ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠHΣ

Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις από τα εθνικά δικαστήρια

(2021/C 305/01)

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3

1.1. Το σύστημα ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων 4

1.2. H υποχρέωση αναστολής 5

2. ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ 6

2.1. H αρχή της καλόπιστης συνεργασίας 6

2.2. Εφαρμογή των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας στις εθνικές διαδικασίες 6

2.2.1. Ενεργητική νομιμοποίηση 7

2.2.2. Δικαιοδοσία 8

2.2.3. Η αρχή του δεδικασμένου 8

3. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 9

3.1. Η αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής 9

3.2. Οι εξουσίες της Επιτροπής να επιβάλλει τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις 10

4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ 11

4.1. Οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις 11

4.1.1. Μετά από απόφαση της Επιτροπής 12

4.1.1.1. Μετά από απόφαση της Επιτροπής με την οποία η ενίσχυση κηρύσσεται συμβατή 12

4.1.1.2. Μετά από απόφαση της Επιτροπής για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας 13

4.2. Οι αρμοδιότητες των εθνικών δικαστηρίων 14

4.2.1. Εκτίμηση της ύπαρξης ενίσχυσης 14

4.2.2. Εκτίμηση της ύπαρξης παράβασης της υποχρέωσης αναστολής 14

4.2.2.1. Εφαρμογή των προϋποθέσεων των κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία 14

4.2.2.2. Υφιστάμενη ενίσχυση 15

4.2.3. Διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων έναντι της παράβασης της υποχρέωσης αναστολής 16

4.2.3.1 Αναστολή ή παύση της εκτέλεσης του μέτρου 16

4.2.3.2 Ανάκτηση 16

4.2.3.3 Προσωρινά μέτρα 18

4.2.3.4 Αγωγή αποζημίωσης 21

5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ 21

5.1. Συνδρομή της Επιτροπής προς τα εθνικά δικαστήρια 22

5.1.1. Οι μορφές συνεργασίας 22

5.1.1.1. Διαβίβαση πληροφοριών προς τα εθνικά δικαστήρια 22

5.1.1.2. Διαβίβαση γνωμοδοτήσεων σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις 23

5.1.1.3. Αυτεπάγγελτη υποβολή παρατηρήσεων (amicus curiae) 25

5.1.2. Ενιαίο σημείο επικοινωνίας και δημοσίευση γνωμοδοτήσεων και αυτεπάγγελτων γραπτών παρατηρήσεων 26

5.2. Συνδρομή των εθνικών δικαστηρίων προς την Επιτροπή 26

6. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ 27

6.1. Διαδικασίες ενώπιον της Επιτροπής σχετικά με τις παράνομες ενισχύσεις 27

6.2. Διαδικασία επί παραβάσει 27

7. ΤΕΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ 28

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

(1) Από το 2012 η Επιτροπή εφαρμόζει το πρόγραμμα για τον εκσυγχρονισμό των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις ( 1 ) . Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού, η Επιτροπή έχει εκδώσει δέσμη νομοθετικών μέτρων, κατευθυντήριων γραμμών και ανακοινώσεων για την αξιολόγηση των μέτρων κρατικών ενισχύσεων. Η δέσμη αυτή έδωσε στην Επιτροπή τη δυνατότητα να εστιάσει τον εκ των προτέρων έλεγχό της στις υποθέσεις με τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στην εσωτερική αγορά και, συγχρόνως, να αναπτύξει στενότερη συνεργασία με τα κράτη μέλη στον τομέα της επιβολής της νομοθεσίας για τις κρατικές ενισχύσεις. Προς τον σκοπό αυτόν, η Επιτροπή έχει εισαγάγει περισσότερες δυνατότητες για τη χορήγηση ενισχύσεων από τα κράτη μέλη χωρίς προηγούμενο έλεγχο της Επιτροπής, προβλέποντας πρόσθετες περιπτώσεις απαλλαγής από την υποχρέωση κοινοποίησης προς την Επιτροπή σχεδιαζόμενου μέτρου κρατικής ενίσχυσης. Ως εκ τούτου, αυξήθηκε το ποσό ενισχύσεων που χορηγούνται με βάση τις απαλλαγές κατά κατηγορία ( 2 ) . Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος των εθνικών δικαστηρίων στη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

(2) Το 2019 η Επιτροπή δημοσίευσε μελέτη σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων και των αποφάσεων για τις κρατικές ενισχύσεις από τα εθνικά δικαστήρια σε 28 κράτη μέλη ( 3 ) (στο εξής: μελέτη) ( 4 ) . Στο πλαίσιο της μελέτης εξετάστηκαν περισσότερες από 750 αποφάσεις εθνικών δικαστηρίων οι οποίες εμπίπτουν σε δύο κατηγορίες: 1) υποθέσεις στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια αναλαμβάνουν τη συναγωγή των συνεπειών της παράνομης εφαρμογής της ενίσχυσης (στο εξής: ιδιωτική επιβολή) και 2) υποθέσεις στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια αναλαμβάνουν την εφαρμογή των αποφάσεων της Επιτροπής με τις οποίες διατάσσεται η ανάκτηση ενίσχυσης (στο εξής: δημόσια επιβολή).

(3) Από τη μελέτη προέκυψε ότι, μεταξύ 2007 και 2017, ο αριθμός υποθέσεων κρατικών ενισχύσεων που οδηγήθηκαν στα εθνικά δικαστήρια αυξήθηκε. Παρά την εν λόγω αύξηση, είναι σπάνιες οι περιπτώσεις στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια χορήγησαν έννομη προστασία, ενώ οι αγωγές αποζημίωσης αποτελούν μικρό ποσοστό των υποθέσεων. Επιπλέον, οι μορφές συνεργασίας μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων, οι οποίες θεσπίστηκαν το 2009 με την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της νομοθεσίας περί κρατικών ενισχύσεων από τα εθνικά δικαστήρια (στο εξής: ανακοίνωση του 2009) ( 5 ) και το 2015 με τον κανονισμό (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου (στο εξής: διαδικαστικός κανονισμός) ( 6 ) δεν έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως.

(4) Η παρούσα ανακοίνωση παρέχει στα εθνικά δικαστήρια και σε άλλα ενδιαφερόμενα μέρη πρακτικές πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις σε εθνικό επίπεδο. Λαμβάνει υπόψη τα ζητήματα τα οποία τέθηκαν από τα εν λόγω δικαστήρια στο πλαίσιο της μελέτης ή σε υποθέσεις οι οποίες παραπέμφθηκαν στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Δικαστήριο) για την έκδοση προδικαστικής απόφασης. Ορισμένα παραδείγματα είναι η συνοχή μεταξύ των διαδικασιών ενώπιον της Επιτροπής και των διαδικασιών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και τα ζητήματα που προκύπτουν από την εσφαλμένη εφαρμογή των κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία.

(5) Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να παράσχει καθοδήγηση στα δικαστήρια των κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 267 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΣΛΕΕ) ( 7 ) και να ενθαρρύνει τη στενότερη συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων, με τη θέσπιση όλων των διαθέσιμων μέσων συνεργασίας. Δεν είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια ούτε επηρεάζει την ανεξαρτησία τους ( 8 ) . Η παρούσα ανακοίνωση επικεντρώνεται κυρίως στην ιδιωτική επιβολή. Οι πτυχές που σχετίζονται με τη δημόσια επιβολή εξετάζονται από την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την ανάκτηση παράνομων και ασυμβίβαστων κρατικών ενισχύσεων ( 9 ) (στο εξής: ανακοίνωση περί ανάκτησης).

(6) Από την έκδοση της ανακοίνωσης του 2009 η νομολογία του Γενικού Δικαστηρίου και του Δικαστηρίου (στο εξής, από κοινού: Δικαστήρια της Ένωσης) έχει εξελιχθεί. Η παρούσα ανακοίνωση ενσωματώνει τις εξελίξεις αυτές και αντικαθιστά την ανακοίνωση του 2009.

1.1. Το σύστημα ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων

(7) Η έννοια της κρατικής ενισχύσεως, όπως καθορίζεται άμεσα στη ΣΛΕΕ, έχει νομικό χαρακτήρα και πρέπει να ερμηνεύεται βάσει αντικειμενικών στοιχείων ( 10 ) . Σύμφωνα με το άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, «ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη ή με κρατικούς πόρους και που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό διά της ευνοϊκής μεταχειρίσεως ορισμένων επιχειρήσεων ή ορισμένων κλάδων παραγωγής είναι ασυμβίβαστες με την εσωτερική αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές». Η Επιτροπή έχει παράσχει καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο ερμηνείας της έννοιας της κρατικής ενίσχυσης ( 11 )

(8) Η γενική απαγόρευση των κρατικών ενισχύσεων βασίζεται σε ένα διπλό σύστημα εκ των προτέρων και εκ των υστέρων ελέγχου των παρεμβάσεων που περιλαμβάνουν κρατική ενίσχυση. Σύμφωνα με το άρθρο 108 της ΣΛΕΕ, η Επιτροπή πρέπει να εξετάζει διαρκώς όλα τα υφιστάμενα καθεστώτα ενισχύσεων και να αξιολογεί τυχόν σχέδια των κρατών μελών που αποβλέπουν στη θέσπιση νέας ενίσχυσης ή στην τροποποίηση υφιστάμενης ενίσχυσης. Προκειμένου η Επιτροπή να διεξάγει αποτελεσματικά αυτόν τον έλεγχο, τα κράτη μέλη πρέπει να συνεργάζονται παρέχοντας κάθε σχετική πληροφορία και κοινοποιώντας τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων.

(9) Τα κράτη μέλη υποχρεούνται, αφενός, να κοινοποιούν στην Επιτροπή κάθε μέτρο που σκοπεί στη θέσπιση νέας ή στην τροποποίηση υφιστάμενης ενίσχυσης και, αφετέρου, να μη θέτουν σε εφαρμογή το εν λόγω μέτρο έως ότου η Επιτροπή εκτιμήσει τη συμβατότητά του με την εσωτερική αγορά (στο εξής: υποχρέωση αναστολής) ( 12 ) . Η υποχρέωση αναστολής που απορρέει από το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ έχει άμεσο αποτέλεσμα ( 13 ) : απονέμει δικαιώματα σε ιδιώτες, οι οποίοι μπορούν να τα επικαλεστούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

(10) Ως εκ τούτου, η εφαρμογή του συστήματος ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, θεμελιώδες στοιχείο του οποίου συνιστά η διάταξη του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, είναι έργο, αφενός, της Επιτροπής και, αφετέρου, των εθνικών δικαστηρίων, οι δε αντίστοιχοι ρόλοι τους είναι συμπληρωματικοί αλλά διακριτοί. Ενώ η Επιτροπή έχει αποκλειστική αρμοδιότητα για την εκτίμηση της συμβατότητας των μέτρων ενισχύσεων με την εσωτερική αγορά, τα εθνικά δικαστήρια μεριμνούν για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων έναντι τυχόν παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 14 )

1.2. H υποχρέωση αναστολής

(11) Από τον χαρακτήρα του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ως διάταξης άμεσης εφαρμογής συνάγεται ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εγγυώνται ότι θα επέλθουν, σύμφωνα με το εθνικό τους δίκαιο, όλες οι συνέπειες της παράβασης της εν λόγω διάταξης ( 15 )

(12) Για να υπόκειται ένα μέτρο στην απαίτηση αναστολής του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις: πρώτον, το μέτρο πρέπει να χαρακτηρίζεται ως νέα ενίσχυση, συμπεριλαμβανομένων των μεταβολών υφιστάμενων ενισχύσεων ( 16 ) · και δεύτερον, το μέτρο πρέπει να υπόκειται στην υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ.

(13) Επομένως, όταν ένα μέτρο δεν συνιστά νέα ενίσχυση, τα κράτη μέλη μπορούν να το εφαρμόσουν χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή. Επιπλέον, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν μέτρα ενισχύσεων που πληρούν όλους τους όρους για να απαλλάσσονται από την υποχρέωση κοινοποίησης.

(14) Με τους κανονισμούς για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας ( 17 ) η Επιτροπή έθεσε τους όρους υπό τους οποίους μια ενίσχυση θεωρείται ότι δεν επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών και ότι δεν νοθεύει ούτε απειλεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό ( 18 )

(15) Η Επιτροπή έχει επίσης εκδώσει κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορία —όπως ο γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία ( 19 ) — με τους οποίους καθορίζονται οι όροι βάσει των οποίων τα μέτρα ενισχύσεων πρέπει ή μπορούν να θεωρηθούν ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά σύμφωνα με το άρθρο 107 παράγραφος 2 ή 3 ( 20 ) . Εάν ένα μέτρο ενίσχυσης πληροί όλους τους σχετικούς όρους που προβλέπουν οι κανονισμοί αυτοί, το οικείο κράτος μέλος απαλλάσσεται από την υποχρέωσή του να κοινοποιήσει την ενίσχυση στην Επιτροπή.

(16) Επιπλέον, η απόφαση 2012/21/ΕΕ της Επιτροπής ( 21 ) , σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τις υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος εν γένει, και ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1370/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 22 ) , ο οποίος αφορά ειδικότερα τις δημόσιες επιβατικές σιδηροδρομικές και οδικές μεταφορές, θέτουν όρους σύμφωνα με τους οποίους οι αντισταθμίσεις για την εκπλήρωση υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας θεωρούνται συμβατές με την εσωτερική αγορά σύμφωνα με το άρθρο 106 παράγραφος 2 και το άρθρο 93 της ΣΛΕΕ. Τα σχετικά μέτρα δεν υπόκεινται στην υποχρέωση αναστολής ούτε στις περιπτώσεις αυτές.

2. ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

2.1. H αρχή της καλόπιστης συνεργασίας

(17) Το άρθρο 4 παράγραφος 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ( 23 ) (στο εξής: ΣΕΕ) υποχρεώνει τα κράτη μέλη να διευκολύνουν την Ένωση στην εκπλήρωση της αποστολής της. Σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο αυτό, η Ένωση και τα κράτη μέλη, ενεργώντας στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, οφείλουν να εκπληρώνουν τα καθήκοντα αυτά βάσει αμοιβαίας συνεργασίας.

(18) Η υποχρέωση αμοιβαίας συνεργασίας που απορρέει από το άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ ισχύει και για τα εθνικά δικαστήρια ( 24 ) . Αυτό σημαίνει ότι η Επιτροπή συνδράμει τα εθνικά δικαστήρια όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης ( 25 ) και ότι, αντιστρόφως, τα εθνικά δικαστήρια συνδράμουν την Επιτροπή κατά την εκπλήρωση των καθηκόντων της. Συνεπώς, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσουν την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους δυνάμει του δικαίου της Ένωσης και να απέχουν από την έκδοση αποφάσεων που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν την επίτευξη των σκοπών της ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ (στο εξής, από κοινού: Συνθήκες) ( 26 )

2.2. Εφαρμογή των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας στις εθνικές διαδικασίες

(19) Το Δικαστήριο αναγνωρίζει παγίως την αρχή της δικονομικής αυτονομίας στο πλαίσιο της εφαρμογής των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις ( 27 ) . Σύμφωνα με την αρχή αυτή, ελλείψει σχετικής νομοθετικής ρύθμισης της Ένωσης, τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να επιλέξουν τα μέσα με τα οποία θα εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους που απορρέουν από τις Συνθήκες, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέσα που χρησιμοποιούν δεν θίγουν την ισχύ και την αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης.

(20) Σύμφωνα με τη νομολογία των Δικαστηρίων της Ένωσης, η εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκή κατά την εφαρμογή του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ από εκείνη που διέπει παρεμφερείς καταστάσεις εσωτερικής έννομης τάξης (στο εξής: αρχή της ισοδυναμίας) ούτε να καθιστά στην πράξη αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης (στο εξής: αρχή της αποτελεσματικότητας) ( 28 ) . Στα τμήματα 2.2.1., 2.2.2. και 2.2.3. εξηγείται η αλληλεπίδραση μεταξύ της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, αφενός, και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, αφετέρου, όσον αφορά την ενεργητική νομιμοποίηση, την αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων και την αρχή του δεδικασμένου ( 29 )

2.2.1. Ενεργητική νομιμοποίηση

(21) Κατ’ εφαρμογή της αρχής της δικονομικής αυτονομίας, τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τους εθνικούς τους κανόνες που διέπουν την ενεργητική νομιμοποίηση σε ένδικη διαφορά ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων με αντικείμενο τις κρατικές ενισχύσεις, υπό την προϋπόθεση ότι οι κανόνες αυτοί συνάδουν με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας.

(22) Σύμφωνα με την αρχή της αποτελεσματικότητας, η εθνική νομοθεσία σχετικά με τη νομιμοποίηση και το έννομο συμφέρον του διαδίκου να προσφύγει στη δικαιοσύνη δεν θα πρέπει να θίγει το δικαίωμα αποτελεσματικής ένδικης προστασίας των δικαιωμάτων που παρέχονται σε αυτόν από το δίκαιο της Ένωσης ( 30 )

(23) Σύμφωνα με τη μελέτη, τα εθνικά δικαστήρια αποφαίνονται κυρίως επί προσφυγών που ασκούνται από ανταγωνιστές του αποδέκτη της ενίσχυσης, οι οποίοι θίγονται άμεσα από τη στρέβλωση του ανταγωνισμού που προκύπτει από τη χορήγηση της παράνομης ενίσχυσης ( 31 )

(24) Ωστόσο, κατά την εφαρμογή των εθνικών κανόνων περί ενεργητικής νομιμοποίησης, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το καθήκον τους να προστατεύουν τα συμφέροντα τυχόν μερών που έχουν επαρκές έννομο συμφέρον να ασκήσουν προσφυγή (στο εξής: τρίτοι), ανεξάρτητα από το αν έχουν θιγεί άμεσα από τη στρέβλωση του ανταγωνισμού που προέκυψε από την παράνομη εφαρμογή του μέτρου ενίσχυσης.

(25) Τα εθνικά δικαστήρια, κατά την εξέταση της ενεργητικής νομιμοποίησης τρίτων σε υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων που χορηγούνται μέσω δημοσιονομικών μέτρων, πρέπει να εξετάζουν περαιτέρω στοιχεία. Οι φορολογούμενοι τρίτοι μπορεί να θεωρηθεί ότι έχουν έννομο συμφέρουν να ασκήσουν προσφυγή με σκοπό να επιτύχουν επιστροφή του ποσού που εισπράχθηκε κατά παράβαση της υποχρέωσης αναστολής μόνο όταν ο φόρος ή η εισφορά στον οποίο / στην οποία υπόκεινται αποτελεί μέρος της χρηματοδότησης του παράνομου μέτρου ενίσχυσης ( 32 ) . Το έννομο συμφέρον τους δεν εξαρτάται από την ύπαρξη ανταγωνιστικής σχέσης με τον αποδέκτη της ενίσχυσης ( 33 )

(26) Αντιθέτως, οι φορολογούμενοι τρίτοι δεν μπορούν να επικαλεστούν τον παράνομο χαρακτήρα μέτρου ενίσχυσης το οποίο συνίσταται σε φορολογική απαλλαγή για ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους τομείς ώστε αυτοί να απαλλαγούν από την καταβολή του εν λόγω φόρου ή εισφοράς ή να επιτύχουν την επιστροφή του/της, εκτός εάν τα φορολογικά έσοδα προορίζονται αποκλειστικά για τη χρηματοδότηση της παράνομης κρατικής ενίσχυσης, όπως επισημαίνεται στο σημείο (25). Αυτό ισχύει επίσης όταν τελούν σε σχέση ανταγωνισμού με τους αποδέκτες της ενίσχυσης ( 34 ) . Η λύση αυτή θα οδηγούσε σε επίταση των στρεβλωτικών για τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της κρατικής ενίσχυσης, δεδομένου ότι θα διεύρυνε τον αριθμό των επιχειρήσεων οι οποίες τυγχάνουν της φορολογικής απαλλαγής που συνιστά την παράνομη κρατική ενίσχυση ( 35 )

(27) Τέλος, η υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να διασφαλίζουν αποτελεσματική ένδικη προστασία μπορεί να υπερβαίνει την αυστηρή εφαρμογή του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ. Λαμβανομένου υπόψη του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα φυσικά πρόσωπα και οι οργανώσεις που δεν νομιμοποιούνται να ζητήσουν την ακύρωση απόφασης περί κρατικών ενισχύσεων δυνάμει του άρθρου 263 της ΣΛΕΕ θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να προσβάλλουν την ενίσχυση ή τα μέτρα εφαρμογής της ενίσχυσης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και να προκαλέσουν αίτηση έκδοσης προδικαστικής απόφασης από το Δικαστήριο, δυνάμει του άρθρου 267 της ΣΛΕΕ, σχετικά με την ερμηνεία ή το κύρος της απόφασης της Επιτροπής που εγκρίνει την εν λόγω ενίσχυση ( 36 ) . Στην περίπτωση αυτή, όχι μόνο τα οικονομικά συμφέροντα, αλλά και άλλα συμφέροντα φυσικών προσώπων και οργανώσεων μπορεί να έχουν σημασία για τη θεμελίωση της ενεργητικής νομιμοποίησής τους σε διαδικασίες σχετικές με τα εθνικά μέτρα εφαρμογής των ενισχύσεων, ανάλογα με τα επίμαχα μέτρα και τις εθνικές διαδικασίες ( 37 )

2.2.2. Δικαιοδοσία

(28) Η αρχή της δικονομικής αυτονομίας συνεπάγεται ότι ο ορισμός των αρμόδιων δικαστηρίων για διαδικασίες που αφορούν τη χορήγηση παράνομων ενισχύσεων εναπόκειται στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους. Επίσης, σύμφωνα με την αρχή αυτή, τα κράτη μέλη ρυθμίζουν τις δικονομικές λεπτομέρειες που διέπουν αυτές τις ένδικες προσφυγές, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι αρχές τις ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας ( 38 )

(29) Ελλείψει ειδικών κανόνων του δικαίου της Ένωσης, η διάρθρωση των δικαστικών συστημάτων διαφέρει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν συστήσει ειδικά δικαστήρια για την εκδίκαση υποθέσεων σχετικών με κρατικές ενισχύσεις, ενώ άλλα έχουν απονείμει αποκλειστική αρμοδιότητα σε τμήματα υφιστάμενων δικαστηρίων ή έχουν θεσπίσει δικονομικούς κανόνες με τους οποίους διευκρινίζεται ποια δικαστήρια είναι αρμόδια σε υποθέσεις ιδιωτικής ή δημόσιας επιβολής ( 39 ) . Στα περισσότερα κράτη μέλη, αρμόδια για την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις είναι τα πολιτικά και τα διοικητικά δικαστήρια ( 40 )

2.2.3. Η αρχή του δεδικασμένου

(30) Σύμφωνα με την αρχή του δεδικασμένου, δεν μπορεί να τεθεί ζήτημα κύρους των δικαστικών αποφάσεων οι οποίες έχουν καταστεί αμετάκλητες. Αυτό ισχύει στην περίπτωση εξάντλησης όλων των προβλεπόμενων ένδικων μέσων ή εκπνοής των προθεσμιών για την άσκηση αυτών των ένδικων μέσων. Στόχος της αρχής του δεδικασμένου, η οποία κατοχυρώνεται τόσο στην έννομη τάξη της Ένωσης όσο και στις εθνικές έννομες τάξεις, είναι να διασφαλιστεί η σταθερότητα του δικαίου και των έννομων σχέσεων, καθώς και η χρηστή απονομή της δικαιοσύνης ( 41 ) . Σύμφωνα με τη νομολογία, ελλείψει σχετικής νομοθεσίας της Ένωσης, στην εσωτερική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους εναπόκειται ο καθορισμός των λεπτομερών κανόνων εφαρμογής της αρχής του δεδικασμένου, δυνάμει της αρχής της διαδικαστικής αυτονομίας των κρατών μελών. Ωστόσο, οι εν λόγω δικονομικοί κανόνες πρέπει να συνάδουν με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας ( 42 )

(31) Σύμφωνα με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης ( 43 ) , τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να διασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης, μεταξύ άλλων, εάν κριθεί αναγκαίο, αφήνοντας αυτεπαγγέλτως ανεφάρμοστη κάθε αντίθετη διάταξη της εθνικής νομοθεσίας. Αυτό ισχύει και για τους εθνικούς κανόνες με τους οποίους κατοχυρώνεται η αρχή του δεδικασμένου ( 44 )

(32) Η νομολογία των δικαστηρίων της Ένωσης έχει περιορίσει την ισχύ της αρχής του δεδικασμένου όσον αφορά τον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Σύμφωνα με την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, η εφαρμογή της αρχής του δεδικασμένου δεν μπορεί να περιορίζει την αποκλειστική αρμοδιότητα την οποία απονέμει η ΣΛΕΕ στην Επιτροπή όσον αφορά την εκτίμηση της συμβατότητας των κρατικών ενισχύσεων. ( 45 ) . Επιπλέον, το γεγονός ότι ένα εθνικό δικαστήριο απέκλεισε την ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης σε σχέση με ένα μέτρο δεν μπορεί να εμποδίσει την Επιτροπή να διαπιστώσει αργότερα ότι το επίμαχο μέτρο συνιστά παράνομη και ασυμβίβαστη κρατική ενίσχυση ( 46 ) . Αυτό ισχύει ακόμη και στην περίπτωση απόφασης εθνικού δικαστηρίου αποφαινόμενου σε τελευταίο βαθμό ( 47 ) . Ισχύει επίσης και όταν οι εθνικοί κανόνες περί δεδικασμένου επεκτείνονται σε ισχυρισμούς που θα μπορούσαν να είχαν προβληθεί, αλλά δεν προβλήθηκαν, στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας. ( 48 )

3. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

(33) Το σύστημα εκ των προτέρων ελέγχου που καθιερώνεται στο άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ αποσκοπεί στο να διασφαλιστεί ότι εκτελούνται μόνο συμβατά μέτρα ενίσχυσης ( 49 ) . Για την επίτευξη του σκοπού αυτού, η εφαρμογή σχεδίου ενίσχυσης που δεν καλύπτεται από απαλλαγή κατά κατηγορία αναστέλλεται έως ότου εκδοθεί απόφαση της Επιτροπής σχετικά με τη συμβατότητά του με την εσωτερική αγορά ( 50 )

3.1. Η αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής

(34) Γενικά, η Επιτροπή ασκεί την αρμοδιότητά της η οποία συνίσταται στην εκτίμηση της συμβατότητας ενός μέτρου ενίσχυσης σε δύο στάδια. Σε πρώτο στάδιο, η Επιτροπή εκτιμά κατά πόσον το μέτρο μπορεί να χαρακτηριστεί ως κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ ( 51 ) · σε δεύτερο στάδιο, εξετάζει κατά πόσον το μέτρο συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά. Το πρώτο στάδιο, το οποίο συνίσταται στην εκτίμηση της ύπαρξης ενίσχυσης, αποτελεί αρμοδιότητα που ασκείται τόσο από την Επιτροπή όσο και από εθνικά δικαστήρια, δεδομένου ότι αυτά ενδέχεται να κληθούν να κρίνουν αν ένα μέτρο υπόκειται στην υποχρέωση αναστολής ( 52 ) (βλ. τμήματα 4.2.1 και 4.2.2). Το δεύτερο στάδιο, το οποίο συνίσταται στην εκτίμηση της συμβατότητας, εμπίπτει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής. Για την εκτίμηση του συμβιβάσιμου του μέτρου ενίσχυσης εκδίδεται απόφαση ( 53 ) , η οποία υπόκειται στον έλεγχο των Δικαστηρίων της Ένωσης ( 54 )

(35) Η Επιτροπή μπορεί να καταλήξει σε συμπέρασμα σχετικά με τη συμβατότητα ενός μέτρου με την εσωτερική αγορά είτε κατόπιν προκαταρκτικής εξέτασης (όταν δεν έχει αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του μέτρου με την εσωτερική αγορά) ( 55 ) είτε κατόπιν επίσημης διαδικασίας έρευνας (όταν, στο πλαίσιο της προκαταρκτικής εξέτασης, είχε αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα του μέτρου με την εσωτερική αγορά) ( 56 ) . Σε περίπτωση κίνησης επίσημης διαδικασίας έρευνας, η Επιτροπή εκδίδει απόφαση στην οποία εκθέτει την προκαταρκτική της εκτίμηση σχετικά με τον χαρακτήρα του μέτρου ως ενίσχυσης, καθώς και τις αμφιβολίες της σχετικά με τη συμβατότητα του μέτρου με την εσωτερική αγορά (στο εξής: απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας) ( 57 )

(36) Η αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής να εκτιμά τη συμβατότητα των κρατικών ενισχύσεων μπορεί να περιορίσει τα εθνικά δικαστήρια κατά την άσκηση της αρμοδιότητάς τους να εφαρμόζουν το άρθρο 107 παράγραφος 1 και το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ (βλ. τμήμα 4.1) ( 58 ) . Αυτό ισχύει για τις αποφάσεις για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας, οι οποίες, εν αναμονή της εκτίμησης της συμβατότητας του μέτρου, έχουν ορισμένες έννομες συνέπειες για τις διαδικασίες ενώπιον εθνικών δικαστηρίων (βλ. τμήμα 4.1.3).

(37) Οι προγενέστερες τελικές αποφάσεις της Επιτροπής είναι δεσμευτικές για τα εθνικά δικαστήρια και τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να ακολουθούν την εκτίμηση της Επιτροπής όσον αφορά την ύπαρξη ενίσχυσης ( 59 ) . Αντιθέτως, αν η απόφαση του εθνικού δικαστηρίου εκδοθεί πριν εκδοθεί απόφαση από την Επιτροπή, η απόφαση αυτή, ακόμη και αν έχει ισχύ δεδικασμένου, δεν μπορεί να εμποδίσει την Επιτροπή να ασκήσει, οποτεδήποτε, την αποκλειστική αρμοδιότητα που της απονέμει η ΣΛΕΕ (βλ. τμήμα 2.2.3) ( 60 )

3.2. Οι εξουσίες της Επιτροπής να επιβάλλει τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις

(38) Κατά γενικό κανόνα, η Επιτροπή, προκειμένου να επιβάλλει μέτρα έννομης προστασίας κατά της παραβίασης των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, όταν διαπιστώνει ότι το μέτρο που υποβλήθηκε σε εξέταση συνιστά παράνομη και ασυμβίβαστη κρατική ενίσχυση, πρέπει να εκδίδει τελική απόφαση με την οποία περατώνει την επίσημη διαδικασία έρευνας και διατάσσει την ανάκτηση της εν λόγω ενίσχυσης (στο εξής: απόφαση ανάκτησης) ( 61 )

(39) Με τη θέσπιση κανόνων διαδικασίας στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, η Επιτροπή κωδικοποίησε τις εξουσίες επιβολής που διαθέτει ( 62 ) . Σύμφωνα με το άρθρο 16 του διαδικαστικού κανονισμού, η Επιτροπή πρέπει να διατάξει την ανάκτηση της παράνομης και ασυμβίβαστης ενίσχυσης με την έκδοση απόφασης. Όταν κρίνει, με απόφαση, ότι ένα μέτρο ενίσχυσης είναι παράνομο και ασυμβίβαστο με την εσωτερική αγορά, η Επιτροπή δεν διαθέτει διακριτική ευχέρεια και υποχρεούται να διατάξει την ανάκτηση της ενίσχυσης ( 63 ) , εκτός εάν αυτό αντίκειται σε κάποια γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης ( 64 ) . Επιπλέον, οι εξουσίες της Επιτροπής για έκδοση απόφασης ανάκτησης υπόκεινται σε δεκαετή προθεσμία παραγραφής από την ημέρα κατά την οποία χορηγήθηκε η παράνομη ενίσχυση στον δικαιούχο ( 65 )

