ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(94) 80 τελικό 
Βρυξέλλες, 25.03.1994 
ΕΚΘΕΣΗ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ 
ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΤΩΝ ΔΙΑΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ 
ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ 
o^ 
ΠΡΟΛΟΓΟΣ 
Η παρούσα έκθεση παρουσιάζει μια σφαιρική θεώρηση της δράσης της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας με στόχο την προώθηση της εκπαίδευσης των 
παιδιών των διακινουμένων εργαζομένων που είναι νόμιμα εγκατεστημένοι 
και των παιδιών των τσιγγάνων. Αναλύει τις νέες προκλήσεις που 
απορρέουν από την πρόσφατη εξέλιξη των μεταναστευτικών ρευμάτων και 
διευκρινίζει τους λόγους που οδήγησαν την Επιτροπή να συμπεριλάβει, 
στο κεφάλαιο II της πρότασης της για απόφαση του Ευρωπαϊκού 
Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης σχετικά με την 
κατάρτιση προγράμματος δράσης στον τομέα της εκπαίδευσης (SOCRATES), 
μια ειδική δράση υπέρ των πληθυσμών αυτών. 
Με την έκθεση αυτή συμπληρώνεται η σειρά εγγράφων που δημοσίευσε η 
Επιτροπή από το 1991: υπομνήματα για την ανώτατη εκπαίδευση, για την 
επαγγελματική κατάρτιση και για την ανοικτή και εξ αποστάσεως μάθηση, 
έγγραφο εργασίας σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές κοινοτικής 
δράσης στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης και το πράσινο 
βιβλίο για την ευρωπαϊκή διάσταση. 
Η έκθεση αυτή αποτελεί μέρος της απάντησης της Επιτροπής στα 
συμπεράσματα των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων του Εδιμβούργου και της 
Κοπεγχάγης, καθώς και στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 21ης 
Ιανουαρίου 1993. Στόχος της είναι να διασαφηνίσει τις αναλύσεις στις 
οποίες βασίζονται οι προτάσεις δράσης της Επιτροπής και να εξάρει την 
ανάγκη για διακοινοτική συνεργασία με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας 
της εκπαίδευσης που παρέχεται στα παιδιά των διακινουμένων. 
b-
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 
ΠΕΡΙΛΗΨΗ: ΟΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ 1 
ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: ΜΙΑ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΣΥΓΚΥΡΙΑ 4 
Οι μεταβλητές της μετανάστευσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας: 
αντίφαση η σύγκλιση; 5 
Μια μοναδική κατάσταση: οι μεγάλες αστικές περιφέρειες 8 
Ειδικές καταστάσεις: Τσιγγάνοι, πλανόδιοι και περιοδεύοντες 10 
ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ: Οικονομική συνεισφορά διακινουμένων και 
μεταναστών 11 
ΤΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ 
ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ 13 
Το πρόγραμμα δράσης της 9ης Φεβρουαρίου 1976 13 
Η οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1977 15 
Η συνασφορά του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου 16 
Εναρξη ενός αναπροσανατολισμού 16 
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΚΑΘΕ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ: 
Από την εκπαίδευση των παιδιών μεταναστών προς τη 
διαπολιτισμική εκπαίδευση για όλους 18 
ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ: 
ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΗ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ 20 
***** 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1: ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ: Τα μέτρα των κρατών μελών 
Η διδασκαλία γλωσσών στους μαθητές μεταναστευτικής καταγωγής 1 <λ. 
Οι γλώσσες της χώρας υποδοχής: ένταξη και σύγκλιση 1 ^ 
Οι μητρικές γλώσσες: πρόοδος και αποκλίσεις 2 ν 
Μια διαπολιτισμική διάσταση στη διδασκαλία των γλωσσών 4 *ν 
Κατάρτιση των εκπαιδευτικών στην διαπολιτισμική εκπαίδευση 5 SK 
Η ποιότητα της εκπαίδευσης 6 ^ν 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ t ΠΟΣΟΣΤΟ % ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΜΑΘΗΙΏΝ ΕΠΙ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ 
ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ 
-1-
ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΟΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ 
1. Αυτή η έκθεση προτείνει τη διατύπωση σκέψεων σχετικά με θέματα 
εκπαιδευτικής πολιτικής, τα οποία συνδέονται με την ανάπτυξη της 
γλωσσικής και πολιτισμικής ποικιλίας στα πλαίσια των κρατών μελών 
της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ποικιλία η οποία προκύπτει από την ανάπτυξη 
της κινητικότητας εντός της Ενωσης και την παρουσία, σε διαρκώς 
αυξανόμενο αριθμό, μεταναστών καταγωγής τρίτων χωρών. Ετσι όλα τα 
κράτη μέλη αντιμετωπίζουν θέματα κοινά στα εκπαιδευτικά συστήματα 
τους. Λόγω των νέων προκλήσεων που αντιπροσωπεύουν, τα θέματα αυτά 
θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο εντατικοποιημένης συνεργασίας 
και ανταλλαγής εμπειριών και πληροφοριών, όπως προβλέπεται στο 
άρθρο 126 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση. 
2. Πέρα από τον σημαντικό αριθμό αλλοδαπών μαθητών (υπολογίζεται 
μεταξύ 7-9%) στα σχολεία των κρατών μελών, η αναλογία παιδιών που. 
συναντούν καθημερινά, στο σχολείο και εκτός αυτού, άτομα που ομιλούν 
γλώσσες άλλες από τη δική τους, υπολογίζεται σήμερα σε 50% περίπου. 
Ολα τα δεδομένα οδηγούν στη σκέψη ότι το φαινόμενο αυτό αυξάνεται 
όλο και περισσότερο. 
3. Στατιστικές, που συλλέχθηκαν με τη βοήθεια των Υπουρτείων Παιδείας 
των κρατών μελών παλαιάς μετανάστευσης, δείχνουν ότι στις μεγάλες 
αστικές περιφέρειες αυτών των χωρών δεν υπάρχουν ουσιαστικά πλέον 
σχολεία τα οποία να μην έχουν ως μαθητές παιδιά διακινουμένων ή 
μεταναστών. Πράγματι, η πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία των 
δημόσιων σχολείων γίνεται ο κανόνας. Αυτή η ίδια η τάση αποτελεί 
συνέπεια της δυναμικής ανάπτυξης της Ενωσης, τόσο από εσωτερική 
άποψη όσο και από άποψη θέσης της στον κόσμο. 
4. Οι εξελίξεις αυτές παρουσιάζουν ορισμένες νέες προκλήσεις για τα 
εκπαιδευτικά συστήματα των κρατών μελών, που συνδέονται ταυτόχρονα 
και με την καταπολέμηση της σχολικής αποτυχίας (ως στοιχείο κλειδί 
της καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού1) και με την 
αναγκαιότητα βελτίωσης και διαφοροποίησης της εκπαιδευτικής 
προσφοράς. Κατά τρόπο ακόμα πιο σημαντικό, οι τάσεις αυτές φέρνουν 
στο φως ένα ενδεχόμενο δίλημμα για την ανάπτυξη μιας Ενωσης, 
περίφανης για την αποφασιστικότητα της και την ικανότητα της να 
διατηρεί την ποικιλομορφία της και να σέβεται τις ιδιαίτερες 
ταυτότητες των κρατών μελών της και των πολιτών τους. Με την 
ενδοκοινοτική κινητικότητα εμφανίζονται στα κράτη μέλη νέες 
γλωσσικές και πολιτισμικές κοινότητες, που θέτουν τα εκπαιδευτικά 
συστήματα και τα σχολικά ιδρύματα αντιμέτωπα με την αναγκαιότητα 
να εντάξουν όλους τους μαθητές σε ένα ενιαίο εκπαιδευτικό πλαίσιο, 
1 Ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας, που συνήλθαν στα 
πλαίσια του Συμβουλίου της 14ης Δεκεμβρίου 1989, σχετικά με την 
καταπολέμηση της σχολικής αποτυχίας. ΕΕ C 27, 6.1.1990. 
που να μπορεί να εξασφαλίσει την ισότητα ευκαιριών και τη βέλτιστη 
επιτυχία για όλους τους μαθητές, σεβόμενο παράλληλα τις ιδιαίτερες 
πολιτισμικές τους ταυτότητες. 
5. Μια τέτοια κατάσταση μπορεί να ενέχει ένα δυναμικό αλλαγής, 
εκσυτχρονισμού και διαφοροποίησης, αλλά επίσης και κοινωνικών 
ρωγμών. Για να μπορέσουν να προσελκύσουν το διεθνές, υψηλά 
ειδικευμένο, εργατικό δυναμικό, το οποίο θα έχουν ανάγκη για να 
αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό στα πλαίσια της Ενιαίας Αγοράς, οι 
μεγάλες πόλεις της Ενωσης θα πρέπει να εφοδιαστούν με 
εκπαιδευτικές δομές που να μπορούν να ικανοποιούν ένα πολιτισμικά 
και γλωσσικά διαφοροποιημένο κοινό, με ήπιο και αποτελεσματικό 
τρόπο. Τα σχολεία στα κράτη μέλη θα πρέπει να βελτιώσουν την 
ικανότητα τους να προτείνουν αποτελεσματική εκπαίδευση από κάθε 
άποψη, συμπεριλαμβανομένης της πολιτισμικής και της γλωσσικής. 
6. Οι κίνδυνοι ενός κοινωνικοπολιτισμικού διαχωρισμού εμφανίζονται 
ήδη σήμερα στα αστικά κέντρα, όπου αυτόχθονες γονείς βγάζουν τα 
παιδιά τους από τα σχολεία της συνοικίας, εφόσον τα σχολεία αυτά 
δέχονται κοινό με ποικιλία διαφορών από γλωσσική και πολιτισμική 
άποψη. Εντούτοις, είναι γνωστά επίσης σχολεία, σε περιορισμένο 
ακόμη αλλά αυξανόμενο αριθμό, τα οποία επιτυγχάνουν να προσελκύουν 
παιδιά διότι αυτά απέκτησαν φήμη σχολείου ποιότητας, προτείνοντας 
εκπαίδευση τόσο υψηλού επιπέδου όσο και πλουσιότερη από εκείνη την 
οποία τα "μονοπολιτισμικά" σχολεία θα μπορούσαν να προτείνουν. Η 
εμπειρία των σχολείων αυτών αποτελεί συμβολή σε μια καλύτερη 
κατανόηση της πρακτικής που αρμόζει να αναπτυχθεί, για να 
προωθηθεί μια ισόρροπη και υψηλού επιπέδου εκπαίδευση στα σχολεία 
της Ευρώπης του αύριο. 
7. Η ευθύνη για την ανάπτυξη και εφαρμογή των πολιτικών απαντήσεων 
στις προκλήσεις αυτές ανήκουν στα κράτη μέλη και στα εκπαιδευτικά 
συστήματα τους, καθώς και στους παράγοντες του πεδίου της 
εκπαιδευτικής πολιτικής. Μόνο προσανατολισμένες στο μέλλον μέθοδοι 
πολιτικής μπορούν να καρποφορήσουν. Αν αποτύχουμε να χειριστούμε 
σωστά αυτές τις προκλήσεις, θα οδηγηθούμε αναπόφευκτα σε μια 
επιδείνωση των κοινωνικών ρωγμών, του κοινωνικοπολιτισμικού 
διαχωρισμού και του αποκλεισμού και, κατά συνέπεια, στην εξάπλωση 
των διεθνικών συγκρούσεων και της βίας2. 
8. Ταυτόχρονα, η εξάπλωση της πολιτισμικής και της γλωσσικής 
ποικιλίας είναι στενά συνδεδεμένη με την δυναμική ανάπτυξη της 
ίδιας της Ενωσης, τόσο από εσωτερική άποψη όσο και από άποψη θέση 
της στον κόσμο. Οπως ακριβώς η ελεύθερη κυκλοφορία των ατόμων εντός 
της Ενωσης αποτελεί κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης μιας 
2 Σχετικά, βλέπε επίσης: Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων - Πολιτική 
μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης των μεταναστών στην Ευρωπαϊκή 
Κοινότητα - Εκθεση εμπειρογνωμόνων που συντάχθηκε κατ'αίτηση της 
Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 28.9.1990, SEC (90) 1813 τελικό, § 42. 
πολιτισμικής και γλωσσικής ποικιλίας στα κράτη μέλη, η ευημερία της, 
που προκύπτει από την ενοποίηση της, καθιστά την Ενωση μια από τις 
περιφέρειες στόχους των μεταναστευτικών ρευμάτων του σύγχρονου 
κόσμου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η δράση των κρατών μελών είναι 
αναντικατάστατη, η Επιτροπή είναι, παρ' όλα αυτά, της γνώμης ότι η 
Ενωση έχει αναπόφευκτη υποχρέωση να υποστηρίξει και να συμπληρώσει 
τη δράση τους και να συμβάλει στην ποιότητα της προσδίδοντας 
σ'αυτήν μια κοινοτική υπεραξία, μέσω της συνεργασίας και της 
ανταλλαγής πληροφοριών και εμπειριών. 
9. Λαμβάνοντας πλήρως υπόψη εκθέσεις που συντάχθηκαν από τα κράτη 
μέλη (επισυνάπτεται σύνθεση στο Παράρτημα 1), αυτή η έκθεση αποτελεί 
επισκόπηση των δραστηριοτήτων κοινοτικής συνεργασίας στον τομέα 
της εκπαίδευσης των παιδιών των διακινούμενων, καθώς και της 
εμπειρίας των κρατών μελών, όσον αφορά την προσαρμογή της 
εκπαιδευτικής προσφοράς στις ανάγκες και τις φιλοδοξίες ενός 
κοινού που χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από πολιτισμική και 
γλωσσική ποικιλία. Στόχος της είναι να δώσει το σύνθημα για την 
έναρξη συζητήσεων και ανταλλαγής εμπειριών και πληροφοριών μεταξύ 
των ενδιαφερομένων μερών, σχετικά με τις διαθέσιμες πολιτικές 
επιλογές και τους πλέον κατάλληλους τρόπους για την εφαρμογή 
προσαρμογών που θα μπορούσαν να αποδειχθούν απαραίτητες. Μια 
λεπτομερέστερη έκθεση, που παρουσιάζει λεπτότερες αναλύσεις 
δεδομένων προερχόμενες από τα κράτη μέλη και καλύπτει όλες τις 
πλέον τεχνικές και εκπαιδευτικές απόψεις του θέματος, θα 
δημοσιευθεί από την Επιτροπή στη διάρκεια του 1994, για να 
χρησιμεύσει ως βάση στη μεταγενέστερη ανταλλαγή εμπειριών και 
πληροφοριών, μεταξύ εκπαιδευτικών με αποφασιστική εξουσία, 
συγκεκριμένα στο ενδιάμεσο επίπεδο (επιθεωρητές, εκπαιδευτές 
διδασκόντων, προϊστάμενοι σχολείων κλπ.). 
10. Εχοντας πλήρη συνείδηση των πολιτικών προκλήσεων, όπως αυτές 
υπογραμμίστηκαν πρόσφατα με τα συμπεράσματα των Ευρωπαϊκών 
Συμβουλίων του Εδιμβούργου3 και της Κοπεγχάγης4, καθώς και με τη 
συζήτηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατά την έγκριση της έκθεσης 
"DUHRKOP DUHRKOP"5, η Επιτροπή είναι πεπεισμένη για την 
αναγκαιότητα τοποθέτησης κάθε κοινοτικής δράσης σ'αυτόν τον τομέα 
3 
4 Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων: Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 
Εδιμβούργου, 11-12 Δεκεμβρίου 1992 - Συμπεράσματα της Προεδρίας -
Λουξεμβούργο (YEEEK) 1992. 
Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων: Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 
Κοπεγχάγης 21-22 Ιουνίου 1993 - Συμπεράσματα της Προεδρίας - Λουξεμβούργο 
(YEEEK) 1993. 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Εκθεση σχετικά με την πολιτισμική ποικιλία και 
τα σχολικά προβλήματα των παιδιών των μεταναστών στην ΕυρωπαΓκή 
Κοινότητα, Α3-0399/92, 21.1.1993. 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, λεπτομερή πρακτικά των συνεδριάσεων, 19.1 και 
21.1.1993. 
-4-
στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής καταπολέμησης του ρατσισμού, της 
ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού. 
11. Τη στιγμή κατά την οποία η πρόταση της Επιτροπής για ένα πρόγραμμα 
δράσης στον τομέα της εκπαίδευσης βρίσκεται υπό εξέταση στις 
κοινοτικές υπηρεσίες, η παρούσα έκθεση αποβλέπει στην κατάρτιση 
ενός απολογισμού τεσσάρων ετών προβληματισμού, ανταλλαγής 
πληροφοριών και εμπειριών· εντείνοντας τον προβληματισμό σχετικά 
με τους μελλοντικούς προσανατολισμούς της δράσης της Ενωσης, θα 
δώσει μια νέα ώθηση στις τάσεις που παρατηρήθηκαν στη διάρκεια 
αυτών των ετών. 
