ΕΚΘΕΣΗ - Οι εργασιακές σχέσεις στην Ευρώπη - 2000 ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ

(υποβληθέν από την Επιτροπή)

ΕΚΘΕΣΗ

Οι εργασιακές σχέσεις στην Ευρώπη - 2000 ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ

Είναι η πρώτη φορά που η Επιτροπή δημοσιεύει έκθεση σχετικά με τις εργασιακές σχέσεις στην Ευρώπη. Έτσι ανταποκρίνεται στην ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια σε έναν τομέα που αφορά την καθημερινή ζωή των ευρωπαίων πολιτών. Προσφέρουμε στο πλατύ κοινό τις απαραίτητες πληροφορίες για την τροφοδότηση των κοινωνικών σχέσεων σε όλα τα επίπεδα.

Πρόκειται επίσης για τη συνεκτίμηση σημαντικών εξελίξεων που σημειώθηκαν τα τελευταία έτη σε θέματα εργασιακών σχέσεων. Ο τομέας αυτός, ισχυρά ριζωμένος στο εθνικό επίπεδο, έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής με την εντατικοποίηση των ευρωπαϊκών συνεργασιών στον οικονομικό και νομισματικό τομέα καθώς και στον τομέα της απασχόλησης. Έτσι στις εργασιακές σχέσεις δημιουργήθηκαν νέες μορφές συνεργασίας, καινοτόμες και ευέλικτες. Οι εξελίξεις αυτές δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί αλλά σημειώνουν ταχύτατη εξέλιξη.

Στους θεμελιώδεις τομείς των εργασιακών σχέσεων, ανάλογα με το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος ή τομέα, εφαρμόζεται η ατομική σύμβαση εργασίας, η συμφωνία της επιχείρησης, η συμφωνία του κλάδου ή οι νόμιμες εθνικές συμβατικές διατάξεις ή κανονισμοί. Ενώ τα κράτη μέλη αντλούν κατά μέσο όρο το ένα τέταρτο του πλούτου τους από εξαγωγές προς την υπόλοιπη Ένωση, πράγμα που σημαίνει ότι ένας στους τέσσερις εργαζομένους παράγει για αυτή την «εσωτερική» αγορά, οι κοινωνικές συνθήκες της παραγωγής αυτής εξακολουθούν να ρυθμίζονται σε τοπικό επίπεδο. Οι εξελίξεις που τονίζονται στην έκθεση αυτή δείχνουν ότι οι κοινωνικοί φορείς πρέπει όλο και πιο συχνά να τοποθετούνται απέναντι στα ευρωπαϊκά φλέγοντα θέματα.

Κύρια σημεία

Οι εργασιακές σχέσεις στην Ευρωπαϊκή ´Ένωση αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών γύρω από τα εξής θέματα:

- Η οικονομική και νομισματική ένωση ευνόησε την ανάπτυξη εργασιακών σχέσεων μεγαλύτερης συνεργασίας οι οποίες βασίζονται στη συνεκτίμηση κοινών μακροοικονομικών στόχων. Η σημαντική μείωση του αριθμού των εργασιακών διαφορών αντικατοπτρίζει τη αλλαγή αυτή. Ο αριθμός των εργάσιμων ημερών που χάνονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση λόγω εργασιακών διαφορών μειώθηκε από περισσότερες 85 εκατομμύρια το 1979 σε λιγότερες από 7 εκατομμύρια το 1996.

- Παρά τις βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές που αγγίζουν τη βιομηχανία και την ευρωπαϊκή οικονομία γενικότερα και κατά συνέπεια τα μέλη τους, οι κοινωνικοί εταίροι προσαρμόστηκαν και είδαν το ρόλο τους να ενισχύεται τα τελευταία έτη. Σε εθνικό επίπεδο νέες τριμερείς διαδικασίες αναπτύχθηκαν σε ένδεκα κράτη μέλη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 που οδήγησαν στην υιοθέτηση μιας σειράς κοινωνικών συμφώνων για την απασχόληση. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι κοινωνικοί εταίροι έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή στην εφαρμογή της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση και συγκεντρώνουν σήμερα την προσοχή τους στη συμβολή τους στη διαδικασία αυτή.

- Οι μισθολογικές εξελίξεις ήταν μέτριες στην Ευρωπαϊκή Ένωση τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Οι αυξήσεις των πραγματικών αποδοχών των μισθωτών έτειναν να παραμένουν κάτω από το ποσοστό αύξησης της παραγωγικότητας. Ως αποτέλεσμα το πραγματικό μοναδιαίο κόστος εργασίας μειώθηκε κατά περίπου 6% μεταξύ του 1991 και του 1998. Η εξέλιξη αυτή ευνόησε την επανεξισορρόπηση της οικονομικής πολιτικής και τη σταθεροποίηση του πληθωρισμού σε πολύ χαμηλό επίπεδο. Από ένα ρυθμό της τάξης του 10% κατά μέσο όρο μεταξύ 1970 και 1985 ο πληθωρισμός έπεσε σε κάτω από 2%. Η εφαρμογή του μακροοικονομικού διαλόγου και η αυξανόμενη συνεκτίμηση του ευρωπαϊκού πλαισίου από τους εθνικούς διαπραγματευτές αποτελούν σημαντική εξέλιξη όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις για τους μισθούς.

