Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εξωτερική διάσταση της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα (97/C 206/21)

Στις 11 Ιουλίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: «Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η εξωτερική διάσταση της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα».

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, εμπορίου και εξωτερικής πολιτικής, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 15 Απριλίου 1997 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Etty.

Κατά τη 345η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 89 ψήφους υπέρ, 10 κατά και 14 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

Πρωταρχικός στόχος της γνωμοδότησης αυτής είναι να καταδείξει ποιές θα πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη της ΟΚΕ, οι βασικές αρχές μιας συνεκτικής και ουσιαστικής πολιτικής της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στη γνωμοδότηση τονίζεται, επίσης, ότι οι βασικές αυτές αρχές θα πρέπει να αποτελέσουν, σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν, αντικείμενο συζητήσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Κατά τη γνώμη της ΟΚΕ, η ύπαρξη στενής σχέσης μεταξύ της εσωτερικής και της εξωτερικής πτυχής της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελεί βασική προϋπόθεση. Συνεπώς, η σχέση αυτή εξετάζεται εκτενώς στη γνωμοδότηση, και αυτό όχι για λόγους ευκολίας, δηλαδή με σκοπό να εκδοθεί ταυτόχρονα και μια γνωμοδότηση για την εσωτερική πτυχή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι παρατηρήσεις σχετικά με την εσωτερική πτυχή της πολιτικής αυτής έχουν εσκεμμένως γενικό χαρακτήρα και διατυπώνονται πάντα υπό το φως των μέτρων που κρίνονται αναγκαία για την εξωτερική της πτυχή.

Όσον αφορά τη συνοχή και την ουσία της κοινοτικής πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα, θα ήταν σκόπιμο να επιδιωχθεί μια εντονότερη ευθυγράμμιση της πολιτικής των κρατών μελών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και της αντίστοιχης πολιτικής της ΕΕ. Επίσης, πρέπει να δοθεί πλέον μια απάντηση στο ερώτημα σχετικά με τον χώρο στον οποίο πρέπει να τεθεί η πολιτική για τα ανθρώπινα δικαιώματα: σε διακυβερνητικό ή σε κοινοτικό επίπεδο; Η ΟΚΕ τείνει περισσότερο προς τον κοινοτικό χώρο, με την προϋπόθεση ότι θα διασφαλισθεί κατάλληλος δημοκρατικός έλεγχος.

Κατά την ΟΚΕ, είναι επίσης απαραίτητο να τονισθεί ότι η ΕΕ, ανεξάρτητα από το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει πλέον παγκοσμίως ως οικονομικός, αλλά και πολιτικός παράγοντας, θα πρέπει να συνεχίσει τις προσπάθειες που καταβάλλει από κοινού με τα κράτη μέλη, προκειμένου να ενισχυθεί ο ρόλος των Ηνωμένων Εθνών, εάν επιθυμεί πράγματι καλύτερες προϋποθέσεις για το σεβασμό των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανά τον κόσμο.

Βάσει αυτών των γενικών γραμμών, διατυπώνονται στη γνωμοδότηση συγκεκριμένες προτάσεις σχετικά με μια πολιτική βραχυπρόθεσμου, μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου χαρακτήρα.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Ακριβώς λόγω της αυξημένης πολιτικής και οικονομικής σημασίας της ΕΕ στον κόσμο και ενόψει της αναβάθμισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων ως στοιχείου τόσο εσωτερικής όσο και εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, η Επιτροπή ορθώς έδωσε προσοχή, στα τέλη του 1995, στην εξωτερική διάσταση της πολιτικής της για τα ανθρώπινα δικαιώματα (COM (95) 567 τελικό).

2.2. Η επισκόπηση της έως τότε εφαρμοζόμενης πολιτικής της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο, η οποία αναλύει τις αρχές, τις προτεραιότητες και τα μέσα, παρέχει μια ευπρόσδεκτη ευκαιρία για μια πρώτη συνεκτική αξιολόγηση από πλευράς της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής.

2.3. Για το μέλλον, το κείμενο προσδιορίζει ποια ζητήματα θεωρεί η Επιτροπή ως σημαντικότερα για την ΕΕ βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα, σε ποια νέα θέματα θα επικεντρωθεί και ποιες θα είναι οι σημαντικότερες στρατηγικές επιλογές της για να βελτιώσει τη συνεκτικότητα και το αποτέλεσμα της πολιτικής της για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

2.4. Στο έγγραφο της Επιτροπής δεν περιλαμβάνονται σαφείς στρατηγικές οδηγίες για την άσκηση μιας συνεκτικής και συνεπούς πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ΟΚΕ έχει την εντύπωση ότι η μέχρι στιγμής πολιτική της ΕΕ είχε περιπτωσιακό χαρακτήρα. Οπωσδήποτε, οι γενικές γραμμές της πολιτικής δε συζητήθηκαν ποτέ δημοσίως. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η συζήτηση αυτή πρέπει οπωσδήποτε να διεξαχθεί και ότι είναι ανάγκη να καταστούν σαφείς οι κατευθυντήριες γραμμές της πολιτικής κατά τρόπο ο οποίος εξασφαλίζει επαρκώς την ευελιξία της.

