Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τον «Απολογισμό και τις προοπτικές της εποχιακής εργασίας και των μεταναστευτικών κινήσεων στον αγροτικό χώρο»

(97/C 355/10)

Στις 20 Μαρτίου 1997 και σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για τον «Απολογισμό και τις προοπτικές της εποχιακής εργασίας και των μεταναστευτικών κινήσεων στον αγροτικό χώρο».

Το τμήμα γεωργίας και αλιείας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 18 Σεπτεμβρίου 1997 (Εισηγητής: ο κ. Wilms).

Κατά την 348η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Οκτωβρίου 1997 (συνεδρίαση της 1ης Οκτωβρίου), η ΟΚΕ υιοθέτησε με 86 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 7 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Αιτιολογικό

1.1. Βασικές σκέψεις

1.1.1. Tόσο στο εσωτερικό της ΕΕ όσο και σε διάφορες περιοχές του κόσμου (π.χ. Καλιφόρνια, Ισραήλ), απασχολούνται στη γεωργία εποχιακοί εργαζόμενοι, οι οποίοι εργάζονται παράλληλα με τους άλλους απασχολούμενους και μετακινούνται ανάλογα με τη συγκομιδή των διαφόρων καλλιεργειών και προϊόντων. Η παρούσα γνωμοδότηση εξετάζει τις δυνατότητες και τους κινδύνους της γεωργικής εποχιακής απασχόλησης στην ΕΕ. Πάντως, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι η εποχιακή εργασία παρέχει μεγάλη διαρθρωτική συμβολή για την αύξηση της αποδοτικότητας και σε άλλους κλάδους εκτός από τη γεωργία όπως ο τουρισμός και τα εστιατόρια. Ωστόσο, η παρούσα γνωμοδότηση περιορίζεται στην κατάσταση που επικρατεί στη γεωργία.

1.1.2. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι οικονομικές και τεχνικές διαρθρωτικές μεταβολές, οι διαρθρωτικές διαφορές και το άνοιγμα προς τις χώρες του Μαγκρέμπ και της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΧΚΑΕ) έχουν τις εξής συνέπειες:

- Οι διαρθρωτικές διαφορές - κυρίως μεταξύ των νοτίων και βορείων κρατών μελών - προκαλούν μεταναστευτικά ρεύματα προς αναζήτηση εργασίας και εισοδήματος, τόσο στο εσωτερικό των κρατών μελών όσο και από τις γειτονικές χώρες προς τα νοτιοευρωπαϊκά κράτη μέλη () (π.χ. το Μαρόκο, την Τυνησία και την Αλγερία, καθώς και από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης προς το σύνολο του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου) και προς τρίτες χώρες.

- Η απότομη διεύρυνση της αγοράς εργασίας από τους εποχιακούς εργαζόμενους επιφέρει σημαντικές αλλαγές στις προσδοκώμενες αμοιβές στην ΕΕ. Σε αυτό συμβάλλουν κυρίως οι δυνατότητες αμειβόμενης απασχόλησης στο εσωτερικό της ΕΕ για τους εργαζόμενους από εξωκοινοτικές χώρες π.χ. χώρες της Βόρειας Αφρικής και ΧΚΑΕ. Λόγω της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ το 1992 μεταβλήθηκαν και οι διαρθρώσεις των επιχειρήσεων και της απασχόλησης, οι οποίες χαρακτηρίζονται από εντονότερη μηχανοποίηση και ειδίκευση της γραμμής παραγωγής.

- Η συνεπόμενη αύξηση του εργατικού δυναμικού εντείνει την πίεση της αγοράς εργασίας, ήδη υψηλή λόγω των διαρθρωτικών μεταβολών, η οποία πλήττει τους εξαρτώμενους από την εποχιακή εργασία τόσο στην ΕΕ όσο και στα κράτη μέλη.

- Παράλληλα, αυξήθηκε η πίεση και επί των μονίμως απασχολούμενων στη γεωργία μέχρι του σημείου να αντικαθίστανται στις θέσεις τους από εποχιακούς εργαζόμενους.

1.1.3. Η οξυμένη κατάσταση της απασχόλησης στις αγροτικές περιοχές της ΕΕ απαιτεί ιδιαίτερες προσπάθειες εκ μέρους όλων των κοινωνικών ομάδων, προκειμένου να διατηρηθούν οι υφιστάμενες, κοινωνικά απαραίτητες θέσεις εργασίας, να μειωθεί η ανεργία και να δημιουργηθούν νέες θέσεις απασχόλησης.

1.1.4. Οι τρέχουσες εξελίξεις ενέχουν τον κίνδυνο της μη τήρησης των συλλογικών συμβάσεων και των ελεύθερων γενικών συμφωνιών μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων (στα κράτη μέλη όπου υφίσταται τέτοια νομοθεσία). Ακόμη, υφίσταται ο κίνδυνος της εκ των πραγμάτων μεταστροφής από τις αρχές της ανάπτυξης της Ένωσης, όπως αυτές διατυπώθηκαν το 1993, από τον τότε Πρόεδρο της Επιτροπής Jacques Delors, στο «Λευκό Βιβλίο για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση».

1.1.5. Παρά τα εντεινόμενα προβλήματα, η εποχιακή εργασία, σε πολλές χώρες της ΕΕ, αποτελεί παραδοσιακή και ουσιαστική μορφή της γεωργικής πραγματικότητας. Λόγω των φυσικών συνθηκών, η εποχιακή εργασία παραμένει απαραίτητη για πολλά προϊόντα. Συνεπώς, η εποχιακή εργασία είναι πολύ σημαντική και αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή περιοδικής ή προσωρινής απασχόλησης.

- Η εποχιακή εργασία αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα των οικονομικών διαρθρώσεων πολλών περιφερειών της ΕΕ, είτε πρόκειται για προσφορά, είτε για ζήτηση εργατικού δυναμικού.

- Επίσης, όσον αφορά την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, αποτελεί πολύτιμο στοιχείο για τις πολιτιστικές ανταλλαγές και επαφές μεταξύ των λαών της Ευρώπης.

