Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Απασχόληση, την ανταγωνιστικότητα και την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας»

(97/C 158/06)

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, στις 28 Μαΐου 1996 και σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού Κανονισμού, να καταρτίσει γνωμοδότηση για την «Απασχόληση, την ανταγωνιστικότητα και την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας».

Το τμήμα οικονομικών, δημοσιονομικών και νομισματικών υποθέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 14 Φεβρουαρίου 1997 (εισηγήτρια: η κ. Konitzer).

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, κατά τη διάρκεια της 344ης συνόδου ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 19ης Μαρτίου 1997), υιοθέτησε με 104 ψήφους υπέρ, 27 κατά και 11 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Περίληψη

Η παγκοσμιοποίηση αντιστοιχεί στη διεθνώς οργανωμένη διασύνδεση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών σύμφωνα με την τεχνολογική πρόοδο και τις καινοτομίες που έχουν επιτευχθεί στους τομείς των μεταφορών και των επικοινωνιών και που υποστηρίζεται από τη διεθνή χρηματαγορά, η οποία επιτρέπει τη στιγμιαία επίτευξη κύκλων εργασίας που υπερβαίνουν κατά πολύ τις ροές της πραγματικής οικονομίας συνοδευόμενη από την κατάργηση των εμπορικών εμποδίων σε παγκόσμιο επίπεδο, από οργανισμούς παγκοσμίου εμβέλειας (ΠΟΕ) και από περιφερειακές συμπράξεις.

Η εξέλιξη αυτή έχει βεβαίως ορισμένη πολιτιστική σημασία, κυρίως όμως αφορά τη διεθνή διαφοροποίηση της παραγωγής εμπορευμάτων και υπηρεσιών. Με τη διαρκή αναζήτηση βραχυπρόθεσμων κερδών στην παγκοσμιοποιημένη αγορά συναλλάγματος και ομολογιών δημιουργείται κίνδυνος κλυδωνισμών οι οποίοι απειλούν τα εθνικά συστήματα πληρωμών και τη λειτουργία της πραγματικής οικονομίας.

Όσον αφορά τον οικονομικό ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων, η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί μια ιδιόμορφη κατάσταση: όντως, δεν είναι τόσο οι επιχειρήσεις που πρέπει να παραμένουν ανταγωνιστικές σε ένα συγκεκριμένο τόπο εγκατάστασης, αλλά οι τόποι εγκατάστασης ανταγωνίζονται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό μεταξύ τους για την προσέλκυση του διεθνούς κινητού κεφαλαίου. Συνεπώς, αυτό που ενδιαφέρει από την άποψη της απασχόλησης είναι να μπορεί μια περιφέρεια να προσελκύει επενδύσεις και να δημιουργεί θέσεις απασχόλησης μέσω της αύξησης της δυναμικότητάς της.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Ευρώπη; Η παγκοσμιοποίηση συνιστά μια πρόκληση, η οποία κατ' αρχάς θα πρέπει ν' αξιολογηθεί θετικά. Ωστόσο, πρέπει να συνοδευτεί από μια διεθνή στρατηγική, στην οποία θα συμμετέχουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι παράγοντες στην ΕΕ και τα κράτη μέλη. Οντως, δεν αποκλείεται η παγκοσμιοποίηση να έχει ασύμμετρες επιπτώσεις. Από τη μια πλευρά, τα πολιτικά θεσμικά όργανα λειτουργούν σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο χωρίς να διαθέτουν μια παγκοσμίου εμβέλειας επικοινωνιακή διάρθρωση. Από την άλλη, οι υπερεθνικές επιχειρήσεις λειτουργούν ανά τον κόσμο με βάση ένα διαρκώς μειούμενο κόστος συναλλαγών. Η κατάσταση επιδεινώνεται επειδή οι παράγοντες από την πλευρά της προσφοράς εργασίας λειτουργούν σε απομονωμένα πεδία δράσης (περιφερειακές και τοπικές συλλογικές μισθολογικές διαπραγματεύσεις), ενώ οι αποφάσεις από την πλευρά της προσφοράς εργασίας λαμβάνονται σε παγκόσμιο επίπεδο. Πρέπει, συνεπώς, να αποφευχθεί το ενδεχόμενο ο ανταγωνισμός μεταξύ των διαφόρων τόπων εγκατάστασης να προσλάβει τέτοιες διαστάσεις, ώστε το χαμηλό ύψος των μισθών και η υπερβολική περικοπή των κρατικών δαπανών να οδηγήσουν σε απώλεια αγοραστικής δύναμης, μείωση της ζήτησης, στασιμότητα, ύφεση και, συνεπώς, αύξηση της ανεργίας. Προκειμένου να αποφευχθεί ο νεοπροστατευτισμός χρειάζεται μια διεθνώς προσανατολισμένη πολιτική ανταγωνισμού, η οποία θα θεσπίσει διεθνείς κανόνες ανάλογους με αυτούς που ισχύουν σε εθνικό επίπεδο σχετικά με την απαγόρευση της σύστασης καρτέλ, την προστασία του περιβάλλοντος και των καταναλωτών και τη διατήρηση της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η ΟΚΕ ζητεί να θεσπιστούν παγκοσμίως στοιχειώδεις κανόνες για τα δικαιώματα του ανθρώπου, των εργαζομένων και του περιβάλλοντος και να ιδρυθούν διεθνείς οργανισμοί που θα διαθέτουν νόμιμες αρμοδιότητες στον οικονομικό τομέα σε συνδυασμό με τη δημιουργία διαρθρώσεων για τη διεξαγωγή συλλογικών διαπραγματεύσεων παγκοσμίου εμβέλειας και τη θέσπιση διαφόρων μορφών κοινωνικού διαλόγου. Επειδή η Ευρώπη θα πληγεί περισσότερο από άλλες περιοχές από την έναρξη μιας κοινωνικοοικονομικής καθοδικής σπείρας, πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλίες για την προώθηση της διεθνούς συνεργασίας. Ορισμένες επιχειρήσεις έχουν υποδείξει ήδη τον κατάλληλο δρόμο. Η Επιτροπή πρέπει να αναλάβει περαιτέρω πρωτοβουλίες μετά την «Πολυμερή συμφωνία για τις επενδύσεις», που αποτελεί σήμερα αντικείμενο διαπραγματεύσεων στους κόλπους του ΠΟΕ.

Καταβάλλεται μια προσπάθεια ποσοτικής απεικόνισης της παγκοσμιοποίησης. Μπορεί μεν η παγκοσμοιοποίηση να είναι γεγονός στους περισσότερους τομείς, ωστόσο το φαινόμενο αυτό είναι εντονότερο σε ορισμένους τομείς απ' ότι σε άλλους. Ακόμη και αν οι διασυνοριακές επενδύσεις αυξήθηκαν ταχύτερα από το συνολικό σχηματισμό κεφαλαίου, δε μπορεί να γίνει λόγος για υπερβολική εξαγωγή θέσεων απασχόλησης από τις αναπτυγμένες στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Συνεπώς, τα προβλήματα της Ευρώπης δεν οφείλονται στην παγκοσμιοποίηση. Θα ήταν καλύτερα να τεθεί το ερώτημα «με ποιά συγκριτικά πλεονεκτήματα μπορεί η Ευρώπη να διαθέτει στην παγκόσμια αγορά ποιά προϊόντα και ποιές υπηρεσίες»; Στην περίπτωση αυτή, η ΟΚΕ επιθυμεί να αναφέρει ως συγκριτικό πλεονέκτημα το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο. Το σύστημα κοινωνικής αασφάλισης δεν πρέπει να θεωρείται αποκλειστικά ως παράγων κόστους. Το κοινωνικό πρότυπο προάγει την κοινωνική συναίνεση, συνοχή και ειρήνη και κατ' αυτόν τον τρόπο, την κοινωνική σταθερότητα, η οποία αποτελεί το σημαντικότερο πλεονέκτημα της Ευρώπης ως τόπου εγκατάστασης. Η κατάσταση αυτή θα πρέπει να πλαισιωθεί από αναπτυξιακές στρατηγικές.

Η απάντηση της ΟΚΕ απέναντι στις χώρες με χαμηλό κόστος εργασίας είναι σαφής. Οι χώρες αυτές αγοράζουν από εμάς περισσότερα προϊόντα από ό,τι εμείς από αυτές. Η ενδοευρωπαϊκή συγκυρία πρέπει να πλαισιωθεί από μια στρατηγική στο χώρο της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας. Το εργατικό δυναμικό χαμηλής παραγωγικότητας, που απελευθερώνεται με την αποχώρηση επιχειρήσεων από την Ευρώπη πρέπει να εκπαιδευτεί και να ενεργοποιηθεί για να απασχοληθεί σε τομείς όπου η Ευρώπη διαθέτει συγκριτικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα.

Εκτός αυτών, η ΟΚΕ δεν κρίνει ότι θα ήταν σκόπιμη μια υπερβολική επιβάρυνση της μισθολογικής πολιτικής, δηλαδή η περαιτέρω μείωση των μισθών για τη δημιουργία απασχόλησης. Το ίδιο ισχύει και με την περαιτέρω μείωση των κοινωνικών παροχών. Θα πρέπει μάλλον να αναγνωριστεί ότι η κατάσταση αυτή αποτελεί πηγή εντάσεων, οι οποίες σε ορισμένα κράτη μέλη επιδεινώνονται από το συστηματικό περιορισμό των δικαιωμάτων των εργαζομένων και την αποδυνάμωση των εργατικών συνδικάτων. Ορισμένες φορές, τα βραχυπρόθεσμα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα επιδρούν αρνητικά επί της παραγωγικότητας. Κατά συνέπεια, το κοινωνικό πρότυπο αποτελεί μια από τις ενδογενείς αναπτυξιακές δυνάμεις που θα πρέπει να αξιοποιηθούν καλύτερα από την Ευρώπη, σε συνδυασμό με τη βελτίωση των γενικών συνθηκών λειτουργίας των ΜΜΕ και την ανάπτυξη των υποδομών (διευρωπαϊκά δίκτυα). Σ' αυτά πρέπει να προστεθούν η κατάργηση των γραφειοκρατικών εμποδίων, η βελτιωμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων κινδύνου και η καλύτερη αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου, ώστε να δημιουργηθεί ζήτηση νέων προϊόντων και υπηρεσιών, πράγμα το οποίο θα οδηγήσει στο άνοιγμα νέων αγορών. Για το σκοποό αυτό η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ μιας δυναμικής στρατηγικής για την προαγωγή της καινοτομίας. Αποφασιστική σημασία έχουν η καλύτερη καθοδήγηση των επιχειρήσεων και η μεγαλύτερη συμμετοχή των εργαζομένων στις διεργασίες για την εισαγωγή καινοτομιών. Τέλος, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι η ολοκλήρωση της Ενιαίας Αγοράς, η ΟΝΕ και το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο προσφέρουν τις καλύτερες προϋποθέσεις για την είσοδο της Ευρώπης στον 21ο αιώνα.

