Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Οι επιπτώσεις που υφίστανται οι ΜΜΕ από τη συνεχή και γενικευμένη μείωση των κεφαλαίων που προορίζονται για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (σε επίπεδο Κοινότητας και κρατών μελών)»

(97/C 355/08)

Στις 19 Μαρτίου 1997, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, με βάση τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού να εκδώσει γνωμοδότηση με θέμα «Οι επιπτώσεις που υφίστανται οι ΜΜΕ από τη συνεχή και γενικευμένη μείωση των κεφαλαίων που προορίζονται για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση» (σε επίπεδο Κοινότητας και κρατών μελών).

Το τμήμα ενέργειας, πυρηνικών θεμάτων και έρευνας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 24 Ιουλίου 1997 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Malosse

Κατά την 348η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 1ης Οκτωβρίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 95 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Ψήφισμα

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή

1.1. έχοντας επίγνωση του κρίσιμου ρόλου της τεχνικής και οικονομικής πλαισίωσης της βιομηχανικής Ε& Α για τη μεγέθυνση και την απασχόληση στην Ευρώπη,

1.2. διαπιστώνοντας ότι η τεράστια πλειοψηφία των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων είναι μικρού μεγέθους, ότι δεν διαθέτουν αρκετά κεφάλαια και ότι δεν είναι ικανές να αξιοποιήσουν τις δυνατότητές τους στους τομείς της καινοτομίας και της έρευνας,

1.3. ανησυχώντας λόγω της συνεχούς και γενικευμένης μείωσης των ανθρώπινων και οικονομικών πόρων που διατίθενται για την Ε& Α στην ΕΕ,

1.4. καταγγέλοντας την απουσία μιας πραγματικής ευρωπαϊκής αγοράς για την καινοτομία και ότι οι κυριότερες κρατικές ενέργειες παραμένουν σε περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο και δεν έχουν παρά ελάχιστα αποτελέσματα έξω από το εν λόγω πλαίσιο,

1.5. αρνούμενη, συγχρόνως, την μαγική πολιτική αλλά αναποτελεσματική «της ήσυχης συνείδησης», την παγκοσμιοποίηση του όρου των «ΜΜΕ», τις καταστάσεις που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις που είναι ριζικά διαφορετικές μεταξύ τους και την περιθωριοποίηση των μικρών επιχειρήσεων στις οποίες αναθέτουν ένα δευτερεύοντα ρόλο μολονότι αντιπροσωπεύουν περισσότερο από τα των θέσεων απασχόλησης,

1.6. επιδοκιμάζοντας τις προθέσεις που γνωστοποιήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής του Άμστερνταμ, στις 16 και 17 Ιουνίου 1997 σε ό,τι αφορά την απασχόληση και την ανάπτυξη, ιδίως δε την καθιέρωση φορολογίας για την χρηματοδότηση των προγραμμάτων υψηλής τεχνολογίας για τις ΜΜΕ.

Συνιστά:

1.7. μία νέα προσέγγιση, βάσει της οποίας οι επιχειρήσεις θα διακρίνονται στις εξής κατηγορίες: στις μικρές επιχειρήσεις υψηλού τεχνολογικού επιπέδου, στις «πρωτοπόρους» που έχουν ανεκμετάλλευτες δυνατότητες στον τομέα της εφαρμοσμένης έρευνας και στις απλές χρήστες των τελικών προϊόντων της Ε& Α που αποτελούν την πλειοψηφία,

1.8. την καθιέρωση διαδικασίας που θα επιτρέψει τη βελτιστοποίηση των μέσων, δημόσιων και ιδιωτικών, προς όφελος της έρευνας,

1.9. τη δημιουργία μιας πραγματικής ευρωπαϊκής αγοράς της καινοτομίας για να αρθούν οι φραγμοί των εθνικών διαδικασιών,

1.10. να προωθηθεί ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός των επιχειρήσεων με την ενίσχυση των εταιρικών σχέσεων και με τη σύσταση ενός οικονομικού μέσου προκειμένου να ευνοηθούν οι μικτές επιχειρήσεις στην Ευρώπη,

1.11. την ενεργοποίηση των λανθανουσών δυνατοτήτων καινοτομίας, ιδίως με την απόσπαση μηχανικών-ερευνητών σε επιχειρήσεις και στην συνεταιριστική έρευνα,

1.12. τη χορήγηση προτεραιότητας στο σχεδιασμό των κοινοτικών προγραμμάτων και στις ανάγκες των μικρών επιχειρήσεων υψηλού τεχνολογικού επιπέδου,

1.13. τον προσανατολισμό των Διαρθρωτικών Ταμείων υπέρ της εν λόγω προσέγγισης για λόγους οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

2. Εισαγωγή

2.1. Άνω του 99,8 % των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων δηλαδή, περίπου 15 εκατομμύρια είναι ΜΜΕ σύμφωνα με τα κριτήρια, μεγέθους (κάτω των 250 υπαλλήλων), κύκλου εργασιών (κάτω των 40 εκατ. Ecu/έτος) και της αυτονομίας (κάτω του 25 % του κεφαλαίου ή των δικαιωμάτων ψήφου είναι στα χέρια μεγάλης επιχείρησης ή ενός ομίλου). Εξασφαλίζουν, στην Ευρωπαϊκή Ένωση (), τα της απασχόλησης και της οικονομικής δραστηριότητας.

