ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III

Εφαρμογή του άρθρου 12 της οδηγίας για τους οικοτόπους: Το παράδειγμα του λύκου

1. Ιστορικό - Εισαγωγή

Ο λύκος ανήκει στην ευρωπαϊκή αυτόχθονη πανίδα και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της βιοποικιλότητας και της φυσικής κληρονομιάς μας. Ως κορυφαίος θηρευτής, διαδραματίζει σημαντικό οικολογικό ρόλο, συμβάλλοντας στην υγεία και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων. Ειδικότερα, συμβάλλει στη ρύθμιση της πυκνότητας των ειδών που αποτελούν θηράματά του (1)(συνήθως άγρια οπληφόρα όπως το ζαρκάδι, το ελάφι και ο αγριόχοιρος, αλλά και το πλατώνι και η άλκη, ανάλογα με την περιοχή) και βελτιώνει την υγεία τους μέσω επιλεκτικής θήρας. Ο λύκος απαντούσε σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ευρώπη, αλλά είχε εξαλειφθεί από τις περισσότερες περιοχές και χώρες έως το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα.

Στην έκθεση του 2020 για την κατάσταση της φύσης (2), που βασίζεται σε στοιχεία των κρατών μελών, επιβεβαιώνεται το γεγονός ότι οι πληθυσμοί των λύκων ανακάμπτουν γενικά (είναι σταθεροί ή αυξάνονται) στην ΕΕ και αποικίζουν εκ νέου τμήματα της ιστορικής περιοχής κατανομής τους, αν και έχουν φθάσει σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως σε ορισμένα μόνο κράτη μέλη (3). Η επιστροφή του λύκου αποτελεί σημαντική επιτυχία διατηρήσεως (4), η οποία κατέστη εφικτή μέσω της νομικής προστασίας, της ανάπτυξης πιο ευνοϊκών στάσεων του κοινού, και της ανάκαμψης των ειδών που αποτελούν τα θηράματά του (π.χ. ελάφι και αγριόχοιρος) και της δασικής κάλυψης (μετά την εγκατάλειψη της γεωργικής γης).

Ταυτόχρονα, η επιστροφή του λύκου σε περιοχές από τις οποίες απουσίαζε για δεκαετίες ή ακόμα περισσότερο αποτελεί σημαντική πρόκληση για τα κράτη μέλη, καθώς το εν λόγω είδος σχετίζεται συχνά με διάφορα είδη συγκρούσεων και μπορεί να προκαλέσει ισχυρή κοινωνική διαμαρτυρία και αντίδραση στις εμπλεκόμενες αγροτικές κοινότητες.

Όπως τα άλλα μεγάλα σαρκοφάγα, οι λύκοι χρειάζονται πολύ μεγάλες εκτάσεις, καθώς η περιοχή διαβίωσης ενός ατόμου ή μιας αγέλης μπορεί να καλύπτει χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ως εκ τούτου, απαντούν σε πολύ μικρή πυκνότητα και οι πληθυσμοί τους τείνουν να διασπείρονται σε πολύ μεγάλες περιοχές, που συνήθως εκτείνονται σε πολλές διοικητικές μονάδες, τόσο εντός της ίδιας χώρας όσο και μεταξύ διαφορετικών χωρών. Συνεπώς, από βιολογική άποψη, συνιστάται να διασφαλίζεται όσο το δυνατόν μεγαλύτερος συντονισμός και συνοχή των μέτρων διατήρησης και διαχείρισης. Τα παραπάνω αναδεικνύουν την ανάγκη διασυνοριακής συνεργασίας, για παράδειγμα, μέσω της εφαρμογής συνεκτικών και συντονισμένων προσεγγίσεων στο επίπεδο του πληθυσμού των λύκων. Περαιτέρω καθοδήγηση παρέχεται στο έγγραφο Guidelines for population-level management plans of large carnivores in Europe, που συντάχθηκε για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Linnell et al, 2008) (5).

Ο λύκος περιλαμβάνεται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους για τα περισσότερα κράτη μέλη και περιοχές και, ως εκ τούτου, υπόκειται στις διατάξεις αυστηρής προστασίας του άρθρου 12 της οδηγίας για τους οικοτόπους, συμπεριλαμβανομένης της απαγόρευσης όλων των μορφών σκόπιμης σύλληψης ή θανάτωσης ατόμων στη φύση.

Για ορισμένα κράτη μέλη και περιοχές, ο λύκος περιλαμβάνεται στο παράρτημα V ως είδος του οποίου «η σύλληψη στη φύση και η εκμετάλλευση υπόκεινται, ενδεχομένως, σε διαχειριστικά μέτρα». Για τα περισσότερα κράτη μέλη και περιοχές, ο λύκος συμπεριλαμβάνεται επίσης στο παράρτημα II, ως είδος προτεραιότητας για το οποίο απαιτείται ο ορισμός ειδικών ζωνών διατήρησης (στο εξής: ΕΖΔ) και κατάλληλα μέτρα διατήρησης. Στον πίνακα 1 εμφαίνονται οι πληθυσμοί που περιλαμβάνονται στην οδηγία για τους οικοτόπους και τα παραρτήματα στα οποία συμπεριλαμβάνονται.

Πίνακας 1

Αναφορά του λύκου στα παραρτήματα της οδηγίας για τους οικοτόπους

Παράρτημα II (ανάγκη ορισμού ΕΖΔ): «* Canis lupus (εκτός των εσθονικών, λετονικών, λιθουανικών και φινλανδικών πληθυσμών, των ελληνικών πληθυσμών βορείως του 39ου παραλλήλου και των ισπανικών πληθυσμών βορείως του Duero)» Παράρτημα IV (αυστηρή προστασία): «Canis lupus (εκτός των εσθονικών, βουλγαρικών, λετονικών, λιθουανικών, πολωνικών και σλοβακικών πληθυσμών, των ελληνικών πληθυσμών βορείως του 39ου παραλλήλου, των ισπανικών πληθυσμών βορείως του Duero και των φινλανδικών πληθυσμών μέσα στην περιοχή διαχείρισης ταράνδων σύμφωνα με το άρθρο 2 του σχετικού φινλανδικού νόμου 848/90 της 14ης Σεπτεμβρίου 1990)» Παράρτημα V (επιτρέπεται η διαχείριση ειδών): «Canis lupus (ισπανικοί πληθυσμοί βορείως του Duero, ελληνικοί πληθυσμοί βορείως του 39ου παραλλήλου, φινλανδικοί πληθυσμοί μέσα στην περιοχή διαχείρισης ταράνδων σύμφωνα με το άρθρο 2 του σχετικού φινλανδικού νόμου αριθ. 848/90 της 14ης Σεπτεμβρίου 1990, βουλγαρικοί, λετονικοί, λιθουανικοί, εσθονικοί, πολωνικοί και σλοβακικοί πληθυσμοί)».

Όπως αναφέρεται ανωτέρω, ο λύκος δεν έχει φθάσει ακόμη σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως σε πολλά κράτη μέλη και περιοχές (6).

Στο πλαίσιο μελέτης που διενεργήθηκε το 2018 για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (7) εκτιμήθηκε ο κίνδυνος εξαφάνισης για τους μεμονωμένους πληθυσμούς λύκων βάσει των κριτηρίων του κόκκινου καταλόγου της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης. Από τους εννέα (ως επί το πλείστον διασυνοριακούς) πληθυσμούς λύκων, τρεις χαρακτηρίστηκαν «περιορισμένης ανησυχίας», τρεις «σχεδόν απειλούμενοι» και τρεις «ευάλωτοι». Ένας πληθυσμός λύκων (ο ιβηρικός πληθυσμός, ισπανική Σιέρα Μορένα) έχει εξαφανιστεί. Οι συντάκτες της μελέτης τόνισαν επίσης τις δυσκολίες εναρμόνισης των αποτελεσμάτων των στοιχείων παρακολούθησης λόγω των διαφορών ως προς τις τεχνικές και τις προσεγγίσεις παρακολούθησης (διαφορετικοί τρόποι ή περίοδοι μέτρησης), μέσοι πληθυσμοί έναντι μέγιστου και ελάχιστου πληθυσμού, παράλειψη υποβολής εκθέσεων από ορισμένες χώρες παρά την παρουσία του είδους, αποκλίσεις στην ποιότητα των στοιχείων, κ.λπ. (8).

Παρότι φαίνεται ότι αρκετοί πληθυσμοί λύκων ανακάμπτουν και εξαπλώνονται σε όλη την Ευρώπη, το είδος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ποικίλες απειλές και προβλήματα διατήρησης, ιδίως τη λαθροθηρία (η οποία συχνά δεν εντοπίζεται αλλά είναι πιθανό να αντιστοιχεί σε πολύ μεγάλο ποσοστό της συνολικής θνησιμότητας). Οι συγκεκριμένες απειλές και τα πιθανά μέτρα για την αντιμετώπισή τους περιγράφονται για κάθε πληθυσμό λύκων στη χρηματοδοτηθείσα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκθεση Key actions for Large Carnivore populations in Europe (Boitani et al, 2015 (9)).

2. Νομικές απαιτήσεις για την προστασία μεμονωμένων λύκων

Ο λύκος, όπου μνημονεύεται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους, προστατεύεται αυστηρά, δεδομένου ότι σκοπός της οδηγίας είναι η επίτευξη ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως για τα απαριθμούμενα είδη. Η προστασία που παρέχει το άρθρο 12 της οδηγίας για τους οικοτόπους στους πληθυσμούς των ειδών που απαριθμούνται στο εν λόγω παράρτημα έχει προληπτικό χαρακτήρα και απαιτεί από τα κράτη μέλη να προλαμβάνουν τις καταστάσεις που μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά τα είδη.

Η επίσημη μεταφορά του άρθρου 12 στην εθνική νομοθεσία πρέπει να συμπληρωθεί από περαιτέρω εκτελεστικά μέτρα ώστε να διασφαλιστεί η αυστηρή προστασία βάσει των συγκεκριμένων προβλημάτων και απειλών που αντιμετωπίζει ο λύκος σε ένα δεδομένο πλαίσιο. Όχι μόνο πρέπει να απαγορευτούν οι δράσεις που απαριθμούνται στο άρθρο 12, αλλά οι αρχές πρέπει επίσης να λαμβάνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα για να εξασφαλίζουν την τήρηση των απαγορεύσεων στην πράξη. Αυτό συνεπάγεται ότι, για παράδειγμα, οι αρχές οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα μέτρα που είναι αναγκαία για την πρόληψη της (παράνομης) θανάτωσης λύκων και για την προστασία των περιοχών που χρησιμεύουν ως τόποι ανάπαυσης ή αναπαραγωγής, όπως οι φωλιές και οι «τόποι συνάντησής τους».

Σύμφωνα με το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το άρθρο 12 παράγραφος 1 της οδηγίας για τους οικοτόπους «συνεπάγεται υποχρέωση των κρατών μελών όχι μόνο να θεσπίσουν ένα πλήρες νομικό πλαίσιο, αλλά και να εφαρμόσουν συγκεκριμένα και ειδικά μέτρα προστασίας», ενώ η διάταξη προϋποθέτει «τη θέσπιση συνεκτικών και συντονισμένων μέτρων προληπτικού χαρακτήρα» (υπόθεση του ΔΔΕ στην υπόθεση C-183/05 της 11ης Ιανουαρίου 2007, Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Ιρλανδίας). Η εν λόγω προσέγγιση επιβεβαιώθηκε με την απόφαση του ΔΕΕ της 10ης Οκτωβρίου 2019 (προδικαστική απόφαση στην υπόθεση C-674/17): «Η τήρηση της διατάξεως αυτής από τα κράτη μέλη συνεπάγεται την υποχρέωσή τους όχι μόνο να θεσπίσουν πλήρες νομοθετικό πλαίσιο, αλλά και να εφαρμόσουν συγκεκριμένα και ειδικά μέτρα προστασίας. Ομοίως, το αυστηρό σύστημα προστασίας προϋποθέτει τη λήψη συνεκτικών και συντονισμένων μέτρων προληπτικού χαρακτήρα. Επομένως, το σύστημα αυστηρής προστασίας πρέπει να μπορεί να αποτρέπει αποτελεσματικά τη σύλληψη ή την εκ προθέσεως θανάτωση στη φύση καθώς και τη βλάβη ή την καταστροφή των τόπων αναπαραγωγής ή των τόπων αναπαύσεως των ζωικών ειδών που μνημονεύονται στο παράρτημα IV στοιχείο α), της οδηγίας περί οικοτόπων».

Ένα παράδειγμα μέτρου μέσω του οποίου επιβάλλεται αποτελεσματικά η εφαρμογή των διατάξεων προστασίας του είδους είναι η σύσταση αποτελεσματικών ομάδων κατά της λαθροθηρίας που διαθέτουν σκύλους για την ανίχνευση δηλητηριασμένων δολωμάτων. Η λαθροθηρία, οι θηλιές σύλληψης και τα δηλητηριασμένα δολώματα αποτελούν πράγματι σημαντική απειλή για τους λύκους σε πολλούς τόπους. Η δηλητηρίαση αποτελεί ένα ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα διότι επηρεάζει και άλλα είδη, και ιδίως τα αρπακτικά πτηνά. Για την αντιμετώπιση του εν λόγω προβλήματος, διάφορα έργα στη νότια και ανατολική Ευρώπη (Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ελλάδα, Βουλγαρία και Ρουμανία) που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα LIFE (10) έχουν συμβάλει στη θέσπιση ειδικών μέτρων που υποστηρίζουν αποτελεσματικά το καθεστώς αυστηρής προστασίας των ειδών, π.χ. μέσω της σύστασης ομάδων με σκύλους για την ανίχνευση δηλητηριασμένων δολωμάτων, της εκπαίδευσης προσωπικού (φύλακες πάρκων, δασοφύλακες, αγροφύλακες, κτηνίατροι), την ανάπτυξη ικανοτήτων στους δημόσιους φορείς, και δραστηριοτήτων ευαισθητοποίησης που απευθύνονται στους κτηνοτρόφους, τους κυνηγούς, τους τουριστικούς πράκτορες, τους μαθητές σχολείων και το ευρύ κοινό.

Τα σχέδια διατήρησης/διαχείρισης του λύκου, εφόσον καταρτίζονται σύμφωνα με το άρθρο 12 και υλοποιούνται δεόντως, μπορούν να αποτελέσουν ένα αποτελεσματικό πλαίσιο για την εφαρμογή των διατάξεων αυστηρής προστασίας των πληθυσμών του λύκου του παραρτήματος IV, διαμορφώνοντας ένα ολοκληρωμένο σύστημα συνύπαρξης που αποσκοπεί στη διασφάλιση ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως και, παράλληλα, αντιμετωπίζει τις συγκρούσεις που δημιουργούνται σε σχέση με τις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Τα εν λόγω σχέδια μπορούν να περιλαμβάνουν δράσεις όπως οι ακόλουθες: i) στήριξη για τη λήψη προληπτικών μέτρων (μέσω επενδυτικών ενισχύσεων, ενημέρωσης, εκπαίδευσης και τεχνικής συνδρομής)· ii) αποκατάσταση των οικονομικών ζημιών που προκαλούν οι λύκοι· iii) βελτίωση της παρακολούθησης και της βάσης γνώσεων σχετικά με τον οικείο πληθυσμό λύκων· iv) παρακολούθηση, αξιολόγηση και βελτίωση της αποτελεσματικότητας των μέτρων προστασίας της κτηνοτροφίας· v) προώθηση της συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών και της διεξαγωγής διαλόγου μεταξύ τους (π.χ. μέσω ειδικών πλατφορμών)· vi) βελτίωση των προσπαθειών εφαρμογής της νομοθεσίας για την καταπολέμηση της παράνομης θανάτωσης λύκων· vii) προστασία οικοτόπων και βελτίωση των συνθηκών σίτισης (π.χ. εάν χρειάζεται, μέσω της αποκατάστασης των πληθυσμών άγριων θηραμάτων)· viii) ανάπτυξη ευκαιριών οικοτουρισμού που σχετίζονται με τους λύκους· ix) προώθηση/εμπορική προώθηση γεωργικών προϊόντων από περιοχές που διαβιούν λύκοι· και x) πληροφόρηση, εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση. Τα σχέδια μπορούν επίσης να δίνουν στις αρμόδιες αρχές τη δυνατότητα να επιτρέπουν την περιορισμένη χρήση ελέγχου μέσω θανάτωσης για την απομάκρυνση λύκων, μέσω της εφαρμογής παρεκκλίσεων σύμφωνα με τους όρους που ορίζονται στην οδηγία. Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι τα σχέδια που υιοθετούν μια προσαρμοστική διαχείριση των θηραμάτων (όπως τα σχέδια για τα θηρεύσιμα είδη του παραρτήματος V της οδηγίας για τους οικοτόπους) δεν θα συνάδουν με τις διατάξεις αυστηρής προστασίας που ισχύουν για τα είδη του παραρτήματος IV.

