EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 318/10

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Πώς μπορεί να καταστεί βιώσιμη, μακροπρόθεσμη και πολυτομεακή η στρατηγική της ΕΕ για τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα» (διερευνητική γνωμοδότηση)

2009/C 318/03

Εισηγήτρια: η κ. van TURNHOUT

Με την από 18ης Δεκεμβρίου 2008 επιστολή της, και στο πλαίσιο της επικείμενης Σουηδικής Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Σουηδίας ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα:

«Πώς μπορεί να καταστεί βιώσιμη, μακροπρόθεσμη και πολυτομεακή η στρατηγική της ΕΕ για τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα.»

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη» στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του την 1η Σεπτεμβρίου 2009 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. van TURNHOUT.

Κατά την 456η σύνοδο ολομέλειάς της, της 30ής Σεπτεμβρίου και 1ης Οκτωβρίου 2009 (συνεδρίαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2009), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 128 ψήφους υπέρ, 5 ψήφους κατά και 4 αποχές.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση, που καταρτίσθηκε κατόπιν αιτήματος της Σουηδικής Προεδρίας προς την ΕΟΚΕ, εστιάζεται στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να καταστεί βιώσιμη, μακροπρόθεσμη και πολυτομεακή (1) η στρατηγική της ΕΕ για τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα. Σκοπός της Σουηδικής Προεδρίας είναι να ενισχυθεί η υλοποίηση της οριζόντιας στρατηγικής της ΕΕ για το οινόπνευμα και να εδραιωθεί ένα μακρόπνοο έργο πρόληψης τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε επίπεδο κρατών μελών.

1.2 Η παρούσα γνωμοδότηση βασίζεται σε προηγούμενη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ σχετικά με τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα, η οποία εξέτασε πέντε θέματα προτεραιότητας: την προστασία των παιδιών, τον περιορισμό των τροχαίων ατυχημάτων που οφείλονται στην κατανάλωση οινοπνεύματος, την πρόληψη των βλαβών που οφείλονται στην κατανάλωση οινοπνεύματος από ενηλίκους και στο χώρο εργασίας, την ενημέρωση, εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση και μια κοινή αποδεικτική βάση (2).

1.3 Στη γνωμοδότηση τονίζονται οι εξής τέσσερις προτεραιότητες της Προεδρίας: — ο αντίκτυπος της διαφήμισης και της εμπορικής προώθησης στα νεαρά άτομα — η επίδραση της τιμής στην εξέλιξη των βλαβών· — τα παιδιά στο επίκεντρο – ιδίως η εμβρυακή διαταραχή φάσματος λόγω κατανάλωσης αλκοόλ και τα παιδιά στις οικογένειες· και — οι επιπτώσεις της επιβλαβούς κατανάλωσης οινοπνεύματος σε ένα υγιές και αξιοπρεπές γήρας. Για να επιτευχθεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, όλα τα θέματα και των δύο γνωμοδοτήσεων και άλλα σχετικά θέματα θα πρέπει να εξετάζονται από κοινού.

1.4 Οι μορφές κατανάλωσης ποικίλλουν σημαντικά από χώρα σε χώρα, αλλά οι περισσότεροι καταναλωτές κάνουν ως επί το πλείστον υπεύθυνη χρήση του οινοπνεύματος (βλ. σημ. 3.2) (3). Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για την εκτίμηση ότι το 15 % του ενήλικου πληθυσμού της ΕΕ καταναλώνει οινόπνευμα σε επιβλαβή επίπεδα και σε τακτική βάση, καθώς και για το γεγονός ότι τα παιδιά είναι τα πλέον ευάλωτα στις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα. Τα μέτρα πολιτικής θα πρέπει να σχεδιάζονται για όσους ήδη καταναλώνουν οινόπνευμα σε σημείο που βλάπτουν την υγεία τους.

1.5 Η εμπορική προώθηση του οινοπνεύματος είναι ένας από τους παράγοντες που αυξάνουν τις πιθανότητες να αρχίσουν τα παιδιά και οι έφηβοι την κατανάλωση οινοπνεύματος και, αν έχουν ήδη αρχίσει να πίνουν, να αυξήσουν την κατανάλωσή τους. Κατά συνέπεια, η ΕΟΚΕ ζητεί τη μείωση της έκθεσης των παιδιών στην εμπορική προώθηση του οινοπνεύματος.

1.6 Κατάλληλα σχεδιασμένες πολιτικές τιμολόγησης του οινοπνεύματος μπορούν να συμβάλουν αποτελεσματικά στη μείωση των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα, ιδιαίτερα μεταξύ των ατόμων με χαμηλά εισοδήματα. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτούνται κανονιστικές ρυθμίσεις που να διέπουν τη διαθεσιμότητα, τη διανομή και την προώθηση του οινοπνεύματος· η αυτορρύθμιση στον εν λόγω τομέα δεν αρκεί.

1.7 Προκειμένου να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη σχετικά με τον κίνδυνο εμβρυακής διαταραχής φάσματος λόγω κατανάλωσης αλκοόλ (Foetal Alcohol Spectrum Disorder – FASD), η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της πραγματοποίησης εθνικών και κοινοτικών εκστρατειών ευαισθητοποίησης.

1.8 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτείται καλύτερη ενημέρωση σχετικά με τις επιπτώσεις της επιβλαβούς κατανάλωσης οινοπνεύματος σε ένα υγιές και αξιοπρεπές γήρας σε επίπεδο ΕΕ.

