Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη συμμαχία μεταξύ της KLM Royal Dutch Airlines και της Northwest Airlines, Inc. [υπόθεση COMP/D-2/36.111 - διαδικασία σύμφωνα με το άρθρο 85 (ex 89) της συνθήκης ΕΚ]

(2002/C 181/03)

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

1. ΔΙΑΔΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ

1. Η KLM Royal Dutch Airlines ("KLM") και η Northwest Airlines inc. ("NW") συνήψαν από τις αρχές της δεκαετίας του '90 διάφορες συμφωνίες συνεργασίας. Τον Ιανουάριο του 1993 η συνεργασία τους έλαβε τη μορφή "συμφωνίας συμμαχίας" δυνάμει της οποίας η KLM και η NW, ενώ διατηρούν την εταιρική τους ταυτότητα ενεργούν de facto ως ενιαία οντότητα(1). Η συμμαχία KLM/NW δεν είχε κοινοποιηθεί στην Επιτροπή.

2. Στις 3 Ιουλίου 1996 η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία σύμφωνα με το άρθρο 85 (στη συνέχεια άρθρο 89) της συνθήκης ΕΚ(2) προκειμένου να εξετάσει εάν η συμμαχία μεταξύ της KLM και της NW ("τα μέρη") είναι συμβατή με το άρθρο 81 της συνθήκης ΕΚ (υπόθεση COMP/D-2/36111). Η διαδικασία αυτή αφορά αποκλειστικά τις υπερατλαντικές υπηρεσίες που καλύπτονται από τη συμμαχία KLM/NW.

3. Κατά τα έτη 1997 και 1998 δημοσιεύτηκαν στην Επίσημη Εφημερίδα ανακοινώσεις στις οποίες περιγράφονται οι διάφορες συμφωνίες συνεργασίας KLM/NW και καλούνται οι ενδιαφερόμενοι να υποβάλουν τυχόν σχόλια(3). Κατά την περίοδο 1996-2002 τα μέρη διαβίβασαν στην Επιτροπή, μετά από αίτημά της, περαιτέρω πληροφορίες για ορισμένα θέματα.

2. ΤΑ ΜΕΡΗ

4. Η KLM παρέχει εθνικές και διεθνείς τακτικές και ναυλωμένες αεροπορικές υπηρεσίες, ενώ αναπτύσσει και ορισμένες επιχειρηματικές δραστηριότητες σχετικές με τον τομέα των αερομεταφορών. Το 14,1 % των μετοχών της KLM ανήκει στο ολλανδικό κράτος, ενώ τις υπόλοιπες μετοχές (84,9 %) κατέχουν ιδιώτες. Οι μετοχές της KLM είναι εισηγμένες σε διάφορα χρηματιστήρια. Η KLM χρησιμοποιεί το Schiphol στο Άμστερνταμ ως κεντρικό αερολιμένα. Κατά το 2000 η KLM λειτουργούσε τακτικές απευθείας υπηρεσίες προς 144 προορισμούς εκ των οποίων οι 66 εκτός Ευρώπης και μετέφερε 16,2 εκατ. επιβάτες, εκ των οποίων το 17 % σε χώρες του Βορείου Ατλαντικού. Ο κύκλος εργασιών της ανήλθε σε 6960 εκατ. ευρώ το 2000/2001. Η KLM κατέχει την 22η θέση παγκοσμίως όσον αφορά τον αριθμό των μεταφερομένων επιβατών.

