Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Πιθανές επιλογές για τη μεταρρύθμιση των συντάξεων"

(2002/C 221/14)

Στις 10 Ιανουαρίου 2002, με επιστολή του Προέδρου κ. Prodi, η Επιτροπή ζήτησε από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, γνωμοδότηση με θέμα τις "Πιθανές επιλογές για τη μεταρρύθμιση των συντάξεων".

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Μαΐου 2002. Εισηγήτρια ήταν η κ. Cassina και συνεισηγητής ο κ. Byrne.

Κατά την 291η Σύνοδο Ολομέλειας της 22ης Μαΐου 2002, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 102 ψήφους υπέρ, 2 κατά και μία αποχή, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Κατά τη Σύνοδο Ολομέλειας της 29ης Νοεμβρίου 2001, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε δύο γνωμοδοτήσεις για τις συντάξεις, με τις οποίες επιθυμούσε να προσφέρει τη συμβολή της στις σχετικές συζητήσεις κατά τη Σύνοδο Κορυφής του Λάακεν(1). Σε διάφορα σημεία της παρούσας γνωμοδότησης γίνεται αναφορά στο περιεχόμενο των εγγράφων αυτών, χωρίς ωστόσο να παρατίθενται ολόκληρα τα αποσπάσματα.

1.2. Στη Σύνοδο Κορυφής του Λάακεν, το Συμβούλιο έλαβε γνώση της κοινής έκθεσης για τις συντάξεις της Επιτροπής Κοινωνικής Προστασίας (CPS) και της Επιτροπής Οικονομικής Πολιτικής (CPE). Εξάλλου, αποφάσισε να εγκαινιάσει την ανοικτή μέθοδο συντονισμού στον τομέα των συντάξεων και τόνισε ότι "η επάρκεια των συντάξεων, η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων και ο εκσυγχρονισμός τους [...] έχουν ιδιαίτερη σημασία για την αντιμετώπιση των αναγκών όπως εξελίσσονται"(2).

1.3. Στις 24 Ιανουαρίου 2002, η Επιτροπή δημοσίευσε την έκθεση που της είχε ζητηθεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης: "Αύξηση της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού και προώθηση της παράτασης του ενεργού επαγγελματικού βίου"(3).

1.4. Στις 10 Ιανουαρίου 2002, ο κ. Romano PRODI, Πρόεδρος της Επιτροπής, με επιστολή του προς τον κ. Göke Frerichs, Πρόεδρο της ΕΟΚΕ, κάλεσε την ΕΟΚΕ να αναλύσει εις βάθος τις ενδεχόμενες επιλογές για το θέμα των συντάξεων, αξιολογώντας τις από άποψη βιωσιμότητας της κοινωνικής προστασίας, των δημοσίων οικονομικών και της ανάπτυξης.

1.5. Στη Σύνοδο Κορυφής της Βαρκελώνης τονίσθηκε η σημασία που έχει η "ενεργός γήρανση" και ότι χρειάζεται να ληφθούν μέτρα που θα ενθαρρύνουν "την εκούσια αύξηση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης".

1.6. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, επαναβεβαιώνοντας τις απόψεις που είχε διατυπώσει στις προαναφερθείσες γνωμοδοτήσεις, καθώς και σε άλλες γνωμοδοτήσεις της που αναφέρονταν άμεσα ή έμμεσα στα προβλήματα που συνδέονται με τα συνταξιοδοτικά συστήματα, επιθυμεί, με την παρούσα ευκαιρία, να εμβαθύνει σε ορισμένα από τα ζητήματα αυτά, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον της σε τέσσερις πτυχές: κοινωνική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων σε συνάρτηση με τις νέες ανάγκες της εργασίας που μετεξελίσσεται, μέτρα που θα συμβάλουν στην παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου, μέτρα που θα συμβάλουν στη δημοσιονομική βιωσιμότητα, προτάσεις για την εισαγωγή της "ανοιχτής μεθόδου" στον τομέα αυτόν.

1.7. Η ΕΟΚΕ τονίζει εκ προοιμίου την βαθύτατη πεποίθησή της ότι κάθε είδος προσαρμογής, εκσυγχρονισμού ή μεταρρύθμισης των συνταξιοδοτικών συστημάτων πρέπει να βασίζεται στην ενεργό, συνειδητή και ενημερωμένη συμμετοχή των κοινωνικών φορέων, διότι μόνο έτσι δημιουργούνται οι ευθύνες ουσιαστικής συναίνεσης για τις επιλογές που πρέπει να γίνουν σε εθνικό επίπεδο.

2. Κοινωνική βιωσιμότητα σε συνάρτηση με τις νέες ανάγκες της εργασίας που μετεξελίσσεται

2.1. Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένως υπενθυμίσει την αναγκαιότητα εξασφάλισης βιώσιμων συνταξιοδοτικών συστημάτων, που να ικανοποιούν το στόχο της κοινωνικής συνοχής, καθώς και της σταθερότητας των δημοσίων προϋπολογισμών. Οι δύο αυτοί στόχοι πρέπει να επιδιωχθούν με αποφασιστικότητα, μέσω της αναζήτησης, σε εθνικό επίπεδο, του σημείου ισορροπίας μεταξύ των πολιτικών για την οικονομία, τη φορολογία, την απασχόληση και την πρόληψη και τούτο προκειμένου να εξασφαλιστεί ικανοποιητική κατανομή μεταξύ των διαφόρων συνταξιοδοτικών καθεστώτων (1ος, 2ος και 3ος πυλώνας), ούτως ώστε να τους προσδοθεί μεγαλύτερος δυναμισμός, διατηρώντας ταυτόχρονα την αποστολή τους, δηλαδή την υλοποίηση θεμελιωδών κοινωνικών στόχων. Η ΕΟΚΕ, λοιπόν, με πλήρη σεβασμό του πλαισίου αυτού της επικουρικότητας, που εξασφαλίζεται με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και των εθνικών θεσμικών οργάνων, προτείνει ένα σύνολο προβληματισμών, ευελπιστώντας να συμβάλει σε μια διαφανή και ρεαλιστική συζήτηση μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων φορέων.

2.2. Η απαίτηση να ανταποκρίνονται τα εθνικά συνταξιοδοτικά συστήματα στις θεμιτές προσδοκίες των εργαζομένων, οι οποίοι επιθυμούν να ζήσουν την τελευταία φάση του βίου τους με ασφάλεια και αξιοπρέπεια, απαντάται σε όλα σχεδόν τα κοινοτικά έγγραφα. Η απαίτηση αυτή, όμως, δεν πρέπει να νοείται ως γενική αρχή, αλλά ως θεμελιώδης στόχος που πρέπει να επιδιωχθεί, μέσω της προσαρμογής των διαφόρων εθνικών συστημάτων και της ανάληψης των μεταρρυθμίσεων που επιβάλλονται και που θα επιβληθούν, λόγω των δημογραφικών, κοινωνικών και δημοσιονομικών εξελίξεων.