1.9 Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι οι πολιτικές σχετικά με την κατανάλωση οινοπνεύματος θα πρέπει να είναι ολοκληρωμένες και να περιλαμβάνουν ποικίλα μέτρα για τα οποία απαιτούνται αποδεδειγμένα στοιχεία όσον αφορά τον περιορισμό των βλαβών.

2. Ιστορικό

2.1 Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αρμόδια και υπεύθυνη για τα προβλήματα δημόσιας υγείας που σχετίζονται με την επιβλαβή και επικίνδυνη κατανάλωση οινοπνεύματος βάσει του άρθρου 152, παράγραφος 1, της Συνθήκης (4), το οποίο ορίζει ότι η δράση της Κοινότητας συμπληρώνει τις εθνικές πολιτικές.

2.2 Μετά τη σύστασή του το 2001 σχετικά με την κατανάλωση οινοπνεύματος από νέους (5), το Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να παρακολουθεί και να αξιολογεί τις εξελίξεις και τα μέτρα που λαμβάνονται, και να υποβάλει έκθεση σχετικά με την ανάγκη για περαιτέρω ενέργειες.

2.3 Στα συμπεράσματά του, του Ιουνίου 2001 και του Ιουνίου 2004, η Επιτροπή κλήθηκε να υποβάλει προτάσεις σχετικά με μια συνολική κοινοτική στρατηγική για τον περιορισμό των βλαβών που οφείλονται στο οινόπνευμα, η οποία να συμπληρώνει τις εθνικές πολιτικές (6).

2.4 Το 2006 η Επιτροπή εξέδωσε την ανακοίνωση με τίτλο: Μια στρατηγική της ΕΕ για τη στήριξη των κρατών μελών στην προσπάθειά τους να μειώσουν τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα (7). Πρόθεσή της είναι να «συγκρίνει τα μέτρα» που έχουν ήδη ληφθεί από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη και εξηγεί πώς μπορεί η Επιτροπή να προωθήσει και να συμπληρώσει περαιτέρω τις εθνικές πολιτικές στον τομέα της υγείας. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η ανακοίνωση πόρρω απέχει από μια «συνολική στρατηγική» (8), καθώς δεν περιέχει ολοκληρωμένη και διαφανή ανάλυση όλων των σχετικών τομέων πολιτικής και των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν ορισμένα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή ποιοτικών πολιτικών δημόσιας υγείας σχετικά με την κατανάλωση οινοπνεύματος λόγω των κανόνων της ΕΕ για την αγορά (9). Επίσης, η εν λόγω στρατηγική δεν αναγνωρίζει ότι το οινόπνευμα είναι ψυχοτρόπο ναρκωτικό, τοξική ουσία όταν χρησιμοποιείται σε υπερβολικές ποσότητες και εθιστική ουσία για ορισμένους.

2.5 Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων έχει επανειλημμένως επιβεβαιώσει πως η καταπολέμηση των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα αποτελεί σημαντικό και έγκυρο στόχο δημόσιας υγείας, ο οποίος πρέπει να επιδιώκεται με τα κατάλληλα μέτρα και σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας (10).

2.6 Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει το έργο που επιτελούν όλοι οι ενδιαφερόμενοι φορείς στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Φόρουμ για το Οινόπνευμα και την Υγεία από την έναρξη της λειτουργίας του το 2007. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την ανάληψη συναφών ενεργειών σε τοπικό επίπεδο.

3. Επισκόπηση των επιβλαβών επιπτώσεων

3.1 Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η περιοχή με τη μεγαλύτερη κατανάλωση οινοπνεύματος στον κόσμο: 11 λίτρα καθαρής αλκοόλης ανά άτομο ετησίως (11). Η συνολική κατανάλωση μειώθηκε μεταξύ της δεκαετίας του ’70 και των μέσων της δεκαετίας του ’90 και έκτοτε παραμένει σχετικά σταθερή· ωστόσο, συνεχίζουν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων χωρών σχετικά τόσο με την κατανάλωση όσο και με τις προκαλούμενες βλάβες, καθώς και σχετικά με τη μορφή που λαμβάνουν οι βλάβες αυτές (12)· εντούτοις, εξακολουθούν να παρατηρούνται ευρέως επιβλαβείς μορφές κατανάλωσης (13).

3.2 Παρότι οι περισσότεροι καταναλωτές κάνουν ως επί το πλείστον υπεύθυνη χρήση του οινοπνεύματος, η ΕΟΚΕ ανησυχεί για την εκτίμηση σύμφωνα με την οποία 55 εκατομμύρια ενήλικοι στην ΕΕ (το 15 % του ενήλικου πληθυσμού) καταναλώνουν τακτικά οινόπνευμα σε επιβλαβές επίπεδο (14). Εκτιμάται ότι η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος ευθύνεται για περίπου 195 000 θανάτους ετησίως στην ΕΕ λόγω ατυχημάτων, ασθενειών του ήπατος, καρκίνων και ούτω καθεξής. Η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος είναι η τρίτη μεγαλύτερη αιτία πρόωρων θανάτων και νοσηρότητας στην ΕΕ (15).

3.3 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος από μεμονωμένα άτομα δεν είναι πρόβλημα που αναπτύσσεται από μόνο του, αλλά αντίθετα μπορεί να οφείλεται σε πολλά αίτια, όπως η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, το οικογενειακό περιβάλλον και το εργασιακό άγχος.

