Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Το μέλλον της συνοχής και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες για τα Διαρθρωτικά Ταμεία»

(96/C 153/03)

Στις 30 Μαρτίου 1995, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, με βάση τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού να εκδώσει γνωμοδότηση με θέμα «Το μέλλον της συνοχής και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες για τα Διαρθρωτικά Ταμεία».

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 20 Φεβρουαρίου 1996 με βάση την εισήγηση του κ. J. J. van Dijk.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εξέδωσε κατά την 333η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 28ης Φεβρουαρίου 1996) την ακόλουθη γνωμοδότηση με πλειοψηφία και 7 αποχές.

1. Εισαγωγή

1.1. Στην παρούσα γνωμοδότηση εξετάζονται το μέλλον της (οικονομικής και κοινωνικής) συνοχής και οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των σημερινών εξελίξεων για τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Σε ορισμένες από τις προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της (), η ΟΚΕ είχε τονίσει επανειλημμένα τη σημασία τόσο της έννοιας της συνοχής, ως εκδήλωσης πολιτικής αλληλεγγύης μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ, όσο και της λειτουργίας των Διαρθρωτικών Ταμείων ως βασικών πολιτικών μέσων για τη μείωση των οικονομικών ανισοτήτων στην ΕΕ. Εκμεταλλευόμενη την ευκαιρία που προσφέρεται, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει εκ νέου ότι οι απόψεις της δεν έχουν αλλάξει.

Με τη γνωμοδότησή της αυτή, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποστηρίζει την αρχή που περιέχει το άρθρο 2 της ιδρυτικής Συνθήκης της Ρώμης με το οποίο η Ευρωπαϊκή Κοινότητα καλείται:

«... να προάγει την αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων στο σύνολο της Κοινότητας, μία σταθερή και διαρκή (...) ανάπτυξη, (...) την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και (...) την αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών.»

Η παρούσα συζήτηση για τη συνοχή θα πρέπει να συνεχιστεί λαμβάνοντας υπόψη αυτή την κατευθυντήρια αρχή.

1.2. Σε μια περίοδο όπου η πορεία προς την εμβάθυνση και τη διεύρυνση της ΕΕ αποτελεί αντικείμενο σκέψης, η ΟΚΕ θεωρεί σκόπιμο να εξετάσει τις επιπτώσεις της κατάστασης από την άποψη της συνοχής και των βασικών πολιτικών μέσων για την προαγωγή της. Το αιτιολογικό της άποψης αυτής είναι ότι, μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1988, οι διαρθρωτικές πολιτικές της ΕΕ εξελίχθηκαν σε αποδοτικό μέσο για την προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής στην επικράτειά της. Χωρίς την υποστήριξη των Διαρθρωτικών Ταμείων, η οικονομική ανάπτυξη των ασθενέστερων περιοχών της ΕΕ θα ήταν σημαντικά χαμηλότερη αυτής που επετεύχθη από τα μέσα της δεκαετίας του 80. Παρότι είναι περισσότερο δύσκολο να υπολογισθούν ποσοτικά, ενημερωμένοι κύκλοι εκφράζουν την άποψη ότι οι οικονομικές προοπτικές των περιοχών των στόχων 2 και 5β έχουν βελτιωθεί σημαντικά λόγω των ενισχύσεων που λαμβάνουν από τα Διαρθρωτικά Ταμεία.

1.2.1. Η αρχή της ενίσχυσης της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση εκφράζεται με το σαφέστερο και επιτακτικότερο τρόπο στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (ΕΕΠ). Σύμφωνα με το άρθρο 130α της ΕΕΠ, η οικονομική και κοινωνική συνοχή πρέπει να προαχθεί με τη:

«... μείωση των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιοχών και τη μείωση της καθυστέρησης των πλέον μειονεκτικών περιοχών».

Επιπλέον, στο άρθρο 130β της ΣΕΕ, τα κράτη μέλη καλούνται να:

«... ασκούν και συντονίζουν την οικονομική τους πολιτική με σκοπό (...) να επιτύχουν τους στόχους του άρθρου 130α»,

και αναφέρεται ότι

«Η υλοποίηση των πολιτικών και δράσεων της Κοινότητας και η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς λαμβάνουν υπόψη τους στόχους του άρθρου 130α...»

Πρέπει, συνεπώς, να τονισθεί ότι, όσον αφορά τη χάραξη και την εφαρμογή των κοινοτικών και των εθνικών πολιτικών, η ΣΕΕ επιβάλλει να συνεκτιμώνται οι αντίστοιχες επιπτώσεις για την οικονομική και κοινωνική συνοχή.

1.2.2. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι θα ήταν σκόπιμο να προβληθούν εκ νέου οι διατάξεις του άρθρου 130β κατά την περίοδο έως τη διεξαγωγή της διακυβερνητικής διάσκεψης του 1996 και ενόψει των επιπτώσεων που θα υπάρξουν για την εθνική οικονομική πολιτική που εξαρτάται από την πλήρωση των κριτηρίων σύγκλισης της ΟΝΕ σε ορισμένα κράτη μέλη. Οι εθνικές και οι κοινοτικές πολιτικές δεν πρέπει να εκθέτουν σε κίνδυνο τα σημαντικά επιτεύγματα που έχουν σημειωθεί από το 1988 όσον αφορά την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, για να προωθήσουν αντιφατικούς στόχους.

1.2.3. Η σταθεροποίηση της προόδου με στόχο τη μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική συνοχή στην ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τους πολιτικούς ηγέτες της Κοινότητας. Σε πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (), η έννοια συνοχή ορίζεται ως μια κατάσταση στην οποία οι (κοινωνικοοικονομικές) διαφορές μεταξύ περιοχών καθώς και ομάδων πληθυσμού στην Κοινότητα κρίνονται ως αποδεκτές από πολιτική και οικονομική άποψη. Αξίζει να σημειωθεί ότι, εάν εξακολουθήσουν να υφίστανται σημαντικές κοινωνικοοικονομικές διαφορές στην Ένωση, θα υπονομευθεί η πολιτική της σταθερότητα. Όσο περισσότερο βαίνουμε προς την ΟΝΕ, υπάρχει άμεσος κίνδυνος οι βιομηχανικά προηγμένες περιοχές να επωφεληθούν περισσότερο από ό,τι οι μειονεκτικές περιοχές. Το ενδεχόμενο αυτό - που σε τελευταία ανάλυση θα έχει επιπτώσεις για όλες τις χώρες της ΕΕ - μπορεί να αποκλεισθεί μόνο με τη συνεχή λήψη κατάλληλων κοινών μέτρων για την προαγωγή της συνοχής.

1.2.4. Τα Διαρθρωτικά Ταμεία και το Ταμείο Συνοχής αποτελούν τον κύριο μηχανισμό που χρησιμοποιείται από την ΕΕ για την υλοποίηση του στόχου της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Όπως εθέσπισε η ΕΕΠ, το 1988 τα Διαρθρωτικά Ταμεία υπέστησαν μεταρρυθμίσεις με στόχο την αύξηση της αποτελεσματικότητάς τους όσον αφορά την ενίσχυση της συνοχής. Αξίζει να υπενθυμισθεί ότι ο βασικός λόγος της μεταρρύθμισης αυτής ήταν οι ανησυχίες ότι η υλοποίηση της Ενιαίας Αγοράς, ενώ θα ωφελούσε τις βιομηχανικές περιοχές, θα οδηγούσε σε αύξηση των δυσχερειών που αντιμετωπίζουν οι οικονομικά ασθενέστερες περιοχές της Ένωσης. Με την πρόοδο της οικονομικής ολοκλήρωσης οι ανησυχίες αυτές εξακολουθούν να υφίστανται και πρέπει να γίνουν ενέργειες για την εξάλειψή τους.

1.2.5. Η αναθεωρημένη δέσμη μέτρων υπέρ της συνοχής που αποφασίστηκε το 1988 στηριζόταν σε τέσσερεις αρχές: συγκέντρωση των πόρων στις περιοχές που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη, σύμπραξη για τη χάραξη και την εφαρμογή της περιφερειακής πολιτικής, προγραμματισμό της βοήθειας που χορηγείται από τα Διαρθρωτικά Ταμεία και αντίστοιχη πρόσθετη χρηματοδοτική συμμετοχή εκ μέρους των δικαιούχων κρατών μελών. Οι μεταρρυθμίσεις του 1988 οδήγησαν στο διπλασιασμό, σε πραγματικούς όρους, των κονδυλίων που είχαν τεθεί στη διάθεση των Διαρθρωτικών Ταμείων έως το 1993.

1.2.6. Είναι δύσκολο να προβλεφθεί ποιές συνθήκες θα επικρατήσουν μετά τη διακυβερνητική διάσκεψη του 1996 καθώς και ο τρόπος που θα επιλέξουν τα κράτη μέλη για να προσεγγίσουν το θέμα της συνοχής. Ωστόσο, η ΟΚΕ θεωρεί ότι οποιαδήποτε αναθεώρηση της διαρθρωτικής πολιτικής δεν πρέπει κατά κανένα τρόπο να υπονομεύει τις τέσσερεις αρχές που υιοθετήθηκαν το 1988 και κυρώθηκαν από τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια της Λισσαβώνας και του Εδιμβούργου. Οι αρχές της συγκέντρωσης, της συνεργασίας, του προγραμματισμού και της προσθετικότητας αποτελούν την ουσία των Διαρθρωτικών Ταμείων και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα των προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από αυτά. Η ΟΚΕ έχει σχολιάσει τις αρχές αυτές σε διάφορες γνωμοδοτήσεις της () και είναι της άποψης ότι πρέπει να διατηρηθούν και να βελτιωθεί η εφαρμογή τους στα κράτη μέλη.