- Η διεύρυνση θα φέρει στην Ευρωπαϊκή Ένωση μια σειρά χωρών με μηνιαίο επίπεδο μισθών γύρω στα 300 ευρώ σε αντίθεση με τους μισθούς άνω των 2000 ευρώ σε πολλά από τα σημερινά κράτη μέλη της ΕΕ. Ωστόσο αυτά τα επίπεδα μισθών συμβαδίζουν λίγο πολύ με την παραγωγικότητα. Η κεντρική και η ανατολική Ευρώπη δεν αποτελεί ανταγωνιστική απειλή για τα δεκαπέντε κράτη μέλη αντιπροσωπεύει αποτελεί τεράστια και μεγεθυνόμενη αγορά που απορροφά περισσότερες εισαγωγές από τη σημερινή ΕΕ παρά εξαγωγές προς αυτή. Το εμπορικό πλεόνασμα της ΕΕ έφτασε σε 27δισ. ευρώ περίπου το 1998.

- Η ετήσια διάρκεια του χρόνου εργασίας το 1998 ήταν 1660 ώρες, από 1425 στις Κάτω Χώρες έως 1940 στην Ελλάδα. Η διάρκεια και οι ρυθμοί εργασίας αποτελούν αντικείμενο σημαντικών και διαφορετικών καινοτομιών που αφορούν τόσο την αναζήτηση μεγαλύτερης ευελιξίας όσο και νέες αρθρώσεις μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής και ελεύθερου χρόνου. Η εργασία με μερική απασχόληση εξακολουθεί να αυξάνεται: το 6% των ανδρών και πάνω από το 30% των γυναικών το 1998. Η συζήτηση σχετικά με τη μείωση της εβδομαδιαίας διάρκειας εργασίας παραμένει επίκαιρη.

- Ο κοινωνικός διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο βρίσκεται σε σημαντική άνθηση. Περισσότερα από εκατό κείμενα που εγκρίθηκαν από κοινού εδώ και δέκα χρόνια και έξι πρόσφατες συμφωνίες αντικατοπτρίζουν το δυναμισμό αυτό. Η συνθήκη αποδίδει στο εξής σημαντικό ρόλο στους ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους όσον αφορά τον καθορισμό της κοινωνικής πολιτικής. Τρεις διεπαγγελματικές συμφωνίες αποτέλεσαν αντικείμενο οδηγιών που καθιστούν υποχρεωτική την εφαρμογή τους.

Οι μισθοί

Η δεκαετία του 1980 υπήρξε για τους ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους η δεκαετία που τους δίδαξε τη συγκράτηση των μισθών. Οι ακανόνιστες αυξήσεις των ονομαστικών μισθών - που έφθαναν κατά μέσο όρο το 14% τη δεκαετία του 1970 - εξανεμίστηκαν ταχύτατα λόγω του πληθωρισμού. Αυτό οδήγησε τους κοινωνικούς εταίρους, τις κυβερνήσεις και τις νομισματικές αρχές στο να προωθήσουν μια ολοκληρωμένη στρατηγική. Η πολιτική συγκράτησης των ονομαστικών μισθών επέτρεψε τον έλεγχο του πληθωρισμού - που συρρικνώθηκε σε λιγότερο από 2% - και αποτελεί για τους κοινωνικούς φορείς τη μεγαλύτερη εγγύηση για μια αύξηση των πραγματικών μισθών.

Η πολιτική αυτή που ακολουθήθηκε εδώ και μια δεκαπενταετία κατέστησε δυνατή τη σύγκλιση που απαιτείται για την εφαρμογή της οικονομικής και νομισματικής ένωσης. Η αξιοπιστία της διαδικασίας αυτής αντανακλάται από τη μείωση των μακροπρόθεσμων επιτοκίων που κυμαίνονται γύρω στο 4%. Η πολιτική αυτή παραμένει αναγκαία στη σημερινή φάση ανάκαμψης της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Η εξέλιξη αυτή σημειώθηκε ύστερα από βαθιά αλλαγή στις συνδικαλιστικές και εργοδοτικές αντιλήψεις. Οι κοινωνικοί εταίροι κατέληξαν στην ενσωμάτωση στις διαπραγματεύσεις τους της διάστασης της μακροοικονομικής σταθερότητας. Αυτός ο ρόλος κλειδί των κοινωνικών εταίρων στην μακροοικονομική εξέλιξη αναγνωρίστηκε στα υψηλότερα επίπεδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κολωνία εφάρμοσε έναν μόνιμο μηχανισμό ανταλλαγών σε τεχνικό και πολιτικό επίπεδο μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, του Συμβουλίου, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των εκπροσώπων της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.

Οι συναντήσεις αυτές για τον «μακροοικονομικό διάλογο» αντανακλούν τη θεμελιώδη αλλαγή του ρόλου των διαπραγματεύσεων για τους μισθούς και αποδεικνύουν την επιρροή των ευρωπαϊκών εξελίξεων στις αποκεντρωμένες κοινωνικές σχέσεις.

Πρέπει να ειπωθεί ότι απέναντι σε αυτή την εξέλιξη ορισμένες συνδικαλιστικές δυνάμεις οργανώνονται και επιδιώκουν έναν εκ νέου προβληματισμό σε διακρατικό επίπεδο όσον αφορά τους όρους της μισθολογικής διαπραγμάτευσης. Οι προσπάθειες αυτές στοχεύουν στην αύξηση της ισχύος των συνδικαλιστικών διαπραγματεύσεων πάνω σε ένα διευρυμένο φάσμα διεκδικήσεων που ενσωματώνουν το στόχο της μακροοικονομικής σταθερότητας και προωθούν την πρόσβαση στην κατάρτιση, την ισότητα των ευκαιριών ή την κινητικότητα.

