Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ψηφιακή ταυτότητα, κυριαρχία των δεδομένων και πορεία προς μια δίκαιη ψηφιακή μετάβαση για τους πολίτες που ζουν στην κοινωνία των πληροφοριών»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 443/03)

Εισηγητής: κ. Dumitru FORNEA

Νομική βάση Άρθρο 52 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 20/1/2022 Αρμόδιο τμήμα Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών Υιοθετήθηκε από το τμήμα 21/6/2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 14/7/2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 571 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 179/1/3

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η τεχνολογική πρόοδος και η εξέλιξη των ψηφιακών τεχνολογιών, των βιοτεχνολογιών και των συστημάτων ηλεκτρονικής επικοινωνίας έχουν δημιουργήσει σημαντικές ευκαιρίες για την εδραίωση οικονομικά ευημερουσών, χωρίς αποκλεισμούς και δίκαιων κοινωνιών. Ταυτόχρονα, έχουν προκύψει ορισμένες επικίνδυνες απειλές για την ανθρωπότητα.

1.2. Προκειμένου να διατηρηθεί η ασφάλεια της ανθρωπότητας και του κοινωνικού ιστού, η οποία είναι απαραίτητη ώστε κάθε άτομο να έχει ένα ικανοποιητικό επίπεδο ζωής στον πλανήτη μας, πρέπει να μεριμνήσουμε ώστε τα νέα εργαλεία διακυβέρνησης που επιβάλλονται με την ψηφιακή και βιομηχανική επανάσταση να μην είναι καταπιεστικά και να μην καθιστούν την καθημερινή ζωή των ατόμων εξαρτώμενη από την υποχρεωτική ενσωμάτωση σε ψηφιακά τεχνολογικά συστήματα που δεν ελέγχονται με δημοκρατικό τρόπο.

1.3. Οι δημόσιοι οργανισμοί είναι ευάλωτοι απέναντι σε μη κρατικούς φορείς που έχουν άμεση πρόσβαση σε γνώσεις, διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τεχνολογίες και επενδυτικά κεφάλαια. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) πιστεύει ότι η ευρωπαϊκή τεχνολογική κυριαρχία πρέπει να εντάσσεται σε κάθε μελλοντική χάραξη πολιτικής και ότι η νομοθεσία πρέπει να συμπληρωθεί με ρητούς και πλήρως εφαρμόσιμους κανονισμούς και κοινά πρότυπα για όλα τα κράτη μέλη.

1.4. Οι τεχνολογικές εξελίξεις επηρεάζουν πολλά δικαιώματα και ελευθερίες των πολιτών. Η ΕΟΚΕ ζητεί όλοι οι τομείς που χρησιμοποιούν δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και βιομετρικά δεδομένα να πρέπει να ρυθμίζονται με σαφή τρόπο και με πλήρη συμμόρφωση προς τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα και ζητεί να επικαιροποιηθεί αναλόγως ο γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων (ΓΚΠΔ).

1.5. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η ψηφιακή ταυτότητα, τα ψηφιακά μέσα πληρωμής και η ενσωμάτωση σε πλατφόρμες εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας θα πρέπει να παραμείνουν εργαλεία που μόνο συμπληρώνουν τη φυσική ύπαρξη την οποία γνωρίζαμε πριν από την υιοθέτηση των εν λόγω τεχνολογιών και δεν θα πρέπει να αντικαταστήσουν, πλήρως και καταχρηστικά, άλλα υπαρξιακά μοτίβα που έχουν αναπτυχθεί και τελειοποιηθεί από τους ανθρώπους εδώ και χιλιάδες χρόνια.

1.6. Η ΕΟΚΕ ζητεί όλες οι μελλοντικές νομοθετικές προτάσεις σχετικά με την ψηφιακή ταυτότητα να περιέχουν σαφείς διατάξεις κατά των διακρίσεων, και είναι εντελώς αντίθετη στην εισαγωγή ενός συστήματος που επιτηρεί στενά τους πολίτες της Ένωσης, τους παρακολουθεί και/ή επιβλέπει τις δραστηριότητες και τη συμπεριφορά τους. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ κρίνει απαραίτητο η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών να συμμετέχει ουσιαστικά στη διαδικασία εφαρμογής.

1.7. Η ΕΟΚΕ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οποιαδήποτε πρωτοβουλία με στόχο την ένταξη των πολιτών στο σύστημα ευρωπαϊκής ψηφιακής ταυτότητας θα πρέπει να βασίζεται σε μελέτες επιπτώσεων και σε διεξοδικές κοινωνιολογικές έρευνες. Η τελική απόφαση θα πρέπει να λαμβάνεται μόνο μετά την ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεση των πολιτών.