Τα εν λόγω σχέδια θα πρέπει να καταρτίζονται με βάση τα βέλτιστα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με την κατάσταση διατήρησης και τις τάσεις αύξησης ή μείωσης των ειδών, καθώς και σχετικά με όλες τις σχετικές απειλές και πιέσεις. Η συμμετοχή ή η διαβούλευση με όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη, ιδίως δε με εκείνα που επηρεάζονται από τα είδη ή από τα προβλεπόμενα μέτρα διατήρησης, είναι καίριας σημασίας για την ενσωμάτωση όλων των σχετικών πτυχών των σχεδίων και την ενθάρρυνση της ευρείας κοινωνικής αποδοχής.

Παράδειγμα συμμετοχής ενδιαφερόμενων μερών σε σχέδιο διαχείρισης Το σχέδιο διαχείρισης λύκου της Κροατίας για την περίοδο 2010-2015 (Υπουργείο Πολιτισμού της Κροατίας, 2010) ήταν το αποτέλεσμα διετούς διαδικασίας, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι όλων των ενδιαφερόμενων ομάδων (αρμόδια υπουργεία, μέλη της επιτροπής παρακολούθησης των πληθυσμών μεγάλων σαρκοφάγων, επιστήμονες, δασοκόμοι, μη κυβερνητικές ενώσεις κ.λπ.). Στο αναλυτικό σχέδιο δράσης περιγράφονται τα μέτρα που θα πρέπει να εφαρμόσει η Κροατία ώστε να διασφαλίσει τη διατήρηση του πληθυσμού των λύκων και παράλληλα την πλέον αρμονική συνύπαρξη, στο μέτρου του δυνατού, με τον άνθρωπο.

Ως εκ τούτου, τα σχέδια διατήρησης και διαχείρισης του λύκου μπορούν να αποτελέσουν το κατάλληλο πλαίσιο για την αξιολόγηση και αντιμετώπιση όλων των σχετικών προβλημάτων και συγκρούσεων που απειλούν τους πληθυσμούς των λύκων, με σκοπό την επίτευξη ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως.

Επομένως, μπορούν να καλύπτουν επίσης ζητήματα όπως η υβριδοποίηση των λύκων με σκύλους, όπως έχει αναφερθεί και για τους εννέα ευρωπαϊκούς πληθυσμούς λύκων σε 21 ευρωπαϊκές χώρες (11). Σε ορισμένους τόπους, το συγκεκριμένο ζήτημα αποτελεί σημαντική απειλή για τη διατήρηση του λύκου (12) και ενδέχεται να απαιτούνται ειδικά προληπτικά μέτρα, προδραστικά μέτρα και μέτρα αντίδρασης για την αντιμετώπισή του, όπως αναφέρεται στη σύσταση αριθ. 173 (2014 (13)) που εκδόθηκε βάσει της Σύμβασης της Βέρνης (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2014). Ωστόσο, δεδομένου ότι η υβριδοποίηση λύκου-σκύλου αποτελεί σύνθετο ζήτημα, συνιστάται θερμά να καταρτιστεί ένα επαρκώς προσδιορισμένο σχέδιο διαχείρισης σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο πληθυσμών με χρήση των πλέον επικαιροποιημένων και αξιόπιστων εργαστηριακών μεθόδων, στατιστικών διαδικασιών και διαδικασιών πεδίου (βλ. πλαίσιο).

Υβρίδια λύκου-σκύλου Η διασταύρωση μεταξύ λύκων και οικόσιτων σκύλων έχει πιθανώς συμβεί επανειλημμένα στην ιστορία της εξημέρωσης του σκύλου και εξακολουθεί να συμβαίνει με κυμαινόμενη ένταση σε αρκετά μέρη της περιοχής κατανομής του λύκου. Επειδή αποτελεί ανθρωπογενή μορφή υβριδοποίησης, η υβριδοποίηση λύκου-σκύλου δεν αποτελεί φυσική εξελικτική διαδικασία κατά την οποία τα υβρίδια θα έπρεπε να υπόκεινται σε μέτρα διατήρησης. Αντιθέτως, ως απειλή για τη γονιδιακή ακεραιότητα των πληθυσμών του λύκου, η υβριδοποίηση λύκου-σκύλου αποτελεί ζήτημα που προκαλεί μεγάλη ανησυχία όσον αφορά τη διατήρηση και το οποίο θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσω των κατάλληλων σχεδίων και εργαλείων διαχείρισης. Στην Ευρώπη, υβριδοποίηση έχει εντοπιστεί σε διάφορες χώρες, π.χ. στη Νορβηγία, τη Λετονία, την Εσθονία, τη Βουλγαρία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, τη Σλοβενία και τη Σερβία. Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι οι εκτιμήσεις σχετικά με τη διείσδυση γονιδίων του σκύλου στον άγριο πληθυσμό του λύκου βασίζονται σε ποικίλες προσεγγίσεις και σχετικά πειραματικά πρωτόκολλα. Ενώ σε αρκετές περιπτώσεις η διασταύρωση μεταξύ ειδών είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση ενός ή λίγων υβριδίων σε περιορισμένες περιοχές, σε άλλες περιπτώσεις διαπιστώθηκε διείσδυση γονιδίων σκύλου στον άγριο πληθυσμό λύκων σε μεγάλες εκτάσεις, αν και σε διαφορετικό βαθμό (από 5,6 % στη Γαλικία της Ισπανίας μέχρι πάνω από 60 % στην επαρχία του Γκροσέτο της Ιταλίας). Παρομοίως, υψηλά ποσοστά διείσδυσης διαπιστώθηκαν στα βόρεια Απέννινα Όρη, ενώ στον αλπικό πληθυσμό λύκων διαπιστώθηκαν σπάνιες μόνο περιπτώσεις υβριδίων (από τη Γαλλία μέχρι τις κεντροανατολικές Άλπεις). Ωστόσο, το αναφερόμενο ποσοστό υβριδοποίησης κυμαίνεται σε περίπου 5-10% (Leonard et al., 2011). Υβριδοποίηση συμβαίνει κυρίως μεταξύ αρσενικών σκύλων και θηλυκών λύκων. Σε σπάνιες περιπτώσεις, μπορεί να συμβεί και το αντίθετο. Ο υψηλός αριθμός ελεύθερα περιφερόμενων σκύλων από διάφορες περιοχές, ιδίως στις μεσογειακές περιοχές, δημιουργεί πολλές ευκαιρίες συναντήσεων λύκου-σκύλου. Δεν υπάρχουν γνώσεις σχετικά με την οικολογία των υβριδίων άγριου λύκου-σκύλου, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα υβρίδια έχουν μειωμένη φυσική κατάσταση, διασπορά, αναπαραγωγική επιτυχία, συμπεριφορική διαφοροποίηση ή βιωσιμότητα των πληθυσμών. Η διαχείριση της υβριδοποίησης λύκου-σκύλου παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες για τις κρατικές αρχές, καθώς θέτει αρκετές σοβαρές προκλήσεις. α) Η ταξινομική κατάταξη ενός υβριδίου Οι σκύλοι προήλθαν από τους λύκους μέσω της εξημέρωσης, ενώ και τα δύο είδη ανήκουν στην ίδια ταξινομική οντότητα, δηλαδή το είδος Canis lupus. Οι σκύλοι προσδιορίζονται ενίοτε με την ονομασία του υποείδους Canis lupus familiaris. Δεν υπάρχει σημαντική αμφιβολία ότι τα υβρίδια πρέπει να διατηρήσουν την ονομασία Canis lupus. β) Η νομική κατάταξη των υβριδίων Σε αντίθεση με τους σκύλους, η επιβίωση των οποίων εξαρτάται συνήθως από τη φροντίδα και τους πόρους που τους παρέχει ο άνθρωπος, τα υβρίδια διάγουν ανεξάρτητη και βιώσιμη ζωή ως άγρια ζώα. Ως εκ τούτου θα θεωρούνταν άγρια πανίδα από πολλές εθνικές νομοθεσίες και η διαχείρισή τους θα υπόκειτο στους ίδιους κανόνες. Εάν τα υβρίδια θεωρούνταν αντίστοιχα των σκύλων, θα υπάγονταν στις εθνικές νομοθεσίες για τα οικόσιτα ζώα. Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται σκόπιμο να αναγνωριστεί στα υβρίδια λύκου-σκύλου «το ίδιο νομικό καθεστώς με τους λύκους από τους κυνηγούς και το ευρύ κοινό προκειμένου να αποκλειστεί η πιθανότητα να υπάρχει το περιθώριο παράνομης θανάτωσης λύκων» (Δήλωση στήριξης πολιτικής σχετικά με την υβριδοποίηση, που συνέταξε η πρωτοβουλία «Large Carnivore Initiative for Europe» και η οποία επισυνάπτεται στο έγγραφο Guidelines for population-level management plans of large carnivores (Linnell et al., 2008)). Πράγματι, εάν τα υβρίδια θεωρούνταν νομικώς μη καλυπτόμενα από τις εθνικές νομοθεσίες, αυτό θα οδηγούσε σε αύξηση της τυχαίας θανάτωσης λύκων, δεδομένης της δυσκολίας διάκρισης των υβριδίων από τους γονιδιακά «αμιγείς» λύκους αποκλειστικά με βάση τα μορφολογικά χαρακτηριστικά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ενδέχεται να παρατηρούνταν όχι μόνο τυχαία αλλά και σκόπιμη θανάτωση, δεδομένου ότι η απουσία προστασίας των υβριδίων μπορεί να χρησιμοποιούνταν ως πρόσχημα για τη θανάτωση πραγματικών λύκων. Οι αρχές διαχείρισης ενθαρρύνονται να διασφαλίζουν ότι τα υβρίδια καλύπτονται σαφώς και κατηγορηματικά από τις εθνικές νομοθεσίες τους είτε ως άγρια πανίδα είτε ως οικόσιτα ζώα. γ) Επιλογές για προσεγγίσης διαχείρισης Η καταλληλότερη προσέγγιση διαχείρισης θα εξαρτηθεί από το συνολικό εκτιμώμενο επίπεδο της διείσδυσης και από το εάν η διείσδυση περιορίζεται σε περιορισμένες περιοχές και λίγες αγέλες ή παρουσιάζει ευρεία διασπορά σε μεγάλες περιοχές και/ή στις περισσότερες αγέλες. Για παράδειγμα, η περιορισμένη διείσδυση ενδέχεται να μη συνιστά σοβαρή απειλή εάν παραμένει σταθερή μεταξύ των γενεών. Η σημαντική και ευρέως διαδεδομένη υβριδοποίηση (υβριδικό σμήνος) μπορεί να είναι δύσκολη στη διαχείριση, παρότι μπορεί να εξακολουθεί να είναι επιθυμητή η μείωση της εν εξελίξει και της μελλοντικής εισροής οικόσιτων γονιδίων στον πληθυσμό των λύκων. Ο υψηλός αλλά χωρικά εντοπισμένος επιπολασμός εξακολουθεί να μπορεί να αντιμετωπιστεί με στοχευμένα μέτρα για την εξάλειψη της αναπαραγωγής υβριδίων (είτε μέσω απομάκρυνσης είτε μέσω στείρωσης). Παρότι διατυπώθηκαν διάφορες επιφυλάξεις σχετικά με τη δυσκολία και την αποτελεσματικότητα της απομάκρυνσης υβριδίων με σκοπό τον έλεγχο των χαμηλών επιπέδων διαδεδομένης διείσδυσης, η εν λόγω παρέμβαση είναι δυνητικά χρήσιμη όταν η υβριδοποίηση δεν είναι ευρέως διαδεδομένη και η εφαρμογή της υποστηρίζεται από εφαρμοσμένη έρευνα, παρακολούθηση και ένα προσαρμοστικό πλαίσιο διαχείρισης. Το φάσμα των εργαλείων διαχείρισης είναι ευρύ και η χρησιμότητα κάθε εργαλείου εξαρτάται από τους σκοπούς. Συνιστάται θερμά η υβριδοποίηση να αντιμετωπίζεται μέσω ενός ειδικού σχεδίου σε εθνικό επίπεδο, ή πιθανώς σε επίπεδο πληθυσμού, στο οποίο θα περιγράφονται και θα αιτιολογούνται πλήρως οι σκοποί, τα πρωτόκολλα και τα κριτήρια. Θα πρέπει να προσδιοριστεί και να περιγραφεί σειρά προληπτικών μέτρων, προδραστικών μέτρων και μέτρων αντίδρασης. Το σχέδιο θα περιλαμβάνει πιθανότατα διατάξεις ως προς τα ακόλουθα: 1) Έναρξη διεθνούς συνεργατικής προσπάθειας με τη συμμετοχή όλων των εργαστηρίων γενετικής, με σκοπό την επίτευξη συμφωνίας ως προς την υιοθέτηση κοινής προσέγγισης για τον καθορισμό ορίων και διαδικασιών για την αναγνώριση των υβριδίων και την ανταλλαγή αλληλικών συχνοτήτων πληθυσμών αναφοράς. 2) Έγκριση συνόλου κατευθυντήριων γραμμών πολιτικής για τη μελέτη και παρακολούθηση της εξάπλωσης και του επιπολασμού της υβριδοποίησης και της γονιδιακής διείσδυσης του σκύλου στον πληθυσμό των λύκων. 3) Καθορισμός περιοχών στις οποίες αρμόζει η χρήση διαφορετικών εργαλείων διαχείρισης, ανάλογα με τα επίπεδα και τις μορφές επιπολασμού των υβριδίων, από την απουσία παρέμβασης μέχρι την ενεργητική απομάκρυνση ατόμων υβριδίων. Τέλος, το κοινωνικό πλαίσιο μπορεί να διαδραματίζει έναν ρόλο στις περιοχές διαχείρισης και τα μέτρα που επιλέγονται. 4) Σύσταση ομάδων (και διαδικασιών) έκτακτης ανάγκης οι οποίες θα είναι υπεύθυνες, όπου και όταν απαιτείται, για την απομάκρυνση των υβριδίων λύκου-σκύλου από το φυσικό τους περιβάλλον ή για την αιχμαλώτιση/στείρωση/απελευθέρωσή τους. Στη σύσταση αριθ. 173 (2014) της Σύμβασης της Βέρνης, την οποία υποστηρίζει πλήρως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι: «είναι υπέρ της αποτελεσματικής διατήρησης του λύκου να εξασφαλιστεί ότι η απομάκρυνση τυχόν εντοπιζόμενων υβριδίων λύκου-σκύλου διενεργείται αποκλειστικά και μόνο υπό τον έλεγχο του κράτους». Φαίνεται ότι αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο διά της απαγόρευσης της θανάτωσης υβριδίων βάσει της εθνικής νομοθεσίας, με μόνη εξαίρεση τις κρατικές υπηρεσίες ή τους εντεταλμένους υπαλλήλους τους. Η σύσταση καλεί τα μέρη: «Να διασφαλίσουν ότι η υπό κρατικό έλεγχο απομάκρυνση υβριδίων λύκου-σκύλου πραγματοποιείται αφού οι εντεταλμένοι προς τούτο από τις κρατικές αρχές κρατικοί υπάλληλοι και/ή φορείς έχουν βεβαιωθεί ότι πρόκειται για υβρίδια βάσει γενετικών και/ή μορφολογικών χαρακτηριστικών. Η απομάκρυνση θα πρέπει να πραγματοποιείται μόνο από εντεταλμένους από τις αρμόδιες αρχές με την λόγω αρμοδιότητα φορείς, εξασφαλίζοντας, παράλληλα, ότι η εν λόγω απομάκρυνση δεν υπονομεύει την κατάσταση διατηρήσεως των λύκων». «Να θεσπίσουν τα αναγκαία μέτρα για την πρόληψη της σκόπιμης ή εσφαλμένης θανάτωσης λύκων λόγω σύγχυσης με υβρίδια λύκου-σκύλου. Τα παραπάνω ισχύουν χωρίς να θίγεται η προσεκτική και υπό κρατικό έλεγχο απομάκρυνση των εντοπισθέντων υβριδίων λύκου-σκύλου από το φυσικό τους περιβάλλον από εντεταλμένους από τις αρμόδιες αρχές με την εν λόγω αρμοδιότητα φορείς». 5) Έγκριση εθνικού σχεδίου για τον έλεγχο των ελεύθερα περιφερόμενων σκύλων (άγριων, αδέσποτων ή με ιδιοκτήτες οι οποίοι τους αφήνουν να περιφέρονται ελεύθερα) και την απαγόρευση της διατήρησης λύκων και υβριδίων λύκου-σκύλου ως ζώων συντροφιάς. Ανάληψη εκστρατειών ευαισθητοποίησης με σκοπό τη στήριξη του ελέγχου των άγριων και ελεύθερα περιφερόμενων σκύλων σε περιοχές κατανομής λύκων.

3. Συγκρούσεις που σχετίζονται με τον λύκο

Ο λύκος συνδέεται ιστορικά με διάφορα είδη κοινωνικοοικονομικών συγκρούσεων στη σχέση του με τον άνθρωπο. Κατά το παρελθόν, οι εν λόγω συγκρούσεις οδήγησαν στην εξολόθρευση ή τη σημαντική μείωση των πληθυσμών λύκων σε μεγάλο μέρος της περιοχής κατανομής τους στην Ευρώπη. Η εν λόγω καταδίωξη, σε συνδυασμό με τα υψηλά ποσοστά λαθροθηρίας, εξακολουθεί να υφίσταται και σήμερα σε πολλές περιοχές. Σήμερα, οι κύριες συγκρούσεις είναι οι ακόλουθες:

— Διαρπαγή εκτρεφόμενων ζώων. Οι διαρπαγές εκτρεφόμενων ζώων αφορούν κυρίως πρόβατα. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς των Linnell & Cretois (2018), κατά την περίοδο 2012-2016 οι λύκοι θανάτωναν κατά μέσο όρο 19 500 πρόβατα ετησίως στην ΕΕ (επισημαίνεται ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για την Πολωνία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Βουλγαρία, την Αυστρία και τμήματα της Ιταλίας). Το εν λόγω αριθμητικό στοιχείο είναι, επί του παρόντος, ο καλύτερος αντιπροσωπευτικός δείκτης για τις επιπτώσεις της θηρευτικής δραστηριότητας στην ΕΕ. Παρότι τα πρόβατα είναι τα κύρια θύματα των επιθέσεων λύκων, άλλα είδη εκτρεφόμενων ζώων (αιγοειδή, βοοειδή, άλογα) και ημιεξημερωμένοι τάρανδοι αποτελούν επίσης θηράματα, αν και σε μικρότερο βαθμό. Η διαρπαγή ποικίλλει σημαντικά και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το είδος του συστήματος κτηνοτροφίας, το είδος της διαχείρισης και τον βαθμό επιτήρησης, δηλαδή το αν τα εκτρεφόμενα ζώα βρίσκονται εντός κλειστού περιβάλλοντος, ιδίως στη διάρκεια της νύχτας, ή φυλάσσονται από βοσκό. Για παράδειγμα, στη Γαλλία (80 αγέλες λύκων), το 2019 θηρεύτηκαν και δόθηκε αποζημίωση για περίπου 11 000 πρόβατα, βοοειδή και αιγοειδή (Dreal 2019 (14)), ενώ στη Γερμανία (128 αγέλες λύκων) ο αριθμός αυτός δεν υπερβαίνει τις 3 000 για το 2019 (DBBW 2019 (15)) και στη Σουηδία (31 αγέλες λύκων) θηρεύτηκαν μόνο 161 πρόβατα το 2018 (Viltskadestatistik 2018, SLU (16)). Οι Linnell & Cretois (2018) τονίζουν τις δυσκολίες της συγκέντρωσης συνεκτικών και αξιόπιστων στοιχείων από όλη την Ευρώπη σχετικά με τη διαρπαγή εκτρεφόμενων ζώων από λύκους. Ο θάνατος ή η απώλεια εκτρεφόμενων ζώων μπορεί να οφείλεται σε διάφορους λόγους και δεν είναι πάντοτε εφικτό να αποδοθούν οι θάνατοί τους σε μεγάλα σαρκοφάγα. Η ποιότητα της υποβολής στοιχείων από τους γεωργούς και τους διαχειριστές εκτρεφόμενων ζώων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το σύστημα αποζημιώσεων: για παράδειγμα, από το επίπεδο της (πλήρους ή μερικής) αποζημίωσης, τη διάρκεια και τις δυσκολίες της σχετικής διοικητικής διαδικασίας και από το εάν διενεργούνται επιτόπιοι έλεγχοι προκειμένου να επαληθεύεται αν η διαρπαγή οφειλόταν σε μεγάλα σαρκοφάγα. Οι λύκοι ενδέχεται επίσης περιστασιακά να επιτίθενται και να θανατώνουν σκύλους — για παράδειγμα, στη Σουηδία ή τη Φινλανδία, κατά το κυνήγι άλκης με ελεύθερους σκύλους σε εδάφη λύκων. Η απώλεια εκτρεφόμενων ζώων και σκύλων έχει σαφώς σημαντικό συναισθηματικό αντίκτυπο, πέραν από την άμεση και έμμεση οικονομική ζημία. Ενώ ο συνολικός αντίκτυπος της θηρευτικής δραστηριότητας του λύκου στην κτηνοτροφία είναι αμελητέος στην ΕΕ, η εν λόγω δραστηριότητα όσον αφορά απροστάτευτα πρόβατα που βόσκουν μπορεί να είναι σημαντική σε επίπεδο ατομικής γεωργικής εκμετάλλευσης και αποτελεί μια πρόσθετη πίεση και βάρος για τους οικείους φορείς εκμετάλλευσης σε έναν τομέα ο οποίος ήδη υφίσταται αρκετές κοινωνικοοικονομικές πιέσεις.

— Εκτιμώμενος κίνδυνος για τον άνθρωπο. Οι λύκοι δεν βλέπουν τον άνθρωπο ως πιθανό θήραμα αλλά μάλλον ως απειλή που πρέπει να αποφεύγουν. Παρότι κατά το παρελθόν έχουν αναφερθεί θανάσιμες επιθέσεις λύκων σε ανθρώπους (οι οποίες συνδέονταν συχνά με λύσσα ή με λύκους τους οποίους οι άνθρωποι τάιζαν, προκαλούσαν, τραυμάτιζαν ή παγίδευαν), ο πραγματικός κίνδυνος επιθέσεων λύκου σε ανθρώπους, στις παρούσες περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνθήκες στην Ευρώπη, θεωρείται εξαιρετικά χαμηλός. (Linnell et al, 2002· Linnell and Alleau, 2016 (17)· KORA, 2016· Linnell et al, 2021). Εντούτοις, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να φοβούνται τους λύκους, ιδίως στις χώρες και τις περιοχές που αποικίστηκαν πρόσφατα από το είδος ή σε περιπτώσεις κατά τις οποίες οι αυξανόμενοι αριθμοί λύκων τους καθιστούν περισσότερο ορατούς σε περιοχές στις οποίες δεν απαντώνταν συνήθως κατά το παρελθόν. Έχουν αναφερθεί περιπτώσεις λύκων που προσέγγισαν ανθρώπους επιδεικνύοντας ασυνήθη συμπεριφορά («τολμηροί» ή «ατρόμητοι» λύκοι). Τα εν λόγω περιστατικά συμβαίνουν κυρίως όταν οι λύκοι αποκτούν τροφική εξάρτηση ή όταν υπάρχουν σκύλοι (Reinhardt 2018). Παρότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα υβρίδια λύκου-σκύλου είναι πιο τολμηρά ή πιο επικίνδυνα από τους λύκους, ο φόβος απέναντί τους αποτελεί επίσης ειδικό ζήτημα σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης. Οι εν λόγω αντιλήψεις και στάσεις πρέπει να λαμβάνονται προσεκτικά υπόψη και να αντιμετωπίζονται δεόντως. Συχνά είναι χρήσιμο, αλλά όχι επαρκές, να στηρίζονται εκπαιδευτικές δραστηριότητες, να παρέχεται ορθή ενημέρωση και να αποκαλύπτονται οι ψευδείς ειδήσεις μέσω ελέγχου των πραγματικών περιστατικών (όπως πράττουν ορισμένες τοπικές ή περιφερειακές αρχές ή στο πλαίσιο έργων του προγράμματος LIFE). Επιπλέον, πρέπει να καθίσταται σαφές ότι, στην απίθανη περίπτωση αντικειμενικού κινδύνου, που οφείλεται, για παράδειγμα, σε λύσσα ή σε επιθετικό λύκο ή σε λύκο που έχει αποκτήσει τροφική εξάρτηση ή εξοικείωση, η στοχευμένη απομάκρυνση του λύκου είναι απολύτως νόμιμη βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους (βλ. παράγραφο σχετικά με τις παρεκκλίσεις του άρθρου 16 παράγραφος 1 στοιχείο γ) του κεφαλαίου 6 κατωτέρω).

— Επιπτώσεις στα είδη οπληφόρων εκτρεφόμενων θηραμάτων. Οι λύκοι και οι κυνηγοί μπορεί ενίοτε να κυνηγούν το ίδιο θήραμα, δηλαδή τα άγρια οπληφόρα. Όταν τα μεγάλα σαρκοφάγα επιστρέφουν, οι κυνηγοί συχνά φοβούνται ότι ο ανταγωνισμός θα επηρεάσει τις δραστηριότητές τους, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε σημαντική σύγκρουση. Οι επιπτώσεις της θηρευτικής δραστηριότητας των λύκων τόσο στους αριθμούς όσο και στη συμπεριφορά των άγριων οπληφόρων είναι αρκετά ποικιλόμορφες και σύνθετες, ανάλογα με το είδος και τα χαρακτηριστικά της περιοχής. Γενικά, οι λύκοι θανατώνουν μικρό μόνο ποσοστό των άγριων οπληφόρων κάθε έτος, πολύ μικρότερο απ' ό,τι οι κυνηγοί, και δεν φαίνεται να έχουν αρνητικό αντίκτυπο στις σημερινές (γενικά αυξητικές) τάσεις των πληθυσμών οπληφόρων στην Ευρώπη (18) (Bassi, E. et al 2020· Gtowaciflski, Z. and Profus, P. 1997). Σε κάθε περίπτωση, σε αντίθεση με τη θήρα οικόσιτων εκτρεφόμενων ζώων, η θήρα άγριων οπληφόρων από άγρια αυτόχθονα σαρκοφάγα δεν μπορεί να αποτραπεί ή να μετριαστεί, καθότι αποτελεί μέρος των φυσικών διεργασιών τις οποίες η πολιτική για τη βιοποικιλότητα αποσκοπεί να αποκαταστήσει και να διατηρήσει. Το γεγονός αυτό αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για τους Ευρωπαίους κυνηγούς, καθώς η επιστροφή των μεγάλων σαρκοφάγων πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον προγραμματισμό των κυνηγετικών δραστηριοτήτων και τον καθορισμό ποσοστώσεων για τα άγρια οπληφόρα. Τέλος, πρέπει να αναγνωριστεί η συμβολή των λύκων στη ρύθμιση της πυκνότητας των οπληφόρων (Ripple, W.J. and Beschta, R.L., 2012), λαμβάνοντας υπόψη τα σχετικά οφέλη, όπως η μείωση των ζημιών στη δασοκομία και τις γεωργικές καλλιέργειες (19).

— Συγκρούσεις σχετικά με τις αξίες (ανταγωνιστικά οράματα σχετικά με τα ευρωπαϊκά τοπία). Οι συγκρούσεις που σχετίζονται με τους λύκους δεν αφορούν πάντα τις άμεσες οικονομικές επιπτώσεις σε ορισμένα ενδιαφερόμενα μέρη του γεωργικού τομέα. Οι λύκοι είναι ιδιαίτερα συμβολικό είδος για σειρά ευρύτερων ζητημάτων και οι συγκρούσεις αντικατοπτρίζουν συχνά βαθύτερες κοινωνικές διαιρέσεις (π.χ μεταξύ αγροτικών και αστικών περιοχών, μεταξύ σύγχρονων και παραδοσιακών αξιών ή μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών και οικονομικών τάξεων) (Linnell, 2013). Οι λύκοι συχνά αποτελούν αφορμή για μια γενικότερη συζήτηση για τη μελλοντική κατεύθυνση των ευρωπαϊκών τοπίων (Linnell, 2014) μεταξύ διαφόρων τμημάτων της κοινωνίας με αντιτιθέμενες απόψεις και οράματα σχετικά με τον τρόπο διατήρησης, χρήσης ή διαχείρισης της άγριας ζωής και των τοπίων (20). Έτσι εξηγείται το ότι σπανίως υφίσταται σαφής σχέση μεταξύ του βαθμού των οικονομικών επιπτώσεων των μεγάλων σαρκοφάγων και του βαθμού των κοινωνικών συγκρούσεων που οφείλονται σε αυτές (Linnell and Cretois, 2018).

4. Μέτρα για τη βελτίωση της συνύπαρξης ανθρώπων και λύκων

Από την έκδοση της οδηγίας για τους οικοτόπους κι έπειτα, η Επιτροπή προωθεί την προσέγγιση της συνύπαρξης, που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως των πληθυσμών των μεγάλων σαρκοφάγων και, παράλληλα, στην αντιμετώπιση και μείωση των συγκρούσεων με τις νόμιμες δραστηριότητες του ανθρώπου, με σκοπό την κοινή χρήση πολυλειτουργικών τοπίων. Το πρόγραμμα LIFE έχει χρηματοδοτήσει πάνω από 40 έργα που συνδέονται με τη διατήρηση και συνύπαρξη με τους λύκους, τα οποία έχουν συμβάλει στην εξεύρεση και τον έλεγχο ορθών πρακτικών για την επίτευξη των εν λόγω σκοπών (21).

Πολλά παραδείγματα και περιπτωσιολογικές μελέτες συνύπαρξης έχουν προέλθει από την Πλατφόρμα της ΕΕ για τη συνύπαρξη του ανθρώπου με τα μεγάλα σαρκοφάγα, μια ομάδα οργανισμών η οποία αντιπροσωπεύει διαφορετικές ομάδες συμφερόντων που έχουν συμφωνήσει επί μιας κοινής αποστολής για την προώθηση λύσεων συνύπαρξης (22). Οι εν λόγω περιπτωσιολογικές μελέτες κατατάσσονται σε πέντε κατηγορίες: 1) παροχή συμβουλών/ευαισθητοποίηση· 2) παροχή πρακτικής στήριξης· 3) κατανόηση των διαφόρων απόψεων· 4) καινοτόμος χρηματοδότηση· και 5) παρακολούθηση (23) (πλατφόρμα της ΕΕ για τα μεγάλα σαρκοφάγα, 2019).

Σε μελέτη του 2018 που ζητήθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (24) παρουσιάστηκαν συστάσεις και παραδείγματα πρακτικών μέτρων συνύπαρξης σε αρκετά κράτη μέλη για τους λύκους και άλλα μεγάλα σαρκοφάγα.

Συνεπώς, σε ευρωπαϊκό επίπεδο υφίσταται ευρεία βάση ανταλλαγής γνώσεων και πολύτιμων εμπειριών. Παρακάτω περιγράφονται οι συνηθέστερες προσεγγίσεις για τη μείωση των συγκρούσεων.

— Αντισταθμιστικές πληρωμές

Μια συχνή προσέγγιση για τη μείωση των οικονομικών επιπτώσεων των ζημιών που προκαλούν οι λύκοι και την ενίσχυση της ανεκτικότητας για τα προστατευόμενα είδη είναι οι αντισταθμιστικές πληρωμές, οι οποίες χρησιμοποιούνται σε πολλές χώρες της ΕΕ. Οι αντισταθμιστικές πληρωμές μπορούν συχνά να αποτελέσουν το κατάλληλο μέτρο, αλλά οι κανόνες επιλεξιμότητας θα πρέπει να είναι σαφώς καθορισμένοι και να εξετάζονται διάφοροι παράγοντες. Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει να εξετάζεται το εάν οι απώλειες εκτρεφόμενων ζώων οφείλονται πράγματι στη διαρπαγή από λύκους και να διασφαλίζεται ότι η αποζημίωση είναι δίκαιη και καταβάλλεται εγκαίρως στον επιλέξιμο αποδέκτη.

Σε πολλές χώρες, οι γεωργοί διαμαρτύρονται για την περίπλοκη και δαπανηρή διαδικασία είσπραξης της αποζημίωσης ή για το ότι οι πληρωμές πραγματοποιούνται καθυστερημένα ή είναι ανεπαρκείς. Οι αντισταθμιστικές πληρωμές χρηματοδοτούνται συνήθως από το κράτος ή την τοπική αυτοδιοίκηση σύμφωνα με τους ενωσιακούς κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις (25) (βάσει των οποίων επιτρέπεται η αποζημίωση των άμεσων και έμμεσων δαπανών σε ποσοστό 100%). Οι αντισταθμιστικές πληρωμές για ζημίες δεν είναι πάντοτε επαρκείς για την αντιμετώπιση των προβλημάτων συνύπαρξης, καθώς δεν μειώνουν τις διαρπαγές ή άλλες συγκρούσεις. Επιπλέον, οι αντισταθμιστικές πληρωμές συχνά δεν είναι βιώσιμες μακροπρόθεσμα, εκτός εάν συνδυάζονται κατάλληλα με άλλα μέτρα.

— Προληπτικά μέτρα και τεχνική βοήθεια

Τα προληπτικά μέτρα αποτελούν βασική συνιστώσα ενός ολοκληρωμένου συστήματος συνύπαρξης. Η αποκτηθείσα πείρα (π.χ. από έργα LIFE και τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης) καταδεικνύει τη σημασία και την αποτελεσματικότητα των διαφόρων μέτρων προστασίας της κτηνοτροφίας, όπως τα διάφορα είδη περίφραξης, η φύλαξη από βοσκό, οι ποιμενικοί σκύλοι, η συγκέντρωση των εκτρεφόμενων ζώων τη νύχτα και οι οπτικοακουστικές αποτρεπτικές συσκευές [Fernández-Gil, et al 2018, βλ. επίσης Carnivore Damage Prevention News (CDP news, 2018)]. Ιδιαίτερα η παρουσία βοσκών μπορεί να καταστήσει τα μέτρα προστασίας των εκτρεφόμενων ζώων πολύ πιο αποτελεσματικά και αποτελεί η ίδια μέσο αποτροπής της διαρπαγής. Σε έκθεση που εκπονήθηκε από την πλατφόρμα της ΕΕ για τα μεγάλα σαρκοφάγα παρουσιάζονται επιτυχείς εμπειρίες και ορθές πρακτικές (Hovardas et al, 2017). Τα προληπτικά μέτρα πρέπει να είναι διαμορφωμένα και προσαρμοσμένα στα ειδικά χαρακτηριστικά των περιοχών (συμπεριλαμβανομένου του είδους των εκτρεφόμενων ζώων, του μεγέθους των κοπαδιών, του αναγλύφου κ.λπ.).