1.1.6. Με την παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ εφιστά την προσοχή των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων στο σημαντικό οικονομικό και πολιτισμικό στοιχείο που συνιστά η εποχιακή εργασία, προκειμένου να εξευρεθούν διαρκείς λύσεις στα εντεινόμενα προβλήματα.

1.1.7. Εν προκειμένω, τα μέλη της ΟΚΕ στηρίζονται στις δηλώσεις του Προέδρου της Επιτροπής, όπως αυτές διατυπώθηκαν στο έγγραφο της Επιτροπής για το Σύμφωνο Εμπιστοσύνης, του Ιουνίου 1996: «Στην Ευρώπη θα πρέπει να αποκατασταθεί το κλίμα εμπιστοσύνης, στο πλαίσιο του οποίου θα αναθερμανθούν η καινοτόμος δράση και η ζήτηση».

1.2. Επείγουσα κατάσταση

1.2.1. Το κλίμα εμπιστοσύνης και της αξιοπιστίας απειλείται από τη νέα αβεβαιότητα των αγορών εργασίας δηλ. των προσδοκιών όσον αφορά τις αμοιβές και την απασχόληση. Η κατάσταση επιδεινώνεται ιδιαίτερα λόγω του υφιστάμενου αδιαφανούς των πολλαπλών πτυχών του προβλήματος (βλ. σημείο 3) και της έλλειψης ή της βραδύτητας διορθωτικών παρεμβάσεων (βλ. σημείο 5).

1.2.2. Η έλλειψη έγκυρων στατιστικών στοιχείων αποτελεί ένα λεπτό θέμα, καθώς τα ελάχιστα γνωστά στοιχεία απαιτούν την ανάληψη άμεσης δράσης:

Το 1995 εργάζονταν στην Ιταλία () περίπου 850 000 εποχιακοί απασχολούμενοι στο γεωργικό τομέα, στη Γαλλία () περίπου 600 000 και στη Γερμανία () περίπου 220 000. Στις σκανδιναβικές χώρες, ο μέσος όρος απασχόλησης εποχιακών εργαζομένων είναι χαμηλότερος από τον κοινοτικό μέσο όρο.

1.2.3. Οι ανωτέρω αριθμοί δεν αφορούν συμβάσεις εργασίας αορίστου χρόνου, αλλά εργασία περιορισμένης διάρκειας (συμβάσεις εποχιακής εργασίας), η οποία συνήθως διαρκεί από τρεις ημέρες έως κατ' ανώτατο όριο τρεις μήνες.

1.2.4. Φυσικά, τα στοιχεία αυτά δεν θα πρέπει να γενικεύονται όσον αφορά τα λοιπά κράτη μέλη, αλλά είναι χρήσιμα ως ενδείξεις ενός κλάδου και αποτελούν σαφές μήνυμα, το οποίο δεν είναι δυνατόν να αγνοηθεί χωρίς αρνητικές συνέπειες. Όμως, θα πρέπει να συμπληρωθούν και από άλλα στατιστικά στοιχεία.

1.2.5. Λαμβανομένης υπόψη της περίπλοκης δυναμικής ανάπτυξης και της σαφούς αυξητικής τάσης, η κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης πρωτοβουλίας αποτελεί επείγουσα ανάγκη, όπως επείγουσα ανάγκη αποτελεί και η βραχυπρόθεσμη και έγκαιρη ανάπτυξη και θέσπιση και άλλων μέσων ελέγχου και διαχείρισης, τα οποία να αποφέρουν μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα.

1.3. Εννοιολογικός ορισμός

1.3.1. Εφεξής, με τον όρο «εποχιακή εργασία» νοούνται όλες οι γεωργικές δραστηριότητες, οι οποίες, ενόψει των δεδομένων καλλιέργειας ή του τρόπου λειτουργίας των εκμεταλλεύσεων, ασκούνται σε ορισμένες χρονικές περιόδους. Σε αυτές περιλαμβάνονται κυρίως η σπορά, η συγκομιδή και ορισμένες κτηνοτροφικές εργασίες. Ακόμη, έχει παρατηρηθεί ότι στις εξειδικευμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, π.χ. στην παραγωγή οπωρολαχανικών, οι εποχιακοί αντικαθιστούν ή συμπληρώνουν τους σταθερά απασχολούμενους.

1.3.2. Οι δραστηριότητες αυτές είναι δυνατόν να ασκούνται από απασχολούμενους που διαμένουν στην περιοχή (εποχιακούς εργαζόμενους), από απασχολούμενους που διαμένουν σε μακρινές περιοχές της χώρας (εθνικούς διακινούμενους εργαζόμενους), από απασχολούμενους που διαμένουν σε άλλα κράτη μέλη της ΕΕ (διακινούμενους εργαζόμενους στο εσωτερικό της ΕΕ), ή ακόμη από απασχολούμενους που διαμένουν σε τρίτες χώρες (διακινούμενους εργαζόμενους από τρίτες χώρες).

1.3.3. Επομένως, οι διακινούμενοι εργαζόμενοι εξετάζονται ως μία ιδιαίτερη ομάδα των εποχιακώς απασχολούμενων. Εν προκειμένω, είναι σημαντική η διάκριση μεταξύ των διακινούμενων εργαζομένων ενδοκοινοτικής ή εξωκοινοτικής προέλευσης.

2. Ιστορία και παρούσα κατάσταση της εποχιακής εργασίας στο γεωργικό τομέα

2.1. Η εποχιακή απασχόληση έχει αναχθεί σε σταθερή πτυχή της γεωργικής δραστηριότητας για λόγους κλίματος, διαφορετικών περιόδων συγκομιδής, εμπορικών μηχανισμών και κακής οικονομικής κατάστασης ορισμένων περιοχών, η οποία δημιουργεί ελπίδες ότι η εποχιακή εργασία προσφέρει ικανοποιητικές αμοιβές.

2.2. Η ειδίκευση ορισμένων περιοχών και επιχειρήσεων στην παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων συνέβαλε στην ανάπτυξη των μεταφορικών και εμπορικών διαρθρώσεων.

