Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού στους κάθετους περιορισμούς (Συνέχεια στο Πράσινο Βιβλίο για τους κάθετους περιορισμούς) (98/C 365/03) (Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι - ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Αδυναμίες της τρέχουσας πολιτικής

Η πολιτική ανταγωνισμού της ΕΚ για το θέμα των κάθετων περιορισμών έχει ιστορία σχεδόν σαράντα ετών. Μολονότι η πολιτική αυτή υπήρξε επιτυχής, η αναθεώρησή της είναι επιβεβλημένη, και τούτο για λόγους οι οποίοι έχουν αναπτυχθεί εκτενώς στο Πράσινο Βιβλίο για τους κάθετους περιορισμούς (1). Στο Πράσινο Βιβλίο καταγραφόταν μια σειρά από αδυναμίες της πολιτικής που εφαρμόζεται σήμερα, οι οποίες μπορούν να συνοψισθούν ως εξής:

Πρώτον, προσάπτεται στους ισχύοντες κανονισμούς σχετικά με τις απαλλαγές κατά κατηγορίες ότι περιλαμβάνουν αρκετά αυστηρές απαιτήσεις οι οποίες στηρίζονται σε τυπικές προϋποθέσεις, με αποτέλεσμα να θεωρούνται υπερβολικά φορμαλιστικές και να λειτουργούν χωρίς ευελιξία. Το γεγονός αυτό συνεπάγεται ιδιαίτερα προβλήματα εξαιτίας των μεγάλης σημασίας αλλαγών που έχουν επέλθει και εξακολουθούν να επέρχονται σε ό,τι αφορά τις μεθόδους διανομής. Οι κάθετες συμφωνίες οι οποίες, ενίοτε με δυσκολία, εμπίπτουν στους κανονισμούς για τις απαλλαγές κατά κατηγορία, υπόκεινται σε περιορισμούς προκειμένου να επιτυγχάνεται η συμμόρφωσή τους προς τους κανονισμούς αυτούς, ενώ οι εν λόγω περιορισμοί νόμου δημιουργούν νομική αβεβαιότητα. Ορισμένες επιχειρήσεις οι οποίες δεν διαθέτουν αξιόλογη ισχύ στην αγορά γίνονται δίχως λόγο θύματα αυτών των κανονιστικών ρυθμίσεων, κάτι που μπορεί να τις εμποδίζει να χρησιμοποιήσουν κάθετους περιορισμούς προκειμένου να βελτιώσουν την ανταγωνιστική τους θέση στην αγορά.

Δεύτερον, προκειμένου για τις συμφωνίες οι οποίες εμπίπτουν στους κανονισμούς για τις απαλλαγές κατά κατηγορίες, υφίσταται πραγματικός κίνδυνος να απαλλάσσει η Επιτροπή ορισμένες συμφωνίες οι οποίες στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό. Καθόσον οι σχετικοί κανονισμοί θεσπίζουν τυπικές προϋποθέσεις αντί να στηρίζονται στις συνέπειες της εκάστοτε συμφωνίας, ενώ δεν προβλέπουν κανένα όριο για το μερίδιο αγοράς, υπάρχει περίπτωση να ευνοούν κάποιες επιχειρήσεις με σημαντική ισχύ στην αγορά. Από την άποψη αυτή, η κύρωση την οποία συνεπάγεται η ανάκληση του ευεργετήματος της απαλλαγής δεν αξιολογείται ως ουσιαστικός αποτρεπτικός παράγοντας, εφόσον δεν έχει αναδρομικό αποτελέσμα. Έτσι οι ισχύοντες κανονισμοί περί απαλλαγής κατά κατηγορίες επιτρέπουν, επί παραδείγματι, σε επιχειρήσεις των οποίων τα μερίδια αγοράς μπορούν να φθάνουν το 100 %, να εφαρμόζουν ρήτρες μη ανταγωνισμού μολονότι αυτές ενδέχεται να υψώνουν σοβαρά εμπόδια στην είσοδο στην οικεία αγορά και να οδηγούν στην εφαρμογή υπέρογκων τιμών στην αγορά, με αποτέλεσμα να θίγονται τα συμφέροντα των καταναλωτών.

Τρίτον, οι κανονισμοί περί απαλλαγής κατά κατηγορίες καλύπτουν μόνο τις κάθετες συμφωνίες που αφορούν τη μεταπώληση τελικών προϊόντων και όχι τα ενδιάμεσα αγαθά ή τις υπηρεσίες (2), κατά τρόπο ώστε ένα διόλου αμελητέο τμήμα των κάθετων συμφωνιών να μην καλύπεται από τις απαλλαγές κατά κατηγορίες, ακόμη και όταν οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις δεν διαθέτουν ισχύ στην αγορά. Τούτο σημαίνει ότι ενδέχεται, καταρχήν, να απαιτηθεί ο έλεγχος αδικαιολόγητα μεγάλου αριθμού κάθετων περιορισμών, με συνέπεια νομική αβεβαιότητα και υπερβολικό διοικητικό κόστος.

2. Η αναγκαιότητα υιοθέτησης προσέγγισης η οποία να στηρίζεται περισσότερο στα οικονομικά δεδομένα

Προς αποκατάσταση των ανωτέρω τριών αδυναμιών και προκειμένου να επιτευχθεί η καλύτερη προστασία του ανταγωνισμού, που αποτελεί και τον πρωταρχικό στόχο της πολιτικής ανταγωνισμού της ΕΚ, είναι αναγκαία η υιοθέτηση προσέγγισης η οποία να στηρίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό στα οικονομικά δεδομένα. Η εν λόγω προσέγγιση θα πρέπει να έχει ως βάση τον αντίκτυπο της εκάστοτε συμφωνίας στην αγορά. Οι κάθετες συμφωνίες θα πρέπει, δηλαδή, να αναλύονται με γνώμονα τις συνθήκες που επικρατούν στην οικεία αγορά. Ο έλεγχος των κάθετων συμφωνιών αποκτά σημασία μόνο όταν ο ανταγωνισμός μεταξύ των σημάτων είναι υποτονικός και υπάρχουν στην αγορά επιχειρήσεις με μεγάλη ισχύ. Εκτιμάται ότι βάσει της λογικής αυτής θα διευκολυνθεί η χαλάρωση των απαιτήσεων που στηρίζονται σε τυπικές προϋποθέσεις και θα εξασφαλισθεί η μείωση του αριθμού των συμφωνιών που διέπονται από το άρθρο 85 παράγραφος 1, καθώς και ο καλύτερος έλεγχος των συμφωνιών που εφαρμόζουν επιχειρήσεις οι οποίες διαθέτουν ισχύ στην αγορά. Τα προεκτεθέντα είναι δυνατό να αναπαρασταθούν ως εξής:

>ΑΡΧΗ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

Ισχύς στην αγορά

Εξατομικευμένος έλεγχος

Σημαντική ισχύς στην αγορά

Απαλλαγή κατά κατηγορίες/De minimis

>ΤΕΛΟΣ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

Κάθετοι περιορισμοί παντός είδους

Στις περισσότερες αγορές αναπτύσσεται ικανός ανταγωνισμός, από επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν ισχύ στην αγορά. Κατά συνέπεια, ο αριθμός υποθέσεων που ενδέχεται να απαιτήσουν έλεγχο είναι σχετικά χαμηλός, όπως εικονίζεται στο παρακάτω διάγραμμα. Το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται από την ανάλυση πρόσφατων υποθέσεων που αφορούσαν συγκεντρώσεις (3).

>ΑΡΧΗ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

Αριθμός

κάθετων

περιορισμών

Εξατομικευμένος έλεγχος

Απαλλαγή κατά κατηργορίες/De minimis

>ΤΕΛΟΣ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

Κάθετοι περιορισμοί παντός είδους

Με την μεταρρύθμιση της κοινοτικής πολιτικής ανταγωνισμού στον τομέα των κάθετων περιορισμών, η Επιτροπή αποβλέπει στην επίτευξη των εξής στόχων:

- πρωταρχικός σκοπός της πολιτικής ανταγωνισμού της ΕΚ είναι η προστασία του ανταγωνισμού, διότι αυτή προάγει την ευημερία των καταναλωτών και επιτρέπει την αποτελεσματική κατανομή των πόρων 7

- ενόψει της διεύρυνσης, η ενοποίηση των αγορών παραμένει ένας δεύτερος σημαντικός σκοπός ο οποίος λαμβάνεται υπόψη κατά τη διερεύνηση ζητημάτων ανταγωνισμού.

Επιπλέον, είναι απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη οι συνέπειες για το συνολικό επίπεδο ασφάλειας δικαίου για τις επιχειρήσεις, το κόστος που η εφαρμογή των διατάξεων του νόμου συνεπάγεται για τις επιχειρήσεις και τις αρχές ανταγωνισμού, καθώς και οι δυνατότητες αναβάθμισης της αποκέντρωσης.

Η πρόταση πολιτικής που αναπτύσσεται στην παρούσα ανακοίνωση στηρίζεται σε μια προσέγγιση η οποία λαμβάνει σε μεγαλύτερο βαθμό υπόψη τα οικονομικά δεδομένα. Όπως εξηγείται πιο πάνω, η υιοθέτηση μιας τέτοιας προσέγγισης είναι αναγκαία για την υπέρβαση των αδυναμιών της τρέχουσας πολιτικής. Σε περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν υφίσταται σημαντική ισχύς στην οικεία αγορά, θα πρέπει να δημιουργείται ένα «καθεστώς ασφάλειας» για τις επιχειρήσεις, υπό την έννοια ότι θα ισχύει τεκμήριο νομιμότητας για εκείνους τους κάθετους περιορισμούς οι οποίοι δεν προβλέπεται να έχουν σαφείς αρνητικές συνέπειες για τον ανταγωνισμό. Οι κάθετοι περιορισμοί που δεν θα εμπίπτουν στο εν λόγω καθεστώς ασφάλειας δεν θα τεκμαίρονται παράνομοι, αλλά ενδέχεται να πρέπει να υποβληθούν σε εξατομικευμένο έλεγχο. Στο πλαίσιο του εξατομικευμένου ελέγχου, η Επιτροπή θα φέρει το βάρος της απόδειξης του ότι η εκάστοτε συμφωνία αντιβαίνει στο άρθρο 85 παράγραφος 1 και παράλληλα θα είναι υποχρεωμένη να διερευνά κατά πόσον η συμφωνία πληρεί ή όχι τις προϋποθέσεις του άρθρου 85 παράγραφος 3.

Το προτεινόμενο καθεστώς ασφάλειας συνίσταται σε έναν κανονισμό ο οποίος θα προβλέπει μία εκτεταμένη γενική απαλλαγή και θα καλύπτει όλους τους κάθετους περιορισμούς που αφορούν τη διανομή αγαθών και υπηρεσιών (4). Στον κανονισμό αυτόν θα προβλέπονται όρια για τα μερίδια αγοράς, βάσει των οποίων θα αποφασίζεται εάν δεδομένη συμφωνία εμπίπτει ή όχι στη γενική απαλλαγή. Επειδή η προτεινόμενη προσέγγιση έχει κατά βάσει αρνητικό χαρακτήρα, στηρίζεται δηλαδή στον καθορισμό των συμφωνιών που δεν εμπίπτουν στη γενική απαλλαγή και όχι στον καθορισμό των απαλλασσόμενων συμφωνιών, αποφεύγονται τα φαινόμενα που οφείλονται στην έλλειψη ευελιξίας και διευκολύνεται η απλούστευση των εφαρμοστέων κανόνων. Χάρη στην προσέγγιση αυτή, θα εξασφαλισθεί ότι οι πλείστες κάθετες συμφωνίες, οι οποίες δεν αναμένεται να έχουν σαφείς αρνητικές συνέπειες, δεν θα είναι πλέον απαραίτητο να ελέγχονται μία προς μία. Με τον τρόπο αυτό, η Επιτροπή και οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών θα μπορούν να εστιάζουν τις προσπάθειές τους στις σημαντικές υποθέσεις. Τα διάφορα είδη κάθετων συμφωνιών τα οποία παράγουν παρόμοια αποτελέσματα θα αντιμετωπίζονται πλέον με παρόμοιο τρόπο, και θα αποφεύγεται έτσι η αδικαιολόγητη διαφοροποίηση της πολιτικής που ακολουθείται έναντι των διαφόρων ειδών και τομέων. Επίσης, η επιλογή μεταξύ εναλλακτικών μεθόδων διανομής εκ μέρους των επιχειρήσεων δεν θα επηρεάζεται πλέον από τον ανόμοιο τρόπο αντιμετώπισής τους. Προς διατήρηση επαρκούς νομικής ασφάλειας ο κανονισμός περί γενικής απαλλαγής θα συμπληρώνεται από κατευθυντήριες γραμμές με τις οποίες θα συγκεκριμενοποιείται η πολιτική της Επιτροπής όσον αφορά τον εξατομικευμένο έλεγχο οσάκις το μερίδιο αγοράς υπερβαίνει το προβλεπόμενο όριο, καθώς και τη δυνατότητα ανάκλησης της γενικής απαλλαγής σε περιπτώσεις κατά τις οποίες το μερίδιο αγοράς υπολείπεται του ορίου.

3. Διάρθρωση της παρούσας ανακοίνωσης

Η παρούσα ανακοίνωση έχει την εξής διάρθρωση:

- Στο κεφάλαιο II συνοψίζονται οι παρατηρήσεις επί του Πράσινου Βιβλίου τις οποίες έλαβε η Επιτροπή.

- Στο κεφάλαιο III επιχειρείται μία αξιολόγηση των κάθετων περιορισμών και των συνεπειών τους από οικονομική άποψη.

- Στο κεφάλαιο IV εξετάζονται τα ζητήματα που σχετίζονται με τα όρια των μεριδίων αγοράς και την ασφάλεια δικαίου.

- Στο κεφάλαιο V περιγράφεται η προτεινόμενη νέα πολιτική.

- Στο κεφάλαιο VI εξηγούνται τα διαδικαστικά στάδια που θα απαιτηθούν για την καθιέρωση της προτεινόμενης πολιτικής.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ - ΣΥΝΟΨΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ

1. Γραπτές παρατηρήσεις στο Πράσινο Βιβλίο

Η διαδικασία διαβουλεύσεων η οποία ξεκίνησε με την έκδοση του Πράσινου Βιβλίου οδήγησε στην υποβολή 227 γραπτών απαντήσεων. Στη μεγάλη τους πλειονότητα (64 %), οι απαντήσεις προέρχονται από επιχειρήσεις ή από ενώσεις που αντιπροσωπεύουν επιχειρήσεις. Μόνο 6 απαντήσεις υποβλήθηκαν από οργανώσεις καταναλωτών. Από τις επιχειρήσεις και τις ενώσεις επιχειρήσεων που υπέβαλαν απάντηση, πολλές (το 31 %) ανήκουν στον κλάδο της μπίρας ή των πετρελαιοειδών. Πρωταρχικό μέλημα των περισσοτέρων απαντησάντων είναι η ασφάλεια δικαίου (37 % του συνόλου των απαντήσεων). Μόνο 41 απαντήσεις (δηλαδή το 18 %), οι οποίες προέρχονται κυρίως από πανεπιστημιακούς φορείς και εθνικές αρχές αποδίδουν τη μεγαλύτερη έμφαση στην προστασία του ανταγωνισμού.

Στις πλείστες απαντήσεις εκφράζεται η άποψη ότι το σύστημα που ισχύει σήμερα είναι υπερβολικά προσκολλημένο στον τύπο και ότι θα ήταν σκόπιμη η υιοθέτηση προσέγγισης η οποία να στηρίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό στα οικονομικά δεδομένα. Υποστηρίζεται πως η ρύθμιση του τομέα της διανομής, ο οποίος χαρακτηρίζεται από δυναμισμό, θα ήταν επιτυχέστερη εάν το σύστημα που θα προκριθεί στηρίζεται στις οικονομικές συνέπειες της εκάστοτε πρακτικής και όχι σε κάποιες τυπικές προϋποθέσεις. Το σύστημα που ισχύει σήμερα τείνει να επηρεάζει αρνητικά την εξέλιξη της διανομής, υπό την έννοια ότι εμποδίζει τις επιχειρήσεις να υιοθετούν νέες, καινοτόμες μεθόδους διανομής, οι οποίες θα μπορούσαν να προσπορίσουν σημαντικά οφέλη από την άποψη της αποτελεσματικότητας. Εξ αυτών που εξέφρασαν άποψη επί του ζητήματος αυτού, το 95 % τάσσεται υπέρ ενός συστήματος το οποίο να στηρίζεται περισσότερο στα οικονομικά δεδομένα, ενώ το 97 % φρονεί ότι το τρέχον σύστημα έχει απαράδεκτα ασφυκτικά αποτελέσματα. Εξ αυτών που εξέφρασαν άποψη σχετικά με τις συνέπειες των κάθετων περιορισμών για τον ανταγωνισμό, το 42 % θεωρεί ότι οι κάθετοι περιορισμοί παράγουν κυρίως θετικές συνέπειες για τον ανταγωνισμό, ενώ το 50 % υποστηρίζει ότι οι κάθετοι περιορισμοί ενδέχεται να επηρεάζουν τον ανταγωνισμό τόσο θετικά, όσο και αρνητικά. Ως παραδείγματα ενδεχόμενων αρνητικών συνεπειών αναφέρονται η παρεμπόδιση της εισόδου στην αγορά και η περιστολή του ανταγωνισμού, ενώ ως περισσότερο προβληματική χαρακτηρίζεται η πρώτη.