1.8. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι για τη δημοκρατική μετάβαση σε μια δίκαιη και αποδεκτή από τους πολίτες της ΕΕ ψηφιακή κοινωνία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να διενεργήσει εκτιμήσεις επιπτώσεων σχετικά με: — την τεράστια ανάγκη ενέργειας επί 24ώρου βάσης για τη διατήρηση της παγκόσμιας τεχνολογικής υποδομής με στόχο την υποστήριξη της αδιάλειπτης και ασφαλούς πρόσβασης σε ένα ψηφιακό σύστημα το οποίο αποσκοπεί στη μεταφορά των κρίσιμων και στρατηγικών λειτουργικών δυνατοτήτων της ανθρώπινης κοινωνίας· — τον αντίκτυπο της ψηφιοποίησης και της αυτοματοποίησης των ανθρώπινων αλληλεπιδράσεων στην ποιότητα ζωής και στις συνθήκες εργασίας, ιδίως όσον αφορά τις ανθρώπινες σχέσεις, με αύξηση της επικράτησης της μοναξιάς, προβλήματα ψυχικής υγείας, μείωση της γνωσιακής και της συναισθηματικής νοημοσύνης και αύξηση του κινδύνου κοινωνικής αποξένωσης· — τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά μέτρα που είναι αναγκαία για την προσαρμογή της κοινωνίας στις ραγδαίες ποσοτικές εξελίξεις στην αγορά εργασίας· — την κυβερνοασφάλεια, στο πλαίσιο της οποίας έχει αυξηθεί η πολυμορφία και η πολυπλοκότητα των δραστηριοτήτων των χάκερ και όσον αφορά τις συνθήκες της επιταχυνόμενης ανάπτυξης του διαδικτύου των πραγμάτων οι οποίες καθιστούν τα πρωτόκολλα πρόσβασης ευάλωτα και διαπερατά.

1.9. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η ασφάλεια των δεδομένων θα πρέπει να είναι μη διαπραγματεύσιμη και εκφράζει την απογοήτευσή της για το γεγονός ότι η ασφάλεια του μελλοντικού ευρωπαϊκού πορτοφολιού ψηφιακής ταυτότητας δεν αποτελεί την ύψιστη προτεραιότητα στη νομοθετική πρόταση της Επιτροπής.

1.10. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι όλες οι νομοθετικές προτάσεις της ΕΕ σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να προβλέπουν σαφώς την πλήρη λογοδοσία όσον αφορά πιθανές δυσλειτουργίες. Η επίτευξη της σωστής ισορροπίας μεταξύ της μη αποκάλυψης εμπορικών μυστικών και της διασφάλισης διαφανών και ιχνηλάσιμων αναπτύξεων είναι απαραίτητη.

1.11. Η ΕΟΚΕ ήταν το πρώτο ευρωπαϊκό θεσμικό όργανο που ζήτησε μια προσέγγιση που να ευνοεί την «άσκηση ελέγχου από τον άνθρωπο» στην τεχνητή νοημοσύνη, ενώ επαναλαμβάνει την ανάγκη διενέργειας πολυεπίπεδου ελέγχου ώστε να διασφαλιστεί η εν λόγω προσέγγιση.

1.12. Η ΕΟΚΕ αντιτίθεται πλήρως στις ιδιωτικές βάσεις δεδομένων αναγνώρισης προσώπου, εκτός αν πρόκειται για σκοπούς καταπολέμησης της εγκληματικότητας, και κάθε είδους σύστημα κοινωνικής βαθμολόγησης, καθώς παραβιάζουν θεμελιώδεις αξίες και δικαιώματα της ΕΕ.

1.13. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι τα δεδομένα που παράγονται στην ΕΕ θα πρέπει να αποθηκεύονται σε έδαφος της ΕΕ και θα πρέπει να προστατεύονται από οποιαδήποτε πρόσβαση από τρίτες χώρες. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η εν επιγνώσει συναίνεση σχετικά με τη χρήση των δεδομένων πρέπει να παρέχεται τόσο για τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όσο και για τα δεδομένα μη προσωπικού χαρακτήρα και ζητεί, για ακόμα μια φορά, την επικαιροποίηση του γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων (ΓΚΠΔ) προς τον σκοπό αυτό.

1.14. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για τις αυξανόμενες ανισότητες μεταξύ των κρατών μελών και για την αδυναμία προστασίας των ευάλωτων ομάδων και ζητεί εκ νέου από την ΕΕ να ενστερνιστεί την ηλεκτρονική ένταξη στο πλαίσιο της οποίας κανείς δεν μένει στο περιθώριο. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στους ηλικιωμένους.

1.15. Η ΕΟΚΕ ζητεί ένα ισχυρό ευρωπαϊκό σύστημα ψηφιακής εκπαίδευσης που θα είναι σε θέση να προετοιμάζει τους εργαζομένους για τις τεχνολογικές εξελίξεις και να τους βοηθά να αποκτούν θέσεις εργασίας υψηλής ποιότητας. Σε όλα τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόζονται προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού, μαζί με προγράμματα διά βίου ψηφιακής μάθησης, εκπαιδευτικά προγράμματα λεξιλογίου και πρακτική κατάρτιση.

