ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 24.07.1998 
COM(1998) 379 τελικό 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ TEMPUS II 
ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΕΚΘΕΣΗ 
ΜΑΡΤΙΟΣ 1998 
(υποβληθείσα από την Επιτροπή) 

ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ TEMPUS (PHARE) ΚΑΙ TEMPUS (TACIS): 
ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Στην παρούσα έκθεση εξετάζεται ο αντίκτυπος του προγράμματος Tempus στις χώρες που 
είναι επιλέξιμες να συμμετάσχουν και ο ρόλος του στην ενίσχυση των μεταρρυθμίσεων που 
έχουν πραγματοποιηθεί στις χώρες αυτές. Στην παρούσα έκθεση προσδιορίζεται η φύση και 
η κλίμακα των επιτευγμάτων του Tempus σε τρεις γεωγραφικές περιφέρειες και παρέχονται 
οι προοπτικές για τη μελλοντική ανάπτυξη. Η έκθεση συνοδεύει την πρόταση απόφασης του 
Συμβουλίου σχετικά μχ το Tempus III όπως ζητείται από την απόφαση του Συμβουλίου της 
21 Νοεμβρίου 1996 σχετικά με την επέκταση του Tempus II. 
Όσον αφορά το περιεχόμενο, το πρόγραμμα Tempus εφαρμόστηκε έως σήμερα σε τρεις 
ευπροσδιόριστες ομάδες δικαιούχων χωρών. Αυτές είναι: 
• το πρόγραμμα Tempus (Phare) 1, που δημιουργήθηκε την περίοδο 1990-91, και σήμερα 
εφαρμόζεται στις συνδεδεμένες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΚΑΕ) οι 
οποίες προετοιμάζονται για την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα^· 
• το ίδιο πρόγραμμα Tempus (Phare) που εφαρμόζεται^ σήμερα στις μη συνδεδεμένες 
χώρες ΚΑΕ4, 
• το πρόγραμμα Tempus (Τ)5 που εγκρίθηκε το 1993 και το οποίο πλέον εφαρμόζεται σε 
12^ από τις 15 χώρες της πρώην ΕΣΣΔ καθώς και στη Μογγολία. Σε αυτόν τον τελευταίο 
όμιλο χωρών, η Ρωσική Ομοσπονδία και η Ουκρανία είναι ιδιαίτερα σημαντικές στο 
πλαίσιο των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και συνεργασίας που άρχισαν να ισχύουν 
μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσικής Ομοσπονδίας το Δεκέμβριο του 1997 
και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ουκρανίας το Μάρτιο του 1998. 
Αναγνωρίζεται ότι το πρόγραμμα Tempus έχει καταστεί εντελώς διαφορετικό σε κάθε ένα 
από τους τρεις ομίλους χωρών. Στην πρώτη ομάδα υπάρχει για το Tempus το πολιτικό 
πλαίσιο της προσχώρησης, το οποίο δεν υφίσταται στις άλλες δύο ομάδες. Σε αυτές τις 10 
1 Εφεξής αποκαλούμενο Tempus (Ρ). 
2 Δηλ. Βουλγαρία, Δημοκρατία της Τσεχίας, Εσθονία, Ουγγαρία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία, 
Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία. 
1 Εφεξής αποκαλούμενο Tempus (PnA). 
4 Αλβανία, ΒοσνΙα-Ερζεγοβίνη, ΠΓΔΜ. 
5 Εφεξής αποκαλούμενο Tempus (Τ). 
6 Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Λευκορωσία, Γεωργία, Καζακστάν, Κιργισία, Μολδαβία, Ρωσική 
Ομοσπονδία, Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν, Ουκρανία, Ουζμπεκιστάν. 
χώρες, λοιπόν, υπάρχει μια εντυπωσιακή κρίσιμη μάζα επιτευγμάτων η οποία δημιουργήθηκε 
με το χρόνο. Στις μη συνδεδεμένες χώρες του Phare υπάρχει ένα πρόσφατο ιστορικό ένοπλης 
σύγκρουσης ή/και πολιτικής αναταραχής, δημιουργώντας ένα πλαίσιο ανασυγκρότησης που 
είναι διαφορετικής τάξης από αυτό των δέκα, ενώ το ίδιο το πρόγραμμα (πλην αυτού της 
Αλβανίας) βρίσκεται στη διαδικασία της δημιουργίας. Για τις χώρες του Tempus (Τ), το 
πολιτικό πλαίσιο της προσχώρησης δεν υφίσταται, το πρόγραμμα θεσπίστηκε, αλλά 
εξακολουθεί να βρίσκεται σε στάδιο ανάπτυξης, ενώ το ποσό της διαθέσιμης 
χρηματοδότησης Tempus - σε σχέση με την κλίμακα του έργου που πρέπει να επιτελέσει -
είναι σημαντικά πολύ περισσότερο περιορισμένο από ό,τι για τις συνδεδεμένες χώρες. 
Το υλικό για τη σύνταξη της παρούσας έκθεσης ελήφθη από την τελική έκθεση του Tempus Ι 
του 1996 και την ενδιάμεση έκθεση του 1996 σχετικά με το Tempus II. Χρησιμοποιήθηκαν 
επίσης τα "Εθνικά γενικά χαρακτηριστικά" της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών Phare 
και οι "Μελέτες αντίκτυπου" που παρέχουν μια επισκόπηση της επίδρασης του 
προγράμματος στις χώρες Phare, με την εξαίρεση της Βοσνίας, έως το 1998. Αυτές οι δύο 
τελευταίες δημοσιεύσεις παρήχθησαν από εθνικούς εμπειρογνώμονες στις χώρες Phare. 
Τέλος, το κεφάλαιο σχετικά με το Tempus Tacis βασίζεται στα πορίσματα της εξωτερικής 
αξιολόγησης της πρώτης φάσης του Tempus στα νέα ανεξάρτητα κράτη της πρώην 
Σοβιετικής Ένωσης και στη Μογγολία που ολοκληρώθηκε το Μάρτιο του 1998. 
Τα στατιστικά στοιχεία, που παρατίθενται στα παραρτήματα, χρησιμοποιούνται μόνο 
συμπληρωματικά και δεν αποτελούν το επίκεντρο της έκθεσης. Επίσης, η έκθεση δεν 
ασχολείται με τα αποτελέσματα συγκεκριμένων σχεδίων στα πλαίσια του Tempus. Με την 
εστίαση μόνο σε ό,τι φαίνεται να αποτελεί τα κύρια θέματα, καθίσταται δυνατή η καλύτερη 
απεικόνιση των επιτευγμάτων και οι προοπτικές ανάπτυξης αυτού του εντυπωσιακού 
προγράμματος. 
II. TEMPUS-PHARE: ΟΙ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ 
Α. Το μεταβαλλόμενο πολιτικό πλαίσιο: Από τη βοήθεια στην υποστήριξη προσχώρησης 
Το πρόγραμμα Tempus προτάθηκε στη συνεδρίαση του Συμβουλίου των υπουργών Παιδείας 
το Δεκέμβριο του 1989, κατά το έτος εκείνο των μεταμορφωτικών πολιτικών μεταβολών στις 
χώρες της ΚΑΕ· εγκρίθηκε επίσημα από το Συμβούλιο το Μάιο του 1990 και οι εργασίες 
άρχισαν αμέσως. Υπάρχουν πολύ λίγες περιπτώσεις παρόμοιας σημαντικής δράσης μεγάλης 
κλίμακας που να εγκρίθηκε και να ενεργοποιήθηκε τόσο γρήγορα σε ευρωπαϊκό επίπεδο και 
είναι σαφές ότι, από το 1990 και μετά, το πρόγραμμα αποτέλεσε ένα μηχανισμό για 
σημαντικές μεταβολές στα πλαίσια των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών 
ΚΑΕ. Φυσικά, εκτιμήθηκε ιδιαίτερα στα πλαίσια των πανεπιστημίων των χωρών αυτών. 
Κατά την περίοδο εφαρμογής του προγράμματος, οι αλλαγές στο πολιτικό του πλαίσιο ήταν 
εξίσου αξιοσημείωτες. Αυτό που άρχισε ως απόρριψη ενός φθαρμένου πολιτικού 
συστήματος και της σοβιετικής κυριαρχίας κατέστη μια επίσημη διαδικασία προσχώρησης 
στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Το ότι η διαδικασία αυτή εξακολουθεί να χρειάζεται κάποιο 
χρόνο για την ολοκλήρωση της είναι αδιάφορο: το βασικό σημείο στην περίπτωση αυτή είναι 
ότι, το 1988, αυτό ήταν τελείως αδιανόητο και ένα όνειρο έγινε η κινητήρια δύναμη μιας 
μαζικής επένδυσης στον προγραμματισμό και την ανάπτυξη. Στο πλαίσιο αυτό της πολιτικής 
αλλαγής, το Tempus (Ρ) εξελίχθηκε από ένα πρόγραμμα βοήθειας ad hoc σε μια σοβαρή 
συμβολή για την προετοιμασία του ανασχεδιασμού του χάρτη της Ευρώπης. Προσφέρει 
επίσης σημαντικούς δείκτες όσον αφορά το δρόμο προς τα εμπρός για το Tempus σε άλλες 
γεωπολιτικές περιφέρειες. 
Β. Προσανατολισμός και προϋπολογισμός του προγράμματος 
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του προγράμματος ήταν η πολύ γνωστή του προσέγγιση "από 
κάτω προς τα πάνω" εντός των πανεπιστημίων. Στα πλαίσια κατευθυντήριων γραμμών που 
αρχικά επέτρεπαν σημαντικό περιθώριο για τη διαμόρφωση των προτάσεων των σχεδίων, 
αυτές οι τελευταίες προτείνονταν απευθείας από ομάδες που λειτουργούσαν σε επίπεδο 
σχολών, τμημάτων ή ακόμα και ομάδων εργασίας. Αυτή η ελευθερία δράσης χωρίς 
κατευθύνσεις από την κορυφή δημιούργησε εντός των πανεπιστημίων των χωρών ΚΑΕ 
μεγάλο ενθουσιασμό για τη συμμετοχή στην αλλαγή, ενθουσιασμό ο οποίος βρήκε ευτυχή 
ανταπόκριση στην παρόμοια επιθυμία από την πλευρά των δυτικών εταίρων να συμβάλουν 
στη διαδικασία μεταρρύθμισης -πράγματι, από την αρχή δημιουργήθηκαν πολλές προτάσεις 
σχεδίων στη δύση, παράγοντας που αντιστάθμισε την έλλειψη της τεχνογνωσίας διαχείρισης 
σχεδίων στις χώρες ΚΑΕ. Έτσι, δημιουργήθηκε μια πολύ μεγάλη δυναμική, που στην αρχή 
ήταν πολύ θετική όσον αφορά την έναρξη του προγράμματος και την εισαγωγή της 
διαδικασίας αλλαγής. Ωστόσο, αργότερα, η επιτυχία αυτής της δυναμικής "από κάτω προς 
τα πάνω" προσέκρουσε στην αυξανόμενη ανάγκη να εισαχθεί στο πρόγραμμα μεγαλύτερος 
βαθμός προγραμματισμού σε επίπεδο πανεπιστημίων. 
Είναι επίσης σημαντικό ότι η πρώτη φάση του Tempus (Ρ) χαρακτηριζόταν επίσης από την 
προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω" όσον αφορά τα υπουργεία των χωρών. Ο συνδυασμός, 
σε ορισμένες περιπτώσεις, της διοικητικής αδράνειας στην αμέσως μετά το 1989 περίοδο και, 
σε άλλες περιπτώσεις, η επιθυμία προώθησης του μέγιστου βαθμού ακαδημαϊκής ελευθερίας 
ως πολιτικού στόχου συνεπαγόταν ότι η υπουργική παρέμβαση στο Tempus ήταν από την 
αρχή περιορισμένη στην ίδρυση εθνικών γραφείων Tempus και στην επίσημη συμμετοχή στη 
διαδικασία της κατάρτισης προτεραιοτήτων και προϋπολογισμών. Η δημιουργία νέων 
νομικών πλαισίων για την τριτοβάθμια εκπαίδευση και για την αυτονομία των 
πανεπιστημίων ήταν αναπόσπαστο μέρος της απόρριψης του παλαιού κεντρικού ελέγχου που 
ήταν χαρακτηριστικό του κομμουνιστικού τρόπου- σε αυτό το κλίμα η προσέγγιση "από 
κάτω προς τα πάνω" δεν ήταν μόνο ιδιαίτερα κατάλληλη, ήταν η μόνη προσέγγιση με κάποια 
ελπίδα επιτυχίας. Μεσοπρόθεσμα, ωστόσο, σε εθνικό επίπεδο όπως και εντός των 
πανεπιστημίων, η επιτυχία αυτής της δυναμικής της προσέγγισης "από κάτω προς τα πάνω" 
έθεσε εμπόδια στην ανάγκη για μεγαλύτερη συνέργια μεταξύ του προγράμματος και του 
εθνικού προγραμματισμού. 