1.2.7. Σχετικά με το θέμα αυτό πρέπει να γίνουν οι ακόλουθες παρατηρήσεις:

(i)

όσον αφορά τον προγραμματισμό, η ΟΚΕ πιστεύει ότι, στο μέλλον, η εντατικοποίηση του ρυθμού των αλλαγών που συντελούνται θα καταστήσει απαραίτητη την αύξηση της ελαστικότητας στον τομέα της διάθεσης πόρων 7

(ii)

η συγκέντρωση των πόρων παραμένει καθοριστική και, σε περίπτωση που υπάρχει πραγματικά πρόθεση τα Διαρθρωτικά Ταμεία να συμβάλλουν αποφασιστικά στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, θα πρέπει να συνεχιστεί 7

(iii)

προκειμένου να αξιοποιηθεί πλήρως το δυναμικό των ταμείων, πρέπει να συνεχίσει να εφαρμόζεται η αρχή της προσθετικότητας εκ μέρους των κρατών μελών. Η αποτελεσματικότητα, ωστόσο, των Διαρθρωτικών Ταμείων ενδέχεται νε μειωθεί εάν ένα κράτος μέλος υποχρεωθεί να ελαττώσει τις δημόσιες δαπάνες του ούτως ώστε να εκπληρώσει τα κριτήρια σύγκλισης του Μάαστριχτ. Είναι σημαντικό η ανάγκη συμμόρφωσης προς τα κριτήρια του Μάαστριχτ να μην γίνει αιτία να διακυβευθεί ο στόχος της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής 7

(iv)

στο παρελθόν, η ΟΚΕ επεσήμανε σε διάφορες γνωμοδοτήσεις της () το ρόλο που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι στη συνολική λειτουργία των Διαρθρωτικών Ταμείων. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει ιδιαίτερα το άρθρο 4 του κανονισμού πλαίσιο το οποίο καθιστά επιτακτική τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στην ανάπτυξη και την εφαρμογή σχεδίων στον τομέα της περιφερειακής πολιτικής. Δυστυχώς, ο όρος αυτός δεν γίνεται πάντοτε απόλυτα σεβαστός σε όλα τα κράτη μέλη. Η ΟΚΕ επωφελείται της ευκαιρίας να τονίσει εκ νέου τη σημασία που αποδίδει στην αρχή της συνεργασίας και ζητεί να αυξηθεί η διαφάνεια των διαδικασιών προκειμένου να διασφαλιστεί ο σεβασμός της αρχής αυτής στην πράξη. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εκπονήσει λεπτομερή έκθεση με αντικείμενο την εφαρμογή της αρχής της συνεργασίας στα κράτη μέλη, εξετάζοντας το βαθμό στον οποίο πληρούνται οι διατάξεις του άρθρου 4 7

(v)

τα Διαρθρωτικά Ταμεία διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προαγωγή της απασχόλησης στην ΕΕ και η δημιουργία θέσεων απασχόλησης πρέπει να παραμείνει ένας από τους κύριους γνώμονες της επιτυχίας των δράσεων που αναλαμβάνονται στον τομέα αυτό. Συνεπώς, τα κράτη μέλη θα πρέπει να δίδουν προτεραιότητα σε δράσεις που αποβλέπουν στη βελτίωση των δυνατοτήτων αυτοπροωθούμενης οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στις μειονεκτικές περιοχές της Κοινότητας. Αυτό ενδέχεται να απαιτήσει από μερικά κράτη μέλη να υπολογίσουν εκ νέου την κατανομή των κονδυλίων των Διαρθρωτικών Ταμείων μεταξύ επενδύσεων για υποδομές και επενδύσεων που έχουν πιο άμεσες συνέπειες στην απασχόληση 7

(vi)

η αρχή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής αποτελεί το επίκεντρο της θεσμικής και της πολιτικής αλληλεγγύης στην ΕΕ. Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε μείωση των προσπαθειών για την προαγωγή της συνοχής εκ μέρους των πλουσιότερων κρατών μελών είναι πιθανό να προκαλέσει αρνητική στάση των φτωχότερων κρατών μελών έναντι της ΕΕ. Εν όψει της προοπτικής μιας διευρυμένης Ευρώπης και με την μερική πρόοδο που αναμένεται να έχει σημειωθεί μέχρι το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας όσον αφορά τη νομισματική ένωση, υπάρχει κίνδυνος να υπονομευθεί η θεσμική συνοχή της ΕΕ, δηλαδή, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί μια Ένωση «διαφόρων ταχυτήτων». Το χαρακτηριστικό στοιχείο της κατάστασης αυτής είναι ότι τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε ορισμένες - αλλά όχι σε όλες - από τις δραστηριότητες της Ένωσης. Σχετικά παραδείγματα αποτελούν οι ρήτρες εξαίρεσης του Ηνωμένου Βασιλείου από το Κοινωνικό Πρωτόκολλο και του Ηνωμένου Βασιλείου και της Δανίας από τη νομισματική ένωση. Το λιγότερο που μπορεί να λεχθεί είναι ότι, στην περίπτωση της ολοκλήρωσης με βάση την αρχή των διαφόρων ταχυτήτων, η πίεση που θα ασκείτο (και που ασκείται) στα ισχυρότερα κράτη μέλη να βοηθήσουν τα ασθενέστερα να καλύψουν το χάσμα που υφίσταται θα ήταν σημαντικά ασθενέστερη.

1.2.8. Τα διαρθρωτικά προγράμματα επανεξετάστηκαν το 1993, πράξη η οποία προβλεπόταν στον Κανονισμό και επιβαλλόταν από την ανάγκη διαπραγμάτευσης ενός νέου δημοσιονομικού πλαισίου για την ΕΕ και που οδήγησε στη συμφωνία για τη δέσμη Delors II στη Διάσκεψη Κορυφής του Εδιμβούργου. Οι βασικές αρχές των διαρθρωτικών προγραμμάτων επιβεβαιώθηκαν εκ νέου ενώ τα κριτήρια επιλεξιμότητας παρέμειναν αμετάβλητα. Κατά συνέπεια, το κατά κεφαλή ΑΕγχΠ παραμένει ο κυριότερος δείκτης της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Περιοχές με κατά κεφαλή ΑΕγχΠ ίσο ή κατώτερο του 75 % του κοινοτικού μέσου όρου είναι επιλέξιμες για τη χορήγηση βοήθειας με βάση το Στόχο 1. Χώρες με κατά κεφαλή ΑΕΠ ίσο ή κατώτερο του 90 % του κοινοτικού μέσου όρου είναι επιλέξιμες για τη χορήγηση βοήθειας από το Ταμείο Συνοχής. Ο Στόχος 2 των Διαρθρωτικών Ταμείων προορίζεται για τη χορήγηση βοήθειας σε βιομηχανικές περιοχές που έχουν παρακμάσει. Στην περίπτωση αυτή, η επιλεξιμότητα προσδιορίζεται κυρίως με βάση το ύψος της ανεργίας.

1.2.9. Τέλος, η ενίσχυση με βάση το Στόχο 5β των Διαρθρωτικών Ταμείων εξακολουθεί να παρέχεται σε αγροτικές περιοχές που δεν υπάγονται στο Στόχο 1 όπου στο σύνολο της απασχόλησης το ποσοστό των θέσεων στον γεωργικό τομέα υπήρξε υψηλό και όπου το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ ήταν χαμηλό. Παρέχεται επίσης βοήθεια με βάση το Στόχο 5β ανάλογα με τη γεωγραφική περιφέρεια.

Είναι γεγονός ότι έχει προβλεφθεί ενίσχυση σύμφωνα με το στόχο 6 για τις νέες χώρες μέλη, τη Φινλανδία και τη Σουηδία. Όσον αφορά αυτό το θέμα δεν υπάρχουν ακόμη σημαντικές εμπειρίες διότι τα προγράμματα βρίσκονται στο αρχικό στάδιο εφαρμογής τους.

Η αναθεώρηση του 1993 πραγματοποιήθηκε μετά τη συμφωνία που επετεύχθη για το κονδύλιο της δέσμης Delors II, μέσω του οποίου ρυθμίστηκε η χρηματοδότηση των Διαρθρωτικών Ταμείων έως το 1999. Έως τότε, τα Διαρθρωτικά Ταμεία θα καλύπτουν το 35 % των συνολικών δημοσιονομικών δαπανών της ΕΕ πράγμα που θα αντιστοιχεί μόνο στο 0,45 % περίπου του συνολικού ΑΕΠ των χωρών μελών της.

1.2.10. Τα κράτη μέλη της ΕΕ θα πρέπει να εξετάσουν τις μελλοντικές πολιτικές στον τομέα της συνοχής στο διάστημα έως το 1999. Οι σχετικές συζητήσεις θα διεξαχθούν κάτω από συνθήκες που θα διαφέρουν σε ουσιαστικά σημεία από τις συνθήκες που επικρατούσαν στα τέλη της δεκαετίας του 80. Κατ`αρχάς, θα επίκειται η καθιέρωση της Νομισματικής Ένωσης μεταξύ των κρατών μελών που θα πληρούν τα σχετικά κριτήρια. Η οικονομική κατάσταση των υπόλοιπων κρατών μελών θα έχει καθοριστικές επιπτώσεις για τις διαπραγματεύσεις σχετικά με τη συνοχή. Κατά δεύτερον, θα έχει διασαφηνιστεί το θέμα της προσχώρησης των κρατών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης (ΚΑΕ) και ενδέχεται να έχει καταρτιστεί σχετικό χρονοδιάγραμμα. Έχει αναγνωριστεί ότι η επέκταση των παρεμβάσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων και στις χώρες αυτές θα έχει σημαντικές δημοσιονομικές επιπτώσεις. Κατά τρίτον, η Επιτροπή θα έχει στη διάθεσή της τα αποτελέσματα της λειτουργίας των Διαρθρωτικών Ταμείων για μια σχεδόν δεκαετία. Είναι αναμφισβήτητο ότι τα δεδομένα αυτά θα επηρεάσουν τις μελλοντικές πολιτικές στον τομέα της συνοχής.

2. Συνοχή - το ευρύτερο πρόβλημα

2.1. Η έννοια της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής δεν ορίζεται επακριβώς στη Συνθήκη. Σε γενικές γραμμές, η οικονομική συνοχή θεωρείται ότι αναφέρεται στη μείωση των ανισοτήτων στην οικονομική ανάπτυξη των περιοχών της ΕΕ. Οι παράμετροι που χρησιμοποιούνται συνήθως για τον υπολογισμό των ανισοτήτων αυτών είναι το κατά κεφαλή Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕγχΠ) και το ύψος της ανεργίας. Η επίδραση των Διαρθρωτικών Ταμείων υπολογίζεται κυρίως με βάση το βαθμό σύγκλισης των διαφόρων περιοχών όσον αφορά του εν λόγω δύο δείκτες.