1.16. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι, προκειμένου να έχουν επίγνωση των μελλοντικών κινδύνων και ευκαιριών, οι εργαζόμενοι πρέπει οπωσδήποτε να συμμετέχουν στην ψηφιακή μετάβαση προκειμένου με τον τρόπο αυτό να καταστεί δυνατή η μεταφορά γνώσεων και η απόκτηση νέων δεξιοτήτων.

2. Ιστορικό

2.1. Οι πολίτες της Ένωσης ενδιαφέρονται για τις εξελίξεις που αφορούν την εφαρμογή λύσεων ψηφιακής τεχνολογίας για την απλούστευση των απαραίτητων διοικητικών διαδικασιών στις συναλλαγές τους με τις αρχές ή για την καθημερινότητά τους. Η παρούσα γνωμοδότηση επιδιώκει να ευαισθητοποιήσει τους εθνικούς και ευρωπαϊκούς φορείς λήψης αποφάσεων σχετικά με τις ανησυχίες της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών που σχετίζονται με τις πιθανές αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις που συνδέονται με την ταχεία ανάπτυξη των ψηφιακών τεχνολογιών.

2.2. Η πανδημία της νόσου COVID-19 επιτάχυνε τον ψηφιακό μετασχηματισμό των κοινωνιών και ώθησε τους πολίτες να ενστερνιστούν νέες τεχνολογίες για την εργασία, τις σπουδές και τις λοιπές καθημερινές δραστηριότητές τους. Έδωσε ευκαιρίες σε επιχειρήσεις και πολίτες να αναβαθμιστούν ψηφιακά και να σημειώσουν πρόοδο.

2.3. Τα οφέλη της εκτεταμένης εφαρμογής της ψηφιακής ταυτότητας εξηγούνται ευρέως σε διάφορα έγγραφα των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων και παγκόσμιων διεθνών οργανισμών. Στο πλαίσιο αυτό, το πιο πρόσφατο έγγραφο είναι η πρόταση κανονισμού όσον αφορά τη θέσπιση πλαισίου για την ευρωπαϊκή ψηφιακή ταυτότητα ( 1 ) , που δημοσιεύτηκε στις 3 Ιουνίου 2021.

2.4. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ως στόχο την παροχή ευρωπαϊκού πλαισίου για την ψηφιακή ταυτότητα που βασίζεται στην αναθεώρηση του ισχύοντος πλαισίου, ώστε τουλάχιστον το 80 % των πολιτών να διαθέτει λύση ηλεκτρονικής ταυτοποίησης προκειμένου να έχει πρόσβαση σε βασικές δημόσιες υπηρεσίες έως το 2030 ( 2 ) . Οι δημόσιες αρχές πρέπει να έχουν εφοδιαστεί με τους απαραίτητους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους ώστε να μπορούν να λαμβάνουν υπόψη και να ελέγχουν τις ψηφιακές τεχνολογικές εξελίξεις.

2.5. Ως απόδειξη, θα πρέπει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τον δείκτη ψηφιακής οικονομίας και κοινωνίας (DESI) ( 3 ) που δημοσιεύτηκε το 2021 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το ποσοστό των ατόμων με τουλάχιστον βασικές ψηφιακές δεξιότητες το 2020 ήταν 56 %. Ωστόσο, μεγάλο μέρος του πληθυσμού της ΕΕ εξακολουθεί να μην διαθέτει βασικές ψηφιακές δεξιότητες, παρόλο που αυτές απαιτούνται από τις περισσότερες θέσεις εργασίας. Πολλοί πολίτες ισχυρίζονται ότι διαθέτουν ψηφιακές δεξιότητες, ωστόσο, με μια πιο προσεκτική εξέταση, παρατηρείται ότι οι εν λόγω δεξιότητες περιορίζονται στην ικανότητα βασικής χρήσης των ευκαιριών που προσφέρει το διαδίκτυο (περιήγηση και χρήση κοινωνικών δικτύων) και το λογισμικό Microsoft Office ή Mac OS.

2.6. Όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη που κυκλοφόρησε από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων ( 4 ) , η Ευρώπη εξακολουθεί να υστερεί σε σχέση με άλλες παγκόσμιες οικονομικές δυνάμεις. Στην εν λόγω μελέτη αναφέρεται ότι οι ΗΠΑ και η Κίνα αντιπροσωπεύουν πάνω από το 80 % των 25 δισ. ευρώ των ετήσιων επενδύσεων μετοχικού κεφαλαίου στην τεχνητή νοημοσύνη και στις τεχνολογίες αλυσίδας συστοιχιών. Το μερίδιο της ΕΕ ανέρχεται μόλις στο 7 %, ενώ το συνολικό επενδυτικό χάσμα εκτιμάται μεταξύ 5 και 10 δισ. ευρώ ετησίως.