Ο στόχος της σταθερότητας οδήγησε επίσης τους κοινωνικούς εταίρους στην αναζήτηση άλλων μορφών από κοινού κατανομής των αυξήσεων της παραγωγικότητας. Η ανάπτυξη της συμμετοχής στα κέρδη της επιχείρησης αποτελεί πολλά υποσχόμενη ρύθμιση που οδηγεί στην αναζήτηση νέων μορφών οργάνωσης μέσα σε αυτή. Το 80% των 500 μεγαλύτερων ευρωπαϊκών επιχειρήσεων εφάρμοσε ήδη συστήματα οικονομικής συμμετοχής. Καινοτόμες μορφές σημειώθηκαν σε ορισμένα κράτη μέλη και αποτελούν αντικείμενο μεγάλης προσοχής από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η ευθύνη των κοινωνικών εταίρων σε θέματα διαμόρφωσης μισθών παραμένει απόλυτα καθοριστική ακόμη και αν μετριάζεται από την παρέμβαση των δημόσιων αρχών και καθορίζει το επίπεδο των εισφορών για την κοινωνική ασφάλιση στην εργασία - γενικά μεταξύ 30 και 60% περίπου του συνολικού κόστους εργασίας. Οι κοινωνικοί εταίροι δίνουν μερικές φορές προσανατολισμούς με τον καθορισμό ιδίως των επιπέδων των κατώτατων μισθών όπως συμβαίνει σε 8 κράτη μέλη. Ωστόσο οι γενικές εξελίξεις στους μισθούς καθορίζονται τελικά από τη δράση των κοινωνικών εταίρων.

Στο πλαίσιο αυτό η εμμονή των ανισοτήτων στους μισθούς που συνδέεται με το φύλο γίνεται όλο και λιγότερο αποδεκτή. Παρά την οδηγία που εκδόθηκε ήδη από το 1975 (75/117/ΕΚ) το άνοιγμα της ψαλίδας στους μισθούς γυναικών και ανδρών παραμένει γύρω στο 28 %. Αντικειμενικοί παράγοντες και κυρίως η από κοινού ανάληψη ευθυνών στα ζευγάρια, εξηγούν εν μέρει το άνοιγμα αυτό στους μισθούς (πιο συχνή διακοπή σταδιοδρομίας στις γυναίκες) και αντανακλούν τη δυσκολία συμφιλίωσης της οικογενειακής με την επαγγελματική ζωή. Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να συμβάλλουν στη μείωση της ανισότητας αυτής ενσωματώνοντας τη διάσταση του φύλου στις συμφωνίες τους και δίνοντας μια σημαντικότερη θέση στις γυναίκες στις συλλογικές διαπραγματεύσεις.

Η επόμενη διεύρυνση θα αφορά χώρες με χαμηλά επίπεδα μισθών σε σύγκριση με τις χώρες της ΕΕ. Η ομάδα των υποψήφιων χωρών, εκτός από το ότι δεν είναι ομοιογενής, χαρακτηρίζεται η ίδια από σημαντικές διαφορές όσον αφορά τις μισθολογικές δαπάνες που κυμαίνονται από 105 ευρώ ανά μήνα στη Βουλγαρία έως 854 στη Σλοβενία. Η συνεκτίμηση της παραγωγικότητας της εργασίας τοποθετεί τον ανταγωνισμό των μισθών των υποψήφιων χωρών σε ένα επίπεδο κοντά σε αυτό της ΕΕ. Η εμπειρία της ενσωμάτωσης της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ελλάδας στην Ένωση δείχνει ότι η διαδικασία εξίσωσης των πραγματικών μισθών είναι αργή και ακολουθεί περισσότερο την εσωτερική εξέλιξη της παραγωγικότητας παρά έναν αφηρημένο ευρωπαϊκό «κανόνα».

Επιπλέον, γενικά οι χώρες με υψηλούς μισθούς ωφελούνται περισσότερο από το εμπόριο. Αυτό είναι ιδιαίτερα ορατό στις σχέσεις μεταξύ της ΕΕ και των χωρών της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης: Η δυτική Ευρώπη είχε ένα τεράστιο εμπορικό πλεόνασμα 27δισ. ευρώ με την κεντρική και την ανατολική Ευρώπη το 1998.

Ο χρόνος εργασίας

Μετά τους μισθούς, ο καθορισμός του χρόνου και των ρυθμών εργασίας αποτελεί τη δεύτερη διαρθρωτική διάσταση της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Εάν η πρόσφατη εξέλιξη των μισθολογικών διαπραγματεύσεων πλαισιώθηκε από το στόχο της οικονομικής σταθερότητας, αντίθετα η διαπραγμάτευση για τη διαχείριση και τη διάρκεια εργασίας διαφοροποιήθηκε και επεκτάθηκε. Σήμερα αποτελεί χώρο για πολυάριθμες καινοτομίες.

Το συνηθισμένο μοντέλο του καθημερινού, εβδομαδιαίου, μηνιαίου και ετήσιου χρόνου εργασίας αμφισβητείται σήμερα σοβαρά. Η ευελιξία του χρόνου εργασίας εκφράζεται με τη διαπραγμάτευση κυμαινόμενων ωραρίων, με την εξέλιξη της εργασίας μερικής απασχόλησης ή το σαββατοκύριακο, με τον ετήσιο υπολογισμό του χρόνου εργασίας και με την εισαγωγή δυνατοτήτων προσωρινής διακοπής της επαγγελματικής δραστηριότητας και της ρύθμισης της ηλικίας συνταξιοδότησης. Μεταξύ του 1985 και του 1998 η εργασία μερικής απασχόλησης πέρασε από το 4 στο 6% για τους άνδρες και από το 28 στο 32% για τις γυναίκες.

