Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την «Κατάσταση και τα προβλήματα της δασοκομίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς και τις δυνατότητες ανάπτυξης δασικής πολιτικής»

(97/C 206/23)

Στις 21 Δεκεμβρίου 1995, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού της Κανονισμού, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας σχετικά με την «Κατάσταση και τα προβλήματα της δασοκομίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς και τις δυνατότητες ανάπτυξης δασικής πολιτικής».

Το τμήμα γεωργίας και αλιείας στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 3 Απριλίου 1997. Εισηγητής: ο κ. Seppo Kallio, συνεισηγητής: ο κ. Hans-Joachim Wilms.

Κατά την 345η σύνοδο ολομέλειας της 23ης και 24ης Απριλίου 1997 (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Στόχος της γνωμοδότησης

1.1. Στόχος της γνωμοδότησης αυτής είναι να επισημάνει τη σημασία του δασικού τομέα - από οικονομική και βιομηχανική άποψη - ως παραγωγού πρώτων υλών, ως παράγοντα οικονομικής ευημερίας και φορέα θέσεων απασχόλησης στην ΕΕ. Στη γνωμοδότηση διευκρινίζεται η στρατηγική ανάπτυξης της δασικής πολιτικής με στόχο την εξασφάλιση και την προώθηση του δασικού τομέα ως πηγής ευημερίας. Επειδή η ευημερία που παρέχει ο δασικός τομέας βασίζεται στην οικονομική εκμετάλλευση των δασών, πρέπει τόσο οι εθνικές δασικές πολιτικές όσο και η στρατηγική της ΕΕ για τη δασοκομία να προωθούν την εκμετάλλευση αυτή.

1.2. Η εκμετάλλευση και διαχείριση των δασών πρέπει να είναι βιώσιμη τόσο από οικολογικής όσο και από κοινωνικής πλευράς. Σύμφωνα με τη γνωμοδότηση ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί σε κοινοτικό επίπεδο στη λήψη των σχετικών μέτρων. Πάντα σύμφωνα με τη γνωμοδότηση απαιτείται ο σεβασμός και η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας στον τομέα αυτό, αρχή η οποία δεν έχει ληφθεί υπόψη κατά την χάραξη και την ανάπτυξη των εθνικών δασικών πολιτικών.

1.3. Στη γνωμοδότηση αυτή η λέξη δασική βιομηχανία περιλαμβάνει την επεξεργασία προϊόντων πριονίσματος, ξυλοσανίδων, κυτταρίνης, χαρτιού καθώς και χαρτονιού (ορισμός του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για τη Διατροφή και τη Γεωργία).

2. Ο δασικός τομέας σήμερα και η σημασία του στα διάφορα κράτη μέλη της ΕΕ

2.1. Η πολλαπλή εκμετάλλευση των δασών

2.1.1. Η εκμετάλλευση των δασών τόσο στις σκανδιναβικές όσο και στις χώρες της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης αποτελεί απτό παράδειγμα της πολλαπλής εκμετάλλευσης των δασών. Ο συντονισμός των πολλών και διαφορετικών δασοκομικών δραστηριοτήτων συνεπάγεται την πολλαπλή εκμετάλλευση των δασών. Στην ΕΕ τα περισσότερα δάση αποτελούν αντικείμενο σημαντικής οικονομικής εκμετάλλευσης. Με τον όρο οικονομική εκμετάλλευση νοείται η παραγωγή ακατέργαστης ξυλείας που χρησιμεύει ως πρώτη ύλη για τη βιομηχανία ξύλου και ως πηγή ενέργειας, καθώς και η παραγωγή φελλού και ρητίνης. Τα δάση σημαίνουν επίσης έλατα, μούρα, μανιτάρια και παιχνίδι (συμπεριλαμβανομένης της θήρας). Πέρα από τα οικονομικά οφέλη τα δάση αποτελούν τόπο ψυχαγωγίας, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο για την προστασία του περιβάλλοντος (προστασία του εδάφους και των υδάτων). Αποτελούν δε σημαντικό τμήμα του κύκλου παραγωγής άνθρακα και συμβάλλουν στη διασφάλιση της πολυμορφίας της φύσης. Τα δάση έχουν ιδιαίτερη πολιτιστική αξία. Ο σεβασμός της πολυμορφίας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την εκμετάλλευση των δασών.

2.1.2. Τα δάση της ΕΕ αποτελούν σημαντική πηγή ανανεώσιμων φυσικών πόρων. Τα δάση παράγουν ακατέργαστη ξυλεία η οποία αφού υποστεί την κατάλληλη βιομηχανική επεξεργασία διατίθεται στην κατανάλωση. Τα προϊόντα της βιομηχανίας ξύλου μπορούν να αντικατασταθούν μόνο από προϊόντα που προέρχονται από μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες (π.χ. μέταλλα, άνθρακα, πετρέλαιο). Για να εξασφαλιστεί το μέλλον των μελλοντικών γενεών, η σημερινή γενιά θα πρέπει να μεριμνήσει για την παραγωγή των αγαθών που χρειάζεται χρησιμοποιώντας όσο το δυνατό περισσότερες ανανεώσιμες πρώτες ύλες. Τούτο είναι απαραίτητο για να εξασφαλίσει η ΕΕ τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την επιβίωση του δασικού τομέα, της οικονομίας και της βιομηχανίας ξύλου.

2.1.3. Οι διάφορoι τρόποι εκμετάλλευσης των δασών διαδραματίζουν φυσικά σημαντικό ρόλο για τη διαχείρισή τους. Γι' αυτό, ενώ ένα τμήμα των δασών μπορεί να χρησιμοποιείται για την παραγωγή ξυλείας, ένα άλλο τμήμα μπορεί να προστατεύεται ή να χρησιμεύει ως τόπος αναψυχής, και άλλο τμήμα να μην αποτελεί αντικείμενο καμιάς οικονομικής εκμετάλλευσης. Η εκμετάλλευση των δασών προϋποθέτει συνεπώς βιώσιμη διαχείριση και σεβασμό της βιοποικιλότητας του περιβάλλοντος χώρου. Κανονικά οι διάφοροι τρόποι εκμετάλλευσης των δασών θα πρέπει να τύχουν αντικείμενο ενιαίας προσαρμογής.

2.1.4. Οι πολλές δυνατότητες που παρέχουν τα δάση αντικατοπτρίζουν τον τρόπο εκμετάλλευσής τους στις διάφορες χώρες της ΕΕ, υπενθυμίζεται δε ότι η σειρά των διαφόρων μορφών εκμετάλλευσης διαφέρει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο και επισημαίνεται ότι πραγματοποιούνται κατά το μεγαλύτερο μέρος τους σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο από τους ίδιους τους ιδιοκτήτες. Ενώ η εθνική οικονομία ορισμένων χωρών βασίζεται στην οικονομική εκμετάλλευση των δασών, άλλες χώρες θεωρούν το δάσος κατ' εξοχήν τόπο αναψυχής. Δεδομένης της διαφορετικής χρήσης των δασών, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να καθοριστεί σε ολόκληρη την περιφέρεια της ΕΕ συγκεκριμένη πολιτική όσον αφορά την εκμετάλλευσή τους.

2.2. Η οικονομική σημασία του δασικού τομέα και των δασών

2.2.1. Η οικονομική σημασία του δασικού τομέα για την ΕΕ και τα κράτη μέλη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η προστιθέμενη αξία της παραγωγής της βιομηχανίας ξύλου (συμπεριλαμβανομένων των προϊόντων γραφικών τεχνών - εκτύπωση και έκδοση) ανέρχεται σε 140 δισεκατομμύρια Ecu για το σύνολο της ΕΕ, δηλαδή περίπου το 2,4 % του ΑΕγχΠ. Επισημαίνεται ωστόσο ότι το ποσοστό αυτό κυμαίνεται σημαντικά από τη μια χώρα στην άλλη, από 1 % έως 6 %. Σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ, η προστιθέμενη αξία της δασοκομικής παραγωγής ήταν σημαντική. Η οικονομία των νέων κρατών μελών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το δασικό τομέα, με αποτέλεσμα να αυξηθεί ο αριθμός των κρατών μελών της ΕΕ με παρεμφερή οικονομία, για τα οποία είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ληφθεί υπόψη ο δασικός τομέας στις αποφάσεις της ΕΕ.

2.2.2. Επισημαίνεται επίσης ότι η συμβολή του δασικού τομέα στην εθνική οικονομία δεν περιορίζεται μόνο στην προστιθέμενη αξία της δασοκομικής βιομηχανίας ή των άλλων σχετικών δραστηριοτήτων. Τα δάση συνεπάγονται πλεονεκτήματα για τα οποία δεν υπάρχει αγορά και κατά συνέπεια δεν έχουν γνωστή αγοραστική αξία. Τα πλεονεκτήματα αυτά - για παράδειγμα η προστασία κατά της διάβρωσης του εδάφους - συμβάλλουν και αυτά σε μεγάλο βαθμό στην εθνική οικονομία.

2.2.3. Τα προϊόντα της βιομηχανίας ξύλου αποτελούν επίσης σημαντικό τμήμα των εξαγωγών των κρατών μελών. Το 1993 το ύψος των εξαγωγών των δασοκομικών προϊόντων ανήρχετο, για το σύνολο της ΕΕ, σε 25 δισεκατομμύρια Ecu (37 δισ. δολάρια ΗΠΑ), και η αξία των εξαγωγών ακατέργαστης ξυλείας σε 0,7 δισ σεκατομμύρια. Ecu (1 δισ. δολάρια). Η αξία των εξαγωγών δασοκομικών προϊόντων διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Μεγάλες αποκλίσεις σημειώνονται επίσης στα ποσοστά εξαγωγών κάθε χώρας (από 0,4 % έως 31,5 %). Τα νέα κράτη μέλη της ΕΕ είναι οι μεγαλύτεροι εξαγωγείς δασοκομικών προϊόντων και το ποσοστό των εξαγωγών τους είναι ιδιαίτερα υψηλό σε σύγκριση με το συνολικό ποσοστό της ΕΕ.

2.2.4. Τα κράτη μέλη της ΕΕ είναι εξάλλου εκ παραδόσεως σημαντικοί εισαγωγείς δασοκομικών προϊόντων. Η αξία των εισαγωγών 28 δισεκατομμύρια Ecu (41 δισ. δολάρια) υπερβαίνει την αξία των εξαγωγών.

2.2.5. Η ανεπάρκεια σε δασοκομικά προϊόντα, παρόλο που σημείωσε αισθητή μείωση λόγω της ένταξης των νέων κρατών μελών, μπορεί να σημειώσει ακόμη μεγαλύτερη μείωση. Είναι γεγονός ότι ο βαθμός αυτονομίας στον δασικό τομέα διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, δεδομένου ότι για να είναι αποτελεσματική η εσωτερική αγορά απαιτείται εξειδίκευση σε ορισμένους παραγωγικούς κλάδους στα διάφορα κράτη μέλη (σύμφωνα με την αρχή του συγκριτικού πλεονεκτήματος). Ωστόσο, η ΕΕ εισάγει πάντα μεγάλη ποσότητα δασοκομικών προϊόντων από τις τρίτες χώρες, το οποίο σημαίνει ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο βελτίωσης της αυτάρκειας της ΕΕ σε αυτόν τον τομέα. Η αυτάρκεια σε δασοκομικά προϊόντα σημαίνει καλύτερη αξιοποίηση των ίδιων πόρων της ΕΕ και κατά συνέπεια βελτίωση της κατάστασης για την απασχόληση.

