Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Ενίσχυση της ποιότητας της κοινωνικής πολιτικής και της απασχόλησης"

(2001/C 311/12)

Στις 25 Ιουνίου 2001, η Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η επεξεργασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 5 Σεπτεμβρίου 2001 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Bloch-Lainé.

Κατά την 384η σύνοδο ολομέλειας της 12ης και 13ης Σεπτεμβρίου 2001 (συνεδρίαση της 12ης Σεπτεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 86 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Το θέμα της παρούσας γνωμοδότησης είναι "η ενίσχυση της ποιότητας της κοινωνικής πολιτικής και της απασχόλησης". Όμως, η γνωμοδότηση αφορά βασικά την ποιότητα της απασχόλησης. Δεν άπτεται παρά ακροθιγώς των σχέσεων της με την άλλη πολύ ευρύτερη συνιστώσα του θέματος. Η εξήγηση είναι η εξής: η ΟΚΕ έχει πλήρη επίγνωση των αλληλεπιδράσεων που υπάρχουν μεταξύ πολλών πτυχών της κοινωνικής πολιτικής και της ποιότητας της απασχόλησης. Αυτή εξαρτάται βέβαια από εξωγενείς παράγοντες και καταρχάς από τα ερείσματα της σε συνεκτικές και κατάλληλες κοινωνικές πολιτικές.

Όμως, η ομάδα μελέτης εκπόνησε τη γνωμοδότηση ενόσω το κείμενο της ανακοίνωσης δεν είχε ακόμη δημοσιευθεί - ήταν υπό επεξεργασία. Εξάλλου, οι ταχθείσες προθεσμίες δεν επέτρεπαν τη σύνταξη ενός κειμένου που θα κάλυπτε πλήρως το θέμα. Τέλος, δεν πρέπει να λησμονηθεί ότι η βελγίδα Υπουργός "Απασχόλησης και πολιτικής για την ισότητα των ευκαιριών" τόνισε σε ένα μήνυμα προς τον Πρόεδρο της ΟΚΕ τη σημασία που αποδίδει το πρόγραμμα της προεδρίας της χώρας της στον τομέα της ποιότητας της απασχόλησης και εξέφρασε την επιθυμία να εκδώσει η ΟΚΕ σχετική γνωμοδότηση.

1. Προοίμιο: ορισμένες γενικές σκέψεις

1.1. Το ενδιαφέρον που επιδεικνύουν τα ευρωπαϊκά κράτη και τα όργανα της Ένωσης για την "Ποιότητα της απασχόλησης" δεν είναι πρόσφατο. Έδωσε αφορμή για πολλές και εξαιρετικές εργασίες μεταξύ των οποίων αξίζει να αναφερθεί η Λευκή Βίβλος για την "Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση" που οφείλεται στον Jacques Delors. Μια σημαντική φάση ολοκληρώθηκε με τις κατευθυντήριες γραμμές που χάραξε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που πραγματοποιήθηκε στη Λισαβώνα, όσον αφορά την ανάγκη για μια νέα "σφαιρική στρατηγική", μια "ενεργό πολιτική" οι οποίες θα προσπαθούσαν να προωθήσουν όχι μόνο "την αύξηση" των θέσεων απασχόλησης αλλά και τη "βελτίωση της ποιότητάς τους". Το Συμβούλιο της Νίκαιας εμβάθυνε, διεύρυνε και επεξέτεινε τον προβληματισμό μετά την υιοθέτηση της "Ατζέντας για μια κοινωνική πολιτική". Τέλος το επόμενο έτος, στη Στοκχόλμη, αντλήθηκαν συμπεράσματα που αναπτύσσουν και διευκρινίζουν το πεδίο δράσης των ενεργειών που πρέπει να αναληφθούν. Τα συμπεράσματα αυτά καθορίζουν σαφείς και φιλόδοξους στόχους.

1.2. Το θέμα "Ποιότητα της απασχόλησης" εμφανίζεται ως αυτοτελές χάρη στον θεσμικό προβληματισμό που αναπτύχθηκε για το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο και για την οικονομική στρατηγική της ΕΕ (πρβ. Συμβούλιο της Λισαβώνας).

1.2.1. Αυτή η σκόπιμη εμφάνιση εντάσσεται στα πλαίσια μιας λογικής εξέλιξης που αναγνωρίζει το γεγονός ότι η κοινωνική πολιτική, υπό τον όρο ότι ήταν χρηστή, αποτελούσε σημαντικό παράγοντα αποτελεσματικότητας και παραγωγικού ανταγωνισμού.

