ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 28.10.1996 
COM(96) 494 τελικό 
Η σχολική φοίτηση των παιδιών των 
οποίων οι γονείς είναι περιοδεύοντες 
επαγγελματίες 
Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή των μέτρων που είχαν εγκρίνει 
το Συμβούλιο και οι υπουργοί παιδείας 
22 Μαΐου 1989 - 89/C 153/01 
(υποβληθείσα από την Επιτροπή) 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 
Εισαγωγή 1 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. 
Γενικά δεδομένα που ορίζουν το πλαίσιο 4 
1.1. Ποσοτικά δεδομένα σχετικά με τους περιοδεύοντες επαγγελματίες 
1.2. Κοινωνικοοικονομικά δεδομένα 22 
1.3 Σχολική φοίτηση των παιδιών των οποίων οι γονείς είναι 
περιοδεύοντες επαγγελματίες 29 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 
Ενέργειες για την ανάπτυξη της πληροφόρησης και της βοήθειας 
προς τους γονείς 36 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 
Πρόσβαση στην προσχολική και την πρωτοβάθμια εκπαίδευση 40 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 
Δευτεροβάθμια σχολική εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση 45 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 
Οικοτροφεία 48 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 
Πληροφόρηση, υποστήριξη και κατάρτιση που παρέχεται 
για δασκάλους, εκπαιδευτικούς και διευθυντές σχολείων 49 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 
Άλλες ενέργειες που πραγματοποιήθηκαν 50 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 
Αποτελέσματα και πορεία του έργου 52 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 56 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
To 1984, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα (Έγγρ. 1-1522/83)1 σχετικά με την 
εκπαίδευση των παιδιών, οι γονείς των οποίων δεν διαθέτουν μόνιμο τόπο διαμονής. 
Ως αποτέλεσμα του ψηφίσματος αυτού, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
ολοκλήρωσε μία μελέτη σχετικά με την εκπαιδευτική κατάσταση των παιδιών εργαζομένων 
σε ποταμόπλοια, τσίρκα και εμποροπανηγύρεις στα δώδεκα κράτη μέλη. 
Τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα της μελέτης αυτής περιγράφονται σε δύο εκθέσεις. 
Η πρώτη έκθεση (1987) καλύπτει την εκπαιδευτική κατάσταση των παιδιών, οι γονείς των 
οποίων εργάζονται σε ποταμόπλοια και τσίρκα. 
Η δεύτερη έκθεση (1988) καλύπτει την εκπαιδευτική κατάσταση των παιδιών με γονείς που 
εργάζονται σε εμποροπανηγύρεις. 
'Ύστερα από πρωτοβουλία της Επιτροπής, τα συμπεράσματα και οι συστάσεις που 
περιλαμβάνονται στις εκθέσεις αυτές εξετάστηκαν από εκπροσώπους των Υπουργείων 
Παιδείας και εμπειρογνώμονες/εκπροσώπους των σχετικών ομάδων πληθυσμού 
(συμπεριλαμβανομένων των επαγγελματικών οργανώσεων) των κρατών μελών (Η πρώτη 
έκθεση το Μάρτιο του 1987 και η δεύτερη το Μάιο του 1988). 
Πρέπει να σημειωθεί ότι τα αποτελέσματα και οι συστάσεις της μελέτης, η οποία 
πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής, καθώς και οι κατευθυντήριες γραμμές 
προέρχονται από τις διαβουλεύσεις με τους εκπροσώπους των περιοδευόντων 
επαγγελματιών και συζητήσεις που διεξήχθησαν μεταξύ εμπειρογνωμόνων και 
εκπροσώπων των Υπουργείων Παιδείας. 
Στις 22 Μαίου 19892, το Συμβούλιο των Υπουργών Παιδείας ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με 
την παροχή σχολικής εκπαίδευσης στα παιδιά των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
Στόχος του ψηφίσματος είναι η ανάπτυξη μίας συνολικής και διαρθρωτικής προσέγγισης 
προκειμένου να υπερνικηθούν ευκολότερα τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα παιδιά αυτά 
όσον αφορά την πρόσβαση στο σχολείο. 
Το Συμβούλιο και οι Υπουργοί Παιδείας συνερχόμενοι στα πλαίσια του Συμβουλίου θα 
προσπαθήσουν να προωθήσουν μία δέσμη μέτρων στον τομεα της σχολικής εκπαίδευσης των 
παιδιών των οποίων οι γονείς είναι περιοδεύοντες επαγγελματίες. Τα μέτρα αυτά θα 
αποσκοπούν; 
στη ν προώθηση και νοτόμων πρωτοβουλιών 
στην πρόταση και υποστήριξη θετικών και προσαρμοσμένων στις περιπτώσεις 
δράσεων 
στην προσπάθεια αμοιβαίας συναρμογής των επιτευγμάτων 
2 ΕΕ αριθ. C 104, 16.4.1984, σ. 144 
ΕΕ αριθ. C 153, 21.6.1989, σ. 1-2 
στην ευρεία γνωστοποίηση των επακόλουθων αποτελεσμάτων και συμπερασμάτων. 
