Ειδική έκθεση Πρωτοβουλίες πολιτικής 
της ΕΕ και η χρηματοδοτική 
στήριξή της για την ένταξη 
των Ρομά: 
πραγματοποιήθηκε 
σημαντική πρόοδος την 
τελευταία δεκαετία, αλλά 
απαιτούνται περαιτέρω 
επιτόπιες προσπάθειεςEL 2016  αριθ.  14
ΕΥΡΩΠΑÏK Ο
ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ
ΣΥΝΕ∆ΡΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ  
12, rue Alcide De Gasperi  
1615 Luxembourg  
LUXEMBOURG
Τηλ.: +352 4398-1
Πληροφορίες:  eca.europa.eu/el/Pages/ContactForm.aspx
Ιστότοπος:  eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditorsECA
Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχονται από το διαδίκτυο (http://europa.eu).
Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2016
Print ISBN 978-92-872-5300-2 ISSN 1831-0826 doi:10.2865/54993 QJ-AB-16-018-EL-C
PDF ISBN 978-92-872-5288-3 ISSN 1977-5660 doi:10.2865/4125 QJ-AB-16-018-EL-N
EPUB ISBN 978-92-872-5301-9 ISSN 1977-5660 doi:10.2865/87625 QJ-AB-16-018-EL-E
© Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016
Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά της πηγής.
Printed in Luxembourg
Πρωτοβουλίες πολιτικής  
της ΕΕ και η χρηματοδοτική  
στήριξή της για την ένταξη  
των Ρομά:  
πραγματοποιήθηκε  
σημαντική πρόοδος την  
τελευταία δεκαετία, αλλά  
απαιτούνται περαιτέρω  
επιτόπιες προσπάθειες
(υποβαλλόμενη δυνάμει του άρθρου 287, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, 
ΣΛΕΕ)Ειδική έκθεσηEL 2016  αριθ.  14
02
 Κλιμάκιο ελέγχου
Οι ειδικές εκθέσεις του ΕΕΣ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ελέγχων επιδόσεων και των ελέγχων συμμόρφωσης που αυτό 
διενεργεί επί συγκεκριμένων τομέων του προϋπολογισμού της ΕΕ ή επί συγκεκριμένων διαχειριστικών ζητημάτων. Τo ΕΕΣ επι -
λέγει και σχεδιάζει τα εν λόγω ελεγκτικά καθήκοντα κατά τρόπον ώστε αυτά να αποφέρουν τον μέγιστο αντίκτυπο, λαμβανομέ -
νων υπόψη των κινδύνων για τις επιδόσεις ή για τη συμμόρφωση, του επιπέδου των σχετικών εσόδων ή των σχετικών δαπανών, 
των επικείμενων εξελίξεων και του πολιτικού και δημόσιου συμφέροντος.
Ο εν προκειμένω έλεγχος επιδόσεων διενεργήθηκε από το Τμήμα Ελέγχου II, του οποίου προεδρεύει ο Henri Grethen, Μέ -
λος του ΕΕΣ, και το οποίο ειδικεύεται στους τομείς δαπανών που αφορούν τις διαρθρωτικές πολιτικές, τις μεταφορές και την 
ενέργεια. Επικεφαλής του ελέγχου ήταν το αρμόδιο για την έκθεση Μέλος, ο Henri Grethen, συνεπικουρούμενος από τον Marc 
Hostert, Προϊστάμενο του ιδιαίτερου γραφείου του. Το βασικό κλιμάκιο ελέγχου απαρτίστηκε από τον Emmanuel Rauch, ανώτε -
ρο διοικητικό στέλεχος, και τις Naiara Zabala Eguiraun, Aino Nyholm και Zhivka Kalaydzhieva, ελέγκτριες. Τη γλωσσική υποστή -
ριξη ανέλαβε ο Richard Moore.
03
 Περιεχόμενα
Σημεία
 Γλωσσάριο
I – VII Σύνοψη
1 – 14 Εισαγωγή
1 – 3 Ο πληθυσμός των Ρομά
4 – 8 Νομικό πλαίσιο και πλαίσιο πολιτικής
9 – 12 Με ποιον τρόπο παρέχει η ΕΕ χρηματοδοτική στήριξη στα μέτρα ένταξης των Ρομά;
13 – 14 Ο ρόλος άλλων ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών στην ένταξη των Ρομά
15 – 26 Εμβέλεια και στόχοι του ελέγχου
27 – 120 Παρατηρήσεις
27 – 56 Πραγματοποιήθηκε πρόοδος όσον αφορά τις στρατηγικές που εφαρμόστηκαν σε επίπεδο ΕΕ και 
κρατών μελών, αλλά στην πλειονότητά τους οι βελτιώσεις επήλθαν αρκετά καθυστερημένα για να 
έχουν αντίκτυπο στην περίοδο προγραμματισμού 2007-2013
29 – 40 Η πρωτοβουλία πολιτικής της ΕΕ για την ένταξη των Ρομά συμφωνήθηκε το 2011, έπειτα από τις διευρύνσεις 
της ΕΕ τα έτη 2004 και 2007
41 – 56 Η πρόοδος σε επίπεδο κρατών μελών: είχαν μεν εγκριθεί εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά, 
εξακολουθούσαν όμως να υπάρχουν ορισμένες αδυναμίες
57 – 94 Στον τομέα πολιτικής της συνοχής, την περίοδο 2014-2020 δίδεται μεγαλύτερη προσοχή σε μέτρα 
ένταξης των Ρομά από ό,τι την περίοδο 2007-2013
59 – 65 Παρότι το νομικό πλαίσιο της περιόδου 2007-2013 δεν περιλάμβανε ρητή μνεία στην ένταξη των Ρομά, τα 
επιλεγέντα κράτη μέλη ανέφεραν την ένταξη των Ρομά στα επιχειρησιακά προγράμματά τους
66 – 83 Το πλαίσιο των ΕΔΕΤ για την περίοδο 2014-2020 αποτυπώνει τη μεγαλύτερη εστίαση που δίδεται σε 
ζητήματα Ρομά στο επίπεδο της ΕΕ
84 – 94 Τα εργαλεία παρακολούθησης που ήταν διαθέσιμα σε επίπεδο ΕΠ κατά την περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013 δεν ήταν κατάλληλα για να μετρήσουν τις επιδόσεις των μέτρων ένταξης των Ρομά
04 Περιεχόμενα 
95 – 120 Στην πλειονότητά τους τα έργα υλοποιήθηκαν σύμφωνα με τον προγραμματισμό, αλλά δεν 
εφαρμόζονταν πάντα τα κριτήρια «βέλτιστης πρακτικής» που συμβάλλουν στην επιτυχή ένταξη 
των Ρομά, ενώ δεν ήταν εύκολη η παρακολούθηση των επιδόσεων των έργων
96 – 100 Όλα τα εξετασθέντα έργα ευθυγραμμίζονταν με τους στόχους των ΕΠ, αλλά οι διαδικασίες επιλογής δεν 
στόχευαν συγκεκριμένα στην επιλογή έργων σχετικών με την ένταξη των Ρομά
101 – 102 Κατά γενικό κανόνα, τα έργα εκτελέστηκαν σύμφωνα με τα προβλεπόμενα
103 – 115 Υπάρχουν ενδείξεις ότι η μεγαλύτερη συνεκτίμηση των κριτηρίων που αφορούσαν Ρομά, όπως οι κοινές 
βασικές αρχές για την ένταξη των Ρομά, επηρέασε θετικά τις επιδόσεις των έργων
116 – 120 Η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της περιόδου 2007-2013 κατέστη ακόμη δυσχερέστερη εξαιτίας των 
δυσκολιών που ανέκυψαν στη συλλογή πληροφοριακών στοιχείων για τους Ρομά
121 – 133 Συμπεράσματα και συστάσεις
 Παράρτημα I — Εξετασθέντα επιχειρησιακά προγράμματα
 Παράρτημα II —  Όργανα διακυβέρνησης των διαρθρωτικών ταμείων στα  
κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις
 Παράρτημα III —  Κοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) για την ένταξη των Ρομά
 Aπαντήσεις της Επιτροπής
05
 Γλωσσάριο
Αποτελέσματα : Άμεσες μεταβολές που επέρχονται για τους άμεσους αποδέκτες μετά το πέρας της συμμετοχής τους σε 
μια παρέμβαση (π.χ. βελτίωση της προσβασιμότητας μιας περιοχής χάρη στην κατασκευή δρόμου, συμμετέχοντες σε 
μαθήματα επιμόρφωσης που βρήκαν απασχόληση).
Διάκριση : Η οδηγία 2000/43/ΕΚ ορίζει δύο είδη διακρίσεων:
 ο Άμεση διάκριση  συντρέχει όταν, για λόγους φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, σε ένα πρόσωπο επιφυλάσσεται 
μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν της οποίας τυγχάνει, έτυχε ή θα ετύγχανε ένα άλλο πρόσωπο, σε ανάλογη 
κατάσταση.
 ο Έμμεση διάκριση συντρέχει όταν μια εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική μπορεί να θέσει 
πρόσωπα συγκεκριμένης φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε μειονεκτική θέση συγκριτικά με άλλα πρόσωπα, 
εκτός εάν η διάταξη, το κριτήριο ή η πρακτική αυτή δικαιολογείται αντικειμενικά από έναν θεμιτό σκοπό και τα μέσα 
επίτευξης αυτού του σκοπού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
Διαχειριστική αρχή : Εθνική, περιφερειακή ή τοπική δημόσια αρχή (ή άλλος δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας) που ορίζεται 
από το κράτος μέλος για τη διαχείριση επιχειρησιακού προγράμματος. Στα καθήκοντά της συγκαταλέγονται η επιλογή 
των προς χρηματοδότηση έργων, η παρακολούθηση της υλοποίησής τους και η υποβολή στοιχείων στην Επιτροπή 
σχετικά με διάφορες οικονομικές πτυχές και τα επιτευχθέντα αποτελέσματα.
Διαχωρισμός / Εξάλειψη του διαχωρισμού : Ο διαχωρισμός  προκαλείται όταν συντρέχουν διάφοροι παράγοντες, 
όπως ενέργειες που εισάγουν διακρίσεις, οικονομικοί και δημογραφικοί μηχανισμοί. Χαρακτηρίζεται από τη φυσική και 
κοινωνική απομόνωση μελών μιας περιθωριοποιημένης ομάδας από μέλη μη περιθωριοποιημένων ομάδων και από την 
άνιση πρόσβαση σε βασικές, προσιτές σε όλους και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες.  
Με την εξάλειψη του διαχωρισμού  επιδιώκεται η κατάργηση κάθε τέτοιας απομόνωσης και άνισης πρόσβασης. Τα μέτρα 
εξάλειψης του διαχωρισμού πρέπει να διαμορφώνουν τις συνθήκες για ίση πρόσβαση σε υψηλής ποιότητας υπηρεσίες, 
περιλαμβανομένων της εκπαίδευσης, της στέγασης, της αγοράς εργασίας, της υγειονομικής περίθαλψης και κάθε άλλου 
σχετικού τομέα.
Εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά : Η Επιτροπή ζήτησε από κάθε κράτος μέλος που διαθέτει πληθυσμό Ρομά 
να καταρτίσει εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά, η οποία να καλύπτει την περίοδο 2011-2020 ή, σε περίπτωση 
που το κράτος μέλος διαθέτει ήδη στρατηγική, να την προσαρμόσει στους στόχους της ΕΕ για την ένταξη των Ρομά, 
με στοχευμένες δράσεις και επαρκή χρηματοδότηση (εθνική, της ΕΕ και άλλη) για την επίτευξή τους. Οι εθνικές αυτές 
στρατηγικές θα πρέπει να προτείνουν επίσης λύσεις για την άρση των υφιστάμενων φραγμών που παρακωλύουν την 
αποτελεσματικότερη χρήση των κονδυλίων της ΕΕ, και να θέτουν τα θεμέλια ενός άρτιου μηχανισμού παρακολούθησης 
για τη διασφάλιση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων όσον αφορά τους Ρομά. Ορισμένα κράτη μέλη δεν διαθέτουν εθνική 
στρατηγική για την ένταξη των Ρομά αυτή καθαυτή αλλά εφαρμόζουν «δέσμη συνολικών μέτρων».
Εθνικό σημείο επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ) : Τα εθνικά σημεία επαφής για τους Ρομά είναι εθνικές αρχές 
επιφορτισμένες με τον συντονισμό της ανάπτυξης και της υλοποίησης της οικείας εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των 
Ρομά ή δέσμης μέτρων ενταξιακής πολιτικής.
Ειδικές ανά χώρα συστάσεις (ΕΧΣ) : Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις (ΕΧΣ) είναι συστάσεις σχετικά με τις διαρθρωτικές 
προκλήσεις που ενδείκνυται να αντιμετωπιστούν με πολυετείς επενδύσεις που εμπίπτουν άμεσα στο πεδίο εφαρμογής 
των ΕΔΕΤ, όπως διατυπώνονται στους ειδικούς κανονισμούς για κάθε Ταμείο. Εγκρίνονται από την Επιτροπή σύμφωνα με 
τα άρθρα 121, παράγραφος 2, και 148, παράγραφος 4, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).
06 Γλωσσάριο 
Εκ των προτέρων αιρεσιμότητες : Οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες είναι κριτήρια που καθορίζονται σε συμφωνίες 
εταιρικής σχέσης, τα οποία θεωρούνται αναγκαία προαπαιτούμενα για την αποτελεσματική και αποδοτική χρήση της 
στήριξης της Ένωσης που καλύπτεται από τις εν λόγω συμφωνίες. Κατά την κατάρτιση ΕΠ στο πλαίσιο του ΕΤΠΑ, του 
Ταμείου Συνοχής και του ΕΚΤ για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, τα κράτη μέλη πρέπει να αξιολογούν κατά 
πόσον πληρούνται οι εν λόγω προϋποθέσεις. Σε περίπτωση μη πλήρωσής τους, πρέπει να καταρτιστούν σχέδια δράσης 
που να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με αυτές έως τις 31 Δεκεμβρίου 2016.
Εκροές : Όσα παράγονται ή επιτυγχάνονται με τους πόρους που διατέθηκαν σε μια παρέμβαση (π.χ. επιχορηγήσεις σε 
αγρότες, μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης σε ανέργους, κατασκευή δρόμου σε αναπτυσσόμενη χώρα).
Ενδιάμεσος φορέας : Ενδιάμεσος φορέας είναι κάθε δημόσιος ή ιδιωτικός φορέας ή υπηρεσία που ενεργεί υπό την 
ευθύνη μιας διαχειριστικής αρχής ή εκτελεί καθήκοντα εκ μέρους της έναντι δικαιούχων οι οποίοι υλοποιούν ενέργειες.
Επιχειρησιακό πρόγραμμα (ΕΠ) : Ένα επιχειρησιακό πρόγραμμα (ΕΠ) καθορίζει τις προτεραιότητες και τους 
συγκεκριμένους στόχους ενός κράτους μέλους, καθώς και τον τρόπο χρήσης της χρηματοδότησης της ΕΕ 
(συγχρηματοδότηση από την ΕΕ και από εθνικές δημόσιες και ιδιωτικές πηγές) κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης 
χρονικής περιόδου (συνήθως επταετίας) για τη χρηματοδότηση έργων. Τα έργα αυτά πρέπει να συμβάλλουν στην 
επίτευξη ορισμένων στόχων, οι οποίοι προσδιορίζονται στο επίπεδο του άξονα προτεραιότητας του ΕΠ. Επιχειρησιακά 
προγράμματα υπάρχουν για κάθε ταμείο του τομέα πολιτικής της συνοχής (ήτοι ΕΤΠΑ, Ταμείο Συνοχής και ΕΚΤ). Τα ΕΠ 
καταρτίζονται από το κράτος μέλος και πρέπει να εγκριθούν από την Επιτροπή προτού εκτελεστεί οποιαδήποτε πράξη 
πληρωμής από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Η τροποποίηση των ΕΠ είναι δυνατή μόνο κατά τη διάρκεια της περιόδου 
ισχύος τους, εφόσον συμφωνούν αμφότερα τα μέρη.
Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ) : Τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ) 
αποτελούν το μέσο της Ένωσης, αφενός, για τη μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διάφορων 
περιφερειών της και, αφετέρου, για τη συνδρομή των λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών ώστε να καλύψουν την υστέρηση. 
Δυνάμει του άρθρου 174 της ΣΛΕΕ, συμβάλλουν στην επίτευξη του στόχου περί ενίσχυσης της οικονομικής, κοινωνικής 
και εδαφικής συνοχής.
Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) : Σκοπός του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου είναι η ενίσχυση της οικονομικής 
και κοινωνικής συνοχής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω της βελτίωσης των ευκαιριών απασχόλησης και εργασίας 
(κυρίως μέσω μέτρων κατάρτισης), της προώθησης υψηλού επιπέδου απασχόλησης και της δημιουργίας περισσότερων 
και καλύτερων θέσεων εργασίας.
Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) : Σκοπός του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης 
(ΕΤΠΑ) είναι η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω της αποκατάστασης 
των κύριων περιφερειακών ανισορροπιών με την παροχή οικονομικής στήριξης για τη δημιουργία υποδομών και με 
παραγωγικές επενδύσεις που δημιουργούν θέσεις εργασίας, κυρίως σε επιχειρήσεις.
Θεσμικές διακρίσεις : Οι διακρίσεις που έχουν εδραιωθεί στις οργανωτικές δομές και διαδικασίες.
Κοινή βασική αρχή (ΚΒΑ) : Οι κοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) είναι ένα σύνολο 10 κριτηρίων για τη διασφάλιση της 
επιτυχίας των πρωτοβουλιών ένταξης των Ρομά. Οι αρχές αυτές συζητήθηκαν κατά την πρώτη σύσκεψη της ευρωπαϊκής 
πλατφόρμας για την ένταξη των Ρομά το 2009 στην Πράγα. Στη συνέχεια συμπεριλήφθηκαν ως παράρτημα στα 
συμπεράσματα του Συμβουλίου «Απασχόληση, Κοινωνική Πολιτική, Υγεία και Καταναλωτές» της 8ης Ιουνίου 2009.
07 Γλωσσάριο 
Κοινωνική ένταξη : Η διαδικασία βελτίωσης των συνθηκών υπό τις οποίες άτομα και ομάδες μπορούν να συμμετέχουν 
στην κοινωνία.  
Σκοπός της κοινωνικής ένταξης είναι η ενίσχυση των φτωχών και περιθωριοποιημένων ατόμων ώστε να αξιοποιήσουν τις 
αυξανόμενες ευκαιρίες της παγκοσμιοποίησης. Διασφαλίζει το δικαίωμα συμμετοχής των ατόμων στη λήψη αποφάσεων 
που επηρεάζουν τις ζωές τους, καθώς και την ίση πρόσβασή τους σε αγορές, υπηρεσίες, καθώς και σε πολιτικές, 
κοινωνικές και φυσικές υποδομές.
Μη κυβερνητική οργάνωση (ΜΚΟ) : Με τον όρο «μη κυβερνητική οργάνωση (ΜΚΟ)» νοείται ευρύ φάσμα διαφορετικών 
οργανώσεων που διαθέτουν συνήθως τα εξής κοινά χαρακτηριστικά:
 ο Δεν είναι κερδοσκοπικές οργανώσεις. Μπορεί μεν να απασχολούν έμμισθο προσωπικό και να προβαίνουν σε 
προσοδοφόρες δραστηριότητες, αλλά δεν κατανέμουν κέρδη στα μέλη τους.
 ο Είναι ομάδες εθελοντών πολιτών.
 ο Πρέπει να διαθέτουν έως έναν βαθμό επίσημη ή θεσμική υπόσταση (π.χ. καταστατικό ή άλλη ιδρυτική πράξη που 
ορίζει την αποστολή, τους στόχους και τον σκοπό τους), δεδομένου ότι υπέχουν ευθύνη έναντι των μελών και των 
δωρητών τους.
 ο Δρουν ανεξάρτητα και δη ανεξάρτητα από κυβερνήσεις, δημόσιες αρχές, πολιτικά κόμματα και εμπορικούς 
οργανισμούς.
08
 Σύνοψη
I
Οι Ρομά της Ευρώπης έχουν υπάρξει θύματα διακρίσεων από τότε που εγκαταστάθηκαν για πρώτη φορά πριν από πολ -
λούς αιώνες στο έδαφος που εκτείνεται σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Σήμερα οι Ρομά αποτελούν τη μεγαλύτερη εθνοτική 
μειονότητα στην ΕΕ, με τον πληθυσμό τους να εκτιμάται στα 6,2 εκατομμύρια, και είναι ως επί το πλείστον περιθωριοποιη -
μένοι. Στα κράτη μέλη με την υψηλότερη συγκέντρωση του πληθυσμού αυτού, οι Ρομά αντιστοιχούν περίπου στο 15 % με 
20 % των μαθητών και των νεοεισερχομένων στην αγορά εργασίας.
II
Το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδοτικής στήριξης που παρέχει η ΕΕ για τη λήψη μέτρων κοινωνικής ένταξης εν γένει, 
περιλαμβανομένων μέτρων που προωθούν την ένταξη των Ρομά, παρέχεται μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερεια -
κής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) και του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ). Το ποσό που διοχετεύεται συγκεκριμένα σε πρωτο -
βουλίες για την ένταξη των Ρομά δεν είναι καταγεγραμμένο. Εντούτοις, από τα έγγραφα σχεδιασμού των κρατών μελών 
προκύπτει ότι, κατά την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, περίπου 1,5 δισεκατομμύρια ευρώ έχουν δεσμευθεί για την 
κοινωνικοοικονομική ένταξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων όπως οι Ρομά. Ανάλογα ενδεικτικά αριθμητικά στοιχεία 
δεν υπάρχουν για την περίοδο 2007-2013.
III
Στο πλαίσιο του ελέγχου μας αξιολογήσαμε κατά πόσον οι πρωτοβουλίες πολιτικής και η χρηματοδοτική στήριξη της ΕΕ 
μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ συνέβαλαν κατά τρόπο αποτελεσματικό στην ένταξη των Ρομά. Ειδικότερα, εξετάσαμε αν:
— οι στρατηγικές της ΕΕ και των κρατών μελών για τους Ρομά διευκόλυναν την αποτελεσματική χρήση των ΕΤΠΑ και ΕΚΤ 
για την υλοποίηση μέτρων ένταξης των Ρομά σε κάθε περίοδο προγραμματισμού,
— το πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για κάθε περίοδο προγραμματισμού ήταν σχεδιασμένο κατά τρόπο που να καθιστά 
δυνατή την αποτελεσματική στήριξη των μέτρων ένταξης των Ρομά, και
— τα έργα που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 συνέβα -
λαν κατά τρόπο αποτελεσματικό στην ένταξη των Ρομά.
Οι ελεγκτικές εργασίες έλαβαν χώρα στην Επιτροπή και σε τέσσερα κράτη μέλη (Βουλγαρία, Ισπανία, Ουγγαρία και Ρουμα -
νία) και κάλυψαν την περίοδο μεταξύ 2007 και 2015.
09 Σύνοψη 
IV
Διαπιστώσαμε ότι η Επιτροπή έχει πραγματοποιήσει σημαντική πρόοδο στον καθορισμό πρωτοβουλιών πολιτικής της ΕΕ 
που προωθούν την ένταξη των Ρομά και ότι όλα τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις είχαν, μέχρι το 
2012, αναπτύξει εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά, αρκετά καθυστερημένα βέβαια για να έχει αντίκτυπο στον 
σχεδιασμό των επιχειρησιακών προγραμμάτων (ΕΠ) του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ αλλά και στην επιλογή έργων κατά την περίοδο 
προγραμματισμού 2007-2013. Σε ό,τι αφορά αυτές τις εθνικές στρατηγικές, εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες αδυνα -
μίες. Πρώτον, οι εθνικές στρατηγικές δεν αναφέρουν το ύψος της χρηματοδότησης που απαιτείται για την εκτέλεση των 
προτεινόμενων μέτρων ένταξης των Ρομά. Επιπλέον, δεν αναφέρουν το χρηματικό ποσό που διατίθεται για τα μέτρα αυτά 
τόσο από τον κρατικό προϋπολογισμό όσο και από τον προϋπολογισμό της ΕΕ μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ. Δεύτερον, δεν 
έχει δοθεί αρκετή προσοχή στην καταπολέμηση των διακρίσεων και στον ρατσισμό κατά των Ρομά. Τρίτον, κατά την εκπό -
νηση των εθνικών στρατηγικών τους για την ένταξη των Ρομά, τα επιλεγέντα κράτη μέλη δεν έλαβαν σε όλες τις περιπτώ -
σεις υπόψη την ανάγκη ενεργού συμμετοχής οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, και συγκεκριμένα εκπροσώπων της 
κοινότητας των Ρομά. Τέλος, ο ρόλος των εθνικών σημείων επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ), τα οποία συγκροτήθηκαν για τον 
συντονισμό της ανάπτυξης και της εφαρμογής των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά, υπονομεύθηκε εξαιτίας 
της αναντιστοιχίας που υπήρχε μεταξύ πόρων και αρμοδιοτήτων.
V
Σε ό,τι αφορά την περίοδο 2014-2020, επισημαίνονται αρκετές βελτιώσεις: παραδείγματος χάριν, η ένταξη των Ρομά ανα -
φέρεται ρητά στον κανονισμό για τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και επενδυτικά ταμεία (ΕΔΕΤ), ενώ θεσπίστηκε ειδική προ -
τεραιότητα χρηματοδότησης. Πέραν τούτου, τα κράτη μέλη για τα οποία έχουν διατυπωθεί ειδικές ανά χώρα συστάσεις 
όσον αφορά την ένταξη των Ρομά υποχρεούνται να διαθέτουν κονδύλια για την προώθησή της. Εντούτοις, διαπιστώνουμε 
ότι υπάρχει ανάγκη να καταβληθούν περαιτέρω προσπάθειες τόσο σε επίπεδο Επιτροπής όσο και σε επίπεδο κρατών 
μελών προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι αλλαγές αυτές θα οδηγήσουν στην υλοποίηση έργων που θα συμβάλουν καλύ -
τερα στην ένταξη των Ρομά επί τόπου.
VI
Τα περισσότερα έργα του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ που εξετάσαμε κατά τη διάρκεια του ελέγχου μας είχαν επιτύχει τους γενικούς 
στόχους τους, οι οποίοι, εντούτοις, σε αρκετές περιπτώσεις δεν αφορούσαν συγκεκριμένα τους Ρομά. Καταλήξαμε επίσης 
στο συμπέρασμα ότι τα έργα που επελέγησαν και υλοποιήθηκαν σύμφωνα με τα κριτήρια «βέλτιστης πρακτικής» που 
ενέκρινε το Συμβούλιο, τις αποκαλούμενες κοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) για την ένταξη των Ρομά, είχαν περισσότερες πιθα -
νότητες να συμβάλουν αποτελεσματικά στην ένταξη του πληθυσμού Ρομά. Επιπλέον, διαπιστώσαμε ότι η παρακολούθηση 
της προόδου που επιτυγχάνεται στο πλαίσιο των έργων για την ένταξη των Ρομά ενέχει δυσκολίες, κυρίως λόγω αδυνα -
μιών σε σχέση με τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα των δεδομένων για τους συμμετέχοντες Ρομά. Η έλλειψη συνολικών 
και άρτιων δεδομένων συνιστά πρόβλημα το οποίο επηρεάζει όχι μόνο τα έργα αλλά και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων 
τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο. Η κατάσταση αυτή δεν πρόκειται να αλλάξει την περίοδο 2014-2020, παρά 
μόνον εάν αναληφθεί άμεση δράση.
10 Σύνοψη 
VII
Στην παρούσα έκθεση διατυπώνουμε τις εξής συστάσεις:
Σύσταση 1
Τα κράτη μέλη πρέπει κατά την αναθεώρηση, ή την τροποποίηση, των εθνικών στρατηγικών τους για την ένταξη των 
Ρομά:
α) Να προσδιορίζουν το ύψος της χρηματοδότησης που απαιτείται για την εκτέλεση των μέτρων ένταξης των Ρομά που 
προτείνονται στη στρατηγική τους. Οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά πρέπει να αναφέρουν το ποσό 
της χρηματοδότησης που διατίθεται για τα μέτρα αυτά τόσο από τον κρατικό προϋπολογισμό όσο και από τον προϋ -
πολογισμό της ΕΕ μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ. Τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να αναλάβουν επισήμως τη δέσμευση ότι 
οι προσπάθειες που καταβάλλουν για την υλοποίηση μέτρων υπέρ της ένταξης των Ρομά δεν θα διακυβεύονται από 
βραχυπρόθεσμες μεταβολές των πολιτικών προτεραιοτήτων.
β) Να περιλαμβάνουν δείκτες και τιμές-στόχους που σχετίζονται με την καταπολέμηση των διακρίσεων ή, πιο συγκεκρι -
μένα, του ρατσισμού κατά των Ρομά. Κατά τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020, οι δείκτες αυτοί 
πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και κατά τον σχεδιασμό μέτρων για την προώθηση της ένταξης περιθωριοποιημένων 
κοινοτήτων Ρομά που εμπίπτουν στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας για τη φυλετική 
ισότητα.
γ) Να διασφαλίσουν ότι λαμβάνουν συστηματικά χώρα διαβουλεύσεις με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στις 
οποίες συμμετέχουν εκπρόσωποι Ρομά και ότι οι εν λόγω οργανώσεις έχουν ενεργότερο ρόλο στον σχεδιασμό και την 
υλοποίηση των μέτρων για την ένταξη των Ρομά.
δ) Να διευκρινίσουν ακόμη περισσότερο τον ρόλο των εθνικών σημείων επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ) σε σχέση με τις 
εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά, και να διασφαλίσουν ότι οι εξουσίες και οι αρμοδιότητες των ΕΣΕΡ είναι 
αναλογικές προς τους πόρους που βρίσκονται στη διάθεσή τους.
Σύσταση 2
α) Η Επιτροπή θα πρέπει, κατά την αναθεώρηση των σχετικών επιχειρησιακών προγραμμάτων, να μεριμνά ώστε τα 
μέτρα που εκτελούνται στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ να προάγουν τη συμμετοχικότητα και να περιλαμβάνουν διατάξεις που 
αποσκοπούν στην καταπολέμηση του διαχωρισμού. Οι πρακτικές διαχωρισμού πρέπει να περιγράφονται με σαφήνεια 
και να εξαιρούνται ρητώς από τη χρηματοδότηση στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ (και όχι να αναφέρονται απλώς στις αιτιολογι -
κές σκέψεις), ενώ θα πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή ως προς το συγκεκριμένο σκέλος σε έργα στους τομείς της 
εκπαίδευσης και της στέγασης. Με τον τρόπο αυτό δύναται να ενισχυθεί και η σύνδεση μεταξύ των ειδικών ανά χώρα 
συστάσεων και της χρήσης των ΕΔΕΤ.
β) Η Επιτροπή πρέπει, στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της επιτροπής παρακολούθησης των ΕΠ, να αξιοποιεί πλήρως τις 
πληροφορίες που θα περιέχονται στις εκθέσεις που οφείλουν να υποβάλλουν τα κράτη μέλη αρχής γενομένης από το 
2016, δυνάμει της σύστασης του Συμβουλίου για αποτελεσματικά μέτρα ένταξης των Ρομά, καθώς και τις διαπιστώ -
σεις που προκύπτουν βάσει των πληροφοριών αυτών. Με τον τρόπο αυτό θα εξασφαλίζεται η διευθέτηση όλων των 
αδύναμων σημείων που προσδιορίζονται στις εκθέσεις μέσω των ΕΔΕΤ ή/και πόρων των κρατών μελών (π.χ. με την 
ανακατανομή των πόρων σε τομείς στους οποίους έχουν εντοπιστεί αδυναμίες).
Σύσταση 3
Τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόζουν τα κριτήρια «βέλτιστης πρακτικής» για την ένταξη των Ρομά (όπως οι 10 κοινές 
βασικές αρχές του Συμβουλίου) όταν καταρτίζουν προσκλήσεις για την υποβολή προτάσεων και επιλέγουν έργα. Όπου 
ενδείκνυται, οι προσκλήσεις θα πρέπει να αποσκοπούν στην επιλογή μακροπρόθεσμων έργων υπέρ περιθωριοποιημένων 
κοινοτήτων Ρομά. Τέλος, όπου είναι δυνατό, η διάθεση των κεφαλαίων των ΕΔΕΤ θα πρέπει να εξαρτάται από τη βιωσι -
μότητα των έργων μετά την ολοκλήρωσή τους, χωρίς συνέχιση της χρηματοδότησης από την ΕΕ. Οι εν λόγω πτυχές θα 
πρέπει να ληφθούν υπόψη και κατά την τροποποίηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων της περιόδου 2014-2020.
11 Σύνοψη 
Σύσταση 4
Η Επιτροπή πρέπει να διασφαλίσει, κατά την επόμενη περίοδο προγραμματισμού ή κατά την αναθεώρηση των επιχει -
ρησιακών προγραμμάτων, ότι οι στόχοι για την ένταξη των Ρομά που περιλαμβάνονται στις εθνικές στρατηγικές για την 
ένταξη των Ρομά αντικατοπτρίζονται, στο μέτρο του δυνατού, στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ σε κάθε επιχειρησιακό επίπεδο. Πρέ -
πει, στο πλαίσιο αυτό, να διασφαλίζει ότι τα στοιχεία συλλέγονται με αξιόπιστο τρόπο, προκειμένου να καθίσταται δυνατή 
η παρακολούθηση και αξιολόγηση της προόδου κάθε επιμέρους έργου και σε κάθε διοικητική βαθμίδα.
Σύσταση 5
Τα κράτη μέλη πρέπει, όπου ενδείκνυται, να συμπληρώνουν τους κοινούς δείκτες εκροών και αποτελεσμάτων που ορίζο -
νται στη νομοθεσία ΕΔΕΤ με δείκτες ειδικούς για τους Ρομά. Οι συγκεκριμένοι δείκτες θα πρέπει να ευθυγραμμίζονται με 
εκείνους που αναφέρονται στις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά και, επακολούθως, να χρησιμοποιούνται για 
την παρακολούθηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων της περιόδου 2014-2020. Θα ήταν σκόπιμο να βασιστούν στους 
δείκτες που ανέπτυξε ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων το 2016.
Σύσταση 6
Τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν σοβαρά το ενδεχόμενο να αναλάβουν κοινή δράση, ενόψει των προετοιμασιών για τη 
νέα περίοδο προγραμματισμού, με σκοπό να εξασφαλίσουν την ύπαρξη ασφάλειας δικαίου όσον αφορά τη χρήση του ΕΚΤ 
για τη χρηματοδότηση οποιουδήποτε μέτρου κοινωνικής ένταξης, ανεξαρτήτως της ύπαρξης συνδέσμου με την απα -
σχόληση. Η εξάλειψη της ανασφάλειας δικαίου θα καταστήσει ευχερέστερη την πλήρη αξιοποίηση του ΕΚΤ από τα κράτη 
μέλη για τον σκοπό της κοινωνικής ένταξης, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο μέτρων για την καταπολέμηση των διακρίσεων.
Σύσταση 7
Η Επιτροπή πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο να υποβάλει προτάσεις τροποποίησης της νομοθεσίας των ΕΔΕΤ προκει -
μένου να διασφαλίσει ότι, από την έναρξη της επόμενης περιόδου προγραμματισμού το 2020, οι πόροι θα κατανέμονται 
μεταξύ των διαφορετικών κρατών μελών βάσει ειδικών δεικτών για την κοινωνική ένταξη και, ιδίως, του ποσοστού των 
περιθωριοποιημένων ομάδων, όπως οι Ρομά, επί του συνόλου του πληθυσμού. Η Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίζει ότι 
τα πρόσθετα κεφάλαια του ΕΚΤ που θα διατίθενται στα κράτη μέλη, δυνάμει της τροποποίησης αυτής, θα προορίζονται 
ειδικά για τη στήριξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων.
Σύσταση 8
α) Η Επιτροπή πρέπει να συνεργαστεί με τα κράτη μέλη με σκοπό την ανάπτυξη μιας κοινής μεθοδολογίας, η οποία θα 
παρέχει συναφή δεδομένα σχετικά με τον πληθυσμό Ρομά, ούτως ώστε να παρακολουθεί την κοινωνική ένταξή τους, 
τηρουμένων των εθνικών νομικών πλαισίων και της νομοθεσίας της ΕΕ, περιλαμβανομένων πιθανών ισχυουσών πα -
ρεκκλίσεων. Αυτό πρέπει να γίνει το αργότερο κατά την προετοιμασία της επόμενης περιόδου προγραμματισμού.
β) Η Επιτροπή πρέπει να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να συλλέξουν συνολικά στατιστικά δεδομένα σχετικά με την εθνο -
τική καταγωγή εντός της επόμενης διετίας, τηρουμένων των εθνικών νομικών πλαισίων και της νομοθεσίας της ΕΕ, 
περιλαμβανομένων πιθανών ισχυουσών παρεκκλίσεων. Η Eurostat θα μπορούσε να συμπεριλάβει συναφή ερωτήματα 
σε έρευνες που διεξάγει, όπως στην έρευνα εργατικού δυναμικού και στις στατιστικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 
εισόδημα και τις συνθήκες διαβίωσης.
12
 Εισαγωγή
Ο πληθυσμός των Ρομά
01 
Οι Ρομά της Ευρώπης είναι απόγονοι ομάδων που εγκατέλειψαν την ινδική υποή -
πειρο πριν από περίπου 1 000 χρόνια και άρχισαν να καταφθάνουν στο έδαφος της 
σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης τον 14ο αιώνα. Έως το 1450 είχαν εγκατασταθεί Ρομά 
σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην κεντρική Ευρώπη, ήδη από τότε λάμβαναν 
χώρα οι πρώτοι διωγμοί και οι πρώτες εκτοπίσεις πληθυσμών τους. Ο όρος «Ρομά» 
αναφέρεται σε διαφορετικές ομάδες (βλέπε πλαίσιο 1 ) που έχουν ορισμένα κοινά 
πολιτιστικά χαρακτηριστικά αλλά και ιστορία μόνιμης περιθωριοποίησης σε ευρωπα -
ϊκές κοινωνίες.
Τι εννοούμε με τον όρο «Ρομά»;
Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης1, με τον όρο «Ρομά» χαρακτηρίζονται οι Ρομά, Σίντι, Καλέ και συναφείς 
ομάδες στην Ευρώπη, περιλαμβανομένων των ταξιδιωτών και ομάδων εξ Ανατολής (Dom και Lom), και καλύπτεται 
η μεγάλη ετερογένεια των σχετικών ομάδων, περιλαμβανομένων ατόμων που αυτοπροσδιορίζονται ως Τσιγγάνοι.
Παρά την ετερογένεια που διέπει την πολιτιστική και εθνοτική ταυτότητα των ομάδων αυτών, για πρακτικούς λό -
γους αναφερόμαστε σε όλες ανεξαιρέτως με τον όρο «Ρομά».
1 Συμβούλιο της Ευρώπης, «Descriptive Glossary of terms relating to Roma issues» (Περιγραφικό γλωσσάριο όρων που σχετίζονται με θέματα 
Ρομά), 2012.Πλαίσιο 1
02 
Σήμερα, ο πληθυσμός των Ρομά είναι η μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα στην Ευρώ -
πη. Το μέγεθος της κοινότητας εκτιμάται ότι κυμαίνεται μεταξύ 10 και 12 εκατομμυρί -
ων ατόμων. Εξ αυτών, περί τα 6,2 εκατομμύρια διαμένουν στην ΕΕ, και η πλειονότητά 
τους στα κράτη μέλη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Στη συντριπτική πλει -
ονότητά τους οι Ρομά που ζουν στην Ευρώπη (80-85 %) διαμένουν σταθερά σε ένα 
μέρος2. Οι Ρομά που ζουν περιπλανώμενοι δεν πρέπει να συγχέονται με τους Ρομά 
που μετακινούνται από ένα κράτος μέλος της ΕΕ προκειμένου να εγκατασταθούν σε 
άλλο. Στο γράφημα 1  παρουσιάζεται η συγκέντρωση των Ρομά στην ΕΕ, στις υποψή -
φιες χώρες3 και στις δυνητικά υποψήφιες χώρες4.2 COM(2011) 173 τελικό της 
5ης Απριλίου 2011 «Πλαίσιο 
της ΕΕ για εθνικές στρατηγικές 
ένταξης των Ρομά μέχρι το 
2020».
3 Αλβανία, πρώην 
Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία 
της Μακεδονίας, 
Μαυροβούνιο, Σερβία και 
Τουρκία.
4 Βοσνία-Ερζεγοβίνη και 
Κοσσυφοπέδιο*.
13 Εισαγωγή Γράφημα 1Εκτιμώμενος πληθυσμός Ρομά στην ΕΕ, στις υποψήφιες χώρες και στις δυνητικά 
υποψήφιες χώρες (2012)
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων του Συμβουλίου της Ευρώπης.
/uni0394ιοικητικά όρια: © EuroGeographics © UN-FAO © Turkstat
Χαρτογράφηση: Eurostat - Gisco, 01/2015
0 200 400 600 800 km
EL175 000AL115 000The former Yugoslav Republic of Macedonia197 000
Kosovo*37 500ME
20 000Bosnia and Herzegovina
58 000HR35 000IT150 000SI8 500AT35 000PL32 500
DE105 000NL40 000
BE30 000
LU300
FR400 000
PT52 000IE37 500EE1 050
LV12 500
LT3 000DK2 500FI11 000
SE50 000
CY1 250MT0
Κράτη /uni03BCέλη τη/uni03C2 EΕ
Υποψήφιε/uni03C2 χώρε/uni03C2/uni0394υνητικά υποψήφιε/uni03C2 χώρε/uni03C2
Αριθ/uni03BCό/uni03C2= Μέσο εκτι/uni03BCώ/uni03BCενο /uni03BCέγεθο/uni03C2 πληθυσ/uni03BCού Ρο/uni03BCά.
Από 5 έω/uni03C2 10
Από 1 έω/uni03C2 4,9Από 0,4 έω/uni03C2 0,9Κάτω του 0,4Μέση εκτί/uni03BCηση ω/uni03C2 ποσοστό επί του συνολικού πληθυσ/uni03BCού (σε %):
TR2 750 000
RO1 850 000
HU750 000
BG750 000
ES750 000
RS*600 000
SK490 000
UK225 000
CZ200 000
* Κάθε αναφορά στο Κοσσυφοπέδιο, είτε αφορά το έδαφο/uni03C2, του/uni03C2 θεσ/uni03BCού/uni03C2
είτε τον πληθυσ/uni03BCό, νοείται ω/uni03C2 απόλυτα συ/uni03BC/uni03BCορφού/uni03BCενη /uni03BCε το υπ’ αριθ. 1244ψήφισ/uni03BCα του Συ/uni03BCβουλίου Ασφαλεία/uni03C2 των Ηνω/uni03BCένων Εθνών, /uni03BCε την επιφύλαξητου καθεστώτο/uni03C2 του Κοσσυφοπεδίου.
14 Εισαγωγή 
03 
Περί τα τέσσερα πέμπτα του εκτιμώμενου πληθυσμού Ρομά της ΕΕ κατοικούν στα 
οκτώ κράτη μέλη που απαριθμούνται στον πίνακα 1 . Στα κράτη μέλη που παρατηρεί -
ται η υψηλότερη συγκέντρωση Ρομά (Βουλγαρία, Σλοβακία, Ρουμανία και Ουγγαρία), 
οι Ρομά αντιστοιχούν περίπου στο 15 % με 20 % των μαθητών και των νεοεισερχομέ -
νων στην αγορά εργασίας. Πίνακας 1Τα κράτη μέλη με τον υψηλότερο εκτιμώμενο αριθμό Ρομά
Κράτος μέλοςΜέσο εκτιμώμενο μέγεθος του πληθυσμού Ρομά
Ελάχιστη εκτίμηση Ανώτατη εκτίμηση
Αριθμός ατόμωνΠοσοστό επί του συνολι -
κού πληθυσμού
Ρουμανία 1 850 000 8,6 % 1 200  000 2 500  000
Βουλγαρία 750 000 9,9 % 700 000 800  000
Ουγγαρία 750 000 7 ,5 % 500 000 1 000  000
Ισπανία 750 000 1,6 % 500 000 1 000  000
Σλοβακία 490 000 9,0 % 380 000 600  000
Γαλλία 400  000 0,6 % 300 000 500 000
Τσεχική Δημοκρατία 200 000 1,9 % 150 000 250 000
Ελλάδα 175 000 1,5 % 50 000 300 000
Σύνολο 5 365 000 3,0 % 3 780 000 6 950 000
Σύνολο για όλη την ΕΕ 6 197 100 1,2 % 4 368 700 8 025 500
Σημείωση:  Τα αριθμητικά στοιχεία στο «Σύνολο για όλη την ΕΕ» περιλαμβάνουν την Κροατία.