2.3. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι, προκειμένου να υπάρξει η δέουσα ανταπόκριση στην απαίτηση της κοινωνικής βιωσιμότητας, πρέπει να ληφθούν υπόψη, ως ένα ενιαίο όλον, η δομή της αγοράς εργασίας, τα χαρακτηριστικά της εργασίας και οι προβλέψιμες μελλοντικές εξελίξεις: σήμερα, περισσότερο από ποτέ, με τους συνεχείς νεωτερισμούς ως προς τα είδη συμβολαίων, είναι σημαντικό να υπάρξει κατανόηση των εξελίξεων που θα σημειωθούν μεσοπρόθεσμα στο εργασιακό περιβάλλον. Η στρατηγική της Λισαβόνας επεσήμανε την ανάγκη νέας προώθησης του ευρωπαϊκού προτύπου κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης, με επιδίωξη του στόχου της ανάκαμψης της απασχόλησης υψηλής εξειδίκευσης, με αυξημένη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Η ΕΟΚΕ επαναβεβαιώνει την ανάγκη επιδίωξης των στόχων αυτών με τη μεγαλύτερη δυνατή αποφασιστικότητα: μόνον εάν υπάρξει αποφασιστική πρόοδος προς υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης και καλύτερη ποιότητα απασχόλησης, μόνο τότε θα μπορέσουν να σταθεροποιηθούν οι απαραίτητοι δημοσιονομικοί πόροι, ούτως ώστε τα συστήματα κοινωνικής προστασίας να μπορούν να επιτελούν το έργο της αλληλεγγύης, εάν δεν θέλουμε να καταντήσουν ενδημικά στις κοινωνίες μας τα φαινόμενα της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Η Σύνοδος της Λισαβόνας εξεδήλωσε τη βούληση να καταπολεμήσει την τάση αυτή και να την υπερνικήσει μεσοπρόθεσμα.

2.4. Η εξέλιξη της απασχόλησης στα κράτη μέλη καθιστά έκδηλο το γεγονός ότι η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας παραμένει ανεπαρκής, λόγω της ισχνής οικονομικής ανάπτυξης, των επιπτώσεων της επιβράδυνσης της παγκόσμιας οικονομίας ιδίως μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, καθώς και της στάσης αναμονής που τηρούν οι επενδυτές. Στα πλαίσια της σχέσεως μεταξύ πολιτικών για την απασχόληση και συνταξιοδοτικών πολιτικών, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η Ένωση θα έπρεπε να υιοθετήσει νέους αναπτυξιακούς στόχους και πολιτικές μεγέθυνσης που να δίδουν μια ώθηση στην οικονομία και να δημιουργούν ευνοϊκό πλαίσιο για την επίλυση του προβλήματος της απασχόλησης. Όπως έχει ήδη τονιστεί σε άλλες γνωμοδοτήσεις, τα περιθώρια ελιγμών των δημοσίων προϋπολογισμών είναι πολύ στενά λόγω της ανάγκης πλήρους τήρησης του συμφώνου σταθερότητας, ο ρόλος του οποίου συνίσταται στη διασφάλιση μιας ορθής διαχείρισης της οικονομικής και νομισματικής Ένωσης. Ως εκ τούτου, οι μειωμένες δυνατότητες παρέμβασης των δημοσίων οικονομικών πρέπει να κατανέμονται με προσοχή και να δίνεται προτεραιότητα, όσον αφορά τις κοινωνικές δαπάνες, στην ανάπτυξη ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας και την κοινωνική προστασία.

2.5. Παρά τις δυσχέρειες που παρατηρούνται ως προς την ανάπτυξη, ουσιαστικά σε όλα τα κράτη μέλη σημειώνεται ανάκαμψη της απασχόλησης που χαρακτηρίζεται κυρίως από προσλήψεις μέσω νέων τύπων συμβάσεων (συμβάσεις περιορισμένου χρόνου, μερικής απασχόλησης, προσωρινής απασχόλησης και διάφορες μορφές εξηρτημένης εργασίας). Αυτού του τύπου οι συμβάσεις προσελκύουν συνήθως τις ηλικίες μεταξύ 15 και 25 ετών, και ιδιαίτερα τους νέους ειδικευμένους εργαζόμενους ηλικίας μεταξύ 20 και 25 ετών και πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι σημαντικό ποσοστό των εν λόγω προσλήψεων μετατρέπεται στη συνέχεια σε συμβάσεις πλήρους και αορίστου χρόνου απασχόλησης. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει, συνεπώς, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και τη διαφοροποίηση των ειδών των συμβάσεων, συμμερίζεται ωστόσο τις ανησυχίες της Επιτροπής και της Συνόδου Κορυφής της Βαρκελώνης ως προς την ποιότητα της εργασίας και την ισορροπία μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας.

2.5.1. Η τάση προς αύξηση των νέων τύπων συμβάσεων θα εξακολουθήσει να εντείνεται και να δημιουργεί θέσεις απασχόλησης. Επομένως, τίθεται το ερώτημα ποια θα είναι η επίδρασή της επί της κοινωνικής και οικονομικής βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων, είτε πρόκειται για συστήματα κατανομής είτε για συστήματα κεφαλαιοποίησης: οι εισφορές των εργαζομένων που απασχολούνται με συμβάσεις νέου τύπου δεν παράγουν κατά κανόνα συνεχείς και τακτικές ροές εσόδων, γεγονός που έχει αντίκτυπο στα συνταξιοδοτικά συστήματα αφενός, και αφετέρου στους ενδιαφερομένους εργαζομένους, δεδομένου ότι θα αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες για να προγραμματίσουν σωστά και υπεύθυνα τη ζωή τους, την καριέρα τους, τα γηρατειά τους.

2.5.2. Ένα πρόβλημα που τίθεται ειδικότερα είναι το θέμα των εισφορών κατά τις περιόδους αεργίας ή τις περιόδους κατάρτισης, ανάμεσα σε δύο συμβάσεις. Χωρίς να εκφέρει γνώμη υπέρ της μίας ή της άλλης πρότασης που συζητούνται, η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη αναζήτησης λύσεων που να ανταποκρίνονται στη διπλή απαίτηση της ασφάλειας και της ευελιξίας. Διατυπώνει μια σειρά σκέψεων και φρονεί ότι πρέπει να γίνει ανταλλαγή απόψεων, με διαφάνεια και χωρίς προκαταλήψεις, για την κάθε επιλογή. Οι λύσεις θα πρέπει να αναζητηθούν μεταξύ ενός συνόλου πιθανών επιλογών, σε εθνικό επίπεδο, οι οποίες να λαμβάνουν δεόντως υπόψη τις ανάγκες όλων των ενδιαφερομένων φορέων, καθώς και τις προκλήσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν τα συνταξιοδοτικά συστήματα.

