ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΡΕΥΝΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Περίληψη των αποτελεσμάτων και συστάσεις

I - Εισαγωγή

II - Ποσοστό απόκρισης στο ερωτηματολόγιο

III - Η ερμηνεία των στατιστικών πινάκων

- 1. Γενικά και ακαδημαϊκά θέματα

- 2. Kοινωνική κατάσταση των φοιτητών του προγράμματος ERASMUS και των γονέων τους

- 3. Οικονομικά θέματα

Παραρτήματα

- Παράρτημα 1 - Στατιστικοί πίνακες (Πίνακες 1 έως 28)

- Παράρτημα 2 - Η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε κατά τη διεξαγωγή της έρευνας

- Παράρτημα 3 - Τα κριτήρια επιλογής του δείγματος της κάθε χώρας

- Παράρτημα 4 - Σύσταση της οργανωτικής ομάδας

- Παράρτημα 5 - Ερωτηματολόγιο

περιληψη των αποτελεσματων και συστασεισ

Η έρευνα των φοιτητών του προγράμματος ERASMUS

1. Η κοινωνικο-οικονομική έρευνα διεξήχθη στο τέλος του 1998. Περισσότεροι από 20.000 φοιτητές ή σχεδόν το ένα τέταρτο όσων συμμετείχαν στο πρόγραμμα κινητικότητας των φοιτητών ERASMUS το ακαδημαϊκό έτος 1997/98 κλήθηκαν να συμμετάσχουν στην έρευνα, η οποία κάλυψε 300 ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε 15 χώρες [1]. Απάντησαν περίπου 9.500 φοιτητές που αντιστοιχούν σε συνολικό ποσοστό απόκρισης 46% - αρκετό για να εξασφαλίσει ότι η έρευνα παρέχει έγκυρες πληροφορίες για το κεφάλαιο ERASMUS του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ.

[1] Για πρακτικούς λόγους οι τρεις μικρότερες χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα κινητικότητας των φοιτητών ERASMUS - η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και το Λουξεμβούργο - δεν συμμετείχαν στην έρευνα.

2. Tο πρόγραμμα κινητικότητας του ERASMUS, που ξεκίνησε με 3.000 φοιτητές το 1987/88 και έφτασε να ξεπερνά τους 100.000 σήμερα, χαίρει μεγάλης εκτίμησης στον κόσμο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρώπη και επεκτείνεται τώρα και σε πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι εμπειρίες που προσφέρονται στους διακινούμενους φοιτητές είναι πολλές και ποικίλες και δεν περιορίζονται μόνο σε εκπαιδευτικές.

3. Πολλά από τα πορίσματα της έρευνας ενισχύουν ευρέως διαδεδομένες απόψεις σχετικά με τα πλεονεκτήματα μιας περιόδου σπουδών στο εξωτερικό στο πλαίσιο του ERASMUS και τον αντίκτυπο του προγράμματος στην κινητικότητα των φοιτητών στην Ευρώπη. Έτσι επιβεβαιώνεται ότι τα κοινοτικά προγράμματα στον τομέα της εκπαίδευσης, κατάρτισης και νεότητας παίζουν σημαντικό ρόλο.

4. Τα κύρια πορίσματα της έρευνας που παρουσιάζονται στη συνέχεια καλύπτονται πιο λεπτομερώς στο τμήμα III της παρούσης έκθεσης. Οι στατιστικοί πίνακες που περιλαμβάνουν τα δεδομένα όλων των συμμετέχουσων χωρών στις οποίες γίνεται αναφορά παρουσιάζονται στο Παράρτημα I.

A. Γενικά θέματα

5. Tο έργο της φοιτητικής έρευνας έδειξε ότι υπάρχει έλλειψη εναρμονισμένων και συγκρίσιμων ευρωπαϊκών στατιστικών στοιχείων σχετικά με την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση των φοιτητών. Επίσης υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η συλλογή τέτοιων δεδομένων σε εθνικό επίπεδο είναι ατελής σε ορισμένες χώρες. Για να εξεταστεί ο φοιτητικός πληθυσμός από κοινωνική και οικονομική άποψη και να καταρτιστούν κατάλληλα προγράμματα στον τομέα αυτό είναι απαραίτητο να βελτιωθεί η διαθεσιμότητα στατιστικών στοιχείων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ελπίζει ότι η πρόσφατη πρωτοβουλία του γερμανικού υπουργείου Παιδείας και Έρευνας να συντονίσει μια έρευνα μεγάλης κλίμακας σχετικά με την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση του φοιτητικού πληθυσμού στα κράτη μέλη θα υλοποιηθεί. Στην πρωτοβουλία αυτή αντέδρασαν θετικά πολλοί γενικοί διευθυντές της ΕΕ για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεισφέρει στο έργο αυτό όπως έκανε και για τον πρόδρομό του το 1997, την Euro Student Report [2] (Έκθεση για τους Ευρωπαίους φοιτητές).

[2] Euro Student Report. Social and Economic Conditions of Student Life, Synopsis of indicators for Austria, France, Germany and Italy, Deutsches Studentenwerk, Bonn, 1997.

6. Για το πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ γενικά η διαπίστωση ότι οι φοιτητές του ERASMUS εκφράζουν υψηλό βαθμό ικανοποίησης από το αποτέλεσμα της περιόδου σπουδών στο εξωτερικό τόσο από ακαδημαϊκή όσο και από κοινωνικοπολιτιστική άποψη είναι εξαιρετικά ενθαρρυντική. Όπως ήταν αναμενόμενο σχεδόν όλοι (98%) οι φοιτητές που συμμετείχαν στην κοινωνικο-οικονομική έρευνα χαρακτήρισαν την εμπειρία τους με το ERASMUS ως θετική ή πολύ θετική από κοινωνική και πολιτιστική άποψη (Πίνακας 4) - και σχεδόν άλλοι τόσοι (91%) - τη θεώρησαν θετική από ακαδημαϊκή άποψη (Πίνακας 5).

Ωστόσο τα προβλήματα ακαδημαϊκής φύσης που επισήμαναν το 9% των φοιτητών αξίζουν την προσοχή των εθνικών αρχών, ιδίως στις χώρες όπου η αρνητική βαθμολογία είναι υψηλότερη από το μέσο όρο, καθώς μπορεί να υπάρχουν διάφοροι λόγοι που εξηγούν τις δυσκολίες που συναντούν μερικές φορές οι φοιτητές: οι διαφορές μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων στα κράτη μέλη όσον αφορά την οργάνωση και το επίπεδο χρηματοδότησης (που με τη σειρά τους επηρεάζουν τις υλικές συνθήκες, το βαθμό επαφής με τους καθηγητές, την πρόσβαση σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές, βιβλιοθήκες και άλλα μέσα) ίσως να είναι ένας από τους παράγοντες, αλλά το ίδιο μπορεί να ισχύει και για προβλήματα γλωσσικής ή/και πολιτιστικής φύσης που αναμφίβολα παίζουν ρόλο, ιδίως στις ανταλλαγές μεταξύ Βόρειας και Νότιας Ευρώπης. Άλλο ένα γνωστό πρόβλημα αφορά την ακαδημαϊκή αναγνώριση εκ μέρους του πανεπιστημίου προέλευσης των σπουδών που πραγματοποιήθηκαν στο εξωτερικό. Η εισαγωγή του ευρωπαϊκού συστήματος μεταφοράς διδακτικών μονάδων (ECTS) σε όλο και ευρύτερη κλίμακα έχει ήδη συνεισφέρει στην επίλυση αυτού του προβλήματος, αλλά απαιτούνται ακόμα περαιτέρω προσπάθειες για να εξασφαλιστεί η ευρύτερη εφαρμογή του.

7. Το 1997/98, αν και ήταν διαθέσιμες σχεδόν 181.000 θέσεις φοιτητών στο πλαίσιο των συμβάσεων ERASMUS μεταξύ των ιδρυμάτων στις 18 χώρες που συμμετείχαν στην κινητικότητα των φοιτητών του προγράμματος ERASMUS, μόνο 86.000 καλύφθηκαν τη χρονιά εκείνη (που αντιστοιχεί σε ένα γενικό ποσοστό κάλυψης (δηλαδή πραγματικής χρήσης των θέσεων) μόνο 50% περίπου (Πίνακες 1-3)).

Η διαφορά στον αριθμό των προσφερόμενων θέσεων και των θέσεων που χρησιμοποιήθηκαν μπορεί να συσχετιστεί με αρκετούς παράγοντες, η σημασία των οποίων διαφέρει από χώρα σε χώρα. Ίσως τα συμμετέχοντα πανεπιστήμια να υπερεκτιμούν τον αριθμό των φοιτητών κατά την περίοδο υποβολής των αιτήσεων, αλλά παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες, δύο από τους οποίους πρέπει να αναφερθούν εδώ:

(i) Οι χώρες με λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες γενικά θίγονται περισσότερο από χαμηλά ποσοστά κάλυψης εισερχόμενων φοιτητών. Μπορούν να ληφθούν διάφορα μέτρα για τη βελτίωση της κατάστασης αυτής που ποικίλουν ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες: γλωσσική προετοιμασία, προώθηση / ενημέρωση, συμπληρωματική χρηματοδότηση, κτλ.

(ii) Επιπλέον, η πολιτική των υψηλών υποτροφιών (κατά την οποία χορηγούνται σχετικά υψηλές υποτροφίες ERASMUS σε ένα μικρό αριθμό φοιτητών, αντί για μικρότερες υποτροφίες σε πολλούς φοιτητές) που παρατηρείται κυρίως στις χώρες με το χαμηλότερο κόστος ζωής και περιορισμένα προγράμματα άμεσης κρατικής ενίσχυσης, ίσως να είναι ένας από τους λόγους που δεν χρησιμοποιούνται όλες οι θέσεις εξερχόμενων φοιτητών. Η δυνατότητα να σταλούν στο εξωτερικό φοιτητές ERASMUS χωρίς υποτροφία κινητικότητας ERASMUS (αλλά με όλα τα άλλα πλεονεκτήματα που σχετίζονται με την ιδιότητα του φοιτητή ERASMUS) ίσως να είναι ένας τρόπος να διατηρηθεί η πολιτική των υψηλών υποτροφιών για επίλεκτους φοιτητές ενθαρρύνοντας ταυτόχρονα την αύξηση της γενικότερης φοιτητικής κινητικότητας. Ωστόσο θα πρέπει να ληφθεί υπόψη και η οικονομική κατάσταση του κάθε φοιτητή.

B. Κοινωνική και οικονομική προέλευση των φοιτητών

8. Η σχέση ανάμεσα στην κοινωνικο-οικονομική προέλευση των φοιτητών και την πρόσβαση των φοιτητών στο πρόγραμμα κινητικότητας των φοιτητών ERASMUS ήταν ένας από τους κύριους λόγους που υπαγόρευσαν την παρούσα έρευνα. Δυστυχώς, η πραγματοποίηση αξιόπιστων συγκρίσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο ανάμεσα στα δεδομένα από την έρευνα των φοιτητών ERASMUS και το φοιτητικό πληθυσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευση ή τον πληθυσμό γενικότερα κατορθώθηκε μόνο για ορισμένες απόψεις που σχετίζονται με το θέμα αυτό, λόγω της έλλειψης συγκρίσιμων δεδομένων που αναφέρθηκε παραπάνω. Η κοινωνικο-οικονομική προέλευση έχει διάφορες έννοιες που πρέπει να μελετηθούν μεμονωμένα. Στη συνέχεια θα συζητηθούν πρώτα η εισοδηματική κατάσταση και το μορφωτικό και επαγγελματικό υπόβαθρο των γονέων, που χρησιμοποιούνται συχνά, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, για να καθορίσουν την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση ενός ατόμου. Κατόπιν θα αναφερθούν άλλες κοινωνικές απόψεις.

9. Οι γραφικές παραστάσεις της Euro Student Report (1997) δείχνουν [3] ότι το ποσοστό σπουδών στο εξωτερικό των φοιτητών που προέρχονται από οικογένειες με υψηλότερο εισόδημα είναι σημαντικά υψηλότερο από εκείνο των φοιτητών από οικογένειες με χαμηλότερο εισόδημα και θα περίμενε κανείς η κατάσταση αυτή να αντανακλάται στην έρευνα του ERASMUS. Ωστόσο, η έρευνα δεν φαίνεται να στηρίζει τον ισχυρισμό ότι οι φοιτητές του ERASMUS γενικά είναι πιο προνομιούχοι από οικονομική άποψη από άλλους φοιτητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Στην πραγματικότητα το 53% των ερωτηθέντων φοιτητών χαρακτηρίζουν το εισόδημα των γονιών τους ως μέσο ή χαμηλότερο από το μέσον όρο (Πίνακας 19). Λίγες άμεσες συγκρίσεις με τους φοιτητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι γενικά διαθέσιμες αλλά ένας από τους δείκτες της Euro Student Report (εισόδημα των γονέων των φοιτητών) υποδεικνύει ότι οι φοιτητές ERASMUS δεν διαφέρουν σημαντικά από την άποψη αυτή. Η οικονομική προέλευση της οικογένειας - βάσει της εισοδηματικής κατάστασης των γονέων - γενικά δεν φαίνεται να αποτελεί παράγοντα επιλογής των φοιτητών ERASMUS. Ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι το χαμηλό εισόδημα των γονέων επηρεάζει πράγματι τη συμμετοχή σε χώρες όπου οι φοιτητές κανονικά μένουν με τους γονείς τους και όπου η άμεση κρατική ενίσχυση των φοιτητών είναι περιορισμένη.

[3] Διάγραμμα 4: 'Παραμονή στο εξωτερικό για σπουδές ανά γονικό εισόδημα'.

10. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν επίσης ότι το οικονομικό υπόβαθρο της οικογένειας δεν έχει σημαντική επίδραση στο προσωπικό εισόδημα των φοιτητών ERASMUS: κατά μέσο όρο η διαφορά του εισοδήματος των φοιτητών η οικογένεια των οποίων ανήκει στο υψηλότερο και στο χαμηλότερο εισοδηματικό επίπεδο είναι μόνο 70 EUR μηνιαίως, ένα ποσό που μπορεί να χαρακτηριστεί με ασφάλεια ως χαμηλό (Πίνακας 20). Το εισόδημα των φοιτητών ERASMUS που μένουν με τους γονείς τους δεν είναι υψηλότερο από εκείνο άλλων φοιτητών που μένουν με τους γονείς τους στις χώρες για τις οποίες υπάρχουν συγκριτικά στοιχεία. Επιπλέον, τα πορίσματα υποδεικνύουν ότι η οικονομική προέλευση των φοιτητών λαμβάνεται υπόψη είτε από τα εθνικά συστήματα ενίσχυσης των φοιτητών (άμεσα ή έμμεσα) είτε κατά τη διαδικασία χορήγησης των υποτροφιών ERASMUS ή και στις δύο περιπτώσεις. Φαίνεται λογικό να συμπεράνουμε ότι η ενδεχόμενη κλίση των φοιτητών ERASMUS προς υψηλότερα εισοδηματικά επίπεδα αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την γενική κατάσταση που επικρατεί στους φοιτητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στα κράτη μέλη. Παρά τις προσπάθειες που γίνονται για να δοθούν ευκαιρίες σε όλες τις κοινωνικές ομάδες, η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση συνεχίζει να κλίνει κάπως προς τις υψηλότερες οικονομικές ομάδες.

11. Παρόμοια αποτελέσματα συναντάμε και όταν εξετάσουμε την επαγγελματική κατάσταση των γονέων. Τα δύο τρίτα των γονέων των φοιτητών ERASMUS ασκούν διοικητικά ή τεχνικά επαγγέλματα ή είναι ελεύθεροι επαγγελματίες (Πίνακας 14) σε σύγκριση με λιγότερο από τα δύο πέμπτα των εργαζομένων γενικά ηλικίας 45 ετών και άνω (Πίνακας 15). Τα διαθέσιμα στοιχεία για το γενικό φοιτητικό πληθυσμό (σχετικά με την επαγγελματική κατάσταση των αρχηγών των οικογενειών που περιλαμβάνουν φοιτητές) που προέρχονται από την έρευνα του ευρωπαϊκού εργατικού δυναμικού (1997) δεν φαίνεται να παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές σε σύγκριση με τους φοιτητές του ERASMUS. Αν και πρέπει να είμαστε προσεκτικοί όσον αφορά τα στοιχεία της έρευνας του εργατικού δυναμικού, μπορούμε να δηλώσουμε με βεβαιότητα ότι η επαγγελματική κατάσταση των γονέων δεν φαίνεται να αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την επιλογή των φοιτητών του ERASMUS.

