Γνωμοδότηση για τις επιπτώσεις της ΚΓΠ για την απασχόληση και τα κοινωνικά δικαιώματα των μισθωτών του γεωργικού τομέα και των ανεξάρτητων γεωργών στην ΕΕ (15)

(96/C 18/14)

Στις 23 Φεβρουαρίου 1995, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του ΕΚ, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε την κατάρτιση γνωμοδότησης σχετικά με τις επιπτώσεις της ΚΓΠ για την απασχόληση και τα κοινωνικά δικαιώματα των μισθωτών του γεωργικού τομέα και των ανεξάρτητων γεωργών στην ΕΕ (15).

Το τμήμα γεωργίας και αλιείας, στο οποίο είχε ανατεθεί η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 28 Σεπτεμβρίου 1995 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Wilms. Συνεισηγητές ήταν η κ. Santiago και ο κ. Laur.

Κατά την 329η σύνοδο της ολομέλειάς της στις 25 και 26 Οκτωβρίου 1995 (συνεδρίαση της 25ης Οκτωβρίου), η ΟΚΕ υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση κατά πλειοψηφία, με 2 αποχές.

1. Κοινή γεωργική πολιτική και απασχόληση

1.1. Με την ΚΓΠ η ΕΕ αναζήτησε ήδη από τη δεκαετία του 1960 να διασφαλίσει τα εισοδήματα των γεωργών. Στη δεκαετία του 1980 η γεωργική παραγωγή, και μαζί της οι δαπάνες για το σύστημα ΚΟΑ για τις σπουδαιότερες γεωργικές αγορές, αυξήθηκε έντονα χωρίς να επιτευχθεί ο σκοπός της διασφάλισης των εισοδημάτων. Μία μεταρρύθμιση ήταν συνεπώς αναπόφευκτη. Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ, το 1992, και οι συμφωνίες του Γύρου της Ουρουγουάης της GATT, έχουν σαφείς επιπτώσεις για την απασχόληση στις γεωργικές περιοχές της ΕΕ. Η μείωση των γεωργικών τιμών, που είχε ως στόχο τον περιορισμό των διαρθρωτικών πλεονασμάτων και της επιβάρυνσης του κοινοτικού προϋπολογισμού, λόγω της υποχρέωσης εξαγοράς της παραγωγής, χειροτερεύουν με ποικίλο βραχύ και μεσοπρόθεσμο τρόπο τα προβλήματα απασχόλησης στην ύπαιθρο. Η μείωση της παραγωγής θα πλήξει κατά πρώτον του μισθωτούς του γεωργικού τομέα αλλά και τους γεωργούς που εργάζονται για ίδιο λογαριασμό οι εκμεταλλεύσεις των οποίων κατέστησαν μη προσοδοφόρες. Απώλεια θέσεων απασχόλησης θα σημειωθεί κατ` αρχάς στους τομείς στους οποίους χορηγούνταν μέχρι σήμερα υψηλές ενισχύσεις. Κατ` αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται τάσεις συγκέντρωσης της γεωργικής παραγωγής στις περιοχές που παρουσιάζονται ως συμφέρουσες. Στις περιοχές αυτές υπάρχει η μακροπρόθεσμη προοπτική αύξησης της μισθωτής απασχόλησης σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, το μέγεθος των οποίων αυξάνεται. Στη μελλοντική αξιολόγηση της γεωργικής πολιτικής της ΕΕ θα πρέπει να συνεκτιμώνται και οι επιπτώσεις που έχουν για την απασχόληση οι αλλαγές πολιτικής.

1.2. Αρνητικές επιπτώσεις για την απασχόληση παρατηρούνται, στη βιομηχανία τροφίμων και στον τομέα της παραγωγής συναφών προϊόντων. Αναλόγως με τη σπουδαιότητα που έχουν οι γεωργικές δραστηριότητες (με την ευρεία έννοια) στις ενδιαφερόμενες περιφέρειες, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί μια καθοδική σπείρα απασχόλησης που μπορεί να οδηγήσει σε παρακμή της υπαίθρου.

1.3. Στην ύπαιθρο της Ευρώπης ζούν και εργάζονται οι περισσότεροι Ευρωπαίοι (άνω του 50 %). Ωστόσο, η ύπαιθρος έχει μεγάλη σημασία όχι μόνο ως χώρος διαβίωσης και οικονομικής δραστηριοποίησης των γεωργών, αλλά και ως χώρος αναψυχής για τους κατοίκους των συνωστισμένων αστικών περιοχών και των ατόμων που εργάζονται σ` αυτές. Διαθέτει μια αυθύπαρκτη αξία που οφείλεται στην ποικιλομορφία του τοπίου, είναι απολύτως απαραίτητη για την προστασία της βιολογικής ποικιλίας και αποτελεί παράγοντα εξισορρόπησης των συνωστισμένων αστικών περιοχών.

