Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα το "Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής SEC(2000) 1973 - Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη"

(2001/C 221/25)

Στις 30 Μαΐου 2001 η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, με βάση το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού της Κανονισμού να εκδώσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 2 Μαΐου 2001 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Wolf.

Κατά τη 382η σύνοδο ολομέλειας, (συνεδρίαση της 30ής Μαΐου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 81 ψήφους υπέρ και μια κατά την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το θέμα "επιστήμη, κοινωνία και πολίτες" έχει εξαιρετική κοινωνική και πολιτική σημασία. Η Επιτροπή δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει τη διαμόρφωση γνώμης σχετικά με το θέμα αυτό αλλά εξέδωσε το έγγραφο εργασίας SEC(2000) 1973. H OKE χρησιμοποιεί το έγγραφο αυτό προκειμένου να διατυπώσει με διαφοροποιημένο τρόπο τη γνώμη της σχετικά με αυτό το ιδιαίτερα πολύπλοκο θέμα, στα πλαίσια μιας γνωμοδότησης πρωτοβουλίας στην οποία αναφέρει επανειλημμένα το έγγραφο της Επιτροπής.

1.2. Η ΟΚΕ συμφωνεί συνεπώς καταρχάς με τις ακόλουθες διαπιστώσεις της Επιτροπής:

"Η επιστήμη και η τεχνολογία αντιπροσωπεύουν μία από τις δυνάμεις που διαμορφώνουν με το σαφέστερο τρόπο την εξέλιξη των κοινωνιών ..." και

"Τα ζητήματα που τίθενται στο συγκεκριμένο τομέα συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον περίπλοκων που αντιμετωπίζει η κοινωνία λόγω του ειδικού χαρακτήρα τους, των συνακόλουθων αβεβαιοτήτων, των αναγκαίων γνώσεων για την επεξεργασία τους και του συχνά διάσπαρτου χαρακτήρα τους."

1.3. Στα πλαίσια του ρόλου της ως οργάνου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και λόγω των εκλεγμένων εκπροσώπων της, οι οποίοι προέρχονται από τις πιο διαφορετικές κοινωνικές ομάδες των κρατών μελών, η ΟΚΕ βρίσκεται στην πλέον κατάλληλη θέση ώστε να αποφανθεί αναλυτικά και εμπεριστατωμένα για το θέμα αυτό στα κεφάλαια που ακολουθούν.

1.4. Η ΟΚΕ διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι η Επιτροπή υιοθετεί στην ανακοίνωσή της τις συστάσεις που είχε διατυπώσει η ΟΚΕ στη γνωμοδότηση(1) για την Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα "Προς ένα ευρωπαϊκό χώρο ερευνών": το κεφάλαιο 5 της γνωμοδότησης αυτής που φέρει τον τίτλο "Έρευνα και Κοινωνία" εξετάζει εν μέρει το θέμα αυτό.

1.5. Η Επιτροπή εξετάζει στην Ανακοίνωσή της διάφορα ερωτήματα που αφορούν τη σχέση μεταξύ της επιστήμης, της κοινωνίας και τους πολίτες και αποτελούν αντικείμενο αυξανόμενης μέριμνας τόσο των πολιτών όσο και των αρμόδιων πολιτικών:

"- Μπορεί να εφαρμοστεί μια ερευνητική πολιτική η οποία να υπηρετεί πράγματι τα συμφέροντα της κοινωνίας και συγχρόνως να διασφαλιστεί η συμμετοχή της κοινωνίας στην εφαρμογή των ερευνητικών προγραμμάτων;

- Με ποιο τρόπο πρέπει να ελέγχεται ο κίνδυνος; Ποιες είναι οι προεκτάσεις της αρχής της προφύλαξης; Με ποιο τρόπο πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο οι πτυχές και οι δεοντολογικές συνέπειες της τεχνολογικής προόδου όσο και οι επιταγές της ελευθερίας της έρευνας και της πρόσβασης στη γνώση;

- Πώς πρέπει να ενεργήσουμε ώστε να ενισχυθεί ο διάλογος μεταξύ της επιστήμης και της κοινωνίας, να βελτιωθεί η γνώση των πολιτών για την επιστήμη και το ενδιαφέρον των νέων για τις ερευνητικές σταδιοδρομίες και τέλος να ενδυναμωθεί η θέση και ο ρόλος των γυναικών στην επιστήμη και στην έρευνα."

1.6. Συνεπώς, το έγγραφο επικεντρώνεται στα ακόλουθα τρία θέματα και ερωτήματα:

- η σημασία της επιστημονικής γνώσης και των επιπτώσεών της, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται και διαχειρίζεται τη γνώση αυτή·

- η αμοιβαία κατανόηση και επικοινωνία μεταξύ των πολιτών, της κοινωνίας, των επιστημόνων και των ερευνητών·

- τα κίνητρα που ενθαρρύνουν νέους ανθρώπους να αρχίσουν μια επιστημονική εκπαίδευση και να ακολουθήσουν το επάγγελμα του ερευνητή.

1.7. Η ΟΚΕ, προκειμένου να ταξινομήσει τις επιμέρους πτυχές των θεμάτων αυτών και να καταλήξει στις αναγκαίες συστάσεις, υποδιαίρεσε τη γνωμοδότησή της στα ακόλουθα κεφάλαια:

2. Η ιστορική διαδικασία και τα αποτελέσματά της

3. Πολίτες, κοινωνία και επιστημονική γνώση

4. Κοινωνία, ερευνητές και έρευνα: η αμοιβαία κατανόηση

5. Η επιστημονική εκπαίδευση ως προϋπόθεση για την ύπαρξη της κοινωνίας της γνώσης

6. Ερευνητική πολιτική και οι στόχοι της κοινωνίας

7. Περίληψη και συστάσεις

2. Η ιστορική διαδικασία και τα αποτελέσματά της

2.1. Η ανάγκη που ωθεί τον άνθρωπο να θέτει ερωτήματα για το βαθύτερο νόημα της ύπαρξης καθώς και για τους νόμους που διέπουν τον κόσμο και την ηθική αποτελεί ασφαλώς τη σημαντικότερη ιδιότητα του ανθρώπου.

2.1.1. Τα θεμέλια της φιλοσοφίας και της επιστημονικής γνώσης, τέθηκαν ήδη στην αρχαιότητα. Οι γνώσεις αυτές, σε συνάρτηση με τις γνώσεις που αποκτήθηκαν στα μαθηματικά, στη λογική και στη γεωμετρία καθώς και με την προοδευτική εξέλιξη νέων τεχνολογιών, συνέβαλαν στην ανάπτυξη των μεγάλων αρχαίων πολιτισμών.

2.2. Μετά την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό αναθερμάνθηκε η δυναμική αυτή στην Ευρώπη και προκλήθηκε μία ακόμη πιο εκτεταμένη πολιτιστική και οικονομική ώθηση.

2.2.1. Η διαδικασία αυτή ήταν αποτέλεσμα της έντονης αλληλεπίδρασης περαιτέρω τεχνολογικών εξελίξεων και εργαλείων (τυπογραφία, πυρίτης, εξόρυξη ορυκτών, θαλάσσιες μεταφορές, νερόμυλοι και ανεμόμυλοι) με το εμπόριο, την ανακάλυψη άγνωστων ηπείρων, την εμφάνιση νέων προτύπων της κοινωνίας και τη σταδιακή ανακάλυψη άγνωστων μέχρι τότε νόμων της φύσης και κατά συνέπεια της απομυθοποίησης των φυσικών φαινομένων.

2.2.2. Η διαδικασία αυτή συνοδευόταν από εντάσεις, πολέμους και κοινωνικές συγκρούσεις οι οποίες δεν ήταν μόνο το αποτέλεσμα των συμφερόντων μεταξύ δυναστειών ή πολιτικών δυνάμεων αλλά ήταν επίσης αποτέλεσμα των ιδεολογικών ανακατατάξεων, οικονομικών εξελίξεων και της μεταβολής του κόσμου της εργασίας που προκάλεσαν οι νέες τεχνολογίες.

2.2.3. Οι επιστήμονες που ανακάλυψαν και διέδωσαν τη νέα γνώση δεν ήταν πάντα άτομα πλήρως ενταγμένα στην κοινωνία, αλλά συχνά καταδιωκόμενα άτομα που είχαν μια τεταμένη ιδεολογική σχέση με την κοινωνία. Από την ένταση αυτή αναδύθηκε η ιδέα της ελευθερίας της επιστήμης και της γνώσης.

2.3. Οι φυσικές επιστήμες συνέβαλαν σε καθοριστικό βαθμό στη διαδικασία αυτή. Τα βασικά χαρακτηριστικά τους στοιχεία και η επιτυχία τους οφείλονται στην εμπειρική επιστημονική μέθοδο που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη και η οποία συνίσταται στο συνδυασμό των εμπειρικών ανακαλύψεων, της θεωρητικής ερμηνείας και της πρόγνωσης.

2.3.1. Συγχρόνως, οι επιμέρους κλάδοι των επιστημών, οι οποίοι ήταν αρχικά συγκεντρωμένοι με την κοινή ονομασία "φιλοσοφία", και ιδιαίτερα οι φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά, καθιερώθηκαν ως αυτόνομοι κλάδοι και οδήγησαν στα πλαίσια μιας εξελισσόμενης διαδικασίας σε ένα διευρυνόμενο φάσμα νέων και συχνά επαναστατικών γνώσεων, οι οποίες αποτέλεσαν σε αυξανόμενο βαθμό και τη βάση της σύγχρονης τεχνολογίας.

2.3.2. Ωστόσο, η αναπόφευκτη εξειδίκευση των επιστημονικών κλάδων δεν αναιρεί τα κοινά τους στοιχεία. Η διακλαδική επιστημονική προσέγγιση αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία όσο βαθύτερα και λεπτομερέστερα αναλύεται η πολύπλοκη πραγματικότητα από την επιστήμη. Σ' αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η προσπάθεια να μειωθεί η απόσταση που χωρίζει τις θετικές από τις θεωρητικές επιστήμες.

2.4. Η επιστημονική εξήγηση των φαινομένων εκτόπισε ολοένα και περισσότερο τη μυθική θεώρηση του κόσμου.

2.5. Ως αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής, οι συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων στις περιοχές στις οποίες σημειώθηκαν οι μεταβολές αυτές, βελτιώθηκαν όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας.

2.5.1. Ένας άλλος εξίσου καθοριστικός παράγοντας των εξελίξεων αυτών ήταν η ανάπτυξη και εντατική χρησιμοποίηση μηχανών και βιομηχανικών διαδικασιών που καταναλώνουν ενέργεια (ή μετατρέπουν ενέργεια): η ενέργεια μεταβλήθηκε σε "τροφή" της ευημερίας.

2.5.2. Τα επιτεύγματα στον τεχνολογικό, ιατρικό, πολιτιστικό, κοινωνικό και πολιτικό τομέα αποτελούν προϋπόθεση αλλά και χαρακτηριστικό στοιχείο της σημερινής κινητής κοινωνίας της ευμάρειας και των πληροφοριών. Μόνο χάρις στις εξελίξεις αυτές κατέστη δυνατό να απαλλαγούν οι άνθρωποι (στην Ευρώπη) από το ζυγό της αποκλειστικά σωματικής εργασίας καθώς δημιουργηθεί ο χώρος ελευθερίας στον οποίο μέχρι την εποχή αυτή είχε πρόσβαση μόνο ένα ορισμένο στρώμα προνομιούχων, χώρος ο οποίος ανοίγει σήμερα πολύτιμες δυνατότητες μόρφωσης για όλους τους πολίτες και καθιστά δυνατή την εξέλιξη της κοινωνίας της γνώσης.

2.5.3. Το βιοτικό επίπεδο που έχει επιτευχθεί σε ορισμένα κράτη ή περιφέρειες, με βάση το ακαθάριστο εθνικό προϊόν, τον βαθμό απασχόλησης και άλλους δείκτες, εξαρτάται σαφώς από το επίπεδο της έρευνας και της εξέλιξης. Οι επιστημονικές και τεχνολογικές επιδόσεις καθορίζουν όχι μόνο την οικονομική ανταγωνιστικότητα αλλά και την πολιτισμική και πολιτική αναγνώριση που απολαμβάνουν τα κράτη και οι λαοί.

2.6. Ο άνθρωπος έμαθε να προστατεύεται αποτελεσματικά από ένα μεγάλο αριθμό κινδύνων που τον απειλούσαν από πάντοτε, όπως η πείνα, το κρύο και οι ασθένειες. Συμπεριφέρεται επομένως και αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως κυρίαρχο της γης. Κατά συνέπεια κατέχει την δύναμη να κατακτήσει την ευημερία, την ελευθερία ή την εξουσία αλλά συγχρόνως έχει αναλάβει και πρόσθετες ευθύνες.

2.7. Ο άνθρωπος, αφενός λόγω της ακόμα πολύ σημαντικής αύξησης του πληθυσμού (σε παγκόσμιο επίπεδο) αλλά και των συνεπειών που έχουν οι δραστηριότητες του και ο τρόπος με τον οποίο ζει, για τη φύση και το περιβάλλον, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της περαιτέρω εξέλιξης του πλανήτη γη. Πολλοί επιστήμονες (όπως οι Stoppani, Crutzen, Stoermer) πρότειναν γι' αυτό να ονομαστεί η τωρινή περίοδος της ιστορίας της γης, "ανθρωπόκαινος".

2.8. Παράλληλα με τις συνυπάρχουσες απειλές που δεν μπορεί να επηρεάσει ο άνθρωπος (βλέπε σημεία 2.9 και 3.7.1) και τις φυσικές καταστροφές όπως εκρήξεις ηφαιστείων, παγετώνες, πρόσκρουση αστεροειδών, σεισμοί, πλημμύρες, επιδημίες κ.λπ. η βιόσφαιρα απειλείται και από νέους κινδύνους, αιτία των οποίων είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, ο τρόπος με τον οποίο ζει και η τεχνολογία.

2.8.1. Έναν ιδιαίτερο ρόλο διαδραματίζουν από αυτή την άποψη τα όπλα υψηλής τεχνολογίας μαζικής καταστροφής (πυρηνικά/βιολογικά/χημικά όπλα) η χρήση των οποίων θα προκαλούσε αφάνταστες καταστροφές, ενδεχομένως σε παγκόσμιο επίπεδο.