2.3. Οι φυσικές συνθήκες υπαγορεύουν την προσφυγή σε εποχιακούς και διακινούμενους εργαζόμενους, η οποία όμως έλαβε ευρύτερες διαστάσεις λόγω των δυνατοτήτων ταχύτερης μετακίνησης. Το άνοιγμα των ευρωπαϊκών συνόρων έδωσε την εντύπωση ότι πυροδότησε την τάση αυτή. Όμως, πρόκεται για σταθερό φαινόμενο που παρατηρείται κατά την τελευταία τριετία.

2.4. Το κίνητρο των μεταναστευτικών κινήσεων είναι βεβαίως η οικονομική ανάγκη και όχι απαραίτητα η φτώχεια 7 η εποχιακή απασχόληση αποτελεί μορφή τυπικής επαγγελματικής απασχόλησης, η οποία συχνά ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντα όσων την ασκούν. Οι έμπειροι καρποσυλλέκτες μπορεί να θεωρηθούν ως εξειδικευμένοι γεωργικοί εργάτες, οι οποίοι δύνανται να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε διάφορες περιοχές, ανάλογα με τις κλιματικές συνθήκες, αντί να παραμένουν στην περιοχή της κατοικίας τους και να περιορίζουν τη δραστηριότητά τους στην βραχεία περίοδο της τοπικής συγκομιδής. Παράλληλα, διαπιστώνεται αλληλεπίδραση μεταξύ της «δυνατότητας και της αναγκαιότητας», η οποία αποκλείει κάθε ρομαντισμό κατά την περιγραφή αυτής της δραστηριότητας.

- Ακριβέστερες μελέτες και στοιχεία θα μπορούσαν να διαφωτίσουν την εικόνα της εργασίας των εποχιακώς εργαζομένων, οι οποίοι κινούνται μεταξύ «ανάγκης και ευκαιρίας» και, κατ'αυτόν τον τρόπο, να προσδιορίσουν καλύτερα το όλο θέμα των διακινούμενων εργατών.

2.5. Λόγω των διαφορών στον εφοδιασμό σε καταναλωτικά αγαθά, η εποχιακή εργασία κατέστη περισσότερο ενδιαφέρουσα για τους απασχολούμενους από τις χώρες του Μαγκρέμπ και της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΧΚΑΕ). Ένας πρόσθετος λόγος είναι ότι υπάρχουν περισσότερες αγοραστικές δυνατότητες (μεγαλύτερη προσφορά) ή πλεονεκτήματα (τιμές) στον εκάστοτε τόπο εργασίας.

2.6. Η εποχιακή εργασία που εκτελείται από μετακινούμενους εργαζόμενους αποτελεί σημαντική μορφή οργάνωσης των εμπορικών ανταλλαγών μεταξύ των περιφερειών της Ευρώπης. Ακόμη, αποτελεί σημαντικό παράγοντα εξισορρόπησης των κοινωνικών διαφορών.

- Για το λόγο αυτό, χρειάζεται να πραγματοποιηθεί μελέτη για τον εντοπισμό των περιοχών προσφοράς και ζήτησης καθώς και των τομέων και των επιχειρήσεων με ιδιαίτερες συνήθειες, προκειμένου να αποτελέσουν μια σταθερότερη βάση για την κατανόηση των διαφόρων συμφερόντων.

2.7. Τα συμφέροντα των περιοχών και των επιχειρήσεων προσφοράς εργασίας είναι οικονομικά, διότι οι εν λόγω εργαζόμενοι, λόγω εμπειρίας ή ισχυρότερων κινήτρων, έχουν υψηλότερη απόδοση. Ωστόσο, ο κυριότερος λόγος είναι η δυνατότητα απασχόλησης περιορισμένης διάρκειας και η μείωση αν όχι η αποφυγή (σε περίπτωση συμβάσεων εργασίας περιορισμένου χρόνου) των επιβαρύνσεων για την κοινωνική ασφάλιση (κυρίως όσον αφορά τις συντάξεις γήρατος). Όταν δεν επαρκούν οι εποχιακοί εργαζόμενοι που διαμένουν στην περιοχή, τότε αναζητούνται διακινούμενοι εργαζόμενοι από άλλες περιοχές. Εάν χρειάζονται ακόμη περισσότεροι, τότε οι επιχειρήσεις στρέφονται προς τους διακινούμενους εργαζόμενους από άλλα κράτη μέλη ή και τρίτες χώρες (). Ακόμη, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι ανταλλαγές πληροφοριών και η δημιουργία νέων αγορών. Εντούτοις, παρατηρούνται ελλείψεις στις ανταλλαγές πληροφοριών λόγω των πολιτισμικών διαφορών και των ανεπαρκών γνώσεων όσον αφορά την κοινωνική κατάσταση, τις συνθήκες διαβίωσης, κ.λπ. Ο κίνδυνος εκμετάλλευσης των διακινούμενων εργαζομένων έχει αυξηθεί λόγω της κινητικότητας. Τούτο έχει ως αποτέλεσμα την ολοένα εντονότερη έλλειψη διαφάνειας. Πώς είναι δυνατόν να αντιμετωπισθεί η εν λόγω κατάσταση;

2.8. Με τις αρχικές ρυθμίσεις επιδιώχθηκε, αφενός, ο διαχωρισμός των διαφόρων οικονομικών τομέων, στους οποίους η εποχιακή εργασία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και, αφετέρου, η εξεύρεση τομεακών λύσεων.

2.9. Ωστόσο, θεωρείται εφικτό να επιλεχθούν τα προϊόντα και οι αλυσίδες μεταποίησης και να οργανωθούν οι μέθοδοι εργασίας με τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίζεται η οικονομική σταθερότητα της επιχείρησης. Ακόμη, είναι απαραίτητη η γενίκευση της υποχρέωσης καταχώρισης (π.χ. στην αντίστοιχη διεύθυνση εργασίας κάθε κράτους μέλους), προκειμένου να παρέχονται πληροφορίες σχετικά με τις πραγματικές ανάγκες των επιχειρήσεων κατά τη διάρκεια του έτους.

3. Η γεωργική εποχιακή εργασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (στατιστικά στοιχεία)

Δεν υφίστανται επαρκή δεδομένα.

