EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 175/14

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η εσωτερική αγορά υπηρεσιών — Απαιτήσεις για την αγορά εργασίας και την προστασία των καταναλωτών»

(2007/C 175/05)

Στις 29 Σεπτεμβρίου 2005 και σύμφωνα με το άρθρο 29, εδάφιο 2 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα «Η εσωτερική αγορά υπηρεσιών — Απαιτήσεις για την αγορά εργασίας και προστασία των καταναλωτών»

Το ειδικευμένο τμήμα Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 3 Μαΐου 2007 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. ALLEWELDT.

Κατά την 436η σύνοδο της ολομέλειάς της, στις 30-31 Μαΐου 2007 (συνεδρίαση της 30ής Μαΐου), η ΕΟΚΕ υιοθέτησε με 110 ψήφους υπέρ, 2 κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Ορισμός στόχων

1.1 Η οδηγία σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά (1) στοχεύει στην προαγωγή της ανταγωνιστικότητας, της ανάπτυξης και της απασχόλησης κατά την έννοια της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Ταυτόχρονα, δρομολόγησε εντατική συζήτηση σχετικά με το θέμα της διαμόρφωσης της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών. Ένα σημείο διαφωνίας ήταν και παραμένει ο αντίκτυπος στις αγορές εργασίας των κρατών μελών, στις κοινωνικές συνθήκες και τις απαιτήσεις για την προστασία των καταναλωτών. Στη γνωμοδότηση που εξέδωσε το Φεβρουάριο του 2005 (2) η ΕΟΚΕ υπεισέρχεται σε βάθος στην πρόταση της Επιτροπής, γι αυτό και το σημερινό θέμα συζήτησης δεν είναι το νομοθετικό κείμενο της οδηγίας, αλλά ο αντίκτυπος αυτής στην απασχόληση και στα συμφέροντα των καταναλωτών, ο οποίος θεωρείται αναμενόμενος μετά από μια σκόπιμη προσπάθεια για την προαγωγή της υλοποίησης της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών.

1.2 Η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών είναι μια από τις τέσσερις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς που κατοχυρώνονται στη συνθήκη της ΕΕ και, από πολιτική άποψη, αυτή που επενεργεί επί μακρόν. Η στρατηγική της Επιτροπής, όπως εκδηλώνεται στην οδηγία της ΕΕ για τις υπηρεσίες,αποσκοπεί στην άρση όλων των περιορισμών στους οποίους προσκρούει η παροχή υπηρεσιών. Εν μέρει, το θέμα δεν είναι άμεσα οι πτυχές της αγοράς εργασίας ή της προστασίας των καταναλωτών. Όμως, επειδή αυτό που επιδιώκεται είναι η αύξηση της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στην πράξη, οι διαφορές που υφίστανται μεταξύ των εθνικών συστημάτων καθίστανται σαφέστερες και θίγουν περισσότερες ευαισθησίες Ταυτόχρονα, υπάρχουν συγκριτικά λίγες πανευρωπαϊκές ρυθμίσεις για την προστασία των συμφερόντων των εργαζομένων και των καταναλωτών. Στο χώρο αυτό, κυριαρχούν οι εθνικοί κανόνες για το δίκαιο, την κοινωνική νομοθεσία και την απασχόληση, οι οποίοι συχνά διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό μεταξύ τους. Σε αυτά προστίθεται η προβλεπόμενη στην οδηγία σχετικά με τις υπηρεσίες παράλληλη ή ταυτόχρονη ισχύς συγκεκριμένων ρυθμίσεων που ισχύουν στη χώρα προέλευσης και στη χώρα παροχής των υπηρεσιών, οι πρακτικές επιδράσεις των οποίων θα πρέπει να φανούν στο μέλλον.

1.3 Η κοινωνική σταθερότητα και η καταναλωτική εμπιστοσύνη αποτελούν ουσιαστικό τμήμα της προσπάθειας για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και προϋπόθεση για την επιτυχία της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών. Μια από τις μεγάλες ελλείψεις της συζήτησης σχετικά με την οδηγία της ΕΕ για τις υπηρεσίες είναι ότι δεν προσφέρονται αναλύσεις σχετικά με τον αντίκτυπο που αυτή έχει στις κοινωνικές συνθήκες, την απασχόληση και την προστασία των συμφερόντων των καταναλωτών στα κράτη μέλη. Η έλλειψη στατιστικής βάσης για την ποσοτική αξιολόγηση της διασυνοριακής κυκλοφορίας υπηρεσιών και της ελεύθερης εγκατάστασης ήταν ένα από τα σημεία της κριτικής που ασκήθηκε από την ΕΟΚΕ (3). Έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων παρατηρείται επίσης και σε ό,τι αφορά τις αναμενόμενες διαρθρωτικές αλλαγές που θα επέλθουν στις αγορές εργασίας των κρατών μελών Έτσι, από τη μια πλευρά υπάρχουν μερικές πολύ γενικές στατιστικές εκτιμήσεις των αποτελεσμάτων και, από την άλλη, η εξέταση ειδικών μεμονωμένων περιπτώσεων συχνά παράνομου ή εν μέρει παράνομου χαρακτήρα. Όμως, δεν αρκούν ούτε οι μεν ούτε οι δε για να γίνει μια αξιόπιστη εκτίμηση του αντίκτυπου.

1.4 Η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών αποτελεί σημαντικό τμήμα της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Οι δυνατότητες ανάπτυξης που υπάρχουν σε αυτό τον τομέα συνιστούν σημαντική ώθηση για την απασχόληση. Ο αυξημένος ανταγωνισμός, που προκύπτει από την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, θα έχει θετικές συνέπειες, διότι θα διευρυνθεί η προσφορά υπηρεσιών και θα μειωθούν οι τιμές τους. Συγχρόνως όμως θα πρέπει να βελτιώνεται διαρκώς η κοινωνική προστασία των εργαζομένων και να λαμβάνεται μέριμνα για την διασφάλιση κατάλληλης προστασίας των καταναλωτών. Το ίδιο ισχύει και για τα πρότυπα ποιότητας και ασφάλειας που ισχύουν στα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης και της προστασίας του περιβάλλοντος. Οι επιδράσεις στον κλάδο της απασχόλησης θα διαφέρουν από τομέα σε τομέα και από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Ένα αποφασιστικής σημασίας στοιχείο είναι ο αντίκτυπος στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

1.5 Στόχος της γνωμοδότησης πρωτοβουλίας είναι να διασαφηνίσει οι επιδράσεις που ασκεί η τρέχουσα στρατηγική για την εσωτερική αγορά υπηρεσιών στις αγορές εργασίας, τις συνθήκες απασχόλησης και την προστασία των καταναλωτών, ούτως ώστε να μπορούν να αξιοποιηθούν στην πράξη από τους ενδιαφερομένους και από τα όργανα της ΕΕ. Οι πτυχές αυτές δεν συγκαταλέγονται στο κέντρο βάρους των σημείων που εξετάστηκαν στις δύο προηγούμενες ακροάσεις της ΕΟΚΕ για την εσωτερική αγορά υπηρεσιών (4).

1.5.1 Με βάση τον ορισμό που δίνεται από την κοινοτική νομοθεσία στην έννοια «ελεύθερη παροχή υπηρεσιών», ο οποίος καλύπτει οποιαδήποτε παροχή υπηρεσίας μεταξύ δύο οικονομικών υποκειμένων σε δύο διαφορετικά κράτη μέλη (5), πρόκειται για τρεις κατηγορίες θεμάτων: — Δηλώσεις σχετικά με τον ποσοτικό αντίκτυπο στην απασχόληση, ανά κλάδο και χώρα, και αλλαγές που θα πρέπει να αναμένονται με την αποκέντρωση, τη μετατόπιση ή την εισαγωγή μεμονωμένων υπηρεσιών· — Νέες προκλήσεις όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης οι οποίες είναι απόρροια του γεγονότος ότι, με την αύξηση της διασυνοριακής κυκλοφορίας υπηρεσιών, θα αυξηθεί σημαντικά και η κινητικότητα των αποσπασμένων εργαζομένων· — Τα συμφέροντα των καταναλωτών και η προστασία τους στη στρατηγική για την εσωτερική αγορά υπηρεσιών· — Σημαντικός είναι ο ρόλος που αναλογεί στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ), ως βασικούς φορείς απασχόλησης.

