Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η αναπτυξιακή βοήθεια, η χρηστή διακυβέρνηση και ο ρόλος των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων»

(97/C 287/10)

Στις 23 Νοεμβρίου 1995, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: «Η αναπτυξιακή βοήθεια, η χρηστή διακυβέρνηση και ο ρόλος των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων».

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, εμπορικής και αναπτυξιακής πολιτικής, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 15 Απριλίου 1997 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Strauss.

Κατά την 346η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 28ης Μαΐου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 82 ψήφους υπέρ και 2 κατά την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύνοψη των κυριότερων συστάσεων

1.1. Η χρηστή διακυβέρνηση αποτελεί βασικό παράγοντα για τη βιώσιμη ανάπτυξη και αναγκαία προϋπόθεση για την αποτελεσματική αξιοποίηση της βοήθειας που χορηγείται μέσω των κυβερνήσεων. Συνεπώς, πρέπει να καταστεί κριτήριο για τον καθορισμό του ποσού των κεφαλαίων που χορηγούνται σε κάθε χώρα. Η χρηστή διακυβέρνηση θα πρέπει να αποτελεί αυτή καθεαυτή βασικό στόχο της ενίσχυσης για τη συνεργασία και θα πρέπει επίσης να καταστεί μια «θεμελιώδης συνιστώσα».

1.2. Πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη δημιουργία πολιτικών οργάνων.

1.3. Ένα βασικό στοιχείο της χρηστής διακυβέρνησης είναι η συμμετοχή των πολιτών στις κρατικές υποθέσεις. Η ικανότητα της ΕΕ να ενθαρρύνει τη συμμετοχή αυτή θα διευκολυνθεί εάν συνεχίσουν να εφαρμόζονται ορισμένες τουλάχιστον πτυχές της αρχής της εταιρικής σχέσης.

1.4. Απαιτούνται πολύ μεγαλύτερες προσπάθειες από τους εταίρους για τη βελτίωση της οργανωτικής ικανότητας των κοινωνικών ομάδων συμφερόντων. Πρέπει να διατεθούν περισσότερα κεφάλαια από τον προϋπολογισμό της ΕΕ για την ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών.

1.5. Οι αντιπροσωπείες πρέπει να παρέχουν σε ευρύτερη κλίμακα πληροφορίες σχετικά με την αποκεντρωμένη ενίσχυση για συνεργασία. Για την προώθηση του σκοπού αυτού, οι αντιπρόσωποι πρέπει να φέρουν σε επαφή τους εκπροσώπους των διοικήσεων των χωρών ΑΚΕ και των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων.

1.6. Ενδεικτικά προγράμματα πρέπει να εγκρίνονται μόνο εάν το περιεχόμενο της αποκεντρωμένης συνεργασίας συμφωνεί με το πνεύμα της αναθεωρημένης Σύμβασης. Η καταβολή της δεύτερης δόσης των κεφαλαίων πρέπει να εξαρτάται από την επίτευξη ικανοποιητικής προόδου όσον αφορά τα προγράμματα της ενίσχυσης αυτής. Στο μέλλον, πρέπει να διατίθενται κεφάλαια ειδικά για την αποκεντρωμένη συνεργασία.

1.7. Η αποκεντρωμένη συνεργασία θα είναι επιτυχής μόνο εάν γίνει ριζική μεταρρύθμιση της διαχείρισης των ενισχύσεων, παρέχοντας τη δυνατότητα στις αρχές να εξετάζουν και να ελέγχουν μεγάλο αριθμό μικρών αιτήσεων. Οι διαδικασίες υποβολής αιτήσεων πρέπει να απλουστευθούν.

1.8. Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της ποιότητας της διακυβέρνησης και της διαφθοράς. Τα κράτη μέλη πρέπει επειγόντως να εφαρμόσουν τις συστάσεις του ΟΟΣΑ για τη δωροδοκία στις διεθνείς επιχειρηματικές συναλλαγές. Για τη μείωση των επιπτώσεων της διαφθοράς, η Επιτροπή πρέπει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην επιλογή των αναπτυξιακών προγραμμάτων, το σχεδιασμό και τη διαχείριση των σχεδίων, απλουστεύοντας τις διαδικασίες υποβολής προσφορών. Όπου είναι διαπιστωμένο ότι υπάρχει διαφθορά και δεν λαμβάνονται μέτρα κατά των ενεχόμενων υπαλλήλων, η χρηματοδότηση της ΕΕ πρέπει να επανεξετάζεται 7 οι συμβάσεις που έχουν συναφθεί με δωροδοκία θα πρέπει να ακυρώνονται και τα τυχόν καταβληθέντα κεφάλαια να επιστρέφονται.

2. Εισαγωγή

2.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συνεχίζει να υποστηρίζει τη χορήγηση οικονομικής και χρηματοδοτικής συνδρομής στις αναπτυσσόμενες χώρες. Όπως ανέφερε σε προηγούμενη γνωμοδότησή της (IV Σύμβαση Λομέ - Ενδιάμεση Αναθεώρηση, έγγρ. CES 1017/93 τελικό) (), η ενίσχυση αυτή αποτελεί έμπρακτη βοήθεια των σχετικά πλούσιων χωρών στους φτωχότερους λαούς του κόσμου για να γίνουν λιγότερο φτωχοί. Τούτο δεν είναι αναγκαίο μόνο για το σκοπό αυτό, αλλά έχοντας υπόψη την αλληλεξάρτηση των εθνών, τα πλουσιότερα κράτη μπορούν να ωφεληθούν περισσότερο από μια μείωση της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η ΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να αυξήσουν και να μη μειώσουν την υπερπόντια ενίσχυση. Η φτώχεια αποτελεί την κυριότερη αιτία της πολιτικής αναστάθειας. Όταν οδηγεί σε ένοπλες συγκρούσεις, οι γειτονικές χώρες πλήττονται μερικές φορές από μαζικά μεταναστευτικά ρεύματα και η Διεθνής Κοινότητα καλείται να διαθέσει επείγουσα βοήθεια και ειρηνοποιούς. Το εμπόριο διαταράσσεται. Οι πλουσιότερες χώρες δεν μπορούν να χαλαρώσουν τις προσπάθειές τους για την ενίσχυση των αναπτυσσόμενων χωρών. Ταυτόχρονα, είναι υποχρεωμένες να λαμβάνουν μέτρα ώστε οι σπάνιοι πόροι που προορίζονται για ενίσχυση να επικεντρώνονται σε δραστηριότητες που, κατά τη γνώμη τους, θα προωθήσουν αποτελεσματικά τη διαρθρωτική σταθερότητα και την οικονομική ανάπτυξη.

2.2. Η γνωμοδότηση αφορά κυρίως τη βοήθεια για τη συνεργασία της ΕΕ στα κράτη ΑΚΕ, αλλά πολλά από τα συμπεράσματά της ισχύουν και για την αναπτυξιακή βοήθεια γενικότερα.

2.3. Όταν συνήφθη η Σύμβαση Λομέ, επικρατούσε η άποψη ότι η χορήγηση αναπτυξιακής βοήθειας θα οδηγούσε σε βιώσιμη ανάπτυξη, θα μείωνε τη φτώχεια και θα προωθούσε την πολιτική και κοινωνική σταθερότητα. Οι εξελίξεις διέψευσαν τις προσδοκίες αυτές, ιδίως όσον αφορά τα αφρικανικά κράτη ΑΚΕ. Όταν το 1975 συνήφθη η πρώτη Σύμβαση Λομέ, η ενίσχυση της ΕΕ και η διμερής βοήθεια από τα κράτη μέλη ανέρχονταν συνολικά σε 91 δισ. δολλάρια (), αντιπροσώπευε δηλαδή το 39 % του συνόλου της επίσημης βοήθειας στις χώρες ΑΚΕ (σήμερα το ποσοστό αυτό είναι 50 % περίπου). Επίσης, για τις 66 από τις 70 χώρες ΑΚΕ για τις οποίες υπάρχουν σχετικά στοιχεία, το ακαθάριστο κατά κεφαλήν ΑΕΠ () αυξήθηκε κατά περισσότερο από 15 % σε 24 μόνο χώρες κατά την εικοσαετή αυτή περίοδο, σε 12 παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο και σε 30 σημείωσε πτώση ().

2.4. Συνειδητοποιείται τώρα ότι η οικονομική ανάπτυξη εξαρτάται από τη διαρθρωτική σταθερότητα. Η σταθερότητα αυτή αποτελεί συνάρτηση «μιας κατάστασης που προϋποθέτει βιώσιμη ανάπτυξη, δημοκρατία και σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων, βιώσιμες πολιτικές διαρθρώσεις, και υγιείς κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, καθώς επίσης και δυνατότητα διαχείρισης των μεταβολών χωρίς βίαιες συγκρούσεις» ().