5. Η NW, θυγατρική της Northwest Airlines Corporation, είναι αεροπορική εταιρεία των ΗΠΑ η οποία διενεργεί κυρίως εμπορικές μεταφορές επιβατών και εμπορευμάτων εξυπηρετώντας άμεσα περισσότερες από 155 πόλεις σε 24 χώρες στη Βόρειο Αμερική, Ασία και Ευρώπη. Το συνολικό αεροπορικό δίκτυο της Northwest περιλαμβάνει κεντρικούς αερολιμένες στο εσωτερικό της χώρας: Ντιτρόιτ, Μινεάπολη/Σαιντ Πολ και Μέμφις καθώς και εκτεταμένο σύστημα αεροπορικών συνδέσεων στον Ειρηνικό με κεντρικά αεροδρόμια στο Τόκιο και την Οσάκα και με ευρύτερη συμμαχία με την Continental Airlines, Inc, η οποία δεν καλύπτει ωστόσο υπερατλαντικούς προορισμούς. Η NW είναι η τέταρτη μεγαλύτερη αεροπορική εταιρεία στον κόσμο όσον αφορά τον αριθμό των μεταφερόμενων επιβατών.

3. Η ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΣΥΜΜΑΧΙΑΣ

6. Η συνεργασία μεταξύ KLM και NW ξεκίνησε το 1991 όταν η KLM και η NW συνήψαν συμφωνίες δεσμευμένου χώρου όσον αφορά τις συνδέσεις των αεροπορικών τους κόμβων Άμστερνταμ-Μινεάπολης (AMS-MSP) και Άμστερνταμ-Ντιτρόιτ (AMS-DTW). Στο πλαίσιο των εν λόγω συμφωνιών δεσμευμένου χώρου η KLM παρείχε υπηρεσίες και η NW αγόραζε και επαναπωλούσε θέσεις στις διενεργούμενες από την KLM πτήσεις καλύπτοντας η ίδια το χρηματοοικονομικό κίνδυνο.

7. Οι συμφωνίες δεσμευμένου χώρου αντικαταστάθηκαν από τη συμφωνία που συνήψαν τα δύο μέρη την 9η Μαρτίου 1992 για πτήσεις με κοινό κωδικό. Μετά τη συμφωνία "Ανοικτοί Ουρανοί" που συνήφθη μεταξύ των ΗΠΑ και των Κάτω Χωρών κατά το ίδιο έτος, η συνεργασία μεταξύ της KLM και της NW ενισχύθηκε περαιτέρω την 9η Σεπτεμβρίου 1992, όταν η KLM και η NW υπέγραψαν τη συμφωνία εμπορικής συνεργασίας και ολοκλήρωσης η οποία τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 1993. Με την πιο πρόσφατη συμφωνία ("η Συμμαχία")(4) τα μέρη, ενώ διατήρησαν τις εταιρικές τους ταυτότητες, ενοποίησαν τις υπηρεσίες τους και λειτούργησαν ως ενιαία αεροπορική εταιρεία. Η Συμμαχία αφορά τις πτήσεις στα δρομολόγια του Βόρειου Ατλαντικού, στα δρομολόγια μεταξύ Κάτω Χωρών και Ινδίας και στις συνδέσεις που τροφοδοτούν το εν λόγω δίκτυο. Τα κύρια στοιχεία της Συμμαχίας περιγράφονται ως εξής(5):

α) κοινή εκμετάλλευση πτήσεων: η KLM και η NW εφαρμόζουν την κοινή εκμετάλλευση πτήσεων σε όλες τις πτήσεις που εκτελούνται στα πλαίσια της κοινής επιχείρησης και σε όλες τις πτήσεις όπου υπάρχουν άλλες μορφές χρηματοοικονομικής συνεργασίας μεταξύ της KLM και της NW,

β) επιμερισμός των εσόδων και των δαπανών με βάση την κοινή επιχείρηση: κάθε εταίρος καταβάλλει στην κοινή επιχείρηση τη διαφορά μεταξύ των εσόδων από τις μεταφορές και των λειτουργικών δαπανών και μετοχών εξ ημισείας στη συνολική συνεισφορά που προκύπτει.

γ) κοινή τιμολόγηση: η KLM καθορίζει τις τιμές για τις υπηρεσίες που παρέχουν η KLM και η NW σε επιβάτες με προέλευση την Ευρώπη, ενώ η NW καθορίζει τις τιμές για τις υπηρεσίες προς όλους τους επιβάτες με προέλευση τη Βόρειο Αμερική.

