Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή: βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογία - μια στρατηγική για την Ευρώπη. Έκθεση προόδου και μελλοντικοί προσανατολισμοί"

(COM(2003) 96 τελικό)

(2003/C 234/03)

Στις 6 Μαρτίου 2003, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να ζητήσει από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να γνωμοδοτήσει για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του με βάση την εισηγητική έκθεση του εισηγητή κ. Braghin στις 25 Ιουνίου 2003.

Κατά την 401η σύνοδο ολομέλειας της 16ης και 17ης Ιουλίου 2003 (συνεδρίαση της 16ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 111 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Τον Ιανουάριο του 2002, η Επιτροπή υπέβαλε πρόγραμμα δράσης για τις βιοεπιστήμες και την βιοτεχνολογία, που διαρθρώνεται σε δύο μέρη: στρατηγικοί προσανατολισμοί και ένα πρόγραμμα το οποίο κατανέμεται σε 30 σημεία και αποβλέπει στο να μεταφέρει στην πράξη την στρατηγική αυτή.

1.2. Τα ευρωπαϊκά όργανα υποστήριξαν την ολοκληρωμένη αυτή πρόταση της Επιτροπής, η δε ΕΟΚΕ εκφράστηκε με εμπεριστατωμένο τρόπο σχετικά με τα έγγραφα που της είχαν υποβληθεί(1).

1.2.1. Στη γνωμοδότηση για την ανακοίνωση "Βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογία - Μια στρατηγική για την Ευρώπη" η ΕΟΚΕ υπέβαλε μία σειρά προτάσεων, μία από τις οποίες ήταν, συγκεκριμένα, να επικρατήσει η αρχή της προφύλαξης, στο πλαίσιο επίσης της βιοεποπτείας, καθώς και να εφαρμοστεί σε όλες τις φάσεις· να καταστεί ρητή η αρχή της επιβάρυνσης των υπευθύνων με το κόστος των ζημιών καθώς και των δυσχερειών που προκύπτουν από τη χρήση των τεχνολογιών αυτών· να εμπλουτισθεί το πρόγραμμα δράσης με πτυχές όπως είναι η εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση των νέων στις βιοεπιστήμες, ο ακριβής προσδιορισμός των ευθυνών των επιμέρους ενδιαφερόμενων πλευρών, η διαφάνεια σε όλες τις φάσεις της έρευνας, η ανιχνευσιμότητα καθώς και μια σαφής και κατανοητή επισήμανση· να υιοθετηθούν κριτήρια κινδύνου/οφέλους σε όλους τους οργανισμούς που διεξάγουν διαπραγματεύσεις προκειμένου να αναγνωρισθούν σε διεθνές επίπεδο οι προσδοκίες των καταναλωτών· να διεξάγεται διαρκής διάλογος για την αξιολόγηση της επιστημονικής προόδου, τον προσδιορισμό μιας στρατηγικής επικοινωνίας και την παροχή αντικειμενικών πληροφοριών.

1.3. Το Συμβούλιο της Βαρκελώνης εξέτασε το πρόγραμμα δράσης και υπογράμμισε την σημασία των πρωτοποριακών τεχνολογιών δεδομένου ότι αποτελούν ζωτικό παράγοντα της μελλοντικής ανάπτυξης. Επιπλέον, ζήτησε την θέσπιση των κατάλληλων μέτρων, με το αντίστοιχο χρονοδιάγραμμα, προκειμένου οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να μπορέσουν να εκμεταλλευτούν το δυναμικό της βιοτεχνολογίας, λαμβάνοντας πάντοτε υπόψη την αρχή της προφύλαξης καθώς και τις ανησυχίες δεοντολογικού και κοινωνικού χαρακτήρα.

1.4. Το Συμβούλιο "Ανταγωνιστικότητα" της 26ης Νοεμβρίου 2002 υιοθέτησε μια σειρά σημαντικών συμπερασμάτων, που καλύπτουν ευρύ φάσμα μέτρων: από την ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων έως τη διάθεση περισσότερων πόρων για την έρευνα, από την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας έως την συγκρότηση σε δίκτυο των διαθέσιμων στο Διαδίκτυο πληροφοριών, από τον προορατικό ρόλο των δημόσιων αρχών έως την συμμετοχή της κοινωνίας και τον κοινωνικό διάλογο, από το κανονιστικό πλαίσιο έως την διεθνή συνεργασία.

1.5. Η υπό εξέταση ανακοίνωση αποτελεί την πρώτη από τις εκθέσεις που ζητήθηκαν στο πλαίσιο αυτό και παρουσιάζει τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί στο επίπεδο της κατάρτισης πολιτικής, καθώς και τα συγκεκριμένα επιτεύγματα, παρουσιάζοντας προκαταβολικά ορισμένα από τα θεμελιώδη θέματα που προέκυψαν και έχουν ουσιαστική σημασία για την επιτυχία του προγράμματος δράσης.

1.6. Ορισμένα κράτη μέλη δεν είναι ακόμα σε θέση να μετατρέψουν τους στόχους των συμπερασμάτων του Συμβουλίου σε δράσεις, στους καθοριστικούς, για την ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας και των βιοεπιστημών, τομείς.

1.7. Ο τομέας της βιοτεχνολογίας, ο οποίος θεωρείται ένας από τους τομείς που διαθέτουν σημαντικές προοπτικές μεσοπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης ανάπτυξης, συνίσταται από ένα δίκτυο τεχνολογιών στο πλαίσιο του οποίου η καινοτομία και η ανταγωνιστικότητα διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο. Οι επιχειρήσεις του τομέα αυτού προέρχονται, στις περισσότερες περιπτώσεις, από τον πανεπιστημιακό χώρο ή από μεγάλες επιχειρήσεις (μετά από συγχώνευση ή ενσωμάτωση [spin-off]) και διαθέτουν κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου ή ιδιωτών επενδυτών (business angels· δηλαδή προερχόμενα από τοπικά δίκτυα ιδιωτών επενδυτών τα οποία παρέχουν χρηματοδότηση και συμβουλές στις νέες επιχειρήσεις).

1.8. Οι επιχειρήσεις του τομέα της βιοτεχνολογίας είναι στις περισσότερες περιπτώσεις ΜΜΕ, οι οποίες καλύπτουν περισσότερους του ενός επιστημονικούς κλάδους, είναι εξαιρετικά εξειδικευμένες, με σημαντικές ωστόσο διαφορές από επιχείρηση σε επιχείρηση, διαθέτουν μεγάλη ευρηματικότητα και χαρακτηρίζονται από υψηλά επίπεδα ανάπτυξης (παρά την κρίση που πλήττει τις επιχειρήσεις της γεωργικής βιομηχανίας τροφίμων που βασίζονται στη βιοτεχνολογία). Έχει επισημανθεί(2) ότι ένα μεγάλο ποσοστό των εν λόγω επιχειρήσεων είναι συγκεντρωμένο σε ομίλους, δεδομένου ότι με τον τρόπο αυτό η σύσταση τεχνολογικής υποδομής, η συγκέντρωση κρίσιμης μάζας γνώσεων, η αλληλεπίδραση στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληροφοριών και η εξεύρεση προσωπικού με υψηλό δυναμικό επιτυγχάνονται αποτελεσματικότερα.

1.9. Η διάνοιξη νέων πεδίων στον τομέα της μοριακής βιολογίας και της βιοτεχνολογίας είχε ως αποτέλεσμα την ταχεία εξάπλωση του τομέα σε ολόκληρο τον κόσμο κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια, ενώ παράλληλα αναπτύχθηκαν σε πολύ σημαντικό βαθμό οι δραστηριότητες Ε& Τ και αυξήθηκαν επίσης σημαντικά οι θέσεις απασχόλησης. Ένας άλλος παράγοντας που συμβάλλει στην αύξηση αυτή των γνώσεων και των επιχειρήσεων είναι το γεγονός ότι καλύπτουν περισσότερους του ενός επιστημονικούς κλάδους και ότι υπάρχει συνεργασία μεταξύ του πανεπιστημιακού χώρου και των επιχειρήσεων με αποτέλεσμα τη δημιουργία ιδιαίτερα αποτελεσματικών συνεργιών.

1.10. Τα χαρακτηριστικά του τομέα που μόλις σκιαγραφήθηκαν επιτρέπουν να γίνουν κατανοητές οι ανησυχίες που διατυπώνονται στην υπό εξέταση ανακοίνωση όσον αφορά ορισμένους τομείς στρατηγικής σημασίας όπως είναι η έρευνα, η ανεύρεση δημοσιονομικών πόρων και το σύστημα προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, δεδομένου ότι υπάρχει ο κίνδυνος οι ελλείψεις και οι καθυστερήσεις να επηρεάσουν αρνητικά την μακροπρόθεσμη επιτυχία της βιοτεχνολογίας στην ΕΕ.

2. Παρατηρήσεις για τις θεμελιώδεις πλευρές της στρατηγικής και για τις προτάσεις

2.1. Ευρωπαϊκή Έρευνα

2.1.1. Η ευρωπαϊκή έρευνα και στον τομέα ακόμη των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας χαρακτηρίζεται από έλλειψη πόρων και κατακερματισμό και υφίσταται τις αρνητικές συνέπειες μιας μη επαρκούς, ακόμη, συνεργασίας μεταξύ εθνικών και κοινοτικών προγραμμάτων και μεταξύ επιστημονικής βάσης και βιομηχανίας, διαθέτει δε υπέρμετρα περιορισμένους πόρους σε σχέση με τις κυριότερες χώρες ανταγωνισμού.

2.1.1.1. Οι κοινοτικοί πόροι που έχουν διατεθεί φαίνονται ανεπαρκείς εάν συγκριθούν με τα κονδύλια που επενδύουν κατ' έτος τα κύρια αμερικανικά ερευνητικά κέντρα και οι εθνικές επενδύσεις δεν είναι σε θέση να καλύψουν το χάσμα αυτό, οι δε ερευνητικές δράσεις της ΕΕ δεν είναι συντονισμένες κατά τρόπο που να επιτρέπουν μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα.

