EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 75/28

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εφαρμογή της θεωρίας της ώθησης (nudge thinking) στις ευρωπαϊκές πολιτικές της ΕΕ»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2017/C 075/05)

Εισηγητής: ο κ. Thierry LIBAERT

Απόφαση της ολομέλειας 21.1.2016 Νομική βάση Άρθρο 29 παράγραφος 2 του εσωτερικού κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον Υιοθετήθηκε από το τμήμα 24.11.2016 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 15.12.2016 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 521 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 162/3/3

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ώθηση εμφανίζεται ως εργαλείο δημόσιας πολιτικής, συμπληρώνοντας εκείνα που ήδη χρησιμοποιούνται από τις ευρωπαϊκές δημόσιες αρχές (ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, οικονομικά κίνητρα, νομοθεσία και παραδειγματισμός). Εμφανίζεται ωστόσο ως ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εργαλείο για την αντιμετώπιση ορισμένων κοινωνικών, περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων.

1.2. Πρέπει να ενθαρρυνθεί η χρήση της ώθησης στη δημόσια πολιτική, ως συμπληρώματος των παραδοσιακών εργαλείων, και ιδίως η δυνατότητα αλλαγής προσέγγισης που διανοίγει για τις ατομικές συμπεριφορές. Η ώθηση θα μπορούσε να ενταχθεί στο πλαίσιο των σφαιρικών δημόσιων πολιτικών και να επιταχύνει την εφαρμογή τους με μικρότερο κόστος. Λόγω της ευελιξίας και της απλότητάς της, μπορεί να χρησιμοποιείται ταυτόχρονα σε διαφορετικά περιβάλλοντα και από διαφορετικές κατηγορίες ενδιαφερομένων: από έναν διακυβερνητικό οργανισμό· στο πλαίσιο των εσωτερικών τμημάτων του κάθε υπουργείου· από τις τοπικές και περιφερειακές αρχές· από μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ)· από ιδιωτικούς φορείς κ.λπ.

1.3. Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην ώθηση που εξυπηρετεί στόχους περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς κ.λπ. (ενεργειακή/οικολογική μετάβαση, πάταξη της κατασπατάλησης πόρων, κοινωνική ευημερία, βελτίωση της κατάστασης της υγείας του πληθυσμού κ.λπ.). Μπορεί έτσι να ενταχθεί στο πλαίσιο μέτρων που εξυπηρετούν προκαθορισμένους συλλογικούς στόχους, για τους οποίους όμως τα παραδοσιακά εργαλεία των δημόσιων πολιτικών είναι αναποτελεσματικά και/ή πολύ δαπανηρά.

1.4. Πρέπει να προωθηθεί η ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών σχετικά με την ώθηση μεταξύ όλων των δυνητικά ενδιαφερόμενων κατηγοριών φορέων (δημόσιες αρχές, τοπικές αρχές, επιχειρήσεις, ενώσεις, ΜΚΟ κ.λπ.) σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Θα μπορούσε να προβλεφθεί μια πλατφόρμα που να καταγράφει τις πρωτοβουλίες και/ή ένα ειδικό παρατηρητήριο.

1.5. Πρέπει να μελετηθούν διεξοδικότερα οι διαφοροποιημένες επιπτώσεις της πρακτικής της ώθησης ανάλογα με τη νοοτροπία, τα κοινωνικοοικονομικά προφίλ, τις περιοχές κ.λπ. Αυτό θα συνέβαλλε στην καλύτερη κατανόηση των πλεονεκτημάτων και των ορίων της διάδοσης και της μεταφοράς των ωθήσεων σε άλλες χώρες, άλλους κλάδους κ.λπ. Ειδικότερα, το ζήτημα της διάρκειας του αντίκτυπου των ωθήσεων στη συμπεριφορά αξίζει να αποτελέσει αντικείμενο διεξοδικότερων μελετών.

1.6. Πρέπει να προσδιοριστούν οι γενικοί όροι χρήσης των ωθήσεων ώστε να μειωθούν οι αρνητικές τους συνέπειες και να εξασφαλιστεί η δεοντολογική τους αποδοχή. Θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν σε έναν χάρτη ορθών πρακτικών που θα καταρτιστεί από κοινού με τα διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη, θα εγκριθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο και κατόπιν θα διαφοροποιηθεί σε επίπεδο κρατών μελών. Θα μπορούσε επίσης να δημοσιευτεί και να διανεμηθεί ένας οδηγός στους ενδιαφερόμενους φορείς.

