Πρωτοβουλία της Ελληνικής Δημοκρατίας για την έκδοση της απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την πρόληψη και καταστολή της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων και ιστών

(2003/C 100/13)

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, και ιδίως το άρθρο 29, το άρθρο 31 στοιχείο ε) και το άρθρο 34 παράγραφος 2 στοιχείο β),

την πρωτοβουλία της Ελληνικής Δημοκρατίας(1),

τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου(2),

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

(1) Το πρόγραμμα δράσης του Συμβουλίου και της Επιτροπής, όσον αφορά την άριστη δυνατή εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του Άμστερνταμ για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης(3), το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε της 15ης και 16ης Οκτωβρίου 1999, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Σάντα Μαρία ντε Φέιρα της 19ης και 20ής Ιουνίου 2000, που απαριθμούνται στον πίνακα αποτελεσμάτων, θεωρούν ενδεδειγμένο ή ζητούν να αναληφθεί νομοθετική δράση για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, όπου θα περιλαμβάνονται κοινοί ορισμοί, ποινικοί χαρακτηρισμοί και κυρώσεις.

(2) Η εμπορία ανθρωπίνων οργάνων και ιστών αποτελεί μορφή της εμπορίας ανθρώπων, που συνιστά σοβαρή καταπάτηση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και ιδίως της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και σωματικής ακεραιότητας. Η εμπορία αυτή αποτελεί πεδίο δραστηριοποίησης οργανωμένων εγκληματικών ομάδων, που συχνά επιστρατεύουν ανεπίτρεπτες πρακτικές, όπως η εκμετάλλευση ευάλωτων προσώπων και η χρήση βίας και απειλών. Επιπλέον δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία και προσβάλλει το δικαίωμα των πολιτών για ίση πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας. Τέλος υποσκάπτει την εμπιστοσύνη των πολιτών στο νόμιμο σύστημα μεταμοσχεύσεων.

(3) Η καταπολέμηση της εμπορευματοποίησης του ανθρώπινου σώματος και των μερών του έχει απασχολήσει επανειλημμένα πολλούς διεθνείς οργανισμούς και έχει αποτελέσει αντικείμενο ρύθμισης διεθνών συμβάσεων. Το Συμβούλιο της Ευρώπης ήδη το 1978 με την απόφασή του (78)29 για την εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών στην αφαίρεση και μεταμόσχευση ανθρώπινων ουσιών, που υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης την 11η Μαΐου 1978, διακήρυξε ότι καμιά ανθρώπινη ουσία δεν μπορεί να προσφερθεί έναντι κέρδους. Η διακήρυξη αυτή επιβεβαιώθηκε στην τρίτη σύνοδο των ευρωπαίων υπουργών Υγείας, που συνήλθε στο Παρίσι στις 16-17 Νοεμβρίου 1987, στην τελική δήλωση της οποίας τονίσθηκε ότι ένα ανθρώπινο όργανο δεν πρέπει να προσφέρεται έναντι κέρδους από οποιοδήποτε οργανισμό ανταλλαγής οργάνων, κέντρο αποθήκευσης οργάνων ή οποιονδήποτε άλλο οργανισμό ή ιδιώτη.

