Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα "1999 - Διεθνές έτος των ηλικιωμένων"

(1999/C 374/09)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της, της 18ης Νοεμβρίου 1998, σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ, παράγραφος 4, της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα "1999 - Διεθνές έτος των ηλικιωμένων" και να αναθέσει στην επιτροπή 5 "Κοινωνική πολιτική, δημόσια υγεία, προστασία των καταναλωτών, έρευνα, τουρισμός" την προετοιμασία των σχετικών εργασιών

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 442/98 rev. 2) που υιοθέτησε η επιτροπή 5 στις 22 Μαρτίου 1999 με βάση την εισηγητική έκθεση της κας Haijanen (ΦΙ/PPE), και του κ. Gordon Keymer (HB/PPE),

υιοθέτησε, κατά τη διάρκεια της 30ής συνόδου ολομέλειας της 15ης και 16ης Σεπτεμβρίου 1999 (συνεδρίαση της 16ης Σεπτεμβρίου) την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Τα Ηνωμένα Έθνη όρισαν το 1999 ως το διεθνές έτος για τους ηλικιωμένους. Στόχος του έτους αυτού είναι η διάδοση γνώσεων για την κατάσταση του πληθυσμού, η έναρξη διαλόγου, η προώθηση στρατηγικής δράσης, η βελτίωση του συντονισμού μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών και η ενθάρρυνση της έρευνας και της ανταλλαγής εμπειριών. Οι εκδηλώσεις για το έτος των ηλικιωμένων θα πραγματοποιηθούν σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο. Με την ευκαιρία του έτους για τους ηλικιωμένους, θα διοργανωθούν πολλές εκδηλώσεις σε κοινοτικό, εθνικό, τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

1.2. Ο πληθυσμός των κρατών μελών γηράσκει διότι, αφενός, υπάρχει υπογεννητικότητα και, αφετέρου, η εξέλιξη της ιατρικής έχει συμβάλει στην αύξηση του μέσου όρου ζωής. Το έτος 2025 πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρώπης θα είναι σε συντάξιμη ηλικία. H γρήγορη αύξηση των ατόμων άνω των 80 ετών, είναι κάτι που παρατηρείται σε πολλά κράτη μέλη τις τελευταίες δεκαετίες.

1.3. Η αλλαγή της διάρθρωσης του πληθυσμού αποτελεί σημαντική πρόκληση τόσο για την ΕΕ όσο και για τις περιφερειακές και τοπικές διοικήσεις των κρατών μελών. Οι κύριες προκλήσεις της πολιτικής για τους ηλικιωμένους είναι η αύξηση των ετών κατά τα οποία τα άτομα είναι υγιή και ικανά για εργασία, η προστασία του εισοδήματος των ηλικιωμένων, η παροχή στέγης, κατάλληλου περιβάλλοντος διαβίωσης και επαρκούς μέριμνας και βοήθειας που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ηλικιωμένων, η αύξηση των δυνατοτήτων μάθησης καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής και συμμετοχής των ηλικιωμένων. Κρίνεται σκόπιμο να αλλάξει η νοοτροπία όσον αφορά τη γήρανση του πληθυσμού και τους ηλικιωμένους. Η βελτίωση των γνώσεων αποτελεί σημαντικό μέσο για τον περιορισμό της αρνητικής στάσης που παρατηρείται στους επαγγελματικούς κύκλους. Επίσης ιδιαίτερα σημαντικό είναι ο επαγγελματικός βίος να προσαρμόζεται στην αλλαγή της διάρθρωσης του πληθυσμού και να λαμβάνεται υπόψη η ηλικία των εργαζομένων στον τομέα της απασχόλησης. Μπορεί επίσης, στα πλαίσια αυτά, να βελτιωθεί και η ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι τοπικές και περιφερειακές αρχές θα πρέπει να αποφύγουν τη θεώρηση των ηλικιωμένων ως μια ομοιογενή ομάδα που χρειάζεται κοινωνική και ιατρική περίθαλψη. Έχει σημασία να μην λησμονείται η αξία της αυτονομίας των ηλικιωμένων καθώς και η αναγκαιότητα να προσφέρονται, σε όσους διαθέτουν ικανοποιητική αυτονομία, οι απαραίτητες ευκαιρίες ώστε να μπορούν να διάγουν ελεύθερα έναν υγιή και ενεργό βίο.