Πρόλογος

Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας βρίσκεται καθημερινώς στο επίκεντρο όλων των συζητήσεων και αποτελεί θέμα έντονων διαφωνιών στα ΜΜΕ. Η μία πλευρά των συζητητών αποδίδει στην παγκοσμιοποίηση την ευθύνη όλων των σύγχρονων δυσχερειών, όπως η κρίση της ανεργίας, η μείωση των κοινωνικών παροχών και το δημόσιο χρέος και ακόμη τα περιβαλλοντικά προβλήματα και η κατανομή του πλούτου. Ενώ η άλλη πλευρά θα επιθυμούσε τη διαγραφή από το πολιτικό λεξιλόγιο της έννοιας της παγκοσμιοποίησης, επειδή υποπτεύεται ότι αυτή καλύπτει μία εκστρατεία εκφοβισμού και τρομοκρατίας, προς όφελος ορισμένων πολιτικών συμφερόντων.

Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής ακολουθεί μέσο δρόμο. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αρχίζει να μελετά προσεκτικά το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης και να προβάλει τόσο τα πλεονεκτήματα όσο και τους κινδύνους, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάγκη για ενισχυμένη διεθνή συνεργασία. Στη συνέχεια, προτίθεται « να τοποθετήσει τα πράγματα στη θέση τους » όσον αφορά τις διαστάσεις αυτής της εξέλιξης: Αν και βάσει των δεδομένων θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι υφίσταται μία διαδικασία παγκοσμιοποίησης, εντούτοις δεν ζούμε ακόμη σε μία πλήρως παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Βάσει της ανωτέρω διαπίστωσης, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει μία πολιτική ανταγωνισμού, κατάλληλη για την ευρωπαϊκή οικονομία.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είναι πεπεισμένη ότι η οξύτητα της σύγχρονης πολιτικής διαφοράς σχετικά με το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο εάν ληφθεί κυρίως υπόψη ότι σήμερα όπως και χθές το πρόβλημα της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει άλυτο. Επίσης, η ΟΚΕ επιδιώκει ιδιαίτερα με την παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας να διερευνήσει τις σχέσεις μεταξύ της παγκοσμιοποίησης, της ανταγωνιστικότητας και της απασχόλησης.

1. Οικονομικές και θεωρητικές βάσεις

1.1. Η διεργασία της παγκοσμιοποίησης

1.1.1. Ο κόσμος μας αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις τεχνικής, οικονομικής και κοινωνικής φύσεως.

1.1.2. Οι τεχνολογικές καινοτομίες προσφέρουν στην ανθρωπότητα απίστευτες δυνατότητες. Απαιτείται όλο και λιγότερος χρόνος για να φθάσει κανείς στις πλέον απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη. Για παράδειγμα, ένα υπερηχητικό αεροπλάνο χρειάζεται πλέον μόνο τρεις ώρες για να διανύσει την απόσταση από το Παρίσι ή το Λονδίνο μέχρι τη Ν.Υόρκη. Η μεταφορά των ατόμων ή των εμπορευμάτων σε όλο τον πλανήτη στοιχίζει όλο και φθηνότερα. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, τα μικροκυκλώματα και οι δορυφόροι επέφεραν επανάσταση στον τομέα των επικοινωνιών. Σε μερικά δευτερόλεπτα μπορεί ένα μήνυμα να φθάσει από τη μία άκρη του πλανήτη στην άλλη: Ακόμη και για τις μεγαλύτερες αποστάσεις, οι επικοινωνίες κοστίζουν όλο και φθηνότερα. Για τις επιχειρήσεις, η υπέρβαση των εθνικών συνόρων καθίσταται διαρκώς ευκολότερη από τεχνικής πλευράς και λιγότερο δαπανηρή.

1.1.3. Η εν λόγω τεχνολογική ανάπτυξη συνοδεύεται από τη διεθνή πολιτική. Η εύλογη μετατροπή της GATT σε ΠΟΕ, ο περιορισμός των εμποδίων στις συναλλαγές το οποίο συνεπάγεται και η σύνδεση των εθνικών κρατών στους κόλπους οικονομικά ηνωμένων περιοχών (ΕΕ, NAFTA και ASEAN) διευκολύνουν εξίσου την υπέρβαση εκ μέρους των επιχειρήσεων των εθνικών συνόρων.

1.1.4. Η τεχνολογική ανάπτυξη και η διεθνής ελευθέρωση του εμπορίου επέφεραν συγκλίνοντα αποτελέσματα: οδήγησαν στη μείωση του κόστους των διεθνών συναλλαγών. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι όσο μειώνεται το κόστος των συναλλαγών τόσο οι αποστάσεις εκμηδενίζονται και τα εθνικά σύνορα χάνουν την οικονομική σημασία τους. Παράδειγμα αυτής της εξέλιξης αποτελεί η ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά.

1.1.5. Εκ πρώτης όψεως, η τάση αυτή αφήνει να αναμένεται και η βελτίωση του συνολικού επιπέδου ευημερίας. Η μείωση του κόστους των συναλλαγών δίνει τη δυνατότητα βελτίωσης της διεθνούς κατανομής της εργασίας. Οι αλυσίδες δημιουργίας προστιθέμενης αξίας μπορούν να επεκτείνονται σε όλη την υδρόγειο, έτσι ώστε να συγκεντρώνονται οι ευνοϊκότερες συγκριτικά προϋποθέσεις για κάθε διαδικασία μετασχηματισμού.

1.1.6. Όπως συνέβαινε και στο παρελθόν, το φαινόμενο αυτό μπορεί, σε πρώτη φάση, να χαρακτηρίζεται από έντονες τομεακές διαφορές. Σε γενικές γραμμές, μπορεί να λεχθεί ότι οι περιφέρειες που διαθέτουν επαρκή υποδομή, υψηλά εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό και μεγάλη κοινωνική συνοχή θα ειδικευθούν στην κατασκευή προϊόντων υψηλής τεχνολογίας, στην παροχή υπηρεσιών στους τομείς των συστημάτων πληροφορικής και επικοινωνίας, στην κατασκευή προϊόντων που απαιτούν έρευνα και αφορούν την επικοινωνία. Οι χώρες που δεν διαθέτουν παρόμοιους πόρους θα μπορούσαν να στραφούν περισσότερο σε μεθόδους κατασκευής απλούστερων προϊόντων ή παραγωγής πρώτων υλών. Αυτή η εξειδίκευση αποτελούσε πάντα τη βάση του διεθνούς εμπορίου, αλλά στο εξής η διεθνής κατανομή εργασίας αποκτά ένα νέο χαρακτηριστικό: είναι όλο και περισσότερο δυνατόν να κατανέμονται τα διάφορα στάδια κατασκευής ενός προϊόντος ή παροχής μίας υπηρεσίας σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη.

1.1.7. Η εν λόγω μορφή διεθνούς κατανομής της εργασίας βρίσκει την αποτελεσματικότερη εφαρμογή της στις επιχειρήσεις διεθνούς εμβέλειας, των οποίων οι διάφοροι τόποι παραγωγής και διάθεσης της παραγωγής και η κεντρική έδρα μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη. Πρόκειται για εταιρείες, οι οποίες, εξαιτίας της μείωσης του κόστους των συναλλαγών, μπορούν να εγκαθιστούν τις παραγωγικές και εμπορικές μεθόδους τους, καθώς και τις διαδικασίες παροχής υπηρεσιών στην περιοχή του πλανήτη όπου οι συνθήκες είναι ευνοϊκότερες για αυτές. Έτσι, η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας χαρακτηρίζεται από το πέρασμα από τις διεθνείς οριζόντιες σχέσεις, οι οποίες στηρίζονται στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των απομονωμένων εθνικών οικονομιών, σε μία διεθνή κάθετη διάρθρωση διεθνικών επιχειρήσεων, η οποία βασίζεται στην παραγωγή (). Για να ληφθεί υπόψη αυτή η παγκόσμια ενσωμάτωση των μεθόδων παραγωγής και παροχής υπηρεσιών, χρειάστηκε να δημιουργηθούν έννοιες όπως «παγκόσμια προέλευση», «πλανητικό χωριό» και «πλανητικό εργοστάσιο».

1.1.8. Η εξέλιξη αυτή ενισχύεται από την παγκοσμιοποίηση των χρηματαγορών. Με τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας επιτρέπεται η άμεση εκμετάλλευση κάθε επενδυτικής δυνατότητας που προκύπτει και το μέγεθος του πραγματοποιούμενου κύκλου εργασιών είναι πολλαπλάσιο των πραγματικών οικονομικών ροών. Παράλληλα με το παραδοσιακό τραπεζικό σύστημα, το εμπόριο καθορίζεται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό από κεφαλαιουχικές εταιρείες. Η εξέλιξη αυτή, σε συνδυασμό με την καθιέρωση των πολύ περισσότερο περίπλοκων «παράγωγων χρηματοπιστωτικών καινοτομιών» απαιτεί μια ανεξάρτητη κίνηση των χρηματοπιστωτικών ροών η οποία δεν είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις πράξεις που συντελούνται στο χώρο της πραγματικής οικονομίας. Με τη διαρκή αναζήτηση άμεσων ευκαιριών για την επίτευξη κερδών στην παγκόσμια αγορά ομολογιών και συναλλάγματος δημιουργείται κίνδυνος κλυδωνισμών, οι οποίοι συνιστούν απειλή κατά των εθνικών συστημάτων πληρωμών και της σταθερότητας των πράξεων που συντελούνται στο χώρο της πραγματικής οικονομίας.

1.1.9. Η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης περιλαμβάνει φυσικά και άλλες πτυχές, όπως η μεταβολή των εσωτερικών διεργασιών των επιχειρήσεων, οι οποίες εγκατέλειψαν τις ιεραρχικές διαρθρώσεις για περισσότερο αποκεντρωμένες διαδικασίες λήψης αποφάσεων, καθώς και η όλο και μεγαλύτερη αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων πολιτισμών, ακόμη και στον κοινωνικό τομέα. Σε οικονομικό επίπεδο, η διεθνής διαφοροποίηση της παραγωγής αγαθών και της παροχής υπηρεσιών παραμένει το σημαντικότερο στοιχείο που μπορεί να αποδοθεί στην εν λόγω εξέλιξη.

1.1.10. Γενικά, μπορεί να διαπιστωθεί σε πρώτη ανάλυση ότι η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας μέσω των διεθνικών επιχειρήσεων περιόρισε, στην καλύτερη περίπτωση, το κόστος παραγωγής σε παγκόσμιο επίπεδο για την παραγωγή όλων των προϊόντων που ζητούνται σε παγκόσμια κλίμακα. Πρόκειται για μία θετική εξέλιξη για την ανθρωπότητα. Επομένως, η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης δεν μπορεί και δεν πρέπει να κατηγορείται. Στις συστάσεις της για την πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή πρόκειται να εξετάσει το πως θα καταστεί δυνατός ο καταμερισμός των καρπών αυτής της εξέλιξης σε όλους τους εμπλεκόμενους.

1.2. Ανταγωνιστικότητα και απασχόληση

1.2.1. Η παγκοσμιοποίηση, όπως περιγράφεται ανωτέρω, συνοδεύεται από μία μετεξέλιξη της έννοιας της ανταγωνιστικότητας. Στο παρελθόν, μία χώρα, μία περιφέρεια ή μία περιοχή διέθετε διεθνή ανταγωνιστικότητα εάν οι εθνικές επιχειρήσεις που ήταν εγκατεστημένες σ' αυτή μπορούσαν να διαθέσουν την παραγωγή τους, σε ορισμένους τομείς, στη διεθνή αγορά σε ανταγωνιστικές τιμές και, εξαιτίας αυτού του γεγονότος, οι οικονομικοί πόροι της, και κυρίως η εργασία, χρησιμοποιούνταν πλήρως, προκαλώντας την ευημερία της περιοχής όπου ήταν εγκατεστημένες αυτές οι επιχειρήσεις.

1.2.2. Εντούτοις, με την πρόοδο της παγκοσμιοποίησης, η σύνδεση μίας εθνικής οικονομίας με τις επιχειρήσεις «της» χαλαρώνει. Πράγματι, ακολουθώντας μία τάση όλο και πιο χαρακτηριστική, δεν είναι πλέον οι επιχειρήσεις, οι εγκατεστημένες σε διάφορες περιοχές σε όλο τον πλανήτη, οι οποίες πρέπει να είναι ανταγωνιστικές, προκειμένου να διασφαλίζουν την ευημερία των περιοχών τους. Ο ανταγωνισμός αφορά περισσότερο τις ίδιες τις περιοχές σε παγκόσμια κλίμακα. Οι διεθνικές επιχειρήσεις έχουν τη δυνατότητα να επενδύουν σε οποιαδήποτε περιοχή του πλανήτη και αποσυνδέονται όλο και περισσότερο από τις «εθνικές» περιοχές τους. Οι περιφέρειες συναγωνίζονται για να προσελκύσουν αυτό το διεθνές κινητό κεφάλαιο.

1.2.3. Βάσει αυτής της λογικής, διεθνώς ανταγωνιστικές περιφέρειες θα είναι συνεπώς αυτές που θα επιτύχουν να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες που διευκολύνουν τις παραγωγικές διαδικασίες. Δηλαδή, πρόκειται για ολόκληρα οικονομικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά συστήματα, τα οποία ανταγωνίζονται για την εγκατάσταση σ' αυτά του διεθνούς κινητού κεφαλαίου. Στην εποχή μας, η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλή και αυξανόμενη ανεργία, επιδιώκεται οι περιφέρειες να καταστούν ελκυστικές για την προσέλκυση επενδύσεων και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, μέσω της διεύρυνσης των παραγωγικών δυνατοτήτων που αυτές παρέχουν.

1.2.4. Ούτως εχόντων των πραγμάτων, ποιος είναι ο παράγοντας που θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο κατά τη λήψη των αποφάσεων των σχετικών με τις επενδύσεις; Βάσει των προσπαθειών για τη διασφάλιση της απασχόλησης σε μία δεδομένη περιφέρεια, πρέπει να διακρίνουμε δύο αντιφατικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις: αφενός, μπορεί να επιδιώκεται, για οικονομικούς λόγους, μία διεθνική επιχείρηση να διαθέτει τις παραγωγικές εγκαταστάσεις της πλησίον των διαφόρων αγορών της: στην περίπτωση αυτή πραγματοποιούνται διάφορες άμεσες επενδύσεις στην εν λόγω περιφέρεια, προκειμένου να διασφαλισθεί η επί τόπου παρουσία του ομίλου. Εντούτοις, σε περίπτωση που η τοπική εγκατάσταση δεν διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διασφάλιση της εμπορικής επιτυχίας της επιχείρησης, η επιλογή του τόπου εγκατάστασης μπορεί να επηρεασθεί από ένα άλλο κριτήριο: την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα της παραγωγής, των μεταφορών και των συναλλαγών με την ευρύτερη έννοια. Τέλος, η επιχείρηση θα επιλέξει, για την κατασκευή ενός προϊόντος ή για την υλοποίηση μίας φάσης της παραγωγής, την περιοχή που θα της επιτρέψει την καλύτερη δυνατή αποδοτικότητα όσον αφορά τον επιδιωκόμενο στόχο, είτε πρόκειται για ένα υλικό προϊόν είτε για την παροχή μίας υπηρεσίας. Δηλαδή το κεφάλαιο επιδιώκει να εγκατασταθεί στον καλύτερο οικοδεσπότη.

1.2.5. Αν λόγω του πρώτου κινήτρου, οι επιχειρήσεις, οι οποίες έχουν διεθνικές δραστηριότητες και επιδιώκουν να βρίσκονται πλησίον των αγορών, συνεχίζουν να πραγματοποιούν ένα μέρος των επενδύσεων τους στην ίδια τους την περιοχή, το δεύτερο κίνητρο συνδέεται στενά με την ανταγωνιστικότητα μίας περιοχής: στο βαθμό που η παγκοσμιοποίηση προχωρεί, κρίνεται σκόπιμη η οργάνωση των τοπικών συνθηκών παραγωγής, κατά τρόπο ώστε οι διεθνικές επιχειρήσεις να αποκομίζουν από την ίδια την περιοχή τους όφελος τουλάχιστον ισοδύναμο με αυτό που αποκομίζουν από τις περιοχές, στις οποίες η προαναφερόμενη τάση της παγκοσμιοποίησης θα μπορούσε να τις οδηγήσει να επενδύσουν. Στην παρούσα γνωμοδότηση, στόχο της εξέτασης αποτελεί ο εντοπισμός των συνθηκών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αυτό το αποτέλεσμα. Από την άποψη αυτή, είναι δυνατόν να διαπιστώσουμε ότι υφίσταται μία σειρά παραγόντων, οι οποίοι επιδρούν εν προκειμένω. Επιπλέον και λόγω της στενής αλληλοσύνδεσής τους, οι αμοιβαίες επιδράσεις τους διαδραματίζουν επίσης έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.

2. Μια ευρωπαϊκή πολιτική βασιζόμενη σε μια παγκόσμια θεώρηση

2.1. Γενικές πιθανότητες επιτυχίας και κίνδυνοι

2.1.1. Η παγκοσμιοποίηση είναι μία ιστορικά ηθελημένη εξέλιξη και θα πρέπει να αποτελεί ευκαιρία για όλους τους συμμετέχοντες, εφόσον συνοδεύεται από μία θετική πολιτική. Επιδιώκεται μία συνειδητή στρατηγική σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση, στην οποία να συμβάλουν όλοι οι παράγοντες, τόσο από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο και από πλευράς κρατών μελών. Για τη στρατηγική αυτή σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η χάραξη μίας «ευρωπαϊκής πολιτικής με παγκόσμια προοπτική», υπό την έννοια μίας ενισχυμένης διεθνούς συνεργασίας. Επιπλέον, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει μία πολιτική για την ανταγωνιστικότητα, η οποία να είναι σύμφωνη με τις ιστορικές καταβολές της Ευρώπης και την κοινή πολιτιστική κληρονομιά.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να διευκρινισθεί ότι η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί απαραίτητη την ανάληψη μίας διακρατικής πολιτικής πρωτοβουλίας. Περαιτέρω εξηγήσεις στο ερώτημα, με ποιό τρόπο μπορεί να αντιμετωπίσει η Ευρώπη την πρόκληση μίας συνεχούς στρατηγικής για την ανταγωνιστικότητα, παρατίθενται στο κεφάλαιο 4.

2.1.2. Ο κίνδυνος ασύμμετρης ανάπτυξης της παγκοσμιοποίησης αυτής οδήγησε την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στην επεξεργασία των προκειμένων συστάσεων για μία πολιτική βασιζόμενη στην παγκόσμια θεώρηση του θέματος. Όπως προαναφέρθηκε, η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση οδήγησε σε μία παγκόσμια ολοκλήρωση των στρατηγικών των επιχειρήσεων και κατ' αυτόν τον τρόπο κατέληξε στον ανταγωνισμό μεταξύ των περιοχών που διαπιστώνουμε επί του παρόντος. Αντίθετα, η οικονομική πολιτική εξακολουθεί μέχρι σήμερα να στηρίζεται στα κράτη. Οι υφιστάμενες υπερεθνικές οργανώσεις συνέβαλαν κυρίως στη μείωση του κόστους των συναλλαγών που συνδέονται με τη διεθνή διαφοροποίηση των επιχειρήσεων. Παράλληλα, αποκλείσθηκε το ενδεχόμενο συντονισμού σε διεθνές επίπεδο της πλαισίωσης αυτής της διαδικασίας, μέσω της οικονομικής πολιτικής (για παράδειγμα, όσον αφορά τον ανταγωνισμό). Τα υφιστάμενα όργανα για την άσκηση της οικονομικής πολιτικής διαθέτουν ένα περιθώριο δράσης, το οποίο σε μεγάλο βαθμό παραμένει περιφερειακό ή εθνικό. Όταν πρόκειται για τον καθορισμό των όρων προσφοράς, τη διαμόρφωση των εθνικών φορολογικών συστημάτων, την προστασία του περιβάλλοντος και την κοινωνική ασφάλιση ή ακόμη για τον καθορισμό των κανόνων όσον αφορά τις οικονομικές σχέσεις, οι διεθνικές επιχειρήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με όργανα οικονομικής πολιτικής, τα οποία δεν διαθέτουν όπως αυτές οικονομικές και επικοινωνιακές διαρθρώσεις παγκοσμίου εμβέλειας. Το ίδιο ισχύει και για το εργατικό δυναμικό. Στην περίπτωση αυτή, το πρόβλημα δεν συνίσταται στο γεγονός ότι συλλογικές διαπραγματεύσεις πραγματοποιούνται σε περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο: η ασυμμετρία συνίσταται στο γεγονός ότι οι εκπρόσωποι των εργαζομένων εξακολουθούν, λόγω του γεγονότος αυτού, να κινούνται σε μια περιορισμένη περιοχή, ενώ οι εκπρόσωποι των εργοδοτών λαμβάνουν τις αποφάσεις τους βάσει γενικών υπολογισμών πραγματοποιούμενων σε παγκόσμια κλίμακα.

2.1.3. Η ανωτέρω ασυμμετρία, η οποία συνοδεύει την παγκοσμιοποίηση, περιέχει ένα σοβαρό κίνδυνο: είναι δυνατόν να παρατηρηθεί ότι, πέραν της ανάπτυξης ενός έντονου ανταγωνισμού ο οποίος είναι ευνοϊκός για τους καταναλωτές και για τον οποίο είναι θεμιτό να υπολογίζουμε σ' αυτές τις παγκόσμιας κλίμακας αγορές, οι εν λόγω «παγκόσμιοι παράγοντες» είναι σε θέση στο εξής να αναπτύσσουν ή να διαμορφώνουν την οικονομική επιρροή τους κατά τρόπο που να περιορίζει τον ανταγωνισμό, ο οποίος στηρίζει τη λειτουργία όλης της οικονομίας αγοράς. Εξ αυτού προέρχεται η συχνά εκφραζόμενη ανησυχία μήπως καταστούμε μάρτυρες ενός είδους «πορείας προς την άβυσσο».

