Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών - Βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογία - Μια στρατηγική για την Ευρώπη"

(2003/C 61/04)

Στις 25 Ιανουαρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 11 Σεπτεμβρίου 2002 (εισηγητής: ο κ. Bedossa).

Κατά την 393η σύνοδο ολομέλειας της 18ης και 19ης Σεπτεμβρίου 2002 (συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 124 ψήφους υπέρ και 1 αποχή.

1. Εισαγωγή

1.1. Σε συνέχεια του εγγράφου διαβούλευσης σχετικά με τη στρατηγική θεώρηση των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας επί του οποίου η ΕΟΚΕ διατύπωσε την άποψη στη γνωμοδότησή της της 20ής Φεβρουαρίου(1), η Επιτροπή μεταφέρει στα θεσμικά όργανα της ΕΕ τον ορισμό της εν λόγω στρατηγικής.

1.2. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει αυτήν την πρωτοβουλία διότι διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι η προαναφερθείσα στρατηγική συνοδεύεται από ένα δομημένο σχέδιο δράσης, ακριβές, δυναμικό και αποφασιστικό.

1.3. Οι εκτενείς διαβουλεύσεις επί των οποίων στηρίζεται η Επιτροπή, απορρέουν, ως γνωστόν, από τους κανόνες της ορθής διακυβέρνησης που επιτρέπουν την προσέγγιση των αρχών της ΕΕ με την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών, τις ΜΚΟ, και όλους τους φορείς των βιοεπιστημών: ενδιαφερόμενους επαγγελματικούς κλάδους, δημόσιους και ιδιωτικούς, θεσμικά όργανα, εθνικές και ευρωπαϊκές οργανώσεις.

1.4. Τα συμπεράσματα της ΕΟΚΕ συμπίπτουν με εκείνα της Επιτροπής, καθώς εύκολα διαπιστώνεται ότι η ανάλυση αυτής της στρατηγικής, δεν είναι απλή, καθότι οι προκλήσεις είναι πολλαπλές και πρέπει να εξεταστούν μία προς μία προκειμένου να εξευρεθούν απαντήσεις.

1.4.1. Η ουσιώδης πτυχή της παρούσας ανακοίνωσης επιτυγχάνεται μέσω μιας πολύ ευρείας προσέγγισης ώστε να αντλήσει εκεί μία επαρκή ώθηση ώστε όλοι οι παράγοντες να ενωθούν γύρω από τα ισχυρά σημεία της έκθεσης σε σχέση με τα ασθενή σημεία και όπως όλοι κατευθυνθούν προς τον ίδιο προσανατολισμό για να προσδιορίσουν εκείνο που απαιτεί άμεση δράση, αφενός, και δράσεις υπό συζήτηση, αφετέρου. Αυτή η γενική στάση είναι η μόνη δυνατή στον τομέα.

1.4.2. Εντούτοις, οι πολιτικές αρχές πρέπει να εξακολουθήσουν να είναι οι τελικοί υπεύθυνοι για την απόφαση, προκειμένου να θέτουν υπό εξέταση και να λαμβάνουν τις στρατηγικές αποφάσεις που επιβάλλονται.

1.4.3. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι είναι απαραίτητο και σημαντικό να εγκαθιδρυθεί ένα σύστημα χειρισμού των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας το οποίο θα ενσωματώνεται στο γενικότερο καθεστώς της δημοκρατικής διακυβέρνησης της Ένωσης. Οπωσδήποτε, η δομή αυτή θα πρέπει να είναι συμβατή με την ευρωπαϊκή επιστημονική κληρονομιά και σαφώς αποδεκτή για την ευρωπαϊκή κοινωνία.

1.5. Προκλήσεις που αφορούν την ποιότητα της έρευνας στον τομέα των βιοεπιστημών στα διάφορα κράτη της ΕΕ, καθώς και τον βαθμό προσαρμογής της στις σημερινές προσδοκίες της κοινωνίας. την αποτελεσματικότητα των καινοτόμων διαδικασιών, τη μετάβαση δηλαδή, από το στάδιο της ανακάλυψης στο στάδιο της συγκεκριμένης ανάπτυξης των εφαρμογών, και στα εμπόδια που απαντώνται, το ρόλο των δημόσιων αρχών στην προαγωγή της ανάπτυξης των βιοεπιστημών και των βιοτεχνολογιών· την φάση στην οποία βρίσκονται οι τομείς αιχμής, που διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο για τον προσδιορισμό των "χρήσιμων" ερευνών: φαρμακευτική βιομηχανία για την υγεία, βιομηχανία γεωργικών προϊόντων διατροφής για τους ΓΤΟ. προσαρμογή στο νομικό περιβάλλον, κυρίως σε ό,τι αφορά αφενός τη ρύθμιση των πειραμάτων και τη διάθεση στην αγορά, και αφετέρου το δίκαιο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, (μέρος του ευρύτερου συνόλου που αποτελεί η πνευματική ιδιοκτησία), το βαθμό ενημέρωσης, συμμετοχής και αποδοχής της κοινής γνώμης και τα δεοντολογικά όρια που επιβάλλει αναπόφευκτα η κοινωνία μας.