(40) Σε ορισμένες περιπτώσεις, σύμφωνα με το άρθρο 13 του διαδικαστικού κανονισμού, η Επιτροπή μπορεί, κατά τη διακριτική της ευχέρεια, να θεσπίσει προσωρινά μέτρα, έως ότου ολοκληρώσει την εκτίμηση της συμβατότητας. Ειδικότερα, η Επιτροπή μπορεί να εκδώσει διαταγές αναστολής ή ανάκτησης, εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις ( 66 ) . Με τα μέτρα αυτά επιδιώκεται ο περιορισμός της ζημίας που συνδέεται με την εφαρμογή της ενίσχυσης κατά παράβαση των υποχρεώσεων κοινοποίησης και αναστολής ( 67 )

4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ

(41) Ενώ η Επιτροπή υποχρεούται να εξετάζει τη συμβατότητα ενός μέτρου ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου έχει διαπιστώσει ότι η ενίσχυση εφαρμόστηκε κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, ο κύριος ρόλος των εθνικών δικαστηρίων είναι να διασφαλίζουν τα δικαιώματα των διοικούμενων έναντι αυτής της παράβασης ( 68 )

(42) Τα εθνικά δικαστήρια έχουν την υποχρέωση να παρέχουν στους τρίτους αποτελεσματική έννομη προστασία ( 69 ) . Η συμβολή τους στο σύστημα ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων καθίσταται ιδιαιτέρως αναγκαία σε περιπτώσεις στις οποίες χορηγείται παράνομη ενίσχυση, εάν δεν έχει εκδοθεί τελική απόφαση της Επιτροπής για το ίδιο μέτρο ή έως ότου εκδοθεί αυτή η απόφαση, καθώς και σε περιπτώσεις όπου χορηγήθηκε ενδεχομένως συμβιβάσιμη ενίσχυση κατά παράβαση της υποχρέωσης αναστολής ( 70 )

4.1. Οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις

(43) Τα εθνικά δικαστήρια έχουν την εξουσία να ερμηνεύουν και να εφαρμόζουν το άρθρο 107 παράγραφος 1 και το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ. Ειδικότερα, εάν δεν έχει εκδοθεί απόφαση της Επιτροπής σχετικά με το ίδιο μέτρο ( 71 ) , τα εθνικά δικαστήρια, στο πλαίσιο της άσκησης της αρμοδιότητάς τους να εκτιμούν την ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης, δεσμεύονται μόνο από την αντικειμενική έννοια της κρατικής ενίσχυσης ( 72 )

(44) Σε εκτίμηση της ύπαρξης κρατικής ενίσχυσης προβαίνει και η Επιτροπή, τούτο δε αποτελεί κατά κανόνα το πρώτο στάδιο πριν από την εκτίμηση της συμβατότητας της ενίσχυσης. Συνεπώς, τυχόν διαδικασία ενώπιον της Επιτροπής, είτε προγενέστερη είτε μεταγενέστερη της διαδικασίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, μπορεί να επηρεάσει τη διαδικασία ενώπιον των δικαστηρίων ( 73 ) , όπως εξηγείται στα τμήματα 4.1.1 έως 4.1.3.

4.1.1. Μετά από απόφαση της Επιτροπής

(45) Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να απέχουν από την έκδοση αποφάσεων που αντιστρατεύονται απόφαση της Επιτροπής ( 74 ) και, ως εκ τούτου, πρέπει να συμμορφώνονται με την εκτίμηση της Επιτροπής σχετικά με την ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης. Επίσης, τα εθνικά δικαστήρια δεν είναι αρμόδια να αποφασίζουν για το κύρος των αποφάσεων της Επιτροπής ( 75 ) . Τα Δικαστήρια της Ένωσης είναι τα μόνα αρμόδια να προβούν σε μία τέτοια διαπίστωση σύμφωνα με το άρθρο 263 της ΣΛΕΕ ( 76 )

(46) Εάν ένα εθνικό δικαστήριο έχει αμφιβολίες σχετικά με την ερμηνεία ή το κύρος απόφασης της Επιτροπής, μπορεί να ζητήσει διευκρινίσεις από την Επιτροπή (βλ. τμήμα 5.1) ή, ανάλογα με τις περιστάσεις, δύναται ή οφείλει ( 77 ) να θέσει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 267 της ΣΛΕΕ ( 78 )

4.1.1.1. Μετά από απόφαση της Επιτροπής με την οποία η ενίσχυση κηρύσσεται συμβατή

(47) Η τελική απόφαση της Επιτροπής με την οποία αναγνωρίζεται η συμβατότητα παράνομης ενίσχυσης μετά τη χορήγησή της δεν έχει ως συνέπεια την εκ των υστέρων νομιμοποίηση εκτελεστικών μέτρων τα οποία θεσπίστηκαν κατά παράβαση της υποχρέωσης αναστολής που προβλέπεται από τη ΣΛΕΕ ( 79 )

(48) Στο πλαίσιο αυτό, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να εγγυώνται στα υποκείμενα δικαίου ότι θα συναχθούν, κατά το δίκαιο της ημεδαπής, όλες οι συνέπειες ( 80 ) της παράβασης της υποχρέωσης αναστολής, μεταξύ άλλων διατάσσοντας την ανάκτηση των τόκων για το χρονικό διάστημα της παρανομίας ( 81 )

(49) Συνεπώς, όταν τρίτος προσφεύγει ενώπιον εθνικού δικαστηρίου επιδιώκοντας την άρση των πλεονεκτημάτων που συνδέονται με την πρόωρη καταβολή της ενίσχυσης, το δικαστήριο θα πρέπει να κάνει δεκτή την προσφυγή του, ακόμη και αν η επίμαχη ενίσχυση έχει ήδη κηρυχθεί συμβατή από την Επιτροπή. Οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία θα είχε ως αποτέλεσμα τα κράτη μέλη να έχουν τη δυνατότητα να μη λαμβάνουν υπόψη τις διατάξεις της ΣΛΕΕ και, συνεπώς, να στερούν από αυτές την αποτελεσματικότητά τους ( 82 )

4.1.1.2. Μετά από απόφαση της Επιτροπής για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας

(50) Η κατάσταση διαφέρει όταν η Επιτροπή έχει απλώς κινήσει, σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ, επίσημη διαδικασία έρευνας σχετικά με μέτρο ενίσχυσης για το οποίο έχει ασκηθεί προσφυγή ενώπιον εθνικού δικαστηρίου. Στην απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας, η Επιτροπή διατυπώνει, καταρχήν, αμφιβολίες όσον αφορά το κατά πόσον το μέτρο ενίσχυσης είναι συμβατό με την εσωτερική αγορά. Ενώ οι αμφιβολίες αυτές αφορούν, κατά γενικό κανόνα, τη συμβατότητα της ενίσχυσης, η εκτίμηση του κατά πόσον υφίσταται ενίσχυση έχει προκαταρκτικό χαρακτήρα και απορρέει από την αρχική εξέταση του επίμαχου μέτρου ( 83 )

(51) Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τη νομική κατάσταση που διαμορφώνεται βάσει των υπό εξέλιξη διαδικασιών ενώπιον της Επιτροπής, ακόμη και αν η κατάσταση αυτή είναι προσωρινή.

(52) Αυτό σημαίνει ότι, ενόσω η επίσημη διαδικασία έρευνας βρίσκεται σε εξέλιξη, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να επιβάλλουν τις έννομες συνέπειες από την ίδια την απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας. Μετά την έκδοση απόφασης για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας, το εθνικό δικαστήριο δεν μπορεί να εκτιμήσει ότι το επίμαχο μέτρο δεν συνιστά ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, ειδάλλως θα υπονομευόταν η αποτελεσματικότητα του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 84 )

(53) Για τον σκοπό αυτόν, είναι υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για να εγγυώνται ότι θα επέλθουν όλες οι συνέπειες της ενδεχόμενης παράβασης της υποχρέωσης αναστολής. Τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να αποφασίσουν να ανασταλεί η εκτέλεση του επίμαχου μέτρου και να διατάξουν την ανάκτηση των ποσών που έχουν ήδη καταβληθεί. Δύνανται επίσης να αποφασίσουν να διατάξουν άλλα προσωρινά μέτρα για τη διασφάλιση, αφενός, των συμφερόντων των ενδιαφερόμενων μερών και, αφετέρου, της αποτελεσματικότητας της απόφασης της Επιτροπής για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας ( 85 )

(54) Επιπλέον, τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν απλώς να αναστείλουν την ενώπιόν τους διαδικασία έως ότου η Επιτροπή εκδώσει τελική απόφαση ( 86 ) , δεδομένου ότι αυτό θα ισοδυναμούσε με διατήρηση του πλεονεκτήματος στην αγορά παρά την ενδεχόμενη παράβαση της υποχρέωσης αναστολής.

(55) Οι ίδιοι περιορισμοί μπορεί να ισχύουν και για τα εθνικά δικαστήρια όταν τελική απόφαση της Επιτροπής ( 87 ) έχει ακυρωθεί από τα δικαστήρια της Ένωσης, είτε με απόφαση που μπορεί να προσβληθεί είτε με τελεσίδικη απόφαση, δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν υποχρεούται να επαναλάβει τη διαδικασία από την αρχή, αλλά μπορεί να την επαναλάβει από το σημείο κατά το οποίο συνέβη η παρανομία ( 88 ) . Ως εκ τούτου, η απόφαση για την κίνηση επίσημης διαδικασίας έρευνας μπορεί να παραμείνει σε ισχύ έως ότου η Επιτροπή εκδώσει νέα τελική απόφαση. Υπό τις συνθήκες αυτές, τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται, επομένως, να διασφαλίζουν την τήρηση της υποχρέωσης αναστολής που απορρέει από την κίνηση της επίσημης διαδικασίας, για παράδειγμα αποτρέποντας την επιστροφή των ενισχύσεων που ανακτήθηκαν.

4.2. Οι αρμοδιότητες των εθνικών δικαστηρίων

(56) Όπως αναφέρθηκε στα σημεία 11 έως 13, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να εξακριβώσουν εάν η κρατική ενίσχυση χορηγήθηκε σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ εντός των ορίων που θέτει η αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής για την εκτίμηση της συμβατότητας της ενίσχυσης, καθώς και τυχόν προγενέστερη απόφαση της Επιτροπής σχετικά με το ίδιο μέτρο.

(57) Η εκτίμηση από τα εθνικά δικαστήρια διεξάγεται σε δύο στάδια: σε πρώτο στάδιο, εξετάζουν τη φύση του μέτρου προκειμένου να εξακριβώσουν κατά πόσο μπορεί να χαρακτηριστεί κρατική ενίσχυση σύμφωνα με το άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ· σε δεύτερο στάδιο, εάν τα εθνικά δικαστήρια κρίνουν ότι το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση, οφείλουν να αποφασίσουν αν το μέτρο υπόκειται στην υποχρέωση αναστολής. Όταν τα δικαστήρια διαπιστώνουν παράβαση της υποχρέωσης αναστολής, πρέπει να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα έννομης προστασίας για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων που θίγονται από την εν λόγω παράβαση.

4.2.1. Εκτίμηση της ύπαρξης ενίσχυσης

(58) Τα δικαστήρια της Ένωσης έχουν επιβεβαιώσει ότι, τα εθνικά δικαστήρια, όπως και η Επιτροπή, έχουν αρμοδιότητα να ερμηνεύουν την έννοια της κρατικής ενίσχυσης ( 89 )

(59) Προκειμένου να εξακριβωθεί η ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης, συχνά πρέπει να εξεταστούν διάφορα σύνθετα ζητήματα [βλ. σημείο (14)]. Στην ανακοίνωσή της σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης όπως αναφέρεται στο άρθρο 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ ( 90 ) , η Επιτροπή ανέπτυξε λεπτομερή καθοδήγηση η οποία μπορεί να παράσχει συνδρομή στα εθνικά δικαστήρια.

(60) Όταν εγείρονται αμφιβολίες ως προς τη συνδρομή των στοιχείων της κρατικής ενίσχυσης, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ζητήσουν γνωμοδότηση από την Επιτροπή (βλ. τμήμα 5.1.1.2). Τα εθνικά δικαστήρια έχουν επίσης τη δυνατότητα ή την υποχρέωση να παραπέμψουν το ζήτημα στο Δικαστήριο για την έκδοση προδικαστικής απόφασης σύμφωνα με το άρθρο 267 της ΣΛΕΕ.

4.2.2. Εκτίμηση της ύπαρξης παράβασης της υποχρέωσης αναστολής

(61) Στο πλαίσιο της εκτίμησης σχετικά με το αν ένα μέτρο ενίσχυσης υπόκειται στην υποχρέωση αναστολής, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να εξετάσουν αν το μέτρο εμπίπτει σε μία από τις περιπτώσεις εξαίρεσης από την υποχρέωση κοινοποίησης (βλ. τμήμα 1.2). Ειδικότερα, τα εθνικά δικαστήρια αξιολογούν κατά πόσο το εξεταζόμενο μέτρο πληροί τα κριτήρια που καθορίζονται σε κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορία ή συνιστά υφιστάμενη ενίσχυση.

(62) Εάν ένα μέτρο ενίσχυσης πληροί όλες τις προϋποθέσεις που προβλέπονται σε κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία, απαλλάσσεται από την υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης προς την Επιτροπή και θεωρείται ότι συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά.

(63) Οι υφιστάμενες ενισχύσεις δεν υπόκεινται στην υποχρέωση κοινοποίησης που υπέχουν τα κράτη μέλη βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, αλλά υπόκεινται σε διαφορετικό σύστημα ελέγχου από την Επιτροπή βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Ωστόσο, οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων κατά την έννοια του άρθρου 1 στοιχείο γ) του διαδικαστικού κανονισμού δεν εμπίπτουν στην έννοια της υφιστάμενης ενίσχυσης.

4.2.2.1. Εφαρμογή των προϋποθέσεων των κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία

(64) Τα κράτη μέλη μπορούν να επικαλεστούν την απαλλαγή ενός μέτρου από την υποχρέωση κοινοποίησης, εφόσον το εν λόγω μέτρο πληροί τις γενικές και ειδικές προϋποθέσεις που προβλέπουν οι κανονισμοί απαλλαγής κατά κατηγορία. Ωστόσο, εάν ένα κράτος μέλος εφαρμόσει ένα μέτρο ενίσχυσης το οποίο δεν πληροί όλες τις προϋποθέσεις της εφαρμοστέας απαλλαγής κατά κατηγορία, χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση προς την Επιτροπή, η εφαρμογή της εν λόγω ενίσχυσης είναι παράνομη.

(65) Οι υποχρεώσεις κοινοποίησης και αναστολής που απορρέουν από τη ΣΛΕΕ δεν δεσμεύουν μόνο τα εθνικά δικαστήρια αλλά και όλα τα διοικητικά όργανα των κρατών μελών ( 91 )

(66) Κατά την εκτίμηση του κατά πόσον η εφαρμογή μέτρου ενίσχυσης ήταν νόμιμη, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να εξακριβώσουν αν τηρήθηκαν οι προϋποθέσεις κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, προκειμένου να διαπιστώσουν αν το μέτρο τύγχανε απαλλαγής από την υποχρέωση κοινοποίησης. Το Δικαστήριο έχει καθορίσει την έκταση των αρμοδιοτήτων των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά την εκτίμηση της ορθής εφαρμογής των προϋποθέσεων του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ( 92 ) , δηλαδή τον βαθμό στον οποίο τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ερμηνεύσουν τις διατάξεις του.

(67) Η έκδοση κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία δεν έχει ως στόχο να μεταβιβαστεί στα κράτη μέλη η αρμοδιότητα εκτίμησης της συμβατότητας των κρατικών ενισχύσεων με την εσωτερική αγορά, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής ( 93 ) . Εναπόκειται, ωστόσο, στα εθνικά δικαστήρια να εξακριβώσουν αν η ενίσχυση που χορήγησαν οι εθνικές αρχές πληροί από κάθε άποψη τις γενικές και ειδικές προϋποθέσεις του εφαρμοστέου κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, ερμηνεύοντας συσταλτικά τις εν λόγω προϋποθέσεις ( 94 )

(68) Σε περιπτώσεις στις οποίες εφαρμόστηκε ενίσχυση βάσει κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία χωρίς να πληρούνται όλες οι εφαρμοστέες προϋποθέσεις, ο δικαιούχος της εν λόγω ενίσχυσης δεν μπορεί, κατά τον χρόνο αυτό, να έχει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στη νομιμότητα της χορήγησης της ενίσχυσης ( 95 ) . Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι εθνικές αρχές δεν έχουν την εξουσία να λάβουν οριστική απόφαση με την οποία να διαπιστώνουν ότι δεν υφίσταται υποχρέωση κοινοποίησης της ενίσχυσης ( 96 )

4.2.2.2. Υφιστάμενη ενίσχυση

(69) Όπως αναφέρθηκε στο σημείο (63), σε αντίθεση με τη νέα ενίσχυση, η υφιστάμενη ενίσχυση δεν υπόκειται σε υποχρέωση κοινοποίησης. Εναπόκειται αποκλειστικά στην Επιτροπή να εκτιμά αν μια υφιστάμενη ενίσχυση εξακολουθεί να συμβιβάζεται με την εσωτερική αγορά και να προτείνει κατάλληλα μέτρα όταν θεωρεί ότι ένα καθεστώς δεν είναι πλέον συμβιβάσιμο. Κατά την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, ο ρόλος των εθνικών δικαστηρίων περιορίζεται στο να εκτιμούν αν το μέτρο ενίσχυσης αποτελεί υφιστάμενη ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 108 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ. Αν το μέτρο συνιστά υφιστάμενη ενίσχυση, δεν τίθεται ζήτημα παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, για την οποία το εθνικό δικαστήριο πρέπει να λάβει μέτρα έννομης προστασίας.

(70) Οι Συνθήκες δεν παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με τον χαρακτηρισμό ενός μέτρου ενίσχυσης ως υφιστάμενης ενίσχυσης. Οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες μια ενίσχυση πρέπει να θεωρείται υφιστάμενη ενίσχυση ορίζονται στις διατάξεις του διαδικαστικού κανονισμού ( 97 ) . Ωστόσο, ο διαδικαστικός κανονισμός δεν περιλαμβάνει καμία διάταξη σχετικά με τις εξουσίες και τις υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων, οι οποίες εξακολουθούν να διέπονται από τις διατάξεις της ΣΛΕΕ, όπως έχουν ερμηνευθεί από το Δικαστήριο ( 98 )

4.2.3. Διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων έναντι της παράβασης της υποχρέωσης αναστολής

(71) Προκειμένου να διασφαλίζουν τα δικαιώματα των διοικουμένων έναντι της παράνομης εφαρμογής κρατικής ενίσχυσης, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να λάβουν διάφορα μέτρα έννομης προστασίας, ανάλογα με την κατάσταση. Για παράδειγμα, μπορούν να αποφασίσουν να αναστείλουν ή να παύσουν την εκτέλεση του μέτρου (τμήμα 4.2.3.1), να διατάξουν την ανάκτηση των ποσών που έχουν ήδη εκταμιευθεί (τμήμα 4.2.3.2) ή να διατάξουν διάφορα προσωρινά μέτρα προκειμένου να διασφαλιστούν με άλλο τρόπο τα συμφέροντα των ενδιαφερόμενων μερών (τμήμα 4.2.3.3.) ( 99 ) . Τέλος, ενδέχεται να κληθούν να αποφανθούν σχετικά με αγωγές αποζημίωσης για ζημίες που υπέστησαν τρίτοι λόγω της παράνομης εφαρμογής της κρατικής ενίσχυσης (τμήμα 4.2.3.4). Σε κάθε περίπτωση, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εγγυώνται στους διοικούμενους ότι θα επέλθουν, σύμφωνα το εθνικό τους δίκαιο, όλες οι συνέπειες της παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 100 )

4.2.3.1. Αναστολή ή παύση της εκτέλεσης του μέτρου

(72) Όταν η κρατική αρχή δεν έχει ακόμη εκτελέσει μέτρο κρατικής ενίσχυσης η οποία έχει χορηγηθεί κατά παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εμποδίσουν την εκτέλεση του μέτρου, είτε με αναστολή είτε με παύση της. Το εν λόγω μέτρο έννομης προστασίας θα μπορούσε επίσης να είναι πρόσφορο σε περιπτώσεις στις οποίες το μέτρο κρατικής ενίσχυσης έχει τεθεί σε ισχύ, αλλά η ενίσχυση δεν έχει ακόμη εκταμιευθεί (εν όλω ή εν μέρει), παρά την ανάγκη λήψης πρόσθετων μέτρων έννομης προστασίας για το μέρος της ενίσχυσης που έχει ήδη καταβληθεί.

(73) Το δίκαιο της Ένωσης δεν επιβάλλει κάποια καθορισμένη συνέπεια την οποία οφείλουν υποχρεωτικά να αντλήσουν τα εθνικά δικαστήρια ως προς το κύρος της πράξης χορήγησης της παράνομης κρατικής ενίσχυσης. Η μόνη υποχρέωση που επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια είναι να λάβουν κατάλληλα μέτρα για την αποτροπή της καταβολής της παράνομης ενίσχυσης στον δικαιούχο. Ωστόσο, ενδέχεται να υπάρχουν καταστάσεις, κατά το εθνικό δίκαιο, στις οποίες η παράνομη εκτέλεση του μέτρου μπορεί να ανασταλεί με την ακύρωση της πράξης χορήγησης ( 101 )

(74) Συνεπώς, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να κηρύξουν άκυρη τη σύμβαση βάσει της οποίας χορηγήθηκε η ενίσχυση, να ακυρώσουν την απόφαση των αρχών του κράτους μέλους που χορήγησαν την ενίσχυση ή να αναστείλουν την εφαρμογή της (για παράδειγμα, σε περιπτώσεις όπου η ενίσχυση χορηγείται με τη μορφή πρόσβασης σε εγκατάσταση ή υπηρεσία).

(75) Όταν η ενίσχυση καταβάλλεται σε δόσεις, τα εθνικά δικαστήρια θα πρέπει να διατάξουν την αναστολή των μελλοντικών καταβολών.

4.2.3.2. Ανάκτηση

(76) Όταν η παράνομη ενίσχυση έχει ήδη καταβληθεί στον δικαιούχο, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν, καταρχήν, και εφόσον δεν έχει εκδοθεί απόφαση της Επιτροπής με την οποία η ενίσχυση να κηρύσσεται συμβιβάσιμη, να διατάσσουν την πλήρη ανάκτηση του ποσού που καταβλήθηκε παράνομα ( 102 ) . H κατάργηση της ενίσχυσης μέσω ανάκτησης αποτελεί τη λογική συνέπεια του παράνομου χαρακτήρα της ( 103 )

(77) Για την επαναφορά των πραγμάτων στην κατάσταση που επικρατούσε πριν από τη χορήγηση της ενίσχυσης, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να εξαλείψουν εντελώς το πλεονέκτημα που παρασχέθηκε παράνομα στον δικαιούχο. Το πλεονέκτημα αυτό συνίσταται στην ενίσχυση (στο εξής: ποσό της ενίσχυσης), καθώς και στη μη καταβολή των τόκων που θα κατέβαλε η επιχείρηση αν είχε αναγκαστεί να δανειστεί το ποσό της ενίσχυσης στην αγορά κατά τη διάρκεια της παρανομίας, το οποίο έχει ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της ανταγωνιστικής της θέσης κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου (στο εξής: τόκοι για το χρονικό διάστημα της παρανομίας) ( 104 ) . Επομένως, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να διατάξουν την ανάκτηση τόσο του ποσού της ενίσχυσης όσο και των τόκων για το χρονικό διάστημα της παρανομίας.

(78) Εάν εκκρεμούν παράλληλες διαδικασίες ενώπιον εθνικού δικαστηρίου και ενώπιον της Επιτροπής και εάν η Επιτροπή κηρύξει ασυμβίβαστη την ενίσχυση, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να συναγάγει τις δέουσες συνέπειες σύμφωνα με τις εθνικές διατάξεις που διέπουν την εκτέλεση των αποφάσεων ανάκτησης ( 105 )

(79) Όπως επισημαίνεται στο σημείο (48), εάν η Επιτροπή κηρύξει την ενίσχυση συμβατή, το δίκαιο της Ένωσης επιβάλλει στα κράτη μέλη μόνο την υποχρέωση να ανακτήσουν τους τόκους για το χρονικό διάστημα της παρανομίας ( 106 ) , το οποίο υπολογίζεται από την καταβολή της ενίσχυσης έως την κήρυξη της συμβατότητάς της.

(80) Εάν η απόφαση της Επιτροπής που κηρύσσει το μέτρο συμβιβάσιμο ακυρωθεί, το εν λόγω μέτρο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει εγκριθεί από την Επιτροπή και η εφαρμογή του θεωρείται παράνομη ( 107 ) . Στην περίπτωση αυτή, ο δικαιούχος δεν μπορεί να επικαλεστεί δικαιολογημένη εμπιστοσύνη ως προς τη νομιμότητα της ενίσχυσης, δεδομένου ότι είχε ασκηθεί προσφυγή ακύρωσης κατά της θετικής απόφασης ( 108 )

(81) Όσον αφορά τον υπολογισμό των τόκων για το χρονικό διάστημα της παρανομίας, ούτε το άρθρο 16 παράγραφος 2 του διαδικαστικού κανονισμού ούτε τα άρθρα 9 και 11 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 794/2004 της Επιτροπής ( 109 ) εφαρμόζονται στην ανάκτηση της παράνομης ενίσχυσης από κράτος μέλος όταν δεν έχει εκδοθεί απόφαση ανάκτησης της Επιτροπής. Επομένως, σε αυτές τις περιπτώσεις, οι αρχές του οικείου κράτους μέλους πρέπει να υπολογίσουν τους τόκους για το χρονικό διάστημα της παρανομίας σύμφωνα με τους εφαρμοστέους κανόνες του εθνικού δικαίου, εφόσον πληρούνται δύο προϋποθέσεις. Πρώτον, οι κανόνες αυτοί πρέπει να τηρούν τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (βλ. τμήμα 2.2)· και δεύτερον, οι τόκοι για το χρονικό διάστημα της παρανομίας πρέπει να υπολογίζονται τουλάχιστον με επιτόκιο ίσο με εκείνο που θα είχε εφαρμοστεί αν ο αποδέκτης είχε αναγκαστεί να δανειστεί το ποσό της επίμαχης ενίσχυσης στην αγορά κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου ( 110 )

(82) Όσον αφορά την προθεσμία παραγραφής στην οποία υπόκεινται οι εξουσίες των εθνικών δικαστηρίων να διατάξουν την ανάκτηση, τα Δικαστήρια της Ένωσης έχουν αποφανθεί ότι η δεκαετής προθεσμία παραγραφής που προβλέπεται στον διαδικαστικό κανονισμό ισχύει μόνο για την Επιτροπή ( 111 ) . Εάν οι εθνικές διαδικασίες προβλέπουν μεγαλύτερη προθεσμία παραγραφής, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να διατάξει την ανάκτηση της ενίσχυσης που χορηγήθηκε κατά παράβαση της υποχρέωσης αναστολής, ακόμη και μετά την εκπνοή της προθεσμίας παραγραφής που προβλέπεται για την Επιτροπή. Τα εθνικά δικαστήρια δεσμεύονται επίσης από εθνικές προθεσμίες παραγραφής οι οποίες είναι βραχύτερες των 10 ετών, εκτός αν υφίσταται απόφαση ανάκτησης της Επιτροπής ( 112 ) . Σε περιπτώσεις στις οποίες η Επιτροπή εκδίδει απόφαση ανάκτησης, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να δικαιολογήσουν τη μη εφαρμογή της εν λόγω απόφασης επικαλούμενα απαιτήσεις του εθνικού δικαίου, για παράδειγμα τις εθνικές προθεσμίες παραγραφής ( 113 )

4.2.3.3. Προσωρινά μέτρα

(83) Στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους δυνάμει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια απαιτείται να διατάσσουν τη λήψη προσωρινών μέτρων, εφόσον συντρέχει λόγος διασφάλισης των δικαιωμάτων των διοικουμένων και του άμεσου αποτελέσματος του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 114 ) . Τα εθνικά δικαστήρια διατάσσουν τη λήψη αυτών των μέτρων, τα οποία αποβλέπουν στην προσωρινή εξάλειψη των στρεβλωτικών για τον ανταγωνισμό αποτελεσμάτων της ενίσχυσης ( 115 ) , σύμφωνα με το εθνικό τους δίκαιο, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (βλ. τμήμα 2.2).

(84) Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να επιλέξουν να διατάξουν προσωρινά μέτρα σε περιπτώσεις όπου η εικαζόμενη παράνομη ενίσχυση έχει ήδη καταβληθεί ( 116 ) ή πρόκειται να καταβληθεί. Στην πρώτη περίπτωση, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να διατάξουν είτε την επιστροφή της ενίσχυσης προσαυξημένης με τόκους για το χρονικό διάστημα της παρανομίας είτε την προσωρινή μεταβίβαση της ενίσχυσης, συμπεριλαμβανομένων των τόκων για το χρονικό διάστημα από τη χορήγηση της ενίσχυσης έως τη μεταβίβασή της, σε δεσμευμένο λογαριασμό. Με τις επιλογές αυτές διασφαλίζεται ότι ο αποδέκτης παύει να επωφελείται από το πλεονέκτημα που συνδέεται με την εικαζόμενη παράνομη ενίσχυση. Όταν υπάρχει κίνδυνος επικείμενης καταβολής της ενίσχυσης, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει ασφαλιστικά μέτρα προκειμένου να αποτρέψει την εκταμίευση της εικαζόμενης παράνομης ενίσχυσης μέχρι την έκδοση απόφασης επί της ουσίας της υπόθεσης ( 117 )

(85) Η υπό εξέλιξη έρευνα της Επιτροπής δεν απαλλάσσει το εθνικό δικαστήριο από την ευθύνη του για την προστασία των δικαιωμάτων των διοικουμένων σε περίπτωση παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 118 ) . Επομένως, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να διατάξει κατάλληλα προσωρινά μέτρα ώστε να εγγυηθεί ότι θα επέλθουν όλες οι συνέπειες ενδεχόμενης παράβασης της υποχρέωσης αναστολής.

(86) Τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται να διατάσσουν προσωρινά μέτρα εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: α) δεν υπάρχει αμφιβολία όσον αφορά την ύπαρξη κρατικής ενίσχυσης· β) η ενίσχυση πρόκειται να χορηγηθεί ή έχει χορηγηθεί· και γ) δεν διαπιστώθηκε ότι συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις που καθιστούν μη προσήκουσα την ανάκτηση ( 119 )

4.2.3.4. Αγωγή αποζημίωσης

(87) Στο πλαίσιο του ρόλου τους δυνάμει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, τα εθνικά δικαστήρια μπορεί να χρειαστεί να αποφανθούν σχετικά με αγωγές αποζημίωσης για ζημίες που υπέστησαν τρίτοι λόγω της παράνομης κρατικής ενίσχυσης. Εάν οι αγωγές αυτές ευδοκιμήσουν, οι ενάγοντες επιτυγχάνουν άμεση χρηματική αποκατάσταση της ζημίας που υπέστησαν.

(88) Το Δικαστήριο έχει κατ’ επανάληψη αποφανθεί ότι οι θιγόμενοι τρίτοι μπορούν να προσφύγουν ενώπιον εθνικών δικαστηρίων για να απαιτήσουν αποζημίωση βάσει του εθνικού δικαίου ( 120 ) , το οποίο θα πρέπει να τηρεί τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας (βλ. τμήμα 2.2).

(90) Οι δύο πρώτες προϋποθέσεις που καθορίζονται στο σημείο (89)πληρούνται κατά κανόνα σε σχέση με παραβιάσεις του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ. Το Δικαστήριο έχει επιβεβαιώσει κατ’ επανάληψη την ύπαρξη δικαιωμάτων των διοικουμένων δυνάμει της εν λόγω διάταξης και έχει διευκρινίσει ότι η προστασία αυτών των δικαιωμάτων αποτελεί ιδιαίτερο καθήκον των εθνικών δικαστηρίων ( 126 )

(91) Ομοίως, δεδομένου ότι οι αρχές των κρατών μελών υπόκεινται, καταρχήν, στην υποχρέωση να κοινοποιούν τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων πριν από την εφαρμογή τους, η παραβίαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ αρκεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, προς απόδειξη της ύπαρξης σοβαρής παράβασης σύμφωνα με τη νομολογία των δικαστηρίων της Ένωσης. Εφόσον πρόκειται για κρατική ενίσχυση, οι αρχές των κρατών μελών δεν μπορούν κατά κανόνα να ισχυριστούν ότι δεν γνώριζαν την υποχρέωση αναστολής, δεδομένου ότι υπάρχει επαρκής νομολογία και καθοδήγηση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 107 παράγραφος 1 και του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ. Σε περίπτωση αμφιβολίας και για λόγους ασφάλειας δικαίου, τα κράτη μέλη μπορούν πάντα να κοινοποιούν το μέτρο στην Επιτροπή πριν από την εφαρμογή του ( 127 )

(92) H τρίτη προϋπόθεση που καθορίζεται στο σημείο (89), σύμφωνα με την οποία πρέπει να έχει προκληθεί πραγματική και βέβαιη οικονομική βλάβη στον ενάγοντα από την παράβαση του δικαίου της Ένωσης, πληρούται με διάφορους τρόπους. Στη μελέτη επισημάνθηκε ότι είναι σπάνιες οι περιπτώσεις στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια επιδίκασαν αποζημίωση, διευκρινίζοντας ότι η ποσοτικοποίηση της ζημίας και ο προσδιορισμός της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ζημίας και της παράνομης ενίσχυσης αποτελούν σημαντικά εμπόδια για τους ενάγοντες ( 128 )

(93) Οι ενάγοντες συνήθως ισχυρίζονται ότι η ενίσχυση υπήρξε άμεση αιτία διαφυγόντος κέρδους. Όταν προβάλλεται τέτοιος ισχυρισμός, τα εθνικά δικαστήρια θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα εξής: α) δυνάμει των ενωσιακών νομικών απαιτήσεων ισοδυναμίας και αποτελεσματικότητας, το εθνικό δίκαιο δεν δύναται να αποκλείει την ευθύνη κράτους μέλους για το διαφυγόν κέρδος (129). Σε περίπτωση που το εθνικό δίκαιο προβλέπει τέτοιον αποκλεισμό, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει να αφήνει ανεφάρμοστη τη σχετική διάταξη σε αγωγές αποζημίωσης λόγω παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ· β) ο προσδιορισμός του πραγματικού ύψους των διαφυγόντων κερδών είναι πιο εύκολος σε περιπτώσεις στις οποίες, εξαιτίας της παράνομης ενίσχυσης, συνάφθηκε σύμβαση ή αξιοποιήθηκε συγκεκριμένη επιχειρηματική ευκαιρία από τον αποδέκτη και όχι από τον ενάγοντα και η σύμβαση έχει ήδη υπογραφεί από τον αποδέκτη· γ) σε περιπτώσεις στις οποίες η ενίσχυση απλώς επέφερε απώλεια μεριδίου αγοράς απαιτείται πιο σύνθετη ποσοτικοποίηση της ζημίας. Ένας τρόπος αντιμετώπισης περιπτώσεων του είδους αυτού μπορεί να είναι η σύγκριση της παρούσας οικονομική κατάστασης του ενάγοντα (βάσει του λογαριασμού αποτελεσμάτων χρήσης) με την υποθετική οικονομική του κατάσταση εάν δεν είχε χορηγηθεί η παράνομη ενίσχυση (130). δ) υπάρχουν ενδεχομένως περιπτώσεις στις οποίες η ζημία που υπέστη ο ενάγων υπερβαίνει τα διαφυγόντα κέρδη. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί όταν, εξαιτίας της παράνομης ενίσχυσης, ο ενάγων αναγκάζεται να παύσει τις δραστηριότητές του.

(94) Οι εθνικοί δικονομικοί κανόνες παρέχουν ενίοτε στα εθνικά δικαστήρια τη δυνατότητα να ζητούν τη γνώμη πραγματογνωμόνων προκειμένου να υπολογίσουν το πραγματικό ποσό που θα επιδικαστεί στον ενάγοντα ως αποζημίωση. Στην περίπτωση αυτή, και με την προϋπόθεση του σεβασμού της αρχής της αποτελεσματικότητας ( 131 ) , μπορεί να γίνει χρήση εύλογων εκτιμήσεων και για τον υπολογισμό απαιτήσεων αποζημίωσης που απορρέουν από το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ.

(95) Η δυνατότητα άσκησης αγωγής αποζημίωσης είναι καταρχήν ανεξάρτητη από τυχόν παράλληλη έρευνα της Επιτροπής για το ίδιο μέτρο ενίσχυσης. Τυχόν υπό εξέλιξη έρευνα της Επιτροπής δεν απαλλάσσει τα εθνικά δικαστήρια από την υποχρέωσή τους να διαφυλάσσουν τα δικαιώματα των διοικουμένων σε περίπτωση παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 132 ) . Εφόσον οι ενάγοντες δύνανται να αποδείξουν ότι ζημιώθηκαν εξαιτίας της πρόωρης εφαρμογής της ενίσχυσης και, πιο συγκεκριμένα, εξαιτίας του αθέμιτου χρονικού πλεονεκτήματος του αποδέκτη, η επιδίκαση αποζημίωσης δεν αποκλείεται ούτε εάν η Επιτροπή έχει ήδη κηρύξει την ενίσχυση συμβατή κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης του εθνικού δικαστηρίου ( 133 )

(96) Asteris ) Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι οι κρατικές ενισχύσεις διαφέρουν θεμελιωδώς κατά τη νομική τους φύση από τις αποζημιώσεις τις οποίες υποχρεώνονται, ενδεχομένως, να καταβάλουν οι εθνικές αρχές σε ιδιώτες προς αποκατάσταση ζημίας που τους προξένησαν (νομολογία ( 134 ) . Ωστόσο, κατά την έκδοση της απόφασής τους επί της αποζημίωσης που επιδικάζεται σε τρίτους για έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν και τα οποία προέκυψαν απευθείας από την παράνομη ενίσχυση, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να μεριμνούν να μη λαμβάνουν αποφάσεις οι οποίες θα έχουν ως αποτέλεσμα τη χορήγηση ενίσχυσης ( 135 ) ή την επέκταση του κύκλου των δικαιούχων ( 136 )

(97) Asteris δεν αφορά περιπτώσεις στις οποίες ο προσφεύγων ζητεί από εθνικό δικαστήριο να του χορηγήσει προγενέστερη κρατική ενίσχυση, την οποία δεν έλαβε για οποιονδήποτε λόγο Παρότι οι ιδιώτες μπορούν να ζητήσουν από τα εθνικά δικαστήρια να διατάξουν την καταβολή αποζημίωσης την οποία θεωρούν ότι δικαιούνται, οι εν λόγω αγωγές δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα την καταστρατήγηση της αποτελεσματικής εφαρμογής των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις ( 137 ) . Ειδικότερα, οι ιδιώτες που θα μπορούσαν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, να λάβουν ενίσχυση η οποία δεν έχει κοινοποιηθεί και εγκριθεί από την Επιτροπή, αλλά δεν έχουν λάβει την ενίσχυση αυτή, δεν μπορούν να αξιώσουν ως αποζημίωση για ζημίες το ισοδύναμο του ποσού της μη ληφθείσας ενίσχυσης, διότι τούτο θα ισοδυναμούσε με έμμεση χορήγηση παράνομης ενίσχυσης ( 138 ) . Επομένως, η νομολογίαδεν αφορά περιπτώσεις στις οποίες ο προσφεύγων ζητεί από εθνικό δικαστήριο να του χορηγήσει προγενέστερη κρατική ενίσχυση, την οποία δεν έλαβε για οποιονδήποτε λόγο ( 139 )

(98) Οι αποδέκτες παράνομης ενίσχυσης επιχειρούν ενίοτε να απαιτήσουν αποζημίωση από το κράτος αφού διατάχθηκαν να επιστρέψουν το ποσό. Συνήθως, οι αποδέκτες αυτοί προβάλλουν επιχειρήματα που αφορούν τη φερόμενη παραβίαση της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης που είχε δημιουργηθεί σε αυτούς. Ωστόσο, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μια ενίσχυση που χορηγήθηκε παράνομα δεν θα μπορούσε να έχει δημιουργήσει δικαιολογημένη εμπιστοσύνη στον αποδέκτη, ο οποίος θα έπρεπε να είναι σε θέση να βεβαιωθεί ότι τηρήθηκε η ορθή διαδικασία για τη χορήγηση της ενίσχυσης ( 140 ) . Ως εκ τούτου, οι ισχυρισμοί τους θα πρέπει να απορρίπτονται.

(99) SFEI », το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ δεν παρέχει επαρκή βάση για τη θεμελίωση της ευθύνης του αποδέκτη, διότι το εν λόγω άρθρο δεν επιβάλλει καμία άμεση υποχρέωση σε αυτόν Παρότι η νομολογία έχει αναγνωρίσει το δικαίωμα που δίνει το δίκαιο της ΕΕ σε τρίτους να αξιώνουν αποζημίωση από το οικείο κράτος μέλος για ζημίες που υπέστησαν λόγω της παράνομης εφαρμογής μιας ενίσχυσης, οι αγωγές αποζημίωσης κατά των αποδεκτών ενίσχυσης επιτρέπονται, αλλά δεν απαιτούνται βάσει του δικαίου της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις, δεδομένου ότι τα άρθρα 107 και 108 της ΣΛΕΕ δεν επιβάλλουν άμεσες υποχρεώσεις στους δικαιούχους. Στην απόφαση «», το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η παράβαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ δεν παρέχει επαρκή βάση για τη θεμελίωση της ευθύνης του αποδέκτη, διότι το εν λόγω άρθρο δεν επιβάλλει καμία άμεση υποχρέωση σε αυτόν ( 141 ) . Τούτο δεν θίγει τη δυνατότητα άσκησης αγωγής αποζημίωσης κατά του αποδέκτη σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, για παράδειγμα βάσει των εθνικών διατάξεων που διέπουν την εξωσυμβατική ευθύνη ( 142 )

5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ

(100) Η Επιτροπή πρέπει να παρέχει συνδρομή προς τα εθνικά δικαστήρια για την εκπλήρωση του σημαντικού τους ρόλου στην εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ. Παρομοίως, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ζητήσουν τη συνδρομή της Επιτροπής κατά την εφαρμογή των κανόνων αυτών στο πλαίσιο εκκρεμούς υπόθεσης. Η στενή συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Επιτροπής συμβάλλει στην επίτευξη αυξημένου επιπέδου συνέπειας ( 143 ) και αποτελεσματικότητας στην εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις σε ολόκληρη την Ένωση.

5.1. Συνδρομή της Επιτροπής προς τα εθνικά δικαστήρια

(101) Κατά την παροχή συνδρομής προς τα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή οφείλει να σέβεται το καθήκον της για τήρηση του επαγγελματικού απορρήτου και περιφρούρηση της λειτουργίας και της ανεξαρτησίας της ( 144 ) . Κατά την εκπλήρωση των καθηκόντων της προς τα εθνικά δικαστήρια δυνάμει του άρθρου 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ, η Επιτροπή δεσμεύεται να τηρεί στάση ουδετερότητας και αντικειμενικότητας. Η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει από τα εθνικά δικαστήρια να διαβιβάσουν τα στοιχεία και τα έγγραφα που είναι αναγκαία για την παροχή της ζητούμενης συνδρομής. Κατά την παροχή συνδρομής προς τα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή δεν εξυπηρετεί τα ιδιωτικά συμφέροντα των διαδίκων. Πράγματι, η συμβολή της Επιτροπής εντάσσεται στο καθήκον της να διασφαλίζει την ορθή εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις και να υπερασπίζεται το δημόσιο συμφέρον ( 145 ) . Για τον λόγο αυτόν, η Επιτροπή δεν δέχεται σε ακρόαση τους διαδίκους σε υπόθεση που διεξάγεται ενώπιον εθνικού δικαστηρίου.

(102) Η συνδρομή που παρέχεται στα εθνικά δικαστήρια βάσει του άρθρου 29 του διαδικαστικού κανονισμού δεν θίγει τη δυνατότητα ούτε την υποχρέωση ( 146 ) των εθνικών δικαστηρίων να ζητήσουν την έκδοση προδικαστικής απόφασης από το Δικαστήριο ( 147 ) σχετικά με την ερμηνεία ή το κύρος διατάξεων του δικαίου της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 267 της ΣΛΕΕ ( 148 ) . Ωστόσο, δεν είναι πλέον δυνατό να αμφισβητηθεί το κύρος της απόφασης της Επιτροπής μέσω προδικαστικής απόφασης, όταν ο προσφεύγων θα μπορούσε αναμφίβολα να είχε προσβάλει την απόφαση της Επιτροπής ενώπιον των δικαστηρίων της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 263 της ΣΛΕΕ, αλλά δεν το έπραξε ( 149 )

5.1.1. Οι μορφές συνεργασίας

(103) Το άρθρο 29 του διαδικαστικού κανονισμού κωδικοποίησε τρεις μορφές συνεργασίας μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων. Στα τμήματα 5.1.1.1, 5.1.1.2 και 5.1.1.3 της παρούσας ανακοίνωσης αναλύονται με περισσότερες λεπτομέρειες αυτές οι μορφές συνεργασίας.

5.1.1.1. Διαβίβαση πληροφοριών προς τα εθνικά δικαστήρια

(104) Σύμφωνα με το άρθρο 29 του διαδικαστικού κανονισμού, τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να ζητούν από την Επιτροπή να τους διαβιβάσει πληροφορίες που κατέχει ( 150 )

(105) Τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να ζητούν από την Επιτροπή να παράσχει στοιχεία σχετικά με τις διαδικασίες για κρατικές ενισχύσεις ενώπιόν της. Σε αυτά περιλαμβάνονται πληροφορίες σχετικά με τα ακόλουθα ζητήματα: α) αν εκκρεμεί ενώπιον της Επιτροπής διαδικασία σχετικά με μέτρο κρατικής ενίσχυσης· β) αν συγκεκριμένο μέτρο ενίσχυσης κοινοποιήθηκε δεόντως από κράτος μέλος σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ· γ) αν η Επιτροπή έχει κινήσει επίσημη διαδικασία έρευνας· και δ) αν η Επιτροπή έχει ήδη εκδώσει απόφαση ( 151 )

(106) Επιπλέον, τα εθνικά δικαστήρια δύνανται να ζητήσουν από την Επιτροπή να τους διαβιβάσει έγγραφα που έχει στην κατοχή της. Τα εν λόγω έγγραφα μπορούν να περιλαμβάνουν αντίγραφα υπαρχουσών αποφάσεων της Επιτροπής, εφόσον δεν έχουν ήδη δημοσιευτεί στον δικτυακό της τόπο, πληροφορίες σχετικά με πραγματικά περιστατικά, στατιστικά στοιχεία, μελέτες αγοράς και οικονομικές αναλύσεις.

(107) Το καθήκον καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ επιβάλλει στην Επιτροπή να παρέχει στα εθνικά δικαστήρια οποιοδήποτε στοιχείο τής ζητείται από αυτά ( 152 ) . Οι εν λόγω πληροφορίες μπορούν να περιλαμβάνουν ακόμη και πληροφορίες που καλύπτονται από την υποχρέωση τήρησης του επαγγελματικού απορρήτου.

(108) Κατά τη διαβίβαση στοιχείων στα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή οφείλει να τηρεί τις εγγυήσεις που αναγνωρίζονται στα φυσικά και νομικά πρόσωπα δυνάμει του άρθρου 339 της ΣΛΕΕ ( 153 ) . Βάσει του άρθρου 339 της ΣΛΕΕ, τα μέλη, οι υπάλληλοι και το λοιπό προσωπικό της Επιτροπής οφείλουν να μην καθιστούν γνωστές πληροφορίες που καλύπτονται από την υποχρέωση τήρησης του επαγγελματικού απορρήτου. Οι πληροφορίες που καλύπτονται από το επαγγελματικό απόρρητο ενδέχεται να είναι εμπιστευτικές πληροφορίες, καθώς και επιχειρηματικά απόρρητα.

(109) Όταν πρόκειται να διαβιβάσει σε εθνικό δικαστήριο στοιχεία που καλύπτονται από το επαγγελματικό απόρρητο, η Επιτροπή ζητεί από το εθνικό δικαστήριο να επιβεβαιώσει ότι θα εγγυηθεί την προστασία αυτών των εμπιστευτικών πληροφοριών ή επιχειρηματικών απορρήτων. Εάν το εθνικό δικαστήριο παράσχει την εγγύηση (π.χ. παραπέμποντας στην εθνική νομική της βάση), η Επιτροπή διαβιβάζει τα ζητούμενα στοιχεία, υποδεικνύοντας τα τμήματα που καλύπτονται από το επαγγελματικό απόρρητο και τα οποία, επομένως, δεν θα πρέπει να δημοσιοποιηθούν. Εάν όμως το εθνικό δικαστήριο αδυνατεί να παράσχει τέτοια εγγύηση, η Επιτροπή δεν διαβιβάζει τα επίμαχα στοιχεία ( 154 )

(110) Υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις στις οποίες δεν επιτρέπεται η κοινοποίηση στοιχείων από την Επιτροπή στα εθνικά δικαστήρια. Ειδικότερα, η Επιτροπή δύναται να αρνηθεί τη διαβίβαση στοιχείων σε δικαστήριο κράτους μέλους εφόσον αυτό θα αποτελούσε ανάμειξη στη λειτουργία και ανεξαρτησία της Ένωσης, ιδίως εάν διακυβεύεται η εκπλήρωση των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στην Επιτροπή ( 155 ) (π.χ. πληροφορίες σχετικά με την εσωτερική διαδικασία λήψης αποφάσεων της Επιτροπής).

(111) Προκειμένου να εξασφαλίσει αποτελεσματικότητα στη συνεργασία της με τα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή καταβάλλει κάθε προσπάθεια για την παροχή στα εθνικά δικαστήρια των στοιχείων που της έχουν ζητήσει εντός ενός μηνός από την ημερομηνία παραλαβής της αίτησης. Σε περίπτωση που η Επιτροπή πρέπει να ζητήσει από τα εθνικά δικαστήρια να αποσαφηνίσουν περαιτέρω τα αρχικά τους αιτήματα ή να έρθει σε συνεννόηση με τρίτους που επηρεάζονται άμεσα από τη διαβίβαση των στοιχείων, η προθεσμία του ενός μηνός αρχίζει εκ νέου από την παραλαβή των διευκρινίσεων ή την ολοκλήρωση της συνεννόησης ( 156 )

5.1.1.2. Διαβίβαση γνωμοδοτήσεων σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις

(112) Το άρθρο 29 του διαδικαστικού κανονισμού προβλέπει επίσης τη δυνατότητα των εθνικών δικαστηρίων να ζητήσουν γνωμοδότηση από την Επιτροπή για ζητήματα που αφορούν την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις ( 157 )

(113) Κατά την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις σε υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιόν τους, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να τηρούν τους σχετικούς κανόνες του δικαίου της Ένωσης και τη νομολογία των Δικαστηρίων της Ένωσης. Με την επιφύλαξη της τελικής ερμηνείας των Συνθηκών από τα Δικαστήρια της Ένωσης, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να βρουν καθοδήγηση σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις ανατρέχοντας στην πρακτική λήψης αποφάσεων της Επιτροπής, καθώς και στις σχετικές ανακοινώσεις και κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν επίσης να βρουν καθοδήγηση σε προγενέστερες γνωμοδοτήσεις ή παρατηρήσεις που έχουν δημοσιευτεί στον δικτυακό τόπο της Επιτροπής, όταν τα εξεταζόμενα ζητήματα παρουσιάζουν στοιχεία αναλογίας με αυτά των οποίων έχουν επιληφθεί τα εθνικά δικαστήρια ( 158 )

(114) Ενδέχεται, ωστόσο, σε κάποιες περιπτώσεις, οι προγενέστερες αποφάσεις ή γνωμοδοτήσεις και οι ανακοινώσεις και οι κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής να μην παρέχουν επαρκή καθοδήγηση στα εθνικά δικαστήρια. Σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ, και δεδομένου του ουσιώδους ρόλου που διαδραματίζουν τα εθνικά δικαστήρια στην επιβολή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, η Επιτροπή παρέχει στα εθνικά δικαστήρια τη δυνατότητα να ζητήσουν γνωμοδότηση από την Επιτροπή για σχετικά ζητήματα που αφορούν την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις ( 159 )

(115) Οι αιτήσεις με τις οποίες ζητείται γνωμοδότηση από την Επιτροπή μπορούν, καταρχήν, να αφορούν κάθε οικονομικό, πραγματικό ή νομικό ζήτημα το οποίο σχετίζεται με τις κρατικές ενισχύσεις και ανακύπτει στο πλαίσιο της εθνικής διαδικασίας. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να υποβάλουν στην Επιτροπή, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα ερωτήματα: α) εάν συγκεκριμένο μέτρο παρουσιάζει στοιχεία ενίσχυσης υπό την έννοια του άρθρου 107 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ και, εάν ναι, να ζητήσουν καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο ποσοτικοποίησης της ενίσχυσης. Τα αιτήματα αυτά μπορούν να αφορούν συγκεκριμένο στοιχείο των κρατικών ενισχύσεων σύμφωνα με το άρθρο 107 της ΣΛΕΕ (για παράδειγμα, την έννοια της επιχείρησης, την ύπαρξη επιλεκτικού πλεονεκτήματος, τη δυνατότητα καταλογισμού του μέτρου σε κράτος μέλος και τη χρησιμοποίηση κρατικών πόρων, πιθανή στρέβλωση του ανταγωνισμού και επίδραση στις μεταξύ των κρατών μελών συναλλαγές)· β) εάν συγκεκριμένο μέτρο ενίσχυσης πληροί απαίτηση κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ή απαίτηση κανονισμού για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, που θα σήμαινε ότι δεν απαιτείται προηγούμενη κοινοποίηση προς την Επιτροπή ούτε έχει εφαρμογή η υποχρέωση αναστολής βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ· γ) εάν μεμονωμένη ενίσχυση υπάγεται σε καθεστώς ενισχύσεων που έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή και έχει κηρυχθεί συμβατό με την εσωτερική αγορά με απόφαση της Επιτροπής ή μπορεί άλλως να χαρακτηριστεί υφιστάμενη ενίσχυση και, συνεπώς, δεν έχει εφαρμογή η υποχρέωση αναστολής βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ· δ) εάν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις (160), οι οποίες κωλύουν το εθνικό δικαστήριο να εκδώσει διαταγή πλήρους ανάκτησης κατ’ εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης· ε) ποιες είναι οι νομικές προϋποθέσεις για την άσκηση αγωγής αποζημίωσης βάσει του δικαίου της Ένωσης, καθώς και καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο ποσοτικοποίησης της ζημίας που έχει προκληθεί· στ) με ποιον τρόπο υπολογίζεται το ύψος της προς ανάκτηση ενίσχυσης και με ποιον τρόπο υπολογίζεται ο τόκος ανάκτησης.

(116) Τα εθνικά δικαστήρια δεν είναι αρμόδια να εκτιμήσουν το συμβιβάσιμο ενός μέτρου ενίσχυσης βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 2, του άρθρου 107 παράγραφος 3, του άρθρου 106 παράγραφος 2 και του άρθρου 93 της ΣΛΕΕ ( 161 ) . Συνεπώς, δεν μπορούν να ζητήσουν από την Επιτροπή να γνωμοδοτήσει σχετικά με το συμβιβάσιμο ενός συγκεκριμένου μέτρου ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά. Ωστόσο, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ρωτήσουν την Επιτροπή αν έχει ήδη επιληφθεί της εκτίμησης του συμβιβάσιμου ενός συγκεκριμένου μέτρου ενίσχυσης, όπως εξηγείται στο τμήμα 5.1.1.1.

(117) Όταν η Επιτροπή γνωμοδοτεί, παρέχει στο εθνικό δικαστήριο, σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας βάσει του άρθρου 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ, πληροφορίες σχετικά με πραγματικά περιστατικά ή τις οικονομικές ή νομικές διευκρινίσεις που έχουν ζητηθεί. Σε αντίθεση με την αυθεντική ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης από τα Δικαστήρια της Ένωσης, η γνωμοδότηση της Επιτροπής δεν είναι νομικώς δεσμευτική για το εθνικό δικαστήριο.

(118) Η Επιτροπή υποβάλλει τη γνωμοδότησή της στα εθνικά δικαστήρια σύμφωνα με τους δικονομικούς κανόνες και την πρακτική του εκάστοτε δικαστηρίου. Προκειμένου να εξασφαλίσει την αποτελεσματική συνεργασία της με τα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή καταβάλλει κάθε προσπάθεια για την υποβολή στο εθνικό δικαστήριο της γνωμοδότησης που της έχει ζητήσει εντός τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία παραλαβής του αιτήματος. Σε περίπτωση που η Επιτροπή πρέπει να ζητήσει από το εθνικό δικαστήριο να αποσαφηνίσει περαιτέρω το αίτημά του, η ανωτέρω προθεσμία μπορεί να παραταθεί.

(119) Τα εθνικά δικαστήρια υποχρεούνται να προστατεύουν τα δικαιώματα των διοικουμένων βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ και κατά το χρονικό διάστημα στο οποίο η Επιτροπή συντάσσει τη γνωμοδότηση που της ζητήθηκε. Όπως προαναφέρθηκε ( 162 ) , η υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να προστατεύει τα δικαιώματα των διοικουμένων βάσει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, μεταξύ άλλων με τη λήψη προσωρινών μέτρων, ισχύει ανεξάρτητα από το αν εκκρεμεί η έκδοση γνωμοδότησης της Επιτροπής.

5.1.1.3. Αυτεπάγγελτη υποβολή παρατηρήσεων (amicus curiae)

(120) Σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του διαδικαστικού κανονισμού, η Επιτροπή δύναται να υποβάλλει αυτεπαγγέλτως γραπτές παρατηρήσεις στα εθνικά δικαστήρια που εφαρμόζουν τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις. Μπορεί επίσης να υποβάλλει προφορικές παρατηρήσεις με την άδεια του εν λόγω δικαστηρίου. Οι παρατηρήσεις αυτές είναι επίσης γνωστές ως «παρατηρήσεις amicus curiae». Η Επιτροπή υποβάλλει παρατηρήσεις amicus curiae αυτεπαγγέλτως.

(121) Τα εθνικά δικαστήρια ή οι διάδικοι σε υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιον εθνικού δικαστηρίου έχουν, ωστόσο, τη δυνατότητα, να ζητήσουν από την Επιτροπή να υποβάλει παρατηρήσεις amicus curiae σε περίπτωση που διακυβεύονται ζητήματα κρατικών ενισχύσεων. Η απόφαση παρέμβασης με την ιδιότητα του amicus curiae σε υπόθεση ενώπιον εθνικού δικαστηρίου αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο της Επιτροπής και εξαρτάται απολύτως από τη διακριτική της ευχέρεια. Ωστόσο, προκειμένου να έχουν τα εθνικά δικαστήρια τη δυνατότητα να προγραμματίζουν τις διαδικασίες τους, η Επιτροπή τα ενημερώνει χωρίς καθυστέρηση σχετικά με την πρόθεσή της να παρέμβει με την ιδιότητα του amicus curiae.

(122) Η Επιτροπή υποβάλλει αυτεπαγγέλτως παρατηρήσεις στο πλαίσιο εθνικής δικαστικής διαδικασίας προκειμένου να διασφαλίσει τη συνεπή εφαρμογή του άρθρου 107 παράγραφος 1 ή του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ ( 163 ) . Προκειμένου να αξιολογήσει την αναγκαιότητα και καταλληλότητα της συμβολής της, η Επιτροπή μπορεί να εξετάσει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα ζητήματα: α) εάν η σημασία της υπόθεσης αναμένεται να εκτείνεται πέραν του συγκεκριμένου εξεταζόμενου ζητήματος (για παράδειγμα, όταν η υπόθεση αφορά γενικό ζήτημα που άπτεται των κρατικών ενισχύσεων)· β) εάν οι παρατηρήσεις της Επιτροπής μπορούν να συμβάλουν στην αποτελεσματικότητα της επιβολής των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις από τα οικεία εθνικά δικαστήρια· γ) εάν η υπόθεση άπτεται καινοφανούς ζητήματος ουσίας, το οποίο δεν καλύπτεται από την πρακτική λήψης αποφάσεων της Επιτροπής ή τις ανακοινώσεις και κατευθυντήριες γραμμές της· ή δ) εάν η υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον δικαστηρίου η απόφαση του οποίου δεν υπόκειται σε περαιτέρω ένδικα μέσα.

(123) Η Επιτροπή σέβεται απολύτως την ανεξαρτησία και τη λειτουργία των εθνικών δικαστηρίων. Όπως και στην περίπτωση των γνωμοδοτήσεων της Επιτροπής που αναφέρονται στο τμήμα 5.1.1.2 ανωτέρω, οι παρατηρήσεις που υποβάλλει η Επιτροπή ως amicus curiae δεν δεσμεύουν το εθνικό δικαστήριο που εκδικάζει την υπόθεση στην οποία παρενέβη η Επιτροπή. Πριν από την αυτεπάγγελτη υποβολή παρατηρήσεων ως amicus curiae, η Επιτροπή ενημερώνει το οικείο κράτος μέλος με επιστολή προς τη Μόνιμη Αντιπροσωπεία του στην Ένωση.

(124) Για να μπορέσει να υποβάλει χρήσιμες παρατηρήσεις, η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει από το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο να διαβιβάσει έγγραφα που βρίσκονται στην κατοχή του και είναι αναγκαία για την εκ μέρους της Επιτροπής αξιολόγηση της υπόθεσης. Η Επιτροπή χρησιμοποιεί τα έγγραφα αυτά για την προετοιμασία των παρατηρήσεων της και μόνο.

(125) Ο διαδικαστικός κανονισμός δεν καθορίζει το δικονομικό πλαίσιο σύμφωνα με το οποίο πρέπει να υποβάλλονται οι παρατηρήσεις της Επιτροπής. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή υποβάλλει τις παρατηρήσεις της σύμφωνα με τους δικονομικούς κανόνες και τις πρακτικές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των διαδίκων. Όταν ένα κράτος μέλος δεν έχει ακόμη θεσπίσει το σχετικό δικονομικό πλαίσιο, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να προσδιορίσει ποιοι δικονομικοί κανόνες θα πρέπει να εφαρμοστούν για την υποβολή των παρατηρήσεων amicus curiae στην υπόθεση που εκκρεμεί ενώπιόν του, λαμβανομένου υπόψη ότι οι παρατηρήσεις αυτές βασίζονται στο άρθρο 29 του διαδικαστικού κανονισμού.

(126) Το εθνικό δικονομικό πλαίσιο θα πρέπει να τηρεί τις αρχές που καθορίζονται στο τμήμα 2.2. της παρούσας ανακοίνωσης. Αυτό σημαίνει ότι το εθνικό δικονομικό πλαίσιο για την υποβολή παρατηρήσεων σχετικά με ζητήματα που άπτονται της εφαρμογής του άρθρου 107 παράγραφος 1 και του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ δεν μπορεί να καθιστά την υποβολή των εν λόγω παρατηρήσεων α) υπερβολικά δυσχερή ή αδύνατη στην πράξη (σύμφωνα με την αρχή της αποτελεσματικότητας)· και β) δυσχερέστερη από την υποβολή παρατηρήσεων σε δικαστικές διαδικασίες στις οποίες εφαρμόζονται ισοδύναμες διατάξεις του εθνικού δικαίου (σύμφωνα με την αρχή της ισοδυναμίας).

5.1.2. Ενιαίο σημείο επικοινωνίας και δημοσίευση γνωμοδοτήσεων και αυτεπάγγελτων γραπτών παρατηρήσεων

(127) Προκειμένου να επιτύχει αποτελεσματικότερη συνεργασία και επικοινωνία με τα εθνικά δικαστήρια, η Επιτροπή συνέστησε ενιαίο σημείο επικοινωνίας στο οποίο τα εθνικά δικαστήρια ή οι διάδικοι μπορούν να απευθύνουν τα αιτήματά τους: European Commission Directorate General for Competition COMP Amicus State Aid 1049 Bruxelles/Brussel BELGIQUE/BELGIË Τηλ. +32 22976271 Φαξ +32 22953584 Email: COMP-AMICUS-STATE-AID@ec.europa.eu

(128) Η Επιτροπή καλεί τα εθνικά δικαστήρια να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν αυτό το ενιαίο σημείο επικοινωνίας για την αποστολή κάθε πληροφορίας ή αιτήματος στην Επιτροπή σύμφωνα με το τμήμα 5.1.1 της παρούσας ανακοίνωσης. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να υποβάλλουν τις πληροφορίες και τα αιτήματά τους σε οποιαδήποτε από τις 24 επίσημες γλώσσες της Ένωσης ( 164 )

(129) Η Επιτροπή δημοσιεύει αναφορά σχετικά με τη συνεργασία της με τα εθνικά δικαστήρια στην ετήσια έκθεσή της για την πολιτική ανταγωνισμού. Δημοσιεύει επίσης τις γνωμοδοτήσεις και παρατηρήσεις της στο πλαίσιο των παρεμβάσεων amicus curiae στον δικτυακό της τόπο.

(130) Κατά την υποβολή γνωμοδοτήσεων ή παρατηρήσεων, η Επιτροπή ζητεί από τα εθνικά δικαστήρια να δώσουν την άδεια για τη δημοσίευσή τους. Αυτό επιτρέπει στην Επιτροπή να δημοσιεύσει στον δικτυακό της τόπο τις γνωμοδοτήσεις και τις παρατηρήσεις που υπέβαλε και, όταν καταστούν διαθέσιμες, τις αποφάσεις του οικείου εθνικού δικαστηρίου.

5.2. Συνδρομή των εθνικών δικαστηρίων προς την Επιτροπή

(131) Το καθήκον της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 παράγραφος 3 της ΣΕΕ συνεπάγεται επίσης ότι τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων των δικαστικών αρχών τους, οφείλουν να συνδράμουν τα θεσμικά όργανα της Ένωσης στην επίτευξη των στόχων της.

(132) Προκειμένου να εξασφαλιστεί αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, τα κράτη μέλη καλούνται να διαβιβάζουν στην Επιτροπή, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, αντίγραφο κάθε γραπτής απόφασης που εκδίδουν μετά την παροχή στοιχείων ή γνωμοδότησης ή μετά την υποβολή παρατηρήσεων από την Επιτροπή. Με αυτόν τον τρόπο παρέχεται η δυνατότητα στην Επιτροπή να λάβει εγκαίρως γνώση υποθέσεων στις οποίες ενδέχεται να ενδείκνυται η υποβολή παρατηρήσεων, σε περίπτωση που ένας από τους διαδίκους ασκήσει προσφυγή κατά της απόφασης. Όταν διαβιβάζουν μια απόφαση, τα εθνικά δικαστήρια αναφέρουν στην Επιτροπή αν δίνουν την άδειά τους για τη δημοσίευσή της στον δικτυακό τόπο της Επιτροπής.

(133) Προκειμένου να επιτευχθεί πιο αποτελεσματική και συνεπής εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, η Επιτροπή ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να συστήσουν σημεία συντονισμού για τα εθνικά δικαστήρια τα οποία επιλαμβάνονται ζητημάτων που άπτονται των κρατικών ενισχύσεων. Τα εν λόγω σημεία συντονισμού θα πρέπει να αντιστοιχούν στη διοικητική δομή των κρατών μελών και να σέβονται την ανεξαρτησία της δικαστικής αρχής. Η Επιτροπή εκτιμά επίσης ότι η δημιουργία επίσημων ή άτυπων δικτύων δικαστών που χειρίζονται ζητήματα κρατικών ενισχύσεων, είτε σε εθνικό είτε σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενδέχεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική για την ανταλλαγή γνώσεων. Τα κεντρικά σημεία συντονισμού και τα δίκτυα δικαστών μπορούν να δώσουν τη δυνατότητα στους εθνικούς δικαστές να ανταλλάσσουν βέλτιστες πρακτικές στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων και να διευκολύνουν τη διαβίβαση πληροφοριών από την Επιτροπή σχετικά με τυχόν πρόσφατες εξελίξεις στην πολιτική για τις κρατικές ενισχύσεις, για παράδειγμα, μέσω προγραμμάτων κατάρτισης και ενημερωτικών δελτίων.

6. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

(134) Όπως επισημαίνεται στα τμήματα 4.2.1 και 4.2.2 της παρούσας ανακοίνωσης, τα εθνικά δικαστήρια ενδέχεται να κληθούν να εφαρμόσουν απευθείας στις εθνικές έννομες τάξεις τους τις διατάξεις του άρθρου 107 παράγραφος 1 και του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ. Όταν, με απόφαση εθνικού δικαστηρίου, χορηγείται νέα ενίσχυση κατά παράβαση της υποχρέωσης αναστολής, η Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία έρευνας σύμφωνα με το άρθρο 12 του διαδικαστικού κανονισμού προκειμένου να εκτιμήσει τη συμβατότητα της παράνομης κρατικής ενίσχυσης με την εσωτερική αγορά. Επιπλέον, όταν τα εθνικά δικαστήρια δεν διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από απόφαση ανάκτησης της Επιτροπής ή από τις Συνθήκες ( 165 ) , η Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει κατά των οικείων κρατών μελών.

(135) Τα εθνικά δικαστήρια, ως όργανα των κρατών μελών, καλούνται συχνά να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να διασφαλίσουν την αποτελεσματική εφαρμογή των αποφάσεων ανάκτησης. Οι επιπτώσεις της μη εφαρμογής των αποφάσεων ανάκτησης της Επιτροπής από τα κράτη μέλη περιγράφονται στην ανακοίνωση περί ανάκτησης ( 166 )

(136) Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να μεριμνούν για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων έναντι τυχόν παράβασης της υποχρέωσης αναστολής ( 167 ) . Όπως επισημαίνεται στο τμήμα 6.2 της παρούσας ανακοίνωσης, τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών τους δικαστηρίων, τα οποία δεν διασφαλίζουν τα δικαιώματα αυτά, παραβαίνουν τις υποχρεώσεις τους δυνάμει του δικαίου της Ένωσης ( 168 )

6.1. Διαδικασίες ενώπιον της Επιτροπής σχετικά με τις παράνομες ενισχύσεις

(137) Η χορήγηση νέας ενίσχυσης στο πλαίσιο της ενώπιόν τους διαδικασίας ενδέχεται να συνιστά ευθεία παραβίαση του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ από τα εθνικά δικαστήρια. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν το εθνικό δικαστήριο εκδίδει απόφαση που επηρεάζει την εκτέλεση πράξης με την οποία χορηγείται κρατική ενίσχυση. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, σε περιπτώσεις στις οποίες η ερμηνεία σύμβασης ή απόφασης χορήγησης ενίσχυσης έχει ως αποτέλεσμα την παράταση της αρχικής διάρκειας μέτρου ενίσχυσης ( 169 )

(138) Ως εκ τούτου, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να συμμορφώνονται με το άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ και, κατ’ επέκταση, να διασφαλίζουν ότι κάθε απόφασή τους που έχει ως αποτέλεσμα την τροποποίηση ή την παράταση πράξης με την οποία χορηγείται κρατική ενίσχυση, για παράδειγμα μέσω ερμηνείας ( 170 ) , κοινοποιείται πριν από την εφαρμογή της, σύμφωνα με τους εφαρμοστέους διοικητικούς κανόνες που ισχύουν στο κράτος μέλος.

(139) Εάν το εθνικό δικαστήριο δεν διασφαλίσει τη συμμόρφωση με την υποχρέωση αναστολής και η νέα ενίσχυση δεν κοινοποιηθεί, με την επιφύλαξη του ελέγχου της Επιτροπής, η Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία έρευνας σχετικά με την παράνομη κρατική ενίσχυση αυτεπαγγέλτως ή αφού λάβει καταγγελία από οποιονδήποτε ενδιαφερόμενο σύμφωνα με το άρθρο 12 του διαδικαστικού κανονισμού.

6.2. Διαδικασία επί παραβάσει

(140) Σύμφωνα με το άρθρο 258 της ΣΛΕΕ, αν η Επιτροπή κρίνει ότι ένα κράτος μέλος έχει παραβεί υποχρέωσή του δυνάμει των Συνθηκών, μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει. Σκοπός της διαδικασίας αυτής είναι να τεθεί τέλος στην παράβαση. Η Επιτροπή δύναται να προσφύγει στο Δικαστήριο ύστερα από προδικαστικό στάδιο στο πλαίσιο του οποίου διατυπώνει αιτιολογημένη γνώμη επί του θέματος, αφού προηγουμένως προβεί σε επίσημη ανταλλαγή απόψεων με το οικείο κράτος μέλος ( 171 )

(141) Όταν τα εθνικά δικαστήρια δεν συνάγουν όλες τις συνέπειες της παράβασης του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, παραβαίνουν τις υποχρεώσεις τους δυνάμει των Συνθηκών. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν τα εθνικά δικαστήρια δεν αποτρέπουν την εφαρμογή ενός παράνομου μέτρου ή δεν διατάσσουν την ανάκτηση ενίσχυσης ( 172 )

(142) Η μη διασφάλιση των δικαιωμάτων των διοικουμένων από τα εθνικά δικαστήρια κατά παράβαση των υποχρεώσεων που υπέχουν δυνάμει του άρθρου 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ μπορεί να στοιχειοθετήσει ευθύνη του κράτους μέλους. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να αποκαθιστούν ζημίες που προκλήθηκαν από παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των παραβιάσεων που προκύπτουν από απόφαση εθνικού δικαστηρίου αποφαινόμενου σε τελευταίο βαθμό ( 173 )

7. ΤΕΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

(143) Η παρούσα ανακοίνωση αντικαθιστά την ανακοίνωση του 2009.

(144) Η παρούσα ανακοίνωση έχει ως στόχο να παράσχει καθοδήγηση στα εθνικά δικαστήρια κατά την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις. Δεν είναι δεσμευτική για τα εθνικά δικαστήρια ούτε επηρεάζει την ανεξαρτησία τους.

(145) Η Επιτροπή ενδέχεται να επανεξετάσει την παρούσα ανακοίνωση, όταν το κρίνει σκόπιμο, μεταξύ άλλων βάσει τροποποιήσεων των ισχυόντων κανόνων της Ένωσης ή μελλοντικών σημαντικών εξελίξεων στη νομολογία.

(1) Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών – Εκσυγχρονισμός των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις, COM(2012) 209 final.

(2) Από το 2015 πάνω από το 96 % των νέων μέτρων ενίσχυσης για τα οποία δηλώθηκαν δαπάνες για πρώτη φορά καλύφθηκαν από κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία. Βλ. http://ec.europa.eu/competition/state_aid/scoreboard/index_en.html

(3) Η μελέτη διεξήχθη πριν από την υπογραφή της συμφωνίας για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (24 Ιανουαρίου 2020) και προτού η εν λόγω συμφωνία αρχίσει να ισχύει (1η Φεβρουαρίου 2020). Κάθε αναφορά σε κράτη μέλη που περιέχεται στη μελέτη νοείται ως αναφορά και στο Ηνωμένο Βασίλειο.

(4) Βλ. «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)» (Μελέτη σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων και των αποφάσεων για τις κρατικές ενισχύσεις από τα εθνικά δικαστήρια), Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019.

(5) Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της νομοθεσίας περί κρατικών ενισχύσεων από τα εθνικά δικαστήρια (ΕΕ C 85 της 9.4.2009, σ. 1).

(6) Κανονισμός (ΕΕ) 2015/1589 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, περί λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή του άρθρου 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (κωδικοποιημένο κείμενο), ΕΕ L 248 της 24.9.2015, σ. 9.

(7) Προκειμένου να εκτιμήσει αν ένα όργανο συνιστά δικαστήριο κατά την έννοια του άρθρου 267 της ΣΛΕΕ, το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη μια σειρά στοιχείων, όπως η ίδρυση του οργάνου με νόμο, η μονιμότητά του, η δεσμευτικότητα της δικαιοδοσίας του, ο κατ’ αντιμωλία χαρακτήρας της ενώπιόν του διαδικασίας, η εκ μέρους του οργάνου αυτού εφαρμογή των κανόνων δικαίου, καθώς και η ανεξαρτησία του. Εν προκειμένω, βλ. την απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Ιανουαρίου 2020, Banco de Santander C-274/14, ECLI:EU:C:2020:17, σκέψη 51· Τα διαιτητικά δικαστήρια δεν μπορούν να θεωρηθούν δικαστήρια κατά την έννοια του άρθρου 267 της ΣΛΕΕ, εφόσον δεν υπάρχει καμιά υποχρέωση, ούτε νομική ούτε πραγματική, για τους συμβαλλόμενους να υποβάλλουν σ’ αυτά τις διαφορές τους, οι δε δημόσιες αρχές του οικείου κράτους μέλους ούτε παρεμβαίνουν στην επιλογή της διαιτητικής οδού ούτε μπορούν να επεμβαίνουν στην εξέλιξη της ενώπιον του διαιτητή διαδικασίας. Πάντως, το Δικαστήριο δέχθηκε ότι ήσαν παραδεκτά τα προδικαστικά ερωτήματα που είχαν υποβληθεί ενώπιόν του από διαιτητικό δικαστήριο ιδρυθέν διά νόμου, του οποίου οι αποφάσεις είναι δεσμευτικές για τους διαδίκους και η αρμοδιότητά του δεν εξαρτάται από συμφωνία των μερών. Βλ. διάταξη του Δικαστηρίου της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Merck Canada, C-555/13, σκέψεις 17 και 18 και την εκεί παρατιθέμενη νομολογία.

(8) Ωστόσο, ακόμη και αν οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές δεν αποσκοπούν στην παραγωγή δεσμευτικών αποτελεσμάτων, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να τις λαμβάνουν υπόψη τους, κατά την επίλυση των διαφορών των οποίων επιλαμβάνονται. Βλ. απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Σεπτεμβρίου 2014, Baltlanta, C-410/13, ECLI:EU:C:2014:2134, σκέψη 64 και απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Δεκεμβρίου 1989, Grimaldi, C-322/88, ECLI:EU:C:1989:646, σκέψη 18· απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Φεβρουαρίου 2014, Mediaset, C-69/13, ECLI:EU:C:2014:71, σκέψη 31.

(9) ΕΕ C 247 της 23.7.2019, σ. 1.

(10) Απόφαση του Δικαστηρίου της 22ας Δεκεμβρίου 2008, British Aggregates κατά Επιτροπής, C-487/06 P, ECLI:EU:C:2008:757, σκέψη 111· απόφαση του Δικαστηρίου της 16ης Μαΐου 2000, Γαλλία κατά Ladbroke Racing Ltd και Επιτροπής, C-83/98 P, ECLI:EU:C:2000:248, σκέψη 25.

(11) Βλ., για παράδειγμα, την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την έννοια της κρατικής ενίσχυσης όπως αναφέρεται στο άρθρο 107 παράγραφος 1 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ C 262 της 19.7.2016, σ. 1)· ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις κρατικές ενισχύσεις στην αντιστάθμιση για παροχή δημόσιας υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΕΕ C 8 της 11.1.2012, σ. 4)· ανακοίνωση της Επιτροπής για την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις κρατικές ενισχύσεις με τη μορφή εγγυήσεων (ΕΕ C 155 της 20.6.2008, σ. 10)· ανακοίνωση της Επιτροπής — Πλαίσιο σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη και την καινοτομία (ΕΕ C 198 της 27.6.2014, σ. 1).

(12) Απόφαση του Δικαστηρίου της 14ης Νοεμβρίου 2019, Dilly’s Wellnesshotel, C-585/17, ECLI:EU:C:2019:969, σκέψη 54.

(13) Απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar, C-349/17, ECLI:EU:C:2019:172, σκέψη 88· απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 2020, Vodafone Magyarország, C-75/18, ECLI:EU:C:2020:139, σκέψη 22· απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Νοεμβρίου 2013, Deutsche Lufthansa, C-284/12, ECLI:EU:C:2013:755, σκέψη 29.

(14) Απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Οκτωβρίου 2006, Transalpine Ölleitung in Österreich, C-368/04, ECLI:EU:C:2006:644, σκέψη 38· απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Μαρτίου 2010, CELF et ministre de la Culture et de la Communication, C-1/09, ECLI:EU:C:2010:136, σκέψη 26· απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 2015, Klausner Holz Niedersachsen, C-505/14, ECLI:EU:C:2015:742, σκέψη 21· απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 2020, Vodafone Magyarország, C-75/18, ECLI:EU:C:2020:139, σκέψη 21.

(15) Απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar, C-349/17, ECLI:EU:C:2019:172, σκέψεις 88 έως 89· απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 2020, Vodafone Magyarország, C-75/18, ECLI:EU:C:2020:139, σκέψεις 22 έως 23.

(16) Βάσει του άρθρου 1 στοιχείο γ) του διαδικαστικού κανονισμού, συνιστά «νέα ενίσχυση»«κάθε ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι μεμονωμένες ενισχύσεις, οι οποίες δεν αποτελούν υφιστάμενη ενίσχυση, καθώς και οι μεταβολές υφιστάμενων ενισχύσεων». Η διάταξη αυτή, το γράμμα της οποίας επιδέχεται διασταλτική ερμηνεία, δύναται να περιλάβει στο πεδίο εφαρμογής της όχι μόνον την τροποποίηση αυτή καθαυτήν, αλλά και την ενίσχυση την οποία αφορά η επίμαχη τροποποίηση. Επιπλέον, κατά το άρθρο 1 στοιχείο β) σημείο ii) του διαδικαστικού κανονισμού, ως «υφιστάμενη ενίσχυση» νοείται «κάθε εγκεκριμένη ενίσχυση, δηλαδή τα καθεστώτα ενισχύσεων και οι μεμονωμένες ενισχύσεις που έχουν εγκριθεί από την Επιτροπή ή από το Συμβούλιο». Επομένως, μπορεί να συνιστά νέα ενίσχυση ενίσχυση η οποία έχει αποτελέσει το αντικείμενο αποφάσεως περί εγκρίσεως και η οποία, κατόπιν τροποποιήσεως αντιβαίνουσας σε όρο που τέθηκε με την απόφαση αυτή προκειμένου να διασφαλισθεί ο συμβατός χαρακτήρας της επίμαχης ενισχύσεως με την εσωτερική αγορά, δεν καλύπτεται πλέον από την απόφαση με την οποία επετράπη. Βλ. απόφαση του Δικαστηρίου της 25ης Οκτωβρίου 2017, C-467/15 P, Επιτροπή κατά Ιταλίας, ECLI:EU:C:2017:799, σκέψεις 46 και 47. Βλ. επίσης τμήμα 4.2.2.2. της παρούσας ανακοίνωσης.

(17) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1407/2013 της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (ΕΕ L 352 της 24.12.2013, σ. 1)· κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 360/2012 της Επιτροπής, της 25ης Απριλίου 2012, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας οι οποίες χορηγούνται σε επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΕΕ L 114 της 26.4.2012, σ. 8)· κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1408/2013 της Επιτροπής, της 18ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας («de minimis») στον γεωργικό τομέα (ΕΕ L 352 της 24.12.2013, σ. 9)· κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 717/2014 της Επιτροπής, της 27ης Ιουνίου 2014, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας στους τομείς της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας (ΕΕ L 190 της 28.6.2014, σ. 45).

(18) Οι κανονισμοί αυτοί εκδίδονται βάσει του εξουσιοδοτικού κανονισμού (ΕΕ) 2015/1588 του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2015, για την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ορισμένες κατηγορίες οριζόντιων κρατικών ενισχύσεων (ΕΕ L 248 της 24.9.2015, σ. 1).

(19) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 651/2014 της Επιτροπής, της 17ης Ιουνίου 2014, για την κήρυξη ορισμένων κατηγοριών ενισχύσεων ως συμβατών με την εσωτερική αγορά κατ’ εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της Συνθήκης (ΕΕ L 187 της 26.6.2014, σ. 1).

(20) Σύμφωνα με το άρθρο 109 της ΣΛΕΕ, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δύναται να εκδίδει κανονισμούς για την εφαρμογή των άρθρων 107 και 108 της ΣΛΕΕ και να καθορίζει τις κατηγορίες ενισχύσεων που απαλλάσσονται από την υποχρέωση κοινοποίησης. Σύμφωνα με το άρθρο 108 παράγραφος 4 της ΣΛΕΕ, η Επιτροπή μπορεί να εκδίδει κανονισμούς σχετικά με τις κατηγορίες κρατικών ενισχύσεων τις οποίες έχει καθορίσει το Συμβούλιο σύμφωνα με το άρθρο 109 της ΣΛΕΕ.

(21) Απόφαση 2012/21/ΕΕ της Επιτροπής, της 20ής Δεκεμβρίου 2011, για την εφαρμογή του άρθρου 106 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις κρατικές ενισχύσεις υπό μορφή αντιστάθμισης για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας που χορηγούνται σε ορισμένες επιχειρήσεις επιφορτισμένες με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος [κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2011) 9380] (ΕΕ L 7 της 11.1.2012, σ. 3).

(22) Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1370/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2007, για τις δημόσιες επιβατικές σιδηροδρομικές και οδικές μεταφορές (ΕΕ L 315 της 3.12.2007, σ. 1).

(23) ΕΕ C 202 της 7.6.2016, σ. 13.

(24) Απόφαση του Δικαστηρίου της 22ας Οκτωβρίου 2002, Roquette Frères, C-94/00, ECLI:EU:C:2002:603, σκέψη 31.

(25) Απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Ιουλίου 1996, SFEI κ.λπ., C-39/94, ECLI:EU:C:1996:285, σκέψη 50· απόφαση του Δικαστηρίου της 28ης Φεβρουαρίου 1991, Δηλιμίτης κατά Henninger Bräu, C-234/89, ECLI:EU:C:1991:91, σκέψη 53.

(26) Απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C-527/12, ECLI:EU:C:2014:2193, σκέψη 56· απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Νοεμβρίου 2013, Deutsche Lufthansa, C-284/12, ECLI:EU:C:2013:755, σκέψη 41.

(27) Απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Σεπτεμβρίου 1983, Deutsche Milchkontor GmbH, C-205/82, ECLI:EU:C:1983:233, σκέψεις 22 έως 23· απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Ιουνίου 2002, Κάτω Χώρες κατά Επιτροπής, C-382/99, ECLI:EU:C:2002:363, σκέψη 90· απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Σεπτεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Γερμανίας, C-527/12, ECLI:EU:C:2014:2193, σκέψεις 39 έως 42· απόφαση του Δικαστηρίου της 23ης Ιανουαρίου 2019, Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C-387/17, ECLI:EU:C:2019:51, σκέψη 72· απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 2015, Klausner Holz Niedersachsen, C-505/14, ECLI:EU:C:2015:742, σκέψεις 40 έως 41· απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar, C-349/17, ECLI:EU:C:2019:172, σκέψη 135.

(28) Η συμμόρφωση με την αρχή της αποτελεσματικότητας πρέπει να εξετάζεται λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων της διάταξης και της θέσης της στη σχετική διαδικασία. Εν προκειμένω, βλ. απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 2015, Klausner Holz Niedersachsen, C-505/14, ECLI:EU:C:2015:742, σκέψη 40· απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Μαρτίου 2019, Eesti Pagar, C-349/17, ECLI:EU:C:2019:172, σκέψεις 138 έως 140.

(29) Ωστόσο, η συμμόρφωση των εφαρμοστέων εθνικών δικονομικών κανόνων με τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας μπορεί να αφορά οποιαδήποτε άλλη πτυχή της εθνικής νομοθεσίας, συμπεριλαμβανομένου, για παράδειγμα, του επιπέδου του κόστους που συνδέεται με την ιδιωτική επιβολή των κρατικών ενισχύσεων ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

(30) Απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Ιανουαρίου 2005, Streekgewest, C-174/02, ECLI:EU:C:2005:10, σκέψη 18.

(31) Για παράδειγμα, στη Ρουμανία, οποιοδήποτε πρόσωπο θίγεται από μέτρο παράνομης κρατικής ενίσχυσης νομιμοποιείται να προσφύγει ενώπιον δικαστηρίου. Βλ. παράρτημα 3: Εκθέσεις ανά χώρα της «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)», Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019, σ. 404. Επίσης, στη Λετονία, η ενεργητική νομιμοποίηση θεμελιώνεται απευθείας στο άρθρο 108 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ και, συνεπώς, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να βασιστούν στον ορισμό του «ενδιαφερόμενου μέρους» που περιέχεται στον διαδικαστικό κανονισμό ώστε να αποφανθούν σχετικά με την ενεργητική νομιμοποίηση ενός διαδίκου. Βλ. παράρτημα 3: Εκθέσεις ανά χώρα της «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)», Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019, σ. 300.

(32) Γίνεται αναφορά, για παράδειγμα, σε υποθέσεις στις οποίες η παράνομη ενίσχυση χρηματοδοτείται μέσω φόρου στον οποίο υπόκειται ο προσφεύγων. Δεν ισχύει, ωστόσο, το ίδιο όταν η διαφορά δεν αφορά αίτημα απαλλαγής από τον αμφισβητούμενο φόρο αλλά τη νομιμότητα των σχετικών με αυτόν κανόνων. Βλ. εν προκειμένω την απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 2020, Vodafone Magyarország, C-75/18, ECLI:EU:C:2020:139, σκέψη 25 και την απόφαση του Δικαστηρίου της 26ης Απριλίου 2018, ANGED, C-233/16, ECLI:EU:C:2018:280, σκέψη 26.

(33) Απόφαση του Δικαστηρίου της 13ης Ιανουαρίου 2005, Streekgewest, C-174/02, ECLI:EU:C:2005:10, σκέψη 19.

(34) Απόφαση του Δικαστηρίου της 10ης Νοεμβρίου 2016, DTS Distribuidora de Televisión Digital κατά Επιτροπής, C-449/14 P, ECLI:EU:C:2016:848, σκέψεις 81 έως 82· απόφαση του Δικαστηρίου της 21ης Δεκεμβρίου 2016, Επιτροπή κατά Aer Lingus, C-164/15 P, ECLI:EU:C:2016:990, σκέψη 121· απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Μαρτίου 2020, Vodafone Magyarország, C-75/18, ECLI:EU:C:2020:139, σκέψεις 24 έως 28.

(35) Απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Ιουνίου 2006, Air Liquide Industries Belgium, C-393/04, ECLI:EU:C:2006:403, σκέψη 45.

(36) Βλ., εν προκειμένω,την απόφαση του Δικαστηρίου της 10ης Οκτωβρίου 2017, Greenpeace energy κατά Επιτροπής, C-640/16 P, ECLI:EU:C:2017:752, σκέψεις 61 έως 63.

(37) Αυτό μπορεί να συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση της προστασίας του περιβάλλοντος. Βλ., εν προκειμένω, την απόφαση του Δικαστηρίου της 22ας Σεπτεμβρίου 2020, Αυστρία κατά Επιτροπής, C-594/18, ECLI:EU:C:2020:742, σκέψη 100, όσον αφορά τις ενισχύσεις που εγκρίθηκαν δυνάμει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της ΣΛΕΕ στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας. Βλ. επίσης παραγράφους 38 έως 42 της ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα (ΕΕ C 275 της 18.8.2017, σ. 1) όσον αφορά την αναγνώριση της νομιμοποίησης των περιβαλλοντικών οργανώσεων που προωθούν την προστασία του περιβάλλοντος στο πλαίσιο της σύμβασης του Aarhus για την πρόσβαση σε πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα.

(38) Απόφαση του Δικαστηρίου της 23ης Ιανουαρίου 2019, Fallimento Traghetti del Mediterraneo, C-387/17, ECLI:EU:C:2019:51, σκέψη 72.

(39) Για παράδειγμα, η Ιρλανδία έχει απονείμει αποκλειστική αρμοδιότητα για την εκδίκαση διαφορών του δικαίου του ανταγωνισμού, συμπεριλαμβανομένων των υποθέσεων κρατικών ενισχύσεων, στο τμήμα του Ανώτερου Δικαστηρίου (High Court) που είναι αρμόδιο επί υποθέσεων που εντάσσονται στο πινάκιο υποθέσεων ανταγωνισμού (Competition List). Επίσης, στην Ιταλία, από τις 19 Ιανουαρίου 2013, σχεδόν αποκλειστική αρμοδιότητα για την εκδίκαση υποθέσεων ιδιωτικής και δημόσιας επιβολής έχει απονεμηθεί στα διοικητικά δικαστήρια της χώρας. Τα πολιτικά δικαστήρια διατήρησαν την αρμοδιότητά τους για ορισμένα είδη διαδικασιών και αγωγών. Βλ. παράρτημα 3: Εκθέσεις ανά χώρα της «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)», Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019, σ. 253 και 263 έως 264. Βλ. επίσης «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)», σ. 103 έως 104.

(40) Ειδικότερα, στα περισσότερα κράτη μέλη, τα διοικητικά δικαστήρια είναι αρμόδια όταν ο προσφεύγων προσβάλλει πράξη της δημόσιας αρχής, για παράδειγμα την εντολή ανάκτησης ή χορήγησης της ενίσχυσης, ενώ τα πολιτικά δικαστήρια είναι αρμόδια για ζητήματα που σχετίζονται με την ανάκτηση της κρατικής ενίσχυσης στο πλαίσιο διαδικασίας αφερεγγυότητας ή με την επιδίκαση αποζημίωσης. Βλ. «Final Study on the enforcement of State aid rules and decisions by national courts (COMP/2018/001)», Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019, σ. 64.

(41) Απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Νοεμβρίου 2015, Klausner Holz Niedersachsen, C-505/14, ECLI:EU:C:2015:742, σκέψη 38.

(42) Απόφαση του Δικαστηρίου της 3ης Σεπτεμβρίου 2009, Fallimento Olimpiclub, C-2/08, ECLI:EU:C:2009:506, σκέψη 24. Απόφαση του Δικαστηρίου της 10ης Ιουλίου 2014, Impresa Pizzarotti, C-213/13, ECLI:EU:C:2014:2067, σκέψη 54· απόφαση του Δικαστηρίου της 4ης Μαΐου 2020, Telecom Italia, C-34/19· ECLI:EU:C:2020:148, σκέψη 58.

(43) Απόφαση του Δικαστηρίου της 5ης Φεβρουαρίου 1963, Van Gend en Loos κατά Administratie der Belastingen, C-26/62, ECLI:EU:C:1963:1· απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Ιουλίου 1964, Costa κατά E.N.E.L., C-6/64, ECLI:EU:C:1964:66· απόφαση του Δικαστηρίου της 9ης Μαρτίου 1978, Amministrazione delle finanze dello Stato κατά Simmenthal, C-106/77, E