Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Το ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων"

(COM(2001) 398 τελικό)

(2002/C 241/01)

Στις 11 Ιουλίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει γνωμοδότηση για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 26 Ιουνίου 2002 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Retureau.

Κατά την 392η σύνοδο ολομέλειας της 17ης και 18ης Ιουλίου 2002 (συνεδρίαση της 17ης Ιουλίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 114 ψήφους υπέρ, 3 κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Προς ένα δίκαιο της παγκοσμιοποίησης;

1.1. Το δίκαιο του διεθνούς εμπορίου εντάσσεται στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης των συναλλαγών αγαθών και υπηρεσιών και έχει ως αντικείμενο τη ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ των μερών μιας διεθνούς εμπορικής ή χρηματοπιστωτικής συναλλαγής ή μιας διασυνοριακής παροχής υπηρεσιών. Οι εμπορικές συμβάσεις διέπονται από το δίκαιο αυτό και ενδεχομένως από ειδικές σχετικές συμβάσεις, όταν περιλαμβάνουν ένα ή περισσότερα στοιχεία αλλοδαπότητας. Για παράδειγμα, η Σύμβαση της Ρώμης του 1980(1) σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, η οποία ενοποιεί τους κανόνες για τη σύγκρουση νόμων, π.χ., εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.2. Το δίκαιο αυτό, που είναι ακόμη ατελές, έχει προκύψει από διακρατικές πρωτοβουλίες, π.χ., στα πλαίσια της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο του Διεθνούς Εμπορίου (CNUDCI), και από ιδιωτικές πρωτοβουλίες, τις οποίες ανέλαβαν πρόσωπα που ασκούν εμπορικές και νομικές δραστηριότητες ή πανεπιστημιακοί και άλλοι ειδικοί, που προτείνουν θεωρητικές αναλύσεις και λύσεις ή εθελούσιους κανόνες και αρχές ή κώδικες συμπεριφοράς.

1.3. Το διεθνές εμπορικό δίκαιο έχει αποτελέσει αντικείμενο εντατικών ερευνητικών εργασιών, ιδιαίτερα εκ μέρους του Διεθνούς Ιδρύματος για την ενοποίηση του ιδιωτικού δικαίου (UNIDROIT, Ρώμη) και, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εκ μέρους μιας επιτροπής για το ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων, η οποία έχει παρουσιάσει, κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ένα σύνολο αρχών και διατάξεων με στόχο την ενοποίηση των αρχών και των πρακτικών του δικαίου των χωρών της Κοινότητας, ιδιαίτερα όσον αφορά το δίκαιο των χωρών της ηπειρωτικής Ευρώπης και το αγγλοσαξονικό κοινό δίκαιο (common law), καθώς και εκ μέρους μιας Επιτροπής εμπειρογνωμόνων (ορισμένοι από τους οποίους συμμετέχουν και στις δύο επιτροπές), στην οποία το Κοινοβούλιο ανέθεσε τη συγκριτική μελέτη του εθνικού δικαίου των διαφόρων κρατών, προκειμένου να συναχθούν οι κοινές αρχές του δικαίου των συμβάσεων στην Ευρώπη.

1.4. Οι κατευθυντήριες αρχές που έχουν εκπονήσει οι εν λόγω επιτροπές νομομαθών, ή και επαγγελματικές οργανώσεις, εξακολουθούν να έχουν προαιρετικό χαρακτήρα ως προς την εφαρμογή τους από τα μέρη. Συνιστούν στοιχεία ενός είδους συμπληρωματικού εμπορικού νόμου (lex mercatoria) που φιλοδοξεί να φανεί χρήσιμος στα μέρη και στους δικαστές. Στην Ευρώπη, όμως, τίθεται το πρόβλημα της αναγνώρισης, εκ μέρους των εθνικών δικαστών, των εν λόγω ιδιωτικών "κωδίκων" κατά την ερμηνεία των διατάξεων των συμβάσεων, ή όταν καλούνται να διευκρινίσουν τη βούληση των μερών ή να κρίνουν μια διαφορά, ενώ αλλού το μη κρατικό δίκαιο μπορεί να λαμβάνεται υπόψη, όπως στα πλαίσια της Σύμβασης του Μεξικού (CIDIP).

1.5. Υπάρχει μια κάποια αντίφαση μεταξύ, αφενός, της αρχής της συμβατικής ελευθερίας και της επιλογής από τα μέρη του εφαρμοστέου δικαίου και, αφετέρου, του εδαφικού δικαίου αναφοράς των εθνικών δικαστών, γεγονός που ενθαρρύνει την προσφυγή σε ιδιωτικούς διαιτητές σε περίπτωση διαφορών. Οι διαιτητές αποφαίνονται επί του δικαίου. Η αναγκαστική εκτέλεση των διαιτητικών αποφάσεων, όμως, προϋποθέτει την προσφυγή σε εθνικό δικαστή, ο οποίος εκδίδει, κατά έναν τρόπο, το εκτελεστήριο έγγραφο. Σε άλλες περιπτώσεις, πολύ σπάνιες στην πράξη, ο εθνικός δικαστής μπορεί να ασκήσει μια αρμοδιότητα ελέγχου των διαιτητικών αποφάσεων, ανάλογη με την αναίρεση. Και εδώ υπάρχει αντίφαση. Μια πιθανή λύση θα ήταν να δοθεί το δικαίωμα στους εθνικούς δικαστές να χρησιμοποιούν μια ενοποιημένη ευρωπαϊκή ενότητα αρχών και κανόνων, εάν αυτή είναι η επιθυμία των μερών, προκειμένου να ερμηνεύσουν τις ρήτρες της σύμβασης, ή συμπληρωματικά, προκειμένου να αποφανθούν για ζητήματα ασαφή ή που δεν είχαν προβλέψει τα μέρη.