1.6 Η γνωμοδότηση πρέπει να εκληφθεί αφενός ως ένα πρώτο βήμα και, αφετέρου, ως συμβολή στην τελική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με την επισκόπηση της εσωτερικής αγοράς (6) και στις συζητήσεις της συμβουλευτικής επιτροπής για την εσωτερική αγορά IMAC (7). Οικοδομείται πάνω στα σήμερα διαθέσιμα στοιχεία και τις πρακτικές εμπειρίες και προσδοκίες εμπειρογνωμόνων και ενδιαφερομένων. Τα στοιχεία αυτά συλλέχθηκαν στο πλαίσιο ακρόασης που πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2006 στη Βιέννη και με τη χρήση ερωτηματολογίου που διανεμήθηκε σε σχεδόν 6000 εμπειρογνώμονες στον τομέα της οικονομίας και των συνδικαλιστικών οργανώσεων αλλά και σε ομάδες συμφερόντων όπως σε παράγοντες της οικονομίας και σε υπουργεία το φθινόπωρο του 2006 για το οποίο λήφθηκαν περισσότερες από 150 απαντήσεις. Η γνωμοδότηση δεν αποτελεί επιστημονική μελέτη ούτε και μπορεί να την υποκαταστήσει. Στόχος της είναι μάλλον ο προσδιορισμός σημείων αναφοράς που σχετίζονται με υφιστάμενα προβλήματα και μελλοντικές εξελίξεις, στοιχεία που θα εξετασθούν διεξοδικότερα στο πλαίσιο μιας περισσότερο μακροπρόθεσμης παρακολούθησης από το Παρατηρητήριο της Ενιαίας Αγοράς (ΠΕΑ) της ΕΟΚΕ και θα εμπνεύσουν τα όργανα της ΕΕ και άλλους φορείς στις πολιτικές αποφάσεις που θα λάβουν και τις επιστημονικές μελέτες που θα διενεργήσουν.

2. Η δυναμική του κλάδου παροχής υπηρεσιών στην ΕΕ

2.1 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αιτιολογεί τη στρατηγική της για την εσωτερική αγορά με την ασθενή ανάπτυξη της διασυνοριακής παροχής υπηρεσιών στην ΕΕ. Μια δυναμική εσωτερική αγορά υπηρεσιών ασκεί ταυτόχρονα θετική επίδραση στην απασχόληση, στους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις. Πώς μπορεί να περιγραφεί συγκεκριμένα αυτή η δυναμική;

2.2 Ένα πρόβλημα που παραμένει ανεπίλυτο είναι η στατιστική απεικόνιση του κλάδου της παροχής υπηρεσιών σε διασυνοριακή κλίμακα. Μέχρι σήμερα, η EuroStat και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες έκαναν χρήση των επονομαζόμενων στατιστικών ροής πληρωμών, πράγμα που σημαίνει ότι εξαγωγή ή εισαγωγή υπηρεσιών υφίσταται μόνο στην περίπτωση που η συνέπεια είναι μια ανάλογη διασυνοριακή πληρωμή. Ενώ στον κλάδο παροχής υπηρεσιών εντοπίζεται ευρύτατη συνεργασία, ανταλλαγή γνώσεων αλλά και υπηρεσιών, υπάρχει ένα εκτεταμένο σύστημα διακανονισμού λογαριασμών μεταξύ επιμέρους τμημάτων επιχειρήσεων, εταίρων σε δίκτυα ή ακόμη και απλά μακροπρόθεσμα συνεργαζόμενων και νομικά ανεξάρτητων οικονομικών μονάδων στις εκάστοτε χώρες. Στην περίπτωση παρόμοιων δικτύων, ο εκάστοτε εταίρος υπολογίζει τη μεταφορά τεχνογνωσίας, τη διάθεση χρόνου και την μεταφορά υπηρεσιών στη χώρα του ως προσωπική εξυπηρέτηση του αποδέκτη, πράξη η οποία όμως δεν συνεπάγεται διασυνοριακή πληρωμή.

2.3 Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, αυτό έχει ως αποτέλεσμα ο κλάδος παροχής υπηρεσιών να παράγει έναν σημαντικά μεγαλύτερο όγκο ανταλλαγών και, συνεπώς, να ασκεί μεγαλύτερη επίδραση στην εσωτερική αγορά από ό,τι θα μπορούσε σήμερα να συμπερανθεί με βάση τις επίσημες στατιστικές. Έτσι, η ΕΟΚΕ είναι σαφώς της γνώμης ότι η ΕΕ θα πρέπει να μεριμνήσει για τη διενέργεια επιστημονικής μελέτης με αντικείμενο τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται σήμερα η προσπάθεια μεμονωμένων κλάδων παροχής υπηρεσιών στα κράτη μέλη της ΕΕ να συνεργαστούν με επιχειρήσεις σε άλλες χώρες. Με βάση και απαρχή τα δεδομένα αυτά, πρέπει στο μέλλον να σχηματιστεί μια αξιόπιστη εικόνα του πραγματικού μεγέθους της αγοράς υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η κίνηση αυτή θα υποστηριχθεί από τις ανάλογες προσπάθειες των ευρωπαϊκών στατιστικών υπηρεσιών για την κατάρτιση τιμοκαταλόγου για όλες τις υπηρεσίες και για την καθιέρωσή του σε όλες τις χώρες.

2.4 Προς διευκρίνιση: με βάση τις σήμερα διαθέσιμες πληροφορίες, η Επιτροπή υποθέτει ότι ο κλάδος των υπηρεσιών παράγει σήμερα το 56 % του ΑΕγχΠ, το 70 % της συνολικής απασχόλησης, αλλά μόλις το 20 % του όγκου των συναλλαγών εντός της ΕΕ. Σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, η εξέλιξη της παραγωγικότητας του κλάδου των υπηρεσιών της ΕΕ είναι σαφώς χαμηλότερη (8).

2.5 Η αδυναμία αυτή δεν φαίνεται στην παγκόσμια αγορά, στην οποία η ΕΕ εμφανίζεται ως η ισχυρότερη δύναμη στο εμπόριο υπηρεσιών και μάλιστα με σαφώς αυξητική τάση. Το 2003, το μερίδιο της ΕΕ ανερχόταν σε 26 %, ενώ το μερίδιο των ΗΠΑ ήταν λίγο περισσότερο από 20 %. Ακόμη και οι αναπτυσσόμενοι εμπορικοί εταίροι, Ινδία και Κίνα, παρά τη μέχρι τούδε μεγάλη δυναμική που επιδεικνύουν, μόλις που υπερβαίνουν από κοινού το 5 %. Μεταξύ 1997 και 2003, το μερίδιο της ΕΕ αυξήθηκε κατά 1,8 %, παραμένοντας και από αυτή την άποψη στην πρώτη θέση.

2.6 Διαπιστώνεται ότι οι αδυναμίες αφορούν κυρίως το εμπόριο εντός της ΕΕ. Και σε αυτή την περίπτωση, τα στοιχεία δεν μας επιτρέπουν να συναγάγουμε απαραίτητα αυτό το συμπέρασμα. Μεταξύ 2000 και 2003, το ενδοκοινοτικό εμπόριο υπηρεσιών αυξήθηκε κατά 10,8 %, ενώ το εμπόριο με τους εταίρους εκτός ΕΕ μόνο κατά 6,4 %. Δηλαδή, η δυναμική στην εσωτερική αγορά ήταν συγκριτικά σαφής, ακόμη περισσότερο αν αναλογιστεί κανείς ότι το 2003 ήταν συνολικά μια περίοδος οικονομικής ύφεσης. Σε αυτό πρέπει να προστεθεί ότι πρέπει να συνυπολογιστεί και η πτώση των τιμών στις υπηρεσίες.

2.7 Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να ασχοληθεί θετικότερα με την εκτίμηση του αντίκτυπου που θα έχει η περαιτέρω προώθηση της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών. Ένα χρήσιμο μέσο για το σκοπό αυτό, θα ήταν ενδεχομένως η διενέργεια ανάλυσης SWOT (Πλεονεκτήματα, Αδυναμίες, Ευκαιρίες και Απειλές).