2.7. Η Επιτροπή πρότεινε να καλύψει το εν λόγω χάσμα επενδύοντας 1 δισ. ευρώ ανά έτος στην τεχνητή νοημοσύνη, ποσό που θα πρέπει να συμπληρωθεί από ιδιωτικές επενδύσεις και τους ιδίους πόρους των κρατών μελών. Στόχος είναι οι ετήσιες επενδύσεις να φτάσουν το ποσό των 20 δισ. ευρώ κατά την επόμενη δεκαετία ( 5 )

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η τεχνολογική πρόοδος εν γένει και η εξέλιξη, κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, των ψηφιακών τεχνολογιών, των βιοτεχνολογιών και των συστημάτων ηλεκτρονικής επικοινωνίας έχουν δημιουργήσει, παγκοσμίως, τεράστιες ευκαιρίες για την εδραίωση οικονομικά ευημερουσών, χωρίς αποκλεισμούς και δίκαιων κοινωνιών.

3.2. Ταυτόχρονα, χωρίς ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο και ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που να προσαρμόζεται στις εν λόγω νέες τεχνολογίες ανατρεπτικού χαρακτήρα, έχουν δημιουργηθεί ορισμένες επικίνδυνες απειλές για την ανθρωπότητα (όπως απώλεια θέσεων εργασίας εξαιτίας των εξελίξεων στον τομέα της αυτοματοποίησης και της χρήσης αυτής, παραβιάσεις της ιδιωτικής ζωής, αλγοριθμική μεροληψία εξαιτίας της κακής ποιότητας των δεδομένων, αστάθεια της αγοράς κ.λπ.), ιδίως αν ληφθούν υπόψη οι συνεχείς απόπειρες των παγκόσμιων τεχνολογικών κολοσσών να επιβάλλουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους, παρακάμπτοντας την ισχύουσα νομοθεσία σε διεθνές και εθνικό επίπεδο που διασφαλίζει τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.

3.3. Οι διεθνείς και εθνικοί κυβερνητικοί οργανισμοί είναι ευάλωτοι απέναντι σε μη κρατικούς φορείς που έχουν άμεση πρόσβαση σε γνώσεις, διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τεχνολογίες και επενδυτικά κεφάλαια, καθώς συχνά το προσωπικό των εν λόγω οργανισμών δεν αντιλαμβάνεται πλήρως τον κοινωνικό αντίκτυπο των νέων τεχνολογιών στα δικαιώματα των πολιτών και των καταναλωτών. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι οι πτυχές της τεχνολογικής κυριαρχίας της ΕΕ πρέπει να λαμβάνονται υπόψη σε κάθε μελλοντική χάραξη πολιτικής.

3.4. Η ΕΟΚΕ ζητεί να αποσαφηνιστεί και να συμπληρωθεί η νομοθεσία με ρητούς και πλήρως εφαρμόσιμους κανονισμούς και κοινά πρότυπα για όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών ευθυνών, όσον αφορά το γεγονός ότι η διαχείριση των τεχνολογιών που σχετίζονται με την ψηφιακή ταυτότητα γίνεται κυρίως μέσω υπολογιστικών αλγόριθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, που δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι ευθύνονται για τα λάθη που διαπράττουν.

3.5. Σε πολλές τεκμηριωμένες περιπτώσεις, οι οποίες έχουν μελετηθεί λεπτομερώς, οι άνθρωποι έχουν επιβαρυνθεί από τις λανθασμένες αποφάσεις υπολογιστικών αλγόριθμων και τεχνητής νοημοσύνης και αδίκως κατακριθεί για τις εν λόγω αποφάσεις. Για παράδειγμα, τα εσφαλμένα αποτελέσματα υπολογιστικών αλγόριθμων, όπως «τεχνητή νοημοσύνη», «αναγνώριση προσώπου», «μηχανική μάθηση», «ανάλυση και πρόβλεψη δεδομένων», «δελτία χρόνου εργασίας και βαθμολόγηση» κ.ά., παραπλανούν τους υπευθύνους λήψης αποφάσεων στις δυνάμεις ασφάλειας και στις αστυνομικές δυνάμεις, με αποτέλεσμα να θίγονται πολλά δικαιώματα και ελευθερίες των πολιτών.