2.1.1.2. Ωστόσο είναι γεγονός ότι στον τομέα των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας, η έρευνα και η ανάπτυξη γενικά δεν χρειάζονται σημαντικές συγκεντρωμένες ευρωπαϊκές υποδομές ούτε προγράμματα μεγάλων διαστάσεων, για το λόγο ότι συχνά η πρόοδος μπορεί να επιτευχθεί χάρη στην ποικιλία των προσεγγίσεων και των διαδικασιών, πράγμα εφικτό ακόμη και για τις ΜΜΕ και τα μικρά ερευνητικά ινστιτούτα. Εξάλλου, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ο δρόμος που πρέπει να διανυθεί προκειμένου οι τυχόν πολλά υποσχόμενες ερευνητικές δράσεις να μεταμορφωθούν σε ανταγωνιστικά αποτελέσματα ικανά να μετατραπούν σε εμπορεύσιμα προϊόντα, είναι συχνά μακρύς και επικίνδυνος (ιδιαίτερα όταν απαιτούνται πολύπλοκες διαδικασίες έγκρισης, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στην περίπτωση των φαρμακευτικών προϊόντων). Κατά συνέπεια, για να χαράξουν μία τέτοια πορεία, οι επιχειρήσεις χρειάζεται να διαθέτουν ισχυρό χρηματοδοτικό απόθεμα, μακρόπνοο σχέδιο και την ικανότητα να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους.

2.1.1.3. Η χρηματοδοτική πολιτική πρέπει να αποσκοπεί περισσότερο στην αλληλεπίδραση και συμπληρωματικότητα μεταξύ ΜΜΕ και μεγάλων επιχειρήσεων, διότι μόνον με τον τρόπο αυτό μπορεί να επιταχυνθεί η μετατροπή των γνώσεων σε προϊόντα, που κατά τα άλλα είναι κατακερματισμένες και δεν υποστηρίζονται από πόρους που θα τους επιτρέψουν να αναπτυχθούν.

2.1.1.4. Ο κατακερματισμός των χρηματοδοτικών πόρων που προορίζονται για την έρευνα δεν οφείλεται μόνον στο γεγονός ότι πολλοί από αυτούς δεν επαρκούν, αλλά υπάρχει και το πρόβλημα της οργάνωσης: πράγματι, μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει καμία συντονισμένη στρατηγική που να συνδυάζει διάφορες δυνατότητες και λειτουργίες και που να είναι σε θέση να συντονίσει την ποικιλία των αποκεντρωμένων προσπαθειών. Είναι συνεπώς απαραίτητη μία στενή και λειτουργική διατομεακή συνεργασία μεταξύ ερευνητικών ινστιτούτων και βιομηχανικών επιχειρήσεων, ενώ είναι σκόπιμο επίσης να βελτιωθεί, στην επόμενη φάση, η κινητικότητα και η συνεργασία μεταξύ βιομηχανίας και ερευνητικών ινστιτούτων.

2.1.1.5. Για να εμπλουτιστεί η επιστημονική βάση είναι πράγματι απαραίτητο να υπάρξει μία καλύτερη ενσωμάτωση έρευνας και διδασκαλίας, όσον αφορά όμως τη συγκεκριμένη πτυχή η Ευρώπη αντιμετωπίζει θεσμικά και οργανωτικά εμπόδια όπως η περιορισμένη κινητικότητα των ερευνητών και η υπερβολική γραφειοκρατία: θα ήταν σκόπιμο να μελετηθεί το ενδεχόμενο παροχής ειδικών κινήτρων ούτως ώστε οι ερευνητές του πανεπιστημιακού χώρου να προσελκύονται από βιομηχανικά σχέδια και να αναπτύσσουν, στο πλαίσιο αυτό, επιστημονικούς ομίλους και επιχειρηματικά κεφάλαια.

2.1.2. Το Έκτο Πρόγραμμα Πλαίσιο (FP6) αποτελεί μία χρήσιμη αφετηρία, αρκεί τα θέματα που θα γίνουν δεκτά και τα κριτήρια επιλογής να λάβουν υπόψη την ιδιαιτερότητα του ερευνητικού αυτού τομέα και να εξασφαλίσουν, μακροπρόθεσμα, τον αποτελεσματικό προγραμματισμό του. Η αναγκαία ωστόσο ιδιωτική συμβολή για την επίτευξη του στόχου του 3 % επί του ετήσιου ΑΕΠ έως το 2010 μπορεί να είναι ρεαλιστική μόνο εάν υπάρξει αποφασιστικότητα και συνοχή όσον αφορά τον προσδιορισμό ενός φάσματος κατάλληλων πολιτικών και εάν δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις (πολιτικές, όργανα, υποδομές κ.λπ.) που είναι κατάλληλες για τις ιδιωτικές επενδύσεις στον τομέα της Έρευνας και της Ανάπτυξης (Ε& Α).

2.1.3. Κατά την ΕΟΚΕ έχει πρωταρχική σημασία να συγκροτηθεί ένα σύνολο κανονιστικών, επιχειρηματικών, φορολογικών και δημοσιονομικών παραγόντων με συνδυασμένη δράση που να ενθαρρύνουν την ανάληψη επιχειρηματικού κινδύνου τόσο στις αντίστοιχες επιχειρήσεις όσο και στον πανεπιστημιακό χώρο και στα δημόσια ερευνητικά κέντρα. Αυτό προϋποθέτει ειδικότερα την απλοποίηση της πρόσβασης στις δημόσιες χρηματοδοτήσεις, την ύπαρξη ευελιξίας σε ένα καθορισμένο πλαίσιο αναφοράς (το οποίο είναι απαραίτητο λόγω της μεγάλης διάρκειας της έρευνας αλλά και το οποίο θα πρέπει οπωσδήποτε να προσαρμόζεται με ευέλικτο τρόπο στην δυναμική και απρόβλεπτη εξέλιξη της επιστήμης), τη φορολογική και δημοσιονομική υποστήριξη των καινοτόμων επιχειρήσεων και, τέλος, μία αγορά κεφαλαίων που να διευκολύνει την πρόσβαση σε κεφάλαια κινδύνου και να συνοδεύει τις νέες επιχειρήσεις ("start up") στις διάφορες φάσεις της ανάπτυξής τους, μέσω μεταξύ άλλων χρηματοδοτήσεων που να κατανικούν τις συγκυριακές δυσκολίες και τις αναπόφευκτες φάσεις κρίσεως.

2.1.4. Η πρόσφατη εμπειρία καταδεικνύει ότι ο χρηματοπιστωτικός κόσμος έχει την τάση να επιδιώκει βραχυπρόθεσμα κέρδη, δίχως να λαμβάνει υπόψη ότι η έρευνα στον βιοτεχνολογικό τομέα απαιτεί μακρόχρονες περιόδους, που ξεπερνούν πολλές φορές την δεκαετία, εις βάρος της συγκρότησης "περιουσιακών στοιχείων" ("assets") που θα μπορούσαν να καταστούν κερδοφόρα εάν είχαν τον χρόνο να αναπτυχθούν. Επιπλέον, συχνά παραγνωρίζεται το γεγονός ότι οι βιοτεχνολογικές επιχειρήσεις δεν παράγουν μόνον προϊόντα, αλλά παρέχουν και βιοτεχνολογικές υπηρεσίες, και στην περίπτωση αυτή μπορεί ο κίνδυνος να είναι μικρότερος, ταυτόχρονα όμως η αύξηση της αξίας και η απόδοση της επένδυσης γίνονται βραδύτερα: μια υπερβολικά κερδοσκοπική συμπεριφορά πλήττει αυτή την δεύτερη τυπολογία επιχειρήσεων, που ωστόσο αποτελεί επιχειρηματική κληρονομιά στην Ευρώπη.

2.1.4.1. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να καταβάλει προσπάθειες προκειμένου να καθιερωθεί η αρχή της υποστήριξης της μακροπρόθεσμης επιχειρηματικότητας και στρατηγικών ανάπτυξης που να συνοδεύονται με την δυνατότητα αξιολόγησης των ενδιάμεσων στόχων, καθώς και της υποστήριξης προγραμμάτων επιμόρφωσης του προσωπικού και στο επιχειρηματικό επίσης επίπεδο, κατά τρόπο που η έννοια της επένδυσης να καταστεί πιο ρεαλιστική και σταθερή. Η προσέγγιση αυτή είναι ακόμη πιο αναγκαία στο βαθμό που το κεφάλαιο κινδύνου πολύ συχνά εγκαταλείπει μια νέα πρωτοβουλία μόλις ακριβώς επιτευχθεί η είσοδος στο χρηματιστήριο ή εάν η αποδοτικότητα δεν είναι άκρως υψηλή, εις βάρος έτσι των ΜΜΕ που θα ήταν σε θέση να αναπτυχθούν εάν, στο χρηματοδοτικό επίπεδο, εδίδετο μεγαλύτερη προσοχή στις δυναμικές του τομέα.

2.1.5. Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι αρμόδια για τις πολιτικές αυτές είναι τα κράτη μέλη, όμως η ΕΕ θα πρέπει να διαδραματίσει ενεργό ρόλο προκειμένου να διευκολυνθεί μια ανοιχτή μέθοδος συνεργασίας, να πραγματοποιηθεί μια αξιολόγηση των επιτυχημένων πολιτικών (benchmarking στους διάφορους τομείς), να προταθούν μέσα που να διευκολύνουν την συγκρότηση ενός πιο ομοιογενούς, συνεκτικού και ενθαρρυντικού πλαισίου υπέρ της έρευνας και της καινοτομίας, εκτός από το να ενθαρρύνει τη δημιουργία δημόσιων κεφαλαίων για την κάλυψη της εν λόγω απαίτησης και από το να ενσωματώσει στις κοινοτικές πολιτικές όλους τους έμμεσους μηχανισμούς που την διευκολύνουν.

2.1.6. Η Επιτροπή θα πρέπει με τρόπο πιο αποφασιστικό να ωθήσει τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν με συνοχή τις αρχές και τις στρατηγικές επιλογές που έχουν ήδη αποφασιστεί, διευκολύνοντας την αναζήτηση κατάλληλων λύσεων και προτείνοντας τη διεξαγωγή φόρουμ ή συνδιασκέψεων και τη συγκρότηση ομάδων υψηλού επιπέδου στο πλαίσιο των οποίων η ανταλλαγή των ιδεών και οι προτάσεις λύσεων να βρουν την κατάλληλη ανταπόκριση.

2.2. Επιστήμη και κοινωνία

2.2.1. Η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της δηλώνει ότι δεσμεύεται να διασφαλίσει ότι οι δεοντολογικές, νομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές πτυχές, με την ευρύτερη έννοια, όπως επίσης και τα διάφορα ρεύματα σκέψης, θα ληφθούν υπόψη και θα αποτελέσουν τμήμα της διαδικασίας έρευνας και ανάπτυξης και ότι θα επιδιώξει ώστε η δεοντολογική και κοινωνική συζήτηση να συνεχίσει να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της διαδικασίας έρευνας και ανάπτυξης.

2.2.2. Η προσέγγιση αυτή προκύπτει από τη διαπίστωση ότι η ταχεία εξέλιξη του τομέα των βιοεπιστημών έχει δημιουργήσει μεγάλες προσδοκίες για την θεραπεία ασθενειών καθώς και για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, γεννώντας ταυτόχρονα ανησυχίες όσον αφορά τις δεοντολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις.

2.2.3. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την προσέγγιση αυτή και συμμερίζεται την άποψη ότι οι δημόσιες αρχές, εκτός από τα ερευνητικά κέντρα και τις επιχειρήσεις, θα πρέπει να αναλάβουν να αντιμετωπίσουν τις ανησυχίες που αφορούν τις συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιούνται οι θεμελιώδεις επιλογές στον τομέα αυτό: διαφορετικά, οι ανησυχίες ενός κοινού που είναι ελάχιστα ή κακά ενημερωμένο θα οδηγήσουν, πράγματι, σε επιβραδύνσεις και σε κρίσεις κατά την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών.

2.2.4. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι για να γίνουν επαρκώς κατανοητές οι βιοεπιστήμες και η βιοτεχνολογία είναι απαραίτητο να υπάρχει η κατάλληλη παιδεία και κατάρτιση, καθώς και ολοκληρωμένες κοινοτικές πολιτικές στον τομέα της εκπαίδευσης, όπως έχει καταδειχθεί σε παλαιότερες γνωμοδοτήσεις(3).

2.2.5. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την απαγόρευση της κλωνοποίησης του ανθρώπου, όπως προβλέπεται στο άρθρο 3 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και όπως τόνισε εκ νέου η "Ευρωπαϊκή Ομάδα Δεοντολογίας των Επιστημών και των Νέων Τεχνολογιών" (EGE) και εκφράζει την ευχή οι εν εξελίξει πρωτοβουλίες για μια παγκόσμια διάσκεψη σχετικά με το θέμα αυτό να υποστηριχθούν από τα ευρωπαϊκά όργανα.

2.2.6. Η ΕΟΚΕ θεωρεί επίσης ότι επιβάλλεται, για λόγους ορθής προφύλαξης, να περιοριστεί η χρηματοδότηση, στο πλαίσιο του FP6, της έρευνας για τα εμβρυονικά στελεχιαία κύτταρα ανθρώπου και εκφράζει την ευχή οι προτάσεις που η Επιτροπή καταρτίζει αυτή τη στιγμή να μπορέσουν να βρουν τη σωστή ισορροπία μεταξύ των δεοντολογικών ανησυχιών και των απαιτήσεων της έρευνας.

2.2.6.1. Για το θέμα αυτό, το οποίο εξετάστηκε κατά τη διάρκεια διοργανικού σεμιναρίου στις 24 Απριλίου 2003, οι απόψεις που υπερισχύουν διαφέρουν, όχι μόνον μεταξύ οργάνων, αλλά και μέσα στον ίδιο τον επιστημονικό κόσμο. Ενώ τα κράτη μέλη συμφωνούν όσον αφορά τη χρήση στελεχιαίων κυττάρων ενηλίκων, ορισμένα από αυτά δεν δέχονται την έρευνα σχετικά με τα εμβρυονικά στελεχιαία κύτταρα.

2.2.6.2. Πέραν των σχετικών δεοντολογικών προβληματισμών, δεν υπάρχει συναίνεση όσον αφορά τα πλεονεκτήματα και τους κινδύνους που συνδέονται με την χρήση εμβρυονικών στελεχιαίων κυττάρων, αντί της χρήσης στελεχιαίων κυττάρων ενηλίκων: κατά συνέπεια, η αρχή της προφύλαξης υποδεικνύει ότι είναι σκόπιμο να διατηρηθεί η αναστολή των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων υπέρ της έρευνας για τα εμβρυονικά στελεχιαία κύτταρα, έως ότου υπάρξει συναίνεση ως προς το έγγραφο που η Επιτροπή καταρτίζει για το θέμα.

2.2.6.3. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι βιοτεχνολογικές επιχειρήσεις κατ' ουσία δεν κάνουν χρήση, στο πλαίσιο των ερευνητικών προγραμμάτων τους, εμβρυονικών κυττάρων ανθρώπου για το λόγο ότι υπάρχει το πρόβλημα της απόρριψης και ο κίνδυνος ανάπτυξης ανεπιθύμητων κυττάρων και μόλυνσης με ζωικό υλικό, αλλά κάνουν χρήση στελεχιαίων κυττάρων ενηλίκων, παρά τη μεγάλη δυσκολία που συνεπάγεται η απομόνωση, καλλιέργεια και διαφοροποίησή τους.

2.3. Πνευματική ιδιοκτησία

2.3.1. Η ανακοίνωση δηλώνει ότι η ύπαρξη ενός σαφούς, δίκαιου, υποστηρίξιμου από δημοσιονομική άποψη και αποτελεσματικού συστήματος αδειών ευρεσιτεχνίας, που να εφαρμόζεται με συνοχή σε όλη την ΕΕ, έχει ζωτική σημασία προκειμένου να υπάρξει πλήρης αξιοποίηση του δυναμικού των βιοτεχνολογιών και εκφράζει τη λύπη της για την καθυστέρηση που σημειώθηκε όσον αφορά τη μεταφορά της οδηγίας 98/44/ΕΚ για τη νομική προστασία των βιοτεχνολογικών εφευρέσεων στα εθνικά νομικά συστήματα.

2.3.2. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την άποψη αυτή και υποστηρίζει συνεπώς τις προσπάθειες της Επιτροπής που αποσκοπούν στην επιτάχυνση των χρόνων εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας, και παράλληλα εκφράζει την ευχή, μετά την πολιτική συμφωνία της 3ης Μαρτίου 2003 για την κοινοτική άδεια ευρεσιτεχνίας, να υιοθετηθεί ταχέως ο σχετικός κανονισμός.

2.3.3. Μολονότι δεν ανταποκρίνεται πλήρως στα αιτήματα που προωθήθηκαν από την ΕΟΚΕ στη γνωμοδότησή της για την κοινοτική άδεια ευρεσιτεχνίας(4), ο συμβιβασμός που επιτεύχθηκε θα επιτρέψει να καλυφθεί ταχύτατα το σημερινό κανονιστικό κενό, γεγονός που θα ενισχύσει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.

2.3.4. Η ΕΟΚΕ ζητεί επίμονα από την Επιτροπή να παρέμβει για την ταχεία μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας για τις άδειες ευρεσιτεχνίας του τομέα της βιοτεχνολογίας, για το λόγο ότι η βιομηχανία βιοτεχνολογίας χρειάζεται ασφάλεια δικαίου κατά την χορήγηση αδειών ευρεσιτεχνίας σε βιοτεχνολογικές εφευρέσεις.

2.4. Γενετικώς Τροποποιημένοι Οργανισμοί (ΓΤΟ)

2.4.1. Η ανακοίνωση εκφράζει ικανοποίηση για την αξιοσημείωτη πρόοδο που έχει επιτελεστεί όσον αφορά το κανονιστικό πλαίσιο των ΓΤΟ, συμπεριλαμβανομένης και της πολιτικής συμφωνίας που επιτεύχθηκε ως προς τις δύο προτάσεις της Επιτροπής που καθορίζουν ένα πλήρες κοινοτικό σύστημα για την ανίχνευση και την επισήμανση των ΓΤΟ, καθώς και της προώθησης της εφαρμογής του πρωτοκόλλου της Καρθαγένης.

2.4.2. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τις δύο προτάσεις σχετικά με τους ΓΤΟ, που αναφέρονται στην ανιχνευσιμότητα και την επισήμανση των ΓΤΟ, τις οποίες υποστήριξε στις πρόσφατες γνωμοδοτήσεις της, καθώς και για την πρόοδο που έχει επιτελεστεί όσον αφορά την εφαρμογή και την αποδοχή, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, του πρωτοκόλλου της Καρθαγένης, που δίνει σε όλες τις συμβαλλόμενες χώρες τη δυνατότητα να προβαίνουν σε αξιολόγηση του κινδύνου πριν αποδεχθούν την εισαγωγή νέων ΓΤΟ.

2.4.3. Εκφράζει ωστόσο την λύπη της για το γεγονός ότι μόνο ορισμένες χώρες έχουν έως σήμερα αποδεχθεί την οδηγία 2001/18/ΕΚ που περιλαμβάνει μια πιο πλήρη διαδικασία έγκρισης των ΓΤΟ και καλεί την Επιτροπή να συνεχίσει αποφασιστικά τις προσπάθειες εφαρμογής της και να επιβάλει κυρώσεις στα κράτη μέλη που δεν συμμορφώνονται.

2.4.4. Η ΕΟΚΕ κρίνει σκόπιμη και επωφελή την σύσταση, στις 4 Δεκεμβρίου 2002, στις Βρυξέλλες, του Ευρωπαϊκού Δικτύου Εργαστηρίων για τους ΓΤΠ (ENGL), που θα λειτουργεί ως δίκτυο επιστημονικής και τεχνικής αριστείας στην ΕΕ, στο πλαίσιο της νομοθεσίας για τους ΓΤΟ, και συμφωνεί ιδιαίτερα με το γεγονός ότι το Κοινό Κέντρο Έρευνας της Επιτροπής (CCR) θα συντονίζει τις δραστηριότητες του δικτύου ΕΝGL και θα λειτουργεί ως εργαστήριο αναφοράς της ΕΕ.

2.4.5. Αντιθέτως, η ΕΟΚΕ δεν συμφωνεί με τη δήλωση της ανακοίνωσης (βλέπε σημείο 3.δ, σ. 18) ότι το καθήκον της σαφούς εξήγησης και τεκμηρίωσης των οφελών από τη χρήση ΓΤΟ ανήκει κυρίως στη βιομηχανία βιοτεχνολογίας. Πρόκειται πράγματι για πολιτιστικό και μορφωτικό ζήτημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί ικανοποιητικά μόνο από δημόσια όργανα, τόσο εθνικά και τοπικά όσο και κοινοτικά, σε συντονισμό μεταξύ τους και σε συνεργασία με τους διάφορους ενδιαφερόμενους, διαφορετικά θα υπάρξει έλλειψη αξιοπιστίας, κατακερματισμός και ανεπάρκεια των προσπαθειών, όπως επίσης οικονομική επιβάρυνση για τις ΜΜΕ, πράγμα που θα είναι άδικο και θα πλήξει την ανταγωνιστικότητα του τομέα.

2.5. Διεθνή ζητήματα

2.5.1. Η υπό εξέταση ανακοίνωση διαπιστώνει ότι οι συζητήσεις για την βιοτεχνολογία και τα συναφή ζητήματα έχουν πολλαπλασιασθεί στο πλαίσιο μιας σειράς διεθνών φόρουμ και διαφόρων πρωτοβουλιών που έχουν αναληφθεί από πολυάριθμα διεθνή όργανα. Παρατηρεί επιπλέον ότι τα όργανα αυτά διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο σε ειδικούς τομείς, αλλά ότι κανένα από αυτά δεν αποτελεί την κατάλληλη βάση για την προώθηση του ανοικτού και διαφανούς διαλόγου μεταξύ των ενδιαφερόμενων πλευρών.

2.5.2. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ευχή να μπορέσει η Επιτροπή να διαδραματίσει ενεργό ρόλο κατά τη σύσταση ενός πολυμερούς συμβουλευτικού φόρουμ με σκοπό τη διευκόλυνση του διαλόγου μεταξύ των διαφόρων πλευρών, οι οποίες σήμερα διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, και να ενισχυθεί η συνοχή των συμφωνιών που επιτυγχάνονται στις διάφορες έδρες, κατά τρόπο ώστε οι νέοι εν ισχύει κανόνες ή οι κανόνες που βρίσκονται στη φάση της έγκρισης εκ μέρους της ΕΕ να μπορέσουν να εξεταστούν στο σωστό τους πλαίσιο και να ξεπεραστούν έτσι οι αποκλίσεις που διαπιστώνονται σήμερα, κυρίως στους κόλπους του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ).

2.5.3. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τις πρωτοβουλίες αυτές, έχοντας την πεποίθηση ότι διαχείριση της βιοτεχνολογικής καινοτομίας σημαίνει εξεύρεση του τρόπου με τον οποίο θα προσδιορίζονται οι κανόνες και οι κοινές αρχές σε σφαιρική κλίμακα, ενώ ταυτόχρονα θα γίνονται σεβαστές οι νομίμως διαφορετικές θεωρήσεις τους στα διάφορα τμήματα του κόσμου.

2.6. Ανταγωνιστικότητα

2.6.1. Οι διάφορες αποκλίνουσες και μη συντονισμένες έως τώρα δράσεις είχαν ως αποτέλεσμα να μειωθεί ο αντίκτυπος, η αποτελεσματικότητα και η συνοχή της ευρωπαϊκής στρατηγικής στον τομέα αυτό, και οδήγησαν στη διατήρηση, εάν όχι στην επιδείνωση, του υφιστάμενου χάσματος σε σύγκριση με τους κυριότερους διεθνείς ανταγωνιστές. Η ευρωπαϊκή βιοτεχνολογική βιομηχανία καθυστερεί όσον αφορά τις διαστάσεις των επιχειρήσεων, την άμεση και παράγωγη απασχόληση, την αποδοτικότητα και τα κυκλώματα διανομής των προϊόντων.

2.6.1.1. Οι δημόσιες αρχές, τόσο οι εθνικές, όσο και οι κοινοτικές, πρέπει να έχουν επίγνωση ότι είναι σημαντικό να υπάρχει ένα σύνολο δράσεων με συνοχή, που να προβλέπει την σαφή και διαφανή ενημέρωση και κατάρτιση και να παρέχει ασφάλεια ως προς το πλαίσιο αναφοράς, καθώς και τα κατάλληλα μέσα παροχής κινήτρων, ούτως ώστε οι εν λόγω τομείς που διανοίγουν μεγάλες προοπτικές βιώσιμης ανάπτυξης να αναπτυχθούν το ταχύτερο δυνατό.

2.6.2. Η μελέτη "Καινοτομία και ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιοτεχνολογίας"(5), ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι η ανταγωνιστικότητα του τομέα δεν ανήκει αποκλειστικά μόνον στις επιχειρήσεις, αλλά σε ένα ευρύτερο φάσμα θεσμικών υποδομών και πολιτικών που επιδρούν με δυναμικό τρόπο στις επιχειρηματικές δραστηριότητες, προσδιορίζει καταστάσεις και διαδικασίες που μπορούν να ενισχυθούν με μια μακροπρόθεσμη δημόσια δράση. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να συζητήσουν τα στοιχεία και τις προτάσεις που περιέχονται σ' αυτήν και, με αφετηρία το σημείο αυτό, να εντοπίσουν πιο αποφασιστικές πολιτικές επιλογές που θα πρέπει να υλοποιηθούν στο πλαίσιο συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος.

3. Υποδείξεις

3.1. Η ανταγωνιστικότητα του βιοτεχνολογικού τομέα αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την επίτευξη των στρατηγικών στόχων της Λισαβόνας και η ΕΟΚΕ θεωρεί απόλυτη προτεραιότητα το να επιφορτισθούν η ΕΕ και τα κράτη μέλη με τον στόχο αυτό, εντοπίζοντας κάθε κατάλληλη δράση που θα συμβάλει στην επίτευξή της και συνεργαζόμενα για την εξάλειψη όλων των εμποδίων που αντιτίθενται σ' αυτήν.

3.2. Το πρότυπο των "ομίλων" ("clusters") και των "βιοτεχνολογικών επωαστήρων" αποτελούν καθοριστικό στοιχείο για την κατανόηση της δυναμικής της ανταγωνιστικότητας, της συνεργίας δράσεων, της μεταφοράς τεχνολογίας, των πιο επωφελών προσεγγίσεων χρηματοδότησης: η συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής και η γνώση και διάδοση των ορθών πρακτικών μπορούν να ασκηθούν ειδικότερα στο πλαίσιο αυτό προκειμένου να εξευρεθούν λύσεις ικανές να προωθήσουν μια εντατικότερη διαδικασία ανάπτυξης.

3.3. Ο καινοτόμος τομέας των βιοτεχνολογιών συγκροτείται κυρίως από έναν μεγάλο αριθμό ΜΜΕ, που βρίσκονται στη βάση της διαδικασίας καινοτομίας, αλλά στις οποίες δεν προσαρμόζονται πάντοτε τα μέσα για την ενθάρρυνση της έρευνας, την τεχνολογική μεταφορά και τη χρηματοδότηση που υφίστανται σήμερα. Θα πρέπει να καταβληθεί μεγαλύτερη προσπάθεια προκειμένου να κατανοηθεί καλύτερα η τυπολογία των επιχειρήσεων του τομέα (προϊόντα και υπηρεσίες) και οι ειδικές απαιτήσεις χρηματοδότησης, αλλά ακόμα ειδικότερα η απλοποιημένη πρόσβαση στις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και η χρηματοδότηση των τεχνολογικών διαδικασιών και όχι μόνο της έρευνας με τη στενή έννοια (ειδικότερα προκειμένου να διασφαλιστεί η ποιότητα των διαδικασιών εκτός από την ποιότητα των προϊόντων, η ικανότητα αναπαραγωγής τους σε βιομηχανικό επίπεδο, η ομοιογενοποίηση των επιμέρους προϊόντων, η εφαρμογή έγκυρων μεθόδων).

3.4. Η θεώρηση των ιδιαιτεροτήτων αυτών υποδεικνύει ότι θα πρέπει να αναθεωρηθεί η ίδια η έννοια του κεφαλαίου κινδύνου, προκειμένου να προσαρμοστεί στις ιδιαιτερότητες του τομέα και να διασφαλιστεί ότι θα ληφθούν υπόψη θεωρήσεις όπως η διάρκεια της έρευνας, η επαγγελματική ικανότητα του προσωπικού, τα απαιτούμενα προσόντα από τα όργανα εποπτείας.

3.5. Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με κάποια απαισιοδοξία ότι, αφενός, τα κράτη μέλη δεν έχουν αναλάβει ικανοποιητικές δράσεις για την έγκαιρη υλοποίηση όσων προβλέπονται στα συμπεράσματα και, αφετέρου, ότι η έκθεση της Επιτροπής δεν εξετάζει συγκεκριμένα τις καθυστερήσεις και τις δυσκολίες που σημειώθηκαν κατά την προώθηση του προγράμματος 30 σημείων (έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής SEC(2003) 248). Για το λόγο αυτό εκφράζει την ευχή ότι στην προσεχή ετήσια έκθεση θα εξεταστούν αναλυτικά, τόσο όσα έχουν επιτευχθεί, όσο και όσα δεν έχουν επιτευχθεί ή καθυστερούν σε σχέση με το εγκεκριμένο πρόγραμμα.

Βρυξέλλες, 16 Ιουλίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Για τις γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ βλέπε ΕΕ C 96 της 18.4.2002 και ΕΕ C 61 της 14.3.2003.

(2) Διάφοροι συγγραφείς, "Innovation and competitiveness in European biotechnology", Enterprise Papers 7, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2002.

(3) Για το θέμα αυτό βλέπε κυρίως τη γνωμοδότηση που η ΕΟΚΕ υιοθέτησε το 2002 σχετικά με το συμβουλευτικό έγγραφο (ΕΕ C 61 της 14.3.2003).

(4) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 155 της 29.5.2001.

(5) Enterprise Papers, αριθ. 7, 2002, Ευρωπαϊκή Επιτροπή.