ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ —

Τεχνικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή κατά την περίοδο 2021-2027

(2021/C 373/01)

ΑΠΟΠΟΙΗΣΗ ΕΥΘΥΝΗΣ: Στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι η παροχή τεχνικών κατευθυντήριων γραμμών για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή για τις επενδύσεις σε υποδομές που καλύπτουν την περίοδο προγραμματισμού 2021-2027. Σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 6 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/523 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (1) (στο εξής: κανονισμός InvestEU ), η Επιτροπή υποχρεούται να καταρτίσει κατευθυντήριες γραμμές για τη βιωσιμότητα. Στο άρθρο 8 παράγραφος 6 στοιχείο α) καθορίζονται οι απαιτήσεις σχετικά με τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν. Σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 6 στοιχείο ε), οι κατευθυντήριες γραμμές για τη βιωσιμότητα πρέπει να περιλαμβάνουν καθοδήγηση προς τους εταίρους υλοποίησης σχετικά με τις πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται για τους σκοπούς του ελέγχου (προελέγχου) του περιβαλλοντικού, κλιματικού ή κοινωνικού αντικτύπου των χρηματοδοτικών και επενδυτικών πράξεων. Το άρθρο 8 παράγραφος 6 στοιχείο δ) ορίζει ότι οι κατευθυντήριες γραμμές για τη βιωσιμότητα καθιστούν δυνατό τον προσδιορισμό των έργων που δεν συνάδουν με την επίτευξη των στόχων για το κλίμα. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή αποτελούν μέρος των κατευθυντήριων γραμμών για τη βιωσιμότητα. Κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των έργων υποδομής στην κλιματική αλλαγή, οι οποίες συνάδουν με τις κατευθυντήριες γραμμές που έχουν καταρτιστεί για άλλα προγράμματα της Ένωσης κατά περίπτωση, προβλέπονται επίσης στον κανονισμό (ΕΕ) 2021/1153 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (2) ( κανονισμός ΜΣΕ ). Οι κατευθυντήριες γραμμές θεωρούνται επίσης σχετικό έγγραφο αναφοράς για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή σύμφωνα με το άρθρο 2 σημείο 37 και το άρθρο 67 παράγραφος 3 στοιχείο ι) του κανονισμού (ΕΕ) 2021/1060 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (3) (στο εξής: κανονισμός περί κοινών διατάξεων ή ΚΚΔ ), καθώς και στο πλαίσιο του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (4). Οι κατευθυντήριες γραμμές καταρτίστηκαν από την Επιτροπή, σε στενή συνεργασία με δυνητικούς εταίρους υλοποίησης για το πρόγραμμα InvestEU, από κοινού με τον Όμιλο ΕΤΕπ. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές μπορούν να συμπληρωθούν με πρόσθετες εθνικές και τομεακές παραμέτρους και κατευθυντήριες γραμμές.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

AR4 Τέταρτη έκθεση αξιολόγησης της IPCC AR5 Πέμπτη έκθεση αξιολόγησης της IPCC C3S Υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή ΚΑ Κλιματική αλλαγή ΑΚΟ Ανάλυση κόστους-οφέλους ΜΣΕ Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη» ΤΣ Ταμείο Συνοχής ΔΕΕ Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης CMIP Έργα σύγκρισης συζευγμένων μοντέλων (Coupled Model Intercomparison Projects) CO2 Διοξείδιο του άνθρακα CO2e Ισοδύναμο διοξειδίου του άνθρακα ΚΚΔ Κανονισμός (ΕΕ) 2021/1060 ΔΖΣ Διάρκεια ζωής σχεδιασμού ΑΕΖ Αναμενόμενη ετήσια ζημία ΕΟΠ Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος ΕΠΕ Εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων EPCM Μελέτες, προμήθειες και επίβλεψη κατασκευών (Engineering, Procurement & Construction Management) ΕΤΠΑ Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης ESG Περιβαλλοντικός, κοινωνικός και σχετικός με τη διακυβέρνηση (Environmental, social and governance) ΕΠΚΕ Εκτίμηση περιβαλλοντικών και κοινωνικών επιπτώσεων ECP Εκτεταμένο μονοπάτι συγκέντρωσης (Extended Concentration Pathway) FEED Τεχνική προμελέτη εφαρμογής (Front end engineering design) GHG Αέρια του θερμοκηπίου GIS Συστήματα γεωγραφικών πληροφοριών GWP Δυναμικό υπερθέρμανσης του πλανήτη (Global Warming Potential) IPCC Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (Intergovernmental Panel on Climate Change) JRC Κοινό Κέντρο Ερευνών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή) ΤΔΜ Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης ΒΔΕ Βασικοί δείκτες επιδόσεων ΕΣΕΚ Εθνικό σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα Λ&Σ Λειτουργία και συντήρηση ΔΚΕ Διαχείριση κύκλου έργου ΜΑΑ Μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας RCP Αντιπροσωπευτικά μονοπάτια συγκέντρωσης (Representative Concentration Pathways) ΣΕΠΕ Στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων ΣΛΕΕ Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ 7

2. ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ 8

3. ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΜΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ 11

3.1. Προετοιμασία για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 13

3.2. Μετριασμός της κλιματικής αλλαγής (κλιματική ουδετερότητα) 18

3.2.1. Προέλεγχος — Φάση 1 (μετριασμός) 20

3.2.2. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (μετριασμός) 21

3.2.2.1. Μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα για έργα υποδομής 21

3.2.2.2. Εκτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου 25

3.2.2.3. Βασικά σενάρια (αποτύπωμα άνθρακα, ανάλυση κόστους-οφέλους) 26

3.2.2.4. Σκιώδες κόστος του άνθρακα 26

3.2.2.5. Επαλήθευση της συμβατότητας με μια ρεαλιστική πορεία προς την επίτευξη των στόχων σχετικά με τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου για το 2030 και το 2050 28

3.3. Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (κλιματική ανθεκτικότητα) 28

3.3.1. Προέλεγχος — Φάση 1 (προσαρμογή) 31

3.3.1.1. Ευαισθησία 32

3.3.1.2. Έκθεση 32

3.3.1.3. Τρωτότητα 34

3.3.2. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (προσαρμογή) 34

3.3.2.1. Επιπτώσεις, πιθανότητα και κλιματικοί κίνδυνοι 34

3.3.2.2. Πιθανότητα 35

3.3.2.3. Επιπτώσεις 36

3.3.2.4. Κίνδυνοι 39

3.3.2.5. Μέτρα προσαρμογής 39

4. ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΥΚΛΟΥ ΕΡΓΟΥ (ΔΚΕ) 41

5. ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ (ΕΠΕ) 43

Παράρτημα Α Χρηματοδότηση της ΕΕ για υποδομές κατά την περίοδο 2021-2027 46

Παράρτημα Β Τεκμηρίωση και επαλήθευση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 49

Παράρτημα Γ Ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και διαχείριση κύκλου έργου (ΔΚΕ) 52

Παράρτημα Δ Ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) 64

Παράρτημα Ε Ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΣΕΠΕ) 77

Παράρτημα ΣΤ Συστάσεις για τη στήριξη της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 87

Παράρτημα Ζ Γλωσσάριο 89

Κατάλογος διαγραμμάτων

Διάγραμμα 1: Ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και πυλώνες για την «κλιματική ουδετερότητα» και την «κλιματική ανθεκτικότητα» 10

Διάγραμμα 2: Επισκόπηση της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή από τον Πίνακα 1 12

Διάγραμμα 3: Προβλέψεις υπερθέρμανσης του πλανήτη έως το έτος 2100 16

Διάγραμμα 4: Επισκόπηση της διαδικασίας μετριασμού του κλίματος για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 20

Διάγραμμα 5: Η έννοια του «πεδίου» στο πλαίσιο της μεθοδολογίας αποτυπώματος άνθρακα 23

Διάγραμμα 6: Σκιώδες κόστος του άνθρακα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και τις μειώσεις τους σε EUR/tCO 2 e, τιμές 2016 27

Διάγραμμα 7: Επισκόπηση της διαδικασίας προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 29

Διάγραμμα 8: Ενδεικτική επισκόπηση της εκτίμησης κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου και του προσδιορισμού, της αποτίμησης και του σχεδιασμού/ενσωμάτωσης συναφών μέτρων προσαρμογής 30

Διάγραμμα 9: Επισκόπηση της φάσης ελέγχου με ανάλυση τρωτότητας 31

Διάγραμμα 10: Επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας 32

Διάγραμμα 11: Επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας 33

Διάγραμμα 12: Επισκόπηση της ανάλυσης τρωτότητας 34

Διάγραμμα 13: Επισκόπηση της εκτίμησης κλιματικού κινδύνου στη φάση 2 35

Διάγραμμα 14: Επισκόπηση της ανάλυσης πιθανότητας 36

Διάγραμμα 15: Επισκόπηση της ανάλυσης επιπτώσεων 37

Διάγραμμα 16: Επισκόπηση της εκτίμησης κινδύνου 39

Διάγραμμα 17: Επισκόπηση της διαδικασίας προσδιορισμού, αποτίμησης και σχεδιασμού/ ενσωμάτωσης επιλογών προσαρμογής 40

Διάγραμμα 18: Επισκόπηση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και της διαχείρισης κύκλου έργου (ΔΚΕ) 42

Διάγραμμα 19: Επικεφαλής φορείς των διαφόρων σταδίων ανάπτυξης του έργου 43

Διάγραμμα 20: Περιβαλλοντικές εκτιμήσεις (ΠΕ) και διαχείριση κύκλου έργου (ΔΚΕ) 44

Διάγραμμα 21: Επισκόπηση των συνιστωσών της τεκμηρίωσης της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή 49

Διάγραμμα 22: Επισκόπηση των φάσεων του κύκλου του έργου και των δραστηριοτήτων ανάπτυξης του έργου 52

Διάγραμμα 23: Συμμετοχή του φορέα υλοποίησης του έργου στις διάφορες φάσεις του κύκλου του έργου 54

Διάγραμμα 24: Επισκόπηση των δεσμών μεταξύ της ΔΚΕ και του μετριασμού της κλιματικής αλλαγής 57

Διάγραμμα 25: Επισκόπηση των δεσμών μεταξύ της ΔΚΕ και της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή 59

Κατάλογος πινάκων

Πίνακας 1: Συνοπτική παρουσίαση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των έργων υποδομής στην κλιματική αλλαγή 8

Πίνακας 2: Κατάλογος προελέγχου — αποτύπωμα άνθρακα — παραδείγματα κατηγοριών έργων 20

Πίνακας 3: Επισκόπηση των τριών πεδίων που αποτελούν μέρος της μεθοδολογίας αποτυπώματος άνθρακα και της εκτίμησης των έμμεσων εκπομπών για τις υποδομές οδικών και σιδηροδρομικών μεταφορών και τις υποδομές αστικών δημόσιων μεταφορών 23

Πίνακας 4: Κατώτατα όρια για τη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ 25

Πίνακας 5: Σκιώδες κόστος του άνθρακα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και τις μειώσεις τους σε EUR/tCO 2 e, τιμές 2016 26

Πίνακας 6: Σκιώδες κόστος του άνθρακα ανά έτος σε EUR/tCO 2 e, τιμές 2016 27

Πίνακας 7: Μέγεθος των συνεπειών σε διάφορους τομείς κινδύνου 37

Πίνακας 8: Στάδια, στόχοι του κυρίου του έργου και τυπικές διαδικασίες και αναλύσεις στο πλαίσιο του κύκλου του έργου 52

Πίνακας 9: Επισκόπηση της ΔΚΕ και του μετριασμού της κλιματικής αλλαγής 57

Πίνακας 10: Επισκόπηση της ΔΚΕ και της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή 59

Πίνακας 11: Επισκόπηση της ΔΚΕ και των περιβαλλοντικών εκτιμήσεων (ΕΠΕ, ΣΕΠΕ) 62

Πίνακας 12: Επισκόπηση της ενσωμάτωσης της κλιματικής αλλαγής στα κύρια στάδια της διαδικασίας ΕΠΕ 65

Πίνακας 13: Παραδείγματα βασικών ερωτήσεων σχετικά με τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής για την ΕΠΕ 73

Πίνακας 14: Παραδείγματα βασικών ερωτήσεων σχετικά με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή για την ΕΠΕ 74

Πίνακας 15: Παραδείγματα ζητημάτων κλιματικής αλλαγής που πρέπει να εξετάζονται στο πλαίσιο της ΣΕΠΕ 79

Πίνακας 16: Βασικές ερωτήσεις για τη ΣΕΠΕ όσον αφορά τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής 82

Πίνακας 17: Βασικές ερωτήσεις για τη ΣΕΠΕ όσον αφορά την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή 84

1. ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Στο παρόν έγγραφο παρέχονται τεχνικές κατευθυντήριες γραμμές για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή που καλύπτουν την περίοδο προγραμματισμού 2021-2027.

Η ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή είναι μια διαδικασία που ενσωματώνει στην ανάπτυξη έργων υποδομής μέτρα για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και για την προσαρμογή σε αυτή. Παρέχει στους Ευρωπαίους θεσμικούς και ιδιώτες επενδυτές τη δυνατότητα να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις για έργα που χαρακτηρίζονται συμβατά με τη συμφωνία του Παρισιού. Η διαδικασία χωρίζεται σε δύο πυλώνες (μετριασμός, προσαρμογή) και σε δύο φάσεις (προέλεγχος, λεπτομερής ανάλυση). Η λεπτομερής ανάλυση εξαρτάται από το αποτέλεσμα της φάσης προελέγχου, γεγονός που συμβάλλει στη μείωση του διοικητικού φόρτου.

Οι υποδομές είναι μια ευρεία έννοια, η οποία περιλαμβάνει κτίρια, υποδομές δικτύων και ένα ευρύ φάσμα ενσωματωμένων συστημάτων και στοιχείων. Για παράδειγμα, ο κανονισμός InvestEU περιλαμβάνει πλήρη κατάλογο επιλέξιμων επενδύσεων στο πλαίσιο του σκέλους πολιτικής για τις βιώσιμες υποδομές.

Οι κατευθυντήριες γραμμές που περιλαμβάνονται στο παρόν έγγραφο πληρούν τις ακόλουθες απαιτήσεις, οι οποίες καθορίζονται στη νομοθεσία για διάφορα ταμεία τη ΕΕ, κυρίως για το πρόγραμμα InvestEU, τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» (ΜΣΕ), το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), το Ταμείο Συνοχής (ΤΣ) και το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ):

— Οι κατευθυντήριες γραμμές συνάδουν με τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού και τους στόχους της ΕΕ για το κλίμα, δηλαδή συνάδουν με μια ρεαλιστική πορεία για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σύμφωνα με τους νέους κλιματικούς στόχους της ΕΕ για το 2030 και την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050, καθώς και με ανάπτυξη ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή. Για τις υποδομές με διάρκεια ζωής πέραν του 2050, θα πρέπει να συνυπολογίζονται επίσης η λειτουργία, η συντήρηση και ο τελικός παροπλισμός υπό συνθήκες κλιματικής ουδετερότητας, που μπορεί να περιλαμβάνουν παραμέτρους κυκλικής οικονομίας.

— Τηρούν την αρχή «προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση», η οποία ορίζεται στο άρθρο 2 σημείο 18 του κανονισμού (ΕΕ) 2018/1999 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (5).

— Τηρούν την αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης», η οποία προκύπτει από την προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά τη βιώσιμη χρηματοδότηση και κατοχυρώνεται στον κανονισμό (ΕΕ) 2020/852 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (6) (κανονισμός περί ταξινόμησης). Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αφορούν δύο από τους περιβαλλοντικούς στόχους του άρθρου 9 του κανονισμού περί ταξινόμησης, δηλαδή τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν.

Ο ποσοτικός προσδιορισμός και η χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου εξακολουθούν να αποτελούν τη βάση για την ανάλυση κόστους-οφέλους και την ανάλυση εναλλακτικών επιλογών. Οι κατευθυντήριες γραμμές περιλαμβάνουν επικαιροποιημένη μεθοδολογία για το αποτύπωμα άνθρακα, καθώς και εκτίμηση του σκιώδους κόστους του άνθρακα.