Οι εξελίξεις αυτές υπακούουν στην ανάγκη για καλύτερη προσαρμογή του ρυθμού παραγωγής ή της προσφοράς υπηρεσιών στη ζήτηση. Έτσι επιδιώκεται να δοθεί στην επιχείρηση η απαραίτητη ευελιξία και η ανεύρεση των πιο αποτελεσματικών και παραγωγικών μορφών οργάνωσης. Η αλλαγή αυτή ανταποκρίνεται επίσης σε μια προσδοκία των εργαζομένων που επιθυμούν να έχουν στη διάθεσή τους περισσότερο ελεύθερο χρόνο ή να συμφιλιώσουν πιο αρμονικά την οικογενειακή με την επαγγελματική ζωή.

Ωστόσο οι εξελίξεις αυτές θέτουν ωστόσο το πρόβλημα της νέας ισορροπίας που πρέπει να βρεθεί μεταξύ ευελιξίας του χρόνου εργασίας και προστασίας των εργαζομένων. Η ανασφάλεια των διαστημάτων εργασίας συχνά υποκατέστησε την ανασφάλεια της ίδιας της σύμβασης εργασίας. Η ανάγκη να τοποθετήσουμε τις συμβάσεις εργασίας με συγκεκριμένη διάρκεια σε μια συνολική επαγγελματική προοπτική ενσωματώνοντας τις περιόδους απόκτησης νέων γνώσεων συζητιέται όλο και περισσότερο.

Οι Ευρωπαίοι που καταλαμβάνουν μια θέση εργασίας (ήτοι το 61% εκείνων που είναι σε ηλικία εργασίας) εργάζονται κατά μέσο όρο 1660 ώρες ετησίως, πράγμα το οποίο αντιστοιχεί σε 70 000 ώρες για μια πλήρη σταδιοδρομία. Αυτή η ποσότητα εργασίας μπορεί να πλαισιωθεί με διάφορους τρόπους και παραπέμπει σε δύο ζητήματα στα οποία το σύνολο των κρατών μελών της ΕΕ επιχείρησε να δώσει απαντήσεις.

Το πρώτο ζήτημα αφορά την ευελιξία του ρυθμού και της διάρκειας εργασίας. Η θεαματική ανάπτυξη της μερικής απασχόλησης (17.4% της απασχόλησης το 1998) ή της εργασίας το σαββατοκύριακο αντανακλά μια τάση για την εξατομίκευση του χρόνου και του ρυθμού εργασίας. Οι πολυάριθμες δυνατότητες προσωρινής διακοπής της επαγγελματικής δραστηριότητας (άδεια κατάρτισης, περίοδοι εκπαιδευτικής άδειας, γονική άδεια&), επιτρέπουν τη διαφορετική κατανομή των διαφορετικών περιόδων επαγγελματικής δραστηριότητας κατά τη διάρκεια της ζωής.

Το δεύτερο ζήτημα αφορά τη μείωση του χρόνου εργασίας είτε με τη μορφή μιας μέγιστης εβδομαδιαίας ή ετήσιας διάρκειας, είτε με τη μορφή πρόωρης συνταξιοδότησης. Η αυξανόμενη τάση για μείωση του χρόνου εργασίας είναι πολύ σαφής και συνεχίζεται έως σήμερα. Η σημερινή τεχνολογική επανάσταση που χαρακτηρίζεται από σημαντικά οφέλη στην παραγωγικότητα και η αύξηση των φιλοδοξιών για καλύτερη ποιότητα ζωής ανανέωσαν τη συζήτηση πάνω στο θέμα αυτό.

Η κοινοτική προσέγγιση στον τομέα αυτό στόχευε στην προστασία των μισθωτών από τους κινδύνους για την υγεία ή την ασφάλειά τους. Πιο πρόσφατα η συμφωνία πλαίσιο των κοινωνικών εταίρων σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας μερικής απασχόλησης υποστήριξε την αρχή της ίσης αντιμετώπισης. Οι κοινωνικοί εταίροι του αγροτικού τομέα διαπραγματεύθηκαν από την πλευρά τους μια μείωση του ετήσιου χρόνου εργασίας στο πλαίσιο μιας καλύτερης οργάνωσης της εργασίας και της προώθησης της απασχόλησης. Οι εξελίξεις αυτές αντανακλούν τη συνειδητοποίηση του ζητήματος αυτό σε κοινοτικό επίπεδο και το εύρος των οικονομικών και κοινωνικών συνεπειών των συζητήσεων ή μέτρων που συνδέονται με τη διάρκεια και τη διαχείριση του χρόνου εργασίας.

Ο κοινωνικό διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Ο ευρωπαϊκός κοινωνικός διάλογος διαδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο στη σύγκλιση των αντιλήψεων σε θέματα εργασιακών σχέσεων. Οι διμερείς ομάδες που δημιουργήθηκαν από το 1985 σε διεπαγγελματικό επίπεδο και σιγά σιγά σε ορισμένο αριθμό κλάδων επέτρεψαν τον πειραματισμό σε διαπραγματεύσεις με δεκαπέντε συνομιλητές και τη διευκρίνιση των κανόνων του παιχνιδιού.

Η διάρθρωση των ευρωπαϊκών κοινωνικών φορέων είναι κατέχει κεντρικό ρόλο στο πλαίσιο αυτό. Τα ζητήματα της εκπροσώπησης και της επίδοσης εντολών βρίσκονταν στο κέντρο των συζητήσεων στην περίοδο που ακολούθησε την εφαρμογή της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση («Συνθήκη του Μάαστριχτ»). Τα ζητήματα αυτά παραμένουν υπό διαπραγμάτευση. Έλαβαν ωστόσο απαντήσεις ιδιαίτερα ενθαρρυντικές από την πλευρά των ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων.