δ) συντονισμός χωρητικότητας: μια ομάδα εργασίας δικτύου συντονίζει και παραχωρεί χωρητικότητα στην κοινή επιχείρηση και καθορίζει εποχιακά ποιος από τους εταίρους της κοινής επιχείρησης θα εκτελεί τις υπηρεσίες και ποιες θα είναι αυτές. Η χωρητικότητα για τις απευθείας υπερατλαντικές πτήσεις της κοινής επιχείρησης που αφορούν τις διαδρομές Βόρεια Αμερική-Ευρώπη παρέχεται στην κοινή επιχείρηση εξ ημίσειας από την KLM και την NW.

ε) συντονισμός της ανάπτυξης του δικτύου, του μάρκετινγκ και των πωλήσεων: η KLM και NW αποφεύγουν την επικάλυψη των πωλήσεων μεταξύ των δύο εταιρειών· οι πωλήσεις εισιτηρίων για την KLM και την NW στη Βόρειο Αμερική υπάγονται στην αρμοδιότητα της NW. Η ΝW αντιπροσωπεύει την KLM για τις πωλήσεις που δεν αφορούν την κοινή επιχείρηση στην Ευρώπη.

στ) συνδυασμένα προγράμματα τακτικών επιβατών (FFP's): η KLM και η NW διατηρούν χωριστά αλλά πλήρως συντονισμένα προγράμματα τακτικών επιβατών. Η διάρθρωση των ανταμοιβών ταυτίζεται στις αγορές στις οποίες και οι δύο εταίροι διαθέτουν τέτοια προγράμματα.

ζ) συντονισμός ορισμένων δραστηριοτήτων υποδομών όπως η επίγεια εξυπηρέτηση, η τροφοδοσία και η συντήρηση.

4. ΟΙ ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ

8. Αμφότερα τα μέρη επιδίδονται ενεργά σε τακτικές αεροπορικές μεταφορές επιβατών μεταξύ ΕΟΧ και ΗΠΑ. Η Συμμαχία ενδέχεται να πλήττει ιδίως τον ανταγωνισμό στις αγορές O & D (σημείο προέλευσης/σημείο προορισμού) AMS-DTW και AMS-MPS, των κεντρικών αεροδρομίων των μερών, όπου η KLM και NW, πριν τη σύναψη της Συμμαχίας, παρείχαν υπηρεσίες δυνάμει της προαναφερόμενης συμφωνίας δεσμευμένου χώρου.

5. ΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ

9. Όσον αφορά τη σχετική αγορά, τα μέρη επεσήμαναν ότι ο παραδοσιακός ορισμός της αγοράς πρέπει να λαμβάνει υπόψη ότι οι υπερατλαντικές αεροπορικές υπηρεσίες χαρακτηρίζονται από ανταγωνισμό δικτύων μεταξύ αεροπορικών συμμαχιών. Επιπλέον, σύμφωνα με τα μέρη, το αεροδρόμιο του Schiphol αντιμετωπίζει ανταγωνισμό από άλλα αεροδρόμια στην ευρύτερη περιοχή του και συγκεκριμένα από το αεροδρόμιο του Zaventem και της Φρανκφούρτης. Επίσης, σύμφωνα με τα μέρη υπάρχουν διάφορες εναλλακτικές διαδρομές (με ενδιάμεσο σταθμό) στα δρομολόγια AMS-DTW και AMS-MSP.

10. Όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1 της συνθήκης ΕΚ τα μέρη ισχυρίζονται ότι η συμμαχία δεν έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό του τρέχοντος ή του εν δυνάμει ανταγωνισμού. Τα μέρη αρνούνται ότι ήταν ανταγωνιστές πριν από τη σύναψη της συμμαχίας και ισχυρίζονται ότι πρέπει να ληφθεί υπόψη η κατάσταση πριν από τις συμφωνίες δεσμευμένου χώρου του 1991 και όχι η συμφωνία συμμαχίας η οποία τέθηκε σε εφαρμογή το 1993. Πριν από τη συμφωνία δεσμευμένου χώρου τα μέρη δεν ανέπτυσσαν επικαλυπτόμενες δραστηριότητες. Επιπλέον, σύμφωνα με τα μέρη, οι συμφωνίες δεσμευμένου χώρου του 1991 δημιούργησαν μόνο τεχνικό και πρόσκαιρο ανταγωνισμό μεταξύ τους.

11. Τα μέρη ισχυρίζονται ότι δεν μπορούν να θεωρηθούν ούτε ως δυνάμει ανταγωνιστές στις προαναφερόμενες διαδρομές. Επισημαίνουν ότι πριν από το 1990 η KLM δεν διέθετε την άδεια από τα δύο μέρη στο πλαίσιο της συμφωνίας στον τομέα των αεροπορικών υπηρεσιών μεταξύ ΗΠΑ και Κάτω Χωρών προκειμένου να χρησιμοποιήσει τις διαδρομές. Επιπλέον, επισημαίνουν ότι πριν συναφθούν οι συμφωνίες δεσμευμένου χώρου του 1991, ούτε η KLM αλλά ούτε και η NW θα επιχειρούσαν να χρησιμοποιήσουν ανεξάρτητα τις εν λόγω διαδρομές λόγω της περιορισμένης τοπικής αεροπορικής κίνησης. Σύμφωνα με τα μέρη η τοπική κίνηση (που ορίζεται ως η άμεση και έμμεση κίνηση O & D) ανέρχεται περίπου σε 60000 επιβάτες ετησίως στη διαδρομή AMS-DTW και περίπου 36800 επιβάτες ετησίως στη διαδρομή AMS-MPS(6). Σύμφωνα με τα μέρη η μεγάλη πλειοψηφία (περίπου 94 %) του συνολικού αριθμού επιβατών που ταξιδεύουν από το Άμστερνταμ στις ΗΠΑ είναι μετεπιβαζόμενοι επιβάτες.

12. Για την περίπτωση ωστόσο που η Επιτροπή καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η συμμαχία εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 81 παράγραφος 1 της συνθήκης ΕΚ, τα μέρη υπέβαλαν τα ακόλουθα επιχειρήματα για να στηρίξουν την άποψη ότι τηρούνται οι όροι που προβλέπει το άρθρο 81 παράγραφος 1 της συνθήκης ΕΚ(7). Κατά την άποψη των μερών η συμμαχία επέκτεινε και βελτίωσε τις υπερατλαντικές υπηρεσίες. Ειδικότερα, σύμφωνα με τα μέρη, η συμμαχία εγκαινίασε σημαντικές νέες υπηρεσίες μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ. Κατά τη χρονική περίοδο 1993-2001 ξεκίνησε η εφαρμογή δώδεκα νέων υπηρεσιών, ορισμένες από τις οποίες εξυπηρετούν απευθείας διαδρομές με σχετικά περιορισμένη συχνότητα δρομολογίων. Ο αριθμός των υπερατλαντικών πτήσεων που πραγματοποίησαν τα μέρη αυξήθηκε από περίπου 100 πτήσεις εβδομαδιαίως σε περίπου 200 πτήσεις το 1999. Σύμφωνα με τα μέρη, ο αριθμός των επιβατών που ταξίδεψαν απευθείας από το Άμστερνταμ στις ΗΠΑ, σχεδόν τριπλασιάστηκε από περίπου 680000 το 1990, σε άνω των 2 εκατομμυρίων το 1999. Τα μέρη επεσήμαναν ότι η συμμαχία όχι μόνο επέκτεινε τις υπερατλαντικές πτήσεις από το Άμστερνταμ στα κεντρικά αεροδρόμια της NW, αλλά συνέβαλε επίσης σε πρόσθετες υπηρεσίες μετεπιβίβασης, παρέχοντας υπηρεσίες σε προορισμούς οι οποίοι προηγουμένως δεν εξυπηρετούνταν ή εξυπηρετούνταν ελάχιστα όσον αφορά τις υπερατλαντικές πτήσεις.