12. Ωστόσο, όταν εξετάσουμε το μορφωτικό επίπεδο της οικογένειας, τα αποτελέσματα υποδηλώνουν μια κλίση των γονέων προς επίπεδο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι περισσότεροι φοιτητές ERASMUS (το 59%) έχουν ένα ή δύο γονείς πτυχιούχο(υς) τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, συμπεριλαμβάνοντας πτυχία τόσο του "σύντομου κύκλου σπουδών" (λιγότερα από 3 χρόνια) όσο και του "μακρόχρονου κύκλου" (3 χρόνια και άνω) (Πίνακας 17). Αντίθετα, τα διαθέσιμα στοιχεία [4] για τους φοιτητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης γενικά υποδεικνύουν ότι γύρω στο 30% των κεφαλών των οικογενειών που περιλαμβάνουν φοιτητές είναι κάτοχοι τίτλου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Αν και πρέπει να είμαστε κάπως προσεκτικοί με τα δεδομένα, ιδίως όσον αφορά τις σκανδιναβικές χώρες και άλλες χώρες όπου οι φοιτητές κανονικά δεν ζουν με τους γονείς τους, υπάρχουν κάποιες ενδείξεις που υποδηλώνουν ότι οι γονείς των φοιτητών με ERASMUS είναι κατά μέσο όρο λίγο περισσότερο μορφωμένοι από τους γονείς άλλων φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρώπη και ότι αυτός πράγματι είναι σημαντικός παράγοντας κατά την επιλογή των φοιτητών ERASMUS.

[4] Από την έρευνα του ευρωπαϊκού εργατικού δυναμικού το 1997: αναλύσεις των φοιτητών που μένουν με τους γονείς τους.

Στις σύγχρονες κοινωνίες όπου όλες οι κοινωνικές τάξεις έχουν δικαίωμα πρόσβασης στα εκπαιδευτικά συστήματα έχει παρατηρηθεί πράγματι ότι το μορφωτικό επίπεδο της οικογένειας τείνει να γίνει ο σημαντικότερος παράγοντας που ερμηνεύει τα ακαδημαϊκά επιτεύγματα των παιδιών, παραγκωνίζοντας την επίδραση των οικονομικών παραγόντων. Αυτή η γενική τάση φαίνεται πως είναι εντονότερη στην περίπτωση των φοιτητών ERASMUS. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι πιο μορφωμένοι γονείς γνωρίζουν καλύτερα την ανάγκη πραγματοποίησης σπουδών σε ξένες γλώσσες και διαφορετικές κουλτούρες για να δοθεί η ευκαιρία στα παιδιά τους να αναπτύξουν την πρωτοβουλία και την ανεξαρτησία τους - με λίγα λόγια, ακριβώς το είδος της εμπειρίας που μπορεί να προσφέρει μια περίοδος σπουδών με το ERASMUS. Θα μπορούσε επίσης να οφείλεται στο ότι οι πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα ανταλλαγής είναι πιο διαδεδομένες στις οικογένειες αυτές. Συνεπώς παιδιά από αυτές τις υψηλότερες ομάδες από κοινωνική και πολιτιστική άποψη (αλλά όχι απαραίτητα υψηλής οικονομικής κατάστασης) έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ/ERASMUS.

13. Το ερώτημα σχετικά με το πώς θα μειωθεί η κλίση προς φοιτητές από τις ομάδες που πλεονεκτούν από κοινωνικοπολιτιστική άποψη είναι πράγματι προβληματικό, ακριβώς επειδή δεν βασίζεται σε οικονομικά, αλλά σε πολιτιστικά αίτια. Προγράμματα όπως το ERASMUS μπορούν να επιτύχουν στην προώθηση της οικονομικής ισότητας, αλλά η πολιτιστική ανισότητα μπορεί να επιλυθεί μόνο μακροπρόθεσμα με ενέργειες ολόκληρης της κοινωνίας. Είναι απαραίτητη μια ανοιχτή συζήτηση για να βρεθεί ένας τρόπος που θα διασφαλίζει ότι το πρόγραμμα ERASMUS θα είναι προσιτό σε νέα άτομα από ένα πολύ ευρύτερο φάσμα πολιτιστικής προέλευσης από ότι φαίνεται να ισχύει σήμερα. Οι φοιτητικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα μπορούσαν να ενθαρρυνθούν να συμμετάσχουν πιο ενεργά στο σχεδιασμό και στη διεξαγωγή ενημερωτικών εκστρατειών με στόχο αυτές τις ομάδες.

14. Όσον αφορά την ισότητα των δύο φύλων, οι εξελίξεις που παρατηρούνται στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια αντικατοπτρίζονται στα ποσοστά του ERASMUS που είναι κοινά με το φοιτητικό πληθυσμό γενικά και δείχνουν τώρα ότι οι γυναίκες είναι η πλειονότητα (οι φοιτήτριες αποτελούν το 59% των φοιτητών του ERASMUS) (Πίνακας 9). Επομένως η συμμετοχή στο ERASMUS γενικά δεν επηρεάζεται από το φύλο. Μάλιστα όσον αφορά το φύλο οι προβληματικοί τομείς στην κινητικότητα των φοιτητών εντοπίζονται μάλλον σε ορισμένους κλάδους σπουδών που κυριαρχούνται από τους άνδρες και που υποεκπροσωπούνται στην κινητικότητα, αντικατοπτρίζοντας την εθνική κατάσταση γενικά.

15. Όσον αφορά άλλα θέματα που σχετίζονται με την ισότητα των ευκαιριών, τους φοιτητές με ειδικές ανάγκες, ορισμένες κοινωνικές ομάδες όπως τους μετανάστες και άλλες μειονότητες, αυτά δεν διερευνήθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του ERASMUS. Πραγματοποιήθηκαν ορισμένα βήματα στο πλαίσιο του ERASMUS για την οικονομική ενίσχυση φοιτητών με σοβαρές αναπηρίες, αλλά αυτός ο τομέας παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητος και ενδεχομένως προσφέρει μεγάλες δυνατότητες για περαιτέρω ενέργειες.

16. Τέλος έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι γύρω στο 80% των φοιτητών που απάντησαν στην έρευνα είναι το πρώτο μέλος της οικογένειάς τους που σπουδάζει στο εξωτερικό (Πίνακας 13). Το πόρισμα αυτό επιβεβαιώνει το γεγονός ότι τα ευρωπαϊκά προγράμματα πράγματι προσφέρουν προστιθέμενη αξία στο εκπαιδευτικό σύστημα και στη ζωή των μεμονωμένων φοιτητών καθώς και στις οικογένειές τους. Άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία που πρέπει να σημειωθούν σχετικά με την οικογενειακή κατάσταση των φοιτητών είναι ότι στη Νότια Ευρώπη οι φοιτητές του ERASMUS μένουν κανονικά με τους γονείς τους, ενώ στη Βόρεια Ευρώπη το πιο συνηθισμένο είναι να μένουν σε ενοικιαζόμενο δωμάτιο ή σε φοιτητική εστία ή να μοιράζονται το κατάλυμά τους με άλλους φοιτητές (Πίνακας 12).

Γ. Οικονομικά θέματα

17. Η ανάλυση παρέχει σαφείς ενδείξεις για τις επιπλέον δαπάνες που συνεπάγονται οι σπουδές στο εξωτερικό. Το 57% των φοιτητών δήλωσαν ότι αντιμετώπισαν οικονομικά προβλήματα στο εξωτερικό (Πίνακας 24). Οι φοιτητές που κανονικά μένουν με τους γονείς τους στην πατρίδα τους - περίπου τo έ(( τρίτo των φοιτητών του ERASMUS - και οι φοιτητές που προέρχονται από χώρες με χαμηλή άμεση δημόσια ενίσχυση για τους φοιτητές και που επομένως εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την οικονομική συνεισφορά των γονέων τους θίγονται ιδιαίτερα από οικονομικά προβλήματα.

18. Ο διαφορετικός τρόπος ζωής και τα εθνικά συστήματα οικονομικής ενίσχυσης των φοιτητών φαίνεται να είναι οι κύριοι παράγοντες που ερμηνεύουν τις οικονομικές δυσκολίες των φοιτητών του ERASMUS. Οι φοιτητές που κανονικά μένουν με τους γονείς τους στην πατρίδα τους δαπανούν κατά μέσον όρο 310 EUR επιπλέον μηνιαίως κατά την περίοδο των σπουδών τους στο εξωτερικό - περισσότερα από τα διπλάσια από ότι στην πατρίδα τους. Όπως ήταν αναμενόμενο το κόστος της στέγασης αντιπροσωπεύει τα δύο τρίτα του επιπλέον αυτού ποσού. Για τους φοιτητές που κανονικά δεν μένουν στο σπίτι των γονιών τους οι επιπλέον δαπάνες της περιόδου σπουδών στο εξωτερικό αντιπροσωπεύουν μια μέση αύξηση κατά 25% ή 130 EUR σε σχέση με τα κανονικά μηνιαία τους έξοδα. Για τους φοιτητές αυτούς οι επιπλέον δαπάνες για τη στέγαση παραμένουν σημαντικό ποσοστό (περίπου το ένα τρίτο) των επιπλέον εξόδων που αντιμετωπίζουν όσο βρίσκονται στο εξωτερικό (Πίνακας 27).

19. Γενικά η έρευνα επιβεβαιώνει ότι η υποτροφία του ERASMUS είναι απαραίτητο οικονομικό συμπλήρωμα για την κινητικότητα και ως κάποιο βαθμό καλύπτει τα επιπλέον έξοδα των σπουδών στο εξωτερικό. Σε ορισμένες χώρες παρατηρείται ότι η υποτροφία ERASMUS χρησιμοποιείται για να αντισταθμίσει την έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης για σπουδές στο εξωτερικό. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ομάδα των φοιτητών που έλαβε τις υψηλότερες υποτροφίες ERASMUS είναι εκείνη που αναφέρει τον υψηλότερο βαθμό οικονομικών προβλημάτων. Η διαπίστωση αυτή μπορεί να σχετίζεται με το εξής φαινόμενο: οι φοιτητές ERASMUS δεν ξεχωρίζουν απαραίτητα την υποτροφία του ERASMUS από άλλα είδη δημόσιας χρηματοδότησης που λαμβάνουν όταν συμμετέχουν σε κάποιο πρόγραμμα ανταλλαγής του ERASMUS, και αντιλαμβάνονται τα οικονομικά τους προβλήματα ως αποτέλεσμα της χαμηλής υποτροφίας του ERASMUS. Οι προσδοκίες των φοιτητών συχνά δεν είναι ρεαλιστικές και επομένως χρειάζεται καλύτερη ενημέρωση τόσο σε σχέση με το σκοπό της υποτροφίας (μια συνεισφορά στην κάλυψη του οριακού κόστους των σπουδών στο εξωτερικό) όσο και με το πραγματικό κόστος που πρέπει να αναμένουν στην χώρα υποδοχής.

20. Τα πορίσματα υποδεικνύουν ότι, αν και μια αύξηση της κοινοτικής χρηματοδότησης για τις υποτροφίες του ERASMUS θα ήταν ευπρόσδεκτη για τους φοιτητές, δεν θα έλυνε όλα τα προβλήματα εφόσον είναι διαρθρωτικά και συνδέονται με τις εθνικές πολιτικές. Άλλοι τρόποι για την αύξηση της χρηματοδότησης της φοιτητικής κινητικότητας πρέπει να διερευνηθούν επίσης, όπως για παράδειγμα:

- η εισαγωγή κάποιου είδους 'ελέγχου των οικονομικών μέσων' βάσει της εμπειρίας των χωρών που εφαρμόζουν ήδη παρόμοια συστήματα·

- η παροχή εναλλακτικών πηγών άμεσης ή έμμεσης ενίσχυσης, π.χ.: μειωμένες τιμές στα εισιτήρια, χρηματοδότηση από τη βιομηχανία, τις επιχειρήσεις και την τοπική κυβέρνηση, κτλ.·

- η δημιουργία ενός συστήματος φοιτητικών δανείων σε εθνικό ή και ευρωπαϊκό επίπεδο για να καλύψουν τις επιπλέον δαπάνες της κινητικότητας.

Δ. Περαιτέρω βήματα

21. Οι χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ/ERASMUS καλούνται να συζητήσουν τα πορίσματα της έρευνας αυτής με σκοπό τη συνεχή βελτίωση του προγράμματος και την προώθηση της συμμετοχής σε αυτό όλων των κατηγοριών φοιτητών.

Τα μέλη της υποεπιτροπής του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ για την τριτοβάθμια εκπαίδευση θα κληθούν να συντονίσουν σε συνεργασία με τις εθνικές υπηρεσίες των ΣΩΚΡΑΤΗΣ/ERASMUS, εθνικά μέτρα παρακολούθησης που περιλαμβάνουν μια πιο διεξοδική ανάλυση των δεδομένων της έρευνας που αφορούν την κάθε χώρα ξεχωριστά.

22. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αναθεωρήσει τα αποτελέσματα του έργου της παρακολούθησης και θα συζητήσει με τις αρμόδιες επιτροπές τα ενδεχόμενα περαιτέρω βήματα που πρέπει να γίνουν σε κοινοτικό επίπεδο, ιδίως όσον αφορά την καλύτερη εφαρμογή των διατάξεων της απόφασης για τη δεύτερη φάση του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ που αφορά την εξέταση κοινωνικο-οικονομικών παραγόντων κατά τη χορήγηση σπουδαστικών υποτροφιών ERASMUS .

I - Εισαγωγη

Ιστορικό

Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για την αναθεώρηση του προϋπολογισμού της πρώτης φάσης του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει μια έκθεση για την κοινωνική και οικονομική προέλευση των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που συμμετέχουν στο κεφάλαιο ERASMUS του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημιούργησε λοιπόν σε συνεργασία με τις εθνικές υπηρεσίες ERASMUS ένα μηχανισμό συλλογής πληροφοριών διεξάγοντας μια έρευνα σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα φοιτητών ERASMUS που είχαν συμμετάσχει στο πρόγραμμα το ακαδημαϊκό έτος 1997/98. Το έργο πραγματοποιήθηκε από το Μάιο του 1998 έως το Μάρτιο του 1999.

Η έρευνα αυτή παρέχει μια καλή βάση για συγκρίσεις με τις εθνικές πολιτικές χορήγησης ενισχύσεων. Μια οργανωτική ομάδα (βλέπε Παράρτημα 4) ενίσχυσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο έργο αυτό.

Η μεθοδολογία που υιοθετήθηκε

Η μεθοδολογία για τη διεξαγωγή του έργου περιλαμβάνει τις εξής φάσεις:

Ανάπτυξη

- Σύνταξη εναρμονισμένου ερωτηματολογίου (σε 11 γλώσσες)·

- Ορισμός της μεθοδολογίας για τον υπολογισμό του αντιπροσωπευτικού δείγματος (βλέπε Παράρτημα 3).

Συλλογή και ανάλυση των δεδομένων

- Μέσω των εθνικών υπηρεσιών και ενός επιλεγμένου αριθμού ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (βλέπε κριτήρια επιλογής στο Παράρτημα 3).

- Επεξεργασία των δεδομένων και ερμηνεία των στατιστικών στοιχείων.

Παρουσίαση

Η παρούσα έκθεση ασχολείται με την έρευνα, την ερμηνεία των δεδομένων που προέκυψαν από την έρευνα, τα συμπεράσματα και τις συστάσεις. Οι στατιστικοί πίνακες περιλαμβάνονται στο Παράρτημα 1.

Περαιτέρω ανάλυση - ιδίως σε εθνικό επίπεδο - προγραμματίζεται βάσει λεπτομερέστερων αποτελεσμάτων από την ίδια την έρευνα και συγκριτικών προφίλ της κάθε χώρας.