2.1.1. Λόγω του αυξανόμενου ανταγωνισμού και της διεθνοποίησης των στρατηγικών με βάση την αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, οι ΜΜΕ αντιμετωπίζουν την ανάγκη καινοτομιών. Αυτό σημαίνει ότι οφείλουν, μεταξύ των άλλων απαιτήσεων, να έχουν πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες ή να αναπτύξουν τις τεχνολογίες που τους είναι απαραίτητες. Η παρατήρηση αυτή ισχύει και για τις επιχειρήσεις που ανήκουν στους τομείς των δραστηριοτήτων παραδοσιακού χαρακτήρα, για τις οποίες η τεχνολογία αποτελεί ένα αποφασιστικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, γεγονός που έχει διαπιστωθεί και αναγνωρισθεί.

2.2. Και στο παρελθόν, είχε πάντοτε δοθεί προτεραιότητα στην κοινοτική πολιτική υπέρ των ΜΜΕ. Η πολιτική αυτή βασίζεται στη Συνθήκη, η οποία ορίζει το περίγραμμα της εν λόγω πολιτικής για τις επιχειρήσεις:

- το άρθρο 130 αναφέρεται στην ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας με τη λήψη μέτρων τα οποία «θα προάγουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάληψη πρωτοβουλιών και την ανάπτυξη των επιχειρήσεων του συνόλου της Κοινότητας, και ιδίως των μικρομεσαίων επιχειρήσεων». Διευκρινίζεται επίσης ότι θα πρέπει να ευνοηθεί η λήψη μέτρων η οποία «θα βελτιώσει την εκμετάλλευση του βιομηχανικού δυναμικού των πολιτικών στους τομείς της καινοτομίας, της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης.»

- Στο άρθρο 130 § 2 τονίζεται ότι η Κοινότητα ενθαρρύνει τις ΜΜΕ «στις προσπάθειές τους στους τομείς της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης υψηλής ποιότητας».

- Όσον αφορά το Κεφάλαιο XΙV της Συνθήκης της Ρώμης, αυτό παραπέμπει ρητώς στο στόχο της οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης προκειμένου να μειωθούν οι διαφορές των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιφερειών και η καθυστέρηση των μειονεκτικών περιοχών.

2.3. Σήμερα, τα κοινοτικά προγράμματα θέτουν ως στόχους την παροχή υπηρεσιών προς τους πολίτες, την απασχόληση και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Σύμφωνα με τα ανωτέρω, οι ΜΜΕ αποτελούν στόχους «προτεραιότητας» και η πρόσβασή τους στα προγράμματα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης αποτελεί βασικό θέμα, ιδίως για το μέλλον των κοινοτικών προγραμμάτων. Παρά τις πολλές προσπάθειες που έχουν γίνει η Επιτροπή δεν επέτυχε στην πράξη να αυξήσει ικανοποιητικά τη συμμετοχή των ΜΜΕ στα κοινοτικά προγράμματα για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Χρειάζεται, συνεπώς, μία ριζική αλλαγή των αντιλήψεων, εάν επιθυμούμε την επίτευξη σημαντικών αποτελεσμάτων. Η διαπίστωση αυτή συνάγεται σαφώς από την έκθεση της ομάδας των ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων η οποία είχε ως θέμα την αξιολόγηση των πενταετών προγραμμάτων-πλαίσιο της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (). Οι ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες διαπιστώνουν πράγματι «ότι οι ΜΜΕ θα αναλάμβαναν ευκολότερα δεσμεύσεις εάν τους παρείχετο μεγαλύτερη συνδρομή για τα οικονομικά και νομικά θέματα που συνδέονται με την αξιολόγηση της έρευνας, κυρίως στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας». Εκφράζουν επίσης τη λύπη τους «για την καθυστέρηση της πολιτιστικής καλλιέργειας της ευρωπαϊκής επιχείρησης σε σχέση με εκείνη των ΗΠΑ που εκδηλώνεται με τη διάδοση και τη μεταφορά των τεχνολογιών».

2.4. Με την εν λόγω γνωμοδότηση πρωτοβουλίας η ΟΚΕ προτίθεται να υποβάλει προτάσεις στα όργανα της ΕΕ και στα κράτη για να δημιουργήσουν, στις επιχειρήσεις, ευνοϊκότερες συνθήκες συμμετοχής τους στους τομείς της έρευνας, των καινοτομιών ώστε να ανταποκριθούν στους κοινούς στόχους της ανταγωνιστικότητας, της ανάπτυξης και της απασχόλησης.

3. Mείωση των πιστώσεων για την έρευνα και την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3.1. Σύμφωνα με τη Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat) η πτώση των πιστώσεων των κρατικών προϋπολογισμών για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης των Δεκαπέντε, εκφρασμένων σε σταθερές τιμές, άρχισε το 1991 και δεν αντιπροσωπεύουν πλέον παρά το 0,9 % του ΑΕγχΠ το 1993 έναντι του 1 % το 1985. Για λόγους σύγκρισης, οι πιστώσεις των κρατικών προϋπολογισμών αντιπροσωπεύουν στη Σουηδία και στη Γαλλία αντίστοιχα, 1,30 % και 1,27 % του ΑΕγχΠ και στο τέλος της κατάταξης βρίσκεται η Ισλανδία με 0,34 % και η Ελλάδα με 0,21 %.

3.1.1. Το σύνολο των δαπανών στην Ευρώπη για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη (Ε& Α) (1,91 % του ΑΕγχΠ του 1995) είναι σχεδόν κατά μικρότερο από το αντίστοιχο των ΗΠΑ (2,8 %) και της Ιαπωνίας (3,1 %). Η βιομηχανική έρευνα που χρηματοδοτείται από τις επιχειρήσεις παραμένει ένας τομέας στον οποίο η καθυστέρηση της Ευρώπης είναι σημαντική σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία (1 % του ΑΕγχΠ έναντι 1,6 % και 2,2 % αντίστοιχα).

