ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(94) 322 τελικό 
Βρυξέλλες, 19.07.1994 
ΠΕΜΠΤΗ ΠΕΡΧΘΔΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ 
ΠΑ ΤΗΝΚΟΙΝΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ 
ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 
(υποβληθείσα από την Επιτροπή) 

Εισαγωγή Εισαγωγή 
Η Πέμπτη Περιοδική Έκθεση για την κοινωνική και 
οικονομική κατάσταση και την ανάπτυξη των περιφε­
ρειών της Κοινότητας ενημερώνει με τα νέα δεδομένα 
τις πληροφορίες που περιείχαν οι προηγούμενες εκθέ­
σεις και αναλύει διεξοδικότερα τα θέματα που αφορούν 
τα περιφερειακά προβλήματα και την πολιτική. 
Το μέρος Α της έκθεσης καλύπτει τις βασικές περιφε­
ρειακές τάσεις και διαφορές κατά την τελευταία δεκαε­
τία όσον αφορά την παραγωγή, την παραγωγικότητα, 
την απασχόληση και την ανεργία. Περιλαμβάνει επίσης 
τα αποτελέσματα μιας εκτενούς επανεξέτασης των δη­
μογραφικών τάσεων στις περιφέρειες, η οποία εστιάζε­
ται στις προβλεπόμενες μεταβολές του πληθυσμού και 
της αγοράς εργασίας μέχρι το έτος 2000. 
Το μέρος Β εξετάζει ορισμένους από τους παράγοντες 
που βρίσκονται πίσω από τις ανισότητες ανάμεσα στις 
διάφορες περιφέρειες. Η ανάλυση βασίζεται στα στοι­
χεία των προηγούμενων εκθέσεων για διάφορα θέματα, 
όπως για παράδειγμα των υποδομών, για τις οποίες 
εξετάζεται μία νέα βάση στατιστικών δεδομένων για τις 
υφιστάμενες υποδομές σε εθνικό και περιφερειακό επί­
πεδο. Υπάρχει επίσης ένα ειδικό κεφάλαιο για το ρόλο 
της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέ­
ρειες που εμβαθύνει την ανάλυση της προηγούμενης 
περιοδικής έκθεσης. Στα τελείως νέα στοιχεία της πα­
ρούσας έκθεσης περιλαμβάνεται η εξέταση των τάσεων 
όσον αφορά τις ροές άμεσων ξένων επενδύσεων (και τη 
σχετική ελκυστικότητα των περιφερειών για νέους επεν­
δυτές) και τις διαφορές ως προς τις δυνατότητες πρόσβα­
σης των περιφερειών (στο θέμα αυτό εξετάζεται με ποιο 
τρόπο θα βελτιωθεί η κατάσταση μέσω της προβλεπόμε­
νης αναβάθμισης των υποδομών μεταφορών). 
Το μέρος Γ της έκθεσης περιγράφει την κατάσταση στις 
προβληματικές περιφέρειες της Κοινότητας οι οποίες ήσαν επιλέξιμες κατά την περίοδο 1989-93 για ενίσχυση 
στα Δλαίσια των περιφερειακών πολιτικών της Κοινότη­
τας. Η έκθεση παρέχει επίσης μία πρώτη δυνατότητα να 
εξετάσουμε το επόμενο στάδιο περιφερειακών πολιτι­
κών που εφαρμόζονται από το 1994, το οποίο αποτελεί 
και συνέχεια της προηγούμενης πολιτικής, αλλά περιέ­
χει και σημαντικές καινοτομίες. Στο ίδιο μέρος της έκ­
θεσης εξετάζονται επίσης οι περιφερειακές πολιτικές 
των ίδιων των κρατών μελών και οι αλλαγές που σημειώ­
θηκαν κατά την τελευταία περίπου δεκαετία. 
Το μέρος Δ της έκθεσης καλύπτει άλλες κοινοτικές πο­
λιτικές σε θέματα οικονομικής και νομισματικής ολοκλή­
ρωσης και εξωτερικής πολιτικής (διεύρυνση). Το τελευ­
ταίο θέμα καλύπτει τις περιφερειακές πτυχές της 
τελευταίας διεύρυνσης (την κατάσταση και τις προοπτι­
κές των νέων Γερμανικών Ομόσπονδων Κρατών), της 
επόμενης διεύρυνσης (των περιφερειιόν της Αυστρίας, 
Σουηδίας, Φινλανδίας και Νορβηγίας) και εξετάζει επί­
σης την περιφερειακή κατάσταση των χωρών της Ανα­
τολικής Ευρώπης που βρίσκονται στο στάδιο εκτενούς 
οικονομικής μεταρρύθμισης (Πολωνία, Δημοκρατία της 
Τσεχίας, Σλοβακία και Ουγγαρία). 
Η έκθεση είναι προϊόν έρευνας που έγινε ειδικά για την 
παρούσα έκθεση και μελετών που πραγματοποιήθηκαν 
από εξωτερικούς εμπειρογνώμονες, στις οποίες γίνεται 
αναφορά στο κείμενο. 
Η νομική βάση 
Οι περιοδικές εκθέσεις καταρτίζονται σύμφωνα με το 
άρθρο 8 του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 4254/88 του Συμ­
βουλίου (όπως τροποποιήθηκε) για τη μεταρρύθμιση του 
Ευριυπαίκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης. 
y j Λ/ 5 -
Εισαγωγή 
Η έκθεση εγκρίθηκε από την Επιτροπή, η οποία έλαβε 
πρώτα την σνμφωνη γνώμη που εξέφρασε για το περιε­
χόμενο της έκθεσης η Συμβουλευτική Επιτροπή για την 
Ανάπτυξη και την Ανασυγκρότηση των Περιφερειών. 
Πίνακας Περιεχομένων 
Πίνακας Περιεχομένων 
Οι κύριες τάσεις στις περιφέρειες 
Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 21 
Οι τάσεις της παραγωγής στις περιφέρειες 33 
Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές 
μεταξύ των περιφερειών 43 
Απασχόληση 43 
Ανεργία 45 
Η κατάσταση και οι προοπτικές επιλεγμένων τομέων 50 
Ανταγωνιστικότητα στις περιφέρειες: Παράγοντες που 
υπογραμμίζουν τις περιφερειακές διαφορές 
Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 65 
Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 83 
Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 95 
Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 105 
Οι περιφερειακές πολιτικές και οι ασθενέστερες περιφέρειες 
της Κοινότητας 
Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 119 
Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 125 
Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 135 
Εμβάθυνση και διεύρυνση και οι περιφέρειες της Κοινότητας 
Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 145 
Οι προοπτικές των περιφερειών στο πλαίσιο της ΟΝΕ 145 
Η προηγούμενη διεύρυνση: η κατάσταση και οι προοπτικές για τα. 
Νέα Ομόσπονδα Γερμανικά Κράτη 151 
Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 157 
Οι χώρες ΕΖΕΣ ·. 157 
Οι χώρες Vlsegrad 162 
Πίνακας Περιεχομένων ··;- • /Sr^··^-*^*-*^^ 
Παράρτημα στατιστικών 171 
Πίνακας γραφικών παραστάσεων 203 
Πίνακες 205 
Χάρτες 206 
Περίληψη και συμπεράσματα 
Περίληψη και συμπεράσματα 
Η εικόνα των 
περιφερειών σε 
μία περίοδο ύφεσης 
Η οικονομική κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι περιφέ-
ρειες της Κοινότητας στην περίοδο 1993/94 ελάχιστα 
διαφε'ρει από την κατάσταση που επικρατούσε όταν η 
Επιτροπή εξέδωσε την προηγουμένη περιοδική έκθεση 
στα τέλη του 1990. Τότε, το ποσοστό της οικονομικής 
ανάπτυξης ήταν κατά μέσο όρο 3-4% ετησίως, ο ρυθμός 
δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ήταν στο ανώτατο 
επίπεδο του και η ανεργία παρουσίαζε σταθερή μείωση, 
αν και αυξανόταν το εργατικό δυναμικό. Σήμερα η οικο­
νομία της Κοινότητας βρίσκεται στο τέλος μιας σχετικά 
μεγάλης ύφεσης - η παραγωγή παρουσίασε ελαφρά 
μείωση το 1993 για πρώτη φορά από το 1975 - και η 
ανεργία αυξήθηκε στο 11 %, ποσοστό που υπερβαίνει το 
επίπεδο της ανεργίας πριν από μία δεκαετία όταν έφτα­
σε στο υψηλότερο σημείο στην ιστορία της Κοινότητας. 
Ανεξάρτητα από το ποια είναι η εξήγηση για τις οικονο­
μικές δυσκολίες της Κοινότητας και αν υπάρχουν δείγ­
ματα βελτίωσης, οι δυσκολίες αυτές δεν εξασφάλισαν το 
κατάλληλο πλαίσιο για τη μείωση των διαπεριφερεια­
κών ανισοτήτων, όπως αυτές παρουσιάζονταν στις προη­
γούμενες περιοδικές εκθέσεις. 
Διάφορες λεπτομερέστερες αναλύσεις των τάσεων σε 
περιφερειακό επίπεδο παρουσιάζουν μία αντιφατική 
εικόνα. Όσον αφορά την ικανότητα των περιφερειών να 
παράγουν εισόδημα (το οποίο εκφράζεται σε όρους 
κατά κεφαλήν ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος 
(ΑΕΠ)), διάφορα στοιχεία αποδεικνύουν ότι γενικά 
υπάρχει μία συνολική μείωση των ανισοτήτων ανάμεσα στις περιφέρειες. Μέχρι το 1991, που είναι το τελευταίο 
έτος για το οποίο υπάρχουν πλήρη στατιστικά στοιχεία, 
τα στοιχεία αυτά που λαμβάνουν υπόψη την κατάσταση 
όλων των περιφερειών δείχνουν μία αργή αλλά σταθερή 
μείωση των ανισοτήτων σε όρους κατά κεφαλήν εισοδή­
ματος γενικά. Παρόλα αυτά, το χάσμα ανάμεσα στις 
πλουσιότερες και τις φτωχότερες περιφέρειες εξακο­
λουθεί να είναι σημαντικό. Για παράδειγμα το 1991 οι 
δέκα πλουσιότερες περιφέρειες είχαν μέσο κατά κεφα­
λήν εισόδημα κατά 3 V: φορές μεγαλύτερο από αυτό των 
δέκα φτωχότερων περιφερειών. Εάν περιληφθούν τα 
Νέα Γερμανικά Ομόσπονδα Κράτη, τότε η διαφορά 
αυτή αυξάνεται σε 4'/: φορές. 
Από τα ίδια στοιχεία προκύπτει επίσης ότι οι παραμεθό­
ριες περιφέρειες των κρατών μελών είναι φτωχότερες 
από τις υπόλοιπες περιφέρειες τους. Η τάση αυτή δεν 
είναι, ωστόσο, ενιαία και στο Βέλγιο κυρίως η διαφορά 
σε όρους κατά κεφαλήν εισοδήματος είναι μικρή. 
Όσον αφορά τα ποσοστά της ανεργίας, οι ανισότητες 
μειώθηκαν στα τέλη της δεκατετίας του 80, αλλά διευ­
ρύνθηκαν και πάλι κατά το 1992 και το 1993. Η ανεργία 
στις δέκα περιφέρειες που αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτε­
ρη κρίση ανήλθε το 1993 σε 25,3% κατά μέσο όρο, 
ποσοστό που είναι περίπου εφταπλάσιο από το ποσοστό 
της ανεργίας στις δέκα περιφέρειες που έχουν πληγεί 
λιγότερο από την οικονομική κρίση, το οποίο ήταν 3,6% 
κατά μέσο όρο. Οι περιφέρειες με τα μεγαλύτερα ποσο­
στά ανεργίας, στην Ισπανία, την Νότια Ιταλία, την Ιρλαν­
δία και την Βόρεια Ιρλανδία, είναι συχνά εκείνες στις 
οποίες ο ενεργός πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό 
παρουσιάζουν την ταχύτερη αύξηση. 
Ενώ στην τελευταία Περιοδική Έκθεση προβλεπόταν 
ότι θα επιβραδυνόταν ο ρυθμός αύξησης της προσφοράς 
εργασίας, αυτό σήμερα δεν είναι σε καμία περίπτωση 
Περίληψη και συμπεράσματα 
βέβαιο. Αυτό οφείλεται εν μέρει, στο γεγονός ότι τα 
ποσοστά μετανάστευσης προς ορισμένα μέρη της Κοινό­
τητας είναι υψηλότερα, γεγονός που αποτελεί χαρακτη­
ριστικό στοιχείο των τελευταίων ετών. Ο σημαντικότε­
ρος όμως λόγος είναι ότι δεν υπάρχουν ακόμα ενδείξεις 
ότι μεταβάλλεται η τάση αύξησης των ποσοστών της 
γυναικείας απασχόλησης, ιδίως σε εκείνες τις περιοχές 
της Κοινότητας στις οποίες τα ποσοστά αυτά είναι σχε­
τικά χαμηλά. Γενικά, δεν μπορούμε να αναμένουμε ότι 
οι δημογραφικοί παράγοντες μπορούν να λύσουν τα 
προβλήματα της ανεργείας στην Κοινότητα, ιδίως σε 
περιφερειακό επίπεδο, αν και η μείωση του ποσοστού 
των νέων σε ορισμένες περιοχές μπορεί να συμβάλει στο 
να μειωθούν τα ποσοστά της ανεργίας των νέων. 
Τα προβλήματα της ανεργίας αντανακλούν επίσης την 
αδυναμία δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης με το 
ρυθμό που είναι αναγκαίος για να αντισταθμισθούν η 
μακροπρόθεσμη μείωση της απασχόλησης στη γεωργία, 
η οποία δεν έχει ακόμα εκδηλωθεί πλήρως στις περισ­
σότερες περιφέρειες, καθώς και οι απώλειες θέσεων 
απασχόλησης που προκάλεσε η ανασυγκρότηση του βιο­
μηχανικού τομέα. 
Εάν εξετάσουμε κατ'επιλογή ορισμένους τομείς της βιο­
μηχανίας, θα δούμε σημαντικά μεγάλες διαφορές. Στον 
τομέα της κλωστοϋφαντουργίας και των ειδών ενδύ­
σεως, που κατέχει σημαντική θέση στην οικονομία των 
ασθενέστερων περιφερειών της Κοινότητας, απειλού­
νται και η παραγωγή και η απασχόληση. Στην αυτοκινη­
τοβιομηχανία και την αεροναυτική, η ορθολογική οργά­
νωση και η αναδιάρθρωση της παραγωγής αποτελεί 
απειλή για την απασχόληση, αν και η παραγωγή παρου­
σιάζει μακροπρόθεσμα ανοδική τάση. Και οι δύο τομείς 
έχουν πληγεί σοβαρά από τη γενική ύφεση και οι απώ­
λειες θέσεων απασχόλησης συνέβαλαν στην αύξηση της 
ανεργίας σε ορισμένες κεντρικές περιφέρειες της Κοι­
νότητας, αν και τα ποσοστά της σπάνια προσεγγίζουν τα 
ποσοστά της ανεργίας στις περιφέρειας εκείνες του 
νότου της Κοινότητας, και της Ιρλανδίας που έχουν 
πληγεί περισσότερο. 
Η παρούσα έκθεση εξετάζει επίσης και τον τομέα της 
άμυνας, ο οποίος αποτελεί ένα μείγμα βιομηχανικών 
δραστηριοτήτων και παροχής υπηρεσιών που έχουν το 
κοινό χαρακτηριστικό ότι εξαρτώνται από τους κρατι­
κούς προϋπολογισμούς για την άμυνα και αντιμετωπί­
ζουν δυσκολίες σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη. Είναι 
αβέβαιο το οικονομικό μέλλον των περιφερειών στις 
οποίες είναι εγκατεστημένες πολεμικές βιομηχανίες. Αν 
και οι παραγωγοί της Κοινότητας δεν εξαρτώνται 
πλήρως από τις εγχώριες αγορές, η αναδιάρθρωση της 
παραγωγής με προσανατολισμό τις μη στρατιωτικές εφαρμογές φαίνεται να παρέχει τις καλύτερες μακρο­
πρόθεσμες προοπτικές. Ταυτόχρονα, ο περιορισμός της 
λειτουργίας ή το κλείσιμο στρατιωτικών εγκαταστά­
σεων, οι οποίες συχνά βρίσκονται σε απομακρυσμένες 
και αγροτικές περιοχές, θα πλήξει τις περιφέρειες σε 
διαφορετικούς βαθμούς, ανάλογα με το μέγεθος των 
τοπικών σχέσεων και η μείωση του αριθμού των εργαζο­
μένων στο στρατιωτικό τομέα θα συμβάλει γενικότερα 
στην αύξηση της ανεργίας. 
Παράγοντες στους 
οποίους οφείλονται 
οι ανισότητες 
Οι ανισότητες ανάμεσα στις περιφέρειες αντανακλούν 
τις διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν σε αυτές : 
αποτελούν ένα συνδυασμό ιστορικών προτύπων ανάπτυ­
ξης και της ικανότητας των περιοχών να προσαρμοστούν 
στις γρήγορες αλλαγές που σημειώνονται σε διεθνή 
κλίμακα στο τέλος του 20ου αιώνα. 
Τα διαφορετικά πρότυπα ανάπτυξης, που οφείλονται σε 
ιστορικούς λόγους, είχαν σαν αποτέλεσμα να υπάρχουν 
μεγάλες διαφορές στις υφιστάμενες υποδομές (μεταφο­
ρών, ενέργειας, τηλεπικοινωνιών και περιβάλλοντος) 
και το ανθρώπινο δυναμικό (στις γνώσεις και τα προσό­
ντα του εργατικού δυναμικού) που αποτελούν τις απα­
ραίτητες προϋποθέσεις για μία αποτελεσματική παρα­
γωγή. Οι ανισότητες των κατά κεφαλήν εισοδημάτων 
συνδέονται σε πολύ μεγάλο βαθμό και με την ανεπάρ­
κεια των υποδομών και με τα ανεπαρκή προσόντα του 
εργατικού δυναμικού. Οι περιφέρειες της Ελλάδας, της 
Ισπανίας, της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας διαθέτουν 
σε σύγκριση με τις περιφέρειες των άλλων χωρών της 
Κοινότητας λιγότερους δρόμους και αυτοκινητοδρόμους 
(και υψηλότερα ποσοστά τροχαίων ατυχημάτων), μικρό­
τερο και ξεπερασμένο σιδηροδρομικό δίκτυο, λιγότερες 
τηλεφωνικές γραμμές, μικρότερη πρόσβαση στα βασικά 
ενεργειακά δίκτυα και μικρότερο βαθμό σύνδεσης με τα 
δίκτυα αποχέτευσης και ύδρευσης. Οι διαφορές εξακο­
λουθούν να είναι μεγάλες ακόμη και μετά την καθιέρω­
ση προτύπων με βάση τον πληθυσμό και την έκταση. 
Τα νέα στατιστικά στοιχεία της Επιτροπής δείχνουν 
ανάγλυφα αυτές τις ανισότητες. Για παράδειγμα, το 
δίκτυο αυτοκινητοδρόμων στην Ιρλανδία και την 
Ελλάδα είναι μικρότερο από το 10% του κοινοτικού 
μέσου όρου. Η Πορτογαλία διαθέτει μόνο 27 τηλεφωνι-
10 
Περίληψη και συμπεράσματα 
κές γραμμές ανά 100 κατοίκους, που αντιπροσωπεύουν 
λιγότερο από το ήμισυ της πυκνότητας γραμμών στα 
περισσότερα βόρεια κράτη μέλη. Στην Πορτογαλία και 
την Ελλάδα μόνο το 10% του πληθυσμού είναι συνδεδε­
μένο με σύστημα επεξεργασίας των απόβλητων υδάτων 
(γεγονός που αποτελεί σημαντικό πρόβλημα, εάν λάβου­
με υπόψη τη σπουδαιότητα του τουρισμού στις χώρες 
αυτές), ενώ το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 80% στα 
περισσότερα κράτη μέλη της Βόρειας Κοινότητας. 
Συχνά μεγάλες είναι και οι διαφορές όσον αφορά τα 
επαγγελματικά προσόντα των εργαζομένων, αν και η 
κατάσταση μεταβάλλεται γρήγορα. Το βάρος του παρελ­
θόντος εξακολουθεί να είναι μεγάλο και, ενώ στην 
Κοινότητα στο σύνολο της η αναλογία των ενηλίκων που 
δεν έχουν συνεχίσει τις σπουδές τους μετά το Δημοτικό 
σχολείο είναι ένα προς πέντε, στην Ελλάδα η αναλογία 
αυτή ένας στους δύο και στην Πορτογαλία τρεις στους 
τέσσερις ενηλίκους. Αυτό είναι και ένα στοιχείο που 
εξηγεί τα σχετικά χαμηλά ποσοστά απασχόλησης των 
γυναικών σε αυτές τις περιοχές. 
Οι γνώσεις και τα προσόντα που διαθέτουν οι εργαζό­
μενοι έχουν ζωτική σημασία για την ανταγωνιστικότητα 
και την προσαρμογή των περιφερειακών οικονομικών 
διαρθρώσεων και συνδέονται άμεσα με τις δραστηριό­
τητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (Ε κ ΤΑ). Σε 
σχέση με το εργατικό τους δυναμικό, το ποσοστό απα­
σχόλησης στον τομέα της Ε κ ΤΑ στην Ελλάδα και την 
Πορτογαλία δεν υπερβαίνει το 20-25% των απασχολού­
μενων σε αυτόν τον τομέα στα περισσότερο προηγμένα 
κράτη μέλη. Αυτό αποτελεί μόνο μία πτυχή των μειονε­
κτημάτων που πλήττουν τα ασθενέστερα κράτη μέλη και 
τις περιφέρειες. Αλλα μειονεκτήματα είναι ότι δεν συμ­
μετέχει ο ιδιωτικός τομέας στην Ε κ ΤΑ και δεν υπάρχει 
το κατάλληλο χρηματοδοτικό πλαίσιο για να καλύπτει 
τους κινδύνους δραστηριοτήτων που επιφέρουν καινο­
τομίες. Παρόλα αυτά, τα στοιχεία δείχνουν ότι ένα 
σημαντικό επενδυτικό πρόγραμμα σε ερευνητικές 
δραστηριότητες στις ασθενέστερες περιφέρειες της 
Κοινότητας δεν αποτελεί την προσφορότερη οικονομι­
κή λύση, εφόσον η νέα τεχνολογία είναι δυνατόν να 
αποκτηθεί από το εξωτερικό. Αυτό που έχει μεγαλύτερη 
σημασία είναι η ικανότητα αφομοίωσης και εκμετάλλευ­
σης της νέας τεχνολογίας η οποία συχνά είναι ανύπαρ­
κτη και για το λόγο αυτό είναι αναγκαία η δημιουργία 
των κατάλληλων συστημάτων για τη μεταφορά τεχνολο­
γίας. Μία σημαντική δυσκολία των ασθενέστερων περι­
φερειών είναι, εντούτοις, η έλλειψη δυνατότητας υποδο­
χής Ε κ ΤΑ : η αδυναμία των επιχειρήσεων και να 
αναγνωρίσουν τη σπουδαιότητα της Ε κ ΤΑ και να 
δημιουργήσουν ένα επιχειρηματικό πνεύμα που να 
βασίζεται στη διαρκή εισαγωγή νέων προϊόντων και 
διαδικασιών. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει μεταφορά κατάλληλα ειδικευμένου προσωπικού από τις 
ισχυρότερες προς τις ασθενέστερες περιφέρειες, εκτέ­
λεση έργων επίδειξης και να ληφθούν άλλα μέτρα που 
θα πείσουν τις επιχειρήσεις ότι η Ε κ ΤΑ θα συμβάλλει 
στη βελτίωση των προοπτικών τους. Αυτό ισχύει ιδιαίτε­
ρα για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις οι οποίες 
αποτελούν συχνά πηγή καινοτομιών. 
Πολλά από τα μειονεκτήματα που πλήττουν τις ασθενέ­
στερες περιφέρειες μπορούν να διορθωθούν με νέες 
επενδύσεις. Υπάρχουν ενθαρρυντικά στοιχεία ότι τα 
ασθενέστερα κράτη μέλη, με τη βοήθεια των διαρθρωτι­
κών ταμείων της Κοινότητας επενδύουν πολύ περισσό­
τερο σε υποδομές σε σχέση με τα άλλα κράτη μέλη. Στα 
τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη, οι πραγματικές επεν­
δύσεις στις οδικές υποδομές υπερδιπλασιάστηκαν από 
το 1989 μέχρι το 1993 (πολύ περισσότερο στο οδικό σε 
σχέση με το σιδηροδρομικό δίκτυο), ενώ στην Ισπανία 
και την Πορτογαλία οι ετήσιες επενδύσεις στις τηλεπι­
κοινωνίες τριπλασιάστηκαν, αν και ξεκίνησαν από πολύ 
χαμηλά επίπεδα, κατά την πενταετία μέχρι το 1991. 
Δεδομένου ότι στις εν λόγω επενδύσεις έχει εφαρμοστεί 
η τελευταία τεχνολογία, βοήθησαν τις ασθενέστερες 
περιφέρειες να πετύχουν υψηλά ποσοστά ψηφιοποίησης 
η οποία έχει ζωτική σημασία για τα σύγχρονα συστήματα 
μεταβίβασης δεδομένων. 
Οι επενδύσεις σε υποδομές μεταφορών, ενέργειας και 
τηλεπικοινωνιών αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση 
για να ξεπεραστούν τα φυσικά και γεωγραφικά μειονε­
κτήματα που πλήττουν συχνά τις απομακρυσμένες περι­
φέρειες της Κοινότητας και τα νησιά. Βέβαια, ο περιφε­
ρειακός χαρακτήρας μιας περιοχής από γεωγραφική και 
οικονομική άποψη δεν ταυτίζονται αναγκαστικά, γεγο­
νός που θα γίνει ακόμα σαφέστερο με τη διεύρυνση της 
Κοινότητας με τις γεωγραφικά απομακρυσμένες αλλά 
σχετικά εύπορες σκανδιναβικές χώρες. Οι προγραμμα­
τιζόμενες επενδύσεις σε δίκτυα μεταφορών επιβατών 
αποτελούν σημαντικό βήμα για τη μείωση των οικονομι­
κών επιπτώσεων του γεωγραφικού περιφερειακού 
χαρακτήρα. Από την ανάλυση των επιπτώσεων αυτών 
των εξελίξεων προκύπτει ότι οι περιφέρειες της Ελλά­
δας, της Ιρλανδίας και το νοτιοδυτικό τμήμα της Ιβηρι­
κής χερσονήσου θα ωφεληθούν πολύ, εφόσον θα μειω­
θεί ο χρόνος της διαδρομής προς τα βασικά οικονομικά 
κέντρα της Ευρώπης. Για το λόγο αυτό έχει εξαιρετικά 
μεγάλη σημασία να εκτελεστούν αυτά τα έργα. 
Η βελτίωση των δικτύων τηλεπικοινωνιών θα αυξήσει τη 
δυνατότητα πρόσβασης στις απομακρυσμένες περιοχές, 
αν και τα εν λόγω δίκτυα δεν μπορούν να υποκαταστή­
σουν τα δίκτυα μεταφορών όπως πιστεύουν ορισμένοι. 
Αντίθετα οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, και τα δίκτυα 
11 
Περίληψη και συμπεράσματα &^Φψ^ίίίΆ: 
πληροφόρησης του μέλλοντος, είναι δυνατόν να οδηγή­
σουν στην αύξηση της ζήτησης για τη μεταφορά επιβα­
τών και εμπορευμάτων. Για το λόγο αυτό, τα δίκτυα 
μεταφορών και τηλεπικοινωνιών είναι κατά βάση 
συμπληρωματικά μεταξύ τους. 
Οσον αφορά τις υποδομές ενέργειας, η βελτίωση της 
διασύνδεσης και της διαλειτουργικότητας των ενεργεια­
κών δικτύων καθώς και η πρόσβαση των περιφερειών σε 
αυτά τα δίκτυα θα βελτιώσουν τις προοπτικές της περι­
φερειακής ανάπτυξης. 
Από τα διαθέσιμα στοιχεία προκύπτει ότι οι νέοι επεν­
δυτές έχουν απόλυτη γνώση των υποδομών και του 
ανθρώπινου δυναμικού όταν αναλαμβάνουν τις αποφά­
σεις για το πού θα πραγματοποιήσουν τις επενδύσεις 
τους, εφόσον τα δύο αυτά στοιχεία αποτελούν τις βασι­
κές απαιτήσεις τους. Οι σύγχρονες επιχειρήσεις, για να 
αποφασίσουν τον τόπο της επένδυσης τους, έχο\'ν την 
τάση να αναζητούν ένα συνδυασμό ευνοϊκιόν παραγό­
ντων και όχι ένα μόνο παράγοντα ο οποίος μπορεί να 
διαφέρει από δραστηριότητα σε δραστηριότητα. 
Ενας σημαντικός παράγοντας που ευνόησε τις περιφέ­
ρειες της Κοινότητας στο σύνολο τους για την πραγμα­
τοποίηση νέων επενδύσεων ήταν η δημιουργία της 
Ενιαίας αγοράς, η οποία είχε σαν αποτέλεσμα τη μαζική 
ακαθάριστη εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) 
στην Κοινότητα από τρίτες χώρες, το ύψος των οποίων 
υπολογίζεται σε 120 δισεκατομμύρια ECU από το 1986 
μέχρι το 1991. Εάν συγκρίνουμε το ποσό αυτό με τις 
κινήσεις κεφαλαίων ανάμεσα στα κράτη μέλη, που αντι­
προσωπεύουν ποσό 150 δισεκατομμυρίων ECU από το 
1986 έως το 1981, οι ΑΞΕ αντιπροσωπεύουν σημαντική 
πηγή εν δυνάμει επενδύσεων για τις ασθενέστερες περι­
φέρειες της Κοινότητας, και, εκτός από την περίπτωση 
της Ελλάδας, έχουν ξεπεράσει το ύψος των μεταφορών 
από τα διαρθρωτικά ταμεία. Ολα τα ασθενέστερα κράτη 
μέλη είναι καθαροί αποδέκτες αυτών των ροών ΑΞΕ, 
όπως εξάλλου και το Βέλγιο/Λουξεμβούργο και το Ηνω­
μένο Βασίλειο. Στα ασθενέστερα κράτη μέλη, οι ροές 
από τους κοινοτικούς εταίρους αποτελούν τη σημαντικό­
τερη πηγή, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί σημαντι­
κό αποδέκτη ΑΞΕ από τρίτες χώρες. Οι προβληματικές 
περιφέρειες της 
Κοινότητας και οι 
περιφερειακές πολιτικές 
Η μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων το 1988 
πραγματοποιήθηκε σε ένα πλαίσιο μεγάλων περίφε­
ρε ιακών ανισοτήτων και της ενδεχόμενης επίπτωσης των 
πιέσεων του ανταγωνισμού που θα προέκυπταν από την 
ενιαία αγορά. Καθορίστηκαν τρία είδη προβληματικών 
περιφερειών σε σχέση με τους στόχους της πολιτικής : ο 
στόχος 1 (για τις αναπτυξιακά καθυστερημένες περιφέ­
ρειες), ο στόχος 2 (για τις περιφέρειες σε βιομηχανική 
παρακμή) και ο στόχος 5β (αγροτικές προβληματικές 
περιοχές). Το 1989 στις προβληματικές περιοχές της 
Κοινότητας ζούσαν 140 εκατ. άτομα, οι μισοί από τους 
οποίους ζουν στις ασθενέστερες περιφέρειες του στόχου 
1 και το 1990 προστέθηκαν 16 εκατ. άτομα της πρώην 
ΛΔΓ (με ειδικές διατάξεις). 
Οι επιδόσεις αυτών των περιφερειών με την πάροδο του 
χρόνου ήταν διαφορετικές. Από τη θετική σκοπιά, πολ­
λές περιφέρειες του στόχου 1 προσεγγίζουν τις περισσό­
τερο εύπορες περιοχές της Κοινότητας, αν και υπάρχουν 
μεγάλες διαφορές από περιφέρεια σε περιφέρεια. Οι 
εξελίξεις στην Ιρλανδία, την Ισπανία και την Πορτογα­
λία είναι πολύ ενθαρρυντικές. Στις χώρες αυτές, το 
ποσοστό της ετήσιας οικονομικής ανάπτυξης ήταν κατά 
μέσο όρο από 3/4% έως 13/4% πάνω από το ποσοστό της 
Κοινότητας στο σύνολο της από τα μέσα της δεκαετίας 
του ογδόντα. Αντίθετα, η κατάσταση στην Ελλάδα όπως 
και στη Ν.Ιταλία και τη Β.Ιρλανδία είναι πολύ λιγότερο 
ικανοποιητική και οι οικονομικές επιδόσεις αυτών των 
περιφερειών επιδεινώνονται σε σχέση με την υπόλοιπη 
Κοινότητα. 
Η ανάκτηση του χαμένου εδάφους εξακολουθεί να 
παραμένει μακροπρόθεσμος στόχος και το χάσμα 
εξακολουθεί να είναι μεγάλο, ακόμα και σε σχέση με την 
ανάπτυξη που πέτυχαν τα τελευταία χρόνια η Ισπανία, η 
Ιρλανδία και η Πορτογαλία. Το 1993 το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ στην Ισπανία και την Ιρλανδία ήταν κατά 22-24% 
περίπου χαμηλότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο και 
στην Πορτογαλία κατά 40% χαμηλότερο. 
Πολλές από τις περιφέρειες του στόχου 1 που παρουσία­
σαν βελτίωση σε όρους ΑΕΠ, το κατόρθωσαν κατά 
κύριο λόγο μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας. Η 
επίπτωση στην απασχόληση και την ανεργία ήταν λιγό­
τερο σημαντική. Επειδή αυξήθηκε το εργατικό δυναμικό 
12 
'. Λΐ^-'^&ί-νΐ -ίίί' < Περίληψη και συμπεράσματα 
τους, η ανεργία στις περιφέρειες του στόχου 1 συνολικά 
παρουσίασε σημαντική αύξηση από τα μέσα της δεκαε­
τίας του ογδόντα. Το 1993 το ένα έκτο του εργατικού 
δυναμικού ήσαν άνεργοι, ποσοστό που είναι κατά 50% 
υψηλότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Η απασχόληση στις περιφέρειες του στόχου 1 εξακολου­
θεί να είναι δυσανάλογα συγκεντρωμένη σε παραδοσια­
κές δραστηριότητες. Αν και η απασχόληση στις περιφέ­
ρειες αυτές αντιπροσωπεύει περίπου το 16% της 
συνολικής απασχόλησης στην Κοινότητα, αντιπροσω­
πεύει το 50% περίπου της απασχόλησης στη γεωργία. Σε 
ορισμένες περιφέρειες το ποσοστό απασχόλησης στη 
γεωργία εξακολουθεί να ανέρχεται στο 40%, σε σύγκρι­
ση με τον κοινοτικό μέσο όρο που είναι κατώτερος από 
7%. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα η απασχόληση στις υπη­
ρεσίες να είναι κατά δέκα ή και περισσότερες εκατο­
στιαίες μονάδες κατώτερη από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Η πείρα δείχνει ότι η απασχόληση στη γεωργία θα μειω­
θεί, ενώ θα δημιουργηθούν πολλές νέες θέσεις απασχό­
λησης στον τομέα των υπηρεσιών. Οι νέες δυνατότητες, 
συνεπώς, μπορεί να ιοφελήσουν ιδιαίτερα τις γυναίκες, 
εφόσον αναμένεται ότι θα ενταχθούν πολλές γυναίκες 
στην αγορά εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι η επίπτωση 
στην ανεργία θα είναι μάλλον μικρή. διαρθρωτικές πολιτικές της Κοινότητας που αρχίζουν να 
εφαρμόζονται φέτος (1994). Οι περιφερειακές πολιτικές 
σε αυτό το νέο στάδιο θα πρέπει να αντιμετωπίσουν 
ορισμένα ειδικά προβλήματα, όπως οι κακές οικονομι­
κές επιδόσεις της Ελλάδας, της Κορσικής και της Σαρ­
δηνίας καθώς και το γενικό πρόβλημα της ανεργίας που 
εξακολουθεί να παραμένει σε υψηλά επίπεδα στις περι­
φέρειες του στόχου 1 της Ισπανίας, της Νότιας Ιταλίας, 
της Ιρλανδίας και της Βόρειας Ιρλανδίας. Στις τελευ­
ταίες από τις προαναφερόμενες περιφέρειες είναι οξύ­
τερο το πρόβλημα της γενικής αποτυχίας της Κοινότητας 
να δημιουργήσει θέσεις απασχόλησης, σε σύγκριση με 
τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, το οποίο εξετάζεται στο Λευ­
κό Βιβλίο της Επιτροπής για την ανάπτυξη, την ανταγω­
νιστικότητα και την απασχόληση. 
Οι ενισχυόμενες περιφέρειες της Κοινότητας εισέρχο­
νται στη νέα προγραμματική περίοδο με σημαντικά αυ­
ξημένους πόρους σε σχέση με το προηγούμενο στάδιο, 
1989-1993. Οι πόροι αυτοί θα συγκεντρωθούν στα τέσ­
σερα φτωχότερα κράτη μέλη, τα οποία θα λάβουν το 
70% των διαθέσιμων πόρων (συμπεριλαμβανομένου του 
Ταμείου Συνοχής) σε σύγκριση με το 63,5% κατά την 
προηγούμενη περίοδο (στα αλαίσια και των τριών περι­
φερειακών στόχων). 
Η κατάσταση της αγοράς εργασίας είναι εξαιρετικά 
σημαντική στις περιφέρειες το στόχου 2, εφόσον ο βασι­
κός στόχος των κοινοτικών πολιτικών συνίσταται στη 
μείωση της ανεργίας σε αυτές τις περιοχές. Φαίνεται ότι 
στην περίπτωση αυτή οι εξελίξεις ήταν ευνοϊκές, εφόσον 
η ανεργία μειώθηκε κατά 3 εκατοστιαίες μονάδες από 
το 1986 έως το 1993, ενώ παρέμεινε ουσιαστικά αμετά­
βλητη στις υπόλοιπες περιφέρειες της Κοινότητας. Αυτό 
αντανακλά τους υψηλούς ρυθμούς δημιουργίας θέσεων 
απασχόλησης στις περιοχές του στόχου 2, οι οαοίες 
αυξήθηκαν κατά 13% από το 1986 έως το 1993 και 
αντιπροσωπεύουν το διπλάσιο σχεδόν από το ποσοστό 
αύξησης στο σύνολο της Κοινότητας. Ο συνολικός πληθυσμός που καλύπτεται από την ενίσχυ­
ση των διαρθρωτικών ταμείων αυξήθηκε από 43% σε 
σχεδόν 52% του συνολικού πληθυσμού της Κοινότητας, 
αν και το ήμισυ αυτής της αύξησης αντιπροσωπεύει τον 
πληθυσμό των νέων ομόσπονδων γερμανικών κρατών 
(Lander). Η αύξηση αυτή έχει επίσης στόχο να αντιμε­
τωπίσει τις περιφερειακές επιπτώσεις της προαναφερό­
μενης γενικής οικονομικής επιδείνωσης καθώς και 
ορισμένους ειδικούς παράγοντες, όπως η μεταρρύθμιση 
της κοινής γεωργικής πολιτικής και η αύξηση του 
διεθνούς ανταγωνισμού μετά την ολοκλήρωση των 
διαπραγματεύσεων του γύρου της Ουρουγουάης της 
ΓΣΔΕ. 
Η απασχόληση στις περιφέρειες του στόχου 5β αυξήθη­
κε κατά τα ίδια ποσοστά που αυξήθηκε συνολικά στην 
Κοινότητα. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να μειωθούν τα 
ποσοστά ανεργίας κατά μία εκατοστιαία μονάδα από το 
1986 έως το 1993, γεγονός που μπορεί να συνεπάγεται 
τη μείωση του εργατικού δυναμικού στις αγροτικές 
περιοχές, η οποία μπορεί να οφείλεται εν μέρει στη 
μετανάστευση του πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία. 
Αν και δεν υπάρχει πλήρης αξιολόγηση για τις ενισχυό-
μενες περιφέρειες, οι τάσεις της εξέλιξης του κατά 
κεφαλήν εισοδήματος, της απασχόλησης και της ανερ­
γίας αποτελούν σημαντικά σημεία αναφοράς για τις νέες Οι συμπληρωματικοί πόροι συνοδεύονται από την 
ενίσχυση των διαδικασιών που αποβλέπουν στη βελτίω­
ση της αποτελεσματικότητας των περιφερειακών 
αναπτυξιακών προγραμμάτων σε συνδυασμό με την 
απλούστευση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. 
Μέχρι το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας οι περιφερεια­
κές πολιτικές της Κοινότητας είναι δυνατόν να χρηματο­
δοτήσουν το 5% περίπου των επενδύσεων στις περιφέ­
ρειες του στόχου 1, ποσοστό που είναι δυνατό να ανέλθει 
από 7% έως 13% στα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη, 
τα οποία είναι δικαιούχοι των πόρων του νέου Ταμείου 
Συνοχής. Οι πόροι αυτοί που χρησιμοποιούνται για τη 
χρηματοδότηση νέων υποδομούν (όπως τα προαναφερ-
13 
Περίληψη και συμπεράσματα 
θέντα διευρωπαϊκά δίκτυα) και συμπληρωματικών 
παραγωγικών επενδύσεων, είναι πιθανό να επιταχύνουν 
τη διαδικασία μετασχηματισμού και εκσυγχρονισμού 
των ασθενέστερων περιφερειών της Κοινότητας, στην 
οποία εξάλλου συνέβαλλε και η εφαρμογή των προγραμ­
μάτων από το 1989 στο πλαίσιο της προηγούμενης περιό­
δου προγραμματισμού. 
Η νέα γενιά περιφερειακών αναπτυξιακών προγραμμά­
των θα συμπληρωθεί και με τις κοινοτικές πρωτοβουλίες 
οι οποίες έχουν στόχο να ενισχύσουν τις ενέργειες που 
περιέχουν τα εν λόγω προγράμματα καθώς και να θεσπί­
σουν νέα μέτρα καινοτομιών, θα υπάρξει μία συνέχεια 
ανάμεσα στο νέο και το προηγούμενο στάδιο με ένα 
συνδυασμό γεωγραφικών πρωτοβουλιών (π.χ. οι πρωτο­
βουλίες INTERREG για τη δράση στις παραμεθόριες 
περιοχές, που περιλαμβάνει τα ενεργειακά δίκτυα, 
REGIS για τις εξαιρετικά απομακρυσμένες περιοχές, 
LEADER για την αγροτική ανάπτυξη) και πρωτοβου­
λιών για συγκεκριμμΥνους τομείς (για την προώθηση 
της διαφοροποίησης των περιοχών που εξαρτώνται από 
παλιές βιομηχανίες, όπως τα ανθρακωρυχεία 
(RECHAR), οι βιομηχανίες χάλυβα (RESIDER), οι 
κλωστοϋφαντουργίες (RETEX) και η πολεμική βιομη­
χανία (KONVER). Υπάρχουν διάφορες νέες πρωτο­
βουλίες, όπως οι πρωτοβουλίες URBAN (ενέργειες σε 
αστικά κέντρα που αντιμετωπίζουν κρίση), PESCA 
(διαφοροποίηση της αλιευτικής παραγωγής), ADAPT 
(μέτρα για τη διαφοροποίηση των συστημάτων παραγω­
γής) και μία πρωτοβουλία για την ανάπτυξη των μικρών 
και μεσαίων επιχειρήσεων. 
Οι πλήρεις επιπτώσεις των νέων κοινοτικών πολιτικών, 
ιδίως σε ό,τι αφορά τις υποδομές και τις βελτιώσεις των 
επαγγελματικών προσόντων του εργατικού δυναμικού, 
θα γίνουν αισθητές μακροπρόθεσμα. Εντούτοις, οι 
κοινοτικές πολιτικές στους τομείς αυτούς είναι πιθανό 
να μην αρκέσουν. Για να είναι σε θέση ορισμένες περι­
φέρειες να μειώσουν τη διαφορά με τις υπόλοιπες, πρέ­
πει να πληρωθούν ορισμένες άλλες προϋποθέσεις. 
Σημαντικό ρόλο θα διαδραματίσουν οι πολιτικές των 
ίδιων των κρατών μελών για την προώθηση της ανάπτυ­
ξης των περιφερειών τους. Στο θέμα αυτό σημειώθηκαν 
κατά την τελευταία δεκαετία σε πολλά βόρεια κράτη 
μέλη σημαντικές αλλαγές, εφόσον τα κράτη αυτά πραγ­
ματοποίησαν νέες επιχειρηματικές επενδύσεις υπέρ 
μιας αντί της αυτόματης ενίσυσης σε εάενδνσεις μεγά­
λων εαιειρσεων επιλεγμένης βοήθειας προς μικρότερες 
επιχειρήσεις. Παρέχεται επίσης μεγαλύτερη ενίσχυση 
για την επίλυση των προβλημάτων αστικής ανάπτυξης 
και αγροτικής ανάπτυξης. Αυτές οι αλλαγές στις εθνικές περιφερειακές πολιτικές 
αφορούν σε μεγάλο βαθμό κίνητρα σε επιχειρήσεις και 
δεν είναι, συνεπώς, άμεσα συγκρίσιμα με τις κοινοτικές 
περιφερειακές πολιτικές οι οποίες επίσης εστιάζονται 
στις υποδομές ιδίως στις περιφέρειες του στόχου 1. 
Εντούτοις οι μειώσεις των δαπανών που συνδυάστηκαν 
με την υιοθέτηση μιας περισσότερο επιλεκτικής προσέγ­
γισης στις βόρειες χώρες της Κοινότητας θα πρέπει να 
συμβιβάζονται με τους όρους της προσθετικότητας 
βάσει της μεταρρύθμισης των διαρθρωτικών ταμείων. 
Ενδυνάμωση και 
διεύρυνση κατά τη 
δεκαετία του ενενήντα 
Τα επόμενα χρόνια της δεκαετίας, η Κοινότητα θα λάβει 
συμπληρωματικά μέτρα για την ολοκλήρωση. Εχουμε 
ήδη εισέλθει στο δεύτερο στάδιο της διαδικασίας που 
οδηγεί στην οικονομική και νομισματική ένωση (ΟΝΕ), 
ενώ το τελικό στάδιο, του ενιαίου νομίσματος, θα συμ­
βάλλει στην περιφερειακή ανάπτυξη στο βαθμό που θα 
μειώνει το κόστος των συναλλαγών και θα εξαλείψει το 
συναλλαγματικό κίνδυνο. Ταυτόχρονα, τα κράτη μέλη 
θα χάσουν ορισμένες δυνατότητες πολιτικής σε φορολο­
γικά και νομισματικά θέματα καθώς και τη δυνατότητα 
να προσαρμόζουν την τιμή συναλλάγματος. Στο πλαίσιο 
ενός συστήματος ενιαίου νομίσματος, τα κράτη μέλη θα 
πρέπει να εφαρμόζουν πολιτικές που αποτρέπουν τις 
μακροοικονομικές ανισορροπίες, αυτό όμως θα 
δημιουργήσει τους όρους για την ταχύτερη ανάπτυξη και 
θα βοηθήσει τα ασθενέστερα κράτη μέλη, ιδίως στην 
προσπάθεια τους να πετύχουν πραγματική σύγκλιση. 
Για οικονομικούς λόγους, καθυστερημένη ένταξη των 
ασθενέστερων κρατών μελών στο ενιαίο νόμισμα δεν 
είναι επιθυμητή. Η ΟΝΕ προσδίδει μεγαλύτερη σημασία 
στις διαρθρωτικές πολιτικές ως μέσο για τη διατήρηση 
της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας. Η ανάγκη να 
προσαρμοστούν οι διαρθρωτικές πολιτικές στους αυστη­
ρότερους φορολογικούς και νομισματικούς κανόνες της 
ΟΝΕ αναγνωρίζεται στην εφαρμογή των αναθεωρημέ­
νων κανονισμών των διαρθρωτικών ταμείων, εφόσον 
υπάρχει θετική ανταπόκριση στην αίτηση για υψηλότερα 
ποσοστά κοινοτικής παρέμβασης εντός των καθορισθέ­
ντων ορίων. Υπήρξε επίσης μία διεύρυνση των επιλέξι­
μων τομέων για τις δαπάνες, με στόχο να, περιληφθούν 
η παιδεία και η υγεία. Αυτό θα μειώσει την πίεση που 
ασκείται στους εθνικούς προϋπολογισμούς· πρέπει 
όμως πάση θυσία οποιεσδήποτε περικοπές των δημό-
14 
Περίληψη και συμπεράσματα 
σιων δαπανών, που απαιτούνται για την ικανοποίηση 
των κριτηρίων που έχουν συμφωνηθεί στη συνθήκη του 
Μάαστριχτ όσον αφορά την μακροοικονομική σύγκλιση, 
να συνοδεύονται με μία αναδιάρθρωση των δαπανών, με 
στόχο να διατηρηθούν οι επενδύσεις και να βελτιωθεί η 
ανταγωνιστικότητα των ασθενέστερων περιφερειών. 
Με τον τρόπο αυτό η νομισματική και πραγματική 
σύγκληση μπορούν να αποτελέσουν στόχους που συμβι­
βάζονται μεταξύ τους. 
Η πορεία προς την ΟΝΕ και η αυξανόμενη βαρύτητα 
που δίνεται στις κοινοτικές διαρθρωτικές πολιτικές απο­
τελούν εκδηλώσεις μεγαλύτερης πρόσβασης και συμμε­
τοχής στη διαδικασία λήψης αποφάσεων που συμφώνη­
σαν οι κυβερνήσεις των κρατών μελών της Κοινότητας 
όταν υπέγραψαν τη συνθήκη του Μάαστριχτ το Δεκέμ­
βριο του 1991. Οι εξελίξεις αυτές προς την ενδυνάμωση 
της Κοινότητας συνδυάστηκαν με μία διαδικασία διευ­
ρύνσεων οι οποίες πραγματοποιήθηκαν σε μη τακτικά 
χρονικά διαστήματα από το 1973. 
Οι περιφέρειες της πρώην ΛΔΓ αποτελούν τμήμα της 
Κοινότητας εδώ και τέσσερα περίπου χρόνια. Η περίο­
δος αυτή ήταν περίοδος βαθειών διαρθρωτικών αλλα­
γών για την ανατολικογερμαντική κοινωνία και τις περι­
φέρειες της. Η παραγωγή και η απασχόληση σημείωσαν 
απότομη πτώση (κατά 50% και κατά 40% αντίστοιχα) 
και τα ποσοστά περιφερειακής ανεργίας ανήλθαν στο 
13-15%. Ταυτόχρονα, άρχισε η εφαρμογή ενός γενικού 
προγράμματος για την αναδιοργάνωση και τον εκσυγ­
χρονισμό της οικονομίας, με αύξηση των επενδύσεων 
στο 50% του ΑΕΠ, σε σύγκριση με το μέσο όρο του 20% 
για το σύνολο της Κοινότητας. Αυτό συνέβαλε στο να 
βελτιωθεί σημαντικά η παραγωγικότητα, αν και τα νέα 
ομόσπονδα κρατίδια εξακολουθούν να εξαρτώνται σε 
πολύ μεγάλο βαθμό από τις μεταφορές δημόσιων κεφα­
λαίων από τη Δυτική Γερμανία, τα οποία αντιπροσώ­
πευαν το 4,5% του ΑΕΠ της Δυτικής Γερμανίας το 1993. 
Επιπλέον, τα νέα ομόσπονδα κρατίδια, που εντάσσονται 
πλέον στις περιφέρειες του στόχου 1, θα λάβουν από τα 
διαρθρωτικά ταμεία κατά την περίοδο 1994-99 ποσό 
13,6 δισ. ECU (σε τιμές 1994, χωρίς να περιλαμβάνονται 
οι κοινοτικές πρωτοβουλίες). Στόχος είναι να αναπτυ­
χθούν ανταγωνιστικές επιχειρήσεις και να γίνουν οι 
περιφερειακές οικονομίες ικανές να δημιουργήσουν 
παραγωγή και νέες θέσεις απασχόλησης που θα επιτρέ­
ψουν τη σύγκλιση με τις υπόλοιπες περιοχές της Κοινό­
τητας. 
Στις αρχές του 1994 πραγματοποιήθηκε η σύναψη συμ­
φωνιών προσχώρησης με τις κυβερνήσεις τεσσάρων χω­
ρών της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) : της Σουηδίας, της Νορβηγίας, της Φινλανδίας 
και της Αυστρίας. Οι χώρες αυτές είναι ήδη ενταγμένες 
στην ενιαία αγορά στο πλαίσιο της συμφωνίας για τον 
ΕΟΧ. 
Σε αντίθεση με τις προηγούμενες διευρύνσεις της 
Κοινότητας, οι χώρες ΕΖΕΣ δεν θα προκαλέσουν γενικά 
μία διεύρυνση των περιφερειακών ανισοτήτων ανάμεσα 
στα κράτη μέλη. Το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ των χωρών 
αυτών είναι σχεδόν το ίδιο με της Κοινότητας, ενώ τα 
ποσοστά ανεργίας είναι από παράδοση πολύ χαμηλότε­
ρα, αν και αυξήθηκαν σημαντικά κατά την περίοδο της 
σημερινής ύφεσης. Για το λόγο αυτό θα ασκήσουν σχε­
τικά μικρή συμπληρωματική πίεση στον προϋπολογισμό 
των διαρθρωτικών ταμείων, ο οποίος θα αυξηθεί κατά 
5,9 δισεκατομμύρια ECU (σε τιμές 1995) ή κατά 4,5%, 
σε σύγκριση με αύξηση του πληθυσμού της Κοινότητας 
κατά 7,4% (και αύξηση της έκτασης της Κοινότητας κατά 
50%). Η Φινλανδία, ωστόσο, αποτελεί κάποια εξαίρεση. 
Στη χώρα αυτή υπήρξε σημαντική μείωση της παραγω­
γής και τα ποσοστά περιφερειακής ανεργίας ανήλθαν 
στο 20%, γεγονός που οφείλεται σε πολύ μεγάλο βαθμό 
στη σοβαρή μείωση των εξαγωγών προς την Σοβιετική 
Ενωση με την οποία η Φινλανδία είχε εκτενείς εμπορι­
κές σχέσεις. Η Φινλανδία θα είναι το μόνο από τα 
τέσσερα νέα κράτη μέλη που θα είναι καθαρός αποδέ­
κτης πόρων από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. 
Οι περιφέρειες των τεσσάρων χωρών έχουν πολλά από 
τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν άλλες περιοχές της 
Κοινότητας. Υπάρχουν, όμως, διαφορές όσον αφορά τις 
αιτίες και η αναγνώριση του γεγονότος αυτού έπαιξε 
σημαντικό ρόλο στη συμφωνία για τη δημιουργία ενός 
νέου στόχου 6 για τα διαρθρωτικά ταμεία, προκειμένου 
να αντιμετωπιστούν οι ειδικές δυσκολίες λόγω του δια­
σκορπισμένου πληθυσμού και των ακραίων κλιματολο­
γικών συνθηκών των περιφερειών της Βόρειας Σκανδι­
ναβίας. Ο στόχος 6 θα καλύπτει συνολικό πληθυσμό 
1,9 εκατ. ατόμων (δηλαδή το 0,5% του συνολικού πληθυ­
σμού της διευρυμένης Κοινότητας ή ποσοστό από 5 έως 
17% του πληθυσμού των τριών εξεταζόμενων χωρών), 
ενώ οι συνολικοί πόροι που θα διατεθούν για το στόχο 
αυτό ανέρχονται σε 1,1 δισεκατομμύρια ECU για την 
περίοδο 1995-99. Η μόνη περιφέρεια που ανταποκρίνε­
ται στα κριτήρια του στόχου 1 βρίσκεται στην Αυστρία 
(η Burgenland στα ανατολικά σύνορα με την Ουγγαρία, 
με πληθυσμό 3,5% του πληθυσμού της χώρας). Η Επι­
τροπή θα εξετάσει επίσης το ενδεχόμενο να λάβουν και 
οι άλλες περιφέρειες των τεσσάρων χωρών ενίσχυση 
δυνάμει των στόχων 2 και 5β, με βάση τους όρους που 
ίσχυαν στην Κοινότητα με τη σημερινή της σύνθεση κατά 
την περίοδο 1993/94. 
15 
Περίληψη και συμπεράσματα 
Η διεύρυνση με τις τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ θα δημιουρ­
γήσει μία τελείως νέα και μεγάλη σε Υκταση ομάδα 
παραμεθόριων περιοχών με νέους γείτονες στην κεντρι­
κή και ανατολική Ευρώπη. 
Οι χώρες Visegrad (Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία και 
Σλοβακία) έχουν υποστεί σημαντικό οικονομικό μετα­
σχηματισμό από το 1989. Η Πολωνία και η Ουγγαρία 
έχουν υποβάλει επισήμως αίτηση για πλήρη ένταξη στην 
Κοινότητα. Η σοβαρή οικονομική ύφεση, που προκλή­
θηκε εν μέρει από την κατάρρευση των παλαιών εμπο­
ρικών σχέσεων, και η οικονομική αναδιάρθρωση είχαν 
σαν αποτέλεσμα τη γενικευμένη μείωση της παραγωγής 
και την υψηλή ανεργία σε όλες τις περιοχές (η Δημοκρα­
τία της Τσεχίας αποτελεί τη βασική εξαίρεση). Οι περι­
φερειακές επιπτώσεις ήταν εξαιρετικά άνισες. Κατά 
κανόνα, οι οικονομικές συνθήκες παρουσιάζουν τάση 
για επιδείνωση, σε όρους απασχόλησης, αριθμού ιδιωτι­
κών επιχειρήσεων, επενδύσεων και ποιότητας και 
πυκνότητας των υποδομών, και βρίσκονται σε μεγάλη 
απόσταση από τη δυτική Ευρώπη, ιδίως τις πρωτεύου­
σες. Εγινε μεγαλύτερος ο διαχωρισμός ανάμεσα στη 
Δύση και την Ανατολή και στις αστικές και αγροτικές 
περιοχές. Εξάλλου, οι περισσότερες από τις ξένες επεν­
δύσεις στις χώρες αυτές πραγματοποιήθηκαν σε αστικές 
περιοχές. 
Μέχρι στιγμής φαίνεται ότι είναι αβάσιμοι διάφοροι 
γενικοί φόβοι, σύμφωνα με τους οποίους οι νέες δυνα­
τότητες που δημιουργούνται στις χώρες της κεντρικής 
και ανατολικής Ευρώπης μπορούν να αποσπάσουν επεν­
δύσεις από την Κοινότητα, και ιδίως από τα ασθενέστε­
ρα κράτη μέλη της. Εξάλλου, οποιαδήποτε απώλεια 
επενδύσεων μπορεί να αντισταθμιστεί με το παραπάνω 
με την αύξηση των εμπορικών δυνατοτήτων για τις ευ­
ρωπαϊκές επιχειρήσεις που θα δημιουργήσει μία επιτυ­
χής μεταρρύθμιση στις Ανατολικές χώρες. Το εμπόριο, 
ωστόσο, είναι αμφίδρομη διαδικασία και οι χώρες της 
Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης παρέχουν ήδη πε­
δίο έντονου ανταγωνισμού για τους παραγωγούς της 
Κοινότητας σε ορισμένους ευαίσθητους τομείς, όπως ο 
χάλυβας, η κλωστοϋφαντουργία και τα γεωργικά προϊό­
ντα, αν και μέχρι στιγμής αυτό ισχύει σε σχετικά μικρή 
κλίμακα. Συνολικά όμως, οι προσαρμογές που επιβάλ­
λονται από αυτό τον ανταγωνισμό δεν θα είναι κατά 
πάσα πιθανότητα σημαντικότερες από αυτές που απαι­
τεί ήδη ο διεθνής ανταγωνισμός με τους Ιάπωνες και 
Ασιάτες παραγωγούς και στην ίδια την ενιαία αγορά 
εξάλλου, μακροπρόθεσμα, οι προσαρμογές αυτές είναι 
εξίσου αναπόφευκτες για την επίτευξη μεγαλύτερης 
οικονομικής προόδου. 
16 
Πυκνότητα του πληθυσμού στην Ευρώπη, 1992 
«3τ Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού, 1992 
28.6 
21.5 
6.2 
D 
D 
• Κάτοικοι ανά 
τετραγωνικό χλμ 
< 50 
50- 100 
100-200 
200 - 500 
500- 1000 
> 1000 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
EUR12 = 151 
Περίληψη και συμπεράσματα 
llll||||^^ 
Τμήμα A Οι κύριες Τάσεις στις περιφέρειες 
Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 21 
Οι τάσεις της παραγωγής στις περιφέρειες 33 
Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των 
περιφερειών 43 
Απασχόληση : 43 
Ανεργία 45 
Η κατάσταση και οι προοπτικές επιλεγμένων τομέων 50 
19 
^Τμί^μα^Οι'κύριες Τάσεις σης περιφέρειες 
20 
Κεφάλαιο 1 - Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
Κεφάλαιο 1 0 πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό 
στο τέλος του αιώνα 
Από τα πρόσφατα στοιχεία προκύπτει ότι είναι πιθανόν 
η αύξηση του πληθυσμού της Κοινότητας να είναι 
ταχύτερη σε σχέση με τις προβλε'ψεις της Τέταρτης 
Περιοδικής Έκθεσης '. Αυτό εξηγείται σε ένα μεγάλο 
βαθμό από τη μετανάστευση καθιός και από το γεγονός 
ότι έχει αυξηθεί ο μέσος όρος ζωής και τα σημερινά 
εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά γεννήσεων μπορεί να 
αρχίσουν να αυξάνονται και πάλι σταδιακά. Το 
εργατικό δυναμικό σε πολλές περιφέρειες αναμένεται 
ότι θα αυξηθεί λόγω της άφιξης μεταναστών και εάν 
συνεχιστεί η τάση για μεγαλύτερη συμμετοχή των 
γυναικών. 
Η τελευταία δεκαετία 
Κατά την τελευταία δεκαετία σημειώθηκαν στην 
Κοινότητα ορισμένες σημαντικές δημογραφικές 
αλλαγές : - το συνολικό εργατικό δυναμικό της Κοινότητας 
αυξήθηκε σημαντικά από 143 εκατομμύρια σε 157 
εκατομμύρια άτομα κατά ποσοστό 1% ετησίως, 
λόγω της αυξανόμενης συμμετοχής των γυναικών 
και της προσέλευσης μεταναστών 
- το ποσοστό του εργατικού δυναμικού ηλικίας 15 έως 
24 ετών μειώθηκε από 20% σε 16% λόγω της 
μείωσης των γεννήσεων κατά τις δύο προηγούμενες 
δεκαετίες και της αύξησης του αριθμού αυτών που 
συνεχίζουν την εκπαίδευση τους 
- το ποσοστό του συνολικού εργατικού δυναμικού 
ηλικίας 50 έως 64 ετών μειώθηκε από 21% σε 19% 
λόγω της πρόωρης συνταξιοδότησης των ανδρών. 
Το κατά πόσο θα εξακολουθήσουν να ισχύουν αυτές οι 
τάσεις κατά τον επόμενο αιώνα στις διάφορες χώρες και 
τις περιφέρειες αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τις 
οικονομικές προοπτικές και τις πιθανές πιέσεις στην 
αγορά εργασίας. 
ο συνολικός πληθυσμός (συμπεριλαμβανομένων 
των γερμανικών κρατιδίων της πρώην Ανατολικής 
Γερμανίας) αυξήθηκε από 337 εκατομμύρια σε 347 
εκατομμύρια, ή κατά 0,3% ετησίως 
το ποσοστό των νέων ηλικίας από 0 έως 14 ετών 
μειώθηκε κατά 2 εκατοστιαίες μονάδες, από 20% σε 
18%, ενώ το ποσοστό των ηλικιωμένων ηλικίας άνω 
των 65 ετών αυξήθηκε κατά 2 εκατοστιαίες μονάδες 
από 13% σε 15% Οι προηγούμενες 
προβλέψεις 
Οι προηγούμενες μελέτες που πραγματοποιήθηκαν 
κατά τη δεκαετία του ογδόντα προέβλεπαν ότι ο 
πληθυσμός της Κοινότητας θα παρέμενε στάσιμος κατά 
τη δεκαετία του ενενήντα. Αυτή η πιθανότητα φαίνεται 
21 
Κεφάλαιο 1 -Ο πληθυσμός και,.τρ,εργο^κό^δυγαμικό'.9τ^|^ος.^^άιώ>«|^^>^^^ '•?.'. 
Πίνακας 1 
Βασικές τάσεις της δημογραφικής εξέλιξης και του εργατικού 
δυναμικού στην EUR12 - Σχετική ανάπτυξη (%) 
2020 
Υψηλή 
Συνολικός πληθ. 
εκ του οποίου 
άτομα ηλικίας 0-14 ετών 
ηλικίας 15-64 ετών 
ηλικίας 65 ετών και άνω 
Συνολικό εκ 
του οποίου 
άνδρες 
γυναίκες 1985-1990 1990-1995 1995-2000 2000 
Χαμηλή Υψηλή Χαμηλή Υψηλή Χαμηλή 
Μέση ετήσια αύξηση του πληθυσμού 
0,3 0,3 0,6 0,1 0,5 
-1,2 
0,5 -0,4 
0,2 
1,5 0,3 
0,4 
1,7 -0,5 
0,1 0,8 
0,3 
1,5 
Μέση ετήσια αύξηση του εργατικού δυναμικού 
1,1 0,3 0,9 0 1,1 
0,5 
1,9 -0,1 
1,0 0,4 
1,5 -0,2 
0,4 0,5 
2,0 -0,2 
-1.0 
-0,2 
0,9 
-0,4 
-0,5 
-0,3 0,5 
0,2 
0,2 
1,6 
1,0 
0,5 
1,6 
Πηγή : Euros tat, Ν El, If ο 
Πίνακας 2 
Βασικές τάσεις της δημογραφικής εξέλιξης και του εργατικού δυναμικού 
στην EUR12 -Απόλυτη αύξηση (εκατομμύρια) 
Σύνολο εκ 
του οποίου 
φυσική αύξηση 
καθαρή διεθνής 
μετανάστευση 
Σύνολο εκ 
της οποίας 
αύξηση λόγω 
δημογραφικών αλλαγών 
μεταβολές των ποσοστών 
δραστηριότητας των ανδρών 
μεταβολές στην 
απασχόληση των γυναικών 1985-1990 1990-1995 1995-2000 2000-2020 
Χαμηλή Υψηλή Χαμηλή Υψηλή Χαμηλή Υψηλή 
Συνολική αύξηση του πληθυσμού 
5,0 5,1 9,5 2,1 
2,9 2,5 4,5 0,9 
2,2 2,6 4,9 1,3 
Συνολική αύξηση του εργατικού δυναμικού 
7,9 2,6 6,8 0,4 
5,2 
-1,3 
3,9 3,3 
-2,1 
1,4 4,7 
-1.2 
3,3 0,9 
1.2 9,7 
5,9 
3,8 
9,0 
2,6 
0,4 
6,0 -13,3 
-18,3 
5,0 
-12,8 
-11,2 
-3,3 
1.7 33.1 
18,1 
15,0 
32,8 
3,8 
6,3 
22,8 
Πηγή : Eurostat, ΝΕΙ, I/o 
22 
Κεφάλαιο 1 - Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
σήμερα να είναι πολύ μικρή και τα πιο πρόσφατα 
στοιχεία δείχνουν ότι ο πληθυσμός είναι πιθανό να 
παρουσιάσει κατά τη δεκαετία του ενενήντα ποσοστά 
αύξησης παραπλήσια με εκείνα της δεκαετίας του 
ογδόντα. Τρεις είναι οι βασικοί λόγοι για τους οποίους 
είναι πιθανό να συνεχιστεί η αύξηση του πληθυσμού. 
Πρώτο και σημαντικότερο, ο αριθμός των μεταναστών 
που έφθασαν ήταν πολύ μεγαλύτερος από αυτόν που 
είχε προβλεφθεί. Κατά την περίοδο 1985 έως 1992 
υπήρξε μία καθαρή εισροή άνω των 5 εκατ. ατόμων 
(περίπου κατά 4 εκατ. περισσότερο από αυτό που είχε 
προβλεφθεί στην τέταρτη περιοδική έκθεση). Δεύτερον, 
σε αντίθεση με τις προηγούμενες υποθέσεις, η 
προσδοκία ζωής εξακολουθεί να αυξάνεται. Τρίτον, 
φαίνεται πλέον ότι οι προηγούμενες προβλέψεις για τα 
ποσοστά των γεννήσεων κατά τη δεκαετία του ενενήντα 
ήταν υπερβολικά συντηρητικές, εφόσον φαίνεται ότι θα 
σταματήσει να μειώνεται το ποσοστό γονιμότητας στις 
χώρες της Νότιας Κοινότητας και σε ορισμένες βόρειες 
χώρες (π.χ. στη Δανία και τις Κάτω Χώρες) οι γυναίκες 
ηλικίας άνω των 30 ετών αποκτούν περισσότερα παιδιά 
από ότι είχε προβλεφθεί. 
Η υποεκτίμηση του μεγέθους του πληθυσμού φαίνεται 
να ισχύει κατ'εξοχήν για τα τέσσερα μεγαλύτερα κράτη 
μέλη και ιδίως για τη Γερμανία, στην οποία υπήρξε πολύ 
μεγαλύτερη εισροή μεταναστών σε σχέση με τις 
προβλέψεις. Αλλά και το εργατικό δυναμικό είναι 
πιθανό να αυξηθεί πολύ περισσότερο σε σχέση με τις 
προβλέψεις, κυρίως λόγω της πιθανής αύξησης της 
συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας και των 
αφικνούμενων μεταναστών. 
Πρόβλεψη για 
τον πληθυσμό της 
Κοινότητας κατά 
το έτος 2000 
Δεδομένης της μεγάλης αβεβαιότητας όσον αφορά τη 
δημογραφική εξέλιξη στο μέλλον, έχει επιλεγεί η 
προσέγγιση εναλλακτικών εκδοχών που 
αντιπροσωπεύουν διάφορες υποθέσεις για τις 
μελλοντικές αλλαγές των βασικών δημογραφικών 
μεταβλητών : της γονιμότητας, της θνησιμότητας και της 
μετανάστευσης. Οι εκδοχές αυτές παρουσιάζουν τα αναμενόμενα ανώτατα και κατώτατα όρια μεταβολής 
του πληθυσμού κατά τα επόμενα χρόνια. 
Μέχρι το έτος 2000, προβλέπεται ότι ο πληθυσμός της 
Κοινότητας θα κυμαίνεται από 351 έως 363 εκατομμύρια 
άτομα έναντι 344 εκατομμυρίων το 1990 θα υπάρξει, 
συνεπώς μέση αύξηση από 0,2% έως 0,5% ετησίως, σε 
σύγκριση με 0,3% κατά τη δεκαετία του ογδόντα. 
Η υπόθεση της μικρής αύξησης 
του πληθυσμού 
Τα βασικά στοιχεία αυτής της υπόθεσης είναι : 
να συνεχίσουν τα ποσοστά γονιμότητας να είναι 
σχετικά χαμηλά 
- να μειωθεί απότομα, αλλά να παραμείνει θετική, η 
καθαρή μεταναστευτική εισροή στην Κοινότητα από 
1 εκατ. άτομα το 1990 σε 250 χιλιάδες μετανάστες 
ετησΰυς από το 1994 και μετά. 
Υπό τις προϋποθέσεις αυτές η αύξηση του συνολικού 
πληθυσμού κατά τη δεκαετία του ενενήντα θα είναι 
μικρή, και θα σημειιοθεί κυρίως κατά το πρώτο ήμισυ της 
δεκαετίας. Αυτό θα συνδυαστεί με αλλαγές στη 
δημογραφική διάρθρωση με απότομη μείωση του 
αριθμού των ατόμων ηλικίας κάτο) των 25 ετών και 
σημαντική αύξηση του αριθμού των ατόμων ηλικίας 30 
έιυς 40 και 40 έιος 50, και των ατόμων που έχουν περάσει 
τα πενήντα και τα εβδομήντα (οι γενιές της μεγάλης 
αύξησης του πληθυσμού κατά τις προηγούμενες 
δεκαετίες). Ο πληθυσμός σε παραγωγική ηλικία, από 15 
έως 64 ετιόν, θα αυξηθεί σε παρόμοιο ποσοστό με αυτό 
της αύξησης του συνολικού πληθυσμού. 
Αυτό θα έχει διαφορετικές επιπτώσεις στο εσωτερικό 
της Κοινότητας, εφόσον τα μεγαλύτερα ποσοστά 
αύξησης θα σημειωθούν στις Κάτω Χώρες (0,5% 
ετησίως) και το Λουξεμβούργο (0,4% ετησίως). Στις 
περισσότερες άλλες χώρες η μεταβολή θα είναι μικρή, 
ενώ θα υπάρξει μείωση του πληθυσμού στην Γερμανία 
και την Ιταλία. Στην Ιρλανδία, κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας θα μειωθεί ο πληθυσμός λόγω της συνεχούς 
μείωσης των ποσοστών γονιμότητας σε επίπεδο 
κατώτερο από το αποκαλούμενο ποσοστό ανανέωσης 
του πληθυσμού των 2,05 παιδιών ^αα κάθε γυναίκα και 
λόγω της συνεχιζόμενης μεγάλης εξωτερικής 
μετανάστευσης. 
23 
Χάρτης 1 Αύξηση του πληθυσμού, 1995-2000 
Υπόθεση : μικρή αύξηση Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού. 1991 
59.4 
Ποσοστό ετήσιας 
μεταβολής 
D ^·5 
Γ~Ί -0,5-0.0 
0-0.5 
0.5- 1.0 
1.0- 1.5 
> 1.5 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
EUR12 = 0.1 
s = 0.4 6.6 
Ι ι 22.1 
». Ι Ù 
Χάρτης 2 Αύξηση του πληθυσμού, 1995-2000 
Υπόθεση : μικρή αύξηση Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού. 1991 
Ποσοστό ετήσιας 
μεταβολής 
D ^ 
Ι Ι -0,5-0,0 
Ι Ι 0.0-0,5 
Η 0,5-1,0 
1.0- 1.5 
> 1.5 
•Δεν υπάρχουν 
στοιγεία στοιχεία 
EUR12 = 0.5 
s = 0.4 
». 1 Ù 
Κεφάλαιο 1 - Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
Σε περιφερειακό επίπεδο, οι διαφορές είναι 
σημαντικότερες, στοιχείο που οφείλεται εν μέρει στην 
διαπεριφερειακή μετανάστευση. Από το 1995 μέχρι το 
2000 οι διαφορές αυτές θα έχουν σαν αποτέλεσμα τη 
μείωση του πληθυσμού σε ορισμένες περιοχές της 
κεντρικής και Βόρειας Γαλλίας, της Βόρειας Ιταλίας, της 
Πορτογαλίας, της Βόρειας Ισπανίας και του Ηνωμένου 
Βασιλείου, ενώ η μεγαλύτερη μείωση του πληθυσμού 
που θα ανέλθει περίπου στο 1% ετησίως, θα σημειωθεί 
στην Ανατολική Γερμανία και σε ορισμένα μέρη της 
Ελλάδας (χάρτης 1). 
Η μεγαλύτερη αύξηση του πληθυσμού θα σημειωθεί στο 
Flevoland των Κάτω Χωρών, περιοχή που μέχρι 
πρόσφατα καλυπτόταν από θάλασσα, και θα κυμανθεί 
στο 3% περίπου ετησίως. Θα είναι και η αύξηση του 
πληθυσμού σε παραμεθόριες ή παράκτιες περιοχές, στις 
οποίες αναμένεται μεταναστευτικό ρεύμα από άλλες 
περιοχές, όπως και σε πολλές περιοχές σε ορισμένα 
φτωχότερα μέρη της Κοινότητας, στη Νότια και 
Ανατολική Ισπανία και στη Νότια Ιταλία, αλλά και σε 
ορισμένες από τις πλουσιότερες περιοχές στη Δυτική και 
Νότια Γαλλία, τη Νότια Γερμανία και τις χώρες 
Μπενελούξ. Όσον αφορά τις συνολικές πληθυσμιακές 
αλλαγές, δεν φαίνεται ότι θα υπάρξει διαχωρισμός 
ανάμεσα στο βορρά και το νότο. Εξάλλου, η 
προβλεπόμενη αύξηση του πληθυσμού ηλικίας από 15 
έως 64 ετών (περίπου 4 εκατ.) κατά τη δεκαετία του 1990, 
θα συγκεντρωθεί στο νότιο τμήμα της Κοινότητας και την 
Ιρλανδία (καθώς και στο Flevoland). Το ίδιο θα 
εξακολουθήσει να ισχύει και κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας. Αντίθετα, κατά την ίδια περίοδο 
προβλέπεται μείωση του πληθυσμού στη Γερμανία, ιδίως 
στα δυτικά σύνορα και στην πρώην ΑΔΓ. Ορισμένες 
άλλες περιοχές που θα αντιμετωπίσουν μείωση του 
πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία είναι πιθανό να 
συγκεντρώνονται σε ορισμένα από τα περισσότερο 
εύπορα, αστικά τμήματα της Κοινότητας : τη 
νοτιοανατολική Αγγλία, την περιφέρεια Ile de France, 
τις Βρυξέλλες και την βόρεια και κεντρική Ιταλία. 
Η υπόθεση της μεγάλης 
αύξησης του πληθυσμού 
Οι πρόσφατες πληθυσμιακές τάσεις στην Κοινότητα 
δείχνουν ότι είναι πιθανό να αυξηθεί ο πληθυσμός. Τι θα 
συμβεί σε περίπτωση που τα τρέχοντα ποσοστά 
γονιμότητας είναι ενδεικτικά μιας ανάκαμψης ; Τι θα 
συμβεί εάν η προσέλευση μεταναστών εξακολουθήσει 
να είναι υψηλή ; Οι επιπτώσεις αυτών των τάσεων εξετάζονται στην εκδοχή της μεγάλης αύξησης του 
πληθυσμού που προϋποθέτει : 
- σταδιακή αύξηση των ποσοστών γονιμότητας 
- υψηλό επίπεδο προσέλευσης μεταναστών στην 
Κοινότητα με ρυθμό 750.000 ετησίως που είναι 
κατώτερο από το 1 εκατ. που παρατηρήθηκε το 1990 
(αλλά κατά 500.000 περισσότερα άτομα ετησίως σε 
σχέση με την εκδοχή της χαμηλής αύξησης). 
Με βάση αυτή την υπόθεση, ο πληθυσμός της Κοινότητας 
θα αυξηθεί κατά 19 εκατ. στη δεκαετία του ενενήντα, με 
αποτέλεσμα να ανέλθει συνολικά σε 363 εκατ. το έτος 
2000. Στην περίπτωση αυτή δεν θα παρατηρηθεί η 
προαναφερθείσα μείωση του ποσοστού αύξησης του 
πληθυσμού και θα υπάρξει μία αύξηση με λίγο ταχύτερο 
ρυθμό σε σχέση με τη δεκαετία του ογδόντα. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη θα υπάρξει κάποια 
αύξηση. Σε περιφερειακό επίπεδο, ωστόσο, θα 
συνεχισθεί η μείωση του πληθυσμού σε ορισμένες 
περιοχές (στην πρώην ΛΔΓ, την Ελλάδα και τη Βόρεια 
Ιταλία, χάρτης 2). 
Αν και η ανάκτηση των ποσοστών γονιμότητας κατά τη 
δεκαετία του ενενήντα δεν θα είχε επίπτωση στον 
πληθυσμό σε παραγωγική ηλικία πριν από 15 έως 20 
χρόνια, η μεγαλύτερη εισροή μεταναστών θα μπορούσε 
να αυξήσει τον πληθυσμό κατά την παρούσα δεκαετία. 
Εντούτοις, η διαφορά ανάμεσα στις δύο εκδοχές όσον 
αφορά τον πληθυσμό σε παραγωγική ηλικία δεν είναι 
τόσο μεγάλη όσο για το συνολικό πληθυσμό. Συνολικά, 
ο πληθυσμός θα αυξανόταν κατά 7,5 εκατ. ή κατά 0,3% 
ετησίως για να ανέλθει σε 239 εκατ. το έτος 2000, δηλαδή 
κατά 3 εκατ. περισσότερο σε σύγκριση με την υπόθεση 
της μικρής αύξησης. Η αύξηση θα είναι ιδιαίτερα μεγάλη 
στη Γερμανία λόγω της προσέλευσης μεταναστών, αν 
και σε ορισμένες περιφέρειες της χώρας αυτής θα 
συνεχιστεί η μείωση, όπως, εξάλλου, και σε περιφέρειες 
της Βόρειας Ιταλίας, της Ελλάδας και της 
Νοτιοανατολικής Αγγλίας. 
Αξίζει να αναφέρουμε ότι τα σημερινά δεδομένα για την 
αρχή της δεκαετίας του ενενήντα συνηγορούν μάλλον 
υπέρ της υπόθεσης της μεγάλης αύξησης λόγω της 
υψηλής προσέλευσης μεταναστών. Η τάση αυτή είναι 
δυνατόν να μη συνεχιστεί σε όλη τη διάρκεια της 
δεκαετίας και θα εξαρτηθεί από ορισμένους 
οικονομικούς και κοινωνικούς π/χράγοντες και στο 
εσωτερικό και στο εξωτερικό της Κοινότητας, όπως και 
από τις πολιτικές των κρατών μελών στο θέμα της 
εισόδου των μεταναστών. 
25 
Χάρτης 3 Αύξηση του εργατικού δυναμικού, 1995-2000 
Υπόθεση : μικρή αύξηση 
Ποσοστό ετήσιας 
μεταβολής 
D ^ 
Ι Ι -0,5 - 0,0 
[7Ί 0,0-0.5 
|Η 0.5-1.0 
1.0- 1,5 
> 1.5 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
EUR12 = 0.0 
s = 0.6 Ποσοστό επί του ενεργού πληθυσμού. 1991 
40 · 39 ' 
35 
Χάρτης 4 Αύξηση του εργατικού δυναμικού, 1995-2000 
Υπόθεση : μεγάλη αύξηση Ποσοστό επί του ενεργού πληθυσμού. 1991 
Ποσοστό ετήσιας 
μεταβολής 
| Ι -0,5-0.0 
Ι Ι 0,0-0.5 
1 0·5'1,0 
Ι 1,0-1.5 
Ι > 1.5 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
EUR12 = 1.1 
s = 0.6 
ft £> 
ι ^ 
Κεφάλαιο 1-0 πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
Η εξέλιξη του 
εργατικού δυναμικού 
Οπως και για τον πληθυσμό, έτσι και για το εργατικό 
δυναμικό έχουν καταρτιστεί υποθέσεις μεγάλης και 
μικρής αύξησης. Οι υποθέσεις αυτές βασίζονται στις 
τάσεις κατά το παρελθόν των ποσοστών συμμετοχής ανά 
φύλο και ανά κατηγορία ηλικιών. Με βάση την υπόθεση 
της μικρής αύξησης του εργατικού δυναμικού, σε 
συνδυασμό με την υπόθεση της μικρής αύξησης του 
πληθυσμού, οι πρόσφατες τάσεις που αφορούν τα 
ποσοστά απασχόλησης (οι οποίες είναι ανοδικές για τις 
γυναίκες και πτωτικές για τους άνδρες) προβλέπεται ότι 
θα συνεχιστούν κατά τη διάρκεια της τρέχουσας 
δεκαετίας για να σταματήσουν σταδιακά μέχρι την αρχή 
του επόμενου αιώνα. Αν και ο πληθυσμός σε 
παραγωγική ηλικία αντιπροσο>πεύει τη βασική πηγή του 
εργατικού δυναμικού, το πραγματικό μέγεθος του 
τελευταίου εξαρτάται από τη συμμετοχή αυτών που 
συνεχίζουν να εργάζονται και μετά την παραγωγική 
ηλικία. Αναμένεται ότι θα συνεχιστούν τα σημερινά 
χαμηλά ποσοστά συμμετοχής των ηλικιωμένων και ότι 
θα υπάρξει κάποια μικρή σύγκλιση ανάμεσα στα κράτη 
μέλη και τις περιφέρειες. 
Με βάση την υπόθεση της μεγάλης αύξησης, τα μέσα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναικών θεωρείται ότι θα 
αυξάνονται συνεχώς (και μέχρι το έτος 2020 θα 
προσεγγίσουν τα ποσοστά συμμετοχής των ανδρών) και 
ότι και τα ποσοστά συμμετοχής των ανδρών θα 
παρουσιάσουν μία συνολική ελαφρά αύξηση. 
Υπολογίζεται επίσης ότι θα αυξηθούν τα ποσοστά 
δραστηριότητας των γυναικών σε περιοχές της 
Κοινότητας στις οποίες σήμερα είναι χαμηλά, με τάση 
να προσεγγίσουν τα ποσοστά των περιοχών στις οποίες 
είναι υψηλά (βλέπε χάρτη 5 για τις λεπτομερείς 
περιφερειακές διαφορές των ποσοστών δραστηριότητας 
των γυναικών το 1990). Ορισμένες άλλες υποθέσεις, 
δευτερεύουσας σημασίας, είναι ότι η ενδεχόμενη 
οικονομική πίεση που ασκείται από τη γήρανση του 
πληθυσμού αντισταθμίζεται από την αύξηση της 
συμμετοχής των ηλικιωμένων, η οποία ανατρέπει τις 
τάσεις του παρελθόντος και ότι οι νέοι θα συνδυάζουν 
την εργασία και την επαγγελματική κατάρτιση σε 
μεγαλύτερο βαθμό σε σχέση με τα σημερινά δεδομένα, 
με αποτέλεσμα να αυξηθεί ελαφρά το εργατικό 
δυναμικό. Οι υποθέσεις αυτές εφαρμόζονται στην 
εκδοχή της μεγάλης αύξησης του πληθυσμού που 
αναλύεται προηγουμένως. Μέχρι το έτος 2000, με βάση τις εναλλακτικές υποθέσεις, 
υπολογίζεται ότι το εργατικό δυναμικό της Κοινότητας 
θα κυμαίνεται από 160 εκατ. έως 173 εκατ. άτομα, έναντι 
157 εκατ. το 1990, στοιχείο που αντιπροσωπεύει αύξηση 
από 0,2% έως 1% ετησίως, ενώ το υψηλότερο ποσοστό 
προσεγγίζει κατά πολύ το ποσοστό της αύξησης κατά την 
δεκαετία του ογδόντα. 
Η υπόθεση της μικρής αύξησης 
Αν και τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών, που 
μετρώνται σε σχέση με τον πληθυσμό ηλικίας άνω των 
15 ετών, προβλέπεται ότι θα παρουσιάσουν ελαφρά 
αύξηση (από 42,4% σε 44,1%), τα ποσοστά συμμετοχής 
των ανδρών προβλέπεται ότι θα μειωθούν (από 68% σε 
66,4%). Αυτό σημαίνει ότι θα υπάρξει αύξηση του 
γυναικείου εργατικού δυναμικού κατά 0,5% περίπου 
ετησίως κατά τη διάρκεια της δεκαετίας και κατά 0,4% 
ετησίως κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας, σε 
σύγκριση με αύξηση του συνολικού εργατικού 
δυναμικού κατά 0,2% ετησίως καθόλη τη δεκαετία και 
με σχεδόν καμία μεταβολή κατά το δειπερο ήμισυ της 
δεκαετίας. Ως εκ τούτου το ποσοστό των γυναικών στο 
εργατικό δυναμικό θα αυξηθεί από 40% το 1990 σε 41 % 
το 1995 και στο 42% το έτος 2000. 
Ταυτόχρονα, η μέση ηλικία του εργατικού δυναμικού θα 
παρουσιάσει ελαφρά αύξηση, εφόσον το ποσοστό της 
κατηγορίας ηλικιών από 15 έως 24 ετών θα μειωθεί από 
29 εκατ. το 1990 σε 24 εκατ. το 1995 και σε 21 εκατ. το 
έτος 2000. Η μείωση αυτή, ωστόσο, θα αντισταθμιστεί με 
το παραπάνω από την αύξηση της κατηγορίας ηλικιών 
25 έως 49 ετών που είναι και οι κατεξοχήν παραγιυγικές 
ηλικίες. Αυτή η μεταβολή της σύνθεσης των ηλικιών 
μπορεί να θεωρηθεί ως θετική εξέλιξη, εφόσον ο μέσος 
εργαζόμενος θα έχει μεγαλύτερη πείρα και 
επαγγελματικά προσόντα σε σχέση με το παρελθόν. 
Οι προαναφερόμενες μεταβολές θα είναι διαφορετικές 
στις διάφορες περιοχές της Κοινότητας. Κατά τη 
διάρκεια της δεκαετίας, το εργατικό δυναμικό στις 
νότιες χώρες, ιδίως στην Ισπανία και την Πορτογαλία, 
αλλά και στην Ιρλανδία, τις Κάτω Χώρες και τη Γαλλία 
θα αυξηθεί, ενώ στα επτά άλλα κράτη μέλη θα 
παραμείνει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητο. Στις επτά 
χώρες, το εργατικό δυναμικό θα παρουσιάζει στην 
πραγματικότητα μείωση από τα μέσα της δεκαετίας και 
μετά ή θα παραμείνει στάσιμο στην Ελλάδα και στο 
Ηνωμένο Βασίλειο. „ 
Ακόμα όμως και στην Ελλάδα και το Η Β, σε πολλές 
περιοχές θα υπάρξει μείωση του εργατικού δυναμικού, 
27 
Χάρτης 5 Ποσοστά απασχόλησης γυναικών, 1990 
Ποσοστό γυναικείου 
πληθυσμού 
<40 
40-45 
45-55 
55-65 
> 65 
•Δεν υπάρχουν 
στο ι γρ. ίο στοιχεία Ποσοστό επί του ενεργού γυναικείου 
πληθυσμού, 1990 
EUR12 = 54,6 
s = 10,4 
Κεφάλαιο 1 - Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
όπως για παράδειγμα στην νότια και δυτική ηπειρωτική 
Ελλάδα και στη νοτιοανατολική και βόρεια Αγγλία και 
τη Σκωτία (χάρτης 3). Με βάση την προβολή αυτής της 
υπόθεσης, η μείωση του εργατικού δυναμικού θα είναι 
ιδιαίτερα μεγάλη στα κρατίδια της ανατολικής 
Γερμανίας και στη Βορειοδυτική Ιταλία, ενώ οι βασικές 
περιοχές στις οποίες θα παρουσιαστεί αύξηση είναι η 
Νότια Ισπανία, η Νότια Ιταλία και ορισμένες περιοχές 
της νότιας Γαλλίας. 
Η υπόθεση της μεγάλης αύξησης εξαιρετικά μεγάλη αύξηση, αν και η δεκαετία του 
ενενήντα μπορεί να μην είναι κατ'ανάγκη περίοδος 
παρόμοιας μεγάλης αύξησης της απασχόλησης. Αν και 
η προβλεπόμενη αύξηση των ποσοστών δραστηριότητας 
των γυναικών είναι ιδιαίτερα υψηλή στις νότιες χώρες 
της Κοινότητας και την Ιρλανδία, ακόμα και σε αυτές τις 
περιοχές το ποσοστό αύξησης δεν θα είναι μεγαλύτερο 
σε σχέση με τα προηγούμενα έτη. Μέχρι το έτος 2000, τα 
ποσοστά συμμετοχής θα εξακολουθήσουν να είναι 
χαμηλότερα από τον κοινοτικό μέσο όρο και κατά 15 
περίπου εκατοστιαίες μονάδες χαμηλότερα από τα 
υψηλότερα επίπεδα που παρατηρούνται στη Δανία. 
Με βάση την υπόθεση της μεγάλης αύξησης του 
εργατικού δυναμικού, μέχρι το έτος 2000 θα προστεθούν 
στο εργατικό δυναμικό δεκαέξι εκατ. άτομα σε σύγκριση 
με το 1990, αριθμός που είναι ελαφρά μικρότερος από 
το σημερινό αριθμό των ανέργων. Η γεωγραφική 
κατανομή του πρόσθετου εργατικού δυναμικού θα είναι 
άνιση. Ιδίως, στην νότια Κοινότητα, όλη η Ισπανία και η 
Πορτογαλία, η νότια Ιταλία και ένα μεγάλο μέρος της 
Ελλάδας θα παρουσιάσουν σημαντική αύξηση του 
εργατικού τους δυναμικού κατά τα επόμενα χρόνια της 
δεκαετίας του ενενήντα, όπως εξάλλου και η Ιρλανδία, 
ένα μεγάλο μέρος της Γαλλίας και οι χο')ρες Μπενελούξ 
(χάρτης 4). 
Η αύξηση αυτή αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την 
υπόθεση της σύγκλισης των ποσοστών συμμετοχής των 
γυναικών. Συνολικά, το γυναικείο εργατικό δυναμικό θα 
αυξηθεί κατά 18% στη δεκαετία του ενενήντα και θα 
ανέλθει στο 43% του συνολικού εργατικού δυναμικού το 
έτος 2000, έναντι 40% το 1990. Στις περιοχές της 
Κοινότητας στις οποίες τα ποσοστά συμμετοχής των 
γυναικών είναι κατά παράδοση χαμηλά, στις οποίες 
συγκαταλέγονται πολλές από τις προαναφερθείσες 
περιοχές, η αύξηση του γυναικείου εργατικού δυναμικού 
θα είναι ακόμη πιο θεαματική και θα κυμαίνεται από 
20% (Ελλάδα) έως 35% (Ισπανία και Ιρλανδία) κατά τη 
διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. 
Αυτή η αύξηση των ποσοστών δραστηριότητας των 
γυναικών εξαρτάται από την ικανοποίηση ορισμένων 
όρων, ιδίως από το αν θα αλλάξει η παραδοσιακή στάση 
όσον αφορά την εργασία των γυναικών, από την 
ανάπτυξη δυνατοτήτων απασχόλησης στον τομέα των 
υπηρεσιών, από την αύξηση της μερικής απασχόλησης 
και των ελαστικών ρυθμίσεων εργασίας καθώς και από 
την εξασφάλιση δυνατοτήτων φροντίδας των παιδιών. 
Φαίνεται ότι έχουν γίνει κάποια βήματα προς αυτές τις 
κατευθύνσεις στα περισσότερα κράτη μέλη κατά το 
δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του ογδόντα, όταν τα 
ποσοστά δραστηριότητας των γυναικών παρουσίασαν Επιπτώσεις στην 
περιφερειακή ανεργία 
Είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε ποιες ενδεχόμενες 
επιπτώσεις θα έχουν οι παραπάνω υποθέσεις σχετικά με 
την αύξηση του εργατικού δυναμικού στα ποσοστά 
ανεργίας στις διάφορες περιοχές της Κοινότητας. 
Επειδή οι υποθέσεις αυτές αφορούν αποκλειστικά την 
προσφορά εργασίας, δεν περιλαμβάνουν τη ζήτηση 
εργατικού δυναμικού, η οποία είναι ακόμα δυσκολότερο 
να προβλεφθεί και μπορεί να έχει, επιπλέον, σημαντική 
επίπτωση στα ποσοστά συμμετοχής. Εάν η Κοινότητα 
συνεχίσει να πλήττεται από τα υψηλά και συνολικά 
αυξανόμενα ποσοστά ανεργίας, τότε είναι περισσότερο 
πιθανό να επαληθευτούν οι υποθέσεις για τα ποσοστά 
δραστηριότητας με βάση την εκδοχή της μικρής αύξησης 
του εργατικού δυναμικού, εφόσον τα καταγραφόμενα 
ποσοστά συμμετοχής ανυανακλούν μάλλον τη ζήτηση 
εργασίας εάν η ζήτηση αυτή εξακολουθήσει να είναι 
χαμηλή, τότε αυτό θα δυσχεράνει την ένταξη στην αγορά 
εργασίας. Οι γυναίκες που θα επιθυμούσαν να 
εργαστούν και οι οποίες είναι πιθανόν να είναι πολλές, 
μπορεί να απογοητευτούν από την έλλειψη θέσεων 
απασχόλησης, με αποτέλεσμα να μην εμφανίζονται 
κατ'ανάγκη στους αριθμούς των ανέργων. Εξάλλου, ένα 
μέρος της προβλεπόμενης αύξησης της προσφοράς 
εργασίας με βάση την υπόθεση της μεγάλης αύξησης 
αντανακλά την αύξηση του πληθυσμού, ενώ τα 
ενδιαφερόμενα άτομα μπορεί να ανταποκρίνονται 
λιγότερο στους όρους της αγοράς εργασίας (και 
εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό αβέβαιη η 
επίπτωση μιας συνεχιζόμενης έλλειψης δυνατοτήτων 
απασχόλησης στην εισροή μεταναστών). 
Αντίθετα, εάν αυξηθεί η ζήτηση εργατικού δυναμικού, 
αυτό θα παρέχει τους όρους για την αύξηση των 
29 
D Χάρτης 6 Ποσοστό του συνολικού πληθυσμού ηλικίας 65 
ετών και άνω, 1990 
1 Ποσοστό του 
συνολικού πληθυσμού 
< 12,5 
12,5- 15.0 
15.0- 17.5 
17.5-20.0 
20,0-22,5 
•Δεν υπάρχουν 
στοιγεία στοιχεία. 
DK, UK - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 
EUR12 = 14.8 
s = 2.4 
ft Ι Ù Ποοοστό επί ίου πληθυσμού ηλικίας 65 ετών 
και άνω. 1990 
Χάρτης 7 Εκτιμώμενο ποσοστό του συνολικού πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και 
άνω, 2020; Υπόθεση : μέση αύξηση 
1 Ποοοστό επί του συνολικού πληθυσμού ηλικίας 
65 ετών και άνω. 1990 
··'*>& ^&^#&^*$ί#·'*>* Κεφάλαιο 1 ·- Ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό στο τέλος του αιώνα 
ποσοστών δραστηριότητας ενδεχομένως των γυναικών 
κατά κύριο λόγο, σε περίπτωση που οι νέες δυνατότητες 
παρέχονται στον τομέα των υπηρεσιών, και με τον τρόπο 
αυτό θα αυξηθεί η προσφορά εργασίας. Από την 
υπόθεση της μεγάλης αύξησης, όπως αναφέρεται 
προηγουμένως, συνάγεται ότι μπορεί να υπάρξουν 
δεκατρία εκατομμύρια άτομα επιπλέον, από τα οποία τα 
περισσότερα θα είναι γυναίκες - σε αντίθεση με την 
υπόθεση της μικρής αύξησης - τα οποία θα περιμένουν 
για τη δημιουργία νέων δυνατοτήτων απασχόλησης. 
Αυτό το απόθεμα εργατικού δυναμικού, που σε μεγάλο 
βαθμό θα αποτελείται από γυναίκες, είναι σημαντικός 
παράγοντας που πρέπει να έχουμε κατά νου όταν 
εκτιμούμε τις ενδεχόμενες επιπτώσεις που θα'εχουν στα 
ποσοστά ανεργίας οι νέες πρωτοβουλίες για την 
ανάπτυξη της απασχόλησης στην Κοινότητα. 
Ακόμα και με βάση την υπόθεση της μικρής αύξησης του 
πληθυσμού, προβλέπεται ότι θα υπάρξει αύξηση του 
εργατικού δυναμικού, έστω και με σχετικά αργότερο 
ρυθμό : άρα, καμία από τις δύο υποθέσεις δεν μας 
παρέχει πολλά επιχειρήματα να υποστηρίξουμε ότι οι 
δημογραφικοί παράγοντες θα μπορούσαν να λύσουν τα 
προβλήματα της ανεργίας στην Κοινότητα, αν και είναι 
δυνατόν να σημειωθεί κάποια σχετική μείο>ση της 
ανεργίας των νέων. 
Από την παραπάνω ανάλυση γίνεται επίσης σαφές ότι η 
ενδεχόμενη αύξηση του εργατικού δυναμικού βάσει της 
υπόθεσης για την μεγάλη αύξηση δεν θα είναι ίσα 
κατανεμημένη σε όλη την Κοινότητα. Ενα μεγάλο μέρος 
του νέου εργατικού δυναμικού βρίσκεται σε περιφέρειες 
με υψηλή ανεργία. Για παράδειγμα, από τις 79 
περιφέρειες της Κοινότητας με ποσοστά ανεργίας 
υψηλότερα από τον μέσο όρο, οι 52 περιφέρειες, ή το 
66% του συνόλου, είναι δυνατόν να παρουσιάσουν 
μεγαλύτερα από τα μέσα ποσοστά αύξησης του 
εργατικού δυναμικού κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του ενενήντα. Αυτό σημαίνει ότι στις περιοχές 
που πλήττονται περισσότερο, υπάρχει κίνδυνος τα 
ποσοστά ανεργίας να είναι διαρκώς υψηλά, εκτός και αν 
ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ανέλθει σε 
πρωτοφανή υψηλά επίπεδα. παραγωγική ηλικία και, κατά συνέπεια, σχετικά με τη 
μεταβολή του μεγέθους του εργατικού δυναμικού. Κατά 
την περίοδο από το έτος 2000 μέχρι το 2020, ο πληθυσμός 
σε παραγωγική ηλικία μπορεί να αυξηθεί κατά 11 εκατ. 
άτομα, εάν επαληθευτούν οι υποθέσεις για την μεγάλη 
αύξηση. Διαφορετικά, με βάση την υπόθεση της μικρής 
αύξησης, το εργατικό δυναμικό προβλέπεται ότι θα 
μειωθεί κατά 10 εκατ. άτομα. Ανεξάρτητα όμως και από 
τις δύο υποθέσεις, η εξέλιξη του εργατικού δυναμικού 
θα εξαρτηθεί και από τις μεταβολές των ποσοστών 
συμμετοχής, τα οποία είναι εξίσου δύσκολο να 
προβλεφθούν. 
Είναι εξίσου βέβαιο ότι θα συνεχιστεί η γήρανση του 
πληθυσμού, που αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο των 
τελευταίων ετών. Μέχρι το έτος 2010 περίπου, σε όλα 
σχεδόν τα κράτη μέλη ο πληθυσμός σε παραγωγική 
ηλικία είναι πιθανόν να αποτελείται από περισσότερα 
άτομα ηλικίας άνω των 40 ετών και από λιγότερα άτομα 
ηλικίας κάτω των σαράντα. Όμως, εάν συνεχίσουν να 
αυξάνονται τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών, τότε 
δεν θα αυξάνεται αναγκαστικά και ο μέσος όρος ηλικίας 
του εργατικού δυναμικού. 
Μετά το έτος 2010, είναι πιθανό η γήρανση του 
πληθυσμού να είναι εντονότερη, εφόσον τα άτομα της 
γενιάς της αποκαλούμενης δημογραφικής έκρηξης κατά 
την αμέσως μεταπολεμική περίοδο θα περάσουν την 
ηλικία των 65 ετών. Μέχρι το 2020, στα περισσότερα 
τμήματα της Κοινότητας, η αναλογία του πληθυσμού 
ηλικίας άνω των 65 ετών προβλέπεται ότι θα ανέρχεται 
ή θα υπερβαίνει το 20%, σε σύγκριση με τον σημερινό 
μέσο όρο του 15% και του 10% σε ορισμένες περιοχές 
(χάρτης 6). Η γήρανση του πληθυσμού θα είναι ιδιαίτερα 
μεγάλη στις περιφέρειες εκείνες στις οποίες ο αριθμός 
των γεννήσεων μειώθηκε σημαντικά κατά τα τελευταία 
έτη. Στη Βόρεια Ιταλία και την Ισπανία, στη Γερμανία 
και σε ένα μεγάλο μέρος της Γαλλίας και των χωροόν 
Μπενελούξ, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 
ετών είναι δυνατόν να ανέλθει στο 25% περίπου (χάρτης 
7). Αντίθετα, στη Βόρεια Ιρλανδία και τη Νότια Ισπανία, 
το ποσοστό αυτό είναι δυνατόν να παραμείνει γύρω στο 
15% ή και σε χαμηλότερα επίπεδα. Επιπλέον είναι 
πιθανόν να αυξηθεί η αναλογία των ατόμων ηλικίας 65 
ετών και άνω εφόσον αυξάνεται ο μέσος όρος ζωής. 
Η γήρανση του 
πληθυσμού 
Υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα σχετικά με τη μεταβολή 
μακροπρόθεσμα στην Κοινότητα του πληθυσμού σε Ενώ σήμερα το 1/4 των ατόμων άνω των 65 ετών είναι 
και άνω των 80, είναι πιθανό μέχρι το έτος 2020 η 
αναλογία αυτή να αυξηθεί περισσότερο και να ανέλθει 
σε ένα προς τρία. Αυτό σημαίνει ότι πολλές περιφέρειες 
δεν θα αντιμετωπίζουν μόνο το πρόβλημα της φροντίδας 
περισσότερων ατόμων που έχουν υπερβεί την ηλικία 
συνταξιοδότησης, αλλά και το πρόβλημα της 
31 
Κεφάλαιο τ^Οπληθυςψός και TO 
υγειονομικής φροντίδας και των άλλων διευκολύνσεων 
σε όλο και περισσότερα άτομα πάρα πολύ μεγάλης 
ηλικίας. 
Οι νέες υποθέσεις για την εξέ^η του πληθυσμού και τον εργατικού δυναμικού προκύπτουν από : 
Eurostat (1991), Two Long-term Population Scenarios for the European Community. (Δύο υποθέσεις για τη μακροπρόθεσμη 
εξέλιξη του πληθυσμού στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα). 
Eurostat/NEI (1994, υπό έκδοση). Two Long-term Population Scenarios for the European Union. 
Eurostat/IFO (1994, υπό έκδοση), Two Long-term Labour Force Scenarios for the European Union. 
Eurostat/NEI (1994, υπό έκδοση), Two Long-term Regional Labour Force Scenarios for the European Union. Μελέτη που 
συγχρηματοδοτεί η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
32 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής σπς περιφέρειες 
Κεφάλαιο 2 Οι τάσεις της παραγωγής στις 
περιφέρειες 
Μετά από μία παρατεταμένη περίοδο αργού ρυθμού 
ανάπτυξης κατά το πρώτο ήμισυ ττ\ζ δεκαετίας του ογδό­
ντα, η Κοινότητα παρουσίασε μία σημαντική οικονομική 
ανάκαμψη κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας. Η ανά­
πτυξη σε κοινοτικό επίπεδο αποτελεί σημαντική προϋ­πόθεση για τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων 
σε όρους παραγωγής και εισοδήματος (όπως αναφέρε­
ται στις προηγούμενες περιοδικές εκθέσεις). Κατά την 
πενταετή περίοδο από το 1985 έως το 1990 η πραγματική 
παραγωγή στην Κοινότητα αυξανόταν κατά 3,25% ετη-
Αύξηση του ΑΕΠ των τεσσάρων ασθενέστερων κρατών 
μελών σε σύγκριση με τον κοινοτικό μέσο όρο, 1986-1993 
% μεταβολής 
1986 1987 1988 1989 1990 
Στοιχεία για το 1993 : αποκλειστικά προβλέψεις 1991 1992 1993 
33 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής σπς περιφέρειες 
σίως κατά μέσο όρο σε σύγκριση με ένα και 1,5 % κατά 
την προηγούμενη πενταετία. Στη συνέχεια, όμως, ακο­
λούθησε μία κυκλική κάμψη που άρχισε στο Ηνωμένο 
Βασίλειο στο δεύτερο εξάμηνο του 1990 και επεκτάθηκε 
σταδιακά και σε άλλα κράτη μέλη ταυτόχρονα με μία 
γενικότερη κάμψη της παγκόσμιας οικονομίας. Η νέα 
ώθηση της οικονομικής δραστηριότητας που προέκυψε 
από την επανένωση της Γερμανίας και οι σημαντικές 
δαπάνες στην πρώην Ανατολική Γερμανία επέτρεψαν 
αρχικά στην Κοινότητα να αποφύγει τις πλήρεις επιπτώ­
σεις της συνολικής κάμψης κατά το 1991 και η οικονομία 
να αναπτύσσεται (με ποσοστό 1,5 ετησίως. Παρόλα αυ­
τά, από τα μέσα του 1992 τα ποσοστά αύξησης μειώθη­
καν σημαντικά και η οικονομία της Κοινότητας αυξάνο­
νταν κατά 1/2 % περίπου το 1993, αν και άρχισαν να 
εμφανίζονται τα δείγματα κάποιας ανάκαμψης το 1994. 
Τάσεις και διαφορές 
στα κράτη μέλη και τις 
περιφέρειες τους 1 
Στο πλαίσιο αυτών των γενικών τάσεων, οι επιδόσεις των 
κρατών μελών και των περιφερειών παρουσίασαν σημα­
ντικές διαφορές. Σε επίπεδο κρατών μελών, οι διαφορε­
τικές επιδόσεις κατά την προηγούμενη δεκαετία είχαν 
σαν καθαρή επίπτωση να διευρυνθούν ελαφρά οι διαφο­
ρές ανάμεσα στα κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά την περίοδο 
2 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ στις ασθενέστερες περιοχές της 
Κοινότητας - 1986 και 1993 
κατά κεφαλήν ΜΑΔ (EUR 12 = 100) 1980 έως 1984, οι οποίες στη συνέχεια άρχισαν να μειώ­
νονται σταθερά (πραγματική σύγκλιση). 
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επιδόσεις των 
τεσσάρων ασθενέστερων κρατών μελών, της Ελλάδας, 
της Ισπανίας, της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας, σε 
σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Κατά την περίοδο της 
τρίτης διεύρυνσης το 1986 με την προσχώρηση της Ισπα­
νίας και της Πορτογαλίας στην Κοινότητα, τα τέσσερα 
ασθενέστερα κράτη μέλη είχαν μέσο κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ κατώτερο από τα δύο τρίτα (64%) του κοινοτικού 
μέσου όρου. Από τότε ο μέσος ρυθμός ανάπτυξης σε 
πραγματικούς όρους στις χώρες αυτές ήταν μισή εκατο­
στιαία μονάδα ανώτερος από τον μέσο όρο, γεγονός που 
επέτρεψε μία αργή αλλά σταθερή πορεία σύγκλισης με 
τις υπόλοιπες χώρες της Κοινότητας. Μέχρι το 1993 το 
μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ των τεσσάρων αυτών χωρών 
έφθασε το 70% περίπου του κοινοτικού μέσου όρου, 
δηλαδή υπήρξε αύξηση κατά 6 εκατοστιαίες μονάδες σε 
περίοδο 7 ετών (γραφική παράσταση 2 και πίνακας 3). 
Ομως, ανάμεσα και σε αυτές τις τέσσερις χώρες υπήρ­
ξαν κάποιες διαφορές. Η Ιρλανδική οικονομία είχε τα 
σημαντικότερα αποτελέσματα (με αύξηση του κατά κε­
φαλήν ΑΕΠ σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο κατά 
15 εκατοστιαίες μονάδες από το 1986). Ενας σημαντικός 
αριθμός παραγόντων εξηγεί τη σημαντική βελτίωση της 
οικονομίας της Ιρλανδίας. Πρώτον, από το 1987 υπήρξε 
αλλαγή της μακροοικονομικής πολιτικής της Ιρλανδίας 
με στόχο τη μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος και 
του συσσωρευμένου χρέους του δημοσίου και τον έλεγχο 
των μισθών. Η επιτυχία αυτής της πολιτικής φαίνεται ότι 
αποτέλεσε ένα στοιχείο που ενθάρρυνε τις επενδύσεις 
από τον ιδιωτικό τομέα. Δεύτερον η συνεχιζόμενη προ­
σπάθεια για την προσέλκυση σημαντικών ξένων εται­
ρειών φαίνεται ότι είχε σαν αποτέλεσμα να δημιουργη­
θεί μία σύγχρονη βιομηχανική βάση η οποία άρχισε να 
πραγματοποιεί σημαντικές εξαγωγές κατά το τέλος της 
δεκαετίας του 80 σε σχετικά ευνοϊκές συνθήκες όσον 
αφορά τις συναλλαγματικές ισοτιμίες. Τρίτον, υπήρξε 
σημαντική απώλεια πληθυσμού λόγω της μετανάστευσης 
κατά το τέλος της δεκαετίας του ογδόντα, γεγονός που 
συνέβαλε στην αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Τέταρ­
τον, καθόλη τη διάρκεια της δεκαετίας και ιδίως μετά το 
1988, η Ιρλανδία ωφελήθηκε από την αύξηση των χρη­
ματοδοτήσεων από τους πόρους των διαρθρωτικών τα­
μείων για τη στήριξη εκτενών προγραμμάτων επενδύ­
σεων σε κεφαλαιουχικό εξοπλισμό και σε ανθρώπινο 
δυναμικό (βλέπε κεφάλαιο 8). 