3.4 Ενώ διαφορετικές πολιτιστικές συνήθειες σχετικά με την κατανάλωση οινοπνεύματος υπάρχουν σε ολόκληρη την Ευρώπη, μπορεί επίσης να παρατηρηθεί ότι υπάρχουν και διαφορετικές πολιτιστικές συνήθειες όσον αφορά την επιβλαβή και επικίνδυνη κατανάλωση οινοπνεύματος, ακόμη και μεταξύ των παιδιών και των εφήβων (16). Η ΕΟΚΕ προτρέπει την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να συνεκτιμούν αυτές τις εθνικές και τις τοπικές μορφές κατανάλωσης κατά τη χάραξη των σχετικών πολιτικών.

3.5 Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα. Υπολογίζεται ότι 5 έως 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν με την οικογένειά τους επηρεάζονται δυσμενώς από την κατανάλωση οινοπνεύματος. Το οινόπνευμα είναι αιτιώδης παράγοντας για το 16 % των κρουσμάτων κακοποίησης και παραμέλησης παιδιών, εκτιμάται δε ότι ετησίως γεννιούνται 60 000 ελλιποβαρή παιδιά λόγω του οινοπνεύματος (17).

3.6 Η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος μπορεί να προκαλέσει βλάβες όχι μόνο για το άτομο, αλλά και σε τρίτους. Θα πρέπει επίσης να αντιμετωπισθούν οι βλαβερές συνέπειες (υπερβολικής) κατανάλωσης οινοπνεύματος στο χώρο εργασίας, στο πλαίσιο των κανονισμών υγείας και ασφάλειας, οι οποίοι είναι, κατά κύριο λόγο, ευθύνη του εργοδότη. Οι πολιτικές για την κατανάλωση οινοπνεύματος στο χώρο εργασίας μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των ατυχημάτων που οφείλονται στην κατανάλωση οινοπνεύματος, των απουσιών και την αύξηση της ικανότητας εργασίας. Η ΕΟΚΕ καλεί τους εργοδότες, τις συνδικαλιστικές οργανώσεις, τις τοπικές αρχές και άλλους σχετικούς οργανισμούς να συνεργασθούν στενά και να αναλάβουν κοινές δράσεις για τη μείωση των βλαβερών συνεπειών του οινοπνεύματος στους χώρους εργασίας.

3.7 Το οινόπνευμα αποτελεί προϊόν το οποίο έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη δεδομένου ότι συντελεί στη δημιουργία θέσεων εργασίας, αποφέρει έσοδα μέσω των φόρων και συμβάλλει στο εμπορικό ισοζύγιο. Εντούτοις, η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος επηρεάζει και την οικονομία λόγω των αυξημένων δαπανών για υγειονομική περίθαλψη και κοινωνικές παροχές και λόγω της μείωσης της παραγωγικότητας. Το κόστος των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα για την οικονομία της ΕΕ υπολογίσθηκε στα 125 δισ. ευρώ το 2003, ποσό που ισοδυναμεί με το 1,3 % του ΑΕγχΠ (18).

4. Ο αντίκτυπος της διαφήμισης και της εμπορικής προώθησης στα νεαρά άτομα

4.1 Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναγνωρίσει τον Ευρωπαϊκό Χάρτη για το Οινόπνευμα (19) της ΠΟΥ, που υιοθετήθηκε από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ το 1995, και ειδικότερα την ηθική αρχή σύμφωνα με την οποία όλα τα παιδιά και οι έφηβοι έχουν το δικαίωμα να μεγαλώνουν σε περιβάλλον προστατευμένο από τις αρνητικές συνέπειες της κατανάλωσης οινοπνεύματος και, στο μέτρο του δυνατού, από την προώθηση οινοπνευματωδών ποτών.

4.2 Το Συμβούλιο της ΕΕ, στη σύστασή του, καλούσε τα κράτη μέλη να θεσπίσουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς στους τομείς της προώθησης, της διάθεσης στην αγορά και της λιανικής πώλησης, και να διασφαλίσουν ότι τα οινοπνευματώδη ποτά ούτε θα σχεδιάζονται ούτε θα προωθούνται με τρόπο που να προσελκύουν τα παιδιά και τους εφήβους.

4.3 Η ευκαιριακή άμετρη κατανάλωση οινοπνεύματος (binge drinking) από νεαρούς ενήλικες (15-24 ετών) προκαλεί ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία στην ΕΕ και τα κράτη μέλη· το 24 % των ατόμων της εν λόγω ηλικιακής ομάδας που καταναλώνουν οινόπνευμα ανέφεραν το 2006 ότι προβαίνουν σε ευκαιριακή άμετρη κατανάλωση οινοπνεύματος τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα (20). Η μπίρα (40 %) και τα σκληρά οινοπνευματώδη ποτά (30 %) είναι τα οινοπνευματώδη που καταναλώνονται συχνότερα μεταξύ των εφήβων (21), ακολουθούμενα από το κρασί (13 %), τα alcopops –αλκοολούχα αναψυκτικά– (11 %) (22) και τον μηλίτη (6 %) Επιπλέον, οι τακτικές προώθησης των πωλήσεων οινοπνεύματος, όπως οι προσφορές τύπου «happy hour» (δωρεάν ή φθηνότερα ποτά) και «δύο ποτά στην τιμή του ενός» αυξάνουν επίσης την κατανάλωση οινοπνεύματος και την πιθανότητα ευκαιριακής άμετρης κατανάλωσης οινοπνεύματος (binge drinking) από τους νέους (23). Απαιτείται η αυστηρότερη εφαρμογή από τις αρχές του νομίμου ορίου ηλικίας για την κατανάλωση οινοπνεύματος.

4.4 Η διαφήμιση και η εμπορική προώθηση του οινοπνεύματος επηρεάζουν τη διαμόρφωση της αντίληψης και της στάσης των νέων απέναντι στο οινόπνευμα, ενθαρρύνοντας συγχρόνως τις θετικές προσδοκίες τους από την κατανάλωση οινοπνεύματος (24). Σε μια επισκόπηση διαχρονικών μελετών (longitudinal studies) της Επιστημονικής Ομάδας του Ευρωπαϊκού Φόρουμ για το Οινόπνευμα και την Υγεία βρέθηκαν «συνεκτικά στοιχεία που καταδεικνύουν ότι η διαφήμιση οινοπνευματωδών ωθεί στην κατανάλωση οινοπνεύματος νέους που προηγουμένως δεν έπιναν και αυξάνει την κατανάλωση οινοπνεύματος από νέους που έχουν ήδη αρχίσει να καταναλώνουν αλκοόλ. Το εύρημα αυτό προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση λόγω του γεγονότος ότι έχει εξετασθεί μόνον ένα μικρό τμήμα της συνολικής στρατηγικής για την εμπορική προώθηση του οινοπνεύματος (25)».

4.5 Η ΕΟΚΕ ανησυχεί για το γεγονός ότι η εμπορική προώθηση των οινοπνευματωδών ποτών προσελκύει ανήλικους καταναλωτές (26) και εφιστά την προσοχή σε σταθερά πορίσματα ερευνών, σύμφωνα με τα οποία η έκθεση στην τηλεόραση και η χορηγία περιεχομένου που προωθεί την κατανάλωση οινοπνεύματος προοιωνίζει την έναρξη κατανάλωσης οινοπνεύματος από νεαρή ηλικία και την αύξηση της κατανάλωσης (27).

4.6 Η επιτροπή εμπειρογνωμόνων της ΠΟΥ έκρινε ότι «τα εθελοντικά συστήματα δεν αποτρέπουν τη μορφή εμπορικής προώθησης που επηρεάζει τους νέους και ότι η αυτορρύθμιση φαίνεται να λειτουργεί μόνον όποτε επαπειλείται, πάραυτα και ουσιαστικά, η κανονιστική ρύθμιση του θέματος από την κυβέρνηση» (28).

4.7 Οι φορείς που συμμετέχουν στην αλυσίδα παραγωγής και διανομής οινοπνευματωδών ποτών έχουν εκδηλώσει την προθυμία τους να διαδραματίσουν πιο ενεργό ρόλο στην επιβολή κανονιστικών και αυτορρυθμιστικών μέτρων (29). Ο ρόλος τους προϋποθέτει τη συνεργασία με τα κράτη μέλη για να διασφαλίσουν την υπεύθυνη παραγωγή, διανομή και εμπορική προώθηση των προϊόντων τους, συμβάλλοντας έτσι στον περιορισμό των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα.

4.8 Η οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων θεσπίζει ελάχιστες προδιαγραφές για τη διαφήμιση οινοπνευματωδών ποτών. Διευκρινίζει ότι «οι […] διαφημίσεις αλκοολούχων ποτών απαγορεύεται να απευθύνονται ειδικά στους ανήλικους, να συσχετίζουν την κατανάλωση αλκοολούχων ποτών με βελτιωμένες σωματικές επιδόσεις, κοινωνική ή σεξουαλική επιτυχία, και να αφήνουν να υπονοηθεί ότι επιδρούν ως διεγερτικά, ηρεμιστικά ή ως μέσα επίλυσης προσωπικών διαφορών» (30). Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η εν λόγω οδηγία δεν αρκεί από μόνη της για την πλήρη προστασία των παιδιών από την εμπορική προώθηση των οινοπνευματωδών ποτών.

4.9 Η ΕΟΚΕ ζητεί να ορισθεί ως συγκεκριμένος στόχος της Επιτροπής η μείωση της έκθεσης των παιδιών σε προϊόντα οινοπνεύματος, στη διαφήμιση και στις ενέργειες προώθησης, αιτείται δε τη θέσπιση αυστηρότερης κανονιστικής ρύθμισης στον εν λόγω τομέα.

5. Η επίδραση της τιμής στις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα

5.1 Επιδεικνύεται ολοένα και εντονότερο ενδιαφέρον σε πανευρωπαϊκή κλίμακα για τη λήψη μέτρων με στόχο την καταπολέμηση των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα. Το οινόπνευμα συνιστά σημαντικό εμπορικό προϊόν στην Ευρώπη, δημιουργεί θέσεις εργασίας , παράγει εισόδημα μέσω φόρων και συνεισφέρει στην οικονομία της ΕΕ μέσω των εμπορικών συναλλαγών. Ωστόσο, ένα ποσοστό 15 %, σύμφωνα με εκτιμήσεις, καταναλώνει υπερβολικές ποσότητες οινοπνεύματος με αποτέλεσμα να βλάπτει τα άτομα και τις κοινωνίες. Το 2003, το κόστος της κατάχρησης οινοπνεύματος στην ΕΕ εκτιμήθηκε στα 125 δισ. ευρώ, ποσό που ισοδυναμεί με το 1,3 % του ΑΕγχΠ (31).

5.2 Σύμφωνα με την έρευνα RAND, παρατηρείται στην ΕΕ μια αυξητική τάση της κατανάλωσης στην αγορά της προμήθειας οινοπνεύματος (off-trade), η οποία τείνει να είναι φθηνότερη από την αγορά της επιτόπιας κατανάλωσης (on-trade) (32). Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η έρευνα επικεντρώθηκε μόνο στις τιμές στην αγορά προμήθειας οινοπνεύματος και δεν τις συνέκρινε με τις τιμές στην αγορά της επιτόπιας κατανάλωσης.

5.3 Από μελέτες προκύπτει ότι το οινόπνευμα έχει καταστεί οικονομικά πιο προσιτό στην ΕΕ μεταξύ 1996 και 2004, σε ορισμένες χώρες δε κατά ποσοστό μεγαλύτερο του 50 % (33). Σύμφωνα με τα στοιχεία, υπάρχει θετική σχέση μεταξύ της οικονομικής προσιτότητας του οινοπνεύματος και της κατανάλωσής του στην ΕΕ (34).

5.4 Οι νέοι είναι ευάλωτοι στις αυξήσεις των τιμών των οινοπνευματωδών ποτών, με αποτέλεσμα τη μειωμένη συχνότητα κατανάλωσης οινοπνεύματος μεταξύ των νέων και τη μείωση των ποσοτήτων που καταναλώνονται σε κάθε περίσταση κατά την οποία παρέχεται αυτή η δυνατότητα (35). Ωστόσο, άλλες μελέτες δείχνουν ότι οι νέοι, αντιδρώντας στην αύξηση των τιμών, μπορούν να στραφούν σε επιβλαβέστερες μορφές κατανάλωσης οινοπνεύματος, όπως π.χ. ξεκινώντας να πίνουν πριν βγουν, στο σπίτι (36). Το εν λόγω στοιχείο επηρεάζει σημαντικά την πολιτική της ΕΕ στον τομέα του οινοπνεύματος, δεδομένης ιδιαίτερα της αύξησης της επιβλαβούς κατανάλωσης οινοπνεύματος από τους νέους.

5.5 Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 3,8 % του συνολικού ποσοστού των θανάτων και το 4,6 % του συνόλου των σταθμισμένων ως προς την ανικανότητα για εργασία ετών ζωής (Disability Adjusted Life Years – DALYs) αποδίδονται στην κατανάλωση οινοπνεύματος. Υπάρχει επίσης θετική σχέση μεταξύ κατανάλωσης οινοπνεύματος και τραυματισμών και θανάτων σε τροχαία δυστυχήματα (37). Το οινόπνευμα είναι η αποκλειστική αιτία ορισμένων ασθενειών, όπως της ηπατικής νόσου από κατάχρηση οινοπνεύματος και της παγκρεατίτιδας λόγω κατανάλωσης οινοπνεύματος, και αποτελεί συντείνουσα αιτία άλλων ασθενειών και τραυματισμών (π.χ. ορισμένων μορφών καρκίνου, καρδιακών παθήσεων και εγκεφαλικών επεισοδίων, καθώς και κιρρώσεων του ήπατος) (38). Η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος αποτελεί παράγοντα ο οποίος ευνοεί την εγκληματική συμπεριφορά, τη βία και την οικογενειακή αποξένωση, καθώς και την επικίνδυνη σεξουαλική συμπεριφορά και τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα (39).

5.6 Εκτιμάται ότι η περιστασιακή υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνεύματος στο σύνολο της ΕΕ έχει ως αποτέλεσμα 2 000 ανθρωποκτονίες, 17 000 θανάτους σε τροχαία δυστυχήματα (δηλαδή ένα στα τρία θύματα τροχαίων), 27 000 θανάτους από ατυχήματα και 10 000 αυτοκτονίες (40).

5.7 Οι πολιτικές τιμολόγησης των οινοπνευματωδών ποτών μπορούν να συμβάλουν αποτελεσματικά στη μείωση των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα (41). Η ΕΟΚΕ πιστεύει, ωστόσο, ότι η τιμολογιακή πολιτική θα έπρεπε να συνεκτιμάται κατά τη διαμόρφωση στρατηγικών για την αντιμετώπιση των βλαβών αυτών κατά τρόπο μακροπρόθεσμο, βιώσιμο και πολυτομεακό.

5.8 Οι πολιτικές σχετικά με την κατανάλωση οινοπνεύματος θα πρέπει να είναι συνεκτικές και να περιλαμβάνουν ποικίλα μέτρα τα οποία πρέπει να αποδεικνύεται βάσει στοιχείων ότι συμβάλλουν στον περιορισμό των βλαβών, όπως οι πολιτικές για την καταπολέμηση της κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών κατά την οδήγηση και οι παρεμβάσεις που είναι κατ’ εξοχήν επικεντρωμένες στην υγεία. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι κανένα μεμονωμένο μέτρο δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις βλάβες που σχετίζονται με το οινόπνευμα.

5.9 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτείται η αποτελεσματική εφαρμογή της κανονιστικής ρύθμισης που διέπει τη διαθεσιμότητα, τη διανομή και την προώθηση του οινοπνεύματος. Η αυτορρύθμιση στον εν λόγω τομέα αποτελεί μέρος της λύσης του προβλήματος, αλλά δεν επαρκεί από μόνη της. Θα έπρεπε να είναι δυνατό να τεθούν περιορισμοί στις πωλήσεις κάτω του κόστους και στις προωθήσεις πωλήσεων, χωρίς να περιορίζουν τις εμπορικές συναλλαγές ή να αντίκεινται στην κοινοτική νομοθεσία.

6. Τα παιδιά στο επίκεντρο – ιδίως η εμβρυακή διαταραχή φάσματος λόγω κατανάλωσης αλκοόλ και τα παιδιά στις οικογένειες

6.1 Το πεπρωμένο της Ευρώπης εξαρτάται από έναν υγιή και παραγωγικό πληθυσμό. Ως εκ τούτου, τα στοιχεία σύμφωνα με τα οποία ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό των νοσημάτων που οφείλονται σε επιβλαβή και επικίνδυνη κατανάλωση οινοπνεύματος αφορούν νεαρά άτομα, (42) ανησυχούν ιδιαίτερα την ΕΟΚΕ.

6.2 Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα σε αποτελεσματική προστασία από την οικονομική εκμετάλλευση και κάθε είδους κακομεταχείριση (43). Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά αυτήν τη θέση.

6.3 Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η επιβλαβής και επικίνδυνη κατανάλωση οινοπνεύματος επηρεάζει αρνητικά όχι μόνο αυτόν που το καταναλώνει αλλά και άλλα άτομα, ιδιαίτερα όσον αφορά ατυχήματα, τραυματισμούς και άσκηση βίας. Στις οικογένειες, η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η πιο ευάλωτη ομάδα που βρίσκεται σε κίνδυνο είναι τα παιδιά.

6.4 Υπολογίζεται ότι 5 έως 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν με τις οικογένειές τους επηρεάζονται δυσμενώς από την κατανάλωση οινοπνεύματος, ότι το οινόπνευμα είναι παράγοντας που συντελεί στο 16 % των κρουσμάτων κακοποίησης και παραμέλησης παιδιών, και ότι ετησίως γεννιούνται 60 000 ελλιποβαρή παιδιά λόγω του οινοπνεύματος (44). Μεταξύ των επιπρόσθετων αρνητικών επιπτώσεων για τα παιδιά, είναι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός που μπορούν να επηρεάσουν την υγεία, την εκπαίδευση και την ευημερία τους, τόσο σήμερα όσο και στο μέλλον.

6.5 Η ενδοοικογενειακή βία, σοβαρό πρόβλημα σε πολλές χώρες (45), συσχετίζεται έντονα με προβλήματα υπέρμετρης κατανάλωσης οινοπνεύματος από τον δράστη (46). Μολονότι η ενδοοικογενειακή βία μπορεί να ασκηθεί και χωρίς την κατανάλωση οινοπνεύματος, η υπέρμετρη κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει βίαιη συμπεριφορά σε ορισμένα άτομα. Η μείωση της υπέρμετρης κατανάλωσης οινοπνεύματος ωφελεί τόσο τα θύματα βίας όσο και τους δράστες, καθώς και τα παιδιά που ζουν σε τέτοιες οικογένειες.

6.6 Το οινόπνευμα μπορεί να επηρεάσει τα παιδιά ακόμη και πριν τη γέννησή τους. Η εμβρυακή διαταραχή φάσματος λόγω κατανάλωσης αλκοόλ (FASD) αναφέρεται σε μια σειρά μόνιμων εκ γενετής προβλημάτων (σωματικών, διανοητικών και συμπεριφοράς) που οφείλονται στην κατανάλωση οινοπνεύματος από τη μητέρα κατά τη διάρκεια της κύησης.

6.7 Η ευαισθητοποίηση σχετικά με τη FASD και τις επιπτώσεις της είναι περιορισμένη. Καίριας σημασίας θεωρείται η διάδοση τεκμηριωμένων παραδειγμάτων σχετικά με προγράμματα πρόληψης για τον περιορισμό της πρόκλησης βλαβών εξαιτίας της κατανάλωσης οινοπνεύματος κατά τη διάρκεια της κύησης. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της πραγματοποίησης στοχοθετημένων εθνικών και κοινοτικών εκστρατειών ευαισθητοποίησης σχετικά με τον κίνδυνο εκδήλωσης της FASD.

7. Οι επιπτώσεις της επιβλαβούς κατανάλωσης οινοπνεύματος για ένα υγιές και αξιοπρεπές γήρας

7.1 Τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας είναι πιο ευπαθή στις επιπτώσεις του οινοπνεύματος. Μεταξύ των συγκεκριμένων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν περιλαμβάνεται η ισορροπία και ο κίνδυνος πτώσεων και η εμφάνιση προβλημάτων υγείας που μπορούν να καταστήσουν τα μεγαλύτερα σε ηλικία άτομα πιο ευάλωτα στο οινόπνευμα. Περίπου το ένα τρίτο των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας αντιμετωπίζουν προβλήματα που σχετίζονται με την κατανάλωση οινοπνεύματος για πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή τους, συνήθως λόγω πένθους, κακής σωματικής υγείας, δυσκινησίας και κοινωνικής απομόνωσης (47).

7.2 Η επιβλαβής κατανάλωση οινοπνεύματος μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας με διάφορους τρόπους: άγχος, κατάθλιψη και σύγχυση.

7.3 Οι διαταραχές λόγω χρήσης οινοπνεύματος είναι συνήθεις μεταξύ των μεγαλύτερων σε ηλικία ατόμων, ιδιαίτερα μεταξύ των κοινωνικά απομονωμένων ανδρών που ζουν μόνοι (48). Η προβληματική χρήση οινοπνεύματος σχετίζεται με εκτεταμένα προβλήματα σωματικής, ψυχολογικής, κοινωνικής και διανοητικής υγείας. Περίπου το 3 % των ατόμων άνω των 65 ετών πάσχουν από αυτές τις διαταραχές (49), μολονότι πολλά κρούσματα δεν ανιχνεύονται, καθώς τα διαγνωστικά κριτήρια και οι έλεγχοι απευθύνονται σε νεαρότερους ενήλικες. Εντούτοις, η αντιμετώπιση των προβλημάτων κατανάλωσης οινοπνεύματος στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας είναι συχνά ευκολότερη από την αντιμετώπιση των προβλημάτων σε νεαρότερους ενήλικες.

7.4 Το οινόπνευμα μπορεί να επιτείνει την επενέργεια ορισμένων φαρμάκων και να μειώσει την επενέργεια ορισμένων άλλων. Είναι σημαντικό να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση μεταξύ επαγγελματιών στον τομέα της περίθαλψης, των ατόμων που άτυπα παρέχουν περίθαλψη και των μεγαλύτερων σε ηλικία πολιτών σχετικά με την πιθανή αλληλεπίδραση μεταξύ φαρμάκων και οινοπνεύματος.

7.5 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτείται να αναληφθούν περισσότερες δράσεις εστιασμένες στην ευημερία του γηράσκοντος πληθυσμού της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ενημέρωσης σχετικά με τις επιπτώσεις της επιβλαβούς κατανάλωσης οινοπνεύματος σε ένα υγιές και αξιοπρεπές γήρας σε επίπεδο ΕΕ.

Βρυξέλλες, 30 Σεπτεμβρίου 2009. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI

(1) Ως πολυτομεακός ορίζεται «αυτός που καλύπτει διάφορους τομείς, μεταξύ των οποίων η κοινωνία των πολιτών, οι συνδικαλιστικές ενώσεις και οι επιχειρήσεις».

(2) Γνωμοδότηση ΕΟΚΕ της 30.05.2007 με θέμα: «Μια στρατηγική της ΕΕ για τη στήριξη των κρατών μελών στην προσπάθειά τους να μειώσουν τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα», εισηγήτρια: η κ. van Turnhout, συνεισηγητής : ο κ. Janson, ΕΕ C 175, 27.7.2007.

(3) Konnopka, A & König, H-H, «The Health and Economic Consequences of Moderate Alcohol consumption in Germany 2002», [Η υγεία και οι οικονομικές συνέπειες της μέτριας κατανάλωσης οινοπνεύματος στη Γερμανία 2002] Δημοσίευση: Value in Health [Αξία στην υγεία], 2009

(4) Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

(5) Σύσταση του Συμβουλίου της 5ης Ιουνίου 2001 (2001/458/ΕΚ).

(6) Συμπεράσματα του Συμβουλίου της 5ης Ιουνίου 2001 σχετικά με μια κοινοτική στρατηγική για τη μείωση των βλαβών που οφείλονται στο οινόπνευμα (ΕΕ C 175 της 20.06.2001, σελ. 1) και συμπεράσματα του Συμβουλίου της 1ης και 2ας Ιουνίου 2004 σχετικά με το οινόπνευμα και τους νέους (δεν έχουν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα).

(7) COM(2006) 625 τελικό.

(8) Βλ. υποσημείωση 2.

(9) Όπ. π.

(10) Υπόθεση Franzen (C-89/95), υπόθεση Heinonen (C-394/97), υπόθεση Gourmet (C-405/98), υπόθεση Catalonia (συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-190 και C-179/90), Loi Evin (C-262/02 και C-429/02).

(11) «Alcohol in Europe, a public health perspective» [Το αλκοόλ στην Ευρώπη από τη σκοπιά της δημόσιας υγείας] – 'Εκθεση που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής από τους P. Anderson και B. Baumberg, Ινστιτούτο Μελετών για το Οινόπνευμα (Institute of Alcohol Studies), Ιούνιος 2006.

(12) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 30ής Μαΐου 2007 για την ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Μια στρατηγική της ΕΕ για τη στήριξη των κρατών μελών στην προσπάθειά τους να μειώσουν τις βλάβες που προκαλούνται από το οινόπνευμα» (COM(2006) 625 τελικό), εισηγήτρια: η κ. Van Turnhout, συνεισηγητής: ο κ. Janson, ΕΕ C 175 της 27.7.2007

(13) Βλ. υποσημείωση 11.

(14) Πάνω από 40 g αλκοόλης, δηλ. 4 ποτά την ημέρα, για τους άνδρες και πάνω από 20 g, δηλ. 2 ποτά την ημέρα, για τις γυναίκες.

(15) Alcohol-related harm in Europe – Key data October 2006, Brussels [Βλάβες που σχετίζονται με την κατανάλωση οινοπνεύματος στην Ευρώπη - Βασικά δεδομένα, Οκτώβριος 2006, Βρυξέλλες], MEMO/06/397, 24 Οκτωβρίου 2006.

(16) Έρευνα του ESPAD, 2007

(17) Βλ. υποσημείωση 11.

(18) ΓΔ SANCO.

(19) Ευρωπαϊκός Χάρτης για το Οινόπνευμα της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (1995).

(20) Βλ. υποσημείωση 11.

(21) Έκθεση του ESPAD για το 2007 (2009).

(22) «Alcopops» είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για την περιγραφή των εμφιαλωμένων οινοπνευματωδών ποτών που μοιάζουν με τα αναψυκτικά και τα ανθρακούχα.

(23) Independent Review of the Effects of Alcohol Pricing and Promotion (2008) [Ανεξάρτητη επισκόπηση των επιπτώσεων της τιμολόγησης και της εμπορικής προώθησης του οινοπνεύματος].

(24) Scientific Opinion of the Science Group of the European Alcohol and Health Forum (2009) [Επιστημονική γνωμοδότηση της Επιστημονικής Ομάδας του Ευρωπαϊκού Φόρουμ για το Οινόπνευμα και την Υγεία] και Impact of Alcohol Advertising and Media Exposure on Adolescent Alcohol Use: A Systematic Review of Longitudinal Studies (2009) [Αντίκτυπος της διαφήμισης οινοπνεύματος και της προβολής της χρήσης οινοπνεύματος από τους εφήβους στα ΜΜΕ: Συστηματική επισκόπηση διαχρονικών μελετών].

(25) Βλ. υποσημείωση 24, 1ο μέρος.

(26) Βλ. υποσημείωση 11.

(27) Όπ. π.

(28) WHO Expert Committee on problems related to Alcohol Consumption, 2nd Report, 2007 [Επιτροπή εμπειρογνωμόνων της ΠΟΥ για προβλήματα που σχετίζονται με την κατανάλωση οινοπνεύματος, 2η Έκθεση, 2007].

(29) COM(2006) 625 τελικό.

(30) The affordability of alcoholic beverages in the European Union: Understanding the link between alcohol affordability, consumption and harms (2009) – Affordability report (2009) [Η οικονομική προσιτότητα των οινοπνευματωδών ποτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Κατανοώντας τη σχέση μεταξύ της οικονομικής προσιτότητας, της κατανάλωσης και των βλαβών του οινοπνεύματος (2009) – Έκθεση για την οικονομική προσιτότητα (2009)].

(31) ΓΔ SANCO 2006.

(32) Βλ. υποσημείωση 11. Ο όρος «οn-trade» αναφέρεται σε παμπ, κλαμπ, εστιατόρια και άλλα καταστήματα λιανικής πώλησης οινοπνευματωδών ποτών για κατανάλωση εντός καταστήματος· ο όρος «off-trade» αναφέρεται σε σουπερμάρκετ και κάβες που πωλούν οινοπνευματώδη ποτά για κατανάλωση εκτός καταστήματος.

(33) Η οικονομική προσιτότητα υπολογίζεται βάσει της καθαρής επίδρασης τιμής και εισοδήματος.

(34) Βλ. υποσημείωση 30.

(35) Modelling the Potential Impact of Pricing and Promotion Policies for Alcohol in England: Results from the Sheffield Alcohol Policy Model Version 2008 (1-1) [Προσομοίωση του δυνητικού αντίκτυπου των πολιτικών τιμολόγησης και προώθησης του οινοπνεύματος στην Αγγλία: Αποτελέσματα της εκδοχής του 2008 (1-1) του μοντέλου πολιτικής οινοπνεύματος του Σέφιλντ].

(36) Ο όρος στα αγγλικά είναι «pre-drinking» – βλ. Alcohol Price and Consumer Behaviour (Τιμή του οινοπνεύματος και συμπεριφορά των καταναλωτών), Έρευνα αγοράς από την εταιρία IPSOS Belgium (2009).

(37) Βλ. υποσημείωση 30.

(38) «Global burden of disease and injury and economic cost attributable to alcohol use and alcohol use disorders» [Συνολική επιβάρυνση λόγω ασθενειών και τραυματισμών και οικονομικό κόστος οφειλόμενο στη χρήση οινοπνεύματος και στις διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση οινοπνεύματος ], The Lancet (2009).

(39) «Effectiveness and cost-effectiveness of policies and programmes to reduce the harm caused by alcohol» [Αποτελεσματικότητα και οικονομική αποδοτικότητα των πολιτικών και των προγραμμάτων για τον περιορισμό των βλαβών που προκαλούνται από το οινόπνευμα], The Lancet (2009).

(40) Βλ. υποσημείωση 11.

(41) ΠΟΥ, Γενική Επισκόπηση της κατάστασης: Πολιτική για το οινόπνευμα, (2004). Βλ. επίσης «Paying the tab. The costs and benefits of alcohol control (2007)» [Εξόφληση του λογαριασμού. Το κόστος και τα οφέλη του ελέγχου της κατανάλωσης οινοπνεύματος] και τις υποσημειώσεις 35 και 37.

(42) Βλ. υποσημείωση 11.

(43) COM(2006) 367 τελικό.

(44) Βλ. υποσημείωση 11.

(45) Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ της 16.03.2006 με θέμα «Ενδοοικογενειακή βία σε βάρος γυναικών» με εισηγήτρια την κ. Heinisch, OJ C 110 of 9.5.2006 και γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ της 14.12.2006 με θέμα «Τα παιδιά ως έμμεσα θύματα της ενδοοικογενειακής βίας» με εισηγήτρια την κ. Heinisch, ΕΕ C 325 της 30.12.2006.

(46) Βλ. υποσημείωση 11.

(47) Βλέπε Royal College of Psychiatrists, Ηνωμένο Βασίλειο.

http://www.rcpsych.ac.uk/mentalhealthinfoforall/problems/alcoholanddrugs/alcoholandolderpeople.aspx

(48) «Alcohol use disorders in elderly people: redefining an age old problem in old age» [Διαταραχές λόγω κατανάλωσης οινοπνεύματος στους ηλικιωμένους: επαναπροσδιορισμός ενός παλαιού προβλήματος της τρίτης ηλικίας], British Medical Journal, (2003).

(49) Prevalence of mental disorders in Europe: results from the European Study of the Epidemiology of Mental Disorders project [Επιπολασμός των ψυχικών διαταραχών στην Ευρώπη: αποτελέσματα του προγράμματος Ευρωπαϊκής Μελέτης Επιδημιολογίας Ψυχικών Διαταραχών], (2004).