[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 24.6.2009

COM(2009) 282 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (EΟΚ) αριθ. 259/93 του Συμβουλίου, της 1ης Φεβρουαρίου 1993, σχετικά με την παρακολούθηση και τον έλεγχο των μεταφορών αποβλήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας καθώς και κατά την είσοδο και έξοδό τους Παραγωγή, επεξεργασία και διασυνοριακές μεταφορές επικίνδυνων και λοιπών αποβλήτων στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2001-2006 {SEC(2009) 811}

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (EΟΚ) αριθ. 259/93 του Συμβουλίου, της 1ης Φεβρουαρίου 1993, σχετικά με την παρακολούθηση και τον έλεγχο των μεταφορών αποβλήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας καθώς και κατά την είσοδο και έξοδό τους Παραγωγή, επεξεργασία και διασυνοριακές μεταφορές επικίνδυνων και λοιπών αποβλήτων στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2001-2006 {SEC(2009) 811}

Συνοπτική Εκθεση:Εξελιξεισ σχετικα με την παραγωγη, επεξεργασια και μεταφορα επικινδυνων και αλλων αποβλητων στα Κρατη Μελη της ΕΕ2001-2006

1. Εισαγωγη

Οι εξαγωγές και οι εισαγωγές αποβλήτων διέπονται σε διεθνές επίπεδο από τη σύμβαση της Βασιλείας της 22ας Μαρτίου 1989 σχετικά με τον έλεγχο των διασυνοριακών μεταφορών επικίνδυνων αποβλήτων και την οριστική διάθεσή τους. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα είναι συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης αυτής και την έχει ενσωματώσει μέσω του κανονισμού (EΟΚ) αριθ. 259/93[1] του Συμβουλίου, γνωστού ως κανονισμού για τη μεταφορά αποβλήτων. Σκοπός του κανονισμού αυτού είναι να οργανωθεί η παρακολούθηση και ο έλεγχος των μεταφορών αποβλήτων με τρόπο ώστε να λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη διαφύλαξης, προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας.

Με βάση τις κατευθυντήριες αρχές της κοινοτικής στρατηγικής για τη διαχείριση των αποβλήτων, ο κανονισμός θεσπίζει σειρά κανόνων που αναμένεται να δώσουν τη δυνατότητα στην Κοινότητα στο σύνολό της να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της διάθεσης των αποβλήτων της και, επιπλέον, στα μεμονωμένα κράτη μέλη να αναλάβουν δράση προς την ίδια κατεύθυνση, λαμβανομένων υπόψη των γεωγραφικών συνθηκών και της ανάγκης εξειδικευμένων εγκαταστάσεων διαχείρισης ορισμένων ειδών αποβλήτων.

Ο κανονισμός εισάγει μέτρα για τον έλεγχο των μεταφορών αποβλήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας, από και προς την Κοινότητα. Συγκεκριμένα:

- καθιερώνει κοινούς ορισμούς και ορολογία σχετικά με τις μεταφορές αποβλήτων·

- καθορίζει κανόνες για τις εξαγωγές, εισαγωγές και διαμετακομίσεις αποβλήτων προς διάθεση ή αξιοποίηση·

- εξειδικεύει τις πληροφορίες που πρέπει να δίνουν τα κράτη μέλη και η Επιτροπή.

Το άρθρο 41 του κανονισμού ορίζει τα εξής:

1. «Πριν από το τέλος κάθε ημερολογιακού έτους, τα κράτη μέλη καταρτίζουν έκθεση σύμφωνα με το άρθρο 13 παράγραφος 3 της σύμβασης της Βασιλείας και την αποστέλλουν στη Γραμματεία της σύμβασης της Βασιλείας, με αντίγραφό της στην Επιτροπή.

2. Κάθε τρία χρόνια, η Επιτροπή, βασιζόμενη στις εκθέσεις αυτές, καταρτίζει έκθεση για την εφαρμογή του παρόντος κανονισμού από την Κοινότητα και τα κράτη μέλη. Προς το σκοπό αυτόν, η Επιτροπή μπορεί να ζητά πληροφορίες με το άρθρο 6 της οδηγίας 91/692/ΕΟΚ.»

Η πρώτη έκθεση της Επιτροπής για τις διασυνοριακές μεταφορές αποβλήτων, η οποία κάλυψε την περίοδο 1997-2000[2], δημοσιεύθηκε το 2006. Τα περισσότερα κράτη μέλη είχαν στείλει στην Επιτροπή τις ετήσιες εκθέσεις τους για την περίοδο 2001-2006 έως τα τέλη του 2008. Ο πίνακας στη γενική εισαγωγή του συνοδευτικού εγγράφου εργασίας περιέχει κατάλογο των κρατών μελών (EΕ-25, χωρίς τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία). Από τον πίνακα φαίνεται πώς ανταποκρίθηκαν τα κράτη μέλη στην υποχρέωση τους να υποβάλουν εκθέσεις.

Το ερωτηματολόγιο της Γραμματείας της σύμβασης της Βασιλείας περιέχει ερωτήματα που αναφέρονται σε νομικές διατάξεις, στην εφαρμογή και τα μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος. Με βάση το άρθρο 41 παράγραφος 2, το 1999 η Επιτροπή εξέδωσε απόφαση[3], σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη έχουν την υποχρέωση να διαβιβάζουν συμπληρωματικές πληροφορίες υπό μορφή ερωτηματολογίου. Tο ερωτηματολόγιο της Επιτροπής περιέχει κυρίως ερωτήματα σχετικά με τους περιορισμούς μεταφοράς, την παρακολούθηση, τα μέτρα κατά της παράνομης μεταφοράς και την οικονομική κάλυψη. Εν αντιθέσει προς την πρώτη έκθεση της Επιτροπής, η παρούσα έκθεση περιέχει ήδη πληροφορίες από το εν λόγω ερωτηματολόγιο (βλ. έγγραφο εργασίας, γενική εισαγωγή).