Συνεπώς, το ψήφισμα καλεί τα κράτη μέλη να κάνουν προσπάθειες για τη: 
βελτίωση της ενημέρωσης των οικογενειών χωρίς μόνιμο τόπο διαμονής-
βελτίωση της πρόσβασης στα νηπιαγωγεία και στη στοιχειώδη εκπαίδευση-
λήψη μέτρων με στόχο την πρόσβαση σε πλήρη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και σε 
επαγγελματική κατάρτιση προσαρμοσμένη στις τρεις κατηγορίες παιδιών 
ενθάρρυνση της παροχή, στις κατάλληλες περιπτώσεις, φιλοξενίας σε σχολικά ή 
εξωσχολικά οικοτροφεία-
ενθάρρυνση των αρμόδιων αρχών να ενημερώνουν τους διδάσκοντες, κατά τη 
διάρκεια της αρχικής και συνεχούς εκπαίδευσης τους, σχετικά με την κατάσταση 
και τις ειδικές ανάγκες των παιδιών αυτών-
προώθηση της παροχής βοήθειας στους διδάσκοντες, στους εκπαιδευτικούς, στους 
διευθυντές σχολείων και οικοτροφείων και στους υπευθύνους των κι νητών μονάδων 
διδασκαλίας. 
Το ψήφισμα προτείνει ότι μία κοι νοτική παρέμβαση στον τομέα αυτό είναι χρήσιμη για τη ν 
τόνωση των εθνικών πρωτοβουλιών στον τομέα της ανταλλαγής πείρας και απόψεων μεταξύ 
των ενδιαφερομένων. 
Η έκθεση αυτή προβλέπεται στο ψήφισμα που εγκρίθηκε το Μάιο του 1989. Πρωταρχικός 
της στόχος είναι να παρουσιάσει, όπως ζητήθηκε από τους υπουργούς, τα διάφορα στάδια 
που απαιτούνται προκειμένου να τεθεί σε εφαρμογή το ψήφισμα λίγα χρόνια μετά την 
έγκριση του. 
Κάθε κράτος μέλος, αφού ζήτησε τη γνώμη των εκπροσώπων των κρατών μελών στο 
πλαίσιο της ομάδας ad hoc για τη διαπολιτιστική συνεργασία, συνέταξε μία εθνική έκθεση. 
Φυσικά, οι εκθέσεις αυτές αποτελούν σημαντική πηγή πληροφοριών για την παρούσα 
έκθεση. 
Στόχος της έκθεσης αυτής είναι: 
να παρουσιάσει τη γενική εικόνα της κατάστασης που επικρατεί στην Ένωση όσον 
αφορά την εφαρμογή του ψηφίσματος του Μαίου του 1989, τόσο στο επίπεδο των 
κρατών μελών όσο και σε κοινοτικό επίπεδο· 
να καταρτίσει ένα δυναμικό κατάλογο και να αξιολογήσει τα επιτεύγματα, 
προκειμένου να εξεταστούν διάφορες εμπειρίες και να εδραιωθούν οι γνώσεις που 
έχουν αποκτηθεί· 
να εξετάσει την ανάπτυξη κοινοτικής προστιθέμενης αξίας στις ανταλλαγές 
εμπειριών και πληροφοριών μεταξύ των διάφορων εταίρων που εμπλέκονται oe 
εκπαιδευτικά θέματα στα κράτη μέλη· 
να εξετάσει τη συνεργεία που δημιουργεί ο συντονισμός των δραστηριοτήτων που 
πραγματοποιούνται, ο συντονισμός με άλλες κοινοτικές ενέργειες και οι σχέσεις με 
άλλες δραστηριότητες που πραγματοποιούν άλλα διεθνή ιδρύματα. 
Επίσης, το έγγραφο αυτό έχει προοπτικό χαρακτήρα: η ανάλυση και η αξιολόγηση πρέπει 
να έχουν ως αποτέλεσμα τη χάραξη προσανατολισμών και την υποβολή προτάσεων για τις 
βραχυπρόθεσμες, μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες εργασίες που θα πραγματοποιηθούν. 
Το έγγραφο αυτό έχει και πληροφοριακό χαρακτήρα, έτσι ώστε οι ενδιαφερόμενοι εταίροι 
να έχουν επίγνωση της κατάστασης και της εξέλιξης της. Η διανομή του θα υποκινήσει τον 
προβληματισμό, την πραγματοποίηση ενεργειών και τη συνεργασία στους τομείς που 
εντοπίζονται. 
Κεφάλαιο 1. 
Γενικά δεδομένα που ορίζουν το πλαίσιο 
1.1. Ποσοτικά δεδομένα σχετικά με τους περιοδεύοντες επαγγελματίες 
1.1.1. Επισκόπηση των διαθε'σίμων ποσοτικών δεδομένων σχετικά με τους διάφορους 
τομείς: 
Η συλλογή δεδομένων σχετικά με τις διάφορες ομάδες περιοδευόντων επαγγελματιών είναι 
ιδιαίτερα δύσκολη. Είναι πάντα ιδιαίτερα δύσκολο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εντελώς 
αδύνατο να συγκεντρωθούν ακριβή αριθμητικά στοιχεία και, ως εκ τούτου, πολλά από τα 
δεδομένα βασίζονται σε εκτιμήσεις ή δεν είναι πλήρη. Η κινητικότητα του πληθυσμού 
είναι ο βασικός λόγος για τη δυσκολία συλλογής αξιόπιστων δεδομένων και υπάρχει 
κίνδυνος να γίνονται διπλές μετρήσεις σε ορισμένες περιπτώσεις και καθόλου μετρήσεις 
σε άλλες. Στην περίπτωση της παρούσας έκθεσης, οι δυσκολίες συνίστανται στο ότι τα 
δεδομένα συλλέχθηκαν το καλοκαίρι του 1993 αναδρομικά για την περίοδο "μέχρι τα τέλη 
του 1991". Κατά συνέπεια, τα δεδομένα που συμπεριλαμβάνονται στην παρούσα έκθεση θα 
πρέπει να θεωρηθούν απλώς ως μία ενδεικτική εικόνα. 