1.2.2. Στην οικοδόμηση της Ευρώπης η μέριμνα για την Ποιότητα τονίζεται αδιάκοπα. Όμως, αυτό που αποκαλείται "ποιότητα ζωής" εξαρτάται βέβαια σε μεγάλο βαθμό όχι μόνο από την ποσότητα των προσφερόμενων θέσεων εργασίας, αλλά και από μηχανισμούς μέσα στους οποίους εργαζόμεθα: ελευθερία επιλογής, σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ίση μεταχείριση, αξιοπρεπείς αμοιβές, κατάλληλες συνθήκες άσκησης των καθηκόντων, κατάλληλο περιβάλλον, υγεία και ασφάλεια, δυνατότητες κατάρτισης, κίνητρα, διαβουλεύσεις και συμμετοχές των μισθωτών κ.λπ.

1.2.3. Οι παράγοντες της ευρωπαϊκής οικοδόμησης διαβεβαίωσαν ότι έχουν τη βούληση να ενεργήσουν κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι θέσεις απασχόλησης που θα συσταθούν στην επικράτεια της Ένωσης να έχουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία και να συμβάλουν στην άνθηση του ανθρώπου. Είναι σημαντικό να δοθεί προσοχή στην υλοποίηση της φιλοδοξίας αυτής· να υπολογισθεί η εξέλιξη της πραγματικότητας και των σχετικών αποδόσεων και να ληφθούν όλα τα κατάλληλα μέτρα για να διασφαλισθεί η συμμόρφωση των καταστάσεων προς τις αναγγελθείσες προθέσεις.

1.2.4. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο και σε συνδυασμό με τα κράτη μέλη, υπάρχει μια πληθώρα οργανωμένων μέσων ανάλυσης και προβληματισμού που καθιστούν δυνατή την προώθηση της δημιουργίας θέσεων εργασίας ποιότητας.

1.3. Η αναντίρρητη πολυπλοκότητα του θέματος δεν είναι αρκετή για να αιτιολογήσει μια ένσταση που υποβάλλεται ορισμένες φορές και που συνοψίζεται - προκειμένου να καταπολεμηθεί - σε πρόσφατο έγγραφο της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας(1)ως εξής: το πρότυπο της κατάλληλης εργασίας είναι ανεφάρμοστο σε καταστάσεις και σε χώρες που είναι πολύ ανόμοιες· εκτός αν σχετικοποιηθεί στο βαθμό που του αφαιρεθεί κάθε πραγματικό περιεχόμενο.

Βέβαια, οι καταστάσεις διαφέρουν από τη μια οικονομία στην άλλη· οι ρυθμοί και τα περιθώρια προόδου που θεωρούνται ως δεδομένα δεν είναι παντού τα ίδια και οι παράγοντες της Υποκειμενικότητας όσον αφορά την εκτίμηση της Ποιότητας είναι συχνά στον τομέα αυτό όπως και σε άλλους σημαντικοί.

1.4. Η παρούσα γνωμοδότηση εστιάζεται στους εξής τρεις άξονες:

- στην προβολή των στοιχείων μιας Διαπίστωσης·

- στην αναφορά σε μικρό αριθμό Βασικών Θεμάτων·

- σε ορισμένες Συστάσεις.

2. Διαπιστώσεις

2.1. Οι πηγές της τεκμηρίωσης που επιτρέπουν τη διαπίστωση ορισμένων καταστάσεων είναι πολλές. Έτσι, π.χ. το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα του Δουβλίνου πραγματοποίησε το 2000 μία έρευνα που ακολούθησε την ίδια γραμμή με τις δύο άλλες έρευνες του 1990 και του 1995, που βασίσθηκαν στην αντίληψη των μισθωτών αναφορικά με την ποιότητα των θέσεων εργασίας τους. Η Υπηρεσία του Bilbao υπολόγισε τα αντικειμενικά στοιχεία με βάση χρήσιμες παρατηρήσεις. Τέλος, η Εurostat συλλέγει και επεξεργάζεται τα απαραίτητα στατιστικά δεδομένα. Παραμένουν τα προβλήματα ενημέρωσης, συγκρισιμότητας και εναρμόνισης των συστημάτων στατιστικής αξιολόγησης.

2.2. Κάθε διάγνωση σχετική με την ποιότητα της απασχόλησης πρέπει, για να χρησιμεύει ως πειστική και κατάλληλη σύσταση, να αντλεί στοιχεία από το σύνολο των καλών πηγών και να τις διασταυρώνει. Η ΟΚΕ δεν είχε ουδόλως την απαίτηση να παρουσιάσει μια συνολική εικόνα. Προσπάθησε μόνο να υπενθυμίσει ορισμένα στοιχεία ενημέρωσης.

2.3. Ασφάλεια, Υγεία

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία συνέταξε μια εξαιρετική έκθεση με θέμα "η κατάσταση της ασφάλειας και της υγείας στην ΕΕ", στην οποία παραπέμπει η παρούσα γνωμοδότηση. Τα "βασικά σημεία" της μελέτης επισημαίνουν την πρόοδο που πρέπει ακόμη να επιτελεσθεί.

