ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Το ανοιχτό διαδίκτυο και η δικτυακή ουδετερότητα στην Ευρώπη

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή 3

2. Η συζήτηση για τη διαδικτυακή ουδετερότητα 3

3. Διατάξεις του ρυθμιστικού πλαισίου της ΕΕ περί ουδετερότητας των δικτύων 5

3.1. Οι αρχές του ανταγωνισμού 5

3.2. Το τροποποιημένο πλαίσιο τηλεπικοινωνιών 6

4. Τα μέχρι στιγμής ευρήματα 7

4.1. Παρεμπόδιση 7

4.2. Διαχείριση της κίνησης 8

4.3. Καταναλωτές και ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών 10

4.4. Το διεθνές πλαίσιο 10

5. Συμπέρασμα 11

Εισαγωγή

Το 2009, με την ολοκλήρωση της δέσμης των μεταρρυθμίσεων της ΕΕ για τις τηλεπικοινωνίες, η Επιτροπή γνωστοποίησε, ως δήλωση[1], τη δέσμευσή της για «διατήρηση του ανοικτού και ουδέτερου χαρακτήρα του Διαδικτύου, λαμβάνοντας πλήρως υπόψη τη βούληση των συννομοθετών να καθιερώσουν πλέον την ουδετερότητα δικτύου ως στόχο πολιτικής και κανονιστική αρχή που πρέπει να προάγονται από τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές». Σύμφωνα με τη δήλωση αυτή, πέρα από την παρακολούθηση της υλοποίησης των σχετικών διατάξεων που αναφέρονται στις δικτυακές ελευθερίες, η Επιτροπή «θα παρακολουθεί τον αντίκτυπο των εξελίξεων της αγοράς και της τεχνολογίας στις "ελευθερίες δικτύου", ενημερώνοντας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, πριν από τα τέλη του 2010, εάν απαιτούνται περαιτέρω κατευθυντήριες γραμμές». Η παρούσα ανακοίνωση αποσκοπεί στην πραγματοποίηση της εν λόγω δέσμευσης, η οποία επαναλαμβάνεται στο Ψηφιακό θεματολόγιο για την Ευρώπη[2], παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα που συνήγαγε η Επιτροπή από τις διαδικασίες διαβούλευσης και εξακρίβωσης των πραγματικών περιστατικών, και καταλήγοντας στα ενδεδειγμένα συμπεράσματα.

Η διαδικασία

Ως βάση τεκμηρίωσης για την ανακοίνωση, η Επιτροπή δρομολόγησε δημόσια διαβούλευση με θέμα «Το ανοιχτό διαδίκτυο και η δικτυακή ουδετερότητα στην Ευρώπη», η οποία διεξήχθη μεταξύ 30 Ιουνίου και 30 Σεπτεμβρίου 2010. Στη διαβουλεύσεις κατατέθηκαν περισσότερα από 300 σχόλια, από ευρύ φάσμα ενδιαφερομένων, συμπεριλαμβανομένων φορέων εκμετάλλευσης δικτύου, παρόχων διαδικτυακού περιεχομένου, κρατών μελών, οργανισμών καταναλωτών και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και μεμονωμένων πολιτών. Ο πλήρης κατάλογος των απαντησάντων και οι απαντήσεις που δεν είχαν εμπιστευτικό χαρακτήρα δημοσιεύτηκαν στον σχετικό ιστότοπο της Επιτροπής[3], μαζί με μια συνοπτική, μη εξαντλητική ανασκόπηση υπό μορφή έκθεσης. Η Επιτροπή και το Κοινοβούλιο διοργάνωσαν, επίσης, κοινή σύνοδο στις 11 Νοεμβρίου 2010[4], κατά την οποία δόθηκε η ευκαιρία σε ευρύ φάσμα ενδιαφερομένων να εκθέσουν και να σχολιάσουν τις απόψεις τους σχετικά με τη δικτυακή ουδετερότητα, σε ένα ανοιχτό και δημόσιο βήμα.

Η συζήτηση για τη διαδικτυακή ουδετερότητα

Η εξέλιξη του διαδικτύου

Το διαδίκτυο έχει λάβει διαστάσεις φαινομένου παγκόσμιας διάστασης με εξαιρετικά ταχείς ρυθμούς. Μέσα σε μια δεκαπενταετία, η αγορά διαδικτυακής συνδετικότητας αυξήθηκε, σχεδόν από το μηδέν, φτάνοντας σε κύκλο εργασιών ύψους δισεκατομμυρίων ευρώ. Η άνθηση του διαδικτύου διευκόλυνε τις διασυνοριακές συναλλαγές μέσω του ηλ-εμπορίου, συμβάλλοντας στην περαιτέρω ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς και στην άρση των φραγμών μεταξύ των κρατών μελών. Το διαδίκτυο βρίσκεται στον πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας. Σε αυτό οφείλεται η άνευ προηγουμένου ανάπτυξη της καινοτομίας.

Το διαδίκτυο χρωστάει μεγάλο μέρος της επιτυχίας του στο γεγονός ότι είναι ανοιχτό και προσφέρει εύκολη πρόσβαση, εφόσον ο χρήστης διαθέτει διαδικτυακή σύνδεση. Εκτός από ορισμένες βασικές τεχνικές απαιτήσεις, για την παροχή περιεχομένου ή υπηρεσιών, ένα άτομο ή μια εταιρεία δεν έχουν σήμερα να αντιμετωπίσουν υψηλό κόστος εισόδου ή άλλους φραγμούς χαρακτηριστικούς για πολλούς άλλους περιχαρακωμένους δικτυακούς κλάδους. Πράγματι, η απουσία των εν λόγω φραγμών κατέστησε δυνατές πολλές από τις εφαρμογές που σήμερα αποτελούν πασίγνωστα ονόματα της καταναλωτικής αγοράς.