1.4. Σε ορισμένες γεωργικές περιοχές, ο αριθμός των ανέργων υπερβαίνει σαφώς τον εκάστοτε μέσο όρο. Οι μετακινήσεις από και προς το χώρο εργασίας συνεπάγονται για πολλά άτομα που κατοικούν στην ύπαιθρο και εργάζονται σε μεγάλες αστικές περιοχές, αναγκαζόμενοι να διανύουν μεγάλες αποστάσεις, σημαντική δαπάνη χρόνου και χρήματος. Αυτός ο σαφής διαχωρισμός του χώρου κατοικίας από το χώρο εργασίας οδηγεί σε σημαντική αύξηση της κυκλοφοριακής συμφόρησης. Από την άποψη της βιωσιμότητας των αγροτικών περιφερειών είναι όμως πάντοτε προτιμότερος από την πλήρη εγκατάλειψή τους, η οποία θα προκαλούσε επιδείνωση των προβλημάτων στις μεγάλες αστικές περιοχές. Συνεπώς, η διατήρηση μιας βιώσιμης υπαίθρου επιβάλλεται και για λόγους που αφορούν το περιβάλλον.

1.5. Επειδή η « πρωτεύουσα αγορά εργασίας » είναι ανεπαρκώς ανεπτυγμένη στην ύπαιθρο, διαμορφώθηκε μια « δευτερεύουσα αγορά » όπου έχουν αναληφθεί πολλές πρωτοβουλίες - εν μέρει με κρατική υποστήριξη - (όπως, π.χ., το πρόγραμμα Leader) για την προσφορά απασχόλησης στους θιγόμενους από τις εξελίξεις αυτές. Σχετικό παράδειγμα αποτελούν οι Ενώσεις για την Προαγωγή των Συνθηκών Εργασίας, της Απασχόλησης και της Διαρθρωτικής Ανάπτυξης (ABS) στη Γερμανία.

2. Η θέση των γυναικών στη γεωργία

2.1. Οι γυναίκες διαδραματίζουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο όσον αφορά τις εξελίξεις που συντελούνται με αφορμή τη διαρθρωτική μεταλλαγή της γεωργίας και της υπαίθρου.

2.2. Στο γεωργικό τομέα απασχολούνται πολλές γυναίκες (700 000 σε ένα σύνολο 2,5 εκατ. εργαζομένων). Καταλαμβάνουν συνήθως, τις ολιγότερο ειδικευμένες και ολιγότερο αμοιβόμενες θέσεις στον τομέα. Σε ορισμένες, μάλιστα, γεωργικές περιοχές της ΕΕ η κατ` οίκον και η εποχιακή εργασία εκτελείται από γυναίκες υπό συνθήκες ανύπαρκτης ή περιορισμένης μόνο κοινωνικής προστασίας.

2.3. Η απασχόληση στη γεωργία με τη μορφή οικογενειακών εκμεταλλεύσεων αποτελεί χαρακτηριστικό του δυτικού πολιτισμού : 90 % των γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ έχει οικογενειακό χαρακτήρα. Στη λειτουργία των εκμεταλλεύσεων αυτών σημαντική είναι η συμβολή των γυναικών. Από την άλλη πλευρά, οι γυναίκες αναλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες ευθύνες στις οικογενειακές εκμεταλλεύσεις και σε πολλές περιπτώσεις συμβάλλουν σημαντικά στην επιβίωσή τους. Όταν ο άνδρας απασχολείται και εκτός του γεωργικού τομέα, η γυναίκα είναι εκείνη που αναλαμβάνει τη μέριμνα για την εξακολούθηση της λειτουργίας της εκμετάλλευσης με στόχο την αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος.

2.4. Είναι δύσκολο να αναλυθεί η εργασία των γυναικών στο γεωργικό τομέα. Πρέπει να αναζητηθεί στο πλαίσιο της παγιωμένης σχέσης μεταξύ οικογένειας και γεωργικής εκμετάλλευσης, όπου το μεγαλύτερο μέρος των καθηκόντων που συνδέονται με τη γεωργική δραστηριότητα υλοποιείται από τα μέλη της οικογένειας. Λόγω της πολυπλοκότητας της κατάστασης αυτής, σε πολλές χώρες της ΕΕ αναγνωρίζεται ως ηγέτης της επιχείρησης μόνο ο επί κεφαλής της οικογενείας, ο οποίος φέρει ως επιχειρηματίας και τη σχετική οικονομική ευθύνη.

2.5. Η δραστηριότητα της γυναίκας, κυρίως ως μέλος της οικογένειας που βοηθά στη λειτουργία της εκμετάλλευσης, παραμένει συχνά « αόρατη » , δεν περιλαμβάνεται στις στατιστικές και δεν καλύπτεται από νομοθετικές διατάξεις. Επιβάλλεται η επίσημη αναγνώριση αυτής της μορφής συνεργασίας ή η απόδοση σ`αυτήν ενός επαγγελματικού καθεστώτος π.χ. του συνεργαζόμενου επιχειρηματία.