2. Οι κύριες προκλήσεις της πολιτικής για τους ηλικιωμένους

2.1. Αύξηση των ετών κατά τα οποία τα άτομα είναι υγιή και ικανά για εργασία

2.1.1. Στόχος της πολιτικής για τους ηλικιωμένους πρέπει να είναι η αύξηση των ετών ενεργού δραστηριότητας και βίου. Πέρα από το θέμα υγεία-ασθένεια των συνταξιοδοτούμενων πρέπει να εξεταστεί επίσης η φυσική, η ψυχική και η κοινωνική ικανότητα δραστηριότητας. Γενικά οι άνθρωποι είναι ευχαριστημένοι από τη ζωή τους όσο νιώθουν ότι η ηλικία τους, τους επιτρέπει να ασκούν κάποια δραστηριότητα. Επιπλέον, με την αύξηση του ποσοστού της ικανότητας για εργασία μειώνεται το σύνολο των δαπανών της πολιτικής για τους ηλικιωμένους. Η εξέλιξη της ικανότητας για εργασία των ηλικιωμένων θα έχει σημαντικές συνέπειες στις ανάγκες υγειονομικής περίθαλψης και άλλων δημόσιων υπηρεσιών που παρέχονται από τις τοπικές και περιφερειακές αρχές.

2.1.2. Η φυσική άσκηση είναι σημαντικό μέσο για τη διατήρηση της υγείας και της ικανότητας για εργασία των ηλικιωμένων και διασφαλίζει την ενεργό συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες. Τούτο πρέπει να επισημανθεί. Κατά τη νοσηλεία ηλικιωμένων πρέπει με την πολιτική αυτή να προσφέρεται η δυνατότητα ταχείας και αποτελεσματικής πραγματοποίησης εξετάσεων και θεραπείας καθώς και πλήρους αποκατάστασης. Επίσης, θα πρέπει να προωθηθούν προγράμματα σε προγενέστερη φάση, όπως τα προγράμματα προληπτικής ιατρικής και προετοιμασίας για τη συνταξιοδότηση.

2.2. Επαρκής μέριμνα και βοήθεια

2.2.1. Μεγάλο τμήμα των υπηρεσιών και αγαθών που χρειάζονται οι ηλικιωμένοι αφορούν το σύνολο του πληθυσμού, όπως είναι για παράδειγμα το εμπόριο, οι συγκοινωνίες, η υγεία, ο πολιτισμός και η κατάρτιση. Με τη γήρανση του πληθυσμού αυξάνεται η ανάγκη για παροχή κοινωνικών υπηρεσιών και υπηρεσιών υγείας. Ιδιαίτερα για τους διανοητικά καθυστερημένους και τους άπορους ηλικιωμένους αυξάνεται η ανάγκη για βοήθεια, φροντίδα και μέριμνα. Οι υπηρεσίες πρέπει να οργανωθούν εις τρόπον ώστε να ανταποκρίνονται στις ατομικές ανάγκες των ηλικιωμένων. Στόχος πρέπει να είναι η περίθαλψη και η φροντίδα πριν από την εισαγωγή στο νοσοκομείο. Κατά τη οργάνωση της βοήθειας και της μέριμνας ο ηλικιωμένος πρέπει να θεωρείται τμήμα του κοινωνικού ιστού στον οποίο ανήκουν η οικογένεια, οι συγγενείς, οι φίλοι, οι γείτονες και ο περίγυρος.

Oρισμένες πολιτικές και περιφερειακές αρχές έχουν προσλάβει και καταρτίσει προσωπικό του οποίου αποστολή είναι η παροχή καθημερινής βοήθειας σε ηλικιωμένους. Η ανάπτυξη των υπηρεσιών αυτών επέτρεψε επίσης τη δημιουργία θέσεων εργασίας σε τοπική κλίμακα.

Οι υπηρεσίες πρέπει να οργανωθούν εις τρόπον ώστε να ανταποκρίνονται στις ατομικές ανάγκες των ηλικιωμένων. Τούτο προϋποθέτει την ύπαρξη συντονισμού μεταξύ των κοινωνικών και υγειονομικών υπηρεσιών που παρέχονται στους εν λόγω πολίτες.

2.2.2. Το προσωπικό που ασχολείται με τους ηλικιωμένους πρέπει να είναι επαρκώς εκπαιδευμένο. Eπίσης πρέπει να υποστηρίζονται οι συγγενείς που φροντίζουν ηλικιωμένους. Ο παραδοσιακός ρόλος της οικογένειας όσον αφορά τη φροντίδα των ηλικιωμένων αποτελεί σημαντικό συστατικό στοιχείο του κοινωνικού ιστού της Ευρώπης και θα πρέπει να ενισχυθεί με τη λήψη των κατάλληλων μέτρων.

2.2.3. Πρέπει να αναπτυχθεί η αξιοποίηση των νέων γνώσεων και της κατάρτισης κατά την πραγματοποίηση αλλαγών του ενεργού επαγγελματικού βίου και των μεθόδων εργασίας και να προωθηθούν ειδικά προγράμματα στήριξης των οικογενειών και των λοιπών ατόμων που παρέχουν άτυπα φροντίδες. Η κινητικότητα του εργατικού δυναμικού μεταξύ των κρατών μελών δημιουργεί ιδιαίτερες προκλήσεις για την επαγγελματική κατάρτιση.

Χρειάζεται επιπλέον να ενθαρρυνθεί ο συντονισμός μεταξύ των εθελοντικών οργανώσεων που δρουν σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, στο βαθμό που αυτές αποτελούν σημαντικό απόθεμα μορφών ενίσχυσης που μπορούν να τεθούν στη διάθεση των ηλικιωμένων. Επιπλέον διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις για την περιοχή και είναι σε θέση να προσδιορίσουν τις ζώνες όπου η πυκνότητα του ηλικιωμένου πληθυσμού είναι μεγαλύτερη.

2.2.4. Κατά την οργάνωση της παροχής υπηρεσιών προς τα ηλικιωμένα άτομα, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι γεωγραφικές συνθήκες, οι κακές συγκοινωνίες, η έλλειψη των κατάλληλων υπηρεσιών, κ.λπ.

2.2.5. Είναι σκόπιμο να μπορούν στο μέλλον τα διαρθρωτικά ταμεία, και ιδιαίτερα το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, να παρέχουν στήριξη στις πρωτοβουλίες των τοπικών και περιφερειακών αρχών, ιδίως στον τομέα της βοήθειας προς τους ηλικιωμένους. Έτσι, θα πρέπει να είναι επιλέξιμη από το ΕΚΤ η κατάρτιση του προσωπικού που εκτελεί αυτά τα καθήκοντα παροχής βοήθειας στα εξαρτώμενα άτομα.

2.3. Κατοικία, περιβάλλον διαβίωσης και δημόσια μέσα μεταφοράς που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ηλικιωμένων

2.3.1. Στο πλαίσιο της πολιτικής στέγης, των συγκοινωνιών και του χωροταξικού σχεδιασμού σε επίπεδο δήμου, πρέπει να εξετάζονται και οι απόψεις των ηλικιωμένων. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται επηρεάζουν το περιεχόμενο και τις δαπάνες της πολιτικής για τους ηλικιωμένους σε κλίμακα δεκαετιών. Κοινός στόχος της πολιτικής για τους ηλικιωμένους πρέπει να είναι η εξασφάλιση κατοικίας που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους ενώ κρίνεται εξίσου σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη η γνώμη των ίδιων των ηλικιωμένων κατά την εκπόνηση των σχεδίων για τη διαμόρφωση των δαπέδων και των αρχιτεκτονικών σχεδίων των κατοικιών, και η πιο συμφέρουσα λύση από οικονομική άποψη συνίσταται στην πρόβλεψη των αναγκών αυτών ήδη από το στάδιο της κατασκευής των κτιρίων. Η χωροθέτηση των μαγαζιών και άλλων υπηρεσιών πρέπει να είναι τέτοια που να εξυπηρετεί και να υποστηρίζει την αυτονομία των ηλικιωμένων. Τούτο αποτελεί πρόκληση για τις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές ιδιαίτερα στους τομείς της χωροταξίας και της χρήσης της γης.

Η εύκολη πρόσβαση στα μέσα μεταφοράς είναι ζωτικής σημασίας για να διασφαλισθεί η ικανότητα των ηλικιωμένων να παραμένουν ενεργοί και να συμμετέχουν στις κοινοτικές τους δραστηριότητες. Όλο και περισσότερα άτομα εγκαθίστανται οριστικά, στο τέλος της επαγγελματικής σταδιοδρομίας, σε άλλη χώρα ή σε άλλη περιοχή της ΕΕ με καλύτερη γεωγραφική θέση ή κλιματολογικές συνθήκες. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές που υποδέχονται στο έδαφός τους τα άτομα αυτά πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την ιδιάζουσα αυτή κατάσταση.

2.3.2. Οι βοηθητικές συσκευές είναι ένας από τους πολλούς τρόπους εφαρμογής της γρήγορα αναπτυσσόμενης τεχνολογίας. Αυτές οι συσκευές καλύπτουν τις ελλείψεις ικανότητας των ηλικιωμένων και τους βοηθούν να παραμένουν στο σπίτι τους. Επίσης διευκολύνεται το έργο όσων φροντίζουν τους ηλικιωμένους. Αυτές οι βοηθητικές συσκευές πρέπει να είναι φιλικές προς το χρήστη.

Ορισμένες τοπικές και περιφερειακές αρχές έχουν αναλάβει πρωτοβουλίες για την παραμονή των ηλικιωμένων στο σπίτι τους: π.χ. συστήματα συνεχούς τηλεφωνικής εφημερίας για τους ηλικιωμένους ώστε να παραμένουν στο σπίτι τους και να απολαύουν βοήθειας ή εξωτερικής παρέμβασης σε περίπτωση ανάγκης.

Χρειάζεται επιπλέον να προβλεφθούν μορφές οικονομικής ενίσχυσης για τη διευκόλυνση όσων προτίθενται να εξοπλίσουν τις κατοικίες τους με τις συσκευές αυτές, όπως ακριβώς συμβαίνει με την εξάλειψη των αρχιτεκτονικών εμποδίων

2.4. Εξασφάλιση του εισοδήματος των ηλικιωμένων

2.4.1. Η ύπαρξη ικανοποιητικού εισοδήματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ανεξαρτησία και την αυτάρκεια των ηλικιωμένων. Η γενική ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας καθορίζει την παροχή ενός οικονομικά αποδεκτού συνταξιοδοτικού επιπέδου. Το σύστημα συνταξιοδότησης πρέπει να οργανωθεί έτσι ώστε να καλύπτει τον ηλικιωμένο πληθυσμό και να συμβάλλει στην αύξηση του μέσου όρου ζωής. Πρέπει να καθιστά δυνατή την εναρμόνιση των συνθηκών εργασίας και των συνθηκών συνταξιοδότησης. Οι ηλικιωμένοι οι οποίοι είναι σε θέση να συνεχίσουν μια δραστήρια ζωή, θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν και μετά τη συνταξιοδότησή τους μια χρήσιμη απασχόληση η οποία μπορεί να τους προσφέρει εισόδημα. Με τη γήρανση του πληθυσμού ολοένα και μεγαλύτερο τμήμα των καταναλωτών είναι ηλικιωμένοι. Εξάλλου οι πληρωμές των συντάξεων συμβάλλουν στη διατήρηση της ζήτησης για κατανάλωση πράγμα που είναι βασικό για την ορθή λειτουργία της εθνικής οικονομίας.

2.5. Η αύξηση των δυνατοτήτων μάθησης και συμμετοχής

2.5.1. Οι ηλικιωμένοι θα πρέπει να μπορούν να επηρεάζουν και να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων που τους αφορούν. Εκτός από τις δημοκρατικές διόδους μέσω εκπροσώπων θα πρέπει να δοθούν στους ηλικιωμένους περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής και επιρροής. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να παρέχονται υπηρεσίες στους χρήστες σύμφωνα με τις δραστηριότητες που ασκούνται σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο. Εξάλλου πολλοί συνταξιούχοι επιθυμούν να εργάζονται σε εθελοντική βάση. Όταν τελευταία πραγματοποιήθηκε διάλογος για τις δυνατότητες που παρέχει ο τριτογενής τομέας όσον αφορά την καταπολέμηση της ανεργίας και την πρόληψη της απομόνωσης, υπογραμμίστηκε ιδιαίτερα ότι η δράση πολλών εθελοντικών οργανώσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ενεργό συμμετοχή των ηλικιωμένων.

2.5.2. Οι γρήγορες αλλαγές της κοινωνίας καθιστούν αναγκαία τη δια βίου εκπαίδευση. Ιδιαίτερα η διεθνοποίηση του επαγγελματικού βίου και η συνεχώς ανανεώσιμη τεχνολογία της παραγωγής και της πληροφορικής προϋποθέτουν την ταχεία προσαρμογή των εργαζομένων στις αλλαγές του περιβάλλοντος εργασίας. Επίσης απαιτείται η προσαρμογή του επαγγελματικού βίου ανάλογα με την ηλικία του εργατικού δυναμικού. Η απασχόληση των ηλικιωμένων εργαζομένων αποτελεί σημαντική πρόκληση και τα κράτη μέλη θα πρέπει να αναπτύξουν μεθόδους με τις οποίες να προλαμβάνεται ο αποκλεισμός των ηλικιωμένων από την αγορά εργασίας. Οι προκλήσεις αυτές εξετάζονται λεπτομερώς στο ακόλουθο σημείο 3.

2.5.3. Η σημασία της διατήρησης των εν λόγω ατόμων στην ενεργό ζωή απαιτεί την καταβολή προσπαθειών εκ μέρους των τοπικών και περιφερειακών αρχών με στόχο την παροχή προς αυτά των κατάλληλων δραστηριοτήτων που να ανταποκρίνονται στις προσδοκίες τους, όπως η διοργάνωση μαθημάτων και σεμιναρίων ή η λειτουργία Πανεπιστημίων για τους ηλικιωμένους, στο πλαίσιο των οποίων θα έχουν τη δυνατότητα να αναλύσουν και να προσδιορίσουν από κοινού τις ανάγκες τους, με τη βοήθεια ειδικών οι οποίοι θα αναλάβουν το συντονισμό των εν λόγω δραστηριοτήτων.

3. Η θέση των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας

3.1. Απασχόληση και ηλικιωμένοι

3.1.1. Το επίπεδο απασχόλησης των ηλικιωμένων είτε είναι ιδιαίτερα χαμηλό (για τις γυναίκες) είτε απλώς μειώνεται (για τους άνδρες). Το επίπεδο απασχόλησης και των δύο είναι πολύ χαμηλότερο από το αντίστοιχο των ΗΠΑ ή της Ιαπωνίας. Οι δομές του ενεργού επαγγελματικού βίου καθώς και οι θέσεις επιρροής ευνοούν συχνά τους νέους εργαζόμενους με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Για τους άνεργους μεσήλικες είναι ιδιαίτερα δύσκολο να επιστρέψουν στον πλήρη επαγγελματικό βίο. Σε έκθεση που πρόσφατα δημοσιεύτηκε στη Βρετανία φαίνεται ότι το ένα τρίτο των ανέργων ανδρών που είναι 40-50 ετών δεν μπορεί να επιστρέψει στον ενεργό επαγγελματικό βίο. Συχνά η συνταξιοδότηση πραγματοποιείται πριν από την πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης.

3.1.2. Η αλλαγή της δομής του πληθυσμού έθεσε υπό αμφισβήτηση το θέμα της απασχόλησης των ηλικιωμένων. Ενώ ο μέσος όρος ζωής αυξάνεται, η τάση μείωσης του χρόνου εργασίας που ενθαρρύνεται από την πολιτική για πρόωρη συνταξιοδότηση, σημαίνει αύξηση της πίεσης για τα δημόσια συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Επιπλέον, η πρόωρη συνταξιοδότηση μπορεί από κοινού με τη χαμηλή γεννητικότητα να προκαλέσει μεσοπρόθεσμα έλλειψη εργατικού δυναμικού στην αγορά εργασίας της Ευρώπης.

3.1.3. Για την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης τόσο αυτής της ομάδας ηλικίας όσο και του συνόλου γενικά είναι απαραίτητο να αντιστραφεί η τάση της πρόωρης συνταξιοδότησης και να ενθαρρυνθούν οι εργοδότες να κρατούν τους ηλικιωμένους εργαζόμενους στη δουλειά και να προσλαμβάνουν κι άλλους. Φαίνεται ότι τα κέντρα λήψεως αποφάσεων, οι εργοδότες και το ευρύ κοινό αποδέχονται όλο και περισσότερο την ύπαρξη των προαναφερθέντων προβλημάτων. Στα περισσότερα κράτη μέλη υποχωρεί η πολιτική προώθησης της πρόωρης συνταξιοδότησης ενώ ταυτόχρονα οι τοπικές και περιφερειακές αρχές και οι κεντρικές διοικήσεις παρέχουν περισσότερες από πριν συμβουλές, κατάρτιση και εκπαίδευση ούτως ώστε να αποτελούν αφ'εαυτών σημαντικούς εργοδότες.

3.2. Η πολιτική της ΕΕ για τους ηλικιωμένους

3.2.1. Αν και οι πλέον αρμόδιες για το θέμα αυτό είναι οι τοπικές και περιφερειακές αρχές καθώς και οι εθνικές, η Ένωση δύναται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο κυρίως με την προώθηση νέων ιδεών και την ανταλλαγή των βέλτιστων πρακτικών. Το ενδιαφέρον για τη θέση των ηλικιωμένων εργαζόμενων εκδηλώθηκε σε ευρωπαϊκό επίπεδο το 1989 με την εξέταση του Χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων. Το 1995, στο ψήφισμά του για την απασχόληση των ηλικιωμένων εργαζόμενων, το Συμβούλιο υπογράμμισε δύο πρωταρχικές αρχές, δηλαδή, την ανάγκη αύξησης των προσπαθειών για την προσαρμογή των συνθηκών εργασίας και της κατάρτισης που συνδέεται με την εργασία στις απαιτήσεις και στις δραστηριότητες των ηλικιωμένων και την ανάγκη πρόληψης του αποκλεισμού των ηλικιωμένων από την αγορά εργασίας.

3.2.2. Το Συμβούλιο πρότεινε επίσης ειδικές δράσεις σχετικά π.χ. με τη γνώση εκ μέρους των εργοδοτών των συνεπειών που έχει η λήξη της σύμβασης εργασίας των ηλικιωμένων, την ένταξη των ηλικιωμένων ανέργων εκ νέου στον ενεργό επαγγελματικό βίο, καθώς και την εξάλειψη των υφιστάμενων νομικών εμποδίων για την πρόσληψη ηλικιωμένων.

3.2.3. Σε επόμενα ψηφίσματα του Συμβουλίου και των άλλων θεσμικών οργάνων δεν έχει γίνει έως τώρα καμιά μνεία στο ψήφισμα του 1995. Τον Οκτώβριο του 1998, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οργάνωσε διάσκεψη με θέμα τους ηλικιωμένους, στην οποία επισημάνθηκε η θέση των ηλικιωμένων εργαζόμενων στην ΕΕ. Επίσης στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βιέννης, το Δεκέμβριο του 1998, στη στρατηγική για την απασχόληση περιλαμβάνεται νέα κατευθυντήρια γραμμή με την οποία "υποστηρίζεται η αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων στο εργατικό δυναμικό".

3.2.4. Στο πλαίσιο της στρατηγικής για την απασχόληση ενθαρρύνεται επίσης η δια βίου εκπαίδευση, που αποτελεί σημαντικό παράγοντα όλων των στρατηγικών που αποσκοπούν στη βελτίωση της απασχόλησης των ηλικιωμένων, διότι τους παρέχεται η δυνατότητα να αντιμετωπίσουν τις εξελίξεις της αγοράς εργασίας.

3.2.5. Στη Συνθήκη του Άμστερνταμ περιλαμβάνεται νέα ρήτρα (νέο άρθρο 13) με την οποία καταπολεμούνται οι διακρίσεις λόγω ηλικίας. Θα εκδοθεί νέα οδηγία η οποία ίσως δημοσιευτεί μετά την θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Άμστερνταμ.

3.3. Η διάδοση των βέλτιστων πρακτικών

3.3.1. Οι πλέον αρμόδιες αρχές για την απασχόληση είναι τα κράτη μέλη καθώς και οι τοπικές και περιφερειακές αρχές. Η σημαντικότερη συμβολή της ΕΕ εν προκειμένω είναι η διευκόλυνση της ανταλλαγής των βέλτιστων πρακτικών που αφορούν την απασχόληση.

3.3.2. Ως σημαντικοί εργοδότες, οι τοπικές και περιφερειακές αρχές μπορούν να προωθήσουν τις βέλτιστες πρακτικές στις δικές τους δραστηριότητες και διοικήσεις. Επίσης η τοπική, περιφερειακή και κεντρική διοίκηση μπορεί να προωθήσει τις βέλτιστες πρακτικές και με πολλούς άλλους τρόπους, όπως:

- με τη χρηματοδότηση της ανάπτυξής τους (π.χ. στήριξη των μισθών, δια βίου εκπαίδευση, μαθήματα και υποτροφίες κ.λπ.)

- με την παροχή υπηρεσιών που δεν υπάρχουν αλλού (π.χ. παροχή συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης, επαγγελματικού προσανατολισμού και βοήθειας για την εξεύρεση εργασίας, προετοιμασία για συνεντεύξεις εργασίας, παροχή κοινωνικής στήριξης και συμβουλών καθώς και υποστήριξη της δημιουργίας επιχειρήσεων)

- με την ενίσχυση των κανόνων (π.χ. νομοθεσία που απαγορεύει τις διακρίσεις),

- με την παρακίνηση των οργανώσεων να εφαρμόζουν τις βέλτιστες πρακτικές (π.χ. ενημερωτικές εκστρατείες με τις οποίες επιδιώκεται η βελτίωση της στάσης των άλλων έναντι των ηλικιωμένων, καθώς και η κατάρριψη μύθων και στερεοτύπων, και παροχή στους εργοδότες πληροφοριών που αφορούν την πρόσληψη ηλικιωμένων καθώς και παραδείγματα βέλτιστων πρακτικών).

3.3.3. Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας θεωρεί απαραίτητη την καταπολέμηση της διάκρισης (ανοιχτής ή όχι) λόγω ηλικίας καθώς και τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου κάθε άτομο να μπορεί να εξελίσσεται ανεξαρτήτως ηλικίας. Από τις μελέτες που έχει πραγματοπoιήσει το Ίδρυμα του Δουβλίνου συνάγονται τα πρώτα συμπεράσματα που αφορούν κυρίως τον ιδιωτικό τομέα. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές μπορούν, ως εργοδότες σε τοπικό επίπεδο, να εφαρμόσουν τις βέλτιστες πρακτικές στο εσωτερικό των οργανώσεών τους εφόσον διαθέτουν όλα τα σχετικά μέσα.

3.3.4. Κοινωνική πολιτική: υπάρχουν πολλοί "οικονομικοί" λόγοι που αιτιολογούν, σε υψηλό επίπεδο διοίκησης, τη διατήρηση και την πρόσληψη ηλικιωμένων εργαζομένων, όπως για παράδειγμα: πρόληψη της έλλειψης ειδικευμένου εργατικού δυναμικού και διατήρηση των γνώσεων που έχουν αποκτηθεί (οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι έχουν συσσωρεύσει εμπειρίες και αναπτύξει πρακτικές που θα χαθούν εάν υποχρεωθούν να φύγουν πρόωρα), αύξηση των δυνατοτήτων πρόσληψης (με την αξιοποίηση του ευρύτερου δυνατού αριθμού ατόμων που μπορούν να προσληφθούν), αξιοποίηση του χαμηλού ποσοστού ανανέωσης του εργατικού δυναμικού (μειώνει το κόστος των επαναλαμβανόμενων εκστρατειών πρόσληψης) και προώθηση της διαφοροποίησης του εργατικού δυναμικού. Η εν λόγω υποστήριξη θα συμβάλει στην καταπολέμηση των προλήψεων που αφορούν τους ηλικιωμένους εργαζόμενους και οι οποίες υπάρχουν σε όλα τα επίπεδα της οργάνωσης, και μπορεί να αποβεί παράγοντας καθοριστικής σημασίας. Με μηχανισμούς ευαισθητοποίησης (σχέδια δράσης για την ισότητα, καταγραφή ανάλογα με την ηλικία) οι ιθύνοντες εξασφαλίζουν την τήρηση των στόχων της πολιτικής για τους ηλικιωμένους στις επιχειρήσεις. Είναι σαφές ότι η υποστήριξη από το υψηλότερο επίπεδο διοίκησης είναι απαραίτητη για την εδραίωση των βέλτιστων πρακτικών στις οργανώσεις.

3.3.5. Πολιτική παρότρυνσης του προσωπικού: ο τομέας προσωπικού είναι επιφορτισμένο να ελέγχει την τήρηση των βέλτιστων πρακτικών, και να λαμβάνει μέτρα για την εφαρμογή τους κυρίως στο επίπεδο της πρόσληψης (κατάργηση των ορίων ηλικίας), της οργάνωσης της εργασίας (ευέλικτο καθεστώς εργασίας), των σχεδίων σταδιοδρομίας, της πολιτικής για την κατάρτιση (με την ενθάρρυνση της προσαρμογής των ηλικιωμένων εργαζόμενων και με την ευαισθητοποίηση του υπόλοιπου προσωπικού σε ό,τι αφορά τα προβλήματα απασχόλησης που συνδέονται με την ηλικία) καθώς και της σταδιακής συνταξιοδότησης. Επειδή οι αρνητικές θέσεις έναντι των ηλικιωμένων εργαζόμενων μπορούν να αποτελέσουν εμπόδιο, ο τομέας προσωπικού και οι συνδικαλιστικές οργανώσεις πρέπει να συνεργαστούν προκειμένου να ενημερώσουν τους εργαζόμενους και τη διεύθυνση για τα προβλήματα που συνδέονται με την ηλικία και τους "οικονομικούς λόγους" που συνηγορούν υπέρ της διατήρησης και πρόσληψης ηλικιωμένων εργαζομένων, για τις ιδιαίτερες ανάγκες των εργαζομένων αυτών καθώς και για τα μέσα καταπολέμησης των προλήψεων έναντι των ηλικιωμένων.

3.3.6. Δέσμευση των ηλικιωμένων εργαζομένων: οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι πρέπει να προετοιμαστούν για να προσαρμοστούν σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον εργασίας και σε νέες μεθόδους εργασίας, ενώ οι εργοδότες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες τους. Για παράδειγμα, οι ηλικιωμένοι πρέπει να είναι διατεθειμένοι να εκπαιδεύονται και να καταρτίζονται επαγγελματικά για να εκσυγχρονίσουν τις γνώσεις τους ή για να αποκτήσουν νέες, και οι εργοδότες μπορούν να συμβάλουν με το να διαβουλεύονται μαζί τους σε ό,τι αφορά τα σχέδια κατάρτισής τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι πρέπει να είναι ευέλικτοι όσον αφορά το περιεχόμενο και την παραγωγή έργου, την εξισορρόπηση ελεύθερου χρόνου και χρόνου εργασίας καθώς και τη μετάβαση στη συνταξιοδότηση.

3.3.7. Το καλύτερο μέσο για την υλοποίηση των προαναφερθέντων μέτρων είναι η παροχή σαφών πληροφοριών στο προσωπικό και στους εκπροσώπους του, η ευαισθητοποίηση των ιεραρχικά ανωτέρων, η εξασφάλιση βαθμιαίας εφαρμογής των μέτρων αυτών, η τακτική παρακολούθηση και αξιολόγηση (διάρθρωση προσωπικού, προσλήψεις, προθυμία για κατάρτιση).

4. Συμπεράσματα: Τοπική και περιφερειακή διάσταση και ηλικιωμένοι

4.1. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές, καθώς βρίσκονται κοντά στον πολίτη, πρέπει να ενθαρρύνουν τους πολίτες κάθε ηλικίας να διαδραματίζουν ενεργό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο καθώς και να εδραιώσουν την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών.

Στο πλαίσιο αυτό, ιδανική ευκαιρία για την επανένταξη των ηλικιωμένων στον οικονομικό περίγυρο είναι η απασχόλησή τους ως εκπαιδευτών νέων απασχολουμένων, προκειμένου να αξιοποιηθούν κοινωνικά έννοιες και εμπειρίες που έχουν ωριμάσει στη διάρκεια ετών και ετών εργασίας.

4.2. Στα κράτη μέλη της ΕΕ θα πρέπει η χάραξη της στρατηγικής για την εργασία των ηλικιωμένων να γίνει σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο όπου θα διευκρινίζονται οι ανάγκες και τα μέτρα σχετικά με την εργασία των ηλικιωμένων, τα έσοδά τους, την κατοικία τους, τη μέριμνα και τη φροντίδα τους καθώς και τη συμμετοχή τους. Καλό θα ήταν, οι ηλικιωμένοι, και όσοι εργάζονται μαζί τους, να συμμετέχουν σε μεγάλο βαθμό στην προετοιμασία της στρατηγικής αυτής. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές των κρατών μελών της ΕΕ ενδείκνυται να συλλέγουν και, μέσω δικτύων, να ανταλλάσσουν εμπειρίες για την καλύτερη δυνατή ανάπτυξη των υπηρεσιών που αφορούν τις μεθόδους εργασίας των ηλικιωμένων.

Εξάλλου, είναι απαραίτητο να διατηρηθεί ο ορθός συντονισμός των τοπικών και περιφερειακών διοικήσεων με την κεντρική διοίκηση.

4.3. Σε κάθε πολιτική της ΕΕ οι ηλικιωμένοι πρέπει να λαμβάνονται το ίδιο υπόψη όπως και οι άλλες ομάδες του πληθυσμού. Οι γενικές γραμμές δράσης που επηρεάζουν τη θέση των ηλικιωμένων πρέπει εκτιμώνται αποτελεσματικότερα απ' ότι σήμερα. Επιπλέον, στα σχέδια δράσης που θα εκπονηθούν, στο πλαίσιο της ΕΕ, σχετικά με τους ηλικιωμένους θα πρέπει να περιλαμβάνεται η τοπική και περιφερειακή διάσταση.

4.4. Η δημιουργία δικτύων για τη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών όσον αφορά την εργασία των ηλικιωμένων, τόσο στο εσωτερικό των κρατών μελών όσο και μεταξύ τους είναι παραπάνω από αναγκαία. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές είναι σε θέση να εφαρμόσουν σε όλη την Ευρώπη πολλές βέλτιστες πρακτικές. Εξάλλου, πολλοί εργοδότες του ιδιωτικού τομέα θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στον τομέα αυτό. Ωστόσο πολλές εξαίρετες πρωτοβουλίες αναλαμβάνονται σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο δια μέσου της Ευρώπης, αλλά δεν προβάλλονται επαρκώς για να αξιοποιήσουν την εμπειρία τους και άλλες αρχές.

4.5. Η Επιτροπή των Περιφερειών προτείνει τη σύνταξη εγχειριδίου βέλτιστων πρακτικών στο οποίο θα περιλαμβάνονται οι εμπειρίες των τοπικών και περιφερειακών αρχών στον τομέα της εργασίας των ηλικιωμένων. Το εγχειρίδιο αυτό θα συνδράμει εποικοδομητικά και μακροπρόθεσμα την πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών "1999 - διεθνές έτος των ηλικιωμένων".

4.6. Η Επιτροπή των Περιφερειών είχε τονίσει στη γνωμοδότησή της σχετικά με το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την ανάπτυξη ότι είναι αναγκαία η διενέργεια ερευνών όσον αφορά τη γήρανση του πληθυσμού. Το νέο πρόγραμμα έρευνας προβλέπει δράσεις ειδικά επικεντρωμένες στη γήρανση του πληθυσμού και στα άτομα με ειδικές ανάγκες. Απαιτείται να διερευνηθούν και να εμπεριστατωθούν περαιτέρω τα θέματα που άπτονται της περίθαλψης των ηλικιωμένων, ιδίως δε με στόχο τη θεραπεία της γεροντικής άνοιας και των καταθλιπτικών ασθενειών. Οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης δύνανται να διαδραματίσουν εξέχοντα ρόλο για την προαγωγή της εν λόγω αναγκαίας έρευνας.

Βρυξέλλες, 16 Σεπτεμβρίου 1999.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Manfred DAMMEYER