Η αποτελεσματικότητα των εν λόγω μέτρων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ορθή εφαρμογή τους από τους σχετικούς φορείς εκμετάλλευσης, καθώς και από τη διαθεσιμότητα επαρκών πόρων και τεχνικών συμβουλών για την υποστήριξη της εφαρμογής τους επί του πεδίου (π.χ. van Eeden et al. 2018). Κανένα μεμονωμένο μέτρο δεν μπορεί να είναι 100% επιτυχημένο, αλλά οι επαρκείς τεχνικές λύσεις (οι οποίες συχνά χρησιμοποιούνται συνδυαστικά) μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις απώλειες από τα αρπακτικά ζώα. Οι αρμόδιες αρχές και τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη πρέπει να σχεδιάζουν προσεκτικά τα προληπτικά μέτρα προκειμένου να είναι κατάλληλα για διαφορετικές προσεγγίσεις. Πρέπει επίσης να τα εφαρμόζουν δεόντως (συμπεριλαμβανομένης της συντήρησης), να παρακολουθούν την αποτελεσματικότητά τους και να προβαίνουν στις απαραίτητες προσαρμογές. Η κατάρτιση, η ενημέρωση, οι ενέργειες παρακολούθησης και η τεχνική βοήθεια προς τους φορείς εκμετάλλευσης είναι καίριας σημασίας και θα πρέπει να στηρίζονται επαρκώς από το κράτος, συμπεριλαμβανομένης της συντήρησης των συστημάτων πρόληψης και της διαχείρισης του πρόσθετου φόρτου εργασίας.

— Ενημέρωση, συμβουλές και ευαισθητοποίηση

Η παροχή εμπεριστατωμένων πληροφοριών για τους λύκους και τον τρόπο ελαχιστοποίησης των επιπτώσεων μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο μέτρο μετριασμού των συγκρούσεων (πλατφόρμα της ΕΕ για τα μεγάλα σαρκοφάγα, 2019). Για παράδειγμα, το ενημερωτικό δελτίο «Carnivore Damage Prevention News» (Νέα σχετικά με την αποτροπή των ζημιών από τα σαρκοφάγα) (26), το οποίο στηρίζεται μέσω διαφόρων έργων LIFE, συμβάλλει στη διάδοση πληροφοριών για την προστασία των εκτρεφόμενων ζώων στην ΕΕ και διεθνώς. Στον ιταλικό δικτυακό τόπο «Προστάτευσε τα εκτρεφόμενα ζώα σου» (Proteggi il tuo bestiame, 2019) παρέχονται λεπτομερείς συμβουλές σχετικά με μέτρα για την προστασία των εκτρεφόμενων ζώων καθώς και τα διάφορα χρηματοδοτικά προγράμματα που διατίθενται στις περιφέρειες της Ιταλίας. Στον δικτυακό τόπο του ισπανικού Υπουργείου Οικολογικής Μετάβασης παρέχεται κατάλογος ορθών προληπτικών μέτρων που μπορούν να αποτρέψουν ή να ελαχιστοποιήσουν τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ προστατευόμενων ειδών και γεωργικών και κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων (27).

Ένα ακόμη παράδειγμα της εν λόγω προσέγγισης, που απευθύνεται ειδικά στην κοινότητα των κυνηγών, αποτελεί το έργο LIFE Wolfalps, οι δραστηριότητες του οποίου περιλαμβάνουν την ανταλλαγή δεδομένων και πληροφοριών σχετικά με τη δυναμική των πληθυσμών των ειδών άγριων οπληφόρων στις Άλπεις και σχετικά με τις συνέπειες της επιστροφής του λύκου στα θηράματά του και στις κυνηγετικές δραστηριότητες (28). Μια ευρύτερη προσέγγιση παρέχεται από το γραφείο επικοινωνίας «Λύκοι στη Σαξονία» (Kontaktbüro Wölfe in Sachsen, 2019) και το Κέντρο Ενημέρωσης για τους Λύκους στη Σαξονία-Άνχαλτ, με προσωπικό που προσφέρει εκπαιδευτικό υλικό, διοργανώνει εκδρομές και απαντά στα ερωτήματα και τις ανησυχίες των πολιτών.

— Παρακολούθηση

Η παρακολούθηση των πληθυσμών των μεγάλων σαρκοφάγων είναι κρίσιμης σημασίας για τη συγκέντρωση ορθών πληροφοριών, την κατανόηση της δυναμικής των πληθυσμών που απαιτείται για να διασφαλιστεί η επιβίωσή τους, την προσαρμογή των πρακτικών διαχείρισης στις μεταβαλλόμενες καταστάσεις και την εκπλήρωση των υποχρεώσεων βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους. Πρόκειται, επίσης, για ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία, καθώς διεξάγεται σε πολύ μεγάλη γεωγραφική περιοχή, συχνά πέραν των εθνικών συνόρων, καθώς και λόγω της χαμηλής πυκνότητας και των συμπεριφορών αποφυγής που ακολουθούν τα μεγάλα σαρκοφάγα (Δήλωση στήριξης πολιτικής LCIE, στο παράρτημα του εγγράφου των Linnell et al. 2008). Όλες οι αποφάσεις διαχείρισης (συμπεριλαμβανομένων των αποφάσεων σχετικά με παρεκκλίσεις) θα πρέπει να βασίζονται σε αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με τον εκάστοτε πληθυσμό λύκων. Η παρακολούθηση θα πρέπει να καλύπτει επίσης την εφαρμογή όλων των προληπτικών μέτρων (την υιοθέτηση, τα αποτελέσματα και την αποδοτικότητά τους), καθώς και την αναγνώριση των ζώων που θηρεύουν εκτρεφόμενα ζώα, ώστε να διακρίνονται οι λύκοι από τους σκύλους (π.χ. Echegaray and Vilà, 2010· Sundqvist et al., 2008) και να κρίνεται κατά πόσον απαιτούνται προσαρμογές ή βελτιώσεις στο σύστημα.

Δεδομένου ότι μια ιδιαίτερα συνήθης σύγκρουση στην Ευρώπη είναι η διαφωνία σχετικά με το μέγεθος και την κατάσταση των πληθυσμών σαρκοφάγων, η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών, συμπεριλαμβανομένων των κυνηγών, στις δραστηριότητες παρακολούθησης μπορεί να αποφέρει οφέλη όχι μόνο ως προς την αύξηση του αριθμού των ατόμων που συλλέγουν δεδομένα αλλά και ως προς τη βελτίωση των σχέσεων των ενδιαφερόμενων μερών και τη μείωση των συγκρούσεων.

Τα αξιόπιστα δεδομένα παρακολούθησης είναι απαραίτητα για τη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων σχετικά με τη διατήρηση και διαχείριση του λύκου. Ως εκ τούτου, η επένδυση σε ένα επαρκές σύστημα παρακολούθησης που μπορεί να διασφαλίσει την απόκτηση ορθών και επικαιροποιημένων γνώσεων σχετικά με τον πληθυσμό των λύκων στην εκάστοτε περιοχή είναι καίριας σημασίας. Καλό παράδειγμα μπορεί να θεωρηθεί το γαλλικό σύστημα παρακολούθησης (29).

Παραδείγματα συμμετοχής ενδιαφερόμενων μερών στην παρακολούθηση Σε μια υποστηριζόμενη από την Επιτροπή πιλοτική δράση στη Σλοβακία συμμετείχε ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόμενων μερών (περιβαλλοντολόγοι, δασοκόμοι, προσωπικό προστατευόμενων περιοχών και κυνηγοί) στο πλαίσιο διενέργειας επιστημονικά τεκμηριωμένης απογραφής των λύκων. Οι συμμετέχοντες είχαν επιφορτιστεί με τη συλλογή δειγμάτων κοπράνων και ούρων λύκων από μια περιοχή μελέτης. Η συμμετοχή τους, σε συνδυασμό με τη χρήση ανάλυσης υψηλής τεχνολογίας, είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση του βαθμού συμφωνίας όσον αφορά το μέγεθος του τοπικού πληθυσμού λύκων (Rigg et al, 2014). Ένα ακόμη παράδειγμα είναι το Δίκτυο παρατηρητών μεγάλων σαρκοφάγων στη Φινλανδία, μια ομάδα περίπου 2 100 ενεργών εθελοντών που ορίστηκαν από τις τοπικές ενώσεις διαχείρισης θηραμάτων. Το εν λόγω δίκτυο εκπαιδευμένων παρατηρητών, κυρίως ντόπιων κυνηγών, είναι επιφορτισμένο με την ευθύνη της επαλήθευσης των παρατηρήσεων των ιχνών μεγάλων σαρκοφάγων και άλλων σημαδιών, που αναφέρονται από το ευρύ κοινό. Οι εθελοντές αυτοί θα καταγράφουν τα παρατηρησιακά δεδομένα στην εθνική βάση δεδομένων «TASSU» («πόδι τετράποδου ζώου» στα φινλανδικά), που διατηρεί το Luke (Ινστιτούτο Φυσικών Πόρων της Φινλανδίας). Η εν λόγω βάση δεδομένων χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, για τη διενέργεια εκτιμήσεων των πληθυσμών των μεγάλων σαρκοφάγων σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο και χρησιμοποιείται από τους υπαλλήλους διαχείρισης θηραμάτων και τους θηροφύλακες. Το δίκτυο, η βάση δεδομένων και η διακυβέρνησή τους αναπτύσσονται και προσαρμόζονται διαρκώς ώστε να συμβάλλουν στην οικοδόμηση ενός κλίματος αμοιβαίας εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων ιδρυμάτων και των ομάδων ενδιαφερόμενων μερών όσον αφορά την ανταλλαγή, τη χρήση και την πρόσβαση στα δεδομένα για τα εν λόγω ευαίσθητα είδη. Για παράδειγμα, το έργο LIFE BOREALWOLF που υλοποιείται από το 2019 έως το 2025 αποσκοπεί στην ενίσχυση του Δικτύου παρατηρητών μεγάλων σαρκοφάγων, μέσω της παροχής περαιτέρω εκπαίδευσης στους υφιστάμενους εθελοντές του και της προσέλκυσης νέων εθελοντών που δεν είναι κυνηγοί. Παρομοίως, στη Σουηδία και τη Νορβηγία δημιουργήθηκε το Skandobs, το σκανδιναβικό σύστημα ιχνηλάτησης μεγάλων σαρκοφάγων για τον λύγκα, τον αδηφάγο, την καφέ αρκούδα και τον λύκο. Σε αυτή τη βάση δεδομένων, ο κάθε πολίτης μπορεί να καταχωρίζει τις παρατηρήσεις του σχετικά με ίχνη, σημάδια ή εμφανίσεις μεγάλων σαρκοφάγων στη Σκανδιναβία. Η αυξημένη υποβολή παρατηρήσεων θα συμβάλει στην αύξηση των γνώσεων σχετικά με την παρουσία και την κατανομή των εν λόγω ειδών. Οι παρατηρήσεις που καταχωρίζονται στη βάση δεδομένων είναι διαθέσιμες σε όλους τους χρήστες του συστήματος. Οι παρατηρήσεις μπορούν επίσης να κοινοποιούνται με χρήση της εφαρμογής Skandobs App (οι χρήστες μπορούν να μεταφορτώσουν την εφαρμογή Skandobs-Touch από το App Store ή το Google Play προκειμένου να αναφέρουν την παρουσία αρπακτικών ή ιχνών ενώ βρίσκονται στην ύπαιθρο). Η βάση δεδομένων επικαιροποιείται κάθε 15 λεπτά. Τη βάση δεδομένων διαχειρίζεται το Rovdata, ένα ανεξάρτητο μέλος του Νορβηγικού Ινστιτούτου Έρευνας της Φύσης (NINA).

— Διάλογος με τα ενδιαφερόμενα μέρη και συμμετοχή τους

Καθώς αναγνωρίζεται η πολιτιστική και κοινωνική φύση της σύγκρουσης σχετικά με τους λύκους, οι συμμετοχικές διαδικασίες θεωρείται ότι παρέχουν σημαντικές δυνατότητες μετριασμού της σύγκρουσης, ιδίως μέσω της καλλιέργειας της εμπιστοσύνης μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών (Young et al. 2016). Η Πλατφόρμα της ΕΕ για τη συνύπαρξη του ανθρώπου με τα μεγάλα σαρκοφάγα αποτελεί παράδειγμα μιας τέτοιας προσέγγισης (βλ. περιπτωσιολογική μελέτη 9 στο παράρτημα IV των κατευθυντήριων γραμμών). Οι εν λόγω προσεγγίσεις χρησιμοποιούνται επίσης σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο. Πολλά κράτη μέλη έχουν δημιουργήσει εθνικές πλατφόρμες. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ υποστηρίζουν επίσης, μέσω ενός πιλοτικού έργου, τη δημιουργία περιφερειακών πλατφορμών στην Ιταλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Σουηδία (περιφερειακές πλατφόρμες για τα μεγάλα σαρκοφάγα, 2019). Το έργο LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019) υποστηρίζει επίσης τη συνεργασία και την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των σημαντικών κέντρων για τα σαρκοφάγα στην Ευρώπη.

Ένα άλλο παράδειγμα συμμετοχής ενδιαφερόμενων μερών είναι το Grupo Campo Grande (GCG). Πρόκειται για ισπανική δεξαμενή σκέψης σε εθνικό επίπεδο που απαρτίζεται από άτομα με διαφορετική κοινωνική και πολιτισμική προέλευση και οργανισμούς που εμπλέκονται στη σύγκρουση μεταξύ της εκτατικής εκτροφής ζωικού κεφαλαίου και του ιβηρικού λύκου. Η ομάδα δημιουργήθηκε από το Fundación Entretantos το 2016, στο πλαίσιο πρωτοβουλίας κοινωνικής διαμεσολάβησης με επίκεντρο την αντιμετώπιση της σύγκρουσης σχετικά με τη συνύπαρξη των ιβηρικών λύκων και της εκτατικής εκτροφής ζωικού κεφαλαίου. Οι συμμετέχοντες έχουν υπογράψει κοινή δήλωση και συνεργάζονται για να ενθαρρύνουν και άλλα μέρη να υιοθετήσουν την προσέγγισή τους (GCG, 2018).

— Έλεγχος μέσω θανάτωσης/εξόντωση των λύκων

Ιστορικά, ο έλεγχος μέσω θανάτωσης και η εξόντωση των λύκων χρησιμοποιούνταν εκτενώς για την απαλλαγή από λύκους και τις συγκρούσεις που δημιουργούν. Οι πρακτικές αυτές προκάλεσαν την εξάλειψη των λύκων από το μεγαλύτερο μέρος της αρχικής περιοχής κατανομής τους στην Ευρώπη. Σήμερα, ορισμένες μέθοδοι και επίπεδα ελέγχου μέσω θανάτωσης εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται από αρκετές ευρωπαϊκές χώρες που ισχυρίζονται ότι αποβλέπουν στην αποτροπή ή τη μείωση των απωλειών εκτρεφόμενων ζώων και στην ανάπτυξη της ανεκτικότητας του ανθρώπου έναντι του λύκου, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων κρατών μελών σε σχέση με τα οποία το είδος απαριθμείται στο παράρτημα IV της οδηγίας (καθεστώς αυστηρής προστασίας).

Ωστόσο, στο πλαίσιο της ισχύουσας πολιτικής και της σχετικής νομοθεσίας, οι συγκρούσεις που σχετίζονται με τη διατήρηση των λύκων και άλλων προστατευόμενων μεγάλων σαρκοφάγων στα πολυλειτουργικά τοπία της Ευρώπης δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά ή κυρίως διά της εξόντωσης ή του ελέγχου μέσω θανάτωσης. Η χρήση παρεκκλίσεων για την έγκριση του ελέγχου μέσω θανάτωσης είναι ένα πιθανό και νόμιμο εργαλείο και τα κράτη μέλη μπορούν να εξετάζουν το ενδεχόμενο να το χρησιμοποιούν συμπληρωματικά στα υπόλοιπα μέτρα διαχείρισης συγκρούσεων που αναφέρονται ανωτέρω, τηρώντας όλους τους όρους που απαριθμνται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 της οδηγίας για τους οικοτόπους (βλ. παράγραφο 5).

Δεν φαίνεται να υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία που να αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα του ελέγχου μέσω θανάτωσης για τη μείωση της διαρπαγής εκτρεφόμενων ζώων. Σύμφωνα με ορισμένες μελέτες, ο έλεγχος μέσω θανάτωσης και η εξόντωση φαίνεται ότι είναι λιγότερο αποτελεσματικά από τα μέτρα προστασίας των εκτρεφόμενων ζώων (van Eeden et al, 2018, Santiago-Avila et al, 2018), ενώ, στην πραγματικότητα, ενδέχεται να έχουν ως αποτέλεσμα αύξηση της διαρπαγής εκτρεφόμενων ζώων και των συγκρούσεων (Wielgus and Peebles, 2014· Fernández-Gil et al., 2016), πιθανώς λόγω της διατάραξης των δομών των αγελών λύκων που οφείλεται στη θανάτωση.

Επιπλέον, η χρήση ελέγχου μέσω θανάτωσης ή εξόντωσης για ένα προστατευόμενο είδος, σε αντίθεση με τα προαναφερθέντα μη θανατηφόρα μέτρα, αποτελεί αμφιλεγόμενο εργαλείο για τους επαγγελματίες διατήρησης (Lute et al 2018) και τίθεται εν αμφιβόλω ολοένα και περισσότερο από μεγάλα τμήματα της κοινωνίας (30). Με βάση τα παραπάνω, και με βάση εμπειρικά στοιχεία, δεν είναι σαφές κατά πόσον η θανάτωση λύκων οδηγεί σε αύξηση ή μείωση της κοινωνικής σύγκρουσης.

Συμπερασματικά, τα μη θανατηφόρα μέτρα, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης εκτρεφόμενων ζώων και των μέτρων προστασίας, φαίνεται να είναι πιο αποτελεσματικά και πιο βιώσιμα, είναι λιγότερο πιθανό να προσβληθούν ενώπιον δικαστηρίων και είναι περισσότερο αποδεκτά (από την πλειονότητα των πολιτών) για τη μείωση των κινδύνων διαρπαγής εκτρεφόμενων ζώων και των συγκρούσεων.

Οι αρμόδιες αρχές στα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν όλα τα εν λόγω στοιχεία υπόψη στο πλαίσιο της λήψης αποφάσεων σχετικά με μέτρα διαχείρισης και της εφαρμογής τους.

Ολοκληρωμένα σχέδια διατήρησης/διαχείρισης του λύκου

Η βέλτιστη προσέγγιση για τα κράτη μέλη θα είναι να συνδυάζουν διάφορα από τα προαναφερθέντα μέτρα για να συμβάλλουν στον σωστό βαθμό συνύπαρξης και να τα προσαρμόζουν στην κατάσταση σε τοπικό επίπεδο. Στο πλαίσιο των ολοκληρωμένων και συνεκτικών σχεδίων διατήρησης και διαχείρισης του λύκου θα πρέπει επίσης να αξιοποιείται το σύνολο των διαθέσιμων εργαλείων και των χρηματοδοτικών πόρων. Τα εν λόγω σχέδια [ιδανικά, διασυνοριακά σχέδια για όσα γειτνιάζοντα κράτη μέλη μοιράζονται τον ίδιο πληθυσμό λύκων (Linnell et al., 2008)] θα αντιμετωπίζουν όλες τις σχετικές απειλές, συγκρούσεις, ευκαιρίες και ανάγκες που σχετίζονται με τον λύκο στο οικείο κράτος μέλος. Αυτός θα ήταν ο βέλτιστος τρόπος επίτευξης και διατήρησης ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως για τον λύκο στην περιοχή της φυσικής του κατανομής, ενώ, παράλληλα, θα παρείχε την αναγκαία ευελιξία όσον αφορά τη διαχείριση, εντός των ορίων που θέτει η οδηγία, και θα συντηρούσε ή θα βελτίωνε τη δημόσια αποδοχή του λύκου (η «κοινωνική φέρουσα ικανότητα»).

5. Χρηματοδότηση των μέτρων συνύπαρξης

Η στήριξη με σκοπό τη συμβολή στην επίλυση των συγκρούσεων που σχετίζονται με τη διατήρηση του λύκου μπορεί να παρέχεται από ενωσιακά κονδύλια, και πιο συγκεκριμένα το πρόγραμμα LIFE και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ), καθώς και από εθνικά κονδύλια (κρατικές ενισχύσεις).

— Το πρόγραμμα LIFE, με βάση ετήσιες ανταγωνιστικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων, μπορεί να χρηματοδοτήσει δραστηριότητες επίδειξης και τη διενέργεια δοκιμών καινοτόμων λύσεων για: μέτρα προστασίας ζωικού κεφαλαίου· εκτίμηση του κινδύνου διαρπαγής· εφαρμογή συστημάτων αποζημίωσης ζημιών· και εκπαίδευση τοπικών φυλάκων και κτηνιάτρων σχετικά με μεθοδολογίες εκτίμησης της ζημίας ζωικού κεφαλαίου. Το πρόγραμμα LIFE μπορεί επίσης να χρηματοδοτήσει δραστηριότητες επικοινωνίας και ενημέρωσης που αποσκοπούν στην επίλυση των συγκρούσεων ανθρώπου–λύκου. Επισημαίνεται ότι το πρόγραμμα LIFE δεν χρηματοδοτεί επαναλαμβανόμενες διαχειριστικές δράσεις.

— Το ΕΓΤΑΑ, μπορεί να στηρίξει προληπτικά μέτρα, όπως η αγορά προστατευτικών περιφράξεων ή ποιμενικών σκύλων (τα οποία, λόγω του ότι αποτελούν μη παραγωγικές επενδύσεις, μπορούν να χρηματοδοτηθούν σε ποσοστό 100%). Το πρόσθετο κόστος εργασίας των γεωργών για τον έλεγχο και τη συντήρηση ή τη μετακίνηση της προστατευτικής περίφραξης, και οι δαπάνες ζωοτροφών και οι κτηνιατρικές δαπάνες για τους ποιμενικούς σκύλους μπορούν να καλυφθούν από γεωργοπεριβαλλοντικές και κλιματικές ενισχύσεις. Το ΕΓΤΑΑ χρησιμοποιείται σε διάφορα κράτη μέλη (π.χ. Ελλάδα, Βουλγαρία, Σλοβενία, Ιταλία και Γαλλία) για τη χρηματοδότηση μέτρων προστασίας ζωικού κεφαλαίου, όπως πρόσθετες δαπάνες για βοσκούς, περίφραξη και ποιμενικούς σκύλους. Η Πλατφόρμα της ΕΕ για τη συνύπαρξη του ανθρώπου με τα μεγάλα σαρκοφάγα (βλ. κατωτέρω) εκπόνησε επισκόπηση σχετικά με τις περιοχές όπου χρησιμοποιούνται επί του παρόντος προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης (ΠΑΑ) και τις περιοχές όπου θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στο μέλλον (Marsden et al. 2016) (31). Η μελλοντική κοινή γεωργική πολιτική θα μπορούσε επίσης να στηρίξει προληπτικά μέτρα και συστήματα φύλαξης από βοσκό μέσω νέων οικολογικών προγραμμάτων (32).

— Το μέσο Interreg του ΕΤΠΑ μπορεί να στηρίξει έργα που αποσκοπούν στη βελτίωση της διασυνοριακής συνεργασίας σχετικά με τη διατήρηση και τη διαχείριση μεγάλων σαρκοφάγων, για παράδειγμα σε σχέση με την επικοινωνία μεταξύ οικοτόπων, τη μεταφορά γνώσης, την πρόληψη ζημίας στο ζωικό κεφάλαιο και άλλα μέτρα συνύπαρξης (33).

— Η εθνική χρηματοδότηση (κρατικές ενισχύσεις) μπορεί να παράσχει στήριξη, σε ποσοστό έως 100%, για προληπτικά μέτρα· για την αποκατάσταση απωλεσθεισών δυνατοτήτων γεωργικής παραγωγής, όπως η αντικατάσταση ζωικού κεφαλαίου που θανατώθηκε από λύκους· για αποζημίωση ζημιών που οφείλονται σε λύκους, όπως θανατωθέντα ζώα και υλικές ζημίες στα περιουσιακά στοιχεία της γεωργικής εκμετάλλευσης ή κτηνιατρικές δαπάνες και έξοδα που σχετίζονται με την αναζήτηση απωλεσθέντων ζώων (34).

Απαιτείται η υιοθέτηση μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης της χρηματοδότησης και των μέτρων στήριξης για τη μείωση των συγκρούσεων που σχετίζονται με τον λύκο σε ένα κράτος μέλος (και, ιδανικά, και στις δύο πλευρές των συνόρων κρατών μελών που μοιράζονται τον ίδιο πληθυσμό λύκων).

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να αποτυπώσουν τα κύρια ζητήματα διατήρησης και σύγκρουσης σε σχέση με τους λύκους στα πλαίσια δράσης προτεραιότητας (στο εξής: ΠΔΠ), προσδιορίζοντας τις σχετικές προτεραιότητες και τις χρηματοδοτικές ανάγκες και παρουσιάζοντας τον τρόπο με τον οποίο σκοπεύουν να τις καλύψουν. Ο επικαιροποιημένος μορφότυπος ΠΔΠ (35) περιλαμβάνει ειδική ενότητα (E.3.2.) για τα μέτρα προτεραιότητας και το σχετικό κόστος, για την πρόληψη, τον μετριασμό ή την αποζημίωση ζημιών που οφείλονται στα είδη που προστατεύονται βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους.

Επιπλέον, σε όλη την Ευρώπη χρησιμοποιούνται αρκετοί πιο καινοτόμοι τρόποι χρηματοδότησης και στήριξης της συνύπαρξης.

Παραδείγματα καινοτόμου χρηματοδότησης Ένα πρωτότυπο και επιτυχημένο παράδειγμα καινοτόμου χρηματοδότησης για τη συνύπαρξη είναι η σουηδική πρωτοβουλία «ενισχύσεις επιδόσεων διατήρησης» για τον αδηφάγο. Προβλέπει ενισχύσεις που συνδέονται με την επιτυχημένη αναπαραγωγή του αδηφάγου αντί για αποζημίωση για την απώλεια ταράνδων. Οι ενισχύσεις εξαρτώνται από τον αριθμό των αποδεδειγμένων αναπαραγωγών του αδηφάγου στην αντίστοιχη περιφέρεια, ανεξάρτητα από τα επίπεδα διαρπαγής. Πέντε έτη μετά την έναρξη υλοποίησης του προγράμματος, παρατηρήθηκε αύξηση του πληθυσμού του αδηφάγου. Ο αριθμός των καταγεγραμμένων αναπαραγωγών αυξήθηκε από 57 το 2002 σε 125 το 2012, ενώ ο πληθυσμός επεκτάθηκε σε περιοχές στις οποίες δεν απαντώνταν προηγουμένως (Persson, 2015). Ένα άλλο επιτυχημένο σύστημα καινοτόμου χρηματοδότησης είναι το σύστημα χρηματοδότησης για τον χρυσαετό, βάσει του οποίου ανταμείβεται η κοινότητα Sami, εκτροφείς ταράνδων στη φινλανδική Λαπωνία, για την επιτυχή δημιουργία φωλεών και εδαφών χρυσαετού (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2017). Από τότε που η φινλανδική κυβέρνηση εισήγαγε το σύστημα το 1998, αναφέρεται ότι η στάση των εκτροφέων απέναντι στους χρυσαετούς άλλαξε άρδην, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν πλέον το είδος περισσότερο ως πόρο παρά ως επιβλαβές ζώο. Τα έσοδα και οι ευκαιρίες απασχόλησης που δημιουργεί ο οικοτουρισμός που βασίζεται στη φύση μπορούν επίσης να συμβάλουν στη βελτίωση της αποδοχής των λύκων και τη συνύπαρξή τους με τις αγροτικές κοινότητες που εκφράζουν ανησυχία. Στην Ισπανία, η περιοχή βορειοδυτικά της Zamora (Sierra de la Culebra) έχει καταστεί σημαντική περιοχή τουρισμού παρατήρησης του λύκου, ο οποίος αποτελεί σημαντικό οικονομικό πόρο, καθώς προσελκύει χιλιάδες επισκεπτών κάθε έτος. Όσον αφορά τις εν λόγω τουριστικές πρωτοβουλίες, πρέπει να διασφαλίζεται ότι δεν παρακωλύεται η διατήρηση του λύκου (π.χ. μέσω της αποφυγής της ενόχλησης και των τόπων φωλεοποίησης). Θα πρέπει επίσης να εξετάζεται ο αντίκτυπος σε άλλες ομάδες ενδιαφερόμενων μερών (π.χ. δεν πρέπει να προσελκύονται μεγάλα σαρκοφάγα σε περιοχές με εκτρεφόμενα ζώα ούτε να δημιουργείται κατάσταση κατά την οποία τα μεγάλα σαρκοφάγα συσχετίζουν τους ανθρώπους με την τροφή). Μια ευκαιρία διαφορετικού είδους αναπτύχθηκε στο Piedmont της Ιταλίας (στο πλαίσιο του έργου LIFE WOLFALPS). Δημιουργήθηκε ένα τοπικό σήμα («Terre di lupi» = «Γη των λύκων») και ανελήφθησαν διάφορες πρωτοβουλίες για την προώθηση του τυριού και άλλων προϊόντων που παράγουν κτηνοτρόφοι οι οποίοι ανησυχούν για την παρουσία των λύκων και εφαρμόζουν προληπτικά μέτρα για να διασφαλίσουν τη συνύπαρξη. Το έργο στο οποίο απονεμήθηκε το βραβείο Natura 2000 το 2020 στην κατηγορία «κοινωνικοοικονομικά οφέλη» ήταν το «Pro-Biodiversidad: shepherds as biodiversity conservators in Natura 2000» (Οι βοσκοί ως φορείς διατήρησης της βιοποικιλότητας στο δίκτυο Natura 2000). Το έργο κατέδειξε ότι οι γεωργοί και οι υπέρμαχοι της διατήρησης μπορούν να συνεργαστούν ώστε η διατήρηση της φύσης να παράγει πόρους και οφέλη και όχι προβλήματα για τις τοπικές κοινότητες. Μεγάλο μέρος της οροσειράς Picos de Europa αντιμετωπίζει οικονομικές δυσχέρειες λόγω της εγκατάλειψης της υπαίθρου, της απώλειας βοσκοτόπων, της απώλειας διατροφικών πόρων για τα νεκροφάγα είδη και του κινδύνου πυρκαγιών. Το Fundación para la Conservación del Quebrantahuesos αποφάσισε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα δημιουργώντας μια ειδική εμπορική επωνυμία πιστοποίησης, την Pro-Biodiversidad (υπέρ της βιοποικιλότητας), για να στηρίξει τον τομέα εκτατικής εκτροφής προβάτων, να ανασχέσει την εγκατάλειψη της υπαίθρου και να βελτιώσει τις συνθήκες για τη βιοποικιλότητα. Μέσω του εν λόγω συστήματος, το κρέας προβάτου που παράγεται από κτηνοτρόφους που συνυπάρχουν με λύκους πωλείται σε υψηλότερη τιμή.

6. Άρθρο 16: παρεκκλίσεις από την αυστηρή προστασία των πληθυσμών λύκων του παραρτήματος IV

Κατά κανόνα, όλοι οι πληθυσμοί λύκων που απαριθμούνται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους προστατεύονται αυστηρά και τα άτομα αυτών απαγορεύεται να αιχμαλωτίζονται, να θανατώνονται η να ενοχλούνται στην περιοχή της φυσικής τους κατανομής. Επιπλέον, δεν επιτρέπεται η υποβάθμιση ή η καταστροφή των τόπων αναπαραγωγής και ανάπαυσης. Η προστασία αυτή εφαρμόζεται και εντός και εκτός των τόπων Natura 2000.

Ωστόσο, σε ορισμένες έκτακτες συνθήκες, μπορεί να αιτιολογείται η σύλληψη ή θανάτωση μερικών ατόμων λύκου. Για παράδειγμα, για την πρόληψη σημαντικής διαρπαγής ζωικού κεφαλαίου ή για την τοποθέτηση ραδιοκολάρων σε λύκους για σκοπούς έρευνας, παρακολούθησης και διαχείρισης ή για την απομάκρυνση ατόμων που έχουν αποκτήσει τροφική εξάρτηση ή είναι τολμηρά και δυνητικά επικίνδυνα.

Το άρθρο 16 της οδηγίας για τους οικοτόπους εξασφαλίζει την απαραίτητη ευελιξία για την αντιμετώπιση των ανωτέρω καταστάσεων, επιτρέποντας στα κράτη μέλη να εγκρίνουν παρεκκλίσεις σε σχέση με τις γενικές διατάξεις αυστηρής προστασίας και να διεξάγουν τις προαναφερθείσες δραστηριότητες (οι ακόλουθες παράγραφοι θα πρέπει να αναγνωστούν από κοινού με το μέρος III του εγγράφου).

Προϋποθέσεις χορήγησης παρέκκλισης

Το άρθρο 16 καθορίζει τρεις προϋποθέσεις, οι οποίες πρέπει να πληρούνται στο σύνολό τους πριν από τη χορήγηση παρέκκλισης. Οι αρμόδιες εθνικές αρχές πρέπει να αποδεικνύουν:

— την ύπαρξη ενός ή περισσότερων από τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 στοιχεία α) έως ε), βάσει επαρκών αποδεικτικών στοιχείων,

— την απουσία αποτελεσματικής εναλλακτικής λύσης (δηλαδή το κατά πόσον το πρόβλημα μπορεί να επιλυθεί χωρίς να χρησιμοποιηθεί παρέκκλιση, δηλαδή με χρήση μη θανατηφόρων εργαλείων),

— την απουσία επιβλαβών συνεπειών της παρέκκλισης στην παραμονή των πληθυσμών του συγκεκριμένου είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως στην περιοχή της φυσικής τους κατανομής.

Η ικανοποίηση των εν λόγω απαιτήσεων παρουσιάζεται εδώ για την περίπτωση του λύκου. Είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι εναπόκειται στις αρμόδιες εθνικές αρχές να εφαρμόζουν τις εν λόγω διατάξεις αιτιολογώντας και αποδεικνύοντας δεόντως ότι εκπληρώνονται όλοι οι όροι βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1. Παρομοίως, εναπόκειται κυρίως στις εθνικές δικαστικές αρχές να επαληθεύουν και να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο και σε ειδικές περιπτώσεις.

1) Απόδειξη της ύπαρξης ενός ή περισσότερων από τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 στοιχεία α) έως ε)

Οι εν λόγω λόγοι που απαριθμούνται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 είναι οι εξής:

α) «για να προστατεύσουν την άγρια πανίδα και χλωρίδα και να διατηρήσουν τους φυσικούς οικοτόπους».

β) «για να προλάβουν σοβαρές ζημίες, ιδίως των καλλιεργειών, της κτηνοτροφίας, των δασών, των πληθυσμών ιχθύων και των υδάτων και ιδιοκτησιών άλλης μορφής».

γ) «για λόγους δημόσιας υγείας και ασφαλείας ή για άλλους επιτακτικούς λόγους προέχοντος δημοσίου συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένων τυχόν λόγων κοινωνικού ή οικονομικού χαρακτήρα και ευεργετικών συνεπειών πρωταρχικής σημασίας για το περιβάλλον».

δ) «για εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς λόγους, για λόγους αποκατάστασης πληθυσμών και επανεισαγωγής των εν λόγω ειδών και για επιχειρήσεις αναπαραγωγής που απαιτούνται για τους σκοπούς αυτούς, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής αναπαραγωγής των φυτών».

ε) «για να επιτρέψουν, υπό όρους αυστηρά ελεγχόμενους, την επιλεκτική και ποσοτικά περιορισμένη σύλληψη ή κράτηση περιορισμένου αριθμού, προσδιορισμένου από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, μερικών δειγμάτων των ειδών που αναφέρει το παράρτημα IV».

Παραδείγματα αιτιολογήσεων παρεκκλίσεων για τους λύκους:

— Η αιτιολόγηση α) δεν είναι πιθανό να χρησιμοποιείται συχνά. Μπορεί να προβληθεί σε περίπτωση κατά την οποία, για παράδειγμα, ένα απειλούμενο είδος άγριας ζωής το οποίο είναι θήραμα απειλείται από διαρπαγή από λύκους. Ωστόσο, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η διαρπαγή τοπικού είδους από άλλο τοπικό είδος αποτελεί φυσική διαδικασία και αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας του οικοσυστήματος. Επιπλέον, προτού εξεταστεί το ενδεχόμενο χορήγησης παρέκκλισης, θα πρέπει να προσδιορίζονται και να αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά οι υπόλοιπες απειλές ή περιοριστικοί παράγοντες για το είδος-θήραμα (π.χ. υποβάθμιση οικοτόπων, ενόχληση από τον άνθρωπο, υπερβολική θήρα, ανταγωνισμός από εγχώρια είδη κ.λπ.).

— Αιτιολόγηση β): Στην περίπτωση των λύκων, οι χρησιμοποιούμενες από τα κράτη μέλη παρεκκλίσεις αποσκοπούν συχνά στην πρόληψη σοβαρής ζημίας στο ζωικό κεφάλαιο. Δεδομένου ότι η εν λόγω διάταξη αποσκοπεί στην αποφυγή των σοβαρών ζημιών, δεν απαιτείται να έχει ήδη επισυμβεί η ζημία. Ωστόσο, η πιθανότητα σοβαρής ζημίας, πέραν του συνήθους επιχειρηματικού κινδύνου, πρέπει να αποδεικνύεται και, επίσης, πρέπει να υπάρχουν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία που να τεκμηριώνουν ότι η χρησιμοποιούμενη μέθοδος ελέγχου μέσω θανάτωσης βάσει της παρέκκλισης είναι αποτελεσματική, αναλογική και βιώσιμη όσον αφορά την αποτροπή ή τον περιορισμό της σοβαρής ζημίας. Η εν λόγω αιτιολόγηση μπορεί να χρησιμοποιείται για την απομάκρυνση των λύκων που είναι πιθανό να προκαλέσουν υψηλά επίπεδα διαρπαγής ζωικού κεφαλαίου, παρά την επαρκή εφαρμογή κατάλληλων μέτρων διαχείρισης (όπως ηλεκτρικές περιφράξεις για λύκους και ποιμενικοί σκύλοι).

— Σύμφωνα με την αιτιολόγηση γ) για λόγους δημόσιας υγείας και ασφάλειας ή άλλους επιτακτικούς λόγους προέχοντος δημοσίου συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως και των ευεργετικών συνεπειών πρωταρχικής σημασίας για το περιβάλλον, μπορεί, για παράδειγμα, να δικαιολογείται η χρήση μεθόδων αρνητικής ενίσχυσης με σκοπό την παρενόχληση ή την απομάκρυνση λύκων που έχουν αποκτήσει τροφική εξάρτηση, εξοικειωμένων ή τολμηρών λύκων που προσεγγίζουν μονίμως τους ανθρώπους ή άλλων ατόμων ή αγελών λύκων που επιδεικνύουν ανεπιθύμητη και επικίνδυνη συμπεριφορά. Παραδείγματα μέτρων υπέρ της δημόσιας υγείας και ασφάλειας Το γερμανικό Dokumentations und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW) έχει εγκρίνει κατευθυντήριες γραμμές με σκοπό να συνδράμει τις δημόσιες αρχές διαχείρισης στην αντιμετώπιση τολμηρών λύκων ή λύκων που επιδεικνύουν ασυνήθη συμπεριφορά (Reinhardt et al, 2018). Σε ένα πρώτο στάδιο, οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές βοηθούν τις αρχές να κατανοήσουν κατά πόσον η συμπεριφορά ενός λύκου είναι πράγματι ασυνήθης. Στη συνέχεια, εάν ένας λύκος φαίνεται να προσελκύεται από τους ανθρώπους ή τους σκύλους, συνιστάται η υιοθέτηση σταδιακής προσέγγισης, ανάλογα με τη σοβαρότητα των καταγεγραμμένων περιστατικών, ξεκινώντας από την απομάκρυνση των παραγόντων που προσελκύουν τους λύκους (π.χ. τρόφιμα) και την αρνητική ενίσχυση, και κλιμακώνοντας έως την (διά θανάτωσης ή όχι) απομάκρυνση του λύκου στις πιο σοβαρές περιπτώσεις. Οι ειδικοί επιστήμονες της LCIE (Large Carnivore Initiative for Europe: μια ομάδα ειδικών της Επιτροπής Επιβίωσης των Ειδών της IUCN) έχουν εκπονήσει δήλωση πολιτικής σχετικά με τη διαχείριση των τολμηρών λύκων με παρόμοιο περιεχόμενο στην οποία περιγράφονται τα συνιστώμενα μέτρα για διάφορα είδη συμπεριφοράς των λύκων, καθώς και ερευνητικές προτεραιότητες (LCIE, 2019). Αξιολόγηση της συμπεριφοράς των λύκων και του κινδύνου που μπορεί να ενέχει για την ασφάλεια του ανθρώπου με συστάσεις για ανάληψη δράσης (LCIE, 2019) Συμπεριφορά Αξιολόγηση Σύσταση για δράση Ο λύκος διέρχεται κοντά από οικισμούς τη νύχτα. Μη επικίνδυνη. Δεν υπάρχει ανάγκη. ανάληψης δράσης. Ο λύκος κινείται σε απόσταση ορατότητας από οικισμούς/αραιές οικίες στη διάρκεια της ημέρας. Μη επικίνδυνη. Δεν υπάρχει ανάγκη ανάληψης δράσης. Ο λύκος δεν απομακρύνεται αμέσως όταν βλέπει οχήματα ή ανθρώπους. Σταματά και παρατηρεί. Μη επικίνδυνη. Δεν υπάρχει ανάγκη ανάληψης δράσης. Ο λύκος κάνει την εμφάνισή του επί αρκετές ημέρες <30 μέτρα από ακατοίκητες οικίες (πολλαπλά περιστατικά για μεγάλο χρονικό διάστημα). Απαιτείται προσοχή. Πιθανό πρόβλημα ισχυρής εξοικείωσης ή θετικής ενίσχυσης. Ανάλυση της κατάστασης. Αναζήτηση των παραγόντων προσέλκυσης και απομάκρυνσή τους, εφόσον εντοπιστούν. Εξέταση του ενδεχομένου αρνητικής ενίσχυσης. Ο λύκος επιτρέπει επανειλημμένως σε ανθρώπους να τον πλησιάσουν σε απόσταση 30 μέτρων. Απαιτείται προσοχή. Υποδηλώνει ισχυρή εξοικείωση. Πιθανό πρόβλημα θετικής ενίσχυσης. Ανάλυση της κατάστασης. Εξέταση του ενδεχομένου αρνητικής ενίσχυσης. Ο λύκος προσεγγίζει επανειλημμένως ανθρώπους αυτοβούλως σε απόσταση μικρότερη των 30 μέτρων. Δείχνει ενδιαφέρον για τους ανθρώπους. Απαιτείται προσοχή/κρίσιμη κατάσταση. Η θετική ενίσχυση και η ισχυρή εξοικείωση ενδέχεται να οδηγήσουν σε αυξανόμενα τολμηρή συμπεριφορά. Κίνδυνος τραυματισμού. Εξέταση του ενδεχομένου αρνητικής ενίσχυσης. Απομάκρυνση του λύκου εφόσον η κατάλληλη αρνητική ενίσχυση δεν είναι επιτυχής ή πρακτικά εφικτή. Ο λύκος επιτίθεται ή τραυματίζει άνθρωπο χωρίς να προκληθεί. Επικίνδυνη. Απομάκρυνση.

— Η αιτιολόγηση δ) που σχετίζεται με την έρευνα, την εκπαίδευση, την αποκατάσταση πληθυσμών και την επανεισαγωγή μπορεί να χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, με σκοπό να επιτρέπεται η προσωρινή αιχμαλώτιση λύκων για την τοποθέτηση ραδιοκολάρων για ερευνητικούς σκοπούς ή σκοπούς παρακολούθησης ή για σκοπούς μετατόπισης για διατήρηση. Παράδειγμα παγίδευσης λύκου για έρευνα και παρακολούθηση Το 2018, μέσω ανταλλαγής επιστολών, η Επιτροπή συμφώνησε με τις γερμανικές αρχές ότι ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3254/91 του Συμβουλίου (36) για τις παγίδες με σιαγόνες μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να ερμηνευτεί με τρόπο που αποκλείει τις παγίδες με μαλακές σιαγόνες από το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού. Οι εν λόγω παγίδες με μαλακές σιαγόνες διαθέτουν σιαγόνες με επικάλυψη καουτσούκ (αντί χαλύβδινων δοντιών) ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος τραυματισμού των ζώων κατά την παγίδευσή τους. Θεωρούνται το βέλτιστο διαθέσιμο μέσο για την αιχμαλώτιση λύκων για λόγους παρακολούθησης και έρευνας διότι έχουν μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας και μικρότερη πιθανότητα τραυματισμού. Η Επιτροπή θεωρεί ότι, εάν διαπιστωθεί ότι οι παγίδες με μαλακές σιαγόνες είναι απαραίτητες για την επιστημονική έρευνα και παρακολούθηση που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης διατηρήσεως του οικείου είδους, η συμπερίληψη των εν λόγω παγίδων στο πεδίο εφαρμογής της απαγόρευσης του κανονισμού θα αντέβαινε στον σκοπό διατήρησης του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3254/91. Κατά συνέπεια, η χρήση παγίδων με μαλακές σιαγόνες μπορεί να εξετάζεται μόνο για σκοπούς διατήρησης, υπό τις ακόλουθες προϋποθέσεις: i) δεν υπάρχει αποτελεσματική εναλλακτική λύση· ii) δεν υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις επί της ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως του είδους· και iii) λαμβάνονται όλες οι προφυλάξεις για την αποφυγή τραυματισμού του ζώου και για τη μείωση της καταπόνησής του στο ελάχιστο. Πρακτικά, οι εν λόγω παγίδες με μαλακές σιαγόνες θα πρέπει να διαθέτουν πομπό μέσω του οποίου ενημερώνονται οι αρμόδιες αρχές αμέσως σε περίπτωση σύλληψης ενός ζώου. Αφού ενημερωθούν, οι αρμόδιες αρχές θα πρέπει να παρεμβαίνουν εντός 30 λεπτών ώστε η καταπόνηση του ζώου να μειώνεται όσο το δυνατόν περισσότερο και να αποφεύγεται ο αυτοτραυματισμός. Το ζώο πρέπει να αναισθητοποιείται από επαγγελματία κτηνίατρο, να του τοποθετείται πομπός και, στη συνέχεια, να απελευθερώνεται αμέσως στη φύση.

Οι παρεκκλίσεις βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 στοιχείο ε), όπως διευκρινίζεται στο κεφάλαιο 3.2.1, μπορούν να χρησιμοποιούνται κατ’ εξαίρεση προκειμένου να επιτρέπεται η σύλληψη ή η κράτηση ορισμένων λύκων, εφόσον ισχύουν αρκετές πρόσθετες προϋποθέσεις. Το ΔΕΕ επιβεβαίωσε, στην υπόθεση C-674/17, ότι ως «σύλληψη» πρέπει να νοείται τόσο η σύλληψη όσο και η θανάτωση δειγμάτων (37).

Ο σκοπός μιας παρέκκλισης βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 στοιχείο ε) δεν μπορεί, καταρχήν, να συγχέεται με τον σκοπό μιας παρέκκλισης βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 στοιχεία α) έως δ) της οδηγίας, υπό την έννοια ότι το πρώτο μπορεί να χρησιμεύσει ως βάση για τη χορήγηση παρέκκλισης μόνον όταν δεν χωρεί εφαρμογή του δεύτερου (38). Εάν ο σκοπός της παρέκκλισης εμπίπτει σε οποιοδήποτε από τα στοιχεία α) έως δ) του άρθρου 16, οι παρεκκλίσεις πρέπει να βασίζονται σε ένα (ή περισσότερα) από τα εν λόγω στοιχεία. Θα πρέπει να διασφαλίζεται η διαφάνεια των παρεκκλίσεων και η αιτιολόγηση της χρήσης τους. Για παράδειγμα, εάν ο κύριος σκοπός είναι η πρόληψη σοβαρής ζημίας σε ζωικό κεφάλαιο/περιουσιακό στοιχείο, τότε θα πρέπει να χρησιμοποιείται το στοιχείο β). Σε περίπτωση που ένας εξοικειωμένος λύκος συμπεριφέρεται επικίνδυνα, πρέπει να χρησιμοποιείται το στοιχείο γ). Ως εκ τούτου, το στοιχείο ε) δεν αποτελεί διάταξη που περιλαμβάνει τα πάντα και η οποία πρέπει να χρησιμοποιείται για οποιοδήποτε είδος θανάτωσης.

Όπως και με κάθε παρέκκλιση βάσει του άρθρου 16, εθνικές αποφάσεις που επιτρέπουν τη θανάτωση βάσει του στοιχείου ε) θα πρέπει να λαμβάνονται μόνο για έκτακτους, ειδικούς και σαφείς σκοπούς, οι οποίοι συνάδουν με τους σκοπούς της οδηγίας (άρθρο 2) και είναι επαρκώς αιτιολογημένοι.

Στην υπόθεση C-674/17, το ΔΕΕ δέχτηκε ότι η καταπολέμηση της παράνομης θήρας (λαθροθηρίας) λύκων μπορεί, καταρχήν, να επιδιώκεται μέσω παρέκκλισης βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 στοιχείο ε), υπό την προϋπόθεση ότι συμβάλλει στη διατήρηση ή την αποκατάσταση του οικείου είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως στην περιοχή της φυσικής του κατανομής. Εν προκειμένω, η εθνική αρχή χορήγησης πρέπει να αιτιολογεί την παρέκκλιση βάσει αυστηρών επιστημονικών στοιχείων, συμπεριλαμβανομένου βάσει συγκριτικών στοιχείων σχετικά με τις συνέπειες της εν λόγω παρέκκλισης επί της κατάστασης διατηρήσεως του είδους. Εάν σκοπός της παρέκκλισης είναι η καταπολέμηση της λαθροθηρίας, η αρχή πρέπει να λαμβάνει επίσης υπόψη τις πλέον πρόσφατες εκτιμήσεις σχετικά με το επίπεδο της λαθροθηρίας και τη θνησιμότητα με βάση όλες τις χορηγηθείσες παρεκκλίσεις. Επομένως, οι εν λόγω παρεκκλίσεις που χορηγούνται για την καταπολέμηση της λαθροθηρίας θα πρέπει να μπορούν να μειώσουν τη θνησιμότητα του οικείου πληθυσμού λόγω λαθροθηρίας σε τέτοιο βαθμό ώστε να διασφαλίζεται συνολικό καθαρό θετικό αποτέλεσμα επί του μεγέθους του πληθυσμού των λύκων.

Επιπλέον, οι παρεκκλίσεις που βασίζονται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 στοιχείο ε), σε σύγκριση με τις παρεκκλίσεις που αναφέρονται στο άρθρο 16 παράγραφος 1 στοιχεία α) έως δ), πρέπει να πληρούν πρόσθετους περιοριστικούς όρους. Η χρήση της εν λόγω παρέκκλισης επιτρέπεται υπό όρους αυστηρά ελεγχόμενους, με σαφείς άδειες σχετικά με τους τόπους, το χρονοδιάγραμμα και τις ποσότητες και βάσει των οποίων απαιτούνται αυστηροί εδαφικοί, χρονικοί και προσωπικοί έλεγχοι ώστε να διασφαλίζεται η αποτελεσματική επιβολή. Επιπλέον, πρέπει να πραγματοποιείται επιλεκτικά, σε περιορισμένο βαθμό και θα πρέπει να αφορά περιορισμένους αριθμούς δειγμάτων.

Σε ό,τι αφορά την επιλεκτικότητα, η παρέκκλιση πρέπει να αφορά άτομα τα οποία έχουν προσδιοριστεί με τον πλέον συγκεκριμένο και κατάλληλο τρόπο, υπό το πρίσμα του επιδιωκώμενου από την παρέκκλιση σκοπού. Συνεπώς, όπως υπογράμμισε το ΔΕΕ στην υπόθεση C-674/17, μπορεί να είναι αναγκαίο η παρέκκλιση να περιορίζεται όχι μόνο στο οικείο είδος ή στους τύπους ή στις ομάδες των δειγμάτων του, αλλά και στα ατομικώς προσδιοριζόμενα δείγματα (39).

Όσον αφορά τον «περιορισμένο αριθμό», αυτός θα εξαρτάται σε κάθε περίπτωση από το επίπεδο του πληθυσμού (αριθμό ατόμων), την κατάσταση διατηρήσεώς του και τα βιολογικά χαρακτηριστικά του. Ο «περιορισμένος αριθμός» θα πρέπει να προσδιορίζεται βάσει αυστηρών επιστημονικών στοιχείων που αφορούν γεωγραφικούς, κλιματικούς, περιβαλλοντικούς και βιολογικούς παράγοντες καθώς και στοιχείων για τους ρυθμούς αναπαραγωγής και τη συνολική ετήσια θνησιμότητα από φυσικά αίτια. Ο αριθμός πρέπει να αναφέρεται σαφώς στις αποφάσεις παρεκκλίσεων.

2) Απουσία άλλης αποτελεσματικής λύσης

Η δεύτερη προϋπόθεση συνίσταται στο ότι «δεν υπάρχει άλλη αποτελεσματική λύση». Αυτό συνεπάγεται ότι οι προληπτικές και μη θανατηφόρες μέθοδοι θα πρέπει πάντοτε να θεωρούνται πρώτη επιλογή (η παρέκκλιση είναι η έσχατη λύση). Οι εναλλακτικές λύσεις θα εξαρτώνται από το πλαίσιο και τους συγκεκριμένους σκοπούς της υπό εξέταση παρέκκλισης και θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις βέλτιστες γνώσεις και την πείρα που είναι διαθέσιμα για κάθε κατάσταση.

Για παράδειγμα, στην περίπτωση ζημιών στο ζωικό κεφάλαιο, προτού χορηγηθούν παρεκκλίσεις θα πρέπει να εξετάζονται κατά προτεραιότητα μη θανατηφόρες εναλλακτικές λύσεις και να εφαρμόζονται ορθά κατάλληλα και εύλογα προληπτικά μέτρα για τη μείωση των κινδύνων διαρπαγής, όπως η επιτήρηση από βοσκούς, η χρήση ποιμενικών σκύλων, η προστασία των εκτρεφόμενων ζώων με περίφραξη ή εναλλακτική διαχείριση των εκτρεφόμενων ζώων (π.χ. έλεγχος τοκετών). Μόνο όταν οι εν λόγω εναλλακτικές λύσεις έχουν εφαρμοστεί και αποδειχθεί αναποτελεσματικές ή εν μέρει μόνο αποτελεσματικές, ή όταν αυτού του είδους οι εναλλακτικές λύσεις δεν μπορούν να εφαρμοστούν στη συγκεκριμένη περίπτωση, μπορούν να χορηγούνται οι παρεκκλίσεις με σκοπό την επίλυση του (εναπομείναντος) προβλήματος.

Σε περίπτωση τολμηρών λύκων και/ή λύκων με ασυνήθη συμπεριφορά, ή λύκων με τροφική εξάρτηση, η εξάλειψη των συγκεκριμένων αιτίων (π.χ. τρόφιμα που προσελκύουν τους λύκους λόγω κακής διαχείρισης αποβλήτων) και η αρνητική ενίσχυση θα πρέπει να είναι οι πρώτες αντιδράσεις που θα πρέπει να εξετάζονται, με σκοπό τον εκφοβισμό τους και την προσπάθεια αλλαγής της συμπεριφοράς τους, αποθαρρύνοντάς τους από το να προσεγγίζουν ανθρώπους (μέσω π.χ. διαφόρων ειδών αποτρεπτικών μέσων και μη θανατηφόρων εργαλείων) (Reinhardt et al, 2018). Σε περίπτωση που οι εν λόγω εναλλακτικές λύσεις έχουν εξεταστεί και έχει διαπιστωθεί ότι δεν είναι αποτελεσματικές, ή σκόπιμες στη συγκεκριμένη περίπτωση, μπορεί να χορηγείται παρέκκλιση.

Σε ό,τι αφορά τις προαναφερθείσες παρεκκλίσεις που αποσκοπούν στη μείωση της λαθροθηρίας, το ΔΕΕ (στην υπόθεση C-674/17, σκέψεις 48, 49, 50) διευκρίνισε ότι η ύπαρξη απλώς και μόνον παράνομης δραστηριότητας όπως η λαθροθηρία ή οι δυσκολίες στις οποίες προσκρούει στην πράξη ο έλεγχός της δεν αρκούν για την απαλλαγή ενός κράτους μέλους από την υποχρέωσή του να διασφαλίζει την προστασία των προστατευόμενων δυνάμει του παραρτήματος IV της οδηγίας περί οικοτόπων ειδών. Σε μια τέτοια περίπτωση, ένα κράτος μέλος οφείλει, αντιθέτως, να ευνοήσει τον αυστηρό και αποτελεσματικό έλεγχο της παράνομης αυτής δραστηριότητας, αφενός, και την εφαρμογή μέσων που συνάδουν με τις απαγορεύσεις που προβλέπονται στα άρθρα 12 έως 14, καθώς και στο άρθρο 15 στοιχεία α) και β) της οδηγίας, αφετέρου. Για να υποστηρίξει τη χορήγηση παρέκκλισης, ένα κράτος μέλος θα πρέπει να υποβάλει σαφή και επαρκή δήλωση των λόγων της απουσίας άλλης αποτελεσματικής λύσης για την επίτευξη των σκοπών, αναφέροντας την απουσία άλλης αποτελεσματικής λύσης ή παραπέμποντας σε σχετικές τεχνικές, νομικές και επιστημονικές εκθέσεις.

3) Διατήρηση του πληθυσμού σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως

Η τρίτη προϋπόθεση συνίσταται στο να διασφαλιστεί «ότι η παρέκκλιση δεν παραβλάπτει τη διατήρηση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των πληθυσμών των συγκεκριμένων ειδών στην περιοχή της φυσικής τους κατανομής».

Σύμφωνα με το άρθρο 1 στοιχείο θ) της οδηγίας για τους οικοτόπους, «κατάσταση διατήρησης ενός είδους» είναι το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο έδαφος των κρατών μελών. Η κατάσταση διατηρήσεως ενός είδους είναι ικανοποιητική όταν i) ο πληθυσμός «εξακολουθεί και μπορεί να εξακολουθεί μακροπρόθεσμα να αποτελεί ένα ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει», ii) «η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους αυτού δεν φθίνει ούτε υπάρχει κίνδυνος να μειωθεί κατά το προβλεπτό μέλλον» και iii) «υπάρχει και θα συνεχίσει πιθανόν να υπάρχει ένας οικότοπος σε επαρκή έκταση ώστε οι πληθυσμοί του να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα». Περισσότερες πληροφορίες διατίθενται στις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την υποβολή εκθέσεων βάσει του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους.

Για την εκπλήρωση αυτού του όρου (δηλαδή ότι η παρέκκλιση δεν παραβλάπτει τη διατήρηση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, των πληθυσμών των συγκεκριμένων ειδών στην περιοχή της φυσικής τους κατανομής) απαιτείται εκτίμηση των πιθανών επιπτώσεων της παρέκκλισης στην κατάσταση διατηρήσεως τόσο του οικείου πληθυσμού όσο και του είδους εντός του εδάφους του κράτους μέλους.

Οι αποφάσεις σχετικά με τη χρήση παρεκκλίσεων και η εκτίμηση των πιθανών επιπτώσεων των παρεκκλίσεων στην κατάσταση διατηρήσεως του οικείου πληθυσμού πρέπει να βασίζονται σε ακριβή γνώση του οικείου πληθυσμού λύκων και της εξέλιξής του. Θα πρέπει επίσης να εκτιμώνται δεόντως τα πρόσθετα και σωρευτικά αποτελέσματα των παρεκκλίσεων, λαμβανομένων υπόψη τυχόν άλλων άμεσων ή έμμεσων αρνητικών επιπτώσεων από ανθρώπινες δραστηριότητες (συμπεριλαμβανομένης της τυχαίας και της παράνομης θανάτωσης). Αυτό είναι απαραίτητο προκειμένου να διασφαλίζεται ότι η απόφαση δεν παραβλάπτει την κατάσταση διατηρήσεως του πληθυσμού.

Στην υπόθεση C-674/17 (σκέψεις 57-61), το ΔΕΕ υπογράμμισε ότι παρέκκλιση βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 πρέπει να στηρίζεται σε καθορισμένα κριτήρια κατά τρόπο που να διασφαλίζεται η μακροπρόθεσμη διατήρηση της δυναμικής και της κοινωνικής σταθερότητας του συγκεκριμένου είδους. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να εκτιμώνται δεόντως οι σωρευτικές δημογραφικές και γεωγραφικές συνέπειες από το σύνολο των παρεκκλίσεων επί του οικείου πληθυσμού, σε συνδυασμό με τυχόν άλλη φυσική ή ανθρωπογενή θνησιμότητα.

Η εκτίμηση θα πρέπει να διενεργείται «σε τοπικό επίπεδο, καθώς και στο επίπεδο του εδάφους αυτού του κράτους μέλους ή, ενδεχομένως, στο επίπεδο της βιογεωγραφικής περιοχής την οποία αφορά η παρέκκλιση, όταν τα σύνορα του εν λόγω κράτους μέλους καλύπτουν περισσότερες βιογεωγραφικές περιοχές ή ακόμη αν το απαιτεί η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους και, κατά το μέτρο του δυνατού, σε διασυνοριακό επίπεδο». Ωστόσο, δεν θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη «το τμήμα της περιοχής της φυσικής κατανομής του οικείου πληθυσμού που εκτείνεται σε ορισμένα τμήματα του εδάφους τρίτου κράτους, το οποίο δεν δεσμεύεται από τις υποχρεώσεις αυστηρής προστασίας των ειδών ενδιαφέροντος για την Ευρωπαϊκή Ένωση».

Στην υπόθεση C-342/05, το ΔΕΕ έκρινε ότι οι παρεκκλίσεις που επηρεάζουν πληθυσμούς των οποίων η κατάσταση διατηρήσεως δεν είναι ικανοποιητική μπορεί να επιτρέπεται μόνο «κατ’ εξαίρεση» σε περιπτώσεις «κατά τις οποίες αποδεικνύεται δεόντως ότι οι παρεκκλίσεις αυτές δεν μπορούν να επιδεινώσουν τη μη ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως των εν λόγω πληθυσμών ή να εμποδίσουν την αποκατάσταση των πληθυσμών αυτών σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης». Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι «η θανάτωση περιορισμένου αριθμού δειγμάτων ενδέχεται να μην επηρεάζει τον σκοπό του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας για τους οικοτόπους, ο οποίος συνίσταται στη διατήρηση, σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως, του πληθυσμού των λύκων στην περιοχή της φυσικής κατανομής του. Η εν λόγω παρέκκλιση θα μπορούσε να είναι, επομένως, ουδέτερη για το συγκεκριμένο είδος».

Η εν λόγω προσέγγιση επιβεβαιώθηκε από το ΔΕΕ στην υπόθεση C-674/17 (σκέψεις 66-69), με πρόσθετη αναφορά στην αρχή της προφύλαξης: «όσον αφορά τις συνέπειες της δυσμενούς καταστάσεως διατηρήσεως ενός είδους επί της δυνατότητας χορηγήσεως κατά παρέκκλιση αδειών βάσει του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας για τους οικοτόπους, το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι η χορήγηση κατά παρέκκλιση αδειών εξακολουθεί να είναι δυνατή μόνον κατ’ εξαίρεση, όταν έχει δεόντως αποδειχθεί ότι δεν είναι ικανές να επιδεινώσουν την κατάσταση διατηρήσεως των εν λόγω πληθυσμών ή να εμποδίσουν την αποκατάστασή τους σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως». Ωστόσο, «αν από την εξέταση των βέλτιστων διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων εξακολουθεί να υφίσταται σημαντικός βαθμός αβεβαιότητας ως προς το αν μια παρέκκλιση θα έθιγε ή όχι τη διατήρηση ή την αποκατάσταση των πληθυσμών ενός απειλούμενου με εξαφάνιση είδους σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως, το κράτος μέλος οφείλει να απόσχει από την υιοθέτηση ή την εφαρμογή της παρεκκλίσεως».

Ως εκ τούτου, είναι δυνατή η χορήγηση παρεκκλίσεων για τη θανάτωση πολύ μικρού αριθμού ατόμων κατά περίπτωση, ακόμη και αν η κατάσταση διατηρήσεως του είδους δεν είναι (ακόμη) ικανοποιητική, υπό τον όρο ότι η παρέκκλιση είναι ουδέτερη ως προς την κατάσταση διατηρήσεως του είδους, δηλαδή δεν υπονομεύει την επίτευξη του σκοπού της αποκατάστασης και διατήρησης του πληθυσμού των λύκων σε ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως στην περιοχή της φυσικής του κατανομής. Συνεπώς, μια παρέκκλιση δεν μπορεί να έχει συνολικές αρνητικές καθαρές επιπτώσεις στη δυναμική του πληθυσμού, την περιοχή της φυσικής του κατανομής, τη δομή και την υγεία του πληθυσμού (συμπεριλαμβανομένων των γενετικών πτυχών) ή στις ανάγκες επικοινωνίας του εκάστοτε πληθυσμού λύκων.

Κατά συνέπεια, όσο λιγότερο ικανοποιητική είναι η κατάσταση διατηρήσεως και η εξέλιξη του πληθυσμού, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να μπορεί να εκπληρωθεί η συγκεκριμένη τρίτη προϋπόθεση και να δικαιολογηθεί χορήγηση παρεκκλίσεων, εκτός εάν πρόκειται για απολύτως έκτακτες περιστάσεις. Συνεπώς, η κατάσταση διατήρησης και η εξέλιξη του είδους (σε βιογεωγραφική επίπεδο και σε επίπεδο πληθυσμού), με βάση ακριβείς γνώσεις και δεδομένα, αποτελεί πτυχή καίριας σημασίας ως προς την αξιολόγηση της εκπλήρωσης της τρίτης προϋπόθεσης.

Παρεκκλίσεις και ο ρόλος των σχεδίων ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως και ειδών

Ένα κατάλληλο και ολοκληρωμένο σχέδιο διατήρησης και διαχείρισης για τον λύκο μπορεί να αποτελέσει το κατάλληλο γενικό πλαίσιο για την εφαρμογή όλων των απαραίτητων εργαλείων και μέτρων, συμπεριλαμβανομένης της πιθανής χρήσης παρεκκλίσεων. Εφόσον τα εν λόγω σχέδια εφαρμόζονται δεόντως, με αποδεδειγμένα αποτελέσματα ως προς την ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, το άρθρο 16 της οδηγίας για τους οικοτόπους παρέχει την απαιτούμενη ευελιξία μέσω της χρήσης παρεκκλίσεων.

Μια παρέκκλιση από την αυστηρή προστασία των λύκων μπορεί να αιτιολογηθεί καλύτερα όταν διαμορφώνεται και εφαρμόζεται δεόντως ένα ολοκληρωμένο σύνολο κατάλληλων, αποτελεσματικών και επαληθεύσιμων μέτρων σε ένα κράτος μέλος, με σκοπό να διασφαλιστεί η αποτελεσματική προστασία και να επιτευχθεί ή να διατηρηθεί η ικανοποιητική κατάσταση διατηρήσεως του είδους.