1.6. Μετά την σημαντική καθυστέρηση που διαπιστώθηκε στη δεκαετία του 1980, η ΕΕ καταβάλλει σήμερα σχετικά επιτυχείς προσπάθειες για να την καλύψει. Όσο για τις χώρες που βρίσκονται σε περίοδο αλλαγών ή και πλήρους αναστάτωσης, το ζήτημα τις αφορά επί της ουσίας στον ίδιο βαθμό όσο και τις πιο πλούσιες χώρες, είτε πρόκειται για την ανθρώπινη υγεία είτε για τη γεωργία, ακόμη και αν, προς το παρόν, κατέχουν μια περιθωριακή θέση (Κίνα, Αυστραλία, κ.λπ.) στον τομέα αυτόν. Αξίζει να σημειωθεί αυτή η απόκλιση, διότι συνιστά μια νέας μορφής ανισότητα ενώπιον του "δικαιώματος στη ζωή".

1.7. Για τις βιοτεχνολογίες, όπως και για όλες τις μείζονες τεχνολογίες αιχμής, η επιστημονική και βιομηχανική ανάπτυξη, όπως φυσικά και οι αγορές, διακυβεύονται σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι επομένως φυσικό να αναπτύσσεται παράλληλα ένα σύνολο νομικών κανόνων, κυρίως δε σε ευρωπαϊκό επίπεδο και σε δύο τομείς που παρέχουν τη δυνατότητα πλαισίωσης της πειραματικής έρευνας των κλινικών δοκιμών όσον αφορά την ανθρώπινη υγεία, το δίκαιο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, με ιδιαίτερη μνεία στο δύσκολο ζήτημα των ορίων στην κατοχύρωση ευρεσιτεχνίας για έμβιους οργανισμούς.

1.8. Αρκετά νωρίς επίσης, κατά κύριο λόγο με πρωτοβουλία των ίδιων των επιστημόνων, αναπτύχθηκε ένας προβληματισμός σε θέματα δεοντολογίας που ανακύπτουν από την πρόοδο της βιολογίας και βιοτεχνολογίας. Ο εν λόγω προβληματισμός, που εξ αρχής απέκτησε διεθνή χαρακτήρα, φέρει στην επιφάνεια τις αρκετά έντονες διαφορές που υφίστανται μεταξύ των προσεγγίσεων της ΕΕ και των ΗΠΑ.

1.9. Οι βιοτεχνολογίες συνεπάγονται μία τεχνολογική επανάσταση, οι οικονομικές συνέπειες της οποίας χαρακτηρίζουν την κοινωνία μας:

- η ανάγκη αποδοχής της ελευθερίας της έρευνας, αλλά βάσει σαφών κανόνων,

- η ανάγκη να δοθούν υποδείξεις για να δημιουργηθεί εκπαίδευση και κατάρτιση με διεπιστημονικό χαρακτήρα,

- η απλοποίηση των διοικητικών συνθηκών ανάπτυξης της έρευνας.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΕΟΚΕ παρατηρεί ότι η Επιτροπή περιγράφει με σαφήνεια τους προβληματισμούς που προκύπτουν από την αναγκαιότητα να τεθεί σε εφαρμογή μια πραγματική, χρήσιμη και αποτελεσματική στρατηγική που να ανταποκρίνεται στην τεχνολογική επανάσταση, στην οποία πρέπει να δοθεί μια πολιτική απάντηση.

2.1.1. Οι επιπτώσεις είναι τόσο βαθιές και εκτεταμένες που απαιτείται πολιτική απάντηση

- νέοι επιστημονικοί κλάδοι και οι εφαρμογές τους αποτελούν ένα κοινό υπόβαθρο γνώσεων.

- Οι προοπτικές εφαρμογής τους μπορεί να αναστατώσουν τις κοινωνίες και τις οικονομίες μας υπερβαίνοντας κατά πολύ την καλλιέργεια των ΓΤΟ.

- Οι επιστήμες αυτές γεννούν ελπίδες για την επίτευξη του στόχου της Λισσαβώνας, σύμφωνα με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Κοινότητα θα γίνει μια από τις κυριότερες οικονομίες με βάση τη γνώση, όπως καθορίστηκε από το Συμβούλιο της Στοκχόλμης.

2.2. Η ΕΕ φαίνεται ωστόσο διστακτική

2.2.1. Η αβεβαιότητα για την αποδοχή των εν λόγω επιστημών από την κοινή γνώμη, υποχρεώνει την ΕΕ να προβεί στην εκπόνηση μιας υπεύθυνης πολιτικής σε μια παγκόσμια και στραμμένη προς το μέλλον προοπτική. Η θέση της ΕΕ είναι μια απαίτηση. Εξάλλου, η φωνή της δεν θα ακουστεί παρά μόνον εάν καταστεί σημαντικός παράγων στον τομέα αυτόν.

2.3. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώνει μια διασπορά των ευθυνών. Ωστόσο ο σεβασμός της αρχής της επικουρικότητας δεν πρέπει να εμποδίζει τη συνεργασία των ευρωπαίων για την επίτευξη κοινών στόχων. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με αυτήν την διαπίστωση.

2.4. Οι τρεις προτεραιότητες που προτάσσονται στη στρατηγική της Επιτροπής, αναμένεται να συμβάλουν στην ανάπτυξη βιώσιμων και υπεύθυνων πολιτικών.