Η εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου εξακολουθεί να αποτελεί τη βάση για τον προσδιορισμό, την αποτίμηση και την εφαρμογή των μέτρων για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Είναι σημαντικό οι πρακτικές και οι διαδικασίες ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή να τεκμηριώνονται με συγκεκριμένο και αξιόπιστο τρόπο, λαμβανομένου ιδίως υπόψη ότι η τεκμηρίωση και η επαλήθευση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή αποτελούν βασικό μέρος του σκεπτικού για τη λήψη επενδυτικών αποφάσεων.

Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές βασίζονται στα διδάγματα που αντλήθηκαν από μεγάλα έργα για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή κατά την περίοδο 2014-2020, ενσωματώνουν την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή στη διαχείριση κύκλου έργου (ΔΚΕ), στις εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) και στη στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΣΕΠΕ) και περιλαμβάνουν συστάσεις για τη στήριξη των εθνικών διαδικασιών ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή στα κράτη μέλη.

Πίνακας 1

Συνοπτική παρουσίαση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των έργων υποδομής στην κλιματική αλλαγή

Κλιματική ουδετερότητα Μετριασμός της κλιματικής αλλαγής Κλιματική ανθεκτικότητα Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή Προέλεγχος — Φάση 1 (μετριασμός): Σύγκριση του έργου με τον κατάλογο προελέγχου στον Πίνακας 2 του παρόντος: — Εάν το έργο δεν απαιτεί εκτίμηση του αποτυπώματος άνθρακα, συνοπτική παρουσίαση της ανάλυσης σε δήλωση προελέγχου κλιματικής ουδετερότητας, η οποία παρέχει καταρχήν (7) ένα συμπέρασμα σχετικά με την ενίσχυση ως προς την κλιματική ουδετερότητα. — Εάν το έργο απαιτεί εκτίμηση του αποτυπώματος άνθρακα, μετάβαση στη φάση 2 κατωτέρω. Προέλεγχος — Φάση 1 (προσαρμογή): Διενέργεια ανάλυσης ευαισθησίας, έκθεσης και τρωτότητας στην κλιματική αλλαγή σύμφωνα με τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές: — Εάν δεν υπάρχουν σημαντικοί κλιματικοί κίνδυνοι που να δικαιολογούν τη διενέργεια περαιτέρω ανάλυσης, κατάρτιση της τεκμηρίωσης και συνοπτική παρουσίαση της ανάλυσης σε δήλωση προελέγχου της κλιματικής ανθεκτικότητας, η οποία παρέχει καταρχήν ένα συμπέρασμα σχετικά με την ενίσχυση ως προς την κλιματική ανθεκτικότητα. — Εάν υπάρχουν σημαντικοί κλιματικοί κίνδυνοι που δικαιολογούν τη διενέργεια περαιτέρω ανάλυσης, μετάβαση στη φάση 2 κατωτέρω. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (μετριασμός): — Ποσοτικός προσδιορισμός των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε ένα τυπικό έτος λειτουργίας με τη χρήση της μεθόδου του αποτυπώματος άνθρακα. Σύγκριση με τα κατώτατα όρια για τις απόλυτες και τις σχετικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (βλ. Πίνακας 4). Εάν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου υπερβαίνουν οποιοδήποτε από τα κατώτατα όρια, διενέργεια της ακόλουθης ανάλυσης: — Διενέργεια χρηματικής αποτίμησης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου με τη χρήση του σκιώδους κόστους του άνθρακα (βλ. Πίνακας 6) και αυστηρή ενσωμάτωση της αρχής «προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση» στον σχεδιασμό του έργου, στην ανάλυση εναλλακτικών επιλογών και στην ανάλυση κόστους-οφέλους. — Επαλήθευση της συμβατότητας του έργου με μια ρεαλιστική πορεία για την επίτευξη των συνολικών στόχων μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2030 και το 2050. Σε αυτό το πλαίσιο, για υποδομές με διάρκεια ζωής πέραν του 2050, επαλήθευση της συμβατότητας του έργου με τη λειτουργία, τη συντήρηση και τον τελικό παροπλισμό υπό συνθήκες κλιματικής ουδετερότητας. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (προσαρμογή): — Διενέργεια της εκτίμησης κλιματικού κινδύνου, η οποία συμπεριλαμβάνει τις αναλύσεις πιθανότητας και επιπτώσεων σύμφωνα με τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές. — Αντιμετώπιση του σημαντικού κλιματικού κινδύνου με τον προσδιορισμό, την αποτίμηση, τον σχεδιασμό και την εφαρμογή συναφών και κατάλληλων μέτρων προσαρμογής. — Αξιολόγηση του πεδίου εφαρμογής και της ανάγκης τακτικής παρακολούθησης και επανεξέτασης, για παράδειγμα, με τη διατύπωση κρίσιμων παραδοχών σε σχέση με τη μελλοντική κλιματική αλλαγή. — Επαλήθευση της συνέπειας με τις ενωσιακές και, κατά περίπτωση, τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές στρατηγικές και σχέδια για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, καθώς και με άλλα σχετικά στρατηγικά έγγραφα και έγγραφα προγραμματισμού. Κατάρτιση της τεκμηρίωσης και συνοπτική παρουσίαση της ανάλυσης στη δήλωση ενίσχυσης της ανθεκτικότητας όσον αφορά την κλιματική ουδετερότητα, η οποία παρέχει καταρχήν ένα συμπέρασμα σχετικά με την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή ως προς την κλιματική ουδετερότητα. Κατάρτιση της τεκμηρίωσης και συνοπτική παρουσίαση της ανάλυσης στη δήλωση ενίσχυσης της κλιματικής ανθεκτικότητας, η οποία παρέχει καταρχήν ένα συμπέρασμα σχετικά με την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή ως προς την κλιματική ανθεκτικότητα. Ενσωμάτωση της προαναφερόμενης τεκμηρίωσης και των συνοπτικών παρουσιάσεων σε μια ενοποιημένη τεκμηρίωση προελέγχου/ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, η οποία θα αποτελεί στις περισσότερες περιπτώσεις σημαντικό μέρος του σκεπτικού για τη λήψη επενδυτικών αποφάσεων. Συμπερίληψη πληροφοριών σχετικά με τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή.

2. ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ

Οι υποδομές —το δομημένο περιβάλλον μας— είναι αναγκαίες για τη λειτουργία της σύγχρονης κοινωνίας και οικονομίας μας. Παρέχουν τις βασικές υλικές και οργανωτικές δομές και εγκαταστάσεις που στηρίζουν πολλές από τις δραστηριότητές μας.

Οι περισσότερες υποδομές έχουν μεγάλη λειτουργική διάρκεια ζωής. Πολλές υποδομές που λειτουργούν σήμερα στην ΕΕ σχεδιάστηκαν και κατασκευάστηκαν πριν από πολλά έτη. Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος των υποδομών που θα χρηματοδοτηθούν κατά την περίοδο 2021-2027 θα εξακολουθούν να λειτουργούν κατά το δεύτερο μισό του αιώνα και μετέπειτα. Παράλληλα, η οικονομία θα διέλθει ένα μεταβατικό στάδιο προς την επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2050 (κλιματική ουδετερότητα), σε εναρμόνιση με τη συμφωνία του Παρισιού και τον ευρωπαϊκό νόμο για το κλίμα, συμπεριλαμβανομένης της επίτευξης των νέων στόχων μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για το 2030. Ωστόσο, δεδομένου ότι η κλιματική αλλαγή θα συνεχίσει να αυξάνει τη συχνότητα εκδήλωσης και τη σφοδρότητα μιας σειράς ακραίων κλιματικών και καιρικών φαινομένων, η ΕΕ θα επιδιώξει να καταστεί μια ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή κοινωνία, πλήρως προσαρμοσμένη στις αναπόφευκτες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αναπτύσσοντας την προσαρμοστική της ικανότητα και ελαχιστοποιώντας την τρωτότητά της σύμφωνα με τη συμφωνία του Παρισιού, τον ευρωπαϊκό νόμο για το κλίμα και τη στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (8). Κατά συνέπεια, είναι απαραίτητο να προσδιοριστούν με σαφήνεια υποδομές (9) που είναι έτοιμες για ένα μέλλον που θα χαρακτηρίζεται από κλιματική ουδετερότητα και κλιματική ανθεκτικότητα — και, κατόπιν, να πραγματοποιηθούν επενδύσεις σε αυτές τις υποδομές. Οι δύο πυλώνες της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή απεικονίζονται στο Διάγραμμα 1.

Οι υποδομές είναι μια ευρεία έννοια, η οποία περιλαμβάνει τα ακόλουθα:

— κτίρια, από ιδιωτικές κατοικίες μέχρι σχολεία ή βιομηχανικές εγκαταστάσεις, που αποτελούν τον συνηθέστερο τύπο υποδομής και τη βάση για τη δημιουργία οικισμών·

— υποδομές που βασίζονται στη φύση, όπως σκεπές, τοίχοι, χώροι και συστήματα αποστράγγισης οικολογικού προσανατολισμού·

— υποδομές δικτύων που είναι κρίσιμες για τη λειτουργία της σύγχρονης οικονομίας και κοινωνίας, και ιδίως υποδομές ενέργειας (π.χ. δίκτυα, σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής, αγωγοί), υποδομές μεταφορών (10) (σταθερά στοιχεία όπως οδοί, σιδηρόδρομοι, λιμένες, αερολιμένες ή υποδομές εσωτερικών πλωτών μεταφορών), τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνίας (π.χ. δίκτυα κινητής τηλεφωνίας, καλώδια μεταφοράς δεδομένων, κέντρα δεδομένων) και υποδομές υδάτων (π.χ. αγωγοί ύδρευσης, δεξαμενές, εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων)·

— συστήματα για τη διαχείριση των αποβλήτων που παράγονται από επιχειρήσεις και νοικοκυριά (σημεία συλλογής, εγκαταστάσεις διαλογής και ανακύκλωσης, αποτεφρωτήρες και χώροι υγειονομικής ταφής)·

— άλλα υλικά περιουσιακά στοιχεία σε ευρύτερο φάσμα τομέων πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων των επικοινωνιών, των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης, της ενέργειας, των οικονομικών, των τροφίμων, της διακυβέρνησης, της υγείας, της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, της έρευνας, της πολιτικής προστασίας, των μεταφορών και των αποβλήτων ή των υδάτων·

— άλλοι επιλέξιμοι τύποι υποδομών μπορούν επίσης να καθορίζονται στη νομοθεσία για συγκεκριμένα ταμεία, για παράδειγμα, ο κανονισμός InvestEU περιλαμβάνει πλήρη κατάλογο επιλέξιμων επενδύσεων στο πλαίσιο του σκέλους πολιτικής για τις βιώσιμες υποδομές.

Λαμβανομένων δεόντως υπόψη των αρμοδιοτήτων των οικείων δημόσιων αρχών, οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές απευθύνονται πρωτίστως σε φορείς υλοποίησης έργων και εμπειρογνώμονες που συμμετέχουν στην προετοιμασία έργων υποδομής. Μπορούν επίσης να αποτελέσουν χρήσιμο έγγραφο αναφοράς για δημόσιες αρχές, εταίρους υλοποίησης, επενδυτές, ενδιαφερόμενα μέρη και λοιπούς φορείς. Για παράδειγμα, περιλαμβάνουν καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο ενσωμάτωσης ζητημάτων σχετικά με την κλιματική αλλαγή στις εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) και στις στρατηγικές εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΣΕΠΕ).

Διάγραμμα 1

Ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και πυλώνες για την «κλιματική ουδετερότητα» και την «κλιματική ανθεκτικότητα»

Κατά γενικό κανόνα, ο φορέας υλοποίησης του έργου θα συμπεριλαμβάνει στην οργάνωση του έργου την εμπειρογνωσία που απαιτείται για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και θα εξασφαλίζει τον συντονισμό με άλλες εργασίες στο πλαίσιο της διαδικασίας ανάπτυξης του έργου, για παράδειγμα με τη διενέργεια περιβαλλοντικών εκτιμήσεων. Ανάλογα με τη φύση του εκάστοτε έργου, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τη συμμετοχή ενός υπευθύνου διαχείρισης για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και μιας ομάδας εμπειρογνωμόνων σε θέματα μετριασμού της κλιματικής αλλαγής και προσαρμογής σε αυτήν.

Από την ημερομηνία της αρχικής δημοσίευσής τους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές θα πρέπει να ενσωματώνονται στην προετοιμασία και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των έργων υποδομής στην κλιματική αλλαγή κατά την περίοδο 2021-2027. Για τα έργα υποδομής για τα οποία έχει ολοκληρωθεί η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) και έχει χορηγηθεί η άδεια το αργότερο έως το τέλος του 2021, έχουν συναφθεί οι απαραίτητες συμφωνίες χρηματοδότησης (μεταξύ άλλων για χρηματοδότηση από την ΕΕ) και οι κατασκευαστικές εργασίες θα ξεκινήσουν το αργότερο εντός του 2022, ενθαρρύνεται θερμά η διενέργεια ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή σύμφωνα με τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές.

Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας και της συντήρησης των υποδομών, μπορεί συχνά να κρίνεται σκόπιμη η επανεξέταση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και τυχόν κρίσιμων παραδοχών. Η επανεξέταση αυτή μπορεί να πραγματοποιείται σε τακτά χρονικά διαστήματα (π.χ. ανά 5-10 έτη) στο πλαίσιο της διαχείρισης των περιουσιακών στοιχείων. Μπορούν να λαμβάνονται συμπληρωματικά μέτρα για την περαιτέρω μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και την αντιμετώπιση των εξελισσόμενων κλιματικών κινδύνων.

Ο χρόνος, το κόστος και οι προσπάθειες που καταβάλλονται στο πλαίσιο της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή πρέπει να είναι ανάλογα προς τα οφέλη. Αυτό αντικατοπτρίζεται, για παράδειγμα, στον τρόπο με τον οποίο η διαδικασία ενίσχυσης χωρίζεται σε δύο φάσεις, με τη διεξαγωγή προελέγχου στη φάση 1 και διενέργεια λεπτομερούς ανάλυσης στη φάση 2 μόνον εφόσον αυτό δικαιολογείται. Ο προγραμματισμός και η ενσωμάτωση στον κύκλο ανάπτυξης έργου θα πρέπει, αφενός, να συμβάλλουν στην αποφυγή της αλληλεπικάλυψης των εργασιών, για παράδειγμα μεταξύ της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και των περιβαλλοντικών εκτιμήσεων, και, αφετέρου, να μειώνουν το κόστος και τον διοικητικό φόρτο.

3. ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΜΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Στο Διάγραμμα 2 απεικονίζονται οι δύο πυλώνες και τα κύρια βήματα της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή. Κάθε πυλώνας χωρίζεται σε δύο φάσεις. Η πρώτη φάση είναι ο προέλεγχος και το αποτέλεσμα της φάσης αυτής καθορίζει αν θα πρέπει να πραγματοποιηθεί η δεύτερη φάση.

Διάγραμμα 2

Επισκόπηση της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή από τον Πίνακα 1

Όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 2, η διαδικασία ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να τεκμηριώνεται σε ενοποιημένη τεκμηρίωση προελέγχου/ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, η οποία διαφοροποιείται σε συνάρτηση με τις φάσεις που πραγματοποιούνται (βλ. Παράρτημα Β).

3.1. Προετοιμασία για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή

Κατά την υποβολή αίτησης στήριξης στο πλαίσιο ειδικών μέσων, ο φορέας υλοποίησης του έργου προετοιμάζει, σχεδιάζει και τεκμηριώνει τη διαδικασία ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, η οποία περιλαμβάνει μέτρα μετριασμού και προσαρμογής. Αυτό περιλαμβάνει:

— την αξιολόγηση και τον προσδιορισμό του πλαισίου του έργου, των ορίων και των αλληλεπιδράσεων του έργου·

— την επιλογή της μεθοδολογίας αξιολόγησης, συμπεριλαμβανομένων βασικών παραμέτρων για την εκτίμηση τρωτότητας και κινδύνου·

— τον προσδιορισμό των εμπλεκόμενων παραγόντων και την κατανομή πόρων, χρόνου και προϋπολογισμού·

— την κατάρτιση βασικών εγγράφων αναφοράς, όπως το εφαρμοστέο εθνικό σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ) και τις σχετικές στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής, συμπεριλαμβανομένων, για παράδειγμα, εθνικών και τοπικών στρατηγικών μείωσης του κινδύνου καταστροφών·

— τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις ισχύουσες νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις και τους ισχύοντες κανόνες, για παράδειγμα, σχετικά με την τεχνική κατασκευών και την εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΕΠΕ) και, εάν υπάρχει, τη στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΣΕΠΕ).

Στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές, η ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή περιγράφεται ως μια γραμμική προσέγγιση που εφαρμόζεται με μια ακολουθία συγκεκριμένων βημάτων. Ωστόσο, συχνά θα χρειάζεται επιστροφή σε προηγούμενο βήμα του κύκλου ανάπτυξης του έργου, για παράδειγμα εάν συμπεριληφθεί στο έργο κάποιο μέτρο προσαρμογής με αποτέλεσμα να καθίσταται σκόπιμη η επανεξέταση της ανάλυσης ευαισθησίας. Μπορεί επίσης να χρειάζεται επιστροφή σε ένα βήμα ώστε να διασφαλιστεί ότι έχουν ενσωματωθεί δεόντως τυχόν αλλαγές (π.χ. νέες απαιτήσεις).

Είναι σημαντικό να διασφαλίζεται ικανοποιητική κατανόηση του πλαισίου του έργου, δηλαδή του προτεινόμενου έργου και των στόχων του, συμπεριλαμβανομένων όλων των βοηθητικών δραστηριοτήτων που απαιτούνται για τη στήριξη της ανάπτυξης και της λειτουργίας του έργου. Τυχόν επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε οποιαδήποτε από τις δραστηριότητες ή τις συνιστώσες του έργου μπορούν να υπονομεύσουν την επιτυχία του. Είναι σημαντικό να γίνεται κατανοητή η συνολική σημασία και η λειτουργικότητα του ίδιου του έργου και του ρόλου του στο γενικό πλαίσιο/σύστημα και να αξιολογείται πόσο αναγκαία είναι η υποδομή αυτή (11).

Η μεθοδολογία και η προσέγγιση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να σχεδιάζεται και να επεξηγείται με λογικό και σαφή τρόπο, συμπεριλαμβανομένων των κύριων περιορισμών της. Θα πρέπει να προσδιορίζει τις πηγές δεδομένων και πληροφοριών. Θα πρέπει επίσης να επεξηγεί το επίπεδο λεπτομέρειας, τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν και το επίπεδο αβεβαιότητας των υποκείμενων δεδομένων και αναλύσεων. Στόχος είναι η παροχή προσβάσιμης, διαφανούς και συγκρίσιμης επικύρωσης της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή ώστε να τεκμηριώνεται η διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Η προετοιμασία της ενίσχυσης περιλαμβάνει την επιλογή μιας ρεαλιστικής πορείας για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ ως προς τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2030 και το 2050 σύμφωνα με τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού και του ευρωπαϊκού νόμου για το κλίμα. Για την επιλογή αυτή απαιτείται συνήθως εκτίμηση από εμπειρογνώμονες (12), με συνεκτίμηση των στόχων και των απαιτήσεων. Σκοπός είναι να διασφαλιστεί ότι οι στόχοι μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και η αρχή προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση ενσωματώνονται στον κύκλο ανάπτυξης του έργου.

Επισημαίνεται ότι το χρονοδιάγραμμα για την εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου θα πρέπει να αντιστοιχεί στην προβλεπόμενη διάρκεια ζωής της επένδυσης που χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του έργου. Η διάρκεια ζωής είναι συχνά (σημαντικά) μεγαλύτερη από την περίοδο αναφοράς που χρησιμοποιείται, π.χ., στην ανάλυση κόστους-οφέλους.

Για παράδειγμα, μία από τις βασικές έννοιες των ευρωκωδίκων (13) είναι η διάρκεια ζωής σχεδιασμού (ΔΖΣ), η οποία ορίζεται ως η περίοδος για την οποία η δομή θα χρησιμοποιηθεί με αναμενόμενη συντήρηση αλλά χωρίς σημαντικές εργασίες επισκευής. Η διάρκεια ζωής σχεδιασμού των κτιρίων και άλλων κοινών δομών που σχεδιάζονται με τη χρήση ευρωκωδίκων είναι 50 έτη, ενώ η διάρκεια ζωής σχεδιασμού των μνημειακών κτιρίων και των γεφυρών είναι 100 έτη. Με αυτόν τον τρόπο, οι δομές που σχεδιάστηκαν το 2020 θα είναι ανθεκτικές σε κλιματικά φαινόμενα (π.χ. χιόνι, άνεμος, θερμικά φαινόμενα) και σε ακραία φαινόμενα που αναμένονται έως το 2070 (όσον αφορά τα κτίρια) και έως και 2120 για τις γέφυρες και τα μνημειακά κτίρια.

Τα κλιματικά δεδομένα στα οποία βασίζεται η τρέχουσα γενιά ευρωκωδίκων έχουν συγκεντρωθεί προ 10-15 ετών κατά κύριο λόγο, με ορισμένες εξαιρέσεις πρόσφατων επικαιροποιήσεων εθνικών δεδομένων. Η αξιοποίηση των ευρωκωδίκων σε εθνικό επίπεδο —όσον αφορά την επιλογή εθνικά καθορισμένων παραμέτρων σχετικά με την επιλογή κλιματικών δράσεων— αναλύεται στην πρόσφατη έκθεση του JRC (14) σχετικά με την κατάσταση της εναρμονισμένης χρήσης των ευρωκωδίκων. Το JRC παρέχει επίσης καθοδήγηση για τις χώρες που υιοθετούν τους ευρωκώδικες σχετικά με τον τρόπο χαρτογράφησης της σεισμικής και κλιματικής δράσης στον σχεδιασμό δομών (15).

Το 2016 ξεκίνησαν οι εργασίες για τη δεύτερη γενιά ευρωκωδίκων (αναμένεται έως το 2023). Οι εργασίες αυτές θα πρέπει να περιλαμβάνουν την επανεξέταση και την επικαιροποίηση των μέτρων που σχετίζονται με το χιόνι, τον άνεμο και τα θερμικά φαινόμενα, τη μετατροπή των προτύπων ISO για τις επιδράσεις κυμάτων και ρευμάτων και για την ατμοσφαιρική παγοποίηση· και την κατάρτιση ενός εγγράφου με την πιθανοθεωρητική βάση για τον υπολογισμό μερικών συντελεστών ασφάλειας και συντελεστών συνδυαστικών φορτίσεων, λαμβανομένης υπόψη της μεταβλητότητας και της αλληλεξάρτησης των κλιματικών φαινομένων.

Κατά τη διάρκεια της προβλεπόμενης διάρκειας ζωής του έργου υποδομής ενδέχεται να επέλθουν σημαντικές μεταβολές στη συχνότητα εμφάνισης και την ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων λόγω της κλιματικής αλλαγής, οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Στο πλαίσιο των έργων θα πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη η πιθανή άνοδος της στάθμης της θάλασσας, η οποία προβλέπεται να συνεχιστεί στο μέλλον, ακόμη και αν η υπερθέρμανση του πλανήτη σταθεροποιηθεί σύμφωνα με τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού για τη θερμοκρασία.

Στα αρχικά καθήκοντα του φορέα υλοποίησης του έργου και της ομάδας εμπειρογνωμόνων περιλαμβάνεται η λήψη απόφασης σχετικά με το/τα σύνολο/-α δεδομένων κλιματικών προβλέψεων που θα χρησιμοποιηθεί/-ούν για την εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου — και αυτή η απόφαση θα πρέπει να τεκμηριώνεται.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα απαιτούμενα σύνολα δεδομένων μπορεί να είναι διαθέσιμα στο οικείο κράτος μέλος (16). Εάν αυτά τα εθνικά/περιφερειακά σύνολα δεδομένων δεν είναι διαθέσιμα, οι ακόλουθες πηγές πληροφοριών για την κλιματική αλλαγή θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια εναλλακτική βάση για την ανάλυση:

— υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (17) (C3S), η οποία παρέχει, μεταξύ άλλων, κλιματικές προβλέψεις στην αποθήκη δεδομένων για το κλίμα (18) (CDS) του προγράμματος Copernicus·

— άλλες αξιόπιστες εθνικές/περιφερειακές πηγές (19) πληροφοριών, δεδομένων και προβλέψεων για την κλιματική αλλαγή (20), π.χ. για δεδομένα για εξόχως απόκεντρες περιοχές από τα σχετικά περιοχικά κλιματικά μοντέλα (21)·

— εκτός από την υπηρεσία Copernicus για την κλιματική αλλαγή (22), το πρόγραμμα Copernicus (23) περιλαμβάνει την υπηρεσία Copernicus για την παρακολούθηση της ατμόσφαιρας (24), την υπηρεσία Copernicus για την παρακολούθηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος (25), την υπηρεσία Copernicus για την παρακολούθηση της ξηράς (26), την υπηρεσία Copernicus για εφαρμογές ασφαλείας (27) και την υπηρεσία Copernicus για τη διαχείριση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (28). Οι υπηρεσίες αυτές μπορούν να παρέχουν χρήσιμα στοιχεία, τα οποία συμπληρώνουν τα στοιχεία της C3S·

— εθνικές εκτιμήσεις κινδύνων (29), κατά περίπτωση και εάν υπάρχουν·

— επισκόπηση (30) των κινδύνων καταστροφών που ενδέχεται να αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση·

— ευρωπαϊκή πλατφόρμα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (Climate-ADAPT (31))·

— Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών (32) (JRC)·

— κέντρο γνώσεων για τη διαχείριση κινδύνων καταστροφών (Disaster Risk Management Knowledge Centre, DRMKC), π.χ. κόμβος δεδομένων κινδύνου (33), σύνολα δεδομένων PESETA IV που φιλοξενούνται και είναι διαθέσιμα για λήψη στον κόμβο δεδομένων κινδύνου, με προβλέψεις πιθανών επιπτώσεων και μεθοδολογίες (34)· και δεδομένα απωλειών από καταστροφές (35)·

— Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (36) (ΕΟΠ)·

— κέντρο διανομής δεδομένων (Data Distribution Centre, DDC (37)) της IPCC και πέμπτη έκθεση αξιολόγησης (AR5 (38)) της IPCC (39), ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C (40), ειδική έκθεση της IPCC για την κλιματική αλλαγή και το έδαφος (41), προετοιμασία της 6ης έκθεσης αξιολόγησης (AR6 (42))·

— πύλη γνώσεων της Παγκόσμιας Τράπεζας για την κλιματική αλλαγή (43).

Σύμφωνα με το άρθρο 2 στοιχείο α), στόχος της συμφωνίας του Παρισιού είναι η «συγκράτηση της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη πολύ κάτω από τους 2 °C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα και η συνέχιση των προσπαθειών για τον περιορισμό της αύξησης της θερμοκρασίας σε 1,5 °C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα».

Ένα έργο υποδομής που είναι προσαρμοσμένο στην υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 2 °C θα ήταν καταρχήν συνεπές με τον συμφωνημένο στόχο για τη θερμοκρασία. Ωστόσο, κάθε μεμονωμένο συμβαλλόμενο μέρος (χώρα) της συμφωνίας του Παρισιού πρέπει να υπολογίσει πώς θα συμβάλει στην επίτευξη του παγκόσμιου στόχου για τη θερμοκρασία. Εξακολουθεί να είναι πιθανό οι παρούσες δεσμεύσεις, με τη μορφή των υφιστάμενων και υποβληθεισών εθνικά καθορισμένων συνεισφορών (ΕΚΣ), να οδηγήσουν σε υπερθέρμανση του πλανήτη κατά περίπου 3 °C, εάν δεν αυξηθεί το επίπεδο φιλοδοξίας (44), κάτι που «υπερβαίνει τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη σε επίπεδα αρκετά χαμηλότερα από τους 2 °C και τη συνέχιση των προσπαθειών για τον περιορισμό της αύξησης της θερμοκρασίας σε 1,5 °C». Συνεπώς, θα ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να εξεταστεί το ενδεχόμενο διενέργειας προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων στο πλαίσιο των έργων υποδομής —μέσω της εκτίμησης κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου— για υψηλότερα επίπεδα υπερθέρμανσης του πλανήτη. Το υφιστάμενο σύνολο ΕΚΣ υπόκειται σε επανεξέταση πριν από τη διάσκεψη COP26, η οποία θα διεξαχθεί στη Γλασκόβη τον Νοέμβριο του 2021, και η ΕΕ έχει ήδη υποβάλει επισήμως (45) στα Ηνωμένα Έθνη το υψηλότερο επίπεδο φιλοδοξίας της να επιτύχει μείωση τουλάχιστον 55 % έως το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990.

Η αναμενόμενη αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη είναι συχνά απαραίτητη για την επιλογή των παγκόσμιων και περιφερειακών συνόλων δεδομένων για το κλίμα. Ωστόσο, για συγκεκριμένη τοποθεσία έργου, οι τοπικές κλιματικές μεταβλητές ενδέχεται να μεταβάλλονται με διαφορετικό τρόπο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Για παράδειγμα, η αύξηση της θερμοκρασίας είναι συνήθως υψηλότερη στην ξηρά (όπου βρίσκονται τα περισσότερα έργα υποδομής) από ό,τι στη θάλασσα. Για παράδειγμα, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας στην ξηρά στην Ευρώπη είναι κατά κανόνα υψηλότερη από την αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη. Κατά συνέπεια, πρέπει να επιλεγούν τα πλέον κατάλληλα σύνολα δεδομένων για το κλίμα, είτε αυτά αφορούν μια συγκεκριμένη περιοχή είτε πρόκειται για προβλέψεις από μοντέλα μειωμένης κλίμακας.

Πρόσφατα σύνολα δεδομένων προβλέψεων για το κλίμα αναφέρονται στο υποκείμενο αντιπροσωπευτικό μονοπάτι συγκέντρωσης (RCP). Επιλέχθηκαν τέσσερα μονοπάτια για την ανάπτυξη κλιματικών μοντέλων και για τις πορείες των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που χρησιμοποιήθηκαν από την IPCC (46) στην πέμπτη έκθεση αξιολόγησης (AR5) (47). Σχεδόν όλες οι κλιματικές προβλέψεις που είναι επί του παρόντος διαθέσιμες βασίζονται σε αυτά τα τέσσερα RCP. Ένα πέμπτο RCP 1.9 (48) δημοσιεύτηκε σε σχέση με την ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 °C (SR15 (49)).

Τα μονοπάτια ορίζονται ως RCP 2.6, RCP 4.5, RCP 6.0 και RCP 8.5. Στο Figure 3 απεικονίζονται οι προβλέψεις για την υπερθέρμανση του πλανήτη έως το 2100 (σε σχέση με την περίοδο 1986-2005, για την οποία η μέση υπερθέρμανση του πλανήτη είναι περίπου 0,6 °C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα (50)).

Οι περισσότερες από τις προσομοιώσεις για την AR5 πραγματοποιήθηκαν με προβλεπόμενες συγκεντρώσεις CO2 της τάξης των 421 ppm (RCP 2.6), των 538 ppm (RCP 4.5), των 670 ppm (RCP 6.0) και των 936 ppm (RCP 8,5) έως το 2100.

Συγκριτικά, το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας εξακολουθεί να αυξάνεται με ταχύ ρυθμό, καθώς ο μέσος όρος για τον Μάιο του 2019 κορυφώθηκε στα 414,7 μέρη ανά εκατομμύριο (ppm) στο Παρατηρητήριο Mauna Loa (51).

Για πρακτικές εφαρμογές στο πλαίσιο της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, το RCP 4.5 μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κλιματικές προβλέψεις περίπου έως το 2060. Ωστόσο, για τα επόμενα έτη, το RCP 4.5 μπορεί να αρχίσει να υποεκτιμά τις μεταβολές — ιδίως εάν τα επίπεδα των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου αποδειχθούν υψηλότερα από τα προβλεπόμενα. Συνεπώς, ίσως είναι καταλληλότερη η χρήση του RCP 6.0 και του RCP 8.5 για τις τρέχουσες προβλέψεις έως το 2100. Παρ’ όλα αυτά, η υπερθέρμανση σύμφωνα με το RCP 8.5 θεωρείται μακράν μεγαλύτερη από εκείνη που προβλέπουν τα σημερινά σενάρια διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης (52).