11 επιτυχία του προγράμματος Tempus (Ρ) καθορίστηκε επίσης από τη διάθεση επιπέδων 
προϋπολογισμού τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις έκαναν τη σχετική επιχείρηση 
εφικτή. Οι προϋπολογισμοί του Tempus αποφασίζονται σε εθνική βάση σε συμφωνία με τις 
υπηρεσίες της Επιτροπής στα πλαίσια των γενικών προϋπολογισμών του προγράμματος 
Phare. Τα ποσοστά των προϋπολογισμών Phare που διατίθενται στο Tempus και τα ποσά σε 
ρευστό που αντιπροσώπευαν ποίκιλλαν μεταξύ των χωρών, αλλά, στις περισσότερες 
περιπτώσεις, επέτρεπαν τη δημιουργία κρίσιμης μάζας δραστηριότητας του Tempus, αν και 
αυτό επιτεύχθηκε ευκολότερα στις μεγαλύτερες χώρες από ό,τι στις μικρότερες. 
Είναι επίσης σημαντικό ότι η προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω" σήμαινε ότι οι 
προϋπολογισμοί καταβάλλονταν κυρίως μέσω των κοινών ευρωπαϊκών σχεδίων (ΚΕΣ)?, τα 
7 Οι αναφορές στα ΚΕΣ του Tempus χρησιμοποιούνται ως συντομογραφίες για όλες τις 
μορφές των σχεδίων - ΚΕΣ, ΚΕΔ, ΣΜΕ (Συμπληρωματικά Μέτρα) - που υποστηρίζονται στα 
πλαίσια του προγράμματος. 
,*W:.iA-«*»*»**'i>*#-;-
οποία ήταν σχετικά μικρής κλίμακας σε σύγκριση με τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις του 
προγράμματος Phare και ότι η διαχείριση των προϋπολογισμών των σχεδίων γινόταν 
απευθείας από τις ομάδες των σχεδίων. Οι παράγοντες αυτοί βοήθησαν το Tempus να 
αποτελέσει ένα αποτελεσματικό πρόγραμμα με πολύ υψηλή χρησιμοποίηση των διαθέσιμων 
πόρων και με επιτυχή ολοκλήρωση των σχεδίων. 
Γ. Ανάπτυξη προτεραιοτήτων και επιτεύγματα 
Τα επιτεύγματα του Tempus (Ρ) σε όλες τις χώρες καθορίστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις 
προτεραιότητες που επιλέχθηκαν για τη χώρα αυτή. Στα πλαίσια του Tempus (Ρ) ο όρος 
"Προτεραιότητες" χρησιμοποιήθηκε με όλο και περισσότερο επίσημη έννοια. Η έννοια αυτή 
μεταβλήθηκε από την έννοια, στην αρχή, των "πιο ευνοημένων" τομέων για προτάσεις 
σχεδίων σε μια μεταγενέστερη, αλλά πολύ γρήγορα υιοθετηθείσα έννοια, των μόνων τομέων 
στις οποίες οι προτάσεις σχεδίων θα γινόταν αποδεκτές. Η έλλειψη αντιστοιχίας με την 
επίσημη δήλωση των προτεραιοτήτων της χώρας συνεπάγεται πλέον την αυτόματη απόρριψη 
της πρότασης. 
Κατά τα πρώτα δύο έτη, οι προτεραιότητες ήταν ουσιαστικά οι ίδιες σε όλες τις δικαιούχους 
χώρες και καθορίζονταν αποτελεσματικά από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα στα πλαίσια της 
"προσφοράς" Tempus. Ωστόσο, όλο και περισσότερο η Επιτροπή εφάρμοζε μια πολιτική για 
την κατάρτιση των προτεραιοτήτων σε εταιρική σχέση με τις δικαιούχους χώρες, αν και 
νομικά η τελική αρμοδιότητα για την αποδοχή ή την απόρριψη μιας προτεραιότητας - ή ενός 
ειδικού σχεδίου - ανήκε στην Επιτροπή. 
Όλο και περισσότερο, επίσης, οι δηλώσεις των εθνικών προτεραιοτήτων απέκλιναν, 
εκφράζοντας τις διαφορετικές εθνικές επισημάνσεις των αναγκών. Κατά συνέπεια, ενώ 
υπάρχουν ορισμένα επιτεύγματα που είναι βασικά σε όλα τα προγράμματα Tempus στα 
πλαίσια του Phare, άλλα αποτελούν περισσότερο έκφραση των ειδικών εθνικών 
προτεραιοτήτων. 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Υπάρχουν πολύ σημαντικά διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από τις δραστηριότητες 
του lempus στις χώρες Phare σχετικά με τα επίπεδα χρηματοδότησης και την προσέγγιση 
"από κάτω προς τα πάνω". 
Ωστόσο, το πρόγραμμα Tempus (Ρ) εισέρχεται πλέον στα τελευταία δύο έτη λειτουργίας του 
και δεν είναι λογικό ούτε θα ήταν ευκταίο να εφαρμοστούν τα διδάγματα αυτά στα πλαίσια 
του Tempus (Ρ). Δεν είναι δυνατόν να αναληφθούν σαρωτικές αλλαγές στις διαδικασίες του 
προγράμματος σε αυτό το στάδιο. Φαίνεται πιο κατάλληλο, συνεπώς, να διατηρήσουμε το 
συμπέρασμα από το Tempus (Ρ) για σχόλια σχετικά με το Tempus στις μη συνδεδεμένες 
χώρες και στις χώρες Tacis. 
Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι οι εξελίξεις της πολιτικής σε αυτό το τελευταίο στάδιο 
κατευθύνουν τελικά το Tempus (Ρ) προς την πιο στρατηγική προσέγγιση που φαίνεται να 
είναι αναγκαία· αυτό που είναι ενδιαφέρον εδώ είναι η τρέχουσα έμφαση στη "θεσμική 
ανάπτυξη" που είναι ένας από τους κύριους στόχους των κατευθυντήριων γραμμών του 
Phare που αποβλέπει στο να προετοιμάσει τα υπουργεία και τις δημόσιες και ιδιωτικές 
υπηρεσίες για την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. 
Πρόκειται για μια έννοια πολύ μεγάλης σημασίας. Η έννοια της θεσμικής ανάπτυξης 
προσφέρει στα πανεπιστήμια των χωρών ΚΑΕ δύο βασικές ευκαιρίες. Πρώτον, έχουν την 
ευκαιρία, με την υποστήριξη του Tempus, να συμβάλουν στην ανάπτυξη άλλων θεσμών, 
κυβερνητικών και κοινωνικών, στα πλαίσια της προετοιμασίας για την προσχώρηση. 
Δεύτερον, στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας έχουν την ευκαιρία τα ίδια να αναπτυχθούν ως 
θεσμοί σε διάλογο με το κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό τους περιβάλλον, ως θεσμοί 
ικανοί να μάθουν από το διάλογο αυτό και να αναπτυχθούν στην υπηρεσία των περιφερειών 
και των χωρών. 
Εάν τα πανεπιστήμια στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη πετύχουν να αντιμετωπίσουν 
την πρόκληση αυτή, θα υπερβούν τους περιορισμούς της προσέγγισης "από κάτω προς τα 
πάνω" και θα μετατρέψουν πράγματι το Tempus (Ρ) σε στρατηγικό πλεονέκτημα. 
Ill .TEMPUS-PHARE: ΟΙ ΜΗ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ 
II εξέταση της κατάστασης του Tempus (Phare) στις μη συνδεδεμένες χώρες (εφεξής 
"Tempus (PnA)") είναι η ανεύρεση τόσο συνέχειας όσο και ασυνέχειας στο Tempus (Ρ). 
Α. Ιστορικό: Συνέχεια και ασυνέχεια 
Η συνέχεια είναι σαφώς παρούσα στο γεγονός ότι η Αλβανία συμμετείχε στο πρόγραμμα από 
το 1992 με ένα σύνολο 33 εγκεκριμένων ΚΕΣ (εκ των οποίων εφαρμόστηκαν 27), σχεδόν 
παρόμοια με την κλίμακα των Βαλτικών χωρών και της Σλοβενίας (βλ. πίνακες 1 και 2). Στη 
χώρα αυτή επιτεύχθηκαν πολλά μέσω των ΚΕΣ, με κυριότερο ίσως το άνοιγμα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μιας χώρας που ήταν πολύ περισσότερο απομονωμένη από τις 
άλλες δέκα χώρες Phare. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε ένα σημαντικό παράγοντα αλλαγής 
στην Αλβανία. 
Μπορεί πλέον να αναμένεται ότι η δραστηριότητα ανάπτυξης θα συνεχιστεί στα πλαίσια ενός 
προγράμματος Tempus III και είναι σημαντικό να σχεδιαστεί προς το μέγιστο όφελος της 
δικαιούχου χώρας. 
II ασυνέχεια είναι εξίσου εμφανής. Ακόμη και στην περίπτωση της Αλβανίας είναι σαφές ότι 
η πολιτική ιστορία της χώρας υπό το προηγούμενο καθεστώς ήταν ακραία, ότι η απομόνωση 
ήταν πλήρης και ότι η αφετηρία της κοινωνικοοικονομικής μεταρρύθμισης βρίσκεται πολύ 
πιο πίσω από ό,τι για τις δέκα συνδεδεμένες χώρες. Τα τελευταία χρόνια, η πολιτική 
αστάθεια και η απειλή εμφυλίου πολέμου στην Αλβανία δημιούργησαν επίσης μια 
κατάσταση η οποία είχε αποφευχθεί σε άλλες χώρες Phare. 
Δεν χρειάζεται καν να αναφερθεί ότι κληρονομιά του πολέμου, ιδίως όπως εκφράζεται από 
τις εθνικές και θρησκευτικές συγκρούσεις, και η έλλειψη εμπιστοσύνης που άφησαν πίσω 
τους ακόμη και εντός της πανεπιστημιακής κοινότητας, αποτελεί επίσης ένα σημαντικό 
παράγοντα στην παρούσα φάση της ανασυγκρότησης της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Στο πλαίσιο 
αυτό, επίσης, η αφετηρία ανάπτυξης υπολείπεται σημαντικά αυτής των συνδεδεμένων 
χωρών. 
Υπάρχει επίσης περαιτέρω ασυνέχεια στο γεγονός ότι οι χώρες Tempus (PnA) είναι χώρες 
που δεν έχουν καθεστώς συνδεδεμένης χώ|>ας και που, συνεπώς, δεν βρίσκονται στη 
διαδικασία προετοιμασίας των ιδρυμάτων τους για την ιδιότητα μέλους της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας. 
Πρόκειται για μια σημαντική διαφορά πλαισίου, αν και ενδέχεται να είναι πιο σημαντική 
όσον αφορά το χρονοδιάγραμμα από ό,τι την ουσία. Η ανάγκη των δέκα συνδεδεμένων 
χωρών να προετοιμαστούν για την προσχώρηση είναι πιεστική, αλλά -και χωρίς να 
εκφέρεται κάποια κρίση σχετικά με την ενδεχόμενη προσχώρηση των χωρών PnA- είναι 
επίσης γεγονός ότι καμία χώρα στην Ευρώπη δεν μπορεί να αγνοήσει την ύπαρξη της 
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η δημιουργία των συνθηκών ώστε ακόμη και μια μη συνδεδεμένη 
χώρα να ζει παράλληλα με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα όσον αφορά την πολιτική, τη νομική 
και την οικονομική κατάσταση απαιτεί ένα δυναμικό πανεπιστημίων που να είναι 
τουλάχιστον παρόμοιο με αυτή των συνδεδεμένων χωρών και υπάρχει μια εμφανής ανάγκη 
για κατάρτιση που πρέπει να αναπτυχθεί στους τομείς αυτούς. 
Β Προοπτικές ανάπτυξης 
Είναι σαφώς πολύ δύσκολο να γενικεύσουμε σχετικά με την Αλβανία, τη Βοσνία-
Ερζεγοβίνη και τη ΠΓΔΜ, τρεις χώρες στις οποίες η ιστορία ακόμη και της περιόδου από το 
1989 και μετά ήταν πολύ διαφορετική· είναι πολύ σημαντικό, π.χ. το ότι η Αλβανία δεν 
αποτέλεσε ποτέ τμήμα της Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας και, ως εκ τούτου, αναδύεται από 
μια εντελώς διαφορετική παράδοση. Επιπλέον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η κατάσταση 
έναντι του Tempus σε αυτές τις τρεις χώρες είναι επί του παρόντος πολύ δυναμική και ότι 
τυχόν κρίσεις και γνώμες ενδέχεται γρήγορα να ξεπεραστούν από τα γεγονότα. Ένα 
σημαντικό βήμα, ωστόσο, είναι να εφαρμοστούν τα διδάγματα του Tempus (Ρ) σε κάθε μία 
από αυτές τις τρεις χώρες. 