2.9. Συνεπώς, οι πολίτες και η κοινωνία στην Ευρώπη έχουν καθήκον να διασφαλίσουν τις συνθήκες ζωής αλλά και να προστατεύσουν την βιόσφαιρα, να αποκρούσουν τους κινδύνους, να βελτιώσουν και να αυξήσουν την ευημερία και το βιοτικό επίπεδο και να βοηθήσουν συγχρόνως και άλλους λαούς να επιτύχουν το στόχο αυτό. Είναι γι' αυτό αναγκαίο να διερευνηθούν σε βάθος οι κίνδυνοι που προέρχονται από τον άνθρωπο και τη δραστηριότητά του και να αναπτυχθούν τεχνικές ή να επιτευχθούν συμφωνίες σχετικά με τον έλεγχο ή την εξάλειψη των κινδύνων αυτών.

2.10. Η κοινωνία και οι πολίτες κατανοούν πλέον ότι η επιστήμη αποτελεί καθοριστικό στοιχείο του πολιτισμού μας και ότι χάρις στην καινοτομία και την τεχνολογική πρόοδο θα διασφαλιστεί η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, γεγονός το οποίο απαιτεί την εντονότερη συμμετοχή της επιστήμης και της έρευνας. Όλα τα κράτη μέλη (έστω και σε διαφορετικό βαθμό) αλλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση, διαθέτουν σημαντικά, αν και όχι πάντα επαρκή, ποσά για τους στόχους αυτούς.

2.10.1. Η έκταση η κατανομή και η χρήση των ποσών αυτών απαιτούν τη διεξαγωγή δύσκολων διαδικασιών λήψης αποφάσεων μεταξύ της επιστήμης, της κοινωνίας και των πολιτών.

2.10.2. Η κοινωνία, οι πολίτες και η επιστήμη οφείλουν να συνεργαστούν εποικοδομητικά για την δημιουργία του μέλλοντος και την οικοδόμηση της κοινωνίας της γνώσης. Λόγω του ρόλου της και της σύνθεσής της η ΟΚΕ κατέχει έναν ρόλο κλειδί στην επίτευξη του στόχου αυτού.

3. Πολίτες, κοινωνία και επιστημονική γνώση

3.1. Χαρακτηριστικό στοιχείο της σημερινής κοινωνίας (των πολιτών) είναι η ανάπτυξη δομημένων μορφών οργάνωσης των πολιτών με βάση τις κοινωνικές, επαγγελματικές ή πολιτισμικές αντιλήψεις τους και τα συμφέροντά τους.

3.1.1. Οι επιστήμονες, μολονότι αποτελούν μέρος της κοινωνίας, διαφέρουν από την άλλη πλευρά τόσο πολύ μεταξύ τους λόγω των ιδιαιτεροτήτων της επαγγελματικής τους δραστηριότητας και των επιπτώσεων της ερευνητικής τους δραστηριότητας, ώστε να δημιουργούνται ενδεχομένως προβλήματα σχετικά με την επικοινωνία, την αμοιβαία κατανόηση αλλά και τον προσδιορισμό των εκάστοτε αρμοδιοτήτων.

3.1.2. Οι πολίτες προσδοκούν από τη μία πλευρά τα προϊόντα της επιστήμης να τους προσφέρουν υγεία, μακρόν βίο, ευμάρεια (χάρις στην καινοτομία), ασφάλεια από τους κινδύνους και τη χαρά της ζωής. Συγχρόνως, όμως, φοβούνται ό,τι είναι άγνωστο και ακατανόητο.

3.1.2.1. Από την άλλη πλευρά, τόσο η κοινωνία όσο και οι πολίτες αναμένουν να δρουν οι επιστήμονες, σύμφωνα με τους κανόνες της επαγγελματικής τους τάξης, δηλαδή σύμφωνα με την αρχή να μην εξαπατούν, να λένε την αλήθεια και να μην παραβιάζουν τους κοινώς αποδεκτούς δεοντολογικούς κανόνες.

3.1.3. Από μία γενική άποψη, όμως, οι πολίτες δεν είναι επαρκώς πληροφορημένοι σε επιστημονικά και τεχνολογικά θέματα, όπως π.χ. για το επίπεδο της επιστημονικής γνώσης σχετικά με τις δυνατότητες και τους κινδύνους της επιστημονικής έρευνας, τους όρους και τον τρόπο λειτουργίας της επιστήμης και της έρευνας καθώς και τις δυνατότητες και τους κινδύνους που συνδέονται με τις τεχνολογίες που προέκυψαν από τις επιστημονικές ανακαλύψεις.

3.1.4. Από τη μία πλευρά, οι πολίτες και η κοινωνία αντιλαμβάνονται την επιστήμη ως σωτήρια δύναμη, λόγω των εντυπωσιακών επιτυχιών αλλά και λόγω των υποσχέσεων στις οποίες προβαίνουν οι ίδιοι οι επιστήμονες. Από την άλλη πλευρά, οι κίνδυνοι που περικλείουν η επιστήμη και η τεχνολογία και οι οποίοι ενισχύονται από το μεγάλο και διαρκώς αυξανόμενο χάσμα της γνώσης που υφίσταται μεταξύ πολιτών και επιστήμης, μπορούν να οδηγήσουν σε μία νέα μυθοποίηση ή στον σκοταδισμό σε σχέση με την επιστήμη και την έρευνα. Αυτές οι δύο πτυχές εξετάζονται στο έγγραφο της Επιτροπής, όπως αναφέρεται στη συνέχεια.

3.1.4.1. Οι υπερβολικές και ανεκπλήρωτες προσδοκίες μπορούν να οδηγήσουν στην απογοήτευση και στο σκεπτικισμό των πολιτών, με αποτέλεσμα να διαστρεβλώνονται κατ' αυτόν τον τρόπο οι προοπτικές για μία απολύτως δικαιολογημένη προσδοκία ή για τις πραγματικές δυνατότητες που προσφέρονται.

3.1.4.2. Η νέα μυθοποίηση και ο σκοταδισμός όχι μόνο θα αφαιρούσαν από την κοινωνία, τους πολίτες και την επιστήμη κάθε λογική βάση επικοινωνίας και αξιολόγησης αλλά θα επέφεραν επίσης εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα απ' αυτά που επιδιώκει η ίδια η επιστήμη.

3.1.5. Η Επιτροπή εξετάζει στο έγγραφο της ορισμένες από τις πτυχές αυτές, όσον αφορά τη σχέση μεταξύ της επιστήμης, της κοινωνίας και των πολιτών.

3.2. Στο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής αναφέρονται τα εξής: "Η επιστήμη και η τεχνολογία διατηρούν σήμερα, στην Ευρώπη, παράδοξες σχέσεις. Αφενός η επιστήμη και η τεχνολογία βρίσκονται στο επίκεντρο της οικονομίας και της λειτουργίας της κοινωνίας και επηρεάζουν θετικά, κάθε μέρα και περισσότερο τη ζωή των Ευρωπαίων. Οι προσδοκίες των πολιτών καθίστανται ολοένα και εντονότερες και από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή κοινωνία, ελάχιστα είναι αυτά που δεν ζητούν, καθοιονδήποτε τρόπο, από την επιστήμη και την τεχνολογία να τα επιλύσουν".

3.2.1. Οι προσδοκίες αυτές των πολιτών είναι αποτέλεσμα των εμπειριών που έχουν αποκτηθεί μέχρι σήμερα. Τα τελευταία 200 χρόνια, το μέσο πραγματικό εισόδημα των πολιτών στην Ευρώπη (δηλαδή το εισόδημα που απαιτείται για διατροφή, ένδυση, κατοικία, υγεία, μόρφωση, μετακίνηση, και ψυχαγωγία), αυξήθηκε κατά έναν αφάνταστα υψηλό βαθμό. Κατά τα τελευταία 120 έτη, ο μέσος όρος του προσδόκιμου ζωής υπερδιπλασιάστηκε.

3.2.1.1. Τα εκπαιδευτικά συστήματα, στα οποία εν τω μεταξύ έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες και όλα τα κοινωνικά στρώματα, αναπτύχθηκαν σε βαθμό, ώστε στην Ευρώπη ο μέσος όρος ηλικίας κατά την έναρξη της επαγγελματικής δραστηριότητας να ανταποκρίνεται στο μέσο όρο προσδόκιμου ζωής που ίσχυε πριν από 400 χρόνια. Τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης διοικούνται από δημοκρατικά συστήματα διακυβέρνησης. Η νομική ασφάλεια, η κοινωνική ασφάλεια και η προσωπική ελευθερία βρίσκονται σήμερα σε πρωτοφανές υψηλό επίπεδο.

3.2.2. Επειδή στο σημερινό στάδιο τόσο τα περιθώρια για περαιτέρω ποσοτική ανάπτυξη όσο και οι διαθέσιμοι πόροι φαίνονται εξαιρετικά περιορισμένοι, οι προσδοκίες των πολιτών προσανατολίζονται περισσότερο προς τις ποιοτικές καινοτομίες και βελτιώσεις, προς τη διασφάλιση των κεκτημένων, τον έλεγχο των κινδύνων και την ανάπτυξη βιώσιμων τεχνολογιών. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο, νέες, απροσδόκητες ανακαλύψεις και επινοήσεις να ανοίξουν νέες διασυνοριακές δυνατότητες και προοπτικές.

3.2.3. Η έρευνα και η ανάπτυξη αποτελούν το φυτώριο των μελλοντικών καινοτομιών, της ευμάρειας και της ειρήνης.

3.2.4. Ωστόσο, οι πολίτες κατά γενικό όρο δεν συνειδητοποιούν επαρκώς τη σημασία, τις προϋποθέσεις και την έκταση της προόδου αυτής. Σ' αυτό εμποδίζονται συχνά από υπερβολικές προσδοκίες που δεν εκπληρώθηκαν ή από πραγματικούς ή υποθετικούς κινδύνους, κίνδυνοι οι οποίοι προέρχονται ή ενδέχεται να προκληθούν από την εφαρμογή των τεχνολογικών και επιστημονικών γνώσεων.

3.2.5. Η ΟΚΕ συνιστά συνεπώς, να προβληθούν εντονότερα στα πλαίσια της βασικής εκπαίδευσης (βλέπε σημείο 5), οι συσχετισμοί που περιγράφονται στο σημείο 2.5 και περιγράφονται στη συνέχεια, ώστε να συνειδητοποιήσουν περισσότερο οι πολίτες τα κοινά πολιτιστικά επιτεύγματα των Ευρωπαίων καθώς και την ιστορική σημασία του ευρωπαϊκού ερευνητικού χώρου αλλά επίσης προκειμένου να αναπτυχθεί χάρις στην συνειδητοποίηση αυτή μια ισορροπημένη σχέση μεταξύ της κοινωνίας, των πολιτών και της επιστήμης.

3.3. Η Επιτροπή δηλώνει επίσης στο έγγραφο εργασίας: "Αφετέρου, η πρόοδος των γνώσεων και των τεχνολογιών συναντά έναν αυξανόμενο σκεπτικισμό που μπορεί να φτάσει μέχρι την εχθρότητα και η περιπέτεια της γνώσης δεν προκαλεί τον ανεπιφύλακτο ενθουσιασμό τον οποίο γνώρισε εδώ και αρκετές δεκαετίες. Οι πολίτες αναρωτούνται διαρκώς εντονότερα σχετικά με τις κοινωνικές και δεοντολογικές συνέπειες της προόδου των γνώσεων και των τεχνολογιών, καθώς και τις συνθήκες υπό τις οποίες γίνονται (ή δεν γίνονται) οι θεμελιώδεις επιλογές στο συγκεκριμένο τομέα".

3.3.1. Η ανωτέρω διαπίστωση, μολονότι δεν ισχύει κατά τη γνώμη της ΟΚΕ πλέον γενικά (η έκκληση για την οικοδόμηση της κοινωνίας και της οικονομίας της γνώσης ηχεί ήδη διαφορετικά), αντικατοπτρίζει την κατάσταση σημαντικού μέρους της κοινωνίας. Η ανάλυση αυτής της κατάστασης μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι τα αίτια είναι πολλά.

3.4. Ένα από τα αίτια αποτελεί το καταρχήν απλό γεγονός ότι κάθε εργαλείο ή βοηθητικό μέσο (στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για ιδιαίτερα αποτελεσματικές τεχνολογίες και διαδικασίες που στηρίζονται στην επιστημονική γνώση), όσο αποτελεσματικό και αν είναι όταν χρησιμοποιείται με ωφέλιμο τρόπο, τόσο πιο ζημιογόνο μπορεί να αποβεί σε περίπτωση τυχαίου ή σκόπιμα λανθασμένου χειρισμού. Η δυνατότητα εφαρμογής της επιστημονικής γνώσης για την επίτευξη είτε ευεργετικού είτε βλαβερού αποτελέσματος είναι οι δύο πλευρές ενός και του αυτού νομίσματος (βλέπε επίσης το σημείο 3.4.5).

3.4.1. Ουσιαστικά τίθεται λοιπόν το ερώτημα αν θα πρέπει να αποτρέπεται ο άνθρωπος από τη χρήση των δυνατοτήτων του για την ανάπτυξη ισχυρών τεχνολογιών ή μεθόδων, λόγω του δικαιολογημένου κινδύνου να τις χρησιμοποιήσει με καταστρεπτικό τρόπο ή ανεξέλεγκτα. Με άλλα λόγια πρέπει να διερωτηθούμε αν είναι δυνατόν να παρεμποδιστεί η ανακάλυψη των νόμων της φύσης επειδή οι νόμοι αυτοί θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την ανάπτυξη ισχυρών τεχνολογιών.

3.4.2. Σε τελική ανάλυση το ερώτημα είναι αν οι πολίτες και η κοινωνία διαθέτουν την ικανότητα και τη δύναμη ώστε να υιοθετήσουν κανόνες για μία υπεύθυνη χρήση των μεθόδων και των αποτελεσμάτων της έρευνας, να προσαρμόσουν τους κανόνες αυτούς αδιάλειπτα στις νέες γνώσεις και να διασφαλίσουν την εφαρμογή τους.