2.5. Το έγγραφο περιέχει μεγάλο αριθμό διευκρινίσεων και προτάσεων, οι οποίες έχουν ως επί το πλείστον χαρακτήρα γενικών αρχών. Η ΟΚΕ θεωρεί τούτο κατανοητό από μία πρώτη έκθεση αυτού του τύπου. Ωστόσο, εκφράζει την ελπίδα και την προσδοκία ότι η Επιτροπή θα παρουσιάσει σύντομα πιο συγκεκριμένες και αναλυτικές προτάσεις, με πεδίο ευρύτερο από τους προσανατολισμούς που παρουσιάζει σήμερα για τη δράση που θα αναπτύξει στο υπόλοιπο της θητείας της.

2.6. Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι η ανακοίνωση αναφέρεται ελάχιστα στη σχέση μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτό συμβαίνει, φυσικά, επειδή το θέμα που πραγματεύεται είναι η εξωτερική διάσταση αυτής της πολιτικής. Όμως, η εσωτερική και η εξωτερική πτυχή της πολιτικής των ανθρώπινων δικαιωμάτων δεν μπορούν να θεωρηθούν με τρόπο ανεξάρτητο. Δεν αρκεί να δοθεί προσοχή μόνο σε ό,τι αφορά τη συνεκτικότητά της με την εφαρμοζόμενη πολιτική. Για την επίτευξη των επιθυμητών αποτελεσμάτων της πολιτικής της έναντι τρίτων χωρών, φαίνεται να έχει σημασία για την ΕΕ η χάραξη μιας σαφούς σχέσης μεταξύ των δύο πτυχών, έστω και μόνο από την άποψη ότι θα μπορεί να απαντά η ίδια σε θέματα τα οποία ζητεί από άλλους να σέβονται.

2.7. Άλλο θέμα που δεν εξετάζεται καθόλου είναι η σχέση μεταξύ της πολιτικής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ και της αντίστοιχης πολιτικής των κρατών μελών, τόσο κατά τα παρελθόντα έτη όσο και κατά την περίοδο για την οποία θέλει σήμερα η Επιτροπή να χαράξει προσανατολισμούς.

2.8. Ένα θέμα το οποίο δυστυχώς δεν διευκρινίζεται επαρκώς, είναι ο τρόπος με τον οποίο θα λαμβάνονται στο μέλλον οι αποφάσεις σχετικά με την κοινοτική πολιτική για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

2.9. Μια αποτελεσματική πολιτική για τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν μπορεί να εφαρμόσει μόνη της η ΕΕ. Πρωταρχική προϋπόθεση για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου σε παγκόσμιο επίπεδο είναι η κατάλληλη λειτουργία των εποπτικών μηχανισμών των Ηνωμένων Εθνών. Γι' αυτό, η ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει κατά τα επόμενα χρόνια να καταβάλουν κάθε προσπάθεια για να βελτιώσουν τη διαδικασία υποβολής εκθέσεων, παραπόνων και έρευνας βάσει του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Για την υλοποίηση ορισμένων σχεδιαζόμενων δραστηριοτήτων, απαιτείται καλός συντονισμός με τον ΟΗΕ.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Σχέση εσωτερικής-εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα

3.1.1. Σήμερα όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ δεσμεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τη Διασφάλιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ). Για να ενισχυθεί η εξωτερική πολιτική της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ΟΚΕ πιστεύει ότι πρέπει να ενισχυθεί η αντίστοιχη εσωτερική πολιτική. Προς τούτο θεωρεί πρόσφορες τρεις μεθόδους: την προσχώρηση της ΕΕ στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τη Διασφάλιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ), την κατάρτιση μιας ιδέας «Διακήρυξης των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων» και την ενσωμάτωση συγκεκριμένων διατάξεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Πρωτόκολλο που είναι προσαρτημένο στη Συνθήκη της ΕΕ.

3.1.2. Στο κείμενό της, η Επιτροπή ελάχιστα αναφέρεται στην πρώτη επιλογή, χωρίς να εκφέρει σαφή γνώμη. Εν τω μεταξύ, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, σε γνωμοδότηση που εξέδωσε στις 28 Μαρτίου 1996, διαπίστωσε ότι η μόνη δυνατότητα είναι η τροποποίηση της Συνθήκης ΕΚ.