-5-
ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: ΜΙΑ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΣΥΓΚΥΡΙΑ 
12. Αυτή η έκθεση αποτελεί μέρος της απάντησης της Επιτροπής στα 
συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Εδιμβούργου, κατά το 
οποίο οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, υπογραμμίζοντας ότι δεν 
πρέπει να υπάρχει θέση για τον ρατσισμό και την ξενοφοβία, 
καταδίκασαν την εντατικοποίηση επεισοδίων μη ανοχής, 
επαναβεβαίωσαν τη θέληση τους να αντιταχθούν με ανανεωμένο σθένος 
σε τέτοιες αντιδράσεις και εξέφρασαν την πεποίθηση τους ότι 
πρέπει να ληφθούν σθεναρά και αποτελεσματικά μέτρα, σε όλη την 
Ευρώπη, για την καταπολέμηση του φαινομένου αυτού, μέσω της 
εκπαίδευσης και της νομοθεσίας. Στην Κοπεγχάγη, το Ευρωπαϊκό 
Συμβούλιο υπενθύμισε τα συμπεράσματα αυτά και επιβεβαίωσε τη 
βούληση του να αυξήσει τις προσπάθειες για τον εντοπισμό και την 
εξάλειψη των αιτιών του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. 
13. Απαντώντας στα συμπεράσματα αυτά, το Συμβούλιο των Υπουργών 
Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων του Νοεμβρίου 1993 εξέδωσε 
δήλωση σχετικά με το ρατσισμό και την ξενοφοβία, η οποία 
επαναλαμβάνει την καταδίκη των επιθέσεων κατά των μεταναστών και 
εγκρίνει ορισμένα μέτρα, μεταξύ των οποίων μια πιο γενικευμένη 
χρήση της πολυθεσμικής προσέγγισης για την καταπολέμηση του 
ρατσισμού, που να βασίζεται σε μια συνεννόηση μεταξύ εκπαιδευτικών 
ιδρυμάτων, κοινωνικών υπηρεσιών, αστυνομίας κλπ6. 
14. Οι δηλώσεις αυτές συμφωνούν με το περιεχόμενο προηγούμενων 
κειμένων, που δημοσιεύθηκαν από τα κοινοτικά όργανα, συγκεκριμένα 
των δύο εκθέσεων της επιτροπής έρευνας του Ευρωπαϊκού 
Κοινοβουλίου για το ρατσισμό και την ξενοφοβία7, της κοινής 
δήλωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της 
Επιτροπής8, καθώς και του ψηφίσματος του Συμβουλίου και των 
εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών, που συγκεντρώθηκαν 
στα πλαίσια του Συμβουλίου της 29ης Μαίου 1990, σχετικά με την 
καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, το οποίο ήδη 
υπογραμμίζει την ανάγκη να αναπτυχθεί σε βάθος η υφιστάμενη 
κοινοτική συνεργασία, που αποβλέπει στη βελτίωση της σχολικής 
εκπαίδευσης των παιδιών των διακινουμένων εργαζομένων και στην 
προώθηση της ευρωπαϊκής διάστασης στον τομέα της εκπαίδευσης, ώστε 
να αναπτυχθεί στους νέους το πνεύμα της ευθύνης του πολίτη και η 
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, Γενική Γραμματε(α: 1710η συνεδρίαση 
του Συμβουλίου Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων - 29 και 30 
Νοεμβρίου 1993, (10550/93) (Τΰπος 209). 
7 
8 Η έκθεση Ευρυγένη (ΕΚ 97.547, Δεκέμβριος 1985) και η έκθεση Ford (A3-195/90 της 
17ης Ιουλίου 1990). 
Βλέπε επίσης τα διάφορα ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 
σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών των διακινούμενων εργαζομένων 
της 18ης 9.1981 (ΕΕ C 260, της 12.10.1981), της 16ης 4.1985 (ΕΕ C 122, της 20.5.1985) και της 
10ης 4.1987 (ΕΕ C 125 της 11.5.1987)· πιο πρόσφατα ακΟμη, Α3-0399/92, 21.1.1993 και A3-
0127/93, 21.4.1993, συγκεκριμένα τα σημεία 14 και 16. 
ΕΕ C 158, 25.6.1986. 
-6-
προσήλωση στις αξίες του πλουραλισμού και της ανοχής*. 
15. Σεβόμενη πλήρως την αρχή της επικουρικότητας και αποβλέποντας στη 
δημιουργία της μέγιστης κοινοτικής υπεραξίας, η Επιτροπή θα 
ενθαρρύνει ακόμη περισσότερο τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, με 
σκοπό τη συμβολή στη βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης των 
παιδιών των διακινουμένων, ανεξάρτητα από την καταγωγή τους. Αυτό 
αποτελεί μέρος ενός σαφούς και ορατού μηνύματος εκ μέρους των 
οργάνων της Ενωσης, το οποίο τονίζει το δικαίωμα ισότητας 
ευκαιριών των παιδιών των διακινούμενων και υπογραμμίζει την αξία 
που αποδίδουν τα κοινοτικά όργανα στη συμβολή τους στη 
διαφοροποίηση και τη διεύρυνση της εκπαιδευτικής εμπειρίας όλων 
των μαθητών, καθώς και την απόρριψη κάθε διάκρισης. Υπενθυμίζεται, 
σχετικά με το θέμα αυτό, ότι ήδη σήμερα όλα τα προγράμματα δράσης 
της Ενωσης στους τομείς της εκπαίδευσης και της κατάρτισης 
δέχονται τη συμμετοχή, υπό ίσους όρους με τους νέους πολίτες της 
Ενωσης, νέων εξωκοινοτικής καταγωγής, εφόσον αυτοί πραγματοποίησαν 
τουλάχιστον ένα μέρος της εκπαίδευσης ή της κατάρτισης τους σε ένα 
κράτος μέλος. 
16. Οσον αφορά το ευρύτερο πρόβλημα της μεταναστευτικής πολιτικής η 
Επιτροπή διατύπωσε τις προτάσεις της για δράση σύμφωνα με τρεις 
άξονες, οι οποίοι συνδυάζουν το ρεαλισμό και την αλληλεγγύη: 
επίδραση στη μεταναστευτική πίεση, έλεγχος των μεταναστευτικών 
ρευμάτων, εμβάθυνση της κάθε πολιτικής για την ένταξη των 
μεταναστατών που έχουν εγκατασταθεί νόμιμα10. Για να μπορέσει η 
κάθε πολιτική ένταξης να έχει επιτυχία, έχει επιτακτική σημασία να 
εφαρμοστεί πολιτική όσον αφορά την εκπαίδευση, την επαγγελματική 
κατάρτιση, την απασχόληση και τη στέγαση, η οποία να είναι 
συνεκτική και να μη συνεπάγεται διακρίσεις, διότι η Κοινότητα δεν 
μπορεί να επιτρέψει στο εαυτό της να σπαταλήσει αυτούς τους 
ανθρώπινους πόρους ". Τα κράτη μέλη άλλωστε πιστεύουν ομόφωνα ότι 
η εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση αποτελούν ένα από τα 
αποφασιστικά στοιχεία των μέτρων ένταξης των διακινούμενων. Η 
δράση σε επίπεδο Ενωσης, σύμφωνα με τις αρχές που καθορίζονται στη 
Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ενωση και συγκεκριμένα το άρθρο 126 
αυτής, μπορεί να ευνοήσει την επιτυχία της εθνικής πολιτικής που 
είναι εγγύηση δημοκρατίας και αλληλεγγύης12. 
Οι μεταβλητές της μετανάστευσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας: 
σύγκρουση ή σύγκλιση; 
* ΕΕ C 157, της 27.6.1990. 
I Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο για τη μετανάστευση, 11.10.1991, SEC (91) 1855 τελικό. 
II Βλέπε παραπάνω. 
12 Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά 
με την πολιτική μετανάστευσης και ασύλου, 23.2.1994 (COM [94] 23). 
17. Η Κοινότητα υπήρξε πάντοτε μια πολυπολιτισμική και πολυεθνική 
ενότητα. Θέτοντας προκλήσεις στις κοινωνίες στο σύνολο τους και 
στις κοινότητες των μεταναστών, αυτή η ποικιλία πλουτίζει την 
Κοινότητα και οφελεί όλους τους πολίτες της. 
18. Τα παραδείγματα που περιέχονται στο παρακάτω πίνακα δείχνουν ότι 
στις μεγάλες αστικές περιφέρειες των κρατών μελών παλαιάς 
μετανάστευσης (Βέλγιο, Γερμανία, Δανία, Γαλλία, Λουξεμβούργο, 
ΚάτωΧώρες, ΗΒ), ουσιαστικά δεν υπάρχουν πλέον σχολεία που να μην 
δέχονται μαθητές αλλοδαπής ή μεταναστευτικής καταγωγής, συχνά σε 
μεγάλο αριθμό. 
19. Επειδή η τάση αυτή εμβαθύνεται γρήγορα και επεκτείνεται σε όλες 
τις πόλεις της Ενωσης, μεγάλες, μεσαίες και μικρές, η πολιτισμική και 
γλωσσική ποικιλία του σχολικού κοινού δεν είναι πλέον εξαίρεση 
αλλά κανόνας. Δεδομένα όπως εκείνα που αναφέρονται παραπάνω 
συλλέγονται μόνο από ορισμένα κράτη μέλη. Αν είναι επομένωξ 
αδύνατον, με τη σημερινή κατάσταση των στατιστικών, να παρασχεθούν 
εξαντλητικά δεδομένα, αυτό δεν αποκλείει, στην Ενωση, το ποσοστό των 
μαθητών σε ηλικία υποχρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης που συναντούν 
καθημερινά μαθητές πολιτισμικής και γλωσσικές προέλευσης 
διαφορετικής από τη δική τους να βρίσκεται περίπου στο 50%. Η 
Ευρώπη στο εξής είναι παρούσα στο σχολείο κατά αμετάκλητο τρόπο. Ο 
"κόσμος" είναι εξίσου παρών κατά τρόπο επίσης αμετάκλητο. 
20. Η Ενωση γνωρίζει επομένως νέες πολιτισμικές και γλωσσικές 
κοινότητες, από τις οποίες ορισμένες προέρχονται από την ελεύθερη 
κυκλοφορία των πολιτών ενώ άλλες από τη μετανάστευση από τρίτες 
χώρες. Διαρκώς ανανεούμενες, αναγνωρίσιμες ως ομάδες πολιτών της 
χώρας καταγωγής τους, αλλά εντεταγμένες στις κοινωνίες υποδοχής, 
εξακολουθούν όλες να είναι συνδεδεμένες με τις χώρες καταγωγής 
τους, χωρίς παρ' όλα αυτά να αποκλείονται από τον περιβάλλοντα 
κόσμο. Το συμφέρον της Ενωσης θα είναι να μεριμνά ώστε αυτές να 
εντάσσονται στις κοινωνίες υποδοχής, χωρίς το γεγ°ν°ζ οτι κάποιος 
ανήκει σε μια από αυτές τις κοινότητες να γίνεται συνώνυμο 
κοινωνικού, οικονομικού ή πολιτισμικού μειονεκτήματος. 
21. Ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών 
ελευθεριών είναι θεμελιώδης αρχή της Ενωσης στον ίδιο βαθμό με το 
σεβασμό της εθνικής ταυτότητας των κρατών μελών. Η ελεύθερη 
κυκλοφορία των πολιτών της Ενωσης προσθέτει σ' αυτό το θέμα μια νέα 
διάσταση: σεβόμενη τις εθνικές ταυτότητες των κρατών μελών, η Ενωση 
πρέπει επίσης να σέβεται τις πολιτισμικές ταυτότητες των πολιτών 
της. Εκ του γεγονότος αυτού, η πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία της 
Ευρώπης αντικατοπτρίζεται όχι μόνο στις διαμεθοριακές ανταλλαγές 
εντός της Ενωσης, αλλά βρίσκει την έκφραση της στην καθημερινή ζωή 
των πολιτών, οι οποίοι καλούνται να αναγνωρισθούν μέσα σε μια ένωση 
διαρκώς στενότερη των λαών της Ευρώπης. 
22. Η εξέλιξη της ελεύθερης κυκλοφορίας στα πλαίσια της Ενιαίας Αγοράς 
καθιστά ήδη σήμερα εμφανή μια νέα ζήτηση όσον αφορά τη διδασκαλία 
των γλωσσών που ονομάζονται "μητρικές γλώσσες των διακινούμενων". 
-8-
Η ζήτηση αυτή δεν προέρχεται πλέον μόνο από τις οικογένειες των 
"κλασσικών" διακινούμενων εργαζομένων, συνήθως μειονεκτούντων στο 
κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο, αλλά επίσης και από γονείς με 
υψηλά προσόντα διατεθειμένους να πραγματοποιήσουν ένα μέρος της 
σταδιοδρομίας τους σε άλλο κράτος μέλος από το δικό τους και των 
οποίων η θέση στην αγορά της εργασίας επιτρέπει να διατυπώνουν και 
να ικανοποιούν συγκεκριμένες απαιτήσεις όσον αφορά τη σχολική 
εκπαίδευση των παιδιών τους. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 1: 
ΣΧΟΛΕΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΠΟΛΕΩΝ, ΜΕ ΠΟΣΟΣΤΟ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ 
ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ 
Βρυξέλλες 
Γαλλική 
κοινοτ. 
1990/91 1) 
Βρυξέλλες 
Φλαμανδική 
κοινοτ. 
1990/91 1) 
Duisburg 
1990/91 1) 
Παρίσι 
1990/91 1) 2) 
Λουξεμβουργ 
ο 
1990/911) 
Ρότερνταμ 
1985/86 1) 
Λονδίνο 
(ILEA) 
1988/89 3) στοίχε 
ιώδης 
μ£ση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 
στοίχε 
ιώδης 
μέση 0% 
0 
0 
0 
0 
3,4 
0 
0,9 
0 
0 
δ.δ. 
22,4 
δ.δ. 
0 
0 0-20% 
34,1 
30,7 
80,4 
100 
58,4 
31,2 
33,5 
63,7 
10,3 
δ.δ. 
37,4 
δ.δ. 
50,0 
45.7 20-50% 
25,9 
29,3 
14,4 
0 
30,3 
46,9 
54,9 
34,4 
29,9 
δ.δ. 
25,6 
δ.δ. 
40,1 
47,2 50-70% 
8,6 
18,7 
μ.σ 
0 
4,5 
14,1 
8,5 
1,8 
39,4 
δ.δ. 
7,5 
δ.δ. 
5,9 
4,3 70-100% Ι 
31.4 
21.3 
μ.σ. 
0 
3,4 
7,8 
2,2 
μ.σ. 
20,3 
δ.δ. 
7.1 
δ.δ. 
4,0 
2.8 
Σημείακτη: Το 1990/91, σε 34,1% των γαλλόφωνων πρωτοβάθμιων σχολείων των 
Βρυξελλών, η αναλογία αλλοδαπών παιδιών κυμαινόταν μεταξύ 0 και 20%· σε 
25,9% αυτών των σχολείων η ίδια αναλογία κυμαινόταν μεταξύ 20 και 50%· κλπ. 
1) Πηγή: Αντίστοιχα Υπουργεία Παιδείας 2) μόνο δημόσια εκπαίδευση 3) πηγή: 
Inner London Education Authotity, 1989 Language Census, (λόγω ιδιαιτεροτήτων του 
βρετανικού συστήματος απογραφής, τα μεγέθη αυτά περιλαμβάνουν 
δίγλωσσους μαθητές που μπορεί να είναι εθνικοί)· μ.σ.= μη σημαντικό, δ.δ.= δεν 
διατίθεται. 