13. Σύμφωνα με τα μέρη, η συμμαχία εξασφάλισε οφέλη για τους επιβάτες που πραγματοποιούν υπερατλαντικές πτήσεις όχι μόνο μέσω της επέκτασης και της βελτίωσης των υπηρεσιών αλλά και παρέχοντας χαμηλότερες τιμές. Για το θέμα αυτό παραπέμπουν σε μελέτη που πραγματοποιήθηκε από το University of Illinois, το 1999, από την οποία προκύπτει μείωση των ναύλων που εφαρμόζουν από κοινού οι αεροπορικές εταιρείες και η οποία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα οφέλη της συμμαχίας KLM/NW ανέρχονται περίπου σε 185 εκατ. δολάρια ετησίως στο πλαίσιο των χαμηλότερων τιμών των εισιτηρίων.

14. Σύμφωνα με τα μέρη, η ενοποίηση των υπηρεσιών τους τους δίδει την ευκαιρία να παρέχουν υπηρεσίες σε αγορές όπου κανένας από τους δύο αερομεταφορείς δεν θα μπορούσε να τις παράσχει μόνος του. Επιπλέον, τα μέρη προέβαλαν το επιχείρημα ότι η συμμαχία τους εξασφαλίζει τη δυνατότητα να ενεργούν πιο αποτελεσματικά. Κατά την άποψή τους μια λιγότερο εκτεταμένη συνεργασία δεν θα επαρκούσε για την επίτευξη του στόχου ενός αποτελεσματικού και πλήρως ενοποιημένου δικτύου υπηρεσιών που θα είναι ανταγωνιστικό ιδίως έναντι των Star και OneWorld.

15. Σύμφωνα με τα μέρη, η συνεργασία δεν οδηγεί στην εξάλειψη του ανταγωνισμού σε σημαντικό τμήμα των δρομολογίων AMS-DTW ή AMS-MSP καθόσον παρέχονται στους επιβάτες αρκετές εναλλακτικές επιλογές για μη απευθείας δρομολόγια. Επιπλέον, κατά την άποψη των μερών υφίσταται σημαντικός εν δυνάμει ανταγωνισμός που προκύπτει από τη δυνατότητα που έχουν οι ανταγωνιστές να θέσουν σε εφαρμογή νέες υπηρεσίες και να προσαρμόσουν τις ήδη υπάρχουσες. Σύμφωνα με τα μέρη δεν παρεμποδίζεται η πρόσβαση στα εν λόγω δρομολόγια μεταξύ των κεντρικών αεροδρομίων. Ακόμη, δεν υφίστανται κανονιστικοί φραγμοί και μπορεί να παρασχεθεί διαθέσιμος χρόνος χρήσης σε αμφότερους τους προορισμούς των δρομολογίων που συνδέουν τα κεντρικά αεροδρόμια. Στο πλαίσιο αυτό τα μέρη παρείχαν πληροφορίες για το χειμώνα 2001/2002 και για το καλοκαίρι 2002 από τις οποίες προκύπτει ότι τελικά ικανοποιήθηκαν τα περισσότερα νόμιμα αιτήματα για διαθέσιμο χρόνο χρήσης στο αεροδρόμιο του Schiphol. Επιπλέον, σύμφωνα με τα μέρη, σε πολλές περιπτώσεις είναι δυνατή η είσοδος στην αγορά χωρίς να τίθεται σε εφαρμογή μια νέα υπηρεσία αλλά ζητώντας απλώς την τροποποίηση του προγραμματισμού του δρομολογίου ώστε να βελτιωθεί ο χρόνος ανταπόκρισης και να καταστεί η υπηρεσία εύλογο υποκατάστατο της υπάρχουσας απευθείας σύνδεσης. Τα μέρη επισημαίνουν ακόμη ότι τα δρομολόγια μεταξύ των κεντρικών αεροδρομίων, με αντίστοιχα 60000 (AMS-DTW) και 36800 (AMS-MSP) O & D επιβάτες ετησίως, πρέπει να θεωρηθούν ως δρομολόγια περιορισμένης κίνησης και δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν αντιμετωπίζοντας δύο ή περισσότερες ανταγωνιστικές απευθείας πτήσεις. Σύμφωνα με τα μέρη απαιτείται ελάχιστο επίπεδο τοπικής κίνησης 63000 επιβατών ετησίως, προκειμένου να ανταπεξέλθει ένα δρομολόγιο σε ανταγωνιστικές απευθείας υπηρεσίες.

6. Η ΠΡΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

16. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, η Επιτροπή προτίθεται να υιοθετήσει θετική θέση όσον αφορά τη συμμαχία KLM/NW και να περατώσει την εκκρεμούσα διαδικασία του άρθρου 85. Πριν προβεί στην ενέργεια αυτή, καλεί τα ενδιαφερόμενα τρίτα μέρη να διαβιβάσουν τα σχόλιά τους εντός ενός μηνός από τη δημοσίευση της παρούσας ανακοίνωσης στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Οι εν λόγω παρατηρήσεις πρέπει να υποβληθούν, αναφέροντας την υπόθεση COMP/D-2/36.111 - KLM/NW, στην ακόλουθη διεύθυνση: European Commission Directorate-General Competition

Unit D2 (Transport), Office J 70 2/237

B - 1049 Βρυξέλλες Φαξ (32-2) 296 98 12 E-mail: Monique.Negenman@cec.eu.int

(1) Το Υπουργείο Μεταφορών των ΗΠΑ ενέκρινε και χορήγησε ασυλία έναντι της νομοθεσίας κατά των τραστ στην εν λόγω συμφωνία συμμαχίας στις 11 Ιανουαρίου 1993 (Υπουργείο Μεταφορών τελική απόφαση 93-1-11).

(2) Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3975/87 (ΕΕ L 374 της 31.12.1987) που εφαρμόζεται μόνο στις αεροπορικές μεταφορές μεταξύ αεροδρομίων της ΕΚ.

(3) ΕΕ C 117 της 15.4.1997, σ. 8 και ΕΕ C 177 της 10.6.1998, σ. 10.

(4) Η συμφωνία συμμαχίας ενισχύθηκε περαιτέρω με την πρόσθετη συμφωνία για την εφαρμογή της συμμαχίας KLM-Northwest της 30ής Σεπτεμβρίου 1997. Επιπλέον τα μέρη συνήψαν ορισμένες συνοδευτικές συμφωνίες. Όπου γίνεται στο εξής αναφορά στη "συμμαχία" περιλαμβάνεται η πρόσθετη συμφωνία για τη συμμαχία και οι συνοδευτικές συμφωνίες.

(5) Για περισσότερες λεπτομέρειες βλέπε τις ανακοινώσεις που αναφέρονται στην υποσημείωση 3 ανωτέρω.

(6) Βάσει δεδομένων MIDT (κρατήσεις) του 2000 που παρείχαν τα μέρη.

(7) Στο πλαίσιο του άρθρου 85 της συνθήκης ΕΚ η Επιτροπή δεν εξουσιοδοτείται να εγκρίνει εξαίρεση δυνάμει του άρθρου 81 παράγραφος 3 της συνθήκης ΕΚ. Ωστόσο, προκειμένου να προσδιορίσει εάν υπάρχει παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού της ΕΚ και ποια μέτρα απαιτούνται για τον τερματισμό της η Επιτροπή πρέπει να εφαρμόσει συνολικά το άρθρο 81 της συνθήκης ΕΚ.