/. Προϋπολογισμός 
Όσον αφορά την ανάλυση που παρασχέθηκε προηγουμένως, είναι σαφές ότι και οι τρεις 
χώρες είναι πιθανό να παραμείνουν χώρες με σχετικά μικρό προϋπολογισμό. Ως εκ τούτου, 
το δυναμικό τους για την κάλυψη ενός ευρέος φάσματος των τομέων προτεραιότητας σε 
οποιοδήποτε έτος είναι χαμηλό. Συνεπώς, ή επιλογή των προτεραιοτήτων έχει πολύ μεγάλη 
σημασία. 
Εντούτοις, επειδή ο συνολικός αριθμός των πανεπιστημίων τους είναι μικρός, το δυναμικό 
πρόκλησης αντίκτυπου στο σύστημα συνολικά είναι υψηλό. Η στρατηγική ανάπτυξης του 
Tempus στις χώρες αυτές πρέπει να εκφράζει την ισορροπία αυτών των δύο παραγόντων, εάν 
θέλουμε να επιτευχθεί η βέλτιστη αποτελεσματικότητα. 
2. Μέθοδοι του προγράμματος 
Το θεματικό ΚΕΣ δεν πρέπει να θεωρηθεί ως η αυτόματη επιλογή διαδικασίας σε 
οποιαδήποτε από τις τρεις χώρες. Περαιτέρω, η προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω" δεν 
είναι πλέον ή δεν είναι, υπό τις παρούσες συνθήκες, αναγκαστικά ο καλύτερος μηχανισμός 
προς χρήση. 
Υπάρχει μια περαιτέρω σημαντική διαφορά, μεταξύ, αφενός, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και 
της ΠΓΔΜ και, αφετέρου, της Αλβανίας. Η διαφορά αυτή έγκειται στο ότι, στην Αλβανία, 
το πρόγραμμα επί του παρόντος εφαρμόζεται και ότι η προοπτική είναι προς την κατεύθυνση 
του Tempus III, που πρόκειται να αρχίσει το 2001. Στις άλλες δύο χώρες, το Tempus II μόλις 
τώρα αρχίζει. Φαίνεται σημαντικό, εντούτοις, ότι οι αρχές οι οποίες πρόκειται να διέπουν το 
Tempus III πρέπει να εφαρμοστούν τώρα καθώς οι χώρες αυτές εισέρχονται στο Tempus II. 
Ι Ία το λόγο αυτό, η προοπτική για τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και τη ΠΓΔΜ είναι πιο άμεση από 
ό,τι για την Αλβανία: υπάρχουν αρχές οι οποίες πρέπει να συγκροτηθούν τώρα. 
3. Ιίυσνία-Ερζιψψίνη 
Αυτή η χώρα είναι, προφανέστατα, η πιο προβληματική από τις τρεις. 
Είναι προφανές, ότι η βασική αρχή είναι ότι οι ανάγκες της κοινωνικής και εθνικής 
ανασυγκρότησης στη χώρα αυτή πρέπει να αποτελέσουν μια "υπερπροτεραιοτητα" η οποία 
θα οδηγεί όλες τις άλλες. Η διαχωριστικότητα πρέπει να αποφευχθεί με κάθε θυσία. 
Στην πράξη αυτό σημαίνει: 
• ότι πρέπει να δοθεί έμφαση σε πολύ μικρό αριθμό σχεδίων τα οποία να επιχειρούν να 
απευθυνθούν σε όλα τα πανεπιστήμια· 
• ότι πρέπει να υπάρχει έμφαση στην υποστήριξη για σχέδια διαχείρισης πανεπιστημίου τα 
οποία αναγκάζουν τους εκπροσώπους των διαφόρων πανεπιστημίων να συνεργάζονται· 
• ότι, δεδομένης της σημασίας και της αποτελεσματικότητας της κινητικότητας 
προσωπικού στα πλαίσια του Tempus (Ρ), ένα ποσοστό του προϋπολογισμού πρέπει να 
διατεθεί για τις "Επιχορηγήσεις κινητικότητας ομάδων" {Group Mobility Grants - GMG) 
στα πλαίσια των οποίων μικρές ομάδες, που θα αντιπροσωπεύουν, κατά προτίμηση, όλα 
ή τα περισσότερα πανεπιστήμια εντέλλονται να πραγματοποιήσουν και να υποβάλουν 
σχετική αναφορά από επισκέψεις συγκριτικής μελέτης σε επιλεγμένα πανεπιστήμια 
εταίρους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, 
• ότι πρέπει να υπάρχει στενή συνέργια μεταξύ των GMG και της διαδικασίας ανάπτυξης 
προτεραιοτήτων. 
Αυτές είναι σχετικά υπεραπλουστευμένες λύσεις για τις οποίες οι περισσότεροι μηχανισμοί 
υπάρχουν ήδη. Αυτό που είναι σημαντικό στη χώρα αυτή, εντούτοις, είναι να δοθεί ένα 
ισχυρό σήμα ότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, η εκπαιδευτική ανάπτυξη μέσω του Tempus 
αναμένεται να συμβαδίζει με την εθνική ανασυγκρότηση. 
Ενδέχεται να μην υπάρχει επί του παρόντος ανάγκη το Tempus στη Βοσνία Ερζεγοβίνη να 
υποστηρίξει ένα μεγάλο αριθμό κινητικότητας σπουδαστών, ενδέχεται όμως να υπάρξει 
περιορισμένη υποστήριξη στον τομέα αυτό. Η δωρεά εξοπλισμού, εάν υπάρχει, πρέπει να 
είναι μόνο σε επίπεδο πανεπιστημίου και πρέπει να υποστηρίζει πάνω από όλα τη δικτύωση 
των ιδρυμάτων προφανώς, υπάρχουν ειδικά ζητήματα ασφάλειας που πρέπει να εξεταστούν. 
4. Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας (ΠΓΔΜ) 
Ένας σημαντικός παράγοντας στη ΠΓΔΜ είναι ότι υπάρχουν μόνο δύο επιλέξιμα 
πανεπιστήμια στη χώρα, αλλά, όπως σε ολόκληρη την πρώην Γιουγκοσλαβία, με πολλές 
σχολές που απολαύουν νομικής ανεξαρτησίας. Πρέπει, επίσης, να αναγνωριστεί ότι τα δύο 
ιδρύματα είναι εντελώς διαφορετικά σε μέγεθος, με περίπου 26.000 και 4.400 φοιτητές το 
καθένα. 
Τα "γενικά χαρακτηριστικά τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και Tempus" για τη χώρα αυτί] που 
εκπονήθηκαν για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχουν μια αιτιολογημένη ανάλυση των 
αναγκών και δυνατοτήτων στη ΠΓΔΜ. Περαιτέρω, οι προτεραιότητες στη ΠΓΔΜ όπως 
δημοσιεύθηκαν από το ΕΙΕΕ για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι 
διαφωτιστικές. Είναι σαφές ότι έχουν μελετηθεί προσεκτικά. 
Ωστόσο, οι προτεραιότητες, όπως δημοσιεύθηκαν, καλύπτουν πράγματι ένα ευρύ φάσμα 
ανάπτυξης. Υπάρχουν τρεις κύριες προτεραιότητες, με πέντε, τέσσερις και τρεις επιμέρους 
προτεραιότητες αντίστοιχα. Πρόκειται για μία ήδη σύνθετη δομή. Αυτό που πρέπει να 
καθοριστεί είναι οι αρχές της εφαρμογής του προγράμματος που θα ανταποκρίνονται κατά το 
βέλτιστο τρόπο στις ανάγκες και δυνατότητες που περιλαμβάνονται στις προτεραιότητες. 
Αντλώντας και πάλι διδάγματα από το Tempus (Ρ), φαίνεται ότι στην περίπτωση της ΠΓΔΜ 
είναι αναγκαίο να εξασφαλιστεί το μέγιστο όφελος από ένα προϋπολογισμό που θα είναι 
αναγκαστικά χαμηλός. Το να επιχειρήσουμε να καλύψουμε όλες τις προτεραιότητες 
ξεχωριστά θα οδηγούσε στον αποκλεισμό ορισμένων ή/και στην αραίωση των πόρων. 
Για να αντισταθμιστεί ο κίνδυνος αυτός, φαίνεται ότι παρέχεται ένα ιδανικό πλαίσιο στο 
οποίο θα αναπτυχθεί μία προσέγγιση με βάση το πανεπιστήμιο στην επένδυση Tempus. Το 
γεγονός της αυτονομίας των σχολών πρέπει να αναγνωριστεί, αλλά υπάρχουν συνολικά 
περίπου 42 σχολές, ινστιτούτα και κολέγια στα πλαίσια της δομής αυτής. Αποκλείεται να 
επιτραπεί η χρηματοδότηση Tempus να ενισχύσει την κατάτμηση της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης στην οποία ενδέχεται αυτό να οδηγήσει σε μία χώρα 2 εκατομμυρίων ατόμων. 
II προσέγγιση με βάση το πανεπιστήμιο θα μείωνε το πρόβλημα της κατανομής σε έχοντες 
και μη έχοντες και θα μπορούσε να αναπτυχθεί έτσι ώστε να μειωθούν οι έντονες ασυνέχειες 
της χρηματοδότησης με βάση τα ΚΕΣ. Είναι αυτονόητο ότι η επιμονή σε μια στρατηγική σε 
επίπεδο πανεπιστημίων θα ενίσχυε τη δημιουργία εσωτερικών μηχανισμών διαλόγου. 
Είναι ελκυστικό τόσο από εθνική προοπτική όσο και από την προοπτική της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας να επιτευχθούν σύντομα βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα από σχέδια με εστίαση 
σε συγκεκριμένους τομείς (ανάπτυξη κατάρτισης για MME ή για σημαντικούς τομείς όπως η 
επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού και η εκπαίδευση νοσοκόμων). Ωστόσο, αυτό που 
φαίνεται αναγκαίο είναι να γίνουν από την αρχή επενδύσεις στη δημιουργία ενός 
συστήματος το οποίο θα έχει μια ολιστική άποψη της ανάπτυξης και το οποίο θα διατηρεί 
ένα πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα. Δεν υπάρχει περιθώριο ανταγωνισμού σε ένα τέτοιο 
μικρό πλαίσιο. 
Στο αρχικό στάδιο, πρέπει να δοθεί προσοχή στη δημιουργία της υποδομής στα πλαίσια των 
δύο πανεπιστημίων. Πρέπει να υπάρξει υποστήριξη για την ανάπτυξη των δομών διαχείρισης 
και των λειτουργιών υποστήριξης, όπως οι μονάδες ανάπτυξης, στις οποίες θα 
περιλαμβάνονται διεθνή γραφεία. Κατά τη διάρκεια του σταδίου αυτού πρέπει να υπάρχει 
έμφαση στις GMG επιμένοντας τα διδάγματα των συμμετεχόντων να τροφοδοτούνται στο 
σύστημα: μπορεί κανείς να προβλέψει τακτικά σεμινάρια "ανταλλαγής εμπειριών σχετικά με 
το Tempus" που θα διοργανώνονται μαζί με τα πανεπιστήμια. 
Η παροχή πόρων πρέπει, κατά το δυνατό, να υποστηρίξει και πάλι τις κεντρικές υπηρεσίες, 
από τις οποίες η ανάπτυξη βιβλιοθηκών και η επικοινωνία μέσω υπολογιστών (καθορισμένοι 
τομείς προτεραιότητας) θα έχουν υψηλή προτεραιότητα. 
Αυτό δεν γίνεται σε καμία περίπτωση για να υπάρξει απόκλιση από τον καθορισμό των 
προτεραιοτήτων όπως αυτός υφίσταται επί του παρόντος για τη ΠΓΔΜ. Αντίθετα: το μέλημα 
πρέπει να είναι η δημιουργία μιας στρατηγικής η οποία θα επιτρέψει την εξυπηρέτηση του 
κατά το δυνατό μέγιστου αριθμού προτεραιοτήτων και τη φροντίδα εξυπηρέτησης τους. 