-9-
23. Η κινητικότητα επαγγελματιών με υψηλά προσόντα στο πλαίσιο της 
Ενιαίας Αγοράς είναι αρκετά διαφορετικού τύπου από εκείνη των 
"κλασσικών" διακινουμένων εργαζομένων, κοινοτικών ή μη. Γι' αυτούς 
τους τελευταίους, γνωρίζουμε σήμερα ότι η επιστροφή στη χώρα 
καταγωγής δεν πραγματοποιείται παρά κατ' εξαίρεση. Εκ του 
γεγονότος αυτού, η ζήτηση διδασκαλίας της γλώσσας καταγωγής, όπως 
την εκφράζουν σήμερα οι κοινότητες μεταναστών, δεν βασίζεται πλέον 
στην επιθυμία μιας ενδεχόμενες επανένταξης των παιδιών στο σχολικό 
σύστημα της χώρας καταγωγής. Αντικατοπτρίζει μάλλον τη μέριμνα να 
διατηρηθεί η πολιτισμική ταυτότητα και να λαμβάνονται υπόψη οι 
ανάγκες επικοινωνίας στο πλαίσιο των οικογενειών και της 
κοινότητας μεταναστών, καθώς και την ελπίδα να αξιοποιηθούν 
γλωσσικές ικανότητες "σπάνιες" στην αγορά εργασίας. Για νέους 
κοινοτικούς διακινούμενους αντίθετα, που διαθέτουν υψηλά προσόντα, 
η επιστροφή στη χώρα καταγωγής ή η συνέχιση της διακίνησης σε άλλο 
κράτος μέλος θα είναι μια ρεαλιστική προοπτική. Η συνέχεια, δια 
μέσου των κρατών μελών, της "σχολικής σταδιοδρομίας" των παιδιών 
τους θα καταστεί σημαντικός παράγων στις αποφάσεις κινητικότητας 
αυτών των οικοτενειών. Η δυνατότητα συνέχισης της εκπαίδευσης στην 
κύρια γλώσσα, που ομιλείται στην οικο'Υένεια, θα είναι η προϋπόθεση 
κλειδί αυτής της συνέχειας. 
24. Απέναντι σ' αυτή την εξέλιξη, που διεγείρει όλο και περισσότερο την 
προσοχή των πολιτών και των οικογενειών, δεν μπορεί να υπάρχει 
αμφιβολία ότι η πολιτική διαφοροποίησης της διδασκαλίας των 
γλωσσών, που υποστηρίζεται από την Κοινότητα με το πρόγραμμα 
LINGUA, θα πρέπει να εμβαθυνθεί. Χωρίς αμφιβολία θα είναι επίσης 
απαραίτητο, στο πλαίσιο αυτό, να τεθεί το ερώτημα της σχέσης μεταξύ 
διδασκαλίας των λεγόμενων "ξένων" γλωσσών και των λεγόμενων 
"μητρικών". 
25. Για την Ενωση, τα ερωτήματα σχετικά με τη διδασκαλία των γλωσσών των 
μεταναστών μη κοινοτικής καταγωγής τίθενται διαφορετικά από ό,τι 
εκείνα που αφορούν τη διδασκαλία των γλωσσών των κρατών μελών. Από 
άποψη κοινοτικού δικαίου με τη στενή έννοια, η ελεύθερη κυκλοφορία 
των εργαζομένων πολιτών της Ενωσης και των μελών της οικογενείας 
τους πρέπει να διακρίνεται από την ένταξη των μεταναστών από 
τρίτες χώρες, διότι οι πρώτοι έχουν πλήρες δικαίωμα ελεύθερης 
κυκλοφορίας ενώ οι δεύτεροι υπόκεινται σε περιορισμούς. 
26. Εντούτοις, όσον αφορά την εκπαιδευτική πολιτική, την καταπολέμηση 
του κοινωνικού αποκλεισμού και την ισότητα ευκαιριών, η παραπάνω 
διάκριση δεν ισχύει. Ηδη, με το πρόγραμμα δράσης σχετικά με την 
εκπαίδευση της 9ης Φεβρουαρίου 1976,13 έχει συμφωνηθεί ότι κάθε 
μέτρο υπέρ της εκπαίδευσης των παιδιών των διακινούμενων θα 
προορίζεται για παιδιά τόσο πολιτών των κρατών μελών όσο και 
πολιτών τρίτων χωρών. Επίσης, μια δήλωση, που επισυνάπτεται στην 
1 Ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας, που συνήλθαν στα 
πλαίσια του Συμβουλίου, της 9ης Φεβρουαρίου 1976 για ένα πρόγραμμα 
δράσης σχετικά με την εκπαίδευση, ΕΕ C 38, 19.2.1976. 
-10-
οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1977 και αποβλέπει στη 
σχολική εκπαίδευση των παιδιών διακινούμενων εργαζομένων 
(77/486/ΕΟΚ)14, περιέχει υποχρέωση του Συμβουλίου να αποκλείει κάθε 
διάκριση στηριζόμενη στην ιθαγένεια του μαθητή.15 
27. Με την εμφάνιση νέων μεταναστεύσεων, ήδη κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 80, τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν γίνει εκ των 
πραγμάτων χώρες μετανάστευσης. Ακόμη και για τα κράτη μέλη που έχουν 
αποκτήσει εμπειρία της μετανάστευσης και διαθέτουν συστήματα 
εξασκημένα στην υποδοχή νέων αφικνουμένων, προκύπτουν απροσδόκητα 
προβλήματα, τόσο λόγω του αριθμού των νέων μεταναστών όσο και λόγω 
του γεγονότος ότι οι τελευταίοι προέρχονται από περιφέρειες που 
δεν εμφαίνονταν κατά το παρελθόν μεταξύ των περιφερειών αποδημίας. 
28. Η εκπαιδευτική υποδοχή που επιφυλάσσεται σ' αυτούς τους νέους 
αφικνουμένους πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα καλύτερα κεκτημένα στον 
τομέα αυτό. Για την Ενωση, το θέμα αυτό τίθεται επίσης όσον αφορά τη 
μεταφορά εμπειρίας, συγκεκριμένα σχετικά με τη διδασκαλία της 
γλώσσας της χώρας υποδοχής και την κατάρτιση διδασκόντων, των 
κρατών μελών παλαιάς μετανάστευσης της Ενωσης προς εκείνα τα οποία 
αρχίζουν να εφαρμόζουν πολιτική στον τομέα αυτό. 
29. Η Ενωση οφείλει να προστατεύει τους μετανάστες εξωκοινοτικής 
προέλευσης από κάθε ρατσιστική ή ξενόφοβη διάθεση, τόσο στο όνομα 
της θέσης της στον κόσμο όσο και λόγω σεβασμού των δικαιωμάτων του 
ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών". 
Μια μοναδική κατάσταση: οι μεγάλες αστικές περιφέρειες 
30. Για να μπορέσουν, στην ώρα της Ενιαίας Αγοράς, οι μεγάλες πόλεις να 
αποτελέσουν πόλους οικονομικής και πολιτισμικής ανάπτυξης της 
Ενωσης, θα πρέπει να προσελκύσουν επενδυτές από ολόκληρη την 
Ευρώπη και ακόμη από ολόκληρο τον κόσμο, οι οποίοι με τη σειρά τους 
θα έχουν ανάγκη εργατικού δυναμικού όλο και περισσότερο ευρωπαϊκού 
και διεθνούς. Η ικανότητα των εκπαιδευτικών συστημάτων τους να 
προτείνουν ποικίλη εκπαίδευση, ικανή ν'ανταποκρίνεται στις 
εκπαιδευτικές ανάγκες αυτών των οικογενειών θα αποτελεί 
πλεονέκτημα κατά τον ανταγωνισμό μεταξύ πόλεων εντός της 
εσωτερικής αγοράς. 
31. Τα μεγέθη που παρέχονται στον πίνακα 1 (βλ. § 20) δείχνουν ότι στις 
μεγάλες αστικές περιφέρειες της Ενωσης η πολιτισμική ποικιλία 
αποτελεί σήμερα τον κανόνα. Εξάγεται το συμπέρασμα ότι η σχολική 
14 ΕΕ L 199, 6.8.1977. 
15 Γενική Γραμματεία του Συμβουλίου: Συλλογή κειμένων σχετικά με την 
κοινωνική πολιτική, R/1832/f/17 (SOC) ec· Βρυξέλλες 1978. 
1β Βλ. παραπάνω, αριθ. 9. 
-11-
κατάσταση ενός μαθητή στο Ρότερνταμ μπορεί να έχει πολύ 
περισσότερα κοινά σημεία με εκείνη ενός μαθητή στο Βερολίνο ή στο 
Λονδίνο απ' ό,τι με εκείνη ενός μαθητή σε μια ολλανδική αγροτική 
επαρχία17. Η διαπίστωση αυτή ανοίγει νέες προοπτικές για την 
ανταλλαγή εμπειριών και πληροφοριών μεταξύ κρατών μελών. 
32. Οχι μόνο η ποικιλία του σχολικού κοινού είναι ιδιαίτερα μεγάλη, αλλά 
επίσης η ποικιλία καταστάσεων των σχολείων. Αυτό συνεπάγεται ότι 
κάθε σχολείο πρέπει να προσαρμόζει τις μεθόδους του πρακτικής στην 
κατάσταση του κοινού του και ότι, όσον αφορά την χορήγηση πόρων, την 
κατάρτιση διδασκόντων κλπ., πρέπει να αναπτυχθούν εύκαμπτη 
στρατηγική και εύκαμπτες εφαρμογές. Η κοινοτική συνεργασία και η 
ανταλλαγή εμπειριών και πληροφοριών μεταξύ των ενδιαφερομένων 
φορέων θα μπορούσαν αδιαμφισβήτητα να συμβάλουν στη βελτίωση, τη 
διάδοση και τη μεταφορά καλών μεθόδων πρακτικής. . 
33. Στις μεγάλες αστικές περιφέρειες, την ποικιλία πολιτισμικής και 
γλωσσικής καταγωγής ξεπερνά μια άλλη, η κοινωνική. Πράγματι, 
πολλαπλασιάζονται οι περιπτώσεις κατά τις οποίες τα σχολεία τα 
οποία δέχονται ένα κοινό χαρακτηριζόμενο από έντονη πολιτισμική 
και γλωσσική ποικιλία εγκαταλείπονται από ορισμένα τμήματα του 
αυτόχθονος πληθυσμού, τα οποία ανησυχούν για το επίπεδο της 
διδασκαλίας που παρέχεται στα εν λόγω σχολεία. Εστω και αν αυτοί οι 
φόβοι είναι αβάσιμοι αντικατοπτρίζουν την ανησυχία των γονέων για 
το μέλλον των παιδιών τους. Οι φόβοι αυτοί αρμόζει να ληφθούν υπόψη 
στα σοβαρά καθόσον η συμπεριφορά που προκύπτει από αυτούς ενισχύει 
τη διάσπαση του αστικού πληθυσμού και παράγει μια νέα διάσταση 
κοινωνικοπολιτισμικού αποκλεισμού. 
34. Αντίστροφα, παρατηρούνται επίσης σχολικά ιδρύματα, τα οποία 
δέχονται κοινό καθόλα συγκρίσιμο και όμως επιτυγχάνουν να 
προσελκύσουν αυτόχθονες διότι έχουν επιτύχει να δημιουργήσουν 
υπόληψη σχολείου εξαιρετικού επιπέδου, που έχει αποκτηθεί από τον 
πλούτο και την ποιότητα της διδασκαλίας που παρέχεται και από τη 
μάθηση που αυτή ενθαρρύνει. Η ανάλυση σχετικά με τα ιδρύματα αυτά 
δείχνει ότι έχουν προσαρμόσει τη διδασκαλία τους στην ποικιλία του 
κοινού τους, ενώ παράλληλα έχουν αναλάβει προσπάθεια να αναπτύξουν 
σχέδιο συνεκτικού σχολικού ιδρύματος, να παράσχουν κίνητρα στην 
παιδαγωγική ομάδα για την εφαρμογή του, να αξιολογούν τακτικά την 
πρόοδο που πραγματοποιείται και το δρόμο που απομένει να διανυθεί, 
να επιτυγχάνουν τη συμμετοχή των γονέων των μαθητών στη ζωή του 
σχολείου και να διασφαλίζουν συνεχή και κατάλληλη κατάρτιση των 
1 Γενική Γραμματεία του Συμβουλίου, υπόμνημα της Προεδρίας: η γλωσσική 
και πολιτισμική ποικιλία στα εκπαιδευτικά συστήματα της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας: προκλήσεις της δεκαετίας του 1990. Εγγραφο συνεδρίασης 
ανώτερων υπαλλήλων της 11ης και 12ης Δεκεμβρίου 1991, SN 4134/91 (EDUC), 6.12.1991. 
-12-
διδασκόντων. 
35. Τα σχολικά ιδρύματα του τύπου αυτού μπορούν να παράσχουν 
ανεκτίμητη συμβολή σε μια καλύτερη κατανόηση της εκπαίδευσης 
ποιότητας, σε μια κοινωνία χαρακτηριζόμενη από πολιτισμική και 
γλωσσική ποικιλία. Η ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών σχετικά 
με τις εκπαιδευτικές μεθόδους πρακτικής των ιδρυμάτων αυτών θα 
αποτελέσει εκλεκτό έδαφος για κοινοτική συνεργασία η οποία, 
σεβόμενη πλήρως την ευθύνη των κρατών μελών για το περιεχόμενο της 
διδασκαλίας και την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, θα 
συμβάλει στην ανάπτυξη μιας εκπαίδευσης ποιότητας στην Ευρωπαϊκή 
Ενωση. 
Ειδικές καταστάσεις: τσιγγάνοι, πλανόδιοι και περιοδεύοντες 
επαγγελματίες 
36. Στο πλαίσιο αυτό, είναι επίσης σημαντικό να αναφερθεί η κατάσταση 
των τσιγγάνων, οι οποίοι φαίνεται ότι κινδυνεύουν να καταστούν 
στόχος ενός νέου ρατσισμού, που εκτείνεται σε όλη την Ευρώπη. Στις 
χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης ιδιαίτερα, οι τσιγγάνοι 
γίνονται αντικείμενο βίαιων επιθέσεων που καταλήγουν μερικές 
φορές σε πραγματικές σφαγές. Στις χώρες της δυτικής Ευρώπης, που 
γίνονται δεκτοί ως πρόσφυγες ή για ανθρωπιστικούς λόγους, η 
κατάσταση τους συχνά παρεξηγείται από τους πληθυσμούς αυτών των 
χωρών, έτσι ώστε αυτοί τους επιφυλάσσουν ενίοτε εχθρική υποδοχή 
και συνεπώς μπορεί να προκύπτουν νέες δυσκολίες στη θέση εκείνων 
τις οποίες οι τσιγγάνοι προσπαθούν ν'αποφύγουν. 
37. Ευρωπαίοι από αιώνες, λόγω των κοινωνικών και πολιτισμικών 
χαρακτηριστικών τους, με την παρουσία τους σε όλα τα κράτη της 
Ευρώπης, οι τσιγγάνοι δεν έχουν κράτος αναφοράς. Με τις 
ιδιαιτερότητες τους αποτελούν και θα αποτελούν μέρος των ομάδων 
διακίνησης. Η ουσιαστική ανάληψη της εκπαίδευσης των παιδιών τους 
θα είναι ουσιώδες στοιχείο για την ανθρώπινη ανάπτυξη τους και την 
κοινωνική επιτυχία τους, ενώ μια διαπολιτισμική εκπαίδευση θα 
είναι ένα ισχυρό μέσο επικοινωνίας και κατανόησης μεταξύ 
πολιτισμών. 
38. Τα προβλήματα ένταξης που συναντούν τα παιδιά των τσιγγάνων είναι 
από πολλές απόψεις συγκρίσιμα με εκείνα που γνωρίζουν τα παιδιά 
γονέων που ασκούν περιοδεύοντα επαγγέλματα όπως εργαζόμενοι σε 
ποταμόπλοια, τσίρκα και εμποροπανηγύρεις και οικογένειες αυτών. Αν 
ο πλανόδιος χαρακτήρας αυτών των οικογενειών οφείλεται σε 
διαφορετικούς λόγους, συνεπάγεται παρ' όλα αυτά έναν ιδιαίτερο 
τρόπο ζωής, ο οποίος επίσης αποτελεί μέρος της ευρωπαϊκής 
κληρονομιάς. Εστω και αν χαρακτηρίζονται από ορισμένες 
ιδιαιτερότητες, τα περιοδεύοντα επαγγέλματα αποτελούν απαραίτητο 
στοιχείο του ευρωπαϊκού κοινωνικοπολιτισμικού ιστού, λόγω της 
-13-
συμβολής τους στη λειτουργία της οικονομίας, καθώς και του 
πολιτισμικού ρόλου τους κατά τις ημέρες εορτών των λαών της 
Ευρώπης. 
39. Οπως προβλέπεται στα δύο ψηφίσματα του Συμβουλίου και των Υπουργών 
Παιδείας που συγκεντρώθηκαν στα πλαίσια του Συμβουλίου στις 22 
Μαίου 198918 η Επιτροπή θα διαβιβάσει, την άνοιξη του 1994, στο 
Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκθέσεις που θα 
παρουσιάζουν μια γενική επισκόπηση των ενεργειών που έχουν 
αναληφθεί σε κοινοτικό επίπεδο, καθώς και σε επίπεδο κρατών μελών, 
έτσι ώστε να προωθηθεί η σχολική ένταξη των παιδιών των τσιγγάνων 
και των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ: οικονομική συνεισφορά διακινουμένων mj. 