Υπό το φως της γνωμοδότησης του Δικαστηρίου, η ΟΚΕ πιστεύει ότι οι κυβερνήσεις των κρατών μελών (που έχουν κυρώσει όλα την ΕΣΔΑ) πρέπει να προσπαθήσουν να εισαγάγουν εγκαίρως στη Συνθήκη ΕΚ μια διάταξη, η οποία να καθιστά την ΕΚ αρμόδια για προσχώρηση στην ΕΣΔΑ.

Υπό τις παρούσες συνθήκες, κατά πάσα πιθανότητα δεν θα γίνει δυνατό να επιτευχθεί ομοφωνία μεταξύ των κρατών μελών επ' αυτού του θέματος. Εξάλλου, η προσχώρηση της ΕΚ στην ΕΣΔΑ προσκρούει σε μεγάλο αριθμό νομικών προβλημάτων. Για τα προβλήματα αυτά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν έχει ακόμη εκφέρει γνώμη. Συνεπώς, η επιλογή αυτή δεν είναι εφικτή στο εγγύς μέλλον.

3.1.3. Μια δεύτερη δυνατότητα είναι μια ιδιαίτερη ευρωπαϊκή «Διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων», στην οποία, παράλληλα με τα δικαιώματα αστικού και πολιτικού χαρακτήρα (που περιλαμβάνονται στην ΕΣΔΑ), θα υπάρχει θέση και για τα οικονομικά, τα κοινωνικά και τα πολιτιστικά δικαιώματα, που θεσπίζονται, μεταξύ άλλων, στο πρωτόκολλο της ΕΕ για την κοινωνική πολιτική ().

Σ' αυτή τη «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων» δεν θα επιτρέπεται, φυσικά, να γίνει καμιά υπαναχώρηση όσον αφορά τα δικαιώματα που προσδιορίζονται στην ΕΣΔΑ και το κοινωνικό πρωτόκολλο.

Μια τέτοια «Διακήρυξη Δικαιωμάτων» μπορεί να πραγματοποιηθεί με δύο τρόπους:

- με την ενσωμάτωση μιας διάταξης στη Συνθήκη ΕΚ, η οποία θα αναθέτει την επεξεργασία της στην ίδια την ΕΚ, ή

- με τη χρήση ενός υπάρχοντος προτύπου και την ενσωμάτωσή του σε ένα πρωτόκολλο στη Συνθήκη για την ΕΕ. Ένα κατάλληλο πρότυπο θα ήταν ενδεχομένως η Δήλωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Και αυτή η δυνατότητα μάλλον αφορά το πιο μακροπρόθεσμο μέλλον. Η επιλογή των θεμελιωδών δικαιωμάτων που θα πρέπει να κατοχυρωθούν, η εμβέλειά τους, η ακριβής νομική φύση της πράξης και η ακριβής διατύπωση των δικαιωμάτων θα χρειαστούν κατά πάσα πιθανότητα πολύ χρόνο και συζητήσεις.

Η ΟΚΕ εκφράζει την ελπίδα ότι η Επιτροπή θα κατορθώσει να μεταβάλει τη συζήτηση για αυτόν τον μακροπρόθεσμο στόχο το συντομότερο δυνατό σε συγκεκριμένη πολιτική.

3.1.4. Όπου βραχυπρόθεσμα δεν φαίνεται δυνατό να εφαρμοσθεί κανένα μέτρο για την ενίσχυση της εσωτερικής πολιτικής ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ, η ΟΚΕ προτείνει να εισαχθούν στο «Κοινωνικό Πρωτόκολλο» της Συνθήκης του Μάαστριχτ συγκεκριμένες διατάξεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έχει κατά νου, συγκεκριμένα, εκτός από τις διατάξεις που θα αναλύουν περαιτέρω τις αρχές της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, σχετικά με την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας για τις οποίες διεξάγονται αυτή τη στιγμή συζητήσεις στο πλαίσιο της ΔΔ, την ενσωμάτωση συγκεκριμένων οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, τα οποία προσδιορίζονται στη Δήλωση του Συμβουλίου Υπουργών του Λουξεμβούργου του 1991 και σε ορισμένες «Συμβάσεις για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα» της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) (Συμβάσεις αριθ. 29 και 105 για την καταναγκαστική εργασία, 87 και 98 για την ελευθερία του συνδικαλισμού και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, και 111 για τις διακρίσεις στο επάγγελμα και την εργασία καθώς και διακρίσεις λόγω φυλής, χρώματος, θρησκείας, φύλου, πολιτικών πεποιθήσεων, εθνικότητας και κοινωνικής καταγωγής) και διατάξεις για την απαγόρευση του δουλεμπορίου και των πλέον αξιοκατάκριτων και επικίνδυνων μορφών παιδικής εργασίας καθώς και για την ενίσχυση των δικαιωμάτων του παιδιού, κυρίως όσον αφορά την εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση ().