2.5. Συνεπάγεται ότι βασικό στοιχείο της διαρθρωτικής σταθερότητας και της οικονομικής και κοινωνικής προόδου είναι η χρηστή διαχείριση. Χαρακτηριστικά της χρηστής διαχείρισης είναι ο πολιτικός έλεγχος μέσω εκλογών, μια ανεξάρτητη και αδιάφθορη δικαιοσύνη, μια δημόσια υπηρεσία που να μπορεί να διαχειρισθεί τις κρατικές υποθέσεις, η διαφάνεια και η σωστή διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και η ευκολία αποτελεσματικής συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στη χάραξη και την εφαρμογή κοινωνικών και οικονομικών πολιτικών.

2.6. Ο παράγοντας αυτός έχει φυσικά ιδιαίτερη σημασία για την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. Είναι τώρα επιτακτικά αναγκαίο να ληφθούν πιο αποτελεσματικά μέτρα για την προώθηση της ενεργούς συμμετοχής των κοινωνικοοικονομικών εταίρων στα αναπτυξιακά προγράμματα και στη χάραξη πολιτικής γενικότερα.

2.7. Είναι σχεδόν αυτονόητο ότι η καλή διαχείριση είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την αποτελεσματική χρησιμοποίηση της ενίσχυσης που χορηγείται μέσω των αρχών. Δεν είναι αποδεκτός ο σφετερισμός της ενίσχυσης σε περιπτώσεις κατά τις οποίες θεωρείται ότι συμβάλλει ελάχιστα στην ανάπτυξη ή όταν χορηγείται χωρίς να υπάρχει ένα ελάχιστο επίπεδο ευθύνης. Πράγματι, είναι αμφίβολο κατά πόσο θα πρέπει να χορηγείται επίσημη αναπτυξιακή βοήθεια σε χώρες όπου οι κυβερνήσεις δεν προσπαθούν να διαχειρισθούν τους πόρους, ιδίως εκείνους που αντλούνται σε τοπικό επίπεδο, με υπεύθυνο και διαφανή τρόπο. Συνεπώς, η χρηστή διαχείριση πρέπει να καταστεί πρωταρχικό κριτήριο για τη χορήγηση βοήθειας. Η πολιτική και οικονομική αβεβαιότητα που οφείλεται στην κακή διαχείριση είναι εκείνη η οποία εμποδίζει την εισροή κεφαλαίων σε πολλές χώρες ΑΚΕ. Δεν επιδέχεται σχεδόν καμία αμφιβολία το γεγονός ότι όταν εξασφαλισθεί η χρηστή διαχείριση θα εισρέουν περισσότερα ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια στις χώρες αυτές. Κάποτε τα κεφάλαια αυτά θα είναι μεγαλύτερα από οποιαδήποτε επίσημη ενίσχυση, όπως συνέβη στη Νοτιοανατολική Ασία.

2.8. Τα πορίσματα της παρούσας γνωμοδότησης αντλήθηκαν μετά από ανάλυση μιας έρευνας που διενεργήθηκε το 1996 όσον αφορά την εμπειρία των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων των χωρών ΑΚΕ και μετά από την 20ή ετήσια συνεδρίαση των εκπροσώπων των οικονομικών και κοινωνικών ομάδων συμφερόντων ΑΚΕ/ΕΟΚ, όπου πολλοί εκπρόσωποι των χωρών ΑΚΕ τόνισαν ότι η χρηστή διαχείριση αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη. Η γνωμοδότηση λαμβάνει επίσης υπόψη πολλές από τις απόψεις που εκφράσθηκαν κατά την ειδική ακρόαση που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες το Σεπτέμβριο 1996, όπου συμμετείχαν εκπρόσωποι από ευρωπαϊκές και διεθνείς οργανώσεις.

3. Η Σύμβαση Λομέ: εμπειρία πρόσφατες τροποποιήσεις

3.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανέλαβε για ιστορικούς λόγους μια ειδική ευθύνη υποστήριξης της ανάπτυξης σε 70 χώρες της Αφρικής, της Καραϊβικής και του Ειρηνικού (ΑΚΕ). Ένα μεγάλο μέρος της ενίσχυσης της ΕΕ στις χώρες της ΑΚΕ, εντάσσεται στα πλαίσια της Σύμβασης Λομέ. Η Σύμβαση αυτή προβλέπει μια εταιρική σχέση μεταξύ των χορηγών και των δικαιούχων κυβερνήσεων. Εκτός από τις ειδικές εμπορικές παραχωρήσεις, η ΕΕ διοχετεύει αναπτυξιακή βοήθεια στις κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ. Στα πλαίσια της διαδικασίας εταιρικών σχέσεων, η Ένωση χορηγεί κεφάλαια σε κάθε κράτος. Οι κυβερνήσεις καταρτίζουν εθνικά ενδεικτικά προγράμματα (ΕΕΠ) για το μέρος της ενίσχυσής τους από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξης που μπορεί να προγραμματισθεί 7 στη συνέχεια, τα προγράμματα αυτά εγκρίνονται από την ΕΕ, η οποία, από κοινού με τις αρχές των χωρών ΑΚΕ, εφαρμόζει μεμονωμένα προγράμματα ανάπτυξης. Στην πράξη, η συμμετοχή της ΕΕ στην κατάρτιση και την εφαρμογή των ΕΕΠ είναι σημαντική στις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι διοικητικές ικανότητες των χωρών ΑΚΕ είναι ανεπαρκείς.

3.2. Στόχος της Σύμβασης είναι η προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης σε ενα πνεύμα γνήσιας εταιρικής σχέσης μεταξύ της ΕΕ, των χωρών της ΑΚΕ και, με την καθιέρωση της αποκεντρωμένης συνεργασίας, της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή των πολιτών των χωρών ΑΚΕ και των οργάνων τους.

3.3. Με την πάροδο του χρόνου, γινόταν όλο και πιο σαφές ότι ο στόχος της Σύμβασης δεν ήταν δυνατό να υλοποιηθεί. Γινόταν όλο και πιο δύσκολο να πεισθεί η Ευρώπη ότι τα εθνικά ενδεικτικά προγράμματα που υπέβαλαν και εφήρμοζαν οι κυβερνήσεις είχαν ως αποτέλεσμα την καλύτερη αξιοποίηση των σπάνιων αναπτυξιακών πόρων.

3.4. Η αλλαγή αυτή σκέψης ώθησε την Ευρωπαϊκή Ένωση στο να επιμείνει να επέλθουν αλλαγές στη Σύμβαση IV Λομέ κατά την ενδιάμεση αναθεώρησή της. Εκτός από σημαντικές διοικητικές μεταβολές, η αναθεωρημένη Σύμβαση, που υπεγράφη στη νήσο του Μαυρικίου το Νοέμβριο του 1995, δεν έκανε μόνο αναφορά στο σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αλλά προσέθεσε και τα στοιχεία της εφαρμογής των δημοκρατικών αρχών, της εδραίωσης του κράτους δικαίου και της χρηστής διακυβέρνησης. Ενώ ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων, των δημοκρατικών αρχών και του κράτους δικαίου είναι τα «βασικά στοιχεία» - η ενίσχυση μπορεί να ανασταλεί εάν παραβιάζονται τα στοιχεία αυτά - δεν γίνεται συγκεκριμένη μνεία στη χρηστή διαχείριση.

3.5. Εν τω μεταξύ, οι κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ εξέφρασαν τη δυσαρέσκειά τους για το γεγονός ότι στις συναλλαγές τους με την ΕΕ η αρχή της εταιρικής σχέσης έτεινε να περιορισθεί στην παραδοσιακή σχέση χορηγού/δικαιούχου. Τα νέα ανεξάρτητα κράτη έδειξαν ιδιαίτερη ευαισθησία όσον αφορά την παρέμβαση στις εσωτερικές τους, όπως τις θεωρούσαν, υποθέσεις, και έκριναν συχνά ότι εθίγετο η εθνική τους κυριαρχία. Ένα άλλο μεμονωμένο θέμα ήταν ότι, με την προοδευτική μείωση των παγκόσμιων δασμών, οι εμπορικές παραχωρήσεις της ΕΕ γίνονταν όλο και πιο ασήμαντες.

3.6. Ταυτόχρονα, η Ένωση συνέχισε να περιορίζει, αν και με ηπιότερο ρυθμό, τις εισαγωγές ευαίσθητων προϊόντων, που αποτελούν συχνά το κύριο μέρος των εξαγωγών των χωρών ΑΚΕ.

3.7. Για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης, μια σημαντική μεταβολή είναι ότι στα πλαίσια της αναθεωρημένης Σύμβασης διατέθηκε ποσό 80 εκατ. Ecu για τη χρηματοδότηση κινήτρων στα πλαίσια μέτρων θεσμικών και διοικητικών μεταρρυθμίσεων με στόχο τον εκδημοκρατισμό και τη λειτουργία ενός κράτους δικαίου. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν δράσεις για την προώθηση της χρηστής διακυβέρνησης. Η σημασία της διάθεσης χρηματοδοτικών πόρων για την παροχή κινήτρων έγκειται στο ότι υπερβαίνει το σύνολο των προβλεπόμενων χρηματοδοτικών κονδυλίων. Αυτό σημαίνει ότι εάν κράτος ΑΚΕ ζητήσει ενίσχυση για το είδος αυτό μεταρρυθμίσεων, ολόκληρη ή ένα μέρος της ενίσχυσης αυτής θα μπορούσε να διατεθεί επιπλέον των προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται στα πλαίσια του συνήθους εθνικού ενδεικτικού προγράμματος.

3.8. Στενή σχέση με τις θεσμικές και διοικητικές μεταρρυθμίσεις έχει η ανάπτυξη μιας αποκεντρωμένης συνεργασίας. Η προσέγγιση αυτή όσον αφορά την αναπτυξιακή ενίσχυση έχει ως στόχο την επίσημη αναγνώριση του ζωτικού ρόλου της κοινωνίας των πολιτών στην ανάπτυξη. Ένα βασικό χαρακτηριστικό της αποκεντρωμένης συνεργασίας είναι η χρησιμοποίηση δημόσιων κεφαλαίων (δηλαδή κεφαλαίων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης) για την ανάπτυξη προγραμμάτων στα πλαίσια των οποίων η χρηματοδοτική και διαχειριστική ευθύνη μεταβιβάζεται από την κυβέρνηση σε μια σειρά κρατικών φορέων.

3.9. Παρότι ανεγνώρισαν τη σημασία της συνεργασίας αυτής, οι κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ ήταν απρόθυμες, κατά την ενδιάμεση αναθεώρηση, να επεκτείνουν την εμβέλειά της και, ειδικότερα, να αποκλείσουν από τις αρμοδιότητες των εθνικών διατακτών τη βοήθεια για αποκεντρωμένη συνεργασία που προέρχεται από εθνικά κονδύλια. Η πρόοδος στον τομέα της αποκεντρωμένης συνεργασίας, στα πλαίσια της Λομέ, θα συνεχίσει να εξαρτάται από την καλή θέληση των εθνικών κυβερνήσεων.

3.10. Ωστόσο, αντιδρώντας στην εμμονή της Ένωσης, τα κράτη ΑΚΕ συμφώνησαν σε χωριστή κοινή δήλωση (Παράρτημα LXXX της αναθεωρημένης Σύμβασης) ότι

«με στόχο την ενθάρρυνση της συμμετοχής των φορέων αποκεντρωμένης συνεργασίας στα σχέδια και τα προγράμματα του Ταμείου, καθώς επίσης και για να διασφαλισθεί ότι οι πρωτοβουλίες τους λαμβάνονται υπόψη κατά τη χάραξη και την εφαρμογή των ενδεικτικών προγραμμάτων των χωρών ΑΚΕ, θα ενθαρρυνθεί η διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων με τους φορείς αυτούς. Τα κράτη ΑΚΕ και η Επιτροπή θα προσπαθήσουν επίσης να παρέχουν τις απαραίτητες πληροφορίες για τη συμμετοχή τους στην εφαρμογή των προγραμμάτων.»

3.11. Η αναθεωρημένη Σύμβαση καθιστά δυνατό το συνδυασμό της διαχείρισης και της μερικής χρηματοδότησης σχεδίων από οργανισμούς των χωρών ΑΚΕ και ομολόγους τους στην Κοινότητα. Στο μέλλον θα είναι δυνατό να υποστηριχθεί η αποκεντρωμένη συνεργασία από τα ενδεικτικά προγράμματα ή τα ανταποδοτικά κεφάλαια μέχρι το ποσό των 300 000 Ecu ανά σχέδιο ή πρόγραμμα.

4. Χρηστή διακυβέρνηση

4.1. Ένας ορισμός της χρηστής διακυβέρνησης είναι ότι «προωθεί τη νομιμότητα, την ευθύνη και την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας διακυβέρνησης, καθώς επίσης και το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Καλύπτει τις νομοθετικές, διοικητικές και δικαστικές λειτουργίες διακυβέρνησης σε όλα τα επίπεδα, τη λειτουργία των οργάνων εκτός της κυβέρνησης και την επιρροή της κοινωνίας τόσο στα κυβερνητικά όσο και στα μη κυβερνητικά όργανα» (). Ένας άλλος ορισμός είναι πιο σύντομος: «η διαφανής και υπεύθυνη διαχείριση των οικονομικών και κοινωνικών πόρων για τη διαχείριση της κοινωνίας» ().

4.2. Η χρηστή διακυβέρνηση απαιτεί τη προσήλωση των πολιτικών ηγετών στους στόχους αυτούς. Eξαρτάται επίσης σημαντικά από την ύπαρξη αυξημένων ανθρώπινων ικανοτήτων μέσω κατάρτισης και εκπαίδευσης των μελών των κυβερνητικών οργάνων (δηλαδή των πολιτικών, των δικαστών και των νομικών, καθώς επίσης και των δημόσιων υπαλλήλων) και των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων και των διαμορφωτών της κοινής γνώμης, όπως των ατόμων που εργάζονται σε συνδικαλιστικές οργανώσεις εργοδοτών, γεωργών, γυναικών, σε επαγγελματικές οργανώσεις και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

4.3. Aναγνωρίζεται όλο και περισσότερο το γεγονός ότι η βιώσιμη ανάπτυξη θα προωθηθεί κυρίως από τον ιδιωτικό τομέα. Η έλλειψη χρηστής διαχείρισης εμποδίζει την εμφάνιση του ζωτικού αυτού για τη μελλοντική ανάπτυξη στοιχείου, διότι δημιουργεί ένα κλίμα αβεβαιότητας και αστάθειας στο οποίο οι ΜΜΕ δεν μπορούν να ανθίσουν και οι άλλοι επιχειρηματίες και επενδυτές αποθαρρύνονται να δράσουν.

4.4. Ενώ η χρηστή διαχείριση αφορούσε κυρίως διοικητικά θέματα, η πολιτική διακυβέρνησης και η ύπαρξη δημοκρατικών οργάνων, με τους ελέγχους που ασκούν και τις ισορροπίες που τηρούν, έχουν τώρα έλθει στο προσκήνιο.

4.5. Στα πλαίσια ενός συστήματος πολιτικής υπευθυνότητας, οι κυβερνήσεις εξαρτώνται από την καλή θέληση των ψηφοφόρων. Υπάρχει το ενδεχόμενο διάλυσής τους σε περίπτωση που έχουν απωλέσει την εμπιστοσύνη του εκλογικού σώματος, και αντικατάστασή τους από άλλους ηγέτες. Ένα συνεπακόλουθο είναι η ύπαρξη πολιτικών κομμάτων. Σε πολλές χώρες ΑΚΕ, η δημιουργία παρόμοιων κομμάτων και η βελτίωση των ικανοτήτων τους αποτελεί βασικό παράγοντα για την προώθηση της δημοκρατίας. Η Επιτροπή δεν μπορεί να χρηματοδοτεί πολιτικά κόμματα και είναι δύσκολο να ενισχύει απευθείας τη δημιουργία οργάνων, όταν αυτό θεωρείται από τις κυβερνήσεις τους ως απειλή. Συνεπώς, η ενίσχυση αυτή πρέπει να χορηγείται με έμμεσο τρόπο.

4.6. Η ΕΕ διαθέτει ορισμένα εθνικά ιδρύματα για τη δημιουργία δημοκρατικών θεσμών, που χορηγούν βοήθεια για τη σύσταση και την ενίσχυση πλουραλιστικών δημοκρατικών οργάνων στις αναπτυσσόμενες χώρες. Μπορούν να χρηματοδοτούνται τόσο από ιδιωτικές όσο και από δημόσιες πηγές ή και από τις δύο.

4.7. Η ΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να συνεργάζεται στενά με τα όργανα αυτά, που έχουν πείρα στην προώθηση προγραμμάτων πολιτικής ανάπτυξης. Καταρτίζουν προγράμματα με πολιτικά κόμματα και οργανισμούς των αναπτυσόμενων χωρών, συχνά από κοινού με τους ευρωπαίους συνεργάτες τους. Στη συνέχεια, τα όργανα αυτά χρηματοδοτούν την εκτέλεση του προγράμματος. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, οι εργασίες των ιδρυμάτων αυτών απαιτούν μεγαλύτερη υποστήριξη από τη Επιτροπή.

4.8. Η δημιουργία δημοκρατικών οργάνων συμβάλλει επίσης στην ενίσχυση των ικανοτήτων των ανεξάρτητων μέσων μαζικής ενημέρωσης, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των μη κυβερνητικών οργανισμών. Η βοήθεια της ΕΕ θα πρέπει να χορηγείται ευκολότερα στα ιδρύματα του είδους αυτού ανάπτυξης ικανοτήτων.