2.3. Ο δασικός τομέας, σημαντικός φορέας απασχόλησης

2.3.1. O δασικός τομέας είναι πολύ σημαντικός για την οικονομική ευημερία και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης στην ΕΕ. Ο αριθμός των απασχολούμενων στη βιομηχανία ξύλου ανέρχεται σε 4 εκατομμύρια. Εξάλλου η δασοκομία χρειάζεται πολύ εργατικό δυναμικό και κατά συνέπεια αποτελεί σημαντικό φορέα προσφοράς θέσεων εργασίας. Τα δάση παρέχουν επίσης εργασία σε σημαντικό αριθμό ιδιοκτητών δασών. Στη διαχείριση των δασών και την υλοτομία απασχολούνται τόσο οι ιδιοκτήτες όσο και το εργατικό δυναμικό του κλάδου είτε ως ανεξάρτητοι επιχειρηματίες είτε ως απασχολούμενοι βάσει σύμβασης. Πράγματι, στα περισσότερα κράτη μέλη, οι δασικές εκμεταλλεύσεις είναι οικογενειακού τύπου και μεγάλο τμήμα της εργασίας πραγματοποιείται από τους ίδιους τους ιδιοκτήτες. Σε ολόκληρη την Ένωση υπάρχουν περίπου 12 εκατομμύρια μικροί ιδιοκτήτες. Σε πολλές χώρες, η εκμετάλλευση των δασών - κυρίως για λόγους αναψυχής και τουρισμού - δημιουργεί περισσότερες θέσεις απασχόλησης από ό,τι η παραγωγή ξυλείας. Εξάλλου, οι έμμεσες συνέπειες του δασικού τομέα στην απασχόληση είναι σημαντικές και καμιά φορά σημαντικότερες από τις άμεσες.

2.3.2. Ο δασικός τομέας είναι ιδιαίτερα σημαντικός όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης στις αγροτικές ζώνες. Ειδικά η δασοκομία (υλοτομία και μεταφορά ξυλείας, δασοκομία) και οι μικρού μεγέθους επιχειρήσεις του εν λόγω τομέα διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση του ανθρώπινου δυναμικού στις αγροτικές ζώνες.

2.3.3. Η ανεργία είναι ένα σοβαρό πρόβλημα που αφορά το σύνολο της Ευρώπης, και υπολογίζεται ότι ο αριθμός των ανέργων ανέρχεται σε 20 εκατομμύρια. Η ανεργία των νέων - το ποσοστό της οποίας ανέρχεται σε 30 %-40 % σε ορισμένα κράτη μέλη - είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Πρέπει να ληφθεί ιδιαίτερη μέριμνα στο πλαίσιο του δασικού τομέα για την καταπολέμηση της ανεργίας.

2.3.4. Η ανάπτυξη των τεχνολογιών συνέβαλε στην ταχεία εξέλιξη της παραγωγικότητας της εργασίας στο δασικό τομέα, με την αισθητή μείωση της ανάγκης εργατικού δυναμικού ανά μονάδα παραγωγής. Οι ανάγκες σε εργατικό δυναμικό μειώθηκαν και στη δασοκομία και στη βιομηχανία. Στην εν λόγω ανάπτυξη πρέπει να επισημανθεί η σημασία των διαφορών ανεξάρτητων προς το δασικό τομέα οικονομικών κλάδων. Η αύξηση της παραγωγικότητας δεν χαρακτηρίζει μόνο το δασικό τομέα, αλλά και άλλους κοινωνικούς τομείς. Υπενθυμίζεται ωστόσο ότι χάρη στην αύξηση της παραγωγικότητας έχει διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής δασοκομικής βιομηχανίας σε παγκόσμια κλίμακα και έχει διασφαλιστεί το σημερινό επίπεδο των θέσεων απασχόλησης.

2.3.5. Είναι επίσης δυνατόν να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας στο δασικό τομέα. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στις δραστηριότητες των μικρών επιχειρήσεων που συνδέονται αφενός, με τη δασοκομία, την υλοτομία, τη βιομηχανία φελλού, επίπλων, και αφετέρου, με δραστηριότητες αναψυχής ή τουρισμού.

3. Η εξέταση των περιβαλλοντικών, οικονομικών και κοινωνικών πτυχών που συνδέονται με το δάσος

3.1. Αλλαγή των στόχων της διεθνούς δασικής πολιτικής

3.1.1. Στη δεκαετία του '90, η παραδοσιακή δασική πολιτική (βλ. σημείο 5.1) τροποποιήθηκε λόγω της ενίσχυσης της διεθνούς συνεργασίας για θέματα δασών και περιβάλλοντος. Η εφαρμογή κριτηρίων για μια βιώσιμη δασοκομία έγινε κατ'εξοχήν πολιτικός στόχος σε διεθνές επίπεδο, όπως και η βελτίωση της παραγωγής ξυλείας. Τα κριτήρια αυτά βασίζονται στη βιώσιμη διαχείριση των δασών από οικονομική, οικολογική και κοινωνική άποψη. Νέοι παράγοντες, που επηρεάζουν περισσότερο τις δράσεις σε θέματα δασικής και περιβαλλοντικής πολιτικής, προστίθενται στους ανά τον κόσμο παραδοσιακούς φορείς της δασικής πολιτικής. Πρόκειται για διακυβερνητικές διασκέψεις, και ιδιαίτερα για οργανισμούς τυποποίησης και εθνικές και διεθνείς οργανώσεις που προωθούν την πιστοποίηση των δασών. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις δηλώνουν συχνά ότι εκπροσωπούν τα συμφέροντα των καταναλωτών σε θέματα περιβάλλοντος και αναφέρονται στην ασφάλεια της αγοράς.

3.1.2. Από τις διακυβερνητικές διασκέψεις, η Συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (ΣΗΕΠΑ) που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο το 1992 υπήρξε η πιο σημαντική πρωτοβουλία υπέρ του περιβάλλοντος και της βιώσιμης διαχείρισης των δασών. Για πρώτη φορά εξετάστηκε το θέμα των δασών σε διεθνές επίπεδο. Στο Ρίο χαράχτηκαν οι κατευθυντήριες γραμμές μιας νέας δασικής πολιτικής σε διεθνές επίπεδο. Η Συνδιάσκεψη είχε κυρίως ως αποτέλεσμα την επικύρωση δήλωσης για τις αρχές που αφορούν τη διαχείριση, την προστασία και την εκμετάλλευση των δασών, της Agenda 21 κατά των καταστροφών των δασών - σύμφωνα με την έκθεση που εκπόνησε πρόσφατα για τα δάση ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών για τη Διατροφή και τη Γεωργία, οι απώλειες σε δασικές εκτάσεις, οι αφορούν κυρίως τα τροπικά δάση και τα δάση των αναπτυσσόμενων χωρών, ανέρχονται σε περίπου 113 000 km² ετησίως - καθώς και τη σύναψη συμβάσεων για τις κλιματολογικές αλλαγές και τη βιοποικιλότητα.

3.1.3. Με τη δεύτερη υπουργική διάσκεψη για την προστασία των δασών στην Ευρώπη (Ελσίνκι 1993) κατέστη δυνατή η συνέχιση των συζητήσεων για τα δάση. Κατά τη διάρκεια της εν λόγω διάσκεψης υιοθετήθηκε επίσης το μανιφέστο για τα δάση καθώς και τέσσερα ψηφίσματα. Η συνέχεια που πρέπει να δοθεί στην υπουργική διάσκεψη του Ελσίνκι θα πρέπει να είναι η ανάπτυξη κριτηρίων για τη βιώσιμη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών σύμφωνα με τις αποφάσεις που έχουν ληφθεί στο πλαίσιο της ΣΗΕΠΑ, καθώς και η χάραξη των αναγκαίων για τη χαρτογράφηση κατευθύνσεων σε κοινοτική κλίμακα. Η μελέτη των βόρειων και εύκρατων κλιματολογικών ζωνών εξετάστηκε κατά τη Διάσκεψη του Μόντρεαλ, ενώ τα τροπικά δάση είναι το αντικείμενο μελέτης της Διεθνούς Οργάνωσης για τα Τροπικά Δάση (ΔΟΤΔ).

3.1.4. Η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την αειφόρο ανάπτυξη των δασών προέβη, την άνοιξη του 1995, στη σύσταση διακυβερνητικής ομάδας για τα δάση (ΔΟΔ) στην οποία ανάθεσε την προώθηση της αρχής της αμοιβαίας κατανόησης και την προετοιμασία συνεκτικών μέτρων-προτάσεων.

3.1.5. Η καταγραφή των δασών και τα θέματα που αφορούν το περιβάλλον βρίσκονται στο κέντρο των συζητήσεων για τις εμπορικές και περιβαλλοντικές πτυχές του δασικού τομέα. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο ώστε οι επιχειρήσεις να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη το περιβάλλον.

3.1.6. Η οικολογικά βιώσιμη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών αντικατέστησε το στόχο για βιώσιμη παραγωγή ξυλείας. Η βιολογική πολυμορφία του δασικού βιοτόπου είναι βασικό στοιχείο της εν λόγω διαχείρισης. Η πολυμορφία αυτή πρέπει να διατηρηθεί και να εμπλουτιστεί, και να ληφθεί υπόψη στη χάραξη της δασικής πολιτικής και της σχετικής νομοθεσίας.

3.1.7. Οι διάφοροι τρόποι εκμετάλλευσης του δάσους (παραγωγή ξυλείας, φελλού, ρητίνης, προστασία των δασών και τόπος αναψυχής) διακρίνονται γενικά για τον ορθολογισμό τους. Τούτο συμβάλλει στο να ληφθούν υπόψη οι οικονομικές και κοινωνικές πτυχές που συνδέονται με το δάσος. Πρέπει να προστατευθούν - κυρίως στις αγροτικές ζώνες - η απασχόληση και οι πολιτιστικές παραδόσεις των πολιτών, να ενισχυθεί η συμμετοχή τους στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων και να προαχθεί η έρευνα και η κατάρτιση. Επισημαίνεται ο πρωταρχικός ρόλος της παραγωγής ξυλείας στη διαχείριση των δασών με την αναγνώριση παράλληλα της σημασίας των άλλων τρόπων εκμετάλλευσης. Για την κοινωνία έχει καταστεί σαφές ότι εκτός από την παραγωγή ξυλείας και τα άλλα δασοκομικά προϊόντα αναγνωρίζονται ως προϊόντα των ιδιοκτητών δασών και αξιολογούνται το ίδιο.

3.1.8. Η σύναψη διεθνών συμφωνιών κατέστησε δυνατή την ενσωμάτωση της έννοιας της οικολογικά βιώσιμης διαχείρισης των δασών στη δασική πολιτική των κρατών μελών. Αυτή η σε διεθνή κλίμακα ανάπτυξη αποδεικνύει περίτρανα ότι η ορθή οργάνωση της παραγωγής ξυλείας προωθεί και τις άλλες μορφές εκμετάλλευσης του δάσους. Η εκτίμηση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών αξιών του δάσους απαιτεί την ύπαρξη οικονομικού αποτελέσματος από την παραγωγή ξυλείας.

3.1.9. Η στρατηγική για τα δάση αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στην ΕΕ. Οι νέοι στόχοι περιλαμβάνουν κοινωνικές, περιβαλλοντικές και οικονομικές πτυχές που συνδέονται με την εκμετάλλευση των δασών και ενισχύουν την αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων πολιτικών.

