EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 175/1

Γνωμοδοτηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Οι μελλοντικές επενδύσεις στην πυρηνική βιομηχανία και ο ρόλος τους στην ενεργειακή πολιτική της ΕΕ»

(2009/C 175/01)

Με επιστολή της 27ης Μαΐου 2008 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα:

«Οι μελλοντικές επενδύσεις στην πυρηνική βιομηχανία και ο ρόλος τους στην ενεργειακή πολιτική της ΕΕ»

Το ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Νοεμβρίου 2008 με βάση την εισηγητική έκθεση του ο κ. IOZIA.

Κατά την 449η σύνοδο ολομέλειάς της, της 3ης και 4ης Δεκεμβρίου 2008 (συνεδρίαση της 4ης Δεκεμβρίου 2008), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την παρούσα γνωμοδότηση με 122 ψήφους υπέρ, 15 ψήφους κατά και 16 αποχές.

1. Παρατηρήσεις και συστάσεις

1.1 Απαιτούνται σχεδόν δέκα έτη για την κατασκευή ενός πυρηνικού σταθμού παραγωγής ενέργειας, με επενδυτικό κόστος κυμαινόμενο από 2 έως 4,5 δισεκατομμύρια ευρώ για εγκατάσταση ισχύος 1 000 MWe ή 1 600 Mwe. Λαμβανομένου υπόψη του χρόνου που μεσολαβεί μεταξύ της πραγματοποίησης των επενδύσεων και της έναρξης εμπορίας της παραγόμενης ενέργειας, θεωρείται απολύτως αναγκαία η παροχή εγγυήσεων μέσω ενός σταθερού νομοθετικού πλαισίου. Η επιλογή της πυρηνικής ενέργειας και η αντίστοιχη νομοθεσία θα πρέπει να τυγχάνουν ευρείας υποστήριξης εκ μέρους της μεγάλης πλειονότητας των πολιτών και του πολιτικού κόσμου.

1.2 Σύμφωνα με τα υφιστάμενα προγράμματα θα πρέπει μέχρι το 2030 να έχει παροπλιστεί το ήμισυ περίπου των εν λόγω σταθμών. Η ΕΟΚΕ θεωρεί απολύτως αναγκαία την υιοθέτηση αυστηρών μέτρων τα οποία να εξασφαλίζουν επαρκείς οικονομικούς πόρους για τον παροπλισμό των σταθμών αυτών βάσει της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» και υψηλό επίπεδο της προστασίας των εργαζομένων και των πολιτών· εν προκειμένω επικροτεί πλήρως τις προτάσεις της Επιτροπής για την ταχεία μετατροπή της σύστασης 2006/851/Ευρατόμ σε οδηγία με στόχο τη δημιουργία ανεξάρτητων αρχών επιφορτισμένων με τη διαχείριση των πόρων που προορίζονται για τον παροπλισμό και την απενεργοποίηση τέτοιων σταθμών.

Η ΕΟΚΕ:

1.3 Τονίζει ότι τα κυριότερα κωλύματα σχετίζονται με τις πολιτικές αβεβαιότητες και με τις διαδικασίες απόκτησης αδείας, την απουσία διαφάνειας, την έλλειψη πλήρους, σαφούς και αληθούς πληροφόρησης σχετικά με τους πραγματικούς κινδύνους, καθώς και με την απουσία αποφάσεων για τον προσδιορισμό οριστικών και ασφαλών χώρων αποθήκευσης των αποβλήτων. Ο κίνδυνος για τους ιδιώτες επενδυτές είναι ιδιαίτερα υψηλός και η οικονομική κρίση καθιστά ακόμη πιο προβληματική την εξεύρεση κεφαλαίων μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, όπως αυτά που απαιτούνται για την πυρηνική βιομηχανία. Επειδή οι κρατικές ενισχύσεις αποκλείονται στον τομέα αυτό, οι χρηματοδοτήσεις θα μπορούσαν να διευκολυνθούν με ένα σταθερό και ασφαλές νομοθετικό πλαίσιο για τους επενδυτές, με τη δυνατότητα σύναψης συμβάσεων προμήθειας μεγάλης διάρκειας που να εγγυώνται την επιστροφή της επένδυσης. Οι δυσκολίες που σημειώθηκαν για να αυξηθούν λίγο οι πόροι της Ευρατόμ για χρηματοδοτήσεις (δάνεια Ευρατόμ) δείχνουν ότι δεν προβλέπονται ταχείες αλλαγές στην πολιτική της Ένωσης.

1.4 Είναι πεπεισμένη ότι απαιτείται μεγαλύτερη δημοκρατική δραστηριοποίηση των πολιτών προκειμένου να εξασφαλίσουν τη δυνατότητα εις βάθος ενημέρωσής τους σχετικά με τους κινδύνους και τα οφέλη της πυρηνικής ενέργειας, κατά τρόπο ώστε να είναι σε θέση να έχουν ενεργό συμμετοχή στις επιλογές που τους επηρεάζουν άμεσα. Η ΕΟΚΕ εμμένει στην απαίτηση αυτή και ζητά από την Επιτροπή να ευαισθητοποιήσει τα κράτη μέλη και να προβεί στην ανάληψη μίας εκστρατείας για την προαγωγή της διαφάνειας και την παροχή διαβεβαιώσεων όσον αφορά τις ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης, την ενεργειακή απόδοση και τις διάφορες δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής ενέργειας.

1.5 Εκτιμά ότι η επιλογή που συνίσταται στη συνέχιση της εκμετάλλευσης των πυρηνικών σταθμών είναι οικονομικώς δικαιολογημένη, επί τη βάσει των αυστηρών προδιαγραφών ασφάλειας, έστω και δεν υπάρχει πλέον αξίωση σημαντικής αύξησης της θερμοδυναμικής απόδοσης (15-20 %).

1.6 Κρίνει σκόπιμο να διευκολυνθούν οι επενδύσεις που προορίζονται αφενός στην έρευνα σχετικά με την ασφάλεια και την προστασία των εργαζομένων και των πολιτών και αφετέρου στην υποστήριξη προγραμμάτων κατάρτισης, επιμόρφωσης και επαγγελματικής ανάπτυξης που αποσκοπούν στην εξασφάλιση σταθερά υψηλού επιπέδου τεχνικής και τεχνολογικής ικανότητας για τη βιομηχανία του εν λόγω τομέα και για τις εθνικές ρυθμιστικές και ελεγκτικές αρχές. Οι επενδύσεις αυτές θα πρέπει, πέραν του 7ου Προγράμματος Πλαισίου της Ευρατόμ, να χρηματοδοτηθούν και από εθνικά δημόσια προγράμματα.

1.7 Θεωρεί ανεπαρκή και αδικαιολόγητα τα διάφορα καθεστώτα αντιστάθμισης και προσδιορισμού της ευθύνης σε περίπτωση ατυχήματος. Προσβλέπει, ως πρώτο βήμα, σε εναρμόνιση των όρων που περιλαμβάνονται στις Συμβάσεις του Παρισιού και της Βιέννης οι οποίες δεν προβλέπουν ούτε το ίδιο είδος εφαρμοστέου νομικού πλαισίου ούτε τα ίδια μέτρα αντιστάθμισης σε περίπτωση πρόκλησης ζημιών εξαιτίας του πυρηνικού τομέα. Κρίνεται σκόπιμη η υιοθέτηση οδηγίας, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 98 της Συνθήκης Ευρατόμ σχετικά με την ασφάλιση κινδύνων, η οποία θα προσδιορίζει σαφώς ότι η ευθύνη σε περίπτωση ατυχήματος βαρύνει εξ ολοκλήρου τους φορείς του πυρηνικού τομέα. Λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών του κινδύνου, θα μπορούσε να προταθεί η κατανομή των κινδύνων μεταξύ των ευρωπαϊκών φορέων του τομέα στη βάση των υφιστάμενων παραδειγμάτων.

1.8 Θεωρεί ότι για να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή βιομηχανία μια υποθετική έντονη αύξηση της ζήτησης για νέους πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας, πρέπει να προγραμματισθούν εκτεταμένες επενδύσεις στον τομέα της γνώσης και της κατάρτισης και στον τομέα της έρευνας και της ανάπτυξης που είναι απολύτως αναγκαίες για το μέλλον του τομέα στην Ευρώπη. Ποσοστά πυρηνικά παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλότερα του 10-15 % της ετήσιας παραγωγής δεν θα έχουν μεγάλο νόημα δεδομένου ότι οι διοικητικές δαπάνες και η διαχείριση των αποβλήτων χρειάζονται μια κρίσιμη μάζα για την πραγματοποίηση οικονομιών κλίμακας.

1.9 Γνωρίζει ότι δεν είναι πρακτική λύση ο προσδιορισμός ενός μοναδικού ή περισσοτέρων κοινών ευρωπαϊκών τοποθεσιών αποθήκευσης, όπως έγινε στις ΗΠΑ και προτρέπει τα κράτη μέλη να επισπεύσουν τις διαδικασίες επιλογής οριστικών εθνικών τοποθεσιών αποθήκευσης Χρειάζεται να καθοριστούν εναρμονισμένες απαιτήσεις ασφαλείας για τις οποίες η έκδοση οδηγίας επί του θέματος απαιτείται από την Ένωση των Ρυθμιστικών Αρχών της Δυτικής Ευρώπης για την Πυρηνική Ενέργεια (WENRA) και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

1.10 Προτρέπει την Επιτροπή να υποστηρίξει τα προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης ιδίως όσον αφορά την πυρηνική τεχνολογία τέταρτης γενιάς.

1.11 Οι πόροι που διατίθενται στην έρευνα δεν θεωρούνται επαρκείς για την επεξεργασία αποβλήτων και την προστασία από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο να χορηγήσουν πρόσθετους πόρους στο 7ο Πρόγραμμα Πλαίσιο της Ευρατόμ για την υποστήριξη κοινών τεχνολογικών πρωτοβουλιών σε συγκεκριμένους τομείς, όπως συμβαίνει παραδείγματος χάρη στους τομείς των κυψελών καυσίμου (fuel cells) και των φαρμάκων. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης τα κράτη μέλη να καταβάλουν σαφώς μεγαλύτερες προσπάθειες, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, για την επίλυση του προβλήματος αυτού. Τον Ιούλιο του 2008 η αρμόδια αρχή για τον παροπλισμό των πυρηνικών σταθμών (Nuclear Decommissioning Authority — NDA) αναθεώρησε προς τα πάνω — κατά 30 % σε σχέση με το 2003 — τους δημόσιους πόρους χρηματοδότησης που απαιτούνται για τον παροπλισμό των σταθμών αυτών. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της NDA χρειάζονται 73 δισεκατομμύρια λίρες στερλίνες, ποσό που αντιστοιχεί σε 92 δισεκατομμύρια ευρώ και παρουσιάζει τάση αύξησης (1). Η Ηλεκτρική Εταιρεία Γαλλίας (EDF), που έχει υψηλό επίπεδο τυποποίησης, δηλώνει ότι το σχετικό κόστος ισοδυναμεί με το 15/20 % του αρχικού κόστους κατασκευής.

1.12 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι υπάρχουν διάφορα μέτρα που θα μπορούσαν να λάβουν η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη για να μειώσουν τις αβεβαιότητες:

— σε πολιτικό επίπεδο, θα πρέπει να επιδιώξουν να χαράξουν μια μακροπρόθεσμη πολιτική συναίνεση σε όλο πολιτικό φάσμα σχετικά με τον ρόλο που πρέπει να διαδραματίσει η πυρηνική ενέργεια για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής,

— σε οικονομικό επίπεδο, θα πρέπει να διασαφηνίσουν τις απαιτήσεις που θα προβληθούν όσον αφορά τόσο τον παροπλισμό και τη διάθεση των πυρηνικών αποβλήτων όσο και τις χρηματοπιστωτικές προβλέψεις των διαφόρων φορέων για την αντιμετώπιση μακροπρόθεσμα αυτού του κόστους. Οι αρμόδιοι φορείς και οι ρυθμιστικές αρχές θα πρέπει επίσης να διασαφηνίσουν τους όρους βάσει των οποίων η παραγόμενη ενέργεια από τον πυρηνικό σταθμό θα παρέχεται στο δίκτυο και τη φύση των μακροπρόθεσμων συμβάσεων παροχής που θα είναι αποδεκτές,

— σε επίπεδο έρευνας, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη θα μπορούσαν ενδεχομένως να στηρίξουν περαιτέρω την Ε&Α στην τρίτη και τέταρτη γενιά πυρηνικής τεχνολογίας (συμπεριλαμβανομένης της σύντηξης) με καλύτερα πρότυπα απόδοσης, σεβασμού στο περιβάλλον και ασφάλειας από ό,τι η παρούσα γενιά πυρηνικών σταθμών,

— σε επίπεδο χωροταξικού σχεδιασμού, οι μακροπρόθεσμες διαδικασίες εντοπισμού και αδειοδότησης των κατάλληλων χώρων θα πρέπει να επισπευσθεί,

— σε επίπεδο χρηματοπιστωτικό, τα ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα θα πρέπει να είναι σε θέση να κινητοποιήσουν πόρους χρηματοδότησης μέσω δανεισμού έτσι ώστε να ενθαρρυνθούν και άλλοι επενδυτές να εκδηλώσουν ενδιαφέρον.

2. Η χρηματοδότηση του πυρηνικού τομέα

2.1 Οι ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης και το ύψος των προβλεπόμενων δαπανών

2.1.1 Κατά την επόμενη εικοσαετία, η Ευρώπη θα πρέπει να προβεί σε επενδύσεις ύψους 800-1 000 δις ευρώ περίπου για την αντικατάσταση των σημερινών μονάδων παραγωγής θέρμανσης και ηλεκτρισμού, ανεξαρτήτως του χρησιμοποιούμενου καυσίμου. Όσον αφορά τους πυρηνικούς αντιδραστήρες, εκτιμάται ότι από τον συνολικό αριθμό των 146, οι 50 έως 70 είναι απηρχαιωμένοι (η αντικατάσταση των οποίων συνεπάγεται πιθανό κόστος μεταξύ 100 και 200 δις ευρώ).

2.1.2 Οι δαπάνες που απαιτούνται για την παράταση του κύκλου ζωής των πυρηνικών εγκαταστάσεων που λειτουργούν σήμερα ισοδυναμούν περίπου με το 25 % του κόστους μιας νέας εγκατάστασης και μπορούν να παραμείνουν εν χρήσει για περίοδο που κυμαίνεται από 10 έως 20 χρόνια Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη (2), οι σχετικές δαπάνες δεν είναι ενιαίες, αλλά κυμαίνονται από 80 έως 500 Euro/Kwe, αναλόγως με τις χρησιμοποιούμενες τεχνολογίες και αναφέρονται σε σχέδια για την παράταση του κύκλου ζωής λειτουργίας κατά δέκα χρόνια περίπου.

2.1.3 Η αβεβαιότητα σχετικά με τις μελλοντικές επιλογές στον τομέα της ενέργειας, η δυνατότητα περαιτέρω κέρδους από την επένδυση, ωθεί τους φορείς να ζητούν την παράταση της χρήσης των υφιστάμενων εγκαταστάσεων, αντί να επενδύσουν τεράστια ποσά σε νέες και αποδοτικότερες εγκαταστάσεις. Η παράταση του κύκλου ζωής, με την εγγύηση τουλάχιστον του αυτού επιπέδου ασφάλειας, έχει ασφαλώς ενδιαφέρον από οικονομικής πλευράς και από πλευράς αλλαγής του κλίματος, αλλά δεν επιλύει το πρόβλημα, αναβάλλει απλώς τη λύση του.

2.1.4 Σε περίπτωση προοδευτικής μείωσης της παραγωγής ηλεκτρισμού μέσω πυρηνικής ενέργειας, θα πρέπει η ηλεκτρική παραγωγή να αντικατασταθεί από άλλες μορφές ενέργειας που θα διασφαλίζουν το ίδιο επίπεδο εκπομπών και το ίδιο βασικό φορτίο. Σε περίπτωση αντικατάστασης των παροπλισμένων εγκαταστάσεων, οι δαπάνες που απαιτούνται κυμαίνονται μεταξύ 100 και 200 δις ευρώ και σε περίπτωση διατήρησης του σημερινού ποσοστού πυρηνικής παραγωγής, μεταξύ 200 και 400 δις ευρώ, αναλόγως με τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας.

2.1.5 Το κόστος ενός νέου πυρηνικού σταθμού εκτιμάται σε 2 έως 4,5 δις Ευρώ. Η ΕΤΕ θεωρεί μακροπρόθεσμη την αβεβαιότητα σχετικά με την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας, και προβλέπει ότι η Ευρώπη θα προβεί σε δραστική μείωση κατά 40 % το 2030 σε σχέση με το 2004. Ο Πρόεδρος της ΕΤΕ σε πρόσφατη ακρόαση στην ΕΟΚΕ επιβεβαίωσε την πρόβλεψη αυτή. Ο Διεθνής Οργανισμός για την Ατομική Ενέργεια (ΔΟΑΕ) προβλέπει ότι η ικανότητα παραγωγής ηλεκτρισμού μέσω πυρηνικών σταθμών θα ανέλθει την ίδια περίοδο από 368 GW σε 416 GW, με αύξηση κατά 13 % σε παγκόσμιο επίπεδο ενώ στην Ευρώπη προβλέπεται ωστόσο μείωση κατά 15 GW (3).

2.2 Η κλιματική αλλαγή, οι εκπομπές CO2και η πυρηνική ενέργεια

2.2.1 Για την επίτευξη των στόχων του Κυότο και μάλιστα των αυστηρότερων στόχων που θα τεθούν στην Κοπεγχάγη, η ΕΕ θα έπρεπε να παράγει το 60 % της ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς εκπομπές CO2. Σήμερα, το 40 % περίπου των εκπομπών CO2 της ΕΕ προέρχεται από την παραγωγή ενέργειας. Ο ρόλος της πυρηνικής ενέργειας δεν μπορεί να αγνοείται. Ο στόχος του 20 % ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για το 2020, θα μπορούσε ενδεχομένως να ανέλθει σε 30 % έως το 2030.

2.2.2 Προβλέπεται η αύξηση των εκπομπών CO2 που συνδέονται με την παραγωγή, την επεξεργασία ουράνιου, λόγω κυρίως της προοδευτικής εξάντλησης των κοιτασμάτων υψηλότερης συγκέντρωσης ουρανίου και στην αύξηση του φαινομένου του θερμοκηπίου από τη χρήση φθορίου και χλωρίου που απαιτούνται για τις διαδικασίες προπαρασκευής της εξόδου ουρανίου και καθαρισμού του ζιρκονίου που είναι αναγκαίο για τους σωλήνες όπου τίθεται το εμπλουτισμένο ουράνιο.

2.2.3 Το κατάλοιπο του CO2 που εκπέμπεται για την παραγωγή ηλεκτρισμού μέσω πυρηνικής ενέργειας θα είναι συνεπώς πολύ χαμηλό και αυτό θα πρέπει να ληφθεί υπόψη στη μελέτη.

2.2.4 Η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας για τις δημόσιες και ιδιωτικές μεταφορές θα αυξηθεί, όπως και οι απαιτήσεις παραγωγής υδρογόνου, που σήμερα προέρχεται κατά 95 % από τους υδρογονάνθρακες. Το υδρογόνο θα βοηθήσει στην επίλυση του προβλήματος της διατήρησης του ηλεκτρισμού, διότι παράγεται από καύσιμα με πολύ χαμηλή εκπομπή.

2.3 Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο πυρηνικός τομέας

2.3.1 Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι η ασάφεια του διοικητικού και ρυθμιστικού πλαισίου. Οι διαδικασίες διαφέρουν από χώρα σε χώρα και σε ορισμένες περιπτώσεις το αποτέλεσμα είναι ο διπλασιασμός ή τριπλασιασμός των χρόνων εκτέλεσης του έργου. Για τη Φιλανδία, η Επιτροπή υπολογίζει τουλάχιστον 10 χρόνια, αλλά λόγω των προβλημάτων που προέκυψαν κατά την εκτέλεση του έργου, διακόπηκαν οι εργασίες και υπολογίζεται ότι θα υπάρξει καθυστέρηση τουλάχιστον 18 μηνών. Η διοικητική πορεία άρχισε το 2000, αλλά η σύνδεση με το δίκτυο δεν θεωρείται πιθανό να πραγματοποιηθεί πριν από το 2011.

2.3.2 Οι επενδύσεις στον πυρηνικό τομέα χαρακτηρίζονται από ιδιαιτέρως υψηλό ποσοστό συμμετοχής αρχικού κεφαλαίου, περί το 60 % του συνολικού ύψους της επένδυσης και μόνο μετά από μία δεκαετία περίπου, αρχίζει η πώληση ηλεκτρισμού. Απαιτείται διάστημα 20 χρόνων περίπου για την απόσβεση του επενδυθέντος κεφαλαίου και του χρηματοπιστωτικού του κόστους. Τούτο αποδεικνύει τη σημασία των επαρκώς παρατεταμένων κύκλων ζωής για την οικονομική αποδοτικότητα της εν λόγω τεχνολογίας.

2.3.3 Οι επενδύσεις είναι πολύ μακράς διάρκειας, ενώ η κατασκευή, η θέση σε λειτουργία και οι εργασίες απορρύπανσης και παροπλισμού μπορούν να υπερβούν τα εκατό χρόνια. Είναι απαραίτητη η διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας των φορέων σε μακροπρόθεσμη βάση καθώς και η μακροπρόθεσμη δέσμευση των κρατών όσον αφορά τις προοπτικές του πυρηνικού τομέα.

2.3.4 Η χρηματοδότηση του πυρηνικού τομέα αποτελεί, περισσότερο από ό,τι σε άλλες περιπτώσεις, ζήτημα πολιτικής επιλογής των εθνικών κυβερνήσεων. Ο πρώτος παράγοντας αβεβαιότητας έγκειται πράγματι στην ανάγκη καθιέρωσης ενός ασφαλούς και σταθερού πολιτικού πλαισίου. Χρειάζεται απαραιτήτως μια πολιτική επικεντρωμένη στη συμμετοχή και στην ευαισθητοποίηση των πολιτών προκειμένου να είναι σε θέση να συμβάλουν στην πραγματοποίηση της επιλογής αυτής βάσει πλήρους, διαφανούς, κατανοητής και αληθούς πληροφόρησης. Μόνο μια δημοκρατική διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε συνειδητή επιλογή η οποία είναι καθοριστική για το μέλλον της ευρωπαϊκής πυρηνικής βιομηχανίας.

2.3.5 Η σημαντική επίπτωση του οικονομικού κόστους επιφέρει την ανάγκη «πώλησης» του συνόλου της παραγόμενης ενέργειας δεδομένου ότι οι πυρηνικές εγκαταστάσεις πρέπει να λειτουργούν για την παροχή βασικού φορτίου με στόχο τη διανομή της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας επί πάρα πολλές ώρες ετησίως. Εν προκειμένω προκύπτει ένα πρόβλημα όσον αφορά την εξασφάλιση της απόδοσης που θα μπορούσε να επιλυθεί με τη δυνατότητα σύναψης μακροχρόνιων συμβάσεων, όπως συμβαίνει στη Φιλανδία.

2.3.6 Ένας ακόμη παράγοντας αβεβαιότητας είναι το καθεστώς αντισταθμίσεων και ο προσδιορισμός των ευθυνών που διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών σε περίπτωση ατυχήματος. Θα ήταν σκόπιμο να θεσπιστεί ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα εγγύησης με στόχο τη βελτίωση των υφισταμένων συστημάτων και της τρέχουσας ασφαλιστικής κάλυψης που είναι εντελώς ανεπαρκή σε περίπτωση σοβαρού ατυχήματος. Οι παραγωγοί πρέπει να επωμίζονται εξ ολοκλήρου τις δαπάνες και την ευθύνη, όπως συμβαίνει και για οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα.. Λαμβανομένης υπόψη της φύσεως του κινδύνου (υψηλότατο κόστος σε περίπτωση σοβαρού ατυχήματος και ελάχιστες πιθανότητες να συμβεί), θα πρέπει να ενθαρρυνθούν μορφές συνασφάλισης σε αμοιβαία βάση μεταξύ των διάφορων παραγωγών πυρηνικής ενέργειας.

2.3.7 Η κοινή γνώμη. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη δημοσκόπηση (4), υπάρχει μία μεταστροφή της στάσης έναντι της πυρηνικής ενέργειας, με εντόνως θετική αξιολόγηση στις χώρες που χρησιμοποιούν αυτή την τεχνολογία· πλην όμως στην ΕΕ των 27 εξακολουθεί να επικρατεί η αρνητική στάση, έστω και οριακά (45 % προς 44 %). Η έλλειψη διαφάνειας, η ανάγκη σαφούς και πλήρους πληροφόρησης επισημαίνονται και από το Ευρωπαϊκό Φόρουμ.

2.4 Οι κοινοτικοί πόροι

2.4.1 Η Συνθήκη Ευρατόμ προβλέπει ειδική χρηματοδότηση για δραστηριότητες έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης από το πρόγραμμα πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας.

Το πρώτο πρόγραμμα (έμμεσες δράσεις) αφορά τους ακόλουθους τομείς:

— έρευνα στο πεδίο της ενέργειας σύντηξης (5),

— πυρηνική σχάση και ακτινοπροστασία,

Το δεύτερο πρόγραμμα (άμεσες δράσεις) προβλέπει επενδύσεις στους εξής τομείς:

— σύντηξη (1 947 εκατομμύρια ευρώ εκ των οποίων τουλάχιστον 900 εκατομμύρια ευρώ για δραστηριότητες που αφορούν το σχέδιο ITER)·

— πυρηνική σχάση και ακτινοπροστασία (287 εκατομμύρια ευρώ)·

— πυρηνικές δραστηριότητες του Κοινού Κέντρου Ερευνών (517 εκατομμύρια ευρώ).

2.4.2 Η ΕΤΕ αποτελεί ένα άλλο κοινοτικό όργανο χρηματοδότησης το οποίο έχει εξασφαλίσει στον κλάδο τη χορήγηση κονδυλίων που υπερβαίνουν συνολικά τα 6 589 εκατομμύρια ευρώ τα οποία προορίζονται τόσο για την κατασκευή πυρηνικών σταθμών όσο και για τη διάθεση των αποβλήτων· στο ποσό αυτό προστίθενται ακόμη 2 773 εκατομμύρια ευρώ που διατέθηκαν από την Ευρατόμ για τον ίδιο σκοπό.

2.4.3 Κατά την ανάλυση επενδύσεων, η ΕΤΕ, έπειτα από θετική γνώμη της Επιτροπής, λαμβάνει υπόψη της όχι μόνο την κινητοποίηση των τεράστιων οικονομικών πόρων που απαιτούνται για την κατασκευή των πυρηνικών εγκαταστάσεων, αλλά και τις δαπάνες διαχείρισης και παροπλισμού τους. Εντούτοις, η εσωτερίκευση των δαπανών που αναγγέλλει η ΕΤΕ δεν προβλέπει άλλες έμμεσες δαπάνες, όπως εκείνες που σχετίζονται με την εξωτερική προστασία των εγκαταστάσεων από τις δυνάμεις ασφαλείας ή με τις παρεπόμενες ενέργειες παροπλισμού, όπως η κατασκευή φραγμάτων στους ποταμούς για την επίτευξη σταθερής ροής του ύδατος στους αντιδραστήρες ακόμη και σε περιόδους ξηρασίας.

2.4.4 Οι διαφορετικοί τρόποι υπολογισμού των δαπανών και η απαίτηση σχετικά με την ύπαρξη ενός εγγυημένου συστήματος ειδικά αφιερωμένων κεφαλαίων περιγράφονται σαφώς στην Ανακοίνωση της Επιτροπής — Δεύτερη έκθεση σχετικά με τη χρησιμοποίηση των οικονομικών πόρων που προορίζονται για τον παροπλισμό πυρηνικών εγκαταστάσεων, τα αναλωμένα καύσιμα και τα ραδιενεργά απόβλητα (6).

2.4.5 Στην έκθεση αυτή επισημαίνονται επίσης οι καταχρηστικές χρήσεις των ταμείων που προορίζονται για τον παροπλισμό των εγκαταστάσεων και τη διαχείριση των αποβλήτων οι οποίες παρατηρούνται σε ορισμένα κράτη μέλη. Σε μερικές χώρες τα εν λόγω ταμεία χρηματοδοτούνται με πόρους του Δημοσίου οι οποίοι συχνά χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς. Το γεγονός αυτό στρεβλώνει σημαντικά τον ανταγωνισμό διότι θεωρείται σκόπιμη η εσωτερίκευση των δαπανών σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».

2.4.6 Η πρόταση που υπέβαλε η Επιτροπή το 2002 για την ενοποίηση των αποφάσεων 270/77 και 179/94 και τη βελτίωση της διαθεσιμότητας των κονδυλίων της Ευρατόμ δεν υποστηρίχθηκε ομόφωνα από το Συμβούλιο, με αποτέλεσμα τα διαθέσιμα κονδύλια της Ευρατόμ, με τα οποία μπορεί να καλυφθεί κατ’ ανώτατο όριο το 20 % της συνολικής δαπάνης,) να μην επαρκούν για την ικανοποίηση ορισμένων αιτημάτων τα οποία δεν έχουν ακόμη παγιωθεί αλλά αποτελούν αντικείμενο προκαταρκτικών συναντήσεων με την Επιτροπή.

2.4.7 Τα κεφάλαια της Ευρατόμ και οι τίτλοι της ΕΤΕ θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την προαγωγή της έρευνας και των εφαρμογών με στόχο την ασφαλή και βιώσιμη ανάπτυξη της πυρηνικής βιομηχανίας. Τα υφιστάμενα μέτρα δεν θεωρούνται επαρκή έναντι των αυξανόμενων χρηματοδοτικών αναγκών για την εξασφάλιση υψηλών προτύπων ασφαλείας και για τον περιορισμό των κινδύνων στο ελάχιστο. Οι εν λόγω πόροι θα έπρεπε να αφορούν ειδικά τις χώρες εκείνες που διαθέτουν αποδεδειγμένα δημόσιες πολιτικές στον τομέα της επεξεργασίας αποβλήτων.

2.5 Οι χρηματοδοτήσεις σε εθνικό επίπεδο

2.5.1 Το καθεστώς κρατικών ενισχύσεων δεν προβλέπει τη δυνατότητα χρηματοδότησης της κατασκευής πυρηνικών σταθμών, ενώ η δημόσια χρηματοδότηση θεωρείται δυνατή και επιθυμητή για την αύξηση των μέτρων ασφαλείας, για την ανάπτυξη και την καθιέρωση κοινών και διαφανών μεθόδων όσον αφορά την έκδοση των αδειών και την επιλογή των τοποθεσιών, καθώς και για την υποστήριξη προγραμμάτων κατάρτισης και επαγγελματικής εξέλιξης. Ανεξάρτητα από την κατασκευή ή μη πυρηνικών σταθμών, κρίνεται απολύτως αναγκαίο να μπορεί κανείς να βασιστεί σε μηχανικούς και τεχνικούς με υψηλή εξειδίκευση, ικανούς να εγγυηθούν μακροπρόθεσμα την ασφαλή διαχείριση των πυρηνικών σταθμών τόσο εκείνων που λειτουργούν όσο και εκείνων που βρίσκονται στο στάδιο του παροπλισμού.

2.5.2 Η ευρωπαϊκή βιομηχανία ασχολείται επί του παρόντος με την κατασκευή τεσσάρων πυρηνικών αντιδραστήρων στην Ευρώπη (2 στη Βουλγαρία, 1 στη Φινλανδία και 1 στη Γαλλία). Υπό τις παρούσες συνθήκες είναι δύσκολο να προβλεφθεί κάποια αισθητή αύξηση αυτής της παραγωγικής ικανότητας, ειδικότερα όσον αφορά το σκέλος της σύντηξης. Σε πρόσφατη μελέτη της, η βρετανική ένωση του πυρηνικού τομέα ΝΙΑ, διαβεβαιώνει ότι θα μπορούσε να καλύψει το 70-80 % ενός νέου πυρηνικού προγράμματος, με την εξαίρεση των «βασικών» συστατικών μερών του αντιδραστήρα, όπως ο λέβητας πιέσεως, οι γεννήτριες τούρμπο και άλλα σημαντικά συστατικά μέρη (7). Η έλλειψη τεχνικών και μηχανικών αποτελεί τη σημαντικότερη τροχοπέδη για την έντονη ανάπτυξη του κλάδου. Αυτή η έλλειψη, που παρατηρείται ιδίως στα κράτη μέλη που δεν έχουν αναπτύξει, ή έχουν αναπτύξει σε περιορισμένο βαθμό την πυρηνική ενέργεια, μπορεί να ξεπερασθεί στο βαθμό που η διάρκεια της κατάρτισης ενός μηχανικού είναι πέντε χρόνια κατά μέσο όρο, ενώ ο χρόνος που χωρίζει την απόφαση κατασκευής πυρηνικού αντιδραστήρα από την εφαρμογή της είναι περίπου 10 χρόνια

2.5.3 Απαιτούνται σημαντικές επενδύσεις από πλευράς τεχνικής και επιστημονικής κατάρτισης. Οι νεότερες γενεές δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για σπουδές στον πυρηνικό τομέα με εξαίρεση τα κράτη μέλη που ανέπτυξαν συνεπές πυρηνικό πρόγραμμα, δημιουργώντας έτσι πραγματικές επαγγελματικές διεξόδους. Στο εγγύς μέλλον θα χρειαστούν επιστήμονες, τεχνικοί και μηχανικοί, αλλά και ειδικοί για την κατασκευή βιομηχανικών εγκαταστάσεων. Τα κράτη μέλη που χρησιμοποιούν την πυρηνική τεχνολογία και ιδίως αυτά που θα επιλέξουν να την αναπτύξουν, επιβάλλεται να εφοδιασθούν με συγκεκριμένα και συνεπή προγράμματα επενδύσεων στον τομέα της κατάρτισης.

2.5.4 Το Φόρουμ για την Πυρηνική Ενέργεια έχει τονίσει τη σημασία της εναρμόνισης των απαιτήσεων ασφαλείας. Η Σύμβαση για την Πυρηνική Ασφάλεια (Σύμβαση CNS) και τα πρότυπα ασφαλείας της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) αναγνωρίζονται ως θεμελιώδεις παράμετροι αναφοράς. Η Ένωση των Ρυθμιστικών Αρχών της Δυτικής Ευρώπης για την Πυρηνική Ενέργεια (WENRA) προγραμματίζει έως το 2010 την ανάληψη εναρμονισμένου προγράμματος μεταξύ των χωρών της ΕΕ και της Ελβετίας. Βάσει ανάλυσης SWOT προτάθηκε η εκπόνηση ευρωπαϊκής οδηγίας με θέμα τις βασικές αρχές για την ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων.

3. Οι ευκαιρίες

3.1 Το πρόβλημα της χρησιμοποίησης της πυρηνικής ενέργειας και η χρηματοδότησή της συνδέονται με το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής που συνεπάγεται η εκπομπή CO2. Το ένα τρίτο περίπου της παραγωγής ηλεκτρισμού και το 15 % της ενέργειας που καταναλώνεται στην ΕΕ προέρχονται από πυρηνικούς σταθμούς με πολύ χαμηλό επίπεδο εκπομπής CO2. Ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η πιθανή αύξηση της συμβολής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (η άλλη διαθέσιμη πηγή που υπάρχει δεν εκλύει διοξείδιο του άνθρακα και πρέπει να χρησιμοποιηθεί από κοινού με την εξοικονόμηση ενέργειας), φαίνεται ότι θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί μείωση των εκπομπών CO2 εντός των επόμενων δεκαετιών, χωρίς τη διατήρηση της παραγωγής πυρηνικής ενέργειας στα σημερινά επίπεδα.

3.2 Η πυρηνική ενέργεια είναι λιγότερο δέσμια των διακυμάνσεων των τιμών, λόγω της χαμηλής επίπτωσης του κόστους του ουρανίου επί του συνολικού κόστους.

3.3 Η διαφοροποίηση του ενεργειακού μείγματος αυξάνει τις ευκαιρίες, και ειδικότερα των χωρών εκείνων που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές.

3.4 Το κόστος της kWh που παράγεται από την πυρηνική ενέργεια είναι, σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής και των ενδιαφερόμενων φορέων, υψηλότερο από το αντίστοιχο κόστος των θερμοηλεκτρικών μονάδων, αλλά χαμηλότερο σε σύγκριση με τις ανανεώσιμες ενέργειες. Τα στοιχεία δεν λαμβάνουν υπόψη το προβλεπόμενο κόστος των αδειών εκπομπής CO2, ούτε της μερικής εσωτερίκευσης των δαπανών που συνεπάγεται η απορρύπανση και ο παροπλισμός στο τέλος του κύκλου λειτουργίας. Θα πρέπει, για κάθε είδος πηγής ενέργειας, να υιοθετείται η μέθοδος εσωτερίκευσης όλων των εξωτερικών δαπανών. Ορισμένοι φορείς και ορισμένες πρόσφατες μελέτες (8) βεβαιώνουν ότι το κόστος της kWh που παράγεται από την πυρηνική ενέργεια είναι χαμηλότερο.

3.5 Διάρκεια των αποθεμάτων ορυκτών καυσίμων. Με τον σημερινό αριθμό μονάδων και την τεχνολογία αντιδραστήρων, τα γνωστά αποθέματα επιτρέπουν την οικονομική λειτουργία με χαμηλό επίπεδο εκπομπής CO2 για περίοδο, που σύμφωνα με τις διάφορες εκτιμήσεις, κυμαίνεται από λίγες δεκαετίες έως έναν αιώνα (9) (10). Η αβεβαιότητα απορρέει από το γεγονός ότι λόγω της προοδευτικής εξάντλησης των κοιτασμάτων «καθαρότερου» ουρανίου, το κόστος εξόρυξης και διύλισης θα αυξάνεται και μαζί η χρήση των χημικών ουσιών που παράγουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Η μελλοντική γενιά πυρηνικών σταθμών θα μπορούσε ωστόσο να μειώσει απολύτως την κατανάλωση με την ανάπτυξη αυτοτροφοδοτούμενων αντιδραστήρων. Θα είχε ενδιαφέρον η χρήση θορίου, που υπάρχει σε μεγαλύτερη αφθονία από το ουράνιο, είναι αποδοτικότερο σε νετρόνια με μεγαλύτερη απορροφητικότητα και συνεπώς απαιτεί μικρότερο εμπλουτισμό του υλικού καύσεως ανά μονάδα παραγόμενης ενέργειας. Εξάλλου, θα μπορούσε να τροφοδοτήσει και μη ταχείς αυτοτροφοδοτούμενους αντιδραστήρες με σημαντική μείωση της παραγωγής ραδιοτοξικών κατάλοιπων και πλουτωνίου για πολεμικούς σκοπούς.

4. Κίνδυνοι

4.1 Κίνδυνος καταστροφικών συμβάντων και εναποθέσεων (fall out): Παρότι η εξέλιξη της τεχνολογίας αντιδραστήρων έχει αντικειμενικά ελαχιστοποιήσει τους κινδύνους χάρη στην υιοθέτηση πολυάριθμων μέτρων ελέγχου, ωστόσο δεν μπορεί θεωρητικά να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τήξης του πυρήνα των αντιδραστήρων. Τα παθητικά συστήματα ασφαλείας, όπως το σύστημα «core catcher»(εξάρτημα αποκοπής του πυρήνα) που έχει ήδη υιοθετηθεί για τον αντιδραστήρα EPR (ευρωπαϊκός αντιδραστήρας ύδατος υπό πίεση) που βρίσκεται υπό κατασκευήν στη Φιλανδία, εξασφαλίζουν την μη απώλεια ραδιενέργειας, ακόμη και στην εξαιρετικά απίθανη περίπτωση τήξης του πυρήνα των αντιδραστήρων. Οι μελλοντικοί αντιδραστήρες με συστήματα εσωτερικής ασφάλειας είναι πιθανό να εξαλείψουν αυτό τον κίνδυνο. Παραδείγματος χάρη, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα VHTR Raphael θα μπορούσε να εξασφαλίσει — ακόμη και σε περίπτωση παρεμπόδισης της λειτουργίας του συστήματος ψύξης — μια αργή θερμική μετάβαση προς μια κατάσταση ισορροπίας κατά την οποία η απαγωγή της θερμότητας θα αντιστάθμιζε την παραγωγή ενέργειας, ενώ στην περίπτωση των υφισταμένων αντιδραστήρων απαιτείται ταχεία παρέμβαση για να σταματήσει την αύξηση της θερμοκρασίας του πυρήνα.

4.2 Κίνδυνοι για την υγεία υπό συνθήκες κανονικής λειτουργίας των πυρηνικών σταθμών: Από μια πρόσφατη μελέτη που πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1990 και 1998 για την εμφάνιση λευχαιμίας σε παιδιά που κατοικούν κοντά σε πυρηνικούς σταθμούς, προκύπτει ότι διαπιστώθηκαν 670 κρούσματα λευχαιμίας χωρίς όμως να αποδειχτεί αύξηση των κρουσμάτων σε παιδιά που κατοικούν σε απόσταση σε μικρότερη των 20 χιλιομέτρων από μια πυρηνική εγκατάσταση. Μία πιο πρόσφατη επιδημιολογική έρευνα (KIKK) που διενεργήθηκε στη Γερμανία έπειτα από πρωτοβουλία του Ομοσπονδιακού Γραφείου Προστασίας από τη Ραδιενέργεια (Bundesamt fόr Strahlenschutz — BfS) για την προστασία από ραδιενέργεια (BfS) σε ένα εκτεταμένο δείγμα (1 592 περιπτώσεις και 4 735 έλεγχοι) κατέδειξε αντιθέτως ότι υπάρχει αλληλουχία μεταξύ του αριθμού των περιπτώσεων καρκίνου και λευχαιμίας στα παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών και της απόστασης που χωρίζει το σπίτι τους από έναν σταθμό παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το επίπεδο ακτινοβολίας που μετρήθηκε, είναι τόσο χαμηλό ώστε, βάσει των υφιστάμενων ραδιοβιολογικών γνώσεων, είναι αδύνατον να υποστηριχθεί μετά βεβαιότητας ότι αιτία του καρκίνου είναι η έκθεση στις ιονίζουσες ακτινοβολίες. Μια ανεξάρτητη ομάδα ειδικών (11) δήλωσε όμως ότι τα αποτελέσματα της μελέτης KIKK είναι αξιόπιστα και ότι τα επίπεδα ακτινοβολίας που μετρήθηκαν υποδεικνύουν ότι πρέπει να μελετηθεί ενδελεχώς το ενδεχόμενο υπερευαισθησίας των παιδιών έναντι των ακτινοβολιών και να διασφαλισθεί μόνιμη παρακολούθηση των πληθυσμών που διαμένουν κοντά σε πυρηνικές εγκαταστάσεις (12). Τον Σεπτέμβριο του 2008 η ομοσπονδιακή υπηρεσία υγείας της ελβετικής κυβέρνησης ξεκίνησε το πρόγραμμα Canupis (Childhood Cancer and Nuclear Power Plants in Switzerland), με βάση τα αποτελέσματα της γερμανικής μελέτης και την ανάλυση για το θέμα αυτό που ζήτησε η ASN, η Γαλλική Αρχή για την Πυρηνική Ασφάλεια μετά τις συστάσεις της έκθεσης Vroussos.

4.3 Απόβλητα: Ελάχιστα κράτη έχουν επιλύσει το πρόβλημα αυτό καθορίζοντας τοποθεσίες μόνιμης αποθήκευσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάστηκε να αποχαρακτηρίσουν την τοποθεσία του Νέου Μεξικού (Waste Isolation Pilot Plant — WIPP) που λειτουργούσε από το 1999, λόγω διείσδυσης υγρών τα οποία σε συνδυασμό με το ορυκτό αλάτι του εδάφους είχαν τρομερά διαβρωτική επίδραση στα δοχεία αποθήκευσης· εξαιτίας της επίδρασης αυτής οι τοποθεσίες αποθήκευσης σε αλατούχους σχηματισμούς θεωρούνται γεωλογικά ασταθείς. Στην Ευρώπη, μόνο η Φινλανδία και η Σουηδία έχουν αναγγείλει τον καθορισμό τοποθεσίας μόνιμης αποθήκευσης. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην επανεπεξεργασία των αποβλήτων. Πρέπει να συνεχιστούν οι έρευνες για τη μόνιμη αποθήκευση των αποβλήτων μετά την επανεπεξεργασία των ακτινοβοληθέντων καυσίμων. Η ποιότητα της αποθήκευσης και η συσκευασία των αποβλήτων είναι καθοριστικής σημασίας παράγοντες για την ασφάλεια του κύκλου του πυρηνικού καυσίμου.

4.4 Επεξεργασία και μεταφορά. Περαιτέρω προβλήματα τίθενται όσον αφορά τη διαχείριση των εγκαταστάσεων επεξεργασίας και μεταφοράς του ακτινοβοληθέντος καυσίμου, οι υπεύθυνοι των οποίων δεν επέδειξαν κατά το παρελθόν εξίσου άμεμπτη και υποδειγματική συμπεριφορά με τους τεχνικούς των σταθμών πυρηνικής ενέργειας, χρησιμοποιώντας παραδείγματος χάρη ακατάλληλα σκάφη για τη μεταφορά του εν λόγω καυσίμου (μάλιστα ένα από τα σκάφη αυτά βυθίστηκε χωρίς ευτυχώς να μεταφέρει ραδιενεργά υλικά) ή προβαίνοντας στην απόρριψη επικίνδυνου υλικού στη θάλασσα.

4.5 Γεωλογικοί και υδρογεωλογικοί κίνδυνοι: Ένα άλλο κρίσιμο ζήτημα συνίσταται στο γεγονός ότι πολλοί πυρηνικοί σταθμοί βρίσκονται σε σεισμογενείς περιοχές. Η Ιαπωνία επέλεξε να διακόψει τη λειτουργία του μεγαλύτερου πυρηνικού σταθμού στον κόσμο, ο οποίος βρίσκεται στο τοποθεσία Kashiwazaki Kariwa της επαρχία Nigata, με ηθελημένη απώλεια ισχύος 8 000 MWe. Το κλείσιμο του σταθμού αυτού έπειτα από τον σεισμό της 16ης Ιουλίου 2007 επέφερε μείωση της παραγωγής ηλεκτρισμού από πυρηνική ενέργεια κατά 25 TWh. Σήμερα, εκτελούνται έργα για την επανέναρξη της λειτουργίας των δύο αντιδραστήρων.

4.6 Εξάπλωση των πυρηνικών και τρομοκρατία: Οι ανησυχίες αυξήθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια εξαιτίας της νέας απειλής εκ μέρους τρομοκρατικών ομάδων. Μία πυρηνική εγκατάσταση καθόλα ασφαλής θα μπορούσε να υποστεί την πτώση αεροσκάφους χωρίς να προκληθεί διαρροή ραδιενεργού υλικού.

4.7 Ύδωρ: Μια άλλη πτυχή ζωτικής σημασίας αφορά τις κλιματικές αλλαγές και τη σταδιακή έλλειψη ύδατος. Όπως σε όλους τους θερμοηλεκτρικούς σταθμούς, συμπεριλαμβανομένων των σταθμών άνθρακα, πετρελαίου ή ηλιακής ενέργειας, έτσι και για τους πυρηνικούς σταθμούς η ανάγκη ύδατος για τις διεργασίες είναι πολύ υψηλή εκτός εάν χρησιμοποιείται η λιγότερο αποτελεσματική τεχνική της ψύξης με αέρα. (Στη Γαλλία, οι υδρευτικές ανάγκες για την παραγωγή ηλεκτρισμού ισοδυναμούν με το 57 % του συνόλου αναλήψεων ετησίως, 19,3 δισεκατομμύρια m3 επί συνόλου 33,7 δισεκατομμυρίων m3. Το μεγαλύτερο ποσοστό του ύδατος αυτού αποκαθίσταται (93 %) μετά από την ψύξη της διεργασίας σύντηξης και την παραγωγή ηλεκτρισμού (13)). Η ψύξη μεγάλων ποσοτήτων ύδατος από τους πυρηνικούς σταθμούς και η ανησυχητική μείωση των επιφανειακών ρεόντων υδάτων και των υδροφόρων οριζόντων, θέτει πρόσθετα ερωτήματα ως προς την επιλογή των τοποθεσιών και ερωτηματικά προς την κοινή γνώμη στα οποία πρέπει να δοθούν σαφείς απαντήσεις από τις δημόσιες αρχές. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάσθηκε να μειωθεί ή και να διακοπεί η παραγωγή ηλεκτρισμού λόγω της ξηρασίας.

4.8 Η ΕΕ στερείται πρώτης ύλης: Το 2007 μόνον το 3 % των αναγκών της ήταν διαθέσιμο εντός των συνόρων της. Η Ρωσία είναι ο πρώτος προμηθευτής της με 25 % περίπου (5 144 tU), ακολουθούν δε ο Καναδάς με 18 %, η Νιγηρία με 17 % και η Αυστραλία με 15 %., Επομένως, η πυρηνική ενέργεια δεν μειώνει την εξάρτηση από τρίτες χώρες, έστω κι αν οι λοιποί προμηθευτές είναι ως επί το πλείστον χώρες με πολιτική σταθερότητα.

4.9 Η πρόσβαση στη χρηματοδότηση και σε μακροπρόθεσμα κεφάλαια. Η ανάγκη σημαντικών χρηματοοικονομικών πόρων και η μακρά διάρκεια των χρόνων σχεδιασμού και εκτέλεσης, που συνήθως υπερβαίνουν το διάστημα των 10 ετών για την έναρξη της λειτουργίας των πυρηνικών σταθμών, καθιστούν προφανώς τις επενδύσεις πολύ επικίνδυνες. Οι χρόνοι εκτέλεσης πού έχουν αρχικώς προβλεφθεί δεν τηρούνται ποτέ, ο δε μέσος όρος της χρονικής διάρκειας που απαιτείται για την εμπορευματοποίηση του παραγόμενου ηλεκτρισμού υπερβαίνει τις προβλέψεις με αποτέλεσμα η χρηματοδότηση να έχει επιπρόσθετο κόστος.

4.10 Πρόσφατα συμβάντα: Κατά την κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης σημειώθηκαν πολυάριθμα συμβάντα, ένα στη Σλοβενία και τέσσερα στη Γαλλία. Η απαγόρευση της χρήσης ύδατος και της κατανάλωσης ψαριών από τους ποταμούς όπου παρατηρήθηκε διαρροή ραδιενεργού ύδατος στη Γαλλία επηρέασε αρνητικά την κοινή γνώμη στην Ευρώπη. Τα γεγονότα αυτά και ο εξαιρετικά αρνητικός αντίκτυπος που είχαν στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης καταδεικνύουν ότι απαιτείται να επιδειχθεί ιδιαίτερη προσοχή στις διαδικασίες συντήρησης και στην επιλογή των επιχειρήσεων που αναπτύσσουν δραστηριότητες σε περιοχές με πυρηνικές εγκαταστάσεις.

5. Παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ

5.1 Η σημασία της πυρηνικά παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας είναι τόσο βαρύνουσα ώστε να καθίσταται αδιανόητη η βραχυπρόθεσμη υποκατάσταση της ουσιαστικής συμβολής που παρέχει στο ενεργειακό ισοζύγιο της ΕΕ..

5.2 Η χρηματοδότηση του πυρηνικού τομέα αποτελεί, περισσότερο από ό,τι σε άλλες περιπτώσεις, ζήτημα πολιτικής επιλογής των εθνικών κυβερνήσεων. Ο πρώτος παράγοντας αβεβαιότητας έγκειται πράγματι στην ανάγκη καθιέρωσης ενός ασφαλούς και σταθερού νπμοθετικού πλαισίου. Χρειάζεται απαραιτήτως μια πολιτική επικεντρωμένη στη συμμετοχή και στην ευαισθητοποίηση των πολιτών προκειμένου να είναι σε θέση να συμβάλουν στην πραγματοποίηση της επιλογής αυτής βάσει πλήρους, διαφανούς, κατανοητής και αληθούς πληροφόρησης. Μόνο μια δημοκρατική διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε συνειδητή επιλογή η οποία είναι καθοριστική για το μέλλον της ευρωπαϊκής πυρηνικής βιομηχανίας.

5.3 Η απουσία διαφάνειας και η ελλιπής και αντιφατική πληροφόρηση σχετικά με θέματα όπως η χορήγηση των κονδυλίων που προορίζονται για τη διάθεση των αποβλήτων και τον παροπλισμό των απενεργοποιημένων πυρηνικών σταθμών αυξάνουν, όπως διαπιστώνει και η ίδια η Επιτροπή, την ανησυχία των πολιτών. Η ΕΟΚΕ ζητά από την Επιτροπή να ευαισθητοποιήσει τα κράτη μέλη για την ανάληψη μιας εκστρατείας προαγωγής της διαφάνειας και παροχής διαβεβαιώσεων όσον αφορά τις ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης, την ενεργειακή απόδοση και τις διάφορες δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής ενέργειας.

5.4 Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι πολυάριθμοι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής στην Ευρώπη που λειτουργούν είτε με ορυκτά καύσιμα, είτε με πυρηνική ενέργεια φθάνουν στο τέλος του κύκλου ζωής τους κατά την επόμενη εικοσαετία και τούτο ενδέχεται να οδηγήσει σε ελλείψεις στην προσφορά ηλεκτρικής ενέργειας εκτός εάν πραγματοποιηθούν νέες ουσιαστικές επενδύσεις.

5.5 Η ΕΟΚΕ έχει αναφέρει σε διάφορες γνωμοδοτήσεις της ότι η κυριότερη προτεραιότητα στον τομέα της ενέργειας είναι η δυναμική προώθηση της ενεργειακής απόδοσης και η μεγαλύτερη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

5.6 Η ΕΟΚΕ συνειδητοποιεί ωστόσο ότι, ακόμη και με τις μέγιστες δυνατές προσπάθειες, η αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της ενεργειακής απόδοσης με δυσκολία θα καλύψουν το κενό που θα έχουν αφήσει οι πιθανές ελλείψεις προμήθειας ηλεκτρισμού. Θα χρειαστούν νέες επενδύσεις τόσο στην ηλεκτροπαραγωγή με βάση τον άνθρακα όσο και στους πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής.

5.7 Και στις δύο περιπτώσεις, η ΕΟΚΕ θεωρεί θεμελιώδους σημασίας ότι όλοι οι εξωτερικοί παράγοντες που αφορούν το περιβάλλον και την ασφάλεια θα πρέπει να συμπεριληφθούν στην αξιολόγηση των επενδυτικών σχεδίων και στο κόστος λειτουργίας τους.

5.8 Ενόψει της αυξανόμενης απειλής της κλιματικής αλλαγής, στο σχέδιο κάθε νέου σταθμού ηλεκτροπαραγωγής θα πρέπει να προβλέπεται η υιοθέτηση συστημάτων δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα ενώ το σχετικό κόστος θα πρέπει να ενσωματώνεται στην αξιολόγηση και στα επιχειρηματικά σχέδια. Επίσης, το κόστος του ενδεχόμενου παροπλισμού και διάθεσης των αποβλήτων θα πρέπει να ενσωματώνεται στην αξιολόγηση και στα επιχειρηματικά σχέδια κάθε νέου πυρηνικού σταθμού στον οποίο χορηγείται άδεια. Δεν θα πρέπει να υπάρχουν κρυφές επιδοτήσεις για πλήρως αναπτυγμένα συστήματα ενέργειας.

5.9 Επί του παρόντος, οι επενδυτές και οι άλλες πηγές χρηματοδότησης διστάζουν να δεσμεύσουν σημαντικούς πόρους για την κατασκευή πυρηνικών σταθμών νέας γενιάς στην Ευρώπη εξαιτίας των πολλών αβεβαιοτήτων σχετικά με το οικονομικό, πολιτικό και ρυθμιστικό πλαίσιο και το μεγάλο χρονικό διάστημα που παρεμβάλλεται μεταξύ των εξαιρετικά σημαντικών επενδύσεων και της οικονομικής ανταπόδοσης.

5.10 Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί και διευκολυνθεί η φινλανδική προσέγγιση που συνίσταται στη δημιουργία κοινοπραξίας των μεγάλων χρηστών που απέκτησαν με σταθερές τιμές το μεγαλύτερο μέρος της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας.

5.11 Η Επιτροπή οφείλει να υποστηρίξει τα προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης ιδίως όσον αφορά την τήξη και την πυρηνική τεχνολογία τέταρτης γενιάς, παρότι έχει επίγνωση ότι η εν λόγω τεχνολογία δεν θα είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί για εμπορικούς σκοπούς πριν από το 2030 (14). Η τέταρτη γενιά προτείνει μια πιο «καθαρή» πυρηνική τεχνολογία η οποία θα συμβάλει στην εξάλειψη των προβλημάτων που σχετίζονται με τη διαχείριση και την εξάπλωση των αποβλήτων, την περαιτέρω μείωση του κινδύνου εναποθέσεων και συγχρόνως τον περιορισμό της κατανάλωσης σχάσιμων υλικών. Η τέταρτη γενιά μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στην παραγωγή υδρογόνου. Θα πρέπει εξάλλου να προωθηθεί δυναμικά η ανάπτυξη της ενέργειας σύντηξης, προκειμένου να επωφεληθούμε, στο δεύτερο μισό του 21ου αιώνα, των ειδικών πλεονεκτημάτων της σε σχέση με την ασφάλεια και τους πόρους.

5.12 Οι πόροι που διατίθενται από την Ευρατόμ για την υποστήριξη των επενδύσεων με την παροχή εγγυήσεων — και κατά συνέπεια για τον περιορισμό της οικονομικής επιβάρυνσης των επιχειρήσεων που μπορούν να επωφεληθούν από τις πολύ υψηλές οικονομικές εκτιμήσεις (rating) των ευρωπαϊκών οργάνων — παρακρατούνται και ενδέχεται να προσαρμοστούν στο υψηλότερο κόστος και στον πληθωρισμό που προκύπτουν κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης περιόδου χωρίς αυτό να αποβεί εις βάρος άλλων προγραμμάτων στήριξης που αφορούν παραδείγματος χάρη την ενεργειακή απόδοση ή τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προβλέποντας ενδεχομένως ειδικά πρόσθετα μέσα.

5.13 Οι διαθέσιμοι πόροι και τα αντίστοιχα ερευνητικά προγράμματα δεν επαρκούν για την επεξεργασία αποβλήτων και την προστασία από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο να χορηγήσουν πρόσθετους πόρους στο 7ο Πρόγραμμα Πλαίσιο της Ευρατόμ για τον σκοπό αυτό μεταξύ άλλων και διαμέσου κοινών τεχνολογικών πρωτοβουλιών σε συγκεκριμένους τομείς, όπως συμβαίνει παραδείγματος χάρη στους τομείς των κυψελών καυσίμου (fuel cells) και των φαρμάκων. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης τα κράτη μέλη να συμβάλουν και αυτά με τη σειρά τους μέσω ενισχυμένων ερευνητικών προγραμμάτων στους τομείς της ραδιοβιολογίας, της ακτινοπροστασίας, της επιδημιολογίας και οριστικής αποθήκευσης.

5.14 Το μοντέλο χρηματοδότησης, το οποίο προβλέπεται για τον πυρηνικό τομέα και είναι ανεξάρτητο από άλλα προγράμματα πλαίσιο, καλό θα ήταν να επεκταθεί και σε προγράμματα εστιασμένα στην ενεργειακή απόδοση και στην ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

5.15 Τα κράτη μέλη θα ήταν σκόπιμο να διοργανώσουν φόρουμ για την πυρηνική ενέργεια σε εθνικό επίπεδο, με πρότυπο τα φόρουμ που οργάνωσε η Επιτροπή για τα εξής τρία θέματα στην Πράγα και την Μπρατισλάβα: ευκαιρίες, κίνδυνοι, διαφάνεια και πληροφόρηση.

5.16 Ο εξορθολογισμός της έκδοσης των αδειών και η επιλογή των τοποθεσιών μέσω μιας ενιαίας ευρωπαϊκής διαδικασίας θα είχε αναμφίβολα θετική επίδραση στην ασφάλεια των επενδύσεων και στον χρόνο έναρξης λειτουργίας, αλλά σε καμιά περίπτωση η κοινή γνώμη δεν πρόκειται να αποδεχθεί ευρωπαϊκές κανονιστικές διατάξεις λιγότερο αυστηρές από τις αντίστοιχες εθνικές διατάξεις. Όσον αφορά την ασφάλεια πρέπει να ληφθεί υπόψη η σημασία που έχει για την Ευρώπη ο καθορισμός αυστηρών και εναρμονισμένων κανόνων, δεδομένης της διακρατικής φύσης των συναφών κινδύνων (για παράδειγμα, οι πυρηνικοί σταθμοί που βρίσκονται κοντά στα εθνικά σύνορα). Η εναρμόνιση του σχεδιασμού και των ρυθμιστικών διατάξεων θα μπορούσε να εφαρμοσθεί στην επόμενη γενεά αντιδραστήρων.

5.17 Η φθηνότερη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας θα πρέπει να αποβαίνει προς όφελος των καταναλωτών. Σήμερα οι τιμές στα χρηματιστήρια ηλεκτρικής ενέργειας διαμορφώνονται βάσει του ακριβότερου κόστους ηλεκτρισμού (συνδυασμός φυσικού αερίου και άνθρακα), ενώ θα πρέπει να αναφέρονται οι διάφορες πηγές με διαφοροποίηση των τιμών.

Βρυξέλλες, 4 Δεκεμβρίου 2008 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI Ο Γενικός Γραμματέας της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Martin WESTLAKE

(1) House of Commons Committee of Public Accounts Nuclear Decomissioning Authority 38° Report of Session 2007/2008,

(2) Osterreichisches Okologie Institut Wien 2007

(3) Έκθεση ΔΟΑΕ/ΕΙΑ -0484 (2008) Ιούνιος 2008.

(4) Special Eurobarometer 297 Attitudes towards radioactive waste (Ιούνιος 2008)

(5) P. Vandenplas, G. H. Wolf 50 years of controlled nuclear fusion in the European Union, Europhysics News, 39, 21 (2008).

(6) Βρυξέλλες, 12 Δεκεμβρίου 2007, COM(2007) 794 τελικό.

(7) NIA (Nuclear Industry association. The Uk capability to dliver a new nuclear build programme 2008 update.

(8) DGEMP- Couts de reference de la production electrique Ministère de l’économie des finances et de l’indstrie-Decembre 2003

(9) Storm van Leeuwen, Nuclear power — the energy balance (2008), www.stormsmith.nl.

(10) World Nuclear Association, www.world-nuclear.org/info/info.html.

(11) Δρ. Brüske-Hohlfeld, GSF, Neuherberg, Καθ. Greiser BIPS, Bremen, Καθ. Hoffmann, Uni Greifswald, Δρ. Körblein Umweltinstitut München, Καθ. Jöckel, Uni Essen Duisburg, Δρ. Küchenhoff, LMU München, Δρ. Pflugbeil, Berlin, Δρ. Scherb GSF, Neuherberg, Δρ. Straif IARC, Lyon, Καθ. Walther Uni München, Καθ. Wirth, Wuppertal, Δρ. Wurzbacher Umweltinstituts München.

(12) Mélanie White-Koning, Denis Hémon, Dominique Laurier, Margot Tirmarche, Eric Jougla, Aurélie Goubin, Jacqueline Clave

(13) Eau France e IFEN Institut Français de lì’Environnment –στοιχεία που αφορούν την κατανάλωση του 2004.

(14) GIF Generation IV International Forum 2008