1.7. Ενδείκνυται να εφαρμοστούν διαδικασίες ενημέρωσης σχετικά με τη χρήση των διαφόρων ειδών ώθησης, ώστε να εξασφαλίζεται η διαφάνειά τους για τους αποδέκτες τους. Οι ωθήσεις πρέπει να κατανοούνται, να συζητούνται και να γνωστοποιούνται, ώστε να τυγχάνουν της καλύτερης δυνατής αποδοχής. Έτσι θα αποφευχθούν τυχόν «εκτροπές» και κίνδυνοι χειραγώγησης κατά τη χρήση ωθήσεων.

1.8. Πρέπει να εξασφαλιστεί μια πραγματική δεοντολογία της ώθησης προκειμένου να αποφευχθεί η εκτροπή της προς μη υπεύθυνους στόχους. Η χάραξη μιας πρακτικής ωθήσεων πρέπει να υπακούει σε τέσσερις προϋποθέσεις: διαφάνεια της διαδικασίας, ευελιξία για τους ενδιαφερομένους —οι οποίοι πρέπει να μπορούν πάντα να επιλέξουν κατεύθυνση δράσης—, αξιοπιστία των πληροφοριών που τους παρέχονται και μη ενοχοποίηση των ατόμων.

1.9. Πρέπει να σχεδιαστούν συστήματα παρακολούθησης και αξιολόγησης των ωθήσεων βάσει διαφόρων κριτηρίων (κοινωνικών, περιβαλλοντικών και οικονομικών). Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει ένα αρχικό στάδιο δοκιμών για την κατανόηση της ακριβούς επίδρασης της ώθησης ανάλογα με το είδος της, το κοινό-στόχο, το πλαίσιο κ.λπ. Το πρώτο αυτό στάδιο παρέχει τη δυνατότητα για ταχεία προσαρμογή εάν τα αποτελέσματα της ώθησης αποδειχθούν απογοητευτικά, ή ακόμη και για εγκατάλειψή της εάν κριθεί αναποτελεσματική.

1.10. Πρέπει να ενθαρρυνθούν στα προγράμματα κατάρτισης (αρχικής και συνεχούς) οι κλάδοι που σχετίζονται με τη συμπεριφορική οικονομία. Αυτό θα βελτιώσει τις γνώσεις για το συγκεκριμένο εργαλείο και θα προωθήσει την ορθολογική και κριτική χρήση του από διάφορες ομάδες (δημόσιους υπαλλήλους, υπαλλήλους επιχειρήσεων, αιρετούς εκπροσώπους κ.λπ.). Αυτό προϋποθέτει επίσης την άρση των στεγανών μεταξύ πανεπιστημιακών κλάδων, δεδομένου ότι η ώθηση βασίζεται σε μια διατομεακή προσέγγιση.

1.11. Να εξασφαλιστεί σχετική ευελιξία στη χρήση της ώθησης προκειμένου να αξιοποιηθούν στο μέγιστο οι δυνατότητες που προσφέρει. Πράγματι, όπως και τα υπόλοιπα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους οι δημόσιες αρχές, η ώθηση δεν είναι θαυματουργό ούτε εντελώς νέο εργαλείο, αλλά μπορεί να αποδειχθεί εργαλείο πολύ χρήσιμο για την περαιτέρω εξέλιξη ορισμένων συμπεριφορών. Αυτό που κυρίως το καθιστά ενδιαφέρον είναι ότι παροτρύνει, κατά τη χάραξη των δημόσιων πολιτικών, να λαμβάνεται υπόψη η ψυχολογική διάσταση των συμπεριφορών και όχι μόνον ο «οικονομικός ορθολογισμός» τους.

1.12. Με πρωτοβουλία της ΕΟΚΕ, πρέπει να διοργανωθεί το πρώτο ευρωπαϊκό συνέδριο με θέμα την ώθηση, που θα αποτελέσει μοναδική ευκαιρία ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ όσων ενδιαφέρονται γι’ αυτό το εργαλείο εντός της ΕΕ.