(4) Σημαντικό βήμα στην προσπάθεια καταπολέμησης της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων και ιστών, και γενικότερα της εμπορευματοποίησης του ανθρώπινου σώματος και των μερών του, αποτελεί η σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βιοϊατρική, που συνάφθηκε στο Οβιέδο στις 4 Απριλίου 1997 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 1999. Στο άρθρο 21 της σύμβασης αυτής, περιέχεται απαγόρευση άντλησης κέρδους από το ανθρώπινο σώμα και τα μέρη του. Το άρθρο 25 της ίδιας σύμβασης υποχρεώνει τα υπογράφοντα κράτη να μεριμνήσουν για την πρόβλεψη - όχι κατ' ανάγκην ποινικών - κυρώσεων κατά όσων παραβαίνουν τις διατάξεις της σύμβασης. Στη σύμβαση αυτή προσαρτήθηκε πρόσθετο πρωτόκολλο, το οποίο αφορά τη μεταμόσχευση οργάνων και ιστών ανθρώπινης προέλευσης, που καταρτίσθηκε στις 24 Ιανουαρίου 2002, αλλά δεν έχει τεθεί μέχρι σήμερα σε ισχύ. Στο άρθρο 21 του πρόσθετου πρωτοκόλλου ορίζεται ότι το ανθρώπινο σώμα και τα μέρη του δεν μπορούν να αποτελούν πηγή οικονομικού κέρδους ή άλλων παρεμφερών πλεονεκτημάτων. Επίσης καθιερώνεται απαγόρευση διαφήμισης της ανάγκης ή της διαθεσιμότητας οργάνων ή ιστών, με σκοπό την προσφορά ή απαίτηση οικονομικού κέρδους ή παρεμφερών πλεονεκτημάτων. Με το άρθρο 22 του πρόσθετου πρωτοκόλλου επιβάλλεται η υποχρέωση απαγόρευσης της εμπορίας οργάνων και ιστών.

(5) Η εμπορία ανθρωπίνων οργάνων και ιστών έχει καταδικασθεί επανειλημμένα και από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ). Αυτό συνέβη για πρώτη φορά στην απόφασή της WHA 40.13 του Μαΐου του 1987. Επίσης με την απόφασή της WHA 42.5 του Μαΐου του 1989, η ΠΟΥ καταδίκασε την αγορά και πώληση ανθρώπινων οργάνων και, επισημαίνοντας την έλλειψη επιτυχούς πρόληψης του φαινομένου, κάλεσε τους εθνικούς νομοθέτες να εντείνουν την προσπάθειά τους. Με την απόφασή της WHA 44.25 του Μαΐου του 1991, η ΠΟΥ διακήρυξε ότι κανένα όργανο δεν πρέπει να αφαιρείται από το σώμα ανηλίκων, εκτός εξαιρετικών περιπτώσεων, θεώρησε απαγορευμένη τη διαφήμιση ανθρωπίνων οργάνων έναντι πληρωμής και εισήγαγε την αρχή της ισότητας κατά τις δωρεές οργάνων.

(6) Το συμπληρωματικό πρωτόκολλο στη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά του διακρατικού οργανωμένου εγκλήματος, το οποίο αφορά την πρόληψη, καταστολή και δίωξη της εμπορίας προσώπων, ιδίως γυναικών και παιδιών, περιλαμβάνει την αφαίρεση ανθρωπίνων οργάνων στον ορισμό της εκμετάλλευσης, η οποία χαρακτηρίζει την εμπορία ανθρώπων. Το πρωτόκολλο αυτό συνιστά αποφασιστικό βήμα προς τη διεθνή συνεργασία για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων.

(7) Παρά ταύτα, η πρόσφατη απόφαση-πλαίσιο 2002/629/ΕΚ του Συμβουλίου, της 19ης Ιουνίου 2002, για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων(4), δεν περιέλαβε την εμπορία ανθρωπίνων οργάνων.

(8) Το σημαντικό έργο των διεθνών οργανισμών, ιδίως του ΟΗΕ, της ΠΟΥ και του Συμβουλίου της Ευρώπης, θα πρέπει να συμπληρωθεί με το έργο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(9) Το σοβαρό έγκλημα της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων και ιστών πρέπει να αντιμετωπισθεί όχι μόνο μέσω μεμονωμένης δράσης από κάθε κράτος μέλος, αλλά με ολοκληρωμένη προσέγγιση, της οποίας θα αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα ο ορισμός των στοιχείων του εγκλήματος, κοινός σε όλα τα κράτη μέλη, και οι αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές κυρώσεις.