Το κεντρικό σημείο του κοινωνικού διαλόγου στη σημερινή περίοδο αφορά την ικανότητα των κοινωνικών εταίρων να καταλάβουν το «χώρο» που τους παρασχέθηκε από τις συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ. Πάνω σε θέματα τόσο σημαντικά για τη ζωή των επιχειρήσεων και των εργαζομένων όπως η ενημέρωση και η διαβούλευση, η απόκτηση γνώσεων και η διά βίου κατάρτιση ή ακόμη η κινητικότητα, υπάρχει ανάγκη για εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων διατάξεων με συνεκτίμηση της ταχύτατης εισαγωγής νέων τεχνολογιών, των αυξημένων αναγκών για ευελιξία της επιχείρησης, της βούλησης για επαναπροσδιορισμό της κινητικότητας ή καλύτερης συμφιλίωσης μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής από τους εργαζομένους.

Οι μορφές συνεργασίας που εφαρμόζονται σταδιακά σε ευρωπαϊκό επίπεδο δείχνουν ότι οι κοινωνικοί εταίροι ενσωματώνουν όλο και περισσότερο την ευρωπαϊκή διάσταση στη δράση τους και σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούν ή δημιουργούν νέα εργαλεία αναγκαία για τη δράση στο επίπεδο αυτό.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σαφές σε επίπεδο των πολυεθνικών επιχειρήσεων όπου με βάση την οδηγία 94/45/ΕΚ πάνω από 600 συμφωνίες υπογράφηκαν θέτοντας με δημιουργία περισσότερων μηχανισμών ενημέρωσης των εργαζομένων. Νέα μορφή του ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου, οι επιτροπές ομάδων δημιουργούν τις αναγκαίες ανταλλαγές και αντιπαραθέσεις για την ανάπτυξη μιας κατανόησης πολυεθνικής των εργασιακών σχέσεων. Σε αυτές τις επιτροπές θα μπορούσαν να τεθούν τα επόμενα χρόνια ζητήματα που συνδέονται με την κινητικότητα, τη δυνατότητα μεταφοράς δικαιωμάτων ή την ισότητα των ευκαιριών.

Ο κλαδικός κοινωνικός διάλογος δημιουργείται σιγά σιγά. Μια δυναμική διμερούς εθελοντικού διαλόγου αναπτύσσεται σήμερα σε είκοσι τέσσερις κλάδους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Σε κλάδους παραδοσιακούς όπου εφαρμόστηκαν εδώ και πολλά έτη κοινές κοινοτικές πολιτικές ή σε αναδυόμενους κλάδους, οι κοινωνικοί εταίροι αναζητούν μορφές συνεργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ο διάλογος που έχουν αναπτύξει στοχεύει συνήθως και σε μια πρώτη φάση, στο να εντοπίσουν τους κυριότερους προβληματισμούς για τον κοινωνικό διάλογο και στο να δοκιμάσουν ένα κοινό «λεξιλόγιο». Αυτό εξηγεί ότι στο στάδιο αυτό το επίπεδο των δεσμεύσεων που προκύπτουν από τον κοινωνικό κλαδικό διάλογο παρέμειναν περιορισμένες.

Το κλαδικό επίπεδο δεν είναι λιγότερο σημαντικό. Σε μεγάλο μάλιστα αριθμό κρατών μελών αποτελεί το σημείο εξισορρόπησης της συλλογικής διαπραγμάτευσης επιτρέποντας τη συνεκτίμηση των ιδιαιτεροτήτων που χαρακτηρίζουν τον κάθε τομέα δραστηριότητας ενώ παράλληλα καθορίζουν τις γενικές συνθήκες κάτω από τις οποίες οι σχέσεις εργασίας μπορούν να δημιουργηθούν. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο συνήφθησαν συμφωνίες σχετικά με τη μείωση του χρόνου εργασίας (γεωργία - Ιούλιος 1997) ή σχετικά με τη διαχείριση του χρόνου εργασίας (θαλάσσιες μεταφορές - Σεπτέμβριος 1998, σιδηρόδρομοι - Σεπτέμβριος 1998).

Σε ορισμένους κλάδους που υφίστανται ταχύτατη αναδιάρθρωση, οι κοινωνικοί εταίροι στρέφονται όλο και περισσότερο προς την Ευρώπη ως χώρο μεγαλύτερου ελέγχου των εξελίξεων και ως σημαντικό επίπεδο δράσης. Στα νέα θέματα διαπραγμάτευσης όπως οι κοινωνικές συνέπειες της ανάπτυξης της κοινωνίας της πληροφορίας ή η τηλεργασία, οι κοινωνικοί εταίροι συζητούν πάνω σε μεγάλο αριθμό τομέων σχετικά με τρόπους καλύτερης υποστήριξης των εθνικών εξελίξεων.

Ο διεπαγγελματικός κοινωνικός διάλογος περιλαμβάνει δύο διαστάσεις: η τριμερής συνεννόηση και ο αυτόνομος διμερής διάλογος. Αποτέλεσμα ισχυρής πολιτικής βούλησης και επιλογής για στενή σύνδεση των κοινωνικών εταίρων με τις πιο πρόσφατες εξελίξεις της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, τους επέτρεψε να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο.

Καθιερωμένη σε ορισμένο αριθμό αρχών γνωμοδοτικού χαρακτήρα (τις διεπαγγελματικές συμβουλευτικές επιτροπές), η τριμερής συνεννόηση ενισχύθηκε τη δεκαετία του 1970 (εφαρμογή της μόνιμης επιτροπής απασχόλησης και τριμερών διασκέψεων) σχετικά με τα θέματα που συνδέονται με την απασχόληση. Ζητήματα που συνδέονται με την απόκτηση επαγγελματικής κατάρτισης, με τη βελτίωση της πρόσβασης των νέων στην αγορά εργασίας, με την ισότητα των ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες ή σχετικά με την ενσωμάτωση των ανέργων μεγάλης διάρκειας αποτέλεσαν αντικείμενο τριμερών συζητήσεων και συμπερασμάτων που άφηναν να διαφαίνονται μεγάλα περιθώρια για συναίνεση.