Μολονότι υφίσταται γενική σύμπτωση απόψεων γύρω από την ανάγκη υιοθέτησης μιας προσέγγισης η οποία να έχει περισσότερο οικονομικό προσανατολισμό, οι γνώμες σχετικά με τον τρόπο υλοποίησης της προσέγγισης αυτής διίστανται. Οι μισοί σχεδόν (41 %) εξ αυτών που σχολίασαν τις προϋποθέσεις που τίθενται ως προς τα μερίδια αγοράς εκτιμούν ότι τα μερίδια αγοράς αποτελούν αξιόπιστο δείκτη της ισχύος μιας επιχείρησης στην αγορά. Ωστόσο, οι περισσότεροι από τους αποκριθέντες επισημαίνουν τις δυσκολίες που συνεπάγεται ο καθορισμός των αγορών αναφοράς και ο υπολογισμός των μεριδίων αγοράς. Υποστηρίζεται ότι οι δυσκολίες αυτές οδηγούν σε έντονη νομική αβεβαιότητα. Η πλειονότητα αυτών που εξέφρασαν άποψη για το συγκεκριμένο ζήτημα δεν τάσσεται υπέρ της θέσπισης ανώτατου ορίου για το μερίδιο αγοράς. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβουλεύσεων, αυξήθηκε η υποστήριξη προς τη λύση της εξέτασης του μεριδίου αγοράς ως κριτηρίου, αλλά οι επιχειρήσεις ζήτησαν από την Επιτροπή να θεσπίσει κατάλληλες συνοδευτικές ρυθμίσεις οι οποίες να επιτρέπουν την ικανοποιητική εφαρμογή του κριτηρίου του μεριδίου αγοράς.

Στο Πράσινο Βιβλίο αναλύονταν οι εξής πέντε εναλλακτικές λύσεις:

1. Εναλλακτική λύση I: Διατήρηση του ισχύοντος συστήματος.

2. Εναλλακτική λύση II: Ευρύτερες απαλλαγές κατά κατηγορίες, χωρίς να τίθεται όριο για το μερίδιο αγοράς.

3. Εναλλακτική λύση III: Πιο εξειδικευμένες απαλλαγές κατά κατηγορίες, με την πρόβλεψη ότι το μερίδιο αγοράς δεν πρέπει να υπερβαίνει το [40 %].

4. Εναλλακτική λύση IV-I: Τεκμήριο αρνητικής πιστοποίησης οσάκις το μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το [20 %]. Πέραν του ορίου αυτού, θα ισχύουν ευρύτερες απαλλαγές κατά κατηγορίες, χωρίς να τίθεται όριο για το μερίδιο αγοράς. Και:

5. Εναλλακτική λύση IV-II: Τεκμήριο αρνητικής πιστοποίησης οσάκις το μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το [20 %]. Πέραν του ορίου αυτού θα ισχύουν ευρύτερες απαλλαγές κατά κατηγορίες, με το [40 %] ως ανώτατο όριο για το μερίδιο αγοράς.

Στο Πράσινο Βιβλίο δηλωνόταν με σαφήνεια ότι η απαρίθμηση των προτεινόμενων εναλλακτικών λύσεων είχε ενδεικτικό χαρακτήρα. Για τον λόγο αυτό, δεν προκαλεί κατάπληξη το γεγονός ότι αρκετοί ενδιαφερόμενοι πρότειναν τρεις επιπλέον εναλλακτικές λύσεις (5), οι οποίες είναι οι εξής:

6. Γενική απαλλαγή ευρείας κάλυψης: ευρεία απαλλαγή γενικού χαρακτήρα η οποία να στηρίζεται σε απαρίθμηση των ανεπίτρεπτων πρακτικών και χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα μερίδια αγοράς.

7. Κατευθυντήριες γραμμές: μη καθιέρωση απαλλαγής γενικής ισχύος, αλλά μόνο κατευθυντήριων γραμμών με τις οποίες να διευκρινίζεται ο τρόπος εφαρμογής του άρθρου 85 εκ μέρους της Επιτροπής σε κάθε ατομική περίπτωση.

8. Σύστημα ελέγχου των καταχρήσεων: όλοι οι κάθετοι περιορισμοί θα λογίζονται, εκ προοιμίου, νόμιμοι, ενώ η Επιτροπή θα έχει την εξουσία να αναστέλλει την ισχύ του θετικού αυτού τεκμηρίου μόνο για το μέλλον.

Στον πίνακα που ακολουθεί απεικονίζονται τα στατιστικά δεδομένα σχετικά με την υποστήριξη που συγκέντρωσαν οι διάφορες εναλλακτικές λύσεις για τις οποίες γίνεται λόγος ανωτέρω:

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

2. Δημόσια ακρόαση

Στις 6 και 7 Οκτωβρίου 1997 η Επιτροπή διοργάνωσε δημόσια ακρόαση για τον επιχειρηματικό κόσμο και τους λοιπούς ενδιαφερόμενους με αντικείμενο το Πράσινο Βιβλίο. Στην ακρόαση προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν εταιρείες, ενώσεις επιχειρήσεων, δικηγορικές εταιρείες, οργανώσεις καταναλωτών, κ.ο.κ., που είχαν υποβάλει γραπτή απάντηση. Επίσης, τα περισσότερα κράτη μέλη απέστειλαν παρατηρητές, ενώ το ίδιο έπραξαν η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ, η Νορβηγία, η Ισλανδία, καθώς και σημαντικός αριθμός χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Υπήρξε σε μεγάλο βαθμό σύμπτωση απόψεων σχετικά με το ότι η ισχύς στην αγορά και ο περιορισμός του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων αποτελούν τις προϋποθέσεις για να υπάρξουν αρνητικές συνέπειες από την εφαρμογή κάθετων περιορισμών. Ανάλογη σύμπτωση απόψεων κατεγράφη γύρω από το ότι η Επιτροπή θα πρέπει να υιοθετήσει μια προσέγγιση η οποία να στηρίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό στα οικονομικά δεδομένα, ούτως ώστε να παραμερισθεί ο σημερινός τυπολατρικός μηχανισμός, ο οποίος έχει ασφυκτικά αποτελέσματα. Οι περισσότεροι από τους μετάσχοντες εξέφρασαν, εξάλλου, την άποψη ότι υφίσταται πράγματι σχέση μεταξύ της ισχύος μιας επιχείρησης στην αγορά και του μεριδίου αγοράς που αυτή κατέχει, αλλά υπογράμμισαν ότι τα δύο αυτά στοιχεία δεν είναι ταυτόσημα.

Λόγω της αυξημένης νομικής αβεβαιότητας που η εξέταση του μεριδίου αγοράς ως κριτηρίου θα δημιουργούσε σε όσους σήμερα επωφελούνται των διατάξεων των υφιστάμενων κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες, η μεγάλη πλειονότητα των μετασχόντων ετάχθη κατά της θέσπισης ενός κριτηρίου αυτής της μορφής με στόχο την περιστολή του πεδίου εφαρμογής των απαλλαγών κατά κατηγορίες. Περιορισμένος αριθμός αποκριθέντων τόνισε ότι θα ήταν εφικτό να χρησιμοποιείται ως κριτήριο το μερίδιο αγοράς και ότι αυτό αποτελεί προς το παρόν την πλέον αξιόπιστη ένδειξη για την ισχύ δεδομένης επιχείρησης στην αγορά. Δεν προτάθηκε καμία εναλλακτική ρύθμιση.

Σχετικά με το ερώτημα ποιοί κάθετοι περιορισμοί θα πρέπει να εξακολουθήσουν να απαγορεύονται καταρχήν, υπήρξε σύμπτωση απόψεων για το ότι οι δεσμευτικές τιμές μεταπώλησης και η απόλυτη εδαφική προστασία δεν θα πρέπει να καλύπτονται από απαλλαγή γενικής ισχύος και στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν θα πρέπει να είναι δυνατό να υπαχθούν ούτε σε κάποια ατομική απαλλαγή. Παρόλα αυτά, εκφράστηκε η άποψη ότι δεν θα πρέπει να αποκλεισθεί εντελώς η δυνατότητα υπαγωγής σε ατομική απαλλαγή. Στην ακρόαση επικροτήθηκε η ιδέα να επιτραπούν οι πραγματικές μέγιστες προκαθορισμένες τιμές μεταπώλησης, γινομένου δεκτού ότι ο καθορισμός της πραγματικής μέγιστης τιμής παρουσιάζει δυσκολίες.

Οι απόψεις διίστανται και ως προς το επιχείρημα ότι οι κάθετοι περιορισμοί είναι δυνατό να συμβάλουν στην επίλυση των προβλημάτων που προκαλούνται από τη συμπεριφορά ορισμένων επιχειρήσεων οι οποίες δρέπουν τους καρπούς των προσπαθειών άλλων επιχειρήσεων, δηλαδή στο να εξασφαλισθεί ότι εκείνος ο οποίος καταβάλλει μία προσπάθεια είναι σε θέση να οικειοποιηθεί όλα τα οφέλη που απορρέουν από την προσπάθεια αυτή. Κατά την ακρόαση ορισμένοι υποστήριξαν ότι η εμφάνιση προβλημάτων από την «καιροσκοπική» συμπεριφορά ορισμένων επιχειρήσεων είναι αρκετά συνηθισμένη, ιδίως εξαιτίας της συμπεριφοράς λιανέμπορων οι οποίοι δεν ανήκουν στα επίσημα δίκτυα διανομής. Η άποψη αυτή εξεφράσθη από εκπροσώπους διαφόρων κλάδων, όπως των αυτοκινήτων, των αρωμάτων, της βενζίνης, των ηλεκτρονικών καταναλωτικών ειδών και των παιχνιδιών. Επιδοκιμάστηκε η ιδέα της λήψης μέτρων για την καταστολή των «διαρροών» από το σύστημα, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας απαγόρευσης των παράλληλων εισαγωγών. Ωστόσο, δεν εξηγείτο κατά πόσον οι δυσχέρειες που δημιουργούνται πράγματι από την καιροσκοπική συμπεριφορά ορισμένων επιχειρήσεων αποτελούν την καρδιά του όλου προβλήματος, εάν δηλαδή οι λιανοπωλητές που βρίσκονται εκτός δικτύου ή εάν το ζητούμενο στην πραγματικότητα είναι η καταβολή προσπάθειας για τη μη είσοδο ορισμένων λιανοπωλητών στο δίκτυο, προκειμένου να επιτευχθεί περιστολή του ανταγωνισμού και αύξηση των τιμών. Το τελευταίο αυτό επιχείρημα προβλήθηκε από αρκετούς εκ των μετασχόντων στη δημόσια ακρόαση, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν διανομείς και μεγάλες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου. Οι ενδιαφερόμενοι αυτοί τόνισαν τη ζωτική σημασία των παράλληλων εισαγωγών για τη δυνατότητά τους να αξιοποιήσουν τις αποκλίσεις των τιμών μεταξύ κρατών μελών.

Γινόταν δεκτό ότι, προκειμένου να επιτευχθεί η υιοθέτηση μιας προσέγγισης η οποία να στηρίζεται περισσότερο στα οικονομικά δεδομένα, πρέπει να επέλθει ένας συμβιβασμός μεταξύ μιας τέτοιας προσέγγισης και της ασφάλειας δικαίου. Αρκετοί από τους μετάσχοντες ήταν της άποψης ότι οι πλείστες κάθετες συμφωνίες είτε δεν βλάπτουν καθόλου τον ανταγωνισμό, είτε λειτουργούν μάλιστα υπέρ αυτού. Για τον λόγο αυτό προέκριναν την εναλλακτική λύση II (ευρύτερες απαλλαγές κατά κατηγορίες) ή την εναλλακτική λύση IV-I (το αυτό, με την προσθήκη ενός τεκμηρίου αρνητικής πιστοποίησης) ή την καθιέρωση απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος ευρύτατης κάλυψης, η οποία κατά προτίμηση να περιλαμβάνει μόνο απαγορευτικές διατάξεις. Λίγοι από τους μετασχόντες τάσσονταν υπέρ της εφαρμογής στο μέλλον μιας πολιτικής η οποία να στηρίζεται στην πρόβλεψη ότι το μερίδιο αγοράς δεν πρέπει να υπερβαίνει ένα όριο, όπως στην περίπτωση της εναλλακτικής λύσης IV-II (απαλλαγές κατά κατηγορίες, με την πρόβλεψη ορίου για το μερίδιο αγοράς) ή υπέρ της διερεύνσης του κατά πόσον αποτρέπεται η είσοδος στην οικεία αγορά, με κριτήριο τα μερίδια αγοράς.

Τονίστηκε ότι, σε περίπτωση που καθιερωθεί ως κριτήριο το μερίδιο αγοράς, η Επιτροπή θα πρέπει να προβλέψει όσο το δυνατό περισσότερα συνοδευτικά μέτρα με σκοπό την προάσπιση της ασφάλειας δικαίου. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίχτηκε ότι η Επιτροπή θα πρέπει: 1. να θεσπίσει κατευθυντήριες γραμμές για την εφαρμογή των κανόνων πέραν των ορίων που ισχύουν για τα μερίδια αγοράς 7 2. να επιλύσει το πρόβλημα της αυτοδίκαιης ακυρότητας δυνάμει του άρθρου 85, παράγραφος 2, οσάκις μία επιχείρηση δεν προέβη στην απαιτούμενη κοινοποίηση επειδή υπολόγισε λανθασμένα το μερίδιο αγοράς της 7 3. ενδεχομένως να καθιερώσει διαδικασία η οποία να στηρίζεται στην παράλειψη εναντίωσης 7 και 4. να περιορίσει την επιβάρυνση που συνεπάγεται μία κοινοποίηση.

3. Γνώμες των οργάνων της Κοινότητας και των κρατών μελών

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

Στο ψήφισμά του της 18ης Ιουλίου 1997, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισημαίνει ότι, πέραν της ανακοινώσεως για τις πράξεις de minimis, οι επιχειρήσεις αντιτίθενται στην καθιέρωση του κριτηρίου του μεριδίου αγοράς και ότι το κριτήριο αυτό δεν αποτελεί πάντα το πλέον αξιόπιστο δείκτη για τον υπολογισμό της ισχύος που μία επιχείρηση διαθέτει στην αγορά. Για τον λόγο αυτό, το Κοινοβούλιο καλεί την Επιτροπή να εξετάσει τη δυνατότητα χρησιμοποίησης άλλων παραμέτρων. Τονίζει την ανάγκη κατοχύρωσης της ασφάλειας δικαίου για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, ούτως ώστε οι οικειοθελείς αλυσίδες λιανικού εμπορίου να αντιμετωπίζονται όπως ακριβώς και οι μεγάλοι όμιλοι ολοκληρωμένης λειτουργίας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την εφαρμογή κοινής στρατηγικής τιμών. Επίσης καλεί την Επιτροπή να εξετάσει κατά πόσον είναι αναγκαία η κατάρτιση κανονισμού με τον οποίου να καθιερώνεται απαλλαγή κατά κατηγορία για την επιλεκτική διανομή. Το Κοινοβούλιο ζητεί να ληφθούν υπόψη τα ιδιαίτερα εμπορικά ή οικονομικά οφέλη τα οποία απορρέουν από συμφωνίες για την προμήθεια μπίρας και τα πρατήρια καυσίμων.

Το Κοινοβούλιο εκφράζει την προτίμησή του για ένα σύστημα βάσει του οποίου οι κάθετες συμφωνίες εταιρειών με μερίδιο αγοράς κατώτερο του 10 % δεν θα εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85 παράγραφος 1. Πέραν του ορίου αυτού, οι απαλλαγές κατά κατηγορίες είναι σκόπιμο να αφήνουν μεγαλύτερα περιθώρια ευελιξίας, χωρίς να διαταράσσουν την ισορροπία μεταξύ των συμβαλλομένων. Όταν το μερίδιο αγοράς υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο, θα πρέπει να είναι εύκολη η ανάκληση του ευεργετήματος της οικείας απαλλαγής κατά κατηγορία. Μόνο σε περίπτωση που δεν είναι δυνατή η εφαρμογή διαδικασίας για την ευχερή ανάκληση του ευεργετήματος θα πρέπει η Επιτροπή να εξετάζει τη σκοπιμότητα καθιέρωσης απαλλαγών κατά κατηγορίες οι οποίες να μην ισχύουν όταν το μερίδιο αγοράς υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο, αλλά ακόμη και τότε μόνο για τις επιχειρήσεις που πραγματοποιούν αξιόλογο κύκλο εργασιών.

Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή

Στη γνώμη που εξέδωσε στις 4 Ιουνίου 1997, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι ισχύοντες κανονισμοί περί των απαλλαγών κατά κατηγορίες είναι υπερβολικά δύσκαμπτοι και, συχνά, δυσερμήνευτοι. Θα πρέπει να αποδίδεται έμφαση στη σημασία της διάρθρωσης της αγοράς για την αξιολόγηση των συνεπειών των κάθετων περιορισμών, σε συνδυασμό με την ανάγκη επικέντρωσης του ενδιαφέροντος στις συνέπειες για την αγορά και όχι στο τυπικό περιεχόμενο των συμφωνιών. Η ΟΚΕ είναι υπέρ της επέκτασης των απαλλαγών κατά κατηγορίες, ούτως ώστε αυτές να καλύπτουν τους αρχικούς κρίκους της αλυσίδας εφοδιασμού, οι οποίοι συνδέουν τους παραγωγούς με τους προμηθευτές των αναγκαίων συντελεστών παραγωγής. Όσο πιο ευρύ είναι το πεδίο εφαρμογής των απαλλαγών κατά κατηγορίες, τόσο πιο περιορισμένη θα είναι η ανάγκη για την ατομική κοινοποίηση κάθετων συμφωνιών. Η ΟΚΕ θα επικροτούσε επίσης την προσθήκη διαδικασίας βασιζόμενης στην αρχή της μη εναντίωσης.

Μολονότι δεν αντιτίθεται στην εναλλακτική λύση II (ευρύτερες απαλλαγές κατά κατηγορίες χωρίς την πρόβλεψη ορίου για το μερίδιο αγοράς), η ΟΚΕ εκφράζει σαφή προτίμηση για την εναλλακτική λύση IV, παραλλαγή I (εναλλακτική λύση II, με τεκμήριο αρνητικής πιστοποίησης μέχρι το ποσοστό του [20 %]. Διατηρεί επιφυλάξεις για την εναλλακτική λύση IV, παραλλαγή II (εναλλακτική λύση IV-I, με την πρόβλεψη ότι το όριο για το μερίδιο αγοράς τίθεται στο [40 %].). Εντούτοις, σε περίπτωση που η Επιτροπή επετύγχανε την καθιέρωση της εναλλακτικής λύσης IV, παραλλαγή I, σε συνδυασμό με εξαιρετικά ευρείες απαλλαγές κατά κατηγορίες, η ΟΚΕ φρονεί ότι τότε ενδέχεται να είναι σκόπιμη η καθιέρωση διαδικαστικού μηχανισμού για την εποπτεία των κάθετων συμφωνιών διανομής όταν τα μερίδια αγοράς είναι αυξημένα.