- Οι δυνατότητες που παρέχονται από τις βιοεπιστήμες και τη βιοτεχνολογία πρέπει να κινητοποιήσουν τους ανθρώπινους, βιομηχανικούς και οικονομικούς πόρους που ώστε να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα.

- Η υποστήριξη μιας κοινής γνώμης ενημερωμένης και διαπαιδαγωγημένης είναι απαραίτητη· επομένως πρέπει να συνεκτιμηθούν οι ηθικές δεοντολογικές και κοινωνικές ανησυχίες.

- Η ΕΕ που είναι αντιμέτωπη με αυτήν την παγκόσμια πραγματικότητα, οφείλει να είναι σε θέση να ανταποκριθεί ως αρμόζει και προς το συμφέρον της. Η Επιτροπή προτείνει λοιπόν μια ολοκληρωμένη πολιτική που θέτει σε εφαρμογή ένα συγκεκριμένο και ρεαλιστικό σχέδιο δράσης, συνοδευόμενο από συστάσεις που σέβονται την αρχή της επικουρικότητας. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει αυτή την εποικοδομητική τοποθέτηση της Επιτροπής.

2.5. Προτείνονται νέες λύσεις σε πραγματικά προβλήματα

- Κλάδος υγειονομικής περίθαλψης,

- Κλάδος γεωργικών προϊόντων διατροφής,

- Μη διατροφική χρήση των καλλιεργειών,

- Βελτίωση του περιβάλλοντος.

2.6. Η αξιοποίηση του δυναμικού των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας θα επιφέρει αναμφίβολα μια νέα οικονομική διάσταση, με δημιουργία πλούτου και εξειδικευμένων θέσεων εργασίας

2.6.1. Προς τούτο:

- Πρέπει να ελέγχεται η βάση των γνώσεων και να διασφαλίζεται η διάδοση και εφαρμογή των νέων γνώσεων.

- Βάσει μιας αποτελεσματικής και καινοτόμου έρευνας, επιβάλλεται να διασφαλισθεί και να αποκατασταθεί ο ηγετικός ρόλος της ΕΕ στον τομέα αυτό και να επικεντρωθούν οι ευρωπαϊκές προσπάθειες στις νέες προοπτικές που διανοίγονται μέσω της διεπιστημονικής έρευνας, καθότι η βιοτεχνολογία προσφέρει καινοτόμους μεθόδους ως προς όλες τις προαναφερθείσες διαστάσεις.

- Από τη στιγμή που η έρευνα πρέπει να βασίζεται στις ανάγκες των πολιτών οφείλει να χαίρει κοινωνικής ομοφωνίας.

- Η μετατροπή της επιστήμης σε εφαρμογή είναι πρωταρχικής σημασίας. Η ανάπτυξη αυτής της νέας ικανότητας συνεπάγεται την ενθάρρυνση ολόκληρης της διαδικασίας έρευνας και καινοτομίας. Στο σημείο αυτό, είναι προφανής ο εύθραυστος χαρακτήρας των ΜΜΕ.

2.6.2. Γι' αυτόν τον λόγο, η Επιτροπή υποδεικνύει διάφορα προς επίλυση προβλήματα:

- Την ανεπάρκεια εξειδικευμένου προσωπικού.

- Την ανάγκη να εξαλειφθούν όλα τα εμπόδια.

2.6.3. Προβλέπονται τρία σημεία δράσης:

- Η ενίσχυση των πηγών ανθρώπινων και οικονομικών πόρων για τον τομέα αυτόν που βασίζεται στη γνώση.

- Η δικτύωση των κοινοτήτων βιοτεχνολογίας στην Ευρώπη.

- Ο ενεργός ρόλος των δημόσιων αρχών.

2.7. Η εφαρμογή των βιοεπιστημών

2.7.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει απόλυτα τις συνθήκες που περιγράφονται από την Επιτροπή. Πράγματι η εν λόγω τεχνολογική επανάσταση επιβάλλει μια διακυβέρνηση η οποία θα διαρθρώνεται στα εξής σημεία:

- Διαβούλευση και διάλογος με την κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς, τεκμηριωμένος και διαρθρωμένος.

- Η ανάπτυξη των εν λόγω επιστημών πρέπει να γίνει σε εναρμόνιση με τις ηθικές αξίες και τους στόχους της κοινωνίας, και εξισορρόπηση των οφελών και των μειονεκτημάτων, με γνώμονα τον χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

- Οι επιλογές πρέπει να γίνονται κατόπιν ενημέρωσης, προκειμένου να εξασφαλίζεται η ελευθερία επιλογής των καταναλωτών αλλά και των οικονομικών παραγόντων. Η νέα αναθεωρημένη γενική νομοθεσία για τους ΓΤΟ που θα τεθεί σε ισχύ από τον Οκτώβριο του 2002, θα συμβάλει στην αντιμετώπιση της τρέχουσας παράλυσης της έγκρισης νέων προϊόντων.

- Όλοι οι φορείς οφείλουν να καταβάλουν τις δέουσες προσπάθειες για τη δημιουργία εμπιστοσύνης βάσει μιας κανονιστικής εποπτείας βασιζόμενης στα επιστημονικά δεδομένα.