3. Ο αντίκτυπος που έχει στην απασχόληση η βελτίωση της αποτελεσματικότητας της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών

3.1 Οι εκτιμήσεις σχετικά με τον αντίκτυπο στην απασχόληση εξαρτώνται από τις αναπτυξιακές προβλέψεις. Μια από τις πρώτες αναλύσεις του αντίκτυπου της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2004 από την ολλανδική υπηρεσία ανάλυσης της οικονομικής πολιτικής (9). Η ανάλυση ακολουθεί τις συνήθεις υποθέσεις του ΟΟΣΑ σύμφωνα με τις οποίες κάθε κατάργηση ρυθμιστικών παρεμβάσεων πυροδοτεί την ανάπτυξη και κατά αυτό τον τρόπο προάγει την απασχόληση. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που περιλαμβάνεται στα συμπεράσματα της μελέτης αυτής είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι οι ρυθμίσεις αυτές καθαυτές, αλλά η ανομοιογένεια αυτών. Σύμφωνα με τις προσδοκίες, η οδηγία για τις υπηρεσίες θα μπορούσε να επιτρέψει την ανάπτυξη του εμπορίου υπηρεσιών κατά 15 έως 30 % και του μερίδιου των άμεσων ξένων επενδύσεων στον κλάδο του εμπορίου κατά 20 έως 35 %.

3.2 Την άνοιξη του 2005, το Institut Copenhagen Economics πραγματοποίησε κατ' εντολή της Επιτροπής μελέτη (10), η οποία αφορούσε αποκλειστικά τον αντίκτυπο στην απασχόληση. Στην περίπτωση μιας ανανεωμένης αύξησης της κατανάλωσης της τάξης του 0,6 % του ΑΕγχΠ της ΕΕ, η καθαρή αύξηση του αριθμού των θέσεων εργασίας και στα 25 κράτη μέλη θα ανέλθει περίπου σε 600.000. Η άποψη αυτή στηρίζεται στην υπόθεση ότι θα αυξηθεί η παραγωγικότητα και, ταυτόχρονα, στην προσδοκία ότι οι μισθοί θα αυξηθούν κατά μέσο όρο κατά 0,4 %.

3.3 Τα συμπεράσματα της μελέτης της Κοπεγχάγης προκάλεσαν επικρίσεις που στηρίζονταν κατά κύριο λόγο στην άποψη ότι η επιχειρηματολογία της είναι αποκλειστικά προσανατολισμένη στην πλευρά της προσφοράς και επικεντρώνεται στον αντίκτυπο που θα είχε η αύξηση της ζήτησης με ταυτόχρονη μείωση των τιμών, λόγω της κατάργησης των ρυθμιστικών παρεμβάσεων. Η μελέτη δεν καλύπτει τους παράγοντες που θα μπορούσαν να εμποδίσουν την αύξηση της ζήτησης, όπως η συρρίκνωση της αγοραστικής δύναμης ή κάποια άλλη συμπεριφορά των καταναλωτών. Επιπλέον, αμφισβητήθηκε η επιλογή των τομέων. Άλλες εκτιμήσεις του αντίκτυπου στην απασχόληση είτε δεν υπάρχουν, είτε στηρίζονται στη μελέτη της Κοπεγχάγης και καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα (11). Προκειμένου να αυξηθεί η αποδοτικότητα της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών είναι απαραίτητο να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην επίδραση της έρευνας και της καινοτομίας, της αναβάθμισης του επιπέδου των δεξιοτήτων και της χρήσης των τεχνολογιών επικοινωνίας.

3.4 Βεβαίως, εννοείται ότι η δημιουργία 600 χιλιάδων θέσεων εργασίας είναι κάτι θετικό. Ωστόσο, λόγω των υψηλών προσδοκιών, η βελτίωση αυτή μοιάζει μάλλον να έχει μέτριες διαστάσεις (12). Αυτό που είναι πολύ πιο σημαντικό είναι ότι η εξέλιξη αυτή μπορεί να διαφέρει σε μεγάλο βαθμό στους επιμέρους κλάδους, στις διάφορες χώρες και τις διάφορες κατηγορίες εργαζομένων. Για το θέμα αυτό δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα συγκεκριμένα στοιχεία. Η ΕΟΚΕ, με τη βοήθεια του Παρατηρητηρίου της Ενιαίας Αγοράς και εμπνεόμενη από την παρούσα πρωτοβουλία, θα ήθελε να επιχειρήσει να σχηματίσει μια σαφή εικόνα αυτών των διαρθρωτικών μεταβολών στην αγορά εργασίας.

3.5 Από την ανταπόκριση στο ερωτηματολόγιο της ΕΟΚΕ, προκύπτει ότι υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για αυτές τις πληροφορίες. Το 90 % των συμμετεχόντων θεωρεί ότι οι πληροφορίες που υπάρχουν σχετικά με τον αντίκτυπο στην απασχόληση στο χώρο της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών είναι ανεπαρκείς. Οι ερωτήσεις που υποβάλλονται σχετίζονταν καταρχάς με τους κλάδους όπου παρατηρείται σημαντική απώλεια ή αύξηση θέσεων εργασίας Το 60 % των ερωτηθέντων αναμένει θετικά αποτελέσματα στην απασχόληση γενικά ή για συγκεκριμένους κλάδους. Συχνότερα αναφέρονται οι επιχειρήσεις παροχής συμβουλών σε άλλες επιχειρήσεις καθώς και οι επιχειρήσεις παροχής νομικών συμβουλών, κατόπιν, το εμπόριο, η χειροτεχνία/ΜΜΕ, οι μεταφορές, η υγεία, η γεωργία και η δασοκομία, οι βιομηχανικές υπηρεσίες, η εκπαίδευση, ο τουρισμός, οι εξατομικευμένες υπηρεσίες, οι κατασκευές και η διαχείριση κτιρίων. Στο ερώτημα εάν αναμένεται να υπάρξει απώλεια θέσεων εργασίας, το 44 % απαντά θετικά. Στην περίπτωση αυτή, οι μεγαλύτερες απώλειες αναμένονται στη βιομηχανία, ενώ αναφέρονται επίσης οι δημόσιες υπηρεσίες, οι κατασκευές και η διαχείριση κτιρίων, η γεωργία και η δασοκομία, η παροχή υπηρεσιών σε επιχειρήσεις, ο κλάδος των τροφίμων και της ψυχαγωγίας, οι εξατομικευμένες υπηρεσίες, το εμπόριο, ο τουρισμός και η υφαντουργία

3.6 Από τις απαντήσεις στο ερώτημα για τα οφέλη αυτής της εξέλιξης προκύπτουν ορισμένες ενδιαφέρουσες διαφορές απόψεων. Καταρχάς, κυριαρχεί η άποψη ότι η προσαρμογή στην αγορά έχει καθοριστική σημασία και ότι ηττημένοι θα είναι όσοι δεν θα κατορθώσουν να προσαρμοστούν στις νέες, φιλελευθεροποιημένες συνθήκες και στη διασυνοριακή αγορά. Οι εργαζόμενοι με υψηλά προσόντα θα έχουν καλύτερες δυνατότητες απ' ό,τι οι εργαζόμενοι με χαμηλά προσόντα. Οι νέοι, ειδικευμένοι και τοπικά ευέλικτοι εργαζόμενοι, θα έχουν καλύτερες δυνατότητες απ' ό,τι οι ηλικιωμένοι και λιγότερο ευέλικτοι. Θέσεις εργασίας με υψηλά κοινωνικά πρότυπα θα χάσουν απέναντι στην απασχόληση χωρίς κοινωνική προστασία ή την ελεύθερη απασχόληση, σχήματα που στο μέλλον αναμένεται να ακολουθήσουν αυξητική πορεία. Η ποιότητα θα μειονεκτεί έναντι των τιμών, ενώ το ίδιο ισχύει και για τα υψηλά κριτήρια άδειας ασκήσεως ορισμένων επαγγελμάτων ή τις χώρες με υψηλές κοινωνικές δαπάνες. Τα νέα κράτη μέλη θα αποκομίσουν τα περισσότερα οφέλη και τα παλαιά τα λιγότερα. Οι πάροχοι υπηρεσιών που λειτουργούν σε τοπικό επίπεδο και οι μικροί πάροχοι υπηρεσιών θα υποστούν την πίεση των διεθνών επιχειρήσεων. Για το θέμα των καταναλωτών, οι απόψεις διίστανται

