IV.Αλλα θεσμικά ζητήματα σχετικά με το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών (μηχανισμός θεσμικών αντιβάρων)

Η Γερμανία είναι ομοσπονδιακή δημοκρατία, όπου οι εξουσίες κατανέμονται μεταξύ της ομοσπονδιακής κυβέρνησης και των κυβερνήσεων των δεκαέξι ομόσπονδων κρατών. Η διάκριση των εξουσιών κατοχυρώνεται στον Θεμελιώδη Νόμο και στα συντάγματα των ομόσπονδων κρατών. Σε ομοσπονδιακό επίπεδο, η ομοσπονδιακή νομοθετική εξουσία ανήκει στην Ομοσπονδιακή Βουλή (Bundestag) και στο όργανο εκπροσώπησης των ομόσπονδων κρατών (Bundesrat). Η κυβέρνηση, το Bundesrat ή τα μέλη του Bundestag μπορούν να υποβάλλουν νομοθετικές προτάσεις. Το Γερμανικό Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και ο Ομοσπονδιακός Οργανισμός για την Καταπολέμηση των Διακρίσεων συμβάλλουν στην προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Έχουν εκφραστεί ανησυχίες σχετικά με τη διαφάνεια της νομοθετικής διαδικασίας και την τάση για συντόμευση των περιόδων διαβούλευσης. Γενικά, υπάρχει ισχυρό πλαίσιο διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας. Τον Σεπτέμβριο του 2020 η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση δημιούργησε επίσης μια πλατφόρμα που συγκεντρώνει τους ιστοτόπους διαφόρων υπουργείων, όπου φιλοξενούνται πληροφορίες σχετικά με τις δυνατότητες (έγκαιρης) συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών. Ωστόσο, σε έγγραφο θέσης της Διάσκεψης των Υπουργών Δικαιοσύνης των ομόσπονδων κρατών του Νοεμβρίου του 2020 τονίστηκε η ανάγκη για επαρκή χρόνο διαβουλεύσεων με τα ομόσπονδα κράτη σχετικά με τα νομοσχέδια και ζητήθηκε οι νομοθετικές προτάσεις που υποβάλλονται από το Bundesrat να εξετάζονται από το Bundestag χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Επιπλέον, τα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν εκφράσει ανησυχίες σχετικά με τα τακτικά φαινόμενα συντομευμένων περιόδων διαβούλευσης για την εξέταση χρονοβόρων και πολύπλοκων προτάσεων, ενώ επίσης έχουν διατυπώσει ανησυχίες και σχετικά με τη γενική έλλειψη διαφάνειας των στοιχείων που επηρεάζουν τη νομοθετική διαδικασία πριν από την επίσημη διαδικασία διαβούλευσης. Η GRECO συνέστησε επίσης, τον Δεκέμβριο του 2020, να προσδιορίζονται και να δημοσιοποιούνται οι σημαντικές εξωτερικές παρατηρήσεις οι οποίες υποβάλλονται για τις νομοθετικές προτάσεις και οι οποίες παραλαμβάνονται πριν από την επίσημη έναρξη των διαβουλεύσεων. Παρότι συντομευμένες περίοδοι διαβούλευσης έχουν προκύψει επίσης στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19, τα ενδιαφερόμενα μέρη θεωρούν ότι πρόκειται για ευρύτερη τάση.

Το πλαίσιο για τη θέσπιση μέτρων που σχετίζονται με την πανδημία COVID-19 έχει τροποποιηθεί αρκετές φορές και τα μέτρα έχουν αποτελέσει αντικείμενο διεξοδικού δικαστικού ελέγχου. Τα μέτρα που σχετίζονται με την πανδημία λαμβάνονται βάσει του νόμου για την προστασία από τις λοιμώξεις (IfSG), ο οποίος επιτρέπει στις κυβερνήσεις των ομόσπονδων κρατών (οι οποίες είναι αρμόδιες για τη θέσπιση μέτρων δυνάμει του IfSG) να επιβάλλουν περιορισμούς με διάταγμα. Στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19, τον Μάρτιο του 2020, επεκτάθηκαν επίσης οι εξουσίες της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης να λαμβάνει μέτρα δυνάμει του IfSG. Οι περισσότερες από αυτές τις εξουσιοδοτήσεις μπορούν να ασκηθούν μόνον εφόσον το Bundestag έχει κηρύξει «κατάσταση επιδημίας», την οποία μπορεί να ανακαλέσει ανά πάσα στιγμή και η οποία πρέπει να επιβεβαιώνεται εκ νέου ανά τρίμηνο. Μετά από συζητήσεις σχετικά με την έλλειψη ρόλου της Ομοσπονδιακής Βουλής, τον Νοέμβριο του 2020 εγκρίθηκαν τροποποιήσεις για την αύξηση του κοινοβουλευτικού ελέγχου, κυρίως με την καθιέρωση τυποποιημένου καταλόγου μέτρων που μπορούν να ληφθούν με διάταγμα και τα οποία προηγουμένως δεν προβλέπονταν από τον νόμο. Περαιτέρω τροποποιήσεις που εγκρίθηκαν τον Απρίλιο του 2021, εισήγαγαν τη λεγόμενη «πέδη έκτακτης ανάγκης», που προβλέπει την αυτόματη θέσπιση ορισμένων περιοριστικών μέτρων με ομοσπονδιακό νόμο σε περίπτωση που σημειωθεί συγκεκριμένο κατώτατο όριο κρουσμάτων COVID-19 εντός τριών ημερών σε μια πόλη ή περιφέρεια. Αυτό αποτέλεσε αντικείμενο σημαντικών συζητήσεων σχετικά με τη συνταγματικότητα και την αναλογικότητα των εν λόγω διατάξεων. Προκειμένου να προσαρμοστεί στις συνθήκες της πανδημίας, η Ομοσπονδιακή Βουλή τροποποίησε τον εσωτερικό κανονισμό της, επιτρέποντας τις ηλεκτρονικές ψηφοφορίες στις επιτροπές και μειώνοντας την απαρτία που απαιτείται για την ψηφοφορία στην ολομέλεια. Τα μέτρα που ελήφθησαν στο πλαίσιο της πανδημίας έχουν αποτελέσει αντικείμενο διεξοδικού δικαστικού ελέγχου, κυρίως από τα ανώτερα διοικητικά δικαστήρια και τα συνταγματικά δικαστήρια των ομόσπονδων κρατών, ενώ έως το τέλος του 2020 είχαν καταχωριστεί περισσότερες από 6 000 υποθέσεις. Πολλές από τις υποθέσεις αυτές μέχρι στιγμής έχουν διεκπεραιωθεί μόνο σε επείγουσες διαδικασίες, ενώ η κύρια απόφαση εξακολουθεί να εκκρεμεί. Τον Μάρτιο το Συνταγματικό Δικαστήριο είχε λάβει 321 συνταγματικές προσφυγές σχετικά με τα μέτρα COVID-19 και είχε περατώσει 273 από αυτές.

Η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει κατά της Γερμανίας για παραβίαση θεμελιωδών αρχών του δικαίου της ΕΕ λαμβανομένης υπόψη της απόφασης του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου της 5ης Μαΐου 2020. Στις 9 Ιουνίου 2021 η Επιτροπή αποφάσισε να αποστείλει προειδοποιητική επιστολή στη Γερμανία για παραβίαση των αρχών της αυτονομίας, της υπεροχής, της αποτελεσματικότητας και της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, καθώς και του σεβασμού της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης δυνάμει του άρθρου 267 της ΣΛΕΕ . Με την απόφασή του της 5ης Μαΐου 2020 , το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο στέρησε την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου από τα έννομα αποτελέσματά της στη Γερμανία . Η διάταξη του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου της 29ης Απριλίου 2021 με την οποία η αίτηση εκτέλεσης της απόφασης κρίθηκε απαράδεκτη δεν αναιρεί τη νομική κατάσταση που δημιουργήθηκε με την απόφαση του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου, ειδικότερα όσον αφορά την αρχή της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ.

Η θέση του διευθυντή του Ομοσπονδιακού Οργανισμού για την Καταπολέμηση των Διακρίσεων παραμένει κενή. Σύμφωνα με τη γερμανική νομοθεσία, ο διευθυντής του Ομοσπονδιακού Οργανισμού για την Καταπολέμηση των Διακρίσεων διορίζεται από την Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση κατόπιν πρότασης του Υπουργείου Οικογένειας, Τρίτης Ηλικίας, Γυναικών και Νεολαίας και είναι ανεξάρτητος κατά την άσκηση των καθηκόντων του/της. Από τον Απρίλιο του 2018 τα καθήκοντα ασκούνται προσωρινά, δεδομένου ότι το αποτέλεσμα της διαδικασίας επιλογής του νέου διευθυντή ακυρώθηκε από το δικαστήριο λόγω μη συμμόρφωσης με τη συνταγματική αρχή της αξιοκρατίας. Σύμφωνα με το αρμόδιο υπουργείο, υπήρξαν αρκετές αποκλίνουσες δικαστικές αποφάσεις σχετικά με τη διαδικασία επιλογής, οι οποίες οδήγησαν σε αβεβαιότητα ως προς τα κριτήρια επιλογής.

Η αβεβαιότητα όσον αφορά το καθεστώς φοροαπαλλαγής για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση παρότι έχουν επέλθει ορισμένες μικρές βελτιώσεις του πλαισίου. Γενικά, ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών εξακολουθεί να θεωρείται «ανοιχτός» και εξακολουθεί να υπάρχει ισχυρό πλαίσιο για την κοινωνία των πολιτών. Με μεταρρύθμιση του φορολογικού κώδικα τον Δεκέμβριο του 2020 προστέθηκαν περαιτέρω κατηγορίες παραγόντων της κοινωνίας των πολιτών στις δραστηριότητες που καλύπτονται από το καθεστώς φοροαπαλλαγής για μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς με κοινωφελή σκοπό. Ωστόσο, η μεταρρύθμιση αυτή δεν ήρε την αβεβαιότητα που δημιουργήθηκε με απόφαση του Ομοσπονδιακού Φορολογικού Δικαστηρίου του 2019, η οποία και επιβεβαιώθηκε περαιτέρω με απόφαση του Δεκεμβρίου του 2020 σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του καθεστώτος φοροαπαλλαγής. Σύμφωνα με τη νομολογία, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν πρέπει να ασχολούνται με πολιτικά θέματα γενικότερα, αλλά επιτρέπεται να το πράττουν μόνον εφόσον είναι απολύτως αναγκαίο για την άσκηση των δραστηριοτήτων που περιλαμβάνονται στον φορολογικό κώδικα. Μολονότι μπορούν να παρέχουν πληροφορίες στο κοινό με ουδέτερο τρόπο, στην πράξη η ερμηνεία αυτών των προϋποθέσεων δημιουργεί σημαντική αβεβαιότητα για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ειδικά δε εκείνες που δραστηριοποιούνται στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Σύμφωνα με τα ενδιαφερόμενα μέρη, οι ανησυχίες όσον αφορά την απώλεια του καθεστώτος φοροαπαλλαγής μπορούν να οδηγήσουν τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να μην λαμβάνουν θέση σχετικά με δυνητικά ευαίσθητα ζητήματα, ενώ αναφέρουν και ότι οι απειλές για άσκηση αγωγών που σχετίζονται με το φορολογικό καθεστώς μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν ως πολιτική τακτική. Πέραν τούτου, το νεοσυσταθέν Ομοσπονδιακό Γερμανικό Ίδρυμα για τη Συμμετοχή των Πολιτών και τον Εθελοντισμό, το οποίο ξεκίνησε τις δραστηριότητές του τον Ιούλιο του 2020 και βασίζεται σε κοινή πρωτοβουλία διαφόρων ομοσπονδιακών υπουργείων, έχει καταρτίσει πρόγραμμα στήριξης για να βοηθήσει τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19, με προϋπολογισμό ύψους 20 εκατ. EUR το 2020.

Παράρτημα I: Κατάλογος των πηγών με αλφαβητική σειρά*

* Ο κατάλογος των παρατηρήσεων που ελήφθησαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου διατίθεται στον ιστότοπο https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation .

Συμμετοχή σε ομοσπονδιακό επίπεδο (Beteiligung auf Bundesebene) ( https://www.bundesregierung.de/breg-de/service/gesetzgebungsverfahren-beteiligung ).

Bundeskriminalamt (2020), Bundeslagebild Korruption 2019, ( https://www.bka.de/SharedDocs/Downloads/DE/Publikationen/JahresberichteUndLagebilder/Korruption/korruptionBundeslagebild2019.html;jsessionid=BB07C9D8DF5A361AB3C08080C0AC57C7.live0612?nn=28078 )

Centre for Media Pluralism and Media Freedom (Κέντρο για την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων επικοινωνίας) (2021), Media pluralism monitor 2021 (Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα μαζικής επικοινωνίας 2021).

CIVICUS, Monitor tracking civic space: Germany (Παρατηρητήριο για τον εντοπισμό του χώρου της κοινωνίας των πολιτών, Γερμανία) ( https://monitor.civicus.org/country/germany/ ).

Διάσκεψη των Υπουργών Δικαιοσύνης (2020), Έκθεση της ομάδας εργασίας της χώρας με θέμα «Η Γερμανία ως τόπος απονομής δικαιοσύνης: Ενίσχυση των δικαστηρίων οικονομικών διαφορών / εμποροδικείων (Bericht der Länderarbeitsgruppe „Justizstandort Deutschland: Stärkung der Gerichte in Wirtschaftsstreitigkeiten/Commercial Courts) ( https://www.justiz.nrw.de/JM/jumiko/beschluesse/2020/Herbstkonferenz_2020/Top-I-25-Bericht-der-Laenderarbeitsgruppe-Justizstandort-Deutschland---Staerkung-der-Gerichte-in-Wirtschaftsstreitigkeiten.pdf ).

Διάσκεψη των Υπουργών Δικαιοσύνης (2020), Ενίσχυση του ομοσπονδιακού συστήματος στην πράξη — Η συμμετοχή των χωρών σε ομοσπονδιακές νομοθετικές προτάσεις και η αντιμετώπιση των νομοθετικών πρωτοβουλιών του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου από την Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση (Föderalismus in der Praxis stärken – Die Beteiligung der Länder an Gesetzgebungsvorhaben des Bundes und die Behandlung von Gesetzesinitiativen des Bundesrates durch die Bundesregierung) ( https://www.justiz.nrw.de/JM/jumiko/beschluesse/2020/Herbstkonferenz_2020/Top-I-8-Foerderalismus-in-der-Praxis-staerken---Die-Beteiligung-der-Laender-an-Gesetzgebungsvorhaben.pdf )

Διάσκεψη των Υπουργών Δικαιοσύνης (2021), Απόφαση — Συνέχιση της βιώσιμης αύξησης του προσωπικού και προώθηση της ψηφιοποίησης στα δικαστήρια — Σύμφωνο για το κράτος δικαίου 2.0. (Personalverstärkungen nachhaltig fortsetzen und Digitalisierung der Justiz vorantreiben – Pakt für den Rechtsstaat 2.0) ( https://www.justiz.nrw.de/JM/jumiko/beschluesse/2021/Fruehjahrskonferenz_2021/TOP-I_-1-u-I_-20---Pakt-fuer-den-Rechtsstaat.pdf ).

Γνωμοδοτικό Συμβούλιο Ευρωπαίων Δικαστών (2016), Opinion N°19 - The role of court presidents (Γνώμη αριθ. 19: Ο ρόλος των προέδρων των δικαστηρίων).

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή Υπουργών (2000), Recommendation Rec(2000)19 of the Committee of Ministers on the role of public prosecution in the criminal justice system [Σύσταση Rec(2000)19 της Επιτροπής Υπουργών σχετικά με τον ρόλο των εισαγγελικών αρχών στο σύστημα απονομής ποινικής δικαιοσύνης].

Συμβούλιο της Ευρώπης, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists – Germany (Πλατφόρμα για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων – Γερμανία) ( https://www.coe.int/en/web/media-freedom/germany ).

Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2020), Ανακοινωθέν Τύπου αριθ. 58/20.