2.7.2. Στο σημείο αυτό, η θέση της Επιτροπής αξιολογείται θετικά από την ΕΟΚΕ: η προστασία μέσω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας αποτελεί το μόνο αποτελεσματικό μέσο για την έρευνα και την ανάπτυξη, καθώς και το ουσιαστικότερο μέσο για την προστασία του επενδυτικού τομέα.

2.7.3. Προκειμένου να υπεισέλθουν οι στρατηγικοί στόχοι στις κανονιστικές ρυθμίσεις που διέπουν τη βιοτεχνολογία, η Επιτροπή προτείνει την τήρηση τεσσάρων αρχών:

- Χειρισμό του κινδύνου και έγκριση των προϊόντων

- Διαφύλαξη της εσωτερικής αγοράς

- Αναλογικότητα και επιλογή των καταναλωτών

- Προβλεψιμότητα, εκσυγχρονισμός και αξιολόγηση των επιπτώσεων.

2.8. Η ΕΕ στον κόσμο

2.8.1. Η Επιτροπή περιγράφει το πρόγραμμα διεθνούς συνεργασίας που απαιτείται για την αντιμετώπιση της διεθνούς ποικιλομορφίας. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την καθιέρωση πολυμερών, ανοικτών συστημάτων εμπορίου, που να στηρίζονται σε κανόνες. Η ΕΕ έχει ήδη μακρόχρονη και θετική εμπειρία επί του θέματος, κυρίως δε στους κόλπους του ΟΟΣΑ και του Codex Alimentarius. Ο ρόλος και η αποτελεσματικότητα της συμμετοχής της ΕΕ πρέπει να ενισχυθούν.

2.8.2. Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι η Επιτροπή θεωρεί ότι η ΕΕ έχει ιδιαίτερες ευθύνες έναντι των αναπτυσσόμενων χωρών, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις επείγουσες ανάγκες τους και να διαθέσει τις ικανότητές της στην υπηρεσία των χωρών αυτών.

2.8.2.1. Προς τούτο η ΕΕ πρέπει:

- Να ευνοεί πολυμερή πλαίσια συμφωνιών.

- Να συμβάλει στην τεχνική βοήθεια, την ενίσχυση του δυναμικού και τη μεταφορά τεχνολογίας.

- Τέλος, να ενθαρρύνει δίκαιες και ισορροπημένες εταιρικές σχέσεις Βορρά-Νότου.

- Η ΕΟΚΕ πιστεύει, όπως και η Επιτροπή, ότι πρέπει να ξεπεραστεί η διασπορά των ευθυνών, και να αντικατασταθεί από την κοινή θεώρηση μιας στρατηγικής που θα βασίζεται στην συνεργασία.

2.8.2.2. Η στρατηγική αυτή θα υλοποιηθεί δια μέσου:

- της παρακολούθησης της προόδου,

- της συνοχής των κοινοτικών πολιτικών,

- του συντονισμού και της συγκριτικής αξιολόγησης των επιδόσεων

- και κυρίως της επίδειξης προσοχής, που απαιτεί επαγρύπνηση και πολιτική ώθηση.

2.8.2.3. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την πρόταση της Επιτροπής για τη σύσταση, ει δυνατόν, ενός μόνιμου βήματος των ενδιαφερόμενων φορέων, στο οποίο προτίθεται να συμβάλει.

2.9. Το σχέδιο δράσης

2.9.1. Μετά την περιγραφή της προβληματικής που προκύπτει από την στρατηγική των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας, η Επιτροπή παραθέτει στα τριάντα σημεία που απαρτίζουν το πρόγραμμα δράσης της, τις δεσμεύσεις και τις τακτικές που απαιτούνται για την πραγμάτωση και επίτευξη των στόχων της προαναφερθείσας στρατηγικής. Κάτι που παρουσιάζει ενδιαφέρον και χαίρει της επιδοκιμασίας της ΕΟΚΕ, είναι ότι κάθε δράση περιλαμβάνει:

- Τη λεπτομερή περιγραφή της

- Τον κατάλογο των ενδιαφερόμενων φορέων

- Το ακριβές και/ή πιθανολογούμενο χρονοδιάγραμμα.

2.9.2. Η αποφασιστική δράση της Επιτροπής είναι αξιοσημείωτη, πολλώ δε μάλλον, διότι το πρόγραμμα δράσης λαμβάνει υπόψη την αρχή της επικουρικότητας.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει αυτό το στρατηγικό σχέδιο, από την περιγραφή του οποίου δίδεται μία εικόνα των διαστάσεων που λαμβάνει. Η ΕΟΚΕ έχει ωστόσο την εντύπωση, ότι ορισμένες πτυχές χρήζουν περαιτέρω διασαφήνισης:

3.1. Η έρευνα στον τομέα των βιοεπιστημών

3.1.1. Στον βιολογικό κλάδο, εξέχουσα θέση κατέχει η δημόσια έρευνα, η οποία διεξάγεται:

- Από ανώτατα επιστημονικά ή τεχνολογικά δημόσια ιδρύματα

- Από σημαντικές ενώσεις που συγκεντρώνουν πολλά ιδιωτικά κεφάλαια

- Από επιχειρήσεις που συνήθως είναι φαρμακοβιομηχανίες, αγροχημικές βιομηχανίες ή εταιρείες παραγωγής σπόρων.