2.6. Κατά την κατανομή των καθηκόντων και των αρμοδιοτήτων στις εκμεταλλεύσεις δεν αποδίδεται στις γυναίκες μια σαφής επαγγελματική θέση, ενώ από κοινωνική άποψη παραμένουν υποτελείς των ανδρών, οι οποίοι καταλαμβάνουν κατά κανόνα τις ηγετικές θέσεις.

2.7. Το 75,7 % των επικεφαλής εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ είναι άνδρες και μόνο 24,3 % γυναίκες. Αντιθέτως, το 73,7 % των μελών της οικογενείας που συμβάλλουν στη λειτουργία των εκμεταλλεύσεων είναι γυναίκες. Ωστόσο, σε ορισμένες γεωργικές περιοχές της Κοινότητας και ιδιαιτέρως στη Νότια Ισπανία, την Ιταλία, και τη Σκωτία παρατηρείται αύξηση του αριθμού των γυναικών που απασχολούνται στη γεωργία. Στις περιοχές αυτές, οι στατιστικές προσεγγίζουν την πραγματικότητα όσον αφορά την απασχόληση των γυναικών στη γεωργία.

2.8. Με τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ παραχωρείται στις γυναίκες ένας σημαντικός ρόλος όσον αφορά τη μελλοντική διαμόρφωση της υπαίθρου, ιδιαιτέρως επειδή τα νέα συνοδευτικά μέτρα και η περιφερειακή πολιτική, προάγουν μέσω της διαφοροποίησης των γεωργικών δραστηριοτήτων με τρόπο συστηματικό νέες πηγές εισοδήματος (χειροτεχνία, αγροτικός τουρισμός, κατεργασία γεωργικών προϊόντων σε μικρή κλίμακα, προστασία του περιβάλλοντος, διατήρηση της υπαίθρου και νέες τεχνολογίες).

2.9. Ο στόχος της διαφοροποίησης των δραστηριοτήτων είναι μια συμβολή στην επιβίωση των οικογενειακών εκμεταλλεύσεων και συνεπώς στη δημιουργία νέων ευκαιριών απασχόλησης για τη νέα γενιά.

3. Κοινωνική ασφάλιση και μεταναστευτικά ρεύματα

3.1. Παραδοσιακά, τα μεταναστευτικά ρεύματα γεωργών προέρχονταν από τις μεσογειακές χώρες της ΕΕ. Οι πολιτικές αλλαγές των τελευταίων ετών στις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης τροποποίησαν σημαντικά τις μετακινήσεις στη γεωργική αγορά εργασίας των βόρειων κρατών μελών. Λόγω της συνεχιζόμενης βαθιάς διαρθρωτικής κρίσης στις χώρες αυτές, οι μετακινήσεις δεν έχουν ακόμη παγιωθεί και, κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατό να περιγραφούν πλήρως.

3.2. Ωστόσο, μπορεί να υποτεθεί ότι θα εξακολουθήσει να υπάρχει ένα μεταναστευτικό ρεύμα από τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. Το γεγονός αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις για τις σχέσεις απασχόλησης. Ο αριθμός των μονίμως απασχολουμένων μειώνεται ενώ αυξάνεται ο αριθμός των εποχιακώς εργαζομένων. Τα σημερινά πρότυπα της αμοιβής, της στέγασης και της ασφάλειας της απασχόλησης τίθενται σε κίνδυνο.

4. Ασφαλιστικά συστήματα προστασίας των γεωργών στην ΕΕ

4.1. Κοινές νομοθετικές διατάξεις

4.1.1. Η διαμόρφωση των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης εξακολουθεί να αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών της Ένωσης. Η κατάσταση αυτή δεν τροποποιήθηκε ούτε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Οι εθνικές αρχές εξακολουθούν να ορίζουν ποιός είναι ασφαλισμένος, ποιές παροχές προσφέρονται και πώς χρηματοδοτούνται.

4.1.2. Ωστόσο, πρέπει να ληφθούν υπόψη ορισμένες κοινές νομοθετικές διατάξεις, όπως οι οδηγίες 86/613/ΕΟΚ και 79/7/ΕΟΚ για την υλοποίηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών (κατά την απασχόληση για ίδιο λογαριασμό ή στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης). Παράλληλα, απαγορεύεται οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση δυσμενής διάκριση με βάση το φύλο.

4.1.3. Επειδή δεν έχουν προσδιοριστεί τα δικαιώματά τους στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, σε πολλά κράτη μέλη, οι « γυναίκες γεωργοί » δεν καλύπτονται από τα εθνικά ασφαλιστικά συστήματα.

