[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 29.10.2009

COM(2009)607 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Νανοεπιστήμες και νανοτεχνολογίες: ένα σχέδιο δράσης για την Ευρώπη, 2005-2009. Δεύτερη έκθεση εφαρμογής 2007-2009 {SEC(2009)1468}

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Νανοεπιστήμες και νανοτεχνολογίες: ένα σχέδιο δράσης για την Ευρώπη, 2005-2009. Δεύτερη έκθεση εφαρμογής 2007-2009

Η νανοτεχνολογία[1] αποτελεί σήμερα το θεμέλιο πολλών πρακτικών εφαρμογών και διαθέτει το δυναμικό για περαιτέρω βελτίωση της ποιότητας της ζωής και της προστασίας του περιβάλλοντος και για τόνωση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Οι γνώσεις στο τομέα των νανοεπιστημών και οι βιομηχανικές εφαρμογές των νανοτεχνολογιών αυξήθηκαν σταδιακά, ιδιαίτερα κατά τα τελευταία 10 έως 20 χρόνια. Οι ενδιαφερόμενοι συμφώνησαν σχετικά με την «ολοκληρωμένη, ασφαλή και υπεύθυνη προσέγγιση» που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2004[2] και η οποία σήμερα αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής της ΕΕ στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Το σχέδιο δράσης για τη νανοτεχνολογία 2005-2009[3] εξασφάλισε την ώθηση για ποικίλες εξελίξεις στην έρευνα και καινοτομία, καθώς και όσον αφορά την διαμόρφωση της πολιτικής. Μετά την πρώτη διετία υλοποίησης του σχεδίου δράσης, διαπιστώθηκε πρόοδος σε όλα σχεδόν τα πεδία, στην πρώτη έκθεση εφαρμογής[4].

Στην παρούσα ανακοίνωση περιγράφονται σε γενικές γραμμές οι σημαντικές εξελίξεις κατά την περίοδο 2007-2009 σε κάθε τομέα άσκησης πολιτικής του σχεδίου δράσης, προσδιορίζονται οι σημερινές προκλήσεις και διατυπώνονται συμπεράσματα σχετικά με το μέλλον της ευρωπαϊκής πολιτικής στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Όπου απαιτείται, για λόγους πληρότητας και συνέχειας, περιλαμβάνονται και εξελίξεις των προηγούμενων ετών. Λεπτομερείς επεξηγηματικές πληροφορίες περιλαμβάνονται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

Αναφέρεται γενικά ότι κατά την τελευταία διετία σημειώθηκε ουσιαστική ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας, που υποστηρίχτηκε από περαιτέρω αύξηση της χρηματοδότησης της έρευνας και από ενεργή ανάπτυξη της πολιτικής. Υλοποιούνται συνεχώς νέες εφαρμογές και προϊόντα νανοτεχνολογίας. Με βάση τα παραπάνω οι προσπάθειες αντιμετώπισης των προβληματισμών όσον αφορά την κοινωνία και την ασφάλεια πρέπει να συνεχιστούν προκειμένου να εξασφαλιστεί η ασφαλής και αειφόρος ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας.

ΈΡΕΥΝΑ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ: Η ΕΥΡΩΠΗ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΤΗ ΓΝΩΣΗ

Η συνεργασία δημόσιων και ιδιωτικών φορέων σε ολόκληρη την Ευρώπη για την διεξαγωγή συνεργατικής έρευνας και ανάπτυξης έχει ιδιαίτερη σημασία στην διεπιστημονική προσέγγιση που απαιτείται για την νανοτεχνολογία.

Η χρηματοδοτική στήριξη της έρευνας στον τομέα της νανοτεχνολογίας βάσει των κοινοτικών προγραμμάτων-πλαισίων συνέχισε να αυξάνει, από 1,4 δις. ευρώ κατά την τετραετή περίοδο 2003-2006 σε άνω των 1,1 δις. ευρώ κατά την διετή περίοδο 2007-2009. Αναμένεται περαιτέρω αύξηση στα επόμενα χρόνια και μέχρι το πέρας του 7ου προγράμματος πλαισίου έρευνας (7ΠΠ) το 2013. Η εν λόγω επένδυση συμπληρώνεται από σημαντική δημόσια χρηματοδότηση στα κράτη μέλη που υπερέβη τα 2,5 δις. ευρώ για την περίοδο 2007-2008. Αντίθετα, η ιδιωτική χρηματοδότηση υπολειπόταν της δημόσιας στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, η χρηματοδότηση αυξήθηκε ταχύτατα σε άλλα μέρη του κόσμου και εμφανίστηκαν στο προσκήνιο δυναμικοί νέοι παίκτες.

Η κοινοτική χρηματοδότηση κάλυψε πολύ ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, από την θεμελιώδη νανοεπιστήμη μέχρι βιομηχανικές εφαρμογές, με αυξανόμενη έμφαση στις εφαρμογές. Μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης αυτής προήλθε από διαθεματικές προσεγγίσεις που αναπτύχθηκαν στο 7ΠΠ, επειδή οι νανοτεχνολογίες είναι διεπιστημονικού και εφαρμόσιμου χαρακτήρα και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε διαφόρους βιομηχανικούς κλάδους και να συμβάλουν στην επίτευξη πολιτικών στόχων στους τομείς της υγείας, των τροφίμων, του περιβάλλοντος, της ενέργειας και των μεταφορών. Η συμμετοχή της βιομηχανίας στα έργα αυξάνεται σταδιακά και έχει φθάσει στο 40%[5]. Η Επιτροπή συμμετέχει επίσης απευθείας σε έρευνα νανοτεχνολογίας μέσω του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ), του οποίου οι δραστηριότητες συνδέονται άμεσα με σειρά συναφών τομέων άσκησης πολιτικής.