3.2. Κριτήρια και κατευθύνσεις για τη βιώσιμη διαχείριση των δασών

3.2.1. Τα κριτήρια που καθορίστηκαν ύστερα από τη Διάσκεψη του Ελσίνκι υπέρ της βιώσιμης διαχείρισης των δασών επικεντρώνονται στην παράλληλη συνέχιση και ενίσχυση των διαφόρων δράσεων που αφορούν το δασικό τομέα. Οι συνέπειες της Διάσκεψης του Ελσίνκι στη δασική πολιτική των κρατών μελών είναι σημαντικές. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα κριτήρια και οι δείκτες που καθορίστηκαν από κοινού για τη βιώσιμη διαχείριση των δασών αποτελούν σημείο αφετηρίας για τις δράσεις που πραγματοποιούνται σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας. Στο φως αυτών των κριτηρίων και δεικτών η επίτευξη των άλλων μορφών εκμετάλλευσης των δασών και της δασικής παραγωγής αποκτά πιο συγκεκριμένη διάσταση. Η διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών από οικονομική, οικολογική και κοινωνική άποψη πρέπει να είναι βιώσιμη.

3.2.2. Τα κριτήρια και οι ποσοτικοί δείκτες καθορίστηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι δυνατή η εφαρμογή τους σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις συμμετείχαν στις εργασίες αυτές. Σε εθνικό επίπεδο, οι διάφορες χώρες έχουν αρχίσει ήδη να χαράσσουν νέες κατευθύνσεις ούτως ώστε να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη οι ιδιαιτερότητές τους. Διάφορες χώρες έχουν προβεί στην κατάρτιση πειραματικών σχεδίων προκειμένου να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της εφαρμογής βιώσιμης διαχείρισης των δασών και η εκτίμηση των δεικτών βιωσιμότητας.

4. Προβλήματα και δυνατότητες του δασικού τομέα στα διάφορα κράτη μέλη

4.1. Προβλήματα

4.1.1. Οι κυριότερες απειλές που αντιμετωπίζουν τα δάση είναι όλες περιβαλλοντικού χαρακτήρα. Σε ορισμένες χώρες, η κυριότερη είναι η ατμοσφαιρική ρύπανση, η οποία προκαλεί ζημία τόσο στα δάση όσο και στο έδαφος. Ο μόνος τρόπος προστασίας των δασών μακροπρόθεσμα είναι η συνεχής καταπολέμηση της μόλυνσης, είτε με τη μείωση της παραγωγής και της κατανάλωσης - αλλαγή των συνηθειών των καταναλωτών - είτε με την υιοθέτηση τεχνικών μεθόδων παραγωγής που να σέβονται περισσότερο το περιβάλλον. Για παράδειγμα ο στόχος για τη μείωση του διοξειδίου του θείου έχει επιτευχθεί αλλά όχι και ο στόχος για τη μείωση του διοξειδίου του άνθρακα.

4.1.2. Τα υγρά απόβλητα, η διάβρωση του εδάφους, η μόλυνση και η μείωση της στάθμης των υδροφόρων οριζόντων, οι πυρκαγές των δασών, οι ζημίες που οφείλονται σε χιονοπτώσεις και σε καταιγίδες, η μείωση της βιοποικιλότητας είναι προβλήματα που απειλούν το περιβάλλον. Πολλά από αυτά τα προβλήματα συνδέονται με τη δημογραφική αύξηση και την αλόγιστη κατανάλωση.

4.1.3. Οι πυρκαγές των δασών είναι το μεγάλο πρόβλημα των νότιων χωρών της Ευρώπης, και η καταπολέμησή τους συνεπάγεται σημαντικές δαπάνες. Σύμφωνα με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη οι ενισχύσεις που προορίζονται για την καταπόλεμηση των πυρκαγιών και την αναδάσωση των κατεστραμμένων ζωνών είναι ανεπαρκείς.

4.1.4. Ωστόσο είναι δυνατή η αποτελεσματικότερη χρήση των υφιστάμενων πόρων για την καταπόλεμηση των πυρκαγιών των δασών. Οι πόροι αυτοί θα πρέπει να διατίθενται κυρίως για την πρόληψη των πυρκαγιών των δασών, η οποία κοστίζει λιγότερο από την αναδάσωση των καμμένων περιοχών. Θα πρέπει επίσης να πραγματοποιηθεί σε βάθος μελέτη των αιτιών των πυρκαγιών, προκειμένου να καταπολεμηθούν οι αιτίες και όχι να διορθώνονται οι ζημίες. Η ΕΕ θα μπορούσε να επικεντρώσει τις προσπάθειές της στην καλύτερη αξιοποίηση των υφιστάμενων πόρων για την καταπολέμηση των πυρκαγιών των δασών. Ως προς αυτό θα πρέπει να ενισχυθεί ο τομέας της έρευνας στα διάφορα κράτη μέλη καθώς και η ενδοκοινοτική ανταλλαγή πληροφοριών. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό η αναδάσωση των καμμένων περιοχών να γίνει με είδη που αντέχουν στη φωτιά.

4.1.5. Κατά τη θέσπιση και εφαρμογή της νομοθεσίας τους, τα διάφορα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν αντικειμενικά υπόψη τους το βιώσιμο χαρακτήρα των δασών από οικονομική, κοινωνική και οικολογική άποψη ούτως ώστε καταστεί δυνατή η διατήρηση της ανάπτυξης της δασικής οικονομίας και να αυξηθεί η απασχόληση και η ευημερία. Γενικά, η δασοκομία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο ως πηγή ευημερίας, κυρίως δε, στις αγροτικές ζώνες. Όπως έχει ήδη λεχθεί στο σημείο 3 του παρόντος εγγράφου, η βιώσιμη εκμετάλλευση των δασών και η πολυμορφία του δασικού βιοτόπου είναι στόχοι συμβατοί και για το λόγο αυτό δεν ενδείκνυται η ανώφελη παρεμπόδιση της δασικής εκμετάλλευσης.

4.1.6. Πρόβλημα δημιουργούν επίσης οι διαφορετικές αντιλήψεις και οι ορισμοί περί προστασίας του περιβάλλοντος. Σε κοινοτικό επίπεδο θα πρέπει να θεσπιστούν κοινοί ορισμοί για τις προστατευόμενες ζώνες και κοινά μέτρα προστασίας, χωρίς ωστόσο να περιορίζεται η δράση σε εθνικό επίπεδο. Κάθε μορφή προστασίας είναι αυτονόητη και ανταποκρίνεται στην κοινωνική πραγματικότητα των ενδιαφερόμενων περιοχών. Σε διεθνές επίπεδο, έχουν ήδη καθοριστεί κοινοί κανόνες για τον έλεγχο της φυλλόπτωσης των δασών. Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Ενημέρωσης και Επικοινωνίας για τα Δάση πρέπει να περιλαμβάνει στοιχεία για την προστασία των δασών.

4.1.7. Ο κατακερματισμός των δασικών ιδιοκτησιών είναι αφενός πρόβλημα και αφετέρου πρόκληση. Οι δασικές ιδιοκτησίες ορισμένων κρατών μελών είναι τόσο πολύ τεμαχισμένες που δεν είναι δυνατή η οικονομική τους εκμετάλλευση, εφόσον τμήμα των πόρων παραμένει ανεκμετάλλευτο. Δεν είναι σαφές αν ο κατακερματισμός των δασικών ιδιοκτησιών αποτελεί πραγματικό πρόβλημα για τον εφοδιασμό των βιομηχανιών ξύλου ή αν βλάπτει την ανάπτυξη των ικανοτήτων παραγωγής των βιομηχανιών αυτών. Οι ιδιοκτήτες δασικών εκτάσεων έχουν καταβάλει προσπάθειες προκειμένου να αποφύγουν τον κατακερματισμό των ιδιοκτησιών με την ανάληψη κοινών δράσεων, όσον αφορά κυρίως τον εφοδιασμό ή την εμπορία ξυλείας στην ΕΕ στο πλαίσιο των υφιστάμενων κανόνων περί ανταγωνισμού (βλ. σημ. 5.1.4).

4.1.8. Ο κατακερματισμός των δασικών ιδιοκτησιών έχει περισσότερα πλεονεκτήματα και λιγότερα μειονεκτήματα. Τα ιδιωτικά δάση αποτελούν συνήθως αντικείμενο βιώσιμης διαχείρισης. Εκ παραδόσεως, οι ιδιοκτήτες δασικώων εκμεταλλεύσεων επιθυμούν να διαβιβάσουν στις επόμενες γενιές μια κληρονομιά σε καλή κατάσταση. Αυτές οι μικρές ιδιοκτησίες έχουν συνεπώς αποφύγει τα προβλήματα που πλήττουν τις μεγάλες δασικές εκμεταλλεύσεις. Από τη δεκαετία του '90 έχει πραγματοποιηθεί σημαντικό έργο υπέρ της πολυμορφίας του δασικού βιοτόπου στις μεγάλες δασικές εκμεταλλεύσεις.

4.1.9. Η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των βιομηχανιών ξύλου παρουσιάζει και αυτή θετικά και αρνητικά στοιχεία. Δημιουργεί προβλήματα στην αγορά της ξυλείας δεδομένου ότι ο αριθμός των αγοραστών, που ήταν ήδη χαμηλός, μειώνεται ακόμη περισσότερο, και επηρεάζει έτσι την ανταγωνιστικότητα του τομέα. Από την άλλη πλευρά, ενόψει του φαινομένου της αυξανόμενης διεθνοποίησης της βιομηχανίας ξύλου, οι δασικές επιχειρήσεις πρέπει αναπόφευκτα να αναπτυχθούν περισσότερο εάν θέλουν να παραμείνουν ανταγωνιστικές. Η επέκταση των επιχειρήσεων καθιστά με τον τρόπο αυτό δυνατή τη διατήρηση ισχυρής και αποδοτικής βιομηχανίας ξύλου, και διασφαλίζει την εκμετάλλευση των δασικών πόρων της Ευρώπης.

4.1.10. Μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, τα εδάφη της Ευρώπης αποτέλεσαν αντικείμενο εντατικής αναδάσωσης με χρηματοδότηση από τους κρατικούς φορείς και τούτο είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση αφενός των δασικών εκτάσεων και αφετέρου της παραγωγής ξυλείας. Παρόλο που η αύξηση των δασικών εκτάσεων είναι από κάθε άποψη θετική, οι κρατικές ενισχύσεις από κοινού με τις κοινοτικές πολιτικές ενδέχεται να έχουν αρνητικές συνέπειες στην ανταγωνιστικότητα της αγοράς ξυλείας στην Ευρώπη. Τίποτα όμως δεν δείχνει ότι η απειλή αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί. Η αναδάσωση των εκτάσεων μεταβάλλει το τοπίο και δημιουργεί προβλήματα στις περιοχές με ανοιχτές πεδιάδες ή ακόμη στις περιοχές όπου τα κλειστά δάση δεν είναι γνωστά.