Επιτροπή των Περιφερειών

Στη γνώμη που εξέδωσε στις 12 Ιουνίου 1997, η Επιτροπή των Περιφερειών εκφράζει την άποψη ότι ο πολυσχιδής χαρακτήρας του ζητήματος των κάθετων περιορισμών καθιστά δυσχερή την επιλογή συγκεκριμένης εναλλακτικής λύσης η οποία να μη δημιουργεί σοβαρά προβλήματα για τον έναν ή τον άλλον τομέα. Όποια εναλλακτική λύση και αν προκριθεί, είναι απαραίτητη η κατοχύρωση της ισχύος των συμφωνιών, π.χ. εκείνων που ισχύουν για την μπίρα. Η διαδικασία αξιολόγησης του οφέλους για τους καταναλωτές θα πρέπει να περιλαμβάνει συνεκτίμηση των απόψεων και άλλων ενδιαφερομένων πλην των επιχειρήσεων μεταποίησης και διανομής. Αναφορικά με τις εναλλακτικές λύσεις III και IV, η καθιέρωση ορίων για το μερίδιο αγοράς έχει νόημα μόνο εφόσον ο υπολογισμός των μεριδίων αγοράς αφορά το σύνολο της αγοράς της Κοινότητας. Η Επιτροπή των Περιφερειών φρονεί ότι σε τελική ανάλυση πρέπει να προκριθεί η εναλλακτική λύση I.

Κράτη μέλη

Από τα δεκαπέντε κράτη μέλη, μόνο ένα δεν υπέβαλε γραπτές παρατηρήσεις επί του Πράσινου Βιβλίου. Πολλές από τις παρατηρήσεις αυτές υποβλήθηκαν με τη διευκρίνιση ότι το περιεχόμενο τους δεν είναι οριστικό. Δεν προέκυψε σαφής σύμπτωση απόψεων για τις παραμέτρους της πολιτικής που πρέπει να ακολουθηθεί μελλοντικώς στον συγκεκριμένο τομέα. Σε ό,τι αφορά τις εναλλακτικές λύσεις που περιγράφονται στο Πράσινο Βιβλίο, κανένα κράτος μέλος δεν εξέφρασε προτίμηση για τις εναλλακτικές λύσεις I και III, τέσσερα κράτη μέλη ετάχθησαν υπέρ της εναλλακτικής λύσης II, τρία υπέρ της εναλλακτικής λύσης IV, παραλλαγή I, ενώ δύο κράτη μέλη εξέφρασαν την προτίμησή τους για την εναλλακτική λύση IV, παραλλαγή II. Τα υπόλοιπα πέντε κράτη μέλη πρότειναν άλλες ουσιαστικές εναλλακτικές λύσεις δικής τους επινόησης. Οι λύσεις αυτές είναι δυνατό να συνοψισθούν ως εξής:

1. θέσπιση κανονισμού περί αρνητικής πιστοποίησης ο οποίος θα προβλέπει ότι όλοι σχεδόν οι κάθετοι περιορισμοί τεκμαίρονται, καταρχήν, ασχέτως του μεριδίου αγοράς 7 η Επιτροπή, οι εθνικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια θα έχουν την εξουσία να κηρύττουν τον κανονισμό μη εφαρμοστέο, και μάλιστα αναδρομικά, σε περίπτωση που διαπιστώνεται η έλλειψη αποτελεσματικού ανταγωνισμού ή υφίστανται σοβαρά εμπόδια τα οποία φράσσουν την είσοδο στην αγορά 7

2. καθιέρωση ενιαίας απαλλαγής κατά κατηγορίες για το σύνολο των κάθετων συμφωνιών, υπό την προϋπόθεση ότι το μερίδιο αγοράς, δεν υπερβαίνει το [25 %]. Όταν το μερίδιο αγοράς υπερβαίνει το όριο αυτό, η συμφωνία θα υπάγεται στο σύστημα ατομικών απαλλαγών. Κάτω του προαναφερθέντος ορίου, η Επιτροπή θα έχει την εξουσία ανάκλησης του ευεργετήματος σε περιπτώσεις που δημιουργούν προβλήματα 7

3. θέσπιση κανονισμού περί αρνητικής πιστοποίησης, με την πρόβλεψη δύο ορίων για το μερίδιο αγοράς. Το πρώτο όριο (25-40 %) υποδηλώνει το ελάχιστο μέγεθος που πρέπει να έχει το μερίδιο αγοράς για να θεωρηθεί ότι μία εταιρεία είναι πιθανό να ασκεί σημαντική δύναμη στην αγορά. Το δεύτερο όριο (60-80 %) αποτελεί δείκτη για ενδεχόμενους περιορισμούς οι οποίοι μεθοδεύονται από επιχειρήσεις με μερίδιο αγοράς της τάξεως του 10-15 % τουλάχιστον, σε περιπτώσεις σωρευτικών συνεπειών από συμφωνίες για τη λειτουργία παράλληλου δικτύου 7

4. καθιέρωση ενιαίας απαλλαγής κατά κατηγορίες με απαγορευτικό περιεχόμενο, η οποία θα ισχύει ασχέτως του μεριδίου αγοράς. Η Επιτροπή θα μπορεί να απαιτεί ατομικές κοινοποιήσεις. Η γενική απαλλαγή θα προσδίδει στις κάθετες συμφωνίες προσωρινή ισχύ, η οποία θα είναι δυνατό να αίρεται, αλλά μόνο για το μέλλον 7

5. καθιέρωση ευρύτερων και πιο ευέλικτων απαλλαγών κατά κατηγορίες, η εφαρμογή των οποίων θα ελέγχεται εκ των υστέρων από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού.

Ένα πρώτο στοιχείο για το οποίο διαπιστώνεται γενική σύμπτωση απόψεων μεταξύ των κρατών μελών σχετίζεται με την ανάγκη μεταρρύθμισης της τρέχουσας πολιτικής της Επιτροπής έναντι των κάθετων περιορισμών. Γίνεται δεκτό ότι η υιοθέτηση προσέγγισης η οποία θα στηρίζεται πιο πολύ στα οικονομικά δεδομένα θα οδηγήσει κατ' ανάγκη σε ένα σύστημα το οποίο θα συνεπάγεται λιγότερη ασφάλεια δικαίου για τις επιχειρήσεις που διαθέτουν ισχύ στην αγορά και οι οποίες σήμερα επωφελούνται των διατάξεων των υφιστάμενων κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες. Το δεύτερο στοιχείο επί του οποίου διαπιστώνεται ομοφωνία έχει σχέση με τις πλέον πρόσφατες οικονομολογικές δημοσιεύσεις, στις οποίες διατυπώνεται η άποψη ότι οι κάθετοι περιορισμοί θα πρέπει τότε μόνο να θεωρούνται ικανοί να βλάψουν τον ανταγωνισμό, όταν είναι συνυφασμένοι με έναν βαθμό ισχύος στην αγορά. Το τρίτο στοιχείο ομοφωνίας άπτεται της ανάγκης να εξακολουθήσει να αποδίδεται σημασία στον στόχο της ενοποίησης των αγορών κατά την αξιολόγηση των κάθετων περιορισμών, ιδιαίτερα ενόψει της προσεχούς διεύρυνσης.

Ως προέκταση της διαπιστούμενης σύμπτωσης απόψεων, φαίνεται να υπάρχουν δύο συλλογιστικές. Η πρώτη συλλογιστική τείνει να ευνοεί απλώς την καθιέρωση ενός βαθμού ευελιξίας στο πλαίσιο του τρέχοντος συστήματος, μέσω της άμβλυνσης των κανονιστικών ρυθμίσεων των υφιστάμενων κανονισμών σχετικά με τις απαλλαγές κατά κατηγορίες. Η δεύτερη συλλογιστική θεμελιώνεται στην ανάγκη ουσιαστικής μεταρρύθμισης της ακολουθούμενης πολιτικής. Η δεύτερη αυτή προσέγγιση περιλαμβάνει δύο κύριες παραδοχές. Η πρώτη παραδοχή βασίζεται στη διατήρηση του υφιστάμενου απαγορευτικού συστήματος του άρθρου 85. Το σύστημα αυτό θα μπορούσε να υποστεί ορισμένες αναπροσαρμογές με την καθιέρωση ορίων για το μερίδιο αγοράς. Στόχος των εν λόγω ορίων θα είναι να προσδιορίζεται κάθε φορά, με βάση το μέγεθος της ισχύος στην αγορά, η τυχόν απουσία λόγων που να υπαγορεύουν την εφαρμογή του άρθρου 85 παράγραφος 1, καθώς επίσης το πεδίο εφαρμογής μίας ενιαίας και ευρείας απαλλαγής γενικής ισχύος η οποία να καλύπτει το σύνολο των κάθετων περιορισμών. Η δεύτερη παραδοχή βασίζεται στη μεταστροφή από ένα σύστημα απαγόρευσης σε ένα σύστημα ελέγχου των καταχρήσεων. Βάσει ενός τέτοιου συστήματος, όλοι σχεδόν οι κάθετοι περιορισμοί θα τεκμαίρονται, καταρχήν, συμβιβάσιμοι με το άρθρο 85 παράγραφος 1, ενώ η Επιτροπή θα έχει την ευχέρεια να αίρει την ισχύ του θετικού αυτού τεκμηρίου, αλλά μόνο για το μέλλον.

Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας διαδικασίας διαβουλεύσεων, οι θέσεις που τα κράτη μέλη είχαν εκφράσει επί του Πράσινου Βιβλίου εξελίχθηκαν κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να διαμορφωθεί μεγαλύτερη σύμπτωση απόψεων επί της τακτικής που προτείνεται στην παρούσα ανακοίνωση, η οποία έγκειται στη θέσπιση ενιαίου κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος, με ευρύ πεδίο εφαρμογής, που θα περιορίζεται από ένα ή δύο όρια για το μερίδιο αγοράς.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ III - ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΑΘΕΤΩΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΩΝ

1. Κάθετοι περιορισμοί και ισχύς στην αγορά

Όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή, η οικονομική επιστήμη μας λέει ότι οι κάθετοι περιορισμοί είναι δυνατό να προκαλέσουν ανησυχίες για τον ανταγωνισμό μόνο όταν δεν υπάρχει επαρκής ανταγωνισμός μεταξύ σημάτων, δηλαδή όταν η ισχύς μιας επιχείρησης στην αγορά φθάνει σε συγκεκριμένο επίπεδο. Αφενός, όσο πιο απηνής είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ των διαφόρων σημάτων, τόσο πιθανότερο είναι να μην προκληθούν αρνητικές συνέπειες από τους κάθετους περιορισμούς ή ακόμη και να υπάρξουν θετικές, συνολικά, συνέπειες. Αφετέρου, όσο πιο υποτονικός είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ σημάτων, τόσο πιο πιθανό είναι να προκληθούν αρνητικές, συνολικά, συνέπειες από τους κάθετους περιορισμούς. Με άλλα λόγια, ο ίδιος κάθετος περιορισμός ενδέχεται να έχει διαφορετικές συνέπειες, ανάλογα με τη διάρθρωση της αγοράς και την ισχύ την οποία διαθέτει στην αγορά η επιχείρηση που τον εφαρμόζει.

Στην οικονομική επιστήμη, η ισχύς στην αγορά ορίζεται συνήθως ως η ευχέρεια υπέρβασης της ανταγωνιστικής τιμής (δηλαδή, βραχυπρόθεσμα, του οριακού κόστους και, μακροπρόθεσμα, του μέσου συνολικού κόστους). Άλλως ειπείν, μία επιχείρηση θεωρείται ότι διαθέτει ισχύ στην αγορά εάν μπορεί να επηρεάσει σε αξιόλογο βαθμό την τιμή έναντι της οποίας είναι σε θέση να πωλεί τα προϊόντα της και εάν, δια της εφαρμογής μίας τιμής η οποία υπερβαίνει το επίπεδο που θα αντιστοιχούσε στα δεδομένα του ανταγωνισμού, καταφέρνει, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, να πραγματοποιήσει υπέρογκα κέρδη. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι θα συμφωνούσαν ότι μπορεί να υφίσταται ισχύς μίας επιχείρησης στην αγορά κάτω από το επίπεδο της δεσπόζουσας θέσης σύμφωνα με τον ορισμό που έδωσε το Δικαστήριο. Η άποψη αυτή διατυπωνόταν και στο Πράσινο Βιβλίο (6), προς επίρρωση του επιχειρήματος ότι οι κάθετοι περιορισμοί ενδέχεται να θίγουν τον ανταγωνισμό ακόμη και αν η εμπλεκόμενη επιχείρηση δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι το άρθρο 86 και ο έλεγχος των συγκεντρώσεων δεν αρκούν. Το άρθρο 85 είναι αναγκαίο να εφαρμοσθεί έναντι των κάθετων περιορισμών, ιδίως σε αγορές που έχουν ως γνώρισμα την ύπαρξη ολιγοπωλίου, στις οποίες δηλαδή καμία επιμέρους επιχείρηση δεν κατέχει δεσπόζουσα θέση.

Γίνεται επίσης γενικά δεκτό ότι οι κάθετοι περιορισμοί είναι κατά μέσον όρο λιγότερο επιβλαβείς σε σύγκριση με τους οριζόντιους περιορισμούς του ανταγωνισμού. Ο βασικός λόγος για τον οποίον ένας κάθετος περιορισμός θα πρέπει να αντιμετωπισθεί με μεγαλύτερη επιείκεια σε σύγκριση με έναν οριζόντιο περιορισμό έγκειται στο γεγονός ότι ένας οριζόντιος περιορισμός είναι πιθανό να αφορά μία συμφωνία μεταξύ ανταγωνιστών οι οποίοι παράγουν αγαθά ή υπηρεσίες μεταξύ των οποίων υπάρχει δυνατότητα υποκατάστασης, ενώ οι κάθετοι περιορισμοί συνδέονται με μία συμφωνία μεταξύ ενός προμηθευτή και ενός αγοραστή συγκεκριμένου προϊόντος ή συγκεκριμένης υπηρεσίας. Σε υποθέσεις οριζόντιου χαρακτήρα, η άσκηση της ισχύος που μία επιχείρηση διαθέτει στην αγορά (πώληση των προϊόντων της σε αυξημένη τιμή) συνεπάγεται οφέλη για τους ανταγωνιστές της. Το γεγονός αυτό μπορεί να αποτελέσει κίνητρο για τους μετέχοντες στον ανταγωνισμό να πείσουν ο ένας τον άλλον να υιοθετήσουν συμπεριφορά η οποία υπονομεύει τον ανταγωνισμό. Σε υποθέσεις με κάθετο χαρακτήρα, το προϊόν της μίας επιχείρησης αποτελεί συντελεστή παραγωγής για την άλλη επιχείρηση. Τούτο σημαίνει ότι η άσκηση της ισχύος που διαθέτει στην αγορά η επιχείρηση η οποία δραστηριοποιείται στο προγενέστερο ή το μεταγενέστερο στάδιο του οικονομικού κύκλου επηρεάζει κατά κανόνα αρνητικά τη ζήτηση για το προϊόν της άλλης επιχείρησης. Για τον λόγο αυτό, ενδέχεται να συμφέρει τις επιχειρήσεις οι οποίες μετέχουν στη συμφωνία να αποτρέψουν την άσκηση της ισχύος που διαθέτει στην αγορά η μία από αυτές (πρόκειται για τον αποκαλούμενο «χαρακτήρα αυτοαστυνόμευσης» των κάθετων περιορισμών).

Παρόλα αυτά, δεν είναι σωστό να αποδίδεται υπερβολική σημασία στον αυτοπεριοριστικό χαρακτήρα των κάθετων περιορισμών. Όταν μία επιχείρηση δεν διαθέτει ισχύ στην αγορά, μοναδικός τρόπος που έχει για να αυξήσει τα κέρδη της είναι η βελτιστοποίηση των μεθόδων παραγωγής και διανομής που εφαρμόζει, με ή χωρίς τη βοήθεια κάθετων περιορισμών. Εντούτοις, όταν μία επιχείρηση διαθέτει πράγματι ισχύ στην αγορά, μπορεί επιπλέον να επιδιώξει αύξηση των κερδών της, τόσο εις βάρος των άμεσων ανταγωνιστών της μέσω της διόγκωσης των εξόδων τους, όσο και εις βάρος των αγοραστών/καταναλωτών της, μέσω της προσπάθειας να ιδιοποιηθεί ένα μέρος του πλεονάσματός τους. Τούτο είναι δυνατό να συμβεί όταν η εταιρεία που δραστηριοποιείται σε προγενέστερο στάδιο του οικονομικού κύκλου και εκείνη του μεταγενέστερου σταδίου μοιράζονται μεταξύ τους τα επιπλέον κέρδη ή όταν η μία εκ των δύο επιβάλλει τον κάθετο περιορισμό και, με τον τρόπο αυτό, ιδιοποιείται το σύνολο των επιπλέον κερδών.

2. Αρνητικές συνέπειες

2.1. Μεμονωμένοι κάθετοι περιορισμοί

Οι αρνητικές συνέπειες στην αγορά οι οποίες ενδέχεται να προκληθούν από κάθετες συμφωνίες που αντιστρατεύονται τον ανταγωνισμό και στων οποίων την αποτροπή αποβλέπει η κοινοτική νομοθεσία ανταγωνισμού είναι οι εξής:

- αποκλεισμός από την αγορά, είτε άλλων προμηθευτών, είτε άλλων αγοραστών 7

- βλάβη των συμφερόντων των καταναλωτών αναφορικά με τις τιμές και τους υπόλοιπους όρους αγοράς, είτε σε σχέση με συγκεκριμένο σήμα (άμβλυνση του ενδοσηματικού ανταγωνισμού) είτε μεταξύ διαφορετικών σημάτων (άμβλυνση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων) 7

- αθέμιτες συμπράξεις μεταξύ προμηθευτών ή αγοραστών, υπό την κάλυψη κάθετων περιορισμών 7

- όρθωση εμποδίων στην ενοποίηση των αγορών, συμπεριλαμβανομένου, πρωτίστως, του περιορισμού της ελευθερίας των ευρωπαίων καταναλωτών να αγοράζουν ένα προϊόν ή μία υπηρεσία στο κράτος μέλος της επιλογής τους.