1.6. Θα ήταν σκόπιμο να τονιστεί ότι υπάρχουν σημαντικές διεθνείς συμβάσεις στον τομέα αυτό, που έχουν προωθηθεί από τις εργασίες της UNIDROIT και έχουν διαμορφωθεί κυρίως υπό την αιγίδα της CNUDCI.

1.7. Η Σύμβαση της Βιέννης του 1980 για τις διεθνείς πωλήσεις εμπορευμάτων, την οποία έχουν κυρώσει πολλά κράτη, μεταξύ των οποίων όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, συνιστά μια πλήρη αναφορά, συμπληρωματικής φύσεως, που μπορεί να αντικαταστήσει το εκάστοτε εθνικό δίκαιο, εάν την επιλέξουν τα μέρη για τη διευθέτηση των σχέσεών τους. Η Σύμβαση αυτή χρησιμοποιείται ευρέως στις παγκόσμιες εμπορευματικές συναλλαγές.

1.8. Εντούτοις, στη σύμβαση αυτή, η κατάρτιση των συμβάσεων δεν προβλέπει την προσυμβατική φάση και τα κράτη που την έχουν κυρώσει μπορούν να θεωρήσουν ότι δεν δεσμεύονται από συγκεκριμένα τμήματα της Σύμβασης (κατάρτιση σύμβασης, συνέπειες της σύμβασης). Το κύριο μέρος της σύμβασης συνιστούν οι εκατέρωθεν υποχρεώσεις των συμβαλλομένων μερών, υποχρεωτικά επαγγελματιών, γεγονός που περιορίζει την εμβέλειά της. Ειδικότερα, δεν καλύπτονται, κατά συνέπεια, οι καταναλωτικές συμβάσεις.

1.9. Η πώληση εμπορευμάτων συνιστά μια από τις κυριότερες συμβάσεις του διεθνούς εμπορίου. Συνοδεύεται, όμως, κατά κανόνα, από μια ή περισσότερες συμβάσεις μεταφοράς, καθώς η πλειονότητα των μεταφορών πραγματοποιείται μέσω της θαλάσσιας οδού, και από συμβάσεις ασφάλισης των εμπορευμάτων κ.λπ.

1.10. Οι υπηρεσίες, κυρίως οι χρηματοοικονομικές, οι επενδύσεις, και οι ασφαλίσεις, δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο κυρωμένων και ισχυουσών συμβάσεων των Ηνωμένων Εθνών, παρά τις πρωτοβουλίες της CNUDCI. Υπάρχει, όμως, για τους τομείς αυτούς ένα σημαντικό σύνολο μη υποχρεωτικών κανόνων. Για τα ζητήματα αυτά, αναπτύσσονται, επίσης, κανόνες του ΠΟΕ, καθώς και η νομολογία του οργάνου του ΠΟΕ για την επίλυση των διαφορών (ΟΕΔ), οι οποίοι, όμως, απευθύνονται αποκλειστικά στα κράτη και όχι άμεσα σε ιδιώτες.

1.11. Οι άδειες εκμετάλλευσης και οι μεταφορές τεχνολογίας, που εμπλέκονται σε ορισμένες διεθνείς συμβάσεις, διέπονται, κατά κύριο λόγο, από τις σχετικές με την πνευματική ιδιοκτησία συμβάσεις της Παγκόσμιας Οργάνωσης Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΠΙ) και από τις συμφωνίες για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας που συνδέονται με τις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές (TRIPs) του ΠΟΕ.

1.12. Ένας κώδικας διεθνούς εμπορίου, καθολικής εφαρμογής, που θα υπερβαίνει τα διάφορα νομικά συστήματα και παραδόσεις, παραμένει ακόμη μύθος. Εξάλλου, το πόσο μακρύς είναι ο δρόμος που απομένει να διανυθεί, διαπιστώνεται αν εξετάσουμε το μικρό ποσοστό επικύρωσης των διεθνών συμβάσεων όσον αφορά ουσιαστικές διατάξεις του δικαίου των συμβάσεων.

1.12.1. Είναι, όμως, αναμφισβήτητο ότι οι διεθνείς παράγοντες αντιλαμβάνονται την ανάγκη ενός χρησιμοποιήσιμου, σταθερού και προβλέψιμου καθολικού πλαισίου, που θα ευνοεί την ασφάλεια και την αξιοπιστία των συναλλαγών, καθώς και την τήρηση των εκάστοτε εφαρμοστέων διατάξεων και αρχών της διεθνούς δημόσιας τάξης, που εντάσσονται στις μεγάλες διεθνείς συμβάσεις και στο εθιμικό δίκαιο (γενικές αρχές του δικαίου: εγγυήσεις των διαδικασιών, αρχή της πίστεως στις συμβάσεις, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών κανόνων της εργασίας). Ένα τέτοιο κοινό δίκαιο θα συμβάδιζε, ασφαλώς, με τη διεθνοποίηση των συναλλαγών και των συμβάσεων που σχετίζονται με τις συναλλαγές αυτές.

1.13. Πιο εύκολο, ίσως, θα ήταν να πραγματοποιηθεί εναρμόνιση, σε περιφερειακό ή υπο-περιφερειακό επίπεδο, ως εναλλακτική λύση ή πρώτο στάδιο προς ένα οικονομικό δίκαιο της παγκοσμιοποίησης, το οποίο δεν διαθέτει ούτε κυρίαρχη νομοθετική εξουσία ούτε δικαστή, όπως τα κράτη, παρότι η ύπαρξη του ΠΟΕ και του Οργάνου του για την Επίλυση Διαφορών (ΟΕΔ), καθώς και η ύπαρξη ενός διεθνούς μηχανισμού, του Διεθνούς Διαιτητικού Δικαστηρίου του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (ΔΕΕ), τείνουν να καλύψουν το κενό αυτό.

