Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τις «Σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Κούβας»

(97/C 56/17)

Στις 23 Νοεμβρίου 1995 και σύμφωνα με το άρθρο 23 του Εσωτερικού Κανονισμού της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: «Σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Κούβας».

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, εμπορικής και αναπτυξιακής πολιτικής στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 15 Ιουλίου 1996 (Εισηγητής ο κ. Baeza Sanjuan).

Κατά την 339η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 31ης Οκτωβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Κούβα υπήρξε η τελευταία μεγάλη ευρωπαϊκή αποικία στη Λατινική Αμερική που επεδίωξε την ανεξαρτησία της (1898). Ταυτόχρονα, και ως το 1909, πέρασε στη διoίκηση των Ηνωμένων Πολιτειών, η κυβέρνηση των οποίων υποχρέωσε την ενσωμάτωση στο Κουβανικό Συντάγμα του δικαιώματος παρέμβασής της στη νήσο (Tροπολογία Platt, 1902). Έως τον θρίαμβο της επανάστασης, η οικονομία και η πολιτική της Κούβας βρίσκονταν κάτω από ισχυρή αμερικανική επίδραση.

1.2. Από το 1959 και εξής, η Κούβα προσπάθησε να αποκτήσει ανεξαρτησία στις εξωτερικές σχέσεις της και να εξερευνήσει το δικό της δρόμο για την οικονομική ανάπτυξη, πράγμα που προκάλεσε την έναρξη της (με τεράστιες συνέπειες) αντίθεσής της με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Από τη στιγμή αυτή, εδραιώθηκαν οι προνομιακές σχέσεις της με τη Σοβιετική Ένωση και τις χώρες του ονομαζόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Από το 1960 άρχισαν να εμφανίζονται ορισμένες άλλες πλευρές που χαρακτηρίζουν το πρωτότυπο κουβανικό πρότυπο: έλλειψη πολιτικής δημοκρατίας, οικονομική συγκέντρωση και υψηλά επίπεδα κοινωνικής προστασίας σε σύγκριση με το γεωπολιτικό περίγυρο.

2. Η κρίση του κουβανικού οικονομικού προτύπου

2.1. Η στενή σύνδεση της Κούβας με το στρατόπεδο του υπαρκτού σοσιαλισμού επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την διεθνή εξειδίκευση, καθώς και την αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας της. Η ένταξή της σ'αυτό το στρατόπεδο επέτρεψε να αντιμετωπιστεί ένα σημαντικό τμήμα των προβλημάτων που δημιουργήθηκαν από τη διεθνή αγορά. Με τον τρόπο αυτό, έως το 1989, η Κούβα επωφελήθηκε από δέσμια ζήτηση, υψηλές τιμές για την παραγωγή της ζάχαρής της, εμπορικές εγγυήσεις, ευνοϊκή χρηματοδότηση και διεθνή ενίσχυση εκ μέρους των χωρών της COMECON.

2.2. Αντιθέτως, η συγκέντρωση του εξωτερικού εμπορίου της (περίπου το 85 % της αξίας των συναλλαγών προέρχονταν από τις χώρες COMECON και πάνω από το 50 % από τη Σοβιετική Ένωση), η εξάρτηση από τις ξένες βιομηχανικές και ενεργειακές εισροές - καθώς και μια ισχυρή εξειδίκευση - επιβεβλημένη από την COMECON - των προϊόντων που προορίζονταν για εξαγωγή (κυρίως ζάχαρη, καπνός και νικέλιο και, σε μικρότερο βαθμό, εσπεριδοειδή και αλιευτικά προϊόντα) κατέστησαν άκρως τρωτή την οικονομία της Κούβας. Παραδόξως, οι ενισχύσεις που προέρχονταν από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είχαν ως αποτέλεσμα επίσης να συγκαλυφθεί η έλλειψη αποτελεσματικότητας και η αποδιοργάνωση ορισμένων τομέων της κουβανικής οικονομίας.

2.3. Σε μεγάλο βαθμό, η σημερινή κρίση της Κούβας αποτελεί αποτέλεσμα της κατάρρευσης του προτύπου διεθνούς ένταξης που υιοθετήθηκε από την οικονομία της ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '70. Η ταχεία κατάρρευση του ανατολικού στρατοπέδου έπληξε σοβαρά την οικονομία της Κούβας, η οποία ξαφνικά έχασε όλες τις δυνατότητες διεθνών μεταβιβάσεων στις οποίες είχε συνηθίσει, τις αγορές στις οποίες προσανατόλιζε τις εξαγωγές της, καθώς και τους προμηθευτές των βασικών πηγών της (το 1992, οι συναλλαγές με τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες της Ευρώπης έφτασαν μόνο στο 7 % της παραδοσιακής αξίας τους).

2.4. Η έλλειψη ενεργειακής τροφοδοσίας, από κοινού με την έλλειψη ανταλλακτικών, έπληξαν σοβαρά τις μεταφορές και συνέβαλαν στο να μειωθεί κατά 85 % η βιομηχανική ικανότητα. Τα έσοδα από τις εξαγωγές μειώθηκαν από 5 324 εκατ. δολλάρια το 1989 σε 1 800 εκατ. το 1993, η ικανότητα εξαγωγής από 8 εκατ. δολλάρια το 1989 σε 2 200 εκατ. το 1992, το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕγχΠ) μειώθηκε πάνω από 35 % μεταξύ του 1989 και του 1992. Επίσης, η σημαντική μείωση ζαχαροκάλαμου (4 εκατ. τόννοι στην περίοδο 1993/94 έναντι 7,1 εκατ. το 1991/92) στέρησε την Κούβα από εισοδήματα αξίας 500 εκατ. δολλαρίων, αυξάνοντας έτσι την κρίση ρευστότητας.

2.5. Η πτώση των εισαγωγών, από το 1990 και εξής, οδήγησε σε συρρίκνωση της συνολικής προσφοράς 7 και η συνακόλουθη έλλειψη ενδιάμεσων εισροών σε οξεία μείωση της εσωτερικής παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών. Με όλον τον πληθυσμό απασχολούμενο στον δημόσιο τομέα, η παραγωγικότητα της εργασίας έπεσε κατακόρυφα 7 και, για να διατηρηθούν οι ονομαστικοί μισθοί, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να καθιερώσει δελτία στα είδη κατανάλωσης. Καθώς ο νόμος δεν επέτρεπε στους Κουβανούς να δαπανούν όλα τα έσοδά τους, δημιουργήθηκε η ευκαιρία για μια παράλληλη (παράνομη) αγορά αγαθών και υπηρεσιών, η τροφοδοσία της οποίας γινόταν με παράνομη εκτροπή μέρους της κρατικής παραγωγής. Με τις επίσημες τιμές παγωμένες, οι τιμές της παράλληλης αγοράς είχαν αστρονομική αύξηση και το γενικό πλαίσιο της διετίας 1990/91 υπήρξε σαφώς πληθωριστικό.

2.6. Η τουριστική δραστηριότητα εισήγαγε έναν παράγοντα δυναμισμού στη διεργασία. Η ανάπτυξή της, υπό την προστασία του νόμου περί εξωτερικών επενδύσεων του 1982, επέτρεψε την παραγωγική απασχόληση ενός τμήματος του εργατικού δυναμικού και προσπόρισε συνάλλαγμα στην κυβέρνηση. Σύμφωνα με την κουβανική νομοθεσία, η πρόσληψη αυτού του προσωπικού δεν μπορούσε να γίνει άμεσα από τον εξωτερικό επενδυτή, ο οποίος έπρεπε να συνάψει με τις αρχές σύμβαση για την πρόσληψη των υπαλλήλων που χρειαζόταν, με το σύστημα του «δανεισμού εργαζομένων». Οι τουριστικές επιχειρήσεις, μη δυνάμενες να δώσουν κίνητρα στους υπαλλήλους τους σε χρήμα, αναγκάζονταν να τους πληρώνουν σε είδος, επιτρέποντάς τους την τρέχουσα χρήση των εγκαταστάσεών τους (μαγειρικά σκεύη, είδη καθαρισμού κ.λπ.), στην οποία πρέπει να προστεθούν και τα αντικείμενα που εισάγονται από τους τουρίστες (ρούχα, είδη αρωματοποιίας κ.λπ.). Κατ'αυτόν τον τρόπο, εμφανίσθηκε μια αυξανόμενη ροή άδηλων εισαγωγών, η οποία κατέληγε στην παράλληλη αγορά.

2.7. Ανήσυχη για το πληθωριστικό πλαίσιο και ενώπιον της ακαμψίας των μέσων της οικονομικής πολιτικής της, η κυβέρνηση διατήρησε αυστηρά περιορισμένη την προσφορά χρήματος. Η αύξηση των συναλλαγών, η οποία ευνοήθηκε από τις άδηλες εισαγωγές που συνδέονταν με τον τουριστικό τομέα, οδήγησε βαθμιαία στην ανάπτυξη ενός αντιπληθωριστικού γενικού πλαισίου, το οποίο έλαβε ανησυχητικές διαστάσεις κατά τους πρώτους μήνες του 1993, με σχεδόν ολική κατάρρευση των συναλλαγών σε χρήμα και τη γενίκευση μιας οικονομίας βασισμένης στην ανταλλαγή προϊόντων, με υψηλότατο κόστος συναλλαγής, στην οποία οι Κουβανοί αφιέρωναν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους.

3. Κοινωνική και εργασιακή κατάσταση

3.1. Ένα σημαντικό τμήμα των πολιτικών αναλυτών είχε προβλέψει ότι η απελπιστική οικονομική κατάσταση θα προκαλέσει άμεση κοινωνική έκρηξη, που θα οδηγήσει στην πτώση του κουβανικού καθεστώτος. Χωρίς να υποτιμά κανείς την αξία του κινήματος κατάληψης των πρεσβειών το 1991 ή την «κρίση των balseros» το 1994, οι προβλέψεις αυτές δεν υλοποιήθηκαν, πράγμα που ως ένα βαθμό οφείλεται στο φόβο απώλειας των υψηλών επιπέδων κοινωνικής προστασίας, ιδίως στους τομείς της εκπαίδευσης και της υγείας, οι οποίοι ήταν και από τα κυριότερα προσδιοριστικά σημεία της επανάστασης.