3.7 Η ανάπτυξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο: Μιτλειδενσψηαφτθα οδηγήσει η αύξηση του διασυνοριακού εμπορίου, υπηρεσιών σε αύξηση της απασχόλησης ή μήπως η συμπίεση των τιμών και η αύξηση του ανταγωνισμού θα οδηγήσουν στην απώθηση των ΜΜΕ και, συνεπώς, σε απώλεια θέσεων απασχόλησης; Τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων (66 %) θεωρούν θετικές τις προοπτικές απασχόλησης. Ταυτόχρονα όμως, 55 % των ερωτηθέντων πιστεύει ότι θα υπάρξει καταστροφικός ανταγωνισμός. Ωστόσο, σύμφωνα με τη γνώμη μιας σαφούς πλειοψηφίας (69 %), η απελευθέρωση της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών δεν θα επηρεάσει ουσιαστικά την ανάπτυξη των ΜΜΕ, η οποία θεωρείται ότι εξαρτάται από άλλους παράγοντες Εν κατακλείδι: Υπερισχύουν οι θετικές προσδοκίες, οι οποίες όμως είναι γενικά περιορισμένες. Αυτό που αναμένεται οπωσδήποτε είναι ότι η βελτίωση των προσόντων των εργαζομένων, η ικανότητα καινοτομίας και η ποιότητα των υπηρεσιών θα αποτελέσουν παράγοντες αποφασιστικής σημασίας για την επιτυχία ή την επιβίωση επιχειρήσεων. Ενισχύονται επίσης οι πιέσεις ή απαιτήσεις για μεγαλύτερη εναρμόνιση (διπλώματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, διαχειριστικές απαιτήσεις, τιμές και μισθοί, κοινωνικές δαπάνες, φορολογία επιχειρήσεων, προσαρμογή στα κοινοτικά και διεθνή πρότυπα). Επιδείνωση της κατάστασης αναμένεται σε ό,τι αφορά στα κοινωνικά πρότυπα και στην προστασία των καταναλωτών και του περιβάλλοντος. Επικρατούν φόβοι ότι, στην περίπτωση που οι αγορές καταληφθούν από μεγάλες επιχειρήσεις, αυτό θα αποβεί σε βάρος των τοπικών, πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων.

3.8 Στην ερώτηση αν οι ελεύθεροι επαγγελματίες έχουν στο μέλλον περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν διασυνοριακές δραστηριότητες, το 84 % απαντά καταφατικά.

4. Νέες προκλήσεις όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας

4.1 Σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, η διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών είναι συνδεδεμένη με την κινητικότητα των εργαζομένων. Με βάση τις μέχρι σήμερα πολύ λίγο εναρμονισμένες συνθήκες στην ΕΕ, υπάρχουν διάφορες κοινωνικές ρυθμίσεις οι οποίες συναντώνται κατά κάποιον τρόπο σε μια εθνική αγορά εργασίας ή σε μια επιχείρηση. Η οδηγία της ΕΕ για την απόσπαση εργαζομένων καθιερώνει μια βάση ουσιαστικών προϋποθέσεων για την ίση μεταχείριση των αποσπασμένων εργαζομένων με τους τοπικούς συναδέλφους τους Πέραν αυτού, στην οδηγία της ΕΕ για τις υπηρεσίες συμπεριλαμβάνονται καταρχήν και θέματα που σχετίζονται με την εργασιακή και την κοινωνική νομοθεσία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ανάπτυξη της αγοράς για την παροχή διασυνοριακών υπηρεσιών παραμένει χωρίς αντίκτυπο. Παρά την έκδοση της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων, εξακολουθούν ακόμη να υπάρχουν διάφοροι κλάδοι όπου οι ρυθμίσεις για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας δεν είναι εναρμονισμένες. Η εξαίρεση της εργατικής νομοθεσίας από την κοινοτική οδηγία για τις υπηρεσίες δεν καθιέρωσε καμία «αρχή του τόπου απασχόλησης» για τους εργαζόμενους. Οι νομικές διατυπώσεις που επιλέχθηκαν ήταν ιδιαίτερα αμφιλεγόμενες και όχι απαραίτητα σαφείς. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να αναμείνουμε τη μελλοντική εφαρμογή των διατάξεων στην εθνική νομοθεσία. Τέλος, εάν υποτεθεί ότι η εμβάθυνση της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών θα είναι επιτυχής, η αύξηση της συχνότητας και -πιθανώς- της διάρκειας των αποσπάσεων θα δημιουργήσει μια νέα ποιότητα.

4.2 Η συζήτηση περί εφαρμογής της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων ούτε μπορεί ούτε και πρέπει να διεξαχθεί στο πλαίσιο της παρούσας γνωμοδότησης. Το βασικό ερώτημα είναι μάλλον το ακόλουθο: Ποια προβλήματα θα προκύψουν, ή ποια παλαιότερα προβλήματα θα επιδεινωθούν στην περίπτωση που στο μέλλον αυξηθεί η συχνότητα και, κάτω από ορισμένες περιστάσεις, η διάρκεια της παρουσίας εργαζομένων από διάφορα κράτη μέλη στον ίδιο τόπο εργασίας υπό διαφορετικές συνθήκες; Πού εντοπίζονται παράλληλα ορισμένες ευκαιρίες, τουλάχιστον εάν θυμηθεί κανείς την πρόγνωση της αύξησης των μισθών που περιλαμβάνεται στη μελέτη της Κοπεγχάγης; Βεβαίως, η επιδίωξη δεν είναι σε καμία περίπτωση να υποτεθεί ότι τα μέρη που συμμετέχουν στην αγορά και οι πολιτικά αρμόδιοι φορείς αποσκοπούν να προωθήσουν ένα είδος κοινωνικού ντάμπινγκ, αλλά μάλλον να υπάρξει αδιαστρέβλωτη εικόνα των όσων συμβαίνουν στην πράξη.

4.3 Το 82 % των ερωτηθέντων απαντά καταφατικά στο ερώτημα εάν η αύξηση των διασυνοριακών υπηρεσιών και, κατ' αυτό τον τρόπο, της δραστηριοποίησης αποσπασμένων εργαζομένων σε μια άλλη χώρα σημαίνει ότι πρέπει να ανανεώνονται και οι συνθήκες απασχόλησης στη χώρα αυτή. Το 20 % αναμένει βελτίωση των συνθηκών εργασίας και το 17 % επιδείνωση. Μόνο το 7 % πιστεύει ότι οι θέσεις εργασίας να καταστούν ασφαλέστερες. Το 56 % θεωρεί ότι θα υπάρξει αύξηση της ευελιξίας αλλά και του αριθμού των συμβάσεων πρόσκαιρης απασχόλησης.

4.4 Αυτή η πτυχή της ευελιξίας επανέρχεται στις απαντήσεις που δίνονται στην επόμενη ανοιχτή ερώτηση. Πολλοί αναμένουν ότι θα περιοριστεί το στοιχείο της μονιμότητας υπέρ της μερικής απασχόλησης, των συμβάσεων έργου και με την αύξηση του αριθμού των ψευδών δηλώσεων αυτοαπασχόλησης. Αναφέρονται επίσης και θετικές προσδοκίες: Εκμάθηση γλωσσών, ανάπτυξη νέων τρόπων θεώρησης και παροχή κινήτρων για την απόκτηση δεξιοτήτων, αύξηση των μισθών και της προσφοράς εργασίας. Ωστόσο, κυριαρχούν οι φόβοι: Περισσότερος ανταγωνισμός, χειρότερες συνθήκες εργασίας, εκτενέστερος και πιο ευέλικτος χρόνος εργασίας, αύξηση των κοινωνικών συγκρούσεων και των παράνομων πρακτικών και μείωση των μισθών. Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας θα αντιμετωπίσουν νέες επιβαρύνσεις. Στο μέλλον, οι εργαζόμενοι που χαρακτηρίζονται από λιγότερη κινητικότητα, ιδιαιτέρως γυναίκες, θα αντιμετωπίσουν περισσότερες δυσχέρειες και η αύξηση της κινητικότητας θα δημιουργήσει προβλήματα στις οικογενειακές διαρθρώσεις. Απαντώντας στο ερώτημα ποια θα είναι η επίδραση της μελλοντικής απελευθέρωσης της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών στην εξέλιξη των μισθών, το 50 % απαντά ότι αναμένει μείωση των μισθών, το 43 % αναμένει αύξηση και το 7 % δεν αναμένει καμία ιδιαίτερη επίδραση, ή υπογραμμίζει την εξάρτηση από τον εκάστοτε κλάδο.

4.5 Στην ερώτηση αν η οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων αρκεί για την εξασφάλιση της κοινωνικής προστασίας, το 48 % απαντά καταφατικά και το 52 % αρνητικά. Στην περίπτωση που θα υπήρχε ανάγκη νέων ρυθμίσεων, η πλειοψηφία προτιμά να γίνει αυτό σε επίπεδο ΕΕ (65 %), το ένα τρίτο θεωρεί ότι τα προβλήματα μπορούν να ρυθμιστούν καλύτερα σε εθνική κλίμακα και το 2 % θεωρεί απαραίτητα και τα δύο. Οι απαντήσεις στην ανοιχτή ερώτηση ποια είναι τα προβλήματα τα οποία θα πρέπει να επισημανθούν ιδιαιτέρως, μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα: Στην πρώτη θέση τοποθετείται η έλλειψη κοινωνικής εναρμόνισης (συμπεριλαμβανομένης της άδειας για την άσκηση επαγγέλματος και την ίδρυση επιχειρήσεως) και η συνεπαγόμενη άνιση μεταχείριση. Κατά συνέπεια, ορισμένοι ζητούν να επεκταθεί το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων σε σχέση με τους κλάδους και το περιεχόμενο των ρυθμίσεων. Η λανθασμένη εφαρμογή των διατάξεων σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων, οι νομικές αβεβαιότητες και η αύξηση των παράνομων πρακτικών, σε συνδυασμό με τις ελλείψεις που παρατηρούνται όσον αφορά τους ελέγχους και την άσκηση ποινικής δίωξη είναι θέματα που βρίσκονται επίσης σε υψηλή θέση. Ακολουθούν προβλήματα που σχετίζονται με την προστασία της ασφάλειας και της υγείας στον χώρο εργασίας, τα συστήματα κοινωνικής προστασίας και την καταπολέμηση της ψευδώς δηλωμένης αυταπασχόλησης. Τέλος, ασκείται κριτική όσον αφορά την υπερβολική γραφειοκρατία, τα εθνικά εμπόδια που εξακολουθούν να υφίστανται και την τάση εθνικής στεγανοποίησης. Προβλήματα θεωρείται επίσης ότι υπάρχουν στην περίπτωση που δεν λαμβάνεται όσο θα έπρεπε υπόψη το θέμα της αντιμετώπισης των γλωσσικών και πολιτιστικών διαφορών.

4.6 Πόσο επιδρούν αυτές οι σχέσεις σε επίπεδο επιχειρήσεων στην περίπτωση που στο πλαίσιο συμβάσεων παροχής υπηρεσιών υπάρχουν εργαζόμενοι από άλλες χώρες που απασχολούνται εν μέρει κάτω από διάφορες εθνικές ρυθμίσεις; Το 6 % των ερωτηθέντων δεν διακρίνει κάποιες ιδιαίτερες επιδράσεις και το 23 % θεωρεί ότι αυτό δεν μπορεί σήμερα να προβλεφθεί. Το 24 % αναμένει ότι θα αυξηθούν οι διαφορές ως προς τις συνθήκες εργασίας στο ιστορικό των επιχειρήσεων, το 34 % αναμένει ότι θα προκύψουν νέες δυσχέρειες για την τήρηση των κοινωνικών και εργασιακών διατάξεων και το 13 % επιβεβαιώνει ότι τα δικαιώματα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος δεν καλύπτουν πλήρως τους αποσπασμένους εργαζόμενους. Στην ανοιχτή απάντηση της ανωτέρω ερώτησης προέκυψαν νέες πτυχές. Θα προκύψουν νέα προβλήματα όσον αφορά τους μισθούς ή τις κοινωνικές παροχές, π.χ. είτε λόγω της διαφορετικής αμοιβής για την ίδια εργασία, είτε επειδή περιορίζονται οι εθελούσιες κοινωνικές παροχές της επιχείρησης. Το ίδιο συχνά προβάλλεται η προσδοκία ότι η γνώση «καλύτερων πρακτικών» θα μπορούσε να είναι μια ευκαιρία για την βελτίωση των συνθηκών εργασίας και την αύξηση της ποιότητας της απασχόλησης. Κατά αυτή την έννοια, πρέπει να καλλιεργηθεί «περισσότερη ευφυΐα» στον κοινωνικό διάλογο σε επίπεδο επιχειρήσεων. Τα προβλήματα επικοινωνίας θα μπορούσαν να επιδεινώσουν την ποιότητα της ατομικής και της συλλογικής εργασίας, ενώ θα μπορούσε γενικά να προκύψει η υπονόμευση της αλληλεγγύης μεταξύ των εργαζομένων. Η γνώση και η άσκηση των προσωπικών δικαιωμάτων εκ μέρους των μεμονωμένων εργαζομένων δυσχεραίνεται κάτω από ορισμένες συνθήκες. Η ύπαρξη υπερβολικά μεγάλων ανισοτήτων θα μπορούσε να υπονομεύσει την επιτυχία των επιχειρήσεων (διενέξεις, διοικητικός φόρτος, ποιότητα εργασίας) και την τήρηση των νομικών διατάξεων και να οδηγήσει σε αύξηση των καταχρήσεων. Τέλος, η αύξηση της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών προσφέρει επίσης μια ευκαιρία για την κάλυψη των ελλείψεων σε ειδικευμένο προσωπικό.

4.7 Το θέμα της παράθεσης μεμονωμένων πρακτικών παραδειγμάτων είναι δύσκολο να συνοψιστεί, επειδή το συγκεκριμένο περιεχόμενο των πραγμάτων αυτών συμβάλει στη βελτίωση της κατανόησης Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο στη θέση αυτή θα πρέπει να παρατεθούν ορισμένα πρακτικά παραδείγματα τα οποία βοηθούν να φωτιστούν ορισμένα προβλήματα που δεν έχουν κατονομαστεί μέχρι σήμερα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι επικρατεί ασάφεια σχετικά τις ρυθμίσεις και τις διαδικασίες στην περίπτωση εργατικού ατυχήματος, ότι υπάρχουν ιδιαίτερα προβλήματα όσον αφορά απόσπαση εντός ενός και του ίδιου συγκροτήματος, τη μετατροπή συμβάσεων εργασίας, την εφαρμογή συλλογικών συμβάσεων από άλλες χώρες καθώς και τη μεταχείριση των οικονομικών μεταναστών.

5. Τα συμφέροντα των καταναλωτών στην εσωτερική αγορά υπηρεσιών

5.1 Η εσωτερική αγορά υπηρεσιών πρέπει να ωφελήσει και τους καταναλωτές. Αυτό είναι ένα θέμα που εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα (τιμή, πρόσβαση, προσφορά), την ποιότητα, τη διαφάνεια (πληροφόρηση, εμπιστοσύνη) και τη νομική ασφάλεια (ευθύνη, προστασία καταναλωτών). Έχει σημειωθεί μέχρι σήμερα αρκετή πρόοδος σε σχέση με αυτές τις πτυχές; Πρόκειται για σημεία που προωθούνται με τις προτάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών ή μήπως υπάρχουν εξελίξεις που, από την άποψη των καταναλωτών, θεωρούνται προβληματικές; Το τρίτο επίκεντρο του ερωτηματολογίου αποσκοπεί στη διαφώτιση των πρακτικών εμπειριών με τη διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών από την άποψη των καταναλωτών.

5.2 Από την άποψη της προστασίας των καταναλωτών, η αξιολόγηση της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες δεν είναι σαφής. Στην ακρόαση που πραγματοποίησε η ΕΟΚΕ τον Απρίλιο του 2006, ακούστηκαν επικρίσεις ότι δεν δόθηκε η προσοχή που θα έπρεπε στο θέμα της προστασίας των καταναλωτών. Υπήρξαν επίσης θετικές παρατηρήσεις οι οποίες αφορούν κατά κύριο λόγο τη βελτίωση της προσφοράς. Συνολικά, τα θέματα που έχουν σχέση με την προστασία των καταναλωτών δεν προβάλλονται με αρκετά σαφή τρόπο και θεωρείται πιθανό ότι αυτό θα συμβεί όταν θα εξεταστεί η επίδραση της οδηγίας σε εθνικό επίπεδο. Όμως, η εμπιστοσύνη των καταναλωτών έχει μεγάλη σημασία για την επιτυχία της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών στην ΕΕ.

5.3 Τα κριτήρια μιας φιλικής προς τους χρήστες εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών που αναφέρονται στην παράγραφο 5.1 (διαθεσιμότητα, ποιότητα, διαφάνεια και νομική ασφάλεια) πρέπει να καταταχθούν σε μια σειρά στο πλαίσιο του ερωτηματολογίου. Αυτό έπρεπε να γίνει αφενός σε συμφωνία με προσωπικές απόψεις και, αφετέρου, υπό μορφή αξιολόγησης του μέτρου στο οποίο η κοινοτική οδηγία για τις υπηρεσίες προωθεί τις πτυχές αυτές. Ενώ, σύμφωνα με τις προσωπικές απόψεις, οι πτυχές της ποιότητας και της νομικής ασφάλειας κατατάσσονται υψηλά (πρώτη και δεύτερη θέση), από την εκτίμηση της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες προκύπτει ότι η πτυχή που προωθείται περισσότερο απ' οποιαδήποτε άλλη είναι η διαθεσιμότητα, ενώ στην τελευταία θέση βρίσκεται η νομική ασφάλεια (13). Μόνο το 23 % των ερωτηθέντων δηλώνει ικανοποιημένο με την σημερινή τάξη πραγμάτων, ενώ το 77 % θεωρεί ότι χρειάζονται βελτιώσεις (14).

5.4 Παρόλο που η κοινοτική οδηγία για τις υπηρεσίες διατηρεί κατά βάση ανέπαφη την ισχύ των διατάξεων περί προστασίας των καταναλωτών στη χώρα στην οποία παρέχονται υπηρεσίες, στη συζήτηση που πραγματοποιήθηκε εκφράστηκαν επανειλημμένες ανησυχίες για την ύπαρξη κενών. Στο ερώτημα αν στο μέλλον η υπήρχε κίνδυνος για τις εθνικές διατάξεις περί προστασίας των καταναλωτών, το 52 % απάντησε καταφατικά. Κατά κύριο λόγο αναφέρθηκαν προβλήματα σε σχέση με την εφαρμογή της νομοθεσίας, ιδιαίτερα στην περίπτωση παραπόνων και αξιώσεων αποζημίωσης. Αυτό συμφωνεί με τις απαντήσεις που δόθηκαν σε ένα άλλο ερώτημα, όπου το 76 % των συμμετεχόντων διακρίνει προβλήματα που σχετίζονται με το θέμα της ευθύνης και την εκτέλεση διοικητικών αποφάσεων Το 51 % φοβάται τη γενική μείωση του βαθμού προστασίας των καταναλωτών. Ιδιαίτερο κίνδυνο θεωρείται ότι διατρέχουν όλα τα υψηλότερα εθνικά πρότυπα (υψηλότερα του ελάχιστου επιπέδου που ισχύει στην ΕΕ). Ο κίνδυνος αυτός ισχύει και για τις διατάξεις του διοικητικού δικαίου περί ασκήσεως επιτηδεύματος, οι οποίες αφορούν άμεσα τους καταναλωτές, επειδή στο μέλλον θα ρυθμίζονται με βάση την αρχή της χώρας προέλευσης, όπως για παράδειγμα η προστασία κατά της προσπόρισης ωφελημάτων με εκμετάλλευση της άγνοιας του αντισυμβαλλόμενου ή η βάση για αξίωση αποζημίωσης. Υπάρχουν φόβοι για μείωση των εγγυήσεων και πτώση της ποιότητας των υπηρεσιών. Τέλος, υπάρχουν πολλοί που φοβούνται την απώλεια δικαιωμάτων πληροφόρησης, όπως πληροφορίες για προϊόντα (κίνδυνος για το περιβάλλον, πληροφορίες περί ευθύνης, γενική διαφάνεια), ένδειξη των τιμών, πάροχοι υπηρεσιών (αξιοπιστία του παρόχου, επίπεδο προσόντων, ρήτρες διασφάλισης), παροχή εγγυήσεων, ευθύνη κλπ.

5.5 Το ζήτημα των επιθυμητών και απολύτως απαραίτητων πληροφοριών που πρέπει να παρέχονται στους καταναλωτές κατά την προσφορά διασυνοριακών υπηρεσιών εξετάστηκε σε άλλη ερώτηση. Στην πρώτη θέση τοποθετούνται τα στοιχεία που έχουν σχέση με τις νομικές εγγυήσεις, την παροχή αποζημίωσης και τα δικαιώματα προσφυγής, στη συνέχεια η ταυτότητα/προέλευση του παρόχου, η διαφάνεια των τιμών και η παροχή συγκεκριμένων πληροφοριών για την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών καθώς και την ασφάλεια/εγγύηση του προϊόντος. Θορυβημένοι προφανώς από τη συζήτηση για την χώρα προέλευσης, πολλοί ζητούν πληροφορίες σχετικά με το ισχύον δίκαιο και τις αρμόδιες εποπτικές αρχές ή τον φορέα που είναι αρμόδιος για τις προσφυγές.

5.6 Μόνο το 25 % των ερωτηθέντων είχε εμπειρίες συναλλαγής με τις ευρωθυρίδες υποστήριξης καταναλωτών ή με την πανευρωπαϊκή συνεργασία στο χώρο της προστασίας των καταναλωτών. Η άποψη των ερωτηθέντων ήταν συνήθως θετική, μολονότι αναφέρθηκαν και ελλείψεις, οι οποίες είχαν σχέση με τη διασυνοριακή παροχή υποστήριξης για την επιβολή της νομοθεσίας ή τη μεσολάβηση των ενδεδειγμένων εθνικών κέντρων εξυπηρέτησης. Ακούστηκαν επίσης επικρίσεις ότι οι διαδικασίες είναι υπερβολικά γραφειοκρατικές και πολυδάπανες, ενώ η συνεργασία για την προστασία των καταναλωτών θεωρείται πολύ περιορισμένη και αναποτελεσματική, ιδιαιτέρως στην περίπτωση περίπλοκων υποθέσεων. Γενικά δημιουργείται η εντύπωση ότι οι πληροφορίες σχετικά με τις ευρωθυρίδες για τους καταναλωτές ή τις δυνατότητες συνεργασίας δεν είναι ευρέως διαδεδομένες.

5.7 Για την εξασφάλιση μιας καλύτερης ποιότητας υπηρεσιών, στην αντίστοιχη κοινοτική οδηγία συνιστάται σε εθελούσια βάση η καθιέρωση προτύπων και συστημάτων πιστοποίησης. Το 54 % των συμμετεχόντων θεωρεί την πρόταση αυτή πολύ καλή και το 46 % διατηρεί επιφυλάξεις. Οι υπέρμαχοι των εθελούσιων ποιοτικών προτύπων θεωρούν ότι αυτά αποτελούν αποτελεσματικό μέσο, η αξία του οποίου πρέπει να αποδειχθεί στην αγορά και έναντι των πελατών. Οι επικριτές υποστηρίζουν ομόφωνα ότι η τήρηση των προτύπων αυτών χωρίς κρατικό έλεγχο δεν είναι εξασφαλισμένη. Για το λόγο αυτό, φαίνεται ότι προτιμάται η θέσπιση συγκεκριμένης νομοθετικής ρύθμισης. Τα εθελούσια πρότυπα τηρούνται από τις καλοπροαίρετες επιχειρήσεις, δεν βοηθούν όμως στην περίπτωση των «μαύρων προβάτων». Ωστόσο, αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο στην περίπτωση της διασυνοριακής παροχής υπηρεσιών.

5.8 Η κοινοτική οδηγία για τις υπηρεσίες θεσπίζει, επίσης, ένα σύστημα επιμερισμού των ελέγχων από τις αρμόδιες αρχές στη χώρα προέλευσης και τη χώρα προορισμού. Στην ερώτηση αν αυτό ενισχύει την εμπιστοσύνη των καταναλωτών το 82 % απαντά καταφατικά, αλλά το υπόλοιπο 18 % διατηρεί επιφυλάξεις. Προφανώς, ένα σημείο που προξενεί επιφυλάξεις είναι η εφαρμογή στην πράξη.