1.14. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι τα ζητήματα δικαίου των συμβάσεων στις υποψήφιες χώρες και τα ενδεχόμενα προβλήματα ασυμβατότητας δεν επισημαίνονται στην Ανακοίνωση. Θα ήταν σκόπιμο, στην Πράσινη Βίβλο (ή στην Λευκή Βίβλο) που ετοιμάζει η Επιτροπή, να γίνεται αναφορά στη νομική κατάσταση που ισχύει στις υποψήφιες χώρες.

2. Εναρμόνιση του δικαίου των συμβάσεων στην Ευρώπη

2.1. Γενικές παρατηρήσεις

2.1.1. Η εναρμόνιση του δικαίου των συμβάσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρείται ευκταία, πολύ περισσότερο λόγω της ύπαρξης της Ενιαίας Αγοράς. Εδώ και μια εικοσαετία, διαπρεπείς νομομαθείς έχουν επιδοθεί στην κατάρτιση ενός ευρωπαϊκού δικαίου των συμβάσεων που να συμβιβάζει τις νομοθεσίες της ηπειρωτικής Ευρώπης με αυτό που είθισται να καλείται αγγλικό "κοινό δίκαιο" (common law) που, όμως, επειδή το ευρωπαϊκό δίκαιο είναι άμεσα εφαρμοστέο και λόγω των πρόσφατων μεταρρυθμίσεων και γραπτών νόμων (statute laws), κυρίως όσον αφορά την πολιτική δικονομία και τα δικαιώματα του ανθρώπου, θα ήταν προτιμότερο να καλείται δίκαιο της Αγγλίας και της Ουαλίας ή, χάριν συντομίας, αγγλικό δίκαιο. Υπάρχουν ορισμένες διαφορές στη Βόρειο Ιρλανδία και, κυρίως, στη Σκωτία, η οποία διαθέτει ξεχωριστό δίκαιο και δικαστικό σύστημα (που υπάγονται, ωστόσο, στην ανώτερη αρχή των δικαστών της Βουλής των Λόρδων), καθώς και αυτόνομο Κοινοβούλιο με ορισμένες νομοθετικές αρμοδιότητες. Η Ιρλανδία διαθέτει, επίσης, ίδιο σύστημα "κοινού δικαίου", το οποίο εφαρμόζεται στα πλαίσια συντάγματος.

2.1.2. Όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όπου υπάρχει Ενιαίος Εμπορικός Κώδικας (ΕΕΚ) που αποτελεί σημείο αναφοράς για τα μέρη και για τους δικαστές, και όπου όμως η κάθε Πολιτεία διαθέτει διαφορετικό δίκαιο, έτσι και στο Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν νομικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της ίδιας χώρας. Επομένως, στις δύο αυτές περιπτώσεις, η ενότητα του δικαίου δεν θεωρείται απόλυτα αναγκαία για μια ενοποιημένη αγορά. Αυτή είναι η κατάσταση που επικρατεί, κυρίως, σήμερα και στο εσωτερικό της Ενιαίας Αγοράς, χωρίς όμως την ύπαρξη Ενιαίου Κώδικα, ο ρόλος του οποίου θα μπορούσε να καλυφθεί στο μέλλον από μια κοινοτική νομοθεσία που θα προκύψει από τις εργασίες της Επιτροπής, οι οποίες θα στηριχθούν στο έργο της Επιτροπής για το Ευρωπαϊκό Δίκαιο των Συμβάσεων και άλλων επιτροπών που εργάζονται στο θέμα αυτό όσον αφορά τις διασυνοριακές συμβάσεις που συνάπτονται εντός του οικονομικού χώρου όπου ισχύει το κοινοτικό δίκαιο.

2.1.3. Ο κοινοτικός οικονομικός χώρος, με την ύπαρξη του ενιαίου νομίσματος για τις περισσότερες από τις χώρες του και της Ενιαίας Αγοράς του, αποτελεί πράγματι κατάλληλο πεδίο για τη δημιουργία ενός ομοιογενούς δικαίου των συμβάσεων. Η Επιτροπή, όμως, διερωτάται - και μας υποβάλλει το ερώτημα - κατά πόσον θα ήταν σκόπιμη και εφαρμόσιμη μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που να αφορά αυτόν τον σημαντικό κλάδο του διεθνούς εμπορικού δικαίου, και η οποία, εξάλλου, για να είμαστε συνεπείς, θα έπρεπε ίσως να επεκταθεί σε ένα ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβατικών υποχρεώσεων (με ενδεχόμενα στοιχεία αστικής και ποινικής ευθύνης, πέρα από τη συμβατική ευθύνη, σε ορισμένες περιπτώσεις μη εκτέλεσης ή πλημμελούς εκτέλεσης της σύμβασης, ή σε περιπτώσεις διατάξεων που είναι ασύμβατες με τη δημόσια τάξη).

2.1.4. Λαμβάνοντας υπόψη την υφιστάμενη κατάσταση στις διάφορες ενδιαφερόμενες χώρες, συμπεριλαμβανομένων και των υποψηφίων χωρών, θα ήταν σκόπιμο να κληθεί η Επιτροπή να θεσπίσει ένα ενιαίο δίκαιο, εφαρμόσιμο σε όλους τους τύπους συμβάσεων και σε όλα τα συμβαλλόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων και των τελικών καταναλωτών. Ένα ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων θα ήταν πλήρως αιτιολογημένο για τις διασυνοριακές συμβάσεις.

2.1.5. Θα ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να συμπληρωθεί, παράλληλα, το υφιστάμενο καθολικό και το ευρωπαϊκό δίκαιο, τα οποία χρησιμοποιούνται ως βάσεις του εγχειρήματος, και να ληφθούν υπόψη οι πρακτικές και οι τυποποιημένες συμβάσεις που χρησιμοποιούνται ευρέως από τα μέρη στις διεθνείς συμβάσεις, δεδομένου ότι το ενδοευρωπαϊκό και το εξωευρωπαϊκό εμπόριο διέπονται, κατά μεγάλο μέρος, από κοινές συμβατικές ρυθμίσεις και αρχές, και ότι πολλές επιχειρήσεις συναλλάσσονται και στα δύο πεδία.

2.2. Προϋπάρχοντα στοιχεία ενός ευρωπαϊκού δικαίου των συμβάσεων

2.2.1. Πρέπει να σημειωθεί ότι υφίσταται ήδη ένα σημαντικό κοινοτικό κεκτημένο στον τομέα του ιδιωτικού δικαίου, με κατεύθυνση προς την εναρμόνιση των εθνικών ρυθμίσεων για θέματα συμβάσεων, είτε άμεσα είτε πιο έμμεσα, ανάλογα με την περίπτωση. Το κεκτημένο αυτό παρατίθεται λεπτομερώς στο Παράρτημα Ι της Ανακοίνωσης, ενώ στο Παράρτημα ΙΙΙ παρουσιάζεται διαρθρωμένη άποψη του εν λόγω κεκτημένου και των διεθνών δεσμεύσεων που έχουν υποχρεωτική ισχύ για θέματα συμβάσεων.

2.2.1.1. Μπορούμε, ίσως, να διερωτηθούμε εάν η Κοινότητα διαθέτει αρμοδιότητες που να της παρέχουν τη δυνατότητα να καταρτίσει ένα ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων (η έκφραση αυτή νοείται με την ευρεία έννοια του δικαίου της κατανάλωσης, του δικαίου των εμπορικών συμβάσεων, καθώς και του ενοχικού δικαίου και της ευθύνης που προκύπτει από αυτό). Οι υποχρεώσεις της, όμως, σε θέματα προστασίας των καταναλωτών και οι αρμοδιότητές της για την υλοποίηση της Ενιαίας Αγοράς της παρέχουν αναμφίβολα μια ισχυρή βάση για να προτείνει πρωτοβουλίες στον τομέα των διασυνοριακών συμβάσεων.

2.2.2. Το ευρωπαϊκό δίκαιο της κατανάλωσης είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένο σε θέματα που αφορούν συμβάσεις για αγαθά και υπηρεσίες, σε μια ευρεία προοπτική που εκτείνεται από την προσφορά ως τη συμβατική αστική ευθύνη. Η υποχρέωση ενημέρωσης που επιβάλλεται στον πωλητή (επισήμανση, πληροφορίες), καθώς και η ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων, είναι σαφείς και λεπτομερείς. Η προστασία των καταναλωτών αποτελεί πλέον αντικείμενο μιας σημαντικής νομικής συλλογής, η οποία έχει ωστόσο ακόμη κενά σε ορισμένους τομείς (καταναλωτική πίστη, στεγαστικά δάνεια, κ.λπ.).

2.2.3. Οι συμβατικές σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών αντιμετωπίζονται σε διάφορες εθνικές νομοθεσίες, και στην ευρωπαϊκή νομοθεσία, για ορισμένες συγκεκριμένες περιστάσεις, υπό το πρίσμα της προστασίας του ασθενέστερου μέρους ή του μέρους που είναι οικονομικά εξαρτώμενο από τον κύριο αντισυμβαλλόμενο. Όπως και στο δίκαιο της κατανάλωσης, επιχειρείται η εξασφάλιση ενισχυμένης προστασίας στο μέρος που θεωρείται πιο ευάλωτο, ώστε να αποκαθίσταται μεταξύ των συμβαλλομένων η απαραίτητη ισότητα για την άσκηση της συμβατικής ελευθερίας, η οποία συνιστά καθολική αρχή του δικαίου των συμβάσεων στις ελεύθερες οικονομίες.

2.3. Προβλήματα σύνταξης των νομοθεσιών

2.3.1. Τέτοιου είδους προβλήματα εμφανίζονται συχνά, τόσο σε κοινοτικό, όσο και σε εθνικό επίπεδο. Τα νομικά κείμενα αποτελούν συχνά αποτέλεσμα πολιτικών συναινέσεων, η αρχική τους οικονομία μπορεί να διαταράσσεται από τροπολογίες και η διατύπωσή τους δεν είναι πάντα επαρκώς σαφής και ακριβής.

2.3.2. Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, η ίδια η φύση των οδηγιών, που ορίζουν στόχους προς επίτευξη, αφήνει μεγάλα περιθώρια στις εθνικές νομικές έννοιες, οι οποίες καλύπτουν ορισμένες φορές διαφορετικά περιεχόμενα στα διάφορα νομοθετικά συστήματα. Τα κείμενα μεταφράζονται από και προς πολλές γλώσσες, η καθεμιά από τις οποίες φέρει τη δική της νομική παράδοση, ενώ οι συμβιβασμοί προκρίνουν πολλές φορές ασαφείς εκφράσεις, οι οποίες ερμηνεύονται στο εκάστοτε εσωτερικό δίκαιο με διαφορετικά μέτρα και σταθμά, γεγονός που ενέχει τον κίνδυνο να αντιβαίνουν προς την επιδιωκόμενη εναρμόνιση.

2.3.3. Ο τομεακός χαρακτήρας των περισσότερων κοινοτικών κειμένων μπορεί να θίγει την αρμονία του εσωτερικού δικαίου της κάθε χώρας, εάν οι τροποποιήσεις που πραγματοποιούνται κατά τη μεταφορά της νομοθεσίας οδηγούν σε συσσώρευση τομεακών ρυθμίσεων που δεν συντονίζονται επαρκώς στο εσωτερικό ενός κλάδου του δικαίου. Κατά τη σύνταξη του εσωτερικού δικαίου μπορούν, επίσης, να ανακύπτουν προβλήματα της ίδιας υφής με το κοινοτικό δίκαιο (τροπολογίες, συμβιβασμοί, ασαφείς διατυπώσεις που επαφίενται στην οξυδέρκεια του αναγνώστη και στην ερμηνεία ή την κρίση του δικαστή).

2.3.4. Έτσι, το βάρος της εξεύρεσης μιας απαραίτητης συνάφειας επαφίεται στις δογματικές παρατηρήσεις, στην επιστημονική παρουσίαση των πανεπιστημιακών διδασκάλων, ή στις συλλογές κατευθυντήριων αρχών, όπως αυτές που καταρτίζει η UNIDROIT και άλλες ειδικές επιτροπές, και, στην πράξη, κυρίως στη νομολογία, που μπορεί ενδεχομένως να βασιστεί και στις εργασίες της θεωρίας.

2.3.5. Από έναν ορισμένο βαθμό συσσώρευσης ρυθμίσεων και πέρα, θα ήταν ευκταίο οι επιφορτισμένες με νομοθετικό έργο επιτροπές στους κόλπους των κοινοβουλευτικών οργάνων να εξετάζουν τη συνάφεια ενός κλάδου ή ενός θέματος, κυρίως με στόχο τη συγκέντρωση και την κωδικοποίηση ή την απλούστευση, την εναρμόνιση των ρυθμίσεων διεθνούς, ευρωπαϊκής και εθνικής προέλευσης, και να καταβάλλουν προσπάθειες για τη σαφήνεια της διατύπωσης, προκειμένου να καθιστούν το δίκαιο πραγματικά προσβάσιμο για τους πολίτες. Γιατί οι πολίτες δεσμεύονται από την αρχή που ορίζει ότι δεν επιτρέπεται άγνοια του νόμου, η οποία, με την πληθώρα των υφισταμένων κειμένων ανήκει πλέον στο χώρο της νομικής φαντασίας. Κάθε χρόνο δημοσιεύονται στις διάφορες επίσημες εφημερίδες δεκάδες χιλιάδες σελίδες, και τα κείμενα αυτά μπορούν, επίσης, να έχουν τη μορφή πολλών μεταγενέστερων τροπολογιών επί προγενέστερων κειμένων, τα οποία στην περίπτωση αυτή θα ήταν καλύτερο να εκδίδονται σε νέα ενοποιημένη μορφή, ώστε να είναι δυνατή η άμεση κατανόηση του νέου εφαρμοστέου δικαίου. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη πολλές φορές διατυπώσει εκκλήσεις για απλούστευση των κειμένων, προς όφελος εκείνων που χρησιμοποιούν το δίκαιο(2).

2.3.6. Η αμοιβαία παροχή συστάσεων ή πληροφοριών σχετικά με τις ορθές πρακτικές θα μπορούσε, επίσης, να συμβάλει στην καλύτερη διατύπωση των νομικών κειμένων.

2.3.7. Όσον αφορά το δίκαιο των συμβάσεων, η ευθύνη για τη σαφήνεια ή την δυσνόητη διατύπωση των ρητρών των συμβάσεων βαρύνει τα μέρη, τουλάχιστον όσον αφορά τις μη αναγκαστικές ρήτρες, και τουλάχιστον το ένα των μερών όταν πρόκειται για συμβάσεις προσχώρησης. Η οδηγία για τις καταχρηστικές διατάξεις(3) έθεσε τέλος σε ορισμένες κατακριτέες πρακτικές, κυρίως στις συμβάσεις προσχώρησης. Δυστυχώς, οι συμβάσεις προσχώρησης συχνά συντάσσονται κατά τρόπο δυσνόητο για το αντισυμβαλλόμενο μέρος, ή ακόμη ορισμένες σημαντικές ρήτρες αναγράφονται με μικροσκοπικούς χαρακτήρες. Για το λόγο αυτό, απαιτείται η θέσπιση ειδικών τυπικών και ουσιαστικών ρυθμίσεων για την προστασία του ασθενέστερου μέρους.

2.4. Συγκλίσεις και αποκλίσεις στα διάφορα μέσα και μεταξύ οργανισμών

Οι παρατηρήσεις αυτές παρέχουν συμπληρωματικές δυνατότητες προβληματισμού και ανάληψης δράσης για να αντιμετωπισθούν ορισμένες νομικές δυσχέρειες. Θα πρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω, για παράδειγμα με την ευκαιρία της αναγγελθείσας έκδοσης από την Επιτροπή Λευκής ή Πράσινης Βίβλου ή με την ευκαιρία μεταγενέστερης νομοθετικής πρότασης.

α) Ενοποίηση

- Συνθήκες (ενοποιητικές ρήτρες: πεδία που υπάγονται στην κοινοτική αρμοδιότητα)

- κανονισμοί

- αποφάσεις

- Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (αποφάσεις και απαντήσεις σε προδικαστικά ζητήματα)

- τυποποιημένες συμβάσεις και ρήτρες.

β) Εναρμόνιση

- Συνθήκες (ρήτρες εναρμόνισης: πεδία κοινής αρμοδιότητας και πυλώνες ή πεδία κυρίως διακυβερνητικά ή εθνικά),

- οδηγίες που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα το δίκαιο των συμβάσεων (π.χ. οδηγίες σχετικά με την ευθύνη για τα ελαττωματικά προϊόντα ή σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις),

- συστάσεις, ψηφίσματα,

- μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο έξωθεν νομικών εννοιών (οριζόντιες μεταφορές), με κινδύνους ατελούς μεταφοράς ή εννοιών που δεν γίνονται καλά αντιληπτές, που αντιγράφονται χωρίς, όμως, να ενσωματώνονται πραγματικά στο εθνικό δίκαιο,

- διεθνείς συνθήκες (κάθετες μεταφορές),

- διεθνείς ή περιφερειακές προτάσεις ενοποίησης: UNIDROIT, επιτροπή για το ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων, που προσφέρουν συνεκτικούς κανόνες αναφοράς στα μέρη και στους δικαστές και διαιτητές,

- νομολογία των διεθνών δικαστηρίων (λίγες λύσεις αφορούν το ιδιωτικό δίκαιο, δεδομένου ότι πρόκειται κυρίως για διακρατικό δίκαιο) και νομολογία των ευρωπαϊκών δικαιοδοτικών αρχών (Πρωτοδικείο των ΕΚ, Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου),

- νομική θεωρία, ευρωπαϊκά συνέδρια νομικών, διαρκής κατάρτιση των επαγγελματιών του νομικού και εμπορικού κλάδου,

- διεθνείς διαιτησίες (κατάλογος του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου, ιδιωτικά γραφεία εμπειρογνωμόνων), πρόβλημα εμβέλειας της διαιτητικής νομολογίας και πρόσβασης σ' αυτήν, δεδομένου ότι δεν δημοσιεύεται (μπορεί επίσης να είναι απόρρητη, εάν το επιθυμούν τα μέρη) και αντιμετώπισής της από τη θεωρία,

- "Soft law" (μη υποχρεωτικοί κανόνες) (νομολογία των ελεγκτικών οργάνων των διεθνών οργανισμών, οδηγοί, συλλογές αρχών των διαφόρων επαγγελματικών ή διακυβερνητικών, διεθνών και περιφερειακών οργανώσεων που έχουν επίδραση στο περιεχόμενο των συμβάσεων, στη ρύθμιση διαφορών...).

γ) Διαφοροποιήσεις, αποκλίσεις

- Συνθήκες: αρμοδιότητες που περιορίζονται σε συγκεκριμένους τομείς (ανταγωνισμός, κατανάλωση...),

- νομικός πλουραλισμός (ιστορικός, παραδοσιακός) και ποικιλία των εθνικών νομικών εννοιών και των νομικών εννοιών του δικαίου των συμβάσεων, διαφορές σε θέματα διεθνούς ιδιωτικού δικαίου,

- αύξηση της ποικιλίας των νομικών πράξεων, ιδιαίτερα όσον αφορά τις συμβάσεις (πώληση άυλων αγαθών και υπηρεσιών μέσω του Διαδικτύου, ηλεκτρονική υπογραφή, συνιδιοκτησία, ανάληψη απαιτήσεων τρίτων...),

- κατάρτιση και πρόσληψη των δικαστών, διαφορές των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, των εμπειριών, καθώς και των αρμόδιων δικαιοδοτικών οργανισμών κατά περίπτωση (ποινικό, αστικό, εμπορικό, ακόμη και διοικητικό δικαστήριο σε ορισμένες χώρες για τις συμβάσεις δημοσίου),

- πανεπιστημιακή εκπαίδευση: γνώση των άλλων συστημάτων, θέση του συγκριτικού δικαίου και του διεθνούς και ευρωπαϊκού ιδιωτικού δικαίου στον κοινό κορμό των σπουδών· η πτυχή αυτή είναι καθοριστική για την προώθηση της εναρμόνισης - ή την παρεμπόδισή της, εάν η διδασκαλία αυτή παραμελείται ή απουσιάζει,

- σύνταξη των ευρωπαϊκών κειμένων: ποιότητα της διατύπωσης, που πρέπει να είναι σαφής σε όλες τις γλώσσες, παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζει η συνεκτίμηση της διαφορετικής αντίληψης των όρων που χρησιμοποιούνται και της πραγματικότητας που αντιπροσωπεύουν στα διάφορα εθνικά νομικά συστήματα. Υφίσταται ο κίνδυνος θέσπισης ενός δικαίου που θα επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες για τη μεταφορά του και την εφαρμογή του στα δικαστήρια· ο καθοριστικός ρόλος της ερμηνείας και της ενοποίησης υπάγεται τότε στην αρμοδιότητα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, πριν από την παρέμβασή του, όμως, ενδέχεται να μεσολαβεί περίοδος νομικής αβεβαιότητας ή έλλειψης ασφάλειας δικαίου,

- σύνταξη του εσωτερικού δικαίου, που, ιδιαίτερα κατά τη μεταφορά των οδηγιών, μπορεί να εκτραπεί από την αρχική έννοια που επιθυμούσε ο ευρωπαίος νομοθέτης. Η μεταφορά μπορεί να προκαλέσει πιθανή ρήξη της εσωτερικής νομικής αρμονίας του κλάδου του εθνικού δικαίου που επηρεάζεται εν μέρει από το παράγωγο δίκαιο, ή ακόμη και να δημιουργήσει διπλό δίκαιο ή αποκλίνουσες λύσεις, εάν ο εθνικός νομοθέτης έχει περιοριστική θεώρηση της μεταφοράς και δεν λαμβάνει υπόψη την ανάγκη ύπαρξης νομικής ισορροπίας μεταξύ των εσωτερικών διατάξεων που τροποποιούνται από τη μεταφορά και εκείνων που δεν τροποποιούνται. Στις περιπτώσεις αυτές, το εσωτερικό δίκαιο μπορεί να αποβεί πιο σύνθετο και λιγότερο συνεκτικό.

2.5. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για τη συνεχή, και μάλιστα γεωμετρική, αύξηση της πληθώρας των νομοθετικών κειμένων, και την καμιά φορά άνευ λόγου πολυπλοκότητά τους, οι οποίες συνιστούν αντικείμενο ανησυχίας για τους επαγγελματίες του δικαίου, για τις επιχειρήσεις - τις οποίες η πληθώρα αυτή των κειμένων μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικά έξοδα-, και για τους πολίτες - οι οποίοι έχουν ελλιπή γνώση του ισχύοντος δικαίου.

2.6. Η ανάπτυξη λεπτομερών νομοθετικών παρεμβάσεων στο δίκαιο των συμβάσεων, κυρίως όσον αφορά την κατανάλωση και την εργασία, αποσκοπεί - πέρα από τις διατάξεις για τη δημόσια τάξη, κοινές στις συμβάσεις και παραπλήσιες μεταξύ των κρατών μελών - στη διασφάλιση της τήρησης της αρχής της ισότητας μεταξύ των μερών. Η ερμηνεία αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες μορφές συμβάσεων όπου το ένα μέρος βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση ή σε εξάρτηση σε σύγκριση με το άλλο (τον κύριο αντισυμβαλλόμενο), όπως π.χ. σε περιπτώσεις υπεργολαβίας, συστήματος ενοποιημένης παρουσίας (δικαιόχρησης) ή αποκλειστικής διανομής.

2.7. Η αρχή της ισότητας είναι άλλη μια θεμελιώδης αρχή του πρωτογενούς δικαίου, που χρησίμευσε ως βάση για την εισαγωγή πολλών κειμένων κατά των διακρίσεων, και που έχει σημαντική επίδραση όσον αφορά τη σταδιακή διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού δικαίου των συμβάσεων. Η αρχή αυτή χαρακτηρίζει ολόκληρο το παράγωγο δίκαιο και μπορεί να αποτελέσει πρόσθετο στοιχείο που δικαιολογεί την ανάληψη κοινοτικών νομοθετικών πρωτοβουλιών.

2.8. Όσον αφορά το ευρωπαϊκό δίκαιο της κατανάλωσης, η άποψη σύμφωνα με την οποία οι καταναλωτές βρίσκονται σε θέση εξάρτησης έναντι των πωλητών - που έχουν θέση κυρίου αντισυμβαλλόμενου - και, επομένως, πρέπει να τους παρέχεται η κατάλληλη προστασία, χαρακτηρίζει όλα τα κοινοτικά κείμενα.

3. Στοιχεία προβληματισμού και συστάσεις

3.1. Λόγω της παγκοσμιοποίησης, παρατηρείται η ανάπτυξη μη υποχρεωτικών κανόνων και μηχανισμών διευθέτησης των διαφορών, κυρίως των ιδιωτικών, και κυρίως μεταξύ επιχειρήσεων, αλλά μερικές φορές και μεταξύ επιχειρήσεων και κρατών, για θέματα διεθνών οικονομικών συμβάσεων. Η Σύμβαση της Βιέννης του 1980 σχετικά με τη Διεθνή Πώληση Εμπορευμάτων (CVIM) παρέχει ένα συμπληρωματικό πλαίσιο μέσα σε μια νομική πραγματικότητα όπου υπερέχει η "επιθυμία των μερών" (η οποία, στην πράξη, μπορεί να αντικατοπτρίζει το συσχετισμό δυνάμεων εντός της αγοράς).

3.2. Οι συμβαλλόμενοι-νομοθέτες εντός των ορίων, βέβαια, του σχετικού αποτελέσματος των συμβάσεων, έχουν επίσης δικαίωμα επιλογής του δικαστή (συνήθως ενός διαιτητή, με οιονεί δικαστική ιδιότητα, ο οποίος έχει εξουσία να γνωμοδοτεί επί του δικαίου, και σπανιότερα ενός δικαστή που μετέχει μιας εθνικής κυριαρχίας και μπορεί να καταστήσει την απόφαση εκτελεστή, με ενδεχόμενη προσφυγή σε μέσα δεσμευτικού χαρακτήρα). Οι τάσεις αυτές, που ρυθμίζονται ευρέως από το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο κατά τρόπο μη δεσμευτικό, αφορούν κατά κύριο λόγο τις διεθνικές επιχειρήσεις και συνδέονται με το νέο διεθνή καταμερισμό της εργασίας και με την ανάπτυξη των συναλλαγών· όλο και πιο συχνά, όμως, αφορούν μεσαίες επιχειρήσεις σε ορισμένους οικονομικούς κλάδους (διεθνείς χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, υπηρεσίες που συνδέονται με τις νέες τεχνολογίες, διεθνής μεσιτεία, διεθνείς συμβουλευτικές υπηρεσίες κ.λπ.).

3.3. Οι ηθικές και κοινωνικές αξίες μιας συγκεκριμένης χώρας δεν έχουν πλέον θέση στο δίκαιο αναφοράς ή το συμπληρωματικό δίκαιο. Τείνουν να παραχωρήσουν τα πρωτεία στις πιο καθολικές - αλλά λιγότερο συνυφασμένες με ένα συγκεκριμένο πολιτισμό ή μία συγκεκριμένη κοινωνία - αρχές της καλής πίστης και της συνεργασίας κατά την εκτέλεση των συμβάσεων, οι οποίες αφορούν αποκλειστικά τα μέρη, μέσα από μια θεώρηση πιο εξατομικευμένη και πιο αυτόνομη. Οι Ευρωπαϊκές Αρχές του Δικαίου των Συμβάσεων, που εκπονήθηκαν από την ειδική επιτροπή, δεν αναφέρονται σε μια ευρωπαϊκή οικονομική και κοινωνική δημόσια τάξη - η οποία, εντούτοις, υφίσταται - και το δίκαιο δεν στηρίζεται σε ένα κυρίαρχο πλαίσιο, το οποίο, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, έχει πολύ περιορισμένη υπόσταση.

3.3.1. Το μελλοντικό ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων θα πρέπει να επιχειρήσει να αποφύγει τους σκοπέλους αυτούς, και να πραγματοποιήσει μια πρόοδο, στηριζόμενο παράλληλα σταθερά σε κοινές για όλα τα κράτη μέλη αρχές του ιδιωτικού δικαίου, στην ευρωπαϊκή κοινωνικο-οικονομική δημόσια τάξη και το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο. Τα εθνικά δικαστήρια θα πρέπει να έχουν αρμοδιότητα για τον έλεγχο των συμβάσεων αυτών και για τη ρύθμιση των διαφορών με βάση το ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων.

3.4. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες γνωρίζουν όλο και καλύτερα τις τυποποιημένες πράξεις και το δίκαιο του διεθνούς εμπορίου και επεκτείνουν τη χρήση τους στις διασυνοριακές δραστηριότητές τους. Δεν θα ήταν σκόπιμη η παρέμβαση στις σχέσεις αυτές, όταν δεν κρίνεται αναγκαία, εκτός αν πρόκειται για την αποτροπή ενδεχόμενων καταχρήσεων. Ούτε θα ήταν καλό να δημιουργηθούν υπερβολικές ευρωπαϊκές ιδιαιτερότητες, γιατί θα μπορούσαν να αποτελέσουν εμπόδιο σε οικονομικές συναλλαγές μεταξύ ευρωπαϊκών και μη ευρωπαϊκών επιχειρήσεων.

3.5. Η κατάρτιση ενός ενιαίου και γενικού ευρωπαϊκού δικαίου των συμβάσεων, υπό μορφή κανονισμού για παράδειγμα, συνιστά μια λύση που η ΕΟΚΕ κρίνει προτιμότερη ώστε να αποτραπούν οι αποκλίσεις. Θα απαιτήσει, ενδεχομένως, πρόσθετο χρόνο και μελέτες, αλλά θα πρέπει να στηριχθεί στις εργασίες που έχουν ήδη πραγματοποιήσει οι διάφορες προαναφερόμενες επιτροπές και οργανισμοί, καθώς και στις ισχύουσες διεθνείς ρυθμίσεις και πρακτικές.

3.6. Σε ένα πρώτο στάδιο, μεσοπρόθεσμα, τα μέρη θα μπορούσαν να επιλέγουν, εάν το επιθυμούν, το ευρωπαϊκό δίκαιο ως δίκαιο της σύμβασής τους. Σε ένα επόμενο στάδιο, πιο μακροπρόθεσμα, και μετά από αξιολόγηση και ενδεχόμενες τροποποιήσεις, το ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων θα μπορούσε να καταστεί το κοινό δίκαιο, αλλά τα μέρη θα μπορούν ωστόσο να επιλέγουν ένα άλλο δίκαιο, για να διασφαλιστεί η αρχή της συμβατικής ελευθερίας.

3.7. Ένα ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων θα πρέπει να καλύπτει την προσυμβατική φάση, τη διαμόρφωση της σύμβασης, τις προϋποθέσεις εγκυρότητας, την εκτέλεση ή μη εκτέλεση των υποχρεώσεων, τα μέσα πληρωμής, κ.λπ. Θα πρέπει να αποτελεί ένα πλαίσιο αναφοράς για τις μεταγενέστερες νομοθετικές προτάσεις που αφορούν κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο τα συμβατικά θέματα. Η ύπαρξή του, πέρα από τη νομική ασφάλεια που θα επιφέρει, θα περιορίσει ενδεχομένως και ορισμένες δαπάνες των συναλλαγών.

3.8. Στο σχέδιο για ένα ευρωπαϊκό δίκαιο των συμβάσεων, παράλληλα με τη διαμόρφωση μιας βάσης νομικών αρχών και κανόνων που θα εφαρμόζονται σε όλες τις συμβάσεις, θα πρέπει να συμπεριληφθούν και ειδικές ή λεπτομερέστερες διατάξεις που θα αφορούν συγκεκριμένες συμβάσεις ή την προστασία των καταναλωτών.

3.9. Οι εθνικοί δικαστές θα πρέπει τότε να μπορούν να επιλύουν τις ενδεχόμενες διαφορές με βάση το δίκαιο αυτό, εάν τα μέρη έχουν αναγνωρίσει το νέο ευρωπαϊκό δίκαιο στις συμβατικές τους δεσμεύσεις.

3.10. Οι μικρο-επιχειρήσεις και οι βιοτεχνίες, ιδιαίτερα δε εκείνες που εντάσσονται σε μια αγορά σχεδόν αποκλειστικά περιορισμένη σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο, δεν διαθέτουν τα απαραίτητα οικονομικά μέσα, ούτε τις αναγκαίες εξειδικευμένες γνώσεις, όταν χρειάζονται περιστασιακά να συνάψουν διασυνοριακές συμβάσεις. Η ύπαρξη ενός ευρωπαϊκού δικαίου θα τους επιτρέψει να αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη νομική ασφάλεια τις οικονομικές σχέσεις του στα πλαίσια της Ενιαίας Αγοράς.

3.11. Για τους καταναλωτές, η επιλογή του ευρωπαϊκού δικαίου των συμβάσεων, όταν δεν υφίσταται δικό τους εθνικό δίκαιο, θα αντιπροσώπευε μια σημαντική εγγύηση όσον αφορά την ασφάλεια του δικαίου για ειδικές διασυνοριακές συναλλαγές στις οποίες το εθνικό τους δίκαιο δεν θα ήταν αναγκαστικά εφαρμόσιμο.

3.12. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται πλήρως την προσέγγιση της Επιτροπής όσον αφορά την εξαίρεση του οικογενειακού δικαίου και του εργατικού δικαίου, που συνδέονται στενά με τις νομικές παραδόσεις, με την ιστορία και με την κοινωνική δομή της κοινωνίας του κάθε κράτους μέλους. Ωστόσο, φρονεί ότι οι διασυνοριακές συμβάσεις εργασίας δεν θα έπρεπε να εξαιρεθούν πλήρως από τον προβληματισμό που διεξάγεται, δεδομένου ότι θέτουν διόλου αμελητέα προβλήματα σύγκρουσης νόμων ή/και δικαιοδοσιών. Οι ευρωπαϊκές οργανώσεις εργαζομένων και εργοδοτών θα μπορούσαν, εάν το κρίνουν σκόπιμο, να ασχοληθούν με το ζήτημα και να διατυπώσουν σχετικές προτάσεις.

Βρυξέλλες, 17 Ιουλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 027 της 26.1.1998.

(2) ΕΕ C 48 της 21.2.2002· ΕΕ C 125 της 27.5.2002· ΟΚΕ 634/2002 τελικό.

(3) ΕΕ C 116 της 20.4.2001.