5. Αλβανία 
Εξετάζοντας την προοπτική για την Αλβανία, καθίσταται σαφές ότι έχουν επιτευχθεί ήδη 
πολλά και ότι το πρόγραμμα έχει πίσω του, από το 1992-93, 29 ΚΕΣ, 16 ΣΜΕ, 3 ΚΕΔ και 
περισσότερες από 800 ατομικές επιχορηγήσεις κινητικότητας (1MG). Έτσι, υπάρχει στην 
Αλβανία μια τεχνογνο)σία και μια δυναμική για το Tempus που δεν υπάρχει στις άλλες δύο 
χώρες Tempus (PnA). 
11 τρέχουσα δήλωση των προτεραιοτήτων έχει υποστεί πολύ καλή επεξεργασία. Είναι πολύ 
σημαντικό το ότι παρέχει μια ισορροπία μεταξύ της μεταρρύθμισης του συστήματος 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (τρεις κύριες προτεραιότητες) και της αναδιάρθρωσης των 
προγραμμάτων μαθημάτων και των προγραμμάτων σπουδών. 
Ωστόσο, εξακολουθεί να ισχύει ότι ο αριθμός των ΚΕΣ που είναι πιθανόν να ξεκινήσουν σε 
οποιοδήποτε έτος είναι της τάξης των πέντε και ότι υπάρχουν 6 τομείς προγράμματος 
μαθημάτων μόνο στον κατάλογο προτεραιότητας. Περαιτέρω, υπάρχουν έντεκα επιλέξιμα 
ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Αλβανία. Εξακολουθεί να υπάρχει η ανάγκη να 
μειωθεί προοδευτικά το στοιχείο της ανταγωνιστικότητας μεταξύ των προτεραιοτήτων στα 
πλαίσια του Tempus και να επιτευχθεί εάν είναι δυνατό η κρίσιμη μάζα ανάπτυξης. Το 
ποσοστό επιτυχίας του 18% στις αιτήσεις ΚΕΣ δεν είναι ενθαρρυντικό για μελλοντικές 
αιτήσεις. 
Στην Αλβανία, λοιπόν, όπως και στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στη ΠΓΔΜ, πρέπει να υπάρξει 
μια στρατηγική εφαρμογής με βάση τη μέγιστη συνέργια στα πλαίσια του συστήματος. 
Όπως και στη ΠΓΔΜ, υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ της πολιτικής της 
χρηματοδότησης σχεδίων που υποστηρίζουν τη διαχείριση του πανεπιστημίου, αφενός, 
καιμιας προσέγγισης με βάση το πανεπιστήμιο όσον αφορά την ανάπτυξη, αφετέρου. 
Φαίνεται επίσης αναγκαίο στην Αλβανία να προχωρήσουμε στη δεύτερη προσέγγιση με την 
πρόσθετη ανάγκη αυτό να επιτευχθεί με κοινοπραξίες πανεπιστημίων. Μια τέτοια 
στρατηγική θα απαιτήσει πολύ προσεκτικό συντονισμό και την έντονη υποστήριξη από το 
εθνικό γραφείο Tempus. Από τις κοινοπραξίες θα απαιτηθεί να δώσουν προσοχή στην 
κατανομή των καθηκόντων ανάπτυξης μεταξύ των μελών και πρέπει οπωσδήποτε να 
απαιτηθεί να δώσουν προσοχή στη μέγιστη διάδοση των διδαγμάτων. Στην ιδανική 
κοινοπραξία θα περιλαμβάνονται όλα τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Αλβανία. 
Δεν πρόκειται για εύκολη προσέγγιση όσον αφορά την εφαρμογή της. Όσον αφορά τον 
αριθμό των πανεπιστημίων της, η Αλβανία αντιπροσωπεύει ένα μεταβατικό σημείο μεταξύ 
συστημάτων με πολύ μικρό αριθμό στοιχείων, όπου είναι δυνατό να συμπεριληφθούν όλα τα 
πανεπιστήμια, και εκείνων με πάρα πολλά ώστε να μπορέσει ένα μόνο σχέδιο να τα 
περιλάβει όλα. Ο αριθμός των έντεκα πανεπιστημίων αντιπροσωπεύει ένα ατυχές ενδιάμεσο 
σημείο και αυτό πρέπει να αναγνωριστεί. Προσεκτική εξέταση θα μπορούσε να γίνει όσον 
αφορά την έγκριση ενός κλιμακωτού μοντέλου κοινοπραξιών με βάση τις (πιθανόν 
περιφερειακές) ομαδοποιήσεις ιδρυμάτων, όπου ένας ή δύο βασικοί εταίροι θα έχουν το ρόλο 
του μέσου διάδοσης/πολλαπλασιασμού. 
Και πάλι, συνιστάται η χρήση των GMG κατά προτίμηση στα πλαίσια δομών κοινοπραξιών. 
10 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Το βασικό είναι να επιδιωχθεί η μεταφορά μάθησης από το Tempus (Ρ) στο Tempus (PnA). 
Η μεταφορά αυτή πρέπει να βασιστεί στην προσεκτική εξέταση αυτού που είναι δυνατό 
μεταξύ των μεταβλητών του μεγέθους του προϋπολογισμού, του αριθμού των 
προτεραιοτήτων, της ανάγκης να εξασφαλιστεί ότι οι προϋπολογισμοί των σχεδίων είναι 
βιώσιμοι και του μεγέθους της πανεπιστημιακής κοινότητας. 
Η επιλογή των διαδικασιών του Tempus πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά στα πλαίσια αυτών 
των μεταβλητών. Το "παραδοσιακό" θεματικό ΚΕΣ δεν αποτελεί πλέον κατάλληλο 
μηχανισμό, εάν θέλουμε να βελτιστοποιηθεί η επένδυση ανάπτυξης σε όλα τα ιδρύματα και 
τα συστήματα. Πρέπει να υπάρξει μια μετάβαση προς την κατεύθυνση μια προσέγγισης 
περισσότερο επικεντρωμένης στα ιδρύματα με το μέγιστο επιμερισμό της μάθησης σε όλες 
τις κοινοπραξίες των πανεπιστημίων. 
Η δημιουργία μιας θεσμικής προσέγγισης δεν είναι εύκολο έργο, αλλά πρέπει να θεωρηθεί 
ως βάση για την ανάπτυξη. Ειδικά στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, οι ανάγκες της κοινωνικής και 
εθνικής ανασυγκρότησης παρέχουν ειδικά έντονα κίνητρα για μια συνεργατική προσέγγιση 
προς την κατεύθυνση της περαιτέρω ανάπτυξης. 
IV. TEMPUS (TACIS) 
Η μετάβαση μας από τις μη συνδεδεμένες χώρες Phare σε εκείνες της πρώην ΕΣΣΔ και τη 
Μογγολία σημαίνει να συνειδητοποιήσουμε τη σημαντική μετατόπιση κλίμακας καθώς και 
πλαισίου. Το καθήκον του Tempus (Τ) είναι διαφορετικής τάξης μεγέθους. Η πρόταση 
Tempus III, την οποία συνοδεύει η παρούσα έκθεση, βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην πρώτη 
εξωτερική αξιολόγηση του προγράμματος που ολοκληρώθηκε το Μάρτιο του 1998. Το 
τμήμα αυτό προσδιορίζει ορισμένες από τις διαφορές όσον αφορά το περιεχόμενο του 
Tempus Tacis, καθορίζει τα κύρια συμπεράσματα της αξιολόγησης και υπεισέρχεται σε 
περαιτέρω λεπτομέρειες όσον αφορά τη μελλοντική μορφή του Tempus στις διάφορες χώρες. 
Α. Η διαφορά πλαισίου 
J.H γεωπολιτική κλίμακα 
Αυτή είναι επαρκώς εμφανής ώστε να μην χρειάζεται παρά μόνο την παραδοχή της στο 
σημείο αυτό. Και μόνο η κλίμακα της σχετικής επικράτειας αποτελεί σημαντικό εμπόδιο σε 
οποιαδήποτε απόπειρα συνέργιας μεταξύ των δραστηριοτήτων. 
Εξίσου εμφανές είναι το πολύ ευρύ φάσμα της εθνικής, γλωσσικής και θρησκευτικής 
ποικιλομορφίας που διαπιστώνεται στις χώρες Tacis (Τ). Αυτή η ποικιλομορφία επιτείνεται 
πλέον από το διαχωρισμό των πρώην δημοκρατιών σε ανεξάρτητα κράτη το καθένα με το 
δική του αναπτυξιακό πρόγραμμα. 
Τρίτον, πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ότι σε αυτό το ανομοιόμορφο σύνολο κρατών για τα 
οποία το μοναδικό πρόγραμμα Tempus πρέπει να χρησιμεύει ως κέντρο ανάπτυξης, η 
βαρύτητα της Ρωσικής Ομοσπονδίας όσον αφορά την οικονομία και τον πληθυσμό 
(148.000.000) είναι εντελώς δυσανάλογη ως προς αυτή των άλλων ή και ως προς 
οποιοδήποτε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Ωστόσο, οι συγκρίσεις αυτές δεν 
σημαίνουν τίποτε έναντι και μόνο της κλίμακας της σχετικής επικράτειας. Αυτό που πρέπει 
να αναγνωριστεί είναι ότι αυτό που έχει γίνει και μπορεί να γίνει στη Ρωσική Ομοσπονδία 
11 
και, σε μικρότερο βαθμό, στην Ουκρανία είναι διαφορετικής τάξης από ό,τι είναι δυνατό σε 
άλλα κράτη. 
2 Το πολιτικό πλαίσιο 
Υπάρχει επίσης ένα περαιτέρω σημείο διάκρισης μεταξύ των χωρών Tempus (Τ) συνολικά 
και των δύο άλλων ομάδων χωρών. 
Ένα σχόλιο που διατυπώνεται συχνά σχετικά με το Tempus (Ρ) αφορά την ανάγκη "αλλαγής 
της νοοτροπίας" που δημιουργήθηκε από τα 40 χρόνια κομμουνιστικής κυριαρχίας. 40 χρόνια 
είναι μεγάλο διάστημα, υπάρχουν όμως άτομα στη Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη που 
θυμούνται τη ζωή πριν από το κομμουνιστικό καθεστώς και ακόμη και πριν από το 1939. 
Στις χώρες Tempus (Τ) δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία αξιόλογη προκομμουνιστική μνήμη· 
θα έπρεπε να είναι κανείς σχεδόν 100 ετών για να θυμηθεί το 1917. Το καθεστώς πριν από το 
κομμουνιστικό ήταν η εξουσία των τσάρων και όχι μια παράδοση σοσιαλδημοκρατίας από το 
1930. Αυτό το απλό ιστορικό γεγονός έχει πολύ σημαντικό αντίκτυπο σε αυτό που μπορεί να 
αναμένεται όσον αφορά την ανάπτυξη νέίον μορφών διακυβέρνησης των πανεπιστημίων στις 
χώρες ΚΑΚ. 
Σημειώθηκε ήδη ότι το πολιτικό πλαίσιο της προσχώρησης δεν υφίσταται για τις χώρες 
Tempus (Τ) αν και, όπως και για τις χώρες Tempus (PnA), υπάρχει η ανάγκη κατάρτισης των 
δημοσίων υπαλλήλων και άλλων προκειμένου να συνεργαστούν με την Ευρωπαϊκή 
Κοινότητα. Σήμερα, εντούτοις, υπάρχει μια νέα και σημαντική διάκριση που πρέπει να γίνει 
σε πολιτικό επίπεδο μεταξύ των δύο από τις χώρες Tacis (Τ), αφενός, και των δέκα χωρών 
και της Μογγολίας, αφετέρου. 
Το Δεκέμβριο του 1997, τέθηκε σε ισχύ μια συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με 
την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη της με τη Ρωσική Ομοσπονδία, και, στη 
συνέχεια, το Μάρτιο του 1998 με την Ουκρανία. Οι συμφωνίες ενσωματώνουν συγκεκριμένα 
διατάξεις συνεργασίας στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης με ειδική αναφορά 
στο Tempus. 
Οι συμφο>νύ.ς αυτές δημιουργούν ένα διπλωματικό πλαίσιο εξέτασης του Tempus στην 
Ομοσπονδία και την Ουκρανία που απαιτεί προσοχή ξεχωριστά από την ανάπτυξη του 
προγράμματος σε άλλες χώρες. 