2.1.1. Ωστόσο, η συνοχή μπορεί και πρέπει να οριστεί με τρόπο ευρύτερο, ώστε να δίνεται περισσότερη έμφαση στις διαφορές που υφίστανται μεταξύ περιοχών όσον αφορά κοινωνικούς δείκτες όπως η υγεία, η ποιότητα του περιβάλλοντος και της παιδείας, οι εκπαιδευτικές δυνατότητες, οι δείκτες εγκληματικότητας, η μετανάστευση κ.λπ. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι αυτοί οι κοινωνικοί δείκτες σχετίζονται με το βαθμό οικονομικής ανάπτυξης, αν και η σχέση αυτή δεν είναι ούτε άμεση, ούτε απλή. Ωστόσο, συμπεριλαμβάνονται στον υπολογισμό της οικονομικής ανάπτυξης δεδομένου ότι οι περιοχές οι οποίες προσφέρουν ένα υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής προστασίας και διευκολύνσεων είναι περισσότερο ελκυστικές για τους επενδυτές, ιδιαιτέρως μάλιστα για τους επενδυτές που δραστηριοποιούνται στον τομέα της προηγμένης τεχνολογίας.

2.1.2. Λόγω των αλληλεπιδράσεων μεταξύ οικονομικών και κοινωνικών δεικτών ευημερίας, συνήθως οι περισσότερες περιπτώσεις κοινωνικής στέρησης παρατηρούνται σε οικονομικά παρακμάζουσες ή μειονεκτικές περιοχές.

Τα κοινωνικά προβλήματα δεν σχετίζονται απαραίτητα με ένα χαμηλό επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης. Στο βαθμό που ο στόχος της πολιτικής οικονομικής ανάπτυξης είναι η προσέλκυση επενδύσεων με μείωση των επιβαρύνσεων των εργοδοτών όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης των εργαζομένων, το «κοινωνικό ντάμπινγκ» ενδέχεται να διευρύνει το χάσμα που υφίσταται στον τομέα της συνοχής. Κατά συνέπεια, η κοινωνική πολιτική της ΕΕ αποκτά ζωτική σημασία για τη διαμόρφωση των μακροπρόθεσμων προοπτικών της συνοχής.

2.1.3. Ένα θέμα που είναι στενά συνδεδεμένο με την συνοχή αφορά τη στρατηγική που υιοθετείται από την ΕΕ ενόψει του υψηλού σήμερα ποσοστού ανεργίας σε όλα τα κράτη μέλη. Το μέσο ύψος της ανεργίας στην ΕΕ ανέρχεται σε 11,1 %, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από το αντίστοιχο στους κυριότερους ανταγωνιστές της. Αυτό το μέσο ύψος καλύπτει σημαντικές διαφορές που υφίστανται μεταξύ των κρατών μελών. Είναι αλήθεια ότι το πλέον ανησυχητικό στοιχείο στον τομέα αυτό είναι ότι η μακροχρόνια ανεργία στην ΕΕ (ανεργία για διάστημα μεγαλύτερο του ενός έτους) αντιστοιχεί σε ποσοστό υψηλότερο του 45 % της ανεργίας στην ΕΕ. Σχετικές αναλύσεις έχουν καταδείξει ότι όσο μεγαλύτερο είναι το διάστημα της ανεργίας, τόσο περισσότερο μειωμένες είναι οι πιθανότητες ανεύρεσης απασχόλησης. Τα επαγγελματικά προσόντα δεν ανταποκρίνονται πλέον στις ανάγκες της αγοράς και οι άνεργοι αντιμετωπίζουν ολοένα και περισσότερες δυσχέρειες επανένταξης στην αγορά εργασίας. Αξίζει επίσης, να σημειωθεί ότι η ανεργία είναι ένα πρόβλημα που μαστίζει ιδιαίτερα τους νέους και τις γυναίκες.

2.1.4. Ο μέσος όρος της ανεργίας στην ΕΕ είναι 11,1 % (1994). Παρατηρούνται ωστόσο σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, το ποσοστό της ανεργίας των νέων είναι 45 % και το ποσοστό της ανεργίας των γυναικών είναι 31,4 %, ενώ στο Λουξεμβούργο το ποσοστό της ανεργίας των νέων είναι μόνον 6,5 % και των γυναικών 4 % ().

2.1.5. Είναι απόλυτα σημαντικό να μην αγνοηθεί το θέμα της κοινωνικής συνοχής στη συζήτηση που διεξάγεται σήμερα σχετικά με την καταπολέμηση της ανεργίας, ενώ δεν πρέπει να εφαρμόζονται πολιτικές που διευρύνουν, αντί να περιορίζουν, το χάσμα στον τομέα της συνοχής. Από πρώτη άποψη, το πρόβλημα φαίνεται να αφορά μια σύγκρουση μεταξύ οικονομικής αποδοτικότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Όμως, πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι καμία χώρα της ΕΕ δεν θα μπορέσει ποτέ να καταστεί ανταγωνιστική στις διεθνείς αγορές με βάση τη φθηνή εργασία. Θα υπάρχουν πάντοτε χώρες όπου το κόστος της εργασίας θα είναι ακόμη χαμηλότερο. Συνεπώς, η αντίφαση μεταξύ αποδοτικότητας και δικαιοσύνης είναι μάλλον φαινομενική παρά πραγματική.

2.1.6. Εξεταζόμενη με βάση τα προαναφερθέντα, δηλαδή με βάση όχι μόνο οικονομικούς, αλλά και κοινωνικούς δείκτες ευημερίας, η έννοια της συνοχής προσλαμβάνει μια σημαντική πολιτική διάσταση εντός της αναπτυξιακής διάρθρωσης της ΕΕ. Όντως, η προσπάθεια αύξησης της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής ενδέχεται να καταστεί ένα από τα βασικά στοιχεία της πορείας προς μια «ολοένα και περισσότερο ενωμένη Ευρώπη». Όπως αποδείχθηκε και στο παρελθόν, το λαϊκό έρεισμα της περαιτέρω οικονομικής και πολιτικής ολοκλήρωσης της ΕΕ είναι στενά συνδεδεμένο με την υλική ευημερία των πολιτών της. Οποιαδήποτε τάση απομάκρυνσης από την ανάγκη για προαγωγή της συνοχής θα οδηγούσε, κατά συνέπεια, σε υπονόμευση της λαϊκής υποστήριξης για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ιδιαίτερα μάλιστα στις φτωχότερες χώρες.

3. Τα μέχρι τούδε αποτελέσματα

3.1. Τα Διαρθρωτικά Ταμεία αποτελούν το βασικό κοινό μέσο για την προαγωγή της συνοχής στην ΕΕ. Στο διάστημα που προηγήθηκε των μεταρρυθμίσεων του 1988, όπως προκύπτει από πρόσφατες εκθέσεις της Επιτροπής, τα Διαρθρωτικά Ταμεία συνέβαλαν σημαντικά στη μείωση των οικονομικών ανισοτήτων μεταξύ των πλουσιότερων και των φτωχότερων περιοχών της ΕΕ.

3.2. Τα καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά την αύξηση της συνοχής έχουν επιτευχθεί στις περιοχές που ενισχύονται βάσει του Στόχου 1 των Διαρθρωτικών Ταμείων (ιδιαιτέρως στην Ιρλανδία, την Ισπανία και την Πορτογαλία). Στην Ελλάδα, τα Διαρθρωτικά Ταμεία σημείωσαν λιγότερη επιτυχία. Οι περιοχές αυτές είναι οι περισσότερο μειονεκτικές της ΕΕ και ήταν επόμενο να αναμένεται ότι θα παρουσίαζαν και τη μεγαλύτερη πρόοδο. Παράλληλα όμως, η αρχή της συγκέντρωσης έχει ως αποτέλεσμα να χορηγείται στις περιοχές αυτές το μεγαλύτερο μέρος (60-70 % περίπου) των διαθέσιμων πόρων. Τα ποσά αυτά είναι σημαντικά, αν ληφθεί υπόψη το μέγεθος των εν λόγω οικονομιών.

3.3. Στην πέμπτη περιοδική έκθεση () της Επιτροπής αναφέρεται ότι ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης των οικονομιών της Ιρλανδίας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας ήταν κατά μέσο όρο από 0,75 έως και 1,75 % υψηλότερος του κοινοτικού μέσου όρου από τα μέσα της δεκαετίας του `80 και ότι αυτό οφείλεται εν μέρει στις ενισχύσεις των Διαρθρωτικών Ταμείων. Ωστόσο, το 1993, το κατά κεφαλή ΑΕγχΠ σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης ήταν κατά 22-24 % κατώτερο του κοινοτικού μέσου όρου στην Ισπανία και την Ιρλανδία και κατά 40 % στην Πορτογαλία.

Κατά συνέπεια, τα μέχρι τούδε αποτελέσματα ήταν περιορισμένα. Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για την ενδεχομένως περιορισμένη επιτυχία των διαρθρωτικών προγραμμάτων όσον αφορά τη συμβολή τους στην συνοχή, κατ` αντίθεση προς τις προσδοκίες ορισμένων.

1) Δεν έχει ληφθεί μέριμνα ώστε τα Διαρθρωτικά Ταμεία να είναι σε θέση να ανταποκρίνονται με κατάλληλο τρόπο σε απρόβλεπτους οικονομικούς κλυδωνισμούς που έχουν ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις για ορισμένες περιοχές ή ορισμένους τομείς, ή σε περίπτωση γενικής μείωσης των οικονομικών δραστηριοτήτων κατά τη διάρκεια μιας ύφεσης. Για την περίπτωση που ένας κλάδος υποστεί καθίζηση, με αποτέλεσμα να μειωθούν σημαντικά οι οικονομικές δραστηριότητες και το επίπεδο απασχόλησης, η ευρωπαϊκή πολιτική δεν προβλέπει τη χορήγηση αντισταθμιστικών ενισχύσεων που σε διαφορετική περίπτωση θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη σταθεροποίηση της ζήτησης και την προστασία της απασχόλησης. Η πείρα διδάσκει ότι περιοχές που έχουν υποστεί παρόμοιο «κλονισμό» αντιμετωπίζουν ολοένα και περισσότερες δυσκολίες να επανέλθουν στο προηγούμενο επίπεδο οικονομικής δραστηριότητας. Είναι πιθανό οι επιπτώσεις παρομοίων κλονισμών να επισκιάσουν οποιεσδήποτε μακροπρόθεσμες ενισχύσεις μέσω των διαρθρωτικών προγραμμάτων της ΕΕ.