II - ΠΟΣΟΣΤΑ ΑΠΟΚΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ερωτηματολόγιο

(ανα χωρα προελευσης)

Με βάση τα κριτήρια που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις εθνικές υπηρεσίες για την επιλογή των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που θα αποτελούσαν το δείγμα της κάθε χώρας (βλέπε Παράρτημα 3), ελήφθησαν τα παρακάτω τελικά αποτελέσματα:

Ποσοστά απόκρισης (συνολικά αποτελέσματα)

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Το γενικό ποσοστό απόκρισης ανέρχεται σε 46% που είναι αρκετά ικανοποιητικό σε σύγκριση με άλλες έρευνες, παρά το γεγονός ότι τα ερωτηματολόγια διανεμήθηκαν κατά τις διακοπές των Χριστουγέννων. Η διάρκεια των διακοπών αυτών ποικίλει από χώρα σε χώρα (π.χ. στη Νορβηγία οι διακοπές των Χριστουγέννων αρχίζουν το Νοέμβριο και διαρκούν μέχρι το τέλος Ιανουαρίου. Αυτό εξηγεί ίσως το χαμηλό ποσοστό απόκρισης της χώρας αυτής). Μόνο τρεις χώρες έχουν ποσοστό απόκρισης χαμηλότερο του 30%: η Νορβηγία (27%), το Ηνωμένο Βασίλειο (26%) και οι Κάτω Χώρες (20%). Αντίθετα η Ιταλία, το Βέλγιο, η Σουηδία και η Αυστρία σημείωσαν πολύ υψηλό ποσοστό απόκρισης.

Η επιτυχία της έρευνας οφείλεται κυρίως στη συνεργασία των εθνικών υπηρεσιών και των επιλεγμένων ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Επίσης το Ευρωπαϊκό Γραφείο Πληροφόρησης Φοιτητών (ESIB) πραγματοποίησε μια ενημερωτική εκστρατεία μεταξύ των φοιτητών σε 8 από τα κράτη μέλη του.

III - Ερμηνεια των στατιστικων πινακων

Επεξηγηματικό σημείωμα σχετικά με την ερμηνεία των στοιχείων που προκύπτουν από τα ερωτηματολόγια

Ορισμένα βασικά στοιχεία που ζητήθηκαν στο ερωτηματολόγιο (π.χ. η χώρα του ιδρύματος υποδοχής, ο κλάδος σπουδών, η ηλικία, το έτος σπουδών, η διάρκεια της παραμονής στο εξωτερικό) μπορούν να συγκριθούν με τα στοιχεία που παρείχαν οι εθνικές υπηρεσίες στο πλαίσιο των συνήθων ετήσιων εκθέσεών τους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αυτό επέτρεψε να αξιολογηθεί κατά πόσον η σύσταση του τελικού δείγματος ήταν αντιπροσωπευτική του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS. Εξετάστηκαν επίσης περαιτέρω βιογραφικά στοιχεία, όπως το φύλο, το μορφωτικό επίπεδο των γονέων και η οικογενειακή κατάσταση.

Καθορίστηκε ένα σύνολο θεμάτων που επιτρέπει την σύγκριση των δεδομένων που προέκυψαν από την έρευνα. Αυτό περιλαμβάνει τα εξής:

- Γενικά και ακαδημαϊκά θέματα·

- Κοινωνική κατάσταση των φοιτητών του προγράμματος ERASMUS και των γονέων τους·

- Οικονομικά θέματα

Στις περιπτώσεις όπου δεν υπήρχαν συγκρίσιμα ευρωπαϊκά ή εθνικά στοιχεία, πραγματοποιήθηκαν συγκρίσεις μόνο μεταξύ των φοιτητών του ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα στις διάφορες χώρες.

1 - Γενικά και ακαδημαϊκά θέματα

1.1 - Η κινητικότητα των φοιτητών του ERASMUS το 1997/98

(Πίνακες 1-3)

Το 1997/98 ήταν διαθέσιμες 180.985 θέσεις για φοιτητές στο πλαίσιο των συμβάσεων ERASMUS των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις 18 χώρες που συμμετείχαν στην κινητικότητα των φοιτητών του ERASMUS τη χρονιά εκείνη. Ο συνολικός αριθμός των φοιτητών του ERASMUS ήταν 86.000 που αντιστοιχεί σε συνολικό ποσοστό κάλυψης 48% (Πίνακες 1-3) ή περίπου στο 1% του συνόλου των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Τα ποσοστά κάλυψης επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες: π.χ. τις προτιμήσεις των φοιτητών, τη γλώσσα της χώρας υποδοχής, τη δυνατότητα γλωσσικής προετοιμασίας, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της εκάστοτε χώρας υποδοχής και τη γενικότερη ελκυστικότητά της, τη διαθεσιμότητα υποτροφιών και δανείων κινητικότητας και τη διάρκεια των προγραμμάτων σπουδών. Τα υψηλότερα ποσοστά κάλυψης (ανά χώρα προέλευσης) σημειώθηκαν στην Αυστρία (65%), ενώ ακολουθούν το Βέλγιο και η Ιταλία (και οι δύο με 56%) και η Ισπανία (54%). Τα χαμηλότερα ποσοστά κάλυψης παρατηρήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο (39%) και στην Ελλάδα (35%). Όσον αφορά τους εισερχόμενους φοιτητές τα υψηλότερα ποσοστά κάλυψης σημειώθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο (65%) και στην Ιρλανδία (61%), που ακολουθούνται με μικρή διαφορά από την Ισπανία (54%), ενώ η Ελλάδα (23%), η Πορτογαλία (29%), η Φινλανδία (32%), η Ισλανδία (32%) και η Νορβηγία (33%) παρουσιάζουν τα χαμηλότερα ποσοστά κάλυψης όσον αφορά τους εισερχόμενους φοιτητές (Πίνακας 3).

Από το σύνολο των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις 18 χώρες που συμμετείχαν στην κινητικότητα των φοιτητών του ERASMUS το 1997/98 σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα είναι εγγεγραμμένοι στα πέντε μεγαλύτερα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία και Ισπανία). Αναμένεται επομένως αυτές οι πέντε χώρες τόσο να στείλουν όσο και να λάβουν ένα πολύ μεγάλο ποσοστό του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS. Πράγματι, το 1997/98, το 71% του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS προέρχονταν από αυτές τις πέντε χώρες - κάτι λιγότερο από τη θεωρητική τους δυνατότητα να στείλουν φοιτητές στο εξωτερικό - ενώ υποδέχτηκαν το 74% του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS εκείνη τη χρονιά - κάτι λιγότερο από τη θεωρητική τους δυνατότητα υποδοχής φοιτητών (Πίνακας 2).

Αντίθετα οι τέσσερις σκανδιναβικές χώρες (Δανία, Φινλανδία, Σουηδία και Νορβηγία) κατέχουν το 6% του συνόλου των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά υποδέχτηκαν περισσότερο από το 8% του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS - μάλλον περισσότερους από τους αναμενόμενους.

Τέσσερα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιρλανδία, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία) υποδέχονται περισσότερους φοιτητές του ERASMUS από όσους στέλνουν στο εξωτερικό. Η Πορτογαλία, η Ελλάδα και η Νορβηγία είναι οι χώρες που επιλέγονται λιγότερο (συνολικά υποδέχτηκαν λιγότερο από το 4% του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS) (Πίνακας 2). Αυτό οφείλεται εν μέρει στο μικρό μέγεθός τους αλλά και στο γεγονός ότι δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς μεταξύ των φοιτητών του ERASMUS. Η Ιταλία και η Γερμανία δέχονται επίσης σημαντικά μικρότερο αριθμό φοιτητών του ERASMUS από αυτόν που θα μπορούσαν να δεχτούν βάσει του μεγέθους τους.

Το Ηνωμένο Βασίλειο προηγείται ως χώρα υποδοχής με 20.770 φοιτητές (24%), και ακολουθείται από τη Γαλλία με 15.197 φοιτητές (18%), την Ισπανία με 11.392 φοιτητές (13%) και τη Γερμανία με 10.969 φοιτητές (13%). Η Ιταλία, με 5.667 φοιτητές (7%) φιλοξένησε πολύ λιγότερους φοιτητές από την Ισπανία και μόνο λίγο περισσότερους από τις Κάτω Χώρες (4.922 φοιτητές που αντιστοιχούν στο 6%), παρά το μεγάλο πληθυσμό της.

Το πρότυπο της κινητικότητας των φοιτητών μπορεί να αποδοθεί σε διάφορους παράγοντες: π.χ. σε γλωσσικούς φραγμούς, στην ακαδημαϊκή φήμη ορισμένων ιδρυμάτων ή προγραμμάτων, στην ευελιξία των προγραμμάτων σπουδών στη χώρα προέλευσης όσον αφορά την αναγνώριση της περιόδου φοίτησης στο εξωτερικό για την απόκτηση του πτυχίου και στους περιορισμούς της παροχής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα προέλευσης. Τα πρότυπα αυτά μπορεί επίσης να αντικατοπτρίζουν γεωγραφικούς και ιστορικούς δεσμούς, πολιτιστικές επιδιώξεις και πολιτικές των κυβερνήσεων και των πανεπιστημίων που διευκολύνουν τη μεταφορά των διδακτικών μονάδων μεταξύ του ιδρύματος προέλευσης και υποδοχής.

Οι ιστορικοί, πολιτιστικοί και γλωσσικοί δεσμοί μεταξύ των χωρών αντικατοπτρίζονται στο πρότυπο κινητικότητας των φοιτητών του ERASMUS σε μικρότερο βαθμό από ότι αναμενόταν. Οι σκανδιναβικές χώρες π.χ. αποτελούν μια ομοιογενή ομάδα από διάφορες απόψεις (ιστορία, γλώσσα, πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί, αγορά εργασίας και κόστος ζωής). Παρόλα αυτά, μόνο το 4% των φοιτητών του ERASMUS από τις χώρες αυτές πηγαίνουν σε άλλες σκανδιναβικές χώρες - το 96% επιλέγουν να σπουδάσουν εκτός της περιοχής (Πίνακας 2). Αντίστοιχα, μόνο το 1% των φοιτητών του ERASMUS από αγγλόφωνες χώρες και το 2% των φοιτητών από γερμανόφωνες χώρες πηγαίνουν σε χώρες της ίδιας γλωσσικής ομάδας (αν και πρέπει να σημειωθεί ότι πολλές μη αγγλόφωνες χώρες υποδοχής προσφέρουν τα προγράμματα σπουδών τους στα αγγλικά).

Αντίθετα, η κοινή γλώσσα μεταξύ του γαλλόφωνου Βελγίου και της Γαλλίας και του ολλανδόφωνου Βελγίου και των Κάτω Χωρών πιθανώς να παίζει σημαντικό ρόλο στην επιλογή των εξερχόμενων Βέλγων και Ολλανδών φοιτητών. Συνολικά το 17% των φοιτητών του ERASMUS από το Βέλγιο πηγαίνουν στη Γαλλία και το 12% στις Κάτω Χώρες αν και οι φοιτητές από το γαλλόφωνο Βέλγιο είναι πιθανότερο να επιλέξουν τις Κάτω Χώρες παρά τη Γαλλία ενώ οι φοιτητές από τη Φλάνδρα έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να επιλέξουν τη Γαλλία παρά τις Κάτω Χώρες. Περίπου το 6% των Ολλανδών φοιτητών του ERASMUS πηγαίνουν στο Βέλγιο.

1.2 - Η αξιολόγηση της παραμονής στο εξωτερικό με το ERASMUS

(Πίνακες 4-6)

Η μεγάλη πλειονότητα (το 91%) των φοιτητών που συμμετείχαν στην έρευνα κρίνουν την περίοδο που πέρασαν στο εξωτερικό με το ERASMUS ως 'θετική' ή 'πολύ θετική' από ακαδημαϊκή άποψη (το 54% αξιολόγησε την εμπειρία του ως 'θετική' και το 37% την έκρινε 'πολύ θετική'). Οι πιο ικανοποιημένοι φοιτητές προέρχονταν από την Ελλάδα (97%), την Πορτογαλία (97%) και την Αυστρία (96%). Το μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητών που έκριναν την εμπειρία τους ως 'αρνητική' ή 'πολύ αρνητική' ήταν μεταξύ των Νορβηγών (15%), των Βρετανών (14%) και των Δανών (14%) (Πίνακας 5).

Ωστόσο, εάν εξεταστεί ανά χώρα υποδοχής, το ποσοστό των φοιτητών που έκριναν την ακαδημαϊκή τους εμπειρία ως 'αρνητική' ή 'πολύ αρνητική' είναι σημαντικά αυξημένο μεταξύ εκείνων που πήγαν στην Ιταλία (17%), στην Ελλάδα (16%), στην Πορτογαλία (14%), στην Ισπανία (11%) και στη Γαλλία (11%) (Πίνακας 6). Η ανάλυση των δεδομένων δεν δείχνει κάποιο συσχετισμό ανάμεσα στην αξιολόγηση αυτή και το έτος σπουδών, ούτε τη διάρκεια της περιόδου στο εξωτερικό, ούτε το είδος του ιδρύματος υποδοχής. Ο σημαντικότερος συσχετισμός ήταν επομένως ανά χώρα υποδοχής. Οι φοιτητές του ERASMUS που πήγαν σε χώρες της νότιας Ευρώπης ήταν σαφώς λιγότερο ικανοποιημένοι από ακαδημαϊκή άποψη από τους φοιτητές που πέρασαν ένα διάστημα για σπουδές στο εξωτερικό σε άλλη χώρα.

Διάφοροι παράγοντες θα μπορούσαν να εξηγήσουν αυτή την 'αρνητική' αξιολόγηση: γλωσσικά προβλήματα και ανεπαρκής γλωσσική προετοιμασία πριν τις σπουδές στο εξωτερικό, ιδίως σε χώρες υποδοχής οι γλώσσες των οποίων είναι λιγότερο διαδεδομένες όσον αφορά τη διδασκαλία και τη χρήση τους· εκπαιδευτικές διαφορές μεταξύ των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης· διαφορετικές ακαδημαϊκές και οργανωτικές απόψεις του προγράμματος σπουδών· παρακολούθηση μαθημάτων που δεν προσφέρονται στο πανεπιστήμιο προέλευσης ή πιο απαιτητικών προγραμμάτων στο πανεπιστήμιο υποδοχής.

Οι διαφορετικές παραδόσεις μπορεί επίσης να επηρέασαν την αξιολόγηση των φοιτητών: τα πανεπιστήμια του Ηνωμένου Βασιλείου δίνουν μεγάλη έμφαση στην επικοινωνία μεταξύ διδασκόντων και φοιτητών εκτός της αίθουσας διδασκαλίας, ενώ στα γερμανικά πανεπιστήμια δίνεται μεγάλη έμφαση στην ελευθερία των φοιτητών να εργάζονται ανεξάρτητα και λιγότερη σημασία στην τακτική παρακολούθηση των παραδόσεων. Το αντίθετο συμβαίνει στη Γαλλία και στην Πορτογαλία, όπου δίνεται μεγάλη έμφαση στην τακτική παρακολούθηση των παραδόσεων και οι διδάσκοντες θεωρούνται ως η κύρια πηγή πληροφόρησης.

Ωστόσο από κοινωνική και πολιτιστική άποψη (Πίνακας 4) το 98% του συνόλου των φοιτητών θεωρούν την εμπειρία τους στη χώρα υποδοχής είτε 'πολύ θετική'(79%) είτε 'θετική' (19%).

Είναι ενδιαφέρον να τονιστεί ότι όσον αφορά τις χώρες όπου η ακαδημαϊκή εμπειρία στο εξωτερικό αξιολογήθηκε λιγότερο θετικά (στις χώρες της Νότιας Ευρώπης) οι απόψεις για τις κοινωνικές επαφές και την πολιτιστική ζωή στις χώρες αυτές έτειναν να είναι πολύ πιο θετικές. Συνολικά μόνο το 2% των φοιτητών έκριναν την εμπειρία τους με το ERASMUS (από κοινωνική και πολιτιστική άποψη) ως 'αρνητική' ή 'πολύ αρνητική', ιδίως οι Βρετανοί (4%) και οι Δανοί (3%).