Β. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 
Στα πλαίσια των όρων της απόφασης του Συμβουλίου για το Tempus της 21ης Νοεμβρίου 
1996, στο άρθρο 11 προβλέπεται ότι η Επιτροπή πρέπει να παράσχει μια αξιολόγηση του 
προγράμματος Tempus. Η αξιολόγηση αυτή ολοκληρώθηκε από μια εξωτερική εταιρεία το 
Μάρτιο του 1998. Οι κύριοι στόχοι της αξιολόγησης ήταν: 
• να αναλύσει το σε ποιο βαθμό το Tempus εκπλήρωσε τους στόχους του της υποστήριξης 
της ανάπτυξης και της αναδιάρθρωσης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες Tacis 
και της ενθάρρυνσης της συνεργασίας μεταξύ των δικαιούχων χωρών και των κρατών 
μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας· 
• να προβεί σε μια προκαταρκτική απόπειρα αξιολόγησης του σφαιρικού αντίκτυπου του 
προγράμματος Tempus όσον αφορά τη συμβολή του στην ανάπτυξη του ανθρώπινου 
12 
δυναμικού και τίον δημοκρατικών αξιών στις δικαιούχους χώρες για την υποστήριξη της 
πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής διαδικασίας μεταρρύθμισης· 
• να αναλύσει την αποτελεσματικότητα του σχεδιασμού και της διαχείρισης του 
προγράμματος Tempus. 
Η έκθεση αξιολόγησης βασίστηκε σε έρευνα γραφείου με βάση την τεκμηρίωση των σχεδίων 
καθώς και των εγγράφων πολιτικής του Tempus· σε συνεντεύξεις με αρμόδιους παράγοντες 
στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, συμπεριλαμβανομένων εκπροσώπων της επιτροπής Tempus 
των κρατών μελών, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής 
Εκπαίδευσης, των εθνικών υπηρεσιών επαφής της Ευρωπαϊκής Κοινότητας· και επιτόπιων 
επισκέψεων στη Ρωσία, την Ουκρανία και το Ουζμπεκιστάν όπου πραγματοποιήθηκαν 
συνεντεύξεις με αρμόδιους των εφαρμοζόμενων σχεδίων Tempus, των εκπαιδευτικών αρχών 
της χώρας εταίρου, των μονάδων συντονισμού Tacis και των σταθμών ενημέρωσης του 
Tempus. 
Τα πορίσματα της αξιολόγησης αποτέλεσαν χρήσιμη βάση για την εκπόνηση της απόφασης 
Tempus III καθώς επίσης και για την παροχή ενδελεχών συστάσεων σχετικά με τη 
διαχείριση των σχεδίων και του προγράμματος που θα αποδειχθούν χρήσιμα για τη 
μελλοντική εφαρμογή του Tempus III. Τα σημαντικά συμπεράσματα που εξήχθησαν από 
τους αρμόδιους της αξιολόγησης όσον αφορά τους δύο πρώτους στόχους που αναφέρθηκαν 
παραπάνω μπορούν να συνοψισθούν ως εξής: 
Το πρόγραμμα Tempus είναι το μεγαλύτερο πρόγραμμα τεχνικής ενίσχυσης της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με βάση το πανεπιστήμιο στα νέα ανεξάρτητα κράτη και στη 
Μογγολία στο οποίο συμμετέχει μεγάλος αριθμός σημαντικών πανεπιστημίων. Η κάλυψη 
στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα ήταν επίσης σημαντική με ικανή εκπροσώπηση από το ΗΒ, τη 
Γερμανία και τη Γαλλία καθώς επίσης και με ικανοποιητική συμμετοχή του Βελγίου, των 
Κάτω Χωρών και της Ισπανίας (στους πίνακες των παραρτημάτων εμφαίνονται τα 
στατιστικά στοιχεία). Στους κύριους τομείς συνεργασίας περιλαμβάνονται οι κοινωνικές 
επιστήμες, η διαχείριση πανεπιστημίου, οι γλώσσες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και οι 
ανθρωπιστικές επιστήμες. Η φύση "από κάτω προς τα πάνω" επέτρεψε σε πανεπιστήμια της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των νέων ανεξαρτήτων κρατών να συμμετάσχουν απευθείας 
στην ανάπτυξη προτάσεων σχεδίων. Στον τομέα της ανάπτυξης προγράμματος επιτεύχθηκαν 
σημαντικά αποτελέσματα όσον αφορά την ανάπτυξη νέων κύκλων μαθημάτίον, εγχειριδίων 
διδασκαλίας και διδακτικού υλικού. Στο θεσμικό επίπεδο τα πανεπιστήμια 
ευαισθητοποιούνται όλο και περισσότερο στη σημασία της αποκέντρωσης της διαχείρισης 
και του ρόλου του ίδιου του πανεπιστημίου στη δημιουργία εσόδων. Τα γενικά έξοδα όσον 
αφορά τα σχέδια Tempus ήταν σχετικά χαμηλά καθώς η πλειονότητα της χρηματοδότησης 
των σχεδίων χρησιμοποιήθηκε για την κινητικότητα του προσωπικού και τον εξοπλισμό. 
Με βάση τα πορίσματα τους οι αξιολογητές ήταν σε θέση να προβούν σε σαφείς συστάσεις 
για το μελλοντικό πεδίο εφαρμογής του προγράμματος. Οι προτεραιότητες, οι ειδικές για 
κάθε χώρα πρέπει να συνεχιστούν, αλλά πρέπει να συγχρονιστούν περαιτέρω μέσω του 
εντονότερου διαλόγου με τις εκπαιδευτικές αρχές των κρατών εταίρων. Πρέπει να 
αναζητηθούν και άλλοι μεσολαβητές σε αυτή τη διαδικασία διαπραγμάτευσης, π.χ. τα 
υπουργεία των αρμόδιων τομέων, όπως π.χ. τα υπουργεία Γεωργίας ή Ενέργειας. Πρέπει να 
δοθεί περισσότερη έμφαση στην πλαισίωση των προτεραιοτήτων που αντιμετωπίζουν 
επαρκώς τις υφιστάμενες απαιτήσεις ανθρώπινου δυναμικού των αναδυόμενων οικονομιών 
της αγοράς. Σε χώρες με χαμηλότερους προϋπολογισμούς θα μπορούσε να εξεταστεί η ιδέα 
του προσδιορισμού ιδρυμάτων προτεραιότητας. Αν και η προσέγγιση "από κάτω προς τα 
13 
πάνο>" αποδείχθηκε αποτελεσματική, οι αξιολογητές διαπίστωσαν ότι η τρέχουσα 
αναδιάρθρωση των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και των μεμονωμένων 
πανεπιστημίων θα μπορούσε να στοχοθετηθεί καλύτερα από μια διττή προσέγγιση στην 
οποία θα συνδυάζονται γενικά σχέδια που αντιμετωπίζουν την ανάπτυξη των συστημάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με ειδικά σχέδια ανάπτυξης κύκλων μαθημάτων και διαχείρισης 
που θα συνεχίζονται μέσω της μεθόδου "από κάτω προς τα πάνω". Τα πανεπιστήμια θα 
πρέπει να διευρύνουν τις επαφές τους με άλλους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες και να 
ενθαρρύνουν τα σχέδια να αποκτήσουν το μέγιστο όφελος από τους νέους κύκλους 
μαθημάτων τους προσανατολίζοντας τα προγράμματα κατάρτισης στις απαιτήσεις των 
επιχειρήσεων ή της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η ανάπτυξη τέτοιων υπηρεσιών παροχής 
συμβουλών θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα των σχεδίων. Ενθαρρύνεται, 
επίσης, ο στενότερος συντονισμός με το συνολικό πρόγραμμα Tacis, ενώ πρέπει να 
δημιουργηθούν σαφείς μηχανισμοί προκειμένου να συνδεθούν τα σχέδια τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης Tacis και Tempus και τα σχέδια Tacis πρέπει να εκμεταλλευθούν περισσότερο 
την εμπειρογνωμοσύνη που αποκτάται βάσει των σχεδίων Tempus. 
Οι τρέχουσες δραστηριότητες σχεδίων θεωρούνται κατάλληλες, ενώ πρέπει να εξεταστούν 
ορισμένες βελτιώσεις. Η κινητικότητα του προσωπικού συνέβαλε στην αναβάθμιση της 
γνώσης και των δεξιοτήτων καθώς και στην εξοικείωση με νέο διδακτικό υλικό και μεθόδους 
διδασκαλίας. Εντούτοις, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στα πλαίσια των σχεδίων στη 
στενή σύνδεση της κινητικότητας του προσωπικού με την ανάπτυξη του σχεδίου. Πρέπει να 
επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ της συμμετοχής του νεώτερου προσωπικού με καλύτερες 
γλωσσικές γνώσεις και ικανότητα αλλαγής και του παλαιότερου προσωπικού που είναι 
αναγκαίο για την αποδοχή της εκπαιδευτικής καινοτομίας στα πανεπιστήμια. Η κινητικότητα 
το>ν φοιτητών εκτιμάται ιδιαιτέρως από τους συμμετέχοντες αν και η συμβολή της στο στόχο 
του σχεδίου θεωρείται από τους αξιολογητές ως έμμεση. Η παροχή εξοπλισμού διδασκαλίας 
και υπολογιστών, βιβλιογραφίας και άλλου διδακτικού υλικού αποτέλεσε μια επιτυχία του 
προγράμματος. 
Στην αξιολόγηση συνιστάται να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στη διάδοση των επιτευγμάτων 
του σχεδίου. Παρόλο που πρόκειται για ένα ζήτημα που τονίζεται σε πολλές δημοσιεύσεις 
'Tempus, οι έως σήμτ,ρα δραστηριότητες διάδοσης είναι περιορισμένες, καθώς τα πρώτα 
σχέδια Tempus έληξαν μόλις το 1997. Αυτό θεσπίστηκε στην πρόσκληση υποβολής 
προσφορών του 1998 και αναμένεται απάντηση από τα πανεπιστήμια. Τέλος, στην 
αξιολόγηση συνιστάται να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην παροχή πληροφόρησης σε τομείς 
όπως η ορθή πρακτική στα πλαίσια σχεδίων, τα επιτεύγματα των σχεδίων και η γενική 
πληροφόρηση σχετικά με το πρόγραμμα. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, συνιστάται να 
ενισχυθεί η παροχή υπηρεσιών των σταθμών ενημέρωσης Tempus στις χώρες εταίρους. 
14 
Γ. Κλίμακα έργου, κλίμακα χρηματοδότησης 
1 Ιριν στραφούμε στις δύο ομάδες χωρίον στα πλαίσια του 'Tempus (Τ), είναι αναγκαίο να 
σημειώσουμε σύντομα ότι η κατάσταση χρηματοδότησης είναι πιο περίπλοκη στις χώρες 
Tempus (Τ), αλλά ότι μπορεί να εξαχθεί ένα πρότυπο από προηγούμενα επίπεδα 
χρηματοδότησης. Παραδείγματος χάρη: 
• σε όλες τις χώρες Tempus (Τ) πλην της Ρωσίας, το δυναμικό κάλυψης ευρέος φάσματος 
προτεραιοτήτων είναι χαμηλό, 
• στη Ρωσία, το δυναμικό κάλυψης ευρέος φάσματος προτεραιοτήτων είναι σχετικά, αλλά 
μόνο σχετικά, υψηλό, 
• σε όλες τις χώρες Tempus (Τ) πλην της Μογγολίας, το δυναμικό πρόκλησης αντίκτυπου 
στο σύνολο του πανεπιστημιακού συστήματος κυμαίνεται από μάλλον χαμηλό 
(Μολδαβία) σε εξαιρετικά δύσκολο (Ρωσία και Ουκρανία). 
Δ. II Ρωσική Ομοσπονδία 
Για να εξεταστούν λεπτομερέστερα οι διαφορετικές ομάδες χωρών στα πλαίσια του Tacis, η 
Ρωσική Ομοσπονδία μπορεί να προσδιοριστεί ως ένας εταίρος Tempus με την ικανότητα να 
καλύψει σχετικά ευρύ φάσμα προτεραιοτήτων, αντιμετωπίζοντας δυσκολίες σε οποιαδήποτε 
απόπειρα πρόκλησης αντίκτυπου στο σύνολο του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ο 
προϋπολογισμός ο οποίος έχει καταστεί διαθέσιμος είναι χαμηλότερος όσον αφορά το 
ρευστό από ό,τι αυτός που κατέστη διαθέσιμος για τρεις χώρες του Tempus (Ρ), αλλά το 
κύριο πρόβλημα είναι ο μεγάλος αριθμός των πανεπιστημίων εντός του συστήματος και η 
δυσκολία δημιουργίας κάλυψης. 