Αυτή η τριμερής συνεννόηση ανανεώθηκε πρόσφατα με την εφαρμογή της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση και η συζήτηση σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση. Η νέα αυτή διαδικασία οδήγησε στην ενίσχυση τόπων συνεννόησης και της δημιουργίας νέων δομών.

Οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση αποτελούν αντικείμενο τακτικών τεχνικών συζητήσεων μεταξύ της επιτροπής «Απασχόληση και αγορά εργασίας» και των κοινωνικών εταίρων. Ο συντονισμός σε θέματα οικονομικής πολιτικής και βελτίωσης της αλληλεπίδρασης μεταξύ της εξέλιξης των μισθών και της οικονομικής, δημοσιονομικής και χρηματοοικονομικής πολιτικής συζητιούνται σε τεχνικό και πολιτικό επίπεδο στο πλαίσιο ενός «μακροοικονομικού» διαλόγου που τέθηκε σε εφαρμογή στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κολωνία. Διετείς συναντήσεις στη μόνιμη επιτροπή απασχόλησης και με την τρόικα των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων δίνουν στους ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους την ευκαιρία να συζητήσουν σχετικά με τη συνάρθρωση των οικονομικών προσανατολισμών και των πολιτικών για την απασχόληση.

Οι κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν έτσι θεσμικά μέσα για την παρέμβαση εξ αρχής σε δύο κεντρικές διαστάσεις της κοινοτικής δράσης: το συντονισμό των οικονομικών πολιτικών και την εφαρμογή της στρατηγικής για την απασχόληση.

Ο διμερής διεπαγγελματικός κοινωνικός διάλογος ή κοινωνικός διάλογος «Val Duchesse» διαδραμάτισε καίριο ρόλο σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Σε αυτό το επίπεδο οι αυτόνομοι φορείς αποφάσισαν πρώτοι να ξεκινήσουν έναν διάλογο που θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξελίξεις όσον αφορά τις συμβάσεις. Η επιλογή αυτή που έγινε το 1985 από την UNICE, την CEEP και την CES, έφερε αποτελέσματα. Άνοιξε το δρόμο για τη συνεκτίμηση από τη συνθήκη του ρόλου των κοινωνικών εταίρων (άρθρα 138 και 139). Έδωσε στις οργανώσεις που συμμετέχουν στο διάλογο αυτό τη δυνατότητα από κοινού αναζήτησης και συζήτησης των καίριων θεμάτων της ευρωπαϊκής οικοδόμησης: την εφαρμογή μιας στρατηγικής συντονισμού σε θέματα οικονομικών πολιτικών· την πραγματοποίηση της κοινής αγοράς· την εφαρμογή του χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων· τη μετάβαση στην οικονομική και νομισματική ένωση. Στα θέματα αυτά και χάρη στο διάλογο που ανέπτυξαν μεταξύ τους, οι κοινωνικοί εταίροι ήταν σε θέση κατά τη διάρκεια συναντήσεων στη σύνοδο κορυφής ή μέσω της έγκρισης γνώμης ή συστάσεων, να επηρεάσουν τις πρόσφατες εξελίξεις και να συμμετέχουν στην εφαρμογή πολιτικών.

Η πιο θεαματική αποκρυστάλλωση της επιρροής αυτής εκδηλώθηκε κατά τη διάρκεια της διακυβερνητικής διάσκεψης του 1991 κατά την οποία μια εισήγηση κοινωνικών εταίρων (συμφωνία της 31.10.91) χρησίμευσε ως βάση για τη σύνταξη των νέων άρθρων της συνθήκης που καθορίζουν το ρόλο των κοινωνικών εταίρων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η έναρξη ισχύος των νέων διατάξεων το 1993 εισήγαγε τον διεπαγγελματικό κοινωνικό διάλογο σε μια νέα εποχή. Το δικαίωμα των κοινωνικών εταίρων να γνωμοδοτούν σχετικά με τις προτάσεις σε κοινωνικά θέματα και η ικανότητά τους να ζητούν μια αντιμετώπιση που να βασίζεται μάλλον σε συμβάσεις παρά σε νομοθεσία, τους τοποθετεί στο εξής στο κέντρο της ευρωπαϊκής κοινωνικής σκακιέρας. Η περίοδος των «κοινών γνωμών» παραχώρησε έτσι τη θέση της στη διαπραγμάτευση ευρωπαϊκών συμφωνιών πλαίσιο.

Υπογράφηκαν τρεις συμφωνίες πλαίσιο από το 1995 (γονική άδεια (Δεκέμβριος του 1995)· συμβάσεις εργασίας μερικής απασχόλησης (Ιούνιος του 1997)· συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου (Μάρτιος 1999). Η πρόοδος αυτή είναι σημαντική. Αποτελεί, στο στάδιο αυτό, ένα πρώτο στάδιο για τη χρησιμοποίηση καινοτόμων διατάξεων των άρθρων 138 και 139 της συνθήκης. Οι κοινωνικοί εταίροι είναι πράγματι σε θέση να καθορίσουν, κατόπιν δικής τους πρωτοβουλίας τα θέματα κοινού ενδιαφέροντος που επιθυμούν να θέσουν στο πλαίσιο των μελλοντικών τους διαπραγματεύσεων.