Η παρούσα σύντομη ανακοίνωση αδικεί τα πλούσια αποτελέσματα που επιτυγχάνονται μέσω έργων νανοτεχνολογίας που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ. Λεπτομέρειες περιλαμβάνονται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής. Παρόλα αυτά είναι δυνατόν να σκιαγραφηθούν ορισμένα αποτελέσματα εφαρμογών:

- Στη νανοηλεκτρονική η κλίμακα μικρουργίας των εξαρτημάτων ημιαγωγών κάνει δυνατή την κατασκευή ακόμη ισχυρότερων υπολογιστών και άλλων ψηφιακών συσκευών. Φαίνεται πλέον εφικτή η κατασκευή ακόμη μικρότερων συσκευών μέσω καινοτόμων τεχνικών «από τη βάση προς τη κορυφή».

- Στην νανοϊατρική, αναπτύσσονται συσκευές που στηρίζονται σε «νανοβιολογικούς» αισθητήρες, για την έγκαιρη διάγνωση κοινών ασθενειών, όπως καρδιαγγειακών νοσημάτων και καρκίνων. Φαίνεται επίσης εφικτή η κατ’ επιλογή στόχευση φαρμάκων σε ασθενή κύτταρα έτσι ώστε να ελαχιστοποιούνται οι παρενέργειες των φαρμάκων αυτών σε άλλα μέρη του σώματος, αλλά και η χρήση κατεργασμένων ιστών στην αναγεννητική ιατρική.

- Στο πλαίσιο πιλοτικών έργων, ορισμένα από τα πλέον ελπιδοφόρα εργαστηριακά αποτελέσματα μετατρέπονται σε βιομηχανικές εφαρμογές, όχι μόνο για την παραγωγή νέων υλικών αλλά και για τη βελτίωση της βιομηχανικής αειφορίας.

- Στον τομέα της ενέργειας αναπτύσσονται αποδοτικότερες και φθηνότερες ηλιακές κυψέλες. Είναι δυνατόν με τη χρήση θερμοηλεκτρικών μετατροπέων να ανακτηθεί περαιτέρω θερμότητα που αλλιώς θα χανόταν, για παράδειγμα από μηχανές εσωτερικής καύσης.

- Στον τομέα της επεξεργασίας του νερού η νανοτεχνολογία ανοίγει το δρόμο για αποδοτικότερες και φθηνότερες μεθόδους.

Παρόλο που δεν πρέπει να παραβλεφθούν η θεμελιώδης νανοεπιστήμη και η εφαρμοσμένη έρευνα, η χρηματοδότηση από το σκέλος Συνεργασία του προγράμματος-πλαισίου πρέπει να στοχεύσει όλο και περισσότερο την έρευνα σε νανοτεχνολογία που εξασφαλίζει ρεαλιστικές βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες προοπτικές απόδοσης οφελών και παραγωγής ασφαλών προϊόντων, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον και η ενέργεια, καθώς και όσον αφορά την βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας. Για να εξασφαλιστούν τα παραπάνω συγκροτήθηκε συμβουλευτική ομάδα βιομηχανικών νανοτεχνολογιών για να συμβάλει περαιτέρω στον καθορισμό ερευνητικών προτεραιοτήτων. Η ομάδα αυτή συμπληρώνει τις συμβουλευτικές ομάδες εμπειρογνωμόνων του 7ΠΠ και τις εισηγήσεις των συναφών Ευρωπαϊκών Τεχνολογικών Πλατφορμών. Επιπλέον, ομαδοποιούνται έργα προκειμένου να εδραιωθούν τα αποτελέσματα.

Φυσικά πρέπει να καθοριστούν προτεραιότητες όσον αφορά τα διάφορα πεδία της έρευνας στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Η κοινοτική χρηματοδότηση δεν είναι δυνατόν να καλύψει όλες τις ανάγκες και η δημόσια χρηματοδότηση από τα κράτη μέλη και τις συνδεδεμένες χώρες, που προς το παρόν καλύπτει περίπου τα τρία τέταρτα της συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης στον τομέα αυτό, είναι εξίσου ζωτικής σημασίας. Σημαντικό είναι επίσης να συμπληρωθεί η δημόσια χρηματοδότηση με αύξηση της αντίστοιχης ιδιωτικής.

Η κοινοτική χρηματοδότηση της έρευνας στον τομέα της εκτίμησης και της διαχείρισης κινδύνου (συμπεριλαμβανομένων μεθόδων και οργάνων) συνέχισε να αυξάνει, από 25 εκατ. ευρώ κατά την τετραετή περίοδο 2003-2006 σε άνω των 50 εκατ. ευρώ κατά την διετή περίοδο 2007-2009. Ο αριθμός αυτός, που αντιστοιχεί σχεδόν στο 5% της συνολικής χρηματοδότησης για νανοτεχνολογία, συμπληρώνεται από την έρευνα με αντικείμενο την ασφάλεια, η οποία ενσωματώνεται σε έργα που είναι εγγύτερα στις εφαρμογές, καθώς και από τις εργασίες υποστήριξης σχετικά με δεοντολογικά, νομικά και κοινωνικά ζητήματα. Τα κύρια πεδία που καλύπτονται περιλαμβάνουν τον χαρακτηρισμό νανοϋλικών, τις επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, την έκθεση και τις επιπτώσεις στο περιβάλλον. Έχει σημειωθεί πρόοδος, ιδίως στα πεδία του χαρακτηρισμού και της τοξικολογίας:

- Επικυρώθηκε σειρά μεθόδων χαρακτηρισμού νανοσωματιδίων και είναι πλέον δυνατή η χρήση νέων νανοϋλικών αναφοράς σε εργαστήρια για τη βελτίωση και επίδειξη της επάρκειάς τους στον τομέα αυτό της μετρολογίας.

- Στον τομέα της τοξικολογίας, έρευνες που βραβεύθηκαν συμβάλλουν στη βελτίωση της κατανόησης των αλληλεπιδράσεων μεταξύ νανοσωματιδίων και του ανθρώπινου σώματος.