3.2. Η υγεία παρέχεται δωρεάν, ακόμη και - έως πριν ένα χρόνο - η αισθητική χειρουργική. Υπάρχει ένας γιατρός για κάθε 240 κατοίκους, η υγειονομική προστασία καλύπτει τις αγροτικές ζώνες, η παιδική θνησιμότητα είναι >NUM>9,4/

>DEN>1000

, η διάρκεια ζωής είναι 76 έτη και το 95 % των παιδιών έχουν εμβολιασθεί. Οι δείκτες τοποθετούν την Κούβα σε μια εξαιρετική θέση μεταξύ των αναπτυσσόμενων χωρών. Η οικονομική κρίση, ωστόσο, μείωσε αισθητά την διαθεσιμότητα φαρμάκων, καθιστώντας πιο δύσκολη τη νοσοκομειακή περίθαλψη.

3.3. Στον εκπαιδευτικό τομέα, το 94 % των Κουβανών ξέρει γραφή και ανάγνωση, το 50 % πραγματοποιεί δευτεροβάθμιες σπουδές, το 20 % σπουδές επαγγελματικής κατάρτισης και το 10 % πανεπιστημιακές. Για το λόγο αυτό, μπορεί να δηλωθεί ότι η κουβανική κοινωνία συγκαταλέγεται στις κοινωνίες με τις καλύτερες εκπαιδευτικές αποδόσεις μεταξύ των αναπτυσσόμενων χωρών.

3.4. Η γυναίκα στην Κούβα έχει μεγάλες δυνατότητες συμμετοχής στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή της χώρας της, χάρη στην ισχύουσα νομοθεσία και στην εκτεταμένη και έγκαιρη σχολική εκπαίδευση. Το 41 % των εργαζομένων είναι γυναίκες, με πλειοψηφία στους τομείς της εκπαίδεσης και της υγείας. Επίσης, γυναίκες είναι το 23 % των μελών της Εθνικής Συνέλευσης Λαϊκής Εξουσίας. Ωστόσο, η Ομοσπονδία Γυναικών της Κούβας (FMC) κατήγγειλε πρόσφατα ότι οι γυναίκες συνεχίζουν να ασχολούνται κατά κύριο λόγο με τις οικιακές εργασίες και ότι κυρίως οι άνδρες είναι αυτοί που ασκούν τα καθήκοντα μεγάλης ευθύνης στις επιχειρήσεις, ακόμη και σε εκείνους τους τομείς στους οποίους είναι μειοψηφία. Επίσης ανησυχητική είναι η αύξηση της πορνείας από κοινού με την αύξηση των επισκεπτών, έτσι η ΟΚΕ, εκφράζει την άποψή της ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να υιοθετήσουν νομοθετικά μέτρα που θα επιτρέψουν την δίωξη των υπηκόων τους που προβαίνουν σε σεξουαλικό τουρισμό επιδιώκοντας σχέσεις με ανήλικα άτομα. Με την έννοια αυτή η ΟΚΕ χαιρετίζει τη δήλωση του «Παγκόσμιου Συνεδρίου κατά του Σεξουαλικού Εμπορίου και της Εκμετάλλευσης των Παιδιών» (28 Αυγούστου 1996) που υιοθετήθηκε ομόφωνα από 1 301 εκπροσώπους 125 χωρών.

3.5. Άλλος σημαντικός παράγοντας της πολιτικής σταθερότητας έγκειται στον έντονο εθνικισμό ενός σημαντικού μέρους του πληθυσμού της Κούβας, ο οποίος, μολονότι επικρίνει το πολιτικό καθεστώς, απορρίπτει οποιαδήποτε λύση που είναι δυνατό να θεωρηθεί ως μείωση της εθνικής κυριαρχίας. Επίσης, θα πρέπει να μην υποτιμηθεί, με την έννοια αυτή, η μεθοδική καταπίεση ορισμένων δραστηριοτήτων που είναι ανοικτά αντίθετες στην κυβερνητική πολιτική.

3.6. Αντιθέτως με ό,τι συμβαίνει στο οικονομικό πεδίο, είναι δύσκολο να βρεί κανείς στοιχεία που να επιτρέπουν να ορίσει με σαφήνεια το σημερινό κουβανικό εργασιακό σκηνικό. Μπορεί να δηλωθεί, ωστόσο, ότι ο αριθμός των απασχολούμενων πέρασε από 2,5 εκατ. το 1975 σε 4,5 το 1994. Το επίσημο ποσοστό ανεργίας είναι 3 % του ενεργού πληθυσμού, μολονότι η καλυμμένη ανεργία ξεπερνά ευρύτατα αυτό το ποσοστό.

3.7. Η αγορά εργασίας είναι έντονα κατακερματισμένη.

3.7.1. Οι εργαζόμενοι με συμβάσεις στις κρατικές επαρχιακές ή τοπικές επιχειρήσεις, κατά πλειοψηφία, είναι απογοητευμένοι λόγω της παρατεταμένης κρίσης που καθιστά δύσκολη τη συνέχιση της παραγωγής στους διαφόρους τομείς. Η περιορισμένη χρησιμότητα του κουβανικού νομίσματος για την αγορά καταναλωτικών αγαθών συμβάλλει, επίσης, στην αποθάρρυνση της εργασίας, και προκαλεί την εγκατάλειψη, εκ μέρους των πιο ειδικευμένων επαγγελματιών, των ευθυνών τους και την αναζήτηση απασχόλησης που θα τους επιτρέψει να αποκτήσουν συνάλλαγμα.

3.7.2. Οι ξένοι επιχειρηματίες δεν μπορούν να προσλάβουν κατ'ευθείαν Κουβανούς εργαζόμενους και οφείλουν να προσφύγουν στις υπηρεσίες μιας ειδικής κρατικής υπηρεσίας, που δημιουργήθηκε για το σκοπό αυτό. Η κατάσταση αυτή έχει επανειλημμένα επικριθεί εκ μέρους των ευρωπαϊκών επενδυτών, οι οποίοι έχουν επίσης εκδηλώσει τη δυσφορία τους για την υποχρέωση να πληρώνουν την εν λόγω υπηρεσία σε δολλάρια, ενώ αυτή πληρώνει τους απασχολούμενους σε πέσος. Οι Κουβανοί που εργάζονται σε επιχειρήσεις εξωτερικών κεφαλαίων έχουν ορισμένα πλεονεκτήματα (πληρωμή εν μέρει σε συνάλλαγμα ή σε είδος), ενώ δεν διαθέτουν οποιοδήποτε δικαίωμα διαπραγματεύσεων έναντι του εργοδότη ή της υπηρεσίας προσλήψεων, κατάσταση που ενδέχεται να επιδεινωθεί σε περίπτωση δημιουργίας ελεύθερων ζωνών.

3.7.3. Το 1993 θεσπίσθηκε η αυτοαπασχόληση και απελευθερώθηκε η άσκηση περίπου 200 δραστηριοτήτων. Το αποτέλεσμα ήταν σημαντικό και ο αριθμός των αυτόνομων εργαζομένων πέρασε από 210 000 το 1988 σε περίπου 1 000 000 το 1995. Αυτός ο τομέας των εργαζομένων για ίδιο λογαριασμό, που παρουσιάζει τεράστιο δυναμισμό, επέτρεψε την απορρόφηση σημαντικού αριθμού ανέργων και υποαπασχολούμενων και συνέβαλε, επίσης, στη μείωση του δημόσιου ελλείμματος. Αυτή η πρωτογενής συνεργασία αυτόνομων εργαζόμενων μπορεί να αποτελέσει το έμβρυο μελλοντικών ΜΜΕ, από τη στιγμή που θα εξαφανισθούν τα νομοθετικά εμπόδια που παρεμποδίζουν σήμερα τη δραστηριότητα αυτή.

3.8. Η Συνομοσπονδία Κουβανών Εργαζομένων (CTC) είναι η μοναδική συνδικαλιστική οργάνωση που επιτρέπεται στην Κούβα. Με ισχυρές διασυνδέσεις στην κρατική μηχανή, η δραστηριότητά της έναντι της σημερινής διαδικασίας μεταρρυθμίσεων είναι πολύ σημαντική σε σχέση με το στρατό ή τη δραστηριότητα του κουμμουνιστικού κόμματος. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι ανύπαρκτες και οι μισθοί καθορίζονται από την Κρατική Επιτροπή Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. Το κουβανικό σύνταγμα απαγορεύει τις απεργίες.

4. Σημερινή διαδικασία οικονομικών μεταρρυθμίσεων

4.1. Η διάλυση του στρατοπέδου του υπαρκτού σοσιαλισμού ώθησε την κυβέρνηση της Κούβας να υιοθετήσει μια σειρά μεταρρυθμίσεων στον πεδίο της οικονομίας. Οι πρώτες μεταρρυθμίσεις εντάσσονται σε ένα πρόγραμμα εθνικής έκτακτης κατάστασης που αποκαλείται Ειδική Περίοδος σε Ειρηνικούς Καιρούς (1990) και προβλέπει ακόμη και την πιθανότητα να εκλείψουν τελείως οι οικονομικές διασυνδέσεις με το εξωτερικό. Τα μέτρα αυτού του προγράμματος μπορούν να συγκεντρωθούν γύρω από τρεις άξονες:

- Μείωση και κατανομή της κατανάλωσης του πληθυσμού, με τη χορήγηση κατωτέρων ποσοτήτων προϊόντων και υπηρεσιών σε κάθε άτομο. Δραστική μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης 7

- Συγκέντρωση των πόρων σε παραδοσιακούς εξαγωγικούς τομείς (κυρίως νικέλιο και ζάχαρη) και σε τρία προγράμματα εργασίας που προορίζονται να εξασφαλίσουν τη διατροφή του πληθυσμού και να αυξήσουν τα έσοδα σε συνάλλαγμα: επισιτιστικό πρόγραμμα, πρόγραμμα βιοτεχνολογίας και φαρμακευτικής βιομηχανίας και τουριστικό πρόγραμμα 7

- Ορθολογισμός των οικονομικών σχέσεων με το εξωτερικό, με ενίσχυση της προοδευτικής αποκέντρωσης λήψεως αποφάσεων για τις εισαγωγές και εξαγωγές, αναζήτηση νέων αγορών, θέσπιση εναλλακτικών μορφών συμφωνιών και ενίσχυση των εξωτερικών επενδύσεων.

Τα περιορισμένα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν μέσω των μέτρων αυτών ευνόησαν την υιοθέτηση μιας νέας σειράς μεταρρυθμίσεων από την κουβανική κυβέρνηση, ακόμη πιο βαθιών, οι οποίες αποσκοπούσαν στην εξάλειψη των εσωτερικών και εξωτερικών περιορισμών της οικονομίας και οι οποίες αναλύονται στη συνέχεια.

4.2. Εσωτερική μετατρεψιμότητα του νομίσματος

4.2.1. Τον Αύγουστο του 1993, η κυβέρνηση υιοθέτησε την πρώτη και σημαντικότερη απόφασή της περί οικονομικής ελευθέρωσης, με την αποποινικοποίηση της κατοχής ξένου συναλλάγματος από τους Κουβανούς (Νομοθετικό Διάταγμα 140/93). Το μέτρο δικαιολογήθηκε επίσημα ως νομική αναγνώριση μιας ήδη υπάρχουσας κατάστασης και ως μέσο εξασφάλισης πρόσθετων εσόδων για την κυβέρνηση σε συνάλλαγμα, με την ενθάρρυνση των μεταφορών κεφαλαίων από Κουβανούς μόνιμους κατοίκους αλλοδαπής στις οικογένειές τους στην Κούβα και με τη δαπάνη των κεφαλαίων αυτών σε τουριστικά καταστήματα, τα οποία ιδρύθηκαν πάλι από την κυβέρνηση. Η έκτασή του, όμως, υπερέβη κατά πολύ τους μετριοπαθείς αυτούς στόχους.

4.2.2. Η σιωπηρή νομιμοποίηση των συναλλαγών σε συνάλλαγμα επέτρεψε τη σταδιακή διεύρυνση της προσφοράς χρήματος, η οποία παρουσιάζεται έκτοτε ως «διπλή» προσφορά, σε κουβανικά πέσος και σε δολλάρια. Οι παράλληλες αγορές έλαβαν μια συνεχώς διογκούμενη ένεση ρευστότητας, η οποία τις αναζωογόνησε 7 εμφανίστηκε μια άτυπη (μολονότι νόμιμη) αγορά συναλλάγματος, με συναλλαγματική ισοτιμία δολλαρίου προς κουβανικό πέσο (CUP), η οποία αποκλίνει από την επίσημη ισοτιμία 1 CUP = 1 $ (που είχε καθιερωθεί από τον καιρό της Επανάστασης) και αποτελεί δείκτη της υψίστης σημασίας του επαναπροσανατολισμού των οικονομικών παραγόντων στη δραστηριότητα αυτής της αγοράς. Το κοινό, απαλλαγμένο πλέον από τις εξουθενωτικές προσπάθειες που απαιτούσε η οικονομία της ανταλλαγής, μπόρεσε να στρέψει την προσοχή του στις παραγωγικές δραστηριότητες και να ξεπεράσει σιγά-σιγά το μαρασμό του.

4.2.3. Επιπροσθέτως, η καλούμενη «δολλαριοποίηση» της κουβανικής οικονομίας αύξησε την ισότητα ευκαιριών μεταξύ των Κουβανών, που μπορούν πλέον όλοι, ελεύθερα, να συνάπτουν συναλλαγές σε συνάλλαγμα με τους επισκέπτες από το εξωτερικό. Η κυβέρνηση ωφελήθηκε επίσης από την καθιέρωση ενός οικονομικού δείκτη όπως η ανεπίσημη ισοτιμία δολλαρίου-πέσο, διότι της δίνει τη δυνατότητα να ασκεί ορισμένο έλεγχο στις δραστηριότητες αυτής της ανεπίσημης αγοράς. Έτσι, η ανεπίσημη υποτίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας του νομίσματος (που, τον Αύγουστο του 1994, έφθασε στα 120 CUP για 1$) της χρησίμευσε ως αφορμή για την υιοθέτηση μέτρων ενίσχυσης του CUP έναντι του δολλαρίου.

4.2.4. Δηλάδη, η αποποινικοποίηση της κατοχής συναλλάγματος μπορεί να χαρακτηρισθεί ως σημείο καμπής για την κουβανική οικονομία. Μετά την καθιέρωση αυτού του μέτρου, η κυβέρνηση δεν μπορεί να υποχωρήσει όσον αφορά τις ελευθερωτικές μεταρρυθμίσεις της, χωρίς να επιφέρει ταχεία υποτίμηση της ισοτιμίας του κουβανικού πέσο έναντι του δολαρίου και δεν μπορεί να καταργήσει τη νομισματική δυαδικότητα, χωρίς να προκαλέσει πληθωριστική κατάρρευση εφάμιλλη με εκείνη που επαπειλείτο το 1993. Όσο ορθό και αν είναι να επισημανθεί σθεναρότατα στις κουβανικές αρχές η ύφεση που θα επιφέρει η προσπάθεια να καταργηθεί η νομισματική δυαδικότητα πριν ολοκληρωθεί η διεργασία της οικονομικής ελευθέρωσης, άλλο τόσο δεν πρέπει να υποτιμηθεί η μεταρρύθμιση που ανέδειξε την Κούβα σε μία από τις λίγες οικονομίες στον κόσμο, στην οποία παρουσιάζεται αυτό που είναι τεχνικώς γνωστό ως «εσωτερική μετατρεψιμότητα του νομίσματος». Προσβλέποντας στο μέλλον, η αδιάκριτη και εναλλακτική κυκλοφορία του πέσο και του δολλαρίου αποτελεί την πιο σαφή εγγύηση της ελευθέρωσης που έχει συντελεσθεί μέχρι σήμερα.

4.3. Μερική ιδιωτικοποίηση της οικονομίας

4.3.1. Η ιδέα που κυριαρχεί σ'αυτή τη νέα οικονομική πολιτική, και που αποτελεί το βασικό πυρήνα των απορρυθμίσεων, είναι ότι, δεδομένης της προσφοράς των δολλαρίων που κυκλοφορούν στην κουβανική οικονομία (προσφορά που βραχυπρόθεσμα είναι σχετικά ανελαστική), κάθε αύξηση των εσωτερικών συναλλαγών θα χρειασθεί πρόσθετη ρευστότητα, η οποία θα μπορεί να τροφοδοτηθεί μόνο με κουβανικά πέσος (η προσφορά των οποίων είναι περισσότερο ελαστική, δεδομένης της ύπαρξης ενός σημαντικού όγκου αποταμίευσης με τη μορφή τραπεζικών καταθέσεων). Στην περίπτωση αυτή θα εκδηλωθεί μια τάση ανατίμησης του πέσο έναντι του δολαρίου πράγμα που θα συμβεί ενώ η κυβέρνηση θα διατηρήσει ικανοποιητικό έλεγχο επί της οικονομίας. Λόγω των περιορισμών της κρατικής παραγωγής, η κυβέρνηση δεν διέθετε κανένα άλλο μέσο θεραπείας για την επίτευξη αυτού του μακροοικονομικού στόχου, εκτός από την ενθάρρυνση των ιδιωτικών συναλλαγών.

4.3.2. Έτσι, επέτρεψε την εργασία για ίδιο λογαριασμό για ορισμένες βιομηχανικές δραστηριότητες και υπηρεσίες (ΝΔ 141/93) και, ταυτόχρονα, προέβη στην αποκέντρωση της γεωργικής παραγωγής μέσω της δημιουργίας «βασικών μονάδων γεωργικής παραγωγής», δηλαδή γεωργικών συνεταιρισμών.

4.3.3. Επιπλέον, η κυβέρνηση αύξησε τις τιμές ορισμένων αγαθών κρατικής παροχής (Μάιος 1994), κατάργησε τις «ατέλειες», καθιέρωσε πληρωμή για την πρόσβαση σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες εκτός από την εκπαίδευση και την υγεία (Ιούνιος 1994) και θέσπισε ένα μηχανισμό για την αναδιάρθρωση του προσωπικού του δημόσιου τομέα, ο οποίος προβλέπει τη σύσταση πλεονασμάτων εργαζομένων με μακροχρόνιες περιόδους αποζημίωσης (Αύγουστος 1994), ενθαρρύνοντας έτσι την εγκατάλειψη του δημόσιου τομέα και την απασχόληση για ίδιο λογαριασμό στον ιδιωτικό.

4.3.4. Τέλος, αποκατέστησε τις «ελεύθερες αγροτικές αγορές» όπως αποκαλούνται στην Κούβα (ΝΔ 191/94), που είχαν καταργηθεί το 1989.

4.3.5. Οι «ελεύθερες αγροτικές αγορές» είχαν κεφαλαιώδη σημασία για την ανάπτυξη των «βασικών μονάδων γεωργικής παραγωγής». Σκοπός των μονάδων αυτών ήταν να καθιερωθεί η αυτόνομη διαχείριση, με την επ'αόριστον απόδοση της επικαρπίας της γης στους γεωργικούς συνεταιρισμούς, ενώ η κυριότητά της εξακολουθούσε να ανήκει στο Κράτος. Αρχικά ήταν υποχρεωμένες να πωλούν όλη την παραγωγή τους στο Κράτος. Μετά τη δημιουργία των αγροτικών αγορών, όμως, οι βασικές μονάδες συνάπτουν σύμβαση για ορισμένο όγκο παραγωγής με την κυβέρνηση και μπορούν να πωλούν τα πλεονάσματά τους στην ελεύθερη αγορά. Με το κίνητρο αυτό, η γεωργία της χώρας βελτίωσε σημαντικά την αποτελεσματικότητά της διευκολύνοντας την πρόσβαση του πληθυσμού στα προϊόντα της.

4.3.6. Ως αποτέλεσμα αυτών των μεταρρυθμίσεων, οι οποίες αποσκοπούσαν σε κάποια - περιορισμένη και ατελή - «ιδιωτικοποίηση» της οικονομίας της Κούβας, το πέσο άρχισε να χρησιμοποιείται και πάλι στις συναλλαγές μεταξύ ιδιωτών και κυκλοφορεί σε εναλλακτική βάση με το δολλάριο, έναντι του οποίου έχει ανατιμηθεί αισθητά (ανεπίσημη ισοτιμία γύρω στα 25 CUP = 1 $ στις αρχές του 1996 και 22 CUP = 1$ τον Ιούλιο του 1996).

4.4. Μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης

4.4.1. Αναδιοργάνωση και απλοποίηση της κρατικής μηχανής (ΝΔ 147/94), με μείωση και συνένωση οργανισμών, με στόχο τη μείωση των δημόσιων δαπανών.

4.4.2. Αποκέντρωση ορισμένων τομέων και αύξηση της αυτονομίας των δημόσιων επιχειρήσεων.

4.5. Άλλα μέτρα

4.5.1. Ιδιαίτερα πρέπει να τονισθεί η προσπάθεια που κατέβαλαν οι κουβανικές αρχές για την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων. Από το 1990 ενισχύθηκε η συγκρότηση κοινών επιχειρήσεων, με διευκόλυνση του επαναπατρισμού των κερδών χωρίς καμία απαγόρευση, εκτός από την καταβολή δασμών και φόρων για τα κέρδη. Η Κούβα επωφελήθηκε από νέες τεχνολογίες, νέες αγορές και εισέπραξε περίπου το 50 % των επιχειρησιακών κερδών.