2.5.2.1. Ακόμη κι αν αυτή φαίνεται η πιο απλή λύση, η καταβολή εισφορών κατά τις περιόδους ακούσιας αεργίας δεν θα έλυνε το πρόβλημα, γιατί κάτι τέτοιο θα επιβάρυνε τη δημόσια δαπάνη. Επιπλέον, θα ήταν μάλλον αδύνατη η επαρκής αντιστάθμιση, ακόμη και με αύξηση της φορολογικής βάσης (άμεση και έμμεση φορολογία), η οποία ευνοείται από τις νέου τύπου συμβάσεις.

2.5.2.2. Εξάλλου, ακόμη και εάν η ενίσχυση και διεύρυνση των συμπληρωματικών και ιδιωτικών καθεστώτων μπορεί να επιτρέψει μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών συστημάτων, αυτό απλά μεταθέτει το πρόβλημα για τον εργαζόμενο, χωρίς να το επιλύει: πράγματι, ο προσωρινός άνεργος, δεδομένου ότι δεν παράγει εισόδημα, θα έχει μια επιπλέον δυσκολία εάν είναι υποχρεωμένος να καταβάλει εισφορές στα συστήματα του 2ου και του 3ου πυλώνα, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι θα θέλει και ότι θα μπορεί να έχει πρόσβαση σ' αυτά. Γιατί, όπως επισημαίνεται ήδη στην προαναφερόμενη γνωμοδότηση(4), τα καθεστώτα του είδους αυτού παρουσιάζουν ορισμένες ακαμψίες και δεν είναι πάντοτε ευνοϊκά για τους εργαζομένους που έχουν συμβάσεις νέου τύπου.

2.5.2.3. Η προσφυγή σε ειδικά αποθεματικά κεφάλαια, την οποία η ΕΟΚΕ σε προηγούμενη γνωμοδότησή(5) της είχε αξιολογήσει θετικά, ίσως να είναι μια χρήσιμη ιδέα προς διερεύνηση, που όμως προσκρούει σε διάφορα προβλήματα σε ορισμένα κράτη μέλη, στα οποία είναι δύσκολο να απελευθερωθούν κεφάλαια που προέρχονται από το δημόσιο προϋπολογισμό, να αυξηθούν οι φορολογικές εισφορές για να τροφοδοτούνται τα ταμεία και να βρεθούν νέες πηγές χρηματοδότησης για τους δημόσιους προϋπολογισμούς.

2.5.2.4. Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με ανησυχία ότι η έκθεση της Επιτροπής με τίτλο "Αύξηση της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού και προώθηση της παράτασης του ενεργού επαγγελματικού βίου" παρατηρεί, μεταξύ των εργαζομένων με συμβάσεις περιορισμένου χρόνου ή μερικής απασχόλησης, μάλλον υψηλά ποσοστά εγκατάλειψης της επαγγελματικής δραστηριότητας (15 % προς την ανεργία, 10 % προς την αεργία). Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα στοιχεία αυτά δεν πρέπει να σταθούν αφορμή για εσπευσμένες κρίσεις ως προς τους εξεταζόμενους τύπους συμβάσεων, αλλά για να ληφθεί υπόψη η ανάγκη να ενισχυθούν τα μέτρα για τον περιορισμό της διάρκειας των περιόδων ανεργίας ή αεργίας, μέσω ενός αποτελεσματικού συνδυασμού της ενεργού διαχείρισης της αγοράς εργασίας, της κατάρτισης και της αποτελεσματικότητας των υπηρεσιών παροχής συμβουλών και προσανατολισμού για θέματα απασχόλησης. Εάν οι προαναφερόμενες μορφές απασχόλησης τύχουν της κατάλληλης προσπάθειας κατάρτισης, θα αυξηθεί και το ενδιαφέρον των εργαζομένων γι' αυτές.

2.5.2.5. Η ΕΟΚΕ σημειώνει επίσης ότι ορισμένοι προτείνουν το ενδεχόμενο μιας ελαφριάς αύξησης των εργοδοτικών εισφορών για τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου, μερικής απασχόλησης και προσωρινής απασχόλησης, υποδεικνύοντας έτσι ότι παρέχεται η δυνατότητα ανταλλαγής μεταξύ των πλεονεκτημάτων της ευελιξίας που συνεπάγεται αυτό το είδος συμβάσεων και μιας μικρής προσπάθειας μεγαλύτερης συνεισφοράς για τη γενικότερη αλληλεγγύη. Η υπόθεση αυτή αντικρούεται εντόνως από τους άλλους, οι οποίοι τονίζουν ότι θα προκαλείται έτσι διακριτική μεταχείριση μεταξύ των διαφόρων τύπων συμβάσεων, με μοιραίο αποτέλεσμα να αποθαρρυνθεί η προσφυγή στους νέους τύπους συμβάσεων.

2.5.2.6. Στη συζήτηση εκφράζεται επίσης και η ιδέα μιας γενικής αύξησης των εισφορών (τόσο από πλευράς εργοδότη, όσο και από πλευράς εργαζομένου) για να διατηρηθεί και/ή ενισχυθεί η δυνατότητα παρέμβασης των κοινωνικών και συνταξιοδοτικών δαπανών και στο μέλλον επίσης. Η ιδέα είναι συζητήσιμη, πλην όμως η ΕΟΚΕ εκφράζει ανησυχία για το ενδεχόμενο μιας τάσης προς αύξηση των εισφορών που ήδη είναι υψηλές σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη και φρονεί ότι οποιαδήποτε πρόταση για αύξηση των εισφορών πρέπει να αξιολογείται με βάση τις πιθανές επιπτώσεις της επί της απασχόλησης. Η ΕΟΚΕ σημειώνει στο περιθώριο (υπενθυμίζοντας έτσι μια σημαντική μεθοδολογική πτυχή του προβλήματος) τα πορίσματα μιας πρόσφατης έρευνας του Ευρωβαρόμετρου: ορισμένο δείγμα ευρωπαίων πολιτών εκαλείτο να απαντήσει κατά πόσο συμφωνούσε με την εξής δήλωση: "Το σημερινό επίπεδο των συντάξεων πρέπει να διατηρηθεί, ακόμη κι αν αυτό προϋποθέτει αύξηση των φόρων ή των εισφορών". Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι περισσότεροι από το 77 % των ερωτηθέντων απάντησαν ότι είναι "πολύ" ή "αρκετά" σύμφωνοι. Εξ αυτού δεν απορρέει έγκυρο συμπέρασμα σχετικά με το είδος των μέτρων, τονίζεται όμως το γεγονός ότι οι ευρωπαίοι πολίτες προβληματίζονται και είναι μάλιστα πρόθυμοι να αναλάβουν άμεσα ευθύνη για την εξεύρεση συγκεκριμένων λύσεων. Η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι το ίδιο πνεύμα διέπει όλους τους κοινωνικούς εταίρους και προπάντων ότι, όπως έχει επανειλημμένως τονίσει, οι εργαζόμενοι και οι πολίτες των κρατών μελών συμμετέχουν σοβαρά και υπεύθυνα σε αυτό το είδος επιλογών.

2.5.2.7. Η ΕΟΚΕ εκφράζει ανησυχία για την κατάσταση των εργαζομένων, οι οποίοι για διάφορους λόγους (συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που συνδέονται με την αυξητική τάση των συμβάσεων νέου τύπου) δεν εξασφαλίζουν επαρκή δικαιώματα για συνταξιοδότηση στο πλαίσιο των συστημάτων που ισχύουν σήμερα, λόγω διακοπής της σταδιοδρομίας και της συνακόλουθης διακοπής των εισφορών. Χωρίς να προτείνει συγκεκριμένες λύσεις, αλλά εκφράζοντας απλώς την ευχή να αξιολογηθεί προσεκτικά το θέμα σε εθνικό επίπεδο, η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει κυρίως τους όρους που προβλέπονται από τους συνταξιοδοτικούς κανόνες της Σουηδίας και της Ιρλανδίας για την αντιμετώπιση της πραγματικότητας αυτής και καλεί τα κράτη μέλη να θεωρήσουν ως προτεραιότητα την επίλυση του εν λόγω προβλήματος(6).

2.5.3. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι επιλογές που έχουν προκριθεί μεταξύ των μέτρων που προτείνονται ανωτέρω και οι άλλες που θα προταθούν, θα μπορούσαν να προσδιοριστούν μέσω εθνικών ρυθμίσεων μετά από προσεκτική και ανοιχτή συζήτηση με τους κοινωνικούς εταίρους.

2.5.4. Οπωσδήποτε, όποιου τύπου και αν είναι, οι συμβάσεις πρόσληψης θα πρέπει να ορίζουν πλήρως και με διαφάνεια τις σχετικές με τις συνταξιοδοτικές εισφορές διατάξεις και θα πρέπει να παρέχονται σαφείς πληροφορίες σχετικά με τις διάφορες δυνατότητες, έτσι ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να προγραμματίζουν υπεύθυνα τον ενεργό τους βίο και τη συνταξιοδότησή τους.

2.5.5. Θα πρέπει επίσης να καταρτιστεί ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο που θα καθορίζει ορισμένες εγγυήσεις για την ορθή οικονομική διαχείριση των συνταξιοδοτικών ταμείων του δεύτερου πυλώνα και για τη διασφάλιση της δυνατότητας μεταβίβασης των εισφορών μεταξύ διαφορετικών ταμείων, γεγονός που θα τονώσει την εμπιστοσύνη και την κινητικότητα των εργαζομένων(7). Η αναγκαιότητα της απαίτησης αυτής είναι ακόμη σαφέστερη μετά από ορισμένα σοβαρά συμβάντα που ακύρωσαν πολλών ετών συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις εργαζομένων που απασχολούνταν σε επιχειρήσεις οι οποίες δεν διαχειρίστηκαν ορθά τους πόρους του 2ου πυλώνα, επειδή εφάρμοσαν ανεύθυνες οικονομικές στρατηγικές. Ακόμη κι αν πρόκειται για μεμονωμένες περιπτώσεις, η ανησυχία που προκάλεσαν τα συμβάντα αυτά στην κοινή γνώμη αποθαρρύνει τους εργαζομένους από την επιλογή αυτής της μορφής της συνταξιοδοτικής αποταμίευσης, καθώς και από την επιλογή των νέου τύπου συμβάσεων.

3. Μέτρα που θα συμβάλουν στην παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου

3.1. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη ασχοληθεί εκτενώς με το θέμα αυτό σε προγενέστερες γνωμοδοτήσεις(8) και έχει υποστηρίξει, ειδικότερα, ότι η μετάθεση της επίσημης ηλικίας συνταξιοδότησης μπορεί να συνιστά μια λύση για την παράταση της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής, δεν θα μπορέσει όμως ποτέ να αποτελέσει την αποκλειστική λύση για τα προβλήματα που τίθενται λόγω της αύξησης των ποσοστών εξάρτησης και για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δημόσιοι προϋπολογισμοί. Ομοίως, η προσφορά φορολογικών ή οικονομικών κινήτρων στους εργαζομένους για να παραμείνουν στον ενεργό βίο δεν μπορεί από μόνη της να είναι επαρκής(9). Εκείνοι που έχουν εργαστεί όλη τη ζωή τους σε κοπιαστικές σωματικά δραστηριότητες, που συχνά δεν απαιτούν ιδιαίτερη εξειδίκευση, αλλά δεν προσφέρουν και ιδιαίτερη ικανοποίηση, μπορούν δικαίως να διεκδικήσουν τα οφέλη που τους παρέχουν οι εθνικοί κανόνες, όπως ακριβώς και άλλοι εργαζόμενοι θα προτιμούσαν ίσως, για διάφορους λόγους, να εγκαταλείψουν την ενεργό δραστηριότητα. Στο πλαίσιο αυτό η ΕΟΚΕ θα ήθελε επίσης να τονίσει τη σημασία που έχει η αντιμετώπιση του διαρκώς αυξανόμενου κοινωνικού αποκλεισμού για λόγους υγείας. Πρέπει να επαναβεβαιωθεί και να προστατευτεί η αρχή του εθελοντικού χαρακτήρα των μέτρων αυτών, αυτό όμως δεν εμποδίζει την ενδεχόμενη ύπαρξη κινήτρων ή άλλου είδους λόγων που να ωθούν προς την επιλογή τους. Η ΕΟΚΕ εγκρίνει την πρόταση που διατυπώθηκε στη Σύνοδο Κορυφής της Βαρκελώνης να αυξηθεί κατά πέντε έτη περίπου η μέση ηλικία πραγματικής συνταξιοδότησης μέχρι το 2010. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει το στόχο αυτό, διότι η επίπτωσή του επί της δημοσιονομικής βιωσιμότητας των δημόσιων συνταξιοδοτικών καθεστώτων θα μπορούσε να είναι πολύ θετική: από σχετική μελέτη της ΓΔ ΕCFIN καταδεικνύεται ότι η παράταση κατά ένα έτος της εργασιακής δραστηριότητας δημιουργεί οικονομία στις αντίστοιχες δαπάνες ίση προς 0,84 % του ΑΕγχΠ. Ο στόχος της Βαρκελώνης περί αυξήσεως του ορίου συντάξιμης ηλικίας μπορεί να επιτευχθεί με το συνδυασμό μέτρων για την αποθάρρυνση των σημερινών τάσεων πρόωρης συνταξιοδότησης και μέτρων για την ενθάρρυνση των εργαζομένων που φθάνουν στη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης να παραμένουν στον ενεργό βίο σε εκούσια βάση (έστω κι αν όχι απαραίτητα στην ίδια θέση εργασίας ή στα ίδια καθήκοντα).

3.2. Η ΕΟΚΕ δεν έχει την πρόθεση να κατακρίνει τις εθνικές ρυθμίσεις που, σε ορισμένα κράτη μέλη, επιτρέπουν στους εργαζόμενους να πάψουν να εργάζονται πριν από την ηλικία συνταξιοδότησης. Προτείνει στα κράτη μέλη να προβούν σε σφαιρική εκτίμηση των καθεστώτων του τέλους της σταδιοδρομίας, μέρος των οποίων είναι οι πρόωρες συντάξεις, λαμβάνοντας υπόψη κυρίως την αρνητική επίπτωση που συνεπάγονται για τους δημόσιους προϋπολογισμούς, τις δυνατές εναλλακτικές τάσεις ως προς την πρόωρη συνταξιοδότηση(10), την επίπτωση στις σχέσεις εργασίας, τη σχέση με τη νομοθεσία της συντάξιμης ηλικίας και τα κίνητρα των εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι, εκτός από τις περιπτώσεις καταπονητικής εργασίας, η πρακτική της πρόωρης συνταξιοδότησης θα πρέπει σιγά σιγά να εγκαταλειφθεί και, μέχρι τότε, να περιοριστεί στις πραγματικά αναγκαίες περιπτώσεις, όταν δεν υπάρχει άλλη δυνατή επιλογή. Η ΕΟΚΕ εμμένει στην άποψη ότι είναι απαραίτητο να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια, προκειμένου να εξευρεθούν σε περίπτωση πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού, κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις ως προς την πρόωρη συνταξιοδότηση, όπως η κινητικότητα προς άλλες επιχειρήσεις ή κλάδους, η κατάρτιση με σκοπό την προσαρμογή στις νέες απαιτήσεις της παραγωγής ή η εξωτερική ανάθεση, που είναι μια πρακτική ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και δημιουργική αλλά, ακόμη, πολύ λίγο διαδεδομένη.

3.2.1. Εξάλλου, η ΕΟΚΕ επιμένει ότι είναι αναγκαίο να αυξηθεί η συμμετοχή στην αγορά εργασίας των ηλικιωμένων εργαζόμενων, ιδιαίτερα ότι πρέπει να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα για διευκολυνθεί η επανένταξή τους σε μια θέση απασχόλησης σε περίπτωση ανεργίας, μέσω της βελτιώσεως της απασχολησιμότητάς τους (μέτρα για την παροχή κατάρτισης, αναγνώριση των γνώσεων, της εμπειρίας και των ικανοτήτων έστω και αν δεν πιστοποιούνται, προσανατολισμός, κλπ.).

3.3. Στην Ανακοίνωσή της "Αύξηση της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού και προώθηση της παράτασης του ενεργού επαγγελματικού βίου", η Επιτροπή εξετάζει λεπτομερώς τα διάφορα κίνητρα που μπορεί να οδηγήσουν τους εργαζόμενους να παραμείνουν στον ενεργό βίο. Η παράταση της δραστηριότητας θα έπρεπε, ειδικότερα, να συνοδεύεται από μέτρα ειδικής κατάρτισης και από μια σαφή ευελιξία σε θέματα ωραρίου, πράγμα που ζητούν ρητά πολυάριθμοι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι. Δεδομένου, εξάλλου, ότι παρατείνεται η προσδοκώμενη ζωή, είναι φανερό ότι ένας εργαζόμενος προτιμά να παραμείνει στον ενεργό βίο για λόγους κοινωνικούς και προσωπικής ολοκλήρωσης και όχι μόνο για οικονομικούς λόγους. Η ΕΟΚΕ φρονεί συνεπώς ότι οι συνθήκες εργασίας και ακόμη και η επαγγελματική θέση στους κόλπους της επιχείρησης θα έπρεπε να αποτελέσουν αντικείμενο ειδικών μέτρων που θα επικεντρώνονται στις απαιτήσεις και τις δυνατότητες των ενδιαφερομένων εργαζομένων και να συνοδεύονται από νέα μέτρα για την ευαισθητοποίηση και την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων (στα κέρδη, στις αποφάσεις, στις παράπλευρες δραστηριότητες κ.λ.π.). Όταν ένας εργαζόμενος αισθάνεται ακόμη χρήσιμος στην επιχείρηση και στους συναδέλφους του, όταν διαπιστώνει ότι διαθέτει ακόμη ικανότητες και δυναμικό, τότε όχι μόνο εξακολουθεί ευχαρίστως να εργάζεται, αλλά και θα διατηρήσει, μετά το πέρας της επαγγελματικής του πορείας, μια ενεργό και υπεύθυνη στάση ως συνταξιούχος. Βεβαίως, η παράταση του ενεργού βίου είναι ένας στόχος που απαιτεί πιο πλούσιες και καλύτερα στοχοθετημένες στρατηγικές διαχείρισης και ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων, καθώς και την καθιέρωση μεγαλύτερης συμμετοχής των εργαζομένων, από την αρχή ήδη της καριέρας τους.

3.4. Δεδομένου ότι τα μέτρα που αποσκοπούν στην παράταση του επαγγελματικού βίου οφείλουν να ανταποκρίνονται στις ανάγκες όλων των φορέων εντός της επιχείρησης, θα ήταν μάλλον δύσκολο να μπορέσουν να ρυθμιστούν λεπτομερώς από εθνικούς νόμους. Ωστόσο, η ύπαρξη ενός ισορροπημένου ρυθμιστικού και φορολογικού πλαισίου θα παρείχε τη δέουσα στήριξη στις επιχειρήσεις και ο λεπτομερέστερος καθορισμός των εθνικών μέτρων που πρέπει να ληφθούν θα μπορούσε να γίνει στα πλαίσια διαπραγματεύσεων μεταξύ των εταίρων σε επίπεδο κλάδου, περιοχής ή επιχείρησης.

3.5. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι, στα πλαίσια του ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου και της "κοινωνικής ευθύνης των επιχειρήσεων", είναι επίσης δυνατό να καθοριστούν στρατηγικές συναίνεσης που να ευνοούν την παράταση του ενεργού βίου και οι οποίες θα μπορούσαν να εφαρμοστούν αυτόνομα από τους εταίρους σε εθνικό επίπεδο, γεγονός που θα εμπλουτίσει σημαντικά τη διακρίβωση ορθών πρακτικών, όπως προβλέπεται στα πλαίσια της ανοιχτής μεθόδου συντονισμού.

4. Μέτρα που θα συμβάλουν στη δημοσιονομική βιωσιμότητα

4.1. Η οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων αποτελεί αναγκαίο στόχο για τη διασφάλιση της κοινωνικής βιωσιμότητας και, ως εκ τούτου, πρέπει να επιδιωχθεί κατά τρόπο ισορροπημένο, με την κατάλληλη εφαρμογή πολιτικών και μέτρων. Η ΕΟΚΕ έχει απόλυτη συνείδηση της σημασίας της προκλήσεως και δεν υποτιμά την επίδραση της δημογραφικής πτώσης που πλήττει τα κράτη μέλη - αλλά και τις υποψήφιες χώρες - και αυξάνει το ποσοστό εξάρτησης. Η Ευρώπη είναι μια ήπειρος υπό γήρανση(11) και το κόστος της γήρανσης αυτής κινδυνεύει να έχει βαρύ αντίκτυπο για τις μελλοντικές γενεές. Το σωρευτικό αποτέλεσμα των συνταξιοδοτικών δαπανών και των δαπανών υγειονομικής περίθαλψης θέτει σοβαρά προβλήματα μελλοντικώς στους δημόσιους προϋπολογισμούς διότι οι δημογραφικές τάσεις δεν αλλάζουν μέσα σε λίγες δεκαετίες. Η ΕΟΚΕ, ωστόσο, κρίνει ότι είναι ανώφελο, ίσως μάλιστα και ζημιογόνο, να υποθάλπεται η ανησυχία που προωθείται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τον δημόσιο τομέα και τις κυβερνήσεις, με τη δημοσίευση οικονομικών ή δημογραφικών αναλύσεων που το μόνο που προβάλλουν είναι ο κίνδυνος αστάθειας που θα αντιπροσώπευε για τους δημόσιους προϋπολογισμούς η ανεξέλεγκτη εξέλιξη των δημόσιων συντάξεων. Η ΕΟΚΕ επικρίνει επίσης τις εφησυχαστικές στάσεις που αμφισβητούν το προφανές γεγονός ότι η οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι μια πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπισθεί μετά μεγάλης σοβαρότητας. Παρεμπιπτόντως, η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει όσα ήδη ανέφερε σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις(12) σχετικά με τη συμβολή που σήμερα πλέον είναι προφανής (αν και όχι αποφασιστική αυτή καθ'εαυτή) της εργασίας των μεταναστών στην οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων, υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω εργαζόμενοι προσλαμβάνονται νομίμως και τελούν υπό τους αυτούς όρους μεταχείρισης, που ισχύουν και για τους υπηκόους των κρατών μελών. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ωστόσο ότι είναι απαραίτητο να υπάρξει δυναμική πρόοδος στην κατάρτιση μιας δίκαιας και μακροπρόθεσμης ευρωπαϊκής πολιτικής για την εισερχόμενη μετανάστευση και υπενθυμίζει ότι, στην Ισπανία, κατά την τελευταία τετραετία, το ένα από τα τέσσερα άτομα που εγγράφονται για πρώτη φορά στην κοινωνική ασφάλιση προέρχεται από τρίτες χώρες.

4.1.1. Το φαινόμενο της αποφυγής της καταβολής των εισφορών, που δεν είναι μεν γενικό αλλά δυστυχώς αρκετά σύνηθες, ζημιώνει τόσο τους εργαζομένους (έλλειψη καλύψεως) όσο και τους τίμιους επιχειρηματίες (αθέμιτος ανταγωνισμός) και τους δημόσιους προϋπολογισμούς (απώλεια φορολογικών εσόδων): Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν μέτρα με ακόμη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα προκειμένου να μην συμβαίνει πλέον αυτό.

4.2. Η ΕΟΚΕ είναι της γνώμης ότι τα προβλήματα αυτά πρέπει να αντιμετωπίζονται με τη δέουσα προσοχή προκειμένου να αποτρέπεται η πρόκληση φόβου και δυσπιστίας ή η εκπομπή καταπραϋντικών μηνυμάτων στην κοινή γνώμη. Η ευρωπαϊκή κοινωνία απαρτίζεται από ώριμους πολίτες που δεν κλείνουν τα μάτια τους μπροστά στη δύσκολη αυτή κατάσταση, που πρέπει όμως να κληθούν να συμμετάσχουν στον προβληματισμό που διεξάγεται σχετικά με τα σοβαρά ζητήματα και να τους παρασχεθεί βοήθεια κατά τη θεμιτή αναζήτηση προοπτικών για τα γηρατειά τους. Από την άποψη αυτή, η προαναφερόμενη έρευνα του Ευρωβαρόμετρου είναι ενδεικτική, γιατί φανερώνει το ρεαλισμό και τη συναίσθηση των ευθυνών που χαρακτηρίζει τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών όλων των κρατών μελών, καθώς και τη διαύγεια και το ισορροπημένο πνεύμα με το οποίο αντιμετωπίζουν τη μελλοντική τους κατάσταση ως συνταξιούχων.

4.3. Έχει καθοριστική σημασία να εξετάζονται τα προβλήματα πάντοτε μέσα από μια δυναμική προοπτική. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει ότι πολλά κράτη μέλη έχουν ήδη υλοποιήσει, βρίσκονται στη φάση υλοποίησης ή προετοιμάζουν μεταρρυθμίσεις προκειμένου να βελτιώσουν την οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών τους συστημάτων. Επομένως, οι αναλύσεις που δε λαμβάνουν υπόψη την προοδευτική επίδραση των μεταρρυθμίσεων αυτών μακροπρόθεσμα, παρουσιάζουν μεγάλα περιθώρια σφάλματος.

4.3.1. Σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη όπου έχουν γίνει ήδη μεταρρυθμίσεις των συνταξιοδοτικών συστημάτων, έχουν εισαχθεί πιο αυστηρές προϋποθέσεις για την απόκτηση δικαιωμάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το αποτέλεσμα ήταν η μείωση των παροχών. Τα εγχειρήματα αυτά πρέπει να ανταποκρίνονται στο μέλημα της απαραίτητης οικονομικής αυστηρότητας, δεν πρέπει όμως ποτέ να παραμελούν το στόχο της αλληλεγγύης των δημοσίων συστημάτων. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να γίνονται συνεχείς και απρόβλεπτες προσαρμογές των συνταξιοδοτικών συστημάτων χωρίς περιοδικές εξακριβώσεις: η ΕΟΚΕ επαναβεβαιώνει την ανάγκη να τονωθεί η συναίσθηση της ευθύνης των ίδιων των εργαζομένων για την οργάνωση της πορείας του ενεργού βίου τους και των προσδοκιών τους ως προς τη συνταξιοδότηση, ποτέ όμως δεν θα κατορθώσουμε να εμπνεύσουμε στους εργαζομένους τη συναίσθηση της ευθύνης, επιβάλλοντας (δυσμενείς) τροποποιήσεις στις παροχές ή δυσχεραίνοντας μονομερώς τις προϋποθέσεις απόκτησης δικαιώματος συνταξιοδότησης.

4.3.2. Ορισμένες μεταρρυθμίσεις βρίσκονται ήδη στο στάδιο της αξιολόγησης. Αποδεικνύεται, λοιπόν, ότι οι κίνδυνοι αρνητικών επιδράσεων επί των δημοσίων οικονομικών μπορούν να περιοριστούν σε σημαντικό βαθμό. Η μεταρρύθμιση των συντάξεων του 1999, στην Ιταλία, ακόμη κι αν δεν είναι τέλεια, αφήνει ήδη να διαφαίνεται η προοπτική ότι η Ιταλία θα είναι μια από τις ευρωπαϊκές χώρες που θα θιγούν λιγότερο από τις διακυμάνσεις δαπανών (1,7 % μόνο μεταξύ 2000 και 2050). Η Σουηδία αναφέρεται επίσης, στις προβλέψεις της Επιτροπής και ορισμένων ιδιωτικών κέντρων ερευνών, ως χώρα στην οποία η "κορύφωση" των δαπανών θα τοποθετείται σε πολύ χαμηλά επίπεδα: η περίπτωση της Σουηδίας, όπως εξάλλου και των Κάτω Χωρών, παρουσιάζει ενδιαφέρον γιατί δείχνει ότι η ισορροπία μεταξύ των διαφόρων συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι παραγωγική, κυρίως για τη βιωσιμότητα των δημοσίων συστημάτων, και βοηθά στον καλύτερο έλεγχο των δαπανών σε απόλυτες τιμές. Το πρόβλημα της "κορύφωσης" των δαπανών δεν πρέπει να υποτιμάται αλλά πρέπει να εξεταστεί από διάφορες οπτικές γωνίες και σε συνάρτηση με το πρόβλημα του επιπέδου των συνταξιοδοτικών δαπανών σε σχέση με τις κοινωνικές δαπάνες γενικότερα και το ΑΕγχΠ: σύμφωνα με τις προβλέψεις της Επιτροπής, αντιστοιχεί σε μια μέση διακύμανση των δαπανών για συντάξεις στα κράτη μέλη, η οποία τοποθετείται στο 3-4 % του ΑΕγχΠ, και σε ορισμένα κράτη μέλη σημειώνει αιχμή που φτάνει στα 6 ή 7 %, δηλαδή σε ιδιαίτερα υψηλά και ανησυχητικά ποσοστά. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η κορύφωση αυτή έχει διαφορετική σημασία στην κάθε χώρα και πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά και να αναλύεται σε συνάρτηση με τις ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας. Για παράδειγμα, σε μια χώρα όπου προβλέπεται σημαντική κορύφωση, θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη το επίπεδο ευρωστίας των δημόσιων οικονομικών, οι δυνατότητες ανάπτυξης της φορολογικής βάσης, τα ακριβή χαρακτηριστικά και ο προληπτικός ή όχι χαρακτήρας της κοινωνικής προστασίας, η ποιότητα ζωής των συνταξιούχων σε σύγκριση με των εργαζομένων, το γενικό επίπεδο ανάπτυξης, η ικανότητα εξομάλυνσης των κοινωνικών και περιφερειακών ανισοτήτων, καθώς και η προβλεπόμενη διάρκεια της κορύφωσης. Έτσι, η ικανότητα μιας χώρας να ξεπεράσει την περίοδο κορύφωσης των δαπανών και ο χρόνος που θα χρειαστεί να δαπανήσει γι' αυτό, εμφανίζονται ως στοιχεία πιο σημαντικά από τις διαστάσεις αυτές καθαυτές της κορύφωσης των δαπανών(13).

4.3.3. Η ΕΟΚΕ επαναβεβαιώνει τη βαθιά πεποίθησή της ότι οι πλέον προχωρημένες μεταρρυθμίσεις, οι πλέον ισορροπημένες και οι πλέον αποδεκτές είναι εκείνες που προκύπτουν από τη συνεννόηση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και των κυβερνήσεων. Παραπέμπει, σχετικά, στην πρόσφατη γνωμοδότησή της για την "Υποστήριξη εθνικών στρατηγικών για ασφαλείς και βιώσιμες συντάξεις, μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης"(14).

4.3.4. Από την προσεκτική εξέταση της ήδη υπάρχουσας τεκμηρίωσης, προκύπτουν ενδιαφέροντα δεδομένα, που φέρουν καινοτόμες λύσεις, ευέλικτες και αποτελεσματικές. Για παράδειγμα, μια έρευνα της ΓΔ ECFIN(15) αποδεικνύει ότι η σταδιακή αύξηση κατά 5 % του ποσοστού συμμετοχής στην αγορά εργασίας θα επέφερε εξοικονόμηση ποσού αντίστοιχου προς 0,5 % του ΑΕγχΠ και ότι η παράταση του ενεργού βίου κατά ένα χρόνο θα συνεπαγόταν οικονομία της τάξεως του 0,84 του ΑΕγχΠ. Όπως σημειώνεται στο σημείο 3.1, θα ήταν σκόπιμο να διατηρηθεί ο εθελοντικός χαρακτήρας των μέτρων για την παράταση του ενεργού βίου· εάν, όμως, ήταν αρκετά υψηλό το ποσοστό των εργαζομένων που διαθέτουν επαρκή κίνητρα ώστε να παραμείνουν στον ενεργό βίο, ακόμη και μόνο για 2 ή 3 χρόνια αφού θα έχουν φτάσει σε ηλικία συνταξιοδότησης, τα οφέλη θα ήταν αθροιστικά.

5. Προτάσεις για την εισαγωγή της "ανοιχτής μεθόδου" στον τομέα αυτόν

5.1. Τα στοιχεία που αναφέρονται στις προηγούμενες παραγράφους, και τα οποία θα μπορούσαν να είναι συμπληρωματικά προς τις πολιτικές επιλογές σε θέματα μεταρρύθμισης των συντάξεων, παραπέμπουν σχεδόν όλα(16) σε πρωτοβουλίες που πρέπει να αναληφθούν σε εθνικό επίπεδο, των οποίων όμως μπορεί να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα εάν εξεταστούν και αντιπαραβληθούν με βάση την "ανοιχτή μέθοδο". Η ΕΟΚΕ τονίζει τις εγγενείς δυνατότητες που προσφέρει η μέθοδος αυτή, και για την εξεύρεση καινοτόμων λύσεων, αλλά και για την τελειοποίηση της ικανότητας ανάλυσης και σύγκρισης μεταξύ των κρατών μελών, και την προσπάθεια κοινής υλοποίησης της κοινωνικής και οικονομικής βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων. Εξάλλου, η ΕΟΚΕ επαναβεβαιώνει ότι είναι αναγκαία η ευρεία και συνεχής ενεργός συμμετοχή αφενός των κοινωνικών εταίρων (κυρίως σε εθνικό επίπεδο) και αφετέρου των υποψηφίων χωρών, όπως υποδεικνύεται και στις προαναφερθείσες γνωμοδοτήσεις.

5.2. Στα πλαίσια αυτά, απαιτείται να αναπτυχθούν δείκτες προοπτικών, οι οποίοι, ενσωματώνοντας προοδευτικά τα στοιχεία των μεταρρυθμίσεων που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί, θα παρέχουν τη δυνατότητα αξιολόγησης του κατά πόσον τα συνταξιοδοτικά συστήματα ανταποκρίνονται στις κοινωνικές ανάγκες και στην ισότητα των φύλων καθώς και στην εξέλιξη της αγοράς εργασίας, καθώς και των μακροοικονομικών και δημοσιονομικών συνθηκών των κρατών μελών. Έτσι, παράλληλα με τα δεδομένα και με τις αναλύσεις που παρέχουν οι εθνικές εκθέσεις, θα μπορέσει να αναπτυχθεί και ένα πλαίσιο δεικτών που θα είναι αποδεκτό από τα κράτη μέλη και θα επιτρέπει την τακτική εξακρίβωση όχι μόνο των δημοσιονομικών επιδράσεων των μεταρρυθμίσεων, αλλά και των κοινωνικών αλλαγών που επιφέρουν.

5.3. Όσον αφορά τα θέματα που πρέπει να συζητηθούν, η ΕΟΚΕ προτείνει να εξεταστεί κατά προτεραιότητα το ζήτημα των κινήτρων για την παράταση του ενεργού βίου και να διεξαχθεί προσεκτική συγκριτική μελέτη των βέλτιστων πρακτικών για τον τομέα αυτόν.

5.4. Η ΕΟΚΕ τονίζει τέλος ότι είναι αναγκαίο να συμμετάσχουν το ταχύτερο δυνατόν οι υποψήφιες χώρες στην επίτευξη της ανοιχτής μεθόδου συντονισμού όσον αφορά τις δημόσιες συνταξιοδοτήσεις, και υπογραμμίζει ότι η σχετική ποικιλία συστημάτων των μελλοντικών κρατών μελών, όπως και η ποικιλία των όρων μακροοικονομίας και αποδοχών θα θέσουν νέα προβλήματα, αλλά θα παράσχουν σημαντικές ευκαιρίες συνεργασίας και ολοκλήρωσης, όσον αφορά τις χώρες αυτές, στα πλαίσια του οικονομικού και κοινωνικού προτύπου της Ευρώπης.

Βρυξέλλες, 29 Μαΐου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Γνωμοδοτήσεις για την "Οικονομική ανάπτυξη, φορολογία και βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην ΕΕ" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002) και για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή με θέμα: Υποστήριξη εθνικών στρατηγικών για ασφαλείς και βιώσιμες συντάξεις, μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002).

(2) Συμπεράσματα της Προεδρίας, σημείο 30.

(3) COM(2002) 9 τελικό της 24.1.2002.

(4) Βλ. "Οικονομική ανάπτυξη, φορολογία και βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002).

(5) Βλ. "Οικονομική ανάπτυξη, φορολογία και βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002).

(6) Στο σουηδικό σύστημα τα επιδόματα ανεργίας, ασθενείας και σπουδών εξαρτώνται από τη σύνταξη. Το μέρος του κρατικού επιδόματος σπουδών που εξαρτάται από τη σύνταξη αντιστοιχεί στο 20 % περίπου ενός μέσου εισοδήματος. Για τις συντάξεις του πρώτου πυλώνα, το ιρλανδικό σύστημα προέβλεπε επί μακρόν συνταξιοδοτικά δικαιώματα μέσω ενός μίγματος πραγματικών εισφορών και εισφορών που πιστώνονται σε εκείνους που λαμβάνουν νόμιμες κοινωνικές παροχές.

(7) Βλ. "Οικονομική ανάπτυξη, φορολογία και βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002).

(8) Βλ. "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική Επιτροπή με θέμα: Υποστήριξη των εθνικών στρατηγικών για τις ασφαλείς και βιώσιμες συντάξεις μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002 και "Οικονομική ανάπτυξη, φορολογία και βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην ΕΕ" (ΕΕ C 48 της 21.2.2002) και "Οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι", (ΕΕ C 14 της 16.1.2001).

(9) Πρβλ. την ανακοίνωση της Επιτροπής "Αύξηση της συμμετοχής του εργατικού δυναμικού και προώθηση της παράτασης του ενεργού επαγγελματικού βίου" (COM(2002) 9 τελικό).

(10) Είναι αξιοσημείωτο ότι η πρόωρη συνταξιοδότηση είχε και έχει σοβαρή επίπτωση στον προϋπολογισμό των δημοσίων συνταξιοδοτικών συστημάτων, κυρίως επειδή, την εποχή κατά την οποία η προοπτική της χάραξης της εσωτερικής αγοράς ευνοούσε τις αναδιαρθρώσεις στους κόλπους των επιχειρήσεων, υπήρξαν περισσότερες καταργήσεις παρά ιδρύσεις θέσεων και, κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, χορηγήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση μεταξύ 15 και 20 εκατομμύρια πρόωρες συνταξιοδοτήσεις.

(11) Βλ. ενημερωτική έκθεση "Δημογραφική κατάσταση και προοπτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης" - ΟΚΕ 930/1999 τελικό.

(12) Βλ. ενημερωτική έκθεση "Δημογραφική κατάσταση και προοπτικές στην Ευρωπαϊκή Ένωση" ΟΚΕ 930/99 τελικό και γνωμοδότηση για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής: Συντονισμένη στρατηγική για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας" ΕΕ C 117 - 26.4.2000.

(13) Πρβλ. σχετικά τα κριτήρια που υιοθετήθηκαν στην έκθεση Merril Lynch για την αξιολόγηση της βιωσιμότητας των μεταρρυθμίσεων των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην Ευρώπη.

(14) ΕΕ C 48 της 21.2.2002.

(15) "Μεταρρυθμίσεις των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην ΕΕ: μια ανάλυση των πολιτικών επιλογών" Κεφάλαιο 5.

(16) Εκτός από το κοινοτικό πλαίσιο για τη διευκόλυνση της δυνατότητας μεταφοράς των συντάξεων του 2ου και του 3ου πυλώνα που εξετάζεται στο σημείο 2.5.5.