3.4.3. Δεδομένου ότι έχουν αναπτυχθεί και ανακαλυφθεί διαδικασίες και τεχνικές εξαιρετικά αποτελεσματικές, οι οποίες καταρχήν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για καταστρεπτικούς σκοπούς, είμαστε λοιπόν εκτεθειμένοι από τα πράγματα σε ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα και αντιμέτωποι με ένα πολύ σημαντικό στόχο: να αναπτύξουμε και στο μέλλον διαδικασίες ελέγχου, πολιτικού, κοινωνικού και όσο το δυνατόν περισσότερο σφαιρικού χαρακτήρα, χάρις στις οποίες θα μπορούμε να αξιοποιούμε τις δυνατότητες που προσφέρονται για τη βελτίωση της υγείας μας, της οικονομίας και της ατομικής μας ανάπτυξης περιορίζοντας συγχρόνως και ελέγχοντας τον ενδεχόμενο κίνδυνο καταστροφών.

3.4.4. Η επιστημονική ελευθερία είναι θεμελιωμένη στον ευρωπαϊκό χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων. Μπορεί να περιοριστεί μόνο από άλλα θεμελιώδη δικαιώματα όπως το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια, στη ζωή και στη σωματική ακεραιότητα (βλέπε σημείο 3.7).

3.4.5. Θα ήταν πλάνη να πιστεύει κανείς ότι χάρις σε μια καλύτερη "ερευνητική πολιτική" θα μπορούσε να επιτραπεί αποκλειστικά η έρευνα για "ευγενικούς σκοπούς" και να αποκλειστεί ευθύς εξαρχής κάθε ενδεχόμενος κίνδυνος να προκληθούν ζημιογόνες ή καταστρεπτικές συνέπειες.

3.5. Συνεπώς, η ΟΚΕ στηρίζει επίσης την πρόθεση της Επιτροπής να αρχίσει συζήτηση ευρωπαϊκού επιπέδου σχετικά με τα θέματα που αναφέρονται στα σημεία 3.2 και 3.3.4 και να αναπτύξει κατάλληλα μέσα για το σκοπό αυτό και συγχρόνως επιβεβαιώνει τις ακόλουθες διαπιστώσεις που περιλαμβάνονται στο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής:

3.5.1. "Η εξέταση του ζητήματος του τεχνολογικού κινδύνου και γενικότερα των ζητημάτων της επιστήμης και της κοινωνίας, απαιτεί την ανάπτυξη, ιδίως σε ευρωπαϊκό επίπεδο, νέων μορφών διαλόγου, μεταξύ ερευνητών, εμπειρογνωμόνων, υπεύθυνων για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων, βιομηχάνων και πολιτών."

3.5.2. "Οι πραγματικοί ή υποθετικοί κίνδυνοι πρέπει άλλωστε να εξετάζονται προοπτικά. Θα σταθμίζονται ανάλογα με τα οφέλη που αποφέρει η επιστήμη και η τεχνολογία στην κοινωνία εν γένει και σε κάθε άτομο ειδικότερα."

3.5.3. Η ΟΚΕ τονίζει την υποχρέωσή της και την πρόθεσή της να συμμετάσχει εντατικά στη συζήτηση αυτή με την ιδιότητά της ως όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επειδή απαρτίζεται από μέλη που διαθέτουν διαφορετικές αρμοδιότητες και εμπειρίες διασφαλίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο η ισορροπημένη συνεκτίμηση των διαφορετικών απόψεων της κοινωνίας στους κόλπους της ΟΚΕ.

3.5.4. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει επίσης ότι, όσον αφορά την επιλογή των ειδικών επιστημονικών εμπειρογνωμόνων οι οποίοι θα συμμετάσχουν στη συζήτηση αυτή καθώς και τη μεταχείριση που τους επιφυλάσσεται, είναι αναγκαίο να πληρούνται ορισμένες ουσιαστικές προϋποθέσεις προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα και η επιτυχία της σχετικής συζήτησης· οι εν λόγω εμπειρογνώμονες θα πρέπει να διαθέτουν τις ακόλουθες ικανότητες και ελευθερίες:

- εμπεριστατωμένες γνώσεις οι οποίες να επιβεβαιώνονται και να ανανεώνονται χάρη στην αδιάλειπτη συμμετοχή στην ενεργό έρευνα·

- ελευθερία γνώμης·

- (όσο το δυνατό μεγαλύτερη) ανεξαρτησία τόσο εξωτερική όσο και εσωτερική·

- την ικανότητα να εκφράζονται με σαφή και κατανοητό τρόπο.

3.6. Εξάλλου, ένα ιδιαίτερο πρόβλημα αποτελούν οι ελάχιστα δικαιολογημένοι φόβοι και οι ανησυχίες των πολιτών (διαπίστωση η οποία στηρίζεται στα εκάστοτε διαθέσιμα ερευνητικά αποτελέσματα) και οι οποίοι οφείλονται στην άγνοια, στις παρερμηνείες ή στην ανεπάρκεια των στοιχείων αξιολόγησης. Θα πρέπει επίσης να υπογραμμισθεί ότι πολύ συχνά είναι αδύνατο να εκτιμηθεί η έκταση ορισμένων καταστάσεων όπως π.χ. των κινδύνων που περικλείουν για την υγεία ορισμένες ουσίες ή ορισμένες δόσεις ακτινοβολιών λόγω της ανεπαρκούς εκπαίδευσης.

3.6.1. Σ' αυτό το πλαίσιο προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι κυρίως στα κράτη της Ευρώπης στα οποία οι στοιχειώδεις απειλές και κίνδυνοι (όπως π.χ. η πείνα, το κρύο, οι επιδημίες, η εξαθλίωση, η αυθαιρεσία της δικαιοσύνης, η καταπίεση, η έλλειψη ελευθεριών) έχουν τεθεί με τη μεγαλύτερη επιτυχία υπό έλεγχο χάρη στη τεχνική, κοινωνική και πολιτική πρόοδο, ο παραμικρός ή έστω και υποτιθέμενος κίνδυνος προκαλεί σε αυξανόμενο βαθμό το μεγαλύτερο φόβο. (Σ' αυτή την περίπτωση θα πρέπει ίσως να διερευνηθεί το ερώτημα εάν ο ανθρώπινος ψυχισμός αντιστέκεται σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό στα αντικειμενικά κριτήρια, και διαθέτει γι' αυτό την ιδιαίτερη ικανότητα για την ανάπτυξη φοβιών για οτιδήποτε είναι άγνωστο, ή ενδεχομένως αν προκαλεί ή δημιουργεί ο ίδιος το αντικείμενο των φοβιών του).

3.6.2. Σ' αυτήν την περίπτωση θα πρέπει να επιδιωχθεί μία εμπεριστατωμένη αξιολόγηση μέσω της σύγκρισης με άλλους κινδύνους και ιδιαίτερα με τους αναπόφευκτους και πανταχού παρόντες κινδύνους.

3.6.3. Προκειμένου να επιτευχθεί μία όσο το δυνατό αντικειμενικότερη και πιο ισορροπημένη αξιολόγηση κάθε μεμονωμένης περίπτωσης, χωρίς να αγνοούνται συγχρόνως οι πραγματικοί κίνδυνοι που περικλείει, είναι απαραίτητο να διατίθεται εμπεριστατωμένη γνώση των επί μέρους τεχνικών, επιστημονικών και κοινωνικών προβλημάτων. Η εμπεριστατωμένη γνώση αποκτάται μέσω μίας εμπεριστατωμένης κατάρτισης. Αυτό ισχύει κυρίως για το στόχο που χαράσσει η Επιτροπή στο έγγραφο εργασίας στο κεφάλαιο με τίτλο (βλέπε σημείο 5) η "βελτίωση της γνώσης των πολιτών για την επιστήμη".

3.7. Στα πλαίσια της συζήτησης για τα προβλήματα αυτά, η οποία θα πρέπει να διεξαχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όπως δικαίως προτείνει η Επιτροπή, θα πρέπει να διευκρινιστεί σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό:

- αν οι κίνδυνοι και τα προβλήματα δεοντολογίας περικλείονται ήδη στην ίδια τη διαδικασία της απόκτησης της γνώσης, δηλαδή στην ίδια την ερευνητική διαδικασία (όπως συμβαίνει π.χ. στην έρευνα σε ζώντες οργανισμούς),

- αν ο κίνδυνος αυτός απορρέει από την επικίνδυνη εφαρμογή των τεχνικών που αναπτύχθηκαν με βάση τις νέες γνώσεις, ή

- αν οφείλονται στον αυξανόμενο (σε ορισμένες περιφέρειες τον μειωνόμενο) αριθμό του πληθυσμού, στην αυξανόμενη ευημερία και κατά συνέπεια στη συχνά αλόγιστη κατανάλωση και στις αλόγιστες συνήθειες διαβίωσης.

3.7.1. Η τελευταία περίπτωση συνεπάγεται κυρίως οικολογικά προβλήματα και κινδύνους οι οποίοι αποτελούν αποτέλεσμα της ραγδαίας αύξησης του πληθυσμού, των αυξανόμενων ποσοτήτων κατανάλωσης πρώτων υλών, των εκπομπών, της χρήσης των εκτάσεων, και συνεπώς της υλικής ευμάρειας κ.λπ.). Τα ευεργετήματα της επιστήμης μπορούν να επιδράσουν στην ανθρώπινη συμπεριφορά κατά τέτοιο τρόπο ώστε να καταστούν πρόβλημα (π.χ. η παγίδα της ευμάρειας).

3.7.2. Συχνά τα ίδια τα μέλη της επιστημονικής κοινότητας επισήμαναν παρόμοια προβλήματα (η τρύπα του όζοντος, το φαινόμενο του θερμοκηπίου) και πρότειναν κατάλληλες λύσεις με αποτέλεσμα να προκαλέσουν και την έναρξη μιας πολιτικής διαδικασίας (π.χ. το πρωτόκολλο του Μόντρεαλ) (βλέπε επίσης 6.2.2).

3.8. Σε αυτό το πλαίσιο η Επιτροπή θέτει επίσης το ερώτημα αν είναι δυνατό και ευκταίο να αναλυθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, από κοινού, τα σχετικά δεοντολογικά κριτήρια (π.χ. αρχικά εμβρυακά κύτταρα) με στόχο να επιτευχθούν κοινές αντιλήψεις, απόρροια των οποίων θα είναι ένα κοινό ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο.

3.8.1. Η ΟΚΕ συνιστά γι' αυτό στην Επιτροπή να λάβει μέτρα ώστε να προσδιορίσει και να οριοθετήσει όσο το δυνατό σαφέστερα την αντικειμενική και επιστημονική καθώς και τη δεοντολογική πτυχή αυτών των θεμάτων με στόχο να τεθούν οι βάσεις για τη δημιουργία μίας διαδικασίας λήψης πολιτικών αποφάσεων (βλέπε σημείο 4.9).

3.8.2. Δεδομένου ότι υπάρχουν σαφείς διαφορές και σε ορισμένες περιπτώσεις αντίθετες θέσεις των κρατών μελών σχετικά με ορισμένα από τα θέματα αυτά, η ΟΚΕ συνιστά αφενός μία εξαιρετικά προσεκτική προσέγγιση όσον αφορά τη δημιουργία ενιαίου ευρωπαϊκού ρυθμιστικού πλαισίου, ώστε να μην εμποδιστεί η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση από εντεταμένες αντιπαραθέσεις μεταξύ κρατών μελών οι οποίες θα μπορούσαν ενδεχομένως να αποφευχθούν.

3.9. Επιπλέον συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι η διαμάχη που διεξάγεται μεταξύ των θεωρητικών και των θετικών επιστημών για την αναγνώριση της υπεροχής τους στην κοινωνία (C.P. Snow's: "Οι δύο πολιτισμοί") διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στα πλαίσια της συζήτησης.

3.9.1. Η ΟΚΕ συνιστά συνεπώς να στηριχθούν όλα τα μέτρα που συμβάλλουν στην εξάλειψη της πόλωσης και οδηγούν αντιθέτως σε μία μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ των θεωρητικών και των θετικών επιστημών. Αυτό συνεπάγεται επίσης την καθιέρωση διαλόγου σχετικά με τη μεθοδολογία, την εκπόνηση σχεδίων την αξιολόγηση αποτελεσμάτων.

3.9.2. Η ΟΚΕ παραπέμπει σχετικά και στην εντονότερη χρησιμοποίηση εμπειρικών μεθόδων στην κοινωνική έρευνα (και κατά συνέπεια στη μειωνόμενη ιδεολογική της επιβάρυνση). Ένα ιδιαίτερα επίκαιρο παράδειγμα αποτελεί η έρευνα σχετικά με τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου στα πλαίσια της οποίας συγκλίνουν σε αυξανόμενο βαθμό επιστήμες όπως η νευρολογία, η φυσική, η ψυχιατρική, η ψυχολογία, η γλωσσολογία και η πληροφορική. Ορισμένες αναλογίες και κοινά σημεία υφίστανται επίσης και μεταξύ της επιστήμης, των μαθηματικών και της τέχνης π.χ. όσον αφορά την αναζήτηση απλών λύσεων, τόσο αρμονικών όσο και αισθητικών (βλέπε σημείο 4.7).

3.9.3. Η ΟΚΕ τονίζει σε αυτό το πλαίσιο τον πολύτιμο ρόλο που διαδραματίζουν οι θεωρητικές επιστήμες για το κοινοτικό και νομικό σύστημα, τη γλώσσα και τον πολιτισμό στην Ευρώπη καθώς και όσον αφορά τη διαμόρφωση μίας ιστορικής και κοινωνικής ταυτότητας. Συνεπώς, συμμερίζεται επίσης την άποψη που διατυπώνει η Επιτροπή στο έγγραφο εργασίας ότι: "πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ιδιαίτερη συμβολή των θεωρητικών επιστημών ...".

3.9.4. Στα σημείο αλληλεπίδρασης και επαφής μεταξύ των θετικών και θεωρητικών επιστημών προκύπτουν τα ακόλουθα σημαντικά θέματα: η ευθύνη της επιστήμης, η επιστημονική θεωρία, η δεοντολογία, τόσο της επιστήμης όσο και της έρευνας και διαρκώς μεταβαλλόμενη αντίληψη που έχει ο άνθρωπος, ανάλογα με την εξέλιξη των επιστημονικών γνώσεων, σχετικά με τη θέση του στο σύμπαν και στη γη.

3.9.5. Πρωταρχικός πολιτισμικός κοινός στόχος τόσο των θεωρητικών όσο και των θετικών επιστημών είναι να διερευνήσουν, να εμβαθύνουν, να διαδώσουν και να διατηρήσουν τη γνώση σχετικά με τον άνθρωπο και το σύμπαν.

4. Η κοινωνία, οι ερευνητές και η έρευνα: η αμοιβαία κατανόηση

4.1. Προκειμένου να διασφαλιστεί η ανταγωνιστικότητα και ή επιτυχία στους κόλπους μίας κοινωνίας και οικονομίας της γνώσης, η δημιουργία και η ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου, δηλαδή της εκπαίδευσης ερευνητών και της διασφάλισης της παραμονής τους, αποτελεί καθοριστική προϋπόθεση. Η σημερινή κατάσταση είναι εξαιρετικά ανησυχητική.

4.1.1. Η ΟΚΕ θεωρεί, επομένως, επειγόντως αναγκαίο να καταστεί ελκυστική όχι μόνο η εκπαίδευση των επιστημόνων αλλά και η επιλογή της σταδιοδρομίας του ερευνητή, ώστε

- αφενός, ένας όσο το δυνατό μεγαλύτερος αριθμός νέων να επιλέγει τον κλάδο των θετικών επιστημών· και

- αφετέρου, μετά την ολοκλήρωση της κατάρτισής τους να διαθέτει και η ευρωπαϊκή επιστήμη ένα ικανοποιητικό αποθεματικό σε ανθρώπινο κεφάλαιο και να μπορεί να ανταποκριθεί στον ανταγωνισμό στον οποίο είναι εκτεθειμένα τα ενδιαφερόμενα μέρη σε παγκόσμιο επίπεδο.

4.1.2. Σε μία κοινωνία της γνώσης η έρευνα ως επάγγελμα θα πρέπει να αναγνωρίζεται κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι νέοι να ενθαρρύνονται να ακολουθούν δύσκολες, μακροχρόνιες (και τελικώς δια βίου) αλλά και ενδιαφέρουσες σπουδές (βλέπε επίσης 5.2). Για το σκοπό αυτό θα πρέπει να προσφέρονται τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες κατάλληλες δυνατότητες επαγγελματικής σταδιοδρομίας, και από οικονομική άποψη καθώς και ένα κοινωνικό καθεστώς το οποίο να ανταποκρίνεται στη σημασία που έχει για την κοινωνία ο επαγγελματικός αυτός κλάδος.

4.1.2.1. Η ΟΚΕ επιθυμεί να αναφέρει σχετικά την Ανακοίνωση της Επιτροπής της 17ης Φεβρουαρίου με τίτλο: "Γυναίκες και επιστήμη: Κινητοποίηση των γυναικών με σκοπό τον εμπλουτισμό της ευρωπαϊκής έρευνας", η οποία αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

4.1.3. Αυτό σημαίνει επίσης ότι η κοινωνία δεν θα πρέπει να απορρίπτει χωρίς καμία διάκριση την επιστήμη και την έρευνα καθώς και τα αποτελέσματά τους, διότι κανείς δεν επιλέγει ευχαρίστως ένα επάγγελμα η άσκηση του οποίου και τα αποτελέσματά του προκαλούν αρνητικές αντιδράσεις.

4.1.4. Για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο, οι παράγοντες της πολιτικής και της οικονομίας να αναθεωρήσουν τον τρόπο με τον οποίο σκέπτονται και δρουν.

4.2. Προκειμένου να αποκτήσουν ικανότητες, αποδοτικότητα ή να κατακτήσουν μία υψηλή θέση σ' έναν συγκεκριμένο επιστημονικό κλάδο, τα ενδιαφερόμενα άτομα και οι ενδιαφερόμενες ομάδες θα πρέπει να υποστούν κατ' αρχήν μία απαιτητική και πολυετή διαδικασία προσαρμογής. Επιπλέον, συχνά είναι απαραίτητο να προηγηθεί η εγκατάσταση εξοπλισμών υψηλής τεχνολογίας και η δημιουργία κατάλληλου εδάφους, δηλαδή ερευνητικές διαρθρώσεις. Πρόκειται για μία πολύτιμη αλλά και πολυδάπανη επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο αλλά και στις ερευνητικές υποδομές.

4.3. Μία καλή και αποτελεσματική έρευνα δεν μπορεί επομένως να εφαρμόζεται, να πάψει να εφαρμόζεται ή να αναπροσανατολιστεί ανάλογα με την εκάστοτε συγκυρία ή τις πολιτικές τάσεις, αλλά χρειάζεται σταθερότητα και αδιάλειπτη προσπάθεια.

4.3.1. Οι πολιτικές προτεραιότητες της τελευταίας δεκαετίας σε ορισμένα κράτη μέλη, οι οποίες ήταν αντίθετες προς την αντίληψη αυτή, οδήγησαν στη δραστική μείωση του αριθμού φοιτητών που άρχισαν τις σπουδές τους στον τεχνικό και επιστημονικό κλάδο με αποτέλεσμα να απειλείται σήμερα η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης στην παγκόσμια αγορά.

4.4. Μολονότι η συνέχεια και η σταδιακή εξέλιξη αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχημένη έρευνα δεν πρέπει από το γεγονός αυτό να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι θα πρέπει να ακολουθηθεί η κατεύθυνση που χαράχθηκε από την αρχή, χωρίς καμία κριτική αναθεώρηση. Ωστόσο, τα περιθώρια και ο τρόπος με τον οποίο θα πραγματοποιηθεί η αλλαγή της κατεύθυνσης θα πρέπει να μελετηθούν προσεκτικά.

4.4.1. Τα ερεθίσματα για τον προσανατολισμό προς νέες καρποφόρες κατευθύνσεις προήλθαν κατά κανόνα από συχνά απροσδόκητα ερευνητικά αποτελέσματα, με πρωτοβουλία συνήθως των ίδιων των ερευνητών, και γι' αυτό άλλωστε προωθούνται με την απαραίτητη γνώση.

4.4.2. Άλλωστε, οι μεγαλύτερες ανακαλύψεις, όπως π.χ. στη φυσική η ηλεκτρομαγνητική δύναμη και επαγωγή, τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, η ακτινοβολία Χ, ο καθοδικός σωλήνας, ο ψηφιακός διακόπτης (transistor) και οι ακτίνες Laser ή στη βιολογία π.χ. η δομή του ΔΝΑ (διπλός έλικας!), ήταν το αποτέλεσμα βασικών ερευνών, οι οποίες δεν αποσκοπούσαν σε μια συγκεκριμένη εφαρμογή.

4.4.3. Κατ' αυτόν τον τρόπο μπορεί από μία και μόνο νέα ιδέα να προκληθεί μία στοιβάδα καινοτομιών η οποία να διεισδύσει στη συνέχεια σε πολυάριθμους οικονομικούς και τεχνικούς κλάδους. Πρόσφατα παραδείγματα αποτελούν οι τεχνολογίες υπολογιστών και επικοινωνίας καθώς και η γενετική μηχανική.

4.4.4. Ωστόσο, μία εύστοχη και προγραμματισμένη προσέγγιση, καθώς και οι σχετικές πολιτικές αποφάσεις, μπορούν να εφαρμοστούν μόνο εφόσον έχουν χαραχθεί οι στόχοι και η κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθηθεί με βάση ένα νέο σχέδιο.

4.5. Το σημερινό στάδιο των γνώσεων και τα τεχνολογικά προϊόντα που διατίθενται και τα οποία οδήγησαν στο σημερινό επίπεδο ζωής των ευρωπαίων πολιτών, είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού της βασικής έρευνας, της έρευνας εφαρμογών και της τεχνολογικής εξέλιξης προσανατολισμένης προς την παραγωγή προϊόντων.

4.5.1. Κατά συνέπεια, η έρευνα και η ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζονται σε δύο σημαντικούς πυλώνες: στη βιομηχανική έρευνα και ανάπτυξη καθώς και στην έρευνα και ανάπτυξη που διεξάγεται στα πανεπιστήμια και στα δημόσια ερευνητικά ιδρύματα (ακαδημίες). Η ΟΚΕ είχε επισημάνει ήδη σε παλαιότερη γνωμοδότηση(2) αρκετά αναλυτικά πόσο σημαντική είναι η συνεργασία και η ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ αυτών των δύο πυλώνων αλλά και συγχρόνως πια εμπόδια υφίστανται και πρέπει επειγόντως να εξαλειφθούν.

4.5.2. Τα κοινά αυτά χαρακτηριστικά αλλά και η συμπληρωματικότητα των καθηκόντων μεταξύ βιομηχανίας και ακαδημαϊκών κέντρων όσον αφορά την πνευματική ιδιοκτησία των σύγχρονων τεχνολογιών συνεπάγονται έναν ορισμένο καταμερισμό των ευθυνών σχετικά με την ανάγκη να παράγονται προϊόντα τα οποία όταν χρησιμοποιούνται σωστά είναι χρήσιμα και όχι επικίνδυνα ή βλαβερά.

4.5.3. Η επιστήμη (ακαδημαϊκά και βιομηχανικά κέντρα) παρέχει τις γνώσεις, η βιομηχανία παρέχει τα προϊόντα, και οι πολίτες και η κοινωνία αποφασίζουν για τη χρήση τους (βλέπε τα σημεία 3.5.1 και 6).

4.6. Ωστόσο, μεταξύ της κοινωνίας, των πολιτών, και της επιστημονικής κοινότητας υφίστανται διαφωνίες ως προς την ουσία της επιστημονικής έρευνας. Θα πρέπει επομένως να ληφθεί μέριμνα ώστε οι διαφωνίες αυτές να μην οδηγήσουν σε λανθασμένα συμπεράσματα σχετικά με την ερευνητική πολιτική και τα μέσα ελέγχου που πρέπει να χρησιμοποιηθούν. Ορισμένες από τις παρανοήσεις αυτές εξετάζονται στη συνέχεια του κειμένου.

4.7. Η έρευνα είναι ένα βήμα προς το άγνωστο και επομένως η προσέγγιση που θα επιλέξει το μεμονωμένο άτομο ή η ομάδα διαφέρει και συμπληρώνεται ανάλογα με τις ανάγκες, τις ικανότητες και τη διάθεση του κάθε ερευνητή. Ο ερευνητής είναι μια πολυδιάστατη προσωπικότητα: είναι διαχειριστής, μηχανικός, συλλέκτης, λεπτολόγος, μάγος ή καλλιτέχνης. Η ερευνητική δραστηριότητα συνεπάγεται ψηλάφηση του αγνώστου, προαίσθηση λύσεων, αξιολόγηση άγνωστου τοπίου, συλλογή και κατάταξη στοιχείων, ανεύρεση νέων σημάτων, ανίχνευση γενικότερων συσχετισμών και προτύπων, την αναγνώριση νέων συσχετισμών, την ανάπτυξη μαθηματικών προτύπων, την ανάπτυξη των απαραίτητων όρων και συμβόλων, την ανάπτυξη και την κατασκευή νέων συσκευών, την αναζήτηση απλών λύσεων και αρμονίας. Η ερευνητική δραστηριότητα συνεπάγεται όμως επίσης επιβεβαίωση, διασφάλιση, διεύρυνση, γενίκευση και αναπαραγωγή.

4.7.1. Είναι αναπόφευκτο και μάλιστα απαραίτητο, στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας διερεύνησης και αναζήτησης κατά την οποία έρχονται σε ανταγωνισμό οι επιμέρους προσεγγίσεις λύσεων και τα επεξηγηματικά σχήματα να μπορούν να συζητούν μεταξύ τους οι ερευνητές ατομικά ή ομαδικά ("σχολές"), να διαφωνούν μεταξύ τους και μάλιστα ακόμη και να έρχονται σε αντιπαράθεση. Η πρόοδος της γνώσης αποτελεί απόρροια της αντιπαράθεσης μεταξύ της υπόθεσης και της κριτικής, της σύγκρισης εκείνων των δεδομένων "με άλλα δεδομένα".

4.7.2. Μία από τις παρανοήσεις που υφίστανται μεταξύ της κοινωνίας και των ερευνητών οφείλεται λοιπόν στην εντύπωση ότι και οι ίδιοι οι ερευνητές δεν έχουν απάντηση στα πολυάριθμα ερωτήματα και ότι συχνά αντιφάσκουν (και συνεπώς δεν κατέχουν ούτε την ειδικότητά τους).

4.7.3. Αυτό συμβαίνει πράγματι μόνο όταν και επειδή οι ερευνητές μιλούν για αντικείμενα τα οποία αποτελούν ακόμη υποθέσεις, είναι αβέβαια ή άγνωστα. Συμβαίνει επίσης επειδή εκφράζουν απόψεις, κάνουν υποθέσεις και δεν μιλούν επομένως ακόμη για κάτι το οποίο γνωρίζουν και επομένως δεν πρόκειται για μεθοδικά θεμελιωμένη γνώση. Συμβαίνει επειδή υποστηρίζουν συμφέροντα. Συμβαίνει, επίσης, λόγω του περιορισμένου χρόνου που τους επιβάλλει το άτομο που αναλαμβάνει τη συνέντευξη, με αποτέλεσμα να μην εκφράζονται ή να μην μπορούν να εκφραστούν σαφώς (βλέπε επίσης 4.8.7).

4.7.4. Χαρακτηριστικό και καθοριστικό στοιχείο της επιστημονικής γνώσης (στον τομέα των θετικών επιστημών) είναι προπάντων το πέρασμα από αυτή τη φάση της επιστημονικής έρευνας, στη φάση της αναπαραγωγικότητας των αποτελεσμάτων που επιτεύχθηκαν και στην επίδειξη στον τομέα στον οποίο εφαρμόζονται (καθώς επίσης και των ορίων). Σε τελική ανάλυση η φύση αποφασίζει για την ορθότητα των προσπαθειών ερμηνείας των φαινομένων.

4.7.5. Δεδομένου ότι είναι αναγκαίο να αποδειχθεί η αναπαραγωγισιμότητα, τα πειράματα που πραγματοποιούνται παράλληλα ή που επαναλαμβάνονται από άλλες ομάδες ερευνητών (συνήθως πειράματα που πραγματοποιούνται με διαφορετικές τεχνικές ή διαφορετικές διεργασίες), και τα οποία χαρακτηρίζονται συχνά ως διπλή έρευνα, αποτελούν ουσιαστική συνιστώσα της μεθοδολογίας και της επιστημονικής προόδου. Η διπλή αυτή έρευνα αποτελεί έναν προστατευτικό κλοιό κατά των λαθών, των παρανοήσεων ή ακόμη και των στρεβλώσεων.

4.7.6. Η γνώση που αποκτάται κατ' αυτόν τον τρόπο και επιβεβαιώνεται από την αναπαραγωγισιμότητα, η οποία λόγω του περιορισμένου και ελλειμματικού χαρακτήρα της μπορεί να συμπληρωθεί, να διευρυνθεί ή να προσδιοριστεί λεπτομερέστερα από νέες γνώσεις, εισάγεται στη συνέχεια στα σχολικά βιβλία και αποτελεί την αφετηρία για νέες έρευνες.

4.7.7. Ωστόσο, στην αξιοπιστία της αποκτηθείσας γνώσης, η οποία, όταν συμπληρώνεται ή όταν φτάνει σαφώς στα όρια της, προκαλεί νέα ερωτήματα συμβάλλει, εκτός από την αναπαραγωγισιμότητα των επιμέρους αποτελεσμάτων και η συνοχή της αλληλεπίδρασης των γνωστών νόμων της φύσης, που αποτελούν τη βάση όλων των τεχνικών συστημάτων, από τον πυρηνικό τομογράφο έως τις διαστημικές πτήσεις. Σ' αυτό έγκειται και η επιδίωξη για ενοποίηση των νόμων της φύσης και κατά συνέπεια για την αναζήτηση ενός παγκόσμιου κανόνα (κι αυτό ανεξάρτητα από τον περιορισμό που θέτει η ίδια η θεωρία της επιστήμης σύμφωνα με την οποία "δεν υπάρχει ασφαλής επιστημονική γνώση").

4.8. Ένα ιδιαίτερα δύσκολο πρόβλημα που προκαλεί πολυάριθμες παρανοήσεις είναι το ερώτημα για τη δυνατότητα πρόγνωσης των μελλοντικών εξελίξεων.

4.8.1. Οι γνωστοί νόμοι της φύσης επιτρέπουν ακριβείς προγνώσεις όσον αφορά επιλεγμένους απλούς αστερισμούς π.χ. στον τομέα της αστρονομίας. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις τα περιθώρια είναι πάρα πολύ περιορισμένα και ουσιαστικά δεν μπορεί να γίνει καμία σαφή πρόγνωση πέρα από τα όρια αυτά (αιτιοκρατικό χάος, διαταραχές).

4.8.2. Ένα άλλο θεμελιώδες όριο της πρόγνωσης μελλοντικών συμβάντων έγκειται στο στατικό χαρακτήρα της κβαντικής φυσικής.

4.8.3. Σε αυτό προστίθενται και όλα τα άλλα προβλήματα των οποίων η μελλοντική εξέλιξη είναι αδύνατον να προβλεφθεί μακροπρόθεσμα λόγω της κοινής και πολύπλοκης επίδρασης μεγάλου αριθμού συνιστωσών και παραγόντων που έχουν καθοριστική σημασία, μολονότι είναι λίγο πολύ γνωστοί οι λόγοι που διέπουν κάθε μία από τις διαδικασίες που επιδρούν.

4.8.4. Συνεπώς, ενώ είναι επιτρεπτό και δυνητό να γίνουν αξιόπιστες προγνώσεις π.χ. σχετικά με την μελλοντική θέση ορισμένων άστρων (έκλειψη ηλίου) χάρις στο σημερινό επίπεδο των επιβεβαιωμένων γνώσεων, συνήθως εκείνα τα ερωτήματα που είναι εξαιρετικά σημαντικά για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων (π.χ. σχετικά με τη μελλοντική εξέλιξη του κλίματος ή τις αναμενόμενες οικονομικές, ιδεολογικές πολιτικές ή πληθυσμιακές κρίσεις, φυσικές καταστροφές κ.λπ.) δεν επιτρέπουν παρά μόνο υποθέσεις ή ενδείξεις σχετικά με πιθανές εξελίξεις ή κινδύνους. Παρόμοιες προγνώσεις είναι πολύ δυσκολότερες και συχνά για το λόγο αυτό τουλάχιστον τόσο λίγο αξιόπιστες όσο και οι προγνώσεις των ειδικών οικονομολόγων για την εξέλιξη του χρηματιστηρίου.

4.8.4.1. Μια ενδεχόμενη πηγή λαθών αποτελεί προφανώς ο συνδυασμός της γνώμης και της συμπεριφοράς των ενδιαφερομένων, γεγονός το οποίο οφείλεται στην ανεπάρκεια των γνώσεων, στα ειδικά συμφέροντα καθώς και στην επιθυμία για συμφωνία και αποδοχή από την ομάδα.

4.8.4.2. Με αυτή την προσέγγιση γίνεται όμως μία σύγχυση μεταξύ της επιστημονικής γνώσης και της γνώμης της πλειοψηφίας.

4.8.4.3. Τα έντυπα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η παρουσίαση του θέματος στα μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορούν να συμβάλλουν στην ενίσχυση μιας ορισμένης άποψης.

4.8.5. Προκειμένου να επιτευχθεί η κριτική αξιολόγηση των προγνώσεων και οι πιθανότητες της πραγματοποίησής τους, θα ήταν σκόπιμο να γίνεται διάκριση μεταξύ των ακόλουθων περιπτώσεων:

4.8.5.1. των απαραίτητων επιτρεπόμενων και συνήθως χρήσιμων προγνώσεων οι οποίες προκύπτουν από την παρέκταση των τάσεων και των αριθμών στο μέλλον (π.χ. αριθμός του πληθυσμού)· παραδείγματα: οι μελλοντικές ανάγκες σε εκπαιδευτικό προσωπικό, σε οδικές αρτηρίες, σε κατοικίες, σε ενέργεια κ.λπ. με βάση την υπόθεση της συνέχειας της εξέλιξης·

4.8.5.2. και των συχνά αδύνατων προγνώσεων σχετικά με τις καινοτομίες, τις ανακατατάξεις, τις ανακαλύψεις, τις (απροσδόκητες) επαναστατικές εξελίξεις στον τομέα της πολιτικής, της κοινωνίας, της τεχνολογίας ή σε άλλους παρόμοιους τομείς, οι οποίοι επηρεάζουν καθοριστικά τη γενική πορεία των πραγμάτων και προκαλούν τη μετάθεση πολλών συσχετισμών· συχνά μετά από μακροχρόνια περίοδο διαταραχών και αμφιταλαντεύσεων προκύπτει μία νέα ισορροπία με νέες τάσεις κ.λπ.·

4.8.5.3. των υποθέσεων, οι προειδοποιήσεων ή οι φόβων ότι οι προβλέψιμες "εξελίξεις" που αναφέρονται στο σημείο 4.8.5.1 μπορούν να οδηγήσουν σταδιακά σε μία επιδείνωση της κατάστασης ή σε μία κρίση (κλίμα, πληθυσμός, αντίσταση, επανάσταση, έλλειψη πρώτων υλών κ.λπ.) και ότι θα μπορούσε ενδεχομένως να ακολουθήσει μία απρόβλεπτη εξέλιξη όπως αυτή που αναφέρεται στο σημείο 4.8.5.2.

4.8.6. Λόγω του ιδιαίτερου ενδιαφέροντος που δείχνει η κοινωνία για μελλοντικές εξελίξεις, αναδύθηκε ο κλάδος της έρευνας του μέλλοντος ως αυτόνομος ερευνητικός τομέας παρά ή χάρις στην προβληματική που προκαλούν οι προγνώσεις. Λόγω των προαναφερθέντων περιορισμών πρέπει οι επιμέρους διαδικασίες για την πρόγνωση να εξεταστούν και να ελεγχθούν ως προς το ποσοστό επιτυχίας με το οποίο οδήγησαν κατά το παρελθόν στην πρόγνωση απρόσμενων εξελίξεων. Για την λήψη πολιτικών αποφάσεων είναι εξαιρετικά σημαντικό να γνωρίζει κανείς σε πιο βαθμό είναι αξιόπιστη ή αμφίβολη μία πρόγνωση ή ένα σενάριο.

4.8.7. Μολονότι από τη μία πλευρά είναι καθήκον των επιστημόνων να ενημερώνουν την κοινωνία (8.4) για τους ενδεχόμενους κινδύνους που διαβλέπουν και να διευκρινίζουν συγχρόνως την έκταση και τα όρια του επίπεδου των γνώσεων, είναι μεγάλος ο πειρασμός, ειδικά σε αυτόν τον τομέα. να αναβαθμιστούν οι προσωπικές αντιλήψεις ή ακόμα και προσωπικά συμφέροντα στο όνομα της επιστήμης ή να ανατεθεί η αναβάθμιση αυτή σε κατάλληλα επιλεγμένους "εμπειρογνώμονες".

4.8.7.1. Παρόμοια συμπεριφορά μπορεί ωστόσο να μειώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στην επιστήμη.

4.8.7.2. Ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες επικοινωνίας και ανάλογες παρεκτροπές μεταξύ πολιτών και επιστημόνων προκύπτουν όταν οι επιστήμονες δρουν εντός ενός μάλλον πολιτικού περιβάλλοντος και βρίσκονται αντιμέτωποι με πολιτικά συμφέροντα ή ισχυρισμούς πολιτικού χαρακτήρα που συνοδεύονται και από την κατάλληλη ρητορική, ή όταν οι ίδιοι οι επιστήμονες εμπλέκονται σε τέτοιου είδους συμφέροντα, δηλαδή όταν δεν υφίσταται σαφής διαχωρισμός μεταξύ των καθηκόντων της πολιτικής και των καθηκόντων της επιστήμης.

4.8.7.3. Για το λόγο αυτό έχει επομένως εξαιρετική σημασία να ισχύουν αυστηρές απαιτήσεις όσον αφορά την ειδίκευση, τις γνώσεις και την εντιμότητα των εμπειρογνωμόνων που συμμετέχουν στη διαδικασία της συζήτησης (βλέπε επίσης σημείο 3.5.4) αλλά και να συνεκτιμηθούν οι ιδιότητες αυτές κατά την αξιολόγηση. Αυτό δεν σημαίνει όμως σε καμία περίπτωση (βλέπε σημείο 6.8.1) ότι η συζήτηση παρόμοιων προβλημάτων πρέπει να διεξαχθεί μόνο μεταξύ εμπειρογνωμόνων. Ωστόσο, θα πρέπει να γίνεται διάκριση αφενός μεταξύ των ενδιαφερόμενων και ενδεχομένως ανήσυχων πολιτών και των εμπειρογνωμόνων για κάθε τομέα· επίσης, θα πρέπει, όσον αφορά τις δηλώσεις των εμπειρογνωμόνων, να αποδίδεται ιδιαίτερη σημασία στις ειδικές γνώσεις με τις οποίες θεμελιώνονται οι δηλώσεις αυτές καθώς και στην ακρίβεια τους.

4.8.8. Η ΟΚΕ συνιστά γι' αυτό να λάβει η Επιτροπή μέτρα ώστε οι πτυχές αυτές να καταστούν σαφείς για τους πολίτες, οι οποίοι θα πρέπει να είναι σε θέση να κάνουν την απαραίτητη διάκριση καθώς και να λάβει μέριμνα ώστε να αναπτυχθεί μία καλύτερη παράδοση διαλόγου μεταξύ ερευνητών, πολιτών και κοινωνίας. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης θα πρέπει επίσης να συμβάλουν σ' αυτό και να αναλάβουν με υπευθυνότητα τον σημαντικό ρόλο διαμεσολάβησης που διαδραματίζουν. Σε αυτό ακριβώς το επίπεδο είναι εξαιρετικά σημαντικό να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ ρητορικής ικανότητας και επαγγελματικής αρμοδιότητας και να αποφευχθεί κάθε τάση προσηλυτισμού.

4.9. Στα πλαίσια των σχέσεων μεταξύ των πολιτών της κοινωνίας και της επιστήμης τίθεται επίσης το πρόβλημα του ενδεχόμενου επαγγελματικού ή δεοντολογικού λάθους των επιστημόνων.

4.9.1. Ενώ το επαγγελματικό λάθος των επιστημόνων αλλά και λανθασμένες απόψεις που προβάλλονται καλόπιστα, μπορούν να αποκαλυφθούν και να επιβληθούν κυρώσεις χάρις, κυρίως, των μηχανισμών αυτοελέγχου της έρευνας, του οποίου το πιο αποτελεσματικό μέσο είναι η απαίτηση της αναπαραγωγισιμότητας (βλέπε σημείο 4.7.5), το θέμα του δεοντολογικού λάθους θίγει εξ ολοκλήρου τις σχέσεις μεταξύ της κοινωνίας και της επιστήμης.

4.9.2. Το δεοντολογικό λάθος μπορεί να σημαίνει ότι ορισμένοι επιστήμονες ή ομάδες επιστημόνων παραβίασαν στα πλαίσια της επιστημονικής τους δραστηριότητας τους δεοντολογικούς κανόνες που θέσπισε και υιοθέτησε η κοινωνία. Κίνητρα παρόμοιας παραβίασης μπορούν να είναι η δίψα για γνώση, η αλαζονεία, η κερδοσκοπία, η φιλοδοξία κ.λπ. Η επιστήμη και η κοινωνία θα πρέπει λοιπόν να φροντίζουν από κοινού ώστε να αποκαλύπτεται, να παρεμποδίζεται και να τιμωρείται παρόμοια συμπεριφορά.

4.9.3. Βεβαίως, η θέση της κοινωνίας ως προς τους δεοντολογικούς κανόνες - η οποία επηρεάζεται από τις νέες γνώσεις, καθώς και από την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο - θα πρέπει να αποτελεί αντικείμενο αδιάλειπτης συζήτησης μεταξύ όλων των κοινωνικών ομάδων (βλέπε επίσης σημείο 3.8) και συνεπώς ενδέχεται να υποστεί μεταβολές. Η ΟΚΕ υποστηρίζει με έμφαση την προσπάθεια που καταβάλλει η Επιτροπή στο έγγραφο εργασίας όσον αφορά "... τη δημιουργία περισσότερο διαρθρωμένων σχέσεων μεταξύ των επιτροπών δεοντολογίας που υπάρχουν σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο καθώς και τη βελτίωση του συντονισμού των ερευνών όσον αφορά τη δεοντολογία των επιστημών που υλοποιούνται στην Ευρώπη ...".

4.9.4. Το λάθος όμως μπορεί επίσης να προέλθει, και μάλιστα να επιδεινωθεί, από την κοινωνική πίεση, όταν η ίδια η κοινωνία ως σύνολο ή στην πλειοψηφία της παραβιάζει δεοντολογικούς και ηθικούς κανόνες. Σ' αυτή την περίπτωση η επιστήμη εντάσσεται π.χ. στους ιδεολογικούς στόχους και αντιλήψεις της κοινωνίας που την περιβάλει και συνεπώς ενεργεί με τη σύμφωνη γνώμη ή την εντολή της κοινωνίας.

4.9.4.1. Σ' αυτή την περίπτωση, όμως πρόκειται για ένα πρόβλημα το οποίο υπερβαίνει τα όρια της παρούσας γνωμοδότησης.

4.10. Η ΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να συνεκτιμήσει όλα τα θέματα που εξετάζονται στο κεφάλαιο 4, στα πλαίσια των εργασιών για τη διακυβέρνηση και να στηρίξει τις θέσεις αυτές έναντι των παραγόντων της πολιτικής και της οικονομίας.

5. Η επιστημονική κατάρτιση ως προϋπόθεση της κοινωνίας της γνώσης

5.1. Σε ορισμένα κράτη μέλη οι πολίτες και η κοινωνία δεν έχουν κατανοήσει πλήρως την αξία και τη σημασία της επιστήμης και της έρευνας. Η ΟΚΕ φρονεί ότι είναι απαραίτητο να καταρτισθεί κατάλληλο ευρωπαϊκό πρόγραμμα εκπαιδευτικής πολιτικής(3) το οποίο να προκαλεί μια αλλαγή της στάσης αυτής.

5.1.1. Σε αυτό μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά διάφορα ιδρύματα και ενώσεις.

5.1.2. Στο σχέδιο αυτό θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και πτυχές που αφορούν τα υποψήφια κράτη μέλη.

5.2. Στο σημείο 4.1.2 επισημάνθηκε άλλωστε η σημασία μιας πολύ εξειδικευμένης και υψηλού επιπέδου ακαδημαϊκής επαγγελματικής κατάρτισης για επιστήμονες και ερευνητές καθώς και η ανάγκη να καταστεί το επάγγελμα του επιστήμονα επαρκώς ελκυστικό για τους ταλαντούχους νέους.

5.3. Στο κεφάλαιο αυτό η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι οι βασικές γνώσεις στις θετικές επιστήμες και στα μαθηματικά πρέπει να αποτελούν σε μεγαλύτερο βαθμό απ' ό,τι έως σήμερα μέρος της βασικής κατάρτισης όλων των επαγγελματικών κλάδων και συνεπώς όλων των πολιτών. Οι θετικές επιστήμες και τα μαθηματικά αποτελούν επίσης μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

5.3.1. Το έλλειμμα που παρατηρείται σήμερα ως προς αυτές τις βασικές γνώσεις έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις στον πολιτικό τομέα αλλά και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης: Στον πολιτικό τομέα επειδή στον τομέα αυτό λαμβάνονται οι αποφάσεις που έχουν καθοριστική σημασία για την κοινωνία, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης επειδή μεταφέρουν γνώση από τους ειδικούς προς τους πολίτες και πρέπει συνεπώς να ενημερώνουν με εξειδικευμένο και ισορροπημένο τρόπο για τα επιστημονικά ή τεχνολογικά ζητήματα.

5.3.1.1. Προκειμένου να επικοινωνεί η επιστήμη με την κοινωνία θα πρέπει όχι μόνο να υπάρχει η προθυμία για την επικοινωνία αυτή αλλά και ικανότητα για τον απαραίτητο διάλογο κι αυτό κι από τις δύο πλευρές. Αυτό αποτελεί την προϋπόθεση προκειμένου να καλυφθεί το υφιστάμενο χάσμα μεταξύ της επιστήμης και των πολιτών, ανεξάρτητα από την περιττή και μάλλον πολωμένη συζήτηση για το "όφελος" και το "κέρδος".

5.3.1.2. Μια δεύτερη προϋπόθεση είναι να καταβάλλουν οι εκπρόσωποι των επιστημονικών θεσμών προσπάθειες προκειμένου να μεταφέρουν τις γνώσεις και τα προβλήματα που τους απασχολούν στους πολίτες με όσο το δυνατό πιο κατανοητό και σαφή τρόπο αλλά και προκειμένου να ανοίξουν τα πανεπιστήμια, τις ανώτατες τεχνικές σχολές και τα ερευνητική ιδρύματα έναντι των πολιτών και της κοινωνίας.

5.4. Κατά συνέπεια, πρωταρχικός στόχος και ταυτόχρονα ουσιαστική πρόταση της ΟΚΕ είναι να δοθεί στα πλαίσια των σχολικών προγραμμάτων (βλέπε επίσης 3.2.5) η θέση που αρμόζει στις θετικές επιστήμες και στους επιστημονικούς κλάδους καθώς και στην μαθηματική σκέψη στους κόλπους της κοινωνίας της γνώσης. Προϋπόθεση γι' αυτό είναι βέβαια επίσης η σωστή χρήση και η τέλεια γνώση της μητρικής γλώσσας.

5.4.1. Συγχρόνως θα πρέπει να αναπτυχθούν παιδαγωγικές μέθοδοι με τις οποίες θα μπορεί να οργανωθεί, να σταθμιστεί και να μεταδοθεί καλύτερα η ύλη των αντίστοιχων μαθημάτων. Το μέγεθος και η πολυμορφία της γνώσης θα πρέπει να καταστούν ορατές και κατανοητές μέσω της εκμάθησης των γενικών κανόνων και χαρακτηριστικών παραδειγμάτων.

5.4.2. Φυσικά, παρόμοια προσέγγιση συνεπάγεται σημαντικές προσπάθειες και σκέψη τόσο για το εκπαιδευτικό προσωπικό όσο και για τους μαθητές, γεγονός το οποίο όμως θα πρέπει να αποτελεί πρόκληση και όχι εμπόδιο. Μόνο κατ' αυτόν τον τρόπο μπορεί να επιτευχθεί ο στόχος που διατυπώνει η Επιτροπή στο έγγραφο εργασίας: "βελτίωση της γνώσης των πολιτών για την επιστήμη".

5.4.3. Οι γνώσεις, οι αξιολογήσεις και οι αντιλήψεις που αποκτούνται κατά τη διάρκεια της σχολικής εκπαίδευσης αποτελούν επιπλέον καθοριστικό παράγοντα για την επιλογή του μελλοντικού επαγγέλματος. Συνεπώς, η ΟΚΕ υποστηρίζει με έμφαση και τη δήλωση που διατυπώνεται στο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής ότι: "Η ενίσχυση της διδασκαλίας των θετικών επιστημών στα σχολεία της Ευρώπης είναι εξάλλου για να αυξηθεί η έλξη - που σήμερα βρίσκεται σε παρακμή - για τα επιστημονικά επαγγέλματα και τη ζωή του ερευνητή για τους νέους".

5.5. Αυτό συνεπάγεται όμως επίσης ότι πρέπει να καταστεί ελκυστικό και να τύχει ανάλογης αναγνώρισης το επάγγελμα των δασκάλων ο ρόλος των οποίων είναι η διαβίβαση της γνώσης. Από την άλλη πλευρά και τα σχολεία θα πρέπει να διαθέτουν τον κατάλληλο εξοπλισμό.

5.6. Η ΟΚΕ επιθυμεί να επισημάνει ότι πρέπει να δημιουργηθεί μια στενή σχέση μεταξύ της βασικής σχολικής εκπαίδευσης, της δια βίου μάθησης και της επιστημονικής γνώσης. Η σχέση αυτή μπορεί να δημιουργηθεί καλύτερα και αποτελεσματικότερα εντός ενός ευρωπαϊκού χώρου της μάθησης και της εκπαίδευσης. Ο χώρος αυτός μπορεί να καλύπτει την ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης αλλά και "αλλά και κάθε άλλη σύγχρονη μαθησιακή πρόκληση και διαδικασία, που αφορά στον ευρωπαίο πολίτη"(4).

6. Η ερευνητική πολιτική και το ενδιαφέρον της κοινωνίας

6.1. To θέμα που εξετάζεται στο κεφάλαιο αυτό είναι δύσκολο και δεν είναι δυνατό να αποφευχθεί κάθε αντίφαση. Μεγάλος αριθμός των σχετικών πτυχών αναπτύχθηκαν και σε προηγούμενα σημεία της γνωμοδότησης.

6.2. Οι σχέσεις μεταξύ της επιστήμης και της κοινωνίας, η οποία συνήθως εκπροσωπείται από τους πολιτικούς, τους κυβερνητικούς υπαλλήλους ή εκπροσώπους των οργανισμών στήριξης, αφορούν κυρίως τις συμφωνίες για τους στόχους και τα θέματα της έρευνας, τη μορφή και την έκταση των ενισχύσεων για την έρευνα, την αξιολόγηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων αλλά και των ατόμων που ασχολούνται με την έρευνα. Επίσης, δημιουργείται το ερώτημα έως ποιο βαθμό είναι εφικτός ή ευκταίος ο προσανατολισμός της έρευνας.

6.2.1. Συνεπώς επανερχόμαστε στην ερώτηση που διατυπώνεται στο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής και την οποία αναφέραμε στην αρχή της γνωμοδότησης: "Με ποιο τρόπο πρέπει να εφαρμόζονται οι πολιτικές της έρευνας γύρω από ουσιαστικές σκοπιμότητες της κοινωνίας και να ενέχουν πλήρως την κοινωνία στην εκτέλεση της ατζέντας της έρευνας";

6.3. Η ερώτηση αυτή αγγίζει ταυτόχρονα πολυάριθμες παρανοήσεις που συμβαίνουν μεταξύ της κοινωνίας, της επιστήμης και της έρευνας. Καταρχήν υπονοεί ότι η ερευνητική πολιτική που ακολουθήθηκε έως σήμερα δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά συμφέροντα της κοινωνίας.

6.3.1. Αντιθέτως διαπιστώνεται ότι το σημερινό επίπεδο της γνώσης σχετικά με τους νόμους της φύσης και τα επιτεύγματα που απορρέουν από τη γνώση αυτή οφείλονται κυρίως στην πρωτοβουλία, τη δημιουργικότητα και την περιέργεια των ερευνητών και εφευρετών και επιχειρηματιών και ότι το σημερινό βιοτικό επίπεδο της Ευρώπης στηρίζεται ουσιαστικά σε αυτά τα επιτεύγματα.

6.3.2. Ακόμη και τα σημερινά προβλήματα, όπως αυτά που αφορούν το μακροπρόθεσμο μέλλον του οικοσυστήματος μας, είτε πρόκειται για ανθρωπογενή προβλήματα είτε για προβλήματα που δεν προκάλεσαν ο άνθρωπος ή οι τεχνολογίες του, εντοπίστηκαν κυρίως πρώτα από τα μέλη της επιστημονικής κοινότητας, η οποία στη συνέχεια ενημέρωσε την κοινή γνώμη ή τους πολιτικούς (βλέπε επίσης σημείο 3.7.2).

6.3.3. Συνεπώς, θα πρέπει να τονιστεί για άλλη μία φορά ότι γενικά η κοινωνία και ο κόσμος των πολιτικών αναγνωρίζουν, συνήθως αργότερα απ' ό,τι η επιστημονική κοινότητα, τους αναδυόμενους κινδύνους αλλά συγχρόνως και τις οικονομικές δυνατότητες των νέων τεχνολογιών (όπως αυτές της τεχνολογίας της πληροφορικής). Συνεπώς, η επιστήμη και η κοινωνία πρέπει να καταβάλλουν από κοινού προσπάθειες ώστε οι νέες και ιδιαίτερα επίκαιρες ανακαλύψεις να μην παραγκωνισθούν από τους πολιτικούς ιθύνοντες λόγω αυτής της χρονικής διαφοράς, που οφείλεται στο ίδιο το σύστημα, προς όφελος των καθιερωμένων τεχνολογιών.

6.3.4. Επιπλέον, η ερώτηση που διατυπώνεται στο σημείο 6.2.1 υπονοεί επίσης παραπλανητικά ότι "μέσω μίας ερευνητικής πολιτικής που να εξυπηρετεί τα πραγματικά συμφέροντα της κοινωνίας" θα μπορούσαν να επιτευχθούν μόνο "καλά ερευνητικά αποτελέσματα" με τα οποία θα αποκλείεται κάθε μεταγενέστερη βλαβερή εφαρμογή ή μεταγενέστερες βλαβερές επιπτώσεις (3.4.5).

6.4. Η ερώτηση που αναφέρεται στο σημείο 6.2.1 περιέχει επίσης και την παραπλανητική άποψη ότι "η κοινωνία μπορεί να συμμετέχει πλήρως στην εκτέλεση των ερευνητικών προγραμμάτων".

6.4.1. Μολονότι δεν είναι σαφές ποιος εκτός από τους ίδιους τους ερευνητές μπορεί να αναπτύξει ερευνητική δραστηριότητα, η ΟΚΕ θεωρεί θετική και άξια υποστήριξης την πρόθεση της Επιτροπής,

- να τονίσει ότι την ευθύνη για τη χορήγηση των πόρων που απαιτούνται για την έρευνα φέρει κατά κύριο λόγο η πολιτική·

- να επιτύχει την εγγύτητα μεταξύ ερευνητών και πολιτών για λόγους αμοιβαίου συμφέροντος,

- να συνεκτιμήσει κατά την χάραξη και εφαρμογή των ερευνητικών προγραμμάτων την πολυμορφία των στόχων και συμφερόντων της κοινωνίας (και των επιμέρους τομέων της).

6.4.1.1. Κατ' αυτόν τον τρόπο η αντικειμενική κριτική που ασκείται από εξωτερικούς παράγοντες (π.χ. κινήματα πολιτών, ενώσεις καταναλωτών ή οργανώσεις των μη ειδικών) έναντι της επιστήμης μπορεί να επιδράσει θετικά. Μπορεί κυρίως να οδηγήσει σε μια αναθεώρηση της σκέψης ή σε σκεπτικισμό, ιδιαίτερα όταν η συζήτηση εντός των θεσμών είναι καταδικασμένη να αποτύχει είτε λόγω των συγκεντρωτικών διαρθρώσεων είτε λόγω των οικονομικών και πολιτικών πιέσεων που ασκούνται (βλέπε σπογγοειδής εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών).

6.4.2. Συνεπώς, η ΟΚΕ υποστηρίζει και άλλη μία δήλωση στην οποία προβαίνει η Επιτροπή στο έγγραφό της σχετικά: "τα διδάγματα που αντλούνται από ευρωπαϊκές και εθνικές εμπειρίες στο συγκεκριμένο τομέα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο συγκριτικών μελετών, προκειμένου να ευνοηθεί η διάδοση και η εφαρμογή των βέλτιστων πρακτικών".

6.4.3. Η δήλωση αυτή στο σημείο 6.3 αφορά κυρίως την έρευνα που επικεντρώνεται σε συγκεκριμένους στόχους. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ υπογραμμίζει ότι η προαναφερθείσα προσέγγιση μπορεί να επιφέρει θετικά αποτελέσματα μόνο στα πλαίσια μίας διαφοροποιημένης βασικής έρευνας η οποία δεν αποσκοπεί σε συγκεκριμένα συμφέροντα και στηρίζεται σε μία ευρεία βάση. Συνεπώς η ΟΚΕ υπογραμμίζει και στηρίζει τη δήλωση της Επιτροπής στο έγγραφο εργασίας σύμφωνα με την οποία: "μεριμνώντας για την επαρκή διατήρηση αυτής της έρευνας που ικανοποιεί την απλή περιέργεια και είναι ανιδιοτελής ...".

6.5. Η ερώτηση στο σημείο 6.2.1 υπονοεί επίσης ότι "η κοινωνία" γνωρίζει ποια είναι "τα πραγματικά της συμφέροντα" που πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο της έρευνας.

6.5.1. Ωστόσο, η έννοια "κοινωνία" αποτελεί αφηρημένη έννοια η οποία στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα εξαιρετικά ετερογενές σύνολο που χαρακτηρίζεται από μία πληθώρα πολιτιστικών χαρακτηριστικών, θρησκειών, προοπτικών, τρόπων ζωής και στόχων. Τα συμφέροντα αυτής της αφηρημένης έννοιας μπορούν να προσδιοριστούν το πολύ ως σύμφυρμα όλων των ατομικών αντιλήψεων, προσδοκιών ή ακόμη και φόβων. Παρόμοιο σύμφυρμα όλων των ατομικών συμφερόντων είναι τόσο συγκεχυμένο όσο και ρευστό και επομένως δύσκολα μπορεί να συλληφθεί από την πολιτική.

6.5.2. Χάρη στην οριζόντια και κάθετη οργάνωση της κοινωνίας ("ομάδες διαμεσολάβησης", κόμματα, ενώσεις, ιδρύματα, συνδικαλιστικές οργανώσεις, κινήματα πρωτοβουλίας των πολιτών, σύλλογοι, συγκροτήματα κ.λπ.) επιτυγχάνεται η διοχέτευση και συγκέντρωση των συμφερόντων αυτών. Σε αυτό τα μέσα μαζικής ενημέρωσης αναλαμβάνουν αξιοσημείωτο ρόλο.

6.5.3. Μόνο μετά από αυτήν την εξαιρετικά πολύπλοκη διαδικασία μεταφοράς και συγκέντρωσης, κατά τη διάρκεια της οποίας τα μεμονωμένα συμφέροντα των ατόμων μεταβάλλονται, διυλίζονται, και συγκεντρώνονται, μπορούν τα συμφέροντα αυτά να θεωρηθούν πλέον ως "κοινωνικά συμφέροντα" και να αποτελέσουν κίνητρα και αντικείμενο της πολιτικής δράσης ανώτερων κυβερνητικών αρχών.

6.5.4. Στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας συλλογής, εξισορρόπησης και συγκέντρωσης οι δημοκρατικές διαδικασίες και οι δημοκρατικοί θεσμοί διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Σε αυτό το πλαίσιο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο εντάσσεται επίσης ο ρόλος της ΟΚΕ ως όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

6.5.5. Συνεπώς, έχει εξαιρετική σημασία για κάθε κυβέρνηση, δημόσια διοίκηση ή πολιτικό κόμμα η διάκριση της διαφοράς, (η οποία μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε προβληματισμό) που υφίσταται μεταξύ των αρχικών ατομικών συμφερόντων και της πολιτικά αποτελεσματικής τους μορφής.

6.6. Ο αβέβαιος χαρακτήρας της βάσης για τη λήψη αποφάσεων δεν απαλλάσσει τους πολιτικούς από την υποχρέωσή τους να ενεργούν. Είναι αναγκαίο να αποφευχθούν οι ζημιές και να περιοριστούν οι κίνδυνοι. Αυτό προϋποθέτει κατά κανόνα τη γνώση για τις μελλοντικές εξελίξεις οι οποίες συχνά είναι περιορισμένες ή στη χειρότερη περίπτωση εντελώς ανύπαρκτες (βλέπε 4.8.4).

6.6.1. Πολιτική σημαίνει δράση για το όφελος του κοινωνικού συνόλου, γεγονός το οποίο αναπόφευκτα συνεπάγεται και πειραματισμούς για την κοινωνία.

6.6.2. Το δίλημμα αυτό που αντιμετωπίζει κάθε πολιτική δράση δεν μπορεί να εξαλειφθεί αλλά μόνο να αποδυναμωθεί.

6.6.2.1. Αφενός, έχοντας γνώση της περιορισμένης δυνατότητας πρόβλεψης των μελλοντικών εξελίξεων (και των επιπτώσεων των πολιτικών αποφάσεων) και έχοντας τη θέληση για την διόρθωση ανεπιθύμητων εξελίξεων και συνεπειών των ενεργειών που προηγήθηκαν.

6.6.2.2. Αφετέρου, μέσω της βελτιστοποίησης της βάσης των γνώσεων (ερευνητική πολιτική) για τις πολιτικές αποφάσεις και τη γνώση των όρων λειτουργίας των δυνατοτήτων και των ορίων της επιστήμης.

6.7. Επειδή οι αναλυτικότερες δηλώσεις σχετικά με τη γενική πολιτική (6.6.1) θα ξεπερνούσαν το πλαίσιο αυτής της γνωμοδότησης, στα σημεία που ακολουθούν θα αναπτυχθεί σύντομα το σημείο 6.6.2.2, στο οποίο επαναλαμβάνονται δηλώσεις που διατυπώθηκαν ήδη στα κεφάλαια 2 έως 4.

6.7.1. Πρωταρχική προϋπόθεση για την ανάπτυξη μίας βέλτιστης βάσης της γνώσης είναι η διατήρηση ή η δημιουργία ενός οικονομικού, πολιτικού, κοινωνικού ή πολιτισμικού περιβάλλοντος στο οποίο η επιστήμη γίνεται ευρύτερα αποδεκτή και ευνοεί την ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της εφευρετικότητας. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά παρόμοιου περιβάλλοντος είναι τα ακόλουθα:

- Βελτίωση της επικοινωνίας μεταξύ πολιτών και επιστημόνων (δηλαδή μεταξύ των παραγόντων της κοινωνίας και της επιστήμης)· εξάλειψη των υφιστάμενων εμποδίων.

- Ενημέρωση στα σχολεία, στα πανεπιστήμια και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης σχετικά με το ρόλο της επιστήμης. Επισήμανση των πλεονεκτημάτων και των αδυναμιών της έρευνας προκειμένου να αποφευχθούν ανεκπλήρωτες προσδοκίες (οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε σκεπτικιστική στάση απέναντι στην επιστήμη).

- Να διασφαλιστεί η συμμετοχή στα μέσα μαζικής ενημέρωσης (μεταξύ άλλων και στα τηλεοπτικά ιδρύματα δημοσίου δικαίου που λειτουργούν σε ορισμένα κράτη μέλη) καταρτισμένων και μορφωμένων συνεργατών (πράκτορες πληροφόρησης στα μέσα μαζικής ενημέρωσης) προκειμένου να μπορούν να διαδοθούν οι πληροφορίες στα ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού αποτελεσματικά και με μία κατάλληλη μορφή.

- Να δοθεί σ' αυτούς τους πράκτορες πληροφόρησης στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, εκτός από την επιστημονική τους κατάρτιση και μία ειδική κατάρτιση για την επιστήμη, τη μεθοδολογία της και την ιστορία της.

- Να επισημανθεί σαφώς ο δυνητός κίνδυνος κάθε παραγωγής ιδεών (ακόμα και στους τομείς της καθαρής επιστήμης, της φιλοσοφίας ή της τέχνης). Υπενθυμίζουμε τις πολιτιστικές και πνευματικές αντιδράσεις που ακολούθησαν μετά τη θεωρία της κίνησης των πλανητών του Κοπέρνικου, τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου, τη θεωρία του Μαρξ ή του Φρόιντ σχετικά με την ψυχανάλυση. Οι δυνατότητες ιδεολογικών συγκρούσεων σε τομείς όπως η γενετική μηχανική, η έρευνα για τη νοημοσύνη, την κοινωνική βιολογία ή η έρευνα σχετικά με τις διαφορές των φύλων εξακολουθούν να είναι πολύ μεγάλες).

- Να ληφθεί μέριμνα ώστε να συνειδητοποιήσει η κοινή γνώμη ότι οι δυνατότητες κινδύνων που περιέχουν οι νέες τεχνολογίες ή τα ερευνητικά προγράμματα δεν μπορούν κατ' αρχήν να αξιολογηθούν αντικειμενικά και πλήρως. (Ποιες θα ήταν οι συνέπειες αν η έρευνα στην ιατρική επιτύχει την αύξηση του μέσου όρου του προσδόκιμου ζωής στο 120ό έτος της ηλικίας).

6.7.2. Η δεύτερη βασική προϋπόθεση για τη βέλτιστη ανάπτυξη της βάσης της γνώσης είναι η διατήρηση ή η δημιουργία όσο το δυνατό καλύτερων συνθηκών εσωτερικής λειτουργίας της επιστήμης. Για το σκοπό αυτό θα ήταν εύλογο να εκπονηθούν ανεξάρτητες μελέτες (όπως το έχει ζητήσει και η Επιτροπή) και να έχουν πρόσβαση οι πολιτικοί στα αποτελέσματα των ερευνών αυτών. Ως σημαντικά μέτρα θα πρέπει να αναγνωρίζονται μέτρα όπως:

- η ενίσχυση του συνδυασμού δράσης βασικής έρευνας και εφαρμοσμένης έρευνας στα πλαίσια ενός πολυμερούς, πολυπολικού, επιστημονικού συστήματος·

- η προστασία της ελευθερίας της επιστήμης·

- η διασφάλιση ευρέων περιθωρίων διακριτικής ευχέρειας και στην εφαρμοσμένη έρευνα·

- διασφάλιση της ανεξαρτησίας των επιστημόνων από πολιτικές, ιδεολογικές ή οικονομικές πιέσεις·

- η προστασία και ενίσχυση της αυτόνομής οργάνωσης και διοίκησης της επιστήμης εντός των πλαισίων που χαράζει η Επιτροπή·

- η ανάλυση των επιπτώσεων των δαπανών και των αποτελεσμάτων των επί μέρους διαδικασιών αίτησης και αξιολόγησης·

- η συνεκτίμηση της πολυμορφίας των κοινωνικών στόχων και συμφερόντων·

- η προώθηση και στήριξη ακόμη και της γνώσης για την οποία η κοινωνία δεν έχει ιδιαίτερο συμφέρον.

6.8. Οι παραπάνω δηλώσεις συμπληρώνονται με ορισμένα σχόλια και ειδικές παρατηρήσεις στα σημεία που ακολουθούν.

6.8.1. Η ΟΚΕ στηρίζει την Επιτροπή στην προσπάθεια της να καθιερώσει και σε ευρωπαϊκό επίπεδο έναν μόνιμο διάλογο μεταξύ των εκπροσώπων της κοινωνίας και της επιστημονικής κοινότητας με αντικείμενο τους στόχους της έρευνας, τα σχετικά δεοντολογικά θέματα, τις δυνατότητες εφαρμογής και άλλες πτυχές των τεχνολογιών που θα αναπτυχθούν στα πλαίσια αυτής της ερευνητικής δραστηριότητας. Στο διάλογο αυτό θα πρέπει να συμμετάσχουν τόσο οι μεγάλες επιστημονικές εταιρείες (όπως π.χ. η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Φυσικών, η Ευρωπαϊκή Ακαδημία και οι εθνικές εταιρείες επιστημόνων) όσο και οι οργανισμοί που ασχολούνται με την χορήγηση ενισχύσεων στην έρευνα αλλά και να συμπεριλαμβάνει επισκέψεις σε ερευνητικά ιδρύματα και συζητήσεις με τους ερευνητές που εργάζονται εκεί. Ο διάλογος θα συμβάλει όχι μόνο στην απαραίτητη κατανόηση του περιεχομένου των προσδοκιών και των ενισχύσεων αλλά και στην καλύτερη αμοιβαία κατανόηση των ερευνητών και των εκπροσώπων της κοινωνίας.

6.8.1.1. Η ΟΚΕ τονίζει την πρόθεσή της να συμμετάσχει ενεργά στο διάλογο αυτό λόγω του ρόλου της και της σύνθεσής της. Η ΟΚΕ καλεί όλα τα άλλα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διοργανώσουν, ως επόμενο βήμα, από κοινού με την ΟΚΕ ακρόαση σχετικά με το θέμα αυτό. Στην ακρόαση αυτή θα πρέπει να συμμετάσχουν εκπρόσωποι των ακαδημιών, της βιομηχανίας, των καταναλωτών και άλλες οργανώσεις ή προσωπικότητες που ασχολούνται με τα θέματα αυτά.

6.8.2. Κάθε ερευνητική πολιτική θα πρέπει να στηρίζεται στην ακόλουθη θεμελιώδη αρχή: όσο το δυνατόν περισσότερο "από τα κάτω προς τα άνω" και όσο το δυνατό λιγότερο "από πάνω προς τα κάτω". Όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αποκέντρωση, όσο το δυνατόν λιγότερος συγκεντρωτισμός. Η ΟΚΕ φρονεί ότι παρόμοια προσέγγιση δεν έρχεται σε αντίθεση με τους στόχους του ευρωπαϊκού ερευνητικού χώρου αλλά σημαίνει ότι και η Επιτροπή από την πλευρά της μπορεί να μεταφέρει σε όσο το δυνατό μεγαλύτερο βαθμό, στα πλαίσια της ερευνητικής της πολιτικής, καθήκοντα που αφορούν την αρμοδιότητα, τη λήψη αποφάσεων και πρωτοβουλιών κ.λπ.

6.8.3. Η προώθηση και ο προσανατολισμός της έρευνας με συμπληρωματικούς πόρους και με άξονα ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, προϋποθέτει μία γερή και ικανοποιητική βάση η οποία να αποτελείται από εξαιρετικά ιδρύματα και θεσμούς τα οποία να διαθέτουν την απαραίτητη εμπειρία, κατάλληλα εργαλεία και υποδομές και θα μπορούν να διερευνούν νέα θέματα και νέους τομείς.

