[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 19.5.2005

COM(2005) 195 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Ανακοίνωση για την αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις και την ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών {SEC(2005) 641}

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Ανακοίνωση για την αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις και την ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών

Εισαγωγή

1. Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης (ΑΑ) παρουσιάσθηκε το 1999 στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε ως ο «ακρογωνιαίος λίθος» για την οικοδόμηση του ευρωπαϊκού δικαστικού χώρου και εντάχθηκε στο κείμενο του Συντάγματος, ενώ η καθοριστική της σημασία επιβεβαιώθηκε στο πρόγραμμα της Χάγης, που συνδέει την εφαρμογή της με την προώθηση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών.

2. Σχεδόν πέντε χρόνια μετά την έγκριση από το Συμβούλιο και την Επιτροπή του προγράμματος αμοιβαίας αναγνώρισης για την εφαρμογή των προσανατολισμών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε, στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι να παρουσιαστούν οι απόψεις της Επιτροπής, αφενός, σχετικά με τη συνέχιση των εργασιών για την εφαρμογή της αρχής της ΑΑ, υπό το φως των πρώτων επιτευγμάτων, και, αφετέρου, σχετικά με τα στοιχεία ενός προγράμματος δράσης για την ενίσχυση της αμοιβαίας αναγνώρισης μεταξύ των κρατών μελών.

3. Η ανακοίνωση αυτή αποτελεί μέρος της γενικότερης προσπάθειας της Επιτροπής να καταρτίσει ένα σχέδιο δράσης για την εφαρμογή του προγράμματος της Χάγης. Χαράσσει τις γενικές κατευθύνσεις για τα επόμενα πέντε χρόνια (βλ. SEC(2005)641), με ιδιαίτερη έμφαση στην πρώτη φάση εφαρμογής (2005-2007), δεδομένου ότι θα χρειαστεί μια ενδιάμεση αναθεώρηση μετά την έναρξη ισχύος του Συντάγματος. Επιπλέον, καθώς στο πρόγραμμα της Χάγης τονίζεται ότι πρέπει να αξιολογείται η εφαρμογή των πολιτικών, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη τα αποτελέσματα των αξιολογήσεων που έγιναν, πράγμα που ενδέχεται να οδηγήσει σε αλλαγή των προτεραιοτήτων.

Συνέχιση της εφαρμογής της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης

4. Η εφαρμογή της αρχής της ΑΑ υπήρξε τα τελευταία χρόνια μία από τις βασικές δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της ποινικής δικαιοσύνης, και αναμφίβολα μία από τις πλέον φιλόδοξες. Μετά από τέσσερα και πλέον χρόνια εφαρμογής του προγράμματος, που εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο του 2000, τα μισά περίπου από τα προβλεπόμενα μέτρα αποτέλεσαν τη βάση νομοθετικών πράξεων που έχουν θεσπιστεί ή βρίσκονται στο στάδιο της θέσπισης. Πάντως, η προθεσμία ενσωμάτωσης στις εθνικές νομοθεσίες έχει λήξει μόνο για την απόφαση-πλαίσιο σχετικά με το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης[1].

5. Η παρούσα ανακοίνωση εστιάζει στις πτυχές του προγράμματος ΑΑ που δεν έχουν ακόμη τεθεί σε εφαρμογή, ώστε να επαναπροσδιορισθούν οι προτεραιότητες των επόμενων χρόνων λαμβάνοντας υπόψη τους προσανατολισμούς του προγράμματος της Χάγης και την ανάλυση των πρώτων επιτευγμάτων.

Η αμοιβαία αναγνώριση κατά την προδικασία της ποινικής δίκης

Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης και η συγκέντρωση των αποδείξεων[2]