1.3 - Ηλικία των φοιτητών του ERASMUS και έτος σπουδών

(Πίνακες 7 και 8)

Το ηλικιακό προφίλ των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Σύμφωνα με την έκδοση του ΟΟΣΑ 'Education at a Glance' (Η εκπαίδευση με μια ματιά) του 1997, η Αυστρία, η Δανία, η Φινλανδία και η Ιταλία αναφέρουν ότι το 75% ή περισσότερο των αποφοίτων τους πανεπιστημίου είναι ηλικίας 25 ετών και άνω. Η συνηθισμένη ηλικία αποφοίτησης από το πανεπιστήμιο (δηλαδή υποθέτοντας συνεχείς σπουδές πλήρους απασχόλησης) κυμαίνεται από τα 21 στην Ιρλανδία, στην Πορτογαλία, στην Ισπανία και στο Ηνωμένο Βασίλειο (σύντομα προγράμματα πανεπιστημιακού επιπέδου) έως τα 26 και άνω στη Δανία, στη Φινλανδία, στη Νορβηγία και στη Γερμανία (μακρόχρονα προγράμματα πανεπιστημιακού επιπέδου).

Οι ηλικίες των αποφοίτων αντανακλούν, εν μέρει, τη διάρκεια των προγραμμάτων φοίτησης τα οποία παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις μεταξύ των χωρών. Ωστόσο, ποικίλουν σημαντικά και οι ηλικίες των εισερχομένων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Σε ορισμένες χώρες συνεχίζει να επικρατεί η παραδοσιακή ιδέα πως οι φοιτητές εισάγονται στο πανεπιστήμιο αμέσως μετά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Στη Γαλλία και στην Ιρλανδία π.χ. πάνω από το 80% των φοιτητών που εισάγονται για πρώτη φορά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι κάτω των 20 ετών. Παρόμοιο ηλικιακό προφίλ συναντάμε και στην Ελλάδα. Αντίθετα στη Δανία, στη Νορβηγία και στη Σουηδία ισχύει το αντίστροφο: το 80% των φοιτητών που εισάγονται για πρώτη φορά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι 20 ετών και άνω.

Το μοντέλο που προκύπτει από την έρευνα αντιστοιχεί στη γενική εικόνα, όχι μόνο ως προς το σύνολο των φοιτητών του ERASMUS, αλλά και ως προς το σύνολο των φοιτητών γενικά. Σύμφωνα με στοιχεία που παρείχαν οι εθνικές υπηρεσίες, το 1997/98 η μέση ηλικία του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS ήταν 23,9 ετών. Το μοντέλο αυτό άλλαξε λίγο σε σχέση με το 1988/89 όπου η μέση ηλικία ήταν 23,4 ετών. Η μέση ηλικία των φοιτητών που συμμετείχαν στην έρευνα ήταν 23,7 ετών (Πίνακας 7). Οι φοιτητές είναι κατά μέσον όρο λίγο μεγαλύτερης ηλικίας από τις φοιτήτριες - γεγονός που ίσως αντανακλά το ότι συνεχίζει να υπάρχει υποχρεωτική στρατιωτική θητεία σε ορισμένες χώρες (που συχνά είναι υποχρεωτική μόνο για τους άντρες και συνήθως πραγματοποιείται ανάμεσα στο τέλος της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και την αρχή των σπουδών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης).

Την υψηλότερη μέση ηλικία μεταξύ των ερωτηθέντων φοιτητών είχαν οι Δανοί (25,6 ετών), οι Σουηδοί (25,1) και οι Νορβηγοί (25,0). Οι Ιρλανδοί φοιτητές ήταν κατά μέσον όρο οι νεότεροι (21,4 ετών).

Όσον αφορά το έτος σπουδών, πρέπει να αναφερθεί ότι μερικοί από τους φοιτητές που ρωτήθηκαν παρερμήνευσαν την ερώτηση και συχνά ανέφεραν το ημερολογιακό έτος. Επιπλέον το 3% του συνόλου των ερωτηθέντων φοιτητών ανέφεραν ότι ήταν εγγραμμένοι στο πρώτο έτος, προφανώς εννοώντας το πρώτο έτος του δεύτερου ή μεταγενέστερου κύκλου σπουδών, καθώς φοιτητές που φοιτούν στο πρώτο έτος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν έχουν δικαίωμα συμμετοχής στο ERASMUS.

Πάντως, σύμφωνα με την έρευνα, την εποχή της περιόδου στο εξωτερικό με το ERASMUS οι φοιτητές είχαν φοιτήσει κατά μέσον όρο 3,5 έτη στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αυτό ποικίλει ανάλογα με τη χώρα προέλευσης, από 2,7 έτη στο Ηνωμένο Βασίλειο έως 4,4 έτη στην Αυστρία. Οι διαφορές πιθανώς να οφείλονται στη διαφορετική διάρκεια του κυρίου προγράμματος σπουδών από χώρα σε χώρα: σε χώρες με σύντομο κύκλο σπουδών, οι σπουδές στο εξωτερικό τείνουν να πραγματοποιούνται νωρίτερα.

1.4 - Το φύλο των φοιτητών του ERASMUS

(Πίνακας 9)

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ (Education at a Glance, 1997) την τελευταία δεκαετία παρατηρείται σαφής ανοδική πορεία στη γυναικεία συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Πρόσφατα ποσοστά εισαγωγής δείχνουν ότι η τάση αυτή συνεχίζεται. Κατά μέσον όρο, περίπου το ήμισυ του συνόλου των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ηλικίας 17 έως 34 ετών είναι γυναίκες, με ποσοστό 57% στην Πορτογαλία και 55% στη Γαλλία, στη Νορβηγία και στη Σουηδία. Οι γυναίκες υπερισχύουν τόσο στα ποσοστά εισαγωγής όσο και αποφοίτησης. Αρκετοί παράγοντες μπορεί να συντελούν σε αυτή την διαφορά. Πιο συγκεκριμένα, οι άνδρες είναι πιθανότερο να φοιτούν σε προγράμματα μεγαλύτερης διάρκειας ή / και να καθυστερούν λίγο περισσότερο έως την ολοκλήρωση των σπουδών τους στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Παρόμοιο μοντέλο παρατηρήθηκε και στην παρούσα έρευνα: το 59% των απαντήσεων προέρχονταν από φοιτήτριες. Το μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητριών του ERASMUS καταγράφηκε στην Ελλάδα (70%), στη Φινλανδία (69%) και στην Ιρλανδία (67%).

1.5 - Κλάδοι σπουδών

(Πίνακες 9 και 12)

Ενώ οι γυναίκες έχουν κάνει σημαντικά βήματα για τη μείωση της απόστασης μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πραγματοποίηση σπουδών, συνεχίζουν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές στη γυναικεία συμμετοχή σε διάφορους κλάδους σπουδών. Τα προγράμματα στα οποία οι γυναίκες έχουν τις μικρότερες πιθανότητες να εγγραφούν υπάγονται στις φυσικές επιστήμες και τους βιομηχανικούς και μηχανικούς κλάδους· αντίθετα οι γυναίκες είναι πιθανότερο να εγγραφούν σε κλάδους που σχετίζονται με τα επαγγέλματα υγείας, την εκπαίδευση, τις κοινωνικές επιστήμες και τις επιστήμες της συμπεριφοράς. Στον κλάδο των μαθηματικών, της πληροφορικής, της μηχανικής και της αρχιτεκτονικής, πολύ λιγότερες γυναίκες παρά άνδρες αποκτούν τίτλους πανεπιστημιακού επιπέδου. Tο ποσοστό των πανεπιστημιακών τίτλων στη μηχανική και την αρχιτεκτονική που απονέμεται σε γυναίκες κυμαίνεται από το 6% in Γερμανία και το 7% στην Ισπανία έως το 25% στη Δανία και την Πορτογαλία και το 38% στην Αυστρία. Ωστόσο, η ανάλυση της έκδοσης του ΟΟΣΑ Education at a Glance του 1997 αναφέρει ότι οι γυναίκες έχουν πραγματοποιήσει πρόοδο σε συγκεκριμένους τομείς που είναι σημαντικοί για την εγχώρια και διεθνή ανταγωνιστικότητα, και αυτό οφείλεται κυρίως στην ενθάρρυνση των γονέων τους, στην καλύτερη προετοιμασία των καθηγητών μαθηματικών και φυσικής, στην αλληλεπίδραση μεταξύ καθηγητών και φοιτητών, στο περιεχόμενο του προγράμματος σπουδών, στην πρακτική εξάσκηση στα εργαστήρια, στην αυτοαντίληψη, στην αλλαγή των αντιλήψεων ως προς τα μαθηματικά και στα μέσα που διατίθενται στο σπίτι.

Την εποχή που η τεχνολογική καινοτομία γίνεται όλο και σημαντικότερο συστατικό της ανταγωνιστικής ικανότητας των ευρωπαϊκών βιομηχανιών στη διεθνή αγορά και που αυξάνεται η απασχόληση στους τομείς που βασίζονται στην υψηλή τεχνολογία και τις φυσικές επιστήμες, η μείωση της απόστασης μεταξύ των δύο φύλων μπορεί να αποτελέσει σημαντικό πολιτικό στόχο για την εξασφάλιση ικανής προσφοράς των απαιτούμενων δεξιοτήτων και γνώσεων.

Ανάμεσα στους φοιτητές του ERASMUS υπάρχουν επίσης ευρύτατες διακυμάνσεις ανάλογα με το φύλο στους διάφορους κλάδους σπουδών. Οι φοιτήτριες του ERASMUS έχουν πολύ μεγαλύτερη τάση από τους φοιτητές να εγγραφούν στο γλωσσικό κλάδο (το 84% είναι γυναίκες) και στην εκπαίδευση (το 81% είναι γυναίκες) ενώ οι άντρες αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα των φοιτητών του ERASMUS στη μηχανική (77%) και τα μαθηματικά (65%) (Πίνακας 9). Ωστόσο, οι διακυμάνσεις αυτές αντικατοπτρίζονται στους φοιτητές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης γενικότερα και επομένως δεν υποδηλώνουν κάποια σοβαρή κλίση ως προς το φύλο στις επιλογές των φοιτητών του ERASMUS .

Γενικά, οι οικονομικές σπουδές (το 24% του συνόλου των φοιτητών του ERASMUS) και οι γλώσσες (19%) είναι πολύ περισσότερο δημοφιλείς μεταξύ των φοιτητών του ERASMUS παρά μεταξύ των φοιτητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης γενικά. Εκτός από τις κοινωνικές επιστήμες (10%), τη μηχανική (9%) και τη νομική (8%),οι περισσότεροι άλλοι κλάδοι σπουδών υποεκπροσωπούνται κάπως μεταξύ των φοιτητών του ERASMUS .

Ανά χώρα προέλευσης, το υψηλότερο ποσοστό φοιτητών που εγγράφηκαν σε οικονομικές σπουδές καταγράφηκε στη Σουηδία (το 91% όλων των εξερχόμενων Σουηδών φοιτητών του ERASMUS), στην Ιρλανδία (34%) και στη Γαλλία (28%). Στις γλώσσες, τα υψηλότερα ποσοστά σημειώθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο (το 31% όλων των εξερχόμενων Βρετανών φοιτητών) και στην Ιρλανδία (22%) (Πίνακας 11).

1.6 - Διάρκεια των σπουδών στο εξωτερικό

(Πίνακας 10)

Η μέση διάρκεια των σπουδών στο εξωτερικό των φοιτητών του ERASMUS είναι σχεδόν 7 μήνες. Γενικά το 42% των φοιτητών που συμμετείχαν στην έρευνα διέμεινε στο εξωτερικό από 4 έως 6 μήνες· το 25% έμεινε 7-9 μήνες και το 21% έμεινε 10-12 μήνες (δηλαδή ολόκληρο το ακαδημαϊκό έτος). Μόνο το 12% έμεινε 3 μήνες στο εξωτερικό, που είναι η ελάχιστη επιλέξιμη περίοδος του προγράμματος ERASMUS (Πίνακας 10).

Η διάρκεια της περιόδου σπουδών στο εξωτερικό συνδέεται εν μέρει με τον κλάδο σπουδών στον οποίο εγγράφονται οι φοιτητές. Η μεγαλύτερη μέση διάρκεια της παραμονής στο εξωτερικό παρατηρείται σε τομείς όπως οι οικονομικές σπουδές, οι γλώσσες, οι κοινωνικές επιστήμες και η μηχανική. Η μέσα διάρκεια των σπουδών στο εξωτερικό είναι γενικά μικρότερη στους κλάδους σπουδών που συνήθως υποεκπροσωπούνται στο πρόγραμμα ERASMUS. Είναι πιθανόν άλλοι παράγοντες όπως το είδος δραστηριοτήτων των φοιτητών κατά την περίοδο παραμονής τους στο εξωτερικό να επηρεάζουν τη διάρκεια: πρακτική εξάσκηση, προετοιμασία της διπλωματικής εργασίας και εργαστηριακή εργασία.

2 - Κοινωνική κατάσταση των φοιτητών του προγράμματος ERASMUS και των γονέων τους

2.1 - Οικογενειακή προέλευση

(Πίνακες 12 και 13)

Το ένα τρίτο των φοιτητών που συμμετείχαν στην έρευνα ανέφεραν ότι κανονικά ζουν με τους γονείς τους στην πατρίδα τους. Αυτός ο τρόπος ζωής είναι ιδιαίτερα συνηθισμένος στη Νότια Ευρώπη. Τα υψηλότερα ποσοστά αναφέρθηκαν στην Ισπανία (75%), στην Ιταλία (66%), στην Ελλάδα (56%) και στην Πορτογαλία (55%). Άλλο ένα τρίτο των φοιτητών του ERASMUS μένουν σε ενοικιαζόμενα δωμάτια ή σε φοιτητικές εστίες - συχνότερα στη Βόρεια Ευρώπη - ενώ το ένα τέταρτο μοιράζονται το κατάλυμά τους με άλλους φοιτητές (Πίνακας 12).

Το 84% των φοιτητών του ERASMUS έχουν αδέλφια αν και σχεδόν οι μισοί ανέφεραν ότι έχουν μόνο έναν αδελφό ή αδελφή. Η αναλογία αυτή είναι περίπου η ίδια σε όλες τις χώρες εκτός από την Ιρλανδία όπου μόνο το 10% των φοιτητών του ERASMUS έχουν ένα αδελφό ή αδελφή ενώ το 68% έχει δύο ή περισσότερα αδέλφια (Πίνακας 13).

Τα τρία τέταρτα των φοιτητών ανέφεραν ότι ένα ή περισσότερα από τα αδέλφια τους έχουν παρακολουθήσει σπουδές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Tα υψηλότερα ποσοστά ήταν στην Ιταλία (93%), στην Ιρλανδία (85%) και στο Βέλγιο (85%) (Πίνακας 13). Αν συγκριθούν με το υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης των γονέων των φοιτητών, οι αριθμοί αυτοί έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση της Ιταλίας όπου μόνο το 18% των φοιτητών του ERASMUS ανέφεραν ότι και οι δύο γονείς τους είχαν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (Πίνακας 17).

Όμως, κατά μέσον όρο μόνο το 20% των φοιτητών ανέφεραν ότι τα αδέλφια τους είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό, αν και το ένα τρίτο των Σουηδών φοιτητών και το ένα τέταρτο των Ισπανών και Ιρλανδών ανέφεραν ότι τουλάχιστον ένα από τα αδέλφια τους είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό. Επιπλέον το 82% των φοιτητών ανέφεραν ότι ήταν το πρώτο μέλος της οικογένειάς τους που πραγματοποίησε σπουδές στο εξωτερικό (Πίνακας 13).

Κατά την περίοδο των σπουδών τους στο εξωτερικό με το ERASMUS, το 86% των ερωτηθέντων φοιτητών ανέφεραν ότι οι γονείς τους είχαν ένα ή περισσότερα συντηρούμενα παιδιά στο σπίτι. Τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφηκαν στην Ελλάδα (97%), στην Ισπανία (95%), στο Βέλγιο (94%), στην Ιρλανδία (94%) και στην Ιταλία (93%). Γενικά, σχεδόν το ένα πέμπτο των φοιτητών ανέφεραν ότι οι γονείς τους είχαν περισσότερα από δύο συντηρούμενα παιδιά την εποχή της παραμονής τους στο εξωτερικό για σπουδές. Στην Ιρλανδία το ποσοστό αυτό ήταν πολύ υψηλό (47%) (Πίνακας 13).