Οι επιστημονικές επιτροπές της ΕΕ τόνισαν την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα σχετικά με την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος. Η Επιτροπή σκοπεύει να ενισχύσει και να εδραιώσει τις προσπάθειες αυτές σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, τη βιομηχανία και διεθνείς οργανισμούς.

ΥΠΟΔΟΜΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΙ ΠΟΛΟΙ ΑΡΙΣΤΕΙΑΣ

Η καινοτόμος νανοτεχνολογία απαιτεί κρίσιμης μάζας και διεπιστημονικού χαρακτήρα ερευνητικές υποδομές σε συνδυασμό με μηχανισμούς μεταφοράς τεχνολογίας, προκειμένου να επιτευχθεί πρόοδος πέρα από την έρευνα προς τη βιομηχανική καινοτομία.

Η Επιτροπή συνέχισε να στηρίζει τις υποδομές νανοτεχνολογίας χρηματοδοτώντας την πρόσβαση σε υφιστάμενες εγκαταστάσεις και την ανάπτυξη νέων εγκαταστάσεων. Επιπλέον κατά την τελευταία διετία, σειρά δικτύων αριστείας του 6ΠΠ είχαν ως αποτέλεσμα μια «διαρκή ενοποίηση» υπό τη μορφή νέων ιδρυμάτων και εικονικών υποδομών, όπως η Ευρωπαϊκή Εγκατάσταση Θεωρητικής Φασματοσκοπίας (ETSF).

Με αισιοδοξία σημειώνονται οι προσπάθειες αρκετών κρατών μελών για τη δημιουργία ή την επέκταση ερευνητικών υποδομών που καλύπτουν τον τομέα της νανοτεχνολογίας. Από αυτές ξεχωρίζουν η PRINS, μια κατανεμημένη εγκατάσταση για νανοδομές στην οποία συμμετέχουν κέντρα από το Βέλγιο, τη Γερμανία και τη Γαλλία που βρίσκονται κοντά στην βιομηχανία νανοηλεκτρονικών· το νέο διεθνές ιβηρικό εργαστήριο νανοτεχνολογίας στη Braga· η γαλλική πρωτοβουλία για τη δημιουργία «κέντρων ενοποίησης νανοτεχνολογίας» στη Grenoble, τη Saclay και την Τουλούζη· και η πρωτοβουλία Gennesys[6] στην οποία συμμετέχουν ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις νετρονίων και σύγχροτρου για έρευνα σε εφαρμογές νανοτεχνολογίας.

ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΙ ΠΟΡΟΙ: Η ΕΥΡΩΠΗ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ

Η πρόοδος στον τομέα της νανοτεχνολογίας εξαρτάται από την ύπαρξη εκπαιδευμένου προσωπικού και από διεπιστημονικές προσεγγίσεις, που απαιτούν απομάκρυνση από τα πιο παραδοσιακά προγράμματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης. Αναφέρεται[7] ότι οι βιομηχανίες θεωρούν την έλλειψη κατάλληλων ανθρώπινων πόρων ως ένα από τα μείζονα εμπόδια προς την καινοτομία. Η Επιτροπή συνέχισε να χρηματοδοτεί δραστηριότητες κατάρτισης στη νανοτεχνολογία, κυρίως μέσω των δράσεων Μαρία Κιουρί του προγράμματος «Άνθρωποι», από το οποίο διετέθησαν συνολικά 125 εκατ. ευρώ για έργα νανοτεχνολογίας την περίοδο 2007-2008. Από άλλα έργα, κυρίως τα δίκτυα αριστείας του 6ΠΠ και ορισμένες Ευρωπαϊκές Τεχνολογικές Πλατφόρμες, προήλθαν σημαντικές συνεισφορές κατάρτισης. Όλες αυτές οι συνεισφορές τόνισαν τη διεπιστημονική προσέγγιση και τη μεταφορά αποτελεσμάτων από τα πανεπιστήμια στη βιομηχανία. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ΕΣΕ) συνεισέφερε περαιτέρω στην νανοτεχνολογία ποσό 80 εκατ. ευρώ περίπου κατά την περίοδο 2007-2008 για την υλοποίηση του προγράμματος «Ιδέες». Το εν λόγω πρόγραμμα προσφέρει ευκαιρίες σε μεμονωμένες ομάδες μέσω της προσέγγισης με γνώμονα τις ιδέες και τις πρωτοβουλίες των ερευνητών και ενθαρρύνει τους ερευνητές να υπερβούν τα καθιερωμένα όρια της γνώσης και των επιστημονικών κλάδων.

Επιπλέον, πολλά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δημιουργούν τμήματα νανοτεχνολογίας και μεταπτυχιακών σπουδών μάστερ. Απαιτούνται περισσότερες δράσεις στο μέλλον, τουλάχιστον από ποσοτικής πλευράς.

Το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ) είναι δυνατόν να προσφέρει ώθηση για νέες εξελίξεις στους τομείς των ανθρώπινων πόρων και της καινοτομίας[8].

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ: ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ

Η παγκοσμιοποίηση άλλαξε την παγκόσμια οικονομία δημιουργώντας νέες ευκαιρίες και νέες προκλήσεις που απαιτούν να καταστεί η Ευρώπη δημιουργικότερη και πιο καινοτόμος. Παρά την υψηλή δημόσια χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής Ε&Α στον τομέα της νανοτεχνολογίας, οι αντίστοιχες ιδιωτικές επενδύσεις παραμένουν χαμηλές σε σχέση με εκείνες των κύριων ανταγωνιστών της Ευρώπης. Και το μερίδιο της Ευρώπης σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας στον τομέα της νανοτεχνολογίας δεν αντιστοιχεί στο μερίδιό της στις σχετικές δημοσιεύσεις.

Η Επιτροπή έχει υποστηρίξει την καινοτομία στον τομέα της νανοτεχνολογίας μέσω διαφόρων πολιτικών και δράσεων. Οι κύριες πρωτοβουλίες που σχετίζονται με την νανοτεχνολογία περιλαμβάνουν: αυξημένη έμφαση στις εφαρμογές στο πλαίσιο των ερευνών που χρηματοδοτούνται από το 7ΠΠ· συνεχή δέσμευση για δραστηριότητες στους τομείς της νομοθεσίας και της τυποποίησης· και τη δημιουργία παρατηρητηρίου νανοτεχνολογίας, του ObservatoryNANO[9], για τη μελέτη των ευκαιριών και των κινδύνων στους διάφορους τεχνολογικούς τομείς. Σε αυτό το πλαίσιο ιδιαίτερη προσοχή αποδίδεται στις ΜΜΕ και τις νεοσύστατες επιχειρήσεις.

Το ENIAC, η Κοινή Τεχνολογική Πρωτοβουλία στον τομέα της νανοηλεκτρονικής, αποτελεί παράδειγμα πρωτοπόρου προσέγγισης για την ένωση ιδιωτικών και δημόσιων προσπαθειών. Για πρώτη φορά στη ιστορία, η Κοινότητα και τα κράτη μέλη χρηματοδοτούν από κοινού Ε&Α, επενδύοντας συνολικά 3 δισ. ευρώ μέχρι το 2013.

Επιπλέον, κονδύλια από το πρόγραμμα ανταγωνιστικότητας και καινοτομίας καθώς και από τα διαρθρωτικά ταμεία της πολιτικής για τη συνοχή είναι δυνατόν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας.

Η αποδοχή προτύπων για προϊόντα και επιδόσεις, καθώς και η περαιτέρω ανάπτυξη νέων προϊόντων βασισμένων στην επιστήμη, εξαρτώνται από την ανάπτυξη έγκυρων προτύπων μέτρησης και δοκιμών, για την υποστήριξη της ασφάλειας και της ποιότητας των προϊόντων. Κατά την τελευταία διετία, τα κράτη μέλη συνέβαλαν στην αρχική ανάπτυξη προτύπων νανοτεχνολογίας. Επιπλέον, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη συνεργάστηκαν με τον ISO και τη CEN. Στο μέλλον, αναμένονται στον τομέα αυτό περαιτέρω δράσεις[10]. Η Επιτροπή ανέθεσε στην CEN να καταρτίσει πρόγραμμα τυποποίησης και κατάλογο προτεινόμενων έργων τυποποίησης. Σε συνέχεια των παραπάνω, ανατέθηκε ειδική εντολή τυποποίησης που επικεντρώνεται στην ορολογία, τον χαρακτηρισμό νανοϋλικών και στις μεθόδους εκτίμησης και προσομοίωσης της έκθεσης.

Ιδίως σε εποχές οικονομικής κάμψης απαιτείται σημαντική προσπάθεια μόχλευσης για να μεγιστοποιηθούν τα αποτελέσματα της σημαντικής δημόσιας επένδυσης σε έρευνα και υποδομές. Αυτή η προσέγγιση «ανοικτής καινοτομίας» θα διατηρήσει τις ιδιωτικές επενδύσεις και θα τις αυξήσει στο μέλλον.

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗΣ: ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΩΝ

Ουσιαστικό στοιχείο της ολοκληρωμένης, ασφαλούς και υπεύθυνης προσέγγισης είναι η ενσωμάτωση, στην ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας, των πτυχών που αφορούν την υγεία, την ασφάλεια και το περιβάλλον και η καθιέρωση αποδοτικού διαλόγου με όλους τους ενδιαφερόμενους. Έχουν αναληφθεί αρκετές δράσεις για να επιτευχθεί ο γενικός στόχος να ληφθούν υπόψη οι προσδοκίες και οι προβληματισμοί των πολιτών.

Τον Φεβρουάριο του 2008 η Επιτροπή εξέδωσε τη σύσταση με τίτλο «Κώδικας δεοντολογίας για την υπεύθυνη έρευνα στους τομείς των νανοεπιστημών και των νανοτεχνολογιών»[11], που παρέχει κατευθυντήριες γραμμές με τις οποίες υποστηρίζεται μια υπεύθυνη και ανοικτή προσέγγιση. Όπως ζήτησε το Συμβούλιο τον Σεπτέμβριο του 2008[12], η Επιτροπή θα παρακολουθεί τακτικά των Κώδικα και θα τον αναθεωρεί ανά διετία προκειμένου να λαμβάνει υπόψη τις εξελίξεις στον τομέα της νανοτεχνολογίας και την ενσωμάτωση τους στην ευρωπαϊκή κοινωνία.

Όλες οι προτάσεις που εξετάζονται προκειμένου να χρηματοδοτηθούν από το 7ΠΠ και είναι ευαίσθητες από δεοντολογικής πλευράς υποβάλλονται σε λεπτομερή εξέταση από απόψεως δεοντολογίας. Οι προτάσεις αυτές χρηματοδοτούνται μόνον εφόσον αντιμετωπίζουν επαρκώς τα ζητήματα δεοντολογίας και ικανοποιούν τις σχετικές κοινοτικές και εθνικές απαιτήσεις – για παράδειγμα τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καταβάλλονται προσπάθειες για ευαισθητοποίηση των ερευνητών όσον αφορά τον κώδικα δεοντολογίας της Επιτροπής.

Ιδιαίτερη απαίτηση της πολιτικής της ΕΕ αφορά την προώθηση υποκατάστατων των δοκιμών σε ζώα. Η Επιτροπή χρηματοδοτεί έρευνες για εναλλακτικές μεθόδους και στρατηγικές δοκιμών σε συνεργασία με την βιομηχανία και συνεργάζεται επί του ζητήματος αυτού με τον ΟΟΣΑ. Το ΚΚΕρ της Επιτροπής δραστηριοποιείται επίσης στον τομέα της ανάπτυξης και της αξιολόγησης εναλλακτικών μεθόδων.