Ούτως εχόντων των πραγμάτων, η κατωτέρω υπόθεση δεν είναι απίθανη: Στο πλαίσιο του ανταγωνισμού τους για την εγκατάσταση των παραγωγικών μονάδων, οι περιφέρειες προτείνουν όλο και ευνοϊκότερες (βραχυπρόθεσμα) συνθήκες στις διεθνικές επιχειρήσεις. Οι οικονομικοί παράγοντες, το κράτος και οι τοπικές και περιφερειακές αρχές προσπαθούν να αυξήσουν στον απώτατο βαθμό την ανταγωνιστικότητα των επικρατειών τους, ασκώντας πίεση επί των αποδοχών, καθώς και επί των κοινωνικών επιβαρύνσεων και των περιβαλλοντικών υποχρεώσεων. Όμως, η μείωση των αποδοχών συνοδευόμενη από τον υπερβολικό περιορισμό των δημοσίων δαπανών θα επιφέρει τη μείωση τόσο του εισοδήματος όσο και της αγοραστικής δύναμης και ζήτησης. Η εξέλιξη αυτή προκαλεί τη στασιμότητα, την ύφεση και την ανεργία. Μακροπρόθεσμα, η κοινωνική και υλική υποδομή θα υποστεί μία συνεχή υποβάθμιση, η οποία με τη σειρά της θα έχει αρνητικές επιπτώσεις επί της ανταγωνιστικότητας. Βάσει των ανωτέρω, θα ακολουθήσουν περαιτέρω περικοπές. Από πολιτικής απόψεως, τα παλαιά αιτήματα για απομονωτισμό και προστατευτισμό θα επανέλθουν, για την προστασία των σχετικών περιοχών. Επομένως, σε περίπτωση που η ασυμμετρία η προερχόμενη από την παγκοσμιοποίηση επιδεινωθεί, τότε θα χαθούν παρομοίως για όλους και οι καρποί των ελευθέρων συναλλαγών. Επομένως, δεν είναι η ίδια η παγκοσμιοποίηση, αλλά η ασύμμετρη ανάπτυξή της που επιφέρει την ισοπέδωση των συνθηκών εργασίας, καθώς και των κοινωνικών και περιβαλλοντικών ρυθμίσεων. Βάσει των προηγουμένων εμπειριών, η εν λόγω υπόθεση παραμένει θεωρητική. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αντιμετωπίζει εντούτοις με ανησυχία το ενδεχόμενο ενός μειοδοτικού ανταγωνισμού μεταξύ των περιφερειών.

2.1.4. Υπό την προϋπόθεση ότι θα βασίζεται σε διεθνικές προοπτικές, μία ευρωπαϊκή πολιτική για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα μακρόπνοης σύλληψης μπορεί να εξέλθει από αυτό το φαύλο κύκλο. Στόχο αυτής της προσπάθειας θα πρέπει να αποτελεί σε τελική ανάλυση η δημιουργία διεθνών αντιστοίχων των εθνικών διατάξεων όσον αφορά θέματα όπως η απαγόρευση της σύστασης ομίλων, η προστασία των καταναλωτών και του περιβάλλοντος και οι κοινωνικές υποχρεώσεις, οι σχετιζόμενες με τα περιουσιακά στοιχεία. Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένας ελάχιστος πυρήνας παγκόσμιων κανόνων σχετικών με τα ανθρώπινα δικαιώματα, το εργατικό δίκαιο και το περιβάλλον. Οι εθνικές οργανώσεις πρέπει να αποκτήσουν νομίμως αναγνωρισμένες αρμοδιότητες όσον αφορά την οικονομική πολιτική. Τέλος, για να αποκατασταθεί η ισορροπία μεταξύ των κοινωνικών εταίρων στην αγορά εργασίας, χρειάζεται να δημιουργηθούν διαρθρώσεις δυνάμενες να λειτουργήσουν σε διεθνές επίπεδο στον τομέα των συλλογικών διαπραγματεύσεων και του κοινωνικού διαλόγου.

2.1.5. Μία τέτοιου είδους διεθνική πρωτοβουλία οικονομικής πολιτικής πρέπει να αρχίσει από την Ευρώπη. Καθώς η Ευρώπη αποτελεί περιοχή με ένα από τα υψηλότερα επίπεδα κοινωνικής προστασίας, πρόκειται να έχει μεγάλες απώλειες απ' αυτή την πτωτική κλιμάκωση. Εξάλλου διαθέτει μεγαλύτερη από 40ετή πείρα σε θέματα οικονομικής πολιτικής, επειδή επεδίωξε τη δημιουργία μίας εσωτερικής αγοράς και τον καθορισμό, στους κόλπους της, ενός νομοθετικού πλαισίου στον κοινωνικό και περιβαλλοντικό τομέα. Επομένως και τουλάχιστον για λόγους επιβίωσης, η Ευρώπη πρέπει να επιδιώξει επειγόντως να επικοινωνήσει με άλλες περιοχές και να προκαλέσει τη χάραξη μίας οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, βασιζόμενης στην αρχή της επικουρικότητας και συντονιζόμενης σε παγκόσμιο επίπεδο.

2.1.6. Η Ευρώπη εκτιμά εξάλλου ότι οι προοπτικές μίας βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης εξαρτώνται αναπόφευκτα από τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος και ότι η βιώσιμη ανάπτυξη σε όλες τις χώρες θα πρέπει να συνιστά έναν από τους θεμελιώδεις εθνικούς και διεθνείς στόχους (). Για να αποφευχθεί το περιβαλλοντικό ντάμπινγκ, η Ευρώπη θα πρέπει να διαδραματίσει πρωτεύοντα ρόλο στις προσπάθειες για τον καθορισμό ενός διεθνούς πλαισίου για την εφαρμογή περιβαλλοντικών κανόνων και να βοηθήσει, όσον αφορά τα ανωτέρω θέματα, τις χώρες που διαθέτουν σχετική νομοθεσία σε εμβρυακό στάδιο. Σχετικώς, η ΟΚΕ τάσσεται υπές της συνεπούς εφαρμογής του προγράμματος 21, το οποίο εγκρίθηκε στη ΔΗΕΠΑ που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο Ιανέιρο (Ιούνιος 1992) και υπογράφτηκε από 170 κράτη. Το πρόγραμμα 21 περιλαμβάνει συγκεκριμένα προγράμματα δράσης για τον 21ο αιώνα τόσο για τις βιομηχανικές, όσο και για τις αναπτυσσόμενες χώρες καθώς και συγκεκριμένες σημαντικές δηλώσεις που αφορούν, εκτός άλλων, την καταπολέμηση της φτώχειας, το εμπόριο και το περιβάλλον, την πολιτική έναντι των αποβλήτων, των χημικών ουσιών, του κλίματος και της ενέργειας καθώς και τη χρηματοπιστωτική και τεχνολιγική συνεργασία των βιομηχανικών χωρών με τις αναπτυσσόμενες.

2.1.7. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκτιμά ότι μία τέτοιου είδους διεθνής πρωτοβουλία θα πρέπει να αναληφθεί από όλους τους παράγοντες. Η σύγχρονη συνειδητοποίηση της αδυναμίας και της ανικανότητας ενώπιον των προς επίλυση προβλημάτων, όπως π.χ. της ανεργίας, προέρχεται εν μέρει από το γεγονός ότι μέχρι στιγμής επιχειρήθηκε η αντιμετώπιση της παγκοσμίου κλίμακας διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης μέσω μεμονωμένων εθνικών ή περιφερειακών στρατηγικών. Αντίθετα, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή πιστεύει ότι μία ενισχυμένη διεθνής συνεργασία αποτελεί ένα κατάλληλο μέσο για την αποφυγή της ενδεχόμενης υπερβολικής ανάπτυξης της παγκοσμιοποίησης.

2.1.8. Από την άποψη αυτή, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκφράζει την ιδιαίτερη ικανοποίησή της επειδή ορισμένες επιχειρήσεις με μακρόπνοη προοπτική έχουν αρχίσει να δημιουργούν παγκοσμίου κλίμακας διαρθρώσεις ενημέρωσης και επικοινωνίας για τους εκπροσώπους των εργαζομένων. Ως θετικά παραδείγματα θα πρέπει να αναφερθούν: η National Westminster Bank, London και η Volkswagen AG, Wolfsburg. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επισημαίνει, στο σημείο αυτό, τον ιδιαίτερο ρόλο των συνδικάτων στην εγκαθίδρυση παγκόσμιας αλληλεγγύης μεταξύ των εργαζομένων και παραπέμπει στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ().

2.1.9. Η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα και προκλήσεις. Γίνεται όλο και περισσότερο συνείδηση ότι «οι διεθνείς οργανισμοί του Bretton Woods» και το παρόν σύστημα του ΟΗΕ δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν πλήρως τις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης. Αυτό που λείπει, πάνω απ' όλα, είναι ο συντονισμός. Έχει υποβληθεί μία συγκεκριμένη πρόταση για μεταρρύθμιση από «την Επιτροπή για καθολική διαχείριση ()». Προτείνεται η σύσταση ενός «Οικονομικού Συμβουλίου Ασφαλείας» εντός του πλαισίου του ΟΗΕ και η μεταρρύθμιση των διεθνών οργάνων Bretton Woods, μεταξύ άλλων, οι κανόνες όσον αφορά την ψηφοφορία να ανταποκρίνονται περισσότερο στη σημερινή οικονομική πραγματικότητα.

Οι αρμοδιότητες του Οικονομικού Συμβουλίου Ασφαλείας θα πρέπει να περιλαμβάνουν τα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα και το περιβάλλον. Θα πρέπει να συσταθεί ως ένα παράλληλο όργανο του Συμβουλίου Ασφαλείας αλλά με άλλη σύνθεση. Θα πρέπει να είναι πιο αντιπροσωπευτικό από το G7 (την ομάδα των 7 οικονομικώς ισχυροτέρων κρατών) και τους διεθνείς οργανισμούς η ίδρυση των οποίων αποφασίσθηκε στη διάσκεψη του Bretton-Woods. Θα πρέπει να έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα. Ένα από τα κυριότερα καθήκοντά του θα είναι να διασφαλίζει ότι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Διεθνής Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου θα ενεργούν με πολιτική συνέπεια.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποστηρίζει τις σκέψεις αυτές και επιθυμεί να τις εξετάσει περαιτέρω.

2.2. Η πολυμερής συμφωνία του ΟΟΣΑ για τις επενδύσεις: ένα απτό παράδειγμα

2.2.1. Το αίτημα της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τον καθορισμό εναρμονισμένων σε διεθνές επίπεδο κανόνων οικονομικής πολιτικής βρίσκει ένα απτό παράδειγμα σε σύγχρονες διαπραγματεύσεις για πολυμερείς συμφωνίες, όπως αυτές για παράδειγμα που πραγματοποιούνται στους κόλπους του ΟΟΣΑ και του ΠΟΕ.

2.2.2. Η «Πολυμερής συμφωνία για τις επενδύσεις» (ΜΑΙ), η οποία επί του παρόντος βρίσκεται στη φάση των διαπραγματεύσεων, αποτελεί ένα επίκαιρο παράδειγμα. Το Μάϊο του 1995, οι υπουργοί του ΟΟΣΑ ζήτησαν την έναρξη αυτών των διαβουλεύσεων, πεπεισμένοι ότι οι διεθνείς επενδύσεις αποτελούν την κινητήριο δύναμη της παγκοσμιοποίησης. Η συμφωνία αποσκοπεί ουσιαστικά στη διευκόλυνση των επενδύσεων, μέσω της λήψης μέτρων προστασίας και της εγκαθίδρυσης διαδικασιών, κατά τρόπο ώστε να προωθηθεί η παγκοσμιοποίηση ().