3.1.2. Η αυξανόμενη ωστόσο πρόοδος των γνώσεων και η ταχύτητα με την οποία οι ενδεχόμενες εφαρμογές των επιστημονικών επιτευγμάτων αποτελούν αντικείμενο πνευματικής ιδιοκτησίας, αναμένεται να υποχρεώνουν ολοένα και περισσότερο τις εν λόγω βιομηχανίες να συμμετέχουν στις ερευνητικές δραστηριότητες πρώιμων σταδίων, έστω και αν η έδρα τους δεν βρίσκεται κατ' ανάγκη εντός της ΕΕ.

3.1.3. Για να αντιμετωπιστεί η πρόκληση, που προτείνεται από την Επιτροπή, τα παραδείγματα που αντλήθηκαν κυρίως από τις ΗΠΑ., έστω και αν δεν είναι δυνατόν να μεταφερθούν ως έχουν στην ΕΕ, ανοίγουν το δρόμο για την διασφάλιση της ανάπτυξης των βιοτεχνολογιών, κάτι που μπορεί να επιτευχθεί με δυναμική κινητοποίηση και καλύτερο συντονισμό μεταξύ ενδιαφερόμενων φορέων και ΕΕ.

Είναι απαραίτητο:

- Να ενθαρρυνθεί η έρευνα στον τομέα των βιοεπιστημών, κυρίως δε στα πεδία εφαρμογής της γενετικής.

- Να εξασφαλισθεί μια καλύτερη σύνδεση μεταξύ έρευνας και καινοτομίας, δια μέσου της δημιουργίας των νομικών, οικονομικών αλλά και των ψυχολογικών εκείνων συνθηκών που θα επιτρέψουν την ταχεία μετάβαση από τη γνώση στην καινοτόμο εφαρμογή.

- Να ενισχυθεί η συμμετοχή της βιομηχανίας στα πρώιμα στάδια, τόσο μέσω μιας διεύρυνσης της ερευνητικής συνεργασίας με τα εξωτερικά εργαστήρια, όσο και μέσω της ενίσχυσης της συνεργασίας με τον βιοτεχνολογικό κλάδο.

- Να διαδραματίσει η ΕΕ τον ρόλο που της αρμόζει και που συνίσταται στο να προωθεί την ανάπτυξη των βιοτεχνολογιών χωρίς να επιζητά τον πλήρη έλεγχο, να αίρει τα θεσμικά και νομοθετικά εμπόδια και την διοικητική βραδύτητα που αποθαρρύνουν κάθε πρωτοβουλία ή λειτουργούν ως τροχοπέδη, να μεριμνά για τη συνεκτικότητα των βιομηχανικών επιλογών αλλά κυρίως να οργανώνεται κατά τρόπον ώστε η πολιτική της να διακρίνεται από συνέπεια, συνέχεια και δυναμισμό.

3.2. Θέματα δεοντολογίας και αποδοχής

3.2.1. Οι βιοτεχνολογίες θέτουν σημαντικά και περίπλοκα ζητήματα ηθικής δεοντολογίας

3.2.1.1. Τα δεοντολογικά ζητήματα ανακύπτουν πρωτίστως από την ίδια τη φύση των γενετικών ερευνών και των εφαρμογών τους, ιδιαιτέρως δε σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη υγεία: πρόκειται για τους έμβιους οργανισμούς, για τη γενετική μας κληρονομιά της οποίας αποκαλύπτεται βαθμιαία η ιστορία, ο πλούτος, ο περίπλοκος χαρακτήρας, οι δυνατότητες και οι προδιαθέσεις των οποίων είναι φορέας, ανοίγοντας κατ' αυτόν τον τρόπο στις γνωστικές επιστήμες και στις ιατρικές εφαρμογές ένα σχεδόν απεριόριστο πεδίο.

3.2.2. Χάρη στα επιτεύγματα των τελευταίων δεκαετιών, οι γνώσεις και οι πρώτες εφαρμογές γνωρίζουν μια επιτάχυνση με αποκορύφωμα τον αγώνα ταχύτητας που άρχισε για την ολοκλήρωση του προσδιορισμού της αλληλουχίας του ανθρώπινου γονιδιώματος, και την επίτευξη της αποκρυπτογράφησης των πρωτεϊνών που απαρτίζουν το ανθρώπινο κύτταρο.

3.2.3. Οι διάφορες δεοντολογικές προσεγγίσεις ξεπερνούν το χώρο των βιοτεχνολογιών και πολύ συχνά, ακόμη και αυτό της βιοηθικής. Άπτονται των εκπεφρασμένων ή λανθανουσών αξιών που διέπουν τις διάφορες ανθρώπινες κοινωνίες. Συμβαίνει συχνά να αντιπαρατίθεται η καντιανή και κανονιστική προσέγγιση της δυτικοευρωπαϊκής κοινωνίας, η οποία αρχίζει πάντοτε από την αρχή της καθολικότητας του ανθρώπου, και η πιο χρησιμοθηρική προσέγγιση του αγγλοσαξονικού κόσμου που απεχθάνεται τον εκ των προτέρων καθορισμό αρχών, και εννοεί να αποφαίνεται περί του ηθικού μιας πράξεως βάσει των συγκεκριμένων επιπτώσεων αυτής. Αυτή ακριβώς η διαφοροποίηση στην ιεράρχηση των αξιών αποτελεί το λόγο για τον οποίο η αμερικανική κυβέρνηση και η κοινή γνώμη αποστρέφονται την ιδέα της θέσπισης μιας ειδικής νομοθεσίας για τις βιοτεχνολογίες.

3.2.4. Εξάλλου στους κόλπους της ίδιας της ΕΕ, οι διάφορες ευαισθησίες είναι σημαντικές και υπαγορεύονται από την ιστορία:

- Ως άγνωστη παράμετρος των δεοντολογικών συζητήσεων που θα επακολουθήσουν παραμένει η στάση που θα κρατήσουν, από τη στιγμή που θα εμπλακούν άμεσα, χώρες όπως η Κίνα ή η Ινδία επί παραδείγματι.

- Η δεοντολογική συζήτηση καθίσταται ταυτόχρονα πιο απαραίτητη και πιο δύσκολη λόγω της όξυνσης του επιστημονικού και οικονομικού ανταγωνισμού. Αυτό ισχύει εξίσου τόσο όσον αφορά τη δεοντολογία του επιστημονικού ανακοινώσιμου όσο και τη δεοντολογία του πειραματισμού. Πολυάριθμες ανακοινώσεις σχετικά με τις προόδους της κλωνοποίησης, από τη γέννηση της Ντόλλυ και εντεύθεν, αποτελούν προφανώς έκκληση για επείγοντα και ενισχυμένο ηθικό δεοντολογικό προβληματισμό.

3.3. Διαγένεση, περιβάλλον και κοινή γνώμη

3.3.1. Δικαίως μπορεί να αναρωτηθεί κανείς για ποιο λόγο η διαγένεση δημιουργεί τόσες απορίες εκεί όπου η γενετική επιλογή ουδέποτε προκάλεσε αντιδράσεις. Το φαινόμενο αυτό ερμηνεύεται από τις ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν τη διαγένεση, η οποία ως πιο ταχεία και ικανή να υπερβεί τον φραγμό των ειδών, έχει περισσότερες πιθανότητες να αναστατώσει το οικοσύστημα. Κατ' άλλους, τα περιβαλλοντικά προβλήματα αποτελούν απλώς ένα πρόσχημα που επιτρέπει την απόρριψη των ΓΤΟ χωρίς να αποκαλυφθούν οι πραγματικοί λόγοι, είτε αυτοί είναι ηθικής, θρησκευτικής ή ιδεολογικής τάξεως.

3.3.2. Η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί όλο και πιο έντονο μέλημα για τους καταναλωτές. Παύει να τους απασχολεί αποκλειστικά η ποιότητα και η τιμή των τροφίμων, και το ενδιαφέρον τους στρέφεται εξίσου στους τρόπους παραγωγής και τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον. Μετά τα γεγονότα που δημιουργήθηκαν λόγω της κρίσης ΣΕΒ, οι καταναλωτές απέκτησαν αίφνης συνείδηση ότι η γεωργία έχει την δυνατότητα να απαγκιστρώνεται από τις υλικές επιταγές προκειμένου να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του βιομηχανικού τομέα. Έχασαν εν μέρει την πίστη τους στην επιστήμη και αποδίδοντας μεγαλύτερη σημασία στον ενδεχόμενο κίνδυνο, απαιτούν εγγυήσεις.

3.3.3. Το ζήτημα είναι πώς θα προσδιορισθούν τα όρια μεταξύ των εγγυήσεων, που δικαίως επιζητεί ο πολίτης, τις οποίες όμως οι επιστήμονες αδυνατούν να του παράσχουν, και εκείνων που όντως μπορούν να παρασχεθούν. Οι επιστημονικές πρόοδοι ενέχουν κινδύνους που δύσκολα μπορούν να αξιολογηθούν. Η κοινωνία προβαίνει στην αξιολόγησή τους μόνον όταν διαβλέπει ένα ειδικό ενδιαφέρον σε αυτήν την τεχνική. Στην περίπτωση αυτή γίνεται λόγος για "αποδεκτούς κινδύνους".

3.3.4. Στην περίπτωση της φυτικής και ζωικής διαγένεσης, δεν είναι διακρίσιμη η σχέση οφέλους/κινδύνου. Εδώ έγκειται και όλη η πολυπλοκότητα της δημόσιας συζήτησης.

3.3.5. Φαίνεται αναγκαίο να απαιτηθεί μια ανά περίπτωση κοινωνική αξιολόγηση της σχέσης οφέλους/κινδύνου που διέπει κάθε ΓΤΟ, έτσι ώστε να νομιμοποιηθούν οι οργανισμοί αυτοί στη συνείδηση των πολιτών και να γίνουν πιο εύκολα αποδεκτοί.

3.4. Η παιδεία

3.4.1. Η στρατηγική που καταστρώθηκε από την Επιτροπή δεν φαίνεται ωστόσο να λαμβάνει επαρκώς υπόψη την επιτακτική ανάγκη να ευαισθητοποιηθεί επ' αυτών των γνώσεων το σύνολο των ευρωπαϊκών πληθυσμών, και κυρίως οι νέοι. Οι εν λόγω απαιτήσεις πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα.

3.4.2. Όπως σημειώνεται στην γνωμοδότησή μας σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής για μια στρατηγική θεώρηση των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας: έγγραφο διαβούλευσης"(2), η ΕΟΚΕ υποχρεώνει τα κάτωθι στην Επιτροπή:

- την ευθύνη ανάπτυξης προτύπων εκπαιδευτικών προγραμμάτων για εξοικείωση των ευρωπαίων πολιτών με τις προόδους που σημειώθηκαν στον τομέα των βιοεπιστημών και βιοτεχνολογιών,

- την καθιέρωση σχεδίου δράσης που να περιλαμβάνει διάφορες ολοκληρωμένες κοινοτικές πολιτικές, συγκεκριμένα,

- δια μέσου μιας δράσης που θα καθιερώνει στη σχολική εκπαίδευση ένα πιο ανοιχτό στις βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογίες πρόγραμμα,

- δια μέσου προσπαθειών που θα αποσκοπούν στην άρση των εμποδίων που δεν αφήνουν τους ευρωπαίους πολίτες να προσεγγίσουν αυτού του είδους τις γνώσεις.

4. Προτάσεις της ΕΟΚΕ

4.1. Αν και η ανακοίνωση της Επιτροπής φαίνεται να είναι ισορροπημένη και ορθά δομημένη, το σχέδιο δράσης καλογραμμένο, αποφασιστικό και συγκεκριμένο, σε ορισμένα ωστόσο σημεία, ορισμένες αρχές και στόχοι είτε έχουν ανεπαίσθητες διαφορές, είτε δεν είναι αρκετά σαφείς, λαμβανομένου υπόψη του εξαιρετικά σημαντικού για το μέλλον της ΕΕ στόχου, ο οποίος απασχολεί ιδιαιτέρως την κοινή της γνώμη, κυρίως λόγω των ερωτημάτων που γεννά και των παθών που εξάπτει σε όλες τις χώρες της ΕΕ και σε κάθε κατηγορία του πληθυσμού.

4.2. Η ΕΟΚΕ ζητεί να δίδονται εμπεριστατωμένες απαντήσεις με βάση δύο εγκάρσιες αρχές, καθώς και να διαμορφωθεί σχετική κωδικοποίηση.

4.2.1. Πρόληψη και αρχή της προφύλαξης(3)

4.2.1.1. Η αρχή της προφύλαξης πρέπει να επικρατεί σταθερά, συμπεριλαμβανομένου και του τομέα της βιοεπαγρύπνησης. Είναι απαραίτητο να εφαρμόζεται σε όλα τα στάδια. Η δυσκολία ωστόσο, συνίσταται στο ότι πρέπει να αναγνωρίζεται κατά τον ίδιο τρόπο από όλα τα κράτη της διεθνούς κοινότητας, και να εφαρμόζεται ομοιογενώς σε διεθνές επίπεδο. Είναι προφανές ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει σήμερα. Η ΕΕ πρέπει να συγκαλέσει μία διεθνή διάσκεψη, προκειμένου να διαμορφωθεί ενιαία κωδικοποίηση της εφαρμογής της.

4.2.2. Καταλογισμός των ευθυνών

4.2.2.1. Αυτή η αρχή (ζημίες/ενοχλήσεις) έπρεπε να δηλώνεται με τον κατάλληλο τρόπο στην πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη όσον αφορά στην πρόληψη και αποκατάσταση των περιβαλλοντικών ζημιών(4).

4.2.3. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι το προτεινόμενο σχέδιο δράσης πρέπει να εμπλουτισθεί από τα ακόλουθα σημεία, τα οποία θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικά:

4.2.3.1. Εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση όλων των νεαρών ευρωπαίων στις εν λόγω επιστήμες, μέσω της καθιέρωσης προγράμματος-πλαισίου και ειδικής χρηματοδότησης.

4.2.3.2. Ο καθορισμός των ευθυνών κάθε υπεύθυνου οφείλει να είναι πιο ακριβής, και συγκεκριμένα να προσδιορίζει:

- εκείνες των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων,

- εκείνες των κρατών μελών, εν ονόματι της αρχής της επικουρικότητας. Οι δημόσιες αρχές οφείλουν να προσδιορίζουν τις ευθύνες τους πριν προβούν στη λήψη αποφάσεων τις οποίες πρέπει εν συνεχεία να διασφαλίζουν,

- εκείνες των εμπειρογνωμόνων ή επιτροπών εμπειρογνωμόνων στους οποίους και βασίζονται οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

4.2.3.3. Πληροφόρηση για ελεύθερη επιλογή

- όλα τα στάδια της έρευνας πρέπει να στοχεύουν στη διαφάνεια

- διασφάλιση και εφαρμογή της ανιχνευσιμότητας και της σαφούς και ευανάγνωστης επισήμανσης όλων των προϊόντων,

- πραγματική εφαρμογή της επισήμανσης που προβλέπεται από τους νόμους,

- συμπλήρωση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας με υιοθέτηση κοινοτικής νομοθεσίας για τους σπόρους και τις ζωοτροφές που περιέχουν ΓΤΟ,

- επισήμανση των ενδιάμεσων προϊόντων,

- αναγνώριση σε διεθνές επίπεδο των προσδοκιών των καταναλωτών με την απαίτηση για υιοθέτηση κριτηρίων κινδύνου/οφέλους από όλους τους οργανισμούς διαπραγματεύσεων.