2) Οι κοινοτικές πολιτικές διαρθρωτικής υποστήριξης πρέπει να εναρμονίζονται με τις εθνικές οικονομικές πολιτικές και με την οικονομική πολιτική άλλων κρατών μελών. Αλλαγές της εθνικής οικονομικής πολιτικής ή των προγραμμάτων επενδύσεων ενδέχεται να επισκιάσουν τις επιπτώσεις της διαρθρωτικής πολιτικής. Συνεπώς, οι επιπτώσεις των διαρθρωτικών μέτρων στον τομέα της συνοχής πρέπει να εξεταστούν υπό το πρίσμα της γενικότερης ανάπτυξης της οικονομικής πολιτικής. Παρότι το άρθρο 130 Β ορίζει ότι οι εθνικές και οι κοινοτικές πολιτικές λαμβάνουν υπόψη τη συνοχή, δεν είναι ακόμη σαφές ποιός και κάτω από ποιές συνθήκες θα μπορέσει να αμφισβητήσει την εγκυρότητα μιας πολιτικής που δεν προάγει τη συνοχή.

3) Θα πρέπει να αναμένεται ότι τα αποτελέσματα των διαρθρωτικών πολιτικών θα γίνουν αισθητά μόνο μακροπρόθεσμα. Ο δεδηλωμένος στόχος της πολιτικής είναι η βελτίωση των δυνατοτήτων που διαθέτουν οι μειονεκτικές περιοχές της ΕΕ προκειμένου να αναπτυχθούν οικονομικά. Η μέθοδος που εφαρμόζεται περιλαμβάνει τη διεύρυνση των οικονομικών υποδομών, την αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού και την προαγωγή των επενδυτικών δυνατοτήτων. Το ύψος της ανεργίας λαμβάνεται ως δείκτης για τον προσδιορισμό των περιοχών που δικαιούνται ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Ωστόσο, θα ήταν λανθασμένο να θεωρούνται ως ενδείξεις επιτυχίας των διαρθρωτικών δράσεων οι βραχυπρόθεσμες μεταβολές του ποσοστού των ανέργων. Προκειμένου να καταπολεμηθεί η ανεργία, είναι σχεδόν βέβαιο ότι επιβάλλεται ο επανακαθορισμός των παρεμβάσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων.

3.4. Στην πέμπτη περιοδική έκθεση εξετάζονται τόσο οι πρόσφατες εμπειρίες των παρεμβάσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων, όσο και τα απαραίτητα στοιχεία για τη χάραξη μιας μελλοντικής πολιτικής στον τομέα της περιφερειακής ανάπτυξης. Στην γνωμοδότησή της (), η ΟΚΕ δίνει - δικαιολογημένα - ιδιαίτερη έμφαση στις υποδομές, στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, στις εσωτερικές επενδύσεις και στο ρόλο της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης. Η προαγωγή των στοιχείων αυτών αποτελεί όντως την κατάλληλη μέθοδο για την επιτυχή ανάπτυξη των περιφερειακών οικονομιών και, κατά συνέπεια, για τη μείωση του χάσματος από πλευράς συνοχής.

3.5. Πρόσφατα υποβλήθηκαν στην Επιτροπή και άλλες μελέτες σχετικά με τα προβλεπόμενα αποτελέσματα των Διαρθρωτικών Ταμείων στις περιοχές που εμπίπτουν στο Στόχο 1. Σε έκθεση που υποβλήθηκε στην ΓΔ XVI (), ο καθηγητής J. Beutel εξετάζει τις πιθανές επιδράσεις των Διαρθρωτικών Ταμείων στις περιοχές του Στόχου 1 για την περίοδο έως το 1999.

3.5.1. Η μελέτη αυτή προσφέρει εκτιμήσεις των πιθανών αποτελεσμάτων των σημερινών διαρθρωτικών δράσεων στις περιοχές του Στόχου 1. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιείται μια μέθοδος εισροών και εκροών και τα αποτελέσματα ερμηνεύονται από την άποψη της απασχόλησης και των εισοδηματικών επιπτώσεων σε τοπικό επίπεδο. Η μέθοδος που χρησιμοποιείται επιτρέπει τη διάκριση των επιπτώσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων για τις τοπικές οικονομίες από άλλους παράγοντες που ενδέχεται να ασκούν παρόμοιες επιδράσεις. Οι γενικές προσδοκίες όσον αφορά την προαγωγή της συνοχής είναι ευνοϊκές. Ο διπλασιασμός - σε πραγματικούς όρους - των πόρων που διατίθενται στις περιοχές του Στόχου 1, σε συνδυασμό με τη συγκέντρωση των δράσεων σε ένα συγκριτικά μικρό αριθμό περιοχών αναμένεται ότι θα συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση των οικονομικών προοπτικών στις περιοχές αυτές.

3.5.2. Ο κ. Beutel διακρίνει ορθώς μεταξύ των επιπτώσεων των διαρθρωτικών δράσεων από την πλευρά της «ζήτησης» και από την πλευρά της «προσφοράς». Στην πρώτη περίπτωση η διοχέτευση πόρων και οι σχετικές ενισχύσεις από τα Διαρθρωτικά Ταμεία θα έχουν άμεσες οικονομικές επιπτώσεις για τη συγκεκριμένη περιοχή. Η αξιοποίηση των πόρων θα οδηγήσει στη δημιουργία απασχόλησης στους τομείς οι οποίοι επωφελούνται άμεσα από τα διαρθρωτικά προγράμματα π.χ. ο κατασκευαστικός τομέας και ο τομέας των υπηρεσιών. Ωστόσο, τα σημαντικότερα αποτελέσματα θα επιτευχθούν μακροπρόθεσμα και θα αφορούν την πλευρά της προσφοράς της τοπικής οικονομίας. Η εξέλιξη αυτή θα αρχίσει με την περάτωση των διαρθρωτικών προγραμμάτων, η οποία θα οδηγήσει στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των των εν λόγω περιοχών. Τα αποτελέσματα αυτά σχετίζονται με τη βελτίωση των υποδομών, την καλύτερη κατάρτιση του εργατικού δυναμικού και τη δημιουργία νέας παραγωγικής ικανότητας. Αυτά είναι τα στοιχεία από τα οποία θα εξαρτηθεί στο μέλλον η οικονομική ευημερία μιας περιοχής και τα οποία θα προσφέρουν τη δυνατότητα να κλείσει το χάσμα της συνοχής.

3.5.3. Από τη μελέτη Beutel προκύπτει σαφώς ότι τα Διαρθρωτικά Ταμεία θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο επειδή θα επιτρέψουν στις περιοχές που υπάγονται στο Στόχο 1 να καλύψουν την σε βάρος του διαφορά στον τομέα της οικονομικής ανάπτυξης. Χωρίς οικονομική ενίσχυση, οι περιοχές αυτές δεν θα είναι σε θέση να επιτύχουν ρυθμούς ανάπτυξης μεγαλύτερους του κοινοτικού μέσου όρου για την περίοδο 1994-1999. Αυτό είναι όμως απαραίτητο για να φτάσουν το επίπεδο ανάπτυξης των πλουσιότερων περιοχών. Είναι λοιπόν σαφές ότι τα Διαρθρωτικά Ταμεία διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην προαγωγή της συνοχής.

3.6. Επιπροσθέτως, το Ταμείο Συνοχής συστάθηκε για την προαγωγή της σύγκλισης. Ωστόσο, το γεγονός ότι άρχισε πρόσφατα να λειτουργεί σημαίνει ότι δε μπορεί ακόμη να προσδιοριστούν οι απώτεροι στόχοι του και οι κοινωνικές επιπτώσεις, που επιφέρει ().

3.7. Τα Διαρθρωτικά Ταμεία υπήρξαν πρόσφατα αντικείμενο ορισμένων επικρίσεων εκ μέρους του Ελεγκτικού Συνεδρίου (). Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος των επικρίσεων αυτών αφορούσε διαδικασίες και ανεκπλήρωτες υποχρεώσεις και που, από την άποψη της διαχείρισης των Διαρθρωτικών Ταμείων, δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Επιτροπής, αλλά κατά κύριο λόγο των κρατών μελών. Η Επιτροπή αποδέχεται πλήρως τις εκκλήσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου για την καλύτερη επίβλεψη και αξιολόγηση των δράσεων, καθώς και την επιμονή του στο σεβασμό των «θεμελιωδών αρχών» των Διαρθρωτικών Ταμείων (συγκέντρωση, προγραμματισμός, σύμπραξη και προσθετικότητα). Πραγματικά, πολλές από τις αντιρρήσεις που έχουν προβληθεί στο παρελθόν από την Επιτροπή κατά διαφόρων κρατών μελών αφορούν ακριβώς αυτά τα θέματα.

Η ΟΚΕ διακατέχεται από ανησυχία ότι οι συμφωνίες για τη λειτουργία των Διαρθρωτικών Ταμείων έως το 1999 (Στόχος 1) και έως το 1996 (Στόχος 2) θα υπονομεύσουν τη δυνατότητα της Επιτροπής να παρεμβαίνει προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η διαχείριση των Διαρθρωτικών Ταμείων θα εναρμονίζεται με τους σχετικούς κανονισμούς. Αυτό οφείλεται κυρίως στο ότι η Επιτροπή δεν διαθέτει παρεμβατικές αρμοδιότητες σε περίπτωση που τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν τα κονδύλια σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού.

4. Οι προοπτικές της προσεχούς αξιολόγησης

4.1. Όπως ήδη αναφέρθηκε, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες θα διεξαχθεί η προσεχής αξιολόγηση της λειτουργίας των Διαρθρωτικών Ταμείων θα διαφέρουν σημαντικά από τις συνθήκες που επικρατούσαν κατά την τελευταία αξιολόγηση. Προέχει, ωστόσο, να αναγνωρισθεί ότι παρά τις διαφορές στις συνθήκες, που διαπιστώθηκαν τότε, οι περιοχές εκείνες της ΕΕ που έχουν σήμερα ανάγκη υποστήριξης με βάση τα Διαρθρωτικά Ταμεία ενδέχεται να εξακολουθήσουν να χρειάζονται ενίσχυση εάν στόχος είναι να σημειωθεί περαιτέρω πρόοδος προς τον στόχο της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Πρέπει πράγματι να καταβληθούν προσπάθειες, ούτως ώστε να διασφαλισθεί ότι μια αλλαγή στην πολιτική δεν θα ανατρέψει τη θετική εξέλιξη που σημειώθηκε στις περιοχές αυτές.

4.2. Τέσσερεις παράγοντες ενδέχεται να επηρεάσουν την προσεχή αξιολόγηση: η προοπτική της προσχώρησης των κρατών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, η ΟΝΕ, οι θέσεις που θα λάβουν τα κράτη μέλη όσον αφορά τα οφέλη των διαρθρωτικών παρεμβάσεων και η προσήλωση στη θεσμική και πολιτική ενότητα της ΕΕ.

