Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την «Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου που τροποποιεί την απόφαση 93/246/ΕΟΚ της 29ης Απριλίου 1993 για την έγκριση της δεύτερης φάσης του διευρωπαϊκού προγράμματος συνεργασίας στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (Tempus II 1994-1998)»

(97/C 34/10)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την πρόταση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο [COM(96) 198 τελικό - 96/0133 (CNS)] () 7

έχοντας υπόψη την απόφαση της Επιτροπής, της 20ής Μαΐου 1996, να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών, σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ, παράγραφος 1, της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση 7

έχοντας υπόψη την απόφασή της, της 12ης Ιουνίου 1996, να αναθέσει στην επιτροπή 6 «Εκπαίδευση και κατάρτιση» την προετοιμασία της εν λόγω γνωμοδότησης 7

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης που υιοθέτησε η επιτροπή 6, στις 12 Ιουλίου 1996 (εισηγήτρια η κ. Mc Kenna) (CDR 193/96 rιv.) 7

εκτιμώντας ότι στις 29 Απριλίου 1993 το Συμβούλιο ενέκρινε τη δεύτερη φάση του διευρωπαϊκού προγράμματος συνεργασίας στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (Tempus II) για μια περίοδο τεσσάρων ετών, με ημερομηνία έναρξης την 1η Ιουλίου 1994 7

εκτιμώντας ότι η απόφαση του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 1993 όριζε ότι η Επιτροπή έπρεπε να προβεί σε αξιολόγηση της εφαρμογής του προγράμματος Tempus και να υποβάλει πρόταση για την παράταση ή την αναπροσαρμογή του προγράμματος για την περίοδο που αρχίζει την 1η Ιουλίου 1998 7

εκτιμώντας ότι τα αποτελέσματα της αξιολόγησης επιβεβαίωσαν την απόφαση της υιοθέτησης και περαιτέρω διαφοροποίησης των μορφών στήριξης σύμφωνα με τις εθνικές ανάγκες και τις προτεραιότητες των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και έδειξαν την ικανότητα του Tempus να προσφέρει μια ουσιαστική συνδρομή στις χώρες εταίρους για τη διαφοροποίηση των εκπαιδευτικών δυνατοτήτων και τη συνεργασία των πανεπιστημίων, δημιουργώντας έτσι τις κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη επιστημονικής, πολιτιστικής, και οικονομικής συνεργασίας 7

κατά την 14η σύνοδο ολομέλειάς της, της 18ης και 19ης Σεπτεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 19ης Σεπτεμβρίου), υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση αφορά κατά κύριο λόγο την πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για την τροποποίηση του Tempus II (1994-1998), όπως περιγράφεται στο έγγραφο COM(96) 198 τελικό. Ωστόσο, λαμβάνεται, επίσης, υπόψη και η αξιολόγηση του Tempus (COM(96) 197 τελικό).

1.2. Τον Σεπτέμβριο 1995, η ΕΤΠ υιοθέτησε γνωμοδότηση για τον «Ρόλο των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην εκπαίδευση και την κατάρτιση που παρέχεται μέσω της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη» (). Η γνωμοδότηση αυτή εξέταζε, μεταξύ άλλων, και το πρόγραμμα Tempus και κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αποτελεί σημαντικό στοιχείο του προγράμματος Phare. Τόνιζε, επίσης, τη σημασία και την επιτυχία της προσέγγισης «από τη βάση προς τα άνω» του προγράμματος Tempus και εξέφραζε την επιθυμία να υιοθετηθεί ο ίδιος τύπος προσέγγισης σε συνεχώς μεγαλύτερο ποσοστό του προγράμματος Phare.

1.3. Η γνωμοδότηση επικροτούσε, ακόμη, το συντονιστικό ρόλο που θα διαδραματίσει στο Tempus το νεοσύστατο Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, αλλά έκρινε ότι το μακροπρόθεσμο μέλλον του Tempus και η σχέση του με τα προγράμματα Leonardo και Σωκράτης χρήζουν προσεκτικής εξέτασης.