6.8.3.1. Συνεπώς, χρειάζεται μία εξισορροπημένη σχέση μεταξύ των δημόσιων ενισχύσεων και των ενισχύσεων που χορηγούνται για ένα σχέδιο ή πρόγραμμα.

6.8.4. Σ' αυτό το πλαίσιο ένα σημαντικό ερώτημα είναι το ακόλουθο: με ποιο τρόπο (στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό) μπορεί να εκτιμηθεί η ποιότητα της διδασκαλίας και της έρευνας και ποιο πρέπει να είναι το λογικό και χρήσιμο ύψος των σχετικών δαπανών; Το θέμα αυτό έχει δύο πτυχές.

6.8.4.1. Αφενός, χρειάζεται για το σκοπό αυτό η εμπειρία και η γνώση των καλύτερων και πιο επιτυχημένων επιστημόνων. Πολύ συχνά, όμως οι επιστήμονες αυτοί αποσπώνται από την ενεργό έρευνα μέσω διαδικασιών όπως π.χ. της εκπόνησης γνωματεύσεων, αιτήσεων, συνεδριάσεων, ακροάσεων κ.λπ. Επίσης, οι μηχανισμοί της ερευνητικής πολιτικής και τα σχέδια στήριξης θα πρέπει να διαμορφωθούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να επιτευχθεί μεταξύ των δύο αυτών πτυχών μία ισορροπημένη και γενικότερα παραγωγική σχέση.

6.8.4.2. Από την άλλη πλευρά θα πρέπει να διασφαλίζεται ότι οι πραγματικά νέες και μάλιστα επαναστατικές ανακαλύψεις δεν θα αποκλείονται από τις επιδοτήσεις λόγω των επιλεγμένων διαδικασιών γνωμάτευσης, δηλαδή επειδή δεν ήταν δυνατό να πληρούν ακόμη τα κριτήρια των καθορισμένων ερευνητικών προτεραιοτήτων εφόσον δεν είχαν ακόμη προβλεφθεί οι νέες αυτές ανακαλύψεις. (Σύμφωνα με σχετικές επιστημονικές και θεωρητικές έρευνες είναι αμφισβητήσιμο αν ο στόχος αυτός είναι δυνατόν να επιτευχθεί)!

6.8.5. Για το λόγο αυτό είναι συνεπώς αναγκαίο να καταστούν δυνατές και να ενθαρρυνθούν προσεγγίσεις καθώς και διαδικασίες αξιολόγησης αλλά και πολυφωνικές και πολυκλαδικές διαρθρώσεις στον τομέα της έρευνας, προκειμένου να αναζωογονηθεί και να αξιοποιηθεί ο ανταγωνισμός που θα προκύψει από την δραστηριότητα αυτή με στόχο να βρεθούν οι καλύτερες ιδέες και να επιτευχθούν τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Αυτό θα αποτελούσε το ιδανικότερο έδαφος για την επιστημονική πρόοδο.

6.8.6. Η σωστή έρευνα και ιδιαίτερα η πολυκλαδική έρευνα χρειάζεται ένα πολυφωνικό και ορισμένες φορές φαινομενικά χαοτικό περιβάλλον. Το γεγονός αυτό δεν πρέπει να αγνοείται από του πολιτικούς ιθύνοντες και τη δημόσια διοίκηση διότι δυσχεραίνει την απαραίτητη πρόσβαση και σαφή εικόνα που προσφέρει ευκολότερα η ύπαρξη ενός σαφώς διαρθρωμένου και μονοδιάστατου ερευνητικού τοπίου.

6.9. Συνεπώς, η ΟΚΕ συνιστά με έμφαση να καταστήσει η Επιτροπή το θέμα της καλύτερης δυνατής "διαχείρισης" της έρευνας αυτόνομο θέμα έρευνας, στα πλαίσια του οποίου θα λαμβάνονται υπόψη οι αποκτηθείσες εμπειρίες στον ερευνητικό τομέα, η διαχείριση και η αξιολόγηση της έρευνας και η επιστημονική θεωρία. Η ΟΚΕ εκτιμά ότι το παρόν έγγραφο εργασίας της Επιτροπής αλλά και η παρούσα γνωμοδότησή της, αποτελούν ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση.

7. Περίληψη και συστάσεις

7.1. Το θέμα επιστήμη, κοινωνία και πολίτες έχει εξαιρετική κοινωνική σημασία. Η ΟΚΕ στηρίζει τις προσπάθειες της Επιτροπής να ασχοληθεί με το θέμα αυτό και να παροτρύνει τους συμμετέχοντες στην ανάπτυξη αδιάλειπτου διαλόγου. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει την πρόθεσή της αλλά και την αποστολή της να συμμετάσχει στο διάλογο αυτό ως όργανο της ευρωπαϊκής οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών.

7.1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΟΚΕ αποτελεί συμβολή στο διάλογο αυτό. Η ΟΚΕ θεωρεί επειγόντως αναγκαίο να διοργανώσουν τα ευρωπαϊκά όργανα, ως επόμενο βήμα, από κοινού ακρόαση για το θέμα αυτό.

7.2. Στην παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΟΚΕ εξετάζεται το χάσμα της γνώσης αλλά και άλλα προβλήματα που υφίστανται στη σχέση μεταξύ των πολιτών της κοινωνίας και της επιστήμης· τα προβλήματα αυτά αφορούν κυρίως:

- τις προσδοκίες των πολιτών προς την επιστήμη και τις δυνατότητές της,

- τις δυνατότητες και τους κινδύνους που εγκυμονούν η τεχνολογία, η ιατρική, τα είδη διατροφής που στηρίζονται στη γνώση,

- τις δυνατότητες πρόγνωσης μελλοντικών εξελίξεων,

- το χαρακτήρα της επιστήμης και της έρευνας,

- τις δυνατότητες και τα λάθη της ερευνητικής πολιτικής όπως π.χ.

- η δυνατότητα μέτρησης των επιστημονικών επιδόσεων και των απαραίτητων δαπανών,

- το "κοινωνικό συμφέρον",

- το δίκτυο συνεργασίας και την απαραίτητη διαφάνεια μεταξύ της έρευνας, της ανάπτυξης και της παραγωγής καθώς και μεταξύ

- των ακαδημιών, της βιομηχανίας και των καταναλωτών το σαφές πόρισμα της αξιολόγησης, τη δυνατότητα πρόβλεψης των κινδύνων.

7.2.1. Συνεπώς ο διάλογος μεταξύ πολιτών, κοινωνίας και επιστήμης με αντικείμενο τα προαναφερθέντα θέματα θα πρέπει να θίγει και ζητήματα όπως:

- τα δεοντολογικά θέματα,

- την πολιτική περιβάλλοντος και ενέργειας: βιόσφαιρα, οικόσφαιρα, φυσικοί πόροι, οικονομία,

- ερευνητική πολιτική, π.χ. ερευνητικοί στόχοι, οργάνωση και αξιολόγηση της έρευνας,

- έρευνα, καινοτομία, βιομηχανία, καταναλωτές.

7.3. Η ΟΚΕ συνιστά να ληφθούν επειγόντως μέτρα ώστε να μειωθεί αυτό το χάσμα της γνώσης.

7.3.1. Αυτό συνεπάγεται και ένα μεγαλύτερο άνοιγμα των πανεπιστημίων, των ερευνητικών ιδρυμάτων κ.λπ. Προς τους πολίτες, καθώς και μεγαλύτερες προσπάθειες εκ μέρους των μέσων μαζικής ενημέρωσης για μια πιο κατανοητή και πιο αντικειμενική ενημέρωση.

7.3.2. Αυτό συνεπάγεται επίσης πολύ μεγαλύτερες προσπάθειες εκ μέρους των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, προκειμένου να δοθεί στους πολίτες μία θεμελιωμένη κατάρτιση στον τομέα της έρευνας και της επιστήμης καθώς και όσον αφορά τη λειτουργία μιας αποτελεσματικής έρευνας. Χρειάζεται γι' αυτό να καταρτισθεί κατάλληλο ευρωπαϊκό σχέδιο στον τομέα της εκπαιδευτικής πολιτικής στο οποίο να λαμβάνονται υπόψη και οι πτυχές που αφορούν τα υποψήφια κράτη μέλη.

7.3.3. Η ΟΚΕ συνιστά η κατάρτιση αυτή να συμπεριλαμβάνει τις γνώσεις σχετικά με την ιστορική διαδικασία και την πρωτοφανή πολιτισμική μεταφορά της Ευρώπης, η οποία οδήγησε στα σημερινά επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα, χάρις στα οποία προσφέρονται σήμερα στους πολίτες της Ευρώπης συνθήκες διαβίωσης πρωτοφανής στην ιστορία της ανθρωπότητας.

7.4. Παράλληλα με τη μεγάλη προσφορά της επιστήμης όσον αφορά την επίτευξη του σημερινού βιοτικού επιπέδου καθώς και τις δυνατότητες που προσφέρει για το μέλλον, η ΟΚΕ διαβλέπει επίσης (ι) και τους κινδύνους που περικλείει η σύγχρονη τεχνολογία που στηρίζεται στη γνώση καθώς (ιι) και τις πιθανές απειλές που περικλείει η σημερινή βιομηχανική δραστηριότητα των ανθρώπων για τη βιόσφαιρα.

7.5. Η ΟΚΕ συνιστά γι' αυτό επίσης να λαμβάνεται μέριμνα (και στο μέλλον) ώστε να υιοθετούνται σαφείς κανόνες όσον αφορά την υπεύθυνη χρήση των ισχυρών τεχνολογιών (που αναπτύχθηκαν με βάση τις επιστημονικές ανακαλύψεις) καθώς και τον έλεγχο της εφαρμογής τους. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει το ρόλο που προτίθεται να διαδραματίσει στα πλαίσια της διαδικασίας αυτής.

7.6. Η ΟΚΕ συνιστά τη στήριξη κάθε μέτρου που αποσκοπεί στην εξάλειψη της πόλωσης και την επιδίωξη της εντονότερης εναρμόνισης των θεωρητικών και θετικών επιστημών. Σ' αυτό ανήκει και ο αμφίδρομος διάλογος για θέματα όπως η μεθοδική, η διαμόρφωση των εννοιών, η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων κ.ά.

7.7. Η ΟΚΕ επισημαίνει το έλλειμμα σε ανθρώπινο κεφάλαιο που υφίσταται στον τομέα της έρευνας και της επιστήμης. Το ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελεί τη βάση της επιτυχημένης έρευνας και ανάπτυξης αλλά επίσης της καινοτομίας και της οικονομικής ανταγωνιστικότητας. Η ΟΚΕ συνιστά να ληφθούν μέτρα για την κάλυψη του ελλείμματος αυτού. Έχει, μεταξύ άλλων, εξαιρετική σημασία να καταστεί η έρευνα και η ανάπτυξη και για τις γυναίκες ελκυστική και να εντάσσεται το επάγγελμα του επιστήμονα σε ένα κατάλληλο καθεστώς.

7.8. Η ΟΚΕ προτείνει να αποτελέσουν οι συνθήκες λειτουργίας, οι οποίες είναι απαραίτητες για μία επιτυχημένη και διεθνώς ανταγωνιστική έρευνα και ανάπτυξη, ειδικό θέμα έρευνας και να συμπεριληφθούν τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής στη μελέτη σχετικά με τη "διαχείριση" της ερευνητικής πολιτικής. Επίσης, η ΟΚΕ συνιστά να συνεκτιμηθούν οι απόψεις και συστάσεις που διατυπώνονται στην παρούσα γνωμοδότηση στα πλαίσια των σκεπτικών για τη διακυβέρνηση και να προβληθούν οι προτάσεις αυτές έναντι των παραγόντων της πολιτικής και της οικονομίας.

7.9. Η ΟΚΕ συνοψίζει σύντομα τις θέσεις που διατύπωσε στην παρούσα γνωμοδότηση:

7.9.1. Το "συμφέρον της κοινωνίας" αποτελεί καταρχήν συγκεχυμένη, αφηρημένη έννοια. Μόνο μετά από πολύπλοκες δημοκρατικές διαδικασίες συγκέντρωσης μπορεί να επιτευχθεί μια αν και διαφοροποιημένη, ωστόσο πιο απτά δομημένη και συχνά αντιφατική κοινή γνώμη.

7.9.2. Ωστόσο, ο αβέβαιος χαρακτήρας της βάσης για τη λήψη αποφάσεων δεν απαλλάσσει τους πολιτικούς παράγοντες από την υποχρέωσή τους να δρουν. Ο ρόλος της πολιτικής είναι να ενεργεί για την κοινωνία, γεγονός το οποίο συμπεριλαμβάνει αναπόφευκτα και πειραματισμούς με την κοινωνία. Αυτό το δίλημμα της πολιτικής δράσης δεν μπορεί να εξαλειφθεί αλλά μόνο να αποδυναμωθεί:

- χάρη στη γνώση ότι οι δυνατότητες πρόβλεψης μελλοντικών εξελίξεων είναι περιορισμένες αλλά και χάρις στην προθυμία για μια ενδεχομένως απαραίτητη προσαρμογή καθώς και

- χάρη στη βελτιστοποίηση της βάσης της γνώσης (ερευνητική πολιτική) για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων και τη κατανόηση των συνθηκών λειτουργίας, των δυνατοτήτων και των ορίων της επιστήμης.

7.9.3. Προϋποθέσεις για τη βέλτιστη βάση της γνώσης είναι οι εξής:

- ο αδιάλειπτος διάλογος μεταξύ των παραγόντων της επιστήμης και της κοινωνίας,

- ένα οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό κλίμα, στο οποίο η επιστήμη είναι δεκτή και στα πλαίσια του οποίου μπορεί να αναπτυχθεί τέλεια η δημιουργικότητα και η εφευρετικότητα,

- η όσο το δυνατόν καλύτερες συνθήκες λειτουργίας για την επιστήμη,

- ικανοποιητικός αριθμός πολιτών που είναι πρόθυμοι και ικανοί να αναλάβουν το επάγγελμα του επιστήμονα.

Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 204 της 18.7.2000.

(2) ΕΕ C 204 της 18.7.2000, σ. 70. "Προς έναν ευρωπαϊκό χώρο ερευνών".

(3) Περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με το θέμα αυτό αναφέρονται στα έγγραφα ΕΕ C 139 της 11.5.2001 (η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης).

(4) EE C 139 της 11.5.2001.