Και η Ισπανία και η Πορτογαλία πέτυχαν σχετικά υψη­
λούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης. Το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ στις χώρες αυτές αυξήθηκε κατά 5 και 8 ποσο-
34 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής στις περιφέρειες 
Πίνακας 3 
Τάσεις και διάφορες, ανάμεσα στο ΑΕΠ και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1986-1993 
GR IRL EUR4 EUR8 EUR12 
Ποσοστό ετήσιας 
αύξησης του ΑΕΠ (%) 
Αύξηση του πληθυσμού 
(%) 1986 
1987 
1988 
1989 
1990 
1991 
1992 
1993 
1986-1993 
1986-1993 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
(ΜΑΔ) 
EUR12 =100 1986 
1993 1,6 
-0,5 
4,4 
3,5 
-1,1 
3,3 
0,9 
-0,2 
1.5 
0,6 
51 
49 3,2 
5,6 
5,2 
4.7 
3,6 
2,2 
0,8 
-1.0 
3,0 
0,2 
71 
76 -0,4 
4,5 
4.2 
6,2 
9,0 
2.6 
4,8 
2,5 
4.1 
0,1 
63 
78 4,1 
5,3 
3,9 
5,2 
4,4 
2,1 
1,1 
-1.2 
3,1 
0,1 
52 
60 2,9 
4,7 
4.9 
4,7 
3,4 
2.3 
1.1 
-0,7 
2,9 
0,2 
64 
70 2,9 
2,6 
3,3 
2,9 
1,4 
1,0 
0,5 
-0,5 
2.2 
0,5 
109 
107 2,9 
2,9 
4,3 
3,5 
3,0 
1,5 
1.0 
-0,5 
2,3 
0,4 
100 
100 
Πηγή. ΓΔ II, υπολογισμοί ΓΑ XVI 
Περιφερειακές μεταβολές (σε επίπεδο NUTS 2) του κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ στα κράτη μέλη, 1991 
0/1Λ EUR12=100 240 Γ 
200 
160 
120 Hamburg 
EUR 12 μέσος lkdeFra 
όρος El Κάτω από τον εθνικό 
μέσο όρο 
Η Πάνω από τον εθνικό 
μέσο όρο 
;_ .· Νέα γερμανικά 
κρατίδια 
Grontngen Greater 
London 
$ïS" 
Lisboa e Valc 
do Tejo ÎM 
Northern 
Ireland • 
A lente jo 
BDKDGRE FIRLI LNLP 
Ot περιφέρειες που avacpépovrai(NUTS II) είναι ot περιφέρειες κάθε χώςκις με το 
ελάχιστο και υένιστο ανά κεΦαλπ ΑΕΠ υκ> 240 
200 
160 
120 
80 
-{ 40 
35 
Χάρτης 8 Κατά κεφαλή ΑΕΠ (ΜΑΔ), 1991 
Δείκτης (EUR 12 = 100) 
D <7Μ 
73,0-86,5 
Μ 86,5-100,0 
100,0- 113,5 
113,5- 127,0 
> 127,0 
EUR12- 100,0 
s-27,0 
ft Ι Ù Ποσοστό επ( του συνολικού πληθυσμού ηλικίας 
65 ετών και άνω, 1990 
30 
'&£?* > <? 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής σπς περιφέρειες 
στιαίες μονάδες αντίστοιχα, σε σχέση με τον κοινοτικό 
μέσο όρο από το 1986 έως το 1993. Οι παρουσιαζόμενες 
περιφέρειες είναι αυτές με το ελάχιστο και μέγιστο κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ κάθε χώρας 
Οσον αφορά την Ιρλανδία, αυτό φαίνεται ότι οφείλεται 
στην ολοκλήρωση των μακροοικονομικών σταθεροποιη­
τικών προγραμμάτων κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαε­
τίας του 80 σε συνδυασμό με τα μεγάλα έσοδα από τις 
εξαγωγές. Οι χώρες αυτές προσέλκυσαν επίσης σημα­
ντικές άμεσες επενδύσεις από το εξωτερικό, κυρίως από 
άλλες χώρες της Κοινότητας. 
Στην Ελλάδα, ωστόσο, η οικονομική ανάπτυξη υστερεί 
σημαντικά σε σχέση με την υπόλοιπη Κοινότητα και το 
κεφαλήν ΑΕΠ είναι πλέον κατώτερο από το ήμισυ του 
κοινοτικού μέσου όρου. Από το τέλος, όμως, της δεκαε­
τίας που συμπίπτει με τη γενική επιβράδυνση του ρυθμού 
οικονομικής ανάπτυξης, η Ελλάδα πέτυχε για τρία συνε­
χή χρόνια ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης που υπερβαί­
νουν τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Οι διαφορές ανάμεσα στις περιφέρειες της Κοινότητας 
παρουσιάζουν μία περισσότερο διαφοροποιημένη τάση από αυτήν που παρατηρείται ανάμεσα στα κράτη μέλη 
(χάρτης 9). Η γενική τάση ήταν μία ελαφρά διεύρυνση 
των ανισοτήτων κατά την περίοδο της αργής οικονομικής 
ανάπτυξης την πρώτη πενταετία του 80 και στη συνέχεια 
η σταδιακή μείωση των ανισοτήτων κατά τη δεύτερη 
πενταετία που εξισορροπήθηκε μετά το 1990. Η αλλαγή 
της γενικής τάσης που παρατηρήθηκε στα μέσα της δε­
καετίας του 80 αντανακλά την αλλαγή στις επιδόσεις της 
Ιρλανδίας και των περισσότερων περιφερειών της Ισπα­
νίας και της Πορτογαλίας, οι οποίες από μία κατάσταση 
στασιμότητας, ή ακόμη και υποχώρησης, σε σχέση με την 
υπόλοιπη Κοινότητα, παρουσίασαν κατά τη δεύτερη πε­
νταετία μία ταχεία σχετική υπεροχή. 
Αυτή η τάση της περιφερειακής σύγκλισης αφορά όλες 
τις περιφέρειες της Κοινότητας (που ορίζονται σε επίπε­
δο NUTS 2) που συγκεντρώνονται σε ένα ενιαίο στατι­
στικό μέτρο. Είναι επίσης χρήσιμη για να εξετάσουμε τη 
θέση των περιφερειών που βρίσκονται στα άκρα και για 
να συγκρίνουμε, για παράδειγμα τις 24 πλουσιότερες με 
τις 25 φτωχότερες περιφέρειες. Στην περίπτωση αυτή 
δεν υπήρξε μεταβολή κατά τη δεκαετία του 80, εφόσον 
οι 25 πλουσιότερες περιφέρειες είχαν το 1991 μέσο κατά 
κεφαλήν εισόδημα 2/5 φορές περίπου υψηλότερο από το 
Τάσεις ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ και διάφορες ως 
προς την παραγωγικότητα στην Κοινότητα, 1980 -1993 
% 
30 
25 
20 
15 
10 έςωςπ Διαφορές ως προς το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
(ανά περιφέρεια) Διαφορές ως προς το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
(ανά χώρα) ι 30 
25 
20 
7 Διαφορές ως προς το ΑΕΠ ανά 
απασχολούμενο (ανά χώρα) 15 
10 
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992.1993 
Η διαφορά είναι η σταθμισμένη τυπική απόκλιση του πληθυσμού ως ποσοστό του μέσου κοινοτικού ΑΕΠ 
37 
Χάρτης 9 Μεταβολή του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1986-1991 
Δείκτης (EUR 12 = 100) 
91,0-95,5 
95,5- 100,0 
100,0- 104,5 
104,5- 109,0 
> 109,0 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
DK - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 1 
UΚ - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 
1 για το 1986 
EUR12 = 100,0 
s = 8,9 
ft £> Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού, 1991 
29,9 29,5 
<\:, 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής σης περιφέρειες 
μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ των 25 φτωχότερων περιφε­
ρειών, όπως ακριβώς και το 1980. Αν περιορίσουμε τη 
σύγκριση αυτή ανάμεσα σιυς 10 περιφέρειες των δύο 
άκρων, τότε θα διαπιστώσουμε μία ελαφρά επιδείνωση 
της κατάστασης. Ανισότητα είναι τυπική απόκλιση που 
υπολογίζεται ως ποσοστό του μέσου όρου για τη χώ­
ρα/περιφέρεια. Οι δέκα πλουσιότερες περιφέρειες εί­
χαν μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ 3,3 φορές μεγαλύτερο από 
τις δέκα φτωχότερες περιοχές το 1980, αλλά 3,6 φορές 
μεγαλύτερο το 1991 (παράρτημα, πίνακας Α.4). Αυτή η 
διεύρυνση της απόστασης ανάμεσα σε αυτές τις δύο 
ομάδες περιφερειών οφείλεται και στον σχετικά μεγάλο 
ρυθμό ανάπτυξης των δέκα πλουσιότερων περιφερειών 
σε σύγκριση με τον κοινοτικό μέσο όρο και στη χαμηλή 
ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας, εφόσον οι περιφέ­
ρειες της Ελλάδας (πριν από την γερμανική ενοποίηση) 
ήταν οι δέκα φτωχότερες περιφέρειες της Κοινότητας. Μία ενθαρρυντική τάση ήταν η υψηλότερη από το μέσο 
όρο αύξηση της παραγωγικότητας καθόλη τη διάρκεια 
της περιόδου από το 1984 σε ορισμένα από τα κράτη 
μέλη των οποίων η παραγωγικότητα ήταν χαμηλότερη 
από το μέσο όρο, ιδίως στην Ιρλανδία, την Πορτογαλία 
και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η διεύρυνση των διαφορών 
ως προς την παραγωγικότητα από το 1987 έως το 1990 
φαίνεται ότι οφειλόταν κυρίως σε μία μείωση της αύξη­
σης του ΑΕΠ ανά εργαζόμενο στην Ισπανία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο σε σύγκριση με τις υπόλοιπες χώρες 
της Κοινότητας (γραφικές παραστάσεις 5 και 6 και Πα­
ράρτημα, πίνακας Α.3). Τα κράτη μέλη αυτά παρουσία­
σαν μεγάλη οικονομική ανάπτυξη κατά την περίοδο αυ­
τή, η οποία συνοδεύτηκε με μία σημαντική αύξηση της 
απασχόλησης προς το τέλος της ανοδικής φάσης του 
κύκλου οικονομικής δραστηριότητας. 
Οι ανισότητες ανάμεσα στα κράτη μέλη σε όρους μιας 
βασικής παραμέτρου παραγωγικότητας-ΑΕΠ ανά απα­
σχολούμενο- ακολούθησε σε γενικές γραμμές την ίδια 
πορεία με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ για το μεγαλύτερο 
διάστημα της δεκαετίας του 80 (γραφική παράσταση 5). 
Μετά από μία περίοδο μικρών μεταβολών στην αρχή της 
δεκαετίας υπήρξε μία καμπή γύρω στο 1984, όταν άρχι­
σαν να μειώνονται οι διαφορές ανάμεσα στα κράτη μέλη 
σε όρους παραγωγικότητας. Υπήρξαν όμως εντούτοις, 
σημαντικές μεταβολές όσον αφορά την τάση που αντα­
νακλά την ισχυρή επίδραση του κύκλου οικονομικής 
δραστηριότητας που επηρέασε τα κράτη μέλη και τις 
περιφέρειες σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και σε 
διαφορετικούς βαθμούς. 
5 ΑΕΠ σε ΜΑΔ ανά απασχολούμενο ισοδύναμο 
πλήρους στα κράτη μέλη, 1984,1987,1990 και 
1993 ^ 
1*0 ΓΔευαηςΙΕυ™ . ,00) D '"" D ,9Κ7 " ,,9° " ""3 
GRPDKDU.UKE I LDB FNL 
EUR 12 - 100: 1964. 1987. 1990 ma 1993 Μετά το 1990, οι διαφορές της παραγωγικότητας άρχι­
σαν να μειώνονται και πάλι λόγω της συνέχισης των 
σημαντικών οικονομικών αποτελεσμάτων στην Ιρλανδία 
και την Πορτογαλία και του γεγονότος ότι σταμάτησε να 
μειώνεται η παραγωγικότητα στην Ισπανία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο μετά τη σημαντική απώλεια θέσεων απα­
σχόλησης όταν άρχισε να εξασθενεί η οικονομική ανά­
πτυξη. Στην Ελλάδα η χαμηλή οικονομική ανάπτυξη της 
δεκαετίας του '80 συνδεόταν με την αποτυχία του να 
μειωθεί η διαφορά της παραγωγικότητας με τις υπόλοι­
πες χώρες της Κοινότητας σε όλη τη διάρκεια της δεκαε­
τίας, αν και τα τελευταία στοιχεία παρουσιάζουν κάποια 
βελτίωση το 1992-93 (Παράρτημα, Πίνακας Α.3). 
6 ΑΕΠ σε ΜΑΔ ανά απασχόλησης στα κράτη μέλη, 
1984, 1987 και 1990 
Δείκτης (EUR12 = 100) • 1984 • 1987 • 1990 
39 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής στις περιφέρειες 
Οι ανισότητες στη 
διευρυμένη Κοινότητα 
Η ιστορική ανάλυση των ανισοτήτων δεν περιλαμβάνει 
τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη, θα ήταν δύσκολο, 
και εν πάση περιπτώσει δεν θα είχε μεγάλη σημασία, να 
κάνουμε βάσιμες συγκρίσεις στον τομέα αυτό με την 
υπόλοιπη Κοινότητα για την περίοδο πριν από τη γερμα­
νική ενοποίηση. Οι εκτιμήσεις για το 1991 δείχνουν ότι 
το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην ενωμένη Γερμανία 
συνολικά ήταν κατά 14% περίπου χαμηλότερο από το 
αντίστοιχο της Δυτικής Γερμανίας, ενώ το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ στα πέντε νέα κρατίδια από κοινού υπολογιζόμενα 
ανέρχεται μόλις στο 35% του κοινοτικού μέσου όρου. Ο 
συνυπολογισμός των νέων κρατιδίων είχε σαν στατιστι­
κή επίπτωση να μειωθεί το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της 
Κοινότητας κατά 3% το 1991. 
Σε περιφερειακούς όρους, το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
στα νέα ομόσπονδα κρατίδια το 1991 ήταν κατά 5 εκα­
τοστιαίες μονάδες περίπου χαμηλότερο από το μέσο 
ΑΕΠ της ομάδας των 10 ασθενέστερων περιφερειών 
πριν από την επανένωση της Γερμανίας. Πράγματι, εάν 
περιληφθούν τα νέα γερμανικά κρατίδια στις 10 ασθε­
νέστερες περιφέρειες της Κοινότητας, τότε η διαφορά 
ανάμεσα στις 10 ισχυρότερες περιφέρειες και στις 10 
ασθενέστερες περιφέρειες μεγαλώνει από 3,6 φορές σε 
4,5 φορές. Η μελλοντική ενσωμάτωση των νέων κρατι­
δίων στην ανάλυση θα αυξήσει, συνεπώς, τις ανισότητες 
στα στατιστικά στοιχεία. Όπως ακριβώς συνέβη με την 
διεύρυνση της Κοινότητας προς Νότο κατά τη δεκαετία 
του '80, έτσι και η διεύρυνση προς ανατολάς με τα νέα 
κρατίδια προκάλεσε μεγαλύτερη ανομοιογένεια στην 
Κοινότητα από κοινωνικο-οικονομική άποψη. Οι διαφο­
ρές ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Γερμανία 
είναι μεγαλύτερες από τις διαφορές ανάμεσα στη Βό­
ρεια και την Νότια Ιταλία, η εικόνα όμως αυτή μπορεί 
να αλλάξει, εάν συνεχιστεί και κατά τα επόμενα χρόνια 
η προσπάθεια για ανάκτηση του χαμένου εδάφους που 
άρχισε στη Γερμανία. 
Είναι ενδιαφέρον επίσης να εξετάσουμε την επίπτωση 
στο ΑΕΠ της ενδεχόμενης διεύρυνσης της Κοινότητας 
με τέσσερις χώρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων 
Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) : Αυστρία, Νορβηγία, Σουηδία και 
Φινλανδία. 
Τα ιστορικά δεδομένα είναι πολύ αποκαλυπτικά. Για τις 
τέσσερις αυτές χώρες ΕΖΕΣ από κοινού υπολογιζόμε­
νες, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ το οποίο το 1985 υπερέβαινε 
κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες τον κοινοτικό μέσο όρο μειώθηκε μέχρι το 1992 στο επίπεδο του κοινοτικού 
μέσου όρου περίπου. Όσον αφορά την Αυστρία, η μετα­
βολή αυτή του ΑΕΠ σε σχέση με την Κοινότητα ήταν 
μικρή κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά όσον 
αφορά τις Σκανδιναβικές χώρες, ιδίως τη Σουηδία και 
τη Φινλανδία, υπήρξε μία σημαντική μείωση της σχετι­
κής οικονομικής ανάπτυξης (Παράρτημα, Πίνακας Α.5). 
Εφόσον το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ στις τέσσερις χώ­
ρες ΕΖΕΣ προσεγγίζει τον κοινοτικό μέσο όρο, δεν θα 
υπάρξει σημαντική μεταβολή του μέσου κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ της Κοινότητας μετά τη διεύρυνση. Επιπλέον, το 
γεγονός ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ των τεσσάρων χωρών 
ΕΖΕΣ προσεγγίζει το μέσο όρο της Κοινότητας με τη 
σημερινή της σύνθεση, σημαίνει ότι οι διαφορές ανάμε­
σα στα κράτη μέλη θα μειωθούν ελαφρά σε στατιστικούς 
όρους στην Κοινότητα των 16. Αυτό διαφέρει από την 
κατάσταση μετά τις προηγούμενες διευρύνσεις που συ­
νέβαλαν στην αύξηση των ανισοτήτων, επειδή οι χώρες 
που προσχώρησαν, η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογα­
λία, και η ΑΔΓ, είχαν κατά κεφαλή εισόδημα πολύ χα­
μηλότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Σε περιφερειακό επίπεδο στις τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ, τα 
διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι υπάρχουν σημαντικές 
διαφορές όσον αφορά τις οικονομικές συνθήκες και 
επιδόσεις, για να κατανοήσουμε πλήρως τις διαφορές 
αυτές σε σύγκριση με την υπόλοιπη Κοινότητα θα πρέπει 
να γίνει η πλήρης ένταξη αυτών των χωρών στα στατι­
στικά συστήματα της Κοινότητας για την συλλογή και 
ανάλυση περιφερειακών δεδομένων (το Κεφάλαιο 12 
παρουσιάζει παρακάτω μία πρώτη ανάλυση). 
Τελικές παρατηρήσεις 
Συνοπτικά, υπάρχουν δείγματα πραγματικής οικονομι­
κής σύγκλισης των περιφερειακών οικονομικών επιδό­
σεων κατά τα τελευταία χρόνια. Πολλά από τα ασθενέ­
στερα κράτη μέλη και τις περιφέρειες κατόρθωσαν να 
διατηρήσουν ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης που υπερ­
βαίνουν τον κοινοτικό μέσο όρο για ένα μεγάλο μέρος 
της περιόδου από τα μέσα της δεκαετίας του '80. Αυτή η 
πορεία, ωστόσο, είναι αργή και σταδιακή και η σημαντι­
κή μείωση των μεγάλων ανισοτήτων ανάμεσα στις πλου­
σιότερες και τις φτωχότερες περιφέρειες εξακολουθεί 
να αποτελεί μία μακροπρόθεσμη πρόκληση, όπως τονι­
ζόταν και στην τελευταία περιοδική έκθεση. Στο πλαίσιο 
αυτής της γενικής τάσης, ορισμένα κράτη (Τέλη και περι­
φέρειες σημείωσαν σημαντική πρόοδο, ενώ ορισμένα 
άλλα παρουσίασαν σχετική κάμ^. Αυτές οι τελευταίες 
40 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις<της παραγωγής στις περιφέρειες 
περιφέρειες, μαζί με τις περιφέρειες που βρίσκονται στο 
στάδιο μιας ριζικής διαρθρωτικής προσαρμογής στην 
πρώην ΑΓΔ, είναι οι περιφέρειες που παρουσιάζουν τη 
μεγαλύτερη πρόκληση για τις εθνικές και κοινοτικές 
πολιτικές στον τομέα της συνοχής (βλέπε επίσης Κεφά­
λαια 8 και 9). 
Όσον αφορά τις διαφορές στην παραγωγικότητα, οι 
πρόσφατες τάσεις είναι κατά κανόνα ενθαρρυντικές, 
εφόσον ορισμένα κράτη μέλη που έχουν κατά παράδοση 
χαμηλότερα από τα μέσα επίπεδα παραγωγικότητας συ­
γκλίνουν σταδιακά προς τα υπόλοιπα κράτη της Κοινό­
τητας. Η αύξηση της παραγωγικότητας είναι απαραίτητη 
για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και, συνεπώς, 
για την μακροπρόθεσμη ευημερία των εθνικών και πε­
ριφερειακών οικονομιών. Αυτό όμως που αποτελεί την 
πραγματική πρόκληση, είναι να εξασφαλισθεί ότι η βελ­
τίωση της παραγωγικότητας συνοδεύεται με αύξηση της 
παραγωγής που θα συμβάλει στην αύξηση της απασχό­
λησης και στη μείωση της ανεργίας. Όπως αναφέρει και 
το επόμενο κεφάλαιο, η αντιμετώπιση αυτού του προ­
βλήματος αποδείχτηκε εξαιρετικά δύσκολη για πολλά 
κράτη μέλη και περιφέρειες της Κοινότητας. 
Στην παρούσα ανάλυση οι ανισότητες μετρώνται σε όρους κατά κεφαλήν ΑΕΠ που εκφράζει το εισόδημα το οποίο δημιουργείται 
στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες από τις μονάδες παραγωγής που είναι εγκατεστημένες σε αυτά. Μία εναλλακτική μέτρηση 
είναι το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν που εκφράζει τους διαθέσιμους πόρους μετά τη μεταβίβαση εισοδημάτων 
συντελεστών παραγωγής, όπως οι πληρωμές τόκων και μερισμάτων. Μία συμπληρωματική μέτρηση είναι το καθαρό διαθέσιμο 
εθνικό εισόδημα που περιλαμβάνει "μονομερείς"μεταβιβάσεις από την αλλοδαπή. Σε περιφερειακό, ωστόσο, επίπεδο, τα 
υπάρχοντα στοιχεία αφορούν αποκλειστικά το κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Οι καθαρές ροές εισοδημάτων συντελεστών παραγωγής 
στο εσωτερικό ή εκτός μιας χώρας ή περιφέρειας οδηγούν σε διαφορές ανάμεσα στις δύο μετρήσεις που μπορεί να είναι 
σημαντικές στην περίπτωση των μικρών χωρών ή (θεωρητικά) των περιφερειών. Όλα τα δεδομένα για τις περιφέρειες 
βασίζονται στα στατιστικά στοιχεία για το ΑΕΠ που συvέL·ξε το Eurostat με τη χρησιμοποίηση εναρμονισμένων ορισμών. Τα 
δεδομένα για την απασχόληση (για τις εκτιμήσεις της παραγωγικότητας) βασίζονται σε εναρμονισμένες^πηγές περιφερειακών 
λογαριασμών για τον τόπο εργασίας (μία εναλλακτική πηγή στοιχείων για την απασχόληση είναι η Έρευνα για το Εργατικό 
Δυναμικό που βασίζεται στον τόπο κατοικίας. Τα στοιχεία της ΕΕΔ δεν αναφέρουν συνεπώς τις θέσεις απασχόλησης που 
δημιουργούνται εντός των περιφερειών από τις μονάδες παραγωγής που είναι εγκατεστημένες σε αυτές. 
41 
Κεφάλαιο 2 - Οι τάσεις της παραγωγής σης περιφέρειες 
42 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Κεφάλαιο 3 Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση 
και την ανεργία και οι διάφορες μεταξύ 
των περιφερειών 
Απασχόληση 
Η δεκαετία του ογδόντα ήταν μία περίοδος καθαρής δη­
μιουργίας θέσεων απασχόλησης στην Κοινότητα, αν και 
αυτό οφειλόταν κυρίως στην ανάπτυξη που παρατηρήθηκε 
στα περισσότερα κράτη μέλη και τις περιφέρειες κατά τη 
δεύτερη πενταετία. Μετά την ύφεση των πρώτων ετών της 
δεκαετίας, η απασχόληση άρχισε να αυξάνεται το 1984, 
μετά από 18 μήνες έως 2 χρόνια από τότε που άρχισε η 
ανάκαμψη της παραγωγής. Μέχρι το 1991, δημιουργήθη­
καν 9,5 εκατ. θέσεις απασχόλησης, που αντιπροσωπεύουν 
αύξηση κατά 7,5% σε περίοδο 8 ετών. 
Όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 2, από το 1991 υπήρξε μία 
σημαντική επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης της ευρω­
παϊκής οικονομίας, με αποτέλεσμα να σημειωθεί μείωση 
της απασχόλησης από το 1992 και μετά. Κατά τη διετία 
μέχρι το 1993, υπήρξε στην Κοινότητα απώλεια τριών εκατ. 
περίπου θέσεων απασχόλησης σε πραγματικούς όρους και 
σύμφωνα με τις προβλέψεις θα υπάρξει περαιτέρω μείωση 
της απασχόλησης και το 1994. 
Η αύξηση της απασχόλησης κατά την περίοδο 1981-1991 
ήταν σημαντικότερη στο Λουξεμβούργο (24%), στις Κάτω 
Χώρες και την Ισπανία (και στις δύο χώρες 12%), ενώ η 
(Δυτική) Γερμανία και η Ιταλία παρουσίασαν ποσοστά 
αύξησης ίσα ή ελαφρά ανώτερα από το μέσο όρο. Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, η αύξηση κατά την ίδια περίοδο ήταν 
ελαφρά κατώτερη από το μέσο όρο. Τα υπόλοιπα κράτη 
μέλη, με εξαίρεση την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, στα 
οποία η απασχόληση συρρικνώθηκε από το 1981 έως το 
1991, σημείωσαν ποσοστά αύξησης που κυμαίνονται από 
το 50% μέχρι το 75% του κοινοτικού μέσου όρου. Στα 
περισσότερα κράτη μέλη, η εξέλιξη ήταν ευνοϊκότερη κατά 
την δεύτερη πενταετία σε σύγκριση με την πρώτη, ενιύ και στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία τα ποσοστά αύξησης 
ήταν σταθερά θετικά κατά την πενταετία 1986-1991. 
Σε περιφερειακό επίπεδο, η εικόνα είναι αντιφατική (χάρ­
της 10), εφόσον οι περιφέρειες με τη μεγαλύτερη ανάπτυξη 
είναι συγκεντρωμένες σε ένα μικρό μόνο αριθμό κρατών 
μελών : την Ισπανία, το Λουξεμβούργο, το Ηνωμένο Βασί­
λειο, τις Κάτω Χώρες και την Ιταλία. Τα μεγαλύτερα πο­
σοστά αύξησης κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου 
σημειώθηκαν στις κεντρικές και ανατολικές περιφέρειες 
της Ισπανίας (και ήταν της τάξης του 2 έως 2,5% ετησίως) 
και στις ανατολικές περιφέρειες της Ολλανδίας στα σύνο­
ρα με τη Γερμανία. Μεγάλη αύξηση της απασχόλησης 
παρατηρήθηκε επίσης και στις περισσότερο αγροτικές πε­
ριοχές του ΗΒ (ανατολική και νοτιοδυτική Αγγλία) καθώς 
και στις κεντρικές και ορισμένες από τις νότιες περιοχές 
της Ιταλίας. 
Οι περιφέρειες στις οποίες η απασχόληση παρουσίασε 
μείωση ή δεν αυξήθηκε κατά την εξεταζόμενη περίοδο 
ήταν κυρίως οι παραδοσιακές βιομηχανικές περιοχές και/ή 
τα μεγάλα αστικά κέντρα της Κοινότητας, αν και σε αυτές 
περιλαμβάνονται και ορισμένες λιγότερο ανεπτυγμένες 
περιοχές. Ο χαμηλός ρυθμός αύξησης της απασχόλησης 
στη Γαλλία συνολικά (κατά μέσον όρο μόνο 0,25% ετησίως 
από το 1981 έως το 1991) συνδέεται με τη συρρίκνωση της 
απασχόλησης σε πολλές περιφέρειες, όπως οι αγροτικές 
περιφέρειες Limousin και Champagne-Ardenne και οι πα­
ραδοσιακά βιομηχανικές περιοχές του Nord-Pas-de-Calais 
και της Λωραίνης. Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, σε 
δύο από τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες της Κοινότητας, 
στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία, η απασχόληση μειώθη­
κε συνολικά κατά την εν λόγω δεκαετία (αν και για την 
Πορτογαλία τα στοιχεία της έκθεσης για το εργατικό δυ­
ναμικό αναφέρουν μία σχετικά υψηλή αύξηση της απασχό­
λησης). Η μείωση της απασχόλησης στις περιφέρειες της 
43 
Χάρτης 10 Μεταβολή της συνολικής απασχόλησης 
κατά περιφέρεια, 1981-1991 Ποσοστό επί του εργατικού δυναμικού, 1991 
Ποσοστιαία μεταβολή 
• <-,5 
-2,5- 1,9 
1,9-6,3 
6,3- 10,7 
10,7- 15,1 
> 15,1 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
GR, Ρ - μόνο εθνικά στοιχεία 
UK - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 
EUR12 = 6,3 
s = 8,7 
ft Ι Ρ 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Βορειοδυτικής Ισπανίας α\αανακλά τις δυσκολίες που 
αντιμετιύπισαν οι παραδοσιακές βιομηχανικές περιοχές 
της χίόρας σε σύγκριση με τη νότια και ανατολική μεσο­
γειακή ζ(όνη της χώρας, η οποία προσέλκυσε πολλές από 
τις νέες επενδύσεις. μέλη, ήταν μερική απασχόληση. Από τα εννέα εκατομμύ-
ρια το)ν νέων θέσεων απασχόλησης που δημιουργήθηκαν 
από το 1986 έως το 1991, το 7, ήταν θέσεις μερικής απασχό­
λησης και από αυτές το 80% τις έλαβαν γυναίκες. 
Οι μεταβολές της συνολικής απασχόλησης συνοδεύτηκαν 
από τις μεταβολές στους επιμέρους τομείς. Κατά τη δεύτε­
ρη πενταετία του ογδόντα, υπήρξε μία σταθερή αύξηση της 
απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών, ενώ μειώθηκε η 
απασχόληση στη βιομηχανία και τη γεωργία. Το 1990, το 
61% της συνολικής απασχόλησης στην Κοινότητα ήταν 
στον τομέα των υπηρεσιών, το 32% στη βιομηχανία και το 
6,5% στη γεωργία. Αυτή η κατανομή της απασχόλησης 
κατά τομείς διαφέρει σημαντικά στο εσωτερικό της Κοινό­
τητας. Ουσιαστικά, τα βόρεια κράτη μέλη και οι περιφέ­
ρειες παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη συγκέντρωση της δρα­
στηριότητας στον τομέα των υπηρεσκόν, ενώ η Ισπανία και 
η Πορτογαλία, και σε μικρότερο βαθμό η Ισπανία και η 
Ιρλανδία υστερούν σημαντικά στον τομέα αυτό. Μεταξύ 
των βόρειων κρατών μελών, η απασχόληση στον τομέα των 
υπηρεσιών είναι σχετικά χαμηλή στη Γερμανία, στην οποία 
η απασχόληση στο βιομηχανικό τομέα εξακολουθεί να 
είναι ιδιαίτερα υψηλή. 
Στο εσωτερικό των κρατών μελών, υπάρχουν σε μερικές 
περιπτώσεις σημαντικές διαφορές. Όπως θα ήταν φυσικό 
να αναμένουμε, υπάρχει μεγάλη συγκέντρακτη της απα­
σχόλησης στον τομεά των υπηρεσιών στα μεγάλα αστικά 
κέντρα και τις πρωτεύουσες, συμπεριλαμβανομένων της 
Αθήνας και της Μαδρίτης. Ταυτόχρονα, είναι ακόμα πολ­
λές οι περιφέρειες της Κοινότητας στις οποίες η απασχό­
ληση έχει μία εξαιρετικά παραδοσιακή διάρθρωση, εφό­
σον περισσότερο από το Ά της συνολικής απασχόλησης 
είναι συγκεντρωμένο στη γεωργία σε ορισμένες περιοχές 
της Ελλάδας, της νότιας Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της 
νότιας Ιταλίας. Στις χώρες αυτές, υπάρχουν σημαντικές 
προοπτικές αναδιάρθρωσης κατά τα επόμενα χρόνια, γε­
γονός που περικλείει και κινδύνους και δυνατότητες. Οι 
κίνδυνοι απορρέουν από τη μεγαλύτερη μείωση της απα­
σχόλησης στη γεωργία, αν και το μεγαλύτερο βάρος που 
δίνεται στο εισόδημα σε σχέση με τη στήριξη των τιμών στο 
πλαίσιο της αναμόρφωσης της κοινής γεωργικής πολιτικής 
θα πρέπει να συμβάλει στη διατήρηση των μικρών οικογε­
νειακών εκμεταλλεύσεων, οι οποίες αποτελούν χαρακτη­
ριστικό στοιχείο των λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών. Οι 
ευνοϊκές προοπτικές αφορούν κυρίως τη δυνατότητα ανά­
πτυξης του τομέα των υπηρεσιών, εφόσον, παράλληλα με 
την αύξηση του εισοδήματος αυξάνονται και οι δαπάνες 
για τις υπηρεσίες. 
Ενα μεγάλο μέρος της αύξησης της απασχόλησης κατά τη 
δεύτερη πενταετία του ογδόντα κυρίως οτα βόρεια κράτη Ανεργία 
Από τα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα, η Κοινότητα δεν 
κατόρθωσε να δημιουργήσει αρκετές θέσεις απασχόλησης 
ώστε να αποτρέψει την συνεχή αύξηση της ανεργίας. Από 
το 1973 μέχρι το 1985, η ανεργία αυξανόταν στην Κοινότη­
τα αδιάκοπα κάθε έτος και από 2,6% κατά μέσο όρο 
ανήλθε σε 10,8%. Αν και με την ανάκαμψη της οικονομίας 
κατά τη δεύτερη πενταετία του ογδόντα η ανεργία μειώθη­
κε, εξακολούθησε να βρίσκεται στο επίπεδο του 8,3% το 
1990, όταν σταμάτησε η περίοδος της ανάκαμψης. Η μείω­
ση της ανεργίας θα ήταν ακόμη μεγαλύτερη, εάν δεν πα­
ρουσίαζε σταθερή αύξηση κατά την ίδια περίοδο και το 
εργατικό δυναμικό. Κατά τα τρία πρώτα χρόνια της δεκαε­
τίας του ενενήντα, οι χαμηλότεροι ρυθμοί οικονομικής 
ανάπτυξης ανέκοψαν καταρχήν την αύξηση της απασχόλη -
σης και στη συνέχεια προκάλεσαν τη μείωση της, με απο­
τέλεσμα ο αριθμός των εργαζομένων να μειωθεί μέχρι το 
τέλος του 1993 κατά 3 περίπου εκατομμύρια σε σχέση με 
το 1991. Η συνεχής αύξηση του εργατικού δυναμικού είχε 
σαν αποτέλεσμα να αυξηθούν τα ποσοστά ανεργίας στο 
10,9% μέχρι το τέλος του 1993 (για την Κοινότητα χωρίς 
την πρώην Ανατολική Γερμανία και στο 11% εάν περιλη­
φθεί και αυτή), ποσοστό που ισοδυναμεί με τα ανώτατα 
επίπεδα της ανεργίας στα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα. 
Κατά κάποιο τρόπο, αυτό που κερδήθηκε τη δεύτερη πε­
νταετία του ογδόντα χάθηκε τα τρία πρώτα χρόνια της νέας 
δεκαετίας (παράρτημα, πίνακας Α6). 
Τάσεις και διαφορές σε 
επίπεδο περιφερειών 
Οι μεταβολές των ποσοστών της ανεργίας για το σύνολο 
της Κοινότητας αντανακλούν ένα ευρύ φάσμα καταστά­
σεων στις περιφέρειες της Κοινότητας. Οι ιδανικές συνθή­
κες, ασφαλώς, θα ήταν να συνδυαστεί η γενική μείωση των 
ποσοστών της ανεργίας στην Κοινότητα με μία ταχύτερη 
μείωση της στις περιφέρειες εκείνες που έχουν πληγεί 
περισσότερο από την κρίση. Με τον τρόπο αυτό θα μειώ­
νονταν οι διαφορές ως προς τα ποσοστά της ανεργίας. Στην 
πραγματικότητα όμως οι ανισότητας συνέχισαν να αυξάνο­
νται κατά το πρώτο διάστημα της ανοδικής τάσης της 
οικονομίας μετά το 1985, και μόνο μετά το 1988 άρχισαν 
να μειώνονται (γραφική παράσταση 7). 
45 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Αυτή η μείωση των ανισοτήτων μετά το 1987 έθεσε τέρμα 
σε μία μακροπρόθεσμη τάσι] διεύρυνσης των διαφοριύν 
ανάμεσα στις περιφέρειες η οποία είχε αρχίσει στα μέσα 
της δεκαετίας του εβδομήντα. Ομοκ αυτή η αντιστροφή της 
τάσης αποδείχτηκε βραχύβια και οι ανισότητες άρχισαν να 
διευρύνονται και πάλι από το 1991. Το 1993, τα ποοο<πά 
της ανεργίας στις δέκα ασθενέστερες περιφέρειες ανέρχο­
νταν κατά μέσο όρο στο 25,3%, ποσοστό εφταπλάσιο σε 
σχέση με τις δέκα ισχυρότερες περιφέρειες στις οποίες το 
ποσοστό ήταν κατά μέσο όρο μόλις 3,6%. Οι δέκα περιφέ­
ρειες που έχουν πληγεί περισσότερο από την κρίση βρίσκο­
νται όλες στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές της Κοινό­
τητας : στην Ισπανία και τη νότιο Ιταλία. Οι δέκα περιφέ­
ρειες που έχουν πληγεί λιγότερο από την ανεργία βρίσκο­
νται κατά κανόνα στην (Δυτική) Γερμανία αν και μία 
βρίσκεται στην Ελλάδα και άλλη μία στην Πορτογαλία, 
όπου τα ποσοστά ανεργίας είναι κατά παράδοση πολύ 
χαμηλά (χάρτης 11). 
Παράλληλα με τις περιφερειακές μεταβολές των ποσο­
στών ανεργίας σε κοινοτική κλίμακα, υπάρχουν και διαφο­
ρές σε εθνική κλίμακα, αν και το μέγεθος των διαφορών 
είναι στην περίπτωση αυτή ασφαλώς μικρότερο. Παρόλα 
αιτά, οι διαφορές των ποσοστών στο εσωτερικό της Ισπα­νίας και της Ιταλίας ιδίως είναι (τημαντικές. Η Ανδαλουσία 
που είναι η περιφέρεια της Ισπανίας που έχει πληγεί πε­
ρισσότερο, είχε ποσοστό ανεργίας που προσέγγιζε το 30%, 
ενώ στη Ναβίίρα που είναι η περιφέρεια που έχει πληγεί 
λιγότερο, το ποσοστό αυτό είναι περίπου 12%. Στην Ιταλία 
η απόκλιση ανάμεσα στην περιφέρεια που έχει πληγεί 
περισσότερο και σε αυτήν που έχει πληγεί λιγότερο ήταν 
20 εκατοστιαίες μονάδες περίπου (γραφική παράσταση 8). 
Η μείωση των διαφορών συμπίπτει συνήθως με μία γενική 
πτώση των ποσοστών της ανεργίας. Το γεγονός ότι αυτό 
δεν παρατηρήθηκε την περίοδο αμέσως μετά το 1985, όταν 
άρχισε η πτωτική τάση των ποσοστών ανεργίας στην Κοι­
νότητα, οφειλόταν σε ένα μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι η 
οικονομική ανάκαμψη δεν επηρέασε αρχικά πολλές περι­
φέρειες με υψηλά ποσοστά ανεργίας. Αυτό ισχύει κυρίως 
για τη νότια Ιταλία στην οποία τα ποσοστά της ανεργίας 
εξακολουθούσαν ήδη να αυξάνονται σε όλη τη διάρκεια 
της δεύτερης πενταετίας του ογδόντα, ενώ σε πολλές περι­
φέρειες της Γαλλίας, η ανάκαμψη αυτή εμφανίστηκε με 
καθυστέρηση σε σχέση με όλες τις υπόλοιπες περιφέρειες. 
Η μείωση των ανισότιμων μετά το 1988 Οφειλόταν σε 
μεγάλο βαθμό στην σημαντική βελτίωση που παρατηρήθη-
Τάσεις σε ποσοστά της ανεργίας στην Κοινότητα, 
1970-1993 
% 
12 Γ 
10 
6 h 
0 Ποσοστό 
ανεργίας η 12 
10 
Διαφορά ως προς το ποσοστό 
ανεργίας (ανά χώρα) 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
Η διαφορά είναι η τυπική απόκλιση σταθμισμένη με το εργατικό δυναμικό 
46 
Χάρτης 11 Περιφερειακή ανεργία, 1993 
Ποσοστό επί της συνολικής ανεργίας, 1992 
* La Λ S 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
κε σε ορισμένες από τις περιφέρειες της Κοινότητας που 
έπληξε περισσότερο η ανεργία. Η διαφορά εκφράζεται ως 
τυπική απόκλιση που σταθμίζεται με το εργατικό δυναμικό 
Η διαπίστωση αυτή αληθεύει κυρίως όσον αφορά τις περι­
φέρειες της ανατολικής ακτής της Ισπανίας και ορισμένες 
περιφέρειες του ΗΒ (τις κεντρικές και βόρειες περιοχές 
της Αγγλίας και όλη την Ουαλία), στις οποίες τα υψηλά 
εθνικά ποσοστά αύξησης συνοδεύτηκαν με τη δημιουργία 
πολλών νέων θέσεων απασχόλησης. Οι εξεταζόμενες 
ισπανικές περιφέρειες, ενώ είχαν στην αρχή τα υψηλότερα 
ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα, περίπου 20% το 1985, 
δηλαδή το διπλάσιο του κοινοτικού μέσου όρου, παρουσία­
σαν την μεγαλύτερη μείωση του ποσοστού αυτού κατά την 
περίοδοαπότο1985έωςτο 1990, η οποία ανήλθε σε 9 ή 10 
εκατοστιαίες μονάδες. Τα ποσοστά ανεργίας στις περιφέ­
ρειες του Ηνωμένου Βασιλείου που υπερέβαιναν το 13% 
το 1985 σημείωσαν μέχρι το 1990 πτώση κατά 5 ή 6 εκατο­
στιαίες μονάδες. 
Οπως αναφέρεται παραπάνω, οι διαφορές που εξαλείφθη-
καν σχεδόν το 1991 άρχισαν και πάλι να αυξάνονται το 
1992 και το 1993, παράλληλα με την γενική αύξηση της 
ανεργίας στην Κοινότητα. Οι περιφέρειες της Ισπανίας 
εξηγούν για άλλη μία φορά σε μεγάλο βαθμό αυτή τη μεταβολή. Τα ποσοστά της ανεργίας αυξήθηκαν απότομα 
από το 1992 και το 1993 και ανήλθαν στο 25 έως 30% στις 
περιφέρειες που έχοιτν πληγεί περισσότερο. Ακόμα και οι 
περιφέρειες οι οποίες παρουσίασαν σημαντική βελτίοχτη 
στο τέλος της δεκαετίας του ογδόντα υπέστησαν τις συνέ­
πειες της ανεργίας, εφόσον τα ποσοστά της αυξήθηκαν 
κατά 5 ή και περισσότερες εκατοστιαίες μονάδες σε ένα 
χρόνο στην ανατολική ακτή και τις Βαλεαρίδες νήσους. 
Αυτή η κυκλική καθοδική πορεία στην Ισπανία, που κατέ­
ληξε στη μείωση της παραγωγής το 1993, φαίνεται ότι έγινε 
σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό αισθητή στην εθνική και τις 
περιφερειακές αγορές εργασίας με την εκτεταμένη συρρί­
κνωση της απασχόλησης. Ευτυχώς, δεν φαίνεται ότι η 
κρίση σε άλλα κράτη μέλη και περιφέρειες επέφερε απόκ­
λειες π(χρόμοιας κλίμακας (χάρτης 12). 
Οι προοπτικές για την εξέλιξη της ανεργίας στην Κοινότη­
τα και για τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων συν­
δέονται με τις γενικές οικονομικές επιδόσεις. Οι άμεσες 
προοπτικές είναι σχετικά δυσμενείς. Για την Κοινότητα στο 
σύνολο της, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, για να μην αυξηθεί 
η ανεργία, πρέπει ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης να 
υπερβεί το 2,5% ετησίως, γεγονός που δεν παρατηρήθηκε 
κατά τα προπα χρόνια της δεκαετίας του ενενήντα. Η 
8 Περιφερειακές μεταβολές των ποσοστών ανεργίας (NUTS 2) 
:..: Νέα γερμανικά 
κρατίδια 
35 
30 
25 
20 
15 
10 F 
5 
0 στα κράτη μέλη, 1993 
Ποσοστό εργατικού δυναμικού 
D Ανώτερο από τον 
εθνικό μέσο όρο 
Η Κατώτερο από τον 
εθνικό μέσο όρο 
EUR 12 μέσος 
όρος 
Northern 
Ireland 
Oberbayern Grampian" η 35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
4 
Β DK D GR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
Δεν υπάρχουν περιφερειακά δεδομένα για την Ελλάδα και την Valle d'Aosta 
48 
Χάρτης 12 Μεταβολή του ποσοστού ανεργίας, 1986-1993 
Διαφορά 
(εκατοστιαίες μονάδες) 
D <*" 
D -2'9"1·6 
-0,3- 1,0 
1,0-2,3 
> 2,3 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία Ποσοστό επί του εργατικού δυναμικού, 1991. 
25 
EUR12 = -0,3 
s = 2,5 
GR - επίπεδο 1 στοιχεία 
χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία Ο ^ 
ft 1 Ρ 14,9 23,3 
19,0 20.9 
:.£ 13,8 < 15 
'£<?* 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
πρόκληοη για την υπό/.οιπη περίοδο της δεκαετίας δεν 
είναι μόνο να αυξηθεί ο γενικός ρυθμός ανάπτυξης πάνω 
από το 2,5%), αλλά και να εξασφαλιατούν καλύτερες επι­
δόσεις των περιφερειών με μεγάλη ανεργία οε σχέση με 
τις υπόλοιπες περιφέρειες. Ο στόχος αυτός γίνεται όλο και 
όυσκολιπερος για ορισμένες από τις εξεταζόμενες περιφέ­
ρειες, επειδή αυξάνεται περισσότερο από το μέσο όρο ο 
πληθυσμός σε. παραγωγική ηλικία και το εργατικό δυναμι­
κό τους (βλέπε κεφάλαιο 1 ) και επειδή πρέπει παράλληλα 
να μην επιβραδυνθεί ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικό­
τητας και της ανταγωνιστικότητας τους. Για το λόγο αυτό, 
η παρέμβαση των διαρθρωτικών ταμείων της Κοινότητας 
θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την προιόθηση των 
επενδύσε ων που είναι αναγκαίες για την ταχύτερη ανάπτυ­
ξη της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας των 
ασθενέστερων περιφερειών, προκειμένου να δημιουργη­
θεί μία σταθερή βάση για την αύξηση της παραγωγής και 
της απασχόλησης. Πρέπει επίσης να συνεχισθεί η εφαρμο­
γή των συμπληρωματικών μέτρων για την παροχή της απα­
ραίτητης επαγγελματικής κατάρτισης και την ανάπτυξη 
των ανθρώπινων πόρων, προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι 
οι εργαζόμενοι διαθέτουν τα κατάλληλα προσόντα για να 
προσαρμοσθούν στην οικονομική αλλαγή και να εκμεταλ­
λευτούν τις νέες ευκαιρίες που δημιουργούνται. 
Η κατάσταση 
και οι προοπτικές 
επιλεγμένων τομέων 
Σε πολλά κράτη μέλη αυξάνεται ο προβληματισμός σχετικά 
με τις επιπτώσεις της διαρθρωτικής μει άβολης και της 
παρακμής διαφόρων βιομηχανικών κλάδων που είναι ση­
μαντικοί για την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη και 
τις προοπτικές (βλέπε ανάλυση για τον στόχο 2 στο κεφά­
λαιο 9). Η πορεία αυτή αφορά πολλούς τομείς, όμως το 
παρόν κεφάλαιο εστιάζεται σε θέματα διάρθρωσης, γεω­
γραφικής κατανομής και προοπτικής των ακόλουθων 
τριών βιομηχανικών κλάδων : αυτοκινητοβιομηχανίας, αε­
ροναυτικής, βιομηχανιών κλοκπσϋφαντουργίας και ειδών 
ενδύσεως καθώς και του τομέα της άμυνας, ο οποίος συν­
δυάζει δραστηριότητες παραγωγής και παροχής υπηρε­
σιών. Λαμβάνονται ήδη ειδικά μέτρα σε κοινοτική κλίμακα 
για την κλωστοϋφαντουργία, τη βιομηχανία ενδύσεως και 
την άμυνα (βλέπε ανάλυση των κοινοτικών πρωτοβουλιών 
στο κεφάλαιο 9). 
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, κατά την περίοοο 1981 έως 
1993 υπήρξε στους κλάδους της αυτοκινητοβιομηχανίας, 
κ^αλκτιουφαντουργίας-ενδύσεως και αεροναυτικής απώ­λεια 1,3 εκατ. περίπου θέσεων απασχόλησης, από τις 
οποίες οι περισσότερες αφορούν τις κλωστοι^χι\πουργίες 
και τη βιομηχανία ενδύσεως που θεωρείται και ο μόνος 
παραδοσιακός κλάδος. Ο τομέας αυτός, που βρίσκεται για 
μεγάλο διάστημα σε παρακμή στην Ευριόπη οε όρους 
παραγιυγής και απασχόλησης, και ο οποίος είναι σημαντι­
κός για πολλές από τις ασθενέστερες περιφέρειες της 
Κοινότητας, σημείωσε απώλεια 900.000 περίπου θέσεων 
απασχόλησης από το 1981 έως το 1993, γεγονός που οφεί­
λεται σε μεγάλο βαθμό στην γεωγραφική μετατόπιση της 
παραγωγής σε χώρες χαμηλού κόστους καθώς και στην 
εισαγωγή νέων τεχνολογια>ν. 
Η αυτοκινητοβιομηχανία και η αεροναυτική είναι βιομη­
χανικοί κλάδοι σε ανάπτυξη στην Κοινότητα με αύΗηση της 
παραγωγής και, μέχρι την τελευταία περίπου δεκαετία, 
παρουσίασαν και αύξηση της απασχόλησης. Σε αντίθεση 
με τη βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας ειδιόν ενδύσεως, οι 
τομείς αυτοί κυριαρχούνται από μεγάλες μονάδες παρα­
γωγής οι οποίες, με τους τοπικούς τιπεργολάβους των, 
αποτελούν συχνά την βιομηχανική βάση ολόκληρων περι­
φερειακών οικονομιών. Και οι δύο τομείς αντιμετωπίζουν 
τον ισχυρό διεθνή ανταγωνισμό ο οποίος, ιδίως on ι ν περί­
πτωση ηις αυτοκινητοβιομηχανίας, είχε σαν αποτέλεσμα 
τη μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας σε μικρή χρονική 
περίοδο και τη συρρίκνωση της απασχόλησης. Η βιομηχα­
νία της αεροναυτικής τείνει να συγκεντρωθεί στις ισχυρό­
τερες περιφέρειες η]ς Κοινότητας, ενώ οι αυτοκινητοβιο­
μηχανίες παρουσιάζουν μεγαλύτερη γεωγραφική διασπο­
ρά. Ο τελευταίος τομέας που εξετάζεται σε αυτό το κεφά­
λαιο είναι η αμυντική βιομηχανία η οποία συνδυάζει πλή­
θος δραστηριοτήτων, βιομηχανικών και παροχής υπηρε­
σιών, οι οποίες εξαρτώνται από τις εθνικές αμυντικές πο­
λιτικές. Η απασχόληση στις βιομηχανίες στρατιωτικού 
εξοπλισμού και τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις αντιμετω­
πίζει κίνδυνο λόγω της μείωσης των εθνικών αμι<ντικ<υν 
δαπανών. 
Αν και όλοι αυτοί οι τομείς έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό 
τη μείωση της απασχόλησης, πρέπει να έχουμε οπωσδήπο­
τε κατά νου ότι οι προοπτικές της απασχόλησης στους 
διαφόρους τομείς και τις περιφέρειες διαφέρουν σημαντι­
κά ανά πάσα στιγμή και υπάρχουν πάντοτε στιγμές αύξη­
σης της απασχόλησης. Η αύξηση και η μείωση αποτελούν 
μέρος του φυσιολογικού προτύπου ανάπτυξης των οικονο­
μιών αγοράς. 
Ενα μεγάλο μέρος της ανάπτυξηςκατά τα τελευταία χρόνια 
σημειώθηκε στον τομέα των υπηρεσιών. Και στην περίπτω­
ση αυτή, η Κοινότητα συνολικά υστερεί σημαντικά σε σχέ­
ση με τις ΗΠΑ, στις οποίες ο τομέας των υπηρεσιών υπο­
λογίζεται ότι πρόσφερε 23 εκατ. νέες θέσεις απασχόλησης 
από το 1980 έως το 1992, που αντιπροσωπεύουν διπλάσια 
50 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
αύίηση της απασχόλησης σε σ/έση με την Κοινότητα. Οι 
υπηρεσίες αντιπροσωπεύουν το 72% της συνολικής απα­
σχόλησης στις ΗΠΑ σε σύγκριση με 61r;? μόνο στην Κοι­
νότητα. 
Γενικά, ο τομέας των υπηρεσιών είναι σχετικά μικρός στις 
φτωχότερες περιφέρειες της Κοινότητας (βλέπε κεφάλαιο 
8), στοιχείο που δείχνει ότι υπάρχει πεδίο ανάπτυξης στο 
μέλλον. Είναι ευνοϊκές οι προοπτικές για την ανάπτυξη του 
τομέα παροχής χρηματοπιστωτικών και επιχειρηματικών 
υπηρεσιών, που αντιπροσωπεύει σήμερα το 8% περίπου 
της ιπινολικής απασχόλησης στην Κοινότητα. Ο τομέας 
αυτός μπορεί να αποτελέσει πηγή αύξησης της απασχόλη­
σης σε πολλές από τις ασθενέστερες περιφέρειες, στις 
οποίες σήμερα δεν είναι ανεπτυγμένες (αν και υπάρχουν 
ορισμένες εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα, όπιος η Ιρλαν­
δία). Είναι πιθανό, επίσης, να σημειωθεί στις ασθενέστε­
ρες περιφέρειες αύξηση της απασχόλησης στον τομέα της 
διανομής, ιδίως στις περιοχές εκείνες που παρουσιάζουν 
ημ- μεγαλύτερη αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος 
(αν και οι θετικές επιπτιόσεις μιας αύξησης της ζήτησης θα 
μπορούσαν να εξουδετερωθούν εν μέρει από τις επιπτώ­
σεις n]ç ορθολογικής οργάνωσης και του εκσυγχρονισμού, 
εφόσον οι δομές που βασίζονται στις μικρές αγορές λιανι­
κού εμπορίου υποχο)ρούν υπέρ μιας διάρθρωσης που κυ­
ριαρχείται από μεγάλες αλυσίδες, συχνά πολυεθνικές, λια­
νικού εμπορίου) '. 
Στις άλλες υπηρεσίες, που δεν υπάγονται στους κανόνες 
η]ς αγοράς, όπως η υγειονομική περίθαλψη και η παιδεία, 
το επίπεδο της απασχόλησης στην νότια Κοινότητα είναι 
χαμηλότερο από το μέσο όρο σε σχέση με τον πληθυσμό. 
Η απασχόληση στους τομείς της υγείας και της παιδείας 
παρουσιάζει τάσεις αύξησης σε περιοχές με σχετικά υψηλό 
κατά κεφαλή ΑΕΠ:. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν δυνατό-
ηγτες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στους τομείς αυ­
τούς και στις νότιες περιφέρειες, μία διαδικασία που πρέ­
πει να ενισχυθεί με η]ν παροχή ενίσχυσης σε αυτούς τους 
τομείς από τα διαρθρωτικά ταμεία κατά τη νέα προγραμ­
ματική περίοδο 1994 έως 1999. 
Ο τομέας της 
αυτοκινητοβιομηχανίας 
Η διάρθρωση της βιομηχανίας 
Η κοινοτική αυτοκινητοβιομηχανία καλύπτει την κατα­
σκευή ιδιωτικών και εμπορικών οχημάτων και των μηχανι­
κών εξαρτημάτων τους, του αμαξώματος και του ηλεκτρο­
νικού εξοπλισμού για την συναρμολόγηση των οχημάτων. 
'Εξι είναι οι βασικοί κατασκευαστές ιδιωτικών οχημάτων, που α\τιπροσωπεύουν το 75'/'? της αγοράς και ορισμένοι 
ειδικευμένοι κατασκευαστές. Ως επί το πλείστον οι κατα-
(Γκευαστές αυτοί εκπροσωπούνται και ιχτην αγορά εμπορι­
κών οχημάτων, στην οποία υπάρχει ένας παρόμοιος βαθ­
μός (τυγκε'ντροκτης, αν και ένας κατασκευαστής αντιπρο­
σωπεύει το 35% της αγοράς. Αν και η όραςττηριότητά τους 
παρουσιάζει διαφορετικούς βαθμούς ολοκλήρωσης, και 
στο στάδιο που προηγείται και στο στάδιο που έπεται n^ç 
κατασκευής, όλοι οι κατασκευαστές αυτοκινήτων χρησιμο­
ποιούν τις υπηρεσίες μιας ευρείας κλίμακας ειδικευμένων 
και μη ειδικευμένων προμηθευτούν, στους οποίους περι­
λαμβάνονται οι MME. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα εξαρ­
τήματα που παράγουν ατττοί οι προμηθευτές αντιπροσω­
πεύουν περίπου το 60 έως το 70% του συνολικού κόστους 
ενός οχήματος. 
Με το ανάκατο επίπεδο πωλήσεων αυτοκινήτων το 1992, 
που ανήλθαν στα 12,6 εκατ. μονάδες, η κοινοτική αγορά 
είναι η μεγαλύτερη αγορά αυτοκινήτων στον κόσμο. Η 
Κοινότητα είναι επίσης και ο μεγαλύτερος παραγωγός, 
εφόσον κατά το ίδιο έτος κατασκεύασε 12,7 εκατ. περίπου 
οχήματα. Κατά την περίοδο από το 1981 έως το 1991. η 
απασχόληση στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας μειώ­
θηκε κατά 9% περίπου. Ο ρυθμός απώλειας θέσεων απα­
σχόλησης επιταχύνθηκε κατά την τρέχουσα ύφεση, με α­
ποτέλεσμα να υπάρξει απώλεια επιπλέον 10% θέσειον 
απασχόλησης στον τομέα κατά την περίοδο 1991 - 1993(πα-
ράρτημα,πίνακας Α.7). Το 1993 οι απασχολούμενοι στην 
αυτοκινητοβιομηχανία της Κοινότητας ήσαν 1,71 εκατ. ά­
τομα, εκ των οποίων το 1 εκατ. εργάζονταν στην κατασκευή 
αιτοκινήτων που αντιπροσωπεύουν το 5% τιον θέσειον 
απασχόλησης της βιομηχανικής παραγιογής \ 
Τα ποσοστά κατοχής αυτοκινήτου εξακολουθούν να δια­
φέρουν σημαντικά από τη μία χώρα στην άλλη· όσον 
αφορά τα ιδιωτικά οχήματα, η Γερμανία, η Γαλλία και η 
Ιταλία αποτελούν τις σημαντικότερες αγορές, με μέσο όρο 
από 400 έως 450 οχήματα ανά 1000 κατοίκους, ενώ η Ελλάς, 
η Ιρλανδία και η Πορτογαλία παρουσιάζουν κατά μέσο 
όρο 160 έως 200 αυτοκίνητα για τον ίδιο αριθμό κατοίκων 
και η Ισπανία κατέχει μία μεσαία θέση ανάμεσα σε αυτά 
τα δύο άκρα. Η κατοχή εμπορικών οχημάτων στην Κοινό-
ηιτα παρουσιάζει παρόμοιες διαφορές. 
Γεωγραφική κατανομή 
Η Γερμανία είναι με μεγάλη διαφορά ο μεγαλύτερος πα­
ραγωγός αυτοκινήτων στην Κοινότητα. Σε όρους απασχό­
λησης, η Γερμανία (χωρίς να περιλαμβάνονται τα νέα 
ομόσπονδα κρατίδια) αντιπροσώπευε το 1993 το 44% της 
συνολικής απασχόλησης σε αυτό τον τομέα στην Κοινότη­
τα, ενώ ακολουθούσαν η Γαλλία (19%), το Ηνωμένο 
Βασίλειο (13%), η Ιταλία (10%) και η Ισπανία (8%). 
51 
Χάρτης 13 Η απασχόληση στην αυτοκινητοβιομηχανία, 1990 
Αριθμός απασχολουμένων 
| Παραγωγή οχημάτων 
Ε&ΤΑ 
Κατασκευή άλλων οχημάτων 
^ χ Ποσοστό επί του πληθυσμού ηλικίας 65 ετ^ν 
και άνω, 1990 
• 90 
- 80 
- 70 
• 60 
- 50 
• 40 
'< 30 
16.4 \ 20 
2.1 ' ' 10 
;1 ν 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Οι περισσότερες μονάδες κατασκευής αυτοκίνητων είναι 
συγκεντρωμένες στη νότια και κεντρική Γερμανία, στα 
Midlands του ΗΒ και στις δύο πλευρές των συνόρων Βελ-
γίου-Κάτω Χωρών (χάρτης 13). Στη Γαλλία, οι σημαντικό­
τερες αυτοκινητοβιομηχανίες είναι κατά συντριπτική 
πλειοψηφία συγκεντρωμένες στο βόρειο τμήμα της χοίρας, 
και συχνά πολύ κοντά στο Παρίσι. Στην Ιταλία, οι περισ­
σότερες θέσεις απασχόλησης είναι συγκεντρωμένες στο 
Τορίνο, αν και υπάρχουν σημαντικές εγκαταστάσεις και 
στο νότια τμήμα της χώρας. Μακριά από αυτά τα κέντρα, 
υπάρχουν πολλές μεγάλες εγκαταστάσεις οι οποίες συχνά 
αποτελούν σημαντικό μέρος της βιομηχανικής βάσης πολ­
λών από τις ασθενέστερες περιφέρειες στο νότο της Κοι­
νότητας. 
Κατά τα τελευταία χρόνια, ορισμένοι κοινοτικοί κατα­
σκευαστές αύξησαν την ικανότητα παραγωγής τους συχνά 
με το να ανοίγουν νέες μονάδες παραγωγής ή συναρμολό­
γησης, προκειμένου να διατηρήσουν ή να αυξήσουν το 
μερίδιο τους σε μία συνεχώς διευρυνόμενη αγορά. Οι 
μονάδες αυτές δημιουργήθηκαν κυρίως στις λιγότερο ευ­
νοημένες περιφέρειες της Ισπανίας, της Ιταλίας και της 
Πορτογαλίας και στα νέα γερμανικά κρατίδια. Κατά τα 
τελευταία χρόνια, παρόμοια κίνητρα οδήγησαν ορισμέ­
νους ιάπωνες κατασκευαστές να ανοίγουν νέες μονάδες 
παραγωγής και συναρμολόγησης, ιδίως στο Ηνωμένο Βα­
σίλειο. Η ικανότητα παραγωγής αυτών των μονάδων ανα­
μένεται ότι θα αυξηθεί κατά 1,2 περίπου εκατ. οχήματα 
ετησίως μέχρι το 1999. Εξάλλου, το μερίδιο των εξαγωγών 
στην αγορά της Κοινότητας μειώθηκε από 9,2% το 1991 σε 
8,3% το 1993. 
Σε αυτές τις συνθήκες, το άνοιγμα των αγορών της ανατο­
λικής Ευρώπης αποτέλεσε ευκαιρία για ορισμένους κοινο­
τικούς κατασκευαστές να επεκτείνουν τη δραστηριότητα 
τους σας χώρες αυτές, στις οποίες πραγματοποιούν επεν­
δύσεις σε νέα μονάδα συναρμολόγησης, αναπτύσσουν δί­
κτυα διανομής και, στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων με 
εγχώριους παραγωγούς, συμβάλλουν στον εκσυγχρονισμό 
της υπάρχουσας μονάδας. 
Προοπτικές 
Υπάρχει μεγάλη τάση για αύξηση της ζήτησης αυτοκινήτων 
στην Ευρώπη. Όμως τα μέτρα για την π^οσαχσία του 
περιβάλλοντος, όπως ο φόρος για τις εκπομπές διοξειδίου 
του άνθρακος μπορεί να επιβραδύνουν ή και να ανατρέ­
ψουν αυτή την τάση. 
Η ζήτηση αιποκινήτων έχει εξαιρετικά μεγάλες κυκλικές 
διακυμάνσεις και το υψηλό πάγιο κόστος συνεπάγεται ότι 
τα περιθώρια κέρδους προσδιορίζονται σε πολύ μεγάλο 
βαθμό από τη ζήτηση. Για το λόγο αυτό, ο τομέας υπέστη τις πλήρεις συνέπειες της πρόσφατης ύφεσης· σύμφωνα, 
όμως, με όλες τις ενδείξεις, θα αποκομίσει τα πλήρη οφέλη 
της ανάκαμψης. Στο σημείο αιπό θα πρέπει να αναφέρου­
με ότι μπορούμε να αναμένουμε συνολικά μία αύξηση της 
αγοράς στην Κοινότητα στο μέλλον, με βάση τα σημερινά 
ποσοίπά ιδιοκτησίας και ιδιωτικιόν και εμπορικών οχημά 
των. 
Μετά από μία περίοδο σχετικής στασιμότητας κατά την 
πρώτη πενταετία του ογδόντα, η αυτοκινητοβιομηχανία της 
Κοινότητας γνώρισε κατά τη δεύτερη πενταετία μία περίο­
δο μεγάλης ανάπτυξης, παράλληλα με τη συνολική ανά­
καμψη της οικονομίας. Αν και από το 199Θ και μετά η 
επιβράδυνση του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης είχε σαν 
αποτέλεσμα να αρχίσει η μείωση των πωλήσεων σε όλο και 
περισσότερες αγορές της Κοινότητας, η πολύ μεγάλη και 
απότομη αύξηση των πωλήσεων στη Γερμανία μετά την 
επανένωση αντιστάθμισε αυτές τις απώλειες μέχρι τσ 1992. 
Εφόσον έληξε πλέον η ζήτηση που δημιουργήθηκε με την 
επανένωση της Γερμανίας, η κοινοτική αυτοκινητοβιομη­
χανία υφίσταται πλέον την πλήρη επίπτωση της στασιμότη­
τας της οικονομίας. Από την αρχή του 1993 σε όλη την 
Κοινότητα, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο, οι πωλήσεις 
νέων οχημάτων παρουσίασαν την μεγαλύτερη πτώση από 
οποιαδήποτε άλλη στιγμή κατά την τελευταία δεκαετία. Η 
παραγωγή μειώθηκε κατά 15,8% το 1993, αν και αναμένε­
ται ότι θα αρχίσει και πάλι να αυξάνεται από το 1994. 
Παρόμοια αναμένεται ότι θα είναι και η εξέλιξη της αγο­
ράς των βαρέων εμπορικών οχημάτων, κυρίως λόγω της 
αύξησης των μεταφορών, που αποτελούν ένα τομέα στο 
πλαίσιο του οποίου οι οδικές μεταφορές εξακολουθούν να 
παρέχουν εμπορικά πλεονεκτήματα. 
Η συνέχιση της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρο^σης 
έχει ευνοϊκή επίπτωση στον τομέα του αυτοκινήτου. Οι 
αγορές αυτοκινήτων εξακολουθούν να έχουν σε κάποιο 
βαθμό εθνικό προσανατολισμό, εφόσον εξακολουθούν να 
υπάρχουν σημαντικές διαφορές τιμών ανάμεσα στις διά­
φορες χώρες. Όσο η αγορά του αυτοκινήτου αποκτά πε­
ρισσότερο ευρωπαϊκό χαρακτήρα η αύξηση του ανταγωνι­
σμού θα συμβάλλει στην αύξηση της αποτελεσιιατικότητας 
και της ζήτησης. Από την πλευρά της προσφοράς, η τάση 
για συγχωνεύσεις, για απόκτηση του ελέγχου επιχειρή­
σεων ή για κοινές επιχειρήσεις εξακολουθεί να είναι με­
γάλη, με στόχο να αποκομισθούν οφέλη από τις οικονομίες 
κλίμακας. Αυτό συμβαδίζει με μία αυξανόμενη τάση για 
περιφερειακή κατανομή της εργασίας εφόσον μία επιχεί­
ρηση προσπαθεί να παράγει όλους τους ευρωπάίκούς κι­
νητήρες της (για παράδειγμα) σε ένα ή δύο μονάδες παρα­
γωγής. 
53 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Ο ανταγωνισμός αναγκάζει τους κατασκευαστές αυτοκι-
νήτων να διατηρήσουν το κόστος τους σε χαμηλά επίπεδα 
και να επανεξετάζουν τη στρατηγική της επιχείρησης τους 
με στόχο να παραμείνουν ανταγιυνιστικοί. Για να αντιμε­
τωπίσουν αυτή την πρόκληση, οι ευρωπαίοι κατασκευα­
στές εφαρμόζουν, σε μεγαλύτερο βαθμό από το 1992, τις 
αρχές μιας "παραγωγής με το χαμηλότερο δυνατό κόστος", 
ολοκληρωμένες μεθόδους ανάπτυξης και παραγωγής, που 
συνεπάγεται επίσης μία ανακατανομή αρμοδιοτήτων ανά­
μεσα σε κατασκευαστές και προμηθευτές. Αυτό το στάδιο 
ορθολογικής οργάνωσης και αναδιάρθ.ρωσης πρέπει να 
έχει ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του 1994 και θα μπορούσε 
να συνοδευτεί με μία σημαντική μείωση των θέσεων απα­
σχόλησης στο στάδιο της κατασκευής. Επειδή ορισμένες 
μονάδες και υπομονάδες παραγωγής είναι παλαιές, και 
κατά συνέπεια χαμηλής παραγιογικότητας, γεγονός που 
ίσως καταστήσει αναγκαίο το κλείσιμο τους, υπολογίζεται 
ότι οι απώλειες θέσεων απασχόλησης θα είναι μεγαλύτε­
ρες σε ορισμένες περιφέρειες κατασκευής αυτοκινήτιον 
της Γερμανίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας. 
Δεδομένης της αλληλεξάρτησης ανάμεσα στους κατα­
σκευαστές και τους ανεξάρημους προμηθευτές, η διαδικα­
σία αναδιάρθρωσης που ανέλαβαν οι κατασκευαστές θα 
μπορούσε να έχει σαν αποτέλεσμα σημαντικές απώλειες 
θέσεων απασχόλησης σε ειδικευμένους προμηθευτές. Ε­
πειδή αυτός ο επιμέρους τομέας παρουσιάζει μεγάλη ανο­
μοιογένεια και γεωγραφική διασπορά, οι απώλειες θέ­
σεων απασχόλησης είναι πιθανό να πλήξουν, σε μεγαλύτε­
ρο ή μικρότερο βαθμό, ένα μεγάλο αριθμό περιφερεκόν 
της Κοινότητας. 
Αεροναυτική οργάνωση και την ενοποίηση με στόχο την επίτευξη οικο-
νομιιύν κλίμακας, προκειμένου να μπορέσει η εν λόγω 
βιομηχανία να ανταγωνιστεί τις αμερικανικές επιχειρή­
σεις. Είναι λίγες οι ευριοπάίκές εταιρείες που είναι σε θέση 
να εξασφαλίσουν το σχεδιασμό και την παραγωγή πολιτι-
κιόν και πολεμικών αεροσκαφών και κατευθυνόμενιυν ο­
πλικών συστημάτων. Υπάρχει στην Ευριόπη ένας μόνο 
σημαντικός παραγωγός αεροκινητήρων (η Rolls Royce στο 
Ηνωμένο Βασίλειο), αν και υπάρχουν και άλλοι σημαντι­
κοί ευρωπαίοι παραγωγοί που συμμετέχουν σε συμφωνίες 
συνεργασίας με σημαντικούς διεθνείς κατασκευαστές. 
Ο ρόλος των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (MME) 
είναι συνεπώς, λιγότερο σημαντικός σε σχέση με τις άλλες 
βιομηχανίες. Ακόμα και στον τομέα η]ς προμήθειας εξο­
πλισμού στους βασικούς κατασκευαστές πολεμικών αερο­
σκαφών ή κατευθυνόμενων οπλικών συστημάτων, η αγορά 
αποτελείται από ορισμένες πολύ μεγάλες εταιρείες αν και 
υπάρχουν εξαιρέσεις ιπους τομείς όπως η προμήθεια επί­
πλωσης του θαλάμου αεροσκαφών, ιττην οποία την κυρίαρ­
χη θέση έχουν οι MME. 
Σε όρους απασχόλησης, ο κλάδος της αεροναυτικής πα­
ρουσίαζε συνεχή ανάπτυξη μέχρι την προηγούμενη δεκαε­
τία περίπου. Εντούτοις, από το 1981 έως το 1991, η απα-
(τχόληση παρέμεινε ουσιαστικά στάσιμη στην Κοινότητα 
συνολικά. Από το 1991, η απασχόληση παρουσίασε σοβα-
ρότατη μείωση, λόγω μιας έντονης μείωσης κυκλικού χα-
ρακπίρα της ζήτησης πολιτικών αεροσκαφών και της μείω­
σης n]ç παραγωγής για στρατιωτικούς λόγους που οφείλε­
ται στη μείωση δαπανών για την άμυνα (βλέπε παρακάπο). 
Από το 1991 έως το 1993, η απασχόληση μεκόθηκε κατά 
12% και οι απασχολούμενοι σε αυτόν τον τομέα ανέρχο­
νται σε 372 χιλιάδες (παράρτημα, πίνακας Α8). 
Διάρθρωση της βιομηχανίας Γεωγραφική κατανομή 
Ο κλάδος της αεροναυτικής μπορεί να χωριστεί στο στρα­
τιωτικό και μη στρατιωτικό τομέα με ορισμένες δραστηριό­
τητες "διττής χρήσεως" (βλέπε παρακάτω). Το 1989 ο 
στρατιωτικός τομέας αντιπροσώπευε το μεγαλύτερο μέρος 
(55%) του συνολικού κύκλου εργασιών της αεροναυτικής, 
αν και το ποσοστό αυτό αντιπροσωπεύει μείωση σε σχέση 
με το 70% περίπου στο οποίο ανερχόταν μία δεκαετία 
νωρίτερα. Κάθε τομέας καλύπτει ορισμένα προϊόντα : σκε­
λετοί ατράκτου αεροσκαφών, κινητήρες, εξοπλισμός (ηλε­
κτρονικά συστήματα αεροναυτηλίας, συστήματα προ­
σγειώσεως αεροσκαφών κ.λπ.), κατευθυνόμενα οπλικά 
συστήματα και διαστημόπλοια. 
Η παραγωγή παρουσιάζει υψηλό βαθμό συγκέντρωσης σε 
σχετικά ελάχιστες μεγάλες επιχειρήσεις και η τάση αυτή 
ενισχύθηκε με την πάροδο του χρόνου με την ορθολογική Περισσότερο από το 90% της απασχόλησης στη βιομηχανία 
αεροναυτικής το 1993 ήταν συγκεντρωμένο στα τέσσερα 
μεγαλύτερα κράτη μέλη. Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε το μεγα­
λύτερο μερίδιο στην απασχόληση, με ποσοστό 37% επί του 
συνόλου. Οι βασικότεροι πόλοι συγκέντρωσης της απασχό­
λησης στον τομέα της αεροναυτικής4 βρίσκονται στην Αγγλία 
(32% της κοινοτικής απασχόλησης), στην περιοχή του Παρι­
σιού (12%), στο Αμβούργο και σας Κάτω Χώρες (10%) και 
στη νοτιοδυτική Γαλλία και τη Βαυαρία (8%) (χάρτης 14). 
Στην Ιταλία η παραγωγή πραγματοποιείται κυρίως στο κε­
ντρικό και το βόρειο τμήμα της χώρας. Ο εν λόγω κλάδος δεν 
εκπροσωπείται οχ^οιασακά καθόλου στις ασθενέστερες περι­
φέρειες της Κοινότητας με εξαίρεση την Ισκανία, στην οποία 
υπάρχει μία μικρή αλλά σημαντική βιομηχανία αεροναυτικής 
που απασχολεί 17000 εργαζομένους (ανάλογα με την πηγή 
των στοιχείων 5), που είναι συγκεντρωμένοι στην περκρέ-
54 
Χάρτης 14 Απασχόληση στον κλάδο του αεροδιαστήματος, 1992 
? 
,, ψ 
ΤΟ 
ΪΓ' " τ*/ 
'Vu .s-/ n « 
<r~ e 
^ 
.·. -
•5· 
^ e 
* ·· · · Ποσοστό επι της απασχόλησης στην 
βιομηχανία αεροδιαοτήματος, 1992 
47.5 
Συνολική απασχόληση 
Κινητήρες, εξοπλισμός, δοκιμές 
Αεροσκάφη, πύραυλοι, διαστημικά οχήματα 
Συνδυασμένες δραστηριότητες 
Αγνωστο 
23000 
100 
:ν, 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
ρεια π]ς Μαόρίτης και στην Ανδαλουσία. Υπάρχουν επί-
ιτηςσημα\τ:ικέςεγκαταιτιάσειςστη Νι'ιποληκαι στ)) Βόρεια 
Ιρλανδία. 
Με τη διεύρυνση της Κοινότητας το 1995, θα προστεθεί μία 
ακόμα σημαντική εταιρεία αεροναυτικής, η SAAB της 
Σουηδίας. 
Προοπτικές 
Από μία πρόσφατη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 
συνάγεται ότι για το μέλλον "μπορούμε να προβλέψουμε 
βάσιμα ότι η απασχόληση στον κλάδο της αεροναυτικής 
στην Κοινότητα δεν θα παρουσιάσει σημαντική αύξηση" ". 
Η μείωση των αμυντικών δαπανών στην Κοινότητα θα απο­
τελέσει τροχοπέδη για τη μελλοντική επέκταση των προϊό­
ντων αεροναυτικής για στρατιωτική χρήση στις εγχώριες 
αγορές, ενώ η συρρίκνωση του μεγέθους της μοίρας αερο­
σκαφών θα περιορίσει επίσης τη σημαντική αγορά της παρο­
χής υπηρεσιών μετά τις πωλήσεις. Η παραγωγή θα εξακολου­
θήσει, ωστόσο, να στηρίζεται εν μέρει στις πωλήσεις σε τρίτες 
χώρες. Οι κοινοτικοί κατασκευαστές πολεμικών αεροσκα­
φών πραγματοποιούν αναλογικά μεγαλύτερες εξαγωγές από 
τις αμερικανικές επιχειρήσεις. Στο μέλλον, ο ανταγωνισμός 
θα γίνει μεγαλύτερος, εφόσον οι αμερικανικές επιχειρήσεις 
προσπαθούν να αντισταθμίσου\' την μείωση της εγχώριας 
ζήτησης. Η πολεμική βιομηχανία στην πρώην Σοβιετική Έ­
νωση είναι πιθανό να αποτελέσει ένα ανταγωνιστή της Κοι­
νότητας στις αγορές των τρίτων χωρών λόγω χαμηλού κό­
στους. Ταυτόχρονα, εξακολουθούν να πραγματοποιούνται 
στην Κοινότητα σημαντικές κοινές επιχειρήσεις, όπως το 
πρόγραμμα Tornado (στο οποίο συμμετέχουν η ΒΑΕ, Alenia 
και Dasa) και το έργο Eurofighter (ευρωπαϊκού μαχητικού 
αεροσκάφους) (στο οποίο συμμετέχουν οι ίδιες επιχειρήσεις 
συν την CASA της Ισπανίας). Η παραγωγή πυραύλων εξα­
σφαλίζεται από μία κοινοπραξία της Aerospatiale, ΒΑΕ και 
Dasa. 
Το πρόγραμμα Eurofighter 2000 έχει, ωστόσο, παρουσιά­
σει καθυστέρηση (η δοκιμαστική πτήση που είχε αρχικά 
προγραιμχατιστείγιατο 1991 έχει μετατεθεί για την άνοιξη 
του 1994) ενώ οι παραγγελίες μειώθηκαν από 765 σε 600. 
Τα εθνικά μερίδια τσυ φόρτου εργασίας είναι κατά κανόνα 
αναλογικά με τις παραγγελίες, αν και εξακολουθεί να 
υπάρχει κάποια αβεβαιότητα όσον αφορά το σχετικό μέ­
γεθος των τελικών παραγγελιών. Η Ισπανία και η Γερμα­
νία έχουν αναβάλει τις πρώτες παραδόσεις τους μέχρι το 
2002, με αποτέλεσμα η συναρμολόγηση των πρώτων μονά­
δων κατά τα τέλη της δεκαετίας του ενενήντα να αφορά 
μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία. 
Η ζήτηση στον πολιτικό τομέα έχει έντονα κυκλικό χαρα­
κτήρα. Προς το παρόν, η οικονομική θέση πολλών σημα-χτικιόν αεροπορικιόν εταιρεκόν είναι επισφαλής και οι 
παραγγελίες για ευρωπαϊκά αεροσκάφη δεν αναμένεται 
ότι θα επαναληφθούν πριν από το 1995 ή το 1996, όταν θα 
αρχίσουν να αυξάνονται τα έσοδα από τις πουλήσεις στους 
βασικούς αερομεταφορείς στο πλαίσιο της αναμενόμενης 
οικονομικής ανάκαμψης. Ta κέρδη της βιομηχανίας θα 
εξ<ιρτηθούν σε μεγάλο βαθμό από τη συμμετοχή της Airbus 
industrie. Οι αρχικές προθέσεις της Airbus ήταν να επε­
κτείνει την παραγωγή της σε 225 μονάδες περίπου ετησίως 
μέχρι το έτος 1995, μετά το άνοιγμα της δεύτερης μονάδας 
συναρμολόγησης στο Αμβούργο. Όμως, σύμφωνα με τις 
τελευταίες προβλέψεις, τα επίπεδα της παραγωγής θα 
περιοριστούν μόνο στις 170 μονάδες ετησίως το 1995, ενώ 
η τελική παραγωγή για το 1994 μπορεί να περιορισθεί μόνο 
στις 120 μονάδες. 
Εντούτοις, μακροπρόθεσμα η ζήτηση για τις πολιτικές αε­
ρομεταφορές είναι πιθανό να αυξηθεί. Η βελτίωση των 
συστημάτων εναέριας κυκλοφορίας θα αυξήσει τη χωρητι­
κότητα των αεροδιαδρόμων που παρουσιάζουν τη μεγαλύ­
τερη κίνηση. Τα διαρθρωτικά ταμεία ενισχύουν τις επεν­
δύσεις σε αερολιμένες, ιδίως στις πιο δύσβατες περιοχές 
της Κοινότητας. Επίσης , οι αυστηρότεροι κανονισμοί για 
την ηχορύπανση και τις άλλες περιβαλλοντικές επιπτώσεις 
μπορεί να έχουν σαν αποτέλεσμα να αποσυρθούν νωρίς 
από την κυκλοφορία πολλοί παλαιοί τύποι αεροσκαφών. 
Η υφιστάμενη αύξηση της ζήτησης για αεροσκάφη πολιτι­
κής αεροπορίας είναι συνεπώς μεγάλη και, δεδομένων 
ορισμένων προβλέψεων για μακροπρόθεσμη αύξηση της 
ετήσιας εναέριας κυκλοφορίας της τάξης του 5 έως 10%, 
θα έχει σαν αποτέλεσμα να ανακτήσει η αγορά προϊόντων 
για μη στρατιωτική χρήση το προβάδισμα από τον στρατιω­
τικό τομέα. Δεδομένης της ανάγκης να μειωθεί το κόστος 
παραγωγής κατά μονάδα, προκειμένου να βελτιωθεί η 
ανταγωνιστικότητα και να καλυφθεί η διαφορά με τους 
αμερικανούς παραγωγούς, η αύξηση της παραγωγής θα 
επιτευχθεί μέσω της υψηλότερης παραγωγικότητας ή την 
αναζήτηση πόρων σε χώρες με χαμηλότερο κόστος παρα­
γωγής. Για το λόγο αυτό είναι απίθανο να είναι θετικές οι 
επιπτώσεις της αύξησης της παραγωγής στην απασχόληση. 
Βιομηχανίες 
κλωστοϋφαντουργίας 
και ειδών ενδύσεως 
Διάρθρωση της βιομηχανίας 
Ο κλάδος της κλωστοϋφαντουργίας παρουσιάζει μία σχε­
τική ανομοιογένεια, Η παραγωγή διαφοροποιείται ανάλο­
γα με την τελική χρήση των προϊόντων και κατανέμεται ως 
56 
Χάρτης 15 Απασχόληση στις κλωστοϋφαντουργίες και 
στις βιομηχανίες ενδύσεως, 1991 
•1 βούλα = 2000 άτομα 
DK, UK - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 1 
Ι - τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία αφορούν το 1989 
». Ι ρ 
Χάρτης 16 Απασχόληση στις κλωστοϋφαντουργίες και 
τις βιομηχανίες ενδύσεως, 1991 
Ποσοστό συνολικής 
απασχόλησης 
0-0.9 
0,9 - 2,2 
2.2 · 3.5 
3.5 - 4.8 
>4.8 
•Δεν υπάρχουν 
rnruvrin στοιχεία 
Ι - τα τελευταία διαθέσιμα 
στοιχεία είναι για το 1989 
DK.UK-
μόνο επίπεδο 1 
EUR12 = 2,2 
s = 2.5 ». 1 ρ Ποσοστό επί της συνολικής απασχόλησης στις 
κλωστοϋφαντουργίες και τις βιομηχανίες 
ενδύσεως, 1991 
C 7 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
εξής : είδη ενδύσεως και πλεκτά (45% της χρήσης ινοόνστην 
Κοινότητα), οικιακή επίπλιυση ( 17%), χαλιά ( 13%), τεχνι­
κά υφάσματα (25%) έχοντας ως μεγαλύτερους χρήστες τη 
βιομηχανία αυτοκίνητων. Τα τεχνικά υφάσματα (φίλτρα, 
λωρίδες κ.λπ) αντιπροσωπεύουν τον επί με'ρους τομε'α με 
την μεγαλύτερη ανάπτυξη κατά τα τελευταία χρόνια και 
στον οποίο η ζήτηση εξακολουθεί να αυξάνεται με ταχύ 
ρυθμό '. 
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, υπήρχαν το 1990 στην Κοινό­
τητα 77 χιλιάδες περίπου κλωστοϋφαντσυργικε'ς επιχειρή­
σεις διαφόρων μεγεθών : από γιγαντιαίες πολυεθνικές 
εταιρείες, όπως η Coats Viyella (ΗΒ) που απασχολούσε 
περίπου 60.000 εργαζομένους, μέχρι χιλιάδες μικρές και 
μεσαίες επιχειρήσεις και μικρο-επιχειρήσεις που απασχο­
λούν ελάχιστα μόνο άτομα. Οι περισσότερες από τις μικρές 
κλωστοϋφαντουργικές επιχειρήσεις στην Κοινότητα πραγ­
ματοποιούν πωλήσεις μόνο στην εγχώρια αγορά ή το πολύ 
σε αγορές ενός ή δύο άλλων κρατών μελών, ενώ οι μεγάλες 
επιχειρήσεις πραγματοποιούν πωλήσεις σε όλη την Κοινό­
τητα και εξαγωγές σε τρίτες χώρες. Οι 5 μεγαλύτερες 
ευρωπαϊκές βιομηχανίες είναι γαλλικές (2), ιταλικές (1) 
και βρεταννικές (2), οι οποίες οττγκαταλέγονται στις 10 
μεγαλύτερες κλωστοϋφαντουργικές επιχειρήσεις του κό­
σμου. Σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό σε σχάτη με τα περισσότερα 
προϊόντα, τη ζήτηση για τα ενδύματα, καθορίζεται από τις 
προτιμήσεις και τη μόδα, η οποία παρουσιάζει όλο και 
μεγαλύτερη ζήτηση. Ο κύκλος ζωής ενός συγκεκριμένου 
ενδύματος μπορεί να είναι πάρα πολύ σύντομος, σε μερικές 
περιπτώσεις μόνο μερικών εβδομάδων. Οι κατασκευαστές 
έχουν σημαντικά ευρύ πεδίο ειδίκευσης σε διάφορα ειδικά 
τμήματα της αγοράς, αυτό όμως απαιτεί συχνά στενή σχέση 
ανάμεσα στην παραγωγή και τη διανομή, ώστε να έχουν τη 
δυνατότητα τα συστήματα παραγωγής να προσαρμόζονται 
γρήγορα στις αλλαγές των προτιμήσεων των καταναλωτών. 
Αυτό εξηγεί την ανάπτυξη μεγάλων επιχειρήσεων που 
καλύπτουν την παραγωγή και τη διανομή. 
Σε όρους απασχόλησης, οι βιομηχανίες κλωστοϋφαντουρ­
γίας και ειδών ενδύσεως αντιμετωπίζουν μακροπρόθεσμη 
συρρίκνωση στην Κοινότητα. Από το 1981 έως το 1991, η 
απασχόληση μειώθηκε κατά Ά σχεδόν από 2.560.000 σε 
1.940.000 θέσεις απασχόλησης. Δηλαδή οι απώλειες ήταν 
μεγαλύτερες από 600.000 θέσεις. Οι εκτιμήσεις από το 1991 
δείχνουν ότι η μείωση επιταχύνθηκε κατά την περίοδο 
ύφεσης, με αποτέλεσμα να υπάρξουν επιπλέον απώλειες 
250.000 θέσεων απασχόλησης κατά την περίοδο 1991 -1993, 
που αντιπροσωπεύουν μείωση κατά 13% (παράρτημα, πί­
νακας Α.9). 
Οι βιομηχανίες ειδών ενδύσεως και κλωστοϋφαντουργίας 
συνδέονται στενά, εφόσον η βιομηχανία ενδύσεως αγορά­
ζει το 50%, το 70% και το 40% αντίστοιχα της παραγωγής 
των βιομηχανιών βαμβακιού, μαλλιού και μεταξιού. Οι δύο 
βιομηχανίες έχουν κοινά χαρακτηριστικά και υπόκεινται 
στις ίδιες τάσεις. Αντιμετώπισαν και οι δύο περιόδους 
ανάπτυξης στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα και στη 
συνέχεια μία περίοδο παρατεταμένης στασιμότητας καθώς 
και μεγάλες και αυξανόμενες απώλειες αγορών από εισα­
γωγές εκτός Κοινότητας. 
Οι περισσότερες επιχειρήσεις της βιομηχανίας ενδύσεως 
είναι μικρές και αυτές που έχουν προσωπικό λιγότερο από 
20 άτομα υπολογίζεται ότι αντιπροσώπευαν το 1990το22% 
της συνολικής παραγωγής. 
Πρέπει να γίνει διαχωρισμός ανάμεσα στους δύο τομείς 
της αγοράς, δηλαδή στη μαζική παραγωγή ενδυμάτων χα­
μηλού κόστους και στα προϊόντα υψηλής ποιότητας. Η 
ζήτηση για τα είδη ενδύσεως μαζικής παραγωγής εξαρτά­
ται σε μεγάλο βαθμό από τις τιμές, ενώ η ζήτηοη για 
ενδύματα υψηλής ποιότητας καθορίζεται περισσότερο από 
άλλους παράγοντες εκτός από τις τιμές, αν και τα στοιχεία 
των τελευταίων ετών δείχνουν ou οι τιμές εξακολουθούν 
να αποτελούν συνολικά καθοριστικό παράγοντα Γεωγραφική κατανομή 
Η απασχόληση στις βιομηχανίες κλωστοϋφαντουργίας και 
ειδών ενδύσεως είναι μεγαλύτερη στα τέσσερα μεγαλύτε­
ρα κράτη μέλη, λόγω του μεγέθους των οικονομιών τους, 
τα οποία αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 70% της 
κοινοτικής παραγωγής (χάρτες 15 και 16). Η απασχόληση 
στον εν λόγω τομέα είναι υψηλότερη στην Ιταλία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο, που από κοινού αντιπροσωπεύουν το 
40% του συνόλου της κοινοτικής απασχόλησης. Ο τομέας 
αυτός είναι επίσης πολύ σημαντικός για την Ισπανία, την 
Ελλάδα και την Πορτογαλία που αντιπροσωπεύουν το 20% 
της συνολικής απασχόλησης στον τομέα. Υπάρχουν σημα­
ντικές διαφορές στην ποιότητα της απασχόλησης, ιδίως σε 
ό,τι αφορά τον τομέα της ενδύσεως. Η Κοινότητα κατέχει 
το προβάδισμα διεθνώς στην παραγωγή ενδυμάτων υψη­
λής μόδας· το Παρίσι και το Μιλάνο είναι τα κέντρα της 
διεθνούς μόδας. Στα νότια κράτη μέλη, όπως η Ελλάδα και 
η Πο>ρτογαλία, η βιομηχανία της ενδύσεως, αν και είναι 
πολύ σημαντική από άποψη απασχόλησης, παράγει κυρίως 
ενδύματα χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Στο εσωτερικό 
των κρατών μελών, η παραγωγή παρουσιάζει τάσεις συ­
γκέντρωσης σε ορισμένες περιοχές οι βιομηχανίες κλω-
στοίχραντχη>ργίας και ειδών ενδύσεως είγαι κατά κανόνα 
εγκατεστημένες σας ίδιες περιοχές η μεγάλη αλληλεξάρ­
τηση των δύο κλάδων έχει σαν αποτέλεσμα να υπάρχουν 
διαρθρωτικές αλλαγές που επηρεάζουν και τις δύο βιομη-
58 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
χανίες και με τον τρόπο αυτό έχουν σιυρευτική επίπτωση 
στην περιφερειακή δραστηριότητα. 
Πολλές από τις ασθενέστερες περιοχές της Κοινότητας 
εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από αυτούς τους κλά­
δους. Οι δέκα περιφέρειες με τη μεγαλύτερη εξάρτηση από 
τους κλάδους της κλωστοϋφαντουργίας και της βιομηχα­
νίας ενδύσεως (που αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 
1/20 των θέσεων απασχόλησης στην περιφερειακή οικονο­
μία) βρίσκονται στην Ελλάδα (4 περιφέρειες), στην κεντρι­
κή και ανατολική Ισπανία (3 περιφέρειες) και στην Πορ­
τογαλία (3 περιφέρειες). Ταυτόχρονα, οι βιομηχανίες κλω­
στοϋφαντουργίας και ειδών ενδύσεως είναι πολύ σημαντι­
κές και σε ορισμένες από τις ισχυρότερες περιφέρειες της 
Κοινότητας : στη Φλάνδρα (Β), την κεντρική Ιταλία, τη 
νότια και κεντρική Γερμανία, τη βορειοανατολική Γαλλία, 
εφόσον σε όλες αυτές τις περιοχές αντιπροσωπεύουν' του­
λάχιστον μία στις 30 θέσεις απασχόλησης. 'Αλλες σημαντι­
κές εστίες απασχόλησης σε αυτούς τους κλάδους (με 50.000 
και περισσότερους απασχολούμενους) βρίσκονται στις πε­
ριφέρειες των πρωτευουσών , όπως στο νοτιοανατολικό 
τμήμα του Ηνωμένου Βασιλείου και στην περιφέρεια Ile 
de France και του Ροδανού-'Αλπεων στη Γαλλία. 
Προοπτικές ντας με τον τρόπο αυτό πλεονεκτική θέση στους ευρω­
παίους παραγωγούς στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής 
αγοράς 
η μεγαλύτερη έμφαση στα ενδύματα ποιότητας απαιτεί 
κατά κανόνα στενή επικοινωνία ανάμεσα στα δίκτυα 
διανομής και παραγωγής 
η μεγαλύτερη έμφαση στην παραγωγή μικρότερης κλί­
μακας αντιμάχεται τη μαζική παραγωγή υψηλής εντά­
σεως εργασίας σε πολλές τρίτες χώρες 
η αναζήτηση πηγών προμηθειών σε μακρινές αγορές 
περιέχει υψηλότερο κίνδυνοΚ. 
Όσον αφορά τις αρνητικές πτυχές, οι δυνατότητες αναζή­
τησης ειδικών πηγών προμηθειών που ανέπτυξαν οι μεγά­
λοι διανομε ίς τους δίνουν την ικανότητα να αναζητούν τους 
φθηνότερους παραγωγούς σε πολύ ευρεία γεο)γραφική 
κλίμακα. Για πολλά προϊόντα ενδύσεως, και ιδίως για 
μεγάλες παραγγελίες με μεγάλα χρονικά περιθώρια παρά­
δοσης οι διανομείς ευνοούν τους φθινότερους, ακόμα και 
τους πολύ μακρινούς και προμηθευτές. 
Οι προοπτικές των περιφερειών της Κοινότητας που εξαρ­
τώνται από τις βιομηχανίες κλωστοϋφαντουργίας και ει­
δών ενδύσεως είναι διαφορετικές για τα επόμενα χρόνια 
της τρέχουσας δεκαετίας, ανάλογα με το τμήμα της βιομη­
χανίας στο οποίο παρουσιάζουν ειδίκευση και με την ικα­
νότητα τους για προσαρμογή και καινοτομίες. 
Όσον αφορά τα προϊόντα κλωστοϋφαντουργίας με προ­
διαγραφές υψηλού σχεδιασμού και σύνθετη παραγωγή 
(τεχνικά υφάσματα και υφάσματα υψηλής μόδας), τα κρά­
τη μέλη μπορούν να διατηρήσουν την ανταγωνιστική τους 
θέση. Για άλλα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, όπως τα 
τυποποιημένα βαμβακερά υφάσματα, τυποποιημένα χημι­
κά νήματα και άλλα, είναι πιθανό να συνεχισθεί η μετατό­
πιση της παραγωγής προς χώρες με χαμηλό κόστος παρα­
γωγής. 
Σε γενικές γραμμές, οι εξελίξεις και οι προοπτικές διαμορ­
φώνονται από τον τομέα του λιανικού εμπορίου ο οποίος 
υπόκειται σε όλο και μεγαλύτερη τάση οτυγκέντρωσης· 
Αυτό έχει τις εξής θετικές πτυχές : 
- η περισσότερο επαγγελματική οργάνωση της διανο­
μής συνέβαλε στο να καταδειχθεί η σημασία του αντα­
γωνισμού με βάση την ανταπόκριση στις ανάγκες της 
χρονικής συγκυρίας και όχι τόσο το κόστος, παρέχο-Από άποψη πολιτικής οι βιομηχανίες ειδών ενδύσεως και 
κλωστοϋφαντουργίας θα πληγούν από τις ρυθμίσεις για την 
εξάλειψη των ποσοστώσεων στο πλαίσιο της Συμφωνίας 
Πολυινών (ΣΠΙ) κατά την επόμενη δεκαετία. Οι σημαντι­
κότερες προϋποθέσεις που καθόρισε η Κοινότητα ως μέ­
ρος αυτής της διαδικασίας εξάλειψης θα περιλαμβάνουν 
το άνοιγμα των αγορών στις ανοαττυσσόμενες χώρες, μέτρα 
για τον έλεγχο των πλεονασματικών προϊόντων που εισά­
γονται με τη μέθοδο ντάμπινγκ στις κοινοτικές αγορές, την 
άρση ορισμένων κρατικών επιδοτήσεων (ιδίως των επιδο­
τήσεων των εξαγωγών) στις βιομηχανίες ενδύσεως στις 
περισσότερο ανεπτυγμένες χώρες εξαγωγής με χαμηλό 
κόστος και μέτρα για την καταπολέμηση των απομιμήσεων 
κοινοτικών εμπορικών σημάτων. 
Η βιομηχανία ενδύσεως αποτελεί έναν από τους σημανα-
κότερους εργοδότες στην Κοινότητα. Αν και κυριαρχείται 
από μεγάλες επιχειρήσεις, οι περισσότερες βιομηχανίες 
είναι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, πολλές από τις ο­
ποίες έχουν λιγότερους από 20 απασχολούμενους, στους 
οποίους προστίθενται εργαζόμενοι εκτός της επιχείρησης 
οι οποίοι δεν περιλαμβάνονται πάντοτε στα επίσημα στα­
τιστικά στοιχεία της απασχόλησης. Αυτό σημαίνει ou η 
τρέχουσα αναδιάρθρωση της βιομηχανίας ενδύσεως είναι 
πιθανό να έχει σημαντικά μεγαλύτεοη από την επισήμως 
υπολογιζόμενη επίπτωση στην περιφερειακή απασχόληση. 
59 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Πολεμική βιομηχανία και στρατιωτικές 
δυνάμεις 
Οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις στην πρώην Σοβιετική Ένω­
ση και σε όλες τις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής 
Ευρώπης, οι συμφωνίες για τον έλεγχο των εξοπλισμών και 
η ριζική επανεξέταση των αμυντικών πολιτικών έχουν σαν 
αποτέλεσμα τις περικοπές των δαπανών για την άμυνα στα 
κράτη μέλη της Κοινότητας. 
Ο αφοπλισμός θεωρείται ou αποτελεί μοναδική ευκαιρία 
για τη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και για τη 
μεταφορά πολύτιμων πόρων σε στόχους με "μεγαλύτερη 
αξία". Στην πράξη, όμως το μέγεθος του οικονομικού οφέ­
λους που συνεπάγεται η επικράτηση της ειρήνης περιορί­
ζεται βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα από το σημαντι­
κό κόστος της μετατροπής της πολεμικής βιομηχανίας και 
από το χρόνο που απαιτείται για να βρεθούν εναλλακτικές 
χρήσεις για τους υλικούς πόρους και εναλλακτική απασχό­
ληση για το ανθρώπινο δυναμικό που δεν απορροφάται 
πλέον από τις δραστηριότητες της πολεμικής βιομηχανίας. 
Από το 1987 οι ετήσιες αμυντικές δαπάνες της Κοινότητας 
σταθεροποιήθηκαν σε πραγματικούς όρους. Το 1991, οι 
δαπάνες ανέρχονταν σε 148 δισεκατ. ECU, ποσό που αντι­
στοιχεί στο 2,3% του ΑΕΠ και στο 4,7% των συνολικών 
δαπανών των κεντρικών κυβερνήσεων. Η Γαλλία, η Γερ­
μανία και το Ηνωμένο Βασίλειο αντιπροσωπεύουν το 70% 
περίπου των συνολικών δαπανών της Κοινότητας. Το 1992 
υπήρχε γενική προσδοκία για πραγματικές περικοπές των 
αμυντικών δαπανών μέχρι ποσοστό 10% έως το 1995 και 
μέχρι 25% έως το έτος 2000. Αυτό θα είχε σαν αποτέλεσμα 
να μειωθεί μέχρι μία εκατοστιαία μονάδα το μερίδιο των 
στρατιωτικών δαπανών σε σχέση με το ΑΕΠ της Κοινότη­
τας μέχρι το έτος 2000. Οι περικοπές δαπανών τέτοιας 
κλίμακας θα έπλητταν αναπόφευκτα όλα τα είδη αμυντι­
κών οατοανών, αν και σε διαφορετικούς βαθμούς. 
Το στρατιωτικό προσωπικό αντιπροσωπεύει σχεδόν το 
50% των δαπανών. Το ένα πέμπτο περίπου των προϋπολο­
γισμών των κρατών μελών της ΕΕ για την άμυνα προορί­
ζονται για στοατιωτικσύς εξοπλισμούς που αποτελούν το 
υπόβαθρο του στρατιωτικού και βιομηχανικού συμπλέγμα­
τος. Το 5% περίπου διατίθεται σε υποδομές (κατασκευή 
στρατιωτικής βάσης κλπ.), ενώ το υπόλοιπο 25% διατίθε­
ται για οργανικά έξοδα λειτουργίας. 
Οι ένοπλες δυνάμεις συν το βοηθητικό προσωπικό υπερ­
βαίνουν τα 23 εκατ. άτομα οτα οποία περιλαμβάνονται 
επαγγελματίες, κληρωτοί και πολιτικό προσωπικό. Εάν σε 
αυτούς προστεθούν και οι 700.000 εργαζόμενοι στις πολε­
μικές βιομηχανίες, τότε η απασχόληση περισσότερων από 
3 εκατ. ατόμων, ή του 2,4% του εργατικού δυναμικού της Κοινότητας, εξαρτάται άμεσα από τις δαπάνες για το <πρα-
τιωτικό τομέα. 
Η αναμενόμενη μέχρι το έτος 2000 μείωση των αμυντικών 
δαπανών σε σχέση με το ΑΕΠ, θα συνοδευτεί κατά πάσα 
πιθανότητα με μειοχτεις παρόμοιας κλίμακας και της απα­
σχόλησης σε συναφείς δραστηριότητες. Είναι δυνατό να 
τεθούν σε κίνδυνο περισσότερες από ένα εκατ. θέσεις 
απασχόλησης στην πολεμική βιομηχανία και στις ένοπλες 
δυνάμεις. Η ενδεχόμενη επίπτωση σε ορισμένες περιφέ­
ρειες είναι σημαντική. 
Το ήμισυ της κοινοτικής απασχόλησης στην πολεμική βιο­
μηχανία είναι συγκεντρωμένο σε 19 περιφέρειες (σε επί­
πεδο NUTS 2). Το ποσοστό της απασχόλησης στον αμυντι­
κό τομέα στις περιφέρειες αιττές υπερβαίνει το 1 %, που 
είναι διπλάσιο από τον κοινοτικό μέσο όρο (παράρτημα 
πίνακας Α. 10). Επιπλέον ένα τρίτο των θέσεων απασχόλη­
σης σε αυτό τον τομέα είναι συγκεντρωμένες σε άλλες 
περιφέρειες που παρουσιάζουν μεγαλύτερη από το μέσο 
όρο συγκέντρωση αμυντικών δραστηριοτήτων. 
Οι περικοπές των αμυντικών δαπανών καθιστούν σαφώς 
τις περιφέρειες και τους τόπους στους οποίους είναι συγκε­
ντρωμένες οι πολεμικές βιομηχανίες ευάλωτες σε απώ­
λειες θέσεων απασχόλησης. Ωστόσο, δεν σημαίνει ανα­
γκαστικά ότι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι περιοχές 
αυτές θα είναι ανάλογες με τον αριθμό των απασχολούμε­
νων σε αυτές τις βιομηχανίες. Οι αποφάσεις που λαμβά­
νουν τα υπουργεία Αμύνης σε ποια τμήματα του στρατιω­
τικού εξοπλισμού θα πραγματοποιηθούν περικοπές, έχουν 
σαφείς περιφερειακές επιπτώσεις. 
Μία πρόσφατη μελέτη της Επιτροπής" εντόπισε τις περιφέ­
ρειες σε επίπεδο NUTS 3 με γνωστή συγκέντρωση δραστη­
ριοτήτων στην πολεμική βιομηχανία στο πλαίσιο των 19 
περιφερειών που εξαρτώνται από τον τομέα αυτό καθώς 
και περισσότερες από 100 άλλες μικρές και μεγάλες πόλεις 
στις οποίες υπάρχουν μονάδες παραγωγής στρατιωτικού 
εξοπλισμού. 
Η μελέτη αποκάλυψε ότι είναι δύσκολο να προβλεφθεί 
ποιες μονάδες θα κλείσουν βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθε­
σμα, εφόσον, λόγω των προκαλούμενων αντιθέσεων, οι 
αποφάσεις ανακοινώνονταν συχνά την τελευταία στιγμή. 
Διάφοροι ερωτηθέντες ανέφεραν ότι οι περιφερειακές 
επιπτώσεις των περικοπών στις αμυντικές δαπάνες θα 
καθορίζονταν από εμπορικά κριτήρια και ότι η διαδικασία 
προσαρμογής θα διαρκέσει τουλάχιστον πέντε χρόνια. 
Μέχρι στιγμής, η αντίδραση των επιχειρήσεων στις προ­
βλεπόμενες περικοπές των αμυντικών δαπανών σε ποσο­
στό μέχρι 25% μέχρι το έτος 2000 και για τις μειώσεις στις 
60 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
Πίνακας 4 
Επιλέξιμες περιφέρειες που εξαρτώνται από τον τομέα της άμυνας 
(NUTS 3) για ενίσχυση από τα διαρθρωτικά ταμεία βάσει των 
περιφερειακών στόχων 
Εξαρτώμενες από την 
πολεμική βιομηχανία Εξαρτώμενες από 
στρατιωτικές βάσεις 
Αριθμός περιφερειών % Αριθμός περιφερειών 
Επιλέξιμες 
Αγνωστο/Ενδεχομένως 
επιλέξιμες1 
1 Μία μονάδα πολεμικής βιομηχανίας ή στρατιωτική βάση βρίσκεται σε περιφέρεια τον επιπέδου NUTS 3 η οποία είναι εν μέρει επιλέξιμη 
Πηγή : EAG (1992) 
εξαγωγικές πωλήσεις ήταν παρόμοιες σε όλη την Ευρώπη. 
Ενώ οι περισσότερες επιχειρήσεις ακολουθούν φυσιολο­
γικά διάφορες στρατηγικές, φαίνεται ότι σε γενικές γραμ­
μές οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις έχουν ακολουθήσει μια 
διπλή στρατηγική, συγκεντρώνοντας τις δραστηριότητες 
τους στον αμυντικό τομέα σε καθαυτό στρατιωτικούς σκο­
πούς, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκουν να διαφοροποιήσουν τη 
δραστηριότητα τους σε συναφείς αγορές εκτός του στρα­
τιωτικού τομέα, που είναι συνήθως υψηλής τεχνολογίας. 
Γενικά, οι γάλλοι και ιταλοί επιχειρηματίες προσπαθούν 
να διατηρήσουν τη θέση τους στην αγορά στρατιωτικών 
προϊόντων, ενώ οι γερμανικές και βρετανικές επιχειρήσεις 
έχουν προσαρμοστεί ήδη σε κάποιο βαθμό. Ορισμένα στοι­
χεία δείχνουν ότι οι γερμανικές επιχειρήσεις ακολουθούν 
μία περισσότερο επιθετική στρατηγική στρεφόμενες στις 
συναφείς αγορές μη στρατιωτικών προϊόντων. Οι βρετανι­
κές επιχειρήσεις, αντίθετα, ακολουθούν μία περισσότερο 
αμυντική στρατηγική που περιλαμβάνει απολύσεις, κλείσι­
μο και πωλήσεις μονάδων και εξοπλισμού. 
Μέχρι οηγμής οι στρατιωτικές βάσεις είναι διασκορπισμέ­
νες σε περισσότερες περιοχές σε σύγκριση με τις μονάδες 
πολεμικής βιομηχανίας. Στις 31 περιφέρειες (σε επίπεδο 
NUTS 2) το ποσοστό του εττ^ατιωτικού προσωπικού στην απασχόληση είναι υπερδιπλάσιο από τον κοινοτικό μέσο 
όρο και ανέρχεται περίπου σε 2%. Οι περιοχές αυτές 
βρίσκονται σε διαφορετικά μέρη της Κοινότητας και στε­
γάζουν περισσότερο από το ένα τρίτο όλων τοον ενόπλίον 
δυνάμεων (χωρίς να περιλαμβάνονται τα νέα γερμανικά 
κρατίδια). 'Αλλες 300 στρατιωτικές βάσεις βρίσκονται ε­
κτός αυτών των περιοχών. 
Σε πολύ λίγες μόνο περιφέρειες της Κοινότητας το μερίδιο 
της απασχόλησης και στην πολεμική βιομηχανία και στις 
ένοπλες δυνάμεις είναι διπλάσιο από τον κοινοτικό μέσο 
όρο. Το κλείσιμο βιομηχανικών μονάδων και στρατιωτι­
κών βάσεων έχει διαφορετικές επιπτώσεις στις διάφορες 
περιοχές ορισμένες απομακρυσμένες περιοχές θα πλη­
γούν περισσότερο από τις περικοπές στον αμυντικό τομέα 
σε σύγκριση με εκείνες που βρίσκονται σε μεγαλύτερες 
περιφέρειες οι οποίες έχουν μικρότερο βαθμό εξάρτησης 
από τον στρατιωτικό τομέα. Οι επιπτώσεις από τις περικο­
πές στην αμυντική βιομηχανία θα είναι μεγαλύτερες από 
αυτές που οφείλονται στη μείωση του δυναμικού των ενό­
πλων δυνάμεων και μπορεί, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, 
να προκαλέσουν διπλάσια απώλεια θέσεων απασχόλησης. 
Η πολιτική αντιμετώπιση του θέματος πρέπει να είναι 
προσαρμοσμένη στα ειδικά χαρακτηριστικά της βιομηχα-
61 
Κεφάλαιο 3 - Οι τάσεις όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία και οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών 
νίας και της περιοχής που πλήττεται. Είναι πιθανόν να 
υπάρξουν σοβαρά προβλήματα προσαρμογής στις περι­
πτώσεις που οι περικοπές στην αμυντική βιομηχανία πραγ­
ματοποιούνται σε περιοχές στις οποίες και άλλοι βιομηχα­
νικοί κλάδοι βρίσκονται σε παρακμή και στις οποίες πλήτ­
τονται οι μεγαλύτεροι στην ηλικία εργαζόμενοι με παρα­
δοσιακά προσόντα ή ένα μεγάλο μέρος του τοπικού εργα­
τικού δυναμικού απασχολείται σε αυτόν τον κλάδο. Ένα 
μεγάλο μέρος της βιομηχανικής υποδομής στις περιοχές 
αυτές είναι πιθανό να έχει μεγάλο βαθμό ειδίκευσης και 
μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά περιβαλλοντικά προβλή­
ματα για την απολύμανση των βιομηχανικών χιόρων. Η 
Κοινότητα έχει να επιδείξει ελάχιστα τα παραδείγματα 
πλήρους βιομηχανικής μετατροπής από στρατιωτικές σε μη 
στρατιωτικές εφαρμογές, αν και πολλές επιχειρήσεις ακο­
λουθούν στρατηγικές διαφοροποίη<της της παραγιυγής. Έ­
να μεγάλο μέρος του ενδιαφερόμενου εργατικού δυναμι­
κού είναι πιθανόν να μην είναι έτοιμο να επαναπροσλη-
φθεί χωρίς επανεκπαίδευση. 
Η επίπτωση από το κλείσιμο οτρατιοπτκών βάσεων, ιδίως 
εάν αυτό πραγματοποιηθεί σε σχετικά μικρές κοινότητες ή 
σε αγροτικές περιοχές, μπορεί να είναι ιδιαίτερα αρνητική 
για τον οικονομικό ιστό της περιοχής. Σε πολλές περιπτο')-
σεις, ο τουρισμός, η γεωργία ή η αλιεία αποτελούν τις 
μοναδικές εναλλακτικές δυνατότητες απασχόλησης. Οι 
στρατηγικές για τη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας πρέπει να περιλαμβάνουν την εμπορία της γης και τιυν 
κτιρίων που παύουν να χρησιμοποιούνται για στρατιωτι­
κούς σκοπούς. 
Αρχικά, θα είναι αναγκαίο, να ληφθούν μια σειρά μέτρα 
για την εξυγίανση του περιβάλλοντος, την απολύμανση και 
τον καθαρισμό των χώρων, και την επανεκπαίδευση του 
εργατικού δυναμικού. Αϊτό, με τη σειρά του, απαιτεί να 
υπάρξει συντονισμός σε τοπικό επίπεδο, δεδομένης της 
σχετικής απομόνωσης πολλών στρατιωτικών εγκαταστά-
σεων όπως και να προσπαθήσει η Κοινότητα να αναλάβει 
πρωτοβουλίες σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. 
Η κατάσταση γίνεται πιο περίπλοκη, επειδή οι περισσότε­
ρες από τις περιοχές με μονάδες πολεμικής βιομηχανίας 
και στρατιωτικές βάσεις δεν ήταν μέχρι πρόσφατα επιλέ­
ξιμες για κοινοτική ενίσχυση δυνάμει τουν περιφερειακοί 
στόχων το>ν διαρθρωτικοί· ταμείων (πίνακας 4). 
Οι θέσεις απασχόλησης στον στρατιωτικό τομέα ήταν πά­
ντοτε εγγυημένες και ελάχιστα επηρεάζονταν από τις διαρ-
θροπικές αλλαγές. 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1993). υπηρεσίες αγοράς και ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, Ευρωπαϊκή οικονομία υπ'αριθ. 3. 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1992). η απασχόληση στην Ευρώπη. 
Τα στοιχεία αυτά αφορούν την άμεσΐ] απασχόλησί] στην αυτοκινητοβιομηχανία, όπως ορίζεται από τη γενική βιομηχανική κατάταξη 
των οικονομικών δραστηριοτήτων στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες βάσει του κωδικού NACE 35. Δεν περιλαμβάνουν τις έμμεσες θέσεις 
απασχόλησΐ)ς με μη ειδικούς προμηθευτές, ένα μέρος τι/ς παραγογής των οποίων προορίζεται για Ό/ν αυτοκηιμοβιομηχανία, όπως η 
παραγωγή ελαστικοη' (δύο τρίτα της παραγωγι)ς). χάλυβα και μεταποίησης χάλυβα (ένα τρίτο της παραγυ/γής), γυαλιού, υφασμάτων 
κ.λπ. 
Τα στοιχεία αυτά και ο περιφερειακός χάρτης βασίζονται σε έρευνα των μονάδων αεροναυτικής που πραγματοποίησε για την 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή η Cambridge Econometrics το 1993/94. 
Η βάση δεδομένων VISA της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκτιμά ότι η απασχόληση στον τομέα της αεροναυτικής (NACE code 364) 
αφορούσε 5.600 άτομα στην Ισπανία το 1993. Η μελέτη που πραγματοποιήθηκε για την έκθεση αυτή παρουσιάζει αριθμό 
17.000 εργαζομένων στην Ισπανία, από τους οποίους οι 9.000 εργάζονταν σε μία επιχείρηση: τη CASA, συνεταίρο της Airbus 
Industrie. Για τα άλλα κράτη μέλη δεν υπάρχουν τέτοιες διαφορές ανάμεσα στις πηγές. 
Hayward Κ (1993), The Aerospace Industry. Future of Industry Paper Series, Τόμος 14. Μελέτη που χρηματοδοτείται από το 
πρόγραμμα FAST της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
Για μία L·πτoμερέστερη εξέταση της διάρθρωσης της βιομηχανίας βλέπε European Commission (1993), Panorama of EC Industry 
και, ERECO (1993), Europe in 1997: Economic Analysis and Forecasts. , 
Αυτό φαίνεται καθαρά από τη διαδικασία με την οποία ορισμένοι διανομείς καταλογίζουν ένα συμπληρωματικό ποσοστό 
κόστους για να καλύψουν τους κινδύνους που κυμαίνονται από 9% για τις χώρες της ΕΟΚέως 20% για την Νοτιοανατολική 
Ασία και 30% για χώρες όπως το Πακιστάν, η Κίνα, η Ινδία και το Μπαγκλαντές. Συμπληρωματικά έξοδα,όπως τα έξοδα 
μεταφοράς τα οποία είναι ασήμαντα όταν η αναζήτηση πηγών προμηθειών πραγματοποιείται στην Κοινότητα, υπολογίζεται ότι 
ανέρχονται σε 7% και 11% του κόστους σε γειτονικούς μη κοινοτικούς και μακρινούς προμηθευτές (η Ευρωπαϊκή Επιτροπή 
παραθέτει το Institut Frayais de la mode (IFM) 1993). · 
Economists Advisory Group Ltd, Centre in Defense Economies (1992), H οικονομική και κοινωνική επίπτωση των μειώσεων των 
αμυντικών δαπανών και των στρατιωτικών δυνάμεων στις περιφέρειες της Κοινότητας, Μελέτες περιφερειακής ανάπτυξης, 
Τόμος 5. 
62 
Τμήμα Β Ανταγωνιστικότητα σης περιφέρειες: Παράγοντες που υπογραμμίζουν τις περιφερειακές διαφορές 
Τμήμα Β Ανταγωνιστικότητα στις 
περιφέρειες: Παράγοντες που 
υπογραμμίζουν τις περιφερειακές 
διαφορές 
Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 65 
Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 83 
0 ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 95 
Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας ·. 105 
63 
Τμήμα Β Ανταγωνιστικότητα στις περιφέρειες: Παράγοντες που υπογραμμίζουν τις περιφερειακές διαφορές 
64 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Κεφάλαιο 4 Υπάρχουσες υποδομές και 
ανθρώπινο δυναμικό 
Είναι ευρέως αναγνωρισμένο ότι οι διαφορές στις υποδο­
μές και το ανθρώπινο δυναμικό συμβάλλουν σημαντικά 
στις διαφορές όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα των 
περιφερειών. Οι οικονομικά ισχυρότερες και περισσότερο 
ευημερούσες περιφέρειες της Κοινότητας διαθέτουν κατά 
κανόνα περισσότερες υποδομές, ενώ οι αναπτυξιακά κα­
θυστερημένες περιφέρειες παρουσιάζουν σοβαρές ελλεί­
ψεις. 
Σε μία Κοινότητα η οποία μεταβαίνει σταδιακά προς μία 
μεγαλύτερη ολοκλήρωση, αυτές οι τόσο μεγάλες διαφορές 
είναι όλο και λιγότερο αποδεκτές. Αυτό, εξάλλου, αναγνω­
ρίζεται και στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, η οποία ανάμεσα 
στους κεντρικούς στόχους περιέχει την προώθηση μιας 
αρμονικής και ισσοροπημένης ανάπτυξης και την ενδυνά­
μωση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Για την 
επίτευξη airro'jv των στόχων, η Συνθήκη αναγνο)ρίζει ειδικά 
το ρόλο των διευρωπαϊκών δικτύων στις υποδομές μεταφο­
ρών, ενέργειας και τηλεπικοινωνιών, ώστε να δοθεί στις 
περιφέρειες η δυνατότητα να αποκομίσουν πλήρως τα 
οφέλη από την ενιαία αγορά καινά συνδεθούν οι μεσόγειες 
και απομακρυσμένες περιφέρειες με τις κεντρικές περιφέ­
ρειες της Κοινότητας. Η επίτευξη μιας μεγαλύτερης ισότη­
τας δυνατοτήτων για όλους του ευρωπαίους πολίτες και τις 
επιχειρήσεις, ανεξάρτητα από το πού είναι εγκατεστημέ­
νοι, απαιτεί να μειωθούν οι διαφορές στον τομέα των 
υποδομών και του ανθρώπινου δυναμικού. 
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ένα σημανακό μέρος της 
κοινοτικής ενίσχυσης στις αναπτυξιακά καθυστερημένες 
περιφέρειες εστιάζεται στην επίτευξη αυτού του στόχου. 
Με τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης της περιόδου 1989-
1993 για τις περιφέρεις του στόχου 1, τα διαρθρωτικά 
ταμεία διέθεσαν περίπου 16 δισεκατομμύρια ECU για 
επενδύσεις σε βασικές υποδομές και περισσότερα από 10 
δισεκατομμύρια ECU για επενδύσεις σε ανθρώπινο δυνα­
μικό (σε τιμές 1994), ή ποσοστό 35% και 22% αντίστοιχα 
των συνολικών δαπανών. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Τράπε­
ζα Επενδύσεων χορήγησε σχεδόν 10 δισεκατομμύρια ECU σε χρηματοδοτήσεις δανείων για επενδύσεις σε βα­
σικές υποδομές σε αυτές τις περιφέρειες κατά την περίοδο 
1989-1991. Το παρόν κεφάλαιο εξετάζει το "αναπτυξιακό 
χάσμα" ανάμεσα στις καθυστερημένες περιφέρειες και την 
υπόλοιπη Κοινότητα σε όρους βασικών ανισοτήτων που 
εξακολουθούν να υπάρχουν στον τομέα των βασικών υπο­
δομών και του ανθριόπινου δυναμικού. 
Περιφερειακές διάφορες 
στον τομέα των υποδομών 
Οι υποδομές συνίσταλται σε τέσσερα βασικά στοιχεία: τα 
δίκτυα μεταφορών και ενέργειας, τις τηλεπικοινωνίες και 
τις περιβαλλοντικές εγκαταστάσεις (δηλαδή τις 
εγκαταστάσεις επεξεργασίας αποβλήτων και ύδρευσης). 
Στο κεφάλαιο αυτό, εξετάζο\ται νέα στοιχεία για τις μετα­
φορές, τις τηλεπικοινωνίες και τις περιβαλλοντικές υποδο­
μές. Σημαντικές, εξάλλου, για την περιφερειακή ανάπτυξη 
είναι και οι ενεργειακές υποδομές. Η επέκταση και η 
βελτίωση των ενεργειακών δικτύων και η βελτίωση της 
πρόσβασης στις ασθενέστερες περιφέρειες αποτελούν ση­
μαντικά στοιχεία για την προώθηση των παραγωγικών 
δραοτηριοτήτων. Η δυνατότητα εφοδιασμού ηλεκτρικής 
ενέργειας υψηλής ποιότητας ή φυσικού αερίου επιτρέπει 
στις επιχειρήσεις σε όλους τους τομείς της περιφερειακής 
οικονομίας να μεγιστοποιήσουν τις δυνατότητες επιλογής 
εξοπλισμού. Η διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας συμ­
βάλει στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας. Τα θέματα 
αυτά έχουν εξετασθεί σε μία πρόσφατη έκθεση της Επιτρο­
πής1 και για το λόγο αυτό δεν εξετάζονται διεξεδικότερα 
στο παρόν κεφάλαιο. · 
Για να γίνει σύγκριση των περιφερειακών υποδομών, πα­
ρεμβάλλονται σημαντικά θεωρητικά και μεθοδολογικά θέ-
65 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
ματα, τα οποία πρέπει να εξετασθούν σύντομα πριν προ­
χωρήσουμε στην καθ'αυτό ερμηνεία των δεδομένων. Ο καθορισμός των 
κατάλληλων δεικτών 
Ο ρόλος των υποδομών 
στην αναπτυξιακή διαδικασία 
Παρά το γεγονός ότι υπάρχει σαφής σύνδεση ανάμεσα στο 
επίπεδο των υποδομών και την περιφερειακή ανάπτυξη, 
εξακολουθούν να γίνονται εκτενείς συζητήσεις για το άν 
υπάρχει σχέση αιτίου-αιτιατού \ Ορισμένες από τις κεντρι­
κότερες περιφέρειες της Κοινότητας, για παράδειγμα, πα­
ρά τις πλούσιες υποδομές που διαθέτουν, αντιμετωπίζουν 
δυσκολίες για τη μελλοντική τους ανάπτυξη, λόγω των 
ελλείψεων σε ορισμένους τομείς, όπως οι μεταφορές, εφό­
σον το υπάρχον δίκτυο μπορεί να μην είναι σε θέση να 
αντιμετωπίσει τον αυξανόμενο όγκο της κυκλοφορίας. 
Το σημερινό ενδιαφέρον των οικονομολόγων και των προ­
γραμματιστών για τις υποδομές αφορά δύο βασικά θέματα: 
πρώτον, το κόστος στο δημόσιο τομέα που παρου­
σιάζει πτωτικές τάσεις λόγω των δημοσιονομικών 
δυσχερειών αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να αυξηθεί 
το ενδιαφέρον για τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα 
στις χρηματοδοτήσεις, για την οποία απαιτείται, με­
ταξύ άλλων, βελτιωμένη πληροφόρηση σχετικά με 
τις ανάγκες, προκειμένου να καταστεί δυνατή η 
εκτίμηση των επενδυτικών αναγκών 
δεύτερον, δεδομένης της έμμεσης και της άμεσης 
συμβολής των υποδομών στην αύξηση των περιφε­
ρειακών οικονομικών αποτελεσμάτων, που συνδέε­
ται με τον χαρακτήρα "κοινής ωφελείας" των υπο-
δομών, εφόσον όταν αυτές δημιουργηθούν 
εξυπηρετούν όλους με μηδενικό ή χαμηλό κόστος, οι 
δαπάνες για τις υποδομές μπορούν, συνεπώς, να 
βελτιώσουν την παραγωγικότητα των ιδιωτικών 
επειχειρήσεων και να αυξήσουν τα κέρδη τους. Το 
συνολικό ποσοστό οικονομικής απόδοσης αυτών 
των επενδύσεων μπορεί συνεπώς να είναι πολύ υψη­
λότερο απ, ό,τι φαίνεται. Τα κατά παράδοση χαμηλά 
επίπεδα των επενδύσεων σε έργα υποδομής (περι­
λαμβανομένης της ανανέωσης) έχουν αναμφίβολα 
δυσχεράνει το ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας 
και της απασχόλησης σε ορισμένα κράτη μέλη. Η σύγκριση των υποδομών σε περιφερειακή κλίμακα θέτει 
το πρόβλημα, κατ, αρχήν, του καθορισμού ενός κατάλλη­
λου και περιεκτικού συνόλου δεικτών που να α\τανακλούν 
την κλίμακα και ειδικότερα την ποιότητα των υφιστάμενων 
υποδομών κάθε είδους. Δεύτερον, είναι ανάγκη να γίνει 
απλούστευση και ένας συγκεντρωτικός συνδυασμός μεγε­
θών με στόχο να κατασκευαστούν δείκτες των υφιστάμε­
νων υποδομών. Τρίτον, η εξασφάλιση υποδομών πρέπει να 
σχετίζεται με άλλους παράγοντες, όπως η διάρθρωση της 
οικονομικής δραοπηριότητας. Τέλος, υπάρχει ανάγκη να 
ληφθούν υπόψη η σύνδεση των δικτύων υποδομούν και στο 
εσωτερικό και μεταξύ των περιφερειών. 
Η απλούστερη μέτρηση των υποδομών γίνεται είτε με βάση 
την υλική κλίμακα της παροχής-π.χ. το μήκος των οδών ανά 
τετραγωνικό χιλιόμετρο είτε σε σχέση με τον πληθυσμό-
που δείχνει την ενδεχόμενη ένταση της χρήσης. Ενδεικτικό 
είναι επίσης και το μέγεθος του πληθυσμού που έχει πρό­
σβαση σε συγκεκριμένες εγκαταστάσεις, όπως το δημόσιο 
σύστημα ύδρευσης. Για τους περισσότερους τύπους υποδο­
μών, πρέπει να περιληφθούν δείκτες ποιότητας. Όσον 
αφορά το σιδηροδρομικό δίκτυο για παράδειγμα, μπορούν 
να ληφθούν ως δείκτες ποιότητας το ποσοστό της ηλεκτρο­
κίνησης και ο αριθμός των διπλών γραμμών, εφόσον επη­
ρεάζουν και την ταχύτητα των υπηρεσιών και τη χο^ρητικό-
τητα του δικτύου. 
Για να διευκολυνθούν οι διαπεριφερειακές συγκρίσεις του 
συνόλου των υφιστάμενων υποδομών, ιδιαίτερο ενδιαφέ­
ρον παρουσιάζει ο συνδυασμός μεμονωμένων μέτρων για 
την κατασκευή ενός σύνθετου δείκτη. Ενώ υπάρχουν διά­
φορες μέθοδοι συγκεντρωτικού συνδυασμού, καμία δεν 
είναι πλήρως ικανοποιητική. Παρεμβάλλεται αναπόφευ­
κτα η υποκειμενική κρίση ως προς την επιλογή των μέτρων 
που πρέπει να περιληφθούν και τη σχετική βαρύτητας που 
θα δοθεί σε καθένα από αυτά. Επιπλέον, είναι δύσκολο να 
ερμηνευθούν οι μεταβολές των σύνθετων δεικτών, εφόσον 
είναι ελάχιστα ή καθόλου ενδεικτικοί για το άν μία παροχή 
ανταποκρίνεται στις ειδικές ανάγκες μιας περιφέρειας. 
Το είδος της παρεχόμενης υποδομής σε μία συγκεκριμένη 
περιφέρεια θα αναπτυχθεί για να αντιμετωπίσεις τις υπάρ­
χουσες ανάγκες, μπορεί όμως να αποτελέσει εμπόδιο για 
νέες μορφές ανάπτυξης. Οι περιφέρειες με ανεπαρκείς 
υποδομές σε συγκεκριμένες εγκαταστάσεις, εντούτοις, 
μπορεί να έχουν άλλα πλεονεκτήματα που αντισταθμίζουν 
με το παραπάνω αυτές τις ελλείψεις. Οι περιφέρειες με 
φτωχό οδικό ή σιδηροδρομικό δίκτυο μπορεί να διαθέτουν 
καλύτερη ποιότητα περιβάλλοντος, χαμηλότερο εργατικό 
66 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
κόστος κ.λ.π. Ενώ, λοιπόν, οι βελτιωμένες υποδομές μπορε ί 
να αποτελούν μία ευνοϊκή πτυχή της περιφερειακής ανά­
πτυξης, μπορεί να μην είναι ούτε αναγκαίες ούτε επαρκείς 
από μόνες τους για να προκαλέσουν αυτή την ανάπτυξη. 
Ενας από τους βασικούς παράγοντες για την οικονομική 
ανάπτυξη μιας περιφέρειας έγκειται στις συναλλαγές της 
με άλλες περιφέρειες. Ζωτική επίσης σημασία μπορεί να 
έχουν οι συνδέσεις με τις αγορές και τις πηγές προμηθειών 
(όχι μόνο η διακίνηση εμπορευμάτων αλλά και η μεταφορά 
πληροφόρησης). Αυτό ισχύει και σε διεθνές επίπεδο, όπου 
οι ελλείψεις δεν είναι δυνατό να φανούν από μία ετκίμηση 
για κάθε επιμέρους περιφέρεια στις περιπτώσεις εκείνες 
που η ολοκλήρωση των διευρωπαϊκών δικτύων είναι ζωτι­
κής σημασίας για την ανταγωνιστικότητα του συνόλου των 
περιφερειών, αλλά και σε διαπεριφερειακό επίπεδο, για 
το οποίο οι διασυνδέσεις με κάθε διευρωπαϊκό δίκτυο 
έχουν σημαντική σημασία. Πολλές απομακρυσμένες και 
αναπτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες αντιμετωπί­
ζουν περοσσότερο το βασικό πρόβλημα της ανεπάρκειας 
του εσωτερικού δικτύου και όχι τόσο των διαπεριφερεια­
κών διασυνδέσεων, στοιχείο το οποίο δεν αποκαλύπτεται 
πάντοτε από κάποιο περιφερειακό δείκτη, εφόσον ο δεί­
κτης αυτός δεν λαμβάνει υπόψη με ποιο τρόπο συνδέονται 
τα διάφορα επιμέρους τμήματα του δικτύου, π.χ. εάν οι 
δευτερεύουσες οδοί συνδέονται με τις κύριες οδούς. 
Εν ολίγοις, ενώ οι μετρήσεις των υφιστάμενων υποδομών 
είναι σημαντικές για την κατανόηση των περιφερειακοί· 
διαφορών, η ερμηνεία των δεικτών πρέπει να γίνεται με 
μεγάλη προσοχή. Όπιυς ήδη προαναφέρθηκε, τα συστήματα μεταφοροη» 
πρέπει να εξετάζονται σε σχέση με τις περιφερειακές 
ανάγκες. Ο στόχος δεν είναι να αποκτήσουν απλά όλες οι 
περιφέρειες τις ίδιες υποδομές. Οι γεωγραφικά περισσό­
τερο απομακρυσμένες και λιγότερο πυκνοκατοικημένες 
περιφέρειες χρειάζονται ίσως μεγαλιτερες υποδομές σε 
μήκος οδών ή σιδηροδρομικών γραμμών ανά κάτοικο σε 
σχέση με τις λιγότερο απομακρυσμένες περιφέρειες. Οι 
εξαιρετικά απομακρυσμένες περιοχές στην περιφέρεια 
της Κοινότητας, και ιδίως τα νησιά, θα έχουν ανάγκη από 
σχετικά περισσότερα λιμάνια και αεροδρόμια και ουσια­
στικά δεν θα είναι σε θέση να χρησιμοποιούν τις διαπερι­
φερειακές υποδομές για την εξυπηρέτηση των ενδοπερι­
φερειακών αναγκών". Στις κεντρικές περιφέρειες της Ευ­
ρώπης που παρατηρείται και η μεγαλύτερη συγκέντρωση 
υποδομών, ο συνδυασμός του διαμετακομιστικού και δια­
περιφερειακού εμπορίου μπορεί να απαιτήσει υψηλότερο 
από το μέσο επίπεδο παροχής υποδομών και σε σχέση με 
την έκταση και με τον πληθυσμό. Η δυσκολία έγκειται στο 
να καθορίσουμε το βαθμό της ανεπάρκειας υποδομών με 
βάση αυτές τις πηγές διακύμανσης. 
Τα συστήματα μεταφορών διαφέρουν από άλλους τύπους 
υποδομής από την άποψη ότι μπορούν να εποχρεληθούν σε 
πολύ μεγάλο βαθμό από αυτά και εκείνοι οι οποίοι δεν 
είναι κάτοικοι της περιοχής στην οποία αυτά είναι εγκατε­
στημένα5. Το κόστος, όμως, και ιδίως το περιβαλλοντικό 
κόστος, τείνει να βαρύνει τον τοπικό πληθυσμό. Αυτό κα­
θιστά δύσκολη την εκτίμηση των συνεπειών κάθε εντοπι-
ζόμενης μεταβολής της υφιστάμενης υποδομής. 
Οδικό δίκτυο 
Υφιστάμενες περιφερειακές 
υποδομές μεταφορών 
Είναι κοινά παραδεκτό ότι ένα καλό σύστημα μεταφορών 
αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την οικονομική ανά­
πτυξη μιας χώρας ή μιας περιφέρειας. Τα συστήματα με­
ταφορών έχουν όλα τα εγγενή χαρακτηριστικά των υποδο­
μών. Είναι μεγάλα, αδιαίρετα, ακίνητα και χρησιμοποιού­
νται από ένα ευρύ φάσμα παραγωγών και καταναλωτών. 
Στις σύγχρονες οικονομίες που βασίζονται στις συναλλα­
γές, αποτελούν αναγκαιότητα που δεν είναι δυνατό να 
υποκατασταθεί, αν και είναι δυνατή η υποκατάσταση ανά­
μεσα στους διάφορους τρόπους μεταφοράς. 
Τα συστήματα μεταφορών έχουν ιδίως σημαντική βαρύτη­
τα για την προώθηση της ολοκλήρωσης και της συνοχής, 
για τη βελτίωση της πρόσβασης των απομακρυσμένων 
περιφερειών και για την αποσυμφόρηση των μεταφορών 
στις περισσότερο κεντρικές περιοχές \ Το οδικό δίκτυο κατέχει το μεγαλύτερο μερίδιο στις μετα­
φορές επιβατών και εμπορευμάτων στο εσωτερικό της 
Κοινότητας. Περισσότερο από το 70% του μεταφερόμενου 
φορτίου εμπορευμάτων (που μετράται σε τονοχιλιόμετρα) 
και περισσότερο από το 90% των επιβατικών μεταφορών 
(που μετρώνται σε επιβατοχιλιόμετρα) πραγματοποιού­
νται μέσω του οδικού δικτύου. Η χρησιμοποίηση άλλων 
μορφών μεταφοράς εξαρτάται από την ποιότητα των τοπι­
κών οδικών δικτύων πρόσβασης. Για το λόγο αυτό ένα 
καλό οδικό δίκτυο έχει ζωτική σημασία για μία περιφέρεια 
όσον αφορά και την διαπεριφερειακή και την ενδοπεριφε­
ρειακή κυκλοφορία. 
Σε όρους βασικών δεικτών, οι ασθενέστερες περιφέρειες 
υστερούν σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Η συνολική 
επιφάνεια του οδικού δικτύου ανάτετραγιονικό χιλιόμετρο 
στην Ελλάδα και την Ισπανία ανέρχεται μόλις στο 23% του 
κοινοτικού μέσου όρου και στην Πορτογαλία στο 42%, 
έναντι άνω του 300% του μέσου κοινοτικού όρου στο 
Βέλγιο και άνω του 200% στις Κάτω Χώρες και το Ασυ-
67 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
68 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
ξεμβούργο. Η γεωγραφική θέση αποτελεί σαφώς σημαντι-
κό παράγοντα, εφόσον οι απομακρυσμένες περιφέρειες 
παρουσιάζουν μικρότερες ανάγκες σε οδικό δίκτυο για το 
διαμετακομιστικό εμπόριο, όπως και η πυκνότητα του πλη­
θυσμού. Σε σχέση με τον πληθυσμό, οι διαφορές δεν είναι 
τόσο μεγάλες, εφόσον η επιφάνεια του οδικού δικτύου ανά 
κάτοικο στην Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία 
κυμαίνεται γύρω στο 50% του κοινοτικού μέσου όρου και 
στο Βέλγιο κυμαίνεται γύρω στο 150% του μέσου όρου. Η 
Ιρλανδία αποτελεί μία ενδιάμεση κατάσταση, εφόσον η 
επιφάνεια του οδικού δικτύου σε σχέση με τον πληθυσμό 
είναι διπλάσια από τον κοινοτικό μέσο όρο, αλλά σε σχέση 
με την έκταση της χώρας ανέρχεται μόνο στο 75% του 
κοινοτικού μέσου όρου. 
Σε περιφερειακή κλίμακα, το χαμηλότερο επίπεδο οδικών 
υποδομών ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο βρίσκεται στις α­
πομακρυσμένες περιφέρειες της Ελλάδας (Ανατολική 
Μακεδονία, Θράκη και Κεντρική Μακεδονία), την Ισπα­
νία (ExtremaduTa και Castilla-La Mancha) και στην Πορ­
τογαλία (Alentejo). Στις δύο τελευταίες χώρες αυτό αντα­
νακλά κυρίως το γεγονός ότι οι περιοχές αυτές είναι αραιο­
κατοικημένες, εφόσον όλες αυτές οι περιφέρειες διαθέ­
τουν οδικό δίκτυο ανά κάτοικο πάνω από το μέσο όρο. Οι 
ελληνικές, ωστόσο, περιφέρειες και από την άποψη αυτί] 
παρουσιάζουν πολύ χαμηλά ποσοστά οδικής υποδομής 
(παράρτημα, πίνακας Α.11). 
Υπάρχει επίσης κάποια τάση να έχουν οι μητροπολιτικές 
περιοχές το χαμηλότερο κατά κεφαλή οδικό δίκτυο. Στην 
Αισαβο3να της Πορτογαλίας το κατά κεφαλή οδικό δίκτυο 
είναι κατώτερο από το ένα τρίτο του εθνικού μέσου όρου 
και στην περιοχή της Αθήνας στην Ελλάδα (Αττική) το 
κατά κεφαλή οδικό δίκτυο είναι μικρότερο από το ήμισυ 
του εθνικού μέσου όρου. 
Για να διευκολυνθεί η σύγκριση, έχει κατασκευασθεί ένας 
σύνθετος δείκτης που παρέχει ίση στάθμιση με βάση την 
έκταση και τον πληθυσμό. Αυτό επιβεβαιώνει την ανεπάρ­
κεια οδικής υποδομής στην Ελλάδα, την Ισπανία και την 
Πορτογαλία, (γραφική παράσταση 9). 
Εφόσον η επιφάνεια του οδικού δικτύου δεν αντανακλά 
μόνο το μήκος των οδών αλλά και το πλάτος (αριθμός 
λωρίδων κυκλοφορίας), αποτελεί κατά κάποιο τρόπο έν­
δειξη και της ποιότητας του οδικού δικτύου. Οι αυτοκινη­
τόδρομοι είναι ένας επιπλέον δείκτης ποιότητας. Ο δείκτης 
που συνδυάζει το ανά τετραγωγικό χιλιόμετρο και κατά 
κεφαλή οδικό δίκτυο είναι υψηλότερος στις χώρες Benelux 
(είναι υπερδιπλάσιο του κοινοτικού μέσου όρου) και στη 
Γερμανία, ενώ είναι κατά κανόνα κατώτερος από τον 
κοινοτικό μέσο όρο για τις περιφερειακές χώρες: μόνο το 5% του μέοου όρου για την Ιρλανδία και το 9% για την 
Ελλάδα (γραφική παράσταση 10). 
Σε κοινοτική κλίμακα, δεν υπάρχει εναρμονισμένος τρό­
πος μέτρησης της ποιότητας των υπηρεσιών που παρέχουν 
τα οδικά δίκτυα (π.χ. σε όρους μέσης ταχύτητας της κυκλο­
φορίας) ή της κυκλοφοριακής συμφόρησης σε ώρες αιχμής 
(π.χ. σε όρους διακύμανσης του χρόνου διαδρομής). Τα 
μόνα στοιχεία που αφορούν τις ποιοτικές διαφορές συν­
δέονται με την ασφάλεια του οδικού δικτύου, η οποία 
μετράται με τον αριθμό νεκρών σε τροχαία ατυχήματα. Αν 
και ο δείκτης αυτός πρέπει να ερμηνεύεται με εξαιρετικά 
μεγάλη προσοχή, τα αριθμητικά στοιχεία παρουσιάζουν 
πολύ κακή ποιότητα οδικού δικτύου στην Πορτογαλία και 
την Ελλάδα, εφόσον ο αριθμός των νεκρών ανά 100.000 
οχήματα ανέρχεται σε 69 έναντι 30 του κοινοτικού μέσου 
όρου (γραφική παράσταση 11). 
Το μέγεθος και η ποιότητα της οδικής υποδομής ανά πάσα 
χρονική στιγμή είναι αποτέλεσμα της συνολικής επενδυτι­
κής προσπάθειας για μία μεγάλη χρονική περίοδο. Τα 
στοιχεία για τις επενδύσεις στο οδικό δίκτυο βοηθούν να 
εξηγήσουμε τις διαφορές ανάμεσα στα τέσσερα ασθενέ­
στερα και τα υπόλοιπα κράτη μέλη της Κοινότητας: για το 
μεγαλύτερο μέρος της περιόδου από το 1975 έως το 1989, 
οι επενδύσεις στο οδικό δίκτυο σε σχέση με το ΑΕΠ, στην 
Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία 
ήταν σημαντικά χαμηλότερες από το επίπεδο των επενδύ­
σεων στις υπόλοιπες χώρες της Κοινότητας. Μόνο κατά τα 
δύο τελευταία χρόνια της προαναφερθείσας περιόδου τα 
στοιχεία για τις χώρες αυτές είναι ανώτερα από τον μέσο 
όρο (γραφική παράσταση 12 και παράρτημα, πίνακας 
Α. 12). (Τα πιό πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι οι επενδύ­
σεις υπερέβησαν το 1% του ΑΕΠ κατά τα πριότα χρόνια 
της δεκαετίας του 90). 
Σιδηροδρομικό δίκτυο 
Οι διαφορές στην παροχή σιδηροδρομικού δικτύου είναι 
μικρότερες σε σχέση με το οδικό δίκτυο, αν και οι διαφορές 
ανάμεσα στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες εξακολου­
θούν να είναι σημαντικές, ενώ τα πρότυπα της μεταβολής 
στο χώρο είναι παρόμοια με αυτά του οδικού δικτύου. 
Στα περισσότερα ανεπτυγμένα κράτη μέλη η πυκνότητα 
των σιδηροδρομικών γραμμών ανά τετραγωνικό χιλιόμε­
τρο είναι ανώτερη από τον κοινοτικό μέσο όρο, ενώ στις 
τέσσερις φτωχότερες χώρες η πυκνότητα αυτή είναι σχετι­
κά χαμηλή. Όπως και στην περίπτωση των οδικών δικτύων, 
τα κατά κεφαλή στοιχεία παρουσιάζουν κάποιες διαφορές. 
Υπάρχει και πάλι ικανοποιητική παροχή στην Ιρλανδία, 
ενώ η παροχή είναι λιγότερο καλή στο Βέλγιο, στις Κάτω 
Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο, στοιχείο που αντανακλά 
69 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
τη μεγάλη σημασία τ<ον διπλών σιδηροδρομικοί γραμμοϊν. 
(παράρτημα, πίνακας Α. 13) 
Με βάση το σύνθετο δείκτη, η Γερμανία, η Γαλλία και το 
Βέλγιο διαθέτουν τα πιο ανεπτυγμένα σιδηροδρομικά δί­
κτυα, ενώ ιι Ελλάδα το λιγότερο ανεπτυγμένο (γραφική 
παράσταση 13). 
Σε περιφερειακό επίπεδο, οι περιφέρειες με φτο/χό οδικό 
δίκτυο (ιδίως η Ανδαλουσία και η Murcia) διαθέτουν επί­
σης και φτωχό σιδηροδρομικό δίκτυο, γεγονός που ισχύει 
και για τις μητροπολιτικές περιοχές της Ελλάδας και της 
Πορτογαλίας. Αντίθετα, ορισμένες ισπανικές περιφέρειες 
έχουν πολύ υψηλά επίπεδα παροχής σιδηροδρομικών υπη­
ρεσιών, ιδίως σε σχέση με το οδικό δίκτυο, όπως ακριβώς 
συμβαίνει και σε πολλές περιοχές της Νότιας Ιταλίας. Αυτό 
σημαίνει, ότι, αν και η εξυπηρέτηση σε εθνικό επίπεδο δεν 
διαφέρει πολύ, υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα 
στις περιφέρειες των περιφερειακών κρατών μελοίν της 
Κοινότητας. 
Υπάρχουν τρεις δείκτες για την ποιότητα του σιδηροδρο­
μικού δικτύου: το ποσοστό ηλεκτροκίνησης των γραμμών, 
το ποσοστό διπλής σιδηροδρομικής γραμμής και το ποσο­
στό εξοπλισμού με αυτόματα συστήματα σηματοδότησης. 
Ο βαθμός ηλεκτροκίνησης δεν εξαρτάται μόνο από τους 
πόρους που διατίθενται για τον εκσυγχρονισμό, αλλά επί­
σης και από παράγοντες, όπως η διαθεσιμότητα ηλεκτρικής 
ενέργειας σε ανταγωνιστικές τιμές και ο χαρακτήρας και 
η πυκνότητα της κυκλοφορίας^ Υπάρχουν σημαντικές δια­
κυμάνσεις αυτού του δείκτη ανάμεσα στις ανεπτυγμένες 
και τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Στο Ηνωμένο Βασί-
13 Σύνθετος δείκτης σιδηροδρομικού δικτύου, 1990 
Δείκτης <EUR12= 100) λειο και τη Δανία, το ποσοστό ηλεκτροκίνησης στο σιδηρο­
δρομικό δίκτυο είναι χαμηλότερο από το μέσο όρο (29% 
και 11 % έναντι 41 % του κοινοτικού μέσου όρου), ενώ στο 
Βέλγιο, τις Κάτω Χιόρες και την Ιταλία τα ποσοστά ηλε­
κτροκίνησης είναι διπλάσια από το μέσο όρο. Και για την 
Ισπανία, επίσης, τα ποσοστά είναι ανώτερα από το μέσο 
όρο, αν και το ποσοστό ηλεκτροκίνησης στις ασθενέστερες 
ισπανικές περιφέρειες είναι κατώτερο από το μέσο, όρο 
όπως και στην Πορτογαλία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα: 
στις δύο τελευταίες χώρες τα ποσοστά ηλεκτροκίνησης 
είναι σημαντικά χαμηλά (γραφική παράσταση 14). 
Το ποσοστό των διπλών σιδηροδρομικών γραμμών είναι 
επίσης πολύ χαμηλότερο στα λιγότερο ανεπτυγμένα κράτη 
μέλη σε σχέση με την υπόλοιπη Κοινότητα (αν και αυτό 
μπορεί να αντανακλά διαφορές στο επίπεδο της ζήτησης 
και στην πυκνότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών) (γραφι­
κή παράσταση 15). 
Το ποσοστό των σιδηροδρομικοί γραμμοϊν που είναι εξο­
πλισμένες με αυτόματο σύστημα σηματοδότησης, το οποίο 
συμβάλει στην αύξηση της κυκλοφορίας και της χο>ρητικό-
τητας, είναι παρομοίως υψηλό στις περισσότερο ανεπτυγ­
μένες χώρες - στο Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και το Ηνω­
μένο Βασίλειο, στις οποίες υπερβαίνει το 50% του δικτύου 
- ενώ είναι χαμηλό στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες: 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία κυμαίνεται μόνο γύρω 
στο 10%, στα νέα Γερμανική Κρατίδια και στο Ανατολικό 
Βερολίνο χαμηλότερο από 5% και στην Ιρλανδία μηδενικό 
(γραφική παράσταση 16). 
Κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 70 και κατά τη 
δεκαετία του 80, οι επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδο­
μές στην Κοινότητα παρέμειναν σταθερές στο 0,2% περί­
που του ΑΕΠ (γραφική παράσταση 17 και παράρτημα, 
πίνακας Α. 14). Από τα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη, 
μόνο η Ισπανία παρουσίασε μεγαλύτερο ποσοστό (κατά 
μέσο όρο 0,25% του ΑΕΠ ετησίως). Τα επίπεδα των επεν­
δύσεων στην Ελλάδα και την Ιρλανδία παρέμειναν πολύ 
χαμηλά καθ, όλη τη διάρκεια της περιόδου και ανήλθαν 
αντίστοιχα σε 0,08% και σε 0,04% του ΑΕΠ. 
Σύμφωνα με αυτούς τους τρεις δείκτες η σιδηροδρομική 
υποδομή στα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη δεν είναι 
μόνο μικρότερη σε μέγεθος αλλά και χαμηλότερης ποιότη­
τας σε σχέση με τις περισσότερο αναπτυγμένες περιοχές 
της Κοινότητας. Ταυτόχρονα και η κυκλοφορία είναι μι­
κρότερη. Τα τρενοχιλιόμετρα ανά χιλιόμετρο σιδηροδρο­
μικής γραμμής ανέρχονται στο ήμισυ του μέσου όρου στην 
υπόλοιπη Κοινότητα, τά επΐρτχτοχιλιχ5μετρα«νά χιλιόμετρο 
σιδηροδρομικής γραμμής είναι κατώτερα από το 60% και 
ο όγκος των μεταφερόμενων εμπορευμάτων ανά χιλιόμε­
τρο σιδηροδρομικής γραμμής είναι κατώτερος από το 40% 
70 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
14 Ποσοστό ηλεκτροκινούμενων σιδηροδρομικών 
γραμμών, 1990 
ποσοστό επί του συνόλου 
EOR 12 μέσος όρος 
Mfrffil fV- -* ΐ 
Β DK D F 1 LNLUKEIRLP 
Στην Ελλάδα το ποσοστό ηλεκτροκίνησης του σιδηροδρ. δικτύου είναι μηδενικό 15 Ποσοστό σιδηροδρομικών γραμμών που είναι 
τουλάχιστον διπλής κατεύθυνσης, 1990 
ποσοστό επί του συνόλου 
EUR 12 μεοος όρος 
Β DK D I L NL UK GR Ε DU. Ρ 
16 Ποσοστό γραμμών που είναι εξοπλισμένες με 
αυτόματα συστήματα σηματοδότησης, 1990 
ποσοστό επί του συνόλου 
Στην ΙρλονβΙα rania γραμμή 8ev βκΛΕτο -rftow σύστημα, âcv υηάρχοιΛ <noQ<rfci για DK. D. NL, Gfl 17 Ακαθάριστες επενδύσεις στο σιδηροδρομικό 
δίκτυο, 1976-1989 
Ποσοστό του ΑΕΠ 
0.2 
76 77 78 79 80 81 82 83 84 ,85Λ τ86. . β7-4#ίβ., «« 
EUR8: Β. DK. D. F. Ι. L. NI,. UK -.-..• ... - ,^. <•• 
71 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Πίνακας 5 
Ένταση της χρησιμοποίησης της σιδηροδρομικής υποδομής 
Τρενοχιλιόμετρα ανά χλμ. 
σιδηρ/κής γραμμής 
εκατομμύρια 
1990 Επιβατοχιλιόμετρα ανά χλμ. 
σιδηρ/κής γραμμής 
εκατομμύρια 
1991 Τονοχιλιόμετρα νά χλμ. 
σιδηρ/κής γραμμής 
εκατομμύρια 
1991 
EUR12 
EUR8 
EUR4 18,9 
20,6 
10,9 1,87 
2,03 
1,16 1,42 
1,59 
0,63 
EUR8 : Β. DK, D, F, /. L. NL. RU 
Πηγή : Eurostat EUR4 : EL, ESP, IRL, Ρ 
(πίνακας 5). Αυτά τα χαμηλά επίπεδα χρησιμοποίησης του 
δικτύου μπορεί να αποτελούν μία από τις αιτίες για τις 
οποίες οι χώρες αυτές ε'δωσαν μικρότερη προτεραιότητα 
στον εκσυγχρονισμό του σιδηροδρομικού δικτύου τους σε 
σχέση με τις επενδύσεις στο οδικό δίκτυο κατά τη δεκαετία 
του 80, αν και θα μπορούσε να συμβαίνει το αντίθετο : η 
έλλειψη επενδύσεων μπορεί να είναι η αιτία για το χαμηλό 
όγκο των μεταφορών και τη μείωση της κυκλοφορίας. Στις 
τέσσερις χώρες συνολικά, η μεταφορά επιβατών στα τραί­
να μειώθηκε κατά 1 % από το 1986 έως το 1991 σε σύγκριση 
με αύξηση κατά 7% στην υπόλοιπη Κοινότητα, ενώ η 
μεταφορά εμπορευμάπον μειοίθηκε κατά περισσότερο α­
πό 5% έναντι αύξησης 3% στην υπόλοιπη Κοινότητα. 
Οπως έχει ήδη αναφερθεί, τα χαμηλότερα επίπεδα υποδο­
μής μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αντανακλούν τη 
χαμηλότερη ζήτηση μεταφορών στις αναπτυξιακά καθυ­
στερημένες περιφέρειες. Εντούτοις, υπάρχουν σαφείς εν­
δείξεις ότι η ζήτηση για υπηρεσίες μεταφορών αυξάνεται 
με πολύ ταχύτερο ρυθμό σε πολλές από τις αναπτυξιακά 
καθυστερημένες περιφέρειες σε σχέση με την υπόλοιπη 
Κοινότητα Από το 1987 έως το 1992, η μεταφορά εμπορευ­
μάτων αυξήθηκε κατά 25% στην Ιβηρική χερσόνησο, που 
αντιπροσωπεύει υπερδιπλάσια αύξηση σε σχέση με τη 
μέση αύξηση στα βόρεια κράτη μέλη6. Αυτή η ταχεία ανά­
πτυξη των σιδηροδρομικών μεταφορών είναι πιθανό να 
προκαλέσει αύξηση της συμφόρησης, ιδίως στις περισσό­
τερο αστικοποιημένες περιοχές. 
Για να ο?κ)φευχθουν οι ελλείψεις στις υποδομές μεταφο­
ρών που δημιουργούν σημαντικές δυσχέρειες στην οικονο­
μική ανάπτυξη, τα λιγότερο προηγμένα κράτη μέλη και οι περιφέρειες θα πρέπει να αυξήσουν τις επενδύσεις σε 
επίπεδο που να είναι σημαντικά υψηλότερο από τις επεν­
δύσεις στις πιό προηγμένες περιοχές. Αυτό φαίνεται ότι 
πράγματι συνέβη κατά τα τελευταία χρόνια. Από το' 1984 
έως το 1988, τα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη διέθεσαν 
το 1% περίπου του ΑΕΠ τους για επενδύσεις σε υποδομές 
μεταφορών, ποσοστό που είναι ελαφρά υψηλότερο σε σχέ­
ση με τα πλουσιότερα κράτη μέλη. Από το 1989 έιος το 1993, 
οι επενδύσεις υπερδιπλασιάστηκαν σε κάθε χο>ρα, εκτός 
από την Ιρλανδία, στην οποία υπάρχουν ελάχιστες ενδεί­
ξεις για κάποια αύξηση. Προγραμματίζονται περαιτέρω 
αυξήσεις των επενδύσεων. Από το 1994 έως το 1999, οι 
τέσσερις χώρες από κοινού προβλέπεται ότι θα πραγματο­
ποιήσουν δαπάνες ύψους 2% του ΑΕΠ, ποσοστό που είναι 
τουλάχιστον διπλάσιο από τον κοινοτικό μέσο όρο : αυτό 
θα δώσει στις χώρες αυτές τη δυνατότητα να σημειώσουν 
κάποια πρόοδο για τη μείωση των ανισοτήτων στον τομέα 
των μεταφορών σε σχέση με την υπόλοιπη Κοινότητα. 
Τηλεπι κοινωνίες7 
Οι τηλεπικοινωνίες είναι σημαντικός παράγοντας και για 
την εξασφάλιση της απαραίτητης στήριξης της περιφερεια­
κής οικονομικής ανάπτυξης και ως συμπλήρωμα στις άλλες 
υποδομές. Οι τηλεπικοινωνίες θεωρούνται συχνά ως σύγ­
χρονο υποκατάστατο των μεταφορών εφόσον εξαλεύρσυν 
την ανάγκη για άμεση προσωπική επαφή, και (τυμβΝίΛλουν 
στη διακίνηση μεγάλου όγκου πληροφοριών ταχύτερα και 
φθηνότερα. Εντούτοις, και οι τηλεπικοινωνίες μπορούν να 
συμβάλουν στην αύξηση της ζήτησης μεταφορών, εφόσον 
δημιουργούν επαφές που έχουν σαν αποτέλεσμα να αυξά-
72 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
18 Αριθμός βασικών τηλεφωνικών γραμμών, 1992 
ονό 100 κατοίκους EuR ,2 ^°°^ <*** 
Μ 
BDKD F I LNLUKGREKLP 19 Μέσος όρος ετήσιων επενδύσεων σε 
τηλεπικοινωνίερς ανά κάτοικο, 1991-1992 
Δείκτης (EUR12=100) 
EUR4 EUR3 GR 
EUR4: Β. DK. F. I: EUR* GR. E. IRL m 
20 Αριθμός αποτυχημένων συνδέσεων ανά βασική 
τηλεφωνική γραμμή, 1992 
αριθμός ανά έτος 
0.6 Γ 
Β DK F 
U στοιχεία για το 1990 21 Επενδύσεις στο σύστημα τηλεπικοινωνιών, 
1987-1992 
ΠοοοοτότουΑΕΠ EUR* GR Ε 
1987 1988 1989 
EUR8: Β. DK. D. F. Ι. L, NU UK / 
Αι 
73 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
νονται οι ανάγκες για ταξίδια και για μεταφορά εμπορευ­
μάτων. Μπορούμε, συνεπώς, να αναμένουμε ότι η ανάπτυ­
ξη των τηλεπικοινωνιών και των συστημάτων μεταφορών 
θα είναι παράλληλη και όχι εναλλακτική. 
Οι τηλεπικοινωνίες μπορούν επίσης να θεωρηθούν ως 
απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη σύγχρονων βιο­
μηχανιών και υπηρεσιών, που απαιτεί την ύπαρξη αποτε­
λεσματικών τηλεφωνικών δικτύων και συστημάτων φαξ 
και μεταβίβασης δεδομένων. Δεν είναι, ωστόσο, εύκολο να 
προσδιορίσουμε την ακριβή σχέση ανάμεσα στις επενδύ­
σεις στις τηλεπικοινωνίες και την περιφερειακή ανάπτυξη, 
όπως εξάλλου συμβαίνει για τις περισσότερες υποδομές. 
Οι βελτιωμένες τηλεπικοινωνίες μπορεί να έχουν επιπτώ­
σεις και σε κεντρικό και σε περιφερεικό επίπεδο. Μπο­
ρούν, αφενός, να διευκολύνουν τις εταιρίες να εξυπηρε­
τούν από κεντρικά σημεία διάφορα παραρτήματα και πε­
λάτες εκτός μίας περιφέρειας και με τον τρόπο αυτό να 
εμποδίζουν την περιφερειακή ανάπτυξη.. Αφετέρου, δί­
νουν στις εταιρίες τη δυνατότητα να εποχρελούνται από το 
χαμηλότερο κόστος και άλλα οφέλη στις απομακρυσμένες 
περιφέρειες, ενώ ταυτόχρονα διατηρούν στενές σχέσεις με 
τις κεντρικές περιφέρειες. 
Η ποιότητα του συστήματος τηλεπικοινωνιών εξαρτάται 
και από την ίδια την υποδομή και από τις παρεχόμενες 
υπηρεσίες. Για τις βασικές τηλεφωνικές υπηρεσίες, ο αριθ­
μός των γραμμών κατά κεφαλή είναι ένας λογικός δείκτης, 
ενώ η ποιότητα των υπηρεσιών μπορεί να μετρηθεί με το 
βαθμό σύνδεσης με ψηφιακά κέντρα μεταγο^γής, τα οποία 
παρέχουν πρόσβαση σε δίκτυα που αποτελούν αναπόσπα­
στο μέρος των σύγχρονιον συστημάτων μεταβίβασης δεδο­
μένων. 
Παρά την ταχεία ανάπτυξη των τηλεφωνικών δικτύων, 
εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμε­
σα στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες. Αν και ο αριθμός 
των βασικών τηλεφωνικών γραμμών στην Πορτογαλία, για 
παράδειγμα, αυξήθηκε κατά περισσότερο από 75% από το 
1987 έως το 1992, η χώρα αυτή εξακολουθούσε να έχει τη 
χαμηλότερη πυκνότητα σε σχέση με όλα τα άλλα κράτη 
μέλη με 27 γραμμές ανά 100 κατοίκους, αναλογία που είναι 
πολύ χαμηλότερη σε σχέση με τη Δανία (58), τη Γαλλία (51) 
και το Λουξεμβούργο (50). Η πυκνότητα του δικτύου στην 
Ιρλανδία (30) την Ισπανία (34) και την Ελλάδα (40) ήταν 
επίσης χαμηλότερη από τον κοινοτικό μέσο όρο των 44 
γραμμών ανά 100 κατοίκους (γραφική παράσταση 18 και 
παράρτημα, πίνακας Α.15). 
Οι διαφορές είναι μεγαλύτερες σε μερικές χώρες σε περι­
φερειακό επίπεδο. Η Γερμναία αποτελείτο εμφανέστερο 
παράδειγμα, εφόσον τα νέα γερμανικά κρατίδια έχουν τη 
χαμηλότερη πυκνότητα γραμμών στην Κοινότητα με 13 γραμμές ανά 100 κατοίκους το 1992 (βλ. κεφάλαιο 11). 
Στην Πορτογαλία υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμε­
σα στις Αζόρες (18) και το Alentejo (19), αφενός, και στο 
AJgarve (34) και τη Λισαβώνα και την κοιλάδα του Τάγου 
(35), αφετέρου, ενώ η πυκνότητα γραμμών στο Mezzogior-
no (32) είναι κατώτερη από το 75% της Ιταλίας και στην 
Ελλάδα υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στην 
Αττική (51 ) και τις πιό απομακτυσμένες περιφέρειες, όπως 
της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (28) ή της Ηπεί­
ρου (29). 
Η σύνδεση με ψηφιακά δίκτυα αντανακλά τα πρόσφατα 
επίπεδα των επενδύσεων. Υψηλά ποσοστά σύνδεσης υ­
πάρχουν στη Γαλλία (το 79% των συνδρομητών είναι συν­
δεδεμένοι με ψηφιακά κέντρα μεταγωγής), στην οποία οι 
επενδύσεις ήσαν σημαντικές σε σύγκριση με τη Δανία, το 
Λουξεμβούργο και τις Κάτο) Χώρες οι οποίες διαθέτουν 
περίπου τον ίδιο αριθμό τηλεφωνικών γραμμών ανά 100 
κατοίκους. Στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία, η ταχεία 
ανάπτυξη του τηλεφωνικού συστήματος κατά το τελευταία 
χρόνια κατέστησε δυνατή την εισαγωγή νέας τεχνολογίας 
νωρίτερα σε σύγκριση με πολλές άλλες και πολύ περισσό­
τερο ανεπτυγμένες χο')ρες (στην Πορτογαλία, για παρά­
δειγμα, το ποσοστό ψηφιοποίησης αυξήθηκε από μηδέν το 
1988 σε 50% το 1992), ενώ στο Ηνο)μένο Βασίλειο, ένα 
σημαντικό επενδυτικό πρόγραμμα είχε σαν αποτέλεσμα να 
αυξηθούν εξίσου σημαντικά οι -ψηφιακές συνδέσεις (από 
λιγότερο από 2% το 1987 σε 55% το 1992). 
Για να είναι αποτελεσματικό, ένα τηλεφωνικό δίκτυο πρέ­
πει να είναι αξιόπιστο. Ο αριθμός αποτυχημένων συνδέ­
σεων, ανά γραμμή ετησίως είναι, για το λόγο αυτό, σημα­
ντικό μέτρο όσον αφορά την ποιότητα των υπηρεσιών 
(γραφική παράσταση 20). Στα περισσότερο ανεπτυγμένα 
κράτη μέλη τα ποσοστά αποτυχημένων συνδέσεων είναι 
κατά κανόνα χαμηλότερα από το 20% (0,20 αποτυχημένες 
συνδέσεις ανά γραμμή ετησίως), ενώ στα τέσσερα ασθενέ­
στερα κράτη μέλη, τα ποσοστά κυμαίνονται από 30% στην 
Ισπανία έως 50% ή περισσότερο στην Ελλάδα και την 
Πορτογαλία, παρά τον εντατικό εκσυγχρονισμό ο οποίος 
μείωσε κατά το ήμισυ τις αποτυχημένες συνδέσεις κατά την 
περίοδο από το 1987 έως 1992. 
Από τα υπάρχοντα περιφερειακά δεδομένα, φαίνεται ότι 
η διαφορά ανάμεσα στη Βόρεια και τη Νότια Ιταλία δεν 
είναι μεγάλη, αλλά ou υπάρχουν σημαντικές διαφορές 
στην Ελλάδα, στην οποία το υψηλότερο ποοΌθπχ5 οπστυχη-
μένων συνδέσεων απαντάται στην περιφέρεια της Αττικής 
(0,71), λόγω του παλαιού και κορεσμένου δικτύου της 
Αθήνας. · 
Κατά την περίοδο 1987 έως 19°1, οι επενδύσεις στον τομέα 
των τηλεπικοινωνιών στην Κοινότητα ανέρχονταν κατά 
74 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Πίνακας 6 
Βασικοί δείκτες τηλεπικοινωνιών (1987-1992) 
GR 
Ε 
IRL 
Ρ 
GR, Ε, IRL, Ρ 
Β, F, RU Αριθμός γραμμών ανά 
100 κατοίκους 
1987 1992 
33 
25 
21 
16 
25 
40 40 
34 
30 
27 
34 
48 Ποσοστό συνδρμητών που είναι 
συνδεδεμένοι με τοπικά ψηφιακά κέντρα 
μεταγωής 
1987 
0 
4 
49 
0 
5 
26 1992 
8 
33 
63 
50 
32 
66 
Πηγή : Ewbank Preece Ltd. Analysis of statistical indicators of telecommunications in the less favoured regions, 1994 
μέσο όρο σε 0,5% έως 0,6% του ΑΕΠ, αν και στα τέσσερα 
φτωχότερα κράτη μέλη από κοινού υπολογιζόμενα ήταν 
σημαντικά ανώτερες και υπερέβησαν το 1% του ΑΕΠ 
(γραφική παράσταση 21 και παράρτημα, πίνακας Α16). Οι 
κατά κεφαλήν επενδύσεις σε αυτές τις τέσσερις χώρες ήταν 
κατά 30% περίπου μεγαλύτερες σε σχέση με τα υπόλοιπα 
κράτη μέλη της Κοινότητας (εκτός από τη Γερμανία), αν 
και υπήρχαν σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε αυτές τις 
τέσσερις χώρες (γραφική παράσταση 19). Ο υψηλός μέσος 
όρος των δαπανών σε αυτές τις χώρες οφείλεται σχεδόν εξ 
ολοκλήρου στον τριπλασιασμό των επενδύσεων στην Ισπα­
νία και την Πορτογαλία, οι οποίες έφθασαν στο ανώτατο 
επίπεδο του 1,4% του ΑΕΠ και οι οποίες, σε κατά κεφαλήν 
όρους υπερέβησαν τα επίπεδα των δαπανών στις πλουσιό­
τερες περιοχές της Κοινότητας. Και στην Ελλάδα επίσης οι 
επενδύσεις αυξήθηκαν σημαντικά από το 1987 έως το 1991, 
αν και το σημείο εκκίνησης ήταν πολύ χαμηλό (από 0,4% 
του ΑΕΠ σε 0,8%) εντούτοις, οι κατά κεφαλήν επενδύσεις 
εξακολούθησαν να είναι πολύ χαμηλές (κατά την περίοοο 
1991-1992 μόλις υπερέβησαν το 50% του κοινοτικού μέσου 
όρου). Στην Ιρλανδία, οι επενδύσεις ήταν σχετικά χαμηλές 
σε σχέση με τον πληθυσμό, ενώ σε σχέση με το ΑΕΠ ήταν 
κατά την περίοδο 1987 έως 1991 λίγο υψηλότερες σε σχέση 
με τα περισσότερο αναπτυγμένα κράτη μέλη, διο^αστωση 
που εξηγείται από το γεγονός ότι το ιρλανδικό δίκτυο 
παρουσίασε ήδη από τα μέσα στη δεκαετίας του 80 υψηλά ποσοστά ψηφιοποίησης (ποσοστό ψηφιοποίησης 46% το 
1988). 
Τα εξαιρετικά υψηλά επίπεδα επενδύσεων κατά τα τελευ­
ταία χρόνια επέτρεψαν στην Ισπανία και την Πορτογαλία 
να προσεγγίσουν τα περισσότερο ανεπτυγμένα κράτη μελί] 
όσον αφορά την ποιότητα των δικτύων τηλεπικοινωνιών 
22 Ποσοστό συνδρομητών που είναι συνδεδεμένοι με 
τοπικά ψηφιακά κέντρα μεταγωγής, 1992 . 
ποσοστό επί του συνόλου 
Μ. IK GR 
VU NU στοιχεία για το 1991 
75 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
τους, παρά το γεγονός ότι τα περισσότερο ανεπτυγμένα 
κράτη μέλη κατέβαλαν και αυτά προσπάθειες να επεκτεί­
νουν και να εκσυγχρονίσουν τα συστήματα τους (πίνακας 
6). Από το 1987 έως το 1992, ο αριθμός των βασικών 
γραμμών στην Ισπανία αυξήθηκε από το 62% στο 71 % του 
μέσου όρου για το Βέλγιο, τη Γαλλία και το Ηνωμένο 
Βασίλειο (που είναι οι μόνες από τις περισσότερο αναπτυγ­
μένες χώρες για τις οποίες υπάρχουν στατιστικά στοιχεία), 
ενώ στην Πορτογαλία, στην οποία ο αριθμός των γραμμών 
διπλασιάστηκε κατά την περίοδο αυτή, αυξήθηκε από 40% 
στο 60% του κοινοτικού μέσου όρου. Και στις δύο χώρες 
υπήρξε σημαντική αύξηση του ποσοστού συνδρομητών που 
είναι συνδεδεμένοι με τοπικά δίκτυα μεταγωγής, ενώ το 
ποσοστό σφαλμάτων και ο μέσος χρόνος αναμονής για 
νέες συνδέσεις παρουσίασαν σημαντική μείωση. 
Περιβαλλοντική υποδομή 
και ύδρευση 
Η περιβαλλοντική υποδομή, που εδώ εξετάζεται με βάση 
την ικανότητα παροχής ικανοποιητικής ποσότητας καθα­
ρού ύδατος και διάθεσης των παραγόμενων στερεών και 
υγρών αποβλήτων, αποτελεί σημαντική συνεισφορά στην 
οικονομική δραστηριότητα και πηγή προστασίας του περι­
βάλλοντος από την οικολογική ζημία που προκαλεί η ανά­
πτυξη. Για το λόγο αυτό συμβάλλει στη διαρκή περιφερεια­
κή ανάπτυξη. Για παράδειγμα, η ανεπάρκεια εγκαταστά­
σεων επεξεργασίας αστικών αποβλήτων υδάτων μπορεί να 
περιορίσει σε μεγάλο βαθμό το εισόδημα και τις θέσεις 
απασχόλησης. 
Τα βασικά περιβαλλοντικά προβλήματα που έχουν επι­
πτώσεις για τις επενδύσεις σε υποδομές στις ασθενέστερες 
περιφέρειες αφορούν τη διαχείριση των αστικών αποβλή­
των υδάτων και τη διάθεση των οικιακών, βιομηχανικών 
και τοξικών αποβλήτων. Όμως, τα προβλήματα της υπο­
βάθμισης του περιβάλλοντος είναι διαδεδομένα σε όλη την 
Κοινότητα. Για παράδειγμα, σε ορισμένες περιπτώσεις 
μόλυνσης του εδάφους ή παρακμής των αστικών περιοχών, 
τα προβλή ματα είναι μεγαλύτερα στις ανεπτυγμένες περιο­
χές οι οποίες βρίσκονται σήμερα σε βιομηχανική παρακμή 
και όχι στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες. 
Για την εκτίμηση της υφιστάμενης περφαλλοντικής υποδο­
μής, δεν εξετάζεται σε ποια βαθμό οι ασθενέστερες περι­
φέρειες είναι λιγότερο ανεπτυγμένες από τις ισχυρότερες, 
αλλά γίνεται σύγκριση της τρέχουσας κατάστασης με τα 
πρότυπα που καθορίζονται στις διάφορες κοινοτικές οδη­γίες για το περιβάλλον. Με τον τρόπο αυτό, συνδυάζεται, 
πράγματι, η ποιότητα και η προσότητα των δεικτών. 
Οι κοινοτικές οδηγίες καθόρισαν περιβαλλοντικά πρότυ­
πα και τις ημερομηνίες στις οποίες αντά πρέπει να ικανο­
ποιηθούν. Απαιτούνται σημαντικότερες επενδύσεις για την 
παροχή ύδατος, για την ποιότητα του οποίου υπάρχουν 
οδηγίες, ώστε για να εξασφαλιστεί η επαρκής παροχή στα 
νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις χωρίς να υπάρχουν δυσμε­
νείς περιβαλλοντικές επιπτοχίεις. Υπάρχουν επίσης οδη­
γίες για τΐ]ν ποιότητα του αέρα και τις εκπομπές ρύπων : 
δεν τις εξετάζουμε όμοκ; στο σημείο αυτό, επειδή δεν 
απαιτούν σημαντικές δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές 
και επειδή το κόστος για την ικανοποίηση των προτύπων 
βαρύνει σε μεγάλο βαθμό τον ιδιωτικό τομέα. 
Είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε τις υλικές ανάγκες σε νέα 
περιβαλλοντική υποδομή. Οι συνεχείς αλλαγές της περι­
βαλλοντικής πολιτικής και των προτύπων, η αβεβαιότητα 
για σι μελλοντική οικονομική ανάπτυξη και οι τεχνολογι­
κές αλλαγές κάνουν την κατάσταση πιό περίπλοκη, ενώ 
υπάρχει έλλειψη αναλυτικών δεδομένων για τις υπάρχου­
σες εγκαταστάσεις, πρόβλημα που δεν αντιμετωπίζει απο­
κλειστικά η Ευρώπη. Ο βασικός μας στόχος είναι να περι­
γράψουμε τις διαφορές σε ευρεία κλίμακα όσον αφορά την 
ύπαρξη υποδομών ανάμεσα στις διάφορες περιφέρειες της 
Κοινότητας. 
Απόβλητα ύδατα 
Η ικανότητα των περιφερειών να επεξεργάζονται τα λύμα­
τα τους παρουσιάζει μεγάλες διαφορές. Στη δυτική Γερμα­
νία, το 1988, η ικανότητα επεξεργασίας αποβλήτων υδάτων 
σε σχέση με την παραγωγή τους ήταν 105%, ενώ στην 
Ιρλανδία η αναλογία ήταν ένα προς τρία και στην Ελλάδα 
11%. Το Υπουργείο Περιβάλλοντος της Ιταλίας ανέφερε 
πρόσφατα ότι ορισμένες μονάδες επεξεργασίας στο 
Mezzogiomo δεν λειτουργούσαν, επειδή συχνά δεν ήταν 
συνδεδεμένες με το αποχετευτικό δίκτυο ή με το σύστημα 
παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας8. 
Για να είναι δυνατή η επεξεργασία των λυμάτων, πρέπει 
πρώτα να γίνει η συλλογή τους, γεγονός που απαιτεί σημα­
ντικές επενδύσεις σε υποδομές. Το 1991, μόνο το 53% του 
πληθυσμού της Ισπανίας ήταν συνδεδεμένο με εγκαταστά­
σεις επεξεργασίας αποβλήτων υδάτων, ενώ το ποσοστό 
αυτό ήταν 44% για την Ιρλανδία και 31% για την Πορτο­
γαλία. Τα ποσοστά για τη Γαλλία ήταν 68% και για τη 
Δανία 98%. ; 
Η διάθεση των αποβλήτων υδάτων που δεν υίΤΗοτανται 
επεξεργασία πραγματοποιείται συνήθως στους ποταμούς 
και ενδεχομένως στη θάλασσα. Η καταλληλότητα, συνε-
76 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Πίνακας 7 
Μέσες ετήσιες επενδύσεις για περιβαλλοντική υποδομή 
Αστικά απόβλητα Αστικά στερεά Βιομηχανικά/επιβλα Ύδρευση Σύνολο 
ύδατα απόβλητα βή απόβλητα 
εκατ. ECU εκατ. ECU εκατ. ECU εκατ. ECU εκατ. ECU 
Ελλάς 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Πορτογαλία 
Ισπανία 
Σύνολο 240 
95 
208 
113 
458 35 
20 
15 
35 
19 2 
7 
14 
14 
10 95 
30 
288 
149 
372 
1.114 124 47 934 372 
152 
525 
31 Ι 
859 
2.219 
Ελλάδα : Coût de mise des installations en conformité avec les directives sur l'environnement en Grèce, BCS 1992; 
Ιρλανδία : The Environment and Regional Development in Ireland, Jonathan Blackwell and Associates, 1992; 
Ιταλία : Environmental Investment Needs in the Lagging Regions, ERL Espaiia Industrial Hazardous Waste based on Valuiazione dellc iniziaiivc 
intraprese nei campo dellc risorse idriche e deU'ambienle ne/l'ambilo del QCS 1989-1993 per I'ltalia, ERL London; 
Πορτογαλία : Regional Environmental De\>elopment Study in Portugal. SEIA (Industrial Hazardous waste data from ERL Espaiia); 
Ισπανία : Environmental Investment Needs in the Lagging Regions. ERL Espaiia; Figures for water supply from Water Supply Infrastructure needs 
in the Lagging Regions, Eco/ec Research and Consulting Lid. 
πώς, των υδάτων για κολύμβηση αποτελεί ένδειξη της 
αποτελεσματικότητας του συστήματος επεξεργασίας λυ­
μάτων. Στη Δανία, στην οποία το 90% του πληθυσμού είναι 
συνδεδεμένο με εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, το 
96% TOJV παράλιων πληρούν τα πρότυπα που καθορίζει η 
οδηγία για τα ύδατα κολύμβησης. Στην Ισπανία, το 90% 
των ακτών ανταποκρίνονται σε αυτό το πρότυπο, ενώ το 
ποσοστό για την Ανδαλουσία μειώνεται στο 81 %, ενώ στη 
Σικελία το ποσοστό ήταν μόλις 78% και στην Ανατολική 
Γερμανία 68%9. Χαμηλό είναι συγκριτικά και το ποσοστό 
του 76% για το Ηνωμένο Βασίλειο. 
Στερεά απόβλητα 
Η διάθεση των αστικών στερεών αποβλήτων μπορεί να 
πραγματοποιείται με καύση, λιπασματοποίηση, ανακύ­
κλωση ή ταφή. Η ταφή είναι η περισσότερο διαδεδομένη 
και η φθηνότερη μέθοδος, αλλά πρέπει γίνεται υπό έλεγχο, 
ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι χώροι ταφής ανταποκρίνονται 
στις περιβαλλοντικές προδιαγραφές, προκειμένου να μη 
διειο*δύσυν, για παράδειγμα, τα απόβλητα ύδατα στον υ­
δροφόρο ορίζοντα Στην Πορτογαλία η διάθεση του 62% 
των αστικών στερεών απο^ιμάτων πραγματοποιούνταν 
το 1989 σε ανεξέλεγκτους χώρους, ποσοστό που στην πε­
ριοχή του Algarve ανέρχεται σε 93%10. Στις φτωχότερες 
περιφέρειες της Ισπανίας η διάθεση του 38% των απορρι-
μάτων γινόταν σε παρόμοιους χώρους το 1990, ενώ το ποσοστό ανερχόταν σε 71% στην Castilla la Mancha". Στην 
Ιταλία υπολογίζεται ότι το 70% των παραγόμενων απορρι 
μάτων στο Mezzogiorno διατίθενται σε χώρους που δε\' 
διαθέτουν σχετική άδεια12. 
Η διάθεση των βιομηχανικών και τοξικοΆ' αποβλήτου α­
ποτελεί σημαντικό πρόβλημα σε όλα τα κράτη μέλη και δεν 
υπάρχει συμφωνία σχετικά με τις εφαρμοστέες μεθόδοΐ'ς. 
23 Κάλυψη από το δημόσιο σύστημα ύδρευσης και 
εγκαταστάσεις διάθεσης στα κράτη μέλη, 
1989/1991 Ποσοστό πληθυσμού 
jOQ r m A*6OM6W yn το Biovo OopnjorK. 
ΛεδομΕναγΜτττνύίν>€«η<» tee0.rraxrtay%aTrp« 106β 
77 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Ακόμα και στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες, οι 
ποσότητες των παραγόμενων τοξικών και επιβλαβών απο­
βλήτων έχουν αυξηθεί σημαντικά. Στην Ελλάδα, για παρά­
δειγμα, οι παραγόμενες ποσότητες υπολογίζεται ότι ανέρ­
χονται σε 450.000 τόνους ετησίως", χωρίς να υπάρχουν 
εγκαταστάσεις επεξεργασίας ή διάθεσης, ενώ στην Πορ­
τογαλία υπολογίζεται ότι το 1987 δημιουργήθηκαν περισ­
σότερο από 1 εκατομμύριο τόνοι επιβλαβών αποβλήτων, 
των οποίων το 82% διετέθησαν σε ανεξέλεγκτους χώρους 
ταφής1'. 
Ύδρευση 
Η σοχττή διαχείριση του περιβάλλοντος απαιτείτο σύστημα 
ύδρευσης να μην επηρεάζει το οικοσύστημα. Το νερό είναι 
απαραίτητο και για τη βιομηχανική και για την οικιακή 
χρήση. Οι φτωχότερες περιφέρειες, στις οποίες η γεωργία 
καταναλώνει μεγάλες ποσότητες νερού, αντιμετωπίζουν 
προβλήματα λειψυδρίας, εποχιακές διακυμάνσεις και στην 
παροχή και στην ζήτηση καθώς και κινδύνους μόλυνσης 
του νερού. Υπάρχουν μόνιμα προβλήματα λει^τυδρίας στην 
Νότια και Νοτιοδυτική Ισπανία, την Αττική (GR) την πε­
ριφέρεια Abnizzi και στη Σαρδηνία (Ι). Οι ελλείψεις είναι εξαιρετικά μεγάλες στην Communidad Valcnciana και τη 
Murcia (Ε). Στην Ιρλανδία, μόνο το 80% του πληθυσμού 
ήταν το 1990 συνδεδεμένο με το δημόσιο δίκτυο ύδρευσης 
και το 65% στη βόρεια περιφέρεια της Πορτογαλίας το 
1990, έναντι ποσοστού 99% στη Γαλλία και στο Ηνωμένο 
Βασίλειο το 1989 (γραφική παράσταση 23) 
Ακόμα και στις περιπτώσεις που το δημόσιο σύστημα ύ­
δρευσης παρουσιάζει σχετική πληρότητα, το μέγεθος της 
απώλειας ύδατος από το σύστημα μπορεί να είναι μεγάλο: 
το 1987 ανερχόταν στην Ισπανία στο 34% και στο Mez-
zogiorno στο 30%'\ 
Επενδυτικές ανάγκες 
Αν είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε το μέγεθος του αρχικού 
προβλήματος, είναι ακόμα δυσκολότερο να υπολογίσουμε 
το κόστος της συμμόρφωσης προς τα περιβαλλοντικά πρό­
τυπα. 
Υπολογίζεται ότι θα χρειαστούν επενδύσεις που υπερβαί­
νουν τα 900 εκατ. ECU ετησίως για τη διαχείριση των 
αποβλήτων υδάτων στις τέσσερις φτωχότερες χώρες της 
24 Μέσες ετήσιες επενδύσεις που απαιτούνται για νέα έργα 
περιβαλλοντικής υποδομής στις περιφέρειες του στόχου 1, 
1993-2003 
900 r ECU (εκατομμύρια ετησίως) 
D Ύδρευση 
78 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Κοινότητας συν την Ιταλία κατά την επόμενη δεκαετία, 
προκειμένου να συμμορφωθούν οι χώρες αυτές με την 
οδηγία για το πόσιμο ύδωρ (80/778) και για πετύχουν 
ποσοστό σύνδεσης 95% (πίνακας 7). Τα στοιχεία αυτά, 
οκττόσο, δεν περιλαμβάνουν την ανανέωση των υφιστάμε­
νων αλλά ανεπαρκών εγκαταστάσεων, ούτε και το κόστος 
λειτουργίας, τα οποία θα μπορούσαν να διπλασιάσουν το 
ύψος των απαιτούμενων επενδύσεων. 
Στην περίπτωση των αστικών αποβλήτων υδάτων, απαιτού­
νται επενδύσεις για την παροχή και την ανανέωση αποχε­
τευτικού δικτύου και εγκαταστάσεων επεξεργασίας. 
Η οδηγία για τα αστικά απόβλητα ύδατα (91/271) καθορί­
ζει ακριβείς προδιαγραφές τις οποίες θα πρέπει να ικανο­
ποιήσουν τα συστήματα απαγωγής απόβλητων υδάτων με 
χρονοδιάγραμμα που λήγει στις 31 Δεκεμβρίου του 2005, 
ημερομηνία κατά την οποία θα πρέπει να έχουν εγκατα­
σταθεί όλες οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας που απαιτού­
νται από την οδηγία. Εντούτοις, δεν αρκούν μόνο οι επεν­
δύσεις για να εξασφαλίσουν την τήρηση των προτύπων. 
Υπάρχουν πολλά παραδείγματα νέων μονάδων που δεν 
λειτουργούν ή λειτουργούν ανεπαρκώς, λόγω του κόστους 
διατήρησης, της έλλειψης καταρτισμένων εραγαζομένων ή 
οργανωτικών προβλημάτων. 
Όσο αυξάνεται το ΑΕΠ, τόσο αυξάνεται και η ποσότητα 
των παραγόμενων αποβλήτων. Αλλάζει επίσης και η σύν­
θεση των αποβλήτων, ενώ μειώνεται η αναλογία των οργα­
νικών ουσιών. Η δημιουργία εγκαταστάσεων ανακύκλω­
σης και καύσης (οι οποίες πρέπει να τηρούν τις προδιαγρα­
φές για την ατμοσφαιρική ρύπανση) έχει μεγάλο κόστος. 
Φαίνεται ότι η ταφή θα συνεχίσει να είναι η σημαντικότερη 
μορφή διάθεσης των αποβλήτων στο προσεχές μέλλον, 
εκτός όμως από τις επενδύσεις για τη δημιουργία χώρων 
απόρριψης, θα πρέπει επίσης να υπάρχει και αποτελεσμα­
τικός έλεγχος αυτών των χώρων και ένα σύστημα τιμών που 
να αντανακλά το πραγματικό κόστος, να παρέχει κίνητρα 
για την ελαχιστοποίηση των αποβλήτων και/ή την ανακύ­
κλωση και να αποτρέπει την παράνομη διάθεση των απο­
βλήτων. 
Η δημιουργία τοξικών και επιβλαβών αποβλήτων κατά 
κεφαλή είναι χαμηλότερη σας λιγότερο αναπτυγμένες σε 
σχέση με τις περισσότερο βιομηχανικά αναπτυγμένες πε­
ριφέρειες, αλλά αυξάνεταιπαράλληλα με την ανάπτυξη της 
βιομηχανίας. Η αδυναμία επιβολής του νόμου, οι τοπικές 
αντιδράσεις στη δημιουργία εγκαταστάσεων και άλλα πο­
λιτικά προβλήματα παίζουν σημαντικό ρόλο στον περιορι­
σμό των επενδύσεων. 
Οι επενδύσεις στο δίκτυο ύδρευσης πρέπει να έχουν τρεις 
στόχους: τη συλλογή, τον καθαρισμό και την παροχή. Ανά­μεσα στα σημαντικά προβλήματα που πρέπει να αντιμετω­
πισθούν περιλαμβάνεται η πιθανή υποβάθμιση της ποιότη­
τας των επιφανειακών υδάτων από τη ρύπανση και η 
εξασφάλιση της αδιάκοπης παροχής ύδατος, ιδίως στις 
νότιες περιοχές της Ιταλίας, της Ισπανίας και στην Αττική 
στην Ελλάδα. 
Οι προγραμματιζόμενες επενδύσεις θα συμβάλουν σημα­
ντικά στη βελτίωση της επεξεργασίας των αποβλήτων υδά­
των και των στερεών απορριμάτων καθώς και της ύδρευ­
σης στις ασθενέστερες περιφέρειες κατά τα επόμενα χρό­
νια (γραφική παράσταση 24).Οι συνολικές δαπάνες στις 
περιοχές αυτές θα διπλασιαστούν κατά την περίοδο 1994-
99 σε σύγκριση με την περίοδο 1989-93. 
Οι αναμενόμενες αλλαγές θα είναι πάρα πολύ μεγάλες, 
όπως φαίνεται από την περίπτωση της Πορτογαλίας. Η 
δευτεροβάθμια επεξεργασία των αποβλήτων υδάτων πρέ­
πει να αυξηθεί από 20% στο 90% κατά επόμενα έξι χρόνια, 
ενώ το ποσοστό των αστικών αποβλήτων των οποίων η 
διάθεση πραγματοποιείται υπό έλεγχο αναμένεται ότι θα 
αυξηθεί από 40% το 1990 σε 98% το 1999. 
Οι επενδύσεις σε υποδομές μπορεί να έχουν σημαντική 
επίπτωση στην οικονομία μιας περιφέρειεας, και άμεσα 
και έμμεσα. Η δημιουργία νέων εγκαταστάσεων δημιουρ­
γεί θέσεις απασχόλησης και κατά τη διάρκεια της περιόδου 
κατασκευής τους και κατά τη λειτουργία τους. Υπολογίζε­
ται ότι έχουν δημιουργηθεί 26.000 θέσεις απασχόλησης 
στην κατασκευή, την ανάθεση και την προμήθεια εξοπλι­
σμού στο πλαίσιο έργων που χρηματοδότησαν τα Διαρθρτο-
τικά Ταμεία και τα κράτη μέλη στον τομέα του περιβάλλο­
ντος το 1993,ft. 
25 Επίπεδο εκπαίδευσης του πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία 
στα κράτη μέλη, 1991 
Ποσοστό πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία 
80 Γ 
£3 Φοίτηση μετά την 
υποχρεωτική εκπαίδευση 
60 [- • Πανεπιστημιακή 
μόρφωση 
£„ JE, (* . J t OR KL BUR11 ψ M. DK D 
Δ« υπάρχω <^V«rraOTW)ccfaY« την Γαλλία · ι1**' *~Λ ' 
79 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Περιφερειακές διαφορές 
ως προς το υπάρχον 
ανθρώπινο δυναμικό 
Η ανταγωνιστικότητα της Κοινότητας και TOJV περιφερειών 
της δεν εξαρτάται μόνο από τις υφιστάμενες υλικές υποδομές, 
αλλά όλο και περισσότερο και από το υπάρχον ανθρώπινο 
δυναμικό. Για το λόγο αυτό το αποτελεοτιατικό σύστημα 
εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης είναι σημαντι­
κό για να ενισχυθεί το σχετικό πλεονέκτημα της Κοινότητας. 
Παρά τις προσπάθειες που έχουν καταβληθεί τα τελευταία 
χρόνια, οι υφιστάμενες διαφορές είναι ακόμα πολύ μεγάλες. 
Η προσαρμογή των συστημάτων εκπαίδευσης και επαγγελ­
ματικής κατάρτισης στις βαθειές διαρθρωτικές αλλαγές απο­
τελεί προτεραιότητα για όλη την Κοινότητα. Πρέπει να υπάρ­
ξει ανταπόκριση στην τεχνολογική πρόοδο που καθιστά πε­
ριττά τα υπάρχοντα επαγγελματικά προσόντα καθυχ και στις 
δημογραφικές τάσεις που μειοίνουν τον αριθμό τιον ατόμου 
τα οποία εντάσσονται στην αγορά εργασίας. Ανισότητες ως προς το επίπεδο 
εκπαίδευσης 
Το επίπεδο εκπαίδευσης (ή TOJV γνώσεο)ν) του πληθυσμού 
σε παραγωγική ηλικία αποτελεί σημαντικότατο δείκτη του 
υφιστάμενου ανθρώπινου δυναμικού. 
Στα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη, ένα μεγάλο μέρος 
των ενηλίκοτν (από 25 έως 64 ετών) δεν έχουν φοιτήσει στη 
μέση εκπαίδευση: 77% στην Πορτογαλία, 64% στην Ισπα­
νία, 53% στην Ελλάδα και 33% στην Ιρλανδία, έναντι 
ποσοστού 17% που αποτελεί τον κοινοτικό μέσο όρο'7. Στις 
περισσότερες από τις ανεπτυγμένες χώρες το ποσοστό 
αυτό είναι σχεδόν μηδενικό (γραφική παράσταση 25). 
Επιπλέον, υπάρχουν μεγάλες περιφερειακές ανισότητες 
στο εσοκερικό των λιγότερο προηγμένων κρατών μελών. 
Για παράδειγμα, στην Πορτογαλία, η αναλογία του πληθυ­
σμού σε παραγωγική ηλικία που δεν έχει φοιτήσει στη μέση 
εκπαίδευση κυμαίνεται από 69% (Λισαβώνα και κοιλάδα 
του Τάγου) έως 85% (Μαδέρα) και στην Ελλάδα από 38% 
(Αττική) μέχρι 71%; (Ανατολική Μακεδονία). Τα άτομα 
που ζουν σε πόλεις ή σε μεγάλα αστικά κέντρα έχουν κατά 
26 Επίπεδο εκπαίδευσης του πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία 
στις περιφέρειες του στόχου 1 και εκτός του στόχου 1, 1991 
Ποσοστό πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία 
Πανεπιστημιακή 
μόρφωση ! Μέσος όρος περιφ. 
στόχου 1 
D Μέσος όρος 
περιφερειών εκτός 
στόχου 1 
Φοίτηση μετά την 
υποχρεωτική εκπαίδευση 
UK Ε11 GR IRL 40 
35 
30 
25 
20 
15 
λ 10 
Ρ UK Ε Ε11 GR IRL Ι 
GR, IRL, Ρ: όλη η χώρα υπάγεται στον στόχο 1 : Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία για την Γαλλί< 
80 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
κανόνα υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης από αυτούς που 
torn' στις αγροτικές περιοχές, γεγονός που αντανακλά τη 
σχετική αναποτελεσματικότητα των σημερινών εκπαιδευ­
τικών συστημάτων. 
Τα πρότυπα διαφέρουν περισσότερο όσον αφορά τη δευ­
τεροβάθμια εκπαίδευση μετά την υποχρεωτική φοίτηση 
(γραφική παράσταση 26). Αν και ο πληθυσμός που διαθέ­
τει αυτό το εκπαίδευσηςείναι μικρότερος στις φτωχότερες 
περιφέρειες της Κοινότητας σε σχέση με τον κοινοτικό 
μέσο όρο, αυτό ισχύει και για ορισμένες περιφέρειες των 
ισχυρότερων κρατών μελών, ιδίως στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και το Λουξεμβούργο. 
Ανισότητες ως προς τα ποσοστά 
συμμετοχής 
Η βασική εκπαίδευση και η αρχική επαγγελματική κατάρ­
τιση αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τη βελτίωση 
της ποιότητας του μελλοντικού εργατικού δυναμικού στα 
κράτη μέλη. Παρέχει στους νέους μεγαλύτερες ευκαιρίες 
να αποκτήσουν την πρώτη τους εργασία και αποτελεί απα­
ραίτητη προετοιμασία για τη μελλοντική εκπαίδευση και 
επαγγελματική κατάρτιση. 
Σε όλα τα κράτη μέλη, σχεδόν όλοι οι νέοι ηλικίας μέχρι 15 
ετών φοιτούν σήμερα στην υποχρεοοτική εκπαίδευση. Μα­
κροπρόθεσμα αυτό θα συμβάλει στη σταδιακή μείωση των 
μεγάλων ανισοτήτων ως προς το επίπεδο εκπαίδευσης που 
αναφέρεται στην προηγούμενη ενότητα. 
Ο αριθμός των νέων ατόμων που συνεχίζουν τη φοίτηση 
μετά την υποχρεωτική εκπαίδευση και παίρνουν μαθήματα 
επαγγελματικής κατάρτισης αυξήθηκε σημαντικά σε όλη 
την Κοινότητα κατά τα τελευταία χρόνια. Η πρόοδος στις 
λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες της Κοινότητας ήταν 
σημαντική. Παρόλα αυτά, εξακολουθούν να υπάρχουν ση­
μαντικές διαφορές ως προς τα ποσοστά των νέων ηλικίας 
15 έως 19 ετών που συνεχίζουν την εκπαίδευση τους, ιδίως 
ανάμεσα στις λιγότερο προηγμένες και τις υπόλοιπες χώ­
ρες της Κοινότητας. Στις περισσότερο προηγμένες χώρες 
το 1989-90, το ποσοστό των νέων ηλικίας 15 έως 19 ετών 
που φοιτούσαν στη μέση ή την ανώτατη εκπαίδευση υπε­
ρέβαινε το 75%, με εξαίρεση το Λουξεμβούργο (72%) και 
το ΗΒ (59%). Στα φτωχότερα κράτη μέλη, το ποσοστό αυτό 
ήταν 60% ή κατώτερο, με εξαίρεση την Ιρλανδία (69%). 
Υπάρχουν επίσης σημαντικές διαφορές και όσον αφορά την 
κατηγορία ηλικιών 20 έως 24 ετών. Το ποσοστό των νέων 
αυτών των ηλικιών που συνέχιζαν τις σπουδές τους στις Κάτω 
Χώρες ήταν 29%, στη Δανία και τη Γερμανία (με εξαίρεση τα νέα Ομόσπονδα Κρατίδια) 27%, ενώ στην Ελλάδα και 
στην Πορτογαλία ήταν 17% και στην Ιρλανδία μόνο 17%. 
Υπήρχαν, ελτούτοις. σημαντικές εξαιρέσεις. Μεταξύ των 
περισσότερο αναπτυγμένων χωρών, το ποσοστό αυτό ήταν 
15% ,7 για το Ηνοψένο Βασίλειο, ενώ μεταξύ των λιγότερων 
προηγμένων χωρών ιγταν 25% στην Ισπανία. 
Από μία διεξοδικότερη εξέταση των στοιχείων για τους 
νέους ηλικίας 15 έως 19 ετών προκύπτει ότι τα υψηλά 
ποσοστά στις περισσότερο αναπτυγμένες περιφέρειες εί­
ναι αποτέλεσμα των υψηλών επιπέδων τεχνικής και επαγ­
γελματικής κατάρτισης. Αντίθετα στις λιγότερο προηγμέ­
νες χώρες υπερέχουν, σε γενικές γραμμές, οι μορφές της 
ακαδημαϊκής εκπαίδευσης. Αυτές είναι και οι περιφέρειες 
ποτ' πλήττολται συχνά περισσότερο από την ανεργία των 
νέων ηλικίας κάτων των 25 ετών. 
Για να μειωθούν οι υφιστάμενες ανισότητες, δεν αρκεί να 
αυξηθούν απλώς ποσοτικά τα συστήματα εκπαίδευσης και 
επαγγελματικής κατάρτισης στις λιγότερο αναπτυγμένες 
περιοχές. Αν και τα ποσοστά φοίτησης είναι σημαντικά, 
δεν είναι ενδεικτικά της ποιότητας του 
περιεχομένου των μαθημάτων ή των εφαρμοζόμενων εκ­
παιδευτικών μεθόδων. Ενδεικτικά από την άποψη αυτή 
είναι τα ποσοστά στασιμότητας στο ίδιο έτος ή εγκατάλει­
ψης των σπουδών. Οι χώρες που παρουσιάζουν χαμηλά 
ποσοστά φοίτησης παρουσιάζουν επίσης και υψηλά ποσο­
στά επανάληψης του ίδιου έτους και εγκατάλειψης το^ν 
σπουδών. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, τα ποσοστά στα­
σιμότητας και εγκατάλειψης των σπουδών αυξήθηκαν από 
12% το 1988 σε 22% το 1992, ενώ τα ποσοστά αυτά είναι 
υψηλά και στην Ιταλία (19%) και στην Ελλάδα (9,5% στη 
γενική δευτεροβάθμια εκπαίδευση και 24,5% στην τεχνική 
και επαγγελματική κατάρτιση) '*. 
Ανισότητες ως προς τη διαρκή 
εκπαίδευση και επαγγελματική 
κατάρτιση 
Είναι δύσκολη η συλλογή και ερμηνεία των δεδομένων για 
τη διαρκή εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση. Οι 
υπάρχουσες πηγές, όπως οι μελέτες της Ερευνας για. το 
Εργατικό Δυναμικό παρουσιάζουν ανισότητες ευρείας 
κλίμακας στο εσωτερικό της Κοινότητας, εφόσον το ποσο­
στό νέων ηλικίας 15 έως 24 ετών που εργάζονται και 
παρακολουθούν επαγγελματική κατάρτιση παρουσίαζε 
μεγάλες διακυμάνσεις τρ 1991, από 33% στη Γερμανία σε 
λιγότερο από 2% στην Ελλάδα και την Πορτογαλία. 
81 
Κεφάλαιο 4 - Υπάρχουσες υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό 
Γενικά, τα άτομα που διαθέτουν το υψηλότερο επίπεδο γελματική κατάρτιση είναι περισσότερο απαραίτητη στις 
εκπαίδευσης και όσοι εργάζονται σε άλλες επιχειρήσεις περιφέρειες εκείνες στις οποίες η παροχή της είναι μικρό-
φαίνεται να έχουν περισσότερες δυνατότητες να συνεχί- τερη, απαιτεί τη λήψη μέτρων για να αυξηθούν οι παρεχό­
σουν την επαγγελματική κατάρτιση, γεγονός που συνεπά- μενες δυνατότητες μέσω, παραδείγματος χάριν, της καλύ-
γεται προβλήματα για τις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέ- τερης σύνδεσης ανάμεσα στα συστήματα αρχικής και διαρ-
ρειες, εφόσον το εργατικό δυναμικό σε αυτές που διαθέτει κούς εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, 
χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης αποσχολείται κυρίως σε 
μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Το γεγονός ότι η επαγ-
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1994), "Ενέργεια και Οικο\>ομική και Κοινωνική Συνοχή", Com(93)645 τελικό. Βλέπε επίσΐ]ς λεπτοβίερή 
ανάλυση των περιφερειακών τάσεων στον ενεργειακό τομέα : Uniwrsity ofBaicelona (1993), Energy and scxioeconomic indicators in 
the European Community. Μελέτΐ) που χρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. 
Βλέπε W. Vtckcrman, "Analysing the regional impacts of new transport infrastructure: a framework " in J Coiiadrado Roum. Ρ Nojkamp and 
Ρ Salva (eds) Regional Dewlopmenl, Economic Restructuring and Emetging Networks, forthcoming. D Biehl and others (1986), Tlie Con-
tiibution of Infrastructure to Regional Dewlopment, 2 Volumes, Office for Official Publications of the Euro/win Communities. Luxem­
bourg, D Biehl 1991, "The role of 'infrastructure in regional dewlopmenl" in W. Vickerman (ed), Infrastructure and Regional Dewlopmenl, 
European Research in Regional Science vol L Pion ltd, I^ondon, 1991. 
Βλέπε Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1990). το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Τραήνυ Μεγάλης Ταχιπητας και Ευρωπαϊκή Ιΐππροπι} (1993). Διευριοπαϊκά 
Δίκτυα: προς ένα ρυθμιστικό σχέδιο για το οδικό δίκτυο και τις οδικές μεταφορές. (European Commission (1990). Tlie ΕιιΐΌ[Κ>αιι Higli-Speed 
Tiuin Netwoik and European Commission (1993) Trans-European Networks : Towaids a Master Plan for the Road Nenwik and Rtxid Traffic). 
Η καθαρή συνεισφορά του ΕΤΠΑ στις ασθενέστερες περιφέρειες κατά την περίοδο 1989-93 ανήλθε περίπου σε 7,5 δισεκατομμύρια ECU, εκ 
των οποίων τα 3,5 δισεκατομμύρια ECU περίπου για τμήματα τωχΆΕΔ κοινοτικού ε\>διαφέρσ\η;ος. Εντούτοις, το Τ(χχ') αχ no είναι μικρό, 
εάν λάβουμε υπόψη το ποσό των 1000 έως 1500 δισεκατο/ιμυριων ECU που απαιτούνται για τψ' ολοκλήρωσΐ] run < διευρωπαϊκών δικτύων 
μεταφορών κατά ημ> περίοδο 1990-2010 (COM(92)231 τελικό. 11 Ιουΐ'ίου 1992). 
Βλέπε R Doganis, Ν. Dennis και άλλων, οι ανάγκες των αναπτυξιακά καθυστερημένων περιφερειών σε υποδομές εναέριων μεταφορών, 
1994-2000, έκθεση στην ΓΔ XVI, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ιούλιος 1991 (R Doganis, Ν. Dennis et al, Air Transport lnfrastmctrure Needs in 
the Lagging Régions, 1994-2000, Report to DG XVI, European Commission, July 1991) 
Αυτό αποδεικνύεται από το: ACT Consultants, IRPUD and ME&P, The Regional Impact of the Channel Tunnel throughout the 
Community, DGXVI, European Commission 1992) 
Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Υπουργών Μεταφορών, οι τάσεις στσχ' τομέα των μεταφορών 1970-1922,1994. 
Ολα τα δεδομένα που περιέχει αυτό το κεφάλαιο έχουν λΐ]φθεί από μελέτη που συνέταξε για λογαριασμό της Επιτροπής η Ewbank 
Preece Lid, Analysis of statistical indicators of telecommunications in the less favoured regions, 1994. 
Valuiazione delle iniziative intraprese nel campo delle risoise idiiche e dell'ambiente nellambilo del Quadro Comunitario del Sostegno 1989-
1993per I'ltalia. ERL, London 1993. 
Δείκτες Ecotec, ακτές που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της οδηγίας για τα ύδατα κολύμβησης (76/160). 
ΰίΓεηαο Geral da Quadidad do Ambiente DGQA (1989). 
Medio Ambienle en Ε^ραρα. Ministerio de Obras Publicasy Transpostes MOPT (1990). 
Υπουργείο Περιβάλλοντος, έκθεσΐ] για την κατάσταση του περιβάλλοντος 1989. 
Environmental Investment Needs in the Lagging Regions, ERL Spain. ( Οι ανάγκες για περιβαλλοντικές επενδύσεις στις αναπτυξιακά 
καθυστερημένες περιφέρειες, ERL Ισπανία) 
Direcrjao Geral da Qualidade do Ambiente/TECNINVEST. 1988 "Estudo de Prodimao, Trutamento e Είχηύηαηαοάε Residuos Taxicos 
e Perigosos". 
Δείκτες Ecotec για την Ισπανία και υπολογισμοί του Υπουργείου Περιβάλλοντος για την Ιταλία. 
Sustainability, Employment and Growth: the Employment Impact of Environmental Policies, Ecotec 1993. (Βιωσιμότητα, απασχόληση 
και ανάπτυξη : η επίπτωση των περιβαλλοντικών πολιτικών στην απασχόληση, Ecotec 1993). 
Τα στοιχεία για τη φοίτηση βασίζονται στην Ερευνα για το Εργατικό Δυναμικό που κατατάσσει τα διάφορα επίπεδα εκπαίδευσης 
σύμφωνα με το Διεθνές Πρότυπο Κατάταξης των Εκπαιδευτικών Σπονδών (ISCED). Για ορισμούς, βλέπε Ευρωπαϊκή Επιτροπή 
(1993). Η απασχόληση στην Ευρώπη, α 102. '< · 
Ecotec (1993). Evaluation of Structural Funds Interventions in the Field of Human Resourses in Objective 1 Regions. (Αξιολόγηση των 
παρεμβάσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων στον τομέα τον ανθρώπινου δυναμικού στις περιφέρειες του στόχου 1). Μελέτη που 
χρηματοδότησε η ΓΔ ντης Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
82 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Κεφαλαίο 5 Νέες ξένες επενδύσεις και οι 
περιφέρειες 
Επενδύσεις κεφαλαίων 
υψηλής κινητικότητας 
στην Κοινότητα: ποιες 
είναι οι περισσότερο 
ελκυστικές τοποθεσίες 
για επενδύσεις; 
Η ευημερία των περιφερειών εξαρτάται από την ικανότητα 
τους να προσελκύουν και να διατηρούν παραγωγική δρα­
στηριότητα. Τα χαρακτηριστικά μιας περιφέρειας που 
προσελκύουν οικονομική δραστηριότητα παρουσιάζουν 
τάσεις μεταβολής, όπως και οι συνθήκες που απαιτούνται 
για τις ίδιες τις δραστηριότητες. Με τψ πάροδο του χρό­
νου, η διάρθρωση της οικονομικής δραστηριότητας έχει 
υποστεί σημαντικές αλλαγές, εφόσον η γεωργία υποχώρη­
σε υπέρ της βιομηχανίας των αστικών περιοχών,η οποία 
μειώθηκε στη συνέχεια τουλάχιστον σε όρους απασχόλη­
σης, ενώ αναπτύχθηκε ο τομέας των υπηρεσιών. Αλλά και 
στο εσωτερικό της βιομηχανικής δραστηριότητας και του 
τομέα των υπηρεσιών, σημειώθηκαν σημαντικές διαρθρω­
τικές αλλαγές, εφόσον η κλίμακα της δραστηριότητας επε­
κτάθηκε και γεωγραφικά και σε ό,τι αφορά το φάσμα των 
παραγόμενων προϊόντων. 
Οι πολυεθνικές επιχειρήσεις έγιναν το σύμβολο της σύγ­
χρονης οικονομικής δραστηριότητας στο τέλος του 20ου 
αιώνα. Η επίπτωση αυτών των επιχειρήσεων στην οικονο­
μική δραστηριότητα είναι πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθος 
τους, εφόσον δημιουργείται γύρω από αυτές ένα πλέγμα 
βιομηχανικών δραστηριοτήτων και υπηρεσιών στα διάφο­ρα μέρη στα οποία εγκαθίστανται. Παρόλα αυτά, εκτός 
από τις πολυεθνικές, και διάφορες μικρές και μεσαίες 
επιχειρήσεις λαμβάνουν αποφάσεις για τον τόπο εγκατά­
στασης τους, από τις οποίες ορισμένες μόνο εντάσσο\ται 
στο πνεύμα των αποφάσεων των μεγάλων εταιριο')ν. 
' Εχουν συνταχθεί πολλές μελέτες για τους παράγο\τες που 
καθορίζουν την επιλογή του τόπου εγκατάστασης των επι­
χειρήσεων. Στο παρόν κεφάλαιο δεν επιχειρείται η επισκό -
πηση των πορισμάτων αυτών των μελετών, αλλά αντίθετα 
η προσπάθεια εστιάζεται στα στοιχεία μίας έρευνας σχετι­
κά με τις επιχειρήσεις οι οποίες ροπήθηκαν με ποιο τρόπο 
τα διάφορα μέρη της Κοινότητας ικανοποιούν τις απαιτή­
σεις τους όσον αφορά τον τόπο εγκατάστασης τους1. Στη 
συνέχεια εξετάζει το μέγεθος και την κατεύθυνση των 
ροών των άμεσων ξένων επενδύσεων κατά την περίοδο 
1986-1991. 
Παράγοντες που επηρεάζουν 
τις αποφάσεις για τον τόπο 
εγκατάστασης: μία συνοπτική 
παρουσίαση 
Η έρευνα κάλυψε 87 επιχειρήσεις στις οποίες περιλαμβά­
νονται και 17 πολυεθνικές, που έλαβαν πρόσφατα αποφά­
σεις για τον τόπο εγκατάστασης των δραοπηριοτήτων τους 
στην Κοινότητα. Τα πορίσματα επιβεβαιώνουν τη σημασία 
των κλασικών καθοριστικών παραγόντων όσον αφορά τον 
τόπο εγκατάστασης: * 
- της εγγύτητας στην αγορά 
83 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
της ποιότητας και της διαθεσιμότητας εργατικού 
δυναμικού 
των κατάλληλων υποδομών (μεταφορών, τηλεπικοι­
νωνιών κ.λ.π.) 
της ποιότητας ζωής και των προσωπικών παραγό­
ντων 
- της πολιτισμικής συγγένειας 
- της ύπαρξης πολιτικής παροχής κινήτρων 
- της ύπαρξης άλλων επιχειρήσεων σε παρόμοιους 
τομείς δραστηριότητας, ή του σωρευτικού αποτελέ­
σματος από τη συγκέντρωση δραστηριοτήτων. 
Κανένα από τα παραπάνω στοιχεία δεν εκπλήσσει, αν και 
η διαπίστωση του σωρευτικού αποτελέσματος έχει ενδεχό­
μενες σημαντικές επιπτώσεις για τις περιφέρειες. Η από­
φαση το)ν μισών περίπου από τις επιχειρήσεις που ροττή-
θηκαν σχετικά με τον τόπο εγκατάστασης τους επηρεάστη­
κε από την επιθυμία τους να βρίσκονται κοντά σε επιχει­
ρήσεις που ασκούν συναφείς δραοττηριότητες. Αυτό ισχύει 
για τις μεταποιητικές βιομηχανίες οι οποίες πιστεύουν ότι 
θα έχουν περισσότερες δυνατότητες επιλογής όσον αφορά 
τους προμηθευτές ανταλλακτικών και τις ειδικευμένες υ­
πηρεσίες συντήρησης σε μία περιοχή στην οποία παράγο­
νται ομοειδή προϊόντα. Και οι προμηθευτές ανταλλακτι­
κών επίσης προτιμούσαν να είναι εγκατεστημένοι κοντά σε 
παρόμοιες επιχειρήσεις, και για την προμήθεια ενδιάμε­
σων προϊόντων και για τη δυνατότητα πρόσβασης σε ση­
μαντικούς πελάτες. 
Τα πορίσματα της έρευνας σε γενικότερο επίπεδο είναι 
εξίσου αποκαλυπτικά. Πρώτον, η έρευνα έδειξε ότι το 
κριτήριο που διέπει την απόφαση για εγκατάσταση, ή για 
επανεγκατάσταση, είναι η επιθυμία να αποκτηθεί ή να 
διατηρηθεί το μερίδιο της αγοράς. Η ενιαία αγορά φαίνε­
ται να έχει ιδιαίτερη σημασία από αυτή την άποψη. Διάφο­
ρες επιχειρήσεις στο εξοπερικό της Κοινότητας, αφενός, 
θεο)ρουν τις επενδύσεις στην Ευρώπη ως μέσο για την 
προστασία του μεριδίου τους στην αγορά και πολλές επι­
χειρήσεις στο εσωτερικό της Κοινότητας, αφετέρου, αντα­
ποκρίθηκαν στα δεδομένα της ενιαίας αγοράς αναδιοργα­
νώνοντας τις δραστηριότητες τους σε γεωγραφική κλίμα­
κα. Τα παρακάτω στοιχεία επιβεβαιώνουν την ουσιαστική 
αύξηση των επενδυτικών ροών προς την Κοινότητα, όπως 
και μεταξύ των κρατών μελών, κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 80. Δεύτερον, στο 75% των περιπτώσεων, οι επιχειρήσεις που 
ρωτήθηκαν επέλεξαν πρώτα τη χιόρα εγκατάστασης τους 
και κατά δεύτερο λόγο την περιφέρεια. Στο 25% των 
περιπτώσεων η τελική επιλογή πραγματοποιήθηκε ανάμε­
σα σε περιφέρειες διαφορετικών χωρών. Αυτό, συνεπώς, 
σημαίνει ότι στις περισσότερες περιππυσεις η ελκυστικό­
τητα μιας περιφέρειας συνδεόταν στενά με την ελκυστικό­
τητα του κράτους μέλους στο οποίο ανήκει, αν και σε μία 
σημαντική μειοψηφία των περιπτώσεων, η επιλογή βασί­
στηκε στα πλεονεκτήματα της περιφέρειας αποκλειστικά. 
Τρίτον, σε λίγες μόνο περιπτώσεις η απόφαση επηρεάστη­
κε από ένα μόνο παράγοντα. Στις περισσότερες περιπτώ­
σεις, η επιλεγείσα περιφέρεια παρουσίαζε ένα συγκεκρι­
μένο συνδυασμό χαρακτηριστικών τα οποία ικανοποιού­
σαν με τον καλύτερο τρόπο τα κριτήρια που είχε προσδιο­
ρίσει αυτός που έλαβε την απόφαση της εγκατάστασης. 
Τέταρτον, το καθοριστικότερο στοιχείο δεν υπήρξε σε όλες 
τις περιπτώσεις το άμεσο κόστος συντελεστών. Οι επιχει­
ρήσεις ήταν προετοιμασμένες να παραβλέψουν την περιο­
χή εγκατάστασης που προσέφερε το χαμηλότερο κόστος 
με γνώμονα διάφορα άλλα οφέλη, τα οποία όμως είχαν 
συχνά έμμεση σχέση με το κόστος: η καλή ποιότητα της 
εργασίας, για παράδειγμα, επηρεάζει το κόστος, όπως και 
η εγγύτητα στις αγορές. 
Οι απόψεις για τα διάφορα 
κράτη μέλη και τις περιφέρειες 
Ζητήθηκε από τις επιχειρήσεις να εξηγήσουν γιατί περιέ­
λαβαν ορισμένες χώρες στον κατάλογο των επικρατέστε­
ρων τόπων εγκατάστασης τους και απέκλεισαν ορισμένες 
άλλες. Κατά κανόνα τα κράτη μέλη που ήταν οι επικρατέ­
στεροι υποψήφιοι στις προτιμήσεις ήταν η Γερμανία, η 
Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, λόγω της σπουδαιότητας 
της μεγάλης αγοράς τους. Όσον αφορά τη Γερμανία και τη 
Γαλλία, η γεωγραφική τους θέση στην ηπειρωτική Ευρώπη 
ήταν σημαντική, επειδή συνδυάζεται με καλό επίπεδο υπο­
δομών. Αναγοορίζεται επίσης το γεγονός ότι οι χώρες αυτές 
διαθέτουν υψηλής ποιότητας εργατικό δυναμικό, αν και 
εκφράστηκαν ορισμένες επιφυλάξεις σχετικά με το κό­
στος. Όσον αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, η γλώσσα και ο 
πολιτισμός θεωρούνται ειδικά πλεονεκτήματα, ιδίως για 
ξένους επενδυτές από τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. 
Το άλλο μεγάλο κράτος μέλος, η Ιταλία, περιλαμρΥχνόταν 
σε πολύ λιγότερες προτιμήσεις σε σχέση με τη Γερμανία, 
τη Γαλλία και το ΗΒ, κυρίως επειδή θεωρείται ότι οι 
επενδύσεις στη χώρα αυτή εμπεριέχουν υψηλότερο κίνδυ­
νο σε σύγκριση με τις άλλες τρεις χώρες. Αναφέρθηκαν 
συχνά οι δυσκολίες που συνδέονται με τη γλώσσα ως αιτία 
84 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
αποκλεισμού της Ιταλίας από τις προτιμήσεις, ενώ ορισμέ­
νες επιχειρήσεις θεωρούσαν ιος προβλήματα την περιφε-
ρειακότητα, το πολιτικό σύστημα και τη χαμηλή ποιότητα 
του εργατικού δυναμικού της χώρας. 
Όσον αφορά τα μικρότερα βόρεια κράτη μέλη, τη Δανία, το 
Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες και το Λουξεμβούργο, η έλλειψη 
μεγάλης εθνικής αγοράς φαίνεται να αποτελεί το σημαντικό­
τερο στοιχείο για το οποίο δεν περιλαμβάνονται στις επικρα­
τέστερες προτιμήσεις των επιχειρήσεων. Κατά την περίοδο 
πραγματοποίησης της έρευνας οι επιχειρήσεις άρχισαν να 
αντιμετωπίζουν την Κοινότητα ως ενιαία αγορά. 
Ενδεχόμενα αυτό να αποτελεί ένα μεταβατικό στάδιο που 
είναι πιθανό να αλλάξει μόλις οι επιχειρήσεις προσαρμόσουν 
την παραγωγή τους και το marketing στην πραγματικότητα 
της πλήρους λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς. Στα θετικά 
στοιχεία αναφέρεται ότι οι επενδυτές θεωρούν συχνά το 
Βέλγιο ως την καρδιά της Ευρώπης, λόγω της παρουσίας της 
Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κεντρικών εγκαταοτάσεοτν 
πολλών σημαντικών πολυεθνικών επιχειρήσεων. Οι Κάτω 
Χώρες περιλαμβάνονται συχνά στις προτιμήσεις για τους 
χιόρους διανομής, λόγω των εξαιρετικών λιμενικών εγκατα­
στάσεων και του οδικού δικτύου που διαθέτουν, όπως και για 
τη δυνατότητα πρόσβασης που παρέχει η χώρα αυτή σε 
βιομηχανικές περιοχές άλλων χωρών. 
Οι απόψεις για την Ελλάδα, την 
Ισπανία, την Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία 
Η ελκυστικότητα για εγκατάσταση επιχειρήσεων στα τέσ­
σερα φτωχότερα κράτη μέλη, την Ισπανία, την Ελλάδα, την 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία, έχει εξαιρετικά μεγάλη 
σημασία για τη συνοχή. Η άποψη των εταιριών που έλαβαν 
μέρος στην έρευνα για τις χώρες αυτές μπορεί να συνοψι­
στεί ως εξής: 
Ισπανία 
Η Ισπανία περιλαμβανόταν στον κατάλογο των επικρατέ­
στερων υποψηφίων στις περιπτώσεις που οι επιχειρήσεις 
θεωρούσαν σημαντικό στοιχείο την εγγύτητα σε μεγάλο 
πληθυσμό. Αρκετές εταιρίες ανέφεραν ότι η ισπανική αγο­
ρά διευρυνόταν για πολλά προϊόντα παράλληλα με την 
ανάπτυξη της οικονομίας της και για το λόγο αυτό αποτε­
λούσε για αυτές ευκαιρία για ικανοποιητικές πωλήσεις. 
Εκτός από το επιχείρημα της διευρυνόμενης αγοράς, στους 
βασικούς λόγους της επιλογής της Ισπανίας μεταξύ των υποψηφίων χιοροη' αναφερόταν το χαμηλό κόστος παρα-
γιογής και τα σημαντικά κίνητρα στην προσφορά. 
Οι βασικές αιτίες για τις οποίες δεν περιλαμβανόταν η 
χώρα αττή στις προτιμήσεις των επιχειρήσεων ήταν η 
απόσταση της από την κεντρική κοινοτική αγορά, γεγονός 
που προκαλούσε προβλήματα διοικητικής επιμελητείας 
και εμπόδιζε τη στενή σχέση με τους πελάτες, το πρόβλημα 
της γλώσσας και, στην περίπτωση των αμερικανικών και 
ιαπωνικών επιχειρήσεων, η έλλειψη πολιτισμικής συγγέ­
νειας. 
Ιρλανδία 
Οι ροπηθείσες επιχειρήσεις θεοορούν ότι η Ιρλανδία είναι 
περισσότερο ελκυστική από την Ελλάδα και την Πορτογα­
λία. Το σημαντικό της πλεονέκτημα ήταν το χαμηλό κόστος 
λόγω των χαμηλών μισθών, η χαμηλή φορολογία των επι­
χειρήσεων και τα σημαντικά κίνητρα. Αυτά, σε συνδυασμό 
με τη γλώσσα, αναφέρονταν συχνά στους λόγους επιλογής 
της Ιρλανδίας ωςτόπου εγκατάστασης. Από τις απαντήσεις 
φάνηκε ότι η Ιρλανδία άρχισε να αναγνωρίζεται ο)ς κέντρο 
άριστείας για τα ηλεκτρονικά είδη και το λογισμικό και 
προσέφερε ήδη ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. 
Οι βασικοί λόγοι για τους οποίους δεν περιλαμβανόταν η 
Ιρλανδία στις προτιμήσεις ήταν ο περιφερειακός της χαρα­
κτήρας και οι δυσκολίες για την μεταφορά εμπορευμάτων 
στην ηπειρωτική Ευρώπη. 
Ελλάς και Πορτογαλία 
Η Ελλάς και η Πορτογαλία σε ελάχιστες μόνο περιπτώσεις 
περιλαμβάνονταν στις επικρατέστερες υποψήφιες χώρες. 
Στις περιπτώσεις που περιλαμβάνονταν, οι βασικοί λόγοι 
ήταν το χαμηλό κόστος παραγωγής και τα παρεχόμενα 
υψηλά κίνητρα. 
Οι βασικοί λόγοι για την απόρριψη των δύο χωρών ήταν ο 
περιφερειακός τους χαρακτήρας και οι επακόλουθες δυ­
σκολίες μεταφορών καθώς καιτο υψηλό κόστος, η ανεπάρ­
κεια υποδομών, η χαμηλή ποιότητα της εργασίας και η 
έλλειψη συγκεκριμένων ειδικοτήτων. Ορισμένες επιχειρή­
σεις δήλωσαν ότι τους ήταν δύσκολο να αναπτύξουν δρα­
στηριότητα σε χώρες με μικρή βιομηχανική βάση και έλ­
λειψη βιομηχανικής παράδοσης σε σχέση με χώρες σαν τη 
Γερμανία / 
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αναφέρβηκαν επίσης ειδικοί 
λόγοι που αφορούν την επιχειρηματική δραστηριότητα, 
όπως η έλλειψη ι>πηρεσιών για τη συντήρηση του μηχανο­
λογικού εξοπλισμού. ' 
85 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Τελικές παρατηρήσεις 
Από την έρευνα προέκυψε ότι ένα καθοριστικό στοιχείο για 
πολλές επιχειρήσεις, όταν έλαβαν την απόφαση για το χώρο 
εγκατάστασης τους, ι'τταν με ποιο τρόπο θα μπορούσαν να 
συνδυάσουν τα πλεονεκτήματα του να βρίσκονται κοντά στις 
βασικές αγορές με το χαμηλότερο κόστος και άλλα οφέλη, τα 
οποία όμως συνδέονται συχνά με την εγκατάσταση τους σε 
μία περισσότερο απομακρυσμένη περιοχή. 
Από την έρευνα συνάγεται ou οι περιφέρειες οι οποίες 
βρίσκονται πιό κοντά στα οικονομικά κέντρα της Κοινότητας 
θα συνεχίσουν να επωφελούνται από τη γεωγραφική τους 
θέση. Άλλες περιφέρειες ίσως κατορθώσουν να αντισταθμί­
σουν αυτό το πλεονέκτημα με το χαμηλότερο βτχθμό κορε­
σμού, την καλύτερη ποιότητα ζωής, το χαμηλότερο κόστος, τα 
οικονομικά κίνητρα και ορισμένους άλλους παράγοντες. Αυ­
τό ισχύει ιδιαίτερα σε περιφέρειες οι οποίες δεν είναι πάρα 
πολύ απομακρυσμένες από αυτά τα κέντρα θεωρείται, 
ίοοτόσο, πιθανό ότι οι πολυεθνικές επιχειρήσεις και οι ειδι­
κευμένες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες θα συνεχίσουν να 
διατηρούν την έδρα τους στις κεντρικές περιοχές. 
Μέσω του χαμηλότερου κόστους και των οικονομικών 
κινήτρων, οι περισσότερο απομακρυσμένες περιφέρειες 
κατόρθωσαν κατά το πρόσφατο παρελθόν να προσελκύ­
σουν σημαντικό όγκο επενδύσεων, ιδίως στη βιομηχανία 
(βλ. παρακάτω). Εξέχοντα παραδείγματα από την άποψη 
αυτή αποτελούν ορισμένες περιοχές της Σκωτίας και της 
Ιρλανδίας (Midwest), οι περιφέρειες της Λισαβώνας και 
του Porto στην Πορτογαλία, ορισμένες ισπανικές περιοχές 
των μεσογειακών ακτών (Βαρκελώνη, Βαλένσια, Μαλά­
γα), η Πουλία (Μπάρι) στην Ιταλία και η περιοχή της 
Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα περιοχές που διαθέτουν όλες 
σχετικά αναπτυγμένη κοινονικωοικονομική υποδομή. 
Στο μέλλον, το πλεονέκτημα του χαμηλού κόστους που 
παρέχουν οι περιφερειακές περιοχές μπορεί να μειωθεί, 
εφόσον η μεγαλύτερη οικονομική ολοκλήρωση έχει σαν 
αποτέλεσμα την εναρμόνιση των μακροοικονομικών όρων 
και τις ανοδικές τάσεις του επιπέδου των μισθών (βλ. 
κεφάλαιο 11). Οι περιοχές αυτές, λοιπόν, θα έχουν μεγα­
λύτερη δυσκολία να διατηρήσουν ή να αυξήσουν την ικανό­
τητα τους για προσέλκυση επενδύσεων μέσω της βελτίωσης 
των δυνοτοτήτων πρόσβασης σε αυτές και των όρων που 
παρέχουν σε δροκπηριότητες που βασίζονται στη γνώση. 
Η έρευνα είχε επίσης σημαντικές επιπτώσεις για τους 
οργανισμούς περιφερειακής ανάπτυξης οι οποίοι προσπα­
θούν να προσελκύσουν επενδύσεις. Δείχνει, κατ, αρχήν, ότι 
ο συνδυασμός διαφόρων παραγόντων είναι αυτός που 
τείνει να καθορίσει την απόφαση μιας επιχείρησης δεύτε­
ρον, ότι οι βασικοί καθοριστικοί παράγοντες διαφέρουν από τη μία περίπτωση στην άλλη τρίτον, ότι οι εταιρίες 
έχουν την τάση να επιλέγουν περιφέρειες στις οποίες α­
σκούνται ήδη συναφείς δραστηριότητες. Τέλος, οι επιχει­
ρήσεις δήλωσαν ότι η πολιτική παροχής κινήτρων και στή­
ριξης σε τοπικό επίπεδο αποτελεί πολύ σημαντικό στοιχείο 
για την τελική επιλογή του τόπου εγκατάστασης τους. 
Οι τάσεις όσον αφορά 
τις Αμεσες Ξένες 
Επενδύσεις2 
Μία αναπτυξιακά καθυστερημένη περιφέρεια αποκομίζει 
δύο ειδών οφέλη ατό τις άμεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ : 
το κεφάλαιο με το οποίο μία επιχείρηση χρηματοδοτεί την 
αγορά, τη δημιουργία ή την ανάπτυξη θυγατρικών στην 
αλλοδαπή ή αποκτά μετοχές ξένων επιχειρήσεων): 
- εισφορά κεφαλαίου, η οποία αυξάνει τις επενδύσεις 
στην παραγωγική της ικανότητα και συνεπώς το 
ρυθμό ανάπτυξης της 
- πρόσβαση στα πλεονεκτήματα που μπορούν να πα­
ράσχουν οι πολυεθνικές επιχειρήσεις τα παραδείγ­
ματα που συχνά παρατίθενται είναι η τεχνογνωσία 
και η δυνατότητα του εγχώριου εργατικού δυναμι­
κού να αποκτήσει νέες ειδικότητες και τεχνικές δια­
χείρισης. 
Τα οφέλη αυτά θα είναι μεγαλύτερα όταν η εγχώρια βιομη­
χανία ενισχύεται από τις θετικές δευτερεύουσες επιπτώσεις 
της συνεργασίας πολυεθνικών με εγχώριες επιχειρήσεις. 
Υπάρχουν, εντούτοις, τουλάχιστον δύο λόγοι για τους 
οποίους μπορεί να μην επιβεβαιωθεί υπάρξει αυτή η ευ­
νοϊκή εξέλιξη. Ο πρώτος είναι ότι οι ΑΞΕ σε μία παραγω­
γική δραστηριότητα μπορεί, λόγω του ανταγωνιστικού 
πλεονεκτήματος της ενδιαφερόμενης πολυεθνικής, να 
εμποδίσουν την ανάπτυξη τοπικών επιχειρήσεων σε αυτόν 
τον τομέα. Δεύτερον, οι ξένες επιχειρήσεις δεν αναπτύσ­
σουν πάντοντε δεσμούς με την τοπική οικονομία. 
Είναι, ωστόσο, γενικά παραδεκτό ότι μία ισορροπημένη 
αναπτυξιακή στρατηγική που κατορθώνει να προσελκύει 
και να ενσωματώνει τις ξένες επενδύσεις μπορεί να συμ­
βάλει σημαντικά στη σύγκλιση των αναπτυξιακά καθυστε­
ρημένων περιφερειών.. Όπως εξηγείται παρακάτω, οι ροές 
ΑΞΕ αποτελούν σημαντική πηγή κεφαλαίων για τις περι­
φέρειες αυτές οι οποίες συχνά λαμβάνουν υπερβολικά 
μεγάλες ενισχύσεις από τα διαρθρωτικά ταμεία. 
86 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Οι δυσκολίες της μέτρησης 
Είναι γνωστό ότι τα στατιστικά στοιχεία για τις ΑΞΕ πα­
ρουσιάζουν δυσκολίες μέτρησης. Τα δεδομένα συλλέγο­
νται κυρίως αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο, αποκλείο­
ντας με τον τρόπο αυτό κάθε περιφερειακή ανάλυση. Συ­
χνά μάλιστα δεν είναι και πλήρη. Ο ορισμός των ΑΞΕ 
διαφέρει από τη μία χώρα στην άλλη, όπως διαφέρουν και 
τα συστήματα συλλογής δεδομένων. Τα στοιχεία για τις 
εκροές κεφαλαίων από τη μία χώρα στην άλλη, συνεπώς, 
συχνά παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές από τα στοι­
χεία των υπολογιζόμενων εισροών (το αποκαλούμενο πρό­
βλημα της ασυμμετρίας). 
Κατά συνέπεια, η επεξεργασία των δεδομένων απαιτεί 
πολύ μεγάλη προσοχή. Ειδικότερα, ελάχιστα συμπεράσμα­
τα μπορούμε να συναγάγουμε από τις μικρές διαφορές 
μεταξύ των χο>ρών. Η ακόλουθη ανάλυση αρχίζει με την 
επανεξέταση των σημαντικών γενικών τάσειον όσον αφο­
ρά τις ροές ΑΞΕ. Ενώ το βασικό ενδιαφέρον εστιάζεται 
στις εισροές στην Κοινότητα είναι επίσης απαραίτητο να 
εξετάζουμε και τις εκροές, εφόσον υπάρχει συχνά αλληλο-
σύνδεση των δύο. 
ΑΞΕ: οι βασικότεροι διεθνείς 
συντελεστές 
Τρεις είναι βασικές πηγές ξένων επενδύσεων: οι ΗΠΑ, η 
Ιαπωνία και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Σύμφωνα με τα στατι­
στικά στοιχεία της Ευροίπάίκής Επιτροπής, κατά την περίοδο 
από 1986 έως και το 1991, οι ΑΞΕ που πραγματοποίησαν η 
Κοινότητα, οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία αληλθαν συνολικά σε 
370.000 εκατομμύρια ECU περίπου. Η Κοινότητα και η 
Ιαπωνία πραγματοποίησαν η καθεμία χωριστά ΑΞΕ 163.000 
εκατομμυρίων ECU περίπου. Κατά συνέπεια, οι συνολικές 
ΑΞΕ των ΗΠΑ ανήθλαν σε 48.000 εκατομμύρια ECU κατά 
την εν λόγω περίοδο, ποσό που αντιπροοχυπεύει λιγότερο από 
το ένα τρίτο των επενδύσεων της Κοινότητας είτε της Ιαπω­
νίας. Τα στοιχεία επίσης δείχνουν ότι οι εκροές επενδύσεων 
από την Κοινότητα και την Ιαπωνία ήσαν μεγαλύτερες από 
τις εισροές (ιδίως στην περίπτωση της Ιαπωνίας), ενώ οι ΗΠΑ 
ήταν οτημαντικός καθαρός αποδέκτης άμεσων ξένων επενδύ­
σεων (γραφική παράσταση 27). 
Τα στοιχεία, εντούτοις, δεν περιλαμβάνουν τα επανεπεν-
δυθέντα κέρδη, τα οποία, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, είναι 
δυνατόν να ανέρχονται στο 80% των συνολικών αμερικα­
νικών ΑΞΕ στην αλλοδαπή. Η Κοινότητα υπήρξε σημαντι­
κός αποδέκτης αμερικανικών επενδύσεων και μέχρι το 
1988 το συσσωρευθέν απόθεμα υπολογίζεται σε 107.000 
εκατομμύρια ECU περίπου. Πράγματι, πολλές αμερικανι­
κές επιχειρήσεις είναι εγκατεστημένες στην Ευρώπη για τόσο μεγάλο διάστημα που δεν θεωρού\ται πλέον ξένοι 
επενδυττές. 
Στα τέλη της δεκαετίας του 80, οι ιαπωνικές ΑΞΕ στην 
αλλοδαπή αυξήθηκαν σημαλτικά, φθάνοντας το 1989 στο 
ανώτατο επίπεδο τους των 40 δισεκατομμυρίων ECU, ένα­
ντι 15 δισεκατομμυρίων το 1986 και μέσου όρου 8 δισεκα­
τομμυρίων στην περίοδο 1984/85. Αν και η Ιαπωνία είναι 
ένας σημαντικός επενδυτής στις γειτονικές ασιατικές χώ­
ρες, από τα στοιχεία προκύπτει ότι οι ιάπωνες επενδυτές 
στοχεύουν όλο και περισσότερο στην κοινοτική αγορά, 
γεγονός που αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την επιθυμία 
τους να επωφεληθούν από τις δυνατότητες που δημιούργη­
σε ί] ενιαία αγορά, η οποία σημειωτέον διευρύνεται και θα 
περιλάβει έξι χο3ρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων 
Συναλλαγών (ΕΖΕΣ). Οι ιαπωνικές επενδύσεις στην Κοι­
νότητα τείνουν να καλύψουν ένα ευρύ φάσμα οικονομικών 
δραστηριοτήτων, όχι μόνο στο βιομηχανικό αλλά και στον 
εμπορικό τομέα, όπο)ς διάφορες κτηματομεσιτικές και 
χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες στις οποίες είναι διαδεδο­
μένες οι κοινές επιχειρήσεις και οι συμπράξεις. 
Το αυξανόμενο ενδιαφέρον των ξένων επενδυτών για την 
Κοινότητα αντανακλάται στην κλίμακα των εισροών με την 
παρόδο του χρόνου, αν και υπάρχουν σημαντικές διακυ­
μάνσεις από έτος σε έτος. Η ροή ΑΞΕ προς την Κοινότητα 
ανερχόταν μόλις σε 7 δισεκατομμύρια ECU το 1986, αλλά 
έφτασε το 1990 στο ανώτατο επίπεδο των 33 δισεκατομμυ­
ρίων, ενώ στη συνέχεια μειώθηκε σε 21 δισεκατομμύρια 
ECU το 1991. Αφετέρου, οι εκροές ΑΞΕ από την Κοινότη­
τα δεν παρουσίασαν μεγάλη διαφορά το 1990 και το 1991 
( 19 δισεκατομμύρια και 27 δισεκατομμύρια ECU αντίστοι­
χα), σε σχέση με το 1986 (22 δισεκατομμύρια ECU). Κατά 
27 Ροές ΑΞΕ προς και από την Κοινότητα, τις ΗΠΑ 
και την Ιαπωνία, 1986-1991 
• ΕΙΣΡΟΈΣ ?00 ι- Χιλιάδες εκατ. ECU 
DΕΚΡΟΕΣ 
Κανάτητο ΗΠΑ 
Τρέχουσες τιμές και συναλλαγματικές «σοπμΐβς 
87 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Πίνακας 8 
Αμεσες ξένες επενδύσεις και ΑΕΠ ανά κράτος μέλος, 1986-1991 (τρέχου­
σες τιμές και συναλλαγματικές ισοτιμίες) 
Ποσοστό επί των συνολικών 
ΑΞΕ Από την αλλοδαπή Ποσοστό επί των 
συνολικών εσωτερικών Ποσοστό επί του συνόλου 
ΑΕΠ 
Πίνακας 9 
Αμεσες ξένες επενδύσεις, 1986-1991 (χιλιάδες εκατ. ECU) 
B/L 
DK 
D 
GR 
Ε 
F 
IRL 
I 
NL 
Ρ 
UK 
TOTAL Ενδοκοινοτικές 
εισροές εκροές 
20216 
1197 
7093 
1121 
26991 
22777 
7897 
9434 
13303 
4835 
28018 
142882 17024 
4442 
36011 
22 
5188 
45943 
1735 
13372 
22558 
522 
12657 
159474 εισροές 
+ Εξωτερικές 
εκροές ΚΑΘΑΡΕΣ 
ΚΑΘΑΡΕΣ 
7123 
2586 
3805 
652 
10364 
14905 
3565 
8951 
10989 
1828 
53017 
117785 5679 
2553 
31151 
81 
3155 
31823 
2059 
7656 
20346 
113 
58818 
163434 4636 
-3212 
-56164 
1670 
29012 
-40054 
7669 
-2643 
-18613 
6028 
9560 ΚΑΘΑΡΕΣ 
κατά κεφαλή 
του 
πληθυσμού 
440 
160 
740 
2190 
610 
170 
Zwostat Wt «^Φ^ί****** | ψ'Α Λ*· 
88 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
την ανάλυση των τάσεων TOJV ΑΞΕ, πρέπει να διαχο^ρίσου-
με τις ροές ανάμεσα στην Κοινότητα και τον υπόλοιπο 
κόσμο τις από τις ροές ανάμεσα στα κράτη μέλη. 
Οι ροές ανάμεσα στην Κοινότητα και 
τον υπόλοιπο κόσμο 
Από τις ΑΞΕ που πραγματοποίησαν στην αλλοδαπή οι 
χοϋρες της Κοινότητας, ο βασικός αποδέκτης είναι οι ΗΠΑ, 
που αντιπροσωπεύουν το 63% του συνόλου κατά την πε­
ρίοδο 1986-91. Οι επενδύσεις αυτές, προέρχονται σε μεγά­
λο βαθμό από τέσσερα κράτη μέλη. Κατά την περίοδο αυτή 
το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν με μεγάλη απόσταση από τους 
υπολοίπους ο μεγαλύτερος επενδυτής της Κοινότητας, α-
ντιπρωσοπεύοντας περισσότερο από το ένα τρίτο (36%) 
των συνολικών ΑΞΕ της Κοινότητας. Οι τρεις άλλοι σημα­
ντικοί επενδυτές ήταν η Γερμανία (19% του συνόλου), η 
Γαλλία (επίσης 19%) και οι Κάτω Χώρες (12%), ενώ τα 
υπόλοιπα κράτη μέλη απο κοινού καλύπτουν μόνο το 14%. 
Οι εισροές ΑΞΕ στην Κοινότητα από το εξωτερικό - που 
ανέρχονται περίπου σε 120.000 εκατομμύρια ECU - παρου­
σιάζουν σχετική πολυμορφία προελεύσεων· οι ροές από την Κοινότητα στις ΗΠΑ δεν α\τισταθμίζονται από τις ΑΞΕ 
των ΗΠΑ στην Κοινότητα. Οι ΗΠΑ αντιπροσώπευαν κατά 
μέσο όρο το 25% των συνολικοί ξένων επενδύσεων στην 
Κοινότητα από το 1986 έως το 1991, ενώ η βασική πηγή 
ΑΞΕ ήσαν οι χώρες ΕΖΕΣ, οι οποίες αντιπροσώπευσαν το 
35% του συνόλου, σχεδόν το τριπλάσιο από το μερίδιο της 
Ιαπωνίας (13%). Οι ΑΞΕ από τις χώρες ΕΖΕΣ παρουσία­
ζαν σταθερή αύξηση μέχρι το 1990, αντανακλώντας την 
αυξανόμενη ολοκλήρωση των οικονομιών τους με την οι­
κονομία της Κοινότητας κατά τα έτη πριν από τη δημιουρ­
γία της ΕΟΧ και τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης με τη 
Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Φι}χινδία και την Αυστρία. 
Το Ηνωμένο Βασίλειο, ως μεγαλύτερος επενδυτής εκτός 
της Κοινότητας αποτελεί και το σημαντικότερο προοορι-
σμό εισροών ΑΞΕ στην Κοινότητα, εφόσον αντιπροσώ­
πευε από το 1986 έως το 1991 το 45% περίπου των συνολι­
κών εισροών. Από τα υπόλοιπα κράτη μέλη, σημαντικές 
εισροές κατά την εξεταζόμενη περίοδο πραγματοποιήθη­
καν στη Γαλλία (13%), στην Ισπανία (9%), στις Κάτω 
Χώρες (9%), την Ιταλία (8%) και στο Βέλγιο/Αουξεμβούρ-
γο (6%). Τα απόλυτα μερίδια, εντούτοις, είναι δυνατόν να 
είναι παραπλανητικά και για το λόγο αυτό θα πρέπει να 
συνδέσουμε τις εισροές ΑΞΕ από τρίτες χώρες σε κάθε 
28 Αμεσες ξένες επενδύσεις στα κράτη μέλη, 1986-1991 
Ποσοστό του ΑΕΠ 
• ΕΝΤΟΣ 
D ΕΚΤΟΣ 
— EUR 12 μέσος όρος 
. ^Μεταξύ των κρατών μελών Από την αλλοδαπή 5 
4 
3 
2 
1 
0 
-1 
B/L DK D F: I NL UK ν GR Ε IRL Ρ 
Τρέχουσες τιμές και συναλλαγματικές ισοτιμίες B/L DK D F I NL UK GR E IRL Ρ -2 ' 
89 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
κράτος μέλος με το μέγεθος της οικονομίας του (που με­
τράται με το ΑΕΠ-πίνακας 8). Αναφέρουμε σχετικά ότι τα 
μερίδια των εισροών ΑΞΕ στις μεγάλες οικονομίες της 
Κοινότητας, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας 
(κυρίως), ήσαν σημα\τικά χαμηλότερα από το σχετικό 
μέγεθος των οικονομιών τους. Εξαίρεση απετέλεσε το 
Ηνο)μένο Βασίλειο του οποίου το μερίδιο στις ΑΞΕ ήταν 
μεγαλύτερο από το μερίδιο του στο ΑΕΠ της Κοινότητας 
(γραφική παράσταση 28). Δυσανάλογα μεγάλα σε σχέση 
με το μέγεθος των οικονομιών τους ήταν και τα μερίδια της 
Ιρλανδίας και τοτν χωρών Benelux στις ΑΞΕ από το εξω­
τερικό της Κοινότητας, ενώ όσον αφορά τις υπόλοιπες 
χιόρες, τα μερίδια ήταν σε μεγάλο βαθμό σύμφωνα με αυτά 
που αφορούν το ΑΕΠ. 
Ενδοκοινοτικές επενδύσεις 
Οι ροές επενδύσεων ανάμεσα στα κράτη μέλη είναι επίσης 
σημαντικές και υπολογίζεται ότι ανήλθαν σε 150.000 εκα­
τομμύρια ECU από το 1986 έως το 1991. Η Γαλλία ήταν ο 
μεγαλύτερος επενδυτής, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 
30% των επενδύσεων, ενώ ακολουθούσε η Γερμανία με 
23%, ποσοστό που μόλις υπερέβαινε το μερίδιο των χο)ρών Benelux με 22%. Το Ηνωμένο Βασίλειο, με μέσο όρο 
επενδύσεων 8% κατά το σύνολο της περιόδου ήταν υπεύ­
θυνο για τις σταδιακή μείωση των ΑΞΕ στις υπόλοιπες 
χο'^ρες της Κοινότητας, όταν επικράτησε η ύφεση στο τέλος 
της δεκαετίας του 80. Αντίθετα, το μερίδιο του Ηνωμένου 
Βασιλείου ο;ς αποδέκτη ΑΞΕ από άλλα κράτη μέλη διατη­
ρήθηκε κατά τη διάρκεια της περιόδου στο 20% του συνό­
λου. Ο μεγαλύτερος επενδυτής, η Γαλλία, ήταν επίσης και 
σημαντικός αποδέκτης ΑΞΕ με ποσοστό 16% επί του συ­
νόλου, ενώ και η Ισπανία και το Βέλγιο/Αουξεμβούργο 
αποτέλεσαν σημαντικούς αποδέκτες ΑΞΕ με ποσοστά 
19% και 14% αντίστοιχα. 
Και σε αυτήν, αχττόσο, την περίπτωση πρέπει να συγκρί­
νουμε τις εισροές επενδύσεων στα κράτη μέλη από άλλα 
μέρη της Κοινότητας με το μέγεθος των οικονομιοΥν τους. 
Οι χώρες εκείνες οι οποίες είχαν δυσανάλογα μεγάλες 
εισροές επενδύσεων σε σχέση με το ΑΕΠ τους ήσαν η 
Ιρλανδία, το Βέλγιο/Λουξεμβούργο, η Πορτογαλία και η 
Ισπανία κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου 
(γραφική παράσταση 28). 
Ένα τελικό στάδιο της ανάλυσης των τάσεων συνίσταται 
στο να εξετάσουμε τις καθαρές ροές μεταξύ των κρατών 
29 Η σπουδαιότητα των άμεσων ξένων επενδύσεων και της 
ενίσχυσης των διαρθρωτικών ταμείων της Κοινότητας για τα 
ασθενέστερα κράτη μέλη, 1986-1991 
7 Γ Ποσοστό του ΑΕΠ 
6 
5 
4 
3 
2 Η ΕΤΠΑ 
Δαπάνες διαρθρωτικών 
ταμείων 
EUR12 Ισπανία 
Τρέχουσες τιμές και συναλλαγματικές ισότιμες** η 7 
0 
Πορτογαλία* 
90 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
μελιόν και TOJV κοινοτικιόν και εξιυκοι\\ττικιόν εταίριυν 
τους, οι οποίες είναι δυνατόν να τυποποιηθούν για συγκρι­
τικούς σκοπούς με βάση τον πληθυσμό. Τα στοιχεία δεί­
χνουν ότι οι ΑΞΕ συμβάλλουν στη συνοχή και ότι τα τέσ­
σερα φτιυχότερα κράτη μέλη είναι όλα καθαροί αποδέκτες. 
Οι καθαρές εισροές που εκφράζονται ανά κάτοικο του 
πληθυσμού είναι υψηλότερες στην Ιρλανδία, ενώ ακολου­
θεί η Ισπανία, η οποία είναι με μεγάλη διαφορά καθαρός 
αποδέκτης σε απόλυτους όρους. Το Ηνο)μένο Βασίλειο, το 
πέμπτο κατά σειρά φτωχότερο κράτος μέλος, είναι επίσης 
καθαρός αποδέκτης. Όλα τα άλλα κράτη μέλη είναι καθα­
ροί επενδυτές, με εξαίρεση το Βέλγιο/Αουξεμβούργο 
(πίνακας 9). 
Σύγκριση ανάμεσα στις ροές 
ΑΞΕ και των χρηματοδοτήσεων 
των Διαρθρωτικών Ταμείων 
Οι συγκρίσεις ανάμεσα στις μεταφορές που λαμβάνονται 
από τα διαρθρωτικά ταμεία της Κοινότητας και τις εισροές 
ΑΞΕ προσκρούουν σε αμέτρητες στατιστικές δυσκολίες 
και πρέπει να θεωρούνται μόνο ως ενδεικτικές με την 
ευρεία έννοια του όρου των σχετικών μεγεθών. Για τρεις 
από τους τέσσερις βασικούς αποδέκτες της ενίσχυσης των 
διαρθρωτικών ταμείων, την Ισπανία, την Πορτογαλία και 
την Ιρλανδία, οι εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων, όπως 
έχουν υπολογισθεί, είναι υψηλότερες σε αξία από την 
περιφερειακή ενίσχυση της Κοινότητας. Αυτό ισχύει κατ, 
εξοχήν για την Ισπανία, στην οποία οι εισροές ΑΞΕ ήταν 
κατά μέσο όρο τετραπλάσιες από την περιφερειακή ενί­
σχυση που έλαβε η χώρα κατά την εξαετία από το 1986 έως 
και το 1991 (γραφική παράσταση 29). Στην Πορτογαλία 
και την Ιρλανδία, τα δύο μεγέθη ήταν παρόμοια, ιδίως κατά 
τα πρώτα χρόνια της εξεταζόμενης περιόδου, αν και οι 
εισροές ΑΞΕ παρουσίασαν σημαντική αύξηση και στις δύο 
χώρες κατά τα τελευταία χρόνια, γεγονός που ανεβάζει το 
μέσο όρο της περιόδου. 
Αντίθετα, στην Ελλάδα οι μεταφορές πόρων από τα διαρ­
θρωτικά ταμεία ήταν κατά μέσο όρο διπλάσιες από την 
αξία των εισροών των επενδύσεων κατά την εξεταζόμενη 
εξαετία. εν λόγω επενδύσεις, αν και το γεγονός ότι η ανάπτυξη ήταν 
ισχυρή μπορεί εξίσου να αποτέλεσε παράγοντα που προ­
σέλκυσε τις ξένες επιχειρήσεις για να πραγματοποιήσουν 
επενδύσεις στις χιόρες αυτές. 
Η Ιρλανδία είναι οε σχέιτη με το μέγεθος της ο σημαντικό­
τερος προορισμός ξένων επενδύοειον και από τις χώρες της 
Κοινότητας και εκτός Κοινότητας. Αυτές προέρχονται κυ­
ρίως από τις ΗΠΑ, αλλά και από το Ηνωμένο Βασίλειο, 
ενο) το μερίδιο της Κοινότητας στις συνολικές εισροές ΑΞΕ 
στην Ιρλανδία παρουσίασε τάσεις μεύυσης από το 1986 έως 
το 1991. Οι ΑΞΕ συνέβαλαν στη δημιουργία μιας σύγχρο­
νης παραγυηακής βάσης σε βιομηχανικούς κλάδους, όπο>ς 
η ηλεκτρονική και η φαρμακευτική. Εντούτοις, το γεγονός 
ότι πολλές από τις επενδύσεις αυτές είναι υψηλής εντάσεοκ 
κεφαλαίου και η (τχετική έλλειψη τοπικιόν δια<τυνδέσεων 
συνέβαλαν στο να είναι σχετικά μικρή η επίπτωση της 
οικονομικής ανάπτυξης στην απασχόληση (βλ κεφάλαιο 2). 
Η Ελλάδα έχει προσελκύσει σχετικά χαμηλά επίπεδα ξέ-
VOJV επενδύσεο3\', και οι πραγματοποιηθείσες επενδύσεις 
συνδέονται με τον τουρισμό, σε τομείς όπως οι ξενοδοχεια­
κές εγκαταστάσεις και η τροφοδοσία, γεγονός που δεν 
δημιουργεί δυνατότητες για την απόκτηση ειδικοτήτιον 
σχετικών με βιομηχανικές δραστηριότητες υψηλής προστι­
θέμενης αξίας. 
Οι μισές σχεδόν εισροές επενδύοειον στην Πορτογαλία 
προέρχονται από το Ηνυψένο Βασίλειο. Οι ΑΞΕ αυξήθη­
καν σημαντικά, (σχεδόν τριπλασιάστηκαν σε ονομαστι­
κούς όρους κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 80). 
Οι επενδύσεις αυτές αφορούσαν κυρίως την κλωστοϋφα­
ντουργία, το τραπεζικό σύστημα και το χονδρικό εμπόριο, 
ενο) για την προσέλκυση τους κυριάρχισε αναμφίβολα ο 
παράγοντας του χαμηλού κόστους η Πορτογαλία εκμεταλ­
λεύτηκε το πλεονέκτημα των χαμηλών μισθών της. Ένα 
αρνητικό στοιχείο είναι ότι οι ΑΞΕ δεν συνέβαλαν ίσως 
ικανοποιητικά στη διαφοροποίηση των βιομηχανικών δρα-
στηριστήτων και στην απόκτηση των απαιτούμενων ειδικο­
τήτων. Η έλλειψη υποδομών είναι ανασταλτικός παράγο­
ντας, εάν λάβουμε ιδίως υπόψη και την περιφερειακή 
γεωγραφική θέση της χώρας, αν και η κατάσταση μεταβάλ­
λεται με ταχύ ρυθμό. 
Ένα πρώτο συμπέρασμα που μπορούμε να συναγάγουμε 
από αυτές τις συγκρίσεις είναι ότι στις περισσότερες περι­
πτώσεις, και ιδίως της Ισπανίας, οι άμεσες ξένες επενδύ­
σεις είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντικές με την περιφε­
ρειακή ενίσχυση της Κοινότητας ως πηγή επενδύσεων στις 
λιγότερο αναπτυγμένες περιοχές. Η σχετική μεγάλη οικο­
νομική ανάπτυξη που σημειώθηκε κατά το δεύτερο ήμισυ 
της δεκαετίας του 80 στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την 
Ιρλανδία, οφείλεται αναμφίβολα σε κάποιο βαθμό και στις Κατά τη δεκαετία του '80 υπήρξε σημαντική αύξηση των 
ΑΞΕ προς την Ισπανία, η οποία, σύμφωνα με τα στοιχεία, 
είναι η μεγαλύτερη αύξηση σε σχέση με κάθε άλλη χώρα 
της Κοινότητας. Οι ΑΞΕ προέρχονταν κυρίως από άλλες 
κοινοτικές χώρες και αφορούσαν κατ, εξοχήν τις υποδο­
μές, των μεταφορών, την κλωστοϋφαντουργία, τα χημικά 
προϊόντα και τα μέταλλα. Σημαντικές ήταν επίσης οι ΑΞΕ 
στο τραπεζικό σύστημα και στο χονδρικό εμπόριο. Οι 
μεγάλες ΑΞΕ στην Ισπανία συνέβαλαν κατά πάσα πιθανό-
91 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Πίνακας 10 
Αμερικανικές επενδύσεις σε καινοτόμες βιομηχανικές 
δραστηριότητες στην Ευρώπη, 1986-1989 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Κάτω Χώρες 
ΟΔ Γερμανία 
Ισπανία 
Βέλγιο 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο Αριθμός Αριμός 
βιομηχανικών θέσεων 
μονάδων πασχόλησης Οι σημαντικότερες περιφέρειες ροσέλκυσης 
επενδύσεων 
68 
30 
28 
15 
12 
6 
5 
5 
5 7100 
2900 
2700 
1000 
1400 
800 
750 
500 
300 Σκωτία, Ουαλία, Midlands 
Ile-de-France, Bassin Parisien, Ακτή Μεσογείου 
Δουβλίνο, Κόρκ 
Brabant, Limburg, Randstad 
Baden-Wiirttemberger, Bayern, NRW 
Καταλωνία. Βαλένσια 
Φλάνδρα 
Βορειοδυτική, Αομβαρδία, Βορειοανατολική 
Σύνολο 174 17450 
Πηγή : RCI 
Πίνακας 11 
Ιαπωνικές επενδύσεις σε καινοτόμες βιομηχανικές 
δραστηριότητες στην Ευρώπη, 1986-1989 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΟΔ Γερμανία 
Γαλλία 
Ισπανία 
Κάτω Χώρες 
Ιταλία 
Ιρλανδία 
Βέλγιο 
Λουξεμβούργο Αριθμός Αριμός 
βιομηχανικών θέσεων 
μονάδων πασχόλησης Οι σημαντικότερες περιφέρειες ροσέλκυσης 
επενδύσεων 
59 
24 
23 
11 
9 
8 
7 
5 
1 11400 
3400 
3600 
1400 
450 
1600 
600 
450 
100 Ουαλλία, Midlands, Βόρειο, Νότιο 
Nordrhein-Westfalen 
Bassin Parisien, Elzas, Λωρραίνη, Ile-de-France, 
Centre Est 
Καταλωνία, Βαλένσια 
Brabant, Limburg 
Βορειοδυτική, Λομβαρδία, Βορειοανατολική 
Δουβλίνο, Κόρκ 
Φλάνδρα 
Σύνολο 147 23000 
nTTrf*rBCÏk Ά 6Vj|5jji:-!*tiui^' y*'":*-; 
92 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
τητα cm] γενική προσπάθεια της ανάπτυξης ειδικοτήτων, 
ιδίως στον τομέα της διαχείρισης. 
Όπως ήδη αναφέρθηκε, το Η Β είναι ο σημαντικότερος 
αποδέκτης ξένων επενδύσεων και, όπως αναφέρεται 
προηγουμένως στην έρευνα για τους παράγοντες επιλογής 
του τόπου εγκατάστασης, το γεγονός αυτό φαίνεται να 
συνδέεται με λόγους πολιτισμικής συγγένειας και γλώσ­
σας. Το ΗΒ είναι, εντούτοις, ο βασικός αποδέκτης ΑΞΕ 
από μη αγγλόφωνες χώρες, όπως οι χώρες ΕΖΕΣ. Ένας 
άλλος παράγοντας που πρέπει επίσης να εξετασθεί με 
προσοχή είναι το γεγονός ότι τα αγγλικά είναι συχνά η 
δεύτερη γλώσσα προτίμησης. Το ΗΒ φαίνεται ότι ήταν η 
μόνη μεγάλη χώρα η οποία κατόρθοοσε να προσελκύσει 
σημαντικές εισροές επενδύσεων κυρίως στις απομακρυ­
σμένες και αναπτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες της 
σε σχέση με τις κεντρικές και πλουσιότερες περιφέρειες. 
Για το λόγο αϊτό ίσως είναι χρήσιμη για τις άλλες χώρες η 
πολιτική που ακολουθεί το Η Β στο θέμα αυτό (βλ. κεφά­
λαιο 10). 
Αμεσες ξένες επενδύσεις: 
μεταποιητική βιομηχανία 
Παρουσιάζει ενδιαφέρον να μελετήσουμε τα αποτελέσμα­
τα μιας έρευνας για το χαρακτήρα των αμερικανικών επεν­
δύσεων σε νέες βιομηχανικές μονάδες στις περιφέρειες της 
Κοινότητας. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η δημιουργία της 
ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς έδωσε στο δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 80 νέα κίνητρα στις επιχειρήσεις από το 
εξωτερικό όχι μόνο να πραγματοποιήσουν πωλήσεις αλλά 
και να αναπτύξουν την παραγωγή τους στην Κοινότητα. Οι 
αμερικανικές και, ίδίως, οι ιαπωνικές επειχειρήσεις επέ­
κτειναν τις δραστηριότητες τους στην Κοινότητα, με επεν­
δύσεις χαρτοφυλακίου και επενδύσεις σε καινοτόμες δρα­
στηριότητες (πίνακες 10 και 11). 
Αμερικανικές επιχειρήσεις 
Οι εισροές ΑΞΕ από τις ΗΠΑ στο βιομηχανικό τομέα 
οτυγκεντρώθηκαν κυρίως σε δύο χώρες, το ΗΒ και τη 
Γερμανία. Ακολουθούσαν με κάποια απόσταση η Γαλλία, 
η Ιταλία και οι Κάτω Χώρες. Σε σχέση με τις δεκαετίες του 
1960 και του 1970, οι περιφερειακή κατανομή των άμεσων 
επενδύσεων παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό η ίδια και κατά 
τη δεκαετία του 80. 1986 έως το 1989, τα δύο πέμπτα σχεδόν όλων των νέων 
αμερικανικών μονάδων σε καινοτόμες δραστηριότητες 
ήταν εγκατεστημένες στο Ηνωμένο Βασίλειο. Οι δραστή­
ριες περιφερειακές πολιτικές (αναπτυξιακές ενισχύσεις 
και οργανισμοί) έστρεφαν πολλές από τις μονάδες αυτές 
σε αναπτυσσόμενες περιοχές, ιδίως στη Σκυπία και την 
Ουαλία. 
Η δεύτερη και τρίτη κατά σειρά χώρα προορισμού για τις 
επενδύσεις αυτές ήταν η Γαλλία (30 βιομηχανικές μονά­
δες) και η Ιρλανδία (28 μονάδες). Στη Γαλλία υπάρχει 
σαφής συγκέντροκτη επιχειρήσεων στην περιοχή της πρω­
τευούσης και στα περίχωρα (Ile-de-France και Bassin 
Parisien) και στις νότιες περιφέρειες (Μεσόγειος, Ροδα-
νός-Αλπεις, Ωβέρνη και Κΐ'ανή Ακτή). Οι διεθνείς μετα­
φορές και τηλεπικοινωνίες και διάφορα τεχνολογικά και 
επιστημονικά κέντρα αριστείας φαίνεται ότι έχουν δη­
μιουργήσει ένα ελκυστικό επενδυτικό κλίμα στις περιφέ­
ρειες αυτές για τις αμερικανικές επιχειρήσεις. 
Παρά το γεγονός ότι η Ιρλανδία είναι μία από τις μικρότε­
ρες κοινοτικές αγορές, η γλώσσα της, οι πολιτιστικοί δε­
σμοί, το νέο ειδικευμένο εργατικό δυναμικό, οι φορολογι­
κές διευκολύνσεις και άλλα κίνητρα, όπως και οι προσπά­
θειες marketing της IDA (Υπηρεσία Βιομηχανικής Ανά 
πτύξης της Ιρλανδίας) έχουν προσελκύσει πολλούς αμερι­
κανούς επενδυτές. 
Ιαπωνικές επιχειρήσεις 
Όπως ήδη προαναφέρθηκε, οι ιαπωνικές άμεσες ξένες 
επενδύσεις παρουσίασαν σημαντική αύξηση κατά τη δε­
καετία του 80. Σύμφωνα με τις πρόσφατες απαντήσεις σε 
ένα ερωτηματολόγιο, για το ένα τέταρτο περίπου από τις 
270 ιαπωνικές εταιρίες που απάντησαν, οι επενδύσεις στην 
Ευρώπη (Jetro 1990) αποτελούσαν ένα πρώτο βήμα στο 
πλαίσιο μιας παγκόσμιας επενδυτικής στρατηγικής. 
Η δεύτερη αιτία ήταν η επιθυμία τους να ικανοποιηθεί η 
αυξανόμενη ζήτηση από την τοπική παραγοτνή, αντί να 
πραγματοποιούν εξαγατγές και ο τρίτος λόγος ήταν να 
ικανοποιήσουν τις ανάγκες των ευρωπαίων καταναλωτών. 
Για όλους αυτούς τους λόγους, άρχισε κατά το δεύτερο 
ήμισυ της δεκαετίας του '80 να επιταχύνεται ο ρυθμός 
συμμετοχής των ιαπώνων βιομηχάνων στην Ευρώπη, με 
αποτέλεσμα να λειτουργούν ή να ετοιμάζονται να λειτουρ­
γήσουν το 1990 στην Ευρώπη 529 ιαπωνικές επιχειρήσεις. 
Ιδιαίτερα μεγάλη or\\uaoia έχουν οι περιφερειακές επεν­
δύσεις σε καινοτόμες δραστηριότητας στις οποίες τα κράτη 
μέλη φαίνεται να δίνουν μεγάλη βαρύτητα επειδή έχουν 
την τάση να εισάγουν νέες δραστηριότητες, τεχνολογίες, 
διαχειριστικές ικανότητες κ.λ.π. Κατά την περίοδο από το Το Ηνωμένο Βασίλειο (133 εταιρίες), η Γαλλία (95 εται­
ρίες) και η Γερμανία (89 εταιρίες).ειναι οι τρεις βασικές 
χώρες στις οποίες έχουν την τάση να εγκαθίστανται οι 
ιάπωνες βιομήχανοι. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 60, 
υπήρχαν μόνο 28 ιαπωνικές βιομηχανικές επιχειρήσεις στο 
93 
Κεφάλαιο 5 - Νέες ξένες επενδύσεις και οι περιφέρειες 
Η Β, οι οποίες ήταν λιγότερες από αυτές στη Γαλλία (35 
εταιρίες) και στη Γερμανία (36 εταιρίες). Μετά το 1985, οι 
ιαπωνικές βιομηχανικές επενδύσεις στο ΗΒ αυξήθηκαν με 
ταχύ ρυθμό σε ένα ευρύ φάσμα τομέων, με αποτέλεσμα ο 
αριθμός το)ν επιχειρήσεων στη χώρα αυτή να υπερβεί τον 
αριθμό τιον ιαπο:>νικο)ν επιχειρήσεων στη Γερμανία το 1986 
και τον αριθμό των επιχειρήσεων στη Γαλλία το 1988. Οι 
ιάπωνες είναι επίσης πολύ δραστήριοι στις επενδύσεις 
στην Νότια Ευρώπη, ενώ η Ισπανία (με 55 επιχειρήσεις) 
είναι με μεγάλη απόσταση ο σημαντικότερος προορισμός 
επενδύσεων, το μεγαλύτερο μέρος από τις οποίες πραγμα­
τοποιείται στην παραγωγή χημικών προϊόντων, μηχανολο­
γικού εξοπλισμού, ηλεκτρολογικού εξοπλισμού, και στην 
αυτοκινητοβιομηχανία. 
Κατά την περίοδο από το 1986 έως το 1989,147 ιαπωνικές 
επιχειρήσεις εγκαταστάθηκαν στην ηπερωτική Ευρώπη 
και 59 στο Η Β. Παράλληλα με την εγκατάσταση επιχειρή­
σεων στη Νοτιανατολική Αγγλία, οι ιαπωνικές επιχειρή­
σεις, όπως και οι αμερικανικές, εγκαταστάθηκαν μαζικά 
σε περιφερειακές περιοχές στην Ουαλία και στο Βορρά. 
Το πρότυπο εγκατάστασης των ιαπωνικών επιχειρήσεων 
και στη Γαλλία είναι παρόμοιο με των αμερικανικών επι-
χειρήσεο^ν, με εξαίρεση ότι πολλές από αυτές έχουν εγκα­
τασταθεί στο βορειοανατολικό τμήμα της χώρας (Αλσατία 
και Αωραίνη) και όχι τόσο κατά μήκος της Νότιας Ακτής. 
Στη Γερμανία, ο σημαντικότερος τόπος εγκατάστασης των 
ιαπωνικοη- επιχειρήσεων είναι η περιφέρεια του βόρειου 
Ρήνου-Βεστφαλίας, εφόσον η παρουσία τους στην περιοχή 
αυτή χρονολογείται από την αμέσως μεταπολεμική περίο­
δο. Στις δεκαετίες του 60 και του 70 δημιουργήθηκε ένα 
ιαπωνικό κέντρο στο Ντύσελντορφ που λειτούργησε ως 
πόλος έλξης και άλλων ιαπωνικών επενδύσεων. 
Τελικές παρατηρήσεις 
Τα κράτη μέλη της Κοινότητας έχουν παρουσιάσει μεγάλη 
δραστηριότητα στον τομέα τιον άμεσων ξένων επενδύ­
σεων, πραγματοποιώντας επενδύσεις και στο εσωτερικό 
της Ευρώπης και στον υπόλοιπο κόσμο, αλλά και ως απο­
δέκτες εισροών από την Ιαπωνία, τις ΗΠΑ και τις χώρες 
ΕΖΕΣ. Το γεγονός αυτό έδωσε αναμφίβολα σημαντικά οφέλη στις εθνικές και περιφερειακές οικονομίες, αν και 
το μέγεθος και η φύση των επιπτώσεων διαφέρουν κατά 
περίπτωση, ανάλογα με την ποιότητα των θέσεων απασχό­
λησης που δημιουργήθηκαν και το μέγεθος των δεσμών 
που αναπτύχθηκαν σε τοπικό επίπεδο'. 
Ένα κράτος μέλος, το Ηνωμένο Βασίλειο, έχει προσελκύ­
σει δυσανάλογα μεγάλο μέρος της εισροής επενδύσεων 
στην Κοινότητα από το εξωτερικό. Φαίνεται ότι διάφοροι 
πολιτισμικοί παράγοντες γενικότερα, και η αγγλική γλώσ­
σα ειδικότερα, απετέλεσαν σημαντικούς λόγους γι' αυτήν 
την επιλογή, αν και, όπως προαναφέρθηκε,το ΗΒ αποτελεί 
σημαντικό τόπο προορισμού επενδύσεων που προέρχονται 
και από μη αγγλόφωνες χώρες. 
Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι οι βασικοί επενδυτές είναι 
και αποδέκτες ΑΞΕ, ότι οι μεγάλης κλίμακας εκροές επεν­
δύσεων από τα κράτη μέλη, όπως η Γαλλία και οι χώρες 
Benelux, συνδυάζονται σε μεγάλο βαθμό και από εισροές 
επενδύσεο^ν. Εντούτοις, χώρες όπιος η Ισπανία, η Ιρλανδία 
και η Πορτογαλία είναι αποδέκτες πολύ μεγαλύτεροι 
ΑΞΕ σε σχέση με τις επενδύσεις που πραγματοποιούν οι 
ίδιες στο εξωτερικό. Ο μεγάλος όγκος ΑΞΕ προς την 
Ισπανία και από την Κοινότητα και από το εξωτερικό 
επιβεβαιώνει ότι η χώρα αυτή θεωρείται όλο και περισσό­
τερο ως ευνοϊκός τόπος εγκατάστασης νέων δραστηριοτή­
των. Υπάρχουν ενθαρρυντικές ενδείξεις ότι θα αποδώσουν 
καρπούς οι προσπάθειες των ασθενέστερων κρατών μελών 
να προσελκύσουν ΑΞΕ στις περιφέρειες τους (βλ. κεφά­
λαιο 10). 
Τέλος, εάν εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιοι φόβοι για 
τις ενδεχόμενες συνέπειες του γεγονότος ότι ξένες επιχει­
ρήσεις επενδύουν στην Κοινότητα, οι οποίοι φόβοι φαίνε­
ται να αφορούν σήμερα τις ιαπωνικές επιχειρήσεις, πρέπει 
να καθησυχαστούν, εάν αναλογισθούμε ότι παρόμοιοι φό­
βοι υπήρχαν σε παλαιότερες περιόδους και για τις αμερι­
κανικές πολυεθνικές επιχειρήσεις. Με την πάροδο του 
χρόνου, σε πολλές περιπτώσεις οι επιχειρήσεις αυτές δεν 
θεωρούνται πλέον ως ξένοι παραγωγοί, αλλά θεωρούνται 
ως αναπόσπαστο και απαραίτητο στοιχείο των εθνικών και 
περιφερειακών οικονομιών στις οποίες είναι εγκατεστημέ­
νες. 
Netherlands Economic Institute and Ernst and Young (1993), New location factors for mobile investment in Europe. Regional 
Development Studies No. 6. Μελέτη που χρηματοδότησε η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
Τα στοιχεία για την ανάλυση των ροών ΑΞΕ έχουν ληφθεί από 
(i) European Commission (1994), Direct Investment in the Community, 1984.91 Eurostat Theme 6, Series D. 
(u) European Commission (1991), Foreign Direct Investment in the Peripheral Member Suites. 
Greenaway, D. (1993) Trade and Foreign Direct Investment in The European Community as a World Trade Partner, European 
Economy No 52, ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
94 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
Κεφάλαιο 6 0 ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής 
ανάπτυξης στις περιφέρειες 
Οι ανισότητες ως προς το επίπεδο της οικονομικής ανά­
πτυξης οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στις ανισότητες 
στην παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα. Αν 
και αυτοί δεν είναι οι μοναδικοί παράγοντες, η έρευνα 
και τεχνολογική ανάπτυξη (Ε&ΤΑ) και, γενικότερα, η 
ικανότητα πραγματοποίησης καινοτομιών και αναβάθ­
μισης ιδίως των προϊόντων και των μεθόδων παραγωγής, 
αποτελούν στοιχεία ζωτικής σημασίας για την ανταγω­
νιστικότητα των περιφερειών. Αυτό θα μπορούσε, με τη 
σειρά του, να έχει σαν αποτέλεσμα την αύξηση της 
περιφερειακής παραγωγής μέσω της αύξησης των δια­
περιφερειακών και διεθνών συναλλαγών. Τα νέα ή τα 
βελτιωμένα προϊόντα και οι μέθοδοι παραγωγής, το χα­
μηλότερο κόστος, η μεγαλύτερη ελαστικότητα παραγω­
γής, η υψηλότερη ποιότητα και η ταχύτερη αντίδραση 
στις ανάγκες της αγοράς, αποτελούν τρόπους με τους 
οποίους η Ε&ΤΑ μπορεί να προσδώσει ένα συγκριτικό 
πλεονέκτημα σε συγκεκριμένες περιοχές. 
Το γεγονός ότι οι περισσότεροι από τους παράγοντες 
που ευνοούν την Ε&ΤΑ και τις καινοτομίες (και ορίζο­
νται εδώ ως τα αναγκαία οργανωτικά, διαχειριστικά, 
εμπορικά και χρηματοοικονομικά καθώς και τεχνικά 
μέτρα που απαιτούνται για την εισαγωγή ενός νέου ή 
βελτιωμένου προϊόντος ή μεθόδου παραγωγής στην 
αγορά) είναι στην πραγματικότητα τα βασικά χαρακτη­
ριστικά των κεντρικών περιφερειών της Κοινότητας, 
αποδεικνύει πόσο μεγάλη σημασία έχουν για την προ­
σπάθεια της Κοινότητας να αυξήσει την κοινωνική και 
οικονομική συνοχή. Στους παράγοντες αυτούς περιλαμ­
βάνονται; 
τα επαρκώς ανεπτυγμένα δίκτυα επικοινωνιών - η καλή επιστημονική υποδομή 
- η μεγαλύτερη πρόσβαση σε ειδικότητες και σε 
τεχνογνωσία 
- οι προηγμένες αγορές για την παροχή υπηρεσιών 
στις επιχειρήσεις 
- οι υπηρεσίες πληροφόρησης. 
Από τη σκοπιά της περιφερειακής ανάπτυξης, η Ε&ΤΑ 
και οι καινοτομίες είναι σημαντικά στοιχεία, εφόσον 
αυξάνουν την ικανότητα των παραγωγών να εδραιώ­
σουν τη θέση τους και να διαφοροποιήσουν τη δραστη­
ριότητα τους και με τον τρόπο αυτό τους καθοδηγεί στο 
να διατηρήσουν ή να αυξήσουν την ανταγωνιστικότητα 
τους στο πλαίσιο μιας συνεχώς μεταβαλλόμενης διε­
θνούς αγοράς. Εφόσον οι καινοτομίες έχουν καταστεί 
μία συνεχής πορεία που απαιτεί την ταχεία εισαγωγή 
κάθε νέου στοιχείου, η οικονομική επιτυχία μιας περι­
φέρειας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις υπάρχουσες 
δυνατότητες για την εξασφάλιση της πρόσβασης στις 
καινοτομίες και τις τεχνολογικές εξελίξεις σε συνεχή 
βάση. Η επιτυχία εξαρτάται επίσης από τις προσπάθειες 
σε τοπικό επίπεδο που είναι δυνατό να μεταστραφούν 
προς νέα προϊόντα και μεθόδους παραγωγής. 
Το πρόβλημα, συνεπώς, για τις ασθενέστερες περιφέ­
ρειες είναι διπλό: να δημιουργήσουν και να αναπτύξουν 
τις δικές τους ;εγχώριες δραστηριότητες στον τομέα της 
Ε&ΤΑ και να προσαρμόσουν τις τεχνολογικές εξελίξεις 
που σημειώνονται αλλού στο ειδικό περιφερειακό πλαί­
σιο που τις χαρακτηρίζει. Η παραδοσιακή προσέγγιση 
95 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
30 Δαπάνες των κρατών μελών για Έρευνα και Ανάπτυξη, 1990 
Ποσοστό του ΑΕΠ 
2.5 
1.5 
0.5 D Δημόσιος τομέας 
Β Ιδιωτικός τομέας 
2.5 
1.5 
0.5 
GR Ρ Ε IRL Ι ESC Β EUR12 NL UK 
PO: στοιχεία 1981 · DK, GR: στοιχεία 1989* Ε, F : στοιχεία 1991 
πολλών περιφερειών ήταν να προσπαθούν να προσελκύ­
σουν προηγμένες επιχειρήσεις τεχνολογιών με πλούσια 
εμπειρία στον τομέα της Ε&ΤΑ. Οι πρόσφατες μελέτες 
έδειξαν ότι, κατά μέσο όρο, οι ξένες επιχειρήσεις στην 
Ισπανία1 και την Ιρλανδία2 έχουν μεγαλύτερη τάση να 
αναπτύσσουν ερευνητικές δραστηριότητες σε σχέση με 
τις εγχώριες επιχειρήσεις. 
Η στρατηγική, όμως, αυτή είναι μάλλον ανεπαρκής για 
να επιτευχθεί η μεγαλύτερη ενσωμάτωση των νέων τε­
χνολογιών στην παραγωγική βάση. Η παραγωγική βάση 
των ασθενέστερων περιφερειών αποτελείται συχνά σε 
μεγάλο βαθμό από μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, που 
ασκούν συνήθως δραστηριότητα σε παραδοσιακούς το­
μείς και δεν έχουν προοπτικές εξωτερικής ανάπτυξης. 
Σε πολλές περιπτώσες, υπάρχει έλλειψη προσωπικού με 
υψηλό βαθμό ειδίκευσης και οι συναφείς υπηρεσίες εί­
ναι ανεπαρκείς, όπως για παράδειγμα οι παραδοσιακές 
πρακτικές του τραπεζικού συστήματος που εμποδίζουν 
τις καινοτομίες. Στις περιφέρειες αυτές, συνεπώς, η 
πραγματοποίηση περισσότερων επενδύσεων στην 
Ε&ΤΑ, ή η επέκταση της εφαρμογής της, μπορεί να 
αποτελέσει ένα ευρύτερο ζήτημα σε σχέση με αυτό που 
θα μπορούσε αρχικά να φανεί. Στις λιγότερο προηγμένες περιφέρειες, η ευρύτερη εν­
σωμάτωση νέων τεχνολογιών στην παραγωγική βάση 
δεν εξαρτάται μόνο από τη διαθεσιμότητα, την ποιότητα 
και το βαθμό που η προσφορά τεχνολογίας ικανοποιεί 
την τοπική ζήτηοη, αλλά κυρίως και από το επιχειρημα­
τικό περιβάλλον στο οποίο περιλαμβάνονται το επιχει­
ρηματικό πνεύμα και ο βαθμός συνεργασίας ανάμεσα 
στους περιφερειακούς κοινωνικοοικονομικούς φορείς: 
με άλλα λόγια από την ύπαρξη ενός κλίματος που ευ-
νοοεί την ταχεία διάδοση των καινοτομιών σε όλη την 
κλίμακα της τοπικής οικονομίας. 
Οι διαφορές στο επίπεδο 
της Ε&ΤΑ: μία 
επισκόπηση 
Οι μετρήσεις του "τεχνολογικού χάσματος" ανάμεσα 
στα κράτη μέλη δείχνουν ότι οι διαφορές στον τομέα 
96 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης σης περιφέρειες 
Πίνακας 12 
Δείκτες Ε&ΤΑ για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα 
ω α ο m "- çç 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 1990 
Ακαθάριστες 
δαπάνες Ε&ΤΑ 
(ΑΔΕ&ΤΑ)1 ως 
Ποσοστό του ΑΕΠ 
1990 
Ιδιωτικές 
επενδύσεις για 
ΕκΤΑ (IEE&TA)1 
ως ποσοστό του 
AED 1990 Δείκτης 
Δείκτης 
Μέρος του ΙΕΕ&Α στις 
ΑΔΕ&ΤΑ (ποσοσΓό του 
ΙΕΕ&Α)1 το 1990 
Κυβερνητική χρηματοδότηση 
της Ε&ΤΑ (ποσοστό του 
συνολικού προϋπολογισμού) 
1988 
Σύνολο επιστημόνων και 
μηχανικών στην Ε&ΤΑ ανά 
1000 άτομα του εργατικού 
δυναμικού το 1989 
Επιστήμονες και μηχανικοί του 
ιδιωτικού τομέα στην Ε&ΤΑ 
ανά 1000 άτομα του εργατικού 
δυναμικού το 1989 105 139 Ι28 35 69 115 66 103 102 35 93 
1,69 1,54 2.81 0,47 0,87 2,42 0,91 1,38 2,06 0,50 2,21 
85 77 141 24 44 121 46 69 103 25 111 
1,23 0,85 2,02 0,10 0,52 1,48 0,55 0,77 1,11 0,12 1,47 
95 65 155 40 114 42 59 85 9 113 
73 57 72 22 60 61 61 56 56 25 67 
1,40 2,28 4,11 0,60 2,19 6,91 0,98 1,85 2,50 0,98 2,83 
4,4 3,8 5,9 1,4 2,2 5,1 5,0 3,2 4,0 1,1 4,6 
2,4 1,5 3,8 0,2 0,6 2,3 1,3 1,3 1,6 0,1 2,8 ce 
3 UJ 
100 
2,00 
100 
1,30 
100 
65 
3,24 
4,2 
2,2 
97 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
31 Επιστήμονες και μηχανικοί στα κράτη μέλη, 1989 
ανά 1000 άτομα του εργατικού δυναμικού • Δημόσιος τομέας 
• Ιδιωτικός τομέας 
0 .Ί 6 
Ρ GR Ε ι υ 
Ρ, UK: στοιχεία 1988" Β, F, IRL, Ι: στοιχεία 1990 
αυτό είναι πολύ μεγαλύτερες από τις διαφορές ως προς 
το κατά κεφαλήν εισόδημα που εξετάζεται στο κεφά­
λαιο 1. 
Μία πρότυπη μέτρηση του επιπέδου της δραστηριότητας 
στον τομέα της Ε&ΤΑ έγκειται στις ακαθάριστες δαπά­
νες για Ε&ΤΑ (ΑΔΕΕ) σε σχέση με το ΑΕΠ (πίνακας 
12). Τα τέσσερα ασθενέστερα κράτη μέλη της Κοινότη­
τας, η Ελλάς, η Ιρλανδία, η Ισπανία, και η Πορτογαλία, 
παρουσιάζουν στον τομέα αυτό επίπεδα κατώτερα από 
το ήμισυ του κοινοτικού μέσου όρου που μόλις υπερβαί­
νουν το 2% του ΑΕΠ (γραφική παράσταση 30). Παρά το 
γεγονός ότι διπλασίασαν τις δαπάνες τους για την Ε&ΤΑ 
σε σχέση με το ΑΕΠ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 
80, η Ελλάδα και η Πορτογαλία παρουσιάζουν ακόμα 
επίπεδα δαπανών που κυμαίνονται στο ένα τρίτο του 
κοινοτικού μέσου όρου. 
Στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, ο δημόσιος τομέας 
καλύπτει περισσότερο από τα δύο τρίτα των ΑΔΕΕ, ενώ 
στις περισσότερο προηγμένες χώρες αυτό το ποσοστό 
δαπανών καλύπτεται από τον ιδιωτικό τομέα. Πράγματι 
σε αυτές τις δυο χώρες, οι δαπάνες του δημόσιου τομέα 
παρουσίασαν αύξηση κατά τη δεκαετία του 80. Αντίθε­τα, και στην Ισπανία και την Ιρλανδία το μερίδιο του 
ιδιωτικού τομέα στις ΑΔΕΕ αυξανόταν σταθερά κατά 
την προηγούμενη δεκαετία, και μέχρι το 1992 οι δαπάνες 
ήταν σχεδόν ίσα κατανεμημένες ανάμεσα στο δημόσιο 
και ιδιωτικό τομέα και προσέγγισαν τον κοινοτικό μέσο 
όρο. Από τη σκοπιά της περιφερειακής ανάπτυξης, αυτή 
η μεγαλύτερη συμμετοχή των ιδιωτικών επιχειρήσεων 
στις ΑΔΕΕ στις ασθενέστερες περιφέρειες αποτελεί εν­
θαρρυντική ένδειξη εκσυγχρονισμού. 
Μέχρι στιγμής, όσον αφορά το εργατικό δυναμικό που 
απασχολείται στην Ε&ΤΑ, η Ελλάδα και η Πορτογαλία 
διαθέτουν μόνο το ένα πέμπτο και το ένα τέταρτο του 
προσωπικού Ε&ΤΑ ανά 1000 απασχολούμενους (σε 
ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης) σε σύγκριση με τα 
περισσότερο προηγμένα κράτη μέλη (γραφική παράστα­
ση 31). Η Δανία, παραδείγματος χάριν, της οποίας το 
εργατικό δυναμικό ανέρχεται μόλις σε 3 εκατομμύρια 
άτομα διαθέτει περισσότερο προσωπικό στην Ε&ΤΑ απ, 
ό,τι η Πορτογαλία και η Ελλάδα από κοινού, των οποίων 
το εργατικό δυναμικό ανέρχεται περίπου σε 9 εκατομ­
μύρια άτομα. Επιπλέον, στην Ισπανία η αναλογία επι­
στημόνων και μηχανικών στο εργατικό δυναμικό ανερ-
98 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
χόταν μόνο στο 50% περίπου του κονοτικού μέσου όρου 
(χάρτης 17). 
Ενιυ το χάσμα ανάμεσα στις διάφορες χο')ρες εξακολου­
θεί να είναι μεγάλο, υπήρξαν τάσεις μείωσης του με την 
πάροδο του χρόνου. Η απασχόληση στον τομέα της 
Ε&ΤΑ στην Ιρλανδία παρουσίασε σταθερή αύξηση κα­
τά τη δεκαετία του 80, ιδίως στον τομέα των επιχειρή­
σεων. Στην Ισπανία, το ποσοστό της αύξησης κατά την 
ίδια περίοδο ήταν από τα υψηλότερα στην Κοινότητα και 
ανερχόταν στο 9% περίπου ετησίως, ενώ το μέσο ποσο­
στό αύξησης στον επιχειρηματικό τομέα προσέγγιζε το 
16%\ 
Επειδή οι δραστηριότητες στην Ε&ΤΑ μπορούν να χα­
ρακτηριστούν ως μακροπρόθεσμες επενδύσεις υψηλού 
κινδύνου χωρίς απτά αποτελέσματα, είναι δύσκολο να 
εξευρεθούν πηγές χρηματοδότησης εκτός των περισσό­
τερο αναπτυγμένων περιφερειών. Το 1989, για παρά­
δειγμα, το συνολικό διαθέσιμο κεφάλαιο επιχειρηματι­
κού κινδύνου στην Πορτογαλία και την Ιρλανδία ήταν κατώτερο από το ένα τέταρτο του διαθέσιμου κεφαλαίου 
στις Κάτω Χώρες. Η Ισπανία διέθεσε για το σκοπό αυτό 
λιγότερα κεφάλαια οστό το Βέλγιο, του οποίου ο πληθυ­
σμός είναι χαμηλότερος από το ένα τέταρτο του πληθυ­
σμού της Ισπανίας4. 
Τα ανωτέρω έχουν ως καθαρή επίπτωση να υπάρχουν 
σοβαρά εμπορικά ελλείμματα στην τεχνολογία και υψη­
λός βαθμός εξάρτησης των ασθενέστερων χωρών από τις 
ισχυρότερες. Η Ισπανία αποτελεί κλασικό παράδειγμα 
χώρας της οποίας οι εξαγωγές είναι κατώτερες από το 
20% των εισαγωγών της και με τεχνολογικό έλλειμμα το 
οποίο διπλασιάστηκε από την προσχώρηση της στην 
Κοινότητα το 1986 μέχρι το 1990, όταν αϊτό ανήλθε στο 
ανώτατο σημείο των 1.400 εκατομμυρίων ECU περίπου, 
ποσό που είναι τριπλάσιο από το τεχνολογικό έλλειμμα 
της Γαλλίας, της Ιταλίας ή του Βελγίου, έχοντας ως 
μεγαλύτερη συνιστώσα την τεχνική βοήθεια. Στην Ελλά­
δα και την Πορτογαλία, η αναλογία των εφαρμογών που 
βασίζονται σε ξένα διπλώματα ευρεσιτεχνίας σε σχέση 
με τις εγχώριες εφαρμογές ήταν σχεδόν 38 προς ένα, ενιυ 
Χάρτης 18 Βασικά κέντρα επιστημονικών τεχνολογιών, 1991 
Τομέας καινοτομιών 
100 
Χάρτης 17 Προσωπικό Ε&ΤΑ, 1989 
Ποσοστό εργατικού 
δυναμικού 
0,00 - 0,25 
0,25-0,50 
0,50 - 0,75 
0,75-1,00 
> 1,00 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
DK, IRL, NL, UK -
μόνο εθνικά στοιχεία 
D - στοιχεία μόνο για το επίπεδο 1 
Ο ^ Ποσοστό επί του συνολικού προσωπικού Ε&ΤΑ, 
1989 
47,2 ι 50 
1 40 
30 
20 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
για παράδειγμα με την Ιταλία, τη Γαλλία ή τη Γερμανία 
η αναλογία αυτή ήταν σχεδόν πέντε προς ένα\ 
Σε αυστηρά οικονομικούς όρους, η έλλειψη βασικής 
επιστημονικής έρευνας στις ασθενέστερες περιφέρειες 
είναι λιγότερο ανησυχητική από την ανεπάρκεια της 
εφαρμοσμένης έρευνας, ή των καινοτομιών, που στο­
χεύουν στην πραγματική ενσωμάτωση της τεχνολογίας 
στη διαδικασία παραγωγής. 
Στις περιφέρειες αυτές, υπάρχει επίσης το πρόβλημα της 
έλλειψης χρηματοδοτήσεων για καινοτομίες, η οποία 
συνδέεται με ένα χρηματοοικονομικό πλαίσιο το οποίο 
παρέχει ελάχιστες δυνατότητες πρόσβασης σε κεφάλαια 
επιχειρηματικού κινδύνου και σε άλλες μορφές χρημα­
τοδότησης για καινοτομίες. 
Νησίδες καινοτομιών 
Οι πρόσφατες μελέτες" εξέτασαν τα πρότυπα γεωγραφι­
κής κατανομής της δραστηριότητας στον τομέα της 
Ε&ΤΑ στην Κοινότητα. Το πιό εντυπωσιακό πόρισμα 
είναι ότι τα εργαστήρια και οι επιχειρήσεις που συμμε­
τέχουν σε έργα Ε&ΤΑ παρουσιάζουν υψηλό βαθμό συ­
γκέντρωσης σε σχετικά ελάχιστες "νησίδες καινοτο­
μιών". Οι περιοχές αυτές είναι σχετικά μικρές, κυρίως 
αστικές περιοχές, με πυκνό δίκτυο επιχειρήσεων και 
ερευνητικών εργαστηρίων που συνεργάζονται για την 
ανάπτυξη νέων προϊόντων και μεθόδων παραγωγής 
(χάρτης 18). 
Ορισμένες από αυτές τις νησίδες κατέχουν εξέχουσα 
θέση στην Κοινότητα σε σχέση με τις υπόλοιπες και 
είναι: η ευρύτερη περιοχή του Αονδίνου, το Ρότερνταμ 
και το Άμστερνταμ, η περιοχή Ile de France, η περιοχή 
Ruhr, η Φρανκφούρτη, η Στουτγάρδη, το Μόναχο, η 
Λυόν/Γκρενόμπλ, το Τορίνο και το Μιλάνο. 
Μέχρι τα τρία τέταρτα όλων των δημόσιων ερευνητικών 
συμβάσεων, περιλαμβανομένων και αυτών που χρημα­
τοδοτεί η Κοινότητα, υπολογίζεται ότι συγκενρώνονται 
σε αυτές τις λίγες περιοχές. Παρουσιάζουν επίσης τά­
σεις στενής συνεργασίας μεταξύ τους, αποτελώντας μέ­
ρος ενός αποκλειστικού δικτύου. Στη μεγάλη πλειοψη­
φία των καινοτόμων δραοπηριοτήτων στην Κοινότητα 
που έχουν επιστημονική βάση συνεργάζονται εργαστή­
ρια και επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένα σε αυτόν 
τον πυρήνα καινοτομιών. Αντίθετα, τα εργαστήρια και 
οι επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένα στις απομα­κρυσμένες περιφέρειες της Κοινότητας συμμετέχουν μό­
νο στο 5-8% των δικτύων. 
Μία συμπληρωματική πτυχή γεωγραφικής πολυμορφίας 
αφορά τον τύπο των υπηρεσιών που συμμετέχουν σε 
αυτά τα δίκτυα συνεργασίας. Όσο μεγαλύτερη είναι η 
απόσταση από τις κεντρικές νησίδες καινοτομούν, ο 
αριθμός των συνεργαζόμενων εργαστηρίων τείνει να 
είναι μεγαλύτερος από των επιχειρήσεων, ενώ τα ερευ­
νητικά έργα είναι μικρότερης κλίμακας και έχουν μεγα­
λύτερο βαθμό ειδίκευσης. 
Τέλος, οι δραστηριότητες Ε&ΤΑ στα ασθενέστερα κρά­
τη μέλη της Κοινότητας είναι συχνά συγκεντρωμένες σε 
λίγες περιοχές, κυρίως γύρω από τις πρωτεύουσες. Στην 
Ισπανία, μόνο το ένα τέρτατο περίπου της εθνικής προ­
σπάθειας στον τομέα της Ε&ΤΑ που μετράται σε όρους 
ΑΔΕ&ΤΑ και ερευνητικού προσωπικού, καταβάλλεται 
στις ασθενέστερες περιφέρειες, οι οποίες αντιπροσω­
πεύουν το 60% του πληθυσμού. Στην Ελλάδα, οι δραστη­
ριότητες Ε&ΤΑ είναι συγκεντρωμένες στην Αθήνα και 
αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 60% των κρατικών δαπα­
νών και ενδεχομένως το 70% των ιδιωτικών δαπανών. 
Στην Πορτογαλία, σχεδόν το 90% των δραστηριοτήτων 
Ε&ΤΑ του δημόσιου τομέα πραγματοποιούνται στη Λι-
σαβώνα και στην κοιλάδα του Τάγου και αντιπροσω­
πεύουν το 50% περίπου τιυν δαπανών τιον επιχειρήσεων 
στην Ε&ΤΑ. Στην Ιρλανδία, στα τέλη της δεκαετίας του 
80, σχεδόν τα δύο τρίτα των εθνικών ΑΔΕ&ΤΑ και 
σχεδόν το ήμισυ της βιομηχανικής Ε&ΤΑ ήταν συγκε­
ντρωμένες στο ανατολικό τμήμα της χώρας. Στην Ιταλία 
μόνο το 3% των δραστηριοτήτων βιομηχανικής έρευνας 
του ιδιωτικού τομέα πραγματοποιείται στο νότο7 και το 
1989 μόνο το 9% της έρευνας του δημόσιου τομέα. 
Αν και αυτός ο μεγάλος βαθμός συγκέντρωσης οφείλε­
ται σε ένα μεγάλο βαθμό σε μια λογική προσπάθεια να 
συγκεντρωθούν οι λιγοστοί πόροι για την Ε&ΤΑ σε λίγες 
περιοχές, προκειμένου να υπάρξει όφελος από τις οικο­
νομίες κλίμακας και τα εξωτερικά αποτελέσματα και 
μολονότι συμβαδίζει σε μεγάλο βαθμό με την εδαφική 
κατανομή των βιομηχανιών και των ισχυρότερων πανε­
πιστημιακών ιδρυμάτων, είναι ανάγκη να εξασφαλιστεί 
η μεταφορά των αποτελεσμάτων και της τεχνογνωσίας 
σε επιχειρήσεις στις. ασθενέστερες περιφέρειες. 
101 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
Ε&ΤΑ και τα Διαρθρωτικά Ταμεία 
Οι κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές έχουν ως βασι­
κό στόχο τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων 
στην Κοινότητα, μέσω της δημιουργίας των απαραίτη­
των όρων για τη διαρκή οικονομική ανάπτυξη των 
ασθενέστερων περιφερειών. Επειδή αυτό εξαρτάται 
σε ένα μεγάλο βαθμό από την ικανότητα των περιφε­
ρειακών οικονομιών να εφαρμόζουν νέες τεχνολογίες, 
να ενισχύουν τις καινοτομίες και να μετατρέπουν τις 
ερευνητικές δραστηριότητες σε προϊόν που έχει αξία 
στην αγορά, η ενίσχυση για Ε&ΤΑ αποτελεί τομέα 
στρατηγικής σημασίας για τη δράση των διαρθρωτικών 
ταμείων. 
Τα διαρθρωτικά ταμεία έχουν καταβάλει μέχρι στιγ­
μής προσπάθειες να βελτιώσουν τις ικανότητες των 
περιφερειών στον τομέα της επιστήμης και της τεχνο­
λογίας, συνήθως μέσω της ενίσχυσης της υποδομής 
Ε&ΤΑ (στην Πορτογαλία, για παράδειγμα, η χρημα­
τοδότηση του ΚΠΣ συνέβαλε στη δημιουργία περισσό­
τερων από 50 νέες εγκαταστάσεις Ε&ΤΑ και στη βελ­
τίωση και την ενίσχυση 100 περίπου υφισταμένων 
εγκαταστάσεων) και με τη λήψη μέτρων που στοχεύουν 
στην αξιοποίηση του ανεξάντλητου δυναμικού και την 
αύξηση ρυθμού καινοτομιών και της εισαγωγής των 
τεχνολογιών στις επιχειρήσεις. Κατ, εξοχήν αρμόδιες 
για τον σχεδιασμό και τη διαχείριση των ενεργειών 
στον τομέα της Ε&ΤΑ είναι οι εθνικές και περιφερεια­
κές αρχές, ενώ ο ρόλος της Επιτροπής περιορίζεται 
στον καθορισμό των γενικών κατευθυντήριων γραμ­
μών και στην παροχή συμβουλών και τεχνικής βοή­
θειας, όταν παρίσταται ανάγκη. 
Παρόλα αυτά, η συνεισφορά των διαρθρωτικών τα­
μείων στην Ε&ΤΑ στις ασθενέστερες περιφέρειες υ­
πήρξε ουσιαστική, και από ποιοτική και από ποσοτική 
άποψη, ιδίως μετά την μεταρρύθμιση του 1988. Από 
ποιοτική άποψη, η δράση των διαρθρωτικών ταμείων 
συνέβαλε στο να αποκτήσουν οι εθνικές δημόσιες διοι­
κήσεις μεγαλύτερη επίγνωση της στρατηγικής σημα­
σίας της τεχνολογικής ανάπτυξης για την παραγωγικό­
τητα των περιφερειών, διευκόλυνε τη συμμετοχή στο 
πρόγραμμα - πλαίσιο Ε&ΤΑ μέσω της ενίσχυσης των 
• ι^ο>δομώνκοαπρρώθΓκπ% την ανάπτυξη 
ξύ των πανεπιστημίων και των βιομηχανιών καθώς και 
τη μεγαλύτερη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα στις 
δροχπηριότητες Ε&ΤΑ. 
Mmç ενέργειες που αφορούν την 
* «.«Λ^ι.»* /^g^V*. j&3Sî«5»at Γϊσυμπεριλαμ-βανομενης της στήριξης στον τομέα των ..ηλεπικοινω-
νιών κατά την περίοδο 1989-1993 (πίνακας 13) μέσω 
διαφόρων προγραμμάτων, όπως το πρόγραμμα Cien-
cia στην Πορτογαλία, το Σχέδιο Επιστήμης και Τεχνο­
λογίας για την Ελλάδα, το Πρόγραμμα Επιστημονικής 
Υποδομής για την Ισπανία, το υποπρόγραμμα Επιστή­
μη και Τεχνολογία στο πλαίσιο του ιρλανδικού επιχει­
ρησιακού προγράμματος για τη βιομηχανική ανάπτυξη 
και του εθνικού προγράμματος Ε&ΤΑ για την Ιταλία 
(Ricerca e Sviluppo Tecnologico). Επιπλέον, κατά την 
εν λόγω περίοδο άρχισε η εφαρμογή ορισμένων κοινο­
τικών πρωτοβουλιών στον τομέα της Ε&ΤΑ, ιδίως η 
πρωτοβουλία STRIDE (400 εκατ. ECU) που έχει στό­
χο την ενίσχυση της έρευνας, της ικανότητας των ενι-
σχυόμενων περιφερειών στον τομέα της τεχνολογίας 
και των καινοτομιών, ενώ και οι πρωτοβουλίες 
PRISMA, ENVIREG, EUROFORM, VALOREN και 
TELEMATIQUE περιελάμβαναν ένα σημαντικό πε­
ριφερειακό σκέλος για τις καινοτομίες. 
Κατά μέσο όρο η ενίσχυση των διαρθρωτικών ταμείων 
που χρησιμοποίησαν οι περιφέρειες του στόχου 2 για 
την Ε&ΤΑ ήταν περίπου τριπλάσια από αυτήν που 
χρησιμοποίησαν οι περιφέρειες του στόχου 1 (το 9% 
της συνολικής ενίσχυσης στην πρώτη περίπτωση, 3% 
στη δεύτερη περίπτωση), γεγονός που οφείλεται σε 
μεγάλο βαθμό στην περισσότερο ανεπτυγμένη βιομη­
χανική τους διάρθρωση και στις περισσότερες εγκατα­
στάσεις Ε&ΤΑ. Σε απόλυτους όρους, οι δαπάνες στις 
περιφέρειες του στόχου 1 είναι μεγαλύτερες, εφόσον 
η ενίσχυση των ταμείων συγκεντρώνεται σε αυτές τις 
περιοχές. Η κοινοτική συνεισφορά, συμπεριλαμβανο­
μένου του προγράμματος πλαισίου στις ΑΔΕ&ΤΑ α­
νέρχεται σήμερα στο ένα πέμπτο περίπου όσον αφορά 
την Ιρλανδία και στο ένα τρίτο στην περίπτωση της 
Πορτογαλίας. 
Τα Αναπτυξιακά Προγράμματα περιέχουν μία σημα­
ντική συνιστώσα για την αντιμετώπιση του προβλήμα­
τος των επαγγελματικών ειδικοτήτων μέσω της επαγ­
γελματικής κατάρτισης. Το πρόγραμμα Gencia στην 
Πορτογαλία, για παράδειγμα, έχει θεσπίσει 2.212 υπο­
τροφίες για την εκπαίδευση ερευνητών σε επίπεδο 
Masters και PhJD, ενώ *ό πρόγραμμα PEDEP, που 
εστιάζεται στις βιομηχανικές ανάγκες, έχει στηρίξει 
754 ενέργειες επαγγελματικής κατάρτισης.^πολογί-
ζεται ότι οι δύο αυτές π£ο^β^λίε£ 6α έχουν^κ; απο^ 
τέλεσμα να αυξηθεί vwhxag) οί^ιό^ωγ^αραΐ;. 
δευόμενων επιστημόνωνΧκαΐ '^ηχαν^κων-κατά >· ί*" 
y-» c*Î-A*«(l£|tfM^* 4ν«»«|««ΐβί^Κβ49<«Μΐφ«^<«»-^·^ 
,·*«-*· 
102 
Κεφάλαιο 6-0 ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
Πίνακας 13 
Εκτίμηση της ενίσχυσης των Διαρθρωτικών Ταμείων για Ε&ΤΑ1 στα ΚΠΣ (%) 
Στόχος 1 Στόχος 2 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάς 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 1,0 
2,0 
Μ 
4,0 
4,9 
2,4 
2,1 13,3 
12,8 
14,1 
9,7 
10,7 
20,9 
0,0 
7,9 
5,3 
EUR12 2,7 9,3 
Οι μετρήσεις αυτές καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων Ε&ΤΑ και καινοτομιών σε τομείς όπως η πληροφόρηση, τα επιστημονικά 
πάρκα, οι υποδομές, τα πανεπιστήμια, τα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, η κατασχενή νέων κέντρων Ε&ΤΑ, ο εργαστηριακός 
εξοπλισμός, τα κέντρα τεχνολογίας, οι σχέσεις έρεννας-βιομηχανίας, τα έργα επίδειξης. 
Πηγή: Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
διαρθρωτικοί παράγοντες 
πίσω από τις ανισότητες 
Οι μικρές επιχειρήσεις θεωρούνται συχνά ως βασική 
πηγή καινοτομιών. Ταυτόχρονα η ικανότητα τους για 
καινοτομίες είναι περιορισμένη και δεν διαθέτουν συ­
χνά τους απαιτούμενους πόρους για να ανταποκριθούν 
στις ταχείες τεχνολογικές αλλαγές στις αγορές που πα­
ρουσιάζουν μεγαλύτερη τάση διεθνοποίησης και στην 
ανάπτυξη νέων προϊόντων ακόμα υψηλότερης ποιότητας 
που αυτή συνεπάγεται. Τα προβλήματα είναι σοβαρότε­
ρα για τις επιχειρήσεις στις ασθενέστερες περιφέρειες. 
Κατά την άποψη ορισμένων, η βασική δυσκολία που 
αντιμετωπίζουν οι μικρές επιχειρήσεις δεν είναι τόσο το 
μέγεθος αλλά η απομόνωση τους8. 
Οι μικρές επιχειρήσεις στις λιγότερο προηγμένες περι­
φέρειες πρέπει επίσης να αντιμετωπίζουν τον συνεχώς 
αυξανόμενο ανταγωνισμό. Εν μέρει, ο ανταγωνισμός 
αυτός προέρχεται από παραγωγούς των λιγότερο προηγ­
μένων χωρών οι οποίοι κερδίζουν σταδιακά αγορές τις 
οποίες διατηρούσαν στο παρελθόν (ορισμένες φορές 
λόγω προστατευτικών μέτρων) επιχειρήσεις των περισ­
σότερο προηγμένων χωρών. Επίσης, ασκούνται ανταγω­νιστικές πιέσεις από τις προηγμένες χώρες όπως η Ιαπω­
νία, οι οποίες δίνουν το ρυθμό στην ταχεία μεταβολή της 
διαδικασίας καινοτομιών και στη σύντομη διάρκεια 
ζωής των προϊόντων. 
Οι μικρές επιχειρήσεις στις ασθενέστερες περιοχές έ­
χουν δυσκολία να ανταγωνισθούν παραγωγούς των ανα­
πτυγμένων χωρών σε όρους κόστους εργασίας. Επι­
πλέον, στην προσπάθεια τους να μεταστραφούν προς 
τομείς υψηλότερης τεχνολογίας πρέπει να συμβαδίσουν 
με τον απαιτητικό ρυθμό καινοτομιών στον τομέα των 
προϊόντων και των μεθόδων παραγωγής που επιβάλλουν 
οι επιχειρήσεις στις περισσότερο προηγμένες περιφέ­
ρειες της Κοινότητας, αλλά και στις ΗΠΑ και την Ιαπω­
νία. 
Κατά την υιοθέτηση μιας στρατηγικής εκσυγχρονισμού 
στις ασθενέστερες περιφέρειες, που βασίζεται στις και­
νοτομίες και στην ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών, σε 
αντίθεση με μία στρατηγική του συγκριτικού πλεονεκτή­
ματος που βασίζεται στην ειδίκευση στην Λαραγωγή 
χαμηλού εργατικού κόστους, οι ^περιφερειακοί προ­
γραμματιστές έχουν να αντιμετωπίσουν όχι μόνο το πρό­
βλημα της προσφοράς (την έλλειψη ικανότητας Ε&ΤΑ 
και μηχανισμών για τη διάδοση τεχνολογιών), αλλά και 
103 
Κεφάλαιο 6 - Ο ρόλος της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στις περιφέρειες 
το πρόβλημα της ζήτησης που είναι πιθανότατα και το 
περισσότερο σημαντικό. 
Το πρόβλημα αυτό είναι πρόβλημα δεκτικότητας. Η έλ­
λειψη ικανότητας αφομοίωσης αντανακλάται στο γεγο­
νός ότι οι MME των ασθενέστερων περιφερειών δεν 
κατορθώνουν να δημιουργήσουν ζήτηση για την παρα­
γωγή Ε&ΤΑ με τη μορφή νέων προϊόντων και μεθόδων 
παραγωγής. Σε πολλές περιπτώσεις υπάρχει έλλειψη της 
βασικότερης πληροφόρησης ως προς τις ανάγκες σε 
θέματα καινοτομιών, προκειμένου να μπορέσουν οι επι­
χειρήσεις αυτές να είναι ανταγωνιστικές στην παγκό­
σμια αγορά και στους δυναμικούς και στους παραδοσια­
κούς τομείς, με αποτέλεσμα να μη κατορθώνουν να 
εντοπίζουν και να εκφράζουν την ανάγκη τους για υπη­
ρεσίες Ε&ΤΑ και καινοτομιών. Σε ορισμένες περιπτώ­
σεις, δεν αναγνωρίζεται πλήρως η ανάγκη για την ενί­
σχυση ειδικών υπηρεσιών στις επιχειρήσεις, 
προκειμένου να γίνουν αυτές ανταγωνιστικές στις νέες 
αγορές. Πράγματι, το σκέλος του προβλήματος που αφο­
ρά τη ζήτηση αποτελεί μία συμπληρωματική πρόκληση 
για τις ασθενέστερες περιφέρειες. 
Η πολιτική του δημόσιου τομέα δεν συνέβαλε όσο θα 
μπορούσε στη βελτίωση της ζήτησης Ε&ΤΑ. Οι υπεύθυ­
νοι συχνά έχουν την τάση να επιβάλουν πάγιες συνταγές 
πολιτικής σε θέματα καινοτομιών, αντί να υιοθετούν μία 
προσέγγιση που βασίζεται στη συνεργασία ανάμεσα 
στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα και να δημιουργούν 
αρκετά ευέλικτες διοικητικές δομές που να ανταποκρί-
νοται στα πραγματικά οικονομικά προβλήματα μιας πε­
ριφέρειας. 
Μία περιφερειακή στρατηγική καινοτομιών πρέπει να 
επιδιώκει τη συμμετοχή διαφόρων τοπικών παραγό­
ντων, ιδίως στον ιδιωτικό τομέα, για τον ορισμό των προτεραιοτήτων πο/ατικής και την εφαρμογή μέτρων για 
την προώθηση των καινοτομιών. 
Πρέπει, ωστόσο, να αναφέρουμε ότι πρέπει να αποφεύ­
γεται μία τοπική προσέγγιση με τη στενή έννοια του 
όρου, επειδή θα μπορούσε να ε(ΐποδίσει τις ασθενέστε­
ρες περιφέρειες να επωφεληθούν από τις συνέργειες με 
άλλες πολιτικές και παράγοντες σε εθνικό και ευρωπαϊ­
κό επίπεδο. Αυτό ισχύει κατ, εξοχήν για την τεχνολογική 
ανάπτυξη, η οποία είναι εξ ορισμού μία διεθνής διαδι­
κασία που δεν περιορίζεται από εθνικά σύνορα καθώς 
και μία από τις κινητήριες δυνάμεις που ωθούν όλο και 
περισσότερο στην αυξανόμενη διεθνοποίηση της οικο­
νομίας. 
J. Molas, La empresa espaoola ante la investigadon y la pocvtica tecnolagica, Arbor CXLI, 554-555 (Φεβρουάριος-Μάρτιος 1992), a 185-208 
Circa Group Europe, Thematic evaluation of the impact ofCSFsfor Research and Technology in Greece, Ireland and Portugal, CEC 
Draft report, Brussels 1993 (Θεματική αξιολόγηση της επίπτωσης των ΚΠΣ για την έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη στην 
Ελλάδα, την Ιρλανδία και Πορτογαλία, σχέδιο έκθεσης της επιτροπής των ΕΚ Βρυξέλλες, 1993). 
ΜΛ. Quintanilla, Recursos del sistema de Ciencia y Technologva en Espaça, Arbor CXLI, 554-555 (Φεβρουάριος-Μάρτιος 1992) σ. 
31-76 
U. Muldur, Le financement de R&D au croisement des logiques industrielle, financi0re et politique, Fast-Monitor Programme, Brussels 
1991. 
OECD, Main Service and Technology Indicators, MSTI 1992-1, Paris 1992 (ΟΟΣΑ, βασικοί επιστημονικοί και τεχνολογικοί δείχτες). 
FAST May 1992, Archipelago Europe-Islands of innovation, Ulrich Hilpert; Prospective Dossier N' 1: Science, Technology and Social and 
Economic Cohesion in the Community / 
OECD, Reviews of National Science and Technology Policies : Italy, Paris 1991 (ΟΟΣΑ, επισκόπηση των εθνιχών^ιολιτιχών στον 
τομέα της επιστήμης και της τεχνολογίας: Ιταλία, Παρίσι 1991) 
Morgan and P. Cooke, The intelligent region: industrial and insitutional innovation in Emilia Romagna, Regional Industrial Research 
Report Ν * 7, University of Cardiff 1991. 
104 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
Κεφάλαιο 7 Η επανεξέταση της εννοίας της 
περιφερειακότητας 
Η έννοια της περιφερειακότητας χρησιμοποιείται συχνά 
για να εξηγηθεί γιατί ορισμένες περιφέρειες αποτυγχά­
νουν συστηματικά να συμβαδίσουν με τις εξελίξεις σε 
άλλες περιφέρειες που έχουν κεντρικότερη γεωγραφική 
θέση. Φαίνεται ότι οι κεντρικότερες γεωγραφοΐά περιφέ­
ρειες έχουν μεγαλύτερη φυσική αντοχή που τους επιτρέπει 
να αντιμετωπίσουν διάφορες δυσμενείς εξελίξεις. Στις πε­
ριφέρειες αυτές και οι ιδκοτικές επιχειρήσεις και οι δημό­
σιες αρχές φαίνεται να έχουν περισσότερες διασυνδέσεις 
και επαφές με ομολόγους τους σε άλλες περιοχές, στοιχείο 
που φαίνεται να διευκολύνει την προσαρμογή στις διαρ­
θρωτικές αλλαγές. Το παρόν κεφάλαιο εξετάζειτην έννοια 
της περιφερειακότητας κατ, αρχήν από την σκοπιά του 
εθνικού κράτους και στη συνέχεια από την κοινοτική σκο­
πιά, με βάση τις προβλεπόμενες επεκτάσεις των δικτύων 
μεταφορών και επικοινωνιών. 
Από τη σκοπιά των κρατών μελών, μπορούν να θεωρη­
θούν ως περιφερειακές οι παραμεθόριες και οι παρά­
κτιες περιοχές. Οι παραμεθόριες περιοχές πλήττονται 
από τον περιφερειακό χαρακτήρα τους, επειδή η γειτο­
νική χώρα διαθέτει διαφορετικό κοινωνικό, οικονομικό, 
νομικό και πολιτικό σύστημα. Το γεγονός αυτό τείνει να 
περιορίσει τις οικονομικές και διοικητικές σχέσεις που 
αναπτύσσονται υπό φυσιολογικές συνθήκες μεταξύ των 
γειτονικών περιοχών. Αυτό ισχύει και για τις εσωτερικές 
παραμεθόριες περιφέρειες της Κοινότητας και σε ακό­
μα μεγαλύτερο βαθμό για τις παραμεθόριες περιφέρειες 
των εξωτερικών της συνόρων. Επιπλέον, τα εθνικά σύ­
νορα αποτελούνται συνήθως από ποταμούς, οροσειρές 
ή άλλα γεωγραφικά εμπόδια, τα οποία αποτελούν ένα 
συμπληρωματικό εμπόδιο των διασυνοριακών σχέσεων 
και της συνεργασίας. Οι παράκτιες περιφέρειες μπο­
ρούν να θεωρηθούν ως παραμεθόριες περιφέρειες που 
τις χωρίζει η θάλασσα από τις γειτονικές τους περιφέ­
ρειες. Παρακάτω περιγράφονται οι παραμεθόριες και παράκτιες περιφέρειες της Κοινότητας, ενιύ το κύριο 
βάρος δίνεται στα κοινά χαρκατηριοτικά, όπως και στις 
μεγάλες διαφορές τους. 
Ενώ οι παραμεθόριες περιφέρειες βρίσκονται συχνά σε 
κάποια απόσταση από τα κέντρα πολιτικής και οικονο­
μικής εξουσίας της χώρας τους, ορισμένες από αυτές 
έχουν κεντρική γεωγραφική θέση στο εσωτερικό της 
Κοινότητας. Οι κεντρικές περιφέρειες της Κοινότητας, 
σε αντίθεση με τις απομακρυσμένες, προσδιορίζονται 
στη συνέχεια με βάση τη δυνατότητα πρόσβασης που 
έχουν οι επιχειρηματίες που είναι εγκατεστημένοι σε 
αυτές στα σημαντικά ευρωπαϊκά κέντρα οικονομικής 
δραστηριότητας. Στη συνέχεια εξετάζονται οι πιθανές 
επιπτυκτεις των βελτιώσεων που έχουν προγραμματισθεί 
στα δίκτυα οδικών, σιδηροδρομικών και εναέριων μετα­
φορών στην Κοινότητα, όσον αφορά τη μείωση του χρό­
νου που απαιτείται για να φθάσει κανείς σε αυτά τα 
οικονομικά κέντρα. 
Οι παράκτιες και 
παραμεθόριες περιοχές 
Οι ακτές της Κοινότητας έχουν μήκος μεγαλύτερο από 
60.000 χλμ. Οι παράκτιες περιοχές έχουν ορισμένα ση­
μαντικά οφέλη από τη γεωγραφική τους θέση, επειδή 
γενικά θεωρούνται ως ευχάριστοι τόποι διαμονής που 
έχουν τη δυνατότητα να προσελκύσουν επιχειρήσεις να 
εγκατασταθούν σε αυτές. Ο τουρισμός, για ΐίαράδειγμα, 
είναι συνήθως πολύ ανεπτυγμένος στις παράκτιες περιο­
χές. Σημαντική επίσης θέση κατέχει και η αλιεία στις 
περισσότερες παράκτιες περιοχές, ακόμα και μετά την 
105 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
προβλεφθείσα μείωση της αλιευτικής ικανότητας. Τα 
λιμάνια και η πρόσβαση στις διεθνείς αγορές που παρέ­
χουν μπορούν να προσελκύσουν επιχειρήσεις και σε 
άλλους τομείς δραστηριότητας, όπως και οι μεταφορές 
προς μεσόγειες περιοχές οι οποίες διαθέτουν κατά κα­
νόνα πολύ καλά δίκτυα σύνδεσης με τα μεγάλα λιμάνια. 
Εντούτοις, δεν ωφελούνται εξίσου όλες οι παράκτιες 
περιφέρειες από αυτά τα πλεονεκτήματα. Ο χρόνος της 
διαδρομής από το οδικό δίκτυο προς το κοντινότερο 
σημαντικό λιμάνι διαφέρει σημαντικά ανάμεσα στις πε­
ριφέρειες. Οι παράκτιες περιοχές που βρίσκονται σε 
σχετικά μεγάλη απόσταση από μεγάλα λιμάνια συγκα­
ταλέγονται σε πολλές περιπτώσεις στις πιό απομακρυ­
σμένες περιφέρειες της Κοινότητας. Σε γενικές γραμμές 
ωστόσο, οι παράκτιες περιοχές ευνοούνται από τη γεω­
γραφική τους θέση και είναι ικανοποιητικά ενσωματω­
μένες στο ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών. 
Τα χερσαία σύνορα των κρατών μελών της Κοινότητας 
έχουν συνολικό μήκος περίπου 10.000 χλμ. Το ήμισυ 
περίπου αυτού του μεγέθους αποτελείτο σύνορα μεταξύ 
των κρατών μελών, ενώ το υπόλοιπο ήμισυ τα σύνορα με 
τρίτες χώρες (πίνακας 14). Το 16% του πληθυσμού της 
Κοινότητας ζει σε παραμεθόριες περιοχές, των οποίων η έκταση καλύπτει το 22% της συνολικής κοινοτικής 
επικράτειας. Από τις 184 παραμεθόριες περιφέρειες της 
Κοινότητας (με εξαίρεση τις περιφέρειες των Νέων Γερ­
μανικών Ομόσπονδων Κρατιδίων που βρίσκονται στο 
στάδιο διοικητικών μεταρρυθμίσεων) που ορίζονται σε 
επίπεδο NUTS III, οι 122 έχουν σύνορα με άλλα κράτη 
μέλη και οι 58 με γειτονικές χώρες της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης. 
Από ιστορική άποψη, τα γεωγραφικά στοιχεία που κα­
θορίζουν τα φυσικά όρια τείνουν να αποτελέσουν καθο­
ριστικά στοιχεία των οικονομικών επιδόσεων των παρα­
μεθόριων περιφερειών. Ενώ τα ποτάμια διευκολύνουν 
την πρόσβαση σε μικρά και μεγάλα αστικά κέντρα που 
βρίσκονται στις όχθες τους, οι οροσειρές καθιστούν τις 
διεθνείς συναλλαγές και τη συνεργασία δυσκολότερες 
και μπορούν να αποτελέσουν ανασταλτικό παράγονται 
για την ανάπτυξη των περιφερειών και από τις δύο 
πλευρές. Παρομοίως, τα πολιτικά σύνορα αποτελούν 
τεχνητά εμπόδια που κατά κάποιο τρόπο απομονώνουν 
τις περιοχές από την φυσική ενδοχώρα τους και εμποδί­
ζουν την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη (γραφική 
παράσταση 32), γεγονός που σημαίνει ότι το μέσο κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ παρουσιάζει την τάση να είναι μικρότερο 
32 Μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ των παραμεθόριων περιφερειών 
των κρατών μελών σε σύγκριση με τις άλλες περιφέρειες 
της χώρας, 1991 
14ο Γ Δείκτης (EUR12= 100) 
- D Παραμεθόριες 
περιφέρειες 120 
100 
80 
60 
40 
20 Υπόλοιπες περιφέρειες 140 
120 
100 
GR Ε UK NL Β DK F D 
Δεν υπάρχουν στοιχεία για τις χώρες IRL, I, Ρ Ανατολική Γερμανία, την Κορσική και τα υπερπόντια γαλλικά διαμερίσματα 
106 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
Πίνακας 14 
Μήκος κοινοτικών συνόρων το 1992 
ο >--< 
Si) 
m ο 
UJ σ 
2 ο α. 3. u ur 
3 
Ο 
< *3 χ 
3 *-«ο α. ο c -3 
Ο 
oc 
LU 
Ακτογραμμές 
Χερσαία 
σύνορα Σύνολο 
εσωτερικά 
εξωτερικό 3. -< Χ 
Littoral 
Χερσαία 
σύνορα 
Παραμεθό­
ριες περι­
φέρειες 
NUTS1 ! * 
Η Ο Σύνολο 
εσωτερικά 
εξωτερικά 
Αριθμός 
περιφερειών 
Έκταση χλμ.' 
Πληθυσμός 
Χιλιάδες 
κάτοικοι Ι20 6442 3Ι09 Π449 5758 5262 6054 6482 0 Ι062 
Π 99 64 3357 1073 1731 2534 427 Ι7Ι3 298 946 
Π99 64 1257 0 1670 1999 427 433 298 946 1459 16816 
1094 427 
1094 427 
0 0 21 (Χ) 1073 60 535 0 1280 0 0 
0 10 5 
8 0 23 
12 1 13 18 9 8 9 10 0 2 
7 12 17 3 12 2 6 
0 17 20 4 4 3 10 
0 0 42 21 1 11 0 25 0 0 
24 Ι 68 14 12 22 3 14 1 14 10 1 64013 
14863 9955 
9814 4907 
5048 5048 
100 
100 
100 
100 
184 
19019 3930 57554 37498 132282 115511 12156 47872 2586 14408 50300 14120 
5031 251 9878 2359 5738 12637 407 7390 381 5136 2068 1589 52865 
Όλες οι περιοχές σε επίπεδο NUTS 3 άμεσα σε χερσαία σύνορα και επτά περιφέρειες (Delffdjl, Emden, Aurich, Karlsnihe-Stadtkreis, Karis-
ruhe-Landkreis, θεσσαλονίκη. Καβάλα) σε συγκριτική θέση κοντά σε χερσαία σύνορα (συγκρίνετε Επίσημη Εφημερίδα των ΕΚ αρ. 215/10) 
Αυτόματες μετρήσεις σε κλίμακα 1:1.000.000 
Το μήκος των συνόρων μεταξύ των κρατών μελών μετρήθηκε μία φορά. 
Πηγή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΑ XVI 
στις παραμεθόριες περιφέρειες σε σχέση με τις άλλες 
περιοχές μιας δεδομένης χώρας. 
Υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις ισπανι­
κές, τις πορτογαλικές, τις ιρλανδικές, τις ελληνικές, και 
τις δανέζικες παραμεθόριες περιφέρειες και τις περιφέ­
ρειες άλλων χωρών. Είναι πάρα πολΰ αραιοκατοικημέ­
νες (με πυκνότητες πληθυσμού της τάξης των 30 έως 60 
κατοίκων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο σε σύγκριση με 
τον κοινοτικό μέσο όρο των 153 κατοίκων), εφόσον 
αντιπροσωπεύουν το 47% της έκτασης των παραμεθό­ριων περιφερειών της Κοινότητας και μόνο το 20% του 
πληθυσμού των. Οι παραμεθόριες περιφέρειες της Δα­
νίας, για παράδειγμα, έχουν μέγιστη πυκνότητα πληθυ­
σμού 64 κατοίκων ανά τετραγωνικό χλμ (πίνακας 15) σε 
αντίθεση με μέσο όρο 105 κατοίκων ανά τετραγωνικό 
χλμ για τις παραμεθόριες περιφέρειες στο σύνολο τους. 
Δεν είναι τυχαίο που οι πιο πυκνοκατοικημένες παραμε­
θόριες περιοχές βρίσκονται στο κέντρο της Κοινότητας, 
ενώ οι περισσότερο αραιοκατοικημένες βρίσκονται 
στην περιφέρεια της Κοινότητας. 
107 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
Πίνακας 15 
Βασικοί δείκτες για τις παραμεθόριες περιφέρειες των χερσαίων συνόρων 
ο 
5 
S -i C. -< ·£= ο. 
•3 
Χ 
3 3 1 
α. •-
Ό DC 
tj ÛJ 
θ­
α. 
ο ο. σ 3 
ω S 
S. σ c 
Ι Εκταση1 
1990 | Ποσοστό επί 
! της έκτασης 
Ι της χώρας 
Ποσοστό επί 
της συν. 
j έκτασης των 
παραμεθόριων 
περιφερειών 
% EUR12 
Ποσοστό επί 
της έκτασης 
της χώρας 
Πληθυσμός 
1990 ι Ποσοστό επί 
της συν. 
έκτασης των 
παραμεθόριων 
περιφερειών 
% EUR12 
Πυκνότητα πληθυσμού 1990 
(κατ/χλμ.2) 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
Μέσος όρος 89/90/91 
(EUR12 = 100) 
Ποσοστό ανεργίας Μέσος όρος 
91/92/93 (ποσοστό εργατικού 
δυναμικού) 
Επιλέξιμος πληθυσμός 
παραμεθόριων περιοχών 
δυνάμει των στόχων των 
διαρθρωτικών ταμείων. 62.3 9.1 22.7 23.1 28.4 26.2 21.2 17,6 15.9 100.0 35.1 54,7 5.8 
3,6 0.7 15.3 10.8 7,1 24,9 21,8 2.3 9,0 0,5 2.7 9,5 2,7 
0.8 0,2 3.4 2.4 1,6 5.6 4.9 0.5 2.0 0,1 0.6 2,1 0,6 
50,5 4,9 16,3 15,6 23,1 14,7 22,3 11,6 12,8 100,0 34,4 21,0 2,8 
9,0 0,4 23,1 17,7 4,2 10,3 22.6 0,7 13.2 0,7 9,2 3,7 2,8 
1.5 0,1 3,7 2,9 0.7 1,7 3,7 0,1 2.1 0,1 1.5 0,6 0.5 
265 64 159 172 63 43 109 33 154 147 356 41 113 
110 100 — 106 47 74 106 — 137 132 97 52 78 
7,5 8,4 — 3,9 — 16,8 8,9 17,4 6,4 1,6 7,2 3,4 163 
41 23 40 35 100 90 53 100 43 43 43 100 100 100,0 
22,4 100.0 74,8 25,2 
16,8 5,7 
100,0 — 
16,3 100,0 
105 153 
99,8 100 
8,1 9,4 
58 — 74.5 25,5 
12,1 4,1 
105 107 
99,9 99,7 
8,9 44 
1 • • " Περιλαμβάνεται η εκτιμώμενη παραμεθόρια 'έκταση των νέων γερμανικών Lander 
Πληθυσμός 1989 ..^. 
Πηγή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΑ XVI 
Οι διαφορές ανάμεσα στην οικονομική ευημερία διαφό­
ρων γειτονικών κρατών δεν αντανακλώνται πάντοτε στα 
σχετικά επίπεδα του κατά κεφαλήν ΑΕΠ των περιφε­
ρειών από τις δύο πλευρές των συνόρων. Οι παραμεθό­ριες περιφέρειες των Κάτω Χωρών και του Βελγίου 
έχουν υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ οζ σχέση με τις 
γειτονικές περιφέρειες της Γερμανίας, σε αντίθεση με 
την κατάσταση που επικρατεί σε εθνικό επίπεδο (γρα-
108 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
φική παράσταση 33). Οι περιφέρειες της Ισπανίας στα 
σύνορα με τη Γαλλία έχουν περίπου το ίδιο κατά κεφα­
λήν εισόδημα με τις περιφέρειες από την άλλη πλευρά 
των συνόρων, παρά το γεγονός ότι το μέσο κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ της Ισπανίας ανέρχεται μόλις στα δύο τρίτα του 
ΑΕΠ της Γαλλίας. 
Οι διαφορές στα κατά κεφαλή ΑΕΠ, που ορισμένες 
φορές είναι σημαντικές, και διάφορα άλλα κοινωνικοοι­
κονομικά χαρακτηριστικά ανάμεσα στις περιφέρειες α­
πό τις δύο πλευρές των συνόρων αντανακλούν σε μεγάλο 
βαθμό τις διαφορές στο αναπτυξιακό δυναμικό των εξε­
ταζόμενων περιφερειών. Εντούτοις, σε πολλές περιπτώ­
σεις είναι αποτέλεσμα ενός επί δεκαετίες τεχνικού χω­
ρισμού και των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι 
κάτοικοι των περιφερειών αυτών στην μεταξύ τους συ­
νεργασία. Οι περιφέρειες με διαφορετικά οικονομικά 
χαρακτηριστικά θα αναζητούσαν λογικά να εντοπίσουν 
τρόπους συνεργασίας που έχουν συμπληρωματικό χαρα­
κτήρα: π.χ. μία αγροτική περιοχή μπορεί να αναπτυχθεί 
τουριστικά για εκδρομές αναψυχής το σαββατοκύριακο, 
αυξάνοντας την ελκυστικότητα μιας αστικής περιοχής 
από την άλλη πλευρά των συνόρων ως χοί)ρου για βιομη­χανικές επενδύσεις. Οι περιφέρειες με παρόμοια οικο­
νομικά χαρακτηριστικά, αφετέρου, θα μπορούσαν να 
αναπτύξουν αυτά τα κοινά πλεονεκτήματα τους. 
Οι παραμεθόριες 
περιφέρειες και τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία 
Οι διαφορές των οικονομικών επιδόσεων το)ν παραμε­
θόριων περιοχών εξηγούν γιατί δεν είναι όλες στον ίδιο 
βαθμό επιλέξιμες να λάβουν ενίσχυση από τα διαρθρω­
τικά ταμεία της Κοινότητας. Με βάση το νέο προγραμ­
ματισμό που καταρτίστηκε για την περίοδο 1994 έως 
1999, από τις 184 παραμεθόριες περιφέρειες του επιπέ­
δου NUTS III, οι 40 είναι επιλέξιμες για ενίσχυση βάσει 
των κριτηρίων του στόχου 1, 27 βάσει του στόχου 2, 60 
βάσει του στόχου 5β, 13 βάσει δύο στόχων (2 και 5β ή 2 
και 1), ενώ 45 περιφέρειες δεν είναι επιλέξιμες για 
33 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ των παραμεθόριων περιφερειών στα 
γειτονικά κράτη μέλη, 1991 g Εθνικό ΑΕΠ 
Δείκτης (EUR12=100) 
140 
120 h Παραμεθόριες 
περιφέρειες 
^*Β%«Β l·^ D Β ^DDK^D L DNL E F 
Περιφέρειες σε επίπεδο Nuts 3. Ολη η χώρα του 
' Λουξεμβούργου θεωρείται μία περιφέρεια F D F L NUB 140 
120 
109 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
καμία ενίσχυση (χάρτης 19). Σε σύγκριση με την περίοδο 
1989-1993, ο αριθμός των επιλέξιμων περιφερειών αυ­
ξήθηκε από 109 σε 140, κυρίως βάσει του στόχου 5β. Το 
ποσοστό του καλυπτόμενου κοινοτικού πληθυσμού αυ­
ξήθηκε κατά περισσότερο από ένα έκτο (16%) στις 
παραμεθόριες περιοχές, που είναι ελαφρά υψηλότερο 
σε σχέση με τις υπόλοιπες περιφέρειες της Κοινότητας. 
Το μερίδιο των παραμεθόριων περιφερειών στο συνολι­
κό επιλέξιμο πληθυσμό της Κοινότητας βάσει των τριών 
περιφερειακών στόχων των διαρθρωτικών ταμείων αυ­
ξήθηκε από 17,8% σε 18,1% (σε σύγκριση με το 16% του 
κοινοτικού πληθυσμού τον οποίο αντιπροσωπεύουν). 
Όλες οι παραμεθόριες περιφέρειες των συνόρων της 
Βόρειας Ιρλανδίας-Ιρλανδίας και Ισπανίας-Πορτογα-
λίας έχουν καταταγεί στο στόχο 1, όπως ακριβώς και οι 
περιφέρειες κατά μήκος των εξωτερικών συνόρων της 
Κοινότητας στη Βόρεια Ελλάδα και την Ανατολική Γερ­
μανία. Σε άλλες περιοχές της Κοινότητας, ο πληθυσμός 
που καλύπτεται είτε από το στόχο 2 είτε από το στόχο 5β, 
ή και από τους δύο στόχους ανέρχεται περίπου στο 40% 
(πίνακας 15). Συνολικά, το 55% του πληθυσμού που ζουν σε παραμεθόριες περιφέρειες είναι επιλέξιμο για περι­
φερειακή ενίσχυση από τα διαρθρωτικά ταμεία (ποσο­
στό που ανέρχεται στο 58%, εάν περιληφθούν και τα νέα 
Γερμανικά Ομόσπονδα Κράτη), σε σύγκριση με ποσο­
στό 52% του συνολικού πληθυσμού της Κοινότητας. 
Με την επανένωση της Γερμανίας έπαυσαν να υπάρχουν 
σύνορα ανάμεσα στην Ανατολική και Δυτική Γερμανία, 
ενώ η Κοινότητα απέκτησε μία ομάδα νέων περιφε­
ρειών. Οι παραμεθόριες περιφέρειες της Ανατολικής 
Γερμανίας, που έχουν έκταση περίπου 24.000 τετραγω­
νικά χλμ και πληθυσμό 3 εκατομμύρια κατοίκους, πρέπει 
πλέον να εξετάσουν με ποιο τρόπο θα επαναπροσδιορί­
σουν και θα επεκτείνουν τις σχέσεις τους με τις γειτονι­
κές περιοχές της Πολωνίας και της Δημοκρατίας της 
Τσεχίας σε συνθήκες αγοράς. Οι προσπάθειες προς 
αυτή την κατεύθυνση προσκρούουν μέχρι στιγμής στις 
διαφορές του βαθμού προόδου για τη δημιουργία μιας 
οικονομίας αγοράς και του κόστους παραγωγής (που 
δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις για τη διαρθρωτική προ­
σαρμογή) και των επιπέδων των μισθών (που προσελ-
Χάρτης 19 Interreg II - επιλεξιμότητα των παραμεθόριων περιοχών, 1993 
Στόχος 1 
|^Η Στόχος 2 
Ι Ι Στόχος 5β 
Ι Ι Άλλα Interreg II 
* εξαιρείται το Belfast 
το σημάδι των συνόρων της 
Ανατολικής Γερμανίας είναι 
προσωρινό 
110 
Χάρτης 20 Μέσος χρόνος διαδρομής μέχρι τα 194 κέντρα 
οικονομικής δραστηριότητας, 1991 
Μέσος χρόνος (ώρες) 
<4,0 
4,0 - 4,5 
4,5-5,0 
5,0 - 5,5 
5,5 - 6,0 
>6,0 
•Δεν υπάρχο στοιχεία υν 
Κέντρο οικονομικής 
δραστηριότητας Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού, 1990 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
κύουν εργαζομένους στα νέα Ομόσπονδα Γερμανικά 
Κράτη, με αποτέλεσμα να επιδεινώνεται το ήδη σοβαρό 
πρόβλημα της ανεργίας και να αναπτύσσεται η παραοι­
κονομία) καθώς και στην ανεπάρκεια μεταφορικιυν και 
άλλων διασυνοριακών διασυνδέσεων. Παρόμοια προ­
βλήματα είναι επίσης εμφανή στα βόρεια σύνορα της 
Ελλάδας και στα σύνορα της Ιταλίας με τη Σλοβενία. 
Η διεύρυνση της Κοινότητας με την Αυστρία, τη Φιλαν­
δία, τη Νορβηγία και τη Σουηδία θα έχει σαν αποτέλε­
σμα να αποκτήσει η Κοινότητα κοινά σύνορα με τη 
Ρωσία, την Ουγγαρία και τη Δημοκρατία της Σλοβακίας 
και να αυξηθεί το μήκος των χερσαίων συνόρων της 
Κοινότητας κατά 81% και των ακτών της κατά 68% 
(παράρτημα, πίνακας Α. 17). Η έκταση των παραμεθό­
ριων περιφερειών της Κοινότητας θα αυξηθεί κατά 
130%, έναντι συνολικής αύξησης της συνολικής έκτασης 
της Κοινότητας κατά 48%, αν και ο πληθυσμός που ζει 
στις περιφέρειες αυτές θα αυξηθεί μόνο κατά 16%, σε 
σύγκριση με την αύξηση του συνολικού πληθυσμού της 
Κοινότητας κατά 7%. 
Μεγάλα τμήματα αυτών των τεσσάρων χωρών μπορούν 
να καταταγούν στις παράκτιες και/ή παραμεθόριες πε­
ριοχές, οι περισσότερες από τις οποίες είναι σχετικά 
πλούσιες και από γεωγραφική άποψη βρίσκονται στην 
περιφέρεια της Κοινότητας, γεγονός που αποτελεί συν­
δυασμό που δεν είναι σήμερα πολύ συνηθισμένος στην 
Κοινότητα. 
Δίκτυα μεταφοράς 
επιβατών και δυνατότητα 
πρόσβασης στις 
περιφέρειες νται στην Κοινότητα, τις χώρες ΕΖΕΣ και στην Κεντρική 
Ευρώπη. Ο δείκτης του εκτιμώμενου βαθμού περίφε­
ρε ιακότητας είναι ο μέσος όρος του χρόνου διαδρομής 
με ένα μέσο οδικής, σιδηροδρομικής ή εναέριας μετα­
φοράς προς κάθε ένα από αυτά τα σημαντικά κέντρα 
οικονομικής δραστηριότητας1. 
Ο απλός διαχωρισμός ανάμεσα στα κεντρικά (Δυτική 
Γερμανία, Κάτω Χώρες, Βέλγιο και Λουξεμβούργο) και 
τα περιφερειακά κράτη μέλη (Ιρλανδία, Ελλάδα, Ισπα­
νία και Πορτογαλία) και τις περιφέρειες είναι πολύ 
λιγότερο εμφανής, εάν εξετάσουμε τις περιοχές σε επί­
πεδο NUTS 3 και λάβουμε υπόψη την εναέρια κυκλοφο­
ρία. 
Οι μετακινούμενοι για λόγους εργασίας από τα μεγάλα 
αστικά κέντρα στην καρδιά της Ευρώπης, όπως οι Βρυ­
ξέλλες, το Παρίσι, το Λονδίνο και οι περιοχές Rhine-
Ruhr και Rhine-Main, η Στουτγάρδη, το Μόναχο και το 
Μιλάνο, μπορούν κατά μέσο όρο να φθάσουν το συντο­
μότερο σε εμπορικούς προορισμούς σε όλη την Ευρώπη 
(χάρτης 20). Διάφορα μεγάλα αστικά κέντρα με διεθνή 
αεροδρόμια τα οποία βρίσκονται σε μακρινή απόσταση, 
όπως η Γλασκώβη, η Κοπεγχάγη, το Βερολίνο, η Αθήνα, 
η Ρώμη και η Μαδρίτη, διαθέτουν σχετικά καλό δίκτυο 
συνδέσεων, εάν ληφθούν υπόψη οι εναέριες μεταφορές. 
Η ενσωμάτωση αυτών των πόλεων στο ευρωπαϊκό δί­
κτυο εναέριων μεταφορών έχει. ζωτική σημασία για την 
περαιτέρω ανάτπυξή τους, εφόσον διευκολύνει τα ταξί­
δια σε μεγάλες αποστάσεις και παρέχει δυνατότητες 
πρόσβασης στη διεθνή αγορά σε παραγωγούς προϊό­
ντων μεγάλης αξίας και μικρού βάρους, μολονότι για 
άλλα προϊόντα το κόστος μεταφοράς θα εξακολουθήσει 
να τις κρατάει σε απόσταση από τις κεντρικές κοινοτικές 
αγορές. Εντούτοις, αυτό το μεγάλο μεταφορικό κόστος 
προστατεύει ταυτόχρονα τις εγχώριες επιχειρήσεις από 
τον ανταγωνισμό παραγωγών που είναι εγκατεστημένοι 
σε άλλες περιοχές. 
Στην τρίτη περιοδική έκθεση (1987) οι περιφέρειες κα­
τατάσσονταν σε κεντρικές, ενδιάμεσες ή περιφερειακές, 
σύμφωνα με τη μέση γεωγραφική τους απόσταση από 
όλες τις άλλες περιφέρειες σταθμισμένης με το ΑΕΠ. 
Αυτό αποτελούσε μία πρώτη προσπάθεια για να απόκτη­
σε ι συγκεκριμένο περιεχόμενο η έννοια της περιφερεια-
κότητας. Το κεφάλαιο αυτό προσπαθεί να εμβαθύνει και 
να διευρύνει την ανάλυση, μετρώντας τη δυνατότητα 
πρόσβασης των ατόμων που μετακινούνται για επαγγελ­
ματικούς σκοπούς από περισσότερες από χίλιες περίπου 
κοινοτικές περιοχές του επιπέδου NUTS 3 σε 194 σημα­
ντικά κέντρα οικονομικής δραστηριότητας που βρίσκο-Εκτός από τις σημαντικές πρωτεύουσες, όλες οι άλλες 
νότιες και δυτικές περιοχές της Κοινότητας, όπως και 
σχεδόν όλα τα νησιά, εξακολουθούν να μειονεκτούν όσο 
αναφορά την πρόσβαση στα 194 προαναφερόμενα κέ­
ντρα οικονομικής δραστηριότητας. Σε αυτές τις συχνά 
αραιοκατοικημένες περιοχές, η οικονομική απόδοση 
των βασικών επενδύσεων σε υποδομές μεταφορών είναι 
συνήθως ανεπαρκής για να δικαιολογήσει τις απαιτού­
μενες δαπάνες του δημόσιου ή του ιδιωτικού τομέα. 
Παρόλα αυτά, απαιτείται ένας ελάχιστος βαθμός πρό­
σβασης, ώστε να είναι δυνατό να διατηρηθεί η οικονο­
μική δραστηριότητα σε αντές τις περιφερειακές. 
112 
Χάρτης 21 Εκτιμώμενη μείωση του μέσου χρόνου της διαδρομής στα 194 κέντρα 
Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού, 1990 
οικονομικής δραστηριότητας μέχρι το έτος 2010 34,1 
Μείωση του μέσου 
χρόνου ημερησίως (λεπτά) 
< 2,0 
2,0-4,0 
4,0 - 6,0 
6,0- 10,0 
10,0-20,0 
>20,0 
•Δεν υπάρχουν 
στοιχεία 
Κέντρο οικονομικής 
δραστηριότητας - 35 
• 30 
• 25 
• 20 
; 15 
1 10 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
Ο μέσος όρος τον απαιτούμενου χρόνου διαδρομής προς 
τα 194 κέντρα οικονομικής δραστηριότητας είναι επίσης 
σχετικά μεγάλος και για ορισμένες περιοχές οι οποίες 
βρίσκονται γεωγραφικά κοντά στο κέντρο της Κοινότη­
τας. Οι περιοχές αυτές, όπως το Mecklenburg- Vorpom-
mern στ»] Γερμανία και οι μεσόγειες νότιες περιοχές της 
Γαλλίας, είναι οικονομικά ασθενείς και συχνά αραιοκα­
τοικημένες με ανεπαρκείς μεταφορικές συνδέσεις. 
Με τις ενισχύσεις που χορηγούν το Ευρωπαϊκό Ταμείο 
Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ταμείο Συνοχής για 
την περαιτέρω επέκταση των διεθνών δικτύων μεταφο­
ρών, που αποτελεί προτεραιότητα της κοινοτικής πολιτι­
κής, παρουσιάζει ενδιαφέρον να αξιολογήσουμε την ε­
πίπτωση που θα έχουν από κοινού τα τρέχοντα σχέδια 
στη διάρκεια της διαδρομής και στη δυνατότητα πρόσβα­
σης των περιφερειών2. Γενικά, υπολογίζεται ότι η μέση 
μείωση της διαδρομής προς τα 194 κέντρα, που θα επι­
τευχθεί με την επέκταση των δικτύων οδικών, σιδηρο­
δρομικών και εναέριων μεταφορών, είναι μεγαλύτερη 
για τις περιφερειακές περιοχές σε σχέση με τις κεντρι­
κές (χάρτης 21). Αναμένεται ότι το κέρδος θα είναι 
σημαντικό για την Ελλάδα, την Ιρλανδία, τις νότιες και 
δυτικές περιφέρειες της Ιβηρικής χερσονήσου και τις 
περιοχές του Mecklenburg- Vorpommern και του Nord 
Pas-de-Calais. Είναι επίσης πιθανόν να ωφεληθούν και 
άλλες περιοχές της Γαλλίας, του Βελγίου και του Λου­
ξεμβούργου, αλλά τα οφέλη θα είναι πολύ μικρότερα για 
άλλες κεντρικές χώρες. Συνολικά, αναμένεται ότι τα 
σχέδια θα συμβάλουν στη μείωση του βαθμού περιφε-
ρειακότητας των απομακρυσμένων περιοχών και ότι θα 
ανοίξουν νέες αγορές για τους παραγωγούς που είναι 
εγκατεστημένοι σε αυτές. 
Σημαντική είναι επίσης η εύκολη πρόσβαση στις γειτο­
νικές αγορές, όπως δείχνει ο συνολικός πληθυσμός στις 
περιοχές του επιπέδου NUTS τις οποίες είναι δυνατόν 
να επισκεφτεί κανείς για επιχειρηματικό ταξίδι μίας 
ημέρας (με ανώτατο όριο απλής διαδρομής 3 ωρών-χάρ-
της 22). Σε αντίθεση με τον προηγούμενο δείκτη, με βάση 
αυτό τον δείκτη της δυνατότητας πρόσβασης στις αγο­
ρές, από τα τρέχοντα σχέδια θα ωφεληθούν περισσότερο 
οι πυκνοκατοικημένες, κεντρικές περιφέρειες και οι γει­
τονικές περιοχές τους· αυτό θα επιτευχθεί πρωτίστως με 
την επέκταση του σιδηροδρομικού δικτύου τραίνων τα­
χείας κυκλοφορίας σε συνδυασμό με τη σήραγγα της 
Μάγχης, που θα συνδέει τις βασικές μητροπολιτικές 
περιοχές της νοτιοανατολικής Αγγλίας, της βόρειας Γαλ­
λίας, του Βελγίου, των Κάτω Χωρών, των γαλλογερμα­
νικών συνόρων, της νότιας κοιλάδας του Ροδανού και 
την περιοχή του Πιεμόντε στην Ιταλία. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες εξαιρέσεις. Με τις προ­
βλεπόμενες επεκτάσεις του οδικού δικτύου και με τις 
νέες αεροπορικές συνδέσεις θα αυξηθούν σημαντικά οι 
δυνατότητες πρόσβασης του πληθυσμού ορισμένων πε­
ριοχών της βορειανατολικής και νοτιοδυτικής Ισπανίας, 
της κεντρικής Ιταλίας και της βόρειας Ελλάδας, όπιυς 
και της περιοχής του Mecklenburg-Vorpommern, που 
συγκαταλέγονται στις πιο αραιοκατοιμένες και περιφε­
ρειακές περιοχές της Κοινότητας, σε σημαντικά αστικά 
κέντρα (στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, στη Μαδρίτη, 
την Αθήνα και το Βερολίνο). 
Υπάρχει, επίσης, πιθανότητα η κεντρική ή περιφερειακή 
γεωγραφική θέση μιας περιοχής να βελτιωθεί, αλλά να 
μην αλλάξει ριζικά με τις επενδύσεις σε υποδομές μετα­
φορών. Αν και θα βελτιωθούν με τις εν λόγω επενδύσεις 
οι δυνατότητες πρόσβασης του πληθυσμού των λιγότερο 
πυκνοκατοικημένων περιοχών της Ευρώπης, θα εξακο­
λουθήσουν, ωστόσο, να υστερούν σε σύγκριση με τις 
δυνατότητες πρόσβασης του πληθυσμού των πυκνοκα­
τοικημένων κεντρικών περιοχών.περισσότερο πυκνοκα-
τοιμένες κεντρικές περιοχές. 
Μία εναλλακτική δυνατότητα για τις περιφερειακές πε­
ριοχές είναι να επιταχύνουν οι εγχώριες επιχειρήσεις το 
ρυθμό εισαγωγής νέων μεθόδων επεξεργασίας της πλη­
ροφόρησης και τηλεπικοινωνιών. Σε πολλές περιπτώ­
σεις, οι τεχνικές αυτές (με τη μορφή του τέλεφαξ, της 
τηλεσύσκεψης, της τηλεματικής, της κυψελωτής κινητής 
τηλεφωνίας και των τηλεφωνικών δικτύων) μπορούν εν 
μέρει να υποκαταστήσουν την προσωπική επαφή. Σε 
σύγκριση με τις επενδύσεις σε παραδοσιακές υποδομές 
μεταφορών, συνεπώς, η περαιτέρω επέκταση και ο εκ­
συγχρονισμός του κοινοτικού δικτύου τηλεπικοινωνιών 
μπορεί να αποτελέσει ένα οικονομικά προσφορότερο 
τρόπο σύνδεσης των περιφερειακών περιοχών με τα 
κοινοτικά κέντρα οικονομικής δραστηριότητας (βλέπε 
κεφάλαιο 4 για τις υφιστάμενες υποδομές τηλεπικοινω­
νιών των περιφερειών). 
Η δυνατότητα πρόσβασης στην αγορά δεν εξαρτάται 
μόνο από την ποιότητα των μεταφορικών υποδομών που 
συνδέει την προσφορά και τη ζήτηοη, αλλά και από τις 
θεσμικές διαρθρώσεις που διέπουν τις διεθνείς εμπορι­
κές συναλλαγές. Η ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς με 
την κατάργηση των τελωνειακών διατυπώσεων στα σύ­
νορα βελτίωσε από πρακτική άποψη τη δυνατότητα πρό­
σβασης στις παραμεθόριες περιφέρειες για εμπορικούς 
εταίρους από το εξωτερικό. Η δημιουργία του Ευρωπαϊ­
κού Οικονομικού Χώρου συνέβαλε στο^α μειωθεί ο 
βαθμός περιφερειακότητας, για παραδειγμάτων περιο­
χών της Δανίας και των περιοχών της Γερμανίας και της 
114 
Χάρτης 22 Εκτιμώμενη αύξηση του πληθυσμού στον οποίο θα 
υπάρχει πρόσβαση μέχρι το έτος 2010 
Εκατ. κατοίκων στους οποίους θα 
υπάρχει πρόσβαση σε χρόνο 
διαδρομής 3 ωρών (αύξηση) 
<0,5 
0,5-1,0 
1,0-2,0 
2,0 - 5,0 
5,0-10,0 
> 10,0 
Δεν υπάρχουν 
Ι 1 στοιχεία 
• Κέντρο οικονομικής 
δραστηριότητας 
Με βάση τα στοιχεία για 
τον πληθυσμό του 1989 Ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού, 1990 
Κεφάλαιο 7 - Η επανεξέταση της έννοιας της περιφερειακότητας 
Ιταλίας στην οροσειρά των Αλπεων, διευκολύνοντας τις 
συναλλαγές με τις χώρες ΕΖΕΣ. Οι μεταρρυθμίσεις στις 
χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης συμβάλ­
λουν στην ανάπτυξη εμπορικών συναλλαγών ανάμεσα 
στην Ανατολή και τη Δύση, που θα ωφελήσει εν δυνάμει 
τις περιφέρειες των ανατολικών συνόρων της Κοινότη­
τας. 
Η βελτίωση των διεθνών δικτύων μεταφορών και τηλε­
πικοινωνιών, οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις που οδηγούν 
στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και γενικότερα η βιομηχα­
νική αλλαγή προσφέρουν δυνατότητες ανάπτυξης στις 
επιχειρήσεις, ανεξάρτητα από το πού είναι εγκατεστη­
μένες στην κοινοτική επικράτεια. Από τη μάχη να επω­
φεληθούν περισσότερο από αυτές τις δυνατότητες, κερ­
δισμένες θα βγουν μάλλον οι επιχειρήσεις εκείνες που 
διαθέτουν την μεγαλύτερη ικανότητα να διευρύνουν την 
πελατεία τους στην Ευρώπη, ενώ θα είναι σε θέση να 
διατηρήσουν μία ελαστική και οικονομικά συμφέρουσα 
διάρθρωση παραγωγής. Αυτό απαιτεί συχνά μία περιφε­
ρειακή κατανομή της εργασίας και τη γεωγραφική απο­
κέντρωση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Όλες 
οι παραπάνω εξελίξεις καθιστούν περισσότερο ανα­
γκαίες τις άμεσες προσωπικές επαφές ανάμεσα σε επι­
χειρηματίες στις διάφορες περιοχές, οι οποίες είναι δυ­
νατόν να ικανοποιηθούν μόνο με την πλήρη ένταξη των 
εξεταζόμενοι περιοχών στα διεθνή δίκτυα μεταφοράς 
επιβατών και τηλεπικοινωνιών. Κατά συνέπεια, η δυνα­
τότητα μιας περιοχής να προσελκύσει την εγκατάσταση 
επιχειρήσεων καθορίζεται σε όλο και μεγαλύτερο βαθ­
μό από τις συνδέσεις που παρέχουν αυτά τα δίκτυα με 
τα βασικά κέντρα οικονομικής δραστηριότητας στην Ευ­
ρώπη και τον κόσμϋ. 
BFLR(1992): Accessibility and Peripherability at Community regions : The role at highways, long distance railways find airport 
networks. Μελέτη που χρηματοδότησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. 
Τα εν λόγω σχέδια είναι εκείνα που εξέταζαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής το 1992. 
116 
Τμήμα Γ ι περιφερειακές πολιτικές και οι προβληματικές περιοχές της Κοινότητας 
Τμήμα Γ ι περιφερειακές πολιτικές 
και οι προβληματικές περιοχές 
της Κοινότητας 
Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 119 
Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 125 
Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 135 
117 
Τμήμα Γ ι περιφερειακές πολιτικές και οι προβληματικές περιοχές της Κοινότητας 
118 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
Κεφάλαιο 8 Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική 
ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
Η μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων, η οποία απο­
φασίστηκε το 1988 και τέθηκε σε εφαρμογή το 1989', απο­
τέλεσε σταθμό για τις περιφερειακές πολιτικές σε κοινοτι­
κή κλίμακα. Θέσπισε μία πραγματική κοινοτική αντίληψη 
γιο. τα περιφερειακά προβλήματα, ενώ η προηγούμενη 
πολιτική είχε στην ουσία τη μορφή παρέμβασης για τη 
στήριξη των περιφερειακών πολιτικών που εφάρμοζε χω­
ριστά κάθε κράτος μέλος. Το παρόν κεφάλαιο έχει στόχο 
να εξετάσει τις οικονομικές επιδόσεις αυτών των περιφε­
ρειών. 
Για να είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε πλήρως τις βασικές 
εξελίξεις στις περιφέρειες αυτές, η ανάλυση αρχίζει να 
εξετάζει την περίοδο από τα μέσα της δεκαετίας του ογδό­
ντα, λίγο πριν από την εφαρμογή της μεταρρύθμισης. Το 
κεφάλαιο αυτό δεν είναι, συνεπώς, μία αξιολόγηση των 
επιπτώσεων της μεταρρύθμισης (βλέπε για το σκοπό αυτό 
τις ετήσιες εκθέσεις για την εφαρμογή της μεταρρύθμισης 
των διαρθρωτικών ταμείων), αν και κάνει ορισμένες ανα­
φορές στις εξελίξεις από το 1988 και μετά. 
Ο καθορισμός των προβληματικών περιφερειών βάσει της 
μεταρρύθμισης βασιζόταν σε μία τυπολογική προσέγγιση. 
Καθορίστηκαν τρεις τύποι προβληματικών περιφερειών 
τους οποίους η Κοινότητα υιοθέτησε ως "στόχους" πολιτι­
κής για. τη δράση των διαρθρωτικών ταμείων. Ο πρώτος 
από αυτούς τους στόχους, ο στόχος 1, συνίστατο στην 
προώθηση της ανάπτυξης και της διαρθρωτικής προσαρ­
μογής των αναπτυξιακά καθυστερημένων περιφερειών, 
στις οποίες περιλαμβάνονται οι περιφέρειες με κατά κεφα­
λήν ΑΕΠ κατώτερο από το 75% του κοινοτικού μέσου 
όρου. Η μεταβολή, συνεπώς, του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε 
αυτήν την ομάδα περιφερειών σε σύγκριση με την υπόλοι­
πη Κοινότητα αποτελεί ένα βασικό δείκτη προόδου. Για να 
αποκτήσουμε μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα, εξετάζονται 
στη συνέχεια οι εξελίξεις αυτές και σε άλλους συναφείς 
τομείς : - το ανοπατο σημείο της ανεργίας και η δημιουργία 
θέσεων απασχόλησης που είναι απόλυτα αναγκαία 
για να αντιμετωπιστεί η πλεονάζουσα προσφορά 
εργασίας και η έλλειψη δυνατοτήτων απασχόλησης, 
στοιχεία που συνδέονται συχνά με το χαμηλό κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ 
- οι τάσεις της παραγωγικότητας που είναι σημαντι­
κές σε σχέση με τη βελτίωση της ανταγωνιστικότη­
τας και, συνεπώς, οι δυνατότητες ανάπτυξης. 
Ο δεύτερος στόχος, στόχος 2, αποβλέπει στην διευκόλυνση 
της μετατροπής των περιοχών που πλήττονται από βιομη­
χανική παρακμή. Το καθοριστικό χαρακτηριστικό των πε­
ριοχών είναι το σχετικά υψηλό ποσοστό ανεργίας που 
χρησιμεύει στην παρούσα ανάλυση ως ο βασικός δείκτης 
των εξελίξεων. Ο τρίτος στόχος, στόχος 5β, αφορά τις 
αγροτικές περιοχές που πλήττονται από προβλήματα της 
αγροτικής προσαρμογής σε συνδυασμό με την παρακμή της 
γεωργίας. Όλοι οι βασικοί δείκτες είναι κατάλληλοι για 
την εκτίμηση της προόδου σ'αυτές τις περιφέρειες. 
Οι εξελίξεις στις 
ασθενέστερες 
περιφέρειες της 
Κοινότητας την 
περίοδο 1986-1993 : 
στόχοι 2 και 5β 
Οι επιδόσεις των περιφερειών των στόχων 2 και 5β σε 
σχέση με τους προαναφερθέντες δείκτες θεωρούνται 
119 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
χαμηλότερες σε σύγκριση με των υπολοίπων περιφερειών 
της Κοινότητας. Στη συνέχεια εξετάζονται διεξοδικότερα 
οι εξελίξεις στις ασθενέστερες περιφέρειες της Κοινότητας 
(στόχος Ι ), με στόχο να εκτιμηθούν οι βασικές μεταξύ τους 
διαφορές. 
Η ανάλυση των περιφερειών των στόχων 2 και 5β προ­
σκρούει σε στατιστικά προβλήματα. Δεν υπάρχουν εναρ­
μονισμένα στατιστικά στοιχεία για τις μικρές επιλέξιμες 
περιοχές (που είναι συχνά χαμηλότερης κλίμακας από το 
επίπεδο NUTS3). Κατά συνέπεια η ανάλυση βασίζεται 
αναγκαστικά σε εκτιμήσεις που έχουν μεγαλύτερη εγκυρό­
τητα για ορισμένες σειρές δεικτών, όπως τα ποσοστά ανερ­
γίας, σε σχέση με ορισμένους άλλους δείκτες, όπως το ΑΕΠ 
και η απασχόληση. 
Τα στοιχεία δείχνουν ότι εξελίξεις στον τομέα της ανεργίας 
στις ασθενέστερες περιφέρειες της Κοινότητας παρουσία­
ζαν σημαντικές διαφορές κατά την περίοδο από το 1986 
(πίνακας 16). Όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 3, το δεύ­
τερο ήμισυ της δεκαετίας του ογδόντα ήταν περίοδος οικο­
νομικής ανάκαμψης. Η ανεργία στην Κοινότητα μειώθηκε 
συνολικά κατά 2 εκατοστιαίες μονάδες, από 10,7% το 1986 
σε 8,5% το 1991, πριν να αυξηθεί στο 10,4% το 1993. 
Όσον αφορά την ανεργία, οι περιφέρειες του στόχου 2 
παρουσίασαν συνολικά καλύτερες επιδόσεις σε σχέση με 
άλλες περιοχές της Κοινότητας, και από αυτές που λαμβά­
νουν και από αυτές που δεν λαμβάνουν ενισχύσεις. Τα 
ποσοστά ανεςτνίας στις περιφέρειες του στόχου 2 ήταν κατά 
4 εκατοστιαίες μονάδες χαμηλότερα το 1991 (10,8%) σε 
σχέση με το 1986 (14,7%). Αυτή η πτωτική τάση ανατράπη­
κε κατά τα επόμενα δύο χρόνια, αν και η αύξηση της 
ανεργίας δεν ήταν τόσο μεγάλη όσο για την Κοινότητα οτο 
σύνολο της. Ατπό είχε σαν αποτέλεσμα η διαφορά ανάμεσα 
στο μέσο ποσοστό της ανεργίας στις περιφέρειες του στό­
χου 2 και στο μέσο ποσοστό της ανεργίας σε κοινοτική 
κλίμακα να μειωθεί από 4,6 ποσοστιαίες μονάδες το 1986 
σε μόλις 1,7 ποσοστιαίες μονάδες το 1993. 
Το γεγονός αυτό είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό, εφόσον η 
ενίσχυση που παρέχεται στις περιφέρειες του στόχου 2 έχει 
ως βασικό στόχο την μείωση των ανιοΌτήτων ανάμεσα στα 
ποσοστά της ανεργίας. 
Αυτό εξηγείται εν μέρει από τις εξελίξεις στον τομέα της 
προσφοράς εργασίας. Οι περισσότερες από τις περιφέ­
ρειες του στόχου 2 παρουσιάζουν υψηλό βαθμό αστικο­
ποίησης και για το λόγο αυτό συγκαταλέγονται στις περι­
φέρειες εκείνες στις οποίες οι δημογραφικές αλλαγές και 
η γήρανση του πληθυσμού συνέβαλαν στο να μειωθεί ο 
αριθμός των εισερχομένων στην αγορά εργασίας. Ταυτό­
χρονα οι απώλειες θέσεων απασχόλησης σε παραδοσια­κούς βιομηχανικούς κλάδους, στις βιομηχανίες άνθρακα 
και χάλυβα και μηχανολογικού εξοπλισμού, έπλητταν κυ­
ρίως άνδρες σε μέση και μεγαλύτερη ηλικία, ένα μεγάλο 
μέρος των οποίων έχουν αποσυρθεί ορκττικά από την 
αγορά εργασίας. 
Δεν πρέπει, εντούτοις, να υπερτονίσουμε την επίπτωση της 
μείωσης της προσφοράς εργασίας. Οι διάφορες εκτιμήσεις 
των μεταβολών των ποσοστών απασχόλησης δείχνουν ότι 
οι περιφέρειες του στόχου 2 παρουσίαζαν ταχύτερο ρυθμό 
δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης σε σχέση με τις 
υπόλοιπες περιφέρειες της Κοινότητας. Κατά την περίοδο 
από 1986 έως 1993, το μέσο ποσοστό αύξησης ήταν περίπου 
διπλάσιο από τον κοινοτικό μέσο όρο (πίνακας 16). 
Οι περιφέρειες του στόχου 5β παρουσιάζουν κατά κανόνα 
χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας, γεγονός που αποτελεί χα­
ρακτηριστικό στοιχείο των αγροτικών περιοχών εκτός των 
λιγότερο αναπτυγμένοι περιοχών της Κοινότητας. Το πο­
σοστό της ανεργίας στις περιφέρειες του στόχου 5β, ενώ 
ανερχόταν στο 8,3% το 1986, μειώθηκε σε 6,1% το 1991 και 
στη συνέχεια αυξήθηκε στο 7,3% το 1993. Αν και η μείωση 
της ανεργίας δεν είναι ρητός στόχος στο πλαίσιο του στό­
χου 5β, η εμφανής βελτίωση στον τομέα αυτό είναι ενθαρ­
ρυντική. Αυτό φαίνεται και από τα στοιχεία για τις μεταβο­
λές της απασχόλησης, τα οποία είναι πιθανόν να συνδέο­
νται αμεσότερα με τη διαδικασία διαρθριυτικής διαφορο­
ποίησης τυ>ν αγροτικών περιοχών, στις οποίες τα στοιχεία 
παρουσιάζουν μία σταδιακή καθαρή δημιουργία θέσεοτν 
απασχόλησης σε ποσοστό παραπλήσιο με τον κοινοτικό 
μέσο όρο (πίνακας 16). Τα στοιχεία αυτά δείχνουν επίσης 
ότι η μείωση της ανεργίας στις αγροτικές περιοχές δεν είναι 
δυνατό να αποδοθεί στη συνεχιζόμενη απερήμωση των 
αγροτικών περιοχών. 
Στις περιφέρειες του στόχου 2, οι τάσεις της εξέλιξης του 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά την πενταετή περίοοο είχαν κατά 
κανόνα ελαφρά πτωτικό χαρακτήρα. Αυτό σημαίνει ίσως 
ότι η οικονομική ανασυγκρότηση είχε σαν αποτέλεσμα να 
αυξηθεί το μερίδιο της συνολικής απασχόλησης σε τομείς 
με σχετικά χαμηλή παραγωγικότητα σε κοινοτικούς όρσύς, 
όπως ορισμένες υπηρεσίες. Μικρές ήταν οι αλλαγές που 
σημειώθηκαν κατά την εξεταζόμενη περίοοο στις περιφέ­
ρειες του στόχου 5β, εφόσον το κατά κεφαλήν ΑΕΠ τους 
παρέμεινε στο 80% περίπου του κοινοτικού μέσου όρου. 
120 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
Πίνακας 16 
Κοινωνική και οικονομική κατάσταση των περιφερειών 
που Λαμβάνουν ενίσχυση από την Κοινότητα, 1989-1993 
Απασχόληση 
(1986=100) 
1993 Ποσοστό ανεργίας 
1986 1991 1993 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 7|\ΛΑΔ) 
(EUR12 = 100r 
1986 1989 1990 1991 Περιφέρειες 
Στόχος1 
Στόχοςδβ 
'Αλλες περιφέ­
ρειες 
Τα στοιχεία για τις περιφέρειες των στόχων 2 και 5β καλύπτουν όλες τις περιοχές του επιπέδου NUTS 3, των οποίων τουλάχιστον το 50% 
του πλΐ]θυαμσύ είναι επιλέξιμο για κοινοτική ενίσχυση 
2 Στψ> EUR12 δεν περιλαμβάνονται τα ομόσπο\·δα κράτη της Ανατολικής Γερμανίας 
Τα στοιχεία αφορούν το 1987 
Πηγή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΔ XVI 
Οι εξελίξεις στις 
περιφέρειες του στόχου 1 
Η εικόνα που παρουσιάζουν οι δείκτες για τις περιφέρειες 
του στόχου 1 είναι αντιφατική. Στις περιφέρειες αυτές περι­
λαμβάνονται σχεδόν όλες οι περιοχές με τα υψηλότερα πο­
σοστά ανεργίας στην Κοινότητα Το 1986, το μέσο ποσοστό 
ανεργίας στις εν λόγω περιοχές ήταν 15,4% δηλαδή μιάμισυ 
φορά μεγαλύτερο από τον κοινοτικό μέσο όρο και διπλάσιο 
από το ποσοστό της ανεργίας στις περιοχές του στόχου 5β. 
Από τότε, η βελτίωση ήταν πολύ μικρή, εφόσον το ποσοστό 
μειώθηκε σε 13,9% το 1990 και στη συνέχεια αυξήθηκε σε 
16,7% το 1993, σε επίπεδο δηλαδή υψηλότερο από αυτό του 
1986. Αν και τα στοιχεία για τις μεταβολές της απασχόλησης 
στις περιφέρειες του στόχου 1 είναι περισσότερο ενθαρρυντι­
κά, τα ποσοστά της αύξησης της απασχόλησης στις περιοχές 
αυτές δεν έφτασαν τα ποσοστά της αύξησης σας περιφέρειες 
του στόχου 2 Η μεγάλη και συνεχιζόμενη ανεργία οφείλεται 
εν μέρει στην αύξηση της προσφοράς εργασίας, όπως αναφέ­
ρεται στο κεφάλαιο 1, και τουλάχιστον μεσοπρόθεσμα η 
μείωση της ανεργίας είναι πιθανό να αποτελεί κατά κάποιο 
τρόπο ένα μεταβαλλόμενο στόχο, εφόσον μεγάλες ομάδες 
ατόμων, και ιδίως γυναικών, εντάοΌονται συνεχώς στην αγο­
ρά εργασίας. οι περιφέρειες του στόχου 1 αντιπροσώπευαν συνολικά το 
1990 μία στις έξι θέσεις απασχόλησης στην Κοινότητα, 
αντιπροσώπευαν μία στις δύο θέσεις απασχόλησης στη 
γεωργία (παράρτημα, πίνακας Α. 18). 
Οι εξελίξεις στην αγορά εργασίας αποτελούν ένα συνδυα­
σμό κυκλικών και διαρθρωτικών αλλαγών που επηρεάζουν 
γενικά τις περιφέρειες της Κοινότητας. Οι αλλαγές αυτές 
συνοδεύονται συνήθως από μεταβολές της παραγωγικότη­
τας σε περιφερειακή κλίμακα και, συνεπώς, στα επίπεδα 
των οικονομικών αποτελεσμάτων ή του ΑΕΠ. 
Όπως ήδη αναφέραμε, η μεταβολή του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ, είναι ο βασικός δείκτης της προόδου στις περιφέ­
ρειες του στόχου 1 της Κοινότητας. Κατά μέσο όρο, το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ στο σύνολο των περιφερειών αυτών παρου­
σίασε οριακή αύξηση από το 62% του κοινοτικού μέσου 
όρου το 1986 στο 64% το 1991. Η μικρή αυτή αύξηση δείχνει 
καθαρά το μέγεθος της πρόκλησης που αντιπροσωπεύει η 
επίτευξη πραγματικής σύγκλισης στην Κοινότητα. 
Μονό μακροπρόθεσμα είναι δυνατόν να αναμένουμε ου­
σιαστική μείωση των ανισοτήτων. Στις παρακάτω ενότητες 
εξετάζονται οι βασικές τάσεις και οι διαφορές ανάμεσα 
στις περιφέρειες του στόχου 1. 
Αν και μεταβάλλεται η διάρθρωση της απασχόλησης στις 
περιφέρειες του στόχου 1, ο αριθμός των απασχολούμενων 
στη γεωργία εξακολουθεί να είναι σημαντικός. Το 1990, το 
μέσο ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία ανερχόταν στο 
6,6% στην Κοινότητα, ενώ στις περιφέρειες του στόχου 1 
ήταν σχεδόν τριπλάσιο στο 17,7%. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ Η δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης και η ανεργία 
Μία λεπτομερέστερη ανάλυση των εξελίξεων της αγοράς 
εργασίας σε κάθε μία απο τις περιφέρειες του στόχου 1 από 
121 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
το 1986 και μετά δείχνει ότι μπορούμε να χωρίσουμε τις 
περιφέρειες αυτές σε δύο βασικές υποομάδες. Στην πρώτη 
υποομάδα περιλαμβάνονται οι περιοχές Θέουτα και Με-
λίλλα, τα Κανάρια νησιά, η Μουρσία, η περιοχή της Βαλέν­
θιας και η Ανδαλουσία, στις οποίες παρατηρήθηκε μία 
ταχεία αύξηση των ποσοοτο'η' απασχόλησης. Αυτές οι πα­
ράκτιες περιοχές της νότιας και ανατολικής Ισπανίας είχαν 
το 1991 ποσοστά απασχόλησης κατά 15% και περισσότερο 
υψηλότερα από τα ποσοστά του 1986. Φαίνεται, συνεπώς, 
ότι οκρελήθηκαν περισσότερο από την ένταξη στην Κοινό­
τητα το 1986 σε σχέση με άλλες μεσόγειες ισπανικές περι­
φέρειες του στόχου 1 και της βορειοδυτικής ακτής του 
Ατλαντικού. Πράγματι, φαίνεται ότι αποτελούν μέρος μιας 
μεγαλύτερης ομάδας ισπανικών περιφερειών, στις οποίες 
περιλαμβάνονται οι περιοχές της Καταλωνίας και της Μα­
δρίτης, που αντιπροσίοπεύουν κομβικά σημεία του οδικού 
και του σιδηροδρομικού δικτύου τα οποία συνδέουν την 
ιβηρική χερόνησο με τη Γαλλία και την υπόλοιπη Κοινότη­
τα. Η Καταλωνία, ένα μεγάλο μέρος της οποίας καλύπτεται 
από το στόχο 2 των διαρθρωτικοί ταμείων, για παράδειγ­
μα, παρουσίασε αύξηση της απασχόλησης μεγαλύτερη από 
20% από το 1986 έως το 1991, που είναι και η μεγαλύτερη 
σε σχέση με όλες τις ισπανικές επαρχίες. 
Οι περιοχές που κατατάσσονται στη δεύτερη υποομάδα 
παρουσιάζουν μεγαλύτερη γεωγραφική διοισπορά σε αυ­
τές περιλαμβάνονται διάφορες περιφέρειες στις οποίες η 
αύξηση της απασχόλησης ήταν μεγαλύτερη από τον κοινο­
τικό μέσο όρο, αλλά μικρότερη σε σχέση με την πρώτη 
ομάδα περιφερειών. Οι περιφέρειες αυτής της δεύτερης 
ομάδας βρίσκονται στο εσοπερικό της Ισπανίας (Εχ-
tremaduTa, Castilla-Leon και Castilla-La Mancha) και πε­
ριλαμβάνουν και τα νησιά της Δ. Μεσογείου, τη Σαρδηνία 
και την Κορσική. Τα ποσοστά της καθαρής δημιουργίας 
θέσεων απασχόλησης στις περιοχές αυτές κυμαίνονταν 
από 7% στην Κορσική και στην Castilla-La-Mancha έως 
12-13% στις άλλες μεσόγειες περιφέρειες της Ισπανίας. 
Η τρίτη υποομάδα περιφερειών είναι η μεγαλύτερη και 
παρουσιάζει τη μεγαλύτερη γεωγραφική πολυμορφία, ε­
φόσον περιλαμβάνονται σΌυτήν, αφενός, οι ιταλικές περι­
φέρειες της Μεσογείου στην Αδριατική (Αμπρούτσι, Που­
λιά και Μολίσε) και της Ελλάδας, και, αφετέρου, οι νότιες 
παράκτιες περιφέρειες του Ατλαντικού από την Πορτογα­
λία και την Ισπανία (Γαλικία και Αστούρια) μέχρι τις 
βόρειες περιφέρειες της Ιρλανδίας και της Βόρειας Ιρλαν­
δίας. Τα μέσα ποσοστά καθαρής δημιουργίας θέσεων α­
πασχόλησης στις περιφέρειες αυτές κυμαίνονταν γύρω στο 
5% κατά την διάρκεια της εξεταζόμενης πενταετίας, αν και 
η απασχόληση παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη στην Ελλά­
δα, Η Καλαβρία στην Ιταλία ήταν η μόνη περιφέρεια στην 
οποία σημειώθηκε μείωση της απασχόλησης. Η διάρθροχτη της απασχόλησης είναι σχετικά ομοιόμορφη 
στις περαρέρειες του στόχου 1. Το ποσοστό της απασχόλη­
σης στη γεωργία υπερβαίνει σε πολλές περιπτώσεις το 20% 
και κυμαίνεται γύρω στο 40% σε περιοχές της Πορτογα­
λίας. Σε λίγες μόνο περιφέρειες, της Ισπανίας και της 
βόρειας Πορτογαλίας, το ποσοστό της απασχόλησης στη 
βιομηχανία υπερβαίνει τον κοινοτικό μέσο όρο. Σχεδόν σε 
όλες τις περιφέρειες, το ποσοστό της ανεργίας στον τομέα 
των υπηρεσιών είναι κατώτερο από τον κοινοτικό μέσο όρο 
του 61 %, ενώ σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, σε ορισμέ­
νες περιοχές της Ισπανίας και στην Πορτογαλία δεν υπερ­
βαίνει το 50% ή είναι και χαμηλότερο από το ποσοστό αυτό. 
Ο τουρισμός, ή ένας συνδυασμός του τουρισμού με το 
δημόσιο τομέα, κατέχουν υψηλά ποσοστά απασχόλησης 
στον τομέα των υπηρεσιών σε ορισμένες περιοχές όπως τα 
Κανάρια νησιά και η Ανδαλουσία. 
Οι επιδόσεις των περιφερειών του στόχου 1 σε όρους 
ανεργίας κατά την ίδια περίοδο, από το 1986 έως το 1991, 
αντανακλούν σε γενικές γραμμές τα πρότυπα της απασχό­
λησης που περιγράφονται ανωτέρω (παράρτημα, πίνακας 
Α. 19). Όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 3, ωστόσο, η σχέση 
ανάμεσα στη μεταβολή της απασχόλησης σε μία συγκεκρι­
μένη περιοχή και στις μεταβολές το>ν ποσοστών της ανερ­
γίας είναι συχνά σύνθετη. Για παράδειγμα, πολλές από τις 
νέες θέσεις απασχόλησης που δημιουργούνται καταλαμ­
βάνονται από άτομα που μετακινούνται από τον τόπο κα­
τοικίας στον τόπο εργασίας, φαινόμενο που παρατηρείται 
συχνά στα αστικά κέντρα, ή από άτομα που εντάσσονται 
για πρώτη φορά στην αγορά εργασίας. Όποχ; έχει ήδη 
αναφερθεί, πολλές περιφέρειες του στόχου 1 παρουσίασαν 
υψηλότερα από τα μέσα ποσοστά αύξησης της προσφοράς 
εργασίας, γεγονός που οφείλεται στα υψηλότερα ποσοστά 
γεννήσεων κατά το παρελθόν, σε συνδυασμό με την αύξη­
ση της συμμετοχής των γυναικών. 
Στις περιφέρειες στις οποίες η απασχόληση σημείωσε ση­
μαντικότερη αύξηση, η επίπτωση στην ανεργία ήταν η 
αναμενόμενη. Στις περιφέρειες της νότιας και ανατολικής 
Ισπανίας η ταχεία αύξηση της απασχόλησης από το 1986 
έως το 1991 είχε σαν αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση, 
τουλάχιστον κατά 5 εκατοστιαίες μονάδες, των ποσοστών 
ανεργίας. 
Στις μεσόγειες περιφέρειες της· Ισπανίας, η μείωση των 
ποσοστών της ανεργίας ήταν εξίσου μεγάλη. Εντούτοις, 
στα νησιά της Δυτικής Μεσογείου που παρουσιάζουν χα­
μηλότερα ποσοστά αύξησης της απασχόλησης σε σύγκριση 
με τις περιφέρειες της νότιας Ισπανίας, αν και τα ποσοστά 
αυτά εξακολουθούν να είναι υψηλότερα από τον κοινοτικό 
μέσο όρο, η μείωση του ποσοστού της ανεργίας ήταν μικρό­
τερη και ανήλθε σε 2 έως 2,5 εκατοστιαίες μονάδες. 
122 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
Όσον αφορά τις υπόλοιπες περιφέρειες η κατάσταση είναι 
περισσότερο αντιφατική. Αφενός, σε ορισμένες περιφέ­
ρειες τα ποσοστά μείωσης της ανεργίας ήταν σχετικά υψη­
λά, όπως στην Πορτογαλία και την Ιρλανδία (5 και 4 
εκατοστιαίες μονάδες αντίστοιχα). Σε πολλές όμιος περι­
φέρειες των ακτών της Αδριατικής στην Ιταλία και στη 
νότια Ιταλία σημειώθηκε σημαντική αύξηση της ανεργίας, 
γεγονός που αντανακλά τη σχετικά μεγάλη αύξηση της 
προσφοράς εργασίας. Και στην Ελλάδα παρατηρήθηκε 
επίσης ελαφρά αύξηση της ανεργίας από το 1986 έοχ; το 
1991. Στις ισπανικές περιοχές των ακτών του Ατλαντοίού, 
τα χαμηλά ποσοστά αύξησης της απασχόλησης είχαν σαν 
αποτέλεσμα τη συγκριτικά μικρή μείωση του ποσοστού της 
ανεργίας, κατά 1 έως 2 εκατοστιαίες μονάδες κατά την 
εξεταζόμενη περίοδο. 
Η προηγειθείσα ανάλυση εστιάζεται στην περίοδο 1986-
1991 για την οποία υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα για την 
περιφερειακή απασχόληση. Το 1991 άρχισε στην Κοινότη­
τα μία περίοδος οικονομικής ύφεσης και στη συνέχεια τα 
πρώτα σαφή δείγματα ανάκαμψης παρουσιάστιικαν το 
1994. Τα τελευταία στοιχεία, μόνο για τα ποσοστά ανερ­
γίας, δείχνουν ότι η σοβαρότητα της ύφεσης διέφερε ου­
σιαστικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο και από τη μία 
περιφέρεια στην άλλη. Τα στοιχεία μέχρι το 1993 παρου­
σιάζουν μία σχετικά γενική αύξηση της ανεργίας στις πε­
ριφέρειες του στόχου 1. Η αύξηση αυτή ήταν ιδιαίτερα 
έντονη στην Ισπανία, εφόσον οι περιφέρειες του νότιου και 
ανατολικού τμήματος της χώρας, οι οποίες είχαν παρου­
σιάσει στο παρελθόν τα υψηλότερα ποσοστά μείωσης, 
συγκαταλέγονται στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσό­
τερο από την ανεργία. Στις ιταλικές περιφέρειες η ανεργία, 
η οποία παρουσίασε μόνο μικρή πτώση κατά την περίοοο 
της οικονομικής ανάπτυξης, άρχισε και πάλι να αυξάνεται 
με ταχύτερο ρυθμό σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο, ενώ 
στην Ιρλανδία τα ποσοστά ανεργίας είχαν αυξηθείκαι πάλι 
μέχρι το 1993 στο 20%. Στις άλλες περιοχές υπήρξε μία 
γενική αύξηση της ανεργίας, αν και σε μικρότερη κλίμακα. 
Λόγω ποτιστικών προβλημάτων η παραπάνω ανάλυση 
δεν περιλαμβάνει τα υπερπόντια γαλλικά διαμερίσματα 
(Γουαδελούπη, Γουιάνα, Μαρτινίκα και Riunion). Τα υ­
πάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι στις περιοχές αυτές, που 
είναι εξαιρετικά απομακρυσμένες από την υπόλοιπη Κοι­
νότητα, ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων απασχόλησης ήταν 
σχετικά ταχύς, αλλά ανεπαρκής για να αντισταθμίσει τον 
ταχύτερο ρυθμό αύξησης του πληθυσμού σε παραγωγική 
ηλικία. Πράγματι, τα ποσοστά αύξησης του πληθυσμού στα 
γαλλικά υπερπόντια διαμερίσματα ήταν χπ|πιλότερα σε 
σχέση με τις άλλες περιφέρειεςτου στόχου 1. Επειδή, όμως, 
δεν αυξήθηκε παράλληλα η ζήτηση εργασίας, τα ποσοστά 
της ανεργίας ανήλθαν σε υψηλότερα επίπεδα σε σχέση με 
τις περισσότερες περιοχές της ηπειρωτικής Γαλλίας. Αύξηση της παραγωγικότητας 
και του ΑΕΠ 
Η αύξηση της απασχόλησης συνδυάζεται με την αύξηση 
του ΑΕΠ. Η δημιουργία θέσεοη' απασχόλησης είναι και 
αποτέλεσμα αλλά και συμβάλλει στην αύξηση της παραγο)-
γής. Το σε ποιο βαθμό συμβαδίζουν τα δύο στοιχεία εξαρ­
τάται από τις εξελίξεις της παραγωγής ανά εργαζόμενο ή 
από την παραγωγικότητα. Η αύξηση της παραγωγικότητας 
είναι σημαντικός παράγοντας για τις περιφέρειες, εφόσον 
δηλώνει ότι αυξάνεται μάλλον η αποτελεσματικότητα των 
μεθόδων παραγωγής, γεγονός που συμβάλλει στον έλεγχο 
του κόστους κατά μονάδα και στη διατήρηση ή τη βελτίωση 
της ανταγωνιστικότητας. Η βασική πρόκληση είναι να επι­
τευχθεί αύξηση και των τριών μεταβλητών ταυτόχρονα : της 
παραγωγής, της παραγωγικότητας και της απασχόλησης. 
Η πρόκληση αυτή είναι σημαντική και αναλύεται στο Αευ-
κό Βιβλίο της Επιτροπής για την ανάπτυξη, την ανταγοηα-
στικότητα και την απασχόληση. 
Σε όρους κατά κεφαλήν ΑΕΠ, υπήρξαν κατά την περίοδο 
1986 έως 1991 σημαντικές διακυμάνσεις ανάμεσα στις 
περιφέρειες του στόχου 1 (παράρτημα, πίνακας Α.20). Η 
αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν μεγαλύτερη στις 
περιφέρειες της νότιας και ανατολικής Ισπανίας, όπως και 
στην Castilla la Mancha στο εσοπερικό της χώρας και στην 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία. Όλες αυτές οι περιοχές 
παρουσίασαν υψηλό βαθμό σύγκλισης με τον κοινοτικό 
μέσο όρο, κατά 6 έως 9 εκατοστιαίες μονάδες. Ιδιαίτερα 
ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι οι περιοχές αυτές ήταν 
στις αρχές της εξεταζόμενης περιόδου από τις φτωχότερες 
της Κοινότητας, εφόσον το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ τους 
ήταν ίσο ή κατώτερο από το 60% του κοινοτικού μέσου 
όρου. 
Η σύγκλιση των παράκτιων ισπανικών περιοχών του Ατλα­
ντικού, της Castilla La Mancha και των ιταλικών περιοχών της 
Αδριατικής προς τον κοινοτικό μέσο όρο του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ ήταν περισσότερο σταδιακή και ανήλθε σε 1 έως 3 
εκατοστιαίες μονάδες κατά τη διάρκεια της περιόδου. 
Όλες οι υπόλοιπες περιφέρειες παρουσίασαν μεγαλύτερη 
απόκλιση από τον κοινοτικό μέσο όρο. Αυτό ισχύει κυρίως 
για τη βόρεια Ιρλανδία, της οποίας το κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
μειώθηκε κατά 7 εκατοστιαίες μονάδες κατά τη διάρκεια 
της εν λόγω περιόδου και ανήλθε στο 72% του κοινοτικού 
μέσου όρου. Σε άλλες περιοχές, η μείωση ήταν μικρότερη, 
κατά 1 έως 3 εκατοστιαίες μονάδες. , 
Αυτές οι μεταβολές των κατά κεφαλήν ΑΕΠ συνδέονταν 
με σημαντικές διαφορές της αύξησης της παραγωγικότη­
τας (παράστημα, πίνακας Α^Ι). Στην Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία παρατηρήθηκε ταχύς ρυθμός σύγκλισης ως 
123 
Κεφάλαιο 8 - Οι περιφέρειες που έλαβαν κοινοτική ενίσχυση την περίοδο 1989-1993 
προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, γεγονός που οφείλεται κυρίως 
στη σημαντικότατη αύξηση της παραγωγικότητας κατά την 
εν λόγω περίοδο σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο Ι, η αύξηση της παραγο> 
γικότητας ήταν ιδιαίτερα μεγάλη στο βιομηχανικό τομέα 
της Ιρλανδίας, ο οποίος κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από 
ξένες επιχειρήσεις. Από τα στοιχεία των εθνικών λογαρια­
σμών προκύπτει επίσης ότι ο ρυθμός αύξησης της παραγω­
γικότητας ήταν παρόμοιος με της Πορτογαλίας, αν και το 
ποσοστό αύξησης παρουσιάζεται σημαντικά μειωμένο, 
εάν ληφθούν υπόψη τα στοιχεία της ' Ερευνας για το Εργα­
τικό Δυναμικό για την απασχόληση. Σε ορισμένες περιοχές 
της νότιας Ισπανίας η αύξηση της παραγωγικότητας ήταν 
σημαντική, ιδίως στην Castilla-La Mancha και στην 
Extremac^a. Σε άλλες, εντούτοις, περιοχές υπήρξε μείω­
ση της παραγωγικότητας (π.χ. Μουρσία, θέουτα και Με-
λίλλα) ή αυξήθηκε με αργότερο ρυθμό (π.χ. Κανάρια νη­
σιά) και συνδυάστηκε με αύξηση της απασχόλησης στον 
τομέα των υπηρεσιών που συνδέεται με την ανάπτυξη του 
τουρισμού. 
Στην Ελλάδα, τη Β. Ιρλανδία, την Κορσική και τη Σαρδη­
νία, η παραγωγικότητα παρουσίασε σημαντική πτώση σε 
σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Η εξέλιξη αυτή είναι 
ανησυχητική, ιδίως εάν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι σε 
όλες αυτές τις περιοχές το κατά κεφαλήν ΑΕΠ παρουσίαζε 
συνεχή μείωση σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο. Το 
γεγονός αυτό μπορεί να οφείλεται στη δημιουργία ενός 
φαύλου κύκλου μείωσης της παραγωγικότητας και της 
ανταγωνιστικότητας που με τη σειρά τους έχουν σαν απο­
τέλεσμα τη μείωση του ΑΕΠ και την περαιτέρο.» μείοκτη της 
ανταγωνιστικότητας. Φαίνεται ότι η οικονομική πρόοδος 
στην Ελλάδα αναχαιτίσθηκε από μακροοικονομικά προ­
βλήματα, στα οποία περιλαμβάνονται ο υψηλός πληθωρι­
σμός και το έλλειμμα του δημόσιου τομέα που απετέλεσε 
τροχοπέδη για νέες ιδιωτικές επενδύσεις. 
Η βόρεια Ιρλανδία, περιφέρεια στην οποία παρατηρήθηκε 
η μεγαλύτερη μείωση της παραγωγικότητας, δεν αποτελεί 
χαρακτηριοτικό δείγμα των περιφερειών του στόχου 1 και 
έχει πολλά από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των βιομηχα­
νικών περιοχών σε σοβαρή παρακμή. Η περιφέρεια αυτή 
ήταν κάποτε κέντρο ναυπηγικής βιομηχανίας και της κλω-
οτοϋφαντουργίας σε είδη ασπρόρουχων. Σήμερα, η οικο­
νομία της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την απασχόληση 
στο δημόσιο τομέα, αν και υπήρξε εκτενής εκσυγχρονισμός 
του βιομηχανικού τομέα με την ανάπτυξη πολλών επιχει­ρήσεων υψηλής παραγωγικότητας. Από τις μελέτες συνά­
γεται ότι τα προβλήματα εντοπίζονται συχνά στον τομέα 
των μικρών επιχειρήσεων που συχνά παρουσιάζουν χαμη­
λή παραγο)γικότητα. 
Συμπέρασμα 
Εν ολίγοις, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι ασθενέστερες 
περιφέρειες σημείωσαν κάποια πρόοδο προς την σύγκλιση 
σε πραγματικούς όρους με την υπόλοιπη Κοινότητα. Υπάρ­
χουν ενθαρρυ\τικά δείγματα ότι ο ρυθμός αυτής της σύγκλι­
σης μπορεί να επιταχύνθηκε μετά πι μεταρρύθμιση των διαρ-
Θροπικο3ν ταμείοjv το 1989. Η πορεία ήταν κατά κανόνα αργή 
και οι περιφέρειες επλήγησαν σε διαφορετικούς βαθμούς. 
Τα υπάρχοντα στοιχεία ενισχύουν την άποψη ότι η διαρ­
θρωτική μεταβολή αποτελεί μία αργή πορεία, ιδίως σε ό,τι 
αφορά τις περιφέρειες της Κοινότητας με τη μεγαλύτερη 
αναπτυξιακή καθυστέρηση. Για ορισμένες, οκττόσο, περι­
φέρειες του στόχου 1, τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι είναι 
δυνατόν να σημειώσουν σημαντική πρόοδο ακόμα και σε 
μία σύντομη πενταετή περίοδο. 
Κατά την περίοδο μετά το 1986 όλες οι περιφέρειες του 
στόχου 1 δεν είχαν την ίδια εμπειρία. Ορισμένες σημείω­
σαν αναμφίβολα πρόοδο, και σε αυτές -συγκαταλέγονται 
ορισμένες από τις περιοχές που ήταν οι ασθενέστερες στην 
αρχή της περιόδου. Ορισμένες άλλες κατόρθωσαν απλώς 
να διατηρήσουν τη σχετική οικονομική τους θέση. Εξαιρε­
τική ανησυχία προκαλούν σχετικά λίγες περιφέρειες του 
στόχου 1, οι οποίες φαίνεται να υποχώρησαν σε ορισμέ­
νους βασικούς τομείς σε σύγκριση με την υπόλοιπη Κοινό­
τητα, παρά τις προσπάθειες που κατεβλήθησαν τα τελευ­
ταία χρόνια. Ισως για τις περιφέρειες αυτές, οι πολιτικές 
οικονομικής ανάπτυξης να μην επαρκούν και να υπάρχουν 
αναμφίβολα άλλες δυσχέρειες κοινωνικού, πολιτικού ή 
θεσμικού χαρακτήρα που εμποδίζουν την αύξηση του βαθ­
μού ευημερίας τους. Με άλλα λόγια, ίσως πρέπει οι κοινο­
τικές και οι εθνικές περιφερειακές πολιτικές να συνδυα­
στούν με ευρύτερες μεταρρυθμίσεις, με στόχο να ενισχυθεί 
η διαδικασία της περιφερειακής οικονομικής σύγκλισης 
και συνοχής. 
Το επόμενο κεφάλαιο εξετάζει τις κοινοτικές πολιτικές για. 
την ερχόμενη περίοδο. 
Το 1993/94 καταρτίστηκαν νέοι κατάλογοι των ενισχνόμενων περιοχών. Οι προβληματικές περιφέρειες που εξετάζονται ίσε αυτό 
το κεφάλαιο είναι οι περιφέρειες της περιόδου 1989-1993. Λόγω των μακροπρόθεσμων προβλημάτων ανασυγκρότησης, οι 
εθνικές κυβερνήσεις πρότειναν να περιληφθεί και πάλι στον κατάλογο η συντριπτική πλειοψηφία αυτών των περιφερειών, 
αίτημα το οποίο έγινε αποδεκτό. 
124 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Κεφάλαιο 9 Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 
1994-1999 
Χρηματοδοτικοί πόροι 
Οι περιφερειακές (και άλλες) πολιτικέςτης Κοινότητας για 
την υπόλοιπη περίοδο της δεκαετίας διαμορφώνονται και 
εφαρμόζονται με στόχο τη μεγαλύτερη ολοκλήρυκτη. Το 
Δεκέμβριο του 1991 οι κυβερνήσεις των κρατών μελών της 
Κοινότητας υπέγραψαν τη συνθήκη του Μάαστριχτ, η ο­
ποία αποβλέπει στο να διευρυνθεί το φάσμα των θεμάτων 
που υπόκεινται στη διαδικασία κοινής λήψης αποφάσειυν. 
Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία για την περιφερειακή 
πολιτική είναι ότι η νέα Συνθήκη αναγνοίρισε την ανάγκη 
να διευρυνθούν η αλληλεγγύη και η συνοχή στο εσωτερικό 
της Κοινότητας, στοιχείο που αποτελεί βασική προϋπόθε­
ση για την περαιτέρω οικονομική και κοινωνική πρόοδο. 
Είναι πλέον ευθύνη της Επιτροπής να μεταφράσει τις φι­
λοδοξίες του Μάαστριχτ σε συγκεκριμένες προτάσεις δρά­
σης για τη δεκαετία του ενενήντα. Αντιμετωπίζοντας τη 
συνεχιζόμενη πρόκληση της ενιαίας αγοράς και τα νέα 
προβλήματα που θέτει η οικονομική και νομισματική ένω­
ση, στα οποία περιλαμβάνεται η εισαγωγή ενός ενιαίου 
νομίσματος μέχρι το τέλος της δεκαετίας, οι μεσοπρόθε­
σμες δημοσιονομικές προτάσεις της Επιτροπής που καλύ­
πτουν την περίοδο από το 1993 έως το 1999', το αποκαλού­
μενο δεύτερο πακέτο Ντελόρ2, προβλέπουν μία ακόμα 
σημαντική αύξηση των διαρθρωτικών δαπανών για την 
προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Η 
άποψη αυτή έτυχε της γενικής αποδοχής των κρατών με­
λών, αν και δεν είχε ακόμη εγκριθεί η συνθήκη του Μάα­
στριχτ. Κατά συνέπεια, τα κεφάλαια που διατίθενται στις 
διαρθρωτικές πολιτικές θα αυξηθούν κατά 41%, από 21 
δισεκατ. ECU το 1993 σε 30 δισεκ. ECU το 1999, συμπερι­
λαμβανομένων των πόρων του νέου Ταμείου Συνοχής που δημιουργήθηκε για να παράσχει συμπληρωματική ενίσχυ­
ση στα φτωχότερα κράτη μέλη, την Ισπανία, την Ελλάδα, 
την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, των οποίων το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ είναι κατώτερο από το 90% του κοινοτικού 
μέοου όρου. Αυτό σημαίνει ότι οι πόροι των διαρθροπικιόν 
ταμείων θα έχουν τριπλασιαστεί μέχρι το 1999 σε σχέση μί­
τους πραγματικούς τους πόρους το 1989 (πίνακας 17). 
Η αυξανόμενη σημασία που προσδίδει η Κοινότητα στις 
διαρθρωτικές πολιτικές α\τανακλάτοι στην αύξηση του 
μεριδίου τους στον προϋπολογισμό. Το 1993, που ήταν το 
τελευταίο έτος της προηγούμενης περιόδου προγραμματι­
σμού, οι δαπάνες για τα διαρθροπικά μέτρα ανήλθαν err ο 
31 % του συνολικού προϋπολογισμού, έναντι δαπανούν 51 % 
για τη γεωργία. Μέχριτο 1999, το ποσοστό αυτό θα αυξηθεί 
στο 36%, ενώ το μερίδιο των δαπανούν για τη γεωργία θα 
μειωθεί στο 46% (πίνακας 17). 
Από τα 141,471 δισεκ. ECU (σε τιμές 1992) που διατίθενται 
για την περίοδο 1994 έως 1999, το Συμβούλιο διέθεσε για 
τις περιφέρειες του στόχου 1 (τις αναπτυξιακά καθυστερη­
μένες περιφέρειες) τα 96,346 δισεκ. ECU, δηλαδή το 74% 
του συνόλου. Το 11% του ποσού έχει προβλεφθεί για τις 
περιφέρειες των στόχων 3 και 4, ενώ το υπόλοιπο ποσό 
κατανέμεται σχεδόν εξίσου στους άλλους στόχους' (πίνα­
κας 18). 
Οι αρχικές συστάσεις στο πακέτο Ντελόρ 2 βασίζονταν σε 
4 βασικές αρχές που διέπουν τη μεταρρύθμιση των διαρ­
θρωτικών ταμείων του 1988 : συγκέντρωση, προγραμματι­
σμό, εταιρική σχέση και προσθεηκότητα. Οι αρχές αυτές 
αναλύθηκαν στην προηγούμενη περιοδική έκθεση και στην 
ενδιάμεση επανεξέταση των διαρθρωτικών ταμείων από 
την Επιτροπή \ Η αρχή της συγκέντρωσης των ενισχύσεων 
125 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Πίνακας 17 
Κοινοτικοί πόροι, 1993-1999 (δις ECU σε τιμές 1992) 
Γεωργία 
Διαρθρωτικές δράσεις 
* Ταμείο Συνοχής 
* Διαρθρωτικά Ταμεία 
Εσωτερικές πολιτικές 
Εξωτερική Δράση 
Διάφορα 
Σύνολο αναλήψεων υποχρεώ­
σεων 
Συνολικές πιστώσεις πληρωμών 
Συνολικές πιστώσεις πληρωμών 
ως ποσοστό του ΑΕΠ της Κοινό­
τητας δις ECU 
Οι συνολικές αναλήψεις υποχρεώσεων αφορούν τη νομική υποχρέωση που ανέλαβε η Κοινότητα, ακόμα κι αν οι συνολικές πιστώσεις πληρωμών 
δεν πραγματοποιήθηκαν κατά την αναφερόμενη περίοδο. 
Πηγή : Ευρωπαϊκή Επιτροπή 
Πίνακας 18 
Διαρθρωτικά Ταμεία, 1994-96/99 Κατανομή των χρηματοδοτήσεων 
ανά στόχο (ποσοστό επί του συνόλου ανά κράτος μέλος) 
Διαθέσιμοι πόροι 
για τα ΚΠΣ 
Στόχος1 
Στόχος2 
Στόχος 3 + 4 
Στόχος 5a 
Στόχος 5β 
Σύνολο 1994-1999 
1994-1996 
1994-1999 
1994-1999 
1994-1999 
Σύνολο κράτους μέλους 
OX;%EURT2 
Πηγή-DGXVI DK GR IRL NL UK EUR12 
45 
10 9 
29 45 
12 39 
5 8 73 100 
4 
10 
6 
7 87 
4 
6 
1 
2 19 100 
16 
28 
17 
20 78 
4 
9 
4 
5 9 
31 
52 
8 8 100 
16 
59 
9 
8 26 
23 
37 
5 
9 
100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 
1,3 0,5 14,8 11,1 24,1 9 4,5 15 0,1 1,5 11 7,2 74 
6 
11 
4 
5 
100 
100 
126 
ΧΑΡΤΗΣ 23: Επιλέξιμες περιοχές από τα διαρθρωτικά ταμεία 1994-1996/1999 
Στόχος 1: καθυστερημένες περιοχές 
Στόχος 2: βιομηχανικές περιοχές 
σε παρακμή 
Στόχος 5β: αγροτικές περιοχές 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο από τη ν κρίση 
αποτελεί το καθοριστικό στοιχείο της ανάλυσης m>v επι­
πτώσεων της δράσης των ταμείων και εξετάζεται διεξοδι­
κότερα στη συνέχεια, με βάση τις νέες αποφάσεις για τη 
δράση των διαρθρωτικών ταμεόων κατά την περίοδο 
1994/1999· ( περιλαμβάνονται επίσης τροποποιήσεις των 
άλλων αρχοόν οι οποίες αφορούν την αποτελεσματική ε­
φαρμογή το>ν αναπτυξιακών προγραμμάτων). 
Οι κανονισμοί που διέπουν τη χρησιμοποίηση των πόρων 
των διαρθρωτικών ταμείων για τη νέα περίοδο προγραμ­
ματισμού περιέχουν ορισμένες τροποποιήσεις οι οποίες 
αποβλέπουν σοι βελτίωση της αποτελεσματικότητας τους 
και είναι οι εξής : 
- η ενσωμάτωση της δράσης στον τομέα της αλιείας και 
τιυν περιοχών που εξαρτώνται από την αλιεία στις 
διαρθρωτικές πολιτικές Γα (Κ( ηχε ι<: t ο ε ίχνου ν ότι ι υτι ιρξε με ναλυτερι j συ γ κε νι.. >,,;.; ί i j 
το)ν κοινοτικών ενισχύσεων, εφόσον διατίθενται περισσό­
τεροι πόροι στις περ^έρειες του στόχου !. Από το ! 989 έο>ς 
το 1993, το ποσοστό των πόρων τι ο ν ταμε ιων που διοχετεύο­
νται σε αυτές τις περιφέρειες αυξήθηκε από 62% cno 65% 
και μέχρι το 1999 θα αυξηθεί οτο 73% (συμπεριλαμβανό­
μενο >ν των πόρων του Ταμείου Συνοχής). Τα τέσσεοα 
φτωχότερο κράτη μελί] έλαβαν το 50% των κε(ραλ(>ί(υν το 
1992, ένανπ. 42% το 1938. Με το Ταμείο Συνοχής, το 
ποσοστό θα αυξηθεί στο 54% μέχρι το 1999. Για τις τέσσε-
ρίΓ συτές χώρες, οι συνολικές διαρθρωτικές δαπάνες της 
Κοινότητας δυνάμει του ιπόχου 1 θα είναι το 1999 διπλά­
σιες σε πραγματικούς όρους από το επίπεδο του 1992. Θα 
αυξηθούν επίσης κατά την ίδια περίοδο από 19% σε περί­
που 2.3% και οι πόροι που διατίθενται για τις άλλες περι­
φέρε ι ες του στόχου 1. Κατά συνέπεια, ο«. δαπάνες γ>α τους 
άλλους στόχους θα μεκοθούν or σχετικούς όρους (αν και 
σε απόλυτους όρους θα αυξηθούν). 
- η δημιουργία ενός νέου στόχου 4 που θα δι ευκολύνε ι τους 
εργαζόμενους να προσαρμοστούν στη βιομηχανική αλ­
λαγή και στις αλλαγές πυν συστημάτοτν παραγιογής 
- η επέκταση των μέτρων για τις περιφέρε ι ες του στόχου 
1, ώστε να περιλάβουν τους τομείς της παιδείας και της 
υγείας 
- ί] απλούστευση τιον διαδικασιών λήψης αποφάσεο)ν 
- η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη λήψη απο­
φάσεων 
- η ενδυνάμωση των διαδικασιών για την επαλήθευση 
της τήρησης της αρχής της προσθετικότητας 
- μεγαλύτερο βάρος στην αξιολόγηση, την εκτίμηση και τη 
σαφέστερη διατύπωση ενδιάμεσων ποσοτικών στόχων 
- ενδεικτική κατανομή ανά κράτη μέλη όλων των πόρων 
των διαρθρωτικών ταμείων που αποφασίζει η Επιτροπή. 
Συγκέντρωση 
Για να είναι οι περιορισμένοι πόροι που διατίθενται στην 
περιφερειακή πολιτική όσο το δυνατόν αποτελεσματικότε­
ροι για τη μείωση των ανιοΌτητων, απαιτείται να συγκε­
ντρωθούν στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο 
από την κρίση. Σε όρους καλυπτόμενου πληθυσμού, το ποσοστό των δα­
πανούν για το σύνολο της Κοινότητας για όλ >υς τους περι­
φερειακούς στόχους αυξήθηκε από 43%; για την περίοδο 
1989-1993 σε 52% για την περίοδο Ι994-9ϋ/9. Εκτός από 
την Ελλάοα, την Ιρλανδία και την Πόρτο )'αλία, των οποίων 
καλυπτόταν ολόκληρος ο πληθυσμός, η κ<χλυψη αυξήθηκε 
σε όλα τα κράτη μέλη (πίνακας 3), άλλα ιο ήμισυ αυτής της 
αύξησης αφορά την προσθήκη των νεο>ν γερμανικών κρα­
τιδίων. Η μικρότερη αύξηση αφορά ιην Ισπανία και το 
Ηνο)μένο Βασίλειο, από ί έως 2%, ενο') για ας υπόλοιπες 
χώρες, εκτός απο το Λουξεμβοι ογο, η α^ΐηση κυμαίνεται 
από 7 εκατοστιαίες μονάδες για :ο Βέλγιο μέχρι 20 ιιονά-
δες για τη Γερμανία. Η Λανία και ;ο Λουξεμβούργο είναι 
τα μόνα κράτη μελί] της Κοινότητας που δεν έχουν περιφέ­
ρειες επιλέξιμες για το στόχο 1 (χάρτης 23) 
Οι αποφάσεις για την αύξηση του καλυπτόμενου πληθυ­
σμού ελήφθησαν όταν το οικονομικό πλαίσιο παρουσίασε 
σημαντική επιδείνωση σε σχέση με την περίοδο 1988/89. 
Υπήρξε σημαντική μείωση τιον ρυθμών οικονομικής ανά­
πτυξης στις αρχές της δεκαετίας του ενενήντα στα ;:<: οι,σ-
σότερα κράτη μέλη και η ανεργία παρουσίασε α"ό3<:.;ΐη 
άνοδο. Η σύνοδος κορυφής του Εδιμβούργου στα τέλη του 
1992 αναγνώρισε την ανάγκη συντονισμένης δράσης για 
την αναζιυογόνηση της οικονομίας της Κοινότητας και 
ενέκρινε ιιία σειρά μέτρων για έργα υποδομής, με στόχο 
να δοθεί ώθηση στην οικονομική δραστηριότητα, ενώ ένα 
έτος αργότερα η Επιτροπή υπέβαλε περαιτέρω προτάσεις 
στο Λευκό Βιβλίο για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότη­
τα και την απασχόληση5. 
Σε αυτό το πλαίσιο, θεωρήθηκε ότι η περιφερειακή πολι­
τική πρέπει να συμβάλλει στην ;ιροώθηση της ανά-τ. α>ξης 
των ασθενέστερων περιφερειών. Έγινε γενικά κατανοητό 
128 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Πίνακας 19 
Ποσοστό του πληθυσμού των κρατών μελών που καλύπτεται από 
τους περιφερειακούς στόχους των Διαρθρωτικών Ταμείων 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
EUR12 
Πληθυσμός σε εκατ. Στόχος 1 
1989 1994 Στόχος 2 
1έΛΗ) 1994 Στόχος 5β 
1989 1994 Σύνολο 
1989 1994 
Σνη Γαλλία περιλαμβάνονται τα υπερπόιτισ διαμερίσματα. 
Στη Γερμανία, τη Γαλλία και το ΗΒ περιλαμβάνονται οι περιφέρειες που προστέθηκαν το 1990βάσει της κοινοτικής πρωτοβουλίας RECHAR. 
Στην Ιταλία περιλαμβάνεται η περιφέρεια Ahruui για την περίοδο 1994-1996 (το 2,2% του ιταλικού πληθυσμού. Όλη η αύξηση του 
καλυπτόμενο^.' πληθυσμού από το 1989 έως το 1994 οφείλεται στο γεγονός ότι τα ποσοστά αύξησης του πληθυσμού στις ιταλικές περιφέρειες του 
στόχου 1 ήταν ανώτερα από ret' εθ, ικό μέσο όρο. 
ότι αυξανόταν ο αριθμός των περιφερειών που πλήττονται 
από αναπτυξιακή καθυστέρηση ή διαρθρωτική κρίση και όχι 
απ> ιός από ;ταροδικά προβλήματα κυκλικού χαρακτήρα. 
Κατά τον καθορισμό των κριτηρίων επιλεξιμότητας για το 
στόχο 1, οι κανονισμοί που εξέδωσε το Συμβούλιο διατή­
ρησαν το βασικό κριτήριο ότι οι επιλέξιμες περιοχές πρέ­
πει να υπάγονται στο επίπεδο NUTS 2 και να διαθέτουν 
μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε ΜΑΔ) κατώτερο από το 75% 
του κοινοτικού μέσου όρου. Ταυτόχρονα, όμως, η εφαρμο­
γή του κριτηρίου έγινε ελαστικότερη, ώστε να αυξηθούν οι 
δυνατότητες να υπάγονται οι περιφέρειες οίο στόχο 1. 
'Οταν το 1988 καταρτίστηκε ο πρώτος κατάλογος των πε­
ριφερειών του στόχου 1, η ελαστικότητα αυτή επέτρεψε να 
περιληφθούν η βόρεια Ιρλανδία και η Κορσική. Το 1993, 
το Συμβούλιο περιέλαβε περίπου 8 περιφέρειες ή περίοχές 
οι οποίες δεν πληρούν αυστηο i τον όρο σχετι κά με το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ (Βόρεια Ιρλανδία, Κορσιχτ', Abniazi και Molise οι νέες περιοχές του Hainaut στο Βέλγιο, ένα τμήμα 
της περιφέρειας Nord-Pas de Calais, τα Highlands και 
Islands Enterprise Board Area and Merseyside). 'Αλλες 
νέες περιφέρειες που προστέθηκαν στο κατάλογο, με κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ κατώτερο από το 75% του κοινοτικού μέσου 
όρου, ήταν τα 5 νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη και το 
Ανατολικό Βερολίνο, η Καντάβρια στη Ισπανία και το 
Φλέβολαντ στις Κάτω Χώρες. 
Te γεγονός ότι καμία περιφέρεια δεν αφαιρέθηκε από τον 
κατάλογο, αν και αυτό θα συμβεί με το Abruzzi την 1η 
Ιανουαρίου 1997, είχε σαν αποτέλεσμα να αυξηθεί ο πλη­
θυσμός που καλύπτεται από το στόχο 1 από 70 εκατ. σε 92 
εκατ. άτομα, ή από 21,7% του συνολικού πληθυσμού της 
Κοινότητας σε 26,6% (το ποσοστό αυτό θα μειωθεί σε 26,2 
το 1.997 όταν η περιφέρεια Abruzzi πον είναι η πλουσιότερη 
από τις περιφέρειες του στόχου 1, θα πάψει να υπάγεται 
όΌντό το στόχο). 
129 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Οι νέες περιφέρειες του στόχου Ι στο Βέλγιο, τη Γαλλία 
και το Ηνωιιένο Βασίλειο έδωσαν μία νέα διάσταση στα 
ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των περιφερειών του στόχου 1. 
Οι περιφέρειες ατιτές δεν είναι αναπτυξιακά καθυστερη­
μένες πεοιφέρειες με την παραδοσιακή έννοια του όρου, 
αλλά περιφέρειες στις οποίες παρατηρήθηκε εξαιρετικά 
μεγάλη υποβάθμιση από την κατάσταση της σχετικής ευη­
μερίας που βασιζόταν στη βιομηχανική δραστηριότητα. 
Το Ανατολικό Είερολίνο και τα νέα γερμανικά ομόσπονδα 
κράτη με πληθυσμό 16,4 εκατ. κατοίκανν παρουσιάζουν και 
αυτά ένα νέο τύπο περιφερειακού προβλήματος : το πρό­
βλημα της μετάβασης από μία κεντρικά σχεδιαζόμενη προς 
μία οικονομία αγοράς, που αποτελεί μία πορεία χωρίς 
πρόσφατο ιστορικό προηγούμενο (βλέπε κεφάλαιο 11 ). Το 
Συμβούλιο χορήγησε * στις περιοχές αυτές συνολική ενί­
σχυση 3 δισεκ. ECU (σε τιμές 1991) για να στηρίξει τη 
διαδικασία οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης 
από το 1992 έως το 1993, προκειμένου να γεφυρωθεί το 
χάσμα πριν από την έναρξη της προγραμματικής περιόδου 
ί 994-99. Αν και δεν υπήρχαν για την εξεταζόμενη περίοδο 
στατιστικά στοιχεία, για το ΑΕΠ με βάση τους πρότυπους 
ορισμούς, θεωρήθηκε αυτονόητο το 1993 ότι τα νέα κρατί­
δια πληρούσαν τους όρους επιλεξιμότητας για τις ενισχύ­
σεις του στόχου 1. Το γεγονός είχε σαν αποτέλεσμα περισ­
σότερο από το 20% του πληθυσμού της Γερμανίας να ζουν 
σήμερα σε περιοχές του στόχου 1. 
Στο Βέλγιο το 13% σχεδόν του πληθυσμού ζει στην περι­
φέρεια του Hainaut, η οποία έχει προστεθεί στις περιφέ­
ρειες του στόχου 1, ενώ η πρώτη περιφέρεια των Κάτω 
Χωρών που περιελήφθη στο στόχο 1, το Φλέβολαντ, έχει 
πληθυσμό λιγότερο από το 2% του εθνικού πληθυσμού. 
Υπήρξε επίσης αύξηση του ποσοστού του πληθυσμού της 
Ισπανίας, της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου που 
ζοττν σε περιφέρειες του στόχου 1. 
Εν ολίγοις, αυξήθηκε ο καλυπτόμενος πληθυσμός των πε­
ριφερειών του στόχου 1 και μειώθηκε ο βαθμός γεωγραφι­
κής συγκέντρωσης των ενισχύσεων, γεγονός που οφείλεται 
κυρίως στην επανένωση της Γερμανίας και στην επέκταση 
των ενιαχύσεων στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Από τα 
21,9 εκατ άτομα του επιπλέον καλυπτόμενου πληθυσμού, 
τα 16,4 εκατ. άτομα δηλαδή το 75%, ζουν στην Ανατολική 
Γερμανία. 
Οσον αφορά τις περιφέρειες του στόχου 2, το ποσοστό του 
καλυπτόμενου πληθυσμού παρέμεινε σταθερό στο 16,8% 
όπως και πριν από το 1994, αν και ο αριθμός των ατόμων 
αυξήθηκε από 54 εκατ. (το 1990) σε 58 εκατ. το 1994-1996. 
Σε γενικές γραμμές, η μέση έκταση των επιλέξιμων περιο­
χών μειώθηκε, ενώ αυξήθηκε ο αριθμός τους. Πολλές από 
ας περιοχές ποτ' προστέθηκαν στο νέο κατάλογο7 προτά­θηκαν από τις εθνικές κυβερνήσεις για vex αντιμεπυπιστεί 
η διαρκής μείωση του εργατικού δυναμικού σε βασικούς 
τομείς λόγω της σημερινής ύφεσης. Στον κατάλογο των 
περιφερειών του στόχου 2, βάσει των διατάξεων για τους 
βιομηχανικούς κλάδους σε παρακμή, προστέθηκαν περιο­
χές με πληθυσμό που υπερβαίνει τα 20 εκατομμύρια. Τέσ­
σερις περιοχές Hainaut-(éva μέρος της περιφέρειας), Κα-
ντάβρια, Nord (ένα μέρος της περιφέρειας) και 
Merseyside-που υπάγονταν στο στόχο 2, τώρα υπάγονται 
στο στόχο 1. Το καθεστώς της επιλεξιμότητας για το στόχο 
2 θα έχει καταρχήν διάρκεια 3 ετών και θα επανεξεταστεί 
το 1996. 
Οι περιφέρειες του στόχου 5β έχουν καθοριστεί για το 
σύνολο της εξαετούς περιόδου, με βάση τη διαπίστωση ότι 
οι διαρθρωτικές αλλαγές στις αγροτικές περιοχές πραγμα­
τοποιούνται με αργό ρυθμό. Επιπλέον, εκτός από την γενι­
κή οικονομική ύφεση που εξετάσαμε προηγουμένως, οι 
αγροτικές περιοχές της Κοινότητας αντιμετωπίζουν νέες 
προκλήσεις λόγω της αναμόρφωσης της κοινής γεωργικής 
πολιτικής και λόγιο των επιπτο')σεο)ν του γύρου της Ουρου­
γουάης της ΓΣΔΕ. Κατά συνέπεια, ο πληθυσμός που καλύ­
πτεται από το στόχο 5β, αυξήθηκε από 5%.του κοινοτικού 
πληθυσμού το 1989 σε περισσότερο από 8% το 1994*. 
Αν και η αύξηση είναι σχετικά ομοιόμορφη στην Κοινότητα 
είναι σημαντικότερη σε ότι αφορά το ποσοστό του καλυ­
πτόμενου πληθυσμού στο Λουξεμβούργο και τη Δανία. 
Η μακροοικονομική 
βαρύτητα των 
περιφερειακών πολιτικών 
της Κοινότητας 
Οι κοινοτικές δαπάνες για την περιφερειακή ανάπτυξη 
επηρεάζουν την ανάπτυξη των κρατών μελών και των 
περιφερειών με δύο βασικούς τρόπους : 
- με τη συγχρηματοδότηση επενδύσεων σε υλικές υπο­
δομές και σε ανθρώπινο δυναμικό που συμβάλλουν 
στην αύξηση της παραγωγικότητας 
- με τις μεταφορές πόρων που συμβάλλουν στην αύξηση 
των εισαγωγών, χωρίς να επιδεινώνεται η κατάσταση 
του ισοζυγίου πληρωμών. 
130 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Πίνακας 20 
Αναλήψεις υποχρεώσεων του ΕΤΠΑ και των άλλων Διαρθρωτικών 
Ταμείων στις περιφέρειες του στόχου 1 
Περιφέρειες 
του στόχου 1 στην 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Πορτογαλία 
ËUR4 
(εκ των οποίων Ταμείο Συνοχής) Αναλήψεις υποχρεώσεων του ΕΤΠΑ 
ως ποσοστό των των 
επενδύσεων ΑΕΠ Κ ως ποσοστό 
του ΑΕΠ Οι πόροι των 
διαρθρωτικών Ταμείων 
και του Ταμείου 
Συνοχής ως ποσοστό 
του ΑΕΠ 
Νέα Γερμανικά Ομόσπ. Κράτη2 
Ιταλίας 
Αλλα κράτη μέλη της Κοινότητας n.a. 
(0,9) 
1.7 
2.0 1,8 
3.6 
3,3 n.a, 
(0,4) 
4.0 
2,5 0,8 
0,4 
0,4 0,7 
0,6 (0,8) 
0,8 
0,5 1,7 
0,6 
1,0 1,4 1.2 
1,1 
Αλλες περιφέρειες του στόχου 1 3,0 5,0 4,7 ! 0,7 1,1 1,2 1,2 2,1 
EUR12 0,4 0,6 0,9 0,1 0,1 0,2 0,1 0,2 0,3 
Εκτιμήσεις της ΓΔΧΥ1 
Αύξηση των Ακαθάριστων Επενδικιεων Παγίου Κεφαλαίου 1994-1999: 2,5% ετησίως 
Αύξηση τον ΑΕΠ, 1994-1999: 2,5% ετησίως 
Τα στοιχεία του 1999 περιλαμβάνουν την Camabria 
Οι αριθμοί σε παρενθέσεις αφορούν ποσά που χορηγούνται δυνάμει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3575/90 
Στα στοιχεία για το 1999 δεν περιλαμβάνεται η περιφέρεια Abruzzi 
Για το 1989 και το 1993 η Βόρεια Ιρ?Μνδία περιλαμβάνεται στο ΗΒ και η Κορσική στη Γαλλία για το 1999 περιλαμβάνονται η περιφέρεια 
Hainaut, ta "διαμερίσματα " Douai, Valenciennes και Avesnes, και οι περιοχές Flevohnd, Merseyside και τα Highlands και η Islands Enlcqnisc 
Area 
Πηγή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΔ XVI 
Η επίπτωση των περιφερειακών πολιτικών της Κοινότητας 
στις επενδύσεις είναι δυνατό να μετρηθεί από την αναλο­
γία των δαπανών του ΕΤΠΑ, που αποτελούν το βασικό 
μέσο για υλικές επενδύσεις με πόρους των διαρθρωτικών 
ταμείων, σας συνολικές ακαθάριστες επενδύσεις παγίου 
κεφαλαίου (ΑΕΠΚ) των εξεταζόμενων οικονομιών. Το 
1989, το ΕΤΠΑ χρηματοδότησε το 0,4% των ΑΕΠΚ στην 
Κοινότητα και το 3% των επενδύσεων αυτών στις περιφέ­
ρειες του στόχου 1. Το ποσοστό της σχετικής χρηματοδό­
τησης στα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη ανήλθε στο 4% 
και σης άλλες περιφέρειες του στόχου 1 στο 2 % περίπου 
(πίνακας 20). Μέχρι το 1993, το ποσοστό για όλες τις περιφέρειες του 
στόχου 1 είχε αυξηθεί στο 5% και για τα τέσσερα φτωχό­
τερα κράτη μέλη στο 6%. Μέχρι το 1999, η κοινοτική 
συνεισφορά στις επενδύσεις θα παρουσιάσει και περαιτέ­
ρω αύξηση σε πραγματικούς όρους, αν και το ποσοστό των 
ΑΕΠΚ θα εξαρτηθεί από τις ενδιάμεσες εξελίξεις. Εάν οι 
ΑΕΠΚ αυξηθούν κατά 2,5% ετησίως, ποσοστό ίσο με τον 
κοινοτικό μέσο όρο κατά τη δεκαετία του ογδόντα, το 
ΕΤΠΑ θα εξακολουθήσει να χρηματοδοτεί το 5% των 
επενδύσεων στις (αυξημένες πλέον ως προς τον αριθμό) 
περιφέρειες του στόχου 1, αλλά το ποσοστό αυτό θα ανέλ­
θει στο 8% περίπου στα 4 φτωχότερα κράτη μέλη 
131 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Η επίπτωση των περιφερειακοί δαπανών στην ικανότητα 
εισαγα)γών είναι δυνατόν να εκτιμηθεί σε σχέση με το 
ποσοστό της αύξησης του ΑΕΠ της εξεταζόμενης περιοχής. 
Το 1989, η ενίσχυση των διαρθρωτικών ταμείων στις περι­
φέρειες του στόχου 1 ανήλθε συνολικά στο 1,2% του ΑΕΠ 
τους και στα τέσσερα φτωχότερα κράτη μέλη στο 1,6% του 
ΑΕΠ. Μέχριτο 1993τα ποσοστά αυτά αυξήθηκαν στο 1,8% 
και 2,3% αντίστοιχα. 
Εάν, μέχρι το τέλος της τρέχουσας περιόδου πρόγραμμα 
τιομού το 1999, το ΑΕΠ αυξάνεται κατά 2,5% ετησίως, 
ποσοστό που ισοδυναμεί με τον κοινοτικό μέσο όρο της 
δεκαετίας του ογδόντα, τα διαρθρωτικά ταμεία θα αντι­
προσωπεύουν το 2,1% του ΑΕΠ στις περιφέρειες του 
στόχου 1 και το 2,9% του ΑΕΠ στα τέσσερα φτωχότερα 
κράτη μέλη. 
Για να έχουν μία διαρκή επίπτωση στην παραγωγική ικα­
νότητα, τα κεφάλαια αυτά θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν 
για την αύξηση των υλικών υποδομών και τη βελτίωση του 
ανθρώπινου δυναμικού. Επιπλέον, η κλίμακα των επιπτώ-
σεο)ν θα εξαρτάται από το ποσοστό συγχρηματοδότηοης 
από τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη· αυτός είναι και ο 
λόγος για τον οποίο η αρχή της προσθετικότητας θεωρείται 
ότι είναι σημαντική και ενισχύθηκε στο πλαίσιο των ανα­
θεωρημένων κανονισμών, ιδίως σε σχέση με την παροχή, 
σε περιφερειακό επίπεδο, επαρκούς πληροφόρησης σε 
χρηματοοικονομικά θέματα σχετικά με το μέγεθος των 
εθνικών δαπανών για αναπτυξιακούς στόχους. 
Κοινοτικές πρωτοβουλίες 
Το σύνολο των κεφαλαίων που διατίθενται για κοινοτικές 
πρωτοβουλίες κατά την περίοδο 1994-1999 ανέρχονται σε 
13,45 δισεκ. ECU σε τιμές 1994. Οι πρωτοβουλίες θα 
εστιάζονται σε 7 γενικά θέματα : διασυνοριακή και διεθνι­
κή συνεργασία, αγροτική ανάπτυξη, περισσότερο απομα­
κρυσμένες περιοχές, απασχόληση και ανάπτυξη ειδικοτή­
των, διαχείριση της βιομηχανικής αλλαγής, αστικές 
περιοχές και αλιεία (ο πίνακας 93 περιέχει τον πλήρη 
κατάλογο των πρωτοβουλιών). Επιπλέον, έχει προβλεφθεί 
απόθεμα ύψους 1,6 δισεκ. ECU για χο>ρηγήσεις σε μεταγε­
νέστερο στάδιο. 
Αρκετές από τις πρωτοβουλίες αντανακλούν την επιθυμία 
να υπάρξει συνέχεια με τις προηγούμενες. Αυτό ισχύει 
ιδιαίτερα για την πρωτοβουλία INTERREG, που είναι και 
η μεγαλύτερη όσον αφορά την διασυνοριακή συνεργασία, 
αλλά προγραμματίζεται να καλύψει και τη συνεργασία στα 
εξωτερικά σύνορα και σε ορισμένα θαλάσσια σύνορα της Κοινότητας σε μεγαλύτερο βαθμό σε σχέση με το παρελ­
θόν. Αυτό συνδέεται με τη τη λήψη μέτρων για την ανάπτυ­
ξη ενεργειακών δικτύων που στο παρελθόν λαμβάνονταν 
στο πλαίσιο της προποβουλίας REGEN. Υπάρχει, επίσης, 
συνέχεια, με αύξηση των χρηματοδοτήσεων, για τις πρω­
τοβουλίες LEADER που αφορά την αγροτική ανάπτυξη 
χαι REGIS για τις εξαιρετικά απομακρυσμένες περιφέ­
ρειες. 
Επιπλέον, προτείνεται να συνεχιστεί μέχρι το τέλος του 
1997 η εφαρμογή των πρωτοβουλιών RECHAR, 
RESIDER, RETEX και CONVER για την ενίσχυση των 
βιομηχανικών περιοχών που πλήττονται από την παρακμή 
τιον ανθρακορυχείων, των βιομηχανιών σιδήρου και χάλυ­
βα, της κλοχττοϋφαντουργίας και της πολεμικής βιομηχα­
νίας, ενώ έχει προστεθεί μία ειδική πρωτοβουλία για τη 
βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας της Πορτογαλίας. Έχει 
επίσης θεσπιστεί μία νέα πρωτοβουλία, η ADAPT, που 
χρηματοδοτείται από το Κοινωνικό Ταμείο, για τη στήριξη 
των εργαζομένων που απειλούνται από την ανεργία λόγω 
της βιομηχανικής μετατροπής και για την παροχή ενισχύ-
οεο)ν στις επιχειρήσεις για να βελτιώσουν την ανταγωνι­
στικότητα τους. 
Μία άλλη πρωτοβουλία που αφορά τις μικρές και μεσαίες 
επιχειρήσεις έχει στόχο να διευκολύνει την προσαρμογή 
τους στη βιομηχανική αλλαγή. Η πρωτοβουλία αυτή θα 
ενσωμάτωνε ι ορισμένα από τα θετικά στοίχε ία των υφιστά-
μενων πρωτοβουλιών PRISMA, STRIDE και 
TELEMATIQUE και θα αντανακλά τον προβληματισμό 
του Λευκού Βιβλίου· θα εστιάζεται κυρίως στις περιφέ­
ρειες του στόχου 1. 
Η πρωτοβουλία για την απασχόληση θα ενσωματώνει στοι­
χεία των υφιστάμενων προγραμμάτων NOW για τις γυναί­
κες και HORIZON για τα μειονεκτούντα άτομα, αλλά θα 
έχει ευρύτερη εμβέλεια και θα καλύπτει και άλλες ομάδες 
μειονεκτούντων ατόμων, όπως οι άνεργοι για μεγάλα χρο­
νικά διαστήματα, ενώ η πρωτοβουλία YOUTHSTART θα 
έχει στόχο να εξασφαλίσει δυνατότητες επαγγελματικής 
κατάρτισης και απασχόλησης για τους νέους ηλικίας κάτω 
των 20 ετών σε όλη την Κοινότητα. 
Ο κατάλογος των πόωτοβουλιών συμπληρώνεται με τις 
νέες πρωτοβουλίες για τα προβλήματα των αστικών περιο­
χών και με την πρωτοβουλία PESCA για την αλιεία. 
132 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Πίνακας 21 
Τα Διαρθρωτικά Ταμεία και τα νέα κράτη μέλη : 1995-1999 
Αυστρία Νορβηγία Σουηδία Φινλανδία 
Πληθυσμός 
Πληθυσμός των περιφερειών των 
στόχων 1 και 6 (χιλιάδες κάτοικοι) 
Πληθυσμός των περιφερειών των 
στόχων 1 και 6 ως ποσοστό του 
εθνικού πληθυσμού 
Διαρθρωτικά Ταμεία 1995-1999 
(Τιμές σε εκατ. ECU) 
Εκ των οποίων : 
Στόχοι 1 και 6 
'Αλλοι στόχοι 
Πόροι Διαρθρωτικών Ταμείων 
κατά κεφαλήν EUR8 
(εκτός από 
GR, Ε, IRL, Ρ) 
Εκτίμηση των Διαρθρωτικών Ταμείων εκτός του στόχου 1 
Πηγή: ΓΔ XVI 
Τα διαρθρωτικά ταμεία 
και οι περιφέρειες των 
υποψήφιων κρατών 
μελών 
Οι διαπραγματεύσεις για την προσχώρηση των τεσσάρων 
χωρών ΕΖΕΣ περιελάμβαναν και το ζήτημα των διαρθρω­
τικών ταμείων. Υπήρξε συμφωνία για τη χορήγηση ενίσχυ­
σης δυνάμει του στόχου 1 και δημιουργήθηκε μία νέα 
κατηγορία ενισχύσεων στο πλαίσιο του νέου στόχου 6. 
Μονό η Αυστρία διαθέτει περιφέρεια που πληροί τα κρι­
τήρια για να λάβει ενίσχυση για το στόχο 1· η περιφέρεια 
αυτή είναι το Burgeland με πληθυσμό 269.000 κατοίκων ή 
το 3% του συνολικού πληθυσμού της Αυστρίας. Σύμφωνα 
με τις τελευταίες εκτιμήσεις, η χρηματοδοτική ενίσχυση 
που έχει καθοριστεί για το σύνολο της περιόδου 1995 έως 
1999 θα ανέλθει σε 184 εκατ. ECU, ποσό που είναι ελαφρά 
κατώτερο από το ποσό της ενίσχυσης για τις υφιστάμενες περιφέρειες του στόχου 1 (εκτός από τις χώρες που υπάγο­
νται στο Ταμείο Συνοχής). 
Ο νέος στόχος 6 θεσπίστηκε για τις περιφέρειες, σε επίπε­
δο NUTS 2, με πολύ χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού (λιγό­
τερους από 8 κατοίκους ανά τετραγοονικό χιλιόμετρο). Οι 
περιφέρειες που θα είναι επιλέξιμες για το στόχο αυτό 
βρίσκονται όλες στις τρεις σκανδιναβικές χώρες. Ο στόχος 
6 θα είναι παρόμοιος με το στόχο 1 και θα υπόκειται σε 
αναθεωρήσεις το 1999, ταυτόχρονα με την αναθεώρηση 
των κανονισμών των διαρθρωτικών ταμείων. Μέχρι τη 
στιγμή εκείνη το καθεστώς των ενισχύσεων θα ρυθμίζεται 
με πρωτόκολλο της συμφωνίας προσχώρησης. Οι επιλέξι­
μες περιφέρειες, οι οποίες καθορίζονται στο πρωτόκολλο, 
έχουν πληθυσμό 1.874.000 κατοίκων και θα λάβουν συνο­
λική ενίχτχυση 1,109 δισεκατομμυρίων ECU (σε τιμές 1995) 
για την περίοοο 1995 έως 1999, που ισοδυναμεί σε 592 ECU 
ανά κάτοικο (μέσο όρο 118 ECU ετησίως), ποσό που είναι 
κατά 17% χαμηλότερο σε σχέση μς το μέσο ποσό για τις 
περιφέρειες του στόχου 1 στην υπόλοιπη Κοινότητα (εκτός 
από τις χώρες που υπάγονται στο Ταμείο Συνοχής). 
133 
Κεφάλαιο 9 - Κοινοτικές περιφερειακές πολιτικές 1994-1999 
Μετά τις διαπραγματεύσεις, η θέση κάθε χώρας βάσει του 
στόχου 6 είναι η ακόλουθη : 
- στη Σουηδία 450.000 άτομα, ή το 5,3% του πληθυσμού 
θα ζει σε περιφέρειες επιλέξιμες για ενίσχυση (κυρίως 
στις τρεις βόρειες κομητείες). Τα άτομα αυτά θα λά­
βουν κατά μέσο όρο ποσό 101 ECU περίπου ανά άτομο 
ετησίως κατά την περίοδο 1995 έως 1999 
- στη Φινλανδία, 837.000 άτομα, ή το 16,7% του πληθυ­
σμού, ζουν σε επιλέξιμες περιφέρειες, κυρίως στη 
Λαπωνία και σε άλλες περιοχές που συνορεύουν με τη 
Ρωσία. Το καθορισθέν ποσό της ενίσχυσης αντιστοιχεί 
σε 122 ECU ανά άτομο ετησίως κατά την περίοδο 1995 
έως 1999 
- στη Νορβηγία, 587.000 άτομα, ή το 13,8% του πληθυ­
σμού υπολογίζεται ότι θα ζουν σε επιλέξιμες περιφέ­
ρειες και θα λάβουν μέση ενίσχυση 125 ECU ανά 
άτομο ετησίως κατά την περίοδο 1995 έως 1999. Αν και δεν έχουν ακόμα καθοριστεί ούτε οι επιλέξιμες 
περιοχές ούτε ο συνολικός καλυπτόμενος πληθυσμός (αυτό 
πρέπει να γίνει πριν από την 1η Ιανουαρίου 1995, ημερο­
μηνία που θεωρείται ως ημερομηνία προσχο^ρησης), υπήρ­
ξε συμφωνία ως προς το συνολικό ποσό χρηματοδότησης 
που θα διατεθεί για τους στόχους 2,3,4,5α και 5β. Εάν 
σ'αυτούς προστεθούν και οι κοινοτικές προποβουλίες, ο 
προϋπολογισμός για την περίοδο 1995 εως 1999 έχει καθο­
ριστεί σε 4,6 δισεκατομμύρια ECU. 
Το συνολικό ποσό που θα διατεθεί για τις τέσσερις υποψή­
φιες χώρες από τους πόρους των διαρθρωτικών ταμείων 
ανέρχεται σε 5,884 δισεκ. ECU (σε τιμές 1995), ποσό που 
αντιπροσωπεύει συμπληρωματικές δαπάνες κατά 4,5% σε 
σχέση με την αύξηση του πληθυσμού της Κοινότητας κατά 
7,4%. Η μέση ενίσχυση κατ'άτομο δυνάμει όλων των στό­
χων από κοινού είναι ελαφρά χαμηλότερη από το μέσο όρο 
για τα σημερινά 8 κράτη μέλη, χωρίς να περιλαμβάνονται 
οι τέσσερις χώρες που υπάγονται στο Ταμείο Συνοχής. 
Όσον αφορά τους άλλους στόχους των διαρθροπικο3ν τα-
μείων, η Επιτροπή ανέφερε, χωρίς να προσδιορίζει συγκε­
κριμένο αριθμό, ότι ο πληθυσμός που καλύπτεται από τον 
στόχο 5β είναι πιθανό να είναι σημαντικός και μεγαλύτε­
ρος από τον πληθυσμό που καλύπτει ο στόχος 2. Σημαντι­
κός μπορεί να είναι και ο στόχος 5α. 
Λόγω των σχετικά χαμηλών ποσοστών ανεργίας στις υπο­
ψήφιες χώρες, με εξαίρεση τη Φινλανδία, ο πληθυσμός που 
καλύπτεται από την ενίσχυση του στόχου 2 θα είναι κατά 
πάσα πιθανότητα ελάχιστος στη Νορβηγία και την Αυστρία 
και σαφώς χαμηλότερος από τον κοινοτικό μέσο όρο στη 
Σουηδία. Στη Φινλανδία, λόγω των υψηλών ποσοστών 
ανεργίας από το 1990, ο πληθυσμός που καλύπτεται από το 
στόχο 2 μπορεί να είναι σχετικά μεγάλος. 
Η περίοδος 1993-1999 που καλύπτεται από τον προϋπολογισμό διαφέρει από την περίοδο προγραμματισμού για τις 
περιφερειακές δράσεις, η οποία για τους στόχους 1 και 5β καλύπτει την περίοδο 1994 έως 1999, χαι για το στόχο 2 καλύπτει 
δύο τριετείς περιόδους, 1994-1996 χαι 1997-1999. 
European Commission : The means to match our ambitions, COM(92) 2000 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή : με ποιους τρόπους θα 
ικανοποιήσουμε τις φιλοδοξίες μας). 
Περιλαμβάνονται οι καινοτόμες και μεταβατικές ενέργειες 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1992), κοινοτικές διαρθρωτικές πολιτικές : εκτίμηση χαι προοπτική, COM(92)84 Συμβούλιο 
COM(93)700 Τελικό 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1993), Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα χαι Απασχόληση. 
Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3575/90 του Συμβουλίου της 4ης Δ εχεμβρίσυ 1990 
Ο κατάλογος δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα αριθμός L81 της 24ης Μαρτίου 1994. 
Ο κατάλογος δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα, L96, 14 Απριλίου 1994 
134 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
Κεφάλαιο 10 Οι περιφερειακές πολιτικές των 
κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις1 
Η τελευταία πενταετία ήταν περίοδος μεγάλης αβεβαιότη­
τας και αναθεωρήσεων των περιφερειακών πολιτικών των 
κρατών μελών. Σημαντικές γεωπολιτικές εξελίξ,εις, οικο­
νομικές ανακατατάξεις και μία σχεδόν αδιάκοπη διαδικα­
σία διαρθρωτικών μεταβολών συνέβαλαν από κοινού στη 
δημιουργία ενός δύσκολου πλαισίου για την περιφερειακή 
πολιτική. Οι αλλαγές αυτές εκδηλοη'ονται στα βόρεια κρά­
τη μέλη με τη μορφή μιας εκτενούς και αυτόματης μείωσης 
των ενισχύσεων που χορηγούνται στις επιχειρήσεις υπέρ 
μιας περισσότερο επιλεκτικής προσέγγισης που δίνει με­
γαλύτερο βάρος σε σχέση με το παρελθόν στην ανάπτυξη 
του επιχειρηματικού πνεύματος (στήριξη της παροχής υπη­
ρεσιών στους παραγωγούς) και των μικρών επιχειρήσεων. 
Στα νότια κράτη μέλη και στην Ιρλανδία οι δαπάνες για 
κίνητρα περιφερειακής ανάπτυξης αυξήθηκαν και είναι 
πλέον από τις υψηλότερες στην Κοινότητα σε σχέση με το 
ΑΕΠ. Τα συστήματα παροχής κινήτρων περιφερειακής 
ανάπτυξης στις χώρες αυτές διατήρησαν μία σχετικά [ΐεγά-
λη γεωγραφική κάλυψη, ενώ στα βόρεια κράτη μέλη η 
κάλυψη αυτή περιορίσθηκε. Το γεγονός ατττό συνέβαλε στο 
να μειωθούν οι διαφορές ως προς τις δαπάνες για κίνητρα 
περιφερειακής ανάπτυξης στην Κοινότητα οι οποίες εκ­
φράζονται ανά κάτοικο του πληθυσμού. Η Ιταλία αποτελεί 
τη βασική εξαίρεση, εφόσον στη χώρα αυτή οι κατά κεφαλή 
δαπάνες εξακολουθούν να είναι σημαντικά υψηλότερες σε 
σχέση με την υπόλοιπη Κοινότητα. 
Ορισμοί περιφερειακής πολιτικής 
Εφόσον η προώθηση των παραγωγικών επενδύσεων απο­
τελεί το βασικό μέσο για την ενθάρρυνση της περιφερεια­
κής ανάπτυξης σε όλα τα κράτη μέλη, το κύριο βάρος 
δίνεται στα κίντρα περιφερειακής ανάπτυξης και, σε μι­
κρότερο βαθμό, στη δημιουργία υποδομών για την επέκτα­ση των επιχειρήσεων. Όσον αφορά τις σημαντικές επεν­
δύσεις σε υποδομές (δίκτυα μεταφορο')ν, τηλεπικοινωνιών 
και ενέργειας), τα κράτη μέλη δεν κάνουν συστηματικό 
διαχωρισμό ανάμεσα στις επενδύσεις ευρύτερου χαρακτή­
ρα και στις ειδικές επενδύσεις για την προώθηση της 
περίφερε ιακής ανάπτυξης. Για το λόγο αυτό, η περιφερεια­
κή πολιτική που ασκείται σε κοινοτική κλίμακα και δίνει 
μεγάλο βάρος στις υποδομές είναι δύσκολο να συγκριθεί 
άμεσα με την περιφερειακή πολιτική των κρατών μελοίν 
Η ανάλυση που ακολουθεί χοορίζεται σε τρεις ενότητες. Η 
πρώτη εξετάζει τις πρόσφατες αλλαγές όσον αφορά τους 
στόχους, τις προτεραιότητες και το πλαίσιο της περιφερεια­
κής πολιτικής στα κράτη μέλη, περιλαμβανομένης της ση­
μασίας που δίνεται στα κίνητρα περιφερειακής ανάπτυξης 
για τις επιχειρήσεις και τις υποδομές που αφορούν τη 
λειτουργία των επιχειρήσεων. Η δεύτερη ενότητα εξετάζει 
τις αλλαγές στο σχεδιασμό των κινήτρων περιφερειακής 
ανάπτυξης όσον αφορά τη μορφή τους, το κόστος, τη γεω­
γραφική κάλυψη και τους στόχους των ενισχύσεων. Η 
τελευταία ενότητα εξετάζει τις τάσεις των δαπανών για 
περιφερειακά κίνητρα από το 1980 δίνοντας ιδιαίτερο 
βάρος στις εξελίξεις κατά τα τέλη της δεκαετίας του 80. 
Οι στόχοι και το πλαίσιο 
της περιφερειακής 
πολιτικής 
Οι εθνικές περιφερειακές πολιτικές της τελευταίας δεκαε­
τίας είχαν ως κύριο χαρακτηριστικό την εκ νέου διατύπωση 
135 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
των στόχων πολιτικής (βλ πλαίσιο με τη συνοπτική παρου­
σίαση των βασικών αλλαγών της πολιτικής σε κάθε κράτος 
μέλος). Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 80, η περιφε­
ρειακή πολιτική ήταν λιγότερο προσανατολισμένη προς 
την ανακατανομή του εισοδήματος και της απασχόλησης 
και περισσότερο προσανατολισμένη προς την προώθηση 
της διαρθρωτικής αλλαγής με στόχο να επιτευχθεί μεγαλύ­
τερη διαφοροποίηση και να αυξηθεί το συνολικό δυναμικό 
για την οικονομική ανάπτυξη. 
Κατά τα τελευταία έτη οι πολιτικοί ιθύνοντες αναγκάστη­
καν να αντιμετωπίσουν ορισμένες διαφορετικές μορφές 
διαρθρωτικής προσαρμογής. Το κύριο βάρος εξακολούθη­
σε να δίνεται στις περιφέρειες που εξαρτώνται από παρα­
δοσιακούς βιομηχανικούς κλάδους, ιδίως στα βόρεια κρά­
τη μέλη. Τα προβλήματα διαρθρωτικής προσαρμογής, 
ωστόσο, έχουν πλήξει ένα πολύ ευρύτερο φάσμα περιφε­
ρειών σε όλη την Κοινότητα, και ιδίως τις περιφέρειες στις 
οποίες υπάρχουν μικρές πόλεις που εξαρτώνται από μία 
δραστηριότητα ή μεγάλες πόλεις που εξαρτώνται από βιο­
μηχανίες όπως η πολεμική, οι οποίες αντιμετώπισαν κλεί­
σιμο μονάδων παραγωγής ή μετατροπή της παραγωγής 
προς προϊόντα για μη στρατιωτική χρήση, ή περιοχές με 
γεωργική ή αλιευτική δραστηριότητα που επλήγησαν από 
την πλεονάζουσα ικανότητα παραγοογής και τους περιορι­
σμούς τατν ποσοστώσεων. 
Αυτή η έμφαση στην προώθηση της διαρθρωτικής προσαρ­
μογής των περιφερειών αντανακλά την επίδραση μακροοι­
κονομικών εξελίξεων και γεωπολιτικών αλλαγών. Η οικο­
νομική κρίση κατά τ)] δεκαετία του 70 και στις αρχές της 
δεκαετίας του 80, σε συνδυασμό με την ανεργία που έλαβε 
μεγάλες διαστάσεις και τη διαρθρωτική αλλαγή που έπλη­
ξε όλες τις περιοχές, μείωσε τη σημασία της περιφερειακής 
πολιτικής στα διάφορα κράτη μέλη. Οι δημοσιονομικές 
δυσχέρειες και η μεταοτοοφή προς παρεμβάσεις που βα­
σίζονται στις επιδοτήσεις είχαν σαν αποτέλεσμα την περι­
κοπή των δαπανών και μία περισσότερο επιλεκτική προ­
σέγγιση του θέματος της περιφερειακής ανάπτυξης σε 
πολλές χώρες. 
Την οικονομική ύφεση στην αρχή της δεκαετίας του 80 
ακολούθησε ανάκαμψη με μεγάλη οικονομική ανάπτυξη 
σε όλη την Κοινότητα, αλλά η ανεργία εξακολούθησε να 
είναι υψηλή σε πολλές περιφέρειες, στις οποίες περιλαμ­
βάνονται και ορισμένοι αστικοί/βιομηχανικοί οικισμοί. 
(Στο Ηνωμένο Βασίλειο τα κοινωνικά, οικονομικά και 
περιρτϋώλονακά προβλήματα των τ^οβ^ιθμισμένων τμημά­
των των μεγάλων αστικών κέντρων είχαν σαν αποτέλεσμα 
να λαμβάνονται όλο και περισσότερο μετοα πολιτικής για 
τα αστικά κέντρα που υποκοπεστησαν σταδιακά την περι­
φερειακή πολιτική όσον αφορά την πολιτική προτεραιότη­
τα και τις δαπάνες.) Επίσης η συγκέντρωση της ανάπτυξης σε συγκεκριμένες περιοχές δημιούργησε προβλήματα για 
μερικές αναπτυγμένες περιοχές: ό κορεσμός αυτός ανα­
νέωσε το ενδιαφέρον για τη λήψη μέτρων αποκέντροχτης 
της οικονομικής δραστηριότητας από αστικά κέντρα όπο^ς 
το Παρίσι, η Αθήνα και το Λονδίνο. 
Αλλες πτυχές της διαρθρωτικής προσαρμογής πρέπει να 
αποδοθούν σε γεωπολιτικές εξελίξεις. Η προετοιμασία για 
την ενιαία αγορά, που έχει ως δυναμική την αύξηση της 
διασυνοριακής συνεργασίας και του ανταγωνισμού, προ­
σέδωσε μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο θέμα της ανταγωνι­
στικότητας και της παραγωγικότητας των βιομηχανιών και 
επιχειρήσεων. Η επίπτωση του πολιτικού και οικονομικού 
μετασχηματισμού στην Ανατολική Ευρώπη ήταν μεγαλτπε-
ρη στη Γερμανία, επειδή η επανένοχτη κατέστησε ανα­
γκαία την εφαρμογή σημαντικών προγραμμάτων αναδιάρ­
θρωσης σε όλους σχεδόν τους οικονομικούς τομείς των 
νέων γερμανικών κρατιδίων, στα οποία περιλαμβάνεται 
μία μαζική αύξηση και ανακατανομή των πόρων περιφε­
ρειακής πολιτικής. Στις άλλες περιοχές της Κοινότητας, η 
αποκλιμάκοχτη της έντασης ανάμεσα στην Ανατολή και τη 
Δύση αποδεικνύεται από το κλείσιμο ή την ορθολογική 
οργάνοκτη στρατιωτικοί βάσεων και από τις περικοπές 
στην παραγωγή και την απασχόληση στις πολεμικές βιομη­
χανίες. 
Σε αυτό το πλαίσιο, η περιφερειακή πολιτική εστιάστηκε 
όλο και περισσότερο στην ενίσχυση της αναδιάρθρωσης 
των περιφερειακών συστημάτων παραγωγής. Αν και τα 
κίνητρα περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης εξακολου­
θούν να αποτελούν το βασικό μέσο προώθησης νέων πα-
ραγαηακών επενδύσεων στις περιφέρειες, οι πολιτικοί ιθύ­
νοντες εγκαταλείπουν την παλαιά μέθοδο των 
επιδοτήσεων για τις επενδύσεις και την απασχόληση και 
τα λαμβανόμενα μέτρα στοχεύουν περισσότερο στη βελ­
τίωση της ανταγωνιστικότητας και την ανάπτυξη επιχειρη­
ματικού κλίματος στις περιφέρειες, μέσω της ανάπτυξης 
των υποδομών που αφορούν τη λειτουργία των επιχειρή­
σεων (ιδίως στις Κάτω Χώρες),της μεταφοράς τεχνολογίας 
και των υπηρεσιών παροχής συμβουλών, ιδίως σε θέματα 
marketing και εξαγωγών. Αλλαγές όμως σημειώνονται και 
στις υποδομές που αφορούν τη λειτουργία των επιχειρή­
σεων: η παραδοσιακή εξασφάλιση οικοπέδων για βιομη­
χανική χρήση, εργοστασίων και τοπικών υπηρεσιών αντι-
καθίσταται από τη δημιουργία επιχειρήσεων, 
τεχνολογικών και επιστημονικών πάρκων και κέντρα τηλε­
ματικής. Αυτή η ευρύτερη προσέγγιση για την προώθηση 
της παραγωγικής δραοπηριοτητας στις προβληματικές πε­
ριοχές αντανακλάται επίσης και στον τρόπο διαχείρισης 
της περιφερειακής πολιτικής που συνδέεται όλο και περισ­
σότερο με τις πολιτικές στους άλλους τομείς (π_χ. συντονι­
σμός αστικής/περιφερειακής πολιτικής στο ΗΒ) και υπό­
κειται σε όλο και μεγαλύτερο συντονισμό ανάμεσα στην 
136 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
κεντρική και τις περιφερειακές κυβερνήσεις (όπο,ίς στο 
Βέλγιο και την Ισπανία). 
Αυτός, OJOTOOO. Ο αναπροσανατολισμός της πολιτικής 
πραγματοποιείται σε ένα πλαίσια αυξανόμενοι δημοσιο­
νομικών δυσχερειών και διαφορετικών βαθμών πολιτικής 
δέσμευσης σε θέματα περιφερειακής πολιτικής. Επιπλέον, 
ο έλεγχος των ενισχύσεων βάσει της κοινοτικής πολιτικής 
επί του ανταγωνισμού, με στόχο τη δημιουργία ενός θεμι­
τού ανταγωνισμού, εστιάζεται και στην κλίμακα (κάλυψη 
ενισχυόμενων περιοχών) και στην ένταση (ποσοστά ενι­
σχύσεων) της περιφερειακής πολιτικής. Αυτό ισχύει κυ­
ρίως για τα βόρεια κράτη μέλη. Στη Δανία, εγκαταλείφθη­
καν σχεδόν όλα τα συμβατικά κίνητρα περιφερειακής 
ανάπτυξης το 1991 και αντικαταστάθηκαν από ένα εθνικό 
σύστημα για την προώθηση της ανάπτυξης των επιχειρή­
σεων. Στις Κάτω Χώρες, οι περιφερειακές ενισχύσεις έ­
χουν περιορισθεί στο βόρειο τμήμα της χώρας (αν και κατά 
καιρούς ορίζονται και ορισμένες άλλες περιοχές). Και στη 
Γερμανία και το επίπεδο των δαπανών και η έκταση ενι­
σχυόμενων περιοχών έχουν περιορισθεί ουσιαστικά στην 
πρώην Ανατολική Γερμανία, αν και η ενίσχυση προς τα νέα 
ανατολικά κρατίδια έχει αυξηθεί σημαντικά. 
Αντίθετα, τα νότια κράτη μέλη, με την ενίσχυση τιον διαρ-
θρωτικών ταμείων, διατήρησαν κατά κανόνα ή αύξησαν 
σημαντικάτιςδαπάνεςγιατηνπεριφερειακή πολιτική κατά 
τελευταία χρόνια, ιδίως στις περιφέρειες του στόχου 1, και 
εφάρμοσαν περισσότερο φιλελεύθερους όρους βάσει της 
πολιτικής για τον ανταγωνισμό. Παρόλα αυτά, ούτε και 
αυτές οι χώρες κατόρθωσαν να αποφύγουν τις περικοπές, 
τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την προώθηση των παραγωγι-
κών επενδύσεων. Εκτός από την Ιταλία, στην οποία η 
πολιτική αλλαγή είχε σαν αποτέλεσμα την προσωρινή ανα­
στολή της δραστηριότητας των περιφερειακών οργανι­
σμών και της εφαρμογής των προγραμμάτων, και στην 
Ισπανία και την Πορτογαλία αναμένεται ότι θα υπάρξουν 
περικοπές των εθνικών δαπανών για τις ενισχύσεις κατά 
τα επόμενα χρόνια. Παρόλα αυτά, όπως αναφέρεται στο 
κεφάλαιο 11, είναι σημαντικό να διατηρηθεί συνολικά το 
επίπεδο περιφερειακών δαπανών στα ασθενέστερα κράτη 
μέλη και τις περιφέρειες, έτσι ώστε, με την αύξηση των 
διαθέσιμων πόρων των διαρθρωτικών ταμείων για την 
περίοδο 1994-99, να τεθούν οι βάσεις για την ανάκτηση του 
χαμένου εδάφους. Ο καθορισμός κινήτρων 
περιφερειακής ανάπτυξης 
Κατά τον καθορισμό των κινήτρων για την προσέλκυση 
νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων είναι εμφανής η με­
τατόπιση των στόχων της εθνικής περιφερειακής πολιτικής 
για να δοθεί περισσότερο βάρος στη διαρθρωτική προσαρ­
μογή, ενώ περιορίζονται όλο και περισσότερο οι πόροι σε 
πολλά κράτη μέλη. Το περιεχόμενο των μέτρων για τα 
κίνητρα, ο τρόπος διαχείρισης τους, η γεωγραφική κάλυψη, 
οι όροι επιλεξιμότητας και τα ποσοστά της ενίσχυσης έχουν 
ως κοινό χαρακτηριστικό μία περισσότερο επιλεκτική προ­
σέγγιση για την προο')θηση της εγχώριας περιφερειακής 
ανάπτυξης. 
Κατά την προηγούμενη δεκαετία, περιορίσθηκε και ο α­
ριθμός και η μορφή το)ν κινήτρου περιφερειακής ανάπτυ­
ξης που χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη. Η πολυμορφία το)ν 
κινήτρων, τα οποία ήταν κοινά στις περισσότερες χοίρες 
κατά τη δεκαετία του 70, τείνει να εξαφανισθεί (ιδίως σε 
ό,τι αφορά τις φορολογικές διευκολύνσεις και τις ειδικές 
επιδοτήσεις επιτοκίου), και οι περισσότερες ρυθμίσεις για 
τα κίνητρα σήμερα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις επι­
χορηγήσεις. Εξακολουθεί να υπάρχει μεγαλύτερη πολυ­
μορφία κινήτρων στις λιγότερο ανορυγμένες χώρες: η 
Ελλάδα, η Ιταλία, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία εφαρμό­
ζουν περισσότερα και διαφοροποιημένα κίνητρα, στα ο­
ποία περιλαμβάνο\ται οι επιδοτήσεις για την πολιτική α­
πασχόλησης, σε σχέση με τα άλλα κράτη μέλη. 
Πολλά από τα κίνητρα που καταργήθηκαν τα τελευταία 
χρόνια ήταν σημαντικά προγράμματα αυτόματων παρο­
χών. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις περιφερειακές ενισχύ­
σεις WIR στις Κάτω Χώρες (που έπαψαν να χορηγούνται 
το 1983), τις επιχορηγήσεις περιφερειακής ανάπτυξης στη 
Μεγάλη Βρετανία, τις ενιαίες κεφαλαιακές ενισχύσεις στη 
Βόρεια Ιρλανδία (1988), τις επενδυτικές ενισχύσεις στη 
Δυτική Γερμανία (1989) και το σύνολο σχεδόν των μέτρων 
που εφαρμόζονταν στη Δανία (1991). Αντίθετα, τα νέα 
οτχττήματα που θεσπίστηκαν έχουν χαμηλότερο κόστος, 
είναι έμμεσα ή αφορούν τις μικρές επιχειρήσεις π.χ. περι­
φερειακές ενισχύσεις επιχειρήσεων στη Βρετανία (θεσπί­
στηκαν το 1988), οι ενισχύσεις για ο^κ>κεντρωση και για τις 
μικρές επιχειρήσεις στη Γαλλία (1991) και η πολιτική BOB 
στις Κάτω Χώρες για τη δημιουργία του κατάλληλου επι­
χειρηματικού κλίματος (1992). 
?/ Η κατάργηση σημαντικών προγραμμάτων αυτόματης πα­
ροχής είχε σαν αποτέλεσμα μία οημαντικη μετατόπιση στη 
διαχείριση της πολιτικής κινήτρων περιφερειακής ανάπτυ­
ξης. Αν και κατά την αρχή της δεκαετίας του 80 υπερίσχυαν 
137 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
τα αυτομάτως χορηγούμενα κίνητρα, ιδίως στις μεγαλύτε­
ρες κοινοτικές χώρες, μέχρι το τέλος της δεκαετίας μόνο 
στην Ιταλία εξακολούθησε η ευρείας κλίμακας αυτόματη 
στήριξη να αποτελεί τη βάση τιον κινήτρο/ν περιφερειακής 
ανάπτυξης. Στις άλλες περιοχές, οι περισσότερες ενισχύ­
σεις έχουν πλέον περισσότερο επιλεκτικό χαρακτήρα. 
Εξάλλου, όπως προαναφέρθηκε, η δημόσια διοίκηση σε 
πολλά κράτη μέλη είχε την τάση να ακολουθεί μία προσέγ­
γιση μεγαλύτερης αποκέντρωσης, ιδίως σε ό,τι αφορά την 
ενίσχυση μικρότερων έργων και επιχειρήσεων. 
Σε συνδυασμό με αυτές τις εξελίξεις διοικητικού χαρακτή­
ρα, οι όροι επιλεξιμότητας για τα κίνητρα περιφερειακής 
ανάπτυξης έχουν πλέον επιλεκτικό χαρακτήρα, προκειμέ­
νου να αυξηθεί η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας των 
ενισχύσεων. Σε ορισμένες χώρες, η ενίσχυση περιορίζεται 
πλέον στους τομείς εκείνους που θεωρούνται αποτελεσμα­
τικοί, ενώ αποκλείονται οι τομείς με πλεονάζον παραγωγι-
κό δυναμικό. Σε άλλλες χιόρες. όπως το Βέλγιο και η 
Πορτογαλία, οι όροι επιλεξιμότητας λαμβάνουν περισσό­
τερο υπόι|ηι τα βιομηχανικά χαρακτηριστικά των έργων. Η 
μεγαλύτερη βαρύτητα που δίνεται στην προοίθηση του 
επιχειρηματικού κλίματος αντανακλάται στο εύρος TOJV 
επιλέξιμων δραστηριοτήτων που περιλαμβάνουν ορισμέ­
νες υπηρεσίες για παραγωγούς, οι οποίες δίνουν μεγαλύ­
τερη έμφαση στην υψηλή τεχνολογία, στις καινοτομίες και 
στην παροχή συμβουλών. 
Τα κίνητρα εστιάζονται όλο και περισσότερο σε νέες επι­
χειρήσεις ή σχέδια, σε αντίθεση με τα ήδη υπάρχοντα, ιδίως 
στη Γερμανία, στην Ιρλανδία και στις Κάτω Χώρες. Τα νέα 
σχέδια είναι επιλέξιμα για περισσότερο γενναιόδοορες πα-
34 Πληθυσμός των περιφερειών που λαμβάνουν 
ενίσχυση από τα κράτη μέλη, 1980,1986 και 1992 
Ποσοστό του πληθυσμού 
3£5W* UK, F. ,GR. .Ε •;;:L£ .*»>..., .ι 
QftcmxjjAiYWTOieeinaii ροχές και υπόκεινται σε λιγότερο περιορκττικούς όρους 
επιλεξιμότητας σε σχέση με την επέκταση, ενώ τα σχέδια 
που συνεπάγονται ορθολογική οργάνοαση και αναπροσα­
νατολισμό σπάνια λαμβάνουν ενίσχυση. 
Ταυτόχρονα έχει περιορισθεί η γεωγραφική κάλυψη των 
ενισχυόμενο)ν περιοχών και εστιάζεται περισσότερο στις 
προβληματικές περιφέρειες των βόρειων κρατών μελών. 
Κατά την περίοδο 1980 έως 1992, ο μέσος πληθυσμός του 
Βελγίου, της Δανίας, της (Δυτικής) Γερμανίας, των Κάτω 
Χοχχύν και του Ηνωμένου Βασιλείου στις περιφέρειες που 
ορίζονται ως προβληματικές έχει μειωθεί από 35% του 
συνολικού πληθυσμού στο 27% περίπου (γραφική παρά­
σταση 34 και πίνακας 22). Εκτός από τη Δανία, στην οποία 
ορισμένες περιφέρειες έχουν χαρακτηρισθεί ως προβλη­
ματικές αλλά δεν έχουν λάβει ακόμα ενίσχυση, οι σημαντι­
κότερες περικοπές πραγματοποιήθηκαν στις Κάτω Χώρες 
(μείυχτη κατά δύο πέμπτα), το ΗΒ (κατά ένα πέμπτο) και 
στη Γερμανία (κατά ένα τρίτο). 
Αντίθετα, στην Νότια Ευρώπη και την Ιρλανδία, των ο­
ποίων πολλές περιφέρειες υπάγονται στο στόχο 1, δεν 
υπήρξε μείωση της εδαφικής κάλυψης από το 1985. Στην 
Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ισπανία δεν υπήρξε κα­
μία μεταβολή ως προς τον κατάλογο των επιλέξιμων περιο­
χών για ενίσχυση από τότε που προσχώρησαν στην Κοινό­
τητα, ενώ στην Ιρλανδία η μόνη μεταβολή ήταν μία 
προσοχχνή επέκταση των ενισχυόμενων περιοχών από το 
1989 μέχρι το 1991. Εντούτοις, στο πλαίσιο των ενισχυόμε­
νων περιοχοίν, τα νότια κράτη μέλη συγκε\τρώνουν την 
περιφερειακή ενίσχυση σε κλιμακούμενα ποσοστά ενίσχυ­
σης. Στην Ιταλία, έχουν θεσπιστεί διαφορετικά ποσοστά 
ενίσχυσης για τις διάφορες περιοχές του Mezzogiorno και 
στην Ισπανία εφαρμόζονται έξι διαφορετικά ανώτατα πο­
σοστά ενισχύσεων, ανάλογα με το επίπεδο περιφερειακής 
ανάπτυξης κάθε περιοχής. 
Γενικά, τα συνολικά ανώτατα ποσοστά των περιφερειακών 
ενισχύσεων στα άλλα κράτη μέλη δεν παρουσίασαν σημα­
ντικές μεταβολές, εφόσον καθορίζονται κατ, αρχήν από 
κοινοτικά ανώτατα όρια ενισχύσεων. Υπήρξαν, εντούτοις, 
ορισμένες μεταβολές των ποσοστών της ενίσχυσης για 
ορισμένα ειδικά συστήματα κινήτρων σύμφωνα με την 
περισσότερο επιλεκτική προσέγγιση που ήδη προαναφέ­
ραμε. Στα βόρεια κράτη μέλη, οι μεταβολές αυτές είχαν 
κατά κανόνα πτωτική τάση και ευνοούσαν τα νέα σχέδια. 
Στις Κάτω Χώρες, τα ανώτατα ποσοστά ενισχύσεων βάσει 
του IPR μειώθηκαν από 25% σε 20% (15% για επεκτά­
σεις), στην πρώην Δυτική Γερμανία το ανώτατο προτίμη-
σιακό ποσοστό μειώθηκε από 25% σε 18%«και στην Ιρλαν­
δία, το ανώτατο ποσοστό για τις επεκτάσεις μειώθηκε σε 
δύο στάδια από 60% ή 45% (ανάλογα με τη γεωγραφική 
θέση) στο 15%. Αντίθετα, στά νότια κράτη μέλη, τα ποσο-
138 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
Πίνακας 22 
Δείκτες δαπανών για κίνητρα περιφερειακής ανάπτυξης (ΔΚΠΑ) 
Καλυπτόμενος πληθυσμός 
στις ενισχυόμενες 
περιφέρειες (ως ποσοστό 
του εθνικού πληθυσμού) 
1980 1986 1992 
Βέλγιο 
Δανία 
Γαλλία 
Γερμανία 
Ελλάδα1 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ισπανία 
Ηνωμένο 
| Βασίλειο 39,50 
27,00 
38,20 
36,00 
65,0 
28,00 
35,60 
100,00 
27.40 
49,50 33.10 
24.00 
39.00 
35.00 
58.00 
28.00 
35.60 
100.00 
25.00 
ΚΚ).(Κ) 
58.60 
36.80 33.10 
19.90 
40,00 
27,00 
58,00 
28,00 
35.60 
79,70 
19,90 
100.00 
58.60 
36,80 Κατά κεφαλήν ΔΚΠΑ επί ου 
πληθυσμού των νισχυόμενων 
περιφερειών ECU τιμές 1990) 
1980 1985 1990 
38,15 
9,82 
16.85 
30,07 
7,13 
117,00 
185.19 
63,97 
58,45 
70,61 49,67 
10,62 
11,73 
28,38 
36,28 
57,46 
238.72 
23.72 
42,10 
62,27 44.71 
5,40 
7,57 
33,15 
52,47 
58.14 
404.63 
70.91 
33.09 
27.35 
31.93 
36.92 ΔΚΠΑ (ως ποσοστό του 
εθνικού ΑΕΠ) 
1980 1985 1990 
0.13 
0.02 
0.05 
0.08 
0.07 
1.66 
0.60 
0.51 
0.13 
0.30 0.Ι4 
0.02 
0,04 
0.07 
0,35 
0,75 
0,72 
0.Ι7 
0.08 
0,20 Ο,ΙΙ 
0,01 
0.02 
0,07 
0,49 
0,63 
1.04 
0.4 Ι 
0,05 
0,38 
0,19 
0,10 
EUR9 
EUR12 37,90 35.50 
41.00 33.40 
39,10 
Για την Ελλάδα το ποσοσοτό του καλυπτόμενου πληθυσμού της στήλης 1980 αφορά το 1981· τα ποσοστά τιυν περιφερειακών δαπανών 
της στήλης τον 1980 αφορούν το 19S2 και π;ς στήλης του 1990 αφορούν το 1988 
Πηγή : EPRC (1993) 
ατά ενισχύσεων αυξήθηκαν γενικά. Στην Ιταλία, τα ποσο­
στά αυξήθηκαν κατά τα μέσα της δεκαετίας του 80, ενώ και 
στην Πορτογαλία και στην Ισπανία τα νέα οτυστήματα 
περιφερειακών κινήτρων που θεσπίστηκαν μετά την έντα­
ξη τους στην Κοινότητα συνέβαλαν στην αύξηση των ανώ­
τατων ορίων των ενισχύσεων. 
Δαπάνες για τις 
περιφερειακές πολιτικές 
παροχής κινήτρων 
Οι διαφορές ανάμεσα στις εφαρμοζόμενες πολιτικές στην 
Κοινότητα αντανακλώνται στις μεταβολές των δαπανών 
που σημειώθηκαν κατά την τελευταία πενταετία. Στα πε­
ρισσότερα βόρεια κράτη μέλη, οι δαπάνες για κίνητρα περιφερειακής ανάπτυξης μειώθηκαν σημαντικά κατά τη 
δεκαετία του 80 (γραφική παράσταση 35). Αυτό ισχύει 
κατά κύριο λόγο για τη Δανία, τις Κάτω Χώρες και το Η Β, 
όπου η μείωση υπερέβη το 50%. Εντούτοις, στο Βέλγιο και 
σε μικρότερο βαθμό στο Λουξεμβούργο δεν υπήρξε σαφής 
ανοδική ή πτωτική τάση, ενώ στη Γερμανία η αρχική τάση 
για μείωση των δαπανών κατά την πρώτη πενταετία του 80 
αντιστράφηκε στη συνέχεια, εφόσον οι δαπάνες για τις 
επενδυτικές ενισχύσεις παρουσίασαν σημαντικότατη αύ­
ξηση στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας, πριν να υποχωρή­
σουν και πάλι το 1989. Με την κατάργηση και την άρση των 
ειδικών διευκολύνσεων απόσβεσης (για την πρώην παρα­
μεθόρια περιοχή) το 1994, οι δαπάνες των περιφερειακών 
ενισχύσεων στη Δυτική Γερμανία ήταν κατά 30% χαμηλό­
τερες σε σχέση με το 1991. Από την άλλη πλευρά, αυξάνο­
νται με ταχύ ρυθμό οι περιφερειακές δαπάνες στα νέα 
Ανατολικά Γερμανικά Ομόσπονδα Κράτη. Ο συνολικός 
προϋπολογισμός της περιφερειακής πολιτικής για τα νέα 
Ομόσπονδα Κράτη ανήλθε το 1992 σε 11,4 δισεκατομμύρια 
139 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
35 Το μέγεθος των δαπανών για την περιφερειακή 
ανάπτυξη στα κράτη μέλη, 1980 και 1990 
Ποοοστό του ΑΕΠ 
Π 1980 
• 1990 
1 
0.8 
0.6 -
0.4 
0.2 
IL EM Wi 
DKFNLDUKB Ε Ρ L GR IRL I 
Τα στοιχεία γιο GR αφορούν τα έτη 1ββ2, ιβββ γιο Ρ. Ε δεν υπάρχουν στοιχεία πριν οηό το 1ββ9 36 Κατά κεφαλή δαπάνες στις περιφέρειες που ενισχύονται 
από τα κράτη μέλη, 1980, 1985, 1990 
ECU (τιμές 1990) W 
D 19 R0 
Kë 1985 
• 1990 
ΓΤίίΤί 
DK F Ρ ENLDUKBGRIRLL Ι 
Το monta rw OR αψοροϋν το trr\ nez. i«es<u> 1988 ru P. ε on υπάρχουν στοιχεία ne» από το ιβββ 
DM, και είναι υπερδεκαπλάσιος από τις περιφερειακές 
δαπάνες στη Δυτική Γερμανία. 
Αν και οι τρέχουσες τάσεις των δαπανών στις περισσότε­
ρες βόρειες χώρες της Κοινότητας ε'χουν σαφώς πτωτικό 
χαρακτήρα, στα νότια κράτη μέλη υπήρξε από τα με'σα της 
δεκαετάις του 80 σημαντική αύξηση των δαπανών για 
περιφερειακά κίνητρα. Με βάση, όμως, τις τρέχουσες δη­
μοσιονομικές δυσχέρειες, είναι απίθανο να συνεχιστεί η 
αύξηση των δαπανών κατά τη δεκαετία του 90. 
Μπορούμε να χωρίσουμε τα κράτη μέλη σε τέσσερις ομά­
δες, με βάση τις δαπάνες για περιφερειακές ενισχύσεις. 
Στον κατάλογο των χωρών που λαμβάνουν τη χαμηλότερη 
ενίσχυση περιλαμβάνονται η Δανία και η Ιταλία, εφόσον 
οι δαπάνες αυτές ήταν το 1990 κατώτερες από το 0,02% του 
ΑΕΠ. Στη δεύτερη ομάδα χωρών περιλαμβάνονται, από 
κάτω προς τα πάνω, οι Κάτω Χώρες, η Γερμανία, το ΗΒ 
και το Βέλγιο με ποσοστό δαπανών που αναπροσώπευε το 
0,05-0,1% του ΑΕΠ οι δαπάνες στις Κάτω Χώρες μειώνο­
νται με ταχύ ρυθμό, με αποτέλεσμα να είναι οι χαμηλότερες 
σε σχέση με τις προαναφερόμενες χώρες. Η τρίτη ομάδα 
αποτελείται από το Λουξεμβούργο και από τέσσερις χώ­
ρες, των οποίων όλες σχεδόν οι περιφέρειες υπάγονται στο 
στόχο 1, την Ισπανία, την Πο>ρτογαλία, την Ελλάδα και την 
Ιρλανδία, με δαπάνες από το 0,4-0,6 του ΑΕΠ. (Οιδαπάνες 
της Ισπανίας ήταν πράγματι το 1990 χαμηλότερες από το 
ποσοστό αυτό, ενώ το 1989 περιλαμβάνονταν σε αυτή την ψαλίδα) Τέλος, στην Ιταλία οι δαπάνες το 1990 μόλις 
υπερέβησαν το 1% του ΑΕΠ, γεγονός που δείχνει ότι 
υπήρξαν σημαντικές κοινωνικές παροχές και μία σημαντι­
κή αύξηση των δαπανών το 1990 (τα προηγούμενα χρόνια, 
οι δαπάνες κυμαίνονταν κατά κανόνα γύρο στο 0,7% του 
ΑΕΠ, ποσοστό που εξακολουθεί να είναι υψηλότερο σε 
σχέση με όλες τις υπόλοιπες περιοχές της Κοινότητας). 
Επειδή, ωστόσο, οι χώρες με χαμηλό επίπεδο δαπανών 
τείνουν να περιορίσουν την πολιτική τους σε σχετικά λίγες 
και με αυστηρά κριτήρια καθοριζόμενες περιοχές, οι δια­
φορές ανάμεσα στις διάφορες χώρες σε όρους κατά κεφα­
λή δαπανών του ενισχυόμενου πληθυσμού τείνουν να είναι 
πολύ μικρότερες. Έτσι, με εξαίρεση τη Δανία καιτη Γαλλία 
που βρίσκονται στο ένα άκρο και την Ιταλία που βρίσκεται 
στο άλλο άκρο της κλίμακας, σε όλες τις άλλες χώρες οι 
περιφερειακές δαπάνες το 1990 ήσαν εντός του ορίου των 
27 έως 70 ECU κατά κεφαλή του πληθυσμού των ενισχυό-
μενων περιφερειών· το Λουξεμβούργο, η Ιρλανδία και η 
Ελλάδα βρίσκονται στην κορυφή αυτής της κλίμακας και η 
Ισπανία και η Πορτογαλία και οι άλλες χώρες στο χαμηλό 
σημείο της κλίμακας (γραφική παράσταση 36). 
Από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι το μέγεθος των περι­
φερειακών ενισχύσεων στα βόρεια κράτη μέλη μειώθηκε 
σε σχέση με τις δαπάνες στα νότια κράτη μέλη. 
Το κεφάλαιο αυτό βασίζεται σε μια σύντομη μελέτη: European Policy Research Centre (1993), The regional policies of the 
Member States: a review of recent trends, μελέτη που χρηματοδότησε η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (1993). 
140 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
Σημαντικές πολιτικές αλλαγές στα κράτη μέλη 
Οι βασικές αλλαγές της πολιτικής κινήτρων περιφερειακής ανάπτυξης από το 1980 σε κάθε κρά­
τος μέλος είναι οι εξής: 
Βέλγιο 
1980: Η διαχείριση και η χρηματοδότηση της περιφερειακής πολιτι­
κής ανατέθηκε στις περιοχε'ς της Φλάνδρας και της Βαλονίας 
/ 982 : Ανακοινώθηκε η σύσταση νέων αναπτυξιακών περιοχών που 
θα επανεξετάζονται κάθε τρία χρόνια· ο πληθυσμός των προ­
βληματικών περιφερειών μειώθηκε από 39,5% σε 36,3%. 
1983: Ο πληθυσμός των προβληματικών περιοχών παρουσίασε πε­
ραιτέρω μείωση σε 34,7% 
1985: Επανεξέταση των αναπτυξιακών ζωνών: μείωση του πληθυ­
σμού των προβληματικών περιοχών σε 33,1 %. 
/ 988 : Οι δύο περιφερειακές κυβερνήσεις απέκτησαν την ευθύνη της 
περιφερειακής πολιτικής. 
1992: θεσπίστηκαν στη Βαλονία νέες οδηγίες οι οποίες, μεταξύ 
άλλων, κατάργησαν τις επιδοτήσεις επιτοκίου. 
Δανία 
1982: Ο πληθυσμός των περιφερειών γενικής ανάπτυξης μειώθηκε 
από 27% (και από 31 % κατά τα τέλη της δεκαετίας του 70) στο 
25% (και σε 24% το 1984). 
1985 : Καταργήθηκαν τα δάνεια με ευνοϊκούς όρους στις επιχειρήσεις 
και ορισμένα δευτερεύοντα κίνητρα. Το μέγιστο ποσοστό των 
ενισχύσεων αυξήθηκε από 25% σε 35% στις ειδικές περιοχές 
ανάπτυξης. 
1987: Ο νέος χάρτης των προβληματικών περιφερειών παρουσιάζει 
μείωση του πληθυσμού σας περιφέρειες αυτές στο 20% μέχρι 
το 1990. 
1988: Οι ενισχύσεις απέκτησαν περισσότερο επιλεκτικό χαρακτήρα, 
ενώ η βαρύτητα δόθηκε στα έργα με σημαντική επίπτωση για 
την περιφερειακή ανάπτυξη. 
1991 : Εγκαταλείφθηκαν οι συμβατικές περιφερειακές αναπτυξιακές 
ενισχύσεις, τα δάνεια και οι περιφερειακές αρχές, υπέρ του 
νέου εθνικού συστήματος για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων. 
1992 : Ο νέος χάρτης των προβληματικών περιφερειών για την περίο­
δο 1992 έως 19% καλύπτει το 20% του πληθυσμού. 
Γαλλία 
1982: Απλούστευση του συστήματος κινήτρων περιφερειακής ανά­
πτυξης και αντικατάσταση των ενισχύσεων περιφερειακής πο­
λιτικής (PAT) και των ενισχύσεων περιφερειακής απασχόλη­
σης (PRE) από πέντε διαφορετικά μέτρα Καταργήθηκε η 
επιχορήγηση αποκέντρωσης. Έγινε μεγαλύτερη αποκέντρωση 
της διαχείρισης των κινήτρων. Περιορίστηκαν από τρεις σε δύο 
βαθμίδες των περιοχών. 
1987: Καταργήθηκε το περιφερειακό σκέλος της PAT. Μεταβλήθηκε 
το σύστημα από σύστημα ημιαυτόματων χοιρηγήσεων σε περισ­
σότερο επιλεκτικό, με στόχο να επηρεαστούν οι αποφάσεις για 
το γεωγραφικό προσδιορισμό. 
1988: Καταργήθηκαν οι ειδικές διευκολύνσεις απόσβεσης για την 
κατασκευή νέων κτιρίων. 
1990. Με τη σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής ορισμένες περιοχές 
χαρακτηρίστηκαν ως μόνιμα προβληματικές περιοχές αντί να 
_^ λοψβάνουν ενίσχυση βάσει έκτακτων διατάξεων. 
1991 : θεσπίστηκαν η ενίσχυση στην αποκέντρωση (από την περιφέ­
ρεια Bénie-France) και ένα νέο κίνητρο .περιφερειακής ανά­
πτυξης για μικρότερα έργα στις αγροτικές περιοχές (Το 
AHZR). Γερμανία 
1981: Μέχρι το 1993 μειώθηκε ο πληθυσμός των ενισχυόμενων πε­
ριοχών από 36% σε 30%. θεσπίστηκαν νέες επενδυτικές ενι­
σχύσεις για θέσεις απασχόλησης υψηλών βαθμίδων. 
1982: θεσπίστηκε ειδικό πρόγραμμα εγκατάστασης βιομηχανιών σι­
δήρου και χάλυβα (1982-85). 
1984: Με πίεση της Επιτροπής, α^τχιχαρακτηρίστηκαν περιοχές με το 
1,4% του πληθυσμού. Η περιοχή της Βρέμης χαρακτηρίστηκε 
ως ειδική περιοχή λόγω των προβλημάτων της ναυπηγικής 
βιομηχανίας (1984-87), όπως και η περιοχή του Gelsenkirchen 
λόγω άλλων διαρθρωτικών προβλημάτων. 
1985: θεσπίστηκαν μέτρα για την ενθάρρυνση δραοπηριοτήτων στον 
τομέα των υπηρεσιών, των καινοτομιών και Ε&ΤΑ με έμφαση 
στις υποδομές. 
1988: Μειώθηκαν τα ανώτατα όρια των ενισχύσεων, θεσπίστηκε 
ειδικό πρόγραμμα για τον εξορυκτικό τομέα (1988-91). Αναγ­
γέλθηκε το 1989 η κατάργηση των επενδυτικών ενισχύσεων, 
αλλά αυξήθηκε ο προϋπολογισμός των επενδυτικών ενισχύ­
σεων. 
1990: Δόθηκε στην περιφερεική πολιτική σημαντικότερος ρόλος ό­
σον αφορά τα μέτρα για τη στήριξη της ανάπτυξης της Ανατο­
λικής Γερμανίας. 
1991 : Καταργήθηκε ο χαρακτηρισμός της παραμεθόριας περιοχής, 
αν και ορισμένα μέτρα εξακολούθησαν να εφαρμόζονται μέχρι 
το 1994. Μειώθηκε ο πληθυσμός των ενισχυόμενων δυτικών 
κρατιδίων σε 27%, με μέγιστο ποσοστό ενίσχυσης 18% (έναντι 
23% στην Ανατολική Γερμανία). 
/ 992 : Ο προϋπολογισμός περιφερειακής πολιτικής για τα νέα Ομό­
σπονδα Κράτη καθορίστηκε σε δεκαπλάσιο επίπεδο σε σχέση 
με τον προϋπολογισμό για τη Δυτική Γερμανία θεσπίστηκαν 
ειδικά προγράμματα για τις περιοχές που πλήττονται από το 
κλείσιμο των ανθρακωρυχείων. 
Ελλάδα 
1981 : θεσπίστηκαν επενδυτικές ενισχύσεις, επιδοτήσεις επιτοκίων, 
αυξημένες διευκολύνσεις απόσβεσης και φορολογικές εκπτώ­
σεις για λόγους εναρμόνισης με την κοινοτική πολιτική. 
1982: Δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στις δαπάνες και μικρότερη στις 
φορολογικές διευκολύνσεις. Καταρτίστηκε νέος χάρτης ενι­
σχυόμενων περιοχών και θεσπίστηκε μεγαλύτερη διοικητική 
αποκέντρωση. 
7990.· Μετατοπίσθηκε το κύριο βάρος από τις δαπάνες σε φορολογι­
κά μέτρα Μειώθηκαν τα κίνητρα περιφερειακής ανάπτυξης, 
οι ενισχύσεις διοχετεύονται περισσότερο σε δαπάνες για υπο­
δομές μέσω των διαρθρωτικών ταμείων της Κοινότητας. 
Ιρλανδία 
1981: Καταργήθηκε η απαλλαγή για τις εξαγωγικές πωλήσεις (κυ­
ρίως λόγω πιέσεων της Επιτροπής) και αντικαταστάθηκε από 
φόρο επιχειρήσεων κατά 10% για την μεταποιητική βιομηχα­
νία, θεσπίστηκαν νέα μέτρα για τον τομέα των υπηρεσιών, 
ιδίως των διεθνών υπηρεσιών. ' 
1982: Ανεστάλησαν οι αιτήσεις βάσει του συστήματος Ενισχύσεων 
IDA για τον εκονγχρονισμό και την ανανέωση του'εξοπλισμσύ 
και καταργήθηκε στη συνέχεια το «ίστημα 
1986: Αυξήθηκε τ\ επιλΐκτικότητα Δόθηκε μικρότερο βάρος στη 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης καθαυτήν και περισσότερο 
141 
Κεφάλαιο 10 - Οι περιφερειακές πολιτικές των κρατών μελών: οι πρόσφατες τάσεις 
βάρος στη μεγιστοποίηση τη; πρ<χττιθέμενης αξίας της ιρλαν­
δικής οικονομίας. 
/ 987: Οι ενισχύσεις κατευθύνονταν περισσότερο σε συγκεκριμένους 
ιπόχους και συνδέονταν με τα οικονομικά αποτελέσματα 
1988. Μειώθηκε η στήριξη για πάγιες επενδύσεις. 
1989 Όλη η χώρα θεωρήθηκε επιλέξιμη για κοινοτική ενίσχυση. Ο 
πληθυσμός των επιλέξιμων περιοχών αυξήθηκε προσωρινά 
από 28 σε 34% (1989-1991). 
1991 Μειώθηκε από 25% σε 15% το ανώτατο ποσό των ενισχύσεων 
για την επέκταση έργων,Δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση σε επι­
στρεπτέες ενισχύσεις. 
Ιταλία 
/ 986 θεσπίστηκε νέα νομοθεσία για την περιφέρεια του Mczzogior-
no. Διευρύνθηκαν τα κριτήρια επιλεξψότητας για ενίσχυση. 
Εφαρμόσθηκαν διαδοχικά τριετή προγράμματα. To Mez-
zogiomo χωρίστηκε σε τρεις βαθμίδες περιοχών και θεσπίστη­
κε η διάκριση ως προς το ποσό της ενίσχυσης. Αυξήθηκαν τα 
ανώτατα ποσοστά των ενισχύσεων. 
1988: Με πίεση της Επιτροπής, αποχαρακτηρίστηκαν ορισμένες πε­
ριοχές του βόρειου Mezzogiorno από το 1990 και ορισμένες 
άλλες από το 1992. 
/ 990 : Αυξήθηκαν οι διαφοροποϋ|σεις των ποσοστών της ενίσχυσης. 
/ 992 : Καταργήθηκε από το 1993 η "ειδική παρέμβαση" για το Mez­
zogiorno. 
Λουξεμβούργο 
1986: θεσπίστηκαν διαφορετικοί ποσοστά των ενισχύσεων για τις 
διάφορες περιοχές της χώρας. Περισσότερες υπηρεσίες θεω­
ρήθηκαν επιλέξιμες για ενίσχυση. 
1991 : Μειώθηκε η επιλέξιμη έκταση για ενίσχυση και καλύπτει το 
80% του πληθυσμού. 
Κάτω Χώρες 
/ 981 Καταργήθηκε η εισφορά SIR, με αποτέλεσμα να μειωθούν τα 
διαφορετικά ποσοοτάενιοχύσεων ανάμεσα στις περιοχές IPR 
(πριμοδότηση των επενδύσεων) και στην υπόλοιπη χώρα. 
1982: Ο πληθυσμός των περιοχών IPR αυξήθηκε από 27,4% σε 
28,7%. 
/ 983 : ' Εγινε το πρώτο βή|χα για την αποκέντρωση της διοίκησης των 
περιοχών IPR. Καταργήθηκε, εν μέρει λόγω των πιέσεων που 
άσκησε η Επιτροπή, η περιφερειακή ενίσχυση W1R. Μετά από 
πίεση της Επιτροπής, ο πληθυσμός των περιοχών IPR μειώθηκε 
από 28,7% σε λιγότερο από 25% μέχρι το 1985. 
/ 986 Περικοπές σης χορηγήσεις ενισχύσεων στην επέκταση έργων. 
Αποκέντρωση των προϋπολογισμών των IPR στις επαρχίες. 
' Εγιναν δευτερεύουσες προσαρμογές σε επιλεγείσες περιοχές. 
1988: Ο πληθυσμός των περιοχών IPR μειώθηκε από 25% περίπου 
σε 20%. Το μέγιστο ποσοστό της ενίσχυσης μειώθηκε από 35% 
σε 25% για νέα σχέδια και σε 15% για την επέκταση σχεδίων. 
1991 : Οι περιοχές IPR περιορίστηκαν στο βόρειο τμήμα της χώρας 
(στο 10% περίπου του πληθυσμού) από το 1993. Τα ποσοστά 
IPR μεαόθηκονοτο20%γαιτανέαοχέδιαΗεγκρώείσαΒΟΒ 
(Πολιτική Επιχειρηματικού Κλίματος) είχε στόχο να διευκολύ-
νει την οικονομική ανάπτυξη με την άρση των προβλημάτων των 
υποδομών. ., , 
Πορτογαλία 
1986:'' θεοπίοτηκε νέο σύστημα κινήτρων περιφερειακής ανάπτυξης 
για να ευθυγρο^ιμιοτούν τα κίνητρα q^UoQvoyaUa με των 
άλλων κοινοτικών χωρών, μέσω των κεφαλαιουχικών ενισχυ-
στο 33% των επιλέξιμων δαπανών. 1988: θεσπίστηκαν οι επιχοργήσεις SIBR που καλύπτουν μέχρι το 
65% των επιλέξιμων δαπανών, θεσπίστηκαν οι SIPE για τη 
βελτίωση του επιχειρηματικού κλίματος μέσω της παροχής 
ενισχύσεων για επενδύσεις σε άυλα αγαθά, θεσπίστηκε το 
σύστημα SI FIT για τη στήριξη του τουρισμού. Τα διαρθρωτικά 
ταμεία της Κοινότητας καλύπτουν το 70% των ενισχύσεων. 
1989: Τροποποιήθηκε το σύστημα SIBR για να εξασφαλιστεί η συνέ­
πεια με το νέο σύστημα κινήτρων βιομηχανικής ανάπτυξης 
(SINPEDIP) που θεσπίστηκε στα πλαίσια του PEDIP (ειδικό 
πρόγραμμα βιομηχανικής ανάπυξης για την Πορτογαλία) για 
τη στήριξη των καινοτομιών και του εκσυγχρονισμού. Χορηγή­
θηκε χρηματοδοτική ενίσχυση από τον κοινοτικό προϋπολογι­
σμό για το PEDIP, εκτός από τις ενισχύσεις των διαρθρωτικών 
ταμείων. 
1990: Δόθηκε με μεγαλύτερο βάρος στα βιομηχανικά χαρακτηριστι­
κά των προτεινόμενων σχεδίων. 
Ισπανία 
1986: θεσπίστηκε νέα νομοθεσία για τα κίνητρα περιφερειακής α­
νάπτυξης που καθορίζει τα κίνητρα αυτά και τους επιλέξιμους 
τύπους προβληματικών περιφερειών. 
1987: Καθορίστηκαν οι νέες επιλέξιμες περιοχές για περιφερειακή 
ενίσχυση και τα ανώτατα ποσοστά των ενισχύσεων για κάθε 
βαθμίδα περιοχών, τα οποία κυμαίνονται από 20% έως 50% 
(75% στις περιοχές βιομηχανικής παρακμής). 
1991 : Οι περιοχές σε βιομηχανική παρακμή εντάχθηκαν στις ευρύτε­
ρες περιοχές οικονομικής ανάπτυξης. 
Ηνωμένο Βασίλειο 
/ 980: Ο πληθυσμός των ενισχυόμενων περιοχών μειώθηκε από 44% 
περίπου σε 26% μέχρι το 1992. Καταργήθηκαν για τις ενδιάμε­
σες περιοχές οι ενισχύσεις περιφερειακής ανάπτυξης και το 
ποσοστό των ενισχύσεων στις αναπτυσσόμενες περιοχές μειώ­
θηκε από 20% σε 15%. 
1982: Ο πληθυσμός των ενισχυόμενων περιοχών αυξήθηκε σε 27,5%. 
Δημιουργήθηκε στη Βόρεια Ιρλανδία ο Οργανισμός Βιομηχα­
νικής Ανάπτυξης. 
1984: Ο πληθυσμός των αναπτυσσόμενων περιοχών μειώθηκε σε 
15%, αν και η συνολική έκταση των ενισχυόμενων περιοχών 
αυξήθηκε από 27,5% σε 35%. Έγιναν αυτόματες οι ενισχύσεις 
της περιφερειακής ανάπτυξης και μειώθηκε το ποσοστό χορή­
γησης σε 15%. Η OSIS (office and Service Industry Scheme) 
εντάχθηκε στην περιφερειακή επιλεκτική ενίσχυση, αν και η 
επιλεξιμότητα για ενισχύσεις επεκτάθηκε σε ειδικές υπηρεσίες 
για επιχειρήσεις. Μειώθηκαν σημαντικά οι δαπάνες. 
1985: Μειώθηκε σημαντικά το ύψος και η βιομηχανική κάλυψη των 
ενιαίων κεφαλαιακών ενισχύσεων στη Βόρεια Ιρλανδία 
1988: Καταργήθηκαν η Ενίσχυση Περιφερειακής Ανάπτυξης για τη 
Βρετανία και η Ενιαία Κεφαλαιακή Ενίσχυση για τη Βόρεια 
Ιρλανδία θεσπίστηκαν στη Βρετανία νέες περιφερειακές ενι­
σχύσεις για τις μικρές επιχειρήσεις. Η επιλεκτική ενίσχυση 
απετέλεσε τη βασική πηγή περιφερειακών ενισχύσεων, θεσπί­
στηκε ένα εθνικό σύστημα παροχής συμβουλών (η πρωτοβου­
λία Enterprise) υπέρ των προβληματικών περιφερειών. 
7990: Η ενίονιχη για τη βιομηχανική ανάπτυξη στη Βόρεια Ιρλανδία 
αφορούσε λιγότερο τα κεφαλιουχικά σχέδιακαιπερισσότερο 
το marketing, το σχεδιασμό και την ανάπτυ^ προϊόντων με 
οποχο τη βελτίωση της διεθ^ ,'-' " , 
7992: Το κατώτατσμε^ε6^ να 
λάβουν περιφερειακή ενίσχυση για καινοτομίες αυξήθηκε από 
•fc ' 25 σε SUœ^ στις 
ενδιάμεσες περιοχές 
A"r*«*<v>f. s : Ttji»yt >&>•. iit'-r· ;«#Λ 
142 
Τμήμα Δ Εμβάθυνση και διεύρυνση και οι περιφέρειες της Κοινότητας 
Τμήμα Δ Εμβάθυνση και διεύρυνση και οι 
περιφέρειες της Κοινότητας 
Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 145 
Οι προοπτικές των περιφερειών στο πλαίσιο της ΟΝΕ 145 
Η προηγούμενη διεύρυνση: η κατάσταση και οι προοπτικές για τα Νέα Ομόσπονδα 
Γερμανικά Κράτη 150 
Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 157 
Οι χώρες ΕΖΕΣ 157 
Οι χώρες Visegrad 162 
143 
Τμήμα Δ Εμβάθυνση και διεύρυνση και οι περιφέρειες της Κοινότητας 
144 
Κεφάλαιο 11 -Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Κεφάλαιο 11 Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Οι προοπτικές 
των περιφερειών 
στο πλαίσιο της ΟΝΕ 
Η ολοκλήρωση της οικονομικής και νομισματικής ε'νοχτης 
στην Κοινότητα υπόσχεται μεγαλύτερες προοπτικές και 
για τις ανεπτυγμένες και για. τις λιγότερο ευνοημένες περι­
φέρειες. Η μείωση του κόστους συναλλαγών και η εξάλει­
ψη του συναλλαγματικού κινδύνου μπορεί να προωθήσουν 
την περιφερειακή ειδίκευση και τον ενδοκοινοτικό εμόριο 
προϊόντων και υπηρεσιών. Οι ασθενέστερες περιφέρειες 
μπορεί να ωφεληθούν από αυτή την ειδίκευση εκμεταλ­
λευόμενες περισσότερο τα συγκριτικά τους πλεονεκτήμα­
τα. Επιπλέον, μία γενική επέκταση του εμπορίου μπορεί να 
ευνοήσει την οικονομική ανάπτυξη, η οποία με τη σειρά της 
εξασφαλίζει ευνοϊκούς όρους για να ανακτήσουν οι ανα­
πτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες το χαμένο έδαφος. 
Τέλος, η μεγαλύτερη κινητικότητα των κεφαλαίων που 
ενθαρρύνεται από τις σταθερές τιμές συναλλάγματος και 
η τάση για σχεδόν ενιαία ποσοστά πληθωρισμού θα συμ­
βάλουν στην εξίσωση των επιτοκίων για κάθε δεδομένο 
επίπεδο κινδύνου, γεγονός που θα ευνοήσει τις λιγότερο 
ανεπτυγμένες περιφέρειες στις οποίες τα κεφάλαια είναι 
σχετικά σπάνια και το κεφαλαιουχικό κόστος, συνεπώς, 
σχετικά υψηλό. 
Αν και θα αποφέρει ενδεχόμενα οφέλη, η μεγαλύτερη 
ολοκήρωση της Κοινότητας στο πλαίσιο της ΟΝΕ περι­
κλείει, εντούτοις, ορισμένο κόστος και κινδύνους για τις 
αναπτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες. Αυτά προκύ­
πτουν και από την απαιτούμενη μακροοικονομική προσαρ­
μογή στην πορεία για την ΟΝΕ και από τους επιπρόσθε­
τους περιορισμούς που συνεπάγεται για τα κράτη μέλη η 
πλήρης συμμετοχή στην ΟΝΕ, η οποία θα μπορούσε να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην οικονομική και κοινωνική συ­
νοχή. Στη συνέχεια εξετάζονται και οι δύο πτυχές. 
Η μετάβαση στην ΟΝΕ 
Για την τελική μετάβαση στην ΟΝΕ απαιτείται από τα 
κράτη μέλη να ανταποκριθούν σε αυστηρά κριτήρια ονο­
μαστικής σύγκλισης όσον αφορά τον πληθωρισμό και τα 
δημόσια οικονομικά καθώς και να διατηρήσουν τη σταθε­
ρότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Τα κριτήρια αυτά 
καθορίζονται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Είναι αλληλέν­
δετα και τα γεγονότα του 1992 και 1993 αποδεικνύουν πόσο 
αναγκαίο είναι να πληρωθούν όλα τα κριτήρια τουλάχιστον 
στα περισσότερα κράτη μέλη όπως εξετάζεται παρακάτιο, 
τα γεγονότα αυτά οδήγησαν σε μία σειρά διαδοχικοί 
κρίσεων στο μηχανισμό συναλλάγματος (ΜΣ). Πράγματι, 
ελάχιστα κράτη μέλη ανταποκρίθηκαν σε αυτά τα κριτήρια 
το 1992 ή το 1993. Με εξαίρεση την Ιρλανδία, οι χώρες που 
υπάγονται κατ, εξοχήν στο στόχο 1 θα αντιμετωπίσουν 
ορισμένες ειδικές δυσκολίες. Η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορ­
τογαλία και η Ελλάδα είχαν ποσοστά πληθωρισμού και 
μακροπρόθεσμα επιτόκια πολύ υψηλότερα από τις προδια­
γραφές της Συνθήκης του Μάαστριχτ και καμία από τις 
χώρες αυτές δεν πέτυχε την απαιτούμενη σταθερότητα των 
συναλλοΓ/ματικών χαοτψχών. Τα ελλείμματα του προϋπο­
λογισμού της Ιταλίας και της Ελλάδας αποτελούν σημαντι­
κό πρόβλημα, ενώ και σας δύο αυτές χώρες, όπως και στο 
Βέλγιο και στην Ιρλανδία, το δημόσιο χρέος είναι πολύ 
ανώτερο από τα καθορισθέντα επίπεδα αναφοράς. Η με­
τάβαση στην ΟΝΕ στις χώρες αυτές και σε ορισμένες άλλες 
απαιτεί την εφαρμογή των κατάλληλων πολιτικών για να 
ικανοποιηθούν τα κριτήρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ 
(γραφικές παραστάσεις 37-40 και πίνακας 23). Οι πολιτι­
κές αυτές συνεπάγονται τον έλεγχο του πληθωρισμού -
τόσο του τρέχοντος (όπως μετράται με το δείκτη τιμών 
145 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
37 Ποσοστά πληθωρισμού στα κράτη μέλη, 1993 
Κριτήριο σύγκλισης του 
Μάαστριχτ 
•ml Ι 
J J 
OK M. M. F β UK I EUR1I Ο • Ε Ρ GR 38 Δημοσιονομικό έλλειμμα των κρατών μελών, 1993 
Ποοοστό του ΑΕΠ 
L Κριτήριο σύγκλισης του 
Μάαστριχτ ..•mil 
Ι Ο M. ΟΚ F EURIZ 8 Ε UK Ρ I GR 
39 Ποσοστά χρέους των κρατών μελών, 1993 
Ποσοστό του ΑΕΠ 
140 r 
*àê$^è* <§ί™ '^:^ w^Sp^r^ 40 Μακροπρόθεσμα εππόκια στα κράτη μέλη, 1992 
tu .t-ijf.D , ,Μ. ψ. h OK UK I n. eumt .ΙΈ ρ 
146 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Πίνακας 23 
Τα κριτήρια σύγκλισης του Μάαστριχτ, 1993 
Ποσοστό 
πληθωρισμού Δημόσια οικονομικά 
Δημοσιονομικ Ποσοστό 
ό έλλειμμα1 χρέους2 Επιτόκια3 Συναλλαγμαπκ Συνολική 
1992 ή ισοτιμία4 επίδοση 
Βέλγιο 
^ανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 2,8 
1,4 
3,4 
13,7 
4,7 
2,3 
2,0 
4,4 
3,6 
2,1 
6,7 
3,4 7,0 
4,4 
4,2 
15,5 
7,2 
5,5 
2,3 
9,4 
2,5 
4,0 
8,1 
7,6 138,4 
90,6 
48,9 
121,2 
55,9 
44,1 
99,0 
118,1 
10,0 
81,4 
66,4 
48,8 8,7 
9,0 
8,0 
16,6 
12,1 
8,6 
9,1 
11,9 
7,9 
8,0 
13,2 
9,1 Ναι 
Ναι 
Ναι 
Οχι 
Όχι 
Ναι 
Όχι 
Όχι 
Ναι 
Ναι 
Όχι 
Όχι 
Μέσος όρος EUR 12 3,8 6,0 65,9 10,2 
Κριτήρια σύγκλισης 3,3 3,0 60,0 10,7 
Γενιχό χοατιχό έλλειμμα ως ποσοστό του ΑΕΠ 
Γενιχό χρατιχό χρέος ως ποσοστό τον ΑΕΠ 
Μακροπρόθεσμα εχττόχια το 1992 
Κριτήριο νομιαματιχής σταθερότητας: δεν έγινε νχστίμηση του εθνικού νομίσματος τα δύο τελευταία χρόνια χαι αντό παρέμεινε εντός 
του φυσιολογικού περιθωρίου διακύμανσης 2,25% τον μηχανισμού συναλλάγματος. 
Πηγή : Abraham « Van Rompuy (1993 ί, ενημέρωση - ΓΔ XVI 
τιμών καταναλωτή) όσο και του προβλεπόμενου (όπως 
αντοΜίκλάται στα μακροπρόθεσμα επιτόκια) - τη μείωση 
των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και του δημοσίου 
χρέους καιτην αποφυγή των διακυμάνσεωντων συναλλαγ-
ματικών ισοαμιών. 
Η εμπειρία κατά το 1992 και 1993 έδειξε σε ποιο βαθμό 
είναι τα κριτήρια του Μάαστριχτ αλληλένδετα Η συνέχιση 
των διαφορών στα ποσοστά πληθωριοτιου, των δημοσιονο­
μικών ανισορροπιών και η κατάσταση της πραγματικής 
οικονομίας προκάλεσαν μία σειρά κρίσεων του μηχανι­
σμού συναλλάγματος. Το γεγονός αυτό είχε σαν αποκορύ­
φωμα την έξοδο δυο νομισμάτων από το σύστημα, την 
επανευθυγραμμιση άλλων νομισμάτων και μία ουσιαστική διεύρυνση των περιθωρίων διακύμανσης προς τα πάνω ή 
προς τα κάτω στο 15%. Αυτή η εμπειρία έδειξε τις πραγ­
ματικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν ορισμένα κράτη 
μέλη να προσαρμοσθούν στα κριτήρια της Συνθήκης του 
Μάαστριχτ, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο τις οικονομικές 
τους επιδόσεις. 
Για να διατηρηθούν σταθερές οι ισοτιμίες δεν αρκεί να 
παραμείνει ο πληθωρισμός των τιμών σε κάθε κράτος 
μέλος στα ίδια επίπεδα με το μέσο όρο των άλλων κρατών 
μελών. Όπως έχει δείξει η πείρα, πρέπει να μειωθεί στο 
επίπεδο του πληθωρισμού των χωφών με τα χαμηλότερα 
ποσοστά πληθωρισμού. Η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία 
και η Ελλάδα θα πρέπει να εφαρμόσουν μία πολιτική για 
147 
Κεφάλαιο 11 -Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
τη μείωση του πληθωρισμού στην πορεία προς την ΟΝΕ, 
διαδικασία η οποία μπορεί να είναι επώδυνη, εφόσον 
συνεπάγεται αυστηρότερο ε'λεγχο του κόστους εγχώριας 
παραγωγής και, πιο συγκεκριμένα, του κόστους εργασίας. 
Αυτό δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί εύκολα, όταν θεσμο­
θετούνται οι ετήσιες αυξήσεις των τιμών και των μισθών 
και όταν ζητείται από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις να 
μετριάσουν τις απαιτήσεις τους για τις αυξήσεις των μίτ 
σθών σε αναμονή της μείωσης του πληθωρισμού. Όταν 
αυξάνονται οι μισθοί αλλά συγκρατούνται οι τιμές, τότε 
περιορίζονται τα εγχώρια περιθώρια κέρδους και υπάρχει 
μία προσωρινή ή πιθανόν και διαρκής συρρίκνωση της 
εγχώριας παραγωγής και της απασχόλησης. Αυτό θα μπο­
ρούσε να αποφευχθεί με την ταχύτερη αύξηση της παρα­
γωγικότητας, ώστε να μειωθεί το κόστος εργασίας κατά 
μονάδα. 
Οι πρώτες εκτιμήσεις των επιπτώσεων της μείωσης του 
πληθωρισμού από τα επίπεδα του 1992 στο επίπεδο που 
επιβάλλει το κριτήριο για τη σύγκλιση του πληθωρισμού 
στην Κοινότητα εν όψει της ΟΝΕ δείχνουν ότι θα αυξηθεί 
το μέσο ποσοστό ανεργίας, τουλάχιστον μεσοπρόθεσμα, 
κατά τέσσερις εκατοστιαίες μονάδες στην Ελλάδα, κατά 
δύο εκατοστιαίες μονάδες στην Πορτογαλία και κατά μία 
εκατοστιαία μονάδα στην Ισπανία και την Ιταλία'. 
Εκτός από την εφαρμογή μιας αντιπληθωριστικής πολιτι­
κής, η Ελλάδα, η Ιταλία και, σε μικρότερο βαθμό η Πορτο­
γαλία και η Ισπανία, θα πρέπει να καταβάλουν προσπά­
θειες να μειώσουν τα δημοσιονομικά ελλείμματα στο 
επίπεδο του 3%, όπως ορίζει η Συνθήκη του Μάαστριχτ. 
Με βάση τα στοιχεία του 1993, η απαιτούμενη μείωση του 
δημοσιονομικού ελλείμματος πρέπει να είναι ανώτερη από 
10 εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ στην Ελλάδα και 7 
εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ στην Ιταλία. Η προσπά­
θεια που απαιτείται να καταβάλουν η Πορτογαλία και η 
Ισπανία είναι μικρότερη (γύρω στις 2 και 1 εκατοστιαίες 
μονάδες του ΑΕΠ αντίστοιχα). 
Τα οφέλη από τη σημαντική βελτίωση της δημοσιονομικής 
κατάστασης της Ελλάδας και της Ιταλίας και της μεγαλύ­
τερης σταθεροποίησης της στην Πορτογαλία και την Ισπα­
νία είναι σημαντικά, εφόσον συμβάλλουν στην ελάφρυνση 
της σωρευτικής επίπτωσης που έχουν οι πληρωμές των 
τόκων στις δημόσιες και ιδιωτικές αναπτυξιακές επενδύ­
σεις. Η συνδυασμένη επίπτωση των δημοσιονομικών μέ­
τρων και της σταθεροποίησης των συναλλαγματικών ισο­
τιμιών θα πρέπει να έχει σαν αποτέλεσμα χαμηλότερα 
επίπεδα ονομαστικών και πραγματικών επιτοκίων. Αυτό 
θα συμβάλει στη δημιουργία ενός ευνοϊκότερου κλίματος 
για τις εγχώριες και ξένες επενδύσεις. Τέλος, τα δημοσιο­
νομικά μέτρα μπορούν επίσης να μειώσουν τα ελλείμματα 
του ισοζυγίου πληρωμών των τεσσάρων εξεταζόμενων χω­ρών σε επίπεδα που συμβιβάζονται με διαρκείς εισροές 
κεφαλαίου και μεταφορές από άλλες χώρες. 
Εντούτοις, οι θετικές επιπτώσεις των ενισχυμένων δημο­
σιονομικών μέτρων θα πρέπει να εξισορροπηθούν με το 
ενδεχόμενο κόστος τους, πράγμα που θα εξαρτηθεί σε 
κάποιο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο θα επιτευχθεί 
αυτή η εξισορρόπηση. Εάν αναζητηθεί σε ένα συνδυασμό 
αύξησης της φορολογίας και περικοπών των δημόσιων 
δαπανών, τότε μπορεί να υπάρξει μακροπρόθεσμα μείωση 
του πληθωρισμού, ιδίως σε χώρες όπως η Ελλάδα και η 
Ιταλία, στις οποίες απαιτείται η λήψη μεγάλης κλίμακας 
μέτρων για την υλοποίηση των στόχων τορ Μάαστριχτ. 
Αυτό όμως θα μπορούσε να επιβραδύνει τη διαδικασία 
ανάκτησης του χαμένου εδάφους στις χώρες αυτές και στις 
περιφέρειες τους και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθε­
σμα. 
Δεδομένης της ανάγκης να υπάρξει πραγματική σύγκλιση 
και ενίσχυση της συνοχής σε μακροπρόθεσμη προοπτική, 
πρέπει οπωσδήποτε η απαιτούμενη δημοσιονομική εξυ­
γίανση να επιδιωχθεί με τρόπο επιλεκτικό και που να μη 
θέτει σε κίνδυνο την ανταγωνιστική θέση και, συνεπώς, τις 
προοπτικές ανάπτυξης των εξεταζόμενων χωρών. Η τέταρ­
τη περιοδική έκθεση εντόπισε ότι τα βασικά καθοριστικά 
στοιχεία για την ανταγωνιστικότητα των αναπτυξιακά κα­
θυστερημένων περιοχών είναι το κόστος της πίστωσης, 
ιδίως για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, οι φορολο­
γικοί συντελεστές εισοδήματος και φόρου εταιριών, η προ­
σφορά ειδικευμένου εργατικού δυναμικού και ή ύπαρξη 
και η ποιότητα βασικών υποδομών. Πρέπει να καταβληθεί 
κάθε δυνατή προσπάθεια προκειμένου η δημοσιονομική 
εξυγίανση να μην έχει σαν αποτέλεσμα τη μείωση των 
δημόσιων δαπανών για αναπτυξιακούς σκοπούς στις ανα­
πτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες ή την αύξηση του 
κόστους για τις τοπικές επιχειρήσεις. 
Για το λόγο αυτό η πρόσφατη μείωση του ποσοστού των 
δημόσιων ακαθάριστων επενδύσεων παγίου κεφαλαίου 
επί του ΑΕΠ σε ορισμένα από τα ασθενέστερα κράτη μέλη 
δημιουργεί κάποια ανησυχία. Ενώ για την Κοινότητα στο 
σύνολο της το μερίδιο αυτό ήταν το ίδιο το 1992 όπως και 
το 1985, στην Ιρλανδία και την Ελλάδα, και σε μικρότερο 
βαθμό, στην Ιταλία υπήρξε σημαντική μείωση (πίνακας 24). 
Αυτή η εξέλιξη είναι ανησυχητική ακόμα και για την Ιρλαν­
δία, στην οποία σημειώθηκε μείωση του δημόσιου σχημα­
τισμού κεφαλαίου παρά το γεγονός ότι ο ρυθμός οικονομι­
κής ανάπτυξης ήταν κατά τελευταία χρόνια σχετικά 
υψηλός. Μακροπρόθεσμα, οι μειώσεις αυτές είναι πιθανό 
να επιβραδύνουν το βαθμό οικονομικής ανάπτυξης. 
Επειδή είναι αναγκαίο να στηριχθούν οι προσπάθειες για 
την επίτευξη πραγματικής σύγκλισης, οι α^ιαραίτητες περι-
148 
Κεφάλαιο 11 -Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Πίνακας 24 
Κυβερνητικές ακαθάριστες επενδύσεις παγίου κεφαλαίου 
στα ασθενέστερα κράτη μέλη 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
j Πορτογαλία 
Ισπανία 
EUR12 % ΑΕΠ 
1985 1992 Ποσοστό μεταβολής 
1985-1992 
κοπές στην πραγματική αύξηση των συνολικών κυβερνητι­
κών δαπανών πρέπει να συνοδεύονται με μία αναδιάταξη 
των δαπανών κατά τρόπο που να αποτρέπονται οι περικο­
πές στο σχηματισμό κεφαλαίου στις ασθενέστερες περιφέ­
ρειες. Το ίδιο ισχύει για τις δημόσιες δαπάνες για την 
παιδεία και την επαγγελματική κατάρτιση. Μόνο εάν τα 
λιγότερο ανεπτυγμένα κράτη μέλη και οι περιφέρειες αυ­
ξήσουν τις επενδύσεις τους στις βασικές υποδομές και στο 
ανθρώπινο δυναμικό, μπορούν να ελπίζουν σε σημαντικά 
μεγαλύτερους ρυθμούς ανάπτυξης μακροπρόθεσμα. 
Εν ολίγοις, τα αναγκαία δημοσιονομικά μέτρα που συμφω­
νήθηκαν στο Μάαστριχτ πρέπει να εφαρμοστούν με τρόπο 
που να ελαχιστοποιεί το φορτίο για τις αναπτυξιακά καθυ­
στερημένες περιφέρειες. Η απαιτούμενη μείωση των δη­
μόσιων δαπανών πρέπει να συνοδεύεται με την κατάλληλη 
αναδιάρθρωση των δαπανών και των φόρων, υπέρ των 
στοιχείων εκείνων που ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα 
των ασθενέστερων περιφερειών. Η. ισορροπημένη ανα­
διάρθρωση των δημόσιων δαπανών θα ενισχύσει, συν τοις 
άλλοις, τις προσπάθειες της Κοινότητας στο πλαίσιο της 
αύξησης των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων και θα 
βελτιώσει τις αναπτυξιακές προοπτικές των αναπτυξιακά 
καθυστερημένων περιφερειών. Ταυτόχρονα, κάθε ενίσχυ­
ση της επενδυτικής προσπάθειας σε απόλυτους και σχετι­
κούς όρους θα διευκολύνει την υλοποίηση των στόχων για 
τη μείωση του πληθωρισμού, υπό την προϋπόθεση ότι αυ­
ξάνεται η παραγοΰγικότητα και μειώνεται το κόστος κατά 
μονάδα. 
Τα οφέλη μιας παρόμοιας προσέγγισης θα εμφανιστούν 
μεσοπρόθεσμα, όπως δείχνει σε κάποιο βαθμό η εμπειρία 
της Ιρλανδίας. Οι ασφαλείς μακροοικονομικές πολιτικές και η δημοσιονομική εξυγίανση θα συμβάλουν μακροπρό­
θεσμα στη μείωση του κόστους και στην αύξηση της από­
δοσης των ιδιωτικών κεφαλαίων μετά την απόδοση του 
φόρου. Αυτά θα συμβάλουν με τη σειρά τους στην αύξηση 
των δυνατοτήτων για επενδύσεις, αρκεί ταυτόχρονα να 
ενισχυθούν και να αναβαθμισθούν οι υποδομές και οι 
ειδικότητες του εργατικού δυναμικού στις περιφέρειες με 
αναπτυξιακή καθυστέρηση. 
Μηχανισμοί προσαρμογής 
στο πλαίσιο της ΟΝΕ 
Μία πλήρως ανεπτυγμένη ΟΝΕ, και ιδίως η επιβολή στα­
θερών συναλλαγματικών ισοτιμιών, θα δημιουργήσουν ε­
πιβάλουν στις περιφέρειες συμπληρωματικές δυσχέρειες 
οι οποίες θα μπορούσαν να έχουν σημαντική επίπτωση 
στην οικονομική και κοινωνική συνοχή. 
Η ελαστικότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών έχει με­
γάλη σημασία εφόσον δίνει, κατ, αρχήν, σε μία χώρα τη 
δυνατότητα, μέσω της υποτίμησης, να αντισταθμίσει την 
απώλεια της ανταγωνιστικότττιάς της σε διεθνή κλίμακα με 
σχετικά ανώδυνο τρόπο. Με τον τρόπο αυτό διευκολύνει 
βραχυπρόθεσμα την προσαρμογή σας γενικότερες οικονο­
μικές πιέσεις ή αυτές που αφορούν ειδικότερα μία χώρα, 
οι οποίες αποτελούν εμπόδιο στην περιφερειακή ανάπτυξη 
και συμβάλλουν στην αύξηση της ανεργίας. / 
Η φύση των πιέσεων στις οποίες είναι εκτεθειμένες οι 
περιφέρειες επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την ιερορροπία 
ανάμεσα στα οφέλη και τη ζημία από την οικονομική και 
149 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
νομισματική ολοκλήρωση. Οι περισσότεροι αναλυτές συμ­
φωνούν ότι όσο μικρότερη είναι η ζημία από τη μη χρησι­
μοποίηση των συναλλαγματικών ισοτιμιών ως μέσου στα-
θεροποίησης, τόσο περισσότερο εξομοιώνεται η 
οικονομική διάρθρωση των χωρών που εντάσσονται στη 
νομισματική ένωση. Οι χώρες ή οι περιφέρειες των οποίων 
η διάρθρωση διαφέρει σημαντικά από τα καθορισθέντα 
πρότυπα είναι περισσότερο εκτεθειμένες στην εμφάνιση 
μιας οικονομικής κρίσης. Τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν 
ότι αυτό ισχύει αναμφίβολα για ορισμένα από τα λιγότερο 
προηγμένα κράτη μέλη, όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία. 
Κατά συνέπεια, η άρση της δυνατότητας προσαρμογής των 
συνολλοτ/μοτικών ισοτιμιών αντιπροσωπεύει για αυτές ση­
μαντικότερη ζημία σε σχέση με τις ισχυρότερες χώρες. μα αντισταθμίζει με τον τρόπο αυτό κατά 20% έως 33% 
κάθε μείωση του περιφερειακού εισοδήματος σε σχέση με 
τον εθνικό μέσο όρο. Οι περισσότερες χώρες της Κοινότη­
τας χαρακτηρίζονται από ακόμα υψηλότερο βαθμό περι­
φερειακής σταθεροποίησης, επειδή το όφελος από τους 
φορολογικούς συντελεστές και το επίπεδο της ανεργίας 
τείνει να είναι υψηλότερο σε σχέση με τις ΗΠΑ. 
Ο μηχανισμός αυτός, εντούτοις, είναι πολύ αποτελεσματι­
κότερος στο εσωτερικό των χωρών της Κοινότητας και όχι 
μεταξύ των χωρών αυτών, επειδή δεν υπάρχει κεντρικός 
μηχανισμός που να παίζει το ρόλο του ομοσπονδιακού 
προϋπολογισμού. 
Παραμένει το ερώτημα με ποιο τρόπο μπορεί ένα κράτος 
μέλος ή μία περιφέρεια να προσαρμοστεί στις δυσμενείς 
πιέσεις στο πλαίσιο της ΟΝΕ. Στις ΗΠΑ οι εργαζόμενοι 
που χάνουν την εργασία τους σε μία πολιτεία μετακινού­
νται συχνά για αναζήτηση εργασίας σε κάποια άλλη πολι­
τεία. Δεν υπάρχει στην Κοινότητα παρόμοια κινητικότητα 
εργατικού δυναμικού, εφόσον η μετανάστευση μεταξύ των 
περιφερειών και των κρατών μελών είναι σχετικά περιορι­
σμένη στο εσωτερικό της Κοινότητας. Ούτε όμως και μία 
μαζική έξοδος εργατικού δυναμικού είναι αναγκαστικά 
ευνοϊκή για μία περιφέρεια που βρίσκεται σε κρίση, ιδίως 
εάν αυτή λάβει τη μορφή μιας μαζικής εξόδου των περισ­
σότερο ειδικευμένων και με το ανώτερο επίπεδο εκπαίδευ­
σης εργαζομένων. Η ανάγκη για κοινοτική 
παρέμβαση 
Εν ολίγοις, η ΟΝΕ περικλείει κινδύνους για ορισμένα από 
τα ασθενέστερα κράτη μέλη και τις περιφέρειες. Πιό συ­
γκεκριμένα, ορισμένες από τις ασθενέστερες χώρες πρέπε ι 
να πραγματοποιήσουν σημαντικές προσαρμογές για να 
ανταποκριθούν στα κριτήρια ονομαστικής σύγκλισης που 
έχει καθορίσει η Συνθήκη του Μάαστριχτ. Οι πολιτικές 
κατά του πληθωρισμού, η δημοσιονομική εξυγίανση και οι 
απώλειες των συναλλαγματικών ισοτιμιών ως μέσα προ­
σαρμογής μπορούν να έχουν δυσμενείς επιπτώσεις στις 
οικονομικές επιδόσεις ορισμένων κρατών μελών. 
Οι μεταβολές του κόστους εργασίας αντιπροσωπεύουν 
έναν άλλο μηχανισμό ενδεχόμενης προσαρμογής, αν και 
για να συμβεί αυτό πρέπει οι μισθοί και το κόστος εργασίας 
να ανταποκρίνονται στις συνθήκες της απασχόλησης. Τα 
υπάρχοντα στοιχεία που συνδέουν τους μισθούς σε περι­
φερειακό και εθνικό επίπεδο με την ανεργία δείχνουν ότι 
αν αυξηθεί το ποσοστό της ανεργίας κατά 10%, τότε θα 
μειωθούν οι μισθοί κατά 0,5% έως 1,5% 1. Δυστυχώς, δεν 
μπορούμε να κρίνουμε αν η μείωση του κόστους εργασίας 
αυτής της κλίμακας αρκεί για να αντισταθμισθούν οι επι­
πτώσεις των οικονομικών πιέσεων στην απασχόληση. Οι 
συμβάσεις εργασίας με αυστηρούς όρους και τα εθνικά 
οηχττήμάτα καθορισμού των μισθών έχουν την τάση να 
εμποδίζουν την προσαρμογή των μισθών σε περιφερειακή 
κλίμακα στα νότια κράτη μέλη. 
Ενας τρίτος μηχανισμός περιφερειακής προσαρμογής 
προκύπτει από τη δράση της αυτόματης δημοσιονομικής 
σταθεροποίησης που συμβάλλει στη μείωση της φορολο­
γίας και την αύξηση των μεταφορών δημόσιων δαπανών 
σας περιφέρειες που δέχονται μεγάλες πιέσεις όταν πα­
ρουσιάζεται κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας. Σύμ­
φωνα με τις εκτιμήσεις, το αμερικανικό φορολογικό σύστη-Στη Σύνοδο Κορυφής του Εδιμβούργου στα τέλη του 1992, 
τα κράτη μέλη συμφώνησαν να αυξήσουν τους πόρους για 
την προώθηση της οικονομικής και της κοινωνικής συνοχής 
στο πλαίσιο της ΟΝΕ. Η αύξηση τιον πόρων των διαρθρω­
τικών ταμείων και η δημιουργία του Ταμείου Συνοχής θα 
πρέπει να διευκολύνουν τις ασθενέστερες χώρες να επιτύ­
χουν τους δημοσιονομικούς στόχους που καθορίζονται στη 
Συνθήκη του Μάαστριχτ, διατηρώντας ταυτόχρονα τα σχε­
τικά υψηλά επίπεδα των δημόσιων δαπανών για αναπτυ­
ξιακούς σκοπούς που απαιτούνται για να περιορίσουν τις 
ελλείψεις τους σε υποδομές και σε ayOçémyo δυναμικό 
και για εουγχρονίσσυν τις οικονομίες τους (βλ. κεφά­
λαιο 9). 
Μακροπρόθεσμα, τα κράτη μέλη που προσφευγσυν συνή­
θως σε περιοδικές υποτιμήσεις με στόχο να διατηρήσουν 
τα επίπεδα της ανταγωναιακότητας της χώρας και των 
περιφερειών, των οποίων η ικανότητα να απορροφήσουν 
•ας δυσμενείς οικονομικές πιέσεις είναι σχετικά περιορι­
σμένη, αποτελούν πηγή ανησυχίας. Η σχετικά χαμηλή κι­
νητικότητα της εργασίας και η έλλειψη ελαστυ<ότητας στο 
θέμα των μισθών αποτελούν μάλλον εμπόδιο για την προ­
σαρμογή αυτών των οικονομιών. Οι ενισχύσεις των διαρ-
150 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
θρακικών ταμείων και του Ταμείου Συνοχής για για τη 
λήψη μέτρων που στοχεύουν στη βελτίωση της υπάρχουσας 
αντοΓ/ωνιστοοότητας και την αύξηση της διαφοροποίησης 
θα πρέπει να συμβάλουν στη μείωοη του βαθμού εξάρτη­
σης από τις συναλλαγματικές ισοτιμίες και τους κινδύνους 
από τις οικονομικές διαταραχές. Ταυτόχρονα, τα Ταμεία 
μπορούν να δώσουν μεγαλύτερο βάρος στην ενδυνάμωση 
της προσαρμοστικής ικανότητας των περιφερειών, να 
προωθήσουν τις διαδικασίες προσαρμογής των λιγότερο 
προηγμένων περιφερειών σας αγορές εργασίας και να 
αυξήσουν τη δράση για τη δημιουργία νέων θέσεων απα­
σχόλησης. 
Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν αυτές οι περιφέρειες κατά 
το μεταβατικό καιτoτελικόcrcάδιoτηςΌNΈσJτoτελoύv μία 
σημαντική επιπλέον δικαιολογία για να αυξηθούν οι πόροι 
για διαρθρωτική δράση, που έχουν εξάλλου συμφωνηθεί, 
με στόχο να υπάρξει διαρκής βελτίωση της ο^τοτ^ωνιστικό-
τητας αυτών των περιφερειών. Οι κοινοτικές προσπάθειες, 
εντούτοις, δεν είναι δυνατό να υποκαταστήσουν την ανα­
γκαία αλλαγή της στάσης και της πολιτικής των κυβερνή­
σεων, όπως δείχνει το παράδειγμα της επανένωσης της 
Γερμανίας. 
Η προηγούμενη 
διεύρυνση: η κατάσταση 
και οι προοπτικές για τα 
Νέα Ομόσπονδα 
Γερμανικά Κράτη 
Από την επανένωση της Γερμανίας το 1990, είναι πλέον 
σαφής η εικόνα της προσπάθειας που απαιτείται στα Νέα 
Γερμανικά Ομόσπονδα Κράτη για να μεταβούν από την 
κεντρικά σχεδιαζόμενη σε μία οικονομία αγοράς. Ο μετα-
οτχηματισμός περιλαμβάνει μία ταχεία θέσπιση αλλαγών 
ευρείας νλίμαχας του νομικού, κοινωνικού και οικονομι­
κού πλαισίου, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης των 
περιφερειών, καθώς και των εξωτερικών εμπορικών και 
πολιτικών σχέσεων. Απαιτεί επίσης αλλαγές στη διάρθρω­
ση της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης, 
στο φορολογικό σύστημα, στη διαμόρφωση των τιμών, στη 
διαχείριση των επιχειρήσεων και των δικαια>μάτων ιδιο­
κτησίας καθώς και στον εκσυγχρονισμό των υποδομών. 
Είναι εξίσου σημαντικό να γίνουν περιβαλλοντικές βελτιώ­
σεις που συμμορφώνονται προς τα περισσότερο ανεπτυγ-
μένα κοινοτικά πρότυπα. Οι προκλήσεις αυτές είναι κοινές και για τα πέντα Νέα 
Ομόσπονδα Κράτη, όπως και για το Ανατολικό Βερολίνο, 
αλλά διαφέρουν ως προς τη φύση και το μέγεθος τους 
ανάλογα με τις περιφερειακές καταστάσεις. Αν και κατά 
τελευταία τρία χρόνια μετά την ενοποίηση έχουν καταβλη­
θεί σημαντικές προσπάθειες, η διαδικασία της μεταρρύθ­
μισης και της αναδιάρθρωσης αποδείχθηκε ότι είναι πολύ 
δυσκολότερη και περισσότερο χρονοβόρα απ, ό,τι είχαν 
πολλοί αρχικά προβλέψει. 
Πληθυσμός 
Ο πληθυσμός στα Νέα Γερμανικά Κρατίδια μειώνεται, ενώ 
στην υπόλοιπη Γερμανία και την Κοινότητα αυξάνεται, αν 
και με χαμηλό ρυθμό (παράρτημα, πίνακας Α.23). Μόνο 
σε ορισμένες πριφέρειες της Ελλάδας και της Ιταλίας ο 
ρυθμός της μείωσης του πληθυσμού είναι ταχύτερος. Εκτός 
από ορισμένες σύντομες περιόδους αύξησης στα τέλη των 
δεκαετιών του '60 και του '80, ο πληθυσμός της πρώην 
Ανατολικής Γερμανίας παρουσιάζει συνεχή μείωση από το 
1950, λόγω της εξωτερικής μετανάστευσης η οποία στη 
δεκαετία του ^70 συνδυάστηκε με χαμηλά ποσοστά γεννή­
σεων. Κατά τα τελευταία χρόνια, επιταχύνθηκε ο ρυθμός 
της μείωσης του πληθυσμού και από το 1989 έως το 1992 τα 
Ν έα Γερμανικά Κράτη έχασαν περισσότερο από το 5 % του 
πληθυσμού τους, με αποτέλεσμα το ετήσιο ποσοστό μείω­
σης να είναι εξαπλάσιο σε σχέση με την περίοδο 1950 έως 
1980.0 σημαντικότερος παράγοντας ήταν η καθαρή εξω­
τερική μετανάστευση, εφόσον περισσότερο από 1 εκατομ­
μύριο άτομα εγκατέλειψαν την περιοχή από το 1989 έως τα 
μέσα του 1992, αν και υπήρξε ταυτόχρονα σημαντική μείω­
ση του ποσοστού γεννήσεων. Οι γεννήσεις ανά 1000 κατοί-
41 Μετανάστευση ανάμεσα στα νέα και τα παλαιά 
γερμανικά κρατίδια, 1988-1992 
1000 άτομα 
McTQvaOTCuor) από 
τα via κρατίδια 
151 
Κεφάλαιο 11 -Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Περιοχή 
Νέα Lander 
Παλαιά L-
ànder 
Γερμανία 
EUR12 
EUR12+ Πίνακας 25 
Βασικοί δείκτες των επενδύσεων και της ζήτησης 
για τα νέα και τα παλαιά γερμανικά Lônder και την EUR 12 
Ακαθάριστες 
επενδύσεις παγίου 
κεφαλαίου (ως 
ποσοστό του ΑΕΠ) 
1991 1992 1993 
48.2 
21.4 
23,2 
20,3 
20. Η 49.5 
21.2 
23.4 
19.8 
20.4 50,5 
20 
22,7 
19,6 
20,3 ΑΕΠΚ ανά 
απασχολούμενο 
1991 1932 !993 
5,9 
9,4 
8,7 
7,8 
7,5 9,0 
10.0 
8.0 
7.8 
EUR 12/+ TtFQÛuiiifiavri τα νέα γερμαιιχά κρατίδια 
Πηγή : Eurostat. Εθνικές Στατιστικές, νεολογισμοί ΓΔ XVI 1 1,7 
ΪΟ,Ι 
10.4 
8,2 
8,3 Εγχώρια ζήτηση/ΑΕΠ 
(% ΑΕΠ) 
1991 1992 1993 
194,8 
93.ο 
100,1 
98,6 
99,9 184,7 
9X0 
100,1 
98,1 
100 177,1 
92,1 
99,6 
98,2 
100,0 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
στα νέα Lander (ως 
ποσοστό του ΑΕΠ 
στην υπόλοιπη χώρα) 
1991 
28,7 
33,4 
34,1 
35,1 
κους μειώθηκαν από 13 το 1990 σε μέσο όρο χαμηλότερο 
από 8 γεννήσεις το 1992 και από 5 γεννήσεις στα μέσα του 
1993, ρυθμός που είναι χαμηλότερος σε σχέση με οποιαδή­
ποτε άλλη περιοχή της Κοινότητας (ο αμέσως χαμηλότερος 
αριθμός γεννήσεων είναι 6 γεννήσεις ανά 1000 κατοίκους 
στην Λιγουρία της Ιταλίας). Το γεγονός αυτό είχε σαν 
αποτέλεσμα να μειώνεται ο πληθυσμός της Ανατολικής 
Γερμανίας κατά 100 χιλιάδες κατοίκους ετησίως το 1991 
και το 1992, ή κατά ποσοστό 0,6%. Η μείωση αυτή ήταν 
εξαιρετικά μεγάλη στις ήδη αραιοκατοικημένες αγροτικές 
περιοχές (ιδίως στο Mecklenburg-Vorpommenm και στο 
βόρειο Βραδεμβούργο), στις βιομηχανικές πόλεις μικρού 
και μεσαίου μεγέθους και στις υποβαθμισμένες περιοχές 
μεγάλων αστικών κέντρων, ενώ παρατηρήθηκε αύξηση του 
πληθυσμού στα προάστια μεγάλων πόλεων, στα οποία οι 
οικονομικές επιδόσεις ήταν μεγαλύτερες και τα ποσοστά 
ανεργίας χαμηλότερα Η μείωση των δυνατοτήτων απα­
σχόλησης στη Δυτική Γερμανία και η αύξηση των μισθών 
στην Ανατολική Γερμανία, σε συνδυασμό με κάποια προ­
σέλευση μεταναστών, συνέβαλαν στο να μειωθεί το ποσο­
στό της καθαρής εξωτερικής μετανάστευσης. Για να εξα­
κολουθήσει, ωστόσο, να μειώνεται το ποσοτό της 
μετανάστευσης, πρέπει να βελτιωθούν οι οικονομικές συν­
θήκες και η κατάσταση της αγοράς εργασίας και, ειδικό­
τερα, να δημιουρτ|θούν περισσότερες θέσεις απασχόλη­
σης. Οικονομία 
Η παραγωγή και η απασχόληση στα Νέα Γερμανικά L-
Ônder παρουσίασαν δραματική μείωση από την επανένω­
ση. Η πρώην ΛΔΓ, με την πρώην Τσεχοσλοβακία, αναγνω­
ρίζονταν γενικότερα ως οι περισσότερο προηγμένες 
περιοχές της ΚΟΜΕΚΟΝ. Υπολογίζεται ότι το κατά κε­
φαλήν ΑΕΠ ανερχόταν το 1988 στα δύο τρίτα περίπου του 
κοινοτικού μέσου όρου. Μέχρι το 1991 η αναλογία μειώθη­
κε στο ένα τρίτο του κοινοτικού μέσου όρου. Στη συνέχεια, 
όμως, αυξήθηκε και προσεγγίζεί το ήμισυ του κοινοτικού 
μέσου όρου. Από τις πρώτες εκτιμήσεις συνάγεται ότι το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ ανερχόταν το 1992 στο 43% και το 
1993 στο 49% του κοινοτικού μέσου όρου. Το γεγονός, αυτό 
σε συνδυασμό με μείωση της απασχόλησης, σημαίνει ότι 
υπήρξε μεγαλύτερη αύξηση της παραγωγικότητας. Ταυτό­
χρονα, οι μισθοί αυξήθηκαν κατά μέσο όρο κατά 35% 
περίπου το 1992 και 12% το i993. 
Παράλληλα με την πρόσφατη αύξηση της παραγωγής υ­
πήρξε και σημαντική αύξηση των επενδύσεων κατά 24% 
και 16% το 1992 και το 1993 αντίστοιχα, κυρίως στον τομέα 
των κατασκευών (κατά 36% και κατά 24%), ενώ ση μαντική 
ήταν επίσης και η αύξηση των επενδύσεων σε νέο κεφα­
λαιουχικό εξοπλισμό (11% και 8%). Με τον τρόπο αυτό 
αυξήθηκε το μερίδιο των ακαθάριστων επενδύσεων επί του 
ΑΕΠ στο 50% περίπου το 1992 και 1993, ποσοστό που είναι 
152 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
πολύ υψηλότερο σε σχέση με την υπόλοιπη Κοινότητα 
(20%) (πίνακας 25). Οι επενδύσεις συγκεντρώθηκαν σε 
μεγάλο βαθμό στον τομέα των υπηρεσιών, ενο') το μερίδιο 
τους στη βιομηχανία μειώθηκε από 33% περίποτι σε λιγό­
τερο από 30% από το 1991 έως το 1993. (Οι οικονομικές 
μελέτες προβλέπουν ότι είναι απίθανο να διατηρηθούν 
κατά το 1994 τόσο υι|>ηλά ποσοστά αύξησης των επενδύ­
σεων, ιδίως στη |ΐεταποιητική βιομηχανία στην οποία οι 
επενδύσεις αναμένεται ότι θα είναι ακόμα χαμηλότερες σε 
σχέση με το 1993). 
Η αναδιάρθρωση της οικονομίας της Ανατολικής Γερμα­
νίας δημιούργησε σοβαρές ανισορροπίες στις συναλλαγές 
ανάμεσα στα δύο μέρη της Γερμανίας, εφόσον η Ανατολική 
Γερμανία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις μεταφορές 
χρηματοδοτικών πόρων από την υπόλοιπη χώρα. Αυτό 
φαίνεται από το γεγονός ότι οι εγχώριες δαπάνες στην 
Ανατολική Γερμανία ήσαν το 1992 και το 1993 κατά 80% 
περίπου υψηλότερες από το πραγματικό εισόδημα που 
παράγεται εσωτερικά, εφόσον επιδοτούνται κυρίως από 
μεταφορές (της τάξης των 100 δισεκατομμυρίων ECU) από 
τη Δυτική Γερμανία. Η αστάθεια της οικονομίας της πρώην Ανατολικής Γερμα­
νίας φαίνεται κατ, εξοχήν από τις επιδόσεις της μεταποιη­
τικής βιομηχανίας, της οποίας η παραγωγή μειώθηκε το 
1992, ενώ το 1993 ανερχόταν μόλις στα δύο τρίτα του 
επιπέδου της παραγωγής κατά το δεύτερο εξάμηνο του 
1990. Η διάρθρωση της βιομηχανίας μεταβλήθηκε σημα­
ντικά από την ενοποίηση. Ειδικότερα, υπήρξε σημαντική 
υποβάθμιση του μηχανολογικού εξοπλισμού, ενώ η μεγάλη 
ζήτηση τροφίμων σε συνδυασμό με την απότομη ανάπτυξη 
των κατασκευών συνέβαλαν στο να αυξηθεί η σπουδαιό­
τητα των σχετικών βιομηχανιών. Το γεγονός αυτό επηρέα­
σε το χαρακτήρα των ιδιωτικοποιήσεων, οι οποίες αυξήθη­
καν κυρίως σε αυτούς τους τομείς, ενώ οι μικρές και 
μεσαίες επιχειρήσεις αυτών των βιομηχανικών κλάδων 
βελτίωσαν τις επιδόσεις τους μετά την ιδιωτικοποίηση τους. 
Η ιδιωτικοποίηση επιχειρήσεων σχεδιάζεται να ολοκλη­
ρωθεί μέχρι τα τέλη του 1994, αν και αυτό γίνεται όλο και 
δυσκολότερο. Ανάμεσα στις επιχειρήσεις που εξακολου­
θούν να είναι υπό τον κρατικό έλεγχο του "State Trust 
Agency", περιλαμβάνονται οι μεγάλοι παράγωγοι χημικών 
προϊόντων και μηχανολογικού και ηλεκτρολογικού εξοπλι­
σμού, κλάδοι στους οποίους είναι πιθανό να υπάρξουν 
περισσότερες απώλειες θέσεων απασχόλησης. Οι βιομη-
42 Εξέλιξη της αγοράς εργασίας στα νέα γερμανικά 
ομόσπονδα κράτη, 1989-1993 
"*m* 10 εκατομμύρια εργαζομένων πολιτών 
0 Καθαρή εξωτερική 
μετανάστευση ατόμων σε 
παραγωγική ηλικία 
Ανεργοι 
Αλλες απώλειες θέσεων 
απασχόλησης 
Π Καθημερινά μετακινούμενοι για 
εργασία στη Δυτική Γερμανία 
Π Εργαζόμενοι για σύντομα 
διαστήματα 
Δημόσια προγράμματα 
εργασίας 
Απασχολούμενοι (πλην του 
Treuhand) 
Απασχολούμενοι στο Treuhand 
Αλλες απώλειες θέσεων ""- < 
*5» -%* απασχόλησης — πρόωρες Φ 
k*n< «stt&i&t»^ ,%Λ^αξιοδστήσεις και αρμφχοχές 
49/Ι.ν «90/1 *&907Π||91/Ι^9Ϊ/ύ c&2/IjgaP2/TI V93/1 :^?3/α >>- • ^σε ενέργειες για τη συνέχιση της -
153 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Χάρτης 24 άνεργοι στα νέα γερμανικά 
ομόσπονδα κράτη, 1994 
Ποσοστό εργατικού 
δυναμικού 
Ο < tS.8 
Μέσος όρος = 18.6 
s = 2.8 
Στοιχεία για την επίσημη ανεργία 
σύμφωνα με τον επίσημο 
ορισμό της Γερμανίας. 3/94 
χανίες αυτές είναι συγκεντρωμένες σε περιοχές όπως το 
Halle, Magdeburg, Dessau, Cottbus και Chernnitz και για 
το λόγο αυτό η διαδικασία αναδιάρθρωσης και η ανάγκη 
αναζωογόνησης των βιομηχανικών κέντρων θα είναι εξαι­
ρετικά μεγάλες στις περιοχές αυτές κατά τα επόμενα χρό­
νια. Οι ιδιωτικοποιήσεις δεν έχουν επιφέρει ακόμα καθα­
ρά έσοδα στο δημόσιο προϋπολογισμό· αντίθετα, ο State 
Trust Agency είνα πιθανόν να παρουσιάσει μεγάλο έλλειμ­
μα της τάξης των 140 δισεκατομμυρίων ECU ή ακόμα 
μεγαλύτερο κατά το τέλος της διαδικασίας ιδιωτικοποιή­
σεων. τομέα και τη μεταποιητική βιομηχανία μειώθηκε σε επίπε­
δο κατώτερο από το 30% της απασχόλησης το 1989 (πα­
ράρτημα, πίνακας Α.24). Το 1993, αν και υπήρξε επιβρά­
δυνση του ρυθμού μείωσης και της συνολικής απασχόλησης 
και της απασχόλησης στη μεταποιητική βιομηχανία σε όλη 
την εξεταζόμενη περιοχή, η μείωση της απασχόλησης συ­
νολικά υπερέβη το 3%, ενώ μειώθηκε και το ποσοστό της 
απασχόλησης στη μεταποιητική βιομηχανία σε 20% (35% 
στη Δυτική Γερμανία). Η μείωση αυτή συνοδεύθηκε με 
μείωση της απασχόλησης στον τομέα της έρευνας και της 
ανάπτυξης στη βιομηχανία (από 80.000 το 1990 σε 20.000 
το 1992). Ταυτόχρονα αυξήθηκε ο αριθμός των αυτοτελώς 
απασχολούμενων (από 200.000 περίπου το 1989 σε 560.000 
το 1992), γεγονός που συμβαδίζει με την αύξηση της απα­
σχόλησης στοντομέατων υπηρεσιών, αν καιη αύξηση αυτή 
δεν είναι επαρκής για να αντισταθμίσει τις απώλειες απα­
σχόλησης σε άλλους τομείς. 
Ανεργία 
Οι απώλειες θέσεων απασχόλησης είχαν σαν αποτέλεσμα 
να αυξηθούν τα ποσοστά της επίσημης ανεργίας στο 15% 
περίπου και το 1992 και το 1993, ποοοστό που είναι σαφώς 
υι|ηλότερο από το μέσο ποσοστό της ανεργίας στη Γερμα­
νία και την Κοινότητα (γραφική παράσταση 43). Σύμφωνα 
με τις εκτιμήσεις της έρευνας για το εργατικό δυναμικό της 
Κοινότητας, το ποσοστό ανεργίας με τον ορισμό DLO ανερ­
χόταν τον Απρίλιο στο 13%, κατά τρεις δηλαδή εκατο­
στιαίες μονάδες ανώτερο από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Χωρίς τη λήψη πολλών άμεσων μέτρων για την αγορά 
εργασίας (εργασία για μικρά χρονικά διαστήματα, δημό­
σια προγράμματα εργασίας και εκπαιδευτικά προγράμμα­
τα), η ανεργία θα είχε σαφώς υπερβεί το 30%. Εάν περι­
ληφθούν οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις και η μετακίνηση 
για εργασία στη Δυτική Γερμανία, οι απώλειες θέσεων 
απασχόλησης θα ανέρχονταν στο 38% περίπου του εργα­
τικού δυναμικού το 1992. 
Η απασχόληση 
Η μείωση της απασχόλησης είχε μεγάλες διαστάσεις και 
έπληξε και τα πέντε Νέα Ομόσπονδα Κράτη, όπως και το 
Ανατολικό Βερολίνο. Η μεγάλη "κλίμακα της διαδικασίας 
προσαρμογής και αναδιάρθρωσης φαχνεταιίιχΰς καθαρό­
τερα από τττν ταχεία μείωση της απασχόλτκιης από TO 
έως το 1992 (γραφική παράσταση 42). Από τα αριθμητικά 
στοιχεία προκύπτει ότι μετά την επανένωση της Γερμανίας 
ένας στους τρεις ανατολικογεριιοΓνούς έχοκ^ τη^ 
του. Εκτεταμένες ήταν και οι αλλαγές στους διάφορους 
κλάδους. Από το 1989 έως το 1992, η απασχόληση στη 
γεωργία μειώθηκε κατά τα δύο τρίτα· στον εξορυκτικό Η ανεργία έχει πλήξει τις γυναίκες σοβαρότερα από τους 
άνδρες, εφόσον τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών 
μειώθηκαν από 49% σε 43% από το 1989 έως το 1992 και 
το μερίδιο των γυναικών στην ανεργία υπερβαίνει το 60%. 
Τον Ιανουάριο του 1994, η επίσημη ανεργία των γυναικών 
ήταν 23% έναντι 13% για τους άνδρες. Τα ποσοστά δρα­
στηριότητας των γυναικών παρέμεινα 
από τον κοινοτικό μέσο όρο (οτο 77% το 1992 ένανα 
ποσοστού 58% για τις. γυναίκες στη Δυτική Γερμανία); 
Εμφανίστηκε επίσης παι το πρόβλημα TXJÇ μακροχρόνιας 
ανεργίας. Το 27% όσων ήσαν εγγεγραμμένοι στους ανέρ-
γουςτον Μάίοτου 1992τΓσανάνεργοιγιαπερισσότερο από 
ένα χρόνο, ενώ το ποσοστό αυτό αυξήθηκε στο 46% μέχρι 
154 
Κεφάλαιο 11 -Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
το Νοέμβριο του 1992. Η απασχόληση για μικρά διαστήμα­
τα, η συνέχιση της επαγγελματικής κατάρτισης και τα προ­
γράμματα δημοσίων έργων, όπως και η καθημερινή μετα­
κίνηση για εργασία στο δυτικό τμήμα της χώρας, δείχνουν 
την ακραία σε μέγεθος πίεση που ασκείται στην αγορά 
εργασίας της Ανατολικής Γερμανίας, ενώ για ένα μεγάλο 
διάστημα είναι απίθανο ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων 
απασχόλησης να αρκέσει για να αποτρέψει τη συνεχιζόμε­
νη αύξηση των ποσοστών της μακροχρόνιας ανεργίας. 
Αν και όλα τα Ομόσπονδα Κράτη της Ανατολικής Γερμα­
νίας παρουσιάζουν παρόμοιες τάσεις ως προς την εξέλιξη 
της ανεργίας, υπάρχουν δείγματα αυξανόμενων ανισοτή­
των μεταξύ τους. Η διαφορά ανάμεσα στις περιφέρειες του 
επιπέδου NUTS 3 με τα χαμηλότερα και υψηλότερα ποσο­
στά ανεργίας αυξήθηκε από 5 εκατοστιαίες μονάδες το 
1991 σε 17 εκατοστιαίες μονάδες στο τέλος του 1993 (χάρ­
της 24). Οι πρωτεύουσες των πέντε νέων κρατιδίων, η 
Δρέσδη, το Βερολίνο, το Postdam, το Magdeburg και το 
Erfurt, και ορισμένες άλλες μεγάλες αστικές περιοχές έ­
χουν ωφεληθεί από τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης 
στις δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες και παρουσιάζουν 
σχετικά χαμηλά ποσοστά ανεργίας. Τα υψηλότερα ποσο­
στά ανεργίας παρουσιάζονται στις αγροτικές περιοχές, 
ιδίως στο Mecklenburg-Vorpommern και στις περιοχές με 
μία βιομηχανική δραστηριότητα στις οποίες έχουν κλείσει 
εργοστάσια, όπως για παράδειγμα το Erzgebirge (κλω-
στοϋςχτντουργίες και βιομηχανίες μηχανολογικού εξοπλι­
σμού), η βόρεια περιοχή του Thoringen (ορυχεία, βιομηχα­
νία κλωστοϋφαντουργίας και ελαφρά βιομηχανία), η νότια 
περιοχή του Sachsen-Anhalt και περιοχές του Oberlausitz 
(Σαξωνία). Η κατάσταση είναι εξαιρετικά δύσκολη στις 
ανατολικές περιοχές του Mecklenburg-Vorpommern και 
της Σαξωνίας (στα σύνορα με την Πολωνία), όπως και σε 
ορισμένες κεντρικές περιοχές της Ανατολικής Γερμανίας 
που δεν διαθέτουν καμία δυνατότητα καθημερινής μετακί­
νησης στη Δυτική Γερμανία, σε περιοχές δυτικά του Βερο­
λίνου ή σας πρωτεύουσες των νέων κρατιδίων. Οι περιοχές 
αυτές παρουσίασαν επίσης υψηλά ποσοστά εξωτερικής 
μετανάστευσης. 
Υποδομές 
Όπως αναφέρεται στην Τέταρτη Περιοδική 'Εκθεση, τα 
προβλήματα της ανεπάρκειας και της υποβάθμισης των 
υποδομών στην ΛΔΓ είναι σοβαρά. Σύμφωνα με τις πρό­
σφατες εκτιμήσεις, το κόστος για να αναπτυχθούν οι υπο­
δομές της Ανατολικής Γερμανίας ώστε να συμβαδίσουν με 
τα πρότυπα της Δυτικής θα ανέλθει: 
- για κατοικίες σε 225-300 δισεκατομμύρια ECU για την εξυγίανση του περιβάλλοντος οε 100-250 
δισεκατομμύρια ECU 
για τις υποδομές μεταφορών σε 100-250 δισεκατομ­
μύρια ECU 
για τις τηλεπικοινωνίες σε 30-50 δισεκατομμύρια 
ECU. 
Οι αριθμοί αυτοί, ωστόσο, σχετίζονται με τα μέσα κοινοτι­
κά πρότυπα τα οποία διαφέρουν σημαντικά ανάμεσα στις 
διάφορες χώρες και τις περιφέρειες. Η κατάσταση των 
υποδομών της Ανατολικής Γερμανίας δεν είναι από πολλές 
απόψεις χειρότερη από την κατάσταση των υποδομών σε 
ορισμένες από τις ασθενέστερες περιφέρειες της Κοινότη­
τας. 
Βασική εξαίρεση από την διαπίστωση αυτή αποτελούν οι 
τηλεπικοινωνίες που είναι πολύ περισσότερο υποβαθμι­
σμένες σε σύγκριση με κάθε άλλη περιοχή της Κοινότητας, 
λόγω της μακροχρόνιας αμέλειας. Και στον τομέα, ωστόσο, 
αυτό έχει σημειωθεί ήδη πρόοδος. Το 1991, ο αριθμός των 
τηλεφωνικών συνδέσεων ανερχόταν στο ένα τρίτο του α­
ριθμού στη Δυτική Γερμανία, σε σύγκριση με το ένα πέμπτο 
το 1989. Σχεδιάζεται μέχρι το 1995 να εξαλειφθεί πλήρως 
αυτή η διαφορά. Παρόλα αυτά, η περίοδος για γενική 
ανάκτηση του χαμένου εδάφους όσον αφορά τις υποδομές 
σε άλλους τομείς θα κυμανθεί από 10 έως 20 χρόνιο στις 
περισσότερες περιπτώσεις. 
43 Ποσοστά ανεργίας στα νέα γερμανικά κρατίδια, 
1990-1993 
Ι Ανδρών Β Γυναικών 
' troq|i>n WÎèlWO iBwu'vfiw BBhtpu «jfttw/wuijptiWjWas ya TO «pew» «Iflfyo 
155 
Κεφάλαιο 11 - Τρέχοντα θέματα και προβλήματα 
Προοπτικές 
Τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη αντιμετωπίζουν τη 
βασική πρόκληση να καταλάβουν τη θέση τους σε μία 
περισσότερο ανταγωνιστική ευρωπαϊκή αγορά. Λόγω της 
ελευθέρωσης των συναλλαγών, έχουν να ανταγιονιστούν 
όχι μόνο με τις περισσότερο προηγμένες περιφέρειες της 
Δυτικής Ευρώπης, αλλά και με τις λιγότερο αναπτυγμένες 
περιοχές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι ανε­
πτυγμένες περιοχές διαθέτουν ειδικά πλεονεκτήματα, κα­
λύτερες υποδομές και ιδίως υψηλότερη παραγωγικότητα, 
αν και έχουν επίσης υψηλότερους μισθούς και μεγαλύτερη 
αξία της γης. Οι λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές διαθέ­
τουν πολύ χαμηλότερο εργατικό κόστος, αν και άλλα στοι­
χεία της παραγωγής, όπως οι ειδικότητες του εργατικού 
δυναμικού, η οργάνωση ή η χαμηλή ποιότητα των υποδο­
μών, που οφείλονται στα συστήματα κεντρικού σχεδια­
σμού, είναι παρόμοια με της Ανατολικής Γερμανίας. Η 
Δημοκρατία της Τσεχίας, ιδίως, φαίνεται ότι σημείωσε 
επιτυχία στην προσαρμογή της οικονομίας της, την εκμε­
τάλλευση των ειδικών πλεονεκτημάτων της και στην προ­
σέλκυση ξένων επενδύσεων. 
Εκ των πραγμάτων αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολο για 
την Ανατολική Γερμανία να προσαρμοστεί στα δυτικά 
πρότυπα, εφόσον οι μισθοί και το εργατικό κόστος σε 
αυτήν αυξάνονται με ταχύτερους ρυθμούς σε σχέση με την 
παραγωγικότητα, ενώ παράλληλα συρρικνώνεται η βιομη­
χανική της βάση. Για το λόγο αυτό, είναι επιτακτική η 
ανάγκη να μειωθούν οι ανεπάρκειες σε υποδομές, να αυ­
ξηθεί η παραγωγικότητα της εργασίας, το απόθεμα κεφα­
λαίου και να αναπτυχθεί η τεχνολογία. Πρέπει να δοθεί 
ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή στις μικρές και μεσαίες επιχει­
ρήσεις και στην παροχή υπηρεσιών στους παραγωγούς, 
εφόσον είναι πιθανόν να αποτελέσουν τις βασικές πηγές 
δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Εξάλλου, αυτοί οι το­
μείς έχουν καθοριστική σημασία για να μειωθεί ο βαθμός 
συγκέντρωσης της παραγωγής σε ορισμένες περιοχές σε 
τομείς απκλειστικής δραστηριότητας που δεν είναι αντα­
γωνιστικοί. 
Ταυτόχρονα, η αναδιάρθρωση των περιφερειακών οικο­
νομιών πρέπει να βασίζεται περισσότερο σε ειδικές υπο­
δομές, στο εγχώριο δυναμικό και στην εμπειρία του εγχώ­
ριου εργατικού δυναμικού. Στα πλεονεκτήματα των 
περιοχών αυτών περιλαμβάνεται το ειδικευμένο εργατικό 
δυναμικό, το υψηλό ποσοστό ειδικευμένου προσωπικού 
οτον τομέα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης, η 
εμπειρία των αγορών της Ανατολικής Ευρώπης, η κεντρική γεωγραφική θέση στην Ευρώπη και οι μεγάλες πόλεις με 
πλούσια ιστορία και παράδοση. Περιλαμβάνουν επίσης 
αδόμητους χώρους σε αστικές περιοχές, ορυκτό πλούτο για 
τη βιομηχανία των κατασκευών, ένα γεωργικό τομέα που 
είναι εν δυνάμει παραγωγικός και υψηλό επίπεδο κοινω­
νικών υποδομών. Η αξιοποίηση αυτών των πλεονεκτημά­
των εξαρτάται από το αν θα επιτευχθεί ισορροπία ανάμεσα 
στην υψηλότερη παραγωγικότητα του εργατικού δυναμι­
κού και στην αύξηση των μισθών και του βιοτικού επιπέδου. 
Αυτό πρέπει να πλαισιωθεί από εκτενή τροποποίηση του 
κανονιστικού πλαισίου σύμφωνα με τις τοπικές συνθήκες. 
Η σύγκλιση με τα επίπεδα της παραγωγικότητας της εργα­
σίας και των υποδομών στη Δύση θα αποτελέσει αναπό­
φευκτα μία μακροχρόνια διαδικασία. Όπως και σε ορισμέ­
νες άλλες περιοχές της Κοινότητας, υπάρχει κίνδυνος να 
είναι ταχύτερος ο ρυθμός σύγκλισης ως προς τους ονομα­
στικούς μισθούς και το κόστος εργασίας σε σχέση με την 
παραγωγικότητα. Αυτό θα επιβραδύνει τη διαδικασία της 
πραγματικής σύγκλισης, εφόσον θα εμποδίζει την επιδιω­
κόμενη αύξηση της απασχόλησης και θα συμβάλει στην 
αύξηση της ανεργίας, παρά τη μαζική λήψη μέτρων υπο­
στήριξης. Η έλλειψη μιας βιώσιμης ανάπτυξης που θα 
βασίζεται στο εγχώριο δυναμικό, μπορεί να προκαλέσει 
μια κατάσταση όπου θα απαιτούνται μονίμως υψηλά επί­
πεδα μεταφοράς πόρων μόνο και μόνο για να συντηρούνται 
τα απογοητευτικά χαμηλά επίπεδα οικονομικής δραστη­
ριότητας. Αυτό συνέβη στην Ιταλία για μεγάλο χρονικό 
διάστημα, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα να πολλαπλα­
σιαστούν οι οικονομικές δυσκολίες και να αναχαιτισθεί ο 
ρυθμός ανάπτυξης της εθνικής οικονομίας. 
Εν ολίγοις, για να αναχαιτισθεί η διαδικασία αποβιομηχά­
νισης και για να ανασυγκροτηθεί η οικονομία, απαιτείται 
η βελτίωση της ΟΛΊ^ωνιοττικότητας των υφισταμένων επι­
χειρήσεων, να υπάρξει στήριξη για τη δημιουργία νέων 
επιχειρήσεων και να γίνει καλύτερη χρησιμοποίηση των 
ειδικοτήτων του εργατικού δυναμικού. Για το σκοπό αυτό 
θα πρέπει η χρησιμοποίηση των δημόσιων και ιδιωτικών 
μεταφορών πόρων ευρείας κλίμακας, γενικά, και των επεν­
δύσεων, ειδικότερα, να είναι αποτελεσματική, ώστε να 
εξασφαλισθεί ότι η οικονομία θα καταστεί περισσότερο 
αποδοτική· αυτή είναι και η μοναδική βιώσιμη διέξοδος 
για τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης και την 
προώθηση της οικονομικής σύγκλισης καθώς και για την 
επιτυχή ενσωμάτωση στο εθνικό και κοινοτικό πλαίσιο. 
F. Abraham and P. Van Rompuy, The regional policy implications of Economic and Monetary Union, μελέτη που χρηματοδότησε 
η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, 1993. 
156 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα σης γειτονικές χώρες 
Κεφάλαιο 12 Περιφερειακές διαρθρώσεις και 
προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
Οι χοίρες που ανήκουν στην Ευρωπαϊ κή Ζώνη Ελεύθερων 
Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) έχουν συνάψει επίσημα νέους δια­
κανονισμούς μ ε την Κοινότητα με τη μορφή της δημιουρ­
γίας του Ευρωπαϊκό υ Οίκο νομικού Χώρου (ΕΟΧ). Η 
Ελβετία, ωστόσο, αποφάσισε να μην ενταχθε ί στον ΕΟΧ. 
Στο παρόν κεφάλαιο εξετάζεται η κοινωνικοικονομική 
κατάσταση των περιφερειών των τεσσάρων χωρών ΕΖΕΣ 
με τις οποίες έχουν ολοκληρωθεί οι διαπραγματεύσεις για 
την πλήρη ένταξη τους στην Κοινότητα. Οι χώρες αυτές 
είναι η Αυστρία, η Φινλανδία, η Νορβηγία και η Σουηδία. 
Οι ευρωπαϊκές συμφωνίες που συνήψε η Κοινότητα με τις 
χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες 
είχαν στο παρελθόν κεντρικά σχεδιαζόμενη οικονομία, 
προβλέπουν στενότερη συνεργασία σε μία ευρεία κλίμακα 
τομέων (που περιλαμβάνουν την ελευθέρωση των συναλ­
λαγών προς όφελος των χωρών αυτών και τη συνεργασία 
σε θέματα περιφερειακής πολιτικής, όπως αναλύεται πα­
ρακάτω). Οι συμφωνίες αυτές θεωρούνται ως βήμα προς 
την μελλοντική πλήρη ένταξη τους στην Κοινότητα, ιδίως 
των τεσσάρων χωρών που εξετάζονται παρακάτω σε αυτό 
το κεφάλαιο: της Πολωνίας, της Ουγαρίας και των Δημο­
κρατιών της Τσεχίας και της Σλοβακίας. 
Οι χώρες ΕΖΕΣ 
Για τους σκοπούς της ανάλυσης, οι τρεις Σκανδιναβικές 
χώρες, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Νορβηγία, μπορούν 
να εξετασθούν από κοινού, ενώ η Αυστρία παρουσιάζει 
ορισμένες διαφορές από γεωγραφική και οικονομική άπο­
ψη· Δημογραφικές εξελίξεις 
Ο πληθυσμός των χωρών ΕΖΕΣ ανέρχεται συνολικά σε 25 
εκατομμύρια άτομα, ή υπερβαίνει κατά τι το 7% τοτ; πλη­
θυσμού της Κοινότητας με τη σημερινή της σύνθεση. Σε 
γενικές γραμμές, η δημογραςχκή κατάσταση και οι προο­
πτικές για τις τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ είναι παρόμοιες or 
σχέση με πολλές περιοχές της Κοινότητας. Οι διαφορές 
οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στη χρονική συγκυρία, εφό­
σον οι Σκανδιναβικές Χώρες, ιδιαίτερα, αντιμετώπισαν 
πτώση των ποσοστών γονιμότητας και κατά συνέπεια γή­
ρανση του πληθυσμού λίγο νωρίτερα σε σύγκριση με το 
μεγαλύτερο μέρος της Κοινότητας. Υπάρχει, συνεπώς, στις 
τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ, και ιδίως στη Σουηδία και τη Νορ 
βηγία, μεγαλύτερο ποσοστό ηλικιωμένων ατόμων. Υπάρ­
χουν, εντούτοις, δείγματα ανάκαμψης των ποσοστών γονι­
μότητας στις χώρες αυτές τα οποία, σε συνδυασμό με τις 
πρόσφατες τάσεις αύξησης της μετανάστευσης, μπορούν 
να συμβάλουν στο να αρχίσει να αυξάνεται ελαφρά ο 
πληθυσμός. 
Οι επιπτώσεις από την αύξηση των ποσοστών γονιμότητας 
στον πληθυσμό σε παραγωγική ηλικία και το εργατικό 
δυναμικό δεν θα γίνουν αισθητές πριν από τις αρχές του 
επόμενου αιώνα Με εξαίρεση την Αυστρία, τα ποσοστά 
δραστηριότητας, ιδίως των γυναικών, προσεγγίζουν ήδη τα 
ποσοστά της Δανίας, που είναι τα υψηλότερα στην Κοινό­
τητα, και για το λόγο αυτό είναι μάλλον απίθανο να ύπαρξε ι 
και περαιτέρω σημαντική αύξηση αυτών των ποσοστών. 
Συνεπώς, είναι μάλλον απίθανο να μεταβληθεί το μέγεθος 
του εργατικού δυναμικού στις χώρες ΕΖΕΣ, που ανέρχεται 
περίπου σε 12,8 εκατομμύρια άτομα, κατά επόμενα έτη της 
157 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
Πίνακας 26 
Δημογραφικοί και οικονομικοί δείκτες στις χώρες ΕΖΕΣ 
Δείκτες 
Πληθυσμός 
Δημογραφική εξέλιξη 
Περιφέρεια 
Πυκνότητα πληθυσμού 
Κατά κεφαλή ΑΕΠ 
Ποσοστό ανεργίας 
Απασχόληση στην 
γεωργία/Συνολική 
απασχόληση 
Απασχόληση στην 
βιομηχανία/συνολική 
απασχόληση 
Μεταβολή της 
βιομηχανικής 
απασχόλησης Αυστρία 
(lander) Φινλανδία 
(maakunta) Νορβηγία 
(filke) 
Περίοδος! Μονάδα 
1991-93 
1989 
1990 
1980-90 ο σ 
tr 
Ë χ 
•ο -< UJ cr ο ο. •ο cr ο Ο 
θ­
α. Ι 5 ! *** 
! ο 
c 
χ 
«σ σ­ο ο. •ο cr Ο Ο 
cr Ο χ. Ό 
θ­
α. Σουηδία 
(Ian) 
w ο 5 tu· ο 
Χ •Ό 
•< 
XIX cr ο α. 
Ό cr ο Ο 
Ζ3. 
cr 
•ο 
θ­
α. cr ο α. 
Ό 
cr s * ι 
δ i -g 
3" «σ 2 
«£ ω o. 
θ­
α. 
1990 1000 hab 1515 269 770 1248 
1980-90 % 7,9-1.5 2 10,3 
1000 ha 1917 41 837 9894 
1990 hab/km2 3651 49 92 120 
SPA 
1990-92 _ 153 67 107 131 
(EUR 12= 100) 25 263 460 
-2,9 4,4 12,4 
155 1780 4864 
2 15 1013 74 249 
-5,4 3,8 
45 1905 
2 13 1636 57 357 
9,1 -2,7 2,8 
9891 294 1712 
252 3 21 
73 95 210 75 103 128 81 103 
5,1 2,5 3,9 15,1 3,1 12 6,8 3,9 5,7 7,2 3,6 4,7 
% 15 0,4 7,6 21,3 1,9 8,7 18,1 0,1 6,7 11,6 0,5 3.3 
45,4 26,1 34 40,3 16 29,3 32,2 15,6 24 36,2 18,7 27,6 
0,4 -2,6 -1 2,5 -1,7 -0,6 0,6 -4,9 -1,4 2,3 -0,4 0,i 
δεκαετίας θα μπορούσε όμως να αυξηθείτην πρώτη δεκαε­
τία του επόμενου αιώνα. 
Οι τρεις Σκανδιναβικές Χώρες έχουν από κοινού έκταση 
μεγαλύτερη από 1,1 εκατομμύρια τετραγωνικά χλμ. και 
έχουν συνολικό πληθυσμό 18 εκατομμυρίων κατοίκων, που 
ιΟΌδιτναμούν με το ήμισυ της έκτασηςτης Κο&νότητας, αλλά 
μόνο με το 5% του κοινοτικού πληθυσμού (πίνακας 26). 
Η εξαιρετικά χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού, 16 άτομα ανά 
τετραγωνικό χλμ. έναντι μέσου όρου 145 ατόμων οτηνΕΕ, 
κρύβει την ύπαρξη μεγάλων διαφορών (χάρτης 12.1). Εάν διαγράψουμε μία οριζόντια γραμμή βορείως των πόλεων 
Bergen και Oslo της Νορβηγίας, Uppsala της Σουηδίας και 
Tampere της Φινλανδίας, νοτίως αυτής της γραμμής βρί­
σκεται το 25% της συνολικής έκτασης των τριών χωρών και 
το 70% του πληθυσμού. Βορείως αυτής της γραμμής υπάρ­
χει τεράστια έκταση με μικρούς αστικούς οοασμούς που 
εξαρτώνται από βασικές οικονομικές δραστηριότητες. Το 
20% της έκτασης των χωρών αυτών περικλείεται στον 
αρκτικό κύκλο. Οι ακραίες κλιματολογικές συνθήκες με 
τους μακρείς χειμώνες και τις χαμηλές θερμοκρασίες απο­
τελούν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτών των περιοχών. 
158 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
Χάρτης 25 Κατά κεφαλή ΑΕΠ (ΜΑΔ) 
σπς χώρες ΕΖΕΣ, 1991 
Auorpio Χάρτης 26 Περιφερειακή απασχόληση 
σης χώρες ΕΖΕΣ, 1993 
Η Αυστρία, με το ένα πέμπτο της έκτασης της Σουηδίας 
έχει παρόμοιο πληθυσμό και είναι η περισσότερο πυκνο­
κατοικημένη από τις χώρες ΕΖΕΣ, αν και με τα κοινοτικά 
δεδομένα είναι και αυτή αραιοκατοικημένη. Ένα σημαντι­
κό μέρος της χώρας είναι ορεινό, όπως στη Νορβηγία και 
τη Σουηδία. 
Οι Σκανδιναβικές χώρες καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις και 
βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από τις βασικές ευρωπαϊ­
κές αγορές. Στη Νορβηγία, παραδείγματος χάριν, η από­
σταση από το 'Οσλο στο North Cape είναι 1700 χλμ. και 
είναι μεγαλύτερη από την απόσταση 'Οσλο-Ρώμης. Η Αυ­
στρία είναι και μικρότερη σε έκταση και βρίσκεται πολύ 
πιό κοντά στις βασικές ευρωπαϊκές αγορές. 
Οικονομία 
Ο φυσικοί πόροι αποτελούν βασικό χαρακτηριστικό των 
οικονομιών των Σκανδιναβικών χωρών, ενώ η ευημερία 
της Αυστρίας βασίζεται στη μεταποιητική βιομηχανία και 
τον τουρισμό. Τα δάση καλύπτουν μία σημαντική έκταση 
της Σουηδίας και της Φινλανδίας, ενώ η Νορβηγία διαθέτει 
υποθαλάσσια αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. 
Υπάρχουν πηγές μετάλλων, μεγάλα αποθέματα αλιείας 
στα ανοοαά των ακτών της Νορβηγίας και δυνατότητα 
πρόσβασης σε υδροηλεκτρική ενέργεια. Μέχρι πρόσφατα, οι τέσσερις χώρες είχαν ελαφρώς υψη­
λότερα κατά κεφαλήν εισοδήματα από την Κοινότητα με 
τη σημερινή της σύνθεση, παρά τις μεγάλες αποστάσεις 
τους από τα βασικά κέντρα οικονομικής δραοτηριότητας 
της Δυτικής Ευρώπης (χάρτης 25). Με εξαίρεση την Αυ­
στρία, υπήρξε μία σχετικά μεγάλη πτώση του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ από τα μέσα της δεκαετίας του 80, με α^χοτέλεσμα να 
είναι αυτό σήμερα στη Σουηδία και τη Φινλανδία κατώτερο 
από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Κατά τη δεκαετία του 80, η οικονομία της Αυστρίας ανα­
πτυσσόταν με ελαφρά ταχύτερο ρυθμό σε σχέση με την 
οικονομία της Κοινότητας, αλλά όλες οι Σκανδιναβικές 
χώρες ανπμετώπισαν μείωση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε 
σχέση με την Κοινότητα Η οικονομία της Φινλανδίας 
υπέστη σοβαρό πλήγμα από την κατάρρευση των συναλλα­
γών με την πρώην Σοβιετική Ένωση, με αποτέλεσμα το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ να μειωθεί στο 86% του κοινοτικού 
μέσου όρου το 1993. 
Οπως και στην Κοινότητα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σας 
τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ είναι μεγαλύτερο στις πρωτεύουσες 
και σας γύρω περιοχές. Στις Σκανδιναβικές χώρες ύπαρχε ι 
μία γενική διαίρεση ανάμεσα στο βόρειο καιτο νότιο τμήμα 
των χωρών, σε φτωχές και πλούσιες περιοχές, αν και η 
διαφορά είναι σχετικά μικρή σε σχέση με τις αντίξοες 
κλιματολογικές συνθήκες του βορρά, γεγονός που οφείλε­
ι 59 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα σης γειτονικές χώρες 
ται εν μέρει στο μέγεθος της απασχόλησης στο δημόσιο 
τομέα και τις μεταφορές πόρων. Στην Αυστρία, δεν υπάρ­
χει ένας απλός γεωγραφικός διαχωρισμός, εφόσον οι δυ­
τικές περιοχές που βρίσκονται στην άλλη άκρη της χώρας 
σε σχέση με τη Βιέννη παρουσιάζουν σχεδόν τον ίδιο 
βαθμό ευημερίας. 
Όπως και στην Κοινότητα, πολλές παραμεθόριες περιοχές 
των χωρών ΕΖΕΣ αντιμετωπίζουν μειονεκτήματα, ιδίως οι 
ανατολικές περιοχέςτης Φινλανδίας που συνορεύουν με τη 
Ρωσία και της Αυστρίας που συνορεύουν με την Ουγγαρία, 
τη Σλοβακία και τη Δημοκρατία της Τσεχίας. 
Όπως και στην Κοινότητα, έτσι και στις Σκανδιναβικές 
χώρες το ποσοστό της απασχόλησης στον τομέα των υπη­
ρεσιών υπερβαίνει το 60%. Η γεωργική δραστηριότητα 
είναι περιορισμένη, γεγονός που οφείλεται κυρίως στις 
κλιματολογικές συνθήκες και σε εδαφολογικούς παράγο­
ντες. Η περίοδος καλλιέργειας στο γεωγραφικό ύψος του 
Όσλο, της Στοκχόλμης και του Turku είναι κατά μέσο 30 
έως 40 ημέρες μικρότερη σε σύγκριση με τη Δανία, ενώ στο 
γεωγραφικό ύψος των πόλεων Oulu και Narvik είναι κατά 
60 έως 70 ημέρες μικρότερη. Η απόδοση ανά εκτάριο είναι 
σημαντικά χαμηλότερη σε σχέση με τις μη μεσογειακές περιοχές της Κοινότητας: για το κριθάρι, τη σίκαλη, τη 
βρώμη και τις πατάτες είναι 20-30% χαμηλότερη, για τη 
ζάχαρη κατά 17% χαμηλότερη και για το σιτάρι κατά 49% 
χαμηλότερη. Αλλες δραστηριότητες στον πρωτογενή το­
μέα, όπο)ς η δασοκομία και η αλιεία στη Νορβηγία κυρίως, 
είναι σημαντικές και αποτελούν βασική πηγή εισοδήματος 
και απασχόλησης σε ορισμένες από τις περισσότερο απο­
μονωμένες περιοχές. 
Σε σύγκριση με την Κοινότητα το ποσοστό της απασχόλη­
σης στη βιομηχανία είναι μικρό στη Νορβηγία και μεγάλο 
στην Αυστρία, ενώ είναι περίπου το ίδιο στη Φινλανδία και 
τη Σουηδία. Στις Σκανδιναβικές Χώρες η βιομηχανία αφο­
ρά κατ, εξοχήν τη μεταποίηση φυσικών πόρων, αν και η 
Σουηδία διαθέτει μία περισσότερο διαφοροποιημένη βιο­
μηχανική βάση σε σχέση με τις άλλες χώρες. 
Οι μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές εξελίξεις ήταν παρό­
μοιες με αυτές στην Κοινότητα, με μία γενική μετατόπιση 
της απασχόλησης από τη γεωργία και τη βιομηχανία προς 
τον τομέα των υπηρεσιών. 
Όσον αφορά την εδαφική κατανομή της οικονομικής δρα-
στηριότητας στη Σκανδιναβία, οι δραστηριότητες στον 
44 Περιφερειακές μεταβολές του κατά κεφαλήν ΑΕΠ και 
ποσοστά ανεργίας στις χώρες ΕΖΕΣ, 1991/1993 
240 
200 Γ-
1 60 
120 
80 ,1 
40 Μέσο κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ, 1991 LJ Ανώτερο από τον εθνικό μέσο όρο 
Η Κατώτερο από τον εθνικό μέσο όρο 
Η Ανώτερο από τον εθνικό μέσο όρο 
Ι Κατώτερο από τον εθνικό μέσο όρο 
Stockholm* L*n Μέσο ποσοστό 
ανεργίας, 1993 "1 28 
BargenUnd EUR 12 μέσος 
όρος 
Norbottens Lin 
"Krooobergs Un 
EUR 12 μέσος 
όρος SteKrmark ' - ^^^M λ* 
•5 'Ahventaniài 
«Υ· »,_ , vVSojn «g Fjonbnc 
Niederoeiterreich, ,. ( ^ , ^_„^ 24 
20 
16 
12 
Ί Α. SF Ν S , 4 • ."«.'f.ï»?»- ί·Ί'Λν&*τ*ι 
160 
Κεφάλαιο 12 - Περ;φερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
πρωτογενή τομέα είναι σημαντικές για τις βόρειες και 
κεντρικές περιοχές, η βιομηχανία είναι σημαντική για τις 
νότιες περιοχές, ενώ ο τομέας των υπηρεσιών και για τις 
περιοχές των πρώτε υουσιόν και για τις περισσότερο απο­
μακρυσμένες περιοχές του βορρά: στις τελευταίες αυτές 
περιοχές υπάρχει μεγάλη συγκέλτρωση δημόσιων υπηρε­
σιών. Στην Αυστρία, οι περιοχές των Αλπεων στο δυτικό 
τμήμα της χώρας αποτελούν σημαντικά κέντρα τουρισμού 
και σύγχρονης βιομηχανικής δραοττηριότητας, ενώ οι πε­
ρισσότερο παραδοσιακοί βιομηχανικοί κλάδοι είναι συ­
γκεντρωμένοι στο βόρειο και το ανατολικό τμήμα της χώ­
ρας. 
Ανεργία 
Και στις τέσσερις χώρες ΕΖΕΣ, τα ποσοστά της ανεργίας 
ήταν ανέκαθεν πολύ χαμηλότερα σε σύγκριση με της Κοι­
νότητας. Το 1990, τα μέσα ποσοστά ανεργίας ανέρχονταν 
μόνο στο ένα τρίτο περίπου του κοινοτικού μέσου όρου, και 
κυμαίνονταν από 5% στη Νορβηγία μέχρι μόνο 1,5% στη 
Σουηδία (χάρτης 26), και αυτό παρά το γεγονός ότι τα 
ποσοστά συμμετοχής του εργατικού δυναμικού ήταν σημα­
ντικά υψηλότερα από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Ομως, από το 1990, οι Σκανδιναβικές χώρες αντιμετώπι­
σαν σημαντική αύξηση της ανεργίας. Η οικονομική κρίση 
στη Φινλανδία ήταν εξαιρετικά σοβαρή, λόγω της εξάρτι-
σης της χώρας αυτής από τις συναλλαγές με την πρώην 
Σοβιετική ' Ενωση. Το 1993, το ποσοστό της ανεργίας ανήλ­
θε στο 7,7% στη Σουηδία, στο 6,2% στη Νορβηγία και στο 
17,5% σαι Φινλανδία, ενώ ήταν χαμηλότερο στην Αυστρία 
στο 4,4%. 
Η ανεργία ήταν ανέκαθεν μεγαλύτερη, περίπου τριπλάσια, 
στις βόρειες περιοχές της Σκανδιναβίας σε σχέση με τις 
νότιες. Στις κεντρικές περιοχές, τα ποσοστά ανεργίας ήταν 
ελαφρά χαμηλότερα, αλλά διπλάσια από αυτά των νότιων 
περιοχών. Στην Αυστρία η ανεργία συνδέεται με την πα­
ρακμή παραδοσιακών βιομηχανικών κλάδων που πλήττει 
πολλά αστικά κέντρα και τη Βιέννη (γραφική παράσταση 
44). 
Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας οικονομικής κρίσης υπήρ­
ξε μεταβολή των ποσοστών της ανεργίας στο εσωτερικό 
των Σκανδιναβικών Χωρών, εφόσον η ανεργία έπληξε 
περισσότερο τις πλουσιότερες βιομηχανικές περιοχές του 
νότου σε σχέση με τις βόρειες περιοχές. 
Τα ποσοστά της ανεργίας στις χώρες ΕΖΕΣ δεν είναι πλέον 
πολύ χαμηλότερα σε σύγκριση με την Κοινότητα Πράγμα­
τι, τα ποσοστά αυτά είναι στη Φινλανδία παρόμοια με τα 
ποσοστά της ανεργίας στις περιφέρειες της Κοινότητας Διοικητική διάρθρωση 
Οι σκανδιναβικές χώρες έχουν ένα διοικητικό σύστημα τριών 
βαθμίδων που αποτελείται από την κεντρική κυβέρνηση, τις 
κομητείες και τις κοινότητες. Όπως σε ορισμένες χιόρε^ τη; 
Κοινότητας, (π.χ. την Ιρλανδία και τη Δανία), οι σκανδιναβι­
κές χώρες διαθέτουν περιορισμένο βαθμό αυτονομίας από 
την κεντρική κυβέρνηση, ενώ η κορυφή της διοίκησης διορί­
ζεται από την κεντρική κυβέρνηση. Υπάρχουν εκλεγμένα 
περιφερειακά συμβούλια κομητειών που είναι αρμόδια, ε­
ντός του πλαισίου της κυβερνητικής πολιτικής, σε θέματα 
παιδείας (γυμνάσια), κοινωνικών υπηρεσιών, υγειονομικοί 
υπηρεσιών, διαχείρισης του εδάφους, προώθησης των επιχε ι -
ρήσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, περιφερειακού σχε­
διασμού. 
Σε σύγκριση με την Κοινότητα, ο αριθμός των κομητειών 
είναι πάρα πολύ μεγάλος, ενώ καλύπτουν μικρό πληθυσμό 
(είναι 24 στη Σουηδία, 19 στη Νορβηγία και 12 στη Φινλαν­
δία) αν και είναι μεγάλες σε έκταση. Αυτό οφείλεται στη 
χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού που προκαλεί μία τάση 
συγκέντρωσης οικισμών με στόχο η παροχή υπηρεσιών να 
είναι αποτελεσματικότερη με χαμηλότερο κόστος. Το 1952 
μειώθηκε στη Σουηδία ο αριθμός των δήμων από 2600 σε 284, 
αν και ο μέσος πληθυσμός τους εξακολουθεί να είναι χαμηλός 
και να κυμαίνεται γύρω στις 30.000 κατοίκους μόνο. 
Στη Φινλανδία, το 1992 πραγματοποιήθηκε μεταρρύθμιση 
στην εδαφική διοίκηση. Διατηρήθηκαν οι δώδεκα κομητείες 
ως οργανισμοί για την εκτέλεση τιον πολιτικών της κεντρικής 
κυβέρνησης και δημιουργήθηκαν επιπλέον 19 περιοχές, οι 
οποίες συγκεντρώνουν τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοί­
κησης με νέες αρμοδιότητες σε θέματα περιφερειακής πολι­
τικής και χωροταξικού σχεδιασμού. Σε χαμηλότερη βαθμίδα 
υπάρχουν 88 κοινά διακοινοτικά συμβούλια που αναλαμβά­
νουν το χωροταξικό σχεδιασμό σε τοπικό επίπεδο. Ο ρόλος 
των κομητειών τείνει να συρρικνωθεί στο μέλλον, εφόσον 
πολλά από τα καθήκοντα τους μεταβιβάζονται στα διακοινο­
τικά συμβούλια. 
Η Αυστρία, ως ομοσπονδιακό κράτος, έχει διαφορετική διοι­
κητική διάρθρωση που μοιάζει πολύ με της Γερμανίας, με 9 
ομόσπονδα κρατίδια που δημιουργήθηκαν μετά τον πρώτο 
παγκόσμιο πόλεμο και κάθε ένα από τα οποία διαθέτει το 
δικό του κοινοβούλιο και τοπική κυβέρνηση. Οι εξουσίες των 
κρατιδίων, εντούτοις, δεν είναι τόσο μεγάλες όσο των κρατι­
δίων στη Γερμανία, ενώ από άποψη πληθυσμού διαθέτουν 
μόνο το 1/5 του πληθυσμού των γερμανικών κρατιδίων. Ο 
προϋπολογισμός τους αντιπροσωπεύει μόνο το 27% των δα­
πανών της κεντρικής κυβέρνησης. Για διοικητικούς λόγους η 
χώρα διαιρείται σε 84 Landbezirke και σε 15 αρχές αστικών 
κέντρων, ενώ σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης υπάρχουν 
2350 οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης. Η ομοσπονδιακή 
κυβέρνηση, οι: κυβερνήσεις των κρατιδίων και οι τοπικές 
κυβερνήσεις συμμετέχουν στην εφαρμογή της περιφερειακής 
πολιτικής, ενώ οι δραστηριότητες του "συντονίζονται από την 
αυστριακή διάσκεψη περιφερειακού σχεδιασμού (ΦΤΑΟΚ). 
161 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα σης γεπονικές χώρες 
που έχουν πληγεί περισσότερο. Πρέπει, εντούτοις, να δια­
πιστώσουμε κατά πόσο οι πρόσφατες εξελίξεις έχουν διαρ­
θρωτικό ή κυκλικό χαρακτήρα 
Περιφερειακή πολιτική 
Υπάρχουν αναμφίβολα διαφορές ανάμεσα στην περιφε­
ρειακή πολιτική των Σκανδιναβικών Χωρών και της Κοι­
νότητας. Η πολιτική αυτή στοχεύει σε μικρότερο βαθμό στη 
μείωση των ΟΛηοατήτων με την προώθηση της αύξησης της 
παραγωγής και της απασχόλησης στις ασθενέστερες πε­
ριοχές. Δεδομένων των δύσκολων συνθηκών διαβίωσης 
και εργασίας, της χαμηλής πυκνότητας του πληθυσμού και 
των μεγάλων αποστάσεων μέχρι τα βόρεια τμήματα αυτών 
των χωρών, η πολιτική αυτή δίνει έμφαση στη διατήρηση 
του πληθυσμού, της απασχόλησης και των εισοδημάτων 
στις απομακρυσμένες περιοχές. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα 
τη θέσπιση ενός συστήματος μακροχρόνιων μεταφορών 
πόρων προς αυτές τις περιοχές. Εφόσον τα δίκτυα μεταφο­
ρών και επικοινωνιών παρουσιάζουν ήδη σχετικά ικανο­
ποιητικό βαθμό ανάπτυξης, η περιφερειακή πολιτική προ­
σανατολίζεται κυρίως προς τη στήριξη των επιχειρήσεων 
και των δημόσιων υπηρεσιών και λιγότερο στις υποδομές. 
Τα βασικά εφαρμοζόμενα μέτρα είναι οι επενδύσεις και οι 
αναπτυξιακές και επενδυτικές ενισχύσεις, τα δάνεια και οι 
εγγυήσεις και οι επιδοτήσεις της απασχόλησης και των 
μεταφορ<όν, που σε πολλές περιπτώσεις παρουσιάζουν 
κάποια διαφοροποίηση ανάμεσα στις περιοχές, προκειμέ­
νου να καλυφθεί ένα μέρος του κόστους της μεταφοράς 
αγαθών προς και από τις λιγότερο ευνοημένες περιοχές. 
Οι στόχοι της περιφερειακής πολιτικής στην Αυστρία πα­
ρουσιάζουν μεγαλύτερη διαφοροποίηση σε σύγκριση με 
αυτούς στη Σκανδιναβία και είχαν την τάση να μεταβάλλο­
νται, παράλληλα με την ανάπτυξη της οικονομίας και τη 
μεταβολή του διεθνούς πλαισίου. Περιλαμβάνουν μία συ­
νιστώσα για τη χρήση της γης και τον εδαφικό προγραμμα­
τισμό. Οι τρέχοντες στόχοι της περιφερειακής πολιτικής 
είναι: 
ο χωροταξιακός σχεδιασμός και η προστασία του 
περιβάλλοντος, ιδίως στις περιοχές των Αλπεων Οι χώρες Visegrad1 
Οικονομικές τάσεις 
Από το 1989, οι τέσσερις χώρες "Visegrad", η Πολωνία, η 
Ουγγαρία, η Δημοκρατία της Τσεχίας και η Σλοβακία, 
υπέστησαν συμαντικότατο οικονομικό μετασχηματισμό. Η 
εγκατάλειψη του κεντρικού οικονομικού σχεδιασμού και ο 
σταδιακός ανα^τ^οσανατολισμός της παραγωγής συνοδεύ­
τηκε αρχικά με πολύ μεγάλες μειώσεις της παραγωγής, οι 
οποίες στη συνέχεια ήταν πολύ μικρότερες το 1992 και 
παρουσίασαν σαφή δείγματα βελτίωσης το 1993. Τα ποσο­
στά του πληθωρισμού παρουσίασαν απότομη αύξηση, η 
οποία στην Πολωνία υπερέβη το 600% το 1990, και στη 
συνέχεια μειώθηκαν και αυτά σε επίπεδα που είναι ευκο­
λότερο να αναμετωπισθούν. 
Λόγω των προγραμμάτων ιδιωτικοποίησης, που περιλαμ­
βάνουν σχεδόν όλες τις μικρές επιχειρήσεις, αυξάνει η 
συνεισφορά του ιδιωτικού τομέα και στην παραγωγή και 
στην απασχόληση στην Πολωνία ο ιδιωτικός τομέας κάλυ­
πτε στα τέλη του 1992 το 45% της παραγωγής και περισσό­
τερο από το 50% της απασχόλησης. Το σύνολο των άμεσων 
ξένων επενδύσεων στις χώρες αυτές αυξήθηκε από λιγότε­
ρο από 500 εκατομμύρια US $ το 1989 σε περισσότερο από 
11 δισεκατομμύρα US$ μέχρι το τέλος του 1992, εκ των 
οποίων τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια αποτελούν εισροές 
επενδύσεων στην Ουγγαρία, στην οποία ο αριθμός των 
κοινών επιχειρήσεων αυξήθηκε από 1.300 σε 9.000 από το 
1989 μέχρι το 1991. Δημιουργήθηκαν νέα χρηματοπιστωτι­
κά ιδρύματα και άλλες υπηρεσίες για επιχειρήσεις που 
στηρίζουν σε μεγάλο βαθμό τα προγράμματα ιδιωτικο­
ποιήσεων και αναδιάρθρωσης. 
Οι δυσμενείς επιπτώσεις είναι εμφανέστερες στην ταχεία 
αύξηση της ανεργίας, η οποία από ασήμαντα επίπεδα το 
1989 αυξήθηκε σε 12% έως 14% το πρώτο εξάμηνο του 
1993 στην Πολωνία, στην Ουγγαρία και τη Σλοβακία Αυ­
ξήθηκαν οι τιμές, ενώ μειώθηκαν οι πραγματικοί μισθοί και 
διευρύνθηκαν οι ΟΛ'ΐσότητες ανάμεσα στις διάφορες κοι­
νωνικές ομάδες όσον αφορά την πρόσβαση στη στέγη, την 
υγεία και την παιδεία. 
η διασυνοριακή συνεργασία στις παραμεθόριες πε­
ριοχές, ιδίως σε αυτές στις οποίες η γεωργία και οι 
βιομηχανικοί κλάδοι που βρίσκονται σε κρίση κατέ­
χουν σημαντική θέση 
αναπροσανατολισμός των διεθνών δικτύων μεταφο­
ρών, ιδίως των σιδηροδρομικών, προς τις χώρες της 
Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Περιφερειακές ανισότητες 
Οι περιφερειακές επιπτώσεις της διαδικασίας αναδιάρ­
θρωσης διαφέρουν σημαντικά σας χώρες αυτές. Κατ, αρ­
χήν, υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις κεντρικές 
περιοχές - στις πρωτεύουσες Βαρσοβία, Πράγα, Μπρατισ­
λάβα, Βουδαπέστη και τις άλλες σημαντικές πόλεις (Poz­
nan, Wroclaw, Κρακοβία,' Gdansk, Veszprem, Kosice, 
162 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα σης γειτονικές χώρες 
Πίνακας 27 
Κοινωνική και Οικονομική κατάσταση στις χώρες Visegrad και στην ΕΚ 
Σύνολο 
(χιλιάδες) 
1992 
Πυκνότητα 
1992 
Συνολικός πληθυσμός Ποσοστό 
μεταβολής 
1989-92 
% 0-14 ετών 
1991 
άνω των 60 
ετών 1991 
Ενεργός πληθυσμός 
Ανεργία (%) 
1992 
σε χιλιάδες 
1991 
Ποσοστό 
1992 
Μεταβολή (%) 
1990-92 
Απασχόληση % 
επί της συνολικής 
απασχόλησης το 1991 Γεωργία 
Εξέλιξη της 
απασχόλησης 
1989-1991 
(εκατοστιαίες μονάδες) Βιομηχανία 
Υπηρεσίες 
Γεωργία 
Βιομηχανία 
Υπηρεσίες 3 -< Ο C 
38250 
122 
0,7 
29,5 
13,0 
41,5 
15861 
13,6 
122,8 
29,5 
25,4 
23,8 
-6,5 
-2,9 
0,5 5 "ο. ο 
Ο ο χ 
α 
ο 
a. c 
CO. ο 
α. 
ο 
3. 0C 
UJ 
10340 
111 
-0,4 
19,4 
19,2 
43,8 
4527 
10,1 
443,8 
15,4 
31,1 
26,1 
na 
na 
na 10320 
131 
-0.5 
21.0 
12,7 
52,6 
5421 
2,6 
259,9 
11,6 
37,3 
27,3 
-7,5 
-3,7 
41,0 5310 
108 
0,6 
24,9 
10,3 
49,3 
2618 
10,4 
592,5 
13,9 
33,1 
28,4 
-12,5 
2,6 
41,2 345400 
146 
1,0 
18,1 
44,8 
146300 
9,4 
13,5 
6,1 
31,5 
62,4 
-5,0 
-0,6 
0,8 SEE 
3"r LU 
62700 
78 
0,4 
19,6 
18,9 
44,3 
25400 
13,9 
12,9 
13,8 
31,3 
54,9 
-5,9 
0,0 
1,8 
Τα στοιχεία γιατοσυνολικό πληθυσμό για τηνEUR12, EUR4 χαι την Πολωνία αφορούν το 1991. | 
Για τις Δ ημοκρατίες της Τσεχίας και της Σλοβακίας, χα χοσοστά χσυ δίνονται αφορούν τα άτομα άνω των 65 ετών, ενώ για την Πολωνία αφορούν τις γυναίκες ά νω 
των 59 και τους άνδρες άνω των 64 ετών. 
Πηγή:EPRC(1993) ... . . , 
163 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
Brno) - και στις άλλες περιοχές. Η πλεονεκτική θέση που 
κατέχουν αυτά τα αστικά κέντρα ως τόποι οτυγκέντρωσης 
της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτιστικής, πολιτικής, διοι­
κητικής και πνευματικής δραστηριότητας ενισχυόταν ακό­
μα περισσότερο από τις πολιτικές κεντρικού σχεδιασμού 
πο\) ακολουθούσαν οι κομμουνιστικές κυβερνήσεις, ενώ 
είναι πιθανό να συνεχιστεί η ίδια κατάσταση και στις 
συνθήκες της οικονομίας αγοράς. Το γεγονός αυτό αντα­
νακλάται στα πρότυπα της διαπεριφερειακής μετανάστευ­
σης, των ιδιωτικοποιήσεων και των ξένων επενδύσεων. 
Κατά δεύτερο λόγο, αυξάνονται συνεχώς οι ανισότητες 
ανάμεσα στις δυτικές και ανατολικές περιοχές, εφόσον τα 
επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης είναι υψηλότερα στις δυ­
τικές περιοχές. Γενικά, υπάρχει τάση επιδείνωσης των 
οικονομικών συνθηκών, σε όρους ανεργίας υψηλού βαθ­
μού εξάρτησης από τη γεωργία, αριθμού ιδιωτικών επιχει­
ρήσεων, ξένων επενδύσεων, ποιότητας και πυκνότητας των 
υποδομών, με αποτέλεσμα να μεγαλώνουν οι διαφορές σε 
σχέση με τη Δυτική Ευρώπη. 
Δημογραφικές εξελίξεις 
Ο ρυθμός αύξησης του πληθυσμού στις χώρες αυτές επι­
βραδύνθηκε κατά τα τελευταία χρόνια. Από το 1989 έως το 
1992, η συνολική αύξηση του πληθυσμού στις τέσσερις 
χώρες ήταν μόνο 0,1% ετησίως, σε σύγκριση με μέσο όρο 
0,4%) ετησίως κατά την περίοδο από το 1980 έως το 1989 
(πίνακας 27). 
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το ποσοστό της μετανά­
στευσης ήταν κατώτερο από 1% στην Πολωνία και την 
Σλοβακία, για παράδειγμα. Εντούτοις, η άδηλη, παράνομη 
μετανάστευση φαίνεται να είναι σημαντική, ιδίως από την 
πρώην Γιουγκοσλαβία και από τη Ρουμανία καθώς και από 
χώρες της Αφρικής και της Ασίας, τιον οποίων οι μετανά­
στες χρησιμοποιούν τις χώρες Visegrand ως ενδιάμεσο 
σταθμό για τη μειάβασή τους στη Δυτική Ευρώπη. 
Σε περιφερειακό επίπεδο, υπάρχουν σημαντικές διαφορές 
ως προς τις δημογραφικές τάσεις : 
- η αύξηση του πληθυσμού εξακολουθεί να είναι ση­
μαντική στις αγροτικές και τις λιγότερο ανεπτυγμέ­
νες περιοχές (π.χ. βορειονατολική Πολωνία, Ανατο­
λική Σλοβακία), οι οποίες έχουν υψηλότερο 
ποσοστό νέου πληθυσμού και μεγαλύτερες ομάδες 
μειονοτήτων 
- τα ποσοστά γεννήσεων παρουσιάζουν τάσεις στασι­
μότητας ή μείωσης στις πρωτεύουσες και σε άλλες 
αστικές και βιομηχανικές περιοχές, αν και το γεγο­νός αυτό αντισταθμίζεται εν μέρει από την προσέ­
λευση μεταναστών. 
Απασχόληση και ανεργία 
Το σύνολο των απασχολούμενων στις χώρες Visegrad α­
νερχόταν' το 1992 σε 26,2 εκατ. άτομα. Το ποσοστό της 
μείωσης της απασχόλησης κατά την περίοδο 1989-1992 
ήταν διαφορετικό στις τέσσερις χώρες, εφόσον κυμαινόταν 
από 9% στη Δημοκρατία της Τσεχίας έως 16% στην Ουγ­
γαρία. Σε όλες τις χώρες Visegrad οι αγορές εργασίας 
βρίσκονται στο στάδιο της αναδιάρθρωσης λόγω της εφαρ­
μογής οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Τα σημαντικότερα 
στοιχεία είναι : 
- η ευρεία μείωση της απασχόλησης που υπήρξε εξαι­
ρετικά σοβαρή σε περιοχές των οποίων ο πληθυσμός 
απασχολείται σε μία μόνο δραστηριότητα 
- η σημαντική μείωση της απασχόλησης στον τομέα 
της ενέργειας, στην εξορυκτική βιομηχανία, στη βα­
ριά και πολεμική βιομηχανία (π.χ. Ανω Σιλεσία και 
Σλοβακία) (χάρτης 28) 
- η σημαντική μείωση της απασχόλησης στη γεωργία 
στις περιοχές γύρω από τις πρωτεύουσες και από 
άλλα σημαντικά αστικά κέντρα. Η μεταβολή ήταν 
μικρή στις παραδοσιακές αγροτικές περιοχές (π.χ. 
ανατολική Πολωνία), γεγονός όμως που κρύβει τη 
σημαντική έκταση της υποαπασχόλησης, εφόσον έ­
νας μεγάλος αριθμός νέων ατόμων παραμένουν στις 
γεωργικές εκμεταλλεύσεις μη έχοντας άλλη επιλογή 
( Χάρτης 29) 
- η αύξηση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρε­
σιών, που είναι κοινή σε όλες τις περιοχές, ιδίως στις 
πρωτεύουσες και τα άλλα αστικά κέντρα (χάρτης 30) 
- η μετατόπιση της απασχόλησης από το δημόσιο στον 
ιδιωτικό τομέα, ιδίως σε αστικές περιοχές και σε 
τομείς όπως οι κατασκευές και τα δίκτυα παροχής, 
γεγονός που αντανακλά τις ιδιωτικοποιήσεις και την 
αύξηση του αριθμού των αυτοτελώς απασχολούμε­
νων, αφενός, και το κλείσιμο ή την αναδιοργάνωση 
των κρατικών επιχειρήσεων, αφετέρου. 
Οι επιπτώσεις φαίνονται στα ποσοστά ανεργίας τα οποία 
κυμαίνονταν κατά το πρώτο εξάμηνο του 1993 από 4% στη 
Δημοκρατία της Τσεχίας μέχρι 14% σιην Πολωνία. Τα 
μέσα ποσοστά της ανεργίας κρύβουν εξαιρετικά μεγάλες 
περιφερειακές διαφορές που κυμαίνονται από 24% στη 
βορειοδυτική Πολωνία (Koszalinkie) στο 0,3% στην Πρά-
164 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
γα. Τα μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας (της τάξης του 16% 
ή και περισσότερο) παρατηρούνται στη βόρεια και ανατο­
λική Ουγγαρία (Nograd, Borsod-Abauj-Zemplen Szal-
bolcs- Szatmar-Bereg) και της βόρειας Πολωνίας 
(Koszalin, Olsztyn, Slupsk και Suwalki). Τα βασικά χαρα­
κτηριστικά της περιφερειακής ανεργίας είναι τα εξής : 
- τα ποσοστά τείνουν να είναι χαμηλότερα στις δυτι­
κές περιοχές, στις περιοχές, που συνορεύουν με τις 
χώρες της Δυτικής Ευρώπης σε σχέση με τις ανατο­
λικές περιοχές, αν και και σε μικρότερο βαθμό για 
την Πολωνία σε σχέση με τις άλλες τρεις χώρες 
- οι πρωτεύουσες και τα άλλα σημαντικά αστικά κέ­
ντρα παρουσιάζουν επίσης χαμηλότερα ποσοστά α­
νεργίας, γεγονός που αντανακλά την οικονομική 
διάρθρωση και τις υποδομές καθώς και τη συγκέ­
ντρωση ιδιωτικών επιχειρήσεων και ξένων επενδύ­
σεων 
- οι γεωργικές περιοχές επλήγησαν στις περισσότε­
ρες περιπτώσεις περισσότερο από τη συρρίκνωση 
της εργασίας λόγω της οικονομικής αναδιάρθρωσης 
και παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά ανεργίας, 
επειδή τα προβλήματα δημιουργίας θέσεων απα­
σχόλησης σε αυτές είναι μεγαλύτερα 
- Η ανεργία πρόκειται να αυξηθεί σε πολλές βιομη­
χανικές περιοχές, εφόσον θα πραγματοποιηθούν ι­
διωτικοποιήσεις και αναδιάρθρωση μεγάλων βιομη­
χανικών επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα να αυξηθούν 
οι πιθανότητες απώλειας θέσεων απασχόλησης σε 
μεγάλη κλίμακα σε περιοχές όπως η Άνω Σιλεσία 
στην Πολωνία και η βόρεια και κεντρική Σλοβακία. 
Οικονομία 
Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν επίσημα δεδομένα για το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε περιφερειακό επίπεδο σε καμία 
από τις χώρες Visegrad. Σύμφωνα με ανεπίσημες εκτιμή­
σεις υπήρξε σχεδόν σε όλες τις περιοχές σημαντική μείωση 
του ΑΕΠ κατά την περίοδο από το 1989 έως το 1992, λόγω 
της κατάρρευσης των κρατικών επιχειρήσεων σε όλους 
τους σημαντικούς τομείς οικονομικής δραστηριότητας, αν 
και αυτό είχε μικρότερες διαστάσεις στις πρωτεύουσες των 
χωρών αυτών, στα μεγάλα αστικά κέντρα και στις περιοχές 
που είναι πιο κοντά στη Δυτική Ευρώπη. Τα επίπεδα του 
κατά κεφαλήν εισοδήματος είναι υψηλότερα σε πόλεις 
όπως η Βουδαπέστη, η Πράγα, η Βαρσοβία, το Λοτς, το 
Βρότσλαβ, το Κατόβιτσε και το Γκτάνσκ και χαμηλότερα 
στο ανατολικό τμήμα όλων των χωρών. Όπως έχει ήδη αν^)ερθεί, η διαδικασία ιδιωτικοποίησης 
των μικρών επιχειρήσεων, που περιλαμβάνει τα μικρά 
καταστήματα λιανικού εμπορίου, εστιατόρια, εργαστήρια 
κ.λπ., είναι καθολική στις τέσσερις χώρες. Αντίθετα, τα 
μεγάλα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων βρίσκονται ακό­
μα στα πρώτα στάδια της εφαρμογής τους ενώ σε ορισμένες 
μάλιστα περιπτώσεις επιβραδύνονται λόγω διοικητικών 
προβλημάτων, διαφωνιών ως προς τα δικαιώματα ιδιοκτη­
σίας και ελλείψεως εγχώριων κεφαλαίων. Δεν συμβαίνει, 
ωστόσο, έτσι σε όλες τις περιπτώσεις : στην Πολωνία, για 
παράδειγμα, το Κοινοβούλιο δέχτηκε το γενικό σχέδιο 
ιδιωτικοποιήσεων (και δημιούργησε Εθνικά Ταμεία Επεν­
δύσεων των οποίων η διαχείριση θα ανατίθεται σε επιχει­
ρήσεις με τη διαδικασία διαγωνισμού). 
Υπάρχει σαφής σχέση ανάμεσα στο ρυθμό δημιουργίας 
νέων επιχειρήσεων και στην οικονομική βάση των περιο­
χών, η οποία είναι πολύ ευρύτερη στις πρωτεύουσες. Με 
βάση τα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων μικρής κλίμακας 
και μεγάλης κλίμακας, η συγκέντρωση νέων επιχειρήσεων 
και επιχειρηματιών στα μεγάλα αστικά κέντρα είναι δυσα­
νάλογα μεγάλη με τον πληθυσμό τους. Οι περιοχές ατπές 
έχουν το πλεονέκτημα των αναπτυγμένων υποδομών, μία 
σχετικά διαφοροποιημένη βιομηχανική διάρθρωση, καλές 
διεθνείς συνδέσεις, δυνατότητα πρόσβασης σε χρηματοδο­
τικούς πόρους και πνευματικά προσόντα και σε υπηρεσίες 
στήριξης των επιχειρήσεων. Αντίθετα οι ανατολικές περιο­
χές έχουν το μειονέκτημα της ανεπαρκούς ανάπτυξης υπο­
δομών. 
Οι ξένες επενδύσεις αυξάνονται και στις τέσσερις χώρες 
Visegrad, αν και τα στοιχεία για τον αριθμό και την κεφα­
λαιακή αξία των κοινών επιχειρήσεων είναι συχνά αντιφα­
τικά. Μέχρι τα μεσάτου 1993, η εισροή ξένων επενδύσεων 
στην Ουγγαρία ανήλθε περίπου σε 5,3 δισεκατομ. δολάρια, 
ενώ στην πρώην Τσεχοσλοβακία οι εισροές αυτές ανήλθαν 
σε 2,2 δισεκατομ. δολάρια από το 1990 έως το 1992, εκ των 
οποίων οι μισές εισροές πραγματοποιήθηκαν μόνο εντός 
του 1992. Στην Πολωνία οι ξένες επενδύσεις στα τέλη του 
1992 υπερέβησαν το 1,3 δισεκατομ, δολάρια, ενώ προγραμ­
ματίζεται η εισροή επενδύσεων επιπλέον 5,2 δισεκατ. δο­
λαρίων για δραοττηριότητες που έχουν ήδη εγκατασταθεί. 
Οι βασικοί τομείς ξένων επενδύσεων είναι η αυτοκινητο­
βιομηχανία και οι μεταφορές, οι χρηματοπιστωτικές υπη­
ρεσίες και οι ασφάλειες, καθώς και οι υπηρεσίες εισαγω-
γών-εξαγωγών. Οι βασικές πηγές των επενδύσεων είναι η 
Γερμανία, η Αυστρία και η Ιταλία, ενώ εξέχουσα θέση 
κατέχουν επίσης και η Γαλλία, το Ηνωμένο Βαόίλειο και 
οι ΗΠΑ. 
Οπως και με τις ιδιωτικοποιήσεις, η περιφερειακή κατανο­
μή των ξένων επενδύσεων συνδέεται με το επίπεδο της 
165 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
οικονομικής ανάπτυξης, με αποτέλεσμα οι περισσότερες 
από αυτές να πραγματοποιούνται στις πρωτεύουσες. 
Στα τέλη του 1991, το 49% όλων των επιχειρήσεων με 
συμμετοχή του ξένου κεφαλαίου στην Τσεχοσλοβακία ή­
ταν συγκεντρωμένες στην Πράγα και το 56% στη Βουδα­
πέστη όσον αφορά την Ουγγαρία. Στην Πολωνία, στην 
οποία υπάρχουν και άλλες σημαντικές πόλεις εκτός από 
την πρωτεύουσα, το 37% παρόμοιων επιχειρήσεων ήταν 
συγκεντρωμένες στη Βαρσοβία, ενώ άλλα σημαντικά κέ­
ντρα επενδύσεων ήταν οι πόλεις Αοτς, Κατόβιτσε, Βρότσ-
λαβ και Πόζναν. 
Παρατηρείται επίσης μεγαλύτερη συγκέντρωση ξένων ε­
πιχειρήσεων σε περιοχές που βρίσκονται πιο κοντά στα 
σύνορα με την Δυτική Ευρώπη, σε σχέση με άλλες περιο­
χές. Στην Ουγγαρία, η συγκέντρωση των ξένων επενδύ­
σεων, εκτός από τη Βουδαπέστη, γίνεται στην περιοχή της 
λίμνης Μπαλατόν, στα δυτικά σύνορα με την Αυστρία και 
κατά μήκος του Δούναβη, ενώ λίγες είναι οι ξένες επενδύ­
σεις στις βορειοανατολικές περιοχές (π.χ. Borsod-Abauj-
Zemplen και Szatbolcs-Szatmar-Bereg). Στη Δημοκρατία 
της Τσεχίας, η μεγαλύτερη συγκέντρωση χοινών επιχειρή­
σεων μετά την Πράγα παρατηρείται στην περιοχή της 
νότιας Μοραβίας στα σύνορα με την Αυστρία, ενώ στη 
Σλοβακία οι περισσότερες ξένες επενδύσεις είναι συγκε­
ντρωμένες στην Μπρατισλάβα και τις Δυτικές περιοχές 
στα σύνορα με την Αυστρία και στην Πολωνία στις περιο­
χές που συνορεύουν με τη Γερμανία (π.χ. Zielona Gora). 
Περιφερειακά προβλήματα 
Όλες οι περιοχές και των τεσσάρων εξεταζόμενων χωρών 
έχουν επηρεαστεί από τη διαδικασία οικονομικής ανα­
διάρθρωσης· η επίπτωση είναι θετική και ισορροπημένη 
στις περιοχές που παρουσιάζουν δυνατότητες καινοτομιών 
και προσαρμογής, ενώ είναι αρνητική στις περιοχές που 
πλήττονται από κρίση και στις οποίες είτε δεν υπάρχουν 
είτε υπολειτουργούν οι μηχανισμοί αναδιάρθρωσης. την οικονομική διάρθρωση, στην οποία περιλαμβά­
νονται οι ειδικότητες του εργατικού δυναμικού, η 
ποιότητα των πάγιων στοιχείων ενεργητικού και ο 
βαθμός διαφοροποίησης 
από το επίπεδο της ανάπτυξης, στο οποίο περιλαμ­
βάνονται το εύρος και τα είδη των δυνατοτήτων 
απασχόλησης και παράγοντες, όπως το κατάλληλο 
επιχειρηματικό πνεύμα 
- τη γεωγραφική απομόνωση και το επίπεδο των υπο­
δομών, την εγγύτητα σε μεγαλύτερα αστικά κέντρα, 
τα δίκτυα μεταφορών, όπως τα διεθνή αεροδρόμια, 
και τις πηγές κεφαλαίων και καινοτομιών. 
Οι προβληματικές περιοχές που βρίσκονται σε κρίση πλήτ­
τονται από ορισμένες αλληλοσυνδεόμενες δυσκολίες ό­
πως : 
η παρακμή της βαριάς βιομηχανίας, όπως οι βιομη­
χανίες άνθρακα και σιδήρου και οι εξορυκτικές 
βιομηχανίες, η παραγωγή χάλυβα και η πολεμική 
βιομηχανία, με αποτέλεσμα την αύξηση της ανερ­
γίας και τον περιορισμό των δυνατοτήτων διαφορο­
ποίησης (π.χ. Kladno, Ostrava, Pribram και Vsetin 
στη δημοκρατία της Τσεχίας, Katowice, Lodz και 
Walbrzych στην Πολωνία, Baranya βόρειο Nograd 
στην Ουγγαρία και οι περισσότερες περιοχές της 
Σλοβακίας) 
η ανεπαρκής ανάπτυξη της γεωργίας (π.χ. Szabolcs-
Szatmar-Bereg, Borsod- Abauj-Zemplen στην Ουγ­
γαρία και Suwalki, Ciechanow και Ostroleka της 
Πολωνίας) 
η ανεπάρκεια υποδομών (π.χ. Szabolcs-Szatmar-
Bereg στην Ουγγαρία, η βορειοανατολική Πολωνία 
και η Ανατολική Σλοβακία) 
Οι περιοχές εκείνες που παρουσιάζουν υψηλό βαθμό αστι­
κοποίησης και εκβιομηχάνισης, και ιδίως εκείνες που δια­
θέτουν διαφοροποιημένη βιομηχανική διάρθρωση και κα­
λά ανεπτυγμένες υποδομές, φαίνονται λιγότερο ευάλωτες 
στο κόστος και στις δυσκολίες του οικονομικού μετασχη­
ματισμού. Ο ρυθμός πραγματοποίησης των ιδιωτικοποιή­
σεων είναι σε αυτές ταχύτερος, η εγκατάσταση νέων επι­
χειρήσεων ευκολότερη και είναι επίσης μεγαλύτερη η 
προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Η προσαρμογή των πε­
ριοχών στις νέες οικονομικές συνθήκες φαίνεται να εξαρ­
τάται σε σημαντικότατο βαθμό από : ο περιφερειακός χαρακτήρας και η ανατολική γεω­
γραφική θέση (π.χ. Zamosc, Przemysl και Krosno 
της Πολωνίας, η ανατολική Σλοβακία και οι περιο­
χές Hadju-Bihar και Szabolcs-Szatmar-Bereg, της 
Ουγγαρίας) , 
η υποβάθμιση του περιβάλλοντος*(π.χ. η ανθρακο­
φόρα περιοχή της βορειοδυτικής Βοημίας και της 
Δημοκρατίας της Τσεχίας και της Άνω Σιλεσίας και 
η περιοχή Legnica εξόρυξης χαλκού στην Πολωνία) 
166 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα σης γειτονικές χώρες 
οι δημογραφικές πιέοεις, όπως η γήρανση του πλη­
θυσμού (π.χ. Suwalki στη Πολωνία, και Borsod-
Abauj-Zemplen στην Ουγγαρία), ή η ύπαρξη εθνι­
κών μειονοτήτων (π.χ. τσιγγάνων και Σλοβάκων 
στην Ουγγαρία και τη Δημοκρατία της Τσεχίας και 
Ούγγρων στην Σλοβακία) 
η έλλειψη ενός σημαντικού αστικού κέντρου που να 
λειτουργεί ως πόλος ανάπτυξης (π.χ. νοτιοανατολι­
κή Ουγγαρία). 
Αμεσες επενδύσεις και 
εμπόριο με τις χώρες της 
Κεντρικής και Ανατολικής 
Ευρώπης2 
Το 1990-9], αμέσως μετά την κατάρρευση του κομμουνι­
στικού καθεστώτος και την έναρξη της εφαρμογής προ­
γραμμάτων οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων 
στην Κεντρική Ευρώπη, ορισμένοι παρατηρητές διατύπω­
σαν την προσδοκία ότι η Ουγγαρία, η Πολωνία και η 
Τσεχοσλοβακία θα προσέλκυαν μεγάλο όγκο άμεσων ξέ-
VOJV επενδύσεων. Επιπλέον, εκφράζοντας την υπόθεση ότι 
η Βουλγαρία, η Ρουμανία και η Σοβιετική Ένωση και η 
Γιουγκοσλαβία (πσυ δεν είχαν ακόμα διαμελισθεί) ήταν 
ικανές να θέσουν με επιτυχία σε εφαρμογή προγράμματα 
μεταρρυθμίσεων, πίστευαν ότι θα προσέλκυαν με τον τρό­
πο αυτό ξένους επενδτττές, ιδίως η ΕΣΣΔ, λόγω των μεγά­
λων αποθεμάιων πετρελαίου και φυσικού αερίου και άλ­
λων φυσικών πόρων. Πράγματι, εκφραζόταν την εποχή 
εκείνη η άποψη ότι οι χώρες αυτές θα μπορούσαν να 
προσελκύσουν μεγάλους θεσμικούς επενδυτές καθώς και 
σημαντικά κεφάλαια άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) τα 
οποία προορίζονταν για άλλες χώρες. Αυτό δεν είναι πε­
ρίεργο, αν συγκρίνει κανείς τον πληθυσμό όληςτης Δυτικής 
Ευρώπης (380 εκατομμύρια) με τον πληθυσμό της Ανατο­
λικής Ευρώπης συν τιον κρατών που διαδέχθηκαν την 
πρώην ΕΣΣΔ (410 εκατομμύρια). 
Τρία χρόνια μετά την έναρξη των μεταρρυθμίσεων, δεν 
ικανοποιήθηκε μέχρι στιγμής η προσδοκία για μεγάλες 
εισροές ΑΞΕ στις ανατολικές χώρες. Λόγω των σοβαρών 
δυσκολιών που ΟΛτιμετώπισαν οι χώρες αυτές στην προ­
σπάθεια τους να δημιουργήσουν μία οικονομία αγοράς που 
να λειτουργεί σχετικά ικανοποιητικά, με τη θέσπιση νέας 
εμπορικής και νομικής υποδομής, τα εμπόδια πσυ αντιμε­
τώπισαν οι δυτικές επιχειρήσεις για να αναπτύξουν δρα­στηριότητες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ήταν 
πολύ περισσότερα από ότι αρχικά αναμενόταν. Η απότομη 
και μεγάλη πτώση της παραγωγής και οι δυσκολίες για την 
αποκατάσταση της μακροοικονομικής σταθερότητας και 
ανάπτυξης (χωρίς να υπολογίζουμε την εφαρμογή προ­
γραμμάτων ιδιωτικοποιήσεων ευρείας κλίμακας), δεί­
χνουν ότι το κόστος και οι οικονομικοί και πολιτικοί κίνδυ­
νοι που συνδέονται με τις επενδύσεις στις χώρες της 
κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης είναι πολύ μεγαλύτερα 
από ότι είχε αρχικά προβλεφθεί. 
Είναι μάλλον απίθανο να διοχετευθούν κατά την επόμενη 
δεκαετία διεθνή κεφάλαια για τη χρηματοδότηση αναγκών 
των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης και της 
πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Σε τελική ανάλυση, οι πολύ 
μεγάλες σε όγκο επενδύσεις που απαιτούνται για τη στα­
θεροποίηση των οικονομικών και κοινωνικών μεταρρυθμί­
σεων στην ανατολική Ευρώπη θα πρέπει να χρηματοδοτη­
θούν από αυξανόμενες αποταμιεύσεις και στην Ανατολή 
και στη Δύση. Από γεωγραφική άποψη, δεν φαίνεται πιθα­
νό να υπάρξει ανταγωνισμός για τις εισροές ΑΞΕ ανάμεσα 
στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης και σε χιύρες που 
βρίσκονται γεαΓ/ραφικά σιην περιφέρεια της Δυτικής Ευ­
ρώπης, όπως η Ιρλανδία, η Ισπανία και η Πορτογαλία, εάν 
υποθέσουμε ότι ένα μεγάλο μέρος των ΑΞΕ θα προορι­
στούν για τη δημιουργία υποδομών για την εξυπηρέτηση 
των τοπικών ή των γειτονικών αγορών. 'Αλλες περιοχές με 
αναπτυξιακή καθυστέρηση, όπως η Ελλάδα και η νότια 
Ιταλία, βρίσκονται γειυγραφικά εγγύτερα τουλάχιστον στις 
βαλκανικές χώρες, αλλά οι προοπτικές για την πραγματο­
ποίηση ξένων επενδύσεων στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία 
και την πρώην Γιουγκοσλαβία είναι ακόμα χειρότερες σε 
σχέση με τις προοπτικές στις χώρες της κεντρικής Ευρώ­
πης. 
Κατά τη δεκαετία του ογδόντα, οι βασικές χώρες που 
αποτελούσαν πηγή επενδύσεων στις αναπτυξιακά καθυ­
στερημένες περιφέρειες της Κοινότητας ήταν το Ηνωμένο 
Βασίλειο, η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες από κοινού με τις 
ΗΠΑ και την Ιαπωνία, ενώ μία πρόσφατη έρευνα για 144 
από τις 500 μεγαλύτερες επιχειρήσεις στον κόσμο έδειξε 
ότι οι σημαντικότεροι επενδυτές σας ανατολικές χώρες 
είναι οι επιχειρήσεις από τη Γερμανία και τις χώρες ΕΖΕΣ, 
δηλαδή, από χώρες οι οποίες βρίσκονται γεωγραηχκά εγ­
γύτερα στην Ανατολική Ευρώπη, όπως και από τις χώρες 
Μπενελούξ. Οι εταιρείες που έχουν την έδρα τους στις 
ΗΠΑ και την Ιαπωνία έχουν δείξει μέχρι στιγμής σχετικά 
μικρό ενδιαφέρον για επενδύσεις στις χώρες της κεντροαίς 
και ανατολικής Ευρώπης (συμπεριλαμβανομένης της 
πρώην Σοβιετικής Ένωσης). 
Η συνολική εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων στις χώρες 
αυτές (σχεδόν 10 δισεκατομμύρια δολάρια μέχρι τον Ο­
Ι 67 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
κτώβριο του 1991) είναι σημαντικά χαμηλότερη (υιό τις 
εισροές επενδύσεων μόνο στην Ισπανία το 1990 (14 δισε­
κατομμύρια δολάρια). Μία πιθανή εξήγηση του γεγονότος 
αυτού είναι ο πολύ μικρός αριθμός μεμονωμένων έργων : 
ο μέσος όρος των κεφαλαίων που διατίθενται σε κοινές 
επιχειρήσεις (που αποτελούν τη σημαντικότερη μορφή ά­
μεσων επενδύσεων στην περιοχή) είναι 330.000 δολάρια. 
Μέχρι το 1991 η Ουγγαρία ήταν η μόνη χώρα της κεντρικής 
Ευρώπης που προσέλκυε ξένες επενδύσεις αξιόλογης κλί­
μακας. Από τη συνολική εισροή ποσού 2 δισεκατομμυρίων 
δολαρίων, περισσότερο από το ήμισυ του ποσού αφορά το 
1991. Οι μεγαλύτερες κεφαλαιουχικές δεσμεύσεις αφο­
ρούν τον τομέα των τηλεπικοινωνιών και των χημικοΰν 
προϊόντων. 
Δεν φαίνεται να υπάρχουν λόγοι ανησυχίας ότι οι εξελίξει ς 
στην ανατολική Ευρώπη θα έχουν σαν αποτέλεσμα να 
μειωθούν οι εισροές επενδύσεων στις οικονομικά ασθενέ­
στερες περιφέρειες της Κοινότητας. Μονό το 15% των 
επιχειρήσεων που ρωτήθηκαν δήλωσαν ότι οι επενδύσεις 
τους στην Ανατολική Ευρώπη προορίζονταν για άλλες 
περιοχές και τελικά υπήρξε μεταστροφή, ενώ οι περισσό­
τερες εταιρείες θα πραγματοποιούσαν επενδύσεις και στις 
δύο περιοχές. Αυτό σημαίνει ότι οι ΑΞΕ που προσελκύο­
νται από τη συνέχιση της οικονομικής και πολιτικής μεταρ­
ρύθμισης στην ανατολική Ευρώπη θα μπορούσαν να λει­
τουργήσουν σε ένα πρώτο στάδιο ως μέσο για τη διεθνή 
ανάπτυξη και δεν θα οδηγούσαν σε μετατόπιση της οικο­
νομικής δραστηριότητας από τις περιοχές οικονομικής 
δραστηριότητας, όπως σι περιοχές των ακτών της Μεσο­
γείου ή του Ατλαντικού. 
Μακροπρόθεσμα, είναι πιθανό να επεκταθούν οι ΑΞΕ 
στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, υπό την προϋπόθεση 
ότι οι πραγματοποιούμενες μεταρρυθμίσεις θα οδηγήσουν 
στη θέσπιση ενός ικανοποιητικού εμπορικού και νομικού 
πλαισίου που θα παρέχει ασφάλεια στους ντόπιους και 
ξένους επενδυτές για τη δραστηριότητα τους. 
Αυτή η εξέλιξη θα ωφελούσε πράγματι συνολικά την Κοι­
νότητα : οι επενδύσεις και η οικονομική ανάπτυξη στην 
Ανατολή θα αποτελούσαν κίνητρο για εξαγωγές και πωλή­
σεις από κοινοτικές επιχειρήσεις. Μία πρόσφατη μελέτη 
της Επιτροπής θα συμβάλλει στο να εκτιμηθούν αυτά τα 
οφέλη με τη βοήθεια δύο εναλλακτικών υποθέσεων όσον 
αφορά τις προοπτικές ιης οικονομικής ανάπτυξης στις 
χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες 
υποθέσεις καλύπτουν το φάσμα των ενδεχόμενων εξελί­
ξεων. 
Σύμφωνα με την αισιόδοξη εκδοχή, οι χώρες της Ανατολι­
κής Ευρώπης θα παρουσιάσουν ταχεία ανάπτυξη από τα 
μέσα της δεκαετίας του ενενήντα με την επίτευξη μακροοι­κονομικής σταθερό ι η ιο ς και ιην ολοκλήρωση τιον οικονο­
μικών μεταρρυθμίσεων' που θα έχουν σαν αποτέλεσμα τη 
βελτίοκτη της προσς>οράς και τον επιτυχή μετασχηματισμό 
της υπάρχουσας παραγωγικής βάσης, σε ενα διεθνές πλαί­
σιο που χαρακτήριζε m ι από γενική απουσία περιορισιιών 
στις συναλλαγές. Σύμι^υνα με την απαισιόδοξη εκδοχή, θα 
αποτύχει η διαδικασία τιον μεταρρυθμίσεων. 
Η εκδοχή της "επιτυχίας των μεταρρυθμίσεων" συνεπάγε­
ται σημαντικότατη αύξηση τιον συναλλαγών με την Κοινό 
τιιτα. Το 1991, οι εμπορικέ; συν.ιλλαγές (εξαγωγές και 
εισαγιογές) ανάιιεσα στην ΕΚ και τις χιύρες της Κεντρικής 
και Ανατολικής Ευρώπης και την πρώην Σοβιετική Ένοχτη 
ανήλθαν σε 67 δισεκατομμύρια ECU, ή στο 7% της άξιας 
του κοινοτικού εμ.αοριου (χωρίς να περιλαμβάνονται οι 
συναλλαγές ανάμεσα οία κράνη μέλη της Κοινότητας). 
Μέσα σε 20 χρόνια είναι δυνατόν να εξαπλασιασθούν οι 
συναλλαγές τιον χωρών συτιόν με την Κοινότητα και να 
διπλασιασθεί τουλάχιστον το μερίδιο τους στο κοινοτικό 
εμπόριο. Λιτό σημαίνει ότι μέχρι το έτος 2010 η α'ίία των 
εισαγωγών και τιον εξαγωγιόν χωριστά θα μπορούσε να 
ανέλθει σε περίπου 200 δισεκατομμύρια ECU ετηοιως (σε 
τι μες 1991). 
Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν πλέον περιορισμοί του εμπο­
ρίου θα μπορούσε να υπάρξει, σημαντικό θετικό ισοζύγιο 
της Κοινότητας όσον αφορά τις συναλλαγές μεταποιημέ­
νων βιομηχανικών προϊόντων με τις χίόρες αυτές, που ίσως 
ανέλθει μέχρι το έτος 2010 οε 70 δισεκατομμύρια ECU. 
Πρέπει, ωστόσο, να αναμένουμε ότι θα αυξηθεί και η 
διείσδυση βιομηχάνων από τις χιόρες της Ανατολικής Ευ-
ριόπης στην κοινοτική αγορά : το μερίδιο τιον εξαγωγών 
τους στις εισαγωγές μεταποιημένων βιομηχανικοί προϊό­
ντων στην Κοινότητα θα μπορούσε να τριπλασιασθεί και 
vu υπερβεί το 15% το έτος 2010. Το πλεόνασμα της Κοινό­
τητας σε μεταποιημένα προϊόντα θα μπορούσε να έχει σαν 
αντιστάθμισμα σημαντικά ελλείμματα στις συναλλαγές ε­
νεργειακών προϊόντων (με την πρώην Σοβιετική Ένωση) 
και στο εμπόριο γεωργικών προϊόντων που είναι σημαντι­
κότερο από πολιτική διάσταση. 
Σύμφωνα με την απαισιόδοξη εκδοχή, θα είναι λίγες σι 
άμεσες οικονομικές επιπτώσεις των εμπορικών συναλλα­
γών, οι οποίες θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά λιγότερο 
από 50% από το 1991 έως το 2010 (δηλαδή λιγότερο από 
2% ετησίως). Οι εξαγωγές των χωρών της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης θα εξακολουθούσαν να συγκεντρώ­
νονται σε λίγες "ευαίσθητες" βιομηχανίες : ενδύσεως^ βιο­
μηχανικής μεταποίησης μετάλλων, χημικών προϊόντων, ξυ­
λείας και επίπλουν. 
Η εκδοχή της "επιτυχούς μεταρρύθμισης" θα είχε σαν 
αποτέλεσμα μία νέα κατανομή της εργασίας σε διεθνές 
168 
Κεφάλαιο 12 - Περιφερειακές διαρθρώσεις και προβλήματα στις γειτονικές χώρες 
επίπεδο που θα χαρακτηρΰ'οταν : j\o μια σταδιακή Oiacfo 
ροποίηση των εξαγιογιόν της Ανα βολικής Ευρώπης προ; 
την Κοινότητα. Τα νέα εμπορικά πρότυπα θα τείνουν να 
περιορίσουν ια προβλήματα για συγκεκριμένες περιοχές 
της Κοινότητας ή για τομείς που προσαρμόζονται στην 
αύξηση ! ων εισαγωγών από την όλ' η πλευρά των ανατολι­
κοί' συνόρων της Κοινότητας 
Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση υπάρχει σαφώς ευρύ πεδίο 
για σημαντική ανάπτυξη του ενδοβιομηχανικού καθώς και 
του διαβιομηχανικού εμπορίου. Σύμφωνα με τις προβλέ-
ψεις της μελέτης για το έτος 2010, θα υπάρχουν σημαντικά 
πλεονάσματα του κοινοτικού εμπορίου στον τομέα τυ>ν 
οχημάτων και άλλων μέσων μεταφοράς, του μηχανολογι­
κού και ηλεκτρολογικού εξοπλισμού, των χημικιόν προϊό­
ντων και προϊόντων κλοχττοϋφαντουργίας. Ορισμένες πε-
ριπτωσιολογικές μελέτες στις αναπτυξιακά 
καθυστερημένες περιφέρειες επιβεβαιώνουν την άποψη 
ότι μία οικονομικά αναπτυγμένη κεντρική και ανατολική 
Ευριόπη μπορεί να αποτελέσει μία ισχυρή αγορά για τις 
εξαγωγές τιον αναπτυξιακά καθυ<ττερημένων περιφερειών 
σε είδη ενδύσεως και προϊόντα κλωστοϋφαντουργίας κα-
θιός και ιτε μηχανήματα, αυτοκίνητοι κ.λπ. Αντίθετα, σύμ-
qxova με την απαισιόδοξη υπόθεση, είναι πολύ μεγαλύτε­
ρος ο κίνδυνος τον ανταγωνισμού σε χαμηλές τιμές και με 
την πρακτική ντάμπινγκ. 
Με τη βοήθεια ενός υποδείγματος διαπεριφερειακού ε­
μπορίου, έγινε πρόβολε] των μεταβολών πον εμπορικών 
συναλλαγών σε διάφορους βιομηχανικούς τομείς στις πε­
ριφέρειες της Κοινότητας. Η μείιοοη τιον εμποδίων δασμο­
λογικού και μη δασμολογικού χαρακτήρα καθώς και η 
άρση ορισμένων άλλων οικονομικών και πολιτικών εμπο­
δίων του εμπορίου είχε σαν πρότυπο μία σημαντική μείωση 
της "απόστασης" που χιυρίζει τις περιφέρειες της Κοινότη­
τας από τους δικούς του*, εταίρους στην κεντρική και ανα­
τολική Ευριόπη και στην πρώην Σοβιετική Ενιυση. 
Η αναμενόμενη επίπτωση στις αναπτυξιακά καθυστερημέ­
νες περιφέρειες της Κοινότητας διαφέρει σημαντικά από 
τη μία χιόρα στην άλλη. Οι περιπταχτιολογικές μελέτες 
επιβεβαύυσαν την άποψη ότι η επιτυχία τιον μεταρρυθμί-
σεων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη θα εξασφαλί­
σει καλές οικονομικές προοπτικές για την Ελλάδα, μικρή 
καθαρή θετική επίπτωση στη βιομηχανία της Ισπανίας και 
της Πορτογαλίας καθώς και ελάχιστες επιπτώσεις στην 
Ιρλανδία και την Βόρειο Ιρλανδία. Τα στοιχεία για την νοτιά Ιταλία ήταν αντιφατικά, εφόσον τα αποτελέσματα 
της ανάλΐ'σης μοντέλου ήταν πολύ περισσότερο αισιόδοξα 
από τα αποτελέσματα της περιπτωσιολογικής μελέτης. 
Κατά συνέπεια, η αντίδραση της περιφερειακής πολιτικής 
στις ενδεχόμενες αλλαγές των οικονομιών των χωρών της 
κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης πρέπει να έχει ους αφετη­
ρία την προοπτική ότι οι αλλαγές αυτές δεν θα δημιουργήσουν 
νέα προβλήματα στις περιφέρειες. Σε λίγες περιπτώσεις θα 
επώεινωθούν τα υπάρχοντα προβλήματα, αλλά στις περισσό­
τερες περιπτώσεις αυτή η όξυνση των προβλημάτων δεν θα 
είναι μεγαλύτερη από την όξυνση που απορρέει από τη δη­
μιουργία της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς ούτε από αυτήν που 
προκαλείται από τις οικονομίες της Ιαπωνίας και των άλλων 
ασιατικών χωρών. Το βασικό επιπρόσθετο πρόβλημα που θα 
δημιουργηθεί ενδεχομένως από τις εξαγιογές των ανατολι-
κών χωρών θα αφορά την βιομηχανία σιδήρου και χάλυβα 
και ίσως άλλους παραγωγούς προϊόντων μετάλλων ή χημικών 
προϊόντων. Μακροπρόθεσμα, το βασικό πρόβλημα είναι πι­
θανό να εντοπισθεί στις συναλλαγές γειοργικιόν προϊόντων, 
εάν κατορθοκτουν οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης να 
αναπτύξουν και να αξιοποιήσουν με επιτυχία το δυναμικό 
τους σε (απόν τον τομέα. 
Και ί] ανέιλυση μοντέλου και οι περιπτιοσιολογικές μελέτι^ 
δείχνουν ότι θα είναι σημαντικά τα ενδεχόμενα οφέλη των 
αναπτυξιακά καθυστερημένων περιφερειών της Κοινότη­
τας από την επιτυχία της οικονομικής μεταρρύθμισης στις 
χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευριόπης. Ο βασικό; 
κίνδυνος πηγάζει από την αποτυχία της διαδικασίας τιον 
μεταρρυθμίσεων. (Εάν η Κοινότητα επιβάλλει περιορι­
σμούς στο εμπόριο των "ευαίσθητων" προϊόντων και λάβει 
μέτρα αντιντάμπινγκ για να περιορίσει τις εξαγωγές από 
τις ανατολικές χώρες κατά τα επόμενα χρόνια, αυτό θα 
μπορούσε πράγματι να συμβάλλει στην αποτυχία των με­
ταρρυθμίσεων στις χώρες αυτές). Και τότε θα μπορούσαν 
να υπάρξουν σοβαρές επιπτιυσεις στον τομέα των δημό­
σιων οικονομικών της Κοινότητας λόγω των προγραμμά­
των ενισχύσεων προς τις ανατολικές χώρες, γεγονός που 
θα ιυτορούσε, με τη σειρά του, να περιορίσει τα δημόσια 
κεφάλαια που χορηγούνται στο πλαίσιο των κοινοτικών 
διαρθριοτικών πολιτικών. Ο κίνδυνος να μειωθούν στο 
μέλλον οι περιφερειακές ενισχύσεις της Κοινότητας απο­
τελούσε πολύ μεγαλύτερη πηγή ανησυχίας για τις αναπτυ­
ξιακά καθυστερημένες περιφέρειες σε σχέση με οποιαδή­
ποτε επίπτωση από τις συναλλαγές μεταξά Δυτικής και 
Ανατολικής Ευρώπης. 
EPRC(1993) Regional Socio-economic Development in Poland, Hungary, the Czech Republic and Slovakia, Μελέτη πόυ 
χρηματοδότησε η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
NERA (1992), Trade and Foreign Investment in the Community's regions : the impact of economic reform in Central adn Eastern 
Europe. Regional Development Studies no 7. Μελέτη που χρηματοδότησε η ΓΔ XVI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
169 
Χάρτης 27 Περιφερειακή ανεργία οτίς 
χώρες Visegrad, 1993 
Πολωνία 
Τσεχία 
Ποσοστό εργατικού 
δυναμικού 
Π << 
Π 4-β 
0 8-12 
• 12 16 
• >16 Ουγγαρία 
τα στοιχεία αφορούν τα τέλη Ιουνίου 1993 Χάρτης 28 Απασχόληση στη γεωργία 
στις χώρες Visegrad, 1991 
Τσεχία 
Ποοοστό πλήρης 
απασχόλησης 
Ουγγαρία 
Για την Ουγγαρία χρησιμοποιήθηκαν τα στοιχεία του 1990 
Χάρτης 29 Βιομηχανική απασχόληση 
στις χώρες Visegrad, 1991 
Τσεχία 
Ποσοστό πλήρης 
απασχόλησης 
Ουγγαρία 
Πα την Ουγγαρία χρησιμοποιήθηκαν τα στοιχεία του 1990 Χάρτης 30 Απασχόληση στον τομέα των 
υπηρεσιών στις χώρες Visegrad, 1991 
Τσεχία 
Ποσοστό πλήρης 
απασχόλησης 
Ουγγαρία 
Για την Ουγγαρία χρησιμοποιήθηκαν τα στοιχεία του 1990 
Παράρτημα Στατιστικών 
Παράρτημα Στατιστικών 
Α.1 Αντιστοιχία μεταξύ επιπέδων NUTS και εθνικών διοικητικών διαιρέσεων στην Κοινότητα 
Α.2 Έκταση και πληθυσμός των περιφερειών της Κοινότητας 
Α.3 ΑΕΠ ανά απασχολούμενο στα κράτη μέλη ΑΕΠ ανά απασχολούμενο σε ΜΑΔ 
Α.4 Διαφορές ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ(σε ΜΑΔ) στην Κοινότητα 1980-1991 
Α.5 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ στα κράτη μέλη και στις χώρες ΕΖΕΣ, 1980-1993 
Α.6 Ποσοστά ανεργίας στην EUR12 1983-1993 
Α.7 Η απασχόληση στην αυτοκινητοβιομηχανία 
Α.8 Απασχόληση στη βιομηχανία αεροναυτικής 
Α.9 Η απασχόληση στις βιομηχανίες κλωστοϋφαντουργίας και ειδών ενδύσεως 
Α. Κ) Περιφέρειες του επιπέδου NUTS 2 που εξαρτούνται από την πολεμική βιομηχανία 
Α. 11 Υποδομές οδικών μεταφορών 
Α. 12 Ακαθάριστες επενδύσεις σε οδικές υποδομές ως ποσοστό του ΑΕΠ 1975-1989 
Α. 13 Σιδηροδρομικές υποδομές, 1990 
Α.14 Ακαθάριστες επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδομές ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1976-1989 
Α. 15 Υποδομές τηλεπικοινωνιών, 1992 
Α. 16 Επενδύσεις σε υποδομή τηλεπικοινωνιών ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1987-1992 
Α. 17 Σύνορα των χωρών ΕΖΕΣ, 1993 (χιλιόμετρα) 
Α. 18 Η απασχόληση στις περιφέρειες του στόχου 1,1990 
Α.19 Ποσοστά ανεργίας στις περιφέρειες του στόχου 1,1986-1993 
Α.20 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ(ΜΑΔ) στις περιφέρειες του στόχου 1 (1986-1991 ) 
Α.21 Μεταβολή της απασχόλησης και παραγωγικότητα, 1986-1991 
Α.22 Κοινοτικές πρωτοβουλίες 
Α.23 Τα γερμανικά κράτη σε σύγκριση με την ενιαία Γερμανία και την EUR12 
Α.24 Μεταβολή κατά τομέα στα νέα γερμανικά κράτη σε σύγκριση με τα παλαιά κρατίδια και την EUR12 
Α.25 Οι περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
Α.26 Περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα με το ποσοστό ανεργίας τους 
Α.27 Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
171 
Παράρτημα Στατιστικών 
Ορισμός, επίπεδο και μέγεθος των περιφερειών 
1. Η ονοματολογία των εδαφικών μονάδων για τις στατιστικές (NUTS) καταρτίστηκε από τη Στατιστική 
Υπηρεσία των Ευροοπαϊκών Κοινοτήτων σε συνεργασία με άλλες υπηρεσίες της Επιτροπής, με (πόχο να υ­
πάρξει μία μοναδική ενιαία διαίρεση των εδαφικών μονάδων για την παραγωγή των κοινοτικών περιφε­
ρειακών στατιστικών. 
2. Είναι δυνατή η υιοθέτηση διαφόρων συστημάτων εδαφικής διαίρεσης : 
θεσμοθετημένες περιφέρειες (διοικητικά σύνορα) 
αναλυτικές περιφέρειες : 
- λειτουργικές 
(συναθροίσεις συμπληρωματικών ζωνών) 
- ομοιογενείς 
(συναθροίσεις ζωνών με παρόμοια χαρακτηριστικά). 
Για πρακτικούς λόγους που σχετίζονται με την ύπαρξη στατιστικών δεδομένων και την εφαρμογή της περι­
φερειακής πολιτικής, η ονοματολογία NUTS βασίζεται κυρίως στη θεσμική διαίρεση που ισχύει σήμερα 
στα κράτη μέλη. 
Η NUTS περιέχει περιφερειακές μονάδες γενικού χαρακτήρα : αποκλείει με τον τρόπο αυτό εδαφικές μο­
νάδες που εξυπηρετούν ειδικούς σκοπούς. Χρησιμοποιεί ιεραρχική διαίρεση των περιφερειών σε τρία ε­
πίπεδα για κάθε κράτος μέλος (NUTS 1 - NUTS 2- NUTS 3) 
Η ονοματολογία NUTS υποδιαιρεί κάθε κράτος μέλος σε μία σειρά περιφερειών του επιπέδου 1, η οποία 
στη συνέχεια υποδιαιρείται σε μία σειρά περιοχών του επιπέδου 2 και αυτές στη συνέχεια υποδιαιρού­
νται σε μία σειρά περιοχών του επιπέδου 3. 
3. Η παρούσα ονοματολογία NUTS διαιρεί το έδαφος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σε 71 περιφέρειες του 
επιπέδου 1, σε 183 περιφέρειες του επιπέδου 2 και σε 1044 περιοχές του επιπέδου 3 (βλέπε πίνακα Α.1). 
Παρά την προσπάθεια να κατατάσσονται στο ίδιο επίπεδο NUTS περιφέρειες παρομοίων διαστάσειον, 
κάθε επίπεδο εξακολουθεί να περιέχει περιοχές οι οποίες παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές όσον αφορά 
την έκταση, τον πληθυσμό, το οικονομικό βάρος ή τις διοικητικές εξουσίες. 
172 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.1 
Αντιστοιχία μεταξύ επιπέδων NUTS 
και εθνικών διοικητικών διαιρέσεων στην Κοινότητα 
NUTS 1 NUTS 2 NUTS 3 
Β 
DK1 
D 
GR 
IRL 
I 
L 
NL 
Ρ 
RU Régions 
Lander 
Ομάδες αναπτυξιακών 
περιφερειών 
Agrupacion de 
comunidades 
autonomas 
ZEAT 
+ DOM 
Gruppi di regioni" 
Landsdelen 
Continente 
+ Regioes autonomas 
Standard regions 3 
1 
16 
4 Provinces 
Regierungsbezirke 
Αναπτυξιακές 
περιφέρειες 
Comunidades 
autonomas 
+ Melilla Y Ceuta 
8 Régions 
1 
1 
11 Regioni 
1 
4 Provincies 
j Commissaoes de 
2 coordenaçao regional 
Regioes autonomas 
11 Group of counties 9 Arrondissements 
1 Amter 
40 Kreise 
13 Νομοί 
17 Provincias 
1 
22 Départements 
4 
1 Planning regions 
20 Provincie 
1 
12 COROP-Regio's 
5 Grupos de Cancelhos 
2 
35 Counties/Local 
authorities areas 43 
15 
543 
51 
50 
2 
96 
4 
9 
95 
1 
40 
30 
65 
EUR12 71 183 1044 ί! 
Στονς περισσότερους πίνακες και χάρτες η Δανία χωρίζεται σε τρεις περιφέρειες 
Η συγκέντρωση των περιφερειών σε ομάδες γίνεται για κοινοτικούς λόγους 
Πηγή : Eurostat 
173 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.2 
Εκταση και πληθυσμός των περιφερειών της Κοινότητας 
Εκταση των περιφερειών (χιλιάδες χλμ2) 
NUTS 1 NUTS 2 NUTS 3 
Μέσος όρος Ελάχιστη Μέγιστη Μέσος όρος Ελάχιστη Μέγιστη Μέσος όρος Ελάχιστη Μέγιστη 
Πληθυσμός των περιφερειών - 1.1.1990 (χιλιάδες κάτοικοι) 
NUTS 1 
Μέσος όρος Ελάχιστη Μέγιστη Μέσος NUTS 2 
όρος Ελάχιστη Μέγιστη Μέσος NUTS 3 
όρος Ελάχιστη Μέγιστη 
Β 
DK 
D 
GR 
Ε 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
Ρ 
RU 
EUR12 3 
Ι 
16 
4 
7 
9 
1 
11 
1 
4 
3 
11 
71 962 
5141 
684 
986 
1485 
1509 
3503 
1605 
381 
1596 
238 
1589 5754 
5141 
17510 
3507 
10477 
10692 
3503 
8926 
381 
6997 
9377 
17458 
238 17510 ' 3322 
: 5141 
I 5017 
i 2552 
5565 
6304 
3503 
5242 
381 
3737 
3289 
5219 
4847 40 
13 
18 
26 
1 
20 
1 
12 
7 
35 
183 232 
5141 
489 
190 
125 
156 
3503 
116 
381 
217 
238 
277 2248 
5141 
5253 
3507 
6920 
10692 
3503 
8926 
381 
3233 
3456 
6794 
116 10692 1107 
5141 
2007 
785 
2164 
2182 
3503 
2883 
381 
1246 
1410 
1640 
1860 43 
15 
543 
51 
52 
100 
9 
95 
1 
40 
30 
65 
1044 38 
46 
17 
21 
56 
73 
198 
94 
381 
56 
52 
73 
17 962 
601 
3446 
3507 
4878 
2533 
1330 
3990 
381 
1278 
1850 
6794 
6794 232 
343 
148 
200 
749 
567 
389 
607 
381 
374 
329 
883 
330 
Πηγή : Eurostat 
174 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.3 
ΑΕΠ ανά απασχολούμενο στα κράτη μέλη ΑΕΠ ανά απασχολούμενο 
•EUR12 1984 
100.0 1984-1993 
EUR12 = 100 
1987 
100,0 1990 
100,0 σε ΜΑΔ 
1993 
100,0 
Β 
DK 
D 
GR 
Ε 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
Ρ 
RU 
Διάφορα 114,2 
89,0 
108,1 
52,4 
95,6 
113,4 
76,4 
100,9 
105,9 
130,7 
50,0 
89,8 
16,0 111,1 
86,2 
105,2 
51,6 
94,0 
114,4 
79,8 
102,0 
103,0 
120,4 
54,6 
93,5 
14,4 113,7 
86,2 
106,5 
51,2 
92,4 
116,2 
87,6 
103,7 
104,9 
120,1 
57,8 
88,9 
15.1 114,3 
88,4 
104,6 
55,3 
96,0 
116,7 
89,6 
101,7 
101,2 
117,5 
58,8 
88,8 
14,3 
Μεταβολή 100,0 105,6 111,5 116,2 
Πηγή Eurostat 
Πίνακας Α.4 
Διαφορές ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε ΜΑΔ) στην Κοινότητα 
1980-1991 (EUR12 = 100) 
1980 
1981 
1982 
1983 
1984 
1985 
1986 
1987 
1988 
1989 
1990 
1991 
19912 Μέσος όρος των 
10ασθενέοτερω ν 
περιφερειών Μέσος όρος των 
10 ισχυρότερων 
περιφερειών Μέσος όρος των 
25 ασθενέστερων 
περιφερειών Μέσος όρος των 
25 ισχυρότερων 
περιφερειών 
44,0 
44,0 
44,7 
43,8 
42,6 
43,2 
42,6 
41,7 
41,0 
41,1 
40,5 
41,8 
33.4 145,8 
149,2 
149,4 
151,0 
150,6 
152,1 
151,4 
151,9 
152,4 
152,8 
150,6 
151,6 
151.6 54,9 
53,7 
53,8 
53,5 
52,8 
52,6 
51,9 
52,1 
52,7 
53,5 
53,1 
54,4 
42,9 135,3 
137,7 
138,5 
138,2 
138,5 
139,3 
138,3 
138,7 
137,5 
138,0 
137,4 
137,0 
137.0 
NUTS2: 
Πηγή : Eurostat Δεν περιλαμβάνονται τα 
Η ανισότητα εκφράζεται 
Περιλαμβάνονται τα νέα Γαλλικά Υπερπόντια Διαμερίσματα, οι Αζόρες χαι η Μαδέρα 
με την τυπική απόκλιση που σταθμίζεται με το μέγεθος του πληθυσμού σε κάθε περιφέρεια. 
γερμανικά ομόσπονδα κρατίδια. 
175 
Παράρτημα Στατιστικών 
Β 
DK 
D 
D (νέα 
Lender) 
GR 
Ε 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
Ρ 
RU 
AUS 
NOR 
SWE 
FIN 
AELE 
EUR3 
EUR9 
EUR16 
Διαφορά 
(EUR12) 
Διαφορά 
(EUR16) Πίνακας Α.5 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ στα κράτη μέλη και στις χώρες ΕΖΕΣ, 
1980-1993 (EUR16 = 100) 
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1386 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 
107 106 107 106 !06 104 ί03 102 103 104 104 104 
106 106 108 109 112 1 1-'· 115 112 109 107 106 106 
118 118 117 118 119 119 1ί8 117 116 116 117 119 
52 
72 
113 
63 
103 
116 
108 
53 
98 52 
71 
114 
65 
104 
115 117 51 
71 52 
71 
116 
65 
103 103 51 
71 
114 113 
64 64 
107 
54 
97 104 
54 
98 117 
104 
53 
100 103 
119 
104 
51 70 
112 
65 
104 
120 
104 
51 
100 101 71 
11 1 
63 
104 
125 
104 
52 
102 49 
72 
1 10 
64 49 
73 
Ι 10 
64 
104 104 
119 122 
102 
54 
104 49 
74 
111 
67 
104 
128 
101 100 
54 ;?5 
105 103 
106 
54 
103 107 
55 
104 
100 100 107 
55 
103 
100 108 
54 
104 
100 109 
53 
104 
100 110 
53 
104 
100 109 
53 
104 
100 109 
53 
104 
100 107 
53 
104 
100 47 
75 
11! 
1\ 
104 
>6 
108 107 108 109 108 108 107 105 105 106 106 
102 103 102 105 109 111 113 111 106 103 102 
112 113 113 113 115 115 114 115 112 111 108 
97 98 101 101 102 103 102 103 104 106 103 
107 105 
54 54 
104 104 
100 100 
18.5 19.8 18.6 18.7 19.0 19.0 18.9 18.2 17.9 17.5 17.5 
17.9 18.2 18.0 18.2 18.5 18.5 18.4 17.7 17.4 17.0 16.9 102 
47 
78 
110 
72 
105 
127 127 
102 100 
59 
95 
,106 
103 
103 
95 
102 
56 
103 
100 107 
104 
120 
105 
49 
76 
109 
75 
i 04 
128 
100 
6i 
96 !06 
106 
117 
104 
49 
Ό « 
107 
105 
98 
86 
100 
56 
103 
100 109 
78 
ί 04 
132 
101 
99 
ί 07 
105 
98 
103 
100 
175 
(14.8"j 
16.9 
(14.44) 17.5 
(15.0) 
17.0 
(14-6) !6.8 
Ελλάδα, Ιρλανδία, Πορτογαλία 
Άλλα 
Πηγή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΔ XVI ^EURlo - EUR12 + Νορβηγία, Σουηδία, Αυστρία, Φινλο\·δία 
Οι αριθμοί σε παρένθεση περιλαμβάνουν τα νέα γερμανικά κρατίδιο 
α 
176 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.6 
Ποσοστά ανεργίας1 στην EUR12 
1983 1993 
1983 1984 1986 1936 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 
Ποσοστό ανεργίας EUR12' 9,6 10,5 10,8 Η, J 10,5 9,9 9,0 8,2 8,5 9,3 10,4 
Μέσος όρος των 25 ιχυροτέρον 
περιφερειών 
Μέσος όρος των 25 
ασθενέστερων περιφερειών 
Διαφορά 
Ανισότητες : 
Μεταξύ κρατών μελών 
Μεταξύ όλων των 
περιφερειών 
Στο εσωτερικό των κρατών μελών 
Β 
DK 
D 
GR 
Ε 
F 
!RL 
I 
L 
NI. 
Ρ 
RU 17,5 19,4 20 8 .20 4 20,1 19,9 18,5 17.0 17,8 18,6 21,0 
5,4 5,4 5,3 4.7 4,6 4,1 3,4 
12,1 14.0 15.6 '5,7 15,3 15,8 15,1 
3.3 3.9 
4.1 4.8 4.4 
5.2 5,3 
1,7 
1,5 
1,7 
0.7 
3,9 
1,5 1,9 
1,2 
2.0 
0.9 
5.4 
1,9 2,3 
1,0 
2,2 
1,8 
5,1 
2,0 2,4 
0,7 
2,2 
2,6 
5.0 
1,8 4,2 
5.5 
2,9 
0,9 
2,2 
1,9 
5,7 
1,8 4,1 
5,4 
2,9 
0,9 
2,2 
2,1 
5,0 
1,8 3,6 
5,2 
2,8 
1,0 
2,0 
1,9 
5,4 
1,8 2,9 2,8 
14.1 15,0 
3.4 3,5 
4.9 4,9 
2.7 
0.9 
1.8 
1.9 
5.4 
1,7 2,6 
0.7 
1,6 
2.1 
5,3 
1,7 
1,8 
1,6 
3,5 1,4 
1,9 
3,4 1,1 
1,9 
3,4 Lu 
2,8 
;>4 1,0 
2,5 
3,6 1,1 
3,2 
3,5 1,1 
2,5 
3,5 1,2 
2,1 
3,3 0,8 
1,6 
2,7 
NLTS 2: Ta γαλλικά υπερπόντια διαμερίσματα, οι Αζόρες και η Μαδέρα όεν περιλαμβάνονται 
Τα στοχεία y«i xo 1983 και το 1991 δεν περιλαμβάνουν τα νέα γερμανικά κρατίδια 
Σταθμισμένη τνττική απόκλιση ι 
Πη)ή : Eurostat, υπολογισμοί ΓΑ XVJ 3,3 
154 
3.4 
5,2 
2,7 
0,5 
1,7 
2,5 
5,3 
1,9 
1,0 
1,2 
2,3 4,1 
16,9 
4,3 
5,9 
2,8 
0.6 
1,5 
2.1 
5,3 
1,8 
2,7 3,0 3,3 4,0 5,2 6,4 7,0 6,4 6,7 6,2 7,0 
1,0 
1,3 
2,3 
177 
Παράρτημα Στατιστικών 
DK 
D1 
GR 
Ε 
F 
IRL Πίνακας A.7 
H απασχόληση στην αυτοκινητοβιομηχανία 
Ποσοστό επί της συνολικής 
απασχόλησης, 1993 Ποσοστό μεταβολής 
1981-1991 
Μόνο Δ ντική Γερμανία 
Ορισμός: NACE 35 
JIijvij: Βάση δεδομένων Visa, Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Ποσοστό μεταβολής 
1991-1993 
D 
GR 
Ε 
F 
M 
RU 
Β, DK, IRL, NL 
EUR12 Πίνακας A.8 
Απασχόληση στη βιομηχανία αεροναυτικής 
Ποσοστό επί της συνολικής 
απασχόλησης, 1993 
17,5 
1,1 
1,5 
27 
10,6 
37,4 
4,8 
100 Ποσοστό μεταβολής 
1981-1991 
24,2 
-9,3 
-0,4 
36,6 
-16,3 
-0,3 Ποσοστό μεταβολής 
1991-1993 
-8,4 
-21,1 
-13,9 
-9,1 
-14 
-16,1 
-6 
-12,4 
Μόνο Δυτική Γερμανία 
Ορισμός: NACE 364 
Πηγή: Βάση δεδομένων Visa, Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
178 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.9 
Η απασχόληση στις βιομηχανίες κλωστοϋφαντουργίας και ειδών ενδύσεως 
Ποσοστό επί της συνολικής 
απασχόλησης, 1993 Ποσοστό μεταβολής 
1981-1991 Ποσοστό μεταβολής 
1991-1993 
DK 
D1 
GR 
Ε 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
Ρ 
RU 
EUR12 3,8 
0,9 
17,4 
3,2 
9,5 
14,6 
1,1 
19,8 
0,04 
1,6 
8,2 
19,8 
100 -16,4 
-14,8 
-28,7 
-22,2 
-25,1 
-34 
-28,7 
-15,8 
8,8 
6,1 
-5,9 
-26.8 
-25 -12,8 
-5,5 
-18,1 
-20,8 
-19,8 
-12,4 
-9,2 
-9,7 
-19,4 
-4,7 
-20,3 
-4,1 
-13 
Μόνο Δ υτική Γερμανία 
Ορισμός: NACE 43 + 453 + 455 + 456 
Πιγγι): Βάση δεδομένων Visa, Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
„^,^^JJ 
179 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 10 
Περιφέρειες του επιπέδου NUTS 2 
που εξαρτώνται από την πολεμική βιομηχανία 
NUTS 2 
GR Βόρειο Αιγαίο 
Ε Ceuta Y Melilla 
Ρ Acores 
GR Νότιο Αιγαίο 
GR Κρήτη 
I Friuli-Venezia Giulia 
GR Δυτική Μακεδονία 
GR Ανατολική Μακεδονία, Θράκη 
RU Hampshire, Isle of Wight 
D Trier 
RU Cumbria 
RU Cornwall, Devon 
RU North Yorkshire 
Ε Madrid 
D Koblenz 
F Bretagne 
D Luneburg 
D Bremen 
F Provence-Alpes-Côte d'Azur 
RU Avon, Gloucester, Wiltshire 
D Rheinhessen-Pfalz 
D Schleswig-Holstein 
F Aquitaine 
EC Μέσος όρος Πολεμικές 
βιομηχανίες 
αποκλειστικά Ποσοστά απασχόλησης 
Αποκλειστικά 
στρατιωτικός τομέας 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
1,7 
0,1 
0,1 
1,2 
0,1 
6,4 
1,6 
0,0 
0,6 
0,1 
2,5 
0,1 
2,7 
2,1 
1,3 
0,1 
0,5 
2,4 
0,6 29,9 
22,9 
11,8 
11,3 
10,6 
9,0 
10.4 
10,1 
7.8 
8.7 
1,0 
5,3 
6.3 
5.6 
6,0 
3.6 
5,9 
3,1 
3,8 
4,3 
5,1 
4,5 
2,6 
1,9 Σύνολο 
αμυντικού 
κλάδου 
29,9 
22,9 
11,8 
1 1.3 
10,6 
10,6 
10.5 
10,1 
9,0 
8.8 
7.4 
6.8 
6.3 
6.2 
6.1 
6,1 
6,0 
5,8 
5,8 
5,5 
5,2 
5,0 
4,9 
2,4 
Οι αναφερόμενες περιοχές περιλαμβάνουν τις περιοχές σε επίπεδο NUTS 2 που βρίσκονται στην κορυφή του καταλόγου και των οποίων ο 
βαθμός εξάρτησης είναι υπερδιπλάσως από τον κοινοτικό σταθμισμένο μέσο όρο. 
Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1992) m 
180 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 11 
Υποδομές οδικών μεταφορών 
Επιφάνεια οδού 
ανά χλμ 
Δείκτης 
1986 
EUR12 100 Επιφάνεια οδού 
ανά 
1000 κατοίκους 
Δείκτης 
1986 Σύνθετος δεικτηο 
επιφανείας οδού 
Δείκτης 
1986 
100 100 Σύνθετος δείκτης 
μήκους 
αυτοκινητοδρόμων 
Δείκτης 
1990 
100 Αριθμός νεκρών σε 
τροχαία ατυχήματα 
ανά 100.000 
κατοίκους 
1990 
31 
Βέλγιο 
Δανία 
Δυτ. Γερμανία 
Γαλλία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμέν. 
Βασίλειο 
! Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Πορτογαλία 328 
51 
176 
107 
107 
222 
238 
185 
23 
23 
76 
42 145 
62 
101 
152 
81 
224 
88 
1 15 
45 
43 
21 1 
58 236 
57 
139 
129 
94 
223 
163 
150 
34 
33 
144 
50 266 
117 
195 
103 
124 
207 
249 
73 
9 
50 
5 
29 45 
33 
24 
38 
23 
35 
23 
22 
69 
43 
50 
69 
Μέσος όρος των δύο πρώτων στηλών 
Πηγή : D. Biehl el Eurostat 
EUR12 
EUR8 
EUR4 Πίνακας Α. 12 
Ακαθάριστες επενδύσεις σε οδικές υποδομές ως ποσοστό του ΑΕΠ 
1975-1989 
75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 
1,1 ι,ο 
ι,ι ι,ο 
0,8 0,8 0,9 
0,9 
0,8 0,8 
0,8 
0,6 0,8 
0,8 
0,5 0,8 
0,8 
0,4 0,8 
0,8 
0,5 0,7 
0,8 
0,6 0,7 
0,7 
0,6 0,7 
0,7 
0,5 0,7 
0,7 
0,6 0,7 
0,7 
0,6 0,7 
0,7 
0,6 88 89 
0,7 
0,7 
0,8 0,8 
0,7 
1,0 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Πορτογαλία 0,7 
1,0 
0,5 
0,1 0,7 
1,0 
0,4 
0,1 0,6 
1,0 
0,5 
0,4 0,5 0,5 
0,6 · 0,5 
0,5 0,6 
0,5 0,5 0,3 
0,4 
0,6 
0,6 0,4 
0,4 
0,7 
0,7 0,4 
0,5 
0,8 
0,6 0,5 
0,7 
0,9 
0,5 0,5 
0,5 
0,9 
0,3 0,6 
0,5 
1,0 
0,4 0,5 
0,6 
1,0 
0,5 0,4 
0,7 
0,9 
0,7 0,4 
0,9 
0,8 
0,8 0,4 
1,1 
0,8 
0,9 
EUR8 : Β, DK, D, F, I, L, NL, RU EUR4 : GR Ε, IRL, Ρ 
Πηγή: Ευρωπαϊκή Δ ιάσκεψη Υπουργών Μεταφορών 
181 
Παράρτημα Στατιστικών 
Βέλγιο 
υ,ανία 
Δυτ. Γερμανία 
Γαλλία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμ. Βασίλειο 
Ελλάδα 
Ισπανία 
ji Ιρλανδία 
Πορτογαλία Πίνακας Α. 13 
Σιδηροδρομικές υποδομές, 1990 
Μήκος σιδηροδρομικών γραμμών 
2 
ανα χλμ ανα 1000 Σύνθετος 
κατοίκους δείκτης Ποσοστό σιδηροδρομικών γραμμών 
ηλεκτροκι- τουλάχιστον με αυτόματα 
κινούμενων διπλής συστήματα 
γραμμής σηματοδότησης 
205 
100 
195 
113 
96 
189 
123 
125 
34 
51 
51 
63 91 
122 
112 
157 
73 
187 
49 
77 
65 
97 
145 
87 148 
111 
153 
135 
85 
188 
86 
101 
49 
74 
98 
75 66 
11 
43 
37 
59 
73 
70 
29 
0 
48 
2 
15 74 
34 
46 
46 
35 
64 
64 
69 
10 
19 
27 
14 65 
na 
na 
35 
25 
68 
na 
57 
na 
13 
0 
13 
Πηγι'ΐ : Eurostat 
Πίνακας Α. 14 
Ακαθάριστες επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδομές ως ποσοστό του ΑΕΠ, 
1976-1989 
EUR12 
EUR8 
EUR4 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 
0,19 0,19 0,19 0,18 0,20 0,19 0,18 0,19 0,20 0,19 0,19 0,19 0,22 0,19 
0,19 0,19 0,19 0,18 0,20 0,19 0,18 0,18 0,20 0,19 0,20 0,19 0,22 0,19 | 
0,25 0,23 0,13 0,19 0,22 0,22 0,22 0,28 0,24 0,13 0,16 0,15 0,21 0,22 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Πορτογαλία 0,06 0,06 0,04 0,05 0,09 0,04 0,08 0,06 0,07 0,09 0,12 0,11 0,10 0,13 
0,29 0,27 0,16 0,24 0,28 0,29 0,28 0,36 0,31 0,15 0,17 0,16 0,26 0,26 
0,08 0,09 0,08 0,05 0,05 0,05 0,03 0,03 0,04 0,03 0,02 0,01 0,01 0,01 
0,32 0,24 0,13 0,09 0,06 0,08 0,13 0,12 0,06 0,11 0,17 0,17 0,15 0,11 
EUR8 : Β, DK A F, Ι, L, NL, RU EUR4 : GR, Ε, IRL, Ρ 
Πηγή Ευρωπαϊκή Συνδιάσκεψη Υπουργών Μεταφορών 
182 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 15 
Υποδομές τηλεπικοινωνιών, 1992 ί 
Αριθμός τηλεφωνικών Ποσοστό συνδρομητών που Αριθμός αποτυχημένων 
γραμμών ανά ίναι συνδεδεμένοι ε τοπικά συνδέσεων ανά ! 
100 κατοίκους ψηφιακά έντρα μεταγωγής γραμμή ανά έτος i 
EUR12 44 μη διαθέσιμο μη διαθέσιμο j 
Βέλγιο 41 41 0,18 ! 
Ι^ανία 58 28 0,20 Ι 
Δυτ. Γερμανία 50 na na 
Γαλλία 51 75 0,09 
Ιταλία 40 42 0.17 
Λουξεμβούργο 50 31 0,17 
Κάτω Χώρες 48 33 na 
Ηνωμ. Βασίλειο 46 47 0,15 
Ελλάδα 40 8 0,53 
Ισπανία 34 28 0,30 
Ιρλανδία 30 60 0,39 
Πορτογαλία 27 26 0,50 j 
Πηγι) : Ewbank Preccc Ltd. \ 
Πίνακας Α. 16 
Επενδύσεις σε υποδομή τηλεπικοινωνιών ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1987-1992 
1992 
183 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 17 
Σύνορα των χωρών ΕΖΕΣ, 1993 (χιλιόμετρα)1 
Χερσαία σύνορα με EUR12 Χερσαία σύνορα με: Συνολικό Μήκος 
άλλες άλλες urlKO<î ακτων 
Allemagne France Italie χώρες τρίτες χερσαίων 
ΕΖΕΣ χώρες συνόρων 
Αυστρία 729 0 375 182 1092 2378 0 
Φινλανδία ο 0 0 1170 1207 2377 11090 
Σουηδία 0 0 0 2297 161 2458 23090 
0 0 0 2095 0 2095 9106 
Σύνολο 729 0 375 5744 2460 9308 43286 
Ι Συνολικό 
μήκος συνόρων2 729 ° 375 2872 2460 6436 
Αυτόματη μέτρηση σε κλίμακα (1:1.000.000) αντίστοιχα (τα σύνορα με τη Ρωσία σε κλίμακα 1: 10.000.000) 
Η διαφορά με τις πραγματικές διεθνείς μετρήσεις αναμένεται ότι θα υπερβεί το 10% 
Η μέτρησί] των συνόρων μεταξύ γειτονικών χωρών έγινε μία και όχι δύο φορές. j 
Πηγή : Eurostat | 
184 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 18 
Η απασχόληση στις περιφέρειες του στόχου 1, 1990 
Περιφέρεια 
Ελλάδα Emploi en 1990 (millions) 
Γεωργία Βιομηχανία Υπηρεσίες Σύνολο Emploi en 1990 (en %) 
Γεωργία Βιομηχανία Υπηρεσίες 
876 1,016 1,952 3,844 22.8 26.4 50.8 
Galicia 
Αστούρια 
Καστίλλη. Λεόν 
Castilla-La Mancha 
Extremadura 
Comunidad Valenciana 
Ανδαλουσία 
Μουρσία 
Θέουτα και Μελίλλα 
Κανάριοι Νήσοι 
Ισπανία 334 
57 
167 
96 
74 
115 
281 
45 
0 
35 
,438 249 
122 
254 
165 
65 
489 
477 
107 
3 
90 
4,176 478 
195 
462 
257 
167 
724 
1,135 
192 
32 
307 
7,407 1,061 
374 
884 
518 
307 
1,328 
1.893 
344 
35 
431 
13,021 31.5 
15.2 
18.9 
18.5 
24.3 
8.7 
14.8 
13.1 
0.8 
8.0 
11.0 23.5 
32.5 
28.8 
31.9 
21.3 
36.8 
25.2 
31.0 
9.6 
20.8 
32.1 45.0 
52.3 
52.3 
49.6 
54.5 
54.5 
60.0 
55.9 
89.5 
71.2 
56.9 
Κορσική 
Γαλλία 8 
1,349 17 
6,494 60 
14,098 85 
21,941 9.3 
6.1 20.4 
29.6 70.3 
64.3 
Ιρλανδία 165 317 631 1,113 14.8 28.5 56.7 
Campania 
Abruzzi 
Molise 
Puglia 
Basilicata 
Καλαβρία 
Σικελία 
Σαρδηνία 
Ιταλία 289 
75 
27 
173 
49 
169 
234 
80 
2,235 410 
137 
33 
323 
56 
118 
318 
128 
6,915 1,205 
303 
68 
852 
113 
371 
1,053 
373 
14,121 1,904 
515 
127 
1.349 
218 
658 
1,604 
581 
23,271 15.2 
14.6 
20.9 
12.8 
22.6 
25.7 
14.6 
13.7 
9.6 21.6 
26.6 
26.1 
24.0 
25.6 
18.0 
19.8 
22.1 
29.7 63.3 
58.8 
53.0 
63.2 
51.8 
56.3 
65.7 
64.2 
60.7 
Norte 
Centra 
Λισσαβώνα και κοιλάδα 
του Τάγου 
Alentejo 
Algarve 
Αζόρες 
Μαδέρα 
Πορτογαλία 281 
236 
141 
66 
31 
20 
25 
800 611 
196 
369 
30 
20 
18 
32 
1,274 524 
234 
849 
71 
63 
38 
44 
1,821 1,415 
666 
1,358 
167 
114 
76 
101 
3,896 19.9 
35.5 
10.4 
39.8 
27.3 
25.7 
25.1 
20.5 43.1 
29.4 
27.2 
17.8 
17.5 
23.9 
31.3 
32.7 37.0 
35.1 
62.5 
42.4 
55.2 
50.4 
43.6 
46.7 
Βόρεια Ιρλανδία 
Ηνωμένο Βασίλειο 33 
577 176 
8,589 392 
17,430 602 
26,596 5.6 
2.2 29.3 
32.3 65.2 
65.5 
EUR12 
Μέσος όρος στόχου 1 9,016 
4,182 43,562 
6,346 83,256 
13,142 135,834 
23,669 6.6 
17.7 32.1 
26.8 61.3 
55.5 
Πηγή : Eurostat, εκτιμήσεις ΓΔ XVI 
185 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α. 19 ! 
Ποσοστά ανεργίας στις περιφέρειες του στόχου 1, 1986-1993 | 
Περιφέρεια 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 Μ"°/°ΐή Μ*™ΡολΠ \ 
κ Ύ r 1986-91 1986-93 
Ελλάδα 7,4 7,4 7,7 7,5 7.0 7,7 7,7 7,8 0,3 0,4 [, 
Galicia 13,9 13,4 13,2 12,4 11,9 12,4 16,0 17,0 -1,6 3,1 j 
Αστούρια 18,8 19,7 20,2 17,4 17,4 16,1 17,4 19,6 -2,6 0,9 
Καστίλλη. Λεόν 18,1 17,6 17,8 17,4 15.5 14,5 17,0 19,2 -3,6 1,0 
Castilla-La Mancha 15,4 15,1 16,6 14,8 13,3 13,6 15,0 18,6 -1,8 3,2 
Extremadura 28,3 25,9 27,1 26,8 25.4 24.2 25,9 28,9 -4,0 0,7 ί 
Comunidad Valenciana 19,7 20,1 18,3 15,3 14,1 15,9 18,4 22,8 -3,7 3,1 I 
Ανδαλουσία 30,3 31,1 29.2 27,2 25,9 24,7 26,5 30,8 -5,6 0.5 ! 
Μουρσία 18,4 21,4 17,6 16,2 15.8 16,5 19,0 23,4 -1,9 4.9 | 
Θέουτα και Μελίλλα 28,7 29,8 35.4 31,6 29,7 29,7 25,1 21,9 1,0 -6.8 \ 
Κανάριοι Νήσοι 26,5 25,5 22.5 22,5 23,1 24,4 24,4 26,7 -2.1 0,1 j 
Ισπανία 21.4 20.8 20.1 17,4 16.3 16.0 17,6 21,3 -5,4 -0,1 ! 
Κορσική 11.7 11.9 10.6 9,4 9,7 10,9 10,4 11,0 -0.8 -0,7 || 
Γαλλία 10,0 10.3 9.6 9,3 8.7 9.0 9,7 10,3 -1,0 0,4 j 
Ιρλανδία 18,1 18.1 17.5 16,1 14.2 15.8 17,6 18,4 -2,3 0,2 j 
Campania 16,6 21.5 23.0 22,3 18.6 20,4 20,1 22,8 3,7 6,2 j 
Abruzzi 11,7 8,6 9,3 10,3 9.6 9,4 11,0 12,4 -2,4 0.7 j 
Mouse 7,1 12,2 12,4 13,1 11,3 14,7 13,8 15,6 7,6 8,5 
Puglia 14,3 13,2 15.7 14,8 13.6 15,1 13,8 15,6 0,8 1,3 I 
Basilicata 21,0 15,9 21.5 20.5 20.1 19,6 20,5 23,0 -1,4 ' 2.0 ? 
Καλαβρία 15.4 17.8 22.6 25,1 21.2 21.3 17,4 19,6 5,9 4.2 | 
Σικελία 15.1 16,0 18.6 21,6 20.4 21,4 20,5 23,1 6.3 8.0 { 
Σαρδηνία 20,2 16,2 18.4 18,9 17,8 18,1 17,5 19,8 -2,1 -0.5 j 
Ιταλία 10,5 10,2 11,0 10,9 9.5 10,0 9,9 11,2 -0,6 0,6 j 
Norte 6,7 4,9 3,6 3,0 2.6 2,7 3,1 4,2 -4,0 -2,5 j 
Centra 5,6 5,5 3,7 3,0 2,1 2,4 2,2 3,4 -3,3 -2,2 
Λισσαβωνα και κοιλάδα 
τ, 11,3 9,7 8,8 6,9 5,8 4,5 4,7 6,0 -6,9 -5,3 του Ταγού 
Alentejo 14,9 11,9 14,6 11,5 9,7 9,0 7,0 8,1 -5,9 ' -6,8 
Algarve 8,8 7,2 5,5 3,1 3,8 3,9 2,6 4,8 -4,9 -4,0 
Αζόρες 5,0 3,7 2,2 2,5 3,1 3,8 3,1 4,6 -1,2 -0,4 
Μαδέρα 6,3 4,5 4,8 5,5 5,0 3,1 3,0 3,4 -3,2 -2,9 
Πορτογαλία 8,6 7,0 6,0 4,8 4,1 3,6 3,7 4,9 -5,0 -3,8 
Βόρεια Ιρλανδία 17,7 18,6 17,1 17,3 17,1 16,3 15,6 15,0 -1,4 -2,7 
Ηνωμένο Βασίλειο 11,5 11,0 8,9 7,3 7,0 8,8 9,9 10,3 -2,7 -1,2 
EUR12 10,7 10,5 9,9 9,0 8,2 8,5 9,3 10,4 -2,2 -0,3 
Μέσος όρος στόχου 1 15,4 15,5 15,8 15,2 13,9 14,3 14,8 16,7 -1,0 1,3 / 
Πηγη : Eurostat ί ' "· · 
1 ' 
186 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.20 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ (ΜΑΔ) στις περιφέρειες του στόχου 1 (1986-1991) 
EUR12 = 100 
Περιφέρεια 
Ελλάδα 1986 1987 1988 1989 
51 49 49 49 1990 
47 1991 
47 
Galicia 
Αστούρια 
Καστίλλη. Λεόν 
Castilla-La Mancha 
Extremadura 
Comunidad Valenciana 
Ανδαλουσία 
Μουρσία 
Θέουτα και Μελίλλα 
Κανάριοι Νήσοι 
Ισπανία 56 
71 
66 
55 
45 
72 
53 
68 
64 
70 
71 56 
69 
67 
58 
47 
73 
55 
69 
65 
72 
72 57 
71 
67 
60 
49 
73 
55 
67 
65 
74 
73 58 
72 
66 
62 
48 
74 
56 
69 
63 
74 
74 57 
70 
66 
63 
50 
76 
58 
71 
64 
73 
75 59 
73 
67 
64 
51 
78 
60 
74 
64 
77 
78 
Κορσική 
Γαλλία 82 
11 81 
10 80 
110 79 80 80 
110 
Ιρλανδία 60 61 62 65 69 70 
Campania 
Abruzzi 
Mouse 
Puglia 
Basilicata 
Καλαβρία 
Σικελία 
Σαρδηνία 
Ιταλία 69 
89 
78 
73 
65 
60 
70 
75 
103 69 
90 
78 
74 
66 
61 
71 
75 
103 69 
89 
80 
75 
66 
58 
68 
75 
103 70 
90 
79 
75 
64 
61 
67 
74 
103 70 
90 
79 
74 
65 
57 
68 
74 
102 70 
91 
79 
74 
65 
57 
68 
74 
105 
Norte 
Centra 
Λισσαβωνα και κοιλάδα 
του Τάγου 
Alentejo 
Algarve 
Αζόρες 
Μαδέρα 
Πορτογαλία 46 
38 
70 
34 
39 
52 45 
39 
75 
34 
40 
54 47 
39 
72 
34 
47 
54 49 
39 
74 
34 
46 
55 50 
39 
76 
33 
48 
56 52 
41 
80 
35 
50 
59 
Βόρεια Ιρλανδία 
Ηνωμένο Βασίλειο 79 
102 78 
104 78 
105 77 
103 76 
101 72 
95 
EUR12 
Μέσος όρος στόχου 1 100 
61 100 
62 100 
62 100 
63 100 
63 100 
64 
Πηγή : Eurostat 
187 
Παράρτημα Σταποτικών 
Πίνακας Α.21 
Μεταβολή της απασχόλησης και παραγωγικότητα, 1986-1991 
Περιφέρεια 
Ελλάδα Μεταβολή της 
απασχόλησης 
1986-91 
(%) ΑΕΠ ανά απασχολούμενο 
(EUR12 = 100) 
1986 
56 1991 
55 
Galicia 
Αστούρια 
Καστίλλη. Λεόν 
Castilla - La Mancha 
Extremadura 
Comunidad Valenciana 
Ανδαλουσία 
Μουρσία 
Θέουτα και Μελίλλα 
Κανάριοι Νήσοι 
Ισπανία 5,5 
4,5 
11,8 
8,7 
12,9 
19,8 
21,1 
26.5 
27,2 
17,1 
16,3 64 
89 
85 
76 
72 
95 
89 
96 
114 
105 
95 65 
90 
82 
88 
79 
91 
90 
89 
92 
108 
94 
Κορσική 
Γαλλία 7,5 
3,6 101 
114 95 
117 
Ιρλανδία 4,1 81 94 
Campania 
Abruzzi 
Mouse 
Puglia 
Basilicata 
Καλαβρία 
Σικελία 
Σαρδηνία 
Ιταλία 2.9 
6,3 
3,1 
2,5 
4,9 
-2,2 
2,0 
8,5 
2,9 83 
90 
82 
87 
76 
74 
89 
90 
101 88 
92 
86 
92 
76 
76 
90 
87 
105 
Πορτογαλία 3,4 53 61 
Βόρεια Ιρλανδία 
Ηνωμένο Βασίλειο 5,2 
5,6 86 
94 79 
EUR12 
Μέσος όρος στόχου 1 6,4 
6,4 100 
75 100 
78 
Πηγή : Eurostat, εκτιμήσεις ΓΔ XVI 
188 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.22 
Κοινοτικές πρωτοβουλίες 
(δις ECU, τιμές 1994) 
Interreg/Regen 
Αγροτική ανάπτυξη (Leader II) 
Regis 
Απασχόληση 
Now 
Horizon 
Youthstart 
Βιομηχανική μετατροπή 
Adapt 
Rechar 
Résider 
Konver 
Retex 
Κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία 
Πορτογαλίας 
MME 
Πολιτική για τις αστικές περιοχές 
PESCA (Αλιεία) 
Απόθεμα 
Σύνολο 2,9 
1,4 
0,6 
1,4 
1,4 
0,4 
0,5 
0,5 
0.5 
0.4 
1,0 
0.6 
0,25 
1,6 
13,45 
Για να τηρηθούν οι αναλήψεις υποχρεώσεων που συμφωνήθηκαν στο Εδιμβούργο και περιλαμβάνονται στους κανονισμούς πρέπει να 
διατεθούν τουλάχιστον 8,15 δισεκατομ. ECU στις περιφέρειες του στόχου 1 και τουλάχιστον 5,2 δισεκατομ. ECU στην Ελλάδα, στην Ισπανία, 
την Ιρλανδία και TTJV Πορτογαλία. 
Πηγτ}: Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1992) 
189 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.23 
Τα γερμανικά κράτη σε σύγκριση με την ενιαία Γερμανία και την EUR121 
Rigions 
Δείκτης 
Πληθυσμός 
Μεταβολή πληθυσμού 
Καθαρή μετανάστευση 
Εκταση 
Πυκνότητα πληθυσμού 
Μεταβολή της 
συνολικής 
απασχόλησης 
Μεταβολή της 
βιομηχανικής 
απασχόλησης· 
Ποσοστό συμμετοχής 
Ποσοστό ανεργίας 
Γεωργία (ποσοστό επί 
της συναλ. 
απασχόλησης) 
Βιομηχανία (ποσοστό 
επί της συν. απασχ.) 
Υπηρεσίες (ποσοστό 
επί της συνολικής 
απασχ.) 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
ΜΑΔ 
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
ECU 
ΑΕΠ ανά 
απασχολούμενο ΜΑΔ 
ΑΕΠ ανά 
απασχολούμενο ECU cr Ο ιο 
Q. 
ω 
90 
90/80 
90 
90 
90 to 
> Ο 
1000s 
c/< pa. 
'/ί 
lOOOknr 
hab/km" en t II !§ 
II ο >-α. ο ο α. α. ω Κ> 
α ο. m CO SI c 
< 
I c Φ <fl sz ο co CO c Φ 
(0 
JC υ 
CO 
CO c Φ 
- !?1 
Ό σ g-o -< o > σ 
v> 
D 
3L 
Q. 
(0 + CM 
a: 
Z) 
UJ 
92/90 7, p. a. 
92/90 '/c p. a. 
91 | % | 
93 '*• 
90 7, 
90 % 
90 ' % 
91-92 i EUR12= 100 j 
91-92 
91-92 
91-92 EURI2= 100 
EUR12= 100 
EUR12=100 37,3 
40.8 
35,4 1976 2664 2995 4979 2713 1279 \ 16434 j 79113 344149 
0.9 0.0 -0.3 -0.5 -0.1 1,1 -0,2 : 0,2 0,3 
-2.1 -2.3 -2.8 -2.4 -2.5 -2.3 -2,2 0,8 0,1 
23.6 29,1 20.6 18.3 16.3 0,4 ! 108,2 356,9 2361,0 
82.0 89.0 139.0 260.3 161.0 3862.0 : 148,9 '• 222,0 145.8 
ι 
-15,6 -12.2 -15.3 -12.7 -14,9 -11,9 ; -14,0 , -2,0 0,0 
-22.1 -21,7 -23.0 -27.8 -28.6 -24.4 -25.6 -8,4 0,0 
53.0 54,4 53,5 52,7 52,6 55,2 j 53,3 | 48,9 45,3 
14.1 12,0 13.6 11.5 12.8 10,9 12,5 7,0 10,4 
16.3 12.2 10.0 6.0 8.1 0,8 8.9 4.4 8.1 f 
29.9 41.4 46.6 51.9 51,0 32,7 44.7 40,1 32,3 
! ι 
53,8 46,4 43,4 42.1 40,9 66,5 46,4 ' 55,5 59,7 
40,8 39,6 37,3 34,1 48,7 I 38,4 ! 106,5 
44,6 43,4 40,8 37,3 53,4 | 42,1 117,0 
37,3 35,6 36,9 32,5 38,9 
38,8 40,9 39.0 40,4 35,7 42,6 36,1 
39,6 94.3 100,0 
100,0 
100.0 
103.2 100,0 
190 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.24 
Μεταβολή κατά τομέα στα νέα γερμανικά κράτη σε σύγκριση 
με τα παλαιά κρατίδια και την EUR12 
1989 Νέα κρατίδια 
1990 1991 1992 Παλαιά 
κρατίδια 
1990 Γερμανία 
1990 EUR12 
1990 
Γεωργία 
Βιομηχανία 
Υπηρεσίες 10 
45 
45 8,9 
44,7 
46,4 6,2 
41,6 
52,2 4,4 
36,6 
59 3,7 
38,6 
57,4 4,4 
40,1 
55,5 32,3 
59,7 
Πηγή: Εθνικές Στατιστικές 
191 
Παράρτημα Σταπστικών 
Σειρά Πίνακας Α.25 
Οι περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ1 
Περιφέρεια Κατά κεφαλήν ΑΕΠ Μέσο ποσοστό Πληθυομός 1991 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
σε ΜΑΔ μέσος όρος 
(89-90-91) 
EUR12=100 Μέσο ποσοστό 
ανεργίας 
(91-92-93) Σύνολο 
(σε εκατ.) Σωρευτικό μερίδιο 
ως ποσοστό) 
1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 
12 
13 
14 
15 
16 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
25 
26 
27 
28 
29 
30 
31 
32 
33 
34 
35 
36 
37 
38 
39 
40 
41 
42 
43 
44 
45 
46 
47 
48 
49 
50 
51 
52 
53 
54 
55 
56 
57 
58 
59 
60 
61 Thuringen 
Mecklenburg- Vorpommern 
Sachsen 
Alentejo 
Sachsen - Anhalt 
Βόρειο Αιγαίο 
Brandenburg 
Ήπειρος 
Guadeloupe 
Centra 
Δυτική Ελλάδα 
Ανατολική Μακεδονία, Θράκη 
Ιόνια Νησιά 
Θεσσαλία 
Réunion 
Κρήτη 
Κεντρική Μακεδονία 
Πελοπόννησος 
Algarve 
Extremadura 
Δυτική Μακεδονία 
Norte 
Νότιο Αιγαίο 
Αττική 
Martinique 
Guyane 
Andalucia 
Calabria 
Στερεά Ελλάδα 
Galicia 
Castilla - La Mancha 
Ceuta Y Melilla 
Basilicata 
Castilla - Leon 
Sicilia 
Ireland 
Campania 
Murcia 
Asturias 
Puglia 
Sardegna 
Cantabria 
Canarias 
Northern Ireland 
Comunidad Valenciana 
Lisboa e vale do Tejo 
Merseyside 
Highlands, Islands 
South Yorkshire 
Hainaut 
Flevoland 
Molise 
Corse 
Cornwall, Devon 
Northumberland, Tyne, Wear 
Clwyd, Dyfed, Gwynedd, Powys 
LQneburg 
Namur 
Lincolnshire 
Friesland 
Cleveland, Durham 
Gwent. Mid Glamornan (D) 
(D) 
(D) 
(P) 
(D) 
(GR) 
(D) 
(GR) 
(F) 
(P) 
(GR) 
(GR) 
(GR 
(GR) 
(F) 
GR) 
GR 
GR) 
(P) 
(E) 
(GR) 
(P) 
IS8J 
(F) 
(F) 
(E) 
(I) (GR) 
(E) 
(E) 
(E) 
(I) 
(E) 
(I) 
(IRL) 
(1) 
(E) 
(E) 
(I) 
(I) 
(E) 
(E) 
(RU) 
(E) 
(P) 
(RU) 
(RU) 
(RU) 
(B) 
(NL) 
(I) 
(F) 
(RU) 
(RU) 
(RU) 
(D) 
(B) 
(RU) 
(NL) 
(RU) 30,0 
33,0 
33,0 
33,9 
35.0 
35.2 
36,0 
36.2 
39,0 
39,6 
40.8 
43,3 
43.7 
43,7 
45,0 
45.5 
46.8 
47,3 
47.9 
49,5 
50,2 
50.2 
52,2 
52.3 
53.0 
54,0 
57,8 
57,9 
58,0 
58,3 
63,1 
63,6 
64.5 
66,7 
67,5 
68,0 
70,2 
71,3 
71,5 
74,1 
74,2 
74,4 
74,5 
75,1 
76,0 
76,6 
76,7 
76,9 
77,5 
77,6 
78,1 
78,8 
79,8 
80,2 
80,4 
81,1 
81.9 
82,6 
83,1 
83,6 
83,8 
84.5 139.3 
158.8 
125,9 
85.1 
145.3 
100.8 
129.4 
111.I 
250.5 
28,3 
98.8 
61.1 
44.7 
78.6 
304,2 
45.3 
70.0 
63.7 
39.8 
279.9 
90,5 
35.0 
40.7 
112.6 
239.9 
231.3 
290.5 
206.4 
79,5 
160.3 
167.2 
271.7 
223.5 
179,6 
230.4 
183.3 
224,0 
208,8 
188.4 
157.5 
196,2 
179.3 
267,0 
165,8 
202.2 
53,5 
152,5 
114,1 
124.5 
141,8 
78,3 
156,5 
114,7 
105,7 
126,7 
92,7 
49,9 
107,5 
85,7 
105,5 
124,5 
106Ό 2,6 
1,9 
4,8 
0,5 
2,9 
0,2 
2,6 
0,3 
0,4 
1,7 
0,7 
0,6 
0.2 
0.7 
0,6 
0.5 
1,7 
0.6 
0.3 
I.I 
0,3 
3,5 
0.3 
3.5 
0.3 
0,1 
6,9 
2.2 
0,6 
2,8 
1.7 
0,1 
0,6 
2,6 
5.2 
3.5 
5.8 
1.0 
I.I 
4,1 
1,7 
0,5 
1,5 
1,6 
3,8 
3,3 
1,4 
0,3 
1,3 
1.3 
0,2 
0,3 
0,3 
1.5 
1.4 
1.1 
1,5 
0,4 
0.6 
0.6 
1,2 
_L8_ 0,8 
1,3 
2,7 
2,9 
3,7 
3,8 
4,5 
4,6 
4,7 
5,2 
5.4 
5,6 
5,6 
5,9 
6,0 
6,2 
6,7 
6.9 
7.0 
7.3 
7,4 
8,4 
8.4 
9,5 
9,6 
9.6 
11,6 
12,2 
12,4 
13,2 
13,7 
13,7 
13,9 
14,7 
16,2 
17,2 
18,9 
19,2 
19,5 
20,7 
21,2 
21,3 
21,8 
22,2 
23,3 
24.3 
24,7 
24,8 
25,1 
25.5 
25,6 
25,7 
25.7 
26.2 
26,6 
26,9 
27,4 
27,5 
27,6 
27.8 
28.2 
192 
Παράρτημα Στατιστικών 
Σειρά Οι περιφέρειες 
Περιφέρεια Πίνακας Α.25 
της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ1 
Κατα κεφαλήν ΑΕΠ 
σε ΜΑΔ μέσος όρος 
(89-90-91) 
EUR12=100 Μέσο ποσοστό 
ανεργίας 
(91-92-93) Πληθυσμός 1991 
Σύνολο Σωρευτικό μερίδιο 
(σε εκατ.) ως ποσοστό) 
63 Rioja (Ε) 
64 Luxembourg (Β) 
65 Aragon (Ε) 
66 Salop, Staffordshire (RU) 
67 Languedoc-Roussillon (F) 
68 Trier (D) 
69 Limousin (F) 
70 Essex (RU) 
71 Hereford, Worcs, Warwick (RU) 
72 | Dumfries-Gall, Strathclyde (RU) 
73 | Drenthe (NL) 
74 | Gelderland (NL) 
75 j Pais Vasco (E) 
76 ! Overijssel (NL) 
77 I Nord - Pas-de-Calais (F) 
78 | 0st for Storeblt (DK) 
79 I Kent (RU) 
80 Abruzzi (I) 
81 Derbyshire, Nottingham, (RU) 
82 Poitou-Charentes (F) 
83 ' Lancashire (RU) 
84 Bretagne (F) 
85 Greater Manchester (RU) 
86 Auvergne (F) 
87 ; West Yorkshire (RU) 
88 ί Koblenz (D) 
89 j Dorset, Somerset (RU) 
90 North Yorkshire (RU) 
91 Cataluna (E) 
92 Lorraine (F) 
93 Weser-Ems (D) 
94 Bord-Centr-Fife-Lothian-Tay (RU) 
95 Madrid (E) 
96 I Limburg (NL) 
97 ι West Midlands (County) (RU) 
98 i Picardie (F) 
99 Basse-Normandie (F) 
100 ' Midi-Pyrénées (F) 
101 i Munster (D) 
102 j Humberside (RU) 
103 I Oberpfalz (D) 
104 Liège (B) 
105 Navarra (E) 
106 Niederbayern (D) 
107 Schleswig-Holstein (D) 
108 Pays de la Loire (F) 
109 Hampshire, Isle of Wight (RU) 
110 GieBen (D) 
111 Baléares (Ε) 
112 Noord-Brabant (NL) 
113 Bourgogne (F) 
114 Umbria (I) 
115 Surrey, East-West Sussex (RU) 
116 Vest for Storeblt (DK) 
117 Unterfranken (D) 
118 Oost-Vlaander (B) 
119 EastAnglia (RU) 
120 Provence-Alpes-Côte d'Azur (F) 
121 Bedford, Hertfordshire (RU) 
122 Centre (F) 
123 Cumbria (RU) 
124 I Llmbura ŒL 84,6 
84,7 
84,8 
84,8 
85,1 
86,5 
86.8 
86,8 
87,5 
88,4 
88,5 
88,9 
89.1 
89,7 
89.8 
90,0 
90.2 
90,2 
90.3 
90.5 
91,1 
91.4 
91.7 
91.7 
92,2 
92,4 
92,5 
92,6 
92.7 
93,1 
94,0 
94,3 
94,4 
94,8 
95,0 
95,2 
95,2 
95.3 
95,4 
95,4 
95,6 
95,8 
95,9 
96,5 
96,9 
97,6 
97,9 
97,9 
98,3 
98.6 
98.9 
98,9 
99,4 
99,4 
99,6 
99,7 
99.8 
101,5 
102,6 
103,0 
103,3 
103.3 125.8 
63,4 
125.4 
82,3 
141,6 
40,7 
88,4 
89.0 
80.0 
125,0 
92.1 
75.8 
212,5 
77,2 
132,4 
111,7 
89.3 
116.1 
98.6 
121.0 
88.2 
93.0 
109.9 
105.6 
99,9 
36.8 
87,2 
62,5 
150.8 
95,6 
59,9 
96.3 
143.6 
76.1 
133,6 
107,1 
90,7 
91.1 
60,3 
120,5 
44,7 
116,2 
118,0 
34,6 
51,3 
103,2 
83,1 
47,1 
123,3 
74.7 
100,6 
94,7 
71,4 
105,7 
37,2 
58,6 
78,9 
133.6 
76.7 
98,9 
81,3 
84.8 0,3 
0,2 
1,2 
1.4 
2,1 
0,5 
0,7 
1,5 
1.2 
2,5 
0,4 
1.8 
2,1 
1,0 
4,0 
0,6 
1.5 
1.3 
2.0 
1,6 
1,4 
2.8 
2,6 
1.3 
2.1 
1,4 
1.1 
0.7 
6.0 
2,3 
2,2 
1.9 
4,9 
1.1 
2,6 
1,8 
1,4 
2,4 
2,5 
0,9 
1,0 
1,0 
0,5 
1,1 
2,6 
3,1 
1,7 
1,0 
0,7 
2,2 
1,6 
0,8 
2,4 
2,8 
1,2 
1,3 
2,1 
4,3 
1,5 
2,4 
0,5 28,7 
28,8 
29,2 
29.6 
30,2 
30,3 
30,5 
31,0 
31,3 
32,0 
32,2 
32,7 
33,3 
33,6 
34,7 
34,9 
35,4 
35,7 
36,3 
36,8 
37,2 
38,0 
38,7 
39,1 
39,7 
40,1 
40,4 
40,6 
42,4 
43,1 
43,7 
44,2 
45,6 
46,0 
46,7 
47,2 
47,6 
48,4 
49,1 
49,3 
49,6 
49,9 
50,0 
50.4 
51,1 
52,0 
52,5 
52,8 
53,0 
53,6 
54,1 
54,3 
55.0 
55,8 
56,2 
56.6 
57,2 
58,4 
58,9 
59,5 
59,7 
599 «j 
193 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.25 
Οι περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ1 
Σειρά Περιφέρεια Κατά κεφαλήν ΑΕΠ Ι 
σε ΜΑΔ μέσος όρος! 
(89-90-91) ί 
EUR12=100 ! Μέσο ποσοστό 
ανεργίας 
(91-92-93) Πληθυσμός 1991 
Σύνολο 
(σε εκατ.) Σωρευτικό μερίδιο 
ως ποσοστό) 
125 
126 
127 
128 
129 
130 
131 
132 
133 
134 
135 
136 
137 
138 
139 
140 
141 
142 
143 
144 
145 
146 
147 
148 
149 
150 
151 
152 
153 
154 
155 
156 
157 
158 
159 
160 
161 
162 
163 
164 
165 
166 
167 
168 
169 
170 
171 
172 
173 
174 
175 
176 
177 
178 
179 Aquitaine (F) 
Oberfranken (D) 
Cheshire (RU) 
Arnsberg (D) 
Franche-Comté (F) 
Leicester, Northampton (RU) 
Marche (I) 
j Detmold (D) 
J West-Vlaanderen (B) 
| Zuid-Holland (NL) 
| Avon.Gloucester.Wiltshire (RU) 
j Utrecht (NL) 
! Kassel (D) 
j Saarland (D) 
I Haute-Normandie (F) 
i Zeeland (NL) 
1 Toscana (I) 
! Rhône-Alpes (F) 
Freiburg (D) 
j Champagne-Ardenne (F) 
ι Berks, Bucks, Oxfordshire (RU) 
Rheinhessen-Pfalz (D) 
Schwaben (D) 
Braunschweig (D) 
; Koln (D) 
i Tubingen (D) 
Alsace (F) 
Noord-Holland (NL) 
Liguria (I) 
Berlin (D) 
Hannover (D) 
j Brabant (B) 
I Veneto (I) 
i Lazio (I) 
{ Grampian (RU) 
j Piemonte (I) 
Friuli-Venezia Giulia (I) 
Trentino-Alto Adige (I) 
i Dusseldorf (D) 
| Karlsruhe (D) 
Antwerpen (B) 
Hovedstadsregionen (DK) 
Mittelfranken (D) 
Luxembourg (L) 
Groningen (NL) 
Emilia-Romagna (I) 
Valle d'Aosta (I) 
Lombardia (I) 
Stuttgart (D) 
Oberbayern (D) 
Bremen (D) 
Greater London (RU) 
Darmstadt (D) 
Ile de France (F) 
Hamburg (D) 103.3 
103.9 
104.0 
104,2 
104,2 
104,6 
104,7 
106,0 
106,3 
106,3 
106,6 
107,1 
107,4 
107,6 
108,4 
108,7 
109,4 
109,7 
110,0 
110,7 
110,8 
110,9 
111,1 
112.3 
112,8 
112,9 
113.7 
113,8 
115,8 
116,3 
116,6 
116,6 
116,6 
116,8 
117,3 
119,6 
121,6 
122,0 
122,8 
124,2 
125,6 
126,7 
126,7 
127,2 
127,4 
127,5 
129,6 
134,7 
137,6 
148,1 
149,7 
151,2 
162,9 
166,8 
194.5 120.3 
39,1 
84,6 
66,4 
84,3 
79,7 
66.7 
49,8 
47,2 
75,1 
85.7 
68,7 
53.3 
68,4 
124,8 
75,1 
80,7 
99.5 
34,2 
100,6 
63,6 
44,9 
29.4 
71,0 
59,5 
30.4 
59.1 
81,4 
94.9 
90.1 
59,1 
74,4 
47,5 
108,8 
55,1 
76,4 
57,5 
32.7 
67,9 
36,3 
71,5 
93,9 
36,4 
20,1 
112,6 
46,2 
82,8 
41,8 
30,8 
27,1 
85,8 
131,2 
35,0 
863 
59.4 2.8 
l.l 
1,0 
3,7 
1,1 
1.5 
1.4 
1.9 
1.1 
3.2 
2.0 
1.0 
1.2 
1,1 
1.7 
0,4 
3,6 
5.4 
2.0 
1.3 
2.0 
1,9 
1.6 
1.6 
4.0 
1.6 
1,6 
2,4 
1.7 
3.4 
2.0 
2.2 
4.4 
5.2 
0,5 
4.4 
1.2 
0.9 
5,2 
2,5 
1,6 
1,7 
1,6 
0,4 
0,6 
3,9 
0,1 
8,9 
3,6 
3,8 
0,7 
6,8 
3,5 
10,7 
_L6_ 60.7 
61,0 
61,3 
62.4 
62,7 
63,1 
63,5 
64.1 
64.4 
65,3 
65,9 
66.2 
66.6 
66,9 
67.4 
67.5 
68.5 
70,1 
70.7 
71.0 
71.6 
72.2 
72.6 
73.1 
74.3 
74.7 
75,2 
75,9 
76.4 
77.4 
78.0 
78.6 
79.9 
81.4 
81.5 
82.8 
83.2 
83.4 
84,9 
85.6 
86.1 
86,6 
87,1 
87.2 
87,3 
88,5 
88,5 
91,1 
92,2 
93,2 
93,4 
95,4 
96,4 
99,5 
100.0 
Δ εν περιλαμβάνονται οι Αζόρες και η Μαδέρα για τις οποίες δεν υπάρχουν στοιχεία για το κατά 
Περιφέρειες NUTS 2, εκτός των νέων γερμανικών ομόσπονδων κρατών (επίπεδο 1) για τα οποία 
νέα Lander. ''' 
Η Δανία χωρίζεται σε 3 περιφέρειες για στατιστικούς σκοπούς. ·. "' "' 
Τα στοιχεία για τα γαλλικά Υπερπόντια Διαμερίσματα προέρχονται από εθνικές πηγές (INSEE). 
Πηγή: Eurostat. - > κεφαλήν ΑΕΠ. 
το ΑΕΠ αφορά ''μόνο το 1991. Στην EUR12 δεν περιλαμβάνονται το\ 
194 
Παράρτημα Στατιστικών 
Σειρά Πίνακας Α.26 
Περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το ποσοστό ανεργίας τους 
Μέσο ποσοστό ανεργίας 
(91-92-93) 
Ποσοστό Δείκτης 
EUR12 = 100 Περιφέρεια Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
σε ΜΑΔ μέσος όρος 
(89-90-91) Σύνολο 
EUR12=100 (σε εκατ.) Πληθυσμός 1991 
Σωρευτικό 
μερίδιο (σε 
ποσοστό) 
1 Réunion (F) 
2 Andalucia (Ε) 
3 Extremadura (Ε) 
4 Ceuta Y Melilla (E) 
5 Canarias (E) 
6 Guadeloupe (F) 
7 Martinique (F) 
8 Guyane (F) 
9 Sicilia (I) 
10 Campania (I) 
11 Basilicata (I) 
12 Pais Vasco (E) 
13 Murcia (E) 
14 Calabria (I) 
15 Comunidad Valenciana (E) 
16 Sardegna (I) 
17 Asturias (E) 
18 Ireland (IRL) 
19 Castilla - Leon (E) 
20 Cantabria (E) 
21 Castilla - La Mancha (E) 
°? Northern Ireland (RU) 
ζό Galicia (E) 
24 Mecklenburg-Vorpommern (D) 
25 Puglia (I) 
26 Molise (I) 
27 ! Merseyside (RU) 
28 Cataluna (E) 
29 Sachsen · Anhalt (D) 
30 Madrid (E) 
31 Hainaut (B) 
32 Languedoc-Roussillon (F) 
33 Tuhringen (D) 
34 West Midlands (County) (RU) 
35 Provence-Alpes-Côte d'Azur (F) 
36 Nord - Pas-de-Calais (F) 
37 Greater London (RU) 
38 Brandenburg (D) 
39 Northumberland, Tyne, Wear (RU) 
40 Sachsen (D) 
41 Rioja (E) 
42 Aragon (E) 
43 Dumfries-Gall,, Strathciyde (RU) 
44 Haute-Normandie (F) 
45 South Yorkshire (RU) 
46 ; Cleveland, Durham (RU) 
47 ; Baléares (E) 
48 ! Poitou-Charentes (F) 
49 ; Humberside (RU) 
50 ί Aquitaine (F) 
51 · Navarra (E) 
52 Liège (B) 
53 I Abruzzi (I) 
54 ; Corse (F) 
55 I Highlands, Islands (RU) 
56 ! Attiki (GR) 
57 Groningen (NL) 
58 0st for Storebœlt (DK) 
59 Ipeiros (GR) 
60 Greater Manchester (RU) 
fi1 Laz'° OL 37,0 
27,4 
26,3 
25,6 
25,1 
24,0 
24,0 
16,0 
21,7 
21.1 
21,0 
20,0 
19.7 
19,4 
19,0 
18,5 
17,7 
17.3 
16.9 
16.9 
15,7 
15.6 
15,1 
14.9 
14,8 
14,7 
14,4 
14,2 
13.7 
13,5 
13.3 
13.3 
13,1 
12,6 
12,6 
12.5 
12,3 
12,2 
11,9 
11,9 
11,8 
11,8 
11,8 
11,7 
11,7 
11,7 
11,6 
11,4 
11,3 
11,3 
11,1 
10,9 
10,9 
10,8 
10,7 
10,6 
10,6 
10,5 
10.5 
10,3 
10.2 304,2 
290,5 
279,9 
271,7 
267,0 
250,5 
239,9 
231.3 
230,4 
224,0 
223,5 
212,5 
208,8 
206,4 
202,2 
196,2 
188,4 
183,3 
179,6 
179,3 
167,2 
165,8 
160.3 
158,8 
157,5 
156,5 
152,5 
150,8 
145,3 
143,6 
141,8 
141,6 
139,3 
133,6 
133,6 
132,4 
131.2 
129,4 
126,7 
125,9 
125,8 
125,4 
125,0 
124.8 
124,5 
124,5 
123,3 
121,0 
120,5 
120,3 
118,0 
116,2 
116,1 
114,7 
114,1 
112,6 
112,6 
111,7 
111.1 
109,9 
108.8 45.0 
57,8 
49,5 
63,6 
74.5 
39,0 
53,0 
54.0 
67,5 
70,2 
64,5 
89.1 
71,3 
57.9 
76,0 
74,2 
71,5 
68,0 
66,7 
74,4 
63,1 
75.1 
58,3 
33,0 
74,1 
78,8 
76,7 
92,7 
35,0 
94,4 
77,6 
85,1 
30,0 
95,0 
101,5 
89,8 
151,2 
36,0 
80,4 
33,0 
84,6 
84,8 
88,4 
108,4 
77,5 
83,8 
98,3 
90,5 
95,4 
103,3 
95,9 
95,8 
90,2 
79,8 
76.9 
52,3 
127,4 
90,0 
36,2 
91,7 
116 8 0,6 
6,9 
1,1 
0,1 
1,5 
0,4 
0,3 
0,1 
5,2 
5,8 
0,6 
2,1 
1,0 
2,2 
3.8 
1,7 
1,1 
3,5 
2,6 
0,5 
1,7 
1,6 
2,8 
1,9 
4,1 
0,3 
1,4 
6,0 
2,9 
4,9 
1,3 
2,1 
2,6 
2,6 
4,3 
4,0 
6,8 
2,6 
1,4 
4.8 
0.3 
1,2 
2,5 
1.7 
1,3 
1,2 
0,7 
1,6 
0,9 
2,8 
0,5 
1,0 
1,3 
0,3 
0.3 
3.5 
0,6 
0,6 
'0,3 
2,6 0,2 
2.2 
2,5 
2,5 
3,0 
3,1 
3.2 
3,2 
4,7 
6,4 
6,6 
7,2 
7.5 
8,1 
9.2 
9,7 
10,0 
11,0 
11,8 
11.9 
12.4 
12.9 
13.7 
14.3 
15,4 
15,5 
16,0 
17.7 
18.5 
20.0 
20,3 
20.9 
21.7 
22.5 
23.7 
24.8 
26.8 
27.6 
28,0 
29,4 
29,4 
29,8 
30,5 
31,0 
31,4 
31,7 
31,9 
32,4 
32,6 
33,4 
33,6 
33,9 
34,2 
34,3 
34,4 
/ 35,4 
35.6 
35,7 
35,8 
36,6 
38 1 
195 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.26 
Περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το ποσοστό ανεργίας τους 
Μέσο ποσοστό ανεργίας 
(91-92-93) 
Σειρά Περιφέρεια Ποσοστό Δείκτης 
EUR12=100 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
• σε ΜΑΔ μέσος όρος 
(89-90-91) 
EUR12=100 Πληθυσμός 1991 
Σύνολο 
(σε εκατ.) Σωρευτικό 
μερίδιο (σε 
ποσοστό) 
62 
63 
64 
66 
65 
67 
68 
69 
70 
72 
71 
73 
74 
75 
76 
77 
78 
79 
80 
81 
82 
83 
84 
85 
86 
87 
88 
89 
90 
91 
92 
93 
94 
95 
96 
97 
98 
99 
100 
101 
102 
103 
104 
105 
106 
107 
108 
109 
110 
111 
112 
113 
114 
115 
116 
117 
118 
119 
120 
121 
1ZL· Namur (Β) 
Picardie (F) 
Gwent, Mid Glamorgan (RU) 
Cornwall, Devon (RU) 
Vest for Storebaelt (DK) 
Auvergne (F) 
Friesland (NL) 
Pays de la Loire (F) 
Voreio Aigaio (GR) 
Bourgogne (F) 
Champagne-Ardenne (F) 
West Yorkshire (RU) 
Rhône-Alpes (F) 
Centre (F) 
Dytiki Ellada (GR) 
Derbyshire, Nottingham (RU) 
Bord-Centr-Fife-Lothian-Tay (RU) 
Lorraine (F) 
Liguria (I) 
Umbria (I) 
Hovedstadsregionen (DK) 
Bretagne (F) 
Clwyd, Dyfed, Gwynedd, Powys (RU) 
Drenthe (NL) 
Midi-Pyrénées (F) 
Basse-Normandie (F) 
Dytiki Makedonia (GR) 
Berlin (D) 
Kent (RU) 
Essex (RU) 
Limousin (F) 
Lancashire (RU) 
Dorset, Somerset (RU) 
Ile de France (F) 
Bremen (D) 
Avon.Gloucester, Wiltshire (RU) 
Lincolnshire (RU) 
Alentejo (P) 
Limburg (B) 
Cheshire (RU) 
Franche-Comté (F) 
Hampshire, Isle of Wight (RU) 
Valle d'Aosta (I) 
Salop, Staffordshire (RU) 
Noord-Holland (NL) 
Cumbria (RU) 
Toscana (I) 
Hereford, Worcs, Warwick (RU) 
Leicester, Northampton (RU) 
Sterea Ellada (GR) 
East Anglia (RU) 
Thessalia (GR) 
Flevoland (NL) 
Overijssel (NL) 
Bedford, Hertfordshire (RU) 
Piemonte (I) 
Limburg (NL) 
Gelderland (NL) 
Zuid-Holland (NL) 
Zeeland (NL) 
NonrH-BrabantlNLl 10.1 
10,1 
10,0 
10.0 
10,0 
9.9 
9,9 
9,7 
9.5 
9.5 
9.5 
9,4 
9,4 
9,3 
9.3 
9,3 
9.1 
9.0 
8,9 
8.9 
8,8 
8.8 
8.7 
8,7 
8,6 
8,5 
8,5 
8,5 
8,4 
8,4 
8,3 
8.3 
8,2 
8.1 
8,1 
8.1 
8,1 
8,0 
8,0 
8,0 
7,9 
7,8 
7,8 
7,7 
7,7 
7,7 
7,6 
7,5 
7.5 
7,5 
7,4 
7,4 
7,4 
7,3 
7,2 
7,2 
7,2 
7,1 
7,1 
7,1 
ML· 107,5 
107,1 
106,0 
105.7 
105,7 
105,6 
105,5 
103.2 
100,8 
100,6 
100,6 
99.9 
99,5 
98,9 
98,8 
98,6 
96,3 
95.6 
94,9 
94,7 
93.9 
93.0 
92,7 
92,1 
91.1 
90,7 
90.5 
90.1 
89,3 
89,0 
88,4 
88.2 
87,2 
86,3 
85.8 
85,7 
85.7 
85,1 
84,8 
84,6 
84,3 
83,1 
82,8 
82,3 
81,4 
81,3 
80,7 
80,0 
79,7 
79,5 
78,9 
78,6 
78.3 
77,2 
76.7 
76,4 
76,1 
75,8 
75,1 
75,1 
74.7 82,6 
95,2 
84,5 
80.2 
99,4 
91,7 
83,6 
97,6 
35,2 
98,9 
110,7 
92,2 
109,7 
103,0 
40,8 
90.3 
94,3 
93,1 
115,8 
98,9 
126,7 
91,4 
81,1 
88,5 
95,3 
95,2 
50,2 
116,3 
90,2 
86.8 
86,8 
91,1 
92,5 
166,8 
149,7 
106,6 
83,1 
33,9 
103,3 
104,0 
104,2 
97,9 
129,6 
84,8 
113,8 
103,3 
109,4 
87,5 
104,6 
58,0 
99,8 
43,7 
78.1 
89,7 
102,6 
119.6 
94,8 
88.9 
106,3 
108,7 
-2LL. 0,4 
1.8 
1,8 
1,5 
2,8 
1.3 
0,6 
3,1 
0,2 
1.6 
1.3 
2.1 
5,4 
2,4 
0,7 
2.0 
1,9 
2.3 
1,7 
0,8 
1,7 
2.8 
1.1 
0,4 
2,4 
1,4 
0,3 
3.4 
1.5 
1.5 
0,7 
1.4 
1.1 
10,7 
0,7 
2.0 
0.6 
0,5 
0.7 
1,0 
1,1 
1,7 
0,1 
1,4 
2,4 
0,5 
3,6 
1,2 
1,5 
0,6 
2,1 
0,7 
0,2 
1.0 
1.5 
4,4 
1,1 
1,8. 
3,2 
0,4 
_i2_ 38,2 
38,7 
39,2 
40,5 
40,1 
40,9 
41,0 
41,9 
42,0 
42,8 
42.4 
43.4 
45,0 
45,7 
45,9 
46.4 
47,0 
47.7 
48,2 
48,4 
48.9 
49.7 
50,0 
50,2 
50,9 
51,3 
51,3 
52,3 
52.8 
53.2 
53,4 
53,8 
54.2 
57,2 
57.4 
58.0 
58.2 
58,4 
58,6 
58,9 
59,2 
59,7 
59,7 
60,1 
60,8 
60,9 
62,0 
62,3 
62,7 
62,9 
63,5 
63,7 
63,8 
64,1 
64,5 
65,8 
66,1 
66,6 
67,6 
67,7 
68.3 
196 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.26 
Περιφέρειες της Κοινότητας που κατατάσσονται σύμφωνα 
με το ποσοστό ανεργίας τους 
Σειρά Περιφέρεια Μέσο ποσοστό ανεργίας 
(91-92-93) 
Ποσοστό Δείκτης 
EUR12=100 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
σε ΜΑΔ μέσος όρος 
(89-90-91) 
EUR12=100 Πληθυσμός 1991 
Σύνολο 
(σε εκατ.) Σωρευτικό 
μερίδιο (σε 
ποσοστό) 
123 
124 
125 
126 
127 
128 
129 
130 
131 
132 
133 
134 
135 
136 
137 
138 
139 
140 
141 
142 
143 
144 
145 
146 
147 
148 
149 
150 
151 
152 
153 
154 
155 
156 
157 
158 
159 
160 
161 
162 
163 
164 
165 
166 
167 
168 
169 
170 
171 
172 
173 
174 
175 
176 
177 
178 
179 
180 
_1£1_ Brabant (Β) 
Antwerpen (Β) 
Surrey, East-West Sussex (RU) 
Braunschweig (D) 
Kentriki Makedonia (GR) 
Utrecht (NL) 
Saarland (D) 
Dusseldorf (D) 
Marche (I) 
Arnsberg (D) 
Peloponnisos (GR) 
Berks, Bucks, Oxfordshire (RU) 
Luxembourg (B) 
North Yorkshire (RU) 
Anatoliki Make, Thraki (GR) 
Munster (D) 
Weser-Ems (D) 
Kôln (D) 
Hamburg (D) 
Alsace (F) 
Hannover (D) 
Oost-Vlaanderen (B) 
Friuli-Venezia Giulia (I) 
Grampian (RU) 
Lisboa e vale do Tejo (P) 
Kassel (D) 
Schleswig-Holstein (D) 
Lneburg (D) 
Detmold (D) 
Veneto (I) 
West-Vlaanderen (B) 
GieBen (D) 
Emilia-Romagna (I) 
Kriti (GR) 
Rheinhessen-Pfalz (D) 
Oberpfalz (D) 
Ionia Nisia (GR) 
Lombardia (I) 
Notio Aigaio (GR) 
Trier (D) 
Acores (P) 
Algarve (P) 
Oberfranken (D) 
Unterfranken (D) 
Koblenz (D) 
Mittelfranken (D) 
Karlsruhe (D) 
Darmstadt (D) 
Norte (P) 
Niederbayern (D) 
Freiburg (D) 
Madeira (P) 
Trentino-Alto Adige (I) 
Stuttgart (D) 
Tubingen (D) 
Schwaben (D) 
Centra . (P) 
Oberbayern (D) 
Luxembourg (L) 7,0 
6,7 
6.7 
6.7 
6,6 
6,5 
6,4 
6.4 
6,3 
6,3 
6.0 
6.0 
6,0 
5.9 
5.8 
5,7 
5.6 
5.6 
5,6 
5.6 
5.6 
5,5 
5.4 
5,2 
5,0 
5,0 
4,8 
4.7 
4,7 
4.5 
4,4 
4,4 
4.4 
4,3 
4,2 
4,2 
4,2 
3,9 
3,8 
3.8 
3,8 
3,7 
3,7 
3,5 
3,5 
3,4 
3,4 
3,3 
3,3 
3,3 
3,2 
3,2 
3,1 
2,9 
2,9 
2,8 
2,7 
2,5 
_L°_ 74,4 
71,5 
71,4 
71,0 
70.0 
68,7 
68,4 
67.9 
66,7 
66.4 
63,7 
63.6 
63.4 
62,5 
61.1 
60,3 
59,9 
59.5 
59.4 
59,1 
59.1 
58.6 
57,5 
55,1 
53,5 
53,3 
51,3 
49,9 
49,8 
47,5 
47,2 
47,1 
46.2 
45,3 
44,9 
44,7 
44,7 
41,8 
40,7 
40,7 
40,4 
39,8 
39,1 
37,2 
36.8 
36,4 
36,3 
35,0 
35.0 
34,6 
34,2 
33,7 
32,7 
30,8 
30.4 
29.4 
283 
27,1 
20.1 116.6 
125.6 
99,4 
112.3 
46,8 
107.1 
107.6 
122.8 
104.7 
104.2 
47,3 
110.8 
84.7 
92.6 
43.3 
95.4 
94.0 
112.8 
194.5 
113.7 
116.6 
99.7 
121.6 
117.3 
76.6 
107.4 
96,9 
81.9 
106.0 
116.6 
106.3 
97.9 
127.5 
45.5 
110.9 
95.6 
43.7 
134,7 
52.2 
86.5 
47.9 
103,9 
99,6 
92,4 
126,7 
124,2 
162,9 
50,2 
96,5 
110.0 
122.0 
137.6 
112,9 
111,1 
39,6 
148,1 
127.2 2.2 
1,6 
2,4 
1,6 
1,7 
1.0 
1,1 
5,2 
1,4 
3.7 
0,6 
2.0 
0,2 
0.7 
0,6 
2,5 
2,2 
4.0 
1,6 
1,6 
2,0 
1.3 
1.2 
0.5 
3,3 
1,2 
2,6 
1,5 
1,9 
4,4 
1,1 
1,0 
3,9 
0.5 
1.9 
1,0 
0,2 
8,9 
0.3 
0,5 
0,2 
0,3 
1,1 
1,2 
1,4 
1,6 
2,5 
3,5 
3.5 
1,1 
2,0 
0,3 
0,9 
3,6 
1,6 
1,6 
1,7 
3,8 
0.4 68.9 
69.4 
70,1 
70,6 
71.1 
71.4 
71.7 
73.2 
73,6 
74,7 
74.9 
75.4 
75.5 
75.7 
75.9 
76.6 
77.2 
78.4 
78,8 
79.3 
79.9 
80.3 
80.6 
80.8 
81,7 
82,1 
82,8 
83.3 
83.8 
85.1 
85.4 
85.7 
86.8 
87,0 
87,5 
87.8 
87.9 
•90,5 
90.5 
90.7 
90,7 
90,8 
91,1 
91,5 
91,9 
92,4 
93,1 
94,1 
95,1 
95,4 
96,0 
96,1 
96,3 
97,4 
97,8 
98,3 
98,8 
99,9 
100.0 
Στις περιφέρειες NUTS 2 δεν περιλαμβάνονται τα νέα γερμανικά Lander (επιπέδου 
για τα γαλλικά Υπερπόντια Διαμερίσματα προέρχονται από εθνικές πηγές (INSEE). 1). Η Δανία χωρίζεται σε 3 περιφέρειες για στατιστικούς σκοπούς. Τα στοιχεία 
Πηγή: Eurostat 
197 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.27 
Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
Περιφέρεια Δημογραφικές εξελίξεις 
II 
CM 
ce 
ai Αγορές εργασίας 
Ποσοστό 
ανεργίας 
15 
ίο 
ι Ρ Οικονομία 
Μερίδιο τομέων 1 , Μέσος όρος ΑΕΠ 
στη συνολική 1989-90-91 
απασχόληση (91) EUR12 = 100 
χ 
ο 
ο ο ο c ο 
> 
3 W σ> 00 
00 
σι cr ~* ο 
U σ ·σ 
so lug 
Σ 2 α. 3 
, 45 Ι θ-
α 3 α. ο 
m α. 
C •σ 3 
Ο -< ο 
α c σ 
«σ > σ υ 
ai 
ω 
Ο 
Ο > ω ι -δ­
ι 5 
ο 
i δ5 
Ι e 
Belgique-Belgie 
Vlaams Gewest 
Région Wallonne 
Bruxelles-Brussel 
Antwerpen 
Brabant 
Hainaut 
Liège 
Limburg 
Luxembourg 
Namur 
Oost-Vlaanderen 
West-V laa ndere n 
Danmark 
Hovedstadsregionen 
0st for Storebaelt, Ex, Hovedst. 
Vest for Storebaelt 
Deutschland 
Baden-Wurttemberg 
Stuttgart 
Karlsruhe 
Freiburg 
Tubingen 
Bayern 
Oberbayern 
Niederbayern 
Oberpfalz 
Oberfranken 
Mittelfranken 
Unterfranken 
Schwaben 
Berlin 
Brandenburg 
Bremen 
Hamburg 
Hessen 
Darmstadt 
Gieflen 
Kassel 
Mecklenburg-Vorpommern 
Niedersachsen 
Braunschweig 
Hannover 
Luneburg 
Weser-Ems 
Nord rheln-Westfa ten 
Dùsseldorf 
Kôln 
Munster 2.9 
I.7 
0.9 
0,3 
0.5 
0,7 
0,4 
0.3 
0.2 
0,l 
0.1 
0.4 
0,3 
1.5 
0,5 
0,2 
0,8 
23.3 
2,9 
1.1 
0,7 
0,6 
0,5 
3,4 
1.1 
0,3 
0,3 
0,3 
0,5 
0,4 
0.5 
1,0 
0,7 
0.2 
0,5 
1.7 
1.0 
0,3 
0.4 
0,5 
2,2 
0.5 
0,6 
0.4 
0.6 
5,1 
1.5 
U 
JLL· 0,1 
0.2 
0.1 
-0.4 
0,2 
0.1 
-0,2 
-0,1 
0,5 
0,4 
0,4 
0,0 
0,2 
0.0 
0,2 
0,0 
0,2 
0,2 
0.5 
0.5 
0,5 
0.5 
0,7 
0,4 
0.3 
0,7 
0,3 
0,1 
0.4 
0.4 
0.5 
1.2 
-0.3 
-0.2 
-0.1 
0.2 
03 
0,2 
0.1 
-0.1 
0,1 
0.0 
0.0 
0,2 
0.3 
0,1 
0.0 
0,2 
JLL 328 
428 
194 
5922 
561 
671 
339 
260 
311 
53 
116 
449 
354 
120 
601 
84 
86 
225 
280 
355 
372 
215 
186 
164 
220 
106 
105 
150 
224 
149 
166 
3876 
88 
1691 
2209 
276 
483 
189 
148 
80 
158 
204 
230 
99 
149 
514 
993 
553 67.1 
67,8 
66.3 
65.3 
67.6 
66.9 
66.1 
66.7 
69,8 
64,6 
65,8 
67,5 
66,8 
67,3 
69,0 
65.7 
66,6 
69.6 
69,8 
70,1 
70,3 
69,3 
69,2 
69,3 
70.7 
68,4 
68.9 
68,3 
69,4 
68.6 
67,9 
70,0 
69,4 
69.8 
69.9 
70.8 
693 
67.9 
69.0 
69.0 
69,2 
68,9 
68.9 
69.9 
70.2 
70,8 
69.7 39.5 
40.4 
38.4 
38.0 
38.5 
40.3 
37.0 
39.3 
39.7 
39.3 
38.6 
41,1 
41,0 
56.7 
0.0 
0.0 
0,0 
49.1 
51.3 
52.7 
51.1 
50.6 
49,5 
52.6 
54,1 
53.2 
51.2 
53.0 
51,5 
50,6 
51.6 
53,3 
47,2 
51.1 
49,7 
50,9 
47,9 
47.6 
47.3 
46,2 
49,0 
48,1 
46,0 
46,0 
45.9 
47,4 
45.1 8.8 
6.6 
12.0 
11.3 
7.7 
7.9 
14.6 
11.9 
9,0 
6,8 
11,2 
6,5 
5,3 
10,6 
9,8 
11.3 
10,9 
7.0 
4,1 
4,0 
4.3 
4.3 
3,8 
3,9 
3.1 
4,0 
5,1 
4,5 
4,3 
4,4 
3,6 
9.2 
12,0 
8.7 
5.6 
4.6 
4,0 
5.4 
5,8 
14.1 
6,4 
7,6 
6.3 
5.2 
63 
.6,6 
7.1 
63 
6.3 82.X 
61.0 
116.1 
107.8 
71.5 
74.4 
Î41.8 
116.2 
84,8 
63,4 
107,5 
58.6 
47,2 
102.4 
93.9 
111.7 
105,7 
61.6 
32,8 
30.8 
36.3 
34,2 
30.4 
33.0 
27,1 
34,6 
44.7 
39.1 
36.4 
37.2 
29.4 
90,1 
129,4 
85.8 
59,4 
40,7 
35.0 
47,1 
53,3 
158,8 
60,1 
71,0 
59,1 
49,9 
59.9 
623 
67.9 
59,5 
ML· -1.4 
-1.6 
-1.2 
-0.8 
-1.5 
-1.0 
-0.8 
-1.1 
-4.1 
-2.7 
-1,3 
-1.2 
-0,7 
4.5 
4.8 
3.8 
4.3 
0.6 
0.5 
0.8 
0.0 
0.6 
0.5 
-0.5 
-1.1 
-0,3 
-0.4 
0,0 
-0.5 
0,2 
-0.2 
1,6 
-23 
-4,7 
-0,2 
-0,4 
03 
-13 
-0.4 
-1.8 
-13 
-2.0 
-1,7 
-1.7 
-1.7 2.7 
2.9 
3.1 
0.2 
1.6 
1.6 
2.8 
2,3 
2.9 
8,0 
2,8 
2,7 
5,3 
5.7 
4.2 
3.4 
3.3 
1.2 " 
4.2 
6.2 
5.9 
3,9 
10,5 
7,9 
6,0 
4,5 
6,3 
7.4 
0,7 
8,7 
1.1 
1.0 
2.6 
13 
2.9 
6.3 
13,2 
4.8 
2,2 
3.2 
6,3 
7,4 
2.0 
1.7 
1.7 
-LL. 30.5 
33.3 
28.1 
20.2 
35.7 
22,9 
30.5 
29.4 
37.9 
24.4 
20.8 
33.6 
35,6 
27.4 
40.3 
46.2 
47,9 
43.6 
45.8 
47.1 
41.4 
35.7 
42.5 
43.6 
48,6 
44,7 
44.5 
43.1 
31.0 
36,4 
29,2 
26J 
373 
36.0 
412 
38.3 
28,4 
36.9 
42.3 
35,7 
33.8 
36,4 
42,4 
42.5 
383 
41.6 66,8 
63,8 
68.8 
79.6 
62.7 
75,5 
66,7 
68,3 
59.2 
67,6 
76,3 
63,7 
59,1 . 
66.3 
55.5 
50.3 
48,9 
55.2 
50.0 
46,7 
52,7 
60,5 
47,0 
48,4 
45,4 
50,8 
49.2 
493 
68,3 
54,9 
69,7 
72,8 
60,1 
62.7 
55.9 
553 
583 
58.2 
553 
61.1 
59.9 
56^ 
55.6 
55,7 
60,1 
S4.5 104.4 
| 105.7 
| 84.2 '· 
: 164.4 
! 125.6 
ί 116.6 
77.6 
j 95,8 : 
| 1033 : 
84,7 ; 
82.6 I 
99.7 j 
106,3 j 
106.3 ! 
126.7 '. 
90.0 ; 
99,4 
117,9 : 
124.5 | 
137.6 j 
124,2 ' 
110.0 
112.9 
120,9 j 
148.1 : 
96.5 ! 
95.6 i 
103,9 ! 
126,7 
99.6 
111.1 
116.3 
36,0 
149,7 
1943 
140.0 
162,9 
97.9 
107,4 
33,0 
101.9 
112,3 
116,6 
81.9 
94.0 
110.8 
122.8 
112.8 
95.4 116.6 
112,6 
100.2 
201.2 
I39.X 
128,4 
97.5 
110,7 
119.6 
94,2 
100,3 
103.5 
109.5 
84,1 
93.6 
73,0 
80,0 
105,2 
105,6 
114.5 
107.7 
92,4 
97,7 
98,0 
117,9 
77,6 
79,6 
83,8 
102,8 
83.8 
91.0 
97.6 
144.0 
163.9 
118.7 
134.1 
87.1 
96.0 
94.6 
1053 
105,9 
742 
89.6 
108.8 
120.8 
1083 
97.0 116.2 
112.1 
99.8 
200.5 
139.3 
127,9 
97.1 
110.3 
119,1 
93.9 
99,9 
103,1 
109,1 
109,1 
121.5 
94.7 
103,9 
116.0 
116,5 
126,3 
118,9 
101.9 
107.7 
108,1 
130.1 
85,6 
87.8 
92,4 
113,3 
923 
100,4 
107,7 
158,9 
180,8 
130,9 
147,9 
96,1 
105,9 
104,3 
116.4 
116.9 
81,8 
98.9 
120,1 
133.2 
119,7 
107.0 
198 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.27 
Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
Περιφέρεια Δημογραφικές εξελίξεις Αγορές εργασίας1 
Ποσοστό 
ανεργίας 
Γο 
Ο Η -Ο ! ° 
IS 
! D 
ι Ο Οικονομία 
Μερίδιο τομέων 1 Μέσος όρος ΑΕΠ 
στη συνολική 1989-90-91 
απασχόληση (91) EUR12=100 
Ο Ιτ-
t II 
5 ifs 
«< ο 2 ο 
> 3 2 S? 
o -< w en 
tr 
O 
α 
cr 
O 
O •SE δ: 
·- > 3 (0 Λ ° Ρ O co σ χ α­π. ο m a 
σ ^ 
α 
t 
ο -ο 
Detmold 
Arnsberg 
Rheinland-Pfalz 
Koblenz 
Trier 
Rheinhessen-Pfalz 
Saarland 
Sachsen 
Sachsen - Anhalt 
Schleswig-Holstein 
Tuhringen 
'Ελλάδα" 
Βόρεια Ελλάδα 
Ανατολική Μακεδονία-Θράκη 
Κεντρική Μακεδονία 
Δυτική Μακεδονία 
Θεοχταλία 
Κεντρική Ελλάδα 
Ηπειρος 
Ιόνια Νησιά 
Δυτική Ελλάδα 
Στέρεα Ελλάδα 
Πελοπόννησος 
Αττική 
Νησιά 
Βόρειο Αιγαίο 
Νότιο Αιγαίο 
Κρήτη 
Espafia 
Noroeste 
Galicia 
Asturias 
Cantabria 
Noreste 
Pais Vasco 
Navarra 
Rioja 
Aragon 
Madrid 
Centra 
Castilla - Leon 
Castilla - La Mancha 
Extremadura 
Este 
Cataluna 
Comunidad Valenciana 
Baléares 
Sur 
Andalucla 0.6 
l.l 
1.1 
0.4 
0.1 
0.6 
0.3 
1.4 
0,8 
0,8 
0,7 _ 
3,0 
1.0 
0.2 
0,5 
0,1 
0.2 
0.7 
0.1 
0,1 
0.2 
0.2 
0.2 
1.0 
0,3 
0,1 
0,1 
-0.2._ 
11.3 
1.3 
0,8 
0,3 
0.2 
1.2 
0,6 
01 
0,1 
0.4 
1,4 
1.6 
0,8 
03 
0,3 
3,0 
1.7 
1,1 
0,2 
2,4 
_2JL 0.3 
; 0,1 
ί 0.3 
' 0.2 
0.2 
0.3 
0.0 
I -0.8 
ί -0,7 
0,0 
-0.4 
0.6 
0,6 
0,0 
0.9 
' 0.2 
. 0.5 
! 0.6 
: 0.4 
i 0,4 
I 0.7 
i 0,7 
i 0,4 
; 0,6 
, 0,6 
j 0.1 
1 1,0 
L.0.7. 
; 0,4 
0,1 
0,0 
! 0,0 
0,4 
0,0 
-0.2 
0,4 
03 
03 
03 
0,6 
0,4 
0,6 
0,9 
0,2 
0,0 
0,4 
03 
1.0 295 
. 470 
193 
176 
99 
280 
419 
: 255 
; ,37 
| 168 
158 
1 77 
. 58 
40 
90 
31 
'•• 52 
45 
37 
i 84 
! 62 
37 
i 39 
. 910 
! 57 
i 52 ! 49 
i. 64 . 
I 77 
ί 98 
| 95 
j 106 
99 
59 
293 
50 
52 
25 
612 
25 
28 
22 
27 
174 
188 
163 
136 
82 
ML· 6X.2 
69.5 
68.9 
68,0 
67.9 
69.7 
70.1 46.6 
45.1 
47.6 
47.7 
45.X 
48.0 
44.X 
69.4 50.5 
66,7 
66,6 
66.3 
67,3 
66,3 
68,4 
70,2 
67,3 
66,3 
66,1 
68,0 
65,4 
66,1 
64,6 
65.2 
67,0 
67,7 
66,4 
65,0 
65,4 
65.4 40.6 
41.9 
45.1 
40.9 
43.5 
41.2 
43.1 
42.5 
45.0 
43,4 
40.9 
44.5 
38.0 
41,6 
35.0 
37.7 
46.5 
38,9 
40.8 
41.9 
38,8 
38.9 
39.5 
40.6 
39.2 
37,6 
38,1 
38,5 
37,0 
38,7 
35,4 
35,7 
41,5 
42.5 
39,9 
41,0 
36,0 
35.6 5.6 
7.1 
4.7 
4.1 
4.3 
5.3 
7.4 
11.5 
13.6 
5.3 
12,8 
7,8 
6,4 
5.5 
6.2 
8.1 
7.0 
7.3 
9.9 
4.0 
8,8 
7,1 
5.7 
10.0 
4.9 
9,0 
3,6 
4.0 
21,3 
17,8 
17,0 
19.6 
19,2 
18,6 
22,3 
12,5 
13,6 
15,3 
16.5 
21.0 
19.2 
18.6 
28,9 
19,6 
18.0 
22,8 
15,7 
29,7 
_3JLL 49.X 
66.4 
41.3 
36.8 
40.7 
44.9 
68.4 
125.9 
145.3 
51,3 
1393 
87.5 
71,8 
61,1 
70,0 
90.5 
78,6 
X1.7 
111.1 
44,7 
9X.8 
79.5 
63,7 
112.6 
54.7 
100,8 
40,7 
453 
194,4 
169,1 
160,3 
188,4 
179,3 
171,0 
212.5 
118,0 
125,8 
125,4 
143,6 
196,0 
179,6 
167,2 
279,9 
167,3 
150,8 
202,2 
123,3 
279,4 
mi -0.9 
-1.9 
-0.7 
-l.l 
-1.8 
-0.1 
-2.0 
-2.0 
0.Ϊ 
-0.8 
-3.5 
-0.6 
2.1 
0,1 
1.1 
4.9 
0.6 
1.6 
0.2 
-0,1 
0.0 
0.6 
3,6 
-1.5 
0.5 
1.2 
2,0 
3,8 
-0.5 
-2.7 
0,6 
0,6 
-1.6 
03 
13 
-0,7 
1.7 
1,4 
2,0 
1.8 
0,6 
-2,1 
4,5 
3,7 
1.9 
_L6_ 2.1 
1.6 
4.2 
3.3 
X.S 
3.9 
1.0 
4.1 
X.I 
4.8 
6,6 
22.2 
31.2 
43.0 
25.1 
29.5 
36.1 
39.X 
34,8 
35.7 
39,0 
38.3 
45.5 
1.3 
31.6 
20.7 
8.4 
45.0 
10.9 
25.0 
30.2 
16.1 
12,2 
6.7 
2,9 
7.0 
12,0 
12,0 
1.0 
18,0 
18,2 
16,0 
21.0 
5.4 
33 
9,1 
3,7 
15,7 
J5JL 46.5 
45.3 
41.0 
40.9 
34.6 
42.7 
38.3 
47.2 
42.5 
29.1 
47,0 
25.7 
26.3 
20.3 
28.4 
32.2 
24.5 
21.4 
22 S 
17.7 
19,4 
27 2 
Ï93 
29,6 
18.1 
17,3 
23.7 
15.9 
33.0 
28.3 
25.8 
33.6 
32,3 
39,8 
42,0 
41.1 
41,0 
35,3 
28,6 
31.4 
30.0 
37,2 
25,1 
40,0 
42,8 
37.1 
29.8 
27.5 
-27J_ 51.4 
53.1 
54,7 
55.X 
56.7 
53.4 
60.7 
48.6 
49,4 
66,1 
46,4 
52,1 
42.5 
36,7 
46.5 
38,4 
39,4 
38,8 
42.7 
46.6 
41.7 
34,5 
35,0 
69.2 
50.4 
61,9 
68,0 
39.1 
56,1 
46,7 
44,0 
50,4 
55.5 
53,4 
55.1 
51,8 
47,0 
52,7 
70,4 
50,6 
51,8 
46.8 
53,9 
54.6 
53.7 
53,8 
66,5 
56.7 
57.0 106.0 
104,2 
100.9 
92,4 
X6.5 
110,9 
107.6 
33,0 
35,0 
96,9 
30,0 
48,1 
45.8 
43,3 
46,8 
50,2 
43,7 
46,1 
36.2 
43,7 
40.8 
58,0 
47,3 
52,3 
45.2 
35,2 
52,2 
453. 
75,7 
633 
58,3 
71,5 
74,4 
88,4 
89,1 
95.9 
84,6 
84,8 
94,4 
62,0 
66.7 
63.1 
49,5 
87.0 
92,7 
76,0 
98,3 
59,6 
57.8 I 102.0 
103,7 
94,0 
86,0 
87,5 
101,5 
109.8 
88,1 
52,8 
50,9 
42,2 
53,1 
62,3 
49,2 
50,8 
41.1 
41.3 
42,1 
73,0 
51,2 
56,2 
51,9 
42,3 
67,2 
48.8 
95,8 
72,9 
63,0 
91,1 
96,0 
108,5 
113,2 
114.8 
97,3 
100,2 
117,3 
84,2 
87,1 
83,8 
76,8 
99.8 
104,4 
90,6 
J 08,0 
89,4 
88.7 112.5 
114.4 
103.7 
94.8 
96.6 
111.9 
121.1 
97.3 
39.3 
37,9 
31.4 
39.5 
46.4 
36.6 
37.8 
30.6 
30.7 
31.3 
54.4 
38.1 
41.8 
3X.6 
31.5 
50.0 
36.3 
83,4 
63.5 
55.0 
79,3 
83.5 
94.5 
98,6 
100,1 
84,7 
87,3 
102,2 
73.4 
75.9 
73.1 
66,9 
86.9 
90.9 
78,9 
94,0 
77,9 
JLU-
Murcia 
Ceuta Y Melilla 
Canarias 0,3 
0,0 
0.4 1.0 
1.0 
0.6 91 
4071 
206 65,1 
653 
67.6 38,3 
35,9 
38.6 23,4 
21,9 
26.7 208,8 
271,7 
267.0 5,8 
-13,4 
4,2 15,9 
1.2 
7.8 31,6 
12,0 
Ι9Λ Î23 
86,8 
72,8 713 
63,6 
74,5 923 
97,6 
101.3 803 
85,0 
Li 
199 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.27 
Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
Περιφέρεια 
France 
Ile de France 
Bassin parisien 
Champagne-Ardenne 
Picardie 
Haute-Normandie 
Centre 
Basse-Normandie 
Bourgogne 
Nord - Pas-de-Calais 
Est 
Lorraine 
Alsace 
Franche-Comté 
Ouest 
Pays de la Loire 
Bretagne 
Poitou-Charentes 
Sud-Ouest 
Aquitaine 
Midi-Pyrénées 
Limousin 
Centre-Est 
Rhône-Alpes 
Auvergne 
Méditerranée 
Languedoc-Roussillon 
Provence-Alpes-Côte d'Azur 
Corse 
Départements d'Outre-Mer 
Guadeloupe 
Martinique 
Guyane 
Réunion Δημογραφικές εξελίξεις j Αγορές εργασίας1 
I I • | Ποσοστό 
ανεργίας 
I6.5 
3,1 
3.0 
0.4 
0.5 
0.5 
0.7 
0.4 
0.5 
1.2 
1.5 
0.7 
0.5 
0.3 
2.2 
0.9 
0,8 
0.5 
1,7 
0.8 
0.7 
0,2 
2.0 
1.6 
0.4 
1.9 
0.6 
1.3 
0,1 
0,4 
0,1 
0,1 
0,0 
0,2 cr Ο £Γ US ο ο 
ίο-
! t> 
! t- C? (O ^ 
I «s δ 
ι ο Τ 
ο H ι ο °ο ο °> 
c C 
0.5 
0,7 
0.4 
0.0 
0,5 
0.6 
0.6 
0.4 
0.1 
0.1 
0,2 
-0,1 
0.5 
0.2 
0,5 
0,6 
0.4 
0,2 
0,5 
0,6 
0.5 
-0,2 
0.6 
0.8 
-0.1 
1.0 
1.2 
0,9 
0,6 
1.7 
1,8 
1.0 
8.9 
1.6 Ο 
D C 
105 
898 
71 
53 
94 
142 
61 
79 
51 
320 
105 
98 
197 
68 
88 
96 
103 
62 
58 
68 
54 
42 
97 
124 
51 
100 
78 
138 
29 
17 
236 
333 
2 
243 > ο 
ί*3 S 
!Ε § 
ο -< 
C tr 
65.9 
69.0 
64.9 
65.5 
65.3 
65.4 
64.5 
64,7 
64.2 
64,7 
66,9 
66.7 
68,0 
65,6 
64.5 
64.5 
64,7 
64,1 
65,1 
65.2 
65.6 
63.6 
66,3 
66.5 
65.4 
64,8 
64.4 
65.0 
65,5 
64,3 
65,4 
66.0 
61.3 
63.2 Ο ο ο 
44,5 
49,5 
43,4 
42,6 
43,1 
44.4 
42,8 
43.3 
44,1 
39,2 
44,3 
41.4 
47,6 
46.0 
44,3 
44,7 
44.3 
43.1 
43,6 
43,9 
43,4 
43,1 
45,3 
45,4 
44,9 
41,4 
39,0 
42,7 
42,5 10.3 
8.9 
10.5 
10.1 
11.0 
12.1 
10.1 
8,9 
10.3 
13,2 
8.2 
9.6 
6.4 
8.6 
10.0 
10.2 
8.9 
11.6 
10,2 
11.9 
9.0 
8.4 
103 
10.7 
9,7 
13,5 
13,7 
13,5 
11,0 
10,3 
26,1 
25,0 
24,1 
31.7 Ι II 
Ι § 
ι LU 
Ο α. •ο ν ο Ο 
102,7 
86,3 
103.9 , 
Ι(Χ).6 ! 
107.1 
124.8 
98.9 
90.7 
100.6 : 
132.4 . 
80,1 
95.6 ! 
59,1 : 
84.3 
102.7 
103.2 ! 
93.0 • 
121,0 ι 
103,8 | 
120.3 j 
91.1 Ι 
88.4 ι 
100,6 ! 
99.5 | 
105,6 Ι 
135.5 Ι 
141.6 | 
133.6 ! 
114,7 
99,2 
250,5 
239,9 
2313 
304.2 -2 ω 
Ο-Κ) 
ο «α 
«= ° 
0.7 
0,8 
0,4 
-0.3 
0.0 
0.8 
Ο,Χ 
0,1 
1,0 
-0.1 
0,0 
0,1 
0,5 
-1.0 
0.0 
-0,1 
-0,4 
0,9 
0,4 
0,7 
0.2 
0.0 
2,2 
2,8 
0,0 
13 
-0,5 
2,1 
0,4 
0,7 
-5,0 
-7,1 
-0,1 
_^2_ Οικονομία 
Μερίδιο τομέων Μέσος όρος ΑΕΠ 
στη συνολική 1989-90-91 
απασχόληση (91) EUR12=100 
6.0 
0.4 
8.2 
Μ.8 
5.1 
6.2 
Χ.2 
9.0 
9.9 
3.2 
4,1 
4.7 
2.6 
5.6 
Π.Ο 
9.2 
11.6 
13.9 
12.3 
12.3 
H.9 
13.5 
5.4 
3.6 
13,4 
5.6 
9,3 
3.7 
7.5 Ο 
m 
30.0 
25.3 
34.3 
34.Χ 
39.3 
34.5 
34.4 
30.6 
31.3 
36,3 
38,0 
36.8 
37,5 
41.0 
28.Χ 
32.2 
24.3 
30.0 
26.0 
25.6 
25.8 
28.4 
34.8 
35,6 
31.3 
22.1 
21.7 
22.2 
22.3 Ε 
> 
63.7 
74.1 
57.1 
53.2 
55.5 
59.0 
57.2 
59.0 
58.7 
60.3 
57.6 
58.2 
59.4 
53.3 
59.7 
5Χ.5 
63.0 
55.9 
61.5 
61.9 
62.1 
5Χ.0 
59.5 
60.5 
55.1 
72.1 
68.8 
73.8 
70.2 Ι Ι 1.6 
166.8 
101.9 
1 10.7 
95.2 
108.4 
103.0 
95.2 
98.9 
89,8 
102.2 
93,1 
113.7 
104.2 
93.7 
97.6 
91.4 
90,5 
98.0 
103,3 
95.3 
86.Χ 
106.2 
109.7 
91.7 
95,5 
85.1 
101.5 
79,8 
38,4 
39,0 
53,0 
54,0 
45,0 2 
ο 
ο c σ 
<3 
Ι 15.7 
149,7 
Ι0Χ.6 
122.0 
109.6 
105.7 
Ι Ι 1,9 
93,5 
110,2 ' 
110,6 ί 
103,9 
102,4 ' 
101,2 ' 
112.2 
96.0 
97,4 ' 
91,3 
102,7 ; 
103,8 ; 
115,1 ; 
94.1 ' 
96.3 ; 
108,8 ί 
112.1 ] 
95,7 Ι 
115.2 Ι 
109,8 Ι 
115,1 ' 
224,1 ' Ο 
c c σ -ο 
Ι 19.5 
154.6 
112.2 
126.0 
113.2 
109.2 
1 15.6 
96.6 
113.9 
Ι 14.3 
107.3 
105.8 
104.5 
115.9 
99.2 
100.7 
94.4 
106.1 
107.2 
118.9 
97.2 
99.5 
112,4 
1 15.8 
98.9 
119.0 
1 1 3.5 
118.9 
231.8 
Ireland 1,0 0.3 51 61.2 383 18,4 1833 0,8 ! 13.9 28.9 ! 56,8 | 68,0 ' 83,4 83,2 
Italia 
Nord Ouest 
Piemonte 
Valle d'Aosta 
Ligurta 
Lombardia 
Nord Est 
Trentino-Alto Adige 
Veneto 
Friuli-Venezia Giulia 
Emllia-Romagna 
Centra 16,4 
1,8 
U 
0,0 
0,5 
2,6 
1,9 
0,3 
13 
03 
1.1 
_L7_ 0,2 
-0,4 
-0,3 
03 
-0,6 
0,0 
0,1 
0,2 
0,1 
-0,3 
-0,1 
0.0 188 
179 
170 
35 
310 
371 
162 
65 
238 
153 
177 
140 68.8 
69.4 
69,7 
71,3 
68,3 
71,2 
70,1 
69,3 
70,6 
69,0 
69,4 
MA. 413 
43,0 
43.9 
45,3 
40,6 
44,3 
43,0 
44,0 
43,2 
413 
45,6 
J1L 113 
8,7 
83 
4,9 
10,1 
4,5 
4.9 
3,1 
5,0 
5,9 
4,7 
JL2-110,0 
80,5 
76,4 
82,8 
94,9 
41,8 
47,2 
32,7 
47,5 
573 
463 
79.1 03 
0,9 
0.8 
0,9 
13 
-03 
-13 
-13 
-1,2 
-1.8 
-1.1 
JLL 8.5 
6,1 
6.8 
9.8 
3,9 
3.2 
7.4 
10,2 
7.1 
5,9 
8,6 
-2A. 32,2 
37,0 
41,9 
26,5 
24,0 
43,1 
37,5 
25,3 
41,6 
31.8 
35,1 
34.7 59,3 
56,9 
51,4 
63,8 
72,1 
53.7 
55,1 
64,5 
51,3 
62,4 
563 
58.1 102,7 
118.8 
119,6 
129,6 
115,8 
134,7 
118,3 
122,0 
116,6 
121,6 
1273 
ft)6.7 113,1 
122,1 
119,8 
125,2 
128,3 
129,6 
117,9 
117,5 
115,2 
128.9 
119.7 
109.9 Il 1.2 
120,0 
117,7 
123,0 
126,1 
127,4 
115,9 
115.4 
113,3 
126,7 
117,6 
107.9 
Toscana 
Umbria 
Marche 1,0 
03 
0,4 -0,1 
0.2 
0.2 154 
96 
147 68,6 
67.9 
68,0 43,3 
413 
45,3 8.1 
93 
6,6 80,7 
94,7 
66,7 -0,4 
-0,6 
-0,2 5.5 
9,6 
10,1 33,6 | 
33,4 j 
38.0 : 60,9 
57,0 
51,8 109,4 
98,9 
104.7 114,4 
106.6 
101.1 112,4 
104.7 
99,3 
200 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.27 
Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
Περιφέρεια 
Lazio 
Campania 
Abruzzi-Molise 
Abruzzi 
Mouse 
Sud 
Puglia 
Basilicata 
Calabria 
Sicilia 
Sardegna 
Luxembourg (Grand-Duché) 
Nederland 
Noord-Nederland 
Groningen 
Friesland 
Drenthe 
Oost-Nederiand 
Overijssel 
Gelderland 
Flevoland 
West-Nederland 
Utrecht 
Noord-Holland 
Zuid-Holland 
Zeeland 
Zuid-Nederland 
Noord-Brabant 
Limburg 
Portugal 
Continente 
Norte 
Centra 
Lisboa e vale do Tejo 
Alentejo 
Algarve 
Acores 
Madeira Δημογραφικές εξελίξεις Αγορές εργασίας1 
Ποσοστό 
ανεργίας 
1.5 
1.6 
0.5 
0.4 
0.Ι 
1.9 
1.2 
0.2 
0.6 
1.4 
_0.5 
ο,ι 
4.4 
0.5 
0.2 
0.2 
0.1 
0,9 
0.3 
0.5 
0,1 
2.0 
0.3 
0.7 
0.9 
Ο,Ι 
Ι,Ο 
0,6 
J>3_ 
2,9 
2,7 
Ι,Ο 
0,5 
1.0 
03 
0,1 
0,1 
0,1 Οικονομία 
Μερίδιο τομέων 11 Μέσος όρος ΑΕΠ 
στη συνολική 1989-90-91 
απασχόληση (91) EUR12 = 100 
Ο -, 
° Ι Ο 
i ° 
3 ι us ο 
ρ· ο ^__ 
ΖΖ- ω 
ο <? a. m Ο r-
;·θ σ> 
ί Β V ο *-
; ο °° ! ο °* t= Ζ. 
0.4 
: 0.7 
0.4 
0.4 
0.2 
0.5 
0.6 
0.2 
0.5 
: 0.6 
Ι 0,5 _ 
1 0.4 
0.6 
0.2 
0.0 
0.2 
0.5 
Ι 0.9 
Ι 0.0 
! 0,6 
! 11.9 
0.5 
1.3 
| 0.3 
i 0.4 
Ι 0.2 
! 0,5 
! 0.6 
_03 
0,1 
0,1 
03 
-0,1 
0.2 
-0.5 
03 
-0.2 
0.1 299 
414 
104 
1 16 
75 
151 
20Χ 
61 
137 
193 
_68_ 
150 
367 
140 
187 
104 
166 
2X1 
301 
354 
94 
623 
719 
685 
978 
118 
457 
436 
_504 
Γ07 
105 
163 
73 
275 
20 
68 
106 
318 C c 
70.5 
66.9 
67.2 
67.4 
66.2 
66.6 
67.1 
66.3 
65.9 
66.3 
69,0_ 
69,3 
69.0 
67.6 
68.X 
66.4 
67.7 
68.3 
67.9 
68.8 
66.0 
68.8 
69.4 
; 69.7 
68.3 
65,8 
' 70,7 
70.6 
:_J0,7 
''. 66,0 
i 66.3 
; 66,1 
j 643 
68,2 
j 633 
62,9 
57.3 
62.0 O 
o 
o 
42.3 
37.8 
41.7 
42.0 
40.7 
37.9 
37.8 
39.4 
37.X 
36.4 
40,1 
42,1 
46.4 
42.9 
4.3.7 
42.2 
42,9 
45.X 
44,1 
46,9 
45.6 
47,4 
49,4 
48,9 
45.9 
45.8 
46,3 
46,6 
45,7 
47,4 
47,6 
47,8 
46,7 
48,9 
43,4 
43,9 
38,0 
47,4 11.0 
22.8 
13.1 
12.4 
15.6 
17.6 
15.6 
23.0 
19.6 
23,1 
19A 
2,4 
8.2 
10.6 
10.9 
11.1 
9.6 
7.9 
8,3 
7,7 
7.6 
7.9 
6.6 
8,7 
7.7 
9.1 
8.0 
8,0 
8,0 
4,9 
4,9 
4,2 
3,4 
6.0 
8,1 
4,8 
4,6 
3.4 o 
Q- ;*C-
•O 
cr 
o 
O ÔSI5 C3.IO 
ο >σ 
Ι0Χ.Χ 
224.0 
124.X 
116.1 
156.5 
17X.9 
157.5 
223.5 . 
206.4 
| 230,4 j 
J.96,2 i 
! 20,1 ; 
79,0 
'• 104.5 
[ 112.6 
' 105.5 
92.1 
, 76.5 : 
j 77,2 i 
ι 7™ ! 
! 78.3 ι 
i 76,1 ; 
: 68.7 ! 
! 81,4 I 
! 75.1 \ i 75'' ί ! 75.1 ! 
l, 74.7 ; 
1 76, L i 
42.8 i 
43,2 
35,0 
28,3 
53,5 
85,1 
39,8 
40,4 
33/7 0.3 
-0.2 , 
3.1 
3.1 ' 
3.2 
-0.9 
-0.1 
1.5 
-3.0 
4.5 ι 
.J.41 
0,4 ! 
-1.0 
-l.l 
-2.X 
0.2 
-0.5 
-1.6 
-1.8 ι 
-1.6 ! 
-0.6 
-0,7 ; 
-13 ; 
-0,6 l 
-0.6 i 
1.2 ί 
-1.3 ' 
-1.2 I 
.d.4.4 -l.l j 
-1.2 | 
0,5 
-0.3 
-2.8 
-6.4 
-0.7 
2.4 
-1.4 >-
Q. 
3 
5.0 
12.0 
14.1 
12.4 
21,0 
17.0 
15.6 
20.3 
18,9 
14,4 
13.8 19.8 
24.8 
27.3 
28.3 
23.3 
22.9 
23.8 
24.1 
20,4 
21.8 
Jâ>JL· 
3,5 
4.3 
5.0 
3.9 
6.8 
3.9 
6.1 
6.3 
5,8 
8,0 
3.3 
2,1 
2,6 
3.9 
7,1 
4.7 
4,8 
4,5_ 
17,4 
17,2 
18.4 
31,3 
7,6 
22,0 
17,0 
21,9 
21.8 28,9 
25.4 
26,8 
25.7 
26.8 
28.3 
27.9 
30,9 
26.9 
22.9 
20.5 
17,1 
20.0 
21.2 
28,0 
33,4 
33.5 
33.3 75.3 
63.2 
58,6 
59.3 
55,7 
60.1 
60.5 
55.6 
60,7 
63,8 
61.0 
67,6 
69.6 
67.6 
69.8 
65.7 
67.4 
65.5 
62.4 
66.7 
68.9 
75.5 
79.8 
76.9 
74.1 
64,6 
61,4 
61.2 
_6J A 
34.0 
34,2 
43,0 
33.3 
27.1 
283 
20,8 
24,0 
32.9 48.5 
48.5 
38.5 
35,3 
65.1 
493 
62,0 
54,0 
45.3 S 
I16.X ' 
70,2 ! 
87.8 ι 
90.2 i 
7X.X ; 
68.1 j 
74.1 ; 
64.5 ! 
57.9 ! 
67.5 j 
_?_4,2 I 
127.2 ! 
101.3 i 
100.2 I 
127.4 ! 
83.6 | 
88.5 : 
88.4 ί 
89.7 
88.9 
78,1 
109,1 
107,1 
113,8 
106,3 
108,7 
97.3 
98.6 
_9_4,8 I 
563 ^ 
563 
50.2 
39.6 
76.6 
33.9 
47.9 
0.0 a 
127.2 
93.0 
95,6 
97.4 
XX.7 
91.9 
97.4 
83.5 
83.4 
94.6 
_94,2_. 
121,9 
98.4 
1 1 1.3 
146.1 
91.3 
94.2 
85.8 
91.7 
85,2 
63,4 
103,8 
86.2 
108.2 
105,7 
111,0 
92,2 
91.6 
_93,6 . 
45.5 
47,8 
40,2 
34,6 
64.9 
35.0 
49.0 
0,0 
_0,0_ 
89,1 
83.7 
82.1 
96,4 
79,4 
83,4 
93.1 
83.9 Z3 
O 
ai 
CO 
D 
O 
O 
C 
o 
125.0 
91.4 
94,0 
95.X 
87.3 
90.3 
95.7 
X2.I 
X2.0 
93.0 
.92,5 
122,1 
100.6 
I 13.X 
149.3 
93.3 
9d.4 
X7.7 
93.7 
87.0 
64.X 
106.1 
XX.1 
110.6 
Ι0Χ.0 
I 13.6 
94.3 
93.6 
95,6 
26,8 
28.2 
23.7 
20,4 
38.2 
20.6 
28,8 
0,0 
_0.0 
83,9 
78.8 
77,3 
90,8 
74.7 
78.5 
87,6 
79.0 United Kingdom 
North 
Cleveland, Durham 
Cumbria 
Northumberland, Tyne and Wear 
Yorkshire and Humberslde 
Humberside 
North Yorkshire 16,7 
0,9 
0.3 
0,1 
0,4 
1.4 
0,3 03 
-0.2 
-0.3 
03 
-03 
0,1 
0,0 237 
201 
386 
72 
258 
323 
250 
_2L-65,4 
65,5 
65,9 
653 
65,3 
65.3 
64.7 
66.1 50.9 
48.2 
49.9 10.3 
11,4 
12,0 
8.3 
12,1 
10.2 
11,7 
6.6 102,5 
118.5 
124.5 
81,3 
126,7 
104,2 
120,5 
62.5 1,5 
-l.l 
-1,4 
0.6 
-1.4 
-0.2 
0,4 
02 2,3 
1.7 
2,5 30.9 
34.9 
34.8 65.9 
62.0 
61.7 99,1 
85,3 
83.8 
103,3 
80.4 
89.0 
95.4 
92.6 
South Yorkshire 
West Yorkshire 
East Midlands 0,4 
0.6 
1,2 -03 
0.0 
03 835 
1022 
258 65,8 
65,0 
65,8 51.9 11,9 
9,8 
9,0 124,5 
99.9 
89,6 -1.6 
0.4 77.5 
92,2 
94.5 74,8 
84,4 
82,5 70.4 
79.5 
77,7 
201 
Παράρτημα Στατιστικών 
Πίνακας Α.27 
Βασικοί δείκτες για όλες τις περιφέρειες της Κοινότητας (NUTS 2) 
Περιφέρεια 
Derbyshire, Nottinghamshire 
Leicestershire, Northampton 
Lincolnshire 
East Anglia 
South East 
Bedford, Hertfordshire 
Berks, Bucks, Oxfordshire 
Surrey, East-West Sussex 
Essex 
Greater London 
Hampshire, Isle of Wight 
Kent 
South West 
Avon, Gloucester, Wiltshire 
Cornwall, Devon 
Dorset, Somerset 
West Midlands 
Hereford, Worcs, Warwick 
Salop, Staffordshire 
West Midlands (County) 
North West 
Cheshire 
Greater Manchester 
Lancashire 
Merseyside 
Wales 
Clwyd, Dyfed, Gwynedd, Powys 
Gwent, Mid-S-W Glamorgan 
Scotland 
Bord-Centr-Fife-Lothian-Tay 
Dumfries-Galloway, Strathclyde 
Highlands, Islands 
Grampian 
Northern Ireland Δημογραφικές εξελίξεις Αγορές εργασίας1 
EUR12 
Μέσος όρος σταθερής απόκλισης II 
cr 
•Ο 
0.6 
0.4 
0.2 
0.6 
5.1 
0.4 
0.6 
0.7 
0.4 
2.0 
0,5 
0.4 
1.4 
0.6 
0.4 
0.3 
1.5 
0,3 
0.4 
0.8 
1.9 
0.3 
0,7 
0,4 
0.4 
0,8 
0.3 
0,5 
1.5 
0,5 
0,7 
0,1 
0,1 
03 Φ 
C7 
cr 
cr 
Ζ- t> 
5 5 ÎU io 
σ> ο 
£ 6 
100,0 
0.0 Μ £ 
6 ν ο ι: ο 2 
ο <" 
ΓΖ C 
0.2 
0.7 
0.7 
0.9 
0.3 
0.4 
1.0 
0.3 
0.4 
•0.1 
0,5 
0.3 
0.7 
0.5 
0,8 
1.0 
0.1 
0.4 
0.4 
-0.3 
-0.1 
0.3 
-0.1 
0.1 
-0.6 
0,2 
0.5 
0.1 
-0,1 
0,0 
-0.4 ] 
0.6 j 
0,7 
0,2 0,3 
0.5 Ο 
»-
p- ο Λ 
σ> ΖΖ ο 
ο τ-
*ο 
> 
•m 
rz 
410 
301 
100 
165 
MX 
530 
344 
450 
422 
4360 
411 
412 
I9X 
27X 
147 
185 
405 
199 
235 
2924 
872 
414 
1996 
460 
2222 
139 
65 
488 
65 
103 
122 
9 
58 
113 £ ° 
3 S 
|! 
M 
o -< 
rz c 
66.0 
65.X 
65.6 
64.4 
65.X 
66.5 
67.5 ' 
63.3 
65,2 
. 66.5 
| 65,7 
65.0 
64.0 
65.3 
63.1 
62.8 
65.8 
66.3 
66.7 
65.1 
65.1 
66.5 
65,4 
; 64,3 
64.6 
64,4 
63.8 
64,7 
66.3 
66.4 
66,3 
64.6 
66,9 
62,8 53.0 
52.9 
50.8 
49.6 
47,3 
50,1 
_44,i Ποσοστό 
ανεργίας 
9.9 
X.2 
8.4 
8.4 
10.5 
8.3 
6.9 
8.0 
9.8 
13.9 
8,9 
9,6 
9.6 
8.9 
10.9 
9.1 
10.9 
8.5 
8,4 
13.3 
10.5 
8,4 
10,5 
8,6 
14.0 
9,7 
9,0 
10.1 
10,1 
9,1 
11,4 
13,4 
5,6 
15.0 
153 65.3 45,3 : 10,4 
154 2,0 4,7 5,3 O 
Q. 
•O 
cr 
O 
O cr ^ 
CO-K) O -o 
11 
9X.6 
79.7 
X5.7 
78.9 
97.9 
76.7 
63.6 
71.4 
89.0 
131.2 
83,1 
89.3 
92.1 
85.7 
105.7 
87.2 
107.1 
80.0 
82.3 
133,6 
110.8 
84,6 
109,9 
88,2 
152.5 
101,0 
92,7 
106,0 
106,6 
96,3 
125,0 ί 
114,1 
55,1 ! 
100,0 ! 0 5 
2.3 
0.1 
2.7 
4.4 
4.2 
3.(> 
4.4 
4.5 
5.1 
3.4 
3.7 
2.9 
3.1 
2.2 
3.7 
l.l 
1.7 
0.6 
1.2 
-0.6 
-0.1 
-0.2 
-0.4 
-1.8 
-1.0 
-1.3 
-0.8 
-2.3 
-1.8 
-2,9 
0,6 
-2,1 
-2,1 
0,5 
50,4 | 1,6 Οικονομία 
Μερίδιο τομέων 1 Μέσος όρος ΑΕΠ 
στη συνολική 1989-90-91 
απασχόληση (91) EUR12=100 
29.2 
25.4 0.0 
0.0 
0.0 
66.3 
72.5 
29.0 65.6 
57.7 
64,4 
32,7 62.9 
30.2 65.9 
43 
6,4 
6,0 28,0 
33,2 
6,6 66,4 
60,2 S 
90.3 
104.6 
83.1 
99.X 
I 19.0 
102.6 
I KI.X 
99.4 
X6.8 
I51.2 
97.9 
90.2 
.94.8 
106.6 
80.2 
92.5 
90.5 
87.5 
84.8 
95.0 
90,0 
104.0 
91.7 
91.1 
76.7 
83.2 
81.1 
84.5 
92,8 
94,3 
88,4 
76,9 
117.3 
75,1 
100,0 
7,3 i 24,2 79.7 
87,2 
76.4 
84.3 
101.4 
X2 2 
XX.2 
84,8 
74,2 
131,2 
83,2 
78,5 
82.8 
87.9 
75.3 
81.9 
80,6 
75,8 
74,2 
86,8 
84,2 
95.0 
84,6 
83.7 
77.0 
82.4 
82,0 
81,7 
86,5 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
81,7 
100,0 
19,6 Ο 
Ο 
c ο 
75.0 
82,1 
71.9 
79.3 
95.5 
77.4 
Χ 3.0 
79.9 
69.8 
123,5 
78,3 
73,9 
77,9 
82.7 
70.9 
77.1 
75,9 
71.4 
69,9 
81,7 
79,3 
89,4 
79,7 
78,8 
72,5 
77,6 
77,2 
76,9 
81.4 
0,0 
0.0 
0,0 
0,0 
76,9 
100,0 
253 
Όλα τα δεδομένα για την απασχόληση και τψ ανεργία βασίζονται στην Έρευνα για το Εργατικό Δυναμικό. 
Πηγή : Eurostat 
202 



ISSN (RS4-1483 
COM(94)322 τελικό 
EITPAfA 
GR 01 05 13 
Apt*, καταλόγου : CB-CO-94-366-GR-C 
ISBN 92-77-72101-4 
Υπηρεσία Esuonumv Εκβύυναν των ΕυρωπαΙβών Κοινοτήτων 
LrlOSS Luxembourg