Οι προτεραιότητες στη Ρωσική Ομοσπονδία 
Οι τρέχουσες προτεραιότητες (1998/99) της Ρωσικής Ομοσπονδίας είναι πράγματι καλά 
στοχοΟετημένες. Καλύπτουν μόνο πέντε κύριους τομείς: νομικά, οικονομικά, σπουδές και 
πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαχείριση φυσικών πόρων και ιατρική και υγειονομική 
περίθαλψη. Στα πλαίσια αυτών των προτεραιοτήτων, τα σχέδια αναμένεται να καλύψουν 
επίσης οριζόντια μέτρα όπως η επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού, οι νέες μέθοδοι 
τεχνολογίας πληροφοριών, η γλωσσική εκπαίδευση και η εξ αποστάσεως εκπαίδευση. 
Αυτή η ισορροπία των θεματικών τομέων, που είναι στρατηγική σε σχέση με τις ρωσικές 
ανάγκες, με τις οριζόντιες διαστάσεις φαίνεται να έχει επιλεγεί ορθώς και να ανταποκρίνεται 
στο διαθέσιμο προϋπολογισμό, ενώ ορισμένα εντυπωσιακά σχέδια ήδη εφαρμόζονται. Οι 
προτεραιότητες δίνουν ήδη ιδιαίτερη έμφαση σε δραστηριότητες διάδοσης, οι οποίες, 
δεδομένου του αριθμού των πανεπιστημίων στην Ομοσπονδία, αποτελούν ένα στοιχείο του 
προγράμματος που έχει μέγιστη σημασία. 
15 
Η συμφωνία συνεργασίας8 θα μπορούσε να παράσχει ένα πρόσθετο πλαίσιο για τον 
καθορισμό των μελλοντικών προτεραιοτήτων στα πλαίσια του Tempus κατά δύο τρόπους. 
Ο πρώτος ορισμός που εμφανίζεται είναι αυτός των προσδιορισμένων θεματικών τομέων. Το 
άρθρο 63 αναφέρεται σε τομείς όπως οι ευρωπαϊκές σπουδές, η διδασκαλία γλωσσών, η 
διερμηνεία και η δημοσιογραφία. Δεδομένου ότι οι τομείς αυτοί προσδιορίζονται στα 
πλαίσια μιας διπλωματικής συμφωνίας, ένα πρόγραμμα Tempus θα μπορούσε να διοχετεύσει 
υποστήριξη προς την κατεύθυνση τους. 
Ο δεύτερος ορισμός που εμφανίζεται είναι αυτός των προσδιορισμένων εκπαιδευτικών 
μηχανισμών. Το άρθρο 63 αναφέρεται σε ένα φάσμα των μηχανισμών αυτών -αν και όχι 
αναγκαστικά όλων στο ίδιο σημασιολογικό επίπεδο. Σε αυτούς περιλαμβάνεται η 
αναβάθμιση των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και κατάρτισης, η κατάρτιση των 
δημοσίων υπαλλήλων και άλλων, η συνεργασία μεταξύ των πανεπιστημίων και μεταξύ 
πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, η κινητικότητα, η προώθηση σύγχρονων προγραμμάτων 
κατάρτισης, η εξ αποστάσεως εκπαίδευση και η επιμόρφωση του εκπαιδευτικού 
προσωπικού. 
Και στους δύο ορισμούς είναι σαφές ότι υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που είναι ήδη παρόντα 
στο τρέχον πρόγραμμα Tempus και στις προτεραιότητες του και η μετάβαση δεν θα είναι 
δύσκολη. Επιπλέον, σε ολόκληρη τη συμφωνία συνεργασίας, το κάθε άρθρο προσδιορίζει 
κοινούς τομείς ανάπτυξης: γεωργία, ενέργεια, περιβάλλον, μεταφορές, τηλεπικοινωνίες, 
χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, περιφερειακή ανάπτυξη, τουρισμός, MME. Κάθε ένας από 
τους τομείς αυτούς είναι ένας τομέας για τον οποίο απαιτείται η τριτοβάθμια εκπαίδευση και 
κατάρτιση. 
Οι περιφερειακές πτυχές του προγράμματος θα μπορούσαν επίσης να ενισχυθούν. 
Παραδείγματος χάρη, θα ήταν ιδιαίτερα κατάλληλο να εφαρμοστεί μια πτυχή περιφερειακής 
συνεργασίας μέσω περιφερειακών κοινοπραξιών πανεπιστημίων ως υποστήριξη κατάρτισης 
στις περιφέρειες. Η χρησιμοποίηση δικτύων τεχνολογίας πληροφοριών και συστημάτων 
εκπαίδευσης εξ αποστάσεως θα έχει σαφώς μεγάλη σημασία. 
Ε. Ουκρανία 
Η Ουκρανία είναι, όσον αφορά την επικράτεια της, πολύ μικρότερη από τη Ρωσική 
Ομοσπονδία, όσον αφορά όμως τον πληθυσμό της^, τον αριθμό των πανεπιστημίων και τον 
προϋπολογισμό Tempus διαθέτει το ένα τρίτο του αντίστοιχου αριθμού αυτών του 
μεγαλύτερου γείτονα της. 
Εντούτοις, μια σύγκριση με τις χώρες Tempus (Ρ) δίνει μια αντίληψη της χρηματοδότησης 
Tempus της Ουκρανίας. Κατά την τριετή περίοδο 1994/97, το Tempus στην Ουκρανία έλαβε 
σχεδόν 12,00 εκατομμύρια ECU. Κατά την ίδια περίοδο, η Σλοβακία, που έχει το 1/10 του 
πληθυσμού και το 1/10 επίσης του αριθμού των πανεπιστημίων, έλαβε 14,50 εκατομμύρια 
8 Η συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας για τη σύναψη εταιρικής σχέσης μεταξύ των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των κρατών μελών τους, αφενός, και της Ρωσικής 
Ομοσπονδίας, αφετέρου - ΕΕ L 327 28.11.1997 
9 Η Ουκρανία έχει πληθυσμό ελαφρά μικρότερο από αυτό της Γαλλίας και ελαφρά μεγαλύτερο 
εμβαδόν. 
16 
EGU. Δεν πρόκειται για αρνητικό σχόλιο, απλώς παρέχει μια ιδέα σχετικά με το τι μπορεί και 
τι δεν μπορεί να επιτευχθεί. 
Δεδομένου ότι έχει τεθεί σε ισχύ μια συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας μεταξύ 
της Ουκρανίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της, ανάλογη με αυτί] 
που υπογράφηκε με τη Ρωσική Ομοσπονδία, πρέπει να ισχύσουν επιχειρήματα παρόμοια με 
εκείνα του τελευταίου τμήματος. Δηλαδή, ένας από τους στρατηγικούς στόχους του Tempus 
στην Ουκρανία θα μπορούσε να είναι να υποστηριχθεί η πανεπιστημιακή εκπαίδευση και 
κατάρτιση που με τη σειρά της υποστηρίζει τους τομείς συνεργασίας που καθορίζονται στη 
συμφωνία. 
Εντούτοις, είναι σημαντικό να σημειωθούν τόσο οι ομοιότητες όσο και οι διαφορές μεταξύ 
της Ουκρανίας και της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Το πρόβλημα της επίτευξης αντίκτυπου σε 
ολόκληρο το πανεπιστημιακό σύστημα είναι το ίδιο και στις δύο χώρες: η Ουκρανία με το 1/3 
του προϋπολογισμού του Tempus για τη Ρωσική Ομοσπονδία, πρέπει να επιτύχει αντίκτυπο 
σε ένα συνολικό αριθμό πανεπιστημίων που είναι το 1/3 αυτού της Ρωσικής Ομοσπονδίας. 
Το πρόβλημα για την Ουκρανία εμφανίζεται σε σχέση με τον αριθμό των τομέων 
συνεργασίας που προσδιορίζονται στη συμφωνία, όπου προϋπολογισμός του 1/3 αυτού της 
Ρωσική Ομοσπονδία θα πρέπει να υποστηρίξει έναν ελαφρά μόνο μικρότερο αριθμό τομέων 
ανάπτυξης10. 
Προτεραιότητες στην Ουκρανία 
Οι προτεραιότητες του 1998 για το Tempus της Ουκρανίας, όπως και εκείνες της Ρωσικής 
Ομοσπονδίας, καλύπτουν ένα φάσμα ακαδημαϊκών τομέων που έχει σαφώς στρατηγική αξία. 
Αυτοί είναι: κοινωνικές επιστήμες, νομικά, διεθνείς σχέσεις και ευρωπαϊκές σπουδές, 
επιστήμες του περιβάλλοντος, γεωργία και επιστήμες τροφίμων. Επυτλέον, υποστηρίζονται 
συμπαγή σχέδια όσον αφορά τη διαχείριση πανεπιστημίων και για δραστηριότητες διάδοσης. 
Εντούτοις αυτός ο αριθμός των προτεραιοτήτων είναι κατά το μάλλον ή ήττον ίσος με τον 
αριθμό των σχεδίων που ο προϋπολογισμός είναι πιθανόν να υποστηρίξει ανά έτος έτσι ώστε 
είναι δύσκολο να επιτευχθούν περισσότερα από ένα σχέδια ανά τομέα προτεραιότητας. 
Η συγκρότηση των μελλοντικών προτεραιοτήτων για την Ουκρανία, συνεπώς, απαιτεί 
προσεκτικό στρατηγικό σχεδιασμό. Γενικά, υπάρχουν δύο προσεγγίσεις οι οποίες θα 
μπορούσαν να ανταποκριθούν στη σύσταση της αξιολόγησης για τον περιορισμό των 
προτεραιοτήτων: 
Σύμφωνα με το πρώτο μοντέλο, ο τρέχων κατάλογος των προτεραιοτήτων θα συνεχιστεί. Το 
μοντέλο αυτό βασίζεται στην υπόθεση ότι μόνο ένα ή δύο σχέδια μπορούν να 
χρηματοδοτηθούν ανά τομέα προτεραιότητας και ανά έτος, βασίζεται όμως στη συσσώρευση 
ανάπτυξης κατά τη διάρκεια ορισμένων σχεδίων που ήδη ξεκίνησαν και σε ορισμένα χρόνια 
θα παράσχουν την κρίσιμη μάζα της μεταβίβασης τεχνογνωσίας. 
Ένα δεύτερο μοντέλο θα αναλάμβανε την "κυλιόμενη" προσέγγιση όσον αφορά τις 
προτεραιότητες, με ένα ή δύο τομείς να ευνοούνται ανά έτος, επιτρέποντας με τον τρόπο 
αυτό τη χρηματοδότηση τριών ή τεσσάρων σχεδίων σε κάθε έναν από τους τομείς αυτούς· τα 
10 Η συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της 
Ουκρανίας, ΕΕ L 49 19/2/98 
17 
επόμενα έτη άλλοι τομείς θα αποτελέσουν τομείς προτεραιότητας. Δεδομένου ότι τα σχέδια 
είναι τριετούς διάρκειας, θα μπορούσε να σχεδιασθεί ένας κύκλος ανάπτυξης. 
Και στα δύο μοντέλα, δύο στοιχεία είναι σημαντικά. Το ένα είναι η έννοια της κρίσιμης 
μάζας στα πλαίσια ενός δεδομένου θεματικού τομέα: ένα ΚΕΣ δεν μεταμορφώνει ένα 
σύστημα. Είναι αναγκαίο να υποστηριχθεί επαρκής αριθμός σχεδίων ώστε να μπορέσει να 
δημιουργηθεί βιώσιμη τεχνογνωσία. 
Το δεύτερο στοιχείο υποστηρίζει άμεσα το πρώτο: είναι η διάδοση. Δεδομένου του αδύνατου 
της συμμετοχής όλων των πανεπιστημίων σε σχέδια, είναι αναγκαίο τα αποτελέσματα των 
επιτυχών σχεδίων να διαδοθούν ευρύτατα στο σύστημα. 
ΣΤ. Μέθοδοι (Ρωσική Ομοσπονδία και Ουκρανία) 
Οι μέθοδοι του προγράμματος Tempus, όπως επισημάνθηκε σε προηγούμενα τμήματα, 
αφορούν ιδιαίτερα το βαθμό στον οποίο το πρόγραμμα επιτυγχάνει την πρόκληση 
αντίκτυπου στο πανεπιστημιακό σύστημα. Οσον αφορά τις εξελίξεις στη Ρωσική 
Ομοσπονδία και την Ουκρανία, και πάλι μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα από το 
Tempus (Ρ). 
Δεν είναι πλέον οπωσδήποτε κατάλληλο να λειτουργήσουμε μέσω σχετικά κατατμημένων 
ΚΕΣ· στο πλαίσιο αυτό είναι επίσης αναγκαίο να αντιμετωπίσουμε με σκεπτικισμό την αξία 
αυτών που προγραμματίστηκαν από κάτω προς τα πάνω. 
