Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Συμβούλιο — Περαιτέρω ενδυνάμωση του κράτους δικαίου εντός της Ένωσης Τρέχουσα κατάσταση και πιθανά επόμενα βήματα»

[COM(2019) 163 final]

(2019/C 282/07)

Εισηγητές:

ο κ. Jukka AHTELA

η κ. Karolina DRESZER-SMALEC

ο κ. José Antonio MORENO DÍAZ

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 10.5.2019 Νομική βάση Άρθρο 62 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 5.6.2019 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 19.6.2019 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 544 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 190/11/12

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τις προσπάθειες που καταβάλλει να χρησιμοποιήσει και άλλα μέσα για την ενίσχυση του κράτους δικαίου. Είναι σημαντικό να ενισχυθεί όσο το δυνατόν περισσότερο η πτυχή του κράτους δικαίου στα εν λόγω μέσα, καθότι πολλά από αυτά έχουν διαφορετικούς σκοπούς. Είναι επίσης σημαντικό να συμμετάσχει η κοινωνία των πολιτών στην εφαρμογή των συγκεκριμένων μέσων στο μέτρο του δυνατού.

1.2. Πιστεύει δε ότι η κοινωνία των πολιτών, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα πολιτικά ζητήματα θα έπρεπε να εξετάζονται διεξοδικότερα στην ανακοίνωση ώστε να γίνεται κατανοητό το ευρύτερο πλαίσιο, αλλά και να συμμετέχουν ενεργότερα οι άμεσα ενδιαφερόμενοι.

1.3. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η περίοδος προβληματισμού θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερη, προκειμένου να επιτραπεί μια πιο εμπεριστατωμένη διαβούλευση και συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στα εθνικά κράτη μέλη και ότι, μακροπρόθεσμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να προτείνει έναν πιο συστηματικό μηχανισμό για τη διαβούλευση με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) σχετικά με την κατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τον σεβασμό του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη.

1.4. Είναι αναγκαία η εξεύρεση τρόπων προστασίας των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που ασκούν λειτουργίες εποπτείας ( watchdog ), των ερευνητικών δημοσιογράφων και των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης, ενώ στις προτάσεις που θα υποβάλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο τέλος της περιόδου προβληματισμού εξέχουσα θέση πρέπει να κατέχουν προτάσεις για την προστασία τους και τον ενεργό τους ρόλο στην έγκαιρη προειδοποίηση.

1.5. Αν και η ΕΟΚΕ επικροτεί την ενίσχυση της πρόσβασης στα κονδύλια για τις ΟΚΠ στο νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, βρίσκει ανεπαρκές το ποσό που προορίζεται από την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως και το ποσό που διατίθεται για τις ΟΚΠ ( 1 ) . Επιπλέον, η ΕΕ θα πρέπει να εξετάσει τρόπους ώστε να παρέχεται μεγαλύτερη βασική χρηματοδότηση στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που επιτελούν δραστηριότητες εποπτείας, ευαισθητοποίησης, υπεράσπισης και δικαστικής προσφυγής όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη.

1.6. Η ΕΟΚΕ συνεχίζει να στηρίζει τη δημιουργία μηχανισμού σε επίπεδο ΕΕ για την παρακολούθηση του σεβασμού του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι ζωτικής σημασίας να προβλεφθεί ένας νομικά δεσμευτικός ευρωπαϊκός μηχανισμός, ένα πλαίσιο με την ενεργό συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, εντός του οποίου η ΕΟΚΕ θα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο εκπροσωπώντας την κοινωνία των πολιτών. Αυτός ο μηχανισμός πρέπει να περιλαμβάνει στοιχείο πρόληψης που να επιτρέπει στους εμπειρογνώμονες και τους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών να ενεργοποιούν σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης αναφορικά με συγκεκριμένες εξελίξεις και να συζητούν πιθανές λύσεις με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων φορέων. Ο μηχανισμός αυτός θα συμβάλει επίσης στην κατανομή των βαρών μεταξύ των θεσμικών οργάνων και θα αυξήσει την από κοινού ανάληψη ενωσιακών δράσεων.

1.7. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ προτείνει να αναγνωριστούν και να ενισχυθούν οι υφιστάμενες πλατφόρμες της κοινωνίας των πολιτών και να καθιερωθεί ευρωπαϊκού επιπέδου ετήσιο φόρουμ για τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου με τη συμμετοχή της ΕΟΚΕ, αφενός, ώστε οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων της ΕΕ να ενημερώνονται έγκαιρα και άμεσα από τους ενδιαφερόμενους φορείς, συμπεριλαμβανομένων οργανώσεων βάσης, όσον αφορά τις αναδυόμενες προκλήσεις για τις αξίες που κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 της ΣΕΕ και, αφετέρου, ώστε να διευκολυνθεί η αμοιβαία μάθηση και η εθνική και διακρατική συνεργασία μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων φορέων (επιχειρήσεων, συνδικάτων, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, εθνικών οργανισμών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσίων αρχών).

1.8. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, είναι απαραίτητος ο πολλαπλασιασμός των απόψεων που προέρχονται από τις υφιστάμενες πλατφόρμες και τις οργανώσεις βάσης. Η ΕΟΚΕ αποτελεί μοναδικό φορέα που παρέχει τη δυνατότητα πραγματικού διαλόγου μεταξύ όλων των φορέων των ΟΚΠ, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων, από όλα τα κράτη μέλη. Αυτό προσδίδει προστιθέμενη αξία όσον αφορά τη συμβολή στην ποικιλομορφία και τον δυναμισμό της κοινωνίας των πολιτών. Ένα τέτοιου είδους φόρουμ θα μπορούσε να δίδει στις ΟΚΠ τη δυνατότητα έγκαιρης προειδοποίησης.

1.9. Οι απειλές κατά του κράτους δικαίου ενέχουν τον κίνδυνο υπονόμευσης της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επί της οποίας έχει οικοδομηθεί η ΕΕ, όπως καταδεικνύει η πρόσφατη νομολογία. Τα ανεξάρτητα εθνικά δικαστήρια αποτελούν το προπύργιο που διασφαλίζει ότι η ΕΕ λειτουργεί ομαλά, συμπεριλαμβανομένης της εσωτερικής της αγοράς.