3.1.2. Πρέπει επίσης να τονισθεί ότι η ανάπτυξη νέων προϊόντων αντιπροσωπεύει λιγότερο από το ήμισυ των δαπανών για την Ε& Α στη Γερμανία και στη Γαλλία, ενώ στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία για την ανάπτυξη τους διατίθεται άνω του

60 % σε κάθε χώρα. Επιπλέον, το μέρος του ανθρώπινου δυναμικού που ασχολείται με την Ε& Α μειώνεται συνεχώς. Οι ερευνητές αποτελούν μόνο το 0,42 % των εργαζομένων στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία είναι περισσότεροι από το διπλάσιο. Το μέγεθος αυτό γίνεται συντριπτικότερο από το γεγονός ότι συγκριτικά, υπάρχουν 3 φορές περισσότεροι ερευνητές στις επιχειρήσεις των ΗΠΑ και 4 φορές στην Ιαπωνία, σε σχέση με την Ευρώπη.

3.1.3. Η κατάσταση αυτή δυσχεραίνεται από το γεγονός ότι η οικονομική κρίση που πλήττει την Ευρώπη διαρκεί και οι εθνικές πιστώσεις που αφιερώνονται στην Ε& Α στα κράτη μέλη μειώνονται σημαντικά από την έναρξη της τρέχουσας δεκαετίας.

3.2. Σε πολλά κράτη, συμπεριλαμβανομένων και των πιο μεγάλων, η πενία της χρηματοδότησης είναι τόση ώστε τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούν το τελευταίο καταφύγιο για την επιβίωση των ερευνητικών ομάδων και των εργαστηρίων είτε αυτά ανήκουν στο δημόσιο είτε στον ιδιωτικό τομέα. Κάτω από τις συνθήκες αυτές, διεξάγεται ένας αγώνας δρόμου για τις κοινοτικές πιστώσεις. Ο αριθμός των αιτούντων και των φακέλων αυξάνεται αδυσώπητα, πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα την αυστηρότερη επιλογή, τη συνεχή μείωση των ποσοστών επιτυχίας, κυρίως εις βάρος, φοβούμεθα, των λιγότερο διαρθρωμένων δομών, δηλαδή στην περίπτωση αυτή των ΜΜΕ.

3.2.1. Εξάλλου, κατά τον καθορισμό και την επιλογή των θεμάτων για έρευνα που χρηματοδοτούνται από τον δημόσιο τομέα παρατηρείται αυξανόμενη επιρροή των μεγάλων βιομηχανιών. Η λειτουργία των «task forces» στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήταν ένα παράδειγμα προσδιορισμού προτεραιοτήτων οι οποίες ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προσδοκίες των τομέων δραστηριοτήτων που είναι ιδιαίτερα συγκεντρωτικοί. Η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί παρά να τονίσει την περιθωριοποίηση των μικρών επιχειρήσεων όσον αφορά την πολιτικής της Ε& Α στην Ευρώπη.

4. Οι ΜΜΕ στην Ευρώπη και τα ειδικά προβλήματα τους

4.1. Λόγω του αριθμού τους, των επιπτώσεων που έχουν στην απασχόληση (66 % της κοινοτικής απασχόλησης) και της αντιπροσωπευτικότητάς τους σε όρους καθαρού ενεργητικού (65 % στην Ευρωπαϊκή Ένωση), καλούνται να διαδραματίσουν ένα όλο και πιο σημαντικό οικονομικό ρόλο. Παρόλα αυτά, δεν αποτελούν μία ομογενή ομάδα και είναι απαραίτητο στο πλαίσιο του δικού μας προβληματισμού να προβούμε σε μία ιεράρχηση ανάλογα με τις ανάγκες και τις ικανότητές τους στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης. Πράγματι, ο ενιαίος ορισμός των ΜΜΕ δεν θα είχε κανένα νόημα στο πλαίσιο αυτό και δεν θα επέτρεπε να αντληθούν εφαρμοστέα συμπεράσματα.

4.2. Προτείνεται να χωρισθούν οι ΜΜΕ σε τρείς κατηγορίες επιχειρήσεων:

4.2.1. Μικρές επιχειρήσεις με υψηλές τεχνολογικές δυνατότητες

Σε αυτές που έχουν καλά εδραιωμένες δυνατότητες για τη διεξαγωγή έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης και οι οποίες προμηθεύουν ή κάνουν χρήση της τεχνολογίας. Πρόκειται για μία μειοψηφία των οποίων ο αριθμός υπολογίζεται ότι είναι κάτω του 3 % του συνολικού αριθμού. Ένα σημαντικό ποσοστό από αυτές συμμετέχουν στα ερευνητικά προγράμματα που χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

4.2.1.1. Τα μείζονα μειονεκτήματά τους παραμένουν το μέγεθός τους και τα μέσα παρέμβασής τους για να μπορέσουν να ανταγωνιστούν επί ίσοις όροις με τα διεθνή και σημαντικά βιομηχανικά συγκροτήματα.

4.2.2. Οι «πρωτοπόροι» με ανεκμετάλλευτες δυνατότητες καινοτομίας

Οι επιχειρήσεις που αποκαλούνται «πρωτοπόροι» και οι οποίες δεν διαθέτουν τα χαρακτηριστικά της προηγούμενης κατηγορίας, έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν νέα προϊόντα τεχνολογικού περιεχομένου. Γενικά, είναι οι ΜΜΕ που έχουν εξελιχθεί περισσότερο τεχνολογικά στους τομείς τους και εκτιμάται ότι το προσωπικό τους είναι λιγότερο του 10 %.

4.2.2.1. Είναι ικανές να προσδιορίσουν, να καθορίσουν και να εκθέσουν τις ανάγκες σε Ε& Α, πρέπει όμως να απευθυνθούν σε τρίτους για την εκτέλεση ερευνητικών εργασιών διότι δεν διαθέτουν επαρκείς δυνατότητες για την πραγματοποίηση Ε& Α.

4.2.2.2. Τους ανατίθεται ο σημαντικότατος ρόλος της διάδοσης και της προσαρμογής των τεχνολογικών καινοτομιών στις αντίστοιχές τους με μικρότερες όμως δυνατότητες.

4.2.2.3. Έστω και αν αυτές οι επιχειρήσεις μπορούν συχνά να βρίσκουν λύσεις (κατάλληλες λύσεις σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο), αντιμετωπίζουν, όλο και περισσότερο, την ανάγκη για λύσεις και τεχνολογίες που κανένας τοπικός εταίρος δεν μπορεί να παράσχει.

4.2.3. Οι «χρήστες» των τελικών προϊόντων της Ε& Α

Στην τρίτη κατηγορία ανήκουν οι επιχειρήσεις που δεν είναι παρά μόνο χρήστες προϊόντων που δημιουργήθηκαν από την τεχνολογική έρευνα. Αποτελούν την ευρεία πλειοψηφία των ευρωπαϊκών ΜΜΕ και ενδιαφέρονται μόνο για τα τελικά προϊόντα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Οι επιχειρήσεις αυτές δεν διαθέτουν τα μέσα να προσδιορίσουν τις δικές τους τεχνολογικές ανάγκες και δεν επενδύουν κεφάλαια σε τεχνολογικά προγράμματα που είναι ανασφαλή ή μακροπρόθεσμα αποδοτικά, ούτε διαθέτουν τα μέσα για να προσδιορίσουν τις δικές τους τεχνολογικές ανάγκες.

4.2.3.1. Χωρίς μία ουσιαστική εργασία ευαισθητοποίησης, προετοιμασίας και συνοδείας, οι επιχειρήσεις αυτές δεν θα έχουν ποτέ πρόσβαση στις ευκαιρίες που δημιουργούνται από την τεχνολογία και οι οποίες αποτελούν τον καρπό των προγραμμάτων της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης.

4.3. Σε αυτήν την κλασσική σήμερα ιεράρχηση, στην οποία παρουσιάζονται οι διάφορες ανάγκες και το ποσοστό ευαισθησίας λόγω της μείωσης των μέσων πρόσβασης στην έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, πρέπει να προστεθεί μία παράμετρος που είναι και αυτή δυσμενής και συνδέεται με την εγκατάσταση των επιχειρήσεων στις ζώνες που έχουν ταξινομηθεί ως στόχος προτεραιότητας, λόγω της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Δεδομένου ότι η εγκατάσταση αυτή προϋποθέτει εκτός της οικονομικής επιφάνειας της επιχείρησης, την μεγαλύτερη απομάκρυνση από τα κέντρα εφοδιασμού, στα οποία ανήκουν τα κέντρα τεχνολογικού εφοδιασμού.

5. Ολοκλήρωση της περιφερειακής ανάπτυξης και της ερευνητικής πολιτικής

5.1. Η μείωση των οικονομικών και τεχνολογικών διαφορών αποτελεί έναν από τους πρωταρχικούς στόχους όλων των κοινοτικών πολιτικών, από τη σύναψη της Συνθήκης Μάαστριχτ. Η πολιτική για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη μπορεί να διαδραματίσει έναν κεντρικό ρόλο στη διαδικασία αυτή διότι είναι αυτονόητο ότι οι επιστημονικές βάσεις αποτελούν την απαραίτητη στήριξη για την διαρκή ανάπτυξη.

5.2. Όμως, διαπιστώνεται πολύ συχνά, ότι οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες και περιφέρειες κατευθύνουν τις προσπάθειές τους σε τομείς, των οποίων οι ανάγκες για τεχνολογία είναι μεν περιορισμένες, χρειάζονται όμως σημαντικό αριθμό εργαζομένων. Πρέπει να βοηθηθεί η συμμετοχή των περιφερειών αυτών στις δραστηριότητες της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης ώστε να αυξήσουν τις επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητές τους.

5.3. Στη διαδικασία αυτή οι ΜΜΕ διαδραματίζουν ένα καίριο ρόλο 7 αυτές οι χώρες και περιφέρειες των στόχων προτεραιότητας έχουν ανάγκη, μιας ειδικής παρουσίας για να αποκτήσουν πρόσβαση στις δραστηριότητες της έρευνας και της τεχνολογικής καινοτομίας και θα είναι πολύ περισσότερο ευαίσθητες σε κάθε είδος συνοδευτικών μέτρων που αποβλέπουν στη βελτίωση των τεχνολογικών τους τμημάτων.

6. Η συμμετοχή των ευρωπαϊκων ΜΜΕ στα κοινοτικά προγράμματα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (Ε& Α)

6.1. Κατά την περίοδο 1990-1994 καταγράφηκαν 6 276 συμμετοχές των ΜΜΕ στα προγράμματα Ε& Α που χρηματοδοτήθηκαν από το 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Μόνο για το 1995 οι συμμετοχές ανέρχονται σε 4 625 (1ο έτος του 4ου προγράμματος-πλαίσιο).

6.2. Το 1995, άνω του ενός τρίτου των συμμετεχόντων ήταν επιχειρήσεις (37 %), κάτω του ήταν πανεπιστήμια και ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (32 %), το 22 % ερευνητικοί οργανισμοί και το 6 % διάφοροι οργανισμοί.

Από τις επιχειρήσεις που συμμετείχαν, οι 3 στις 5 ήταν ΜΜΕ, σύμφωνα με τον κοινοτικό ορισμό.

6.2.1. Το εν λόγω ποσοστό συμμετοχής των ΜΜΕ είναι ιδιαίτερα υψηλό στα εξής τρία ειδικά προγράμματα (στην τεχνολογία των βιομηχανιών και των υλικών, στις τηλεματικές εφαρμογές και στις τεχνολογίες των πληροφοριών).

6.3. Η σχετική αισιοδοξία από τη σημαντική αυτή διαπίστωση για τη συμμετοχή των ΜΜΕ στο τελευταίο πρόγραμμα-πλαίσιο για την Ε& Α πρέπει να σταθμισθεί από το γεγονός:

6.3.1. του μικρού αριθμού συμμετοχής των ΜΜΕ σε σχέση με το σύνολο τους στην Ευρώπη 7 πρόκειται περί κλειστού κύκλου 7

6.3.2. της αποκλειστικής αναφοράς στα κριτήρια του κοινοτικού ορισμού των ΜΜΕ, τα οποία δεν είναι τα ενδεδειγμένα στο εν λόγω πλαίσιο 7

6.3.3. ότι ο κοινοτικός ορισμός αυτός δεν λαμβάνει υπόψη τον τομέα δραστηριότητας: π.χ. μία επιχείρηση με 250 εργαζομένους του τομέα οικοδομικών εργασιών και δημοσίων έργων μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «μεσαία», ενώ ίδιου μεγέθους επιχείρηση του τομέα κοπής διαμαντιών θεωρείται πολυεθνική 7

6.3.4. ότι στο σύνολο των γεωγραφικών ζωνών της Ευρώπης που έχουν ταξινομηθεί βάσει στόχων προτεραιότητας και κατά συνέπεια πλήττονται από το πρόβλημα ύφεσης των δραστηριοτήτων, το μέσο μέγεθος των ΜΜΕ έχει, το πολύ, 30 έως 50 εργαζόμενους. Η επιχείρηση των 250 και άνω εργαζομένων θα έπρεπε να ανήκει σε μία άλλη κατηγορία με διαφορετικά χαρακτηριστικά,

6.3.4.1. είναι κατά συνέπεια λυπηρό που ο κοινοτικός ορισμός των ΜΜΕ δεν επιτρέπει επαρκώς τη σαφή διάκρισή τους και νοθεύει, μερικώς, τα στατιστικά δεδομένα όσον αφορά τα ποσοστά συμμετοχής 7

6.3.5. ότι η συμμετοχή των ΜΜΕ είναι γενικά μέτρια (πριμοδοτήσεις σκοπιμότητας, υπεργολαβίας των προγραμμάτων) με οικονομικές ενισχύσεις που δεν υπερβαίνουν, γενικά, τα 50 000 Ecu ανά πρόγραμμα.

6.4. Αντίθετα, από ποιοτική άποψη, σχετικά με τους όρους συμμετοχής των ΜΜΕ στο πρόγραμμα-πλαίσιο για την Ε& Α, χάρις στην εφαρμογή των «μέτρων για την τεχνολογική τόνωση των ΜΜΕ», παρουσιάζονται οι εξής σημαντικές θετικές επιπτώσεις:

6.4.1. οι ενισχύσεις για την έρευνα, που προσφέρουν στις ΜΜΕ μία χρηματοδοτική υποστήριξη για την κατάστρωση προγραμμάτων (αναζήτηση εταίρων, ανάλυση της αγοράς και των καινοτόμων ευκαιριών, μελέτες σκοπιμότητας) 7

6.4.2. η συνεταιριστική έρευνα με την οποία ομάδες ΜΜΕ οι οποίες έχουν περιορισμένες ή ανύπαρκτες δυνατότητες για έρευνα, έχουν όμως κοινές ανάγκες, μπορούν να αναθέσουν εργασίας Ε& Α σε πανεπιστημιακά εργαστήρια ή σε ερευνητικά κέντρα 7

6.4.2.1. είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί, αφενός, το ενδιαφέρον της κατηγορίας «σύνολο των προγραμμάτων» και, αφετέρου, η σημαντική συμμετοχή των μικρών μεγέθους ΜΜΕ (κάτω των 50 εργαζομένων) οι οποίες επωφελήθηκαν των μέτρων αυτών κατ'αναλογία 63 % και 48 %, αντιστοίχως, από τα επιλεγέντα προγράμματα.

6.5. Τα αποτελέσματα αυτά αποδεικνύουν, αν έχει κανείς την παραμικρή αμφιβολία:

6.5.1. το ενδιαφέρον των μικρών επιχειρήσεων και η επαναδραστηριοποίηση τους στον τομέα της Ε& Α, όταν τα μέτρα που λαμβάνονται είναι προσαρμοσμένα στις ειδικές απαιτήσεις τους 7

6.5.2. την ανάγκη για ανάπτυξη μιας διαφοροποιημένης προσέγγισης όσον αφορά τη βιομηχανική Ε& Α. Για το λόγο αυτό, η χρήση του κοινοτικού ορισμού για τις ΜΜΕ δεν φαίνεται συνετή τόσο για την εφαρμογή των προγραμμάτων, όσο και για την ενθάρρυνση της ανάπτυξης των Ε& Α.

6.6. Στο πλαίσιο αυτό, η μείωση των πιστώσεων για την έρευνα είναι θεμελιώδους σημασίας, διότι πλήτττει, κατ'αρχάς, τις πιο εκτεθειμένες ΜΜΕ. Αυτές που χρειάζονται επιτακτικά μία ειδική υποστήριξη για να ενσωματώσουν επωφελώς την Ε& Α. Λόγω απουσίας των κατάλληλων ενεργειών αναλαμβάνεται ο κίνδυνος πραγματοποίησης της έρευνας χωρίς να αντληθεί το αντίστοιχο όφελος.

6.7. Το είδος αυτό της συνεταιριστικής έρευνας ενδείκνυται κυρίως για τη δεύτερη κατηγορία των ΜΜΕ, δηλ. «τις πρωτοπόρες» μικρές επιχειρήσεις των οποίων οι τεχνολογικές δυνατότητες βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση. Φαίνεται ότι μεγάλο μέρος της προσπάθειας υπέρ της βιομηχανικής συμμετοχής στον τομέα της Ε& Α, πρέπει να στραφεί προς την κατηγορία αυτή. Μόνον υπό την προϋπόθεση αυτή θα καταστεί δυνατή η επιδίωξη του κύριου στόχου, ο οποίος συνίσταται στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και των δυνατοτήτων ανάπτυξης της ευρωπαϊκής οικονομίας.

7. Προϋποθέσεις για μια σημαντική προσπάθεια

7.1. Κατά την προπαρασκευή του 5ου Προγράμματος-Πλαίσιο για την Ε& Α, η Συμβουλευτική Επιτροπή της επιστημονικής και τεχνικής έρευνας (CREST) της Κοινότητας υιοθέτησε έκθεση για τη συμμετοχή των ΜΜΕ στις δραστηριότητες της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Έλαβε υπόψη τη διεξοδική εξέταση των διαδικασιών λειτουργίας και συμμετοχής των ΜΜΕ, βάσει του 3ου και 4ου Προγράμματος-Πλαίσιο για την Ε& Α.

7.2. Οι σημαντικότεροι παράγοντες που περιελήφθησαν στις συστάσεις της εν λόγω έκθεσης ήταν οι εξής:

- προσέγγιση εκ των κάτω προς τα πάνω όσον αφορά τις πραγματικές ανάγκες των ΜΜΕ 7

- υποβολή προτάσεων που θα ισχύουν διαρκώς και όχι κατά διαστήματα 7

- χρησιμοποίηση διαδικασιών δύο φάσεων και επιλογών 7

- εύκολη πρόσβαση στις πληροφορίες και στην αναγκαία βοήθεια για την προετοιμασία των προτάσεων.

7.3. Κατά την επεξεργασία των συστάσεων αυτών, οι συντάκτες της έκθεσης έδωσαν ιδιαίτερη προσεχή στις δυσκολίες τις οποίες αντιμετωπίζουν οι ΜΜΕ όσον αφορά την τεχνολογική καινοτομία διότι είναι σαφές ότι στο παρελθόν αντιμετώπισαν πολλά εμπόδια για να συμμετάσχουν στα προγράμματα αυτά, όπως:

- την έλλειψη πληροφοριών 7

- τις δυσκολίες που προέκυπταν κατά την αναζήτηση εταίρων 7

- τις υποχρεώσεις λόγω προθεσμιών 7

- τα περιορισμένα δικά τους μέσα στους τομείς έρευνας και ανάπτυξης 7

- την περιορισμένη ικανότητα προσδιορισμού των αναγκών και των προγραμμάτων για την Ε& Α.

7.4. Για τις ΜΜΕ, με καθοριστικότερο τρόπο από ό,τι στα βιομηχανικά συγκροτήματα και ιδίως στις επιχειρήσεις μικρού μεγέθους που έχουν μάλιστα εγκατασταθεί στις ζώνες που έχουν υπαχθεί σε στόχους προτεραιότητας, οι δυσκολίες αυτές δεν μπορούν να υπερνικηθούν χωρίς συγκεκριμένη κοινοτική τεχνική και οικονομική υποστήριξη και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν παρά να ανησυχούν για τη μείωση των πιστώσεων που προορίζονται για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, τόσο εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και εκ μέρους των κρατών μελών.

7.5. Είναι συνεπώς ανάγκη, οι πιστώσεις να είναι βέβαια σταθερές και πολύ περισσότερο σε περίοδο ύφεσης να βρεθούν οι κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις για να διαρθρωθεί μία οριζόντια ενέργεια στον τομέα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης υπέρ των ΜΜΕ όλων των κατηγοριών για να:

7.5.1. επωφεληθούν της κοινοτικής έρευνας, ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες συμμετοχής τους ή να ενσωματωθούν πραγματικά στα προγράμματα και σχέδια για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών 7

7.5.2. συμπεριληφθούν, κάθε μία ανάλογα με τις δυνατότητες και τις προοπτικές της, στα δίκτυα υποστήριξης για την καινοτομία και την έρευνα των ξένων εταίρων που ασχολούνται με την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη.

7.6. Καταρχάς η οριζόντια αυτή ενέργεια πρέπει να αφορά τις εθνικές δράσεις του τομέα της Ε& Α. Πράγματι, δεν υπάρχει σήμερα ενιαία αγορά της καινοτομίας. Τα εν λόγω εθνικά ή περιφερειακά προγράμματα στήριξης της Ε& Α και της καινοτομίας είναι οριοθετημένα και σπάνια γίνεται εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων τους εκτός του εθνικού ή περιφερειακού πλαισίου. Η ΕΕ πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην άρση των φραγμών από τα εθνικά προγράμματα, ιδίως όσον αφορά την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων και την επίδειξη.

7.7. Η οριζόντια αυτή δράση πρέπει επίσης να βασίζεται σε μια συγκεκριμένη προσέγγιση, δηλαδή να ανταποκρίνεται στις ποικιλόμορφες προσδοκίες και ανάγκες των επιχειρήσεων αντί να στηρίζεται σε μια προκαθορισμένη προσφορά και στη συνέχεια να προσπαθεί, γενικά χωρίς επιτυχία, να εξασφαλίσει τη συμμετοχή των επιχειρήσεων.

8. Οι προτάσεις της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

8.1. Συγκεκριμένες ενέργειες

Η ΟΚΕ αρνείται τις δηλώσεις, συμβολικού ενίοτε χαρακτήρα, υπέρ των ΜΜΕ και τις περιθωριακές δράσεις που οδηγούν σε προγράμματα «ghetto», συνηγορεί όμως υπέρ συγκεκριμένων ενεργειών που λαμβάνουν υπόψη την ιδιαιτερότητα των αναγκών των διάφορων κατηγοριών των επιχειρήσεων.

8.2. Απλούστευση των διαδικασιών

Γενικότερα οι επιχειρήσεις ενδιαφέρονται για εύχρηστα προγράμματα. Για τις μικρότερες από αυτές, η υποχρέωση που επιβάλλουν οι κοινοτικοί κανόνες, να συνάψουν δηλ. ευρωπαϊκές εταιρικές σχέσεις αποτελεί μείζον μειονέκτημα λόγω των γλωσσικών και πολιτιστικών προβλημάτων και των συναφών δυσχερειών διαχείρισης.

8.3. Εξέταση των αναγκών

Πρέπει εφεξής να υιοθετηθεί η προσέγγιση «από τη βάση» για τον καθορισμό των τεχνολογικών προτεραιοτήτων. Η προσέγγιση αυτή συνεπάγεται την ανάλυση των αναγκών των επιχειρήσεων, ανεξαρτήτως μεγέθους, με τη βοήθεια αντιπροσωπευτικών φορέων. Στο επίπεδο της διαχείρισης των κοινοτικών προγραμμάτων η προσέγγιση αυτή απαιτεί όσον αφορά τα βασικά προγράμματα τη σύσταση μονάδων καινοτομιών/ΜΜΕ, οι οποίες θα μεριμνούν για την εξισορρόπηση των προγραμμάτων και των αναγκών.

8.4. Μέτρα νομικής και οικονομικής αρωγής

Σε όλα τα επίπεδα, από το τοπικό έως το κοινοτικό, μπορούν να ληφθούν ειδικά μέτρα νομικής και οικονομικής αρωγής. Με βάση τη λεπτομερή ταξινόμηση των διαφόρων κατηγοριών επιχειρήσεων χρειάζεται να καθιερωθεί ένα οικονομικό, κανονιστικό και νομικό πλαίσιο, πρόσφορο στην καινοτομία, που θα αποβλέπει:

- στη βελτίωση της προστασίας των διακαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας 7

- στη μείωση των διοικητικών και γραφειοκρατικών διαδικασιών 7

- στη διευκόλυνση της πρόσβασης στις πηγές χρηματοδότησης.

8.5. Ενισχύσεις για τις επιχειρήσεις

Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι πολύ συχνά οι επονομαζόμενες «υπέρ των ΜΜΕ» δράσεις δεν εξυπηρετούν στην πράξη, παρά την ανάπτυξη των φορέων και των ενδιάμεσων οργάνων. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ ζητεί να είναι οι επιχειρήσεις οι πραγματικά τελικές επικαρπώτριες, έστω και αν χρειαστεί η προσφυγή σε ενδιάμεσους φορείς. Οι τελευταίοι δεν θα μπορούσαν να υποστηριχθούν παρά ανάλογα με την ενίσχυση που παρέχουν στις επιχειρήσεις.

8.6. Κέντρα πληροφοριών και ειδικές υπηρεσίες διάδοσης

Οι επιχειρήσεις, κυρίως οι μικρότερες, οι απλές χρήστες των τελικών προϊόντων της Ε& Α έχουν ανάγκη από καθοδήγηση για να βρουν τις χρήσιμες πληροφορίες της τεχνολογίας καθώς και τους τρόπους πρόσβασης σε διάφορα προγράμματα. Για το λόγο αυτό, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των κέντρων πληροφοριών και των εξειδικευμένων υπηρεσιών για τη διάδοση των τεχνολογικών πληροφοριών που απαιτούν ειδικές τεχνολογικές γνώσεις.

8.7. Η ευρωπαϊκή αγορά της καινοτομίας για τους χρήστες των τελικών προϊόντων της Ε& Α

Οι επιχειρήσεις-χρήστες της τεχνολογίας, για να συμβάλουν στη βελτώση της ευρωπαϊκής οικονομίας, πρέπει να επωφελούνται των εθνικών, κοινοτικών και διεθνών καρπών της έρευνας. Έτσι επιβάλλεται η καθιέρωση ενός αληθινού δικτύου διάδοσης των επιστημονικών και τεχνικών πληροφοριών, είτε άμεσης πρόσβασης, ιδίως μέσω του Internet, είτε μέσω των πρακτορείων διάδοσης επιστημονικών και τεχνικών πληροφοριών. Με την κατάρτιση ενός πίνακα στον οποίο θα αναγράφονται οι πλέον ενδεδειγμένες δράσεις της Ε& Α και της αξιολόγησης θα επιτευχθεί η χρησιμοποίηση ενός πολύτιμου μέσου «αναφοράς» και συντονισμού μεταξύ των προγραμμάτων της ΕΕ και των κρατών μελών. Η ΕΕ πρέπει να συμβάλει στην άρση των φραγμών των εθνικών δικτύων ευνοώντας την πολυγλωσσία και την ενεργό προώθηση ευρωπαϊκών δράσεων εμβέλειας.

8.8. Εξευρωπαϊσμός των επιχειρήσεων

Η πολύ μεγάλη πλειοψηφία των επιχειρήσεων της ΕΕ βρίσκεται μακρυά από την πραγματικότητα της ενιαίας αγοράς. Είναι κυρίως θύματα του μικρού μεγέθους τους και της περιορισμένης διεθνοποίησής τους. Ευνοώντας τη συνεργασία μεταξύ των μικρών ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, η ΕΕ μπορεί να συμβάλει θετικά. Έτσι, εκτός από την απλή ανάπτυξη επαφών, η ΟΚΕ προτείνει να δημιουργηθεί ένα οικονομικό μέσο κατά το πρότυπο των εξωτερικών προγραμμάτων JOP και ECIP, τα οποία με την ενίσχυση και την εγγύηση των τραπεζικών δικτύων θα συνδράμουν (επιβεβαιώνοντας κυρίως τη σκοπιμότητα) στην ανάπτυξη κοινών προγραμμάτων επιχειρήσεων που θα έχουν ως στόχο την παραγωγή νέων προϊόντων.

8.9. Αφύπνιση του δυναμικού καινοτομίας των «πρωτοπόρων»

Το οικονομικό μέσο συνεργασίας θα συνδράμει σημαντικά τις «πρωτοπόρες» επιχειρήσεις που έχουν δυνατότητες, τις οποίες όμως δεν εκμεταλλεύονται αρκετά, στον τομέα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης.

Παράλληλα, θα πρέπει να ενισχυθούν οι μηχανισμοί συνεταιριστικής έρευνας, σύμφωνα με το κοινοτικό πρότυπο «Craft» (). Στο πλαίσιο αυτό και με την ενίσχυση ενός κοινοτικού μηχανισμού, θα πρέπει να κληθούν τα κράτη μέλη να προωθήσουν ένα πρόγραμμα «Eureka» για τη συνεταιριστική έρευνα. Εξάλλου, για να μετριασθεί η ανεπάρκεια των ανθρώπινων πόρων που διατίθενται στην έρευνα στις εν λόγω επιχειρήσεις και για να αξιοποιηθούν τα «λανθάνοντα» τεχνολογικά προγράμματα, η ΟΚΕ προτείνει στην ΕΕ να δώσει προτεραιότητα στο πρόγραμμα επιμόρφωσης και κινητικότητας των ερευνητών (FMC) αποσπώντας τους μηχανικούς-ερευνητές σε ΜΜΕ με τεχνολογικές δυνατότητες.

8.10. Υποστήριξη των μικρών επιχειρήσεων υψηλού τεχνολογικού επιπέδου

Για να δοθεί πραγματική προτεραιότητα στις επιχειρήσεις αυτές, πρέπει, πρώτα απ'όλα, να απλουστευθεί και να διευκολυνθεί η πρόσβασή τους στα ευρωπαϊκά προγράμματα, αίροντας την υποχρέωση της ευρωπαϊκής εταιρικής σχέσης στις περιπτώσεις που αιτιολογούνται δεόντως και με την προοπτική ότι τα αποτελέσματα θα διαδοθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτές θα πρέπει να εκπροσωπούνται κατά προτεραιότητα στις επιτροπές και τις μονάδες σχεδιασμού πριν από την κατάρτιση των προγραμμάτων. Τέλος, η ΕΕ πρέπει να ευνοήσει την κεφαλαιοποίησή τους υιοθετώντας πρωτοβουλίες υπέρ των κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου και των αναπτυξιακών κεφαλαίων μέσω του «benchmarking» (δείκτου αναφοράς) και των πρότυπων προγραμμάτων δικτύωσης.

8.11. Προσανατολισμός των Διαρθρωτικών Ταμείων υπέρ της εν λόγω πολιτικής

Επειδή η οικονομική και κοινωνική συνοχή αποτελεί το επίκεντρο του κοινοτικού προγράμματος, η ΟΚΕ φρονεί ότι μέρος των τεράστιων μέσων της ΕΕ πρέπει να διατεθούν, μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων, για την πολιτική αυτή. Χωρίς να θιγεί ο ανταγωνισμός, θα πρέπει να καθιερωθούν δομές που θα ευνοούν, στις λιγότερο προοδευμένες περιφέρειες, την καινοτομία και την Ε& Α: ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια, τεχνικές σχολές, εργαστήρια, υπηρεσίες διάδοσης πληροφοριών, κ.λπ. Για να απελευθερωθούν οι κοινοτικές πολιτικές στον τομέα της περιφερειακής ανάπτυξης, η Επιτροπή θα πρέπει να επιδιώξει την ανάπτυξη στενότερων δεσμών μεταξύ των δράσεων συνοχής και της πολιτικής του τομέα της Ε& Α (π.χ. αύξηση των προσκλήσεων για κοινά προγράμματα).

Βρυξέλλες, 1η Οκτωβρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Πηγή: «Οι επιχειρήσεις στην Ευρώπη» 4η έκθεση 1996. Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

() Έγγρ. COM (97) 149 τελικό.

() Έρευνες επιχειρήσεων που έχουν ανατεθεί από κοινού σε τρίτους: εργαστήρια, κέντρα ερευνών, τρίτες επιχειρήσεις.