Η πιθανή σύγκλιση της νανοτεχνολογίας με τη βιοτεχνολογία, την τεχνολογία πληροφοριών και τις γνωστικές επιστήμες διευρύνει τις ευκαιρίες για επωφελείς εφαρμογές αλλά εγείρει επίσης και σημαντικά ζητήματα που αφορούν την δεοντολογία, την ασφάλεια, την προστασία και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τα ζητήματα αυτά ίσως απαιτηθεί να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο νέας γνωμοδότησης της ευρωπαϊκής ομάδας για τη δεοντολογία της επιστήμης και των νέων τεχνολογιών.

Αρκετά έργα εκλαΐκευσης χρηματοδοτήθηκαν από το 6ΠΠ και το 7ΠΠ. Από αυτά προκύπτει ότι υπάρχει ανάγκη για μονιμότερο δημόσιο διάλογο σχετικά με τη νανοτεχνολογία στο ευρύτερο κοινωνικό της πλαίσιο. Η Επιτροπή ασκεί ενεργό πολιτική συμμετοχής και διαβούλευσης με τους ενδιαφερόμενους, ιδίως μέσω της συνεχούς συμμετοχής των ενδιαφερόμενων στις ομάδες εργασίας της Επιτροπής που είναι επιφορτισμένες με τον συντονισμό της εφαρμογής της νομοθεσίας, καθώς και στο πλαίσιο των ετήσιων συναντήσεων εργασίας για τις νανοτεχνολογίες «Διάλογος με θέμα την ασφάλεια για επιτυχία». Δημόσιος διάλογος και συμμετοχή έχουν επίσης οργανωθεί σε εθνικό επίπεδο.

Η πρόσκληση για διάλογο και συμμετοχή στο σχέδιο δράσης εμπεριέχεται επίσης και σε διάφορες άλλες πρωτοβουλίες που οργανώνουν οι Ευρωπαϊκές Τεχνολογικές Πλατφόρμες, καθώς και σε φόρουμ ιδιαίτερων συμφερόντων όπως οι ομάδες της βιομηχανίας και των καταναλωτών. Η ύπαρξη διάφορων βημάτων διαλόγου καταδεικνύει την ανάγκη παρακολούθησης των συζητήσεων σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, για παράδειγμα με στήριξη μέσω μελλοντικών δραστηριοτήτων του 7ΠΠ, ώστε τα μηνύματα από τις δημόσιες συζητήσεις να μεταδίδονται με συνέπεια στους διαμορφωτές της πολιτικής. Στις 10 Σεπτεμβρίου 2009 η Επιτροπή οργάνωσε επιστημονική ακρόαση σχετικά με την εκτίμηση κινδύνου στον τομέα των νανοτεχνολογιών[13].

Η Επιτροπή έχει δημοσιεύσει μεγάλη ποικιλία πληροφοριακού υλικού σε πολλές γλώσσες και για διάφορες ηλικιακές ομάδες. Επιπλέον, μια ειδική σελίδα για τις νανοτεχνολογίες στον ιστότοπο Europa της Επιτροπής βοηθά το κοινό που ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει όλες τις δραστηριότητές της στον τομέα της νανοτεχνολογίας.

ΥΓΕΙΑ, ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ

Τα προϊόντα νανοτεχνολογίας πρέπει να πληρούν τα υψηλά επίπεδα προστασίας των καταναλωτών, των εργαζόμενων και του περιβάλλοντος που καθορίζει η κοινοτική νομοθεσία. Τα εν λόγω προϊόντα θα γίνουν αποδεκτά από το κοινό μόνο εάν οι υπόψη νομοθετικές πράξεις καλύπτουν επαρκώς τις νέες προκλήσεις από τις τεχνολογίες και εφόσον οι κατασκευαστές μπορούν να αποδείξουν την ασφάλειά τους και οι καταναλωτές τα θεωρούν ασφαλή.

Νομοθεσία

Τον Ιούνιο του 2008 η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση με τίτλο «Ρυθμιστικές πτυχές των νανοϋλικών»[14], τηρώντας δέσμευση του σχεδίου δράσης. Η ανακοίνωση συνοδευόταν από έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που περιείχε περίληψη την νομοθεσίας σχετικά με πτυχές των νανοϋλικών που αφορούν την υγεία, την ασφάλεια και το περιβάλλον και σκιαγραφούσε τις ερευνητικές ανάγκες σχετικά με τις κανονιστικές ρυθμίσεις και τα σχετικά μέτρα[15].

Από την εν λόγω ανασκόπηση της νομοθεσίας προέκυψε το συμπέρασμα ότι τα κοινοτικά κανονιστικά πλαίσια καλύπτουν κατ’ αρχήν τους δυνητικούς κινδύνους για την υγεία, την ασφάλεια και το περιβάλλον που συνδέονται με τα νανοϋλικά. Χωρίς να αποκλείονται κανονιστικές αλλαγές βάσει νέων πληροφοριών, η Επιτροπή τόνισε ότι η προστασία της υγείας, της ασφάλειας και του περιβάλλοντος απαιτείται να ενισχυθεί κυρίως μέσω της βελτίωσης της εφαρμογής της ισχύουσας νομοθεσίας. Εκτός από τη στήριξη των ερευνών με αντικείμενο την εκτίμηση του κινδύνου, η Επιτροπή καταβάλλει προσπάθειες σε σειρά κανονιστικών τομέων για να βελτιώσει την εφαρμογή, να αξιολογήσει την επάρκεια της ισχύουσας νομοθεσίας και να εξετάσει κατά πόσο απαιτούνται κανονιστικές αλλαγές σε συγκεκριμένες πτυχές[16].