2.2 - Το επάγγελμα των γονέων

(Πίνακες 14-16)

Ζητήθηκε από τους φοιτητές να αναφέρουν το κύριο επάγγελμα των γονέων τους. Tο ερωτηματολόγιο παρείχε ένα πλήρη κατάλογο των κωδικών της ISCO (Tυποποιημένη Διεθνής Tαξινόμηση Eπαγγελμάτων) που χρησιμοποιεί η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία και ο ΟΟΣΑ. Ωστόσο, για τη διευκόλυνση της ερμηνείας και της ανάγνωσης των δεδομένων τα επαγγέλματα ομαδοποιήθηκαν σε 6 κύριες κατηγορίες: διευθυντικά στελέχη και επιστημονικό προσωπικό, βοηθητικό και τεχνικό προσωπικό, υπάλληλοι γραφείου, γραμματείς, υπάλληλοι παροχής υπηρεσιών και εμποροϋπάλληλοι, τεχνίτες και βιοτέχνες, μη εργαζόμενοι ή άνεργοι· και άλλα επαγγέλματα.

Σχεδόν το ένα τρίτο των ερωτηθέντων φοιτητών ανέφεραν ότι και οι δύο γονείς τους απασχολούνταν σε διοικητικά ή τεχνικά επαγγέλματα ή ως ελεύθεροι επαγγελματίες· σχεδόν το ίδιο ποσοστό (30%) ανέφεραν ότι μόνον ο πατέρας τους εξασκούσε αυτού του είδους επάγγελμα, ενώ το 6% ανέφεραν μόνον τη μητέρα τους (Πίνακας 16).

Το υψηλότερο ποσοστό φοιτητών των οποίων και οι δύο γονείς απασχολούνταν σε διοικητικά ή τεχνικά επαγγέλματα ή ήταν ελεύθεροι επαγγελματίες παρατηρήθηκε στη Σουηδία (54%), στη Νορβηγία (46%) και στην Πορτογαλία (42%). Αντίθετα στην Ισπανία, στην Ιταλία, στην Αυστρία και στην Ιρλανδία περισσότερο από τα δύο πέμπτα των φοιτητών ERASMUS ανέφεραν ότι κανένας από τους γονείς του δεν εξασκούσε τέτοιου είδους επάγγελμα.

Συνολικά οι γονείς των δύο τρίτων των φοιτητών του ERASMUS απασχολούνται σε διοικητικά ή τεχνικά επαγγέλματα ή είναι ελεύθεροι επαγγελματίες (Πίνακας 14). Το ποσοστό αυτό είναι μάλλον υψηλότερο από αυτό που συναντάμε στο γενικό πληθυσμό. Για παράδειγμα λιγότερο από το 40% των εργαζομένων ηλικίας 45 ετών και άνω ασκούν τέτοια επαγγέλματα (Πίνακας 15). Παρομοίως, στο άλλο άκρο της κλίμακας λιγότερο από το 10% φοιτητών του ERASMUS ανέφεραν ότι γονείς τους ήταν τεχνίτες ή βιοτέχνες ή απασχολούνταν σε άλλα επαγγέλματα ως ανειδίκευτοι (Πίνακας 14) ενώ σχεδόν το ένα τρίτο των εργαζομένων ηλικίας 45 και άνω ασκούν τέτοια επαγγέλματα (Πίνακας 15).

Μόνο το 2% των ερωτηθέντων φοιτητών ανέφεραν ότι οι γονείς τους δεν εργάζονταν ή ήταν άνεργοι.

2.3 - Τίτλοι σπουδών των γονέων

(Πίνακες 17 και 18)

Το 36% των ερωτηθέντων φοιτητών ανέφεραν ότι και οι δύο γονείς τους ήταν κάτοχοι πτυχίου ή άλλου τίτλου της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης· το 16% ανέφεραν ότι μόνον ο πατέρας τους είχε τέτοιο δίπλωμα και το 8% δήλωσαν ότι μόνο η μητέρα τους ήταν κάτοχος πανεπιστημιακού τίτλου (Πίνακας 17).

Tο υψηλότερο ποσοστό φοιτητών ERASMUS των οποίων και οι δύο γονείς είναι πτυχιούχοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καταγράφηκε μεταξύ των Σκανδιναβών (Σουηδία 57%, Δανία 55% και Νορβηγία 53%) και των Γερμανών (51%). Τα χαμηλότερα ποσοστά καταγράφηκαν στην Ιταλία (18%) (Πίνακας 17).

Η έρευνα του ευρωπαϊκού εργατικού δυναμικού (1995) αναφέρει ότι μόνο το 19% των κατοίκων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ηλικίας 25-59 ετών είναι κάτοχοι τίτλου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και πως το ποσοστό αυτό είναι ακόμη χαμηλότερο μεταξύ των ατόμων ηλικίας 45 ετών και άνω (περίπου η ηλικιακή ομάδα των γονέων των φοιτητών του ERASMUS) (Πίνακας 18).

3 - Οικονομικά θέματα [5]

[5] Επεξηγηματικό σημείωμα: Για τον καθορισμό ενός κοινού πληθυσμού φοιτητών και την ερμηνεία των ερωτήσεων και απαντήσεων που σχετίζονται με τα οικονομικά θέματα υιοθετήθηκαν οι εξής κανόνες:

3.1 - Εισοδηματική κατάσταση των γονέων

(Πίνακας 19)

Ζητήθηκε από τους φοιτητές να υπολογίσουν την εισοδηματική κατάσταση των γονέων τους σε σύγκριση με τη μέση εισοδηματική κατάσταση στην πατρίδα τους.

Το 53% υπολόγισαν το εισόδημα των γονέων τους ως ίσο ή χαμηλότερο από το μέσο όρο. Τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφηκαν μεταξύ των Αυστριακών και Φιλανδών φοιτητών (αμφότεροι 61%).

Μόνο το 6% των ερωτηθέντων φοιτητών υπολόγισαν το εισόδημα των γονέων τους ως σημαντικά υψηλότερο από το μέσο όρο. Το ποσοστό αυτό κυμάνθηκε από το 2% στην Ισπανία έως το 18% στις Κάτω Χώρες.

3.2 - Το εισόδημα των φοιτητών στην πατρίδα τους

(Πίνακας 20)

Οι φοιτητές του ERASMUS που κανονικά δεν μένουν με τους γονείς τους υπολόγισαν ότι το μέσο μηνιαίο εισόδημά τους όσο σπούδαζαν στην πατρίδα τους ήταν 530 EUR, από τα οποία το 27% προερχόταν από κάποια δημόσια υποτροφία ή δάνειο και το 51% από τις συνεισφορές της οικογένειας.

Από την άποψη των χρημάτων το μέσο μηνιαίο εισόδημα ποικίλει σημαντικά μεταξύ των χωρών από 330 EUR στην Πορτογαλία έως 820 EUR στη Νορβηγία (Πίνακας 20). Ωστόσο, τα ποσά αυτά εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το κόστος ζωής στην κάθε χώρα. Εάν ληφθεί υπόψη η τοπική αγοραστική αξία, οι διαφορές μεταξύ των εισοδημάτων των φοιτητών σε διάφορες χώρες είναι μικρότερες.

Το μέσο εισόδημα των φοιτητών παρουσιάζει μικρές διακυμάνσεις σε σχέση με την εισοδηματική κατάσταση των γονέων τους από σχεδόν 560 EUR μηνιαίως κατά μέσον όρο για φοιτητές από τις οικογένειες με το υψηλότερο εισόδημα έως 490 EUR για εκείνους που προέρχονται από οικογένειες με χαμηλότερο εισόδημα. Πάντως οι διαφορές είναι σημαντικές ως προς την προέλευση του εισοδήματος αυτού. Οι φοιτητές από οικογένειες με χαμηλό εισόδημα έλαβαν σχεδόν το ήμισυ (49%) του εισοδήματός τους από δημόσιες υποτροφίες ή δάνεια και λιγότερο από το ένα τέταρτο (24%) από συνεισφορές της οικογένειας, ενώ εκείνοι από τις οικογένειες με το υψηλότερο εισόδημα έλαβαν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους (62%) από τις οικογένειές τους και λιγότερο από το ένα πέμπτο (19%) από δημόσιες υποτροφίες και δάνεια.

Η έρευνα αποκαλύπτει επίσης σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών όσον αφορά τη σχετική σημασία των δημόσιων και ιδιωτικών συνεισφορών (οι τελευταίες αντιπροσωπεύονται κυρίως από την οικογένεια). Στην Ελλάδα οι συνεισφορές της οικογένειας αντιπροσωπεύουν κατά μέσον όρο το 85% του εισοδήματος των φοιτητών του ERASMUS ενώ στη Σουηδία και στη Νορβηγία οι δημόσιες υποτροφίες και τα δάνεια αντιπροσωπεύουν τα τρία τέταρτα ή και περισσότερο του εισοδήματος του φοιτητή.

3.3 - Οι υποτροφίες του ERASMUS

(Πίνακες 21-24)

Η μέση υποτροφία που χορηγήθηκε στους φοιτητές του ERASMUS για την περίοδο σπουδών στο εξωτερικό το 1997/98 ήταν 830 EUR ανά φοιτητή ή 120 EUR το μήνα (Πίνακας 21). Οι Έλληνες και Πορτογάλοι φοιτητές έλαβαν τις υψηλότερες υποτροφίες (κατά μέσον όρο περίπου 1.600 EUR ανά φοιτητή). Αντίθετα, οι Φιλανδοί και Σουηδοί φοιτητές έλαβαν τις χαμηλότερες υποτροφίες ERASMUS (γύρω στα 500 EUR ανά φοιτητή ή 80 EUR το μήνα). Οι διαφορές αυτές αντικατοπτρίζουν τις εθνικές πολιτικές σχετικά με την κατανομή των υποτροφιών ERASMUS καθώς και τις διαφορές στο κόστος ζωής στις χώρες υποδοχής και την ύπαρξη ή απουσία άλλων μορφών οικονομικής βοήθειας.

Κάθε χρόνο ένας αριθμός φοιτητών του ERASMUS πηγαίνουν στο εξωτερικό χωρίς υποτροφία από το ERASMUS (Πίνακας 22). Το 1997/98 σχεδόν το 9% των φοιτητών του ERASMUS δεν είχε υποτροφία ERASMUS αν και οι διαφορές μεταξύ των χωρών ήταν πολύ μεγάλες. Σε πολλές χώρες περισσότερο από το 95% των διακινούμενων φοιτητών είχαν υποτροφία ERASMUS, αλλά σε μερικές (Νορβηγία, Αυστρία, Βέλγιο και Γαλλία) το αντίστοιχο ποσοστό ήταν μικρότερο από το 80%. Οι χώρες αυτές έχουν εθνικά ή/και περιφερειακά προγράμματα δημόσιων υποτροφιών συμπληρωματικά ως προς το ERASMUS. Πρέπει να σημειωθεί ότι το 13% των φοιτητών του ERASMUS από την Πορτογαλία (μια χώρα με μικρή δημόσια χρηματοδότηση για τους φοιτητές) δεν έλαβαν υποτροφία από το ERASMUS.

Πάντως, σχεδόν το ήμισυ (47%) των ερωτηθέντων φοιτητών που δεν έλαβαν υποτροφία ERASMUS ανέφεραν ότι 'δεν είχαν οικονομικά προβλήματα' κατά την περίοδο της παραμονής τους στο εξωτερικό με το ERASMUS (Πίνακας 23) - μόνο οριακά περισσότεροι από τους ερωτηθέντες φοιτητές που έλαβαν υποτροφία από το ERASMUS (43%) (Πίνακας 24). Ωστόσο υπάρχουν σαφείς διαφορές ανάλογα με το είδος και το επίπεδο του συστήματος δημόσιας ενίσχυσης που ισχύει στην πατρίδα τους. Σε χώρες με υψηλό επίπεδο δημόσιας ενίσχυσης (Δανία, Φινλανδία, Κάτω Χώρες, Νορβηγία και Σουηδία), το 60-65% των φοιτητών του ERASMUS δεν είχαν οικονομικά προβλήματα στο εξωτερικό ενώ το αντίθετο ίσχυε για την Ελλάδα, την Ιταλία και την Πορτογαλία (τις χώρες με χαμηλό επίπεδο δημόσιας ενίσχυσης), όπου ανάμεσα στα δύο τρίτα και τα τρία τέταρτα των φοιτητών ανέφεραν ότι συνάντησαν κάποιες οικονομικές δυσκολίες (Πίνακες 23-24).

Ένα σημαντικό ποσοστό φοιτητών ανέφεραν ότι η υποτροφία του ERASMUS που έλαβαν ήταν ανεπαρκής, ιδίως φοιτητές από χώρες που υπάρχουν λίγες ή απουσιάζουν άλλες μορφές δημόσιας ενίσχυσης για σπουδές στο εξωτερικό. Ωστόσο οι φοιτητές που έλαβαν υποτροφία ERASMUS είχαν μεγαλύτερη τάση να παραπονεθούν για το πρόβλημα αυτό παρά εκείνοι που δεν έλαβαν (το 34% σε σύγκριση με το 25%).

Άλλο ένα σημαντικό πρόβλημα τόσο για τους κατόχους υποτροφίας ERASMUS όσο και για τους μη κατόχους υποτροφίας κατά την παραμονή τους στο εξωτερικό ήταν το γεγονός ότι έπρεπε να αφήσουν το κατάλυμά τους στην πατρίδα τους, εκτός από εκείνους που προέρχονταν από χώρες όπου οι φοιτητές μένουν συνήθως με τους γονείς τους.

Γενικά πάντως οι φοιτητές που δεν έλαβαν υποτροφία ERASMUS φαίνεται πως αντιμετώπισαν λιγότερα οικονομικά προβλήματα από άλλους φοιτητές του ERASMUS, ιδίως όσοι προέρχονταν από χώρες με υψηλό ή μέσο επίπεδο συμπληρωματικής δημόσιας χρηματοδότησης των φοιτητών.

3.4 - Το εισόδημα των φοιτητών κατά την περίοδο στο εξωτερικό με το πρόγραμμα ERASMUS

(Πίνακες 25-26)

Οι συνεισφορές της οικογένειας αποτελούν σχεδόν το ήμισυ (47%) του εισοδήματος των φοιτητών που δεν έλαβαν υποτροφία από το ERASMUS. Η συνεισφορά της οικογένειας είναι ιδιαίτερα σημαντική όσον αφορά τους Βέλγους (85%), τους Πορτογάλους (84%), τους Έλληνες (81%) και τους Ιταλούς (77%) φοιτητές (Πίνακας 25).

Γενικά, το μέσο μηνιαίο εισόδημα των ερωτηθέντων φοιτητών κατά τη διάρκεια της περιόδου στο εξωτερικό με το ERASMUS ήταν σχεδόν 600 EUR (Πίνακας 26). Οι συνεισφορές της οικογένειας με ποσοστό 44% ήταν η κύρια πηγή εισοδήματος, ακολουθούμενη από τις δημόσιες υποτροφίες και τα δάνεια (21%) και την υποτροφία του ERASMUS (20%).

Η εισοδηματική κατάσταση των γονέων δεν φαίνεται να έχει σημαντική επίδραση στο εισόδημα των φοιτητών στο εξωτερικό. Όσοι προέρχονταν από οικογένειες με χαμηλότερο εισόδημα είχαν μέσο μηνιαίο εισόδημα 570 EUR σε σύγκριση με τα 630 EUR όσων προέρχονταν από οικογένειες με υψηλό εισόδημα, αν και οι οικογενειακές συνεισφορές αποτελούσαν υψηλότερο ποσοστό του εισοδήματος όσων προέρχονταν από πιο εύπορες οικογένειες, ενώ οι δημόσιες υποτροφίες και τα δάνεια (συμπεριλαμβανομένης της υποτροφίας του ERASMUS) αποτελούσαν μικρότερο ποσοστό (Πίνακας 26).

Η σχετική σημασία της υποτροφίας του ERASMUS ως πηγή εισοδήματος επηρεάζεται από το διαφορετικό τρόπο κατανομής των κονδυλίων στην κάθε χώρα. Κάθε εθνική υπηρεσία ERASMUS είναι υπεύθυνη για την κατάρτιση της εθνικής πολιτικής για την κατανομή των υποτροφιών του ERASMUS. Έχουν τη δυνατότητα να αποφασίσουν εάν θα χορηγήσουν υψηλές υποτροφίες σε μικρότερο αριθμό φοιτητών ή σχετικά χαμηλές υποτροφίες σε υψηλότερο αριθμό φοιτητών. Η ευελιξία αυτή έχει σκοπό να επιτρέψει τη συμπληρωματικότητα μεταξύ των κοινοτικών κονδυλίων και των κρατικών ή άλλων κονδυλίων για την κινητικότητα των φοιτητών. Ωστόσο η ευελιξία αυτή αποτελεί σαφώς παράγοντα που επηρεάζει όχι μόνο τα ποσοστά κάλυψης σε κάθε χώρα αλλά και την επιλογή της χώρας προορισμού και τη διάρκεια της παραμονής στο εξωτερικό, ιδίως για τους φοιτητές από χώρες όπου δεν χορηγείται κρατική ενίσχυση για σπουδές στο εξωτερικό.

Η υποτροφία του ERASMUS αποτέλεσε περίπου τα δύο πέμπτα του μηνιαίου εισοδήματος των Αυστριακών, Πορτογάλων και Ελλήνων φοιτητών. Οι δημόσιες υποτροφίες και τα δάνεια γενικά (συμπεριλαμβανομένης της υποτροφίας του ERASMUS) αποτέλεσαν τουλάχιστον τα δύο τρίτα του εισοδήματος των φοιτητών από τις σκανδιναβικές χώρες, με μόνη εξαίρεση τη Σουηδία όπου η υποτροφία του ERASMUS αντιπροσώπευσε λιγότερο από το 10% του συνολικού εισοδήματος των φοιτητών του ERASMUS (Πίνακας 26).

3.5 - Το επιπλέον κόστος των σπουδών στο εξωτερικό

(Πίνακες 27-28)

Οι φοιτητές που μένουν με τους γονείς τους ανέφεραν ως μηνιαία έξοδα στην πατρίδα τους περίπου 280 EUR κατά μέσον όρο σε σύγκριση με ένα μέσο εισόδημα 270 EUR, από το οποίο λιγότερο από το 5% ήταν για στέγαση (Πίνακες 27-28). Κατά την περίοδο των σπουδών στο εξωτερικό όμως τα μηνιαία τους έξοδα υπερδιπλασιάστηκαν σε σχεδόν 590 EUR κατά μέσον όρο - φυσικά η κύρια δαπάνη ήταν τα έξοδα στέγασης αν και οι 'άλλες δαπάνες' επίσης αυξήθηκαν κατακόρυφα. Tα επιπλέον μηνιαία έξοδα της παραμονής στο εξωτερικό ήταν 310 EUR κατά μέσον όρο για τους φοιτητές που κανονικά ζούσαν με τους γονείς τους.

Οι υψηλότερες επιπλέον δαπάνες στο εξωτερικό στις οποίες υποβλήθηκαν οι φοιτητές που κανονικά ζούσαν με τους γονείς τους στην πατρίδα τους αναφέρθηκε από Νορβηγούς (420 EUR) και Σουηδούς (390 EUR) φοιτητές. Οι χαμηλότερες αναφέρθηκαν από Βρετανούς φοιτητές (210 EUR).

Οι φοιτητές που κανονικά δεν ζούσαν με τους γονείς τους δαπανούσαν 530 EUR το μήνα κατά μέσον όρο στην πατρίδα τους (συμπεριλαμβανομένων σχεδόν 200 EUR για στέγαση). Κατά την περίοδο των σπουδών τους στο εξωτερικό δαπάνησαν κατά μέσον όρο 660 EUR μηνιαίως συμπεριλαμβανομένων 240 EUR για στέγαση. Τα συνολικά μέσα μηνιαία έξοδα των φοιτητών αυτών αυξήθηκαν κατά 25% κατά την παραμονή τους στο εξωτερικό αν και οι δαπάνες για στέγαση ήταν μόνον κατά 20% υψηλότερες κατά μέσον όρο.

Οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα συνολικά μηνιαία έξοδα αναφέρθηκαν από τους Πορτογάλους (260 EUR) και τους Έλληνες (250 EUR) φοιτητές. Οι χαμηλότερες αναφέρθηκαν από τους Βρετανούς φοιτητές (EUR30).

Για τους φοιτητές που μένουν με τους γονείς τους στην πατρίδα τους η υποτροφία του ERASMUS κάλυψε σχεδόν το 40% των επιπλέον δαπανών τους. Ωστόσο καλύπτει σχεδόν το 80% των επιπλέον δαπανών των φοιτητών που δεν ζουν με τους γονείς τους (τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων φοιτητών).

Παράρτημα 1

Στατιστικοι πινακες

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πίνακας 4

Αξιολόγηση της παραμονής στο εξωτερικό με το Erasmus από κοινωνική και πολιτιστική άποψη (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Πολύ θετική 75 59 78 88 81 84 81 81 76 85 88 65 75 75 78 79

Θετική 23 38 20 12 19 16 18 18 22 14 11 34 24 22 21 19

Αρνητική 2 3 2 0 0 0 1 1 2 1 1 1 1 4 1 1

Πολύ αρνητική 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (415) (169) (1544) (1230) (1569) (178) (1007) (173) (416) (296) (186) (291) (365) (869) (89) (8796)

Ερώτηση: Πώς κρίνετε την εμπειρία σας από το ERASMUS από κοινωνική και πολιτιστική άποψη;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 5

Αξιολόγηση της παραμονής στο εξωτερικό με το Erasmus από ακαδημαϊκή άποψη (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Πολύ θετική 37 24 32 47 39 43 45 31 28 41 57 26 29 31 28 37

Θετική 55 62 56 46 55 53 49 59 61 55 39 64 61 55 57 54

Αρνητική 6 12 11 6 6 3 5 10 11 4 2 10 10 13 14 8

Πολύ αρνητική 1 2 1 1 1 0 1 0 0 0 1 1 1 1 1 1

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (440) (182) (1544) (1246) (1573) (178) (1005) (174) (416) (299) (189) (301) (367) (943) (94) (8951)

Ερώτηση: Πώς κρίνετε την εμπειρία σας από το ERASMUS από ακαδημαϊκή άποψη;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 6

Αξιολόγηση του ακαδημαϊκού αποτελέσματος της παραμονής στο εξωτερικό με το Erasmus ανά χώρα υποδοχής (ποσοστό %*)

Χώρα υποδοχής Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ Άλλη

Πολύ θετική 38 48 39 28 34 22 34 33 44 32 33 42 44 42 45 51 37

Θετική 54 49 54 61 55 62 49 58 53 62 53 49 52 51 49 49 54

Αρνητική 8 4 6 10 10 14 16 9 4 5 14 8 4 6 4 0 8

Πολύ αρνητική 0 0 1 1 1 2 1 0 0 0 0 0 1 1 2 0 1

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (289) (211) (1035) (1136) (1548) (156) (581) (348) (472) (169) (162) (233) (362) (2044) (116) (18) (8881)

Ερώτηση: Πώς κρίνετε την εμπειρία σας από το ERASMUS από ακαδημαϊκή άποψη;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Πίνακας 7

Ηλικία κατά την παραμονή στο εξωτερικό με το Erasmus ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

έως 20 ετών 26 1 2 13 24 17 2 66 15 7 13 7 2 49 7 17

21 ετών 27 6 10 19 30 24 12 21 26 15 24 16 11 26 14 20

22 ετών 25 15 23 23 23 28 26 8 27 20 24 22 18 9 13 21

23 ετών 13 21 20 16 13 17 25 2 18 20 20 19 21 4 17 16

24 ετών 5 17 16 14 6 7 17 1 8 13 7 15 21 3 20 11

25 ετών 1 15 10 8 2 3 8 1 2 11 4 7 10 2 12 6

26 ετών 1 9 7 3 1 2 5 0 2 6 2 4 6 1 5 3

27 ετών και άνω 2 15 11 5 1 3 6 1 3 8 5 9 10 7 13 6

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (457) (187) (1548) (1316) (1576) (178) (1006) (177) (416) (300) (188) (352) (369) (1054) (95) (9219)

Μέση ηλικία 23,1 25,6 24,7 23,6 22,9 23,0 24,2 21,4 23,1 24,2 23,6 24,5 25,1 22,7 25,0 23,7

Ερώτηση: Ηλικία

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 8

Έτος σπουδών την εποχή της παραμονής στο εξωτερικό με το Erasmus ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Πρώτο έτος 7 8 0 2 2 4 2 6 0 1 2 12 4 4 7 3

Δεύτερο έτος 9 30 12 15 12 6 5 19 8 13 13 21 18 26 20 14

Τρίτο έτος 37 30 40 27 34 44 33 69 32 15 26 29 37 67 21 38

Τέταρτο έτος 35 14 27 38 45 28 32 5 36 27 54 21 26 3 26 29

Πέμπτο έτος 7 10 13 11 4 14 17 1 19 22 5 12 11 0 17 10

Έκτο έτος 3 4 4 3 1 2 8 0 5 12 0 4 3 1 6 4

Έβδομο έτος και άνω 2 3 3 4 1 2 4 0 1 10 1 2 2 0 4 2

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (300) (178) (1496) (792) (1132) (133) (945) (158) (348) (290) (122) (309) (358) (941) (83) (7583)

Μέσο έτος σπουδών 3.4 3.1 3.6 3.7 3.4 3.6 4.0 2.8 3.8 4.4 3.5 3.2 3.4 2.7 3.6 3.5

Ερώτηση: Τρέχον έτος σπουδών

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 9

Το φύλο των φοιτητών με Erasmus ανά κλάδο σπουδών (ποσοστό %*)

Κλάδος σπουδών Σύνολο

Γεωρ. Αρχ. Τέχ. Εμπ. Εκπ. Μηχ. Γεωγ. Ανθρ. Γλωσ. Νομ. Μαθ. Ιατρ. Φυσ. Κοιν. Πληρ. Άλλος

Θήλυ 42 46 65 52 81 23 63 63 84 58 35 66 51 62 67 63 59

Άρρεν 58 54 35 48 19 77 37 37 16 42 65 34 49 38 33 37 41

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (235) (256) (342) (1626) (355) (861) (126) (417) (1520) (896) (259) (480) (460) (790) (206) (114) (8943)

Ερώτηση: Φύλο

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 10

Διάρκεια της παραμονής στο εξωτερικό με Erasmus, ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

3 μήνες 27 21 6 10 9 22 7 16 10 9 14 23 10 20 25 12

4 - 6 μήνες 42 65 53 27 34 62 50 16 77 45 44 44 51 23 48 42

7 - 9 μήνες 16 6 21 39 30 11 26 35 6 22 21 16 15 29 9 25

10 - 12 μήνες 14 9 20 24 28 5 16 33 7 24 21 17 24 28 18 21

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (461) (187) (1544) (1308) (1579) (178) (1005) (175) (416) (300) (189) (352) (367) (1006) (95) (9162)

Μέση διάρκεια 5.7 5.2 6.8 7.6 7.5 5.1 6.9 7.8 5.4 6.9 6.7 6.0 6.5 7.1 5.8 6.9

Ερώτηση: Ποια ήταν η διάρκεια της σπουδαστικής σας περιόδου στο εξωτερικό με το ERASMUS;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πίνακας 12

Που μένουν κανονικά οι φοιτητές με Erasmus ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Με τους γονείς τους 37 4 12 75 30 56 66 44 16 27 55 3 12 12 10 34

Σε ενοικιαζόμενα δωμάτια / φοιτητική εστία 52 36 33 3 46 18 5 9 68 21 14 74 70 34 33 32

Σε διαμέρισμα που μοιράζονται με άλλους φοιτητές 9 25 43 19 17 17 26 43 13 35 23 7 10 48 37 26

Αλλού 2 35 12 4 7 9 4 4 4 17 8 15 8 7 20 8

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (455) (181) (1544) (1282) (1576) (178) (1006) (175) (416) (298) (190) (334) (365) (929) (94) (9022)

Ερώτηση: Ως φοιτητής (τρια) κανονικά ζείτε (στην πατρίδα σας)

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 13

Οικογενειακή προέλευση ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Αριθμός αδελφών

Κανένα 13 16 15 20 16 5 17 22 7 19 15 18 12 17 16 16

Ένα 48 53 54 43 48 62 53 10 51 44 54 48 52 48 43 49

Δύο 33 31 21 30 33 24 21 29 29 29 20 30 32 31 35 28

Περισσότερα 6 0 10 8 4 8 10 39 13 8 11 4 5 5 6 8

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (428) (167) (1548) (1250) (1437) (179) (1004) (175) (415) (285) (187) (324) (344) (984) (91) (8817)

Σπουδές αδελφών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση

Ναι 85 64 62 75 73 74 93 85 76 57 70 49 70 72 73 73

Όχι 15 36 38 25 27 26 7 15 24 43 29 51 30 28 27 27

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (374) (146) (1304) (1014) (1229) (165) (834) (138) (385) (230) (160) (269) (304) (838) (77) (7466)

Εμπειρία αδελφών στο εξωτερικό

Ναι 22 23 17 26 13 23 19 27 17 14 15 20 33 22 23 20

Όχι 78 77 83 74 87 77 81 73 83 86 85 80 67 78 77 80

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (372) (145) (1268) (994) (1222) (159) (821) (135) (386) (223) (154) (264) (302) (826) (77) (7347)

(συνέχεια του πίνακα 13)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Αριθμός παιδιών στο εξωτερικό που συντηρούνται από τους γονείς

Κανένα 6 60 9 5 11 3 7 6 16 17 9 34 60 17 56 14

1 παιδί 30 27 37 21 32 22 31 17 31 33 30 34 25 25 25 29

2 παιδιά 41 10 41 44 38 60 48 31 40 35 44 22 12 39 15 39

Περισσότερα από 2 παιδιά 23 3 13 29 19 15 14 47 13 15 16 10 3 18 4 18

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (446) (171) (1474) (1288) (1549) (176) (958) (177) (403) (282) (184) (330) (361) (1025) (90) (8914)

Πρώτο μέλος της οικογένειας

που σπουδάζει στο εξωτερικό

Ναι 80 79 83 79 87 80 84 81 83 86 86 80 70 83 73 82

Όχι 20 21 17 21 13 20 16 19 17 14 14 20 30 17 27 18

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (431) (173) (1526) (1246) (1535) (177) (991) (173) (415) (290) (189) (338) (361) (989) (92) (8926)

Ερώτηση: Αριθμός αδελφών;

Ερώτηση: Σπουδάζουν ή έχουν σπουδάσει στην τριτοβάθμια εκπαίδευση;

Ερώτηση: Σπουδάζουν ή έχουν σπουδάσει στο εξωτερικό;

Ερώτηση: Στη διάρκεια της περιόδου σας στο ERASMUS πόσα παιδιά συντηρούσαν οι γονείς σας;

Ερώτηση: Είστε το πρώτο μέλος της οικογένειάς σας που σπουδάζει στο εξωτερικό;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 14

Απασχόληση των γονιών των φοιτητών με Erasmus, ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Διευθυντικά στελέχη και επιστημονικό προσωπικό 69 60 63 45 52 56 46 53 76 46 58 56 72 66 70 57

Βοηθητικό και τεχνικό προσωπικό 6 8 11 9 12 9 10 7 4 12 7 7 9 11 6 10

Υπάλληλοι γραφείου, γραμματείς, υπάλληλοι παροχής υπηρεσιών και εμποροϋπάλληλοι 16 24 16 26 23 17 29 26 12 28 22 29 13 16 19 21

Τεχνίτες, βιοτέχνες και ανειδίκευτοι 7 7 6 15 11 13 11 12 5 12 11 6 5 4 5 9

Μη εργαζόμενοι ή άνεργοι 2 1 3 3 2 1 2 2 2 1 1 2 1 2 0 2

Άλλο 0 0 1 2 0 3 1 1 1 0 2 0 0 0 0 1

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (461) (187) (1548) (1312) (1566) (178) (1000) (178) (413) (298) (190) (353) (370) (1046) (94) (9194)

Ερώτηση: Ποια είναι η κύρια απασχόληση των γονιών σας;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πίνακας 16

Επάγγελμα των γονιών: αναλογία των φοιτητών με ERASMUS, οι γονείς των οποίων είναι διευθυντικά στελέχη, τεχνικοί ή ελεύθεροι επαγγελματίες, ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Και οι δύο γονείς 35 36 34 23 33 35 26 24 35 17 42 30 54 39 46 32

Μόνον ο πατέρας 34 26 37 29 27 27 24 32 43 37 16 25 22 33 24 30

Μόνον η μητέρα 7 6 5 4 6 4 8 5 4 5 7 10 6 7 8 6

Κανένας 24 31 24 44 35 34 42 40 18 41 35 35 18 22 22 32

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (436) (180) (1492) (1240) (1477) (174) (940) (168) (385) (285) (182) (341) (361) (1018) (91) (8770)

Ερώτηση: Ποια είναι η κύρια απασχόληση των γονιών σας;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 17

Μορφωτικό επίπεδο των γονιών: αναλογία των φοιτητών με ERASMUS οι γονείς των οποίων είναι πτυχιούχοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Και οι δύο 49 55 51 28 29 41 18 25 37 27 33 34 57 37 53 36

Μόνον ο πατέρας 15 12 17 17 13 21 13 17 27 20 11 12 13 15 15 16

Μόνον η μητέρα 11 9 3 6 8 5 7 13 5 7 9 12 10 12 10 8

Κανένας 25 23 28 48 50 33 62 46 31 46 46 42 21 35 23 41

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (450) (174) (1510) (1272) (1469) (175) (945) (170) (398) (291) (178) (328) (311) (989) (90) (8751)

Ερώτηση: Ποιο είναι το υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης ή/και κατάρτισης του κάθε γονέα σας;

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πίνακας 19

Αξιολόγηση της εισοδηματικής τάξης των γονιών των φοιτητών με ERASMUS ανά χώρα προέλευσης (ποσοστό %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Σημαντικά υψηλότερη από τη μέση 7 7 6 2 5 4 5 10 18 6 9 5 9 9 4 6

Υψηλότερη από τη μέση 42 38 46 39 41 41 39 36 48 33 47 34 50 41 45 42

Μέση 41 43 35 43 40 46 40 40 24 42 31 46 32 35 44 39

Χαμηλότερη από τη μέση 8 9 8 12 12 8 12 11 8 14 9 13 7 11 5 11

Σημαντικά χαμηλότερη από τη μέση 2 2 4 3 2 2 4 2 2 5 4 2 2 3 1 3

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (448) (182) (1524) (1292) (1554) (174) (984) (172) (398) (295) (178) (345) (367) (1001) (91) (9003)

Ερώτηση: Παρακαλούμε υπολογίστε το επίπεδο εισοδημάτων των γονιών σας σε σύγκριση με τη μέση κατάσταση που αφορά τα εισοδήματα στην πατρίδα σας.

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 20

Μηνιαίο εισόδημα και κύριες πηγές εισοδήματος κατά τη διάρκεια των σπουδών στην πατρίδα

(μέσος όρος των φοιτητών που δεν μένουν με τους γονείς τους)

Εισοδηματική τάξη των γονιών Σύνολο

Υψηλότερη Μέση Χαμηλότερη

από τη μέση από τη μέση

BE μέσο εισόδημα (Euro) 444 371 415 412

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 2 8 34 8

συνεισφορά της οικογένειας (%) 86 76 46 78

DK μέσο εισόδημα (Euro) 680 657 658 668

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 55 58 51 56

συνεισφορά της οικογένειας (%) 4 3 0 3

DE μέσο εισόδημα (Euro) 581 531 519 557

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 4 13 49 12

συνεισφορά της οικογένειας (%) 77 60 20 65

ES μέσο εισόδημα (Euro) 383 370 309 361

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 1 20 33 17

συνεισφορά της οικογένειας (%) 88 63 43 66

FR μέσο εισόδημα (Euro) 489 481 442 477

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 5 17 47 17

συνεισφορά της οικογένειας (%) 77 62 25 62

GR μέσο εισόδημα (Euro) 475 385 437 428

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 1 2 0 1

συνεισφορά της οικογένειας (%) 88 88 71 85

IT μέσο εισόδημα (Euro) 490 451 388 454

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 2 11 12 7

συνεισφορά της οικογένειας (%) 86 73 63 76

IE μέσο εισόδημα (Euro) 533 381 393 446

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 5 34 47 25

συνεισφορά της οικογένειας (%) 70 42 23 50

NL μέσο εισόδημα (Euro) 520 524 500 519

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 39 55 64 45

συνεισφορά της οικογένειας (%) 38 20 10 32

Πίνακας 20 (συνέχεια)

Μηνιαίο εισόδημα και κύριες πηγές εισοδήματος κατά τη διάρκεια των σπουδών στην πατρίδα

(μέσος όρος των φοιτητών που δεν μένουν με τους γονείς τους)

Εισοδηματική τάξη των γονιών Σύνολο

Υψηλότερη Μέση Χαμηλότερη

από τη μέση από τη μέση

AT μέσο εισόδημα (Euro) 535 515 518 523

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 7 31 62 29

συνεισφορά της οικογένειας (%) 71 44 12 48

PT μέσο εισόδημα (Euro) 358 307 273 331

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 0 4 37 6

συνεισφορά της οικογένειας (%) 87 86 49 82

FI μέσο εισόδημα (Euro) 522 473 478 493

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 59 60 61 60

συνεισφορά της οικογένειας (%) 11 9 11 10

SW μέσο εισόδημα (Euro) 797 787 825 797

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 78 86 88 81

συνεισφορά της οικογένειας (%) 10 4 2 7

UK μέσο εισόδημα (Euro) 608 524 572 573

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 20 41 65 34

συνεισφορά της οικογένειας (%) 62 33 12 44

ΝΟ μέσο εισόδημα (Euro) 819 805 932 819

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 74 78 75 75

συνεισφορά της οικογένειας (%) 6 3 0 5

Σύνολο μέσο εισόδημα (Euro) 559 507 489 530

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 19 30 49 27

συνεισφορά της οικογένειας (%) 62 48 24 51

Σταθμισμένος πίνακας

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πίνακας 23

Οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπισαν οι φοιτητές που δεν είχαν υποτροφία ERASMUS κατά την παραμονή τους στο εξωτερικό ανάλογα με το είδος της κρατικής ενίσχυσης προς τους φοιτητές (ποσοστό %*)

Σύστημα κρατικής ενίσχυσης στη χώρα προέλευσης Σύνολο

Χαμηλή ενίσχυση Μέση ενίσχυση Υψηλή ενίσχυση

(GR, IT, PT) (AT, BE, DE, (DK, FI, NL,

ES, FR, IE, UK) ΝΟ, SW)

Δεν αντιμετώπισαν οικονομικά προβλήματα 33 44 65 47

Δεν μπόρεσαν να μεταφέρουν εθνική υποτροφία ή δάνειο 1 4 1 3

Η συμμετοχή των γονιών ήταν ανεπαρκής 9 8 8 8

Άφησαν το διαμέρισμά τους στην πατρίδα 6 34 21 29

Δεν μπόρεσαν να συνεχίσουν να εργάζονται 9 12 5 10

Η υποτροφία ERASMUS ήταν ανεπαρκής 64 23 15 25

Άλλο 11 8 8 9

Σύνολο 133 133 122 131

(n) (61) (593) (162) (817)

Ερώτηση: Αντιμετωπίσατε οικονομικά προβλήματα σε σχέση με τη σπουδαστική σας περίοδο ERASMUS;

*μόνον των φοιτητών που δεν λαμβάνουν ενίσχυση από το ERASMUS

Πίνακας 24

Οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπισαν οι φοιτητές που έλαβαν οικονομική ενίσχυση από το Erasmus κατά την παραμονή τους στο εξωτερικό ανάλογα με το είδος της κρατικής ενίσχυσης προς τους φοιτητές (ποσοστό %*)

Σύστημα κρατικής ενίσχυσης στη χώρα προέλευσης Σύνολο

Χαμηλή ενίσχυση Μέση ενίσχυση Υψηλή ενίσχυση

(GR, IT, PT) (AT, BE, DE, (DK, FI, NL,

ES, FR, IE, UK) ΝΟ, SW)

Δεν συνάντησαν οικονομικές δυσκολίες 25 44 59 43

Δεν μπόρεσαν να μεταφέρουν εθνική υποτροφία ή δάνειο 2 3 1 2

Η συμμετοχή των γονιών ήταν ανεπαρκής 6 7 8 7

Άφησαν την κατοικία τους στην πατρίδα 6 31 20 26

Δεν μπόρεσαν να συνεχίσουν να εργάζονται 5 13 9 11

Η υποτροφία ERASMUS ήταν ανεπαρκής 72 28 22 34

Άλλο 4 8 10 7

Σύνολο 120 134 129 131

(n) (1258) (5623) (1216) (8097)

Ερώτηση: Αντιμετωπίσατε οικονομικά προβλήματα σε σχέση με τη σπουδαστική σας περίοδο ERASMUS;

*μόνον των φοιτητών που λαμβάνουν ενίσχυση από το ERASMUS

Πίνακας 25

Πηγές εισοδήματος των φοιτητών που δεν έλαβαν υποτροφία ERASMUS κατά την παραμονή τους στο εξωτερικό (μέσος όρος των ποσοστών %*)

Χώρα ιδρύματος προέλευσης Σύνολο

BE DK DE ES FR GR IT IE NL AT PT FI SW UK ΝΟ

Κρατική υποτροφία 2 48 12 19 26 18 6 13 52 72 8 58 35 18 37 25

Κρατικό δάνειο 0 15 8 0 1 0 2 2 7 0 0 7 51 10 47 9

Ιδιωτική υποτροφία 2 6 4 1 0 0 0 0 0 2 1 3 1 1 0 1

Ιδιωτικό δάνειο 0 2 2 0 2 0 0 3 2 1 0 3 1 4 0 2

Συνεισφορά των μελών της οικογένειας 85 4 56 61 56 81 77 49 23 17 84 11 6 42 6 47

Συνεισφορά του ίδιου 10 9 18 20 15 2 14 32 16 7 7 15 6 20 10 15

Άλλες μορφές υποστήριξης 2 17 0 0 1 0 1 1 0 1 0 3 0 5 1 2

Σύνολο 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

(n) (57) (16) (76) (42) (163) (6) (28) (20) (18) (13) (4) (38) (54) (48) (13) (594)

Ερώτηση: Από το συνολικό ποσό που υποδείξατε παραπάνω, παρακαλούμε υπολογίστε τα ποσοστά που λάβατε από

*του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που συμμετείχαν στην έρευνα

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 26

Μηνιαίο εισόδημα και κύριες πηγές εισοδήματος κατά την παραμονή με το Erasmus στο εξωτερικό και οικονομική κατάσταση των γονιών, ανά χώρα προέλευσης (μέσος όρος όλων των φοιτητών με Erasmus που απάντησαν στις οικονομικές ερωτήσεις)

Εισοδηματική τάξη των γονιών Σύνολο

Υψηλότερη Μέση Χαμηλότερη

από τη μέση από τη μέση

BE μέσο εισόδημα (Euro) 584 529 555 559

υποτροφία ERASMUS (%) 17 27 33 23

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 2 4 16 4

συνεισφορά της οικογένειας (%) 72 55 33 61

DK μέσο εισόδημα (Euro) 670 698 670 681

υποτροφία ERASMUS (%) 14 15 16 15

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 51 53 49 52

συνεισφορά της οικογένειας (%) 6 3 2 4

DE μέσο εισόδημα (Euro) 649 581 550 613

υποτροφία ERASMUS (%) 15 17 17 16

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 4 12 42 12

συνεισφορά της οικογένειας (%) 70 53 25 58

ES μέσο εισόδημα (Euro) 533 474 520 505

υποτροφία ERASMUS (%) 28 29 27 28

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 2 9 13 6

συνεισφορά της οικογένειας (%) 64 51 39 55

FR μέσο εισόδημα (Euro) 603 571 559 584

υποτροφία ERASMUS (%) 18 21 22 20

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 10 18 30 16

συνεισφορά της οικογένειας (%) 58 46 23 48

GR μέσο εισόδημα (Euro) 687 602 648 645

υποτροφία ERASMUS (%) 35 38 45 37

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 1 2 1 2

συνεισφορά της οικογένειας (%) 59 54 40 55

IT μέσο εισόδημα (Euro) 588 552 517 562

υποτροφία ERASMUS (%) 25 28 28 27

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 8 10 15 10

συνεισφορά της οικογένειας (%) 62 53 44 56

IE μέσο εισόδημα (Euro) 606 490 484 542

υποτροφία ERASMUS (%) 10 16 17 13

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 2 17 29 12

συνεισφορά της οικογένειας (%) 59 35 22 44

(συνέχεια του πίνακα 26)

Εισοδηματική τάξη των γονιών Σύνολο

Υψηλότερη Μέση Χαμηλότερη

από τη μέση από τη μέση

NL μέσο εισόδημα (Euro) 608 539 528 584

υποτροφία ERASMUS (%) 18 20 19 19

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 34 49 59 40

συνεισφορά της οικογένειας (%) 35 18 13 29

AT μέσο εισόδημα (Euro) 638 632 675 642

υποτροφία ERASMUS (%) 43 45 44 44

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 8 21 37 19

συνεισφορά της οικογένειας (%) 41 25 9 28

PT μέσο εισόδημα (Euro) 664 576 586 631

υποτροφία ERASMUS (%) 39 43 42 40

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 1 2 11 2

συνεισφορά της οικογένειας (%) 56 49 39 52

FI μέσο εισόδημα (Euro) 624 588 591 603

υποτροφία ERASMUS (%) 18 18 16 18

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 49 53 52 51

συνεισφορά της οικογένειας (%) 11 9 9 10

SW μέσο εισόδημα (Euro) 831 814 861 828

υποτροφία ERASMUS (%) 7 8 7 7

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 73 81 83 77

συνεισφορά της οικογένειας (%) 10 4 2 7

UK μέσο εισόδημα (Euro) 634 580 610 611

υποτροφία ERASMUS (%) 19 23 25 21

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 17 38 52 30

συνεισφορά της οικογένειας (%) 48 25 11 34

ΝΟ μέσο εισόδημα (Euro) 876 842 911 862

υποτροφία ERASMUS (%) 18 20 22 19

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 67 68 65 68

συνεισφορά της οικογένειας (%) 7 3 1 5

Σύνολο μέσο εισόδημα (Euro) 628 573 571 599

υποτροφία ERASMUS (%) 20 24 24 22

κρατική υποτροφία / δάνειο (%) 16 23 34 21

συνεισφορά της οικογένειας (%) 53 40 25 44

Σταθμισμένος πίνακας Πίνακας 27

Μηνιαίες δαπάνες κατά τις σπουδές στην πατρίδα· επιπλέον δαπάνες λόγω των σπουδών στο εξωτερικό, ανάλογα με το που μένουν οι φοιτητές και ανάλογα με τη χώρα προέλευσης (μέσος όρος σε ευρώ*)

Σπουδές στην πατρίδα Σπουδές στο εξωτερικό Επιπλέον δαπάνες

Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος

τους γονείς τους γονείς τους γονείς

BE Σύνολο δαπανών 278 428 574 589 296 161

Κατάλυμα 16 159 213 219 197 60

Ταξίδια 27 26 66 68 39 42

Έξοδα εγγραφής 31 26 - - -31 -26

Άλλες δαπάνες 203 217 296 302 93 85

DK Σύνολο δαπανών 291 590 643 743 352 153

Κατάλυμα 34 229 232 278 198 49

Ταξίδια 56 32 87 103 31 71

Έξοδα εγγραφής 5 2 - - -5 -2

Άλλες δαπάνες 195 327 325 362 130 35

DE Σύνολο δαπανών 311 535 624 678 313 143

Κατάλυμα 13 204 244 258 231 54

Ταξίδια 56 35 69 65 13 30

Έξοδα εγγραφής 8 11 - - -8 -11

Άλλες δαπάνες 233 285 310 354 77 69

ES Σύνολο δαπανών 236 369 569 572 333 203

Κατάλυμα 8 131 216 216 208 87

Ταξίδια 23 25 71 77 48 52

Έξοδα εγγραφής 43 41 - - -43 -41

Άλλες δαπάνες 162 172 281 279 119 107

FR Σύνολο δαπανών 296 497 596 621 300 124

Κατάλυμα 25 180 234 247 209 67

Ταξίδια 35 40 70 88 35 48

Έξοδα εγγραφής 42 55 - - -42 -55

Άλλες δαπάνες 195 222 292 286 97 64

GR Σύνολο δαπανών 270 417 627 669 357 252

Κατάλυμα 6 125 198 214 192 89

Ταξίδια 33 31 102 101 69 70

Έξοδα εγγραφής 3 1 - - -3 -1

Άλλες δαπάνες 228 260 327 354 99 94

IT Σύνολο δαπανών 281 440 561 611 280 171

Κατάλυμα 6 143 190 212 184 69

Ταξίδια 30 38 73 92 43 54

Έξοδα εγγραφής 49 45 - - -49 -45

Άλλες δαπάνες 196 214 297 307 101 93

(συνέχεια του πίνακα 27)

Σπουδές στην πατρίδα Σπουδές στο εξωτερικό Επιπλέον δαπάνες

Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος

τους γονείς τους γονείς τους γονείς

IE Σύνολο δαπανών 251 470 554 585 303 115

Κατάλυμα 4 187 185 194 181 7

Ταξίδια 47 32 66 85 19 53

Έξοδα εγγραφής 10 11 - - -10 -11

Άλλες δαπάνες 190 239 302 306 112 67

NL Σύνολο δαπανών 236 513 524 706 288 193

Κατάλυμα 2 174 187 249 185 75

Ταξίδια 9 20 48 75 39 55

Έξοδα εγγραφής 53 58 - - -53 -58

Άλλες δαπάνες 173 262 289 382 116 120

AT Σύνολο δαπανών 292 530 639 700 347 170

Κατάλυμα 9 197 215 250 206 53

Ταξίδια 37 42 46 74 9 32

Έξοδα εγγραφής 1 1 - - -1 -1

Άλλες δαπάνες 244 289 377 376 133 87

PT Σύνολο δαπανών 332 338 668 598 336 260

Κατάλυμα 8 89 210 190 202 101

Ταξίδια 48 40 73 90 25 50

Έξοδα εγγραφής 86 34 - - -86 -34

Άλλες δαπάνες 190 176 386 318 196 142

FI Σύνολο δαπανών 354 492 655 656 301 164

Κατάλυμα 6 194 224 224 218 130

Ταξίδια 46 41 87 109 41 68

Έξοδα εγγραφής 1 3 - - -1 -3

Άλλες δαπάνες 301 254 344 324 43 70

SW Σύνολο δαπανών 375 751 767 812 392 61

Κατάλυμα 29 253 244 249 215 -4

Ταξίδια 67 54 86 105 19 51

Έξοδα εγγραφής 8 9 - - -8 -9

Άλλες δαπάνες 271 436 437 457 166 21

UK Σύνολο δαπανών 376 594 585 627 209 33

Κατάλυμα 31 260 176 207 145 -53

Ταξίδια 113 41 69 96 -44 55

Έξοδα εγγραφής 10 6 - - -10 -6

Άλλες δαπάνες 222 287 339 324 117 37

(συνέχεια του πίνακα 27)

Σπουδές στην πατρίδα Σπουδές στο εξωτερικό Επιπλέον δαπάνες

Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος Μένει με Μένει μόνος

τους γονείς τους γονείς τους γονείς

ΝΟ Σύνολο δαπανών 402 739 826 838 424 99

Κατάλυμα 43 239 200 241 157 2

Ταξίδια 69 54 169 148 100 94

Έξοδα εγγραφής 26 12 - - -26 -12

Άλλες δαπάνες 265 434 457 449 192 15

Σύνολο Σύνολο δαπανών 277 526 586 659 309 133

Κατάλυμα 12 197 212 238 200 41

Ταξίδια 35 37 71 85 36 48

Έξοδα εγγραφής 37 25 - - -37 -25

Άλλες δαπάνες 193 268 303 337 110 69

*Μέσος όρος του συνόλου των φοιτητών με ERASMUS που απάντησαν στις οικονομικές ερωτήσεις

Σταθμισμένος πίνακας

Πίνακας 28

Επιπλέον δαπάνες κατά την περίοδο στο εξωτερικό με το ERASMUS ανάλογα με το που μένουν οι φοιτητές κατά τις σπουδές τους στην πατρίδα (μέσος όρος σε ευρώ*)

Μένει με τους γονείς κατά τις σπουδές στην πατρίδα Σύνολο

Ναι Όχι

Εισόδημα στην πατρίδα 270 530 454

Εισόδημα στο εξωτερικό 544 622 599

Επιπλέον εισόδημα στο εξωτερικό 274 91 145

Δαπάνες στην πατρίδα 277 526 453

Δαπάνες στο εξωτερικό 586 659 638

Επιπλέον δαπάνες στο εξωτερικό 309 133 185

Υποτροφία ERASMUS 121 105 110

Ποσοστό % των επιπλέον δαπανών που καλύφθηκαν από την υποτροφία ERASMUS 39% 79% 59%

(n) (1882) (4521) (6403)

Ερώτηση: Από τα συνολικό ποσό που υποδείξατε παραπάνω, παρακαλούμε υπολογίστε τα ποσοστά που λάβατε από

* Μόνον για τους φοιτητές που έλαβαν οικονομική υποστήριξη από το ERASMUS

Παράρτημα 2

Η μεθοδολογία που χρησιμοποιηθηκε για τη διεξαγωγη της ΈΡΕΥΝΑς

Η μεθοδολογία για την πραγματοποίηση του έργου περιλάμβανε τις εξής φάσεις:

Φάση ανάπτυξης

- Τη σύνταξη ενός εναρμονισμένου ερωτηματολογίου (σε 11 γλώσσες)·

- Τον καθορισμό της μεθοδολογίας για τον υπολογισμό του αντιπροσωπευτικού δείγματος.

Συλλογή και ανάλυση των δεδομένων

- Μέσω των εθνικών υπηρεσιών και ορισμένων επιλεγμένων ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης

- Επεξεργασία και ανάλυση των δεδομένων και ερμηνεία των στατιστικών στοιχείων

Έκθεση

Η έκθεση ασχολείται με την έρευνα αυτή καθαυτή, την ερμηνεία των στοιχείων που προκύπτουν από την έρευνα και τα συμπεράσματα. Οι στατιστικοί πίνακες περιλαμβάνονται στο Παράρτημα 1.

Η φάση ανάπτυξης

Ένα ερωτηματολόγιο με κοινή δομή διαμορφώθηκε και διανεμήθηκε στις εθνικές υπηρεσίες στην επίσημη γλώσσα τους (βλέπε την ελληνική έκδοση στο Παράρτημα 5). Tο ερωτηματολόγιο κάλυπτε:

- Ατομικά στοιχεία σχετικά με την προέλευση του φοιτητή

- Τις πηγές εισοδήματος των φοιτητών (συμπεριλαμβανομένης της υποτροφίας του ERASMUS) και τις αναλυτικές τους δαπάνες στην πατρίδα και στο εξωτερικό

- Το φοιτητικό κατάλυμα

- Το εισόδημα και την επαγγελματική κατάσταση των γονέων των φοιτητών

- Το μορφωτικό επίπεδο των γονέων των φοιτητών

Σημ.: Το ερωτηματολόγιο δεν ζητούσε την αποκάλυψη της ταυτότητας του φοιτητή.

Tο ερωτηματολόγιο του κάθε κράτους μέλους προσαρμόστηκε στην εθνική πραγματικότητα. Όλες οι εθνικές υπηρεσίες συμμετείχαν στη διαδικασία αυτή και έπαιξαν το ρόλο σημείων επαφής για να ζητηθεί η γνωμοδότηση άλλων σχετικών οργανισμών στις χώρες τους (εθνικές αρχές, ακαδημαϊκοί εμπειρογνώμονες, στατιστικές υπηρεσίες, κτλ.). Ήταν απαραίτητο το θέμα της συγκρισιμότητας των εθνικών συστημάτων να ληφθεί υπόψη στη φάση σχεδιασμού. Επομένως, πριν οριστικοποιηθεί και εκτυπωθεί το κείμενο του ερωτηματολογίου στις διαφορετικές εθνικές και γλωσσικές εκδόσεις εκλήθησαν να γνωμοδοτήσουν ακαδημαϊκοί εμπειρογνώμονες και οι εθνικές αρχές των χωρών που συμμετείχαν. Διεξήχθη επίσης μια δοκιμαστική έρευνα σε μια μικρή ομάδα φοιτητών σε διάφορα ευρωπαϊκά ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Οι 86.000 φοιτητές που σπούδασαν στο εξωτερικό με το ERASMUS το 1997/98 αποτέλεσαν το δειγματοληπτικό πλαίσιο της παρούσας έρευνα. Λόγω των χρονικών και οικονομικών περιορισμών θεωρήθηκε εφικτή η παραγωγή μόνο ενός στιγμιότυπου της κοινωνικο-οικονομικής προέλευσης των φοιτητών του ERASMUS για το έτος 1997/98. Για να γίνει μια διαχρονική έρευνα θα έπρεπε να συμπεριληφθούν φοιτητές ERASMUS από προηγούμενα έτη και θα αυξανόταν σημαντικά η έκταση και η πολυπλοκότητα του έργου.

Διανομή του ερωτηματολογίου

Tα ερωτηματολόγια διανεμήθηκαν ταχυδρομικά στις εθνικές υπηρεσίες για να τα διαβιβάσουν στα επιλεγμένα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι φοιτητές επέστρεψαν τα συμπληρωμένα ερωτηματολόγια στις εθνικές υπηρεσίες τους μέσα σε έναν ανώνυμο προπληρωμένο φάκελο. Θεωρήθηκε προτιμότερο να επιστραφούν τα μεμονωμένα ερωτηματολόγια στην εθνική υπηρεσία, ώστε οι φοιτητές να μην έχουν κανένα λόγο να φοβούνται μήπως τους αναγνωρίσει το πανεπιστήμιο.

Όλα τα ερωτηματολόγια είχαν ακριβώς την ίδια μορφή και διάταξη της ύλης γιατί η μεταφορά των πληροφοριών από το κάθε ερωτηματολόγιο στη βάση δεδομένων πραγματοποιήθηκε μέσω οπτικής αναγνώρισης. Τυπώθηκαν ερωτηματολόγια σε 11 γλώσσες και 16 εθνικές εκδόσεις (για όλες τις χώρες της ΕΕ και του ΕΟΧ, εκτός από το Λουξεμβούργο, την Ισλανδία και το Λιχτενστάιν).

Οι εθνικές υπηρεσίες κατέγραψαν τους αύξοντες αριθμούς των ερωτηματολογίων που έστειλαν σε κάθε ίδρυμα για να μπορούν να ελέγξουν το ποσοστό απόκρισης. Στην περίπτωση πολύ χαμηλών ποσοστών απόκρισης από ορισμένα ιδρύματα οι εθνικές υπηρεσίες τα παρότρυναν να στείλουν επιστολές υπενθύμισης.

Παράρτημα 3

Tα ΚΡΙΤΉΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΉΣ του ΔΕΊΓΜΑΤΟΣ της καθε ΧΏΡΑσ

Βάσει του χρονοδιαγράμματος, των οικονομικών πόρων και της πολυπλοκότητας του έργου δεν ήταν πρακτικό να σταλούν ερωτηματολόγια σε 86.000 μεμονωμένους φοιτητές. Έτσι το παρόν έργο βασίστηκε σε μια δειγματοληπτική έρευνα, που είναι η συνηθισμένη μέθοδος για αυτού του είδους τις κοινωνικο-οικονομικές έρευνες. Tο δείγμα (20.000 φοιτητές) επιλέχθηκε κατά τέτοιο τρόπο ώστε να είναι αντιπροσωπευτικό του συνολικού πληθυσμού των φοιτητών του ERASMUS .

Η Ισλανδία, το Λουξεμβούργο και το Λιχτενστάιν δεν συμμετείχαν στην έρευνα.

Για τη σύσταση του δείγματος η κάθε εθνική υπηρεσία κλήθηκε να επιλέξει ένα δείγμα ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα της, βάσει κριτηρίων που πρότεινε η οργανωτική ομάδα. Κατά την επιλογή των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που θα αποτελούσαν το δείγμα, οι εθνικές υπηρεσίες κλήθηκαν να εξασφαλίσουν ότι στο σύνολό τους θα αντιπροσώπευαν το μοντέλο συμμετοχής στην εξερχόμενη κινητικότητα του ERASMUS για τη χώρα. Τους ζητήθηκε ειδικότερα να εξασφαλίσουν ότι το δείγμα των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ήταν αντιπροσωπευτικό ως προς:

- Το είδος του ιδρύματος (πανεπιστημιακό ή μη πανεπιστημιακό)

- Το μέγεθος του ιδρύματος

- Τους τομείς σπουδών που προσφέρονται στο ίδρυμα (συμπεριλαμβανομένης της σωστής ισορροπίας μεταξύ των μονοεπιστημονικών και πολυεπιστημονικών ιδρυμάτων)

- Τον προορισμό (των εξερχόμενων φοιτητών ERASMUS )

- Την περιοχή (αστική ή αγροτική)

- Τον τρόπο χρηματοδότησης του ιδρύματος (δημόσιο ή ιδιωτικό)

- Τη συμμετοχή του ιδρύματος στο ERASMUS (περισσότερο ή λιγότερο δραστήρια)

Τα επιλεγμένα ιδρύματα κλήθηκαν να διανείμουν το κοινωνικο-οικονομικό ερωτηματολόγιο σε όλους τους φοιτητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα κινητικότητας ΣΩΚΡΑΤΗΣ/ERASMUS το ακαδημαϊκό έτος 1997/98.

Παράρτημα 4

η οργανωτικη ομαδα

1 - Τα μέλη της οργανωτικής ομάδας:

- κ. Michel BOSQUET, υπηρεσία εξωτερικών σχέσεων, Πανεπιστήμιο Notre-Dame de la Paix, Namur, Βέλγιο

- Καθηγητής δρ. Patrick CLANCY, υφηγητής κοινωνιολογίας, University College, Δουβλίνο, Ιρλανδία

- κα Arlette DELHAXHE, Κεντρική μονάδα του δικτύου πληροφόρησης για την παιδεία στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (Eurydice), Βρυξέλλες, Βέλγιο

- κα Maria Emilia GALVΓO, αναπληρώτρια διευθύντρια, Γραφείο ευρωπαϊκών θεμάτων και διεθνών σχέσεων, Υπουργείο Παιδείας, Λισσαβόνα, Πορτογαλία

- κ. Michel JOUVE , διευθυντής της γαλλικής εθνικής υπηρεσίας του προγράμματος ΣΩΚΡΑΤΗΣ, Μπορντό, Γαλλία

- Καθηγητής δρ. Σωκράτης KΑΠΛΑΝΗΣ, πρόεδρος του Τεχνολογικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος Πατρών, Ελλάδα

- Καθηγητής δρ. Josι-Ginιs MORA, Τμήμα Εφαρμοσμένης Οικονομίας, Πανεπιστήμιο της Βαλένθια, Ισπανία

- κ. Antti PENTIKΔINEN, Εθνικοί φοιτητικοί σύλλογοι στην Ευρώπη (ESIB), Εθνικός σύλλογος Φιλανδών φοιτητών, Ελσίνκι, Φινλανδία

- κ. John REILLY, διευθυντής της εθνικής υπηρεσίας των προγραμμάτων ΣΩΚΡΑΤΗΣ/ERASMUS του Ηνωμένου Βασιλείου, Πανεπιστήμιο του Kent, Canterbury, Ηνωμένο Βασίλειο

- κ. Dieter SCHΔFERBARTHOLD, Ευρωπαϊκό συμβούλιο φοιτητικών θεμάτων, Γενική γραμματεία του γερμανικού φοιτητικού συλλόγου (Deutsches Studentenwerk), Βόννη, Γερμανία

2 - κ. Pedro de SOUSA, ακαδημαϊκός συντονιστής του σχεδίου.

3 - κ. Friedhelm MAIWORM, στατιστικολόγος.

Παράρτημα 5

ερωτηματολόγιο

Επισυνάπτεται δείγμα του ερωτηματολογίου στη γλώσσα της παρούσας έκθεσης.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

// ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΧΧΙΙ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΚΑΙ ΝΕΟΤΗΤΑ

ΕΡΕΥΝΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΟΥ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ERASMUS

Ελλάδα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΟΥ ΘΑ ΣΑΣ ΒΟΗΘΗΣΟΥΝ ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Παρακαλούμε δώστε μόνο μία απάντηση εκτός εάν υποδεικνύεται αλλοιώς ("είναι δυνατές πολλαπλές απαντήσεις").

Επιστρέψτε το ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ (όχι φωτοτυπία) του παρόντος ερωτηματολογίου ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΟ ΔΙΠΛΩΣΕΤΕ, ΧΩΡΙΣ ΧΡΗΣΗ ΣΥΡΡΑΠΤΙΚΟΥ ή ΣΥΝΔΕΤΗΡΑ

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Ευχαριστώ για τη συνεργασία σας.

Μην ξεχάσετε να επιστρέψετε αυτό το ερωτηματολόγιο αφού το συμπληρώσετε το αργότερο έως τις 16.12.1998.