μεταναστών 
40. Τα μετέθη που είναι συγκεντρωμένα στον πίνακα 2 επιτρέπουν τη 
μέτρηση της συμβολής των αλλοδαπών πληθυσμών (πολίτες άλλων κρατών 
μελών και πολίτες τρίτων χωρών μαζί) στην ευημερία της Κοινότητας, 
καθώς και στη διατήρηση της δημογραφικής ισορροπίας της. Το 
ποσοστό δραστηριότητας τους είναι αισθητά ανώτερο (κατά 3,2%) από 
εκείνο των αυτοχθόνων και αυτό παρά το γεγονός ότι για τους 
αλλοδαπούς, πολίτες τρίτων χωρών, το ποσοστό των νέων κάτω από την 
ηλικία εισόδου στην αγορά εργασίας είναι ανώτερο από εκείνο των 
αυτοχθόνων (κατά 3,5%) Ταυτόχρονα, τα ποσοστά δραστηριότητας των 
νέων αλλοδαπών μεταξύ 14 και 24 ετών είναι αισθητά κατώτερα (κατά 
8,8%) από εκείνα των αντίστοιχων εθνικών, λόγω τόσο χαμηλότερων 
επιπέδων σχολικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, όσο και διακρίσεων 
στην αγορά της απασχόλησης1'. 
41. Λαμβανόμενων υπόψη τόσο της αναγκαιότητας να παγιωθεί η 
ανταγωνιστικότητα της Ενωσης στην παγκόσμια οικονομία, όσο και των 
αναδιαρθρώσεων της κοινοτικής αγοράς εργασίας, που συνδυάζονται 
για να απαιτήσουν, εκ μέρους των εργαζομένων της Ενωσης, όλο και 
υψηλότερα επίπεδα επαγγελματικών προσόντων, μια σημαντική 
επένδυση στη σχολική εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση 
όλων των νέων, αλλοδαπών και αυτοχθόνων των κρατών μελών, φαίνεται 
ότι είναι προς το ίδιο το συμφέρον των κρατών μελών και της Ενωσης. 
18 
19 Ψηφίσματα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας που συνήλθαν στα 
πλαίσια του Συμβουλίου, της 22ας Μαίου 1989, σχετικά με τη σχολική 
εκπαίδευση των παιδιών των τσιγγάνων και των πλανόδιων και σχετικά με 
τη σχολική εκπαίδευση των παιδιών των περιοδευόντων επαγγλεματιών, 
ΕΕ C 153 της 21ης 6. 1989. 
Βλέπε σημείο 2. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 2: ΑΛΛΟΔΑΠΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ - ΕΥΡΩΠΗ ΤΩΝ 12 (1991) 
Σύνολο 
0-13 
14-24 
25-49 
50-64 
65 + Συνολικός 
πληθυσμός 
κατά μεγάλη 
ομάδα ηλικιών 
1000 
323.822 
54.780 
51.575 
114.205 
55.932 
47.330 100 
16.9 
15.9 
35.3 
17.3 
14.6 Αλλοδαπός 
πληθυσμός 
κατά μεγάλη 
ομάδα 
ηλικιών 
(κράτη μέλη) 
1000 
4.469 
545 
.676 
1.980 
Λ57 
.412 % 
100 
12.2 
15.1 
44.3 
19.2 
9.2 Αλλοδαπός 
πληθυσμός 
κατά μεγάλη 
ομάδα 
ηλικιών 
(τρίτα κράτη) 
1000 
8.437 
2.091 
1.588 
3.613 
.863 
.282 % 
100 
20.4 
17.5 
43.3 
13.3 
5.4 Συνολικό 
εργατικό 
δυναμικό 
κατά μεγάλη 
ομάδα 
ηλικιών 
1000 % 
146.763 100 
24.749 16.9 
92.029 62.7 
28.101 19.1 
1.884 1.3 Αλλοδαπό 
εργατικό 
δυναμικό κατά 
μεγάλη ομάδα 
ηλικών 
(κράτη μέλη) 
1000 
.335 
1.608 
.470 
.016 % 
1429 100 
13.7 
66.2 
19.4 
0.7 Αλλοδαπό 
εργατικό 
δυναμικό 
κατά μεγάλη 
ομάδα 
ηλικιών 
(τρίτα κράτη) 
1000 
.594 
2.482 
.500 
.013 % 
3.589 100 
16.5 
69.2 
13.9 
0.4 Ποσοστά 
δραστηριότητ 
«ς 
Αυτόχ 
θονες 
55.4 
49.8 
82.1 
51.7 
3.9 Αλλοδα 
ποί 
58.6 
41.0 
73.1 
56.4 
4.1 
Ανδρες 
0-13 
14-24 
25-49 
50-64 
65 + 157.132 
28.044 
25.854 
57.138 
27.234 
18.862 100 
17.8 
16.5 
36.4 
17.3 
12.0 2.344 
.272 
.339 
1.060 
.477 
.196 100 
11.6 
14.5 
45.2 
20.3 
8.4 4.493 
1.109 
.813 
1.887 
.539 
.144 100 
24.7 
18.1 
42.0 
12.0 
3.2 87.140 100 1.526 100 2.696 100 
13.249 
54.307 
18.338 
1.246 15.2 
62.3 
21.0 
1.4 .184 
1.012 
.319 
.012 12.0 
66.3 
20.9 
0.8 .350 
1.650 
.385 
.011 14.6 
68.9 
16.1 
0.5 67.7 
52.7 
95.4 
67.8 
6.3 71.9 
46.3 
90.3 
69.3 
6.6 ι 
Γυναίκε 
ς 
0-13 
14-24 
25-49 
50-64 
64 + 166.690 
26.736 
25.721 
57.067 
28.698 
28.468 100 
16.0 
15.4 
34.7 
17.1 
17.1 2.126 
.273 
337 
.919 
380 
.215 100 
12.9 
15.8 
43.3 
17.9 
10.1 3.945 
.982 
.776 
1.726 
.323 
.138 100 
24.9 
19.7 
43.8 
8.2 
3.5 59.623 100 .903 100 
11.500 
37.721 
9.736 
.638 29.3 
633 
16.4 
1.1 .152 
.596 
.151 
(4) 16.7 
66.0 
16.7 
(0.4) 1.193 100 
.244 20.4 
.832 69.8 
.115 9.6 44.2 
46.8 
68.8 
36.6 
2.3 43.6 
35.5 
54.0 
37.8 
(1.7) 
Σημείωση: Στα μεγέθη δεν έχουν ληφθεί υπόψη τα νέα γερμανικά Lânder. 
0: Δεδομένα μικρής αξιοπιστίας λόγω μικρού δείγματος. Οχι άχρηστα, αλλά άκροος μικρής αξιοπιστίας. 
ΠΗΓΗ: EUROSTAT, Ερευνα εργατικού δυναμικού, Αποτελέσματα 1991 (Πίνακας 05,10 -17). 
-15-
ΤΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ 
ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ 
42. Κοινά στα κράτη μέλη από πολλές απόψεις, τα θέματα σχετικά με την 
σχολική ένταξη των παιδιών των διακινούμενων περιελήφθη καν στις 
προτεραιότητες της Κοινότητας ήδη από την έναρξη της κοινοτικής 
συνεργασίας στον τομέα της εκπαίδευσης. Αποτελούν την πρώτη από 
τις προτεραιότητες που απαριθμούνται στο πρόγραμμα δράσης όσον 
αφορά την εκπαίδευση, της 9ης Φεβρουαρίου 197620. Μια οδηγία που 
αφορά τη σχολική εκπαίδευση των παιδιών των διακινούμενων 
εργαζομένων εκδόθηκε από το Συμβούλιο στις 25 Ιουλίου 197721, με 
σκοπό να διευκρινίσει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 12 του 
κανονισμού ΕΟΚ αριθ. 1612/68 του Συμβουλίου της 15ης Οκτωβρίου 1968 
και σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων εντός της 
Κοινότητας22. 
Το πρόγραμμα δράσης της 9ης Φεβρουαρίου 1976 , 
43. Το πρόγραμμα αυτό περιελάμβανε υποχρέωση των κρατών μελών να 
οργανώσουν εκπαίδευση υποδοχής που να προβλέπει ταχεία εκμάθηση 
της γλώσσας της χώρας υποδοχής και να διευκολύνει αν είναι δυνατόν, 
στο πλαίσιο του σχολείου και σε συνεργασία με τη χώρα καταγωγής, τη 
διδασκαλία στη μητρική γλώσσα και στα πλαίσια του πολιτισμού των 
παιδιών στα οποία απευθύνεται. 
44. Σε κοινοτικό επίπεδο, το πρόγραμμα προέβλεπε ανταλλαγή πληροφοριών 
και εμπειριών, συγκεκριμενοποιημένων από περιορισμένο αριθμό 
δοκιμαστικών ενεργειών που θα επέτρεπαν την αξιολόγηση και τη 
σύγκριση αυτής της εκπαίδευσης, καθώς και συνεργασία όσον αφορά 
την κατάρτιση των διδασκόντων. Προστείθεντο παιδαγωγικές μελέτες 
και εργασίες έρευνας σε ορισμένους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του 
καθορισμού μιας ενδεχόμενης ανάγκης να ιδρυθούν σχολεία στα οποία 
η διδασκαλία να παρέχεται σε περισσότερες της μιας γλώσσες. 
45. Ηδη από το 1976 διεξάχθηκαν συγκριτικές μελέτες και εφαρμόστηκαν 
δοκιμαστικά σχέδια σε συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών και της 
Επιτροπής. Η κύρια προσπάθεια της Επιτροπής αφορούσε εντούτοις τα 
20 
21 
22 Με τον τίτλο "καλύτερες δυνατότητες πολιτισμικής και επαγγελματικής 
κατάρτισης των πολιτών των άλλων κρατών μελών της Κοινότητας και των 
χωρών μη μελών, καθώς και των παιδιών τους" βλ. παραπάνω, παραπομπή 9. 
βλ. παραπάνω, παραπομπή 11· για περισσότερες λεπτομέρειες βλέπε 
παρακάτω §§ 50 - 53. 
"Τα παιδιά ενός πολίτη κράτους μέλους ο οποίος απασχολείται ή 
απασχολήθηκε στο έδαφος άλλου κράτους μέλους γίνονται δεκτά στα 
μαθήματα γενικής εκπαίδευσης, μαθητείας και επαγγελματικής κατάρτισης 
υπό τους ίδιους όρους όπως και οι πολίτες του κράτους αυτού, αν αυτά 
τα παιδιά κατοικούν στο έδαφος του. 
Τα κράτη μέλη ενθαρρύνουν τις πρωτουβουλίες που επιτρέπουν στα 
παιδιά αυτά να παρακολουθούν τα παραπάνω μαθήματα κάτω από τις 
καλύτερες συνθήκες" ΕΕ L 257,19.10.1968. 
-16-
δοκιμαστικά σχέδια, τα οποία συνέβαλαν κατά αποτελεσματικό τρόπο 
στο άνοιγμα καινοτομιών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, σαφώς κατ' 
εξαίρεση, δόθηκε μεγαλύτερη ώθηση στην ανάπτυξη ή την εφαρμογή 
εθνικής πολιτικής. Η Επιτροπή υποστήριξε 36 σχέδια, όλα πολυετή, σε 
όλα τα κράτη μέλη. Η ανάλυση της εξέλιξης αυτών των σχεδίων 
αποκαλύπτει ότι η εξέλιξη αυτή αντικατόπτριζε εκείνη των 
προβληματικών που ετίθεντο στα εκπαιδευτικά συστήματα. 
46. Κατά την πρώτη φάση, τα σχέδια επικεντρώθηκαν στην ανάπτυξη και την 
τελειοποίηση διδακτικής στρατηγικής και προτύπων οργάνωσης για τη 
διδασκαλία των γλωσσών των χωρών υποδοχής, καθώς και των μητρικών 
γλωσσών, που αφορούσαν μαθητές σε ηλικία στοιχειώδους εκπαίδευσης. 
Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα σχέδια αυτά περιείχαν επίσης 
πλευρές ανάπτυξης διδακτικών υλικών και κατάρτισης διδασκόντων. 
Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 80, ο αριθμός των σχεδίων που 
αφορούσαν τα σχολεία μέσης εκπαίδευσης αυξανόταν. Η εφαρμογή 
παράλληλων σχεδίων σε ορισμένα κράτη μέλη έπρεπε να επιτρέψει 
διαμεθοριακή συνεργασία· αυτό δεν θα μπορούσε εντούτοις να 
πραγματοποιηθεί κατά συνεχή τρόπο παρά μετά τη σύσταση μιας ομάδας 
εργασίας από εκπροσώπους των κρατών μελών. 
47. Μια μεγαλύτερη επένδυση επέτρεψε να προωθηθεί η ανάπτυξη 
διδακτικού υλικού προοριζόμενου για τη διδασκαλία των λεγόμενων 
"μητρικών" γλωσσών. Πολύ συχνά το υλικό, που ετίθετο στη διάθεση των 
διδασκόντων από τις υπηρεσίες της χώρας καταγωγής, αποδείχθηκε 
ελάχιστα προσαρμοσμένο στις ανάγκες των παιδιών που μάθαιναν τη 
γλώσσα τους σε συνθήκες αποδημίας, υπό τις οποίες, όσον αφορά την 
επαφή των παιδιών με τη γλώσσα στόχο, οι προϋποθέσεις μάθησης είναι 
πάρα πολύ διαφορετικές από εκείνες της χώρας καταγωγής. Η σχετικά 
χαμηλή ζήτηση για υλικό αυτού του τύπου δεν ευνοεί την παραγωγή του 
από εμπορικούς εκδότες. Ετσι, αναπτύχθηκε υλικό για τη διδασκαλία 
γλωσσών όπως τα ιταλικά, ελληνικά, ισπανικά, πορτογαλικά, τουρκικά, 
αραβικά, punjabi, ourdou και bengali, καθώς και στοιχείων των αντίστοιχων 
πολιτισμών με οικονομική ενίσχυση της Επιτροπής. 
48. Αρμόζει να υπογραμμιστεί ότι πολύ ενωρίς τα σχέδια αυτά 
αποτελούσαν μέρος πειραματισμού και εφαρμογή εμπνεύσεων για μια 
διαπολιτισμική εκπαίδευση. Δεν περιορίζονταν να ακολουθήσουν την 
εξέλιξη της εκπαιδευτικής πρακτικής, αλλά συνέβαλαν κατά τρόπο 
μερικές φορές σημαντικό σε καινοτομίες έμπνευσης και πρακτικής σ' 
αυτόν τον τομέα. 
49. Οι διασκέψεις, που οργανώθηκαν στο τέλος του κάθε σχεδίου και οι 
ανταλλαγές εμπειρίας, που έλαβαν χώρα, ενθάρρυναν τη σύσταση 
επίσημων και ανεπίσημων δικτύων εμπειρογνωμόνων και διοικητικών 
υπαλλήλων των κρατών μελών, οι οποίοι με τη σειρά τους έθεταν σε 
κυκλοφορία τις πληροφορίες και διέδιδαν καινοτομίες και εμπειρία. 
-17-
Ανεξάρτητες μελέτες αξιολόγησης, τις οποίες χρηματοδότησε η 
Επιτροπή διαδραμάτισαν επίσης σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο αυτό.23 
Η οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1977 
50. Η οδηγία αυτή, η οποία συχνά θεωρείται ως το κύριο μέρος του 
κοινοτικού μηχανισμού, όσον αφορά την εκπαίδευση των παιδιών 
μεταναστών, παρέχει σε κάθε παιδί, σε ηλικία υποχρεωτικής 
εκπαίδευσης, συντηρούμενο από εργαζόμενο πολίτη κράτους μέλους, ο 
οποίος κατοικεί στο έδαφος άλλου κράτους μέλους (άρθρο 1), 
υποκειμενικό δικαίωμα να λαμβάνει δωρεάν παιδεία υποδοχής· η 
παιδεία αυτή πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στις ειδικές ανάγκες 
του, να περιλαμβάνει κυρίως τη διδασκαλία της γλώσσας του κράτους 
υποδοχής και να παρέχεται από διδάσκοντα που να έχει λάβει ειδική 
κατάρτιση για το σκοπό αυτό (άρθρο 2). Επιβάλλει επίσης την 
υποχρέωση στα κράτη μέλη να προωθούν, σε συνεργασία με τα κράτη 
καταγωγής και σε συντονισμό με την κανονική εκπαίδευση, τη 
διδασκαλία της μητρικής γλώσσας και του πολιτισμού της χώρας 
καταγωγής (άρθρο 3)Μ. Στη δήλωση που επισυνάπτεται στην οδηγία, το 
Συμβούλιο και η Επιτροπή επιβεβαιώνουν την πολιτική τους βούληση 
να αποτρέπουν κάθε διάκριση βασισμένη στην ιθαγένεια των 
μαθητών25. 