6. Το πρόγραμμα της Χάγης καλεί το Συμβούλιο να εγκρίνει πριν από το τέλος του 2005 την πρόταση σχετικά με το ένταλμα συγκέντρωσης αποδεικτικών στοιχείων. Μετά την έκδοση της απόφασης-πλαισίου σχετικά με τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων[3], το κείμενο αυτό αποτελεί το πρώτο σημαντικό βήμα για την εφαρμογή της αρχής της ΑΑ στη φάση της αποδεικτικής διαδικασίας που προηγείται της ποινικής δίκης. Το ένταλμα συγκέντρωσης αποδεικτικών στοιχείων, ωστόσο, δεν θα καλύπτει όλα τα απαιτούμενα αποδεικτικά μέσα. Ανακριτικές ενέργειες, όπως η εξέταση υπόπτων, μαρτύρων, εμπειρογνωμόνων ή η θέση υπό παρακολούθηση τραπεζικών λογαριασμών ή τηλεφωνικών γραμμών θα πρέπει επίσης να αποτελέσουν αντικείμενο πράξεων ΑΑ. Τελικός στόχος είναι να θεσπισθεί μια ενιαία νομοθετική πράξη που θα διευκολύνει την αναζήτηση οποιωνδήποτε αποδεικτικών μέσων σε ποινικές υποθέσεις σε όλη την Ένωση. Κατά την άποψη της Επιτροπής, ως αποτέλεσμα της εφαρμογής της αρχής της ΑΑ στον τομέα αυτό, οι σχετικές ανακριτικές ενέργειες θα πρέπει διευθύνονται από το κράτος έκδοσης του εντάλματος, δεδομένου ότι η απόφαση συγκέντρωσης των διαφόρων αποδεικτικών στοιχείων δεν θα πρέπει να τίθεται υπό αμφισβήτηση στο κράτος μέλος εκτέλεσης του εντάλματος. Γι’ αυτό κυρίως τον λόγο η Επιτροπή επιθυμεί σε όλες τις περιπτώσεις συγκέντρωσης αποδεικτικών στοιχείων να μην τηρείται η αρχή του «διττού αξιόποινου». Όσον αφορά τους όρους συγκέντρωσης των αποδεικτικών στοιχείων, θα πρέπει να τηρούνται οι εθνικοί κανόνες που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος για τις συγκεκριμένες ανακριτικές ενέργειες, με την επιφύλαξη της εφαρμογής από το κράτος μέλος εκτέλεσης ορισμένων διατυπώσεων ή διαδικασιών που ορίζονται ρητά από το κράτος μέλος έκδοσης του εντάλματος, όπως προβλέπεται ήδη στο άρθρο 4 παράγραφος 1 της σύμβασης της 29ης Μαΐου 2000. Τέλος, μια ελάχιστη εναρμόνιση όσον αφορά τη συγκέντρωση των αποδεικτικών στοιχείων (πρβλ. παρακάτω σημείο 3.1.1.2.) θα εξασφαλίσει τη δυνατότητα να χρησιμοποιούνται τα αποδεικτικά στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί νόμιμα στο έδαφος κράτους μέλους, ενώπιον των δικαστηρίων των άλλων κρατών μελών.

7. Η επέκταση της αρχής της ΑΑ σε όλη τη διαδικασία των αποδείξεων θα δημιουργήσει ερωτήματα όσον αφορά το μέλλον της σύμβασης της 29ης Μαΐου 2000 σχετικά με την αμοιβαία δικαστική συνδρομή επί ποινικών υποθέσεων μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης[4] και του πρωτοκόλλου της του 2001[5], που άλλωστε δεν έχουν τεθεί ακόμη σε ισχύ ελλείψει επαρκούς αριθμού επικυρώσεων. Πέρα από τη θέσπιση μιας γενικής πράξης αμοιβαίας αναγνώρισης για την αποδεικτική διαδικασία, μετά την έναρξη ισχύος του Συντάγματος, θα πρέπει να αναδιατυπωθούν οι υπόλοιπες διατάξεις των δύο αυτών πράξεων υπό μορφή κοινοτικών νομοθετικών πράξεων ή νόμων-πλαισίων.

8. Μία από τις δυσχέρειες που εντοπίστηκαν είναι η ύπαρξη διαφορών ανάμεσα στις αντίστοιχες αρμοδιότητες των δικαστικών και αστυνομικών αρχών στα κράτη μέλη. Αυτό μπορεί να καταστήσει ασαφή τα όρια των εν λόγω μορφών συνεργασίας, οι οποίες, παρόλο που αλληλοσυμπληρώνονται, υπάγονται σε διαφορετικούς κανόνες. Η Επιτροπή θα διατυπώσει προτάσεις σε σχέση με την εφαρμογή της αρχής της διαθεσιμότητας των πληροφοριών σε ποινικές υποθέσεις.

Η αμοιβαία αναγνώριση των μη στερητικών της ελευθερίας μέτρων ασφαλείας που λαμβάνονται στο στάδιο της προδικασίας

9. Η Επιτροπή δημοσίευσε τον Αύγουστο του 2004 μια Πράσινη Βίβλο σχετικά με τα μη στερητικά της ελευθερίας προδικαστικά μέτρα ελέγχου[6]. Στην Πράσινη Βίβλο διαπιστώνεται ότι η υπερβολική εφαρμογή του μέτρου της προσωρινής κράτησης είναι μία από τις αιτίες υπερπληθυσμού των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, και ότι οι υπάρχουσες εναλλακτικές δυνατότητες στις εθνικές νομοθεσίες είναι συχνά αδύνατο να τεθούν σε εφαρμογή, όταν ο ενδιαφερόμενος διαμένει σε άλλο κράτος μέλος, και προτείνονται διάφορες λύσεις. Μετά την ολοκλήρωση των σχετικών διαβουλεύσεων, η Επιτροπή θα διατυπώσει νομοθετικές προτάσεις εντός του 2005.