Πηγή:  Συμβούλιο της Ευρώπης «Estimates and official numbers of Roma in Europe» (Εκτιμήσεις και επίσημα αριθμητικά στοιχεία για τους Ρομά 
στην Ευρώπη), Ιούλιος 2012.
15 Εισαγωγή 
05 
Πέραν τούτου, το άρθρο 10 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
(ΣΛΕΕ) θεσπίζει τον στόχο της ΕΕ για την καταπολέμηση κάθε διάκρισης λόγω φυλε -
τικής ή εθνοτικής καταγωγής μέσω της ανάληψης δράσης εκ μέρους του Συμβουλίου 
(άρθρο 19 της ΣΛΕΕ). Το άρθρο 21 της ΣΛΕΕ θεσπίζει επίσης το δικαίωμα των πολιτών 
της ΕΕ να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα εντός της ΕΕ.
06 
Οι νομικές πράξεις και τα μέσα πολιτικής που αναφέρονται στη συνέχεια είναι επίσης 
σχετικά με τα μέτρα ένταξης των Ρομά:
— Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης του 20005 και 
συγκεκριμένα το άρθρο 21 για την απαγόρευση των διακρίσεων. Εξοπλίστηκε με 
δεσμευτική ισχύ κατόπιν της έναρξης ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, την 1η 
Δεκεμβρίου 2009.
— Οι δύο οδηγίες του Συμβουλίου του 2000 για την ίση μεταχείριση6: η οδηγία για 
τη φυλετική ισότητα, η οποία απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω φυλετικής ή εθνο -
τικής καταγωγής σε διάφορους τομείς και η οδηγία για την ισότητα στην απασχό -
ληση, η οποία περιλαμβάνει διατάξεις που θεσπίζουν την ίση μεταχείριση στον 
χώρο εργασίας.Νομικό πλαίσιο και πλαίσιο πολιτικής
04 
Οι Συνθήκες της ΕΕ συνιστούν την κύρια νομική βάση όλων των πρωτοβουλιών της ΕΕ 
που έχουν ως σκοπό την προώθηση της κοινωνικής ένταξης γενικώς και την ένταξη 
των Ρομά ειδικώς. Ιδιαίτερα σχετικό είναι το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊ -
κή Ένωση (ΣΕΕ), καθώς, μεταξύ άλλων, προασπίζει τα δικαιώματα των προσώπων που 
ανήκουν σε μειονότητες (βλέπε πλαίσιο 2 ).
5 Χάρτης των Θεμελιωδών 
Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης (ΕΕ C 364 της 
18.12.2000, σ. 1).
6 Οδηγία 2000/43/EΚ του 
Συμβουλίου, της 
29ης Ιουνίου 2000, περί 
εφαρμογής της αρχής της ίσης 
μεταχείρισης προσώπων 
ασχέτως φυλετικής 
ή εθνοτικής τους καταγωγής 
(«οδηγία για τη φυλετική 
ισότητα») (ΕΕ L 180 της 
19.7.2000, σ. 22) και οδηγία 
2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, 
της 27ης Νοεμβρίου 2000, για 
τη διαμόρφωση γενικού 
πλαισίου για την ίση 
μεταχείριση στην 
απασχόληση και την εργασία 
(«οδηγία για την ισότητα στην 
απασχόληση») (ΕΕ L 303 της 
2.12.2000, σ. 16).Άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση
«Η Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της 
ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων 
των δικαιωμάτων των προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Οι αξίες αυτές είναι κοινές στα κράτη μέλη εντός 
κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από τον πλουραλισμό, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ανοχή, τη δικαιοσύνη, 
την αλληλεγγύη και την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών».Πλαίσιο 2
16 Εισαγωγή 
— Η οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου του 2004 για το 
δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της ΕΕ7.
— Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου του 2008 για την καταπολέμηση του ρα -
τσισμού και της ξενοφοβίας8, η οποία καθορίζει μια κοινή προσέγγιση ποινικού 
δικαίου έναντι της ρητορικής και των εγκλημάτων ρατσισμού και ξενοφοβίας.
— Η σύσταση του Συμβουλίου του 2013 για αποτελεσματικά μέτρα ένταξης των 
Ρομά στα κράτη μέλη9.
— Η ανακοίνωση της Επιτροπής του 2011 σχετικά με το πλαίσιο της ΕΕ για εθνικές 
στρατηγικές ένταξης των Ρομά μέχρι το 202010, η οποία καθορίζει επίσης τον 
ρόλο του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στον συγκεκριμένο τομέα11.
07 
Οι τρέχουσες προτεραιότητες πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ που αποσκοπούν στην προώ -
θηση της ένταξης των Ρομά απορρέουν από τη στρατηγική «Ευρώπη 2020», η οποία 
συμφωνήθηκε το 2010 με σκοπό την επίτευξη έξυπνης, βιώσιμης και χωρίς αποκλει -
σμούς ανάπτυξης στην Ευρώπη. Για τη μέτρηση της προόδου προς την επίτευξη των 
στόχων της Ευρώπης 2020, συμφωνήθηκε ο καθορισμός πέντε πρωταρχικών στόχων 
για όλη την ΕΕ. Στα κράτη μέλη με υψηλά ποσοστά κατοίκων Ρομά, η επιτυχημένη 
εφαρμογή της πολιτικής για την ένταξη των Ρομά έχει τη δυναμική να επηρεάσει τρεις 
από τους εν λόγω πέντε στόχους (οι στόχοι αφορούν την εκπαίδευση12, την απασχό -
ληση13 και την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού14).
08 
Στην παρούσα έκθεση, οι όροι «ένταξη» και «ενσωμάτωση» χρησιμοποιούνται 
αμφότεροι για την αναφορά σε μέτρα που αποσκοπούν στη βελτίωση, αφενός, των 
συνθηκών διαβίωσης και, αφετέρου, της κατάστασης των ανθρώπινων δικαιωμάτων 
των Ρομά που ζουν στα κράτη μέλη της ΕΕ15 (βλέπε πλαίσιο 3 ).7 Οδηγία 2004/38/ΕΚ του 
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και 
του Συμβουλίου, της 
29ης Απριλίου 2004, σχετικά με 
το δικαίωμα των πολιτών της 
Ένωσης και των μελών των 
οικογενειών τους να κυκλοφο -
ρούν και να διαμένουν 
ελεύθερα στην επικράτεια των 
κρατών μελών, για την 
τροποποίηση του κανονισμού 
(ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την 
κατάργηση των οδηγιών 
64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 
72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 
75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/
ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ 
(ΕΕ L 158 της 30.4.2004, σ. 77). 
Συγκεκριμένα, τα άρθρα 6 και 7 
που αφορούν το δικαίωμα της 
διαμονής έως τρεις μήνες και το 
δικαίωμα διαμονής για 
διάστημα άνω των τριών 
μηνών, αντιστοίχως.
8 Απόφαση-πλαίσιο του 
Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρί -
ου 2008, για την καταπολέμηση 
ορισμένων μορφών και 
εκδηλώσεων ρατσισμού και 
ξενοφοβίας μέσω του ποινικού 
δικαίου.
9 Σύσταση του Συμβουλίου, της 
9ης Δεκεμβρίου 2013, για 
αποτελεσματικά μέτρα ένταξης 
των Ρομά στα κράτη μέλη 
(ΕΕ C 378 της 24.12.2013, σ. 1).
10 COM(2011) 173 τελικό.
11 Ο ρόλος του Οργανισμού 
Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σε 
σχέση με τις εθνικές στρατηγι -
κές για την ένταξη των Ρομά 
συνίσταται στα εξής: α) παροχή 
εμπειρογνωσίας στα θεσμικά 
όργανα της ΕΕ, β) συλλογή 
στοιχείων και γ) συνεργασία με 
τα κράτη μέλη για την 
εξεύρεση των εργαλείων που 
θα μπορούσαν να αποτελέσουν 
τη βάση τεκμηρίωσης της 
προόδου που έχει ήδη 
επιτευχθεί.
12 Οι στόχοι που έχουν καθοριστεί 
στον τομέα της εκπαίδευσης 
συνίστανται στη μείωση των 
ποσοστών της πρόωρης 
εγκατάλειψης του σχολείου 
κάτω του 10 % και στην 
επίτευξη ποσοστού τουλάχι -
στον 40 % των νέων μεταξύ 30 
και 34 χρόνων που θα έχουν 
ολοκληρώσει την τριτοβάθμια 
εκπαίδευσή τους.
13 Στόχος είναι να απασχολείται το 
75 % των ενηλίκων μεταξύ 20 
και 64 ετών.
14 Στόχος είναι να μειωθεί κατά 
τουλάχιστον 20 εκατομμύρια 
ο αριθμός των ατόμων που 
ζουν υπό συνθήκες φτώχειας 
17 Εισαγωγή 
Με ποιον τρόπο παρέχει η ΕΕ χρηματοδοτική στήριξη 
στα μέτρα ένταξης των Ρομά;
09 
Το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδοτικής στήριξης της ΕΕ για την κοινωνική ένταξη 
(στο πλαίσιο της οποίας συγχρηματοδοτήθηκαν μέτρα υπέρ της ένταξης των Ρομά) 
παρέχεται κυρίως μέσω του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ) αλλά και του 
Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), στο πλαίσιο της πολιτικής 
συνοχής της ΕΕ. Υπάρχουν και άλλα ταμεία διαθέσιμα στο πλαίσιο συγκεκριμένων 
προγραμμάτων που τελούν υπό την άμεση διαχείριση της Επιτροπής16.
10 
Οι πόροι του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ διατίθενται μέσω εθνικών και περιφερειακών πολυε -
τών επιχειρησιακών προγραμμάτων (ΕΠ) που καταρτίζουν τα κράτη μέλη και εγκρίνει 
η Επιτροπή. Στο πλαίσιο κάθε ΕΠ, τα συνολικά διαθέσιμα κονδύλια κατανέμονται 
στους διάφορους άξονες προτεραιότητας του ΕΠ.
11 
Ο προϋπολογισμός του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για την περίοδο 2007-2013 ανερχόταν σε 
περίπου 201 δισεκατομμύρια ευρώ και 76 δισεκατομμύρια ευρώ αντιστοίχως. Την 
περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ αποτελούν μέρος των 
Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ)17 και ο συνολικός προϋ -
πολογισμός τους για το σύνολο της περιόδου ανέρχεται σε περίπου 197 δισεκατομμύ -
ρια ευρώ (ΕΤΠΑ) και 86 δισεκατομμύρια ευρώ (ΕΚΤ).και κοινωνικού αποκλεισμού 
ή διατρέχουν κίνδυνο να 
αντιμετωπίσουν τέτοιου είδους 
κατάσταση.
15 Η συγκεκριμένη προσέγγιση 
συνάδει με τον ορισμό που 
παρουσίασε το Συμβούλιο της 
Ευρωπαϊκής Ένωσης στα 
συμπεράσματά του σχετικά με 
το πλαίσιο της ΕΕ για τις εθνικές 
στρατηγικές για την ένταξη των 
Ρομά έως το 2020: Συμβούλιο 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2011), 
Συμπεράσματα του Συμβουλί -
ου για ένα Πλαίσιο της ΕΕ για τις 
εθνικές στρατηγικές ένταξης 
των Ρομά μέχρι το 2020, 3089η 
συνεδρίαση του Συμβουλίου 
«Απασχόληση, Κοινωνική 
Πολιτική, Υγεία και Καταναλω -
τές», Βρυξέλλες, 19 Μαΐου 2011.
16 Πρόγραμμα για την απασχόλη -
ση και την κοινωνική 
καινοτομία («EaSI») 2014-2020, 
με προκάτοχο το «Κοινοτικό 
πρόγραμμα για την απασχόλη -
ση και την κοινωνική 
αλληλεγγύη PROGRESS 
2007-2013». Πρόγραμμα 
«Δικαιώματα, ισότητα και 
ιθαγένεια» (2014-2020)», με 
προκατόχους το πρόγραμμα 
«Θεμελιώδη δικαιώματα και 
ιθαγένεια», το πρόγραμμα 
Δάφνη ΙΙΙ και το πρόγραμμα 
Progress στις δράσεις για τη μη 
εισαγωγή διακρίσεων και την 
ισότητα των φύλων.
17 Την περίοδο προγραμματισμού 
2014-2020, το ΕΤΠΑ, το ΕΚΤ και 
το Ταμείο Συνοχής, από κοινού 
με το Ευρωπαϊκό Γεωργικό 
Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης 
(ΕΓΤΑΑ) και το Ευρωπαϊκό 
Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας 
(ΕΤΘΑ), συνιστούν τα 
ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και 
επενδυτικά ταμεία (ΕΔΕΤ).Εναλλασσόμενη χρήση των όρων «ένταξη» και «ενσωμάτωση»
Οι λέξεις «ένταξη» και «ενσωμάτωση» χρησιμοποιούνται συχνά εναλλάξ για να περιγράψουν τους συνολικούς στό -
χους των πολιτικών πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης του πληθυσμού των Ρομά.
Η «ένταξη» χρησιμοποιείται συχνότερα στο πλαίσιο πρωτοβουλιών που έχουν ως σκοπό την προάσπιση των αν -
θρώπινων δικαιωμάτων και αξιών (όπως περιγράφεται στο άρθρο 2 της ΣΕΕ). Απαντά στις εθνικές στρατηγικές για 
την ένταξη των Ρομά.
Η «ενσωμάτωση» χρησιμοποιείται περισσότερο στον πλαίσιο κοινωνικοοικονομικών πρωτοβουλιών. Απαντά, παρα -
δείγματος χάριν, στη στρατηγική «Ευρώπη 2020», η οποία στοχεύει στην επίτευξη έξυπνης, χωρίς αποκλεισμούς και 
βιώσιμης ανάπτυξης.Πλαίσιο 3
18 Εισαγωγή 
12 
Το ποσοστό των συγκεκριμένων ποσών που διοχετεύεται ειδικά σε πρωτοβουλίες για 
την ένταξη των Ρομά δεν είναι καταγεγραμμένο. Εντούτοις, βάσει των εγγράφων σχε -
διασμού των κρατών μελών μπορούμε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι, κατά την 
περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, έχουν δεσμευθεί περίπου 1,5 δισεκατομμύ -
ρια ευρώ για την κοινωνικοοικονομική ένταξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων όπως 
οι Ρομά (βλέπε επίσης σημείο 69 και πίνακα 6 ). Για την περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013 δεν υπάρχουν διαθέσιμα ανάλογα ενδεικτικά αριθμητικά στοιχεία.
Ο ρόλος άλλων ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών 
στην ένταξη των Ρομά
13 
Το Συμβούλιο της Ευρώπης ήταν ο πρώτος οργανισμός που έθεσε επί τάπητος το 
ζήτημα της ένταξης των Ρομά σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για πάνω από 40 έτη, επιτελεί 
έργο με σκοπό την καταπολέμηση των διακρίσεων εις βάρος των Ρομά και τη βελτίω -
ση της ένταξης των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων τους.
14 
Και άλλοι διεθνείς οργανισμοί έχουν δραστηριοποιηθεί στον τομέα της ένταξης των 
Ρομά, με διακριτό ρόλο έκαστος, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, ο Οργανισμός για την 
Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (Γ ραφείο Δημοκρατικών Θεσμών και Αν -
θρώπινων Δικαιωμάτων) και το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.
19
 Εμβέλεια και στόχοι  
του ελέγχου
18 Οι ΓΔ Εκπαίδευσης και 
Πολιτισμού, ΓΔ Υγείας και 
Ασφάλειας των Τροφίμων και 
ΓΔ Γειτονίας και 
Διαπραγματεύσεων για τη 
διεύρυνση είναι επίσης 
επιφορτισμένες με 
αρμοδιότητες που αφορούν 
τομείς του πλαισίου της ΕΕ για 
τις εθνικές στρατηγικές που 
αφορούν την ένταξη των 
Ρομά.15 
Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου αξιολογήσαμε κατά πόσον οι πρωτοβου -
λίες πολιτικής της ΕΕ και η χρηματοδοτική στήριξή της μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ 
συνέβαλαν κατά τρόπο αποτελεσματικό στην ένταξη των Ρομά. Ο έλεγχός μας 
κάλυψε, ως προς την εμβέλειά του, αμφότερες τις περιόδους προγραμματισμού 
2007 -2013  και 2014-2020. Ειδικότερα, εξετάσαμε αν:
— το πλαίσιο της ΕΕ και οι εθνικές στρατηγικές για τους Ρομά διευκόλυναν την 
αποτελεσματική χρήση των ΕΤΠΑ και ΕΚΤ για την υλοποίηση μέτρων ένταξης των 
Ρομά σε κάθε περίοδο προγραμματισμού,
— το πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για κάθε περίοδο προγραμματισμού ήταν σχε -
διασμένο κατά τρόπο που να παρέχει τη δυνατότητα αποτελεσματικής στήριξης 
των μέτρων ένταξης των Ρομά, και
— τα έργα που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ κατά την περίοδο 
προγραμματισμού 2007-2013 συνέβαλαν κατά τρόπο αποτελεσματικό στην έντα -
ξη των Ρομά.
16 
Συλλέξαμε αποδεικτικά στοιχεία ελέγχου στο πλαίσιο συνεντεύξεων με υπαλλήλους 
της Επιτροπής και των κρατών μελών, καθώς και με φορείς εκμετάλλευσης των έργων 
και συμμετέχοντες σε αυτά. Εξετάσαμε επίσης έγγραφα που λάβαμε από υπηρεσίες 
της ΕΕ και αρχές των κρατών μελών και από φορείς εκμετάλλευσης των έργων.
17 
Πρώτον, αξιολογήσαμε τη στήριξη που παρείχε η Επιτροπή για την ένταξη των Ρομά. 
Στη στήριξη αυτή περιλαμβάνονταν νομοθετικές πράξεις της ΕΕ, πλαίσια πολιτικής 
και ειδική καθοδήγηση όπου περιγράφονταν οι προτεραιότητες και οι στόχοι της 
ΕΕ. Εξετάσαμε τα έγγραφα αυτά στον βαθμό που αφορούσαν τις πρωτοβουλίες που 
υιοθετήθηκαν στο πλαίσιο των περιόδων προγραμματισμού 2007-2013 και 2014-2020. 
Εξετάσαμε επίσης τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή διασφάλισε τον σεβασμό των 
θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το συγκεκριμένο τμήμα των ελεγκτικών εργασιών μας 
διεξήχθη στις γενικές διευθύνσεις (ΓΔ) της Επιτροπής που ασχολούνται εις βάθος με 
πολιτικές που άπτονται της ένταξης των Ρομά: ΓΔ Δικαιοσύνης και Καταναλωτών, ΓΔ 
Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Ένταξης και ΓΔ Περιφερειακής Πολιτικής 
και Αστικής Ανάπτυξης18.
20 Εμβέλεια και στόχοι του ελέγχου  
18 
Εξετάσαμε επίσης τα στρατηγικά πλαίσια που κατήρτισαν τα κράτη μέλη για την 
προώθηση της ένταξης των Ρομά και, συγκεκριμένα, τις εθνικές στρατηγικές τους για 
την ένταξη των Ρομά. Κρίναμε ότι, προκειμένου να επιτύχουν τη μέγιστη αποτελε -
σματικότητα, τα μέτρα για την ένταξη των Ρομά που έλαβαν στήριξη από το ΕΤΠΑ και 
το ΕΚΤ θα έπρεπε να βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με τα εν λόγω πλαίσια. Επιπλέ -
ον εξετάσαμε κατά πόσον τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις 
είχαν θέσει σε εφαρμογή κατάλληλες διοικητικές ρυθμίσεις που θα καθιστούσαν 
δυνατή την επιτυχή υλοποίηση των στρατηγικών πλαισίων τους για την ένταξη των 
Ρομά. Αρμόδια για τον συντονισμό της ανάπτυξης και της υλοποίησης των εθνικών 
στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά είναι τα εθνικά σημεία επαφής για τους Ρομά 
(ΕΣΕΡ). Για τον λόγο αυτό, διοργανώσαμε συναντήσεις με τα ΕΣΕΡ των τεσσάρων κρα -
τών μελών στα οποία πραγματοποιήσαμε επισκέψεις, ήτοι, τη Βουλγαρία, την Ισπανία, 
την Ουγγαρία και τη Ρουμανία, καθώς και με τα ΕΣΕΡ της Γερμανίας, της Ελλάδας, της 
Γαλλίας, της Σλοβακίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, προκειμένου να αποκτήσουμε 
περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις εθνικές στρατηγικές των χωρών αυτών και 
τις ενδεχόμενες αλλαγές που επήλθαν μεταξύ των δύο περιόδων προγραμματισμού 
από άποψη στρατηγικής, σχεδίων και σχεδιασμού των προγραμμάτων.
19 
Όσον αφορά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, αξιολογήσαμε επίσης τον 
τρόπο σχεδιασμού, υλοποίησης και παρακολούθησης των ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ, 
με σκοπό να αξιολογήσουμε την ικανότητά τους να στηρίξουν με αποτελεσματικό 
τρόπο μέτρα για την ένταξη των Ρομά. Εξετάσαμε δείγμα έργων από τη συγκεκριμένη 
περίοδο προκειμένου να αξιολογήσουμε τη συμβολή τους στην ένταξη των περιθωρι -
οποιημένων πληθυσμών Ρομά. Όσον αφορά την αξιολόγηση των ΕΔΕΤ της περιόδου 
2014-2020, περιοριστήκαμε στον σχεδιασμό των πτυχών του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ που 
άπτονται της ένταξης των Ρομά, δεδομένου ότι ο έλεγχος διενεργήθηκε σε πολύ αρχι -
κό στάδιο της περιόδου προγραμματισμού.
20 
Επιλέξαμε τέσσερα κράτη μέλη (Βουλγαρία, Ισπανία, Ουγγαρία και Ρουμανία) βάσει του 
μεγάλου πληθυσμού Ρομά που ζει στην επικράτειά τους, καθώς και επειδή τα συγκεκριμέ -
να κράτη μέλη είχαν διαθέσει σημαντικά ποσά χρηματοδότησης σε τομείς πολιτικής που 
θα μπορούσαν εν δυνάμει να έχουν υποστηρίξει πρωτοβουλίες για την ένταξη των Ρομά19.
21 
Όσον αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, επιλέ -
ξαμε επτά ΕΠ στο πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ από την περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013 τα οποία κρίναμε ότι έχουν σχέση με τις πρωτοβουλίες για την ένταξη των 
Ρομά και εξετάσαμε συνολικά 19 έργα στο πλαίσιο των εν λόγω ΕΠ20 (βλέπε παράρτη -
μα Ι ). Τα έργα αυτά επελέγησαν βάσει των πληροφοριακών στοιχείων που διαβίβασαν 
οι εθνικές αρχές. Εστιάσαμε σε έργα στους τομείς της εκπαίδευσης, της απασχόλησης, 
της υγειονομικής περίθαλψης και της στέγασης, αλλά πραγματοποιήσαμε επισκέψεις 
και σε έργα που σχετίζονταν με άλλα θέματα όπως η κοινωνική ένταξη ή η καταπολέ -
μηση των διακρίσεων (βλέπε πίνακα 5 ). Όλα τα επιλεγέντα έργα είχαν ολοκληρωθεί 
έως το 2013. Στο παράρτημα ΙΙ  παρατίθεται κατάλογος με τους φορείς που ήταν 
αρμόδιοι για την επιλογή και την υλοποίηση των έργων που εξετάστηκαν στο πλαίσιο 
του συγκεκριμένου ελέγχου.19 Την περίοδο 
προγραμματισμού 2007-2013, 
τα εν λόγω τέσσερα κράτη 
μέλη έλαβαν από κοινού 
ενισχύσεις ύψους 
14,1 δισεκατομμυρίων  ευρώ 
για μέτρα κοινωνικής ένταξης 
από το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ. 
Πρόκειται για το 20 % του 
συνολικού ποσού που 
διατέθηκε από τα 
διαρθρωτικά ταμεία για μέτρα 
κοινωνικής ένταξης σε όλα τα 
κράτη μέλη κατά τη διάρκεια 
της περιόδου αυτής.
20 Ένα αρχικώς επιλεγέν έργο 
δεν συμπεριλήφθηκε τελικά 
στο δείγμα λόγω έλλειψης 
συνάφειας.
21 Εμβέλεια και στόχοι του ελέγχου  
22 
Τα ελεγκτικά κριτήρια που εφαρμόσαμε βασίζονται στην πείρα του δικτύου 
EURoma21, το οποίο έχει διατυπώσει συστάσεις22 για τη διασφάλιση της επιτυχίας των 
πρωτοβουλιών για την ένταξη των Ρομά. Επίσης, πραγματοποιήσαμε επίσκεψη στον 
Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΟΘΔ) προκειμένου να συγκεντρώσουμε στοι -
χεία σχετικά με τη διαδικασία συλλογής δεδομένων23.
23 
Τα πλέον σημαντικά από τα κριτήρια αυτά είναι οι δέκα κοινές βασικές αρχές ή άλλως 
οι 10 ΚΒΑ, οι οποίες παρουσιάζονται στο γράφημα 2  και περιγράφονται λεπτομε -
ρώς στο παράρτημα III . Οι αρχές αυτές συζητήθηκαν κατά την πρώτη σύσκεψη της 
ευρωπαϊκής πλατφόρμας για την ένταξη των Ρομά το 2009 στην Πράγα. Στη συνέχεια 
συμπεριλήφθηκαν ως παράρτημα στα συμπεράσματα συνεδρίασης του Συμβουλίου 
«Απασχόληση, Κοινωνική Πολιτική, Υγεία και Καταναλωτές», της 8ης Ιουνίου 2009.
24 
Τα μέτρα για την ένταξη του περιθωριοποιημένου πληθυσμού Ρομά τα οποία εντάσ -
σονταν στα ΕΠ που επιλέξαμε από την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 ενσω -
ματώθηκαν σε εννέα νέα ΕΠ για την περίοδο 2014-2020. Αξιολογήσαμε το νέο πλαίσιο 
των ΕΔΕΤ βάσει των εννέα αυτών νέων ΕΠ.
25 
Κατά τη διάρκεια του ελέγχου, εξωτερικοί εμπειρογνώμονες, ειδικοί σε θέματα 
ένταξης των Ρομά συνέδραμαν το έργο μας. Συγκροτήσαμε επίσης ομάδα τεσσάρων 
συμβούλων, οι οποίοι συνεισέφεραν στην προσέγγιση ελέγχου που υιοθετήσαμε και 
διασφάλισαν τη συνεκτίμηση σημαντικών πτυχών του ζητήματος της ένταξης των 
Ρομά.
26 
Δεδομένου ότι τα μέτρα που προωθούν την ένταξη περιθωριοποιημένων Ρομά, όπως 
και τα αποτελέσματά τους, είναι δυνατό να ερμηνευθούν πολύ διαφορετικά από 
διαφορετικά ενδιαφερόμενα μέρη, συγκροτήσαμε ομάδες εστίασης σε καθένα από 
τα επιλεγέντα κράτη μέλη. Με την πρακτική αυτή επιδιώξαμε να φέρουμε σε επαφή 
εμπειρογνώμονες και εκπροσώπους ενδιαφερόμενων μερών προκειμένου να ανταλ -
λάξουν απόψεις σχετικά με τα μέτρα ένταξης των Ρομά, λαμβανομένων υπόψη των 
αρχικών διαπιστώσεων που διατυπώσαμε για καθένα από τα κράτη μέλη στα οποία 
πραγματοποιήσαμε επίσκεψη. Στη συνέχεια, διοργανώσαμε μια τελική συνάντηση 
ομάδων εστίασης με 13 διαφορετικά ενδιαφερόμενα μέρη (περιλαμβανομένης της 
ομάδας συμβούλων). Σκοπός της συνάντησης αυτής ήταν η επισκόπηση των αρχικών 
διαπιστώσεών μας και η συζήτηση πιθανών συμπερασμάτων και συστάσεων.21 Το δίκτυο EURoma είναι ένα 
ευρωπαϊκό δίκτυο στο οποίο 
συμμετέχουν εκπρόσωποι των 
κρατών μελών της ΕΕ με 
σκοπό να προωθήσουν τη 
χρήση των διαρθρωτικών 
ταμείων για την ενίσχυση της 
αποτελεσματικότητας των 
πολιτικών που στοχεύουν την 
κοινότητα των Ρομά.
22 Fundación Secretariado 
Gitano, Τεχνική γραμματεία 
του δικτύου EURoma, 
«Tackling Roma Needs in the 
2014-2020 Structural Funds 
Programming Period - Guide 
to improve the planning 
process» (Αντιμετώπιση των 
αναγκών των Ρομά κατά την 
περίοδο προγραμματισμού 
2014-2020 των διαρθρωτικών 
ταμείων - Οδηγίες βελτίωσης 
της διαδικασίας σχεδιασμού), 
Μάιος 2013.
23 Ο ΟΘΔ ιδρύθηκε το 2007 ως 
οργανισμός της ΕΕ με ειδικό 
καθήκον την παροχή 
ανεξάρτητων, τεκμηριωμένων 
συμβουλών σχετικά με τα 
θεμελιώδη δικαιώματα. 
Ο ΟΘΔ και το Πρόγραμμα 
Ανάπτυξης των Ηνωμένων 
Εθνών έχουν διεξαγάγει, από 
κοινού και μεμονωμένα, 
έρευνες σε νοικοκυριά Ρομά 
τα έτη 2004, 2009, 
2012  και 2015.
22 Εμβέλεια και στόχοι του ελέγχου  Γράφημα 2Δέκα κοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) για την ένταξη των Ρομά
1. 
Εποικοδο/uni03BCητικέ/uni03C2, ρεαλιστικέ/uni03C2
και α/uni03BCερόληπτε/uni03C2 πολιτικέ/uni03C210.
Ενεργό/uni03C2 συ/uni03BC/uni03BCετοχή 
των Ρο/uni03BCά
9.
Συ/uni03BC/uni03BCετοχή τη/uni03C2 
κοινωνία/uni03C2 των 
πολιτών
8.
Συ/uni03BC/uni03BCετοχή των 
περιφερειακών 
και τοπικών 
αρχών
7.
Χρήση /uni03BCέσων τη/uni03C2 
Ευρωπαϊκή/uni03C2 
Ένωση/uni03C2
6.
Αλληλο/uni03BCετάδοση 
τεκ/uni03BCηριω/uni03BCένων πολιτικών5.
Συνεκτί/uni03BCηση τη/uni03C2 
διάσταση/uni03C2 του φύλου4.
Πλήρη/uni03C2 κοινωνική 
ενσω/uni03BCάτωση των 
Ρο/uni03BCά3. 
∆ιαπολιτισ/uni03BCική 
προσέγγιση2.
Οι Ρο/uni03BCά ω/uni03C2 ειδικό/uni03C2 
αλλά όχι 
αποκλειστικό/uni03C2 
στόχο/uni03C2
Πηγή:  ΕΕΣ.
23
 Παρατηρήσεις
Πραγματοποιήθηκε πρόοδος όσον αφορά τις 
στρατηγικές που εφαρμόστηκαν σε επίπεδο ΕΕ και 
κρατών μελών, αλλά στην πλειονότητά τους οι 
βελτιώσεις επήλθαν αρκετά καθυστερημένα για να 
έχουν αντίκτυπο στην περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013
27 
Εξετάσαμε, τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο, τις εξελίξεις πολιτικής από 
την άποψη της βελτίωσης της στόχευσης και της ενίσχυσης των μέτρων ένταξης των 
Ρομά. Πρώτον, αξιολογήσαμε τις εξελίξεις πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ. Δεύτερον, εξετά -
σαμε τις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά και αξιολογήσαμε κατά πόσον 
αποτέλεσαν πρόσφορα εργαλεία για την καλύτερη αντιμετώπιση ζητημάτων σχετι -
κών με την ένταξη των Ρομά.
28 
Εξετάσαμε κατά πόσον υπήρχε ισχύον στρατηγικό πλαίσιο της ΕΕ για τις πρωτοβου -
λίες ένταξης των Ρομά που να καλύπτει την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, 
καθώς και κατά πόσον έτυχε τροποποιήσεων ή βελτιώσεων προϊόντος του χρόνου. 
Προκειμένου να εφαρμοστεί αποτελεσματικά η χρηματοδοτούμενη από την ΕΕ 
πολιτική ένταξης των Ρομά, η Επιτροπή πρέπει να υποστηρίξει το έργο των κρατών 
μελών με τη θέσπιση νομοθεσίας σε επίπεδο ΕΕ και την κατάρτιση πλαισίων πολιτικής 
ή ειδικών κατευθυντήριων οδηγιών.
Η πρωτοβουλία πολιτικής της ΕΕ για την ένταξη των Ρομά 
συμφωνήθηκε το 2011, έπειτα από τις διευρύνσεις της ΕΕ  
τα έτη 2004 και 2007
Οι πρωτοβουλίες πολιτικής της ΕΕ εγκρίθηκαν αρκετά 
καθυστερημένα για να έχουν αντίκτυπο στον σχεδιασμό  
της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013
29 
Το ζήτημα της ένταξης των Ρομά άρχισε να κεντρίζει το ενδιαφέρον της ΕΕ κατά 
το διάστημα πριν από την προσχώρηση σε αυτή σειράς κρατών της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης, το 2004 και το 2007, μερικά εκ των οποίων διαθέτουν σημαντι -
κούς πληθυσμούς Ρομά. Οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης προσχώρησης που υπεγρά -
φησαν με τη Βουλγαρία, την Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη 
Σλοβακία24 ανήγαγαν την περαιτέρω ένταξη των Ρομά σε μεσοπρόθεσμη πολιτική 
προτεραιότητα.24 Οι αποφάσεις του Συμβουλίου 
της 30ής Μαρτίου 1998 και της 
6ης Δεκεμβρίου 1999 σχετικά 
με τις αρχές, τις 
προτεραιότητες, τους 
ενδιάμεσους στόχους και τις 
προϋποθέσεις που 
περιλαμβάνονται στη 
συμφωνία εταιρικής σχέσης 
προσχώρησης με τη 
Δημοκρατία της Βουλγαρίας, 
την Τσεχική Δημοκρατία, τη 
Δημοκρατία της Ουγγαρίας, 
τη Ρουμανία και τη Σλοβακική 
Δημοκρατία.
24 Παρατηρήσεις 
30 
Παρ’ όλα αυτά, η ΕΕ δεν ανήγαγε την ένταξη των Ρομά σε ειδική πολιτική προτεραι -
ότητα μετά τις προσχωρήσεις του 2004 και του 2007. Στο αρχικό κείμενο των κανονι -
σμών της περιόδου 2007-2013 δεν γινόταν μνεία στην ένταξη των Ρομά. Επίσης, δεν 
προβλεπόταν πουθενά η υποχρέωση συμπερίληψής της ως συγκεκριμένης προτε -
ραιότητας στα ΕΠ του ΕΤΠΑ ή του ΕΚΤ. Η πρώτη ειδική μνεία στην ένταξη των Ρομά 
έγινε το 2010, τη χρονιά που τροποποιήθηκαν οι προϋποθέσεις επιλεξιμότητας στον 
κανονισμό για το ΕΤΠΑ, οι οποίες διέπουν τα μέτρα στέγασης25.
31 
Το 2008 η Επιτροπή άρχισε να καταβάλλει προσπάθειες για τη βελτίωση της κατάστα -
σης των περιθωριοποιημένων Ρομά. Έπειτα από την πρώτη σύνοδο κορυφής για τους 
Ρομά της ΕΕ τον Σεπτέμβριο του 2008, σύστησε την ευρωπαϊκή πλατφόρμα για την 
ένταξη των Ρομά, μια διυπηρεσιακή ομάδα δράσης για τους Ρομά, ένα δίκτυο εθνι -
κών σημείων επαφής για τους Ρομά, καθώς και μια ομάδα εργασίας για τους δείκτες 
ένταξης των Ρομά που συντονίζεται από τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων 
(βλέπε σημείο 94). Υπάρχουν και άλλες δομές υποστήριξης, όπως δύο θεματικές ομά -
δες εργασίας λειτουργούσες στο πλαίσιο του δικτύου των ΕΣΕΡ , καθώς και η σύγκλη -
ση τακτικών συνεδριάσεων διαβούλευσης με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, 
διεθνείς οργανισμούς και πανεπιστημιακά δίκτυα. Η ΓΔ Δικαιοσύνης και Καταναλω -
τών, από κοινού με τις γενικές διευθύνσεις που είναι αρμόδιες για τη διαχείριση των 
ΕΔΕΤ, διοργανώνει επίσης τακτικές διερευνητικές αποστολές και διμερείς διαλόγους 
υψηλού επιπέδου στα κράτη μέλη. Με τις εν λόγω επισκέψεις παρέχεται σε εθνικές 
και τοπικές αρχές, σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και σε όλες τις υπηρεσίες 
της Επιτροπής η ευκαιρία να συζητήσουν εκ του σύνεγγυς τις εξελίξεις πολιτικής.
32 
Πάντως, το πρώτο σημαντικό έγγραφο σε επίπεδο ΕΕ που πραγματεύεται την ένταξη 
των Ρομά δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2011: μια ανακοίνωση εκδοθείσα από την 
Επιτροπή για το Ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις εθνικές στρατηγικές ένταξης των Ρομά26. 
Έπειτα, το Συμβούλιο «Απασχόληση, Κοινωνική Πολιτική, Υγεία και Καταναλωτές»27 
ενέκρινε τον Μάιο συμπεράσματα, στα οποία τα κράτη μέλη δεσμεύθηκαν να καταρ -
τίσουν, να επικαιροποιήσουν ή να αναπτύξουν τις εθνικές στρατηγικές τους για την 
ένταξη των Ρομά. Τα συμπεράσματα εγκρίθηκαν μετά από δήλωση της Επιτροπής, 
διά στόματος της αρμόδιας Επιτρόπου της ΕΕ για Θέματα Δικαιοσύνης, Θεμελιωδών 
Δικαιωμάτων και Ιθαγένειας, για τις τελευταίες εξελίξεις όσον αφορά την κατάσταση 
των Ρομά, στην οποία ανέφερε ότι οι διακρίσεις βάσει εθνοτικής ή φυλετικής κατα -
γωγής δεν έχουν θέση στην Ευρώπη. Η Επίτροπος επεσήμανε επίσης ότι η Επιτροπή 
ήταν έτοιμη να κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει κατά ενός κράτους μέλους (Γαλλία), 
για τον λόγο ότι εφάρμοσε την οδηγία για την ελεύθερη κυκλοφορία κατά τρόπο που 
εισήγαγε διακρίσεις και αντίκειται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της 
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ιουνίου 
του 2011 αναφερόταν η μείζων σημασία της ένταξης των Ρομά και γινόταν έκκληση 
για ταχεία υλοποίηση των συμπερασμάτων του Συμβουλίου «Απασχόληση, Κοινωνική 
Πολιτική, Υγεία και Καταναλωτές» όσον αφορά την κατάρτιση, την επικαιροποίηση 
ή την ανάπτυξη των στρατηγικών των κρατών μελών.25 Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 437/2010 
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 
και του Συμβουλίου, της 
19ης Μαΐου 2010, για την 
τροποποίηση του κανονισμού 
(ΕΚ) αριθ. 1080/2006 για το 
Ευρωπαϊκό Ταμείο 
Περιφερειακής Ανάπτυξης, 
όσον αφορά την 
επιλεξιμότητα παρεμβάσεων 
στέγασης υπέρ 
περιθωριοποιημένων 
κοινοτήτων (ΕΕ L 132 της 
29.5.2010, σ. 1).
26 COM(2011) 173 τελικό.
27 Σύνθεση του Συμβουλίου 
«Απασχόληση, Κοινωνική 
Πολιτική, Υγεία και 
Καταναλωτές».
25 Παρατηρήσεις 
33 
Πρόκειται για την πρώτη πρωτοβουλία της ΕΕ που αφορά ειδικά την κοινότητα των 
Ρομά, η οποία περιλάμβανε μηχανισμό παρακολούθησης. Στο πλαίσιο της πρωτοβου -
λίας αυτής προτάθηκε η κατάρτιση, από κάθε κράτος μέλος, εθνικής στρατηγικής για 
την ένταξη των Ρομά (βλέπε σημείο 41). Η εν λόγω πρωτοβουλία παρείχε ένα ολο -
κληρωμένο πλαίσιο για την προώθηση της ένταξης των Ρομά και όρισε τομείς στους 
οποίους θα πρέπει να αναληφθεί δράση και να τεθούν στόχοι. Ειδικότερα, όρισε 
τέσσερις ιεραρχικά σημαντικούς τομείς παρέμβασης: την εκπαίδευση, την απασχόλη -
ση, την υγειονομική περίθαλψη και τη στέγαση. Τα κράτη μέλη κλήθηκαν να θέσουν 
επιτεύξιμους στόχους στους τομείς αυτούς.
34 
Δεν ζητήθηκε από τα κράτη μέλη να ασχοληθούν χωριστά με μέτρα για την καταπο -
λέμηση των διακρίσεων ούτε να καθορίσουν συναφείς στόχους. Η καταπολέμηση των 
διακρίσεων αποτέλεσε οριζόντια θεματική και για τους τέσσερις προαναφερθέντες 
τομείς28. Παρ’ όλα αυτά, σπανίως καθορίστηκαν ειδικοί μετρήσιμοι δείκτες και επιμέ -
ρους στόχοι για την καταπολέμηση των διακρίσεων. Στο σημείο αυτό εντοπίζεται μια 
σημαντική αδυναμία του ισχύοντος πλαισίου πολιτικής, καθώς δυσχεραίνει την εκ 
μέρους της Επιτροπής μέτρηση της επιτευχθείσας προόδου.
Η ένταξη του πληθυσμού των Ρομά από το 2011 και μετά: 
μετάβαση από μια προσέγγιση βάσει πολιτικής σε πολιτική 
δέσμευση
Σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με την ένταξη των Ρομά η οποία 
εγκρίθηκε το 2013
35 
Μια σύσταση του Συμβουλίου του 201329 αποτέλεσε την πρώτη νομοθετική πράξη 
που πραγματευόταν αποκλειστικά την ένταξη των Ρομά, σηματοδοτώντας μια σημα -
ντική εξέλιξη όσον αφορά την προσέγγιση της ΕΕ ως προς την ένταξη των Ρομά. Αντί 
της επιμονής της ΕΕ σε μια προσέγγιση βάσει πολιτικής, με τη σύσταση αυτή καθιε -
ρώνεται η ένταξη του πληθυσμού Ρομά ως πολιτική δέσμευση των κρατών μελών που 
ανταποκρίνεται στις κείμενες διατάξεις για την προστασία των ανθρώπινων δικαιω -
μάτων. Η σύσταση παρέχει ειδική καθοδήγηση στα κράτη μέλη προκειμένου να τα 
βοηθήσει να βελτιώσουν και να επιταχύνουν τις εργασίες τους για την προώθηση της 
ένταξης των Ρομά στους τομείς της εκπαίδευσης, της απασχόλησης, της υγειονομικής 
περίθαλψης και της στέγασης. Παρέχει επίσης καθοδήγηση για οριζόντια μέτρα πο -
λιτικής, μεταξύ αυτών και για την καταπολέμηση των διακρίσεων. Η σύσταση αναφέ -
ρεται επίσης ρητώς στον ρατσισμό κατά των Ρομά, ήτοι μια ειδική μορφή ρατσισμού 
που τροφοδοτείται από ιστορικές διακρίσεις.28 Η ίση μεταχείριση είναι 
οριζόντια αρχή του πλαισίου 
της ΕΕ, το οποίο την ορίζει ως 
προϋπόθεση για την 
αποτελεσματική ένταξη των 
Ρομά. Το πλαίσιο της ΕΕ 
αναγνωρίζει ρητώς ότι 
«Πρώτα απ’ όλα, τα κράτη 
μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν 
ότι οι Ρομά δεν υφίστανται 
διακρίσεις, αλλά 
αντιμετωπίζονται όπως κάθε 
πολίτης της ΕΕ με ισότιμη 
πρόσβαση σε όλα τα 
θεμελιώδη δικαιώματα, όπως 
κατοχυρώνονται στο Χάρτη 
της ΕΕ για τα Θεμελιώδη 
Δικαιώματα», «Πλαίσιο της ΕΕ 
για εθνικές στρατηγικές 
ένταξης των Ρομά μέχρι το 
2020», σ. 2.
29 Σύσταση του Συμβουλίου, της 
9ης Δεκεμβρίου 2013, για 
αποτελεσματικά μέτρα 
ένταξης των Ρομά στα κράτη 
μέλη.
26 Παρατηρήσεις Πίνακας 2Θέμα των ειδικών ανά χώρα συστάσεων για την ένταξη των Ρομά στα εν λόγω πέντε 
κράτη μέλη
2012 2013 2014 2015
Βουλγαρία Ένταξη των Ρομά εν γένει Εκπαίδευση Απασχόληση/Εκπαίδευση Εκπαίδευση
Τσεχική Δημοκρατία Άνευ αντικειμένου Εκπαίδευση Εκπαίδευση Εκπαίδευση
Ουγγαρία Ένταξη των Ρομά εν γένει Φτώχεια/Εκπαίδευση Φτώχεια/Εκπαίδευση Εκπαίδευση
Ρουμανία Άνευ αντικειμένουΈνταξη των Ρομά εν γένει/ 
ΕκπαίδευσηΑπασχόληση/Εκπαίδευση Εκπαίδευση
Σλοβακία Εκπαίδευση Εκπαίδευση Εκπαίδευση Εκπαίδευση
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Επιτροπής.
37 
Η Επιτροπή έχει επίσης παρακολουθήσει στενά την εφαρμογή των δύο σχετικών οδη -
γιών30 για την ίση μεταχείριση (στον πίνακα 3  περιλαμβάνονται λεπτομέρειες σχετικά 
με την εφαρμογή της οδηγίας για τη φυλετική ισότητα). Επίσης, κίνησε διαδικασίες 
επί παραβάσει κατά της Τσεχικής Δημοκρατίας το 2014 και της Σλοβακίας το 2015· και 
στις δύο περιπτώσεις, ο λόγος ήταν ο διαχωρισμός των μαθητών Ρομά στο εκπαιδευ -
τικό σύστημα. Οι υπόλοιπες υποθέσεις δεν άπτονται συγκεκριμένα του πληθυσμού 
των Ρομά. Η Επιτροπή παρακολουθεί επίσης την εφαρμογή της απόφασης-πλαισίου 
του 2008 για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και 
ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου. Από το 2014, η μη εφαρμογή της εν λόγω 
απόφασης-πλαισίου μπορεί να επισύρει κυρώσεις.Η Επιτροπή εκδίδει ειδικές ανά χώρα συστάσεις για την ένταξη των Ρομά 
από το 2012
36 
Από το 2012, η Επιτροπή εκδίδει ειδικές ανά χώρα συστάσεις για την ένταξη των Ρομά. 
Έκτοτε, έχουν απευθυνθεί τέτοιου είδους ειδικές ανά χώρα συστάσεις σε πέντε κράτη 
μέλη στα οποία ζουν πολυπληθείς μειονότητες Ρομά: στη Βουλγαρία, την Ουγγαρία, 
τη Σλοβακία, την Τσεχική Δημοκρατία και τη Ρουμανία. Στο πίνακα 2  παρατίθενται 
περισσότερα στοιχεία σχετικά με το αντικείμενο των εν λόγω ειδικών ανά χώρα συ -
στάσεων για καθένα από τα πέντε αυτά κράτη μέλη.
30 Οδηγίες του Συμβουλίου 
2000/43/ΕΚ («οδηγία για τη 
φυλετική ισότητα») και 
2000/78/ΕΚ («οδηγία για την 
ισότητα στην απασχόληση»).
27 Παρατηρήσεις Πίνακας 3Παρακολούθηση της εφαρμογής της οδηγίας για τη φυλετική ισότητα 2000/43/ΕΚ
Κράτος μέλοςΜεταφορά στο εθνικό δίκαιο Παράβαση1
Προθεσμία Εμπρόθεσμη μεταφοράΜη συμμόρφωση της 
νομοθεσίας του κράτους 
μέλους με το δίκαιο της ΕΕΕσφαλμένη εφαρμογή 
του δικαίου της ΕΕ από τα 
κράτη μέλη
Βέλγιο 19-Ιουλ-03 √
Βουλγαρία 1-Ιαν-07 √ Περατωθείσα
Τσεχική Δημοκρατία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα Εκκρεμής
Δανία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα Περατωθείσα
Γερμα νία 19-Ιουλ-03 √
Εσθονία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα
Ιρλανδία 19-Ιουλ-03 √
Ελλάδα 19-Ιουλ-03 √
Ισπανία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Γα λ λία 19-Ιουλ-03 √
Κροατία 1-Ιουλ-13 √
Iταλία 19-Ιουλ-03 √
Κύπρος 1-Μαϊ-04 √
Λετονία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα
Λιθουανία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα
Λουξεμβούργο 19-Ιουλ-03 √
Ουγγαρία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα
Μάλτα 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα
Κάτω Χώρες 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Αυστρία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Πολωνία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα Περατωθείσα
Πορτογαλία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Ρουμανία 1-Ιαν-07 √ Περατωθείσα
Σλοβενία 1-Μαϊ-04 √ Εκκρεμής
Σλοβακία 1-Μαϊ-04 √ Περατωθείσα Εκκρεμής
Φινλανδία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Σουηδία 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα
Ηνωμένο Βασίλειο 19-Ιουλ-03 √ Περατωθείσα Περατωθείσα
1 Πληροφοριακά στοιχεία Δεκεμβρίου 2015.
Σημείωση:  Μόνον στις περιπτώσεις της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Σλοβακίας αφορούσε η διαδικασία επί παραβάσει συγκεκριμένα τους Ρομά.
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Επιτροπής.
28 Παρατηρήσεις 
Κατευθυντήριες οδηγίες της Επιτροπής και ενισχυμένη συνεργασία με  
το Συμβούλιο της Ευρώπης
38 
Παράλληλα με αυτές τις κύριες πρωτοβουλίες, η Επιτροπή εξέδωσε αρκετά έγγραφα 
με κατευθυντήριες οδηγίες πολιτικής ως προς τη χρήση των ταμείων για την ένταξη 
των Ρομά. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται θεματικά έγγραφα καθοδήγησης για τους 
Ρομά και τις περιθωριοποιημένες κοινότητες, ένα έγγραφο σχετικά με την εκ των 
προτέρων θεματική αιρεσιμότητα για την ένταξη των περιθωριοποιημένων κοινο -
τήτων των Ρομά και ένα επεξηγηματικό σημείωμα για τα κράτη μέλη σχετικά με τη 
χρήση των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών και επενδυτικών ταμείων για την καταπολέμη -
ση του εκπαιδευτικού και χωροταξικού διαχωρισμού.
39 
Επιπλέον, το 2014, η Επιτροπή εξέδωσε έναν Ευρωπαϊκό κώδικα δεοντολογίας για την 
εταιρική σχέση, ο οποίος ορίζει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να παρέχουν σε οργανώ -
σεις της κοινωνίας των πολιτών τη δυνατότητα συμμετοχής σε συμφωνίες εταιρικής 
σχέσης και να διασφαλίζουν τον ενεργό ρόλο τους στον σχεδιασμό και την υλοποίηση 
προγραμμάτων που λαμβάνουν στήριξη από τα ΕΔΕΤ31.
40 
Προκειμένου να αυξήσει την αποτελεσματικότητα του έργου της στον τομέα της 
ένταξης των Ρομά, η Επιτροπή συνεργάζεται από το 2011 στενότερα και με το Συμ -
βούλιο της Ευρώπης, έναν οργανισμό με σημαντική πείρα στον συγκεκριμένο τομέα 
(βλέπε σημείο 13). Συγκεκριμένα, η Επιτροπή συμμετείχε σε συναντήσεις που διορ -
γανώθηκαν από τη γραμματεία του Συμβουλίου της Ευρώπης και σε ορισμένα κοινά 
προγράμματα με το Συμβούλιο της Ευρώπης (ROMACT32 και ROMED33).
Η πρόοδος σε επίπεδο κρατών μελών: είχαν μεν 
εγκριθεί εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των 
Ρομά, εξακολουθούσαν όμως να υπάρχουν ορισμένες 
αδυναμίες
41 
Το 2011 τα κράτη μέλη κλήθηκαν να καταρτίσουν εθνικές στρατηγικές για την ένταξη 
των Ρομά για την περίοδο 2011-2020 ή, σε περίπτωση που υπήρχε ήδη στρατηγική, 
να την προσαρμόσουν στους στόχους της ΕΕ για την ένταξη των Ρομά. Οι εν λόγω 
στρατηγικές πρέπει να προβλέπουν στοχευμένες δράσεις καθώς και λεπτομέρειες 
σχετικά με τη χρηματοδότηση (από εθνικούς πόρους, πόρους της ΕΕ και άλλες πηγές) 
που διατίθεται για την υλοποίησή τους. Πρέπει επίσης να προτείνουν λύσεις για την 
άρση των υφιστάμενων φραγμών που παρακωλύουν την αποτελεσματικότερη χρήση 
των κονδυλίων της ΕΕ και να θέσουν τα θεμέλια ενός άρτιου μηχανισμού παρακολού -
θησης με σκοπό την εξασφάλιση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων όσον αφορά τους 
Ρομά.31 Κατ’ εξουσιοδότηση 
κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 
240/2014 της Επιτροπής, της 
7ης Ιανουαρίου 2014, σχετικά 
με τον ευρωπαϊκό κώδικα 
δεοντολογίας για την εταιρική 
σχέση στο πλαίσιο των 
ευρωπαϊκών διαρθρωτικών 
και επενδυτικών ταμείων 
(ΕΕ L 74 της 14.3.2014, σ. 1).
32 Σκοπός του ROMACT είναι 
η βελτίωση της 
υπευθυνότητας και της 
λογοδοσίας των τοπικών 
αρχών, ιδίως των εκλεγμένων 
αξιωματούχων και των 
ανώτερων δημοσίων 
υπαλλήλων, απέναντι σε 
περιθωριοποιημένες 
κοινότητες Ρομά. Εστιάζει 
στην επίτευξη 
μακροπρόθεσμης, βιώσιμης 
πολιτικής δέσμευσης που θα 
οδηγήσει σε βιώσιμα σχέδια 
και μέτρα ένταξης των Ρομά 
(βλέπε επίσης http://
coe-romact.org/ ).
33 Το ROMED διακρίνεται σε δύο 
φάσεις. Στο πλαίσιο της πρώτης 
φάσης, ηγείται μιας 
πρωτοβουλίας που σκοπό έχει 
την εκπαίδευση 
διαμεσολαβητών για την 
παροχή ποιοτικών υπηρεσιών 
διαμεσολάβησης μεταξύ 
κοινοτήτων Ρομά και τοπικών 
αρχών. Από την έναρξη του 
προγράμματος το 2011, έχουν 
εκπαιδευτεί πάνω από 1300 
διαμεσολαβητές σε 22 χώρες. 
Η δεύτερη φάση του ROMED, 
η οποία άρχισε το 2013, 
εστιάζει στο επίπεδο της 
τοπικής διακυβέρνησης και 
συγκεκριμένα σε τρόπους με 
τους οποίους μπορεί 
η διαμεσολάβηση να 
προωθήσει τη συμμετοχή 
κοινοτήτων Ρομά με σκοπό τη 
δημιουργία περισσότερο 
συμμετοχικών και 
δημοκρατικών δομών 
διακυβέρνησης σε 
επιλεγμένους δήμους σε 11 
χώρες-μέλη του Συμβουλίου 
της Ευρώπης (βλέπε επίσης 
http://romed.coe-romact.org/ ).
29 Παρατηρήσεις 
42 
Όσον αφορά τις εν λόγω εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά:
— εξετάσαμε το περιεχόμενο των στρατηγικών αυτών στα κράτη μέλη στα οποία 
πραγματοποιήσαμε επισκέψεις,
— εξακριβώσαμε αν είχαν προσδιοριστεί οι αρμόδιοι παράγοντες για την υλοποίηση 
των εθνικών στρατηγικών και εξετάσαμε τον σχετικό ρόλο που διαδραμάτιζαν τα 
εθνικά σημεία επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ),
— αξιολογήσαμε τις ρυθμίσεις παρακολούθησης σε σχέση με την υλοποίησή τους, 
και
— εξετάσαμε την αξιολόγηση στην οποία είχε υποβάλει η Επιτροπή τις εκθέσεις των 
κρατών μελών σχετικά με την υλοποίηση των εθνικών στρατηγικών τους για την 
ένταξη των Ρομά.
Εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά
Όλα τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις είχαν 
εγκρίνει εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά
43 
Έπειτα από την έκδοση της ανακοίνωσης της Επιτροπής με την οποία ζητούσε από τα 
κράτη μέλη να εγκρίνουν εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά, όλα τα κράτη 
μέλη ανταποκρίθηκαν δεόντως34. Ορισμένα κράτη μέλη προέκριναν τον καθορισμό 
μιας συνολικής δέσμης μέτρων πολιτικής με σκοπό την ένταξη των Ρομά, την οποία 
και θεωρούμε ισοδύναμη με εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά. Και στα 
τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις οι εθνικές στρατη -
γικές για την ένταξη των Ρομά συνοδεύτηκαν από σχέδια δράσης. Επίσης είχαν όλα 
συστήσει εθνικά σημεία επαφής για τους Ρομά.
44 
Η Επιτροπή δεν όρισε ρητώς την καταπολέμηση των διακρίσεων ως έναν από τους 
κύριους τομείς προτεραιότητας των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά. 
Εντούτοις, οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά στη Βουλγαρία, την Ουγ -
γαρία35 και την Ισπανία δεν περιορίστηκαν στους τέσσερις κύριους προδιαγεγραμμέ -
νους τομείς της εκπαίδευσης, της απασχόλησης, της υγειονομικής περίθαλψης και της 
στέγασης: συμπεριέλαβαν κεφάλαιο το οποίο αφορά ειδικά την καταπολέμηση των 
διακρίσεων. Η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά της Ρουμανίας αναφερό -
ταν και αυτή σε μέτρα για την καταπολέμηση των διακρίσεων αλλά μόνον εμμέσως, 
στο πλαίσιο ανάλυσης των τεσσάρων κύριων προδιαγεγραμμένων τομέων. Από τα 
τέσσερα επιλεγέντα κράτη μέλη, μόνον η Βουλγαρία και η Ουγγαρία έθεσαν επιμέ -
ρους στόχους για την καταπολέμηση των διακρίσεων.34 Πλην της Μάλτας, η οποία 
δηλώνει ότι δεν έχει πληθυσμό 
Ρομά.
35 Εθνική στρατηγική για την 
κοινωνική ένταξη —ακραία 
φτώχεια, παιδική φτώχεια, 
Ρομά. Στην Ουγγαρία 
η στρατηγική δεν αφορούσε 
αποκλειστικά τους Ρομά· 
ωστόσο, χάριν σαφήνειας, θα 
αναφέρεται κι αυτή εφεξής ως 
εθνική στρατηγική για την 
ένταξη των Ρομά.
30 Παρατηρήσεις 
45 
Τρεις από τις τέσσερις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά περιλάμβαναν 
στόχους σχετικούς με την εκπαίδευση, την απασχόληση, την υγειονομική περίθαλ -
ψη και τη στέγαση. Η τέταρτη, η εθνική στρατηγική της Ουγγαρίας, περιλάμβανε 
γενικούς στόχους, οι οποίοι όμως δεν συνδέονταν με ποσοτικώς προσδιορισμένες 
τιμές-στόχους, ενώ δεν αναφέρονταν όλοι οι στόχοι συγκεκριμένα στον πληθυσμό 
των Ρομά, παραδείγματος χάριν στον τομέα της στέγασης. Παρότι η στρατηγική 
περιείχε πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του πληθυσμού των Ρομά στην 
Ουγγαρία, οι πληροφορίες αυτές δεν χρησιμοποιήθηκαν για τη διαμόρφωση δεικτών 
ειδικών για τους Ρομά ή τιμών αναφοράς στην εθνική στρατηγική για την ένταξη των 
Ρομά. Η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά της Ρουμανίας περιλάμβανε 
τιμές αναφοράς μόνο για ορισμένους δείκτες. Αυτό δυσχέρανε την αξιολόγηση των 
αποτελεσμάτων που επετεύχθησαν στο πλαίσιο των εν λόγω εθνικών στρατηγικών 
για την ένταξη των Ρομά, δεδομένου ότι δεν ήταν γνωστές οι τιμές εκκίνησης.
Όλες οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά περιλαμβάνουν 
αναφορές στις 10 κοινές βασικές αρχές για την ένταξη των Ρομά
46 
Όλες οι στρατηγικές περιείχαν αναφορές στις 10 κοινές βασικές αρχές για την ένταξη 
των Ρομά, είτε άμεσες (Βουλγαρία, Ουγγαρία και Ισπανία) είτε έμμεσες (Ρουμανία) 
(βλέπε σημείο 23 και γράφημα 2 ). Ωστόσο, διαπιστώσαμε ότι τα κράτη μέλη δεν εφάρ -
μοσαν σε όλες τις περιπτώσεις τις 10 ΚΒΑ κατά την κατάρτιση των στρατηγικών τους:
 ο Στην περίπτωση της Ισπανίας και της Βουλγαρίας, τέθηκαν στη διάθεσή μας 
έγγραφα που τεκμηριώνουν τις διαβουλεύσεις με οργανώσεις της κοινωνίας των 
πολιτών, καθώς και τις παρατηρήσεις των εθνικών αρχών επί της συνεισφοράς 
των ΜΚΟ.
 ο Στην περίπτωση της Ρουμανίας και της Ουγγαρίας, η ΚΒΑ αριθ. 9, η οποία αφορά 
τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και η ΚΒΑ αριθ. 10 σχετικά με την ενεργό 
συμμετοχή των Ρομά στη διαμόρφωση πολιτικών, είχαν τηρηθεί μόνον εν μέρει:
— Στη Ρουμανία, πριν από την έγκριση της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη 
των Ρομά, διεξήχθη διαδικασία διαβούλευσης, στο πλαίσιο της οποίας διοργα -
νώθηκαν αρκετές συναντήσεις, των οποίων όμως η διαφάνεια και ο αριθμός 
αμφισβητήθηκαν από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Οι τελευταίες 
μάλιστα δήλωσαν ότι δεν ενημερώθηκαν σχετικά με το πώς αξιοποιήθηκαν 
μετέπειτα οι εισηγήσεις τους. Δεν εντοπίσαμε στοιχεία που να αποδεικνύουν 
αν και πώς οι ρουμανικές αρχές έλαβαν υπόψη τη συμβολή των ΜΚΟ.
— Στην Ουγγαρία, δεν υπήρχαν αρκετά στοιχεία που να τεκμηριώνουν τον 
τρόπο διεξαγωγής της διαδικασίας διαβούλευσης στο πλαίσιο της κατάρτισης 
της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά, ενώ η επικαιροποιημένη 
έκδοση της στρατηγικής δεν περιλάμβανε στοιχεία από τα οποία να προ -
κύπτει αν και με ποιον τρόπο είχαν ληφθεί υπόψη τα σχόλια των διαφόρων 
ενδιαφερόμενων μερών. Όσον αφορά το σχέδιο δράσης, δεν έλαβαν χώρα 
διαβουλεύσεις. Επιπλέον, η εφαρμογή των σημαντικότερων μέτρων της εθνι -
κής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά ανατέθηκε σε δύο οργανώσεις της 
κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες θα δρούσαν παράλληλα με τις δημόσιες αρ -
χές, με αποτέλεσμα να αποκλειστούν οι υπόλοιπες οργανώσεις της κοινωνίας 
των πολιτών.
31 Παρατηρήσεις 
Οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά δεν προσδιορίζουν τη 
χρηματοδοτική στήριξη που διαθέτουν τα κράτη μέλη για μέτρα στήριξης 
της ένταξης των Ρομά
47 
Από την ανάλυσή μας προκύπτει ότι οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά 
στη Βουλγαρία, την Ουγγαρία και την Ισπανία δεν περιλάμβαναν πληροφορίες για 
τα χρηματοδοτικά κονδύλια που διετίθεντο για μέτρα που αφορούν τους Ρομά, είτε 
αυτά προέρχονταν από τον κρατικό προϋπολογισμό είτε από τα ΕΠ του ΕΤΠΑ ή του 
ΕΚΤ που συγχρηματοδοτούνταν από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Στην περίπτωση 
της Βουλγαρίας, η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά ανέφερε ότι τα ταμεία 
των ΕΕ αποτελούσαν την κύρια πηγή χρηματοδότησης έργων που υλοποιούσαν την 
εθνική στρατηγική. Αναφορά στον προϋπολογισμό έγινε μόνο στην περίπτωση της 
Ρουμανίας, αν και περιλάμβανε ορισμένες ασυνέπειες: η εθνική στρατηγική για τους 
Ρομά δεν ανέφερε το ΕΤΠΑ ως πηγή χρηματοδότησης, μολονότι αποτελούσε πηγή 
χρηματοδότησης από το 2010 οπότε και τροποποιήθηκε, ήτοι πριν ακόμη εγκριθεί 
η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά36. Η απουσία πληροφοριών σχετικά με 
τα χρηματοδοτικά μέσα που ήταν διαθέσιμα για την αντιμετώπιση ζητημάτων που 
σχετίζονται με την ένταξη των Ρομά δεν διευκολύνει την αξιολόγηση του κατά πόσον 
οι στρατηγικές των κρατών μελών υπήρξαν εξαρχής ρεαλιστικές.
Ανάθεση αρμοδιοτήτων για την υλοποίηση των εθνικών 
στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά: ο ρόλος των εθνικών 
σημείων επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ)
48 
Όλα τα κράτη μέλη τα οποία καλύπτει η ανάλυσή μας είχαν ορίσει και προσδιορίσει 
τις αρμοδιότητες των ΕΣΕΡ σύμφωνα με τις απαιτήσεις της ανακοίνωσης της Επι -
τροπής του 2011. Τα ΕΣΕΡ είναι αρμόδια για τον συντονισμό της ανάπτυξης και της 
υλοποίησης των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά. Παρακολουθούν την 
πρόοδο που σημειώνεται ως προς την εφαρμογή της εθνικής στρατηγικής για την 
ένταξη των Ρομά και διαβιβάζουν τα σχετικά πληροφοριακά στοιχεία στην Επιτρο -
πή37. Παρ’ όλα αυτά, τα ΕΣΕΡ έχουν περιορισμένες εξουσίες. Το γεγονός ότι στα επιλε -
γέντα κράτη μέλη είχαν ανατεθεί επιχειρησιακές αρμοδιότητες σε κρατικά υπουργεία 
σημαίνει ότι τα οικεία ΕΣΕΡ δεν είχαν εξουσίες σε θέματα απασχόλησης, εκπαίδευσης, 
στέγασης ή υγειονομικής περίθαλψης. Τα ΕΣΕΡ δεν είχαν επίσης την εξουσία λήψης 
αποφάσεων για την κατανομή χρηματοδοτικών πόρων σε προγράμματα ένταξης.
49 
Το μέγεθος, η δομή και οι αρμοδιότητες των εννέα επιλεγέντων ΕΣΕΡ ποίκιλλε σημα -
ντικά. Πολλά ΕΣΕΡ λειτουργούσαν με διαφορετική ονομασία προτού ακόμη καθιε -
ρώσει η Επιτροπή την έννοια των ΕΣΕΡ . Μάλιστα σε ορισμένα από αυτά ανατέθηκαν 
στη συνέχεια περαιτέρω αρμοδιότητες χωρίς όμως να τους διατεθούν και πρόσθετοι 
πόροι38. Η ικανότητα του βουλγαρικού ΕΣΕΡ ήταν ανεπαρκής, όπως περιγράφεται στο 
σημείο 50.36 Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 
1080/2006 του Ευρωπαϊκού 
Κοινοβουλίου και του 
Συμβουλίου, της 
5ης Ιουλίου 2006, για το 
Ευρωπαϊκό Ταμείο 
Περιφερειακής Ανάπτυξης και 
για την κατάργηση του 
κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 
1783/1999 (ΕΕ L 210 της 
31.7.2006, σ. 1).
37 COM(2011) 173 τελικό, σ. 9.
38 Παραδείγματος χάριν, το 
ισπανικό ΕΣΕΡ αναγνώρισε 
στην ετήσια έκθεση του 2014 
προς την Επιτροπή τις 
δυσκολίες που αντιμετώπιζε 
όσον αφορά τη συγκέντρωση 
πρόσθετων πόρων για να 
διασφαλίσει την κατάλληλη 
υλοποίηση της εθνικής 
στρατηγικής για την ένταξη 
των Ρομά.
32 Παρατηρήσεις 
50 
Εντοπίσαμε δύο αδυναμίες όσον αφορά την ανάθεση της αρμοδιότητας για την υλοποί -
ηση της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά. Πρώτον, στη Ρουμανία και την 
Ισπανία διαπιστώθηκε ότι η συνεργασία ήταν ανεπαρκής. Δεύτερον, στη Βουλγαρία και 
την Ισπανία διαπιστώθηκε αναντιστοιχία μεταξύ αρμοδιοτήτων και πόρων.
— Στη Ρουμανία, παρατηρήσαμε ότι η ανεπαρκής συνεργασία μεταξύ της εθνικής υπηρε -
σίας για τους Ρομά και των διαφόρων κρατικών υπουργείων όσον αφορά τη διαβίβαση 
στοιχείων υπονόμευσε την ορθή παρακολούθηση της εθνικής στρατηγικής για την 
ένταξη των Ρομά. Ομοίως, στην Ισπανία παρατηρήσαμε ότι τα υφιστάμενα συντονι -
στικά όργανα (όπως η ομάδα τεχνικής συνεργασίας) δεν ενήργησαν αποτελεσματικά 
ούτε όσον αφορά την παροχή αξιόπιστων στοιχείων ούτε όσον αφορά τον συντονισμό 
πολιτικών, πράγμα που καταδεικνύει την ανάγκη καλύτερου συντονισμού προκειμένου 
να διασφαλιστεί η ορθή υλοποίηση της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά. 
Ο ανεπαρκής συντονισμός που διαφαίνεται και στα δύο αυτά παραδείγματα παρα -
κώλυσε τη συλλογή αξιόπιστων στοιχείων, δυσχεραίνοντας κατ’ αυτό τον τρόπο την 
παρακολούθηση της υλοποίησης των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά.
— Στη Βουλγαρία, το ΕΣΕΡ της χώρας δεν διέθετε επαρκείς εξουσίες ούτε πόρους, παρότι 
συγκαταλεγόταν στα κύρια όργανα που ήταν υπεύθυνα για την υλοποίηση και την πα -
ρακολούθηση της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά. Αρκετές μη κερδοσκο -
πικές οργανώσεις στη Βουλγαρία υπογράμμισαν την απουσία πολιτικής βούλησης39. Το 
ισπανικό ΕΣΕΡ επισήμανε ένα παρόμοιο ζήτημα στην έκθεση προόδου του για το 2014.
Αδυναμίες όσον αφορά την παρακολούθηση της προόδου  
των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά
51 
Διαπιστώσαμε ότι η παρακολούθηση και η αξιολόγηση της προόδου των εθνικών στρα -
τηγικών για την ένταξη των Ρομά αποτέλεσαν σημαντική πρόκληση για όλα τα κράτη 
μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις (βλέπε επίσης σημείο 74):
— Στη Βουλγαρία, η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά δεν προέβλεπε συγκε -
κριμένες διαδικασίες παρακολούθησης και λογοδοσίας. Πέραν τούτου, δεν διέθεταν 
όλα τα μέτρα προσδιορίσιμους ποσοτικώς στόχους.
— Στην Ουγγαρία, παρότι είχε αναπτυχθεί ένα σύστημα δεικτών για την παρακολού -
θηση του προγράμματος, τα δεδομένα που περιλάμβανε είχαν να επικαιροποιηθούν 
από το 2012.
— Στη Ρουμανία, η διαδικασία παρακολούθησης ήταν αισθητά αποδυναμωμένη από 
την απουσία πληροφοριών σχετικά με τους δείκτες που είχαν καθοριστεί στην εθνική 
στρατηγική για την ένταξη των Ρομά, καθώς και από την έλλειψη διαρθρωμένων 
χρηματοοικονομικών στοιχείων σχετικά με τη διαδικασία υλοποίησης. Στις εκθέσεις 
παρακολούθησης δεν αναφέρονταν οι καθορισμένοι δείκτες ούτε ο βαθμός στον 
οποίο είχαν επιτευχθεί, δυσχεραίνοντας έτσι την αξιολόγηση της αποτελεσματικότη -
τας της υλοποίησής τους.
— Τέλος, στην Ισπανία, το σχέδιο δράσης για την περίοδο 2014-2016 περιλάμβανε την 
περιγραφή των δράσεων μόνο για το 2014. Μέχρι τα μέσα του 2015 δεν είχαν ακόμη 
καταρτιστεί τα μέτρα για το 2015, με αποτέλεσμα να τίθενται εμπόδια στον σχεδια -
σμό για το οικείο έτος.39 Έκθεση παρακολούθησης της 
κοινωνίας των πολιτών του 
2012 που αφορά την 
υλοποίηση της εθνικής 
στρατηγικής για την ένταξη 
των Ρομά και του σχεδίου 
δράσης δεκαετίας στη 
Βουλγαρία, σ. 9.
33 Παρατηρήσεις 
Η εκ μέρους της Επιτροπής αξιολόγηση της υλοποίησης  
των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά
52 
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολόγησε τις εθνικές αυτές στρατηγικές, προσδιορίζοντας τις 
αδυναμίες τους, και τον Μάιο του 2012 δημοσίευσε τα συμπεράσματά της στην ανακοί -
νωση με τίτλο «Εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά: ένα πρώτο βήμα προς την 
εφαρμογή του πλαισίου της ΕΕ». Αρχής γενομένης από το 2013, η Επιτροπή διενεργεί 
ετησίως αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο υλοποιούνται επιτυχώς οι εθνικές στρατηγι -
κές για την ένταξη των Ρομά. Στην ετήσια αξιολόγηση του προηγούμενου έτους αναφέ -
ρονται με λεπτομέρειες συνολικές αδυναμίες που πρέπει να επιλυθούν. Τα κύρια συμπε -
ράσματα των αξιολογήσεων των περασμένων ετών έθιγαν το γεγονός ότι εξακολουθούσε 
να εκκρεμεί η πλήρωση αναγκαίων προαπαιτούμενων για την επιτυχή υλοποίηση των 
στρατηγικών, γεγονός που επιβράδυνε την υλοποίηση των εθνικών στρατηγικών για την 
ένταξη των Ρομά. Συγκεκριμένα, απουσίαζαν τα εξής στοιχεία: συγκεκριμένοι στόχοι και 
αντίστοιχα μέτρα για την καταπολέμηση του διαχωρισμού των παιδιών Ρομά στο εκπαι -
δευτικό σύστημα, ακριβέστερο χρονοδιάγραμμα υλοποίησης και σαφέστερη κατανομή 
των χρηματοδοτικών πόρων, καθώς και μέτρα για την καταπολέμηση των διακρίσεων και 
του ρατσισμού έναντι των Ρομά.
53 
Έκτοτε, τα κράτη μέλη έχουν κάπως προοδεύσει στην υλοποίηση των εθνικών στρατηγι -
κών τους για την ένταξη των Ρομά. Εντούτοις, από την έκθεση της Επιτροπής για το 2015 
προκύπτει ότι ορισμένες αδυναμίες, οι οποίες εμφανίζονταν τουλάχιστον από το 2012 
εξακολουθούσαν το 2014 να μην έχουν διευθετηθεί: εκκρεμούσε ακόμη η εκπλήρωση 
ορισμένων αναγκαίων προϋποθέσεων για την επιτυχή υλοποίηση των στρατηγικών. Τού -
το επιβεβαιώνει τις παρατηρήσεις που κάναμε σχετικά με τα τέσσερα επιλεγέντα κράτη 
μέλη.
54 
Παραδείγματος χάριν, ο στόχος της καταπολέμησης του διαχωρισμού των παιδιών Ρομά 
στο εκπαιδευτικό σύστημα είχε μεν τεθεί στις στρατηγικές, ωστόσο, η επίτευξη του δεν 
ήταν εύκολη εξαιτίας του ανεπαρκούς αριθμού των μέτρων και των επιμέρους στόχων 
που είχαν προσδιοριστεί. Ακόμη κι αν υπήρχαν τέτοια μέτρα, το χρονοδιάγραμμα υλοποί -
ησής τους δεν ήταν σαφές, όπως δεν ήταν σαφείς και οι ρυθμίσεις που αφορούσαν τον 
προϋπολογισμό. Οι αδυναμίες αυτές επιβράδυναν την υλοποίηση της εθνικής στρατηγι -
κής για την ένταξη των Ρομά. Στη Βουλγαρία, στην έκθεση προόδου αναφέρθηκε η έλλει -
ψη πολιτικής βούλησης και η ανάγκη βελτίωσης των μέτρων για την καταπολέμηση των 
διακρίσεων.
55 
Οι αδυναμίες αυτού του είδους, ιδίως το ζήτημα του διαχωρισμού στην εκπαίδευση, 
επισημαίνονται στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις που εκδόθηκαν για σειρά κρατών μελών. 
Για τον λόγο αυτό μάλιστα, η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει στην περίπτωση 
της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Σλοβακίας (βλέπε σημείο 37).
34 Παρατηρήσεις 
56 
Στην αρχή της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 η Επιτροπή έλεγξε κατά πόσον 
οι πτυχές αυτές αναφέρονταν στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης. Επίσης, αξιοποίησε 
τον συμβουλευτικό ρόλο της στις συνεδριάσεις της επιτροπής παρακολούθησης των 
ΕΠ που αξιολογήσαμε για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020 προκειμένου να 
επισημάνει, μεταξύ άλλων, τη σπουδαιότητα που έχουν για τα σχετικά ΕΠ οι ειδικές 
ανά χώρα συστάσεις που αφορούν τους Ρομά.
Στον τομέα πολιτικής της συνοχής, την περίοδο 
2014 -2020 δίδεται μεγαλύτερη προσοχή σε μέτρα 
ένταξης των Ρομά από ό,τι την περίοδο 2007-2013
57 
Αναλύσαμε αν το πλαίσιο πολιτικής της συνοχής για την περίοδο 2007-2013 περιείχε 
ρητή μνεία στην ένταξη των Ρομά. Εξετάσαμε επίσης με ποιον τρόπο τα κράτη μέλη 
που έλαβαν συγχρηματοδότηση από το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ για πρωτοβουλίες ένταξης 
των Ρομά διασφάλισαν την ενσωμάτωση των πρωτοβουλιών που αναπτύχθηκαν σε 
επίπεδο ΕΕ στις συναφείς εθνικές στρατηγικές και τα ΕΠ.
58 
Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, αξιολογήσαμε αν, αφενός, το νομικό 
πλαίσιο των ΕΔΕΤ περιείχε ρητή μνεία στην ένταξη των Ρομά και, αφετέρου, η Επιτρο -
πή αντιμετώπισε τις αδυναμίες που ανέκυψαν κατά την περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013. Για αμφότερες τις περιόδους, εξετάσαμε κατά πόσον η Επιτροπή και τα 
κράτη μέλη είχαν θέσει σε εφαρμογή αποτελεσματικό σύστημα παρακολούθησης 
στον τομέα της ένταξης των Ρομά.
35 Παρατηρήσεις 
Παρότι το νομικό πλαίσιο της περιόδου 2007-2013  
δεν περιλάμβανε ρητή μνεία στην ένταξη των Ρομά,  
τα επιλεγέντα κράτη μέλη ανέφεραν την ένταξη των Ρομά 
στα επιχειρησιακά προγράμματά τους
Τα εξετασθέντα ΕΠ της περιόδου 2007-2013 αναφέρονταν 
αδρομερώς στην ένταξη των Ρομά
59 
Κατά τον χρόνο κατάρτισης του πλαισίου πολιτικής της συνοχής για την περίοδο προ -
γραμματισμού 2007-2013, η ένταξη των Ρομά δεν είχε ακόμη προσδιοριστεί ως συγκε -
κριμένη προτεραιότητα σε επίπεδο ΕΕ. Μάλιστα, ο όρος «Ρομά» δεν εμφανιζόταν σε 
κανέναν κανονισμό της περιόδου 2007-2013. Παρ’ όλα αυτά, και τα τέσσερα κράτη 
μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη διέθεταν τουλάχιστον μία ισχύουσα πε -
ριφερειακή ή εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά ή αντίστοιχο πρόγραμμα. 
Όλα τα κράτη μέλη ανεξαιρέτως έκαναν αναφορές στην ένταξη των Ρομά σε ορισμέ -
να τουλάχιστον από τα ΕΠ τους, όπως περιγράφεται στον πίνακα 4 .Πίνακας 4Αναφορές στην ένταξη των Ρομά στα ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ της περιόδου 
2007-2013
Συγκεκριμένη 
ομάδα-στοχοςΣυγκεκριμένοι δείκτεςΑναφορές στην κοινότητα των Ρομά
σε μέτρα που στοχεύουν 
σε ευάλωτες ομάδεςσε μέτρα που αποσκο -
πούν στην παροχή 
συνδρομής σε λιγότερο 
ανεπτυγμένες περιοχές
Βουλγαρία X X X
Ισπανία X X
Ουγγαρία X X X
Ρουμανία X X
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Επιτροπής.
60 
Παρά την τροποποίηση του κανονισμού ΕΤΠΑ το 2010, τα περισσότερα μέτρα του 
δείγματός μας που σχετίζονταν με τους περιθωριοποιημένους Ρομά συγχρηματοδο -
τήθηκαν στο πλαίσιο του ΕΚΤ (βλέπε σημείο 30). Μεγάλο ποσοστό αυτών των μέτρων 
(7 από τα 17) αφορούσαν την απασχόληση (βλέπε πίνακα 5 ). Τούτο εξηγείται από το 
γεγονός ότι από το άρθρο 162 της ΣΛΕΕ απορρέει ότι τα έργα και τα μέτρα που χρη -
ματοδοτούνται από το ΕΚΤ πρέπει να συνδέονται με την απασχόληση. Από την άλλη 
πλευρά, ο κανονισμός ΕΚΤ επιτρέπει, έως και ενθαρρύνει, τη χρηματοδότηση μέτρων 
κοινωνικής ένταξης. Το γεγονός αυτό στερεί από τις αρχές την ασφάλεια δικαίου που 
θα διασφαλίζει ότι η χρηματοδότηση στο πλαίσιο του ΕΚΤ μπορεί να χρησιμοποιηθεί 
για οποιοδήποτε μέτρο κοινωνικής ένταξης, ανεξαρτήτως της ύπαρξης συνδέσμου με 
την απασχόληση.
36 Παρατηρήσεις Πίνακας 5Τομείς δράσης των εξετασθέντων έργων
ΒουλγαρίαΕΚΤ ΕΤΠΑ
Έργο αριθ. 1 Έργο αριθ. 2 Έργο αριθ. 3 Έργο αριθ. 4 Έργο αριθ. 5
Εκπαίδευση √
Απασχόληση √
Υγεία √
Κοινωνική ένταξη √
Κοινωνικές υποδομές √
ΟυγγαρίαΕΚΤ
Έργο αριθ.  6 Έργο αριθ.  7 Έργο αριθ.  8 Έργο αριθ.  9 Έργο αριθ.  10
Εκπαίδευση √
Απασχόληση √ √
Υγεία
Κοινωνική ένταξη √ √
Κοινωνικές υποδομές
ΡουμανίαΕΚΤ ΕΤΠΑ
Έργο αριθ. 11 Έργο αριθ. 12 Έργο αριθ. 13 Έργο αριθ. 14 Έργο αριθ. 15
Εκπαίδευση √
Απασχόληση √
Υγεία √
Κοινωνική ένταξη √
Κοινωνικές υποδομές √
ΙσπανίαΕΚΤ (ΕΠ για την καταπολέμηση των 
διακρίσεων)ΕΚΤ (ΕΠ για την Ανδαλουσία)
Έργο αριθ. 16 Έργο αριθ. 17 Έργο αριθ. 18 Έργο αριθ. 19
Εκπαίδευση √
Απασχόληση √ √ √
Υγεία
Κοινωνική ένταξη
Κοινωνικές υποδομές
Σημείωση:  Στην Ουγγαρία υλοποιήθηκαν έργα κοινωνικών υποδομών, χρηματοδοτηθέντα από το ΕΤΠΑ, τα οποία δεν 
επελέγησαν, εντούτοις, στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου, επειδή δεν είχαν ολοκληρωθεί έως το 2013.
Πηγή:  ΕΕΣ.
37 Παρατηρήσεις 
Στα ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ της περιόδου 2007-2013 ήταν 
περιορισμένη η αναφορά σε στρατηγικές για την ένταξη των 
Ρομά και ελάχιστος ο αριθμός των δεικτών που αφορούσαν 
συγκεκριμένα τους Ρομά
61 
Ένα μόνο από τα επτά ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ της περιόδου 2007-2013 που εξε -
τάστηκαν αναφέρονταν σε εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά και τρία ΕΠ 
όριζαν δείκτες σχετικούς με τους Ρομά:
— Το ΕΠ για την ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων (POSDRU) στη Ρουμανία περιείχε 
ρητή αναφορά στη στρατηγική για την ένταξη των Ρομά η οποία ίσχυε κατά τη 
θέση σε ισχύ του ΕΠ. Η υλοποίηση της εν λόγω στρατηγικής ένταξης ήταν ένας 
από τους δεδηλωμένους στόχους του ΕΠ. Παρότι το εν λόγω ΕΠ δεν στόχευε 
ειδικά την κοινότητα των Ρομά, περιλάμβανε δείκτη εκροών και δείκτη αποτελε -
σμάτων που αναφέρονταν συγκεκριμένα στους Ρομά.
— Το βουλγαρικό ΕΠ του ΕΚΤ που επιλέξαμε περιλάμβανε επίσης δείκτες εκροών και 
αποτελεσμάτων σχετικά με τους Ρομά για ορισμένα μέτρα.
— Τέλος, το ουγγρικό ΕΠ που επιλέξαμε περιλάμβανε έναν δείκτη σχετικό με τους 
Ρομά, ο οποίος δεν συνδεόταν βέβαια με κάποιο συγκεκριμένο μέτρο.
Τα υπόλοιπα τέσσερα επιλεγέντα ΕΠ δεν περιλάμβαναν δείκτες σχετικούς με τους 
Ρομά.
Στα εξετασθέντα ΕΠ της περιόδου 2007-2013 δεν 
περιλαμβάνονταν πληροφορίες σχετικά με τη χρηματοδοτική 
στήριξη που ήταν διαθέσιμη για την ένταξη των Ρομά
62 
Η χρηματοδότηση στο πλαίσιο του ΕΚΤ χορηγήθηκε βάσει θεμάτων προτεραιότητας, 
ήτοι στόχων στην επίτευξη των οποίων αποσκοπούσε να συμβάλει το ΕΚΤ. Οι πρωτο -
βουλίες για την ένταξη των Ρομά είχαν τις περισσότερες πιθανότητες να συμβάλουν 
στην επίτευξη των στόχων των θεμάτων προτεραιότητας του ΕΚΤ για την κοινωνι -
κή ένταξη40. Κατά τη διάρκεια της επταετούς αυτής περιόδου προγραμματισμού, 
διατέθηκαν αρχικά 11,5 δισεκατομμύρια ευρώ (από κεφάλαια της ΕΕ και των κρατών 
μελών) σε μέτρα κοινωνικής ένταξης που περιλαμβάνονταν στα ΕΠ του ΕΚΤ που 
διέθεταν συγκεκριμένους άξονες προτεραιότητας για την κοινωνική ένταξη. Ωστό -
σο, δεν υπήρχαν διαθέσιμα χρηματοοικονομικά στοιχεία από τα οποία να προκύπτει 
το ακριβές ποσό που προοριζόταν ειδικά για την ένταξη των περιθωριοποιημένων 
κοινοτήτων Ρομά. Επιπλέον, οι πρωτοβουλίες για την ένταξη των Ρομά μπορούσαν να 
προσελκύσουν χρηματοδότηση στο πλαίσιο άλλων, γενικότερων, θεμάτων προτεραι -
ότητας, όπως εκείνων που αφορούν την εκπαίδευση και την απασχόληση.40 Βελτίωση της 
προσαρμοστικότητας των 
εργαζομένων και των 
εταιρειών, των επιχειρήσεων 
και των επιχειρηματιών· 
βελτίωση της πρόσβασης 
στην απασχόληση και της 
βιωσιμότητας· βελτίωση της 
κοινωνικής ενσωμάτωσης των 
λιγότερο ευνοημένων ατόμων, 
αναβάθμιση του ανθρώπινου 
κεφαλαίου.
38 Παρατηρήσεις 
63 
Χρηματοδότηση στο πλαίσιο του ΕΚΤ χορηγήθηκε βάσει και άλλων θεμάτων προτε -
ραιότητας, εκ των οποίων το θέμα «Κοινωνικές υποδομές» παρουσίαζε τη μεγαλύτε -
ρη συνάφεια με τους Ρομά41. Για το συγκεκριμένο θέμα προτεραιότητας διατέθηκε 
συνολική χρηματοδότηση ύψους 18,6 δισεκατομμυρίων ευρώ. Η στήριξη αυτή δεν 
στόχευε σε κάποια συγκεκριμένη ομάδα αλλά ήταν περισσότερο γενική, όπως περι -
γράφεται στο πλαίσιο 4 .
Γενική και στοχευμένη στήριξη: συμπληρωματικές προσεγγίσεις στην ένταξη των 
Ρομά
Η γενική στήριξη αναφέρεται σε πολιτικές που απευθύνονται στο ευρύ κοινό, χωρίς να γίνεται διάκριση των αποδε -
κτών βάσει φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής ή άλλων ασυσχέτιστων παραγόντων.
Η στοχευμένη στήριξη αφορά πολιτικές που στοχεύουν ρητώς αλλά όχι κατ’ ανάγκη αποκλειστικά σε μία ή περισσό -
τερες συγκεκριμένες ομάδες-στόχους, όπως σε μια συγκεκριμένη μειονοτική ομάδα.
Η πείρα δείχνει ότι οι Ρομά έχουν περισσότερες πιθανότητες να ενταχθούν επιτυχώς στην κοινωνία αν διασφαλίζε -
ται η πρόσβασή τους σε στήριξη που παρέχεται στο πλαίσιο γενικών πρωτοβουλιών που δεν στοχεύουν αποκλειστι -
κά σε Ρομά. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο για την παροχή της στήριξης και για αυτόν το λόγο απαιτείται η εφαρ -
μογή μιας προσέγγισης που είναι ειδικά προσαρμοσμένη στις ανάγκες και λαμβάνει υπόψη της τις περιστάσεις που 
ισχύουν ανά τόπο42.
42 «How to mainstream Roma inclusion in general programmes, projects and interventions», Reinforcing Policy Learning for Roma Inclusion 
(Τρόποι ενσωμάτωσης της ένταξης των Ρομά σε προγράμματα, έργα και παρεμβάσεις γενικής εφαρμογής· ενίσχυση των γνώσεων πολιτικής 
σχετικά με την ένταξη των Ρομά), Δίκτυο εκμάθησης του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου.Πλαίσιο 4
64 
Μέχρι την τροποποίηση του κανονισμού ΕΤΠΑ το 2010, το ΕΤΠΑ δεν μπορούσε να 
παρέχει στοχευμένη στήριξη σε συγκεκριμένες ομάδες, εξαιρουμένων των κρατών 
μελών που προσχώρησαν στην ΕΕ την 1η Μαΐου 2004 ή μετά την ημερομηνία αυτή 
και σε ορισμένες περιπτώσεις. Από την τροποποίησή του, έχουν διατεθεί συνολικά 
80 εκατομμύρια ευρώ σε ολοκληρωμένα στεγαστικά προγράμματα που απευθύ -
νονται σε περιθωριοποιημένες κοινότητες, περιλαμβανομένων των Ρομά, σε οκτώ 
κράτη μέλη43.
65 
Από την ανάλυσή μας προκύπτει ότι πολλά κράτη μέλη δεν συνέλεγαν δεδομένα σχε -
τικά με την εθνοτική καταγωγή και, για τον λόγο αυτό, δεν ήταν σε θέση να προσδιο -
ρίσουν το μέγεθος του πληθυσμού Ρομά σε μια δεδομένη γεωγραφική περιοχή ούτε 
να αξιολογήσουν τις συγκεκριμένες δυσκολίες που αντιμετωπίζει η εν λόγω ομάδα. 
Αυτό δυσχέρανε ενδεχομένως, μεταξύ άλλων, τον προσδιορισμό του απαραίτητου 
ύψους χρηματοδότησης για την ένταξη των Ρομά.41 Περιλαμβάνει τις εξής 
κατηγορίες επενδύσεων: 
εκπαίδευση, υγεία, παιδική 
μέριμνα, στέγαση και άλλες 
κοινωνικές υποδομές.
43 Βουλγαρία, Τσεχική 
Δημοκρατία, Ελλάδα, Γαλλία, 
Ιταλία, Ουγγαρία, Ρουμανία 
και Σλοβακία.
39 Παρατηρήσεις 
Το πλαίσιο των ΕΔΕΤ για την περίοδο 2014-2020 αποτυπώνει 
τη μεγαλύτερη εστίαση που δίδεται σε ζητήματα Ρομά στο 
επίπεδο της ΕΕ
Βελτιωμένη ευθυγράμμιση της χρηματοδοτικής στήριξης του 
ΕΔΕΤ με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» και τις ειδικές ανά χώρα 
συστάσεις της Επιτροπής
66 
Οι κανονισμοί ΕΔΕΤ44 (ήτοι ο κανονισμός περί κοινών διατάξεων, ο κανονισμός ΕΤΠΑ 
και ο κανονισμός ΕΚΤ) ορίζουν ότι τα ΕΔΕΤ πρέπει να παρέχουν στήριξη η οποία να 
συνάδει με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» για έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλει -
σμούς ανάπτυξη, καθώς και με τις σχετικές ειδικές ανά χώρα συστάσεις.
67 
Οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης στα τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγ -
ματοποιήθηκαν επισκέψεις (Βουλγαρία, Ουγγαρία και Ρουμανία) περιείχαν αναφορές 
στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις που αφορούν την κοινότητα των Ρομά οι οποίες 
εκδόθηκαν από το 2012 και έπειτα. Το ίδιο ίσχυε και για τη Σλοβακία. Όσον αφορά την 
Ισπανία, δεν εκδόθηκαν ειδικές ανά χώρα συστάσεις.
68 
Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις για την ένταξη των Ρομά αφορούν κατά κύριο λόγο 
τον τομέα της εκπαίδευσης (βλέπε επίσης σημείο 36 και πίνακα 2 ). Κατά την προετοι -
μασία των ΕΠ, η Επιτροπή ενθάρρυνε τα κράτη μέλη που είχαν λάβει ειδικές ανά χώρα 
συστάσεις επί του εν λόγω θέματος να χρησιμοποιήσουν πόρους της ΕΕ προκειμένου 
να υλοποιήσουν μεταρρυθμίσεις στη γενική εκπαιδευτική πολιτική τους, με σκοπό να 
εξασφαλίσουν την ίση πρόσβαση των Ρομά στο εκπαιδευτικό σύστημα. Στην Ουγ -
γαρία, ωστόσο, τα μέτρα για την εξάλειψη του διαχωρισμού στην εκπαίδευση που 
περιλαμβάνονταν στα ΕΠ της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 που εξετάσαμε 
ήταν ανεπαρκώς τεκμηριωμένα. Ως εκ τούτου, διατηρούμε τις επιφυλάξεις μας ως 
προς το κατά πόσον θα τελεσφορήσει η προσπάθεια της Ουγγαρίας να καταπολεμή -
σει τον διαχωρισμό που εξακολουθεί να υφίσταται στο εκπαιδευτικό σύστημά της με 
τη συνδρομή των ΕΔΕΤ (βλέπε πλαίσιο 5 ).44 Άρθρο 4, παράγραφος 1, και 
των τριών κανονισμών.
40 Παρατηρήσεις 
Ειδικές επενδυτικές προτεραιότητες για περιθωριοποιημένες 
κοινότητες (όπως οι Ρομά) σε 12 κράτη μέλη της ΕΕ
69 
Το πλαίσιο των ΕΔΕΤ για την περίοδο 2014-2020 δίνει και αυτό, με τη σειρά του, περισ -
σότερη έμφαση στην ανάγκη να διασφαλίζεται ότι τα ΕΠ που συγχρηματοδοτούνται 
από τα ΕΔΕΤ συνάδουν με τις προτεραιότητες της ΕΕ. Περιλαμβάνει ειδική επενδυτική 
προτεραιότητα για τα ΕΠ του ΕΚΤ, η οποία αναφέρεται ρητώς στους Ρομά. Η εν λόγω 
επενδυτική προτεραιότητα (αριθ. 9 (ii) «ένταξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων 
όπως οι Ρομά») λειτούργησε ως σύνδεσμος μεταξύ των προτεραιοτήτων πολιτικής, 
όπως αυτές αποτυπώνονται στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις, και των χρηματοδοτι -
κών προτεραιοτήτων της ΕΕ, ενώ παράλληλα αποτέλεσε διακριτό μέσο για τη διάθε -
ση πόρων για τον σκοπό αυτό.
70 
Επιπλέον, μία από τις εκ των προτέρων αιρεσιμότητες45, ήτοι τα κριτήρια από τα οποία 
εξαρτάται η συγχρηματοδότηση, αναφέρεται συγκεκριμένα στην εν λόγω επενδυτική 
προτεραιότητα, διασφαλίζοντας κατ’ αυτό τον τρόπο ότι της δίδεται η δέουσα προ -
σοχή στο πλαίσιο των ΕΠ. Η εκ των προτέρων αιρεσιμότητα για την ένταξη των Ρομά 
που αντιστοιχεί στην επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii) είναι να «[…] υφίσταται εθνικό 
στρατηγικό πλαίσιο πολιτικής για την ένταξη των Ρομ».Έλλειψη μέτρων για την εξάλειψη του διαχωρισμού στον τομέα της εκπαίδευσης 
στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ στην Ουγγαρία
Το ΕΠ της Ουγγαρίας για την περίοδο 2007-2013 με τίτλο «Κοινωνική Αναγέννηση», και συγκεκριμένα η προτεραιό -
τητα αριθ. 3, η οποία αφορούσε την εκπαίδευση, χρησιμοποίησε ως δείκτη τον αριθμό των εν λειτουργία τοπικών 
εκπαιδευτικών προγραμμάτων με θέμα την εξάλειψη του διαχωρισμού. Η αναφορά στην «εξάλειψη του διαχωρι -
σμού» αποτελούσε ουσιαστικά έμμεση αναφορά στην ομάδα-στόχο των Ρομά. Ο δείκτης στόχευε μειονεκτούσες 
περιοχές και περιφέρειες και ως τιμή-στόχος τέθηκε η υλοποίηση 100 προγραμμάτων έως το 2013 (η τιμή αναφοράς 
για το 2007 ήταν το 2).
Εντούτοις, στην πλέον πρόσφατη τροποποιημένη έκδοση του ΕΠ ο συγκεκριμένος δείκτης δεν περιλαμβανόταν. 
Ως εκ τούτου, δεν μετρήθηκε ούτε πρόκειται να μετρηθεί στο τέλος της περιόδου προγραμματισμού. Επίσης, δεν 
παρατίθεται λεπτομερής περιγραφή των μέτρων για την εξάλειψη του διαχωρισμού στην εκπαίδευση που σκοπεύει 
να εφαρμόσει η Ουγγαρία την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020. Αυτό καταδεικνύει την έλλειψη προσήλωσης 
στην αντιμετώπιση του ζητήματος του διαχωρισμού στην εκπαίδευση με τη χρήση των διαρθρωτικών ταμείων.Πλαίσιο 5
45 Άρθρο 2, σημείο 33, του 
κανονισμού (ΕΕ) 
αριθ. 1303/2013: 
««εφαρμοστέες εκ των 
προτέρων αιρεσιμότητες»: 
συγκεκριμένος και επακριβώς 
προκαθορισμένος κρίσιμος 
παράγοντας, ο οποίος 
αποτελεί αναγκαία 
προϋπόθεση για την 
αποτελεσματική και 
αποδοτική υλοποίηση του 
ειδικού στόχου επενδυτικής 
προτεραιότητας 
ή προτεραιότητας της 
Ένωσης, έχει δε άμεση και 
πραγματική σχέση με την 
υλοποίηση αυτή και άμεσο 
αντίκτυπο σε αυτήν» (ΕΕ L 347 
της 20.12.2013, σ. 320).
41 Παρατηρήσεις 
71 
Και τα πέντε κράτη μέλη (Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Ουγγαρία, Ρουμανία και 
Σλοβακία) που είχαν λάβει ειδικές ανά χώρα συστάσεις για την ένταξη των Ρομά πε -
ριέλαβαν την επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii) σε τουλάχιστον ένα από τα ΕΠ για την 
περίοδο 2014-2020 (βλέπε πίνακα 6 ). Προηγουμένως, τα εν λόγω πέντε κράτη μέλη 
είχαν συμπεριλάβει στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης τους προτάσεις σχετικά με τους 
τρόπους χρήσης των πόρων της ΕΕ για την προώθηση της ένταξης των Ρομά.
72 
Επτά ακόμη κράτη μέλη (Βέλγιο, Ελλάδα, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Αυστρία και Πολω -
νία) είχαν επίσης συμπεριλάβει σε τουλάχιστον ένα ΕΠ την επενδυτική προτεραιότητα 
9 (ii). Με άλλα λόγια, τα 12 κράτη μέλη που συναποτελούν την εστία άνω του 90 % του 
εκτιμώμενου πληθυσμού Ρομά της ΕΕ είχαν συμπεριλάβει την επενδυτική προτεραιό -
τητα 9 (ii) σε τουλάχιστον ένα ΕΠ. Όπως προκύπτει από τον πίνακα 6 , για την περίοδο 
προγραμματισμού 2014-2020 έχουν διατεθεί 1,5 δισεκατομμύρια ευρώ για την επεν -
δυτική προτεραιότητα 9 (ii). Πίνακας 6Ποσά που διατέθηκαν στα κράτη μέλη στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 
9 (ii) «Ένταξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων όπως οι Ρομά» για την περίοδο 
προγραμματισμού 2014-2020
Κράτος μέλοςΠοσό  
(εκατομμύρια ευρώ)Ποσοστό της συνολικής χρημα -
τοδότησης του κράτους μέλους 
από το ΕΚΤΠοσοστό της συνολικής 
χρηματοδότησης στο 
πλαίσιο της επενδυτικής 
προτεραιότητας 9 (ii)
Ουγγαρία1470  10,0 %
85 %Ρουμανία1372  7, 8  %
Τσεχική Δημοκρατία1200  5,8 %
Βουλγαρία1143  9,4 %
Σλοβακία199  4,6 %
Ελλάδα 73  2,0 %
15 %Ιταλία 71  0,7 %
Iσπανία 48  0,6 %
Πολωνία 19  0,1 %
Βέλγιο 10  1,0 %
Γα λ λία 8  0,1 %
Αυστρία 4  0,9 %
Σύνολο 1 518 Άνευ αντικειμένου 100 %
1 Κράτη μέλη στα οποία έχουν απευθυνθεί ειδικές ανά χώρα συστάσεις σχετικά με τους Ρομά.
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Επιτροπής.
42 Παρατηρήσεις 
73 
Ωστόσο, τα ΕΠ των εν λόγω κρατών μελών που κάλυπταν γεωγραφικές περιοχές με 
σημαντικό πληθυσμό Ρομά δεν περιλάμβαναν πάντοτε την επενδυτική προτεραιότη -
τα 9 (ii) ή δείκτες σχετικούς με αυτή. Αυτό ίσχυε και για ορισμένα ΕΠ, στο πλαίσιο των 
οποίων είχαν διατεθεί σημαντικά ποσά στους κύριους τομείς που σχετίζονταν με την 
ένταξη του πληθυσμού Ρομά. Δύο σχετικά παραδείγματα είναι το περιφερειακό ΕΠ 
για την Ανδαλουσία, όπου ζει περίπου το 50 % του ισπανικού πληθυσμού Ρομά και το 
ΕΠ του ΕΚΤ «Οικονομική ανάπτυξη και καινοτομία» στην Ουγγαρία, στο πλαίσιο του 
οποίου προβλέπεται να υλοποιηθούν πολλά μέτρα απασχολησιμότητας.
74 
Κατά τον χρόνο του ελέγχου, τέσσερα κράτη μέλη (Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, 
Ελλάδα και Σλοβακία) είχαν εκπληρώσει μόνον εν μέρει τις εκ των προτέρων αιρε -
σιμότητες που συνδέονταν με την επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii) όπως ορίζονταν 
στον κανονισμό περί κοινών διατάξεων. Αυτό οφειλόταν κυρίως στο γεγονός ότι δεν 
διέθεταν κατάλληλα εργαλεία παρακολούθησης ή μεθοδολογία για την υλοποίηση 
των οικείων εθνικών στρατηγικών τους για την ένταξη των Ρομά (βλέπε σημείο 51). 
Η Κροατία, η Ιταλία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία δεν είχαν εκπληρώσει τη γενική εκ 
των προτέρων αιρεσιμότητα σχετικά με την καταπολέμηση των διακρίσεων. Τα εν 
λόγω κράτη μέλη υπέβαλαν με τη σειρά τους στην Επιτροπή σχέδια δράσης στα 
οποία επεξηγούσαν τον τρόπο με τον οποίο σκοπεύουν να εκπληρώσουν τις εν λόγω 
εκ των προτέρων αιρεσιμότητες. Στη συνέχεια, η Επιτροπή αξιολόγησε το περιεχόμε -
νό τους. Βάσει των πληροφοριών που της διαβιβάστηκαν, η Επιτροπή απεφάνθη ότι 
η Ουγγαρία είχε εκπληρώσει τα κριτήρια σχετικά με την καταπολέμηση των διακρίσε -
ων και ότι η Σλοβακία είχε εκπληρώσει την εκ των προτέρων αιρεσιμότητα σχετικά με 
την επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii), βάσει των σχεδίων δράσης που υπέβαλαν.
75 
Παρότι η επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii) συνιστά χρήσιμη καινοτομία, η διαχείρι -
ση των ΕΔΕΤ, όπως γίνεται επί του παρόντος, δεν λαμβάνει υπόψη τις διαφορές των 
κρατών μελών ως προς την τρέχουσα κατάσταση του πληθυσμού Ρομά. Οι πόροι των 
ΕΔΕΤ κατανέμονται μεταξύ των κρατών μελών βάσει δεικτών, οι οποίοι δεν έχουν ιδι -
αίτερη συνάφεια με τον πληθυσμό Ρομά, όπως ο συνολικός πληθυσμός, το ποσοστό 
ανεργίας ή το ΑΕγχΠ. Κατά την άποψή μας, οι δείκτες αυτοί δεν συνιστούν το πλέον 
κατάλληλο μέσο καθορισμού των ποσών χρηματοδότησης που θα πρέπει να διαθέτει 
η ΕΕ στο εκάστοτε κράτος μέλος για την ένταξη των Ρομά.
43 Παρατηρήσεις 
Και τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν 
επισκέψεις ακολουθούν μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για  
την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης όσον αφορά την ένταξη 
των Ρομά
76 
Η χρήση μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης επηρεάζει θετικά τις προσπάθειες που 
καταβάλλονται για ενθάρρυνση της ένταξης των Ρομά με τη χρήση των ΕΔΕΤ. Και τα 
τέσσερα επιλεγέντα κράτη μέλη υιοθέτησαν μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, η οποία 
αφορούσε ταυτόχρονα πολλούς διαφορετικούς τομείς46, σε τουλάχιστον ένα από τα 
ΕΠ τους που χρηματοδοτούνταν από ένα ή περισσότερα ταμεία47. Στο πλαίσιο αυτό 
υπήρξε, από τη μια πλευρά, το θετικό παράδειγμα της Ρουμανίας (βλέπε πλαίσιο 6 ), 
ενώ, από την άλλη πλευρά, υπήρξε η χαμένη ευκαιρία της Ισπανίας, όπου το περιφε -
ρειακό ΕΠ για την Ανδαλουσία δεν περιλάμβανε ρυθμίσεις που θα προωθούσαν μια 
ολοκληρωμένη προσέγγιση.
Θετικό παράδειγμα ολοκληρωμένης προσέγγισης — μεικτή επιτροπή επιλογής στη 
Ρουμανία
Προκειμένου να αξιοποιούνται καλύτερα τα διαρθρωτικά ταμεία, η Ρουμανία ακολούθησε μια ολοκληρωμένη προ -
σέγγιση σε σχέση με δύο ΕΠ (το ΕΠ του ΕΚΤ σχετικά με το ανθρώπινο κεφάλαιο και το περιφερειακό ΕΠ του ΕΤΠΑ). 
Το ένα ΕΠ έλαβε συγχρηματοδότηση από το ΕΤΠΑ και το άλλο από το ΕΚΤ. Αμφότερα τα ΕΠ διέθεταν κοινό άξονα 
προτεραιότητας. Η Ρουμανία όρισε επίσης μια μεικτή επιτροπή επιλογής στην οποία εκπροσωπούνταν οι διαχει -
ριστικές αρχές αμφότερων των ΕΠ, καθώς και τρία άλλα κοινά όργανα, περιλαμβανομένων του εθνικού σημείου 
επαφής για την ένταξη των Ρομά και του εθνικού συμβουλίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων. Αναγγέλθηκαν 
κοινές προσκλήσεις για την υποβολή προτάσεων και για τα δύο ΕΠ, οι οποίες προέβλεπαν τους ίδιους όρους επιλεξι -
μότητας και ανέφεραν κοινούς τομείς δράσης. Τα ΕΠ χορήγησαν επίσης συμπληρωματική συγχρηματοδότηση (ήτοι 
χρησιμοποίηση του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για διαφορετικές συναφείς ή διαδοχικές δραστηριότητες του έργου).Πλαίσιο 6
Χρηματοδότηση που προορίζεται για μέτρα που αποσκοπούν 
στην καταπολέμηση των διακρίσεων
77 
Το άρθρο 8 του κανονισμού ΕΚΤ ορίζει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να χρησιμοποιούν το 
ΕΚΤ για να στηρίζουν πρωτοβουλίες που έχουν ως συγκεκριμένο στόχο την καταπολέ -
μηση των διακρίσεων. Η επενδυτική προτεραιότητα του ΕΚΤ αριθ. 9 (iii) «Καταπολέμη -
ση κάθε μορφής διακρίσεων και προώθηση των ίσων ευκαιριών» χρησιμοποιείται για 
την παροχή στήριξης σε τέτοιες πρωτοβουλίες.
78 
Έντεκα κράτη μέλη περιέλαβαν την επενδυτική προτεραιότητα 9 (iii) σε τουλάχιστον 
ένα από τα ΕΠ τους για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020. Το συνολικό ποσό 
χρηματοδότησης που διατέθηκε στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 (iii) 
ανήλθε σε 414 εκατομμύρια ευρώ (βλέπε  πίνακα 7 ).46 Όσον αφορά την ένταξη των 
Ρομά, οι σχετικοί τομείς είναι 
η στέγαση, η εκπαίδευση, 
η υγειονομική περίθαλψη, οι 
κοινωνικές υποθέσεις, 
η απασχόληση και η ασφάλεια, 
καθώς και μέτρα για την 
εξάλειψη του διαχωρισμού.
47 Ουγγαρία.
44 Παρατηρήσεις 
79 
Από τα τέσσερα κράτη μέλη που εξετάσαμε, η Ισπανία συμπεριέλαβε την επενδυτική 
προτεραιότητα 9 (iii) σε επτά από τα επιχειρησιακά προγράμματά της. Η Τσεχική Δη -
μοκρατία και η Σλοβακία, εις βάρος των οποίων κινήθηκαν διαδικασίες επί παραβάσει 
για τον λόγο του διαχωρισμού των μαθητών Ρομά στο εκπαιδευτικό σύστημα (βλέπε 
σημείο 37), είχαν εντάξει την επενδυτική προτεραιότητα 9 (iii) σε ένα ΕΠ. Η Βουλγα -
ρία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία δεν την περιέλαβαν σε κανένα επιχειρησιακό πρό -
γραμμα. Πρόκειται για μια χαμένη ευκαιρία να παρασχεθεί στήριξη σε μέτρα για την 
καταπολέμηση των διακρίσεων, τα οποία θα μπορούσαν να συμπληρώσουν μέτρα 
που υλοποιούνται στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 (ii). Με τον τρόπο 
αυτό θα πολλαπλασιάζονταν οι πιθανότητες αποτελεσματικής έκβασης των πρωτο -
βουλιών για την ένταξη των Ρομά, δεδομένου ότι η έλλειψη μέτρων για την καταπο -
λέμηση των διακρίσεων λογίζεται ως ένας από τους κύριους λόγους στους οποίους 
οφείλεται η αποτυχία των μέτρων ένταξης των Ρομά. Πίνακας 7Ποσά που διατέθηκαν στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 (iii) 
«Καταπολέμηση κάθε μορφής διακρίσεων και προώθηση των ίσων ευκαιριών» ανά 
κράτος μέλος
Κράτος μέλος Ποσό  (εκατομμύρια ευρώ)Ποσοστό της συνολικής χρηματο -
δότησης του κράτους μέλους από 
το ΕΚΤΠοσοστό της συνολικής χρηματοδό -
τησης στο πλαίσιο της επενδυτικής 
προτεραιότητας 9 (iii)
Ισπανία  145  1,9 %
91 %Ελλάδα  99  2,7 %
Πορτογαλία  51  0,7 %
Σλοβακία1 40  1,8 %
Τσεχική Δημοκρατία1 22  0,6 %
Πολωνία  19  0,1 %
Κύπρος  14  10,8 %
9 %Ιρλανδία  11  2,0 %
Γα λ λία  8  0,1 %
Βέλγιο  4  0,4 %
Γερμα νία  1  0,0 %
Σύνολο 414 Άνευ αντικειμένου 100 %
1 Κράτη μέλη στα οποία έχουν απευθυνθεί ειδικές ανά χώρα συστάσεις σχετικά με τους Ρομά.
Πηγή:  ΕΕΣ, βάσει στοιχείων της Επιτροπής.
45 Παρατηρήσεις 
Σημαντικά ποσά χρηματοδότησης έχουν διατεθεί σε μέτρα  
για την εκπαίδευση, την απασχόληση και την κοινωνική ένταξη
80 
Το πλαίσιο ΕΔΕΤ διαθέτει επίσης σημαντικά χρηματικά ποσά σε μέτρα γενικής εφαρ -
μογής για την κοινωνική ένταξη. Η πείρα δείχνει ότι τα μέτρα αυτά διαδραματίζουν 
ζωτικό ρόλο στην επιτυχή προώθηση της ένταξης των Ρομά, όπως μάλιστα απο -
δεικνύει το αναγνωρισμένο «ισπανικό μοντέλο της ένταξης των Ρομά»48. Σύμφωνα 
με πληροφοριακά στοιχεία που δημοσίευσε η Επιτροπή τον Φεβρουάριο του 2016, 
100 δισεκατομμύρια ευρώ έχουν διατεθεί για την περίοδο 2014-2020 σε μέτρα για την 
εκπαίδευση, την απασχόληση και την κοινωνική ένταξη, προερχόμενα από χρηματο -
δότηση του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ49.
81 
Στα πέντε κράτη μέλη στα οποία έχουν απευθυνθεί συγκεκριμένες ειδικές ανά χώρα 
συστάσεις που αφορούν την ένταξη των Ρομά (Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, 
Ουγγαρία, Ρουμανία και Σλοβακία) αντιστοιχεί το ένα πέμπτο του συνολικού ποσού, 
ήτοι περίπου 20 δισεκατομμύρια ευρώ. Από το εκτιμώμενο ποσοστό των περιθω -
ριοποιημένων Ρομά ανάμεσα σε διάφορους πληθυσμούς-στόχους (π.χ. άτομα που 
κινδυνεύουν από φτώχεια και κοινωνική ένταξη) προκύπτει ότι, υπό την προϋπόθεση 
ότι παρέχεται ίση πρόσβαση, θα μπορούσαν να διατίθενται περίπου 500 εκατομμύ -
ρια ευρώ ετησίως προς όφελος Ρομά στοχευμένων ομάδων στο πλαίσιο προγραμμά -
των ΕΔΕΤ στις χώρες αυτές50. Για την ίδια περίοδο και για τα ίδια πέντε κράτη μέλη, θα 
διατεθούν ετησίως 183 εκατομμύρια ευρώ στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιό -
τητας 9 (ii) (ήτοι στοχευμένες πρωτοβουλίες). Αυτό καταδεικνύει τη σημασία που έχει 
για την προώθηση πρωτοβουλιών ένταξης Ρομά η αποτελεσματική χρήση πολιτικών 
γενικής εφαρμογής.
Νέα εργαλεία για τη βελτίωση των διαβουλεύσεων και  
της συνεργασίας μεταξύ δημόσιων αρχών και οργανώσεων  
της κοινωνίας των πολιτών
82 
Το πλέον σημαντικό εργαλείο για την ενθάρρυνση της συμμετοχής οργανώσεων της 
κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης των ΕΔΕΤ είναι 
ο ευρωπαϊκός κώδικας δεοντολογίας για την εταιρική σχέση51. Το έγγραφο αυτό περι -
λαμβάνει κατευθυντήριες οδηγίες οι οποίες βοηθούν τα κράτη μέλη να καταρτίσουν 
συμφωνίες εταιρικής σχέσης και ΕΠ στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ. Μία από τις συστάσεις 
των κατευθυντήριων αυτών οδηγιών είναι η εφαρμογή διαφανών διαδικασιών για 
την εξεύρεση δυνητικών εταίρων και τη συνεργασία με αυτούς. Ορίζεται επίσης ότι 
οι προσκλήσεις για την υποβολή προτάσεων, οι εκθέσεις προόδου και οι διαδικασί -
ες παρακολούθησης και αξιολόγησης προγραμμάτων πρέπει να είναι διαφανείς. Οι 
κατευθυντήριες οδηγίες περιλαμβάνουν σειρά καλών πρακτικών που αφορούν τους 
κανόνες συμμετοχής σε εταιρικές σχέσεις και τις εσωτερικές διαδικασίες των επιτρο -
πών παρακολούθησης.48 Rodríguez Cabrero, G. 
«Promoting Social Inclusion of 
Roma. A Study of National 
Policies. Spain» (Προώθηση 
της κοινωνικής ένταξης των 
Ρομά. Μελέτη των εθνικών 
πολιτικών. Ισπανία) 
Universidad de Alcalá για 
λογαριασμό της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπής, ΓΔ Απασχόλησης, 
Κοινωνικών Υποθέσεων και 
Ένταξης, Ιούλιος 2011.
49 Εξ αυτών, εκτιμάται ότι 
33 δισεκατομμύρια  ευρώ 
διατίθενται σε μέτρα 
εκπαίδευσης, 
34 δισεκατομμύρια σε μέτρα 
απασχόλησης και 
33 δισεκατομμύρια  ευρώ σε 
μέτρα κοινωνικής ένταξης.
50 Adam Kullmann, «Litmus Test 
of Effective Use of Structural 
Funds, Supporting Structural 
Reforms of Basic Public 
Services to Promote Roma 
Inclusion» (Λυδία λίθος για την 
αποτελεσματική χρήση των 
διαρθρωτικών ταμείων, 
υποστήριξη των 
διαρθρωτικών 
μεταρρυθμίσεων των βασικών 
δημόσιων υπηρεσιών για την 
προώθηση της ένταξης των 
Ρομά) EStIF, 2015, σ. 231.
51 Κατ’ εξουσιοδότηση 
κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 
240/2014 της Επιτροπής.
46 Παρατηρήσεις 
83 
Από τα επιχειρησιακά προγράμματα που επελέγησαν για την περίοδο 2014-2020 και 
περιλάμβαναν την επενδυτική προτεραιότητα 9 (ii), η επιτροπή παρακολούθησης 
συγκάλεσε συνεδριάσεις για επτά από τα εννέα ΕΠ. Συνολικά, πραγματοποιήθηκαν 
14 συνεδριάσεις, σε 10 εκ των οποίων παρίσταντο εκπρόσωποι των Ρομά. Σε κάθε 
συνεδρίαση της επιτροπής παρακολούθησης των ΕΠ του ΕΚΤ (πλην μίας περίπτωσης 
στην Ουγγαρία52) παρίστατο εκπρόσωπος οργάνωσης Ρομά και, στην περίπτωση της 
Βουλγαρίας, εκπρόσωπος του ΕΣΕΡ .
Τα εργαλεία παρακολούθησης που ήταν διαθέσιμα σε 
επίπεδο ΕΠ κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 
δεν ήταν κατάλληλα για να μετρήσουν τις επιδόσεις των 
μέτρων ένταξης των Ρομά
Τα συστήματα παρακολούθησης δεν παρείχαν επαρκή βάση για 
την υποβολή εκθέσεων σχετικά με την ένταξη των Ρομά κατά τη 
διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013
Περιορισμένες οι δυνατότητες των δημόσιων αρχών να συλλέγουν στοιχεία 
για την εθνοτική καταγωγή σε ορισμένα κράτη μέλη
84 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, η συλλογή δεδομένων από τις δημόσιες αρχές περιορίζεται 
από το σύνταγμα (βλέπε δύο παραδείγματα στο πλαίσιο 7 ), με αποτέλεσμα να δυ -
σχεραίνεται ακόμη περισσότερο η παρακολούθηση των δεικτών που αφορούν ειδικά 
τους Ρομά.
Συλλογή δεδομένων για την εθνοτική καταγωγή: νομικά κωλύματα
Η Γερμανία δεν έχει συλλέξει στατιστικά στοιχεία σχετικά με την κοινωνικοοικονομική κατάσταση και τον πληθυσμό 
βάσει της εθνοτικής καταγωγής από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου: το ΕΣΕΡ της Γερμανίας επιβεβαί -
ωσε ότι δεν υπάρχουν συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία για καμία εθνική μειονότητα.
Το γαλλικό δίκαιο απαγορεύει ρητώς στο κράτος να συλλέγει δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα σχετικά με την 
εθνοτική καταγωγή.Πλαίσιο 752 Στην περίπτωση της 
Ουγγαρίας κανένας 
εκπρόσωπος των Ρομά δεν 
παρίστατο στη συνεδρίαση 
της επιτροπής 
παρακολούθησης. Αυτή 
καθαυτή η απουσία αλλά και 
η ανάγκη να παρίσταται 
κάποιος συζητήθηκαν κατά τη 
συνεδρίαση.
47 Παρατηρήσεις 
85 
Παρ’ όλα αυτά, η οδηγία 95/46/ΕΚ για την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρα -
κτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών, και ο κανονισμός (ΕΚ) 
αριθ. 45/2001 σχετικά με την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξερ -
γασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από τα όργανα και τους οργανισμούς 
της Κοινότητας και σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών 
προβλέπουν σειρά εξαιρέσεων από την απαγόρευση της επεξεργασίας δεδομένων 
προσωπικού χαρακτήρα που αποκαλύπτουν τη φυλετική ή την εθνοτική καταγωγή, 
συγκεκριμένα «εφόσον το υποκείμενο των δεδομένων έχει δώσει ρητά τη συγκατάθε -
σή του για την επεξεργασία τους». Οι εν λόγω διατάξεις έχουν παραμείνει στο σχέδιο 
του γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων53.
86 
Ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων θεωρεί ότι ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστα -
σίας Δεδομένων και οι σχετικές νομικές διατάξεις της ΕΕ για την προστασία των δεδο -
μένων ρυθμίζουν επαρκώς την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού και ευαίσθητου 
χαρακτήρα. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια του ελέγχου μας, πολλοί φορείς (μεταξύ 
άλλων η Επιτροπή, ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και το δίκτυο EURoma) 
επιβεβαίωσαν ότι η επεξεργασία αναλυτικών δεδομένων σχετικών με την εθνοτική 
καταγωγή δεν είναι παράνομη σε κανένα από τα κράτη μέλη της ΕΕ54. Μας επισήμα -
ναν επίσης ότι, σε περιπτώσεις που είναι εκ φύσεως δύσκολη η συλλογή δεδομένων 
σχετικά με την εθνοτική καταγωγή των συμμετεχόντων, υπάρχουν άλλες πρακτικές 
λύσεις όπως η διενέργεια ανώνυμων ερευνών, όπου συμμετέχοντες που επιλέγονται 
τυχαία καλούνται να αυτοπροσδιοριστούν με τη ρητή συγκατάθεσή τους.
87 
Εντούτοις, ακόμη κι αν καθίσταται δυνατή η νόμιμη συλλογή δεδομένων περί της 
εθνοτικής καταγωγής, τούτο δεν διασφαλίζει επ’ ουδενί την αξιοπιστία ή τη χρησιμό -
τητά τους. Στη Ρουμανία, παραδείγματος χάριν, συνελέγησαν δεδομένα για την εθνο -
τική καταγωγή κατά την απογραφή. Τα δεδομένα όμως αυτά δεν χρησιμοποιήθηκαν 
για τους σκοπούς της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά της Ρουμανίας, 
εφόσον οι ρουμανικές αρχές βασίστηκαν σε εκτιμήσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. 
Εξ αυτού προκύπτει ότι οι γνώσεις του κράτους μέλους σχετικά με τον πληθυσμό 
Ρομά που κατοικεί στο έδαφός του δεν είναι αξιόπιστες.53 Τον Ιανουάριο του 2012, 
η Επιτροπή πρότεινε μια 
ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση 
των κανόνων της ΕΕ για την 
προστασία των δεδομένων, 
επίκεντρο της οποίας είναι 
ένας γενικός κανονισμός για 
την προστασία των 
δεδομένων. 
Στις 18 Δεκεμβρίου 2015, 
η Επιτροπή Μονίμων 
Αντιπροσώπων ενέκρινε τον 
κανονισμό και, στις 
12 Φεβρουαρίου 2016, το 
Συμβούλιο επιβεβαίωσε την εν 
λόγω συμφωνία. Ο γενικός 
κανονισμός για την προστασία 
των δεδομένων θα 
εφαρμόζεται από τις 
25 Μαΐου 2018. Μια διαφορά 
μεταξύ της οδηγίας και του 
κανονισμού όσον αφορά το 
ζήτημα των ευαίσθητων 
δεδομένων έγκειται στο ότι, 
στον κανονισμό επεκτείνεται 
ο ορισμός των ευαίσθητων 
δεδομένων ούτως ώστε να 
περιλαμβάνει γενετικά 
δεδομένα, βιομετρικά 
δεδομένα και δεδομένα που 
αφορούν τον γενετήσιο 
προσανατολισμό. Μια ακόμη 
διαφορά είναι η απάλειψη του 
όρου «σημαντικοί λόγοι 
δημόσιου συμφέροντος». 
Ο κανονισμός αναφέρεται 
στην εξαίρεση της 
επεξεργασίας δεδομένων που 
είναι απαραίτητη για την 
εκτέλεση καθήκοντος που 
ασκείται για «σημαντικούς 
λόγους δημόσιου 
συμφέροντος» και τη συνδέει 
με την πρόβλεψη κατάλληλων 
μέτρων «για τη διασφάλιση 
των έννομων συμφερόντων 
του προσώπου στο οποίο 
αναφέρονται τα δεδομένα».
54 Fundación Secretariado 
Gitano, Τεχνική γραμματεία 
του δικτύου EURoma, 
«Tackling Roma Needs in the 
2014-2020 Structural Funds 
Programming Period - Guide 
to improve the planning 
process» (Αντιμετώπιση των 
αναγκών των Ρομά κατά την 
περίοδο προγραμματισμού 
2014-2020 των διαρθρωτικών 
ταμείων — Οδηγίες βελτίωσης 
της διαδικασίας σχεδιασμού), 
Μάιος 2013.
48 Παρατηρήσεις 
Τα δεδομένα περί εθνοτικής καταγωγής των συμμετεχόντων συλλέγονταν 
σε επίπεδο έργου, αλλά δεν διαβιβάζονταν στο σύστημα παρακολούθησης 
του ΕΠ
88 
Σε επίπεδο έργου διαπιστώσαμε ότι, και στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγ -
ματοποιήθηκαν επισκέψεις κατά τη διάρκεια του ελέγχου, υπήρχαν φορείς εκμε -
τάλλευσης των έργων που συνέλεγαν δεδομένα περί της εθνοτικής καταγωγής των 
συμμετεχόντων, αλλά τα δεδομένα αυτά δεν διαβιβάζονταν στις διαχειριστικές αρχές 
ή στους ενδιάμεσους φορείς (βλέπε επίσης σημείο 118). Αυτό σήμαινε ότι δεδομένα 
που αφορούσαν τους Ρομά ήταν διαθέσιμα μεν σε επίπεδο έργου, αλλά δεν έφταναν 
ποτέ στο σύστημα παρακολούθησης του ΕΠ.
89 
Παραδείγματος χάριν, αυτό συνέβη στην Ισπανία. Ο ενδιάμεσος φορέας του περιφε -
ρειακού ΕΠ για την Ανδαλουσία δεν γνώριζε καν ποια έργα απευθύνονταν σε Ρομά, 
παρότι οι πληροφορίες αυτές ήταν διαθέσιμες σε επίπεδο έργου. Ο συγκεκριμένος 
φορέας μπόρεσε μόνο να μας παράσχει κατάλογο των έργων που στόχευαν εν γένει 
σε μειονεκτούσες ομάδες, ανεξαρτήτως του αν συμμετείχαν Ρομά. Παρόμοια ήταν 
η κατάσταση στην Ουγγαρία.
Η παρακολούθηση των ΕΠ σε τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη 
προσέκρουσε σε ασυνέπειες στον καθορισμό και την καταχώριση δεικτών 
σε επίπεδο έργου
90 
Συν τοις άλλοις, η παρακολούθηση των ΕΠ σε τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη στα 
οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις (Βουλγαρία, Ουγγαρία και Ρουμανία) προ -
σέκρουσε σε ασυνέπειες στον καθορισμό και την καταχώριση δεικτών σε επίπεδο 
έργου. Στη Ρουμανία, η ύπαρξη τριών ειδών δεικτών (δείκτες προγράμματος, συ -
μπληρωματικοί και πρόσθετοι δείκτες) κατά τον χρόνο ολοκλήρωσης των έργων, 
από κοινού με την απουσία της υποχρέωσης να υποβάλλονται στοιχεία σε σχέση με 
αυτούς, κατέστησε τη διαδικασία παρακολούθησης περίπλοκη άνευ λόγου, ενώ τα 
παραγόμενα αποτελέσματα δεν ήταν εύκολο να συγκριθούν.
91 
Στην Ουγγαρία, στο πλαίσιο των τεσσάρων εκ των πέντε εξετασθέντων έργων που 
αναφέρονται στο παράρτημα II  δεν υποβλήθηκαν επίσημα στοιχεία σχετικά με την 
επίτευξη των αποτελεσμάτων-στόχων, εφόσον τα έργα δεν προέβλεπαν αποτελέσμα -
τα-στόχους (στην πραγματικότητα είχαν τεθεί αποτελέσματα-στόχοι, για τα οποία, 
εντούτοις, δεν υποβλήθηκαν στοιχεία, επειδή είχαν εσφαλμένα χαρακτηριστεί ως 
εκροές-στόχοι).
49 Παρατηρήσεις 
Την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020 καταβάλλονται 
προσπάθειες για τη βελτίωση της παρακολούθησης, αλλά 
εξακολουθούν να υφίστανται ορισμένοι περιορισμοί
92 
Η παρακολούθηση της ένταξης των Ρομά εξακολουθεί να συνιστά πρόκληση για την 
περίοδο 2014-2020. Ένα στοιχείο που ενδέχεται να βοηθήσει στη μέτρηση της προό -
δου των μέτρων ένταξης των Ρομά είναι η ύπαρξη κοινών δεικτών. Κάθε ταμείο έχει 
ειδικούς κανόνες που ορίζουν κοινούς δείκτες, οι οποίοι πρέπει να χρησιμοποιούνται 
σε κάθε πρόγραμμα που χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του ταμείου αυτού. Το παράρ -
τημα 1 του κανονισμού ΕΚΤ, παραδείγματος χάριν, ορίζει μια σειρά τυποποιημένων 
δεικτών που σχετίζονται με τα προγράμματα ένταξης των Ρομά:
— κοινός δείκτης εκροών αριθ. 15: «Μετανάστες, συμμετέχοντες αλλοδαπής προέ -
λευσης, μειονότητες (συμπεριλαμβανομένων περιθωριοποιημένων κοινοτήτων, 
όπως οι Ρομ)»,
— κοινός δείκτης ενδιάμεσων αποτελεσμάτων αριθ. 28: «Μειονεκτούντες συμμε -
τέχοντες που δραστηριοποιούνται σε αναζήτηση εργασίας, συμμετέχουν σε 
εκπαίδευση/κατάρτιση, αποκτούν εξειδίκευση, κατέχουν θέση απασχόλησης, 
συμπεριλαμβανομένης της αυτοαπασχόλησης, αμέσως μετά τη λήξη της συμμε -
τοχής τους»,
— κοινός δείκτης μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων αριθ. 32: «μειονεκτούντες 
συμμετέχοντες που κατέχουν θέση απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένης της 
αυτοαπασχόλησης, εντός έξι μηνών από τη λήξη της συμμετοχής τους».
Οι εν λόγω δείκτες μπορούν να συμπληρώνονται με σχετικούς ειδικούς για το κάθε 
πρόγραμμα δείκτες.
93 
Εντούτοις, οι συγκεκριμένοι κοινοί δείκτες θα μπορέσουν να καταστούν αποτελε -
σματική βάση για την παρακολούθηση των πρωτοβουλιών ένταξης των Ρομά μό -
νον αν ορίζονται ειδικοί για τους Ρομά δείκτες. Επιπλέον, παραμένουν οι αδυναμίες 
στα εργαλεία παρακολούθησης, στις οποίες μπορεί να οφείλεται και η μερική μόνο 
εκπλήρωση της σχετικής εκ των προτέρων αιρεσιμότητας (βλέπε σημείο 74). Αυτό 
δείχνει το πόσο δύσκολο είναι να διενεργηθεί ακριβής παρακολούθηση στον τομέα 
της ένταξης των Ρομά.
50 Παρατηρήσεις 
94 
Για την εξομάλυνση των δυσκολιών αυτών, η Επιτροπή ζήτησε από τον Οργανισμό 
Θεμελιωδών Δικαιωμάτων55 να συγκροτήσει ομάδα εργασίας με αντικείμενο τους 
δείκτες που πρέπει να χρησιμοποιούνται σε σχέση με την ένταξη των Ρομά. Οι δείκτες 
είχαν οριστεί την 1η Ιανουαρίου 2016, βάσει του προγραμματισμού. Το γεγονός αυτό 
μπορεί να καταστήσει δυνατή την επίτευξη συμφωνίας με τα ΕΣΕΡ (τα οποία συμ -
μετείχαν όλα στην ομάδα εργασίας) όσον αφορά τη χρήση μιας συγκρίσιμης δομής 
υποβολής εκθέσεων από όλα τα συμμετέχοντα κράτη μέλη. Μπορεί επίσης να κατα -
στήσει δυνατή τη μέτρηση του αντικτύπου των ΕΔΕΤ στην υλοποίηση της εθνικής 
στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά ως έναν ορισμένο βαθμό, ειδικά στα κράτη 
μέλη που έχουν ευθυγραμμίσει τα μέτρα και τους δείκτες που εφαρμόζουν στο πλαί -
σιο των ΕΔΕΤ με αυτούς για την εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά, όπως 
η Ελλάδα και η Σλοβακία (βλέπε  πλαίσιο 8 ). Σύμφωνα με την Επιτροπή, τον Μάρτιο 
του 2016, 21 κράτη μέλη δέχθηκαν να δοκιμάσουν τους δείκτες αυτούς, χωρίς όμως 
να είναι ακόμη σίγουρο αν η Επιτροπή θα καταφέρει να μεσολαβήσει για την επίτευξη 
συμφωνίας προς τον σκοπό αυτό μεταξύ όλων των κρατών μελών, δεδομένου ότι δεν 
προβλέπεται η υποχρέωση των κρατών μελών να επιφέρουν αλλαγές στο σύστημα 
που χρησιμοποιούν.
Βελτίωση της παρακολούθησης των πρωτοβουλιών για την ένταξη των 
Ρομά 1θετικό παράδειγμα ευθυγράμμισης της παρακολούθησης των ΕΠ  
με τις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά
Η Επιτροπή σύστησε στη Σλοβακία να χρησιμοποιήσει πόρους από το ΕΠ της «Ανθρώπινοι πόροι» για την υλοποίη -
ση μέτρων που έχουν εγκριθεί στην εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά έως το 2020. Το σλοβακικό ΕΣΕΡ , το 
οποίο συμμετείχε σε όλες τις τεχνικές και επίσημες συναντήσεις με την Επιτροπή, συνέβαλε στη διαμόρφωση όλων 
εκείνων των μέτρων του ανωτέρω ΕΠ τα οποία εστίαζαν ειδικά σε περιθωριοποιημένες κοινότητες Ρομά. Τα μέτρα 
αυτά συνάδουν με τους στόχους της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά και, ως εκ τούτου, διευκολύνουν 
τη μέτρηση της προόδου προς την επίτευξη των στόχων της εθνικής στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά, δεδο -
μένου ότι αποτυπώνονται εξίσου στο ΕΠ. Κατά συνέπεια, το έργο παρακολούθησης και αξιολόγησης που έθεσε σε 
εφαρμογή η Σλοβακία θα χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση της υλοποίησης τόσο της εθνικής στρατηγικής 
για την ένταξη των Ρομά όσο και των μέτρων που εμπίπτουν στο ΕΠ «Ανθρώπινοι πόροι».Πλαίσιο 855 Εντολή που ορίζεται στην 
ανακοίνωση της Επιτροπής 
σχετικά με το πλαίσιο της ΕΕ 
για εθνικές στρατηγικές 
ένταξης των Ρομά (COM (2011) 
173 τελικό).
51 Παρατηρήσεις 
Στην πλειονότητά τους τα έργα υλοποιήθηκαν 
σύμφωνα με τον προγραμματισμό, αλλά δεν 
εφαρμόζονταν πάντα τα κριτήρια «βέλτιστης 
πρακτικής» που συμβάλλουν στην επιτυχή ένταξη των 
Ρομά, ενώ δεν ήταν εύκολη η παρακολούθηση των 
επιδόσεων των έργων
95 
Κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου ελέγχου πραγματοποιήσαμε επίσης επισκέψεις 
σε 19 έργα για την ένταξη των Ρομά, στα οποία εξετάσαμε τον τρόπο προετοιμασίας, 
επιλογής και υλοποίησης, καθώς επίσης και τον τρόπο παρακολούθησης των αποτε -
λεσμάτων τους (αν βέβαια υπήρχαν αποτελέσματα). Όλα τα εξετασθέντα έργα υλο -
ποιήθηκαν στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013. Για καθένα από τα 
έργα αυτά εξετάσαμε κατά πόσον:
— οι διαδικασίες επιλογής ευθυγραμμίζονταν με τους ειδικούς για την ένταξη των 
Ρομά στόχους και προτεραιότητες που ορίζονται στο ΕΠ,
— τα έργα είχαν υλοποιηθεί σύμφωνα με τον σχεδιασμό,
— τα έργα απέφεραν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα,
— υπήρχαν οι κατάλληλες ρυθμίσεις για την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων 
που είχαν επιτευχθεί στο πλαίσιο των έργων για την ένταξη των Ρομά.
Όλα τα εξετασθέντα έργα ευθυγραμμίζονταν με τους 
στόχους των ΕΠ, αλλά οι διαδικασίες επιλογής δεν στόχευαν 
συγκεκριμένα στην επιλογή έργων σχετικών με την ένταξη 
των Ρομά
Οι διαδικασίες επιλογής αναφορικά με ορισμένα ΕΠ δεν 
προσανατολίζονταν συγκεκριμένα σε έργα σχετικά με την ένταξη 
των Ρομά
96 
Οι διαδικασίες επιλογής που ακολουθήθηκαν σε όλα τα ΕΠ που εξετάστηκαν και στα 
τέσσερα κράτη μέλη εξασφάλιζαν την ευθυγράμμιση κάθε έργου με τους αντίστοι -
χους στόχους του ΕΠ. Από τις δεκαέξι προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων56 που 
αξιολογήσαμε, οι εννέα ανέφεραν ρητώς τους Ρομά ως ομάδα-στόχο: τρεις από τις 
πέντε στη Βουλγαρία, οι δύο στην Ισπανία, τρεις από τις πέντε στην Ουγγαρία και 
μία από τις τέσσερις στη Ρουμανία. Οι υπόλοιπες επτά στόχευαν εν γένει σε μειο -
νεκτούσες ομάδες, ενώ τμήμα ενός άλλου ισπανικού ΕΠ σχεδιάστηκε με γνώμονα 
τους Ρομά. Έτσι εξηγείται ο λόγος για τον οποίο υπήρχαν περιπτώσεις στις οποίες τα 
δικαιολογητικά ορισμένων εξετασθέντων έργων δεν περιλάμβαναν αναφορές στους 
Ρομά: απευθύνονταν συχνά σε ευρύτερες ομάδες ατόμων, όπως οι ευάλωτες ομάδες 
εν γένει, σύμφωνα με τους στόχους του ΕΠ.56 Τα 19 έργα επελέγησαν στο 
πλαίσιο των εν λόγω 16 
προσκλήσεων για υποβολή 
προτάσεων.
52 Παρατηρήσεις 
97 
Γενικά, οι αξιολογητές δεν διέθεταν συγκεκριμένη πείρα σε θέματα ένταξης των Ρομά. 
Διέθεταν όμως, ως επί το πλείστον, γνώσεις για την κοινωνική ένταξη εν γένει. Εξαίρε -
ση αποτέλεσε το ΕΠ «Καταπολέμηση των διακρίσεων» στην Ισπανία. Στο συγκεκριμέ -
νο πρόγραμμα οι αξιολογητές διέθεταν εξειδικευμένες γνώσεις σχετικά με την ένταξη 
των Ρομά.
Δεν υπήρχε συστηματική απαίτηση για την ύπαρξη δεικτών 
σχετικών με τους Ρομά που θα χρησιμοποιούνταν στην 
παρακολούθηση των επιδόσεων ενός έργου
98 
Από την ανάλυσή μας προκύπτει η ύπαρξη κάποιας σύγχυσης όσον αφορά τον τρόπο 
με τον οποίο ορίζονταν οι δείκτες παρακολούθησης των επιδόσεων των έργων. Στην 
Ουγγαρία, οι προσκλήσεις για την υποβολή προτάσεων δεν περιλάμβαναν πάντοτε, 
ως ρητή απαίτηση, τα αποτελέσματα-στόχους (όπως ο στόχος για εξεύρεση εργασίας 
εντός έξι μηνών από τη συμμετοχή σε έργο). Στην Ισπανία, δεν ήταν επίσης υποχρε -
ωτικός ο καθορισμός στόχων που βασίζονταν σε αποτελέσματα. Στη Βουλγαρία υπήρ -
ξαν τρεις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι εκροές-στόχοι είχαν χαρακτηριστεί εσφαλμέ -
να στην αίτηση του έργου ως αποτελέσματα-στόχοι, κάτι που δεν διορθώθηκε κατά 
τη διαδικασία επιλογής (βλέπε επίσης σημείο 118).
99 
Στις περιπτώσεις που προβλέπονταν τέτοια αποτελέσματα-στόχοι, δεν αναφέρονταν 
ρητώς στον πληθυσμό Ρομά. Αντ’ αυτού αναφέρονταν σε ευρύτερη ομάδα ατόμων, 
όπως σε «ευάλωτες ομάδες». Πρόκειται για πρακτική που παρατηρήθηκε σε ένα ΕΠ 
του ΕΤΠΑ στη Βουλγαρία και σε ΕΠ του ΕΚΤ στην Ουγγαρία και την Ανδαλουσία.
Οι σχετικές ομάδες ενδιαφερομένων δεν συμμετείχαν πάντοτε 
κατά τον ενδεδειγμένο τρόπο
100  
Για την επιτυχία και τη βιωσιμότητα των έργων σημαντικό ρόλο διαδραματίζει 
η συμμετοχή όλων των σχετικών ενδιαφερομένων, είτε κατά την προπαρασκευή του 
έργου είτε ως εταίρων του έργου. Εντούτοις, τις περισσότερες φορές, οι διαδικασίες 
επιλογής έργων δεν κατάφεραν να κινητοποιήσουν την ευρεία συμμετοχή ενδιαφε -
ρομένων. Από το δείγμα μας, το πρόβλημα αυτό επηρέασε ιδίως τα έργα κοινωνικής 
στέγασης στη Βουλγαρία. Οι κάτοικοι της περιοχής δεν συμμετείχαν ενεργά στο έργο, 
ενώ δεν διενεργήθηκαν εκστρατείες ευαισθητοποίησης με αποτέλεσμα η κοινωνία να 
απορρίψει τις προτάσεις των έργων.
53 Παρατηρήσεις 
Κατά γενικό κανόνα, τα έργα εκτελέστηκαν σύμφωνα με  
τα προβλεπόμενα
Από τα 19 έργα που εξετάστηκαν, τα 14 πέτυχαν τους στόχους τους 
από άποψη εκροών, προϋπολογισμού, χρονοδιαγράμματος και 
αντικειμένου
101  
Όσον αφορά τις εκροές, τον προϋπολογισμό, το χρονοδιάγραμμα και το αντικείμενο, 
14 από τα 19 εξετασθέντα έργα πέτυχαν τους στόχους που είχαν οριστεί στη συμφω -
νία επιχορήγησης. Τέσσερα έργα δεν εκτελέστηκαν σύμφωνα με τα προβλεπόμενα, 
εξαιτίας καθυστερήσεων (δύο έργα στη Βουλγαρία) ή μεταβολών στην εμβέλεια των 
έργων (ένα έργο στη Βουλγαρία και ένα άλλο στη Ρουμανία). Όσον αφορά ένα άλλο 
έργο στην Ουγγαρία, οι δείκτες και οι διαθέσιμες πληροφορίες ήταν τόσο περίπλο -
κες που δεν ήταν δυνατή η συμφωνία τους ούτε η αξιολόγηση του κατά πόσον είχαν 
επιτευχθεί οι εκροές-στόχοι. Για όλα τα εξετασθέντα έργα πλην δύο, ο αριθμός των 
συμμετεχόντων Ρομά είχε καταγραφεί ως εκροή. Φωτογραφία 1Αίθουσα ΤΠ για τους χρήστες ενός κέντρου κοινωνικών υπηρεσιών στη Baia Mare 
(Ρουμανία)
Πηγή:  ΕΕΣ.
54 Παρατηρήσεις 
10 από τα 13 έργα για τα οποία υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία 
παρακολούθησης είχαν πετύχει επίσης τα αποτελέσματα-στόχους 
τους
102  
Για 17 από τα 19 εξετασθέντα έργα, είχαν τεθεί αποτελέσματα-στόχοι μολονότι δεν 
αναφέρονταν πάντοτε ειδικά στον πληθυσμό Ρομά. Οι στόχοι αυτοί υποβλήθηκαν σε 
παρακολούθηση μόνο σε 13 περιπτώσεις. Δέκα από τα εν λόγω δεκατρία έργα είχαν 
επιτύχει σε αδρές γραμμές τους στόχους της. Για τέσσερα από τα δεκαεπτά έργα 
είχαν τεθεί ειδικοί στόχοι που αφορούσαν τον πληθυσμό Ρομά εν είδει αποτελεσμά -
των-στόχων. Τρία από τα τέσσερα αυτά έργα πέτυχαν τους στόχους τους (ένα στη 
Βουλγαρία, δύο στη Ρουμανία και ένα στην Ισπανία).
Υπάρχουν ενδείξεις ότι η μεγαλύτερη συνεκτίμηση των 
κριτηρίων που αφορούσαν Ρομά, όπως οι κοινές βασικές 
αρχές για την ένταξη των Ρομά, επηρέασε θετικά τις 
επιδόσεις των έργων
103  
Βάσει της εξέτασης των επιλεγέντων έργων, θεωρούμε ότι η μεγαλύτερη συνεκτίμη -
ση των κριτηρίων που αφορούσαν Ρομά θα είχε αυξήσει τις πιθανότητες ορισμένων 
εξ αυτών των έργων να συμβάλουν στη βιώσιμη ένταξη των Ρομά. Από τα 19 εξετα -
σθέντα έργα, τα 17 υλοποιήθηκαν μετά την έγκριση των κοινών βασικών αρχών για 
την ένταξη των Ρομά από το Συμβούλιο τον Ιούνιο του 2009 (βλέπε σημείο 23). Στα 
παραδείγματα που ακολουθούν φαίνεται ότι η εφαρμογή των κοινών βασικών αρχών 
στο στάδιο της επιλογής θα μπορούσε να αυξήσει τις πιθανότητες επιτυχίας του 
έργου.
ΚΒΑ 2: Οι πολιτικές και τα έργα για την ένταξη των Ρομά 
πρέπει να στοχεύουν σαφώς μεν στον πληθυσμό των Ρομά, 
όχι αποκλειστικά δε
104  
Η ΚΒΑ 2 ορίζει ότι οι πολιτικές και τα έργα για την ένταξη των Ρομά πρέπει να στο -
χεύουν στον πληθυσμό των Ρομά σαφώς μεν, όχι αποκλειστικά δε. Θα πρέπει να 
καλύπτουν ευρύτερους στόχους όπως οι «μειονεκτούσες ομάδες», να αναφέρουν με 
σαφήνεια ότι οι ομάδες αυτές περιλαμβάνουν Ρομά και να περιγράφουν συγκεκρι -
μένες δράσεις με τις οποίες να διασφαλίζεται η επιτυχής προσέγγιση των Ρομά. Ένα 
θετικό παράδειγμα εφαρμογής της αρχής αυτής είναι ένα πρόγραμμα απασχόλησης 
στην Ισπανία (βλέπε πλαίσιο 9 ).
55 Παρατηρήσεις 
ΚΒΑ 3: Ανάγκη υιοθέτησης μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης 
που περιλαμβάνει τη χρήση διαμεσολαβητών και εκστρατειών 
ευαισθητοποίησης
105  
Η ΚΒΑ 3 περιγράφει την ανάγκη υιοθέτησης μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης 
που περιλαμβάνει τη χρήση διαμεσολαβητών και εκστρατειών ευαισθητοποίησης. 
Η εφαρμογή της αρχής αυτής είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της επιτυχίας 
των έργων, ειδικά εκείνων που αφορούν τη στέγαση. Η έλλειψη ευαισθητοποίησης 
μπορεί να υπονομεύσει ανεπανόρθωτα έργα που, σε διαφορετική περίπτωση, θα 
είχαν την προοπτική να τελεσφορήσουν (βλέπε παράδειγμα στο πλαίσιο 10 ).Η ρητή αλλά μη αποκλειστική στόχευση βοήθησε ένα πρόγραμμα απασχόλησης να 
προσεγγίσει επιτυχώς τον πληθυσμό των Ρομά (Ισπανία, έργο αριθ. 16)
Ένα πρόγραμμα απασχόλησης του ΕΠ «Lucha contra la discriminación» (Καταπολέμηση των διακρίσεων) της Ισπανί -
ας στόχευε στην ένταξη των Ρομά στην αγορά εργασίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού πραγματοποιούνταν 
συνεντεύξεις με τους συμμετέχοντες και στη συνέχεια προτεινόταν μία από τις εξής τρεις ενέργειες: 1) εύρεση εργα -
σίας, 2) παρακολούθηση επαγγελματικής επιμόρφωσης ή 3) συμμετοχή σε σεμινάρια για την απόκτηση δεξιοτήτων 
απαραίτητων για την εύρεση εργασίας. Στη συνέχεια, υπήρχε επαφή με εταιρείες, οι οποίες ενημέρωναν για τις 
κενές θέσεις τους ή τις δυνατότητες πρακτικής άσκησης.
Το κοινό στο οποίο απευθυνόταν το πρόγραμμα περιλάμβανε μειονεκτούντες Ρομά, καθώς και άλλα άτομα που 
βρίσκονταν σε παρόμοια κοινωνικοοικονομική κατάσταση. Σε όλη την Ισπανία, ο στόχος που είχε τεθεί ήταν το 70 % 
των συμμετεχόντων να έχουν καταγωγή Ρομά. Χάρη στη συμβολή και άλλων πρωτοβουλιών για την ενθάρρυνση 
της συμμετοχής των Ρομά (όπως μέτρα ευαισθητοποίησης), ο στόχος αυτός επετεύχθη και τα αποτελέσματα διατη -
ρήθηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας του προγράμματος.
Η έλλειψη εστίασης ως προς τον προσδιορισμό της ομάδας-στόχου και 
η ανεπαρκής σημασία σε πολιτισμικούς παράγοντες επηρέασαν αρνητικά την 
υλοποίηση ενός έργου στον τομέα της υγείας (Βουλγαρία, έργο αριθ. 4)
Στη Βουλγαρία υλοποιήθηκε έργο που αφορούσε ιατρικές εξετάσεις, στο πλαίσιο του άξονα προτεραιότητας «Κοι -
νωνική ένταξη». Το έργο αυτό περιλαμβανόταν στον κατάλογο του σχεδίου δράσης για την υλοποίηση της εθνικής 
στρατηγικής για την ένταξη των Ρομά. Δεν περιλαμβάνονταν, ωστόσο, δείκτες που να αναφέρονται στην ομά -
δα-στόχο «ευάλωτος πληθυσμός». Το έργο αυτό είχε τρεις ομάδες-στόχους. Αυτές ήταν ο «ευάλωτος πληθυσμός» 
(απαρτιζόμενος από ομάδες με επαπειλούμενη κατάσταση υγείας, άτομα με αναπηρίες, κοινωνικά αποκλεισμένες 
ομάδες και κοινότητες, καθώς και ευάλωτες εθνοτικές ομάδες), «άτομα σε εργάσιμη ηλικία» και «κάτοικοι απομονω -
μένων περιοχών».
Περίπου 620 000 άτομα κλήθηκαν να υποβληθούν σε εξετάσεις εκ των οποίων εξετάστηκαν τελικά οι 56 000 πε -
ρίπου. Δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τον αριθμό των ατόμων που προέρχονταν από τις ομάδες-στόχους. 
Η έλλειψη ρητής αναφοράς στον πληθυσμό Ρομά αλλά ακόμη και στην ομάδα-στόχο «ευάλωτος πληθυσμός», υπο -
δηλώνει την έλλειψη εστίασης του έργου στην προσέλκυση συμμετεχόντων από τις συγκεκριμένες ομάδες.
Δύο παράγοντες δυσχέραναν την ευρύτερη συμμετοχή των Ρομά. Ο ένας ήταν το γεγονός ότι οι προσκλήσεις 
απεστάλησαν με επιστολή και τα ποσοστά αναλφαβητισμού στους Ρομά είναι υψηλά. Ένας ακόμη παράγοντας ήταν 
ο διευρυμένος φόβος των γυναικών Ρομά απέναντι στις ιατρικές υπηρεσίες, ο οποίος δικαιολογείται από ιστορικούς 
λόγους. Οι διαμεσολαβητές θα μπορούσαν να έχουν αξιοποιηθεί για τη μείωση του εν λόγω προβλήματος.Πλαίσιο 9 Πλαίσιο 10
56 Παρατηρήσεις 
ΚΒΑ 4: Σημασία προώθησης της ένταξης του πληθυσμού Ρομά 
στον βασικό κορμό της κοινωνίας
106  
Η ΚΒΑ 4 ορίζει τη σημασία προώθησης της ένταξης του πληθυσμού Ρομά στον 
βασικό κοινωνικό κορμό. Δέκα από τα εξετασθέντα έργα που είχαν θέσει ως αποτέ -
λεσμα-στόχο την είσοδο στην κύρια αγορά εργασίας πέτυχαν καλά αποτελέσματα, 
καταφέρνοντας να προσελκύσουν τη συμμετοχή φορέων τόσο του ιδιωτικού όσο και 
του δημόσιου τομέα κατά την υλοποίηση των έργων. Τέσσερα έργα δεν εκπλήρωσαν, 
υπ’ αυτή την έννοια, τους στόχους τους:
— Στην Ουγγαρία, σε τρία εξετασθέντα έργα δεν συμμετείχαν, κατά τη διάρκεια του 
σταδίου της υλοποίησης, εργοδότες του ιδιωτικού τομέα. Αυτό κατέληξε να συ -
νιστά αδυναμία, καθώς οι συμμετέχοντες δεν μπόρεσαν στη συνέχεια να βρουν 
απασχόληση στην κύρια αγορά εργασίας. Στις περιπτώσεις που βρήκαν απασχό -
ληση, είχαν προσληφθεί από δημόσιες αρχές.
— Στη Βουλγαρία, ένα έργο δεν κατάφερε επίσης να επιτύχει τον στόχο του για είσο -
δο τουλάχιστον του 8 % των συμμετεχόντων του στην κύρια αγορά εργασίας.
107  
Από την άλλη πλευρά, τα μέτρα που εφαρμόστηκαν στο πλαίσιο του ΕΠ της Ισπανίας 
«Lucha contra la discriminación», το οποίο, όσον αφορά την ένταξη των Ρομά, εστία -
σε κυρίως στην απασχόληση, δεν σχεδιάστηκαν ώστε να λειτουργούν σε συνδυασμό 
με τις πολιτικές γενικής εφαρμογής. Ο ισπανικός δημόσιος οργανισμός απασχόλησης, 
ο SEPE (Servicio de Empleo Público Estatal), ασχολήθηκε για πρώτη φορά με τον σχε -
διασμό και την εφαρμογή τους τον Δεκέμβριο του 2014. Δεν κατέστη επομένως δυνα -
τό να συνεισφέρει με τη δική του πείρα στον σχεδιασμό των μέτρων ούτε μπόρεσε να 
ενσωματώσει την αποκτηθείσα στο πλαίσιο του έργου πείρα στις δικές του πολιτικές.
108  
Αντιθέτως, τρία από τα πέντε έργα που εξετάστηκαν στη Ρουμανία διενεργήθηκαν 
από ΜΚΟ σε συνεργασία με δημόσιο φορέα. Αυτό διασφάλιζε το αμοιβαίο όφελος 
των εταίρων του έργου από τις γνώσεις του καθενός και παρείχε σε δημόσιους φορείς 
τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν δεόντως τα αποτελέσματα του έργου στον σχεδια -
σμό και την υλοποίηση των πολιτικών γενικής εφαρμογής τους. Παραδείγματος χάριν, 
τα αποτελέσματα του έργου του ΕΤΠΑ διαδόθηκαν από τον ενδιάμεσο φορέα μετά 
την ολοκλήρωση του έργου.
57 Παρατηρήσεις 
ΚΒΑ 5: Ευαισθητοποίηση για θέματα που αφορούν τα φύλα
109  
Η ΚΒΑ 5 αφορά την ευαισθητοποίηση για θέματα που αφορούν τα φύλα. Μια γυναίκα 
Ρομά έχει περισσότερες πιθανότητες τόσο από μια οποιαδήποτε γυναίκα όσο και από 
έναν άνδρα Ρομά να βιώσει τον κοινωνικό αποκλεισμό από τον βασικό κορμό της 
κοινωνίας. Οι γυναίκες αυτές είναι συχνά θύματα διπλής διάκρισης: διάκριση βάσει 
φύλου και διάκριση βάσει εθνοτικής καταγωγής. Εντούτοις, οι γυναίκες Ρομά πρέπει 
να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση της ένταξης, παραδείγματος 
χάριν να προωθήσουν την ένταξη των παιδιών στο εκπαιδευτικό σύστημα. Αν δεν 
ληφθούν υπόψη θέματα που αφορούν τα φύλα και εάν τα προγράμματα δεν καταφέ -
ρουν να προσεγγίσουν τις γυναίκες, οι συνολικοί στόχοι για την ένταξη των Ρομά θα 
είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθούν.
110  
Στην Ισπανία, και τα τέσσερα εξετασθέντα έργα ασχολούνταν σαφώς με θέματα 
που αφορούσαν τα φύλα. Τα έργα κατάφεραν να προσεγγίσουν τις γυναίκες, με το 
ποσοστό των γυναικών που συμμετείχαν να κυμαίνεται μεταξύ 50 % και 70 %. Σε δύο 
περιπτώσεις, τα ποσοστά επιτυχίας στην είσοδο στην αγορά εργασίας ήταν υψηλά. 
Σε μία από τις περιπτώσεις αυτές, επετεύχθη το ίδιο ποσοστό απασχόλησης και για 
τις γυναίκες και για τους άνδρες (περίπου 24 %). Σε μια άλλη περίπτωση, το ποσοστό 
εισόδου των γυναικών στην αγορά εργασίας άγγιξε το 90 %. Ένα ακόμη παράδειγμα 
επιτυχίας περιγράφεται στο πλαίσιο 11 .
Συμμετοχή των γυναικών σε έργο στον τομέα της υγείας: πολλαπλασιαστικός 
ο αντίκτυπος της ένταξης (Ρουμανία, έργο αριθ. 12)
Κύριος στόχος ενός έργου στον τομέα της υγείας στη Ρουμανία ήταν η δημιουργία ενός δικτύου διαμεσολαβητών 
υγείας για τις κοινότητες Ρομά. Το έργο λειτούργησε σε συνεργασία με το ρουμανικό ίδρυμα δημόσιας υγείας.
Γενικός στόχος του έργου ήταν η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης μεταξύ των γυναικών Ρομά και η παροχή 
βελτιωμένης πρόσβασης στην αγορά εργασίας, προκειμένου να αποτραπεί ο κοινωνικός αποκλεισμός και να προω -
θηθούν οι ίσες ευκαιρίες.
Μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο του έργου εκπαιδεύτηκαν 100 γυναίκες Ρομά προκειμένου να απασχοληθούν σε 100 
κοινότητες Ρομά στις οποίες δεν είχε ποτέ εργαστεί κάποιος διαμεσολαβητής υγείας.
Το έργο ήταν επιτυχές, εφόσον προώθησε την ένταξη των γυναικών Ρομά μέσω της ανάπτυξης προσόντων και της 
απασχόλησης. Επιπλέον, είχε θετικά αποτελέσματα για τον λόγο ότι η τοποθέτηση γυναικών Ρομά στον ρόλο του 
διαμεσολαβητή είναι πιθανό να πολλαπλασιάσει τα αποτελέσματα της ένταξης.Πλαίσιο 11
58 Παρατηρήσεις 
ΚΒΑ 6: Η σημασία της άντλησης διδαγμάτων από προηγούμενες 
εμπειρίες
111 
Η ΚΒΑ 6 τονίζει τη σημασία της άντλησης διδαγμάτων από προηγούμενες εμπειρίες. 
Σε 14 από τις 19 περιπτώσεις, η αρχή αυτή έχαιρε σεβασμού: η προηγούμενη εμπειρία 
στην εκτέλεση έργων αύξησε αποδεδειγμένα την ικανότητα των φορέων εκμετάλλευ -
σης των έργων, ορισμένοι εκ των οποίων χρησιμοποίησαν την εν λόγω εμπειρογνω -
σία σε επόμενα έργα.
112  
Στην Ισπανία, το εκπαιδευτικό έργο «Promociona» βασίστηκε σε ένα πρόγραμμα 
απασχόλησης ( «Acceder» ) που λειτουργούσε ήδη με επιτυχία από το 2000. Η ΜΚΟ 
που διαχειριζόταν τα προγράμματα αυτά ως ενδιάμεσος φορέας μοιράστηκε επίσης 
την τεχνογνωσία της με άλλες ΜΚΟ που ενεργούσαν ως ενδιάμεσοι φορείς για το 
ΕΠ « Lucha contra la discriminación ». Κάθε ΜΚΟ εστίαζε σε διαφορετικές ευάλωτες 
ομάδες και αντάλλασσαν τακτικά τις εμπειρίες τους. Τα εξετασθέντα έργα του ΕΠ για 
την Ανδαλουσία εμπλούτισαν τις γνώσεις και τις πληροφορίες που είχαν στη διάθεσή 
τους οι δημόσιοι οργανισμοί που υλοποιούσαν τα έργα, εφόσον όλα τα στοιχεία που 
συλλέγονταν από τους φορείς εκμετάλλευσης των έργων φυλάσσονταν στα αρχεία 
της δημόσιας υπηρεσίας απασχόλησης. Με τον τρόπο αυτό οι δημόσιες αρχές είχαν 
στη διάθεσή τους ένα πολύτιμο εργαλείο που τους παρείχε τη δυνατότητα να αξιολο -
γήσουν τις πολιτικές και να καταστρώσουν περαιτέρω σχέδια. Πρόκειται για ένα εργα -
λείο που χρησιμοποιούσαν από την έναρξη του προγράμματος το 2004.
ΚΒΑ 7: Χρήση μέσων της ΕΕ
113  
Η ΚΒΑ 7 αφορά τη χρήση μέσων της ΕΕ. Όλα τα εξετασθέντα έργα είχαν εξ ορισμού 
χρησιμοποιήσει έως έναν βαθμό μέσα της ΕΕ, αφ’ ης στιγμής είχαν λάβει χρηματοδό -
τηση από το ΕΤΠΑ ή το ΕΚΤ. Τέσσερα έργα πήγαν ακόμη παραπέρα, χρησιμοποιώντας 
συνδυαστικά τη χρηματοδότηση δύο ταμείων. Θεωρούμε ότι η συγκεκριμένη πρακτι -
κή συνιστά θετική μέθοδο παροχής ολοκληρωμένης στήριξης. Παράδειγμα αυτής της 
ολοκληρωμένης προσέγγισης αποτελεί το έργο που περιγράφεται στο πλαίσιο 12 , το 
οποίο υλοποιήθηκε στη Βουλγαρία.
59 Παρατηρήσεις 
Χρησιμοποίηση ολοκληρωμένης προσέγγισης η οποία περιλαμβάνει τόσο το ΕΤΠΑ 
όσο και το ΕΚΤ (Βουλγαρία, έργο αριθ. 5)
Στόχος του εν λόγω έργου του ΕΤΠΑ (βλέπε φωτογραφία 2 ) ήταν η βελτίωση της ένταξης των ατόμων που διαβιούν 
υπό μειονεκτικές και επισφαλείς συνθήκες, αναβαθμίζοντας το βιοτικό τους επίπεδο και βελτιώνοντας εν γένει την 
ποιότητα του οικιστικού αποθέματος του δήμου. Σκοπός της κοινωνικής στέγασης ήταν να παράσχει πρόσβαση σε 
στοιχειώδεις συνθήκες διαβίωσης σε περίπου 165 κοινωνικώς ευάλωτα άτομα που διαβιούσαν σε ετοιμόρροπες και 
υπερπλήρεις κατοικίες που δεν συμμορφώνονταν με τις νομικές απαιτήσεις για την κατασκευή και τον σχεδιασμό 
κατοικιών.
Στη Βουλγαρία, τα έργα στέγασης έπρεπε να συνοδεύονται από την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, 
τα κριτήρια επιλογής έργων όριζαν ότι οι φορείς εκμετάλλευσης έργου πρέπει να παρέχουν στους κατοίκους νέων 
κατοικιών υπηρεσίες απασχόλησης, εκπαίδευσης και υγείας. Οι εν λόγω κοινωνικές υπηρεσίες εντάσσονταν στο 
πρόγραμμα INTEGRA, το οποίο χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο του ΕΚΤ παράλληλα με τα μέτρα στέγασης.Πλαίσιο 12 Φωτογραφία 2Οπίσθια όψη ανακαινισμένου συγκροτήματος κοινωνικών κατοικιών στη Devnya 
(Βουλγαρία)
Πηγή:  ΕΕΣ.

60 Παρατηρήσεις 
ΚΒΑ 8: Συμμετοχή περιφερειακών και τοπικών αρχών
114  
Η ΚΒΑ 8 αφορά τη συμμετοχή περιφερειακών και τοπικών αρχών, εφόσον διαδραμα -
τίζουν καίριο ρόλο στην εφαρμογή των πολιτικών στην πράξη. Προκειμένου να έχουν 
μακροπρόθεσμο αντίκτυπο, τα έργα χρειάζονται συχνά μια βιώσιμη πηγή χρηματο -
δότησης και, ενίοτε, τη στήριξη ιδιωτικού φορέα εκμετάλλευσης έργου ή δημόσιας 
αρχής. Στη Ρουμανία εντοπίστηκε ένα καλό παράδειγμα, όπου ένα σημαντικό στοι -
χείο ενός έργου μεταβιβάστηκε στο εθνικό ίδρυμα για τη δημόσια υγεία, το οποίο 
συμμετείχε στο έργο ως εταίρος υλοποίησης (βλέπε πλαίσιο 11 ).
115  
Δέκα από τα δεκαεννέα εξετασθέντα έργα ήταν σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένα από 
την ύπαρξη συνεχούς και μακροπρόθεσμης δημόσιας χρηματοδότησης, επειδή οι φο -
ρείς εκμετάλλευσης έργου ήταν μη κερδοσκοπικές οργανώσεις. Τέσσερα ακόμη έργα 
αναλήφθηκαν κα χρηματοδοτήθηκαν από δημόσιες αρχές, όπως είχε προγραμματι -
στεί εξαρχής και για τα τέσσερα. Στην περίπτωση τριών άλλων έργων, προβλεπόταν 
στην περιγραφή τους ότι η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά τους θα έπρεπε να εξα -
σφαλίζεται από δημόσια αρχή, κάτι που δεν έγινε στην πραγματικότητα, είτε εξαιτίας 
αδυναμιών στη διαχείριση του έργου (σε μία περίπτωση στη Βουλγαρία) είτε εξαιτίας 
έλλειψης βιώσιμης χρηματοδοτικής στήριξης σε τοπικό επίπεδο (βλέπε  πλαίσιο 13 ).
Η έλλειψη βιώσιμης χρηματοδοτικής στήριξης δυσχέρανε την εξασφάλιση 
βιώσιμου αντικτύπου από επιτυχώς υλοποιηθέντα έργα (Ρουμανία, έργα 
αριθ. 12 και 14)
Στο πλαίσιο ενός έργου προβλέπονταν η εκπαίδευση και η πρόσληψη 210 Ρομά ως τοπικών εμπειρογνωμόνων σε 
θέματα Ρομά. Κατά τη διάρκεια του έργου, οι συγκεκριμένοι εμπειρογνώμονες εργάστηκαν για τις τοπικές αρχές 
αμισθί. Το σχέδιο ήταν οι τοπικές αρχές να προσλάβουν και να πληρώνουν τους εμπειρογνώμονες σε μόνιμη βάση 
μετά τη λήξη του έργου. Λίγο μετά τη λήξη του έργου, οι τοπικές αρχές δήλωσαν ότι δεν είναι σε θέση να προβούν 
σε προσλήψεις για οικονομικούς λόγους. Αυτό σημαίνει ότι, το 2015, οι δήμοι προσέλαβαν μόλις 67 τοπικούς εμπει -
ρογνώμονες σε θέματα Ρομά.
Στο δεύτερο έργο, 100 γυναίκες Ρομά εκπαιδεύτηκαν ως διαμεσολαβητές υγείας. Ως μέρος του έργου, έλαβαν χώρα 
διεργασίες άσκησης επιρροής σε τοπικό επίπεδο για την προώθηση των οφελών των διαμεσολαβητών υγείας στην 
κοινότητα και για την ενθάρρυνση της δημιουργίας αντίστοιχων θέσεων στους κόλπους της τοπικής αυτοδιοίκησης. 
Παρότι οι εν λόγω πιέσεις που ασκήθηκαν βρήκαν σε γενικές γραμμές θετική ανταπόκριση, το επίπεδο στήριξης 
που χορήγησαν τελικά οι δημόσιες αρχές στο πρόγραμμα διαμεσολαβητών υγείας ήταν χαμηλότερο από το ανα -
μενόμενο. Αυτό επηρέασε σε σημαντικό βαθμό τον αντίκτυπο του έργου, καθώς και τον τελικό αριθμό των διαμε -
σολαβητών υγείας εν γένει: στη Ρουμανία, το 2015, προσλήφθηκαν μόνο 350 περίπου διαμεσολαβητές υγείας σε 
σύγκριση με τους 860 το 2009.
Παρότι και τα δύο έργα ολοκληρώθηκαν επιτυχώς, η απουσία συνεχιζόμενης χρηματοδοτικής στήριξης και θεσμι -
κής υποστήριξης από τις τοπικές αρχές παρακώλυσε την επίτευξη του δυνητικού αντικτύπου που θα είχαν τα έργα 
στην ένταξη του πληθυσμού Ρομά.Πλαίσιο 13
61 Παρατηρήσεις 
Η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της περιόδου 2007-2013 
κατέστη ακόμη δυσχερέστερη εξαιτίας των δυσκολιών που 
ανέκυψαν στη συλλογή πληροφοριακών στοιχείων για τους 
Ρομά
116  
Αξιολογήσαμε επίσης τον τρόπο με τον οποίο παρακολούθησαν οι φορείς εκμετάλ -
λευσης έργου τα αποτελέσματα των έργων, ιδίως όσον αφορά την ένταξη του πληθυ -
σμού Ρομά και κατά πόσον η Επιτροπή ή τα κράτη μέλη διενήργησαν αξιολογήσεις, 
συγκεκριμένα θεματικές αξιολογήσεις, όσον αφορά την ενσωμάτωση του πληθυσμού 
Ρομά ή ευάλωτων ομάδων.
Παρακολούθηση σε επίπεδο έργου: ασυνεπείς προσεγγίσεις όσον 
αφορά τη συλλογή δεδομένων και τον καθορισμό δεικτών
117  
Η παρακολούθηση της επιτυχίας των έργων ένταξης των Ρομά δεν είναι εύκολη, κα -
θώς επηρεάζεται από δυσκολίες σε μεθοδολογικό και πρακτικό επίπεδο όσον αφορά 
τη συλλογή πληροφοριακών στοιχείων για τους Ρομά. Στη συνέχεια θα αναπτύξουμε 
λεπτομερώς τις δυσκολίες αυτές. Παρ’ όλα αυτά, στην πλειονότητα των περιπτώσεων 
(17), οι φορείς εκμετάλλευσης έργου είχαν κατορθώσει να συλλέξουν πληροφορίες 
σχετικά με τον αριθμό των Ρομά που συμμετείχαν στο έργο τους και, ενίοτε, ακόμη 
και για τα αποτελέσματα που είχαν επιτύχει οι εν λόγω συμμετέχοντες, παραδείγμα -
τος χάριν, όσον αφορά την εξεύρεση εργασίας. Συνήθως, η παρακολούθηση αυτού 
του είδους πραγματοποιούνταν μετά την περάτωση των έργων, αλλά στην περίπτω -
ση ορισμένων μακροπρόθεσμων έργων είχε λάβει χώρα κατά τη διάρκεια υλοποίησής 
τους.
118  
Σε 14 από τα εν λόγω 17 έργα, τα δεδομένα περί της εθνοτικής καταγωγής συλλέ -
γονταν βάσει αυτοχαρακτηρισμού. Ένα άλλο έργο δεν παρείχε καμιά πληροφορία 
σχετικά με τον τρόπο συλλογής των δεδομένων των συμμετεχόντων. Σε δύο άλλα 
έργα δεν είχαν συλλεχθεί καθόλου στοιχεία (ένα έργο στη Βουλγαρία και ένα άλλο 
στη Ρουμανία). Η ποιότητα της παρακολούθησης δεν ήταν η ενδεδειγμένη εξαιτίας 
των ακόλουθων βασικών αδυναμιών:
— Πρώτον, για 13 από τα 19 εξετασθέντα έργα, τα αποτελέσματα που κατεγράφη -
σαν δεν αφορούσαν συγκεκριμένα την ένταξη των Ρομά, αλλά επρόκειτο περισ -
σότερο για οφέλη που αποκόμισε ευρύτερη ομάδα-στόχος, όπως οι «ευάλωτες 
ομάδες» εν γένει, εάν και εφόσον είχε όντως προσδιοριστεί ομάδα-στόχος. Υπήρ -
χαν πάντως στοιχεία σχετικά με τη συμμετοχή των Ρομά, τα οποία δεν διαβιβάζο -
νταν πάντοτε στη διαχειριστική αρχή ή τον ενδιάμεσο φορέα (βλέπε σημείο 88). 
Αυτό συνεπάγεται ότι τα στοιχεία που υποβάλλονταν στις διαχειριστικές αρχές 
δεν περιλάμβαναν αξιόπιστες πληροφορίες σχετικά με την απτή συνεισφορά του 
εκάστοτε έργου στην ένταξη περιθωριοποιημένων Ρομά.
62 Παρατηρήσεις 
— Δεύτερον, στις περιπτώσεις που τα έργα είχαν συλλέξει δεδομένα σχετικά με την 
εθνοτική καταγωγή, η μεθοδολογία στην οποία βασίστηκαν δεν ήταν συνεπής 
μεταξύ των κρατών μελών, ή ακόμη και μεταξύ έργων του ιδίου κράτους μέλους. 
Σε έξι περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να απαντήσουν με ένα ναι ή ένα 
όχι στο ερώτημα εάν ήταν Ρομά. Σε έξι άλλες περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες εί -
χαν τη δυνατότητα να επιλέξουν την κατηγορία στην οποία ανήκαν από κατάλογο 
που απαριθμούσε ευάλωτες ομάδες. Σε δύο ακόμη περιπτώσεις, οι συμμετέχο -
ντες μπορούσαν να επιλέξουν μία μόνο ιδιαίτερη ταυτότητα, είτε εθνοτική είτε 
εθνική. Στην περίπτωση αυτή, οι συμμετέχοντες δεν μπορούσαν να αυτοπροσδι -
οριστούν, παραδείγματος χάριν και ως Ούγγροι και ως Ρομά, μολονότι θα αυτο -
χαρακτηρίζονταν ενδεχομένως με αμφότερες τις ιδιότητες, αν είχαν την ευκαιρία. 
Αυτό σήμαινε ότι τα συλλεγέντα δεδομένα δεν ήταν απαραιτήτως πλήρη.
— Τρίτον, οι δείκτες ήταν κατηγοριοποιημένοι με διάφορους τρόπους ανάλογα με 
το κράτος μέλος και ορισμένες φορές ακόμη και εντός της ίδιας χώρας. Παρα -
δείγματος χάριν, τέσσερα από τα εξετασθέντα έργα στην Ουγγαρία δεν διέθεταν 
επίσημους δείκτες αποτελεσμάτων. Παρ’ όλα αυτά, οι δείκτες εκροών του έργου 
περιλάμβαναν δείκτες που θα έπρεπε, κανονικά, να έχουν χαρακτηριστεί ως 
δείκτες αποτελεσμάτων, όπως η επιτυχής ολοκλήρωση μαθημάτων κατάρτισης. 
Στη Βουλγαρία, οι δείκτες αποτελεσμάτων τριών έργων ήταν ταυτόχρονα και 
δείκτες εκροών, π.χ. ο αριθμός των διοργανωθεισών εκστρατειών ή των ιατρικών 
εξετάσεων που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου. Στη Ρουμανία, ένας 
δείκτης απασχόλησης χαρακτηρίστηκε σε μία περίπτωση ως δείκτης εκροών και 
σε μια άλλη ως δείκτης αποτελεσμάτων.
Με τις αξιολογήσεις κατέστη μόνον εν μέρει δυνατό να 
αντισταθμιστεί η έλλειψη παρακολούθησης σε επίπεδο ΕΠ όσον 
αφορά συγκεκριμένα το θέμα των Ρομά
119  
Παρότι δεν παρουσιάζουν πάντοτε πλήρη εικόνα της κατάστασης, οι αξιολογήσεις 
μπορούν να λειτουργήσουν ως βάση για την εξαγωγή ορισμένων συμπερασμάτων. 
Και στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις διενεργή -
θηκαν αξιολογήσεις της στήριξης που παρασχέθηκε στο πλαίσιο του ΕΤΠΑ και του 
ΕΚΤ, με ιδιαίτερη εστίαση στην ένταξη περιθωριοποιημένων Ρομά (παρότι ορισμένες 
φορές επρόκειτο για επιμέρους στοιχεία ευρύτερης αξιολόγησης που αφορούσε τις 
μειονεκτούσες ομάδες) από την Επιτροπή.
63 Παρατηρήσεις 
120  
Οι εν λόγω αξιολογήσεις παρείχαν πληροφορίες που δεν περιλαμβάνονταν στις εκ -
θέσεις παρακολούθησης, καθιστώντας δυνατή την άντληση χρήσιμων πληροφοριών 
σχετικά με την επιτευχθείσα πρόοδο:
— Σε αξιολόγηση που διενήργησε, παραδείγματος χάριν, η ΓΔ Απασχόλησης, Κοι -
νωνικών Υποθέσεων και Ένταξης το 2011 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η συμ -
μετοχή Ρομά σε χρηματοδοτούμενα από το ΕΚΤ μέτρα αυξήθηκε από συνολικά 
100 000 άτομα με καταβολές Ρομά κατά την περίοδο 2000–2006 σε 110 000 Ρομά 
στα πρώτα δύο χρόνια της περιόδου προγραμματισμού 2007-201357. Εντούτοις, 
η επιτευχθείσα μείωση της ανεργίας των Ρομά δεν διατηρήθηκε, παρά την αυξη -
μένη συνεισφορά του ΕΚΤ στην προώθηση της συμμετοχής στην αγορά εργασί -
ας. Από την αξιολόγηση κατέστη σαφές ότι τα μέτρα που στοχεύουν αποκλειστι -
κά και μόνο την απασχόληση δεν είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν από μόνα τους 
τα πολύπλευρα εμπόδια που τίθενται για την ένταξη των Ρομά. Υπογραμμίστηκε 
μάλιστα η σημασία υιοθέτησης μιας ολιστικής προσέγγισης ως προς την προώ -
θηση της ένταξης των Ρομά, η οποία θα στρέφεται προς την άρση ευρύτερων 
εμποδίων για την ένταξή τους, ιδίως στους τομείς της εκπαίδευσης, της υγείας και 
της στέγασης.
— Το 2013 διενεργήθηκε αξιολόγηση στην Ισπανία προκειμένου να καθοριστεί 
ο αντίκτυπος του ΕΠ «Lucha contra la discriminación» μεταξύ 2006 και 201158. 
Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επένδυση στην ένταξη ευάλωτων ομάδων στην 
αγορά εργασίας είχε πολλά θετικά επακόλουθα, μεταξύ άλλων και οικονομικά. 
Η αξιολόγηση κατέληγε στο συμπέρασμα ότι κάθε ευρώ που είχε επενδυθεί στα 
μέτρα αυτά απέφερε συνολική απόδοση 1,38 ευρώ.57 Θεματική έκθεση για τους 
Ρομά, εκπονηθείσα για 
λογαριασμό της ΓΔ 
Απασχόλησης, Κοινωνικών 
Υποθέσεων και Ένταξης το 
2011. Η έκθεση αυτή 
εκπονήθηκε στο πλαίσιο 
ευρύτερης μελέτης με τίτλο 
«Evaluation of ESF support for 
Enhancing Access to the 
Labour Market and the Social 
Inclusion of Migrants and 
Ethnic Minorities» 
(Αξιολόγηση της στήριξης που 
παρασχέθηκε στο πλαίσιο του 
ΕΚΤ για την ενίσχυση της 
πρόσβασης στην αγορά 
εργασίας και την κοινωνική 
ένταξη των μεταναστών και 
των εθνοτικών μειονοτήτων).
58 El Empleo de las personas 
vulnerables: una inversión 
social rentable. Evaluación de 
Impacto del Programa 
Operativo Plurirregional Lucha 
Contra la Discriminación, 
dirigido por Gregorio 
Rodríguez Cabrero, 2013.
64
 Συμπεράσματα και 
συστάσεις
121  
Για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, η αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο 
συνέβαλαν τα διαρθρωτικά ταμεία στην ένταξη των περιθωριοποιημένων κοινοτή -
των Ρομά κατέστη δυσχερής, λόγω, αφενός, του ότι συχνά οι στόχοι δεν αφορούσαν 
ρητώς τους Ρομά και, αφετέρου, της επακόλουθης παράλειψης των κρατών μελών 
που επελέγησαν για τον έλεγχο να καταγράψουν αξιόπιστα και συγκρίσιμα ειδικά 
πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με τους δικαιούχους Ρομά, τη διαθέσιμη χρηματοδό -
τηση και την επιτευχθείσα πρόοδο. Όταν υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία, αυτά έδειχναν 
ότι η συμβολή των έργων των διαρθρωτικών ταμείων στην ένταξη του πληθυσμού 
Ρομά εξαρτιόταν, έως έναν βαθμό, από το κατά πόσον είχαν συνεκτιμηθεί, κατά τον 
σχεδιασμό της πολιτικής, συγκεκριμένοι παράγοντες που θα διασφάλιζαν την επιτυχή 
ένταξη των Ρομά, καθώς και από τον χρόνο σχεδιασμού, επιλογής και υλοποίησης 
των έργων.
122  
Την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, ο σχεδιασμός και τα κριτήρια των προτε -
ραιοτήτων χρηματοδότησης βελτιώθηκαν. Πλέον η νομοθεσία ΕΔΕΤ περιλαμβάνει 
ρητή μνεία στην ένταξη των Ρομά. Πράγματι, αναφέρεται ρητώς σε μια επενδυτική 
προτεραιότητα και τα κράτη μέλη στα οποία έχουν απευθυνθεί ειδικές ανά χώρα 
συστάσεις σχετικά με την ένταξη των Ρομά υποχρεούνται να διαθέτουν πόρους για 
την προώθησή της. Τέλος, η νέα προσέγγιση της νομοθεσίας ΕΔΕΤ που βασίζεται στα 
αποτελέσματα εισάγει ένα πλαίσιο παρακολούθησης που προορίζεται να βελτιώσει 
εντέλει την ποιότητα των δεδομένων που μπορούν να συλλεχθούν. Ωστόσο, είναι 
πολύ νωρίς για να γίνει κάποια ουσιαστική αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο έχει 
υλοποιηθεί.
123  
Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί, εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένα εμπόδια 
και διλήμματα. Πρόκειται για παράγοντες που εμποδίζουν τα ΕΔΕΤ να μεγιστοποιή -
σουν τον αντίκτυπό τους στην ένταξη των Ρομά. Οι αδυναμίες αυτές παρουσιάζονται 
κατωτέρω, ενώ συνοδεύονται από συστάσεις για την αντιμετώπισή τους.
Πραγματοποιήθηκε πρόοδος όσον αφορά τις στρατηγικές που 
εφαρμόστηκαν σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών, αλλά στην 
πλειονότητά τους οι βελτιώσεις επήλθαν αρκετά καθυστερημένα 
για να έχουν αντίκτυπο στην περίοδο προγραμματισμού 
2007-2013
124  
Η Επιτροπή σημείωσε σημαντική πρόοδο στον καθορισμό πρωτοβουλιών πολιτικής 
της ΕΕ για την προώθηση της ένταξης των Ρομά την τελευταία δεκαετία. Από το 2011 
η Επιτροπή αφιερώνει μεγαλύτερη σημασία στην ένταξη των Ρομά, απαιτώντας από 
κάθε κράτος μέλος να καταρτίσει εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά και να 
συστήσει ΕΣΕΡ . Πρόκειται όμως για πρωτοβουλία που έλαβε χώρα αρκετά καθυστε -
ρημένα με αποτέλεσμα να μην έχει τον δέοντα αντίκτυπο, αφενός, στον σχεδιασμό 
των ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ και, αφετέρου, στην επιλογή των έργων κατά την περίο -
δο προγραμματισμού 2007-2013 (βλέπε σημεία 29 έως 34 και 38 έως 40).
65 Συμπεράσματα και συστάσεις 
125  
Οι εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά και, αργότερα, η σύσταση του 
Συμβουλίου του 2013, ανήγαγαν την ένταξη των Ρομά από θέμα που αντιμετωπίζεται 
αποκλειστικά μέσω πολιτικών σε πολιτική δέσμευση των κρατών μελών που ανταπο -
κρίνεται στις κείμενες διατάξεις για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Με 
την αλλαγή αυτή, η καταπολέμηση των διακρίσεων κατοχυρώθηκε ως κύριος τομέας 
στον οποίο έπρεπε να αναλάβουν δράση τα κράτη μέλη (βλέπε σημεία 35 έως 37 και 
43 έως 45).
126  
Στο πλαίσιο του ελέγχου μας, εντοπίσαμε σειρά αδυναμιών που πλήττουν τις εν λόγω 
εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά:
— Πρώτον, οι εθνικές στρατηγικές δεν αναφέρουν το ύψος της χρηματοδότησης 
που απαιτείται για την εκτέλεση των προτεινόμενων μέτρων για την ένταξη των 
Ρομά. Επιπλέον, δεν αναφέρουν το χρηματικό ποσό που διατίθεται για τα μέτρα 
αυτά τόσο από τον κρατικό προϋπολογισμό όσο και από τον προϋπολογισμό της 
ΕΕ μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ (βλέπε σημείο 47).
— Δεύτερον, δεν έχει δοθεί αρκετή προσοχή στην καταπολέμηση των διακρίσεων 
και του ρατσισμού κατά των Ρομά. Σε καμία από τις εθνικές στρατηγικές για την 
ένταξη των Ρομά που αξιολογήσαμε δεν γινόταν μνεία στον ρατσισμό κατά των 
Ρομά ως ιδιαίτερη μορφή δυσμενούς διάκρισης. Κανένα από τα ΕΠ που εξετάσα -
με δεν περιλάμβανε ρητή σχετική μνεία, ενώ παρατηρήσαμε ότι σχεδόν κανένα 
έργο δεν ασχολήθηκε ειδικά με τη συγκεκριμένη πτυχή. Μέχρι τώρα, η Επιτροπή 
δεν έχει επιβάλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θέτουν μετρήσιμους στό -
χους οι οποίοι να συνδέονται με την καταπολέμηση των διακρίσεων. Η απουσία 
τέτοιων στόχων δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη θεσμικών δια -
κρίσεων ή για τη διατήρησή τους στο απυρόβλητο. Αυτό μπορεί να υπονομεύσει 
σημαντικά την αποτελεσματικότητα των έργων για την ένταξη των Ρομά, περι -
λαμβανομένων εκείνων που συγχρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της 
ΕΕ (βλέπε σημεία 34 έως 44 και 54).
— Τρίτον, η ανάγκη ενεργού συμμετοχής οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, 
ιδίως εκπροσώπων της κοινότητας των Ρομά, δεν ελήφθη υπόψη σε όλες τις περι -
πτώσεις από τα επιλεγέντα κράτη μέλη κατά την εκπόνηση των εθνικών στρατη -
γικών τους. Η μη συμπερίληψη οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και της 
κοινότητας των Ρομά σε κάθε στάδιο της διαδικασίας υπονομεύει ενδεχομένως 
την αποτελεσματικότητα των πολιτικών και των έργων (βλέπε σημείο 46).
— Τέλος, ο ρόλος των ΕΣΕΡ έχει ορισμένες φορές υπονομευθεί εξαιτίας της αναντι -
στοιχίας μεταξύ πόρων και αρμοδιοτήτων (βλέπε σημεία 48 έως 50).
66 Συμπεράσματα και συστάσεις 
127  
Από το 2012 καταρτίζονται ειδικές ανά χώρα συστάσεις προκειμένου να δοθεί ιδιαίτε -
ρη προσοχή σε διάφορα θέματα, όπως αυτό του διαχωρισμού στην εκπαίδευση. Κατά 
τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020, τα κράτη μέλη οφείλουν να 
συμμορφώνονται με τις συστάσεις αυτές όταν χρησιμοποιούν πόρους των ΕΔΕΤ. Επι -
πλέον, σύμφωνα με τη σύσταση του Συμβουλίου για αποτελεσματικά μέτρα ένταξης 
των Ρομά, τα κράτη μέλη θα υποχρεούνται από το 2016 να παρέχουν στοιχεία σχετικά 
με την καταπολέμηση των διακρίσεων και του ρατσισμού κατά των Ρομά. Βάσει των 
στοιχείων που θα αντλούνται στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, η Επιτροπή θα απο -
κτά περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την πρόοδο που επιτυγχάνεται σε κάθε 
κράτος μέλος (βλέπε σημείο 36).
Σύσταση 1
Τα κράτη μέλη πρέπει κατά την αναθεώρηση, ή την τροποποίηση, των εθνικών στρα -
τηγικών τους για την ένταξη των Ρομά:
α) Να προσδιορίζουν το ύψος της χρηματοδότησης που απαιτείται για την εκτέλεση 
των μέτρων ένταξης των Ρομά που προτείνονται στη στρατηγική τους. Οι εθνικές 
στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά πρέπει να αναφέρουν το ποσό της χρημα -
τοδότησης που διατίθεται για τα μέτρα αυτά τόσο από τον κρατικό προϋπολογι -
σμό όσο και από τον προϋπολογισμό της ΕΕ μέσω του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ. Τα κράτη 
μέλη πρέπει επίσης να αναλάβουν επισήμως τη δέσμευση ότι οι προσπάθειες 
που καταβάλλουν για την υλοποίηση μέτρων υπέρ της ένταξης των Ρομά δεν θα 
διακυβεύονται από βραχυπρόθεσμες μεταβολές των πολιτικών προτεραιοτήτων.
β) Να περιλαμβάνουν δείκτες και τιμές-στόχους που σχετίζονται με την καταπολέ -
μηση των διακρίσεων ή, πιο συγκεκριμένα, του ρατσισμού κατά των Ρομά. Κατά 
τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020, οι δείκτες αυτοί πρέπει 
να λαμβάνονται υπόψη και κατά τον σχεδιασμό μέτρων για την προώθηση της 
ένταξης περιθωριοποιημένων κοινοτήτων Ρομά που εμπίπτουν στο πλαίσιο των 
ΕΔΕΤ, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της οδηγίας για τη φυλετική ισότητα.
γ) Να διασφαλίσουν ότι λαμβάνουν συστηματικά χώρα διαβουλεύσεις με οργα -
νώσεις της κοινωνίας των πολιτών στις οποίες συμμετέχουν εκπρόσωποι Ρομά 
και ότι οι εν λόγω οργανώσεις έχουν ενεργότερο ρόλο στον σχεδιασμό και την 
υλοποίηση των μέτρων για την ένταξη των Ρομά.
δ) Να διευκρινίσουν ακόμη περισσότερο τον ρόλο των εθνικών σημείων επαφής για 
τους Ρομά (ΕΣΕΡ) σε σχέση με τις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά, 
και να διασφαλίσουν ότι οι εξουσίες και οι αρμοδιότητες των ΕΣΕΡ είναι αναλογι -
κές προς τους πόρους που βρίσκονται στη διάθεσή τους.
67 Συμπεράσματα και συστάσεις 
Σύσταση 2
α) Η Επιτροπή θα πρέπει, κατά την αναθεώρηση των επιχειρησιακών προγραμ -
μάτων, να μεριμνά ώστε τα μέτρα που εκτελούνται στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ να 
προάγουν τη συμμετοχικότητα και να περιλαμβάνουν διατάξεις που αποσκοπούν 
στην καταπολέμηση του διαχωρισμού. Οι πρακτικές διαχωρισμού πρέπει να πε -
ριγράφονται με σαφήνεια και να εξαιρούνται ρητώς από τη χρηματοδότηση στο 
πλαίσιο των ΕΔΕΤ (και όχι να αναφέρονται απλώς στις αιτιολογικές σκέψεις), ενώ 
θα πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή ως προς το συγκεκριμένο σκέλος σε έργα 
στους τομείς της εκπαίδευσης και της στέγασης. Με τον τρόπο αυτό δύναται να 
ενισχυθεί και η σύνδεση μεταξύ των ειδικών ανά χώρα συστάσεων και της χρήσης 
των ΕΔΕΤ.
β) Η Επιτροπή πρέπει, στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της επιτροπής παρακολού -
θησης των ΕΠ, να αξιοποιεί πλήρως τις πληροφορίες που θα περιέχονται στις 
εκθέσεις που οφείλουν να υποβάλλουν τα κράτη μέλη αρχής γενομένης από το 
2016, δυνάμει της σύστασης του Συμβουλίου για αποτελεσματικά μέτρα ένταξης 
των Ρομά, καθώς και τις διαπιστώσεις που προκύπτουν βάσει των πληροφοριών 
αυτών. Με τον τρόπο αυτό θα εξασφαλίζεται η διευθέτηση όλων των αδύναμων 
σημείων που προσδιορίζονται στις εκθέσεις μέσω των ΕΔΕΤ ή/και πόρων των 
κρατών μελών (π.χ. με την ανακατανομή των πόρων σε τομείς στους οποίους 
έχουν εντοπιστεί αδυναμίες).
Την περίοδο 2014-2020 η προσοχή που δίνεται σε μέτρα ένταξης 
των Ρομά είναι μεγαλύτερη σε σύγκριση με την περίοδο 2007-2013
128  
Παρότι κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 δεν υπήρχε σαφής εστίαση 
στην ένταξη των Ρομά, τα επιλεγέντα ΕΠ περιείχαν αναφορά στην ανάγκη προώθη -
σης της ένταξης των πληθυσμών Ρομά. Ομοίως, οι περισσότερες από τις προσκλήσεις 
για υποβολή προτάσεων που αξιολογήθηκαν περιείχαν αναφορά στους Ρομά ως 
ομάδα-στόχο ή αναφέρονταν στην ανάγκη προώθησης της κοινωνικής ένταξης των 
Ρομά. Εντούτοις, στο σύνολό του, ο σχεδιασμός του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ κατά τη διάρ -
κεια της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013 δεν είχε προσαρμοστεί ικανοποιητικά 
σε μέτρα για την ένταξη των Ρομά: τα ΕΠ περιείχαν ελάχιστους δείκτες ειδικούς για 
τους Ρομά και, όσον αφορά τις προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων που υποβλήθη -
καν σε αξιολόγηση, παρότι προέβλεπαν συχνά ως ομάδα-στόχο τους περιθωριοποι -
ημένους Ρομά, δεν προέβλεπαν διαδικασίες επιλογής που να ορίζουν ειδικές προ -
ϋποθέσεις για έργα σχετικά με τους Ρομά, όπως η χρήση των κριτηρίων «βέλτιστης 
πρακτικής» για την ένταξη των Ρομά (π.χ. οι 10 ΚΒΑ του Συμβουλίου) ή τη χρηματοδό -
τηση μακροπρόθεσμων έργων. Για κανένα από τα ΕΠ του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ που εξετά -
σαμε δεν υπήρχαν διαθέσιμα χρηματοοικονομικά στοιχεία σχετικά με τη στήριξη που 
χορηγήθηκε για την ένταξη των Ρομά (βλέπε σημεία 59, 61 έως 65 και 96).
68 Συμπεράσματα και συστάσεις 
129  
Αρκετές από τις αδυναμίες αυτές έχουν διευθετηθεί την περίοδο προγραμματισμού 
2014-2020. Συγκεκριμένα, η ένταξη των Ρομά αναφέρεται ρητώς στη νομοθεσία ΕΔΕΤ, 
ενώ οι συγκεκριμένες προτεραιότητες χρηματοδότησης έχουν βελτιωθεί. Βάσει των 
πλέον πρόσφατων πληροφοριακών στοιχείων που διέθεσε η Επιτροπή, εκτιμάται ότι 
περίπου 1,5 δισεκατομμύρια ευρώ θα διατεθούν για μέτρα που στοχεύουν σε περιθω -
ριοποιημένες κοινότητες (όπως οι Ρομά). Έχουν επέλθει και άλλες βελτιώσεις, όπως 
η έκδοση ειδικών ανά χώρα συστάσεων για τους Ρομά και η βελτιωμένη ευθυγράμ -
μιση του πλαισίου ΕΔΕΤ με τις προτεραιότητες πολιτικής της ΕΕ (περιλαμβανομένων 
εκείνων που αφορούν την ένταξη των Ρομά), η διαθεσιμότητα κοινών δεικτών που 
αφορούν τα προγράμματα για την ένταξη των Ρομά ή η έκδοση κατευθυντηρίων 
οδηγιών από την Επιτροπή, παραδείγματος χάριν, για τη χρήση των πόρων των ΕΔΕΤ 
με σκοπό την καταπολέμηση του χωροταξικού και εκπαιδευτικού διαχωρισμού. Επι -
πλέον, τα κράτη μέλη στα οποία απευθύνθηκαν ειδικές ανά χώρα συστάσεις για την 
ένταξη των Ρομά υποχρεούνται να διαθέτουν πόρους του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για την 
προαγωγή του στόχου αυτού (βλέπε σημεία 66 έως 83 και 92 έως 94).
130  
Εντούτοις, θεωρούμε ότι τόσο η Επιτροπή όσο και τα κράτη μέλη πρέπει να καταβά -
λουν προσπάθειες προκειμένου να διασφαλίσουν ότι οι αλλαγές αυτές θα οδηγήσουν 
σε έργα που θα συμβάλουν καλύτερα στην ένταξη των Ρομά επί τόπου: αυτό ισχύει 
ιδιαίτερα για τα κριτήρια που εφαρμόζονται για την επιλογή των καλύτερων έργων 
ένταξης των Ρομά και τα συστήματα παρακολούθησης του ΕΠ για την περίοδο προ -
γραμματισμού 2014-2020 (βλέπε σημεία 88 και 89, και 92 έως 94).
131  
Επιπλέον, ο τρόπος λειτουργίας των ΕΔΕΤ, και συγκεκριμένα του ΕΚΤ, δεν καθιστά 
δυνατή τη μεγιστοποίηση του αντικτύπου τους ως προς την κοινωνική ένταξη των 
Ρομά. Οι δείκτες που χρησιμοποιήθηκαν για την κατανομή των πόρων των ΕΔΕΤ 
μεταξύ των κρατών μελών δεν λαμβάνουν υπόψη τις διαφορές που υπάρχουν στην 
τρέχουσα κατάσταση των Ρομά (βλέπε σημεία 60 και 75).
Σύσταση 3
Τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόζουν τα κριτήρια «βέλτιστης πρακτικής» για την 
ένταξη των Ρομά (όπως οι 10 κοινές βασικές αρχές του Συμβουλίου) όταν καταρτί -
ζουν προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων και επιλέγουν έργα. Όπου ενδείκνυται, οι 
προσκλήσεις θα πρέπει να αποσκοπούν στην επιλογή μακροπρόθεσμων έργων υπέρ 
περιθωριοποιημένων κοινοτήτων Ρομά. Τέλος, όπου είναι δυνατό, η διάθεση των 
κεφαλαίων των ΕΔΕΤ θα πρέπει να εξαρτάται από τη βιωσιμότητα των έργων μετά 
την ολοκλήρωσή τους, χωρίς συνέχιση της χρηματοδότησης από την ΕΕ. Οι εν λόγω 
πτυχές θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και κατά την τροποποίηση των επιχειρησιακών 
προγραμμάτων της περιόδου 2014-2020.
69 Συμπεράσματα και συστάσεις 
Σύσταση 4
Η Επιτροπή πρέπει να διασφαλίσει, κατά την επόμενη περίοδο προγραμματισμού 
ή κατά την αναθεώρηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων, ότι οι στόχοι για την 
ένταξη των Ρομά που περιλαμβάνονται στις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των 
Ρομά αντικατοπτρίζονται, στο μέτρο του δυνατού, στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ σε κάθε επι -
χειρησιακό επίπεδο. Πρέπει, στο πλαίσιο αυτό, να διασφαλίζει ότι τα στοιχεία συλλέ -
γονται με αξιόπιστο τρόπο, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η παρακολούθηση και 
αξιολόγηση της προόδου κάθε επιμέρους έργου και σε κάθε διοικητική βαθμίδα.
Σύσταση 5
Τα κράτη μέλη πρέπει, όπου ενδείκνυται, να συμπληρώνουν τους κοινούς δείκτες 
εκροών και αποτελεσμάτων που ορίζονται στη νομοθεσία ΕΔΕΤ με δείκτες ειδικούς 
για τους Ρομά. Οι συγκεκριμένοι δείκτες θα πρέπει να ευθυγραμμίζονται με εκείνους 
που αναφέρονται στις εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά και, επακολού -
θως, να χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση των επιχειρησιακών προγραμ -
μάτων της περιόδου 2014-2020. Θα ήταν σκόπιμο να βασιστούν στους δείκτες που 
ανέπτυξε ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων το 2016.
Σύσταση 6
Τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν σοβαρά το ενδεχόμενο να αναλάβουν κοινή 
δράση, ενόψει των προετοιμασιών για τη νέα περίοδο προγραμματισμού, με σκοπό 
να εξασφαλίσουν την ύπαρξη ασφάλειας δικαίου όσον αφορά τη χρήση του ΕΚΤ για 
τη χρηματοδότηση οποιουδήποτε μέτρου κοινωνικής ένταξης, ανεξαρτήτως της 
ύπαρξης συνδέσμου με την απασχόληση. Η εξάλειψη της ανασφάλειας δικαίου θα 
καταστήσει ευχερέστερη την πλήρη αξιοποίηση του ΕΚΤ από τα κράτη μέλη για τον 
σκοπό της κοινωνικής ένταξης, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο μέτρων για την καταπολέ -
μηση των διακρίσεων.
Σύσταση 7
Η Επιτροπή πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο να υποβάλει προτάσεις τροποποίησης 
της νομοθεσίας των ΕΔΕΤ προκειμένου να διασφαλίσει ότι, από την έναρξη της επό -
μενης περιόδου προγραμματισμού, το 2020, οι πόροι θα κατανέμονται μεταξύ των 
διαφορετικών κρατών μελών βάσει ειδικών δεικτών για την κοινωνική ένταξη και, 
ιδίως, του ποσοστού των περιθωριοποιημένων ομάδων, όπως οι Ρομά, επί του συνό -
λου του πληθυσμού. Η Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίζει ότι τα πρόσθετα κεφάλαια 
του ΕΚΤ που θα διατίθενται στα κράτη μέλη, δυνάμει της τροποποίησης αυτής, θα 
προορίζονται ειδικά για τη στήριξη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων.
70 Συμπεράσματα και συστάσεις 
Στην πλειονότητά τους τα έργα υλοποιήθηκαν σύμφωνα με τον 
προγραμματισμό, αλλά δεν εφαρμόζονταν πάντα τα κριτήρια 
«βέλτιστης πρακτικής» που συμβάλλουν στην επιτυχή ένταξη των 
Ρομά, ενώ δεν ήταν εύκολη η παρακολούθηση των επιδόσεων των 
έργων
132  
Τα περισσότερα έργα του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ που εξετάσαμε κατά τη διάρκεια του 
ελέγχου μας είχαν επιτύχει τους γενικούς στόχους τους, οι οποίοι εντούτοις, συχνά, 
δεν αφορούσαν συγκεκριμένα τους Ρομά. Καταλήξαμε επίσης στο συμπέρασμα ότι 
έργα που είχαν επιλεγεί και υλοποιηθεί σύμφωνα με τα κριτήρια «βέλτιστης πρακτι -
κής» που είχαν εγκριθεί από το Συμβούλιο, τις αποκαλούμενες κοινές βασικές αρχές 
για την ένταξη των Ρομά, είχαν περισσότερες πιθανότητες να συμβάλουν αποτελε -
σματικά στην ένταξη του πληθυσμού Ρομά (βλέπε σημεία 104 έως 115).
133  
Επιπλέον, διαπιστώσαμε ότι η παρακολούθηση της προόδου που επετεύχθη στο πλαί -
σιο των έργων για την ένταξη των Ρομά ενέχει δυσκολίες, κυρίως λόγω των αδυναμι -
ών που υπήρχαν σε σχέση με τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα των δεδομένων για 
τους συμμετέχοντες Ρομά. Η εν λόγω έλλειψη ολοκληρωμένων και άρτιων δεδομένων 
συνιστά πρόβλημα το οποίο επηρεάζει όχι μόνο τα έργα αλλά και τη διαμόρφωση 
πολιτικών τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο. Η κατάσταση αυτή δεν πρό -
κειται να αλλάξει την περίοδο 2014-2020, παρά μόνον εάν αναληφθεί άμεση δράση 
(βλέπε σημεία 51, 84 έως 94 και 117 έως 120).
Σύσταση 8
α) Η Επιτροπή πρέπει να συνεργαστεί με τα κράτη μέλη με σκοπό την ανάπτυξη 
μιας κοινής μεθοδολογίας, η οποία θα παρέχει συναφή δεδομένα σχετικά με 
τον πληθυσμό Ρομά, ούτως ώστε να παρακολουθεί την κοινωνική ένταξή τους, 
τηρουμένων των εθνικών νομικών πλαισίων και της νομοθεσίας της ΕΕ, περιλαμ -
βανομένων πιθανών ισχυουσών παρεκκλίσεων. Αυτό πρέπει να γίνει το αργότερο 
κατά την προετοιμασία της επόμενης περιόδου προγραμματισμού.
β) Η Επιτροπή πρέπει να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να συλλέξουν συνολικά στατι -
στικά δεδομένα σχετικά με την εθνοτική καταγωγή εντός της επόμενης διετίας, 
τηρουμένων των εθνικών νομικών πλαισίων και της νομοθεσίας της ΕΕ, περι -
λαμβανομένων πιθανών ισχυουσών παρεκκλίσεων. Η Eurostat θα μπορούσε να 
συμπεριλάβει συναφή ερωτήματα σε έρευνες που διεξάγει, όπως στην έρευνα 
εργατικού δυναμικού και στις στατιστικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το εισόδη -
μα και τις συνθήκες διαβίωσης.
71 Συμπεράσματα και συστάσεις 
Η παρούσα έκθεση εγκρίθηκε από το Τμήμα ΙI, του οποίου προεδρεύει ο κ. Henri 
GRETHEN, Μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, στο Λουξεμβούργο, κατά τη συνεδρίασή 
του της 4ης Μαΐου 2016.
 Γ ια το Ελεγκτικό Συνέδριο
 Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
 Πρόεδρος
72
 Παραρτήματα Παράρτημα IΕξετασθέντα επιχειρησιακά προγράμματα
Κράτος μέλος Επιχειρησιακό πρόγραμμα 2007-2013 Επιχειρησιακό πρόγραμμα 2014-2020
Βουλγαρία2007BG161PO001 ΕΠ «Περιφερειακή ανάπτυξη» (ΕΤΠΑ)  
2007BG051PO001 ΕΠ «Ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων» (ΕΚΤ)2014BG16RFOP001 ΕΠ «Περιφέρειες υπό ανάπτυξη» (ΕΤΠΑ)  
2014BG05M9OP001 ΕΠ «Ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων» (ΕΚΤ)  
2014BG05M2OP001 Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Έξυπνη εκπαίδευ -
ση για βιώσιμη ανάπτυξη» (ΕΚΤ)
Ουγγαρία 2007HU05UPO001 ΕΠ «Κοινωνική Αναγέννηση» (ΕΚΤ)2014HU16M0OP001 ΕΠ «Οικονομική ανάπτυξη και καινοτομία» 
(πολυταμειακό ΕΠ του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ)  
2014HU05M2OP001 ΕΠ «Ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων» (πολυτα -
μειακό ΕΠ του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ)
Ρουμανία2007RO051PO001 Τομεακό ΕΠ για τη ανάπτυξη των ανθρώπινων 
πόρων (ΕΚΤ)  
2007RO161PO001 Περιφερειακό ΕΠ (ΕΤΠΑ)2014RO05M9OP001 ΕΠ Ανθρώπινο Κεφάλαιο (ΕΚΤ)  
2014RO16RFOP002 Περιφερειακό ΕΠ (ΕΤΠΑ)
Ισπανία2007ES05UP0002 ΕΠ «Καταπολέμηση των διακρίσεων» (ΕΚΤ)  
2007ES051P0005 Περιφερειακό ΕΠ «ΕΚΤ 2007-2013 Ανδαλουσία»2014ES05SFOP012 ΕΠ «Κοινωνική ένταξη και κοινωνική οικονομία» 
(ΕΚΤ)  
2014ES05SFOP022 Περιφερειακό ΕΠ «ΕΚΤ 2014-2020 Ανδαλουσία» 
(ΕΚΤ)
Πηγή:  ΕΕΣ.
73 Παραρτήματα 
Όργανα διακυβέρνησης των διαρθρωτικών ταμείων στα κράτη μέλη στα οποία 
πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις
ΒουλγαρίαΕΚΤ ΕΤΠΑ
Έργο αριθ. 1 Έργο αριθ. 2 Έργο αριθ. 3 Έργο αριθ. 4 Έργο αριθ. 5
Διαχειριστική αρχήΔιαχειριστική αρχή του ΕΚΤ  
(Υπουργείο εργασίας και κοινωνικής πολιτικής)Διαχειριστική αρχή του 
ΕΤΠΑ  
(Υπουργείο περιφερειακής 
ανάπτυξης και δημοσίων 
έργων)
Ενδιάμεσος φορέαςΆνευ αντικειμένου εφόσον 
η διαχειριστική αρχή είναι 
ο δικαιούχοςΥπουργείο παιδείας και 
επιστημώνΔημόσιος οργανισμός 
(Υπηρεσία κοινωνικής 
αρωγής)Δημόσιος οργανισμός  
(Υπηρεσία κοινωνικής 
αρωγής)Για το συγκεκριμένο ΕΠ του 
ΕΤΠΑ, δεν προβλέπονται 
ενδιάμεσοι φορείς
Δικαιούχος του έργουΥπoυργείo εργασίας και 
κoινωνικής πολιτικήςΜΚΟΔημόσιος οργανισμός  
(Δήμος Dupnitsa)Υπουργείο ΥγείαςΔημόσιος οργανισμός  
(Δήμος Devnya)
ΟυγγαρίαΕΚΤ
Έργο αριθ. 6 Έργο αριθ. 7 Έργο αριθ. 8 Έργο αριθ. 9 Έργο αριθ. 10
Διαχειριστική αρχήΔιαχειριστική αρχή του ΕΚΤ  
(Υπουργείο ανθρώπινων πόρων)
Ενδιάμεσος φορέας δεν υπάρχει
Δικαιούχος του έργουΥπουργείο εθνικής 
οικονομίαςΔημόσιος οργανισμός  
(Φυλακές 
Balassagyarmati)Δημόσιος οργανισμός  
(Δήμος Ózd)ΜΚΟ
ΡουμανίαΕΚΤ ΕΤΠΑ
Έργο αριθ. 11 Έργο αριθ. 12 Έργο αριθ. 13 Έργο αριθ. 14 Έργο αριθ. 15
Διαχειριστική αρχήΔιαχειριστική αρχή του ΕΚΤ  
(Υπουργείο ταμείων της ΕΕ)Διαχειριστική αρχή 
του ΕΤΠΑ  
(Υπουργείο περιφερειακής 
ανάπτυξης και δημοσίων 
έργων)
Ενδιάμεσος φορέαςΕνδιάμεσος φορέας σε 
περιφερειακό επίπεδο 
(Βορειοδυτική περι -
φέρεια)  
(Δ/νση υπουργείου 
εργασίας)Ενδιάμεσος φορέας σε 
περιφερειακό επίπεδο 
(Βουκουρέστι)  
(Δ/νση υπουργείου 
εργασίας)Υπουργείο παιδείας  
(ενεργούν ως ενδιάμεσος 
φορέας)Ενδιάμεσος φορέας 
σε περιφερειακό 
επίπεδο (Βορειοδυτι -
κή περιφέρεια)  
(Δ/νση υπουργείου 
εργασίας)Ενδιάμεσος φορέας σε 
περιφερειακό επίπεδο 
(Βορειοδυτική περιφέρεια)  
(Δ/νση υπουργείου περιφερει -
ακής ανάπτυξης και δημόσιας 
διοίκησης)
Δικαιούχος του έργου ΜΚΟΔημόσιος οργανισμός  
(Εθνική υπηρεσία για 
τους Ρομά)Δημόσιος οργανισμός  
(Κοινωνική υπηρεσία δήμου 
Baia Mare)
ΙσπανίαΕΚΤ (ΕΠ για την καταπολέμηση των 
διακρίσεων)ΕΚΤ (ΕΠ για την Ανδαλουσία)
Έργο αριθ. 16 Έργο αριθ. 17 Έργο αριθ. 18 Έργο αριθ. 19
Διαχειριστική αρχήΔιαχειριστική αρχή του ΕΚΤ  
(Υπουργείο απασχόλησης και κοινωνικής ασφάλισης)
Ενδιάμεσος φορέας ΊδρυμαΕνδιάμεσος φορέας σε περιφερειακό επίπεδο  
(Junta de Andalucia)
Δικαιούχος του έργου ΜΚΟ
Πηγή:  ΕΕΣ.Παράρτημα II
74 Παραρτήματα Παράρτημα IIIΚοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) για την ένταξη των Ρομά
Οι δέκα κοινές βασικές αρχές (ΚΒΑ) συζητήθηκαν κατά την πρώτη σύσκεψη της ευρωπαϊκής πλατφόρμας για την 
ενσωμάτωση των Ρομά το 2009 στην Πράγα. Στη συνέχεια συμπεριλήφθηκαν ως παράρτημα στα συμπεράσματα της 
συνεδρίασης του Συμβουλίου «Απασχόληση, Κοινωνική Πολιτική, Υγεία και Καταναλωτές», της 8ης Ιουνίου 2009.
1. Εποικοδομητικές, ρεαλιστικές και αμερόληπτες πολιτικές
Οι πολιτικές που αποβλέπουν στην ένταξη των Ρομά σέβονται και πραγματώνουν τις βασικές αξίες της Ευρωπα -
ϊκής Ένωσης, οι οποίες περιλαμβάνουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια, την αποφυγή δυσμενών 
διακρίσεων και την ισότητα ευκαιριών, καθώς και την οικονομική ανάπτυξη. Οι πολιτικές για ένταξη των Ρομά 
ενσωματώνονται στις βασικές πολιτικές και δη στους τομείς της εκπαίδευσης, της απασχόλησης, των κοινωνικών 
υποθέσεων, της στέγασης, της υγείας και της ασφάλειας. Στόχος των πολιτικών αυτών είναι να παρέχεται στους 
Ρομά πραγματική πρόσβαση σε ίσες ευκαιρίες εντός των κοινωνιών των κρατών μελών.
2. Οι Ρομά ως ειδικός αλλά όχι αποκλειστικός στόχος
Η συγκεκριμένη, αλλά όχι αποκλειστική στόχευση των Ρομά ως ομάδας, έχει ουσιώδη σημασία για την ενσωμά -
τωση διαφόρων πρωτοβουλιών πολιτικής. Αυτό εξυπακούεται ότι επίκεντρό τους είναι η ομάδα των Ρομά, χωρίς 
όμως να αποκλείονται άλλες ομάδες που βρίσκονται γενικώς σε παρόμοια κοινωνική και οικονομική κατάσταση. 
Η προσέγγιση αυτή δεν απομονώνει τις παρεμβάσεις που απευθύνονται ειδικά στους Ρομά από τις ευρύτερες 
πρωτοβουλίες πολιτικής. Εκτός αυτού θα πρέπει, όταν αυτό έχει σημασία, να εξετάζονται οι δυνητικές επιπτώ -
σεις των ευρύτερων πολιτικών και αποφάσεων στην κοινωνική ένταξη των Ρομά.
3. Διαπολιτισμική προσέγγιση
Χρειάζεται μια διαπολιτισμική προσέγγιση, στην οποία οι Ρομά θα εμπερικλείονται στη χορεία ομάδων διαφο -
ρετικής εθνοτικής προέλευσης. Οι διαπολιτισμικές γνώσεις και δεξιότητες —ουσιώδεις για μια αποτελεσματική 
επικοινωνία και πολιτική— θα πρέπει να προωθηθούν παράλληλα με την καταπολέμηση των προκαταλήψεων 
και στερεοτύπων.
75 Παραρτήματα Παράρτημα III4. Πλήρης κοινωνική ενσωμάτωση των Ρομά
Όλες οι πολιτικές ένταξης επιδιώκουν την ενσωμάτωση των Ρομά στον βασικό κοινωνικό κορμό (στους κρατού -
ντες εκπαιδευτικούς θεσμούς, τη συνήθη αγορά εργασίας και τη συνήθη στέγαση). Όπου εξακολουθεί να υπάρ -
χει χωριστή παιδεία και στέγαση, είτε εν μέρει είτε εξ ολοκλήρου, οι πολιτικές για την ένταξη των Ρομά πρέπει 
να αποβλέπουν σε υπέρβαση της παραδεδομένης αυτής αντίληψης. Θα πρέπει να αποφεύγεται η δημιουργία 
τεχνητής και στεγανοποιημένης αγοράς εργασίας «για Ρομά».
5. Συνεκτίμηση της διάστασης του φύλου
Οι πρωτοβουλίες πολιτικής για την ένταξη των Ρομά θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες και περιστά -
σεις των γυναικών Ρομά. Αφορούν ζητήματα όπως οι πολλαπλές δυσμενείς διακρίσεις και η προβληματική 
πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και την παιδική φροντίδα, αλλά επίσης την ενδοοικογενειακή βία και 
εκμετάλλευση.
6. Αλληλομετάδοση τεκμηριωμένων πολιτικών
Κεφαλαιώδους σημασίας είναι να αποκομίζουν τα κράτη μέλη διδάγματα από την πείρα τους στην ανάπτυξη 
πρωτοβουλιών ένταξης των Ρομά και να μεταδίδουν την πείρα τους αυτή σε άλλα κράτη μέλη. Αποτελεί κοι -
νή παραδοχή ότι η ανάπτυξη, η υλοποίηση και η παρακολούθηση πολιτικών για την ένταξη των Ρομά απαιτεί 
ικανοποιητική βάση κοινωνικών και οικονομικών δεδομένων, συλλεγόμενων σε τακτική βάση. Όταν παρίσταται 
ανάγκη πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα παραδείγματα και οι εμπειρίες από πολιτικές κοινωνικής ένταξης που 
απευθύνονται σε άλλες ευάλωτες ομάδες, όχι μόνο στο εσωτερικό της ΕΕ αλλά και εκτός αυτής.
7 . Χρήση μέσων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Κατά τη διαμόρφωση και την εφαρμογή των πολιτικών τους με σκοπό την ένταξη των Ρομά, τα κράτη μέλη 
πρέπει κατ’ αρχήν να αξιοποιούν στο ακέραιο τα μέσα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στα οποία συγκαταλέγονται οι 
νομοθετικές πράξεις (οδηγία για την φυλετική ισότητα, απόφαση-πλαίσιο για τον ρατσισμό και την ξενοφοβία), 
τα χρηματοδοτικά μέσα (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, Ευρωπα -
ϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης, Προενταξιακό Μέσο) και τα συντονιστικά μέσα (Ανοικτές Μέθοδοι 
Συντονισμού). Τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν προκειμένου η χρήση των χρηματοδοτικών μέσων να 
συνάδει με τις παρούσες κοινές βασικές αρχές, και να αξιοποιούν τις εξειδικευμένες γνώσεις της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπής σε ό,τι αφορά την αξιολόγηση πολιτικών και σχεδίων. Η αξιολόγηση από ομοτίμους και η μετάδοση 
ορθών πρακτικών διευκολύνονται επίσης σε επίπεδο εμπειρογνωμόνων από το EURoma (Ευρωπαϊκό Δίκτυο για 
την κοινωνική ένταξη και τους Ρομά στο πλαίσιο των Διαρθρωτικών Ταμείων).
76 Παραρτήματα Παράρτημα III8. Συμμετοχή των περιφερειακών και τοπικών αρχών
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να σχεδιάζουν, να αναπτύσσουν, να υλοποιούν και να αξιολογούν τις πρωτοβουλίες 
πολιτικής για την ένταξη των Ρομά σε στενή συνεργασία με τις περιφερειακές και τοπικές αρχές. Οι αρχές αυτές 
διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην πρακτική εφαρμογή των πολιτικών.
9. Συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών
Τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να σχεδιάζουν, να αναπτύσσουν, να υλοποιούν και να αξιολογούν τις πρωτο -
βουλίες πολιτικής για την ένταξη των Ρομά σε στενή συνεργασία με φορείς της κοινωνίας των πολιτών όπως μη 
κυβερνητικοί οργανισμοί, κοινωνικοί εταίροι και πανεπιστήμια/ερευνητικά ιδρύματα. Η συμμετοχή της κοινωνί -
ας των πολιτών έχει αναγνωριστεί ως ζωτικής σημασίας τόσο για την κινητοποίηση της εμπειρογνωσίας όσο και 
για τη διάδοση των γνώσεων που απαιτούνται για την ανάπτυξη δημόσιου διαλόγου και λογοδοσίας σε όλες τις 
φάσεις των σχετικών πολιτικών.
10. Ενεργός συμμετοχή των Ρομά
Η αποτελεσματικότητα των πολιτικών εντείνεται με τη συμμετοχή των Ρομά σε κάθε φάση της διαδικασίας. 
Η συμμετοχή των Ρομά πρέπει να γίνεται πράξη σε εθνικό και ευρωπαϊκό συνάμα επίπεδο με την κατάθεση των 
ειδικών γνώσεων που διαθέτουν Ρομά εμπειρογνώμονες και δημόσιοι λειτουργοί, καθώς και μέσω διαβουλεύ -
σεων με συγκεκριμένους φορείς Ρομά κατά τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την αξιολόγηση πρωτοβουλιών 
πολιτικής. Οι πολιτικές ένταξης θα πρέπει προπάντων να διέπονται από ευρύτητα πνεύματος και διαφάνεια, και 
να θίγουν ζητήματα ακανθώδη ή «απαγορευμένα» με σωστό και αποτελεσματικό τρόπο. Ζωτική σημασία έχει 
επίσης η υποβοήθηση των Ρομά ώστε να συμμετέχουν πλήρως στη δημόσια ζωή, η τόνωση της ενεργητικής 
συμμετοχής τους στα κοινά και η αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού τους.
77 Απαντήσεις  
της Επιτροπής
Σύνοψη
II
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, εκτός από το ποσό των 1,5 δισ. ευρώ που αντιστοιχεί στο κονδύλιο για την επενδυτική προτε -
ραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ, χορηγείται επιπλέον χρηματοδότηση για την ένταξη των Ρομά μέσω άλλων επενδυτικών προτεραι -
οτήτων τόσο του ΕΚΤ όσο και του ΕΤΠΑ.
IV
Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η καταπολέμηση των διακρίσεων αποτελεί οριζόντια αρχή που θα πρέπει να λαμβάνεται 
υπόψη κατά την κατάρτιση και την εφαρμογή των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και των επιχειρησιακών προγραμμάτων 
σε όλα τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και επενδυτικά ταμεία (ΕΔΕΤ) (όπως ορίζεται στο άρθρο 7 του ΚΚΔ). 
Η αρχή της εταιρικής σχέσης που κατοχυρώνεται στον κανονισμό περί κοινών διατάξεων (ΚΚΔ) (άρθρο 5) και στον Ευρω -
παϊκό κώδικα δεοντολογίας επιβάλλει τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων εταίρων στον σχεδιασμό και την εφαρμογή των 
συμφωνιών εταιρικής σχέσης και των επιχειρησιακών προγραμμάτων (ΕΠ) του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ (συμπεριλαμβανομένων 
των επιτροπών παρακολούθησης, όπως ορίζεται στο άρθρο 48 του ΚΚΔ).
V
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, βάσει των αρμοδιοτήτων της στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης, βοηθά τα κράτη 
μέλη να εξασφαλίσουν ότι οι αλλαγές που θεσπίστηκαν για την περίοδο 2014-2020 θα οδηγήσουν σε έργα που συμβάλ -
λουν στην καλύτερη ένταξη των Ρομά, π.χ. με την αξιολόγηση της εκπλήρωσης των σχετικών εκ των προτέρων αιρεσιμο -
τήτων, με τον καθοδηγητικό ή τον συμβουλευτικό της ρόλο στις επιτροπές παρακολούθησης.
VI
Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η παρακολούθηση της αποτελεσματικής συμβολής των έργων που χρηματοδοτούνται από 
την ΕΕ στην ένταξη των Ρομά είναι δυσχερής λόγω των αντικειμενικών νομικών εμποδίων για τη συλλογή δεδομένων με 
βάση την εθνοτική καταγωγή και την εφαρμογή της συγκεκριμένης αλλά όχι αποκλειστικής στόχευσης που έχει συχνά ως 
αποτέλεσμα να μην είναι οι Ρομά η μόνη ομάδα που επωφελείται από τη στήριξη περιθωριοποιημένων ομάδων. 
Παρόλα αυτά, η Επιτροπή πιστεύει ότι, κατά την περίοδο 2014-2020, η παρακολούθηση της ένταξης των Ρομά θα βελτιω -
θεί σημαντικά με βάση την επενδυτική προτεραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ, τους σχετικούς ειδικούς στόχους των επιχειρησιακών 
προγραμμάτων του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ και τη χρήση κοινών δεικτών εκροών του ΕΚΤ για τους συμμετέχοντες καθώς και 
τους ειδικούς δείκτες και στόχους του κάθε προγράμματος.
Σύσταση 1
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Απαντήσεις της Επιτροπής 78
Σύσταση 1 α) 
Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι το επίπεδο στήριξης που παρέχουν τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και επενδυτικά ταμεία (ΕΔΕΤ) 
σε μέτρα υπέρ των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων όπως οι Ρομά είναι απλώς ενδεικτικό, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη 
οφείλουν μόνο να παρέχουν οικονομικά δεδομένα όταν επιλέγεται η ειδική επενδυτική προτεραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ και/ή 
έχουν καθοριστεί ειδικοί σκοποί/στόχοι/δείκτες σε άλλους σχετικούς θεματικούς στόχους του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ.
Σύσταση 1 β) 
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι, εάν ο ΚΚΔ περιέχει γενική εκ των προτέρων αιρεσιμότητα για την καταπολέμηση των δια -
κρίσεων για όλα τα ΕΔΕΤ, η αξιολόγηση της εκπλήρωσής της περιορίζεται στα κριτήρια που ορίζονται στους κανονισμούς 
των ΕΔΕΤ. Επίσης, κατά τη λήψη απόφασης σχετικά με τα ειδικά και κατάλληλα μέτρα πολιτικής, συμπεριλαμβανομένου 
του περιεχομένου των σχετικών στρατηγικών, εντός των εθνικών και περιφερειακών αρμοδιοτήτων, θα πρέπει να τηρείται 
η αρχή της επικουρικότητας. 
Τα κράτη μέλη όφειλαν να περιλάβουν ειδικούς σκοπούς και στόχους στα ΕΠ τους, στις περιπτώσεις που επέλεξαν την 
ειδική επενδυτική προτεραιότητα 9 iii) του ΕΚΤ «Καταπολέμηση κάθε μορφής διακρίσεων και προώθηση των ίσων ευκαι -
ριών». Αυτό αφορά κατά κύριο λόγο τα κράτη μέλη για τα οποία έχουν εκδοθεί ειδικές ανά χώρα συστάσεις σε αυτό τον 
τομέα.
Σύσταση 1 γ) 
Το άρθρο 5 του ΚΚΔ ορίζει ότι οι φορείς που εκπροσωπούν την κοινωνία των πολιτών αποτελούν μέρος της αρχής της 
εταιρικής σχέσης και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 2 του ΚΚΔ, οι εταίροι συμ -
μετέχουν, μεταξύ άλλων, στην εκπόνηση συμφώνων εταιρικής σχέσης και σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας και της 
εφαρμογής των προγραμμάτων.
Σύσταση 2 α) 
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση, θεωρεί ότι θα πρέπει να εφαρμοστεί στο επίπεδο επιχειρησιακών προγραμμάτων και 
τονίζει ότι έχει ήδη λάβει μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή. 
Όπως επισημαίνεται στο σημείο 38, η Επιτροπή εξέδωσε θεματικά έγγραφα καθοδήγησης με τίτλο «Έγγραφο καθοδήγη -
σης για τα κράτη μέλη σχετικά με τη χρήση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων για την καταπολέ -
μηση του εκπαιδευτικού και χωρικού διαχωρισμού» το 2015. Τα κράτη μέλη καλούνται να εφαρμόσουν τις διατάξεις των 
κατευθυντήριων οδηγιών κατά τον προγραμματισμό και την εφαρμογή, με σκοπό την πρόληψη και την καταπολέμηση του 
εκπαιδευτικού και στεγαστικού διαχωρισμού των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Ρομά. 
Η Επιτροπή έχει πλήρη επίγνωση ότι η αποτελεσματική εφαρμογή στην πράξη έχει καθοριστική σημασία. Ως εκ τούτου, 
η Επιτροπή προσλαμβάνει εμπειρογνώμονες για να βοηθήσουν τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν τις κατευθυντήριες οδη -
γίες που εστιάζονται πρωτίστως στην Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία.
Η ανακατανομή και τροποποίηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων (ΕΠ) θα πρέπει κατά γενικό κανόνα να γίνεται από 
τα κράτη μέλη.
Απαντήσεις της Επιτροπής 79
Σύσταση 2 β) 
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θεωρεί ότι έχει ήδη λάβει μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση.
Η Επιτροπή θα κάνει πλήρη χρήση των εθνικών εκθέσεων προόδου, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της 
επιτροπής παρακολούθησης, με σκοπό να καλέσει και να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να ενισχύσουν τα χρηματοδοτού -
μενα από τα ΕΔΕΤ μέτρα, όταν αυτό είναι αναγκαίο, για την καλύτερη αντιμετώπιση των προκλήσεων που εντοπίζονται 
σε σχέση με τους Ρομά. Μετά τη συζήτηση αυτή, τα κράτη μέλη μπορούν να υποβάλουν αιτήσεις τροποποίησης των ΕΠ 
σύμφωνα με το άρθρο 30 παράγραφος 1 του ΚΚΔ. 
Επιπλέον, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 1 στοιχείο α) του ΚΚΔ, μπορεί να κάνει 
χρήση των εξουσιών της μόνο για να ζητήσει από τα κράτη μέλη να τροποποιήσουν τα ΕΠ τους για την αντιμετώπιση των 
προκλήσεων σε σχέση με τους Ρομά που προσδιορίζονται στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις και όταν απαιτείται ανακατα -
νομή των χρηματοδοτικών πόρων για την αντιμετώπισή τους.
Σύσταση 3
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Η δυνατότητα χρηματοδότησης βιώσιμων δράσεων για την αποτελεσματική στήριξη της ένταξης των Ρομά αντιμετωπίζε -
ται με διαφορετικούς τρόπους στους κανονισμούς των ΕΔΕΤ. 
Καταρχάς, οι μακροχρόνιες (7ετείς) δράσεις είναι δυνατές στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 και 
η διάρκεια κάθε μεμονωμένου έργου θα πρέπει να είναι ανάλογη με τους καθορισμένους στόχους. 
Δεύτερον, ο κανονισμός του ΕΚΤ περιλαμβάνει πλαίσιο για καλύτερη παρακολούθηση των θετικών αποτελεσμάτων όσον 
αφορά την ένταξη των περιθωριοποιημένων ομάδων (μεταξύ των οποίων και οι Ρομά) με κοινούς δείκτες υλοποίησης και 
δείκτες μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων που αποσκοπούν στην προώθηση της βιωσιμότητας των χρηματοδοτούμενων 
από το ΕΚΤ δράσεων για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες Ρομά.
Τρίτον, στην περίπτωση των έργων υποδομής που χρηματοδοτούνται από το ΕΤΠΑ, όπως συμβαίνει για κάθε τομέα, τα 
κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον τρόπο με τον οποίο θα εξασφαλίζεται η βιωσιμότητα του έργου στις περι -
πτώσεις όπου αυτό έχει σημασία μετά την ολοκλήρωσή του (π.χ. συντήρηση).
Σύσταση 4
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θα την λάβει υπόψη όσο το δυνατόν περισσότερο για την επόμενη περίοδο 
προγραμματισμού.
Όσον αφορά την περίοδο χρηματοδότησης 2014-2020, θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι στόχοι για την ένταξη των Ρομά 
έχουν ήδη αποτυπωθεί στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ από τον σχεδιασμό των επιχειρησιακών προγραμμάτων για τα κράτη μέλη 
στα οποία εφαρμόζεται η εκ των προτέρων αιρεσιμότητα ειδικά για τους Ρομά. 
Η πρωτοβουλία για την αναθεώρηση επιχειρησιακών προγραμμάτων ανήκει κατά κύριο λόγο στα κράτη μέλη. Σύμφωνα 
με τον ΚΚΔ, οι αιτήσεις για τροποποίηση προγραμμάτων που υποβάλλουν τα κράτη μέλη πρέπει να είναι δεόντως αιτιο -
λογημένες και να ορίζουν ιδίως τον αναμενόμενο αντίκτυπο των τροποποιήσεων του προγράμματος στην επίτευξη της 
στρατηγικής της Ένωσης για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη, καθώς και των ειδικών στόχων που 
ορίζονται στο πρόγραμμα.
Εντός του νομικού πλαισίου για την περίοδο 2014-2020, με την επιφύλαξη των ελέγχων, η διαχειριστική αρχή του οικείου 
επιχειρησιακού προγράμματος έχει την υποχρέωση να θεσπίσει σύστημα καταχώρισης και αποθήκευσης δεδομένων σε 
ηλεκτρονική μορφή για κάθε πράξη, που είναι αναγκαίο, μεταξύ άλλων, για τους σκοπούς της παρακολούθησης και της 
αξιολόγησης. Αυτό αφορά χρηματοοικονομικά στοιχεία, καθώς και τις εκροές και τα αποτελέσματα.
Απαντήσεις της Επιτροπής 80
Σύσταση 5
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη και εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι, εκτός 
από τους νομικούς περιορισμούς για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή σε ορισμένα κράτη μέλη, 
κάθε ειδικός δείκτης για τους Ρομά εμπίπτει στο καθεστώς προστασίας των δεδομένων (άρθρο 8 της οδηγίας 95/46/ΕΚ), 
των αποκαλούμενων ευαίσθητων δεδομένων. Τα φυσικά πρόσωπα διατηρούν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν τη 
συγκατάθεσή τους για τη συλλογή των δεδομένων. Ως εκ τούτου, τα δεδομένα σχετικά με τον αριθμό των Ρομά που συμ -
μετέχουν σε χρηματοδοτούμενες από τα ΕΔΕΤ δραστηριότητες βασίζονται ως επί το πλείστον σε υπεύθυνες δηλώσεις.
Σύσταση 6
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Η Επιτροπή, ωστόσο, υπογραμμίζει ότι η πλήρης εφαρμογή της όσον αφορά τη δυνατότητα του ΕΚΤ να χρηματοδοτεί 
μέτρα κοινωνικής ένταξης, ανεξάρτητα από το αν αυτά συνδέονται με την απασχόληση, θα απαιτούσε τροποποίηση της 
Συνθήκης για την τροποποίηση της αποστολής του ΕΚΤ, όπως ορίζεται στο άρθρο 162. 
Η Επιτροπή θεωρεί, εξάλλου, ότι ο κανονισμός του ΕΚΤ, ως έχει και ερμηνεύεται σύμφωνα με το άρθρο 162 της ΣΛΕΕ, μπο -
ρεί ήδη να αντιμετωπίσει το ζήτημα της ένταξης των Ρομά με ασφάλεια δικαίου μέσω του θεματικού στόχου της κοινωνι -
κής ένταξης. 
Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΚΤ μπορεί να χρηματοδοτήσει μέτρα ένταξης των Ρομά, υπό τον όρο ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν 
μέρος ενός ολοκληρωμένου συνόλου δράσεων που αποσκοπούν, έστω και έμμεσα, στο να αποκτήσουν οι Ρομά μεγαλύ -
τερη πρόσβαση στην αγορά εργασίας. 
Αυτή η νομική ερμηνεία της επιλεξιμότητας των μέτρων για την ένταξη των Ρομά στο πλαίσιο του ΕΚΤ κοινοποιήθηκε στα 
κράτη μέλη τον Νοέμβριο του 2015.
Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υφίσταται ανασφάλεια δικαίου.
Σύσταση 7
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θα εξετάσει, στο πλαίσιο της προετοιμασίας του επόμενου πολυετούς δημοσιονο -
μικού πλαισίου κατά την εξέταση των κριτηρίων για την κατανομή των πόρων, τον ρόλο που θα πρέπει να διαδραματίζουν 
οι προκλήσεις της κοινωνικής ένταξης καθώς και την ανάγκη για μεγαλύτερη στοχοθέτηση των πόρων για τη στήριξη των 
περιθωριοποιημένων κοινοτήτων.
Σύσταση 8 α) 
Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση. 
Μολονότι είναι πάντοτε πρόθυμη να συνεργαστεί με τα κράτη μέλη, δεδομένης της ποικιλομορφίας των εθνικών κατα -
στάσεων και προσεγγίσεων και της ανάγκης σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν είναι 
εφικτό ούτε σκόπιμο να αναπτύξει κοινή μεθοδολογία στον τομέα αυτό.
Σύσταση 8 β) 
Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση, διότι θεωρεί ότι το θέμα αυτό θα πρέπει να επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια 
των κρατών μελών σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. 
Επιπλέον, η Επιτροπή δεν προτίθεται να συγκεντρώσει στατιστικά δεδομένα για την εθνοτική καταγωγή στην έρευνα 
εργατικού δυναμικού και στις στατιστικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το εισόδημα και τις συνθήκες διαβίωσης. Η συλ -
λογή στατιστικών δεδομένων για τον πληθυσμό των Ρομά είναι από τεχνική και νομική άποψη πολύ δύσκολο εγχείρημα, 
αλλά και δαπανηρό.
Απαντήσεις της Επιτροπής 81
Εισαγωγή
12
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, εκτός από το ποσό των 1,5 δισ. ευρώ που αντιστοιχεί στο κονδύλιο για την επενδυτική προτε -
ραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ, χορηγείται επιπλέον χρηματοδότηση για την ένταξη των Ρομά μέσω άλλων επενδυτικών προτεραι -
οτήτων τόσο του ΕΚΤ όσο και του ΕΤΠΑ.
Παρατηρήσεις
30
Κατά την περίοδο 2007-2013, ο κανονισμός του ΕΚΤ υιοθέτησε μια γενική προσέγγιση ενσωμάτωσης που δεν εστιαζόταν 
αποκλειστικά στους Ρομά, αλλά γενικότερα στις ομάδες μειονεκτούντων ατόμων. Το καθαυτό ζήτημα της ένταξης των 
Ρομά καλυπτόταν από την προτεραιότητα «ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης των μειονεκτούντων ατόμων». 
Ορισμένα κράτη μέλη επέλεξαν μάλιστα να καλύψουν ρητά το ζήτημα της ένταξης των Ρομά στο εθνικό στρατηγικό πλαί -
σιο αναφοράς τους για τον προγραμματισμό των διαρθρωτικών ταμείων κατά την περίοδο 2007-2013.
34
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι το πλαίσιο της ΕΕ αναγνωρίζει ρητά ότι «πρωτίστως, τα κράτη μέλη οφείλουν να εξασφαλί -
σουν ότι οι Ρομά δεν υφίστανται διακρίσεις, αλλά αντιμετωπίζονται όπως κάθε άλλος πολίτης της ΕΕ με ισότιμη πρόσβαση 
σε όλα τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ». Η ίση μετα -
χείριση αποτελεί, συνεπώς, οριζόντια αρχή και θεωρείται ότι αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματική ενσωμάτωση 
των Ρομά. Ενώ τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη έχουν από κοινού την ευθύνη να βελτιώσουν την κοινωνική 
ένταξη των Ρομά, χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα και τις πολιτικές στο πλαίσιο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους, τα 
κράτη μέλη έχουν την πρωταρχική ευθύνη και τις αρμοδιότητες να αλλάξουν την κατάσταση των περιθωριοποιημένων 
πληθυσμών, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας.
39
Η εταιρική σχέση σε συνδυασμό με την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση αποτελεί προ πολλού βασική αρχή των ταμείων 
επιμερισμένης διαχείρισης (που εφαρμόστηκε και κατά τις προηγούμενες περιόδους προγραμματισμού) και κατοχυ -
ρώνεται επίσης στο άρθρο 5 του ΚΚΔ που διέπει τα ΕΔΕΤ για την περίοδο 2014-2020. Ο κώδικας δεοντολογίας που ενέ -
κρινε η Επιτροπή με κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό βοηθά τα κράτη μέλη κατά την οργάνωση της εταιρικής σχέσης και 
καλύπτει ορισμένα πρακτικά ζητήματα, όπως την αντιπροσωπευτικότητα των επιλεγόμενων εταίρων, τις διαδικασίες 
επιλογής, τις διαδικαστικές απαιτήσεις για την εξασφάλιση της έγκαιρης, ουσιαστικής και διαφανούς διαβούλευσης, 
καθώς και την αρχή της εκπροσώπησης των εταίρων καθ’όλη τη διάρκεια του κύκλου, περιλαμβανομένων των επιτροπών 
παρακολούθησης.
40
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι έχει χορηγήσει σημαντική χρηματοδότηση στα δύο αναφερόμενα κοινά προγράμματα 
(ROMACT και ROMED).
Απαντήσεις της Επιτροπής 82
44
Αν και δεν έχει θέσει στόχους για την καταπολέμηση των διακρίσεων, η ισπανική εθνική στρατηγική για την ένταξη των 
Ρομά τονίζει την ανάγκη για συμπληρωματικότητα και συνέργειες με το δεύτερο σχέδιο για την ιθαγένεια και την ένταξη 
για την περίοδο 2011-2014 και την εθνική στρατηγική για την καταπολέμηση του ρατσισμού, των διακρίσεων, της ξενοφο -
βίας και της μισαλλοδοξίας που προβλέπουν συγκεκριμένα μέτρα για την καταπολέμηση των διακρίσεων.
45
Όπως περιγράφεται στην ουγγρική εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά, ο στόχος της πολιτικής για την κοινω -
νική ένταξη δεν αφορά μόνο τους Ρομά, αλλά στοχεύει σε μια ευρύτερη ομάδα. Οι στόχοι της είναι οι εξής: η μείωση του 
ποσοστού των ατόμων που ζουν σε συνθήκες φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, η μείωση της κοινωνικής υστέρησης 
των μειονεκτούντων παιδιών και η μείωση των κοινωνικών διαφορών μεταξύ των Ρομά και των μη Ρομά. Οι στόχοι αυτοί 
αντιμετωπίζονται οριζόντια σε πέντε τομείς: με τη βελτίωση των ευκαιριών στην αγορά εργασίας των μακροχρόνια ανέρ -
γων σε παραγωγική ηλικία· τη μείωση της παιδικής φτώχειας· την αντιμετώπιση των μειονεκτημάτων σε σχέση με την κοι -
νωνικοποίηση και των μειονεκτημάτων κοινωνικού και πολιτισμικού χαρακτήρα· την αντιμετώπιση των μειονεκτημάτων 
που συνδέονται με την εκπαίδευση και την αγορά εργασίας για τις γυναίκες Ρομά· την αντιμετώπιση της αναπτυξιακής 
υστέρησης των περιοχών σε μειονεκτική θέση.
49
Στην αξιολόγηση του 2015 σχετικά με την πρόοδο ως προς την εφαρμογή των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των 
Ρομά για τη Βουλγαρία, η Επιτροπή πράγματι σημείωσε ότι το εθνικό σημείο επαφής για τους Ρομά (ΕΣΕΡ) «στερείται 
ανθρώπινων πόρων και πολιτικών μέσων για την αποτελεσματική εκπλήρωση της αποστολής του και τη στήριξη της 
προόδου με πειστικό τρόπο». Ωστόσο, είναι επίσης αληθές ότι η υλοποίηση των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των 
Ρομά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα ΕΔΕΤ. Κατά συνέπεια, στην πράξη, το ΕΣΕΡ υποστηρίζεται κατά την άσκηση των 
καθηκόντων του από συμπληρωματικές δομές. Το 2015 συστάθηκε διυπουργική ομάδα εργασίας για τον σχεδιασμό και 
τον συντονισμό των παρεμβάσεων των ΕΔΕΤ κατά την περίοδο 2014-2020, υπό την ηγεσία της κεντρικής μονάδας συντο -
νισμού των ΕΔΕΤ, με τη συμμετοχή του ΕΣΕΡ και των αρμόδιων υπουργείων σε επίπεδο υφυπουργών (εργασίας, παιδείας, 
υγείας, περιφερειακής ανάπτυξης, γεωργίας), εμπειρογνωμόνων (συντονιστών βάσει των 6 τομέων προτεραιότητας των 
εθνικών στρατηγικών για την ένταξη των Ρομά), καθώς και εκπροσώπων των δήμων.
50 Δεύτερη περίπτωση
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι στην παρούσα πολιτική συγκυρία υπάρχουν εξελίξεις που μπορεί να οδηγήσουν στο να δίνε -
ται ολοένα και μεγαλύτερη προσοχή στα προβλήματα των Ρομά στη Βουλγαρία.
51 Πρώτη περίπτωση
Στη Βουλγαρία, η ετήσια παρακολούθηση της εφαρμογής των εθνικών στρατηγικών ένταξης των Ρομά πραγματοποιείται 
βάσει διοικητικών εκθέσεων όλων των αρμόδιων θεσμικών οργάνων και των δήμων και θα ενισχυθεί ακόμη περισσότερο 
με νέο σύστημα παρακολούθησης που θα είναι έτοιμο έως το τέλος Δεκεμβρίου 2016.
54
Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 50 σχετικά με τη Βουλγαρία.
Απαντήσεις της Επιτροπής 83
60
Η Επιτροπή δεν συμμερίζεται την παρατήρηση του Συνεδρίου που υπονοεί ότι υπάρχει ανασφάλεια δικαίου. Η αποστολή 
του ΕΚΤ, όπως ορίζεται στο άρθρο 162 της ΣΛΕΕ, είναι να βελτιώνει τις δυνατότητες απασχόλησης των εργαζομένων στην 
εσωτερική αγορά. Ως εκ τούτου, η εφαρμογή του θεματικού στόχου 9 για την κοινωνική ένταξη σύμφωνα με το άρθρο 
162 της ΣΛΕΕ συνεπάγεται ότι το ΕΚΤ μπορεί να χρηματοδοτήσει οιαδήποτε μέτρα ένταξης των Ρομά που αποτελούν 
μέρος ενός ολοκληρωμένου συνόλου μέτρων τα οποία συμβάλλουν, έστω και μόνο έμμεσα, στο να αποκτήσουν οι Ρομά 
μεγαλύτερη πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Αυτή η νομική ερμηνεία της επιλεξιμότητας των μέτρων ένταξης των Ρομά 
στο πλαίσιο του ΕΚΤ διευκρινίστηκε και κοινοποιήθηκε στα κράτη μέλη τον Νοέμβριο του 2015. Η στήριξη του ΕΚΤ μπορεί 
να συμπληρώνεται από άλλα μέσα που μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα κράτη μέλη για την αντιμετώπιση των βασικών 
αναγκών και την παροχή υλικής βοήθειας στους Ρομά, όπως το Ταμείο Ευρωπαϊκής Βοήθειας προς τους Απόρους (ΤΕΒΑ).
Η Επιτροπή επισημαίνει επίσης ότι το Ελεγκτικό Συνέδριο έχει περιλάβει στο δείγμα του μόνο ολοκληρωμένα στεγαστικά 
έργα του ΕΤΠΑ. Λαμβάνοντας υπόψη την ημερομηνία τροποποίησης του κανονισμού και το χρονικό διάστημα που απαι -
τείται για την εκπόνηση τέτοιων έργων, ορισμένα έργα ήταν ακόμη σε εξέλιξη κατά τον χρόνο διενέργειας του ελέγχου.
61
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι δεν υπήρχε κανονιστική απαίτηση να περιλαμβάνει το πρόγραμμα τέτοιους δείκτες. Ωστόσο, 
όσον αφορά το ΕΚΤ, το παράρτημα XXIII απαιτούσε την υποβολή εκθέσεων για την πραγματική συμμετοχή των μειονοτή -
των και των μειονεκτουσών ομάδων σε δράσεις του ΕΚΤ.
Η Επιτροπή σημειώνει ότι στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013 το ΕΚΤ ακολουθούσε μια προσέγγιση 
ενσωμάτωσης για τη στήριξη των μειονεκτουσών ομάδων, ενώ ο ορισμός των ομάδων-στόχων καθώς και των ειδικών 
σκοπών, στόχων και δεικτών που έπρεπε να χρησιμοποιηθούν είχε αφεθεί στα κράτη μέλη με βάση τις προκλήσεις που 
αντιμετωπίζουν, όπως περιγράφονται στα εθνικά προγράμματα μεταρρυθμίσεων (ΕΠΜ) και τα εθνικά σχέδια δράσης για 
την κοινωνική ένταξη (NAPSI).
62
Η απουσία χρηματοοικονομικών στοιχείων εξηγείται από το γεγονός ότι η στήριξη από το ΕΚΤ δεν είχε στόχευε αποκλει -
στικά τον πληθυσμό των Ρομά. 
64
Για παράδειγμα, η Ουγγαρία και η Τσεχική Δημοκρατία έθεσαν σε εφαρμογή δράσεις χρηματοδοτούμενες από το ΕΤΠΑ 
που στοχεύουν υποβαθμισμένες συνοικίες κατοικούμενες από Ρομά πριν από την τροποποίηση.
65
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, σύμφωνα με το νομικό πλαίσιο της ΕΕ για την προστασία των δεδομένων, τα φυσικά πρόσωπα 
έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν τη συγκατάθεσή τους για τη συλλογή δεδομένων που αφορούν την εθνοτική 
καταγωγή. Ως εκ τούτου, τα στοιχεία που συλλέγονται σχετικά με την εθνοτική καταγωγή μπορεί να είναι πράγματι αναξι -
όπιστα για τη στήριξη της απόφασης σχετικά με το απαιτούμενο επίπεδο χρηματοδότησης για την ένταξη των Ρομά.
Ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. Ουγγαρία, Σλοβακία) έχουν εισαγάγει υποκατάστατους δείκτες είτε εθνοτικού είτε κοινωνικο -
οικονομικού χαρακτήρα (όπως χάρτες φτώχειας, γκετοποιημένες γειτονιές σε αστικές και αγροτικές περιοχές, άτομα που 
ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας) με σκοπό τον προσδιορισμό των αναγκών και τον καθορισμό των αναγκαίων οικονο -
μικών πόρων. Η συμμετοχή των κοινοτήτων των Ρομά διασφαλίζεται με αυτές τις προσεγγίσεις.
Βλ. επίσης σημείο 87 της έκθεσης του Ελεγκτικού Συνεδρίου.
Επιπλέον, σε διάφορα κράτη μέλη, η συλλογή των δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή απαγορεύεται από τον 
νόμο. 
Απαντήσεις της Επιτροπής 84
68
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το σχετικό επιχειρησιακό πρόγραμμα δεσμεύεται επανειλημμένως και σαφώς ότι τα εκπαι -
δευτικά μέτρα θα πρέπει να οδηγήσουν σε εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς και στην εξάλειψη του διαχωρισμού, συμπε -
ριλαμβανομένου ενός ειδικού δείκτη που αφορά τον αριθμό των εκπαιδευτικών μονάδων που συμμετέχουν σε προγράμ -
ματα για την εξάλειψη του διαχωρισμού.
Οι προσκλήσεις υποβολής προτάσεων έργων που καταρτίστηκαν στο πλαίσιο των επιχειρησιακών προγραμμάτων περι -
έχουν περισσότερα στοιχεία σχετικά με τις ειδικές απαιτήσεις που συνδέονται με εκπαιδευτικά μέτρα. Αυτά αποτελούν 
αντικείμενο διαβούλευσης με τις επιτροπές παρακολούθησης του προγράμματος, στις οποίες η Επιτροπή συμμετέχει 
επίσης ως συμβουλευτικό μέλος. 
Το επεξηγηματικό σημείωμα σχετικά με τη χρήση των ΕΔΕΤ για την εξάλειψη του διαχωρισμού παρέχει μεθοδολογική 
καθοδήγηση για τον σχεδιασμό των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων και την υλοποίηση των έργων.
Επιπλέον, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, η Ουγγαρία έλαβε υπόψη τις υφιστάμενες ειδικές ανά χώρα συστάσεις 
και επέλεξε την επενδυτική προτεραιότητα η οποία μπορεί να παράσχει στήριξη στις κοινότητες των Ρομά.
Το 2015 η Επιτροπή ζήτησε από τις ουγγρικές αρχές συμπληρωματικά στοιχεία σχετικά με τη στήριξη που παρέχεται για 
την ανάπτυξη της δημόσιας εκπαίδευσης, καθώς και λεπτομερέστερη περιγραφή της διαθέσιμης χρηματοδότησης στον 
τομέα αυτό. 
Πλαίσιο 5 — Έλλειψη μέτρων για την εξάλειψη του διαχωρισμού στον τομέα της 
εκπαίδευσης στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ στην Ουγγαρία
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι ένα τοπικό σχέδιο ισότητας στην εκπαίδευση αποτελεί προϋπόθεση για να μπορούν οι φορείς 
τοπικής διακυβέρνησης να υποβάλλουν αίτηση χρηματοδότησης, περιλαμβανομένων των χρηματοδοτούμενων από τα 
ΕΔΕΤ δράσεων. 
Το ΕΠ Ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων του ΕΤΠΑ/ΕΚΤ της περιόδου 2014-2020 περιέχει σαφή και επανειλημμένη 
δέσμευση για την εξάλειψη του διαχωρισμού καθώς και ορισμένα μέτρα για την εξάλειψη του διαχωρισμού (π.χ. εκπαί -
δευση, στέγαση). 
Όσον αφορά τον βαθμό ανάλυσης αυτών των μέτρων στο ΕΠ, βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 68.
69
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι και ορισμένες άλλες επενδυτικές προτεραιότητες τόσο του ΕΚΤ όσο και του ΕΤΠΑ, που εμπί -
πτουν στους θεματικούς στόχους 8, 9 και 10 του ΚΚΔ σχετικά με την απασχόληση, την κοινωνική ένταξη και την εκπαί -
δευση, στηρίζουν επίσης την ένταξη των Ρομά με τη χορήγηση σημαντικών ποσών σε τομείς όπως η χωρίς αποκλεισμούς 
εκπαίδευση, η κοινωνική στέγαση, η πρόσβαση στις υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας και υγείας. Συμβάλλουν επίσης, κατά 
περίπτωση, στην εφαρμογή της ειδικής σύστασης για τη χώρα (π.χ. για την προσχολική εκπαίδευση και τις εκπαιδευτικές 
υποδομές).
Αυτό συνάδει με την εφαρμογή της κοινής βασικής αρχής 2 για τη «συγκεκριμένη, αλλά όχι αποκλειστική στόχευση» και 4 
για την «πλήρη κοινωνική ενσωμάτωση των Ρομά». Σύμφωνα με αυτές τις αρχές, η κοινωνική ένταξη των Ρομά πρέπει να 
αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των γενικών μέτρων κοινωνικής ένταξης και περιορισμού της φτώχειας, ώστε να αποτραπεί 
η περαιτέρω απομόνωση των κοινοτήτων Ρομά.
Ένα καλό σχετικό παράδειγμα είναι το σλοβακικό ΕΠ για τους ανθρώπινους πόρους, όπως επιβεβαιώνει το Ελεγκτικό 
Συνέδριο στο πλαίσιο 8. Η Σλοβακία αποδέχθηκε τη σύσταση της Επιτροπής για τη θέσπιση ενός πολυταμειακού ΕΠ με 
δύο ειδικούς άξονες προτεραιότητας για το ΕΚΤ και το ΕΤΠΑ αντίστοιχα, καθένας από τους οποίους περιλαμβάνει ένα 
σύνολο ειδικών στόχων που θα πρέπει να υλοποιηθούν με ολοκληρωμένο τρόπο.
Απαντήσεις της Επιτροπής 85
73
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η επενδυτική προτεραιότητα 9 ii) έχει επιλεγεί συστηματικά για τα ΕΠ των κρατών μελών με 
το υψηλότερο ποσοστό πληθυσμού Ρομά (δηλ. της Βουλγαρίας, της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ουγγαρίας, της Ρουμανίας 
και της Σλοβακίας) και των χωρών για τις οποίες έχει εκδοθεί ειδική ανά χώρα σύσταση για την ένταξη των Ρομά.
Στην Ισπανία, το εθνικό ΕΠ για την κοινωνική ένταξη που εφαρμόζεται σε ολόκληρη την επικράτεια της χώρας περιέχει 
διατάξεις για μέτρα ένταξης των Ρομά στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 ii). 
Για να υιοθετηθεί μια προσέγγιση χωρίς αποκλεισμούς, η Ισπανία συμφώνησε με την Επιτροπή να εφαρμόσει ολοκλη -
ρωμένα μέτρα κοινωνικής ένταξης βάσει της επενδυτικής προτεραιότητας 9 i) που απευθύνονται σε διάφορες ευάλωτες 
επιμέρους ομάδες, όπως οι Ρομά. Στην περίπτωση της Ανδαλουσίας, το μέτρο που περιλαμβάνεται στο περιφερειακό 
επιχειρησιακό πρόγραμμα του ΕΚΤ, στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 i) με την ονομασία «Diseño Y Ejecución 
De Estrategias Locales de Empleabilidad e Inserción Social de las Personas en Situación o Riesgo de Exclusión Social», 
αφορά συγκεκριμένες περιοχές που πλήττονται από τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό και προβλέπει τη χορήγηση 
βοήθειας για την απασχόληση, τη στέγαση, την κοινωνική ένταξη, την εκπαίδευση κ.λπ. Η Επιτροπή θεωρεί ότι ο πληθυ -
σμός των Ρομά στην Ανδαλουσία μπορεί όντως να καλυφθεί από το προαναφερόμενο μέτρο καθώς και από το εθνικό ΕΠ.
Στην περίπτωση της Ουγγαρίας, το ΕΠ για τους ανθρώπινους πόρους, το οποίο έχει συμπληρωματικό μέρος για την 
περίοδο 2014-2020 που καλύπτει 6 περιφέρειες σύγκλισης της Ουγγαρίας, διαθέτει κονδύλια για την επενδυτική προτεραι -
ότητα 9 ii) στο πλαίσιο της προτεραιότητας 1 και ως μέσο διακρατικής συνεργασίας και χρηματοδότησης στο πλαίσιο της 
προτεραιότητας 5.
75
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, για τη χρηματοδοτική στήριξη που διατίθεται στα κράτη μέλη στο πλαίσιο της πολιτικής 
συνοχής, οι πόροι κατανέμονται σύμφωνα με μια κλείδα κατανομής βάσει κριτηρίων που συνδέονται με τον γενικό στόχο 
της συνοχής και, ως εκ τούτου, αντανακλά κατά κύριο λόγο το επίπεδο ανάπτυξής τους. Ως προς αυτό, το επίπεδο οικονο -
μικής στήριξης αντανακλά επίσης τη χρηματοδοτική ικανότητα των κρατών μελών και των περιφερειών και τους βοηθάει 
να αντιμετωπίσουν τις σημαντικότερες προκλήσεις τους, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο της κοινωνικής ένταξης. Επιπλέον, 
η υποχρέωση των κρατών μελών να διαθέτουν ένα ελάχιστο μερίδιο των πόρων στο ΕΚΤ (άρθρο 92 παράγραφος 4 του 
ΚΚΔ), η υποχρέωση να διαθέτουν τουλάχιστον το 20 % αυτών των πόρων του ΕΚΤ στον θεματικό στόχο 9 «προώθηση της 
κοινωνικής ένταξης, καταπολέμηση της φτώχειας και κάθε μορφής διακρίσεων» (άρθρο 4 παράγραφος 2 του κανονισμού 
του ΕΚΤ) και η ανάγκη θεματικής συγκέντρωσης της υποστήριξης λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές συστάσεις ανά χώρα 
(άρθρο 18 του ΚΚΔ) εξασφαλίζουν ότι όλα τα κράτη μέλη στα οποία η κοινωνική ένταξη των Ρομά αποτελεί μείζονα πρό -
κληση διαθέτουν επαρκείς πόρους των ΕΔΕΤ για την αντιμετώπισή της.
79
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι ότι αποτελεί συνήθη πρακτική τα μέτρα κατά των διακρίσεων να εντάσσονται σε ειδικούς στό -
χους και πρότυπες δράσεις άλλων επενδυτικών προτεραιοτήτων, όπως η προτεραιότητα 9 ii), αλλά και η προτεραιότητα 9 i).
Η καταπολέμηση των διακρίσεων στην Ουγγαρία αντιμετωπίζεται ως οριζόντιο στοιχείο των διαπραγματεύσεων για τη 
συμφωνία εταιρικής σχέσης και στην διάρθρωση των κονδυλίων του ΕΠ. Αυτό είναι επιλογή του κράτους μέλους.
Στη Βουλγαρία, αν και δεν έχει επιλεγεί η επενδυτική προτεραιότητα 9.3, τα μέτρα ευαισθητοποίησης κατά των διακρί -
σεων που αποσκοπούν στην καταπολέμηση των στερεοτύπων και την προαγωγή της πολιτιστικής ταυτότητας των εθνο -
τικών κοινοτήτων είναι ενταγμένα στα ΕΠ για την «ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων» και την «επιστήμη και εκπαίδευση 
για την έξυπνη ανάπτυξη», ως εργαλείο για την πρόληψη των διακρίσεων και την προώθηση των ίσων ευκαιριών.
Το χρηματοδοτούμενο από το ΕΚΤ επιχειρησιακό πρόγραμμα της Ρουμανίας για το ανθρώπινο κεφάλαιο θεωρεί ότι ο κοι -
νωνικός αποκλεισμός δεν σχετίζεται με την εθνοτική καταγωγή, αλλά με τη φτώχεια γενικότερα. Ως εκ τούτου, το πρό -
γραμμα εστιάζεται ρητά στους Ρομά, χωρίς να εξαιρεί άλλες περιθωριοποιημένες κοινότητες και μειονεκτούσες ομάδες. 
Απαντήσεις της Επιτροπής 86
83
Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 39. 
Κοινή απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 84-85  
Η Επιτροπή τονίζει ότι, εκτός από τους νομικούς περιορισμούς για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική 
καταγωγή σε ορισμένα κράτη μέλη, τα φυσικά πρόσωπα έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν τη συγκατάθεσή 
τους για τη συλλογή των δεδομένων. Τα δεδομένα σχετικά με τον αριθμό των Ρομά που συμμετέχουν σε δραστηριότητες 
χρηματοδοτούμενες από το ΕΚΤ βασίζονται ως επί το πλείστον σε υπεύθυνες δηλώσεις. Ωστόσο, όλοι οι συμμετέχοντες 
στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 ii) μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκουν σε περιθωριοποιημένες κοινότητες 
όπως οι Ρομά, γεγονός που θα διευκολύνει την υποβολή εκθέσεων σχετικά με αυτή την ομάδα-στόχο κατά τη διάρκεια της 
περιόδου προγραμματισμού 2014-2020.
Κοινή απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 86 και 87  
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων δεν είναι αρμόδιος να ερμηνεύει τις νομικές διατά -
ξεις της ΕΕ.
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή είναι παράνομη σε ορισμένα 
κράτη μέλη και ότι αυτό συνιστά εθνική αρμοδιότητα. Εάν η συλλογή των δεδομένων δεν είναι σύννομη, το ζήτημα της 
επεξεργασίας τους καθίσταται άνευ αντικειμένου. 
Οι αναφερόμενες από το Ελεγκτικό Συνέδριο εναλλακτικές πρακτικές για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική 
καταγωγή δεν εξαιρούνται στην πράξη από τους σοβαρούς περιορισμούς για τους σκοπούς της παρακολούθησης, αν και 
θα μπορούσαν να παρέχουν ποιοτικά στοιχεία για τη στήριξη που παρέχει το ΕΚΤ στους Ρομά οι οποίοι συμμετέχουν σε 
δράσεις του ΕΚΤ. 
Εφόσον τα στοιχεία αυτά βασίζονται σε υπεύθυνη δήλωση και απαιτούν τη συγκατάθεση του ενδιαφερόμενου, η αξιο -
πιστία τους θα ήταν ενδεχομένως περιορισμένη (πιθανώς χαμηλά ποσοστά απόκρισης λόγω απροθυμίας για υποβολή 
υπεύθυνης δήλωσης και/ή απάντησης, και οι απαντήσεις θα μπορούσαν να είναι μεροληπτικές). Επίσης, η αβεβαιότητα 
ως προς τον παρατηρούμενο πραγματικό συνολικό πληθυσμό θα μπορούσε να δυσχεράνει τη λήψη δειγμάτων και την 
προεκβολή.
Η εθνική στρατηγική για την ένταξη των Ρομά που υιοθέτησε η ρουμανική κυβέρνηση το 2015 χρησιμοποιεί ως σημείο 
αναφοράς τα στοιχεία της απογραφής του 2011, με βάση τον ετεροπροσδιορισμό: οι αυτοπροσδιοριζόμενοι ως Ρομά αντι -
προσωπεύουν το 3,3 % του πληθυσμού, ποσοστό που αντιστοιχεί σε 621 573 άτομα.
Η στρατηγική των ρουμανικών αρχών αναγνωρίζει ότι οι εκτιμήσεις του πληθυσμού των Ρομά διαφέρουν και παραπέμπει 
στις εκτιμήσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Παγκόσμιας Τράπεζας, αλλά εξακολουθεί να έχει ως σημείο αναφο -
ράς τα στοιχεία της απογραφής.
Αντιθέτως, το ΕΠ για το ανθρώπινο κεφάλαιο που συγχρηματοδοτείται από το ΕΚΤ έχει ως σημείο αναφοράς την εκτί -
μηση του Συμβουλίου της Ευρώπης ότι ο πληθυσμός των Ρουμάνων Ρομά ανέρχεται σε 1,85 εκατομμύρια. Ως εκ τούτου, 
η αξιοπιστία της τιμής αναφοράς και των δεδομένων για την εθνοτική καταγωγή για τους σκοπούς της παρακολούθησης 
εξακολουθεί να είναι προβληματική.
Απαντήσεις της Επιτροπής 87
88
Την περίοδο 2007-2013 δεν υπήρχε υποχρέωση δήλωσης των Ρομά ως χωριστής κατηγορίας και, κατά συνέπεια, συλλογής 
τέτοιων δεδομένων από τους δικαιούχους.
Τα κράτη μέλη όφειλαν μόνο να υποβάλλουν (και να συλλέγουν) δεδομένα σχετικά με τα χαρακτηριστικά των συμμετε -
χόντων σε πράξεις του ΕΚΤ. Στοιχεία για τους συμμετέχοντες Ρομά υποβάλλονταν στο πλαίσιο των κατηγοριών «μειονό -
τητες» ή «άλλες μειονεκτούσες ομάδες» κατά την κατανομή των συμμετεχόντων σε ευάλωτες ομάδες, σύμφωνα με τους 
εθνικούς κανόνες. 
Τα επιχειρησιακά προγράμματα της περιόδου 2007-2013 δεν περιείχαν κοινούς δείκτες αποτελεσμάτων σε σχέση με τους 
Ρομά που αποτυπώνονταν στα σχετικά επιχειρησιακά προγράμματα ως «δείκτες προγράμματος» και αθροίζονταν σε 
επίπεδο ΕΕ.
Οι Ρομά αναφέρονταν ως χωριστή κατηγορία μόνο στις ετήσιες εκθέσεις εφαρμογής, εάν είχε επιλεγεί ένας τέτοιος ειδι -
κός δείκτης για τον καθορισμό στόχων στο ΕΠ.
89
Όσον αφορά την Ισπανία την περίοδο 2007-2013, ο πληθυσμός των Ρομά δεν αποτελούσε ειδική ομάδα-στόχο για πολλές 
πράξεις· δεν υπήρχε, συνεπώς, υποχρέωση προσδιορισμού της εθνοτικής καταγωγής των συμμετεχόντων. Επιπλέον, όπως 
αναγνωρίζεται στη σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με την αποτελεσματική ενσωμάτωση των Ρομά, η συλλογή δεδομέ -
νων με βάση την εθνοτική καταγωγή μπορεί να αποτελέσει ευαίσθητο ζήτημα και τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη 
δυνατότητα να επιλέγουν τις δικές τους μεθόδους παρακολούθησης σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. 
90
Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, τα επιχειρησιακά προγράμματα περιέχουν διατάξεις για τη διασφάλιση της 
συνεκτικότητας των δεδομένων. Οι εν λόγω διατάξεις τονίζουν επίσης την ανάγκη να τίθενται όλοι οι ορισμοί στη διάθεση 
όλων των δικαιούχων. Επιπλέον, η Επιτροπή έδωσε συγκεκριμένες οδηγίες για να εξασφαλιστεί η συνεκτικότητα στον 
καθορισμό των δεικτών.
Υπάρχει επίσης μια νέα απαίτηση καταχώρισης και αποθήκευσης σε ηλεκτρονική μορφή δεδομένων σχετικά με την εφαρ -
μογή για κάθε πράξη, έτσι ώστε να μπορούν να ομαδοποιούνται, όταν αυτό είναι αναγκαίο για τους σκοπούς της παρα -
κολούθησης, της αξιολόγησης, της δημοσιονομικής διαχείρισης, της επαλήθευσης και του λογιστικού ελέγχου [άρθρο 24 
παράγραφος 2 του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 480/2014 της Επιτροπής]. 
Στη Ρουμανία, τέθηκε το ζήτημα της ύπαρξης τριών ειδών δεικτών και, τελικά, αντιμετωπίστηκε στο ΕΠ για το ανθρώπινο 
κεφάλαιο της περιόδου 2014-2020, το οποίο προβλέπει δείκτες εκροών και αποτελεσμάτων σε επίπεδο προγράμματος, 
οι οποίοι στη συνέχεια καθορίστηκαν στις ειδικές κατευθυντήριες οδηγίες που συνοδεύουν κάθε πρόσκληση υποβολής 
αιτήσεων. 
91
Όσον αφορά τις ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, ορισμένες φορές είναι σημαντικό να μην καθορίζονται ποσοτικά αποτελέ -
σματα-στόχοι (σε αντίθεση με τις εκροές-στόχους), με σκοπό να αποφεύγονται φαινόμενα «επιλογής» (δηλ. να επιλέγονται 
για την παρέμβαση ομάδες που είναι σε λιγότερο μειονεκτική θέση, με σκοπό να καταγράφονται υψηλότερα ποσοστά 
επιτυχίας). 
Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, πρέπει να καθοριστούν στόχοι σε επιχειρησιακό επίπεδο για κάθε σχετικό 
δείκτη αποτελεσμάτων [βλ. παράρτημα ΙΙΙ του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 480/2014 της Επιτροπής]. 
Απαντήσεις της Επιτροπής 88
92
Ενώ το παράρτημα Ι του κανονισμού του ΕΚΤ για την περίοδο 2014-2020 δεν προβλέπει συγκεκριμένο κοινό δείκτη για 
τους συμμετέχοντες Ρομά, η παρακολούθηση της ένταξης των Ρομά θα βελτιωθεί σημαντικά σε περιπτώσεις που θα συμ -
φωνηθούν ειδικοί δείκτες στο ΕΠ ή εάν ο ειδικός στόχος αφορά αποκλειστικά τον πληθυσμό των Ρομά.
Επιπλέον, η συλλογή δεδομένων για μεμονωμένους συμμετέχοντες θα δώσει μεγαλύτερη δυνατότητα στους φορείς που 
είναι αρμόδιοι για τις πράξεις και στις διαχειριστικές αρχές να ομαδοποιούν και να παρακολουθούν τα δεδομένα για τους 
συμμετέχοντες Ρομά, συμπεριλαμβανομένων των αποτελεσμάτων.
Σε περίπτωση που οι πράξεις στοχεύουν αποκλειστικά στους Ρομά, αναλυτικά στοιχεία σχετικά με τα κοινωνικοοικο -
νομικά χαρακτηριστικά και την κατάσταση στην αγορά εργασίας και τα αποτελέσματα των συμμετεχόντων του ΕΚΤ θα 
συλλέγονται μέσω των κοινών δεικτών εκροών και των αποτελεσμάτων και κάθε πρόσθετου ειδικού δείκτη που συμφω -
νείται στο πλαίσιο του ΕΠ. Αυτό ισχύει και για επενδυτικές προτεραιότητες που δεν στοχεύουν αποκλειστικά στους Ρομά, 
αλλά για στις οποίες το ΕΠ προβλέπει ειδικό δείκτη για τους Ρομά. Αυτά πρέπει να καταχωρίζονται και να αποθηκεύονται 
για κάθε πράξη, όπως ορίζει το παράρτημα III του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 480/2014 της Επιτροπής, της 
3ης Μαρτίου 2014.
93
Οι αδυναμίες που εντόπισε το Ελεγκτικό Συνέδριο αντιμετωπίζονται από το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο.
Τα κράτη μέλη που έχουν σημαντικά προβλήματα ως προς την κοινωνική ένταξη των Ρομά τα αντιμετωπίζουν μέσω της 
χωριστής επενδυτικής προτεραιότητας 9 ii) για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες, όπως οι Ρομά. Στην περίπτωση αυτή, 
τα αναλυτικά στοιχεία σχετικά με τα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά και την κατάσταση στην αγορά εργασίας και τα 
αποτελέσματα των συμμετεχόντων του ΕΚΤ που καλύπτονται από την επενδυτική προτεραιότητα θα συλλέγονται μέσω 
των κοινών δεικτών εκροών και αποτελεσμάτων. 
Επιπλέον, ειδικοί ανά πρόγραμμα δείκτες που αφορούν τους Ρομά μπορεί να παρέχουν συγκεκριμένες πληροφορίες σχε -
τικά με τους Ρομά. Στα εγκριθέντα επιχειρησιακά προγράμματα, 69 ειδικοί δείκτες ανά πρόγραμμα αφορούν τους Ρομά, 
ιδίως στην Κροατία, τη Ρουμανία, τη Σλοβενία και την Ισπανία.
Η ύπαρξη εκ των προτέρων αιρεσιμότητας για τον τομέα αυτό θα βελτιώσει την παρακολούθηση των κρατών μελών στον 
τομέα αυτό. Τα κράτη μέλη πρέπει να εκπληρώσουν όλες τις εκ των προτέρων αιρεσιμότητες έως το τέλος του 2016. 
96
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι τα κριτήρια επιλογής θα πρέπει να συνάδουν με τους ειδικούς στόχους που ορίζονται στα 
επιχειρησιακά προγράμματα. Ως εκ τούτου, εάν οι ειδικοί στόχοι των επιχειρησιακών προγραμμάτων δεν αφορούν ειδικά 
τους Ρομά, τα κριτήρια επιλογής θα καλύπτουν τις μειονεκτούσες ομάδες, όπως αναφέρεται στους ειδικούς στόχους των 
ΕΠ.
Για την αρμόδια διαχειριστική αρχή του ΕΤΠΑ στη Βουλγαρία, η ομάδα-στόχος ήταν ευρύτερη από τους Ρομά, εφόσον οι 
προσκλήσεις υποβολής προτάσεων είχαν σχεδιαστεί κατά τρόπο ώστε να είναι ανοικτές σε όλες τις περιθωριοποιημένες 
κοινότητες, και όχι μόνο στους Ρομά.
Απαντήσεις της Επιτροπής 89
98
Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, τα επιχειρησιακά προγράμματα περιέχουν διατάξεις για τη διασφάλιση της 
συνεκτικότητας των δεδομένων. Οι εν λόγω διατάξεις τονίζουν επίσης την ανάγκη να τίθενται όλοι οι ορισμοί στη διάθεση 
όλων των δικαιούχων. Επιπλέον, το ΕΠ παρέχει πρακτικές οδηγίες για να εξασφαλιστεί η συνεκτικότητα στον καθορισμό 
των δεικτών.
Όσον αφορά το ΕΤΠΑ, η υποβολή εκθέσεων για τους δείκτες σε επίπεδο προγράμματος δεν ήταν υποχρεωτική κατά την 
περίοδο 2007-2013. Οι δείκτες σε επίπεδο έργου περιλαμβάνονται στις σχετικές αιτήσεις και παρακολουθούνται από τα 
κράτη μέλη.
Η Επιτροπή παραλαμβάνει τις αιτήσεις μόνο για τα μεγάλα έργα.
99
Κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, οι κανονιστικές απαιτήσεις της ΕΕ δεν περιελάμβαναν κοινούς δείκτες 
αποτελεσμάτων ανά ομάδα-στόχο.
Ο όρος «ευάλωτες ομάδες» μπορεί, συνεπώς, να χρησιμοποιηθεί για τη στόχευση ευρύτερου πληθυσμού με συνθή -
κες ζωής παρόμοιες με αυτές ενός μέρους του πληθυσμού των Ρομά, και να μην κάνει διάκριση με βάση την εθνοτική 
καταγωγή.
Στην αναφερθείσα συγκεκριμένη περίπτωση, ο πληθυσμός των Ρομά δεν αποτελούσε χωριστή ομάδα-στόχο στο ΕΠ του 
ΕΚΤ της Ανδαλουσίας την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, αλλά αντιμετωπιζόταν ως μέρος του ευάλωτου πλη -
θυσμού που διέτρεχε τον κίνδυνο του κοινωνικού αποκλεισμού. Καθορίστηκαν αποτελέσματα-στόχοι για τον συνολικό 
αριθμό των ατόμων που διατρέχουν τον κίνδυνο αποκλεισμού.
100
Αν και δύο δήμοι στη Βουλγαρία δεν εφάρμοσαν τα έργα τους λόγω της αρνητικής γνώμης των κατοίκων της περιοχής, 
όλοι οι άλλοι δήμοι ολοκληρώνουν (σε μία μάλιστα περίπτωση, του δήμου Devnja, έχουν ήδη ολοκληρώσει) με επιτυχία 
τα έργα κοινωνικής στέγασης.
101
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, αν και η υλοποίηση του έργου σε ορισμένες περιπτώσεις απέκλινε από τον αρχικό προγραμ -
ματισμό, αυτό δεν είχε άμεσο αντίκτυπο στις ομάδες-στόχους.
102
Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 91 σχετικά με τα φαινόμενα «επιλογής».
103
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η χρήση ειδικών κριτηρίων για τους Ρομά ενδείκνυται στις περιπτώσεις όπου τα κριτήρια 
επιλογής που αναφέρονται στην πρόσκληση υποβολής προτάσεων στοχεύουν ειδικά στους Ρομά, στοιχείο το οποίο δεν 
ίσχυε συστηματικά στην περίπτωση των 19 έργων που ελέγχθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο. 
Απαντήσεις της Επιτροπής 90
Πλαίσιο 10 — Η έλλειψη εστίασης ως προς τον προσδιορισμό της ομάδας-στόχου 
και η ανεπαρκής σημασία σε πολιτισμικούς παράγοντες επηρέασαν αρνητικά την 
υλοποίηση ενός έργου στον τομέα της υγείας (Βουλγαρία, έργο αριθ. 4)
Το γεγονός ότι ο πληθυσμός των ευάλωτων ατόμων δεν μπορούσε να καθοριστεί εκ των προτέρων και, ως εκ τούτου, δεν 
υπήρχε ειδική αναφορά στους Ρομά ως ομάδα-στόχο, οφειλόταν σε περιορισμούς στα δεδομένα του εθνικού μητρώου 
ελέγχου και τη μη συλλογή στοιχείων με βάση την εθνοτική καταγωγή. 
Στην περίπτωση του έργου που αφορούσε τη διενέργεια ιατρικών εξετάσεων στη Βουλγαρία, ο δικαιούχος εξήγησε ότι, 
για λόγους που συνδέονται με την καταπολέμηση των διακρίσεων, δεν υπήρξε ειδική εστίαση σε καμία πληθυσμιακή 
ομάδα.
107
Αν και, πράγματι, ο SEPE ορίστηκε ως ενδιάμεσος φορέας για το εν λόγω ΕΠ μόλις το 2014, η συμμετοχή του στην τελευ -
ταία επιτροπή παρακολούθησης ήταν ευκαιρία για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών, ιδιαίτερα χρήσιμη κατά την 
τρέχουσα περίοδο προγραμματισμού.
118 Πρώτη περίπτωση
Βλ. τις απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 81 και 88 σχετικά με τις απαιτήσεις υποβολής εκθέσεων και στο σημείο 91 
σχετικά με τα φαινόμενα «επιλογής».
118 Δεύτερη περίπτωση
Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, τα επιχειρησιακά προγράμματα περιέχουν διατάξεις για τη διασφάλιση της 
συνεκτικότητας των δεδομένων. Οι εν λόγω διατάξεις τονίζουν επίσης την ανάγκη να τίθενται όλοι οι ορισμοί στη διάθεση 
όλων των δικαιούχων. Επιπλέον, το ΕΠ παρέχει πρακτικές οδηγίες για να εξασφαλιστεί η συνεκτικότητα στον καθορισμό 
των δεικτών.
Συμπεράσματα και συστάσεις
121
Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα επιλεγέντα έργα δεν στόχευαν ειδικά τους Ρομά αλλά μειονεκτούσες/ευάλωτες ομάδες 
ατόμων λόγω της προσέγγισης της ενσωμάτωσης που εξηγείται στην απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 30. Αυτός είναι 
ό λόγος για τον οποίο τα δεδομένα που συλλέχθηκαν, περιλαμβανομένων των δημοσιονομικών στοιχείων καθώς και των 
δεικτών που χρησιμοποιήθηκαν, δεν αφορούσαν ειδικά τους Ρομά.
Επίσης, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι τα περιφερειακά επιχειρησιακά προγράμματα της περιόδου 2007-2013 κάλυπταν πιλο -
τικά έργα για τη στήριξη της στέγασης προς όφελος ευάλωτων ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των Ρομά· τα έργα αυτά 
είχαν εκπονηθεί ρητά με ιδιαίτερη έμφαση σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που εξέταζε διάφορες διαστάσεις συνδεό -
μενες με τους στόχους κοινωνικής ένταξης. Δυστυχώς, τα έργα αυτά δεν μπόρεσαν να ολοκληρωθούν μέχρι την καταλη -
κτική ημερομηνία του ελέγχου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου που εστίαζε σε πράξεις που είχαν ολοκληρωθεί.
Απαντήσεις της Επιτροπής 91
124
Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι ορισμένες χώρες (π.χ. Ουγγαρία και Σλοβακία) όρισαν την ένταξη των Ρομά ως σημαντικό 
θέμα στα εθνικά στρατηγικά πλαίσια αναφοράς (ΕΣΠΑ) για την περίοδο 2007-2013 και επεξεργάστηκαν ολοκληρωμένες 
προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση του θέματος αυτού, πριν από την εκπόνηση των εθνικών στρατηγικών για την ένταξη 
των Ρομά εντός του πλαισίου πολιτικής της ΕΕ.
125
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση του 2013 αποτελεί μάλλον επέκταση του πλαισίου της ΕΕ που υπερβαίνει το πλαί -
σιο και προβλέπει νέους τομείς που δεν περιλαμβάνονταν στην ανακοίνωση του 2011.
126
Οι αδυναμίες στις οποίες αναφέρεται το Ελεγκτικό Συνέδριο είχαν ήδη εντοπιστεί από την Επιτροπή κατά την αξιολόγησή 
της του 2012. 
Σύσταση 1
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Σύσταση 1 α) 
Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι το επίπεδο στήριξης που παρέχουν τα ΕΔΕΤ σε μέτρα υπέρ των περιθωριοποιημένων κοι -
νοτήτων όπως οι Ρομά είναι απλώς ενδεικτικό, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη οφείλουν μόνο να παρέχουν οικονομικά 
δεδομένα όταν επιλέγεται η ειδική επενδυτική προτεραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ και/ή έχουν καθοριστεί ειδικοί στόχοι/σκοποί/
δείκτες σε άλλους σχετικούς θεματικούς στόχους του ΕΚΤ και του ΕΤΠΑ.
Σύσταση 1 β) 
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι, εάν ο ΚΚΔ περιέχει γενική εκ των προτέρων αιρεσιμότητα για την καταπολέμηση των 
διακρίσεων για όλα τα ΕΔΕΤ, η αξιολόγηση της τήρησής της περιορίζεται στα κριτήρια που ορίζονται στους κανονισμούς 
των ΕΔΕΤ. Επίσης, κατά τη λήψη απόφασης σχετικά με τα ειδικά και κατάλληλα μέτρα πολιτικής, συμπεριλαμβανομένου 
του περιεχομένου των σχετικών στρατηγικών, εντός των εθνικών και περιφερειακών αρμοδιοτήτων, θα πρέπει να τηρείται 
η αρχή της επικουρικότητας. 
Τα κράτη μέλη όφειλαν να περιλάβουν ειδικούς σκοπούς και στόχους στα ΕΠ τους, στις περιπτώσεις που επέλεξαν την 
ειδική επενδυτική προτεραιότητα 9 iii) του ΕΚΤ «Καταπολέμηση κάθε μορφής διακρίσεων και προώθηση των ίσων ευκαι -
ριών». Αυτό ισχύει ιδίως για τα κράτη μέλη για τα οποία έχουν εκδοθεί ειδικές συστάσεις ανά χώρα (ΣΑΧ) σε αυτό τον 
τομέα.
Σύσταση 1 γ) 
Το άρθρο 5 του ΚΚΔ ορίζει ότι οι φορείς που εκπροσωπούν την κοινωνία των πολιτών αποτελούν μέρος της αρχής της 
εταιρικής σχέσης και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 2, οι εταίροι συμμετέχουν, 
μεταξύ άλλων, στην προετοιμασία των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και μέσω της κατάρτισης και της υλοποίησης των 
προγραμμάτων.
Απαντήσεις της Επιτροπής 92
Σύσταση 2 α) 
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση, θεωρεί ότι θα πρέπει να εφαρμοστεί στο επίπεδο επιχειρησιακών προγραμμάτων και 
τονίζει ότι έχει ήδη λάβει μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή. 
Όπως επισημαίνεται στο σημείο 38, η Επιτροπή εξέδωσε θεματικά έγγραφα καθοδήγησης με τίτλο «Έγγραφο καθοδήγη -
σης για τα κράτη μέλη σχετικά με τη χρήση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων για την καταπολέ -
μηση του εκπαιδευτικού και χωρικού διαχωρισμού» το 2015. Τα κράτη μέλη καλούνται να εφαρμόσουν τις διατάξεις των 
κατευθυντήριων οδηγιών κατά τον προγραμματισμό και την εφαρμογή, με σκοπό την πρόληψη και την καταπολέμηση του 
εκπαιδευτικού και στεγαστικού διαχωρισμού των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Ρομά. 
Η Επιτροπή έχει πλήρη επίγνωση ότι η αποτελεσματική εφαρμογή στην πράξη έχει καθοριστική σημασία. Ως εκ τούτου, 
η Επιτροπή προσλαμβάνει εμπειρογνώμονες για να βοηθήσουν τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν τις κατευθυντήριες οδη -
γίες που εστιάζονται πρωτίστως στην Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία.
Η ανακατανομή και τροποποίηση των επιχειρησιακών προγραμμάτων θα πρέπει κατά γενικό κανόνα να γίνεται από τα 
κράτη μέλη.
Σύσταση 2 β) 
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θεωρεί ότι έχει ήδη λάβει μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή.
Η Επιτροπή θα κάνει πλήρη χρήση των εθνικών εκθέσεων προόδου, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της 
επιτροπής παρακολούθησης, με σκοπό να καλέσει και να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να ενισχύσουν τα χρηματοδοτού -
μενα από τα ΕΔΕΤ μέτρα, όταν αυτό είναι αναγκαίο, για την καλύτερη αντιμετώπιση των προκλήσεων που εντοπίζονται 
σε σχέση με τους Ρομά. Μετά τη συζήτηση αυτή, τα κράτη μέλη μπορούν να υποβάλουν αιτήσεις τροποποίησης των ΕΠ 
σύμφωνα με το άρθρο 30 παράγραφος 1 του ΚΚΔ. 
Επιπλέον, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 1 στοιχείο α) του ΚΚΔ, μπορεί να κάνει 
χρήση των εξουσιών της μόνο για να ζητήσει από τα κράτη μέλη να τροποποιήσουν τα ΕΠ τους για την αντιμετώπιση των 
προκλήσεων σε σχέση με τους Ρομά που προσδιορίζονται στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις και όταν απαιτείται ανακατα -
νομή των χρηματοδοτικών πόρων για την αντιμετώπισή τους.
128
Η Επιτροπή τονίζει ότι, όσον αφορά το ΕΚΤ, η έλλειψη εστίασης στην ένταξη των Ρομά κατά την περίοδο προγραμμα -
τισμού 2007-2013 οφείλεται στην υιοθετηθείσα γενική προσέγγιση για τα μειονεκτούντα άτομα (βλ. προτεραιότητα 
«Ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης των μειονεκτούντων ατόμων»). Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη μπορούσαν να ορίσουν τα 
μειονεκτούντα άτομα στα οποία ήθελαν να εστιάσουν με βάση τις ανάγκες και τις προκλήσεις που αντιμετώπιζαν.
Όσον αφορά τους ειδικούς δείκτες για τους Ρομά, δεν υπήρχε σχετική κανονιστική απαίτηση. 
Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί ότι τα κριτήρια επιλογής θα πρέπει να συνάδουν με τους ειδικούς στόχους που ορίζονται 
στα επιχειρησιακά προγράμματα. Κατά συνέπεια, εάν οι ειδικοί στόχοι των ΕΠ δεν εστιάζονταν ειδικά στους Ρομά, τα κρι -
τήρια επιλογής κάλυπταν τις ομάδες μειονεκτούντων ατόμων, όπως αναφέρεται στους ειδικούς στόχους των ΕΠ.
Απαντήσεις της Επιτροπής 93
129
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, εκτός από το ποσό των 1,5 δισ. ευρώ που αντιστοιχεί στο κονδύλιο για την επενδυτική προτε -
ραιότητα 9 ii) του ΕΚΤ, χορηγείται επιπλέον χρηματοδότηση για την ένταξη των Ρομά μέσω άλλων επενδυτικών προτεραι -
οτήτων τόσο του ΕΚΤ όσο και του ΕΤΠΑ (βλ. επίσης απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 69).
130
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, βάσει των αρμοδιοτήτων της στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης, βοηθά τα κράτη 
μέλη να εξασφαλίσουν ότι οι αλλαγές που θεσπίστηκαν για την περίοδο 2014-2020 θα οδηγήσουν σε έργα που συμβάλ -
λουν στην καλύτερη ένταξη των Ρομά, π.χ. με την αξιολόγηση της εκπλήρωσης των σχετικών εκ των προτέρων αιρεσιμο -
τήτων, με τον καθοδηγητικό ή συμβουλευτικό της ρόλο στις επιτροπές παρακολούθησης.
131
Η Επιτροπή παραπέμπει στην απάντησή της στο σημείο 75 και θεωρεί ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να διαθέτουν 
ένα ελάχιστο μερίδιο των πόρων στο ΕΚΤ (άρθρο 92 παράγραφος 4 του ΚΚΔ), η υποχρέωση να διαθέτουν τουλάχιστον 
το 20 % των πόρων του ΕΚΤ στον θεματικό στόχο 9 «προώθηση της κοινωνικής ένταξης, καταπολέμηση της φτώχειας και 
κάθε μορφής διακρίσεων» (άρθρο 4 παράγραφος 2 του κανονισμού του ΕΚΤ) και η ανάγκη θεματικής συγκέντρωσης της 
υποστήριξης λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές συστάσεις ανά χώρα (άρθρο 18 του ΚΚΔ) εξασφαλίζουν ότι όλα τα κράτη 
μέλη στα οποία η κοινωνική ένταξη των Ρομά αποτελεί μείζονα πρόκληση διαθέτουν επαρκείς πόρους των ΕΔΕΤ για την 
αντιμετώπισή της.
Σύσταση 3
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Η δυνατότητα χρηματοδότησης βιώσιμων δράσεων για την αποτελεσματική στήριξη της ένταξης των Ρομά αντιμετωπίζε -
ται με διαφορετικούς τρόπους στους κανονισμούς των ΕΔΕΤ. 
Πρώτον, οι μακροχρόνιες (7ετείς) δράσεις είναι δυνατές στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 και 
η διάρκεια κάθε μεμονωμένου έργου θα πρέπει να είναι ανάλογη με τους καθορισμένους στόχους. 
Δεύτερον, ο κανονισμός του ΕΚΤ περιλαμβάνει πλαίσιο για καλύτερη παρακολούθηση των θετικών αποτελεσμάτων όσον 
αφορά την ένταξη των περιθωριοποιημένων ομάδων (μεταξύ των οποίων και οι Ρομά) με κοινούς δείκτες υλοποίησης και 
δείκτες μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων που αποσκοπούν στην προώθηση της βιωσιμότητας των χρηματοδοτούμενων 
από το ΕΚΤ δράσεων για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες Ρομά.
Τρίτον, στην περίπτωση των έργων υποδομής που χρηματοδοτούνται από το ΕΤΠΑ, όπως συμβαίνει για κάθε τομέα, τα 
κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον τρόπο με τον οποίο θα εξασφαλίζεται η βιωσιμότητα του έργου στις περι -
πτώσεις όπου αυτό έχει σημασία μετά την ολοκλήρωσή του (π.χ. συντήρηση).
Απαντήσεις της Επιτροπής 94
Σύσταση 4
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θα την λάβει υπόψη όσο το δυνατόν περισσότερο για την επόμενη περίοδο 
προγραμματισμού.
Όσον αφορά την περίοδο χρηματοδότησης 2014-2020, θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι στόχοι για την ένταξη των Ρομά 
έχουν ήδη αποτυπωθεί στο πλαίσιο των ΕΔΕΤ από τον σχεδιασμό των επιχειρησιακών προγραμμάτων για τα κράτη μέλη 
στα οποία εφαρμόζεται η εκ των προτέρων αιρεσιμότητα ειδικά για τους Ρομά. 
Η πρωτοβουλία για την αναθεώρηση επιχειρησιακών προγραμμάτων ανήκει κατά κύριο λόγο στα κράτη μέλη. Σύμφωνα 
με τον ΚΚΔ, οι αιτήσεις για τροποποίηση προγραμμάτων που υποβάλλουν τα κράτη μέλη πρέπει να είναι δεόντως αιτιο -
λογημένες και να ορίζουν ιδίως τον αναμενόμενο αντίκτυπο των τροποποιήσεων του προγράμματος στην επίτευξη της 
στρατηγικής της Ένωσης για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη, καθώς και των ειδικών στόχων που 
ορίζονται στο πρόγραμμα.
Εντός του νομικού πλαισίου για την περίοδο 2014-2020, με την επιφύλαξη των ελέγχων, η διαχειριστική αρχή του οικείου 
επιχειρησιακού προγράμματος έχει την υποχρέωση να θεσπίσει σύστημα καταχώρισης και αποθήκευσης δεδομένων σε 
ηλεκτρονική μορφή για κάθε πράξη, τα οποία είναι αναγκαία, μεταξύ άλλων, για σκοπούς παρακολούθησης και αξιολόγη -
σης. Αυτό αφορά χρηματοοικονομικά στοιχεία, καθώς και τις υλοποιήσεις και τα αποτελέσματα.
Σύσταση 5
Η Επιτροπή σημειώνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη και εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι, εκτός 
από τους νομικούς περιορισμούς για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή σε ορισμένα κράτη μέλη, 
κάθε ειδικός δείκτης για τους Ρομά εμπίπτει στο καθεστώς προστασίας των δεδομένων (άρθρο 8 της οδηγίας 95/46/ΕΚ), 
των αποκαλούμενων ευαίσθητων δεδομένων. Τα φυσικά πρόσωπα διατηρούν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν τη 
συγκατάθεσή τους για τη συλλογή των δεδομένων. Ως εκ τούτου, τα δεδομένα σχετικά με τον αριθμό των Ρομά που συμ -
μετέχουν σε χρηματοδοτούμενες από τα ΕΔΕΤ δραστηριότητες βασίζονται ως επί το πλείστον σε υπεύθυνες δηλώσεις. 
Σύσταση 6
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.
Η Επιτροπή, ωστόσο, υπογραμμίζει ότι η πλήρης εφαρμογή της όσον αφορά τη δυνατότητα του ΕΚΤ να χρηματοδοτεί 
μέτρα κοινωνικής ένταξης, ανεξάρτητα από το αν αυτά συνδέονται με την απασχόληση, θα απαιτούσε τροποποίηση της 
Συνθήκης για την τροποποίηση της αποστολής του ΕΚΤ, όπως ορίζεται στο άρθρο 162. 
Η Επιτροπή θεωρεί, εξάλλου, ότι ο κανονισμός του ΕΚΤ, ως έχει και ερμηνεύεται σύμφωνα με το άρθρο 162 της ΣΛΕΕ, μπο -
ρεί ήδη να αντιμετωπίσει το ζήτημα της ένταξης των Ρομά με ασφάλεια δικαίου μέσω του θεματικού στόχου της κοινωνι -
κής ένταξης. 
Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΚΤ μπορεί να χρηματοδοτήσει μέτρα ένταξης των Ρομά, υπό τον όρο ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν 
μέρος ενός ολοκληρωμένου συνόλου δράσεων που αποσκοπούν, έστω και έμμεσα, στο να αποκτήσουν οι Ρομά μεγαλύ -
τερη πρόσβαση στην αγορά εργασίας. 
Αυτή η νομική ερμηνεία της επιλεξιμότητας των μέτρων για την ένταξη των Ρομά στο πλαίσιο του ΕΚΤ κοινοποιήθηκε στα 
κράτη μέλη τον Νοέμβριο του 2015.
Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υφίσταται ανασφάλεια δικαίου.
Απαντήσεις της Επιτροπής 95
Σύσταση 7
Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θα εξετάσει, στο πλαίσιο της προετοιμασίας του επόμενου πολυετούς δημοσιονο -
μικού πλαισίου κατά την εξέταση των κριτηρίων για την κατανομή των πόρων, τον ρόλο που θα πρέπει να διαδραματίζουν 
οι προκλήσεις της κοινωνικής ένταξης καθώς και την ανάγκη για μεγαλύτερη στοχοθέτηση των πόρων για τη στήριξη των 
περιθωριοποιημένων κοινοτήτων.
133
Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή είναι παράνομη σε ορισμένα 
κράτη μέλη και ότι αυτό συνιστά εθνική αρμοδιότητα. 
Εκτός από τους νομικούς περιορισμούς για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με την εθνοτική καταγωγή σε ορισμένα κράτη 
μέλη, τα φυσικά πρόσωπα έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν να δώσουν τη συγκατάθεσή τους για τη συλλογή των δεδομέ -
νων. Τα δεδομένα σχετικά με τον αριθμό των Ρομά που συμμετέχουν σε χρηματοδοτούμενες από τα ΕΔΕΤ δραστηριότη -
τες βασίζονται ως επί το πλείστον σε υπεύθυνες δηλώσεις. 
Ωστόσο, όλοι οι συμμετέχοντες στο πλαίσιο της επενδυτικής προτεραιότητας 9 ii) μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκουν σε 
περιθωριοποιημένες κοινότητες όπως οι Ρομά, γεγονός που θα διευκολύνει την υποβολή εκθέσεων σχετικά με αυτή την 
ομάδα-στόχο κατά τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020.
Τα ΕΠ της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 περιέχουν διατάξεις για τη διασφάλιση της συνεκτικότητας των δεδομέ -
νων. Οι εν λόγω διατάξεις τονίζουν την ανάγκη να τίθενται όλοι οι ορισμοί στη διάθεση όλων των δικαιούχων. Επιπλέον, το 
ΕΠ παρέχει πρακτικές οδηγίες για να εξασφαλιστεί η συνεκτικότητα στον καθορισμό των δεικτών.
Υπάρχει επίσης μια νέα απαίτηση καταχώρισης και αποθήκευσης σε ηλεκτρονική μορφή δεδομένων σχετικά με την εφαρ -
μογή για κάθε πράξη, έτσι ώστε να μπορούν να ομαδοποιούνται, εφόσον είναι αναγκαίο για τους σκοπούς της παρακο -
λούθησης, της αξιολόγησης, της δημοσιονομικής διαχείρισης, της επαλήθευσης και του λογιστικού ελέγχου [άρθρο 24 
παράγραφος 2 του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 480/2014 της Επιτροπής]. 
Το άρθρο142 του ΚΚΔ ορίζει ότι το σύνολο ή μέρος των ενδιάμεσων πληρωμών μπορεί να ανασταλεί εάν «υπάρχει σοβαρή 
ανεπάρκεια όσον αφορά την ποιότητα και την αξιοπιστία του συστήματος παρακολούθησης ή των δεδομένων για κοινούς 
και ειδικούς δείκτες».
Σύσταση 8 α) 
Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση. 
Μολονότι είναι πάντοτε πρόθυμη να συνεργαστεί με τα κράτη μέλη, δεδομένης της ποικιλομορφίας των εθνικών κατα -
στάσεων και προσεγγίσεων και της ανάγκης σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν είναι 
εφικτό ούτε σκόπιμο να αναπτύξει κοινή μεθοδολογία στον τομέα αυτό.
Σύσταση 8 β) 
Η Επιτροπή δεν αποδέχεται τη σύσταση, διότι θεωρεί ότι το θέμα αυτό θα πρέπει να επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια 
των κρατών μελών σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας.
Επιπλέον, η Επιτροπή δεν προτίθεται να συγκεντρώσει στατιστικά δεδομένα για την εθνοτική καταγωγή στην έρευνα 
εργατικού δυναμικού και στις στατιστικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το εισόδημα και τις συνθήκες διαβίωσης. Η συλ -
λογή στατιστικών δεδομένων για τον πληθυσμό των Ρομά είναι από τεχνική και νομική άποψη πολύ δύσκολο εγχείρημα, 
αλλά και δαπανηρό.

Π/uni03A9Σ ΘΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΕΙΤΕ ΕΚ/uni0394ΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΕ
/uni0394ωρεάν εκδόσει/uni03C2:
  ένα αντίτυπο:  
από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)·
  περισσότερα από ένα αντίτυπα ή αφίσε/uni03C2/χάρτε/uni03C2:  
από τι/uni03C2 αντιπροσωπείε/uni03C2 τη/uni03C2 Ευρωπαϊκή/uni03C2 Ένωση/uni03C2 (http://ec.europa.eu/represent_el.htm),  
από τα γραφεία εκπροσώπηση/uni03C2 στι/uni03C2 εκτό/uni03C2 ΕΕ χώρε/uni03C2 (http://eeas.europa.eu/delegations/index_el.htm),  
επικοινωνώντα/uni03C2 /uni03BCε την υπηρεσία Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_el.htm) ή  
καλώντα/uni03C2 τον αριθ/uni03BCό 00 800 6 7 8 9 10 11 (δωρεάν τηλεφωνικό/uni03C2 αριθ/uni03BCό/uni03C2 από όλη την Ένωση) (*).
(*)  Οι πληροφορίε/uni03C2 παρέχονται δωρεάν, και οι κλήσει/uni03C2 είναι γενικώ/uni03C2 δωρεάν (ενδέχεται ό/uni03BCω/uni03C2 κάποιε/uni03C2 κλήσει/uni03C2 που πραγ/uni03BCατοποιούνται  
/uni03BCέσω ορισ/uni03BCένων τηλεπικοινωνιακών φορέων ή από τηλεφωνικού/uni03C2 θαλά/uni03BCου/uni03C2 ή ξενοδοχεία να χρεώνονται). 
Εκδόσει/uni03C2 επί πληρω/uni03BCή:
 από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).
Στάδιο Ημερομηνία
Έγκριση του υπομνήματος σχεδιασμού του ελέγχου / Έναρξη του ελέγχου 22.10.2014
Επίσημη διαβίβαση του σχεδίου έκθεσης στην Επιτροπή (ή σε άλλη ελεγχόμενη μονάδα) 21.3.2016
Έγκριση της τελικής έκθεσης μετά τη διαδικασία εκατέρωθεν ακρόασης 4.5.2016
Παραλαβή των επίσημων απαντήσεων της Επιτροπής (ή άλλης ελεγχόμενης μονάδας) 
σε όλες τις γλώσσες14.6.2016
 
QJ-AB-16-018-EL-C
Mε πληθυσμό που εκτιμάται στα 6,2 εκατομμύρια, oι Ρομά 
αποτελούν τη μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα στην ΕΕ. 
Εντούτοις, είναι ως επί το πλείστον περιθωριοποιημένοι. 
Στο πλαίσιο της παρούσας έκθεσης αξιολογείται κατά 
πόσον συνέβαλαν αποτελεσματικά στην ένταξη των Ρομά 
οι πρωτοβουλίες πολιτικής και η χρηματοδοτική στήριξη 
της ΕΕ στη Βουλγαρία, την Ισπανία, την Ουγγαρία και τη 
Ρουμανία. Για την περίοδο 2014-2020 έχουν δεσμευθεί 
περί τα 1,5 δισεκατομμύρια ευρώ για την ένταξη 
περιθωριοποιημένων κοινοτήτων όπως οι Ρομά. 
Διαπιστώσαμε ότι παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει 
πραγματοποιήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως προς τον 
καθορισμό πρωτοβουλιών πολιτικής της ΕΕ που 
προωθούν την ένταξη των Ρομά, εξακολουθούν να 
εγείρονται εμπόδια και διλήμματα και απαιτούνται 
πρόσθετες προσπάθειες τόσο σε επίπεδο Επιτροπής όσο 
και σε επίπεδο κρατών μελών.
ΕΥΡΩΠΑÏK Ο
ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ
ΣΥΝΕ∆ΡΙΟ
ISBN 978-92-872-5300-2