4.1.11. Αν και τα δάση αποτελούν σημαντική πηγή οικονομικής ευημερίας και θεμελιώδες στοιχείο του περιβάλλοντός μας, ο δασικός τομέας δεν έχει ληφθεί υπόψη στις πολιτικές αποφάσεις της ΕΕ. Τούτο αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο πολιτικό πρόβλημα. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πολλές αποφάσεις έχουν άμεσες - ή στις περισσότερες περιπτώσεις έμμεσες - συνέπειες στο δασικό τομέα, συνέπειες που δεν έχουν εκτιμηθεί κατά τη λήψη των εν λόγω αποφάσεων. Τούτο εν μέρει οφείλεται στο ότι η δασική οικονομία και βιομηχανία υπήρξαν πάντα ένας τομέας που δεν διέπεται από τους κανόνες της οικονομίας, και τον οποίο ελάχιστα θίγουν οι επιπτώσεις πολιτικών αποφάσεων, όπως στη γεωργία για παράδειγμα. Τούτο σημαίνει ότι τα «παλιά» κράτη μέλη δεν έχουν προσδώσει ιδιαίτερη σημασία στον τομέα αυτό. Επειδή ο δασικός τομέας και η δασική βιομηχανία έχουν αποκτήσει νέα σημασία στην ΕΕ, ενδείκνυται ο έλεγχος όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα με τις τρίτες χώρες. Στην εμπορική πολιτική της ΕΕ θα πρέπει να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη τα συμφέροντα της δασικής βιομηχανίας.

4.1.12. Για τη διατήρηση της πολυμορφίας του βιοτόπου των δασών απαιτείται η λήψη αποφάσεων που να αφορούν άμεσα τα δάση, για παράδειγμα στο πλαίσιο της πολιτικής μεταφορών. Για το λόγο αυτό απαιτείται κοινή πολιτική δράση ούτως ώστε τα συμφέροντα του δασικού τομέα να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη.

4.1.13. Ένα από τα κυριότερα προβλήματα - ή απειλές - που αντιμετωπίζει ο δασικός τομέας είναι όταν η αγορά των ινών ανάκτησης ευνοείται από ρυθμίσεις που επιβάλλουν οικονομικές επιβαρύνσεις για τις μη ανακυκλωμένες ίνες ξύλου. Οι ίνες, ανακυκλωμένες ή μη, προέρχονται από διάφορες φάσεις του κύκλου ζωής μιας πρώτης ύλης, γι'αυτό ούτε οι μεν ούτε οι δε πρέπει να αποτελούν αντικείμενο ευνοϊκής μεταχείρισης. Έτσι, δυσμενής φορολογική νομοθεσία για τις μη ανακυκλωμένες ίνες συμβάλλει στην αύξηση του ανταγωνισμού προϊόντων από μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες σε βάρος προϊόντων από ίνες ξύλου που δεν μολύνουν το περιβάλλον. Η μείωση της ανταγωνιστικότητας των μη ανακυκλωμένων ινών συνεπάγεται περιορισμένη χρήση των ανανεώσιμων πρώτων υλών στην Ευρώπη και κατά συνέπεια μείωση του ποσοστού του διοξειδίου του άνθρακα.

4.2. Δυνατότητες

4.2.1. Τα δάση αποτελούν σημαντικό απόθεμα ανανεώσιμων φυσικών πόρων για την Ευρώπη. Η σχέση υλοτομίας και ανάπτυξης των δασών δείχνει ότι η διαχείριση των δασών της ΕΕ για την παραγωγή ξυλείας γίνεται με ορθολογικό τρόπο. Όταν το δάσος έχει «ωριμάσει» και είναι έτοιμο για υλοτομία, αυξάνονται οι δυνατότητες κοπής αλλά και οι δυνατότητες χρησιμοποίησης του δάσους ως τόπου αναψυχής.

4.2.2. Η αύξηση της υλοτομίας στις χώρες της ΕΕ ενδεχομένως να θέσει σε κίνδυνο τη σταθερότητα της παραγωγής ξυλείας και την πολυμορφία της φύσης, που συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για την περαιτέρω ανάπτυξη των δυνατοτήτων της δασικής βιομηχανίας και κατά συνέπεια για την αύξηση του βαθμού αυτάρκειας σε δασοκομικά προϊόντα. Επίσης θα πρέπει να αυξηθεί ο όγκος των εξαγωγών των δασοκομικών προϊόντων της ΕΕ σε τρίτες χώρες. Η αύξηση της παραγωγής και η ανάπτυξη της δασικής βιομηχανίας θα συμβάλει στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης καθώς και στην ευημερία των διαφόρων κρατών μελών.

4.2.3. Χάρη στην ανάπτυξη της δασικής βιομηχανίας και των μικρών επιχειρήσεων βιοτεχνικού χαρακτήρα, είναι δυνατή η δημιουργία θέσεων απασχόλησης στις αγροτικές ζώνες. Πρόκειται για μια σημαντική ευκαιρία που παρέχει ο δασικός τομέας. Μια λύση είναι η ανάληψη πρότυπης δράσης με στόχο την ανάπτυξη δικτύων σύμφωνα με το πρότυπο που εφαρμόζεται στη Βόρειο Ιταλία. Η υιοθέτηση νέων προτύπων απαιτεί υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και πλήρη ενημέρωση καθώς και δημιουργία νέας αγοράς για τα εν λόγω προϊόντα. Η ΕΕ θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει μέτρα για την κατάρτιση και ενημέρωση όχι άμεσα αλλά μέσω της δημιουργίας ευνοϊκού πλαισίου, δηλαδή, με την απόκτηση κατάλληλης τεχνογνωσίας και τη δημιουργία της σωστής αγοράς.

4.2.4. Ο τομέας της ενέργειας αποτελεί, από κοινού με τη βιομηχανία μεταποίησης του ξύλου, σημαντική αγορά γι'αυτούς τους φυσικούς ανανεώσιμους πόρους. Το κύριο πρόβλημα της αγοράς ξυλείας για πολλά κράτη μέλη συνίσταται στην ανεπάρκεια της ζήτησης των υπολειμμάτων υλοτομίας, προϊόν που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την παραγωγή ενέργειας. Αυτή η ανανεώσιμη πηγή ενέργειας μπορεί να συμβάλει στην επίλυση του προβλήματος των μη ανανεώσιμων ορυκτών καυσίμων από τρίτες χώρες. Το ξύλο, μη ρυπαίνουσα πηγή ενέργειας, θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση του βαθμού αυτάρκειας της ΕΕ σε ό,τι αφορά τον εφοδιασμό ενέργειας. Θα πρέπει επίσης να αναπτυχθεί και να προωθηθεί η εκμετάλλευση για ενεργειακούς σκοπούς όχι μόνο της ξυλείας αλλά και του παλιού χαρτιού.

4.2.5. Οι ίνες, ανακυκλωμένες ή μη, αποτελούν πολύτιμο ανανεώσιμο πόρο, που πρέπει να χρησιμοποιηθεί περισσότερο. Η αξιοποίηση των ινών ανάκτησης θα μπορούσε να ενισχυθεί με την οικοδόμηση κέντρων αποτέφρωσης χρησιμοποιημένου χαρτιού. Εξάλλου είναι αδύνατο να τεθούν νομοθετικοί φραγμοί σε επενδύσεις που σέβονται τόσο πολύ το περιβάλλον. Η ίνα από ξύλο δεν μπορεί να ανακυκλώνεται επ'άπειρον δεδομένου ότι κατά τη διαδικασία κατασκευής χαρτιού απαιτείται πάντα ένα μέρος νέων ινών. Τα παλιά χαρτιά που δεν επιδέχονται πλέον ανακύκλωσης θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ενέργειας. Από περιβαλλοντική άποψη δεν έχει σημασία αν οι ίνες χρησιμοποιούνται για την κατασκευή χαρτιού ή για την παραγωγή ενέργειας, εφόσον προορίζονται για καλή και σωστή χρήση. Είναι εξαιρετικά σημαντική η εκ νέου χρησιμοποίηση ινών ανάκτησης και η μη κατάληξή τους στις χωματερές.

4.2.6. Τα δασοκομικά προϊόντα δεν μολύνουν γενικά το περιβάλλον και θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν μεγάλο τμήμα των προϊόντων που προέρχονται από μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες, ιδιαίτερα στον τομέα της οικοδομής, των επίπλων και της συσκευασίας. Οι καταναλωτές, χρησιμοποιώντας κατά προτίμηση παρόμοια προϊόντα συμβάλλουν στη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος και στην καλύτερη αξιοποίηση των πόρων της ΕΕ. Η αγορά φιλικών προς το περιβάλλον προϊόντων συμβάλλει επίσης στην επίλυση του κυριότερου προβλήματος της ΕΕ, της ανεργίας. Η συνειδητοποίηση των καταναλωτών είναι εφικτή μόνο μέσω της πλήρους ενημέρωσής τους για την ΕΕ, η οποία από την πλευρά της θα πρέπει χαράξει τη δική της μακροπρόθεσμη στρατηγική, με την οποία θα δημιουργηθούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την αντικατάσταση της χρησιμοποίησης μη ανανεώσιμων πρώτων υλών με τη χρήση ανανεώσιμων πρώτων υλών. Η ΕΕ θα πρέπει επίσης να δεσμευτεί να άρει τις ρυθμίσεις που περιορίζουν τη χρησιμοποίηση ξύλου στον τομέα της οικοδομής και της παραγωγής ενέργειας.

4.2.7. Η αύξηση των δασικών πόρων στην Ευρώπη έχει πολλαπλές συνέπειες στο περιβάλλον. Τα δάση συνιστούν απόθεμα σημαντικών οργανικών ενώσεων που συμβάλλουν στην αφομοίωση του διοξειδίου του άνθρακα που προκύπτει από την ορυκτή καύση καθώς και στη ρύθμιση των ποσοστών άνθρακα στην Ευρώπη. Τα δάση συμβάλλουν επίσης στη διατήρηση της βιοποικιλότητας και η αύξησή τους καθιστά δυνατή τόσο την αύξηση της υλοτομίας όσο και την αύξηση των προστατευόμενων ζωνών και των ζωνών αναψυχής.

5. Η επιλογή των μέσων για τον δασικό τομέα στην ΕΕ

5.1. Τα υφιστάμενα μέσα της δασικής και περιβαλλοντικής πολιτικής στα κράτη μέλη της ΕΕ

5.1.1. Τα όργανα λήψεως αποφάσεων της ΕΕ διαθέτουν πολλά μέσα τα οποία τους επιτρέπουν να επιτύχουν τους στόχους που έχουν καθοριστεί στο πλαίσιο της δασικής πολιτικής. Οι στόχοι αυτοί βασίζονται σε τέσσερις άξονες:

1. στον προσδιορισμό των οργάνων λήψεως αποφάσεων (πολιτικοί φορείς),

2. στον καθορισμό των πολιτικών στόχων,

3. στη διάκριση των πολιτικών στόχων από τα πολιτικά μέσα και

4. στην εφαρμογή της πολιτικής.

5.1.2. Οι πολιτικοί φορείς είναι οι εκπρόσωποι των εθνικών διοικήσεων και των ομάδων συμφερόντων. Οι πολιτικές ομάδες και οι ομάδες οικονομικών συμφερόντων συμμετέχουν στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Η χάραξη της δασικής πολιτικής βασίζεται στον καθορισμό των στόχων και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη αντικρουόμενα συμφέροντα. Το βασικό ερώτημα είναι το ακόλουθο: Με ποιό τρόπο πρέπει να αξιοποιηθούν και να αναπτυχθούν οι δασικοί πόροι; Η δασική οικονομία πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο σχεδιασμού και ελέγχου λόγω της βραδύτητας της διαδικασίας ανάπτυξης του ξύλου σε πολλές περιοχές της ΕΕ, οι οποίες θα υποστούν στο μέλλον τις συνέπειες των μέτρων που λαμβάνονται σήμερα. Τα παραδοσιακά μέσα που καθιστούν δυνατή την επίτευξη των στόχων που έχουν καθοριστεί στο πλαίσιο της δασικής πολιτικής είναι κυρίως οι νομοθετικές και άλλες ρυθμίσεις, τα θεσμικά μέσα, οι πολιτικές ασφάλισης και φορολογίας, η έρευνα, η κατάρτιση και οι υπηρεσίες διαβούλευσης.