Αυτό ισχύει εφόσον εκπληρώνονται οι ακόλουθες προϋποθέσεις:

— Υπάρχει κατάλληλο σχέδιο διατήρησης και αποκατάστασης για τον λύκο, το οποίο εφαρμόζεται πλήρως και με ορθό τρόπο και παρακολουθείται επαρκώς, και το οποίο αποσκοπεί στη διασφάλιση της ικανοποιητικής κατάστασης διατηρήσεως και την αντιμετώπιση των κοινωνικοοικονομικών συγκρούσεων.

— Το σχέδιο βασίζεται στα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και σε ένα αξιόπιστο σύστημα παρακολούθησης του πληθυσμού των λύκων.

— Εφαρμόζονται όλα τα αναγκαία προληπτικά και αντισταθμιστικά μέτρα.

— Εφαρμόζονται κατάλληλα μέτρα για την αποτελεσματική καταπολέμηση της λαθροθηρίας (όπως η ποινικοποίηση, η επιβολή και η ευαισθητοποίηση) και την αντιμετώπιση τυχόν άλλων ανθρωπογενών παραγόντων θνησιμότητας (όπως θάνατοι από τροχοφόρα).

— Αντιμετωπίζονται με επιτυχία όλες οι άλλες απειλές για τη διατήρηση του λύκου στην οικεία περιοχή (π.χ. υβριδοποίηση).

— Αντιμετωπίζονται δεόντως οι υπόλοιπες αιτίες θνησιμότητας εκτρεφόμενων ζώων που βόσκουν (π.χ. σκύλοι που περιφέρονται ελεύθερα).

— Οι σκοποί και οι όροι των παρεκκλίσεων έχουν προσδιοριστεί σαφώς και αιτιολογούνται βάσει επαρκών επιστημονικών στοιχείων. Έχει αποδειχθεί ότι δεν υπάρχουν διαθέσιμες άλλες αποτελεσματικές λύσεις και ότι η μέθοδος της θανάτωσης που χρησιμοποιείται στην παρέκκλιση είναι ο μόνος τρόπος πρόληψης ή περιορισμού της σοβαρής ζημίας ή επίτευξης των υπόλοιπων σκοπών της παρέκκλισης, σύμφωνα με την οικεία νομοθεσία. Οι παρεκκλίσεις αξιολογούνται και οι σχετικές αποφάσεις λαμβάνονται κατά περίπτωση.

— Η προβλεπόμενη παρέκκλιση δεν παραβλάπτει την κατάσταση διατηρήσεως του πληθυσμού τόσο σε επίπεδο τοπικού πληθυσμού όσο και σε όλη την περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Andersen, R., Linnell, J. D. C. and Solberg, E. J. (2006). The future role of large carnivores on terrestrial trophic interactions: the northern temperate view. Large herbivore ecology, ecosystem dynamics and conservation: 413-448. Danell, K., Bergström, R., Duncan, P. and Pastor, J. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Barkham, P. Denmark Gets Its First Wild Wolf Pack in 200 Years, THE GUARDIAN, 4 May 2017. http://www.theguardian.com/environment/2017/may/04/denmark-gets-its-first-wild-wolf-pack-in-200-years

Bassi, E., Gazzola, A., Bongi, P., Scandura, M., Apollonio, M. (2020). Relative impact of human harvest and wolf predation on two ungulate species in Central Italy. In Ecological Research Volume 35, Issue 4. https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1440-1703.12130

Bath, A. J. and Majic, A. (2001). Human dimensions in wolf management in Croatia: understanding attitudes and beliefs of residents in Gorski kotar, Lika and Dalmatia towards wolves and wolf management. Large Carnivore Initiative for Europe. www.lcie.org

Boffey, D. Pioneering Wolf Becomes First Sighted in Belgium for a Century, THE GUARDIAN, 22 January 2018, http://www.theguardian.com/environment/2018/jan/22/pioneering-female-becomes-first-wolf-in-belgium-in-a-century

Boitani, L. (2003). Wolf conservation and recovery. Wolves: behavior, ecology, and conservation: 317-340. Mech, L. D. and Boitani, L. (Eds.). Chicago: University of Chicago Press.

Boitani, L. et al (2015). Key actions for Large Carnivore populations in Europe. Institute of Applied Ecology (Rome, Italy). Report to DG Environment, European Commission, Bruxelles. https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/key_actions_large_carnivores_2015.pdf

Breitenmoser, U., Breitenmoser-Würsten, C., Carbyn, L. N. and Funk, S. M. (2001). Assessment of carnivore reintroductions. Carnivore conservation: 241-281. Gittleman, J. L., Funk, S. M., Macdonald, D. W. and Wayne, R. K. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Breitenmoser, U. (1998). Large predators in the Alps: the fall and rise of man's competitors. Biological Conservation 83(3): 279-289.

Carpio, Antonio & Acevedo, Pelayo & Apollonio, Marco. (2020). Wild ungulate overabundance in Europe: contexts, causes, monitoring and management recommendations. Mammal Review. 51. 10.1111/mam.12221.https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/mam.12221

CDP News (2018) Carnivore Damage Prevention News:

http://www.medwolf.eu/index.php/cdpnews.html;

http://www.protectiondestroupeaux.ch/en/cdpnews/

Chapron, G., P. Kaczensky, J. Linnell, M. von Arx et al. (2014). Recovery of large carnivores in Europe’s modern human-dominated landscapes, Science 19 Dec 2014: Τόμος 346, Τεύχος 6216, σ. 1517-1519.

Council of Europe (2014) Recommendation no 173 (2014) on hybridisation between wild grey wolves (Canis lupus) and Domestic dogs (Canis lupus familiaris). https://rm.coe.int/0900001680746351

Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2007). Υπόθεση C-342/05. Απόφαση του Δικαστηρίου (δεύτερο τμήμα) της 14ης Ιουνίου 2007. Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά Δημοκρατίας της Φινλανδίας. Παράβαση κράτους - Οδηγία 92/43/ΕΟΚ - Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων - Άγρια πανίδα και χλωρίδα - Θήρα του λύκου.

Croatian Ministery of Culture (2010) Wolf Management Plan in the Republic of Croatia for the period 2010–2015. http://www.life-vuk.hr/eng/wolf-management-plan/wolf-management-plan-in-croatia/wolf-management-plan-in-the-republic-of-croatia-for-the-period-2010%E2%80%932015-837.html

Decker, D. J., Brown, T. L. and Siemer, W. F. (2001). Human dimensions of wildlife management in North America. Bethesda, Maryland, USA: The Wildlife Society.

DREAL (2018). Direction regionale de l’Environnement, de l’Amènagement et du Logement Website : Données surs les dommages. http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/protocole-dommages-a3854.html

DBBW (2018). Website of the die Dokumentations- und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW). https://www.dbb-wolf.de/

Decker, D. J., Brown, T. L. and Siemer, W. F. (2001). Human dimensions of wildlife management in North America. Bethesda, Maryland, USA: The Wildlife Society.

Echegaray, J. and Vila, C. (2010). Noninvasive monitoring of wolves at the edge of their distribution and the cost of their conservation. Animal Conservation, 13 (2): 157-161-.

European Commission (2017) Golden Eagle conservation scheme – Finland, Farming for Biodiversity - The results-based agri-environment schemes, European Commission website. http://ec.europa.eu/environment/nature/rbaps/fiche/golden-eagle-conservation-scheme-finland_en.htm

EU LC Platform (2019) EU Platform on Coexistence between people and large carnivores, case studies. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/case_studies.htm

Fernández-Gil A, Naves J, Ordiz A, Quevedo M, Revilla E, Delibes M (2016) Conflict Misleads Large Carnivore Management and Conservation: Brown Bears and Wolves in Spain. PLoS ONE 11(3): e0151541. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151541

Fernández-Gil, S. Cadete da Rocha Pereira, S Dias Ferreira Pinto, I. Di Silvestre (2018) Large Carnivore Management Plans of Protection: Best Practices in EU Member States. http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=IPOL_STU(2018)596844

GCG (2018) Grupo Campo Grande para la coexistencia del lobo y la ganaderia extensiva: Declaration of the Campo Grande Group toward the coexistence of the iberian wolf and extensive stock-raising. http://www.entretantos.org/wp-content/uploads/2018/08/DeclaracionGCG_v3_eng.pdf

Gtowaciflski, Z. & Profus, P. (1997). Potential impact of wolves Canis lupus on prey populations in Eastern Poland. In Biological Conservation 80 (1997) 99-106.

Hovardas, T., K. Marsden, S. Psaroudas, Y. Mertzanis, K. Brandt (2017) Case studies for coexistence: examples of good practice in sup-porting coexistence between people and large carnivores. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/144_case%20studies%20analysis%20report.pdf

Kojola, I., P. Helle, S. Heikkinen (2011) Susikannan viimeaikaiset muutokset Suomessa eri aineistojen valossa, Suomen Riista 65: http://jukuri.luke.fi/handle/10024/530616

Kojola, I., Huitu, O., Toppinen, K., Heikura, K., Heikkinen, S. και Ronkainen, S. (2004). Predation on European forest reindeer (Rangifer tarandus) by wolves (Canis lupus) in Finland. Journal of Zoology, Λονδίνο 263(3): 229-236.

KORA (2016) Wolves living in proximity to humans. https://www.kora.ch/fileadmin/file_sharing/5_Bibliothek/52_KORA_Publikationen/520_KORA_Berichte/KORA_Bericht_76_Wolves_living_in_proximity_to_humans.pdf

Kontaktbüro Wölfe in Sachsen (2019) Kontaktbüro Wölfe in Sachsen website. https://www.wolf-sachsen.de/en/wolfsregion/the-contact-office

LCIE (2018) Large Carnivore Initiative for Europe website. http://www.lcie.org/Large-carnivores/Wolf-

LCIE (2019) policy support statements of the Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE): Management of bold wolves.

https://lciepub.nina.no/pdf/636870453845842163_PPS_bold%20wolves.pdf

Leonard, J. A., Echegaray, J., Randi, E. & Vilà, C. (2014). Impact of hybridization on the conservation of wild canids. Pp: 170-184. En: Gompper, M.E. (Ed). Free ranging dogs and wildlife conservation. Oxford University Press, Oxford, UK. 312 pp.

Liberg, O, G. Chapron, P. Wabakken, H. Pedersen, N. Hobbs, H. Sand (2011) Shoot, shovel and shut up. Proceedings of the Royal Society B: Volume 279, Issue 1730. https://doi.org/10.1098/rspb.2011.1275

LIFE DINALP BEAR (2016) Non-consumptive use of brown bears in tourism: guidelines for responsible practices. http://dinalpbear.eu/wp-content/uploads/Odgovorno-opazovanje-medvedov-v-severnih-Dinaridih_EN_web.pdf

LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019) LIFE EUROLARGECARNIVORES: Improving coexistence with large carnivores. https://www.eurolargecarnivores.eu/en/

Linnell and Alleau (2016) Predators That Kill Humans: Myth, Reality, Context and the Politics of Wolf Attacks on People. Problematic Wildlife, DOI: 10.1007/978-3-319-22246-2_17: https://www.researchgate.net/publication/301267098_Predators_That_Kill_Humans_Myth_Reality_Context_and_the_Politics_of_Wolf_Attacks_on_People

Linnell, J. et al. (2002). The fear of wolves: A review of wolf attacks on humans. NINA Oppdragsmelding 731:1-65 Trondheim, January 2002. https://mobil.wwf.de/fileadmin/fm-wwf/Publikationen-PDF/2002.Review.wolf.attacks.pdf

Linnell, J. D. C., Brøseth, H., Solberg, E. J. and Brainerd, S. M. (2005). The origins of the southern Scandinavian wolf population: potential for natural immigration in relation to dispersal distances, geography and Baltic ice. Wildlife Biology 11: 383-391.

Linnell, J. D. C., Nilsen, E. B., Lande, U. S., Herfindal, I., Odden, J., Skogen, K., Andersen, R. and Breitenmoser, U. (2005). Zoning as a means of mitigating conflicts with large carnivores: principles and reality. In People & Wildlife: conflict or co-existence? pp 162- 175. Woodroffe, R., Thirgood, S. and Rabinowitz, a. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Linnell, J.D.C., Odeen J., Smith, M.E:e. Aanes, r. and Swenson, J.E. (1999) Large carnivores that kill livestock: do. ‘problem individuals’ really exist? Wildlife Society Bulletin 1999, 27(3):698-705.

Linnell, J. D. C., Promberger, C., Boitani, L., Swenson, J. E., Breitenmoser, U. and Andersen, R. (2005). The linkage between conservation strategies for large carnivores and biodiversity: the view from the ‘half-full’ forests of Europe. In Carnivorous animals and biodiversity: does conserving one save the other?: pp 381-398. Ray, J. C., Redford, K. H., Steneck, R. S. and Berger, J. (Eds.). Washington: Island Press.

Linnell J., V. Salvatori & L. Boitani (2008). Guidelines for population level management plans for large carnivores in Europe. A Large Carnivore Initiative for Europe report prepared for the European Commission (contract 070501/2005/424162/MAR/B2). http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/guidelines_for_population_level_management.pdf

Linnell, J. (2013). From conflict to coexistence: insights from multi-disciplinary research into the relationships between people, large carnivores and institutions (contract N°070307/2012/629085/SER/B3). John D. C. Linnell Norwegian Institute for Nature Research (NINA), PO Box 5685 Sluppen, NO-7485 Trondheim, NORWAY. 2013. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/task_4_conflict_coexistence.pdf

Linnell, J. (2014) The symbolic wolf: Competing visions of the European landscapes. LCIE blog: http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/65/The-symbolic-wolf-Competing-visions-of-the-European-landscapes

Linnell, J (2016). First wolf reproduction in Austria since 19th century. http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/87/First-wolf-reproduction-in-Austria-since-19th-century

Linnell, J. D. C. & Cretois, B. (2018). Research for AGRI Committee – The revival of wolves and other large predators and its impact on farmers and their livelihood in rural regions of Europe, European Parliament, Policy Department for Structural and Cohesion Policies, Brussels. http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=IPOL_STU%282018%29617488

Linnell, J. D. C., Kovtun, E. & Rouart, I. (2021). Wolf attacks on humans: an update for 2002–2020. NINA Report 1944 Norwegian Institute for Nature Research.https://brage.nina.no/nina-xmlui/bitstream/handle/11250/2729772/ninarapport1944.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Lute, M.L., Carter N.H., López-Bao J.V., Linnell, J.D.C. (2018). Conservation professionals agree on challenges to coexisting with large carnivores but not on solutions. Biological Conservation, Volume 218, 2018, Pages 223-232. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320717316166

Marsden, K. Hovardas, T. Spyros Psaroudas, S. Mertzanis, Y. Callisto, Baatz, U. (2016). EU Platform on Large Carnivores: Supporting good practice for coexistence – presentation of examples and analysis of support through the EAFRD. Platform Secretariat to DG Environment of the European Commission, Service Contract No. 07.0202/2015/713809/SER/ENV/B.3. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/160906_LC%20Platform-case%20studies%20and%20RD.pdf

Marucco F, Boitani L.(2012). Wolf population monitoring and livestock depredation preventive measures in Europe. Hystrix 23(1): 1-4. doi:10.4404/hystrix-23.1-6364.

MTES, MAA (2018) French National action plan 2018-2023 on the wolf and stock-rearing. http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/nap_wolf_and_stock-rearing_activities_2018-2023.pdf

Mykrä, S., M. Pohja-Mykrä, T. Vuorisalo (2017) Hunters’ attitudes matter: diverging bear and wolf population trajectories in Finland in the late nineteenth century and today. European Journal of Wildlife Research. https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-017-1134-1

Odden, J., Linnell, J. D. C., Moa, P. F., Herfindal, I., Kvam, T. and Andersen, R. (2002). Lynx depredation on domestic sheep in Norway. Journal of Wildlife Management 66(1): 98- 105.

Persson, J., Geir R. Rauset Guillaume Chapron. Paying for an Endangered Predator Leads to Population Recovery. Conservation Letters 8(5) First published: 30 March 2015. https://doi.org/10.1111/conl.12171

Pohja-Mykrä, M. (2016) Felony or act of justice? – Illegal killing of large carnivores as defiance of authorities. Journal of Rural Studies, 44, 46-54. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.01.003

Proteggi il tuo bestiame (2019) Proteggi il tuo bestiame website. http://www.protezionebestiame.it/

Regional LC Platforms (2019) Regional platforms on people and large carnivores website. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/regional_platforms.htm

Reinhardt et al. (2018). Konzept im Umgang mit Wölfen, die sich Menschen gegenüber auffällig verhalten – Empfehlungen der DBBW –BfN Skript 502. https://www.bfn.de/fileadmin/BfN/service/Dokumente/skripten/Skript502.pdf

Υποβολή εκθέσεων βάσει του άρθρου 17 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Επεξηγηματικές σημειώσεις και κατευθυντήριες γραμμές για την περίοδο 2013-2018. Τελική έκδοση — Μάιος 2017. European Environment Agency (EEA) and European Topic Centre on Biological Diversity (ETC/BD). http://cdr.eionet.euro