ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Κατευθυντήριες γραμμές που παρέχουν μια κοινή ερμηνεία του όρου «περιβαλλοντική ζημία» που ορίζεται στο άρθρο 2 της οδηγίας 2004/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη όσον αφορά την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας

(2021/C 118/01)

Πίνακας περιεχομένων

1. Εισαγωγή 1

2. Το νομικό και ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο 2

3. «Ζημία» 9

4. Επισκόπηση της «περιβαλλοντικής ζημίας» 10

5. «Ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων» 17

6. «Ζημία των υδάτων» 26

7. «Ζημία του εδάφους» 43

8. Συμπεράσματα 48

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 49

Κατάλογος των αποφάσεων του Δικαστηρίου που αναφέρονται στις κατευθυντήριες γραμμές 49

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Σκοπός της οδηγίας 2004/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη όσον αφορά την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας ( 1 ) (στο εξής: «οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη» ή «οδηγία») είναι να διαμορφώσει ένα πλαίσιο για την περιβαλλοντική ευθύνη βάσει της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», με σκοπό την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας ( 2 ) . Τροπολογία που εγκρίθηκε το 2019 ( 3 ) επιβάλλει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή την υποχρέωση να καταρτίσει κατευθυντήριες γραμμές που παρέχουν μια κοινή ερμηνεία του όρου «περιβαλλοντική ζημία» που ορίζεται στο άρθρο 2 της οδηγίας ( 4 ) . Στην παρούσα ανακοίνωση διατυπώνονται οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές.

2. Στην οικονομία της οδηγίας, ο όρος «περιβαλλοντική ζημία» έχει καθοριστική σημασία. Χρησιμοποιείται για τον καθορισμό του γενικού σκοπού της οδηγίας ( 5 ) . Όταν προκαλείται περιβαλλοντική ζημία ή όταν υπάρχει απειλή τέτοιας ζημίας, γεννώνται υποχρεώσεις για τους φορείς εκμετάλλευσης οι οποίες αφορούν την ανάληψη δράσης πρόληψης ή αποκατάστασης , καθώς και συναφείς υποχρεώσεις για τις αρμόδιες αρχές ( 6 ) , ενώ άλλα πρόσωπα δικαιούνται να ζητήσουν την ανάληψη δράσης ( 7 ) . Σε περίπτωση διασυνοριακής ζημίας που επηρεάζει περισσότερα του ενός κράτη μέλη, ενεργοποιούνται υποχρεώσεις συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών ( 8 ) . Επιπλέον, ο όρος ενέχει συνέπειες για τους χρηματοπιστωτικούς φορείς που παρέχουν χρηματοοικονομική ασφάλεια για την κάλυψη ευθυνών βάσει της οδηγίας ( 9 ) . Ως εκ τούτου, ο όρος διαδραματίζει δυνητικά μείζονα ρόλο στην προστασία του περιβάλλοντος, καθώς συμβάλλει στον καθορισμό του αν η περιβαλλοντική ζημία προλαμβάνεται και αποκαθίσταται.

3. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές για την κοινή ερμηνεία της περιβαλλοντικής ζημίας καλύπτουν μια ανάγκη η οποία διαπιστώθηκε στο πλαίσιο αξιολόγησης της οδηγίας που διενεργήθηκε από την Επιτροπή το 2016 (στο εξής: αξιολόγηση) ( 10 ) . Η αξιολόγηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή της οδηγίας παρεμποδιζόταν από τη σημαντική έλλειψη ομοιόμορφης εφαρμογής βασικών εννοιών, ειδικότερα εννοιών που σχετίζονται με την περιβαλλοντική ζημία ( 11 ) . Ως εκ τούτου, η Επιτροπή ανέθεσε σε ανάδοχο να καταρτίσει, από κοινού με την ομάδα κυβερνητικών εμπειρογνωμόνων σχετικά με την οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη και την αρμόδια υπηρεσία της Επιτροπής, ένα έγγραφο κοινής αντίληψης βασισμένο στην έρευνα και στις διαβουλεύσεις ( 12 ) . Παρότι δεν καταρτίστηκε έγγραφο της Επιτροπής ούτε συμφωνήθηκε κάποιο έγγραφο με τα κράτη μέλη, αυτές οι προπαρασκευαστικές εργασίες βοήθησαν να προετοιμαστεί το έδαφος για τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές.

4. Στο πλαίσιο αυτό, οι κατευθυντήριες γραμμές εξετάζουν όλες τις πτυχές του ορισμού της «περιβαλλοντικής ζημίας». Ο όρος είναι πλούσιος σε περιεχόμενο, καθώς παραπέμπει σε ή ενσωματώνει διάφορους άλλους όρους και έννοιες. Οι κατευθυντήριες γραμμές περιλαμβάνουν αυτούς τους άλλους όρους και έννοιες, καθώς είναι απαραίτητοι για την κατανόηση του όρου. Όσον αφορά τη δομή, οι κατευθυντήριες γραμμές εξετάζουν κατ’ αρχάς το νομικό και ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο εντός του οποίου είναι συναφής ο ορισμός. Στη συνέχεια, εξετάζουν κατά σειρά τον ορισμό της «ζημίας» και το πλήρες κείμενο του ορισμού της «περιβαλλοντικής ζημίας», πριν εξετάσουν λεπτομερώς τις τρεις χωριστές κατηγορίες περιβαλλοντικής ζημίας που περιλαμβάνονται σε αυτόν, δηλαδή τη «ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων», τη «ζημία των υδάτων» και τη «ζημία του εδάφους». Στο τέλος παρουσιάζονται συνολικά συμπεράσματα.

5. Δεδομένου ότι στόχος των κατευθυντήριων γραμμών είναι η παροχή κοινής ερμηνείας του ορισμού, το περιεχόμενό τους είναι αναλυτικό και λεπτομερές. Παρότι δεν προορίζονται αποκλειστικά για κάποιο συγκεκριμένο αναγνωστικό κοινό, θεωρείται ότι είναι χρήσιμες ιδίως για τα ακόλουθα πρόσωπα, τα οποία επιτελούν στο σύνολό τους ρόλους βάσει της οδηγίας: κράτη μέλη, αρμόδιες αρχές, φορείς εκμετάλλευσης, φυσικά και νομικά πρόσωπα και πάροχοι χρηματοοικονομικής ασφάλειας. Οι κατευθυντήριες γραμμές αποσκοπούν στην όσο το δυνατόν πληρέστερη αντιμετώπιση των δυσκολιών κατανόησης που έχουν ήδη ανακύψει ή αναμένεται εύλογα να προκύψουν στο μέλλον. Στο πλαίσιο αυτό αναλύουν ενδελεχώς όλα τα μέρη του ορισμού της «περιβαλλοντικής ζημίας», εφιστώντας την προσοχή στις αναλυτικές εκτιμήσεις που μπορούν να συναχθούν από τη διατύπωση και το νομικό και κανονιστικό πλαίσιο, και παραπέμποντας σε νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΔΕΕ ή Δικαστήριο), η οποία μπορεί να συμβάλει στην αποσαφήνιση διαφόρων πτυχών του ορισμού είτε άμεσα είτε κατ’ αναλογία.

6. Οι κατευθυντήριες γραμμές καταρτίστηκαν υπό την αποκλειστική ευθύνη της Επιτροπής. Ωστόσο, μόνο το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να ερμηνεύει έγκυρα το δίκαιο της Ένωσης.

2. ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΕΥΡΥΤΕΡΟ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

7. [νυν οδηγία 2009/147/ΕΚ περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών Η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη είναι μια γενική, οριζόντια περιβαλλοντική πράξη, η οποία εφαρμόζεται σε περισσότερους από έναν περιβαλλοντικούς τομείς. Ως εκ τούτου, συμπληρώνει άλλες πράξεις της Ένωσης που αποσκοπούν στην προστασία του περιβάλλοντος. Ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» αναφέρεται ρητά σε τέσσερις από αυτές: οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 2ας Απριλίου 1979, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών ( 13 ) ( 14 ) ] (στο εξής: οδηγία για τα πτηνά)· οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας ( 15 ) (στο εξής: οδηγία για τους οικοτόπους)· οδηγία 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων ( 16 ) (στο εξής: οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα)· και οδηγία 2008/56/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, περί πλαισίου κοινοτικής δράσης στο πεδίο της πολιτικής για το θαλάσσιο περιβάλλον ( 17 ) (στο εξής: οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική). Οι παραπομπές σε διατάξεις των άλλων αυτών πράξεων, καθώς και η κατανόησή τους, είναι απαραίτητες για την κατανόηση της «περιβαλλοντικής ζημίας».

8. Η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη βασίζεται στην αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» και την αντανακλά ( 18 ) . Επιπλέον, η κοινή ερμηνεία της «περιβαλλοντικής ζημίας» πρέπει να στηρίζεται, κατά περίπτωση, και σε άλλες αρχές στις οποίες βασίζεται η περιβαλλοντική πολιτική της Ένωσης, συγκεκριμένα στην αρχή της προφύλαξης ( 19 ) και στις αρχές της προληπτικής δράσης και της επανόρθωσης των καταστροφών του περιβάλλοντος κατά προτεραιότητα στην πηγή ( 20 ) , οι οποίες είναι σημαντικές για την ερμηνεία της. Γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, όπως η αρχή της αναλογικότητας, είναι επίσης συναφείς για την οδηγία.

9. Η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη καλύπτει τις δυσμενείς συνέπειες επαγγελματικών δραστηριοτήτων για το περιβάλλον. Οι δραστηριότητες αυτές υπόκεινται σε νομικές απαιτήσεις βάσει άλλης περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης ( 21 ) . Η σχετική νομοθεσία δημιουργεί ένα ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο που είναι συναφές για την εφαρμογή των υποχρεώσεων που απορρέουν από την οδηγία όσον αφορά την περιβαλλοντική ζημία. Ο λόγος είναι ότι συνήθως οι διατάξεις της εν λόγω νομοθεσίας αποσκοπούν επίσης στην πρόληψη ή στον περιορισμό πολλών από τις δυσμενείς συνέπειες για τη φύση, τα ύδατα και το έδαφος, οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του όρου «περιβαλλοντική ζημία».

Ευθύνη για περιβαλλοντική ζημία

10. Ο όρος «περιβαλλοντική ζημία» πρέπει να γίνει κατανοητός σε σχέση με τα πρόσωπα που ενδέχεται να υπέχουν σχετική νομική ευθύνη δυνάμει της οδηγίας, τις περιστάσεις και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να στοιχειοθετηθεί η ευθύνη τους, καθώς και τα είδη της δράσης που πρέπει να αναλάβουν λόγω της ευθύνης αυτής.

11. Naturschutzbund Deutschland — Landesverband Schleswig-Holstein eV , το Δικαστήριο έκρινε ότι η έννοια της «επαγγελματικής δραστηριότητας» δεν περιορίζεται μόνο στις δραστηριότητες που σχετίζονται με την αγορά ή έχουν ανταγωνιστικό χαρακτήρα, αλλά περιλαμβάνει το σύνολο των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε επαγγελματικό πλαίσιο, σε αντίθεση με ένα αμιγώς προσωπικό ή οικιακό πλαίσιο, και, ως εκ τούτου, καλύπτει επίσης τις δραστηριότητες που ασκούνται προς το δημόσιο συμφέρον βάσει αρμοδιότητας που έχει ανατεθεί από τον νόμο Τα πρόσωπα που ενδέχεται να υπέχουν νομική ευθύνη αναφέρονται ως «φορείς εκμετάλλευσης» ( 22 ) και ευθύνονται μόνο για «επαγγελματικές δραστηριότητες» που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ( 23 ) . Στην υπόθεση C-297/19,, το Δικαστήριο έκρινε ότι η έννοια της «επαγγελματικής δραστηριότητας» δεν περιορίζεται μόνο στις δραστηριότητες που σχετίζονται με την αγορά ή έχουν ανταγωνιστικό χαρακτήρα, αλλά περιλαμβάνει το σύνολο των δραστηριοτήτων που ασκούνται σε επαγγελματικό πλαίσιο, σε αντίθεση με ένα αμιγώς προσωπικό ή οικιακό πλαίσιο, και, ως εκ τούτου, καλύπτει επίσης τις δραστηριότητες που ασκούνται προς το δημόσιο συμφέρον βάσει αρμοδιότητας που έχει ανατεθεί από τον νόμο ( 24 ) . Στη συγκεκριμένη υπόθεση, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η οδηγία εφαρμόζεται σε δημόσιο οργανισμό αρμόδιο για την αποστράγγιση υγροτόπου προς όφελος της γεωργίας.

12. Οι κυριότερες σχετικές επαγγελματικές δραστηριότητες ( 25 ) είναι αυτές που περιγράφονται στο παράρτημα ΙΙΙ της οδηγίας. Οι φορείς εκμετάλλευσης των δραστηριοτήτων αυτών μπορεί να είναι υπεύθυνοι και για τις τρεις κατηγορίες περιβαλλοντικής ζημίας βάσει της οδηγίας. Επιπλέον, η ευθύνη των φορέων εκμετάλλευσης που καλύπτονται από το παράρτημα ΙΙΙ είναι αντικειμενική, δηλαδή δεν εξαρτάται από την εκ μέρους τους πράξη ή παράλειψη από υπαιτιότητα (δόλος ή αμέλεια). Για τη στοιχειοθέτηση αντικειμενικής ευθύνης αρκεί η διαπίστωση αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της περιβαλλοντικής ζημίας και της επαγγελματικής δραστηριότητας. Η όγδοη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας εκθέτει τους λόγους για τους οποίους οι επαγγελματικές δραστηριότητες που περιγράφονται στο παράρτημα ΙΙΙ εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της. Αναφέρει ότι η οδηγία θα πρέπει να εφαρμόζεται στις επαγγελματικές δραστηριότητες που συνεπάγονται κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία ή το περιβάλλον, προσθέτοντας τα εξής: «Οι δραστηριότητες αυτές θα πρέπει να ορίζονται, κατ’ αρχήν, με αναφορά στην αντίστοιχη [ενωσιακή] νομοθεσία, η οποία προβλέπει κανονιστικές απαιτήσεις σε σχέση με ορισμένες δραστηριότητες ή πρακτικές που θεωρείται ότι συνεπάγονται πιθανό ή άμεσο κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία ή το περιβάλλον».

13. Οι επαγγελματικές δραστηριότητες του παραρτήματος ΙΙΙ ορίζονται με αναφορά σε άλλες πράξεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, πολλές από τις οποίες έχουν κωδικοποιηθεί, τροποποιηθεί ή αντικατασταθεί μετά την έκδοση της οδηγίας. Ωστόσο, οι εν λόγω επαγγελματικές δραστηριότητες εξακολουθούν να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Το έγγραφο κοινής αντίληψης παρείχε πληροφορίες σχετικά με την εξέλιξη της σχετικής νομοθεσίας ( 26 ) . Οι επαγγελματικές δραστηριότητες του παραρτήματος ΙΙΙ καλύπτουν, μεταξύ άλλων, την άσκηση πολλών βιομηχανικών δραστηριοτήτων, στις οποίες περιλαμβάνονται οι μεγαλύτερες βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις υψηλότερου κινδύνου όπως τα εργοστάσια χημικών προϊόντων· οι διαδικασίες διαχείρισης αποβλήτων· ορισμένες απορρίψεις ρυπαντών στα ύδατα· η άντληση και κατακράτηση ύδατος· η παραγωγή, χρήση, αποθήκευση, κατεργασία, ταφή, απελευθέρωση στο περιβάλλον και μεταφορά εντός της περιμέτρου της επιχείρησης ορισμένων ουσιών, παρασκευασμάτων και προϊόντων, καθώς και οι μεταφορές επικίνδυνων ή ρυπογόνων εμπορευμάτων οδικώς, σιδηροδρομικώς, δια των εσωτερικών πλωτών οδών, θαλασσίως ή εναερίως.

14. Για μία κατηγορία «περιβαλλοντικής ζημίας», και συγκεκριμένα τη ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων, φορείς εκμετάλλευσης επαγγελματικών δραστηριοτήτων πέραν εκείνων που παρατίθενται στο παράρτημα ΙΙΙ μπορεί επίσης να υπέχουν ευθύνη σε περίπτωση που ενεργούν εκ δόλου ή εξ αμελείας ( 27 )

15. Επιτροπή κατά Ιρλανδίας , στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι μπορεί να προκύψει μη τήρηση των απαιτήσεων ελέγχου που συνδέονται με τους όρους άδειας όσον αφορά εργασίες επεξεργασίας αποβλήτων που πραγματοποιούνται χωρίς άδεια Σύμφωνα με άλλη ισχύουσα περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης, οι φορείς εκμετάλλευσης υποχρεούνται συχνά να κατέχουν άδεια και να τηρούν τους όρους της· ή μπορεί να δεσμεύονται να λειτουργούν σύμφωνα με γενικές δεσμευτικές απαιτήσεις. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ορισμένοι φορείς εκμετάλλευσης να ασκούν επαγγελματικές δραστηριότητες χωρίς την απαιτούμενη άδεια ή χωρίς να τηρούν όλους τους ισχύοντες κανόνες. Αυτό μπορεί να συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση προσώπων που εκτελούν παράνομες εργασίες επεξεργασίας αποβλήτων. Η εν λόγω παράνομη συμπεριφορά δεν εξαιρεί τους συγκεκριμένους φορείς εκμετάλλευσης από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Σε αντίθετη περίπτωση, το αποτέλεσμα θα ήταν ασυμβίβαστο με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει». Η οδηγία αποτελεί έκφραση της αρχής αυτής —και πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της ( 28 ) . Περαιτέρω υποστήριξη για την κάλυψη των παράνομων φορέων εκμετάλλευσης παρέχει η υπόθεση C-494/01,, στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι μπορεί να προκύψει μη τήρηση των απαιτήσεων ελέγχου που συνδέονται με τους όρους άδειας όσον αφορά εργασίες επεξεργασίας αποβλήτων που πραγματοποιούνται χωρίς άδεια ( 29 ) . Κατ’ αναλογία, μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι απαιτήσεις σχετικά με την ευθύνη βάσει της οδηγίας μπορούν ομοίως να ισχύουν για επαγγελματικές δραστηριότητες που ασκούνται κατά παράβαση της άδειας ή άλλων κανονιστικών απαιτήσεων.

16. Raffinerie Mediterranee (ERG I) SpA κ.λπ. , και C-534/13, Fipa Group κ.λπ., το Δικαστήριο έκρινε ότι ο μηχανισμός περιβαλλοντικής ευθύνης που προβλέπεται στην οδηγία απαιτεί την απόδειξη της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας του ή των εντοπισθέντων φορέων εκμετάλλευσης και της περιβαλλοντικής ζημίας ή της επικείμενης απειλής τέτοιας ζημίας Στις υποθέσεις C-378/08,, και C-534/13,το Δικαστήριο έκρινε ότι ο μηχανισμός περιβαλλοντικής ευθύνης που προβλέπεται στην οδηγία απαιτεί την απόδειξη της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της δραστηριότητας του ή των εντοπισθέντων φορέων εκμετάλλευσης και της περιβαλλοντικής ζημίας ή της επικείμενης απειλής τέτοιας ζημίας ( 30 ) . Όσον αφορά την αιτιώδη συνάφεια, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, εφόσον προβλέπεται από τη νομοθεσία κράτους μέλους, για την απόδειξη της αιτιώδους συνάφειας αρκεί η ύπαρξη τεκμηρίου βασισμένου σε ευλογοφανείς ενδείξεις ( 31 )

17. Folk Naturschutzbund Deutschland — Landesverband Schleswig-Holstein eV , η οδηγία καλύπτει τις συνέπειες της κανονικής άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας του παραρτήματος ΙΙΙ. Στην υπόθεση C-529/15, η κανονική άσκηση σχετιζόταν με έναν υδροηλεκτρικό σταθμό, ενώ στην υπόθεση C-297/19 σχετιζόταν με τη συντήρηση αποστράγγισης σε υγρότοπο. Ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να θεωρείται ότι η ευθύνη στοιχειοθετείται μόνο για μεμονωμένα ατυχήματα ή συμβάντα· μπορεί επίσης να στοιχειοθετηθεί σε σχέση με τις κανονικές εργασίες και να αφορά τα είδη των περιστάσεων που περιγράφονται στις παραγράφους 18 και 19 κατωτέρω. Για λόγους ευκολίας, οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αναφέρονται σε ολόκληρο το φάσμα των πιθανών γεγονότων ως «ζημιογόνα γεγονότα». Η οδηγία δεν ορίζει τα γεγονότα για τα οποία θεμελιώνεται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της επαγγελματικής δραστηριότητας και της περιβαλλοντικής ζημίας ή της επικείμενης απειλής. Σε διάφορα σημεία του κειμένου της οδηγίας, γίνεται αναφορά σε «εκπομπή, γεγονός ή συμβάν» ( 32 ) . Ωστόσο, με εξαίρεση την «εκπομπή» ( 33 ) , οι όροι αυτοί δεν ορίζονται και, όπως προκύπτει από την υπόθεση C-529/15, ( 34 ) και την υπόθεση C-297/19,, η οδηγία καλύπτει τις συνέπειες της κανονικής άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας του παραρτήματος ΙΙΙ. Στην υπόθεση C-529/15, η κανονική άσκηση σχετιζόταν με έναν υδροηλεκτρικό σταθμό, ενώ στην υπόθεση C-297/19 σχετιζόταν με τη συντήρηση αποστράγγισης σε υγρότοπο. Ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να θεωρείται ότι η ευθύνη στοιχειοθετείται μόνο για μεμονωμένα ατυχήματα ή συμβάντα· μπορεί επίσης να στοιχειοθετηθεί σε σχέση με τις κανονικές εργασίες και να αφορά τα είδη των περιστάσεων που περιγράφονται στις παραγράφους 18 και 19 κατωτέρω. Για λόγους ευκολίας, οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αναφέρονται σε ολόκληρο το φάσμα των πιθανών γεγονότων ως «ζημιογόνα γεγονότα».

18. Ο χαρακτήρας των παραγόντων που προκαλούν δυσμενείς συνέπειες —οι οποίοι αποκαλούνται «ζημιογόνοι παράγοντες» ( 35 ) — μπορεί επίσης να ποικίλλει ( 36 ) . Οι εν λόγω παράγοντες μπορεί να έχουν προσθετικό χαρακτήρα —περιλαμβάνοντας, για παράδειγμα, την εναπόθεση αποβλήτων στο έδαφος ή τη χρήση αδρανών υλικών για την πλήρωση υγροτόπου, ή τη μόλυνση του περιβάλλοντος υποδοχής από ρύπους. Ή μπορεί να έχουν αφαιρετικό ή εξορυκτικό χαρακτήρα —περιλαμβάνοντας, για παράδειγμα, την παρεμπόδιση της ροής ποταμού ( 37 ) ή την απομάκρυνση δέντρων ή ορυκτών. Ή μπορεί να έχουν καθαρά καταστροφικό χαρακτήρα —όπως όταν εξαλείφονται χαρακτηριστικά του εδάφους ή θανατώνονται άτομα προστατευόμενου είδους.

19. Η εκδήλωση δυσμενών συνεπειών μπορεί να είναι αιφνίδια και τυχαία —για παράδειγμα όταν μια έκρηξη σε εργοστάσιο χημικών προϊόντων προκαλεί πυρκαγιά, καταστροφή κτιρίων και ρύπανση του εδάφους και των υδάτων μέσω της έκλυσης τοξικών ουσιών ή πυροσβεστικών ουσιών στα ύδατα. Ή μπορεί να είναι άμεση —για παράδειγμα όταν ένας προστατευόμενος δασικός οικότοπος χάνεται λόγω εργασίας ταχείας υλοτόμησης. Ή μπορεί να είναι σταδιακή —για παράδειγμα όταν μια διαρροή από σπασμένο αγωγό προκαλεί σωρευτική βλάβη στο περιβάλλον υποδοχής, η οποία ανιχνεύεται μόνο μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. Είναι επίσης πιθανό οι δυσμενείς συνέπειες από το ίδιο ζημιογόνο γεγονός να εκδηλωθούν και με τους δύο τρόπους —για παράδειγμα όταν μια αιφνίδια και τυχαία έκλυση μεγάλης ποσότητας τοξικών ουσιών σε έναν ποταμό προκαλεί άμεση θανάτωση ιχθύων πριν προκαλέσει μια βραδύτερη και πιο σταδιακή υποβάθμιση των δομών ενός προστατευόμενου υδάτινου οικοτόπου ή του οικοτόπου ενός προστατευόμενου είδους.

20. Ομοίως, τόσο τα ζημιογόνα γεγονότα όσο και οι δυσμενείς συνέπειές τους μπορεί να γίνουν γνωστά σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Εάν το ζημιογόνο γεγονός είναι ένα μεγάλο ατύχημα, θα γίνει αμέσως γνωστό, αλλά ένα άγνωστο συμβάν μπορεί να μην αποκαλυφθεί για κάποιο χρονικό διάστημα —για παράδειγμα, ρήγμα σε υπόγεια δεξαμενή αποθήκευσης που περιέχει επικίνδυνες ουσίες ( 38 )

21. Η οδηγία προβλέπει τρεις βασικές κατηγορίες υποχρεώσεων για τους φορείς εκμετάλλευσης: — στις περιπτώσεις στις οποίες δεν έχει ακόμη συμβεί περιβαλλοντική ζημία αλλά υπάρχει επικείμενη απειλή να προκληθεί τέτοια ζημία, οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει να λαμβάνουν τα απαραίτητα προληπτικά μέτρα (39) αμελλητί (40), — στις περιπτώσεις στις οποίες έχει συμβεί περιβαλλοντική ζημία, ο φορέας εκμετάλλευσης οφείλει να λάβει «όλα τα εφικτά μέτρα για τον άμεσο έλεγχο, περιορισμό, απομάκρυνση ή άλλου είδους διαχείριση των συγκεκριμένων ρύπων ή/και οιωνδήποτε άλλων ζημιογόνων παραγόντων προκειμένου να περιορισθεί ή να προληφθεί η περαιτέρω περιβαλλοντική ζημία και οι δυσμενείς συνέπειες για την ανθρώπινη υγεία, ή η περαιτέρω υποβάθμιση των υπηρεσιών» (41). Για λόγους ευκολίας, οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αναφέρονται σε αυτά τα μέτρα ως «άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων», — στις περιπτώσεις στις οποίες έχει συμβεί περιβαλλοντική ζημία, οι φορείς εκμετάλλευσης υποχρεούνται να λαμβάνουν μέτρα αποκατάστασης (42). Πρέπει να προσδιορίζουν τα κατάλληλα μέτρα αποκατάστασης σύμφωνα με το παράρτημα ΙΙ της οδηγίας και να τα υποβάλλουν προς έγκριση στην αρμόδια αρχή (43).

22. Η χρήση των λέξεων «αμελλητί» και «άμεσος» καταδεικνύει ότι για τις δύο πρώτες κατηγορίες υποχρεώσεων ο χρόνος έχει καθοριστική σημασία. Αυτό έχει επιπτώσεις στην κοινή ερμηνεία του όρου «περιβαλλοντική ζημία». Τα καθήκοντα του φορέα εκμετάλλευσης τα οποία συνίστανται στη λήψη προληπτικών μέτρων και στην άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων δυνάμει της οδηγίας υφίστανται παράλληλα με παρόμοιες υποχρεώσεις που απορρέουν από άλλη περιβαλλοντική νομοθεσία της Ένωσης, για παράδειγμα την οδηγία 2010/75/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Νοεμβρίου 2010, περί βιομηχανικών εκπομπών (ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης) ( 44 ) (στο εξής: οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές).

23. » Οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει επίσης να εκπληρώνουν ορισμένες παρεπόμενες υποχρεώσεις. Για παράδειγμα, στις περιπτώσεις στις οποίες έχει συμβεί περιβαλλοντική ζημία, οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει να «ενημερών[ουν] την αρμόδια αρχή αμελλητί για όλες τις σχετικές πτυχές της κατάστασης ( 45 ) και μπορεί να τους ζητηθεί να παράσχουν συμπληρωματικές πληροφορίες ( 46 ) . Μπορεί να τους ζητηθεί να εκπληρώσουν παρόμοιες υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών σε περίπτωση επικείμενης απειλής περιβαλλοντικής ζημίας ( 47 ) . Μπορεί επίσης να απαιτηθεί από αυτούς να διενεργήσουν τη δική τους αξιολόγηση σχετικά με την περιβαλλοντική ζημία και να παράσχουν στην αρμόδια αρχή κάθε πληροφορία και στοιχείο που είναι απαραίτητο ( 48 ) . Πέραν της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, μπορεί να ζητηθεί από τους φορείς εκμετάλλευσης να παράσχουν στις αρχές σχετικές πληροφορίες βάσει άλλης περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, για παράδειγμα βάσει της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές ( 49 ) ή της οδηγίας 2012/18/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, για την αντιμετώπιση των κινδύνων μεγάλων ατυχημάτων σχετιζόμενων με επικίνδυνες ουσίες και για την τροποποίηση και στη συνέχεια την κατάργηση της οδηγία 96/82/ΕΚ του Συμβουλίου (στο εξής: οδηγία Seveso) ( 50 )

24. Folk , το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία «εφαρμόζεται ratione temporis στις περιβαλλοντικές ζημίες που επήλθαν μετά την 30ή Απριλίου 2007, αλλά έχουν προκληθεί από τη λειτουργία εγκαταστάσεως η οποία έχει αδειοδοτηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία περί υδάτων και έχει τεθεί σε λειτουργία πριν από την εν λόγω ημερομηνία » . ( 53 ) Η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη περιέχει διατάξεις σχετικά με τα χρονικά όρια εφαρμογής της, οι οποίες καθορίζουν όρια για την εφαρμογή της με αναφορά στην ημερομηνία της 30ής Απριλίου 2007 και στην παρέλευση διαστήματος τριάντα ετών ( 51 ) . Το χρονικό πεδίο εφαρμογής για τα συγκεκριμένα μέρη που καθορίστηκαν με τις τροποποιήσεις της εν λόγω οδηγίας είναι, ασφαλώς, διαφορετικό —για παράδειγμα, όσον αφορά τη ζημία των θαλάσσιων υδάτων, η οδηγία ισχύει από τις 19 Ιουλίου 2015 ( 52 ) . Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι επαγγελματικές δραστηριότητες που διέπονται από άδειες που προηγούνται της 30ής Απριλίου 2007 καλύπτονται για σκοπούς ευθύνης εφόσον και στον βαθμό που η ζημιογόνος δραστηριότητα συνεχίζεται μετά τις 30 Απριλίου 2007. Στην υπόθεση C-529/15,, το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία «εφαρμόζεται ratione temporis στις περιβαλλοντικές ζημίες που επήλθαν μετά την 30ή Απριλίου 2007, αλλά έχουν προκληθεί από τη λειτουργία εγκαταστάσεως η οποία έχει αδειοδοτηθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία περί υδάτων και έχει τεθεί σε λειτουργία πριν από την εν λόγω ημερομηνία

25. Folk Η οδηγία περιλαμβάνει επίσης διατάξεις σχετικά με εξαιρέσεις, καθορίζοντας όρια για την εφαρμογή της με αναφορά σε ορισμένες συγκεκριμένες αιτίες περιβαλλοντικής ζημίας ( 54 ) . Επιπλέον, προβλέπει ορισμένους λόγους τους οποίους ένας φορέας εκμετάλλευσης μπορεί να επικαλεστεί προκειμένου να αποφύγει την ανάληψη του κόστους των προληπτικών μέτρων και των μέτρων αποκατάστασης ( 55 ) . Παρέχει επίσης στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να αποφασίσουν να απαλλάξουν έναν φορέα εκμετάλλευσης από το κόστος των δράσεων αποκατάστασης, εφόσον ο φορέας εκμετάλλευσης αποδείξει ότι δεν ενήργησε εκ δόλου ή εξ αμελείας και ότι τήρησε όλους τους όρους της άδειας ( 56 ) ή ότι ενήργησε σύμφωνα με τις πλέον προηγμένες επιστημονικές και τεχνικές γνώσεις ( 57 ) . Ωστόσο, υπάρχουν όρια στις τελευταίες αυτές δυνατότητες, όπως καθίσταται σαφές στην απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση C-529/15, ( 58 ) σχετικά με το άρθρο 8 παράγραφος 4 στοιχείο α) της οδηγίας.

26. διαφορετικών διατάξεων οι οποίες δεν πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας· ούτε αποτελεί δικαίωμα μη καταλογισμού ευθύνης σε φορείς εκμετάλλευσης για «περιβαλλοντική ζημία» βάσει της οδηγίας. Οι απαιτήσεις της οδηγίας πρέπει, κατ’ ελάχιστον, να πληρούνται από κάθε άποψη. Η οδηγία επιτρέπει στα κράτη μέλη να διατηρούν ή να θεσπίζουν αυστηρότερες διατάξεις σχετικά με την περιβαλλοντική ζημία ( 59 ) . Αυτό συνάδει με το άρθρο 193 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Ωστόσο, το δικαίωμα εφαρμογής αυστηρότερων διατάξεων δεν είναι το ίδιο με το δικαίωμα εφαρμογήςδιατάξεων οι οποίες δεν πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας· ούτε αποτελεί δικαίωμα μη καταλογισμού ευθύνης σε φορείς εκμετάλλευσης για «περιβαλλοντική ζημία» βάσει της οδηγίας. Οι απαιτήσεις της οδηγίας πρέπει, κατ’ ελάχιστον, να πληρούνται από κάθε άποψη.

Ο ρόλος των αρμόδιων αρχών και οι σχετικοί ευρύτεροι ρόλοι των κρατών μελών

27. Παρότι υπεύθυνος για την περιβαλλοντική ζημία είναι ο φορέας εκμετάλλευσης, οι αρμόδιες αρχές ( 60 ) έχουν καθήκοντα σε σχέση με αυτήν. Επομένως, η κοινή ερμηνεία του όρου «περιβαλλοντική ζημία» απαιτεί να γίνει κάποια αναφορά στον ρόλο τους.

28. Οι αρμόδιες αρχές πρέπει να εντοπίζουν τον φορέα εκμετάλλευσης που προκάλεσε την περιβαλλοντική ζημία ή την επικείμενη απειλή ζημίας ( 61 ) . Κατά συνέπεια, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να γνωρίζουν την ύπαρξη περιβαλλοντικής ζημίας ή απειλής ζημίας· διαφορετικά, το καθήκον εντοπισμού του φορέα εκμετάλλευσης στερείται νοήματος.

29. Οι αρμόδιες αρχές πρέπει επίσης να εκτιμούν τη σοβαρότητα της περιβαλλοντικής ζημίας ( 62 ) . Και πάλι, το καθήκον εκτίμησης της σοβαρότητας έχει νόημα μόνον αν οι αρχές γνωρίζουν την ύπαρξη της ζημίας ή της απειλής ζημίας.

30. Raffinerie Mediterranee (ERG) SpA κ.λπ. , το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τη δυνατότητα των αρμόδιων αρχών να τροποποιούν τα μέτρα αποκατάστασης, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη να δίνεται στον φορέα εκμετάλλευσης η δυνατότητα ακρόασης Οι αρμόδιες αρχές πρέπει να καθορίζουν τα μέτρα αποκατάστασης που πρέπει να ληφθούν από τον φορέα εκμετάλλευσης σύμφωνα με το παράρτημα ΙΙ της οδηγίας ( 63 ) βάσει του προσδιορισμού των πιθανών μέτρων αποκατάστασης από τον φορέα εκμετάλλευσης και με τη συνεργασία του οικείου φορέα εκμετάλλευσης, όπως απαιτείται. Στην υπόθεση C-379/08,, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε τη δυνατότητα των αρμόδιων αρχών να τροποποιούν τα μέτρα αποκατάστασης, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη να δίνεται στον φορέα εκμετάλλευσης η δυνατότητα ακρόασης ( 64 )

31. Τα καθήκοντα εντοπισμού του υπεύθυνου φορέα εκμετάλλευσης, εκτίμησης της σοβαρότητας της περιβαλλοντικής ζημίας και καθορισμού των μέτρων αποκατάστασης απαιτούν από τις αρμόδιες αρχές να διαθέτουν και να εφαρμόζουν σχετικές πληροφορίες σχετικά με το ζημιογόνο γεγονός, την επαγγελματική δραστηριότητα, την περιβαλλοντική ζημία και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ τους, καθώς και τον φορέα εκμετάλλευσης που ασκεί τη δραστηριότητα. Στις παραγράφους 32 έως 37 κατωτέρω περιγράφονται διάφορα πιθανά είδη και πηγές σχετικών πληροφοριών. Ωστόσο, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ενδέχεται να μην υπάρχουν πάντα άμεσα διαθέσιμες πλήρεις πληροφορίες και ότι οι αρμόδιες αρχές ενδέχεται να πρέπει να ενεργήσουν ταχέως. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αρχή της προφύλαξης δικαιολογεί την παρέμβαση των αρμόδιων αρχών βάσει εύλογης πεποίθησης ότι έχει προκληθεί ή επίκειται περιβαλλοντική ζημία.

32. Όπως επισημάνθηκε στην παράγραφο 23 ανωτέρω, οι φορείς εκμετάλλευσης έχουν καθήκον, βάσει της οδηγίας, να ενημερώνουν τις αρμόδιες αρχές σχετικά με ζημιογόνα γεγονότα και συναφή περιβαλλοντική ζημία. Όπως επίσης επισημάνθηκε, οι φορείς εκμετάλλευσης ενδέχεται να έχουν χωριστά καθήκοντα παροχής στις αρμόδιες αρχές πληροφοριών σχετικά με ζημιογόνα γεγονότα βάσει άλλης περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ορισμένοι φορείς εκμετάλλευσης να μην υποβάλουν σχετικά στοιχεία. Για παράδειγμα, ζημιογόνα γεγονότα και περιβαλλοντική ζημία που συνδέονται αιτιωδώς με παράνομες δραστηριότητες ή παράνομες ή αμελείς πράξεις ή παραλείψεις στο πλαίσιο εγκεκριμένων δραστηριοτήτων είναι απίθανο ή λιγότερο πιθανό να αναφερθούν.

33. Στην αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας αναφέρεται ότι οι δημόσιες αρχές θα πρέπει να εξασφαλίζουν την ορθή εφαρμογή και επιβολή του καθεστώτος που προβλέπει η οδηγία, και η οδηγία περιέχει διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες οι αρμόδιες αρχές μπορούν να απαιτούν περισσότερες πληροφορίες και αυξημένο επίπεδο δέσμευσης από τον φορέα εκμετάλλευσης ( 65 ) . Ωστόσο, είναι σημαντικό οι αρμόδιες αρχές να καταφεύγουν σε πηγές πληροφοριών άλλες από εκείνες που παρέχονται από τον φορέα εκμετάλλευσης δυνάμει της οδηγίας.

34. Μια πιθανή πηγή πληροφοριών σχετικά με ζημιογόνα γεγονότα και περιβαλλοντική ζημία είναι οι αιτήσεις για ανάληψη δράσης που υποβάλλονται από τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που έχουν το δικαίωμα να υποβάλουν τέτοιες αιτήσεις ( 66 ) . Οι αιτήσεις για ανάληψη δράσης πρέπει να «συνοδεύονται από τις σχετικές πληροφορίες και στοιχεία που θεμελιώνουν τους διατυπωθέντες ισχυρισμούς για την εκάστοτε περιβαλλοντική ζημία» ( 67 )

35. Μια άλλη πιθανή πηγή σχετικών πληροφοριών είναι τα αποτελέσματα της κανονιστικής εποπτείας δυνάμει άλλης ισχύουσας περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι οι τακτικές επιθεωρήσεις βιομηχανικών εγκαταστάσεων βάσει της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές ( 68 ) . Παρότι, για σκοπούς ευθύνης, δεν συμπίπτουν όλα τα ζημιογόνα γεγονότα με κανονιστικές παραβάσεις από φορέα εκμετάλλευσης, οι κανονιστικές παραβάσεις καθιστούν πιθανότερο να υπάρξουν ζημιογόνα γεγονότα. Αυτό οφείλεται στο ότι οι σχετικές κανονιστικές απαιτήσεις αποσκοπούν στον έλεγχο των δυνητικών ή πραγματικών κινδύνων για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον που συνδέονται με τις σχετικές επαγγελματικές δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, η συμμόρφωση με αυτές αναμένεται να μειώσει στην πράξη την πιθανότητα εμφάνισης ζημιογόνων γεγονότων. Στο ίδιο πνεύμα, η μη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις αυτές —συμπεριλαμβανομένης της σοβαρής καταστρατήγησής τους— καθιστά πιθανότερο να προκύψουν ζημιογόνα γεγονότα. Υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχουν κατάλληλα συστήματα για την ανταλλαγή πληροφοριών, η παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τις κανονιστικές απαιτήσεις αναμένεται, ως εκ τούτου, να βοηθήσει τις αρμόδιες αρχές δυνάμει της οδηγίας να λαμβάνουν γνώση για την περιβαλλοντική ζημία ή την επικείμενη απειλή ζημίας, να εντοπίζουν τον φορέα εκμετάλλευσης και να χαρακτηρίζουν το ζημιογόνο γεγονός. Μπορεί επίσης να βοηθήσει τις αρμόδιες αρχές στην εκτίμηση της περιβαλλοντικής ζημίας, παρέχοντας, για παράδειγμα, πληροφορίες σχετικά με τη φύση των ρυπογόνων εκπομπών.

36. Όπως θα καταστεί σαφές σε παρακάτω ενότητες των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών, η εκτίμηση της σοβαρότητας της περιβαλλοντικής ζημίας απαιτεί γενικά πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του περιβάλλοντος υποδοχής. Ορισμένες πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του περιβάλλοντος θα συνδέονται άμεσα με το ζημιογόνο γεγονός —για παράδειγμα, αρχεία της θνησιμότητας ιχθύων σε ποταμό που επηρεάστηκε πρόσφατα δυσμενώς από ρυπογόνο εκπομπή. Ωστόσο, άλλες σχετικές πληροφορίες για την κατάσταση του περιβάλλοντος θα συνίστανται σε αρχεία και πληροφορίες που συλλέγονται για άλλους σκοπούς —για παράδειγμα, για τον καθορισμό της γενικής κατάστασης διατήρησης ενός προστατευόμενου είδους ή της κατάστασης ενός προστατευόμενου φυσικού τόπου, όπως ενός τόπου Natura 2000. Πολλές σχετικές πληροφορίες για την κατάσταση του περιβάλλοντος θα προκύπτουν από την παρακολούθηση της κατάστασης του περιβάλλοντος από τις εθνικές διοικήσεις. Ιδιαίτερη σημασία θα έχουν οι πληροφορίες που συγκεντρώνονται και αντιπαραβάλλονται στο πλαίσιο των τεσσάρων οδηγιών που αναφέρονται στην παράγραφο 7 ανωτέρω. Οι πληροφορίες αυτές μπορούν να συμπληρώνονται από άλλες σχετικές πληροφορίες αναγνωρισμένης επιστημονικής αξίας —για παράδειγμα, μια περιβαλλοντική μη κυβερνητική οργάνωση (ΜΚΟ) μπορεί να παράσχει εκτενείς πληροφορίες μέσω της επιστήμης των πολιτών ( 69 )

37. Στενά συνδεδεμένες, από άποψη δυνητικής σημασίας, με τις πληροφορίες για την κατάσταση του περιβάλλοντος είναι οι επιστημονικές και τεχνικές πληροφορίες σχετικά με το αντικείμενο της περιβαλλοντικής ζημίας —για παράδειγμα, οι επιστημονικές γνώσεις σχετικά με τον κύκλο ζωής ενός προστατευόμενου είδους που επηρεάζεται δυσμενώς ή σχετικά με τους κινδύνους τους οποίους ενέχει για την ανθρώπινη υγεία η έκθεση σε ορισμένους ρύπους.

38. δεν αποτελεί λόγο κατάργησης των καθηκόντων των αρμόδιων αρχών τα οποία συνίστανται στην εξασφάλιση της εκτίμησης και της πρόληψης της περιβαλλοντικής ζημίας, της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων ή της αποκατάστασης της ζημίας σύμφωνα με την οδηγία (ισχύει και το αντίστροφο: η προσπάθεια στοιχειοθέτησης περιβαλλοντικής ευθύνης δεν αποτελεί λόγο να παραβλεφθεί ο ρόλος των κυρώσεων) Όπως προαναφέρθηκε, η επέλευση ή η επικείμενη απειλή περιβαλλοντικής ζημίας συμπίπτει συχνά, αν και όχι πάντα, με παράβαση άλλης περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης. Οι εν λόγω παραβάσεις μπορεί να απαιτούν ή να δικαιολογούν τη λήψη χωριστών μέτρων από τις αρχές των κρατών μελών για την εξασφάλιση των αποτελεσμάτων που απαιτούνται από άλλη νομοθεσία της Ένωσης (για παράδειγμα, για την προστασία των φυσικών τόπων βάσει της οδηγίας για τα πτηνά και της οδηγίας για τους οικοτόπους), και για την επιβολή αποτελεσματικών, αναλογικών και αποτρεπτικών κυρώσεων. Ως εκ τούτου, τα ίδια πραγματικά περιστατικά μπορεί να στοιχειοθετήσουν τόσο περιβαλλοντική ευθύνη όσο και ευθύνη για κυρώσεις, και στην πράξη η εκτίμηση της περιβαλλοντικής ζημίας βάσει της οδηγίας μπορεί να πραγματοποιηθεί παράλληλα με την εκτίμηση των παραβάσεων για άλλους σκοπούς. Για παράδειγμα, στις συμπεριφορές τις οποίες τα κράτη μέλη υποχρεούνται να ποινικοποιήσουν βάσει της οδηγίας 2008/99/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Νοεμβρίου 2008, σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου (στο εξής: οδηγία για το περιβαλλοντικό έγκλημα) ( 70 ) περιλαμβάνονται ορισμένες συμπεριφορές (αν και όχι όλες) οι οποίες είναι πιθανό να στοιχειοθετήσουν περιβαλλοντική ευθύνη ( 71 ) . Στο πλαίσιο αυτό, προκειμένου να εκτιμήσουν τη σοβαρότητα της περιβαλλοντικής ζημίας, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να βασίζονται στις ίδιες πηγές πληροφοριών με τις αρχές που είναι υπεύθυνες για την επιβολή κυρώσεων. Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί ότι η εφαρμογή των απαιτήσεων σχετικά με την ευθύνη βάσει της οδηγίας είναι ανεξάρτητη από την επιβολή κυρώσεων. Στο πλαίσιο αυτό, το γεγονός ότι οι αρχές μπορεί να λαμβάνουν μέτρα για την επιβολή διοικητικών ή ποινικών κυρώσεωναποτελεί λόγο κατάργησης των καθηκόντων των αρμόδιων αρχών τα οποία συνίστανται στην εξασφάλιση της εκτίμησης και της πρόληψης της περιβαλλοντικής ζημίας, της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων ή της αποκατάστασης της ζημίας σύμφωνα με την οδηγία (ισχύει και το αντίστροφο: η προσπάθεια στοιχειοθέτησης περιβαλλοντικής ευθύνης δεν αποτελεί λόγο να παραβλεφθεί ο ρόλος των κυρώσεων) ( 72 )

39. Επιτροπή κατά Ρουμανίας , η οποία αφορούσε την οδηγία για τα εξορυκτικά απόβλητα Προκύπτουν διάφορα περαιτέρω ζητήματα όσον αφορά περιπτώσεις στις οποίες η ευθύνη βάσει της οδηγίας συμπίπτει με κανονιστικές παραβάσεις βάσει άλλης σχετικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας της Ένωσης, ειδικότερα της άλλης νομοθεσίας που αναφέρεται στην ίδια την οδηγία. Πρώτον, εάν οι ζημιογόνοι παράγοντες δεν ελέγχονται σύμφωνα με την οδηγία ή άλλη νομοθεσία, η αρχή της αποτελεσματικότητας απαιτεί από τα κράτη μέλη και τις αρχές τους να ενεργήσουν ώστε να εξασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις σχετικές διατάξεις της οδηγίας και με την άλλη νομοθεσία που παραβιάζεται. Δεύτερον, η οδηγία δεν προβλέπει ρητά τη δευτερεύουσα ευθύνη των δημόσιων αρχών για τη λήψη προληπτικών μέτρων, μέτρων για την άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων και μέτρων αποκατάστασης, ούτε προβλέπει ρητά ότι όλα αυτά τα μέτρα μπορούν να παραλειφθούν αν ο φορέας εκμετάλλευσης δεν τα λάβει ή αν ο φορέας εκμετάλλευσης μπορεί να δικαιολογήσει τη μη ανάληψη του κόστους τους ( 73 ) . Η διάκριση στην οποία προβαίνει η οδηγία μεταξύ των μέτρων και του κόστους των μέτρων αυτών υποδηλώνει ότι τα μέτρα απαιτούνται ανεξάρτητα από το αν ο φορέας εκμετάλλευσης μπορεί ή θα πρέπει να επωμισθεί το σχετικό κόστος ( 74 ) . Τρίτον, από τη νομολογία προκύπτει ότι ένα κράτος μέλος μπορεί να υποχρεωθεί να λάβει περαιτέρω μέτρα σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί το απαιτούμενο αποτέλεσμα, παρά το γεγονός ότι οι αρχές έχουν λάβει μέτρα κατά ενός φορέα εκμετάλλευσης. Στην υπόθεση C-104/15,, η οποία αφορούσε την οδηγία για τα εξορυκτικά απόβλητα ( 75 ) , το Δικαστήριο έκρινε ότι το κράτος μέλος εξακολουθούσε να είναι υπεύθυνο για τον μη έλεγχο των τοξικών εκπομπών σκόνης από εγκατάσταση εξορυκτικών αποβλήτων, παρά το γεγονός ότι είχε επιβάλει κυρώσεις στον φορέα εκμετάλλευσης ( 76 ) και ότι ο φορέας εκμετάλλευσης είχε καταστεί αφερέγγυος ( 77 )

3. «ΖΗΜΙΑ»

40. Ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» περιλαμβάνει τον όρο «ζημία», ο οποίος ορίζεται χωριστά. Ο όρος «ζημία» δεν είναι αυτοτελής (υπό την έννοια ότι οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την οδηγία δεν ισχύουν στο επίπεδο γενικότητας που διαπιστώνεται σε αυτόν). Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, πρέπει να χρησιμοποιούνται οι ακριβέστερες διατυπώσεις που περιέχονται στον ορισμό της «περιβαλλοντικής ζημίας». Παρά την επιφύλαξη αυτή, ο ορισμός της «ζημίας» είναι σημαντικός όχι μόνο επειδή ενσωματώνεται στον ορισμό της «περιβαλλοντικής ζημίας», αλλά επειδή παρουσιάζει τέσσερις βασικές έννοιες που εξειδικεύονται στον αναλυτικότερο ορισμό. Ως εκ τούτου, οι κατευθυντήριες γραμμές εξετάζουν τη «ζημία» πριν να εξετάσουν άλλα στοιχεία του ορισμού της «περιβαλλοντικής ζημίας». Πλαίσιο 1: Ορισμός της «ζημίας»

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 2 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, ως «ζημία» νοείται «η μετρήσιμη δυσμενής μεταβολή φυσικού πόρου ή η μετρήσιμη υποβάθμιση υπηρεσίας συνδεδεμένης με φυσικό πόρο που μπορεί να συμβεί άμεσα ή έμμεσα».

41. Οι τέσσερις βασικές έννοιες που περιλαμβάνονται στον ορισμό της «ζημίας» είναι οι εξής: — το υλικό πεδίο των όσων επηρεάζονται, δηλαδή φυσικοί πόροι και υπηρεσίες φυσικών πόρων, — η έννοια των δυσμενών συνεπειών, δηλαδή οι δυσμενείς μεταβολές και οι υποβαθμίσεις, — το εύρος αυτών των δυσμενών συνεπειών, δηλαδή οι μετρήσιμες συνέπειες, — οι τρόποι με τους οποίους μπορούν να συμβούν αυτές οι δυσμενείς συνέπειες, δηλαδή άμεσα ή έμμεσα.

Υλικό πεδίο των φυσικών πόρων και των υπηρεσιών φυσικών πόρων

Πλαίσιο 2: Ορισμοί των «φυσικών πόρων» και της «υπηρεσίας φυσικών πόρων»

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 12 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, ως «φυσικοί πόροι» νοούνται τα «προστατευόμενα είδη και φυσικοί οικότοποι, τα ύδατα και το έδαφος». Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 13 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, ως «υπηρεσίες» και «υπηρεσίες φυσικών πόρων» νοούνται «οι λειτουργίες που επιτελούνται από έναν φυσικό πόρο προς όφελος άλλων φυσικών πόρων ή του κοινού».

42. Όσον αφορά το υλικό πεδίο, ο ορισμός της «ζημίας» αναφέρεται σε δύο έννοιες οι οποίες επίσης ορίζονται ρητά στην οδηγία, δηλαδή στους «φυσικούς πόρους» και στις «υπηρεσίες φυσικών πόρων». Ως «φυσικοί πόροι» νοούνται τρεις χωριστές κατηγορίες πόρων: τα προστατευόμενα είδη και οι φυσικοί οικότοποι· τα ύδατα· και το έδαφος. Παράλληλα, ο ορισμός των «υπηρεσιών φυσικών πόρων» αναδεικνύει τις αλληλεξαρτήσεις αυτών των διαφορετικών κατηγοριών κάνοντας αναφορά στις λειτουργίες που επιτελούν η μία για την άλλη. Ακολουθούν ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα: ένα αλατούχο έλος (τύπος φυσικού οικοτόπου) μπορεί να προστατεύει παράκτια εδάφη· τα επιφανειακά ύδατα (κατηγορία υδάτων) μπορούν να υποστηρίζουν προστατευόμενα είδη άγριων πτηνών· το έδαφος μπορεί να διηθεί ρύπους οι οποίοι διαφορετικά μπορεί να έφταναν στα υπόγεια ύδατα (κατηγορία υδάτων). Ο ορισμός των «υπηρεσιών φυσικών πόρων» αναφέρεται επίσης σε λειτουργίες των φυσικών πόρων που ωφελούν τους ανθρώπους. Ενδεικτικά, ορισμένοι φυσικοί οικότοποι, όπως οι τυρφώνες, χρησιμεύουν ως σημαντικές αποθήκες άνθρακα· ορισμένα ύδατα αποτελούν πηγή πόσιμου νερού και ορισμένα παρέχουν ιχθύς για ερασιτεχνική αλιεία· και το έδαφος είναι απαραίτητο για την παραγωγή και τη φιλοξενία τροφίμων.

Δυσμενείς συνέπειες

43. Όσον αφορά τις δυσμενείς συνέπειες, ο ορισμός της «ζημίας» αφορά, πρώτον, τη «δυσμενή μεταβολή» ενός φυσικού πόρου και, δεύτερον, την «υποβάθμιση» μιας υπηρεσίας φυσικών πόρων. Ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη ακρίβεια, αλλά είναι χρήσιμο να ληφθούν υπόψη τρεις γενικές παράμετροι: — τόσο η «δυσμενής μεταβολή» όσο και η «υποβάθμιση» έχουν δυσμενείς συνέπειες, — οι δυσμενείς αυτές συνέπειες αφορούν τόσο την κατάσταση ενός φυσικού πόρου όσο και τις επωφελείς λειτουργίες που επιτελεί ο φυσικός πόρος τόσο για άλλους φυσικούς πόρους όσο και για τους ανθρώπους. Ως εκ τούτου, στις δυσμενείς συνέπειες περιλαμβάνονται όχι μόνο οι δυσμενείς συνέπειες στις ιδιότητες ενός φυσικού πόρου, αλλά και οι δυσμενείς συνέπειες στις αλληλεξαρτήσεις και τις δυναμικές σχέσεις εντός και μεταξύ φυσικών πόρων και υπηρεσιών, δηλαδή οι λειτουργίες τις οποίες οι φυσικοί πόροι παρέχουν τόσο μεταξύ τους όσο και στο κοινό, — οι έννοιες της μεταβολής και της υποβάθμισης συνεπάγονται διαφορά μεταξύ της κατάστασης «πριν από» και της κατάστασης «μετά από» ζημιογόνο γεγονός.

Μετρήσιμες

44. Προκειμένου να έχει εφαρμογή ο ορισμός της «ζημίας», οι δυσμενείς μεταβολές και η υποβάθμιση πρέπει να είναι «μετρήσιμες». Μετρήσιμη σημαίνει ότι η ζημία πρέπει να μπορεί να ποσοτικοποιηθεί ή να εκτιμηθεί και ότι η κατάσταση πριν και μετά από ένα ζημιογόνο γεγονός πρέπει να μπορεί να συγκριθεί ουσιαστικά.

Άμεσα ή έμμεσα

45. Túrkevei Tejtermelő Kft. , το Δικαστήριο επισήμανε ότι, παρότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν συνιστά αυτή καθαυτή περιβαλλοντική ζημία, μπορεί να προκληθεί ζημία στους φυσικούς πόρους λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης Τέλος, ο ορισμός της «ζημίας» προβλέπει το ενδεχόμενο επέλευσης δυσμενών μεταβολών ή υποβάθμισης τόσο άμεσα όσο και έμμεσα. Η φράση «άμεσα ή έμμεσα» αφορά την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ ενός ζημιογόνου γεγονότος, αφενός, και συγκεκριμένων δυσμενών συνεπειών, αφετέρου. Ορισμένες φορές η αιτιώδης συνάφεια θα είναι άμεση, για παράδειγμα όταν η πράξη αποψίλωσης ενός φορέα εκμετάλλευσης καταστρέφει έναν προστατευόμενο φυσικό δασικό οικότοπο. Άλλες φορές θα είναι έμμεση, για παράδειγμα όταν οι απορρίψεις θρεπτικών ουσιών σε ένα υδατικό σύστημα οδηγούν στην υποβάθμιση ενός απομακρυσμένου προστατευόμενου υδάτινου οικοτόπου. Όσον αφορά την αλυσίδα αιτίου-αιτιατού, είναι χρήσιμο να γίνει αναφορά σε ένα μοντέλο πηγής-διαδρομής-αποδέκτη. Οι ζημιογόνοι παράγοντες που συνδέονται με μια επαγγελματική δραστηριότητα (πηγή) μπορούν να διέλθουν μέσω του αέρα, των υδάτων ή του εδάφους (διαδρομή) προτού επηρεάσουν έναν συγκεκριμένο φυσικό πόρο (αποδέκτης). Στην υπόθεση C-129/16,, το Δικαστήριο επισήμανε ότι, παρότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν συνιστά αυτή καθαυτή περιβαλλοντική ζημία, μπορεί να προκληθεί ζημία στους φυσικούς πόρους λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ( 78 ) . Ένα ζημιογόνο γεγονός μπορεί να διαχωριστεί από τις δυσμενείς συνέπειες τις οποίες προκαλεί από άποψη χρόνου (π.χ. ο φυσικός πόρος υφίσταται καθυστερημένη αντίδραση) ή χώρου (π.χ. ο φυσικός πόρος υφίσταται δυσμενείς συνέπειες σε τοποθεσία που απέχει από την τοποθεσία στην οποία συνέβη το ζημιογόνο γεγονός) ή από την άποψη των σχετικών φυσικών πόρων (π.χ. πράξη που συνίσταται στη χρήση τοξικής ουσίας στο έδαφος προκαλεί τον θάνατο προστατευόμενου είδους). Η αντίληψη ότι οι δυσμενείς συνέπειες μπορούν να προκύψουν έμμεσα συνδέεται επίσης με τις λειτουργίες τις οποίες παρέχουν οι φυσικοί πόροι μεταξύ τους.

4. ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΖΗΜΙΑΣ»

46. Ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» ενσωματώνει και εξειδικεύει τον ορισμό της «ζημίας». Καταρχάς, όσον αφορά το υλικό και γεωγραφικό πεδίο, διαχωρίζει και διαιρεί τις τρεις κατηγορίες «φυσικών πόρων» που περιλαμβάνονται στον ορισμό της «ζημίας», δηλαδή τα προστατευόμενα είδη και τους φυσικούς οικοτόπους· τα ύδατα· και το έδαφος. Επιπλέον, για τις δύο πρώτες κατηγορίες φυσικών πόρων, περιλαμβάνει ορισμένες λεπτομέρειες που βοηθούν στον προσδιορισμό του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής των υποχρεώσεων που απορρέουν από την οδηγία. Δεύτερον, στο πλαίσιο καθεμιάς από τις κατηγορίες φυσικών πόρων, οι σχετικές δυσμενείς συνέπειες περιγράφονται λεπτομερέστερα με αναφορά σε ορισμένες έννοιες (οι οποίες στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αποκαλούνται «έννοιες αναφοράς»). Τρίτον, περιλαμβάνεται η έννοια της σημασίας για τον περαιτέρω προσδιορισμό του εύρους των δυσμενών συνεπειών που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Ένα τέταρτο σημείο που πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ο ορισμός της περιβαλλοντικής ζημίας δεν αποκλείει το ενδεχόμενο συνύπαρξης και των τριών υποκατηγοριών ζημίας των φυσικών πόρων. Πλαίσιο 3: Ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας»

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 1 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη (79), ως «περιβαλλοντική ζημία» νοείται: «α) Ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων, ήτοι οποιαδήποτε ζημία έχει σημαντικά δυσμενείς συνέπειες για την επίτευξη ή τη συντήρηση της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης αυτών των οικοτόπων ή ειδών. Η σημασία αυτών των συνεπειών πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με την αρχική κατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα I. Η ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων δεν καλύπτει τις δυσμενείς συνέπειες που είχαν προσδιορισθεί εκ των προτέρων και που προήλθαν από πράξη φορέα εκμετάλλευσης ο οποίος είχε εξουσιοδοτηθεί ρητά από τις αρμόδιες αρχές, σύμφωνα με τις διατάξεις εφαρμογής του άρθρου 6, παράγραφοι 3 και 4 ή του άρθρου 16 της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ ή του άρθρου 9 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ ή, όταν πρόκειται για οικοτόπους και είδη που δεν καλύπτονται από το κοινοτικό δίκαιο, σύμφωνα με ισοδύναμες διατάξεις του εθνικού δικαίου για την προστασία της φύσης. β) “Ζημία των υδάτων”, ήτοι οποιαδήποτε ζημία επηρεάζει δυσμενώς σε σημαντικό βαθμό: i) την οικολογική, χημική ή ποσοτική κατάσταση ή το οικολογικό δυναμικό, όπως ορίζει η οδηγία 2000/60/ΕΚ, των συγκεκριμένων υδάτων, εξαιρουμένων των δυσμενών επιπτώσεων στις οποίες εφαρμόζεται το άρθρο 4 παράγραφος 7 της εν λόγω οδηγίας, ή ii) την περιβαλλοντική κατάσταση των συγκεκριμένων θαλάσσιων υδάτων, όπως ορίζει η οδηγία 2008/56/ΕΚ, στον βαθμό που συγκεκριμένες πτυχές της περιβαλλοντικής κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος δεν καλύπτονται ήδη από την οδηγία 2000/60/ΕΚ (80). γ) Ζημία του εδάφους, ήτοι οιαδήποτε ρύπανση του εδάφους η οποία δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο δυσμενών συνεπειών για την ανθρώπινη υγεία, ως αποτέλεσμα της άμεσης ή έμμεσης εισαγωγής εντός του εδάφους, επί του εδάφους ή στο υπέδαφος, ουσιών, παρασκευασμάτων, οργανισμών ή μικροοργανισμών.»

Υλικό και γεωγραφικό πεδίο κάθε φυσικού πόρου

47. Λόγω του βαθμού διαίρεσης του υλικού πεδίου, η κοινή ερμηνεία της «περιβαλλοντικής ζημίας» απαιτεί λεπτομερή ανάλυση κάθε κατηγορίας φυσικών πόρων. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνεται το γεωγραφικό εύρος κάθε κατηγορίας πόρων. Σχόλια σχετικά με το υλικό και το γεωγραφικό πεδίο παρέχονται στις επόμενες ενότητες των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών.

Έννοιες αναφοράς για τις δυσμενείς συνέπειες

48. Και για τις τρεις κατηγορίες φυσικών πόρων, ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» χρησιμοποιεί μια έννοια αναφοράς για τον προσδιορισμό της σημασίας των δυσμενών συνεπειών. Για τα προστατευόμενα είδη και τους φυσικούς οικοτόπους, η έννοια αναφοράς είναι η ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης των εν λόγω ειδών και οικοτόπων. Όσον αφορά τα ύδατα, η έννοια αναφοράς είναι η οικολογική, χημική ή ποσοτική κατάσταση ή το οικολογικό δυναμικό των υδάτων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και η περιβαλλοντική κατάσταση των θαλάσσιων υδάτων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική, οι οποίες έχουν διαφορετικές διαστάσεις. Όσον αφορά το έδαφος, η έννοια αναφοράς είναι οι κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία. Η λειτουργία αυτών των εννοιών αναφοράς είναι να παρέχουν παραμέτρους και κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να εξεταστεί η συνάφεια των δυσμενών συνεπειών. Οι έννοιες παρέχουν στοιχεία βάσει των οποίων πρέπει να μετρώνται οι δυσμενείς συνέπειες. Οι έννοιες αναλύονται λεπτομερέστερα στις ενότητες των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών που αφορούν τις συγκεκριμένες κατηγορίες ζημίας των φυσικών πόρων.

Η αξιολόγηση της σημασίας

49. Οι έννοιες αναφοράς προσδιορίζουν τα είδη των δυσμενών συνεπειών που καλύπτονται από την οδηγία. Ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» περιλαμβάνει έναν περαιτέρω προσδιορισμό: οι λέξεις «σημαντικά» και «σοβαρό» και η φράση «σε σημαντικό βαθμό» χρησιμοποιούνται για κάθε κατηγορία φυσικών πόρων και η οδηγία απαιτεί τη λήψη προληπτικών μέτρων, την άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων ή τη λήψη μέτρων αποκατάστασης μόνο εφόσον οι δυσμενείς συνέπειες αξιολογούνται ως σημαντικές από την άποψη των αναφερόμενων εννοιών αναφοράς.

50. Μεταξύ των νομοθετικών πράξεων της Ένωσης για το περιβάλλον, η απαίτηση αξιολόγησης της σημασίας δεν απαντάται μόνο στην οδηγία σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη. Η εν λόγω απαίτηση περιλαμβάνεται επίσης, για παράδειγμα, στην οδηγία για τους οικοτόπους ( 81 ) και βρίσκεται στο επίκεντρο της οδηγίας 2011/92/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2011, για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημόσιων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον ( 82 ) (στο εξής: οδηγία για την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων). Ωστόσο, η αξιολόγηση της σημασίας σύμφωνα με την οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη είναι sui generis.

51. Στο πλαίσιο της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, για μια κοινή ερμηνεία της αξιολόγησης της σημασίας θα μπορούσε να είναι επωφελής η συνεκτίμηση των εξής: — περιστάσεις υπό τις οποίες προκύπτει η ανάγκη αξιολόγησης της σημασίας, — σκοποί της αξιολόγησης της σημασίας, — νομικές ευθύνες όσον αφορά τη διενέργεια της αξιολόγησης, — πλαίσιο ή πλαίσια διενέργειας της αξιολόγησης, — εστίαση της αξιολόγησης, — διενέργεια της αξιολόγησης, — καθορισμός της σημασίας.

Περιστάσεις

52. Όπως αναφέρεται στην ενότητα 2 των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών, τα ζημιογόνα γεγονότα, οι ζημιογόνοι παράγοντες, οι σχετικές επαγγελματικές δραστηριότητες, η συμπεριφορά των φορέων εκμετάλλευσης και η φύση της αιτιώδους συνάφειας μπορεί να διαφέρουν σημαντικά στο σύνολό τους. Η αξιολόγηση της σημασίας θα πρέπει να μπορεί να προσαρμοστεί σε όλες αυτές τις μεταβλητές. Για παράδειγμα, ένα μεμονωμένο ατύχημα θα δημιουργήσει ένα διαφορετικό σύνολο προκλήσεων για μια εργασία που βρίσκεται σε εξέλιξη, όπως αυτή που αποτελεί αντικείμενο της υπόθεσης C-529/15, Folk .

Σκοποί

53. Η αξιολόγηση της σημασίας των δυσμενών συνεπειών δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Πραγματοποιείται με σκοπό να προσδιοριστεί αν οι δυσμενείς συνέπειες απαιτούν: — προληπτικά μέτρα, — άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων και/ή — μέτρα αποκατάστασης.

54. Οι τρεις αυτοί σκοποί είναι διακριτοί και, ανάλογα με τις περιστάσεις, ορισμένοι μπορεί να είναι συναφείς ενώ άλλοι όχι. Για παράδειγμα, σε περιπτώσεις επικείμενης απειλής, μοναδικός σκοπός της αξιολόγησης θα είναι η πρόληψη ζημιογόνου γεγονότος. Σε περιπτώσεις στις οποίες έχει ήδη συμβεί ζημιογόνο γεγονός, ενδέχεται να απαιτείται ή να μην απαιτείται άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων. Για παράδειγμα, η εν λόγω άμεση διαχείριση μπορεί να μην είναι πλέον δυνατή όταν οι ζημιογόνοι παράγοντες έχουν ήδη προκαλέσει δυσμενείς επιπτώσεις και έχουν εξαντληθεί. Και οι τρεις σκοποί μπορούν, ασφαλώς, να καταστούν διαδοχικά συναφείς, για παράδειγμα όταν η επικείμενη απειλή ζημιογόνου γεγονότος καθίσταται πραγματικό ζημιογόνο γεγονός που απαιτεί άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων, καθώς και λήψη επακόλουθων μέτρων αποκατάστασης. Ως εκ τούτου, η αξιολόγηση της σημασίας θα πρέπει να προσαρμόζεται στους σκοπούς που είναι συναφείς για τις συγκεκριμένες περιστάσεις που έχουν προκύψει.

55. Οι σκοποί της πρόληψης και της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων σχετίζονται με δυνητικούς ή πραγματικούς ζημιογόνους παράγοντες. Οι σκοποί αυτοί αντικατοπτρίζουν τις αρχές της Συνθήκης σχετικά με την πρόληψη και την επανόρθωση στην πηγή. Όπως προαναφέρθηκε, εξαρτώνται από τον παράγοντα του χρόνου.

56. Folk Ο σκοπός του προσδιορισμού της ανάγκης λήψης μέτρων αποκατάστασης συνδέεται στενά με τις ειδικές απαιτήσεις της οδηγίας σχετικά με τα μέτρα αποκατάστασης, που περιγράφονται λεπτομερώς στο παράρτημα ΙΙ. Στην περίπτωση ζημίας προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων, καθώς και ζημίας των υδάτων, τα μέτρα αποκατάστασης αποσκοπούν στην επαναφορά του περιβάλλοντος στην αρχική του κατάσταση (βλ. πλαίσιο 4 κατωτέρω) μέσω πρωτογενούς, συμπληρωματικής και αντισταθμιστικής αποκατάστασης, όροι οι οποίοι ορίζονται στο σύνολό τους. Όπως παρατηρείται, οι απαιτήσεις αυτές επικεντρώνονται στο περιβάλλον που έχει επηρεαστεί δυσμενώς και όχι στους ζημιογόνους παράγοντες —αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί η περαιτέρω διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων, όπως αναφέρεται στην υπόθεση ( 83 ) . Στην περίπτωση ζημίας του εδάφους, τα μέτρα αποκατάστασης αποσκοπούν στην περαιτέρω διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων, εάν οι παράγοντες αυτοί εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία ακόμη και μετά την επίτευξη του προαναφερόμενου δεύτερου στόχου. Πλαίσιο 4: Ορισμός της «αρχικής κατάστασης»

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 14 της οδηγίας, ως «αρχική κατάσταση» νοείται «η κατάσταση που θα επικρατούσε κατά τη στιγμή της ζημίας των φυσικών πόρων και των υπηρεσιών εάν δεν είχε συμβεί η περιβαλλοντική ζημία, υπολογιζόμενη με βάση τις καλύτερες διαθέσιμες πληροφορίες».

Καθήκοντα των ενδιαφερομένων

57. Όπως αναφέρεται στην παράγραφο 29, η αρμόδια αρχή είναι υπεύθυνη για την αξιολόγηση της σημασίας. Η αιτιολογική σκέψη 24 της οδηγίας ορίζει τα εξής: «Οι αρμόδιες αρχές θα πρέπει να διεκπεραιώνουν οι ίδιες ορισμένα καθήκοντα που συνεπάγονται κατάλληλη διοικητική διακριτική ευχέρεια, και συγκεκριμένα, το καθήκον αξιολόγησης του μεγέθους της ζημίας και του καθορισμού των μέτρων αποκατάστασης τα οποία θα πρέπει να ληφθούν.»

58. Ωστόσο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι φορείς εκμετάλλευσης φέρουν την ευθύνη για την άμεση πρόληψη ζημιογόνων γεγονότων και την άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων. Οι ευθύνες αυτές συνεπάγονται ότι οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει να αναγνωρίζουν ανεξάρτητα τους ζημιογόνους παράγοντες που συνδέονται με τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες και να τους αντιμετωπίζουν προδραστικά. Επιπλέον, οι σχετικές διατάξεις της οδηγίας υποδεικνύουν ότι η αξιολόγηση της σημασίας θα πρέπει να πραγματοποιείται στο πλαίσιο μιας δυναμικής σχέσης μεταξύ του φορέα εκμετάλλευσης και της αρμόδιας αρχής, όπου ο πρώτος υποχρεούται να παρέχει ενεργά πληροφορίες και να σέβεται τις οδηγίες της αρμόδιας αρχής ( 84 ) . Στις εν λόγω οδηγίες μπορεί να περιλαμβάνεται η οδηγία προς τον φορέα εκμετάλλευσης να διενεργήσει τη δική του αξιολόγηση και να παράσχει κάθε πληροφορία και στοιχείο που είναι απαραίτητο ( 85 ) . Αυτή η δυναμική σχέση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν έχουν ήδη επέλθει δυσμενείς συνέπειες και είναι αναγκαίο να ληφθούν μέτρα αποκατάστασης.

59. Η αξιολόγηση της σημασίας μπορεί να διενεργηθεί σε περιπτώσεις στις οποίες υπάρχουν ενδιαφερόμενα μέρη εκτός της αρμόδιας αρχής και του φορέα εκμετάλλευσης. Ειδικότερα, η αρμόδια αρχή πρέπει να εκπληρώσει διάφορα νομικά καθήκοντα όσον αφορά μια έγκυρη αίτηση για ανάληψη δράσης ( 86 )

60. Όταν η περιβαλλοντική ζημία επηρεάζει ή ενδέχεται να επηρεάσει πλείονα κράτη μέλη, τα οικεία κράτη μέλη έχουν καθήκοντα συνεργασίας τα οποία είναι σημαντικά για την αξιολόγηση της σημασίας ( 87 )

Πλαίσιο

61. Οι κατηγορίες φυσικών πόρων που είναι συναφείς και οι αντίστοιχες έννοιες αναφοράς καθορίζουν τα στοιχεία που πρέπει να αξιολογηθούν. Για παράδειγμα, σε περίπτωση ζημίας προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων πρέπει να ληφθούν υπόψη στοιχεία που είναι αρκετά διαφορετικά σε σύγκριση με την περίπτωση ζημίας του εδάφους. Τα συγκεκριμένα αυτά στοιχεία εξετάζονται αναλυτικότερα στις επόμενες ενότητες των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών.

Εστίαση της αξιολόγησης

62. Η εστίαση της αξιολόγησης θα πρέπει να ποικίλλει ανάλογα με τις σχετικές περιστάσεις, τους σκοπούς και το πλαίσιο.

63. Από τον ορισμό της «ζημίας» προκύπτει ότι οι δυσμενείς συνέπειες περιλαμβάνουν μεταβολές και υποβαθμίσεις που πρέπει να είναι μετρήσιμες, ενώ από τον ορισμό της «περιβαλλοντικής ζημίας» προκύπτει ότι οι εν λόγω μεταβολές και υποβαθμίσεις πρέπει να συνδέονται με τις έννοιες αναφοράς.

64. πριν από την επέλευση του ζημιογόνου γεγονότος με την κατάστασή τους μετά την επέλευση του γεγονότος (προφανώς, όσον αφορά την κατάσταση μετά την επέλευση, η σύγκριση αυτή θα είναι θεωρητική στην περίπτωση επικείμενης απειλής, δεδομένου ότι η επικείμενη απειλή δεν θα έχει ακόμη υλοποιηθεί ως ζημία). Η σύγκριση περιλαμβάνει δύο διαφορετικές μορφές ποσοτικού προσδιορισμού ή εκτίμησης, από τις οποίες η μία επικεντρώνεται στην κατάσταση πριν από το ζημιογόνο γεγονός και η άλλη στην κατάσταση μετά το ζημιογόνο γεγονός Raffinerie Mediterranee (ERG) SpA κ.λπ. ( 89 ). Η μέτρηση συνίσταται στη σύγκριση της κατάστασης των φυσικών πόρων και υπηρεσιώναπό την επέλευση του ζημιογόνου γεγονότος με την κατάστασή τουςτην επέλευση του γεγονότος (προφανώς, όσον αφορά την κατάστασητην επέλευση, η σύγκριση αυτή θα είναι θεωρητική στην περίπτωση επικείμενης απειλής, δεδομένου ότι η επικείμενη απειλή δεν θα έχει ακόμη υλοποιηθεί ως ζημία). Η σύγκριση περιλαμβάνειδιαφορετικές μορφές ποσοτικού προσδιορισμού ή εκτίμησης, από τις οποίες η μία επικεντρώνεται στην κατάσταση πριν από το ζημιογόνο γεγονός και η άλλη στην κατάσταση μετά το ζημιογόνο γεγονός ( 88 ) . Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, παρότι είναι σημαντική τόσο για την προληπτική δράση όσο και για τη δράση αποκατάστασης, η αξιολόγηση θα πρέπει να αντιμετωπίζεται διαφορετικά ανάλογα με το αν ο παράγοντας του χρόνου είναι καθοριστικός για τη δράση. Όταν ο παράγοντας του χρόνου είναι καθοριστικός, η αξιολόγηση θα πρέπει να διενεργείται βάσει ταχείας κρίσης με βάση υφιστάμενες και άμεσα προσβάσιμες πληροφορίες —συχνά γενικού χαρακτήρα. Η διαφοροποιημένη αυτή προσέγγιση υποστηρίζεται στην υπόθεση C-378/08,

65. Όσον αφορά τη μέτρηση της προηγούμενης κατάστασης, εφαρμόζεται η έννοια της αρχικής κατάστασης (βλ. πλαίσιο 4 ανωτέρω). Παρότι η αρχική κατάσταση μπορεί να είναι σταθερή, είναι πιθανό να διαφοροποιείται με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, η κατάσταση μπορεί να παρουσιάζει τακτικές ή προβλέψιμες διακυμάνσεις (για παράδειγμα, στην περίπτωση μιας πλημμυρικής περιοχής ή μιας εποχιακής λίμνης, όπως το turlough ( 90 ) ), ή η έκταση του οικοτόπου ή του πληθυσμού ενός πληττόμενου είδους μπορεί ήδη να αυξάνεται ή να μειώνεται.

66. Όσον αφορά τη μεταβολή ή την υποβάθμιση, η μέτρηση συνίσταται στη διαφορά μεταξύ της κατάστασης του φυσικού πόρου ή της υπηρεσίας μετά την επέλευση του ζημιογόνου γεγονότος και της αρχικής κατάστασης. Επομένως, η κατάσταση μετά το ζημιογόνο γεγονός πρέπει να είναι επίσης γνωστή.

67. Η διαφορά μεταξύ της αρχικής κατάστασης και της κατάστασης μετά το ζημιογόνο γεγονός μπορεί να είναι ασταθής, καθώς οι ζημιογόνοι παράγοντες εξακολουθούν να προκαλούν δυσμενείς συνέπειες και το μέγεθος αυτών των δυσμενών συνεπειών αυξάνεται. Από τον σκοπό της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων συνάγεται ότι η αξιολόγηση της σημασίας θα πρέπει επίσης να καλύπτει τους ζημιογόνους παράγοντες που προκαλούν τις δυσμενείς επιπτώσεις.

Διενέργεια της αξιολόγησης·

68. Ανάλογα με το ποιοι σκοποί είναι συναφείς για τις περιστάσεις που προκύπτουν, η αξιολόγηση της σημασίας των μεταβολών του φυσικού πόρου μπορεί να περιλαμβάνει διάφορα στάδια και εξέταση διαφόρων ειδών πληροφοριών ( 91 )

69. Όταν απαιτούνται προληπτικά μέτρα σε σχέση με επικείμενη απειλή, ο φορέας εκμετάλλευσης —και, εφόσον απαιτείται, η αρμόδια αρχή— θα πρέπει να αναγνωρίζει τους δυνητικούς ζημιογόνους παράγοντες που συνδέονται με την επαγγελματική δραστηριότητα και να διασφαλίζει αμελλητί ότι οι παράγοντες αυτοί δεν προκαλούν σημαντικές δυσμενείς συνέπειες στους σχετικούς φυσικούς πόρους ούτε υποβαθμίζουν τυχόν υπηρεσίες φυσικών πόρων.

70. Ομοίως, όταν οι ζημιογόνοι παράγοντες απαιτούν άμεση διαχείριση, ο φορέας εκμετάλλευσης —και, κατά περίπτωση, η αρμόδια αρχή— θα πρέπει να αναγνωρίζει τους ζημιογόνους παράγοντες που συνδέονται με την επαγγελματική δραστηριότητα και να εξασφαλίζει ταχείες παρεμβάσεις για τη διαχείρισή τους, ώστε να διαρραγεί η αιτιώδης συνάφεια όσον αφορά τις σημαντικές δυσμενείς συνέπειες για τους σχετικούς φυσικούς πόρους ή την υποβάθμιση των υπηρεσιών φυσικών πόρων.

71. Για τους σκοπούς των προληπτικών μέτρων και της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων, η ανάγκη για ταχεία αξιολόγηση σημαίνει ότι η αξιολόγηση θα πρέπει να βασίζεται σε άμεσα διαθέσιμες πληροφορίες και ότι τα σχετικά συμπεράσματα θα πρέπει να συνάγονται βάσει αυτών. Οι γενικές πληροφορίες σχετικά με τη φύση των ζημιογόνων παραγόντων και την έκθεση ενός φυσικού πόρου στις δυσμενείς συνέπειές τους έχουν συχνά καίρια σημασία, δεδομένου ότι ενδέχεται να μην υπάρχουν περιθώρια αναμονής για ειδικά ανά τοποθεσία στοιχεία. Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι αναγκαία η εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης ( 92 )

72. Όταν απαιτούνται μέτρα αποκατάστασης, ενδείκνυται μια πιο εμπεριστατωμένη αξιολόγηση, η οποία θα πρέπει να εξαρτάται λιγότερο από τον παράγοντα του χρόνου. Θα πρέπει, ωστόσο, να είναι έγκαιρη, δεδομένου ότι ο χρόνος αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα όσον αφορά τα μέτρα αποκατάστασης που περιγράφονται στο παράρτημα II ( 93 )

73. Όσον αφορά ειδικότερα τα μέτρα αποκατάστασης, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο, όπως προκύπτει από την παράγραφο 20, να υπάρχει χρονική υστέρηση μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της πρώτης ευκαιρίας για αξιολόγηση της σοβαρότητάς του. Ωστόσο, με την επιφύλαξη των διατάξεων της οδηγίας σχετικά με το χρονικό πεδίο εφαρμογής (όπως αναφέρονται στην παράγραφο 24 ανωτέρω), η ύπαρξη χρονικής υστέρησης δεν αποτελεί λόγο μη διενέργειας της αξιολόγησης, ιδίως όταν το ζημιογόνο γεγονός έχει διαρκείς δυσμενείς επιπτώσεις.

74. Οι περιστάσεις που στοιχειοθετούν πιθανή ευθύνη βάσει της οδηγίας ενδέχεται επίσης να απαιτούν εκτίμηση για την αντιμετώπιση κανονιστικής παράλειψης σε σχέση με άλλη περιβαλλοντική νομοθετική πράξη, όπως η οδηγία για την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων ή η οδηγία για τους οικοτόπους ( 94 ) . Η αξιολόγηση της σημασίας στο πλαίσιο της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη δεν θα πρέπει, ωστόσο, να συγχέεται με —ή να υπόκειται σε— μορφές αξιολόγησης που απαιτούνται για την αντιμετώπιση κανονιστικής παράλειψης. Κάθε κοινή διαδικασία (όπως η εκ των υστέρων εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων) για τη διόρθωση τόσο μιας κανονιστικής παράλειψης (όπως η μη διενέργεια απαιτούμενης προηγούμενης εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων) όσο και μιας αξιολόγησης της σημασίας των μεταβολών ενός φυσικού πόρου βάσει της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη πρέπει να είναι σύμφωνη με τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής.

Καθορισμός της σημασίας

75. Η σημασία πρέπει να καθορίζεται με βάση τους σκοπούς που πρέπει να εκπληρωθούν. Λαμβανομένου υπόψη του ορισμού της «αρχικής κατάστασης», πρέπει να καθορίζεται σε σχέση με την πραγματική φυσική περιοχή του εδάφους ή των υδάτων ή (στην περίπτωση των προστατευόμενων ειδών) τους πραγματικούς πληθυσμούς που επηρεάζονται ή κινδυνεύουν να επηρεαστούν δυσμενώς, λαμβανομένων υπόψη τυχόν προϋπαρχόντων εγγενών χαρακτηριστικών ή δυναμικών παραγόντων που ενδέχεται να επηρέασαν τους σχετικούς φυσικούς πόρους ανεξάρτητα από το ζημιογόνο γεγονός.

76. Naturschutzbund Deutschland — Landesverband Schleswig-Holstein eV , το Δικαστήριο αποφάνθηκε ως εξής: «Από τη χρήση του επιρρήματος «σημαντικά» στο άρθρο 2, σημείο 1, στοιχείο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2004/35 προκύπτει ότι μόνον η ζημία με ορισμένη βαρύτητα, η οποία χαρακτηρίζεται ως «σημαντική ζημία» στο παράρτημα I της οδηγίας, μπορεί να θεωρηθεί ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων και, ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση να αξιολογείται η σημασία των συνεπειών της εκάστοτε ζημίας» Όσον αφορά τη λέξη «σημαντικά», στην υπόθεση C-297/19,, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ως εξής: «Από τη χρήση του επιρρήματος «σημαντικά» στο άρθρο 2, σημείο 1, στοιχείο 3, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2004/35 προκύπτει ότι μόνον η ζημία με ορισμένη βαρύτητα, η οποία χαρακτηρίζεται ως «σημαντική ζημία» στο παράρτημα I της οδηγίας, μπορεί να θεωρηθεί ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων και, ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση να αξιολογείται η σημασία των συνεπειών της εκάστοτε ζημίας» ( 95 ) . Από την εν λόγω υπόθεση προκύπτει ότι το τι είναι «σημαντικό» αποτελεί ζήτημα που άπτεται εντέλει του ενωσιακού δικαίου. Όσον αφορά τη «ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων», το παράρτημα I της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη ορίζει ότι «oι σημαντικά δυσμενείς μεταβολές σε σχέση με την αρχική κατάσταση θα πρέπει να καθορίζονται βάσει μετρήσιμων δεδομένων, όπως:». Επομένως, από το χωρίο της υπόθεσης C-297/19 που παρατίθεται ανωτέρω προκύπτει επίσης ότι, για τη συγκεκριμένη κατηγορία περιβαλλοντικής ζημίας, ο καθορισμός της σημασίας αποτελεί ζήτημα αντικειμενικής, τεχνικής αξιολόγησης βάσει μετρήσιμων δεδομένων. Συνάγεται ότι το ίδιο ισχύει και για τις άλλες κατηγορίες περιβαλλοντικής ζημίας που προβλέπονται στην οδηγία.

77. Από τα ανωτέρω συνάγεται επίσης ότι η εφαρμογή της οδηγίας δεν μπορεί να αποκλειστεί βάσει αυθαίρετων, υποκειμενικών απόψεων ως προς το τι είναι σημαντικό ή βάσει επίκλησης κοινωνικοοικονομικών ζητημάτων που δεν καλύπτονται από την οδηγία στο πλαίσιο της αξιολόγησης και του καθορισμού της σημασίας. Ωστόσο, κατά περίπτωση, μπορεί να χρησιμοποιηθεί το φάσμα των αποκλεισμών, των εξαιρέσεων ( 96 ) και των μέσων άμυνας ( 97 ) που προβλέπονται στην οδηγία για την αντιμετώπιση κοινωνικοοικονομικών ζητημάτων ή των εκτιμήσεων αναλογικότητας που είναι εγγενείς στην οδηγία ( 98 )

78. Η σημασία των συνεπειών δεν εξαρτάται κατ’ ανάγκη από την παρουσία τους σε μεγάλη κλίμακα. Στην υπόθεση C-392/96, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, το Δικαστήριο επισήμανε τα εξής σε σχέση με την οδηγία για την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων: «Συγκεκριμένα, ένα σχέδιο περιορισμένων έστω διαστάσεων μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, όταν αφορά μια τοποθεσία όπου οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που περιγράφονται στο άρθρο 3 της οδηγίας, όπως είναι η πανίδα και χλωρίδα, το έδαφος, τα ύδατα, το κλίμα ή η πολιτιστική κληρονομιά, επηρεάζονται από την παραμικρή τροποποίηση». Το ίδιο σκεπτικό μπορεί να θεωρηθεί ότι ισχύει και στο πλαίσιο της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη.

79. Όσον αφορά τον σκοπό της εξασφάλισης της λήψης προληπτικών μέτρων, η σημασία θα σχετίζεται με την αποφυγή ζημιογόνων παραγόντων που προκαλούν δυσμενείς συνέπειες για συγκεκριμένες περιοχές ή πληθυσμούς. Το ίδιο ισχύει για τον σκοπό της εξασφάλισης της άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων. Οι δυσμενείς συνέπειες θα είναι αυτές που αναφέρονται στις παραγράφους 82 και 83 κατωτέρω. Ο καθορισμός θα πρέπει να βασίζεται στο κατά πόσον οι ζημιογόνοι παράγοντες είναι πιθανό να προκαλέσουν ορισμένες ή όλες αυτές τις δυσμενείς συνέπειες.

80. μην λάβει ή να μην απαιτήσει προληπτικά μέτρα ή άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων, η απόφασή του/της θα πρέπει να βασίζεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχει, από επιστημονική άποψη, εύλογη αμφιβολία ως προς την απουσία μετρήσιμων δυσμενών συνεπειών για έναν φυσικό πόρο Η οδηγία υπόκειται σε ερμηνεία σύμφωνα με τις ερμηνευτικές μεθόδους του Δικαστηρίου και υπό το πρίσμα σχετικών νομικών αρχών, όπως η αρχή της προφύλαξης ( 99 ) (βλ. επίσης παράγραφο 8 ανωτέρω). Σύμφωνα με την αρχή της προφύλαξης, δεν απαιτείται επιστημονική βεβαιότητα ότι θα προκύψουν μετρήσιμες δυσμενείς συνέπειες. Αρκεί η εύλογη πεποίθηση. Επιπλέον, εάν ο φορέας εκμετάλλευσης ή η αρμόδια αρχή αποφασίσει ναλάβει ή να μην απαιτήσει προληπτικά μέτρα ή άμεση διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων, η απόφασή του/της θα πρέπει να βασίζεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχει, από επιστημονική άποψη, εύλογη αμφιβολία ως προς την απουσία μετρήσιμων δυσμενών συνεπειών για έναν φυσικό πόρο ( 100 )

81. Σε περίπτωση καθορισμού της σημασίας για σκοπούς λήψης προληπτικών μέτρων και άμεσης διαχείρισης των ζημιογόνων παραγόντων, το ερώτημα που τίθεται είναι ποια προληπτικά μέτρα και τι είδους διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων θα είναι αναγκαία και πρόσφορα. Τα μέτρα και η διαχείριση θα πρέπει να αποσκοπούν στη διακοπή ή στη διάσπαση οποιασδήποτε αιτιώδους συνάφειας που προκύπτει από τους ζημιογόνους παράγοντες, η οποία θα μπορούσε έχει —ή έχει ήδη— δυσμενείς συνέπειες για τους φυσικούς πόρους όπως αυτές που αναφέρονται στις παραγράφους 82 και 83 κατωτέρω. Από την υπόθεση Folk προκύπτει ότι υφιστάμενη άδεια όσον αφορά τους ζημιογόνους παράγοντες δεν απαλλάσσει κατ’ ανάγκη τον φορέα εκμετάλλευσης από την ανάγκη παρέμβασης. Στον βαθμό που η οδηγία επιτρέπει την επίκληση υφιστάμενης άδειας, πρέπει να πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις. Επιπλέον, η μη εκπλήρωση των σχετικών απαιτήσεων της άδειας ή άλλων κανονιστικών απαιτήσεων είναι πιθανό να αποτελέσει από μόνη της ισχυρή ένδειξη της ανάγκης εφαρμογής προληπτικών μέτρων και μέτρων για τη διαχείριση των ζημιογόνων παραγόντων βάσει της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι είναι πιθανό να αποδειχθεί ότι οι σχετικοί ζημιογόνοι παράγοντες δεν έχουν τεθεί υπό τον βαθμό ελέγχου τον οποίο θα εξασφάλιζε η εκπλήρωση των κανονιστικών απαιτήσεων και, ως εκ τούτου, είναι πιθανότερο οι εν λόγω παράγοντες να προκαλέσουν δυσμενείς συνέπειες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.

82. Όσον αφορά τον σκοπό του προσδιορισμού της ανάγκης λήψης μέτρων αποκατάστασης, οι διατάξεις του παραρτήματος ΙΙ σχετικά με τη ζημία προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων και τη ζημία των υδάτων υποδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να καθορίζεται η σημασία και να εξάγονται πορίσματα σχετικά με την υποβάθμιση των υπηρεσιών όσον αφορά τους συγκεκριμένους φυσικούς πόρους. Όλα τα ακόλουθα στοιχεία πρέπει να εξετάζονται υπό το πρίσμα των σχετικών εννοιών αναφοράς και της έννοιας της υποβάθμισης των υπηρεσιών: μετρήσιμη μόνιμη απώλεια περιοχής, τμήματος περιοχής, πληθυσμού ή τμήματος πληθυσμού ( 101 ) · μετρήσιμη υποβάθμιση μιας περιοχής, τμήματος περιοχής ή των συνθηκών διαβίωσης ενός πληθυσμού ή τμήματος πληθυσμού, η οποία, ωστόσο, είναι δυνατόν να αποκατασταθεί ( 102 ) · μετρήσιμη απώλεια υπηρεσιών που παρέχονται από τις πληττόμενες περιοχές ή τους πληττόμενους πληθυσμούς ( 103 ) · και το μετρήσιμο χρονικό κενό που θα προέκυπτε πριν από την αποκατάσταση της αρχικής κατάστασης εφόσον είναι δυνατή η αποκατάσταση ( 104 ) . Οι δυσμενείς συνέπειες για τον πόρο θα είναι σημαντικές αν υπάρχει μετρήσιμη απώλεια ή υποβάθμιση σε σχέση με μια περιοχή ή έναν πληθυσμό. Όσον αφορά τις συναφείς υπηρεσίες, πρέπει να υπάρχει μετρήσιμη απώλεια των υπηρεσιών τις οποίες παρέχουν οι συγκεκριμένοι φυσικοί πόροι.

83. Όσον αφορά τη ζημία του εδάφους, από τις διατάξεις του παραρτήματος ΙΙ προκύπτει ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τουλάχιστον τα ακόλουθα: η παρουσία, ο τύπος και η συγκέντρωση των σχετικών ρύπων, οι κίνδυνοί τους και η πιθανότητα διασποράς τους· τα χαρακτηριστικά και η λειτουργία του εδάφους· και η τρέχουσα και η εγκεκριμένη μελλοντική χρήση του εδάφους που ρυπάνθηκε. Ο κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία θα είναι σημαντικός εάν, στο συγκεκριμένο τοπικό περιβάλλον, υπάρχει μετρήσιμη μεταβολή στο επίπεδο της άμεσης ή έμμεσης επιβλαβούς έκθεσης των ανθρώπων σε ρύπους που μπορούν να συνδεθούν αιτιωδώς με επαγγελματική δραστηριότητα του παραρτήματος ΙΙΙ. Έμμεση έκθεση μπορεί να προκύψει εάν το έδαφος που ρυπάνθηκε παρέχει υπηρεσίες σε άλλους φυσικούς πόρους, για παράδειγμα εάν φιλτράρει ρυπαντές που ενδέχεται να φτάσουν στα ύδατα ή εάν υπάρχει διασπορά ρύπων μέσω του εδάφους, του αέρα ή των υδάτων.

Συνδυασμοί διαφόρων κατηγοριών περιβαλλοντικής ζημίας

84. Το γεγονός ότι ο ορισμός της «περιβαλλοντικής ζημίας» περιλαμβάνει τρεις διακριτές υποκατηγορίες ζημίας φυσικών πόρων δεν σημαίνει ότι όλες οι κατηγορίες πρέπει να περιλαμβάνονται στις δυσμενείς συνέπειες προκειμένου να στοιχειοθετηθεί ευθύνη. Ευθύνη μπορεί να προκύψει και όταν υπάρχει μία μόνο κατηγορία περιβαλλοντικής ζημίας. Στο ίδιο πνεύμα, όταν η περιβαλλοντική ζημία περιλαμβάνει περισσότερες από μία κατηγορίες, πρέπει να εξετάζονται όλες οι σχετικές κατηγορίες. Η οδηγία δεν παρέχει διακριτική ευχέρεια για τον περιορισμό της εφαρμογής της σε ορισμένες κατηγορίες.

5. «ΖΗΜΙΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΩΝ ΕΙΔΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΟΙΚΟΤΟΠΩΝ»

85. Ο ορισμός της «ζημίας προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων» συνδέεται στενά με τις διατάξεις της οδηγίας για τα πτηνά και της οδηγίας για τους οικοτόπους. Οι οδηγίες αυτές αναφέρονται από κοινού στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές ως «οδηγίες για τη φύση». Ειδικότερα, η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη και οι οδηγίες για τη φύση έχουν αρκετές κοινές έννοιες. Όπως αναφέρεται στην πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, όταν μια έννοια προέρχεται από άλλο σχετικό ενωσιακό νομοθέτημα, θα πρέπει να χρησιμοποιείται ο ίδιος ορισμός ώστε να είναι δυνατή η χρήση κοινών κριτηρίων και να προάγεται η ενιαία εφαρμογή τους. Ταυτόχρονα, πρέπει να ληφθούν υπόψη ορισμένες διαφορές ως προς την κάλυψη μεταξύ των οδηγιών για τη φύση, αφενός, και της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, αφετέρου.

86. Οι κατευθυντήριες γραμμές εφιστούν την προσοχή ιδίως στα εξής: — στο υλικό και γεωγραφικό πεδίο των συγκεκριμένων προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων, — στην έννοια αναφοράς για τις δυσμενείς συνέπειες, δηλαδή στην ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης, — στην αξιολόγηση της σημασίας, — στις εξαιρέσεις.

Υλικό και γεωγραφικό πεδίο των οικείων προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων·

Πλαίσιο 5: Ορισμός των «προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων»

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 3 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, ως «προστατευόμενα είδη και φυσικοί οικότοποι» νοούνται: «α) Τα είδη που αναφέρονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ ή απαριθμούνται στο Παράρτημα I αυτής ή απαριθμούνται στα Παραρτήματα ΙΙ και IV της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, β) οι οικότοποι των ειδών που αναφέρονται στο άρθρο 4, παράγραφος 2 της οδηγίας 79/409/ΕΟΚ ή απαριθμούνται στο Παράρτημα I αυτής ή απαριθμούνται στο Παράρτημα ΙΙ της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, και οι φυσικοί οικότοποι που απαριθμούνται στο Παράρτημα I της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, καθώς και οι τόποι αναπαραγωγής ή ανάπαυσης των ειδών που απαριθμούνται στο Παράρτημα IV της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, και γ) όταν ένα κράτος μέλος το αποφασίζει, κάθε οικότοπος ή είδος που δεν απαριθμείται στα προαναφερθέντα Παραρτήματα, τον ή το οποίο το κράτος μέλος καθορίζει για σκοπούς ισοδύναμους με εκείνους που προβλέπονται στις δύο αυτές οδηγίες.»

87. δεν υπάρχει πλήρης αλληλεπικάλυψη μεταξύ των ειδών που καλύπτονται, αφενός, από τις οδηγίες για τη φύση και, αφετέρου, από την οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη. Τα «προστατευόμενα είδη» καλύπτουν, πρώτον, ορισμένα είδη που προστατεύονται από τις οδηγίες για τη φύση και, δεύτερον, κάθε πρόσθετο είδος το οποίο ένα κράτος μέλος αποφασίζει να συμπεριλάβει για σκοπούς ευθύνης. Η δεύτερη κατηγορία ειδών επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών, βάσει της δυνατότητας που παρέχεται από το άρθρο 2 σημείο 3 στοιχείο γ) της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη. Περισσότερα από τα μισά κράτη μέλη έχουν κάνει χρήση αυτής της δυνατότητας ( 105 ) . Όσον αφορά την πρώτη κατηγορία ειδών,υπάρχει πλήρης αλληλεπικάλυψη μεταξύ των ειδών που καλύπτονται, αφενός, από τις οδηγίες για τη φύση και, αφετέρου, από την οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη.

88. υποσύνολο της ευρωπαϊκής πανίδας πτηνών δεν εφαρμόζεται σε είδη πτηνών που δεν περιλαμβάνονται στο παράρτημα I της οδηγίας για τα πτηνά και δεν αποτελούν αποδημητικά είδη με τακτική έλευση —εκτός εάν προστεθούν από κράτος μέλος. Όσον αφορά τα είδη πτηνών, τα είδη που καλύπτονται από τον ορισμό που παρατίθεται στο πλαίσιο 5 ανωτέρω είναι εκείνα που αναφέρονται στο άρθρο 4 παράγραφος 2 ή απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά. Το άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τα πτηνά αναφέρεται στα αποδημητικά είδη με τακτική έλευση και στο παράρτημα I της οδηγίας για τα πτηνά απαριθμούνται ορισμένα άλλα είδη πτηνών. Από κοινού, αποτελούν ένατης ευρωπαϊκής πανίδας πτηνών ( 106 ) . Ο ορισμός των «προστατευομένων ειδών»εφαρμόζεται σε είδη πτηνών που δεν περιλαμβάνονται στο παράρτημα I της οδηγίας για τα πτηνά και δεν αποτελούν αποδημητικά είδη με τακτική έλευση —εκτός εάν προστεθούν από κράτος μέλος.

89. Δεν καλύπτει άμεσα ορισμένα είδη που περιλαμβάνονται μόνο στο παράρτημα V της οδηγίας για τους οικοτόπους Όσον αφορά τα είδη εκτός των πτηνών, ο ορισμός καλύπτει τα είδη ζώων και φυτών που απαριθμούνται στα παραρτήματα II και IV της οδηγίας για τους οικοτόπους.καλύπτει άμεσα ορισμένα είδη που περιλαμβάνονταιστο παράρτημα V της οδηγίας για τους οικοτόπους ( 107 ) —εκτός εάν τα κράτη μέλη τα προσθέσουν ειδικά ή εάν αποτελούν χαρακτηριστικά είδη ενός φυσικού οικοτόπου που περιλαμβάνεται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τους οικοτόπους ( 108 ) . Θα πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι στο παράρτημα V παρατίθενται είδη ιχθύων τα οποία μπορεί να περιλαμβάνονται στη «ζημία των υδάτων» (βλ. ενότητα 6 κατωτέρω).

90. Οι οικότοποι του παραρτήματος Ι της οδηγίας για τους οικοτόπους περιλαμβάνονται, ειδικότερα, στους τόπους που έχουν χαρακτηριστεί ως τόποι Natura 2000 για αυτούς τους οικοτόπους. Ωστόσο, η εφαρμογή της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη δεν περιορίζεται στους οικοτόπους του παραρτήματος Ι που περιλαμβάνονται στο δίκτυο Natura 2000. Βάσει του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους, τα κράτη μέλη υποβάλλουν «χάρτες κατανομής» των οικοτόπων του παραρτήματος Ι, οι οποίοι καλύπτουν ολόκληρη την επικράτειά τους ( 109 ) . Ωστόσο, οι εν λόγω χάρτες δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως οι μόνες πληροφορίες σχετικά με την παρουσία οικοτόπων του παραρτήματος Ι. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι φυσικοί οικότοποι αποτελούνται από διάφορα στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων χαρακτηριστικών ειδών, τα οποία περιγράφονται στο εγχειρίδιο για τους οικοτόπους ( 110 )

91. Οι οικότοποι των ειδών αποδημητικών πτηνών με τακτική έλευση και των ειδών πτηνών που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά περιλαμβάνουν, ειδικότερα, τους οικοτόπους που απαντώνται σε ζώνες ειδικής προστασίας (ΖΕΠ) οι οποίες έχουν ταξινομηθεί σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας για τα πτηνά. Ωστόσο, παρότι οι ΖΕΠ είναι πιθανό να περιλαμβάνουν τους σημαντικότερους οικοτόπους, η διατύπωση της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη δεν περιορίζει την εφαρμογή της ζημίας των οικοτόπων σε οικοτόπους ειδών πτηνών εντός των ΖΕΠ. Τα κράτη μέλη υποβάλλουν στην Επιτροπή χάρτες κατανομής αναπαραγωγής (10 km × 10 km) για όλα τα φωλεοποιητικά είδη του παραρτήματος Ι (συμπεριλαμβανομένων των αυτοχθόνων) και άλλα αποδημητικά φωλεοποιητικά είδη που ενεργοποιούν την ταξινόμηση των ΖΕΠ ( 111 )

92. Οι οικότοποι των ειδών του παραρτήματος ΙΙ της οδηγίας για τους οικοτόπους περιλαμβάνονται, ειδικότερα, στους τόπους που έχουν χαρακτηριστεί ως τόποι Natura 2000 για αυτά τα είδη. Ωστόσο, η εφαρμογή της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη δεν περιορίζεται στους φυσικούς οικοτόπους που περιλαμβάνονται στο δίκτυο Natura 2000. Βάσει του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους, τα κράτη μέλη υποβάλλουν στην Επιτροπή «χάρτες κατανομής» των ειδών του παραρτήματος ΙΙ, οι οποίοι καλύπτουν ολόκληρη την επικράτειά τους ( 112 )

93. μόνο στο παράρτημα IV). Όσον αφορά τους τόπους αναπαραγωγής και ανάπαυσης των ειδών που περιλαμβάνονται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους, η Επιτροπή έχει εκπονήσει καθοδήγηση η οποία μπορεί να βοηθήσει στον προσδιορισμό τους ( 113 ) . Ωστόσο, οι οδηγίες για τη φύση δεν επιβάλλουν στα κράτη μέλη υποχρέωση υποβολής εκθέσεων στην Επιτροπή σχετικά με την τοποθεσία τους (για τα είδη που περιλαμβάνονταιστο παράρτημα IV).

94. Όπως και για τα είδη, τα κράτη μέλη μπορούν να περιλαμβάνουν, επιπλέον των φυσικών οικοτόπων που συνδέονται με τις οδηγίες για τη φύση, φυσικούς οικοτόπους που καθορίζονται για ισοδύναμους σκοπούς σε εθνικό επίπεδο ( 114 )

95. Όσον αφορά το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής, ορισμένα προστατευόμενα είδη, για παράδειγμα τα κητοειδή, και ορισμένοι φυσικοί οικότοποι, για παράδειγμα οι ύφαλοι, απαντώνται στην ανοικτή θάλασσα. Η οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη εφαρμόζεται σε αυτά τα είδη και τους οικοτόπους όσον αφορά τα εξής: τα εσωτερικά ύδατα και χωρικά ύδατα· την αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ) και/ή άλλες περιοχές όπου τα κράτη μέλη ασκούν ισοδύναμα κυριαρχικά δικαιώματα· και, για τα είδη και τους οικοτόπους που ζουν ή εξαρτώνται από τον θαλάσσιο βυθό, για παράδειγμα οι θαλάσσιες χελώνες, την υφαλοκρηπίδα ( 115 )

Έννοια αναφοράς για τις δυσμενείς συνέπειες

96. Η έννοια αναφοράς για τις δυσμενείς συνέπειες για τα προστατευόμενα είδη και τους φυσικούς οικοτόπους, η «ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης», ορίζεται ρητά τόσο στην οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη όσο και στην οδηγία για τους οικοτόπους ( 116 ) και οι ορισμοί είναι παρόμοιοι. Πλαίσιο 6: Ορισμός της «ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης» στην οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη

Σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 4 της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη, ως «κατάσταση διατήρησης» νοείται: «α) Όσον αφορά ένα φυσικό οικότοπο, το σύνολο των παραγόντων που επιδρούν σε αυτόν καθώς και στα χαρακτηριστικά του είδη και οι οποίοι ενδέχεται να επηρεάσουν μακροπρόθεσμα τη φυσική του κατανομή, τη δομή του και τις λειτουργίες του καθώς και τη μακροπρόθεσμη επιβίωση των χαρακτηριστικών του ειδών, κατά περίπτωση, στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών στα οποία εφαρμόζεται η Συνθήκη ή στο έδαφος κράτους μέλους ή στο φυσικό φάσμα του εν λόγω οικοτόπου. Η κατάσταση διατήρησης φυσικού οικοτόπου θεωρείται “ευνοϊκή” όταν: — το φυσικό του φάσμα και οι περιοχές που καλύπτει εντός αυτού του φάσματος είναι σταθερό ή αυξάνεται, — οι ειδικές δομές και λειτουργίες που είναι αναγκαίες για τη μακροπρόθεσμη διατήρησή του υπάρχουν και είναι πιθανόν να συνεχίσουν να υπάρχουν στο προβλέψιμο μέλλον, και — η κατάσταση διατήρησης των τυπικών του ειδών είναι “ευνοϊκή”, όπως ορίζεται στο στοιχείο β). β) Όσον αφορά στα είδη, το σύνολο των παραγόντων που επιδρούν στα είδη αυτά και οι οποίοι ενδέχεται να επηρεάσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και αφθονία των πληθυσμών τους, κατά περίπτωση, στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών στο οποίο εφαρμόζεται η Συνθήκη ή στο έδαφος κράτους μέλους ή στο φυσικό φάσμα των εν λόγω ειδών. Η κατάσταση διατήρησης είδους θεωρείται “ευνοϊκή”όταν: — τα δεδομένα στοιχεία εξέλιξης του πληθυσμού του συγκεκριμένου είδους δείχνουν ότι διατηρείται μακροπρόθεσμα ως βιώσιμο συστατικό των φυσικών του οικοτόπων, — το φυσικό φάσμα των ειδών δεν μειώνεται ούτε προβλέπεται να μειωθεί στο προβλέψιμο μέλλον, και — υπάρχει, και κατά πάσα πιθανότητα θα συνεχίσει να υπάρχει, ένας αρκετά ευρύς οικότοπος για τη διατήρηση των πληθυσμών του μακροπρόθεσμα.»

97. Η αναφορά του ορισμού στο «σύνολο» των επιδρώντων παραγόντων, όπως παρουσιάζεται στο πλαίσιο 6, καταδεικνύει ότι διάφοροι επιμέρους επιδρώντες παράγοντες συμβάλλουν στα συνολικά αναφερόμενα αποτελέσματα όσον αφορά την κατάσταση διατήρησης. Οι επιδρώντες παράγοντες μπορεί να είναι θετικοί ή αρνητικοί και να προκαλούν άμεσες ή έμμεσες συνέπειες. Τα ζημιογόνα γεγονότα που προκαλούν περιβαλλοντική ζημία υπολογίζονται μεταξύ των επιδρώντων παραγόντων, αλλά δεν αντιπροσωπεύουν ολόκληρο το σύνολό τους.

98. Ο ορισμός της «κατάστασης διατήρησης» αναφέρεται σε μια σειρά παραμέτρων κατά την περιγραφή των αποτελεσμάτων του συνόλου των επιδρώντων παραγόντων όσον αφορά την κατάσταση διατήρησης. Στην περίπτωση των φυσικών οικοτόπων, οι παράμετροι αυτές περιλαμβάνουν τη μακροπρόθεσμη φυσική κατανομή, τη δομή και τις λειτουργίες, καθώς και τη μακροπρόθεσμη επιβίωση των χαρακτηριστικών ειδών του οικοτόπου, κατά περίπτωση, στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών στα οποία εφαρμόζεται η Συνθήκη ή στο έδαφος κράτους μέλους ή στο φυσικό φάσμα του εν λόγω οικοτόπου. Στην περίπτωση ενός είδους, οι παράμετροι συνίστανται στη μακροπρόθεσμη κατανομή και αφθονία των πληθυσμών του, κατά περίπτωση, στο ευρωπαϊκό έδαφος των κρατών μελών στα οποία εφαρμόζεται η Συνθήκη ή στο έδαφος κράτους μέλους ή στο φυσικό φάσμα του συγκεκριμένου είδους. Οι γεωγραφικές αναφορές σε διαφορετικές κλίμακες εξετάζονται περαιτέρω στην παράγραφο 118 κατωτέρω σε σχέση με την αξιολόγηση της σημασίας.

99. Οι προαναφερόμενες παράμετροι εξειδικεύονται περαιτέρω στις ακριβείς περιγραφές του τι συνιστά «ευνοϊκή» κατάσταση διατήρησης. Για παράδειγμα, όσον αφορά τους φυσικούς οικοτόπους, ο χαρακτηρισμός που αντιστοιχεί στην παράμετρο της μακροπρόθεσμης φυσικής κατανομής έχει ως εξής: «το φυσικό του φάσμα και οι περιοχές που καλύπτει εντός αυτού του φάσματος είναι σταθερό ή αυξάνεται».

100. Επιμέρους επιδρώντες παράγοντες —όπως ζημιογόνα γεγονότα που προκαλούν περιβαλλοντική ζημία— μπορεί να σχετίζονται με μία ή περισσότερες από αυτές τις παραμέτρους και τους χαρακτηρισμούς. Ένας επιμέρους επιδρών παράγοντας δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να επηρεάζει ταυτόχρονα όλες τις διαφορετικές παραμέτρους και τους χαρακτηρισμούς. Παρότι ένα ζημιογόνο γεγονός μπορεί να συνιστά επιμέρους επιδρώντα παράγοντα, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι ορισμένες από τις δυσμενείς συνέπειες τις οποίες προκαλεί θα προκύψουν σε συνδυασμό με άλλους επιδρώντες παράγοντες. Για παράδειγμα, ένα ζημιογόνο γεγονός μπορεί να συνίσταται στη δηλητηρίαση ατόμων που ανήκουν σε έναν πληθυσμό προστατευόμενου είδους σε ένα πλαίσιο όπου ο πληθυσμός πλήττεται ήδη από άλλους αρνητικούς επιδρώντες παράγοντες οι οποίοι στη συνέχεια δρουν σε συνδυασμό με τις δυσμενείς συνέπειες της δηλητηρίασης.

101. Στο πλαίσιο των οδηγιών για τη φύση, οι υπηρεσίες της Επιτροπής έχουν εκπονήσει έγγραφα που αποσαφηνίζουν έννοιες όπως το «φυσικό φάσμα» ( 117 )

Αξιολόγηση των σημαντικών δυσμενών συνεπειών

Περιστάσεις

102. Όπως προκύπτει από την παράγραφο 14 ανωτέρω, ένα ευρύτερο φάσμα φορέων εκμετάλλευσης και ένα ευρύτερο φάσμα επαγγελματικών δραστηριοτήτων παρουσιάζουν μεγαλύτερη συνάφεια για τους σκοπούς της ζημίας προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων απ’ ό, τι για τους σκοπούς της ζημίας των υδάτων και του εδάφους. Επομένως, η αξιολόγηση της σημασίας των δυσμενών συνεπειών αφορά ένα δυνητικά ευρύτερο φάσμα αιτιών, υπευθύνων και ζημιογόνων παραγόντων.

Πλαίσιο

103. Όπως προκύπτει από το κείμενο του πλαισίου 3, η έννοια της σημασίας εκφράζεται ως ζημία η οποία έχει «σημαντικά δυσμενείς συνέπειες για την επίτευξη ή τη συντήρηση της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης» προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων.

104. Όπως μπορεί να συναχθεί από τις παραγράφους 98 έως 101 ανωτέρω, οι δυσμενείς συνέπειες μπορεί να είναι σημαντικές όταν ένα ζημιογόνο γεγονός επηρεάζει μόνο μία ή ορισμένες από τις παραμέτρους και τους χαρακτηρισμούς που αναφέρονται στον ορισμό της «ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης». Για παράδειγμα, η θανάτωση σπάνιου αρπακτικού πτηνού μέσω παράνομης χρήσης δηλητηρίου στο πλαίσιο δραστηριότητας διαχείρισης εδαφών μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς τις τάσεις εξέλιξης του πληθυσμού και το φάσμα του πτηνού χωρίς να μειωθεί ο διαθέσιμος οικότοπος (αν και η παρουσία δηλητηρίων θα βλάψει, ασφαλώς, τις υπηρεσίες φυσικών πόρων τις οποίες παρέχει ο οικότοπος για το πτηνό).

105. Η κατάσταση διατήρησης των προστατευόμενων ειδών και φυσικών οικοτόπων αποτελεί πραγματικό ζήτημα και δεν είναι σταθερή και αμετάβλητη. Οι οδηγίες για τη φύση αποσκοπούν είτε στη συντήρηση της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης όταν αυτή έχει ήδη επιτευχθεί, είτε στην επίτευξη ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης όταν η τρέχουσα κατάσταση είναι μη ευνοϊκή. Αναφερόμενο στην επίτευξη ή στη συντήρηση της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης, το κείμενο του ορισμού λαμβάνει υπόψη και τις δύο δυνατότητες. Συνεπώς, όταν η κατάσταση διατήρησης είναι ήδη ευνοϊκή, οι δυσμενείς συνέπειες ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο τη συντήρηση της υφιστάμενης θετικής κατάστασης· και, όταν η κατάσταση διατήρησης δεν είναι ευνοϊκή, οι δυσμενείς επιπτώσεις ενδέχεται να επιδεινώσουν περαιτέρω ή να θέσουν σε κίνδυνο την αναγκαία βελτίωση της υφιστάμενης αρνητικής κατάστασης. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οι δυσμενείς συνέπειες για προστατευόμενο είδος ή φυσικό οικότοπο σε μη ευνοϊκή κατάσταση βρίσκονται εκτός του πεδίου της ζημίας προστατευόμενου είδους ή φυσικού οικοτόπου απλώς και μόνο επειδή το είδος ή ο οικότοπος βρίσκεται ήδη σε κακή κατάσταση. Αντ’ αυτού, πρέπει να εξεταστεί η ικανότητα του είδους ή του οικοτόπου να επιτύχει ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης —και τυχόν εμπόδια στην ικανότητα αυτή. Όπως επισημαίνεται στην παράγραφο 118 κατωτέρω, η αξιολόγηση της σημασίας των δυσμενών συνεπειών πρέπει να είναι ουσιαστική σε τοπικό επίπεδο.

106. Στην πράξη, πολλά από τα προστατευόμενα είδη και τους φυσικούς οικοτόπους που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για την περιβαλλοντική ευθύνη και των οδηγιών για τη φύση βρίσκονται σε μη ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης ( 118 )

107. Όταν ένα είδος ή οικότοπος που περιλαμβάνεται στις οδηγίες για τη φύση βρίσκεται σε μη ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης, οι οδηγίες για τη φύση απαιτούν τη λήψη μέτρων για την επαναφορά του σε ευνοϊκή κατάσταση διατήρησης ( 119 ) . Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι δυσμενείς επιπτώσεις στα μέτρα αποκατάστασης που εφαρμόζονται με σκοπό την επίτευξη ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης. Τα μέτρα αυτά μπορούν, για παράδειγμα, να λάβουν τη μορφή μέτρων αποκατάστασης οικοτόπων ή προγραμμάτων επανεισαγωγής ειδών. Ένα παράδειγμα θα ήταν να ληφθούν υπόψη, όσον αφορά ένα ζημιογόνο γεγονός που σχετίζεται με θνησιμότητα ιχθύων, τυχόν ειδικά για τον τόπο μέτρα ενεργούς διατήρησης τα οποία αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης διατήρησης ενός πληττόμενου είδους ιχθύων. Η εν λόγω βελτίωση θα αφορά την πτυχή της εξέλιξης του πληθυσμού. Θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη οι δυσμενείς επιπτώσεις στο δυναμικό αποκατάστασης. Για παράδειγμα, ένας πληττόμενος τόπος μπορεί να φιλοξενήσει ένα είδος σε μη ευνοϊκή κατάσταση, αλλά με δυναμικό αποκατάστασης που αντικατοπτρίζει την τρέχουσα παρουσία του. Οι δυσμενείς συνέπειες που έχουν αρνητικό αντίκτυπο στην παρουσία του είδους μπορεί επίσης να μειώσουν το δυναμικό αποκατάστασης.

Διενέργεια της αξιολόγησης·

108. Ο ορισμός απαιτεί την αξιολόγηση της σημασίας «σε σχέση με την αρχική κατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα I». Πλαίσιο 7: Κείμενο των κριτηρίων που παρατίθενται στο παράρτημα Ι της οδηγίας

«Η σημασία οποιασδήποτε ζημίας η οποία έχει δυσμενείς συνέπειες για την επίτευξη ή τη συντήρηση της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης οικοτόπων ή ειδών πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με την κατάσταση διατήρησης κατά τη στιγμή που επήλθε η ζημία, τις υπηρεσίες που προσπορίζουν και την ικανότητά τους για φυσική αναγέννηση. Οι σημαντικά δυσμενείς μεταβολές σε σχέση με την αρχική κατάσταση θα πρέπει να καθορίζονται βάσει μετρήσιμων δεδομένων, όπως: — αριθμός ατόμων, πυκνότητά τους ή καλυπτόμενη περιοχή, — ρόλος των συγκεκριμένων ατόμων ή της πληγείσας περιοχής σε σχέση με τη διατήρηση του είδους ή του οικοτόπου, σπανιότητα του είδους ή του οικοτόπου (όπως εκτιμάται σε τοπικό, περιφερειακό και ανώτερο επίπεδο, συμπεριλαμβανομένου του κοινοτικού), — ικανότητα πολλαπλασιασμού του είδους (σύμφωνα με τις τάσεις εξέλιξης του συγκεκριμένου είδους ή πληθυσμού), η βιωσιμότητά του ή η ικανότητα του οικοτόπου για φυσική αναγέννηση (σύμφωνα με τις τάσεις εξέλιξης του χαρακτηριστικού του είδους ή των πληθυσμών του), — ικανότητα σύντομης ανάκαμψης του είδους ή του οικοτόπου μετά τη ζημία, χωρίς άλλη παρέμβαση πέραν ενισχυμένων μέτρων προστασίας, σε κατάσταση η οποία θα οδηγήσει, αποκλειστικά λόγω της εξέλιξης του είδους ή του οικοτόπου, σε κατάσταση που θεωρείται ως ισοδύναμη ή ανώτερη της αρχικής. Ζημία με αποδεδειγμένη επίπτωση στην ανθρώπινη υγεία πρέπει να χαρακτηρίζεται ως σημαντική. Οι ακόλουθες ζημίες δεν πρέπει να χαρακτηρίζονται ως σημαντικές: — αρνητικές διακυμάνσεις χαμηλότερες από τις φυσικές διακυμάνσεις που θεωρούνται κανονικές για το συγκεκριμένο οικότοπο ή είδος, — αρνητικές διακυμάνσεις οφειλόμενες σε φυσικά αίτια ή σε παρέμβαση σχετική με τη συνήθη διαχείριση των τοποθεσιών, όπως ορίζεται στα μητρώα οικοτόπων ή τα έγγραφα στόχων ή όπως διεξαγόταν προηγουμένως από τους ιδιοκτήτες ή τους φορείς εκμετάλλευσης, — ζημία ειδών ή οικοτόπων για τα οποία είναι βέβαιο ότι θα ανακάμψουν, σύντομα και χωρίς παρέμβαση, είτε στην αρχική κατάσταση είτε σε κατάσταση η οποία θα οδηγήσει, αποκλειστικά λόγω της εξέλιξης του είδους ή του οικοτόπου, σε κατάσταση που θεωρείται ως ισοδύναμη ή ανώτερη της αρχικής.»

109. Η αρχική κατάσταση αφορά τη συγκεκριμένη περιοχή ή τον πληθυσμό ή πληθυσμούς των συγκεκριμένων ειδών που επηρεάζονται από τις δυσμενείς συνέπειες. Για την αξιολόγησή τους θα πρέπει να χρησιμοποιούνται οι καλύτερες διαθέσιμες πληροφορίες.

110. Λαμβανομένου υπόψη του ειδικού ανά περιοχή ή ανά πληθυσμό χαρακτήρα της αξιολόγησης, η αρχική κατάσταση θα πρέπει να σχετίζεται με τις παραμέτρους και τους χαρακτηρισμούς που αναφέρονται ανωτέρω. Για παράδειγμα, για τους φυσικούς οικοτόπους που περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τους οικοτόπους, θα πρέπει να εξετάζονται οι οικότοποι που υπάρχουν σε έναν συγκεκριμένο τόπο, ο τρόπος με τον οποίο είναι δομημένοι και λειτουργούν, καθώς και τα χαρακτηριστικά είδη τους. Μπορεί, για παράδειγμα, να υπάρχει ένα μωσαϊκό διαφορετικών φυσικών οικοτόπων —ή ένας οικότοπος μπορεί να λειτουργεί σε σχέση με ένα υδατικό σύστημα (όπως όταν ένα αλατούχο έλος λειτουργεί ανάλογα με τις παλιρροϊκές κινήσεις σε παράκτια ύδατα). Για τους τόπους Natura 2000, το τυποποιημένο έντυπο δεδομένων είναι πιθανό να αποτελέσει σημαντική πηγή πληροφοριών ( 120 )

111. Κατά τον προσδιορισμό αυτών των ιδιαιτεροτήτων, μπορεί να προκύψουν ορισμένες πιθανές πρακτικές προκλήσεις: ο καθορισμός των καλύτερων διαθέσιμων πληροφοριών υπό τις περιστάσεις και η διασφάλιση της αξιοπιστίας των πληροφοριών.

112. Folk , και C-297/19, Naturschutzbund Deutschland — Landesverband Schleswig-Holstein eV , δηλαδή μια επαγγελματική δραστηριότητα μπορεί να προκαλεί δυσμενείς συνέπειες σωρευτικά για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, καταστέλλοντας τον τρόπο με τον οποίο, σε διαφορετική περίπτωση, ένας οικότοπος θα λειτουργούσε φυσιολογικά ή καταστέλλοντας την παρουσία προστατευόμενου είδους. Ωστόσο, δεν απαιτείται ακριβής ποσοτικός προσδιορισμός όσων κατεστάλησαν ή απωλέσθηκαν, δεδομένου ότι στον ορισμό χρησιμοποιείται η λέξη «υπολογιζόμενη». Μπορεί επίσης να αναφερθεί η υπόθεση C-374/98, Επιτροπή κατά Γαλλίας Όταν έχει ήδη επέλθει ζημία, η ίδια η ζημία μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο για την εκτίμηση της αρχικής κατάστασης. Όταν ένας οικότοπος έχει υποστεί ζημία ή έχει καταστραφεί, ή είδη έχουν εκτοπιστεί από αυτόν, μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να εξακριβωθεί η αρχική κατάσταση μέσω πληροφοριών που συλλέγονται εκ των υστέρων. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στις περιστάσεις που εκτίθενται στις υποθέσεις C-529/15,, και C-297/19,, δηλαδή μια επαγγελματική δραστηριότητα μπορεί να προκαλεί δυσμενείς συνέπειες σωρευτικά για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, καταστέλλοντας τον τρόπο με τον οποίο, σε διαφορετική περίπτωση, ένας οικότοπος θα λειτουργούσε φυσιολογικά ή καταστέλλοντας την παρουσία προστατευόμενου είδους. Ωστόσο, δεν απαιτείται ακριβής ποσοτικός προσδιορισμός όσων κατεστάλησαν ή απωλέσθηκαν, δεδομένου ότι στον ορισμό χρησιμοποιείται η λέξη «υπολογιζόμενη». Μπορεί επίσης να αναφερθεί η υπόθεση C-374/98, ( 121 ) , στην οποία το Δικαστήριο επισήμανε ότι δεν θα πρέπει να προκύπτει πλεονέκτημα από τη μη τήρηση των απαιτήσεων της οδηγίας για τα πτηνά. Στο πλαίσιο της οδηγίας, φορέας εκμετάλλευσης ο οποίος, μέσω παράνομης πράξης ή παράλειψης, καταστρέφει ή προκαλεί ζημία στη βάση επί της οποίας θα μπορούσαν να συλλεχθούν δεδομένα (π.χ. με την πλήρωση προστατευόμενου υγροτόπου για οικονομικό όφελος) δεν θα πρέπει να αντλεί όφελος από αυτό σε σύγκριση με έναν φορέα εκμετάλλευσης που ενεργεί νόμιμα.

113. Επιτροπή κατά Ιταλίας , στην οποία το Δικαστήριο εξέτασε την έννοια των καλύτερων διαθέσιμων πληροφοριών στο πλαίσιο της οδηγίας για τα πτηνά, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της επιστημονικής βιβλιογραφίας γενικού χαρακτήρα με αναγνωρισμένο κύρος σε ένα πλαίσιο όπου δεν υπάρχει διαθέσιμη πιο συγκεκριμένη βιβλιογραφία Συναφής είναι επίσης η υπόθεση C-157/89,, στην οποία το Δικαστήριο εξέτασε την έννοια των καλύτερων διαθέσιμων πληροφοριών στο πλαίσιο της οδηγίας για τα πτηνά, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της επιστημονικής βιβλιογραφίας γενικού χαρακτήρα με αναγνωρισμένο κύρος σε ένα πλαίσιο όπου δεν υπάρχει διαθέσιμη πιο συγκεκριμένη βιβλιογραφία ( 122 )

114. Ακόμη και όταν ένας τόπος έχει υποστεί σοβαρή ζημία, μπορεί να είναι δυνατή η λήψη πληροφοριών σχετικά με την αρχική κατάσταση με τη χρήση υφιστάμενων δεδομένων γεωσκόπησης. Επιπλέον, όταν οι πληροφορίες είναι περιορισμένες, μπορεί να είναι σκόπιμο να καθοριστεί η αρχική κατάσταση με τη χρήση δεδομένων από παρόμοιους τόπους που δεν επηρεάζονται από ζημιογόνο γεγονός (δηλαδή «τόπους αναφοράς») ή με τη χρήση μοντέλων ( 123 )

115. Biodiversity baseline condition (Αρχική κατάσταση βιοποικιλότητας) Η Επιτροπή δημοσίευσε πίνακα Excel με τίτλο(Αρχική κατάσταση βιοποικιλότητας) ( 124 ) . Ο εν λόγω πίνακας αναφέρεται σε ένα ιδιαίτερα ευρύ φάσμα πηγών πληροφοριών σε επίπεδο Ένωσης και σε επίπεδο όλων των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων ειδικών ανά τόπο πληροφοριών, όπως «τυποποιημένα έντυπα δεδομένων» για όλους τους τόπους του δικτύου Natura 2000, και παρέχει επίσης μεθοδολογικές προσεγγίσεις σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο για τη διευκόλυνση του προσδιορισμού της αρχικής κατάστασης των προστατευόμενων ειδών και των φυσικών οικοτόπων ( 125 )

116. ποιότητα των πληροφοριών που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό της αρχικής κατάστασης, καθώς και τα συμπεράσματα που συνάγονται από τις πληροφορίες που χρησιμοποιούνται. Απαιτείται προσοχή όσον αφορά την αξιοπιστία και την εγκυρότητα των πληροφοριών, καθώς και τα συμπεράσματα που συνάγονται από αυτές, ειδικότερα σε περίπτωση που ένας φορέας εκμετάλλευσης αρνείται ότι έχουν προκύψει ή πρόκειται να προκύψουν δυσμενείς συνέπειες. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να γίνει παραπομπή στην υπόθεση C-209/02, Επιτροπή κατά Αυστρίας , στην οποία το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι αρμόδιες αρχές δεν είχαν εξαγάγει ορθά συμπεράσματα από επιστημονική εκτίμηση των πιθανών επιπτώσεων ενός έργου σε τόπο Natura 2000 Η έννοια των καλύτερων διαθέσιμων πληροφοριών καλύπτει επίσης τηντων πληροφοριών που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό της αρχικής κατάστασης, καθώς και τα συμπεράσματα που συνάγονται από τις πληροφορίες που χρησιμοποιούνται. Απαιτείται προσοχή όσον αφορά την αξιοπιστία και την εγκυρότητα των πληροφοριών, καθώς και τα συμπεράσματα που συνάγονται από αυτές, ειδικότερα σε περίπτωση που ένας φορέας εκμετάλλευσης αρνείται ότι έχουν προκύψει ή πρόκειται να προκύψουν δυσμενείς συνέπειες. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να γίνει παραπομπή στην υπόθεση C-209/02,, στην οποία το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι αρμόδιες αρχές δεν είχαν εξαγάγει ορθά συμπεράσματα από επιστημονική εκτίμηση των πιθανών επιπτώσεων ενός έργου σε τόπο Natura 2000 ( 126 )

117. Όσον αφορά την κατάσταση μετά το ζημιογόνο γεγονός, το πρώτο εδάφιο πρώτη περίοδος του παραρτήματος Ι συμβάλλει στην ένταξη της αρχικής κατάστασης στο γενικότερο πλαίσ