5.1.3. Έως τη δεκαετία του '70, η πολιτική των κρατών μελών επικεντρωνόταν κυρίως στην αύξηση της παραγωγής ξυλείας και στην ανάπτυξη της βιομηχανίας ξύλου. Κύριος στόχος ήταν η διατήρηση και η αύξηση των δασικών πόρων με τη θέσπιση νομοθετικών μέτρων, όπως για παράδειγμα η υποχρέωση των ιδιοκτητών δασών να αναδασώνουν αποψιλωμένες εκτάσεις. Σε πολλές χώρες, κυρίως στη Γαλλία, την Ιρλανδία και τη Μεγάλη Βρετανία, τα μέτρα ενίσχυσης του δασικού τομέα συνίστανται στην αναδάσωση μεγάλων εκτάσεων προκειμένου να βελτιωθεί το επίπεδο αυτάρκειας σε ξυλεία ως πρώτη ύλη. Η πλειοψηφία των κρατών μελών χρηματοδοτεί μέτρα που αφορούν τη διαφύλλαξη των δασών, την αναδάσωση, τη χάραξη δασικών δρόμων και τη δάσωση γεωργικών εκτάσεων.

5.1.4. Χαρακτηριστικό γνώρισμα των δασικών ιδιοκτησιών των κρατών μελών είναι ο κατακερματισμός. Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι μικροϊδιοκτήτες δασικών εκτάσεων ενθαρρύνονται να σχηματίσουν ενώσεις προκειμένου να ασκηθεί αποτελεσματικότερη δασική πολιτική. Στις σκανδιναβικές χώρες υπάρχουν παρόμοιες ενώσεις εδώ και αρκετές δεκαετίες. Αυτή κυρίως η μορφή συνεργασίας κατέστησε δυνατή τη βιώσιμη διαχείριση των δασών.

5.1.5. Στόχος της δασικής πολιτικής είναι η ανάληψη δράσεως για τον τρόπο με τον οποίο μια συγκεκριμένη ομάδα - για παράδειγμα οι ιδιοκτήτες δασικών εκτάσεων - διασφαλίζει τη διαφύλαξη και την υλοτομία των δασών. Οι ιδιώτες ιδιοκτήτες δασικών εκτάσεων είναι ο κυριότερος στόχος των μέτρων ενίσχυσης σε εθνικό επίπεδο. Διάφορες χώρες επέλεξαν να αναλάβουν δράση και στον τομέα της κατάρτισης και των υπηρεσιών διαβούλευσης. Η εμπειρία έχει δείξει ότι μη δεσμευτικά μέτρα μπορούν να συμβάλουν στην αλλαγή της συμπεριφοράς των ιδιοκτητών δασικών εκτάσεων.

5.1.6. Οι διάφορες μορφές εκμετάλλευσης της δασικής κληρονομιάς αποτελούν εδώ και καιρό αντικείμενο νόμων ή ρυθμίσεων για δασικά θέματα, αλλά μόνο από τη δεκαετία του '80 άρχισαν να λαμβάνονται συγκεκριμένα μέτρα για την προώθηση μορφών δασικής εκμετάλλευσης εκτός της παραγωγής ξυλείας. Το άνοιγμα της περιβαλλοντικής πολιτικής στη δασική πολιτική δημιούργησε ωστόσο προβλήματα προσαρμογής εφόσον οι αρμόδιες για το περιβάλλον αρχές που έχουν αναλάβει την αξιοποίηση της έννοιας της προστασίας και του τοπίου παρενέβησαν και στη λήψη αποφάσεων για θέματα δασικής πολιτικής. Από την άλλη πλευρά, η λειτουργία των δασών ως χώρου αναψυχής αποτελεί εδώ και πολύ καιρό σημαντική πτυχή ορισμένων εθνικών πολιτικών, κυρίως στην Ολλανδία και τούτο λόγω της μεγάλης πυκνότητας του πληθυσμού.

5.1.7. Στη δεκαετία του '90, χάρη στις διεθνείς συμφωνίες της ΣΗΕΠΑ (1992) και στα ψηφίσματα του Ελσίνκι, το πεδίο εφαρμογής των δασικών πολιτικών διευρύνθηκε με την προσθήκη, στα καθαρά οικονομικού χαρακτήρα προβλήματα, της μελέτης των προβλημάτων για την προστασία και τη βιοποικιλότητα. Αυτές οι πολιτικές που μέχρι πρότινος εθεωρούντο εθνικές οικονομικές πολιτικές, απέκτησαν μια συνεχώς αυξανόμενη διεθνή και περιβαλλοντική διάσταση.

5.1.8. Στο επίπεδο της ΕΕ, το κύριο μέσο προστασίας της βιοποικιλότητας είναι η οδηγία Habitat, καθώς και το πρόγραμμα Natura 2000 το οποίο έχει καταρτιστεί στη βάση της προαναφερθείσας οδηγίας. Στην έκθεση παρακολούθησης του πέμπτου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον εκτιμάται ότι η δημιουργία δικτύου αποτελεί σημαντικό μέσο για την προστασία του περιβάλλοντος. Η οδηγία τώρα εφαρμόζεται στα διάφορα κράτη μέλη. Στη φάση αυτή γίνεται η επιλογή και η απογραφή των περιοχών που θα συμπεριληφθούν στο πρόγραμμα Natura 2000. Σε πολλά κράτη μέλη το δάσος είναι σημαντικό τμήμα των προγραμμάτων που αφορούν το περιβάλλον και τη χωροταξία, και για το λόγο αυτό στο πρόγραμμα Natura 2000 ο δασικός τομέας πρέπει να έχει σημαντική θέση. Η υλοποίηση του προγράμματος αυτού έχει δημιουργήσει μερικά προβλήματα στα κράτη μέλη διότι οι ιδιοκτήτες γης διαπίστωσαν ότι η γνώμη τους δεν έχει ληφθεί επαρκώς υπόψη στις αποφάσεις που αφορούν τις περιοχές που θα συμπεριληφθούν στο πρόγραμμα. Αποφάσεις σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος πρέπει να ληφθούν και σε εθνικό επίπεδο και να λαμβάνεται σε αυτές υπόψη η γνώμη των ενδιαφερομένων.

5.2. Νομικό πλαίσιο

5.2.1. Κατά τη διάσκεψη για τη δασοκομία που συγκλήθηκε από την Επιτροπή από τις 9 έως 11 Ιουνίου 1959 στις Βρυξέλλες είχαν ήδη υποβληθεί οι κυριότερες κατευθυντήριες γραμμές για ενδεχόμενη παρέμβαση της Κοινότητας σε θέματα δασικής πολιτικής. Έκτοτε, αυτές οι γραμμές αναφέρονταν συχνά στα διεθνή έγγραφα μελέτης και στρατηγικής. Αφορούν την ποσοστική και ποιοτική διαφύλαξη των δασών, το συντονισμό της ενημέρωσης, την έρευνα και την κατάρτιση, την εμπορία ξυλείας και τη διαρθρωτική ανάπτυξη των επιχειρήσεων.

5.2.2. Η μεταφορά αυτών των κατευθυντήριων γραμμών στο πλαίσιο μιας κοινοτικής και συνεκτικής δασικής πολιτικής προσκρούει, όσον αφορά την ουσία, σε ορισμένα νομικά εμπόδια:

5.2.2.1. Παρόμοια πολιτική δεν προβλέπεται από τη Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. Τα άρθρα 2 και 3 ( αποστολή και δράση της Κοινότητας) δεν δικαιολογούν καμιά αρμοδιότητα. Δεν είναι αποδεκτό οι αρμοδιότητες να απορρέουν από την αποστολή, διότι με τον τρόπο αυτό απομακρυνόμαστε από την αρχή των περιορισμένων εξουσιών όπως απορρέουν από τα άρθρα 189 και 235 της Συνθήκης.

5.2.2.2. Εν προκειμένω, η σχέση που υπάρχει εκ φύσεως μεταξύ γεωργίας και δασοκομίας και κυρίως σε επίπεδο εκμετάλλευσης σε ό,τι αφορά τα ιδιωτικά δάση, είναι μεγάλης σημασίας: η Κοινότητα έχει επίσης αρμοδιότητα όταν ένα θέμα - για παράδειγμα η γεωργία - για την οποία υπάρχει σαφής αρμοδιότητα, δεν μπορεί να είναι αντικείμενο διαχείρισης άν ένα άλλο θέμα - για παράδειγμα η δασοκομία - για την οποία δεν υπάρχει καμιά σαφής αρμοδιότητα, δεν αποτελεί αντικείμενο ταυτόχρονης διαχείρισης (έμμεσες εξουσίες). Η παρέμβαση δεν δικαιολογείται εδώ από τους στόχους, όπως ορίζει το άρθρο 235, αλλά από τις εξουσίες, όπως έχουν καθοριστεί από τη Συνθήκη.

5.2.3. Στο άρθρο 43 (κατευθυντήριες γραμμές κοινής γεωργικής πολιτικής) δεν προβλέπεται η δυνατότητα άσκησης σφαιρικής δασικής πολιτικής. Το γεγονός ότι η δασοκομία δεν αναφέρεται στο άρθρο 38 (κοινή αγορά) τούτο δεν σημαίνει ότι είναι δυνατή η ευρεία ερμηνεία του άρθρου 43. Έχει ζητηθεί επανειλημμένα η ξυλεία να περιλαμβάνεται στα προϊόντα εδάφους που αναφέρονται στο άρθρο 38. Η θέση αυτή είναι απόλυτα δικαιολογημένη αλλά δεν επικυρώνεται στο παράρτημα ΙΙ της Συνθήκης της Ρώμης, όπου η ξυλεία δεν αναφέρεται.

5.2.4. Ωστόσο τα επιδιωκώμενα δασικά μέτρα μπορούν να βασίζονται μόνο στο άρθρο 43, όπως φαίνεται από τα ακόλουθα παραδείγματα: ο κανονισμός 269/79 που θεσπίζει κοινή δράση στον δασικό τομέα σε ορισμένες μεσογειακές ζώνες της Κοινότητας, ο κανονισμός 2328/91 για τις διαρθρωτικές ενισχύσεις των δασοκομικών δραστηριοτήτων, ή ο κανονισμός 2080/92, που θεσπίζει καθεστώς ενίσχυσης για τη δενδροφύτευση των αγροτικών γαιών.

5.2.5. Η εισαγωγή του άρθρου 130Σ μαζί με το άρθρο 130Ρ (στόχοι στον τομέα του περιβάλλοντος) κατέστησε ανώφελη για πολλούς κανονισμούς την προσφυγή στα άρθρα 235 και 43. Όσον αφορά τους κανονισμούς 3528/86 και 3529/86 σχετικά με την προστασία των δασών, την καταπολέμηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και τις πυρκαγές, υπήρχε μόνο μια μικρή σχέση με την κοινή γεωργική πολιτική. Σήμερα, η κοινή πολιτική στον τομέα του περιβάλλοντος παρέχει τις κατάλληλες νομικές βάσεις για θέματα δασικής πολιτικής αυτού του τύπου, όπως φαίνεται από τους σχετικούς τροποποιημένους κανονισμούς (για παράδειγμα οι κανονισμοί υπ'αριθ. 1613/89 και 1614/89).

5.3. Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για τα Δάση

5.3.1. Το 1988, η Επιτροπή πρότεινε ένα πρόγραμμα δράσης για τα Δάση (ΠΔΔ) το οποίο ενέκρινε το Συμβούλιο το 1989. Το 1992, το πρόγραμμα αυτό βελτιώθηκε και παρατάθηκε η ισχύς του. Πρόκειται για τον συντονισμό των δράσεων που αφορούν τα δάση και οι οποίες πραγματοποιούνται από το 1979.

5.3.2. Το ΠΔΔ αφορά ειδικότερα τους ακόλουθους πέντε τομείς:

1. Δενδροφύτευση των αγροτικών γαιών

2. Ανάπτυξη και αξιοποίηση των δασών στις αγροτικές ζώνες

3. Αναγνώριση του φελλού ως γεωργικού προϊόντος

4. Προστασία των δασών από την ατμοσφαιρική ρύπανση και τις πυρκαγές

5. Διαβούλευση, ενημέρωση και επικοινωνία (συμπληρωματικά μέτρα).

6. Αναγκαιότητα ανάπτυξης εθνικών και ευρωπαϊκών δασικών πολιτικών

6.0.1. Η ΕΕ χρειάζεται μια δασική στρατηγική, που να χαραχθεί σε κοινοτική κλίμακα και η οποία να διασφαλίζει βιώσιμη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασικών ανανεώσιμων πόρων από οικονομική, κοινωνική και οικολογική άποψη.

6.1. Ολοκληρωμένη διαχείριση του δασικού βιοτόπου, του περιβάλλοντος και της παραγωγής ξυλείας

6.1.1. Είναι θεμελιώδους σημασία για τη δασοκομία, η δασική στρατηγική της ΕΕ να είναι επαρκώς αποτελεσματική και να συμβάλει στη γενική ευημερία της ΕΕ. Ο πολυλειτουργικός χαρακτήρας του δασικού βιοτόπου έχει καταστήσει σχετικά δύσκολη την χάραξη παρόμοιας στρατηγικής. Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής μπορεί να εξετάζεται η ξυλεία καθώς και άλλα δασοκομικά προϊόντα, όπως η παραγωγή φελλού και ρητίνης, ή δράσεις που συνδεόνται με το περιβάλλον και τον ψυχαγωγικό ρόλο των δασών. Οι διάφορες δράσεις που συνδέονται με τον δασικό τομέα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο επιμέρους στρατηγικής, με την προϋπόθεση ότι θα υπάρχει συντονισμός και ισορροπία των δράσεων αυτών. Η κυριότερη από οικονομική άποψη λειτουργία του δάσους - η παραγωγή ξυλείας - πρέπει να διέπεται πριν απ'όλα από τους κανόνες της αγοράς. Εφόσον κάθε χώρα εκμεταλλεύεται τα δάση της σύμφωνα με τα δικά της πολιτιστικά και κοινωνικά πρότυπα και εφόσον οι προτεραιότητες που δίνονται διαφέρουν από τη μια χώρα στην άλλη, είναι φυσικό κάθε κράτος μέλος να εξακολουθεί να χαράζει την εθνική του δασική πολιτική σύμφωνα με τις ανάγκες του.

6.1.2. Εδώ και καιρό η διαχείριση και η εκμετάλλευση των δασών των κρατών μελών ελέγχονται με τα μέσα που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται σε θέματα δασικής πολιτικής, και αποσκοπούν στη διατήρηση και την αύξηση μακροπρόθεσμα των δασικών πόρων. Η έννοια της βιώσιμης διαχείρισης των δασών αποτελεί από καιρού αντικείμενο της ευρωπαϊκής δασικής πολιτικής. Εάν από τη μια πλευρά οι πολιτικές δράσεις συνέβαλαν στη δημιουργία των προϋποθέσεων για τη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών, από την άλλη διαπιστώνεται ότι η παραγωγή ξυλείας διέπετο από τους κανόνες της προσφοράς και της ζήτησης εντός των ορίων που έχουν καθοριστεί από τις εν λόγω δράσεις. Πέρα από την παραγωγή ξυλείας και ορισμένες άλλες μορφές οικονομικής εκμετάλλευσης των δασών, ορισμένες δράσεις που αφορούν τα δάση δεν υπάγονται σε κανέναν έλεγχο, όπως για παράδειγμα ο ρόλος των δασών στην παραγωγή άνθρακα ή οξυγόνου. Αυτές οι μη οικονομικές ζωτικές λειτουργίες αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της περιβαλλοντικής διάστασης των δασών, και κατά συνέπεια της περιβαλλοντικής πολιτικής. Οι δράσεις αυτές, που δεν εντάσσονται στο πλαίσιο της αγοράς, υπάγονται κατά βάση στη δασική και περιβαλλοντική πολιτική.

6.1.3. Οι πιστοποιήσεις των δασών απεικονίζουν τον τρόπο με τον οποίο καταβάλλεται προσπάθεια, χάρη στους νόμους της αγοράς, να υπάρξει παρέμβαση στη διαχείριση και την εκμετάλλευση των δασών προκειμένου να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη οι μη οικονομικές λειτουργίες του δάσους. Ενόψει της ενίσχυσης της διεθνούς συνεργασίας για δασικά θέματα, της διεθνοποίησης της οικονομίας σε θέματα δασών και περιβάλλοντος καθώς και της παγκόσμιας οικονομίας, ολοένα και περισσότεροι παράγοντες υπεισέρχονται κατά τη λήψη αποφάσεων που αφορούν τη διαχείριση και την εκμετάλλευση των δασών. Τούτο ενέχει τον κίνδυνο άσκοπου περιορισμού της οικονομικής εκμετάλλευσης των δασών.

6.1.4. Από την εμπειρία πολλών κρατών μελών αποδεικνύεται ότι η αποδοτική παραγωγή ξυλείας είναι συμβατή με τη διατήρηση των φυσικών χαρακτηριστικών του δάσους και την προστασία του περιβάλλοντος. Η παραγωγή ξυλείας συμβάλλει στην ανάπτυξη των άλλων μορφών της δασικής εκμετάλλευσης καθώς και στη δημιουργία οικονομικών βάσεων. Η αρχή «Use it, or lose it» δείχνει σαφώς αυτή την πτυχή της δασοκομίας.

6.1.5. Στην Ευρώπη, οι δασικές ιδιοκτησίες καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις. Πρόκειται κυρίως για την περίπτωση κρατικής ιδιοκτησίας, άλλων δημόσιων οργανισμών και μεγάλων επιχειρήσεων, ενώ οι ιδιωτικές δασικές εκμεταλλεύσεις οικογενειακού τύπου είναι κατά πολύ μικρότερες. Ο κατακερματισμός των ευρωπαϊκών δασικών εκμεταλλεύσεων - όσον αφορά τους ιδιοκτήτες και τους φορείς που παρεμβαίνουν στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων - εξασφάλισε το σεβασμό των ιδιαιτεροτήτων του τομέα αυτού στα μέτρα που ελήφθησαν σχετικά. Για εκατομμύρια μικροϊδιοκτητών δασικών εκτάσεων, το δάσος αντιπροσωπεύει όχι μόνο πηγή εργασίας και εισοδημάτων, αλλά φυσικό πλούτο και πολιτιστικό τοπίο που πρέπει να διαχειριστούν και να διαφυλλάξουν για τις επόμενες γενιές. Πρέπει συνεπώς να προστατευθεί το δικαίωμα των ιδιοκτητών δασικών εκτάσεων να λαμβάνουν μόνοι τους αποφάσεις για την περιουσία τους τόσο στο παρόν όσο και στο μέλλον. Ως προς αυτό, πρέπει να προσδιοριστούν οι εκτάσεις που θα πρέπει να συμπεριληφθούν σε ένα πρόγραμμα προστασίας του περιβάλλοντος, δηλαδή πώς να αποκλειστούν από κάθε οικονομική εκμετάλλευση. Σε πολλές περιπτώσεις, η οικονομική εκμετάλλευση που σέβεται το περιβάλλον μπορεί να συμβάλει στη διαφύλαξη της πολυμορφίας της φύσης και του περιβάλλοντος.

6.2. Η παραγωγή ξυλείας πρέπει να βασίζεται στους νόμους της αγοράς

6.2.1. Η δασική βιομηχανία και η βιομηχανία ξύλου είναι εκ παραδόσεως ένας τομέας ανοικτός, ο οποίος εξασφαλίζει την αποτελεσματική παραγωγή ξυλείας. Η παραγωγή ξυλείας είναι πιο αποτελεσματική όταν βασίζεται στους νόμους της αγοράς. Ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης πρέπει να καθορίζει την τιμή του ξύλου. Μια από τις βασικές αρχές της ευρωπαϊκής οικονομικής ολοκλήρωσης συνίσταται στη δημιουργία ανταγωνιστικής εσωτερικής αγοράς, η οποία είναι εφικτή μόνον αν δεν υπάρχει στρέβλωση του ανταγωνισμού στην αγορά της ξυλείας.

6.2.2. Σε ό,τι αφορά το δάσος, οι κατευθυντήριες γραμμές της ΕΕ πρέπει να ευνοούν τη δημιουργία πλαισίου ούτως ώστε να υποστηρίζονται οι πρωτοβουλίες των επιχειρήσεων στο δασικό τομέα. Πρέπει να δημιουργηθούν οι όροι της δασικής οικονομίας και βιομηχανίας, οι οποίοι, εφόσον καθοριστούν, θα συμβάλουν στην αύξηση της ζήτησης ακατέργαστης ξυλείας και κατά συνέπεια στην επίτευξη ικανοποιητικής τιμής. Η επαρκής ζήτηση καθιστά δυνατή τη βέλτιστη διαχείριση των δασικών πόρων και αποτελεί σταθερή βάση για μια αποδοτική δασοκομία, αλλά ταυτόχρονα θεωρείται ότι ανταποκρίνεται στις κοινωνικές απαιτήσεις.

6.2.3. Γι αυτό, είναι σημαντικό να μην παρεμποδίζονται άσκοπα οι δραστηριότητες του δασικού τομέα με νομοθετικά μέτρα ή με οποιαδήποτε άλλα μέσα. Με τον τρόπο αυτό οι κανονισμοί που διέπουν την ανακύκλωση παλαιού χαρτιού και τη χρήση ανακυκλωμένων ινών δεν πρέπει να έχουν επιπτώσεις στη ζήτηση μη ανακυκλωμένων ινών. Αντίθετα, η ΕΕ θα πρέπει να ευνοεί τη ζήτηση και τη χρήση δασοκομικών προϊόντων από ανανεώσιμες πρώτες ύλες.

6.3. Η δασική εκμετάλλευση ως απόθεμα ανανεώσιμων φυσικών πόρων είναι βιώσιμη από οικολογικής πλευράς

6.3.1. Η στρατηγική της ΕΕ για τα δάση θα πρέπει να προωθεί τη χρήση των δικών της ανανεώσιμων φυσικών πόρων μέσα από την αποτελεσματική εκμετάλλευση των δασών. Με την προώθηση του δασικού τομέα, η ΕΕ μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης και στην οικονομική ευημερία. Από οικολογική άποψη, τα προΐόντα ξυλείας και άλλα παράγωγα όπως ο φελλός και η ρητίνη είναι σαφώς ανώτερης ποιότητας από τα προϊόντα από μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες. Χάρη στην αυξημένη χρήση του ξύλου, είναι δυνατή η βελτίωση των οικονομικών συνθηκών του δασικού τομέα, που βασίζεται στην εκμετάλλευση ανανεώσιμων φυσικών πόρων. Η ΕΕ θα πρέπει να συμβάλει στη δημιουργία των προϋποθέσεων που απαιτούνται για τη χρήση προϊόντων παραγώγων του ξύλου από μη ανανεώσιμες πρώτες ύλες κυρίως στον τομέα της συσκευασίας, της οικοδομής και της παραγωγής ενέργειας. Με την ολοένα και μεγαλύτερη χρησιμοποίηση υπολειμμάτων υλοτομίας, προϊόντων παράγωγων του πριονίσματος (ροκανίδια, πριονίδια) και παλιού χαρτιού για την παραγωγή ενέργειας, ενδέχεται τα ορυκτά καύσιμα να αντικατασταθούν από ανανεώσιμους φυσικούς πόρους. Σε σύγκριση με τα ορυκτά καύσιμα, τα καύσιμα που πρoέρχονται από το ξύλο έχουν το πλεονέκτημα ότι δεν αυξάνουν τον καθαρό όγκο του ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακα.

6.3.2. Η αύξηση των ευρωπαϊκών δασών είναι ταχύτερη από την υλοτομία τους, αλλά ένα μεγάλο τμήμα αυτού του σημαντικού δυναμικού παραμένει ανεκμετάλλευτο. Τα κράτη μέλη εισάγουν ακόμη σημαντικές ποσότητες δασοκομικών προϊόντων τα οποία θα μπορούσαν να παραχθούν σε αυτά. Εξάλλου, δεδομένου του ύψους των πόρων τους, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν επίσης να αυξήσουν τις εξαγωγές δασοκομικών προϊόντων. Με την αποτελεσματικότερη εκμετάλλευση των φυσικών της πόρων η ΕΕ θα μπορούσε να αυξήσει την ετήσια προστιθέμενη αξία της παραγωγής του δασικού τομέα (πάνω από 140 δισ. Ecu) καθώς και τον αριθμό των θέσεων απασχόλησης στον τομέα αυτό (4 εκατομμύρια).

6.3.3. Λόγω του μεγάλου αριθμού των ιδιωτών ιδιοκτητών δασικών εκτάσεων (12 εκατομμύρια), η καλύτερη εκμετάλλευση των δασικών πόρων θα αποτελέσει πηγή ευημερίας για ολοένα και περισσότερα άτομα. Η εκμετάλλευση των πόρων του δασικού τομέα είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τη διαφύλλαξη του δυναμισμού του αγροτικού κόσμου.

6.4. Η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για τα δάση

6.4.1. Τα δάση, οι προτεραιότητες που δίνονται στις μορφές εκμετάλλευσης των δασών, η ιστορική και κοινωνική εξέλιξη της δασικής εκμετάλλευσης καθώς και ο ρόλος του δασικού τομέα στην εθνική οικονομία διαφέρουν πολύ από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Η πραγματική και αποτελεσματικότερη από σήμερα εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας εξασφαλίζει το σεβασμό των διαφορών και των ιδιαιτεροτήτων καθώς και τον συντονισμό των εθνικών δασικών πολιτικών.

6.4.2. Όσον αφορά τον δασικό τομέα, πρέπει πριν απ' όλα να τηρείται η αρχή της επικουρικότητας διότι οι εθνικές δασικές πολιτικές είναι περισσότερο αποτελεσματικές από μια κεντρική πολιτική, στο βαθμό που λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές ανάγκες και ιδιαιτερότητες. Η λήψη αποφάσεων για θέματα δασικής πολιτικής μπορεί να μεταφερθεί σε κοινοτικό επίπεδο μόνον όταν η δράση παράγει προστιθέμενη αξία.

6.4.3. Τα δάση των κρατών μελών της ΕΕ είναι από βιολογικής και οικολογικής πλευράς πολύ διαφορετικά ούτως ώστε είναι αδύνατη η εκπόνηση κοινού και ενιαίου προγράμματος για τη διαχείριση των δασικών πόρων. Αντίθετα, από την πλευρά της παραγωγής ξυλείας είναι δυνατός ο καθορισμός των γενικών αρχών - όπως για παράδειγμα η αρχή της βιώσιμης διαχείρισης των δασών - που εφαρμόζονται στον τομέα αυτό. Τα κράτη μέλη εφαρμόζουν εδώ και καιρό την αρχή της βιώσιμης διαχείρισης των δασών χωρίς να υπάρχει συμφωνία σε κοινοτικό επίπεδο. Εντούτοις, η ΕΕ πρέπει να καθορίσει γενικές αρχές και να τις προωθήσει σε διεθνές επίπεδο. Η εκμετάλλευση και διαχείριση των δασών στην ΕΕ πρέπει, από οικονομικής, οικολογικής και κοινωνικής πλευράς να είναι βιώσιμες.

6.4.4. Τα μέσα για τη δασική πολιτική, καθώς και οι κρατικές ενισχύσεις είναι γενικά αποτελεσματικότερες σε εθνικό επίπεδο. Έτσι οι μειωμένοι πόροι αποτελούν αντικείμενο καλύτερης εκμετάλλευσης από τη στιγμή που τα κράτη μέλη γνωρίζουν καλύτερα τις βασικές ανάγκες σε εθνικό επίπεδο. Κάθε κράτος μέλος πρέπει να εξασφαλίζει τη χρηματοδότηση των επιχορηγήσεων που προορίζονται για τη δική του δασική πολιτική, ενώ η ΕΕ να χρηματοδοτεί δράσεις στις οποίες έχει αποφασίσει να συμμετάσχει.

6.4.5. Για την περαιτέρω ανάπτυξη και ενίσχυση της στρατηγικής της ΕΕ για τα δάση, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί σε βάθος έρευνα για την αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων μέτρων που αφορούν τη δασική πολιτική και πιο συγκεκριμένα για τις επιχορηγήσεις που παρέχει η ΕΕ. Δεδομένου ότι πολλά κοινοτικά μέτρα λαμβάνονται στο πλαίσιο άλλων πολιτικών πρέπει να καταστούν σαφείς οι συνέπειες των μέτρων αυτών στη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών. Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας προέχει επίσης η μελέτη των μέσων που χρησιμοποιούνται για την εφαρμογή αποτελεσματικότερης πολιτικής επιδοτήσεων.

6.4.6. Θα πρέπει επίσης να διευκρινιστεί εάν μακροπρόθεσμα είναι αποδοτικότερο να αυξηθούν οι πόροι της ΕΕ που διατίθενται για τη διάθεση στην αγορά της ξυλείας, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης της στον τομέα της ενέργειας, παρά να χορηγούνται ως άμεσες επιδοτήσεις για τη δημιουργία νέων δασών. Οι οικονομικοί πόροι της Κοινότητας θα πρέπει να διατίθενται κατά προτεραιότητα στην έρευνα, την κατάρτιση, την ενημέρωση καθώς και στις υπηρεσίες διαβούλευσης και παροχής βοήθειας στις αγροτικές ζώνες, ούτως ώστε να βελτιωθούν μακροπρόθεσμα οι συνθήκες στον δασικό τομέα. Οι κοινοτικές ενισχύσεις για τα δάση θα πρέπει να διατίθενται για τη βελτίωση της ποιότητας των δασών, παραδείγματος χάριν, για την καταπολέμηση της διάβρωσης του εδάφους, την προστασία των υδροφόρων οριζόντων, την πρόληψη των πυρκαγιών, ή την αναδάσωση των καμμένων περιοχών που δεν προορίζονται για την παραγωγή ξυλείας. Η χρηματοδότηση που προβλέπεται στο πλαίσιο της διαρθρωτικής και περιφερειακής πολιτικής της Ένωσης πρέπει να συμβάλει, σε ευρύτερη κλίμακα, στην άσκηση αποδοτικής δασοκομικής δραστηριότητας που να σέβεται το περιβάλλον.

6.5. Πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω η στρατηγική της ΕΕ για τα δάση

6.5.1. Οι συνέπειες της πολιτικής της ΕΕ στον δασικό τομέα

6.5.1.1. Πολλά μέτρα και κανόνες που έχει θεσπίσει η ΕΕ έχουν άμεσες ή έμμεσες συνέπειες στον δασικό τομέα. Τόσο η προετοιμασία όσο και η εφαρμογή σημαντικών για τη δασοκομία κανονισμών της ΕΕ έχει ανατεθεί σε διάφορες Γενικές Διευθύνσεις της Επιτροπής, οι οποίες δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τους στόχους του δασικού τομέα. Το τμήμα γεωργίας και αλιείας εκφράζει την επιθυμία να υπάρχει καλύτερος συντονισμός των ΓΔ της Επιτροπής κατά την προετοιμασία θεμάτων που αφορούν τον δασικό τομέα.

6.5.2. Η εκτίμηση των συμφερόντων του δασικού τομέα στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων της ΕΕ

6.5.2.1. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται στο πλαίσιο άλλων τομέων ενδέχεται να παρεμποδίσουν έμμεσα τη δασοκομία εφόσον οι ιδιαίτερες πτυχές του δασικού τομέα δεν έχουν ληφθεί υπόψη. Κατά τη λήψη των αποφάσεων στο εσωτερικό της Ένωσης δεν έχει δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην υπεράσπιση των συμφερόντων του τομέα αυτού, διότι η ΕΕ δεν διαθέτει ούτε δασική πολιτική ούτε επαρκείς πόρους.

6.5.2.2. Η απουσία ανάπτυξης ευρωπαϊκής στρατηγικής για τα δάση οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο δασικός τομέας είχε σαφώς μικρότερη σημασία πριν την ένταξη των νέων μελών, δηλαδή, της Σουηδίας, της Φινλανδίας και της Αυστρίας. Σήμερα η κατάσταση έχει αλλάξει, και τα συμφέροντα του δασικού τομέα θα πρέπει να βαρύνουν περισσότερο στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων της ΕΕ.

6.5.2.3. Στη στρατηγική της ΕΕ για τα δάση τα θέματα που αφορούν τον δασικό τομέα και την ξυλεία θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και στις άλλες κοινοτικές πολιτικές, ιδιαίτερα δε στην περιφερειακή, την κοινωνική, τη γεωργική, την εμπορική, του ανταγωνισμού και του περιβάλλοντος. Οι υφιστάμενες δράσεις της ΕΕ που αφορούν τον δασικό τομέα θα πρέπει, στο πλαίσιο των τομεακών πολιτικών, να αποτελέσουν αντικείμενο καλύτερου συντονισμού από τις Γενικές Διευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Για να ληφθούν υπόψη τα συμφέροντα του δασικού τομέα πρέπει να είναι ιδιαίτερα δραστήριες και αποτελεσματικές οι διοικητικές μονάδες των ΓΔ ΙΙΙ και VI που είναι υπεύθυνες για τα δάση όπως και η μόνιμη επιτροπή δασών της ΓΔ VI. Εξάλλου θα πρέπει να ενισχυθεί η θέση της επιτροπής αυτής. Επίσης ενδείκνυται η σύσταση συμβουλευτικής επιτροπής στην οποία να συμμετέχουν κυρίως εκπρόσωποι της δασοκομίας και της βιομηχανίας ξύλου, καθώς και άλλες σχετικές ομάδες με στόχο τη βιώσιμη διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών.

6.5.2.4. Επειδή η δασοκομία δεν αναφέρεται στη Συνθήκη της Ρώμης, η ακατέργαστη ξυλεία δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο των προϊόντων που υπάγονται στην ΚΓΠ. Η παραγωγή ξυλείας υπήρξε πάντα τμήμα της ελεύθερης οικονομίας και στενά συνδεδεμένη με τη βιομηχανία δασοκομικών προϊόντων και τη ζήτηση στον τομέα αυτό. Η δασοκομία και η βιομηχανία ξύλου διαδραμάτισαν πάντα σπουδαίο ρόλο στη διαφύλαξη των αγροτικών ζωνών. Σε πολλές χώρες η δασοκομία είναι σημαντικός φορέας εισοδημάτων για τους γεωργούς.

6.5.3. Η κοινοτική δασική πολιτική και η δημιουργία προστιθέμενης αξίας

6.5.3.1. Η κοινή δράση της ΕΕ για τον δασικό τομέα είναι απαραίτητη εκεί όπου δημιουργείται προστιθέμενη αξία, όπως παραδείγματος χάριν, για την εξασφάλιση ευνοϊκών προϋποθέσεων λειτουργίας σε ό,τι αφορά την περιφερειακή, κοινωνική, γεωργική, εμπορική πολιτική, την πολιτική του ανταγωνισμού καθώς και την περιβαλλοντική και τη διεθνή δασική πολιτική. Για την ανάπτυξη δράσεων στον δασικό τομέα, η ΕΕ θα πρέπει να βελτιώσει σημαντικά την έρευνα, την ενημέρωση και την κατάρτιση, να προωθήσει για παράδειγμα τη χρήση της βιολογικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της χρησιμοποίησης παλιού χαρτιού, να χαράξει πολιτική ορθολογικής ανακύκλωσης του χαρτιού και να ενθαρρύνει τους καταναλωτές να χρησιμοποιούν βιομηχανικά προϊόντα ξύλου από ανανεώσιμες και μη ρυπαίνουσες πρώτες ύλες.

6.5.3.2. Καθοριστικός παράγοντας της στρατηγικής της ΕΕ για τα δάση είναι η διεθνής της διάσταση. Πράγματι, σε διεθνές επίπεδο, η κοινή δασική πολιτική μπορεί να έχει σημαντικότερες συνέπειες από μια μεμονωμένη δράση σε επίπεδο κράτους μέλους. Τα κράτη μέλη θα πρέπει πρώτα να καθορίσουν από κοινού τους στόχους της διεθνούς δασικής πολιτικής τους οποίους θα αναπτύξουν κατόπιν κατά τη διάρκεια των φόρουμ για την πολιτική αυτή. Η ΕΕ μπορεί να συμβάλει κυρίως στην προετοιμασία διεθνών συμφωνιών για δασικά θέματα, και να συμμετάσχει στην επεξεργασία των τελικών ψηφισμάτων της Διάσκεψης του Ρίο και της Υπουργικής Διάσκεψης του Ελσίνκι για την Προστασία των Δασών. Με βάση τα θέματα που αφορούν τη διεθνή δασική πολιτική, θα μπορούσαν σε επίπεδο ΕΕ να καθοριστούν ορισμένοι άξονες δράσης και να ενταχθούν στο πεδίο εφαρμογής των εθνικών πολιτικών.

6.5.3.3. Η ΕΕ θα πρέπει επίσης να παροτρύνει τις αναπτυσσόμενες χώρες να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για την καταπολέμηση του αφανισμού των δασών και να τις συνδράμει στον τομέα της έρευνας.

6.5.3.4. Η ΕΕ θα πρέπει να επιστήσει την προσοχή της στην καταπολέμηση της διασυνοριακής ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Στις αποφάσεις που αφορούν τον δασικό τομέα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικές πτυχές που συνδέονται με τα δάση. Απαιτείται συνεργασία τόσο σε εθνικό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο στον τομέα των δασών και του περιβάλλοντος, κυρίως δε για την προστασία της πολυμορφίας του δασικού βιοτόπου, τον έλεγχο των κλιματολογικών αλλαγών, την καταπολέμηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, των πυρκαγιών και των ζημιών που υφίστανται τα δάση, καθώς και την πρόληψη της οξίνισης των οικοσυστημάτων των δασών. Απαιτείται η εναρμόνιση της ορολογίας που αφορά την προστασία των δασών, αλλά οι σχετικοί στόχοι πρέπει να καθορίζονται σε εθνικό επίπεδο.

6.5.3.5. Η ΕΕ μπορεί επίσης να συμβάλει στη δημιουργία συστήματος πιστοποίησης των δασών, αναγνωρισμένου σε διεθνές επίπεδο και βασισμένου στην αρχή της εθελοντικής καταγραφής. Το σύστημα αυτό θα μπορούσε να ενταχθεί στο πλαίσιο διεθνών συμφωνιών για δασικά θέματα ή στο πλαίσιο των δράσεων της ΕΕ. Στο σύστημα αυτό πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι οικολογικές, βιολογικές αλλά κοινωνικοοικονομικές ιδιαιτερότητες κάθε χώρας. Από την πλευρά της η ΕΕ θα πρέπει να επιδιώξει τη διεθνή αναγνώριση της καταγραφής των δασών χωρίς ωστόσο να σημειωθεί στρέβλωση του ανταγωνισμού. Το έργο της πιστοποίησης των δασών θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα συντονισμού, δεδομένου ότι σήμερα το έργο αυτό έχει ανατεθεί σε πολλές ΓΔ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι η πλειοψηφία των δασικών εκτάσεων ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα. Η πιστοποίηση αποτελεί μόνο ένα από τα μέσα για τη βιώσιμη διαχείριση των δασών.

7. Συμπεράσματα

7.1. Κύριος στόχος της στρατηγικής της ΕΕ για τα δάση

Εφόσον ο δασικός τομέας αποτελεί πηγή θέσεων απασχόλησης και οικονομικής ευημερίας για την ΕΕ, η προώθηση της εκμετάλλευσης των δασών πρέπει να αποτελεί τον κύριο στόχο της στρατηγικής της ΕΕ για τα δάση. Για το λόγο αυτό απαιτείται η προστασία των θέσεων απασχόλησης των διαρθρωτικά αδύναμων περιφερειών και η αύξηση της απασχόλησης, παρόλο που η τεχνολογική ανάπτυξη συνεπάγεται απώλεια θέσεων εργασίας. Σύμφωνα με την έννοια της «πολλαπλής» χρήσης των δασών, υπάρχουν πολλές μορφές εκμετάλλευσης του δασικού περιβάλλοντος οι οποίες πρέπει να ενταχθούν σε ένα σύνολο λόγω της συμβατότητας των στόχων οικονομικού χαρακτήρα και των άλλων μορφών εκμετάλλευσης των δασών. Η διαχείριση και εκμετάλλευση των δασών πρέπει να είναι βιώσιμες από οικονομική, οικολογική και κοινωνική άποψη.

7.2. Τήρηση της αρχής της επικουρικότητας: προτεραιότητα στις εθνικές δασικές πολιτικές

Επειδή η σημασία του οικολογικού και κοινωνικοοικονομικού ρόλου των δασών διαφέρει σημαντικά από τη μια χώρα στην άλλη, διαφέρουν αντίστοιχα και οι στόχοι των εθνικών δασικών πολιτικών. Προέχει η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας στο δασικό τομέα προκειμένου να διατηρηθεί η αποτελεσματικότητα των εθνικών δασικών πολιτικών.

7.3. Ο δασικός τομέας, σημαντικός φορέας απασχόληση

Στην ΕΕ απασχολούνται άμεσα στη δασοκομία περίπου 4 εκατομμύρια άτομα. Εξάλλου η δασοκομία παρέχει μεγάλο αριθμό θέσεων εργασίας είτε στο πλαίσιο της διαχείρισης των δασών και της παραγωγής ξυλείας και άλλων δασοκομικών προϊόντων όπως ο φελλός και η ρητίνη, είτε στα πλαίσιο άλλων μορφών αξιοποίησης των δασών όπως η ψυχαγωγία και ο τουρισμός. Επίσης σημαντικές είναι οι έμμεσες συνέπειες του δασικού τομέα στην απασχόληση. Η περαιτέρω ανάπτυξη του τομέα αυτού συμβάλλει ουσιαστικά στη διατήρηση, και κατά συνέπεια στην αύξηση, των θέσεων απασχόλησης στην ύπαιθρο.

7.4. Η προώθηση της οικονομικής εκμετάλλευσης των δασών

Η στρατηγική της ΕΕ για τα δάση πρέπει να εστιάζεται στη δημιουργία των συνθηκών που απαιτούνται για μια αποδοτική δασοκομία που να σέβεται το περιβάλλον και στη βελτίωση των αγροτικών δομών και της οικονομικής κατάστασης της σχετικής βιομηχανίας. Επίσης πρέπει να ληφθεί μέριμνα για την κοινωνική ασφάλιση των ανθρώπων που ζούν από τα σχετικά με το δάσος επαγγέλματα. Η εκμετάλλευση των δασών πρέπει να βασίζεται στην οικονομία της αγοράς και σε ρυθμίσεις όπου θα λαμβάνονται υπόψη οι αρχές που διέπουν την πολιτική ανταγωνισμού της ΕΕ.

7.5. Δημιουργία προϋποθέσεων για τον δασικό τομέα

Η ΕΕ θα πρέπει κατά πρώτο λόγο να εξασφαλίσει τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την άσκηση δασοκομικών δραστηριοτήτων με τον συντονισμό των δασικών πολιτικών και την παροχή λεπτομερών οδηγιών στα κράτη μέλη στο πνεύμα της αρχής της επικουρικότητας. Οι ρυθμίσεις της ΕΕ δεν θα πρέπει να περιορίζουν άσκοπα τη βιώσιμη διαχείριση των δασών, αλλά αντιθέτως να την ενθαρρύνουν. Η ΕΕ θα πρέπει να διαθέσει περισσότερους οικονομικούς πόρους στην προστασία των δασών, στην ενίσχυση των αγροτικών ζωνών, στην έρευνα, στην κατάρτιση, και στις υπηρεσίες διαβούλευσης.

7.6. Προτεραιότητα στη χρήση ανανεώσιμων φυσικών πόρων

Τα δασοκομικά προϊόντα αποτελούν ανανεώσιμους και μη ρυπαίνοντες φυσικούς πόρους τη χρήση των οποίων η ΕΕ πρέπει να προβάλει και προωθήσει εφόσον αποτελούν φιλικά προς το περιβάλλον προϊόντα και πηγή ενέργειας.

7.7. Εκτίμηση των συμφερόντων του δασικού τομέα στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων σε επίπεδο ΕΕ

Πολλές αποφάσεις που έχουν ληφθεί σε επίπεδο ΕΕ επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τον δασικό τομέα. Ο σεβασμός των συμφερόντων του τομέα αυτού απαιτεί, κατά τη λήψη των σχετικών αποφάσεων, να λαμβάνονται υπόψη οι ενδεχόμενες συνέπειές τους. Γι αυτό και είναι απαραίτητη η ενίσχυση του συντονισμού για δασικά θέματα.

7.8. Η προστιθέμενη αξία της κοινής δράσης της ΕΕ

Αν η λήψη αποφάσεως μεταφερθεί σε κοινοτικό επίπεδο, ενδέχεται να δημιουργήσει προστιθέμενη αξία για τον δασικό τομέα, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διεθνή δασική και εμπορική πολιτική, την προστασία των δασών ιδιαίτερα απο την ερήμωση, την υποστήριξη των αγροτικών ζωνών, καθώς και την έρευνα, την κατάρτιση, την ενημέρωση και την παροχή συμβουλών.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS