Αριθ. C 101/14 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 28. 4. 86 
Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με το σχέδιο 
ψηφίσματος του Συμβουλίου για την εκπαίδευση του καταναλωτή στη στοιχειώδη και 
μέση εκπαίδευση (·) 
(86/C 101/06) 
Διαδικασία 
Στις 27 Αυγούστου 1985, το Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αποφάσισε να ζητήσει 
από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 198 της συνθήκης για 
την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, να γνωμοδοτήσει σχετικά με το 
παραπάνω σχέδιο ψηφίσματος. 
Το τμήμα κοινωνικών υποθέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών 
εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότηση του στις 13 Φεβρουαρίου 1986 με βάση την έκθεση της 
εισηγήτριας κας Rangoni-Machiavelli. 
Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στη συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου 1986, στα 
πλαίσια της 234ης συνόδου ολομέλειας, υιοθέτησε κατά πλειοψηφία και με μία αποχή την 
ακόλουθη γνωμοδότηση: 
1. Εισαγωγή 
1.1. Το έγγραφο της Επιτροπής αναφέρεται ταυτό­
χρονα στην εκπαίδευση και στην πληροφόρηση. Κατά 
τι διαφέρουν οι έννοιες αυτές; Η πληροφόρηση 
περιγράφει τα γεγονότα, ενώ η εκπαίδευση διδάσκει τον 
τρόπο χρησιμοποίησης και εφαρμογής των όσων έχουν 
διδαχθεί. Η εκπαίδευση του καταναλωτή θα πρέπει 
επίσης να υποδεικνύει με σαφήνεια τον τρόπο με τον 
οποίο μπορεί να αποκτηθεί η ικανότητα αυτή, καθώς 
και τα προβλήματα της εισοδηματικής διάρθρωσης και 
της πολιτικής της απασχόλησης που πρέπει να επιλυ­
θούν. Η πληροφόρηση εκθέτει τα δεδομένα, γενικού ή 
ειδικού χαρακτήρα, ενώ η εκπαίδευση αναπτύσσει τις 
μεθόδους κατανόησης και εφαρμογής των τεχνικών και 
των συστημάτων όπως, για παράδειγμα, τη λήψη 
αποφάσεων και την επίλυση ενός προβλήματος. Η 
πληροφόρηση τείνει να είναι «κάθετη», ενώ η εκπαί­
δευση τείνει να είναι «οριζόντια». Η εκπαίδευση 
πρέπει να ασχολείται με τη συλλογή και την εκτίμηση 
των πληροφοριών, λαμβάνοντας υπόψη την προέλευση 
τους, επειδή μεγάλο μέρος των πληροφοριών που 
δίνονται στον καταναλωτή προέρχεται από τους παρα­
γωγούς, τους κατασκευαστές και τους διαφημιστές. 
1.2. Η εκπαίδευση του καταναλωτή δεν σημαίνει 
μόνο να μάθει ο καταναλωτής να αγοράζει προσεκτικά, 
να επιμελείται με ορθό τρόπο το νοικοκυριό, να 
διαχειρίζεται συνετά τα χρήματα του. Η εκπαίδευση του 
καταναλωτή καλύπτει όλες αυτές τις περιπτώσεις και 
πολλές άλλες ακόμα. Σημαίνει επίσης την ανάπτυξη 
μιας κριτικής συνείδησης. Όπως αναφέρει, για παρά­
δειγμα, το Συμβούλιο της Ευρώπης: 
«Αυτό που πρέπει και που μπορούμε να κάνουμε είναι 
να εξασφαλίσουμε ότι οι αυριανοί πολίτες είναι 
εφοδιασμένοι με τα βασικά μέσα γνώσης και αξιολόγη­
σης τα οποία θα τους επιτρέψουν να επιλέξουν 
ελεύθερα και να αναλάβουν τις ατομικές και συλλογι­
κές τους ευθύνες στο φως των διαφόρων επιλογών και 
των πολύπλοκων προβλημάτων που θα αντιμετωπί­
σουν ως καταναλωτές, —όχι μόνο στη σημερινή αλλά 
και στην αυριανή κοινωνία». 