1.10. Θα πρέπει επίσης να εξετάζονται οι οικονομικές πτυχές του κράτους δικαίου. Η αμοιβαία εμπιστοσύνη είναι μια αξία που είναι δύσκολο να υπολογιστεί από καθαρά οικονομικής άποψης, είναι όμως σαφές ότι η έλλειψη εμπιστοσύνης σε συνδυασμό με πολιτική επιρροή επί του δικαστικού σώματος ή με διαφθορά έχει αρνητικές οικονομικές συνέπειες. Πρόκειται για ζήτημα στο οποίο αξίζει να δοθεί περισσότερη έμφαση και για το οποίο χρειάζονται περισσότερα δεδομένα και έρευνα σε επίπεδο ΕΕ.

1.11. Η εκπαίδευση, τόσο τυπική όσο και μη τυπική, επιτελεί καθοριστικό ρόλο στην οικοδόμηση δημοκρατικής νοοτροπίας που προάγει το κράτους δικαίου. Η δημοκρατία και το κράτος δικαίου πρέπει να βρίσκονται στην καρδιά και το μυαλό κάθε Ευρωπαίου πολίτη· η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει φιλόδοξη στρατηγική επικοινωνίας, εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου και τη δημοκρατία.

2. Εισαγωγή και επισκόπηση της ανακοίνωσης

2.1. Η κατάσταση όσον αφορά τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου είναι πολύ ανησυχητική σε ολόκληρη την ΕΕ, ιδίως επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάστηκε να ενεργοποιηθεί το άρθρο 7 ΣΕΕ. Ως εκ τούτου, η παρούσα ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δρομολογεί προβληματισμό σχετικά με τον τρόπο βελτίωσης της κατάστασης του κράτους δικαίου στην ΕΕ.

2.2. Η ανακοίνωση υπενθυμίζει τη σημασία του κράτους δικαίου ως θεμελιώδους αξίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία αποτελεί τη βάση του δημοκρατικού συστήματος και απαραίτητη προϋπόθεση για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το κράτος δικαίου περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, αρχές όπως η αρχή της νομιμότητας, που προϋποθέτει μια διαφανή, υπεύθυνη, δημοκρατική και πλουραλιστική διαδικασία για τη θέσπιση νόμων, της ασφάλειας δικαίου, που απαγορεύει την αυθαίρετη άσκηση των εκτελεστικών εξουσιών, της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας από ανεξάρτητα και αμερόληπτα δικαστήρια, του αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της διάκρισης των εξουσιών και της ισότητας έναντι του νόμου.

2.3. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσδιορίζει τρεις πυλώνες για την αποτελεσματική επιβολή του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση: την προαγωγή: συγκέντρωση γνώσεων και δημιουργία κοινής παιδείας κράτους δικαίου, την πρόληψη: συνεργασία και στήριξη για την ενίσχυση του κράτους δικαίου σε εθνικό επίπεδο, και την αντίδραση: επιβολή σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, όταν οι εθνικοί μηχανισμοί κλονίζονται. Πιο συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιμένει στην ανάγκη προώθησης προτύπων για το κράτος δικαίου, στην αναγνώριση προειδοποιητικών σημάτων, στην εμβάθυνση των ειδικών γνώσεων ανά κράτος μέλος, στη βελτίωση της κοινής ικανότητας αντίδρασης σε περίπτωση κλιμάκωσης και στη μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση των αδυναμιών μέσω διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη διενεργούμενη διαβούλευση, καθώς αναγνωρίζεται η σημασία των πρόσφατων προκλήσεων σε θέματα κράτους δικαίου στην ΕΕ. Ο αριθμός των προκλήσεων αυτών έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο μιας πιθανής εκτεταμένης κρίσης όσον αφορά το κράτος δικαίου και τη δημοκρατία, ιδιαίτερα σε ορισμένα κράτη μέλη. Αυτή η κρίση πρέπει να αναγνωριστεί δεόντως και να λάβει την πρέπουσα απάντηση, συμπεριλαμβανομένης τολμηρής επιβεβαίωσης των αξιών της ΕΕ και ικανών μέσων πρόληψης και διόρθωσης τυχόν περαιτέρω επιδείνωσης του κράτους δικαίου.

3.2. Η ΕΟΚΕ είχε ήδη εκφράσει τις βαθιές της ανησυχίες όσον αφορά την κατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τον σεβασμό του κράτους δικαίου και ζητεί να αναληφθεί εντονότερη δράση από το 2016 ( 2 )

3.3. Είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μόνο μια κοινή αγορά, είναι και μια ένωση βασισμένη σε κοινές αξίες, όπως ορίζεται στο άρθρο 2 της Συνθήκης. Επιπλέον, αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που καθορίζονται στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Οι αξίες αυτές, στις οποίες βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο της ολοκλήρωσης και τμήμα της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Πέραν του γεγονότος ότι συνιστούν κριτήρια προσχώρησης, πρέπει, στη συνέχεια, να τηρούνται στην πράξη από τα κράτη μέλη.

3.4. Το κράτος δικαίου υφίσταται σε αλληλεξαρτώμενη, αδιαχώριστη και τριγωνική σχέση με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη δημοκρατία. Μόνο με τη διασφάλιση του συνδυασμού αυτών των τριών αξιών είναι δυνατόν να αποτραπεί η κατάχρηση της κρατικής εξουσίας. Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελεί πυλώνα που πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω, μέσω της επικύρωσης όλων των σχετικών μέσων (συμπεριλαμβανομένων συμβάσεων του ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου), της στενότερης συνεργασίας μεταξύ των οργάνων της ΕΕ και της ενίσχυσης της υποστήριξης οργανώσεων βάσης και εποπτείας σε όλη την Ευρώπη.

3.5. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι οι συνθήκες της ΕΕ δεν προβλέπουν ρητά ότι όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να πληρούν τα κριτήρια της Κοπεγχάγης ( 3 ) . Τα κριτήρια πρέπει να τηρούνται εξίσου και συνεχώς από τα νέα και τα παλιότερα μέλη της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι τα θεσμικά όργανα της ΕΕ δεν διαθέτουν επί του παρόντος επαρκώς αξιόπιστα και καλά προσαρμοσμένα εργαλεία για την προστασία του κράτους δικαίου, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της πλουραλιστικής δημοκρατίας στα κράτη μέλη από τις υφιστάμενες απειλές.

3.6. Οι τρέχουσες προκλήσεις δεν αντιμετωπίζονται σε εύθετο χρόνο και με αποτελεσματικές αντιδράσεις σε εθνικό και σε ενωσιακό επίπεδο: τα υφιστάμενα μέσα είχαν περιορισμένο αντίκτυπο επί των κινητήριων μοχλών των εν λόγω προκλήσεων.

3.7. Οι πλέον σοβαρές προκλήσεις είναι παρούσες σε ορισμένα κράτη μέλη όπου ισχυροί πολιτικοί παράγοντες έχουν στραφεί κατά της ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας, αλλά και κατά των θεσμών και των οργανώσεων που συνθέτουν και υποστηρίζουν το πλουραλιστικό δημοκρατικό σύστημα. Η ανακοίνωση δεν εξετάζει επαρκώς αυτή την ουσιαστική πτυχή προτιμώντας μια προοπτική βάσει της οποίας τα θεσμικά όργανα -κοινοβούλια, κυβερνήσεις και υπουργεία, συνταγματικά δικαστήρια, επαγγελματικοί φορείς- διαχωρίζονται από τον πολιτικό και εκλογικό ανταγωνισμό. Αυτή η «μη παρεμβατική»(“ hands off ”) προσέγγιση της κομματικής πολιτικής και των εκλογών αποτρέπει κάθε εξήγηση των λόγων για τους οποίους ισχυροί παράγοντες λειτουργούν ενάντια στο κράτος δικαίου και τη δημοκρατία και γιατί εμφανίζονται, ταυτόχρονα, δημοφιλείς και ασταμάτητοι. Οι πολιτικές, πολιτιστικές και κοινωνιολογικές πτυχές των σχετικών με το κράτος δικαίου προκλήσεων που πλήττουν τις δημοκρατίες αποτελούν καθοριστικής σημασίας πεδίο που δεν συνεκτιμάται μέχρι στιγμής στην ανάλυση και την ανταπόκριση της ΕΕ. Αυτό εξηγεί εν μέρει τους περιορισμούς της τρέχουσας προσέγγισης και εργαλείων - συμπεριλαμβανομένης της διαδικασίας του άρθρου 7 παρ. 1. Μέσω της σύνδεσής της με την κοινωνία των πολιτών στο σύνολό της, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων, η ΕΟΚΕ βρίσκεται σε εξαιρετική θέση προκειμένου να παρέχει χώρο για καλύτερη ανάλυση, συζήτηση και απάντηση σε αυτές τις πολιτικές, κοινωνιολογικές και πολιτιστικές πτυχές των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η δημοκρατία και το κράτος δικαίου.

3.8. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινείται τα τελευταία χρόνια προς την κατεύθυνση της οικοδόμησης συμπληρωματικών και σωρευτικών μηχανισμών ώστε να καλυφθεί το χάσμα μεταξύ μη ανάληψης δράσης και δράσης έσχατης ανάγκης. Ωστόσο, φαίνονται ανεπαρκείς για τις τρέχουσες προκλήσεις, τις συντονισμένες δηλαδή ενέργειες για την υφαρπαγή εξουσιών από διάφορα θεσμικά όργανα, συμπεριλαμβανομένης της δικαστικής εξουσίας, οι οποίες, αν δεν απολαύουν στήριξης στις εκλογικές περιφέρειες, τυγχάνουν ισχυρής υποστήριξης στο εσωτερικό κομματικών οργανώσεων και της κομματικής πελατείας. Ακόμα και οι παγιωμένες δημοκρατίες κινδυνεύουν από τον υφέρποντα αυταρχισμό και τη διάβρωση του κράτους δικαίου. Τα ζητήματα ασφαλείας χρησιμοποιούνται ολοένα περισσότερο για να δικαιολογήσουν την αμφισβήτηση ή την κατάργηση δημοκρατικών δικλείδων ασφαλείας. Ορισμένες κυβερνήσεις δυσχεραίνουν το έργο πολλών ΟΚΠ πρώτης γραμμής, αντί να παρέχουν ευνοϊκό πλαίσιο για τις δραστηριότητές τους. Ως εκ τούτου, είναι ουσιώδους σημασίας η ΕΕ να υιοθετήσει μια πιο προορατική και προληπτική προσέγγιση.

3.9. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ότι οι πρόσφατες λαϊκιστικές και αυταρχικές εξελίξεις απαιτούν δράση από όλα τα όργανα της ΕΕ και την κοινωνία των πολιτών της ΕΕ στο σύνολό της, ώστε να διασφαλιστεί η διατήρηση των αξιών επί των οποίων εδράζεται η ΕΕ. Η ΕΟΚΕ αντιτάσσεται σε κάθε μορφή ανελεύθερης δημοκρατίας.

3.10. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η περίοδος προβληματισμού θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερη ώστε να επιτραπεί μια πιο εμπεριστατωμένη διαβούλευση και συμμετοχή των ΟΚΠ στα εθνικά κράτη μέλη.

3.11. Η ΕΟΚΕ έχει ενημερωθεί από πολλές ΟΚΠ ότι οι σύντομες περίοδοι διαβούλευσης αποτελούν συχνά πρόβλημα που συνδέεται με την έλλειψη διαφάνειας και ουσιαστικής διαβούλευσης, γεγονός το οποίο υπονομεύει την ποιότητα της νομοθεσίας και του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη. Έχοντας αυτό υπόψη, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα έπρεπε να έχει προβλέψει διεξοδικότερη διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών, η οποία επηρεάζεται άμεσα.

3.12. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος και οι δημοσιογράφοι βρίσκονται στην εμπροσθοφυλακή όταν το κράτος δικαίου επιδεινώνεται και περιέρχονται σε πολύ δύσκολη θέση όταν σημειώνεται παραβίαση του νόμου σε κάποιο κράτος μέλος. Είναι εκείνοι που παρακολουθούν την κατάσταση και αναφέρουν παραβιάσεις, ενώ μόνο στο επίπεδο βάσης μπορούν να αποστέλλουν σήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι ο ρόλος τους είναι πρωταρχικής σημασίας, όπως και ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης και της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Συνεπώς, για την όποια αξιόπιστη πρόοδο είναι αναγκαία η εξεύρεση τρόπων προστασίας των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των μέσων ενημέρωσης. Στις προτάσεις που θα υποβάλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μετά την περίοδο προβληματισμού, εξέχουσα θέση πρέπει να κατέχουν προτάσεις για τον ρόλο τους.

3.13. Ειδικότερα, το μελλοντικό ΠΔΠ πρέπει να αυξήσει τη στήριξη στις ΟΚΠ, ιδίως σε όσες υπερασπίζονται τις αξίες του άρθρου 2. Πρέπει να παρέχεται στοιχειώδης χρηματοδότηση στις ΟΚΠ σε κάθε επίπεδο -τοπικό, εθνικό, ευρωπαϊκό- ώστε να υποστηριχθεί η ανάπτυξη ικανότητας και οι δραστηριότητες ευαισθητοποίησης, παρακολούθησης και τεκμηρίωσης, υπεράσπισης και δικαστικής προσφυγής. Για την ενίσχυση της στήριξης της ΕΕ στον ρόλο των ΟΚΠ στην Ευρώπη, το μελλοντικό ΠΔΠ πρέπει να εξασφαλίζει ότι όλα τα σχετικά ταμεία της ΕΕ, ιδίως στους τομείς της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής συνοχής, ενσωματώνουν ισχυρό ρόλο για την κοινωνία των πολιτών στο σχεδιασμό, την υλοποίηση και την παρακολούθηση των πολιτικών αυτών. Η ΕΕ πρέπει επίσης να ενισχύσει τη χρηματοπιστωτική στήριξη στην ανεξαρτησία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης στην Ευρώπη και να ενσωματώσει αυτά τα ζητήματα σε όλες τις σχετικές πολιτικές της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών ανταγωνισμού. Για την εξασφάλιση πολιτικής προτεραιότητας σε αυτά τα ζητήματα, ο μελλοντικός αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αρμόδιος για τα θεμελιώδη δικαιώματα πρέπει να είναι επίσης αρμόδιος για την εποπτεία του πλαισίου που διέπει την κοινωνία των πολιτών, τους φορείς προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τους δημοσιογράφους. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει επίσης την έκκλησή της για τη θέσπιση Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή για τα ζητήματα ελευθεριών του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών, στον οποίο οι εν λόγω φορείς θα μπορούν να αναφέρουν περιστατικά παρενόχλησης ή περιορισμού του έργου τους ( 4 )

3.14. Σύμφωνα με την εντολή που έχει λάβει η ΕΟΚΕ βάσει της ΣΛΕΕ, ως εκπρόσωπος της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να συνδέεται στενά με τη μελλοντική εξέλιξη των θεσμικών πρωτοβουλιών στον τομέα αυτό.

3.15. Πρέπει να διαδραματίζει ιδιαίτερο ρόλο και να επιτελεί ειδικά καθήκοντα όταν οι δραστηριότητες των δικών της μελών και της κοινωνίας των πολιτών εν γένει βρίσκονται σε κίνδυνο εντός της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ μπορεί και πρέπει να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στη διευκόλυνση των ανταλλαγών μεταξύ όλων των σχετικών ενδιαφερόμενων φορέων ως προς την τρέχουσα κατάσταση σχετικά με το κράτος δικαίου στα κράτη μέλη από τη σκοπιά της κοινωνίας των πολιτών και να χρησιμεύσει ως πομπός (δίκτυο έγκαιρης προειδοποίησης) πριν από την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων των προβλημάτων όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου.

3.16. Ήδη το 2016 η ΕΟΚΕ υιοθέτησε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με την οποία ζητούσε ενισχυμένη δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου στα κράτη μέλη, δημιουργώντας εν συνεχεία ειδική ομάδα τον Απρίλιο του 2018 για να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να συνεισφέρει καλύτερα η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών.

3.17. Οι απειλές κατά του κράτους δικαίου ενέχουν τον κίνδυνο υπονόμευσης της αμοιβαίας εμπιστοσύνης επί της οποίας έχει οικοδομηθεί η ΕΕ. Ως πρόσφατο παράδειγμα, αυτό αποδείχθηκε με σαφήνεια όταν το Δικαστήριο της ΕΕ αποφάσισε ότι ο εθνικός δικαστής δεν πρέπει υποχρεωτικά να σέβεται το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Συλλήψεως (ΕΕΣ) που έχει εκδοθεί από κράτος μέλος της ΕΕ εάν υπάρχουν συστημικές ή γενικευμένες ελλείψεις όσον αφορά το κράτος δικαίου στο οικείο κράτος μέλος και αυτές ενδέχεται να επηρεάζουν την ανεξαρτησία του δικαστικού σώματος στο κράτος μέλος έκδοσης και το θεμελιώδες δικαίωμα του ενάγοντος σε δίκαιη δίκη ( 5 )

3.18. Τα ανεξάρτητα εθνικά δικαστήρια αποτελούν το προπύργιο που διασφαλίζει ότι οι πολίτες μπορούν να βασίζονται στην επιβολή των δικαιωμάτων τους στην ΕΕ, ότι οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις μπορούν να προβαίνουν σε διασυνοριακό εμπόριο χωρίς την ανησυχία μήπως οι νομικές συμβάσεις δεν εφαρμόζονται με αμερόληπτο και ανεξάρτητο τρόπο και ότι οι εργαζόμενοι που απασχολούνται σε γειτονική χώρα διαθέτουν εγγυήσεις για την επιβολή των δικαιωμάτων τους, αλλά και ότι οι ΟΚΠ μπορούν να λειτουργούν ελεύθερα πέρα από τα σύνορα, χωρίς να φορολογείται μεροληπτικά η ξένη χρηματοδότηση αλληλεγγύης. Οι ΟΚΠ, οι κοινωνικοί εταίροι και τα συμβούλια ξένων επενδυτών έχουν εκφράσει την ανησυχία τους στην ΕΟΚΕ σχετικά με την επιδείνωση του κράτους δικαίου και τις σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις της.

3.19. Η εκπαίδευση, τόσο τυπική όσο και μη τυπική, επιτελεί καθοριστικό ρόλο στην οικοδόμηση δημοκρατικής νοοτροπίας που προάγει το κράτους δικαίου. Η πολυμορφία των πολιτικών νοοτροπιών στην Ευρώπη δυσχεραίνει αυτό το έργο. Ωστόσο, υπάρχουν επιτυχημένα ιστορικά παραδείγματα όπου οι δημοκρατικές αξίες διδάχθηκαν, διαδόθηκαν και εδραιώθηκαν. Μακροπρόθεσμα, η καλύτερη δικλείδα ασφαλείας κατά των οπισθοδρομήσεων σε θέματα δημοκρατίας και κράτους δικαίου είναι οι ενεργοί, μορφωμένοι και συμμετέχοντες πολίτες. Η φιλελεύθερη δημοκρατία όπως ορίζεται σε παλαιότερη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ( 6 ) και το κράτος δικαίου πρέπει να βρίσκονται στην καρδιά και το μυαλό κάθε Ευρωπαίου πολίτη, και η ΕΕ πρέπει να ηγείται της σχετικής προσπάθειας, π.χ. ενθαρρύνοντας την ενσωμάτωση αυτών των ζητημάτων στο πρόγραμμα σπουδών των σχολείων και της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και προωθώντας πανεπιστημιακές και επαγγελματικές ανταλλαγές μεταξύ πολιτών και ΟΚΠ που δραστηριοποιούνται σε σχετικούς τομείς. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει φιλόδοξη στρατηγική επικοινωνίας, εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου και τη δημοκρατία.

4. Παρατηρήσεις για τα υφιστάμενα εργαλεία

4.1. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τις ελλείψεις των υφιστάμενων εργαλείων που διαθέτουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ για την προστασία των αξιών του άρθρου 2. Οι διαδικασίες για παράβαση τείνουν να επικεντρώνονται αποκλειστικά στην πρόληψη ή τη διόρθωση συντονισμένων επιθέσεων κατά του κράτους δικαίου. Δεύτερον, αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολο να συμπαραταχθεί επαρκής πολιτική βούληση ώστε να ενεργοποιηθεί η διαδικασία του άρθρου 7 της ΣΕΕ.

4.2. Όσον αφορά την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου»του 2014 ( 7 ) , μολονότι είναι ευκολότερο να ενεργοποιηθεί από το άρθρο 7, η αποτελεσματικότητά της είναι αμφισβητήσιμη όταν έρχεται αντιμέτωπη με κυβερνήσεις που δεν επιθυμούν να συνεργαστούν. Επιπλέον, τα κατώτατα όρια που απαιτούνται για την ενεργοποίησή του είναι πολύ υψηλά και πολύ αργά. Η ΕΟΚΕ συνιστά τη βελτίωση του πλαισίου για το κράτος δικαίου, μεταξύ άλλων με τον καθορισμό σαφέστερων σημείων αναφοράς, δεικτών και προθεσμιών για την καλύτερη αξιολόγηση της απόκρισης των ενδιαφερόμενων αρχών και των συνοδευτικών μέτρων της ΕΕ.

4.3. Διαδικασίες επί παραβάσει και προδικαστικές αποφάσεις

4.3.1 Τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει κινήσει αρκετές διαδικασίες επί παραβάσει σε θέματα αξιών που αφορούν το κράτος δικαίου ( 8 ) . Οι διαδικασίες αυτές θα πρέπει να χρησιμοποιούνται όποτε είναι δυνατόν, δεν μπορούν όμως να σταθούν από μόνες τους, καθώς δεν αφορούν όλες οι παραβάσεις τη νομοθεσία της ΕΕ. Ωστόσο, ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι διαδικασία επί παραβάσει μπορεί να κινηθεί κατ’ εφαρμογή του άρθρου 258 της ΣΛΕΕ άμεσα για παραβίαση του άρθρου 2 της ΣΕΕ ( 9 ) , στοιχείο το οποίο μπορεί να αποτελέσει μια πορεία προς διερεύνηση.

4.3.2 Η προδικαστική απόφαση μπορεί επίσης να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο. Εντούτοις, υπάρχουν διάφορα εμπόδια για την υποβολή προκαταρκτικών ερωτημάτων από τα εθνικά δικαστήρια στο δικαστήριο της ΕΕ, και συχνά η διαδικασία είναι μακρά.

4.4. Ευρωπαϊκό Εξάμηνο

4.4.1 Κύριος στόχος του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου είναι να παρέχει ένα πλαίσιο για τον συντονισμό των οικονομικών πολιτικών σε ολόκληρη την ΕΕ, καλύπτει όμως και την καταπολέμηση της διαφθοράς, την αποτελεσματικότητα των συστημάτων δικαιοσύνης και τη μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης, γεγονός το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε ειδικές ανά χώρα συστάσεις ( 10 ) . Ωστόσο, δεν διασφαλίζεται κατ’ ανάγκη αποτελεσματική παρακολούθηση.

4.4.2 Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο επικρίνεται για την ανεπαρκή συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο ( 11 ) , ενώ μόνο το 20 % των ειδικών ανά χώρα συστάσεων εφαρμόζεται επί του παρόντος ικανοποιητικά από τα κράτη μέλη ( 12 )

4.4.3 Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο αποτελεί κυρίως εργαλείο οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, καθοδηγώντας και υποστηρίζοντας μεταρρυθμίσεις στα κράτη μέλη. Ωστόσο, ο ρόλος του στην παρακολούθηση και την προώθηση ζητημάτων κράτους δικαίου θα μπορούσε να ενισχυθεί με την ενσωμάτωση σχετικών με το κράτος δικαίου δεικτών κατά τρόπο πιο ορατό, μεταξύ άλλων για ζητήματα όπως η ασφάλεια δικαίου και η πρόσβαση σε ένδικα μέσα για τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους. Πρέπει επίσης να βελτιωθεί η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και να εξασφαλιστεί καλύτερη παρακολούθηση με στόχο τη βελτίωση της συμμόρφωσης.

4.5. Πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης

4.5.1 Ο πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης παρέχει πληροφορίες σχετικά με το δικαστικό σύστημα σε όλα τα κράτη μέλη και μπορεί να οδηγήσει σε ειδικές ανά χώρα συστάσεις στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο. Ο πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ βασίζεται σε έρευνες πολιτών και επιχειρήσεων για την αξιολόγηση της ανεξαρτησίας του συστήματος δικαιοσύνης ( 13 ) . Ωστόσο, η ΕΟΚΕ συνιστά στην εν λόγω έρευνα να περιλαμβάνονται και οι ΟΚΠ.

4.6. Μηχανισμός συνεργασίας και ελέγχου

4.6.1 Cooperation and Verification Mechanism /CVM) Ο μηχανισμός συνεργασίας και ελέγχου (/CVM) ( 14 ) δημιουργήθηκε ως μεταβατικό μέτρο για να βοηθήσει τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, μετά την ένταξή τους, στην αντιμετώπιση αρκετών αδυναμιών σχετικά με τη δικαστική μεταρρύθμιση, τη διαφθορά και (για τη Βουλγαρία) το οργανωμένο έγκλημα. Καθιέρωσε ένα σύνολο κριτηρίων το οποίο αξιολογεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία και υποβάλλει ετήσιες εκθέσεις σχετικά με την πρόοδο.

4.6.2 Ο μηχανισμός αυτός έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό εργαλείο. Ωστόσο, η τελευταία έκθεση για τη Ρουμανία υπέδειξε οπισθοδρόμηση στην πορεία, ενώ αναμενόταν να ολοκληρωθεί πολύ σύντομα. Το γεγονός αυτό εγείρει ανησυχία ως προς το κατά πόσον το αίτημα για πρόοδο είναι αρκετά αυστηρό και αν η αλλαγή πρέπει να εδραιωθεί καλύτερα προτού κλείσει ο μηχανισμός.

4.6.3 Η συνάφεια του μηχανισμού συνεργασίας και ελέγχου ως προς την αντιμετώπιση των προκλήσεων του κράτους δικαίου σε άλλα κράτη μέλη χρήζει πιο εμπεριστατωμένης αξιολόγησης. Παρά τις διακυμάνσεις της δέσμευσης εκ μέρους διαφόρων κυβερνώντων κομμάτων στις δύο χώρες, η ύπαρξη του μέσου επιτρέπει διαρθρωμένο και συνεχή διάλογο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της χώρας μέλους.

4.7. Υπηρεσία Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

4.7.1 Η Υπηρεσία Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρέχει άμεση υποστήριξη στις εθνικές αρχές (αναθεώρηση μεθόδων, κατάρτιση, ανάλυση, συμβουλές εμπειρογνωμόνων) και καλύπτει τη διακυβέρνηση και τη δημόσια διοίκηση, συμπεριλαμβανομένης της διαφάνειας και της καταπολέμησης της διαφθοράς, ουσιαστικά όμως είναι ένα μακροοικονομικό εργαλείο. Λίγα έργα συνδέονται ουσιαστικά με το κράτος δικαίου ( 15 )

4.7.2 Η ΕΟΚΕ συνιστά αυξημένη χρήση ειδικών αποστολών όταν έχουν εκδοθεί ειδικές ανά χώρα συστάσεις σχετικά με το κράτος δικαίου σε ένα κράτος μέλος, ενώ πρέπει να διασφαλίζεται η συμμετοχή των ΟΚΠ στα προγράμματα μεταρρυθμίσεων.

4.8. Ευρωπαϊκά διαρθρωτικά και επενδυτικά ταμεία και ταμεία που στηρίζουν πολιτικές για τη δικαιοσύνη και την ασφάλεια

4.8.1 Ένας από τους σημαντικότερους μοχλούς που διαθέτει η ΕΕ για να επιβάλλει τον σεβασμό του κράτους δικαίου είναι η χρηματοδότηση. Στις 17 Ιανουαρίου 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε τη σύσταση μηχανισμού (του μέσου για τις ευρωπαϊκές αξίες) με στόχο την αύξηση της χρηματοδότησης του προγράμματος «Δικαιώματα και αξίες»της ΕΕ. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη σύσταση ταμείου για τη δικαιοσύνη, τα δικαιώματα και τις αξίες δεν ανταποκρίνεται πλήρως στο αίτημα αυτό.

4.8.2 Αν και η ΕΟΚΕ επικροτεί τα κονδύλια που συνδέονται με την ενίσχυση της πρόσβασης των ΟΚΠ σε κεφάλαια από το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, βρίσκει ανεπαρκές το ποσό που προορίζεται για το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως και το ποσό που διατίθεται για τις ΟΚΠ ( 16 )

4.9. Ένας νέος μηχανισμός για την προστασία του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε περιπτώσεις κατά τις οποίες γενικευμένες ελλείψεις όσον αφορά το κράτος δικαίου στα κράτη μέλη επηρεάζουν ή ενέχουν τον κίνδυνο να επηρεάσουν τον προϋπολογισμό

4.9.1 Η ΕΟΚΕ επικρότησε την πρόταση και συνέστησε μεγαλύτερη συμμετοχή της ΕΟΚΕ ( 17 ) . Επιπλέον, η ΕΟΚΕ συνέστησε να τροποποιηθεί η πρόταση ώστε να συμπεριλάβει μια ευρύτερη έννοια του κράτους δικαίου που θα καλύπτει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και θα εγγυάται την προστασία της πλουραλιστικής δημοκρατίας.

4.9.2 Ωστόσο, η ΕΟΚΕ συνιστά ιδιαίτερη προσοχή σε αυτήν την περίπτωση ώστε να διασφαλίζεται ότι δεν πλήττονται οι τελικοί δικαιούχοι. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε και να παρέχουμε ειδικά μέσα υποστήριξης στις ανεξάρτητες οργανώσεις που βρίσκονται σε εξαιρετικά ευαίσθητη θέση στο κράτος μέλος τους.

4.10. Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) και Ευρωπαϊκή Εισαγγελία

4.10.1 Η διαφθορά αποτελεί μία από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το κράτος δικαίου. Ως εκ τούτου, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίζει ότι τα κονδύλιά της δεν χρησιμοποιούνται καταχρηστικά, ούτε επιτρέπουν τη διαφθορά.

4.10.3 Οι ΟΚΠ, οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος και οι δημοσιογράφοι επιτελούν σημαντικό ρόλο στην αποκάλυψη της απάτης, για αυτό και η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τη σημασία του διαρθρωμένου διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών και της παροχής ενισχυμένης χρηματοπιστωτικής και πολιτικής στήριξης στους εν λόγω φορείς.

4.11. Διαδικασία ένταξης στην ΕΕ και πολιτική γειτονίας

4.11.1 Το 2011, η ΕΕ εισήγαγε μια νέα προσέγγιση για τα ταμεία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Γειτονίας (ΕΜΓ) προκειμένου να ασκήσει πίεση στις χώρες εταίρους να δεσμευτούν ως προς τις αξίες της ΕΕ και τη διενέργεια πολιτικών μεταρρυθμίσεων ( 22 )

4.11.2 Οι πολιτικές προϋποθέσεις είναι μια θετική πλευρά του ΕΜΓ που λειτουργεί καλά με τις χώρες που ενδιαφέρονται για τις μεταρρυθμίσεις.

4.11.3 Η ΕΕ πρέπει να υποστηρίξει σθεναρά τη δέσμευσή της για τη θέσπιση πολιτικών προϋποθέσεων στην πολιτική γειτονίας και στη διαδικασία προσχώρησης στην ΕΕ. Για να παραμείνει αξιόπιστη, πρέπει να εφαρμόζει τα ίδια κριτήρια εσωτερικά. Για κάθε χώρα που επιθυμεί να προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι απαραίτητη η σταθερή δέσμευση στις «ευρωπαϊκές αξίες». Οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες πρέπει να πληρούν τα κριτήρια της Κοπεγχάγης ( 23 ) . Είναι σημαντικό η ΕΕ να επιβάλλει αυστηρότατα αυτά τα αιτήματα. Η ενίσχυση του κράτους δικαίου δεν συνιστά μόνο θεσμικό ζήτημα, απαιτεί και κοινωνικό μετασχηματισμό.

5. Προτάσεις για το μέλλον

5.1. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει από το 2016 τη δημιουργία μηχανισμού σε επίπεδο ΕΕ για την παρακολούθηση του σεβασμού του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων ( 24 )

5.2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι ζωτικής σημασίας να προβλεφθεί ένας νομικά δεσμευτικός ευρωπαϊκός μηχανισμός, ένα πλαίσιο με την ενεργό συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, εντός του οποίου η ΕΟΚΕ θα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο εκπροσωπώντας την κοινωνία των πολιτών. Ο μηχανισμός αυτός θα συμπληρώσει τα υφιστάμενα εργαλεία ( 25 ) , πρέπει δε να περιλαμβάνει στοιχείο πρόληψης που θα επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους φορείς (επιχειρήσεις, συνδικάτα, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εθνικούς οργανισμούς ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημόσιες αρχές) και τους εμπειρογνώμονες να εντοπίζουν ελλείψεις καθώς ανακύπτουν σε εθνικό επίπεδο και να συζητούν σε έγκαιρο στάδιο για την επίλυσή τους. Ένας τέτοιου είδους μηχανισμός θα συμβάλει επίσης στην κατανομή των βαρών μεταξύ των θεσμικών οργάνων και θα αυξήσει την από κοινού ανάληψη ενωσιακών δράσεων στον τομέα αυτό.

5.3. Ο ρόλος της ΕΟΚΕ στον συγκεκριμένο τομέα θα πρέπει να εκτιμάται στο πλαίσιο της μοναδικής της σύνθεσης και εμβέλειας μεταξύ του ενωσιακού και του εθνικού επιπέδου. Ως κομβικής σημασίας εκπρόσωπος της κοινωνίας των πολιτών, καλύπτει οργανώσεις που είναι βαθιά προσηλωμένες στα ζητήματα του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αλλά και κοινωνικούς εταίρους και άλλους βασικούς οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς με τις εθνικές και ενωσιακές τους διασυνδέσεις. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να παράσχει σαφή προστιθέμενη αξία, ως πηγή μοναδικών στοιχείων και ιδεών από το επίπεδο της βάσης, χωρίς επικαλύψεις με άλλες σχετικές πηγές όσον αφορά την προαγωγή, την πρόληψη και την αντίδραση.

5.4. Ως πρώτο βήμα, η ΕΟΚΕ έχει ήδη αρχίσει η ίδια τη διεξαγωγή διερευνητικών αποστολών για να σχηματίσει μια γενική εικόνα του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται τα προβλήματα η κοινωνία των πολιτών στα επιμέρους κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ έχει την πρόθεση να επισκεφθεί και τα 28 κράτη μέλη ( 26 ) , θα εκδώσει όμως έκθεση σχετικά με τα πορίσματά της το φθινόπωρο μετά τις 5 πρώτες επισκέψεις χωρών. Μολονότι οι επισκέψεις αυτές δεν εμπεριέχονται σε μηχανισμό παρακολούθησης, αποτελεί σημαντική συμβολή να ακούγεται η άποψη των εθνικών ΟΚΠ. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ προτείνει ως περαιτέρω μέτρο την αναγνώριση και την ενίσχυση των υφιστάμενων πλατφορμών της κοινωνίας των πολιτών και των οργανώσεων βάσης. Ο πολλαπλασιασμός των φωνών τους είναι απαραίτητος, δεδομένων των συνθηκών.

5.5. Επιπλέον, πρέπει να καθιερωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ένα ετήσιο φόρουμ για τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου με τη συμμετοχή της ΕΟΚΕ, αφενός, ώστε οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων της ΕΕ να ενημερώνονται έγκαιρα και άμεσα από τις οργανώσεις βάσης όσον αφορά τις αναδυόμενες προκλήσεις για τις αξίες που κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 της ΣΕΕ και, αφετέρου, να διευκολυνθεί η αμοιβαία μάθηση, η οικοδόμηση εμπιστοσύνης και η συνεργασία μεταξύ εθνικών ενδιαφερόμενων φορέων όπως επιχειρήσεων, συνδικάτων, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, εθνικών οργανισμών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσίων αρχών. Ο μορφότυπος και οι λεπτομέρειες που αφορούν αυτό το φόρουμ ενδιαφερόμενων φορέων πρέπει να βασίζονται στα υφιστάμενα παραδείγματα του Ευρωπαϊκού Φόρουμ για τη Μετανάστευση και της Ευρωπαϊκής πλατφόρμας ενδιαφερόμενων φορέων για την κυκλική οικονομία. Η ΕΟΚΕ θα παρέχει τη γραμματεία και θα φιλοξενεί τις συνεδριάσεις του φόρουμ, που θα διοργανώνονται από κοινού με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

5.6. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι ο πολλαπλασιασμός των απόψεων είναι απαραίτητος υπό τις παρούσες συνθήκες και θα μπορούσε να επιτρέπει στις ΟΚΠ να εκπέμπουν έγκαιρη προειδοποίηση. Σε αντίθεση με το ετήσιο συμπόσιο για τα θεμελιώδη δικαιώματα, το οποίο περιλαμβάνει περιορισμένο αριθμό βασικών ενδιαφερομένων, το φόρουμ της ΕΟΚΕ προορίζεται να είναι ένα ανοιχτό φόρουμ που θα ενθαρρύνει τη δημόσια συζήτηση. Η εντολή του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (FRA) περιορίζεται δυστυχώς από το άρθρο 51 του Χάρτη σε παρεμβάσεις στην περίπτωση ορισμένων παραβιάσεων του άρθρου 2 της ΣΕΕ. Στο φόρουμ του συμμετέχουν κυρίως οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ η ΕΟΚΕ καλύπτει οργανώσεις και πέραν του τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων, και έχει εμπειρία αλληλεπίδρασης με οργανώσεις σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο βάσης σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. Αυτό προσδίδει προστιθέμενη αξία όσον αφορά τη συμβολή στην ποικιλομορφία και τον δυναμισμό της κοινωνίας των πολιτών και περιλαμβάνει σημαντικούς οικονομικούς παράγοντες.

5.7. Πρέπει να εξετάζονται οι οικονομικές πτυχές του κράτους δικαίου. Η αμοιβαία εμπιστοσύνη είναι μια αξία που είναι δύσκολο να υπολογιστεί από καθαρά οικονομικής άποψης, είναι όμως σαφές ότι η έλλειψη εμπιστοσύνης σε συνδυασμό με πολιτική επιρροή επί του δικαστικού σώματος ή με διαφθορά έχει αρνητικές οικονομικές συνέπειες. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να δώσει μεγαλύτερη έμφαση και να συλλέξει περισσότερα δεδομένα και αναλύσεις σχετικά με τις επιπτώσεις της επιδείνωσης του κράτους δικαίου σε όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων. Η νομική ανασφάλεια, η μη διαφανής χάραξη νομοθεσίας, ο αθέμιτος ανταγωνισμός, η διακριτική πρόσβαση στις αγορές δημοσίων συμβάσεων και η έλλειψη πραγματικής πρόσβασης σε ένδικα μέσα αποτελούν παραδείγματα επιπτώσεων της επιδείνωσης του κράτους δικαίου στον επιχειρηματικό τομέα, οι οποίες επιπτώσεις πρέπει να εξεταστούν ενδελεχέστερα στην ανάλυση και την απάντηση της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου.

5.8. Ένα ειδικό ζήτημα είναι η ανάγκη ισχυρότερης υποστήριξης των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (βασική χρηματοδότηση για τις οργανώσεις εποπτείας): είναι σημαντικό η ΕΕ να εξετάσει τρόπους στήριξης των ΟΚΠ και της ερευνητικής δημοσιογραφίας και των μέσων ενημέρωσης που παρακολουθούν και αναφέρουν τις αναδυόμενες προκλήσεις που αφορούν το άρθρου 2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι χρειάζεται ένα χρηματοδοτικό μέσο για την υποστήριξη των ΟΚΠ που προωθούν τις αξίες του άρθρου 2 στα κράτη μέλη, με σκοπό την καλλιέργεια της στήριξης των εν λόγω αξιών από τους πολίτες σε τοπικό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στη σχετική γνωμοδότησή της σχετικά με τις προτάσεις για ένα νέο Ταμείο Δικαιοσύνης, Δικαιωμάτων και Αξιών ( 27 ) και καλεί το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να αυξήσουν σημαντικά τους πόρους του εν λόγω ταμείου βάσει της απόφασης για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο μετά το 2020.

Βρυξέλλες, 19 Ιουνίου 2019. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 88.

(2) ΕΕ C 34 της 2.2.2017, σ. 8.

(3) Θεσπίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης το 1993.

(4) EE C 81 της 2.3.2018, σ. 9.

(5) Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, . Απόφαση του Δικαστηρίου (Μείζονος συνθέσεως) — Υπόθεση C-216/18 PPU, 25 Ιουλίου 2018.

(6) SOC/605 — Ανθεκτική δημοκρατία μέσω ισχυρής και πολύμορφης κοινωνίας των πολιτών (ΕΕ C 228 της 5.7.2019, σ. 24).

(7) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανακοίνωση «Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου», 11 Μαρτίου 2014.

(8) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, http://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-1957_EN.htm, 3 Απριλίου 2019.

(9) Michel Waelbroeck και Peter Oliver, Enforcing the Rule of Law in the EU: What can be done about Hungary and Poland? (Επιβολή του κράτους δικαίου στην ΕΕ: Τι μπορεί να γίνει για την Ουγγαρία και την Πολωνία;), 9 Φεβρουαρίου 2018.

(10) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανακοίνωση «Περαιτέρω ενδυνάμωση του κράτους δικαίου εντός της Ένωσης — Τρέχουσα κατάσταση και πιθανά επόμενα βήματα», 3 Απριλίου 2019.

(11) Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικαλιστικών Οργανώσεων, Δελτίο Τύπου: ETUC on European Semester Winter Package (Η ΕΣΣΟ για τη χειμερινή δέσμη του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου), 27 Φεβρουαρίου 2019.

(12) Business Europe, Ενημερωτικό δελτίο αριθ. 2019-13: A renewed role for the European Semester (Ανανεωμένος ρόλος για το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο), 11 Απριλίου 2019

(13) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Πίνακας επιδόσεων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης το 2019, 2019, σ. 63: 3.3.3 Σύνοψη όσον αφορά τη δικαστική ανεξαρτησία.

(14) https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/effective-justice/rule-law/assistance-bulgaria-and-romania-under-cvm_en

(15) Μόνον 6 από τα παραδείγματα που παρέχονται από την Υπηρεσία Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων επικεντρώνονται στο κράτος δικαίου: η εκπόνηση ανεξάρτητης ανάλυσης της εισαγγελίας στη Βουλγαρία· η μεταρρύθμιση της αξιολόγησης της αναπηρίας στην Τσεχία, την Ελλάδα και την Πολωνία· η ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος στην Κροατία· η βελτίωση του συντονισμού των εσωτερικών ελέγχων στη Ρουμανία· η βελτίωση της διεκπεραίωσης υποθέσεων καταγγελιών δυσλειτουργιών στην Ιταλία· και η συμβολή στην ένταξη νέων μεταναστών και προσφύγων στην Αυστρία.

(16) ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 178.

(17) ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 173.

(18) Ελεγκτικό Συνέδριο, Ειδική έκθεση 1/2019: Καταπολέμηση της απάτης κατά την εκτέλεση των δαπανών της ΕΕ: ανάγκη λήψης μέτρων

(19) Organized Crime and Corruption Reporting Project, Η Επιτροπή υιοθετεί νέα στρατηγική κατά της απάτης, 1η Μαΐου 2019.

(20) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανακοίνωση «Στρατηγική της Επιτροπής για την καταπολέμηση της απάτης: ενισχυμένη δράση για την προστασία του προϋπολογισμού της ΕΕ», 29 Απριλίου 2019.

(21) Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, ιστοσελίδα για τις πολιτικές.

(22) Momin Badarna, The ENP and its Political Conditionality Instrument: is it ineffective? (Ο ΕΜΓ και το μέσο πολιτικής αιρεσιμότητάς του: είναι αναποτελεσματικό;), Young European Federalists, 15 Σεπτεμβρίου 2018

(23) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανακοίνωση του 2018 σχετικά με την πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ, 17 Απριλίου 2018.

(24) ΕΕ C 34 της 2.2.2017, σ. 8.

(25) Όπως προτείνεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο ψήφισμά του της 27ης Ιανουαρίου 2014 σχετικά με την κατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ (2012), P7_TA(2014)1773, εισηγητής: ο κ. Louis Michel, 22 Νοεμβρίου, σημείο 9.

(26) 27 κράτη μέλη, όταν το Ηνωμένο Βασίλειο αποχωρήσει από την ΕΕ.

(27) ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 178 για τα έγγραφα COM(2018) 383 final και COM(2018) 384.