Τέτοιου είδους αρνητικές συνέπειες είναι δυνατό να απορρέουν από διάφορους κάθετους περιορισμούς. Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή λόγω του ότι συμφωνίες με διαφορετικά εξωτερικά γνωρίσματα ενδέχεται να παράγουν τα ίδια ουσιαστικά αποτελέσματα για τον ανταγωνισμό. Στο πλαίσιο της ανάλυσης των ανωτέρω πιθανών αρνητικών συνεπειών, είναι σκόπιμη η ταξινόμηση των κάθετων περιορισμών σε τέσσερις κατηγορίες: περιπτώσεις αποκλειστικής διανομής, περιπτώσεις προώθησης συγκεκριμένου σήματος, περιπτώσεις εφαρμογής προκαθορισμένων τιμών μεταπώλησης και περιπτώσεις διαμερισμού της αγοράς. Οι κάθετοι περιορισμοί που ανήκουν στην ίδια κατηγορία φαίνεται να έχουν παρεμφερείς αρνητικές συνέπειες για τον ανταγωνισμό.

Προτού επιχειρηθεί περιγραφή των τεσσάρων κατηγοριών, είναι απαραίτητο να διατυπωθούν κάποιες γενικές παρατηρήσεις. Πρώτον, η παρούσα ανάλυση ισχύει τόσο για τα αγαθά, όσο και για τις υπηρεσίες, αν και ορισμένοι περιορισμοί χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο στον τομέα της διανομής αγαθών. Για τον λόγο αυτό, σε ολόκληρο το κείμενο του παρόντος εγγράφου ο όρος «αγαθό» ή «αγαθά» καλύπτει τόσο τα αγαθά, όσο και τις υπηρεσίες, εκτός αν ορίζεται το αντίθετο. Δεύτερον, κάθετες συμφωνίες είναι δυνατό να συνάπτονται σε σχέση με ενδιάμεσα ή τελικά αγαθά και υπηρεσίες. Αν δεν ορίζεται κάτι διαφορετικό, η ανάλυση και τα επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο παρόν κείμενο ισχύουν ως προς όλα τα στάδια εμπορίας, και γίνεται χρήση των ουδέτερων όρων «προμηθευτής» και «αγοραστής». Οσάκις η ανάλυση αφορά μόνο ένα συγκεκριμένο στάδιο, τούτο διευκρινίζεται ρητώς. Τρίτον, η ταξινόμηση στηρίζεται σε κριτήρια που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως τα βασικά στοιχεία των κάθετων περιορισμών. Στην πράξη, πολλές κάθετες συμφωνίες αποτελούν έναν συνδυασμό περισσοτέρων του ενός τέτοιων στοιχείων. Παραδείγματος χάρη, με την αποκλειστική διανομή περιορίζεται συνήθως ο αριθμός αγοραστών τους οποίους μπορεί να εφοδιάζει ένας προμηθευτής, ενώ συχνά οριοθετείται συγχρόνως η γεωγραφική περιφέρεια στην οποία έχουν το δικαίωμα να δραστηριοποιούνται οι αγοραστές. Το πρώτο στοιχείο ενδέχεται να συνεπάγεται τον αποκλεισμό των άλλων αγοραστών, ενώ το δεύτερο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον διαμερισμό της αγοράς.

Περιπτώσεις αποκλειστικής διανομής

Η κατηγορία της αποκλειστικής διανομής καλύπτει τις συμφωνίες και τα στοιχεία συμφωνιών που έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο παραγωγός πωλεί τα προϊόντα του μόνο σε έναν αγοραστή ή σε περιορισμένο αριθμό αγοραστών. Αυτό είναι πιθανό να γίνεται προκειμένου να περιορισθεί ο αριθμός αγοραστών που αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη γεωγραφική ενότητα ή κατηγορία πελατών ή προκειμένου να ελεγχθεί το είδος των αγοραστών. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν, ενδεικτικά, η αποκλειστική διανομή και η αποκλειστική κατανομή της πελατείας, υπό την έννοια ότι ο προμηθευτής εφοδιάζει μόνο έαν αγοραστή ο οποίος αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη γεωγραφική ενότητα ή κατηγορία πελατών. Επίσης καλύπτει τις αποκλειστικές πωλήσεις και την επιβολή όρων στον προμηθευτή ως προς ποσότητες, οσάκις μία υποχρέωση ή ένα σύστημα κινήτρων που έχει συμφωνηθεί μεταξύ του προμηθευτή και του αγοραστή αναγκάζει τον πρώτο να εφοδιάζει έναν μόνο ή κυρίως έναν αγοραστή σε συγκεκριμένη αγορά. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτει ακόμη η επιλεκτική διανομή, δηλαδή οι περιπτώσεις στις οποίες οι όροι που επιβάλλονται σε επιλεγμένους διανομείς ή συμφωνούνται μαζί τους είναι δυνατό να περιορίζουν τον αριθμό τους.

Οι συνέπειες για τον ανταγωνισμό είναι κυρίως δύο: 1. ορισμένοι αγοραστές εντός της εκάστοτε αγοράς δεν μπορούν πλέον να αγοράσουν προϊόντα από τον συγκεκριμένο προμηθευτή 7 με αλλά λόγια, προκαλείται αποκλεισμός από την αγορά, ιδίως στην περίπτωση των αποκλειστικών πωλήσεων 7 και 2. σε ό,τι αφορά τη διανομή τελικών προϊόντων, επειδή το εκάστοτε προϊόν προσφέρεται από μικρότερο αριθμό διανομέων, προκαλείται επιπλέον άμβλυνση του ενδοσηματικού ανταγωνισμού. Στην περίπτωση των εκτεταμένων αποκλειστικών επικρατειών, καθώς και στην περίπτωση της αποκλειστικής κατανομής της πελατείας, ενδέχεται να προκαλείται ολοσχερής εξάλειψη του ενδοσηματικού ανταγωνισμού. Επιπλέον, όταν μία συμφωνία επιλεκτικής διανομής εφαρμόζεται με κάποια αυστηρότητα, όταν δηλαδή είναι περιορισμένος ο αριθμός καταστημάτων που μπορούν να διαθέτουν το συγκεκριμένο προϊόν, μία πρόσθετη συνέπεια είναι ο περιορισμός του ανταγωνισμού εντός του καταστήματος, καθώς και του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων. Εξάλλου, η επιλεκτική διανομή εμπεριέχει έναν περιορισμό της ελευθερίας μεταπώλησης, υπό την έννοια ότι οι εξουσιοδοτημένοι διανομείς έχουν το δικαίωμα να εφοδιάζουν μόνο τελικούς καταναλωτές ή άλλους εξουσιοδοτημένους διανομείς.

Περιπτώσεις προώθησης συγκεκριμένου σήματος

Η περίπτωση της προώθησης συγκεκριμένου σήματος καλύπτει τις συμφωνίες και τα στοιχεία συμφωνιών που έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το ότι ο αγοραστής δεσμεύεται να συγκεντρώσει τις παραγγελίες του για συγκεκριμένο είδος αγαθού σε έναν προμηθευτή. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτει, ενδεικτικά υποχρέωση μη άσκησης ανταγωνισμού και η επιβολή όρων στον αγοραστή ως προς τις ποσότητες, οσάκις μία υποχρέωση ή ένα σύστημα κινήτρων που έχει συμφωνηθεί μεταξύ του προμηθευτή και του αγοραστή αναγκάζει τον δεύτερο να προμηθεύεται συγκεκριμένο αγαθό ή υπηρεσία ή τα υποκατάστατα του εν λόγω αγαθού ή της εν λόγω υπηρεσίας από έναν μόνο ή κυρίως έναν προμηθευτή.

Οι συνέπειες που προκαλούνται για τον ανταγωνισμό είναι κυρίως δύο: 1. άλλοι προμηθευτές στη δεδομένη αγορά αδυνατούν να πραγματοποιήσουν πωλήσεις προς τους συγκεκριμένους αγοραστές 7 με άλλα λόγια, οι ανταγωνιστές προμηθευτές αποκλείονται από τη συγκεκριμένη αγορά 7 και 2. σε ό,τι αφορά τη διανομή τελικών προϊόντων, οι συγκεκριμένοι λιανοπωλητές αναγκάζονται να πωλούν ένα μόνο σήμα, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι στο κατάστημα του καθενός δεν αναπτύσσεται ανταγωνισμός μεταξύ διαφορετικών σημάτων. Αμφότερες συνέπειες είναι δυνατό να οδηγήσουν σε περιορισμό του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων.

Η μείωση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων είναι πιθανό να μετριάζεται από τον εντονότερο ανταγωνισμό στον οποίον αποδύονται προκαταβολικά οι προμηθευτές για την εξασφάλιση των συμβάσεων προώθησης συγκεκριμένου σήματος. Ωστόσο, όσο πιο μακροχρόνια είναι η ισχύς των συμβάσεων, τόσο πιο αυξημένες είναι οι πιθανότητες να μην αρκέσει η μετριαστική αυτή επίδραση για να αντισταθμισθεί πλήρως η έλλειψη ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων.

Περιπτώσεις εφαρμογής δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης

Στην κατηγορία των προκαθορισμένων τιμών μεταπώλησης εμπίπτουν συμφωνίες και τα στοιχεία συμφωνιών που έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το ότι ο αγοραστής πιέζεται ή δεσμεύεται να εφαρμόζει τιμή μεταπώλησης όχι χαμηλότερη από συγκεκριμένο όριο ή όχι μεγαλύτερη από συγκεκριμένο όριο ή να εφαρμόζει συγκεκριμένη τιμή μεταπώλησης. Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει τις ελάχιστες, τις πάγιες, τις μέγιστες και τις συνιστώμενες τιμές μεταπώλησης. Οι μέγιστες και οι συνιστώμενες τιμές μεταπώλησης, μολονότι δεν είναι πιθανό να ασκήσουν αρνητική επίδραση, ενδέχεται στην πράξη να λειτουργούν ως πάγιες δεσμευτικές τιμές. Επειδή οι δεσμευτικές τιμές αφορούν εξ ορισμού τις τιμές μεταπώλησης, οι συνέπειές τους συνδέονται πρωτίστως με τη διανομή τελικών προϊόντων.

Οι επιπτώσεις των ελάχιστων και πάγιων δεσμευτικών τιμών για τον ανταγωνισμό είναι κυρίως δύο: 1. οι διανομείς δεν δύνανται πλέον να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλον ως προς την τιμή για το οικείο σήμα, με αποτέλεσμα την ολοσχερή εξάλειψη του ανταγωνισμού ως προς την τιμή του συγκεκριμένου προϊόντος και 2. υπάρχει μεγαλύτερη διαφάνεια αναφορικά με την τιμή, καθώς και αυξημένη ευθύνη για τις μεταβολές της τιμής, πράγμα το οποίο καθιστά ευχερέστερη την οριζόντια αθέμιτη συνεργασία μεταξύ παραγωγών ή διανομέων, τουλάχιστον στις αγορές οι οποίες χαρακτηρίζονται από υψηλή συγκέντρωση. Η άμβλυνση του ενδοσηματικού ανταγωνισμού συνεπάγεται την εξασθένηση των πιέσεων που ασκούνται για μείωση της τιμής του συγκεκριμένου αγαθού και, κατ' επέκταση, ενδέχεται να προκαλέσει έμμεσα τον περιορισμό του ανταγωνισμού που αναπτύσσεται μεταξύ των διαφόρων σημάτων.

Περιπτώσεις διαμερισμού της αγοράς

Στην κατηγορία του διαμερισμού της αγοράς εμπίπτουν οι συμφωνίες και τα στοιχεία συμφωνιών που έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το ότι επιβάλλονται περιορισμοί στον αγοραστή όσον αφορά το από πού θα προμηθεύεται ή πού επιτρέπεται να μεταπωλεί συγκεκριμένο προϊόν ή το ότι επιβάλλονται περιορισμοί στον προμηθευτή όσον αφορά τα πρόσωπα προς τα οποία μπορεί να πωλεί συγκεκριμένο προϊόν. Η κατηγορία αυτή καλύπτει την αποκλειστική προμήθεια, δηλαδή την περίπτωση κατά την οποία μία υποχρέωση ή ένα σύστημα κινήτρων που έχει συμφωνηθεί μεταξύ του προμηθευτή και του αγοραστή αναγκάζει αυτόν τον τελευταίο να προμηθεύεται τις ποσότητες του συγκεκριμένου αγαθού ή της υπηρεσίας τις οποίες χρειάζεται αποκλειστικά από τον συγκεκριμένο προμηθευτή, χωρίς όμως να τίθενται όρια στην ελευθερία του αγοραστή να αγοράζει ή να πωλεί ανταγωνιστικά αγαθά ή υπηρεσίες. Εδώ υπάγονται επίσης οι εδαφικοί περιορισμοί των πωλήσεων, οι περιορισμοί ως προς τις πωλήσεις σε πελάτες, οι περιορισμοί όσον αφορά τα στάδια που έπονται της αγοράς πωλήσεων, οι απαγορεύσεις της μεταπώλησης και οι αλληλένδετες πωλήσεις.

Κύρια συνέπεια για τον ανταγωνισμό είναι ο περιορισμός του ενδοσηματικού ανταγωνισμού, ο οποίος είναι πιθανό να διευκολύνει τον προμηθευτή ή τον αγοραστή (στις περιπτώσεις περιορισμών που αφορούν τα στάδια που έπονται της αγοράς πωλήσεων) στην προσπάθειά του να διαμερίσει την αγορά και, κατ' επέκταση, να παρεμποδίσει την ενοποίηση των αγορών. Με τον τρόπο αυτό ενδέχεται να διευκολύνεται η εφαρμογή διακρίσεων ως προς την τιμή. Η περίπτωση των αλληλένδετων πωλήσεων ξεχωρίζει κατά κάποιον τρόπο από τις υπόλοιπες περιπτώσεις αυτής της κατηγορίας. Βασική της συνέπεια είναι ότι οι αγοραστές ενδέχεται να καταβάλλουν υψηλότερο τίμημα για το προϊόν ως προς το οποίο ασκείται η πρακτική αυτή σε σύγκριση με το τίμημα που θα κατέβαλλαν σε αντίθετη περίπτωση. Μια άλλη πιθανή συνέπεια είναι ο αποκλεισμός των άλλων προμηθευτών από την αγορά και η άμβλυνση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων στην αγορά των αλληλένδετων αγαθών.

2.2. Συνδυασμοί κάθετων περιορισμών

Το επόμενο ζήτημα το οποίο πρέπει να εξετασθεί είναι κατά πόσον οι τυχόν αρνητικές συνέπειες ενισχύονται από το συνδυασμό διαφόρων κάθετων περιορισμών. Στο Πράσινο Βιβλίο, αποδίδεται αξιοσημείωτη έμφαση στο επιχείρημα ότι ορισμένοι συνδυασμοί κάθετων περιορισμών είναι καλύτεροι για τον ανταγωνισμό παρά αν οι περιορισμοί που τους αποτελούν εφαρμόζονται μεμονωμένα (7). Μολονότι το επιχείρημα αυτό ενδέχεται ενίοτε να ευσταθεί, δεν φαίνεται ορθό να θεωρήσει κανείς ότι αποτελεί τον γενικό κανόνα. Εν γένει, μάλλον το αντίθετο μοιάζει να ισχύει, δηλαδή ο συνδυασμός διαφόρων κάθετων περιορισμών επιτείνει τις πιθανές αρνητικές συνέπειες.

Παραδείγματος χάρη, εάν η προώθηση συγκεκριμένου σήματος συνδυασθεί με την αποκλειστική διανομή, το αποτέλεσμα είναι να περιστέλλεται τόσο ο ανταγωνισμός μεταξύ σημάτων, όσο και ο ενδοσηματικός ανταγωνισμός. Στην περίπτωση των τελικών προϊόντων, δημιουργείται μία αγορά όπου ορισμένες επιχειρήσεις έχουν το τοπικό μονοπώλιο για τη διάθεση ενός σήματος και όπου ο ανταγωνισμός μεταξύ σημάτων εντός των καταστημάτων είναι ανύπαρκτος. Επιπλέον, ο αποκλεισμός από την αγορά σε επίπεδο παραγωγών συνδυάζεται με τον αποκλεισμό από την αγορά σε επίπεδο λιανεμπόρων. Τούτο δεν σημαίνει απλώς ότι μπορεί να είναι δύσκολο για έναν παραγωγό να πωλήσει ένα νέο προϊόν επειδή τα καταστήματα έχουν αναλάβει συμβατική δέσμευση ως προς ένα συγκεκριμένο προϊόν, αλλά και ότι οι νεοεισερχόμενοι στην αγορά λιανικού εμπορίου είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν μερικά από τα ηγετικά σήματα. Το αποτέλεσμα είναι να δυσχεραίνεται πιθανώς, η εξεύρεση σημείων πώλησης να παράλληλα να είναι ασύμφορη η δημιουργία νέων σημείων πώλησης.

Ένα ακόμη παράδειγμα είναι ο συνδυασμός κάποιου από τους περιορισμούς της κατηγορίας της αποκλειστικής διανομής (π.χ. της επιλεκτικής διανομής) με τις δεσμευτικές τιμές. Ο πρώτος από τους δύο έχει ως συνέπεια να περιστέλλεται ο ενδοσηματικός ανταγωνισμός 7 στη συνέπεια αυτή προστίθεται η επίδραση του δεύτερου περιορισμού, η οποία συνίσταται στην περιστολή του ανταγωνισμού γύρω από την τιμή του εκάστοτε προϊόντος. Ο συνδυασμός των δύο οδηγεί ταχέως σε πλήρη εξάλειψη του ενδοσηματικού ανταγωνισμού, η οποία ενδέχεται επιπλέον να συντελέσει στην παγίωση της διευκολυνόμενης από τις δεσμευτικές τιμές τάσης των παραγωγών να εναρμονίσουν μεταξύ τους την τακτική που θα εφαρμόσουν στην αγορά. Σε γενικές γραμμές, ο παραπάνω συνδυασμός δεν μπορεί να γίνει δεκτός ούτε για λόγους αποτελεσματικότητας, δεδομένου ότι και οι δύο περιορισμοί προστατεύουν το περιθώριο του λιανεμπόρου. Ο ένας από τους εν λόγω περιορισμούς θα έπρεπε κανονικά να είναι αρκετός για να υπερπηδηθούν, επί παραδείγματι, τα προβλήματα που ανακύπτουν μεταξύ λιανεμπόρων λόγω της καιροσκοπικής συμπεριφοράς μερικών εξ αυτών.

Σε περίπτωση που ένας από τους περιορισμούς που αφορούν την προώθηση συγκεκριμένου σήματος συνδυασθεί με δεσμευτικές τιμές, το αποτέλεσμα που είναι πιθανό να προκύψει είναι η άμβλυνση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων, λόγω της έλλειψης ανταγωνισμού εντός των καταστημάτων, με ταυτόχρονη διευκόλυνση της αθέμιτης συνεργασίας μεταξύ παραγωγών υπό την επίδραση των δεσμευτικών τιμών. Η εναρμόνιση της συμπεριφοράς ενδέχεται να καταστεί ευκολότερη λόγω του ότι η έλλειψη ανταγωνισμού εντός των καταστημάτων περιορίζει μέχρι ενός σημείου τις ανταγωνιστικές πιέσεις. Πέραν αυτού, η άμβλυνση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων συνδυάζεται με την αποδυνάμωση του ανταγωνισμού ως προς την τιμή του εκάστοτε σήματος λόγω της επίδρασης των δεσμευτικών τιμών.

Τέλος, είναι αρνητικοί, από την άποψη της ενοποίησης των αγορών, όλοι οι συνδυασμοί κάθετων περιορισμών οι οποίοι καθιστούν δυσχερέστερη, αν όχι αδύνατη, την αξιοποίηση των αποκλίσεων των τιμών εκ μέρους των τελικών καταναλωτών ή των διανομέων. Ιδού μερικά παραδείγματα τέτοιων συνδυασμών: 1. εδαφικοί περιορισμοί των πωλήσεων σε συνδυασμό με επιλεκτική διανομή στο ίδιο στάδιο διανομής 7 2. αποκλειστική διανομή σε συνδυασμό με αποκλειστική προμήθεια 7 και 3) επιλεκτική διανομή σε συνδυασμό με αποκλειστική προμήθεια.

Ωστόσο, ορισμένοι συνδυασμοί θα μπορούσαν να αξιολογηθούν πιο θετικά, διότι είναι δυνατό να υποστηριχθεί ότι ο ένας από τους κάθετους περιορισμούς μετριάζει τις πιθανές αρνητικές συνέπειες του άλλου. Όταν η αποκλειστική διανομή συνδυάζεται με μέγιστες δεσμευτικές τιμές, ο τελευταίος αυτός περιορισμός είναι πιθανό να βοηθήσει τον προμηθευτή να περιορίσει ενδεχόμενες αυξήσεις της τιμής τις οποίες θα ήθελε ενδεχομένως να εφαρμόσει ο αγοραστής υπό την κάλυψη της εδαφικής αποκλειστικότητας που έχει εξασφαλίσει. Το ίδιο σκεπτικό ισχύει προκειμένου για τον συνδυασμό επιλεκτικής διανομής και μέγιστων δεσμευτικών τιμών. Αντιστοίχως, ο συνδυασμός αποκλειστικής διανομής και επιβολής όρων στον αγοραστή ως προς τις ποσότητες ενδέχεται να έχει ανάλογα αποτελέσματα, δεδομένου ότι ο δεύτερος από τους δύο περιορισμούς μπορεί να εμποδίσει τον διανομέα να αυξήσει τις τιμές.

3. Θετικές συνέπειες

Υποστηρίζεται ότι σε αρκετές περιπτώσεις οι συνήθεις διαπραγματεύσεις, υπό την επίδραση των δυνάμεων της αγοράς, μεταξύ παραγωγού και λιανέμπορου, οι οποίες αποβλέπουν στον καθορισμό αποκλειστικά και μόνο της τιμής και της ποσότητας δεδομένης συναλλαγής, οδηγούν σε ένα επίπεδο επενδύσεων και πωλήσεων το οποίο δεν είναι το καλύτερο δυνατό. Σχετικά με το θέμα αυτό, θα μπορούσαν να διατυπωθούν οι ακόλουθες γενικεύσεις:

1. Ο πρώτος και κύριος λόγος για τον οποίο υποτίθεται ότι συμβαίνει αυτό (δηλαδή το επίπεδο των επενδύσεων και των πωλήσεων δεν είναι το καλύτερο δυνατό) είναι η ύπαρξη κάποιου είδους προβλήματος οφειλόμενου στην καιροσκοπική συμπεριφορά ορισμένων επιχειρήσεων. Το πρόσωπο που καταβάλλει μία προσπάθεια ενδέχεται να μην είναι σε θέση να ιδιοποιηθεί το σύνολο της ωφέλειας που προκύπτει από την προσπάθειά του, με αποτέλεσμα να προτιμήσει ενδεχομένως να πραγματοποιήσει επενδύσεις κατώτερες των δυνατοτήτων του. Τούτο μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι ένας λιανέμορος δρέπει αυθαίρετα τα οφέλη από τις προσπάθειες προώθησης κάποιου άλλου λιανεμπόρου. Η αποκλειστική διανομή ή άλλοι παρεμφερείς περιορισμοί ή οι δεσμευτικές τιμές μπορεί να συντελέσουν στην αποτροπή παρόμοιων φαινομένων καιροσκοπικής συμπεριφοράς. Φαινόμενα ανέξοδης άντλησης οφέλους είναι επίσης πιθανό να παρατηρηθούν μεταξύ παραγωγών, όταν δηλαδή ένας παραγωγός επενδύει στην προώθηση του προϊόντος του στα καταστήματα, προσελκύοντας με τον τρόπο αυτό πελάτες και για τους ανταγωνιστές του. Η επιβολή περιορισμών στην ελευθερία άσκησης ανταγωνισμού μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της τελευταίας αυτής μορφής καιροσκοπικής συμπεριφοράς.

Για να γίνει δεκτό ότι υπάρχει πρόβλημα, πρέπει να διαπιστώνεται πράγματι η ύπαρξη φαινομένων καιροσκοπικής συμπεριφοράς, κάτι το οποίο δεν είναι πάντα τόσο προφανές. Φαινόμενα καιροσκοπικής συμπεριφοράς μεταξύ λιανεμπόρων είναι δυνατό να εμφανισθούν μόνο ως προς τις υπηρεσίες που προηγούνται των πωλήσεων και όχι ως προς τις υπηρεσίες που έπονται των πωλήσεων. Το οικείο αγαθό πρέπει να είναι σχετικά νέο ή τεχνικώς περίπλοκο, διότι σε αντίθετη περίπτωση ο πελάτης είναι πιθανό να γνωρίζει πολύ καλά τι θέλει, χάρη στην πείρα από παλαιότερες αγορές του. Επιπλέον, η αξία του αγαθού πρέπει να είναι αρκετά μεγάλη, διότι διαφορετικά δεν συμφέρει τον πελάτη να μεταβεί σε ένα κατάστημα για να συλλέξει πληροφορίες και σε κάποιο άλλο κατάστημα για να πραγματοποιήσει την αγορά. Επιπροσθέτως, ακόμη και όταν συντρέχουν όλες οι παραπάνω προϋποθέσεις, θα πρέπει να μην είναι πρακτικώς συμφέρον για τον παραγωγό να συμφωνήσει με τους λιανέμπορους ουσιαστικές προδιαγραφές εξυπηρέτησης αναφορικά με τις υπηρεσίες που προηγούνται των πωλήσεων (8).

Υπάρχει μια αντίστοιχη σειρά αρκετά αυστηρών προϋποθέσεων οι οποίες πρέπει να συντρέχουν για να εμφανισθούν φαινόμενα καιροσκοπικής συμπεριφοράς μεταξύ παραγωγών. Όταν ένα προϊόν προωθείται από τον παραγωγό του μέσω των εθνικών διαφημιστικών μέσων, δεν φαίνεται να υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για την εκδήλωση φαινομένων καιροσκοπικής συμπεριφοράς τα οποία να μπορούν να αντιμετωπισθούν με την επιβολή στους διανομείς υποχρεώσεων μη άσκησης ανταγωνισμού. Μία συμφωνία περί μη άσκησης ανταγωνισμού θα μπορούσε να συμβάλει στην ιδιοποίηση του συνόλου της προκύπτουσας ωφέλειας μόνο οσάκις η προώθηση πραγματοποιείται σε συγκεκριμένα καταστήματα λιανικού εμπορίου. Πέραν αυτού, κάτι τέτοιο μπορεί να ισχύει μόνο για τις υπηρεσίες που προηγούνται των πωλήσεων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν είναι δυνατή η εξειδίκευση του προωθούμενου προϊόντος, και είναι πιθανό μόνο στην περίπτωση σχετικά νέων και περίπλοκων προϊόντων, δεδομένου ότι οι πελάτες μπορεί διαφορετικά να γνωρίζουν ήδη πολύ καλά τι ψάχνουν.

2. Μία δεύτερη γενική παρατήρηση που είναι σκόπιμο να διατυπωθεί σχετίζεται με την ενδεχόμενη διαφοροποίηση αυτού που είναι επωφελές από τη σκοπιά των ιδιωτών από αυτό που είναι επωφελές από τη γενικότερη σκοπιά της κοινωνικής ευημερίας και των καταναλωτών. Κάτι το οποίο είναι επωφελές για τους ιδιώτες δεν είναι πάντα καλό και για την ευημερία του κοινωνικού συνόλου. Ας επανέλθουμε στο θέμα της καιροσκοπικής συμπεριφοράς μεταξύ λιανεμπόρων ή μεταξύ παραγωγών. Ας υποθέσουμε ότι παρατηρείται πράγματι ένα τέτοιο πρόβλημα καιροσκοπικής συμπεριφοράς και ότι η επέκταση των πωλήσεων είναι δυνατό να επιτευχθεί μέσω της μεθόδευσης της παροχής περισσότερων υπηρεσιών πριν από τις πωλήσεις αν και κάτι τέτοιο θα συνεπάγετο συγχρόνως αύξηση των τιμών. Όταν η αξία των πρόσθετων αυτών υπηρεσιών γίνεται αντιληπτή με τον ίδιο τρόπο από την πλειονότητα των καταναλωτών, υπάρχουν πολλές πιθανότητες να προκύψουν οφέλη για την ευημερία του κοινωνικού συνόλου. Όταν, όμως, οι ευρισκόμενοι κάτω του ορίου καταναλωτές (δηλαδή αυτοί οι οποίοι αγοράζουν ήδη στο τρέχον επίπεδο τιμής/εξυπηρέτησης) γνωρίζουν τι θέλουν και δεν εκτιμούν την πρόσθετη υπηρεσία, τότε ζημιώνονται απλώς από την αύξηση της τιμής, ιδίως αν ο ανταγωνισμός μεταξύ σημάτων είναι ανεπαρκής. Είναι πιθανό να είναι επωφελές για έναν ιδιώτη να ανεβάσει τη στάθμη των υπηρεσιών προκειμένου να προσελκύσει περισσότερους «οριακούς» καταναλωτές και να επιτύχει έτσι την αύξηση των πωλήσεων, αλλά οι συνέπειες για την ευημερία του κοινωνικού συνόλου ενδέχεται, παρόλα αυτά, να είναι αρνητικές.

3. Μία ειδική μορφή καιροσκοπικής συμπεριφοράς είναι η άντληση οφέλους από τη «διαπίστευση» ενός προϊόντος χάρη στις ενέργειες άλλων επιχειρήσεων. Γίνεται εν προκειμένω δεκτό ότι ορισμένοι λιανέμποροι επιτελούν μία πολύτιμη λειτουργία με το να ξεχωρίζουν τα «καλά» προϊόντα. Το γεγονός ότι οι λιανέμποροι αυτοί πωλούν συγκεκριμένο προϊόν σημαίνει για τον καταναλωτή ότι η αγορά του προϊόντος αυτού είναι συμφέρουσα. Η παραδοχή αυτή μπορεί ενίοτε να χρησιμεύει ως επεξηγηματική της εισαγωγής νέων προϊόντων στην αγορά. Τα νεοεμφανιζόμενα και περίπλοκα προϊόντα διατίθενται αρχικά από καταστήματα που πωλούν εκλεκτά προϊόντα και πραγματοποιούν υψηλά περιθώρια κέρδους. Εκεί αγοράζονται από «πρωτοπόρους» καταναλωτές. Σταδιακά, η φήμη τους εδραιώνεται, και η ζήτηση γι' αυτά επεκτείνεται τόσο, ώστε αυτά να αρχίσουν να πωλούνται και από τις αλυσίδες καταστημάτων που εφαρμόζουν χαμηλές τιμές. Σε περίπτωση που ο παραγωγός αδυνατεί αρχικά να περιορίσει τις πωλήσεις του στα καταστήματα αυξημένου κύρους, διατρέχει τον κίνδυνο της απόσυρσης του προϊόντος του από τα ράφια των καταστημάτων, με πιθανό επακόλουθο την αποτυχία της εισαγωγής του προϊόντος στην αγορά. Αν αυτό ευσταθεί, τότε υφίσταται ένα πρόβλημα το οποίο μοιάζει με το πρόβλημα που αφορά την προστασία των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Ενδέχεται να είναι απαραίτητη η παροχή προσωρινής προστασίας έναντι των επιχειρήσεων που διαθέτουν τα προϊόντα σε μειωμένες τιμές, προκειμένου να διευκολυνθεί η εισαγωγή του προϊόντος στην αγορά. Ωστόσο, αν η περίοδος προστασίας είναι υπερβολικά μακροχρόνια, τούτο ενδέχεται απλώς να καθυστερήσει τη μετάβαση του προϊόντος στο ώριμο και ανταγωνιστικό ως προς την τιμή στάδιο του κύκλου εμπορίας του, επί ζημία των καταναλωτών. Αυτό, στην καλυτέρα των περιπτώσεων, σημαίνει ότι πιθανό να είναι εύλογο να επιτραπεί, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, ένας περιορισμός ο οποίος να έγκειται στην αποκλειστικότητα της διανομής ή την εφαρμογή δεσμευτικών τιμών 7 ο περιορισμός αυτός θα πρέπει να είναι ικανός να διασφαλίσει την επιτυχή εισαγωγή του προϊόντος στην αγορά, αλλά όχι τόσο μακροχρόνιος ώστε να παρεμποδίσει τη διάδοσή του σε ευρεία κλίμακα.

4. Μία ακόμη ιδιάζουσα μορφή καιροσκοπικής συμπεριφοράς συνίσταται στο λεγόμενο πρόβλημα της «ομηρίας». Μερικές φορές είναι απαραίτητο να πραγματοποιηθούν συγκεκριμένες επενδύσεις είτε από τον προμηθευτή, είτε από τον αγοραστή, παραδείγματος χάρη για ειδικό εξοπλισμό ή κατάρτιση. Στην περίπτωση αυτή, μετά την πραγματοποίηση των εν λόγω επενδύσεων, ο επενδυτής καθίσταται μέχρι ενός σημείου «όμηρος» της άλλης πλευράς και υπάρχει κίνδυνος μετατόπισης της ισορροπίας δυνάμεων. Εξαιτίας αυτού του φόρου, είναι πιθανό να ματαιωθεί η πραγματοποίηση των αναγκαίων επενδύσεων, εκτός αν είναι δυνατό να καθορισθούν εκ των προτέρων ρυθμίσεις για το θέμα του εφοδιασμού. Ο επενδυτής διακατέχεται από τον φόρο ότι η άλλη πλευρά θα δρέψει τα οφέλη της επένδυσης που θα έχει πραγματοποιήσει ο ίδιος. Παρόλα αυτά, όπως και στο παράδειγμα της καιροσκοπικής συμπεριφοράς μεταξύ λιανεμπόρων, για να καταστεί ο κίνδυνος αυτός υπαρκτός, πρέπει προηγουμένως να πληρούνται μια σειρά προϋποθέσεων. Πρώτον, η επένδυση πρέπει να είναι μη επαναλαμβανόμενη και να αφορά ειδικώς και μόνο τη συγκεκριμένη άλλη πλευρά. Δεύτερον, η επένδυση πρέπει να είναι μακροχρόνια και η απόσβεσή της να μην είναι δυνατή βραχυπρόθεσμα. Και τρίτον, η επένδυση πρέπει να χαρακτηρίζεται από ασυμμετρία, δηλαδή ο ένας επενδυτής να επενδύει περισσότερα από τι ο άλλος. Μόνο όταν πληρούνται οι παραπάνω προϋποθέσεις είναι πιθανό να συντρέχει ουσιαστικός λόγος για την ανοχή ενός κάθετου περιορισμού για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ο περιορισμός αυτός θα έχει τη μορφή της υποχρέωσης μη άσκησης ανταγωνισμού, όταν η επένδυση πραγματοποιείται από τον προμηθευτή, και της αποκλειστικής διανομής ή των αποκλειστικών πωλήσεων, όταν η επένδυση πραγματοποιείται από τον αγοραστή.

5. Ο τελευταίος λόγος για τη διαμόρφωση των πωλήσεων σε επίπεδο χαμηλότερο από το καλύτερο δυνατό ο οποίος πρέπει να αναφερθεί συνδέεται με το πρόβλημα της «διπλής περιθωριοποίησης». Σε περίπτωση που τόσο ο παραγωγός, όσο και ο λιανέμπορας διαθέτουν ισχύ στην αγορά, καθένας τους εφαρμόζει τιμή υπερβαίνουσα το οριακό κόστος. Αμφότεροι προσθέτουν το περιθώριό τους το οποίο υπερβαίνει εκείνο που θα ίσχυε υπό συνθήκες ανταγωνισμού. Με τον τρόπο αυτό είναι πιθανό να προκύπτει μία τελική τιμή η οποία να είναι ανώτερη ακόμη και από την μονοπωλιακή τιμή που θα εφάρμοζε μία επιχείρηση ολοκληρωμένης λειτουργίας, πράγμα το οποίο είναι εις βάρος των συλλογικών κερδών των οικείων επιχειρήσεων, αλλά και των καταναλωτών. Σε αυτή την περίπτωση, η επιβολή όρων στον αγοραστή ως προς τις ποσότητες ή η εφαρμογή μέγιστων δεσμευτικών τιμών θα μπορούσε να βοηθήσει τον παραγωγό να μείωσει την τιμή στο επίπεδο του μονοπωλίου.

