Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής Αποδοτικές επενδύσεις στην εκπαίδευση και την κατάρτιση: επιτακτική ανάγκη για την Ευρώπη"

(2004/C 73/04)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής Αποδοτικές επενδύσεις στην εκπαίδευση και την κατάρτιση: επιτακτική ανάγκη για την Ευρώπη (COM(2002) 779 τελικό)·

έχοντας υπόψη την απόφαση της Επιτροπής της 11ης Φεβρουαρίου 2003 να ζητήσει σχετική γνωμοδότηση σύμφωνα με την πρώτη παράγραφο του άρθρου 265 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της της 19ης Νοεμβρίου 2002 να αναθέσει στην επιτροπή "Πολιτισμός και εκπαίδευση" την επεξεργασία σχετικής γνωμοδότησης·

έχοντας υπόψη την γνωμοδότησή της για τα ευρωπαϊκά στοιχεία αναφοράς για την εκπαίδευση και την κατάρτιση: συνέχεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισαβόνας (CdR 349/2002 fin)(1)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για το Σχέδιο δράσης eLearning - να σκεφθούμε την εκπαίδευση του αύριο (CdR 212/2001 fin)(2)·

έχοντας υπόψη την θετική υποδοχή που επεφύλαξε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης τον Μάρτιο 2002 στο Λεπτομερές πρόγραμμα εργασίας για τους στόχους των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης και τον ειδικό στόχο "Βέλτιστη χρήση των πόρων", που βασίζεται στην έκκληση του Συμβουλίου της Λισαβόνας για αύξηση των επενδύσεων σε ανθρώπινους πόρους και για εξασφάλιση της δίκαιας και αποτελεσματικής διανομής των διαθέσιμων μέσων·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για το Σχέδιο δράσης για τις δεξιότητες και την κινητικότητα (CdR 138/2002 fin)(3)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για την Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα - Μία Ευρώπη της γνώσης (CdR 432/97 fin)(4)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για την Ανακοίνωση της Επιτροπής - Η πραγμάτωση μιας ευρωπαϊκής περιοχής δια βίου μάθησης (CdR 49/2002 fin)(5)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για την Ανακοίνωση της Επιτροπής: e-Learning - να σκεφτούμε την εκπαίδευση του αύριο (CdR 314/2000 fin)(6)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για το Πολυετές πρόγραμμα (2004-2006) για την αποτελεσματική ενσωμάτωση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας (ΤΠΕ) στα ευρωπαϊκά συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης (πρόγραμμα e-Learning) (CdR 73/2003 fin)(7)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για το Κοινοτικό πρόγραμμα δράσης για την εκπαίδευση - Socrates, το κοινοτικό πρόγραμμα δράσης στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης - Leonardo da Vinci, και το Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για τη Νεολαία (CdR 226/98 fin)(8)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της για τους Συγκεκριμένους μελλοντικούς στόχους των εκπαιδευτικών συστημάτων (CdR 89/2001 fin)(9)·

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησής της (CdR 86/2003 rev. 2) που υιοθετήθηκε από την επιτροπή "Πολιτισμός και εκπαίδευση" στις 11 Ιουλίου 2003 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Giovanni Mastrocinque, Προέδρου του επαρχιακού συμβουλίου του Benevento (I/PPE)·

Εκτιμώντας ότι:

1) Είναι πλέον φανερό ότι στην σημερινή κοινωνία οι γνώσεις, οι δεξιότητες και οι ικανότητες αποτελούν "ένα ανθρώπινο κεφάλαιο" το οποίο, στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης όπου τα πάντα είναι ευμετάβλητα, αποτελεί την πρώτη πηγή πλούτου των ατόμων·

2) ωστόσο, η βελτίωση του "ανθρώπινου κεφαλαίου" είναι συνάρτηση της επιτυχίας και της ευημερίας των πολιτών και των εθνών, και αποτελεί έναν τρόπο για την εξασφάλιση ωριμότητας και σταθερότητας των δημοκρατικών θεσμών και για την εγγύηση καλού επιπέδου κοινωνικής συνοχής·