5.9 Τέλος, δόθηκε στους ερωτηθέντες άλλη μια φορά η δυνατότητα να αναφερθούν ανοιχτά σε θέματα που σχετίζονται με την προστασία των καταναλωτών στη μελλοντική εσωτερική αγορά υπηρεσιών. Και πάλι προέκυψε ότι το κέντρο βάρους είναι η έλλειψη νομικής σαφήνειας και ασφάλειας για την προστασία των καταναλωτών σε σχέση με την παροχή εγγυήσεων, το θέμα της ευθύνης (στην περίπτωση αφερεγγυότητας), τα δικαιώματα αξίωσης εγγύησης (έλλειψη εναρμόνισης, σε σχέση με το βάρος της απόδειξης) και η προβολή αξιώσεων αποζημίωσης (χρονοβόρες και υπερβολικά περίπλοκες διαδικασίες, επιθυμία περισσότερης εναρμόνισης). Ακολουθεί η ικανοποιητική πληροφόρηση για τις παρεχόμενες υπηρεσίες και τους παρόχους. Πρόβλημα θεωρείται επίσης η έλλειψη κοινών ποιοτικών προτύπων και η συγκρισιμότητα προσόντων και διπλωμάτων επαγγελματικής κατάρτισης. Οι διατάξεις για την προστασία των καταναλωτών θεωρείται ότι συχνά δεν εφαρμόζονται όπως θα έπρεπε ή ότι είναι ανύπαρκτες σε ορισμένους τομείς (στην περίπτωση ιδιωτικών συντάξεων, υπηρεσιών υγείας κλπ.). Υπάρχουν και κοινωνικά θέματα που διαδραματίζουν κάποιο ρόλο (μη τήρηση των κατώτατων μισθών, παράνομη απασχόληση, μετανάστευση), ενώ το ίδιο ισχύει και για τους φόβους υποβιβασμού των προτύπων που ισχύουν για το περιβάλλον και την ασφάλεια. Πρέπει να καθοριστεί ένα βασικό επίπεδο υπηρεσιών στις οποίες θα έχει πρόσβαση όλο το κοινό και με τις οποίες θα εξασφαλίζεται η συμμετοχή στον κοινωνικό βίο. Περαιτέρω φόβοι που εκφράζονται σχετίζονται με στρεβλώσεις του ανταγωνισμού για τους τοπικούς παρόχους (π.χ. διαφορές κοινωνικών εισφορών) και προβλήματα συναλλαγματικών διαφορών.

6. Τα σημαντικότερα πορίσματα

6.1 Η ανταπόκριση στο ερωτηματολόγιο δείχνει ότι υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που προκύπτουν σε σχέση με τις αγορές εργασίας, την απασχόληση και την προστασία των καταναλωτών στην εσωτερική αγορά υπηρεσιών. Αφενός γίνονται πολλές επισημάνσεις προβληματικών εξελίξεων, αφετέρου όμως, προσδιορίζονται και οι μελλοντικές ευκαιρίες. Και τα δύο αυτά στοιχεία θα πρέπει εν γένει να ληφθούν περισσότερο υπόψη και θα πρέπει να χρησιμεύσουν και ως πηγή έμπνευσης για την επικείμενη εφαρμογή της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες.

6.2 Ένα πρόβλημα που παραμένει ανεπίλυτο είναι η στατιστική απεικόνιση του οικονομικού κλάδου των υπηρεσιών στην ΕΕ σε ό,τι αφορά τις διασυνοριακές συναλλαγές. Η όσο το δυνατόν καλύτερη γνώση της πραγματικότητας συνιστά προϋπόθεση για την εκτίμηση της δυναμικής που μπορεί να προκύψει από τις συναλλαγές αυτές στο χώρο της απασχόλησης. Έτσι, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την έκκληση της για τη διενέργεια εφάπαξ βασικής έρευνας, η οποία μπορεί να λύσει το πρόβλημα από μόνη της.

6.3 Οι πληροφορίες σχετικά με τον ενδεχόμενο αντίκτυπο της νέας στρατηγικής για την εσωτερική αγορά για την απασχόληση δεν είναι επαρκείς, όπως δηλώνει το 90 % των ερωτηθέντων. Το 60 % προσδοκά θετικό αντίκτυπο στην απασχόληση, ενώ το 44 % αναμένει ότι θα υπάρξει απώλεια θέσεων εργασίας. Κυρίως όμως αναμένεται ότι θα υπάρξουν «μετατοπίσεις» στο χώρο της απασχόλησης. Για την περαιτέρω εκτίμηση του αντίκτυπου στην απασχόληση, κρίνεται σκόπιμο να υιοθετηθεί μια τομεακή και διαφοροποιημένη προσέγγιση με σημείο αναφοράς τις συναφείς με τη βιομηχανία υπηρεσίες, την εκπαίδευση, επιλεγμένες δημόσιες υπηρεσίες που έχουν ιδιωτικοποιηθεί, εξατομικευμένες υπηρεσίες, χειροτεχνία. Αποκαλυπτικές είναι οι αναφορές στους παράγοντες που θα αποκομίσουν το μεγαλύτερο όφελος. Στην περίπτωση αυτή συνιστάται η ακριβής εξέταση των πτυχών της ειδικευμένης/ανειδίκευτης εργασίας και οι ευκαιρίες που διαθέτουν οι ειδικευμένοι και ευέλικτοι ως προς τον τόπο εργαζόμενοι σε σύγκριση με τους εργαζόμενους με περιορισμένη κινητικότητα. Το πρώτο είναι μια εξέλιξη που αναμένεται να προκύψει τόσο μεταξύ των κρατών μελών όσο και στο εσωτερικό ενός κλάδου, ενώ το τελευταίο αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση για τις αγορές εργασίας και τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

6.4 Η ανάπτυξη μικρομεσαίων επιχειρήσεων αξιολογείται εν γένει θετικά ώστε μαζί με αυτήν και η εξέλιξη της απασχόλησης. Αντιθέτως, η επίδραση της οδηγίας της ΕΕ για τις υπηρεσίες στην απασχόληση θεωρείται μάλλον περιορισμένη. Παρόλα αυτά, αναμένονται νέες προκλήσεις οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν με την βελτίωση της ποιότητας και των δεξιοτήτων των εργαζομένων, αλλά και με την προαγωγή της ικανότητας καινοτομίας. Ορισμένοι θεωρούν ότι οι νέες ανταγωνιστικές πιέσεις θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με την περαιτέρω εναρμόνιση του γενικού πλαισίου. Επικρατεί ο φόβος ότι οι τοπικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες μπορεί στο μέλλον να δεχθούν σοβαρές πιέσεις, στην περίπτωση που η αγορά καταληφθεί από μεγάλες επιχειρήσεις.

6.5 Από τη μελλοντική εμβάθυνση της εσωτερικής αγοράς για τις υπηρεσίες, η πλειοψηφία αναμένει αλλαγές στις εθνικές συνθήκες εργασίας και απασχόλησης (82 %). Αυτό δεν συμβαίνει λόγω άγνοιας της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες, αλλά στο πλαίσιο της συνεκτίμησης των μη εναρμονισμένων συνθηκών και των νέων επιδράσεων που δέχεται η αγορά. Η πλειοψηφία αναμένει αύξηση του αριθμού των συμβάσεων πρόσκαιρης απασχόλησης αλλά και της ευελιξίας όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης. Θετικές προσδοκίες εντοπίζονται στη βελτίωση της προσφοράς εργασίας, τη γλωσσομάθεια και την απόκτηση προσόντων γενικότερα.

6.6 Σε σχέση με όλα αυτά, σημαντικός είναι ο ρόλος που διαδραματίζουν οι ισχύουσες διατάξεις για την απόσπαση εργαζομένων. Πολλοί ερωτηθέντες έκριναν ότι η ελλιπής εφαρμογή των διατάξεων συνιστά σοβαρό πρόβλημα. Ωστόσο, ενόψει των νέων προκλήσεων, περίπου οι μισοί ερωτηθέντες θεωρούν ότι οι σημερινές διατάξεις δεν επαρκούν για την εξασφάλιση κοινωνικής προστασίας. Αυτό γίνεται σαφές με την ακριβέστερη εξέταση του χώρου σε επίπεδο επιχειρήσεων. Όσο μεγαλύτερο είναι το μη εναρμονισμένο πεδίο τόσο ευρύτερη είναι και η βάση για άνιση μεταχείριση για την ίδια εργασία. Η κατάσταση αυτή θεωρείται εν μέρει ότι αποτελεί και ευκαιρία να αξιοποιηθεί η επαφή με «καλύτερες πρακτικές» για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στη χώρα προέλευσης. Συνολικά, μπορεί να διαπιστωθεί ότι οι άνισες συνθήκες εργασίας ή νομοθετικές ρυθμίσεις σε μια επιχείρηση αποτελούν πρόκληση και για αυτήν την ίδια. Η οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων συζητείται αλλού. Στο παρόν κείμενο, αυτό που έχει σημασία είναι να διαπιστωθεί ότι οι ανισότητες θα αυξηθούν και μαζί με αυτές θα αυξηθούν και οι διενέξεις. Η επίλυση του προβλήματος αυτού συνιστά αποστολή της ΕΕ και των εθνικών νομοθετικών αρχών, ιδιαιτέρως στην επίκαιρη περίπτωση της εφαρμογής των διατάξεων της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες, αλλά και πρόκληση για τον κοινωνικό διάλογο στην ΕΕ.