Στο μέρος 2 της έκθεσης αναλύεται τόσο η μορφή όσο και το περιεχόμενο των απαντήσεων των κρατών μελών. Λεπτομερέστερες πληροφορίες σχετικά με τα σχόλια των κρατών μελών όσον αφορά και τα δύο ερωτηματολόγια περιέχουν τα μέρη B και E του εγγράφου εργασίας. Ακολούθως, συνάγονται τα κύρια συμπεράσματα από τα ποσοτικά δεδομένα των κρατών μελών για την παραγωγή, επεξεργασία και μεταφορά επικίνδυνων αποβλήτων. Tα βασικά δεδομένα εκτίθενται στο μέρος A του εγγράφου εργασίας.

Πρέπει να σημειωθεί ότι στη σύμβαση της Βασιλείας χρησιμοποιούνται οι όροι «εισαγωγή» και «εξαγωγή» για κάθε μεταφορά από ή προς μεμονωμένη χώρα που είναι συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης. Με βάση την κοινοτική νομοθεσία, οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται μόνον για τη μεταφορά από ή προς την Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά· συνεπώς, στην παρούσα έκθεση οι όροι δεν αφορούν τις μεταφορές μεταξύ κρατών μελών. Ωστόσο, για λόγους κατανόησης, οι όροι αυτοί παρατίθενται εντός εισαγωγικών και χρησιμοποιούνται ενίοτε για τις μεταφορές αποβλήτων εν γένει. Και οι δύο όροι, όμως, χρησιμοποιούνται στο έγγραφο εργασίας κατά την έννοια της σύμβασης της Βασιλείας.

2. Υποβολη εκθεσεων από τα κρατη μελη

Για τη σύνταξη της παρούσας έκθεσης, χρησιμοποιήθηκαν όλες οι απαντήσεις των κρατών μελών στα δύο ερωτηματολόγια, της σύμβασης της Βασιλείας και της Επιτροπής, για την περίοδο 2001-2006. Ως έτος αναφοράς επελέγη το 2004, διότι μέχρι τα τέλη του 2008 έλειπαν ακόμη ορισμένες σημαντικές εκθέσεις για τα έτη 2005/2006. Όμως, λόγω της συνάφειάς τους, ενσωματώθηκαν όλα τα ποσοτικά στοιχεία και, όπου ήταν δυνατόν, παρέχονται συγκεντρωτικά στοιχεία για το 2005. Από τις αναμενόμενες 300 απαντήσεις, οι 219 που υποβλήθηκαν συμπεριλαμβάνουν απαντήσεις με ναι/όχι, φραστικές εξηγήσεις και αριθμητικά στοιχεία. Οι απαντήσεις αυτές αποδείχθηκαν αρκετές για τη διεξαγωγή ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης.

Το ποσοστό απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο της σύμβασης της Βασιλείας ήταν 73% και στο ερωτηματολόγιο της Επιτροπής 67%. Ποσοστό 4% των απαντήσεων στο πιο περίπλοκο ερωτηματολόγιο της σύμβασης της Βασιλείας ήταν ατελείς ή μη αξιοποιήσιμες. Για την ποσοτική ανάλυση των δεδομένων σχετικά με τα απόβλητα απαιτείται εναρμονισμένη μορφή υποβολής των πρωτογενών στοιχείων. Οι περισσότερες απαντήσεις διαβιβάστηκαν ηλεκτρονικά, σε ορισμένες όμως περιπτώσεις αφού προηγήθηκε αίτημα να υποβληθούν. Στον συνοπτικό πίνακα, όλα τα ερωτηματολόγια που ήταν πλήρη και αξιοποιήσιμα φέρουν τον χαρακτήρα «Y», ενώ τα υπόλοιπα ερωτηματολόγια που παραλήφθηκαν φέρουν τον χαρακτήρα «P» (βλ. έγγραφο εργασίας, γενική εισαγωγή).

Οι περισσότερες εκθέσεις διαβιβάσθηκαν ένα ή δύο έτη μετά το έτος αναφοράς. Σε πολλές περιπτώσεις, τα κράτη μέλη διόρθωσαν τα ίδια τα στοιχεία τους, με μεταγενέστερες εκθέσεις τους. Όσον αφορά το 31% των ερωτηματολογίων της Επιτροπής που είχαν χαρακτηρισθεί ως «ελλείποντα», πρέπει να σημειωθεί ότι, πριν το 2004, τα «νέα» κράτη μέλη της ΕΕ (EΕ των 10) δεν ήταν υποχρεωμένα να απαντήσουν. Τα ποσοτικά στοιχεία για τη Μάλτα λείπουν από την παρούσα έκθεση, καθώς η Μάλτα δεν διαβίβασε έκθεση με βάση τη σύμβαση της Βασιλείας. Η Ελλάδα δεν διαβίβασε το ερωτηματολόγιο της Επιτροπής για τα έτη της περιόδου 2001-2006. Σε πολύ λίγες περιπτώσεις, χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες των πλησιέστερων ετών για την κάλυψη κενών.

Η ποιότητα των απαντήσεων ποικίλλει. Η αναφορά συγκεκριμένων περιστατικών/ατυχημάτων ή/και μεταφορών επικίνδυνων αποβλήτων που αποτράπηκαν ήταν διφορούμενη και μάλλον μη ρεαλιστική. Ορισμένες φορές ήταν ασαφές εάν υπήρξε παράνομη μεταφορά ή εάν τα στοιχεία θεωρήθηκαν ανεπαρκή. Σε λεπτομερείς δηλώσεις κρατών μελών, όπως της Φινλανδίας, της Γερμανίας, της Ιρλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου προτείνεται να βελτιωθεί στο μέλλον αυτό το σημαντικό σημείο (βλ. μέρος B, πίνακας 9).