Η αμοιβαία αναγνώριση των οριστικών αποφάσεων

10. Η εφαρμογή της αρχής της ΑΑ προϋποθέτει ότι η ύπαρξη οριστικής απόφασης σε ένα κράτος μέλος έχει ορισμένες συνέπειες στα άλλα κράτη μέλη. Εκτός από το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης, δύο ιδιαίτερες πτυχές του ζητήματος αυτού έχουν ήδη καλυφθεί στις προτάσεις για αποφάσεις-πλαίσια σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της ΑΑ αναφορικά με τις χρηματικές ποινές[7] και τις αποφάσεις δήμευσης[8]. Παραμένουν ωστόσο προς εξέταση αρκετές πτυχές.

Η αμοιβαία ενημέρωση για τις καταδίκες

11. Προαπαιτούμενο για την ΑΑ των καταδικών είναι να υπάρχει δυνατότητα ανταλλαγής των σχετικών πληροφοριών μεταξύ των κρατών μελών. Με βάση μια ιδέα που είχε ήδη διατυπωθεί στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 25ης και 26ης Μαρτίου 2004, το πρόγραμμα της Χάγης καλεί την Επιτροπή να υποβάλει τις προτάσεις της «για τη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ εθνικών μητρώων καταδικαστικών αποφάσεων και περιπτώσεων στέρησης δικαιωμάτων, ειδικότερα των σεξουαλικών εγκληματιών, μέχρι το Δεκέμβριο του 2004 προκειμένου να εγκριθούν από το Συμβούλιο μέχρι τα τέλη του 2005». Τον Ιανουάριο του 2005, η Επιτροπή υπέβαλε μια Λευκή Βίβλο όπου αναλύονται βασικές δυσχέρειες στην ανταλλαγή πληροφοριών για τις ποινικές καταδίκες, και διατυπώνονται προτάσεις για τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού συστήματος ανταλλαγής πληροφοριών. Το 2005 θα υποβληθούν προτάσεις, μετά τις πρώτες συζητήσεις στο Συμβούλιο για το θέμα αυτό.

Η αρχή ne bis in idem

12. Σύμφωνα με το άρθρο 50 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «κανείς δεν διώκεται ούτε τιμωρείται ποινικά για αδίκημα για το οποίο έχει ήδη αθωωθεί ή καταδικαστεί εντός της Ένωσης με οριστική απόφαση ποινικού δικαστηρίου σύμφωνα με το νόμο». Ο Χάρτης διευρύνει το εδαφικό πεδίο εφαρμογής της αρχής ne bis in idem σε όλο το έδαφος της Ένωσης, πράγμα που αποτελεί πρόοδο σε σχέση με το πρωτόκολλο αριθ. 7 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΣΑΔ), που προέβλεπε εφαρμογή της μόνο στο έδαφος κάθε συμβαλλόμενου κράτους.

13. Στην αρχή αυτή βασίστηκαν δύο σημαντικές αποφάσεις του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων[9] όπου προσδιορίζεται το περιεχόμενό της σύμφωνα με τις διατάξεις της σύμβασης εφαρμογής των συμφωνιών του Σένγκεν, τα άρθρα 54 και 58 της οποίας επιβεβαιώνουν και προσαρμόζουν την αρχή ne bis in idem. Οι πρώτες εργασίες για την εφαρμογή της αρχής ne bis in idem πραγματοποιήθηκαν με βάση μια πρωτοβουλία που ανέλαβε η Ελλάδα[10]. Οι εργασίες αυτές διακόπηκαν λόγω της στενής σύνδεσης του θέματος με το πρόβλημα των συγκρούσεων δικαιοδοσίας (βλ. παρακάτω). Αυτά τα δύο ζητήματα θα αποτελέσουν αντικείμενο Πράσινης Βίβλου της Επιτροπής το 2005, και εν συνεχεία νομοθετικής πρότασης το 2006.

Πώς λαμβάνονται υπόψη οι καταδίκες σε άλλα κράτη μέλη στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών

14. Στα περισσότερα κράτη μέλη, η ύπαρξη προηγούμενης ποινικής καταδίκης έχει ορισμένες συνέπειες κατά την κίνηση νέας ποινικής διαδικασίας: η υποτροπή, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει τους εφαρμοστέους δικονομικούς κανόνες, τον ποινικό χαρακτηρισμό του εγκλήματος ή, συχνότερα, το είδος και το ύψος της ποινής. Η Επιτροπή κατέθεσε πρόσφατα μια πρόταση για απόφαση-πλαίσιο σχετικά με το πώς λαμβάνονται υπόψη οι καταδικαστικές αποφάσεις στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης: καθιερώνεται η γενική αρχή ότι η καταδίκη που απαγγέλλεται σε ένα κράτος μέλος έχει σε κάθε άλλο κράτος μέλος τα ίδια αποτελέσματα με τις εθνικές καταδίκες, και καθορίζονται ορισμένες λεπτομέρειες για την εφαρμογή της αρχής αυτής. Άλλωστε, ανάλογη διάταξη για την αναγνώριση της υποτροπής περιείχε ήδη η απόφαση–πλαίσιο του 2001 για την προστασία του ευρώ[11]. Η νέα αυτή πράξη θα συμβάλει σημαντικά στην ΑΑ των οριστικών αποφάσεων.