4.5.2. Το Σεπτέμβριο του 1995 εγκρίθηκε ένας νέος νόμος (77/95) για τη ρύθμιση των επενδύσεων, ο οποίος συγκεντρώνει ένα τμήμα των κυριότερων προσδοκιών των ξένων επιχειρηματιών, μεταξύ των οποίων η εγγύηση της μη κατάσχεσης αγαθών. Ο επενδυτής μπορεί να επενδύσει το σύνολο του κεφαλαίου της επιχείρησης που λειτουργεί στην Κούβα και να δρα σε όλους τους τομείς, εκτός από την άμυνα, την υγεία και την εκπαίδευση.

4.5.3. Όπως επισημάνθηκε και ανωτέρω, η κουβανική κυβέρνηση επέλεξε την τουριστική δραστηριότητα ως έναν από τους κυριότερους κινητήρες οικονομικής μεταρρύθμισης της νήσου. Η πρόσφατη αναδιάρθρωση και εξειδίκευση του τομέα ευνοεί την ταχύτερη ανάπτυξή του. Σήμερα παρέχει μια σημαντική ποσότητα συναλλάγματος (600 εκατομ. δολλάρια το 1994) και απασχολεί άμεσα 70 000 Κουβανούς. Το ετήσιο ρεύμα επισκεπτών ξεπέρασε τις 750 000 το 1995 και το 1994 συγκροτήθηκαν 145 μικρές επιχειρήσεις στον τομέα αυτό με ευρωπαϊκές, καναδικές και λατινοαμερικανικές επιχειρήσεις. Σημαντικές επίσης είναι οι επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν από τον Καναδά στον τομέα του νικελίου και από την Ισπανία στον τομέα του καπνού. Και στις δύο περιπτώσεις η συμμετοχή ξένων εταίρων συνοδεύτηκε από τη βελτίωση της διανομής και της εμπορίας των κουβανικών προϊόντων.

4.5.4. Ύστερα από τέσσερα έτη στα οποία η μείωση του ΑΕγχΠ ξεπέρασε τις δέκα ποσοστιαίες μονάδες το χρόνο, εμφανίστηκε αναστροφή της τάσεως. Τα αποτελέσματα άρχισαν να είναι εκ νέου θετικά το 1994 με αύξηση κατά 0,7 %, 2,5 % το 1995 και εκτίμηση 5 % για το 1996.

5. Πολιτική κατάσταση και ανθρώπινα δικαιώματα

5.1. Μετά την απομάκρυνση του Fulgencio Batista, ο κυβερνήτης Fidel Castro διατηρεί την ανώτατη εξουσία στο νησί αυτό, συγκεντρώνοντας στο πρόσωπό του την προεδρία του Κρατικού Συμβουλίου, την προεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου, τη Γραμματεία του Κουβανικού Κομμουνιστικού Κόμματος (PCC) και την ηγεσία των Επαναστατικών Ενόπλων Δυνάμεων (FAR). Αυτή η συσσώρευση εξουσιών - χωρίς μηχανισμούς πραγματικού ελέγχου -συνυπάρχει με μεγάλη πολιτική δραστηριότητα και συνεχή δημόσια παρουσία που του επιτρέπουν να διατηρεί ακόμα ένα σημαντικό κύρος στον κουβανικό λαό.

5.2. Το κουβανικό πολιτικό σύστημα είναι μονοκομματικό, δεδομένου ότι δεν επιτρέπεται άλλη οργάνωση από το PCC. Οι κυριότεροι πολιτικοδιοικητικοί οργανισμοί στα πλαίσια του κράτους είναι:

- Η Εθνική Συνέλευση Λαϊκής Εξουσίας (ANPP): ανώτατο όργανο της πολιτικής βούλησης με συντακτικές και νομοθετικές αρμοδιότητες. Συνεδριάζει επισήμως δύο φορές το χρόνο 7

- Το Κρατικό Συμβούλιο: συλλογικό όργανο που αντιπροσωπεύει τη μέγιστη εθνική και διεθνή εκπροσώπηση. Εκλέγεται από τους βουλευτές της Εθνικής Συνέλευσης την οποία και αντιπροσωπεύει μεταξύ των κοινοβουλευτικών συνόδων 7

- Το Συμβούλιο Υπουργών: τα μέλη της ορίζονται από την Εθνική Συνέλευση κατόπιν προτάσεως του προέδρου του Κρατικού Συμβουλίου.

5.3. Έως αυτή τη στιγμή, οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις ήταν μικρότερης σημασίας από τις αντίστοιχες που επιχειρήθηκαν στο οικονομικό επίπεδο. Η μεγάλη πλειοψηφία των παρατηρητών συμφωνεί ότι το κουβανικό καθεστώς θα πρέπει να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της έντονης κοινωνικής κατάστασης καθώς και τους κινδύνους που εμφανίζονται σε κάθε κοινωνία που διέρχεται από φάση μεταμόρφωσης. Η κρίση διαβρώνει ταχύτατα την εσωτερική εγκυρότητα του καθεστώτος. Παρόλα αυτά, από το 1991 μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί ορισμένες τροποποιήσεις στο πολιτικό και θεσμικό σύστημα, οι οποίες αξίζει να επισημανθούν.

5.4. Το 1991 απαγορεύτηκαν οι διακρίσεις για θρησκευτικούς λόγους, επιτρέποντας έτσι την είσοδο πιστών στο κομμουνιστικό κόμμα. Το 1992 μεταρρυθμίστηκαν πάνω από τα μισά των άρθρων του ισχύοντος Συντάγματος, επιτρέποντας την εκλογή της Εθνικής Συνέλευσης Λαϊκής Εξουσίας (ANPP) με άμεση και μυστική ψηφοφορία κάθε πέντε χρόνια.

To 1995 πραγματοποιήθηκαν δημοτικές εκλογές, στις οποίες οι υποψήφιοι προτάθηκαν από συνελεύσεις της συνοικίας και στις οποίες μπορούσαν να συμμετάσχουν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής χωρίς απαγόρευση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επεσήμανε ωστόσο ότι «αυτή η συμμετοχική δημοκρατία, όπως ονομάζουν οι Κουβανοί το πολιτικό τους σύστημα, δεν εγγυάται πλήρως το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, της ελευθερίας εκφράσεως, απόψεων ή εκδηλώσεων άλλων ρευμάτων που δεν είναι ενσωματωμένα στο μονοκομματικό σύστημα» (), άποψη την οποία συμμερίζεται η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή.

5.5. Αξίζει επίσης να επισημανθεί η εκλογή στην προεδρία της ΑΝΡΡ του Ricardo Alarcσn Quesada, πρώην Υπουργού Εξωτερικών και προσωπικότητας με κύρος τόσο εκτός όσο και εντός της Κούβας. Ο διορισμός του, από κοινού με την άφιξη νέων πολιτικών στη διεύθυνση του Υπουργείου Εξωτερικών και στην Αντιπροεδρία του Συμβουλίου Υπουργών, ενισχύει την ιδέα ότι οι μετριοπαθείς μεταρρυθμιστές αποκτούν σπουδαιότητα στα πλαίσια του κρατικού και του κομματικού μηχανισμού. Δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί, ωστόσο, ότι εντός της κρατικής μηχανής υπάρχουν ομάδες με επιρροή, οι οποίες προσπαθούν να παρακωλύσουν ή να καθυστερήσουν τη διεργασία των μεταρρυθμίσεων που έχει αρχίσει. Η πολιτική κατάσταση στην Κούβα, επομένως, χαρακτηρίζεται από έναν δυναμισμό όχι απαλλαγμένον από αβεβαιότητες, απόρροια της υπόγειας σύγκρουσης μεταρρυθμιστών και υποστηρικτών του πολιτικού status quo.

5.6. Άλλο στοιχείο που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η εσωτερική συνοχή των ενόπλων δυνάμεων, που είναι από τις πιο ισχυρές της Λατινικής Αμερικής. Μέχρι στιγμής δεν έχουν εμφανισθεί ρωγμές ανάμεσά τους και έχουν αποδεχτεί τόσο τις σημαντικές περικοπές στον προϋπολογισμό τους όσο και τα μέτρα που υιοθετήθηκαν στα πλαίσια της οικονομίας, που επηρεάζουν επίσης τις επιχειρήσεις που διαχειρίζονται.

5.7. Η πολιτική μεταρρύθμιση χαρακτηρίζεται, επίσης, από την απουσία μαζικής και ομοιογενούς εσωτερικής αντίθεσης. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι, στη μεγάλη πλειοψηφία τους, οι αντιπολιτευόμενοι επιθυμούν μια βαθμιαία μετάβαση προς τη δημοκρατία και δεν υποστηρίζουν τη βία.

5.8. Το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής αντιπολίτευσης στο καθεστώς βρίσκεται εκτός της κουβανικής επικρατείας και είναι συγκεντρωμένο κυρίως στην πολιτεία της Φλόριντα (ΗΠΑ), στην οποία υπάρχουν πολυάριθμες αντικαστρικές ομάδες. Οι ομάδες αυτές μπορούν να χωριστούν στους οπαδούς μιας πολιτικής μεταρρύθμισης σε συμφωνία με τις αρχές της νήσου και στους οπαδούς μιας ριζικής ρωγμής, που δεν αποκλείει και την ένοπλη επέμβαση. Πρέπει να επισημανθεί ότι τα τελευταία χρόνια αποκαταστάθηκαν σημαντικοί αγωγοί επικοινωνίας μεταξύ της κουβανικής κυνβέρνησης και των μετριοπαθών εξορίστων. Το 1993, ο Υπουργός Εξωτερικών Υποθέσεων έδωσε συνέντευξη στη Νέα Υόρκη σε 150 μέλη της κουβανοαμερικανικής κοινότητας, συνάντηση που συνεχίστηκε τον επόμενο χρόνο στη διάσκεψη Έθνος και Μετανάστευση, που πραγματοποιήθηκε στην Αβάνα παρουσία 225 εξορίστων. Το 1994 στη Μαδρίτη, συναντήθηκε επίσης με ηγετικά στελέχη του Cambio Cubano (Κουβανική Αλλαγή), της Κουβανικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και της Κουβανικής Επιτροπής για τη Δημοκρατία. Οι συναντήσεις αυτές αποτέλεσαν έμμεση αναγνώριση, εκ μέρους της κουβανικής κυβέρνησης, της ύπαρξης αντιπολιτευόμενων ομάδων που προωθούν τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις μέσω διαπραγματεύσεων και δηλώνουν αντίθετοι με τον αποκλεισμό που εφαρμόζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Πρέπει να υπογραμμισθεί, ωστόσο, ότι παρόλο που η κουβανική κυβέρνηση προσπάθησε να καθιερώσει διαύλους διαλόγου με τους εξόριστους αντιπολιτευόμενους, δεν κατέβαλε ανάλογη προσπάθεια με την εσωτερική αντιπολίτευση την οποία συστηματικά καταδιώκει.