4.9. Η χρηστή διακυβέρνηση στην υπό τη Σαχάρα Αφρική περιπλέκεται από το γεγονός ότι τα σύνορα των κρατών έχουν οριοθετηθεί αυθαίρετα από τις πρώην αποικιοκρατικές δυνάμεις, χωρίς να λαμβάνουν συχνά υπόψη τις φυλετικές ή τις εθνοτικές σχέσεις.

4.10. Η αυξημένη σημασία που αποδίδει η αναθεωρημένη Σύμβαση στη χρηστή διακυβέρνηση επιδοκιμάζεται, ιδίως δε το γεγονός ότι κατάλληλα προγράμματα θα είναι επιλέξιμα για χρηματοδότηση κινήτρων. Έχοντας υπόψη την πρωταρχική σημασία που έχει για την ανάπτυξη, η προώθηση της χρηστής διακυβέρνησης θα πρέπει να καταστεί βασικός στόχος της αναπτυξιακής βοήθειας. Σε οποιαδήποτε μελλοντική Σύμβαση, η ποιότητα της χρηστής διακυβέρνησης θα πρέπει να αποτελεί βασικό κριτήριο για τον προσδιορισμό της σημασίας της βοήθειας για τη συνεργασία που χορηγείται σε κάθε χώρα ΑΚΕ. Ένα σημαντικό κριτήριο θα πρέπει να είναι η διαφάνεια των δημόσιων οικονομικών.

4.11. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι η χρηστή διακυβέρνηση δεν κατέστη ουσιαστικό στοιχείο της Σύμβασης. Ζητεί να επανορθωθεί η παράλειψη αυτή σε μια μελλοντική σύμβαση ενίσχυσης. Εν τω μεταξύ, σε περίπτωση που τα ενδεικτικά προγράμματα δεν εφαρμόζονται σωστά, είτε λόγω εσκεμμένης κακής διαχείρισης εκ μέρους της κυβέρνησης, είτε λόγω διαφθοράς, η δεύτερη δόση της χρηματοδότησης που προβλέπει η Σύμβαση δεν πρέπει να χορηγηθεί. Μία κατάλληλη εναλλακτική λύση για τη χορήγηση ενίσχυσης στις περιπτώσεις αυτές θα ήταν οι αναγνωρισμένοι οργανισμοί εθελοντικής βοήθειας στους οποίους θα μπορούσε να χορηγούνται περισσότερα κεφάλαια από την ΕΕ.

4.12. Μια βασική απαίτηση σε οποιοδήποτε κράτος είναι να υπάρχει ένας κρατικός διοικητικός μηχανισμός που να είναι ακέραιος και να διαπνέεται από επαγγελματικό πνεύμα, ανεξάρτητα από τα τομεακά συμφέροντα. Πρέπει να έχει τεχνικές ικανότητες, να είναι ικανή να προσφέρει ανεξάρτητες συμβουλές και να παρέχει την απαραίτητη ενημέρωση στους πολιτικούς ηγέτες. Ένα ουσιαστικό πρόβλημα είναι ότι πολλοί ηγέτες χωρών ΑΚΕ δεν έχουν ενθαρρύνει την ανάπτυξη ευσυνείδητων και ανεξάρτητων διοικητικών μηχανισμών. Χωρίς την προσήλωσή τους, η επίτευξη του στόχου της χρηστής διακυβέρνησης δεν θα είναι εφικτή και η πρόοδος δεν θα συνεχισθεί.

4.13. Ωστόσο, υπάρχουν ενθαρρυντικές ενδείξεις ότι οι ηγέτες των χωρών ΑΚΕ αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο ότι η χρηστή διακυβέρνηση έχει ζωτική σημασία για την ειρήνη, την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

4.14. Η βελτίωση της διακυβέρνησης αποτελεί μακροχρόνια διαδικασία. Δεν υπάρχει ένα γενικό υπόδειγμα για τον τρόπο επίτευξης του στόχου αυτού. Ούτε μπορεί να δοθεί μια γενική περιγραφή όσον αφορά την καταλληλότερη μορφή ενίσχυσης προς το σκοπό αυτό. Ωστόσο, η ΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η ενίσχυση για τη χρηστή διακυβέρνηση πρέπει να εγκρίνεται μόνο εάν υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις ότι τα κράτη έχουν αποδεχθεί τους στόχους της μεταρρύθμισης, όπως αυτή εκτίθενται στο σημείο 4.1. Για παράδειγμα, θα ήταν άστοχο να εκπαιδεύονται ορκωτοί λογιστές, εκτός και εάν υπάρχει δέσμευση για διαφανή κυβερνητική χρηματοδότηση. Θα μπορούσε π.χ. να είναι αναγκαία η υποστήριξη της δημιουργίας ενός σώματος ορκωτών λογιστών.

4.15. Όσον αφορά άλλες μορφές βοήθειας, η ενίσχυση για τη χρηστή διακυβέρνηση πρέπει, κατά γενικό κανόνα, να χορηγείται μόνο κατόπιν συγκεκριμένων αιτημάτων. Ταυτόχρονα, οι αντιπρόσωποι της ΕΕ θα πρέπει να προωθούν δραστήρια τη χρηστή διαχείριση υποδεικνύοντας στις διοικητικές υπηρεσίες των χωρών ΑΚΕ την υιοθέτηση πρακτικών που έχουν αποδειχθεί επιτυχείς σε άλλες χώρες, ιδίως στα κράτη της Αφρικής. Μπορούν να υποδεικνύουν ανεπίσημα τα πλεονεκτήματα που θα ήταν δυνατόν να προκύψουν από τη βελτιωμένη διακυβέρνηση στην εκάστοτε χώρα και για την ενδιαφερόμενη κυβέρνηση. Θα μπορούσε να εισακουστεί η γνώμη των Αντιπροσώπων, επειδή είναι σε θέση να προωθήσουν τα μέσα με τα οποία μπορεί να επιτευχθεί πρόοδος. Η Παγκόσμια Τράπεζα υιοθέτησε τη διαδικασία αυτή με ορισμένη επιτυχία.

4.16. Έχοντας υπόψη την εξαιρετικά ευαίσθητη φύση της παροχής συμβουλών και ενίσχυσης σε μια διοικητική υπηρεσία για τον τρόπο επίτευξης της χρηστής διαχείρισης, τα κράτη ΑΚΕ ενδέχεται να είναι πιο πρόθυμα να αποδεχθούν ενίσχυση και συμβουλές από την Ένωση και ορισμένους ειδικευμένους ΜΚΟ, παρά από τα μεμονωμένα κράτη μέλη.

4.17. Η ενίσχυση για τη χρηστή διακυβέρνηση δεν χρειάζεται να είναι ιδιαίτερα δαπανηρή. Στην πραγματικότητα θα μπορούσε να είναι αποτελεσματική από άποψης κόστους σε σύγκριση με άλλες μορφές ενίσχυσης. Εκτός από την κατάρτιση και το σχετικά απλό εξοπλισμό επικοινωνίας, το μεγαλύτερο μέρος της ενίσχυσης θα μπορούσε να έχει τη μορφή συμβουλών, όπως την κατάρτιση διαφανών προγραμμάτων δημόσιων προμηθειών και κρατικών λογιστικών συστημάτων. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η παροχή των συμβουλών αυτών δεν πρέπει να ανατίθεται σε συμβούλους διαχείρισης, αλλά θα μπορούσε να ανατίθεται σε ειδικευμένα όργανα ανάπτυξης της δημοκρατίας ή ειδικευμένους ΜΚΟ (βλ. σημείο 4.6) ή στις ίδιες τις Αντιπροσωπείες. Διαπιστώνεται ότι οι Αντιπροσωπείες έχουν ήδη ελλιπές προσωπικό, αλλά θα μπορούσαν να αποσπασθούν προσωρινά στις Αντιπροσωπείες εμπειρογνώμονες σε θέματα χρηστής διακυβέρνησης. Υπάρχει μεγάλος αριθμός έμπειρων διοικητικών υπαλλήλων των οποίων η βραχυπρόθεσμη απόσπαση στις αντιπροσωπείες θα ήταν ιδιαίτερα πρόσφορη. Οι ρυθμίσεις αυτές θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ανάπτυξη στενότερων σχέσεων μεταξύ του Αντιπροσώπου και της χώρας στην οποία αυτός αποσπάται.

5. Η καταπολέμηση της διαφθοράς

5.1. Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της χρηστής διακυβέρνησης και των επιπτώσεων της διαφθοράς. Με χρηστή διακυβέρνηση, τα περιθώρια διαφθοράς μειώνονται. Η δωροδοκία δεν είναι φυσικά ίδιο χαρακτηριστικό των αναπτυσσόμενων χωρών. Πράγματι, στις επιχειρηματικές επαφές Βορρά-Νότου, οι δωροδοκούντες προέρχονται συχνά από το Βορρά.