3.1. Η συγκέντρωση στατιστικών στοιχείων για μία τόσο διακεκομμένη και περιστασιακή μορφή εργασίας, όπως είναι η εποχιακή εργασία στο γεωργικό τομέα δεν είναι ποτέ εύκολη. Τούτο δεν σημαίνει ότι δεν είναι δυνατόν να βελτιωθεί σημαντικά. Για τους προαναφερθέντες λόγους, είναι σημαντικό να τεθεί σε εφαρμογή χωρίς καθυστέρηση.

3.2. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προβεί στη σύσταση παρατηρητηρίου για την συγκέντρωση στοιχείων για την εποχιακή εργασία στο γεωργικό τομέα.

3.3. Η συγκέντρωση στοιχείων πρέπει να βασίζεται στα ακόλουθα κριτήρια:

- χώρα προέλευσης 7

- περιφέρεια προέλευσης 7

- επάγγελμα 7

- φύλο 7

- ηλικία 7

- μέλη της οικογένειας που συνοδεύουν τον εργαζόμενο 7

- σταθερή ή εναλλασσόμενη απασχόληση 7

- διάρκεια της απασχόλησης 7

- ωριαίες, ημερήσιες, εβδομαδιαίες, μηνιαίες αποδοχές 7

- υφίσταται έρευνα σχετικά με τις ανάγκες των επιχειρήσεων 7

- υπόκειται η απασχόληση σε διατάξεις για την κοινωνική ασφάλιση ή την ασφάλιση γήρατος;

3.4. Αυτό θα καταστεί δυνατόν, εάν παρέχονται κίνητρα στους ενδιαφερομένους για να συνεργασθούν και εάν οι διαδικασίες είναι απλές και αντιστοιχούν στις ιδιαίτερα σύντομες προθεσμίες πρόσληψης και απόλυσης, οι οποίες υπαγορεύονται αν μη τι άλλο από τις καιρικές συνθήκες.

- Τι θα μπορούσε να παρακινήσει τους εργοδότες και τους εργαζόμενους; τι συμφέρον θα έχουν να συνεργαστούν τα ιδρύματα κοινωνικής ασφάλισης, οι υπηρεσίες δήλωσης του τόπου κατοικίας, τα τελωνεία, οι συνοριακές αρχές κ.λπ.;

3.5. Καταρχήν, η συγκέντρωση στατιστικών στοιχείων θα ήταν επιτυχέστερη εάν κάθε διακινούμενος εργαζόμενος είχε συγκεκριμένα οφέλη από την εγγραφή και τον έλεγχο. Ποιος είναι ο πιθανός συσχετισμός τους με την κοινωνική ασφάλιση (ατυχήματα, ασθένειες, αστική ευθύνη, συνταξιοδότηση, νομική προστασία, μείωση του κόστους μετακίνησης, τελωνειακές διευκολύνσεις, κ.λπ.); Ποιες πιθανότητες επιτυχίας θα είχε η εφαρμογή ενός συστήματος «βιβλιαρίου επιταγών» σύμφωνα με το γαλλικό πρότυπο ();

- Είναι απαραίτητο να εξευρεθούν λύσεις, οι οποίες να επιβληθούν στα συμφέροντα που σχετίζονται με την παράνομη απασχόληση (μισθολογικές αυξήσεις χρηματοδοτούμενες από τη μη καταβληθείσα φορολογία, παράταση των προθεσμιών, κ.λπ.) 7

- Είναι απαραίτητη η ανάπτυξη λιγότερο γραφειοκρατικών προτύπων 7

- Χρειάζεται να παρασχεθούν πλεονεκτήματα στους εργοδότες (φορολογικές ρυθμίσεις, ειδικές υπηρεσίες τοποθέτησης, νομική προστασία, αστική ευθύνη και ασφάλεια ατυχήματος, ενισχύσεις, κατ'αποκοπή ενίσχυση για την απλούστευση της διαχείρισης του προσωπικού στον τομέα της εποχιακής εργασίας, κ.λπ.) 7

- Είναι απαραίτητο να επιβληθούν ελαφρές ή αυστηρές κυρώσεις για την παραβίαση των ισχυουσών νομοθετικών ρυθμίσεων (διακοπή της παροχής υπηρεσιών τοποθέτησης, επιβολή ελάχιστου κατ'αποκοπή φόρου επί του όγκου των διακινούμενων προϊόντων, επιβολή ποινών, κ.λπ.) 7

3.6. Η στατιστική έρευνα οφείλει να καλύψει τόσο ποσοτικές όσο και ποιοτικές πτυχές προκειμένου να γίνουν γνωστές, πέρα από τις κατ'ιδίαν περιπτώσεις, οι προσωπικές ανάγκες, οι δυσχέρειες και οι εμπειρίες των διακινούμενων εργαζομένων. Στόχος δεν πρέπει να είναι ο έλεγχος των ατόμων, ούτε ο απόλυτος έλεγχος, αλλά η δυνατότητα πραγματοποίησης υπολογισμών σχετικά με την πολιτική και κοινωνική διαμόρφωση της ΕΕ ως οικονομικού χώρου.

3.7. Αυτό το πνεύμα ελεύθερης και παραγωγικής συνεργασίας θα καταλήξει σε ανάλογες διαδικασίες ή ρυθμίσεις μόνον εφόσον δημιουργηθεί ουσιαστικό κλίμα εμπιστοσύνης, μέσω της εγκαθίδρυσης πραγματικής επικοινωνίας.

3.8. Συνεπώς, θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν ενδεικτικές, ανώνυμες έρευνες με τη συμμετοχή των διακινούμενων εργαζομένων, με βραχυπρόθεσμο στόχο τον εντοπισμό των προβλημάτων και μακροπρόθεσμο, το στατιστικό έλεγχο.

4. Ιδιαίτερες μεταβολές στη γεωργική εποχιακή εργασία λόγω της διεύρυνσης της ΕΕ

4.1. Προβλέπεται αύξηση του αριθμού τόσο των γεωργικών εποχιακών εργατών όσο και των διακινούμενων εργαζομένων από το εξωτερικό της ΕΕ. Σε αυτό συνηγορεί και η εξειδίκευση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, η οποία αναμένεται να ενταθεί στο μέλλον. Και βέβαια, στους εξειδικευμένους τομείς (οπωροκηπευτικά, αμπελοκαλλιέργεια, φυτώρια) χρησιμοποιούνται κυρίως εποχιακοί εργαζόμενοι. Τούτο όμως σημαίνει και την αύξηση των παραβιάσεων των νομοθετικών και συμβατικών διατάξεων.

4.2. Σε περίπτωση που δεν αναληφθεί αποτελεσματικότερη δράση, ενδέχεται να υπονομευθεί η αξιοπιστία των αρχών που υποστηρίζουν τόσο οι κοινωνικοί και συμβατικοί εταίροι όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Συνεπώς, οι υπό επεξεργασία ρυθμίσεις πρέπει να ενισχύουν τις προτεραιότητες της μελλοντικής οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, όπως δήλωσε ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ο Πρόεδρος της Επιτροπής, στις 16 Ιουλίου 1997. Οι προτεραιότητες αυτές είναι: ο περιορισμός των περιφερειακών ανισοτήτων, η υποστήριξη των περιφερειών που διέρχονται φάση οικονομικών μεταβολών και η περαιτέρω ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού του συνόλου της Ένωσης.

- Για το λόγο αυτό, χρειάζεται να εξευρεθούν πρακτικές μέθοδοι προκειμένου να διασφαλισθεί η ενημέρωση των διακινούμενων εργαζομένων για τα αναφαίρετα δικαιώματά τους.

4.3. Η αύξηση του αριθμού του εργατικού δυναμικού από τη Βόρεια Αφρική, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και τρίτες χώρες, αναλύεται στο σημείο 1.2. Είναι απαραίτητο να υπογραμμισθεί ότι υφίστανται σημαντικές οριζόντιες και κάθετες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών.

4.4. Τα άτομα που απασχολούνται στο εξωτερικό διαδίδουν στη χώρα προέλευσής τους πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο εξεύρεσης εργασίας χωρίς τη βοήθεια των επίσημων υπηρεσιών τοποθέτησης.

- Πώς οι υπηρεσίες τοποθέτησης, οι υπηρεσίες δήλωσης του τόπου κατοικίας, οι εργοδότες, κ.λπ. θεωρούν ότι κατά την πρώτη γνωστή διαμονή υφίσταται η δυνατότητα παροχής ενημέρωσης σχετικά με τα δικαιώματα των εργαζομένων, τους κινδύνους ατυχήματος, ασθενείας ή ακόμη και άλλους κινδύνους;

- Πώς οι αρμόδιες κρατικές αρχές αντιμετωπίζουν τα κυκλώματα διακίνησης λαθρομεταναστών;

- Ποια υποστήριξη είναι δυνατόν να προσφερθεί στους διακινούμενους εργαζόμενους, ώστε να μη συνεχισθεί επ'αόριστο η λόγω της φτώχειας αναζήτηση θέσεων απασχόλησης με χαμηλή αμοιβή αλλά να τεθεί υπό έλεγχο με τη θέσπιση κατάλληλων μέτρων (ενημέρωση, συνεχής κατάρτιση, ενισχύσεις για απασχόληση προς ίδιο λογαριασμό και επανένταξη, κ.λπ.);

- Τι είδους διμερείς ή πολυμερείς συμφωνίες θα μπορούσαν να προσφέρουν και στις χώρες προέλευσης, κίνητρα συνεργασίας για τη σταθεροποίηση της κατάστασης;

- Ποιες ρυθμίσεις δύνανται να θεσπισθούν όσον αφορά τη αποκαλούμενη «απόσπαση» των διακινούμενων εργαζομένων, προκειμένου τα υφιστάμενα προβλήματα της «φαινομενικά ανεξάρτητης δραστηριότητας» () και παρόμοιων άλλων φαινομένων να προσδιορισθούν με τρόπο αποφασιστικό.

5. Παράνομη εποχιακή εργασία και παράνομη εργασία

5.1. Είναι γεγονός ότι η παράνομη απασχόληση αποτελεί σοβαρό ζήτημα στον τομέα της εποχιακής εργασίας στο γεωργικό τομέα. Αυτός ο τομέας διαφεύγει βεβαίως από κάθε μορφή νομοθετικής, συμβατικής και κοινωνικής οργάνωσης. Εκείνοι που απασχολούν παρανόμως εργατικό δυναμικό όχι μόνο παραβιάζουν σκοπίμως τις νομοθετικές διατάξεις και ζημιώνουν την οικονομία αλλά, επιπλέον, επωφελούνται από απαράδεκτα πλεονεκτήματα εις βάρος των ανταγωνιστών τους.

5.2. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία σχετικά με την έκταση ή τις μορφές του φαινομένου, ούτε μελέτες σχετικά με τις πρακτικές συνέπειές του. Προφανώς, η παράνομη απασχόληση αναπτύσσεται κατά τρόπο άνισο. Ενώ στη Γαλλία φαίνεται ότι το φαινόμενο είναι αμελητέο, αντίθετα στη Γερμανία οι εργατικές ενώσεις κάνουν λόγο για μία σχέση «ένας προς έναν»: σε κάθε νόμιμο εργαζόμενο αντιστοιχεί ένας παράνομος. Στην Ιταλία, οι ενώσεις υπολογίζουν ότι το ποσοστό των παράνομων διακινούμενων εργαζομένων εξωκοινοτικής προέλευσης ανέρχεται σε 60 %.

5.3. Συνεπώς, υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι οι διατάξεις δεν τηρούνται και, κατά συνέπεια, σε ορισμένα κράτη μέλη τουλάχιστον, υφίσταται παράνομη απασχόληση.

5.4. Οι επιχειρήσεις παρακάμπτουν τις αρμόδιες αρχές και προσλαμβάνουν για την επόμενη περίοδο πρώην νόμιμα απασχολούμενους. Με τον τρόπο αυτό εξοικονομούν τα έξοδα της επίσημης τοποθέτησης και συχνά οι αποδοχές αποτελούν αντικείμενο άμεσης διαπραγμάτευσης μεταξύ των δύο μερών - κατά κανόνα εις βάρος των εργαζομένων.

5.5. Εξαιτίας των συγκεκριμένων συνεπειών της παράνομης απασχόλησης (απουσία ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, μη καταβολή εισφορών στα συνταξιοδοτικά ταμεία, κ.λπ.), δημιουργούνται κακές συνήθειες με συνολικά αρνητικά αποτελέσματα που υπερβαίνουν κατά πολύ το συμφέρον των άμεσα ενδιαφερόμενων ατόμων. Ειδικότερα, σε περίπτωση διαφορών, είναι δυνατόν να προκύψουν ατομικές κρίσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε χαμηλή ποιότητα των προϊόντων.

5.6. Μια τέτοια κατάσταση είναι κοινωνικά απαράδεκτη και συνεπάγεται προσωπικές και οικονομικές ζημίες για τους ενδιαφερόμενους. Για το λόγο αυτό οι αρχές οφείλουν να δίδουν την απαραίτητη προσοχή. Οι αιτίες της παράνομης απασχόλησης πρέπει να εντοπισθούν και να ερευνηθούν. Τα αποτελέσματα θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την χάραξη και την εφαρμογή κατάλληλων στρατηγικών με σκοπό την εξάλειψη της παράνομης απασχόλησης και των εκτεταμένων συνεπειών της.

6. Η κοινωνική κατάσταση των διακινούμενων εργαζομένων

6.1. Τόσο στις κατ' ιδίαν περιφέρειες όσο και στα κράτη μέλη, η κατάσταση των διακινούμενων εργαζομένων στο γεωργικό τομέα, διαφέρει σημαντικά (πλήρως, μερικώς ή και καθόλου) από εκείνη των υπόλοιπων απασχολουμένων στη γεωργία και, εν μέρει, διότι αναλαμβάνουν ποικίλες εργασίες, δεν απολαμβάνουν τις ίδιες συνθήκες που ισχύουν στον τομέα αυτό (ρυθμίσεις όσον αφορά τις άδειες διακοπών, εξασφάλιση νέας θέσης απασχόλησης, συμβατικοί όροι, κ.λπ.).

6.2. Η πίεση που οδηγεί στην αναζήτηση εποχιακής απασχόλησης και την αποδοχή ορισμένων συνθηκών εργασίας διαφέρει σε ένταση από πολλές απόψεις. Η πίεση αυτή εξαρτάται από τα περιφερειακά δεδομένα (κατάσταση της αγοράς εργασίας και των εισοδημάτων), την προσωπική κατάσταση (μορφωτικό επίπεδο, κοινωνικές σχέσεις) και την εκάστοτε ατομική κατάσταση (ατομικά σχέδια).

6.3. Η αναζήτηση και τοποθέτηση εποχιακώς εργαζομένων πραγματοποιείται σε επίπεδο περιφέρειας, σε επίπεδο ΕΕ ή ακόμη και εκτός Ευρώπης (Βόρειος Αφρική/Ανατολική Ευρώπη).

6.4. Παρά την έλλειψη ακριβέστερων και καλύτερης ποιότητας δεδομένων, είναι δυνατόν, με τη βοήθεια των εμπειριών και των εικασιών, να εντοπισθούν οι διάφοροι βασικοί τύποι εργαζομένων:

- Γεωργοί ή απασχολούμενοι στη γεωργία που συμπληρώνουν τα εισοδήματά τους με την εποχιακή εργασία.

- Εργαζόμενοι σε διάφορους τομείς που επιθυμούν (χωρίς να είναι αναγκασμένοι) να χρησιμοποιήσουν το χρόνο που διαθέτουν λόγω των περιστάσεων ή των συμβατικών όρων (διακοπές) και να εξασφαλίσουν πρόσθετα εισοδήματα.

- Εργαζόμενοι που ασκούν τη «μόνιμη απασχόλησή» τους μόνο με έκτακτο ή περιοδικό τρόπο και έχουν ανάγκη συμπληρωματικών δυνατοτήτων απόκτησης εισοδημάτων για την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών τους.

- Άτομα που αναζητούν εργασία, άνεργοι μακράς διάρκειας και άτομα εκτός αγοράς εργασίας λόγω των διαρθρωτικών μεταβολών και είναι διατεθειμένα ή υποχρεωμένα να καταφύγουν στην εποχιακή εργασία ως εναπομένουσα δυνατότητα απασχόλησης ().

- Ασκούμενοι και σπουδαστές κατά τη διάρκεια της κατάρτισής τους καθώς και νέοι που αναζητούν περιοδικά εισοδήματα.

- Εργαζόμενοι από χώρες με χαμηλές αποδοχές που επιθυμούν να εκμεταλλευθούν κάθε ευκαιρία για εργασία με σχετικά υψηλότερες αποδοχές και να χρησιμοποιήσουν τα πλεονεκτήματα της αγοραστικής δύναμης στις χώρες καταγωγής τους ή τις καλύτερες δυνατότητες αγορών στις χώρες όπου εργάζονται.

6.5. Για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση του θέματος και την υπογράμμιση των θετικών πτυχών της εποχιακής εργασίας, πρέπει να αναφερθούν και τα άτομα που για διάφορους λόγους ενδιαφέρονται για θέσεις εργασίας ορισμένης διάρκειας (η «χειρωνακτική εργασία» στις περιπτώσεις προσφύγων, για παράδειγμα Βοσνίων στη Γερμανία, ή ακόμη η «εμπειρία του τρύγου στην Αλσατία» για φοιτητές και περιθωριακούς).

6.6. Η εποχιακή εργασία καθίσταται πραγματικά προβληματική όταν επιδεινώνονται οι οικονομικές συνθήκες, όταν μειώνεται η ζήτηση ενώ παράλληλα αυξάνεται η προσφορά του εργατικού δυναμικού, τόσο με την «υποβοηθούμενη μετανάστευση» λόγω της διαμεσολάβησης των αρχών όσο και την παράνομη τοποθέτηση π.χ. μέσω των αποκαλούμενων «προμηθευτών παράνομου εργατικού δυναμικού»: οι εργοδότες αντιμετωπίζουν το δέλεαρ του μισθολογικού ντάμπινγκ και της αποφυγής της καταβολής εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, ενώ οι εργαζόμενοι υποχρεούνται να αποποιηθούν θεμελιώδη δικαιώματα για να μπορέσουν να εργασθούν. Η κατάσταση αυτή παρατηρείται ολοένα και πιο συχνά σήμερα σε ορισμένα κράτη μέλη και δεν επιτρέπεται να κλιμακωθεί. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η προστασία του ατόμου αλλά και ο έλεγχος των στρεβλώσεων που λαμβάνουν χώρα στις τοπικές και περιφερειακές αγορές εργασίας και οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτα φαινόμενα, με συνέπειες την απώλεια θέσεων εργασίας και τη διατάραξη της κοινωνικής ειρήνης.

7. Συμπεράσματα

7.1. Για την κοινωνική ασφάλιση των εποχιακών γεωργικών εργαζόμενων στη μελλοντική Ευρώπη

7.1.1. Μια ακριβέστερη στατιστική έρευνα της εποχιακής εργασίας στο γεωργικό τομέα (βλ. σημείο 3) χρειάζεται να συμπεριλάβει τις χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, τουλάχιστον εκείνες τις ΧΚΑΕ που επιθυμούν να ενταχθούν στην ΕΕ. Η έρευνα πρέπει να λάβει εκ των πραγμάτων υπόψη της τη διεύρυνση και, στο μέτρο του δυνατού, να προβλέψει ενδεχόμενες αποπροσαρμογές. Ακόμη, ενδιαφέρον παρουσιάζουν όχι μόνο τα συνολικά δεδομένα και οι αιτίες αλλά και μελέτες που αφορούν τις κατ' ιδίαν περιφέρειες, τάσεις και συγκεκριμένες περιπτώσεις.

7.1.2. Η στατιστική έρευνα (κυρίως από την Στατιστική Υπηρεσία της ΕΕ) αποτελεί μέσο, το οποίο πρέπει να χρησιμοποιηθεί άμεσα ενόψει της προετοιμασίας για την εφαρμογή νέων μέσων δράσης.

7.1.3. Ο αναντικατάστατος χαρακτήρας της εποχιακής εργασίας απαιτεί εντονότερες προσπάθειες, προκειμένου να αντιμετωπισθούν οι εξεταζόμενες μεταβολές και να παρασχεθεί κοινωνική ασφάλιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο στα άτομα που εργάζονται περιοδικά ή κατά διαστήματα.

7.1.4. Τα άτομα αυτά δεν είναι περιθωριακά, δεν είναι οικονομικοί πρόσφυγες, δεν είναι οργανωμένα, και τα συμφέροντά τους δεν προστατεύονται επαρκώς, ενώ είναι προφανές ότι δεν διαθέτουν ούτε καν τη στοιχειώδη ενημέρωση σχετικά με τις δυνατότητες και τα δικαιώματα που τους προσφέρει η ΕΕ.

7.1.5. Ως συνθετικό στοιχείο και αναπόσπαστο τμήμα ενός πανευρωπαϊκού οικονομικού δικτύου, το οποίο υπερβαίνει τα σύνορα της ΕΕ, οι εποχιακοί εργαζόμενοι αποτελούν κατηγορία που πρέπει να ληφθεί μακροπρόθεσμα υπόψη και της οποίας τα αιτήματα έχουν παραδειγματικό χαρακτήρα για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

7.1.6. Μια πιο λεπτομερής εικόνα του μεγέθους και της κατανομής της παραγωγικότητας που οφείλεται στους εποχιακούς εργαζόμενους καθώς και ο υπολογισμός του κόστους που μετατίθεται σε διάφορους φορείς (π.χ. τους φορείς κοινωνικής ασφάλισης), θα δώσει την ευκαιρία στις διάφορες ομάδες συμφερόντων που δρουν στο χώρο αυτό να εκφράσουν τα αιτήματά τους όσον αφορά την επεξεργασία της νομοθεσίας.

7.2. Ομάδες συμφερόντων και κοινά μέσα ελέγχου της σταθεροποίησης του θεσμού της εποχιακής εργασίας για την ευρωπαϊκή οικονομία και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό

7.2.1. Υπάρχουν πολλά θετικά παραδείγματα διαμόρφωσης των κοινωνικών και επιχειρησιακών σχέσεων προς όφελος όλων. Εντούτοις, υπάρχουν πάντοτε άτομα που ελκύονται από αδιαφανείς καταστάσεις και επιδιώκουν την απόκτηση κέρδους και τη μετάθεση του κόστους στους άλλους και, κατ' αυτόν τον τρόπο, τον υποσκελισμό των εμπορικών τους εταίρων.

7.2.2. Όλες οι άλλες πλευρές θα καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για τη διαλεύκανση της κατάστασης και την προάσπιση των συμφερόντων τους από κοινού με τους υπόλοιπους εταίρους τους, και συγκεκριμένα:

- τους εργαζόμενους που αναζητούν εποχιακή εργασία για την απόκτηση εισοδήματος, την προσωπική τους πρόοδο ή τη διεύρυνση των εμπειριών τους 7

- τους εργοδότες που προσφέρουν σε τακτά χρονικά διαστήματα, σε μεμονωμένες περιπτώσεις ή ακόμη θα μπορούσαν να προσφέρουν θέσεις εργασίας στους διάφορους κλάδους (φυτοκαλλιέργεια, εκτροφή ζώων, μικτές επιχειρήσεις, παροχή υπηρεσιών στα διάφορα στάδια της γεωργικής παραγωγής, της κηπουρικής και της εκτροφής ζώων, την παραγωγή οπωροκηπευτικών, τη δασοκομία, κ.λπ.) 7

- τις περιφέρειες, οι οποίες επιθυμούν τη διατήρηση των διαρθρώσεων και των οικονομικών επιδόσεών τους, αναζητούν θέσεις εργασίας για τους κατοίκους τους σε άλλες περιοχές (περιφέρειες προσφοράς εργατικού δυναμικού), ή αναζητούν εργατικό δυναμικό από άλλες περιοχές (περιφέρειες ζήτησης εργατικού δυναμικού) 7

- τους κλάδους παραγωγής και τους αντίστοιχους βιομηχανικούς και εμπορικούς τομείς, οι οποίοι εξαρτώνται από την καλή λειτουργία των διαρθρώσεων των προηγούμενων σταδίων 7

- τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, τα οποία καλύπτουν και τους «παράνομους» εποχιακούς και διακινούμενους εργαζόμενους που υφίστανται ατυχήματα και τα οποία υποχρεώνονται να εξεύρουν λύσεις για τη διευθέτηση των δαπανών 7

- τις κυβερνήσεις των κρατών μελών και την ΕΕ, οι οποίες, σε τελευταία ανάλυση, θα πρέπει να θεσπίσουν ένα ενιαίο πλαίσιο για την εποχιακή εργασία και την εργασία των διακινούμενων ατόμων 7

- τα εθνικά κοινοβούλια, τα οποία πρέπει να στηρίξουν ένα τέτοιο ενιαίο πλαίσιο 7

- τους κοινωνικούς εταίρους, οι οποίοι πρέπει να θεσπίσουν ένα κοινό πλαίσιο, το οποίο να περιλαμβάνει συμβατικές ρυθμίσεις που να εφαρμόζονται σε επίπεδο επιχειρήσεων και να αφορούν τη χρήση και το ρόλο των εποχιακών και διακινούμενων εργαζομένων.

7.2.3. Για το λόγο αυτό, απαραίτητη είναι η διενέργεια ενός γενικού ανοιχτού διαλόγου προκειμένου να επιτευχθεί ευρύτερη συναίνεση.

7.2.4. Κατά τις διεργασίες αυτές χρειάζεται να ερευνηθεί με κοινή ευθύνη εκείνος ο τομέας της εποχιακής εργασίας, στον οποίο η ανάγκη και η αδιαφάνεια ωθούν τους ανθρώπους σε απαράδεκτες συνθήκες απασχόλησης.

7.2.5. Ακόμη, χρειάζεται να οργανωθούν συζητήσεις και ημερίδες με τις ομάδες συμφερόντων και τις ομάδες στόχους, προκειμένου να πραγματοποιηθούν αναλύσεις, να εξετασθούν δυνατότητες αντιμετώπισης, να εξευρεθούν πρακτικές λύσεις και να προταθεί μια μετριοπαθής επιδίωξη: να καταστεί η εποχιακή εργασία ένας οικονομικός και πολιτιστικός παράγοντας στην Ευρώπη.

Βρυξέλλες, 1η Οκτωβρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Στην Ιταλία απασχολούνται διακινούμενοι εργάτες ακόμη και από την Κεντρική Αφρική και το Πακιστάν αλλά κυρίως από την Αλβανία.

() Βλέπε παράρτημα 1.

() Βλέπε παράρτημα 2.

() Βλέπε παράρτημα 3.

() Σε ορισμένες περιοχές της Ιταλίας και σε περιόδους οξυμένων οικονομικών δυσχερειών παρατηρήθηκαν εντάσεις μεταξύ των διακινούμενων εργατών και των εντόπιων εργαζομένων. Αυτό προήλθε, μεταξύ άλλων, και εξαιτίας του γεγονότος ότι ορισμένες επιχειρήσεις απασχολούν παράνομα διακινούμενους εργάτες από το εξωτερικό της ΕΕ ως εναλλακτική και ανταγωνιστική λύση προς τους εντόπιους εργαζομένους. Στην Αυστρία, η κατάσταση αντιμετωπίζεται με κατάλληλα κρατικά μέτρα.

() Στη Γαλλία παρέχεται η δυνατότητα σώρευσης πολλών τύπων απασχόλησης χαμηλών αποδοχών μέσω ενός πιστοποιητικού (βιβλιάριο επιταγών) και, κατά συνέπεια, απόκτησης δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης και συνταξιοδότησης.

() Σε ορισμένα κράτη μέλη παρατηρείται το φαινόμενο, εποχιακοί εργαζόμενοι, ειδικευμένοι στον εμβολιασμό δι'ενοφθαλμισμού, οι οποίοι απασχολούνται σε φυτώρια, να ασκούν στην πράξη εξαρτημένη δραστηριότητα αλλά να θεωρούνται μη μισθωτοί.

() Για παράδειγμα στη Γερμανία η ομάδα αυτή διευρύνεται συνεχώς λόγω του νόμου για τη μεταρρύθμιση της κοινωνικής πρόνοιας, της 24ης Ιουνίου 1996 7 ο οποίος προβλέπει τη χορήγηση «ενίσχυσης στους εργαζόμενους» που αποδέχονται εποχιακή θέση απασχόλησης. Εντούτοις, οι αρχικές εκτιμήσεις επισημαίνουν προβλήματα τοποθέτησης των γερμανών εργαζομένων, των οποίων το αναμενόμενο ισχνό ενδιαφέρον προκαλεί αρνητικές αντιδράσεις των εργοδοτών.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Τα ακόλουθα παραρτήματα παρέχουν μόνο μια ιδέα για ορισμένα κράτη μέλη και δεν προσφέρονται για την εξαγωγή συμπερασμάτων όσον αφορά την κατάσταση στην ΕΕ.

Παράρτημα 1 Η κατάσταση στην Ιταλία

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

Παράρτημα 2 Η κατάσταση στη Γαλλία

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

Παράρτημα 3 Η κατάσταση στη Γερμανία

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

Στους υπόλοιπους κλάδους (οι οποίοι αφορούν κυρίως τον αγροτικό τομέα), σημειώνεται σαφής αύξηση σε ποσοστό διψήφιο!

Παρά την εξαίρεση ολόκληρων οικονομικών τομέων, ο συνολικός αριθμός για το 1996 είναι μεγαλύτερος απ'αυτόν για το 1992. Επομένως, τα διάφορα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν έχουν στην πραγματικότητα αντισταθμιστείυψηλότερος από εκείνον του 1992 με αποτέλεσμα τον εκμηδενισμό της επίδρασης των μέσων ελέγχου.