Η εκτέλεση των καταδικαστικών αποφάσεων

15. Η καταδίκη που απαγγέλλεται σε ένα κράτος μέλος πρέπει να μπορεί να εκτελεσθεί σε όλο το έδαφος της Ένωσης. Τον Απρίλιο του 2004 η Επιτροπή άρχισε διαβουλεύσεις, με βάση μια Πράσινη Βίβλο[12], σχετικά με την προσέγγιση, την ΑΑ και την εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων. Η Αυστρία, η Σουηδία και η Φινλανδία κατέθεσαν μια πρόταση προκειμένου να επιτρέπεται η εκτέλεση στο κράτος μέλος ιθαγένειας ή διαμονής, μιας καταδίκης σε ποινή φυλάκισης που έχει απαγγελθεί σε άλλο κράτος μέλος. Με την πράξη αυτή θα διευκολύνεται επίσης η εφαρμογή ορισμένων διατάξεων για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης, ώστε να επιτρέπεται η άρνηση παράδοσης, εφόσον η ποινή εκτελείται στο κράτος εκτέλεσης.

16. Ωστόσο, δεν θίγεται, ούτε το ζήτημα της εκτέλεσης μέτρων μη στερητικών της ελευθερίας, ούτε το ζήτημα της αναστολής και των όρων άρσης της λόγω επιβολής ποινής σε άλλο κράτος μέλος. Τα ζητήματα αυτά θα αποτελέσουν αντικείμενο νομοθετικών προτάσεων εκ μέρους της Επιτροπής το 2007.

Η αμοιβαία αναγνώριση της στέρησης δικαιωμάτων

17. Οι ποινικές καταδίκες συνοδεύονται πολλές φορές από τη στέρηση δικαιωμάτων (δικαίωμα εργασίας με παιδιά, συμμετοχής σε δημόσιες συμβάσεις, οδήγησης κλπ.) που προκύπτουν, ανάλογα με το κράτος μέλος, είτε από νομοθετικές διατάξεις, είτε από δικαστικές αποφάσεις, είτε από διοικητικές πράξεις. Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα λεπτό, τόσο λόγω του διαφορετικού χαρακτήρα αυτών των ειδών στέρησης δικαιωμάτων, όσο και λόγω των δυσχερειών στην ανταλλαγή των σχετικών πληροφοριών. Τα πρώτα σημαντικά βήματα προόδου θα γίνουν εφόσον εξασφαλισθεί η ενημέρωση σχετικά με τις ποινικές καταδίκες χάρη στη δημιουργία του ηλεκτρονικού συστήματος ανταλλαγής πληροφοριών. Γενικότερα, στο θέμα αυτό, η Επιτροπή προτίθεται να υιοθετήσει μια προσέγγιση κατά τομέα ανάλογα με το είδος της ποινικής παράβασης· θα καταθέσει σχετική ανακοίνωση το 2005. Ήδη, το Βέλγιο ανέλαβε το 2004 μια πρωτοβουλία για την ΑΑ της στέρησης του δικαιώματος εργασίας με παιδιά συνεπεία καταδίκης για εγκλήματα σχετικά με την παιδική πορνογραφία. Η προσέγγιση των διαφόρων τομέων θα συνεχιστεί το 2006 με την κατάθεση πρότασης σχετικά με την ΑΑ της στέρησης του δικαιώματος οδήγησης.

Ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης

18. Η ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης αποτελεί καθοριστικό στοιχείο για τη σωστή εφαρμογή της ΑΑ. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικά μηνύματα του προγράμματος της Χάγης και συνεπάγεται, αφενός, νομοθετικά μέτρα για την εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων στο έδαφος της ΕΕ και, αφετέρου, διάφορες πρακτικές ενέργειες για τους ασκούντες σχετικά με τη δικαιοσύνη επαγγέλματα ώστε να ενισχυθεί το αίσθημά τους ότι έχουν μια «κοινή δικαστική συνείδηση».

Ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης με νομοθετικά μέτρα

19. Με τις πρώτες πράξεις εφαρμογής της ΑΑ, ιδίως με το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης, διαφάνηκαν ορισμένες δυσκολίες, οι οποίες θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν εν μέρει με την λήψη νομοθετικών μέτρων εναρμόνισης σε επίπεδο Ένωσης. Τα μέτρα αυτά στρέφονται γύρω από δύο άξονες: αφενός, οι δικαστικές αποφάσεις που αποτελούν αντικείμενο ΑΑ θα πρέπει να παρέχουν υψηλού επιπέδου εγγυήσεις των ατομικών δικαιωμάτων, και αφετέρου θα πρέπει να εξασφαλίζεται η έκδοσή τους από τα πλέον κατάλληλα γι’ αυτό δικαστήρια. Η εμβάθυνση της ΑΑ μπορεί επίσης να οδηγήσει σε περαιτέρω μελέτη ορισμένων μέτρων για την προσέγγιση των νομοθεσιών σε θέματα ουσιαστικού ποινικού δικαίου.