Τα πιθανά σενάρια για το μέλλον στη Ρωσική Ομοσπονδία και την Ουκρανία θα μπορούσαν 
να προβλέπουν ένα πρόγραμμα Tempus βασισμένο σε σχετικά ευέλικτα αναπτυξιακά σχέδια 
που υποβάλλονται από τα πανεπιστήμια, ή καλύτερα από κοινοπραξίες πανεπιστημίων, 
γεγονός που θα επέτρεπε να αντιμετωπισθεί ένα φάσμα των νέων αντικειμένων ή 
δραστηριοτήτων προτεραιότητας στο μέλλον. Στα πλαίσια των προτεινόμενων 
δραστηριοτήτων γι' αυτά τα αναπτυξιακά σχέδια πρέπει να συμπεριληφθεί η ανάπτυξη της 
ίδιας της υποδομής των πανεπιστημίων. 
Ζ. Αντίκτυπος σηματοδότησης (Ρωσική Ομοσπονδία και Ουκρανία) 
II υφιστάμενη προσέγγιση όσον αφορά τη χρηματοδότηση σε αυτές τις δύο χώρες βασίζεται 
σε ένα ιδεατό μέγιστο 500.000 ECU ανά ΚΕΣ και 200.000 ECU ανά ΣΣ (Συμπαγές Σχέδιο). 
Στο μέλλον ενδέχεται να καταστεί αναγκαία κάποια επανεξέταση ώστε να εξασφαλιστεί η 
βέλτιστη ισορροπία μεταξύ του διαθέσιμου προϋπολογισμού, του αριθμού των 
προτεραιοτήτων και του αριθμού των ΚΕΣ στα οποία μπορεί να χορηγηθεί βιώσιμη 
χρηματοδότηση. Η ισορροπία αυτή δεν είναι ίδια σε κάθε χώρα και οι στρατηγικές πρέπει να 
είναι οι κατάλληλες για κάθε χώρα. 
Η. Άλλες χώρες Tacis 
Η μετάβαση μας σε χώρες του Tacis άλλες από τη Ρωσική Ομοσπονδία και την Ουκρανία 
αποτελεί μετάβαση σε ένα διαφορετικό πλαίσιο. Η διαθέσιμη χρηματοδότηση είναι 
μικρότερου μεγέθους, ενώ και το πολιτικό πλαίσιο είναι διαφορετικό: οι περισσότερες έχουν 
υπογράψει συμφωνίες συνεργασίας οι οποίες, εντούτοις, δεν έχουν ακόμη τεθεί σε ισχύ. 
Συνεπώς, είναι σημαντικό να έχουμε μια σαφή αίσθηση του τι επιδιώκει να επιτύχει το 
Tempus (Τ) στις χώρες αυτές. 
18 
/. Στόχοι 
Οι στόχοι είναι σαφώς ευπροσδιόριστοι. Ο γενικός στόχος του προγράμματος Tacis ήταν 
αρχικά να βοηθήσει τη Σοβιετική Ένωση και, στη συνέχεια, πολύ σύντομα να ενισχύσει τα 
μεμονωμένα κράτη που αναδύθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση όσον αφορά τη μετάβαση 
στην οικονομία της αγοράς και σε δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης. To Tempus (Ρ) 
λειτουργεί στα πλαίσια αυτής της προοπτικής· η εντολή του, όπως και αυτή του Tempus (Ρ) 
είναι να υποστηρίξει "την ανάπτυξη των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης" στις χώρες 
δικαιούχους και, έτσι, να συμβάλει στις διαδικασίες μετάβασης. 
Έτσι, η κατάσταση τους εξακολουθεί να ομοιάζει με αυτή των χωρών Phare κατά τα πρώτα 
χρόνια του Tempus (Ρ). Αξίζει να θυμηθούμε, συνεπώς, ότι το Tempus (Ρ) είχε πολύ 
σημαντική αξία για τις χώρες εκείνες πολύ πριν να προσδιορισθεί ο στόχος της 
προσχώρησης. Η αξία εκείνη οριζόταν, βεβαίως, σε σχέση με την ανάπτυξη προγράμματος 
και με τον παρεχόμενο εξοπλισμό, όμως το σημείο το οποίο υπογραμμιζόταν συνεχώς από 
τους συμμετέχοντες του προγράμματος από τις χώρες Tempus (Ρ) ήταν η μεγάλη αίσθηση 
της "επανεισόδου" που προέκυπτε από τη δυνατότητα να ταξιδέψει κανείς και να δεχθεί 
συναδέλφους πανεπιστημίων της Δυτικής Ευρώπης. Μ μεγάλη αξία του Tempus (Τ) ήταν ότι 
έθεσε τέλος or. χρόνια απομόνοισης και δημιούργησε εκ νέου μια ευρωπαϊκή πανεπιστημιακή 
κοινότητα. 
Υπάρχει ένα σημαντικό δίδαγμα για το Tempus (Τ) πλην της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της 
Ουκρανίας. Ο στόχος δεν είναι ακριβώς αυτός της "επανεισόδου" καθώς α) η σοβυ·τική 
περίοδος ήταν τόσο μεγάλη και β) πριν από την περίοδο αυτί], οι δημοκρατίες της Κεντρικής 
Ασίας, παραδείγματος χάρη, ήταν βεβαίως πολύ απομονωμένες από την ευρωπαϊκή 
"παράδοση" -η οποία, βεβαίως δεν ήταν καθόλου η δική τους παράδοση όσον αφορά τον 
πολιτισμό, την ιστορία ή τη θρησκεία. 
Όμως, αν και ο στόχος δεν είναι αυτός της επανένταξης, είναι κάπως παρόμοιος. Είναι 
σημαντικό να γίνουν σεβαστές οι βαθιές πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των δημοκρατιών της 
Κεντρικής Ασίας (και για τον ίδιο λόγο των χωρών του Καυκάσου ή ακόμα και της 
"Ευρωπαϊκής Ρωσίας") και της Ευρώπης, όμως ισχύει επίσης ότι και τα πανεπιστήμια τους 
ζουν στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. 
Ο γενικός στόχος της μελλοντικής δραστηριότητας Tempus στις χώρες αυτές πρέπει να 
ΟειορηΟεί, στη συνέχεια, [u; βάση την ενίσχυση των πανεπιστημίων τους ώστε να 
ανταποκριθούν στις ανάγκες της παγκόσμιας οικονομίας. Δεν μπορεί να είναι οπωσδήποτε 
στόχος για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα να επηρεάσει την αναμόρφωση των συστημάτων τους 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
Ο επιχειρησιακός αντίκτυπος με βάση τα διδάγματα του Tempus (Ρ) είναι ότι μπορούν να 
επιτευχθούν πολλά μέσω της διάνοιξης της επαφής και μέσω σχετικά λιτών σχεδίων. 
Αναπτύσσουμε το σημείο αυτό παρακάτω. 
2. Χρηματοδότηση 
Όπως ο προϋπολογισμός για τη Ρωσική Ομοσπονδία και την Ουκρανία είναι περιορισμένος 
σε σύγκριση με αυτόν του Tempus (Ρ), έτσι και αυτός των περισσότερων άλλων χωρών 
Tacis είναι περιορισμένος σε σύγκριση με την Ομοσπονδία και την Ουκρανία. Η μοναδική 
εξαίρεση είναι η Λευκορωσία, όπου ένας προϋπολογισμός που είναι λίγο κάτω από το 40% 
αυτού της Ουκρανίας απευθύνεται σε έναν πληθυσμό ο οποίος είναι το 1/5 του μεγέθους και 
έχει το 1 /6 του αριθμού των πανεπιστημίων της. 
19 
Ωστόσο, γενικά, πρέπει να αναγνωρισθεί ότι οι προϋπολογισμοί που είναι διαθέσιμοι θέτουν 
όρια σε αυτό που ενδέχεται να επιτευχθεί στην πράξη. Μόνο στη Μογγολία, παραδείγματος 
χάρη με τα έξι ιδρύματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευση της, υπάρχει κάποια ελπίδα 
στοχοθέτησης του συνόλου του συστήματος. Αυτό ενισχύει περαιτέρω τα επιχειρήματα του 
τελευταίου τμήματος. 
Έως σήμερα, η χρηματοδότηση Tempus (Τ) για τις χώρες αυτές χρηματοδότησε ένα μίγμα 
προπαρασκευαστικών σχεδίων (προ-Κ ΕΣ), ΚΕΣ και ΣΣ, αν και τα προ-Κ ΕΣ πλέον 
σταματούν. Επί του παρόντος, εντούτοις, δηλαδή το 1998/1999 μόνο το Ουζμπεκιστάν έχει 
στον κατάλογο ΚΕΣ μόνο ως πιθανή δομή σχεδίων· σε όλες τις άλλες χώρες που 
περιλαμβάνονται στον κατάλογο η Επιτροπή θα υποστηρίξει μόνο ΣΣ. 
Είναι σαφές ότι οι προϋπολογισμοί ΣΣ των 200.000 ECU κατ' ανώτατο όριο και με διάρκεια 
3 αντί 2 ετών, επιτρέπουν την κάλυψη μεγαλύτερου φάσματος δραστηριοτήτων. Ενώ η ίδια η 
στρατηγική είναι σε κάποιο βαθμό μια αντίδραση σε συνθήκες όπως η καθυστέρηση 
έγκρισης του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φαίνεται να υπάρχουν 
ικανοποιητικά επιχειρήματα για τη διατήρηση της ως βασικής αρχικής λειτουργίας και για 
την επικέντρωση στη διάνοιξη των επαφών και του διαλόγου που υπογραμμίστηκαν 
παραπάνω. 
Αλλοι πιθανοί στρατηγικοί στόχοι για μελλοντική χρηματοδότηση Tempus στις χώρες αυτές 
θα μπορούσαν να είναι οι εξής: 
• η υποστήριξη πρέπει να απευθύνεται κατά το δυνατό περισσότερο στην υποδομή, 
οι κοινοπραξίες πρέπει να ενθαρρυνθούν, 
πρέπει να δοθεί έμφαση στη διάδοση, • 
• 
• δεδομένου ότι οι προτεραιότητες, επί του παρόντος, είναι, σε μεγάλο βαθμό, κοινές 
μεταξύ των χωρών, η διάδοση πρέπει να γίνεται μεταξύ χωρών καθώς και στο εσωτερικό 
της χώρας. 
Εάν εφαρμοστούν αυτές οι απλές αρχές, το Tempus (Τ) στις χώρες αυτές θα έχει πολύτιμη 
συμβολή στην ανάπτυξη χωρίς αναγκαστικά να επιφέρει έντονη επιβάρυνση του 
προγραμματισμού. 
20 
3. V. ΣΥΝΟΨΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ 
Τα συμπεράσματα της παρούσας έκθεσης είναι τα εξής: 
Ι. τα επιτεύγματα του προγράμματος Tempus, σε όλους τους επιχειρησιακούς του τομείς, 
είναι σημαντικά και αυτό πρέπει να αναγνωριστεί. 
2. για την τυχόν περαιτέρω ανάπτυξη του Tempus, υπάρχουν σημαντικά διδάγματα που 
μπορούν να μεταφερθούν από το Tempus (Τ) στο Tempus (PnA) και στο Tempus (Τ). 
Παραδείγματος χάρη: 
3. έχει έρθει η στιγμή κατά την οποία είναι αναγκαίο να υπάρξει διαφοροποίηση μεταξύ 
των διαφόρων χωρών ή ομάδων χωρών και να εγκριθούν στρατηγικές που να είναι πιο 
στενά συντονισμένες στις ειδικές καταστάσεις, 
4. αυτός ο συντονισμός πρέπει να λάβει υπόψη του όχι μόνο το πολιτικό πλαίσιο (η 
πολιτική κατάσταση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη σαφώς δεν είναι αυτή της Ουκρανίας), 
αλλά επίσης και τις πρακτικές λεπτομέρειες της διάθεσης του προϋπολογισμού, 
5. ο ορισμός των προτεραιοτήτων πρέπει να εξακολουθήσει να συνδέεται στενά με τις 
ανάγκες της χώρας, αλλά πρέπει επίσης να είναι ρεαλιστικός όσον αφορά τα πιθανά 
επίπεδα προϋπολογισμού, 
6. όσον αφορά τις διαδικασίες, η προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω", η οποία ήταν 
επιτυχής κατά την έναρξη του Tempus, δεν είναι πλέον αναγκαστικά η καταλληλότερη 
σε όλες τις περιπτώσεις και, σε πολλές χώρες, θα μπορούσε επίσης να ενθαρρυνθεί μια 
προσέγγιση με βάση περισσότερο τα ιδρύματα όσον αφορά την ανάπτυξη, 
7. τα συμπαγή σχέδια και οι στοχοθετημένες κινητικότητες στα πλαίσια τους θεωρούνται 
ως πολύτιμοι και ευέλικτοι μηχανισμοί ανάπτυξης και πρέπει να ενθαρρυνθούν, 
8. η διάδοση των αποτελεσμάτων του Tempus πρέπει να έχει υψηλό κύρος εντός των 
χωρών και μεταξύ των χωρών, 
9. εφόσον είναι δυνατό, η διάθεση των υλικών πόρων πρέπει να στοχοθετηθεί στο 
ιδρυματικό επίπεδο και πρέπει να αποφευχθεί ένα κλίμα εχόντων και μη εχόντων όσον 
αφορά τα τμήματα ενός πανεπιστημίου, 
10. οι εξελίξεις της υποδομής στα πλαίσια και μεταξύ πανεπιστημίων, ιδίως εκείνων με 
πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα (διεθνή γραφεία, γραφεία ανάπτυξης) πρέπει να 
ενθαρρυνθούν. 