3.2. Αρχές, δραστηριότητες και μέσα της μέχρι σήμερα πολιτικής

3.2.1. Εξυπακούεται ότι η ΟΚΕ προσυπογράφει πλήρως και ανεπιφύλακτα τις αρχές, στις οποίες στηρίζεται η πολιτική ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ (καθολικότητα και μη διαιρετό των ανθρώπινων δικαιωμάτων, αλληλοεξάρτηση μεταξύ ανθρώπινων δικαιωμάτων, δημοκρατία και ανάπτυξη). Τα κράτη μέλη της ΕΕ υποστηρίζουν την τελική διακήρυξη και το πρόγραμμα δράσης της Δεύτερης Παγκόσμιας Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (Βιέννη, Ιούνιος 1973). Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ υποθέτει ότι η πολιτική της ΕΕ στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα εξελιχθεί σε συμφωνία με τη συμφωνία της Βιέννης.

Η ΟΚΕ συμφωνεί, επίσης, με τις συνέπειες που εξάγει η Επιτροπή από τις αρχές αυτές για την πολιτική της, και συγκεκριμένα τη «σχετικότητα της αρχής της μη επέμβασης»: ότι δηλαδή δεν πρέπει να θεωρείται επέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις ενός κράτους η με οποιοδήποτε τρόπο εκδήλωση ανησυχίας για την καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η επιμονή στην τήρησή τους, και ότι ο διάλογος με τις τρίτες χώρες αποτελεί σημαντικό και θεμιτό στοιχείο. Επίσης, είναι της άποψης ότι, στα πλαίσια των συζητήσεων που διεξάγει με τρίτες χώρες με αντικείμενο τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ΕΕ πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις σημαντικές πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές και θρησκευτικές διαφορές που υφίστανται μεταξύ των χωρών τουλάχιστον έως ότου ευθυγραμμιστούν οι εθνικές πρακτικές με τους διεθνείς κανόνες καθώς και την επιθυμία ορισμένων χωρών να μετάσχουν στη συζήτηση για την ανεύρεση πιθανών λύσεων. Ο διάλογος αυτός δεν πρέπει μόνο να έχει κριτικό και διαφανή χαρακτήρα, αλλά να είναι επιμελημένος και να χαρακτηρίζεται απο αμοιβαίο σεβασμό.

3.2.2. Στο πρόγραμμα της ΔΔ πρόκειται να συζητηθεί το θέμα ποιος θα είναι ο χαρακτήρας της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και της Κοινής Πολιτικής Ασφαλείας (ΚΕΠΑ): διακυβερνητικός ή κοινοτικός; Στενά συνδεδεμένο με το θέμα είναι, φυσικά, το ζήτημα αν θα διατηρηθεί ή όχι ο κανόνας της ομοφωνίας για την ΚΕΠΑ.

Η ΚΕΠΑ, θεωρητικά τουλάχιστον, έχει διφυή χαρακτήρα: κατά βάση διακυβερνητικό, με ορισμένη τάση προς το κοινοτικό επίπεδο.

Η ΟΚΕ ευχαρίστως θα έβλεπε την Επιτροπή να διερευνά τις μακροπρόθεσμες προοπτικές της μερικής επέκτασης της διαδικασίας λήψης αποφάσεων με πλειοψηφία σην ΚΕΠΑ, στον τομέα της προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Επιβάλλεται να σημειωθεί σχετικά ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να εφαρμοσθεί μόνο αν συντελεί στην προαγωγή της δημοκρατίας στην ΕΕ, και συγκεκριμένα μέσω της καθιέρωσης μιας πλήρους κανονιστικής και ελεγκτικής αρμοδιότητας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Οι στόχοι του συστήματος λήψης αποφάσεων με πλειοψηφία σχετικά με την πολιτική ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι προφανείς: ενότητα και συνοχή της πολιτικής, συνασπισμός δυνάμεων, εξωτερική αναγνώριση της ΕΕ ως οικονομικού και πολιτικού ομίλου και αύξηση της αποτελεσματικότητας της δράσης της ΕΕ.

3.2.3. Ήταν ορθή η επιλογή της ΕΕ, στις συγκεκριμένες δραστηριότητες που ανέπτυξε κατά τα περασμένα έτη, να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού και την κοινωνική τους προστασία. Η ΟΚΕ εκφράζει την ελπίδα ότι αυτή η έμφαση θα διατηρηθεί και στη μελλοντική πολιτική.

3.2.4. Επίσης ορθή ήταν η ενέργεια της ΕΕ, στις συμφωνίες της με τρίτες χώρες, να επιζητεί μια διμερή προσέγγιση για τη βελτίωση της τήρησης των ανθρώπινων δικαιωμάτων: με θετικά μέτρα για να παρατηρείται μεγαλύτερος σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου από πλευράς των εταίρων της και κυρώσεις στην έσχατη ανάγκη. Η ΟΚΕ εκφράζει την ελπίδα ότι αυτή η προσέγγιση, σε συνδυασμό με μια σαφέστερη σύνδεση της εξωτερικής με την εσωτερική πολιτική για τα ανθρώπινα δικαιώματα, θα συμβάλει στην επιτυχία του διαλόγου ως μέσου εξεύρεσης λύσεων για τα αναφυόμενα προβλήματα.