5.2. Συνεπώς, έχει κεφαλαιώδη σημασία η καταπολέμηση των πράξεων διαφθοράς, που γίνονται συχνά από πολίτες της ΕΕ. Μια αρχή έγινε όταν η ΕΕ ενέκρινε το Σεπτέμβριο του 1996 ένα πρωτόκολλο καταπολέμησης της διαφθοράς. Ωστόσο, αυτό αφορά μόνο τη δωροδοκία στην ΕΕ και συνεπώς μόνο τα χρηματοδοτικά συμφέροντα της ΕΚ. Οι φορολογούμενοι της ΕΕ που υποστηρίζουν την ενίσχυση για τη συνεργασία ανησυχούν όλο και περισσότερο για το ότι τα περισσότερα κράτη μέλη επιτρέπουν φορολογικές ελαφρύνσεις για δωροδοκίες σε αναπτυσσόμενες χώρες από εξαγωγές τους, πράγμα που όχι μόνο ανατρέπει τις θετικές πτυχές της ενίσχυσης, αλλά και σημαίνει ότι οι παράνομες πληρωμές επιδοτούνται από τους ίδιους τους φορολογούμενους.

5.3. Είναι τώρα επιτακτικά αναγκαίο για όλα τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν τις συστάσεις του ΟΟΣΑ σχετικά με τη δωροδοκία στις διεθνείς επιχειρηματικές δραστηριότητες. Σύμφωνα με μία από τις σημαντικότερες αυτές συστάσεις, θα είναι δυνατό να προσάγονται στα δικαστήρια των κρατών μελών πολίτες που έχουν συμμετάσχει σε δραστηριότητες διαφθοράς σε τρίτες χώρες. Επίσης δεν θα είναι πλέον δυνατή η επίτευξη φορολογικών ελαφρύνσεων για ποσά που έχουν καταβληθεί στο εξωτερικό για δωροδοκίες. Τα κράτη μέλη πρέπει τώρα να θεσπίσουν τάχιστα κατάλληλα νομοθετικά μέτρα για την καταπολέμηση της δωροδοκίας. Έως ότου η ΕΕ εξαλείψει τις πράξεις διαφθοράς των πολιτών της στο εξωτερικό, δεν θα μπορεί να επιπλήττει τις διοικητικές υπηρεσίες των χωρών ΑΚΕ.

5.4. Η διαφθορά είναι ιδιαίτερα εξουθενωτική στις χώρες ΑΚΕ, επειδή παρακωλύει την ανάπτυξη, υπονομεύει τον κοινωνικό ιστό και ανατρέπει το στόχο της Σύμβασης για βελτίωση των προτύπων διακυβέρνησης. Στις αναπτυσσόμενες χώρες, η πιθανότητα διαφθοράς είναι τόσο μεγάλη, επειδή οι αρμόδιοι υπάλληλοι έχουν συχνά ανεπαρκείς μισθούς και χρειάζονται επιπρόσθετες πηγές εσόδων. Η διαφθορά οφείλεται πιο συχνά στη φτώχεια παρά στην πλεονεξία.

5.5. Η «μεγάλη διαφθορά» υπονομεύει την αναπτυξιακή διαδικασία. Όταν υπάρχει το είδος αυτό διαφθοράς, τα προγράμματα καταρτίζονται και επιλέγονται μάλλον προς το συμφέρον των διοργανωτών, παρά για την ικανοποίηση των πιο πιεστικών αναγκών της ενδιαφερόμενης χώρας. Πρόκειται για διαφθορά στη διαχείριση των προγραμμάτων συνεργασίας, όπου το κόστος αυξάνεται και μειώνεται ουσιαστικά η χρησιμότητα ενός προγράμματος επειδή, για παράδειγμα, οι ανάδοχοι δεν πληρούν τις προδιαγραφές ποιότητας.

5.6. Η εν λόγω και άλλες πτυχές της διαφθοράς εξετάζονται σε έγγραφο () που κατήρτισε η Τransparency International, ένας μη πολιτικός ΜΚΟ, και το οποίο υποβλήθηκε στα ευρωπαϊκά όργανα, συμπεριλαμβανόμενης και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής. Η ΟΚΕ συμμερίζεται την άποψη ότι οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ενισχυθούν από την ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς με την παροχή συμβουλών, π.χ. για τη θέσπιση νομοθεσίας σχετικά με την καταπολέμηση της διαφθοράς και για την κατάρτιση προγραμμάτων με στόχο την ενθάρρυνση της ηθικής συμπεριφοράς όσων είναι πιο εκτεθειμένοι στον κίνδυνο διαφθοράς.

5.7. Όσον αφορά την οικονομική και τεχνική συνεργασία, η ΕΕ θα πρέπει στο μέλλον να συμμετέχει πιο ενεργά στην επιλογή προγραμμάτων και να ελέγχει τον τεχνικό σχεδιασμό των προγραμμάτων, ώστε να εξασφαλίζεται η κάλυψη των πραγματικών αναγκών του πληθυσμού της χώρας. Όσον αφορά τη διαχείριση των προγραμμάτων συνεργασίας, η ΕΕ είναι συνήθως ο μοναδικός χρηματοδότης, η δε δικαιούχος χώρα αποτελεί το ανάδοχο μέρος. Είναι απαραίτητο για την ΕΕ να καταστήσει πιο αυστηρή τη διαχείριση των αναπτυξιακών της προγραμμάτων. Αυτό απαιτεί μεγαλύτερη άμεση συμμετοχή της Αντιπροσωπείας ή των διορισμένων ανεξάρτητων συμβούλων.

5.8. Οι συστάσεις αυτές πιθανόν να απαιτήσουν περισσότερο προσωπικό σε ορισμένες αντιπροσωπείες. Συχνά το προσωπικό θα μπορούσε να προσλαμβάνεται σε τοπικό επίπεδο και το επιπρόσθετο κόστος θα πρέπει να υπεραντισταθμισθεί από τις οικονομίες που θα γίνουν μέσω της διατήρησης των επιπέδων ποιότητας.

5.9. Υποστηρίζοντας τις προτάσεις αυτές, η ΟΚΕ έχει υπόψη ότι η ενίσχυση της ΕΕ καταβάλλεται με τα χρήματα των ευρωπαίων φορολογουμένων. Οι τελευταίοι έχουν το δικαίωμα να αναμένουν από την Επιτροπή και τη δικαιούχο κυβέρνηση να λαμβάνουν μέτρα ώστε τα κεφάλαια του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης να χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά για τη μείωση της ανεργίας και την προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης. Η υποστήριξη του κοινού όσον αφορά τη χορήγηση της ενίσχυσης αυτής μειώνεται εν μέρει, επειδή επικρατεί ευρέως η αντίληψη ότι μεγάλο μέρος της ενίσχυσης αυτής δεν χρησιμοποιείται σωστά. Όταν διαπιστώνεται διαφθορά και δεν λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα κατά των υπαλλήλων από το δικαιούχο κράτος, η χρηματοδότηση προγραμμάτων από την ΕΕ πρέπει να επανεξετάζεται.

5.10. Στα πλαίσια των ρυθμίσεων εταιρικών σχέσεων, η Επιτροπή είναι εκείνη η οποία καταρτίζει τους καταλόγους επιλέκτων υποψηφίων για την ανάθεση αναπτυξιακών συμβάσεων. Οι κατάλογοι αυτοί υποβάλλονται στα κράτη ΑΚΕ που μπορούν να προσθέσουν ή να διαγράψουν διάφορα ονόματα από αυτούς. Δεδομένου ότι υποτίθεται πως σε ορισμένα κράτη διαγράφονται μερικές εταιρείες, επειδή είναι γνωστό ότι δεν προβαίνουν σε παράνομες πληρωμές, η ΟΚΕ πιστεύει ότι οι διοικητικές υπηρεσίες των χωρών ΑΚΕ δεν πρέπει πλέον να είναι σε θέση να διαγράφουν υποψηφίους, χωρίς να το αιτιολογούν δεόντως.

5.11. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι το 1991 κατέστησαν αυστηρότεροι οι κανόνες της ΕΕ για την ανάθεση συμβάσεων, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η συμπερίληψη σε «μαύρο πίνακα» εταιρειών που είναι γνωστό ότι ενέχονται σε πράξεις διαφθοράς. Θα υποστηρίξει την υιοθέτηση από την Επιτροπή της πρακτικής της Παγκόσμιας Τράπεζας, σύμφωνα με την οποία οι συμβάσεις που ανατίθενται με πράξεις διαφθοράς θα ακυρώνονται και τα τυχόν ποσά που έχουν χορηγηθεί θα επιστρέφονται.

5.12. Είναι επίσης επιτακτικά αναγκαίο να απλουστευθεί η ισχύουσα διαδικασία υποβολής προσφορών, χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η χρηματοοικονομική διαφάνεια. Η ισχύουσα διαδικασία φαίνεται να είναι τόσο περίπλοκη που επιλέξιμες εταιρείες πιθανόν να μη μπορούν να συμμετάσχουν στις προσκλήσεις για την υποβολή προσφορών. Άλλες εταιρείες είναι υποχρεωμένες να καταφεύγουν σε υπηρεσίες ειδικών για την υποβολή των προσφορών τους. Αυτό συνεπάγεται έξοδα και μπορεί, μέσω δραστηριοτήτων των ειδικών αυτών, να οδηγήσει σε παράνομη εξασφάλιση συμβάσεων.

5.13. Η ενθάρρυνση των κρατών της ΑΚΕ να περιορίσουν τη διαφθορά στις εσωτερικές τους υποθέσεις αποτελεί ένα ακόμη πιο ευαίσθητο και δύσκολο καθήκον. Μια ακέραια δημόσια υπηρεσία έχει ζωτική σημασία για τη χρηστή διακυβέρνηση. Σε πολλές χώρες ΑΚΕ, η εντιμότητα των υπαλλήλων είναι αμφίβολη. Η πληθώρα των κανόνων και κανονισμών για κάθε εμπορικό θέμα και σε άλλους τομείς, σε συνδυασμό με τις χαμηλές αποδοχές των δημόσιων υπαλλήλων, είναι παράγοντες που συντελούν στη διαφθορά. Όπως αναφέρεται στο σημείο 5.6, η ΕΕ όταν της ζητηθεί, πρέπει να είναι σε θέση να βοηθήσει τα κράτη ΑΚΕ να βελτιώσουν τη δεοντολογική συμπεριφορά των δημόσιων υπαλλήλων. Είναι επίσης σημαντικό να εξασφαλισθεί ότι, στα πλαίσια των προγραμμάτων διαρθρωτικών προσαρμογών, οι μισθοί των δημόσιων υπαλλήλων που εξακολουθούν να απασχολούνται, θα είναι επαρκείς.

6. Ο ρόλος των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων και η αποκεντρωμένη συνεργασία

6.1. Η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις κρατικές υποθέσεις αποτελεί σημαντικό στοιχείο της χρηστής διακυβέρνησης. Πράγματι, ένας βασικός ρόλος της κυβέρνησης είναι η συμμετοχή του λαού στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Οι εκπρόσωποι των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων ΑΚΕ/ΕΟΚ έχουν απαιτήσει, σε διαδοχικές ετήσιες συνεδριάσεις τους, να ζητούν οι κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ τη γνώμη των κοινωνικών εταίρων κατά την κατάρτιση των εθνικών ενδεικτικών προγραμμάτων, καθώς επίσης και να διαδραματίζουν οι εταίροι αυτοί συμβουλευτικό ρόλο στα τομεακά αναπτυξιακά προγράμματα. Μέχρι σήμερα τα αιτήματά τους έχουν κατά ένα μεγάλο μέρος αγνοηθεί.

6.2. Για τη διευκόλυνση της κατάρτισης της παρούσας γνωμοδότησης, απεστάλη ένα ερωτηματολόγιο σε όσους είχαν συμμετάσχει στην ετήσια συνεδρίαση των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων το 1995. Τα αποτελέσματα του ερωτηματολογίου αυτού εκτίθενται στο Παράρτημα. Το ποσοστό απάντησης στο ερωτηματολόγιο υπερέβη το 70 %. Είναι σαφές ότι πολλές κυβερνήσεις είναι απρόθυμες να γνωστοποιήσουν τις πληροφορίες που διαθέτουν στην κοινωνία των πολιτών και να την εμπιστευθούν και να ζητήσουν τις απόψεις της. Σύμφωνα με τις απαντήσεις, οι κυβερνήσεις ζήτησαν π.χ. τη γνώμη του 16 % μόνο των οργανώσεων που απάντησαν για την κατάρτιση ενδεικτικών προγραμμάτων ή ειδικών σχεδίων ανάπτυξης. Στα σχόλιά τους, οι περισσότεροι από όσους απάντησαν τονίζουν την ανάγκη να εφαρμοσθεί μια τριμερής προσέγγιση (ΕΕ, αρχές χωρών ΑΚΕ και κοινωνικοοικονομικές ομάδες συμφερόντων), ώστε να διασφαλισθεί η καλύτερη χρησιμοποίηση των περιορισμένων κεφαλαίων από όσους τα χρειάζονται περισσότερο. Και στην περίπτωση αυτή, οι κυβερνήσεις ζήτησαν τη γνώμη του μόλις άνω του 50 % των οργανώσεων για θέματα χάραξης πολιτικής στους τομείς τους. Φαίνεται παράξενο το γεγονός ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ είναι απρόθυμες να αξιοποιήσουν την αδιαμφισβήτητη εμπειρογνωμοσύνη που μπορούν να προσφέρουν οι επαγγελματικές οργανώσεις. Εμπιστευόμενες τις οργανώσεις αυτές, οι χώρες ΑΚΕ θα ενισχύσουν τη θέση τους. Η ανυπαρξία συνεχούς οικονομικής ανάπτυξης σε πολλές χώρες ΑΚΕ οφείλεται, τουλάχιστον εν μέρει, στην έλλειψη εμπιστευτικών σχέσεων εργασίας μεταξύ των ηγετών και των πολιτών.

6.3. Στην Αφρική ενδέχεται να υπάρχουν πολιτιστικοί παράγοντες που να περιπλέκουν τις συζητήσεις και τις διαβουλεύσεις μεταξύ κυβερνήσεων και της κοινωνίας των πολιτών. Οι αποφάσεις λαμβάνονται συνήθως από άντρες. Πολλές κυβερνήσεις επικεντρώνουν οποιεσδήποτε εσωτερικές διαβουλεύσεις στους ηλικιωμένους. Αυτοί είναι οι παράγοντες στους οποίους οφείλεται το γεγονός ότι, αν και στην Ευρώπη αναγνωρίζεται ότι η συμμετοχή της κοινωνίας στη χάραξη των πολιτικών αποτελεί βασικό στοιχείο της χρηστής διακυβέρνησης, το Παράρτημα LXXX της αναθεωρημένης Σύμβασης αναφέρει απλώς ότι οι χώρες της ΑΚΕ «θα καταβάλουν προσπάθειες για τη διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων» όσον αφορά την κατάρτιση και την εφαρμογή των ενδεικτικών προγραμμάτων. Ωστόσο, η σημαντική σχέση μεταξύ της συμμετοχής των πολιτών στις κρατικές υποθέσεις και της αειφόρου ανάπτυξης πρέπει να αποτελεί καθήκον των κυβερνήσεων. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι ορισμένες πτυχές τουλάχιστον της αρχής της εταιρικής σχέσης, πρέπει να συμπεριλαμβάνονται γενικότερα σε οποιαδήποτε μελλοντική σύμβαση αναπτυξιακής βοήθειας, ώστε η ΕΕ να έχει τα μέσα να διευκολύνει την περαιτέρω συμμετοχή των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων στην ανάπτυξη των χωρών τους. Στο πλαίσιο αυτό θα είναι σημαντικό να προωθηθούν οι διεθνοτικές/διαφυλετικές ομάδες ως μέτρο για την πρόληψη συγκρούσεων.

6.4. Η ΟΚΕ συμμερίζεται την άποψη της Επιτροπής ότι η ενίσχυση για αποκεντρωμένη συνεργασία θα πρέπει να διευκολύνει την αποδέσμευση του δυναμικού σε ανθρώπινους πόρους που παραμένει ανεκμετάλλευτο από τις κεντρικές κυβερνήσεις πολλών χωρών ΑΚΕ. Η αποκεντρωμένη συνεργασία προϋποθέτει τη μεταβίβαση οικονομικών και διοικητικών ευθυνών και συνεπάγεται την κατάρτιση και εφαρμογή αναπτυξιακών προγραμμάτων κοινοτικής χρηματοδότησης από την κεντρική κυβέρνηση και μια σειρά άλλων φορέων. Στόχος της είναι να δοθεί η δυνατότητα στην κοινωνία των πολιτών να καταστεί αυτοδύναμη και να προωθηθεί η ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι οι συζητήσεις όσον αφορά το θέμα αυτό της ενίσχυσης ήταν ιδιαίτερα δύσκολες κατά την ενδιάμεση αναθεώρηση. Έχοντας υπόψη τη σημασία της μεγαλύτερης συμμετοχής των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων στις κρατικές υποθέσεις, έχει την πάγια άποψη ότι πρέπει να εξασφαλισθούν στην αποκεντρωμένη συνεργασία ευρύτερα περιθώρια δράσης και πιο άμεση πρόσβαση σε χρηματοδοτικούς πόρους.