1.4. Η γνωμοδότηση τόνιζε, επίσης, τη σημασία που έχουν για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης οι αποκεντρωμένες και πολυφωνικές διαρθρώσεις, όπου οι δημοκρατικές αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης θα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Ένα μεγάλο μέρος των διαρθρώσεων δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί και η διαδικασία πρέπει να ολοκληρωθεί το συντομότερο δυνατό, ώστε να μπορέσουν οι εκλεγμένοι τοπικοί πολιτικοί να ξεκινήσουν έναν τοπικό και περιφερειακό διάλογο για την οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση, με τη συμμετοχή των πανεπιστημίων, των περιφερειακών φορέων οικονομικής ανάπτυξης, της βιομηχανίας, των υπεύθυνων κατάρτισης και των εκπαιδευτών. Ο διάλογος αυτός θα εξασφαλίσει τη συνεκτική ανάπτυξη της οικονομίας και της επαγγελματικής εκπαίδευσης και θα αποτελέσει σημαντικό στοιχείο της σχέσης των πανεπιστημίων με την ευρύτερη κοινότητα.

2. Η σημασία του τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις τοπικές κοινότητες και τις περιφέρειες

2.1. Ο τομέας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή των περιφερειών όπου υπάρχει. Από την αξιολόγηση του προγράμματος Tempus προκύπτει ότι πολλά σχέδια έχουν δυνητικά οφέλη και εκτός του ακαδημαϊκού τομέα, ιδίως εκείνα που σχετίζονται με τις επιχειρηματικές ικανότητες ή τις εφαρμοσμένες επιστήμες και την τεχνολογία. Η αξιολόγηση τονίζει, επίσης, τη σημασία των δεσμών μεταξύ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και των εκτός αυτής κοινωνικών και οικονομικών φορέων, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται οι τοπικές και περιφερειακές αρχές και οι τοπικές επιχειρήσεις. Η αξιολόγηση του Tempus στις χώρες του Tacis τονίζει, επίσης, την ενίσχυση της περιφερειακής και τοπικής διάστασης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και υποστηρίζει ότι τα ιδρύματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θα πρέπει να συμμετέχουν περισσότερο στην οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα, περιλαμβανομένης της κατάρτισης περιφερειακών αναπτυξιακών σχεδίων.

2.2. Οι σχέσεις της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με την δημοκρατική τοπική αυτοδιοίκηση και την περιφερειακή διοίκηση είναι ουσιαστικό στοιχείο για τη διαδικασία της οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης. Είναι σημαντικό οι δημοκρατικά εκλεγμένοι τοπικοί και περιφερειακοί πολιτικοί να ανοίξουν διάλογο με τα ενδιαφερόμενα μέρη για τις μεταρρυθμίσεις αυτές και να συνδεθεί η τριτοβάθμια εκπαίδευση με το ευρύτερο εκπαιδευτικό σύστημα.

2.3. Η Επιτροπή των Περιφερειών σημειώνει, επίσης, ότι η αξιολόγηση του Tempus επεσήμαινε μια αυξανόμενη ανησυχία για την έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού στις χώρες Phare, ικανού να χειρισθεί τις νομικές και τις οικονομικές πτυχές των εθνικών μεταρρυθμιστικών πολιτικών. Η ανάπτυξη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης οφείλει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο όσον αφορά την εξασφάλιση κατάλληλα ειδικευμένου προσωπικού.

3. Η αναγκαιότητα του Tempus II

3.1. H Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιστεύει ότι το πρόγραμμα Tempus ΙΙ πρέπει να παραταθεί για τα ακαδημαϊκά έτη 1998-99 και 1999-2000 και αναγνωρίζει ότι η αναδιάρθρωση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης αποτελεί σημαντικό τμήμα της διαδικασίας της εκπαιδευτικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης στα προγράμματα Phare και Tacis. Η ανάγκη για μια νέα φάση του Tempus τεκμηριώνεται καλά στην αξιολόγηση του προγράμματος (). Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει την παράταση του Tempus ΙΙ, αλλά τονίζει ότι τα προγράμματα Phare και Tacis πρέπει να χρησιμοποιηθούν και για τον εκσυγχρονισμό των προγραμμάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, έτσι ώστε οι ανάγκες της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης να ενσωματωθούν στα νέα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης.

3.2. Η πρόταση απόφασης του Συμβουλίου λαμβάνει υπόψη τις εξωτερικές αξιολογήσεις της πρώτης και της δεύτερης φάσης του Tempus, οι οποίες επιβεβαίωσαν τη γενική καταλληλότητα των επιμέρους μέτρων που συνιστούν το πρόγραμμα Tempus. Κατά συνέπεια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δηλώνει ότι δεν υπάρχει λόγος αλλαγής των μέτρων, εκτός από την κατάργηση των υποτροφιών κινητικότητας ή στήριξης ορισμένων σπουδαστών για τοποθετήσεις πρακτικής άσκησης στις συνδεδεμένες χώρες του ΡΗARE. Η Επιτροπή των Περιφερειών συμφωνεί με αυτή τη θέση.

3.3. Στην αιτιολογική έκθεση που συνοδεύει την πρόταση απόφασης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απαριθμεί τους λόγους για την παράταση του Tempus II. Η αιτιολόγηση αυτή αντικατοπτρίζεται στους στόχους και τους σκοπούς της διετούς παράτασης (βλ. σημεία 2.1 και 2.2). Άλλοι λόγοι της παράτασης είναι η εξασφάλιση των επαγγελματικών προσόντων που απαιτούνται για μια ενιαία αγορά, η ανάγκη για ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, των επιχειρήσεων και άλλων κοινωνικών και οικονομικών φορέων και η ανάγκη να παρασχεθεί αποτελεσματική υποστήριξη στις πολιτικές πρωτοβουλίες των εταίρων χωρών για τη μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η Επιτροπή των Περιφερειών πιστεύει ότι η τοπική αυτοδιοίκηση και η περιφερειακή διοίκηση μπορούν, επίσης, να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο υποστήριξης σε αυτούς τους τομείς.

3.4. Η αιτιολογική έκθεση αναφέρει ότι η διακοπή του προγράμματος θα ήταν πρόωρη και αστήρικτη τόσο σε τεχνικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει αυτήν την άποψη και συμφωνεί ότι είναι σημαντικό να εδραιωθούν τα επιτεύγματα του Tempus.

4. Οι στόχοι και οι προτεραιότητες του Tempus II

4.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί τους επαναπροσδιορισμένους στόχους του προγράμματος Tempus II και υποστηρίζει την πρόθεση της συσχέτισής του με τις χρηματοδοτικές προτεραιότητες των προγραμμάτων Phare και Tacis.

4.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί ευρέως τους γενικούς στόχους του προγράμματος, οι οποίοι συνοψίζονται στην πρόταση απόφασης του Συμβουλίου ως εξής:

α) ζητήματα σχετικά με την ανάπτυξη και την αναμόρφωση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων στους τομείς προτεραιότητας,

β) μεταρρύθμιση των δομών και των ιδρυμάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της διαχείρισής τους και

γ) ανάπτυξη της κατάρτισης που οδηγεί στην απόκτηση τίτλου σπουδών, προκειμένου να αντισταθμιστεί η ανεπάρκεια ειδικοτήτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης προσαρμοσμένων στην περίοδο της οικονομικής μεταρρύθμισης, ειδικότερα μέσω της βελτίωσης και της αύξησης των δεσμών με τη βιομηχανία.

4.3. Οι στόχοι αυτοί είναι σημαντικοί για τον εκσυγχρονισμό του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσω του προγράμματος Phare και η ΕΤΠ πιστεύει ότι τα πανεπιστήμια μπορούν να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην οικονομική ζωή των περιφερειών τους και ότι πρέπει να ενισχυθούν οι δεσμοί πανεπιστημίων-βιομηχανίας. Η ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ πανεπιστημίων μέσω του Tempus II αποτελεί κεντρικό στοιχείο αυτής της στρατηγικής.

4.4. Η στενότερη εξέταση των ανωτέρω στόχων, ωστόσο, καταδεικνύει τη σημασία της ενσωμάτωσης του Tempus II στο Phare και το Tacis. Βάσει αυτού του σκεπτικού, η ΕΤΠ επικροτεί την πρόθεση της πρότασης απόφασης να εντάξει το Tempus II στην εθνική στρατηγική των οικονομικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων για τις χώρες των προγραμμάτων Phare και Tacis.

4.5. Στη γνωμοδότησή της για τα προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, η ΕΤΠ επικροτούσε το γεγονός ότι κάθε εθνική κυβέρνηση θέτει τις δικές της προτεραιότητες σε μια στρατηγική οικονομικής μεταρρύθμισης, η οποία αποτελεί τη βάση για τις δραστηριότητες του Phare. Ωστόσο, η γνωμοδότηση τόνιζε την ανάγκη για μεγαλύτερη συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης στη χάραξη αυτής της στρατηγικής, επειδή δεν μπορεί να αναπτυχθεί ένα πραγματικά αποκεντρωμένο σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης αν δεν ενισχυθούν οι τοπικές και περιφερειακές διοικητικές διαρθρώσεις. Η ΕΤΠ εμμένει στη θέση αυτή και τονίζει τη σημασία που έχει η συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και της περιφερειακής διοίκησης προκειμένου να φθάσουν τα οφέλη της οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης στις τοπικές κοινότητες. Η ΕΤΠ επικροτεί ιδιαίτερα τις δράσεις στις μεγαλύτερες χώρες του Tacis, όπου η κεντρική κυβέρνηση επιδιώκει την εκχώρηση ενός σημαντικά ευρέος ρόλου στις τοπικές και περιφερειακές αρχές ().

4.6. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί, επίσης, τη συσχέτιση που γίνεται στους στόχους με τη συμμετοχή των συνδεδεμένων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης στα προγράμματα Σωκράτης και Leonardo. Ωστόσο, η εισαγωγή του Σωκράτης και του Leonardo στις εν λόγω χώρες χρειάζεται προσεκτική εξέταση, επειδή το Tempus είναι ουσιαστικά ένα πρόγραμμα στήριξης, που χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από την ΕΕ, ενώ τα Σωκράτης και Leonardo είναι προγράμματα συνεργασίας, με συγχρηματοδότηση των σχεδίων εξίσου από τους εταίρους. Το σκέλος Erasmus του Σωκράτης θα αποτελέσει μια σημαντική δυνατότητα χρηματοδότησης για τα πανεπιστήμια, αλλά τα κονδύλια του Erasmus είναι περιορισμένα συγκριτικά με το Tempus.

5. Η εφαρμογή του προγράμματος Tempus II

5.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών συμφωνεί ότι η κατάσταση στις συνδεδεμένες και στις μη συνδεδεμένες χώρες του Phare () και στις χώρες του Tacis είναι διαφορετική και επικροτεί τη διαφορετική προσέγγιση του Tempus για την κάθε ομάδα χωρών.

5.2. Είναι σημαντικό η ανάπτυξη του Tacis και του Tempus να συνδεθεί στενά με την ανάπτυξη της τοπικής αυτοδιοίκησης και της περιφερειακής διοίκησης στις εν λόγω χώρες. Η συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και της περιφερειακής διοίκησης είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους στόχους της ενίσχυσης της περιφερειακής διάστασης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της υποστήριξης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ώστε να συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση. Η διαβούλευση μαζί της είναι, επίσης, σημαντική για τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό της κατάρτισης των εκπαιδευτικών, ιδιαίτερα σε σχέση με την ανάπτυξη μιας πολυφωνικής διδασκαλίας των πολιτικών θεσμών.

5.3. Για τις χώρες που συμμετέχoυν στο Phare, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα Tempus θα βοηθήσει την προετοιμασία τους για την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, θα διευκολύνει τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα Σωκράτης, τη διαχείριση της αλλαγής και την προαγωγή των κεκτημένων. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει αυτούς τους στόχους.

5.4. Ως τμήμα των προγραμμάτων Phare και Tacis, οι προτεραιότητες του Tempus αποτελούν αντικείμενο συμφωνίας με τα ενδιαφερόμενα μέρη από τις συμμετέχουσες χώρες. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει αυτήν την καθοδηγούμενη από τη ζήτηση προσέγγιση, αλλά θεωρεί σημαντική τη συμμετοχή στις συζητήσεις για τον καθορισμό αυτών των προτεραιοτήτων, εκτός από των εθνικών υπουργείων, και των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

5.5. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί το ρόλο του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης στην εφαρμογή του προγράμματος.

5.6. Η Επιτροπή των Περιφερειών σημειώνει ότι το Tempus επιδοτεί τα σχέδιά του σε ποσοστό 100 %. Στις χώρες που βρίσκονται στα αρχικά στάδια των διεργασιών αναδιάρθρωσης, η επιδότηση 100 % είναι σημαντική, αλλά σε ορισμένες χώρες του Phare το Tempus είναι πολύ ανεπτυγμένο και η Επιτροπή των Περιφερειών πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο της αναπροσαρμογής του ύψους των επιχορηγήσεων στις χώρες αυτές, ώστε να προετοιμασθούν για την ένταξή τους σε άλλα προγράμματα της ΕΕ, που δίνουν βάρος περισσότερο στη συνεργασία παρά στη βοήθεια.

5.7. Η Επιτροπή των Περιφερειών πιστεύει ότι είναι αναγκαίο να υποστηριχθούν σχέδια και δίκτυα, που θα είναι βιώσιμα και αφού παύσει η χρηματοδότηση από το Tempus.

6. Συμπεράσματα

6.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί θερμά την πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για το πρόγραμμα Tempus και την πρόθεση για παράταση του προγράμματος για άλλα δύο ακαδημαϊκά έτη.

6.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών πιστεύει ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή των τοπικών κοινοτήτων και των περιφερειών. Λόγω αυτού του ρόλου, χρειάζεται να αναπτυχθούν ισχυροί δεσμοί μεταξύ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης. Η ΕΤΠ θα επιθυμούσε να δει περισσότερη πρόοδο όσον αφορά το σχηματισμό τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και επικροτεί την πρόοδο που έχει συντελεσθεί όσον αφορά την αποκέντρωση στις μεγαλύτερες χώρες του Tacis.

6.3. Η ΕΤΠ υποστηρίζει την υιοθέτηση διαφορετικής προσέγγισης για τις συνδεδεμένες ΧΚΑΕ, τις μη συνδεδεμένες ΧΚΑΕ και τις χώρες του Tacis.

6.4. Η ΕΤΠ υποστηρίζει θερμά την προσέγγιση «από τη βάση προς τα άνω» που ακολουθείται στο Tempus και την καθοδήγηση του προγράμματος από τη ζήτηση, γεγονός το οποίο ως συνέπεια έχει ότι τα δικαιούχα κράτη καθορίζουν τα ίδια τις προτεραιότητές τους. Είναι σημαντικό να μη ζητείται μόνο η γνώμη των εθνικών υπουργείων για αυτές τις προτεραιότητες, αλλά και των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

6.5. Η ΕΤΠ υποστηρίζει σε γενικές γραμμές τους στόχους του Tempus, ιδίως στο πλαίσιο της οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης. Στις χώρες που υπόκεινται στη στρατηγική προετοιμασίας για την προσχώρηση, είναι σημαντικό να βοηθήσει το Tempus τη μετάβαση από προγράμματα ενίσχυσης σε προγράμματα συνεργασίας, όπως το Σωκράτης και το Leonardo.

Βρυξέλλες, 19 Σεπτεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Pasqual MARAGALL i MIRA

() ΕΕ αριθ. C 207 της 18. 7. 1996, σ. 8.

() ΕΕ αριθ. C 100 της 2. 4. 1996, σ. 98.

() COM(96) 197 τελικό.

() Βλ. COM(96) 197 τελικό, παράγρ. 89.

() Σήμερα μόνον η Αλβανία, αλλά στο μέλλον πιθανόν και οι δημοκρατίες της πρώην Γιουγκοσλαβίας.