51. Η οδηγία καθορίζει ένα ελάχιστο κατώφλι εγγυήσεων, που τα κράτη 
μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν στο εθνικό τους δίκαιο "σύμφωνα με 
τις εθνικές συνθήκες τους και τα νομικά τους συστήματα"2*. Αφήνει 
στα κράτη μέλη την πλήρη αρμοδιότητα για το περιεχόμενο της 
διδασκαλίας και την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος. 
52. Διαπιστώνεται, 12 έτη μετά τη θέση σε ισχύ της οδηγίας, ότι η 
εφαρμογή της εξακολουθεί να είναι άνιση27. Τα κράτη .μέλη, τα οποία, 
κατά τη στιγμή της έκδοσης της οδηγίας, ήσαν προμηθευτές εργατικού 
δυναμικού, δεν τα αφορούσε σχεδόν καθόλου το άρθρο 2, ενώ παράλληλα 
αυτά συνέβαλαν σημαντικά στην εφαρμογή του άρθρου 3. Αφετέρου, η 
ανάπτυξη κατάλληλων μέτρων έθετε προβλήματα πολύ διαφορετικά στα 
διάφορα κράτη μέλη, ανάλογα με τις εθνικές συνθήκες τους και τα 
νομικά συστήματα τους. 
23 
24 
25 
16 
27 Βλ. για τα αποτελέσματα Boos-Ntlnning. U. et al.: Towards Intercultural education, London (CILT) 1986-
Reid. E. & Rech. H. (éds.): Breaking the Boundaries, Clevedon (Multilingual Matters) 1992» Reich, H. & Gogolin. 
I. (éds.): Migrantenkinder in den Schulen Europas, Versuche und Erfahrungen, Mtlnster & New York (Waxmann) 1990 
sqq. (6 τόμοι, 2 ακόμη υπό επεξεργασία). 
Βλ. παραπάνω, παραπομπή 14. 
Βλ. παραπάνω, παραπομπή 15. 
Διατύπωση χρησιμοποιούμενη στα άρθρα 2 και 3. 
Εκθεση σχετικά με την εφαρμογή στα κράτη μέλη της οδηγίας 77/486/ΕΟΚ της 
25ης Ιουλίου 1977 που αποβλέπει στην εκπαίδευση των παιδιών 
διακινουμένων εργαζομένων, COM (88) 787 τελικό, 3.1.1989. 
-18-
53. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή υιοθέτησε βαθμιαία προσέγγιση, 
βασισμένη σε ένα μείγμα πειθούς, συνεργασίας και πίεσης για να 
εξασφαλίσει το σεβασμό του κοινοτικού δικαίου. Τα δοκιμαστικά 
σχέδια που υποστήριξε σε συνεργασία με τα κράτη μέλη είχαν κυρίως 
ως στόχο να διευκολυνθεί η εφαρμογή της οδηγίας. Η Επιτροπή θα 
εξακολουθήσει τη δράση της με το πνεύμα αυτό συνεργασίας με τα 
κράτη μέλη. Αυτό ενδείκνυται ακόμη περισσότερο, καθόσον οι 
ενέργειες που έχουν αρχίσει στα δίκτυα ανταλλαγής πληροφοριών και 
εμπειριών, καθώς και οι σκέψεις που άρχισαν να διατυπώνονται στο 
πλαίσιο της προετοιμασίας της κοινοτικής έκθεσης για την 
εκπαίδευση των παιδιών των διακινουμένων28, ήδη από τώρα, έθεσαν σε 
κίνηση στα κράτη μέλη, για τα οποία η μετανάστευση αποτελεί νέο 
φαινόμενο, δραστηριότητες που θα πρέπει να τους επιτρέψουν να 
καλύψουν την ενδεχόμενη καθυστέρηση τους. 
Η συνεισφορά του ΕΚΤ 
54. Ηδη από τη δημιουργία του, τη δεκαετία του '60, το ΕΚΤ υποστήριξε την οργάνωση 
γλωσσικών και πολιτισμικών μαθημάτων για τους διακινούμενους εργαζόμενους, με σκοπό 
να διευκολυνθεί η ένταξη τους στις χώρες υποδοχής. Αργότερα, τα μαθήματα αυτά 
απευθύνονταν και οτα μέλη των οικογενειών των διακινούμενων εργαζομένων (συζύγους 
και παιδιά). Δεδομένου, όμως, ότι τα προβλήματα ένταξης στο περιβάλλον της χώρας 
υποδοχής ενδέχεται όχι μόνο να εξακολουθούν αλλά ακόμα και να επιδεινώνονται λόγω 
της λήθης της μητρικής γλώσσας και της συνακόλουθης εξασθένισης της πολιτισμικής 
ταυτότητας το ΕΚΤ προχώρησε κατόπιν στη συγχρηματοδότηση μαθημάτων μητρικής 
γλώσσας για τα παιδιά των διακινούμενων ερχομένων. Τα μαθήματα αυτά οργανώνονται 
από τις προξενικές υπηρεσίες ή από παρακρατικούς οργανισμούς των χωρών καταγωγής 
στις χώρες υποδοχής και, έτσι, η διδασκαλία γίνεται σχεδόν πάντοτε από διδάσκοντες 
που έχουν εκπαιδευθεί στις χώρες καταγωγής. Επειδή τα μαθήματα αυτά 
πραγματοποιούνται εκτός του κανονικού σχολικού ωραρίου, ο συντονισμός τους με την 
κανονική εκπαίδευση, κάτι που αποτελεί αποφασιστικής σημασίας προϋπόθεση για την 
ποιότητα τους, προσκρούει συχνά σε εμπόδια σχεδόν ανυπέρβλητα. Αν και επιβεβαίωνα 
την παρατήρηση αυτή, η προσπάθεια που έχει καταβληθεί σε περιπτώσεις επιτυχούς 
συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών της χώρας υποδοχής και εκπαιδευτικών της χώρας 
καταγωγής δείχνει ταυτόχρονα και τη χρησιμότητα της ένταξης των μαθημάτων αυτών 
στην κανονική εκπαίδευση. Φαίνεται λοιπόν ότι είναι προτιμότερο να μην επιμερίζεται 
η ευθύνη για την εκπαίδευση των παιδιών που κατοικούν στην επικράτεια ενός κράτους 
μέλους. 
55. Μετά από την ανΌθθε<Ϊρηοτ| του κανυνιοι^ 
στη διευκόλυνση της επαγγελματικής ένταξης των μακροχρόνια ανέργων και των νέων, 
καθώς και στην προοηωγή της ένταξης των ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο αποκλεισμού 
από την αγορά εργασίας. Συνεπώς, αποσκοπεί και στη μείωση του κινδύνου 
περιθωριοποίησης που ενδέχεται να διατρέχουν τα μέλη των οικογενειών των 
28 
29 Βλ. παραπάνω, § 57. 
Κανονισμός (ΈΟΚ) αριθ. 2084 του Συμβουλίου της 20η*ς Ιουλίου 1993 για την τροποποίηση του 
κανονισμού (ΈΩΚ) αριθ. 4255/88 για τις διατάξεις εφαρμογής του κανονισμού (ΈΟΚ,) αριθ. 
2052/88 όσον αφορά το ΕυρωπαΓκό Κοινωνικό Ταμείο, ΕΕ L 193, 31.7.1993 
-19-
διακινούμενων εργαζομένων. Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στη μέγιστη δυνατή 
ανάπτυξη των ικανοτήτοον όλωιν και ιδιαίτερα των νέων, προκειμένου να εξασφαλίζεται 
η ανταγΜΜστικότητα της Ευρώπης η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ειδίκευση 
του εργατικού δυναμικού. Πρέπει να υποστηριχθεί η λήψη προληπτικών μέτρων σε 
κοιτοτικό επίπεδο, προκείμενου να μειωθεί κατά το δυνατόν το ποσοστό της 
εγκατάλειψης του σχολείου και της σχολικής αποτυχίας Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει 
να βελτιωθούν η ποιότητα της εκπαίδευσης το δυναμικό υποδοχής του εκπαιδευτικού 
συστήματος (στις περιοχές του στόχου 1) και του συστήματος κατάρτισης (σε ολόκληρη 
την Ενωση). Συγκεκριμένα, είναι οπαραίτητο να ενισχυθεί η εκπαίδευση των εκπαιδευτών, 
τον καθηγητών και του εκπαιδευτικού προσωπικού, η ανάπτυξη αναλυτικών προγραμμάτων, 
η δημιουργία περισσότερων γλωσσικών και τεχνικών ενοτήτων. Πρέπει ακόμη να 
προωθηθεί η αναγνώριση των τίτλων σπουδών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Είναι, επίσης 
σημαντικό να ενθαρρυνθούν οι επαφές μεταξύ, αφενός των υπηρεσιών κατάρτισης και 
εκπαίδευσης και, αφετέρου, των οικογενειών και των εργοδοτών. 
Εναρξη ενός αναπροσανατολισμού 
56. Κατά το τέλος της δεκαετίας του 80, η ανάγκη προσαρμογής της προσέγγισης, που 
επιλέχθηκε κατά τη δεκαετία του 70, στις νέες απαιτήσεις γινόταν αισθητή κατά 
επιτακτικό τρόπο, τόσο ως προς το σεβασμό της αρχής της επικουρικότητας όσο και ως 
προς την προσαρμογή της κάθε εκπαιδευτικής πολιτικής στις ανάγκες όλων των μαθητών, 
αυτοχθόνων και αλλοδαπών, σε κοινωνίες χαρακτηριζόμενες όλο και περισσότερο από 
πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία. Για το λόγο αυτό, μια ομάδα εργασίας 
αποτελούμενη από εκπροσώπους των κρατών μελών και υπό την προεδρία της Επιτροπής 
συστάθηκε το 1989, με σκοπό να εξασφαλίσει το συντονισμό και τη συνέχιση της 
κοινοτικής δράσης στον τομέα αυτό. Για να αξιοποιήσει την αρχή της επικουρικότητας 
η Επιτροπή αποφάσισε, το 1990, να αναβάλει κάθε υποστήριξη σε εθνικές ή τοπικές 
πειραματικές ενέργειες, υπέρ μιας επένδυσης σε δίκτυα σχεδίων, εκτελεστών, 
εμπειρογνωμόνωιν και διοικητικών της εκπαίδευσης των κρατών μελών. Στις πφίσσότερες 
περιπτώσεις, τα δίκτυα αυτά συγκεντρώνουν από 3 έως 5 σχέδια και φορείς σε 
αντίστοιχο αριθμό διαφορετικών κρατών μελών, των οποίων οι υπεύθυνοι συμμετέχουν -
συχνά συνοδευόμενοι από μέλη της ομάδας εργασίας της Επιτροπής - σε αμοιβαίες 
εκπαιδευτικές επισκέψεις ή σεμινάρια ευρο&παίων εμπειρογνωμόνων. 
57. Ορισμένα από αυτά τα δίκτυα είναι επικεντρωμένα σε εγκάρσια θέματα, όπως η 
διδασκαλία της γλώσσας της χώρας υποδοχής η κατάρτιση του εκπαιδευτικού προσωπικού 
με σκοπό την επίλυση των διαπολιτισμικών συγκρούσεων στο πλαίσιο του σχολείου και 
σε επαφή με τις οικογένειες μεταναστών ή, ακόμη, η δοκιμή νέων μορφών συνεργασίας 
μεταξύ σχολικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων για τη διευκόλυνση του περάσματος από 
το σχολείο στην ενεργό ζωή και της αναζήτησης απασχόλησης από τους νέους μετανάστες 
οι οποίοι γνώρισαν δυσκολίες στη διάρκεια της σχολικής φοίτησης. Αλλα δίκτυα 
αφορούν περισσότερο τα προβλήματα και τις δυνατότητες ορισμένων εθνικών ή 
πολιτισμικών ομάδων που είναι παρούσες σε ορισμένα κράτη μέλη. Η πλειονότητα των 
σχεδίων που συμμετέχουν στα δίκτυα αυτά έχει παράγει διδακτικό υλικό, προορισμένο 
είτε για χρήση στην τάξη είτε για τη συνεχή κατάρτιση των εκπαιδευτικών ή άλλου 
προσωπικού του εκπαιδευτικού πλαισίου, όπως οι σχολικοί κοινωνικοί λειτουργοί Οι 
εργασίες αυτών των δικτύων στηρίζονται και συμπληρώνονται με ευρωπαϊκά σεμινάρια 
εθνικών εμπειρογνωμόνων, που παρέχουν συμβουλές και καθοδήγηση για τα σχέδια και, 
σε ορισμένες περιπτώσεις, ενθαρρύνουν νέες πρωτοβουλίες στα κράτη μέλη. 
58. Αυτό είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Επιτροπή ανέλαβε την πρωτοβουλία να 
προετοιμάσει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, μια κοινοτική έκθεση που αποβλέπει να 
-20-
οριοθετήσει το πεδίο στο οποίο εξελίσσονται τα δίκτυα αυτά, να καταγράψει τις 
καλύτερες μεθόδους πρακτικής των κρατών μελών, να επισημάνει τα κοινά θέματα και 
να προσδιορίσει τις προτεραιότητες μιας κοινοτικής συνεργασίας σ' αυτόν τον τομέα. 
Το παράρτημα 1 αυτής της έκθεσης στηρίζεται στην πρώτη εκμετάλλευση αυτών των 
εθνικών εκθέσεων. 
59. Το Δεκέμβριο του 1991, επί ολλανδικής προεδρίας μια συνεδρίαση ανώτερων υπαλλήλων 
των Υπουργείων Παιδείας των κρατών μελών προέβη σε ανταλλαγές απόψεων και 
πληροφοριών σε βάθος, σχετικά με τις εμπειρίες και τους κατά προτεραιότητα 
στρατηγικούς στόχους στον τομέα αυτό. Τα συμπεράσματα τόνισαν τη σκοπιμότητα να 
βελτιωθούν οι διαθέσιμες στατιστικές, να προωθηθούν οι συγκριτικές έρευνες σε 
κοινοτικό επίπεδο, να ενισχυθεί ο ρόλος της ομάδας εργασίας και να καθιεροΰθεί δίκτυο 
κοινοτικής συνεργασίας, με σκοπό την προώθηση των ανταλλαγών πληροφοριών και 
εμπειριών σχετικά με κοινά θέματα μεταξύ υπεύθυνων και επαγγελματιών της 
εκπαίδευσης των μεγϊλων αστικών κέντρων της Κοινότητας30. Κατά την περίδο 1993/94, 
ένα δοκιμαστικό σχέδιο συνεργασίας μεταξύ 6 μεγάλων πόλεων της Ενωσης που 
επιδίδονται σε προχωρημένες ανταλλαγές πληροφοριών και εμπειριών σχετικά με τη 
στρατηγική και την πρακτική τους οι οποίες στοχεύουν στη βελτΚοση της ποιότητας της 
διδασκαλίας της χώρας υποδοχής καταρτίστηκε πραγματικά. Επίσης η εργασία για τη 
βελτίωση των κοινοτικών στατιστικών που αφορούν την εξέλιξη της παρουσίας των 
διοηανουμένων μαθητών στα σχολικά συστήματα άρχισε το 1992 στα πλαίσια συνεργασίας 
των αρμόδιων υπηρεσιών της Επιτροπής και των κρατών μελών. Ολες αυτές οι εργασίες 
εΜτοιχύνθηκαν και διευιωλύνθηκαν με την πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 
να εισάγει το 1991 μία ειδική γραμμή προϋπολογισμού για την προώθηση της 
διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στην Κοινότητα. 
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΚΑΘΕ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΟΛΓΠΚΗΣ: Απ ό την εκπαίδευση των παιδιών μεταναστών προς 
τη διαπολιτισμική εκπαίδευση για όλους 
60. Τα πρώτα χρόνια (από τη δεκαετία του 60 έως τα μέσα της δεκαετίας του 70) 
σημα&ύσνται από αβεβαιότητα όσον οχ|)ορά τη διάρκεια εγκατάστασης τον με 
χάρες υποδοχής Χαρακτηρίζονται από μέτρα ad hoc, ειδικά, επικεντρωμένα στη μάθηση 
όσο το δυνατόν ταχύτερα της γλώσσας της χώρας υποδοχής καθώς και με την καθιε^κΰση, 
στις περισσότερες χώρες υποδοχής, συστημάτων που αποβλέπουν να ευνοήσουν τη 
διδασκαλία των μητρικών γλωσσών, συχνά σε συνεργασία μεταξύ των κρατών υποδοχής και 
των κρατών καταγωγής έτσι ώστε να επιτραπεί η ενδεχόμενη επιστροφή των μαθητών στο 
κράτος καταγωγής. 
61. Η παύση της οικονομικής μετανάστευσης κατά την περίοδο 1973/74 και η άφιξη όλο και 
πφίσσότερων μαθητών, στο πλαίσιο της οικογενειακής επανένωσης και της σύστασης νέων 
οικογενειών από νέους μεταναστευτικής καταγωγής, οδηγεί προοδευτικά σε μια 
αναγνώριση του γεγονότος ότι οι μετανάστες είναι εγκατεστημένοι μόνιμα Ενώ, στην 
εκπαιδευτική πολιτική των περισσότερων κρατών μελών, η ένταξη επιβάλλεται coç κύριος 
στόχος αναζητείται όλο και πφίσσότερο να λαμβάνονται υπόψη οι ειδικές ανάγκες των 
μεταναστών μαθητών στο πλαίσιο των κανονικών τάξεων. Ολο και περισσότερο, 
καταβάλλονται προσπάθειες να λυθούν προβλήματα που συνδέονται με την ένταξη των 
μαθητών, με την εισαγωγή μέτρων υπέρ τους οτην κανονική διδασκαλία. 
30 
Σημείωμα προς τα μίλη της εκπαιδευτικής επιτροπής: η ένταξη σε μια πλουραλιστική Ευρώπη 
και ο ρόλος της εκπαίδευσης,- Συμπεράσματα της Προεδρίας, 12.12.1991, SN 1217/92 (EDUC). 
-21-
62. Από τη δεκαετία του 80, με την παρακίνηση του Συμβουλίου της Ευρώπης31 και του 
ΟΟΕΑ3* και με την εφαρμογή ορισμένων σχεδίων υποστηριζόμενων από την Επιτροπή, καθώς 
και πολυάριθμων τοπικών πρωτοβουλιών στις χώρες μετανάστευσης της Κοινότητας 
διενεργείται αλλαγή των βασικών παραμέτρων σε έναν αυξανόμενο αριθμό κρατών μελών. 
Περισσότερη προσοχή δίδεται στις εκπαιδευτικές μεθόδους πρακτικής που πρέπει να 
προωθηθούν έναντι του πολιτισμικού πλουραλισμού, ο οποίος νοείται όλο και 
περισσότερο coç θεμελιώδης πρόκληση για τα εκπαιδευτικά συστήματα Παράλληλα, οι 
στόχοι της διδασκαλίας των μητρικών γλωσσών εξελίσσονται · η ανάπτυξη όλων των 
γλωσσικών ικανοτήτων όλων των μαθητών θεωρείται όλο και περισσότερο, καθαυτή, ως 
αξιόλογος εκπαιδευτικός στόχος, στο πλαίσιο της εκάστοτε πολιτικής για τη 
διαφοροποίηση της διδασκαλίας των γλωσσών. 
63. Τα περισσότερα κράτη μέλη αναγνωρίζουν σήμερα ότι οι μεταναστευτικές κοινότητες 
είναι εγκαταστημένες μόνιμα στις κοινωνίες υποδοχής Οι επαφές μεταξύ ατόμων με 
διαφορετικό πολιτισμό συνεπάγονται διαφορετικές και συχνά αντιφατικές αντιλήψεις 
του κόσμου και των αξιών. Συνεπάγονται επίσης προκαταλήψεις φόβους και εχθρότητα 
Η εκπαίδευση δεν μπορεί να παραλείψει το καθήκον της να διδάσκει - και κατά πρώτον 
να μαθαίνει - πώς να μετριάζονται οι απορρέουσες συγκρούσεις Το σημαντικότερο 
αποτέλεσμα των εκθέσεων των κρατών μελών είναι χωρίς αμφιβολία ότι αναγνωρίζουν 
ομόφωνα την προτεραιότητα αυτών των εργασιών. 
64. Ο όρος της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης επιβλήθηκε προοδευτικά οταπφίσσίΜερακράτ^ 
μέλη για να καθορίσει το σύνολο των μεθόδων εκπαιδευτικής πρακτικής που αποβλέπουν 
στο να ευνοηθεί ο αμοιβαίος σεβασμός και η αμοιβαία κατανόηση μεταξύ όλων των 
μαθητών, οποιαδήποτε και αν είναι η πολιτισμική, γλωσσική, εθνική ή θρησκευτική 
κοποφη(\ τους Χωρίς την ισοπέδωση των διαφορών ούτε και τον συγκρούσεων μεταξό των 
πολιτισμών, ο μαθητής πρέπει να ανακαλύψει, δια μέσου μιας εργασίας πάνω στους 
πολιτισμούς αυτό που ενώνει και αυτό που διαφοροποιεί το ανθρώπινο γένος, για να 
εκτιμήσει τον πλούτο του και την ποικιλία του, για να μάθει να αναγνωρίζεται σε κάθε 
πολιτισμό - τόσο το δικό του όσο και εκείνο των άλλων - για να εκφράσει την κρίση του 
σχετικά με αυτόν και τέλος για να είναι σε θέση να κάνει λογικές επιλο^ς. 
65. Τέτοιοι προσανατολισμοί δεν είναι νέοι στη σύγχρονη εκπαίδευση. Εντούτοις θέτουν 
ιδιαίτερα προβλήματα σε ένα πλαίσιο που σημαδεύεται από πολιτισμική ποικιλία, η 
οποία, καθεαυτή, είναι νέα. Η εμπειρία των κρατών μελών το αποδεικνύει. Αυτά 
καταδικάζουν ομόφωνα τις γραφικές εκτροπές που είναι συχνά σύμμαχοι μιας τυφλής 
έξαρσης κάθε πλευράς του κάθε "άλλου" πολιτισμού και μπόρεσαν να παρατηρηθούν στην 
πρακτική εκπαιδευτικών ανεπαρκώς πλαισιωμένων και παρασυρμένων από τον ενθουσιασμό 
τους για την άμυνα πολιτισμών συχνά δυσφημισμένων. Πράγματι, δεν θα μπορούσε να 
υπάρξει διαπολιτισμική εκπαίδευση χωρίς να αρχίσει καθεαυτό σχολική εργασία, που 
να προσφεύγει σε αναγνωρισμένες γνώσεις και να καταλή^ι σε διαπιστώσιμη μάθηση. 
66. Σε όλα τα κράτη μέλη άρχισαν εργασίες με σκοπό να προωθηθεί η ανάπτυξη πρσραμματων 
και/ή εκπαιδευτικού υλικού, το οποίο συχνά αναφέρεται σε κλάδους που προσφέρονται 
ιδιαίτερα σε τέτοιες προσεγγίσεις, όπως η ιστορία, η γεωγραφία, η λογοτεχνία, αλλά 
31 Βλέπε κυρίως: Συμβούλιο της Ευρώπης (Συμβούλιο Πολιτισμικής Συνεργασίας) σχέδιο αριθ. 7 
του CDCC: "Η εκπαίδευση και η πολιτισμική ανάπτυξη των διακινουμένων", Στρασβούργο 
(Συμβούλιο της Ευρώπης) 1986. 
32 Βλέπε μεταξύ πολυάριθμων δημοσιεύσεων: ΟΟΣΑ-CERI: Η πολυπολιτισμική εκπαίδευση, Παρίσι 
(ΟΟΣΑ) 1987. 
-22-
επίσης και η αισθητική εκπαίδευση, η φιλοσοφία, η ηθική και η αγωγή του πολίτη. Στις 
περισσότερες περιπτώσεις οι εργασίες αυτές στοχεύουν ταυτόχρονα σε διεύρυνση του 
περιεχομένου και σε αναθεώρηση των μεθόδων. Μπορούν επίσης να οδηγήσουν στην 
ενοτϋματωση, στα σχολικά προγράμματα, γνώσεων που δεν διδάσκονταν πολαιότερα, όπως 
στοιχεία θετικού δικαίου ή τα δικαιώματα του ανθρώπου. 
67. Η κατάσταση προόδου αυτών των εγασιών ποικίλλ» σε μεγΧλο βαθμό μεταξύ τοον ιφατών 
μελλών, ανάλογα αφενός με την αρχαιότητα της μετανάστευσης και αφετέρου με την 
αντίληψη που έχουν τα κράτη μέλη για τον αντίκτυπο της μετανάστευσης στην εξβλιξη 
των κοινωνιών. Μια παράλληλη παρατήρηση αξίζει να γίνει για το βαθμό διάδοσης που 
έχουν επιτύχει οι μέθοδοι διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Αν και όλα τα κράτη μέλη 
ισχυρίζονται ότι αυτή πρέπει να απευθύνεται σε όλους τους μαθητές, 
συμπεριλαμβανομένων εκείνων στις περιφέρειες (εξάλλου όλο και περισσότερο σπάνιες) 
όπου υπάρχουν λίγοι ή καθόλου μετανάστες οι περιφέρειες με μεγάλη μετανάστευση 
διαδραματίζουν παρ' όλα αυτά ρόλο πρωτοπόρου στην εφαρμογή αυτών των νέων μεθόδων 
εκπαιδευτικής πρακτικής. Πολυάριθμα κράτη μέλη, στις εκθέσεις τους προς την 
Επιτροπή, υπογραμμίζουν άλλωστε το θετικό ρόλο που διαδραμάτισαν σχετικά με το θέμα 
αυτό τα δοκιμαστικά σχέδια που υποστηρίχθηκαν από την Επιτροπή. 
-23-
ΕΕΏΓΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ: ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΠΡΟΚΩΕΉΜΕΝΗ ΚΟΝΟΉΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣ3Α; 
68. Οι προσπάθειες που ανέλαβαν τα κράτη μέλη για να προσαρμόσουν την εκπαίδευση στις 
ανάγκες ενός νέου πληθυσμού και στις ανάγκες ενός πληθυσμού τροποποιημένου στο 
σύνολο του από την μετανχχστευτική παρουσία, συνέβαλαν κατά σημαντικό τρόπο στην 
προοτοάθααεκσοχρον^μούτα^ 
είναι πάντοτε σαφώς αντιληπτό. Αυτό παρατηρείται ιδιαίτερα στον τομέα της 
διδασκαλίας των γλωσσών, θα άρμοζε χωρίς αμφιβολία να γίνει εκμετάλλευση αυτού 
συστηματικότερα και σε περισσότερους τομείς. 
69. Σχηματικά, το σύνολο των προκλήσεων που τίθενται ο^ την ΟΛ'άπτυξη της πολιτισμικής 
και γλωσσικής ποικιλίας στα σχολεία της Κοινότητας μπορεί να συνοψισθεί κατά τον 
ακόλουθο τρόπο: 
- με την εξασφάλιση της ισότητας ευκαιριών για όλους σε μια Ευρώπη ΟΛ^ταγωνιστική 
και ανοικτή στον κόσμο· 
- με την καταπολέμηση του κοινωνικού και πολιτισμικού αποκλεισμού, για την 
εξασφάλιση του δημοκρατικού μέλλοντος τη Κοινότητας· 
- με την προώθηση της σχολικής ένταξης των παιδιών διακινούμενων και μεταναστών 
νόμιμα εγκατεστημένων· 
- με την προώθηση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης όλίον των μαθητών της Ενωσης με 
σκοπό την προετοιμασία τους να ζήσουν μαζί δημοκρατικά και ειρηνικά· 
- με την προσαρμογή των συστημάτων, ώστε να καταστούν αυτά πιο εύκαμπτα, για να 
ανταποκρίνονται καλύτερα σε όλο και περισσότερο πολύπλοκες καταστάσεις· 
- με την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των σχολικών ιδρυμάτων και του 
περιβάλοντός του, συγκεκριμένα των οικογενειών, των εργοδοτών και των πολιτικών 
οργανώσεων· 
- με τη βελτίωση και τη διαφοροποίηση της διδασκαλίας των γλωσσών στην Ενωση · 
- με την ενθάρρυνση της μεταφοράς εμπειρίας προς τα κράτη μέλη και περιφέρειες της 
Ενωσης, όπου το φαινόμενο της μετανάστευσης αποτελεί νέα εμπειρία-
- με την καταστολή της ανόδου του ρατσισμού, της ξενοφοβίας Km του αvτισημmσμoύ. 
70. Η ανάλυση της εμπειρίαςτων κρατών μελών παλαιάς μετανάστευσης (βλέπε παράρτημα 1) 
δείχνει ότι σε ορισμένους ειδικούς τομείς της εκπαίδευσης των παιδιών των 
διακινουμένων (συγκεκριμένα με την εισαγωγή μέτρων υποδοχής και διδασκαλίας της 
γλώσσας της χώρας υποδοχής στις κανονικές τάξεις), η κατάσταση των εκπαιδευτικών 
γνώσεων επιτρέπει ήδη από σήμερα να μελετηθεί η γενίκευση των αποτελεσμάτων μιας 
μακράς εμπειρίας και των καλύτερων μεθόδων πρακτικής που απορρέουν από αυτήν. 
Φαίνεται σαφώς ότι σήμερα δεν είμεθα πλέον, όσον αφορ ά αυτούς τους τομείς, σε 
κατάσταση κατά την οποία θα έπρεπε να εξακολουθήσουμε να αναζητούμε όλες τις 
απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα. Αντίθετα, είναι απόλυτα δυνατόν να υποστηριχθεί ότι 
το προσεχές στάδιο θα πρέπει να είναι εκείνο του προσδιορισμού, της διάδοσης και της 
γενίκευσης των μεθόδων πρακτικής που σημείωσαν επιτυχία και είναι υψηλής ποιότητας 
-24-
71. Σε άλλους τομείς εντούτοις (όπως η ενοχοματωση της διδασκαλίας τω^ 
των μεταναστών μαθητών στη διδασκαλία των λε>ύμενων "ξ^νων" γλωσσών, η διδασκαλία 
ορισμένων κλάδων διαπολιτισμικής προοπτικής, η ένταξη μιας αντιρατσιστικής 
διάστασης στο επίπεδο των γενικών αρχών και εκπαιδευτικών συμπεριφορών των 
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων), οι οποίοι φαινομενικά τουλάχιστον θα μπορούσε να θεωρηθεί 
ότι συνδέονται λιγυτερο άμεσα με τον στόχο της ένταξης κατά τον κλασσικό ορισμό του, 
η κατάσταση προόδου των γνώσεων φαίνεται ότι απαιτεί ακόμη πιο προχωρημένες 
διευκρινίσεις και έρευνες. 
72. Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι εκπαιδευτικές προσεγγίσεις που θα ελάμβαναν πλήρως 
υπόψη την πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία, όπως αυτή αναπτύσσεται στην Ενωση; Πώς 
τα κράτη μέλη πρόκειται να χειριστούν τις δυσκολίες που πρόκειται να προκύψουν από 
την ανάγκη προώθησης της ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών, αναγνωρίζοντας 
παράλληλα την ίδια αξία και το ίδιο καθεστώς για όλες τις γλώσσες της Ενωσης; 
73. Απέναντι στις τρέχουσες κοινωνικοπολιτισμικές αλλαγές, η ικανότητα των 
εκπαιδευτικών συστημάτων να αντιμετωπίσουν την πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία 
του σημερινού σχολικού κοινού, η ικανότητα τους, με άλλα λόγια, να κάνουν τους 
μαθητές αλλοδαπής καταγωγής να επιτύχουν και να προτείνουν σε όλους τους μαθητές 
διαπολιτισμική εκπαίδευση, που να μπορεί να προο)θήσει την ένταξη και να βελτιώσει 
τις ευκαιρίες ειρηνικής συγκατοίκησης μεταξύ των διαφόρων τομέων του πληθυσμού, δεν 
είναι η ίδια ισχυρός δείκτης της ποιότητας της εκπαίδευσης που προτείνουμε στους 
μέλλοντες πολίτες της Ευρώπης; 
74. Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι εδώ πρόκειται για θέματα κοινά στα εκπαιδευτικά 
συστήματα των κρατών μελών. Πρόκειται για προκλήσεις του 21ου αιώνα· δεν είναι 
υπερβολικά ενωρίς για να τις τονίσουμε: 
- Ποιο ρόλο έχει να διαδραματίσει η Ενωση όσον αφορά την υποστήριξη των προσπαθειών 
των κρατών μελών για να ανταποκριθούν σ' αυτές; 
- Νοούμε ότι η Κοινότητα μπορεί να διαδραματίσει προτρεπτικό ρόλο, ώστε να 
μπορέσουν τα κράτη μέλη και οι φορείς των εκraxιδευτικώv σιχιτημάτων τους να θέσουν 
από κοινού στον εαυτό τους τα ερωτήματα τα οποία είναι κοινά; 
- Πώς θα εξασφαλισθεί, αν υποθέσουμε ότι αναλαμβάνεται κο^τέτοω, η δυνατότητα να 
τίθενται τα κοινά ερωτήματα χωρίς να εγείρεται το φάσμα μιας υποχρέωσης για κοινή 
απάντηση; 
- Πώς θα καταλήξουν ο πλούτος και η ποικιλία της εμπειρίας των εκπαιδευτικών 
συστημάτων σε διανοητικές συνέργιες θρεμμένες από κάθε διαθέσιμη εμπειρία και 
βασισμένες σε αυτό που θα μπορούσε να αποκαλείται "ανεπίσημο κοινοτικό 
κεκτημένο", δηλαδή στην πλούσια εμπειρία που έχει σωρευτεί στην Ενωση, έτσι ώστε 
αυτές οι ανταλλαγές να καταλήξουν σε λύσεις μεγαλύι^ρης φαντασίας καλύτερης 
ποιότητας αποδεκτές από τους ενδιαφερομένους και ικανές να τους βοηθήσουν να 
απαντήσουν καλύτερα στα ερωτήματα που θέτουν στον εαυτό τους; 
75. Τα θέματα αυτά, συνδέονται με την εξέλιξη της ίδιας της Ενωσης, καθώς και με την 
εξέλιξη της θέσης της στον κόσμο. Τα κράτη μέλη καταβάλλουν προσπάθειες να 
εφαρμόσουν εκπαιδευτική πολιτική με σκοπό να τα αντιμετωπίσουν και να προσαρμόσουν 
τα εκπαιδευτικά τους συστήματα στις ανάγκες τω r χοινωνιών που βρίσκονται σε πλήρη 
εξέλιξη, διατηρώντας όμως την ακεραιότητα τους, την ιδιαιτερότητα τους και τον 
-25-
ιδιαίτερρ χαρακτήρα τους Η Ενωση θα πρέπει να υποστηρίξει και να συμπληρώσει τη 
δράση τους, με σκοπό να αυξήσει την αποτελεσματικότητα της. 
76. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να διεξάγεται η κοινοτική δράση στα πλαίσια της αρχής 
της ^ι<^ικότητας και της αρμοδιότητας των κρατών μελών, όσον αφορά το περιεχόμενο 
της διδασκαλίας και την οργάνωση των εκπαιδευτικών συστημάτων τους w^ 
πολιτισμική και γλωσσική ποικιλία τους. Προωθώντας και υποστηρίζοντας την 
συvεpγccσία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, προωθώντας και διευκολύνοντας τις 
ανταλλαγές πληροφοριών και εμπειριών μεταξύ των κρατών μελών και ευνοώντας τη 
σύγκριση των εμπειριών και των μεθόδων πρακτικής τους καθώς και των ερωτημάτων τους 
σχετικά LE τα νέα θέματα που προκύπτουν στον τομέα αυτό, η κοινοτική δράση θα μπορεί 
να συμ|ϊάλει στην εξασφάλιση μιας εκπαίδευσης ποιότητας για όλους. 
J&~ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 
ΤΑ ΜΕΤΡΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 
ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ 
1. Για να προχωρήσουμε σε λεπτομερέστερη ανάλυση της εξέλιξης της 
κάθε εθνικής πολιτικής, όπως παρουσιάζεται στο παράρτημα αυτό, 
είναι ωφέλιμο να υπογραμμιστεί η προσφορά των ευρωπαϊκών και 
διεθνών οργανώσεων (Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Συμβούλιο 
της Ευρώπης,ΟΟΣΑ) στην ανάπτυξη των ανταλλαγών εμπειριών και 
πληροφοριών μεταξύ των αντίστοιχων κρατών μελών τους. Αυτές οι 
ανταλλαγές μαρτυρούν ομοφωνία ως προς το γεγονός ότι τα θέματα 
σχετικά με την εκπαίδευση των μαθητών μεταναστευτικής καταγωγής 
είναι πράγματι κοινά στις εκβιομηχανισμένες χώρες Χωρίς καμιά 
αμφιβολία συνέβαλαν στην εμφάνιση κάποιας σύγκλισης της κάθε 
εθνικής πολιτικής με τις άλλες, την οποία μπορούμε να διαπιστώσουμε 
σήμερα. 
Η διδασκαλία των γλωσσών στους μαθητές μεταναστευτικής καταγωγής 
2. Στον τομέα της εκπαίδευσης των μαθητών μεταναστευτικής καταγωγής, 
η εξέλιξη της πολιτικής του κάθε κράτους μέλους έχει εν μέρει 
διαμορφωθεί από την πρόοδο μιας λεπτότερης επιστημονικής 
κατανόησης των εκπαιδευτικών αναγκών .τους και, ιδιαίτερα, των 
γλωσσικών αναγκών τους, καθώς και από την εκπόνηση διδακτικών 
εργαλείων, βασισμένων στα αποτελέσματα αυτών των ερευνών. Πολλά 
κράτη μέλη εκθέτουν την ανάγκη να συνεχισθούν οι έρευνες αυτές και 
να εκλεπτυνθούν οι επιστημονικές γνώσεις στον τομέα αυτό. Σε 
ορισμένα κράτη, οι δραστηριότητες έρευνας εξακολουθούν να είναι 
αρκετά σημαντικές. 
Οι γλώσσες της χώρες υποδοχής: ένταξη και σύγκλιση. 
3. Το γεγονός ότι η, όσο το δυνατόν καλύτερη, γνώση της γλώσσας της 
χώρας υποδοχής αποτελεί την πρώτη προϋπόθεση ένταξης και σχολικής 
και κοινονικοεπαγγελματικής επιτυχίας των μαθητών και των νέων 
μεταναστευτικής καταγωγής αποτέλεσε πάντοτε το σημείο εκκίνησης 
και σύγκλισης της πολιτικής σε όλα τα κράτη μέλη. Εντούτοις, η κάθε 
πολιτική που αποβλέπει στην επίτευξη αυτού του στόχου γνώρισε 
σημαντική εξέλιξη από τη δεκαετία του 60, για λόγους που συνδέονται 
τόσο με την πρόοδο των τεχνικών και επιστημονικών γνώσεων στον 
τομέα, όσο και με τις συνθήκες μάθησης για μαθητές και με τη διάδοση 
των ειδικών ικανοτήτων μεταξύ των διδασκόντων. Προστίθενται 
ασφαλώς και οι διαφορές πολιτικής μεταξύ κρατών μελών που 
οφείλονται στις ιδιαιτερότητες και παραδόσεις των εκπαιδευτικών 
συστημάτων. 
4. Το σημαντικότερο κοινό χαρακτηριστικό της εξέλιξης των μηχανισμών 
είναι, χωρίς αμφιβολία, η μείωση των ξεχωριστών τάξεων που 
προορίζονται να εξασφαλίσουν την αρχική υποδοχή μαθητών 
μεταναστών. Αυτή η τάση εξηγείται εν μέρει από τον λιγότερο 
σημαντικό αριθμό νεοαφικνουμένων μαθητών και από τη σημαντικότερη 
γεωγραφική διασπορά. Εντούτοις, τρία άλλα στοιχεία υπεισέρχονται 
επίσης: 
- η θέληση, που βασίζεται σε λόγους αρχής καθώς και σε θεωρία 
σχετικά με τη διδασκαλία των γλωσσών, να αποφεύγεται κάθε 
διαχωρισμός των μαθητών βασισμένος σε κριτήρια εθνικότητας ή 
γλωσσικής ή πολιτισμικής καταγωγής· 
- η αναγνώριση του γεγονότος ότι η απόκτηση της γνώσης μιας 
γλώσσας είναι μια διαδικασία κατ* ανάγκη μακροχρόνια, που περνάει 
από1 στάδια και εκτείνεται σε γλωσσικούς τομείς, όλο και 
περισσότερο διαφοροποιημένους οδήγησε επίσης στην παραδοχή ότι 
οι ειδικές γλωσσικές ανάγκες των μαθητών μεταναστών, όχι μόνο δεν 
εξαφανίζονται κατά την ολοκλήρωση μιας έστω και επιτυχημένης 
διαμονής σε μια τάξη υποδοχής, αλλά επανεμφανίζονται κατά τη 
σύνδεση δύο διαφορετικών φάσεων της σχολικής φοίτησης (όπως το 
πέρασμα από τη στοιχειώδη στη μέση εκπαίδευση ή ακόμη από τη μια 
τάξ|ι σχολείου μέσης εκπαίδευσης στην άλλη) και πρέπει να 
αντιμετωπίζονται κατά τη στιγμή και στο πλαίσιο στο οποίο 
εμφανίζονται· 
- η εμφάνιση, μεταξύ των νέων γενεών παιδιών και νέων, που 
προέρχονται από μετανάστες αλλά έχουν γεννηθεί στη χώρα 
υποδοχής, γλωσσικών αναγκών που δεν διακρίνονται θεμελιωδώς από 
εκεφες άλλων μειονεκτούντων μαθητών. 
5. Στους | παράγοντες αυτούς, αρμόζει να προστεθεί (τουλάχιστον σε 
ορισμένα κράτη μέλη), η δυνατότητα διάθεσης, στα "συνήθη" σχολεία, 
ενός αυξανόμενου αριθμού διδασκόντων οι οποίοι έχουν αποκτήσει τις 
απαραίτητες γνώσεις για τον παιδαγωγικό χειρισμό καταστάσεων 
μάθησης που σημαδεύονται από την ετερογένεια γλωσσικών γνώσεων 
των μαθητών μιας και μόνης τάξης. Τέτοια μέτρα συνδυάζονται συνήθως 
με προσπάθειες για τη συμμετοχή όλων των διδασκόντων ενός σχολείου 
στην αντιμετώπιση των γλωσσικών αναγκών των μαθητών (καταγωγής 
μεταναστευτικής ή μη), με την ανάπτυξη ομάδων συνεργασίας για τη 
διδασκαλία και τη μάθηση. 
Οι μητρικές γλώσσες: πρόοδος και αποκλίσεις 
6. Παρ* φλο που, σε ορισμένα κράτη μέλη, εκδόθηκαν κανονισμοί σχετικά 
με την διδασκαλία των μητρικών γλωσσών των μαθητών μεταναστευτικής 
καταγωγής και παρ' όλο που αυτά τα ίδια κράτη μέλη προσάρμοσαν τους 
στόχους της διδασκαλίας αυτής στις ανάγκες των κοινοτήτων 
μεταναστών που είναι μόνιμα εγκατεστημένες, οι διαφωνίες σχετικά 
με την ίδια τη σκοπιμότητα της διδασκαλίας αυτής φαίνεται κάθε άλλο 
παρά να έχουν παύσει. Αρχικά καθιερωμένη με σκοπό να επιτρέψει μια 
ομαλή επανένταξη στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας καταγωγής μετά 
μια ενδεχόμενη επιστροφή, αυτή η διδασκαλία φαίνεται ότι δεν 
ανταποκρίνεται πλέον στην κατάσταση των μαθητών των οποίων η 
μεγάλη πλειονότητα θα αναζητήσει το μέλλον της στη χώρα υποδοχής, 
κατά κανόνα χώρα γεννήσεως των νέων. 
7. Εντούτοις, οι λόγοι οι οποίοι θεμελιώνουν την απόφαση ορισμένων 
κρατών! μελών να εξακολουθούν να παρέχουν αυτή τη διδασκαλία και 
μάλιστα να την αναπτύσσουν εξελίχθηκαν μαζί με την εξέλιξη της 
κατάστρσης των ίδιων των κοινοτήτων μεταναστών: 
- Πράγματι, ένας αυξανόμενος αριθμός κοινωνικογλωσσικών ερευνών 
τείνει να δείξει ότι η γνώση της γλώσσας της οικογένειας (μητρική 
ή κύρια γλώσσα) διαδραματίζει θετικό ρόλο όσον αφορά τη 
δυνατότητα εκπαίδευσης των παιδιών, δηλαδή την εκμάθηση της 
γλώσσας της χώρας υποδοχής (δεύτερη γλώσσα). Για τους πολύ νέους 
μαθητές μεταναστευτικής καταγωγής, η έναρξη της σχολικής 
φοίτησης διευκολύνεται, αν η μητρική γλώσσα έχει αναγνωρισμένη 
θέση στο σχολείο, γεγονός το οποίο εκφράζει αναγνώριση της 
προσωπικότητας του παιδιού και συμβάλλει κατ' αυτόν τον τρόπο 
στο σχηματισμό από το παιδί μιας θετικής εικόνας του εαυτού του. 
Επίσης, διευκολύνει τη διαμόρφωση του μηχανισμού της αντίληψης, 
προϋπόθεσης κάθε μεταγενέστερης μάθησης, είτε πρόκειται για 
μάθηση γλωσσικής φύσης είτε όχι. 
- Εξάλλου, παρά τη σταθερότητα της εγκατάστασης των κοινοτήτων 
μεταναστών, οι γλώσσες καταγωγής εξακολουθούν να ομιλούνται 
εντός αυτών και η τέλεια γνώση τους μπορεί να διαδραματίσει 
θετικό ρόλο στην κοινωνική διάπλαση των νεών μεταναστευτικής 
καταγωγής, καθόσον αυτή επιτρέπει σ' αυτούς τους νέους να 
παγιώσουν δεσμούς με τις οικογένειες τους και την κοινότητα 
μεταναστών. Συχνά εξάλλου γι' αυτό το λόγο - καθώς και για λόγους 
που συνδέονται με την υπεράσπιση της πολιτισμικής ταυτότητας -
οι ίδιες οι κοινότητες μεταναστών επιθυμούν τη διδασκαλία της 
μητρικής γλώσσας για τους νέους που προέρχονται από αυτές. 
- Τέλος, λόγω της εξέλιξης των σχέσεων επικοινωνίας στην Ευρώπη 
θεωρούνται ως πλεονέκτημα οι γλωσσικές και επικοινωνιακές 
ικανότητες, σε έναν αυξανόμενο αριθμό επαγγελμάτων- κατά 
συνέπεια, ορισμένα κράτη μέλη βλέπουν συμφέρον, για λόγους τόσο 
πολιτισμικούς όσο και οικονομικούς, να διαθέτουν έναν όσο το 
δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ικανών ομιλητών σε όσο το δυνατόν 
μεγαλύτερο αριθμό γλωσσών. Η παράλειψη της καλλιέργειας όλων των 
διαθέσιμων γλωσσικών πόρων θα αποτελούσε σπατάλη διανοητικών 
πόρων που είναι ανεπιθύνητη, καθόσον επιζητείται η 
διαφοροποίηση της διδασκαλίας των λεγόμενων ξένων γλωσσών. 
8. Τα κράτη μέλη που εξακολουθούν να προωθούν τη διδασκαλία των 
γλωσσών που ομιλούνται από τις κοινότητες μεταναστών, βλέπουν στο 
γενονός αυτό την ένδειξη ενός ανοίγματος των εκπαιδευτικών 
συστημάτων στις σύγχρονες πολιτισμικές και γλωσσικές 
πραγματικότητες. 
ΜΙΑ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ 
9. Ορισμένα κράτη μέλη αναφέρουν εμπειρίες που αποβλέπουν στην 
εισαγωγή μιας διαπολιτισμική ς διάστασης στη διδασκαλία των 
γλωσσών, μέσα σε πολυγλωσσικά πλαίσια. Οι εμπειρίες αυτές άρχισαν 
με προσπάθειες που απέβλεπαν στο συντονισμό της διδασκαλίας την 
μητρικής γλώσσας στα παιδιά διακινουμένων με τη διδασκαλία της 
γλώσσας της χώρας υποδοχής. Αλλες πρωτοβουλίες αφορούν το άνοιγμα 
των τάξεων "μητρικής" γλώσσας, που αρχικά προορίζονταν 
αποκλειστικά στους μετανάστες μαθητές, σε παιδιά κάθε εθνικότητας. 
Διαπιστώνεται επίσης η δοκιμή νεών διδακτικών μεθόδων στη 
-4ο*.-
διδασκαλία των ξένων γλωσσών, για να προκύψει όφελος από την 
παρουσία στην τάξη μαθητών για τους οποίους η γλώσσα στόχος δεν 
είναι ξένη γλώσσα αλλά η μητρική γλώσσα. 
10. Ακόμη άλλες πειραματικές ενέργειες αφορούν τη δυνατότητα 
εμπλουτισμού της διδασκαλίας και της μάθησης της γλώσσας της χώρας 
υποδοχής, όπως παρέχεται σε όλους τους μαθητές σε πολύγλωσσες 
τάξεις, με την εισαγωγή μιας διδασκαλίας σχετικά με τη γλώσσα, τη 
λειτοφγία της, την ποικιλία της και τις χρήσεις της. Στόχος είναι 
επομένως να καταρτιστούν άτομα με "ικανότητα μάθησης" γλωσσών, 
δυνάμενα να ενεργοποιήσουν την ικανότητα αυτή στο πλαίσιο μιας 
μεταγενέστερης μάθησης. 
11. Με την προοπτική αυτή, ορισμένα κράτη μέλη υποστήριξαν την προώθηση 
της διδασκαλίας των γλωσσών των μεταναστευτικών κοινοτήτων, ως 
μέρος της πολιτικής τους που αποβλέπει στη διαφοροποίηση της 
διδασκαλίας των λεγόμενων ξένων γλωσσών, είτε στο πλαίσιο της 
"πρώιμης" διδασκαλίας γλωσσών στο δημοτικό σχολείο ή στο πλαίσιο 
της διδασκαλίας ξένων γλωσσών στα σχολεία μέσης εκπαίδευσης. 
Αυτόματα, αυτά τα είδη διδασκαλίας γίνονται προσιτά σε όλους τους 
μαθητές χωρίς διάκριση καταγωγής. Φαίνεται ότι επιλογή αυτή 
αποτελεί το δρόμο του μέλλοντος, με την προϋπόθεση εντούτοις ότι 
λαμβάνονται οι απαραίτητες προφυλάξεις στο διδακτικό επίπεδο, για 
την έγ/ύηση της ευκαμψίας της απαραίτητης σε μια διδασκαλία 
απευθυνόμενη σε ένα κοινό που υπόκειται σε όρους μάθησης κατ* 
ανάγκην διαφορετικούς και για το οποίο η επαφή με γλώσσες άλλες 
εκτός τη δική του έχει γίνει συνηθισμένο φαινόμενο. 
12. Ανάμενα στους στόχους που οι Υπουργοί Παιδείας καθόρισαν για τη 
μελλοντική δράση τους συνεργασίας, εμφαίνεται η υλοποίηση μιας 
πολυπρλιτισμικής Ευρώπης, η οποία θα πρέπει να θεμελιωθεί στην 
"προοδευτική υλοποίηση μιας πραγματικής πολυγλωσσίας"1. 
ΚΑΤΑίΗτίΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
13. Η κατάρτιση των εκπαιδευτικών κατείχε πολύ νωρίς κεντρική θέση στα 
συστήματα που καθιέρωσαν τα κράτη μέλη για να ανταποκριθούν στις 
εκπαιδευτικές ανάγκες των παιδιών μεταναστευτικής καταγωγής. Στην 
αρχή, |τα μέτρα αυτά ήσαν επικεντρωμένα κυρίως στη συνεχή κατάρτιση 
των εκπαιδευτικών, έτσι ώστε να εφοδιαστεί ένας μέγιστος αριθμός 
αυτών, μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, με τις απαραίτητες γνώσεις 
για τήν άσκηση του λειτουργήματος του εκπαιδευτικού, κυρίως σε 
τάξεις υποδοχής που καθιέρωναν τα κράτη μέλη, κατά την έναρξη της 
οικογενειακής μετανάστευσης, για να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες των 
νεοαφιχθέντων μαθητών. Εντούτοις, οι προσπάθειες αυτές αφορούσαν 
σχεδόν αποκλειστικά την κατάρτιση εκπαιδευτικών επιφορτισμένων 
με τη διδασκαλία της γλώσσας της χώρας υποδοχής, μέσα σε ξεχωριστές 
Συμπεράσματα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας που συνήλθαν 
στα πλαίσια του Συμβουλίου της 6ης Οκτωβρίου 1989, σχετικά με την 
κοινοτική συνεργασία και πολιτική όσον άφορα την εκπαίδευση για το 
1993, EEC 277, 31.10.1989. 
διαρθρώσεις οι οποίες, στη διάρκεια της δεκαετίας του 70, 
κυριαρχούσαν στον εκπαιδευτικό χώρο. 
14. Κατά την περίοδο αυτή, κανένα κράτος μέλος δεν αναφέρει 
προσπάθειες συγκρίσιμες για την εξασφάλιση της κατάρτισης 
εκπαιδευτικών επιφορτισμένων με μαθήματα μητρικής γλώσσας. 
Αληθεύει ότι οι εκπαιδευτικοί αυτοί στις περισσότερες περιπτώσεις 
αποσπάστηκαν από τα κράτη καταγωγής, έτσι ώστε το θέμα της 
αρμοδιότητας για την κατάρτιση τους ήταν τόσο σαφές όσο και το 
ερώτημα αν θα έπρεπε να αναλάβει οριστικά την ευθύνη αυτής της 
διδασκαλίας το κράτος καταγωγής ή το κράτος υποδοχής. Οι σχέσεις 
των κρατών μελών εμφανίζουν αβεβαιότητες, μερικές φορές διαρκείς, 
σχετικά με το θέμα αυτό και ορισμένοι διαπιστώνουν ότι οι 
δυσκολίες, που απαντώνται ακόμη σήμερα στον τομέα της διδασκαλίας 
των μητρικών γλωσσών, εξηγούνται εν μέρει από την έλλειψη 
σαφήνειας ως προς τον καταμερισμό των ευθυνών για τη διδασκαλία 
αυτή. Ορισμένα κράτη μέλη υποδοχής υπέστησαν τις συνέπειες και 
οργανώνουν την κατάρτιση αυτών των εκπαιδευτικών με δική τους 
ευθύνη. 
15. Κατά την έναρξη της δεκαετίας του 80 διαπιστώνονται, σε αυξανόμενο 
αριθμό κρατών μελών, οι πρώτοι εξειδικευμένοι κύκλοι κατάρτισης 
όσον αφορά τη διδασκαλία της γλώσσας της ^ώρας υποδοχής. Στην αρχή, 
η κατάρτιση αυτή αποτελείται συνήθως από συμπληρωματικά στάδια 
σπουδών, στα οποία οι ενδιαφερόμενοι εκπαιδευτικοί μπορούν να 
εγγραφούν αφού ολοκληρώσουν τον κανονικό κύκλο σπουδών· όμως 
παρατηρείται αρκετά γρήγορα, σε περιορισμένο αριθμό ιδρυμάτων 
κατάρτισης, η εμφάνιση εντεταγμένων κύκλων, τους οποίους μπορεί 
κανείς να παρακολουθήσει προαιρετικά, στο πλαίσιο αναμορφωμένων 
κανονικών κύκλων σπουδών. Εδώ και ορισμένα έτη, διαπιστώνεται 
επίσης, σε ορισμένα κράτη μέλη, η εμφάνιση, στα πλαίσια της 
κατάρτισης εκπαιδευτικών σε κλάδους άλλους από τις γλώσσες (όπως 
οι κοινωνικές επιστήμες και πολλές φορές οι φυσικές επιστήμες), 
κύκλων που αποβλέπουν στην ευαισθητοποίηση των εκπαιδευτικών στις 
ειδικές γλωσσικές ανάγκες των μαθητών μεταναστευτικής καταγωγής, 
οι οποίοι βρίσκονται σε "κανονικές" τάξεις, χωρίς όμως να κατέχουν 
επαρκώς τη γλώσσα διδασκαλίας. 
16. Σπάνια είναι τα κράτη μέλη, τα οποία καθιστούν την εξοικείωση με τις 
συνθήκες διδασκαλίας σε πολυπολιτισμικό και πολυγλωσσικό 
περιβάλλον, όρο για την επικύρωση προγραμμάτων ή εντάσσουν 
τέτοιους κύκλους σπουδών στα προγράμματα κατάρτισης για όλους τους 
εκπαιδευτικούς. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η πρωτοβουλία 
αυτού του τύπου κατάρτισης επαφίεται στα επιμέρους ιδρύματα ή 
εκπαιδευτές. Εντούτοις, πολυάριθμα κράτη μέλη επιβεβαιώνουν τη 
θέληση τους να επενδύσουν συστηματικότερα σε τέτοιου είδους 
κατάρτιση αρχική ή συνεχή. Η δράση 2 και η δράση 3 του κεφαλαίου II 
του προγράμματος SOCRATES θα έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση νέων 
ευκαιριών. 
Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 
17. Σε όλα τα κράτη μέλη, η βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης 
αναδεικνύεται σε κεντρικό θέμα στις συζητήσεις για την 
εκπαιδευτική πολιτική. Βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο του 
προγράμματος SOCRATES, υπό μελέτη σήμερα στις υπηρεσίες της 
Ενωσης Καθόσον η παρουσία των μεταναστών στα εκπαιδευτικά 
συστήματα είναι παραδεκτή ως διαρκές φαινόμενο, που δεν αποτελεί 
πλέον τίποτε το ασυνήθιστο, οι μαθητές αυτοί θεωρούνται όλο και 
περισσότερο αναπόσπαστο μέρος του σχολικού κοινού, ενώ οι 
αναζητούμενες λύσεις εντάσσονται όλο και περισσότερο στο πλαίσιο 
της γενικής πολιτικής εκσυγχρονισμού των εκπαιδευτικών συστημάτων 
και ασκούν επίδραση με τη σειρά τους σ' αυτήν. Ετσι, σε ορισμένα 
κράτη μέλη, η διαπολιτισμική εκπαίδευση επιβάλλεται από το νόμο· σε 
άλλα, ορισμένες από τις αρχές της εμπνέουν νόμους με σκοπό την 
αναμόρφωση ολόκληρης της εκπαίδευσης, εφόσον, για την εξασφάλιση 
της ισότητας και της επιτυχίας των μαθητών, η διδασκαλία 
προσαρμόζεται στην ιδιαιτερότητα τους. 
19. Το σχέδιο σύστασης τοπικών εκπαιδευτικών κοινοτήτων κάνει έκκληση 
σε ομάδες συνεργασίας μεταξύ σχολικών ιδρυμάτων και περιβάλλοντος 
κόσμου, εργοδοτών, επαγγελματικών κύκλων και, κυρίως, γονέων των 
μαθητών. Οι εκθέσεις των κρατών μελών υπογραμμίζουν τη σημασία που 
αποδίδεται στη συμμετοχή των γονέων στη ζωή των σχολικών ιδρυμάτων, 
καθόσον αυτή θεωρείται εγγύηση της επιτυχίας και της ποιότητας της 
εκπαίδευσης. Οι δυσκολίες που παρατηρούνταν συχνά στο να πεισθούν 
οι μετανάστες γονείς να επισκέπτοται τα ιδρύματα εκπαίδευσης και 
κατάρτισης, μειώνονται σημαντικά, αφότου οι γονείς απέκτησαν την 
εμπειρία ότι οι επιθυμίες τους λαμβάνονται πραγματικά υπόψη2. 
20. Σε όλα τα κράτη μέλη, σημαντικά τμήματα του μεταναστευτικού 
πληθυσμού είναι θύματα πολλαπλών μορφών αποκλεισμού: πολιτικού, 
οικονομικού, κοινωνικού, πολιτισμικού3. Αν και η παρατήρηση αυτή 
κάθε άλλο παρά ισχύει για όλες τις κατηγορίες μεταναστών, παρ' όλα 
αυτά η κατάσταση των ομάδων που συναντούν δυσκολίες διαμορφώνει 
συχνά την αντίληψη των μεταναστών από τον αυτόχθονα πληθυσμό, 
πράγμα το οποίο προσθέτει ιδεολογική διάσταση στους μηχανισμούς 
αποκλεισμού4. 
25. Ενώ ερώ και μερικά έτη ακόμη η κυρίαρχη τάση ήταν η αναζήτηση των 
αιτιών αυτής της κατάστασης στα κοινωνικοπολιτισμικά 
χαρακτηριστικά των μαθητών ή των οικογενειών τους, σήμερα 
αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ότι πολύπλοκα σύνολα παραγόντων 
2 
3 
4 Αυτό to τελευταίο σημείο υπογραμμίστηκε συχνά με επιμονή από την 
Ευρωπαϊκή Ενωση Γονέων Μαθητών, κυρίως στη διάρκεια του σεμιναρίου 
της στο Ρότερνταμ από τις 12 έως τις 14 Ιανουαρίου 1990. Βλέπε EPA: Migrants' 
Children; Report of the 1990 EPA-Seminar, OPCO 1990. 
Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, πολιτική μετανάστευσης και 
κοινωνικής ένταξης των μεταναστών στην Ευρωπαίκή Κοινότητα, έκθεση 
εμπειρογνωμόνων που καταρτίστηκε κατ' αίτηση της Επιτροπής των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων: SEC (90) 1813 τελικό, 28.9.1990, § 102. 
Βλέπε ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο: εντατικοποίηση της καταπολέμησης του αποκλεισμού, 
προώθηση της ένταξης, COM (92) 542/3 § 13. 
-ΊΟ-
παρεμβαίνουν, έτσι ώστε δεν θα είναι δυνατό να τροποποιηθούν τα 
εκπαιδευτικά συστήματα παρά μόνο με το τίμημα της διαρθρωτικής 
προσαρμογής. Οχι μόνο τα μέτρα πρόληψης της αποτυχίας αποκτούν 
περισσότερη σημασία αλλά επίσης οι αναζητούμενες λύσεις λαμβάνουν 
σφαιρικό και ολοκληρωμένο χαρακτήρα, όπως στις εκπαιδευτικές ζώνες 
προτεραιότητας, τις οποίες όλο και περισσότερο καθορίζουν τα κράτη 
μέλη εδώ και ορισμένα έτη ή ακόμη στην περίπτωση σχεδίων για 
σχολικά ιδρύματα των οποίων παρατηρούμε τη διάδοση σε αυξανόμενο 
αριθμό κρατών μελών και τα οποία συχνά καθορίζουν ως προτεραιότητα 
την υποδοχή και ένταξη μαθητών μεταναστευτικής καταγωγής. 
c^ 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 
ΑΛΛΟΔΑΠΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΣΕ % ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ 
ΚΡΑΤΟΣ ΜΕΛΟΣ 1975/76 1980/81 1985/86 1989/90 
ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
ΒΕΛΠΟ 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΙΤΑΛΙΑ 
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 10.0(1) 
n.d. 
7.4 
n.d. 
31.0 (1) 
-13.0 
n.d. 
9.1 
n.d. 
41.5(2) 
-11.6 
n.d. 
9.6 
0.1 
-
-10.4 
n.d. 
8.8 
0.2 
28.8 
-
ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
ΒΕΛΠΟ 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΙΤΑΛΙΑ 
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 10.2 (1) 12.9 12.0 11.2 
compris dans les données sur renseignement secondaire 
7.4 
n.d. 
28.2(1) 
1.6 8.9, 
n.d. 
38.3 (2) 
4.2(4) 10.6 
0.1 
36.1 
5.7(4) 10.1 
0.2 
32.0 
7.0(4) 
ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (5) 
ΒΕΛΠΟ 
ΔΑΝΙΑ 
ΓξΡΜΑΝΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΙΤΑΛΙΑ 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 7.5(1) 
n.d. 
3.7 
4.9 
n.d. 
n.d. 9.2 
12(3) 
6.4 
5.6 
n.d. 
1.9 7.8 
1.4 
7.8 
6.6 
0.1 
3.0 8.0 I 
3.5 | 
10.2 j 
« 1 
0.1 | 
3.8 | 
ΠΗΓΗ: EUROSTAT 
(1) 1974/75 (2) 1981/82 (3) Εκτίμηση EUROSTAT (4) συμπεριλαμβανομένης της προσχολικής 
(5) Τα μεγέθη για όλα τα κράτη μέλη περιλαμβάνουν την μέση εκπαίδευση κατά κανόνα πλήρους χρόνου· 
επιπλέον : 
- τα μεγέθη για το Βέλγιο περιλαμβάνουν τη διδασκαλία μερικού χρόνου · 
• τα μεγέθη για τη Δανία, τη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες περιλαμβάνουν την επαγγελματική εκπαίδευση 
πλήρους χρόνου-
- τα μεγέθη για τη Γερμανία περιλαμβάνουν την στοιχειώδη εκπαίδευση και το σύνολο της επαγγελματικής 
εκπαίδευσης (πλήρους και μερικού χρόνου). 
Σημείωση: Μετά το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας που συνήλθαν στα πλαίσια του 
Συμβουλίου της 25ης Νοεμβρίου 1991 σχετικά με την έρευνα και τις στατιστικές για την εκπαίδευση 
στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ΕΕ C 321 της 12.12.1991). η EUROSTAT επανέλαβε τις εργασίες της που 
διεκόπησαν επί ορισμένα έτη, για τη συλλογή στατιστικών σχετικών με τους τομείς προτεραιότητας 
της συνεργασίας όσον αφορά την εκπαίδευση. Η έκθεση της Επιτροπής θα παρουσιάζει επίσης 
δεδομένα, πρόσφατα και πληρέστερα, που έχουν αποκτηθεί με την υποστήριξη των Υπουργείων 
Παιδείας 
s o^ 
ISSN 0254-1483 
COM(94)80 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 06 05 
Αριΰ. καταλόγου : CB-CO-94-087-GR-C 
ISBN 92-77-66285-9 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών.Κοινότήτων 
L·2985 Luxembourg