Αρχικά, η πρόσβαση στο διαδίκτυο πραγματοποιούνταν με τηλεφωνική σύνδεση, με τη διάδοση όμως ελκυστικών εφαρμογών – προσβάσιμων χάρη στις συνεχώς αυξανόμενες ταχύτητες των ευρυζωνικών συνδέσεων – το διαδίκτυο κατέστη πολύ περισσότερο από μια απλή τηλεφωνική γραμμή. Πρόκειται για το «δίκτυο των δικτύων», που έχει μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, συναλλασσόμαστε, εργαζόμαστε, διανοίγοντας μεγάλες δυνατότητες για την εκπαίδευση, τον πολιτισμό, την επικοινωνία, την κοινωνική συναναστροφή, και παρέχοντας δυνατότητες προόδου στην επιστήμη και την τεχνολογία, και – γενικότερα – ενθαρρύνοντας την ελευθερία της έκφρασης και την πολυφωνία στα μέσα επικοινωνίας.

Δισεκατομμύρια ευρώ έχουν επενδυθεί για την αναβάθμιση της υποδομής με σκοπό την παροχή στους καταναλωτές βελτιωμένων υπηρεσιών σε χαμηλότερες τιμές. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το ενωσιακό μοντέλο της ευεργετικής για τον ανταγωνισμό ρύθμισης της χονδρικής αγοράς πρόσβασης και της εφαρμογής των ενωσιακών κανόνων ανταγωνισμού, ώθησε τον κατάντη ανταγωνισμό, με αποτέλεσμα την εμφάνιση ανταγωνιστικών προσφορών πακέτων ευρυζωνικής πρόσβασης που, σε συνδυασμό με μια ελκυστική σειρά περιεχομένου και υπηρεσιών, αύξησαν την καταναλωτική ζήτηση. Θα απαιτηθούν περαιτέρω επενδύσεις που θα συμβαδίζουν με την εκρηκτική αύξηση της κίνησης των δεδομένων. Σύμφωνα με ορισμένες προβολές των δεδομένων κίνησης, αναμένεται ετήσια αύξηση 35% στα σταθερά δίκτυα και 107% στα κινητά. Το διαδίκτυο έχει καταστεί ιδιαίτερα πολύτιμο αγαθό στη σημερινή κοινωνία. Το πλήρες δυναμικό του παραμένει αναξιοποίητο.

Παράμετροι της συζήτησης περί ουδετερότητας των δικτύων

Μολονότι δεν υπάρχει επίσημος ορισμός της "δικτυακής ουδετερότητας", βάσει του άρθρου 8 (παράγραφος 4) εδάφιο ζ) της οδηγίας πλαίσιο[5] απαιτείται από τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές να προάγουν τα συμφέροντα των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενισχύοντας τη δυνατότητα των τελικών χρηστών όσον αφορά την πρόσβαση, την ενημέρωση και τη χρήση εφαρμογών και υπηρεσιών της επιλογής τους. Τούτο φυσικά εξαρτάται από την ισχύουσα νομοθεσία και τελεί επομένως υπό την επιφύλαξη ενωσιακών ή εθνικών μέτρων που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση παράνομων δραστηριοτήτων, ιδίως της καταπολέμησης αξιόποινων πράξεων.

Η ουσία της δικτυακής ουδετερότητας και των θεμάτων της συζήτησης αφορούν πρώτα και κύρια τον καλύτερο τρόπο διαφύλαξης του ανοιχτού χαρακτήρα αυτής της πλατφόρμας και την εξασφάλιση ότι θα συνεχίσει να παρέχει υψηλής ποιότητας υπηρεσίες σε όλους και θα επιτρέπει την άνθηση της καινοτομίας, συμβάλλοντας παράλληλα στην άσκηση και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως της ελευθερίας της έκφρασης και της επιχειρηματικής ελευθερίας.

Μεγάλο μέρος της συζήτησης γύρω από την δικτυακή ουδετερότητα επικεντρώνεται γύρω από τη διαχείριση της κίνησης και από όσα συνιστούν την εύλογη διαχείριση της κίνησης. Είναι ευρύτερα αποδεκτό ότι οι φορείς εκμετάλλευσης καλούνται να θεσπίσουν ορισμένες πρακτικές διαχείρισης της κίνησης ώστε να εξασφαλίζεται αποδοτική χρήση των δικτύων τους και ότι για ορισμένες υπηρεσίες IP, όπως λ.χ. για την τηλεόραση μέσω διαδικτύου (IPTV) σε πραγματικό χρόνο και για τις βιντεοδιασκέψεις, ενδέχεται να απαιτηθεί ειδική διαχείριση κίνησης, ώστε να εξασφαλίζεται η προκαθορισμένη υψηλή ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Ωστόσο, το γεγονός ότι ορισμένοι φορείς εκμετάλλευσης, για λόγους που δεν σχετίζονται με τη διαχείριση της κίνησης, ενδέχεται να παρεμποδίζουν ή να υποβαθμίζουν νόμιμες υπηρεσίες (ιδίως υπηρεσίες φωνητικής επικοινωνίας μέσω του πρωτοκόλλου του ίντερνετ - Voice over IP), ανταγωνιστικές με τις δικές τους υπηρεσίες, μπορεί να θεωρηθεί ότι αντίκειται στη διαφάνεια του διαδικτύου και αποτελεί επίσης καίριο μέρος της συζήτησης για τη δικτυακή ουδετερότητα. Τα θέματα αυτά της διαχείρισης, παρεμπόδισης και υποβάθμισης της κίνησης, της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών και της διαφάνειας, πρέπει να αντιμετωπιστούν.