3) συνεπώς, η εξασφάλιση ποιοτικής εκπαίδευσης για όλους τους πολίτες έχει καταστεί σήμερα στόχος προτεραιότητας όλων των κυβερνήσεων και βασικό στοιχείο για την επίτευξη του στρατηγικού στόχου των κρατών μελών "να γίνει η Ευρωπαϊκή Ένωση η πλέον ανταγωνιστική και δυναμική οικονομία της γνώσης"·

4) είναι προφανές ότι οι νέες απαιτήσεις της κοινωνίας της γνώσης, οι διεργασίες παγκοσμιοποίησης, οι νέες βασικές ικανότητες (ψηφιακός αλφαβητισμός, πολυγλωσσία, επιχειρησιακές ικανότητες, κοινωνικές αρμοδιότητες), η προετοιμασία για τη γνώση, απαιτούν βαθύτατες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις καθώς και την ριζική τροποποίηση του περιεχομένου και των μεθοδολογιών της εκπαίδευσης και της κατάρτισης·

5) η επέκταση του πεδίου δράσης σε πλανητικό επίπεδο συντομεύει τον κύκλο της ωφέλιμης ζωής της κατάρτισης και επιβάλει προσεγγίσεις του τύπου "δια βίου μάθηση"·

6) η περιφερειακή και τοπική διάσταση της εκμάθησης αναγνωρίστηκε ως ένας από τους έξι βασικούς πυλώνες των στρατηγικών για τη δια βίου μάθηση στην Ευρώπη·

υιοθέτησε ομόφωνα κατά την 52η σύνοδο ολομέλειας της 19ης και 20ής Νοεμβρίου 2003 (συνεδρίαση της 20ής Νοεμβρίου), την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Απόψεις της Επιτροπής των Περιφερειών

Η Επιτροπή των Περιφερειών

1.1. επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής να εξετάσει το ζήτημα των επενδύσεων στην εκπαίδευση και την κατάρτιση στο πλαίσιο μιας ευρύτερης προοπτικής που να λαμβάνει υπόψη τα εξής τρία βασικά στοιχεία, δηλαδή: την έρευνα, την δια βίου μάθηση, την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, στο γενικότερο πλαίσιο των νέων απαιτήσεων της κοινωνίας της γνώσης, της παγκοσμιοποίησης, της διεύρυνσης της ΕΕ και των δυσμενών δημογραφικών τάσεων·

1.2. συμφωνεί ότι αναφορικά με το γενικό πλαίσιο χρηματοδότησης, στον τομέα των ανθρώπινων πόρων, διαπιστώνεται ανεπάρκεια των επενδύσεων. Αυτό ισχύει τόσο για τον δημόσιο τομέα, ο οποίος δεν εμφανίζει ουδεμία αυξητική τάση, όσο και για τον ιδιωτικό τομέα, στον οποίον οι επενδύσεις αποδεικνύονται εντελώς ανεπαρκείς προπάντων σε βασικούς τομείς όπως η τριτοβάθμια εκπαίδευση, η εκπαίδευση των ενηλίκων και η συνεχής επαγγελματική κατάρτιση·

1.3. συμμερίζεται τις ανησυχίες ότι η διεύρυνση της ΕΕ θα καταστήσει εντονότερες τις επενδυτικές ελλείψεις καθώς και τις διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών περιφερειών·

1.4. θεωρεί ορθό ότι η αύξηση των επενδύσεων πρέπει να προέλθει από την καλύτερη χρήση των διαθέσιμων πόρων και από νέες στοχοθετημένες δημόσιες επενδύσεις καθώς και από την αύξηση των ιδιωτικών συνεισφορών·

1.5. υποστηρίζει την θέση της Επιτροπής η οποία τονίζει ότι έχει μεγάλη σημασία η επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης για την υλοποίηση του στρατηγικού στόχου της Λισαβόνας.

2. Συστάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών

Αποτελεσματικότερη διάθεση των πόρων (5)

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.1. θεωρεί ότι αποτελεί ουσιαστικό στόχο η διοχέτευση οριζόντιων πόρων καθ' όλο το φάσμα της επίσημης, της εξωσχολικής και της άτυπης μάθησης σε όλες τις ηλικίες με τρόπο αποτελεσματικό και κατάλληλο·

2.2. παρατηρεί, ότι πράγματι κατά τα πρώτα έτη της σχολικής εκπαίδευσης δημιουργούνται οι συνθήκες αποτυχίας και εγκατάλειψης των σπουδών.

Οι επιπτώσεις της "διαδικασίας των στόχων" όσον αφορά τις επενδύσεις

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.3. θεωρεί απολύτως απαραίτητο για τα κράτη μέλη να προβούν σε εσωτερική ανάλυση για να εντοπισθούν οι μη αποδοτικοί τομείς και να εφαρμοσθούν διαδικασίες για την αποτελεσματικότερη διάθεση των πόρων·

2.4. συμφωνεί με τα όσα συμπεραίνονται από το λεπτομερές πρόγραμμα εργασίας για τους στόχους των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης και για τους τομείς επενδύσεως που κρίνονται ότι έχουν προτεραιότητα·

2.5. προτείνει μεταξύ των τομέων αυτών να δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στις επενδύσεις για την κατάρτιση και για την σταθεροποίηση του εκπαιδευτικού προσωπικού·

2.6. τονίζει ότι η ποιότητα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης εξαρτάται ουσιαστικώς από την ποιότητα της κατάρτισης του διδακτικού προσωπικού·

2.7. προτείνει για την κατάρτιση του διδακτικού προσωπικού να ληφθούν υπόψη οι εξής βασικές αρχές:

- είναι αναγκαία η δημιουργία ενός πραγματικού σχολείου που να διδάσκει τους τρόπους εκμάθησης και να συγκροτεί συνειδητώς τη γνώση·

- μία μεθοδολογία διδακτικής - στο πλαίσιο της οποίας το διδακτικό προσωπικό να αναλαμβάνει το ρόλο εκείνου που διευκολύνει την μάθηση σε μια σχέση διάδρασης μεταξύ διδάσκοντος και σπουδαστή, κατά τρόπον ώστε να γίνεται σεβαστός ο ρυθμός και το ύφος γνώσης του καθενός και να προλαμβάνονται τα φαινόμενα μη προσαρμοστικότητας·

- η ικανότητα να διασυνδέεται η χρήση των ΤΠΕ, οι μέθοδοι διδασκαλίας - μάθησης και τα ειδικά παιδαγωγικά πλαίσια αναφοράς·

- χρήση των ΤΠΕ, της ηλεκτρονικής μάθησης εξ αποστάσεως για την ανταλλαγή εμπειριών και την διάδοση ορθών πρακτικών μεταξύ των διαφόρων εκπαιδευτικών συστημάτων·

- ικανότητα εφαρμογής διδακτικών κύκλων που να προδιαθέτουν υπέρ της κινητικότητας, της διαπερατότητας και της επιχειρηματικότητας·

2.8. θεωρεί τις επενδύσεις στον τομέα των ΤΠΕ ως εξαιρετικά παραγωγικό μέσον, και σημαντικό δυναμικό για την βελτίωση της βιομηχανίας και της κατάρτισης. Οι ΤΠΕ διευκολύνουν πράγματι την πρόσβαση στη δια βίου γνώση, ευνοούν τις πολιτιστικές ανταλλαγές, προωθούν την εκμάθηση γλωσσών, και εμπλέκουν και άλλους τομείς προτεραιότητας, όπως η γενικευμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην κοινωνική ένταξη και στην ενεργητική συμμετοχή του πολίτη·

2.9. τονίζει ότι οι επενδύσεις στις τεχνικές αυτές και στις ΤΠΕ, στην ηλεκτρονική μάθηση (e-learning) αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την προσαρμογή των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης προς τις απαιτήσεις της κοινωνίας της γνώσης και του ευρωπαϊκού προτύπου, δεδομένου ότι:

- η χρήση του Διαδικτύου προϋποθέτει καλή γνώση της γλώσσας και των άλλων γλωσσών καθώς και κατοχή βασικών ικανοτήτων πληροφορικής·

- έτσι μπορούν να βοηθήσουν τις μειονεκτικές από γεωγραφικής απόψεως ομάδες να αποκτήσουν τις νέες ικανότητες που είναι απαραίτητες στην κοινωνία της γνώσης·

- και παρέχουν τη δυνατότητα αναλήψεως πρωτοβουλιών σχολικής αδελφοποίησης μέσω του διαδικτύου με τη δημιουργία εταιρικών σχέσεων μεταξύ σχολείων διαφόρων ευρωπαϊκών χωρών και την θέσπιση του διαπολιτιστικού διαλόγου·

2.10. τονίζει επίσης ότι είναι σκόπιμες οι επενδύσεις στον τομέα των υπηρεσιών προσανατολισμού και παροχής συμβουλών.

Εξέταση των μη αποδοτικών τομέων

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.11. θεωρεί σκόπιμη την κατάρτιση κοινού καταλόγου των πιθανών αιτίων μη αποδοτικών δαπανών προκειμένου να εξετασθούν στο επίπεδο κάθε κράτους μέλους·

2.12. επισημαίνει ότι η κοινή αιτία όλων των μη αποδοτικών τομέων είναι η ακαμψία των εκπαιδευτικών συστημάτων, η χαμηλή ποιότητα της διδασκαλίας, η ανεπαρκής διασύνδεση μεταξύ της κατάρτισης και της παραγωγής, η ακαμψία των διοικητικών δομών, η διαδεδομένη άποψη ότι η επαγγελματική εκπαίδευση είναι υποδεέστερη καθώς και η ανεπαρκής διασύνδεση μεταξύ αυτής και του κόσμου της παραγωγής·

2.13. θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να γίνουν εκπαιδευτικές και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις για να αυξηθεί η ποιότητα και οι ευκαιρίες μάθησης ώστε να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας της γνώσης που είναι ανοιχτή σε όλους.

Αποτελεσματική διαχείριση των πόρων

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.14. θεωρεί ότι η μεταφορά αρμοδιοτήτων όσον αφορά την οργάνωση της διδασκαλίας και της διαχείρισης των πόρων σε τοπική και περιφερειακή κλίμακα (αποκέντρωση της εκπαίδευσης) μπορεί να καταστήσει τη διδασκαλία αποτελεσματικότερη. Ταυτόχρονα, εφιστά την προσοχή και στην ανάγκη για μεγαλύτερη ποικιλία και βελτίωση της ελαστικότητας του παιδαγωγικού περιεχομένου της ανώτερης εκπαίδευσης μεταφέροντας την αρμοδιότητα και για αυτά τα θέματα καθώς και για τους ανθρώπινους πόρους και τη διαχείριση των οικονομικών πόρων στα ίδια τα εκπαιδευτικά ιδρύματα·

2.15. παραπέμπει στις πιο πρόσφατες διεθνείς έρευνες και μελέτες (TIMSS/PISA) από όπου προκύπτει ότι τα καλύτερα αποτελέσματα των φοιτητών είναι συνδεδεμένα με τον βαθμό αποκέντρωσης των μεμονωμένων σχολείων και με την εσωτερική οργάνωση και ιδεολογία των σχολείων. Η ΕΤΠ εφιστά την προσοχή στην ανάγκη να αναπτυχθεί μια ελαστική οργάνωση των σχολείων, π.χ. με την δυνατότητα να επιλέγουν και να διοικούν το διδακτικό προσωπικό τους, να έχουν την ευθύνη για την χρήση των χρηματοπιστωτικών πόρων που αφορούν το συγκεκριμένο σχολείο και για την υιοθέτηση των καλύτερων διδακτικών και οργανωτικών προτύπων·

2.16. ζητεί την μεγαλύτερη συμμετοχή όλων των χρηστών - συμπεριλαμβανομένων των οικογενειών και επιχειρήσεων που λειτουργούν στο πλαίσιο της τοπικής οικονομίας που απορροφά την καλύτερη ποιότητα του καταρτισμένου προσωπικού·

2.17. προτείνει την εφαρμογή μιας σειράς συστηματικών συγκρίσεων με άλλα σχολεία και άλλα σχολικά συστήματα ενόψει της συνεργασίας και της αμοιβαίας ανάπτυξης προκειμένου να ευνοηθούν οι μηχανισμοί υπευθυνότητας, συνεργασίας, συναγωνισμού και καινοτομίας·

2.18. θεωρεί απαραίτητο τον καθορισμό προτύπου ποιότητας για να εξασφαλιστεί η ισότητα καθώς και η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου·

2.19. τονίζει ότι η ποιότητα πρέπει να λάβει την μορφή παραμέτρων μεθοδολογικής παρέμβασης, λειτουργικών και οργανωτικών προγραμμάτων έτσι ώστε να εξασφαλίζεται ο κατάλληλος προσχεδιασμός και τα μέσα επαλήθευσης·

2.20. εύχεται να πραγματοποιηθούν μεγαλύτερες επενδύσεις για την κατάρτιση των τοπικών αρχών, των διοικητικών υπαλλήλων και του διδακτικού προσωπικού με στόχο την αποτελεσματική διαχείριση των πόρων και τον καθορισμό ενός συστήματος αξιολόγησης που θα εγγυάται και θα ελέγχει την ποιότητα του συστήματος σε όλα τα επίπεδα·

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.21. θεωρεί ότι ένας άλλος βασικός παράγοντας για την αποκατάσταση της αποδοτικότητας των στόχων είναι η εφαρμογή στρατηγικών εταιρικής σχέσης για την εγγύηση της ποιότητας της εκπαίδευσης στην προοπτική της δια βίου μάθησης·

2.22. θεωρεί ότι πρέπει να συνειδητοποιηθεί ότι η ποιότητα υφίσταται μόνον στο βαθμό που εκτιμάται από τους άλλους. Η συμμετοχή και η ανάπτυξη του οικογενειακού εθελοντισμού και των επιχειρήσεων μπορεί να συμβάλει στη διάδοση και την κατανόηση της ποιότητας·

2.23. τονίζει ότι η συμμετοχή των εδαφικών εταίρων οι οποίοι συμβάλλουν οικονομικώς αλλά δεν πρέπει να καθορίζουν την εκπαιδευτική δράση, θα μπορούσε να τονώσει την παραγωγικότητα των σπουδαστών και του διδακτικού προσωπικού·

2.24. ζητεί να διαδοθεί η αντίληψη ότι ένα άτομο με καλύτερη κατάρτιση αποτελεί επένδυση για όλους·

2.25. θεωρεί σκόπιμη την πρόταση, να ζητηθεί από τις επιχειρήσεις να χρηματοδοτήσουν ή να συγχρηματοδοτήσουν εγκαταστάσεις, υποτροφίες, δραστηριότητες κατάρτισης για την προσέλκυση φοιτητών ή μαθητευομένων κυρίως στους τομείς στους οποίους υπάρχει έλλειμμα ειδικευμένων εργαζόμενων.

Συντονισμός των παρεμβάσεων

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.26. διαπιστώνει ότι ο συντονισμός μεταξύ των διαφόρων υπουργείων που είναι αρμόδια για την παιδεία, την απασχόληση, την έρευνα, το περιβάλλον κ.λπ. αποτελεί ένα άλλο βασικό στοιχείο για την αποκατάσταση της αποδοτικότητας κατά τρόπο ώστε να αποφεύγεται ο κερματισμός των παρεμβάσεων και η διασπορά των πόρων·

2.27. θεωρεί ιδιαιτέρως σκόπιμη μια συντονισμένη προσέγγιση μεταξύ των αρχών που είναι αρμόδιες για την εκπαίδευση και την κατάρτιση και των αρχών που είναι υπεύθυνες για την έρευνα και την καινοτομία, λαμβανομένου υπόψη του φιλόδοξου διττού στόχου της Βαρκελώνης να αυξηθούν οι δαπάνες για την έρευνα και την ανάπτυξη και να ενθαρρυνθούν οι επιχειρήσεις προκειμένου να χρηματοδοτούν τα 2/3·

2.28. θεωρεί ότι ο καθορισμός εθνικών και ευρωπαϊκών κριτηρίων αναφοράς αποτελεί ένα απαραίτητο εργαλείο για να μπορεί κάθε χώρα να συγκρίνει τα επιτεύγματά της με αυτά των άλλων, σε σχέση με τους λεπτομερείς στόχους που συμφωνήθηκαν για τα ευρωπαϊκά συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης.

Οι αποδοτικές επενδύσεις πρέπει να ενταχθούν στο ευρωπαϊκό πλαίσιο

Η Επιτροπή των Περιφερειών

2.29. επαναλαμβάνει την εγκυρότητα της αρχής της επικουρικότητας, θεωρεί απαραίτητο όμως να υπογραμμίσει ότι οι μεταρρυθμίσεις των μεμονωμένων κρατών πρέπει να ενταχθούν αρμονικά σε ένα ευρύτερο πλαίσιο της Ευρώπης·

2.30. θεωρεί σκόπιμο να θεσπισθεί ένα σαφές και σταθερό σύνολο στόχων σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως σημείο αναφοράς για όλους, που θα συμβάλει στην εξέλιξη της εκπαίδευσης σε εθνικό επίπεδο και θα αυξήσει τη διαφάνεια, τη συγκρισιμότητα και την ανταγωνιστικότητα της εκπαίδευσης·

2.31. προτείνει σε κάθε κράτος μέλος να συμπεριλαμβάνει πολίτες άλλων χωρών στους οργανισμούς που είναι επιφορτισμένοι με την εξασφάλιση της ποιότητας και της συμβατότητας των κριτηρίων: εξωτερική πιστοποίηση των επιπέδων (π.χ. ECDL - Trinity η διεθνής εξεταστική επιτροπή)·

2.32. είναι πεπεισμένη ότι η πιο επείγουσα μεταρρύθμιση είναι η μεταρρύθμιση που αφορά την ανανέωση του διδακτικού περιεχομένου στην προοπτική της συνέχειας και της διείσδυσης με επίκεντρο τις νέες βασικές ικανότητες κατά τρόπον ώστε να συνδέονται με τις ανάγκες της κοινωνίας και της οικονομίας·

2.33. εύχεται καταρχάς να προσδιορισθεί ένα διαφανές, φιλικό προς τον χρήστη και αξιόπιστο σύστημα αναγνώρισης των πτυχίων και των τίτλων ανεξαρτήτως της χώρας εκδόσεώς τους στην επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Βρυξέλλες, 20 Νοεμβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Albert Bore

(1) ΕΕ C 244 της 10.10.2003, σ. 50.

(2) ΕΕ C 19 της 22.1.2002, σ. 26.

(3) ΕΕ C 73 της 26.3.2003, σ. 30.

(4) ΕΕ C 180 της 11.6.1998, σ. 49.

(5) ΕΕ C 278 της 14.11.2002, σ. 26.

(6) ΕΕ C 144 της 16.5.2001, σ. 34.

(7) ΕΕ C 244 της 10.10.2003 σ. 42.

(8) ΕΕ C 51 της 22.2.1999, σ. 77.

(9) ΕΕ C 19 της 22.1.2002, σ. 23.