2.4. Η έρευνα που πραγματοποίησε το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα του Δουβλίνου για την αντίληψη που έχουν σχηματίσει οι εργαζόμενοι όσον αφορά την εξέλιξη ορισμένων σημαντικών στοιχείων που συνδέονται με την ποιότητα της απασχόλησης αναφέρει, μεταξύ άλλων, τις ακόλουθες εκτιμήσεις(2):

- μονιμότητα του άγχους

- αύξηση των μυοσκελετικών διαταραχών,

- αύξηση της έντασης εργασίας,

- ελαφρά αυξημένο το ποσοστό των μισθωτών που ακολούθησε επαγγελματική επιμόρφωση που του προσέφερε ο εργοδότης του,

- εμμονή των διακρίσεων λόγω φύλου,

- η προσωρινή εργασία και η "ελαστικότητα" δεν συνεπάγονται βελτίωση της ποιότητας των συνθηκών εργασίας,

- η βία και η παρενόχληση αποτελούν μείζονα προβλήματα.

2.5. Άλλες πτυχές

2.5.1. Η ετήσια έκθεση της Επιτροπής για την ισότητα ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών στην ΕΕ του 2000 τονίζει ότι στον τομέα της απασχόλησης, οι ανισότητες είναι έντονες μολονότι αρχίζουν να μειώνονται.

3. Βασικά θέματα

3.1. Η ΟΚΕ εστίασε την προσοχή της σε ορισμένα επιλεγμένα θέματα λαμβάνοντας ως βάση τις εξής ανησυχίες:

- να τονίσει τη στενή σχέση που υπάρχει συγκεκριμένα μεταξύ της ποιότητας της απασχόλησης και της οικονομικής αποδοτικότητας της παραγωγής ή των υπηρεσιών των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων,

- να επισημάνει την ανάγκη, όταν πρόκειται για την απασχόληση, συμβιβασμού όσο το δυνατόν περισσότερο των απαιτήσεων του επαγγελματικού βίου με τις συνθήκες της προσωπικής και οικογενειακής ζωής,

- να επωφεληθεί των στοιχείων που περιέχονται στις γνωμοδοτήσεις που έχουν ήδη εκδοθεί από την ΟΚΕ, των οποίων η συνάφεια και η επικαιρότητα παραμένουν ακέραιες,

Υπάρχουν βέβαια και άλλα βασικά θέματα, όπως για παράδειγμα το θέμα της αμοιβής. Το ότι η ΟΚΕ δεν τα εξετάζει στην παρούσα γνωμοδότηση δεν σημαίνει ότι τα θεωρεί δευτερεύοντα

3.2. Ασφάλεια/Υγεία(3)

3.2.1. Με ποιό τρόπο μπορεί η ευρωπαϊκή νομοθεσία να γίνει πιο αποτελεσματική;

- Η ΟΚΕ τόνισε και εμμένει στη σημασία του στόχου της εναρμόνισης προκειμένου να σημειωθεί πρόοδος· αυτό σημαίνει ότι τα επίπεδα προστασίας που κρίνονται σημαντικά και ελάχιστα, δεν μπορούν να διαφέρουν ανάλογα με το μέγεθος των επιχειρήσεων.

- Πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η ιδιαιτερότητα των ΜΜΕ· όχι για να απαλλαγούν της τήρησης των κοινών απαιτήσεων, αλλά αντίθετα για να βοηθηθούν να τις τηρήσουν. Αυτό συνεπάγεται την υποχρέωση των κοινοτικών κειμένων να είναι όσο το δυνατόν απλούστερα, να περιέχουν πρακτικές προτάσεις, να έχουν καταρτιστεί κατόπιν διαβούλευσης με τις οργανώσεις των ΜΜΕ, να είναι κατανεμημένα ανά δραστηριότητα, να μη λησμονείται ότι υπάρχουν συνεργεία αυτοκινήτων, ξενοδοχεία, εστιατόρια, ξυλουργεία, αρτοποιεία, κ.λπ. ... μικρού ή μεσαίου μεγέθους που απασχολούν πολλά άτομα.

- Η οικονομία καθώς και όλοι οι παράγοντες της αγοράς εργασίας που φέρουν επίσης κοινωνική ευθύνη, θα μπορούσαν να δραστηριοποιηθούν περισσότερο όσον αφορά την πρόληψη και να υποστηρίξουν τις εκστρατείες κατάρτισης και ενημέρωσης επί του θέματος.

- Μια νομοθεσία που θα είναι λεπτομερής, τυπική και πολύπλοκη δεν θα αποτελούσε το καλύτερο μέσο για την επίτευξη παρόμοιου στόχου. Το θέμα της αποτελεσματικότητας θέτει και εκείνο της δυνατότητας εφαρμογής. Η κοινοτική νομοθεσία δεν θα εφαρμόζεται όπως πρέπει εάν δεν υπάρχει συμπληρωματικότητα με τις εθνικές νομοθεσίες.

- Ο νομοθετικός έλεγχος για τη μεταφορά μιας κοινοτικής οδηγίας είναι απαραίτητος. Δεν είναι όμως αρκετός. Πρέπει να συνοδεύεται από ελέγχους όσον αφορά αυτήν καθεαυτή την εφαρμογή της σε συνεννόηση με τους κοινωνικούς εταίρους.

- Η προσέγγιση των κινδύνων της ασφάλειας και της υγείας πρέπει να προσαρμοστεί λόγω της εμφάνισης νέων προκλήσεων, όπως εκείνων του άγχους στην εργασία, των μυοσκελετικών παθήσεων, κ.λπ. ... Τα θέματα αυτά δεν μπορούν να εξεταστούν όπως εκείνα των ατυχημάτων εργασίας και των κλασικών επαγγελματικών ασθενειών. Συγκεκριμένα - και αυτό ισχύει και για πολλά άλλα - η επιλογή, η συγκέντρωση και η διάδοση των κακών και ορθών παραδειγμάτων είναι απαραίτητη για την επεξεργασία χρήσιμων οδηγιών.

3.2.2. Απασχολησιμότητα και ασφάλεια/υγεία

- Τα ατυχήματα εργασίας και οι άλλες παθήσεις της υγείας και τα προβλήματα όσον αφορά την ασφάλεια έχουν σημασία πρώτα για τον άνθρωπο. Αποτελούν όμως και πηγές κοινωνικών δαπανών για τις επιχειρήσεις και δημιουργούν δημοσιονομικά βάρη για τα κράτη.

- Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μια παρόμοια διαπίστωση είναι σήμερα, στην Ευρώπη του 2001, προφανής για όλο τον κόσμο. Αυτό συνεπάγεται ότι πρέπει να αναπτυχθούν δράσεις και μέσα που θα εξηγούν τις καταστάσεις αυτές και θα πείθουν για τη σημασία τους.

- Η μη τήρηση των υφιστάμενων κανόνων δεν συνεπάγεται πάντοτε κυρώσεις.

3.2.3. Ποιός είναι ο τρόπος αντιμετώπισης και χειρισμού των νέων κινδύνων εργασίας;

- Οι κίνδυνοι αυτοί δεν έχουν απομακρύνει τους κλασσικούς κινδύνους αλλά έχουν προστεθεί σ' αυτούς. Δεν είναι πρόσκαιροι. Αναπτύσσονται ταχύτερα αλλά δεν αναπτύσσονται παράλληλα με τα μέσα που υποτίθεται ότι χρειάζονται για την παρακολούθησή τους.

- Εάν επιθυμείται να μην σημειωθεί καθυστέρηση της νομοθεσίας έναντι της πραγματικότητας που υποτίθεται ότι ρυθμίζει, σήμερα είναι πιο σημαντικό από ό,τι χθες να αποκτήσουν τα κράτη και η Επιτροπή μόνιμα μέσα παρακολούθησης και αξιολόγησης.

- Η οικονομία και όλοι οι παράγοντες της αγοράς εργασίας θα πρέπει να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο όσον αφορά τη διεξαγωγή μελετών και έρευνας για τους νέους κινδύνους.

3.2.4. Νέες μορφές απασχόλησης

- Δεν είναι τελείως γνωστή και δεν έχει ακόμη υπολογισθεί με ακρίβεια η έκταση των κινδύνων που απειλούν την υγεία και την ασφάλεια λόγω των νέων μορφών απασχόλησης, όπως π.χ. η Tηλεργασία, καθώς και η φύση και η ανάπτυξη των προσωρινών και πρόσκαιρων θέσεων εργασίας.

- Ορισμένα εθνικά ιδρύματα ερευνών και στατιστικής έχουν ήδη προχωρήσει στην απογραφή αυτών των νέου είδους κινδύνων. Είναι σκόπιμο να προωθηθεί μια εναρμόνιση των ερευνών αυτών στα κράτη μέλη προκειμένου να προστατευθούν καλύτερα οι εργαζόμενοι καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

3.3. Οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι(4)

3.3.1. Το Συμβούλιο της Λισσαβώνας έθεσε το στόχο ενός ποσοστού απασχόλησης "όσο το δυνατόν πλησιέστερα προς το 70 % από σήμερα έως το 2010". Η επίτευξη παρόμοιου στόχου συνεπάγεται, μεταξύ των άλλων προϋποθέσεων, την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των "ηλικιωμένων εργαζομένων" δηλαδή εκείνων που είναι μεταξύ 50 και 64 ετών. Όμως, το ποσοστό απασχόλησης των εν λόγω ατόμων μειώνεται με διαφορετικούς ρυθμούς, χωρίς εξαίρεση και χωρίς διακοπή της τάσης από την δεκαετία του '70, σε όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης· τάση που έχουν σκοπό να διορθώσουν οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση του 2000. Πρόκειται για ένα θέμα για το οποίο δεν υπάρχουν αξιόπιστες πληροφορίες, ιδίως σχετικά με τις πραγματικές ηλικίες αποχώρησης από την ενεργό υπηρεσία.

3.3.2. Γενικότερα, η "πρόωρη έξοδος" πιο συχνά επιβάλλεται παρά επιλέγεται από εκείνες και εκείνους που αποχωρούν από την ενεργό υπηρεσία. Αυτή η μορφή ευελιξίας είναι μάλλον το αποτέλεσμα της κατάστασης που επικρατεί στην αγορά εργασίας, των στρατηγικών αναδιάρθρωσης των επιχειρήσεων και των σχετικών δημόσιων πολιτικών.

3.3.3. Η απασχόληση των ηλικιωμένων εργαζομένων έχει καταστεί ένα από τα "περιθώρια προσαρμογής" της διαχείρισης προσωπικού των επιχειρήσεων και των δημόσιων υπηρεσιών (των αποκαλουμένων "ανθρώπινων πόρων" και αποτελεί χώρο δράσης των κυβερνήσεων στον τομέα της κοινωνικής προστασίας).

3.3.4. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, όσον αφορά την ποιότητα της απασχόλησης, την ύπαρξη στις επιχειρήσεις και στις δημόσιες υπηρεσίες πληθώρας "ημι-ηλικιωμένων" που θεωρούνται χωρίς μέλλον, χωρίς χρησιμότητα και τους οποίους διστάζουν να προωθήσουν και να επιμορφώσουν. Πέραν κάθε ανθρωπιστικής σκέψης, επισημαίνεται το εξής παράδοξο: οι κατηγορίες ηλικίας των 40-60 ετών θα αποτελέσουν, από το 2001, τον βασικό κορμό του ενεργού πληθυσμού της Ένωσης.

3.3.5. Όμως, όλες οι μελέτες το επισημαίνουν: ο πολλαπλασιασμός των πρόωρων αποχωρήσεων τονίζει την απόρριψη των εργαζομένων που γηράσκουν στην αγορά εργασίας. Όσον αφορά την πρόσληψη, παρατηρούνται δυσμενείς διακρίσεις εις βάρος των εργαζομένων ορισμένης ηλικίας. Ο ηλικιωμένος ή ο μεγάλης ηλικίας υπάλληλος αισθάνεται πολύ συχνά ως μη ικανός προς εργασία ή μη απασχολήσιμος.

3.3.6. Μέσα σ' ένα παρόμοιο πλαίσιο, τι να πει κανείς για την "ποιότητα εργασίας" που εφαρμόζεται για το μεγαλύτερο αριθμό των προχωρημένης ηλικίας εργαζομένων; Πώς να αυξηθούν τα ποσοστά δραστηριότητας των υπαλλήλων άνω των 50 ή 55 ετών; Τί πρέπει να προταθεί συγκεκριμένα; Πως μπορεί να ικανοποιηθεί το αίτημα της μεγαλύτερης συμμετοχής των ενδιαφερομένων στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν, στην τελειότερη εξατομίκευση της διαχείρισης; Πως μπορεί να ληφθούν περισσότερο υπόψη οι προσδοκίες πολλών εργαζομένων, της κατηγορίας των 40-60 ετών, να συνταξιοδοτηθούν στην κατάλληλη ηλικία;

3.3.7. Πρέπει να αντιστραφεί αυτό που αποκαλείται "επαχθής τάση". Η τάση αυτή δεν μπορεί να ενθαρρύνεται από ένα σενάριο αυθόρμητης εναρμόνισης. Δεν πρόκειται να απαιτηθεί από τις επιχειρήσεις "να καινοτομήσουν με τις παλιές ηλικίες". Πρόκειται, ούτε λίγο ούτε πολύ, για Αλλαγή Κουλτούρας και Συνειδητοποίηση, δηλαδή πρέπει να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να θεωρούν οι υπάλληλοι ως καταξίωση το να εργάζονται και μετά τα 55· οι δε επιχειρήσεις και οι δημόσιες υπηρεσίες πρέπει να σταθμίζουν καλύτερα τη συμβολή που μπορούν να τους παρέχουν οι εργαζόμενοι οι αποκαλούμενοι "μεγάλης ηλικίας". Παρόμοια φιλοδοξία καθιστά αναγκαίο τον προβληματισμό για μια Καλύτερη Πρόβλεψη της Μακροπρόθεσμης Διαχείρισης των Θέσεων Εργασίας: προσλήψεις και αποχωρήσεις, συνεχής επιμόρφωση, κινητικότητα στο εσωτερικό της επιχείρησης, ελαστική οργάνωση εργασίας, εργονομία και καθορισμός καθηκόντων, αλλαγή της συμπεριφοράς εντός των επιχειρήσεων και των δημόσιων υπηρεσιών.

3.3.8. Οι αρχές της Ένωσης μπορούν να αναλάβουν καθοριστικής σημασίας ενέργειες προς την κατεύθυνση αυτή.

3.3.8.1. Όσον αφορά τον προβληματισμό πρέπει να εξεταστούν θέματα όπως η κάμψη των συστημάτων αμοιβών, η αντικατάσταση των καθεστώτων πρόωρης συνταξιοδότησης από π.χ. πιο ευέλικτα καθεστώτα.

3.3.8.2. Θα πρέπει να αναληφθεί δράση βραχυπρόθεσμα:

- με την εντονότερη προτροπή των ευρωπαϊκών κοινωνικών εταίρων για τη διεξαγωγή διαλόγων·

- με την ανάπτυξη των ανταλλαγών των ορθών πρακτικών·

- με την από κοινού κατάρτιση ενός "κώδικα καλής συμπεριφοράς".

3.4. Ισότιμη αντιμετώπιση

Η ΟΚΕ επιθυμεί στη φάση αυτή και για το υπό εξέταση θέμα να καταβληθούν προσπάθειες για την επίτευξη προόδου όσον αφορά τις εξής "λυδίες λίθους":

- ισότιμη αντιμετώπιση των φύλων·

- μη άσκηση διακρίσεων έναντι των ατόμων που έχουν επιλέξει ευέλικτα ωράρια ή εργασία με μειωμένο ωράριο·

- κατάλληλη κοινωνική προστασία στους εργαζόμενους που επιθυμούν ή οφείλουν να εφαρμόζουν την επαγγελματική κινητικότητα, τη γεωγραφική, τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου εργασίας, την προσωρινή εργασία·

- ανάπτυξη της "δια βίου κατάρτισης" όλων των εργαζομένων, χωρίς διακρίσεις·

- μεγαλύτερη συμμετοχή των εν λόγω ατόμων στη λειτουργία των επιχειρήσεων και των υπηρεσιών στις οποίες απασχολούνται·

- περισσότερη προσοχή προς τους υπηκόους τρίτων χωρών· στην ποιότητα των θέσεων εργασίας που θα προσφερθούν στους μετανάστες εργαζόμενους που θα χρειασθεί η Ένωση·

- προσοχή προς τους εργαζόμενους με ειδικές ανάγκες.

3.5. Πρόσβαση στην κατάρτιση και στις δεξιότητες

Η ευρωπαϊκή οικοδόμηση επέλεξε και δημοσιοποίησε την επιλογή της για την οικονομία που βασίζεται στη Γνώση. Η ΟΚΕ τονίζει σχετικά δύο σημεία, μεταξύ των πολλών πτυχών αυτής της τεράστιας πρόκλησης.

3.5.1. Πρόκειται για τον κίνδυνο του φαινομένου του αποκλεισμού, της "κοινωνίας πολλών ταχυτήτων", δηλαδή μόνο η κατηγορία των ατόμων που εργάζονται θα διαθέτει επί μονίμου βάσεως τη δυνατότητα απόκτησης μέσων και την ευκαιρία της απασχολησιμότητας. Δεν πρόκειται για έργο φαντασίας. Η προοπτική αυτή πρέπει να αποτραπεί εάν επιθυμούμε να αποφύγουμε την εμφάνιση και την βραδεία, κεκαλυμμένη και ολέθρια ανάπτυξη μιας νέας μορφής κοινωνικής ρήξης.

3.5.2. Ένα πιθανό πεδίο εξάπλωσης του εν λόγω κινδύνου είναι οι παραδοσιακές δραστηριότητες (ξενοδοχεία, μηχανικός καθαρισμός και επιδιόρθωση, πρατήρια καυσίμων, κατ' οίκον υπηρεσίες, βιοτεχνία, κ.λπ., ...) που δεν είναι σε θέση να προσφέρουν πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες και στις γνώσεις. Οι απασχολούμενοι σ' αυτές κινδυνεύουν να αποξενωθούν, κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, από την κοινωνία που εξελίσσεται. Πρέπει να εξευρεθούν και να παρασχεθούν δυνατότητες για διαρκή κατάρτιση, όσον αφορά το σχετικό τομέα· και τουλάχιστο να μην υποτιμηθεί.

3.6. Επαγγελματικός βίος και ιδιωτική και οικογενειακή ζωή

3.6.1. Στο προοίμιο του παρόντος κειμένου έγινε αναφορά στην ποιότητα της ζωής για να υπομνησθεί κάτι που είναι προφανές, δηλαδή ότι η ποιότητα της απασχόλησης αποτελεί στοιχείο αποφασιστικής σημασίας.

Εδώ συναντάμε έναν γενικό και εύχρηστο όρο "που χρησιμοποιείται παντού", την Ευελιξία. Ο όρος αυτός είναι διφορούμενος. Στο υπό εξέταση θέμα πρέπει οι οιονεί ιδεολογικές αναφορές να αφαιρεθούν: η ευελιξία δεν είναι ιδανικό, είναι μέσο.

3.6.2. Η λέξη αυτή σημαίνει συγχρόνως διάφορες ατομικές προσδοκίες, που έχουν διατυπωθεί από ένα τεράστιο αριθμό εργαζομένων λόγω της επιθυμίας τους να ζήσουν καλύτερα: αρχίζουν με την προσδοκία της "Επιλογής" του χρόνου και του ωραρίου εργασίας που θεωρούνται ζωτικής σημασίας από τους υπεύθυνους των επιχειρήσεων ή των δημόσιων υπηρεσιών που φροντίζουν για την ανταγωνιστικότητα και την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών τους έναντι των πελατών ή των χρηστών τους.

3.6.3. Για να ζητηθεί η επίτευξη προόδου πρέπει κανείς να γνωρίζει και να αναλύσει καλύτερα τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η συνάντηση, οι συναντήσεις, μεταξύ διαφορετικής φύσεως θεωρήσεων και προσδοκιών και να εξετάσει τις αλληλεπιδράσεις τους.

3.6.4. Πρέπει να είναι κανείς αλληλέγγυος, να ανταλλάσσει τις γνώσεις που απέκτησε χάρη σε εμπειρίες, αντιπαραθέσεις και σε συμφωνίες βουλήσεων που επακολούθησαν.

3.6.5. Ίσως να πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή σε συγκεκριμένους παράγοντες, όπως ο χρόνος μετάβασης και επιστροφής από την εργασία, καθώς και η ύπαρξη ή η απουσία στην εγγύτερη περιοχή κοινωνικών υπηρεσιών και εγκαταστάσεων που προορίζονται για τα παιδιά.

3.7. Πληροφόρηση και συμμετοχή των εργαζομένων

Εδώ δίνεται έμφαση στην πραγματικότητα: η ποιότητα της απασχόλησης δεν μπορεί να αυξηθεί παρά μόνο χάρη στην πληροφόρηση και στη συμμετοχή με αυξημένα και αναλυτικά μέσα που να επιτρέπουν την εμπλοκή των εργαζομένων στη διεργασία των οικονομικών αλλαγών. Η ποικιλία των καταστάσεων που χρειάζονται εξέταση και η βούληση των ατόμων να είναι Εταίροι, στη λήψη των αποφάσεων που τους αφορούν, είναι τέτοιες που καμία οδηγία, κανένας κανονισμός δεν θα μπορέσουν να επιτύχουν τους στόχους τους εάν δεν διαθέτουν, λίγο ως πολύ, Συμβατική προέλευση. Όλα αυτά εξάλλου δεν αντιφάσκουν προς την φιλοδοξία για μια ευρωπαϊκή οικονομία που θα βασίζεται στη Γνώση. Είτε το θέλουμε είτε όχι, παρόμοια οικονομία δεν μπορεί, χωρίς να αντιφάσκει προς εαυτήν, να βασισθεί επί μονίμου βάσεως στο πρότυπο μιας κυψέλης μελισσών που είναι προγραμματισμένες χάρη στα ένστικτα και στα ιεραρχικά γονίδια τους, σε πεποιθήσεις που επιβάλλονται και υποβάλλονται. Σε θέματα συλλογικών συμβάσεων, διαβουλεύσεων και συμμετοχής των εργαζομένων η εμπειρία των χωρών μας, όσον αφορά τις εργασιακές σχέσεις, αποτελεί πολύτιμο πλεονέκτημα για την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού προτύπου.

4. Ορισμένες συστάσεις

4.1. Εκτός από την κατάρτιση δεικτών και την ανταλλαγή ορθών πρακτικών θα πρέπει να εξετασθεί και το ενδεχόμενο χρησιμοποίησης νομοθετικών εργαλείων στο πλαίσιο πάντα των προσπαθειών για τη βελτίωση της ποιότητας της απασχόλησης.

4.2. Οι συστάσεις αυτές επικεντρώνονται στο πρωταρχικό όσο και δύσκολο θέμα των Δεικτών.

Η ανάγκη να σημειωθεί πρόοδος στον τομέα αυτό τονίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης.

Η ΟΚΕ την 1η Μαρτίου 2001(5) εξέδωσε γνωμοδότηση στην οποία αναφέρονται οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί οι ευρωπαϊκοί δείκτες (βλέπε κυρίως τα σημεία 1-2, 2-1, 2-3, 2-8, 3-2).

4.3. Στο στάδιο αυτό, η ΟΚΕ δεν προτίθεται να λάβει θέση για το θέμα της αρχής, που συζητήθηκε τόσο στο Συμβούλιο όσο και στην Επιτροπή, για το εάν θα πρέπει στο μέλλον να καλύπτεται διαρκώς και πλήρως το σύνολο του πεδίου ή να επικεντρωθεί η προσπάθεια σε περιορισμένο αριθμό μέσων. Θεωρεί όμως ότι, προς το παρόν, προέχει η βέλτιστη χρήση ορισμένων υφιστάμενων δεικτών. Υπογραμμίζει δε ότι ένας δείκτης για να είναι καλός πρέπει να έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: να είναι αντικειμενικός, κατάλληλος για τη μέτρηση των αποτελεσμάτων, να προβάλει την ουσία του προβλήματος, να ερμηνεύεται με σαφήνεια, να είναι ακριβής, ισόρροπος, ικανός για αξιόπιστες συγκρίσεις· να αναθεωρείται περιοδικά και ενδεχομένως να τροποποιείται χωρίς να επιβάλει στα κράτη μέλη, στις επιχειρήσεις και στους πολίτες επιπρόσθετο διοικητικό και χρηματοδοτικό βάρος.

4.4. Συνιστά δε, σε μια πρώτη φάση, να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στους ακόλουθους "πιθανούς δείκτες" που περιλαμβάνονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής(6) και που συνδέονται με τα βασικά θέματα που αναφέρονται ανωτέρω στο σημείο 3.

4.4.1. Ασφάλεια, υγεία

- Σύνθετοι δείκτες για τα ατυχήματα στην εργασία - θανατηφόρα και σοβαρά - συμπεριλαμβανομένου και του κόστους.

- Επίπεδα άγχους και άλλες δυσκολίες που οφείλονται στις σχέσεις εργασίας.

4.4.2. Ηλικιωμένοι εργαζόμενοι

- Ποσοστό απασχόλησης.

4.4.3. Ισότητα μεταξύ των φύλων

- Διαφορές αμοιβής μεταξύ των φύλων, μέσω των κατάλληλων προσαρμογών.

4.4.4. Δια βίου κατάρτιση

- Ποσοστό των εργαζομένων που υποβάλλονται σε κατάρτιση ή σε άλλες μορφές δια βίου εκπαίδευσης.

4.4.5. Επαγγελματική ζωή και οικογενειακή ζωή

- Δυνατότητες για άδεια μητρότητας ή γονική άδεια, και ποσοστό χρήσης της.

4.4.6. Ενημέρωση και συμμετοχή των εργαζομένων

- Πεδίο εφαρμογής των συλλογικών συμβάσεων και αριθμός επιχειρήσεων ευρωπαϊκού επιπέδου που διαθέτουν συμβούλια εργαζομένων.

4.4.7. Ισότητα μεταχείρισης έναντι των υπηκόων τρίτων χωρών

- Να μην ασκούνται διακρίσεις, να μην υπάρχουν διαφορές ως προς την αμοιβή, τον τύπο σύμβασης, τις προαγωγές και τη συνεχή κατάρτιση.

4.5. Δίπλα στους δείκτες - όχι για την αντικατάστασή τους αλλά ως συμπλήρωμα - είναι σημαντικό, όπως τονίζεται σε όλες τις καλές εκθέσεις και γνωμοδοτήσεις για το σχετικό θέμα, να συλλεγούν, επεξεργασθούν και διαδοθούν όλες οι χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τις εμπειρίες και τις υλοποιήσεις που έχουν πραγματοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση· εκείνες βέβαια που έχουν επιτύχει, αλλά και ορισμένες από αυτές που απέτυχαν. Δεν πρόκειται εν προκειμένω να καταστεί το "Bench-marking" ένα μέσο ταξινόμησης καλών και κακών μαθητών· πρόκειται για μια κοινή διδαχή από την πείρα.

Η πολυπλοκότητα και η σημασία των προσπαθειών που πρέπει να καταβληθούν ώστε να αυξηθεί η ποιότητα εργασίας μακροπρόθεσμα στην επικράτεια της Ένωσης είναι τέτοιες που πρέπει να αναζητηθεί, να τεθεί από κοινού και να διοργανωθεί κάθε δυνατή ενέργεια.

4.6. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, στα πλαίσια της οποίας εκπροσωπούνται διάφοροι παράγοντες της "οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών", δεν ζητά παρά να συμβάλει, με το συμβουλευτικό της έργο, σε συγκεκριμένα θέματα που είναι τόσο σημαντικά όπως το θέμα της ποιότητας της απασχόλησης.

Βρυξέλλες, 12 Σεπτεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) "Πρόσφατα θέματα και πολιτικές εργασίας" - Ιανουάριος 2001.

(2) Βρισκόμαστε, βέβαια, περισσότερο στο πεδίο του "αισθάνεσθαι" παρά στο πεδίο των "αριθμών". Είναι όμως αμελητέο; Όποιος το νομίζει ας το διατυπώσει ανοικτά.

(3) Βλέπε επίσης "Προς μια κοινοτική στρατηγική για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία" EE C 260 της 17.9.2001 και "Υγεία και ασφάλεια στον τόπο εργασίας" ΕΕ C 51 της 23.2.2000.

(4) Βλέπε επίσης τη πρωτοβουλία της ΟΚΕ "Οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι".

(5) Διαρθρωτικοί δείκτες, CES 241/2001.

(6) COM(2001) 313 τελικό της 20.6.2001.