Η κυβέρνηση παρείχε οικονομική στήριξη στον τομέα των μέσων ενημέρωσης για τον μετριασμό των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19. Το 2021 η ιταλική κυβέρνηση θέσπισε σειρά οικονομικών μέτρων για τον μετριασμό των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19, τα οποία περιλάμβαναν ορισμένα μέτρα ειδικά για τα μέσα ενημέρωσης, και συγκεκριμένα πίστωση φόρου για διαφημιστικές δαπάνες· πίστωση φόρου για τα σημεία πώλησης εφημερίδων· πίστωση φόρου για τεχνολογικές επενδύσεις σε ψηφιακά μέσα και πίστωση φόρου για αγορές χαρτιού . Το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης την αναβολή των δημοσιονομικών περικοπών που είχαν προγραμματιστεί για το Ταμείο για την πολυφωνία της πληροφόρησης . Η πρόσβαση σε αυτό το Ταμείο βασίζεται σε σειρά αντικειμενικών κριτηρίων, δηλαδή μόνον οι εφημερίδες που εκδίδονται από συνεταιρισμούς δημοσιογράφων, οι εκδόσεις μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και τα πρόσωπα που απευθύνονται σε γλωσσικές μειονότητες θα πρέπει να δικαιούνται δημόσια στήριξη. Το Συνταγματικό Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι σε έναν τόσο θεμελιώδη τομέα απαιτείται διαφανές κανονιστικό πλαίσιο, ενώ η κατανομή των πόρων πρέπει να βασίζεται σε σαφή και αντικειμενικά κριτήρια .

Η πολιτική ανεξαρτησία των ιταλικών μέσων ενημέρωσης εξακολουθεί να προβληματίζει, ελλείψει αποτελεσματικού νόμου για τη ρύθμιση των συγκρούσεων συμφερόντων. Τα σχέδια μεταρρυθμίσεων εξακολουθούν να εκκρεμούν στο Κοινοβούλιο, παρά το γεγονός ότι το θέμα αυτό εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πολιτικό ζήτημα στη χώρα . Μολονότι οι κορυφαίες εφημερίδες της Ιταλίας δεν ανήκουν άμεσα ή έμμεσα σε πολιτικούς ή πολιτικά κόμματα, οι εκδοτικές γραμμές αντικατοπτρίζουν την έντονη πόλωση της ιταλικής πολιτικής σκηνής. Για τους λόγους αυτούς, το Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης, στην έκθεσή του του 2021 (MPM 2021), θεωρεί μέτριο τον κίνδυνο για την πολιτική ανεξαρτησία γενικά και ειδικότερα για την αυτονομία των συντακτών . Στην Ιταλία, παρατηρούνται υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης σε όλους τους υποτομείς των μέσων ενημέρωσης.

Αναφέρθηκαν ζητήματα που εμποδίζουν την αποτελεσματική πρόσβαση στις πληροφορίες. Ο ιταλικός νόμος για την ελευθερία της πληροφόρησης (FOIA) ρυθμίζει την «πρόσβαση των πολιτών» σε δεδομένα και έγγραφα που βρίσκονται στην κατοχή της δημόσιας διοίκησης. Η MPM 2021 παραπέμπει σε ανεξάρτητες εκθέσεις στις οποίες επισημαίνεται ότι οι αιτιολογήσεις των αρχών για την άρνηση της πρόσβασης σε πληροφορίες χαρακτηρίζονται περιστασιακά από αοριστία και δεν στηρίζονται σαφώς στις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, η αναστολή του καθεστώτος του νόμου FOIA από τις 28 Φεβρουαρίου έως τις 15 Απριλίου 2020 βασίστηκε σε επιχειρησιακούς λόγους και όχι σε λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας .

Οι νόμοι για τη συκοφαντική δυσφήμιση δεν έχουν τροποποιηθεί και βρίσκονται ακόμη υπό εξέταση στο Κοινοβούλιο. Ωστόσο, με βάση τις κρίσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου σχετικά με το θέμα , οι οποίες περιγράφονται αναλυτικά στην έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου και οι οποίες επικροτήθηκαν από τις οργανώσεις για την ελευθερία του Τύπου, στην έκθεση MPM 2021 το επίπεδο κινδύνου για τον συγκεκριμένο δείκτη μειώθηκε . Στις 22 Ιουνίου 2021, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε το άρθρο 13 του νόμου περί Τύπου —στο μέτρο που προβλέπει στερητική της ελευθερίας ποινή για τη συκοφαντική δυσφήμηση διά του Τύπου— αντισυνταγματικό και ασυμβίβαστο με το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Πηγή ανησυχίας εξακολουθούν να αποτελούν οι σωματικές επιθέσεις, οι απειλές κατά της ζωής, καθώς και άλλες μορφές εκφοβισμού κατά δημοσιογράφων. Μετά την τελευταία έκθεση για το κράτος δικαίου, έχουν δημοσιευτεί οκτώ νέες προειδοποιήσεις σχετικά με την Ιταλία στην πλατφόρμα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων . Σε αυτές έχουν συμπεριληφθεί εμπρηστικές επιθέσεις, σωματικές επιθέσεις, περιπτώσεις σοβαρού εκφοβισμού και απειλών στο διαδίκτυο, που εστάλησαν στον πρόεδρο της Ένωσης Ιταλικού Τύπου. Μία από τις προειδοποιήσεις, που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2021, αναφέρεται σε εικαζόμενες υποκλοπές τηλεφωνικών συνδιαλέξεων τουλάχιστον 15 δημοσιογράφων που ασχολούνται με θέματα μετανάστευσης, στο πλαίσιο εισαγγελικών ερευνών για τις σχέσεις μεταξύ ΜΚΟ και διακινητών. Οι ευρωπαϊκές και ιταλικές ενώσεις που εκπροσωπούν δημοσιογράφους έχουν χαρακτηρίσει το περιστατικό αυτό ως πολύ σοβαρό και «κατάφωρη παραβίαση της εμπιστευτικότητας των δημοσιογραφικών πηγών» . Παρά τα επανειλημμένα αιτήματα της Ένωσης Ιταλικού Τύπου, η προστασία των δημοσιογραφικών πηγών και ο νόμος-πλαίσιο για το επαγγελματικό απόρρητο των δημοσιογράφων παραμένουν ανεπαρκή . Ως εκ τούτου, το MPM αξιολογεί και πάλι τον δείκτη για το δημοσιογραφικό επάγγελμα, τα πρότυπα και την προστασία ως μέτριου κινδύνου. Τόσο η έκθεση MPM 2021 όσο και αρκετά ενδιαφερόμενα μέρη έχουν επισημάνει την επιδείνωση των συνθηκών εργασίας των δημοσιογράφων, οι οποίες χαρακτηρίζονται από αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των δημοσιογράφων που απασχολούνται με εξαρτημένη σχέση εργασίας και των ελεύθερων επαγγελματιών και από γενικευμένη μείωση του προσωπικού των αιθουσών σύνταξης, ως ζήτημα που προκαλεί μεγάλη ανησυχία . Το ιταλικό κέντρο συντονισμού που ασχολείται με πράξεις κατά δημοσιογράφων —και το οποίο ιδρύθηκε το 2017 και θεωρείται βέλτιστη πρακτική σε επίπεδο ΕΕ— κατέγραψε σημαντικό αριθμό πράξεων εκφοβισμού, και συγκεκριμένα 163 τέτοιες πράξεις το 2020 και 63 μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου 2021 .

IV.Άλλα θεσμικά θέματα σχετικά με το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών (μηχανισμός θεσμικών αντιβάρων)

Η Ιταλία είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία με έμμεσα εκλεγμένο πρόεδρο . Το Κοινοβούλιο απαρτίζεται από δύο σώματα: τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία, τα οποία έχουν τις ίδιες εξουσίες. Δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας έχουν η κυβέρνηση, οι βουλευτές, ομάδες 50 000 πολιτών, το Εθνικό Συμβούλιο Οικονομίας και Εργασίας και το Περιφερειακό Συμβούλιο. Ορισμένοι περιφερειακοί διαμεσολαβητές είναι υπεύθυνοι για τη διαφύλαξη των ελευθεριών και των δικαιωμάτων των ατόμων . Η Διυπουργική Επιτροπή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (CIDU) αλληλεπιδρά με την κοινωνία των πολιτών, την ακαδημαϊκή κοινότητα και όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη για την προώθηση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Χρησιμοποιούνται σε τακτική βάση εκ των προτέρων εκτιμήσεις επιπτώσεων των κανονιστικών ρυθμίσεων, ωστόσο οι δημόσιες διαβουλεύσεις και οι εκ των υστέρων εκτιμήσεις επιπτώσεων των κανονιστικών ρυθμίσεων εξακολουθούν να είναι περιορισμένες . Το διάταγμα του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου αριθ. 169/2017 απαιτεί από όλες τις δημόσιες διοικήσεις να δημοσιεύουν πληροφορίες για κάθε ρυθμιστική πρωτοβουλία έξι μήνες πριν. Ωστόσο, δεν έχουν θεσπιστεί τυποποιημένες διαδικασίες για τη διενέργεια αναλύσεων από τα ενδιαφερόμενα μέρη . Η αυξημένη χρήση ψηφιακών εργαλείων για τις δημόσιες διαβουλεύσεις βελτίωσε ελαφρώς την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας. Ειδικότερα, έχουν αποκτηθεί καινοτόμα και διαδραστικά εργαλεία που επιτρέπουν μεγαλύτερη συμμετοχή των χρηστών , μέσω της χρήσης πλατφορμών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι χρήστες λαμβάνουν επίσης τις παρατηρήσεις της δημόσιας διοίκησης . Ωστόσο, οι διαβουλεύσεις πραγματοποιούνται κυρίως με παραδοσιακές τεχνικές . Χρησιμοποιούνται τακτικά εκ των προτέρων εκτιμήσεις επιπτώσεων, ενώ έχει ξεκινήσει η χρήση εκ των υστέρων εκτιμήσεων. Ειδικότερα, το 2020 διενεργήθηκαν εκ των υστέρων αξιολογήσεις των πράξεων που είχαν προσδιοριστεί στα διετή σχέδια του 2019 .

Το καθεστώς της κατάστασης έκτακτης ανάγκης που σχετίζεται με την πανδημία COVID-19 εξακολουθεί να ισχύει και πρόκειται να συσταθεί μια νέα κοινοβουλευτική επιτροπή για την ενίσχυση του ρόλου του Κοινοβουλίου σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Τον Απρίλιο του 2021 η κυβέρνηση παρέτεινε το καθεστώς της κατάστασης έκτακτης ανάγκης έως τις 31 Ιουλίου 2021, θεσπίζοντας, παράλληλα, μέτρα για τη σταδιακή μείωση των περιορισμών. Η κυβέρνηση συνέχισε να θεσπίζει μέτρα για την αντιμετώπιση της πανδημίας μέσω πράξεων νομοθετικού περιεχομένου , με άμεση έναρξη ισχύος, οι οποίες στη συνέχεια μετατρέπονται από το Κοινοβούλιο σε νόμο . Ο πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου μπορεί επίσης να θεσπίζει άμεσα μέτρα έκτακτης ανάγκης, τα οποία λαμβάνουν τη μορφή διατάγματος του προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, πριν από την έγκριση, η κυβέρνηση πρέπει να παρουσιάσει το περιεχόμενο και τους κύριους στόχους του διατάγματος στο Κοινοβούλιο. Όταν αυτή η παρουσίαση δεν είναι δυνατή για λόγους επείγοντος, προβλέπεται ανακοίνωση παρακολούθησης προς τα σώματα του Κοινοβουλίου ανά 15 ημέρες . Λόγω της πανδημίας COVID-19, τους πρώτους μήνες του καθεστώτος της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, το Κοινοβούλιο αποφάσισε να εξετάσει μόνον επείγουσες πράξεις και οποιοδήποτε θέμα συνδέεται με την κατάσταση έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας. Οι τακτικές εργασίες ξεκίνησαν εκ νέου τον Μάιο του 2020. Προκειμένου να διασφαλιστεί κεντρικός ρόλος για το Κοινοβούλιο κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 και, γενικότερα, σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, η Γερουσία πρότεινε τη σύσταση ειδικής επιτροπής με δύο σώματα , η οποία θα γνωμοδοτεί για κάθε πράξη της κυβέρνησης που σχετίζεται με την κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω της πανδημίας. Η επιτροπή αυτή, η οποία δεν έχει ακόμη συσταθεί, θα έχει συμβουλευτικό ρόλο και θα λειτουργεί ως σύνδεσμος με τους τοπικούς φορείς . Ορισμένα μέτρα που θεσπίστηκαν με διάταγμα του προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου έχουν προσβληθεί ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων, τα οποία κλήθηκαν να αξιολογήσουν την αναλογικότητα των μέτρων όσον αφορά τον περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων . Η διάταξη σχετικά με την αναστολή της παραγραφής προσβλήθηκε ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου, το οποίο δεν διαπίστωσε κίνδυνο κατάχρησης της νομοθετικής εξουσίας.

Δεν έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά την ίδρυση ανεξάρτητου οργανισμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα . Η δημιουργία ενός ανεξάρτητου εθνικού οργανισμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκεται ακόμη υπό συζήτηση . Τον Οκτώβριο του 2020 το Κοινοβούλιο συγχώνευσε σε μία ενιαία πρόταση τα δύο αρχικά σχέδια προτάσεων για τη δημιουργία εθνικού οργανισμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία είχαν υποβληθεί το 2018. Το νέο κείμενο βρίσκεται επί του παρόντος υπό συζήτηση στην επιτροπή της Βουλής των Αντιπροσώπων για την προαγωγή και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων . Η πρόταση θα θεσπίζει εθνικό οργανισμό για τα ανθρώπινα δικαιώματα, σύμφωνα με τις αρχές του Παρισιού και τις συστάσεις των Ηνωμένων Εθνών.

Ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις, ωστόσο ορισμένες πτυχές της νομοθεσίας σχετικά με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που ασχολούνται με τους μετανάστες έχουν βελτιωθεί. Τον Οκτώβριο του 2020 έγιναν ορισμένες βελτιώσεις στη νομοθεσία σχετικά με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που ασχολούνται με μετανάστες, οι οποίες βελτιώσεις αφορούσαν ιδίως τις διατάξεις που διέπουν τις δραστηριότητες των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών οι οποίες διεξάγουν επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης στη θάλασσα . Παρά την πανδημία, η συνεργασία με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ενισχύθηκε . Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες όσον αφορά την πολυπλοκότητα της διαδικασίας εγγραφής για τις ΜΚΟ και τις καθυστερήσεις στην εφαρμογή του νόμου που εναρμονίζει τους κανόνες για τον μη κερδοσκοπικό τομέα . Παρά τις πρόσφατες θετικές εξελίξεις με την απόρριψη της υπόθεσης κατά υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που δραστηριοποιείται στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου, εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες ανησυχίες στον τομέα αυτό . Επιπλέον, ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών εξακολουθεί να θεωρείται περιορισμένος .

Παράρτημα I: Κατάλογος των πηγών με αλφαβητική σειρά*

* Ο κατάλογος των παρατηρήσεων που ελήφθησαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου διατίθεται στη διεύθυνση https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation .

Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (AGCOM), Osservatorio sul Giornalismo III edizione - La professione alla prova dell'emergenza Covid-19 - documento di consultazione pubblica ( https://www.agcom.it/documents/10179/20594109/Comunicazione+23-11-2020/b6623771-dbaa-4ccb-baab-9520f87afbc8?version=1.0 )

Centre for Media Pluralism and Media Freedom (Κέντρο για την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης) (2021), Media pluralism monitor 2021 — Report on Italy (Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης 2021 — Έκθεση για την Ιταλία) [να προστεθεί σύνδεσμος όταν θα είναι διαθέσιμος].

CEPEJ (2020) [Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης για την αξιολόγηση της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης (2020)], Study on the functioning of the judicial systems in the EU Member States (Μελέτη σχετικά με τη λειτουργία των δικαστικών συστημάτων στα κράτη μέλη της ΕΕ).

Civicus, Monitor tracking civic space — Italy (Παρατηρητήριο του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών — Ιταλία) ( https://monitor.civicus.org/country/italy/ ).

Συμβούλιο της Ευρώπης: Διάσκεψη των διεθνών ΜΚΟ (2019), Civil participation in the decision-making process, Fact Finding Mission to Italy (Συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, Διερευνητική αποστολή στην Ιταλία) ( https://rm.coe.int/report-visit-of-the-conference-of-ingos-to-italy-2019/1680981493 ).

Γνωμοδοτικό Συμβούλιο των Ευρωπαίων Δικαστών (2020), Γνώμη αριθ. 23, The role of associations of judges in supporting judicial independence (Ο ρόλος των ενώσεων δικαστών στην υποστήριξη της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης).

Συμβούλιο της Ευρώπης, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists — Italy (Πλατφόρμα για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων — Ιταλία ( https://www.coe.int/en/web/media-freedom/italy ).