Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών με θέμα Τοπική δράση για την απασχόληση - Η τοπική διάσταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση"

(2001/C 14/13)

Στις 7 Απριλίου 2000, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την παραπάνω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, κατάρτισε τη γνωμοδότησή του με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Vinay, στις 3 Οκτωβρίου 2000.

Κατά την 376η σύνοδο ολομέλειάς της, της 19ης Οκτωβρίου 2000, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 103 ψήφους υπέρ, 0 κατά και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το έγγραφο που υποβάλλει η Επιτροπή στην ΟΚΕ έχει σκοπό να ενθαρρύνει την εκπόνηση μελετών και τη συλλογή παρατηρήσεων, προτάσεων και συστάσεων που θα συμβάλουν στον καθορισμό, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση, των δυνατοτήτων και των μορφών ενός σχήματος ανάπτυξης της απασχόλησης, που να διαρθρώνεται και να στηρίζεται σε τοπικό επίπεδο, βάσει της ανάλυσης των όσων έχουν καθοριστεί τα τελευταία χρόνια είτε σε κοινοτικό επίπεδο είτε στα μεμονωμένα κράτη μέλη.

1.2. Ήδη από καιρό τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο οι δυνατότητες αύξησης της απασχόλησης θα μπορέσουν, σε τοπικό επίπεδο, να αξιοποιηθούν αποτελεσματικότερα όταν μάλιστα, αναπτυχθεί παράλληλα, εκεί όπου δεν υπάρχει ακόμη, η αποκέντρωση των σχετικών διαδικασιών.

1.2.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, έστω και αν έχει υιοθετήσει για την απασχόληση μια στρατηγική που διαρθρώνεται κυρίως σε εθνικό επίπεδο, έχει ωστόσο υποστηρίξει πρωτοβουλίες σε τοπικό επίπεδο (LDEI Τοπικές πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη της απασχόλησης, Τοπικά Σύμφωνα για την Απασχόληση, πρότυπες δράσεις "Τρίτο σύστημα" και Τοπικό κεφάλαιο κοινωνικής σκοπιμότητας).

1.2.2. Η αύξηση της κοινοτικής προσοχής στο τοπικό επίπεδο φαίνεται σαφώς στον νέο κανονισμό των διαρθρωτικών ταμείων (Ιούνιος 1999). Όχι μόνο το ΕΤΠΑ διαθέτει ένα πεδίο εφαρμογής που αφορά σαφώς τη δημιουργία θέσεων εργασίας, με την ενδογενή ανάπτυξη και την προώθηση των τοπικών συμφώνων για την απασχόληση και των νέων κέντρων για την απασχόληση, αλλά και το ΕΚΤ περιλαμβάνει στα πεδία εφαρμογής του "τοπικές πρωτοβουλίες για την προώθηση της απασχόλησης και τοπικά σύμφωνα για την απασχόληση". Εξάλλου, η πρόταση της Επιτροπής επί των κατευθυντηρίων γραμμών για τις πολιτικές απασχόλησης των κρατών μελών κατά το 2001, υπογραμμίζει την ανάγκη να κινητοποιηθούν όλοι οι φορείς σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο προκειμένου να επισημάνουν κάθε δυνατότητα δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης. Στην "Κοινή έκθεση για την απασχόληση κατά το 2000" υπογραμμίζεται επίσης ότι πρέπει να σημειωθεί σημαντική πρόοδος προς την κατεύθυνση της αποκέντρωσης για την ανάπτυξη τοπικών στρατηγικών στον τομέα της απασχόλησης.

2. Η ανακοίνωση της Επιτροπής

2.1. Έστω και εάν επισημαίνεται η θετική αξία που έδωσε στην στρατηγική για την απασχόληση ο καλύτερος συντονισμός των κοινοτικών και των εθνικών πολιτικών, η Επιτροπή θεωρεί σημαντικό να δοθεί χώρος και μέσα σε κάθε θεσμικό ή τομεακό επίπεδο για να επιτευχθεί ο βασικός στόχος της καταπολέμησης της ανεργίας η οποία, με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, έχει αναγνωριστεί ως το σημαντικότερο πρόβλημα ολόκληρης της Ευρώπης και αποτελεί απαραίτητη αναφορά όλων των κοινοτικών πολιτικών και δράσεων.

2.2. Με βάση τα ανωτέρω, η ανακοίνωση της Επιτροπής προβαίνει σε ανάλυση όλων των αντικειμενικών πτυχών, των προοπτικών και των προβλημάτων που αφορούν τη δυνατότητα δράσης σε τοπικό επίπεδο στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση.

2.2.1. Επαναλαμβάνεται συνεπώς πώς ακόμη και σε σύγκριση με τις μακροοικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές, η δυνατότητα δράσης σε τοπικό επίπεδο απεδείχθη ιδιαίτερα σημαντική, εφόσον η τοπική βαθμίδα συνδέεται αμεσότερα με την ανάπτυξη των ενδογενών πόρων και είναι περισσότερο ικανή να ανταποκριθεί στις νέες ανάγκες που καθορίζονται από οικονομικές ή δημογραφικές απαιτήσεις, ανεξαρτήτως του γεγονότος ότι η φύση των αρμοδιοτήτων και της εντολής των τοπικών αρχών τις καθιστούν από τους σημαντικότερους εργοδότες, ιδιαίτερα στην περιφέρειά τους.

2.3. Πρέπει επίσης να εκτιμηθεί ότι η εξέλιξη της διαχείρισης των τοπικών διοικήσεων, έστω και αν δεν είναι ακόμη ομοιογενής σε όλα τα κράτη μέλη ή ακόμη και στο εσωτερικό των κρατών μελών, οδηγεί τους πολίτες να κρίνουν τις διάφορες διοικήσεις σε συνάρτηση με την ικανότητά τους να επιλύσουν το πρόβλημα της απασχόλησης, πράγμα που συνέβαλε στην εκκίνηση πρωτοβουλιών για την παροχή κατάρτισης και στήριξης στις μικρές επιχειρήσεις παράλληλα με τις εθνικές πολιτικές. Επιβάλλεται συνεπώς να καθοριστούν πιο οργανικές και συντονισμένες μορφές και πιο ομοιογενή και εξελιγμένα μέσα για να μπορέσουν οι τοπικές αρχές να δράσουν εντάσσοντας το θέμα της απασχόλησης στις εργασίες τους.

2.4. Παράλληλα με τις τοπικές αρχές σημαντικό ρόλο στη δημιουργία θέσεων εργασίας διαδραματίζουν οι επιχειρήσεις και ιδιαίτερα οι ΜΜΕ, που χαρακτηρίζονται από θετική δυναμική απασχόλησης και για τις οποίες πρέπει να προσδιοριστούν μέσα ενθάρρυνσης και στήριξης, πέρα από τις γραφειοκρατικές διευκολύνσεις και τις υπηρεσίες.

2.5. Ένας άλλος ιδιαίτερα ενδιαφέρων τομέας σε τοπικό επίπεδο είναι το τρίτο σύστημα, ή η κοινωνική οικονομία, που έχει αναπτυχθεί ως απάντηση στις συλλογικές απαιτήσεις που δεν έχουν ικανοποιηθεί από τις δημόσιες υπηρεσίες ή ως πρωτοβουλία στήριξης και επίλυσης των δυστυχώς πολυάριθμων κοινωνικών προβλημάτων. Παρότι υπάρχουν διαφοροποιημένα επίπεδα ανάπτυξης στα διάφορα κράτη μέλη, ακόμα και για ανομοιογενείς καταστάσεις, ο τομέας αυτός αντιπροσωπεύει σχεδόν το 7 % της συνολικής απασχόλησης, εξαιρουμένης της εθελοντικής εργασίας, η οποία εάν μετατραπεί σε πλήρη αμειβόμενη απασχόληση και συνυπολογισθεί αυξάνει το ποσοστό στο 10 % του εργατικού δυναμικού.

2.5.1. Ως εκ τούτου, στον τομέα αυτό πρέπει να προσδιοριστούν οι περαιτέρω δυνατότητες ανάπτυξης και οι οργανωτικές ή χρηματοδοτικές αδυναμίες που περιορίζουν την ανάπτυξή του.

2.6. Στο έγγραφο αναλύονται κατόπιν τα καθήκοντα, οι δυνατότητες και οι πιθανές εξελίξεις των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης· ο σημερινός και, μελλοντικά, πιθανός ρόλος των κοινωνικών εταίρων· οι πιθανές δράσεις στήριξης από τις εθνικές και περιφερειακές αρχές των τοπικών πρωτοβουλιών.

2.7. Η Επιτροπή υπενθυμίζει τέλος ότι, εφόσον το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βιέννης αποφάσισε να καταστήσει το ΕΚΤ το κύριο μέσο της ΕΕ για τη στήριξη της εφαρμογής των ΕΣΔΑ (Εθνικά Σχέδια Δράσης για την Απασχόληση), ο νέος κανονισμός καθιστά δυνατή τη στήριξη των τοπικών συμπράξεων και, γενικότερα, την τοπική ανάπτυξη και τις πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί με στόχο την απασχόληση. Διευκρινίζει επίσης ότι στις διαβουλεύσεις που θα αφορούν μελλοντικές δράσεις με στόχο την ενίσχυση της τοπικής διάστασης στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, στην οποία αναφέρεται η παρούσα ανακοίνωση, θα συμμετέχουν όχι μόνο τα θεσμικά όργανα της ΕΕ αλλά και όλοι όσοι, φορείς ή αντιπροσωπευτικές ενώσεις, εμπλέκονται στην απασχόληση σε τοπικό επίπεδο και τους ενδιαφέρουν τα θέματα που εξετάζονται στο έγγραφο τούτο. Η Επιτροπή θα υποστηρίξει επίσης τη διοργάνωση διακρατικών σεμιναρίων και θα ολοκληρώσει τις διαβουλεύσεις τον Οκτώβριο του 2000, με την παρουσίαση των αποτελεσμάτων τον Δεκέμβριο σε διάσκεψη που θα διοργανωθεί στο Στρασβούργο από την γαλλική προεδρία, κατά τη διάρκεια της οποίας θα αξιολογηθούν τα αποτελέσματα και θα παρουσιαστούν οι μελλοντικές προβλέψεις.

2.8. Η θέση του προϋπολογισμού Β5-503 διατέθηκε για όλες τις συναφείς πρωτοβουλίες και θα χρησιμοποιηθεί επίσης για την προβολή του δυναμικού της στρατηγικής των τοπικών σχεδίων δράσης στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κατευθυντήριων γραμμών· για την ενίσχυση της συνειδητοποίησης των δυνατοτήτων δημιουργίας θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο· για την ανάπτυξη της διακρατικής συνεργασίας· για την προώθηση του προσδιορισμού και της ανταλλαγής των βέλτιστων πρακτικών. Εξάλλου είναι δυνατή μια δράση για την προώθηση του τρίτου συστήματος σύμφωνα με το άρθρο 6 του ΕΚΤ.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την ανακοίνωση της Επιτροπής, και εγκρίνει και το αντικείμενο αλλά και την λεπτομερή διάρθρωση των θεμάτων που εξετάζονται καθώς και την πρόθεση για εκτεταμένη αναζήτηση συνεισφορών και συμπληρωματικών προτάσεων.

3.1.1. Οι πολιτικές για την απασχόληση, που μέχρι σήμερα βασίζονταν σε κοινοτικό και σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, θα καταστούν αναμφίβολα αποτελεσματικότερες με την εισαγωγή σχεδίων δράσης σε τοπικό επίπεδο στο οποίο οι διάφοροι εμπλεκόμενοι και δυνάμει εμπλεκόμενοι φορείς, ανάλογα με τις ευθύνες και τις αρμοδιότητές τους, και τις διαφορετικές περιφερειακές και εθνικές θέσεις, θα μπορούν να δρουν με βάση την αμοιβαία αναγνώριση. Ταυτόχρονα θα ενισχυθεί η ικανότητα πολιτικής απάντησης από το τοπικό επίπεδο στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, μέσω της μεγαλύτερης συμμετοχής των τοπικών φορέων στην ανάλυση και στον καθορισμό των ΕΣΔΑ. Βέβαια η διαδικασία αυτή θα πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο της αρχής της επικουρικότητας και η τοπική πρωτοβουλία πρέπει αποδειχτεί συναφής και συμβατή με τις κατευθυντήριες γραμμές και τις προτεραιότητες που έχουν τεθεί σε εθνικό επίπεδο. Τέλος, θα επιτευχθεί όχι μόνο καλύτερη υλοποίηση των πολιτικών βάσει των επιδιωκόμενων αποτελεσμάτων, αλλά και μια μεταγενέστερη ροή προτάσεων που θα είναι ενδιαφέρουσες λόγω της εγγύτητας στην τοπική πραγματικότητα και θα ανταποκρίνονται περισσότερο στις απαιτήσεις των πολιτών.

3.1.2. Η απαίτηση αξιοποίησης του τοπικού επιπέδου για την ανάπτυξη, και κατά συνέπεια για την απασχόληση, έχει επανειλημμένα τονιστεί σε πολλές γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ, έστω και σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα(1), αλλά η σημασία του τοπικού επιπέδου στις πολιτικές για την απασχόληση, στο πλαίσιο της σχετικής ευρωπαϊκής στρατηγικής, επισημάνθηκε ακόμη περισσότερο μετά τη Συνθήκη του Άμστερνταμ(2). Υπάρχει συνεπώς πλήρης στήριξη των πρωτοβουλιών της Επιτροπής, στις οποίες η ΟΚΕ προτίθεται να συμβάλει με κάποιες παρατηρήσεις.

3.2. Στο πλαίσιο της διαδικασίας συντονισμού των κοινοτικών, εθνικών και τοπικών πολιτικών για την απασχόληση πρέπει εξάλλου να προβληθεί όχι μόνο, όπως είναι φυσικό, ο ρόλος των τοπικών αρχών και των οικονομικών φορέων όπως οι ΜΜΕ και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις και ο ρόλος της κοινωνικής οικονομίας, αλλά είναι επίσης δυνατό να χρησιμοποιηθεί κατά τον καλύτερο τρόπο η θεμελιώδης συμβολή των κοινωνικών εταίρων, δηλαδή των οργανώσεων των εργοδοτών και των συνδικαλιστικών ενώσεων που διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο σε τοπικό επίπεδο, όπως αποδεικνύεται για παράδειγμα από την εμπειρία των τοπικών συμφώνων για την απασχόληση, στα οποία άλλωστε συνέβαλαν και οι οργανώσεις βάσεως των πολιτών, των οποίων η συμμετοχή είναι κοινωνικώς και πολιτικώς σημαντική.

3.2.1. Ακριβώς από την συμμετοχή όλων αυτών θα υλοποιηθούν και οι τέσσερις πυλώνες των κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση: ικανότητα επαγγελματικής ενσωμάτωσης· ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος· ικανότητα προσαρμογής των επιχειρήσεων και των εργαζομένων τους· ενίσχυση των πολιτικών για την ισότητα ευκαιριών ανδρών και γυναικών.

4. Οι τοπικοί φορείς

Οι τοπικές αρχές

4.1. Το έγγραφο της Επιτροπής αναφέρεται σαφώς και ρητά στις τοπικές αρχές, ως πλησιέστερης προς τον πολίτη διοικητικής βαθμίδας, που ναι μεν δεν έχουν την εξουσία χάραξης πολιτικών για θέματα απασχόλησης αλλά, άμεσα ή έμμεσα, επηρεάζουν σημαντικά την τοπική απασχόληση. Από μια διαβούλευση της Επιτροπής προκύπτει ότι μεγάλο μέρος των 80000 ευρωπαϊκών οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης δεν έχει επαρκή ενημέρωση ούτε για την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση ούτε για τις τοπικές πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στη δημιουργία θέσεων εργασίας. Είναι σαφές ότι τούτο δεν οφείλεται στις τοπικές και περιφερειακές αρχές σημαντικών δήμων αλλά στα πολυάριθμα μικρά κέντρα.

4.1.1. Κατά την αξιολόγηση της δράσης σε τοπικό επίπεδο, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση, αυτό που προέχει είναι η ανάπτυξη προτάσεων και η ικανότητα δράσης για την αντικατάσταση της σημερινής προσέγγισης εκ των άνω προς τα κάτω από την προσέγγιση εκ των κάτω προς τα άνω, που έχει δοκιμαστεί θετικά κατά την εκπόνηση των κοινοτικών πλαισίων στήριξης για τις παρεμβάσεις των διαρθρωτικών ταμείων για την περίοδο 2000-2006.

4.1.2. Ιδιαίτερα για την ενεργοποίηση και την εφαρμογή της ικανότητας πρωτοβουλίας που θα καταστήσει την τοπική διάσταση στοιχείο στρατηγικής σημασίας για την επιδίωξη των ευρωπαϊκών στόχων για την ανάπτυξη της απασχόλησης, ακόμη και σε συνάρτηση με την αρχή της επικουρικότητας, ενδείκνυται ο καθορισμός σε περιφερειακό επίπεδο ενός συνδετικού ρόλου, όχι με βάση τον κεντρικό καθορισμό και την επιλογή των πιθανών πρωτοβουλιών, αλλά ως μοχλός στήριξης και συντονισμού των πρωτοβουλιών που θα αποτελούν αντικείμενο διαχείρισης σε τοπικό επίπεδο.

4.1.3. Υπενθυμίζεται ότι πολλά τοπικά σύμφωνα που έχουν χρηματοδοτηθεί είναι καρπός κοινής πρωτοβουλίας περισσότερων τοπικών αρχών και διαφόρων εταίρων. Δεν πρέπει άλλωστε να αγνοηθεί ο ρόλος φορέων ή κοινοπραξιών που βασίζονται σε κοινά τοπικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα οι ορεινές κοινότητες. Εξάλλου οι περιφέρειες θα μπορούσαν να αναλάβουν δραστηριότητες κατάρτισης και ενημέρωσης, ιδιαίτερα για τους διοικητικούς υπαλλήλους των αγροτικών κέντρων, για εθνικά και κοινοτικά μέσα στήριξης που μπορούν ενίοτε να χρησιμοποιηθούν. Στα δίκτυα των πόλεων, που συχνά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο πληροφόρησης, εντάσσονται συνήθως οι τοπικές αρχές που έχουν ήδη εξοικειωθεί είτε με την ευρύτερη γνώση των μέσων για τη στήριξη της δικής τους δράσης για τη διαχείριση της περιοχής της αρμοδιότητάς τους, είτε με την χρήση των βέλτιστων πρακτικών.

Οι επιχειρήσεις

4.2. Η ανάπτυξη των ΜΜΕ στον ιδιωτικό μη αγροτικό τομέα, που σημειώθηκε τα τελευταία έτη και συνέβαλε στην εμφάνιση της ικανότητας για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας συνδέεται άρρηκτα με το τοπικό πλαίσιο και προβάλλει κατά συνέπεια τις δυνατότητές του. Είναι συνεπώς καθοριστικής σημασίας να προσδιοριστούν μέσα ικανά να στηρίξουν αυτή τη διαδεδομένη πρωτοβουλία των επιχειρήσεων, κυρίως στη φάση της εκκίνησης αλλά και με την παροχή διαδικαστικών και φορολογικών διευκολύνσεων για την πρόσβαση σε πιστώσεις.

4.2.1. Εάν οι τοπικές και περιφερειακές αρχές μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος μέσω ευέλικτων διατυπώσεων και διοικητικών δαπανών, ανάλογη, αν όχι ουσιαστική, σημασία έχει η ικανότητα δημιουργίας προϋποθέσεων για την παροχή λιγότερο δαπανηρών και πιο προσιτών συμπληρωματικών πιστώσεων, είτε με την στήριξη της δημιουργίας μέσων όπως οι αποκαλούμενες "τράπεζες δεοντολογίας" είτε με την ευέλικτη παροχή μικρών πιστώσεων, είτε με την ad hoc χρήση κεφαλαίων των συνδικαλιστικών οργανώσεων, είτε ακόμη με πρωτοβουλίες συνεργασίας ιδιωτικού-δημόσιου τομέα. Είναι ωστόσο απαραίτητο μαζί με την κινητοποίηση των εθνικών ή τοπικών πόρων να αναπτυχθεί η γνώση των δυνατοτήτων χρηματοδότησης που προέρχονται από όλες τις κοινοτικές πολιτικές.

4.2.2. Μεταξύ των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την ενθάρρυνση και την ανάπτυξη των τοπικών ΜΜΕ, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στις πρωτοβουλίες κατάρτισης που διαφέρουν από τις δράσεις ενημέρωσης που σκοπό έχουν να προωθήσουν στους νέους το "επιχειρηματικό πνεύμα". Πρόκειται για την αντικατάσταση ή την ενθάρρυνση των "Τοπικών πρωτοβουλιών και συμφωνιών για την κατάρτιση" που με το συντονισμό της συμβολής των τοπικών αρχών, των κοινωνικών εταίρων, των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης, των διαρθρώσεων της κοινωνικής οικονομίας και των κέντρων ερευνών, με το δίκτυο της σχολικής εκπαίδευσης διαδίδουν το στόχο της πολιτιστικής ανάπτυξης, της διάδοσης των γνώσεων, της εισαγωγής στις τεχνολογίες της κοινωνίας των πληροφοριών, της ενθάρρυνσης των καινοτόμων δραστηριοτήτων στον τομέα της παραγωγής και των υπηρεσιών, της προώθησης του επαγγελματισμού και της απασχολησιμότητας, είτε με τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων είτε με την ένταξη ή την επανένταξη υφιστάμενων. Πρόκειται, τέλος, για πρωτοβουλίες που συμφωνούν πλήρως με τα όσα αποφασίστηκαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβώνας για την απασχόληση.

4.2.3. Το πλαίσιο μιας τοπικής οικονομίας είναι ιδιαίτερα πρόσφορο τόσο για τη δημιουργία νέας τάξης επιχειρηματιών ή εργαζομένων που να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται και εξελίσσεται η οικονομία αυτή, όσο και για την απόδοση, στα άτομα που είναι θύματα του κοινωνικού αποκλεισμού, των δύο ιδιοτήτων που είναι η "functioning" και η "capability", δηλαδή της δυνατότητας του ατόμου να ασκεί δραστηριότητες που εξασφαλίζουν την ένταξή του στη διαδικασία κοινωνικοποίησης και της ικανότητας να εκμεταλλεύεται τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Είναι σημαντικό οι δράσεις κατάρτισης να μην περιορίζονται στις αρμοδιότητες που απαιτούνται σήμερα ή στο άμεσο μέλλον, αλλά να δημιουργούν και να εδραιώνουν στα άτομα την ικανότητα αντιμετώπισης της εξέλιξης των μορφών και της οργάνωσης της εργασίας.

4.2.4. Τούτο ισχύει επίσης και για τις μικροεπιχειρήσεις που βρίσκονται σε πλήρη άνθηση και ποσοτικά αλλά και από πλευράς απασχόλησης, αλλά που συχνά αναλώνονται σε προσπάθειες να αντιδράσουν, βραχυπρόθεσμα, στο φόβο αποκλεισμού από την αγορά εργασίας και δεν εκφράζουν ελεύθερα το επιχειρηματικό τους πνεύμα. Είναι ωστόσο σαφές ότι τα στοιχεία που παρέχει η Επιτροπή για την ανάπτυξη των μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων θα μπορούσαν να ερμηνευτούν καλύτερα εάν συνοδεύονταν από ενδείξεις για τη συνεχή τους παρουσία στην αγορά βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

Η κοινωνική οικονομία

4.3. Το ερώτημα του ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει στην ανάπτυξη της απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο το τρίτο σύστημα ή η κοινωνική οικονομία ή ο τρίτος τομέας είναι αφενός απλό και αφετέρου πολύπλοκο. Πράγματι, εάν είναι κοινώς αποδεκτό ότι αυτές οι εκφράσεις καλύπτουν αυτόνομες δραστηριότητες που ασκούνται υπό τη διαχείριση τοπικών φορέων άσχετων προς τον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα και αποσκοπούν στην ικανοποίηση απαιτήσεων, παλαιών και νέων, που προκύπτουν στην εν λόγω περιοχή και που δεν έχουν ικανοποιηθεί, η ουσία του προβλήματος έγκειται στην απόλυτη ανάγκη εξεύρεσης κοινού ορισμού για τους όρους αυτούς.

4.3.1. Ο τρέχων ορισμός βασίζεται κυρίως στο καθεστώς που διέπει τις οργανώσεις που δρουν σε αυτόν τον τομέα: συνεταιρισμοί, ενώσεις, ασφαλιστικά ταμεία και ιδρύματα. Ωστόσο δεν είναι κατάλληλος ούτε για τον προσδιορισμό μιας ομοιογενούς πραγματικότητας στα διάφορα κράτη μέλη της ΕΕ, ούτε καν στο εσωτερικό των μεμονωμένων κρατών μελών.

4.3.2. Πέρα από έναν "κανονιστικό" ορισμό, η ανάλυση του είδους των δραστηριοτήτων του τρίτου τομέα θα καταστήσει δυνατή την ερμηνεία αυτής της έννοιας. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για μονάδες που δρουν, με την οικονομική υποστήριξη των τοπικών αρχών, σε ένα είδος "μεικτού κοινωνικού συστήματος", στο πλαίσιο των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, κατάρτισης, προστασίας του περιβάλλοντος και ελεύθερου χρόνου καθώς και ανάκτησης και επανένταξης ιδιαίτερων μειονεκτικών κατηγοριών, που συνδέονται στενά με την τοπική διάσταση. Η ΟΚΕ σε πρόσφατη γνωμοδότησή της προτείνει ο ορισμός του τρίτου τομέα να βασιστεί κυρίως στο γεγονός ότι πρόκειται για οργανώσεις μη κερδοσκοπικές και που επικεντρώνονται σε στόχους και δραστηριότητες που αφορούν τα άτομα(3). Εν προκειμένω μπορεί να προστεθεί ότι οι οργανώσεις αυτές συμβάλλουν καθοριστικά στην κοινωνική συνοχή, δεδομένου ότι το έργο τους είναι ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά τις ομάδες που υποφέρουν από διακριτική μεταχείριση στην αγορά εργασίας, όπως οι γυναίκες, τα άτομα με ειδικές ανάγκες, οι μετανάστες και τα άτομα που πλήττονται από το φαινόμενο της κοινωνικής περιθωριοποίησης.

4.3.3. Μεταξύ των μέτρων που απαιτούνται για δημιουργία περισσότερων και πιο σταθερών δυνατοτήτων απασχόλησης, εκτός από τα μέτρα φορολογικού χαρακτήρα και οικονομικής στήριξης, τουλάχιστον στην αρχή, επιβάλλεται η κατάρτιση των φορέων η οποία, ξεπερνώντας τον αρχικό αυθορμητισμό ή τον επαγγελματισμό επί του θέματος, συμβάλλει στην ωρίμανση της ικανότητας διαχείρισης που αποτελεί μια από τις πτυχές στις οποίες οι οργανώσεις αυτές αποδείχθηκαν σαφώς πιο αδύναμες. Πρέπει να ενθαρρυνθεί η ικανότητα προσδιορισμού νέων αναγκών καθώς και η ικανότητα εξεύρεσης νέων μορφών ικανοποίησης των αναγκών που αναπτύσσονται σε σχέση με τη δημογραφική εξέλιξη. Πρέπει προς τούτο να εδραιωθούν ικανότητες αξιολόγησης συνεχείς και ακριβείς όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της κοινωνικής δράσης που πρέπει να υπάγονται στην αρμοδιότητα των τοπικών αρχών.

Δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης (ΔΥΑ)

4.4. Η διαδικασία εκσυγχρονισμού των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης σε πολλά κράτη μέλη συνέβαλε στην εκ νέου οργάνωσή τους σύμφωνα με πιο αποκεντρωμένες παραμέτρους. Οι τοπικές αρχές είναι συνεπώς σε μεγαλύτερο βαθμό αρμόδιες για την προσαρμογή των πόρων τους στην τοπική αγορά εργασίας.

4.4.1. Με την προοδευτική κατάργηση του κρατικού μονοπωλίου για την παροχή υπηρεσιών απασχόλησης, η εμφάνιση ιδιωτικών φορέων που δρουν στο ίδιο πλαίσιο καθορίζει εξάλλου, για λόγους καθαρά ανταγωνισμού, την περαιτέρω ώθηση για την ανανέωση και την ενίσχυση του ρόλου των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης, αλλά θέτει επίσης την απαίτηση οι υπηρεσίες αυτές να συμβάλουν στον ορθολογισμό και στη σύνδεση όλων των δομών, είτε δημόσιων είτε ιδιωτικών, που δρουν με στόχο την ανάπτυξη της απασχόλησης και του επιχειρηματικού πνεύματος στην περιοχή της αρμοδιότητάς τους. Οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης θα πρέπει να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες τόσο από την πλευρά της προσφοράς όσο και από την πλευρά της ζήτησης εργασίας.

4.4.2. Για την περαιτέρω λειτουργική εξειδίκευση των ΔΥΑ απαιτούνται σαφώς γενικές παρεμβάσεις για την εξειδίκευση του προσωπικού, εισαγωγή και διάδοση των νέων τεχνολογιών, αλλά κυρίως σε τοπικό επίπεδο απαιτείται η θέσπιση μορφών σύνδεσης με σχολεία, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, κοινωνικούς εταίρους. Πρέπει να αναπτυχθεί η συλλογή και η συνεχής επεξεργασία των στοιχείων ελέγχου της αγοράς εργασίας καθώς και η συστηματική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των παροχών.

4.4.3. Πρέπει να τονιστεί ότι πέρα από τον προφανή ρόλο τους για την αύξηση της απασχόλησης, οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης, σε τοπικό επίπεδο, μπορούν να συμβάλλουν καθοριστικά όσον αφορά την ισότητα των ευκαιριών καθώς και στην ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος και της ικανότητας προσαρμογής.

Κοινωνικοί έταιροι

4.5. Έστω και αν ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων είναι εμφανής, σε όλα τα σημεία που έχουν εξεταστεί μέχρι τώρα, για τη χάραξη στρατηγικών ανάπτυξης της απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο, πρέπει ωστόσο να υπογραμμισθεί με ειδικό τρόπο. Στο πρόσφατο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Φέιρα αναφέρεται, σχετικά με την επεξεργασία των ΕΣΔΑ ότι: "οι κοινωνικοί εταίροι καλούνται να διαδραματίσουν σημαντικότερο ρόλο στον προσδιορισμό, την υλοποίηση και την αξιολόγηση των κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση που εξαρτώνται από αυτούς, συγκεντρώνοντας ιδιαίτερα την προσοχή τους στον εκσυγχρονισμό της οργάνωσης της εργασίας, στη δια βίου μάθηση και στην αύξηση της απασχόλησης, ιδίως για τις γυναίκες".

4.5.1. Εάν λοιπόν η υπό εξέταση σήμερα δράση σε τοπικό επίπεδο ενταχθεί ως στρατηγικό στοιχείο του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Απασχόληση και των μεμονωμένων ΕΣΔΑ, πρέπει να ενισχυθεί με τον καθορισμό κοινής προσέγγισης και κοινών στόχων για τους κοινωνικούς εταίρους, που θα τους επιτρέψει να αναπτύξουν ένα είδος "διαδικασίας εντός της διαδικασίας" στο εσωτερικό των πλαισίων αναφοράς και των στόχων που προκύπτουν από την πρωτοβουλία των τοπικών αρχών. Ιδιαίτερη προσοχή και ειδικός ρόλος πρέπει να δοθεί στους διμερείς, όπου υπάρχουν, οργανισμούς που θα αποτελέσουν πολύτιμο μέσο σε τοπικό επίπεδο για τις πρωτοβουλίες κατάρτισης, ανάπτυξης της απασχόλησης, παροχής υποστήριξης σε περιπτώσεις κρίσεως, διαχείρισης της ευελιξίας, οργανωτικής στήριξης των μικρών επιχειρήσεων. Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν επίσης να προσδιορίσουν την προστιθέμενη αξία της συμβολής τους με περιοδικές αξιολογήσεις και με τη διάδοση της συγκριτικής ανάλυσης των αποτελεσμάτων της δράσης τους κυρίως όσον αφορά τον πυλώνα της ικανότητας προσαρμογής των επιχειρήσεων και των εργαζομένων τους.

5. Ειδικές παρατηρήσεις

5.1. Γενικά ο κύριος λόγος της οικονομικής επιτυχίας ορισμένων περιοχών σε σχέση με άλλες οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις συντονισμένες προσπάθειες των ιδιωτών και των κοινωνικών ομάδων στο πλαίσιο μιας πληθώρας παραγωγικών προσανατολισμών, καθώς και στο συνδετικό ρόλο των κρατικών θεσμικών οργάνων. Συνεπώς ένα πρότυπο τοπικής ανάπτυξης που ολοκληρώνεται με τις συμπληρωματικές πολιτικές για την απασχόληση θα πρέπει να βασίζεται σε αυτή την προϋπόθεση και να αποσκοπεί στον προσδιορισμό και την αξιοποίηση των πόρων κάθε συγκεκριμένης περιοχής.

5.1.1. Υπάρχουν ωστόσο ορισμένες πτυχές, ιδιαίτερα σημαντικές για την απασχόληση σε τοπικό επίπεδο, που θα πρέπει να προβληθούν περισσότερο: αδήλωτη εργασία, προσωρινή απασχόληση και κοινωνική περιθωριοποίηση.

5.1.2. Η αδήλωτη εργασία αποτελεί αρκετά συχνό φαινόμενο στους παραγωγικούς τομείς υψηλής εντάσεως εργασίας και τοπικών οικονομικών κυκλωμάτων(4). Είναι επίσης συχνό σε τομείς όπου επικρατούν μικρές επιχειρήσεις καθώς και στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας (εξαιρούμενης βέβαια της εθελοντικής εργασίας). Η κύρια αιτία αυτού του φαινομένου όπως έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει η Επιτροπή σε διάφορες ανακοινώσεις(5) είναι οι επαχθείς φόροι και οι κοινωνικές εισφορές των εργαζομένων, και τούτο είναι ένα πρόβλημα που θα πρέπει να επιλυθεί αλλά όχι βέβαια σε τοπικό επίπεδο. Για το λόγο αυτό και εν αναμονή των μέτρων που θα λάβουν οι εθνικές κυβερνήσεις, είναι σημαντικό σε τοπικό επίπεδο και στο πλαίσιο μιας πολιτικής για την απασχόληση, να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην τήρηση των κανόνων και στην ενίσχυση των ελέγχων.

5.1.3. Στο άρθρο 1 του νέου κανονισμού του ΕΤΠΑ υπογραμμίζεται ότι το Ταμείο συμβάλλει "... στη δημιουργία βιώσιμων θέσεων εργασίας". Στη λογική αυτή ενδείκνυται να ενταχθεί και η πολιτική για την απασχόληση προκειμένου να εφαρμοσθεί σε τοπικό επίπεδο. Πρέπει να πραγματοποιηθούν παρεμβάσεις που να καθορίζουν τις πραγματικές δυνατότητες νέων θέσεων εργασίας και να συμβάλουν ώστε η ένταξη ή η επανένταξη των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ατόμων να μην δημιουργεί το φαινόμενο των φτωχών εργαζομένων.

5.1.4. Ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν οφείλεται μόνο σε οικονομικές πτυχές όπως για παράδειγμα η φτώχεια, η μακρόχρονη ανεργία, το πρόβλημα της στέγης· συμβάλλουν επίσης και στοιχεία πολιτιστικά, γενεαλογικά, τεχνολογικά, περιβαλλοντικά και υγιεινής. Αποτελεί βέβαια μια πρόκληση την οποία μια τοπική πολιτική για την απασχόληση πρέπει αναγκαστικά να αντιμετωπίσει πέρα από άλλες ενδεχόμενες κοινοτικές ή εθνικές πρωτοβουλίες. Άλλωστε οι μέχρι τώρα εμπειρίες έχουν δείξει όχι μόνο τη σημασία μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης του προβλήματος, αλλά και την αξία και την αποτελεσματικότητα των συμπράξεων που επιτυγχάνουν να εμπλέκουν ενεργά τους κοινωνικά αποκλεισμένους με τις τοπικές αρχές, τους κοινωνικούς εταίρους, τους ΜΚΟ, τις ενώσεις εθελοντικής εργασίας.

5.2. Τροχοπέδη της ανάπτυξης μπορεί να αποτελέσουν οι γραφειοκρατικές και διοικητικές διαδικασίες. Έστω κι αν η τάση αποκέντρωσης μπορεί να συμβάλει στη μείωση της γραφειοκρατίας, είναι ωστόσο σημαντικό να βρεθούν ευέλικτοι μηχανισμοί για την ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος, να δημιουργηθούν ειδικευμένες υπηρεσίες διαβούλευσης και διοικητικής κατάρτισης και διαχείρισης ούτως ώστε να υποστηριχτούν οι μικρές κυρίως επιχειρήσεις στην αρχική φάση, είτε πρόκειται για βιοτεχνίες είτε για οργανώσεις που παρέχουν εκ του σύνεγγυς υπηρεσίες.

5.2.1. Ο τομέας των υπηρεσιών, κυρίως προς τα πρόσωπα αλλά και προς το κοινωνικό σύνολο, είναι ο κατ'εξοχήν φορέας που παρέχει τις περισσότερες δυνατότητες αύξησης της απασχόλησης, χωρίς να εξαιρούνται ωστόσο οι παραδοσιακοί τομείς ή ακόμη και η εκ νέου αξιοποίηση βιοτεχνικών παραδόσεων. Ακόμα και οι πολιτικές για την προστασία του περιβάλλοντος παρέχουν νέους χώρους απασχόλησης. Άλλωστε δεν πρέπει να υποτιμώνται οι δυνατότητες που μπορούν να προσφέρουν οι τοπικές πρωτοβουλίες για την απασχόληση και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις που δημιουργούν σημαντικές επιχειρηματικές δραστηριότητες, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με πολλές δραστηριότητες που συνδέονται με τις τεχνολογίες πληροφόρησης. Η ταχύτατη εξέλιξη των τεχνολογιών πληροφόρησης και των επικοινωνιών, η ικανότητα χρήσης τους, αποτελεί πραγματικά το όριο μεταξύ της επίτευξης μιας πιθανής ανάπτυξης ή της απώλειας θέσεων απασχόλησης για τις διάφορες τοπικές πραγματικότητες. Τα νέα προγράμματα για τις καινοτόμους δράσεις σε περιφερειακό επίπεδο που παρουσίασε πρόσφατα η Επιτροπή(6) αποτελούν ένα αδιαμφισβήτητο πλαίσιο στο οποίο μπορεί να ενταχθεί μια τοπική στρατηγική για την απασχόληση.

5.2.2. Στο έγγραφο υπάρχει μια επισήμανση που αφορά αποκλειστικά τον εν δυνάμει ρόλο των μικρών και των πολύ μικρών επιχειρήσεων, αλλά και οι μεσαίες και μεγαλομεσαίες επιχειρήσεις δεν πρέπει να αποκλειστούν από το πλαίσιο του εξεταζόμενου θέματος(7). Δεν πρέπει συνεπώς να αγνοηθεί η δυνατότητα περιοδικής σύνδεσης τοπικών αρχών και κοινωνικών εταίρων, διότι δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο μιας τοπικής οικονομίας που αντιμετωπίζει απρόβλεπτα μια κρίση λόγω αποφάσεων που επιβλήθηκαν από μακριά και χωρίς προειδοποίηση. Από την άλλη πλευρά, η ανάπτυξη συγκεκριμένων τοπικών οικονομικών πλαισίων μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην απασχόληση με την παροχή κινήτρων στις μεσαίες και τις μεγαλομεσαίες επιχειρήσεις.

5.3. Η ανάγκη παρεμβάσεων οικονομικής στήριξης από τις τοπικές αρχές είναι σαφής, αλλά δημιουργεί προβλήματα διότι η κατανομή της φορολογίας από την κεντρική κυβέρνηση ή η δυνατότητα επιβολής άμεσης φορολογίας εκ μέρους αυτών των φορέων διαφέρουν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Είναι καθοριστικής σημασίας να εξασφαλιστεί η διάθεση πόρων χωρίς τους οποίους δεν είναι δυνατή η ανάπτυξη καμιάς στρατηγικής δράσης. Όσον αφορά το κοινοτικό επίπεδο, εκτός από τις ειδικές ενδείξεις που αναφέρονται στα άρθρα που έχουν ήδη αναφερθεί για το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ, πρέπει να χρησιμοποιηθούν όλες οι δυνατότητες που παρέχουν σήμερα τα διαρθρωτικά ταμεία για κοινοτικές πρωτοβουλίες και, ιδιαίτερα, τα προγράμματα του ΕΚΤ. Η στήριξη των τοπικών πρωτοβουλιών για την απασχόληση αποτελεί οριζόντια προτεραιότητα του ΕΚΤ που πρέπει να πραγματοποιηθεί με συγκεκριμένο τρόπο. Εξάλλου πρέπει να ελεγχθεί η δυνατότητα χρήσης νέων μηχανισμών χρηματοδότησης ακόμη και για μικρές επιχορηγήσεις που προκύπτουν από το άρθρο 4.2 του ΕΚΤ, που προορίζονται ειδικότερα για τους ΜΚΟ και τις τοπικές ενώσεις.

5.4. Είναι βασικό να πραγματοποιηθεί ένα πραγματικό και αποτελεσματικό δίκτυο διάδοσης των βέλτιστων πρακτικών που αναπτύσσονται σε τοπικό επίπεδο, και θεωρείται επίσης ιδιαίτερα χρήσιμη η διάδοση των εμπειριών που δεν έδωσαν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Μαθαίνει κανείς ακόμη και από τα σφάλματα. Ωστόσο, καλό θα είναι να πραγματοποιείται τακτικά μια αξιολόγηση των συνεπειών όχι μόνο όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων εργασίας, αλλά και την ποιότητά τους καθώς και την πορεία, την άνθηση ή τη "θνησιμότητα" των μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Βρυξέλλες, 19 Οκτωβρίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, Γνωμοδότηση σχετικά με την Ευρώπη 2000+, Συνεργασία για την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής επικράτειας ΕΕ C 301 της 13.11.1995· Γνωμοδότηση για το "Ρόλο της ΕΕ στον πολεοδομικό τομέα" ΕΕ C 30 της 30.1.1997.

(2) Γνωμοδότηση σχετικά με την Ανακοίνωση της Επιτροπής: "Η πολεοδομική προβληματική: προσανατολισμοί για μια ευρωπαϊκή συζήτηση" ΕΕ C 95 της 30.3.1998· Γνωμοδότηση με θέμα τα "Τοπικά σύμφωνα για την απασχόληση" (πρωτοβουλία) ΕΕ C 407 της 28.12.1998· Γνωμοδότηση σχετικά με "Πρόταση για τη χάραξη κατευθυντήριων γραμμών για την πολιτική απασχόλησης των κρατών μελών το 2000" ΕΕ C 368 της 20.12.1999· Γνωμοδότηση σχετικά με την κοινοτική πρωτοβουλία URBAN, ΕΕ C 51 της 23.2.2000· Γνωμοδότηση για την "Κοινωνική οικονομία και την ενιαία αγορά" ΕΕ C 117 της 26.4.2000.

(3) Γνωμοδότηση για την "κοινωνική οικονομία και ευρωπαϊκή ενιαία αγορά" EE C 117 της 26.4.2000.

(4) Γνωμοδότηση σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής για την αδήλωτη εργασία" EE C 101 της 12.4.1999.

(5) Ιδιαίτερα στο COM(1998) 219 τελικό.

(6) Σχέδιο ανακοίνωσης της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη "Οι περιφέρειες στη νέα οικονομία - προσανατολισμοίγια τις δράσεις καινοτομίας του ΕΤΠΑ για την περίοδο 2000-20006" της 11.7.2000.

(7) Γνωμοδότηση με θέμα τη "Διαχείριση της αλλαγής - Τελική Έκθεση της Ομάδας υψηλού επιπέδου για την οικονομική και κοινωνική επίδραση της βιομηχανικής αλλαγής"EE C 258 της 10.9.1999, σ. 1.