5.9. Στον τομέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, είναι σκόπιμο να επισημανθεί ότι η Κούβα δεν έχει ακόμη επικυρώσει τα κυριότερα διεθνή μέσα που υφίστανται σχετικά με το θέμα αυτό. Οι ελευθερίες του συνέρχεσθαι και της έκφρασης απέχουν σημαντικά από το να προσεγγίσουν τα επίπεδα που χαρακτηρίζουν τα δημοκρατικά κράτη πράγμα για το οποίο η ΟΚΕ λυπάται σοβαρά. Υπάρχουν επιπλέον εκατοντάδες πολιτικοί κρατούμενοι, των οποίων οι συνθήκες κράτησης εξομοιώνονται με τις συνθήκες που ισχύουν για τους κρατούμενους του κοινού ποινικού δικαίου. Δεν μπόρεσαν να αποδειχθούν βασανιστήρια κρατουμένων, ωστόσο έχουν εκφραστεί διαμαρτυρίες για ψυχολογικές πιέσεις και για μεροληψία κατά τις δικαστικές διαδικασίες.

6. Οι σχέσεις μεταξύ Κούβας και NAFTA

6.1. Η Κούβα και οι Ηνωμένες Πολιτείες

6.1.1. Ένας μεγάλος αριθμός των κυριοτέρων αποφάσεων που υιοθετήθηκαν από τους Κουβανούς ηγέτες, ύστερα από το θρίαμβο της επανάστασης, επηρεάστηκαν από τη συνεχή ένταση που χαρακτήρισε τις σχέσεις τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο αμερικανικός αποκλεισμός, που ισχύει ήδη 30 χρόνια, επηρέασε σοβαρά την κουβανική οικονομία. Οι συνεχείς προσπάθειες της Ουάσιγκτον να απομονώσει, εξασθενήσει ή ανατρέψει την κουβανική κυβέρνηση, αποτέλεσε το κυριότερο επιχείρημα των αρχών της νήσου για να αρνηθούν μια πιο αποφασιστική πολιτική εξέλιξη και, πιο συγκεκριμένα, την δυνατότητα αποδοχής του πολυκομματισμού.

6.1.2. Η συμπεριφορά των ΗΠΑ έναντι της Κούβας διατηρήθηκε πρακτικά αναλλοίωτη, ως προς το περιεχόμενο και τους στόχους, από το 1960, την περιόδο δηλαδή που διέκοψε τις σχέσεις της, επέβαλε οικονομικό αποκλεισμό, σταμάτησε την ενίσχυση και περιέκοψε την αμερικανική ποσόστωση κουβανικής ζάχαρης. Άλλη σημαντική εστία πολιτικής έντασης ήταν η διατήρηση στο νησί - αντίθετα στην επιθυμία των αρχών του - της βορειαμερικανικής στρατιωτικής βάσης του Guantanamo. Οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών βελτιώθηκαν ελαφρώς μόνο κατά την διάρκεια της προεδρίας του James Carter.

6.1.3. Τα αμερικανικά μέτρα κύρωσης προωθήθηκαν με τον Νόμο του 1992 για τη δημοκρατία στην Κούβα, που είναι πιο γνωστός ως Νόμος Torricelli. Ο νόμος αυτός δίνει το δικαίωμα στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτείων να υποβάλει κυρώσεις στις χώρες εκείνες που παρέχουν βοήθεια στη Κούβα, απαγορεύει στις αμερικανικές θυγατρικές στο εξωτερικό να εμπορεύονται με την Κούβα (η αξία αυτών των συναλλαγών μειώθηκε από 718 εκατ. δολλάρια το 1991 σε πρακτικώς μηδέν) και απαγορεύει επίσης στα σκάφη που προσδένουν στη Κούβα την πρόσβαση σε αμερικανικά λιμάνια κατά την διάρκεια έξι μηνών. Το τελευταίο αυτό μέτρο πλήττει, ειδικότερα, τον ελληνικό στόλο, που είναι υπεύθυνος κατά 85 % για την θαλάσσια μεταφορά των κουβανικών προϊόντων.

6.1.4. H άνοδος του Bill Clinton στο Λευκό Οίκο, καθιέρωσε νέες αποχρώσεις στις σχέσεις μεταξύ Κούβας και ΗΠΑ. Άρχισε να καταδιώκεται η προετοιμασία ενόπλων επιθέσεων κατά κουβανικών στόχων εκ μέρους εξορίστων που διαμένουν στο έδαφος των ΗΠΑ. Η ανθρωπιστική βοήθεια γνωρίζει μικρότερες δεσμεύσεις σε σχέση με τους προηγούμενους προέδρους. Επίσης, μειώθηκαν οι πιστώσεις που παρέχονται για τη χρηματοδότηση ραδιοφωνικών εκπομπών προς την Κούβα από τους εξορίστους. Παρόλα αυτά, ο Πρόεδρος δεν θεώρησε επαρκείς τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις για να μειώσει τον αποκλεισμό.

6.1.5. Η συμπεριφορά των ΗΠΑ καθορίζεται κατά μεγάλο μέρος από την επιρροή της πολυάριθμης κουβανοαμερικανικής κοινότητας, η οποία συνολικά είναι αντικαστρική και συντηρητική. Η συγκέντρωση εκλεκτόρων της (στη Φλόριντα και στο Νιού Τζέρσευ), από κοινού με την οικονομική και οργανωτική ισχύ ορισμένων ενώσεών της (ειδικά της Asociaciσn Nacional Cubano Americana), της προσδίδουν μεγάλη δυνατότητα πολιτικής πιέσεως. Η κατάσταση αυτή έχει ως αποτέλεσμα το κουβανικό ζήτημα στην Ουάσιγκτον να έχει χαρακτήρα περισσότερο εσωτερικού θέματος παρά προβλήματος εξωτερικών σχέσεων. Έτσι μόνο εξηγείται το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η μοναδική χώρα της Συνθήκης NAFTA που διατηρεί κυρώσεις κατά της Κούβας, που έχει έλθει σε αντίθεση με την Ευρώπη για την εφαρμογή των Νόμων Torricelli και Helms-Burton και που διατηρεί τον εμπορικό αποκλεισμό, τη στιγμή που το 1994 προχώρησε στην άρση παρόμοιου αποκλεισμού έναντι του Βιετνάμ. Πολλοί αναλυτές θεωρούν τον αποκλεισμό αναχρονιστικό, ύστερα από το τέλος του ψυχρού πολέμου, και αντιπαραγωγικό, αφού οι συνέπειες του πλήττουν τον κουβανικό πληθυσμό και δικαιώνουν τις τάσεις ακινησίας των ηγετών του καθεστώτος.

6.1.6. Δεν πρέπει, ωστόσο, να υποτιμηθεί η συμφωνία ρύθμισης των μεταναστατικών ροών που επιτεύχθηκε μεταξύ Κούβας και Ηνωμένων Πολιτειών το 1994. Πέρα από το συγκεκριμένο περιεχόμενο, το γεγονός ότι για πρώτη φορά σε 10 χρόνια πραγματοποιήθηκαν άμεσες συζητήσεις μεταξύ των δύο χώρων προοιωνίζει ίσως τη δυνατότητα διεύρυνσης του διαλόγου στο μέλλον.

6.1.7. Την τελευταία περίοδο, η συμπεριφορά των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Κούβα εξελίσσοταν με ασαφή τρόπο. Ενώ το Υπουργείο Εξωτερικών προέβαινε σε περιορισμένες κινήσεις που αποδείκνυαν τη θέληση για πρόοδο προς την ανάπτυξη των σχέσεων (), το Κογκρέσσο εμφανίζεται να στρέφεται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η κατάρριψη των δύο μικρών πολιτικών αεροπλάνων των ΗΠΑ, την οποία η κουβανική κυβέρνηση δικαιολόγησε ως δήθεν παραβίαση του εναέριου χώρου της νήσου, άλλαξε απότομα την κατάσταση. Ο πρόεδρος Clinton υπέγραψε τελικά την «Cuban Liberty and Democracy Solidarity Act of 1995» (περισσότερο γνωστή ως Νόμος Helms-Burton), για την οποία είχε εκφράσει βέτο προηγούμενα.

6.1.8. Ο νόμος Helms-Burton διεθνοποιεί τον αποκλεισμό, μέσω διατάξεων που έχουν σκοπό να αποτρέψουν τις επιχειρήσεις τρίτων χωρών να έχουν εμπορικές σχέσεις με την Κούβα. Οξύνει, επίσης, τις διαφορές που σχετίζονται με τις απαλλοτριώσεις αμερικανικών αγαθών στη Κούβα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στη σύνοδο ολομέλειας του Μαρτίου 1996, καταδίκασε τόσο την κατάρριψη των δύο μικρών αεροπλάνων όσο και τα μέτρα που υιοθετήθηκαν από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών. Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ομοίως, έχει δηλώσει σε σχέση με τον Νόμο Helms-Burton ότι «εκφράζει τη βαθειά του λύπη και την απογοήτευσή του για τον νόμο αυτό που είναι αντίθετος με το διεθνές δίκαιο και βλάπτει τα συμφέροντα της ΕΕ στο πεδίο του εμπορίου και των επενδύσεων». Επίσης, ο Πρόεδρος Santer στην ευρωαμερικανική συνεδρίαση του Ιουνίου του 1996 επέκρινε έντονα τον νόμο δηλώνοντας ότι «δεν θεωρούμε ότι είναι δικαιολογημένο ή αποτελεσματικό να επιβάλει μία χώρα την τακτική της στις άλλες και να απειλεί τους φίλους έχοντας ως στόχο τους αντιπάλους της». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανίχνευσε ήδη αρνητικές επιπτώσεις για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που προκύπτουν από την εφαρμογή του νόμου, ενώ οι αρχές των Ηνωμένων Πολιτειών δημοσίευσαν πρόσφατα την πρώτη «μαύρη λίστα» των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων που έχουν συμφέροντα στην Κούβα.

6.1.9. Το Συμβούλιο Υπουργών Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ (που συνεδρίασε στις 15 Ιουλίου 1996) καταδίκασε ομόφωνα τον λόγο Helms-Burton (καταδίκη που επαναλήφθηκε στο Άτυπο Συμβούλιο του Tralee - της Ιρλανδίας στις 8 Σεπτεμβρίου του ιδίου έτους) και ανέθεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή την κατάρτιση μιας σειράς αντιμέτρων.

6.1.10. Στις 29 Οκτωβρίου 1996 το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων της ΕΕ υιοθέτησε ομόφωνα μια συμφωνία για την θέση σε ισχύ ενός κανονισμού και μιας «κοινής δράσης» σε σχέση με τους νόμους Helms-Burton και d'Amato. Οι κανονισμοί, το κείμενο του οποίου εξετάζονταν από τους νομικούς γλωσσολόγους κατά την στιγμή της υιοθέτησης της παρούσας γνωμοδότησης - περιλαμβάνει σειρά αντιμέτρων με σκοπό την προστασία των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων έναντι των διαφόρων εξωεδαφικών διατάξεων των ΗΠΑ.

6.1.11. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σημφωνεί με την ομόφωνη καταδίκη του Νόμου Helms-Burton από όλα τα όργανα της ΕΕ και ζητεί να συνεχισθεί η αποφασιστική στάση έναντι του νόμου αυτού ή οποιουδήποτε άλλου παρόμοιου (π.χ. Νόμος D'Amato). Η ΟΚΕ εκφράζει αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα του Νόμου Helms-Burton ως προς τους στόχους που επιδιώκει και θεωρεί ότι αποτελεί στοχείο μη αναγκαίας έντασης στις διατλαντικές σχέσεις.

6.2. Οι σχέσεις της Κούβας με τον Καναδά και το Μεξικό

6.2.1. Παρά την αμοιβαία εχθρότητα που κυριαρχεί στις σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Κούβας, τα άλλα δύο συμβαλλόμενα μέρη της NAFTA έχουν αυξήσει σημαντικά τις οικονομικές συναλλαγές τους με τη νήσο, παρά τις απόψεις που επιχειρεί να επιβάλει ο κοινός τους εταίρος. Ο Καναδάς και το Μεξικό έχουν, επίσης, εντείνει τον πολιτικό διάλογο με την Αβάνα και εξέφρασαν την αντίθεσή τους στο νόμο Helms-Burton.

6.2.2. Το Μεξικό είναι η μόνη λατινοαμερικανική χώρα που δεν διέκοψε ποτέ τις διπλωματικές σχέσεις της με την Κούβα. Η αξία των εισαγωγών προϊόντων της νήσου από το Μεξικό δεκαπλασιάστηκε μεταξύ 1988 και 1993. Η συμμετοχή του στους τομείς του πετρελαίου και των τηλεπικοινωνιών συγκαταλέγουν το Μεξικό στο πρώτο επίπεδο μεταξύ των ξένων επενδυτών.

6.2.3. Ο Καναδάς αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους εμπορικούς εταίρους, την πρώτη πηγή τουριστικών εσόδων (100 000 Καναδοί επισκέπτονται κάθε έτος την Κούβα, 20 % του συνόλου) και τον μεγαλύτερο επενδυτή στους τομείς των ορυκτών, του αερίου και της ανίχνευσης πετρελαίου.

7. Η Κούβα στη Λατινική Αμερική

7.1. Οι σχέσεις της Κούβας στα πλαίσια του ημισφαιρίου της αυξήθηκαν ευρύτατα και ταχύτατα από τις αρχές τις δεκατίας του '90, ενώ σημαντική υπήρξε επίσης η αύξηση των οικονομικών συναλλαγών (με κυριότερες τις κουβανικές εξαγωγές εμβολίων και φαρμακευτικών προϊόντων) με τη Βενεζουέλα, τη Βραζιλία, την Κολομβία, την Κοινότητα της Καραϊβικής (CARICOM) και τη Δημοκρατία του Αγ. Δομίνικου.

7.2. Η αύξηση των οικονομικών συναλλαγών συνοδεύτηκε από ενίσχυση των πολιτικών σχέσεων. Όλες αυτές οι χώρες υιοθέτησαν διαφορετικές πρωτοβουλίες που τείνουν να διευκολύνουν την ταχύτατη ενσωμάτωση της Κούβας στη θεσμική περιφερειακή αγορά, να βοηθήσουν το ξεπέρασμα των μεγάλων οικονομικών δυσκολιών που διέρχεται και να συμβάλουν έτσι στην πραγματοποίηση μιας ειρηνικής πολιτικής μετάβασης. Οι ίδιες αυτές χώρες προσπάθησαν να βελτιώσουν τις σχέσεις της Κούβας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ευνοώντας την άρση του εμπορικού αποκλεισμού. Δεν πρέπει επίσης να μην αναφερθεί ότι στη συνεδρίαση του Ιουνίου 1995, όλα τα μέλη του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών - με εξαίρεση φυσικά τις Ηνωμένες Πολιτείες - εκφράστηκαν κατά του Νόμου Helms-Burton. Πρόσφατα, η Κούβα έγινε πλήρες μέλος της Ένωσης Κρατών Καραϊβικής, η οποία, με τα 200 εκατ. κατοίκων και Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕγχΠ) 500 000 εκατ. δολλαρίων, αποτελεί την 4η Παγκόσμια Οικονομική Ομάδα, ξεπερνώντας την Mercosur.

7.3. Εκτός των πλαισίων του ημισφαιρίου της, πρέπει επίσης να αναφερθούν οι συμφωνίες που υπέγραψε η Κούβα με την Κίνα, το Ιράν και το Βιετνάμ, οι οποίες αποβλέπουν στη διευκόλυνση της ανταλλαγής προϊόντων.

8. Η Κούβα και η Ευρωπαϊκή Ένωση

8.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανησυχεί ολοένα και περισσότερο για τη δύσκολη κοινωνική και οικονομική κατάσταση που διέρχεται η Κούβα, φοβούμενη τις επιπτώσεις που αυτές μπορούν να έχουν στην ενδεχόμενη εμφάνιση πολιτικής βίας. Ιστορικοί, πολιτιστικοί και ανθρωπιστικοί λόγοι στηρίζουν αυτή την ανησυχία, από κοινού με το ενδιαφέρον ορισμένων κρατών μελών να διατηρήσουν τη σταθερότητα στην Καραϊβική, στην περιοχή δηλαδή που έχουν επικράτεια (όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες). Ωστόσο, μέχρι στιγμής, η Κούβα αποτελεί το μόνο λατινοαμερικανικό κράτος που δεν έχει υπογράψει συμφωνίες συνεργασίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, παρόλο που οι οικονομικές και πολιτικές της σχέσεις με τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια.

8.2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ο πρώτος εμπορικός εταίρος της Κούβας. Η Ένωση εξάγει κυρίως τρόφιμα. Οι εξαγωγές της Κούβας (κυρίως καπνός, νικέλιο και αλιευτικά προϊόντα) επωφελούνται κατά 80 % από τα Συστήματα Γενικευμένων Προτιμήσεων (ΣΓΠ), ένα από τα πιο υψηλά ποσοστά χρήσης στη Λατινική Αμερική.

8.3. Η έλλειψη θεσμικού πλαισίου ρύθμισης των σχέσεων Κούβας και ΕΕ, αύξησε τη σημασία των διακυβερνητικών συνδέσεων. Η Ισπανία (η οποία διατηρεί πολύ στενές ιστορικές και οικογενειακές σχέσεις με τη νήσο) αποτελεί τον κυριότερο οικονομικό εταίρο και επενδυτή στην Κούβα. Η Γαλλία, η Ιταλία και οι Κάτω Χώρες αποτελούν τους άλλους τρεις μεγάλους ευρωπαϊκούς εταίρους, με εμπορικό όγκο που κυμαίνεται μεταξύ 10 % και 20 % σε κάθε περίπτωση. Ειδική αναφορά απαιτεί η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, που προώθησε σημαντικά από το 1994 τις πολιτικές σχέσεις της με την κουβανική κυβέρνηση (). Οι βρετανικές επενδύσεις συγκεντρώνονται στον τουριστικό τομέα, τη βιοτεχνολογία, την εξερεύνηση πετρελαίου και την εμπορία γεωργικών προϊόντων.

8.4. Έως τις αρχές της δεκαετίας του '90, η δραστηριότητα των ευρωπαϊκών ΜΚΟ προς την Κούβα ήταν περιορισμένη, λόγω της πεποίθησης ότι η νήσος αυτή παρείχε πολύ λίγο χώρο για τον μη κυβερνητικό τομέα, όπως επίσης γιατί υπήρχαν άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής που προσφέρονταν περισσότερο για την παροχή αναπτυξιακής βοήθειας. Τα τελευταία χρόνια, η συμμετοχή των ευρωπαϊκών ΜΚΟ στα προγράμματα αναπτυξιακής συνεργασίας στην Κούβα αναπτύχθηκε ραγδαία. Το μεγαλύτερο τμήμα των προγραμμάτων που εκτελούνται αφορά τους τομείς των γεωργικών προϊόντων και τροφίμων, της κοινοτικής ανάπτυξης, της υγείας, της εκπαίδευσης, του περιβάλλοντος και των γυναικών. Η δραστηριότητα των ευρωπαϊκών ΜΚΟ ενίσχυσε τη συγκρότηση ανάλογων οργανώσεων στην Κούβα, προωθώντας έτσι νέες μορφές οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών και ενισχύοντας την παρουσία της Ευρώπης στη νήσο. Από το 1992, πραγματοποιήθηκαν σημαντικές συναντήσεις μεταξύ ευρωπαϊκών και κουβανικών ΜΚΟ, σε ορισμένες από τις οποίες αποφάσισαν να συμμετάσχουν επίσης καναδικές και αμερικανικές ΜΚΟ.

8.5. Η ΕΕ υπήρξε ο κυριότερος δωρητής (και στην πράξη ο μοναδικός) επίσημης αναπτυξιακής ενίσχυσης, καθώς και ανθρωπιστικής βοήθειας. Μεταξύ 1980 και 1992 η ΕΕ και τα κράτη μέλη προσφέρουν το 75 % της συνεργασίας με την Κούβα, με μέσο όρο 10 εκατομμύρια δολλάρια το χρόνο (). Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η Κούβα, δεδομένου ότι δεν ανήκει στην Οργάνωση Αμερικανικών Κρατών (ΟΑΚ), δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στις πιστώσεις της Αμερικανικής Τράπεζας Ανάπτυξης (ΑΤΑ).

8.6. Από το 1993 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατάρτισε πρόγραμμα ανθρωπιστικής ενίσχυσης, που εφαρμόστηκε από την ECHO, και αποβλέπει να ελαφρύνει την κατάσταση των πιο τρωτών ομάδων του πληθυσμού (ασθενείς, παιδιά και ηλικιωμένοι). Η ενίσχυση χορηγείται κατευθείαν μέσω ευρωπαϊκών ΜΚΟ. Τόσο το Κοινοβούλιο όσο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επεσήμαναν την εξαιρετική αποτελεσματικότητα με την οποία πραγματοποιείται το πρόγραμμα αυτό στην Κούβα, το οποίο ανήλθε σε 14 εκατομμύρια Ecu το 1994 και 15 εκατομμύρια το 1995.

8.7. Με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επίσης, τέθηκαν σε εφαρμογή σημαντικές πρωτοβουλίες οικονομικής συνεργασίας, που προορίζονται για την υποστήριξη των υπό εξέλιξη μεταρρυθμίσεων. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα κατάρτισης επιχειρηματιών θα επιτρέψει την κατάρτιση 120 Κουβανών στις αρχές της οικονομίας της αγοράς. Η Κούβα επωφέληθηκε, επίσης, από το Πρόγραμμα Επιχειρηματικής Συνεργασίας και Υποστήριξης των Επενδύσεων (AL-Invest) και από τα προγράμματα ακαδημαϊκής κατάρτισης (ALFA), ορθολογικής χρήσης της ενέργειας (Alure) και ενθάρρυνσης των επενδύσεων (ECIP). Τονίστηκε η σημασία της Διάσκεψης του περασμένου Δεκεμβρίου στην Αβάνα, στην οποία συμμετείχαν Ευρωπαίοι επιχειρηματίες και Κουβανοί πολιτικοί, καθώς και εκπρόσωποι της Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στη Διάσκεψη αυτή συζητήθηκαν ο ρυθμός και το βάθος της διαδικασίας οικονομικών μεταρρυθμίσεων, η μορφή της ευρωκουβανικής επιχειρηματικής συνεργασίας που πρέπει να προωθηθεί, καθώς και ο προσδιορισμός των καλυτέρων πλαισίων οικονομικής συνεργασίας.

8.8. Τον Ιούνιο του 1995 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνέταξε έγγραφο (), στο οποίο αναφέρεται ότι η οικονομική και πολιτική μετάβαση, για να εξελιχθεί με ειρηνικό τρόπο, απαιτεί τη θέσπιση νέων διεθνών σχέσεων της νήσου. Επίσης, επισημαίνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση στη διαδικασία αυτή. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, το Συμβούλιο της Ένωσης επιβεβαίωσε «το στόχο της ΕΕ να προωθήσει την ειρηνική μετάβαση στη δημοκρατία και το άνοιγμα της οικονομίας στην Κούβα, ενισχύοντας και εμβαθύνοντας τις σχέσεις της μαζί της».

8.9. Το Δεκέμβριο του 1995, η Διάσκεψη Κορυφής της Μαδρίτης ανέθεσε «στην Επιτροπή να παρουσιάσει σχέδιο εντολής για συμφωνία οικονομικής και εμπορικής συνεργασίας κατά τη διάρκεια του πρώτου εξαμήνου του 1996, την οποία το Συμβούλιο θα εξετάσει στο φως της εξέλιξης της πολιτικής και οικονομικής κατάστασης της Κούβας».

8.10. Τον Ιανουάριο του 1996, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα, στο οποίο τονίζει το σημαντικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση στην πολιτική εξέλιξη της Κούβας, υποστηρίζοντας το προαναφερόμενο έγγραφο της Επιτροπής.

8.11. Σήμερα, ο διάλογος μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της κουβανικής κυβέρνησης συνεχίζεται, όπως δείχνει το ταξίδι του Επιτρόπου Marin στην Αβάνα τον περασμένο Μάρτιο και η επίσκεψη της Υφυπουργού Εξωτερικών Υποθέσεων της Κούβας, Isabel Allende, το Μάιο στις Βρυξέλλες. H Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ωστόσο, δεν θα υπέβαλε τελικά σχέδιο εντολής διαπραγματεύσεων στη διάρκεια της ιταλικής προεδρίας, επισημαίνοντας ότι παραμένουν ακόμη ασάφειες ως προς τη συνέχιση της διαδικασίας μεταρρυθμίσεων στην Κούβα. Τόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και οι κουβανικές αρχές επιμένουν στη συνέχιση της συνεργασίας και του διαλόγου, συμφωνώντας και οι δύο πλευρές στη βούληση για την επίτευξη συμφωνίας το συντομότερο δυνατό, χωρίς ωστόσο να θέτουν προθεσμίες που περιορίζουν τις σημερινές σχέσεις.

9. Συμπεράσματα

9.1. Μετά την εξαφάνιση του ανατολικού στρατοπέδου, η Κούβα προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη διεθνή της θέση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πιθανότερα ο εταίρος που παρουσιάζει τις καλύτερες οικονομικές, πολιτικές και πολιτιστικές συνθήκες για να ενσωματώσει διεθνώς με πιο σταθερό και πολυμερή χαρακτήρα την Κούβα, απαραίτητη προϋπόθεση για να διευκολυνθεί η εξελικτική διαδικασία της. Έχει αποδειχθεί πλέον επαρκώς ότι οι προσπάθειες για διεθνή απομόνωση της Κούβας δεν συνέβαλαν στη μεταρρύθμιση των διαθρώσεών της, αλλά, αντιθέτως, ενίσχυσαν τις πιο απορριπτικές στάσεις έναντι των αλλαγών. Η σύσφιγξη των σχέσεων της Κούβας με την ΕΕ θα μπορούσε, επιπλέον, να συμβάλει στη βελτίωση των σχέσεων της νήσου με τις ΗΠΑ, μειώνοντας έτσι την πολιτική ένταση που εξακολουθεί να υπάρχει μεταξύ τους μέχρι σήμερα.

9.2. Η Κούβα διαθέτει προνομιακή γεωγραφική θέση, γειτονική με τις ΗΠΑ και με τα κυριότερα κράτη της Καραϊβικής. Διαθέτει, επίσης, σημαντικές υποδομές ειδικά στις μεταφορές και ένα εργατικό δυναμικό από τα καλύτερα καταρτισμένα όλης της Λατινικής Αμερικής. Όλοι αυτοί είναι παράγοντες οι οποίοι, από κοινού με τις έως τώρα περιορισμένες εξωτερικές επενδύσεις και τον προοσδιορισμό της ως αγοράς βραχυπρόθεσμης και μεσοπρόθεσμης ανάπτυξης, καθιστούν την Κούβα χώρα εξαιρετικά ενδεδειγμένη για σύσφιγξη των οικονομικών σχέσεων.

9.3. Αν και δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς τη σημασία των μεταρρυθμίσεων που έχουν αρχίσει, πολυάριθμοι τομείς της κουβανικής οικονομίας εξακολουθούν να παρουσιάζουν σημαντικά διαρθρωτικά προβλήματα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στον εκσυγχρονισμό της κουβανικής παραγωγικής μηχανής, δεδομένου ότι αποτελεί το διεθνή παράγοντα με τη μεγαλύτερη πείρα στην παροχή βοήθειας και υποστήριξης για τον μετασχηματισμό έντονα συγκεντρωτικών οικονομιών.

9.4. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκολύνει τη δραστηριότητα των Ευρωπαίων επιχειρηματιών και επενδυτών στην Κούβα και συμβάλλει στην καθιέρωση διαύλων επικοινωνίας μεταξύ αυτών και των κουβανικών αρχών. Προωθεί, επίσης, τη δραστηριότητα των ευρωπαϊκών ΟΜΚ στη νήσο, με τα θετικά αποτελέσματα που επισημάνθηκαν ήδη ανωτέρω, τόσο στα προγράμματα ανθρωπιστικής βοήθειας όσο και στα προγράμματα αναπτυξιακής συνεργασίας. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επικροτεί και τις δύο πρωτοβουλίες και καλεί να αναπτυχθούν ακόμη περισσότερο στο μέλλον. Η ΟΚΕ θα επιθυμούσε, επίσης, να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή μικρών και μεσαίων επιχειρηματιών, μεταξύ των οποίων οι υπεύθυνοι των συνεταιρισμών, εργαζομένων και γεωργών, ως ένας ακόμη τρόπος συμβολής στις εν εξελίξει μεταρρυθμίσεις προς την οικονομία της αγοράς, με την πεποίθηση ότι αυτός ο τύπος δέσμευσης ευνοεί μία πιο άμεση δράση στα συλλογικά οφέλη από τη συνεργασία και στις επιστροφές προς την Ευρώπη.

9.5. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί, επομένως, να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαδικασία των μεταρρυθμίσεων που έχει αρχίσει πρόσφατα στη Κούβα, ο οποίος θα ενίσχυε, επιπλέον, την παρουσία της στη Λατινική Αμερική. Η σύναψη μιας συμφωνίας οικονομικής και εμπορικής συνεργασίας, η οποία θα βασίζεται στην αμοιβαία παραχώρηση δασμολογικών διεκολύνσεων και θα συμπληρώνεται με διατάξεις για την αναπτυξιακή συνεργασία (που αποβλέπει κυρίως στην εντατικοποίηση των βασικών αναγκών των πιο μειονεκτικών κατηγοριών του πληθυσμού), αποτελεί το πιο επιθυμητό βήμα για την αύξηση, τη συστηματοποίηση και την επίτευξη αποτελεσματικότερων σχέσεων μεταξύ της Ένωσης και της νήσου.

Η ένταξη της Κούβας στη Σύμβαση της Λομέ δεν υποστηρίζεται ούτε από τις αρχές της νήσου ούτε από τις χώρες ΑΚΕΧ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επίσης δεν πιστεύει ότι θα ήταν η πιο ενδεδειγμένη σχέση μεταξύ της Κούβας και της Ένωσης.

9.6. Κατ'εφαρμογήν των προβλεπομένων στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και σύμφωνα με τα οριζόμενα στις τελευταίες συμφωνίες συνεργασίας που έχει υπογράψει το Συμβούλιο της Ένωσης με τρίτες χώρες, η συμφωνία συνεργασίας μεταξύ της Ένωσης και της Κούβας θα πρέπει να στηριχθεί στο σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δημοκρατικών αρχών, ρήτρα που θα ισχύει αμοιβαία και για τα δύο μέρη.