Διατάξεις του ρυθμιστικού πλαισίου της ΕΕ περί ουδετερότητας των δικτύων

Οι αρχές του ανταγωνισμού

Το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ αποσκοπεί στην προώθηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού, που θεωρείται ο καλύτερος τρόπος για την παροχή υψηλής ποιότητας προϊόντων και υπηρεσιών σε προσιτές τιμές για τους καταναλωτές. Για να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός, πρέπει οι καταναλωτές να μπορούν να επιλέγουν μεταξύ ποικίλων ανταγωνιστικών προσφορών με βάση σαφείς και αξιόπιστες πληροφορίες. Οι καταναλωτές πρέπει επίσης να είναι πράγματι σε θέση να αλλάξουν πάροχο, εφόσον προσφέρεται καλύτερη ποιότητα υπηρεσιών ή/και χαμηλότερη τιμή, ή όταν δεν είναι ικανοποιημένοι με τις υπηρεσίες των οποίων είναι αποδέκτες, π.χ. σε περίπτωση που ο σημερινός πάροχος επιβάλλει περιορισμούς σε συγκεκριμένες υπηρεσίες ή εφαρμογές. Μέσα σε ανταγωνιστικό περιβάλλον, τούτο λειτουργεί ως κίνητρο για τους φορείς εκμετάλλευσης ώστε να προσαρμόσουν τις τιμές και να απέχουν από την επιβολή περιορισμών σε δημοφιλείς για τους χρήστες εφαρμογές, όπως στην περίπτωση της φωνητικής τηλεφωνίας μέσω διαδικτύου (VoIP).

Ως εκ τούτου, η σημασία των τύπων των προβλημάτων που προκύπτουν στο πλαίσιο της συζήτησης για τη δικτυακή ουδετερότητα σχετίζεται με το βαθμό του ανταγωνισμού που επικρατεί στην αγορά.

Στην Ευρώπη, το κανονιστικό πλαίσιο διευκόλυνε τον ανταγωνισμό, απαιτώντας από τους φορείς εκμετάλλευσης δικτύων με σημαντική ισχύ στην αγορά την παροχή πρόσβασης χονδρικής, καθώς και με τη διάθεση ραδιοφάσματος με τρόπο που ευνοεί τον ανταγωνισμό. Η κανονιστική ρύθμιση στην πρόσβαση χονδρικής σε δίκτυα κινητών επικοινωνιών έχει [σε μεγάλο βαθμό;] αρθεί, με βάση στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η εν λόγω πρόσβαση προσφέρεται με εμπορικούς όρους σε φορείς εκμετάλλευσης κινητών εικονικών δικτύων, που προστίθενται στο εύρος των προσφορών σε επίπεδο λιανικής. Η νομοθεσία περί ανταγωνισμού, εφαρμοζόμενη παράλληλα με το εκ των προτέρων πλαίσιο κανονιστικών ρυθμίσεων, συνέβαλε στην αποτελεσματική είσοδο στην αγορά, αντιμετωπίζοντας κρούσματα κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης από φορείς εκμετάλλευσης που υπάγονται σε κανονιστική ρύθμιση. Κατά συνέπεια, οι λιανικές τιμές της σταθερής και ασύρματης διαδικτυακής πρόσβασης δεν υπάγονται σε ρύθμιση ΕΕ, ενώ οι καταναλωτές επωφελούνται από ευρέος φάσματος υπηρεσίες σε διάφορες τιμές, προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους (π.χ. ως προς τον όγκο, το εύρος ζώνης).

Ταυτόχρονα, η καταλληλότητα του ανταγωνιστικού περιβάλλοντος ως εγγυητή του ανοιχτού χαρακτήρα του διαδικτύου μπορεί να επηρεαστεί από ενδεχόμενες αδυναμίες της αγοράς, ολιγοπωλιακές πρακτικές, σημεία συμφόρησης στην παροχή υπηρεσιών υψηλής ποιότητας στους καταναλωτές και ασυμμετρία πληροφοριών.

Το τροποποιημένο πλαίσιο τηλεπικοινωνιών

Το τροποποιημένο πλαίσιο για τις τηλεπικοινωνίες που εγκρίθηκε το 2009, ευνοεί τη διατήρηση του ανοικτού και ουδέτερου χαρακτήρα του διαδικτύου. Σύμφωνα με τους αναθεωρημένους κανόνες, οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές για τις τηλεπικοινωνίες καλούνται να προωθήσουν «τη δυνατότητα των τελικών χρηστών όσον αφορά την πρόσβαση, την ενημέρωση και τη χρήση εφαρμογών και υπηρεσιών της επιλογής τους» (άρθρο 8 παράγραφος 4 σημείο ζ) της οδηγίας πλαίσιο).

Αυτό υποστηρίζεται από τις νέες απαιτήσεις διαφάνειας έναντι των καταναλωτών (άρθρο 21 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία). Πιο συγκεκριμένα, κατά την εγγραφή τους ως συνδρομητών σε μια υπηρεσία και σε περίπτωση τυχόν μεταγενέστερων αλλαγών, οι καταναλωτές θα ενημερώνονται σχετικά με:

- τους όρους που περιορίζουν την πρόσβαση σε υπηρεσίες και εφαρμογές ή/και τη χρήση τους, σύμφωνα με την ενωσιακή νομοθεσία, και

- τυχόν μεθόδους που εφαρμόζει ο πάροχος για τη μέτρηση και τη διαμόρφωση της κίνησης, προκειμένου να αποφεύγεται η φόρτωση του σημείου ζεύξης μέχρι το όριο χωρητικότητάς του ή η υπερφόρτωσή του, καθώς και σχετικά με τον τρόπο που οι μέθοδοι αυτές θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Οι εν λόγω απαιτήσεις διαφάνειας είναι απαραίτητες για την ενημέρωση των καταναλωτών σχετικά με την αναμενόμενη ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Όσον αφορά την αλλαγή, οι καταναλωτές θα μπορούν, εντός μιας εργάσιμης ημέρας, να αλλάζουν φορέα εκμετάλλευσης διατηρώντας τους αριθμούς τους. Επιπλέον, οι φορείς πρέπει να προσφέρουν στους χρήστες τη δυνατότητα να συνάπτουν σύμβαση συνδρομής με μέγιστη διάρκεια 12 μηνών. Με τους νέους κανόνες εξασφαλίζεται επίσης ότι οι όροι και οι διαδικασίες καταγγελίας της σύμβασης δεν λειτουργούν αποτρεπτικά στην αλλαγή παρόχου υπηρεσιών (άρθρο 30 παράγραφος 6 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία).