6.5. Ωστόσο, οι χώρες ΑΚΕ επέμειναν ότι οι κυβερνήσεις τους πρέπει να συμμετέχουν άμεσα σε όλες τις δαπάνες του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης. Εξέφρασαν επίσης φόβους ότι σε περίπτωση που χαλάρωναν τους ελέγχους, υπήρχε το ενδεχόμενο να αναπτυχθούν δραστηριότητες που θα διέφευγαν του ελέγχου των διοικητικών αρχών των χωρών τους.

6.6. Στην έκθεσή της το 1994 για την υλοποίηση της αποκεντρωμένης συνεργασίας, η Επιτροπή αναφέρει ότι η Σύμβαση Λομέ, με την έμφαση που δίδει στα κράτη και στους Εθνικούς Διατάκτες, «δεν συμβάλλει στην ευρύτερη συμμετοχή, λόγος στον οποίο οφείλεται το γεγονός ότι η αποκεντρωμένη συνεργασία παραμένει σχεδόν ανεφάρμοστη» (). Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται από παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν στην έρευνά μας, από την οποία προκύπτει σαφώς ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις δεν ήταν μέχρι σήμερα σε θέση να υλοποιήσουν την αποκεντρωμένη συνεργασία και δεν παρείχαν σχετικές πληροφορίες, ούτε ενίσχυση στους κοινωνικούς εταίρους. Αν και το 75 % των όσων απάντησαν, είχαν επίγνωση της ύπαρξης της αναπτυξιακής βοήθειας στους τομείς τους, μόνο το 29 % από αυτούς υπέβαλαν αιτήσεις χρηματοδότησης, οι περισσότερες από τις οποίες απορρίφθηκαν. Πολλοί από αυτούς που απάντησαν, τόνισαν το γεγονός ότι είναι αναγκαία η έγκριση των σχεδίων από την κυβέρνηση, τα περισσότερα από τα οποία απορρίπτονται συχνά λόγω παραχωρηθέντων συμφερόντων. Αυτό, με τη σειρά του, αποθαρρύνει το σχεδιασμό προγραμμάτων και την υποβολή αιτήσεων για ενίσχυση.

6.7. Από τις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιό μας προέκυψε σαφώς ότι για την ενίσχυση του θεσμικού ρόλου τους, οι κοινωνικοοικονομικές ομάδες συμφερόντων απαιτούν συχνά νομική αναγνώριση, διοικητική και τεχνική κατάρτιση, πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες και μεγαλύτερες δυνατότητες διαλόγου και διαβουλεύσεων με τους κοινωνικούς εταίρους.

6.8. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι χρειάζονται πολύ εντονότερες προσπάθειες για τη βελτίωση της οργανωτικής ικανότητας των κοινωνικών ομάδων συμφερόντων. Μολονότι πολλοί από όσους απάντησαν στο ερωτηματολόγιο ανέφεραν ότι γνώριζαν πως υπήρχε δυνατότητα χορήγησης ενίσχυσης για τη βελτίωση των οργανωτικών ικανοτήτων, τα κριτήρια επιλεξιμότητας και οι γενικές διαδικασίες υποβολής αιτήσεων εξακολουθούν να είναι ασαφείς για τις περισσότερες ομάδες.

6.9. Όσον αφορά την ενίσχυση που θα μπορούσε να διατεθεί για την ανάπτυξη συγκεκριμένων τομέων της οικονομίας, στην έρευνά μας μόνο το 20 % των οργανώσεων που απάντησαν είχαν λάβει πληροφορίες από τις κυβερνήσεις της αντιπροσωπείας της χώρας τους. Έχοντας υπόψη τη γενική απροθυμία των κυβερνήσεων να δώσουν έμφαση στην αποκεντρωμένη συνεργασία, είναι όλο και πιο σημαντικό για τις Αντιπροσωπείες να παρέχουν σχετικές πληροφορίες σε ευρεία κλίμακα.

6.10. Για την προαγωγή της αποκεντρωμένης συνεργασίας έχει ζωτική σημασία η καλή σχέση μεταξύ Αντιπροσωπειών και κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων. Συνεπώς, η ΟΚΕ σημειώνει με ανησυχία ότι, αν και η πλειοψηφία των οργανώσεων οικονομικών και κοινωνικών εταίρων των χωρών ΑΚΕ φαίνεται να είχε ορισμένη επαφή με τις Αντιπροσωπείες, οι υπάλληλοι της ΕΕ εθεωρούντο ως «απρόσιτοι» και συχνά αδιάφοροι. Αυτό συνετέλεσε ώστε οι οργανώσεις να θεωρούνται ακόμη πιο περιθωριοποιημένες.

6.11. Αποτελεί καθήκον των Αντιπροσωπειών να φέρουν σε επαφή τους εκπροσώπους της κυβέρνησης με την κοινωνία των πολιτών και να εγκαινιάσουν μια τριμερή σχέση, στην οποία πολλές κοινωνικοοικονομικές ομάδες συμφερόντων των χωρών ΑΚΕ αποδίδουν μεγάλη σημασία. Με τον τρόπο αυτό οι Αντιπροσωπείες θα μπορέσουν να διευκρινίσουν την περίπλοκη «φιλοσοφία» της ενίσχυσης για αποκεντρωμένη συνεργασία και να παρέχουν πληροφορίες για τις λεπτομέρειες του είδους αυτού ενίσχυσης. Οι αντιπρόσωποι θα πρέπει να διαδραματίζουν και αυτοί κάποιο ρόλο στην επαφή μεταξύ των τοπικών αρχών της ΕΕ και των χωρών ΑΚΕ για τη συζήτηση κοινών προβλημάτων.

6.12. Η αναθεωρημένη Σύμβαση Λομέ προβλέπει την ευρύτερη αναγνώριση της αποκεντρωμένης συνεργασίας στα Ενδεικτικά Προγράμματα. Ο προγραμματισμός της δεύτερης πενταετούς περιόδου της τρέχουσας Σύμβασης έχει ήδη προχωρήσει αρκετά, αλλά η ΟΚΕ ανησυχεί κυρίως για την καθυστέρηση όσον αφορά την καταβολή των κεφαλαίων επειδή η Σύμβαση δεν έχει ακόμη επικυρωθεί από αρκετούς εταίρους. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα περισσότερα προγράμματα αφορούν το είδος αυτό συνεργασίας. Μετά από τα συμπεράσματα της Προεδρίας για την αποκεντρωμένη συνεργασία, στις 28 Μαΐου 1996, οι Αντιπρόσωποι πρέπει τώρα να αναλάβουν πρωτοβουλία και να αρχίσουν διάλογο για θέματα πολιτικής με εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών και τις κυβερνήσεις, ώστε να διασφαλισθεί ότι οι προθέσεις (μόνο λίγες από αυτές έχουν προσδιορισθεί ποσοτικά) θα μετατραπούν σε δράση.

6.13. Ενδεικτικά Προγράμματα πρέπει να εγκρίνονται μόνο εάν το περιεχόμενο της αποκεντρωμένης συνεργασίας συμφωνεί με τους στόχους της αναθεωρημένης Σύμβασης Λομέ και την προαναφερόμενη δήλωση του Συμβουλίου. Η καταβολή της δεύτερης δόσης της Σύμβασης Λομέ πρέπει να εξαρτάται από την επίτευξη σημαντικής προόδου όσον αφορά τα προγράμματα αποκεντρωμένης συνεργασίας. Σε μια μελλοντική σύμβαση πρέπει να διατεθούν συγκεκριμένα κεφάλαια για την αποκεντρωμένη συνεργασία.

6.14. Εκτός από τη χρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης, βοήθεια για τη χρηστή διακυβέρνηση και ενισχύσεις για αποκεντρωμένη συνεργασία προβλέπονται από τον προϋπολογισμό της ΕΚ. Ωστόσο, τα διαθέσιμα ποσά είναι περιορισμένα και έχουν χρησιμοποιηθεί κυρίως για πρότυπα προγράμματα. Αν και στα πλαίσια της αναθεωρημένης Σύμβασης θα ασκηθούν πιέσεις στις κυβερνήσεις των χωρών ΑΚΕ να συμπεριλάβουν τα προγράμματα αποκεντρωμένης συνεργασίας στα ενδεικτικά τους προγράμματα, η ΟΚΕ πιστεύει ότι οι κυβερνήσεις συνεχίζουν να δείχνουν απροθυμία υποβολής βιώσιμων προγραμμάτων, καταρτιζόμενων από κοινωνικοοικονομικές ομάδες συμφερόντων, ιδίως εκείνων που έχουν ως στόχο την αύξηση της λειτουργικής αποτελεσματικότητάς τους. Συνεπώς, θα πρέπει να αυξηθούν τα σχετικά κονδύλια, ώστε να μπορέσουν οι ομάδες αυτές να έχουν πρόσβαση στα σχετικά κεφάλαια χωρίς να έχουν λάβει την έγκριση των κυβερνήσεών τους. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αυξηθεί η ενίσχυση που είναι διαθέσιμη στα πλαίσια του κονδυλίου Β7 102 του προϋπολογισμού, όπου δίδεται προτεραιότητα στα σχέδια που αφορούν, μεταξύ άλλων, την ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών, την υποστήριξη των ευαίσθητων ομάδων, όπως των μειονοτήτων, και στη νομική βοήθεια για την ενίσχυση των δυνατοτήτων των τοπικών οργανώσεων.