Κατά τα άλλα, η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι εξακολουθεί να μην προβλέπεται δραστικό σύστημα ελέγχου της τήρησης των ρητρών για τα ανθρώπινα δικαιώματα που περιλαμβάνονται στις συνθήκες με τις τρίτες χώρες. Η θέσπιση ενός τέτοιου συστήματος εποπτείας μπορεί μελλοντικά να προσφέρει σημαντική συμβολή στη χάραξη της πολιτικής της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πρώτη και κύρια προϋπόθεση είναι ένα σύστημα (καταρχή) δημόσιων ετήσιων εκθέσεων για την κατάσταση των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε όλα τα κράτη με τα οποία έχει συνάψει ή πρόκειται να συνάψει συμφωνίες η ΕΕ. Οι πληροφορίες μπορούν να συλλέγονται από τις αντιπροσωπείες της ΕΕ στις διάφορες χώρες. Αυτό προϋποθέτει ότι θα υπάρχει επαρκής κατάρτιση των Ευρωπαίων υπαλλήλων σ' αυτόν τον τομέα 7 επίσης, ότι θα τους δίδεται η δυνατότητα να χρησιμοποιούν υλικό των αντιπροσωπειών των κρατών μελών, ανεξάρτητων ερευνητικών ιδρυμάτων και μη κυβερνητικών οργανισμών.

3.2.5. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την Επιτροπή ότι οι συμβάσεις της ΔΟΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα κατέχουν σημαντική θέση μεταξύ των θεσπισμάτων της σχετικής πολιτικής.

Διαπιστώνει με έκπληξη, ωστόσο, ότι από τα κοινωνικά δικαιώματα που η Επιτροπή επιδιώκει να προαγάγει στις διμερείς της σχέσεις, απουσιάζουν τα δικαιώματα που στηρίζονται στη Σύμβαση αριθ. 111 της ΔΟΕ για την απαγόρευση των διακρίσεων στην εργασία και την απασχόληση. Έχει μεγάλη σημασία να καταστήσει σαφές η ΕΕ ότι η πολιτική της αποσκοπεί στη βελτίωση της τήρησης και των πέντε συμβάσεων της ΔΟΕ για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της απαγόρευσης των διακρίσεων βάσει φυλής, χρώματος του δέρματος, θρησκείας, φύλου, πολιτικών πεποιθήσεων, εθνικότητας και κοινωνικής καταγωγής.

Η ΟΚΕ δεν συμφωνεί, εξάλλου, με τη (φαινομενική) πεποίθηση της Επιτροπής ότι τα διεθνή πρότυπα εργασίας της ΔΟΕ είναι τα μόνα ή τα κυρίως σημαντικά στις εμπορικές σχέσεις διμερούς ή πολυμερούς φύσεως. Κατά τη γνώμη της ΟΚΕ, υπάρχουν πολύ ευρύτερα περιθώρια για συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και της ΔΟΕ σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα με τρόπο που είναι συμβατός με τους στόχους της πολιτικής της ΕΕ. Ως παραδείγματα θα μπορούσαν να αναφερθούν: η τεχνική συνεργασία και η πρακτική υποστήριξη που θα μπορούσε να προσφέρει η ΔΟΕ (με τη μοναδική τριμερή διάρθρωσή της) στις προσπάθειες της ΕΕ να ενισχύσει τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα παγκοσμίως. Ένας ιδιαίτερος τομέας που αξίζει να προσεχθεί από αυτή την άποψη είναι οι αυτόχθονες λαοί (οι οποίοι θεωρούνται από την Επιτροπή μία από τις ειδικές ομάδες-στόχους της πολιτικής αθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ). Οι μόνες διεθνείς συμβάσεις που προστατεύουν τους αυτόχθονες λαούς είναι οι Συμβάσεις της ΔΟΕ.

3.3. Μελλοντική πολιτική

3.3.1. Ήταν ορθή η ενέργεια της Επιτροπής να δώσει μεγάλη προσοχή στις προληπτικές πτυχές της πολιτικής για την προαγωγή των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των δημοκρατικών αρχών. Η ΟΚΕ ελπίζει και προσδοκεί ότι η ΕΕ θα υλοποιήσει την αποστολή της σ'αυτόν τον τομέα σε στενό συντονισμό με τον ΟΗΕ και τον Οργανισμό για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ). Η ΕΕ και τα κράτη μέλη οφείλουν να συμβάλουν στην ενίσχυση του ρόλου του ΟΗΕ. Μια τέτοια προσέγγιση θα ήταν σύμφωνη με τη θετική ανταπόκριση της Επιτροπής έναντι των δύο αυτών οργανισμών, την οποία αναφέρει στην επισκόπηση της μέχρι σήμερα πολιτικής της. Επίσης, η ΕΕ δεν χρειάζεται να αναλάβει η ίδια το κόστος της διαφάνειας της πολιτικής της για τα ανθρώπινα δικαιώματα, στοιχείο που χαρακτηρίζεται σημαντικό από την Επιτροπή στις αιτιολογικές σκέψεις της στρατηγικής της.

3.3.2. Σε σχέση με τη συνοχή και τα αποτελέσματα της πολιτικής ανθρωπίνων δικαιωμάτων της ΕΕ, η ΟΚΕ επισημαίνει, ακόμη, την ανάγκη για στενότερη σχέση μεταξύ των ενεργειών της ΕΕ και των ενεργειών των κρατών μελών σ'αυτό τον τομέα. Η Επιτροπή περιορίζεται μόνο στην έκφραση της ευχής να υπάρχει καλύτερη ανταλλαγή απόψεων. Όμως, πρέπει να είναι δυνατό να εξετασθεί αν για ορισμένα συστατικά της πολιτικής ανθρωπίνων δικαιωμάτων μπορεί να καθιερωθεί τακτική συνεργασία και συγκεκριμένος καταμερισμός έργου (π.χ. στους διεθνείς οργανισμούς). Επ' αυτού γίνεται παραπομπή και πάλι στη σύσταση που διατυπώθηκε ανωτέρω (σημείο 3.2.4) σχετικά με τη σύνταξη εκθέσεων για την κατάσταση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στις χώρες με τις οποίες έχει συνάψει συμφωνία η ΕΕ (σημείο 3.2.4). Ακόμη περισσότερο φιλόδοξο, αλλά στο μέλλον απαραίτητο, είναι ένα σύστημα αξιολόγησης της ευρωπαϊκής πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Επίσης, πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για τη βελτίωση της συνοχής της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οποία είχε μέχρι στιγμής έναν αρκετά κατατμημένο χαρακτήρα (π.χ., σε σχέση με την ειρήνη και την ασφάλεια, την οικονομική πολιτική και την πολιτική ανάπτυξης και συνεργασίας).

3.3.3. Από το τμήμα «Ενίσχυση και διεύρυνση των νομικών θεσπισμάτων της ΕΕ» δεν πρέπει, κατά την ΟΚΕ, να παραλειφθεί το γενονός ότι η Ένωση προτίθεται να συμβάλει σαφώς στην εκστρατεία για (ακόμη) ευρύτερη κύρωση των Συμβάσεων της ΔΟΕ για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, που είναι απόρροια της Κοινωνικής Συνόδου Κορυφής του ΟΗΕ του 1994 και που έλαβε πρόσθετη ώθηση κατά τη Διάσκεψη Υπουργών του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) στη Σιγκαπούρη το Δεκέμβριο 1995 (). Το ίδιο ισχύει και για τη βελτίωση της διαδικασίας υποβολής παραπόνων για παράβαση των Συμβάσεων 29 και 105 για την καταναγκαστική εργασία και της Σύμβασης 111 για την απαγόρευση των διακρίσεων κατά το πρότυπο της «Διαδικασίας για την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι» που αναγνωρίζει η ΔΟΕ για τις Συμβάσεις που αφορούν τα σημαντικότερα συνδικαλιστικά δικαιώματα, (87 και 98).

Η Επιτροπή έχει ταχθεί υπέρ και των δύο δραστηριοτήτων στην ανακοίνωσή της προς το Συμβούλιο σχετικά με τη Διάσκεψη του ΠΟΕ («Το σύστημα εμπορίου και τα διεθνώς αναγνωρισμένα πρότυπα εργασίας» της 19ης Ιουλίου 1996).

Κατά τα λοιπά, αμφότερες απαιτούν επιμελή καταμερισμό των καθηκόντων μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών.

3.3.4. Μια πολιτική που αποσκοπεί στην προαγωγή του κράτους δικαίου, της δημοκρατίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι δυστυχώς σχεδόν πάντα μια μακροπρόθεσμη πολιτική. Δυστυχώς, η εντύπωση είναι ότι ιδίως η απειλή κατά των αξιών αυτών δεν είναι συμπτωματική. Δηλαδή ενδέχεται να δαπανηθούν πάρα πολλά χρήματα και κόπος. Αυτό αποτελεί για την ΟΚΕ έναν ακόμη λόγο για να υποστηρίξει τον καλό συντονισμό της πολιτικής της ΕΕ με την αντίστοιχη του ΟΗΕ. Η σαφής προβολή του πολυμερούς συστήματος θα έφερνε την ΟΚΕ σε ισχυρή θέση και θα της επέτρεπε να κερδίσει με το μέρος της σπουδαίους υποστηρικτές μεταξύ των κρατών μελών από τον ΟΗΕ.

3.3.4.1. Στο έγγραφο της Επιτροπής δεν εξετάζεται η συμμετοχή μη κρατικών παραγόντων όπως επιχειρήσεις στις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ΟΚΕ κρίνει ότι επί του θέματος αυτού θα πρέπει να διεξαχθεί συζήτηση μεταξύ Επιτροπής και επιχειρηματικών κύκλων, σχετικά με το σεβασμό ορισμένων κανόνων σε χώρες όπου γίνεται λόγος για διαρκή και συστηματική καταπάτηση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων από πολυεθνικές επιχειρήσεις που εδρεύουν σε κράτη μέλη της ΕΕ και επενδύουν σε χώρες στις οποίες παρατηρούνται διαρκείς και συστηματικές παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ΟΚΕ θα ήθελε να συνδεθεί κατά το σχηματισμό των ιδεών της Επιτροπής επί του θέματος αυτού.

Η ΟΚΕ παρακολουθεί με προσοχή τη συζήτηση σχετικά με την κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων και έλαβε ιδίως γνώση του κώδικα συμπεριφοράς που έχουν καταρτίσει πολυάριθμες επιχειρήσεις, στον οποίο συχνά γίνεται μνεία στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ΟΚΕ κρίνει ότι ο καλύτερος τρόπος για να προσδιοριστούν οι κώδικες αυτοί είναι η υπογραφή σύμβασης και η συννενόηση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων γιατί αυτές διασφαλίζουν καλύτερα τη συνοχή της συμπεριφοράς και της δέσμευσης όλων των φορέων (παραγόντων) που συμμετέχουν στην διαδικασία επίτευξης των προτεινόμενων στόχων Η ΟΚΕ χαίρεται, αφενός, επειδή οι επιχειρήσεις χαράσσουν έτσι κατευθυντήριες γραμμές για τη συμπεριφορά τους, αφετέρου, όμως επιθυμεί να επισημάνει τον κίνδυνο να δημιουργηθεί μια χαώδης κατάσταση, εάν εκαταντάδες επιχειρήσεις καταρτίσουν η κάθε μια και έναν διαφορετικό κώδικα συμπεριφοράς. Εξάλλου, είναι σημαντικό να υπάρχει η δυνατότητα ελέγχου της εφαρμογής αυτού του κώδικα συμπεριφοράς. Η ΟΚΕ τόνιζει με έμφαση ότι οι επιχειρίσεις θα πρέπει να ευθυγραμμίζουν τους ίδιους κώδικες συμπεριφοράς με τους ισχύοντες κώδικες συμπεριφοράς που έχουν θεσπίσει ο ΟΟΣΑ και η ΔΟΕ για τις πολυεθνικές εταιρείες.

3.3.5. Όσον αφορά τη συνεργασία με διάφορους εταίρους, η ΕΕ (σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη) πρέπει, κατά την ΟΚΕ, να προτιμήσει μια καλύτερη συνεργασία μεταξύ των διεθνών οργανισμών που ασχολούναι με τα ανθρώπινα δικαιώματα των οποίων η δραστηριότητα ενδέχεται να έχει αντίκτυπο στην κατάσταση των δικαιωμάτων αυτών στις χώρες όπου ενεργοποιούντια. Το πρόβλημα μιας κοινωνικής ρήτρας για την ενίσχυση του σεβασμού των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων στις διεθνείς εμπορικές συμφωνίες (ιδιαίτερα του ΠΟΕ) αποτελεί σχετικό παράδειγμα, αλλά όχι ασφαλώς το μόνο ή το πιο σημαντικό. Τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να εντείνουν τις προσπάθειες που καταβάλουν προκειμένου να αυξηθεί η ευαισθησία του ΔΝΤ και της Διεθνούς Τράπεζας για το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα πλαίσια οικονομικών μεταρρυθμίσεων που προωθούνται από διάφορες κυβερνήσεις σε συνεργασία με τους δύο εν λόγω οργανισμούς.

Επιπλέον, η ΟΚΕ επικροτεί θερμά την πρόταση της Επιτροπής να προβεί στην παροχή κινήτρων στους ΜΚΟ για να αναπτύξουν έργο στον τομέα της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα και να συνεργασθεί με τους εν λόγω οργανισμούς. Πρόκειται για ένα σημαντικό συμπλήρωμα του ρόλου που διαδραματίζουν και επιθυμούν να διαδραματίζουν και στο μέλλον οι οργανώσεις που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ (εργοδότες, εργαζόμενοι και άλλοι) κατά προτίμηση σε συνεργασία με ανάλογες οργανώσεις σε ενδιαφερόμενα τρίτα κράτη π.χ. από πλευράς συνάφειας κατά την εκτέλεση διαφόρων προγραμμάτων. Ενδιαφέρεται για το όραμα της Επιτροπής σε σχέση με το ρόλο που μπορούν ενδεχομένως να διαδραματίσουν οι ΜΚΟ στην επιμελή τήρηση της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα στις χώρες με τις οποίες έχει συνάψει συμφωνία η ΕΕ (βλ. σημείο 3.2.4 ανωτέρω) καθώς και στην ενίσχυση της συνειδητοποίησης των ανθρώπινων δικαιωμάτων στις χώρες αυτές.