4.2.1. Η διεύρυνση

4.2.1.1. Σε περίπτωση που, όπως αναμένεται ευρέως, η ΕΕ αρχίσει διαπραγματεύσεις με ορισμένες από τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης το 1997-1998, είναι αναμφισβήτητο ότι η προοπτική αυτή θα επηρεάσει σημαντικά τη συζήτηση σχετικά με το μέλλον των διαρθρωτικών παρεμβάσεων. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι οι οικονομίες των κρατών αυτών θα συνεχίσουν να αναπτύσονται με τους σημερινούς ρυθμούς, δεν χωρεί αμφιβολία ότι το κατά κεφαλή εισόδημά τους θα εξακολουθήσει να υπολείπεται σημαντικά του κοινοτικού μέσου όρου έως το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας. Κατά συνέπεια, μια ενδεχόμενη προσχώρηση των χωρών αυτών στην ΕΕ θα έχει επιπτώσεις για τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Από την άποψη αυτή ενδιαφέρουν δύο θέματα:

4.2.1.2. Κατά πρώτον, με την προσχώρηση φτωχότερων χωρών, είναι ευνόητο ότι το ονομαστικό μέσο εισόδημα στην ΕΕ θα μειωθεί. Συνεπώς, ορισμένες περιοχές που σήμερα καλύπτουν τα κριτήρια για τη χορήγηση ενισχύσεων στο πλαίσιο του Στόχου 1 θα κριθούν ως μη επιλέξιμες και θα πάψουν να θεωρούνται περιοχές του Στόχου 1. Τούτο θα υπονόμευε την πρόοδο που έχει σημειωθεί στις περιοχές αυτές όσον αφορά τη συνοχή και ιδιαίτερα μάλιστα σ` αυτές που παραμένουν κοντά στο όριο επιλεξιμότητας του 75 %. Ταυτόχρονα, ορισμένες χώρες που σήμερα αποτελούν καθαρούς αποδέκτες ενισχύσεων από τον κοινοτικό προϋπολογισμό ενδέχεται να καταστούν καθαροί χορηγοί, με αποτέλεσμα να αυξηθούν ακόμη περισσότερο οι δημοσιονομικές δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν. Η επιδείνωση των δημοσιονομικών προβλημάτων κατ` αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να βλάψει τις προοπτικές της συνοχής.

4.2.1.3. Κατά δεύτερον, με την προσχώρηση των κρατών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης θα αυξηθούν σημαντικά οι αιτήσεις στα Διαρθρωτικά Ταμεία. Ολα τα στατιστικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι, με βάση τα σημερινά κριτήρια, θα πρέπει να αναμένεται ότι μεγάλος αριθμός των περιοχών αυτών θα δικαιούται να διεκδικήσει ενισχύσεις από τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Για την κάλυψη των αιτημάτων αυτών είτε θα πρέπει να αυξηθούν οι πόροι που διατίθενται για διαρθρωτικές παρεμβάσεις, είτε να μειωθεί το ύψος των ενισχύσεων.

4.2.1.4. Εξάλλου, μια διεύρυνση ενδέχεται να απαιτήσει μεγαλύτερη διαφοροποίηση όσον αφορά τα κριτήρια επιλεξιμότητας για ενίσχυση με βάση τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Αφενός, η προσέγγιση αυτή θα παράσχει την ευκαιρία να επινοηθούν προγράμματα παροχής βοήθειας τα οποία να αποσκοπούν συγκεκριμένα στην κάλυψη των έκτακτων αναγκών των ΧΚΑΕ κατά μια μεταβατική περίοδο που θα οδηγήσει και θα επεκταθεί πέραν της τοπικής συμμετοχής στην ΕΕ. Ως εκ τούτου, δεν θα χρειαστεί να αντληθούν, για τις ανάγκες της διεύρυνσης, υπερβολικοί πόροι από αυτούς που προορίζονται σήμερα για την επίτευξη συνοχής μεταξύ των δεκαπέντε κρατών μελών της ΕΕ. Αφετέρου, η σύσταση ειδικών μέσων υπέρ των οικονομιών που βρίσκονται σε μεταβατική περίοδο, θα διασφαλίσει την μη εξασθένηση της αρχής της συγκέντρωσης κατά την εφαρμογή των ισχύοντων διαρθρωτικών μέσων πολιτικής.

4.2.1.5. Κατά συνέπεια, εν όψει της περαιτέρω διεύρυνσης της ΕΕ και εφόσον υπάρχει πρόθεση να διατηρηθεί ο σημερινός ρυθμός της προόδου προς τη συνοχή, όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να αποδεχθούν την αύξηση των πόρων που διαθέτουν για διαρθρωτικές παρεμβάσεις. Σε διαφορετική περίπτωση θα πρέπει να αναμένεται διεύρυνση του χάσματος από πλευράς συνοχής, γεγονός το οποίο ενδέχεται να οδηγήσει σε εξασθένηση της πολιτικής αλληλεγγύης στην ΕΕ με όλες τις σχετικές επιπτώσεις για το μέλλον της ολοκλήρωσης.

4.2.1.6. Το συμπέρασμα αυτό μπορεί να μεταβληθεί με την ανάπτυξη εναλλακτικών και περισσότερο αποτελεσματικών μηχανισμών χορήγησης βοήθειας από τα Διαρθρωτικά Ταμεία, με δράσεις που επιταχύνουν την πορεία της συνοχής. Εξάλλου, σε περίπτωση που οι μεταρρυθμίσεις που συντελούνται σε άλλους πολιτικούς τομείς (όπως στην αγορά εργασίας) οδηγήσουν σε μεταβολή των συνθηκών που επικρατούν στις λιγότερο ευνοημένες περιοχές, ενδέχεται να δημιουργηθούν ορισμένα περιθώρια μεταφοράς πόρων χωρίς να υπάρξει περαιτέρω διεύρυνση του χάσματος από την άποψη της συνοχής.

4.2.2. Η Οικονομική και Νομισματική Ένωση

4.2.2.1. Μέχρι το τέλος της τρέχουσας δεκαετίας, η ΕΕ θα έχει διασφαλίσει την πρόοδο προς την πλήρη οικονομική και νομισματική ένωση. Οι σημερινές συζητήσεις περιστρέφονται κατά κύριο λόγο γύρω από θέματα που αφορούν τη νομισματική ένωση.

4.2.2.2. Η συνεχιζόμενη ανάπτυξη της οικονομικής ένωσης, που ακολούθησε την ολοκλήρωση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς το Δεκέμβριο του 1992, είναι πιθανόν να έχει επιπτώσεις στην οικονομική και κοινωνική συνοχή στο εσωτερικό της ΕΕ. Προάγοντας τη συνοχή επισπεύδουμε εν μέρει την οικονομική ένωση. Στο μέτρο που ο οικονομικός ρυθμός ανάπτυξης του συνόλου της ΕΕ είναι υψηλότερος απ`ό,τι θα μπορούσε να είναι υπό άλλες συνθήκες, προβλέπεται ότι όλες οι περιοχές θα αντλήσουν οφέλη σε απόλυτες αξίες.

4.2.2.3. Ταυτόχρονα, ωστόσο, διατυπώνονται δικαιολογημένα επιφυλάξεις ως προς τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της οικονομικής ένωσης. Συγκεκριμένα, διαπιστώνεται μια ανησυχία ότι η οικονομία της ΕΕ θα αναπτύξει τάσεις δυαδισμού ή διάστασης μεταξύ κέντρου και περιφερειών οι οποίες παρατηρούνται ήδη σε ορισμένες οικονομίες κρατών μελών. Η τάση αυτή προς μια πολυπολική ανάπτυξη, με ορισμένες περιοχές να απολαύσουν ένα δυσανάλογα μεγάλο μέρος των οφελών που προέκυψαν από την ολοκλήρωση, ενώ άλλες να υφίστανται δυσανάλογες απώλειες, τονίστηκε σε πρόσφατη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την χωροταξία και την διαπεριφερειακή συνεργασία στην περιοχή της Μεσογείου (). Η ολοκλήρωση του προγράμματος για την εσωτερική αγορά σε συνδυασμό με την αυξανόμενη διεθνοποίηση της παραγωγής αναμένεται να οδηγήσει σε ορθολογισμό της παραγωγής με τη βιομηχανική δραστηριότητα να εμφανίζεται συγκεντρωμένη σε λιγότερες, μολονότι μεγάλου μεγέθους, επιχειρήσεις. Αυτό ενδέχεται, να έχει αντίθετο αποτέλεσμα στις λιγότερο ευνοημένες περιοχές, ιδιαίτερα σε εκείνες που γεωγραφικά βρίσκονται στην περιφέρεια σε σχέση με τα κέντρα όπου είναι εγκατεστημένος ο πληθυσμός της ΕΕ.

4.2.2.4. Στο μέτρο που οι τάσεις αυτές εκδηλωθούν, θα καταστεί εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί ο στόχος της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, ενώ θα αυξηθούν και άλλο οι απαιτήσεις από τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Συνεπώς, τα ζητήματα που έχουν σχέση με τη χωροταξία θα πρέπει να εξετάζονται στην αρχή, αντί να καταλήγουν να δημιουργούν επιπλέον προβλήματα στις μειονεκτικότερες περιοχές. Το θέμα αυτό αναδεικνύει για μια ακόμη φορά τη σημασία της συνεχούς διεξοδικής παρακολούθησης του βαθμού σύγκλισης σε πραγματικές οικονομικές μεταβλητές μεταξύ των διαφόρων περιοχών της ΕΕ και των κρατών μελών. Πρέπει, φυσικά, να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην απασχόληση και την απόδοση.

4.2.2.5. Η μελλοντική πορεία προς τη νομισματική ένωση θέτει ορισμένα σημαντικά ζητήματα που έχουν σχέση με την οικονομική και κοινωνική συνοχή. Όπως έχουν τα πράγματα, προβλέπεται ότι μόνον ένας μικρός αριθμός κρατών μελών της ΕΕ θα είναι όχι μόνον επιλέξιμος, αλλά και θα έχει την επιθυμία να προχωρήσει στο 3ο στάδιο της νομισματικής ένωσης. Εκείνα τα κράτη μέλη που δεν θα είναι σε θέση να το κάνουν θα εξαιρεθούν από τη συμμετοχή στο ενιαίο νόμισμα έως ότου μπορέσουν να πληρώσουν το κριτήρια σύγκλισης του Μάαστριχτ.

4.2.2.6. Η Νομισματική Ένωση δημιουργεί ορισμένα προβλήματα γενικού χαρακτήρα για τις οικονομικά ασθενέστερες χώρες, τα οποία θα έχουν επιπτώσεις για την πορεία της συνοχής. Πρόκειται για:

(i)

το πρόβλημα της δημοσιονομικής σύγκλισης

Προκειμένου να μπορεί να συμμετάσχει στη νομισματική ένωση, μια χώρα πρέπει να καλύπτει δύο κριτήρια σύγκλισης που αφορύν τη δημοσιονομική πολιτική: Παρότι έχουν δοθεί ορισμένα περιθώρια όσον αφορά τις σχετικές αποφάσεις, το ετήσιο έλλειμμα του προϋπολογισμού και το δημόσιο χρέος δεν πρέπει να υπερβαίνουν αντιστοίχως το 3 % και το 60 % του ΑΕγχΠ (). Σε πολλά από τα οικονομικά ασθενέστερα κράτη μέλη, οι σημερινοί δείκτες είναι πολύ υψηλότεροι από τους μόλις προαναφερθέντες. Προκειμένου να καλύψουν μεσοπρόθεσμα τα κριτήρια σύγκλισης, οι χώρες αυτές θα πρέπει να επιτύχουν υψηλούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης σε συνδυασμό με μια αυστηρή πολιτική δημοσιονομικής πειθαρχίας. Η προσπάθεια για την κάλυψη των κριτηρίων σύγκλισης δεν πρόκειται να είναι ανώδυνη και αναμένεται ότι θα υποχρεώσει τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη να εφαρμόσουν οικονομικές πολιτικές που θα προξενήσουν κάποιες δυσαρέσκειες. Ταυτόχρονα, η μείωση των δημοσίων δαπανών στις χώρες αυτές ενδέχεται να οδηγήσει σε μείωση των κονδυλίων που διατίθενται από τον εθνικό προϋπολογισμό για την υποστήριξη της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Σε περίπτωση που η ΕΕ δεν διαθέσει πόρους για την υποκατάσταση των εθνικών προγραμμάτων (δηλαδή, σε περίπτωση που δεν αυξηθούν οι ενισχύσεις που χορηγούνται από τα Διαρθρωτικά Ταμεία) είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό με ποιό τρόπο θα μπορούσε να αποφευχθεί η διεύρυνση του χάσματος συνοχής 7

(ii)

την ασύμμετρη ανάπτυξη

Σε περίπτωση που τα οφέλη που αποφέρει η νομισματική ένωση είναι σημαντικά - όπως ισχυρίζονται ορισμένοι αναλυτές - οι χώρες που θα συμμετέχουν σ`αυτήν θα επιτύχουν υψηλότερους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης απ` ότι οι χώρες που ευρίσκονται εκτός, με αποτέλεσμα να αυξηθούν ακόμη περισσότερο οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι τελευταίες προκειμένου να καλύψουν τα κριτήρια σύγκλισης, ιδιαιτέρως μάλιστα αυτά που καθορίζονται με βάση τις οικονομίες με τις καλύτερες επιδόσεις. Δεδομένου ότι δεν αναμένεται ότι οι χώρες συνοχής θα συμπεριλαμβάνονται σ` αυτές που θα συμμετάσχουν αρχικά στη νομισματική ένωση, οποιαδήποτε διαφορά του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης που θα οφείλεται στη συμμετοχή στη νομισματική ένωση θα οδηγήσει σε περαιτέρω διεύρυνση του χάσματος από πλευράς συνοχής, ακόμη και όταν η οικονομία των ασθενέστερων περιοχών εξακολουθήσει να αναπτύσσεται 7

(iii)

τη μεταβολή των συναλλαγματικών ισοτιμιών

Οι χώρες που δεν θα μπορούν να συμμετάσχουν στην πρώτη φάση της νομισματικής ένωσης θα έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν τα μέσα της νομισματικής πολιτικής (συμπεριλαμβανομένης της συναλλαγματικής ισοτιμίας) για την επίτευξη στόχων που αφορούν την εθνική οικονομική πολιτική. Ωστόσο, η δυνατότητα αυτή ενδέχεται να είναι κάπως περιορισμένη στην πράξη. Από πρακτική άποψη, η αποτυχία μιας χώρας να καλύψει τα κριτήρια σύγκλισης θα μπορούσε να εκληφθεί από τις διεθνείς κεφαλαιαγορές ως ένδειξη ότι η χορήγηση δανείων στη χώρα αυτή εγκυμονεί πρόσθετους κινδύνους. Κατά συνέπεια, ενδέχεται να απαιτηθεί η καταβολή τέλους για τους καταβαλλόμενους τόκους, με αποτέλεσμα οι ενδιαφερόμενες χώρες να θεωρήσουν ότι η νομισματική ένωση, στην οποία δεν συμμετέχουν, τις επιβαρύνει με υψηλότερα ονομαστικά επιτόκια. Επιπλέον, παρόλο που οι συναλλαγματικές ισοτιμίες εξακολουθούν να αποτελούν ένα μέσο για την προαγωγή της οικονομικής ανάπτυξης ενός τόπου - τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα - στην πράξη, οι άλλες χώρες μέλη της ΕΕ ενδέχεται να θεωρήσουν απαράδεκτη τη χρήση του μέσου αυτού επειδή έχει επιπτώσεις για την ανταγωνιστική τους θέση 7

(iv)

τους εξωτερικούς οικονομικούς κλυδωνισμούς

Όλες οι χώρες, τόσο εντός όσο και εκτός νομισματικής ένωσης, αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο να υποστεί κλυδωνισμούς η οικονομία τους, είτε σε τομεακό είτε σε εθνικό επίπεδο, για εξωτερικές αιτίες, όπως λόγω μείωσης της ζήτησης εξαγωγικών προϊόντων που μπορεί να οφείλεται στην ύφεση που πλήττει μια ξένη αγορά. Η συμμετοχή σε μια νομισματική ένωση ή η ανάληψη μιας αντίστοιχης δέσμευσης περιορίζουν τις δυνατότητες μιας χώρας να αντιδράσει στην κατάσταση αυτή. Είναι σαφές ότι ο μηχανισμός της συναλλαγματικής ισοτιμίας δε μπορεί να χρησιμοποιηθεί από μια χώρα που συμμετέχει στη νομισματική ένωση. Ωστόσο, ακόμη και η ανάληψη εκ μέρους μιας χώρας της δέσμευσης να συμμετάσχει μελλοντικά στη νομισματική ένωση ενδέχεται να την πείσει να μην χρησιμοποιήσει το μηχανισμό των συναλλαγματικών ισοτιμιών, δεδομένου ότι η σταθερότητα αυτών αποτελεί κριτήριο συμμετοχής στη νομισματική ένωση. Κατά συνέπεια, μια χώρα που υφίσταται ένα παρόμοιο κλονισμό ενδέχεται αντιμετωπίσει με αύξηση της ανεργίας και μείωση των εισοδημάτων, με αποτέλεσμα να διευρυνθεί το χάσμα συνοχής. Στο βαθμό που η εθνική νομισματική πολιτική θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων εξαρτάται από τη δημοσιονομική κατάσταση της ενδιαφερόμενης χώρας με γνώμονα τα κριτήρια σύγκλισης. Υπάρχει, συνεπώς, κίνδυνος η συμμετοχή στη νομισματική ένωση ή η ανάληψη σχετικής δέσμευσης να επιδεινώσουν τις συνέπειες ενός εξωτερικού κλονισμού της οικονομίας.

4.2.2.7. Υπάρχουν, θεωρητικά, τρεις μηχανισμοί χάρη στους οποίους θα μπορούσε να μειωθεί το ενδεχόμενο τόσο η νομισματική ένωση, όσο και οι προσπάθειες για την πλήρωση των κριτηρίων επιλεξιμότητας, να οδηγήσουν σε διεύρυνση του χάσματος από την άποψη της συνοχής.

4.2.2.8. Καταρχήν είναι δυνατό να γίνει σκέψη για έναν μηχανισμό χρηματοδοτικής ανακατανομής εντός της ΕΕ. Τα πλουσιότερα κράτη υποστηρίζουν την ανάπτυξη. Ο μηχανισμός ανακατανομής υφίσταται σε κάθε οργάνωση συνεργασίας περιφερειών, κρατών ή κρατιδίων που έχουν ένα κοινό νόμισμα και εφαρμόζουν μια κοινή οικονομική και νομισματική πολιτική. Χωρίς ένα παρόμοιο μηχανισμό μια οργάνωση συνεργασίας είναι μακροπρόθεσμα αδιανόητη. Τονίζει την αλληλεγγύη μεταξύ πλουσιότερων και πτωχότερων κρατών μελών.

4.2.2.9. Δεύτερον: θεωρητικά, ορισμένα από τα προβλήματα που αναφέρονται στο παρόν κείμενο θα μπορούσαν να επιλυθούν εφόσον η ΕΕ επιτύχει μια μεγαλύτερη μισθολογική ευελιξία σε περιφερειακό επίπεδο. Ωστόσο, αυτό δεν είναι και τόσο πιθανό να συμβεί. Αντίθετα μάλιστα, η πείρα διδάσκει ότι στην περίπτωση νομισματικών ενώσεων οι μισθοί μάλλον συγκλίνουν παρά αποκλίνουν. Οπωσδήποτε, η αύξηση των μισθολογικών διαφορών στην ΕΕ είναι αντίθετη προς τον στόχο της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

4.2.2.10. Τέλος, η αύξηση της γεωγραφικής κινητικότητας του εργατικού δυναμικού θα μπορούσε να ωθήσει τους ανέργους μιας περιφέρειας να μεταβούν σε άλλες περιφέρειες όπου η αγορά εργασίας προσφέρει περισσότερες δυνατότητες. Ακόμη και σ` αυτήν την περίπτωση δεν θα είναι δυνατό να επιλυθεί το πρόβλημα. Πρέπει να αναμένεται ότι οποιαδήποτε μετακίνηση ενός σημαντικού αριθμού ατόμων που αναζητούν απασχόληση θα δημιουργήσει νέα προβλήματα συνωστισμού καθώς και κοινωνικές δυσκολίες στις περιφέρειες που υποδέχονται το εν λόγω μεταναστευτικό ρεύμα.

4.2.2.11. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ διακατέχεται από το φόβο ότι υπό τις σημερινές θεσμικές και πολιτικές συνθήκες, η πορεία προς τη νομισματική ένωση θα μπορούσε σε ορισμένες περιπτώσεις να οδηγήσει στη διεύρυνση του χάσματος από την άποψη της συνοχής.

4.2.2.12. Εν απουσία των δυνατοτήτων αυτών, υπάρχει πραγματικά κίνδυνος η νομισματική ένωση να οδηγήσει στη διεύρυνση του χάσματος από την άποψη της συνοχής.

4.2.3. Οι απόψεις των κρατών μελών

4.2.3.1. Η περαιτέρω εξέλιξη των διαρθρωτικών προγραμμάτων θα εξαρτηθεί εν μέρει από την πολιτική υποστήριξη των κρατών μελών. Σε συμφωνία με την αρχή της σύμπραξης, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή των διαρθρωτικών δράσεων προϋποθέτουν τη συμμετοχή των οικονομικών παραγόντων του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, συμπεριλαμβανομένων και των κοινωνικών εταίρων και τη συνεργασία τους με την Επιτροπή. Οι τοπικοί οικονομικοί παράγοντες διάκεινται κατ` αρχήν θετικά έναντι των διαρθρωτικών προγραμμάτων και η υποστήριξή τους θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο για τη μελλοντική τους εξέλιξη.

4.2.3.2. Πέραν της ενθαρρυντικής γενικής υποστήριξης προς τις πολιτικές που αποσκοπούν στην προαγωγή της συνοχής, οι τοπικοί οικονομικοί παράγοντες ευρίσκονται στην κατάλληλη θέση για να σχολιάσουν την περαιτέρω εξέλιξη των πολιτικών αυτών. Ιδιαιτέρως, οι τοπικές γνώσεις όσον αφορά τη διαθεσιμότητα κεφαλαίων, το διαθέσιμο δυναμικό στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, τις ελλείψεις των υποδομών, τις εκπαιδευτικές ανάγκες, το χαρακτήρα των περιβαλλοντικών προβλημάτων και τους τρόπους επίλυσής τους, θα συμβάλλουν στην προσπάθεια για τη χάραξη πολιτικών συνοχής κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται όσο το δυνατό περισσότερο στις τοπικές ανάγκες.

4.2.3.3. Οπωσδήποτε, δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί ποια θα είναι η θέση κάθε κράτους μέλους τη στιγμή της επόμενης αξιολόγησης των Διαρθρωτικών Ταμείων. Είναι όμως βέβαιο ότι κατά την περίοδο μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης δέσμης Delors (1988 και 1992 αντιστοίχως) ορισμένα κράτη μέλη άλλαξαν στάση και, σε σχέση με το 1988, αντιτάχθηκαν περισσότερο στην πρόταση να αυξηθούν σημαντικά οι πόροι για διαρθρωτικές παρεμβάσεις. Αυτή η αλλαγή στάσης μπορεί εν μέρει να εξηγηθεί από την επιδείνωση της γενικής κατάστασης της οικονομίας που παρατηρήθηκε κατά το τέλος του 1992. Όμως, μπορεί εν μέρει να αντανακλά και τη σκλήρυνση της στάσης που τηρείται έναντι των πολιτικών συνοχής από ορισμένα κράτη μέλη μελών που συνεισφέρουν καθαρά στον κοινοτικό προϋπολογισμό.

5. Συστάσεις

5.1. Όπως συζητήθηκε προηγουμένως, η υλοποίηση του στόχου της ΕΕ που αφορά την επίτευξη ενός υψηλότερου βαθμού οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μεταξύ των διαφόρων περιοχών της επικράτειάς της είναι πιθανό να προσκρούσει σε σοβαρά εμπόδια στο μέλλον. Ωστόσο, τα εμπόδια αυτά δεν θα πρέπει να θεωρηθούν ως ανυπέρβλητα, παρόλο που ενδέχεται να υποχρεώσουν την Ένωση να καταβάλει αυξημένες προσπάθειες και να χαράξει τις κατάλληλες πολιτικές για το κλείσιμο του χάσματος στον τομέα της συνοχής.

5.2. Τα επιχειρήματα υπέρ της περαιτέρω ανάπτυξης κοινοτικών μέτρων στον τομέα της συνοχής εξακολουθούν να ισχύουν:

- σε περίπτωση που δεν κλείσει το χάσμα από πλευράς συνοχής, υπάρχει το ενδεχόμενο να προκύψει μια σημαντική μετακίνηση εργατικού δυναμικού, που θα επιδιώκει να βελτιώσει το βιοτικό του επίπεδο, προς τις περισσότερο εύπορες περιοχές της ΕΕ, με αποτέλεσμα οι τελευταίες να αντιμετωπίσουν σοβαρότατα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα. Κατά συνέπεια, τα μέτρα για την προαγωγή της συνοχής προάγουν και την ολοκλήρωση της ΕΕ 7

- τα κονδύλια που χορηγούνται προς ενίσχυση της συνοχής θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην αύξηση της οικονομικής αποδοτικότητας, επειδή επιτρέπουν την κάλυψη ή τη διόρθωση των ελλείψεων της αγοράς, όπως είναι η ανεπαρκής πληροφόρηση και η έλλειψη ειδικευμένου εργατικού δυναμικού σε τοπικό επίπεδο 7

- τα μέτρα υπέρ της συνοχής μπορούν να προάγουν την κοινωνικοοικονομική σταθερότητα ελαττώνοντας τις τοπικές επιπτώσεις που έχουν ενδεχόμενοι εξωτερικοί κλυδωνισμοί για τα εισοδήματα και την απασχόληση 7

- τα μέτρα υπέρ της συνοχής θα συμβάλουν στην παγίωση της ενιαίας αγοράς επειδή θα επιτρέπουν την ενίσχυση αυτών που επωφελούνται λιγότερο από την ολοκλήρωσή της εκ μέρους εκείνων που επωφελούνται περισσότερο. Εν απουσία των ενισχύσεων αυτών, οι ασθενέστερες περιοχές ενδέχεται να αμφισβητήσουν τα κοινωνικοοικονομικά πλεονεκτήματα της ολοκλήρωσης.

5.3. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, η ΟΚΕ επιθυμεί να υποβάλει ορισμένες συστάσεις όσον αφορά τη μελλοντική εξέλιξη των μέτρων υπέρ της συνοχής:

(i)

δεν πρέπει να υπάρξει χαλάρωση των δεσμεύσεων που έχουν αναληφθεί από τα κράτη μέλη όσον αφορά την αύξηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μεταξύ των περιοχών και της αλληλεγγύης μεταξύ των πολιτών της ΕΕ 7

(ii)

η αρχή της συνεχούς και ισορροπημένης επέκτασης των δραστηριοτήτων καθιερώθηκε με τη Συνθήκη της Ρώμης και η αρχή της συνοχής με την ΕΕΠ. Οι στόχοι αυτοί πρέπει να προβληθούν εκ νέου κατά την προσεχή διακυβερνητική διάσκεψη, ενώ το αυτό ισχύει και για τις υποχρεώσεις της Ένωσης και των κρατών μελών όσον αφορά το περιεχόμενο της οικονομικής πολιτικής που εφαρμόζουν, οι οποίες αναφέρονται στο άρθρο 130, παράγραφοι α και β, της ΕΕΠ 7

(iii)

κατά τη χάραξη και την εφαρμογή των διαρθρωτικών πολιτικών της ΕΕ πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι αρχές της συγκέντρωσης, της σύμπραξης, του προγραμματισμού και της προσθετικότητας. Η ΟΚΕ συμμερίζεται τις ανησυχίες που εξέφρασε το Ελεγκτικό Συνέδριο κατά την έννοια ότι ορισμένα κράτη μέλη δεν τηρούν τους κανονισμούς εφαρμογής των διαρθρωτικών μέτρων όσον αφορά τις αρχές της σύμπραξης και της προσθετικότητας. Η ΟΚΕ, ευθυγραμμιζόμενη με το Ελεγκτικό Συνέδριο, καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να μεριμνήσουν για την αυστηρή εφαρμογή των κανονισμών που ισχύουν για τα Διαρθρωτικά Ταμεία 7

(iv)

για την τήρηση των προαναφερθεισών τεσσάρων αρχών και εν όψει της αύξησης των προσφυγών για χορήγηση ενισχύσεων εκ μέρους των Διαρθρωτικών Ταμείων, ενδέχεται στο μέλλον να καταστεί αναγκαίο να καταβληθούν μεγαλύτερες προσπάθειες για τη συγκέντρωση της διαρθρωτικής βοήθειας στις περιοχές που την έχουν μεγαλύτερη ανάγκη. Αυτό πρέπει να συμβεί με όλους τους στόχους, συμπεριλαμβανομένων των δράσεων στον τομέα της χωροταξίας. Τα στοιχεία που υπάρχουν όσον αφορά την εφαρμογή της βοήθειας από το 1988 δείχνουν σαφώς ότι η διαρθρωτική βοήθεια δεν επέφερε σοβαρή βελτίωση στην οικονομική απόδοση πολλών αποδεκτών βοήθειας βάσει του Στόχου 1. Τούτο καταδεικνύει τα κέρδη που ενδέχεται να προκύψουν από τη συγκέντρωση της βοήθειας 7

(v)

η ΟΚΕ καλεί για περισσότερο συντονισμό μεταξύ εθνικών και κοινοτικών πολιτικών με επίδραση στην συνοχή. Αυτός ο συντονισμός είναι σημαντικός σε πολιτικές που επηρεάζουν το δυναμικό της οικονομικής ανάπτυξης των περιφερειών, π.χ. προγράμματα κατάρτισης και εκπαίδευσης, υποστήριξης ΕΤΑ, προγράμματα περιβαλλοντικής δράσης, ανάπτυξη υποδομών, μέτρα προς υποστήριξη εσωτερικών επενδύσεων, και προγράμματα για την ανάπτυξη της υπαίθρου 7

(vi)

η οικονομική ανάπτυξη σε γεωργικές περιοχές παραμένει χαμηλότερη από εκείνη σε περιοχές όπου προεξέχουν η βιομηχανία και η παροχή υπηρεσιών. Για να αυξηθεί η οικονομική και κοινωνική συνοχή είναι ευκταίο η υποστήριξη να μην κατευθυνθεί μόνο σε παραδοσιακές δραστηριότητες. Έτσι είναι δυνατό στις λιγότερο ενημερούσες περιφέρειες να δημιουργηθεί μια τοπική διεργασία ανάπτυξης. Ταυτόχρονα η διαφοροποίηση μπορεί να ενισχύσει το αναπτυξιακό δυναμικό των περιφερειών 7

(vii)

η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προβεί το ταχύτερο δυνατό σε λεπτομερή εκτίμηση των επιπτώσεων από την ενίσχυση που παρέχεται βάσει του Στόχου 4 των Διαρθρωτικών Ταμείων. Το μέσο αυτό έχει τη δυνατότητα να διευκολύνει τη μεταβατική βιομηχανική φάση με την υποβοήθηση του εργατικού δυναμικού, ώστε να προσαρμοσθεί στις νέες τεχνολογίες και μεθόδους εργασίας. Πρέπει να αξιολογηθεί πως εφαρμόζεται το πρόγραμμα για να καθορισθεί αν χρειάζονται μεγαλύτερες, ή όχι, προσπάθειες σε παρόμοιες πρωτοβουλίες 7

(viii)

είναι αξιοσημείωτο ότι οι περιφερειακές οικονομικές ανισότητες μπορούν να αυξηθούν ως συνέπεια πολιτικών που ασκούνται στις περισσότερο εύπορες περιοχές της ΕΕ. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει στην Επιτροπή ότι η κοινοτική πολιτική για τον ανταγωνισμό απαγορεύει στα κράτη μέλη να βοηθούν με τρόπο αθέμιτο εσωτερικές βιομηχανίες μέσω κρατικών ενισχύσεων και μέτρων που στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό. Παρόμοιες πολιτικές πρέπει να παρακολουθούνται στενά για να διασφαλισθεί ότι δεν στρεβλώνουν τις οικονομικές προοπτικές επιχειρήσεων και περιοχών άλλων κρατών μελών 7

(ix)

υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις ότι η αποτελεσματικότητα των κοινοτικών διαρθρωτικών μέτρων αυξήθηκε μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1988. Βασικό χαρακτηριστικό των μεταρρυθμίσεων αυτών ήταν ότι ενίσχυσαν το ρόλο της Επιτροπής στην υποστήριξη της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η Επιτροπή εξακολουθεί να έχει αποφασιστικό ρόλο στο θέμα αυτό, διότι μόνον αυτή μπορεί να εκτιμήσει τις συνέπειες των ενεργειών υπέρ της συνοχής στην ΕΕ. Επιπλέον, η Επιτροπή βρίσκεται σε καλύτερη θέση να αξιολογήσει την πολιτική και τις ενέργειες που συμβάλλουν περισσότερο στη συνοχή. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η Επιτροπή πρέπει να εξακολουθήσει να ενεργεί ως συντονιστής και, όπου είναι ανάγκη, ως προωθητική δύναμη της σχετικής πολιτικής 7

(x)

κατά την εφαρμογή περαιτέρω μέσων για την προαγωγή της συνοχής υπάρχουν λόγοι να κατευθυνθεί ένα μέρος της βοήθειας των Διαρθρωτικών Ταμείων σε πολυπληθείς περιοχές των στόχων 1 και 2. Ως ένα σημείο, η αύξηση της ευμάρειας στα κέντρα αυτά, θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη δραστηριοποίηση της συνολικής περιφέρειας, λόγω της μετάδοσης του οικονομικού δυναμισμού στις γύρω περιοχές. Ταυτόχρονα όμως, θα πρέπει να ληφθούν μέτρα προκειμένου να μην ανακύψουν νέα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα που θα οφείλονται στην προσέλκυση ανέργων σε πολυπληθείς περιοχές, γεγονός που θα οδηγούσε σε συνωστισμό και σε κοινωνική υποβάθμιση 7

(xi)

βάσει των κανονισμών που ισχύουν οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης θα δικαιούνται, μόλις γίνουν μέλη, βοήθειας από τα διαρθρωτικά ταμεία. Εκτός αν υπάρξει σημαντική αύξηση στους πόρους του προϋπολογισμού της ΕΕ, αυτές οι πρόσθετες αξιώσεις μπορεί να ικανοποιηθούν μόνο με την εκτροπή κεφαλαίων από περιφέρειες που λαμβάνουν τώρα διαρθρωτική υποστήριξη, αν και πολλές από αυτές ενδέχεται να παραμείνουν μειονεκτικές στο άμεσο μέλλον. Επίσης, είναι αμφίβολο αν ή όχι τα διαρθρωτικά ταμεία αποτελούν, όπως είναι τώρα, κατάλληλα μέσα βοήθειας προς ικανοποίηση των ιδιαίτερων αναγκών των ΧΚΑΕ μόλις καταστούν μέλη. Συνεπώς, η ΟΚΕ συνιστά ότι η Επιτροπή, με κράτη μέλη, εξετάσει τη δυνατότητα κατάστρωσης προσωρινών (και με φθίνοντα ρυθμό) μεταβατικών μέσων με ειδικό σκοπό την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης των ΧΚΑΕ κατά την έννοια της προσχώρησης και μετά. Διαφορετικά υφίσταται ο κίνδυνος το χάσμα της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μεταξύ των σημερινών κρατών μελών να καταστεί ευρύτερο καθώς η εδαφική εστίαση των διαρθρωτικών ταμείων εκτρέπεται και η πραγματική πρόοδος προς τη συνοχή μεταξύ των τεσσάρων πιθανότερων νέων μελών και των σημερινών κρατών μελών να ματαιωθεί 7

(xii)

λαμβάνοντας υπόψη τις ανησυχίες ότι η διαδικασία σύγκλισης θα μπορούσε να οδηγήσει σε διεύρυνση του χάσματος συνοχής, η ΟΚΕ υποστηρίζει την πρόταση σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη που δεν θα δυνηθούν να μεταβούν στο τρίτο στάδιο της νομισματικής ένωσης, από 1ης Ιανουαρίου 1999, θα πρέπει να εξακολουθήσουν να ενισχύονται από ένα ενδεχομένως αναδιαρθρωμένο Ταμείο Συνοχής, ούτως ώστε να κατορθώσουν να εκπληρώσουν τα κριτήρια σύγκλισης που ορίζονται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ 7

(xiii)

χώρες για τις οποίες η υποστήριξη από το Ταμείο Συνοχής είναι αποφασιστική για την εκπλήρωση των κριτηρίων σύγκλισης ενδέχεται να συνεχίσουν να ζητούν οικονομική ενίσχυση ύστερα από την τρίτη φάση της ΕΝΕ. Τούτο θα απαιτήσει είτε μια τροποποίηση της υφιστάμενης ρύθμισης για το Ταμείο Συνοχής ώστε να διευκολυνθεί η συνεχής ενίσχυσή τους, είτε την καθιέρωση ενός πρόσθετου χρηματοδοτικού μέσου προσαρμοσμένου στις ειδικές ανάγκες τους 7

(xiv)

η ΟΚΕ ανησυχεί ότι η επικέντρωση των περιφερειακών δραστηριοτήτων των κρατών μελών σε επενδύσεις στον τομέα των υποδομών μπορεί να απειλείσει σε μερικές περιπτώσεις την αποδοτικότητα των Διαρθρωτικών Ταμείων. Δεδομένου ότι, ο απώτερος στόχων των ταμείων είναι η προαγωγή της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής με σκοπό τη βιώσιμη απασχόληση, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει τη σημασία των παραγωγικών επενδύσεων καθώς και της κατάρτισης και της εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού, που θα πρέπει να αποτελούν βασικές προτεραιότητες για τον προσανατολισμό των δαπανών των Διαρθρωτικών Ταμείων 7

(xv)

στόχος της παρούσας γνωμοδότησης είναι να καθοριστούν οι προκλήσεις που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τα Διαρθρωτικά Ταμεία της ΕΕ. Από τη σχετική ανάλυση προκύπτει - εκτός άλλων - ότι θα γίνει αυξημένη χρήση των μέσων περιφερειακής πολιτικής όταν διευρυνθεί η Ένωση και όταν υλοποιηθεί η ΟΝΕ. Ενόψει των προσκλήσεων που θα δημιουργήσει η κατάσταση αυτή στην ΕΕ όσον αφορά τη συνοχή, υπάρχουν σοβαροί λόγοι για την αύξηση των πόρων που διατίθενται στα Διαρθρωτικά Ταμεία. Αυτή τη στιγμή τα Ταμεία καλύπτουν λιγότερο από το 0,5 % του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της ΕΕ. Δεδομένων των προκλήσεων δεν πρόκειται παρά για ένα μικρό ποσό που δε μπορεί συνεπώς να διαδραματίσει παρά περιορισμένο ρόλο στην προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Εξωτερικοί οικονομικοί κλυδωνισμοί, που ενεργούν με τρόπο ενάντιο σε μια ιδιαίτερη περιφέρεια, μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την ανάπτυξή της για πολλά έτη. Με βάση τις ισχύουσες ρυθμίσεις, τα Διαρθρωτικά Ταμεία δε μπορούν να βοηθήσουν παρόμοιες περιφέρειες παρά με τους πολύ περιορισμένους πόρους που διατίθενται από τις κοινοτικές πρωτοβουλίες. Λόγω του δυναμικού χαρακτήρα της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, η ΟΚΕ θεωρεί ότι υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της αυξημένης οικονομικής δύναμης των Διαρθρωτικών Ταμείων και της μεγαλύτερης ευελιξίας στη διαμόρφωση της βοήθειας των ταμείων αυτών.

Βρυξέλλες, 28 Φεβρουαρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() ΕΕ αριθ. C 304 της 10. 11. 1993, ΕΕ αριθ. C 236 της 11. 9. 1995.

() Ian Begg και David Mayes «A new strategy for social and economic cohesion», Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (1991).

() ΕΕ αριθ. C 201 της 26. 7. 1993, ΕΕ αριθ. C 195 της 18. 7. 1994, ΕΕ αριθ. C 236 της 11. 9. 1995.

() ΕΕ αριθ. C 127 της 7. 5. 1994, ΕΕ αριθ. C 393 της 31. 12. 1994.

() Απασχόληση στην Ευρώπη 1995, Επιτροπή (COM(95) 381 τελικό).

() COM(94) 322 τελικό.

() ΕΕ αριθ. C 236 της 11. 9. 1995.

() The Economic Impact of Community Support Frameworks for Objective 1 Regions 1994-1999.

() Βλ. έγγρ. CES 1449/95.

() EE αριθ. C 303 της 14. 11. 1995.

() Χωροταξία και διαπεριφερειακή συνεργασία στην περιοχή της Μεσογείου, εισηγητής ο κ. Cal (ΕΕ αριθ. C 133 της 31. 5. 1995).

() Άρθρο 104.2 παρέχει περιορισμένη έκταση για ορισμένο βαθμό ελαστικότητας σχετικά με αυτές τις αξίες αναφοράς.