2.2.3. Ως λογική συνέπεια των σκέψεων που εκτέθηκαν ανωτέρω, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκτιμά ότι δεν είναι δυνατόν οι εν λόγω συμφωνίες να στερούνται ορισμένων οριακών διατάξεων σχετικά με την εργασία, τα κοινωνικά θέματα και το περιβάλλον, εάν επιδιώκεται η εξάλειψη της ασύμμετρης πορείας της παγκόσμιας ανάπτυξης. Η ελευθέρωση των διασυνοριακών επενδυτικών ροών, η οποία δεν θα συνοδεύεται από άλλου είδους μέτρα, θα έχει ως μοναδικό αποτέλεσμα να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να διαρρήξουν τον κλοιό των εθνικών συνόρων για να επεκταθούν σε διεθνές επίπεδο και δεν θα αποτελούσε κατ' ανάγκη τη συγκεκριμενοποίηση των θετικών επιπτώσεων που αναμένονται προς όφελος όλων. Δίνοντας μία κοινωνική απόχρωση στις νομοθετικές ρυθμίσεις για τις επενδύσεις (), η MAI θα μπορούσε να παράσχει ένα καλό παράδειγμα αποτελεσματικότητας, όσον αφορά την ερμηνεία της παγκοσμιοποίησης σε επίπεδο οικονομικής πολιτικής.

3. Η ποσοτική διάσταση της παγκοσμιοποίησης

3.1. Τα ανωτέρω επιχειρήματα υπέρ μίας στενότερης διεθνούς συνεργασίας συνιστούν την υποχρεωτική απάντηση στην τάση για την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, η οποία επιχειρείται να περιγραφεί θεωρητικά στο πρώτο μέρος της παρούσας γνωμοδότησης. Επισημάνθηκε εκεί ότι η παγκοσμιοποίηση χαρακτηρίζεται ιδιαιτέρως από τη διεθνική φύση των διαδικασιών παραγωγής και παροχής υπηρεσιών. Επί του παρόντος, πρόκειται να αξιολογηθεί ποσοτικά ο βαθμός εξάπλωσης αυτής της διεθνούς ενσωμάτωσης, προκειμένου να καταστεί δυνατόν να κριθεί κατά πόσο το αντικείμενο της συζήτησης είναι πραγματικά φλέγον.

3.2. Οι διεθνικές επενδύσεις των επιχειρήσεων (οι άμεσες επενδύσεις στο εξωτερικό, εν συντομία: ΑΕΕ) αποτελούν ένα μέσο μέτρησης της εν λόγω ενσωμάτωσης. Μία αυξανόμενη ροή άμεσων επενδύσεων στο εξωτερικό επιταχύνει τη διεθνή μεταφορά κεφαλαίων, τεχνολογίας και τεχνογνωσίας και αφήνει να διαφανεί ότι θα υπάρξει στο μέλλον μία περισσότερο προχωρημένη ενσωμάτωση. Αντίθετα, το απόθεμα των ΑΕΕ καταδεικνύει τον ήδη υφιστάμενο όγκο κεφαλαίων στο εξωτερικό και, κατά συνέπεια, την ήδη πραγματοποιηθείσα πρόοδο όσον αφορά την ολοκλήρωση της παραγωγής. Εν γένει, για τους υπολογισμούς αυτούς λαμβάνονται υπόψη οι εξερχόμενες ροές και αποθέματα των κεφαλαίων στο εξωτερικό (). Στον πίνακα 1, τα στοιχεία αυτά αντιπαρατίθενται με άλλους δείκτες της διεθνοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας.

3.3. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η περίοδος από το 1986 μέχρι το 1990 μαρτυρά κυρίως μία ταχεία άνοδο των βασικών στοιχείων της διεθνοποίησης. Βάσει του ετήσιου μέσου όρου, το ποσοστό αύξησης των εισοδημάτων ανήλθε σε λιγότερο από 11 % κατά τη διάρκεια αυτών των πέντε ετών, ενώ το ποσοστό αύξησης των εξαγωγών υπερέβη το 14 %. Αλλά η αύξηση των ροών των ΑΕΕ έλαβε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις: μεταξύ του 1986 και του 1990, ανήλθε σε ποσοστό 30 % περίπου ετησίως. Επίσης τα εξωτερικά περιουσιακά στοιχεία σε κεφάλαια αυξήθηκαν εντυπωσιακά σε ποσοστό 20 %, ενώ το συνολικό παγκόσμιο απόθεμα κεφαλαίων αυξήθηκε μόνο σε ποσοστό 10 % ετησίως. Εντούτοις, στις αρχές της δεκαετίας του 90 παρατηρήθηκε μία παγκόσμια κάθετη πτώση όλων αυτών των δεικτών, αποδιδόμενη στη γενικευμένη ύφεση. Ακόμη και κατά την περίοδο αυτή, οι ΑΕΕ συνέχισαν να αυξάνονται με ταχύτερο ρυθμό απ' αυτόν των εισοδημάτων, του εμπορίου ή του σχηματισμού κεφαλαίου.

3.4. Η εντύπωση που αφήνει η ανωτέρω ανάλυση επιβεβαιώνεται εάν εξετασθεί ο βαθμός διαφοροποίησης των βασικών ομίλων, των δραστηριοποιούμενων σε διεθνές επίπεδο. Ο πίνακας 2 παρουσιάζει την εν λόγω κατάσταση για το 1993. Διαπιστώνεται έτσι ότι ο πρώτος στον κατάλογο όμιλος, Royal Dutch Shell, έχει περισσότερο από τα δύο τρίτα του κεφαλαίου του στο εξωτερικό, όπου εξάλλου πραγματοποιεί ουσιαστικά και το ήμισυ του κύκλου εργασιών του και απασχολεί περισσότερο από το 70 % του προσωπικού του. Καθώς η κατάταξη των επιχειρήσεων έγινε βάσει απόλυτων στοιχείων, στις επόμενες θέσεις βρίσκονται ακόμη εντυπωσιακότερες σχέσεις αυτού του είδους.

3.5. Αντιπαραβάλλοντας τις ροές των επενδύσεων που εξάγονται και εισάγονται, ο πίνακας 3 καταδεικνύει ότι αν και οι δείκτες παρουσιάζουν μία γενική άνοδο, οι αναπτυγμένες χώρες είναι εκείνες όπου η ολοκλήρωση εμφανίζει μεγαλύτερη πρόοδο. Έτσι, το 1994, οι αναπτυγμένες χώρες συγκέντρωναν το 60 % των εισερχόμενων ροών και το 85 % των εξερχόμενων. Επίσης διαπιστώνεται ότι οι ροές των επενδύσεων που εισέρχονταν στις αναπτυσσόμενες χώρες ήταν κατά δύο ή και τρεις φορές μεγαλύτερες απ' αυτές που εξέρχονταν, αν και το ποσοστό τους επί του συνόλου είναι σχετικά χαμηλό (περίπου το ένα τρίτο του συνόλου των εισερχομένων το 1994). Από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ένα στοιχείο που μπορεί να ενισχύσει τους φόβους που εκφράζονται συχνά από τις αναπτυγμένες χώρες, δηλαδή ότι υφίσταται μία μεταφορά απασχόλησης προς τις αναπτυσσόμενες χώρες.

3.6. Το διάγραμμα 1 καταγράφει επακριβώς τα αποθέματα των διεθνικών επενδύσεων στο εσωτερικό του τριγώνου. Καταδεικνύει ότι η ολοκλήρωση της Ευρώπης με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ πιο προχωρημένη από την ολοκλήρωσή της με την Ιαπωνία. Αποκαλύπτει επίσης ότι η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει έλλειψη ισορροπίας ούτε έναντι της Ιαπωνίας ούτε έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών, όσον αφορά τα περιουσιακά στοιχεία της σε κεφάλαια.

3.7. Το διάγραμμα 2 προσδιορίζει το ποσοστό των ροών ξένων κεφαλαίων επί του συνόλου των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν στις διαφορετικές περιοχές. Η εικόνα που προκύπτει αποδίδει σαφώς τις διαστάσεις της συζήτησης για την παγκοσμιοποίηση. Έτσι διαπιστώνεται ότι ακόμη και κατά τα οριακά έτη 1989 και 1990, οι εξωτερικές εισφορές μόλις υπερέβησαν ποσοστό 5 % του συνολικού σχηματισμού κεφαλαίου στις εθνικές οικονομίες. Δηλαδή, οι εγχώριες επενδύσεις των επιχειρήσεων συμβάλλουν ουσιαστικά κατά 95 % στο σχηματισμό κεφαλαίου ().

3.8. Συμπερασματικά, μπορεί να επιβεβαιωθεί ότι η παγκοσμιοποίηση, ως διεθνής ολοκλήρωση της παραγωγής, προοδεύει με σταθερό ρυθμό. Αν και είναι δυνατόν, υπό την έννοια αυτή, να διαπιστωθεί ότι υφίσταται μία τάση παγκοσμιοποίησης της οικονομίας, εντούτοις μία αντικειμενική ανάλυση της κατάστασης αποδεικνύει ότι, βάσει υπολογισμού, οι φόβοι για μαζική μετατόπιση των θέσεων απασχόλησης στερείται βάσης (): δεν παρατηρείται μία συνολική και μονόπλευρη μετατόπιση των εγκαταστάσεων παραγωγής προς τις αναπτυσσόμενες χώρες σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι μία αντίστοιχη τάση προς άλλες αναπτυγμένες περιοχές.

4. Η ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων

4.1. Αρχικές παρατηρήσεις

4.1.1. Η ποσοτική ανάλυση κατέδειξε ότι η παγκοσμιοποίηση αποτελεί μία εξέλιξη, η οποία άρχισε από πολλών ετών, αλλά παραμένει ελεγχόμενη. Επί του παρόντος, όπως και στο παρελθόν, οι περιφερειακές πολιτικές διαθέτουν ένα σημαντικό περιθώριο ελιγμών, το οποίο μπορούν να χρησιμοποιήσουν. Η μείωση του κόστους των συναλλαγών αποτελεί μία διαδικασία η οποία προχωρεί με αργό ρυθμό, με αποτέλεσμα η εμβέλειά της να μην επηρεάζει κατά τρόπο ισόρροπο όλους τους τομείς. Εν προκειμένω, παρατηρείται ένα φάσμα καταστάσεων, κυμαινόμενων από τις πλήρως ολοκληρωμένες διεθνείς αγορές (για παράδειγμα, τις αγορές συναλλάγματος) μέχρι ορισμένους πλήρως προστατευμένους από το διεθνή ανταγωνισμό οικονομικούς τομείς (για παράδειγμα, ορισμένα μέρη του τομέα υπηρεσιών).

4.1.2. Ακόμη και εν απουσία του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης, ένας σημαντικός αριθμός από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη θα ετίθετο με τον ίδιο τρόπο όπως και επί του παρόντος ή θα αποκτούσαν μία βασικά εσωτερική διάσταση. Πάντοτε υπήρξε και πάντοτε θα υπάρχει μία ευρωπαϊκή οικονομία (ανεξάρτητα από τις διεθνικές επιχειρήσεις) και το πρόβλημα θα συνίσταται στον καθορισμό των προϊόντων που θα επέτρεπαν στην Ευρώπη να συμμετάσχει επιτυχώς στο διεθνές εμπόριο.