(10) Δεδομένου ότι οι προαναφερθέντες στόχοι της παρούσας απόφασης-πλαισίου δεν μπορούν να επιτευχθούν ικανοποιητικά από τα κράτη μέλη και μπορούν συνεπώς, να επιτευχθούν καλύτερα στο επίπεδο της Ένωσης, η Ένωση μπορεί να λάβει μέτρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας, η παρούσα απόφαση-πλαίσιο δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων αυτών.

(11) Είναι αναγκαίο να καθιερωθούν κυρώσεις όσον αφορά τους δράστες, επαρκώς αυστηρές, ώστε να είναι δυνατόν να υπαχθεί η εμπορία ανθρώπων στα νομοθετήματα που έχουν ήδη θεσπισθεί για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, όπως η κοινή δράση 98/699/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 3ης Δεκεμβρίου 1998, για το ξέπλυμα χρήματος, τον προσδιορισμό, τον εντοπισμό, τη δέσμευση, την κατάσχεση και τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων του εγκλήματος(5) και η κοινή δράση 98/733ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1998, σχετικά με το αξιόποινο της συμμετοχής σε εγκληματική οργάνωση στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης(6),

ΥΙΟΘΕΤΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ-ΠΛΑΙΣΙΟ:

Άρθρο 1

Ορισμοί

Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου:

1. Ο όρος μεταμόσχευση περιλαμβάνει το σύνολο της διαδικασίας της αφαίρεσης ενός οργάνου ή ιστού από ένα πρόσωπο και της εμφύτευσής του σε άλλο πρόσωπο, συμπεριλαμβανόμενων των διαδικασιών προπαρασκευής, συντήρησης και αποθήκευσης.

2. Ο όρος ιστός περιλαμβάνει και τα κύτταρα, συμπεριλαμβανομένων των αιματοποιητικών βλαστικών κυττάρων.

3. Οι όροι ανθρώπινα όργανα και ιστοί δεν περιλαμβάνουν:

α) τους αναπαραγωγικούς ιστούς και όργανα·

β) τους εμβρυακούς ιστούς και όργανα·

γ) το αίμα και τα παράγωγά του.

4. Ανήλικος θεωρείται όποιος δεν έχει συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος.

Άρθρο 2

Εγκλήματα σχετικά με την εμπορία ανθρωπίνων οργάνων

Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε οι ακόλουθες συμπεριφορές να συνιστούν αξιόποινες πράξεις:

1. Η στρατολόγηση, μεταφορά, παράδοση, φύλαξη ή παραλαβή ενός προσώπου, συμπεριλαμβανόμενης της ανταλλαγής ή παράδοσης του ελέγχου επί αυτού του προσώπου, εφόσον:

α) χρησιμοποιείται βία ή απειλή, συμπεριλαμβανόμενης της αρπαγής, ή

β) χρησιμοποιούνται απατηλά μέσα, ή

γ) υπάρχει κατάχρηση εξουσίας ή μιας ευάλωτης θέσης τέτοια, που το πρόσωπο δεν έχει πραγματική και εύλογη δυνατότητα να αποφύγει την υποταγή του σε αυτήν, ή

δ) παρέχονται ή λαμβάνονται χρήματα ή ωφελήματα για την εξασφάλιση της συναίνεσης ενός προσώπου που ασκεί έλεγχο σε άλλο πρόσωπο, με το σκοπό της αφαίρεσης οργάνων ή ιστών από το πρόσωπο αυτό.

2. α) Η, με τη χρήση βίας, απειλής ή απάτης, αφαίρεση οργάνου από ζώντα δότη.

β) Η αφαίρεση οργάνου από δότη, που έχει συναινέσει σε αυτήν εξαιτίας της παροχής ή της υπόσχεσης οικονομικού ανταλλάγματος.

γ) Η απευθείας ή μέσω τρίτων καταβολή, προσφορά, υπόσχεση στην καταβολή οικονομικού ανταλλάγματος σε δότη, προκειμένου αυτός να συναινέσει στην αφαίρεση οργάνου του.

δ) Η εκ μέρους του δότη ή τρίτου λήψη ή απαίτηση οικονομικού ανταλλάγματος, προκειμένου αυτός (ο δότης) να συναινέσει στην αφαίρεση οργάνου του.

ε) Η διαμεσολάβηση στην τέλεση των προαναφερόμενων υπό στοιχεία α) έως και δ), πράξεων.

στ) Η απαίτηση, λήψη, καταβολή, προσφορά ή υπόσχεση οικονομικού ανταλλάγματος, που γίνεται με σκοπό την προσφορά, απόκτηση και, γενικότερα, τη διακίνηση ανθρώπινων οργάνων και ιστών.

3. α) Η αγορά, κατοχή, αποθήκευση, μεταφορά, εισαγωγή, εξαγωγή ή μεταβίβαση της κατοχής ανθρωπίνων οργάνων, που έχουν αφαιρεθεί με την τέλεση μιας από τις προαναφερόμενες υπό τις παραγράφους 1 και 2 πράξεις.

β) Η εκ μέρους ιατρού ή νοσηλευτικού προσωπικού συμμετοχή σε μεταμόσχευση οργάνου, εν γνώσει ότι αυτό έχει αποτελέσει αντικείμενο μιας από τις προαναφερόμενες πράξεις.

Άρθρο 3

Ηθική αυτουργία, συνέργεια, απόπειρα

Κάθε κράτος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε η ηθική αυτουργία, συνέργεια ή απόπειρα διάπραξης εγκλήματος, που προβλέπεται στο άρθρο 1, να αποτελεί αξιόποινη πράξη.

Άρθρο 4

Ποινές

Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε τα εγκλήματα που προβλέπονται από τα άρθρα 2 και 3 να τιμωρούνται με ποινικές κυρώσεις αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές, που θα είναι δυνατόν να αποτελέσουν βάση έκδοσης.

Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε τα εγκλήματα που προβλέπονται στο άρθρο 2 να τιμωρούνται με ποινή στερητική της ελευθερίας ανώτατης διάρκειας όχι μικρότερης των δέκα ετών, όταν έχουν διαπραχθεί υπό κάποια από τις ακόλουθες περιστάσεις:

α) το έγκλημα εξέθεσε με πρόθεση ή από βαριά αμέλεια σε κίνδυνο τη ζωή του θύματος·

β) το έγκλημα διαπράχθηκε κατά ανηλίκου·

γ) το έγκλημα προκάλεσε περαιτέρω βαριά σωματική βλάβη του θύματος·

δ) το έγκλημα διαπράχθηκε στο πλαίσιο εγκληματικής οργάνωσης, όπως αυτή ορίζεται από την κοινή δράση 98/733/ΔΕΥ και ανεξάρτητα από τα πλαίσια ποινής που αναφέρονται σε αυτήν.

Άρθρο 5

Ευθύνη νομικών προσώπων

1. Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να εξασφαλίσει ότι τα νομικά πρόσωπα μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνα για έγκλημα που προβλέπεται από τα άρθρα 2 και 3, το οποίο διαπράττεται προς όφελός τους από οποιοδήποτε πρόσωπο που ενεργεί είτε ατομικά είτε ως μέλος οργάνου του νομικού προσώπου και το οποίο κατέχει ιθύνουσα θέση εντός αυτού βάσει:

α) εξουσιοδότησης για την εκπροσώπηση του νομικού προσώπου, ή

β) εξουσίας λήψης αποφάσεων για λογαριασμό του νομικού προσώπου, ή

γ) εξουσίας άσκησης ελέγχου εντός του νομικού προσώπου.

2. Εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στην παράγραφο 1 του παρόντος άρθρου, κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να εξασφαλίσει ότι ένα νομικό πρόσωπο μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο και στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η έλλειψη εποπτείας ή ελέγχου από πρόσωπο που αναφέρεται στην εν λόγω παράγραφο 1, καθιστά δυνατή τη διάπραξη εγκλήματος που προβλέπεται από τα άρθρα 2 και 3 προς όφελος του εν λόγω νομικού προσώπου από πρόσωπο που ενεργεί υπό την εξουσία του.

3. Η ευθύνη νομικών προσώπων κατά τις παραγράφους 1 και 2 του παρόντος άρθρου δεν αποκλείει την τιμωρία προσώπων, τα οποία είναι αυτουργοί, ηθικοί αυτουργοί ή συνεργοί εγκλήματος που προβλέπεται στα άρθρα 2 και 3.

4. Για τους σκοπούς της παρούσας απόφασης-πλαισίου, ως νομικό πρόσωπο νοείται κάθε οντότητα, η οποία αναγνωρίζεται ως νομικό πρόσωπο βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας, πλην των κρατών ή των άλλων οργανισμών δημοσίου δικαίου όταν ασκούν κρατική εξουσία και των δημόσιων διεθνών οργανισμών.

Άρθρο 6

Κυρώσεις κατά νομικών προσώπων

Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε το νομικό πρόσωπο το οποίο υπέχει ευθύνη βάσει του άρθρου 5 να υπόκειται σε αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές κυρώσεις, στις οποίες περιλαμβάνονται χρηματικές ποινές ή πρόστιμα και είναι δυνατό να περιλαμβάνονται άλλες κυρώσεις, όπως:

α) αποκλεισμός από δημόσιες παροχές ή ενισχύσεις, ή

β) προσωρινή ή οριστική απαγόρευση της άσκησης εμπορικής δραστηριότητας, ή

γ) επιβολή δικαστικής εποπτείας, ή

δ) δικαστική εντολή διάλυσης, ή

ε) προσωρινό ή οριστικό κλείσιμο των εγκαταστάσεων που χρησιμοποιήθηκαν για τη διάπραξη του εγκλήματος.

Άρθρο 7

Δικαιοδοσία και δίωξη

Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε να θεμελιώσει τη δικαιοδοσία του επί των εγκλημάτων που προβλέπονται από τα άρθρα 2 και 3 όταν:

α) το έγκλημα διαπράττεται εξ ολοκλήρου ή εν μέρει στο έδαφός του, ή

β) ο δράστης του εγκλήματος είναι υπήκοός του, ή

γ) το έγκλημα διαπράττεται προς όφελος νομικού προσώπου εγκατεστημένου στο έδαφός του.

Άρθρο 8

Εφαρμογή

1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθούν προς την παρούσα απόφαση πλαίσιο το αργότερο έως τις [...]

2. Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν, έως την ημερομηνία που αναφέρει η παράγραφος 1, στη γενική γραμματεία του Συμβουλίου και στην Επιτροπή το κείμενο των διατάξεων με τις οποίες μεταφέρονται στο οικείο εθνικό δίκαιο οι υποχρεώσεις τους βάσει της παρούσας απόφασης-πλαισίου.

3. Το Συμβούλιο, το αργότερο έως την [...] και με βάση έκθεση που συντάσσεται βάσει, αφενός, των εν λόγω στοιχείων και, αφετέρου, γραπτής έκθεσης της Επιτροπής, προβαίνει σε αξιολόγηση του βαθμού κατά τον οποίο τα κράτη μέλη έχουν λάβει τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να συμμορφωθούν με την παρούσα απόφαση-πλαίσιο.

Άρθρο 9

Έναρξη ισχύος

Η παρούσα απόφαση πλαίσιο αρχίζει να ισχύει από την ημερομηνία της δημοσίευσής της στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Βρυξέλλες,...

Για το Συμβούλιο

Ο Πρόεδρος

...

(1) ΕΕ C...

(2) ΕΕ C...

(3) ΕΕ C 19 της 23.1.1999, σ. 1.

(4) ΕΕ L 203 της 1.8.2002, σ. 1.

(5) ΕΕ L 333 της 9.12.1998, σ. 1· κοινή δράση όπως τροποποιήθηκε τελευταία από την απόφαση-πλαίσιο 2001/500/ΔΕΥ (ΕΕ L 182 της 5.7.2001, σ. 1).

(6) ΕΕ L 351 της 29.12.1998, σ. 1.