4.1.4. Επιπλέον, ενδιαφέρον παρουσιάζει στο πλαίσιο αυτό ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1408/71, που στηρίζεται στο άρθρο 51 της ΣΕΚ, σύμφωνα με τον οποίο οι περίοδοι παραμονής και ασφαλιστικής κάλυψης σε διάφορα κράτη μέλη πρέπει να συνυπολογίζονται όσον αφορά την πλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων. Αυτό ισχύει ρητώς και για τα τυχόν ισχύοντα ειδικά γεωργικά συστήματα συνταξιοδότησης. Με τη διάταξη αυτή απαγορεύεται η απώλεια συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων σε περίπτωση αλλαγής απασχόλησης με τη μετάβαση σε άλλο κράτος μέλος και διευκολύνεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και των ασφαλισμένων γεωργών που απασχολούνται για ίδιο λογαριασμό στην Ένωση.

4.2. Γεωργικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης

4.2.1. Τα περισσότερα κράτη μέλη δεν χορηγούν ειδικές συντάξεις στους γεωργούς, πράγμα που σημαίνει ότι οι μισθωτοί και οι επιχειρηματίες του γεωργικού τομέα καλύπτονται από το γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.

4.2.2. Το Βέλγιο, οι Κάτω Χώρες, η Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και η Πορτογαλία δεν χορηγούν κανένα είδος γεωργικής σύνταξης γήρατος. Στις χώρες αυτές, οι γεωργοί που απασχολούνται για ίδιο λογαριασμό και οι μισθωτοί του τομέα υπάγονται στο γενικό ασφαλιστικό σύστημα, ενώ στη Δανία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο καταβάλλονται συντάξεις γήρατος σε όλους τους πολίτες και χρηματοδοτούνται πλήρως ή κυρίως από φορολογικά έσοδα.

4.2.3. Ειδικά συστήματα συνταξιοδότησης γήρατος για γεωργούς που απασχολούνται για ίδιο λογαριασμό ισχύουν στη Γερμανία (από το 1995 και στα νέα ομόσπονδα κρατίδια), στη Γαλλία, στην Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιταλία, την Αυστρία και τη Φινλανδία. Κατά ένα μέρος, τα συστήματα αυτά είναι ανεξάρτητα μόνο από οργανωτική άποψη (ειδικοί γεωργικοί ασφαλιστικοί οργανισμοί εντός των γενικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης), ενώ οι παροχές είναι στην ουσία οι ίδιες όπως και στα γενικά ασφαλιστικά συστήματα (Ισπανία και Φινλανδία).

4.2.4. Ειδικά ασφαλιστικά συστήματα για τους μισθωτούς του γεωργικού τομέα, εν μέρει αυτόνομα μόνο από οργανωτική άποψη, ισχύουν μόνο στην Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Στα άλλα κράτη μέλη οι εργαζόμενοι διέπονται από τις ρυθμίσεις που ισχύουν για το γενικό σύστημα κοινωνικών ασφαλίσεων.

4.2.5. Το συχνά χαμηλό επίπεδο συνταξιοδοτικής προστασίας γήρατος που προσφέρουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης στους μισθωτούς του γεωργικού τομέα βελτιώνεται, σε ορισμένα κράτη μέλη, μέσω κλαδικών και/ή υποχρεωτικών συστημάτων συμπληρωματικής προστασίας (Γερμανία).

5. Στόχοι της γνωμοδότησης της ΟΚΕ

5.1. Προαγωγή της απασχόλησης

5.1.1. Η ενθάρρυνση της δημιουργίας απασχόλησης αποτελεί το θεμέλιο της βιωσιμότητας των γεωργικών περιοχών της Ένωσης. Η καταπολέμηση της ανεργίας πρέπει να έχει απόλυτη προτεραιότητα. Η διασφάλιση των υφιστάμενων θέσεων απασχόλησης και η δημιουργία νέων στο γεωργικό τομέα απαιτεί τη διασύνδεση των δυνατοτήτων που προσφέρει η γεωργική πολιτική με τις πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται στα πλαίσια της οικονομικής, κοινωνικής, περιφερειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής και σ`εκείνες της πολιτικής για την αγορά εργασίας με στόχο την ίση μεταχείριση των αστικών και των γεωργικών περιοχών και των τομέων της οικονομίας. Για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο να υλοποιηθεί σε ουσιαστικό βαθμό η ιδέα της εταιρικής συνεργασίας όλων των ενδιαφερόμενων. Κατά την έννοια αυτή, τα πολιτικά μέσα (διαρθρωτικά ταμεία) θα πρέπει να υποβάλλονται σε συνεχή έλεγχο, ώστε να επιτραπεί η αξιοποίηση των σημαντικών ευκαιριών απασχόλησης που προσφέρει η ύπαιθρος.