Επιπλέον, οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές – έπειτα από διαβούλευση με την Επιτροπή – έχουν την εξουσία να θεσπίζουν ελάχιστες απαιτήσεις ποιότητας της υπηρεσίας για τις υπηρεσίες μετάδοσης μέσω δικτύου (άρθρο 22 παράγραφος 3 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία), εγγυώμενες έτσι ισχυρό επίπεδο ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Όλες αυτές οι διατάξεις, που περιλαμβάνονται στο αναθεωρημένο ρυθμιστικό πλαίσιο της ΕΕ, πρέπει έως τις 25 Μαΐου 2011 να έχουν μεταφερθεί από τα κράτη μέλη στο εθνικό τους δίκαιο).

Επιπλέον, η ενωσιακή νομοθεσία[6] παρέχει προστασία στα άτομα όσον αφορά την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, ακόμη και όταν αποφάσεις που επηρεάζουν σημαντικά τα άτομα λαμβάνονται με βάση αυτοματοποιημένη επεξεργασία των προσωπικών τους δεδομένων. Κάθε δραστηριότητα που σχετίζεται με την παρεμπόδιση ή τη διαχείριση της κυκλοφορίας σε αυτή τη βάση πρέπει επομένως να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις για την προστασία των δεδομένων.

Τέλος, τα κράτη μέλη οφείλουν να συμμορφώνονται με το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ κατά την εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου και αυτό ισχύει επίσης κατά την εφαρμογή του αναθεωρημένου πλαισίου για τις τηλεπικοινωνίες, που θα μπορούσε να επηρεάσει την άσκηση ορισμένων από τα δικαιώματα αυτά.

Τα μέχρι στιγμής ευρήματα

Παρεμπόδιση

Η παρεμπόδιση ή στραγγαλισμός της νόμιμης κίνησης ήταν ένα από τα βασικά ζητήματα που ανέκυψαν κατά τη διάρκεια της δημόσιας διαβούλευσης και της συνόδου για τη δικτυακή ουδετερότητα. Η παρεμπόδιση μπορεί να λάβει τη μορφή είτε δυσχέρανσης της πρόσβασης, είτε πλήρους αποκλεισμού ορισμένων υπηρεσιών ή ιστοσελίδων στο διαδίκτυο. Κλασικό παράδειγμα είναι η παρεμπόδιση της φωνητικής επικοινωνίας μέσω πρωτοκόλλου του Ίντερνετ (VoIP) από φορείς εκμετάλλευσης κινητών επικοινωνιών στο διαδίκτυο. Ο στραγγαλισμός, τεχνική που χρησιμοποιείται για τη διαχείριση της κίνησης και την ελαχιστοποίηση της συμφόρησης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την υποβάθμιση (π.χ. επιβράδυνση) ορισμένου τύπου κίνησης και επηρεάζει έτσι την ποιότητα του περιεχομένου, όπως το βίντεο συνεχούς ροής που παρέχεται στους καταναλωτές από ανταγωνιστές.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο Φορέας των Ευρωπαϊκών Ρυθμιστικών Αρχών για τις Ηλεκτρονικές Επικοινωνίες (BEREC) πραγματοποίησε στις αρχές του 2010 έρευνα μεταξύ των μελών του για να αξιολογήσει την κατάσταση που επικρατεί στα διάφορα κράτη μέλη. Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο, πριν από την έναρξη της δημόσιας διαβούλευσης της Επιτροπής, τόσο η ARCEP[7] όσο και η OFCOM[8], οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου αντίστοιχα, δρομολόγησαν τις δικές τους διαβουλεύσεις.

Στην απάντησή του στη δημόσια διαβούλευση, ο BEREC σημείωσε ότι υπήρξαν περιπτώσεις άνισης μεταχείρισης των δεδομένων από ορισμένους φορείς εκμετάλλευσης. Πράγματι, ο BEREC ανέφερε ορισμένες ανησυχίες που εκφράστηκαν, τόσο από χρήστες όσο και από παρόχους περιεχομένου:

- περιορισμοί στην ταχύτητα («στραγγαλισμός») της διομότιμης (P2P) ανταλλαγής αρχείων ή βίντεο συνεχούς ροής από ορισμένους παρόχους στη Γαλλία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία, τη Λιθουανία, την Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο,

- παρεμπόδιση ή επιπλέον χρέωση για παροχή υπηρεσιών φωνής μέσω πρωτοκόλλου του ίντερνετ (VoIP) σε δίκτυα κινητής τηλεφωνίας από ορισμένους φορείς εκμετάλλευσης κινητών επικοινωνιών στην Αυστρία, τη Γερμανία, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία και τη Ρουμανία.

Ωστόσο, ο BEREC δεν διακρίνει τις περιπτώσεις πλήρους παρεμπόδισης από εκείνες όπου οι φορείς εκμετάλλευσης παρέχουν την υπηρεσία αλλά απαιτούν πρόσθετες πληρωμές, και δεν επισημαίνουν την οικονομική σημασία των εν λόγω πληρωμών. Αυτά είναι ουσιώδη ζητήματα που πρέπει να διευκρινιστούν περαιτέρω. Θα είναι λοιπόν σημαντικό να διαμορφωθεί σαφής εικόνα της κατάστασης σε ολόκληρη την ΕΕ στο πλαίσιο μιας λεπτομερέστερης διαπίστωσης στοιχείων. Οι οργανώσεις των καταναλωτών και της κοινωνίας των πολιτών αναφέρθηκαν επίσης σε περιπτώσεων καταγγελλόμενης παρεμπόδισης ή στραγγαλισμού. Από τα ευρήματα του BEREC προκύπτει ότι πολλά από αυτά τα προβλήματα επιλύθηκαν αυθόρμητα, συχνά με παρέμβαση της ΕΡΑ ή υπό την πίεση δυσμενών σχολίων στα μέσα επικοινωνίας.

Εκφράστηκαν ανησυχίες ότι η παρεμπόδιση, μολονότι επί του παρόντος περιορίζεται κυρίως στη VoIP, θα μπορούσε να επεκταθεί στο μέλλον και σε άλλες υπηρεσίες, όπως στις τηλεοπτικές εκπομπές μέσω διαδικτύου. Μεταξύ άλλων πιθανών προβλημάτων που τονίστηκαν από τους ερωτηθέντες στη διαβούλευση περιλαμβάνεται ο κίνδυνος ότι η δομή των τελών θα ευνοούσε τους μεγάλους συντελεστές που μπορούν να φέρουν το οικονομικό βάρος της ιεράρχησης προτεραιοτήτων, ενώ οι νεοεισερχόμενοι θα είναι υποχρεωμένοι να κινούνται στη λωρίδα βραδείας κυκλοφορίας, με περιορισμό, κατά συνέπεια, των κινήτρων για καινοτομία. Έγινε επίσης αναφορά στον κίνδυνο ότι, αν διάφορες επιχειρήσεις παρεμποδίζουν ή υποβαθμίζουν διάφορες υπηρεσίες, θα μπορούσαν να προκύψουν δυσκολίες στην πρόσβαση των καταναλωτών στις υπηρεσίες επιλογής τους μέσω ενιαίας συνδρομής στο διαδίκτυο.

Η Επιτροπή δεν διαθέτει στοιχεία ώστε να θεωρήσει τις ανησυχίες αυτές δικαιολογημένες σε αυτό το στάδιο, αλλά τα δεδομένα αυτά πρέπει να ληφθούν υπόψη σε μια λεπτομερέστερη διερεύνηση.

Διαχείριση της κίνησης

Οι αυξανόμενες απαιτήσεις για τα ευρυζωνικά δίκτυα, καθώς και οι διάφορες υπηρεσίες και εφαρμογές που απαιτούν συνεχή ανταλλαγή δεδομένων καθιστούν απαραίτητη τη διαχείριση της κίνησης, ώστε να εξασφαλιστεί ότι η επικοινωνία του τελικού χρήστη δεν θα διαταράσσεται από συμφόρηση δικτύων.

Υπάρχουν διάφοροι τύποι των τεχνικών διαχείρισης της κίνησης:

– Η διαφοροποίηση πακέτων επιτρέπει τη διαφορετική αντιμετώπιση διαφορετικών κατηγοριών κίνησης, π.χ. για υπηρεσίες που απαιτούν επικοινωνία σε πραγματικό χρόνο, όπως η απευθείας διαδικτυακή μετάδοση εκδηλώσεων σε ήχο ή βίντεο και η VoIP. Με τη διαφοροποίηση αυτή εξασφαλίζεται ορισμένη ελάχιστη ποιότητα υπηρεσιών για τους τελικούς χρήστες.

– H δρομολόγηση ΙΡ επιτρέπει στους παρόχους υπηρεσιών διαδικτύου να δρομολογούν πακέτα μέσω διαφορετικών διαδρομών επικοινωνίας, ώστε να αποφεύγεται η συμφόρηση ή για παροχή καλύτερων υπηρεσιών. Για παράδειγμα, ένας πάροχος υπηρεσιών διαδικτύου μπορεί να δρομολογεί πακέτα προς έναν εξυπηρετητή που περιέχει αντίγραφο των αιτούμενων πληροφοριών, ο οποίος βρίσκεται είτε στο δίκτυό του ή κάπου κοντά.

– To φιλτράρισμα επιτρέπει σε πάροχο υπηρεσιών διαδικτύου να διακρίνει μεταξύ «ασφαλούς» και «επιβλαβούς» κίνησης και να αποκλείσει την τελευταία προτού φτάσει στον προορισμό της.

Η (επικοινωνιακή) εμπειρία του καταναλωτή δεν επηρεάζεται αν ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου φτάσει σ’ αυτόν λίγα δευτερόλεπτα μετά την αποστολή του, ενώ ανάλογη καθυστέρηση σε φωνητική επικοινωνία συνιστά σημαντική υποβάθμιση, εάν ήδη δεν καθιστά εντελώς άχρηστη την επικοινωνία.

Μεγάλο μέρος της συζήτησης για τη δικτυακή ουδετερότητα επικεντρώνεται στη διαχείριση της κίνησης και στον προσδιορισμό της εύλογης διαχείρισης της κίνησης. Η διαχείριση της κίνησης θεωρείται απαραίτητη για να διασφαλιστεί η ομαλή ροή της, κυρίως σε περιόδους συμφόρησης των δικτύων.