Το κοινοτικό κοινωνικό δίκαιο

Το πεδίο δράσης της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής διευρύνθηκε και διαφοροποιήθηκε μετά από τη δημιουργία της Κοινότητας. Οι πρώτες προσπάθειες με στόχο τον καθορισμό ενός χώρου επαγγελματικής κινητικότητας ολοκληρώθηκαν με διατάξεις με στόχο την καταπολέμηση στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών μεταξύ των γυναικών και των ανδρών και τη βελτίωση της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας. Η πρόοδος που σημειώθηκε πρόσφατα σε θεσμικά θέματα επιτρέπει να ανοίξει το πεδίο όσον αφορά τον κοινωνικό τομέα ιδίως στα θέματα που συνδέονται με την απασχόληση και την καταπολέμηση των διακρίσεων.

Το κοινοτικό κοινωνικό δίκαιο αφορά σήμερα τέσσερις μεγάλους τομείς: την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων· το δικαίωμα στην εργασία· την ισότητα των ευκαιριών μεταξύ των γυναικών και των ανδρών και η προστασία της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας. Οι κοινοτικές προτάσεις στους τομείς αυτούς στοχεύουν στον καθορισμό νέων δικαιωμάτων σχετικά με διακρατικά ζητήματα (ελεύθερη κυκλοφορία, ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης, απόσπαση εργαζομένων) ή για τον καθορισμό ενός κατώτατου επιπέδου δικαιωμάτων με την επιφύλαξη πιο ευνοϊκών διατάξεων σε εθνικό επίπεδο.

Η μεταφορά των προσανατολισμών που καθορίζονται από τις κοινοτικές οδηγίες στις νομοθεσίες ή στις εθνικές συλλογικές συμβάσεις αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα του ευρωπαϊκού κοινωνικού δικαίου. Οι προσπάθειες παρακολούθησης, αξιολόγησης, αλλά επίσης σύνδεσης των εθνικών διοικήσεων που είναι αρμόδιες για την εφαρμογή είναι απαραίτητες. Το πρόβλημα της κατάρτισης πάνω στο κοινωνικό κοινοτικό δίκαιο λαμβάνει αυξανόμενη σημασία.

Η ενημέρωση και η διαβούλευση με τους εργαζομένους είναι ευρέως διαδεδομένες στην Ευρώπη. Οι επιχειρήσεις, μεριμνώντας για τη δημιουργία κινήτρων και για τη συμμετοχή του προσωπικού τους και έχοντας συνειδητοποιήσει ότι αυτή η μορφή διαλόγου αποτελεί πηγή καινοτομίας και βελτίωσης της οργάνωσης της εργασίας, ανέπτυξαν σε γενικές γραμμές με δική τους πρωτοβουλία μηχανισμούς ενημέρωσης και διαβούλευσης με το προσωπικό τους. Σε διάφορες ευρωπαϊκές διατάξεις καταβλήθηκε προσπάθεια προσδιορισμού των συνθηκών και του επιπέδου αυτής της σύνδεσης των εργαζομένων με τη ζωή της επιχείρησης. Οι πρώτες οδηγίες περί «εργατικού δικαίου» των αρχών της δεκαετίας του 1970 εισήγαγαν την υποχρέωση ενημέρωσης και διαβούλευσης με τους εργαζομένους σε περίπτωση σημαντικών οικονομικών ταλαντώσεων: «ομαδικές απολύσεις» ή «μεταφορές επιχειρήσεων». Η οδηγία 94/45/ΕΚ του Συμβουλίου της 22ας Σεπτεμβρίου 1994 ορίζει την υποχρέωση για ενημέρωση των εργαζομένων και διαβούλευση με αυτούς σε επίπεδο ευρωπαϊκών ομάδων άνω των 1000 μισθωτών. Μια πιο πρόσφατη πρόταση στοχεύει στην επέκταση της υποχρέωσης αυτής στο σύνολο των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων με περισσότερους από 50 μισθωτούς.

Η προσέγγιση που ακολουθείται σε κοινοτικό επίπεδο στοχεύει στο να αποκτήσουν νέο νόημα οι εθνικές πρακτικές σε ό,τι αφορά τη διεθνοποίηση (η ενημέρωση πάνω στη στρατηγική της ευρωπαϊκής ομάδας εμπλουτίζει την ενημέρωση που διανέμεται τοπικά) και στο να προωθήσει την ισότητα στη μεταχείριση των εργαζομένων και των επιχειρήσεων. Σε μια περίοδο που σηματοδοτείται από βαθιές και ταχύτατες διαρθρωτικές μεταβολές, όπου οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πρέπει συνεχώς να προσαρμόζονται και να αναδιοργανώνονται, η συνεκτίμηση του κοινωνικού αντικτύπου της αλλαγής είναι ουσιώδης.

Οι εξελίξεις που σημειώνονται σε εθνικό επίπεδο οδηγούν στον επαναπροσδιορισμό των εσωτερικών κανόνων του παιχνιδιού που διέπουν τις ζυμώσεις μεταξύ επιπέδων και κλάδων. Παρατηρούμε ένα διπλό φαινόμενο που επηρεάζει τη συλλογική διαπραγμάτευση: μια κίνηση χειραφέτησης των αποκεντρωμένων επιπέδων σε σχέση με τους κανονισμούς ή τους προσανατολισμούς που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στα κεντρικά επίπεδα και ένα κίνημα εμπλουτισμού των περιεχομένων των διαπραγματεύσεων.

Η κίνηση αυτή δεν οδήγησε προς το παρόν σε αποσαφήνιση της θέσης του ευρωπαϊκού επιπέδου. Η συνεχής συσσώρευση των ίδιων θεμάτων διαπραγμάτευσης - καθώς το επίπεδο του ευρωπαϊκού πλαισίου μεταφράζεται σε εθνικό επίπεδο και συγκεκριμενοποιείται έπειτα σε επίπεδο κλάδου και επιχείρησης - θα οδηγούσε στον καθορισμό πολύ γενικών προσανατολισμών στο πιο υψηλό επίπεδο. Η αναζήτηση συμπληρωμάτων μεταξύ των διαφόρων επιπέδων καταλαμβάνει κεντρική θέση στο πλαίσιο αυτό.

Κάποιες πρόσφατες εξελίξεις, είτε πρόκειται για αποκεντρωμένες πρωτοβουλίες είτε για πρωτοβουλίες ευρωπαϊκών οργανώσεων κοινωνικών εταίρων, αναδεικνύουν μια τάση στο συντονισμό των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό ισχύει συγκεκριμένα σε ό,τι αφορά τη συνδικαλιστική δράση σε θέματα μισθών στις διαμεθοριακές περιοχές. Παρατηρείται γενικότερα μια αυξανόμενη διάδοση θεμάτων και πρακτικών και μια αυξανόμενη συνεκτίμηση της συμμετοχής στην Ένωση στις συζητήσεις σε εθνικό ή αποκεντρωμένο επίπεδο μεταξύ των κοινωνικών εταίρων.

Οι πρακτικές που ρυθμίζουν το πλαίσιο του διαλόγου, το αποτέλεσμα των συλλογικών διαπραγματεύσεων, των όρων της συλλογικής δράσης και των όρων ρύθμισης των διαφορών εξακολουθούν ωστόσο να ρυθμίζονται σε εθνικό επίπεδο. Το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν υπεισέρχεται στα θέματα αυτά που βασίζονται σε ισχυρές εθνικές παραδόσεις.

Τα κοινωνικά σύμφωνα για την απασχόληση

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 υπογράφηκαν τριμερή σύμφωνα ή συμφωνίες για την απασχόληση σε πολλά κράτη μέλη. Η θεαματική αυτή επικράτηση της τριμερούς σύνθεσης των διαπραγματεύσεων για θέματα που συνδέονται με την προώθηση της απασχόλησης, με τον έλεγχο του πληθωρισμού και με τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων κοινωνικής προστασίας σηματοδοτεί ένα νέο στάδιο για τις ευρωπαϊκές εργασιακές σχέσεις.

Μέσω των κοινωνικών συμφώνων οι κοινωνικοί εταίροι καλούνται να παρέμβουν σε τομείς που ανήκαν παραδοσιακά στη δημόσια σφαίρα: η πολιτική υπέρ της απασχόλησης ή οι προσανατολισμοί της οικονομικής πολιτικής. Σε αντιστάθμισμα αυτοί δέχονται να διαπραγματευθούν, ανεξάρτητα από την αυτονομία τους όσον αφορά τις συμβάσεις, τους προσανατολισμούς πλαίσιο σχετικά με την εξέλιξη των μισθών ή την προσαρμογή της λειτουργίας της αγοράς εργασίας.

Οι προσπάθειες που καταβάλλουν τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της εισόδου στην ΟΝΕ δεν θα είχαν επιτευχθεί δίχως συνεργασία και δίχως τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στους τομείς αρμοδιότητάς τους.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών αυτή η εταιρική προσέγγιση ακολουθήθηκε από πολλά κράτη μέλη που συμμετέχουν στη διαπραγμάτευση «συμφώνων της δεύτερης γενιάς». Ο στόχος είναι λοιπόν να προετοιμαστούν και μάλιστα να τεθούν υπό έλεγχο οι υφιστάμενες εξελίξεις: ο εκσυγχρονισμός των αγορών και η ενίσχυση του ανταγωνισμού και της απαίτησης για ανταγωνισμό, η θεαματική άνοδος της κοινωνίας της πληροφορίας και η βιώσιμη μεταβολή των τρόπων παραγωγής, κατανάλωσης και ζωής· η δημογραφική γήρανση και οι νέες διευθετήσεις μεταξύ των γενεών που αυτή συνεπάγεται· η ανάπτυξη της ευελιξίας του χρόνου εργασίας και το ζήτημα της διατήρησης των δικαιωμάτων σε περίπτωση επαγγελματικής σταδιοδρομίας που χαρακτηρίζεται από διακοπές και επαναπροσανατολισμούς.

Στο πλαίσιο αυτό ο κοινωνικός διάλογος γνώρισε μια ανανέωση της σημασίας του. Κύριος άξονας για τη συμμετοχή των εκπροσώπων ενεργών δυνάμεων στις αποφάσεις που τις αφορούν, έγινε ο χώρος έκφρασης μεγαλύτερων προσδοκιών για τις συνέπειες για το σύνολο της κοινωνίας.

Η κίνηση προς την έγκριση κοινωνικών συμφώνων σε εθνικό επίπεδο προκάλεσε μια παράλληλη προσέγγιση σε κοινοτικό επίπεδο. Το ευρωπαϊκό σύμφωνο για την απασχόληση το σχέδιο του οποίου ξεκίνησε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κολωνία επιδιώκει να αναπαραγάγει σε ευρωπαϊκό επίπεδο την εξαιρετικά θετική δυναμική που εφαρμόστηκε σε πολλά κράτη μέλη.

Για να επιτύχει, η προσέγγιση αυτή συνεργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο χρειάζεται την πλήρη συμμετοχή όλων και κυρίως των κοινωνικών εταίρων. Παρουσιάζει, δίπλα σε άλλες πτυχές που τονίζονται στην έκθεση αυτή, την πραγματικότητα μιας «απογείωσης» των εργασιακών σχέσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.