Όλα τα κράτη μέλη που απάντησαν έκαναν εκτενή αναφορά στα μέτρα πρόληψης της παραγωγής αποβλήτων. Τα μέτρα είχαν πρωταρχικά ως αντικείμενο τη νομοθεσία και κατόπιν τις εθνικές στρατηγικές (βλ. μέρος B, ερώτημα 5). Τα μέτρα που έχουν ληφθεί για να μειωθεί η μεταφορά αποβλήτων ήταν λιγότερο συχνά (βλ. μέρος B, ερώτημα 6, και μέρος E). Τα βασικά διοικητικά στοιχεία ήταν όλα πλήρη και ακριβή (βλ. μέρος B, ερωτήματα 4, 7, πίνακες 1, 2, 3, μέρος Γ και μέρος E).

Η έρευνα δεν έδειξε σημαντικές διαφορές μεταξύ της ΕΕ-15 (τα 15 «παλαιά» κράτη μέλη) και της ΕΕ-10 σε ό,τι αφορά την πληρότητα, την έγκαιρη υποβολή και την ποιότητα των ετήσιων εκθέσεών τους.

3. Παραγωγη επικινδυνων αποβλητων

Με το ερωτηματολόγιο της σύμβασης της Βασιλείας καλούνται όλες οι χώρες να διαβιβάζουν πληροφορίες για τη συνολική ποσότητα επικίνδυνων και «λοιπών αποβλήτων» που παρήγαγαν. Ως «λοιπά απόβλητα» νοούνται τα οικιακά απορρίμματα και τα κατάλοιπα που προκύπτουν από την αποτέφρωση των οικιακών απορριμμάτων, δύο κατηγορίες αποβλήτων για τις οποίες απαιτείται ειδική μέριμνα και υπόκεινται σε ελέγχους παρεμφερείς εκείνων που ισχύουν για τα επικίνδυνα απόβλητα δυνάμει της σύμβασης της Βασιλείας (παράρτημα Ι της σύμβασης, κατηγορίες Y46 και Y47 αντιστοίχως)[4]. Τα επικίνδυνα απόβλητα ορίζονται με βάση πίνακα ροών των αποβλήτων ή/και συστατικών (παράρτημα IΙ της σύμβασης, κατηγορίες Y1-18 και Y19-45) και ορισμένα επικίνδυνα χαρακτηριστικά (παράρτημα III). Εντούτοις, εάν κάποια απόβλητα θεωρούνται επικίνδυνα σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία μιας χώρας εξαγωγής, εισαγωγής ή διαμετακόμισης, θεωρούνται επικίνδυνα και για τους σκοπούς της σύμβασης.

Όλα τα κράτη μέλη εξαιρουμένης της Μάλτας διαβίβασαν πληροφορίες για τη συνολική παραγωγή επικίνδυνων αποβλήτων. Συγκριτικά με την πρώτη έκθεση της Επιτροπής, βελτιώθηκαν τα στοιχεία σχετικά με την παραγωγή των αποβλήτων (βλ. μέρος A, πίνακας 1)· σε μεγάλο βαθμό, αποφεύχθηκαν τα συμπληρωματικά στοιχεία και οι παρεκβολές.

Όπως στα προηγούμενα έτη, στη Γερμανία παράχθηκαν οι μεγαλύτερες ποσότητες επικίνδυνων αποβλήτων. Η αξιοσημείωτη αύξηση σε σταθερή ετήσια ποσότητα περίπου 19 εκατομμυρίων τόνων από το 2002 οφείλεται στην εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού καταλόγου αποβλήτων. Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2001-2006, στη Γερμανία, την Εσθονία, τη Γαλλία, την Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο παράχθηκαν οι μεγαλύτερες ποσότητες αποβλήτων, ενώ αυξήθηκαν σημαντικά και οι ποσότητες που παράχθηκαν στις Κάτω Χώρες και το Βέλγιο (βλ. μέρος A, πίνακας 1). Όσον αφορά την κατά κεφαλή παραγωγή αποβλήτων, για άλλη μια φορά την πρώτη θέση κατείχαν το Βέλγιο και οι Κάτω Χώρες το 2005· σε μακρύτερο χρονικό διάστημα προηγούνται η Γερμανία και η Φινλανδία. Οι μικρότερες κατά κεφαλή ποσότητες καταγράφηκαν στη Λετονία, τη Λιθουανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα (βλ. μέρος A, πίνακας 2).

Η χρονολογική εξέλιξη είναι δύσκολο να εκτιμηθεί, διότι ορισμένα κράτη μέλη ανέφεραν μείζονες αυξήσεις την περίοδο 2001-2006. Οι εξελίξεις αυτές δεν ανταποκρίνονται αναγκαστικά στην πραγματική αύξηση της παραγωγής αποβλήτων· είναι δυνατόν να συνδέονται με αλλαγές στη νομοθεσία περί αποβλήτων. Η αριθμητική αύξηση της ποσότητας επικίνδυνων αποβλήτων που παράχθηκαν στην ΕΕ-15 από το 2000 έως το 2005 ανέρχεται σε 22% (η οποία αντιστοιχεί σε 4% ανά έτος), ενώ ανέρχεται μόνον σε 10% στην Κοινότητα (ΕΕ-25) συνολικά. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν επίσης ότι η παραγωγή επικίνδυνων αποβλήτων στην ΕΕ-25 δεν ήταν αισθητά μεγαλύτερη από την παραγωγή του 2002. Η κατά κεφαλή παραγωγή επικίνδυνων αποβλήτων στην ΕΕ-25 ήταν 140 kg ανά έτος (πλήρεις πίνακες υπάρχουν μόνον για τα έτη 2003 και 2005), η δε υψηλότερη μέση παραγωγή σημειώθηκε στα νέα κράτη μέλη.

Οι κωδικοί Y για τα απόβλητα με βάση τη σύμβαση της Βασιλείας χρησιμοποιήθηκαν με πολύ διαφορετικό τρόπο από τα κράτη μέλη· συνεπώς, η σύγκριση σε διεθνές επίπεδο δεν έχει νόημα (βλ. μέρος A, πίνακας 3, για συγκεκριμένα παραδείγματα). Ορισμένα κράτη μέλη, όπως η Δανία και η Λιθουανία, ανέφεραν σχεδόν κατ’αποκλειστικότητα τα οικιακά απορρίμματα (Y46) και τα κατάλοιπα που προκύπτουν από την αποτέφρωση των οικιακών απορριμμάτων (Y47).

4. Μεταφορεσ επικινδυνων αποβλητων με προορισμο εκτοσ του εδαφουσ κρατων μελων

Για τις διασυνοριακές μεταφορές αποβλήτων πρέπει να συνδυάζονται οι δυνητικώς αντιφατικές αρχές γειτνίασης και επεξεργασίας αποβλήτων, η αυτάρκεια σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο, και η αξιόπιστη οριστική διάθεση των αποβλήτων. Δεν διαθέτουν όλα τα κράτη μέλη επαρκή δυναμικότητα να αντιμετωπίσουν ικανοποιητικά τα απόβλητά τους (βλ. μέρος B, πίνακες 2 και 3). Για ορισμένες συγκεκριμένες ροές αποβλήτων απαιτούνται ειδικές εγκαταστάσεις επεξεργασίας ώστε να εξασφαλιστεί περιβαλλοντικώς ακίνδυνη αξιοποίηση ή οριστική διάθεση. Συνεπώς, τα στοιχεία για τις διασυνοριακές μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ αποτελούν δείκτη της διαχείρισης των αποβλήτων εντός της Κοινότητας.

Όλα τα κράτη μέλη εξαιρουμένης της Μάλτας διαβίβασαν πληροφορίες σχετικά με τις μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων εκτός των συνόρων τους («εξαγωγές» κατά την έννοια της σύμβασης της Βασιλείας) για τουλάχιστον τα τελευταία τέσσερα έτη της περιόδου 2001-2005· τα στοιχεία για το 2005 είναι πλήρη. Τα δεδομένα που υπάρχουν σήμερα για την περίοδο 1997-2000 δείχνουν ότι τα αντίστοιχα στοιχεία της πρώτης έκθεσης της Επιτροπής ήταν υπερβολικά υψηλά. Αυτό είναι δυνατόν να εξηγηθεί από το γεγονός ότι τα δεδομένα ήταν πιο αναλυτικά και ότι τα κράτη μέλη έκαναν διορθώσεις.

Οι μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων εκτός των συνόρων των κρατών μελών παρουσιάζουν σαφή τάση. Από το 1997 έως το 2001 η ποσότητα διπλασιάσθηκε και σχεδόν διπλασιάσθηκε και πάλι από το 2001 έως το 2005. Η συνολική ποσότητα στην ΕΕ-25 ήταν 5,6 εκατομμύρια τόνοι το 2005, με το οριακό ποσοστό μεταφορών εκτός των χωρών ΕΕ-10 του μόνον 3% (βλ. μέρος A, πίνακας 4).

Το 2005, ο μεγαλύτερος «εξαγωγέας» με μεγάλη διαφορά ήταν οι Κάτω Χώρες, των οποίων οι «εξαγωγές» αυξήθηκαν από 241.000 τόνους το 1997 σε 2,6 εκατομμύρια τόνους το 2005. Δεύτερο μεγαλύτερος «εξαγωγέας» ήταν το Βέλγιο και ακολούθησαν η Ιταλία, η Γαλλία και η Ιρλανδία. Η Γερμανία, ο μεγαλύτερος «εξαγωγέας» το 1997 με 601.000 τόνους, το τελευταίο διάστημα παρουσιάζει σταθερή ή ακόμη και ελαφρά φθίνουσα ποσότητα. Οι μεταφορές εκτός Γερμανίας το 2005 ήταν 70% χαμηλότερες σε σύγκριση με το 1997. Οι Κάτω Χώρες προηγούνται επίσης με κριτήριο τις κατά κεφαλήν μεταφορές αποβλήτων εκτός της χώρας (σε χιλιόγραμμα)· έπονται το Λουξεμβούργο, το Βέλγιο, η Ιρλανδία και η Λιθουανία (βλ. μέρος A, πίνακας 5).

Στην πρώτη έκθεση της Επιτροπής επισημαινόταν ότι οι μικρότερες χώρες φέρονται να εξάγουν τη μεγαλύτερη ποσότητα των επικίνδυνων αποβλήτων τους, καθώς δεν διαθέτουν επαρκείς εγκαταστάσεις επεξεργασίας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια δεν φαίνεται να διαμορφώνεται κάποια σαφής τάση στην ΕΕ-25. Από την Τσεχική Δημοκρατία, την Εσθονία, την Ελλάδα, τη Λετονία, την Πολωνία και τη Σλοβακία μεταφέρθηκαν στο εξωτερικό αισθητά χαμηλές κατά κεφαλή ποσότητες αποβλήτων το 2005, ενώ οι «εξαγωγές» της Ιταλίας σημειώνουν σταθερή αύξηση.

Το 2005, το 91% των επικίνδυνων αποβλήτων της Κοινότητας υποβλήθηκε σε επεξεργασία στη χώρα προέλευσής τους. Οι χώρες με το πολύ υψηλό ποσοστό «εξαγωγής» του περίπου 50% ήταν το Λουξεμβούργο, οι Κάτω Χώρες, το Βέλγιο, η Ιρλανδία (βλ. μέρος A, σχήμα 6), και δυνητικά η Πορτογαλία (βλ. μέρος A, πίνακας 1 για τα έτη 2001 και 2003).

Αντίθετα με τα ευρήματα της προηγούμενης έκθεσης της Επιτροπής για την περίοδο 1997-2000, διαπιστώθηκε ότι την περίοδο 1997-2005 το ποσοστό των κοινοποιημένων μεταφορών εκτός τόσο της ΕΕ-15 όσο και της ΕΕ-25 όσον αφορά τα «λοιπά απόβλητα» κατά την έννοια της σύμβασης της Βασιλείας (δηλαδή τα ανάμεικτα οικιακά απορρίμματα και τα κατάλοιπα της αποτέφρωσής τους) κυμάνθηκε από 40% έως 50% (βλ. μέρος A, πίνακες 4 και 7).

Ως προς τις κατηγορίες επικίνδυνων αποβλήτων που χαρακτηρίζονται με τους κωδικούς Υ της σύμβασης της Βασιλείας, πρέπει να επισημανθεί ότι πολλά κράτη μέλη δεν προσδιόρισαν τα «εξαχθέντα» απόβλητά τους με ακριβέστερο τρόπο σε σύγκριση με τα προηγούμενα έτη. Ο συνδυασμός κωδικών Υ («mix») ουσιαστικά δεν χρησιμοποιήθηκε. Απροσδιόριστα («μη ταξινομημένα») απόβλητα μεταφέρθηκαν εκτός του εδάφους της Γερμανίας και της Ιρλανδίας (τα οποία αντιπροσώπευαν άνω του 50% αυτών των μεταφορών τους το 2005), των Κάτω Χωρών, της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Δανίας (βλ. μέρος A, σχήμα 9 και πίνακα 9).

Συγκεκριμένα στοιχεία από τα κράτη μέλη της ΕΕ-15 που αφορούσαν εξαγωγές αποβλήτων χαρακτηρισμένων με κωδικούς Y δείχνουν ότι η πρόσκαιρη αύξηση των «μη ταξινομημένων» αποβλήτων από το 1997 έως το 2000 δεν συνεχίσθηκε ή και αναστράφηκε, ενώ η ομάδα αποβλήτων Y1-18 αυξάνεται σταθερά από το 1997, την περίοδο μάλιστα 2004/2005 αντιπροσώπευε ήδη το μεγαλύτερο μερίδιο «εξαγωγών» (βλ. μέρος A, σχήμα 10 και πίνακας 10).

Το κύριο μέρος των επικίνδυνων αποβλήτων και των λοιπών αποβλήτων που μεταφέρθηκε εκτός του εδάφους κρατών μελών (τόσο της ΕΕ-15 όσο και της ΕΕ-25) υποβλήθηκε σε επεξεργασία με σκοπό την αξιοποίησή τους (βλ. μέρος A, πίνακες 11 και 12). Το 2004 και το 2005, το 78% των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν εκτός της ΕΕ-15 αξιοποιήθηκαν. Τα υψηλότερα ποσοστά και οι υψηλότερες συνολικές ποσότητες που μεταφέρθηκαν εκτός τους εδάφους τους για αξιοποίηση προέρχονταν από τις Κάτω Χώρες, τη Γερμανία, το Βέλγιο και τη Γαλλία. Το 2005, η Πορτογαλία, η Ελλάδα, η Σλοβενία και η Δανία μετέφεραν τα απόβλητά τους εκτός του εδάφους τους με κύριο σκοπό την οριστική διάθεσή τους, αν και μόνον οι μεγάλες ποσότητες· από τη Δανία είναι σημαντικές για τις στατιστικές της ΕΕ. Από την Ιταλία μεταφέρθηκαν άνω του 1 εκατομμυρίου τόνοι αποβλήτων στο εξωτερικό, με το 45% της ποσότητας αυτής για οριστική διάθεση. Το ποσοστό πάντως των «εξαχθέντων» αποβλήτων για αξιοποίηση σε σύγκριση προς το αντίστοιχο ποσοστό για οριστική διάθεση δεν αποτελεί σαφή δείκτη για το επίπεδο της διαχείρισης των αποβλήτων στο εκάστοτε κράτος μέλος, διότι η επεξεργασία των περισσότερων αποβλήτων γίνεται στη χώρα προέλευσής τους (π.χ. 90% στην Ιταλία το 2005).

Όπως ήδη αναφέρθηκε στην πρώτη έκθεση της Επιτροπής, η μεταφορά επικίνδυνων αποβλήτων εκτός των κρατών μελών είναι περιορισμένη. Οι εξαγωγές αποβλήτων για οριστική διάθεση σε χώρες που δεν είναι μέλη της ΕΕ/ΕΖΕΣ και επικίνδυνων αποβλήτων για αξιοποίηση σε χώρες μη μέλη του ΟΟΣΑ απαγορεύονται δυνάμει του νέου κανονισμού για τη μεταφορά αποβλήτων[5]. Στις εκθέσεις τους προς τη Γραμματεία της σύμβασης της Βασιλείας, τα κράτη μέλη δίνουν πληροφορίες για τη χώρα προορισμού των εξαγόμενων επικίνδυνων αποβλήτων. Με βάση τις εκθέσεις αυτές, το συντριπτικά μεγαλύτερο ποσοστό επικίνδυνων και λοιπών αποβλήτων που μεταφέρθηκαν εκτός συνόρων από το 1997 έως το 2005 κατέληξαν σε άλλα κράτη μέλη της ΕΕ. Την περίοδο 2000-2005, άνω του 90% των μεταφερθέντων αποβλήτων παρέμειναν εντός της ΕΕ-15· τουλάχιστον το 98% των μεταφορών της ΕΕ-15 από το 2001 καταλήγουν σε χώρες της ΕΕ-25 και σε χώρες της ΕΖΕΣ (βλ. μέρος A, πίνακας 14). Αυτό σημαίνει ότι τα τελευταία χρόνια κυριαρχούν οι αρχές της γειτνίασης και της αυτάρκειας.

Η κατάσταση στα νέα κράτη μέλη είναι δύσκολο να εκτιμηθεί εξαιτίας των αισθητά μικρότερων ποσοτήτων αποβλήτων που μεταφέρθηκαν εκτός του εδάφους τους (βλ. μέρος A, πίνακας 7) και της βραχύτερης περιόδου παρακολούθησης. Μολονότι κατά μέσον όρο οι περισσότερες μεταφορές από τις χώρες ΕΕ-10 την περίοδο 2000-2005 κατέληξαν σε κράτη μέλη της ΕΕ-15, είναι αισθητά υψηλό το ποσοστό μεταφορών επίσης από τις χώρες ΕΕ-10 που κατέληξε σε χώρες μη μέλη της ΕΖΕΣ. Από τις μελλοντικές αναλύσεις θα φανεί εάν σημειώθηκε αναστροφή της τάσης μετά την προσχώρηση των χωρών ΕΕ-10 (όπως δείχνουν τα στοιχεία των ετών 2004 και 2005) και εάν αυξήθηκαν οι μεταφορές αποβλήτων προς την ΕΕ-25.

5. Μεταφορεσ επικινδυνων αποβλητων με προορισμο το εεδαφοσ Κράτων Μέλων

Όλα τα κράτη μέλη πλην της Κύπρου, της Λιθουανίας και της Μάλτας διαβίβασαν πληροφορίες για τις μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων με προορισμό το έδαφος κρατών μελών («εισαγωγές» κατά την έννοια της σύμβασης της Βασιλείας), αν και η γενική ποιότητα των δεδομένων ήταν σαφώς υποδεέστερη σε σύγκριση με την ποιότητα των δεδομένων για τις «εξαγωγές». Λίγες είναι πληροφορίες που υποβλήθηκαν για τα νέα κράτη μέλη, μολονότι τα δεδομένα για το έτος 2005 είναι πλήρη (με εξαίρεση τα προαναφερθέντα κράτη μέλη). Παράλληλα με τις μεταφορές εκτός του εδάφους κρατών μελών, αυξήθηκε και η ποσότητα επικίνδυνων αποβλήτων προς το έδαφος κρατών μελών. Οι αναφερθείσες συνολικές «εισαγωγές» ήταν πάντοτε κατά ένα τρίτο χαμηλότερες των «εξαγωγών», αν και η σύγκριση των στοιχείων δείχνει ότι είναι πειστικά τα διαθέσιμα δεδομένα για τις «εισαγωγές». Όπως και στην περίπτωση των μεταφορών εκτός εδάφους τους, τα κράτη μέλη ΕΕ-10 διαδραματίζουν ελάσσονα ρόλο (βλ. μέρος A, πίνακα 15). Το 2005, αναφέρθηκε ότι μεταφέρθηκαν 3,5 εκατομμύρια τόνοι επικίνδυνων αποβλήτων προς την ΕΕ-25.

Οι χώρες της ΕΕ που την περίοδο 2000-2005 δέχτηκαν τις μεγαλύτερες ποσότητες αποβλήτων από άλλες χώρες ήταν η Γερμανία, το Βέλγιο, η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες. Το μερίδιό τους επί του συνόλου των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς την Κοινότητα το 2005 ήταν 80%. Το 2004, οι γερμανικές «εισαγωγές» υπερέβησαν για πρώτη φορά το 1 εκατομμύριο τόνους. Το Βέλγιο έρχεται πρώτο στις κατά κεφαλή μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων προς το έδαφός του· ακολουθούν οι Κάτω Χώρες, η Σουηδία, η Γερμανία και η Δανία (βλ. μέρος A, πίνακα 16). Μεταξύ των κρατών μελών με τις χαμηλότερες «εισαχθείσες» ποσότητες κυριαρχούν οι μικρότερες χώρες, μάλλον επειδή δεν έχουν δυνατότητες οριστικής διάθεσης.

Οι μεταφορές «λοιπών αποβλήτων» εντός της Κοινότητας έχουν τη μερίδα του λέοντος από το 1999 (βλ. μέρος A, πίνακες 15 και 17). Περίπου το 78%, δηλ. 4,6 εκατομμύρια τόνοι, όλων των μεταφορών προς τη Γερμανία το 2005 είχαν ταξινομηθεί ως «λοιπά απόβλητα». Αντίθετα από τα στοιχεία της ΕΕ-25 για τις «εισαγωγές» και τις «εξαγωγές» μόνον επικίνδυνων αποβλήτων, τα αντίστοιχα στοιχεία για τα επικίνδυνα απόβλητα και τα «λοιπά απόβλητα» μαζί είναι πολύ παρεμφερή (βλ. μέρος A, πίνακες 5 και 15 ως προς πίνακες 7 και 17).

Όσον αφορά τους κωδικούς Y αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς κράτη μέλη, κυριαρχούν τα απροσδιόριστα («μη ταξινομημένα») απόβλητα· και στην περίπτωση αυτή ουσιαστικά δεν χρησιμοποιήθηκε ο συνδυασμός των κωδικών Υ («mix»). Απροσδιόριστα απόβλητα μεταφέρθηκαν κυρίως προς τη Γερμανία, την Ιταλία, τη Γαλλία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Το 2005, τα «μη ταξινομημένα» απόβλητα αντιπροσώπευαν περίπου το 60% όλων των μεταφορών προς την Κοινότητα, από τα οποία 20% κατηγορίας Y1-18, 13% κατηγορίας Y19-45 και 6% κατηγορίας Y46-47(βλ. μέρος A, πίνακας 19). Η μεγάλη ποσότητα «μη ταξινομημένων» αποβλήτων υποδηλώνει ότι οι κωδικοί Y του παραρτήματος I της σύμβασης της Βασιλείας δεν επαρκούν για την περιγραφή κάθε πιθανής ροής επικίνδυνων αποβλήτων. Για τον λόγο αυτό, η Διάσκεψη των συμβαλλομένων μερών της σύμβασης της Βασιλείας έκριναν, στην απόφαση IV/9, ότι οι κωδικοί του καταλόγου A του παραρτήματος VIII και του καταλόγου B του παραρτήματος IX της σύμβασης της Βασιλείας διευκολύνουν αποτελεσματικά την εφαρμογή της σύμβασης, το δε ερωτηματολόγιο της σύμβασης της Βασιλείας παρέχει τη δυνατότητα αναφοράς αυτών των κωδικών. Επίσης, στην απόφασή τους VIII/15, τα συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης συμφώνησαν για διαδικασία επανεξέτασης, ή αναπροσαρμογής, των καταλόγων που προαναφέρθηκαν, εάν χρειασθεί.

Τα στοιχεία από δέκα κράτη μέλη για τις μεταφορές αποβλήτων με κωδικούς Y προς το έδαφός τους δείχνουν σχετικά σταθερή αύξηση όλων των ομάδων αποβλήτων τα έτη 1997-2005. Η μεγαλύτερη αύξηση σημειώθηκε στην ομάδα «μη ταξινομημένα» απόβλητα. Η ομάδα αυτή αντιπροσωπεύει από το 2001 περισσότερο από το ήμισυ του συνόλου των «εισαγωγών», κυρίως εξαιτίας των ποσοτήτων μη ταξινομημένων αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς τη Γερμανία.

Το κύριο μέρος των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς το έδαφος κρατών μελών υποβλήθηκε σε επεξεργασία με σκοπό την αξιοποίησή τους. Το διάστημα 2001-2005, το ποσοστό αξιοποίησης ήταν μάλιστα υψηλότερο σε σύγκριση με τα προηγούμενα έτη· κατά μέσο όρο, αξιοποιήθηκε το 85% των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς τα κράτη μέλη της ΕΕ-15, φθάνοντας σε περίπου 40 εκατομμύρια τόνους (βλ. μέρος A, πίνακας 21). Οι εντός μεταφορές αποβλήτων προς κράτη μέλη για οριστική διάθεσή τους παρουσίασαν επίσης αύξηση, αν και αρχικά το επίπεδό τους ήταν πολύ χαμηλότερο.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν σημαντικές διαφορές μεταξύ κρατών μελών σε ό,τι αφορά το ποσοστό αξιοποίησης έναντι του ποσοστού οριστικής διάθεσης (βλ. μέρος A, σχήμα 22). Το 2005, το 38% περίπου των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς την Αυστρία προοριζόταν για οριστική διάθεση, ενώ το ποσοστό αυτό υπερέβη το 50% στη Φινλανδία, το Λουξεμβούργο και την Ισπανία. Η Γερμανία, με 631.000 τόνους, ανέφερε την υψηλότερη ποσότητα «εισαχθέντων» αποβλήτων για οριστική διάθεση, μολονότι επρόκειτο μόνον για το 13% των «εισαγωγών» αποβλήτων της Γερμανίας το 2005. Τα υψηλά ποσοστά οριστικής διάθεσης οφείλονται ίσως σε εξειδικευμένες μονάδες επεξεργασίας στις χώρες «εισαγωγής».

Όπως αναφέρθηκε στην πρώτη έκθεση της Επιτροπής, οι μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων προς τα κράτη μέλη υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς, αν και οι περιορισμοί αυτοί είναι λιγότερο αυστηροί σε σύγκριση με εκείνους για τις εξαγωγές. Στις εκθέσεις τους τα κράτη μέλη έδωσαν στοιχεία για τη χώρα προέλευσης των εισαχθέντων επικίνδυνων αποβλήτων.

Σύμφωνα με τις εκθέσεις αυτές, στο διάστημα 1997-2005 η πλειονότητα (89% κατά μέσο όρο στην ΕΕ-15) των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς το έδαφος των κρατών μελών προερχόταν από άλλα κράτη μέλη. Το ποσοστό αυτό μεταβλήθηκε οριακά κατά τη συνολική εξεταζόμενη περίοδο. Τουλάχιστον το 96% προερχόταν από την ΕΕ-25 και τις χώρες ΕΖΕΣ, ενώ μόνον το 1% προερχόταν από χώρες μη μέλη της ΕΖΕΣ (βλ. μέρος A, πίνακας 24). Αυτό συμβαδίζει με τις αρχές της γειτνίασης και της αυτάρκειας σε κοινοτικό επίπεδο.

6. Συνοψη και συστασεις

Με βάση τις εκθέσεις που διαβίβασαν τα κράτη μέλη, μπορούν να συναχθούν τα ακόλουθα συμπεράσματα:

- Υποβολή εκθέσεων

Τα κράτη μέλη διαβίβασαν σε γενικές γραμμές επαρκείς πληροφορίες για τις μεταφορές αποβλήτων εντός και εκτός του εδάφους της Κοινότητας και προς το έδαφός της. Το ποσοστό απάντησης και στα δύο ερωτηματολόγια ήταν περίπου 70%. Σχετικά πολλές απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο της σύμβασης της Βασιλείας περιείχαν σφάλματα. Οι περισσότερες εκθέσεις διαβιβάσθηκαν 1 ή 2 έτη μετά το έτος αναφοράς. Κατά τα φαινόμενα, τα κράτη μέλη δεν θεώρησαν νομικώς υποχρεωτική την προθεσμία που προβλέπεται στο άρθρο 41 παράγραφος 1 του κανονισμού.

Τα προβλήματα που προέκυψαν όσον αφορά τη διαβίβαση και την αξιολόγηση των ποσοτικών στοιχείων δείχνουν ότι χρειάζεται πιο τυποποιημένη προσέγγιση για τη συλλογή και τη διαβίβαση των στοιχείων, παρεμφερή με εκείνην που απαιτείται βάσει του κανονισμού για τις στατιστικές των αποβλήτων. Δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ της ΕΕ-15 και της ΕΕ-10 όσον αφορά τις εκθέσεις τους, μολονότι διατίθενται πολύ λίγες πληροφορίες για τις εσωτερικές μεταφορές προς κράτη μέλη ΕΕ-10.

- Ποιότητα δεδομένων

Η ποιότητα των απαντήσεων ήταν ποικίλη. Πλην λίγων εξαιρέσεων, η αναφορά περιστατικών/ατυχημάτων ή/και παράνομων μεταφορών ήταν ατελής. Κρίνονται αναγκαίες βελτιώσεις στο μέλλον.

Η γενική ποιότητα των δεδομένων για τις «εξαγωγές» ήταν υψηλότερη από την ποιότητα των δεδομένων για τις «εισαγωγές». Ωστόσο, από τη σύγκριση των δεδομένων φαίνονται εφικτά τα δεδομένα των «εισαγωγών». Τα δεδομένα της περιόδου 2001-2006 είναι αισθητά πιο ποιοτικά από εκείνα της προηγούμενης περιόδου.

- Ταξινόμηση αποβλήτων

Τα κράτη μέλη χρησιμοποίησαν τους κωδικούς Y για τα απόβλητα με βάση τη σύμβαση της Βασιλείας κατά πολύ διαφορετικό τρόπο, αναφέρθηκε δε σημαντική ποσότητα αποβλήτων ως «μη ταξινομημένα». Τα κράτη μέλη χρησιμοποίησαν αδιακρίτως κωδικούς από τα δύο διαφορετικά συστήματα ταξινόμησης των αποβλήτων (ευρωπαϊκή νομοθεσία περί αποβλήτων και σύμβαση της Βασιλείας).

- Παραγωγή αποβλήτων

Η χρονολογική εξέλιξη κατά την περίοδο 2001-2006 είναι δύσκολο να εκτιμηθεί, διότι ορισμένα κράτη μέλη ανέφεραν μείζονες αυξήσεις εξαιτίας αλλαγών της νομοθεσίας περί αποβλήτων. Η ποσότητα των παραγόμενων στην ΕΕ-15 επικίνδυνων αποβλήτων αυξήθηκε κατά 22% το διάστημα 2000-2005, ήτοι 4% ετησίως. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι το ύψος της παραγωγής αποβλήτων εντός της ΕΕ-25 δεν έχει αυξηθεί σημαντικά από το 2002.

- Μεταφορά αποβλήτων

Από το 1997 έως το 2001, οι μεταφορές επικίνδυνων αποβλήτων εκτός του εδάφους των κρατών μελών διπλασιάσθηκαν και διπλασιάσθηκαν εκ νέου από το 2001 έως το 2005 σχεδόν. Η συνολική ποσότητα στην ΕΕ-25 το 2005 ήταν 5,6 εκατομμύρια τόνοι. Παρά την αύξηση αυτή, το 2005 το 91% των επικίνδυνων αποβλήτων της Κοινότητας υποβλήθηκε σε επεξεργασία στη χώρα προέλευσής τους. Οι μεταφορές προς το έδαφος των κρατών μελών αυξήθηκαν κατά παρεμφερή τρόπο. Σύμφωνα με τις εκθέσεις τους, τα κράτη μέλη ΕΕ-10 διαδραματίζουν ελάσσονα ρόλο στη μεταφορά αποβλήτων.

Το κύριο μέρος των αποβλήτων υποβλήθηκε σε επεξεργασία με σκοπό την αξιοποίησή τους. Την περίοδο 2001-2005, αξιοποιήθηκε κατά μέσο όρο το 85% των αποβλήτων που μεταφέρθηκαν προς κράτη μέλη της ΕΕ-15, ήτοι περίπου 40 εκατομμύρια τόνοι. Οι λίγες σε αριθμό μείζονες «εισαγωγές» στην ΕΕ-15 με σκοπό την οριστική διάθεση οφείλονταν στην ύπαρξη ειδικευμένων μονάδων επεξεργασίας στις «εισαγωγούς» χώρες.

Από το 1997 έως το 2005, η τεράστια πλειονότητα των μεταφορών αποβλήτων πραγματοποιήθηκαν εντός των συνόρων της ΕΕ. Την περίοδο 2000-2005, άνω του 90% των μεταφερθέντων αποβλήτων παρέμειναν εντός της ΕΕ-15· τουλάχιστον το 98% των μεταφορών από κράτη μέλη της ΕΕ-15 από το 2001 κατέληξαν στην ΕΕ-25 και σε χώρες της ΕΖΕΣ. Τα δεδομένα για τις μεταφορές προς κράτη μέλη δείχνουν ότι το 96% των συνολικών «εισαγωγών» της ΕΕ-15 προήλθαν από την ΕΕ-25 και χώρες της ΕΖΕΣ, ενώ μόνον το 1% προήλθε από χώρες μη μέλη του ΟΟΣΑ.

[1] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 259/93 του Συμβουλίου, της 1ης Φεβρουαρίου 1993, σχετικά με την παρακολούθηση και τον έλεγχο των μεταφορών αποβλήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας καθώς και κατά την είσοδο και έξοδό τους, ΕΕ L 30 της 6.2.1993, σ. 1, ο οποίος καταργήθηκε από τον νέο κανονισμό (EΚ) αριθ. 1013/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 2006, για τις μεταφορές αποβλήτων, που εφαρμόζεται από τις 12 Ιουλίου 2007. Ο νέος αυτός κανονισμός εξαιρείται της παρούσας έρευνας.

[2] Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την εφαρμογή του κανονισμού (EΟΚ) αριθ. 259/93 του Συμβουλίου της 1ης Φεβρουαρίου 1993 σχετικά με την παρακολούθηση και τον έλεγχο των μεταφορών αποβλήτων στο εσωτερικό της Κοινότητας καθώς και κατά την είσοδο και έξοδό τους. Παραγωγή, επεξεργασία και διασυνοριακές μεταφορές επικίνδυνων και άλλων αποβλήτων στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 1997-2000 {SEC(2006) 1053}, 1.8.2006.

[3] Απόφαση 1999/412/ΕΚ της Επιτροπής της 3 Ιουνίου 1999, ΕΕ L 156 της 23.06.1999, σ. 37.

[4] Βλ. μέρος Δ του συνοδευτικού εγγράφου εργασίας.

[5] Βλ. υποσημείωση 1.