7. Διαδικασία υποβολής αιτήσεων για ενίσχυση

7.1. Η τρέχουσα διαδικασία υποβολής αιτήσεων για ενίχυση είναι τόσο περίπλοκη και χρονοβόρα που οι οργανώσεις και οι εταιρείες αποφεύγουν συχνά να υποβάλουν αιτήσεις για αποκεντρωμένη συνεργασία και άλλες μορφές ενίσχυσης. Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη του Συμβουλίου (28 Μαΐου 1996) ότι οι διαδικασίες και τα μέσα ενίσχυσης πρέπει να είναι επαρκώς ευέλικτα, ώστε να διασφαλίζεται ότι η αποκεντρωμένη συνεργασία καταλαμβάνει τη θέση που της αρμόζει στα αναπτυξιακά προγράμματα, προκειμένου να είναι δυνατή η συμμετοχή των τοπικών πρωταγωνιστικών παραγόντων. Είναι τώρα επιτακτικά αναγκαίο να απλουστεύσει η Επιτροπή τη διαδικασία αυτή.

8. Προσωπικό των Αντιπροσωπειών

8.1. Η επιτυχία της αναπτυξιακής βοήθειας της ΕΕ εξαρτάται όχι μόνο από τις αρμόδιες διοικήσεις των χωρών ΑΚΕ, αλλά και από το προσωπικό τους. Για παράδειγμα, επισύρθηκε η προσοχή στον πρωταγωνιστικό ρόλο που οι Αντιπρόσωποι μπορούν να διαδραματίσουν στην προώθηση μέτρων χρηστής διακυβέρνησης. Οι διαδικασίες υποβολής αιτήσεων για ενίσχυση θα μπορούσαν να απλουστευθούν και οι καθυστερήσεις να μειωθούν, εάν η έγκριση σχετικά μικρών ενισχύσεων ανατίθετο από τις Βρυξέλλες στις Αντιπροσωπείες σήμερα: η έλλειψη προσωπικού αποκλείει την ενέργεια αυτή.

8.2. Τα κεφάλαια για την πληρωμή των αποδοχών του έκτακτου προσωπικού που ασχολείται με την οικονομική και τεχνική συνεργασία, είτε πρόκειται για εκπατρισμένους, είτε για τοπικό προσωπικό, εξαρτώνται στην πράξη από το κατά πόσο τα κράτη μέλη θα αυξήσουν τα κεφάλαια του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης ή από το κατά πόσο οι εταίροι των χωρών ΑΚΕ συμφωνούν για την άντληση των κεφαλαίων αυτών. Πρόσφατα, η Επιτροπή αναγκάσθηκε να μειώσει το προσωπικό των αντιπροσωπειών κατά 18 διοικητικούς υπαλλήλους και δεν είναι καθόλου σαφής ο τρόπος με τον οποίο οι υπάλληλοι αυτοί μπορούν να αντικατασταθούν από τοπικό προσωπικό.

8.3. Για την άριστη αξιοποίηση του προσωπικού, τα κράτη μέλη και η ΕΕ πρέπει να εξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι Αντιπροσωπείες τους θα μπορούσαν να συνεργάζονται στενότερα κατά τη διαχείριση των προγραμμάτων ενίσχυσης. Για να συντελεστεί πραγματική πρόοδος στον τομέα της αποκεντρωμένης συνεργασίας, θα είναι απαραίτητη η εξέταση ενός μεγάλου αριθμού αιτήσεων σχετικά περιορισμένου ποσού. Οι Αντιπροσωπείες των κρατών μελών πρέπει να είναι σε θέση να συμβάλουν στις απαιτούμενες εργασίες.

8.4. Η ΟΚΕ ανησυχεί επίσης για τη μεγαλη διαφορά ποιότητας του προσωπικού των Αντιπροσωπειών. Έχει ζωτική σημασία να διαθέτουν οι Αντιπροσωπείες προσωπικό με κατάλληλο επίπεδο και τα απαιτούμενα προσόντα.

9. Συμπέρασμα

9.1. Η δημοσίευση της παρούσας γνωμοδότησης πρέπει να θεωρείται ως συμβολή στη συζήτηση για τη μελλοντική Σύμβαση Λομέ. Οι συστάσεις μας απαιτούν μια πιο εύχρηστη Σύμβαση και μια τροποποίηση των διοικητικών διαδικασιών για να είναι δυνατές η εξέταση και ο έλεγχος μιας πληθώρας μικρών αιτήσεων ενίσχυσης.

9.2. Η έννοια της εταιρικής σχέσης μεταξύ της ΕΕ και των χωρών ΑΚΕ εξαρτάται από το κατά πόσο οι αναπτυσσόμενες χώρες διαθέτουν υπαλλήλους ικανούς να καταρτίσουν και να εφαρμόσουν ενδεικτικά προγράμματα. Όπου αυτό είναι αδύνατο, οι χορηγοί είναι αναγκασμένοι να καταρτίζουν και μάλιστα να εφαρμόζουν τα προγράμματα αυτά. Συνεπώς, η εταιρική σχέση εξαρτάται από την κατάλληλη διαχείριση.

9.3. Οι μελλοντικές συμβάσεις πρέπει να είναι επιλεκτικές και να θέτουν όρους. Θα είναι απαραίτητο να διοχετεύονται οι σπάνιοι αναπτυξιακοί πόροι σε δραστηριότητες που αντιμετωπίζουν τις αιτίες της φτώχειας. Έχοντας υπόψη τη βασική σημασία της χρηστής διακυβέρνησης, θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο εξής: δεν πρέπει μόνο να διατίθεται μεγαλύτερη βοήθεια για τη χρηστή διακυβέρνηση, αλλά η τελευταία πρέπει επίσης να καταστεί βασικό στοιχείο κάθε νέας Σύμβασης. Για να μη θεωρηθεί ότι οι αυξημένοι αυτοί όροι αποτελούν αναχρονισμό, πρέπει να τονισθεί ότι την άποψη αυτή συμμερίζονται πολλοί από τους κοινωνικούς εταίρους στις χώρες ΑΚΕ. Νέες μορφές ενίσχυσης για τη συνεργασία θα πρέπει να αναπτυχθούν και μεγαλύτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στις υφιστάμενες μορφές, όπως στην αποκεντρωμένη συνεργασία για την ενίσχυση των δημοκρατικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και την εδραίωση του κράτους δικαίου.

9.4. Όσον αφορά την εφαρμογή, για να είναι αποτελεσματικές η αποκεντρωμένη συνεργασία και η ενίσχυση που χορηγείται στις ΜΜΕ, οι διαδικασίες εφαρμογής πρέπει να απλουστευθούν, ώστε οι τοπικές οργανώσεις και οι επιχειρηματίες να ενθαρύνονται και να είναι όντως σε θέση να αξιοποιήσουν την ενίσχυση.

9.5. Είναι εξίσου σημαντικό να μπορούν οι αρχές να εξετάζουν και να ελέγχουν μια πληθώρα μικρών αιτήσεων. Έχοντας υπόψη τη σημαντική έλλειψη προσωπικού της Επιτροπής, θα πρέπει να εισαχθούν νέες μέθοδοι. Χωρίς ριζικές μεταρρυθμίσεις όσον αφορά τη διαχείριση των ενισχύσεων, η αποκεντρωμένη συνεργασία δεν μπορεί να είναι επιτυχής και είναι δύσκολο να διαπιστωθεί με ποιο τρόπο η ενίσχυση για τη συνεργασία θα φθάνει στις ΜΜΕ και στους κοινωνικούς εταίρους.

Βρυξέλλες, 28 Μαΐου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ C 352 της 30. 12. 1993.

() 1975-1994.

() Κατά κεφαλήν ΑΕΠ υπολογιζόμενο σε σταθερές τιμές και προσαρμοζόμενο στις διακυμάνσεις των τιμών συναλλάγματος (1975-1991).

() Πηγή: Στατιστική Υπηρεσία της ΕΕ - μονάδα «Σχέσεις με ΑΚΕ και άλλες χώρες».

() Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο: Η Ευρωπαϊκή Ένωση και το θέμα της σύγκρουσης στην Αφρική: εξασφάλιση της ειρήνης, πρόληψη των συγκρούσεων και περαιτέρω, έγγρ. SEC(96) 332 τελικό.

() Οργανισμός Ανάπτυξης Υπερπόντιων Περιοχών...

() Καθηγητής Tetzhaff.

() Transparency International - η καταπολέμηση της διαφθοράς: Τι μπορεί να κάνει η ΕΕ, Βρυξέλλες 1995.

() Έγγρ. COM(96) 70.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>