21 
Παραπομπές 
1996 τελική έκθεση του Tempus I COM (96) 428 τελικό 
1996 ενδιάμεση έκθεση του Tempus II COM (96) 197 τελικό 
1998 ενδιάμεση έκθεση του Tempus II Tacis 
(Διατίθεται απο τη μονάδα αξιολόγησης Tacis ΓΔΙΑ Ευρωπαϊκή Επιτροπή) 
Εθνικά γενικά χαρακτηριστικά των χωρών Phare 
(Διατίθεται από την ΓΔ XXI1, Ευρωπαϊκή Επιτροπή) 
Μελέτες αντίκτυπου (χώρες Phare, πλην Βοσνίας) 
(Διατίθεται από τη ΓΔ XXII, Ευρωπαϊκή Επιτροπή) 
22 
4. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ 1994/1997. 
Σημείωση: η περίοδος 1994/97 επιλέχθηκε ως η καλύτερη βάση σύγκρισης σε όλους τους 
πίνακες παρακάτω 
Πίνακας 1: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ, ΤΕΜΡϋδ (ΡΗΑΚΕ) 1994/97 
Xcbpa 
rioAxiivia'' 
Ouyyupia 
PoDfuxvia 
Bou^yapia 
AT^. niq Toexiaq 
ZXopaKia 
AiOovavia 
EaOovia 
A»:tovia 
AXpuvia 
IXx>pr.viti' ^ nx.i\0vo(i69 
38,58 
10,30 
22,70 
8,46 
10,33 
5,20 
3,70 
1,46 
2,50 
3,4 
2,00 navEjiicminia 
233 
115 
51 
37 
37 
24 
15 
14 
18 
II 
48 
Σύνολο npo1)7roXoyiofto<; 
Tempus 
(EKar. ECU 
1994/97) 
90,00 
42,00 
45,54 
28,70 
21,00 
14,5 
9,00· 
3,47 
6,00 
8,6 
6,35 
275,16 KELnov 
2;EKivi)0av 
212 
107 
90 
82 
45 
42 
26 
16 
16 
15 
16 
667 
1' Ο αριθμός των πανεπιστημίων στην Πολωνία περιλαμβάνει και τα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Στα 
πλαίσια του προηγούμενου καθεστώτος, υπήρχαν περίπου 90 κρατικά ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης. 
12 Στη Σλοβενία, το πανεπιστήμιο του Μ3ΠΙ>ΟΓ και οι 10 σχολές του και το πανεπιστήμιο της 
1,.ίιώΙ]3η3 και οι 28 σχολές του θεωρούνται όλα ως ξεχωριστά επιλέξιμα ιδρύματα. 
23 
Πίνακας 2: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ, ΠΡΩΗΝ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ 1994/97 
Xa'jpa'* 
Boavia-
Ep^eyoptvri 
nrAM nx.i)0vofi6^ 
(EKCIT) 
4,1 
2,2 navejrioTfjiiia 
5 
2 npoi)ffoXoYiofio<; 
Tempus 
(EKax. ECU 
1994/97) 
1,5 
2 KEEnov 
^EKivtiorav 
4 ' 
5 
13 Η συμπερίληψη μιας χώρας στον κατάλογο αυτό δεν πρέπει να νοηθεί ως ερμηνεία τρέχουσας 
ή μελλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. 
24 
Πίνακας 3: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ, ΚΑΚ ΚΑΙ ΜΟΓΓΟΛΙΑ 1994/97 
Xtbpa 
Apuxvia 
A^epfiTcaix^dv 
AG\)Kopo)aia 
raopyia 
KO^UKOXUV 
Kipyioia 
MoX6apia 
MoyyoXia 
Pcooia 
Tax^uaaxdv 
TovpKHEvioxdv 
OuKpavia 
Ou^liTteKtoxdv n3n)Ovo|i6(; 
3,80 
7,40 
10,20 
5,50 
6,80 
4,46 
4,35 
2,30 
148,00 
η/α 
η/α 
52,20 
20,00 riavcjticm'mui' 4 
15 
30 
41 
22 
η/η 
33 
20 
6 
750 
η/α 
η/α 
255 
58 
Σύνολο: 11 poitaoXoy inuoi; 
Tern pus 
(EKOX. ECU 1994/97) 
1,197 
1,116 
5,235 
1,185 
2,369 
0,844 
1,358 
. 0,876 
34,574 
0,00 
0,00 
11,976 
2,888 
63.618 KEE Trot) 
^EKivqoav 
3 
2 
10 
3 
4 
2 
4 
2 
61 
0 
0 
23 
7 
121 
14 Τα στοιχεία για το Αζερμπαϊτζάν, τη Μολδαβία, την Κιργισία, τη Ρωσική Ομοσπονδία και την 
Ουκρανία περιλαμβάνουν επιλέξιμα ιδιωτικά ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
25 
Πίνακας 4: ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 
ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΊΈΜΡΙΙΚ 
ΚΟΙΝΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΑΝΑ ΧΩΡΑ 
X6pa 
A 
B 
D 
DK 
\i 
I 
GR 
1 
IRL 
L 
NL 
P 
S 
SI-
UK EE KEE XOV 
Phare 
134 
410 
740 
211 
348 
654 
251 
465 
194 
4 
462 
202 
139 
119 
967 EE KEE XOV 
Tacis 
6 
24 
48 
6 
22 
47 
9 
21 
11 
0 
24 
6 
6 
4 
57 EuvoAx) 
140 
434 
788 
217 
370 
701 
260 
486 
205 
4 
486 
208 
145 
123 
1024 
26 
Πίνακας δ: ΕΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΕ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΕ 
ΕΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΕΜΡϋδ 
ΚΟΙΝΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΕΧΕΔΙΑ ΑΝΑ ΑΝΑΔΟΧΟ 
Xd)pa 
A 
B 
1) 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
L 
NL 
P 
S 
SF 
UK EE KEE xov 
Phare 
6 
97 
161 
43 
25 
219 
40 
75 
15 
1 
114 
19 
4 
10 
317 EEKEE 
xovTacis 
1 
12 
24 
0 
5 
25 
4 
9 
1 
0 
6 
0 
2 
1 
34 EvvoXo 
7 
109 
185 
43 
30 
244 
44 
84 
16 
1 
120 
19 
6 
11 
351 
27 
Πίνακας 6: ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 
ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ TEMPUS 
ΚΟΙΝΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΑΝΑ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗ 
Χώρα 
Α 
Β 
D 
DK 
Ε 
F 
GR 
Ι 
IRL 
L 
NL 
Ρ 
S 
SF 
UK Σε ΚΕΣ του 
Phare 
6 
64 
93 
29 
16 
118 
33 
51 
10 
0 
79 
11 
6 
2 
209 Σε ΚΕΣ τουΤβοΐβ 
1 
11 
24 
0 
5 
25 
4 
9 
1 
0 
6 
0 
2 
1 
34 Σύνολο 
7 
75 
117 
29 
21 
143 
37 
60 
11 
0 
85 
11 
8 
3 
243 
28 
Πίνακας 7: ΕΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ THE ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΕ 
ΕΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ TEMPUS - ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ - PHARE 
Xcopa 
A 
B 
D 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
L 
NL 
P 
S 
SF 
UK EECME 
28 
62 
89 
22 
42 
93 
39 
56 
12 
0 
86 
21 
36 
24 
169 
29 
Πίνακας 8: ΕΥΜΜΕΤΟΧΗ ΕΕ ΑΤΟΜΙΚΕΕ ΕΠΙΔΟΤΗΕΕΙΕ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΕ (ΙΜΟ) 
1990-1997-ΡΗΑΚΕ 
από/προς κράτη μέλη της ΕΚ 
| Kpdxi) ME7.II xn? EK 
Avoxpia 
B6A,yio 
Aavia 
<DivAav8ia 
TaXkia 
TEppuvia 
EAMSa 
IpXav5(a 
IxaXIa 
Aov^enPovpyo 
nopxoyaXia 
Io7cavia 
EovT)5ia 
Kdxco Xibpeq 
Hvcou^vo Baatteio 
EYNOAO And XTJV EK 
1990-1997 
4 
149 
61 
13 
310 
185 
125 
59 
174 
3 
44 
81 
6 
149 
611 
1,974 npo£xt|vEK 
1990-1997 
82 
513 
220 
66 
1349 
1511 
274 
137 
967 
4 
132 
382 
102 
643 
2413 
8,795 AnMnpoq 
Ti|v 
86 
662 
281 
79 
1659 
1696 
399 
196 
1141 
7 
176 
463 
108 
792 
3024 
10,769 
Σημειώσεις: 
1. Το 1995 δεν υπήρχαν προσκλήσεις υποβολής αιχήσεων από χα κράτη μέλη χης ΕΚ. 
2. Οι κινηχικόχηχες ΙΜΟ από χην Αυστρία, χη Φινλανδία και χη Σουηδία υποστηρίχθηκαν από 
το 1996, δηλ. όχαν αυχές οι χρεις χώρες έγιναν κράτη μέλη χης ΕΚ. 
30 
Πίνακας 9: ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΕ ΕΕ 
ΕΧΕΔΙΑΤΕΜΡϋδ 
ΕΥΜΠΑΓΗ ΕΧΕΔΙΑ - ΤΑΟΙ8 
Συμμεχοχή αναδόχου/συντονιστή της ΕΚ χο 1996 
Xcbpa 
A 
B 
D 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
L 
NL 
P 
S 
SF 
UK 
EvvoXx) Ee ounjcayn, <5%bh\a xov Tacis 
0 
2 
5 
1 
1 
3 
0 
6 
0 
0 
4 
0 
0 
0 
5 
27 
Σημείωση: χα συμπαγή σχέδια ξεκίνησαν χο 1996 
31 
Πίνακας 10: ΕΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΕ 
ΕΕΕΧΕΔΙΑΤΕΜΡϋδ 
ΕΥΜΠΑΓΗ ΕΧΕΔΙΑ - ΤΑΟΙ8 
Συμμετοχή χώρα χο 1996 
Xdbpa 
A 
B 
D 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
L 
NL 
P 
S 
SF 
UK 
EvvoXo Ee cru^ucaytfj ax68ta xov Tacis 
1 
6 
8 
3 
2 
6 
2 
7 
1 
0 
8 
2 
2 
3 
8 
59 
32 
Πίνακας 11: κυκλικά διαγράμματα βιμαηκών τομέων 
Subject Area Involvement in Phare and Tacis JEPs 
Languages 
6% Art and Design 
1% 
Applied Sciences and 
Technologies 
44% Other 
9% Humanities 
3% Social Sciences 
13% 
Management and Business 
18% 
Natural Science and 
Mathematics 
6% Q Humanities 
• Social Sciences 
Ο Management and Business 
Ο Natural Science and Mathematics 
•Applied Sciences and Technologies 
Ο Art and Oesign 
• Languages 
Ο Other 
Subject Area Involvement in Phare JEPs 
Languages 
5% 
Art and Design 
1% Humanities 
3% Social Sciences 
10% 
Applied Sciences and 
Technologies 
46% Management and 
Business 
18% 
Natural Science and 
Mathematics 
6% Ο Humanities 
• Social Sciences 
Ο Management and Business 
Ο Natural Science and Mathematics 
•Applied Sciences and Technologies 
G Art and Design 
• Languages 
Ο Other 
Subject Area Involvement in Tacis JEPs 
Languages 
12% Other 
2% Humanities 
9% 
Applied Sciences and 
Technologies 
14% 
Management and 
Business 
23% Social Sciences 
40% Ο Humanities 
• Social Sciences 
Ο Management and Business 
OApplied Sciences and Technologies 
•Languages 
D Other 
33 

ISSN 0254-1483 
COM(98) 379 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 04 05 17 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-98-469-GR-C 
ISBN 92-78-38352-Χ 
Υπηρεσία Επκτήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο