Πρωτοβουλία της Ελληνικής Δημοκρατίας για την έκδοση της απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή της αρχής "ne bis in idem"

(2003/C 100/12)

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, και ιδίως το άρθρο 29, το άρθρο 31 στοιχείο δ) και το άρθρο 34 παράγραφος 2 στοιχείο β),

την πρωτοβουλία της Ελληνικής Δημοκρατίας(1),

τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου(2),

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

(1) Ο κανόνας "ne bis in idem" ή η απαγόρευση της διπλής διακινδύνευσης, δηλαδή το να μη διώκεται ούτε να δικάζεται κανείς δύο φορές για τις ίδιες πράξεις και για την ίδια αξιόποινη συμπεριφορά, κατοχυρώνεται ως ατομικό δικαίωμα στα διεθνή νομικά μέσα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, όπως στο έβδομο πρωτόκολλο (άρθρο 4) της σύμβασης για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών και στο Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 50), αναγνωρίζεται δε από όλα τα νομικά συστήματα που διαπνέονται από την ιδέα του σεβασμού και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

(2) Η αρχή "ne bis in idem" αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία καθώς η διασυνοριακή εγκληματικότητα αυξάνεται και τα δικαιοδοτικά προβλήματα σχετικά με την ποινική δίωξη καθίστανται πιο περίπλοκα. Ακόμη, η σπουδαιότητά της καταδεικνύεται στους τομείς του ασύλου, της μετανάστευσης και της έκδοσης είτε στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είτε σε συμφωνίες μεταξύ της Ένωσης ή ορισμένων κρατών μελών και τρίτων χωρών.

(3) Σύμφωνα με το σημείο 49 στοιχείο ε) του προγράμματος δράσης του Συμβουλίου και της Επιτροπής όσον αφορά την άριστη δυνατή εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του Άμστερνταμ για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης(3), εντός πέντε ετών από την έναρξη ισχύος της εν λόγω συνθήκης, πρέπει να θεσπισθούν μέτρα "για το συντονισμό των δικαστικών ερευνών και των διεξαγόμενων στα κράτη μέλη ποινικών διώξεων προκειμένου να αποφευχθούν οι επικαλύψεις καθώς και οι αντιφατικές αποφάσεις και καλύτερη χρήση της αρχής 'ne bis in idem'."

(4) Στο πρόγραμμα μέτρων για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των ποινικών αποφάσεων(4), το οποίο θεσπίσθηκε από το Συμβούλιο και την Επιτροπή, η αρχή "ne bis in idem" περιλαμβάνεται μεταξύ των άμεσων προτεραιοτήτων της Ένωσης, και ειδικότερα στον τομέα του υπολογισμού των οριστικών ποινικών αποφάσεων που έχουν προηγουμένως εκδοθεί από Δικαστήριο άλλου κράτους μέλους. Το εν λόγω πρόγραμμα στο μέτρο 1 συστήνει την επανεξέταση των άρθρων 54 έως 57 της συμβάσεως για την εφαρμογή της συμφωνίας του Σένγκεν, που επανέλαβαν αντίστοιχα άρθρα της σύμβασης μεταξύ των κρατών μελών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σχετικά με την εφαρμογή της αρχής "ne bis in idem", που υπογράφηκε στις Βρυξέλλες στις 25 Μαΐου 1987, με την προοπτική πλήρους εφαρμογής της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης, η οποία όμως δεν επικυρώθηκε από τα κράτη μέλη.

(5) Στην ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, της 26ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την αμοιβαία αναγνώριση των οριστικών αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις, αναγνωρίζεται η θετική συμβολή της εφαρμογής της αρχής "ne bis in idem" στην αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων και η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου στο εσωτερικό της Ένωσης, που προϋποθέτει την εμπιστοσύνη ότι οι αποφάσεις που θα αναγνωρισθούν εκδίδονται πάντοτε σύμφωνα με τις αρχές της νομιμότητας, της επικουρικότητας και της αναλογικότητας.

(6) Στα ποινικά συστήματα ενός αριθμού κρατών, η αρχή "ne bis in idem" αναγνωρίζεται μόνον σε εθνικό επίπεδο, δηλαδή σε κάθετη κατεύθυνση, με τήρηση της ποινικής διαδικασίας που ακολουθείται στο ίδιο αυτό κράτος. Η αναγνώριση αυτή περιέχεται είτε σε συνταγματικές διατάξεις είτε σε διατάξεις νόμου και βασίζεται: α) στο άρθρο 14 παράγραφος 7 του διεθνούς συμφώνου για τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα της 19 Δεκεμβρίου 1966 και β) στο άρθρο 4 του έβδομου πρωτοκόλλου της σύμβασης για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών. Διακρατική χρήση της αρχής αυτής, σε οριζόντια κατεύθυνση, γίνεται στα άρθρα 54 έως 57 του κεφαλαίου 3 της σύμβασης για την εφαρμογή της συμφωνίας του Σένγκεν.

(7) Η εφαρμογή της αρχής "ne bis in idem" μέχρι σήμερα θέτει πολλά σοβαρά ζητήματα ερμηνείας ή αποδοχής ορισμένων ουσιαστικών διατάξεων ή γενικότερων κανόνων (π.χ. έννοια του "idem") εξαιτίας της ανομοιόμορφης ρύθμισης της αρχής αυτής από τα διάφορα διεθνή νομικά μέσα και της διαφορετικής πρακτικής των εθνικών νομοθεσιών. Σκοπός της παρούσας απόφασης-πλαισίου είναι να αποκτήσουν τα κράτη μέλη κοινούς κανόνες δικαίου σχετικά με την αρχή "ne bis in idem" για να εξασφαλισθεί ομοιομορφία τόσο στην ερμηνεία των κανόνων αυτών όσο και στην πρακτική τους εφαρμογή.

(8) Δεδομένου ότι οι προαναφερθέντες στόχοι της παρούσας απόφασης-πλαισίου δεν μπορούν να επιτευχθούν ικανοποιητικά από τα κράτη μέλη και μπορούν συνεπώς να επιτευχθούν καλύτερα στο επίπεδο της Ένωσης, η Ένωση μπορεί να λάβει μέτρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας, η παρούσα απόφαση-πλαίσιο δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων αυτών.

(9) Ως προς την Ισλανδία και τη Νορβηγία, η παρούσα απόφαση-πλαίσιο συνιστά ανάπτυξη των διατάξεων του κεκτημένου Σένγκεν κατά την έννοια της συμφωνίας που έχει συναφθεί από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη Δημοκρατία της Ισλανδίας και το Βασίλειο της Νορβηγίας σχετικά με τη σύνδεση των εν λόγω χωρών προς τη θέση σε ισχύ, την εφαρμογή και την περαιτέρω ανάπτυξη του κεκτημένου Σένγκεν(5), οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 1 στοιχείο Ε της απόφασης 1999/437/ΕΚ του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 1999, σχετικά με ορισμένες λεπτομέρειες εφαρμογής της συμφωνίας αυτής(6).

(10) Το Ηνωμένο Βασίλειο συμμετέχει στην παρούσα απόφαση-πλαίσιο, σύμφωνα με το άρθρο 5 του πρωτοκόλλου για την ενσωμάτωση του κεκτημένου του Σένγκεν στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο προσαρτάται στη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και στη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και με το άρθρο 8 παράγραφος 2 της απόφασης 2000/365/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2000, σχετικά με το αίτημα του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας να συμμετέχει σε ορισμένες από τις διατάξεις του κεκτημένου του Σένγκεν(7).

(11) Η Ιρλανδία συμμετέχει στην παρούσα απόφαση-πλαίσιο, σύμφωνα με το άρθρο 5 του πρωτοκόλλου για την ενσωμάτωση του κεκτημένου του Σένγκεν στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο προσαρτάται στη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και στη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και με το άρθρο 6 παράγραφος 2 της απόφασης 2002/192/ΕΚ του Συμβουλίου, της 28ης Φεβρουαρίου 2002, σχετικά με το αίτημα της Ιρλανδίας να συμμετέχει σε ορισμένες από τις διατάξεις του κεκτημένου του Σένγκεν(8),

ΥΙΟΘΕΤΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ-ΠΛΑΙΣΙΟ:

Άρθρο 1

Ορισμοί

Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου, νοούνται ως:

α) "αξιόποινες πράξεις": - οι πράξεις που συνιστούν εγκλήματα κατά το εθνικό δίκαιο κάθε κράτους μέλους,

- οι πράξεις που συνιστούν διοικητικά αδικήματα ή παραβάσεις τάξης που τιμωρούνται από διοικητική αρχή με χρηματική ποινή, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο κάθε κράτους μέλους, εφόσον υπάγονται στην αρμοδιότητα της διοικητικής αρχής και ο ενδιαφερόμενος έχει τη δυνατότητα να φέρει την υπόθεση ενώπιον ποινικού δικαστηρίου·

β) "απόφαση": κάθε τελεσίδικη απόφαση εκδιδόμενη από ποινικό δικαστήριο κράτους μέλους ως έκβαση ποινικής δίκης, η οποία μπορεί να είναι καταδικαστική ή αθωωτική ή να παύει οριστικά τη δίωξη, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία κάθε κράτους μέλους, καθώς επίσης η εξωδικαστική ποινική μεσολάβηση· ως τελεσίδικη θεωρείται κάθε απόφαση που παράγει δεδικασμένο, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο·

γ) "κράτος μέλος δίκης": το κράτος μέλος, όπου έλαβε χώρα η δίκη·

δ) "εκκρεμοδικία": αν για μια αξιόποινη πράξη κινήθηκε ήδη κατά ενός προσώπου ποινική δίωξη, χωρίς να έχει ακόμη εκδοθεί απόφαση για αυτή την υπόθεση και αυτή εκκρεμεί ήδη σε δικαστήριο·

ε) "idem": η δεύτερη αξιόποινη πράξη η οποία προέρχεται μόνον από τα ίδια ή ουσιωδώς ίδια πραγματικά περιστατικά, ανεξαρτήτως του νομικού της χαρακτηρισμού.

Άρθρο 2

Δικαίωμα κάθε προσώπου να μη διώκεται ούτε να δικάζεται δις για την ίδια αξιόποινη πράξη

1. Όποιος λόγω τέλεσης μιας αξιόποινης πράξης έχει διωχθεί ή τελεσίδικα δικασθεί σε ένα κράτος μέλος, σύμφωνα με τον ποινικό νόμο και την ποινική δικονομία του κράτους αυτού, δεν μπορεί για τις ίδιες πράξεις να διωχθεί από ένα άλλο κράτος μέλος, εφόσον έχει ήδη αθωωθεί, ή σε περίπτωση καταδίκης η ποινή έχει εκτιθεί ή εκτίεται ή δεν μπορεί πλέον να εκτελεσθεί, σύμφωνα με τους νόμους του κράτους μέλους της δίκης.

2. Επανάληψη της διαδικασίας είναι δυνατή, αν υπάρχει απόδειξη νέων γεγονότων ή περιστατικών που αποκαλύφθηκαν μετά την απόφαση ή θεμελιώδες σφάλμα της προηγούμενης διαδικασίας, τα οποία θα μπορούσαν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα της δίκης, σύμφωνα με τον ποινικό νόμο και την ποινική δικονομία του κράτους μέλους της δίκης.

Άρθρο 3

Εκκρεμοδικία

Αν κατά τη διάρκεια της εκκρεμοδικίας σε ένα κράτος μέλος ασκηθεί ποινική δίωξη για την ίδια αξιόποινη πράξη σε άλλο κράτος μέλος, ακολουθείται η κατωτέρω διαδικασία:

α) Προτιμάται το forum κράτος μέλος που εξασφαλίζει καλύτερα την ορθή απονομή της δικαιοσύνης, λαμβάνοντας υπόψη τα ακόλουθα κριτήρια:

αα) το forum στο έδαφος του οποίου τελέσθηκε η αξιόποινη πράξη,

ββ) το forum του οποίου ο δράστης είναι υπήκοος ή στο οποίο διαμένει,

γγ) το forum της καταγωγής των θυμάτων,

δδ) το forum στο οποίο ο δράστης ανακαλύφθηκε.

β) Όταν περισσότερα κράτη μέλη έχουν δικαιοδοσία καθώς και δυνατότητα άσκησης ποινικής δίωξης για αξιόποινη πράξη που βασίζεται στα ίδια πραγματικά περιστατικά, οι αρμόδιες αρχές καθενός από τα κράτη μέλη αυτά κατόπιν διαβουλεύσεως, λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια του στοιχείου α), μπορούν να επιλέξουν το forum κράτος μέλος που θα πρέπει να προτιμηθεί.

γ) Σε περίπτωση προτιμήσεως του forum ενός κράτους μέλους, οι εκκρεμείς διαδικασίες στα άλλα κράτη μέλη αναστέλλονται μέχρι να εκδοθεί απόφαση που παράγει δεδικασμένο στο κράτος μέλος του οποίου το forum έχει προτιμηθεί. Σε περίπτωση αναστολής της διαδικασίας σε ένα κράτος μέλος οι αρμόδιες αρχές του ενημερώνουν χωρίς καθυστέρηση τις αντίστοιχες αρχές του κράτους μέλους, το forum του οποίου έχει προτιμηθεί. Αν για οποιονδήποτε λόγο δεν εκδοθεί τελεσίδικη απόφαση στο κράτος μέλος του οποίου το forum προτιμήθηκε, οι αρμόδιες αρχές του τελευταίου ενημερώνουν χωρίς καθυστέρηση τις αντίστοιχες αρχές του πρώτου κράτους μέλους που ανέστειλε τη δίωξη.

Άρθρο 4

Εξαιρέσεις

1. Ένα κράτος μέλος μπορεί με δήλωση να ενημερώνει τη γενική γραμματεία του Συμβουλίου και την Επιτροπή ότι δεν δεσμεύεται από το άρθρο 2 παράγραφοι 1 και 2 στην ακόλουθη περίπτωση: αν οι πράξεις που σχετίζονται με την αλλοδαπή απόφαση συνιστούν αξιόποινη πράξη κατά της ασφαλείας ή άλλων εξίσου ουσιωδών συμφερόντων αυτού του κράτους μέλους ή διαπράχθηκαν από δημόσιο υπάλληλο αυτού του κράτους μέλους κατά παράβαση των υπηρεσιακών του καθηκόντων.

2. Ένα κράτος μέλος που προβαίνει στη δήλωση σύμφωνα με την παράγραφο 1 προσδιορίζει τις κατηγορίες των αξιόποινων πράξεων στις οποίες αυτή η εξαίρεση μπορεί να εφαρμοσθεί.

3. Ένα κράτος μέλος μπορεί οποτεδήποτε να ανακαλεί αυτή τη δήλωση σχετικά με τις εξαιρέσεις της παραγράφου 1. Αυτή η ανάκληση γνωστοποιείται στη γενική γραμματεία του Συμβουλίου και στην Επιτροπή και ισχύει από την πρώτη ημέρα του επόμενου μήνα από την ημέρα της γνωστοποιήσεως.

4. Η εξαίρεση που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μιας δήλωσης σύμφωνα με την παράγραφο 1, δεν εφαρμόζεται αν το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος έχει ζητήσει για τις ίδιες πράξεις από το άλλο κράτος μέλος να ασκήσει δίωξη ή αν έχει διατάξει την έκδοση του ενεχόμενου προσώπου.

Άρθρο 5

Αρχή του συνυπολογισμού

Αν ασκηθεί νέα ποινική δίωξη σε ένα κράτος μέλος εναντίον προσώπου που έχει τελεσίδικα δικασθεί για τις ίδιες πράξεις σε ένα άλλο κράτος μέλος, ο χρόνος στερήσεως της ελευθερίας που εκτίθηκε ή η χρηματική ποινή που καταβλήθηκε στο τελευταίο αυτό κράτος μέλος εξαιτίας αυτών των πράξεων αφαιρείται από την ποινή που πιθανόν να επιβληθεί. Στην έκταση που επιτρέπει το εθνικό δίκαιο συνυπολογίζονται και οποιεσδήποτε άλλες κυρώσεις πέραν των στερητικών της ελευθερίας, οι οποίες έχουν εκτελεσθεί ή κυρώσεις που επιβλήθηκαν στο πλαίσιο διοικητικής διαδικασίας.

Άρθρο 6

Ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ αρμόδιων αρχών

1. Αν έχει ασκηθεί ποινική δίωξη εναντίον ενός προσώπου σε ένα κράτος μέλος και οι αρμόδιες αρχές του τελευταίου έχουν λόγους να πιστεύουν ότι η κατηγορία αφορά τις ίδιες πράξεις για τις οποίες έχει τελεσίδικα δικασθεί σε ένα άλλο κράτος μέλος, αυτές οι αρχές ζητούν τις σχετικές πληροφορίες από τις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους της δίκης.

2. Οι ζητούμενες πληροφορίες παρέχονται το συντομότερο δυνατόν με τη χρήση οποιουδήποτε τεχνικού μέσου και λαμβάνονται υπόψη για να καθορισθεί, αν η διαδικασία θα συνεχισθεί.

3. Κάθε κράτος μέλος με δήλωση στη γενική γραμματεία του Συμβουλίου και την Επιτροπή καθορίζει τις αρχές που νομιμοποιούνται να ζητούν και να λαμβάνουν τις πληροφορίες που προβλέπει η παράγραφος 1.

Άρθρο 7

Εφαρμογή ευρύτερων διατάξεων

Οι διατάξεις των άρθρων 1 έως 6 δεν εμποδίζουν την εφαρμογή ευρύτερων εθνικών διατάξεων σχετικά με τον κανόνα του "ne bis in idem", όταν συνδέεται με δικαστικές αποφάσεις που εκδόθηκαν στο εξωτερικό.

Άρθρο 8

Εφαρμογή

1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθούν με την παρούσα απόφαση-πλαίσιο έως τις...(9).

2. Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν, έως την αναφερόμενη στην παράγραφο 1 ημερομηνία το αργότερο, στη γενική γραμματεία του Συμβουλίου και στην Επιτροπή το κείμενο των διατάξεων με τις οποίες μεταφέρονται στο οικείο εθνικό δίκαιο οι υποχρεώσεις τους βάσει της παρούσας απόφασης-πλαισίου.

3. Βάσει των πληροφοριών αυτών, η Επιτροπή υποβάλλει έως τις [...] έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο για τη λειτουργία της παρούσας απόφασης-πλαισίου, συνοδεύοντας αυτήν, εφόσον χρειάζεται, με νομοθετικές προτάσεις.

4. Το Συμβούλιο αξιολογεί, το αργότερο έως τις [...], τα μέτρα που έλαβαν τα κράτη μέλη για να συμμορφωθούν με τις διατάξεις της παρούσας απόφασης-πλαισίου.

Άρθρο 9

Κατάργηση

Οι διατάξεις των άρθρων 54 έως 58 της σύμβασης Σένγκεν 1990 καταργούνται από την έναρξη ισχύος της παρούσας απόφασης-πλαισίου. Όταν ένα κράτος μέλος μεταφέρει την παρούσα απόφαση-πλαίσιο στο εθνικό δίκαιο, δυνάμει του άρθρου 8 παράγραφος 1, πριν από αυτήν την ημερομηνία, οι εν λόγω διατάξεις παύουν να ισχύουν για το εν λόγω κράτος μέλος από την ημερομηνία της μεταφοράς αυτής.

Άρθρο 10

Έναρξη ισχύος

Η παρούσα απόφαση-πλαίσιο αρχίζει να ισχύει την ημερομηνία της δημοσίευσής της στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Βρυξέλλες,...

Για το Συμβούλιο

Ο Πρόεδρος

...

(1) ...

(2) ...

(3) ΕΕ C 19 της 23.1.1999, σ. 1.

(4) ΕΕ C 12 της 15.1.2001, σ. 10.

(5) ΕΕ L 176 της 10.7.1999, σ. 36.

(6) ΕΕ L 176 της 10.7.1999, σ. 31.

(7) ΕΕ L 131 της 1.6.2000, σ. 43.

(8) ΕΕ L 64 της 7.3.2002, σ. 20.

(9) Δύο έτη μετά την ημερομηνία ενάρξεως ισχύος της παρούσας απόφασης-πλαισίου.