6. Στα οικονομικά συγγράμματα εξηγείται ότι οι διάφορες μορφές κάθετων περιορισμών αλληλοϋποκαθίστανται σε μεγάλο βαθμό. Τούτο σημαίνει ότι το ίδιο πρόβλημα αναποτελεσματικότητας μπορεί να επιλυθεί με διάφορους κάθετους περιορισμούς. Παραδείγματος χάρη, όπως εξηγείται πιο πάνω, το πρόβλημα της καιροσκοπικής συμπεριφοράς μεταξύ λιανεμπόρων ή της άντλησης, οφέλους από τη «διαπίστευση» ενός προϊόντος χάρη στις ενέργειες άλλων επιχειρήσεων μπορεί να επιλυθεί με κάποιο σύστημα αποκλειστικής διανομής ή δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης, πάγιων ή ελάχιστων. Το γεγονός αυτό έχει σημασία διότι οι αρνητικές συνέπειες για τον ανταγωνισμό μπορεί να είναι διαφορετικές ανάλογα με το είδος του κάθετου περιορισμού που εφαρμόζεται κάθε φορά. Το στοιχείο αυτό λαμβάνεται υπόψη κατά την εξέταση του κριτηρίου της αναγκαιότητας σύμφωνα με το άρθρο 85 παράγραφος 3. Επειδή οι δεσμευτικές τιμές μεταπώλησης θεωρούνται εν γένει λιγότερο αποδεκτές από τη σκοπιά του ανταγωνισμού, το γεγονός αυτό δικαιολογεί το να επιτρέπεται μόνο η αποκλειστική διανομή ή άλλοι, λιγότερο σοβαροί, περιορισμοί αντί των δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης.

4. Γενικοί κανόνες αξιολόγησης των κάθετων περιορισμών

Θα μπορούσαν να διατυπωθούν ορισμένοι γενικοί κανόνες οι οποίοι ισχύουν για την αξιολόγηση των κάθετων περιορισμών από τη σκοπία της πολιτικής ανταγωνισμού.

Ένας πρώτος γενικός κανόνας είναι ότι οι κάθετοι περιορισμοί που συνεπάγονται την άμβλυνση του ανταγωνισμού μεταξύ σημάτων είναι, εν γένει, περισσότερο επιβλαβείς από τους κάθετους περιορισμούς που συνεπάγονται απλώς την άμβλυνση του ενδοσηματικού ανταγωνισμού. Παραδείγματος χάρη, οι υποχρεώσεις μη άσκησης ανταγωνισμού είναι πιθανό να έχουν αρνητικότερες, συνολικά, συνέπειες από ό,τι η αποκλειστική διανομή. Οι πρώτες συνεπάγονται τον αποκλεισμό των άλλων σημάτων, ενδέχεται δηλαδή να εμποδίσουν τα σήματα αυτά να φθάσουν στην αγορά. Η αποκλειστική διανομή, από την άλλη πλευρά, αποκλείει από την αγορά ορισμένους αγοραστές, αλλά δεν εμποδίζει κατά κανόνα τα προϊόν να φθάσει στον τελικό καταναλωτή.

Ένας δεύτερος γενικός κανόνας είναι ότι οι συμφωνίες που προβλέπουν το στοιχείο της αποκλειστικότητας είναι εν γένει πιο επιβλαβείς για τον ανταγωνισμό από ό,τι οι συμφωνίες που δεν προβλέπουν το στοιχείο αυτό. Οι συμφωνίες περί αποκλειστικότητας, είτε με ρητή διάταξη των σχετικών συμβάσεων, είτε διαμέσου των συνεπειών τους στην πράξη, εξαναγκάζουν τη μία πλευρά να καλύπτει όλες ή σχεδόν όλες τις ανάγκες της μέσω της άλλης πλεύρας. Επί παραδείγματι, η υποχρέωση μη άσκησης ανταγωνισμού αναγκάζει τον αγοραστή να αγοράζει μόνο συγκεκριμένο σήμα, ενώ η επιβολή όρων ως προς τις ποσότητες αφήνει στον αγοραστή κάποια περιθώρια να αγοράζει και ανταγωνιστικά προϊόντα. Επομένως, ο βαθμός αποκλεισμού διαφέρει, μολονότι συχνά ο βαθμός αποτελεσματικότητας διαφέρει ελάχιστα.

Ένας τρίτος γενικός κανόνας που θα μπορούσε να διατυπωθεί είναι ο εξής: οι πιθανές αρνητικές συνέπειες των κάθετων περιορισμών επιτείνονται όταν ο εκάστοτε κάθετος περιορισμός δεν εφαρμόζεται μόνο από έναν προμηθευτή και τους αγοραστές με τους οποίους αυτός συναλλάσσεται, αλλά όταν και άλλοι προμηθευτές με τους αντίστοιχους αγοραστές τους μεθοδεύουν τις δοσοληψίες τους με παρόμοιο τρόπο. Πρόκειται για τις καλούμενες «σωρευτικες συνέπειες» των κάθετων περιορισμών, οι οποίες ενδέχεται να δημιουργούν προβλήματα σε αρκετούς κλάδους. Για να επιτευχθεί μία αξιόπιστη αξιολόγηση των συνεπειών μιας τέτοιας σώρευσης κάθετων συμφωνιών, είναι απαραίτητο η διερεύνηση και ανασκόπηση που θα πραγματοποιηθούν να καλύπτουν το σύνολο του οικείου κλάδου. Το θέμα της ανάκλησης του ευεργετήματος του προτεινόμενου κανονισμού περί γενικής απαλλαγής αναλύεται στο κεφάλαιο V-3 και πρόκειται να διευκρινισθεί περαιτέρω στο πλαίσιο των κατευθυντήριων γραμμών.

Εκτός από τους ανωτέρω τρεις γενικούς κανόνες, είναι δυνατή η διατύπωση μερικών ακόμη παρατηρήσεων:

- Οι περιορισμοί που συμφωνούνται σε σχέση με ενδιάμεσα αγαθά είναι σε γενικές γραμμές λιγότερο επιβλαβείς σε σύγκριση με τους περιορισμούς που επηρέαζουν τη διανομή τελικών προϊόντων. Επειδή τα ενδιάμεσα αγαθά δεν πωλούνται προς τους τελικούς καταναλωτές, αλλά χρησιμοποιούνται ως συντελεστές παραγωγής, το σήμα και το κύρος τους έχουν μικρότερη σημασία. Το γεγονός αυτό αμβλύνει τη σημασία της τυχόν εξάλειψης του ενδοσηματικού ανταγωνισμού. Η διάκριση αυτή μεταξύ ενδιάμεσων και τελικών προϊόντων και υπηρεσιών θα θεσμοθετείται στο πλαίσιο των κατευθυντήριων γραμμών.

- Στην κατηγορία των περιορισμών που αφορούν την εφαρμογή δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης, η εφαρμογή πάγιων ή ελάχιστων δεσμευτικών τιμών αποτελεί σοβαρή μορφή περιορισμού. Για τις μέγιστες και τις συνιστώμενες τιμές, όταν είναι πράγματι μέγιστες η συνιστώμενες, γίνεται δεκτό ότι δεν περιορίζουν τον ανταγωνισμό.

- Στην κατηγορία των περιορισμών που αποσκοπούν στον διαμερισμό της αγοράς, οι περιορισμοί της ελευθερίας μεταπώλησης και οι περιορισμοί των πωλήσεων έπειτα από μεταποίηση φαίνεται να είναι οι χειρότεροι, διότι καθιστούν δυνατό τον διαμερισμό της αγοράς χωρίς να παρέχουν σαφή δυνατότητα επίτευξης βελτιώσεων από την άποψη της αποτελεσματικότητας. Οι εξαρτημένες πωλήσεις θεωρούνται γενικά ως μία κάπως λιγότερο σοβαρή περίπτωση περιορισμού. Συνδέονται με την πιθανή επέκταση της ισχύος που μία επιχείρηση διαθέτει σε δεδομένη αγορά σε κάποια άλλη αγορά. Τα επιχειρήματα που θα μπορούσαν να προβληθούν σε σχέση με την ανάγκη αποτελεσματικότητας («είναι απαραίτητο να εξασφαλίσουμε ότι ο αγοραστής θα χρησιμοποιεί τα κατάλληλα αναλώσιμα για το ευαίσθητο μηχάνημα που του έχουμε πουλήσει, διότι τυχόν βλάβες ενδέχεται να βλάψουν το κύρος των προϊόντων μας» ή «οι κοινές παραδόσεις επιτρέπουν τη μείωση του κόστους») μπορεί να είναι περιορισμένα. Η αποκλειστική προμήθεια, δηλαδή η υποχρέωση εφοδιασμού απευθείας από συγκεκριμένο προμηθευτή χωρίς να περιορίζεται η ελευθερία πώλησης ανταγωνιστικών προϊόντων, αποτελεί τη λιγότερο σοβαρή μορφή περιορισμού της συγκεκριμένης κατηγοριάς.

- Οι δεσμευτικές τιμές μεταπώλησης θεωρούνται συνήθως πιο περιοριστικές σε σύγκριση με τις υπόλοιπες περιπτώσεις κάθετων περιορισμών. Από την απόψη της αποτελεσματικότητας, η εφαρμογή δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης μπορεί συχνά να αντικαστασταθεί από άλλους περιορισμούς οι οποίοι στρεβλώνουν σε μικρότερο βαθμό τον ανταγωνισμό και παράγουν παρόμοιες θετικές συνέπειες. Το γενονός αυτό αντανακλάται στην τρέχουσα πολιτική την οποία ακολουθούν οι περισσότερες χώρες και η οποία τείνει να είναι πολύ αυστηρή έναντι των δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης, ενώ επιτρέπει την αποκλειστική διανομή εάν συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις στην αγορά.

- Η πολιτική ανταγωνισμού της Κοινότητας αποδίδει έμφαση στην ανάγκη να διαφυλαχθεί η δυνατότητα αξιοποίησης των αποκλίσεων στις τιμές, η δε γενική απαγόρευση των περιορισμών της ελευθερίας μεταπώλησης, αντικατοπτρίζει το μέλημα για την προώθηση της ενοποίησης των αγορών.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV - ΟΡΙΑ ΠΟΥ ΤΙΘΕΝΤΑΙ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΕΡΙΔΙΟ ΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ

1. Οι υφιστάμενες απαλλαγές κατά κατηγορίες

Οι κανονισμοί που ισχύουν σήμερα για τις απαλλαγές κατά κατηγορίες (αποκλειστική διανομή, αποκλειστική προμήθεια και δικαιόχρηση) διέπονται από τη λογική των ρυθμίσεων νομικού χαρακτήρα και αποδίδουν έμφαση στην ελευθερία δράσης των διανομέων, καθώς και στον ενδοσηματικό ανταγωνισμό μεταξύ διανομέων που ανήκουν στο ίδιο σύστημα διανομής. Εκτός από το σύστημα ανάκλησης και τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 86, οι απαλλαγές ισχύουν για όλες τις επιχειρήσεις, χωρίς να έχει σημασία η ισχύς τους στην αγορά.

Βάσει του ισχύοντος συστήματος, από την εφαρμογή του άρθρου 85 παράγραφος 1 εξαιρούνται όλες αδιακρίτως οι επιχειρήσεις, χωρίς να έχει σημασία αν το μερίδιο αγοράς τους είναι π.χ. 1 % ή 100 %, ακόμη και αν πρόκειται για υποχρεώσεις μη άσκησης ανταγωνισμού και για ορισμένους συνδυασμούς κάθετων περιορισμών, όπως είναι η αποκλειστική και η επιλεκτική διανομή (βλέπε τον κανονισμό περί δικαιόχρησης). Το αποτέλεσμα είναι οι επιχειρήσεις μικρού μεγέθους (δηλαδή η συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων) να βλάπτονται από την υπαγωγή τους σε αδικαιολόγητα αυστηρές κανονιστικές ρυθμίσεις, ενώ άλλες επιχειρήσεις, με σημαντική ισχύ στην αγορά, να είναι σε θέση να προστατεύσουν τους εαυτούς τους διατυπώνοντας απλώς τους όρους των σχετικών συμβάσεων κατά τέτοιον τρόπο, ώστε αυτές να μπορούν να υπαχθούν στις διατάξεις των υφιστάμενων κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες.

Η Επιτροπή δύναται να ανακαλέσει το ευεργέτημα των εν λόγω κανονισμών περί απαλλαγών, αλλά με ισχύ μόνο για το μέλλον. Οι επιχειρήσεις που διαθέτουν ισχύ στην αγορά είναι ελεύθερες να εφαρμόζουν ακόμη και τους πλέον σοβαρούς περιορισμούς μέχρις ότου η Επιτροπή εκδώσει απόφαση που να τους απαγορεύει. Δεν ασκείται καμία πίεση στις επιχειρήσεις να μεταβάλουν τις συμφωνίες τους ή τη συμπεριφορά τους, διότι στην ουσία οι συμβάσεις των οποίων ενεργούν λογίζονται προσωρινά ισχυρές. Ως εκ τούτου, ματαιώνεται η προληπτική αποτελεσματικότητα του συστήματος απαγόρευσης βάσει του άρθρου 85, παράγραφος 1. Είναι λοιπόν πιθανή η πρόκληση ανεπανόρθωτης βλάβης στον ανταγωνισμό, χωρίς να είναι δυνατή η εφαρμογή κανενός επανορθωτικού μέτρου για το παρελθόν (π.χ. στην περίπτωση του αποκλεισμού από την αγορά μέσω συναλλαγών κατ' αποκλειστικότητα). Συγχρόνως, οι μικρότερες επιχειρήσεις στερούνται τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν κάθετους περιορισμούς με καινοτόμο τρόπο προκειμένου να βελτιώσουν την ανταγωνιστική τους θέση στην αγορά. Με τον τρόπο αυτό παρεμποδίζεται η ανάπτυξη νέων δυναμικών μεθόδων διανομής. Εξάγεται το συμπέρασμα ότι οι υφιστάμενοι κανονισμοί περί απαλλαγών κατά κατηγορίες δεν είναι δυνατό να διατηρηθούν σε ισχύ.

2. Οικονομική προσέγγιση και όρια που τίθενται για το μερίδιο αγοράς

Το διδάγματα της οικονομικής επιστήμης που περιγράφονται στο προηγούμενο κεφάλαιο μπορούν να στηρίξουν δύο συμπεράσματα σχετικά με την ακολουθητέα πολιτική. Το πρώτο είναι ότι, σε περίπτωση ανυπαρξίας ισχύος στην αγορά, είναι δυνατό να ισχύει ένα τεκμήριο νομιμότητας των κάθετων περιορισμών, με εξαίρεση ορισμένους περιορισμούς ιδιαίτερης σοβαρότητας. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι, όταν υπάρχει ισχύς στην αγορά, δεν είναι δυνατό να ισχύει γενικό τεκμήριο νομιμότητας. Συνεπώς, από οικονομική άποψη, έχει νόημα να τίθενται όρια για το μερίδιο αγοράς προκειμένου να περιορίζεται το πεδίο εφαρμογής ενός κανονισμού με τον οποίον θεσπίζεται απαλλαγή κατά κατηγορίες γενικής ισχύος.

Είναι σαφές ότι το κριτήριο του μεριδίου αγοράς δεν μπορεί να υποκαταστήσει το κριτήριο της ισχύος στην αγορά. Κατά την εξέταση κάθε μεμονωμένης περιπτώσεως, για να εξακριβωθεί κατά πόσον ο συγκεκριμένος κάθετος περιορισμός στοιχειοθετεί παράβαση, πρέπει κανονικά να διερευνώνται όλες οι πτυχές της διάρθρωσης της αγοράς και των πρακτικών που ασκούνται στην αγορά. Εντούτοις, μία τέτοια ανάλυση των δεδομένων της αγοράς προϋποθέτει σημαντικά έξοδα για την εφαρμογή του νόμου από την αρμόδια αρχή ανταγωνισμού και δεν είναι δυνατό να επιχειρείται σε όλες ανεξαιρέτως τις περιπτώσεις.

Είναι δυνατή η διατύπωση δύο τακτικών παραδοχών, ικανών να διευκολύνουν την ανάλυση των δεδομένων της αγοράς: Πρώτον, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, ένα μερίδιο αγοράς που δεν ξεπερνά το 20 % δεν είναι κατά κανόνα αρκετό για να προκληθούν αρνητικές, συνολικά, συνέπειες για τον ανταγωνισμό από την εφαρμογή κάθετων περιορισμών εκ μέρους μιας και μοναδικής επιχείρησης. Δεύτερον, στην περίπτωση ορισμένων κάθετων περιορισμών θα μπορούσε να γίνει δεκτή απαλλαγή κατά κατηγορία, υπό την προϋπόθεση ότι το μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το 40 % (πρόκειται για το επίπεδο από το οποίο αρχίζει να υπάρχει ο κίνδυνος της δεσπόζουσας θέσης), και τούτο προς χάριν της σημαντικής βελτίωσης της αποτελεσματικότητας που μπορεί να επιτευχθεί. Πέραν του ορίου αυτού, συντρέχει κίνδυνος να μην πληρείται πλέον η τελευταία προϋπόθεση του άρθρου 85 παράγραφος 3. Αντιστοίχως, η χρήση κάποιων ορίων για το μερίδιο αγοράς στο πλαίσιο ενός κανονισμού περί γενικής απαλλαγής δεν αποσκοπεί στη στοιχειοθέτηση παράβασης, αλλά στον αποκλεισμό ορισμένων κατηγοριών κάθετων περιορισμών από την εφαρμογή του άρθρου 85 παράγραφος 1 μέσω της εφαρμογής του άρθρου 85 παράγραφος 3.

Η Επιτροπή γνωρίζει ότι, αν στηριχθεί στις ανωτέρω δύο τακτικές παραδοχές, οι οποίες βασίζονται αποκλειστικά και μόνο στο κριτήριο του μεριδίου αγοράς, υπάρχει περίπτωση να απαλλάξει ορισμένες συμφωνίες οι οποίες δεν δικαιολογούν τέτοια απαλλαγή. Όσο πιο ψηλά τίθεται το όριο για το μερίδιο αγοράς, τόσο πιο μεγάλος θα είναι αυτός ο κίνδυνος. Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι τα όρια του 20 % και του 40 % για το μερίδιο αγοράς, σε συνάρτηση με τον χαρακτήρα του εκάστοτε κάθετου περιορισμού και την έκταση της σκοπούμενης βελτίωσης της αποτελεσματικότητας, αποτελούν ενδεδειγμένα όρια για τους σκοπούς του κανονισμού περί γενικής απαλλαγής που προβλέπεται να ισχύσει στο μέλλον. Ωστόσο, το ακριβές ύψος των ορίων που θα ισχύουν για το μερίδιο αγοράς και το ερώτημα κατά πόσον θα ήταν προτιμότερη η θέσπιση ενός μόνο ορίου αντί των δύο θα εξετασθούν εκ νέου από την Επιτροπή στο πλαίσιο των διαβουλεύσεων σχετικά με τη γενική απαλλαγή και τις κατευθυντήριες γραμμές (βλέπε τις εξηγήσεις που ακολουθούν). Η Επιτροπή σκοπεύει να διατηρήσει τον τρέχοντα μηχανισμό ανάκλησης για τις σπάνιες εκείνες περιπτώσεις στις οποίες ενδέχεται να προκύψει σοβαρό πρόβλημα για τον ανταγωνισμό ακόμη και αν τα μερίδια αγοράς είναι κατώτερα από τα παραπάνω όρια. Ο μηχανισμός ανάκλησης θα εφαρμόζεται ιδίως σε περιπτώσεις σωρευτικών συνεπειών (βλέπε το κεφάλαιο V για λεπτομερέστερη ανάλυση).

Κανείς δεν έχει καταφέρει να προτείνει έστω και έναν καταλληλότερο από το μερίδιο αγοράς δείκτη ο οποίος να χρησιμοποιείται στο πλαίσιο ενός κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος. Η μόνη εναλλακτική λύση θα ήταν η αποκλειστική χρήση κατευθυντήριων γραμμών οι οποίες θα επέτρεπαν να λαμβάνεται υπόψη ολόκληρο το φάσμα των δεικτών ότι, προς το παρόν, κάτι τέτοιο θα αποτελούσε υπερβολικά ριζική μεταβολή και ότι θα παρείχε στον επιχειρηματικό κόσμο μειωμένη ασφάλεια δικαίου συγκριτικά με την εφαρμογή απαλλαγής γενικής ισχύος σε συνδυασμό με ορισμένα όρια για το μερίδιο αγοράς.

Οι κανόνες ανταγωνισμού είναι κανόνες οικονομικού περιεχομένου, οι οποίοι, από τη φύση τους και μόνο, εμπεριέχουν έναν βαθμό νομικής αβεβαιότητας. Οι επιχειρήσεις οι οποίες διαθέτουν ισχύ στην αγορά είναι εκτεθειμένες στον κίνδυνο να παραβούν τους κανόνες ανταγωνισμού. Επιδίωξη της Επιτροπής είναι να επιτύχει έναν εύλογο βαθμό ασφάλειας δικαίου για τις επιχειρήσεις ο οποίος, όμως, να συμβιβάζεται με την αποτελεσματική προάσπιση του ανταγωνισμού. Η χρήση ορίων για το μερίδιο αγοράς επιτρέπει τον συγκερασμό της ασφάλειας δικαίου με την υιοθέτηση μιας προσέγγισης η οποία να ανταποκρίνεται περισσότερο στην οικονομική πραγματικότητα.

Τα μερίδια αγοράς δεν αποτελούν καινοφανή στοιχεία στο πλαίσιο της νομοθεσίας ανταγωνισμού της Κοινότητας. Εδώ και πολλά χρόνια, οι επιχειρήσεις γνωρίζουν ότι ο νόμος προβλέπει ορισμένα όρια για μερίδια αγοράς τα οποία συνεπάγονται την απαλλαγή από την υποχρέωση κοινοποίησης (βλέπε το άρθρο 4 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17 του Συμβουλίου, όπου το όριο για το μερίδιο αγοράς τίθεται στο 15 %) ή δημιουργούν τεκμήριο αρνητικής πιστοποίησης (βλέπε την ανακοίνωση για τις συμφωνίες ήσσονος σημασίας, όπου το όριο για το μερίδιο αγοράς τίθεται στο 10 %, ή το όριο του 25 % που προβλέπεται για το μερίδιο αγοράς στον κανονισμό περί συγκεντρώσεων) ή οδηγούν στη χορήγηση απαλλαγής κατά κατηγορία (βλέπε τους κανονισμούς (ΕΟΚ) αριθ. 417/85 (9) και (ΕΟΚ) αριθ. 418/85 (10), που θέτουν το όριο για το μερίδιο αγοράς στο 10 % και στο 20 % αντίστοιχα). Το γεγονός αυτό δεν έχει προκαλέσει κάποιο απαράδεκτο επίπεδο νομικής αβεβαιότητας για τις επιχειρήσεις.

3. Η καθιέρωση ορίου για το μερίδιο αγοράς ως προϋπόθεση για για τη θέσπιση ευρύτερης απαλλαγής γενικής ισχύος

Βάσει του τρέχοντος συστήματος, η πλειονότητα των κάθετων συμφωνιών δεν εμπίπτει σε κανέναν από τους κανονισμούς περί απαλλαγών κατά κατηγορίες. Μόνο τα προϊόντα που προορίζονται για μεταπώληση εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανονισμών αυτών σε ό,τι αφορά την αποκλειστική διανομή την αποκλειστική προμήθεια και τη δικαιόχρηση. Με εξαίρεση τα αυτοκίνητα, η επιλεκτική διανομή δεν εμπίπτει σε καμία απαλλαγή κατά κατηγορία. Δεν προβλέπεται καμία απαλλαγή κατά κατηγορία για τις υπηρεσίες (παρά μόνο για το θέμα της δικαιόχρησης), ούτε για τα ενδιάμεσα αγαθά, ούτε για τα προϊόντα υπό μεταποίηση. Οσάκις είναι εφαρμοστέα μία απαλλαγή κατά κατηγορία, σε αυτήν προσδιορίζονται οι απαλλασσόμενες ρήτρες (μέθοδος απαρίθμησης των επιτρεπόμενων ρητρών), πράγμα το οποίο σημαίνει ότι όλες οι άλλες ρήτρες δεν καλύπτονται από την απαλλαγή. Η μέθοδος αυτή περιστέλλει το πεδίο εφαρμογής των υφιστάμενων απαλλαγών κατά κατηγορίες και συνεπάγεται την υπέρμετρη κανονιστική ρύθμιση της οικονομικής δραστηριότητας. Προς το παρόν, οι περισσότερες επιχειρήσεις δεν καλύπτονται από καμία απαλλαγή κατά κατηγορία, με αποτέλεσμα να αναλαμβάνουν τον κίνδυνο είτε της παράλειψης κοινοποίησης, είτε της κοινοποίησης και της αποδοχής, στις περισσότερες περιπτώσεις, επιστολής της Επιτροπής περί θέσης της υπόθεσης στο αρχείο.

Η Επιτροπή θέλει να διορθώσει την κατάσταση αυτή, διευρύνοντας σημαντικά τις υφιστάμενες απαλλαγές κατά κατηγορίες, ούτως ώστε αυτές να καλύπτουν επίσης τις υπηρεσίες, τα ενδιάμεσα αγαθά και τα προϊόντα που προορίζονται για μεταπώληση, σε συνδυασμό με τη μεταποίηση και την επιλεκτική διανομή. Επίσης, η Επιτροπή επιθυμεί να αντικαταστήσει, ουσιαστικά, την τρέχουσα μέθοδο της απαρίθμησης των επιτρεπόμενων ρητρών με άλλη μέθοδο, η οποία να στηρίζεται στην απαρίθμηση των απαγορευόμενων ρητρών. Η Επιτροπή εκτιμά ότι με τον τρόπο αυτό θα προκύψει, σε τελική ανάλυση, ασφάλεια δικαίου για μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων σε σύγκριση με την περιορισμένης ευελιξίας μέθοδο που ακολουθείται σήμερα για τις απαλλαγές κατά κατηγορίες, η οποία στηρίζεται στο περιεχόμενο των ρητρών. Εάν, όμως, καθιερωθεί μία πολύ ευρύτερη απαλλαγή γενικής ισχύος, θα είναι αδύνατο να εξακολουθήσει να γίνεται δεκτή απαλλαγή ανεξαρτήτως της ισχύος στην αγορά. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή επιδιώκει να εφαρμόζει μελλοντικώς τον κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος επί τη βάσει δύο παραμέτρων: τον χαρακτήρα του εκάστοτε κάθετου περιορισμού και τον βαθμό ισχύος στην αγορά που διαπιστώνεται κάθε φορά.

4. Πέραν του ορίου που τίθεται για το μερίδιο αγοράς δεν θα ισχύει τεκμήριο μη νομιμότητας

Η Επιτροπή παραδέχεται ότι η εφαρμογή ενός ορίου για το μερίδιο αγοράς θα προκαλέσει μέχρι ενός σημείου αβεβαιότητα στις επιχειρήσεις σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού περί γενικής απαλλαγής. Τούτο οφείλεται στις δυσκολίες τις οποίες εμπεριέχει ο προσδιορισμός της αγοράς αναφοράς, καθώς και η αξιολόγηση της θέσης που η εκάστοτε επιχείρηση κατέχει στην οικεία αγορά προϊόντος και την οικεία γεωγραφική αγορά. Επισης οφείλεται στην αστάθεια των μεριδίων αγοράς, τα οποία μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.

Εντούτοις, η νομική αυτή αβεβαιότητα μετριάζεται από τα ακόλουθα δύο στοιχεία:

- Η εφαρμογή ορίων για το μερίδιο αγοράς δεν δημιουργεί τεκμήριο μη νομιμότητας σε περιπτώσεις υπέρβασης του εκάστοτε ορίου. Το όριο που ισχύει για το μερίδιο αγοράς θα χρησιμεύει απλώς ως ασφαλής δείκτης που θα επιτρέπει την ταξινόμηση των συμφωνιών σε αυτές οι οποίες τεκμαίρονται νόμιμες και σε εκείνες οι οποίες χρήζουν εξατομικευμένης εξέτασης. Προκειμένου για τη δεύτερη αυτή κατηγορία, η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να φέρει το βάρος της απόδειξης ότι η εκάστοτε συμφωνία αντιβαίνει πράγματι στο άρθρο 85 παράγραφος 1 και θα είναι υποχρεωμένη να εξετάζει κατά πόσον η συμφωνία πληρεί όντως τις προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3. Πρόκειται για τη συνήθη αντιμετώπιση μίας συμφωνίας η οποία δεν καλύπτεται από κάποιον κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορία. Πέραν του προβλεπόμενου ορίου, είναι συνεπώς πιθανά τρία ενδεχόμενα: αρνητική πιστοποίηση, ατομική απαλλαγή ή απαγόρευση ex tunc εφόσον δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3.

- Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να γνωρίζουν ποια τακτική θα εφαρμόζει η Επιτροπή πέραν των προβλεπόμενων ορίων. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή προτίθεται να εκδώσει μια δέσμη κατευθυντήριων γραμμών, οι οποίες κατά βάση θα καλύπτουν τρία ζητήματα: το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 1 σε περιπτώσεις υπέρβασης του ορίου που ισχύει για το μερίδιο αγοράς, την τακτική που θα ακολουθεί η επιτροπή κατ' εφαρμογή του άρθρου 85 παράγραφος 3 και, τέλος, την τακτική της όσον αφορά την ανάκληση του ευεργετήματος της γενικής απαλλαγής, ιδίως όταν διαπιστώνονται σωρευτικές συνέπειες. Από τις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές θα πρέπει να προκύπτουν σαφείς και εύχρηστοι κανόνες, ούτως ώστε οι επιχειρήσεις να μπορούν στις περισσότερες περιπτώσεις να βάλουν τα δικά τους συμπεράσματα υπό το πρίσμα του άρθρου 85 παράγραφοι 1 και 3. Στόχος πρέπει να είναι η μείωση του κόστους που οι επιχειρήσεις αναλαμβάνουν προκειμένου να συμμορφωθούν με τις διατάξεις του νόμου, καθώς επίσης η εξάλειψη, στο μέτρο του δυνατού, της ανάγκης κοινοποίησης συμφωνιών οι οποίες δεν δημιουργούν σοβαρό πρόβλημα για τον ανταγωνισμό.

Καθώς ο κανονισμός περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος θα προβλέπει συγκεκριμένα όρια για το μερίδιο αγοράς, σε συνδυασμό με την απόδοση μεγαλύτερης βαρύτητας στις οικονομικές παραμέτρους των κάθετων περιορισμών, θα είναι μικρότερος ο αριθμός των συμφωνιών που θα εμπίπτουν στο άρθρο 85, παράγραφος 1. Η συνεπής εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών και η δημοσίευση των σημαντικότερων σχετικών αποφάσεων θα επιτρέψουν την περαιτέρω αύξηση της ασφάλειας δικαίου για τις επιχειρήσεις.

5. Αναθεώρηση του άρθρου 4 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17

Σε περίπτωση που μία επιχείρηση έχει υπολογίσει με λανθασμένο τρόπο το μερίδιο αγοράς της, δεν είναι σωστό να τιμωρείται επειδή παρέλειψε να κοινοποιήσει την οικεία συμφωνία. Σήμερα, η Επιτροπή δύναται να χορηγεί απαλλαγή μόνο για το χρονικό διάστημα που έχει παρέλθει από την κοινοποίηση. Επομένως, εάν μία σύμβαση αντιβαίνει στο άρθρο 85, παράγραφος 1 και δεν έχει κοινοποιηθεί, ο εθνικός δικαστής δύναται να κηρύξει τη σύμβαση άκυρη επικαλούμενος ως μόνο λόγο τη μη κοινοποίησή της, ακόμη και αν συντρέχουν όλες οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3.

Η μεταβολή του καθεστώτος αυτού απαιτεί την τροποποίηση του άρθρου 4, παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17 του Συμβουλίου, ούτως ώστε όλες οι κάθετες συμφωνίες διανομής να είναι δυνατό να απαλλαγούν αναδρομικά οσάκις η κοινοποίησή τους πραγματοποιείται μεταγενέστερα. Η μεταβολή αυτή θα έχει αρκετές ευεργετικές συνέπειες.

Όταν μία επιχείρηση έχει υπολογίσει με λανθασμένο τρόπο το μερίδιο αγοράς της και δεν εμπίπτει στην γενική απαλλαγή, η Επιτροπή θα μπορεί να χορηγεί απαλλαγή με αναδρομική ισχύ, υπό τον όρο όμως ότι πληρούνταν εξαρχής όλες οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3.

Θα εκλείψουν οι τεχνητές αντιδικίες στα εθνικά δικαστήρια, ενώπιον των οποίων γίνεται συχνά επίκληση των κανόνων ανταγωνισμού με σκοπό την απόσειση συμβατικών υποχρεώσεων, μολονότι δεν υφίσταται ουσιαστικό πρόβλημα από την άποψη του ανταγωνισμού. Με τον τρόπο αυτό θα ενισχυθεί η εκτελεστότητα των συμβάσεων κατά το αστικό δίκαιο, δεδομένου ότι θα αποδίδεται έμφαση στην προστασία του ανταγωνισμού και όχι στην προάσπιση ιδιωτικών συμφερόντων που συχνά ουδεμία σχέση έχουν με τον ανταγωνισμό.

Θα περιορισθεί ο αριθμός κοινοποιήσεων σε σύγκριση με ό,τι συνέβαινε μέχρι σήμερα, με στόχο την επίτευξη ασφάλειας δικαίου. Οι επιχειρήσεις δεν θα είναι πλέον υποχρεωμένες να προβαίνουν σε κοινοποίηση εκ των προτέρων για να τύχουν του ευεργετήματος της ατομικής απαλλαγής, αλλά θα μπορούν να εξάγουν τα δικά τους συμπεράσματα όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφοι 1 και 3 και να αποφεύγουν το κόστος της κοινοποίησης, εκτός αν διατηρούν εύλογες αμφιβολίες γύρω από το κατά πόσον είναι εφαρμοστέο το άρθρο 85, παράγραφος 3. Είναι πολύ πιθανό να επέλθει μείωση του αριθμού κοινοποιήσεων, όπως προκύπτει με σαφήνεια με βάση τις συμφωνίες εκείνες οι οποίες εμπίπτουν ήδη στο άρθρο 4, παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17, για τις οποίες κανονικά δεν υπάρχει υποχρέωση κοινοποίησης. Τούτο θα δώσει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να περιορίσει τις περιπτώσεις εφαρμογής του συστήματος των εκ των προτέρων ελέγχων που διεξάγονται κατόπιν κοινοποίησης και να εστιάσει το έργο της, σε συνεργασία με τις αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών, στις πιο σημαντικές υποθέσεις, πράγμα το οποίο θα επιτρέψει την αύξηση της αποτελεσματικότητας των κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού της. Στόχος είναι η μείωση του κόστους που οι επιχειρήσεις αναλαμβάνουν προκειμένου να συμμορφωθούν με τις διατάξεις του νόμου, καθώς επίσης η εξάλειψη, στο μέτρο του δυνατού, της ανάγκης κοινοποίησης συμφωνιών οι οποίες δεν δημιουργούν σοβαρά προβλήματα για τον ανταγωνισμό.

Η ασφάλεια δικαίου θα ενισχυθεί περαιτέρω χάρη στις ακόλουθες συμπληρωματικές ρυθμίσεις:

- Οι τυχόν σωρευτικές συνέπειες που προκαλούνται από δίκτυα κάθετων περιορισμών θα υπόκεινται μόνο στον μηχανισμό ανάκλησης, με ισχύ ex nune.

- Σε περίπτωση δύο διαφορετικών ορίων για το μερίδιο αγοράς, οι συμφωνίες που συνάπτουν μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα υπόκεινται στο υψηλότερο από τα όρια αυτά. Ωστόσο, οι συμφωνίες αυτές θα εξακολουθήσουν να υπόκεινται στον μηχανισμό ανάκλησης, καθώς και στις ρυθμίσεις που ισχύουν για τους περιορισμούς ιδιαίτερης σοβαρότητας.

- Ο υπολογισμός των ορίων που τίθενται για τα μερίδια αγοράς θα διέπεται από τους ακόλουθους κανόνες:

i) το πεδίο εφαρμογής της μελλοντικής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος προσδιορίζεται με βάση τη σχετική αγορά για τους σκοπούς της εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου ανταγωνισμού, όπως εξηγείται στην ανακοίνωση της Επιτροπής περί του ορισμού της σχετικής αγοράς (11) 7

ii) το μερίδιο αγοράς υπολογίζεται με βάση τα στοιχεία το προηγούμενο οικονομικό έτος 7

iii) το μερίδιο αγοράς μπορεί να υπολογίζεται με βάση τον όγκο των πωλήσεων οσάκις δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την αξία των πωλήσεων 7

iv) μία συμφωνία θα εξακολουθεί να καλύπτεται από τον κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος επί μία διετία, υπό την προϋπόθεση ότι το μερίδιο δεν υπερβαίνει κατά 5 % τουλάχιστον το σχετικό όριο 7

v) σε περιπτώσεις υπέρβασης του ορίου, συμπεριλαμβανομένης της προσαύξησης κατά 5 % για την οποία γίνεται λόγος στο σημείο iv), ισχύει περίοδος χάριτος ενός έτους κατά τη διάρκεια της οποίας εξακολουθεί να είναι εφαρμοστέος ο κανονισμός περί γενικής απαλλαγής. Η περίοδος χάριτος αρχίζει το έτος που έπεται του οικονομικού έτους κατά το οποίο σημειώθηκε η υπέρβαση του ορίου.

- Κατά κανόνα, αναγκαίος θα είναι μόνο ο υπολογισμός του μεριδίου αγοράς του προμηθευτή, διότι τούτο είναι το μερίδιο αγοράς που έχει σημασία για να κριθεί εάν δεδομένη συμφωνία εμπίπτει ή όχι στη απαλλαγή κατά κατηγορίες γενικής ισχύος. Ωστόσο, σε περιπτώσεις αποκλειστικών πωλήσεων, ενδέχεται να πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως κριτήριο το μερίδιο αγοράς του αγοραστή. Εξάλλου, οι κατευθυντήριες γραμμές θα καθιστούν σαφή τον τρόπο με τον οποίον η Επιτροπή θα λαμβάνει υπόψη τη θέση που ο αγοραστής κατέχει στην αγορά κατά την ανάλυση των επιμέρους υποθέσεων.

Αναγνωρίζεται ότι οι παραπάνω ρυθμίσεις δεν θα οδηγήσουν σε απόλυτη ασφάλεια δικαίου. Ωστόσο, η υιοθέτηση προσέγγισης η οποία να στηρίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό στα οικονομικά δεδομένα δεν συμβιβάζεται με την επίτευξη απόλυτης ασφάλειας δικαίου. Στόχος της παρούσας διαδικασίας αναθεώρησης είναι η μεθόδευση μιας νέας ισορροπίας μεταξύ της εφαρμογής προσέγγισης που να στηρίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό στα οικονομικά δεδομένα και της επίτευξης ενός ικανοποιητικού επιπέδου ασφάλειας δικαίου. Η νέα αυτή προσέγγιση θα αποβεί, σε τελική ανάλυση, προς όφελος των μικρότερων επιχειρήσεων που δεν διαθέτουν ισχύ στην αγορά και που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων. Επίσης θα έχει ευνοϊκές συνέπειες για τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται σε ανταγωνιστικές αγορές. Ωστόσο, οι οποίες διαθέτουν σημαντική ισχύ στην αγορά και οι οποίες επιχειρούν την υπονόμευση του ανταγωνισμού με την εφαρμογή κάθετων περιορισμών θα υπόκεινται σε αυστηρότερο έλεγχο, πράγμα το οποίο θα είναι επωφελές για τον ανταγωνισμό, τους άλλους ανταγωνιστές και, τέλος, τους καταναλωτές.

6. Αυξημένη αποκέντρωση

Βάσει των κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες που ισχύουν σήμερα, υπάρχουν πολύ περιορισμένα περιθώρια για την αποκεντρωμένη εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας ανταγωνισμού. Αν μία επιχείρηση έχει καταρτίσει το κείμενο της συμφωνίας την οποία εφαρμόζει σύμφωνα με τις διατάξεις των κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες, δεν υπάρχει δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 85, παράγραφος 2 από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού ή τα εθνικά δικαστήρια, διότι στις σχετικές ρυθμίσεις εμπίπτουν όλες οι επιχειρήσεις, ακόμη και αν το μερίδιο αγοράς τους ανέρχεται στο 100 %, και μόνο η Επιτροπή έχει την ευχέρεια να ανακαλέσει το ευεργέτημα των οικείων κανονισμών περί απαλλαγών κατά κατηγορίες. Συνεπώς, όσο οι υφιστάμενες απαλλαγές κατά κατηγορίες παραμένουν σε ισχύ, οι τρίτοι δεν έχουν καμία άλλη δυνατότητα αντίδρασης πέραν της υποβολής καταγγελίας στην Επιτροπή.

Βάσει του προτεινόμενου νέου κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος, θα είναι πλέον δυνατή η αποκεντρωμένη εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας ανταγωνισμού από τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού και τα εθνικά δικαστήρια σε περιπτώσεις υπέρβασης του ορίου ή των ορίων που θα προβλέπει για το μερίδιο αγοράς ο εν λόγω κανονισμός. Συγχρόνως, προτείνεται η παραχώρηση στις εθνικές αρχές ανταγωνισμού της εξουσίας να ανακαλούν το ευεργέτημα του κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος στην επικράτειά τους, σε περίπτωση κατά την οποία έχουν παύσει να πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 85, παράγραφος 3.

Η Επιτροπή θα συνεργάζεται στενά με τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού και με τα εθνικά δικαστήρια, ούτως ώστε να υποβοηθεί την εκπλήρωση των αυξημένων καθηκόντων που τους ανατίθενται σε σχέση με την εφαρμογή του άρθρου 85. Η συνεργασία αυτή αποτελεί ήδη πραγματικότητα, μετά την έκδοση των ανακοινώσεων περί της συνεργασίας με τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού (12) και με τα εθνικά δικαστήρια (13).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V - ΠΡΟΤΑΣΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΑΚΟΛΟΥΘΗΤΕΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

1. Οι διάφορες εναλλακτικές λύσεις

Στο πλαίσιο της διαδικασίας που δρομολογήθηκε με την έκδοση του Πράσινου Βιβλίου εξετάστηκαν οι εναλλακτικές λύσεις που είναι δυνατό να εφαρμοσθούν και οι οποίες περιγράφονται στο κεφάλαιο II (βλέπε, ιδίως, τον πίνακα που παρατίθεται στην παράγραφο 1 του εν λόγω κεφαλαίου). Οι περισσότερες από τις λύσεις αυτές δεν μπορούν να γίνουν δεκτές, διότι δεν θα επέτρεπαν την αποκατάσταση των τριών σημαντικότερων αδυναμιών της τρέχουσας πολιτικής, ήτοι: την ύπαρξη ενός κανονιστικού πλαισίου το οποίο βασίζεται σε τυπικές προϋποθέσεις με άκαμπτα αποτελέσματα 7 την παραγνώριση του στοιχείου της ισχύος στην αγορά 7 και την πρόβλεψη υπερβολικά στενών απαλλαγών κατά κατηγορίες.

Η εναλλακτική λύση I του Πράσινου Βιβλίου συνεπάγεται τη διαιώνιση όλων των παραπάνω αδυναμιών. Οι εναλλακτικές λύσεις II και IV-I επιτρέπουν την άμβλυνση των άκαμπτων αποτελεσμάτων, αλλά επιτείνουν το πρόβλημα της παραγνώρισης του στοιχείου της ισχύος στην αγορά. Η καθιέρωση μιας ευρέος φάσματος απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος, ασχέτως μεριδίου αγοράς, οξύνει μέχρις εσχάτων το πρόβλημα της παραγνώρισης του στοιχείου της ισχύος στην αγορά. Οι εναλλακτικές λύσεις III και IV-II λαμβάνουν πράγματι υπόψη το στοιχείο της ισχύος στην αγορά, αλλά εμμένουν σε υπερβολικό βαθμό στα στενά περιθώρια απαλλαγών κατά κατηγορίες με άκαμπτα αποτελέσματα.

Δύο άλλες εναλλακτικές λύσεις οι οποίες διαφέρουν ουσιωδώς από τη λύση που προκρίνεται κατωτέρω δεν θα έλυναν τα κύρια μειονεκτήματα της τρέχουσας πολιτικής. Η πρώτη, που στηρίζεται σε μία ενιαία απαλλαγή γενικής ισχύος αρνητικού χαρακτήρια όπου δεν προβλέπονται όρια για τα μερίδια αγοράς, θα παρείχε προσωρινή ισχύ στις κάθετες συμφωνίες, και θα ήταν υποκείμενη μόνον σε απόσυρση με ισχύ στο μέλλον. Αυτή η λύση θα οδηγούσε στην αποβολή της προληπτικής επίδρασης που είναι έμφυτη στο σύστημα απαγόρευσης που προβλέπεται από το άρθρο 85 και βασισμένη στην ex tunc ακυρότητα των αντιανταγωνιστικών πρακτικών. Πρέπει να υπενθυμιστεί ότι μία τέτοια προληπτική επίδραση παίζει θεμελιώδη ρόλο στην εξασφάλιση αποτελεσματικής συμμόρφωσης από τις επιχειρήσεις και, τελικά, τους υγιείς όρους ανταγωνισμού.

Η δεύτερη εναλλακτική λύση, η οποία δεν είναι αποδεκτή, είναι το να ξεκινήσει κανείς από την παραδοχή ότι οι κάθετοι περιορισμοί (με εξαίρεση ορισμένες περιπτώσεις ιδιαίτερης σοβαρότητας), δεν έχουν, καταρχήν, αρνητικές συνέπειες για τον ανταγωνισμό και μπορούν, επομένως, να υπαχθούν σε έναν κανονισμό περί αρνητικής πιστοποίησης με ευρύ πεδίο εφαρμογής, το ευεργέτημα του οποίου θα μπορεί να ανακαλείται με αναδρομική ισχύ σε περίπτωση που διαπιστώνεται στρέβλωση του ανταγωνισμού, χωρίς αυτή να αντισταθμίζεται από την τυχόν συνεπακόλουθη βελτίωση της αποτελεσματικότητας. Ένα τέτοιο θετικό τεκμήριο γενικής ισχύος δεν έχει έρεισμα ούτε στην οικονομική θεωρία, ούτε στην πείρα από την εφαρμογή του νόμου. Επιπλέον, θα αποτελούσε σε μία αύξηση της νομικής αβεβαιότητας για τις επιχειρήσεις. Εντούτοις, εφόσον δεν θα προβλεπότανε όρια για τα μερίδια αγοράς, τα οποία θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα ασφαλές κριτήριο αναφοράς, τα εθνικά δικαστήρια, οι εθνικές αρχές ανταγωνισμού και η Επιτροπή θα μπορούσαν να κηρύττουν αυτοτελώς την αρνητική πιστοποίηση ανεφάρμοστη με αναδρομική ισχύ, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το μέγεθος της ισχύος στην αγορά.

2. Η προτεινόμενη νέα πολιτική

Όπως εξηγείται στην εισαγωγή, η όποια μελλοντική πολιτική θα πρέπει να παρακάμπτει τις τρεις κύριες αδυναμίες της τρέχουσας πολιτικής. Η νέα πολιτική θα πρέπει, πρώτον και κύριον, να προστατεύει τον ανταγωνισμό και την ενοποίηση των αγορών. Επίσης θα πρέπει να παρέχει ένα ικανοποιητικό επίπεδο ασφάλειας δικαίου για τις επιχειρήσεις, να μην οδηγεί σε απαράδεκτα ύψη το κόστος που οι επιχειρήσεις και οι αρχές ανταγωνισμού αναγκάζονται να καταβάλλουν προκειμένου να τηρήσουν τις διατάξεις του νόμου και να ενισχύει την αποκέντρωση.

Προκειμένου να αποφευχθούν οι αδυναμίες του παρελθόντος και να επιτευχθεί η σωστή ισορροπία μεταξύ των ποικίλων αυτών στόχων, είναι αναγκαία η εκ θεμελίων μεταβολή της ακολουθούμενης πολιτικής. Τα κύρια χαρακτηριστικά της προτεινόμενης πολιτικής είναι τα εξής:

- Η πολιτική έχει ως θεμέλιο έναν κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορίες γενικής ισχύος (καλυμένης: «η απαλλαγή κατά κατηγορίες»), με πολύ ευρύ πεδίο εφαρμογής, ο οποίος θα καλύπτει όλους τους κάθετους περιορισμούς σε σχέση με τα ενδιάμεσα και τα τελικά αγαθά και υπηρεσίες, με εξαίρεση έναν μικρό αριθμό περιορισμών ιδιαίτερης σοβαρότητας. Με τον τρόπο αυτό λύνεται το πρόβλημα των απαλλαγών κατά κατηγορίες με υπερβολικά στενό πεδίο εφαρμογής.

- Η προτεινόμενη προσέγγιση έγκειται κατά βάση στον καθορισμό των απαγορευόμενων περιορισμών, δηλαδή στον καθορισμό των περιορισμών που δεν καλύπτονται από την απαλλαγή γενικής ισχύος και όχι στον καθορισμό εκείνων οι οποίοι καλύπτονται από αυτήν. Με τον τρόπο αυτό εξαλείφονται τα άκαμπτα αποτελέσματα του παρελθόντος.

- Καθιερώνονται όρια για το μερίδιο αγοράς, τα οποία χρησιμεύουν για την εξάρτηση της χορήγησης της απαλλαγής από το στοιχείο της ισχύος στην αγορά. Δεν έχει αποφασισθεί ακόμη εάν θα προβλέπονται ένα ή δύο όρια για το μερίδιο αγοράς. Η καθιέρωση συστήματος με ένα μόνο όριο παρουσιάζει πλεονεκτήματα από την άποψη της σαφήνειας και της απλότητας (14). Ένα σύστημα με δύο διαφορετικά όρια θα επέτρεπε τη διαβάθμιση της αντιμετώπισης των κάθετων περιορισμών, η οποία είναι δικαιολογημένη από οικονομική άποψη και αντικατοπρίζει τις διαφορές των πιθανών δυσμενών για τον ανταγωνισμό συνεπειών κάθε κάθετου περιορισμού. Κάτω των ορίων αυτών, θεωρείται ότι οι κάθετοι περιορισμοί δεν έχουν αξιόλογες αρνητικές, συνολικά, συνέπειες για τον ανταγωνισμό. Τούτο σημαίνει ότι μία συμφωνία είτε δεν εμπίπτει στο άρθρο 85 παράγραφος 1, αλλά μπορεί να υπαχθεί στην απαλλαγή γενικής ισχύος, εκτός αν πρόκειται για κάποιον από τους περιορισμούς ιδιαίτερης σοβαρότητας. Οι περιορισμοί ιδιαίτερης σοβαρότητας σχετίζονται κυρίως με την εφαρμογή δεσμευτικών τιμών μεταπώλησης και με την περιστολή της ελευθερίας μεταπώλησης, για τις οποίες γίνεται δεκτό ότι δεν δικαιολογείται η υπαγωγή τους στη γενική απαλλαγή λόγω των συνεπειών τους για την επίτευξη του στόχου της ενοποίησης των αγορών.

- Σε περίπτωση που προκριθεί ένα σύστημα με ένα μόνο όριο για το μερίδιο αγοράς, τούτο θα κυμαίνεται μεταξύ του 25 και του 35 % περίπου, δηλαδή σε επίπεδο σαφώς χαμηλότερο από εκείνο στο οποίο θεωρείται συνήθης ότι υπάρχει δεσπόζουσα θέση. Αν προκριθεί ένα σύστημα με δύο διαφορετικά όρια, το πρώτο και κύριο όριο για το μερίδιο αγοράς θα τίθεται γύρω στο 20 %. Άνω του ορίου του 20 %, υπάρχει η δυνατότητα απαλλαγής ορισμένων κάθετων περιορισμών μέχρι ενός ανώτερου ορίου, το οποίο τίθεται στο 40 % περίπου. Η καθιέρωση συστήματος στηριζόμενου στο μερίδιο ή στα μερίδια αγοράς επιλύει το πρόβλημα της παραγνώρισης του στοιχείου της ισχύος στην αγορά. Εξάλλου, έτσι καθίσταται περιττή η συντριπτική πλειονότητα των κοινοποιήσεων που γίνονταν μέχρι σήμερα, αφού εκτιμάται ότι δεν θα απαιτείται πλέον η κοινοποίηση του 80 έως 90 % του συνόλου των υποθέσεων, πράγμα το οποίο θα επιτρέψει στην Επιτροπή και στις εθνικές αρχές ανταγωνισμού να επικεντρώσουν το έργο τους στις σημαντικές υποθέσεις.

- Η πολιτική θα επιτρέψει την καθιέρωση ενός ασφαλούς κριτηρίου βάσει του οποίου θα γίνεται διάκριση μεταξύ των συμφωνιών που τεκμαίρονται νόμιμες και των συμφωνιών που ενδεχομέως χρήζουν εξατομικευμένης εξέτασης. Κάθετοι περιορισμοί εκτός ασφαλούς πεδίου δεν θα θεωρούνται παράνομοι αλλά θα χρήζουν ενδεχομένως εξατομικευμένης εξέτασης. Στην περίπτωση των συμφωνιών που δεν εμπίπτουν στην απαλλαγή κατά κατηγορίες γενικής ισχύος, η Επιτροπή θα εξακολουθεί να φέρει το βάρος της απόδειξης του ότι η εκάστοτε συμφωνία αντιβαίνει πράγματι στο άρθρο 85 παράγραφος