4.2.3.4. Καθιέρωση ενός μόνιμου διαλόγου σχετικά με:

- την ορθή αξιολόγηση και εκτίμηση των επιστημονικών προόδων,

- την κατάρτιση μιας στρατηγικής επικοινωνίας, για την ενίσχυση της συνοχής και της κατανόησης της σχετικής πολιτικής της ΕΕ, η οποία πρέπει να διεξάγεται και να διευρύνεται διαρκώς, κυρίως δε επιδιώκοντας την ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση των νέων,

- η πληροφόρηση αυτή πρέπει να είναι αντικειμενική και οι δημόσιες αρχές να εγγυώνται την πολυφωνία στις συζητήσεις.

4.2.3.5. Το χρέος της δίκαιης κατανομής πρέπει να υπενθυμίζεται σε κάθε στάδιο:

- Ο αναπτυσσόμενος κόσμος δυστυχώς παρακολουθεί περισσότερο τα συμβαίνοντα και λιγότερο συμμετέχει. Η κατάσταση αυτή γίνεται όλο και πιο ανησυχητική αφ' ης στιγμής οι χώρες αντιμετωπίζουν ανασφάλεια σε σχέση με τη διατροφή, τις ανάγκες στον τομέα της υγείας και προβλήματα μόλυνσης του περιβάλλοντος.

- Η ΕΕ πρέπει να συμπεριλάβει επίσης, ως ουσιώδη παράμετρο, την αλληλεγγύη: αλληλεγγύη μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών ενώπιον αυτής της κοινής ευθύνης που συνιστά η διατήρηση του περιβάλλοντος που απαιτεί διάθεση περισσότερων δημόσιων πόρων για την καταπολέμηση της φτώχειας και την διατροφική αυτάρκεια.

4.3. Κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας

4.3.1. Η ταχεία εξέλιξη των επιστημών και των τεχνολογιών, και η πληθώρα ερευνών, συμβάλλουν στην εξέλιξη του δικαιώματος της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, επειδή, στα κλασικά ερωτήματα, προστίθενται και ερωτήματα σχετικά με τη φύση των νεωτερισμών ή με το κατά πόσον είναι ηθικό να κατοχυρώνεται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας η μία ή η άλλη πρόοδος.

4.3.1.1. Το δικαίωμα ιδιοκτησίας έχει διεθνή προορισμό, προκειμένου να προστατεύει όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα μια ανακάλυψη. Οι συμφωνίες σχετικά με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας που αφορούν το εμπόριο ορίζουν ένα σύνολο κανόνων, ορισμένοι από τους οποίους αφορούν ρητά τις βιοτεχνολογίες.

4.3.2. Στο παγκόσμιο σύστημα της οργάνωσης για την βιομηχανική ιδιοκτησία (ΠΟΠΙ), προστίθεται ένα Ευρωπαϊκό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας (ΕΓΔΕ), το οποίο όμως παρέχει απλά μια κοινή διαδικασία για την κατάθεση των αιτήσεων, αλλά με διαδικασίες εφαρμογής που παραμένουν εθνικές.

4.3.2.1. Επείγει, επομένως, η θέσπιση ενός ενιαίου κοινοτικού διπλώματος ευρεσιτεχνίας.

4.3.3. Η ουσιαστικότερη διαφορά με το αμερικανικό δίκαιο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας: στις ΗΠΑ, μόνο ο πρώτος "εφευρέτης" δικαιούται το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, και όχι ο πρώτος "καταθέτης".

5. Συμπέρασμα

5.1. Η θέση της ΕΕ αποτελεί απαίτηση: η ΕΕ θα μπορέσει να υψώσει τη φωνή της μόνο αν είναι σημαντικός παράγοντας στον τομέα των βιοτεχνολογιών. Πρέπει να επισπευσθεί στην ΕΕ η συνειδητοποίηση της σημασίας αυτού του τομέα από άποψη ανταγωνιστικότητας, οικονομικής ανάπτυξης, δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Απαιτείται, λοιπόν, έντονη και σταθερή βούληση για οργανωμένη συνεργασία μεταξύ των διάφορων παραγόντων, καθώς επίσης μια κοινή στρατηγική και μέσα και κυρίως ένα κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Η καινοτομία απαιτεί, αναμφίβολα, νέες μορφές διοίκησης, δυναμικές, εποικοδομητικές και διαφανείς, ώστε να λαμβάνεται υπόψη η εμβέλεια και η ταχύτητα με τις οποίες η έρευνα ανοίγεται σε νέα πεδία. Αν και η φαντασία είναι επίσης απαραίτητη, αυτά που πρέπει να αναπτυχθούν περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν είναι η προτροπή, η ενθάρρυνση, η διευκόλυνση. Σε τελική ανάλυση, η εξασφάλιση της θέσης της ΕΕ στον τομέα των βιοτεχνολογιών προϋποθέτει αποφασιστικότητα και επιμονή στη δράση.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 94 της 18.4.2002.

(2) ΕΕ C 94 της 18.4.2001.

(3) ΕΕ C 268 της 19.9.2000.

(4) COM(2002) 17 τελικό.