Το πρόβλημα αυτό παραπέμπει στο θέμα των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της Ευρώπης. Οι συστάσεις για τη χάραξη πολιτικής που διατυπώνει η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, εν προκειμένω, προσανατολίζονται προς την κατεύθυνση της αξιοποίησης αυτών των πλεονεκτημάτων.

4.1.3. Εν γένει, τα πλεονεκτήματα της Ευρώπης συνίστανται καταρχήν στο επίπεδο κατάρτισης του εργατικού δυναμικού της, καθώς και στην αναπτυγμένη υλική και κοινωνική υποδομή της. Η ύπαρξη αυτών των συγκριτικών πλεονεκτημάτων συνδέεται στενά με το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο. Κατά συνέπεια, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είναι απόλυτα πεπεισμένη ότι για την κατάστρωση μίας στρατηγικής για την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της Ευρώπης, είναι απόλυτα αναγκαία η περαιτέρω δυναμική ανάπτυξη των στοιχείων του κοινωνικού προτύπου της () τα οποία προάγουν την απασχόληση, χωρίς να θιγεί η κοινωνική συναίνεση. Από την άποψη αυτή, η οικονομική πολιτική δεν πρέπει να θεωρεί αποκλειστικά το ρόλο της κοινωνικής οργάνωσης και των θεσμικών οργάνων της - τα οποία καθορίζουν το οικονομικό κλίμα - καθώς και του κοινωνικού συστήματος ασφάλισης ως παράγοντες κόστους στο πλαίσιο της προοπτικής της διεθνούς ανταγωνιστικότητας. Αντίθετα, η κοινωνική πτυχή θα πρέπει να θεωρείται ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία και την ενεργοποίηση των πλέον διαφορετικών δυναμικών. Η πτυχή αυτή καθίσταται ακόμη πιο σημαντική, καθώς οι αναπτυγμένες οικονομίες διέρχονται επί του παρόντος από το στάδιο της βιομηχανικής κοινωνίας στο στάδιο των πληροφοριών, των υπηρεσιών και του πολιτισμού. Από οικονομικής απόψεως, το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο - δηλαδή η υψηλή κοινωνική συνοχή, η κοινωνική ειρήνη και η συνακόλουθη σταθερότητα - συνιστά έναν ειδικό παραγωγικό παράγοντα για την Ευρώπη και, κατά συνέπεια, ένα περιφερειακό πλεονέκτημα που θα πρέπει να αποτελεί αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η περαιτέρω ανάπτυξη του κοινωνικού συστήματος, υπό την ευρύτερη έννοια, λαμβάνει, ως εκ τούτου, την αξία επένδυσης και επιτρέπει, αφενός, την έναρξη της διαδικασίας διάρθρωσης της μεταρρύθμισης και εκσυγχρονισμού της οικονομίας και, αφετέρου, την ανάληψη της διαρθρωτικής μετάβολης χωρίς προστριβές.

4.2. Ο ανταγωνισμός των χωρών με χαμηλούς μισθούς

4.2.1. Υπάρχουν ορισμένοι τομείς της παραγωγής που δεν επιτρέπουν τη χωρίς άλλο μεταφορά στο πεδίο της παραγωγικότητας ενός υψηλού επιπέδου κατάρτισης και ενός ιδιαίτερα αναπτυγμένου κοινωνικού περιβάλλοντος. Πρόκειται για τομείς δραστηριότητας οι οποίοι, βάσει της διεθνούς κατανομής της εργασίας, μεταφέρονται σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό σε χώρες όπου οι αποδοχές είναι χαμηλότερες. Στο πλαίσιο αυτό, η διαπίστωση ότι «οι χώρες με φτηνά εργατικά χέρια κλέβουν τις θέσεις απασχόλησης» είναι ανακριβής, καθώς καταδείχθηκε ήδη ότι τα διεθνή επενδυσιακά ρεύματα με τις αναπτυσσόμενες χώρες δεν παρουσιάζουν έλλειψη ισορροπίας. Εξάλλου, το εμπορικό ισοζύγιο της Ευρώπης έναντι των χωρών αυτών εμφανίζει πλεόνασμα, γεγονός που σημαίνει ότι, αφενός, οι εν λόγω χώρες μετατρέπουν σε εσωτερική ανάπτυξη τα εισοδήματα που αποκομίζουν από την εξαγωγή της παραγωγής τους, αυξάνοντας κατ' αυτό τον τρόπο την εσωτερική τους ζήτηση και, αφετέρου, η ευρωπαϊκή οικονομία ανταποκρίνεται στη ζήτηση αυτή, εξάγοντας στις ανωτέρω χώρες τα προϊόντα της, δηλαδή μετατρέποντας τη ζήτησή τους σε ευρωπαϊκή παραγωγή.

4.2.2. Επομένως, μία σύσταση όσον αφορά την πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί δεν μπορεί παρά να προτείνει την πραγματοποίηση μίας διαρθρωτικής μετεξέλιξης στο εσωτερικό της Ευρώπης, μέσω μίας ενεργητικής πολιτικής για την απασχόληση και την αγορά εργασίας. Το εργατικό δυναμικό χαμηλής παραγωγικότητας, το οποίο θα προκύψει απ' αυτή τη μετατόπιση της παραγωγικής διαδικασίας, πρέπει, αφενός, να ενσωματωθεί σε άλλους τομείς με τη λήψη μέτρων εξειδίκευσης, στους οποίους η Ευρώπη διέθετε ορισμένα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα. Η συγκυριακή μακροοικονομική ανάπτυξη επιτρέπει, αφετέρου,τη δημιουργία νέων δυνατοτήτων απασχόλησης των μη εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών. Στο μέτρο που το διεθνές εμπόριο στηρίζει την ανάπτυξη, ο εν λόγω τομέας θα συμβάλει στην εξισορρόπηση της αγοράς εργασίας.

4.3. Ο ανταγωνισμός των τιμών στο εσωτερικό του τριγώνου () ΕΕ, ΝΑFΤΑ και ΑSΕΑΝ

4.3.1. Σε πολυάριθμους τομείς της οικονομίας, οι επιχειρήσεις των αναπτυγμένων χωρών ανταγωνίζονται σκληρά για την κατάκτηση μεριδίων της παγκόσμιας αγοράς. Εξαιτίας αυτού, η ανάλυση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας εστιάζεται στο θέμα της ανταγωνιστικότητας των τιμών. Δηλαδή απλώς, οι οικονομίες των αναπτυγμένων χωρών διαθέτουν βασικά ανάλογα πλεονεκτήματα όσον αφορά τον εξοπλισμό και φιλοδοξούν, κατά συνέπεια, να εφοδιάσουν τις ίδιες παγκόσμιες αγορές. Ως εκ τούτου, το θέμα που τίθεται είναι ο καθορισμός μίας ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής, η οποία να δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής, αφενός, στον ανταγωνισμό για την κατάκτηση μεριδίων της αγοράς και ανταπόκρισης, αφετέρου, με ευελιξία στις νέες αγορές που παρουσιάζονται σε ένα εξαιρετικά δυναμικό περιβάλλον.

4.3.2. Σε σχέση με τα ανωτέρω, ο ορισμός που δίνει η Επιτροπή για την ανταγωνιστικότητα είναι ο ακόλουθος: «Μία χώρα θεωρείται ανταγωνιστική όταν η ανάπτυξη της παραγωγής της είναι τουλάχιστον στο ίδιο επίπεδο μ' εκείνη των εταίρων της, οι οποίες βρίσκονται σε ανάλογο επίπεδο ανάπτυξης, και όταν το εξωτερικό οικονομικό ισοζύγιό της, υπό τις συνθήκες μίας ανοιχτής οικονομίας της αγοράς και βάσει ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης, μπορεί να διατηρηθεί σταθερό». Στο παράρτημα καταδεικνύεται ότι η Ευρώπη πληροί όλα τα προαναφερόμενα κριτήρια, και κυρίως το υψηλό επίπεδο απασχόλησης (πίνακας 5): Βάσει ενός ισόρροπου παραγωγικού ισοζυγίου (επίσης πίνακας 5), η Ευρώπη παρουσιάζει αύξηση της παραγωγής ανάλογη με εκείνη της Ιαπωνίας και υψηλότερη εκείνης των ΗΠΑ (πίνακας 6).

4.3.3. Για την ύπαρξη ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης, συζητάται η περαιτέρω διεύρυνση του μισθολογίου, προκειμένου να καταστούν ανταγωνιστικοί και κλάδοι με χαμηλότερη παραγωγικότητα. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκτιμά ότι αυτό μπορεί θεωρητικά να οδηγήσει «σε μία εντυπωσιακή βελτίωση των στατιστικών στοιχείων της ανεργίας», αλλά όχι και σε μία αντίστοιχη βελτίωση των συνθηκών των ενδιαφερόμενων εργαζομένων. Εάν αυτή η μορφή εξόγκωσης της απασχόλησης, δεν συνοδεύεται από μία αύξηση των χρηματοδοτικών μεταφορών προς τους εργαζόμενους σε τομείς με χαμηλές αποδοχές, τότε η προβληματική μετατίθεται από την κοινωνική πρόκληση των «φτωχών ανέργων» στο πρόβλημα των «φτωχών εργαζομένων». Ο πίνακας 7 καταδεικνύει εν προκειμένω ότι, από το 1975, οι πραγματικές μισθολογικές δαπάνες στην ΕΕ μειώνονται συνεχώς, ενώ στις ΗΠΑ παραμένουν στο ίδιο επίπεδο και στην Ιαπωνία αυξήθηκαν σημαντικά. Όπως επισήμανε και σε άλλες περιπτώσεις (), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί ότι η υπερβολική επιβάρυνση της μισθολογικής πολιτικής δεν αποτελεί την καταλληλότερη λύση.

4.3.4. Επίσης, οι βραχυπρόθεσμες δημοσιονομικές περικοπές, με τη μορφή μίας περαιτέρω ριζικής μείωσης των κοινωνικών παροχών, υπό την ευρύτερη έννοια, δεν θα επιφέρουν κατ' ανάγκη μία διαρκή βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Αντιθέτως, τίθεται το ερώτημα μήπως η αυξανόμενη κοινωνική ένταση που αυτές προκαλούν, οδηγήσει με τη σειρά της στην πτώση της παραγωγικότητας. Σε ορισμένα κράτη μέλη, αυτή η τάση ενισχύεται από το συστηματικό περιορισμό των εργατικών δικαιωμάτων και την αποδυνάμωση των συνδικαλιστικών ενώσεων, με αποτέλεσμα να περιορίζονται οι δυνατότητες επίλυσης των διαφορών, μέσω διαπραγματεύσεων, κατάσταση την οποία η ΟΚΕ εκλαμβάνει ως απειλή κατά της δημοκρατίας. Βάσει των ανωτέρω, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμπεραίνει ότι η εφαρμογή στην Ευρώπη πολιτικών, οι οποίες επιφέρουν φτώχεια, είναι εξίσου ζημιογόνος για την ανταγωνιστικότητα όσο και η ίδια η ανεργία. Τα πλεονεκτήματα όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα, τα οποία θα μπορούσε να επιφέρουν βραχυπρόθεσμα η περαιτέρω κοινωνική ύφεση και οι μισθολογικές περικοπές, θα είχαν αρνητικό αντίκτυπο επί της παραγωγικότητας της οικονομίας, εξαιτίας των επιπτώσεων αυτών των μέτρων επί του συνόλου της κοινωνίας και, κατά συνέπεια, θα μετατρέπονταν σε ανταγωνιστικά μειονεκτήματα.

4.3.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει μία εντελώς αντίθετη στρατηγική: Για την ανάπτυξη μίας διαρκούς και φιλικής προς το περιβάλλον στρατηγικής της ανταγωνιστικότητας, η Ευρώπη θα πρέπει να στηριχθεί στις ενδογενείς αναπτυξιακές δυνάμεις. Η δυναμική περαιτέρω ανάπτυξη του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, σε συνδυασμό με την επαναξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου, θα δημιουργούσε ένα σταθερό θεμέλιο, το οποίο θα επέτρεπε την εκμετάλλευση των δυνατοτήτων της εσωτερικής αγοράς. Η συνεχής ανάπτυξη της υποδομής, όπως για παράδειγμα των διευρωπαϊκών δικτύων, θα δημιουργήσει, όσον αφορά ειδικότερα τις ΜΜΕ, ένα περιβάλλον, το οποίο θα έδινε σ' αυτές τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν όλο το δυναμικό τους για την προώθηση της απασχόλησης. Η διάθεση κεφαλαίων κινδύνου προάγει τη δημιουργία πρωτοποριακών επιχειρήσεων, την τεχνολογική πρόοδο και την καινοτομία. Το αναπτυξιακό δυναμικό της Ευρώπης είναι σε θέση να επιτρέψει την αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας χωρίς αύξηση του κόστους, δηλαδή βελτίωση της ανταγωνιστικότητας με θετικές επιπτώσεις επί της απασχόλησης. Για να επέλθουν οι αναμενόμενες θετικές αναπτυξιακές επιπτώσεις, πρέπει η τεχνική πρόοδος, η οποία περιορίζει την εργασία, να μην οδηγήσει σε αύξηση της ανεργίας.

4.3.6. Κατά τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνική Επιτροπής, ένα πεδίο δράσης, το οποίο διανοίγεται για την πολιτική, αποτελεί η αποτελεσματικότερη λειτουργία της αγοράς στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα πρέπει να εξαλειφθούν τα εμπόδια και οι πεπαλαιωμένοι γραφειοκρατικοί κανονισμοί, οι οποίοι καθιστούν αδικαιολόγητα άκαμπτη την αγορά. Παρά τις πρόσφατα καταβληθείσες προσπάθειες προς την κατεύθυνση αυτή, οι νέοι επιχειρηματίες δεν διαθέτουν ακόμη επαρκείς δυνατότητες χρηματοδότησης. Λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων των φορολογικών και χρηματοοικονομικών πολιτικών, θα πρέπει να πολλαπλασιασθούν τα κίνητρα για την ενθάρρυνση της προσφοράς κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου.

4.3.7. Από την άποψη αυτή, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκτιμά ότι οι επιχειρήσεις θα πρέπει να καταβάλουν περισσότερες προσπάθειες για την ενεργοποίηση του ανεκμετάλλευτου δυναμικού των εργαζομένων. Η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας μπορεί να βελτιωθεί συνολικά, εάν επαναξετασθούν, στο επίπεδο των επιχειρήσεων, η ανάπτυξη των διαρθρώσεων συμμετοχής και διαλόγου, η εξάλειψη των παραδοσιακών ιεραρχιών και η εισαγωγή νέων προσεγγίσεων όσον αφορά τη χρησιμοποίηση των ικανοτήτων των εργαζομένων. Μόνο κατ' αυτό τον τρόπο θα μπορέσει το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο να εκμεταλλευθεί πλήρως τους προαναφερθέντες πόρους παραγωγικότητας ().

4.4. Από τον ανταγωνισμό των τιμών στον ανταγωνισμό των ιδεών

4.4.1. Οι σκέψεις που μέχρι στιγμής αναπτύχθηκαν αφορούν τους τρόπους διασφάλισης της ανταγωνιστικότητας των τιμών της Ευρώπης στους σύγχρονους τομείς δραστηριοτήτων της. Εντούτοις, η ανταγωνιστικότητα ενός αναπτυγμένου οικονομικού συστήματος μετράται επίσης κατά προνομιακό τρόπο βάσει της ικανότητάς του για την εξεύρεση νέων αγορών. Η Ευρώπη βρίσκεται επομένως ενώπιον της πρόκλησης να χρησιμοποιήσει στην οικονομία το ανθρώπινο κεφάλαιό της, προκειμένου να αναπτύξει, να παράγει και να εξάγει νέα προϊόντα και νέους τρόπους επίλυσης των προβλημάτων ή προϊόντα και υπηρεσίες υψηλής ποιότητας.

4.4.2. Στο μέτρο που η ευρωπαϊκή οικονομία επιτύχει να μετατρέψει σε καινοτομία, όσον αφορά τα προϊόντα και τις παραγωγικές διαδικασίες, τα αποτελέσματα των ερευνητικών και αναπτυξιακών προσπαθειών της, μπορεί να επωφεληθεί των οφελών, πριν να αποκατασταθεί ο ανταγωνισμός των τιμών ως συνέπεια της επέκτασης των παραγωγικών δυνατοτήτων. Αυτά τα οφέλη θα επιτρέψουν τη διασφάλιση ενός υψηλού επιπέδου ζωής και την πραγματοποίηση σημαντικών επενδύσεων, οι οποίες θα μπορέσουν με τη σειρά τους να αποτελέσουν τη βάση για την καινοτομία. Εντούτοις, τα αποτελέσματα των ερευνών, καθώς και η καινοτομία προγραμματίζονται δύσκολα. Σε αντίθεση με την τυποποιημένη παραγωγή ενός προϊόντος ή μίας υπηρεσίας, κατά την οποία είναι δυνατόν για μία δεδομένη τεχνολογία να προβλεφθεί το τελικό προϊόν ανάλογα με το επίπεδο και τη φύση των συντελεστών παραγωγής, η δυνατότητα καινοτομίας μίας οικονομίας καθορίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος από μη απτούς και υλικούς παράγοντες, καθώς και από την αλληλεπίδρασή τους. Η μορφή ανταγωνιστικότητας που εξετάζεται επί του παρόντος συνίσταται στη δημιουργία ενός «περιβάλλοντος», με την παράλληλη δημιουργία ενός κλίματος ευνοϊκού για την καινοτομία.

4.4.3. Στο Πράσινο Βιβλίο της για την καινοτομία (), η Επιτροπή κατέδειξε ότι στην Ευρώπη η καινοτομία, προφανώς, δεν ευνοείται από ένα κατάλληλο κλίμα. Τα εξεταζόμενα στο εν λόγω έγγραφο στατιστικά στοιχεία μαρτυρούν ότι τα επιστημονικά επιτεύγματα της Ευρώπης είναι βεβαίως σημαντικά, αλλά η μεταφορά των αποτελεσμάτων της έρευνας και της ανάπτυξης στο βιομηχανικό και εμπορικό τομέα θα πρέπει να βελτιωθεί σε μεγάλο βαθμό, και ότι αυτό το «έλλειμμα εφαρμογής» προστίθεται σε μία σχετική αδυναμία των κονδυλίων για την έρευνα και την ανάπτυξη σε σχέση με χώρες, όπως οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία.

4.4.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκτιμά ότι, από την άποψη αυτή, υφίσταται ένα σημαντικό έλλειμμα ανταγωνιστικότητας και ζητεί την ανάληψη μίας ενεργητικής πολιτικής δράσης. Εκτιμά ακόμη ότι η ανάλυση που παραγματοποίησε η Επιτροπή είναι αξιοσημείωτη και υποστηρίζει ανεπιφύλακτα τις πολιτικές συστάσεις που αυτή διατύπωσε ().

«Η Ευρώπη οφείλει να αντιδράσει με αποφασιστικό τρόπο. Θα πρέπει να επενδύσει στην ευφυία και στα μη υλικά αγαθά. Η γενική και επαγγελματική κατάρτιση - αρχική και συνεχής -, η δημιουργικότητα, η εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της έρευνας, η αναζήτηση δυνητικών τεχνικών και εμπορικών εφαρμογών: όλα τα ανωτέρω θα πρέπει να αναπτυχθούν. Εξάλλου, απαιτείται η βελτίωση της διαχείρισης των επιχειρήσεων, ο προσανατολισμός τους προς τον έξω κόσμο και η συμμετοχή των εργαζομένων στη διαδικασία καινοτομίας, προκειμένου να ενεργοποιηθούν όλες οι δυνατότητες. Τέλος, θα πρέπει να δημιουργηθούν καινοτόμες συνθήκες-πλαίσια στο χρηματοοικονομικό τομέα (κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου, χρηματιστικές αγορές), για την προστασία των εφευρέσεων, για το δικαίωμα του ανταγωνισμού και τους κανόνες» ().

4.4.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επισημαίνει ότι η πολιτική της ανταγωνιστικότητας, μέσω της καινοτομίας, που προτείνει η Επιτροπή, δεν έρχεται σε αντίφαση με την πολιτική της ανταγωνιστικότητας των τιμών, όπως αυτή ορίζεται στο προηγούμενο κεφάλαιο. Αντίθετα, οι προαναφερόμενες προτάσεις της Επιτροπής για την καινοτομία και οι προτάσεις της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανταγωνιστικότητα αλληλοσυμπληρώνονται για τη χάραξη μίας σφαιρικής και συναφούς στρατηγικής για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων

5. Σύνοψη

5.1. Η Ευρώπη πρέπει να ατενίζει το μέλλον. Η παγκοσμιοποίηση είναι επιθυμητή και πρέπει να αποτελεί ευκαιρία για όλους. Απαιτείται, εντούτοις, μία καινοτόμος πρωτοβουλία όσον αφορά την οικονομική και κοινωνική πολιτική, προκειμένου να περιορισθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγεται η παγκοσμιοποίηση και να κατανεμηθούν δίκαια οι καρποί της. Στην περίπτωση των επιχειρήσεων που συνεκτιμούν την παγκοσμιοποίηση της αγοράς είναι εντελώς απαραίτητο να δημιουργηθεί η δυνατότητα λήψης αποφάσεων στα πλαίσια δυναμικών διεθνών οργανισμών. Η αποδοχή των ανωτέρω ιδεών αποτελεί ένα θαρραλέο βήμα εκ μέρους όλων των παραγόντων, επειδή απαιτεί ένα νέο προσανατολισμό. Οι παλαιές συνταγές εγκαταλείπονται. Εντούτοις, υψώνονται ακόμη φωνές για προστασία. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αντιτίθεται απόλυτα σ' αυτές. Μία σύγχρονη διεθνής συνεργασία δεν αποτελεί ουτοπία. Αυτή αποτελεί ένα όραμα και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατέδειξε τα βασικά σημεία του. Καλούνται όλοι οι παράγοντες να καταβάλουν κάθε προσπάθεια για την επίτευξη αυτής της διεθνούς συνεργασίας σε όλους τους τομείς.

5.2. Η Ευρώπη διαθέτει μία επαρκή βάση στην πορεία της για τον επόμενο αιώνα. Στοιχεία αυτής της βάσης αποτελούν η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς και η αναμενόμενη Οικονομική και Νομισματική Ένωση, αφενός, και η με αγώνες κατακτηθείσα κοινωνική προστασία από τους υπαρξιακούς κινδύνους, αφετέρου. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να αποτύχει αυτό το σχέδιο. Πέραν της οικονομικής, θα πρέπει να προωθηθεί και η κοινωνική ολοκλήρωση στο πλαίσιο μίας ανταγωνιστικής οικονομίας. Ο κοινωνικός αποκλεισμός και οι διακρίσεις μαρτύρουν μία ανεπαρκή πολιτική, ενώ η κοινωνική συνοχή και η ενσωμάτωση όλων αποτελούν τα θεμέλια μίας ισχυρής οικονομίας και μίας υγιούς κοινωνίας. «Προϋπόθεση για μία νέα ώθηση αποτελεί η ύπαρξη μίας κοινωνίας, η οποία προστατεύει τη ζωή και αποτελείται από υπεύθυνους πολίτες, αλληλέγγυους μ'αυτούς με τους οποίους συμβιούν εντός της ίδιας τοπικής και περιφερειακής κοινωνίας, βάσει της ιστορίας τους και ενός ισχυρού αισθήματος ομοιογένειας» ().

Βρυξέλλες, 19 Μαρτίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Βλέπε UN World Investment Report 1993, από τη σελίδα 161, για μία σειρά σχετικών επιχειρημάτων. Σχετικά, οι «διεθνικές επιχειρήσεις» δεν είναι κατ' ανάγκη μεγάλοι οικονομικοί όμιλοι, καθώς η μείωση του κόστους των συναλλαγών έδωσε τη δυνατότητα και σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις να επεκτείνονται όλο και περισσότερο σε διεθνές επίπεδο.

() Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με το εμπόριο και το περιβάλλον, έγγρ. COM(96) 54 τελικό.

() ΕΚ, ψήφισμα για το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ΕΕ 1994, και ειδικότερα το σημείο για το δικαίωμα σύστασης ενώσεων και ελεύθερης συνάθροισης.

() Our Global Neighbourhood: The Report of the Commission on Global Governance, 1995.

() Οι εν λόγω διαπραγματεύσεις αξιολογούνται λεπτομερώς στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ «Παγκόσμια εναρμόνιση των διατάξεων για τις άμεσες επενδύσεις», εισηγητής κ. Cal, ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Σ' αυτό το σημείο θα πρέπει να γίνει αναφορά στις Συνθήκες του ΔΓΕ. Η ΟΚΕ έχει ήδη εκφρασθεί πολλές φορές σχετικά με το εν λόγω θέμα. Σχετικά με τις «κοινωνικές ρήτρες», βλέπε τη γνωμοδότηση για το «Εμπόριο ως παγκόσμια πρόκληση: Μία στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις αγορές», εισηγητής κ. van Dijk, και κυρίως το σημείο 5, ΕΕ αριθ. C 56 της 24. 2. 1997. Όσον αφορά τους περιβαλλοντικούς κανόνες σε πολυμερές επίπεδο, βλέπε τη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας «Εμπόριο και περιβάλλον», εισηγητής κ. Koopman, ΕΕ αριθ. C 56 της 24. 2. 1997.

() Από την άποψη της θεωρητικής λογιστικής, οι εισερχόμενες και εξερχόμενες ροές και αποθέματα θα έπρεπε να συμπίπτουν. Εντούτοις, διαφέρουν εξαιτίας των τεχνικών διαφορών κατά τη συγκέντρωση των δεδομένων.

() Στον πίνακα 4 παρατίθεται, συμπληρωματικά στα ανωτέρω, η αναλογία του εξωτερικού εμπορίου επί του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ). Παραδόξως, φαίνεται ότι οι ευρωπαϊκές εξαγωγές και εισαγωγές, κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριάντα ετών, καταλαμβάνουν σταθερά περί το 10 % του ΑΕΠ.

() Σε μία μελέτη που δημοσιεύθηκε πρόσφατα, το ΔΓΕ υπολόγισε ότι η απασχόληση εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από τις πολυεθνικές επιχειρήσεις μόνο σε ποσοστό 5 με 6 % περίπου 7 εξ αυτού προέρχεται και το συμπέρασμα: « Αναμφίβολα, επί του παρόντος, η εν λόγω συνολική συνεισφορά των πολυεθνικών επιχειρήσεων στην απασχόληση δεν είναι σημαντική» (απόσπασμα από την World Employment 1995: έκθεση της ΔΟΕ, Γενεύη 1995, σ. 45). Ωστόσο, το 50 % των εργαζομένων σε παγκόσμιο επίπεδο απασχολείται στη γεωργία. Κατά συνέπεια, σε σχέση με την απασχόληση στους κλάδους της βιομηχανίας και των υπηρεσιών, ο αριθμός αυτός διπλασιάζεται σε 10-12 %.

() Στο άρθρο Β της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση περιλαμβάνεται σχετικά η εξής φράση: «η προώθηση μίας εξισορροπημένης οικονομικής και κοινωνικής προόδου ... μέσω της ενίσχυσης της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής».

() Ο όρος «τριάδα» χρησιμοποιείται κυρίως από τη ΔΗΕΠΑ.

() Βλέπε τη γνωμοδότηση για την ετήσια οικονομική έκθεση 1996, έγγρ. CES 539/96, εισηγήτρια κ. Konitzer, σημεία από 3.3.1 μέχρι 3.3.3.

() Βλέπε, επίσης, τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ «Νέες τεχνολογίες και απασχόληση», έγγρ. CES 1403/96, εισηγητής ο κ. Cal.

() Δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αριθ. 5/95, βάσει του εγγράφου COM(95) 688 τελικό της 20. 12. 1995.

() Βλέπε επίσης τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ σχετικά με το Πράσινο βιβλίο για την καινοτομία, εισηγήτρια η κ. Sirkeinen, συνεισηγήτρια η κ. Konitzer, ΕΕ αριθ. C 212 της 22. 7. 1996.

() Δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παράρτημα 5/95, σ. 6.

() Απόσπασμα από τις αρχικές παρατηρήσεις του λευκού βιβλίου για την« Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα και απασχόληση », Ευρωπαϊκή Επιτροπή 1993.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

Εικόνα 1: ΑΕΕ μεταξύ των μελών της Τριάδας και συχνότητα κατανομής της ΑΕΕ μεταξύ των μελών της Τριάδας και συχνότητα κατανομής της, 1993 (Σε δισεκατομμύρια δολλάρια)

Εικόνα 2: Αναλογία των εισροών ΑΕΕ στις ακαθάριστες επενδύσεις πάγιου κεφαλαίου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Οι ακόλουθες τροπολογίες, οι οποίες συγκέντρωσαν αριθμό ψήφων «υπέρ» τουλάχιστον ίσο με το ένα τέταρτο του συνόλου των ψήφων, απορρίφθηκαν κατά τη διάρκεια της συζήτησης:

Σημείο 2.1.3

Να τροποποιηθεί ως εξής:

«Αυτή η εγγενής ασυμετρία της παγκοσμιοποίησης αποτελεί πηγή ανησυχίας. Εκτός από τον εντονότερο ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων προκειμένου να ικανοποιηθούν οι πελάτες, τον οποίο οι παγκόσμιες αγορές μπορεί να προωθήσουν προς όφελος όλων, οι "παγκόσμιοι παράγοντες" είναι σε θέση να αυξήσουν το μερίδιο αγοράς τους και να επηρεάσουν τις διάφορες αγορές. Κατά συνέπεια, η ανταγωνιστική διαδικασία μπορεί να έχει ανεπιθύμητες επιπτώσεις. Κανείς μπορεί να φαντασθεί το ακόλουθο σενάριο: μεμονωμένες περιφέρειες, στην προσπάθειά τους να προσελκύσουν επενδύσεις για να αυξήσουν την παραγωγή, προσπαθούν να δημιουργήσουν το πλέον ευνοϊκό περιβάλλον για διεθνικές επιχειρήσεις. Κάθε περιφέρεια έχει τεράστιο συμφέρον να προσφέρει στους επενδυτές ένα συνδυασμό όρων εφοδιασμού ο οποίος είναι ευνοϊκότερος σε σύγκριση με όσα προσφέρουν άλλες περιφέρειες. Αυτό σημαίνει ότι οι φορείς σε κάθε περιφέρεια προσπαθούν να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα της εγκατάστασης πράγμα το οποίο, έμμεσα, ασκεί πίεση στην ανταγωνιστικότητα των εργατικών αμοιβών και συμπιέζει τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές δαπάνες. Πρόβλημα δεν είναι η παγκοσμιοποίηση αυτή καθεαυτή, αλλά οι ασύμετρες επιπτώσεις που αυξάνουν την αποδοτικότητα των επενδύσεων ασκώντας ανταγωνιστική πίεση στην αγορά εργασίας και στις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες. Πολλές περιφέρειες στην ΕΕ έχουν ωφεληθεί από επενδύσεις που πραγματοποίησαν επιχειρήσεις στο πλαίσιο των σφαιρικών στρατηγικών τους. Εντούτοις, υπάρχει αύξουσα ανησυχία ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, το καθαρό πλεονέκτημα ορισμένων περιφερειών μπορεί να εξαφανισθεί. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ανησυχεί ότι οι περιφέρειες μπορεί να αρχίσουν ένα αυτοκαταστρεπτικό ανταγωνισμό στην προσπάθειά τους να προσφέρουν καλύτερους όρους στις επιχειρήσεις.»

Αιτιολογία

Προκειμένου τα επιχειρήματα να στηριχθούν σε μια ευρύτερη ανάλυση των επιπτώσεων των προσφάτων τάσεων στο χώρο της παγκοσμιοποίησης και για να μειωθεί ο κίνδυνος της κριτικής ότι υπερβάλλεται η συνολική αντίδραση που αναμένεται έναντι του παρόντος κειμένου.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 45, ψήφοι κατά: 63, αποχές: 15.

Σημείο 2.1.4

Να τροποποιηθεί ως εξής:

«Μία μακρόπνοη κοινοτική πολιτική για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα ως στόχο πρέπει να έχει την αντιμετώπιση των παραπάνω ανησυχιών. Οι δυσκολίες που υφίστανται όσον αφορά την επίτευξη συμφωνίας είναι προφανέστατες. Παγκόσμια πρότυπα, είτε πρόκειται για την προστασία του καταναλωτή, για τα δικαιώματα των εργαζομένων είτε για την προστασία του περιβάλλοντος, είναι δυσκολότερο να θεσπισθούν και να τηρηθούν από ό,τι σε εθνικό ή κοινοτικό επίπεδο.»

Αιτιολογία

Προκειμένου τα επιχειρήματα να στηριχθούν σε μια ευρύτερη ανάλυση των επιπτώσεων των προσφάτων τάσεων στο χώρο της παγκοσμιοποίησης και για να μειωθεί ο κίνδυνος της κριτικής ότι υπερβάλλεται η συνολική αντίδραση που αναμένεται έναντι του παρόντος κειμένου.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 41, ψήφοι κατά: 66, αποχές: 11.