3.6. Συνεπώς, οι νομικοί κανόνες που θα αναπτυχθούν για να καλύψουν τον τομέα της ψηφιακής ταυτότητας και των συναφών τεχνολογιών πρέπει να βασίζονται πρωτίστως στην πλήρη διαφάνεια, στην ορθή και πλήρη ενημέρωση των χρηστών και στην ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεση, ενώ πρέπει να διασφαλίζουν πλήρη προστασία η οποία εξυπηρετεί, μεταξύ άλλων, όλα τα σχετικά με τον κυβερνοχώρο τρωτά σημεία των δικτύων κινητών επικοινωνιών και των συσκευών τους. Για τους προαναφερθέντες λόγους, η ΕΟΚΕ ζητεί όλοι οι τομείς που χρησιμοποιούν δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και βιομετρικά δεδομένα, όπως η ψηφιακή ταυτότητα ή τα δίκτυα κινητών επικοινωνιών 5G, η τεχνητή νοημοσύνη κ.ο.κ. να ρυθμίζονται με διακριτό, σαφή τρόπο και με πλήρη συμμόρφωση προς τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

Ψηφιακή ταυτότητα

4.1. Όσον αφορά την εφαρμογή της ψηφιακής ταυτότητας στην Ευρώπη, η διαχείριση των δεδομένων είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της προστασίας των πολιτών και τη διαφύλαξη της ιδιωτικής ζωής τους. Η πλήρης συμμόρφωση με τον γενικό κανονισμό για την προστασία δεδομένων (ΓΚΠΔ) πρέπει να διασφαλίζεται.

4.2. Οι Ευρωπαίοι πολίτες βρίσκονται στο επίκεντρο όλων των προγραμμάτων και πολιτικών που εφαρμόζονται στην ΕΕ. Η ΕΟΚΕ επικροτεί και υποστηρίζει την έκδοση της πρότασης της Επιτροπής σχετικά με την ψηφιακή ταυτότητα για όλους τους Ευρωπαίους ( 6 ) , στην οποία ορίζεται ότι εναπόκειται στον καθένα χωριστά να αποφασίσει αν θα χρησιμοποιήσει ή όχι την ψηφιακή ταυτότητα. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι έχει υποτιμηθεί ο αντίκτυπος του αποκλεισμού ορισμένων πολιτών που δεν θα επιλέξουν την ψηφιακή ταυτότητα και επιμένει ότι το δικαίωμα στη λήθη και το δικαίωμα στην αποσύνδεση πρέπει να εφαρμόζονται σαφώς στη νομοθεσία της ΕΕ.

4.3. Η ΕΟΚΕ ζητεί όλες οι μελλοντικές νομοθετικές προτάσεις σχετικά με το εν λόγω θέμα να περιέχουν σαφείς διατάξεις κατά των διακρίσεων. Ανεξάρτητα από τον λόγο για τον οποίο ένας πολίτης ενδέχεται να αποφασίσει να μην χρησιμοποιήσει την εν λόγω ταυτότητα, είτε για λόγους προστασίας δεδομένων, είτε για λόγους ανωνυμίας, ή για άλλους λόγους, δεν πρέπει να τεθεί σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τους ενεργούς χρήστες ούτε να περιθωριοποιηθεί. Τα ατομικά δεδομένα θα πρέπει να παραμένουν πάντα στην κατοχή του εκάστοτε ατόμου ενώ η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να αποτελεί τη βάση για την εφαρμογή της ψηφιακής ταυτότητας. Προκειμένου να διασφαλιστεί η προστασία και η ασφάλεια των δεδομένων, καθώς και ο σεβασμός της ιδιωτικής ζωής, η ΕΟΚΕ προτείνει τη διαχείριση της ψηφιακής ταυτότητας των πολιτών της ΕΕ, σε κάθε κράτος μέλος, από έναν δημόσιο φορέα, υπό την εποπτεία του κράτους και υπό τον δημοκρατικό έλεγχο των εθνικών κοινοβουλίων.

4.4. Η εισαγωγή της ψηφιακής ταυτότητας στην Ευρώπη θα πρέπει να έχει ως στόχο την ασφαλή και εύκολη συνδεσιμότητα των καταναλωτών. Πρέπει να προσφέρει, μεταξύ άλλων, βελτίωση της παροχής δεδομένων και δημόσιων υπηρεσιών, ενίσχυση στοχευμένων κυβερνητικών προγραμμάτων και αύξηση της αποδοτικότητας της πιστωτικής αγοράς. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ του εν λόγω σεναρίου. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η εφαρμογή της ψηφιακής ταυτότητας ενέχει σειρά κινδύνων όσον αφορά την προστασία της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων, ενώ είναι εντελώς αντίθετη στην εισαγωγή ενός συστήματος που επιτηρεί στενά τους πολίτες της Ένωσης, τους εντοπίζει και/ή επιβλέπει τις δραστηριότητες και τη συμπεριφορά τους.

4.5. Η κυβερνοασφάλεια αποτελεί σημαντική πτυχή της εφαρμογής καθώς ο κίνδυνος δικτυοπαραβίασης (hacking) σημαντικών προσωπικών και οικονομικών δεδομένων είναι υψηλός. Η ΕΟΚΕ αναμένει την τελική έκδοση της προτεινόμενης νομοθεσίας και τη συμφωνία μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με τα πρότυπα, τις τεχνικές προδιαγραφές και τις πτυχές διαλειτουργικότητας, που θα πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί έως τον Οκτώβριο του 2022. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων, των ΜΚΟ και της ακαδημαϊκής κοινότητας, πρέπει να συμμετέχουν ουσιαστικά στη διαδικασία εφαρμογής.

4.6. Η απάτη παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους που συνδέονται με την εφαρμογή της ψηφιακής ταυτότητας. Τα μηνύματα ηλεκτρονικού «ψαρέματος» που όλοι λαμβάνουμε σήμερα θα πολλαπλασιαστούν και θα στοχεύουν στις πιο ευάλωτες ομάδες στην Ευρώπη. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα θέματα ασφάλειας που αφορούν το συγκεκριμένο ζήτημα δεν έχουν ποσοτικοποιηθεί λεπτομερώς και εκφράζει την απογοήτευσή της για το γεγονός ότι η ασφάλεια του μελλοντικού ηλεκτρονικού πορτοφολιού δεν αποτελεί το κυρίαρχο ζήτημα στην πρόταση της Επιτροπής με την οποία θεσπίζεται πλαίσιο για την ευρωπαϊκή ψηφιακή ταυτότητα. Το φαινόμενο της απάτης «σύνθετης ταυτότητας» έχει παρατηρηθεί σε άλλα μέρη του κόσμου όπου εφαρμόζονται παρόμοια συστήματα και η ΕΕ θα πρέπει να εξοικειωθεί με τα εν λόγω ζητήματα και να τα αντιμετωπίσει προτού ξεκινήσει τη διαδικασία εφαρμογής. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ασφάλεια των δεδομένων θα πρέπει να είναι μη διαπραγματεύσιμη.

Τεχνητή νοημοσύνη

4.7. Η ψηφιακή ενιαία αγορά χρειάζεται την τεχνητή νοημοσύνη προκειμένου να εξελιχθεί και να προοδεύσει. Η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται σε αλγόριθμους που απαιτούν τεράστιους όγκους ιδιωτικών δεδομένων και μεταδεδομένων. Η κοινωνία πρέπει να επωφελείται από τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις εφαρμοσμένες επιστήμες που βασίζονται σε αλγόριθμους. Ωστόσο, κατά την εφαρμογή των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης, πρέπει να διασφαλίζεται ότι οι ιστορικά περιθωριοποιημένες κοινότητες μπορούν να αντεπεξέλθουν στα προγράμματα και ότι οι υφιστάμενες κοινωνικές ανισότητες δεν επιδεινώνονται.

4.8. Η ΕΟΚΕ ήταν το πρώτο ευρωπαϊκό θεσμικό όργανο που ζήτησε μια προσέγγιση που να ευνοεί την «άσκηση ελέγχου από τον άνθρωπο» όσον αφορά τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ( 7 ) . Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι είναι υψίστης σημασίας να έχουν οι άνθρωποι τον τελευταίο λόγο και τον πλήρη έλεγχο των διαδικασιών λήψης αποφάσεων όσον αφορά τα επιτεύγματα των μηχανών.

4.9. Η προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα για μη διαφανείς αναπτύξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η επίτευξη της σωστής ισορροπίας μεταξύ της μη αποκάλυψης εμπορικών μυστικών και της διασφάλισης διαφανών και ιχνηλάσιμων εξελίξεων είναι απαραίτητη. Επιπλέον, σε όλες τις νομοθετικές προτάσεις της ΕΕ σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να προβλέπεται σαφώς η λογοδοσία όσον αφορά πιθανές δυσλειτουργίες ενώ την ευθύνη θα πρέπει να φέρουν οι προγραμματιστές, οι κωδικογράφοι, οι σχεδιαστές τεχνητής νοημοσύνης και οι νόμιμοι ιδιοκτήτες.

4.10. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να εφαρμόζονται με κοινωνικά βιώσιμο τρόπο και να λαμβάνουν υπόψη τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις ευρωπαϊκές αξίες, την ισότητα των φύλων, την πολιτισμική πολυμορφία, τα συμφέροντα των μειονεκτουσών ομάδων και τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.

4.11. Χρειάζεται περαιτέρω πρόοδος σχετικά με τον κανονισμό ΓΚΠΔ ώστε να διασφαλίζεται ο σεβασμός και η συμμόρφωση των αλγόριθμων προς το ευρωπαϊκό δίκαιο, ενώ η ΕΟΚΕ ζητεί την ανάπτυξη κοινών κανόνων δεοντολογίας που θα εξασφαλίζουν την ελεύθερη πρόσβαση στους πηγαίους κώδικες αλγόριθμων.

4.12. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να συμβάλει στην επίτευξη των κλιματικών και περιβαλλοντικών στόχων, πρέπει όμως να ληφθεί υπόψη η τεράστια ποσότητα ενέργειας που χρησιμοποιείται για τη λειτουργία αυτών των ψηφιακών συστημάτων, καθώς και άλλες προκλήσεις που σχετίζονται με την εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους. Η ΕΟΚΕ προτείνει ενισχυμένη παρακολούθηση αυτής της πτυχής και καλεί τις ψηφιακές επιχειρήσεις να σημειώσουν πρόοδο όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

4.13. Σε τομείς καίριας σημασίας όπως η άμυνα ή η ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, πρέπει να διασφαλίζεται ο έλεγχος των ανθρώπων επί των ρομπότ και η ΕΟΚΕ ζητεί τη θέσπιση ενός πολύ συγκεκριμένου πλαισίου σε επίπεδο ΕΕ που θα διασφαλίζει τούτο, καθώς και ότι η ανθρώπινη παρέμβαση θα είναι πάντα δυνατή για την αποκατάσταση των σφαλμάτων οποιουδήποτε αυτοματοποιημένου συστήματος λήψης αποφάσεων.

4.14. Η ΕΟΚΕ διαφωνεί πλήρως με τις ιδιωτικές βάσεις δεδομένων αναγνώρισης προσώπου, εκτός αν πρόκειται για σκοπούς καταπολέμησης της εγκληματικότητας, και με κάθε είδους σύστημα κοινωνικής βαθμολόγησης, καθώς παραβιάζουν θεμελιώδεις αξίες και δικαιώματα της ΕΕ.

4.15. Όσον αφορά τις κοινωνικές πτυχές, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της ότι οι εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης θα έχουν τεράστιο αντίκτυπο στις αγορές εργασίας, με αποτέλεσμα να προκαλέσουν, ενδεχομένως, κρίση ανεργίας. Επιπλέον, θα μπορούσαν να επιδράσουν στην ανθρώπινη συμπεριφορά και να οδηγήσουν σε νωθρότητα και επιπολαιότητα.

Μαζικά δεδομένα (big data)

4.16. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την πράξη για τα δεδομένα ( 8 ) , η οποία εκδόθηκε τον Φεβρουάριο 2022 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και θεωρεί ότι συνιστά δεοντολογικό πλαίσιο για τη διαφανή επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, στο οποίο οι πολίτες και οι επιχειρήσεις έχουν τον απόλυτο έλεγχο των δεδομένων που παράγουν. Επίσης, με την εν λόγω πράξη τα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιούνται από μεγαλύτερο αριθμό ενδιαφερόμενων μερών και πολιτών, με εκτενή οφέλη για τους καταναλωτές, τις επιχειρήσεις και τις δημόσιες αρχές, με αποτέλεσμα μια δίκαιη οικονομία δεδομένων.

4.17. Μεγάλες ποσότητες δεδομένων διατίθενται πλέον σε δημόσιες αρχές και σε ελάχιστους τεχνολογικούς κολοσσούς, όπως η Google, η Facebook (Meta), η TikTok και η Amazon. Δυστυχώς, μόνο ένας περιορισμένος αριθμός ενδιαφερόμενων μερών επωφελείται σήμερα από αυτό και η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της ότι τα δεδομένα που παράγονται στην ΕΕ αποθηκεύονται, υπόκεινται σε επεξεργασία και παράγουν αξία εκτός Ευρώπης ( 9 ) . Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ψηφιακή κυριαρχία της ΕΕ θα είναι δύσκολο να επιτευχθεί χωρίς τους δικούς της ψηφιακούς κολοσσούς, χωρίς την αποθήκευση ευρωπαϊκών δεδομένων στο έδαφος της ΕΕ και χωρίς προστασία των δεδομένων αυτών από οποιαδήποτε εξωεδαφική πρόσβαση.

4.18. Η διαχείριση μαζικών δεδομένων πρέπει πάντα να σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 10 ) , ιδίως όταν χρησιμοποιούνται αλγόριθμοι κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Οι πάροχοι υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους που είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο μέρος της διεθνούς αγοράς, η οποία κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από εταιρείες των ΗΠΑ. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ΕΕ να βρίσκεται σε μειονεκτική θέση και οι επενδυτικές δυνατότητες στην αγορά επεξεργασίας δεδομένων να είναι περιορισμένες. Επίσης, παρεμποδίζεται η ανταγωνιστικότητα των μεγάλων εταιρειών και η δυνατότητά τους να αναπτυχθούν και να κερδίσουν μερίδια αγοράς, καθώς και η επέκταση των ΜΜΕ. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Μια πολιτική ανταγωνισμού κατάλληλη για νέες προκλήσεις» ( 11 ) και τη σημασία που δίνεται στον ψηφιακό μετασχηματισμό κατά την αναδιαμόρφωση του μελλοντικού πλαισίου της ΕΕ για τον ανταγωνισμό.

4.19. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η εν επιγνώσει συναίνεση σχετικά με τη χρήση των δεδομένων πρέπει να παρέχεται τόσο για τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όσο και για τα δεδομένα μη προσωπικού χαρακτήρα. Η ΕΟΚΕ ζητεί για άλλη μια φορά την επικαιροποίηση του ΓΚΠΔ με γνώμονα τα παραπάνω.

Δίκαιη ψηφιακή μετάβαση και ψηφιακός γραμματισμός στην ΕΕ

4.20. Η ΕΟΚΕ παρατηρεί μια μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας στην οποία ολοένα και περισσότεροι τομείς της οικονομίας παραπονούνται για την έλλειψη εξειδικευμένου και καταρτισμένου εργατικού δυναμικού. Επίσης, παρατηρεί μείωση των προσόντων και έλλειψη ειδικής τεχνογνωσίας και εμπειρογνωσίας.

4.21. Σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της, η ΕΟΚΕ έχει ζητήσει από την ΕΕ να ενστερνιστεί την ηλεκτρονική ένταξη στο πλαίσιο της οποίας κανείς δεν τίθεται στο περιθώριο. Μετά από χρόνια, διαπιστώνουμε ότι οι ανισότητες μεταξύ των κρατών μελών αυξάνονται και οι ευάλωτες ομάδες παραμένουν απροστάτευτες ιδίως οι ηλικιωμένοι, που είναι οι πλέον εκτεθειμένοι.

4.22. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για το υφιστάμενο ψηφιακό χάσμα στην ΕΕ και ζητεί να εφαρμοστούν με συντονισμένο τρόπο, σε όλα τα κράτη μέλη, προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού και να γίνει πραγματικότητα η διά βίου ψηφιακή μάθηση στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων λύσεων ανοικτού κώδικα ως δωρεάν εναλλακτικών λύσεων αντί των εμπορικών. Η ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων αρχίζει με εκπαιδευτικά προγράμματα λεξιλογίου και ολοκληρώνεται με προγράμματα πρακτικής κατάρτισης.

4.23. Η συμμετοχή των εργαζομένων στην ψηφιακή μετάβαση είναι ζωτικής σημασίας ώστε να μπορέσουν να αντιληφθούν τους μελλοντικούς κινδύνους και, ταυτόχρονα, τις μελλοντικές ευκαιρίες. Για την αλλαγή του εργασιακού περιβάλλοντος απαιτείται η μεταφορά γνώσεων και η απόκτηση νέων δεξιοτήτων, όπως επίσης η βελτίωση των συνθηκών εργασίας για τους ανθρώπους που εργάζονται μέσω ψηφιακών πλατφορμών.

4.24. Η ΕΟΚΕ ζητεί ένα ισχυρό ευρωπαϊκό σύστημα ψηφιακής εκπαίδευσης που θα είναι σε θέση να προετοιμάσει τους εργαζομένους για τις τεχνολογικές εξελίξεις και να τους βοηθήσει να αποκτήσουν θέσεις εργασίας υψηλής ποιότητας, και υπενθυμίζει εν προκειμένω τη συμφωνία πλαίσιο των Ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων για την ψηφιοποίηση.

4.25. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη για περαιτέρω βελτίωση των ικανοτήτων στους τομείς των θετικών επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών (STEM) ( 12 )

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 910/2014 όσον αφορά τη θέσπιση πλαισίου για την ευρωπαϊκή ψηφιακή ταυτότητα [COM(2021) 281 final].

(2) Ψηφιακή ταυτότητα για όλους τους Ευρωπαίους.

(3) https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/desi.

(4) EIB study: Artificial intelligence, blockchain and the future of Europe: How disruptive technologies create opportunities for a green and digital economy (Μελέτη της ΕΤΕπ: Η τεχνητή νοημοσύνη, η αλυσίδα συστοιχιών και το μέλλον της Ευρώπης: Πώς οι ανατρεπτικές τεχνολογίες δημιουργούν ευκαιρίες για πράσινη και ψηφιακή οικονομία).

(5) European Commission — A European approach to artificial intelligence (Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Μια ευρωπαϊκή προσέγγιση στην τεχνητή νοημοσύνη).

(6) Ψηφιακή ταυτότητα για όλους τους Ευρωπαίους, COM(2021) 281 final.

(7) ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1.

(8) Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Πράξη για τα δεδομένα.

(9) Η Eurostat αναφέρει ότι το 2020 μόνο το 36 % των επιχειρήσεων της ΕΕ χρησιμοποίησαν υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους και οι περισσότερες από αυτές για μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και αποθήκευση, κάνοντας χρήση μόνο του 19 % των εταιρειών υπολογιστικού νέφους.

(10) ΕΕ C 326 της 26.10.2012, σ. 391.

(11) Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής — Μια πολιτική ανταγωνισμού κατάλληλη για νέες προκλήσεις [COM(2021) 713 final].

(12) ΕΕ C 14 της 15.1.2020, σ. 46, ΕΕ C 10 της 11.1.2021, σ. 40, ΕΕ C 228 της 5.7.2019, σ. 16, ΕΕ C 75 της 10.3.2017, σ. 6, ΕΕ C 374 της 16.9.2021, σ. 11.