Διάγραμμα 3

Προβλέψεις υπερθέρμανσης του πλανήτη έως το έτος 2100

Πηγή: Διάγραμμα SPM.6, Summary for Policymakers, Synthesis Report, IPCC 5 th Assessment Report

Για αρχικές αναλύσεις τύπου προελέγχου, συνιστάται η χρήση κλιματικών προβλέψεων βάσει του RCP 6.0 ή του RCP 8.5. Εάν χρησιμοποιείται το RCP 8.5 για τη λεπτομερή εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου, ενδέχεται να μην απαιτείται περαιτέρω διενέργεια προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων (53). Το RCP 4.5 μπορεί να είναι πιο συναφές για έργα στα οποία η αύξηση του επιπέδου κλιματικής ανθεκτικότητας κατά τη διάρκεια της ζωής του, όπως και όταν χρειάζεται, αποτελεί πρακτική επιλογή. Για τον σκοπό αυτόν, θα απαιτείται συνήθως από τον ιδιοκτήτη του περιουσιακού στοιχείου να παρακολουθεί τακτικά την κλιματική αλλαγή, τις επιπτώσεις και το επίπεδο ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι εφικτό να αυξηθεί σταδιακά το ύψος ορισμένων συστημάτων αντιπλημμυρικής προστασίας.

Η επιλογή κλιματικών προβλέψεων αποτελεί ευθύνη του φορέα υλοποίησης του έργου, από κοινού με τον υπεύθυνο διαχείρισης για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και τους τεχνικούς εμπειρογνώμονες. Θα πρέπει να θεωρείται αναπόσπαστο μέρος της διαχείρισης κινδύνων του έργου. Πρέπει επίσης να λαμβάνεται μέριμνα για την τήρηση των εθνικών οδηγιών και κανόνων.

Στην 6η έκθεση αξιολόγησης της IPCC θα χρησιμοποιηθούν επικαιροποιημένες κλιματικές προβλέψεις (βάσει του CMIP6 (54)) σε σύγκριση με την 5η έκθεση αξιολόγησης (CMIP5), καθώς και ένα νέο σύνολο RCP. Θα είναι σημαντικό να ενσωματώνεται στη διαδικασία ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή το πλέον πρόσφατο σύνολο κλιματικών προβλέψεων, μόλις καθίσταται διαθέσιμο. Για παράδειγμα, το CMIP6 πρόσθεσε ένα νέο σενάριο (SSP3-7.0), ακριβώς στο μέσον του εύρους των εκβάσεων αναφοράς που παράγονται από μοντέλα ενεργειακών συστημάτων, το οποίο θα μπορούσε ενδεχομένως να αντικαταστήσει το RCP 8.5 για τον σκοπό της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή.

Όσον αφορά το χρονικό πλαίσιο, οι κλιματικές προβλέψεις θα πρέπει κατά κανόνα να καλύπτουν το προαναφερόμενο χρονικό διάστημα, δηλαδή την αναμενόμενη διάρκεια ζωής του έργου. Οι κλιματικές προβλέψεις δεκαετίας (55) μπορούν να χρησιμοποιούνται για βραχυπρόθεσμα έργα, δηλαδή συνήθως έως την επόμενη δεκαετία. Οι προβλέψεις δεκαετίας βασίζονται στις παρούσες κλιματικές συνθήκες (π.χ. θερμοκρασίες των ωκεανών) και σε μεταβολές του πρόσφατου παρελθόντος, οι οποίες παρέχουν εύλογο βαθμό βεβαιότητας για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Για μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα έργα, δηλαδή έως το 2030 και μέχρι το τέλος του αιώνα και μετέπειτα, θα είναι αναγκαία η χρήση κλιματικών προβλέψεων βάσει σεναρίων.

Οι διαθέσιμοι πόροι στα κράτη μέλη για την ανάπτυξη ανθεκτικών στην κλιματική αλλαγή υποδομών έχουν καταγραφεί σε μελέτη (56) που εκπονήθηκε για την Επιτροπή και η οποία δημοσιεύτηκε το 2018. Η μελέτη χρησιμοποιεί επτά κριτήρια (διαθεσιμότητα δεδομένων, καθοδήγηση, μεθοδολογίες, εργαλεία, πρότυπα σχεδιασμού, σύστημα και νομικό πλαίσιο, θεσμική ικανότητα) και καλύπτει τους τομείς των μεταφορών, των ευρυζωνικών δικτύων, της αστικής ανάπτυξης, της ενέργειας και των υδάτων και των αποβλήτων.

Από την αρχική πείρα που αποκομίστηκε από μεγάλα έργα την περίοδο 2014-2020, κατά την οποία στην αρχή οι απαιτήσεις σχετικά με την κλιματική αλλαγή ήταν νέες και τα κράτη μέλη διέθεταν ελάχιστη προηγούμενη εμπειρία, προκύπτει ότι έχει επιτευχθεί αποδεδειγμένη και ουσιαστική πρόοδος όσον αφορά την ποιότητα της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, παρά το γεγονός ότι ορισμένα ζητήματα δεν έχουν αντιμετωπιστεί ακόμη:

— Οι δικαιούχοι συχνά δυσκολεύονται να αποδείξουν τον τρόπο με τον οποίο τα έργα τους συμβάλλουν στους στόχους της πολιτικής για το κλίμα σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο.

— Συχνά οι δικαιούχοι δεν έχουν επαρκή γνώση των εθνικών και περιφερειακών στρατηγικών και σχεδίων.

— Για έργα μεταφορών απαιτείται συνήθως αρκετά λεπτομερές μοντέλο κυκλοφορίας για τον υπολογισμό των απόλυτων και σχετικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Το μοντέλο αυτό θα πρέπει να χρησιμοποιείται αρχικά στη φάση στρατηγικής και σχεδιασμού του κύκλου του έργου, όταν πραγματοποιούνται οι κύριες επιλογές που επηρεάζουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και, σε μεταγενέστερο στάδιο, στο πλαίσιο της ανάλυσης κόστους-οφέλους. Μοντέλα κυκλοφορίας έχουν αναπτυχθεί στις περισσότερες χώρες και περιφέρειες/πόλεις. Η έλλειψη μοντέλων κυκλοφορίας μπορεί να μην επιτρέπει την ανάλυση, π.χ. την ανάλυση των εναλλακτικών επιλογών, της μεταστροφής προς άλλους τρόπους μεταφορών και των σχετικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

— Τα έργα στον τομέα των υδάτων παρουσίασαν τα λιγότερα προβλήματα όσον αφορά την υποβολή στοιχείων για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, ενώ άλλοι τομείς, όπως ο τομέας της ενέργειας, παρουσίασαν περισσότερες δυσκολίες ως προς την ενσωμάτωση των υπολογισμών των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ανάλυση κόστους-οφέλους.

— Διαπιστώθηκε ότι η χρήση της κλιματικής αλλαγής ως κριτηρίου για την ανάλυση των εναλλακτικών επιλογών απουσίαζε από όλα σχεδόν τα έργα που εξετάστηκαν, δεδομένου ότι τα περισσότερα έργα βασίζονταν σε ανάλυση ιστορικών εναλλακτικών επιλογών, με εξαίρεση τα ειδικά έργα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

— Πιο ουσιαστική πρόοδος παρατηρήθηκε σε χώρες όπου οι μεγαλύτεροι δικαιούχοι (π.χ. αρχές μεταφορών) άρχισαν να συλλέγουν τα δικά τους δεδομένα για την κλιματική αλλαγή και να επεξεργάζονται σενάρια και ανάγκες προσαρμογής. Σε ορισμένα κράτη μέλη, το σύστημα σχεδιασμού είναι αναδρομικό (ανταποκρίνεται σε αναπτυξιακές προτάσεις) και όχι προληπτικό (δηλαδή να κατευθύνει τους συνήθεις τρόπους ανάπτυξης προς μορφές χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και ανθεκτικές μορφές).

Πληροφορίες σχετικά με την προσαρμογή των αστικών περιοχών στην Ευρώπη παρέχονται στην έκθεση αριθ. 12/2020 του ΕΟΠ (57). Στην έκθεση περιγράφονται λεπτομερώς οι επιπτώσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή στις ευρωπαϊκές πόλεις και κωμοπόλεις, καθώς και η αποτελεσματικότητα και η οικονομική αποδοτικότητα των μέτρων προσαρμογής.

Η τεχνική καθοδήγηση σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» είναι διαθέσιμη στην ανακοίνωση 2021/C 58/01 της Επιτροπής (58), στο πλαίσιο του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΜΑΑ) (59), η οποία παραπέμπει στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή κατά την περίοδο 2021-2027. Το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής με τίτλο «Guidance to Member States – Recovery and resilience plans» (Κατευθυντήριες γραμμές προς τα κράτη μέλη — Σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας), SWD(2021) 12 final (60), ενθαρρύνει, όσον αφορά τις επενδύσεις σε υποδομές, την εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή που θεσπίστηκαν βάσει του κανονισμού InvestEU.

3.2. Μετριασμός της κλιματικής αλλαγής (κλιματική ουδετερότητα)

Ο μετριασμός της κλιματικής αλλαγής περιλαμβάνει την απεξάρτηση από τις ανθρακούχες εκπομπές, την ενεργειακή αποδοτικότητα, την εξοικονόμηση ενέργειας και την ανάπτυξη ανανεώσιμων μορφών ενέργειας. Συνεπάγεται την ανάληψη δράσης για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ή την αύξηση της δέσμευσης των αερίων του θερμοκηπίου και καθοδηγείται από την πολιτική της ΕΕ για τους στόχους μείωσης των εκπομπών για το 2030 και το 2050.

Οι αρχές των κρατών μελών διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην υλοποίηση των στόχων πολιτικής της ΕΕ για τους στόχους μείωσης και μπορούν να θεσπίζουν ειδικές απαιτήσεις για την επίτευξη των στόχων αυτών. Οι κατευθυντήριες γραμμές που περιλαμβάνονται στην παρούσα ενότητα δεν θίγουν τις απαιτήσεις που θεσπίζονται στα κράτη μέλη ούτε τον εποπτικό ρόλο των δημόσιων αρχών τους.

Η αρχή (61)« προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση » τονίζει την ανάγκη να δίνεται προτεραιότητα σε εναλλακτικά και οικονομικώς αποδοτικά μέτρα ενεργειακής απόδοσης κατά τη λήψη επενδυτικών αποφάσεων, ιδίως όσον αφορά την οικονομικά αποδοτική εξοικονόμηση ενέργειας κατά την τελική χρήση.

Ο ποσοτικός προσδιορισμός και η χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μπορούν να στηρίξουν τη διαδικασία λήψης επενδυτικών αποφάσεων.

Επιπλέον, ένα σημαντικό ποσοστό των έργων υποδομής που θα λάβουν στήριξη κατά την περίοδο 2021-2027 θα έχουν διάρκεια ζωής πέραν του 2050. Συνεπώς, απαιτείται ειδική ανάλυση για την επαλήθευση της συμβατότητας του έργου, για παράδειγμα, με τη λειτουργία, τη συντήρηση και τον τελικό παροπλισμό στο συνολικό πλαίσιο των μηδενικών καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και της κλιματικής ουδετερότητας.

Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές συνιστούν, κατά περίπτωση, τη χρήση της μεθοδολογίας αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ (για τον ποσοτικό προσδιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου) και τη μέθοδο σκιώδους κόστους του άνθρακα της ΕΤΕπ (για τη χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου).

Στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές, το αποτύπωμα άνθρακα δεν χρησιμοποιείται μόνο για τον υπολογισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για ένα έργο όταν είναι έτοιμο να υλοποιηθεί, αλλά κυρίως για την τεκμηρίωση της ανάλυσης και της ενσωμάτωσης λύσεων χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στα στάδια του προγραμματισμού και του σχεδιασμού. Συνεπώς, είναι αναγκαίο η ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή να ενσωματώνεται εξαρχής στη διαχείριση του κύκλου του έργου. Η εφαρμογή διεξοδικής διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην επιλεξιμότητα ενός έργου για χρηματοδότηση.

Ωστόσο, δεν ορίζεται συγκεκριμένη μεθοδολογία ανάλυσης κόστους-οφέλους, δεδομένου ότι ο ορισμός μεθοδολογίας μπορεί να εξαρτάται από ειδικές ανά ταμείο απαιτήσεις δανειοδότησης και άλλους παράγοντες. Για έργα ενέργειας του ΜΣΕ, για παράδειγμα, γίνεται ως επί το πλείστον αναφορά στις μεθοδολογίες ανάλυσης κόστους-οφέλους ENTSO-E και ENTSO-G, σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 347/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (62). Ο οδηγός (63) για την ανάλυση κόστους-οφέλους των επενδυτικών έργων, που έχει εκδώσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χρησιμοποιείται για μεγάλα έργα κατά την περίοδο 2014-2020 και εξακολουθεί να αποτελεί σχετικό έγγραφο αναφοράς (τόσο για τον μετριασμό όσο και για την προσαρμογή).

Σε πολλά κράτη μέλη, η ανάλυση κόστους-οφέλους χρησιμοποιείται επίσης για μικρότερα έργα, με σκοπό την αποτύπωση και την αξιολόγηση όλων των εξωτερικών παραγόντων που δημιουργούνται από ένα έργο, καθώς και των συνολικών επιπτώσεών του και της σχέσης κόστους-οφέλους από την προοπτική της κοινής γνώμης. Το 2021 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα δημοσιεύσει οδηγό οικονομικής αποτίμησης, με απλουστευμένη εργαλειοθήκη, για προαιρετική χρήση από χρηματοδοτικούς οργανισμούς κατά την περίοδο 2021-2027.

Η συνεκτική αξιολόγηση, σε πρώιμο στάδιο, των αναμενόμενων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ενός έργου για όλα τα στάδια ανάπτυξής του θα συμβάλει στον μετριασμό των επιπτώσεών του στην κλιματική αλλαγή. Οι συνολικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου του έργου καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του, από την κατασκευή και τη λειτουργία του έως τον παροπλισμό του, μπορούν να επηρεαστούν από ευρύ φάσμα επιλογών, κυρίως κατά τα στάδια του προγραμματισμού και του σχεδιασμού.

Σε ορισμένους τομείς, για παράδειγμα στους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και της αστικής ανάπτυξης, πρέπει να λαμβάνονται αποτελεσματικά μέτρα για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, κυρίως στο στάδιο του προγραμματισμού. Πράγματι, σ' αυτό το στάδιο επιλέγονται οι τρόποι με τους οποίους θα εξυπηρετούνται ορισμένοι προορισμοί ή διάδρομοι (π.χ. δημόσιες συγκοινωνίες έναντι αυτοκινήτου ιδιωτικής χρήσης), η οποία αποτελεί συχνά σημαντικό παράγοντα που επηρεάζει τόσο την κατανάλωση ενέργειας όσο και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Ομοίως, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα μέτρα πολιτικής και τα «ηπιότερα» μέτρα, για παράδειγμα τα κίνητρα για τη χρήση των δημόσιων συγκοινωνιών, την ποδηλασία και την πεζοπορία.

Οι μεθοδολογίες αποτυπώματος άνθρακα μπορούν να επεκταθούν, για παράδειγμα στον σχεδιασμό δικτύων μεταφορών, ώστε να αξιολογείται άμεσα ο βαθμός στον οποίο το σχέδιο παράγει τις αναμενόμενες θετικές επιπτώσεις στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Η αξιολόγηση αυτή θα μπορούσε να αποτελεί έναν από τους βασικούς δείκτες επιδόσεων για σχέδια αυτού του είδους. Οι υπολογισμοί βασίζονται συνήθως σε ένα μοντέλο κυκλοφορίας που αναπαράγει την κατάσταση της κυκλοφορίας στο δίκτυο (π.χ. ροές, χωρητικότητα και επίπεδο συμφόρησης).

Παρόμοια προσέγγιση μπορεί να υιοθετηθεί για την αστική ανάπτυξη, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των επιπτώσεων της απόφασης σχετικά με την τοποθεσία διεξαγωγής ορισμένων δραστηριοτήτων στην κινητικότητα και στη χρήση ενέργειας, για παράδειγμα όσον αφορά τις επιλογές πολεοδομικού σχεδιασμού σχετικά με μορφή ανάπτυξης (π.χ. ως προς την πυκνότητα, την τοποθεσία, τον συνδυασμό της χρήσης γης, τη συνδεσιμότητα, τη διαπερατότητα και την προσβασιμότητα). Από στοιχεία προκύπτει ότι διαφορετικές αστικές μορφές και μοντέλα στέγασης επηρεάζουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τη ζήτηση ενέργειας, την εξάντληση πόρων κ.λπ.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε κάθε έργο υποδομής που τροφοδοτείται με ορυκτά καύσιμα ή μεταφέρει ορυκτά καύσιμα, ακόμη και αν περιλαμβάνει μέτρα ενεργειακής απόδοσης. Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να διενεργείται ειδική εκτίμηση για την αξιολόγηση της συμβατότητας και την αποφυγή του ενδεχομένου πρόκλησης σημαντικής βλάβης στους στόχους μετριασμού της κλιματικής αλλαγής.

Για παράδειγμα, στις πόλεις, το μεγαλύτερο μέρος των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου παράγονται από τις μεταφορές, τη χρήση ενέργειας σε κτίρια, την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και την επεξεργασία των αποβλήτων. Συνεπώς, τα έργα σε αυτούς τους τομείς θα πρέπει να αποσκοπούν στην επίτευξη ουδετερότητας έως το 2050, στόχος που συνεπάγεται στην πράξη μηδενικές καθαρές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Με άλλα λόγια, για την επίτευξη ουδέτερου ισοζυγίου άνθρακα απαιτούνται τεχνολογίες απαλλαγμένες από ανθρακούχες εκπομπές.

Εντός της ΕΕ, όλα τα οικοδομικά έργα —είτε πρόκειται για έργα ανακαίνισης είτε για έργα κατασκευής νέων κτιρίων— πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας της ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων (64), η οποία έχει μεταφερθεί από τα κράτη μέλη σε εθνικούς κανονισμούς δόμησης. Όσον αφορά τις ανακαινίσεις, απαιτείται η επίτευξη επιπέδων ανακαίνισης με βέλτιστο κόστος. Για τα νέα κτίρια, αυτό σημαίνει κατασκευή κτιρίων με σχεδόν μηδενική κατανάλωση ενέργειας.

Διάγραμμα 4

Επισκόπηση της διαδικασίας μετριασμού του κλίματος για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή

3.2.1. Προέλεγχος — Φάση 1 (μετριασμός)

Ο Πίνακας 2 παρέχει καθοδήγηση για τη διαδικασία προελέγχου έργων υποδομής όσον αφορά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που παράγουν, όπου τα έργα χωρίζονται σε δύο ομάδες με βάση την κατηγορία του έργου.

Πίνακας 2

Κατάλογος προελέγχου — αποτύπωμα άνθρακα — παραδείγματα κατηγοριών έργων (65)

Προέλεγχος Κατηγορίες έργων υποδομής Κατά γενικό κανόνα, ανάλογα με την κλίμακα του έργου, για τις συγκεκριμένες κατηγορίες έργων ΔΕΝ ΘΑ απαιτείται εκτίμηση του αποτυπώματος άνθρακα. Όσον αφορά τη διαδικασία ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής στο Διάγραμμα 7, η διαδικασία ολοκληρώνεται με τη φάση 1 (προέλεγχος). — Υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών — Δίκτυα παροχής πόσιμου νερού — Δίκτυα συλλογής όμβριων υδάτων και λυμάτων — Επεξεργασία βιομηχανικών λυμάτων μικρής κλίμακας και επεξεργασία αστικών λυμάτων — Κατασκευή και αξιοποίηση ακινήτων (66) — Μονάδες μηχανικής/βιολογικής επεξεργασίας αποβλήτων — Δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξη (Ε&Α) — Φαρμακευτικά προϊόντα και βιοτεχνολογία Κατά γενικό κανόνα, για τις συγκεκριμένες κατηγορίες έργων ΘΑ (67) απαιτείται εκτίμηση του αποτυπώματος άνθρακα. Όσον αφορά τη διαδικασία ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής στο Διάγραμμα 7, η διαδικασία για τις κατηγορίες του συγκεκριμένου τύπου έργων θα περιλαμβάνει τη φάση 1 (προέλεγχος) και τη φάση 2 με λεπτομερή ανάλυση. — Χώροι υγειονομικής ταφής αστικών στερεών αποβλήτων — Μονάδες αποτέφρωσης αστικών αποβλήτων — Μεγάλες μονάδες επεξεργασίας λυμάτων — Κλάδος μεταποίησης — Χημική βιομηχανία και διυλιστήρια — Εξόρυξη και βασικά μέταλλα — Χαρτοπολτός και χαρτί — Αγορές τροχαίου υλικού, πλοίων, στόλων μεταφορών — Οδικές και σιδηροδρομικές υποδομές (68), αστικές μεταφορές — Λιμένες και πλατφόρμες υλικοτεχνικής υποστήριξης — Αγωγοί ηλεκτροπαροχής — Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας — Παραγωγή, επεξεργασία, αποθήκευση και μεταφορά καυσίμων — Παραγωγή τσιμέντου και ασβέστου — Υαλουργία — Μονάδες παραγωγής θερμότητας και ενέργειας — Δίκτυα τηλεθέρμανσης — Εγκαταστάσεις υγροποίησης και επαναεριοποίησης φυσικού αερίου — Υποδομές μεταφοράς φυσικού αερίου — Οποιαδήποτε άλλη κατηγορία ή κλίμακα έργου υποδομής για την οποία οι απόλυτες και/ή σχετικές εκπομπές θα μπορούσαν να υπερβαίνουν τους 20 000 τόνους CO2e/έτος (θετικές ή αρνητικές) (βλ. Πίνακας 7)

3.2.2. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (μετριασμός)

Η λεπτομερής ανάλυση περιλαμβάνει τον ποσοτικό προσδιορισμό και τη χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (και των μειώσεων), καθώς και την αξιολόγηση της συνέπειας με τους κλιματικούς στόχους για το 2030 και το 2050.

3.2.2.1. Μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα για έργα υποδομής

Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές συνιστούν τη χρήση των μεθοδολογιών αποτυπώματος άνθρακα (69) της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) για τον υπολογισμό των αποτυπωμάτων άνθρακα των έργων υποδομής. Η μεθοδολογία περιλαμβάνει την προκαθορισμένη προσέγγιση υπολογισμού των εκπομπών, μεταξύ άλλων, για τα ακόλουθα:

— Συλλογή και επεξεργασία λυμάτων και λυματολάσπης

— Εγκαταστάσεις διαχείρισης επεξεργασίας αποβλήτων

— Χώρος υγειονομικής ταφής αστικών στερεών αποβλήτων

— Οδικές μεταφορές

— Σιδηροδρομικές μεταφορές

— Αστικές μεταφορές

— Ανακαίνιση κτιρίων

— Λιμένες

— Αερολιμένες

Για τη χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μπορεί να χρησιμοποιείται η μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ και να συμπληρώνεται με τη χωριστή δημοσίευση με τίτλο The Economic Appraisal of Investment Projects at the EIB (2013) (70) (Οικονομική αποτίμηση των επενδυτικών έργων στην ΕΤΕπ) και το σκιώδες κόστος του άνθρακα (βλ. ενότητα 3.2.2.4).

Η μεθοδολογία της ΕΤΕπ συνάδει με το πλαίσιο διεθνών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων για μια εναρμονισμένη προσέγγιση της λογιστικής καταγραφής αερίων του θερμοκηπίου, το οποίο δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2015.

Πολλά έργα υποδομής έχουν ως αποτέλεσμα μειώσεις ή αυξήσεις των εκπομπών σε σύγκριση με το σενάριο μη υλοποίησης του έργου, οι οποίες αναφέρονται ως εκπομπές βασικού σεναρίου. Επιπλέον, πολλά έργα εκπέμπουν αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα είτε άμεσα (π.χ. καύση καυσίμων ή εκπομπές διεργασιών παραγωγής) είτε έμμεσα, ως επακόλουθο της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και/ή θερμότητας.

Τα αέρια του θερμοκηπίου που περιλαμβάνονται στη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ περιλαμβάνουν τα επτά αέρια που αναφέρονται στο πρωτόκολλο του Κιότο της UNFCCC (71), και συγκεκριμένα τα εξής: διοξείδιο του άνθρακα (CO2), μεθάνιο (CH4), οξείδιο του αζώτου (N2O), υδροφθοράνθρακες (HFC), υπερφθοράνθρακες (PFC), εξαφθοριούχο θείο (SF6) και τριφθοριούχο άζωτο (NF3). Κατά τη διαδικασία ποσοτικού προσδιορισμού των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, όλες τις εκπομπές μετατρέπονται σε τόνους ισοδυνάμου διοξειδίου του άνθρακα (CO2e) με τη χρήση δυναμικών υπερθέρμανσης του πλανήτη (GWP) (72).

Η εκτίμηση άνθρακα θα πρέπει να περιλαμβάνεται σε ολόκληρο τον κύκλο ανάπτυξης του έργου, με στόχο την προώθηση επιλογών και εναλλακτικών λύσεων χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, και θα πρέπει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο ιεράρχησης και επιλογής λύσεων (μεταξύ άλλων στο πλαίσιο της ΕΠΕ και της ΣΕΠΕ).

Συνιστάται η υιοθέτηση της ίδιας προσέγγισης στο στάδιο του προγραμματισμού, π.χ. στον τομέα των μεταφορών, όπου οι βασικές επιλογές για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου επικεντρώνονται σε εκείνες που αφορούν την επιχειρησιακή συγκρότηση του δικτύου και την επιλογή των μέσω και των πολιτικών για τις μεταφορές.

Στη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα χρησιμοποιείται η έννοια του «πεδίου», η οποία ορίζεται στο πρωτόκολλο για τα αέρια του θερμοκηπίου (73).

Διάγραμμα 5

Η έννοια του «πεδίου» στο πλαίσιο της μεθοδολογίας αποτυπώματος άνθρακα (74)

Πηγή: Διάγραμμα 1 της δημοσίευσης «EIB Project Carbon Footprint Methodologies»

Πίνακας 3

Επισκόπηση των τριών πεδίων που αποτελούν μέρος της μεθοδολογίας αποτυπώματος άνθρακα και της εκτίμησης των έμμεσων εκπομπών για τις υποδομές οδικών και σιδηροδρομικών μεταφορών και τις υποδομές αστικών δημόσιων μεταφορών

Πεδίο Υποδομές οδικών και σιδηροδρομικών μεταφορών και υποδομές αστικών δημόσιων μεταφορών Όλα τα υπόλοιπα έργα Πεδίο 1: Οι άμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου προκύπτουν από τις ίδιες τις πηγές που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο του έργου. Για παράδειγμα, εκπομπές που παράγονται από την καύση ορυκτών καυσίμων, βιομηχανικές διεργασίες και διαφεύγουσες εκπομπές, όπως διαρροή ψυκτικών ουσιών ή μεθανίου. Κατά περίπτωση: Καύση καυσίμων, διαδικασία/δραστηριότητα, διαφεύγουσες εκπομπές Ναι: Καύση καυσίμων, διαδικασία/δραστηριότητα, διαφεύγουσες εκπομπές Πεδίο 2: Έμμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που σχετίζονται με την κατανάλωση ενέργειας (ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση, ψύξη και ατμός) και οι οποίες καταναλώνονται αλλά δεν παράγονται από το έργο. Οι εκπομπές αυτές περιλαμβάνονται διότι το έργο ελέγχει άμεσα την κατανάλωση ενέργειας, για παράδειγμα μειώνοντάς τη με μέτρα ενεργειακής απόδοσης ή μεταβαίνοντας στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Κατά περίπτωση: Έργα υποδομής μεταφορών (κυρίως ηλεκτρικών σιδηροδρομικών μεταφορών) τα οποία εκμεταλλεύεται ο ιδιοκτήτης της υποδομής Ναι: Ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση, ψύξη Πεδίο 3: Άλλες έμμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που μπορούν να θεωρηθούν συνέπεια των δραστηριοτήτων του έργου (π.χ. εκπομπές από την παραγωγή ή εξόρυξη πρώτων υλών ή τροφοδοτούμενων πρώτων υλών και εκπομπές οχημάτων από τη χρήση οδικών υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των εκπομπών από την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας από αμαξοστοιχίες και ηλεκτρικά οχήματα). Ναι: Έμμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από οχήματα που χρησιμοποιούν υποδομές μεταφορών, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων της μεταστροφής προς άλλους τρόπους μεταφορών Κατά περίπτωση: Άμεσες και αποκλειστικές εκπομπές πεδίου 1 και 2 ανάντη ή κατάντη

Η μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα περιλαμβάνει τα ακόλουθα βασικά βήματα:

1) Καθορισμός των ορίων του έργου

2) Καθορισμός της περιόδου αξιολόγησης

3) Προσδιορισμός των πεδίων εκπομπών που πρέπει να συμπεριληφθούν

4) Ποσοτικός προσδιορισμός των απόλυτων εκπομπών του έργου (Ab)

5) Προσδιορισμός και ποσοτικός προσδιορισμός των εκπομπών του βασικού σεναρίου (Be)

6) Υπολογισμός των σχετικών εκπομπών (Re = Ab – Be)

Τα όρια του έργου περιγράφουν τι πρέπει να συμπεριληφθεί στον υπολογισμό των απόλυτων και σχετικών εκπομπών:

— Οι απόλυτες εκπομπές βασίζονται σε όρια έργου που περιλαμβάνουν όλες τις σημαντικές εκπομπές πεδίου 1, πεδίου 2 και πεδίου 3 (ανάλογα με την περίπτωση) που προκύπτουν στο πλαίσιο του έργου. Για παράδειγμα, τα όρια για ένα τμήμα αυτοκινητόδρομου θα είναι το μήκος του αυτοκινητόδρομου που ορίζεται στη σύμβαση χρηματοδότησης ως το έργο και ο υπολογισμός των απόλυτων εκπομπών θα καλύπτει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τα οχήματα που χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο τμήμα αυτοκινητόδρομου σε ένα τυπικό έτος.

— Οι σχετικές εκπομπές βασίζονται σε όρια έργου που καλύπτουν επαρκώς τα σενάρια «με έργο» και «χωρίς έργο». Περιλαμβάνουν όλες τις σημαντικές εκπομπές πεδίου 1, πεδίου 2 και πεδίου 3 (ανάλογα με την περίπτωση), αλλά μπορεί επίσης να απαιτούν όρια εκτός των φυσικών ορίων του έργου ώστε να είναι αντιπροσωπευτικά του βασικού σεναρίου. Για παράδειγμα, χωρίς τον αυτοκινητόδρομο, η κίνηση θα αυξανόταν σε δευτερεύουσες οδούς εκτός των φυσικών ορίων του έργου. Για τον υπολογισμό των σχετικών εκπομπών θα χρησιμοποιηθούν όρια που καλύπτουν ολόκληρη την περιοχή που επηρεάζεται από το έργο.

Οι απόλυτες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (Ab) είναι οι ετήσιες εκπομπές που υπολογίζονται για ένα μέσο έτος λειτουργίας του έργου.

Οι βασικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (Be) είναι οι εκπομπές που θα παράγονταν σύμφωνα με το αναμενόμενο εναλλακτικό σενάριο που αντιπροσωπεύει εύλογα τις εκπομπές που θα παράγονταν εάν το έργο δεν υλοποιούνταν.

Οι σχετικές (Re) εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αντιπροσωπεύουν τη διαφορά μεταξύ των απόλυτων εκπομπών και των βασικών εκπομπών.

Οι απόλυτες και οι σχετικές εκπομπές θα πρέπει να προσδιορίζονται ποσοτικώς για ένα τυπικό έτος λειτουργίας.

Η εκτίμηση άνθρακα θα πρέπει να περιλαμβάνεται σε ολόκληρο τον κύκλο ανάπτυξης του έργου και θα πρέπει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο ιεράρχησης και επιλογής, με στόχο την προώθηση επιλογών και εναλλακτικών λύσεων χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών.

Συνεπώς, η εκτίμηση άνθρακα που παρουσιάζεται στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αποτελεί ένα πιο σύνθετο εργαλείο για τη στήριξη της μετάβασης σε χαμηλές ανθρακούχες εκπομπές, πολύ ευρύτερο από την εφάπαξ εκτίμηση που συνοδεύει συνήθως τις αιτήσεις χρηματοδότησης που υποβάλλονται σε ένα χρηματοπιστωτικό ίδρυμα.

Τα όρια του έργου περιγράφουν τι πρέπει να συμπεριληφθεί στον υπολογισμό των απόλυτων εκπομπών, των εκπομπών βασικού σεναρίου και των σχετικών εκπομπών.

Κατά τον ποσοτικό προσδιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ενός έργου θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται όλες οι σχετικές πληροφορίες.

Το αποτύπωμα άνθρακα περιλαμβάνει πολλές μορφές αβεβαιότητας, συμπεριλαμβανομένης της αβεβαιότητας σχετικά με τον προσδιορισμό των δευτερευουσών επιπτώσεων, καθώς και σχετικά με τα βασικά σενάρια και τις εκτιμήσεις βασικών εκπομπών. Κατά συνέπεια, οι εκτιμήσεις για τα αέρια του θερμοκηπίου είναι εξ ορισμού προσεγγιστικές.

Οι εγγενείς αβεβαιότητες στις εκτιμήσεις ή τους υπολογισμούς των αερίων του θερμοκηπίου θα πρέπει να περιορίζονται στο μέτρο του δυνατού, ενώ στις μεθόδους εκτίμησης θα πρέπει να αποφεύγεται η μεροληψία. Σε περιπτώσεις στις οποίες το επίπεδο ακρίβειας είναι χαμηλό, τα δεδομένα και οι παραδοχές που χρησιμοποιούνται για τον ποσοτικό προσδιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου θα πρέπει να είναι συντηρητικά.

Συνεπώς, η μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα θα πρέπει να βασίζεται σε συντηρητικές παραδοχές, τιμές και διαδικασίες. Ως συντηρητικές τιμές και παραδοχές νοούνται εκείνες που είναι πιθανότερο να υπερεκτιμούν τις απόλυτες και τις «θετικές» σχετικές εκπομπές (καθαρές αυξήσεις) και να υποεκτιμούν τις «αρνητικές» σχετικές εκπομπές (καθαρές μειώσεις). Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή εάν υπάρχουν διαφορές ως προς το επίπεδο αβεβαιότητας ή μεροληψίας μεταξύ των σεναρίων «με έργο» και «χωρίς έργο».

3.2.2.2. Εκτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου

Η εκτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου θα πρέπει να πραγματοποιείται με βάση τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές για μεμονωμένα επενδυτικά έργα με σημαντικές εκπομπές (75). Επιπλέον, οι χρήστες ενθαρρύνονται να συμβουλεύονται τη νομοθεσία που ισχύει για την επένδυσή τους.

Στον πίνακα που ακολουθεί παρουσιάζονται τα κατώτατα όρια που ορίζονται για τη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ.

Πίνακας 4

Κατώτατα όρια για τη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα της ΕΤΕπ (76)

— Απόλυτες εκπομπές άνω των 20 000 τόνων CO2e/έτος (θετικές ή αρνητικές) — Σχετικές εκπομπές άνω των 20 000 τόνων CO2e/έτος (θετικές ή αρνητικές)

Τα έργα υποδομής (77) με απόλυτες και/ή σχετικές εκπομπές άνω των 20 000 τόνων CO2e/έτος (θετικές ή αρνητικές) πρέπει να διέρχονται από τη φάση 1 (προέλεγχος) και τη φάση 2 (λεπτομερής ανάλυση) της διαδικασίας ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 7.

Από έρευνα (78) (στο χαρτοφυλάκιο έργων της ΕΤΕπ) προκύπτει ότι τα κατώτατα όρια που προβλέπονται στον Πίνακας 4 αποτυπώνουν περίπου το 95 % των απόλυτων και των σχετικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από έργα.

3.2.2.3. Βασικά σενάρια (αποτύπωμα άνθρακα, ανάλυση κόστους-οφέλους)

Το βασικό σενάριο για τη μεθοδολογία αποτυπώματος άνθρακα αποκαλείται συχνά «πιθανή εναλλακτική λύση» του σχεδίου/έργου, ενώ για την ανάλυση κόστους-οφέλους «αντίστροφο βασικό σενάριο». Για ορισμένα έργα μπορεί να υπάρχει διαφορά μεταξύ αυτών των βασικών σεναρίων. Σε αυτές τις περιπτώσεις, είναι σημαντικό να διασφαλίζεται συνέπεια μεταξύ του ποσοτικού προσδιορισμού των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και της ανάλυσης κόστους-οφέλους. Αυτό θα πρέπει να περιγράφεται επαρκώς στην ανάλυση κόστους-οφέλους (κατά περίπτωση) και να συνοψίζεται στην τεκμηρίωση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή.

Η ανάλυση κόστους-οφέλους λαμβάνει συνήθως τη μορφή σύγκρισης μεταξύ του σεναρίου «με έργο» και του σεναρίου «χωρίς έργο». Όσον αφορά την προοπτική της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή (μετριασμός), είναι σημαντικό το βασικό σενάριο του έργου να αντιπροσωπεύει με αξιόπιστο τρόπο την πολιτική της ΕΕ για το κλίμα. Συνεπώς, θα αποκλειόταν, για παράδειγμα, ένα βασικό σενάριο στο οποίο εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται καύσιμα υψηλής έντασης άνθρακα το 2050. Αντιθέτως, θα πρέπει να είναι συμβατό με μια ρεαλιστική πορεία προς τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σύμφωνα με τους νέους κλιματικούς στόχους της ΕΕ για το 2030 και την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050.

3.2.2.4. Σκιώδες κόστος του άνθρακα

Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές χρησιμοποιούν το σκιώδες κόστος του άνθρακα που δημοσίευσε η ΕΤΕπ ως το βέλτιστο διαθέσιμο στοιχείο (79) σχετικά με το κόστος επίτευξης του στόχου της συμφωνίας του Παρισιού για τη θερμοκρασία (δηλαδή του στόχου των 1,5 °C). Το σκιώδες κόστος του άνθρακα μετράται με πραγματικούς όρους και αναφέρεται σε τιμές του 2016.

Το σκιώδες κόστος του άνθρακα που πρέπει να χρησιμοποιείται για έργα υποδομής κατά την περίοδο 2021-2027 παρέχεται στον πίνακα κατωτέρω (βλ. επίσης Πίνακας 6, όπου παρουσιάζονται οι ετήσιες τιμές για το σκιώδες κόστος του άνθρακα).

Πίνακας 5

Σκιώδες κόστος του άνθρακα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και τις μειώσεις τους σε EUR/tCO2e, τιμές 2016

Έτος 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 EUR/tCO2e 80 165 250 390 525 660 800

Πηγή: Χάρτης πορείας της κλιματικής τράπεζας του Ομίλου ΕΤΕπ για την περίοδο 2021-2025.

Ας δούμε, ως παράδειγμα, ένα έργο υπό αξιολόγηση για χρηματοδότηση. Θα χρειαστούν τέσσερα έτη για την κατασκευή και κατόπιν το έργο θα αρχίσει να λειτουργεί το 2025 για 20 έτη, δηλαδή έως το 2045. Το σχέδιο έργου προβλέπει εκπομπές για κάθε έτος λειτουργίας. Για το πρώτο έτος λειτουργίας, οι εκπομπές αποτιμώνται σε 165 EUR ανά τόνο. Η αξία των εκπομπών που υπολογίζεται για το 2030 είναι 250 EUR ανά τόνο. Εάν το έργο εκτιμάται ότι θα παράγει εκπομπές το 2045, οι εκπομπές αποτιμώνται σε 660 EUR ανά τόνο.

Προς αποφυγή αμφιβολιών, οι τιμές αυτές χρησιμοποιούνται μόνο για την εκτίμηση της αξίας της καθαρής εξοικονόμησης άνθρακα ή εκπομπών στο πλαίσιο αναλύσεων κόστους-οφέλους από την οπτική γωνία της κοινωνίας. Οι προβλέψεις για τη ζήτηση και άλλες σχετικές πτυχές της οικονομικής ανάλυσης ή της οικονομικής βιωσιμότητας των έργων διαμορφώνονται με βάση υφιστάμενα μηνύματα για τις τιμές της αγοράς, τα οποία επηρεάζονται από το πλήρες φάσμα των πολιτικών στήριξης.

Στο διάγραμμα κατωτέρω απεικονίζεται το σκιώδες κόστος του άνθρακα για την περίοδο 2020-2050:

Διάγραμμα 6

Σκιώδες κόστος του άνθρακα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και τις μειώσεις τους σε EUR/tCO2e, τιμές 2016

Πηγή: Χάρτης πορείας της κλιματικής τράπεζας του Ομίλου ΕΤΕπ για την περίοδο 2021-2025

Στον Πίνακα 6 παρακάτω παρέχεται στο σκιώδες κόστος του άνθρακα για κάθε έτος κατά την περίοδο 2020-2050. Οι τιμές στον Πίνακα 6 υπολογίζονται με βάση τις τιμές του Πίνακα 5.

Πίνακας 6

Σκιώδες κόστος του άνθρακα ανά έτος σε EUR/tCO2e, τιμές 2016

Έτος EUR/tCO2e Έτος EUR/tCO2e Έτος EUR/tCO2e Έτος EUR/tCO2e 2020 80 2030 250 2040 525 2050 800 2021 97 2031 278 2041 552 2022 114 2032 306 2042 579 2023 131 2033 334 2043 606 2024 148 2034 362 2044 633 2025 165 2035 390 2045 660 2026 182 2036 417 2046 688 2027 199 2037 444 2047 716 2028 216 2038 471 2048 744 2029 233 2039 498 2049 772

Το σκιώδες κόστος του άνθρακα είναι μια ελάχιστη τιμή που πρέπει να χρησιμοποιείται για τη χρηματική αποτίμηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και των μειώσεων. Υψηλότερες τιμές για το σκιώδες κόστος του άνθρακα μπορούν να χρησιμοποιούνται για τον σκοπό της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και της ανάλυσης κόστους-οφέλους, για παράδειγμα όταν χρησιμοποιούνται υψηλότερες τιμές στο κράτος μέλος ή από τον οικείο δανειοδοτικό οργανισμό ή όταν υπάρχουν άλλες απαιτήσεις. Το σκιώδες κόστος του άνθρακα μπορεί επίσης να αναπροσαρμόζεται όταν συγκεντρώνονται περισσότερες πληροφορίες.

Η ανάλυση κόστους-οφέλους θα περιλαμβάνει συνήθως την αφαίρεση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που αποτιμήθηκαν χρηματικά. Στο σημείο αυτό γίνεται παραπομπή στον οδηγό της Επιτροπής (80), όπου επεξηγείται το κοινωνικό προεξοφλητικό επιτόκιο. Για το κοινωνικό προεξοφλητικό επιτόκιο, ο οδηγός συνιστά να χρησιμοποιείται επιτόκιο 5 % για μεγάλα έργα στις χώρες συνοχής και επιτόκιο 3 % για τα υπόλοιπα κράτη μέλη (81). Παρότι ο οδηγός αναφέρεται στην περίοδο 2014-2020, εξακολουθεί να αποτελεί χρήσιμο έγγραφο αναφοράς για την περίοδο 2021-2027. Στην τεκμηρίωση της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να περιγράφεται το κοινωνικό προεξοφλητικό επιτόκιο που χρησιμοποιήθηκε.

3.2.2.5. Επαλήθευση της συμβατότητας με μια ρεαλιστική πορεία προς την επίτευξη των στόχων σχετικά με τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου για το 2030 και το 2050

Ο φορέας υλοποίησης του έργου θα πρέπει να επαληθεύει τη συμβατότητα του έργου με μια ρεαλιστική πορεία σύμφωνα με (82) τους στόχους της ΕΕ σχετικά με τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για το 2030 και το 2050, καθώς και σύμφωνα με τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού και του ευρωπαϊκού νόμου για το κλίμα (βλ. κεφάλαιο 3.1). Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, για υποδομές με διάρκεια ζωής πέραν του 2050, ο φορέας υλοποίησης του έργου θα πρέπει επίσης να επαληθεύει τη συμβατότητα του έργου, για παράδειγμα, με τη λειτουργία, τη συντήρηση και τον τελικό παροπλισμό υπό συνθήκες κλιματικής ουδετερότητας. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τη συνεκτίμηση παραμέτρων κυκλικής οικονομίας σε πρώιμο στάδιο του κύκλου ανάπτυξης του έργου, καθώς και τη μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Επιπλέον, ο κανονισμός (ΕΕ) 2018/1999 για τη διακυβέρνηση της Ενεργειακής Ένωσης και της Δράσης για το Κλίμα (στο εξής: κανονισμός για τη διακυβέρνηση) παρέχει έναν μηχανισμό διακυβέρνησης, ο οποίος βασίζεται σε μακροπρόθεσμες στρατηγικές, σε ενοποιημένα εθνικά σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ) που καλύπτουν δεκαετείς περιόδους, αρχής γενομένης από την περίοδο 2021 έως 2030, τις αντίστοιχες ενοποιημένες εθνικές εκθέσεις προόδου των κρατών μελών για την ενέργεια και το κλίμα και τις ενοποιημένες ρυθμίσεις παρακολούθησης από την Επιτροπή.

Στα ΕΣΕΚ καθορίζονται οι εθνικοί στόχοι, οι επιδιώξεις και οι συνεισφορές για τις πέντε διαστάσεις της Ενεργειακής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της διάστασης της «απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές», η οποία αφορά την επίτευξη των «μακροπρόθεσμων δεσμεύσεων της Ένωσης για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που συνάδουν με τη συμφωνία του Παρισιού, άλλους στόχους και επιδιώξεις, συμπεριλαμβανομένων τομεακών επιδιώξεων και σκοπών προσαρμογής».

Τα ΕΣΕΚ αποτελούν ένα πρόσθετο και σχετικό έγγραφο αναφοράς για την επαλήθευση της συμβατότητας με μια ρεαλιστική πορεία προς τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (όταν τα ΕΣΕΚ τροποποιηθούν και αξιολογηθούν το 2023 ώστε να συμπεριλάβουν τους νέους στόχους της ΕΕ για το 2030 και τον στόχο για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050 σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό νόμο για το κλίμα).

Ο φορέας υλοποίησης του έργου θα πρέπει να καταδείξει ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου του έργου θα είναι περιορισμένες κατά τρόπο που συνάδει με τους συνολικούς στόχους της ΕΕ για το 2030 και το 2050, καθώς και με οποιουσδήποτε άλλους φιλόδοξους στόχους για τον τομέα στον οποίο ανήκει το έργο.

3.3. Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (κλιματική ανθεκτικότητα)

Οι υποδομές (83) έχουν συνήθως μεγάλη διάρκεια ζωής και ενδέχεται να εκτίθενται επί σειρά ετών σε μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες, με αυξανόμενη σφοδρότητα και συχνότητα ακραίων καιρικών και κλιματικών φαινομένων.

Υπό την επίβλεψη και τον έλεγχο των οικείων δημόσιων αρχών, η εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου συμβάλλει στον προσδιορισμό των σημαντικών κλιματικών κινδύνων. Αποτελεί τη βάση για τον προσδιορισμό, την αποτίμηση και την εφαρμογή στοχοθετημένων μέτρων προσαρμογής. Η διαδικασία αυτή θα συμβάλει στη μείωση του υπολειπόμενου κινδύνου σε αποδεκτό επίπεδο.

Ο φορέας υλοποίησης του έργου θα πρέπει να παρέχει στις δημόσιες αρχές όλες τις απαιτούμενες πληροφορίες προκειμένου να επαληθευτεί ότι το αποδεκτό επίπεδο των υπολειπόμενων κλιματικών κινδύνων έχει καθοριστεί λαμβανομένων δεόντως υπόψη όλων των νομικών, τεχνικών ή λοιπών απαιτήσεων.

Όπως επεξηγείται στο κεφάλαιο 4 και στο Παράρτημα Γ, συνιστάται η ενσωμάτωση της εκτίμησης κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου από την αρχή της διαδικασίας ανάπτυξης του έργου (84), συμπεριλαμβανομένης της ΕΠΕ, διότι με τον τρόπο αυτόν εξασφαλίζεται συνήθως το ευρύτερο δυνατό φάσμα δυνατοτήτων για την επιλογή των βέλτιστων επιλογών προσαρμογής.

Για παράδειγμα, η τοποθεσία του έργου, η οποία αποφασίζεται συχνά σε πρώιμο στάδιο, μπορεί να είναι καθοριστική για την εκτίμηση της τρωτότητας στην κλιματική αλλαγή και των κινδύνων που συνεπάγεται η τελευταία. Όταν η εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου ξεκινά σε μεταγενέστερο στάδιο της ανάπτυξης του έργου υπάρχουν συνήθως περισσότεροι περιορισμοί, κατάσταση που θα μπορούσε να οδηγήσει στην επιλογή υποδεέστερων λύσεων.

Διάγραμμα 7

Επισκόπηση της διαδικασίας προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή

Τα μέτρα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για έργα υποδομής επικεντρώνονται στη διασφάλιση κατάλληλου επιπέδου ανθεκτικότητας στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η οποία περιλαμβάνει σφοδρά φαινόμενα, όπως εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα, νεροποντές, ξηρασίες, καύσωνες, δασικές πυρκαγιές, καταιγίδες και κατολισθήσεις και τυφώνες, καθώς και χρόνια φαινόμενα, όπως η προβλεπόμενη άνοδος της στάθμης της θάλασσας και οι μεταβολές στο μέσο ύψος βροχοπτώσεων, την υγρασία του εδάφους και την υγρασία του αέρα.

Εκτός από τη συνεκτίμηση της κλιματικής ανθεκτικότητας του έργου, πρέπει να προβλέπονται μέτρα ώστε να διασφαλίζεται ότι το έργο δεν αυξάνει την τρωτότητα των παρακείμενων οικονομικών και κοινωνικών δομών. Για παράδειγμα, μια τέτοια περίπτωση θα αποτελούσε ένα έργο που περιλαμβάνει επιχωματώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να αυξήσουν τον κίνδυνο πλημμύρας στην εγγύς περιοχή.

Διάγραμμα 8

Ενδεικτική επισκόπηση της εκτίμησης κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου και του προσδιορισμού, της αποτίμησης και του σχεδιασμού/ενσωμάτωσης συναφών μέτρων προσαρμογής

Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές επιτρέπουν τη χρήση εναλλακτικών προσεγγίσεων για την περιγραφόμενη εκτίμηση κλιματικής τρωτότητας και κινδύνου, οι οποίες είναι πρόσφατες και διεθνώς αναγνωρισμένες προσεγγίσεις και μεθοδολογικά πλαίσια, όπως η προσέγγιση που εφάρμοσε η IPCC στο πλαίσιο της 6ης έκθεσης αξιολόγησης (AR6) (85). Ο στόχος εξακολουθεί να είναι ο προσδιορισμός των σημαντικών κλιματικών κινδύνων ως βάσης για τον προσδιορισμό, την αποτίμηση και την εφαρμογή στοχοθετημένων μέτρων προσαρμογής.

3.3.1. Προέλεγχος — Φάση 1 (προσαρμογή)

Η ανάλυση της τρωτότητας ενός έργου στην κλιματική αλλαγή αποτελεί σημαντικό βήμα στο πλαίσιο του προσδιορισμού των κατάλληλων μέτρων προσαρμογής που πρέπει να ληφθούν. Η ανάλυση χωρίζεται σε τρία βήματα και περιλαμβάνει τη διενέργεια ανάλυσης ευαισθησίας, την εκτίμηση της υφιστάμενης και μελλοντικής έκθεσης, και έναν συνδυασμό αυτών των δύο για την εκτίμηση τρωτότητας.

Οι τεχνικοί εμπειρογνώμονες συνήθως καθορίζουν με σαφήνεια το επίπεδο και τον βαθμό λεπτομέρειας των δεδομένων που απαιτούνται για την επαρκή ανάλυση αυτών των ζητημάτων.

Σκοπός της ανάλυσης τρωτότητας (86) είναι να προσδιοριστούν οι σχετικές κλιματικές πηγές κινδύνου (87) για τον συγκεκριμένο τύπο έργου στη σχεδιαζόμενη τοποθεσία. Η τρωτότητα ενός έργου αποτελεί συνδυασμό δύο πτυχών: πόσο ευαίσθητες είναι οι συνιστώσες του έργου στις κλιματικές πηγές κινδύνου γενικότερα (ευαισθησία) και ποια είναι η πιθανότητα εμφάνισης των κινδύνων αυτών στην τοποθεσία του έργου σήμερα και στο μέλλον (έκθεση). Αυτές οι δύο πτυχές μπορούν να εκτιμηθούν χωριστά (όπως περιγράφεται κατωτέρω) ή συνδυαστικά.

Διάγραμμα 9

Επισκόπηση της διαδικασίας προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή

Στο Διάγραμμα 9 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας, έκθεσης και τρωτότητας, η οποία αποτελεί τη φάση 1 (προέλεγχος) της πλήρους διαδικασίας που απεικονίζεται στο Διάγραμμα 8.

O αρχικός προέλεγχος μπορεί να επικεντρώνεται στις κλιματικές πηγές κινδύνου που κατατάσσονται ως «υψηλές» στην ανάλυση ευαισθησίας και/ή στην ανάλυση έκθεσης και τα στοιχεία που προκύπτουν θα λαμβάνονται υπόψη στην εκτίμηση τρωτότητας.

3.3.1.1. Ευαισθησία

Σκοπός της ανάλυσης ευαισθησίας είναι να προσδιοριστούν οι σχετικές κλιματικές πηγές κινδύνου για τον συγκεκριμένο τύπο έργου, ανεξάρτητα από την τοποθεσία του. Για παράδειγμα, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας είναι πιθανό να αποτελεί σημαντική πηγή κινδύνου για τα περισσότερο έργα κατασκευής θαλάσσιων λιμένων, ανεξάρτητα από την τοποθεσία τους.

Η ανάλυση ευαισθησίας θα πρέπει να καλύπτει το έργο κατά τρόπο ολοκληρωμένο, με την εξέταση των διαφόρων συνιστωσών του έργου και του τρόπου λειτουργίας του εντός του ευρύτερου δικτύου ή συστήματος, διακρίνοντας, για παράδειγμα, τέσσερα θέματα:

— επιτόπια περιουσιακά στοιχεία και διαδικασίες,

— εισροές, όπως το νερό και η ενέργεια,

— εκροές, όπως προϊόντα και υπηρεσίες,

— πρόσβαση και μεταφορικές συνδέσεις, ακόμη και αν δεν εμπίπτουν στον άμεσο έλεγχο του έργου.

Οι βαθμολογίες ευαισθησίας σε τύπους έργων αποδίδονται αποτελεσματικότερα από τεχνικούς εμπειρογνώμονες, δηλαδή από μηχανικούς και άλλους ειδικούς με άρτια γνώση του έργου.

Επιπλέον, ο σχεδιασμός του έργου μπορεί να εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από συγκεκριμένες (μηχανικές ή άλλες) παραμέτρους. Για παράδειγμα, ο σχεδιασμός μιας γέφυρας θα μπορούσε να εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από τη στάθμη του νερού στον ποταμό που γεφυρώνει· ή η αδιάλειπτη λειτουργία ενός θερμοηλεκτρικού σταθμού θα μπορούσε να εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από την ύπαρξη επαρκούς ποσότητας νερού ψύξης και από την ελάχιστη στάθμη του νερού και τη μέγιστη θερμοκρασία του νερού στον παρακείμενο ποταμό. Μπορεί να είναι σημαντικό να συμπεριλαμβάνονται τέτοιες κρίσιμες παράμετροι σχεδιασμού στην ανάλυση ευαισθησίας στην κλιματική αλλαγή.

Στο Διάγραμμα 10 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας, η οποία αποτελεί μέρος της φάσης 1 (προέλεγχος) όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 7.

Διάγραμμα 10

Επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας

Για κάθε θέμα και για κάθε κλιματική πηγή κινδύνου θα πρέπει να αποδίδεται βαθμολογία «υψηλή», «μέτρια» ή «χαμηλή»:

— υψηλή ευαισθησία: η κλιματική πηγή κινδύνου μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις σε περιουσιακά στοιχεία και διαδικασίες, εισροές, εκροές και μεταφορικές συνδέσεις·

— μέτρια ευαισθησία: η κλιματική πηγή κινδύνου μπορεί να έχει μικρές επιπτώσεις σε περιουσιακά στοιχεία και διαδικασίες, εισροές, εκροές και μεταφορικές συνδέσεις·

— χαμηλή ευαισθησία: η κλιματική πηγή κινδύνου έχει μηδενικές (ή αμελητέες) επιπτώσεις.

3.3.1.2. Έκθεση

Σκοπός της ανάλυσης έκθεσης είναι να προσδιοριστούν οι σχετικές πηγές κινδύνου για την προβλεπόμενη τοποθεσία του έργου, ανεξάρτητα από τον τύπο του έργου. Για παράδειγμα, η πλημμύρα θα μπορούσε να αποτελεί σημαντική κλιματική πηγή κινδύνου για μια τοποθεσία που βρίσκεται δίπλα σε ποταμό σε μια πλημμυρική περιοχή.

Συνεπώς, η ανάλυση έκθεσης επικεντρώνεται στην τοποθεσία, ενώ η ανάλυση ευαισθησίας επικεντρώνεται στον τύπο του έργου.

Η ανάλυση έκθεσης μπορεί να χωριστεί σε δύο μέρη: έκθεση στις υφιστάμενες κλιματικές συνθήκες και έκθεση στις μελλοντικές κλιματικές συνθήκες. Για την εκτίμηση της υφιστάμενης και της παλαιότερης έκθεσης στις κλιματικές συνθήκες θα πρέπει να χρησιμοποιούνται τα διαθέσιμα ιστορικά και σημερινά δεδομένα για την τοποθεσία του έργου (ή για τις εναλλακτικές τοποθεσίες του έργου). Μπορούν να χρησιμοποιούνται προβλέψεις κλιματικών μοντέλων για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το επίπεδο έκθεσης ενδέχεται να μεταβληθεί στο μέλλον. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δίνεται σε μεταβολές στη συχνότητα και στην ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων.

Στο Διάγραμμα 11 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης έκθεσης, η οποία αποτελεί μέρος της φάσης 1 (προέλεγχος) όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 7.

Διάγραμμα 11

Επισκόπηση της ανάλυσης ευαισθησίας

Διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές μπορούν να εκτίθενται σε διαφορετικές κλιματικές πηγές κινδύνου. Είναι χρήσιμο να γίνεται αντιληπτός ο τρόπος μεταβολής της έκθεσης διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών της Ευρώπης λόγω των μεταβαλλόμενων κλιματικών πηγών κινδύνου, όπως παρουσιάζεται στον κατάλογο κατωτέρω.

Για παράδειγμα:

— περιοχές όπου οι άνθρωποι εξαρτώνται από φυσικούς πόρους για το εισόδημα/τα μέσα βιοπορισμού τους

— οι παράκτιες περιοχές, τα νησιά και οι υπεράκτιες τοποθεσίες είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες σε αυξανόμενα ύψη κυμάτων θυέλλης, παράκτιες πλημμύρες και διάβρωση·

— περιοχές με χαμηλές και μειούμενες εποχιακές βροχοπτώσεις είναι συχνά πιο εκτεθειμένες σε αυξανόμενους κινδύνους ξηρασίας, καθίζησης και δασικής πυρκαγιάς·

— περιοχές με υψηλή και αυξανόμενη θερμοκρασία διατρέχουν συχνά μεγαλύτερο κίνδυνο καύσωνα·

— περιοχές με αυξημένες εποχιακές βροχοπτώσεις (πιθανώς σε συνδυασμό με ταχύτερη τήξη του χιονιού και περισσότερες νεροποντές) είναι συχνά πιο εκτεθειμένες σε στιγμιαίες πλημμύρες και διάβρωση·

— περιοχές στις οποίες υπάρχει τόσο υλική όσο και άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

Είναι σημαντικό να γίνεται κατανοητό ποιες είναι οι εκτεθειμένες περιοχές και πώς αυτές οι περιοχές και οι κάτοικοί τους θα επηρεαστούν, καθώς οι τοποθεσίες αυτές συχνά θα αποκομίζουν τα μεγαλύτερα οφέλη από την προληπτική προσαρμογή.

Όσο πιο τοπικά και συγκεκριμένα είναι τα δεδομένα τόσο πιο ακριβής και συναφής θα είναι η εκτίμηση (βλ., για παράδειγμα, τον κατάλογο των πηγών δεδομένων για το μελλοντικό κλίμα στην ενότητα 3.1).

Για ορισμένες πηγές κινδύνου, για παράδειγμα στιγμιαίες πλημμύρες, ενδέχεται να απαιτούνται ειδικά ανά τόπο δεδομένα και μελέτες.

3.3.1.3. Τρωτότητα

Η ανάλυση τρωτότητας συνδυάζει το αποτέλεσμα της ανάλυσης ευαισθησίας και της ανάλυσης έκθεσης (όταν διενεργείται χωριστή εκτίμηση).

Στο Διάγραμμα 12 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης τρωτότητας, η οποία συγκεντρώνει τα πορίσματα των αναλύσεων ευαισθησίας και έκθεσης (βλ. Διάγραμμα 7).

Διάγραμμα 12

Επισκόπηση της ανάλυσης τρωτότητας

Η εκτίμηση τρωτότητας αποσκοπεί στον προσδιορισμό των δυνητικών σημαντικών πηγών κινδύνου και του σχετικού κινδύνου, ενώ διαμορφώνει ταυτόχρονα τη βάση για τη λήψη απόφασης σχετικά με τη μετάβαση στο στάδιο της εκτίμησης κινδύνου. Συνήθως αποκαλύπτει τις πλέον συναφείς πηγές κινδύνου για την εκτίμηση κινδύνου (αυτές οι πηγές κινδύνου μπορούν να θεωρηθούν τρωτά σημεία «υψηλής» και πιθανώς «μέτριας» κατάταξης, ανάλογα με την κλίμακα). Εάν η εκτίμηση τρωτότητας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι όλα τα τρωτά σημεία είναι χαμηλής κατάταξης ή αμελητέα με αιτιολογημένο τρόπο, ενδέχεται να μην απαιτείται περαιτέρω εκτίμηση (κλιματικού) κινδύνου (στην περίπτωση αυτή, ο προέλεγχος και η φάση 1 ολοκληρώνονται). Ωστόσο, η απόφαση σχετικά με τα τρωτά σημεία που πρέπει να εξεταστούν στο πλαίσιο λεπτομερούς ανάλυσης κινδύνου θα εξαρτάται από την αιτιολογημένη εκτίμηση του φορέα υλοποίησης του έργου και της ομάδας κλιματικής εκτίμησης.

Η τοποθεσία μιας υποδομής, σε συνδυασμό με την προσαρμοστική ικανότητα των τοπικών επιχειρήσεων, διοικήσεων και κοινοτήτων, μπορεί να επηρεάσει την κλιματική ευαισθησία και τρωτότητα ενός περιουσιακού στοιχείου. Η τρωτότητα σε πολλαπλές κλιματικές πηγές κινδύνου μπορεί επίσης να είναι έντονα ειδική ανά τομέα και να συνδέεται στενά με την τεχνολογία που χρησιμοποιείται για την κατασκευή και τη λειτουργία.

3.3.2. Λεπτομερής ανάλυση — Φάση 2 (προσαρμογή)

3.3.2.1. Επιπτώσεις, πιθανότητα και κλιματικοί κίνδυνοι

Η εκτίμηση κινδύνου παρέχει μια δομημένη μέθοδο ανάλυσης των κλιματικών πηγών κινδύνου και των επιπτώσεών τους, με σκοπό την παροχή πληροφοριών για τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Η διαδικασία αυτή συνίσταται στην εκτίμηση των πιθανοτήτων και του βαθμού σοβαρότητας των επιπτώσεων που σχετίζονται με τις πηγές κινδύνου που προσδιορίζονται στην εκτίμηση τρωτότητας (ή στον αρχικό προέλεγχο των σχετικών πηγών κινδύνου) και στην εκτίμηση της σημαντικότητας του κινδύνου για την επιτυχία του έργου.

Η ανάλυση αυτή θα πρέπει να εντάσσεται στη λογική της συνολικής εκτίμησης κινδύνου του έργου που διέπει ολόκληρη τη διαδικασία ανάπτυξης του έργου, ώστε ο κίνδυνος να αντιμετωπίζεται ολιστικά και όχι και στο πλαίσιο αυτοτελούς αξιολόγησης.

Συνιστάται η έναρξη της εκτίμησης κινδύνου το συντομότερο δυνατόν κατά τον σχεδιασμό του έργου, διότι οι κίνδυνοι που προσδιορίζονται σε πρώιμο στάδιο μπορούν συνήθως να αντιμετωπιστούν και/ή να αποφευχθούν πιο εύκολα και με οικονομικά αποδοτικό τρόπο.

Στόχος είναι ο ποσοτικός προσδιορισμός της σημαντικότητας των κινδύνων για το έργο υπό τις υφιστάμενες και τις μελλοντικές κλιματικές συνθήκες.

Στο Διάγραμμα 13 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης πιθανότητας, της ανάλυσης επιπτώσεων και της εκτίμησης κινδύνου, οι οποίες διαμορφώνουν τη βάση για τον προσδιορισμό, την αποτίμηση, την επιλογή και την εφαρμογή μέτρων προσαρμογής. Η πλήρης διαδικασία απεικονίζεται στο Διάγραμμα 8.

Διάγραμμα 13

Επισκόπηση της εκτίμησης κλιματικού κινδύνου στη φάση 2

Σε σύγκριση με την ανάλυση τρωτότητας, η εκτίμηση κινδύνου διευκολύνει σε μεγαλύτερο βαθμό τον προσδιορισμό μεγαλύτερων αλυσίδων αιτιώδους συνάφειας που συνδέουν τις κλιματικές πηγές κινδύνου με τον τρόπο λειτουργίας του έργου σε διάφορες διαστάσεις (τεχνική, περιβαλλοντική, κοινωνική/ένταξη/προσβασιμότητα και οικονομική κ.λπ.) και εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ παραγόντων. Ως εκ τούτου, κατά την εκτίμηση κινδύνου ενδέχεται να εντοπιστούν ζητήματα που δεν είχαν εντοπιστεί κατά την εκτίμηση τρωτότητας.

Το πρότυπο ISO 14091 (88) χρησιμοποιεί την έννοια των «αλυσίδων επιπτώσεων», η οποία είναι ένα αποτελεσματικό εργαλείο που βοηθά στην καλύτερη κατανόηση, οπτική απεικόνιση, συστηματοποίηση και ιεράρχηση των παραγόντων που συμβάλλουν καθοριστικά στην εμφάνιση κινδύνου στο σύστημα. Οι αλυσίδες επιπτώσεων χρησιμεύουν ως σημείο έναρξης της ανάλυσης για τη συνολική εκτίμηση κινδύνου. Προσδιορίζουν τις πηγές κινδύνου που ενδέχεται να προκαλέσουν άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στην κλιματική αλλαγή και αποτελούν, συνεπώς, τη βασική δομή για την εκτίμηση κινδύνου. Χρησιμεύουν ως σημαντικά εργαλεία επικοινωνίας όσον αφορά την επιλογή του αντικειμένου της ανάλυσης και τον προσδιορισμό των κλιματικών και κοινωνικοοικονομικών, βιοφυσικών ή άλλων παραμέτρων που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη. Με αυτόν τον τρόπο, είναι χρήσιμες για τον προσδιορισμό των στοχοθετημένων δράσεων προσαρμογής.

Η εκτίμηση κινδύνου μπορεί να περιλαμβάνει κρίση εμπειρογνωμόνων από την ομάδα εκτίμησης, καθώς και ανασκόπηση σχετικών βιβλιογραφικών/ιστορικών δεδομένων. Συχνά περιλαμβάνει τη διοργάνωση εργαστηρίου προσδιορισμού κινδύνων (89) για τον προσδιορισμό πηγών κινδύνου, συνεπειών και βασικών κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα και την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με τη διενέργεια της πρόσθετης ανάλυσης που απαιτείται για την εκτίμηση της σημαντικότητας των κινδύνων.

Η λεπτομερής εκτίμηση κινδύνου λαμβάνει συνήθως τη μορφή ποσοτικών ή ημιποσοτικών εκτιμήσεων και περιλαμβάνει συχνά την ανάπτυξη αριθμητικών μοντέλων. Οι εκτιμήσεις αυτές διενεργούνται με αποτελεσματικότερο τρόπο κατά τη διάρκεια συσκέψεων με τη συμμετοχή μικρότερου αριθμού ατόμων ή στο πλαίσιο αναλύσεων εμπειρογνωμόνων.

3.3.2.2. Πιθανότητα

Σε αυτό το τμήμα της εκτίμησης κινδύνου εξετάζεται η πιθανότητα εμφάνισης των προσδιορισθέντων κλιματικών πηγών κινδύνου εντός συγκεκριμένης χρονικής κλίμακας, π.χ. κατά τη διάρκεια ζωής του έργου.

Στο Διάγραμμα 14 παρέχεται επεξηγηματική επισκόπηση της ανάλυσης πιθανότητας, η οποία αποτελεί μέρος της φάσης 2, όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 13. Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν επίσης εναλλακτικές κλίμακες για την εκτίμηση της πιθανότητας, π.χ. η κλίμακα που χρησιμοποιεί η IPCC (90).

Διάγραμμα 14

Επισκόπηση της ανάλυσης πιθανότητας

Για ορισμένους κλιματικούς κινδύνους μπορεί να υπάρχει σημαντική αβεβαιότητα όσον αφορά την πιθανότητα εμφάνισης. Μπορεί να απαιτείται η χρήση κρίσης εμπειρογνωμόνων, βάσει των βέλτιστων πληροφοριών και δεδομένων που είναι διαθέσιμα τη δεδομένη στιγμή από μητρώα, στατιστικές, προσομοιώσεις, καθώς και βάσει των υφιστάμενων/προηγούμενων γνώσεων που έχουν αντληθεί από διαβουλεύσεις με ενδιαφερόμενα μέρη. Σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνονται αναφορές σε εθνικά, περιφερειακά και/ή τοπικά κλιματικά δεδομένα και προβλέψεις. Θα πρέπει επίσης να εξετάζεται πώς μπορεί να εξελιχθεί η πιθανότητα εμφάνισης κλιματικών κινδύνων με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας λόγω της κλιματικής αλλαγής ενδέχεται να αυξήσει σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων κλιματικών κινδύνων κατά τη διάρκεια ζωής ενός έργου.

3.3.2.3. Επιπτώσεις

Σε αυτό το τμήμα της εκτίμησης κινδύνου εξετάζονται οι επιπτώσεις σε περίπτωση εμφάνισης της προσδιοριζόμενης κλιματικής πηγής κινδύνου. Οι επιπτώσεις αυτές θα πρέπει να αξιολογούνται σε κλίμακα επιπτώσεων ανά πηγή κινδύνου. Οι επιπτώσεις καλούνται επίσης «σοβαρότητα» ή «μέγεθος».

Οι συνέπειες αφορούν συνήθως υλικά περιουσιακά στοιχεία και δραστηριότητες, την υγεία και την ασφάλεια, περιβαλλοντικές επιπτώσεις, κοινωνικές επιπτώσεις, επιπτώσεις στην προσβασιμότητα ατόμων με αναπηρία, οικονομικές επιπτώσεις και κίνδυνο για τη φήμη. Η εκτίμηση μπορεί να χρειάζεται να καλύπτει την προσαρμοστική ικανότητα του συστήματος εντός του οποίου λειτουργεί το έργο. Μπορεί επίσης να είναι σημαντικό να εξεταστεί η θεμελιώδης σημασία της συγκεκριμένης υποδομής για το ευρύτερο δίκτυο ή σύστημα (δηλαδή η κρισιμότητά της) και κατά πόσον αναμένονται πρόσθετες ευρύτερες επιπτώσεις και αλυσιδωτές επιπτώσεις.

Στο Διάγραμμα 15 παρέχεται επισκόπηση της ανάλυσης επιπτώσεων, η οποία αποτελεί μέρος της φάσης 2 όπως απεικονίζεται στο Διάγραμμα 13.

Διάγραμμα 15

Επισκόπηση της ανάλυσης επιπτώσεων

Κατά κανόνα, τα έργα υποδομής έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής, συχνά από 30 έως 80 έτη. Ωστόσο, τα προσωρινά έργα και τα έργα έκτακτης ανάγκης, για παράδειγμα, μπορεί να έχουν μικρότερη διάρκεια ζωής. Δεν χρειάζεται να αξιολογούνται όλες οι συνιστώσες ενός έργου υποδομής για την ίδια (μεγάλη) διάρκεια ζωής. Για παράδειγμα, οι σιδηροδρομικές γραμμές θα αντικαθίστανται (στο πλαίσιο τακτικής συντήρησης) συχνότερα από τις επιχωματώσεις των σιδηροδρομικών γραμμών. Τα έργα υποδομής με διάρκεια ζωής κάτω των πέντε ετών συχνά δεν απαιτούν τη χρήση κλιματικών προβλέψεων, ωστόσο θα πρέπει να είναι ανθεκτικά στις υφιστάμενες κλιματικές συνθήκες.

Για μια σειρά από κλιματικές πηγές κινδύνου μπορεί να αναμένεται (91) ότι η πιθανότητα και οι επιπτώσεις θα μεταβληθούν κατά τη διάρκεια ζωής του έργου, καθώς εξελίσσεται η υπερθέρμανση του πλανήτη και η κλιματική αλλαγή. Οι προβλεπόμενες μεταβολές της πιθανότητας και των επιπτώσεων θα πρέπει να ενσωματώνονται στην εκτίμηση κινδύνου. Για τον σκοπό αυτόν, μπορεί να είναι χρήσιμο η διάρκεια ζωής να χωριστεί σε μια ακολουθία μικρότερων περιόδων (π.χ. 10-20 ετών). Θα πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στα ακραία καιρικά φαινόμενα και στις αλυσιδωτές επιπτώσεις.

Όπως απεικονίζεται κατωτέρω, η εκτίμηση κινδύνου θα πρέπει να καλύπτει τους τομείς κινδύνου που σχετίζονται με κάθε σενάριο κλιματικής αλλαγής, καθώς και τα διάφορα επίπεδα συνεπειών:

Πίνακας 7

Μέγεθος των συνεπειών σε διάφορους τομείς κινδύνου (*1) (92)

Τομείς κινδύνου Μέγεθος συνεπειών 1 Αμελητέες 2 Ήσσονος σημασίας 3 Μέτριες 4 Σημαντικές 5 Καταστροφικές Βλάβη περιουσιακού στοιχείου / Μηχανολογική / Λειτουργική Οι επιπτώσεις μπορούν να απορροφηθούν μέσω φυσιολογικής δραστηριότητας Δυσμενές φαινόμενο που μπορεί να απορροφηθεί με την ανάληψη δράσεων για τη συνέχιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας Σοβαρό γεγονός που απαιτεί πρόσθετες έκτακτες δράσεις για τη συνέχιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας Κρίσιμο γεγονός που απαιτεί εξαιρετικές ή έκτακτες δράσεις για τη συνέχιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας Καταστροφή που μπορεί να οδηγήσει σε παύση λειτουργίας ή κατάρρευση ή απώλεια του περιουσιακού στοιχείου / δικτύου Ασφάλεια και υγεία Περιστατικό παροχής πρώτων βοηθειών Ελαφρός τραυματισμός, ιατρική περίθαλψη Σοβαρός τραυματισμός ή απώλεια εργασίας Σοβαρός ή πολλαπλός τραυματισμός, μόνιμη βλάβη ή αναπηρία Μία ή περισσότερες εγκαταστάσεις Περιβάλλον Κανένας αντίκτυπος στο περιβάλλον του βασικού σεναρίου. Εντοπισμένες στην περιοχή της πηγής. Δεν απαιτείται αποκατάσταση Εντοπισμένες εντός των ορίων του τόπου. Εκτιμώμενη αποκατάσταση εντός ενός μηνός από την πρόκληση των επιπτώσεων Μέτρια βλάβη με πιθανές ευρύτερες επιπτώσεις. Αποκατάσταση σε ένα έτος Σημαντική βλάβη με τοπικές επιπτώσεις. Αποκατάσταση σε διάστημα άνω του ενός έτους. Μη συμμόρφωση με περιβαλλοντικούς κανονισμούς / συγκατάθεση Σημαντική βλάβη με εκτεταμένες επιπτώσεις. Αποκατάσταση σε διάστημα άνω του ενός έτους. Περιορισμένες προοπτικές πλήρους αποκατάστασης Κοινωνικές Καμία αρνητική κοινωνική επίπτωση Εντοπισμένες, προσωρινές κοινωνικές επιπτώσεις Εντοπισμένες, μακροπρόθεσμες κοινωνικές επιπτώσεις Αδυναμία προστασίας φτωχών ή ευάλωτων ομάδων (93). Εθνικές, μακροπρόθεσμες κοινωνικές επιπτώσεις Στέρηση «κοινωνικής» άδειας λειτουργίας. Διαμαρτυρίες από την κοινότητα Οικονομικές (για μεμονωμένο ακραίο φαινόμενο ή ετήσιες μέσες επιπτώσεις) (*2) IRR x % (*3) < 2 % του κύκλου εργασιών IRR x % 2-10 % του κύκλου εργασιών IRR x % 10-25 % του κύκλου εργασιών IRR x % 25-50 % του κύκλου εργασιών IRR x % > 50 % του κύκλου εργασιών Φήμη Εντοπισμένες, προσωρινές επιπτώσεις στην κοινή γνώμη Εντοπισμένες, βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις στην κοινή γνώμη Τοπικές, μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην κοινή γνώμη με αρνητική κάλυψη από τα τοπικά μέσα ενημέρωσης Εθνικές, βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις στην κοινή γνώμη· αρνητική κάλυψη από τα εθνικά μέσα ενημέρωσης Εθνικές, βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις που μπορούν να επηρεάσουν τη σταθερότητα της κυβέρνησης Πολιτιστικός τομέας Χώροι πολιτιστικής κληρονομιάς και πολιτιστικές εγκαταστάσεις Αμελητέες επιπτώσεις Βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις. Πιθανή αποκατάσταση ή επισκευή. Σοβαρή βλάβη με ευρύτερες επιπτώσεις στον τουριστικό κλάδο Σημαντική βλάβη με εθνικές και διεθνείς επιπτώσεις Οριστική απώλεια με επακόλουθες κοινωνικές επιπτώσεις

3.3.2.4. Κίνδυνοι

Αφού εκτιμηθούν η πιθανότητα και οι επιπτώσεις κάθε πηγής κινδύνου, το επίπεδο σημαντικότητας κάθε δυνητικού κινδύνου μπορεί να εκτιμηθεί με συνδυασμό των δύο παραγόντων. Οι κίνδυνοι μπορούν να απεικονιστούν γραφικά σε ένα μοντέλου κινδύνου (στο πλαίσιο της συνολικής εκτίμησης κινδύνου του έργου), ώστε να προσδιοριστούν οι σημαντικότεροι δυνητικοί κίνδυνοι, καθώς και οι κίνδυνοι για τους οποίους πρέπει να ληφθούν μέτρα προσαρμογής.

Διάγραμμα 16

Επισκόπηση της εκτίμησης κινδύνου

Στο Διάγραμμα 16 παρέχεται επισκόπηση της εκτίμησης κινδύνου, η οποία συγκεντρώνει τα πορίσματα των αναλύσεων πιθανότητας και επιπτώσεων (βλ. Διάγραμμα 13).

Η διαμόρφωση κρίσης ως προς το τι συνιστά αποδεκτό επίπεδο κινδύνου, τι είναι σημαντικό και τι όχι, αποτελεί ευθύνη του φορέα υλοποίησης του έργου και της ομάδας εμπειρογνωμόνων που διενεργεί την εκτίμηση, σε συνάρτηση με τις ειδικές συνθήκες του έργου.

Οποιαδήποτε κατηγοριοποίηση χρησιμοποιείται πρέπει να είναι αιτιολογημένη, να προσδιορίζεται με σαφήνεια, να περιγράφεται με σαφή και λογικό τρόπο και να ενσωματώνεται με συνέπεια στη συνολική εκτίμηση κινδύνου του έργου. Για παράδειγμα, μπορεί να θεωρηθεί ότι ένα καταστ