6.7 Η αύξηση της κινητικότητας των εργαζομένων στο πλαίσιο των συμβάσεων παροχής διασυνοριακών υπηρεσιών και της ασάφειας σε ό,τι αφορά τα νόμιμα δικαιώματα των ίδιων των ενδιαφερομένων αυξάνουν την ανάγκη διαβούλευσης. Η δυνατότητα αυτή πρέπει να εξασφαλιστεί σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Μια σημαντική πηγή πληροφοριών είναι το έργο των ευρωπαϊκών κέντρων πληροφόρησης και η δημιουργία τράπεζας δεδομένων για θέματα που αφορούν τους εργαζόμενους, η οποία θα παρακολουθείται εντατικά και από την ΕΟΚΕ.

6.8 Από την άποψη των καταναλωτών, η αξιολόγηση της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες δεν φαίνεται να είναι σαφής. Υπάρχουν επικρίσεις αλλά και θετικές εκτιμήσεις. Από την αξιολόγηση των απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο, προκύπτει ότι αποδίδεται ιδιαίτερη σημασία στην ποιότητα και στην νομική ασφάλεια, θεωρείται όμως ότι οι πτυχές αυτές -κατά την άποψη των ερωτηθέντων- δεν προάγονται με τον ενδεδειγμένο τρόπο στην οδηγία της ΕΕ για τις υπηρεσίες. Μόνο το 23 % των ερωτηθέντων δηλώνει ικανοποιημένο με τη σημερινή κατάσταση στο χώρο της προστασίας των καταναλωτών.

6.9 Στο προσκήνιο προβάλλονται οι ανησυχίες για την ασφάλεια δικαίου και την εφαρμογή των νομοθετικών διατάξεων. Αν και η κοινοτική οδηγία για τις υπηρεσίες δεν θίγει την προστασία των καταναλωτών στα κράτη μέλη, 52 % των ερωτηθέντων θεωρούν ότι οι εθνικές διατάξεις κινδυνεύουν στο μέλλον. Το ζητούμενο είναι σαφείς διατάξεις για την παροχή εγγυήσεων και τη ρύθμιση του θέματος της ευθύνης, καθώς και η ταχεία προώθηση αξιώσεων για την παροχή αποζημίωσης. Εδώ φαίνεται να μην επαρκούν οι ισχύοντες κανόνες ή ότι ο μελλοντικός ανταγωνισμός ενδέχεται να υπονομεύσει τα υψηλά εθνικά πρότυπα. Εξίσου σημαντικό θεωρείται το θέμα της εξασφάλισης επαρκούς πληροφόρησης για τις παρεχόμενες υπηρεσίες και τους αντίστοιχους φορείς. Ελλείψεις εντοπίζονται στην απουσία κοινών ποιοτικών προτύπων (η εθελούσια πιστοποίηση προσκρούει στην κοινή συναίνεση) και η συγκρισιμότητα προσόντων και διπλωμάτων επαγγελματικής κατάρτισης. Οι διατάξεις για την προστασία των καταναλωτών θεωρείται ότι συχνά δεν εφαρμόζονται με τον ορθό τρόπο ή ότι σε ορισμένους τομείς δεν υπάρχουν καθόλου (όπως π.χ. στις ιδιωτικές συντάξεις και στην παροχή υπηρεσιών υγείας).

6.10 Λίγοι είναι εκείνοι που έχουν πείρα από συναλλαγές με τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες παροχής συμβουλών στους καταναλωτές ή από τη διασυνοριακή συνεργασία. Οι προσπάθειες που καταβάλλονται ήδη θεωρούνται συνήθως θετικές αλλά ανεπαρκείς· δεν φαίνεται να βοηθούν πολύ στην εφαρμογή του νόμου και σε περίπλοκες υποθέσεις.

6.11 Πρέπει να δοθεί περισσότερη βαρύτητα στο θέμα της προστασίας των καταναλωτών στην εσωτερική αγορά υπηρεσιών. Οι ανησυχίες που διαπιστώνονται σε σχέση με την νομική κατάσταση στο χώρο των διασυνοριακών υπηρεσιών πρέπει να αντιμετωπιστούν με την εφαρμογή μιας στρατηγικής πληροφόρησης σε εθνική και πανευρωπαϊκή κλίμακα. Δεν πρέπει να υποτιμηθεί η απαίτηση παροχής ακριβών πληροφοριών για τις παρεχόμενες υπηρεσίες και τους αντίστοιχους φορείς. Αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη και κατά την εφαρμογή της κοινοτικής οδηγίας για τις υπηρεσίες.

6.12 Μέσω του Παρατηρητηρίου της Ενιαίας Αγοράς και σε στενή συνεργασία με το αρμόδιο για τις κοινωνικές υποθέσεις ειδικευμένο τμήμα, η ΕΟΚΕ θα συνεχίσει να μελετά τον αντίκτυπο της εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών στην ανάπτυξη του εμπορίου των υπηρεσιών μεταξύ κρατών μελών, στην απασχόληση και την προστασία των καταναλωτών. Με βάση τα πορίσματα της παρούσας γνωμοδότησης, θεωρείται σκόπιμο να εξεταστούν λεπτομερέστερα μεμονωμένοι τομείς/κλάδοι και να αξιοποιηθούν προς τούτο τα κυριότερα πορίσματα που προκύπτουν από το ερωτηματολόγιο.

Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2007. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Οδηγία 2006/123/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 12ης Δεκεμβρίου 2006 σχετικά με τις υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά.

(2) CESE 137/2005, ΕΕ C 221 της 8.9.2005.

(3) Πρβλ. CESE 137/2005, κεφάλαιο 3.2, ΕΕ C 221 της 8.9.2005.

(4) Η ΕΟΚΕ διεξήγαγε στις 19 Σεπτεμβρίου 2001 ακρόαση σχετικά με τη γενική στρατηγική για την εσωτερική αγορά και στις 24 Μαΐου 2004 διοργάνωσε ακρόαση στο πλαίσιο της γνωμοδότησης για την οδηγία της για τις υπηρεσίες όσον αφορά έξι βασικά θέματα, όπως η επαγγελματική ευθύνη, η «ενιαία θυρίδα», οι στατιστικές μέθοδοι συλλογής, κλπ.

(5) Ως «υπηρεσία» νοείται κάθε μη μισθωτή οικονομική δραστηριότητα που αναφέρεται στο άρθρο 50 της συνθήκης και η οποία συνίσταται στην παροχή μιας εργασίας έναντι οικονομικού ανταλλάγματος·

(6) Η εν λόγω έκθεση αναμένεται να εκδοθεί κατά τη διάρκεια της πορτογαλικής Προεδρίας του Συμβουλίου.

(7) Internal Market Advisory Committee (Συμβουλευτική επιτροπή για την εσωτερική αγορά).

(8) Πηγή αυτών των στοιχείων και υπόλοιπων στοιχείων στις παραγράφους 3.5 και 3.6: Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2005 και 2005.

(9) The Free Movement of Services within the EU, Kox et al, CPB report αριθ. 69, Οκτώβριος 2004.

(10) Economic Assessment of the Barriers to the Internal Market for Services (οικονομική αξιολόγηση των εμποδίων που εντοπίζονται στην εσωτερική αγορά υπηρεσιών), Copenhagen Economics, Ιανουάριος 2005.

(11) Παραδείγματος χάρη η μελέτη με τίτλο«Deepening the Lisbon Agenda: Studies on Productivity, Services and Technologies» κατ' εντολή του Υπουργείου Οικονομίας και Εργασίας της Αυστρίας, Βιέννη 2006.

(12) Έχουν εκφραστεί αξιόπιστες κριτικές, οι οποίες δεν εκτιμούν ως ρεαλιστική ούτε αυτή την ενδεικτική πρόβλεψη.

(13) Ερωτήσεις C1 και C3, παράρτημα 2.

(14) Ερώτηση C2, παράρτημα 2.