9.7. Η συμφωνία συνεργασίας θα πρέπει να έχει ως στόχους τη συμβολή στον οικονομικό εκσυγχρονισμό της νήσου - χωρίς όμως αυτός να συνεπάγεται μείωση της υπάρχουσας κοινωνικής προστασίας - και τη διευκόλυνση της μεταρρύθμισης του Κράτους σύμφωνα με τη βούληση του κουβανικού λαού στο γενικότερο πλαίσιο των πεδίων παρέμβασης που προβλέπεται στο έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι εξωτερικές πτυχές της πολιτικής για τα εθνικά δικαιώματα: από τη Ρώμη στο Μάαστριχτ και προς τα εμπρός» (). Ανάλογα με το βαθμό εξέλιξης των μεταρρυθμίσεων, θα μπορούσε επίσης να μελετηθεί το ενδεχόμενο ρητρών πολιτικού διαλόγου.

9.8. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί ότι η συμφωνία συνεργασίας πρέπει να συμβάλει στην υιοθέτηση μέτρων που θα εξασφαλίζουν το δικαίωμα του ελεύθερου συνδικαλισμού και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, σύμφωνα με τις συμβάσεις 87 και 98 της ΔΟΕ.

9.9. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι είναι σκόπιμο να υποβληθεί εντολή διαπραγματεύσεων το συντομότερο δυνατό, έχοντας την πεποίθηση ότι αυτό θα συμβάλει στην ενίσχυση των πιο φιλομεταρρυθμιστικών τομέων της κουβανικής διοίκησης, και ότι η κατάληξή τους θα συμβάλει στην ευημερία του πληθυσμού. Δεν πρέπει επίσης να υποτιμηθεί η επίδραση που μπορεί να έχει η σύναψη συμφωνίας συνεργασίας στην παγίωση των οικονομικών και κοινωνικών μετασχηματισμών που θα διευκολύνουν την ειρηνική μεταβολή της Κούβας, στην οποία το μεγαλύτερο τμήμα των αναλυτών προβλέπει προσεχή και αναπόφευκτη. Τέλος, η σύναψη συμφωνίας συνεργασίας μπορεί να αποτελέσει την πιο κατάλληλη απάντηση έναντι των προθέσεων να επιβληθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση η νομοθεσία τρίτων χωρών.

9.10. Στη συμφωνία συνεργασίας θα μπορούσαν να περιληφθούν, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα θέματα:

- Εντατικοποίηση των εμπορικών συναλλαγών, με διευκόλυνση της αμοιβαίας πρόσβασης στις αγορές. Στον τομέα της γεωργικής παραγωγής, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η συμβατότητα των δασμολογικών μέτρων με την ΚΓΠ και τις διατάξεις του ΠΟΕ. Ο ακατέργαστος καπνός, τα χειροποίητα πούρα, τα αλιευτικά προϊόντα, το ρούμι και τα τροπικά προϊόντα θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν στη συμφωνία. Δεν ισχύει το ίδιο, όμως, για τη ζάχαρη από ζαχαροκάλαμο - την κυριότερη εξαγωγή της Κούβας - λόγω διεθνών δεσμεύσεων αγοράς που έχουν αναληφθεί προηγούμενα από την ΕΕ 7

- Ενίσχυση και προστασία των επενδύσεων, με σκοπό την προαγωγή ενός ελκυστικού και σταθερού περιβάλλοντος, που θα ευνοήσει την ανάπτυξη αμοιβαία επωφελών επενδύσεων μέσω του προσδιορισμού επενδυτικών ευκαιριών, της εξασφάλισης μη απαλλοτρίωσης των αγαθών, ρύθμισης των μηχανισμών προστασίας όσον αφορά τις προσφυγές και τις ενδεχόμενες αποζημιώσεις, και θέσπιση διαφανούς συστήματος συμμετοχής των εταίρων από το εξωτερικό 7

- Ενίσχυση των επαφών και της συνεργασίας μεταξύ των οικονομικών και κοινωνικών φορέων, με στόχο την ανάπτυξη οικονομικών και κοινωνικών υποδομών. Με την έννοια αυτή πρέπει να ενισχυθεί η κατάρτιση επιχειρηματικών - κυρίως μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων - συμβάλλοντας στην ενημέρωσή τους για τις τεχνολογικές καινοτομίες και τις εν εξελίξει κοινωνικοοικονομικές μεταβολές. Επίσης, πρέπει να διευκολυνθούν οι οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες να αποκτήσουν γνώση των βασικών αρχών για τις εργασιακές σχέσεις στην οικονομία της αγοράς 7

- Επιστημονικο-τεχνική συνεργασία, με την ανάπτυξη κοινών δράσεων που θα διευκολύνουν τη μεταφορά τεχνολογίας, τη συνεργασία των ενεχόμενων βιομηχανικών τομέων και τις ανταλλαγές ερευνητών. Η συνεργασία αυτή μπορεί να είναι ειδικώς εποικοδομητική στα πλαίσια της βιοτεχνολογίας, της φαρμακευτικής βιομηχανίας και της δημόσιας υγείας γενικότερα 7

- Συνεργασία στα θέματα της εκπαίδευσης και ειδικά της επαγγελματικής κατάρτισης: με ιδιαίτερη προσοχή στους ανερχόμενους νέους οικονομικούς τομείς της χώρας. Στο κεφάλαιο αυτό συγκαταλέγεται η προώθηση συμφωνιών μεταξύ κέντρων επιμόρφωσης και οργανισμών που είναι υπεύθυνα για τη διδασκαλία 7

- Ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των οργανισμών επιμόρφωσης και των άλλων οργανισμών της κοινωνίας των πολιτών, πράγμα που θα συμβάλλει στην παγίωση της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης, που προορίζεται να αντιμετωπίσει τις κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές, με ειδική αναφορά στις τεχνολογικές πτυχές και σε εκείνες που προκύπτουν από τη νέα οργάνωση και διαχείριση εργασίας 7

- Συνεργασία στον τομέα του περιβάλλοντος, με ιδιαίτερη προσοχή στην προστασία του αστικού περιβάλλοντος, την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των οικοσυστημάτων του, την πρόληψη της βιομηχανικής ρύπανσης και την καταπολέμηση της ρύπανσης που οφείλεται στον τουρισμό. Η συμφωνία πρέπει να συμπεριλάβει τη βούληση να υπάρξει μια συνιστώσα αειφόρου ανάπτυξης σε οποιαδήποτε παραγωγική δραστηριότητα που υποστηρίζεται από την ΕΕ 7

- Ενεργειακή συνεργασία, ιδίως στην ανάπτυξη νέου ρυθμιστικού πλαισίου για τον ενεργειακό τομέα στον τομέα των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας (πολτός ζαχαροκάλαμου) παροχή ενέργειας στις αγροτικές περιοχές. Επίσης, ενθάρρυνση της μεταφοράς τεχνολογίας και της συμμετοχής οικονομικών και κοινωνικών οργανισμών και των δύο μερών σε κοινά σχέδια παραγωγής ενέργειας ή υποδομών για τη διανομή της 7

- Υποστήριξη κοινών επιχειρήσεων (joint-ventures) για τις θαλάσσιες μεταφορές 7

- Συνεργασία για το μετασχηματισμό των κουβανικών γεωργικών διαρθρώσεων, με την παροχή τεχνικής και υλικής βοήθειας και κατάρτισης για τη διαφοροποίηση της παραγωγής και την αύξηση της παραγωγικότητας του εδάφους, με σκοπό την εγγύηση της ασφάλειας τροφίμων 7

- Προαγωγή κοινών προγραμμάτων και δράσεων στον τομέα της αλιείας, περιλαμβανομένης της έρευνας, των νέων τεχνικών και της εμπορίας, και της υδροκαλλιέργειας που τείνουν τόσο στην εξασφάλιση της επιστημονικής ασφάλειας της Κούβας όσο και στην προώθηση των εξαγωγών 7

- Προαγωγή του τουρισμού, με ενίσχυση της ανταλλαγής εμπειριών 7

- Τελωνειακή συνεργασία, ειδικότερα στα προγράμματα του εμπορίου ναρκωτικών 7

- Ενσωμάτωση στο Πρόγραμμα Επισιτιστικής Ασφάλειας με δράσεις επισιτιστικής βοήθειας μέσω πόρων αποζημίωσης.

9.11. Εάν η πολιτική εξέλιξη το επιτρέψει, οι σχέσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων και των υπό διαμόρφωση σήμερα κοινωνικοοικονομικών παραγόντων της Κούβας, θα αυξηθούν χωρίς καμία αμφιβολία. Η ΟΚΕ μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σ'αυτή τη διαδικασία, συμβάλλοντας με την εμπειρία της στην ενίσχυση της διάρθρωσης της κοινωνίας των πολιτών σ'αυτή την νήσο, δημιουργώντας παράλληλα δεσμούς που θα αυξήσουν την ευρωπαϊκή παρουσία σε μία ζώνη της οποίας οι προοπτικές ανάπτυξης είναι προφανείς.

Βρυξέλλες, 31 Οκτωβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τις σχέσεις μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Κούβας (αιτιολογική έκθεση), Ιανουάριος 1996.

() Σύμφωνα με πρόσφατο άρθρο της εφημερίδας New York Times (17. 5. 1995), η συμπεριφορά αυτή ανταποκρίνεται στα συμπεράσματα μιας ενημερωτικής έκθεσης που καταρτίστηκε από το Πεντάγωνο, σύμφωνα με την οποία η Κούβα άρχισε μια μεταβατική διαδικασία, στην οποία ο Fidel Castro παίζει σημαντικό ρόλο. Τα στρατηγικά συμφέροντα των ΗΠΑ, σύμφωνα πάντα με την εν λόγω ενημερωτική έκθεση, απαιτούν υποστήριξη των οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων και όχι μέτρα κύρωσης.

() Στις 12 Οκτωβρίου 1992 το Ηνωμένο Βασίλειο υιοθέτησε νόμο που παρεμπόδιζε την ισχύ του Νόμου Torricelli στις θυγατρικές αμερικανικών επιχειρήσεων που βρίσκονται σε βρετανικό έδαφος.

() Ο αριθμός αυτός, πριν από το 1995, αναφέρεται στην Ένωση των 12 μελών. Εάν προσθέσουμε στη συνεργασία την Αυστρία, τη Σουηδία και τη Φινλανδία, το συνολικό ποσό ξεπερνά το 90 %.

() Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Κούβας, 28. 6. 1995, έγγρ. COM(95) 306.

() Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, έγγρ. COM(95)597 τελικό, 22. 11. 1995.