Νέες δυνατότητες για την αγορά εργασίας και τη δημιουργία εισοδημάτων μπορούν να προκύψουν με :

- τη βελτίωση των υποδομών της υπαίθρου (που ταυτόχρονα αποτελεί τη βασική προϋπόθεση για τη λήψη περαιτέρω μέτρων) 7

- την ανταμοιβή των ιδιαίτερων επιδόσεων των γεωργών, οι οποίες υπερβαίνουν τις φυσιολογικές υποχρεώσεις τους, στον τομέα του περιβάλλοντος 7

- την ενίσχυση των γεωργικών δραστηριοτήτων που έχουν ως γνώμονα τη βιωσιμότητα και τις απαιτήσεις του οικοσυστήματος (π.χ. οικολογική γεωργία) 7

- τη δημιουργία περιφερειακών δυνατοτήτων διάθεσης και επεξεργασίας γεωργικών πρώτων υλών σε τρόφιμα υψηλής αξίας 7

- την ενίσχυση της καλλιέργειας γεωργικών και δασικών προϊόντων ως ανανεώσιμων πρώτων υλών για τεχνική και ενεργειακή χρήση (π.χ. μέσω φορολογικών μέτρων) 7

- την εκτέλεση προγραμμάτων μαζικής αναδάσωσης στις περιοχές που δεν είναι δυνατό να επανακαλλιεργηθούν 7 προγράμματα καταπολέμησης των πυρκαγιών των δασών 7

- τη βελτίωση της κατάστασης και καλύτερη μέριμνα για τα υφιστάμενα δάση 7

- την εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που προσφέρει η βιοτεχνολογία 7

- την προαγωγή του γεωργικού τουρισμού 7

- την αύξηση των θέσεων απασχόλησης που σχετίζονται με τη γεωργία στον τριτογενή τομέα (δυνατότητες υπάρχουν από τον τομέα της φροντίδας του τοπίου και του οδικού δικτύου έως την αξιοποίηση νέων τεχνολογιών πληροφορικής, π.χ. τηλεργασία) 7

- την ευρεία προαγωγή των δράσεων που αφορούν την κατάρτιση (βλέπε 5.6).

5.1.2. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στη δημιουργία της δυνατότητας συνδυασμένης απασχόλησης. Πρέπει να μελετηθούν μέτρα καθώς και φορολογικές και ασφαλιστικές ρυθμίσεις που απαιτούνται για την υλοποίηση του στόχου αυτού, και να εξεταστεί η μέθοδος ελέγχου της εφαρμογής τους, που σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ιδιαίτερα γραφειοκρατική. Ωστόσο, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι τυχόν επιπτώσεις για τη γεωργία, ώστε να εξασφαλιστεί η ισότητα ευκαιριών.

5.1.3. Τα μέσα ενίσχυσης που διαθέτει η ΕΕ θα πρέπει να παραμείνουν, όπως και τώρα, επικεντρωμένα στις ιδιαίτερα μειονεκτικές γεωργικές περιοχές. Είναι σημαντικό να συντονιστούν τα μέτρα στήριξης που εκτελούνται στα πλαίσια σχεδίων τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης, προκειμένου να αποφευχθεί το ενδεχόμενο ανταγωνισμού και διαμάχης όσον αφορά δικαιώματα χρήσης.

5.1.4. Επίσης, είναι απαραίτητος ο συντονισμός των ενεργειών των κρατών μελών για τον έλεγχο των νέων μεταναστευτικών ρευμάτων και της διασυνοριακής απασχόλησης, χωρίς να θίγονται οι συμφωνίες για την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και την εσωτερική αγορά. Η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ της δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού ρυθμιστικού πλαισίου, το οποίο επιτρέπει τον καθορισμό ελάχιστων προδιαγραφών ως προς την παρεχόμενη από το νόμο κάλυψη και τις εισφορές που καταβάλλονται.

5.2. Προαγωγή της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας

5.2.1. Φαίνεται ότι είναι απολύτως απαραίτητο να αναληφθεί πρωτοβουλία εκ μέρους της ΟΚΕ για την προώθηση της εκκρεμούσας ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο πολλών κρατών μελών, π.χ., των οδηγιών για την προστασία των εργαζομένων. Πολλά κράτη μέλη εξακολουθούν να μην καλύπτουν πλήρως τις κατώτερες προδιαγραφές που ορίζονται στις οδηγίες αυτές, ώστε να αναμένεται ότι η εφαρμογή των οδηγιών θα οδηγήσει στη βελτίωση της προστασίας της υγείας.

5.2.2. Είναι σημαντικό να επισπευσθεί ο καθορισμός των προτύπων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Τυποποίησης, ώστε να δημιουργηθεί μια βάση για τις απαιτήσεις που πρέπει να καλύπτονται στον τομέα της ασφάλειας. Κατ` αυτόν τον τρόπο θα καθοριστεί ένα κοινό επίπεδο ασφάλειας που θα μπορεί και να ελεγχθεί.

5.2.3. Επίσης, είναι απαραίτητο να βελτιωθεί η μέριμνα που λαμβάνεται σε οικογενειακές εκμεταλλεύσεις στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας στο χώρο εργασίας. Για να προληφθούν στρεβλώσεις στον ανταγωνισμό είναι αναγκαία μία εναρμόνιση των προτύπων στην Ένωση.

5.3. Προαγωγή της ισότητας των δύο φύλων.

5.3.1. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να προωθήσει, με την τροποποίηση της οδηγίας 86/613/ΕΟΚ, την κατοχύρωση του επαγγέλματος της γυναίκας γεωργού. Στα κράτη μέλη προτάθηκε να αναγνωρίσουν τα προσωπικά δικαιώματα των συζύγων γεωργών που εργάζονται για ίδιο λογαριασμό. Δυστυχώς, η παρότρυνση αυτή δεν ακολουθήθηκε από όλα τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή θα πρέπει, επίσης, να αναλάβει αποτελεσματική δράση έναντι των κρατών μελών που δεν εφαρμόζουν τους κανόνες. Μέσω της υποχρεωτικής ασφαλιστικής κάλυψης και των γυναικών που απασχολούνται στη γεωργία πρέπει να καταπολεμηθεί και το ιδιαίτερο είδος της φτώχειας των ηλικιωμένων γυναικών.

5.3.2. Προκειμένου να επιτραπεί στις γυναίκες να αναλάβουν νέα καθήκοντα για τη διατήρηση και την ανάπτυξη των γεωργικών περιοχών, πρέπει να προαχθεί ιδιαιτέρως η δημιουργία κοινωνικών σταθμών και υπηρεσιών παροχής βοήθειας στους ακόλουθους τομείς :

- προστασία των παιδιών και των ηλικιωμένων,

- μεταφορές,

- υγεία,

- εκπροσώπηση,

- κέντρα για την προαγωγή της απασχόλησης των γυναικών και τη χορήγηση συμβουλών σε γυναίκες επιχειρηματίες.

5.4. Προαγωγή της κοινωνικής ασφάλισης των ηλικιωμένων ()

5.4.1. Η διαπίστωση στο ενημερωτικό σημείωμα του τμήματος γεωργίας και αλιείας, της 11ης Δεκεμβρίου 1985 (), ότι « οι μισθωτοί στο γεωργικό τομέα συγκαταλέγονται στις ομάδες χαμηλού εισοδήματος » και ότι, κατά συνέπεια, « στο πλαίσιο των ασφαλιστικών συστημάτων που εκλαμβάνουν ως βάση το ύψος του εισοδήματος, θα πρέπει να καταβάλλουν χαμηλότερες εισφορές από ότι ο μέσος εργαζόμενος στη βιομηχανία » εξακολουθεί να ισχύει. Συνεπώς, πρέπει να βελτιωθεί η συνταξιοδοτική προστασία που προσφέρεται από τα προαναφερθέντα ασφαλιστικά συστήματα στους μισθωτούς του γεωργικού τομέα και στους γεωργούς που απασχολούνται για ίδιο λογαριασμό, αν γίνονται διακρίσεις εις βάρος τους.

5.4.2. Η πρόσβαση στα διάφορα ασφαλιστικά συστήματα, η οποία έχει ρυθμιστεί με ικανοποιητικό τρόπο για την περίπτωση των εργαζόμενων που αλλάζοντας απασχόληση αλλάζουν και κράτος κατοικίας, πρέπει - σε περίπτωση που υπάρχουν ειδικά γεωργικά συστήματα συνταξιοδότησης - να ρυθμιστεί και στα κατ` ιδίαν κράτη μέλη, ώστε να ανταποκρίνεται στις διαρθρωτικές ανάγκες.

5.4.3. Η χρηματοδότηση των υφιστάμενων γεωργικών συστημάτων συνταξιοδότησης καθίσταται προβληματική, λόγω του διαρθρωτικού προβλήματος της γήρανσης του πληθυσμού, η οποία υπερβαίνει τους « φυσιολογικούς » δημογραφικούς κινδύνους που αναλαμβάνουν τα γενικά ασφαλιστικά συστήματα. Για το λόγο αυτό απαιτείται η μεταφορά ολοένα και περισσότερων πόρων από τα γενικά φορολογικά έσοδα ή, αντιστοίχως, τα έσοδα από ασφαλιστικές εισφορές. Ωστόσο, η μεταφορά πόρων μεταξύ γενικών και ειδικών ασφαλιστικών συστημάτων σε μια χώρα είναι δυνατή μόνο με την ουσιαστική εναρμόνιση των αντίστοιχων εισφορών και δικαιωμάτων.

5.5. Προαγωγή της πρόωρης συνταξιοδότησης

5.5.1. Στο πλαίσιο των συνοδευτικών μέτρων για τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ, πρέπει, επιτέλους, να καθιερωθούν αυτοτελή δικαιώματα πρόωρης συνταξιοδότησης των απασχολούμενων στη γεωργία, διότι η υφιστάμενη απλή ρύθμιση (πρόωρη συνταξιοδότηση κατά τη διακοπή της λειτουργίας μιας επιχείρησης ή κατά τη σμίκρυνσή της) δεν αρκεί. Στο άμεσο μέλλον, ο τομέας πρόκειται να αντιμετωπίσει σοβαρές διαρθρωτικές μεταβολές. Η ρύθμιση που αφορά τη δυνατότητα πρόωρης συνταξιοδότησης των περισσότερων επιχειρηματιών γεωργών της ΕΕ υπό τον όρο της παύσης της λειτουργίας της εκμετάλλευσής τους, πρέπει να επεκταθεί για να καλύψει και τους μισθωτούς του τομέα.

5.6. Προαγωγή της κατάρτισης των απασχολούμενων

5.6.1. Η προαγωγή της κατάρτισης των απασχολούμενων στο γεωργικό τομέα προσανατολίζεται σε τρεις τομείς :

- την προαγωγή της καινοτομίας στη γεωργία και τη δασοκομία 7 υπεύθυνη αξιοποίηση των νέων βιοτεχνολογιών 7 συμβατότητα της τεχνολογικής και της οικολογικής εξέλιξης και διαφοροποίηση των γεωργικών δραστηριοτήτων 7

- προαγωγή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας (π.χ. δημιουργία επιχειρήσεων και κατάρτιση επιχειρηματιών), μη κρατικών (πολιτιστικών) πρωτοβουλιών και κρατικές παρεμβάσεις 7

- προαγωγή των συμβουλευτικών δραστηριοτήτων.

5.6.2. Απολύτως απαραίτητη σε περιφερεικό επίπεδο είναι η διασύνδεση των συγκεκριμένων μέτρων επιμόρφωσης και κατάρτισης, τα οποία πρέπει να αποτελούν συντονισμένο έργο της κρατικής διοίκησης, των ιδιωτικών επενδυτών, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των εκπαιδευτικών οργανισμών. Προκειμένου να επιτραπεί στους εργαζόμενους να εκμεταλλευθούν πραγματικά τις δράσεις αυτές, πρέπει να υπάρξει μέριμνα βάσει των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και της νομοθεσίας για τη χορήγηση εκπαιδευτικών αδειών. Στους απασχολούμενους για ίδιο λογαριασμό πρέπει να διασφαλισθεί μια επιδότηση.

5.7. Εγκατάσταση νέων γεωργών

5.7.1. Παράλληλα με τη ρύθμιση για την πρόωρη συνταξιοδότηση και τα μέτρα για την απόκτηση προσόντων, επιβάλλεται να αυξηθούν οι ενισχύσεις για τη δημιουργία επιχειρήσεων από νέους γεωργούς και να διαμορφωθεί η διάθεση επιδοτήσεων και ποσοστώσεων με τρόπο ελαστικότερο. Η εγκατάσταση γεωργών με υψηλή ειδίκευση που αντιδρούν με τρόπο ευέλικτο και δυναμικό στις προκλήσεις της γεωργίας του αύριο, βελτιώνει τη διάρθρωση της γεωργικής παραγωγής.

6. Ο κοινωνικός διάλογος στο γεωργικό τομέα

6.1. Ο κοινωνικός διάλογος στο γεωργικό τομέα έχει καθιερωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο και συμπληρώνεται από τον αντίστοιχο διάλογο στα κατ` ιδίαν κράτη μέλη.

7. Θεσμικός κοινωνικός διάλογος

7.1. Διεξάγεται με την « Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία γεωργικών ενώσεων » (ΕΟΓΕ) καθώς και με τους εκπροσώπους των εργαζομένων στην « Επιτροπή γεωργικών επαγγελματικών οργανώσεων της ΕΕ (COPA-COGECA-GEOPA), που εδρεύουν στις Βρυξέλλες από το 1960, στους κόλπους της « Ισομερούς Επιτροπής για τα Κοινωνικά Προβλήματα των Απασχολούμενων στη Γεωργία » και με τη συμμετοχή στη « Συμβουλευτική Επιτροπή για τη Γεωργία ».

8. Ισομερής Επιτροπή

8.1. Το άρθρο 2 του καταστατικού ορίζει ότι « η Ισομερής Επιτροπή επικουρεί την Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στην προσπάθεια υλοποίησης του στόχου της βελτίωσης και της εναρμόνισης των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των μισθωτών του γεωργικού τομέα ».

8.2. Η Ισομερής Επιτροπή έχει το δικαίωμα να καταρτίζει γνωμοδοτήσεις και να προωθεί πρωτοβουλίες και ύστερα από δική της πρωτοβουλία.

8.3. Μετά τα έξοχα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων της Ισομερούς Επιτροπής έως τα μέσα της δεκαετίας του 80, ο σημερινός απολογισμός εγείρει ορισμένες κριτικές παρατηρήσεις. Μέχρι σήμερα, οι γνωμοδοτήσεις της Ισομερούς Επιτροπής δεν επέδρασαν ουσιαστικά και άμεσα στις κοινωνικές συνθήκες διαβίωσης των μισθωτών του γεωργικού τομέα παρά μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις. Ας σημειωθεί ότι οι συμφωνίες που επιτεύχθηκαν στην ομάδα εργασίας « εναρμόνιση » οδήγησαν στην περίοδο 1978 έως 1981 στην προοδευτική και βάσει συμβάσεων μείωση του χρόνου εργασίας σε 40 ώρες σε όλες τις χώρες της Κοινότητας.

8.4. Οι ομάδες εργασίας της Ισομερούς Επιτροπής απασχολούνται σήμερα εντατικά προκειμένου « να εξαντλήσουν τις υφιστάμενες δυνατότητες ». Οι εν λόγω εργασίες αφορούν ιδιαιτέρως τους τομείς :

α) απασχόληση (βελτίωση της ελκυστικότητας των θέσεων απασχόλησης, βελτίωση της κοινωνικής προστασίας),

β) εναρμόνιση (δυσχερείς συζητήσεις σχετικά με ευρωπαϊκή σύσταση) για

- την κατάρτιση σχεδίου για την σταδιακή καθιέρωση της 38ωρης εβδομάδας,

- την καθιέρωση ετήσιας αδείας τουλάχιστον 5 εβδομάδων,

- την επίτευξη συμφωνίας για τις εκπαιδευτικές άδειες,

- τις συνθήκες απασχόλησης των εποχιακών εργαζομένων,

- την επίτευξη συμφωνίας για το χρόνο απασχόλησης σε ετήσια βάση.

γ) επαγγελματική κατάρτιση (μελέτη για την εκπαίδευση, την επιμόρφωση και τη δια βίου κατάρτιση),

δ) ασφάλεια και υγεία (περιορισμός των κινδύνων που συνεπάγεται η χρησιμοποίηση φυτοφαρμάκων),

ε) στατιστική (προσδιορισμός της μερικής απασχόλησης στη γεωργία, έκθεση για τους όρους που αφορούν τους μισθωτούς του γεωργικού τομέα στην ΕΕ και που περιλαμβάνονται σε ισχύουσες συλλογικές συμβάσεις εργασίας και στη νομοθεσία) και

στ) δασοκομική πολιτική (έρευνα για τις επιπτώσεις της αμοιβής κατά τεμάχιο στη διασφάλιση εργασίας).

8.5. Η απόδοση των ομάδων εργασίας βελτιώθηκε τα τελευταία χρόνια λόγω καλύτερου συντονισμού. Ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις είχε η παρουσία ενός συμβούλου στις ομάδες εργασίας τόσο για την EFA όσο και για την COPA-COGECA/GEOPA.

8.6. Φαίνεται ότι είναι αναγκαίο να συσταθεί μια πρόσθετη ομάδα εργασίας « Μεσόγειος/Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη », που θα ασχοληθεί με την επίλυση των προβλημάτων που δημιουργούνται στην ΕΕ λόγω των πολιτικών εξελίξεων στις χώρες αυτές.

9. Συμβουλευτικές επιτροπές

9.1. Το σημαντικότερο όργανο στο θέμα του κοινωνικού διαλόγου είναι η « Συμβουλευτική Επιτροπή για τη Διαρθρωτική Γεωργική Πολιτική ».

9.2. Η επιτροπή αυτή συνέρχεται, κατά μέσο όρο, δύο φορές το χρόνο. Οι συνεδριάσεις της έχουν κυρίως ενημερωτικό χαρακτήρα. Επειδή η διάρθρωση της Συμβουλευτικής Επιτροπής δεν είναι ακόμη επαρκώς διασυνδεδεμένη με τα θέματα της περιφερειακής πολιτικής και του μέλλοντος της υπαίθρου, το δυναμικό της εξακολουθεί να μην αξιοποιείται πλήρως.

9.3. Η Συμβουλευτική Επιτροπή μπορεί να διαδραματίσει ρόλο πρωταγωνιστή στον κοινωνικό διάλογο για τον προσδιορισμό μιας ευρωπαϊκής πολιτικής απασχόλησης.

10. Καλείται η Επιτροπή να υποβάλει στο μέλλον, ετήσια συνοπτική έκθεση στην ΟΚΕ για την Ισομερή Επιτροπή, τις συμβουλευτικές επιτροπές της Επιτροπής και τη συνέχεια που δόθηκε στις προτάσεις της ΟΚΕ για την προαγωγή της απασχόλησης στο γεωργικό τομέα.

Βρυξέλλες, 25 Οκτωβρίου 1995.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() Το κεφάλαιο 5.4 δεν αναφέρεται στα κράτη μέλη που δεν διαθέτουν συστήματα κοινωνικής ασφάλισης που εξαρτώνται από το εισόδημα.

() Έγγρ. CES 728/85 τελικό.