Την ανακοίνωση εξέτασαν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο[17] και η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή[18]. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ειδικότερα, θέτει το ερώτημα κατά πόσο, ελλείψει ρητών διατάξεων για την νανοτεχνολογία στο κοινοτικό δίκαιο, είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι η νομοθεσία επαρκεί για να καλύψει τους κινδύνους που συνδέονται με τα νανοϋλικά. Με δεδομένη την έλλειψη κατάλληλων στοιχείων και μεθόδων εκτίμησης, το Κοινοβούλιο ζητά προσεκτική επανεξέταση της υφιστάμενης νομοθεσίας. Κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προστέθηκαν ή εξετάζεται το ενδεχόμενο να προστεθούν συγκεκριμένες διατάξεις περί νανοϋλικών στη νομοθεσία για τα καλλυντικά, τα νέα τρόφιμα και τα πρόσθετα τροφίμων.

Βάσει του προγράμματος, η Επιτροπή θα υποβάλει επικαιροποιημένη επανεξέταση των ρυθμίσεων το 2011, αποδίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στα σημεία που ήγειραν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. Ανάλογα με τις ανάγκες η Επιτροπή είναι δυνατόν να προτείνει αλλαγές στην νομοθεσία.

Γεφύρωση του γνωσιακού χάσματος

Ιδιαίτερο εμπόδιο που πρέπει να αρθεί είναι η ανάγκη για καλύτερη γνώση σε πεδία όπως ο χαρακτηρισμός νανοϋλικών, η τοξικότητα, η οικοτοξικότητα, η ασφάλεια και η εκτίμηση της έκθεσης. Αυτό θα επιτρέψει την προσαρμογή των εργαλείων εφαρμογής, όπως οι ενοποιημένες στρατηγικές δοκιμών και τα καθοδηγητικά έγγραφα, προκειμένου να ληφθούν πλήρως υπόψη τα νανοϋλικά.

Τα έργα του 7ΠΠ και του ΚΚΕρ που είχαν σχεδιαστεί για την αντιμετώπιση ζητημάτων ασφάλειας του περιβάλλοντος και της υγείας είχαν ως αποτέλεσμα καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών αλληλεπίδρασης των νανοϋλικών με βιολογικά συστήματα και οδήγησαν στην ανάπτυξη μεθόδων δοκιμών, για παράδειγμα για την εκτίμηση της έκθεσης.

Η διεθνής συνεργασία στον τομέα αυτό είναι ισχυρή. Η Επιτροπή συμμετέχει ενεργά στις τρέχουσες εργασίες της ομάδας εργασίας για τα βιομηχανικά νανοϋλικά του ΟΟΣΑ (WPMN), που αναπτύσσει μεθόδους δοκιμών και κατευθυντήριες γραμμές για την εκτίμηση κινδύνου. Επιπλέον, οι εργασίες τυποποίησης του ISO θα συμβάλουν στη γενική σύγκλιση των προτύπων για την εφαρμογή της νομοθεσίας.

Κατά την τελευταία πενταετία οι ανεξάρτητες επιστημονικές επιτροπές της ΕΕ έχουν καταθέσει έξη γνωμοδοτήσεις σχετικά με την εκτίμηση του κινδύνου των νανοϋλικών. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραμένοντα κενά στις γνώσεις, στις γνωμοδοτήσεις τονίζεται ότι οι δυνητικοί κίνδυνοι των νανοϋλικών πρέπει να εκτιμώνται κατά περίπτωση και διατυπώνονται συστάσεις για περαιτέρω έρευνες στον τομέα της ασφάλειας.

Από πλευράς νομοθεσίας υφίστανται σειρά αναγκών που χαρακτηρίζονται επείγουσες:

- Η χρηματοδότηση της έρευνας πρέπει να αυξηθεί και να εδραιωθεί για να μπορέσει να συμβαδίσει με την ανάπτυξη και την εμπορία νέων εφαρμογών.

- Για να συλλεχτούν συναφή δεδομένα, οι διαθέσιμες σήμερα μέθοδοι εκτίμησης κινδύνου πρέπει να προσαρμοστούν, να επικυρωθούν και να εναρμονιστούν για τα νανοϋλικά.

- Ιδιαιτέρως, πρέπει να βελτιωθούν, να αναπτυχθούν και να επικυρωθούν μέθοδοι στα πεδία του χαρακτηρισμού, της εκτίμησης της έκθεσης, του προσδιορισμού των απειλών, της εκτίμησης του κύκλου ζωής και της προσομοίωσης. Προς το σκοπό αυτό θα απαιτηθεί επίσης έρευνα σχετικά με βασικά ζητήματα που αφορούν την αλληλεπίδραση των νανοϋλικών με τους ζώντες οργανισμούς.

- Απαιτούνται κατάλληλα νανοϋλικά αναφοράς για την ανάπτυξη και επικύρωση μεθόδων καθώς και για τη διασφάλιση της ποιότητας.

- Πρέπει να αναπτυχθούν δημόσιες βάσεις δεδομένων που θα χρησιμεύσουν για την εκτίμηση της ασφάλειας των νανοϋλικών.

- Το ενδιαφέρον πρέπει να εστιαστεί στις έρευνες οι οποίες επιταχύνουν την κατάρτιση κατευθυντηρίων γραμμών και προτύπων για δοκιμές στο πλαίσιο του ΟΟΣΑ, του ISO και της CEN.

Αν και οι γνώσεις σχετικά με την παρουσία νανοϋλικών στην αγορά διευρύνονται, η Επιτροπή έχει επίγνωση της ανάγκης να σχηματιστεί καλύτερη και ακριβέστερη εικόνα. Το 2011 η Επιτροπή προτίθεται να παρουσιάσει πληροφορίες σχετικά με τους τύπους και τις χρήσεις των νανοϋλικών, συμπεριλαμβανομένων και πτυχών που αφορούν την ασφάλεια.

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ

Βάσει της εντολής που έλαβε από το Συμβούλιο τον Σεπτέμβριο του 2004[19], η Επιτροπή ξεκίνησε διεθνή διάλογο στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Έκτοτε, η διεθνής συνεργασία κατέστη αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής της Επιτροπής σε όλα σχεδόν τα πεδία του σχεδίου δράσης. Οι παρελθούσες και οι εν εξελίξει δράσεις της Επιτροπής στο διεθνές μέτωπο περιλαμβάνουν:

- Συνεργασία σε ερευνητικά έργα, συμπεριλαμβανομένων και έργων με αντικείμενο την εκτίμηση κινδύνου.

- Παροχή στήριξης για τη συμμετοχή ερευνητών από τρίτες χώρες σε έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ, καθώς και για δικτύωση ερευνητών από τρίτες χώρες στον τομέα της νανοτεχνολογίας.

- Οργάνωση, το 2008, του τρίτου διεθνούς διαλόγου σχετικά με την υπεύθυνη ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας. Η εκδήλωση αυτή κάλυψε τη διακυβέρνηση, τους κώδικες πρακτικής, την ασφάλεια, τη νομοθεσία και τη συνεργασία.

- Συμμετοχή στις εργασίες της WPN[20] του ΟΟΣΑ σχετικά με την διακυβέρνηση της νανοτεχνολογίας.

- Ενεργός συμμετοχή στην WPMN[21] του ΟΟΣΑ που είναι το κύριο διεθνές φόρουμ για την περαιτέρω χάραξη των κατευθυντήριων γραμμών και των στρατηγικών όσον αφορά τις δοκιμές, που απαιτούνται για την ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας.

- Στον ISO και τη CEN η Επιτροπή συμβάλλει στην κατάρτιση διεθνώς αποδεκτών προτύπων στα πεδία της ορολογίας και του φυσικοχημικού χαρακτηρισμού των νανοϋλικών, με σκοπό τη δημιουργία βάσης για συγκλίνουσα προσέγγιση των δοκιμών των νανοϋλικών.

- Η σύγκλιση των νομοθεσιών αποτελεί ζήτημα που εκκρεμεί στον διάλογο με τους κύριους εμπορικούς εταίρους της ΕΕ.

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΥΝΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΡΑΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

Στόχος του σχεδίου δράσης είναι να εξασφαλιστεί η βέλτιστη δυνατή διακυβέρνηση της ανάπτυξης και της χρήσης της νανοτεχνολογίας. Η αποτελεσματική του εφαρμογή απαιτεί αποτελεσματική δομή και συντονισμό, καθώς και τακτική διαβούλευση με τα κράτη μέλη και όλους τους ενδιαφερόμενους.

Το 2005 συνεστήθη και έκτοτε λειτουργεί συνεχώς μια διϋπηρεσιακή ομάδα της Επιτροπής με αποκλειστική αρμοδιότητα όλες τις πτυχές των εργασιών που περιγράφονται στην παρούσα έκθεση. Στον ιστότοπο Europa παρουσιάζονται σε πέντε γλώσσες οι εργασίες υλοποίησης που έχουν διεξαχθεί από όλες τις συμμετέχουσες υπηρεσίες της Επιτροπής και περιλαμβάνονται τακτικά επικαιροποιημένες απαντήσεις σε συχνές ερωτήσεις: ec.europa.eu/nanotechnology

Είναι ενθαρρυντικό ότι αρκετά κράτη μέλη και συνδεδεμένα κράτη έχουν θεσπίσει πολιτικές νανοτεχνολογίας που συμβαδίζουν πλήρως με την πολιτική της Επιτροπής και εξασφαλίζουν συμπληρωματικές δραστηριότητες, όπως χρηματοδότηση και υποδομές. Οι δραστηριότητες αυτές δεν καλύπτονται συστηματικά στην παρούσα έκθεση και το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που τη συνοδεύει. Δόθηκαν μόνο επιλεγμένα παραδείγματα, που δείχνουν ότι η πρόοδος στα κράτη μέλη όσον αφορά την υλοποίηση του σχεδίου δράσης είναι σημαντική.

Για να σχηματιστεί συνεπής εικόνα των εν λόγω δραστηριοτήτων και να προωθηθεί ο συντονισμός, η προσπάθεια εσωτερικού συντονισμού της Επιτροπής συμπληρώθηκε από την ομάδα υψηλού επιπέδου για τη νανοτεχνολογία, στην οποία συμμετέχουν εκπρόσωποι των κρατών μελών, των συνδεδεμένων χωρών και της Επιτροπής.

Επιπλέον, η Επιτροπή συνεργάστηκε με τις προεδρίες της ΕΕ για τη διοργάνωση συνεδρίων που παρείχαν ευκαιρίες για την παρουσίαση της προόδου και τον καθορισμό περαιτέρω προτεραιοτήτων για δράση.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος σε όλα τα σημεία του σχεδίου δράσης. Με βάση τα παραπάνω, προτείνεται κατά τα επόμενα χρόνια να συνεχιστούν και να εδραιωθούν οι παρούσες δράσεις, με έμφαση στα ακόλουθα:

- Εμβάθυνση των ερευνητικών προσπαθειών και των χαρτών πορείας για βασικούς τομείς της νανοτεχνολογίας προκειμένου να ενισχυθούν η καινοτομία και η ανταγωνιστικότητα[22]. Αυτό θεωρείται αναπόσπαστο από την προώθηση της θεμελιώδους κατανόησης του τρόπου αλληλεπίδρασης με τους ζώντες οργανισμούς των νανοϋλικών καθόλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους, για να εξασφαλιστεί υψηλό επίπεδο ασφάλειας και προστασίας της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος.

- Περαιτέρω ανάπτυξη των υποδομών και του εκπαιδευτικού συστήματος, σε συνάρτηση με τον πολυκλαδικό χαρακτήρα της νανοτεχνολογίας.

- Ενίσχυση των μηχανισμών που διατίθενται για βιομηχανική καινοτομία, υπογραμμίζοντας την έννοια της ανοικτής καινοτομίας και διευκολύνοντας τη μεταφορά τεχνολογίας.

- Υλοποίηση αμεσότερου, εστιασμένου και συνεχούς διαλόγου με την κοινωνία και παρακολούθηση της κοινής γνώμης και ζητημάτων που σχετίζονται με την προστασία των καταναλωτών, του περιβάλλοντος και των εργαζόμενων.

- Συνέχιση της εξέτασης της επάρκειας της νομοθεσίας, με κατάλληλη προσαρμογή των πράξεων εφαρμογής, πρόταση νομοθετικών αλλαγών όπου απαιτείται και συσχέτιση όπου είναι δυνατόν με τις διεθνείς εξελίξεις.

- Επιτήρηση της αγοράς για τα προϊόντα νανοτεχνολογίας, συμπεριλαμβανομένων και των χαρακτηριστικών ασφαλείας τους και των πιθανών εξελίξεων.

- Αναβάθμιση της ερευνητικής προσπάθειας στον τομέα της εκτίμησης της ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης και της διαχείρισης του κινδύνου καθόλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής των προϊόντων. Στήριξη της περαιτέρω ανάπτυξης και επικύρωσης του χαρακτηρισμού και των μεθόδων δοκιμών των νανοϋλικών.

- Ενίσχυση του συντονισμού και της ανταλλαγής πληροφοριών με τα κράτη μέλη.

Με βάση τα μέχρι τώρα επιτεύγματα και λαμβανομένων υπόψη αυτών των αναγκών, η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο να προτείνει νέο σχέδιο δράσης στον τομέα της νανοτεχνολογίας, που θα αποτελέσει μια από τις κινητήριες δυνάμεις του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας και θα καλύψει σημαντικά κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα.

[1] Στην παρούσα έκθεση ο όρος «νανοτεχνολογία» χρησιμοποιείται ως συντόμευση των όρων νανοεπιστήμες και νανοτεχνολογίες. Αν και υπάρχουν αρκετοί ορισμοί, στο παρόν έγγραφο χρησιμοποιείται ένας ορισμός εργασίας, σύμφωνα με τον οποίο νανοτεχνολογία είναι η κατανόηση και η χρήση ύλης και διεργασιών σε νανοκλίμακα, συνήθως, αλλά όχι απολκλειστικά, κάτω των 100 νανομέτρων, σε μία ή περισσότερες διαστάσεις, στο πλαίσιο των οποίων μπορεί να προκύψουν φαινόμενα που εξαρτώνται από το μέγεθος και να γίνουν δυνατές νέες εφαρμογές.

[2] Προς μία ευρωπαϊκή στρατηγική για τη νανοτεχνολογία , COM(2004)338

[3] Nανοεπιστήμες και νανοτεχνολογίες : Ένα σχέδιο δράσης για την Ευρώπη, 2005-2009 , COM(2005)243), στο εξής «το σχέδιο δράσης».

[4] Nανοεπιστήμες και νανοτεχνολογίες : ένα σχέδιο δράσης για την Ευρώπη, 2005-2009 . Πρώτη έκθεση εφαρμογής, 2005-2007 , COM(2007)505

[5] Από πλευράς αριθμού διαφορετικών συμμετοχών, σε έργα νανοτεχνολογίας που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο του θεματικού τομέα «Νανοεπιστήμες, νέα υλικά και τεχνολογίες παραγωγής» (NMP) του 7ου ΠΠ το 2007 και το 2008.

[6] http://gennesys.neutron-eu.net/

[7] Σε πρόσφατη μελέτη της ομάδας εργασίας για τη νανοτεχνολογία του ΟΟΣΑ, προς δημοσίευση

[8] Η προθεσμία της πρώτης πρόσκλησης υποβολής προτάσεων για τις Κοινότητες Γνώσης και Καινοτομίας, με τρία πεδία προτεραιότητας που σχετίζονται με τη νανοτεχνολογία, έληξε τον Αύγουστο του 2009· http://eit.europa.eu/kics-call.html

[9] www.observatorynano.eu

[10] Ήτοι, έρευνα προ- και συν-τυποποίησης καθώς και δράσεις τυποποίησης

[11] Κώδικας δεοντολογίας για την υπεύθυνη έρευνα στους τομείς των νανοεπιστημών και των νανοτεχνολογιών , C(2008)424

[12] 12959/1/08 REV 1 (2891η σύνοδος του Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας)

[13] http://ec.europa.eu/health/nanohearing_en.htm

[14] Ρυθμιστικές πτυχές των νανοϋλικών, COM(2008)366

[15] SEC(2008)2036

[16] Για παράδειγμα η ομάδα εργασίας για τα νανοϋλικά στο πλαίσιο του REACH σημείωσε πρόοδο και δημοσίευσε αρχικά αποτελέσματα: http://ec.europa.eu/environment/chemicals/reach/pdf/nanomaterials.pdf

[17] Ψήφισμα της 24ης Απριλίου 2009 σχετικά με τις ρυθμιστικές πτυχές των νανοϋλικών (2008/2208(INI))

[18] Γνώμη της 25ης Φεβρουαρίου 2009 επί της ανακοίνωσης σχετικά με τις ρυθμιστικές πτυχές των νανοϋλικών, INT/456, http://eesc.europa.eu/documents/opinions/avis_en.asp?type=en

[19] 12487/04 (2605η Σύνοδος του Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας)

[20] Ομάδα εργασίας για τη νανοτεχνολογία - γενικός της στόχος είναι η μεγιστοποίηση των οφελών της νανοτεχνολογίας για την κοινωνία και την οικονομία

[21] Ομάδα εργασίας για τα βιομηχανικά νανοϋλικά

[22] Στις πολιτικές κατευθυντήριες γραμμές του Προέδρου για την επόμενη Επιτροπή τονίζεται η ανάγκη περισσότερης εφαρμοσμένης Ε&Α προσανατολισμένης στη βιομηχανία, σε τομείς που περιλαμβάνουν τη νανοτεχνολογία, για να διατεθούν στην αγορά προϊόντα αιχμής και καθαρές τεχνολογίες και για να τονωθεί η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της ΕΕ: http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/pdf/press_20090903_EL.pdf