1.3. Η εκπαίδευση των νέων καταναλωτών πρέπει 
εξάλλου να λαμβάνει υπόψη τα παιδιά σε σχέση με την 
εργασία, το εμπόριο, τη βιομηχανία και την παραγωγή, 
με κοινωνική, όμως, ευαισθησία όσον αφορά τα αγαθά 
και τις υπηρεσίες που χρησιμοποιούν ως αγοραστές, 
0) ΕΕ αριθ. C 238 της 19. 9. 1985, σ. 7. πελάτες, ασθενείς, κλπ. Τα παιδιά είναι και αυτά πολίτες 
και για το λόγο αυτό μια από τις βασικές λειτουργίες της 
εκπαίδευσης είναι να προωθήσει την ολοκλήρωση τους 
ως ελεύθερα και υπεύθυνα άτομα. 
2. Γενικές παρατηρήσεις 
2.1. Μετά από περισσότερο από δέκα χρόνια εφαρ­
μογής μιας πολιτικής για την προστασία του καταναλω­
τή, η ΟΚΕ ανέμενε, δικαιολογημένα, την έκδοση μιας 
οδηγίας μάλλον, παρά ενός ψηφίσματος, στον τομέα 
της εκπαίδευσης του καταναλωτή. Πρέπει όμως να 
ληφθεί υπόψη ότι οι διαφορές που υπάρχουν στις 
πρακτικές και τις δομές της εκπαίδευσης στα κράτη 
μέλη δεν ευνοούν προς το παρόν την κατάρτιση ενός 
κοινοτικού προγράμματος με κοινούς στόχους' για το 
λόγο αυτό η Επιτροπή περιορίσθηκε στη χάραξη 
γενικών γραμμών στις οποίες μπορεί να στηριχθεί η 
εκπαίδευση του καταναλωτή. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ 
επιδοκιμάζει το έγγραφο της Επιτροπής και εγκρίνει τα 
κύρια σημεία του σχεδίου ψηφίσματος. 
2.2. Η ΟΚΕ ελπίζει ότι η ανάπτυξη και η ανταλλαγή 
των εμπειριών στον τομέα της εκπαίδευσης του κατανα­
λωτή, αφενός, και η πρόοδος όσον αφορά τη διαδικασία 
της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αφετέρου, θα οδηγή­
σουν, στο προσεχές μέλλον, στη ρύθμιση του σημαντι­
κού αυτού θέματος με την έκδοση οδηγίας στην οποία 
θα ορίζονται οι αρχές και οι γενικές κατευθύνσεις. Αυτό 
επιβάλει επίσης η προοπτική ολοκλήρωσης της εσωτε­
ρικής αγοράς της Κοινότητας. 
2.3. Όσον αφορά τα μέτρα πληροφόρησης και 
εκπαίδευσης σε επίπεδο σχολείου, πρέπει να ληφθούν 
υπόψη οι δυνατότητες που προσφέρονται στον εν 
δυνάμει καταναλωτή στο οικείο περιβάλλον του. Η 
κατανάλωση, πραγματικά, εξαρτάται σε σημαντικό 
βαθμό, από τις συνήθειες της ζωής, το οικογενειακό 
πλαίσιο και το διαθέσιμο προσωπικό εισόδημα. Οι 
παράγοντες αυτοί είναι καθοριστικοί όσον αφορά τις 
εμπειρίες και τις προσδοκίες των νέων και επηρεάζουν 
σημαντικά τη συμπεριφορά τους ως καταναλωτές. Η 
οικογένεια όχι μόνο διαδραματίζει ένα ρόλο στη 
διαδικασία αυτή, αλλά καθορίζει αποφασιστικά τις 
πιθανότητες επιτυχίας της εκπαίδευσης του νεαρού 
καταναλωτή. Για το λόγο αυτό η οικογένεια θα πρέπει 
πάντα να καταλαμβάνει μια συγκεκριμένη θέση στην 
28. 4. 86 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 101/15 
πολιτική προστασίας του καταναλωτή, που θα καθορί­
ζεται σε συνάρτηση με τις ανάγκες και τις δυνατότητες 
των οικογενειών, ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο 
διαβιούν οι οικογένειες (αστικό ή αγροτικό), τον 
αριθμό των μελών τους, την ηλικία των μελών τους και 
την κατάσταση τους όσον αφορά την απασχόληση, 
ώστε να μη λησμονούνται οι αξίες της αλληλεγγύης. 
2.4. Η ΟΚΕ παρατηρεί ότι η εκπαίδευση του 
καταναλωτή επιτελεί μια βασική οικονομική και 
κοινωνική λειτουργία. Η εκπαίδευση του καταναλωτή 
συμβάλλει επίσης στην ορθή λειτουργία, καθώς και 
στην ανάπτυξη της αγοράς με την έννοια της βελτίωσης 
της ποιότητας των προϊόντων και των υπηρεσιών. Για 
το λόγο αυτό είναι απαραίτητη η συμμετοχή των 
παραγωγών —και όσων αναπτύσσουν δραστηριότητα 
σε τομείς που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με την 
αγορά— στην κατάρτιση του κοινοτικού προγράμμα­
τος. Η ΟΚΕ θεωρεί επίσης ότι είναι σημαντικό να 
θεσπιστεί μια ρύθμιση για τη διαφήμιση, στην οποία να 
λαμβάνεται ειδικότερα υπόψη η επίδραση της στα 
παιδιά. 
2.5. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η πρωτοβουλία για την 
εκπαίδευση του καταναλωτή είναι γενικού ενδιαφέρο­
ντος και κρίνει απαραίτητο να υποστηριχθεί το 
κοινοτικό πρόγραμμα με κατάλληλα χρηματοοικονομι­
κά μέσα. 
2.6. Η σημασία που έχει η κατανόηση του οικονομι­
κού και κοινωνικού περιβάλλοντος υπογραμμίζεται 
ορθά από την Επιτροπή, το έγγραφο της οποίας θεωρεί 
την εκπαίδευση ως ένα από τα πέντε βασικά δικαιώματα 
του καταναλωτή, που αναγνωρίζονται από τα κοινοτικά 
όργανα στο πρώτο και δεύτερο πρόγραμμα για την 
προστασία του καταναλωτή που υιοθέτησε το Συμβού­
λιο. Ιδιαίτερη προσοχή δίδεται ωστόσο στα εξής πέντε 
στοιχεία που συνθέτουν το βασικό αυτό δικαίωμα: 
— οικονομικές γνώσεις και κριτική συνείδηση, 
— πρωτοβουλία και συμμετοχή, 
— κοινωνική ευθύνη, 
— οικολογική ευθύνη, 
— κοινωνική αλληλεγγύη και συνεργασία. 
2.7. Τα σημεία όμως που αναφέρονται στο τελικό 
ψήφισμα, μολονότι είναι σημαντικά, είναι πολύ εξειδι­
κευμένα. Λείπει προπαντός η αναφορά στη διάσταση 
της πολιτιστικής ζωής, που ιστορικά έχει μεγάλη 
σημασία για την ανάπτυξη της Κοινότητας. Η ΟΚΕ 
θεωρεί απαραίτητο να ληφθούν υπόψη, στο ίδιο επίπεδο 
των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων και όλοι 
οι παράγοντες της πολιτιστικής ζωής. 
Το ψήφισμα, για να έχει συνοχή με την εξαγγελλόμενη 
θεωρητική βάση θα πρέπει να θέσει ως στόχο την 
εκπαίδευση των νέων προς μια αντικειμενική ερμηνεία 
της κοινωνικοοικονομικής πραγματικότητας στην 
οποία θα πρέπει να ζήσουν. Ο εγωισμός που είναι κάτι 
φυσικό στο παιδί δεν μπορεί να καταπολεμηθεί μόνο με 
την υπενθύμιση των ηθικών αξιών, αλλά και με την 
επίγνωση βασικών οικονομικών και κοινωνικών 
εννοιών. 
Σχετικά, η ΟΚΕ υπογραμμίζει τα εξής: 
— την ανάγκη να υπερνικηθεί μια καθαρά εμπορική και 
βιομηχανική αντίληψη της κατανάλωσης και να 
αναπτυχθεί μια μεγαλύτερη συνειδητοποίηση των 
κοινωνικών αξιών και αναγκών του συνόλου, 
— την ανάγκη να εκπαιδεύονται οι καταναλωτές κατά 
τρόπο που να λαμβάνεται υπόψη (και να παρέχονται 
σχετικά πληροφορίες) η αλληλεξάρτηση μεταξύ της αξίας των καταναλωτικών αγαθών και των διαφόρων 
οικολογικών και κοινωνικών συντελεστών που 
υπάρχουν στην παραγωγή, διανομή, χρησιμοποίη­
ση και εξάλειψη τους (ρύπανση, συνθήκες εργασίας, 
κλπ.). 
2.8. Θα πρέπει επίσης η εκπαίδευση του καταναλωτή 
να περιλαμβάνει την εκπαίδευση για τη ζωή κατά τον 
ελεύθερο χρόνο που θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από 
πολλές δυνατότητες πολιτιστικές, αθλητικές, κλπ. Θα 
ήταν σκόπιμο, κατά συνέπεια, να επεκτείνει η Επιτροπή 
το στόχο της εκπαίδευσης του νέου καταναλωτή που δεν 
αφορά μόνο τη «μετάβαση από την εκπαίδευση στον 
ενεργό βίο», αλλά και στο ενήλικο βίο. 
Η Επιτροπή δεν διευκρινίζει τι εννοεί με τον όρο «νέοι 
καταναλωτές». Μολονότι η ηλικία έναρξης της στοι­
χειώδους εκπαίδευσης ποικίλλει μεταξύ των κρατών 
μελών, θα ήταν ενδιαφέρον να υπάρξει μια πρακτική 
επιβεβαίωση της ιδέας ότι η εκπαίδευση του καταναλω­
τή θα έπρεπε να αρχίζει όσο το δυνατόν νωρίτερα, ήδη 
από τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Στο πλαίσιο αυτό, λόγω 
πολλών παραγόντων, τα δημοτικά σχολεία προσφέρο­
νται ιδιαίτερα, γιατί γενικά σε αυτά υπάρχει περισσότε­
ρη ελευθερία δράσης, λιγότεροι περιορισμοί όσον 
αφορά τα ωράρια και τις εξετάσεις, μεγαλύτερη 
προσοχή όσον αφορά τη βασική εκπαίδευση, ενώ τα 
παιδιά στο στάδιο αυτό είναι γεμάτα περιέργεια για τον 
κόσμο που τα περιβάλλει. Η στοιχειώδης εκπαίδευση 
εφαρμόζει την πολύπλευρη προσέγγιση που αναφέρει 
το έγγραφο της Επιτροπής, η οποία συναντάται 
δυσκολότερα σε ένα πιο προχωρημένο στάδιο στα 
πλαίσια ενός πιο άκαμπτου συστήματος. 
2.9. Η Επιτροπή ορθά διευκρινίζει ότι δεν προτίθεται 
να καθιερώσει λεπτομερή προγράμματα, αλλά ότι 
επιθυμεί να περιοριστεί στον πειραματισμό, την 
ανταλλαγή πληροφοριών, τη χάραξη προσανατολι­
σμών, την υπόδειξη περιεχομένων και την πρόβλεψη 
μεθόδων. Θα ήταν επίσης σκόπιμο να υπογραμμισθεί η 
σημασία μιας άτυπης εκπαίδευσης των νέων στον τομέα 
αυτό (παράβαλε για παράδειγμα ραδιοφωνικές εκπο­
μπές και περιοδικά). Είναι εξάλλου σημαντικό να 
υπογραμμισθεί ότι η εκπαίδευση του καταναλωτή 
αναφέρεται σε όλα τα παιδιά και των δύο φύλων. 
2.10. Η Επιτροπή δεν θίγει το θέμα αν η εκπαίδευση 
του νεαρού καταναλωτή πρέπει να οδηγήσει σε έλεγχο 
των γνώσεων κατά τη διάρκεια της σχολικής εκπαίδευ­
σης. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι δεν είναι σκόπιμο να εισαχθεί 
ένα νέο μάθημα' θα ήταν προτιμότερο να παρεμβληθεί 
μια προβληματική του καταναλωτή στα πλαίσια μιας 
πολύπλευρης προσέγγισης. 
2.11. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι σημερινοί 
εκπαιδευτικοί και όσοι θα γίνουν εκπαιδευτικοί στο 
μέλλον θα χρειαστούν ειδική κατάρτιση όσον αφορά τη 
μέθοδο και το περιεχόμενο. Αν εισαχθεί η εκπαίδευση 
του καταναλωτή σε ένα ευρύτερο φάσμα μεταλυκειακών 
και ανώτερων σπουδών (όχι σε πανεπιστημιακό επίπεδο 
αποκλειστικά), θα δημιουργηθεί με την πάροδο του 
χρόνου προσωπικό το οποίο θα είναι σε θέση να 
ανταποκριθεί στις ανάγκες της εκπαίδευσης του κατα­
ναλωτή. (Τη στιγμή αυτή όμως δεν υπάρχει απάντηση 
στο ερώτημα «ποιος θα εκπαιδεύσει τους εκπαιδευτι­
κούς ;») 
Υπολογίζεται, πάντως, ότι οι προτεραιότητες για το 
προσεχές μέλλον θα πρέπει να είναι η κατάρτιση 
εκπαιδευτικών και η προετοιμασία παιδαγωγικού 
υλικού. Οι προτεραιότητες αυτές θα πρέπει να ενθαρ­
ρυνθούν και να προσανατολισθούν σε εθνικό επίπεδο, 
με συχνές όπως ενδοκοινοτικές ανταλλαγές και επαφές 
(συνέδρια κάθε δύο χρόνια, εορτές, εκθέσεις κλπ., που 
θα έχουν στόχο να δώσουν έμφαση και δημοσιότητα 
Αριθ. C 101/16 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 28. 4. 86 
στα μέσα και τις τεχνικές εκπαίδευσης και κατάρτισης 
του καταναλωτή). Θα πρέπει να προταθεί η χρήση νέων 
τεχνικών μέσων επικοινωνίας που χρησιμοποιούν την 
εικόνα ή τηλεματικές οθόνες και την πληροφορική, τα 
οποία είναι εξαιρετικά αποτελεσματικά. Θα ήταν 
εξάλλου σκόπιμο να γίνουν επαφές με άλλες πρότυπες 
εκπαιδευτικές εμπειρίες στην ΕΟΚ, όπως, για παράδειγ­
μα, το TEMPO (το νέο ευρωπαϊκό σύστημα ηλεκτρονι­
κής εκπαίδευσης), και να μπορέσουν οι εκπαιδευτικοί 
να βρουν διδακτικό υλικό που να συμπληρώνει το υλικό 
που έχει τεθεί στη διάθεση τους από τους παραγωγούς 
και διανομείς αγαθών και υπηρεσιών. Εξάλλου, η 
ανάπτυξη των τραπεζών δεδομένων και της πληροφορι­
κής διευκολύνουν μια πιο ισόρροπη κρίση με βάση 
πληροφορίες που γίνονται ολοένα και πιο πλήρεις. 
3. Ειδικές παρατηρήσεις σχετικά με το ψήφισμα 
3.1. Δεύτερη αιτιολογική σκέψη: αυτό που υπονοείται 
με τη φράση «... να επιτρέπει στον καταναλωτή να 
ενεργεί με σύνεση ...», είναι χωρίς αμφιβολία ορθό, 
αλλά μάλλον περιοριστικό αν ληφθούν υπόψη οι 
παρατηρήσεις που ακολουθούν, και μπορεί να διευρυν­
θεί με την προσθήκη, για παράδειγμα, της φράσης «ως 
πολίτης σε ένα κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο». 
3.2. Τετάρτη αιτιολογική σκέψη: η χρήση του όρου 
«συστηματικό» φαίνεται ατυχής. Είναι επιθυμητό να 
επιτευχθεί συστηματική οργάνωση της εκπαίδευσης 
του καταναλωτή. Όμως σήμερα (αν ληφθεί υπόψη ότι 
το ψήφισμα αναφέρεται πιθανώς στα προσεχή τρία έτη) 
είναι αρκετά δύσκολο να οργανωθεί μια προοδευτική 
και συντονισμένη σειρά μαθημάτων για μαθητές 6 έως 16 
ετών, ακόμα περισσότερο αν η εκπαίδευση του κατανα­
λωτή διδάσκεται με πολύπλευρη ή ολοκληρωμένη 
μορφή. Η χρήση του όρου «συστηματικό» υπονοεί 
ακαμψία και υποχρεωτικό χαρακτήρα που αντίθετα, 
σύμφωνα με την έκτη αιτιολογική σκέψη, θεωρείται 
απαραίτητο να αποφευχθούν. Είναι σκόπιμο να επανε­
ξετασθεί η διατύπωση αυτού του τμήματος των αιτιολο­
γικών σκέψεων. 
3.3. Πέμπτη αιτιολογική σκέψη: οι εμπειρίες της 
Επιτροπής όσον αφορά τα σχολεία στοιχειώδους 
εκπαίδευσης αναφέρονται σε παιδιά άνω των 10 ετών 
και δεν φαίνεται να έχουν λάβει υπόψη τους παιδιά 
ηλικίας 5 έως 9 ετών τα οποία βρίσκονται σε μια 
αποφασιστική ηλικία και είναι πολύ ευεπίδεκτα γνώ­
σεων. Η πρόθεση είναι καλή, ωστόσο δεν μπορούν να 
γίνουν πάρα πολλές θετικές αναφορές σε εμπειρίες που 
δεν έχουν πραγματοποιηθεί (εκτός από τις βόρειες 
χώρες). Η ΟΚΕ κρίνει ότι η Επιτροπή πρέπει να 
εξετάσει και να επεκτείνει τις έρευνες της όσον αφορά 
αυτή την ομάδα ηλικιών. 
3.4. Ένατη αιτιολογική σκέψη: η λέξη «εμπειρίες» θα 
πρέπει να αντικατασταθεί από τη φράση «πρότυπα 
σχέδια», ώστε να χρησιμοποιηθεί και πάλι η ορολογία 
που χρησιμοποίησε προηγουμένως η Επιτροπή. Η λέξη 
«εμπειρίες» στη συγκεκριμένη περίπτωση οδηγεί σε 
λανθασμένη εντύπωση όσον αφορά το περιεχόμενο. Η 
ανάγκη να διαθέτουν οι εκπαιδευτικοί τα παιδαγωγικά 
μέσα είναι αναμφισβήτητη, η κατάρτιση όμως πρέπει 
να τους περεχεί επίσης τη δυνατότητα να εφευρίσκουν 
τα δικά τους μέσα. Η Κοινότητα θα μπορούσε επίσης να 
προβλέψει την ίδρυση ενός κέντρου τεκμηρίωσης που 
να περιλαμβάνει μια τράπεζα δεδομένων η οποία θα 
τροφοδοτείται από όσους ενδιαφέρονται για την 
εκπαίδευση και πληροφόρηση του καταναλωτή. 
3.5. Παράγραφος 1: Πρώτη γραμμή —να αντικατα­
σταθεί η λέξη «εξασφαλίζουν» από τη λέξη «ενθαρρύ­νουν». Τέταρτη γραμμή— βλέπε τις προηγούμενες 
παρατηρήσεις (παράγραφος 3.2. του εγγράφου αυτού) 
για τη χρήση του όρου «συστηματικό»' να προστεθεί 
«στους μαθητές και των δύο φύλων στην υποχρεωτική 
εκπαίδευση ». 
3.6. Παράγραφος 2: να διαγραφεί η λέξη « αναγκαστι­
κά» γιατί η καθιέρωση ενός μαθήματος μπορεί να 
προκαλέσει ανησυχίες, αμφισβητήσεις, δαπάνες και 
προβλήματα αναδιοργάνωσης. Εξάλλου, αντιφάσκει 
προς την παρατήρηση στη σελίδα 3 σημείο 1, σύμφωνα 
με την οποία είναι δυνατό να υιοθετηθεί μια « πολύπλευ­
ρη προσέγγιση με την οποία αποφεύγεται η εισαγωγή 
ενός νέου μαθήματος». Η χρήση της φράσης «μπορεί 
να εμπλουτίζεται» δείχνει υπερβολική σύνεση. Θα 
μπορούσε να βρεθεί μια θετικότερη διατύπωση λέγο­
ντας «και να εμπλουτίζεται...». 
3.7. Παράγραφος 3: στις λέξεις «στόχοι συμπεριφο­
ράς» να προστεθεί η λέξη «υπεύθυνοι» γιατί δεν αρκεί 
να είναι κανείς ενημερωμένος αν οι γνώσεις δεν έχουν 
αφομοιωθεί και δεν επιτρέπουν στα άτομα να ενεργούν 
με συνέπεια. Οι όροι «πρακτική» και «συγκεκριμένη» 
έχουν επιλεγεί ορθά, μόνοι τους όμως δεν επαρκούν' 
είναι δυνατό να προταθεί η εξής διατύπωση: «... και θα 
πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια να είναι πρακτική 
και ρεαλιστική, καθώς και ευρεία και συγκεκριμένη». 
3.8. Όσον αφορά τις περιπτώσεις: 
α) να επαναδιατυπωθεί ως εξής: «ιδιαίτερα διαμέσου 
εκπαίδευσης στον τομέα της υγιεινής, της διατροφής 
και της πρόληψης των συνηθέστερων κινδύνων που 
συνδέονται με τη χρήση καταναλωτικών προϊόντων 
και ορισμένων υπηρεσιών»' 
β) να προστεθούν οι λέξεις «και εμπορίας» μετά τις 
λέξεις «συνθήκες παραγωγής και της διανομής»' 
γ) η τέταρτη περίπτωση να διαιρεθεί σε δύο περιπτώ­
σεις' στην πρώτη περίπτωση να περιλαμβάνεται η 
εξής πρόταση: «στις πληροφορίες που δίνονται από 
τους παραγωγούς ή από τους παρέχοντες υπηρε­
σίες». Η δεύτερη περίπτωση να περιλαμβάνει την 
εξής τροποποιημένη πρόταση: «στις πληροφορίες 
που παρέχονται από τις δημόσιες αρχές και τις 
κυβερνήσεις σχετικά με τις ισχύουσες...»' 
δ) να προστεθούν τα εξής: «των οργανώσεων των 
καταναλωτών και άλλων καταλλήλων οργανισμών και 
των παραρτημάτων τους...»' 
ε) επειδή όλα αυτά τα σημεία αποτελούν ένα κατάλογο 
μάλλον ειδικών προτάσεων, μπορεί να προστεθεί εκ 
των υστέρων μια έβδομη περίπτωση που θα έχει το 
ευρύτερο εκείνο πνεύμα, που η Επιτροπή παραπάνω 
στο κείμενο θεωρεί ως ουσιώδες: «στην ικανότητα 
να αντιμετωπισθούν οι συνεχείς οικονομικές και 
κοινωνικές μεταβολές (νέες τεχνολογίες και μορφές 
πίστης, νέες μέθοδοι επικοινωνίας, ανεργία...)». Θα 
ήταν επίσης σκόπιμο να προστεθεί μια φράση 
σχετικά με τη σημασία της ικανότητας να βλέπει 
κανείς πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης και να ζει σε 
ένα αλληλεξαρτούμενο κόσμο. 
28. 4. 86 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 101/17 
3.9. Τελευταία παράγραφος: να διαγραφούν οι λέξεις 
«καταναλωτικά προβλήματα» και να αντικατασταθούν 
από τις λέξεις «την κατανάλωση». Να αντικαταστα­
θούν οι λέξεις «μαθημάτων πανεπιστημιακού επιπέ­
δου », με τις λέξεις « μαθημάτων ανωτέρου και μετασχο-
1. Γενικές παρατηρήσεις 
1.1. Η ΟΚΕ θεωρεί τη δέκατη ετήσια έκθεση του 
ΕΤΠΑ (1975-1984), που παρουσίασε η Επιτροπή, σαν 
σημαντική και καθοριστική σε σχέση με τις προηγού­
μενες εκθέσεις και εκτιμά τις αναλύσεις που περιέχο­
νται στο κείμενο. Η έμφαση που δίνεται στον απολογι­
σμό της δεκαετίας δράσης του ΕΤΠΑ, καθώς και οι 
καινούργιες προοπτικές που ανοίγονται με τον νέο 
κανονισμό, της προσδίδουν έντονα στοιχεία ιδιαιτερό­
τητας. 
1.2. Επιθυμεί και πάλι να υπενθυμίσει ότι η αποστο­
λή του ΕΤΠΑ είναι να διορθώνει τις κυριότερες 
περιφερειακές ανισότητες, οι οποίες προκύπτουν κυ­
ρίως από την επικράτηση του γεωργικού τομέα, από τις 
βιομηχανικές ανακατατάξεις και τη διαρθρωτική 
υποαπασχόληση. 
1.3. Η ΟΚΕ επισημαίνει ακόμα μία φορά ότι στα 27 
χρόνια λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και 
στα δέκα χρόνια άσκησης της περιφερειακής πολιτικής 
της, δεν έχει επιτευχθεί ο ανωτέρω στόχος, αλλά, 
απεναντίας, έχουν αυξηθεί ακόμη περισσότερο οι 
οικονομικές ανισότητες στις διάφορες περιοχές της 
Κοινότητας. Στην επιδείνωση των περιφερειακών 
ανισοτήτων έχουν επίσης συμβάλει η επικρατούσα 
οικονομική ύφεση. 
1.4. Στη σημερινή Κοινότητα, των δώδεκα κρατών 
μελών, διευρύνθηκε το πρόβλημα των καθυστερημένων 
περιοχών, αφού το ποσοστό του πληθυσμού που 
κατοικεί σε τέτοιες περιοχές έχει διπλασιαστεί. Σύμφω­
να με εκτιμήσεις της Επιτροπής από 24 εκατομμύρια λικού επιπέδου» επειδή στα διάφορα κράτη μέλη η 
βασική εκπαίδευση και η πρακτική κατάρτιση των 
εκπαιδευτικών δεν εξασφαλίζεται αποκλειστικά από τα 
πανεπιστήμια. 
κάτοικοι το 1980 έχει φθάσει τον αριθμό των 50 
εκατομμυρίων (δέκατη έκθεση, σελίδα 1). 
1.5. Η σύγκλιση των επιπέδων οικονομικής ανάπτυ­
ξης θα πρέπει να αποτελεί κύριο στόχο της Κοινότητας. 
Η διαδικασία ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς δεν 
μπορεί παρά να συμβαδίζει και να πραγματοποιείται 
παράλληλα με την προώθηση της σύγκλισης των 
οικονομιών των περιοχών και κρατών μελών της 
Κοινότητας. 
1.6. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η δημιουργία του ΕΤΠΑ 
καθυστέρησε σημαντικά σε σύγκριση με τα άλλα 
χρηματοδοτικά περιφερειακής σημασίας όργανα της 
Κοινότητας και ταυτόχρονα λειτούργησε σε περίοδο 
έντονης οικονομικής κρίσης και στασιμοπληθωρι­
σμού, που έπληξε τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες και 
περιοχές, καθώς και εκείνες με προβλήματα βιομηχανι­
κού μαρασμού. 
1.7. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει αφενός μεν ότι οι παρεμβά­
σεις του Ταμείου έχουν γίνει κατά τρόπο μη αποτελε­
σματικό και επαρκώς συντονισμένο, τόσο σε σχέση με 
τα άλλα διαρθρωτικά ταμεία όσο και με τα άλλα 
χρηματοδοτικά όργανα, αφετέρου δε οι διατιθέμενοι 
πόροι είναι περιορισμένοι με συνέπεια να μην επιτυγχά­
νεται η μεγαλύτερη δυνατή αποτελεσματικότητα. Ο 
ρόλος του ως διορθωτικού οργάνου των περιφερειακών 
ανισοτήτων υλοποιήθηκε διαμέσου μέτρων κυρίως 
κατασταλτικού και όχι προληπτικού χαρακτήρα. 
1.8. Παρά το μέγεθος της οικονομικής κρίσης που 
πλήττει την Κοινότητα και παρά τις συνεχώς αυξανόμε­
νες ανάγκες των περιφερειών, η αύξηση των πόρων του Βρυξέλλες, 26 Φεβρουαρίου 1986. 
Ο Πρόεδρος 
της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής 
Gerd MUHR 
Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την δέκατη ετήσια έκθεση 
της Επιτροπής για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (1984) 
(86/C 101/07) 
Διαδικασία 
Η Επιτροπή αποφάσισε στις 9 Οκτωβρίου 1985 να ζητήσει, σύμφωνα με το άρθρο 198 της 
συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, από την Οικονομική 
και Κοινωνική Επιτροπή, γνωμοδότηση για την παραπάνω έκθεση. 
Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών 
εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότηση του στις 14 Φεβρουαρίου 1986, με βάση το σχέδιο 
γνωμοδότησης του εισηγητή κ. Α. Καμιζόλα. 
Η ΟΚΕ κατά τη 234η σύνοδο ολομέλειας της, στη συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου 1986, 
υιοθέτησε με μεγάλη πλειοψηφία, δύο ψήφους κατά και καμίας αποχής, την ακόλουθη 
γνωμοδότηση: