I. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Το ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος της τοξικομανίας είναι τεράστιο. Τα ναρκωτικά και η τοξικομανία επηρεάζουν την υγεία και την ευημερία πολλών ανθρώπων, ιδίως νέων, δημιουργούν απειλές κατά της ασφάλειας και προκαλούν πρόωρους θανάτους. Ως εκ τούτου, η τοξικομανία συνεπάγεται κόστος για τη δημόσια υγεία (πρόληψη των ναρκωτικών, υγειονομική και νοσοκομειακή περίθαλψη), τη δημόσια ασφάλεια, το περιβάλλον και την παραγωγικότητα κατά την εργασία. Η αγορά των παράνομων ναρκωτικών είναι η πλέον δυναμική εγκληματική αγορά στην ΕΕ και μπορεί να προσαρμόζεται άμεσα στα μέτρα ελέγχου των ναρκωτικών.

Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας (ΕΚΠΝΤ, εφεξής «ο Οργανισμός») ιδρύθηκε το 1993 ως ένας από τους αποκεντρωμένους οργανισμούς της ΕΕ. Στόχος του Οργανισμού, σύμφωνα με το άρθρο 1 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1920/2006 (εφεξής «ο ιδρυτικός κανονισμός»), είναι να παρέχει στην ΕΕ και στα κράτη μέλη της τεκμηριωμένες, αντικειμενικές, αξιόπιστες και συγκρίσιμες σε ευρωπαϊκό επίπεδο πληροφορίες για το φαινόμενο των ναρκωτικών και της τοξικομανίας καθώς και για τις συνέπειές τους. Τα βασικά καθήκοντα του Οργανισμού είναι η συλλογή και ανάλυση των υπαρχόντων στοιχείων, η βελτίωση της μεθοδολογίας συγκρίσεως των στοιχείων, η διάδοση των στοιχείων και η συνεργασία με ευρωπαϊκούς και διεθνείς φορείς και οργανισμούς καθώς και με τρίτες χώρες. Ο Οργανισμός λειτουργεί ως κέντρο αριστείας όσον αφορά την παροχή πληροφοριών σχετικά με το φαινόμενο των ναρκωτικών, όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς.

Στο άρθρο 23 του ιδρυτικού κανονισμού προβλέπεται η διενέργεια «εξωτερικής αξιολόγησης του Κέντρου κάθε έξι έτη, σε χρονική στιγμή που συμπίπτει με την ολοκλήρωση δύο τριετών προγραμμάτων εργασίας του Κέντρου». Η αξιολόγηση θα πρέπει επίσης να καλύπτει το σύστημα Reitox (το Ευρωπαϊκό δίκτυο πληροφόρησης για τα ναρκωτικά και την τοξικομανία). Η προηγούμενη αξιολόγηση διενεργήθηκε την περίοδο 2011/2012. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή κίνησε διαδικασία αξιολόγησης στα τέλη του 2017, η οποία διενεργήθηκε το 2018. Την αξιολόγηση διενήργησε κοινοπραξία με επικεφαλής την ICF Consulting Ltd., σε συνεργασία με το Centre for the Study of Democracy (Κέντρο μελέτης της Δημοκρατίας - CSD) και την Optimity Advisors, κατά το χρονικό διάστημα μεταξύ Μαρτίου και Νοεμβρίου 2018. Η τελική έκθεση της αξιολόγησης θα δημοσιευτεί στο διαδίκτυο.

Η εν λόγω έκθεση θα υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, καθώς και στο διοικητικό συμβούλιο του Οργανισμού. Στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που συνοδεύει την εν λόγω έκθεση της Επιτροπής παρέχεται λεπτομερής ανάλυση των αποτελεσμάτων της εξωτερικής αξιολόγησης.

II. ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Το πεδίο εφαρμογής της αξιολόγησης ήταν το ακόλουθο:

-ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής: η αξιολόγηση κάλυψε τους δύο πυλώνες του έργου του Οργανισμού, δηλ. τη δημόσια υγεία και την ασφάλεια. Αξιολογήθηκε η διακυβέρνηση και η διοίκηση, η οργανωτική δομή, οι εργασίες, η χρηματοδότηση και η εξασφάλιση πόρων, η διαχείριση των πληροφοριών και η εργασία του Reitox, η συνεργασία του Οργανισμού με άλλους συναφείς οργανισμούς της ΕΕ [όπως οι οργανισμοί Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA), το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC)] και διεθνείς οργανισμούς [όπως η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ), το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UNODC), κ.λπ.], οι συμπράξεις με τρίτες χώρες, και η δημοσιοποίηση και η διάδοση των αποτελεσμάτων της έρευνας·

-γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής: η αξιολόγηση κάλυψε τις χώρες που υπέβαλαν στοιχεία στον Οργανισμό, δηλ. τα κράτη μέλη της ΕΕ και τη Νορβηγία και την Τουρκία, καθώς και τρίτες χώρες με τις οποίες ο Οργανισμός διατηρεί στενότερες σχέσεις χάρη στη σύναψη ρυθμίσεων εργασίας, συμφωνιών συνεργασίας ή παρόμοιων συμφωνιών·

-χρονικό πεδίο εφαρμογής: η αξιολόγηση κάλυψε τις δραστηριότητες που διεξήχθησαν από την 1η Ιανουαρίου 2013 μέχρι την 30η Ιουνίου 2018, σε χρονική στιγμή που συμπίπτει με την ολοκλήρωση δύο διαδοχικών τριετών στρατηγικών και προγραμμάτων εργασίας του Οργανισμού.

Η αξιολόγηση του Οργανισμού, που βασίστηκε στα πορίσματα της προηγούμενης αξιολόγησης, κάλυπτε τα πέντε βασικά κριτήρια αξιολόγησης: αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα, συνοχή, συνάφεια και προστιθέμενη αξία για την ΕΕ. Οι ερωτήσεις της αξιολόγησης που αφορούσαν τα διδάγματα που αντλήθηκαν αντιστοιχούσαν στα εν λόγω πέντε κριτήρια. Στη συνέχεια παρουσιάζονται συνοπτικά τα συμπεράσματα της αξιολόγησης σε σχέση με τα εν λόγω κριτήρια, ενώ λεπτομερέστερη παρουσίαση αυτών περιλαμβάνεται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

Κατά τη διεξαγωγή της μελέτης εξωτερικής αξιολόγησης, ο ανάδοχος προσδιόρισε σειρά περιορισμών που επηρεάζουν την εν λόγω έκθεση. Ο βασικός περιορισμός ήταν η έλλειψη βάσης αναφοράς για τα περισσότερα στοιχεία, γεγονός που δυσχέρανε την ανάλυση της προόδου. Άλλοι παράγοντες που μπορεί να περιορίζουν την εγκυρότητα των πορισμάτων είναι η περιορισμένη χρονική διάρκεια της αξιολόγησης, το χαμηλό ποσοστό απαντήσεων σε ορισμένες ερωτήσεις ή από ορισμένες ομάδες ενδιαφερόμενων μερών, αντίστοιχα, η ποιότητα των ληφθέντων στοιχείων καθώς και η χρήση διαφορετικών βασικών δεικτών επίδοσης κατά την περίοδο της αξιολόγησης και η απουσία προϋπολογισμού βάσει δραστηριοτήτων.

A. Συνάφεια

Με βάση το κριτήριο της συνάφειας εξετάστηκε το κατά πόσον τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων του Οργανισμού ανταποκρίνονται στις ανάγκες των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών του. Αξιολογήθηκε η δυνατότητα ανταπόκρισης του Οργανισμού στις επιστημονικές, οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές εξελίξεις. Τέλος, με βάση το κριτήριο της συνάφειας, διερευνήθηκαν οι απόψεις των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με την πιθανή διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της παρακολούθησης, καθώς και σχετικά με τον προσδιορισμό των βέλτιστων πρακτικών όσον αφορά τις παράνομες και τις νόμιμες ουσίες, και τις εθιστικές συμπεριφορές που δεν αφορούν ουσίες.

Τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων του Οργανισμού ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών του παρέχοντάς τους κατάλληλη και έγκαιρη πληροφόρηση. Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων διαβούλευσης καταδείχθηκε παντοιοτρόπως ότι ο Οργανισμός ανταποκρινόταν ως επί το πλείστον στις ανάγκες των υπεύθυνων χάραξης πολιτικής, ιδίως στο επίπεδο της ΕΕ, και, σε μικρότερο βαθμό, στο εθνικό επίπεδο. Υπάρχουν περιθώρια διεύρυνσης της συνεργασίας με την επιστημονική κοινότητα, καθώς και βελτίωσης της προβολής του Οργανισμού σε ό,τι αφορά τους επαγγελματίες του τομέα και το ευρύ κοινό.

Ο οργανισμός ανταποκρίθηκε ικανοποιητικά στις ποικίλες αλλαγές κατά την περίοδο αξιολόγησης. Η ζήτηση και η προσφορά ναρκωτικών αποτελούν ένα δυναμικό και μεταβαλλόμενο πεδίο, και ο Οργανισμός ανταποκρίθηκε δίδοντας μεγαλύτερη έμφαση στις αναδυόμενες απειλές και τάσεις, αναπτύσσοντας νέες μεθοδολογίες και κάνοντας χρήση πληροφοριών ανοικτής πηγής όπως η ανάλυση λυμάτων ή οι μελέτες χαρτογράφησης και περιγραφής νέων τάσεων (trendspotter). Σε ό,τι αφορά τις εκδόσεις, ο Οργανισμός απευθύνεται στα διάφορα είδη κοινού προσαρμόζοντάς τις στα διάφορα είδη ενδιαφερόμενων μερών. Γενικά, οι συνεντεύξεις κατέδειξαν την ανάγκη διαμόρφωσης προϊόντων περισσότερο προσανατολισμένων προς το μέλλον για τον προσδιορισμό των μελλοντικών τάσεων και κινδύνων με σκοπό την καλύτερη υποστήριξη της ετοιμότητας και της αντίδρασης της ΕΕ σε ό,τι αφορά το διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο των ναρκωτικών και την αμεσότερη επικοινωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη στο εθνικό επίπεδο.

Ο Οργανισμός προέβη σε εσωτερική αναδιοργάνωση προκειμένου να ευθυγραμμιστεί καλύτερα με τους πολιτικούς και στρατηγικούς στόχους της πολιτικής για τα ναρκωτικά, και αντιμετώπισε τους οικονομικούς περιορισμούς ιεραρχώντας κατά προτεραιότητα τις δραστηριότητές του και ανακατανέμοντας τους πόρους του.

Στο πλαίσιο της αξιολόγησης εξετάστηκε επίσης το ζήτημα της δυνητικής μελλοντικής διεύρυνσης του πεδίου αρμοδιοτήτων του Οργανισμού. Η αξιολόγηση δεν κατέληξε σε οριστικό πόρισμα επί του συγκεκριμένου ζητήματος. Παρότι οι εκπρόσωποι των κρατών μελών και το προσωπικό του Οργανισμού τάχθηκαν στην πλειονότητά τους υπέρ της διεύρυνσης προκειμένου να συμπεριληφθούν στο πεδίο εφαρμογής και άλλες νόμιμες και παράνομες ουσίες όπως το αλκοόλ, ο καπνός ή τα συνταγογραφούμενα φάρμακα, και, σε μικρότερο βαθμό, εθιστικές συμπεριφορές όπως τα τυχερά παιχνίδια, τα ενδιαφερόμενα μέρη σε επίπεδο ΕΕ και οι διεθνείς οργανισμοί είχαν αποκλίνουσες απόψεις.