Αρκετές απαντήσεις στη δημόσια διαβούλευση συνέκλιναν στη διαπίστωση ότι η διαχείριση της κίνησης δεν αποτελεί νέο θέμα στο πεδίο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Για παράδειγμα, οι φορείς εκμετάλλευσης παραχωρούν προτεραιότητα στη φωνητική κίνηση, ιδιαίτερα στην περίπτωση των κινητών επικοινωνιών. Όταν χρησιμοποιείται σωστά, υποστηρίζουν ορισμένοι από τους ερωτηθέντες, τέτοιου είδους τεχνικές διαχείρισης της κίνησης αναμένεται ότι θα βελτιώσουν την επικοινωνιακή εμπειρία των καταναλωτών. Ακόμα και στις απαντήσεις στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης που υπαινίσσονται την παρεμπόδιση των διομότιμων ή των υπηρεσιών VoIP, υποστηρίζεται ότι η διαχείριση της κίνησης είναι απαραίτητο και ουσιώδες μέρος στη λειτουργία ενός αποτελεσματικού διαδικτύου. Γίνεται δεκτό ότι η χρήση της για σκοπούς αντιμετώπισης της συμφόρησης και ζητημάτων ασφάλειας είναι απολύτως θεμιτή και ότι δεν αντιβαίνει στις αρχές της δικτυακής ουδετερότητας.

Σε ορισμένες απαντήσεις διατυπώθηκαν ανησυχίες σχετικά με ενδεχόμενη κατάχρηση της διαχείρισης της κίνησης, για παράδειγμα, για τους σκοπούς παραχώρησης προνομιακής μεταχείρισης σε μία υπηρεσία έναντι άλλης, πρακτική που δεν θα θεωρούσαν δικαιολογημένη αν οι υπηρεσίες ήταν συναφούς χαρακτήρα.

Υπήρξε ευρεία συναίνεση ότι οι φορείς εκμετάλλευσης και οι πάροχοι υπηρεσιών διαδικτύου πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να καθορίζουν οι ίδιοι τα επιχειρηματικά τους μοντέλα και τις εμπορικές ρυθμίσεις, βάσει των ισχυόντων νόμων. Σε ορισμένες απαντήσεις καλούνται οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές και οι φορείς εκμετάλλευσης να συνεργαστούν, ώστε να εξασφαλιστεί ότι η διαφάνεια για τους καταναλωτές όσον αφορά τις πρακτικές διαχείρισης της κυκλοφορίας θα είναι ουσιαστική και αποτελεσματική.

Αρκετοί από τους ερωτηθέντες θεωρούν ότι η διαχείριση της κίνησης πρέπει να εφαρμόζεται τόσο σε σταθερά όσο και σε κινητά δίκτυα, σύμφωνα με την αρχή της τεχνολογικής ουδετερότητας, στην οποία βασίζεται το πλαίσιο για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Επιτροπή, μαζί με τον BEREC, θα συνεχίσει να παρακολουθεί το θέμα αυτό, ώστε να καταστεί δυνατή η εύλογη και διαφανής διαχείριση της κίνησης, η οποία θα στηρίξει τους στόχους του ενωσιακού πλαισίου για τις τηλεπικοινωνίες.

Καταναλωτές και ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών

Η διαφάνεια αποτελεί βασικό μέρος της συζήτησης για τη δικτυακή ουδετερότητα. Η επαρκής πληροφόρηση σχετικά με πιθανούς περιορισμούς ή τη διαχείριση της κίνησης θα δώσει στους καταναλωτές τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν συνειδητές επιλογές.

Σύμφωνα με τον BEREC, η πλειονότητα των ΕΡΑ έχει δεχθεί καταγγελίες από καταναλωτές σχετικά με την ανακολουθία μεταξύ διαφημιζόμενων και πραγματικών ταχυτήτων παράδοσης μιας διαδικτυακής σύνδεσης. Υπήρξε συναίνεση στο ότι είναι απαραίτητη η διαφάνεια σχετικά με την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Εξαιτίας της συνθετότητας και του τεχνικού χαρακτήρα της πληθώρας των διαδικτυακών προσφορών από τη σκοπιά του καταναλωτή, πρέπει - σύμφωνα με πολλούς συμμετέχοντες - να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ της απλότητας και της παροχής ουσιαστικών και κατάλληλα λεπτομερών πληροφοριών.

Ορισμένοι ενδιαφερόμενοι επεσήμαναν το γεγονός ότι οι διασφαλίσεις για τη διαφύλαξη του ανοικτού και ουδέτερου χαρακτήρα του διαδικτύου προβλέπονται ήδη στο κανονιστικό πλαίσιο και οι ίδιοι οι ΕΡΑ πρέπει να κάνουν χρήση των διατάξεων του άρθρου 22 παράγραφος 3 της οδηγίας για την καθολική υπηρεσία και να ορίσουν κατάλληλες απαιτήσεις ελάχιστης ποιότητας παρεχόμενων υπηρεσιών, εφόσον έχει επισημανθεί υποβάθμιση της υπηρεσίας, η οποία παρακωλύει ή επιβραδύνει την κίνηση στα δίκτυα.

Κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής του Νοεμβρίου 2010, μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ζήτησαν περαιτέρω επεξεργασία των δεικτών ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, θεωρώντας τη διαδικασία του BEREC ως τον καλύτερο τρόπο για προώθηση των θεμάτων.

Το διεθνές πλαίσιο

Ορισμένα ζητήματα - όπως το αν οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών μπορούν να παραχωρήσουν προτεραιότητα σε ένα είδος περιεχομένου έναντι ενός άλλου, κατά πόσον κινητά και σταθερά δίκτυα πρέπει να υπόκεινται σε διαφορετικούς κανόνες – έχουν προκαλέσει πολλές συζητήσεις και διαμάχες σε αρκετές χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες , η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Επικοινωνιών (FCC) διακηρύσσει τακτικά τη δέσμευσή της στη διατήρηση του ανοιχτού χαρακτήρα του διαδικτύου. Για το σκοπό αυτό, η FCC ενέκρινε το 2005 τέσσερις βασικές αρχές που παρέχουν στους χρήστες του διαδικτύου τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν περιεχόμενο, εφαρμογές, υπηρεσίες και συσκευές της επιλογής τους, ενώ παράλληλα προωθείται ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε παρόχους δικτύων, υπηρεσιών και περιεχομένου. Οι ιδέες αυτές αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό στην αρχή του «ανοιχτού διαδικτύου» που κατοχυρώνεται στο αναθεωρημένο πλαίσιο της ΕΕ για τις τηλεπικοινωνίες.

Το Δεκέμβριο του 2010, η FCC εξέδωσε διάταξη με την οποία εισήγαγε νέους κανόνες για τη διαφάνεια, καθώς και διευκρινίσεις όσον αφορά τα επιτρεπόμενα είδη παρεμπόδισης για σταθερές και κινητές ευρυζωνικές επικοινωνίες. Κατ' αρχήν, οι πάροχοι σταθερών ευρυζωνικών επικοινωνιών δεν μπορούν να παρεμποδίζουν νόμιμο περιεχόμενο, υπηρεσίες, μη-επιβλαβείς συσκευές και εφαρμογές, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ανταγωνίζονται τις δικές τους υπηρεσίες φωνητικής ή βιντεοτηλεφωνίας. Η προσέγγιση στις κινητές ευρυζωνικές υπηρεσίες είναι σταδιακή, επί του παρόντος στους παρόχους υπηρεσιών απαγορεύεται συγκεκριμένα η παρεμπόδιση νόμιμων ιστοσελίδων και VoIP ή εφαρμογών βιντεοτηλεφωνίας που ανταγωνίζονται τις δικές τους υπηρεσίες φωνητικής ή βιντεοτηλεφωνίας.

Άλλες χώρες έχουν θεσπίσει μη δεσμευτικές κατευθυντήριες γραμμές για τη δικτυακή ουδετερότητα. Στη Νορβηγία , η νορβηγική αρχή ταχυδρομείων και τηλεπικοινωνιών (NPT), σε συνεργασία με αριθμό ενδιαφερομένων, ενέκρινε το Φεβρουάριο του 2009 εθελοντική συμφωνία που επιτρέπει στους χρήστες διαδικτυακή σύνδεση (i) με προκαθορισμένη χωρητικότητα και ποιότητα, (ii) τους παρέχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν το περιεχόμενο, τις υπηρεσίες και τις εφαρμογές της επιλογής τους και (iii) και δεν εισάγει διακρίσεις όσον αφορά τον τύπο της εφαρμογής, την υπηρεσία ή το περιεχόμενο.

Εν τω μεταξύ, στον Καναδά , η καναδική επιτροπή ραδιοτηλεόρασης και τηλεπικοινωνιών (CRTC) θέσπισε, τον Οκτώβριο του 2009, νέο πλαίσιο για τη δικτυακή ουδετερότητα, βάσει του οποίου οι πάροχοι του διαδικτύου υπέχουν αυξημένες υποχρεώσεις διαφάνειας, ενώ μόνο ως έσχατη λύση τους επιτρέπεται να χρησιμοποιούν τεχνικές διαχείρισης της κίνησης.

Η Χιλή φαίνεται ότι είναι η πρώτη χώρα που αντιμετώπισε άμεσα την αρχή της δικτυακής ουδετερότητας στην εθνική νομοθεσία. Τον Αύγουστο του 2010, το κοινοβούλιο της χώρας θέσπισε νέο νόμο για τη δικτυακή ουδετερότητα, γεγονός που περιορίζει ουσιαστικά τα δικαιώματα των παρόχων του διαδικτύου στη διαχείριση του περιεχομένου, ενώ παράλληλα αυξάνεται η προστασία των παρόχων περιεχομένου και των χρηστών του διαδικτύου.

Η Επιτροπή παρακολουθεί στενά τις διεθνείς αυτές εξελίξεις και θα συνεχίσει να τις λαμβάνει υπόψη στον προβληματισμό της σχετικά με πιθανές προσεγγίσεις για την δικτυακή ουδετερότητα.

Συμπέρασμα

Η σημασία της διατήρησης του ανοιχτού διαδικτύου, όπως τονίζεται στη δήλωση της Επιτροπής, υποστηρίχθηκε ευρύτερα κατά τη δημόσια διαβούλευση, όπως και στην κοινή διάσκεψη Επιτροπής-Κοινοβουλίου. Η Επιτροπή παραμένει προσηλωμένη στο στόχο αυτό, καθώς και στην εξασφάλιση της διατήρησης ενός ισχυρού και αποδοτικού διαδικτύου, στο οποίο όλοι έχουν πρόσβαση.

Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι οι κανόνες για τη διαφάνεια, την αλλαγή και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών που αποτελούν μέρος του αναθεωρημένου ενωσιακού πλαισίου για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες θα συμβάλουν στην παραγωγή ανταγωνιστικών αποτελεσμάτων.

Δεδομένου ότι τα κράτη μέλη εξακολουθούν να μεταφέρουν το αναθεωρημένο ενωσιακό πλαίσιο για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες στην εθνική τους νομοθεσία, είναι σημαντικό να υπάρξει επαρκής χρόνος ώστε οι διατάξεις αυτές να εφαρμοστούν και να διαπιστωθεί πώς λειτουργούν στην πράξη.

Εξάλλου, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, τα στοιχεία που προέκυψαν από τη δημόσια διαβούλευση ήταν ελλιπή ή ανακριβή σε πολλά σημεία που είναι ουσιώδη για την κατανόηση της τρέχουσας κατάστασης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή, μαζί με τον BEREC, εξετάζει σειρά ζητημάτων που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβουλεύσεων, ιδίως τυχόν φραγμούς στην αλλαγή φορέα (για παράδειγμα, μετά από πόσο χρονικό διάστημα, κατά μέσον όρο, επιτρέπεται ένας πελάτης να καταγγείλει μια προπληρωμένη σύμβαση, και ποιες, ενδεχομένως, είναι οι κυρώσεις), πρακτικές παρεμπόδισης, στραγγαλισμού και εμπορικές πρακτικές ισοδύναμων αποτελεσμάτων, τη διαφάνεια και ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, καθώς και τα ζητήματα ανταγωνισμού που σχετίζονται με τη δικτυακή ουδετερότητα (π.χ. πρακτικές διακρίσεων εκ μέρους συντελεστή με δεσπόζουσα θέση).

Από την άποψη αυτή, η Επιτροπή επιφυλάσσεται του δικαιώματός της, βάσει των άρθρων 101 και 102 της ΣΛΕΕ, να αξιολογήσει οποιαδήποτε συμπεριφορά σχετικά με τη διαχείριση της κίνησης, η οποία ενδέχεται να περιορίσει ή να νοθεύσει τον ανταγωνισμό.

Η μελλοντική πορεία

Πριν από το τέλος του έτους, η Επιτροπή θα δημοσιεύσει τα στοιχεία που θα προκύψουν από τις έρευνες του ΒΕREC, συμπεριλαμβανομένης κάθε περίπτωσης παρεμπόδισης ή στραγγαλισμού ορισμένων ειδών κίνησης.

Βάσει των αποδεικτικών στοιχείων και της εφαρμογής των διατάξεων του πλαισίου για τις τηλεπικοινωνίες, η Επιτροπή θα αποφασίσει, κατά προτεραιότητα, για το θέμα των πρόσθετων κατευθύνσεων περί δικτυακής ουδετερότητας.

Εάν τεκμηριώνονται σημαντικά και επίμονα προβλήματα, ενώ το σύστημα στο σύνολό του - αποτελούμενο από πολλαπλούς φορείς εκμετάλλευσης - δεν διασφαλίζει εύκολη πρόσβαση των καταναλωτών και διανομή περιεχομένου, υπηρεσιών και εφαρμογών της επιλογής τους, μέσω ενιαίας συνδρομής στο διαδίκτυο, η Επιτροπή θα αξιολογήσει την ανάγκη επιβολής αυστηρότερων μέτρων , ώστε να υπάρξει ανταγωνισμός και η δέουσα επιλογή για τους καταναλωτές. Η διαφάνεια και η ευχέρεια αλλαγής παρόχου είναι βασικά στοιχεία για τους καταναλωτές κατά την επιλογή ή αλλαγή φορέα παροχής υπηρεσιών διαδικτύου, ενδέχεται όμως να μην είναι επαρκή εργαλεία για την αντιμετώπιση γενικευμένων περιορισμών όσον αφορά νόμιμες υπηρεσίες ή εφαρμογές.

Τα εν λόγω συμπληρωματικά μέτρα μπορούν να λάβουν τη μορφή κατευθύνσεων ή γενικών νομοθετικών μέτρων για την ενίσχυση του ανταγωνισμού και των επιλογών των καταναλωτών, όπως η περαιτέρω διευκόλυνση των καταναλωτών να αλλάξουν πάροχο, ή – σε περίπτωση που αυτά αποδεικνύονταν ανεπαρκή – π.χ. υπό μορφήν επιβολής ειδικών υποχρεώσεων όσον αφορά τυχόν αδικαιολόγητη διαφοροποίηση της κίνησης στο διαδίκτυο που ισχύει για όλους τους παρόχους υπηρεσιών διαδικτύου, ανεξαρτήτως της θέσης τους στην αγορά. Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει την απαγόρευση της παρεμπόδισης νόμιμων υπηρεσιών.

Η δικτυακή ουδετερότητα άπτεται σειράς δικαιωμάτων και αρχών κατοχυρωμένων στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ιδίως του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, της προστασίας των προσωπικών δεδομένων και της ελευθερίας της έκφρασης και ενημέρωσης. Για το λόγο αυτό, όλες οι νομοθετικές προτάσεις στο πεδίο αυτό θα υπόκεινται σε ενδελεχή εκτίμηση των επιπτώσεών τους στα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως και της συμμόρφωσής τους με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης[9].

Τυχόν πρόσθετες ρυθμίσεις πρέπει να μην συνιστούν τροχοπέδη σε επενδύσεις, ή σε καινοτόμα επιχειρηματικά μοντέλα, να οδηγούν σε αποδοτικότερη χρήση των δικτύων και στη δημιουργία νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε διάφορα επίπεδα της διαδικτυακής αξιακής αλυσίδας, διαφυλάσσοντας υπέρ των καταναλωτών τα πλεονεκτήματα μιας επιλογής από προϊόντα διαδικτυακής πρόσβασης προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους.

Παράλληλα, η Επιτροπή θα συνεχίσει το διάλογο με τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη με σκοπό να εξασφαλιστεί ταχεία ανάπτυξη της ευρυζωνικότητας, ώστε να μειωθεί η πίεση στα δεδομένα κίνησης.

[1] ΕΕ L 337 της 18ης Δεκεμβρίου 2009.

[2] COM(2010)245

[3] http://ec.europa.eu/information_society/policy/ecomm/library/public_consult/net_neutrality/index_en.htm

[4] http://ec.europa.eu/information_society/policy/ecomm/library/public_consult/net_neutrality/index_en.htm

[5] Οδηγία 2002/21/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002 (οδηγία πλαίσιο).

[6] Π.χ., η οδηγία για την προστασία των δεδομένων (95/46/EΚ) και η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (2002/58/EΚ)

[7] http://stakeholders.ofcom.org.uk/consultations/net-neutrality/?showResponses=true

[8] http://www.arcep.fr/uploads/tx_gspublication/net-neutralite-orientations-sept2010-eng.pdf

[9] Σύμφωνα με τη «Στρατηγική για την αποτελεσματική εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων από την Ευρωπαϊκή Ένωση» COM(2010)573 τελικό της 19.10.2010