ώ -it 
à -it 
à -tt ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 18.09.1995 
COM(95) 423 τελικΛ 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ 
ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ 
ΣΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 
Το παρόν έγγραφο πραγματεύεται την ανάγκη να ενταχθούν τα θέματα που 
αφορούν τους διαφορετικούς ρόλους και τις διαφορετικές καταστάσεις γυναικών 
και ανδρών σε όλο το φάσμα των παρεμβάσεων για την ανάπτυξη. Περιγράφει 
λεπτομερώς τις επιπτώσεις που έχουν οι σημερινές διακρίσεις ανάμεσα στα φυλά 
για την μακρόπνοη ανάπτυξη και εξηγεί πως η παραμέληση των διαφορών αυτών 
ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο τις προσπάθειες για την ανάπτυξη. Το κείμενο 
καθορίζει αρχές, στόχους και μέσα που θα πρέπει να λάβει υπόψη η συνεργασία 
για την ανάπτυξη όσον αφορά τα εν λόγω θέματα. Τέλος, καθορίζει τις γενικές 
αρχές, και προτείνει πρακτικές ρυθμίσεις με στόχο την ενίσχυση των 
διαβουλεύσεων και του συντονισμού ανάμεσα στην Κοινότητα και τα κράτη 
μέλη. 
Πίνακας περιεχομένων 
Εισαγωγή 
II. Α/αφορες και διακρίσεις μεταξύ των φύλων 
στις αναπτυσσόμενες χώρες 
III. Συνέπειες για τη συνεργασία στην ανάπτυξη 
IV. Η ένταξη των θεμάτων των δύο φύλων στην 
συνεργασία για την ανάπτυξη 
V. Προς μια στενότερη συνεργασία και συντονισμό μεταξύ 
της Κοινότητας και των κρατών μελών 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
Ι- ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Η παρούσα ανακοίνωση προτείνει κατευθύνσεις της κοινής πολιτικής σε θέματα 
που συνδέονται με τα ζητήματα των δύο φύλων στο πλαίσιο της συνεργασίας 
για την ανάπτυξη, καθώς και προτάσεις για την ενίσχυση της συνεργασίας και του 
συντονισμού μεταξύ Κοινότητας και κρατών μελών στον εν λόγω τομέα. 
Στα συμπεράσματα που εξέδωσε το Μάιο roi/1993, το Συμβούλιο αναπτυξιακών 
θεμάτων θεώρησε ότι θα πρέπει να αναθεωρηθούν τα προηγούμενα 
συμπεράσματα του σχετικά με τις γυναίκες στην ανάπτυξη (ΓΣΑ), με στόχο να 
διαμορφωθούν πάγιες κατευθύνσεις της πολιτικής Κοινότητας και κρατών μελών 
στο θέμα αυτό, ίσως υπό μορφή ψηφίσματος. Με βάση τις προτάσεις του 
Συμβουλίου, η Επιτροπή ανέλαβε να αξιολογήσει, σε πρώτη φάση, τον αντίκτυπο 
των διοικητικών μέτρων, στρατηγικών και διαδικασιών που ακολουθούν η 
Επιτροπή και τα κράτη μέλη στον εν λόγω τομέα. 
Η αξιολόγηση αυτή, που ολοκληρώθηκε κατά τη διάρκεια του 1994, τονίζει ότι 
"παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και 
στην Επιτροπή, η συμμετοχή των γυναικών στην ανάπτυξη εξακολουθεί να 
αποτελεί περιθωριακό και όχι κεντρικό ζήτημα. Έχουν γίνει πολλές σχετικές 
συζητήσεις ... αλλά δεν θεωρείται ενιαίο τμήμα των στόχων της συνεργασίας 
για την ανάπτυξη". Επιπλέον, η μελέτη επιβεβαίωσε ότι η διαμόρφωση ενός 
σαφούς κοινού πλαισίου πολιτικής είναι κρίσιμης σημασίας για την εξασφάλιση 
της συνοχής μεταξύ αρχών και πρακτικών στον τομέα αυτό. 
Η Τέταρτη Παγκόσμια Διάσκεψη για τις Γυναίκες {Πεκίνο, Σεπτέμβριος 1995) 
αποτελεί κατάλληλο πλαίσιο για την παρούσα ανακοίνωση, στην οποία 
περιλαμβάνονται τα κυριότερα αποτελέσματα της διαδικασίας για την 
προετοιμασία της Διάσκεψης. 
II. Διάφορες και διακρίσεις μεταξύ των φύλων στις αναπτυσσόμενες 
χώρες 
1. 0/ γυναίκες και οι άνδρες συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική πρόοδο 
μιας δεδομένης κοινωνίας με διαφορετικούς τρόπους. Τα δύο φύλα διαφέρουν 
ως προς το κύρος, την πρόσβαση σε πόρους και αναπτυξιακές ευκαιρίες, τον 
έλεγχο των στοιχείων του ενεργητικού και τις δυνατότητες λήψεως αποφάσεων. 
Παρατηρούνται επίσης διάφορες στον τρόπο με τον οποίο οι φορείς της 
ανάπτυξης κρίνουν τη συμβολή γυναικών και ανδρών. 
2. Στα διάφορα οικογενειακά συστήματα οι γυναίκες και οι άνδρες επωμίζονται 
διαφορετικές ευθύνες όσον αφορά τις εργασίες, και διαφορετικές υποχρεώσεις 
για την παροχή ειδών διατροφής, άλλων πόρων και εισοδημάτων σε μετρητά 
για την αντιμετώπιση των οικογενειακών αναγκών, όπως είναι τα δίδακτρα, ο 
ρουχισμός και οι γεωργικές εισροές. 
3. 0 διαχωρισμός της εργασίας μεταξύ ανδρών και γυναικών βασίζεται σε 
κοινωνιολογικές έννοιες σχετικά με το τι είναι γυναικεία δουλειά και τί ανδρική 
δουλειά. 
4. Η κατάσταση των γυναικών παρουσιάζει μεγάλες διάφορες από χώρα σε 
χώρα, ανάλογα με την περιοχή, το επίπεδο των εισοδημάτων, την κοινωνική 
ομάδα, την οικογενειακή κατάσταση και το αν κατοικούν σε αστικές ή αγροτικές 
ζώνες. Είναι ωστόσο σαφές ότι σε όλες αυτές τις περιπτώσεις οι γυναίκες σε 
όλες τις αναπτυσσόμενες χώρες, και ιδίως στις φτωχότερες οικογένειες 
πραγματοποιούν σημαντικό φάσμα παραγωγικών οικονομικών δραστηριοτήτων. 
5. Πραγματοποιήθηκαν μελέτες που αποδεικνύουν τη σημασία του ρόλου των 
γυναικών στην μη εμπορευματική γεωργία. 0/ γυναίκες παράγουν σχεδόν όλα 
τα είδη διατροφής που είναι απαραίτητα για οικογενειακή κατανάλωση. Στις 
περισσότερες χώρες παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στην φροντίδα του ζωικού 
κεφαλαίου και την παραγωγή καλλιεργειών για εξαγωγή. Κατά γενικό κανόνα 
παρουσιάζουν μεγάλη δραστηριότητα στην άτυπη οικονομία, και πολλές φορές 
παίρνουν την πρωτοβουλία για τη σύσταση μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων σε 
αναπτυσσόμενους τομείς όπως είναι οι υπηρεσίες και η ανάθεση συμβάσεων 
μικρής κλίμακας. Εάν το επιτρέπει το κοινωνικό περιβάλλον, συμμετέχουν 
επί ση ς ενεργά στην βιομηχα via. 
6. 0/ γυναίκες είναι συνήθως συγκεντρωμένες σε τομείς με χαμηλή 
παραγωγικότητα, τις θέσεις απασχόλησης που απαιτούν τις λιγότερες γνώσεις ή 
έχουν το χαμηλότερο κύρος, ή σε διάφορες μορφές υπεργολαβιών και κατ οίκον 
εργασιών, που προσφέρουν ελάχιστη νομική κάλυψη. Συχνά αμείβονται λιγότερο 
από τους άνδρες για την ίδια εργασία. 
1. Εκτός από τις παραγωγικές τους εργασίες, οι γυναίκες επιβαρύνονται και με 
τις εργασίες αναπαραγωγής, στις οποίες περιλαμβάνονται όχι μόνο η βιολογική 
αναπαραγωγή αλλά και η μέριμνα των ασθενών και η ανατροφή των παιδιών. 
Επιπλέον οι γυναίκες κυρίως επωμίζονται την συλλογή καυσίμων και νερού, τη 
μεταποίηση ειδών διατροφής, τον καθαρισμό και τη συντήρηση των οικιών. 
Μελέτες σχετικά με την χρήση του χρόνου δείχνουν ότι οι γυναίκες στις 
αναπτυσσόμενες χώρες δουλεύουν πολύ περισσότερες ώρες από τους άνδρες 
για να εκπληρώσουν τους πολλαπλούς ρόλους τους, και ότι οι εργασίες τους είναι 
πολλές φορές εξαντλητικές. 
8. 0/ κατά καιρούς επιτόπιες έρευνες αποδεικνύουν ότι οι εργασία των γυναικών, 
ε'ιτε αμειβόμενη είτε απλήρωτη, συχνά δεν θεωρείται εργασία είτε από την ίδια 
τους την κοινότητα είτε από τους εμπειρογνώμονες της ανάπτυξης- θεωρείται 
φυσική επέκταση των οικογενειακών τους υποχρεώσεων. Αποτέλεσμα είναι η 
οικονομική συμβολή των γυναικών να είναι συχνά "αόρατη". 
9. 0 ορισμός της οικονομίας με βάση τα αγαθά και τις υπηρεσίες που 
κυκλοφορούν στην αγορά- με μοναδική εξαίρεση την μη εμπορευματική 
γεωργική παραγωγή - δίνει μία ψευδή εικόνα της οικονομικής συμβολής των 
γυναικών στην κοινωνία. 0/ περισσότερες από τις παραγωγικές δραστηριότητες 
των γυναικών, και όλες οι αναπαραγωγικές τους δραστηριότητες, δεν αμείβονται, 
και κατά συνέπεια δεν μπορούν να αξιολογηθούν βάσει οικονομικών κριτηρίων. 
10. Ωστόσο, η συμμετοχή των γυναικών σε οικονομικές δραστηριότητες 
προσκρούει σε σοβαρά εμπόδια, που περιορίζουν τον αντίκτυπο της εργασίας 
τους καθώς και τις ευκαιρίες που διαθέτουν οι γυναίκες να επωφεληθούν από 
νέες οικονομικές ευκαιρίες και κίνητρα. 
11.0/ οικονομικές και κοινωνικές δυνατότητες που προσφέρονται σε άνδρες και 
γυναίκες υπαγορεύονται από ρόλους που καθορίζει η κοινωνία, και οι οποίοι 
συχνά είναι πολύ άκαμπτοι. Στις δραστηριότητες που αναλαμβάνουν οι γυναίκες 
αντιμετωπίζουν συχνά συγκεκριμένα νομικούς και κοινωνικούς φραγμούς, που 
επηρεάζουν την πρόσβαση τους σε συντελεστές της παραγωγής, πίστη, 
υπηρεσίες εφαρμογών και τεχνολογία. 
12. Η ανισότητα στις σχέσεις μεταξύ γυναικών και ανδρών αποτελεί κοινό 
χαρακτηριστικό σε όλα τα επίπεδα, από την οικογένεια ως το δημόσιο βίο. Παρά 
την κρίσιμη συμβολή τους στην ανάπτυξη, οι γυναίκες εξακολουθούν να ασκούν 
περιορισμένο έλεγχο των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών διαδικασιών 
που επηρεάζουν τις ζωές τους, και διαθέτουν λιγότερες ευκαιρίες να εκφράσουν 
τις προτεραιότητες τους και να διοχετεύσουν τους υπάρχοντες πόρους για την 
ικανοποίηση των προτεραιοτήτων αυτών. 
13. Η στρέβλωση των σχέσεων εξουσίας οδηγεί σε άνιση κατανομή των 
εργασιών, των δικαιωμάτων και των ευθυνών τόσο σε οικογενειακό όσο και σε 
κοινοτικό επίπεδο. Στο φαύλο κύκλο που επακολουθεί είναι ακόμα πιο δύσκολο 
για τις γυναίκες να έχουν πρόσβαση σε ευκαιρίες που θα τους επέτρεπαν να 
συμμετάσχουν στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων σε ισότιμη βάση με τους 
άνδρες. 
14. 0/ ανισότητες στα δικαιώματα γυναικών και ανδρών εξακολουθούν να 
αποτελούν τον κανόνα. Σε ορισμένες χώρες οι ενήλικες γυναίκες εξακολουθούν 
να αντιμετωπίζονται από τον νόμο ως ανήλικες, υπό την κηδεμονία των 
αρρένων συγγενών τους, των οποίων απαιτείται η συγκατάθεση για να 
αναλάβουν θέσεις απασχόλησης στην επίσημη οικονομία, να αποκτήσουν 
κυριότητα ή να διαχειριστούν περιουσία ή να προσέλθουν ως μάρτυρες στο 
δικαστήριο. 
15. Σε γενικές γραμμές τα κορίτσια φοιτούν στο σχολείο τα μισά χρόνια από 
ό,τι τα αγόρια. Σε παγκόσμια κλίμακα εξακολουθούν να υπάρχουν πολύ 
περισσότερες αναλφάβητες γυναίκες από άντρες, ιδίως στην ύπαιθρο. Η 
πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση συγκεντρώνεται κυρίως στο 
χαμηλότερο επίπεδο του εκπαιδευτικού συστήματος, ενώ διάφοροι 
κοινωνικοπολιτιστικοί φραγμοί περιορίζουν την πρόσβαση τους σε επαγγελματική 
και τεχνική εκπαίδευση. Η εκπαίδευση τείνει να ενισχύει τις υπάρχουσες 
ανισότητες μεταξύ γυναικών και ανδρών, δεδομένου ότι η διδακτέα ύλη 
βασίζεται σε στερεότυπες ιδέες περί φύλου. 
16. Διακρίσεις παρατηρούνται και στον τομέα της υγείας. Παρά το γεγονός ότι 
τα κορίτσια είναι ισχυρότερα από φυσικής πλευράς, σε ορισμένες περιοχές 
κινδυνεύουν περισσότερο από τα αγόρια να πεθάνουν σε μικρή ηλικία λόγω των 
εις βάρος τους διακρίσεων στη διατροφή, τη μέριμνα και την υγειονομική τους 
περίθαλψη. Η χαμηλότερη κοινωνική θέση των κοριτσιών και τα χαμηλότερα 
κέρδη από τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας οδηγούν τους 
γονείς να επενδύουν λιγότερο στην εκπαίδευση και την υγεία των κοριτσιών από 
ό,τι των αγοριών. Η τάση αυτή οδηγεί σε μη αποτελεσματική επένδυση και 
καταμερισμό των παραγωγικών πόρων και του ανθρώπινου δυναμικού. Από τις 
45 αναπτυσσόμενες χώρες για τις οποίες υπάρχουν πρόσφατα στοιχεία, οι 43 
παρουσιάζουν ποσοστά θνησιμότητας σε ηλικίες 1 εως 4 υψηλότερα για τα 
κορίτσια από ό,τι για τα αγόρια. 
III. ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ 
1. Η παραμέληση των διαφορετικών ρόλων, των αναγκών, των ενδιαφερόντων 
γυναικών και ανδρών, και της θέσης τους στο σχεδιασμό για την ανάπτυξη, 
οδηγεί στο σχηματισμό μιας ατελούς εικόνας της πραγματικότητας που έχει 
σοβαρές αρνητικές συνέπειες για όλες τις παρεμβάσεις στον τομέα της 
ανάπτυξης, δεδομένου ότι δεν μπορούν να διαμορφωθούν μέτρα και 
προωτοβουλίες που να απευθύνονται στις κατάλληλες ομάδες του πληθυσμού, 
ενώ καθίσταται αδύνατη η εκτίμηση του πραγματικού αντίκτυπου των 
αναπτυξιακών παρεμβάσεων. 
2. 0/ αναπτυξιακές παρεμβάσεις, υπό μορφή έργου ή μη, βασίζονται συχνά 
στην προϋπόθεση ότι τα αποτελέσματα τους θα ωφελήσουν αυτόματα και τις 
γυναίκες και τους άνδρες. Δυστυχώς δεν συμβαίνει πάντοτε αυτό, δεδομένου ότι 
τα δύο φύλα αντιμετωπίζουν διαφορετικούς περιορισμούς και διαθέτουν 
διαφορετικές ευκαιρίες. 
3. Συχνά τα αναπτυξιακά έργα που δεν λαμβάνουν υπόψη τα θέματα των δύο 
φυλών προσθέτουν στα βάρη των γυναικών, ενώ το αποτέλεσμα των εργασιών 
τους εξακολουθεί να ελέγχεται από τους άνδρες λόγω των υφισταμένων 
διακρίσεων μεταξύ των φυλών στην πρόσβαση και τον έλεγχο στοιχείων του 
ενεργητικού και οικονομικών πόρων. Επιπλέον οι υπηρεσίες και τα κίνητρα που 
παρέχονται, όπως οι πιστώσεις και οι διευκολύνσεις, η κατάρτιση και οι υπηρεσίες 
εφαρμογών, είναι πολύ λιγότερο προσιτές για τις γυναίκες από ό,τι για τους 
άνδρες. Αυτό είναι πιθανό να διευρύνει περισσότερο το χάσμα μεταξύ γυναικών 
και ανδρών όσον αφορά τις αναπτυξιακές τους δυνατότητες. Επιπλέον, δεν 
προσφέρει τα απαραίτητα κίνητρα και τις δυνατότητες στις γυναίκες, με 
αποτέλεσμα να επηρεάζονται σοβαρά τα συνολικά αποτελέσματα των 
δραστηριοτήτων του έργου. 
4. Παρομοίως σε επίπεδο τομεακων προγραμμάτων βοήθειας, στήριξης της 
διαρθρωτικής προσαρμογής, αναθεώρηση των δημοσίων δαπανών κλπ., η 
παραμέληση των διαφορετικών ρόλων, αναγκών και θέσεις γυναικών και ανδρών 
δεν λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι οι διαφορές και διακρίσεις μεταξύ των 
φύλων στο μικροοικονομικό επίπεδο έχουν σοβαρές συνέπειες και για το 
μακροοικο νομικό. 
5. Δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί κατάλληλος σχεδιασμός, εφαρμογή και 
αξιολόγηση των απαραίτητων μακροοικονομικών μέτρων εάν δεν ληφθούν 
υπόψη τρία κυρίως στοιχεία'. 
η ακαμψία στον καταμερισμό των εργασιών μεταξύ γυναικών και ανδρών 
η αλληλεξάρτηση μεταξύ της απλήρωτης εργασίας {πραγματοποιείται 
κυρίως από γυναίκες και είναι αόρατη στην τρέχουσα οικονομική 
ανάλυση) που είναι απαραίτητη για την αναπαραγωγή και τη διατήρηση 
του ανθρώπινου δυναμικού, και της πληρωμένης εργασίας που αποτιμούν 
οι οικονομολόγοι 
οι ανισότητες που επικρατούν όσον αφορά την πρόσβαση και τον έλεγχο 
των πόρων εντός της οικογενείας 
6. Via παράδειγμα, σε κατάσταση ύφεσης, οι περικοπές των κοινοτικών δαπανών, 
η άνοδος των τιμών βασικών ειδών διατροφής και η μείωση των οικογενειακών 
εισοδημάτων προκαλούν αύξηση της μη αμοιβόμενης εργασίας των γυναικών, 
τόσο στην οικογένεια όσο και στην κοινότητα. Ετσι, η θεωρούμενη σε 
μακροοικονομικό επίπεδο ως αυξημένη αποτελεσματικότητα μπορεί στην 
πραγματικότητα να είναι απλώς μεταβίβαση του κόστους από την ορατή προς 
την αόρατη οικονομία, στην οποία δεσπόζουν οι γυναίκες. Επιπλέον, 
δημιουργείται ανάγκη για πρόσθετο εισόδημα, μεα αποτέλεσμα οι γυναίκες να 
υφίστανται πιέσεις και στις απλήρωτες ή και στις αμοιβόμενες δραστηριότητες 
τους, πράγμα που οδηγεί σε μεγαλύτερο φόρτο εργασίας και επιδείνωση του 
ανθρώπινου δυναμικού 
7. Αλλο σημαντικό στοιχείο που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι το γεγονός ότι 
οι υπάρχουσες διακρίσεις μεταξύ των φύλων αποτελούν σοβαρό φραγμό στην 
απελευθέρωση του κοινωνικού και οικονομικού δυναμικού των γυναικών, ενώ 
η συμβολή τους είναι κρίσιμης σημασίας για την ανάπτυξη ολόκληρης της 
κοινωνίας. 
8. Στο παρελθόν, οι περισσότερες αναπτυξιακές παρεμβάσεις δεν αντιμετώπιζαν 
σωστά το ζήτημα αυτό. Έργα και μέτρα που σχεδιάζονται ειδικά για τις 
γυναίκες είναι συχνά περιφερειακής σημασίας, μικρής κλίμακας, και 
διαμορφώνονται χωρίς να μελετάται η ανάγκη δημιουργίας ενός περιβάλλοτνος 
που να εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα, ή χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανάλογοι 
ρόλοι των ανδρών. Η αποκλειστική επικέντρωση στις γυναίκες, χωρίς να 
λαμβάνεται υπόψη ο κυρίαρχος ρόλος των ανδρών όσον αφορά τον έλεγχο των 
πόρων και τη λήψη των αποφάσεων, καθώς και η μη αναγνώριση των 
διαφορετικών ρόλων που παίζουν οι άνδρες και οι γυναίκες, δεν είναι δυνατόν 
να οδηγήσει σε μακρόπνοα αναπτυξιακά αποτελέσματα. 
11 La Τομείς με προτεραιότητα στη συνεργασίας για την ανάπτυξη 
9. Πράγματι, οι πολλαπλοί κοινωνικοί και οικονομικοί ρόλοι που διαδραματίζουν 
οι γυναίκες στις αναπτυσσόμενες χώρες τις καθιστούν απαραίτητους συνεργάτες 
και στους τέσσερις τομείς προτεραιότητας της συνεργασία για την ανάπτυξη που 
θεσπίζει το άρθρο 130 Υ της Συνθήκης του Μάαστριχτ: μακρόπνοη κοινωνική 
και οικονομική ανάπτυξη, καταπολέμηση της φτώχειας, ένταξη των 
αναπτυσσόμενων χωρών στην παγκόσμια οικονομία, δημοκρατία, κράτος δικαίου 
και δικαιώματα του ανθρώπου. 
10. Η μακρόπνοη ανάπτυξη προϋποθέτει ποσοτική και ποιοτική ισορροπία 
μεταξύ του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών πόρων. 0/ γυναίκες 
διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διαχείριση και των δύο. 
α. 0/ γυναίκες συχνά καθορίζουν τις μορφές κατανάλωσης των οικογενειών στις 
αγροτικές και αστικές περιοχές, ενώ συγχρόνως συλλέγουν καύσιμα, νερό και 
δευτερεύοντα προϊόντα του δάσους. Ωστόσο, ως επί το πλείστον δεν 
συμμετέχουν στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων σχετικά με περιβαλλοντικές 
στρατηγικές και παρεμβάσεις. Γ/α να αποφεύγεται η κακή διαχείριση του 
οικοσυστήματος θα πρέπει οπωσδήποτε να ασκήσουν μεγαλύτερο έλεγχο στους 
φυσικούς πόρους και παράλληλα να ενταχθούν στις στρατηγικές για το 
περιβάλλον η πείρα, η υπευθυνότητα και οι γνώσε/ς τους. 
β. Η άνοδος του εκπαιδευτικού επιπέδου των γυναικών συνδέεται συχνά με 
μείωση της γονιμότητας και του ποσοστού παιδικής θνησιμότητας- επιπλέον η 
αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στο αμειβόμενο εργατικό δυναμικό έχει 
άμεση σχέση με τη δημιουργία ολιγομελών οικογενειών. Εάν ληφθούν υπόψη 
οι έμμεσες συνέπειες της εκπαίδευσης των μητέρων στην υγεία και την 
εκπαίδευση των παιδιών τους, γίνεται φανερό ότι η εκπαίδευση των γυναικών 
αποτελεί αποδοτικότατη επένδυση. 
γ. Η βελτίωση της υγείας των γυναικών οδηγεί άμεσα σε μείωση των κινδύνων 
από την εγκυμοσύνη και τον τοκετό. 0/ δαπάνες για τη βελτίωση της 
υγειονομικής περίθαλψης που προσφέρεται σε ενήλικες γυναίκες μεταξύ 15-44 
ετών προσφέρει το μεγαλύτερο ποσοστό αποδοτικότητας για τις δαπάνες της 
υγείας από οποιαδήποτε άλλη δημογραφική ομάδα ενηλίκων {γυναικών ή 
ανδρών). Επιπλέον, το οριακό κόστος εξασφάλισης μιας υγειούς ζωής για ένα 
χρόνο είναι μικρότερο για την ομάδα αυτή παρά για οποιαδήποτε άλλη. 
11. Η φτώχεια είναι πολυδιάστατο πρόβλημα που σχετίζεται με διάφορους 
αλληλοενισχυόμενους παράγοντες περιθωριοποίησης: έλλειψη ελέγχου των 
στοιχείων του ενεργητικού και των πόρων, έλλειψη πρόσβασης στις υπηρεσίες, 
μη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Κατά συνέπεια η καταπολέμηση της 
φτώχειας προϋποθέτει μεταβολές στις οικονομικές, πολιτικές και νομικές 
διαρθρώσεις, ώστε να μπορέσουν γυναίκες και άνδρες να ξεφύγουν από το 
φαύλο κύκλο της φτώχειας. 
α. 0/ γυναίκες επηρεάζονται από τους παράγοντες περιθωριοποίησης, σε όλα τα 
κοινωνικά επίπεδα, περισσότερο από τους άνδρες, και αποτελούν συχνά τα 
φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού. Η φτώχεια πλήττει ένα δυσανάλογο 
αριθμό γυναικών: 60 % των φτωχών της υπαίθρου παγκοσμίως είναι οι γυναίκες, 
ενώ στις φτωχότερες οικογένειες περιλαμβάνεται μεγάλος αριθμός οικογενειών 
των οποίων ηγούνται οι γυναίκες. 
β. νλδη η οικονομική συνδρομή των γυναικών, είτε με αμειβόμενη είτε μη 
αμειβόμενη εργασία, είναι κρίσιμης σημασίας για την επιβίωση των οικογενειών. 
Η άρση των εμποδίων και η απελευθέρωση του κοινωνικού και οικονομικού 
δυναμικού των γυναικών είναι αναγκαία για την ελάφρυνση της φτώχειας, και 
ωφελεί αισθητά ολόκληρη την κοινωνία. Η ενθάρρυνση του επιχειρηματικού 
πνεύματος και της αυτοαπασχόλησης των γυναικών αποτελεί, όπως δείχνει η 
πείρα, στρατηγική για τη μείωση της φτώχειας, που κατευθύνεται από τις ίδιες 
τις γυναίκες και απευθύνεται στις ίδιες τις γυναίκες. 
12. 0/ μακροοικονομικές προοπτικές που θα πρέπει να κατευθύνουν τις 
αναπτυξιακές προσπάθειες προς την σταδιακή ένταξη των αναπτυσσόμενων 
χωρών στην παγκόσμια οικονομία εξακολουθούν συχνά να στερούνται των 
απαραίτητων δεσμών με τα μικροοικονομικά και μεσοοικονομικά επίπεδα. 
α. 0/ διακρίσεις μεταξύ των φύλων συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας 
ανταπόκρισης του μικροοικονομικού επιπέδου στα μακροοικονομικά μέτρα, ενώ 
ταυτόχρονα αποτελούν χαρακτηριστικά του μέσου επιπέδου. 0 συχνός 
υποβιβασμός της οικονομικής συμβολής των γυναικών, η παραμέληση του 
κόστους των μακροοικονομικών μέσων για τις γυναίκες και η έλλειψη προσοχής 
όσον αφορά τους περιορισμούς στη δυνατότητα των γυναικών να επωφεληθούν 
από ορισμένα οικονομικά κίνητρα, οδηγούν στη διαμόρφωση δεσμών 
μακροοικονομικών μέτρων που μόνο μερική αποτελεσματικότητα μπορούν να 
έχουν και που ενδέχεται να καταλήξουν μακροπρόθεσμο σε αρνητικά 
αποτελέσματα. 
10 
13. 0/ δεσμοί μεταξύ δημοκρατίας, καλής διακυβέρνησης, συμμετοχή στην 
ανάπτυξη και δικαιωμάτων του ανθρώπου αναγνωρίζονται πλέον ευρέως. Η 
ελλιπής αντιπροσώπευση των γυναικών σε όλα τα επίπεδα των διαδικασιών και 
θεσμών αποτελεί σύμπτωμα των υφισταμένων διακρίσεων μεταξύ των φύλων. 
α. Παρά τη σημαντική συμβολή τους στην ανάπτυξη, οι γυναίκες δεν ελέγχουν 
τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές διαδικασίες που επηρεάζουν τη ζωή 
τους. Σε γενικές γραμμές τα μέτρα που εφαρμόζουν οι κυβερνήσεις για να 
μεταβάλλουν την μειονεκτική αυτή θέση των γυναικών είναι ανεπαρκή, 
δεδομένου ότι δεν λαμβάνουν υπόψη τις ειδικές ανάγκες των γυναικών και δεν 
αντιμετωπίζουν τις σχέσεις εξουσίας μεταξύ γυναικών και ανδρών. 
β. Η πλήρης συμμετοχή των γυναικών σε ισότιμη βάση με τους άνδρες και σε 
όλα τα επίπεδα της πολιτικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής, 
καθώς και η εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεων μεταξύ γυναικών και 
ανδρών, είναι απαρέγκλητοι όροι για την δημοκρατία και τον σεβασμό των 
δικαιωμάτων του ανθρώπου. Η βία κατά των γυναικών, μεταξύ άλλων και στο 
οικογενειακό περιβάλλον, αποτελεί παραβίαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου 
που επιπλέον εμποδίζει τη συμμετοχή των γυναικών στην απασχόληση και τον 
δημόσιο βίο. 
γ. Η μεταβολή των γνώσεων, της νοοτροπίας και της συμπεριφοράς τόσο των 
ανδρών όσο και των γυναικών αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την 
επίτευξη δίκαιων και αρμονικών εταιρικών σχέσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών. 
IV. Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΔΥΟ ΦΥΛΩΝ ΣΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ 
ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ 
1. Γενικές αρχές 
α. Το φύλο έχει κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική διάσταση, που καλύπτει 
όλους τους τομείς της ανάπτυξης, και της οποίας οι συνέπειες είναι κρίσιμες για 
την επίτευξη όλων των αναπτυξιακών στόχων. Συνεπώς, η ανάλυση των 
θεμάτων που αφορούν τα δύο φύλα πρέπει να εντάσσεται στη διαμόρφωση, 
το σχεδιασμό και την εφαρμογή όλων των αναπτυξιακών πολιτικών και 
παρεμβάσεων. 
β. Υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ της συμμετοχής των γυναικών στην ανάπτυξη 
και της ισότητας τους με τους άνδρες αφενός, και της επίτευξης των 
γενικότερων στόχων της ανάπτυξης, αφετέρου. Ο καθορισμός και η επίτευξη 
των αναπτυξιακών στόχων αποτελεί κοινή ευθύνη γυναικών και ανδρών, και θα 
πρέπει και τα δύο φύλα να επωφελούνται από την αναπτυξιακή διαδικασία σε 
ισότιμη βάση. 
γ. Ο άνισος καταμερισμός δικαιωμάτων και ευθυνών μεταξύ γυναικών και 
ανδρών σε όλα τα επίπεδα, αρνητικός κυρίως για τις γυναίκες, εμποδίζει κατά 
11 
διάφορους τρόπους την απελευθέρωση του κοινωνικού και οικονομικού 
δυναμικού των γυναικών, που είναι κρίσιμης σημασίας για την πρόοδο 
ολόκληρης της κοινωνίας. Κατά συνέπεια, οι μεγάλες διακρίσεις μεταξύ των 
φυλών αποτελούν φραγμούς για την αποτελεσματική και μακρόπνοη ανάπτυξη, 
και η δημιουργία μιας νέας εταιρικής σχέσης μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι 
κοινωνικό θέμα ύψιστης σημασίας. 
δ. Η μεταβολή των σημερινών ανισοτήτων που υπάρχουν μεταξύ γυναικών και 
ανδρών είναι μια πολύπλοκη και μακροπρόθεσμη κοινωνική και οικονομική 
διαδικασία. Προϋποθέτει αλλαγές στη νοοτροπία, στις διαρθρώσεις και τους 
μηχανισμούς, σε πολιτικό, νομικό, κοινωνικό και οικογενειακό επίπεδο. Η 
συνεργασία για την ανάπτυξη θα πρέπει να ενθαρρύνει και να στηρίζει τις 
αλλαγές αυτές μέσω των σχέσεων της με τις κυβερνήσεις και την κοινωνία των 
πολιτών στις αναπτυσσόμενες χώρες. 
ε. Η ανάλυση των διαφορών και διακρίσεων μεταξύ γυναικών και ανδρών πρέπει 
να αποτελεί βασικό κριτήριο για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων που 
απορρέουν από την εφαρμογή αναπτυξιακών πολιτικώ 
2. Μέσα και στρατηγικές 
2.1. Διαμόρφωση της πολιτικής και διάλογος επί της πολιτικής 
α. Κατά τη διαμόρφωση όλων των αναπτυξιακών πολιτικών, τομεακων και μη, 
θα πρέπει να λαμβάνονται δεόντως υπόψη τα θέματα των δύο φύλων, να 
αναγνωρίζεται η επίτευξη της ισοτιμίας μεταξύ ανδρών και γυναικών ως 
αναπόσπαστο και απαραίτητο τμήμα της αναπτυξιακής διαδικασίας, και να 
θεωρείται δείκτης ανάπτυξης η μείωση των διακρίσεων αυτών. 
β. Κατά τη διαμόρφωση της πολιτικής, οι σχέσεις μεταξύ των φύλων θα πρέπει 
να θεωρούνται παράγων λειτουργίας της οικονομίας και των οικονομικών 
θεσμών. Θα πρέπει να καταβάλλονται προσπάθειες για να συνδέεται καταλλήλως 
η ανάλυση του μικρό-, μέσο- και μακροοικονομικού επιπέδου. 
γ. Πρέπει να δημιουργηθεί κατάλληλο θεσμικό και νομικό περιβάλλον για την 
εξασφάλιση της πλήρους συμμετοχής των γυναικών σε ισότιμη βάση με τους 
άνδρες στην αναπτυξιακή διαδικασία, το οποίο να θεσπίζει την αρχή του 
καταμερισμού των ευθυνών μεταξύ ανδρών και γυναικών στην οικογένεια, το 
χώρο εργασίας, την κοινότητα και το ευρύτερο εθνικό και διεθνές πλαίσιο. 
δ. 0/ σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων δεν είναι σταθερές- εξελίσσονται ανάλογα 
με τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, και τις ευκαιρίες και τα 
εμπόδια που παρουσιάζονται. Η ελαστικότητα αυτή ανοίγει το πεδίο για 
αναπτυξιακές παρεμβάσεις. 
ε. 0/ γενικές αρχές της συνεργασίας για την ανάπτυξη που λαμβάνει υπόψη τα 
θέματα των δύο φύλων θα πρέπει να αποτελούν σταθερό χαρακτηριστικό του 
12 
διαλόγου επί της πολιτικής και των διαπραγματεύσεων με τις χώρες εταίρους. 
Ειδικότερα η εξωτερική βοήθεια θα πρέπει: 
να τονίζει ότι η μείωση των διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων αποτελεί 
σημαντικό δείκτη που επιτρέπει να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα των 
αναπτυξιακών πολιτικών και στρατηγικών 
να ενθαρρύνει και να ενισχύει την αναθεώρηση των υφισταμένων 
πολιτικών και νομικών πλαισίων κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τα 
θέματα των δύο φύλων, καθώς και την άρση των φραγμών που 
εμποδίζουν σήμερα τη συμμετοχή των γυναικών στα κοινά. 
2.2 Διαμόρφωση και εφαρμογή αναπτυξιακών παρεμβάσεων που λαμβάνουν 
υπόψη τα θέυατα των δύο φύλων 
α. Ολες οι αναπτυξιακές παρεμβάσεις που εφαρμόζονται πρέπει να λαμβάνουν 
υπόψη τις υπάρχουσες ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών και να είναι σε 
θέση να τις αντιμετωπίσουν, κατά τρόπο ώστε τα δύο φύλα να μοιράζονται 
εξίσου τα οφέλη και τις ευθύνες. 
β. Η εξωτερική βοήθεια πρέπει να εξασφαλίζει: 
ότι όλες τις αναπτυξιακές παρεμβάσεις, από το στάδιο του σχεδιασμού ως 
την αξιολόγηση, βασίζονται σε ανάλυση των σχέσεων που επικρατούν 
μεταξύ των δύο φύλων 
ότι δίνεται προτεραιότητα σε παρεμβάσεις που αφορούν την αντιμετώπιση 
σοβαρών ανισοτήτων μεταξύ των φύλων. 
γ. Η ανάλυση των σχέσεων των δύο φύλων θα πρέπει να αποτελεί ενιαίο 
τμήμα της διαδικασίας για την διαμόρφωση γενικών στρατηγικών ανά χώρα στον 
τομέα της συνεργασίας για την ανάπτυξη. Οι στρατηγικές αυτές θα πρέπει να 
εξασφαλίζουν ότι: 
η αντιμετώπιση των υφισταμένων διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων 
περιλαμβάνεται μεταξύ των κριτηρίων για τον προσδιορισμό των 
πρωταρχικών τομέων παρέμβασης 
τα θέματα των δύο φύλων εντάσσονται σε όλους τους τομείς της 
παρέμβασης και όχι μόνο σε εκείνους που θεωρούνται παραδοσιακά ότι 
αφορούν τις γυναίκες, ώστε να εξασφαλίζεται η πλήρης και ισότιμη 
συμμετοχή γυναικών και ανδρών 
εάν κριθεί σκόπιμο, προβλέπονται ειδικές παρεμβάσεις για την κάλυψη 
των σημαντικότερων διακρίσεων μεταξύ γυναικών και ανδρών. 
13 
δ. Στ/ς περιπτώσεις που προβλέπεται αναπτυξιακή βοήθεια που δεν λαμβάνει 
τη μορφή έργου, θα πρέπει να αναγνωρίζονται οι σχέσεις των δύο φύλων ως 
παράγων παρεμβάσεως. Πρέπει να καταβάλλονται προσπάθειες ώστε να γίνονται 
οι απαραίτητες διασυνδέσεις μεταξύ των δ/άφορων επιπέδων ανάλυσης, κατά 
τρόπο που να εξασφαλίζει την ανάλυση των διακρίσεων που επικρατούν μεταξύ 
των δύο φύλων και την αντιμετώπιση τους κατά τη διαμόρφωση και αξιολόγηση 
όλων των παρεμβάσεων. 
ε. Σε επίπεδο έργου τα θέματα των δύο φύλων θα πρέπει να εντάσσονται σε 
όλες τις παρεμβάσεις για την ανάπτυξη. Ειδικότερα: 
Σε όλο τον κύκλο του προγράμματος! του έργου θα πρέπει να εντάσσεται 
η ανάλυση σχετικά με τα δύο φύλα, η σχετική εμπειρογνωμοσύνη και 
πληροφορίες ξεχωριστές για τα δύο φύλα· μεταξύ άλλων θα πρέπει να 
γίνεται χρήση τεχνικών ταχείας εκτίμησης. 
Θα πρέπει να ορίζεται ρητά ότι οι δραστηριότητες των 
προγραμμάτων/των έργων απευθύνονται και στις γυναίκες και στους 
άνδρες, ως δικαιούχους και να ενισχύεται η συμμετοχή των γυναικών στις 
δραστηριότητες που έχουν στόχο την αναβάθμιση των παραγωγικών τους 
δυνατοτήτων και των εισοδημάτων τους, ιδίως σε ό,τι αφορά τους 
τομείς που παρουσιάζουν αύξηση ή που έχουν θέση προτεραιότητας στην 
εθνική οικονομία-
Θα πρέπει να ζητείται η γνώμη τόσο των γυναικών, όσο και των ανδρών 
που συμμετέχουν στο πρόγραμμα/έργο ήδη από την φάση του 
σχεδιασμού. 
0/ παρεμβάσεις του προγράμματος/ έργου θα πρέπει να εκτιμώνται με 
βάση τον άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο τους στ/ς δραστηριότητες, την 
παραγωγή και τα εισοδήματα τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών, 
στις περιοχές εφαρμογής τους. Ειδικότερα, θα πρέπει να εξετάζεται η 
δυνατότητα τους να ενισχύουν ή να υπονομεύουν τις κυριότερες 
οικονομικές δραστηριότητες των γυναικών. Εάν υπάρχει κίνδυνος 
υπονόμευσης, θα πρέπει να διερευνάται η δυνατότητα να ενισχυθούν 
εναλλακτικές δραστηριότητες ώστε να διατηρούνται, ή να επαυξάνονται, 
η παραγωγή και τα εισοδήματα των γυναικών. 
Στις δραστηριότητες του προγράμματος/έργου θα πρέπει να έχουν 
πρόσβαση τόσο οι γυναίκες όσο και οι άνδρες· αυτό επιτυγχάνεται με το 
να συμβιβάζονται οι δραστηριότητες αυτές με τους πόρους, τις 
δυνατότητες και τους περιορισμούς των γυναικών. Στις περιπτώσεις όπου 
εμποδίζεται η συμμετοχή των γυναικών, θα πρέπει να επιδιώκεται η λήψη 
μέτρων για την άρση ή τον περιορισμό των εν λόγω εμποδίων. 
14 
Το προσωπικό του έργου θα πρέπει να επιμορφώνεται σε θέματα των δύο 
φύλων χρησιμοποιείται, όταν κρίνεται σκόπιμο, γυναικείο προσωπικό 
ώστε να διευκολύνεται η συμμετοχή των γυναικών. 
Ενιαίο τμήμα των δραστηριοτήτων του έργου θα πρέπει να είναι ένα 
σύστημα για την παρακολούθηση της εξέλιξης του και την αξιολόγηση του 
αντίκτυπου του τόσο στις γυναίκες όσο και στους άνδρες. 
στ. Η ανάλυση των υφισταμένων διακρίσεων μεταξύ των φύλων ενδέχεται να 
φανερώσει την ανάγκη να εφαρμοστούν προσωρινά συγκεκριμένα μέτρα θετικής 
δράσης, ώστε οι γυναίκες να επιτύχουν ένα επίπεδο από το οποίο θα μπορούν 
να συμμετέχουν στις κύριες δραστηριότητες. 
ζ. Για παράδειγμα, οι πρωτοβουλίες μεγάλης κλίμακας που αφορούν ειδικά τις 
γυναίκες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στις χώρες εκείνες όπου η αντιμετώπιση 
των διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων δεν εντάσσεται στην πολιτική που 
εφαρμόζεται από τις κυβερνήσεις, ή αποτελεί αμφιλεγόμενο θέμα, λόγω 
πολιτιστικών και θρησκευτικών παραδόσεων. 
θ. Σε όλες τις χώρες και σε όλες τις καταστάσεις οι θετικές δράσεις είναι πιθανό 
να συντομεύουν το διάστημα που είναι απαραίτητο για την επίτευξη ωφέλιμων 
αποτελεσμάτων. Σε γενικές γραμμές, η προθυμία να εφαρμοστούν θετικές 
δράσεις μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη ότι μια κυβέρνηση πράγματι είναι 
διατεθειμένη να αντιμετωπίσει θέματα που συνδέονται με τα δύο φύλα, και 
γνωστοποιεί προς την κοινή γνώμη, τόσο την εγχώρια όσο και τη διεθνή, ότι 
μεταβάλλει την προσέγγιση της προς τις μέχρι σήμερα παραμελημένες διακρίσεις 
μεταξύ γυναικών και ανδρών. 
ι. Στην περίπτωση που αναληφθούν μέτρα ή έργα που αφορούν συγκεκριμένα 
τις γυναίκες, θα πρέπει να πληρούν τα εξής κριτήρια: 
να συνδέονται διαρθρωτικά με σημαντικούς τομείς δραστηριότητας 
να στηρίζονται από επαρκείς χρηματοδοτικούς και τεχνικούς πόρους 
να έχουν σαφές χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης, στο οποίο να περιλαμβάνεται 
και η διασύνδεση τους με τις κύριες δραστηριότητες. 
2.3. Αύξηση των δυνατοτήτων 
α. Θα πρέπει να προωθείται η ευαισθητοποίηση και κατάρτιση σε θέματα των 
δύο φύλων για όσους είναι αρμόδιοι για την διαμόρφωση και αξιολόγηση της 
πολιτικής και των νομικών πλαισίων στις χώρες εταίρους. 
β. Στην περίπτωση που υπάρχουν, στο πλαίσιο κρατικών οργανισμών, υπηρεσίες 
που αφορούν ειδικά τις γυναίκες, ενισχύεται ο καταλυτικός τους ρόλος στη 
στήριξη των μεταβολών, και ενθαρρύνεται η στρατηγική τοποθέτηση των 
15 
μηχανισμών αυτών εντός της διοίκησης. Επιπλέον, διευκολύνονται οι ανταλλαγές 
μεταξύ των κρατικών μηχανισμών διάφορων χωρών, καθώς και η συνεργασία 
μεταξύ κρατικών οργανισμών και γυναικείων οργανώσεων. 
γ. Πραγματοποιούνται διαβουλεύσεις με τις χώρες εταίρους για να διευκολύνεται 
ο διάλογος μεταξύ κυβερνητικών και μη κυβερνητικών φορέων, σε εθνικό και 
διεθνές επίπεδο. Στις διαβουλεύσεις αυτές θα πρέπει να συμμετέχουν οι κρατικοί 
οργανισμοί που ασχολούνται με θέματα των δύο φύλων, αλλά και εκείνοι που 
ασχολούνται με τον σχεδιασμό της πολιτικής, οι οργανώσεις και τα δίκτυα των 
γυναικών, οι ΜΚΟ της ανάπτυξης, τα πανεπιστήμια, κέντρα μελέτης των δύο 
φυλών, κέντρα κατάρτισης, ανεξάρτητοι ερευνητές και εμπειρογνώμονες. 
δ. Θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για την ενίσχυση των κρατικών 
μηχανισμών που είναι υπεύθυνοι για τη συλλογή και τη συστηματοποίηση 
στατιστικών και άλλων δεδομένων, ώστε να μπορούν να παράγονται στατιστικές 
ξεχωριστές για κάθε φύλο, και να αναλύονται οι ήδη υπάρχουσες στατιστικές με 
βάση το φύλο. Η ανεπάρκεια των ποσοτικών και ποιοτικών πληροφοριών 
σχετικά με τις διαφορές και τις διακρίσεις μεταξύ γυναικών και ανδρών, 
προκαλούν συχνά σοβαρή απόκλιση της πολιτικής, τόσο σε επίπεδο 
διαμόρφωσης πολιτικής όσο και σε επιχειρησιακό επίπεδο. 
ε. Η αρχή του καταμερισμού των ευθυνών μεταξύ ανδρών και γυναικών και της 
ισότιμης συμμετοχής τους στη διαδικασία και τα οφέλη από την ανάπτυξη 
πρέπει να στηρίζονται σε οικογενειακό, κοινοτικό, 
εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η εξωτερική βοήθεια ενισχύει τη διαδικασία αυτή, 
μεταξύ άλλων με την ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών. 
στ. Η ενίσχυση που δίνεται σε οργανώσεις πολιτών θα πρέπει να δίνει 
προτεραιότητα σε εκείνες που προωθούν την ισότιμη συμμετοχή γυναικών και 
ανδρών επιπλέον, πρέπει να προωθείται η εκμάθηση γραφής και ανάγνωσης. 
Ενθαρρύνεται επίσης η σύσταση κέντρων πληροφόρησης και σε μη κυβερνητικό 
επίπεδο, δεδομένου ότι μακροπρόθεσμος στόχος είναι η βιωσιμότητα των εν 
λόγω έργων. 
ζ. Στη συνέχεια, πρέπει να ενθαρρύνονται οι γυναικείες οργανώσεις και οι 
διεθνείς ενώσεις ώστε να διαμορφώσουν οι ίδιες τους στόχους, τις στρατηγικές, 
τους απώτερους σκοπούς και τα μέσα τους, και να θεσπίσουν διάλογο με τους 
διάφορους κοινωνικούς φορείς. Η ανάλυση που βασίζεται στα δύο φύλα 
ενδέχεται να δείξει ότι χρειάζονται αρχικά αυτόνομες μορφές θεσμών και πόρων 
για να μπορέσουν οι γυναίκες να καλυτερέψουν τη θέση τους στο πλαίσιο των 
σημερινών άνισων διαρθρώσεων εξουσίας. 
2.4. Ενίσχυση του εσωτερικού δυναμικού 
α. Ενα πρώτο βήμα ιδιαίτερης σημασίας είναι να εξασφαλιστεί, σε 
μακροπρόθεσμη βάση, η εμπειρογνωμοσύνη σε θέματα των δύο φύλων εντός 
των αναπτυξιακών οργανισμών. 0/ σχετικοί εμπειρογνώμονες θα πρέπει να 
16 
διορίζονται για θέματα διαμόρφωσης πολιτικής, στις τεχνικές υπηρεσίες και σε 
επιχειρησιακό επίπεδο, εξασφαλίζοντας τη στενή συνεργασία μεταξύ τους καθώς 
και με τις άλλες υπηρεσίες του οργανισμού. Στις αναπτυσσόμενες χώρες θα 
πρέπει να ενισχύεται η χρήση τοπικής εμπειρογνωμοσύνης, όταν υπάρχει. 
β. Εντός της δημοσίας διοικήσεως πρέπει να προβλέπεται σύστημα για την 
παρακολούθηση της προόδου που συντελεί η πολιτική και για τα δύο φύλα και 
η εφαρμογή της. Το σύστημα εντάσσεται στο γενικότερο σύστημα διαχείρισης 
των πληροφοριών τους οργανισμού, κατά τρόπο ώστε να παρακολουθείται σε 
ανώτερο επίπεδο διαχείρισης. 
γ. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι ο υποχρεωτικός χαρακτήρας των επιχειρησιακών 
διαδικασιών που έχουν στόχο την εξασφάλιση της ένταξης των θεμάτων για τα 
δύο φύλα, και η συμμετοχή των αρμοδίων εμπειρογνωμόνων στις αναθεωρήσεις 
του έργου είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός. Κατά συνέπεια θα πρέπει να 
θεσπισθούν μηχανισμοί και μέτρα για έλεγχο των θεσμών. Οι στρατηγικές του 
ποιοτικού ελέγχου πρέπει να επεκταθούν ώστε να καλύπτουν τους συμβούλους 
που είναι αρμόδιοι για πολλές από τις εργασίες του τομέα. 
δ. Το επαγγελματικό προσωπικό τόσο στην έδρα όσο και επί τόπου πρέπει να 
είναι σε θέση να αναλαμβάνει όλο και περισσότερες ευθύνες για την εφαρμογή 
μιας πολιτικής που λαμβάνει υπόψη τα προβλήματα των δύο φύλων και την 
εκτίμηση των αποτελεσμάτων. 
ε. Η κατάρτιση σε θέματα των δύο φύλων πρέπει να παρέχεται σε τακτική 
βάση, και η διάσταση "φύλο" να εντάσσεται σε άλλα μαθήματα και εργαστήρια 
κατάρτισης. 
στ. Είναι αναγκαίο να αφιερωθούν επαρκείς πόροι για την προώθηση του 
καταλυτικού ρόλου των εμπειρογνωμόνων σε θέματα των δύο φύλων εντός του 
οργανισμού, και να καλύπτονται τομείς όπως η διαμόρφωση πολιτικής, η 
μεθοδολογία και οι κατευθύνσεις, η κατάρτιση σε θέματα των δύο φύλων, η 
έρευνα, η παρακολούθηση και αξιολόγηση κατά θέματα. Θα πρέπει να 
προβλέπεται και μια σχετική ελαστικότητα στη χρήση των πόρων αυτών, 
δεδομένου ότι η θεωρία και η πρακτική στα θέματα των δύο φύλων βρίσκονται 
σε συνεχή εξέλιξη. 
η. Εντός του κυρίου προϋπολογισμού επιβάλλεται να αφιερώνονται πόροι για 
την χρηματοδότηση των διεθνών οργανισμών γυναικών, και των τυχόν 
πειραματικών έργων ή θετικών δράσεων που για οποιοδήποτε λόγο δεν 
μπορούν να χρηματοδοτηθούν στο πλαίσιο διμερών συμφωνιών. 
θ. Είναι ανάγκη να βελτιωθούν και να αυξηθούν τα αναλυτικά και επιχειρησιακά 
μέσα που διαθέτει η συνεργασία για την ανάπτυξη που επιδεικνύει ευαισθησία σε 
θέματα των δύο φύλων. Για ορισμένους τομείς, για τους οποίους αναγνωρίζεται 
ότι αφορούν άμεσα την κοινωνική και οικονομική θέση των γυναικών {όπως 
επισιτιστική ασφάλεια, γεωργική και αγροτική ανάπτυξη, υδροδότηση και 
17 
αποχέτευση, παιδεία, δημογραφικά θέματα, ανάπτυξη μικρών και μεσαίων 
επιχειρήσεων, παροχή πιστώσεων) υπάρχει ήδη μεγάλος αριθμός στρατηγικών. 
Για άλλους τομείς που δεν είναι τόσο σαφές ότι αφορούν τα θέματα των δύο 
φύλων {όπως υποδομή, μεταφορές, στέγη, ενέργεια) και για τους νέους τομείς 
συνεργασίας για την ανάπτυξη, εξακολουθεί να υπάρχει σοβαρή ανάγκη για 
περαιτέρω διερεύνηση, παροχή εισροών και ανάλυση, τόσο σε εννοιολογικό όσο 
και σε επιχειρησιακό επίπεδο. 
ι. Η συλλογική παρουσίαση στοιχείων σχετικά με το φύλο απεδείχθη παντού 
χρήσιμο μέσο προγραμματισμού. Αυτά θα πρέπει να περιέχουν όχι μόνο 
συστηματικές πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση των γυναικών σε 
συγκεκριμένη χώρα σε σύγκριση με την κατάσταση των ανδρών, μεταξύ άλλων 
με τη συλλογή εκπαιδευτικών, οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικο-πολιτιστικων 
δεδομένων, αλλά και μια αξιολόγηση του θεσμικού πλαισίου των θεμάτων των 
γυναικών, μια εκτίμηση των εργασιών που πραγματοποιούν οι οργανώσεις των 
γυναικών και οι ΜΚΟ, και μια κριτική επανεξέταση των προγραμμάτων και έργων 
που πραγματοποιούνται με την χρηματοδοτική και τεχνική συνδρομή διάφορων 
διμερών και πολυμερών χορηγών. 
V. ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΣΤΕΝΟΤΕΡΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟ ΜΕΤΑΞΥ 
ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ 
1. Στη δήλωση της 18 Νοεμβρίου 1992, σχετικά με "θέματα της πολιτικής της 
συνεργασίας για την ανάπτυξη ενόψει του 2000", το Συμβούλιο και οι 
εκπρόσωποι των κρατών μελών τόνισαν ότι η Κοινότητα και τα κράτη μέλη της 
πρέπει να συντονίσουν στενότερα τις δραστηριότητες τους στον τομέα της 
συνεργασίας για την ανάπτυξη, τόσο κατά τη διαμόρφωση των πολιτικών όσο 
και σε επιχειρησιακό επίπεδο. Το Συμβούλιο τονίζει επίσης ότι με βάση τις 
προηγούμενες εμπειρίες συντονισμού και τις σημερινές ανάγκες θα ήταν 
χρησιμότερο να διαπιστωθεί ποιοι τομείς χρειάζονται τον συντονισμό αυτόν και 
ποια θα ήταν η πιο αποτελεσματική διαδικασία. 
2. Στην ανακοίνωση της προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο της 24ης 
Μαρτίου 1993, η Επιτροπή προσδιόρισε τους τομείς στους οποίους θα μπορούσε 
να εφαρμοστεί συντονισμός της πολιτικής. Προτείνει να ληφθεί υπόψη σε όλα 
τα θέματα ο ρόλος των γυναικών στην ανάπτυξη, κατά την διαμόρφωση των 
στόχων και των τρόπων επιτεύξεως τους, ιδίως στους τομείς εκείνους που 
θεωρούνται προτεραιότητες της συνεργασίας για την ανάπτυξη. 
3. Γενικές αρχές 
α. Ο συντονισμός μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών μελών στον εν λόγω 
τομέα δεν έχει στόχο την παγίωση μιας και μόνης πρακτικής αλλά την αύξηση 
της συνέργειας και της αποτελεσματικότητας της βοήθειας, όπως ορίζεται στα 
ψηφίσματα του Συμβουλίου. Διακηρύσσεται έτσι σαφώς η σημασία των θεμάτων 
των δύο φύλων ως ενιαίου τμήματος της συνεργασίας για την ανάπτυξη, και 
18 
αποφεύγεται ο διπλασιασμός των προσπαθειών και ο διασκορπισμός των 
δυνατοτήτων. 
β. Ο συντονισμός της Κοινότητας και των κρατών μελών στο εν λόγω τομέα 
αφορά: τη θέσπιση αρχών και σταθερού πλαισίου δράσεως, ώστε οι 
δραστηριότητες της Κοινότητας και των κρατών μελών να ακολουθούν τις εν 
λόγω αρχές, και πρόβλεψη για διαβουλεύσεις. Επιπλέον, η παρούσα ανακοίνωση 
αναμένεται να συμβάλλει στη θέσπιση ενός πλαισίου διαμόρφωσης πολιτικής 
που θα εγκριθεί από το Συμβούλιο. 
γ. Αρχικά οι προσπάθειες θα επικεντρωθούν στην ανταλλαγή πληροφοριών και 
την ανταλλαγή εμπειριών και απόψεων. Ετσι θα μπορέσουν να προσδιοριστούν 
τα σημεία σύγκλισης, οι κοινοί στόχοι, οι προτεραιότητες και κατευθύνσεις για 
δράση. 
δ. Η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα του συντονισμού μεταξύ της Κοινότητας 
και των κρατών μελών προϋποθέτει τη διάθεση επαρκών ανθρώπινων και 
χρηματικών πόρων, για τον ορθό σχεδιασμό της και την κατάλληλη διαχείριση, 
καθώς και για την παρακολούθηση και αξιολόγηση της νέας στρατηγικής. Η 
διάθεση ανθρώπινου δυναμικού μπορεί να αυξηθεί με τη δημιουργία πρόσθετων 
θέσεων απασχόλησης για εμπειρογνώμονες σε θέματα των δύο φύλων, με την 
πρόβλεψη κατάρτισης του προσωπικού σε θέματα των δύο φύλων, με την 
ανταλλαγή εμπειρογνωμοσύνης μεταξύ διάφορων ευρωπαίων χορηγών και με 
την ορθολογικότερη εφαρμογή των εργασιών σε όλα τα επίπεδα. 
4. Διαβουλεύσεις σε θέματα πολιτικής 
α. Η Επιτροπή διοργανώνει συνεδριάσεις των εμπειρογνωμόνων σε θέματα των 
δύο φύλων από την Κοινότητα και τα κράτη μέλη, σε τακτική βάση 
{τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο). Οι συνεδριάσεις αυτές αποτελούν ευκαιρία 
όχι μόνο για την προώθηση της καλύτερης αμοιβαίας κατανόησης και τη 
δημιουργία μιας κοινής γλώσσας αλλά και για: 
την ανταλλαγή εμπειριών και αποτελεσμάτων από τις έρευνες-
την εφαρμογή λεπτομερών διαβουλεύσεων σε θέματα προσέγγισης των 
δύο φύλων σε συγκεκριμένο τομέα παρέμβασης-
την περαιτέρω διαμόρφωση της πολιτικής και την μελέτη των διάφορων 
τρόπων εφαρμογής των επιχειρήσεων σε μία συγκεκριμένη γεωγραφική 
ζώνη. 
β. Ως βάση των εργασιών τους σε επίπεδο πολιτικής και επιχειρήσεων, η 
Επιτροπή και τα κράτη μέλη αρχίζουν να συντονίζουν τις πρωτοβουλίες τους 
στον τομέα της έρευνας, των μελετών, της συλλογής δεδομένων και τις 
αναθεωρήσεις. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στην προετοιμασία και εφαρμογή 
19 
κοινών επιχειρήσεων με βάση τις κατευθύνσεις που έχει εγκρίνει η Κοινότητα και 
τα κράτη μέλη της . 
γ. Η Επιτροπή παρακολουθεί τις εξελίξεις και δίνει αναφορά στο Συμβούλιο. 
5. Συντονισμός των επιχειρήσεων 
α. Θα πρέπει να επιλεγούν ορισμένες χώρες για πειραματική εφαρμογή του 
συντονισμού σε θέματα των δύο φύλων, μεταξύ εκείνων που έχουν ήδη 
επιλεγεί ως τόποι εφαρμογής των προσπαθειών συντονισμού σε σχετικούς τομείς 
της συνεργασίας, και κατά προτίμηση μεταξύ των χωρών όπου υπάρχει ήδη ένας 
ελάχιστος αριθμός εμπειρογνωμόνων σε θέματα των δύο φύλων, διορισμένων 
από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη. Εάν κριθεί σκόπιμο, η Επιτροπή και τα 
κράτη μέλη καλύπτουν τις ανάγκες εμπειρογνωμοσύνης στις αντιπροσωπείες και 
τις πρεσβείες, ιδίως κατά τις αρχικές φάσεις της διαδικασίας. 
β. Στις χώρες αυτές, ηγείται των προσπαθειών συντονισμού η Κοινότητα ή ένα 
κράτος μέλος. Η επιλογή γίνεται με βάση τις εμπειρίες συντονισμού με την εν 
λόγω χώρα, την κλίμακα της παρεχόμενης βοήθειας και την εμπειρογνωμοσύνη 
της σε θέματα των δύο φύλων. Η χώρα αυτή θα είναι αρμόδια για την διάδοση 
πληροφοριών, την διοργάνωση συνεδριάσεων 3d hOC και την εκπόνηση ετήσιας 
έκθεσης προς την Κοινότητα και τα κράτη μέλη. 
γ. Αρχικά ο επιχειρησιακός συντονισμός σε θέματα των δύο φύλων επικεντρώνει 
τις προσπάθειες του στη σωστή κατεύθυνση του τομεακού ή διατομεακού 
συντονισμού στην εν λόγω χώρα κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τα θέματα 
των δύο φύλων. Σε μία δεύτερη φάση κατευθύνεται προς τη διαμόρφωση 
κοινής συνολικής στρατηγικής της χώρας ώστε να εντάσσονται τα θέματα των 
δύο φύλων σε όλους τους κυριότερους τομείς των επιχειρήσεων, 
δ. Γεν/κότερα,οι αρμόδιες επιτροπές ή ομάδες αναλαμβάνουν τον τακτικό 
έλεγχο της εφαρμογής των κοινών κατευθύνσεων της πολιτικής που ενέκρινε 
το Συμβούλιο, και παρακολουθούν την εφαρμογή τους στην πράξη εκ μέρος των 
κρατών και της Επιτροπής. 
6. Συντονισμός στο πλαίσιο διεθνών φορέων 
α. Οσον αφορά τον συντονισμό των διεθνών φορεών, ακολουθείται η αρχή των 
συστηματικών διαβουλεύσεων πριν την έναρξη και κατά τη διάρκεια των 
συνόδων, συνεδριάσεων, διασκέψεων και σεμιναρίων. Θα πρέπει να 
λαμβάνονται υπόψη οι ήδη υπάρχοντες μηχανισμοί συντονισμού. Ηδη 
πραγματοποιείται συντονισμός των εμπειρογνωμόνων σε θέματα των δύο 
φύλων μέσω της ομάδας των εμπειρογνωμόνων DAC/ΓΣΑ στα πλαίσια του 
ΟΟΣΑ, που εδώ και πολλά χρόνια διαδραματίζει πολύτιμο ρόλο στην ανάπτυξη 
των θεμάτων ΓΣΑ/ φύλου, σχετικών δηλώσεων επί της πολιτικής και σχεδίων 
δράσεως. Ενας σωστότερος συντονισμός μεταξύ των μελών της Ευρωπαϊκής 
Ενωσης θα ενισχύσει τις δραστηριότητες και των δύο ομάδων. 
20 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I 
ΑΠΟ ΤΟ "ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" ΣΤΟ "ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" 
Από το ΓΣΑ στο ΦΚΑ 
1. Η προσέγγιση "γυναίκες στην ανάπτυξη" (ΓΣΑ,\Λ/ΙΟ), που διαμορφώθηκε στη 
δεκαετία του 70, αφορούσε κυρίως προσδιορισμό της κατάστασης των γυναικών, 
την ενημέρωση σχετικά με τη ζωή των γυναικών και την κινητοποίηση τοπικών 
ομάδων γυναικών σε όλο τον κόσμο. Στις πρώτες φάσεις του, η ανάλυση ΓΣΑ 
οδήγησε σε πολλά έργα που αφορούσαν μόνο τις γυναίκες ή στοιχεία έργων 
που αφορούσαν μόνο τις γυναίκες, σε τομεακά, υποτομεακά ή σύνθετα 
προγράμματα. 
2. Στις στρατηγικές αυτές οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως ίσες μεν, 
περιθωριακής σημασίας δε^ Τα έργα πολλές φορές παραμελούσαν την κρίσιμη 
θέση των ανδρών στον έλεγχο του παραγωγικού δυναμικού και τη λήψη των 
αποφάσεων επιπλέον πολλές φορές ήταν έργα μικρής κλίμακας περιθωριακά, 
προσανατολισμένα προς την χορήγηση κρατικής βοήθειας και συγχρόνως 
συνδέονταν με υπουργεία και υπηρεσίες που στερούνταν των χρηματοδοτικών 
και τεχνικών πόρων που θα επέτρεπαν την μακρόπνοη ανάπτυξη πέρα από τα 
όρια του έργου. 
3. Τα μέσα ανάλυσης σταδιακά βελτιώθηκαν, και οδήγησαν στη διαμόρφωση της 
προσέγγισης "φύλο και ανάπτυξη" (φΚΑ, CAD). Η ΦΚΑ επικεντρώνεται στην 
αλληλεξάρτηση μεταξύ ανδρών και γυναικών {σχέση μεταξύ των φύλων), και όχι 
μόνο στις γυναίκες. Ο όρος φύλο περικλείει και τις πολιτιστικές και κοινωνικές 
διαφορές μεταξύ των φύλων. Οι διαφορές αυτές καθορίζονται ιστορικά και 
παίρνουν διάφορες μορφές ανάλογα με την χώρα ή την περιοχή. 
4. Η ανάλυση αυτή που βασίζεται στα δύο φύλα, έχει ως στόχο να ξεχωρίσουν 
οι πόροι, οι δραστηριότητες, οι δυνατότητες και οι δυσκολίες των γυναικών σε 
σχέση με τους άνδρες σε κάθε δεδομένη κο/νωνικο-οικονομ/κή ομάδα. 
Αποσκοπεί όχι μόνο στην αντιμετώπιση των διακρίσεων μεταξύ γυναικών και 
ανδρών αλλά και στην εξασφάλιση της μέγιστης αποτελεσματικότητας για την 
επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων. 
5. Δεδομένου ότι η στρατηγική που βασιζόταν αποκλειστικά στις γυναίκες 
οδήγησε στην περαιτέρω περιθωριοποίηση των γυναικών, έγινε γενικώς 
παραδεκτό ότι θα πρέπει να εφαρμοστεί μία πιο συνολική προσέγγιση. 
Διαμορφώθηκε λοιπόν μία νέα στρατηγικ,ή η λεγόμενη "mainstreaming", που 
έχει στόχο την ένταξη της προοπτικής του φύλου σε κάθε αναπτυξιακή 
πολιτική, πρόγραμμα και έργο. 
6. Η νέα αυτή στρατηγική δεν αποκλείει την ανάγκη να εφαρμοστούν θετικά 
μέτρα, προγράμματα και έργα που να απευθύνονται στο μέρος που μειονεκτεί, 
κατά κανόνα τις γυναίκες, στις περιπτώσεις όπου οι διακρίσεις μεταξύ των δύο 
φύλων είναι ιδιαίτερα αισθητές, όπως για παράδειγμα την εκπαίδευση και την 
κατάρτιση, την πρόσβαση σε πιστώσεις ή σε θέματα που εκ φύσεως αφορούν 
Μ 
ιδιαιτέρως τις γυναίκες. Τα μέτρα αυτά διαφέρουν από την προηγούμενη 
προσέγγιση γιατί βασίζονται σε στρατηγικούς στόχους, εφαρμόζονται σε μεγάλη 
κλίμακα και στόχος τους είναι να συμβάλουν προσωρινά στη γεφύρωση των 
σημαντικότερων διακρίσεων μεταξύ των δύο φύλων, ώστε να μπορέσει το φύλο 
που μειονεκτεί να φτάσει σε ένα επίπεδο που θα του επιτρέψει να ενταχθεί στις 
συνήθεις δραστηριότητες. 
Ο πολλαπλός ρόλος και εργασιακός φόρτος των γυναικών 
1. Για ένα μεγάλο διάστημα, η βοήθεια για την ανάπτυξη ασχολήθηκε μόνο με 
τον αναπαραγωγικό ρόλο των γυναικών, τονίζοντας τις παρεμβάσεις στους 
κοινωνικούς τομείς. Αργότερα αναγνωρίστηκε ο σημαντικός ρόλος που 
διαδραματίζουν οι γυναίκες ως παραγωγοί αγαθών και υπηρεσιών και 
διαμορφώθηκαν ανάλογα επενδυτικά προγράμματα στους οικονομικούς τομείς. 
Δεδομένου ότι σε γενικές γραμμές οι γυναίκες ασχολούνται ταυτόχρονα με 
παραγωγικές και αναπαραγωγικές δραστηριότητες, η μονομερής προσέγγιση που 
αφορά τον έναν ή τον άλλο ρόλο μειώνει τη δυνατότητα των γυναικών να 
εκπληρώσουν τις δραστηριότητες αυτές αποτελεσματικά. 
2. Διαμορφώνεται σήμερα μια συνδυασμένη, προσέγγιση που αναγνωρίζει τη 
συνέχεια μεταξύ των διάφορων ρόλων των γυναικών και έχει στόχο να αυξηθεί 
η παραγωγικότητα, η υγεία και η διατροφή των γυναικών ώστε να μπορούν πιο 
αποτελεσματικά να συνδυάζουν τις παραγωγικές και αναπαραγωγικές τους 
δραστηριότητες. Η προσέγγιση αυτή έχει σημαντικές συνέπειες για το σχεδιασμό 
της ανάπτυξης σε εθνικό επίπεδο, δεδομένου ότι συνδέει καταλλήλως τις 
επενδύσεις στον οικονομικό τομέα και κοινωνικό τομέα. 
3. 0/ αναπτυξιακές παρεμβάσεις υποθέτουν πολλές φορές ότι ο χρόνος των 
γυναικών είναι επ άπειρο ελαστικός, και δεν λαμβάνουν υπόψη το ευρύ φάσμα 
των ρόλων τους ή τις εξαντλητικές απαιτήσεις τις οποίες επιβάλλουν οι ρόλοι 
αυτοί. Μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις, αναπτυξιακά έργα προκάλεσαν αύξηση 
του φόρτου εργασίας των γυναικών, χωρίς να τους προσφέρουν αντισταθμιστικά 
οφέλη. Για παράδειγμα, σπανίως θεωρείται αναγκαία, στο πλαίσιο ενός έργου, 
η ελάφρυνση του φορτίου των γυναικών. 
4. Για παράδειγμα, τα μέτρα κοινωνικής και τεχνολογικής στήριξης που 
αποσκοπούν στη μείωση του χρόνου που αφιερώνεται στις οικιακές 
δραστηριότητες, δεν θα πρέπει να θεωρούνται απλώς μέτρα για τη μείωση του 
φόρτου εργασίας των γυναικών και λύση στο θέμα της έλλειψης χρόνου, αλλά 
και ως απαραίτητες προϋποθέσεις για την επέκταση των τομέων παραγωγής 
στους οποίους οι γυναίκες διαδραματίζουν τον σημαντικότερο ρόλο. 
Η οικογένεια 
1. Η εξιδανικευμένη οικογένεια στην οποία μοιράζονται εξίσου η λήψη 
αποφάσεων, η παραγωγή, το εισόδημα και η κατανάλωση δεν υπάρχει. Κατά 
συνέπεια δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι η αύξηση της παραγωγής και 
1%. 
του εισοδήματος των οικογενειών θα βελτιώσει απαραίτητα το βιοτικό επίπεδο 
όλων των μελών της. 
2. Πραγματοποιήθηκαν εμπειρικές μελέτες που απέδειξαν ότι εντός της οικίας 
η χρήση των πόρων και της εργασίας, και η κατανομή του εισοδήματος και της 
παραγωγής αποτελούν αντικείμενο συνεχών διαπραγματεύσεων, και ότι οι 
σχέσεις εντός του οικογενειακού περιβάλλοντος είναι πολλές φορές 
ανταγωνιστικές. Ο διαχωρισμός των εργασιών και η διαδικασία κατανομής των 
πόρων εντός της οικογενείας σχετίζεται με τις διαφορές του κύρους και της 
δυνατότητας διαπραγματεύσεων, που εξαρτώνται κυρίως από τον έλεγχο των 
στοιχείων του ενεργητικού και των εισοδημάτων, και κατά συνέπεια είναι εις 
βάρος των γυναικών. 
3. Αόγω της υπάρξεως διαφορετικών προϋπολογισμών για γυναίκες και άνδρες 
εντός της οικογενείας, τα εισοδήματα των γυναικών, είτε σε είδος είτε σε 
μετρητά, συνήθως παίζουν μεγαλύτερο ρόλο για τον επισιτισμό των παιδιών 
από ό,τι το εισόδημα των ανδρών. Σε πολλές οικογένειες που βρίσκονται στα 
όρια της επιβίωσης οι γυναίκες συνεισφέρουν ένα μεγάλο ποσοστό των 
εργασιών τους και του συνολικού εισοδήματος τους για την κάλυψη των 
οικογενειακών αναγκών, κυρίως των παιδιών. 
4. Το ένα τρίτο των οικογενειών στις αναπτυσσόμενες χώρες έχουν 
επικεφαλής- de facto αν όχι de jure- γυναίκα. Δεν διαθέτουμε αρκετές 
πληροφορίες για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των οικογενειών 
αυτών, που φαίνεται να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ποικιλία από ο,τι πιστευόταν 
αρχικά. Ωστόσο, φαίνεται ότι σε πολλές περιπτώσεις οι οικογένειες αυτές είναι 
ευάλωτες στη φτώχεια, ιδίως σε εποχές οικονομικής κρίσης, όταν μειώνεται η 
κοινωνική στήριξη, και οι κυβερνήσεις δεν είναι σε θέση να παράσχουν 
εναλλακτικά συστήματα στήριξης. 
Συμμετοχή 
1. Διακρίσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών στις διαρθρώσεις που συνδέονται με 
τη λήψη αποφάσεων παρατηρούνται σε όλα τα επίπεδα. Παρά το γεγονός ότι 
την τελευταία δεκαετία υπήρξε ευρεία κίνηση προς την κατεύθυνση του 
εκδημοκρατισμού, η συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική και οικονομική 
εξουσία δεν έχει προχωρήσει αρκετά. Αν και αποτελούν τουλάχιστον το ήμισυ 
του εκλογικού σώματος, μόνο 10% των μελών των νομοθετικών σωμάτων, και 
ένα χαμηλό ποσοστό υπουργικών θέσεων, καλύπτονται σήμερα διεθνώς από 
γυναίκες. Οι γυναίκες αποτελούν μειοψηφία σε όλες τις σημαντικές θέσεις, είτε 
στην δημόσια διοίκηση, στις ιδιωτικές επιχειρήσεις, στα συνδικάτα, στις 
οργανώσεις των εργοδοτών, σημαντικές ομάδες πιέσεων, τοπικές αρχές ή 
κοινοτικά συμβούλια. 
2. Όσον αφορά τις αναπτυξιακές παρεμβάσεις, οι περισσότερες αξιολογήσεις 
έργων κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι προϋπόθεση για την επίτευξη 
μακρόπνοης ανάπτυξης είναι η δυνατότητα να εκφράζουν τόσο οι γυναίκες όσο 
Ζ3 
και οι άνδρες τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα τους ήδη από το στάδιο του 
σχεδιασμού. 0/ υπάρχουσες διακρίσεις μεταξύ γυναικών και ανδρών στις 
διαρθρώσεις λήψεως αποφάσεων, σε όλα τα επίπεδα, δυσχεραίνουν τη 
συμμετοχή των γυναικών στη διαδικασία αυτή. 
3. 0/ αναπτυξιακές παρεμβάσεις σχεδιάζονται πολλές φορές χωρίς τη συμμετοχή 
των γυναικών, ακόμα και σε τομείς που αφορούν παραδοσιακές γυναικείες 
δραστηριότητες, όπως είναι η παροχή νερού. Πολλά έργα δεν προσφέρουν στις 
γυναίκες τη δυνατότητα να συμμετάσχουν στις νέες διαρθρώσεις διαχειρίσεως, 
και αγνοούν ακόμα και τον άτυπο ρόλο τους στη διαχείριση των παραδοσιακών 
συστημάτων. Οταν οι γυναίκες συμμετέχουν σε αναπτυξιακές δραστηριότητες 
μόνο ως εργατικό δυναμικό χαμηλού κόστους και όχι ως παραγωγικό δυναμικό 
και φορείς αλλαγής, υπονομεύεται σοβαρά η βιωσιμότητα του έργου. 
Ζ* 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II 
ΝΕΟΙ ΤΟΜΕΙΣ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ 
ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ 
Στο πλαίσιο του μεταβαλλόμενου πολιτικού και οικονομικού περιβάλλοντος, 
αυξάνεται η σημασία ορισμένων τομέων συνεργασίας όσον αφορά τις πολιτικές 
ή χρηματοδοτικές δεσμεύσεις. Θα πρέπει να εξασφαλιστεί η ενσωμάτωση των 
θεμάτων που άπτονται των δύο φύλων στους εν λόγω τομείς. Σε άλλους τομείς 
οι πρόσφατες αναλύσεις έχουν καταλήξει σε νέες προοπτικές που σχετίζονται 
με τα θέματα των δύο φύλων και που θα πρέπει να εφαρμοστούν για τις 
αναλυτικές και λειτουργικές κατευθύνσεις. 
Επιχειρήσεις έκτακτης ανάγκης και πρόληψη κρίσιμων καταστάσεων. 
1. Ενώ η συμμετοχή τους στη λήψη των αποφάσεων είναι ελάχιστη, οι γυναίκες 
και τα κορίτσια υφίστανται ιδιαίτερα τις συνέπειες των ένοπλων συγκρούσεων 
και του μιλιταρισμού, λόγω της χαμηλής τους θέσης στην κοινωνία και λόγω του 
φύλου τους. Οι γυναίκες και τα παιδιά αποτελούν 80% των 25.000.000 εκατό, 
προσφύγων και ακουσίως μετακινηθέντων ατόμων σε παγκόσμια κλίμακα- κατά 
συνέπεια στερούνται και τα πιο βασικά αγαθά και τις υπηρεσίες, ενώ ταυτόχρονα 
αντιμετωπίζουν βία και ανασφάλεια. 
2. Οι γυναίκες και τα παιδιά βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σύγκριση με 
τους άντρες όσον αφορά την κινητικότητα, τις πηγές των εισοδημάτων, τα 
στοιχεία του ενεργητικού που διαθέτουν και τις ειδικές γνώσεις. Αναγκαστικά 
λοιπόν, το μεγαλύτερο μέρος της επισιτιστικής βοήθειας απευθύνεται άμεσα στις 
γυναίκες και τα παιδιά. Η ενίσχυση των γυναικών θα πρέπει να αποτελέσει ενιαίο 
τμήμα των στρατηγικών που έχουν στόχο την παγίωση των παρεμβάσεων με 
βάση την παροχή άμεσης βοήθειας, την αποκατάσταση και την ανάπτυξη. 
3. Σε έκτακτες καταστάσεις, οι συνήθεις κοινωνικοοικονομικοί ρόλοι που 
επικρατούν σε ορισμένες κοινωνίες ανατρέπονται. 0/ γυναίκες τείνουν να 
επωμίζοντα ρόλους και ευθύνες που στο παρελθόν ήταν προνόμιο των ανδρών. 
Συνεπώς, οι προσπάθειες στον τομέα αυτόν θα πρέπει να στραφούν στη στήριξη 
των γυναικών ώστε να αναλάβουν τους νέους αυτούς ρόλους κατά τον 
καλύτερο δυνατό τρόπο. Για παράδειγμα, η πείρα δείχνει ότι σε κάθε περιοχή 
οι γυναίκες παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαχείριση και διανομή των ειδών που 
παρέχονται στο πλαίσιο της επείγουσας επισιτιστικής βοήθειας, και ότι 
αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των αναγκών άλλων 
θυμάτων. Η πρωτοβουλίες αυτές θα πρέπει να στηρίζονται ώστε να ενθαρρύνεται 
η έννοια της αυτάρκειας, ιδίως μεταξύ προσφύγων. 
4. 0/ γυναίκες πρόσφυγες θα πρέπει να αρχίσουν να συμμετέχουν ενεργά στην 
εκτίμηση των αναγκών, τον σχεδιασμό των δραστηριοτήτων και την εφαρμογή 
τους. Εφόσον περάσει η επείγουσα κατάσταση, οι παρεμβάσεις που αφορούν την 
αποκατάσταση και την ανάπτυξη δεν θα πρέπει να παραμελούν τις μεταβολές 
25 
που έχουν συντελεστεί στις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων. 0/ γυναίκες πρέπει 
να υποστηρίζονται, ώστε ώστε να διατηρήσουν το νέο κύρος που έχουν 
αποκτήσει. 
5. Σε περιοχές που πλήττονται συχνά από καταστροφές, επισιτιστική ένδεια ή 
λιμούς είναι απαραίτητο να επικεντρώνονται οι προσπάθειες στις πιο ευάλωτες 
οικογένειες και ειδικότερα στα πιο ευάλωτα μέλη εντός των οικογενειών αυτών, 
και να μελετώνται οι στρατηγικές επιβίωσης που χρησιμοποιούν. Στις περιπτώσεις 
αυτές, αποκτά ύψιστη σημασία ο πρωταρχικός ρόλος των γυναικών στην 
παραγωγή ειδών διατροφής, καθώς και η τάση τους να δαπανούν τα εισοδήματα 
τους για είδη διατροφής και άλλες βασικές ανάγκες της οικογένειες. Πρέπει 
λοιπόν να στηρίζονται οι γυναίκες, ώστε να αυξάνουν την παραγωγή τους, τα 
εισοδήματα τους και να βελτιώνουν τις ικανότητες τους. 
ανάλυση της μακροοικονομικής πολιτικής και παηευβασεκ 
1. Δόγω του διαχωρισμού της εργασίας με βάση το φύλο, τις διαφορετικές 
δυνατότητες ασκήσεως εξουσίας και λήψεως αποφάσεων και την διαφορετική 
πρόσβαση και έλεγχο πόρων σε οικογενειακό και κοινοτικό επίπεδο, οι γυναίκες 
και οι άνδρες αντιμετωπίζουν διαφορετικά προβλήματα και έχουν διαφορετικές 
ανάγκες και κατά συνέπεια ανταποκρίνονται διαφορετικά σε ένα δεδομένο 
οικονομικό κλίμα. 
2. Τα συνηθισμένα μακροοικονομικά πρότυπα δεν λαμβάνουν αυτούς τους 
παράγοντες υπόψη, ούτε την αλληλεξάρτηση μεταξύ της μη αμοιβόμενης 
εργασίας, που είναι απαραίτητη για την κοινωνική αναπαραγωγή και τη 
διατήρηση του ανθρώπινου δυναμικού, και της αμοιβόμενης εργασίας που 
υπολογίζουν οι οικονομολόγοι. 
3 Έχει πλέον γίνει κατανοητό ότι τα κενά αυτά της οικονομικής ανάλυσης 
ενδέχεται να οδηγήσουν σε απρόβλεπτα και ανεπιθύμητα αποτελέσματα των 
μαρκοοικονομικων πολιτικών, και επιπλέον τα εφαρμοζόμενα μέτρα να 
αποδειχθούν περιορισμένης αποτελεσματικότητας. Κοινωνικά φαινόμενα, όπως 
ο γάμος και η αναπαραγωγή, επηρεάζονται από μακροοικονομικά μέτρα κατά 
τρόπους που μέχρι πρόσφατα αιφνιδίαζαν τους κρατικούς φορείς. 
4, Τα τελευταία είκοσι χρόνια οι στόχοι των μακροοικονομικών πολιτικών 
συνδέονται με τις πολιτικές διαρθρωτικής προσαρμογής. Αναγνωρίζεται όλο και 
περισσότερο ότι η παραμέληση των θεμάτων των δύο φύλων εκ μέρους των 
πολιτικών διαρθρωτικής προσαρμογής συχνά συνεπάγεται ένα κόστος που 
βαραίνει πολύ περισσότερο τις γυναίκες και τα κορίτσια από ό,τι τους άνδρες και 
τα αγόρια, και με τον τρόπο αυτό επιδεινώνει τις υπάρχουσες διακρίσεις μεταξύ 
των φύλων. Επιπλέον, οι ελλείψεις αυτές ενδέχεται να οδηγήσουν σε 
απρόβλεπτα αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα στην πρόσβαση και χρήση των 
δημοσίων υπηρεσιών ή σε αποφάσεις που αφορούν την μετοίκηση. 
26 
5. 0/ δημοσιονομικοί περιορισμοί τείνουν να μεταβιβάζουν το κόστος από τους 
προϋπολογισμούς των κοινωνικών τομέων στις γυναίκες, ενώ οι νομισματικές 
πολιτικές και πολιτικές που αφορούν τις εξωτερικές συναλλαγές τις υποχρεώνουν 
να ενταχθούν στην αγορά εργασίας ή να εργάζονται περισσότερο για την 
παραγωγή ειδών προς εξαγωγή. Μακροπρόθεσμα, οι πρόσθετες πιέσεις που 
ασκούνται στις γυναίκες είναι πιθανό να αποτελέσουν τροχοπέδη στην ανάπτυξη 
του ανθρώπινου δυναμικού. Ταυτόχρονα, λόγω των διακρίσεων μεταξύ των 
φύλων που ήδη υπάρχουν, οι γυναίκες έχουν λιγότερες πιθανότητες από τους 
άνδρες να επωφεληθούν από νέες οικονομικές ευκαιρίες. 
6. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες ώστε κατά την 
διαμόρφωση και λεπτομερή επεξεργασία των μακροοικονομικών πολιτικών και 
προγραμμάτων να μελετάται ο καλύτερος τρόπος ένταξης του παράγοντα φύλο 
στις πολιτικές αυτές. Θα πρέπει επίσης να παρακολουθείται πιο αποτελεσματικά 
ο αντίκτοπος που έχουν τα μέτρα μακροοικονομικής πολιτικής στις γυναίκες και 
στους άνδρες. Στην περίπτωση που διαπιστώνονται διακρίσεις όσον αφορά τις 
αρνητικές επιπτώσεις, θα πρέπει να διαμορφώνονται και να εφαρμόζονται, στο 
πλαίσιο προγραμμάτων προσαρμογής, ανάλογα αντισταθμιστικά μέτρα. 
Πληθυσμός 
1. Σε όλες τις πολιτικές και τα προγράμματα που αφορούν τον πληθυσμό και τον 
οικογενειακό προγραμματισμό θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι προτάσεις 
του προγράμματος δράσεως που ενέκρινε η διεθνής διάσκεψη για τον πληθυσμό 
και την ανάπτυξη που έγινε στο Κάιρο το 1994. 
2. 0 οικογενειακός προγραμματισμός είναι ένα θέμα με το οποίο ασχολούνται 
πολλοί φορείς συνεργασίας για την ανάπτυξη εδώ και πολλά χρόνια. Η νέα 
στρατηγική, που εγκρίθηκε στο Κάιρο, τονίζει ιδιαίτερα ότι πληθυσμός και 
ανάπτυξη συνδέονται στενά, και ότι πρέπει να καλύπτονται οι πραγματικές 
ανάγκες γυναικών και ανδρών και όχι να περιοριζόμαστε στην προώθηση 
δημογραφικών στόχων. 
γ. Στα πλαίσια του προγράμματος επιδιώκεται η παροχή υπηρεσιών οικογενειακού 
προγραμματισμού σε όλους το αργότερο έως το 2015. 0 στόχος αυτός 
εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσέγγιση που άπτεται της υγείας και των 
δικαιωμάτων σε θέματα αναπαραγωγής. Το πρόγραμμα ακολουθεί μία 
προσέγγιση των θεμάτων των δύο φύλων που επιδιώκει να βελτιώσει τη θέση 
των γυναικών με το να επεκτείνει τις δυνατότητες πρόσβασης στην εκπαίδευση 
σε εκπαιδευτικές και υγειονομικές υπηρεσίες και να τους δίνει τη δυνατότητα να 
λαμβάνουν σωστές αποφάσεις σχετικά με την γονιμότητα τους. Συγχρόνως το 
πρόγραμμα τονίζει ότι οι άνδρες θα πρέπει να ενθαρρύνονται, και να τους 
δίνονται οι δυνατότητες, να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους για την σεξουαλική 
και αναπαραγωγική τους συμπεριφορά και τους κοινωνικούς και οικογενειακούς 
τους ρόλους. 
Δικαιώματα 
Π 
1. Το παγκόσμιο συνέδριο για τα δικαιώματα του ανθρώπου που 
πραγματοποιήθηκε τον \ούνιο του 1993 θέσπισε ότι τα δικαιώματα του 
ανθρώπου όσον αφορά τις γυναίκες αποτελούν σε όλο τον κύκλο της ζωής "μη 
μεταβιβάσιμο, ενιαίο και αναπόσπαστο τμήμα των δικαιωμάτων του ανθρώπου". 
Στα συντάγματα όλο και περισσότερων αναπτυσσόμενων χωρών προβλέπονται 
τα θεμελιώδη δικαιώματα και οι ελευθερίες τόσο των γυναικών όσο και των 
ανδρών, σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύμβασης για την κατάργηση όλων των 
μορφών διάκρισης εις βάρος των γυναικών (CEDAW) και τις στρατηγικές του 
Ναϊρόμπι για το μέλλον. 
2. Ωστόσο, οι συνταγματικές εγγυήσεις της ισότητας των γυναικών δεν 
καταλήγουν πάντα σε άμεσα πρακτικά αποτελέσματα. Οι δυσκολίες στην 
προσαρμογή ολόκληρου του νομικού πλαισίου κατά ενιαίο τρόπο, η επιρροή 
των εθιμικών κανόνων και πολιτιστικών συνηθειών, η έλλειψη γνώσεων σχετικά 
με τα νομικά δικαιώματα και της πρόσβασης σε νομικές υπηρεσίες, εξακολουθούν 
να εμποδίζουν την ολοκλήρωση των δικαιωμάτων των γυναικών. 
3 . Η υγεία, ασφάλεια και κινητικότητα των γυναικών τίθενται επίσης σε κίνδυνο 
από τα υψηλά ποσοστά βίας που ασκούν εις βάρος τους οι άνδρες, μεταξύ 
άλλων και εντός της οικογένειας. Δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία σχετικά με τις 
τάσεις, αλλά είναι γνωστό ότι η βία κατά των γυναικών αποτελεί σοβαρό 
πρόβλημα σε διεθνή κλίμακα. Το 1994 η σύνοδος των Ηνωμένων Εθνών διόρισε 
ειδικό ανταποκριτή της Επιτροπής των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για το θέμα 
αυτό. 
28 
ISSN 0254-1483 
COM(95) 423 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 01 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-95-468-GR-C 
ISBN 92-77-93379-8 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουζεμβούργο 
2°\