Εναρμόνιση του ποινικού δικονομικού δικαίου

Βελτίωση των εγγυήσεων στις ποινικές διαδικασίες

20. Τον Απρίλιο του 2004, η Επιτροπή κατέθεσε πρόταση για απόφαση-πλαίσιο σχετικά με ορισμένα δικονομικά δικαιώματα στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση[13], ώστε τα πρόσωπα που εμπλέκονται σε ποινικές διαδικασίες να διαθέτουν ορισμένα ελάχιστα δικαιώματα, που θα καθορίζονται και θα εξασφαλίζονται σε όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης, όσον αφορά την πρόσβαση σε δικηγόρους, διερμηνείς και μεταφραστές, την επικοινωνία, ιδίως με τις προξενικές αρχές, την ενημέρωση για τα δικαιώματα που έχουν και την προστασία ευαίσθητων κατηγοριών προσώπων. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ζήτησε την έγκριση αυτής της απόφασης-πλαίσιο πριν από το τέλος του 2005.

21. Αυτό όμως είναι μόνο το πρώτο στάδιο. Οι σχετικές εργασίες θα πρέπει να συνεχιστούν τα επόμενα χρόνια υποστηρίζοντας διαρκώς την ανάπτυξη της ΑΑ. Τρεις είναι οι τομείς που θα πρέπει κυρίως να εξετασθούν: το τεκμήριο αθωότητας, η συγκέντρωση αποδείξεων στις ποινικές διαδικασίες και οι ερήμην εκδιδόμενες αποφάσεις[14]. Για κάθε ένα από τα θέματα αυτά, θα πρέπει να πραγματοποιηθούν σημαντικές αναλύσεις και προηγούμενες διαβουλεύσεις τόσο με τα 25 κράτη μέλη όσο και με τους ασκούντες σχετικά με την ποινική δικαιοσύνη επαγγέλματα, ώστε να εντοπιστούν οι δυσκολίες και οι πιθανές λύσεις λαμβάνοντας υπόψη τις νομικές παραδόσεις των κρατών μελών.

Ενίσχυση του τεκμηρίου αθωότητας

22. Το τεκμήριο αθωότητας αποτελεί ένα από τα θεμέλια του ποινικού δικαίου. Διατυπώνεται στο άρθρο 6 της ΕΣΑΔ και επαναλαμβάνεται στο άρθρο 48 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ισχύει δε σε όλα τα κράτη μέλη, αλλά δεν καλύπτει παντού τις ίδιες έννοιες. Η Επιτροπή θα δημοσιεύσει μια Πράσινη Βίβλο για το θέμα αυτό το 2005, προκειμένου να περιγράψει το περιεχόμενο της έννοιας αυτής, να εξετάσει τρόπους για την ενίσχυσή της και να καθορίσει τα ενδεχόμενα όριά της .

Ελάχιστοι κανόνες για τη συγκέντρωση των αποδείξεων

23. Οι διασυνοριακές δικαστικές ενέργειες προϋποθέτουν τη δυνατότητα χρησιμοποίησης σε ένα κράτος μέλος των αποδεικτικών στοιχείων που έχουν συγκεντρωθεί σε άλλο κράτος μέλος. Ωστόσο, ο σεβασμός των δικαιωμάτων υπεράσπισης προϋποθέτει την τήρηση σε όλη την Ένωση ορισμένων ελάχιστων κανόνων για τη συγκέντρωση των αποδείξεων. Βασιζόμενη σε σχετική μελέτη[15], η Επιτροπή θα δημοσιεύσει το 2006 μια Πράσινη Βίβλο, όπου θα προτείνει μια ελάχιστη εναρμόνιση των κανόνων σχετικά με τη συγκέντρωση και τη δημοσιοποίηση των αποδεικτικών στοιχείων, τα κριτήρια αποδοχής τους από το δικαστήριο και τις ενδεχόμενες σχετικές εξαιρέσεις.

24. Μετά από εκτενείς διαβουλεύσεις που έγιναν με βάση τις δύο προαναφερθείσες Πράσινες Βίβλους, η Επιτροπή θα υποβάλει πρόταση για απόφαση-πλαίσιο σχετικά με το τεκμήριο αθωότητας και τους ελάχιστους κανόνες για τη συγκέντρωση των αποδείξεων.

Ερήμην εκδιδόμενες αποφάσεις

25. Το ζήτημα των αποφάσεων που εκδίδονται ερήμην αποτέλεσε πολλές φορές αντικείμενο συζητήσεων στην ΕΕ και επανέρχεται τακτικά στις διάφορες πράξεις που θεσπίζονται. Στην πράξη αποτελεί θέμα συζητήσεων και, όπως προκύπτει από την εμπειρία καθώς και από τη νομολογία του Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, δημιουργεί δυσκολίες. Η Επιτροπή θα εκδώσει το 2006 μια Πράσινη Βίβλο, την οποία ενδεχομένως θα ακολουθήσουν νομοθετικές προτάσεις, για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που διαπιστώθηκαν και την ενίσχυση της ασφάλειας του δικαίου.

Διαφάνεια στην επιλογή του αρμόδιου δικαστηρίου

26. Όταν μια ποινική υπόθεση εμπίπτει στη δικαιοδοσία περισσότερων κρατών μελών, μπορεί να αρχίσει ταυτόχρονα σε κάθε ένα εξ αυτών η διενέργεια ανακριτικών πράξεων και η άσκηση διώξεων. Οι πολλαπλές αυτές διώξεις μπορεί να προσβάλουν σοβαρά τα ατομικά δικαιώματα και να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα της ποινικής διαδικασίας. Αποδεικνύεται επομένως όλο και πιο απαραίτητη η θέσπιση μιας διαδικασίας για τον προσδιορισμό του πλέον κατάλληλου τόπου άσκησης των διώξεων, πράγμα που θα αποτελέσει βασικό στοιχείο για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης. Θα διευκολύνει τόσο την αναζήτηση των αποδεικτικών στοιχείο στο στάδιο της προδικασίας (καθώς τα κράτη μέλη θα έχουν συμφωνήσει εκ των προτέρων για τον τόπο διεξαγωγής της δίκης, με βάση τον οποίο θα καθοριστεί το εφαρμοστέο δίκαιο) όσο και την εκτέλεση της οριστικής απόφασης (καθώς τα κράτη μέλη θα έχουν αναγνωρίσει ήδη ότι η υπόθεση κρίθηκε στον πλέον κατάλληλο τόπο). Θα συμβάλει επίσης ώστε να αποφευχθούν οι περιπτώσεις εφαρμογής της αρχής ne bis in idem.

27. Το 2005 η Επιτροπή θα υποβάλει μια Πράσινη Βίβλο για τις συγκρούσεις δικαιοδοσίας και την αρχή ne bis in idem, όπου, χωρίς να θίγονται οι εθνικοί μηχανισμοί καθορισμού της δικαιοδοσίας, θα προτείνονται λύσεις για τη διευθέτηση των συγκρούσεων δικαιοδοσίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, λαμβάνοντας ιδίως υπόψη τον ρόλο της Eurojust σύμφωνα με το άρθρο III-273 του Συντάγματος και τις σχετικές απαιτήσεις του προγράμματος της Χάγης.

Περαιτέρω προσέγγιση του ουσιαστικού ποινικού δικαίου

28. Τα προηγούμενα χρόνια έγινε σημαντικό έργο όσον αφορά την προσέγγιση στον τομέα αυτό, το οποίο πρέπει να συνεχιστεί, και να εξετασθεί η σκοπιμότητα να προωθηθούν πιο διαφοροποιημένες μορφές ποινικών κυρώσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που δεν θα βασίζονται μόνο στη στέρηση της ελευθερίας. Θα πρέπει επίσης να δοθεί έμφαση στην αξιολόγηση της εφαρμογής των διατάξεων που έχουν θεσπιστεί, τα πρώτα αποτελέσματα των οποίων είναι απογοητευτικά, και αφετέρου στη λειτουργία του μηχανισμού του θετικού καταλόγου αδικημάτων για τα οποία δεν γίνεται έλεγχος του διττού αξιόποινου στις πράξεις ΑΑ, ώστε να αντιμετωπισθούν, στο μέτρο του δυνατού, οι ενδεχόμενες δυσχέρειες που διαπιστώνονται.

29. Οι πρώτες σκέψεις σχετικά με την ανάγκη να οριστούν σε επίπεδο Ένωσης έννοιες όπως η ευθύνη των νομικών προσώπων ή η προσέγγιση των ποινών σε χρήμα παρουσιάστηκαν στην Πράσινη Βίβλο για τις ποινικές κυρώσεις. Η Επιτροπή θα καταθέσει το 2007 μια πρόταση για απόφαση-πλαίσιο σχετικά με τα θέματα αυτά σε συνέχεια της Πράσινης Βίβλου.

Ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης με πρακτικά συνοδευτικά μέτρα

Ενίσχυση των μηχανισμών αξιολόγησης

30. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογράμμισε ότι «η αξιολόγηση της εφαρμογής καθώς και των επιπτώσεων όλων των μέτρων είναι ουσιαστικής σημασίας για την αποτελεσματικότητα της δράσης της Ένωσης». Τα μέτρα εφαρμογής της αρχής της ΑΑ στις ποινικές υποθέσεις θα πρέπει στο μέλλον να συνοδεύονται από μηχανισμούς αξιολόγησης. Οι μηχανισμοί αυτοί θα πρέπει να έχουν δύο μεθοδολογικούς στόχους, διακριτούς από τον έλεγχο της ορθής και εμπρόθεσμης ενσωμάτωσης των πράξεων που θεσπίζει η Ένωση:

31. αξιολόγηση των πρακτικών αναγκών του δικαστικού συστήματος, προσδιορίζοντας ιδίως τα πιθανά εμπόδια, πριν από τη θέσπιση νέων πράξεων· και

32. αξιολόγηση των ειδικών πρακτικών προϋποθέσεων για την εφαρμογή των πράξεων που θεσπίζει η ΕΕ, ιδίως των «ορθών πρακτικών» και του τρόπου με τον οποίο ανταποκρίνονται στις ανάγκες που διαπιστώθηκαν σε πρώτη φάση.

Αυτοί οι δύο στόχοι πρέπει να ισχύουν για όλες τις θεσπιζόμενες πράξεις· απαιτούν δε ενίσχυση των μέσων που διαθέτει η Επιτροπή για την ανάλυση των δικαστικών πρακτικών.

33. Μια ευρύτερη και πιο μακροπρόθεσμη δραστηριοποίηση απαιτεί ένας τρίτος στόχος, και συγκεκριμένα η γενικότερη αξιολόγηση των όρων έκδοσης των δικαστικών αποφάσεων ώστε να ανταποκρίνονται σε υψηλά επίπεδα ποιότητας και να ενισχυθεί η αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των δικαστικών συστημάτων, χωρίς την οποία δεν θα μπορεί να λειτουργήσει η ΑΑ. Το πρόγραμμα της Χάγης επιβεβαιώνει την αρχή σύμφωνα με την οποία «η αμοιβαία εμπιστοσύνη θα βασίζεται στη βεβαιότητα ότι όλοι οι ευρωπαίοι πολίτες έχουν πρόσβαση σε ένα δικαστικό σύστημα υψηλής ποιότητας», και ζητά να θεσπιστεί «ένα σύστημα που θα προβλέπει την αντικειμενική και αμερόληπτη αξιολόγηση της εφαρμογής των πολιτικών της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης, σεβόμενο πλήρως την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης». Για να ενισχυθεί η αμοιβαία εμπιστοσύνη με τη βεβαιότητα ότι τα δικαστικά συστήματα, στο πλαίσιο των οποίων εκδίδονται αποφάσεις εκτελεστές σε όλο το έδαφος της Ένωσης, είναι υψηλού ποιοτικού επιπέδου, η αξιολόγηση αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει διεξοδική επισκόπηση των εθνικών δικαστικών συστημάτων. Η αξιοπιστία και η αποτελεσματικότητα ενός δικαστικού συστήματος θα πρέπει να αξιολογούνται συνολικά, καλύπτοντας τόσο τους θεσμικούς μηχανισμούς όσο και τα διαδικαστικά θέματα. Πρόκειται για δύσκολο εγχείρημα, όπου θα πρέπει να τηρούνται οι αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας καθώς και η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να εκπονούνται τακτικές εκθέσεις, με αυστηρά κριτήρια ανεξαρτησίας και διαφάνειας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις ορθές πρακτικές.

34. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ένα ψήφισμα για το θέμα αυτό τον Φεβρουάριο του 2005[16] και η Επιτροπή, μετά από διαβουλεύσεις εκ του σύνεγγυς με όργανα και οργανισμούς στον τομέα της δικαιοσύνης, θα εκπονήσει το 2006 ανακοίνωση για την αξιολόγηση της ποιότητας της απονομής δικαιοσύνης .

Σύνδεση μέσω δικτύου των ασκούντων σχετικά με τη δικαιοσύνη επαγγέλματα και ανάπτυξη της δικαστικής εκπαίδευσης

35. Το πρόγραμμα της Χάγης τονίζει τη σημασία βελτίωσης της αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ των δικαστικών αρχών και των διαφόρων δικαστικών συστημάτων. Στο πλαίσιο αυτό προτείνει να αναπτυχθούν δίκτυα των δικαστικών ενώσεων και θεσμικών οργάνων, όπως το Δίκτυο Δικαστικών Συμβουλίων, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανώτατων Ακυρωτικών Δικαστηρίων, με τα οποία η Επιτροπή επιθυμεί να αναπτύξει στενές σχέσεις. Με συχνότερες συναντήσεις μεταξύ των επαγγελματιών του κλάδου και προώθηση της ανταλλαγής απόψεων, ιδίως όσον αφορά την εφαρμογή των κοινοτικών πράξεων και θέματα οριζόντιου ενδιαφέροντος, όπως η ποιότητα της δικαιοσύνης, τα δίκτυα αυτά, στα οποία πρέπει να συμμετέχουν και δικηγόροι, θα διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην προοδευτική καλλιέργεια «κοινής δικαστικής συνείδησης».

36. Δεύτερον, το πρόγραμμα της Χάγης δίνει έμφαση στην εκπαίδευση για την ανάπτυξη της αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Μετά από αίτηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η Επιτροπή εφαρμόζει από το 2004, παράλληλα με το πρόγραμμα AGIS, ένα πρόγραμμα ανταλλαγών για δικαστές, στο πλαίσιο ενός πιλοτικού σχεδίου. Το πρόγραμμα αυτό θα συνεχιστεί το 2005 και θα αξιολογηθεί το 2006 ενόψει της υποβολής τελικών προτάσεων.

37. Μία από τις συνέπειες της εφαρμογής της αρχής της ΑΑ είναι ότι οι δικαστικές αποφάσεις έχουν ευρύτερο αντίκτυπο που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Συνεπώς, η ευρωπαϊκή διάσταση του δικαστικού λειτουργήματος πρέπει να ενταχθεί πλήρως στα εκπαιδευτικά προγράμματα, σε όλα τα επίπεδα της σταδιοδρομίας των δικαστών και των εισαγγελέων. Η εκπαίδευση των δικαστικών λειτουργών αποτελεί έργο των εθνικών φορέων που είναι αρμόδιοι για την οργάνωση και για τον καθορισμό του περιεχομένου της εκπαίδευσής τους. Οι φορείς αυτοί έχουν τώρα οργανωθεί σε δίκτυο που λειτουργεί υπό μορφή ένωσης. Το πρόγραμμα της Χάγης τονίζει τη σημασία ενίσχυσης του δικτύου αυτού ώστε να γίνει ένα αποτελεσματικό πλαίσιο συναντήσεων και συνεργασίας μεταξύ των δικαστικών αρχών. Μετά από διαβουλεύσεις, η Επιτροπή θα υποβάλει στο τέλος του 2005 ανακοίνωση για τη δικαστική εκπαίδευση στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ανάπτυξη ποιοτικής δικαιοσύνης

38. Για τις προσεχείς δημοσιονομικές προοπτικές της περιόδου 2007-2012, η Επιτροπή κατέθεσε τρεις προτάσεις προγραμμάτων δράσης που περιλαμβάνουν ένα ειδικό πρόγραμμα για την ποινική δικαιοσύνη. Με το πρόγραμμα αυτό θα ενισχυθεί η υποστήριξη της Ένωσης στη δικαστική συνεργασία, την ανάπτυξη της ΑΑ και την ενίσχυση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών. Κύριοι στόχοι θα είναι να ευνοηθούν οι επαφές και οι ανταλλαγές μεταξύ των ασκούντων σχετικά με τη δικαιοσύνη επαγγέλματα, να ενισχυθεί η δικαστική εκπαίδευση και να βελτιωθούν οι όροι πρόσβασης των πολιτών στη δικαιοσύνη.

[1] ΕΕ L 190 της 18.7.2002, σ. 1

[2] Βλ. επίσης σχετικά την Πράσινη Βίβλο της Επιτροπής σχετικά με την ποινική προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Κοινότητας και τη δημιουργία ευρωπαϊκής εισαγγελικής αρχής, COM (2001) 715 τελικό της 11.12.2001

[3] ΕΕ L 196 της 2.03.2003, σ. 45· προθεσμία ενσωμάτωσης 2 Αυγούστου 2005

[4] ΕΕ C 197 της 12.07.2000

[5] ΕΕ C 326 της 21.11.2001

[6] COM (2004) 562 τελικό

[7] ΕΕ L 76 της 22.03.2005, σ. 16

[8] ΕΕ C 184 της 2.08.2002

[9] Υποθέσεις C-187/01 και C-385/01 Gozütok και Brugge , της 11ης Φεβρουαρίου 2003 και υπόθεση C-469/03 Miraglia της 10ης Μαρτίου 2005

[10] ΕΕ C 100 της 26.04.2003, σ. 24

[11] ΕΕ L 329 της 14.12.2001, σ. 3

[12] COM (2004) 334 τελικό

[13] COM (2004) 328 τελικό

[14] Βλέπε επίσης σχετικά την Πράσινη Βίβλο της Επιτροπής σχετικά με την ποινική προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Κοινότητας και τη δημιουργία ευρωπαϊκής εισαγγελικής αρχής COM (2001) 715 τελικό. της 11.12.2001

[15] Study of the laws of evidence in criminal proceedings throughout the EU, October 2004

[16] Σύσταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προς το Συμβούλιο σχετικά με την ποιότητα της ποινικής δικαιοσύνης και την εναρμόνιση της ποινικής νομοθεσίας στα κράτη μέλη. Τελικό A6-0036/2005