1.13. Για την αντιμετώπιση της θεμελιώδους μετάβασης προς ένα νέο οικονομικό μοντέλο με μείζονες διαρθρωτικές και συστημικές συνέπειες σε πολλούς τομείς, συνιστάται η δημιουργία μιας νέας μόνιμης εγκάρσιας δομής εντός της ΕΟΚΕ για την ανάλυση αυτών των εξελίξεων, συμπεριλαμβανομένης της ώθησης («nudge») και άλλων συναφών θεμάτων, όπως η κυκλική οικονομία, η συνεργατική οικονομία και η οικονομία της λειτουργικότητας.

2. Ένα πέμπτο εργαλείο για τις δημόσιες αρχές

2.1. Προκειμένου να εξελιχθεί η συμπεριφορά των ατόμων, οι δημόσιες αρχές διαθέτουν παραδοσιακά τέσσερα είδη εργαλείων: ενημέρωση και ευαισθητοποίηση· οικονομικά κίνητρα· νομοθεσία (απαγόρευση ή υποχρέωση)· και παραδειγματισμό. Αλλά τα τέσσερα αυτά εργαλεία έφτασαν στα όριά τους, ιδίως όσον αφορά την υπεύθυνη συμπεριφορά και κατανάλωση, δηλαδή με μικρότερη ανάλωση φυσικών πόρων. Πράγματι, συχνά υπάρχει απόκλιση μεταξύ της ευαισθητοποίησης των πολιτών και της καθημερινής τους συμπεριφοράς.

2.2. Οι λόγοι της απόκλισης μεταξύ των προθέσεων και της δράσης αναλύθηκαν από την οικονομία και τις επιστήμες της συμπεριφοράς, έναν κλάδο που ειδικεύεται στην κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ατόμων. Σύμφωνα με τους ερευνητές του κλάδου, οι ατομικές δράσεις καθορίζονται από πολλούς παράγοντες. Είμαστε πολύπλοκα όντα, με περιορισμένο ορθολογισμό, σε μεγάλο βαθμό συναισθηματικά και επηρεαζόμαστε από τους άλλους και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, αλλά και από το πλαίσιο και το περιβάλλον εντός των οποίων παίρνουμε αποφάσεις.

2.3. Τελικά, οι αποφάσεις και οι συμπεριφορές μας πηγάζουν κυρίως από αυτό που ο Daniel KAHNEMAN, βραβείο Νόμπελ οικονομίας, αποκαλεί «σύστημα 1»: τρόπο σκέψης σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητο, αυτόματο, εξαιρετικά γρήγορο, που μας επιτρέπει να παίρνουμε πολλές καθημερινές αποφάσεις ελαχιστοποιώντας τις προσπάθειές μας και εξοικονομώντας τα αποθέματα της προσοχής μας, αλλά που τροφοδοτείται από στερεότυπα και συνειρμούς και μας απομακρύνει συχνά από τη μαθηματική λογική.

3. Συνεκτίμηση της συμπεριφοράς στον προσανατολισμό των επιλογών

3.1. Η συμπεριφορική οικονομία (behavioral economics) θεωρεί ότι τα παραδοσιακά εργαλεία των δημόσιων πολιτικών ενδέχεται να μην επαρκούν για να συμβάλουν στην εξέλιξη της συμπεριφοράς, δεδομένου ότι δεν λαμβάνουν υπόψη τις διάφορες πτυχές που μπορούν να επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων. Με αφετηρία τη διαπίστωση αυτή, δύο αμερικανοί καθηγητές, ο Richard THALER (καθηγητής οικονομίας στο Σικάγο και θεμελιωτής της συμπεριφορικής οικονομίας) και ο Cass SUNSTEIN (καθηγητής νομικής στο Χάρβαρντ), δημοσίευσαν το 2008 το πρώτο έργο με θέμα την ώθηση (1), που βασίζεται στην ιδέα ότι η αλλαγή συμπεριφοράς πρέπει να βασίζεται σε «ήπια κίνητρα». Οι συγγραφείς ορίζουν την ώθηση ως «κάθε πτυχή της αρχιτεκτονικής της επιλογής, που τροποποιεί κατά τρόπο προβλέψιμο τη συμπεριφορά των ανθρώπων, χωρίς να απαγορεύει καμία επιλογή και χωρίς να τροποποιεί σημαντικά τα οικονομικά κίνητρα». Για να θεωρηθεί απλώς ως ώθηση, η πράξη πρέπει να μπορεί να αποφεύγεται με ευκολία, καθώς η ώθηση δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα.

3.2. Η ώθηση αποσκοπεί στον σχεδιασμό «αρχιτεκτονικής των επιλογών», που να προβάλλει την επιλογή που θεωρείται επωφελής για το άτομο και/ή το κοινωνικό σύνολο, χωρίς να τροποποιεί τον αριθμό ή τη φύση των διαθέσιμων επιλογών. Πρόκειται για την παρότρυνση του καταναλωτή ή του χρήστη προς μια επιλογή που θεωρείται καλύτερη. Διαθέτει τρία χαρακτηριστικά: απόλυτη ελευθερία επιλογής για τα άτομα, απλότητα της εφαρμογής, περιορισμένο κόστος παρέμβασης.

3.3. Το ενδιαφέρον των αρχών ορισμένων χωρών για την ώθηση είναι αυξανόμενο, επειδή η πρακτική αυτή παρουσιάζει δύο σημαντικά πλεονεκτήματα: δεν περιορίζει τις ατομικές ελευθερίες και έχει περιορισμένο κόστος, ενώ ο αντίκτυπός της μπορεί να είναι σημαντικός. Ως εκ τούτου, μπορεί να αποτελέσει συμπληρωματικό εργαλείο, στο πλαίσιο των δημόσιων πολιτικών με στόχο να καταστούν οι ατομικές συμπεριφορές περισσότερο «υπεύθυνες» από άποψη υγείας, περιβάλλοντος κ.λπ. Όσον αφορά το άτομο, η ώθηση του παρέχει μια απλοποιημένη επιλογή που διευκολύνει τη λήψη αποφάσεων.

4. Η ώθηση: μία έννοια, διάφορα μέσα

4.1. Η αυτόματη προεπιλογή. Προτείνεται μια προεπιλεγμένη αυτόματη λύση, η οποία θεωρείται η πιο επιθυμητή από την αρχή που την οργανώνει, αλλά και η απλούστερη στην εφαρμογή. Βασίζεται στη δύναμη αδράνειας των ατόμων. Είναι η περίπτωση, για παράδειγμα, των φορολογικών δηλώσεων εισοδήματος στη Γαλλία, όπου, από το 2005, θεωρείται εκ προεπιλογής ότι το νοικοκυριό διαθέτει τηλεόραση. Τούτο συνέβαλε στη μείωση του ποσοστού φοροδιαφυγής από το 6 % στο 1 %. Η αυτόματη προεπιλογή χρησιμοποιείται επίσης όλο και περισσότερο από τις τράπεζες, τους προμηθευτές ενέργειας και άλλες επιχειρήσεις που προτείνουν τα ηλεκτρονικά τιμολόγια αντί των εντύπων, την προεπιλεγμένη εκτύπωση διπλής όψεως κ.λπ.

4.2. Η δύναμη του κοινωνικού προτύπου, που θεωρείται από τους υποστηρικτές της ώθησης καθοριστικής σημασίας παράγοντας της συμπεριφοράς. Ως εκ τούτου, μπορεί να χρησιμοποιείται για να παρακινεί τα άτομα να ενεργούν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Πρόκειται κυρίως για την προβολή της συμπεριφοράς της πλειονότητας των ατόμων του άμεσου περιβάλλοντος (γειτόνων, συναδέλφων κ.λπ.). Το μήνυμα αυτό θεωρείται ότι θα παρακινήσει τα άτομα να συμπεριφερθούν κατά τον ίδιο τρόπο ώστε να συμμορφωθούν με το κοινωνικό πρότυπο. Το 2011 πραγματοποιήθηκε δοκιμή από τον φορέα παροχής ενέργειας OPOWER στις ΗΠΑ. Βάσει στοιχείων σχετικά με την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας από 600 000 νοικοκυριά, εστάλησαν επιστολές που ανέφεραν παραδείγματος χάριν: «τον περασμένο μήνα, χρησιμοποιήσατε 15 % περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από τους πιο οικονόμους, από ενεργειακή άποψη, γείτονές σας». Γραφικές παραστάσεις έδιναν τη δυνατότητα σύγκρισης της ενεργειακής κατανάλωσης του ενδιαφερόμενου νοικοκυριού με εκείνη των γειτόνων και των άλλων καταναλωτών, συνοδευόμενες από ένα γελαστό «smiley» σε περίπτωση μείωσης της κατανάλωσης. Μετά από αυτές τις επιστολές, καταγράφηκε μείωση της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας κατά 2 % στα νοικοκυριά που συμμετείχαν, αποφέροντας συνολική εξοικονόμηση 250 εκατ. δολαρίων κατά τον OPOWER (2). Πολλά παρόμοια πειράματα καταλήγουν σε μείωση της κατανάλωσης ενέργειας που κυμαίνεται από 1 έως 20 %.

4.3. Ο κίνδυνος της απώλειας, που έχει ως στόχο να αναδείξει την απώλεια (κυρίως οικονομική) που θα έχει ένα άτομο εάν δεν αλλάξει τη συμπεριφορά του, για παράδειγμα όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας. Το θέμα είναι να του υποδεικνύεται, για παράδειγμα, το ενδεικτικό ποσό που χάνει με το να μην τροποποιεί τις συνήθειές του ή, αντίθετα, το ποσό που θα μπορούσε να κερδίσει εάν τις άλλαζε. Αυτή η απεικόνιση της απώλειας μπορεί επίσης να εκφραστεί σε μη χρηματοοικονομικούς δείκτες (θερμίδες, εκπομπές CO2 κ.λπ.).

4.4. Η άμιλλα, που συνίσταται, για παράδειγμα, στη διοργάνωση διαγωνισμών για την προώθηση ορισμένων πρακτικών, όπως η πάταξη της κατασπατάλησης. Έτσι, η γαλλική ΜΚΟ Prioriterre επιθυμεί να ευαισθητοποιήσει σχετικά με την εξοικονόμηση ενέργειας. Για τον σκοπό αυτό, διοργανώνει κάθε χρόνο τον διαγωνισμό «Οικογένειες με θετική ενέργεια», στον οποίο συμμετείχαν περίπου 7 500 οικογένειες το 2014, που όφειλαν να μειώσουν την κατανάλωση ενέργειας κατά 8 % προκειμένου να κερδίσουν διάφορα βραβεία (3).

4.5. Η προσφυγή στο παιχνίδι και σε παιγνιώδεις παρουσιάσεις. Μία από τις πιο γνωστές ωθήσεις εφαρμόστηκε στο αεροδρόμιο του Άμστερνταμ: ψεύτικες μύγες ζωγραφίστηκαν στο εσωτερικό των ουρητηρίων προκειμένου να ενθαρρύνουν τους κυρίους να στοχεύουν σωστά. Το 2009 η Volkswagen μετέτρεψε στη Στοκχόλμη τη σκάλα που οδηγεί στην έξοδο του σταθμού Odenplan σε ένα γιγάντιο κλαβιέ πιάνου. Κάθε πάτημα σε ένα σκαλοπάτι ενεργοποιούσε μια νότα μουσικής (4). Στόχος ήταν να ενθαρρυνθούν οι χρήστες να χρησιμοποιούν αυτές τις σκάλες και όχι τις κυλιόμενες. Στη Νότια Κορέα, μια σήμανση στο έδαφος επισημαίνει τον κίνδυνο να γίνουν υπέρβαρα τα άτομα που χρησιμοποιούν τις κυλιόμενες σκάλες.

4.6. Η ώθηση μπορεί επίσης να αφορά την αλλαγή της παρουσίασης των επιλογών ή της εμφάνισης ορισμένων προϊόντων, ούτως ώστε να αναδεικνύονται τα προϊόντα που θεωρούνται πιο υγιεινά, πιο οικολογικά κ.λπ. Αυτό το είδος ώθησης μπορεί ενίοτε να προσεγγίζει την αρχή του σήματος. Πολλά πειράματα πραγματοποιήθηκαν επίσης σε καντίνες προκειμένου να ενθαρρύνουν τους καταναλωτές να καταναλώνουν υγιεινά τρόφιμα. Για τον σκοπό αυτό, τα τρόφιμα παρουσιάζονταν στην αρχή της βιτρίνας, πράγμα που σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί στον διπλασιασμό της κατανάλωσής τους σε σύγκριση με το εάν βρίσκονται στη μέση ή στο τέλος. Άλλες καντίνες προσπάθησαν να μειώσουν τη σπατάλη τροφίμων με τη μείωση του μεγέθους των πιάτων που χρησιμοποιούν: τα πιάτα είναι εξίσου γεμάτα, αλλά η ποσότητα που σερβίρεται είναι περιορισμένη (με δεδομένο ότι οι πελάτες μπορούν πάντα να σερβιριστούν εκ νέου εάν το επιθυμούν) (5).

5. Ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο από τις δημόσιες αρχές

5.1. Από το 2008 και μετά, όλο και περισσότερες χώρες ενδιαφέρονται για το δυναμικό των εργαλείων των δημόσιων πολιτικών που εμπίπτουν στην κατηγορία της ώθησης, τα οποία παρέχουν την τριπλή υπόσχεση να είναι περισσότερο αποδεκτά από την κοινή γνώμη απ’ ό,τι τα πρότυπα ή οι φόροι, φθηνά και αποτελεσματικά. Οι ακόλουθες παράγραφοι δίνουν ορισμένα μη εξαντλητικά παραδείγματα.

5.2. Το 2010 η βρετανική κυβέρνηση του David Cameron δημιουργεί την ομάδα «Behavioural Insights Team», υπό τον David HALPERN, που είναι επιφορτισμένη με την εφαρμογή των επιστημών της συμπεριφοράς στις δημόσιες πολιτικές του Ηνωμένου Βασιλείου. Τροποποίησε για παράδειγμα τον ιστότοπο της κυβέρνησης ώστε να καταστεί δυνατή η εγγραφή για δωρεά οργάνων. Ανέφερε: «Κάθε μέρα χιλιάδες άνθρωποι που βλέπουν αυτή τη σελίδα αποφασίζουν να εγγραφούν» και τοποθέτησε το λογότυπο του NHS (National Health Service), του Εθνικού Συστήματος Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου. Σε ένα έτος, η συμμετοχή στο πρόγραμμα αυξήθηκε από 2,3 % σε 3,2 % (+96 000 εγγραφές). Από το 2014 η «Nudge Unit» λειτουργεί ανεξάρτητα και συμβουλεύει ξένες κυβερνήσεις, οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, επιχειρήσεις κ.λπ. (6).

5.3. Η διοίκηση Obama ξεκίνησε επίσης τη δική της «Nudge Squad» το 2014, υπό τη διεύθυνση της Maya SHANKAR. Με διάταγμα του Σεπτεμβρίου του 2015, ο πρόεδρος OBAMA «ενθαρρύνει» τα υπουργεία και τους κυβερνητικούς φορείς να χρησιμοποιούν τις συνεισφορές της επιστήμης της συμπεριφοράς («behavioral science») (7). Οι κυβερνήσεις της Σιγκαπούρης, της Αυστραλίας και της Γερμανίας έχουν επίσης συγκροτήσει ομάδες εμπειρογνωμόνων της συμπεριφορικής οικονομίας.

5.4. Στη Γαλλία από το 2013 η γενική γραμματεία εκσυγχρονισμού της δημόσιας δράσης (SGMAP) και η γενική διεύθυνση δημόσιων οικονομικών (DGFIP) (8) πολλαπλασιάζουν τα πειράματα που συνδέονται με τις ωθήσεις.

5.5. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ίδρυσε, στο πλαίσιο του Κοινού Κέντρου Ερευνών, μία μονάδα μελέτης προοπτικών και συμβολής των επιστημών της συμπεριφοράς, υπό την ευθύνη του Xavier TROUSSARD. Δημοσίευσε μάλιστα μια έκθεση το 2016 στην οποία τονίζει ότι οι δημόσιες πολιτικές στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενσωματώνουν όλο και περισσότερο τις συνεισφορές της συμπεριφορικής οικονομίας (9). Θεωρεί επιθυμητή την ανάπτυξη της ανταλλαγής απόψεων επί του θέματος μεταξύ του πολιτικού κόσμου και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ειδικότερα, συνιστά να αυξηθεί η χρήση των εργαλείων της συμπεριφορικής οικονομίας σε όλα τα στάδια των δημόσιων πολιτικών, βελτιώνοντας παράλληλα την παρουσίαση της χρήσης τους και τις γνώσεις σχετικά με τον αντίκτυπό τους.

6. Κίνδυνοι και περιορισμοί που δεν πρέπει να αγνοούνται

6.1. Η ώθηση έχει όρια. Απαιτεί μεγάλη σοβαρότητα όσον αφορά τον σχεδιασμό και την οργάνωση και θέτει ερωτήματα τόσο τεχνικά όσο και δεοντολογικά. Δεν υποκαθιστά την ανάγκη ενημέρωσης των πολιτών ούτε την καθοδήγησή τους, με στόχο να διαφωτιστούν οι επιλογές τους, ούτε τα κλασικά μέσα δράσης των δημόσιων αρχών, όπως είναι η νομοθεσία και τα οικονομικά κίνητρα. Άλλωστε, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι κίνδυνοι και οι περιορισμοί που συνδέονται με τη χρήση της.

6.2. Λίγες είναι οι διαθέσιμες μέχρι στιγμής μελέτες όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της ώθησης, κυρίως μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Ορισμένες επισημαίνουν την ανομοιογένεια των εξατομικευμένων αντιδράσεων σε αυτό το εργαλείο. Έτσι, στο πείραμα που πραγματοποίησε ο OPOWER, τα νοικοκυριά που η ηλεκτρική τους κατανάλωση ήταν μικρότερη από τον μέσο όρο παρουσίασαν την τάση να την αυξήσουν όταν πληροφορήθηκαν τη θέση τους. Αντιστρόφως, στους κατοίκους που μαθαίνουν ότι καταναλώνουν σημαντικά περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από τους γείτονές τους, η ώθηση μπορεί να δημιουργήσει αίσθημα ενοχής ή κατωτερότητας. Σύμφωνα με ορισμένες μελέτες, η ανταπόκριση στις ωθήσεις μπορεί επίσης να διαφέρει ανάλογα με τις αξίες και τις απόψεις των ανθρώπων (10), αλλά και ανάλογα με το πολιτικό και πολιτιστικό πλαίσιο. Γενικότερα, οι μελέτες υπογραμμίζουν ότι ο αντίκτυπος των ωθήσεων διαφέρει ανάλογα με το κοινό, τη νοοτροπία και τις περιστάσεις. Είναι συνεπώς αναγκαίο να αξιολογούνται άμεσα ή δειγματοληπτικά τα αποτελέσματα των ωθήσεων.

6.3. Τίθεται επίσης το ζήτημα της διάρκειας του αντίκτυπου των ωθήσεων. Στον τομέα της κατανάλωσης νερού και ηλεκτρικής ενέργειας, μελέτες έχουν δείξει ότι η επανειλημμένη επίδραση των κοινωνικών κανόνων βαίνει μειούμενη με την πάροδο του χρόνου, ακόμη και αν μπορεί να εξακολουθεί να υφίσταται, ελαττωμένη, για πολλά έτη (11). Τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα των ωθήσεων εξαρτώνται από την ικανότητά τους να αλλάζουν ριζικά τις συνήθειες. Όταν αλλάζει μια αυτόματη προεπιλογή, ακόμη κι εάν αυτή τελικά παραμείνει επιλεγμένη, δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι οι συμπεριφορές δεν θα διατηρηθούν. Το πρόβλημα εδώ είναι μάλλον η δυνατότητα προόδου ή προσαρμογής. Πράγματι, φαίνεται ευκολότερο να προσαρμοστεί σταδιακά ένας φόρος ή ένα πρότυπο παρά μια αυτόματη προεπιλογή.

6.4. Η ώθηση ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες, πράγμα που εκφράζεται από το γεγονός ότι ένα άτομο μπορεί να έχει την τάση να φερθεί πιο ενάρετα, αφού έχει φερθεί άσχημα, και αντιστρόφως. Για παράδειγμα, τα πειράματα έχουν δείξει ότι η αγορά «πράσινων» καταναλωτικών αγαθών θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση της συχνότητας παραβατικής συμπεριφοράς, όπως η εξαπάτηση ή η κλοπή (12). Οι προσπάθειες ενθάρρυνσης ενάρετης στάσης σε ορισμένους τομείς μπορεί να έχουν αρνητικές συνέπειες σε άλλους τομείς. Αυτές οι αρνητικές συνέπειες, εάν εδραιωθούν, καθιστούν πολύ δύσκολη την αξιολόγηση του συνολικού αντίκτυπου των ωθήσεων. Κατά πάσα πιθανότητα σπανίζουν και δεν θέτουν υπό αμφισβήτηση το ενδιαφέρον της ώθησης. Δεν πρέπει ωστόσο να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τέτοιων αποτελεσμάτων.

6.5. Η αποτελεσματικότητα μιας ώθησης καθορίζεται σε σχέση με μια επιθυμητή συμπεριφορά, πράγμα που θέτει το ερώτημα πώς ορίζεται και πώς υπολογίζεται το επιθυμητό. Είναι πράγματι πολύ δύσκολο να γίνει γνωστή η γνώμη των πολιτών για τη δική τους ευτυχία. Η ώθηση θέτει επίσης το ερώτημα ποιος αποφασίζει για τον επιδιωκόμενο σκοπό, επομένως για το τι είναι επιθυμητό για το άτομο και/ή την κοινωνία. Εάν πρόκειται για έναν δημόσιο φορέα λήψης αποφάσεων, αυτός μπορεί να κατευθύνει τον στόχο καθώς και την ώθηση κατά τρόπο καιροσκοπικό, αλλά και κατά τρόπο λιγότερο ηθελημένο, λόγω έλλειψης στοιχείων, για παράδειγμα.

6.6. Τέλος, ενίοτε είναι δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ πληροφόρησης, επικοινωνίας και χειραγώγησης. Έτσι, από τα πολλά ξενοδοχεία που ωθούν τους πελάτες τους να επαναχρησιμοποιούν τις πετσέτες τους, ορισμένα παρουσιάζουν επίτηδες «φουσκωμένα» ποσοστά χρηστών που το πράττουν ήδη (13). Στόχος αυτών των μηνυμάτων δεν είναι να παραπλανηθούν οι παραλήπτες τους, αλλά να εκπληρωθεί μια, τρόπον τινά, αυτοεκπληρούμενη προφητεία, έτσι ώστε αυτά να καταστούν αληθινά. Ωστόσο, επί της ουσίας, οι πελάτες οδηγούνται να βασίσουν τη συμπεριφορά τους σε ένα ψέμα. Αυτή η χρήση του ψεύδους, έστω και εάν οδηγεί σε πιο ενάρετες συμπεριφορές, δεν φαίνεται αποδεκτή από ηθική άποψη, πόσω μάλλον από έναν δημόσιο φορέα λήψης αποφάσεων. Μπορεί επίσης να κηλιδώσει τη φήμη του εν λόγω φορέα, και να μειώσει μακροπρόθεσμα την αποτελεσματικότητα των ωθήσεων, κάνοντας τους καταναλωτές να φέρονται σαν παιδιά.

Βρυξέλλες, 15 Δεκεμβρίου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΆΣΗΣ

(1) Thaler Richard & Sunstein Cass, Nudge: Improving Decisions about Health, Wealth, and Happiness, Yale University Press, 2008.

(2) Opower.com

(3) http://www.prioriterre.org/ong/particuliers/a2210/une-nouvelle-edition-familles-a-energie-positive.html.

(4) https://www.youtube.com/watch?v=2lXh2n0aPyw

(5) Liebig Georg, «Nudging to Reduce Food Waste», URL: http://www.wiwi-experimente.tu-berlin.de/fileadmin/fg210/nudging_to_reduce_food_waste_Georg_Liebig.pdf

(6) Ιστοσελίδα της μονάδας: http://www.behaviouralinsights.co.uk/

(7) «Executive Order — Using Behavorial Science Insights to Better Serve the American People», Executive Order, 15 Σεπτεμβρίου 2015. URL: https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2015/09/15/executive-order-using-behavioral-science-insights-better-serve-american

(8) Βλέπε για παράδειγμα «Le nudge: un nouvel outil au service de l’action publique», 13 Μαρτίου 2014. URL: http://www.modernisation.gouv.fr/les-services-publics-se-simplifient-et-innovent/par-des-services-numeriques-aux-usagers/le-nudge-au-service-de-laction-publique

(9) http://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC100146/kjna27726enn_new.pdf

(10) Costa Dora L. και Kahn Matthey E., «Energy conservation “nudges” and environmentalist ideology: Evidence from a randomized residential electricity field experiment», Journal of European Economic Association, 2013.

(11) Ferraro Paul J., Miranda Juan Jose και Price Michael K., «The persistence of treatment effects with norm-based policy», American Economic Review, τόμ. 101, αριθ. 3, Μάιος 2011.

(12) Mazar Nina και Zhong Chen-Bo, «Do green products make us better people?», Psychological Science, 2010.

(13) Simon Stephanie, «The Secret to Turning Consumers Green», The Wall Street Journal,18 Οκτωβρίου 2010. URL: http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704575304575296243891721972