Η ΟΚΕ θεωρεί σημαντικό ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ενισχύει την ανάληψη οικονομικών πρωτοβουλιών από πλευράς τοπικών φορέων στις χώρες στις οποίες εφαρμόζονται δραστηριότητες στον τομέα της παραγωγής και των υπηρεσιών με τη χρηματοπιστωτική συμβολή της ΕΕ. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι στα πλαίσια μιας ανάπτυξης αυτού του είδους, στόχος της οποίας είναι να ευνοηθεί η μεγαλύτερη αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, παρέχεται η ευκαιρία μιας αυξανόμενης συμμετοχής των πολιτών στο δημόσιο βίο και ένα μέσο ικανό να εξασφαλίσει στο μέλλον μια σημαντική συμβολή στην προστασία και την προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

3.3.6. Τέλος, η ΟΚΕ επιθυμεί να προβεί σε τρείς πρόσθετες πρακτικές προτάσεις για πρωτοβουλίες που θα μπορούσε να αναλάβει η ΕΕ κατ'εφαρμογή της βραχυπρόθεσμης και μεσοπρόθεσμης πολιτικής της σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα: τη σύσταση ενός Συμβουλευτικού Οργάνου, την έκδοση ενός Βασικού Εγχειριδίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την κοινή δράση κατά της παράβασης των Συμβάσεων από τρίτες χώρες.

3.3.7. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εξετάσει κατά πόσο είναι δυνατό να συσταθεί μια Ευρωπαϊκή Συμβουλευτική Επιτροπή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Ορισμένες κυβερνήσεις έχουν ήδη ιδρύσει παρόμοια ανεξάρτητα συμβουλευτικά όργανα.

Η ΟΚΕ θα επιθυμούσε να συμμετάσχει στην υλοποίηση της ιδέας αυτής. Μια τέτοια επιτροπή θα βοηθούσε στον εντοπισμό των προβλημάτων και την εξεύρεση λύσεων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν κατά την περαιτέρω διαμόρφωση της πολιτικής για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

3.3.8. Κατά τη διάρκεια της προηγούμενης (ολλανδικής) προεδρίας της ΕΕ, αναλήφθηκε η πρωτοβουλία της έκδοσης ενός Βασικού Εγχειριδίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Κατά τη διάρκεια της βρετανικής προεδρίας η πρωτοβουλία αυτή υλοποιήθηκε. Το βιβλίο ήταν περιγραφικού και πρακτικού χαρακτήρα, είχε καλή υποδοχή και το κοινό το συμβουλεύεται όλο και περισσότερο. Μια αναθεωρημένη και προσαρμοσμένη στην επικαιρότητα έκδοσή του είναι αναγκαία. Πρέπει να δοθεί επίσης προσοχή στις εσωτερικές εξελίξεις της κοινοτικής πολιτικής ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το 1992.

3.3.9. Από την πλευρά της ΕΕ έχουν καταβληθεί οι πρώτες προληπτικές προσπάθειες για την επίτευξη μιας κοινής δράσης σε σχέση με τις διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, έναντι σοβαρών επιφυλάξεων τρίτων χωρών. Η πρακτική δείχνει ότι εξακολουθεί να μην υπάρχει συμβολή στην ενίσχυση του συστήματος των διεθνών πρότυπων δικαιωμάτων.

Η ΟΚΕ συμφωνεί με τις προθέσεις της ΕΕ και των κρατών μελών της επ' αυτού. Τάσσεται υπέρ πρωτοβουλιών που μπορούν να διασαφηνίσουν ποια διαδικασία μπορεί ή πρέπει να εφαρμοσθεί και ποιο όργανο της ΕΕ πρέπει να πρωτοστατήσει στην ανάληψη δράσης σ' αυτόν τον τομέα.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Βλ. «Για μια Ευρώπη Αστικών και Κοινωνικών Δικαιωμάτων», Τελική Έκθεση - Μάρτιος 1996, Έκθεση της Επιτροπής Σοφών υπό την Προεδρία της Maria de Lourdes Pintasilgo.

() Βλ. Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα του παιδιού (1990).

() Σχετικά υπενθυμίζεται ότι η Ιρλανδία, το Λουξεμβρούργο και η Μ. Βρετανία δεν έχουν κυρώσει ακόμη τη Σύμβαση 111. Κατά τα λοιπά όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν επικυρώσει τις πέντε θεμελιώδεις συμβάσεις της ΔΟΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα.