ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

1.ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

•Αιτιολόγηση και στόχοι της πρότασης

Η παρούσα νομοθετική πρόταση για την αναθεώρηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1315/2013 περί των προσανατολισμών της Ένωσης για την ανάπτυξη του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών (στο εξής: ΔΕΔ-Μ) αποτελεί βασική δράση στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και της στρατηγικής για βιώσιμη και έξυπνη κινητικότητα. Στόχος του κανονισμού ΔΕΔ-Μ είναι η δημιουργία ενός ενωσιακής κλίμακας αποτελεσματικού και πολυτροπικού δικτύου σιδηροδρόμων, εσωτερικών πλωτών οδών, διαδρομών θαλάσσιων μεταφορών μικρών αποστάσεων και οδών που συνδέονται με αστικούς κόμβους, θαλάσσιους λιμένες και λιμένες εσωτερικής ναυσιπλοΐας, αερολιμένες και τερματικούς σταθμούς σε όλη την ΕΕ. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο της αναθεώρησης είναι τα ανεπαρκή και/ή ελλιπή πρότυπα υποδομών του ΔΕΔ-Μ καθώς και η έλλειψη ενοποιημένων προτύπων για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων στο ΔΕΔ-Μ με αρνητικές επιπτώσεις στο κλίμα και το περιβάλλον. Δεύτερον, το δίκτυο ΔΕΔ-Μ εμφανίζει σημεία συμφόρησης όσον αφορά τη μεταφορική ικανότητα καθώς και ανεπαρκή συνδεσιμότητα των δικτύων με όλες τις περιφέρειες, στοιχεία τα οποία λειτουργούν ανασταλτικά για την πολυτροπικότητα. Τρίτον, πρέπει να αντιμετωπιστεί η ανεπαρκής ασφάλεια και αξιοπιστία της υποδομής του ΔΕΔ-Μ. Τέλος, τα μέσα διακυβέρνησης είναι ανεπαρκή σε σύγκριση με τις νέες ανάγκες και ο σχεδιασμός του δικτύου ΔΕΔ-Μ χρήζει αναθεώρησης ώστε να βελτιωθεί η συνοχή με άλλες πολιτικές. Ως εκ τούτου, η αναθεώρηση του ΔΕΔ-Μ αποσκοπεί στην επίτευξη τεσσάρων βασικών στόχων. Πρώτον, αποσκοπεί στον πιο οικολογικό προσανατολισμό των μεταφορών μέσω της παροχής της κατάλληλης βάσης υποδομής για τον μετριασμό της συμφόρησης και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και της ρύπανσης του αέρα και των υδάτων, καθιστώντας κάθε τρόπο μεταφοράς πιο αποδοτικό και διασφαλίζοντας την αύξηση των μεταφορικών δραστηριοτήτων με πιο βιώσιμους τρόπους μεταφοράς. Ειδικότερα, επιδιώκει να διευκολύνει την αύξηση του μεριδίου των σιδηροδρόμων, των θαλάσσιων μεταφορών μικρών αποστάσεων και των εσωτερικών πλωτών οδών με σκοπό τη διαμόρφωση ενός συστήματος μεταφορών που περιλαμβάνει πιο βιώσιμους τρόπους μεταφοράς και, κατά συνέπεια, τη μείωση των αρνητικών εξωτερικών παραγόντων. Δεύτερον, αποσκοπεί στη διευκόλυνση αδιάλειπτων και αποδοτικών μεταφορών, στην προώθηση της πολυτροπικότητας και της διαλειτουργικότητας μεταξύ των τρόπων μεταφοράς του ΔΕΔ-Μ και στη βελτίωση της ενσωμάτωσης των αστικών κόμβων στο δίκτυο. Η εξάλειψη των σημείων συμφόρησης και των ελλειπόντων κρίκων και η βελτίωση της πολυτροπικότητας και της διαλειτουργικότητας του ευρωπαϊκού συστήματος μεταφορών θα συμβάλουν στην ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Τρίτον, στο πλαίσιο της αναθεώρησης επιδιώκεται η αύξηση της ανθεκτικότητας του ΔΕΔ-Μ στην κλιματική αλλαγή και σε άλλους φυσικούς κινδύνους ή ανθρωπογενείς καταστροφές. Το ΔΕΔ-Μ πρέπει να είναι ανθεκτικό στις δυνητικές δυσμενείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής με στόχο την προστασία των δημόσιων επενδύσεων και τη διασφάλιση της συνέχειας της χρηστικότητάς τους στο νέο κλίμα· επίσης, θα πρέπει να στηρίξει την κλιματική ουδετερότητα μέσω της ενσωμάτωσης του κόστους των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ανάλυση κόστους-οφέλους. Τέλος, αλλά εξίσου σημαντικό, η αναθεώρηση είναι προσανατολισμένη προς την κατεύθυνση της βελτίωσης της αποδοτικότητας των μέσων διακυβέρνησης του ΔΕΔ-Μ, του εξορθολογισμού των μέσων υποβολής εκθέσεων και παρακολούθησης και της επανεξέτασης του σχεδιασμού του δικτύου ΔΕΔ-Μ. Μέσω αυτής της αναθεωρημένης πολιτικής για το ΔΕΔ-Μ θα πρέπει να επιδιώξουμε τη δημιουργία ενός αξιόπιστου και αδιάλειπτου διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών υψηλής ποιότητας που να διασφαλίζει τη βιώσιμη συνδεσιμότητα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς φυσικά κενά, σημεία συμφόρησης ή ελλείποντες κρίκους έως το 2050. Το δίκτυο αυτό θα συμβάλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, στην οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή της ΕΕ καθώς και στην επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Θα πρέπει να αναπτυχθεί βαθμιαία σε επιμέρους στάδια, με ενδιάμεσες προθεσμίες το 2030 και το 2040. Η παρούσα πρωτοβουλία αποτελεί μέρος του προγράμματος εργασίας της Επιτροπής για το 2021 βάσει του παραρτήματος I (νέες πρωτοβουλίες).

•Συνέπεια με τις ισχύουσες διατάξεις στον τομέα πολιτικής

Ο κανονισμός ΔΕΔ-Μ, ως ο βασικός πυλώνας της πολιτικής υποδομών μεταφορών, λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη και εξαρτάται επίσης από συμπληρωματικές πολιτικές. Τα πρότυπα και οι απαιτήσεις που καθορίζονται στον κανονισμό ΔΕΔ-Μ συνδέονται άμεσα με τους σχετικούς στόχους και τις ανάγκες άλλων τομέων/πεδίων μεταφορών και, ως εκ τούτου, με άλλες νομοθεσίες που αφορούν ειδικότερα συγκεκριμένους τομείς. Αυτό συνεπάγεται, για παράδειγμα, ότι οι σιδηροδρομικές υποδομές του ΔΕΔ-Μ —για τη διασφάλιση αδιάλειπτων διασυνοριακών μεταφορών και κινητικότητας— πρέπει να συμμορφώνεται με τη νομοθεσία περί διαλειτουργικότητας που προσδιορίζεται στο πλαίσιο της πολιτικής για τους σιδηροδρόμους. Ομοίως, οι οδικές υποδομές του ΔΕΔ-Μ πρέπει να εφαρμόζουν και να συμμορφώνονται με τη νομοθεσία της ΕΕ σχετικά με την οδική ασφάλεια. Για την υλοποίηση των τομεακών πολιτικών χρειάζεται επίσης ένα κατάλληλο πλαίσιο για τον κανονισμό ΔΕΔ-Μ, δεδομένου ότι το ΔΕΔ-Μ παρέχει το δίκτυο υποδομών για την υλοποίηση άλλων τομεακών μέτρων ή άλλων νομοθετικών πράξεων, ορισμένα εκ των οποίων, ωστόσο, υπερβαίνουν το ΔΕΔ-Μ.

Οι επιδόσεις στην εφαρμογή του κανονισμού ΔΕΔ-Μ όσον αφορά δείκτες όπως εκείνοι που σχετίζονται με τα μερίδια των διαφόρων τρόπων μεταφοράς, την καλύτερη ποιότητα των υπηρεσιών, τη διάδοση της χρήσης των υποδομών επαναφόρτισης/ανεφοδιασμού, εξαρτώνται από τις συντονισμένες προσπάθειες με τους συναφείς τομείς πολιτικής. Αυτό σχετίζεται ιδιαίτερα με τις συνέργειες μεταξύ του ΔΕΔ-Μ και της ανάπτυξης υποδομών εναλλακτικών καυσίμων (πρόταση κανονισμού για την ανάπτυξη υποδομών εναλλακτικών καυσίμων – AFIR) καθώς και μεταξύ του ΔΕΔ-Μ και των συστημάτων ευφυών μεταφορών (Intelligent Transport Systems, στο εξής: ITS), δεδομένου ότι και τα δύο βρίσκονται σε σχέση στενής αλληλεξάρτησης. Για παράδειγμα, ο AFIR ρυθμίζει την παροχή σημείων φόρτισης/ανεφοδιασμού στο ΔΕΔ-Μ ενώ ο κανονισμός ΔΕΔ-Μ παρέχει τη βάση των υποδομών για την ευρεία ανάπτυξή τους από την προοπτική ενός ευρωπαϊκού δικτύου. Ομοίως, η οδηγία για τα ITS ρυθμίζει την παροχή συστημάτων ευφυών μεταφορών στο ΔΕΔ-Μ, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης δέσμης μέτρων. Για την εφαρμογή τόσο του κανονισμού AFIR όσο και της οδηγίας για τα ITS υπάρχει ανάγκη ορισμού του ΔΕΔ-Μ (δηλ. ένα γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής), ο οποίος παρέχεται από τους χάρτες που περιλαμβάνονται στον κανονισμό ΔΕΔ-Μ. Οι εν λόγω παράμετροι αφορούν επίσης και άλλες πρωτοβουλίες που αποτελούν μέρος του σχεδίου δράσης της στρατηγικής για βιώσιμη και έξυπνη κινητικότητα, όπως η αναθεώρηση του κανονισμού για τους σιδηροδρομικούς εμπορευματικούς διαδρόμους, η αναθεώρηση της δέσμης μέτρων για την αστική κινητικότητα ή το σχέδιο δράσης ΝΑΪΑΔΕΣ ΙΙΙ. Ο κανονισμός ΔΕΔ-Μ θα καθορίσει τη χάραξη των ευρωπαϊκών διαδρόμων μεταφορών που θα αντικαταστήσουν τους σιδηροδρομικούς εμπορευματικούς διαδρόμους και τους διαδρόμους κεντρικού δικτύων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα διασφαλιστεί η συνοχή της ανάπτυξης του δικτύου και θα στηριχθεί η δημιουργία συνεργειών μεταξύ των υποδομών και των λειτουργικών πτυχών του δικτύου.

•Συνέπεια με άλλες πολιτικές της Ένωσης

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, την οποία εξέδωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2019, θέτει στο επίκεντρό της τη δράση για το κλίμα, θέτοντας έναν στόχο για την κλιματική ουδετερότητα της ΕΕ έως το 2050. Σε ό,τι αφορά τον τομέα των μεταφορών, στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία γίνεται έκκληση, αφενός, για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τις μεταφορές κατά 90 %, ώστε η ΕΕ να καταστεί μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία έως το 2050 και, αφετέρου, για καταβολή προσπαθειών προς την επίτευξη του φιλόδοξου στόχου μηδενικής ρύπανσης.

Επιπλέον, το ΔΕΔ-Μ συνδέεται στενά με τις πολιτικές διευρωπαϊκών δικτύων στους τομείς της ενέργειας και των τηλεπικοινωνιών και έχουν ενσωματωθεί στη νομοθεσία διατάξεις για την αξιοποίηση των συνεργειών μεταξύ των τριών πολιτικών. Ομοίως, το ΔΕΔ-Μ συνδέεται στενά με τη θαλάσσια πολιτική, καθώς οι θαλάσσιες μεταφορές αποτελούν έναν από τους νευραλγικούς τομείς της βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας.

Όσον αφορά την ενωσιακή χρηματοδότηση, ο κανονισμός ΔΕΔ-Μ συνδέεται άμεσα με τον κανονισμό για τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» (ΜΣΕ), καθότι καθορίζει τα έργα κοινού ενδιαφέροντος που είναι επιλέξιμα δυνάμει του ΜΣΕ. Επιπλέον, η υποδομή του ΔΕΔ-Μ χρηματοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ) και, προσφάτως, και μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ). Τέλος, το ΔΕΔ-Μ είναι πλήρως εναρμονισμένο με τις ενωσιακές πολιτικές για το περιβάλλον και το κλίμα όπως η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα και τη νομοθεσία, για παράδειγμα, την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους καθώς και τη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

2.ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ, ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ

•Νομική βάση

Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) (άρθρα 170-172) προβλέπει τη δημιουργία και την ανάπτυξη διευρωπαϊκών δικτύων όσον αφορά τα έργα υποδομής στους τομείς των μεταφορών, των τηλεπικοινωνιών και της ενέργειας. Η Ένωση αποσκοπεί στην προώθηση της διασύνδεσης και της διαλειτουργικότητας των εθνικών δικτύων, καθώς και της πρόσβασης στα δίκτυα αυτά. Ειδικότερα, λαμβάνει υπόψη την ανάγκη να συνδεθούν οι νησιωτικές, οι μεσόγειες και οι περιφερειακές περιοχές με τις κεντρικές περιοχές της Ένωσης (άρθρο 170 της ΣΛΕΕ). Για τον σκοπό αυτόν, η Ένωση καθορίζει ένα σύνολο προσανατολισμών που καλύπτουν τους στόχους, τις προτεραιότητες και τις γενικές γραμμές των μελετώμενων δράσεων στον τομέα των διευρωπαϊκών δικτύων. Στους εν λόγω προσανατολισμούς προσδιορίζονται σχέδια κοινού ενδιαφέροντος, εκτελείται κάθε δράση που αποδεικνύεται αναγκαία για την εξασφάλιση της διαλειτουργικότητας των δικτύων, ιδίως στον τομέα της εναρμόνισης των τεχνικών προτύπων, και μπορεί να υποστηρίζονται σχέδια κοινού ενδιαφέροντος που υποστηρίζονται από τα κράτη μέλη. Επιπλέον, η Ένωση δύναται επίσης να συμμετέχει στη χρηματοδότηση συγκεκριμένων σχεδίων στον τομέα της υποδομής μεταφορών, στα κράτη μέλη, μέσω του Ταμείου Συνοχής, το οποίο ιδρύθηκε σύμφωνα με το άρθρο 177. Επίσης, προβλέπεται η συνεργασία με τρίτες χώρες για την εξασφάλιση της διαλειτουργικότητας των δικτύων (άρθρο 171 της ΣΛΕΕ).

•Επικουρικότητα (σε περίπτωση μη αποκλειστικής αρμοδιότητας)

Η ΣΛΕΕ προβλέπει ότι τα διευρωπαϊκά δίκτυα επιτρέπουν στους πολίτες της Ένωσης, στους οικονομικούς φορείς, καθώς και στους οργανισμούς περιφερειακής διοίκησης, να επωφελούνται πλήρως από τη δημιουργία ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα. Επίσης, λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη ενίσχυσης της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής της Ένωσης καθώς και της προαγωγής της αρμονικής ανάπτυξης του συνόλου της.