Σε σύγκριση με τα δεδομένα που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο της μελέτης της Επιτροπής 
(1985-1988) φαίνεται ότι: 
ο αριθμός των οικογενειών εργαζομένων σε ποταμόπλοια στα σχετικά κράτη μέλη 
(Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Κάτω Χώρες) μειώθηκε τα τελευταία χρόνια (ιδίως στη 
Γαλλία)· 
ο πληθυσμός των τσίρκων και των εμποροπανηγύρεων διατηρήθηκε αμετάβλητος 
(παρ'όλο που η ενοποίηση της Γερμανίας είχε ως αποτέλεσμα τη ραγδαία αύξηση 
του αριθμού). 
Ο τομέας δραστηριότητας των εμποροπανηγύρεων και των τσίρκων αυξήθηκε κατά τα 
τελευταία λίγα χρόνια. Ως αποτέλεσμα, τα διάφορα τσίρκα στήνουν τις σκηνές τους για 
μεγάλες (μεγαλύτερες) περιόδους στις διάφορες χώρες. 
Πρόκειται κυρίως για τσίρκα μεσαίου έως μεγάλου μεγέθους με μεγάλο αριθμό 
καλλιτεχνών και οικογένειες εργαζομένων. 
Οι χώρες υποδοχής αναφέρουν συχνά το πρόβλημα ότι δεν είναι σε θέση να γνωρίζουν με 
καμιά ακρίβεια πόσα παιδιά/έφηβοι που βρίσκονται σε ηλικία υποχρεωτικής φοίτησης 
αποτελούν τη συνοδεία των τσίρκων αυτών, πράγμα που - φυσικά - θέτει το πρόβλημα του 
τρόπου με τον οποίο μπορεί να οργανωθεί με τον καλύτερο τρόπο η σχολική τους φοίτηση. 
Τα σχέδια επεκτάθηκαν επίσης ώστε να συμπεριλάβουν και άλλους περιοδεύοντες 
επαγγελματίες εκτός των εργαζομένων σε ποταμόπλοια, τσίρκα και εμποροπανηγύρεις, 
όπως π.χ. τους εποχιακούς εργαζομένους και τους αλιείς. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 1: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στο ΒΕΛΠΟ 
ΒΕΛΠΟ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
1289 
6 
1380 
2675 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
1639 
1699 ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
4261 
74 
3500 
7835 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
819 
10 
464 (Β/ΦΛ) 
1293 
ΠΗΓΕΣ: 
Ποταμόπλοια: 
Τσίρκα: Εθνικό Ίδρυμα Κοινωνικής Ασφάλισης για τους 
αυτοαπασχολουμένους 
Εθνικό Ίδρυμα Στατιστικών 
Παροχή στέγης για τα παιδιά των οποίων οι γονείς δεν έχουν 
μόνιμο τόπο διαμονής 
Φλαμανδικές τάξεις νηπιαγωγείου κοντά στους τόπους 
πρόσδεσης 
Τα στοιχεία προέρχονται από ανεπίσημη απογραφή του 
1992 
Εμποροπανηγύρεις: 
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: Επαγγελματικές οργανώσεις του κλάδου 
1. Οι δίαυλοι επικοινωνίας όσον αφορά τα ποταμόπλοια είναι ιδιαίτερα 
περιορισμένοι. Ο συνολικός αριθμός εργαζομένων σε ποταμόπλοια και το ηλικιακό 
τους φάσμα βασίζεται σε εμπεριστατωμένες εκτιμήσεις και/ή μη απόλυτα αξιόπιστες 
πηγές. 
2. Επίσης, όσον αφορά τους εργαζομένους σε εμποροπανηγύρεις, στα στοιχεία 
εξάγονται από εμπεριστατωμένες εκτιμήσεις. Οι διοικητικοί δίαυλοι δεν 
επιτρέπουν στη συστηματική συλλογή στοιχείων. Καθώς το επάγγελμα αυτό δεν 
αναγνωρίζεται επίσημα, οι καλλιτέχνες καταχωρίζονται ως έμποροι. 
3. Όσον αφορά τους εργαζομένους σε τσίρκα, τα στοιχεία αποτελούν εκτιμήσεις που 
παρέχονται από αξιόπιστες πηγές. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 2: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στη ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΕΙΔΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΤ 
ΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
1751 
230 
7500 
_ 
9481 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΏΝ 
. ΣΤΝΟΛΚΟΣ 
ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ 
8761 
_ 
8761 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
1526 
1200 
4000 
. 
6726 
ΠΗΓΕΣ: 
Ποταμόπλοια: 
Τσίρκα: 
Εμποροπανηγύρεις: Statistisches Bundesambt (Arbeitsverband der Deutsche Binnenschiffahrt) 
Bund der Selbstandigen in der Binnenschiffahrt 
Gesellschaft der Circusfreunde 
Circuszeitung 
Circussseelsorge 
Deutsche Schausteller Verband e.V. 
Schaustellerseelsorge 
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 
1. Η συλλογή των στοιχείων δεν εί\?αι δυνατόν να φθάσει τα επιθυμητά επίπεδα 
πολυπλοκότητας καθώς δεν διατίθενται επίσημες στατιστικές σε επίπεδο κρατιδίων 
(16) ούτε ομοσπονδίας. 
Το ζήτημα της εθνότητας δεν έχει ανακινηθεί από καμιά αρχή ή οργανισμό, 
σχολείο ή ίδρυμα ούτε σε απογραφές ή επισκοπήσεις. 
Μετά την ενοποίηση, ο αριθμός των περιοδευόντων επαγγελματιών αυξήθηκε 
ραγδαία. Τούτο ισχύει ιδίως για τον τομέα του τσίρκου και των εμποροπανηγύρεων. 
Στις οικογένειες εργαζομένων σε τσίρκα παρατηρείται ιδιαίτερα υψηλός αριθμός 
παιδιών. 
5. Όσον αφορά τον αριθμό των επιχειρήσεων εμποροπανηγύρεων που αναφέρεται 
στον πίνακα, πρέπει να σημειωθεί ότι πρόκειται για τον αριθμό των επιχειρήσεων 
που είναι μέλη επαγγελματικής ένωσης. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες επιχειρήσεις 
(ιδίως οι αποκαλούμενες "Kômodianten") που δεν είναι μέλη επαγγελματικών 
ενώσεων. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 3: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στη ΓΑΛΛΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
2660 
140 
15000 
(7500 trav.) 
17800 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
808 
4000 
15000 
67000 
(15000 trav.) 
86808 ΣΤΝΟΛΠίΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
3259 (;) 
3259 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
1643 
1643 
ΠΗΓΕΣ: 
Ποταμόπλοια: 
Τσίρκα: - La Caisse d'allocations familiales de la navigation intérieure 
- Έρευναπου διοργάνωση το EFECOT με τη συνεργασία 
του "Centre National de Formation des Personnels 
d'Inspection et de Direction" (Centre CONDORCET) (1992-
93) 
- ANDAC (Association Nationale pour le Développement des 
Arts du Cirque) 
- Έρευνα (βλ. ποταμόπλοια) 
- Centre National des Arts du Cirque 
Syndicat National des Industriels Forains (SNIF) 
Έρευνα (βλ. ποταμόπλοια) Εμποροπανηγύρεις: 
Άλλοι περιοδεύοντες επαγγελματίες: - Fédération des Commerçants non Sédentaires 
ΠΙΝΑΚΑΣ 4: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στο ΛΟΤΞΕΜΒΟΤΡΓΟ 
ΛΟΤΞΕΜΒΟΤΡΓΟ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΤΡΕΙ 
Σ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
-
. 
50 
-
50 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
. 
. 
50 
-
50 ΣΤΝΟΛΠίΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
-
. 
160 
-
160 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
. 
. 
55 
. 
55 
ΠΗΓΕΣ: 
Εμποροπανηγύρεις: ΣωματειοΑνθρωπων του θεάματος του Μεγάλου Δουκάτου του 
Λουξεμβούργου 
9 
ΠΙΝΑΚΑΣ 5: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στην ΕΛΛΑΔΑ 
ΕΛΛΑΔΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
_ 
110 
110 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
. 
600 
600 ΣΤΝΟΛΓΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
_ ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
_ 
300 
300 
ΠΗΓΕΣ: 
Εμποροπανηγύρεις: Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών 
ΠΙΝΑΚΑΣ 6: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στην ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΓΡΚΑΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΤ 
ΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
92 
92 ΣΤΝΟΛΓΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
173 
173 
ΠΗΓΕΣ/ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 
1. Το 1991-92 πραγματοποιήθηκε μία επισκόπηση για λογαριασμό του Σωματείου των 
Ανθρώπων του Θεάματος, με τη συμβολή μίας ερευνητικής επιχορήγησης από το 
Τπουργείο Παιδείας και τη συνεργασία της EFECOT). 
2. Το περιθώριο λάθους της τάξης του 10% εξηγεί ικανοποιητικά τη διαφορά μεταξύ 
των καταχωρισμένων και των πραγματικών στοιχείων. 
10 
ΠΙΝΑΚΑΣ 7: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στην ΙΤΑΛΙΑ 
ΠΑΛΙΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΪΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
130 
7000 
7130 ΟΜΟΓΕΝΕΙΩΝ 
650 
7000 
7650 ΣΤΝΟΛΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
2902 
31594 
34496 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
1109 
13400 
HS09 
ΠΗΓΕΣ/ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 
1. Ο αριθμός των επιχειρήσεων (στους τομείς των τσίρκων και των 
εμποροπανηγύρεων) παρέχεται από την ANESV (Associazione Nazionale Esercenti 
Spettacoli Viaggianti) 
2. Ο αριθμός οικογενειών/συνολικού πληθυσμού/παιδιών σε σχολική ηλικία είναι το 
αποτέλεσμα εκτιμήσεων που βασίζονται στα στοιχεία μίας έρευνας την οποία η 
οργάνωσε η ANESV σε συνεργασία με την EFECOT (European Federation for the 
Education of Children of Occupational Travellers) 
3. Η έρευνα που αναφέρεται στο σημείο 2 σχετικά με τις οικογένειες εργαζομένων σε 
τσίρκο έδωσε, μεταξύ άλλων, τα εξής αποτελέσματα: 
αριθμός ατόμων που απάντησαν = 116 (όλα τα άτομα είναι οικογένειες που 
εργάζονται σε τσίρκα και περιοδεύουν σε όλη την Ιταλία). Αυτές οι 116 οικογένειες 
περιλαμβάνουν 286 παιδιά (από τα οποία 198 σχολικής ηλικίας). 
4. Ο αριθμός των ατόμων που απάντησαν στην έρευνα αυτή (βλ. σημείο 2) όσον αφορά 
τον τομέα των εμποροπανηγύρεων ανερχόταν στις 886 οικογένειες, από τις οποίες: 
396 οικογένειες περιοδεύουν σε όλη την Ιταλία 
287 οικογένειες περιοδεύουν στην κεντρική Ιταλία 
223 οικογένειες περιοδεύουν στη νότια Ιταλία 
Οι 886 οικογένειες περιλαμβάνουν 2227 παιδιά, από τα οποία τα 1696 είναι 
σχολικής ηλικίας. 
11 
ΠΙΝΑΚΑΣ 8: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στις ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΤΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
4560 
13 
1200 
. 
5773 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
4560 
46 
1200 
. 
58Q6 ΣΪΝΟΛΠίΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
±12000 
169 
2950 
. 
±1511? ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
2749 
43 
550 
. 
3342 
ΠΗΓΕΣ: 
Ποταμόπλοια: CBS (Rapport statistiek van de binnenvolt 1991) 
CAIS (1993) 
Μελέτη Van der Ploeg (1990) 
LSOVK (Landelijke Stichting Onderwijs Varende Kleuters) 
BSOS 
Εμποροπανηγύρεις & 
Τσίρκα - Stichting Rijdende School (SRS) 
ΠΙΝΑΚΑΣ 9: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στο ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ΗΝΩΜΕΝΟ 
ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΏΝ ΣΤΝΟΛΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
22 
158 
1116 
1296 
ΠΗΓΕΣ/ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 
1. Στην Αγγλία και στην Ουαλλία, έχει καθιερωθεί ένα ειδικό πρόγραμμα 
επιχορηγήσεων δυνάμει του τμήματος 210 του νόμου περί εκπαιδευτικής 
μεταρρύθμισης του 1988 (Education Reform Act) με σκοπό την παροχή 
συμπληρωματικής εκπαίδευσης στους μετακινούμενους πληθυσμούς, 
συμπεριλαμβανομένων των περιοδευόντων επαγγελματιών. Οι επιχορηγήσεις αυτές 
έχουν στόχο κυρίως την αύξηση του αριθμού των περιοδευόντων εκπαιδευτικών και 
των υπεύθυνων εκπαίδευσης και τη βελτίωση της συχνότητας παρακολούθησης των 
σχολικών μαθημάτων, της πρόσβασης στα σχολικά αναλυτικά προγράμματα και του 
επιπέδου εκπαίδευσης των παιδιών των περιοδευόντων επαγγελματιών. Οι 
12 
επιχορηγήσεις αυτές υποστηρίζουν τις πρόσθετες δαπάνες : τα σχολεία λαμβάνουν 
χρηματοδότηση για τα παιδιά περιοδευόντων επαγγελματιών που είναι 
εγγεγραμμένα στους καταλόγους τους όπως και για όλα τα άλλα παιδιά. 
2. Όσον αφορά την Αγγλία και την Ουαλλία, τα στοιχεία της παρούσας έκθεσης 
προέρχονται από ερωτηματολόγια που συμπλήρωσαν οι τοπικές εκπαιδευτικές 
αρχές (LEA). Τα ερωτηματολόγια είχαν αποσταλεί σε όλες τις LEA της Αγγλίας και 
στις πέντε LEA της Ουαλλίας που λαμβάνουν σήμερα επιχορήγηση δυνάμει του 
τμήματος 210. Οι σχετικές πληροφορίες για τη Βόρειο Ιρλανδία συγκεντρώθηκαν 
από το Υπουργείο Παιδείας της Βορείου Ιρλανδίας (DENI) αλλά στην περιοχή αυτή 
κατοικούν ελάχιστοι περιοδεύοντες επαγγελματίες. Στη Σκωτια, τα σχετικά 
στοιχεία συλλέχθηκαν από το Σκωτικό Πρόγραμμα για την Εκπαίδευση των 
Περιοδευόντων Επαγγελματιών (STEP). To STEP απέστειλε σε κάθε σχολείο ένα 
ερωτηματολόγιο που ζητούσε στοιχεία όσον αφορά τους περιοδεύοντες 
επαγγελματίες και τη σχολική τους φοίτηση (ακαδημαϊκό έτος 1991-1992). 
3. Ο πίνακας 9 δίνει την εικόνα των στοιχείων των 58 LEA στην Αγγλία, 2 LEA στην 
Ουαλλία και 12 στη Σκωτια. Δεν περιλαμβάνει στοιχεία από την Βόρεια Ιρλανδία 
καθώς από την επαρχία αυτή προέρχονται ελάχιστοι περιοδεύοντες εργαζόμενοι 
4. Στην Αγγλία, 4 LEA ανέφεραν την παρουσία 22 παιδιών των οποίων οι γονείς 
εργάζονται ποταμόπλοια της περιοχής (17 παιδιά τα οποία φοιτούν στο δημοτικό 
/ 5 παιδιά που φοιτούν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση 
5. Στην Αγγλία, 13 LEA ανέφεραν την παρουσία 158 παιδιών των οποίων οι γονείς 
εργάζονται σε τσίρκα της περιοχής (65 παιδιά που φοιτούν στο δημοτικό, 34 παιδιά 
της ίδιας ηλικιακής ομάδας αλλά που δεν πηγαίνουν σχολείο / 15 παιδιά που 
φοιτούν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, 44 παιδιά της ίδιας ηλικιακής ομάδας αλλά 
που δεν πηγαίνουν σχολείο). 
6. Στην Αγγλία, 31 LEA ανέφεραν την παρουσία 1116 παιδιών των οποίων οι γονείς 
εργάζονται σε εμποροπανηγύρεις της περιοχής (681 παιδιά που φοιτούν στο 
δημοτικό, 102 παιδιά της ίδιας ηλικιακής ομάδας αλλά που δεν πηγαίνουν σχολείο 
/ 253 παιδιά που φοιτούν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, 75 παιδιά της ίδιας 
ηλικιακής ομάδας αλλά που δεν πηγαίνουν σχολείο). 
7. Όσον αφορά τη Σκωτια, δεν έχει καταγραφεί ο αριθμός παιδιών οι γονείς των 
οποίων εργάζονται σε εμποροπανηγύρεις. Οι έρευνες του STEP εντόπισαν 70 
οικογένειες συνολικά με παιδιά που είναι εγγεγραμμένα στο σχολείο κατά τη 
διάρκεια της χειμερινής περιόδου. Το 1988 το σκωτικό παράρτημα του Σωματείου 
των Ανθρώπων του Θεάματος της Μεγάλης Βρετανίας αριθμούσε 609 μέλη. Το 1993, 
το παράρτημα αυτό υπολόγισε ότι οι οικογένειες με βάση τη Γλασκωβη ανέρχονταν 
στις 500 (οι οποίες περιόδευαν στη Σκωτια και τη βόρεια Αγγλία). 
13 
ΠΙΝΑΚΑΣ 10: Περιοδεύοντες επαγγελματίες στην ΙΣΠΑΝΙΑ 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΑΛΛΟΙ(= εποχιακοί 
εργαζόμενοι) 
2ΤΝ0ΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
. 
30 
3500 
-
353Q ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
. 
300 
3500 
7000 
10500 ΣΤΝΟΛΙΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
_ 
1200 
10000 
48157 
59357 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
. 
600 
3000 
20457 
24057 
ΠΗΓΕΣ: 
Τσίρκα: 
Εμποροπανηγύρεις: 
Εποχιακοί εργαζόμενοι: Υπουργείο Παιδείας και Επιστημών (Μαδρίτη) 
Σωματείο των Ανθρώπων του Θεάματος της Ισπανίας 
Υπουργεία Παιδείας και Επιστημών 
(Μαδρίτη/Σεβίλλη)(Ορισμένος αριθμός 
οικογενειών/παιδιών συμμετείχε σε σχέδια στη Rioja και 
την Ανδαλουσία) 
Τα ποσοτικά δεδομένα που συλλέχθηκαν σε εθνικό/περιφερειακό επίπεδο είναι ατελή και 
συχνά έχουν υπολογιστεί κατ'εκτίμηση. Όσον αφορά το σημείο αυτό, βλ. τις πηγές και τις 
παρατηρήσεις που παρέχονται για τους διάφορους πίνακες. Τα σύνολα για την ΕΕ, τόσο των 
επιμέρους ομάδων όσο και όλου του πληθυσμού των περιοδευόντων επαγγελματιών, όπως 
παρουσιάζονται στους παρακάτω πίνακες, δίνουν μόνο μία προσεγγιστική εικόνα. 
Στις επισκοπήσεις αυτές δεν αναφέρονται η Πορτογαλία και η Δανία, διότι δεν υπάρχουν 
λεπτομερή ποσοτικά δεδομένα γι'αυτά τα κράτη μέλη. Εντούτοις, υπάρχουν περιοδεύοντες 
επαγγελματίες και σ'αυτά τα κράτη μέλη. Για παράδειγμα, σύμφωνα με το υπουργείο 
παιδείας της Πορτογαλίας, υπάρχουν τουλάχιστον 1000 παιδιά σχολικής ηλικίας (22 παιδιά 
των οποίων οι γονείς εργάζονται σε τσίρκα - 916 παιδιά των οποίων οι γονείς εργάζονται 
σε εμποροπανηγύρεις - 61 παιδιά άλλων περιοδευόντων επαγγελματιών). 
14 
ΠΙΝΑΚΑΣ 11: ΠΟΣΟΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΣΕ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ στην ΕΕ. 
ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
Βέλγιο 
Γερμανία 
Γαλλία 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
1289 
1751 
2660 
4560 
10260 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
1639 
1751 (;) 
808 
4560 
8758 ΣΤΝΟΛΙΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
4261 
8761 
3259 (;) 
12000 
28281 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
819 (Β-φλ.) 
1526 
1643 
2749 
22 
6759 
ΠΙΝΑΚΑΣ 12: ΠΟΣΟΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ 
ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΤΣΙΡΚΑ στην ΕΕ 
ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
Βέλγιο 
Γερμανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
(βλ. πίνακα για 
εμποροπα-νη γύρεις) 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
6 
230 
30 
140 
. 
130 
. 
13 
549 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
300 
4000 
_ 
•· 
650 
. 
46 
4996 ΣΤΝΟΛΙΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
74 
1200 
_ 
2902 
. 
169 
4345 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
10 
1200 
600 
. 
1109 
_ 
43 
158 
3120 
15 
ΠΙΝΑΚΑΣ 13: ΠΟΣΟΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΥΣ 
ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΣΕ ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΎΓΗΡΕΙΣ στην ΕΕ 
ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
Βέλγιο 
Γερμανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 
1380 
7500 
3500 
15000 
110 
92 
7000 
50 
1200 
35832 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ 
1380 
7500 
3500 
15000 
600 
92 
7000 
50 
1200 
36322 ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ 
ΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
3500 
19000 
10000 
• 
1500 
357 
31594 
160 
2950 
69061 ΠΑΙΔΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗΣ 
ΗΛΙΚΙΑΣ 
464 (Β-φλ) 
4000 
3000 
' 
300 
173 
13400 
55 
550 
1116 
23058 
ΠΙΝΑΚΑΣ 14: Συνολικός πληθυσμός περιοδευόντων επαγγελματιών στην ΕΕ 
ΑΡΙΘΜΟΣ 
ΕΙΔΟΣ ΠΛΗΘΤΣΜΟΤ Ι ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΤΝΟΛΙΚΟΣΠΛΗΘΤΣΜΟΣ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 10260 28281 
ΤΣΙΡΚΑ (») 549 13560 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΤΡΕΙΣ 35832 114361 
-C2 : 
ΑΛΛΟΙ (Γαλ/Ισπ) - 267880 
1 ΣΎΝΟΛΑ Ι 46641 Ι 424082 Ι 
16 
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: 
(*) Πληθυσμός εργαζομένων σε τσίρκο (μέθοδος υπολογισμού): 
με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα από τρία κράτη μέλη (Ισπανία, Ιταλία και 
Λουξεμβούργο) είναι δυνατόν να υπολογιστεί κατά μέσο όρο ο συνολικός 
πληθυσμός ανά επιχείρηση σχετικά με τον αριθμό των επιχειρήσεων. Σε 
αυτά τα τρία κράτη μέλη, υπάρχουν 173 επιχειρήσεις με συνολικό πληθυσμό 
4271 άτομα. Ανάγοντας τον αριθμό αυτό στην υπόλοιπη ΕΕ, οι 549 
επιχειρήσεις πρέπει να αντιπροσωπεύουν κατά προσέγγιση πληθυσμό 13560 
ατόμων. 
(**) Πληθυσμός εργαζομένων στις εμποροπανηγύρεις (μέθοδος υπολογισμού): 
8 κράτη μέλη (Βέλγιο, Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ιταλία, 
Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες) αντιπροσωπεύουν 21322 οικογένειες (χ)/21942 
παιδιά σχολικής ηλικίας (y), x/y =1,03 (αριθμός παιδιών σχολικής ηλικίας 
ανά οικογένεια). Θεωρώντας ότι ο αριθμός αυτός (1,03) είναι ο μέσος όρος 
για τα υπόλοιπα κράτη μέλη (Γαλλία), είναι δυνατόν να υπολογιστεί ο 
γενικός πληθυσμός για τον τομέα αυτό στην ΕΕ (εκτός από τον πληθυσμό 
του ΗΒ, για το οποίο δεν είναι γνωστός ο αριθμός των επιχειρήσεων ούτε 
των οικογενειών). 
(***)Άλλες κατηγορίες περιοδευόντων επαγγελματιών (μέθοδος υπολογισμού): 
2 κράτη μέλη (Γαλλία, Ισπανία) παρείχαν δεδομένα για άλλες ομάδες 
περιοδευόντων επαγγελματιών (εποχιακών εργαζομένων, πλανόδιων 
εμπόρων). 
4 κράτη μέλη δεν διαθέτουν δεδομένα για άλλες ομάδες εκτός από τους 
εργαζομένους σε ποταμόπλοια, τσίρκα και εμποροπανηγύρεις. 
Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν καθιστούν δυνατό τον ακριβή υπολογισμό του 
συνολικού πληθυσμού. Απαιτείται μία εμπεριστατωμένη εκτίμηση 
προκειμένου να ληφθεί μία εικόνα του συνολικού πληθυσμού. 
Ο μέσος όρος παιδιών ανά οικογένεια ανά ομάδα με βάση τα διαθέσιμα 
δεδομένα είναι: 
• τομέας τσίρκου (E/I/NL) 1,76 / οικογένεια 
• τομέας εμποροπανηγύρεων (B/D/E/G/IRL/I/L/NL) 1,03 / οικογένεια 
• ποταμόπλοια (B/D/F/NL) 0,76 / οικογένεια 
• εποχιακοί εργαζόμενοι (Ε) 2,92 / οικογένεια 
Ο μέσος αριθμός παιδιών ανά οικογένεια για τις ομάδες που αναφέρονται 
παραπάνω είναι 1,62. Συνεκτιμώντας τον αριθμό των οικογενειών 
που έχουν καταγραφεί (εποχιακοί εργαζόμενοι/πλανόδιοι έμποροι) 
καθώς και το μέσο αριθμό παιδιών ανά οικογένεια (1,62), ο 
πληθυσμός μπορεί να υπολογιστεί ότι ανέρχεται τουλάχιστον στα 
267.880 άτομα. 
17 
1.2. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΆ ΔΕΔΟΜΕΝΑ 
1.2.1. Εσωτερική ναυσιπλοΐα3 
Κατά την περίοδο 1979-1988 ο συνολικός αριθμός πλοίων και η συνολική 
χωρητικότητα μεταφεράς στην Ευρωπαϊκή Ένωση μειώθηκαν κατά 20,3% και 4, 8% 
αντιστοίχως. Όμως το 1988, η πλεονάζουσα χωριτικότητα παραγωγής του τομέα 
υπολογιζόταν στα 20 % του κύτους, διότι η διαρθρωτική ανισορροπία μεταξύ 
προσφοράς και ζήτησης εξακολουθεί να μην έχει αντιμετωπιστεί για τους 
ακόλουθους λόγους: 
η κατακόρυφη μείωση της παραγωγής άνθρακα, ενός προϊόντος που 
αποτελούσε πάντοτε σημαντικό στοιχείο της ζήτησης για εσωτερικές 
πλωτές μεταφορές· 
- η κρίση στον τομέα του άνθρακα και χάλυβα, η οποία οδήγησε σε μείωση 
των εσωτερικών πλωτών μεταφορών ορυκτών και ανάγκασε τις 
επιχειρήσεις που χρειάζονταν τα προϊόντα αυτά να αναζητήσουν νέους 
τόπους κοντά στα μεγάλα θαλάσσια λιμάνια, όπου έχουν ευκολότερη 
πρόσβαση στα ορυκτά που εισάγονται· 
- η κρίση στον τομέα των οικοδομικών-τεχνικών έργων, η οποία προκαλεί 
μείωση της μεταφοράς άμμου, τσιμέντου και χαλικιού, προϊόντα που έχουν 
μεγάλη σημασία για τις εσωτερικές πλωτές μεταφορές, ιδίως στην αγορά 
του Ρήνου όπου τα οικοδομικά υλικά αποτελούν το 47% του συνολικού όγκου 
της κίνησης· 
Από την πλευρά της προσφοράς, οι σημαντικότεροι παράγοντες είναι οι εξής: 
η προστατευτική κυρίως παρέμβαση των κρατών μελών στην αγορά 
εσωτερικών πλωτών μεταφορών 
- οι υπερβολικές επενδύσεις σε μεταφορικό εξοπλισμό, πέρα από τις 
πραγματικές ανάγκες της αγοράς· 
οι φορολογικές διευκολύνσεις που ενθαρρύνουν τη νηολόγηση σκαφών σε 
ορισμένες χώρες· 
- η έλλειψη ευκαμψίας των μικρών επίπεδων σκαφών και η ανεπαρκής 
προσαρμογή στις νέες απαιτήσεις της ζήτησης. 
Τον Απρίλιο 1989, η Κοινότητα έγκρινε τον κανονισμό (CEE) αριθ. 1101/89 του 
Συμβουλίου, που θέτει εις ενεργειαν ένα πρόγραμμα εξυγίανσης του στόλου, βάσει 
των συνδρομών του επαγγέλματος, που επέτρεψε την απόσυρση 8 % της 
χωρητικότητας του απλού φορτίου και 13 % των δεξαμενόπλοιων. Είναι σάφες ότι 
τα μέτρα ήταν αποτελεσματικά καθώς έθεσαν να ισορροπήσουν την αγορά. Όμως η 
3 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο / Γενική Διεύθυνση Μελετών: 
Έγγραφα εργασίας /Το μέλλον των εσωτερικών πλωτών μεταφορών στην Ευρώπη, Λουξεμβούργο, 
1993. 
18 
πρόσφατη οικονομική κάμψη όπως και η απαίτηση ελευθεροποίηση της αγοράς 
θέτουν πάλι σε κίνδυνο αυτήν την ισορροπία. 
Για αποκατάσταση, η Επιτροπή έγκρινε, στις 23ης Μαίου 19954, ένα γενικό σύνολο προτάσεων 
του Συμβουλίου με θέμα, την οργάνωση της αγοράς της Εσωτερικής ναυσιπλοίας και μέτρα 
συνοδείας για μια νέα ανάπτυξη της μεταφοράς δια ποταμού: αφορά την βαθμιαία 
ελευθεροκίνηση εμπορίου δια ποταμού, έως τις 1ης Ιανουαρίου 2000. Μέτρα μείωσης της 
πλεονάζουσας χωρητικότητας παραγωγής (νέα δράση διάλυσης για την περίοδο 1996-1998) 
και ευνόϊσης της επενδύσεως σε ποταμίσια λιμάνια, συνοδεύουν αυτήν την 
ελευθεροκυκλοφορία. 
Επίσης, η Επιτροπή εξέφρασε την επιθυμία να προωθήσει τις συνδυασμένες μεταφορές, με 
τους εξής στόχους0): 
-να δημιουργηθεί ένα γενικό πλαίσιο για το σύστημα συνδυασμένων μεταφορών με βάση 
το σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο το οποίο καλύπτει όλη την Κοινότητα και θα αφαιρέσει 
σημαντική χωρητικότητα από το κοινοτικό οδικό δίκτυο που αντιμετωπίζει προβλήματα 
συμφόρησης· 
-ναενταχθούν οι υπηρεσίες εσωτερικών πλωτών οδών καθώς και οι θαλάσσιες υπηρεσίες 
σε αυτό το σύστημα που βασίζεται στο σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο. 
Οι εσωτερικές πλωτές οδοί αποτελούν κατάλληλη εναλλακτική λύση στις οδικές και 
σιδηροδρομικές μεταφορές, ορισμένες ευρωπαϊκές συνδέσεις των οποίων απειλούνται από 
συμφόρηση ενώ η αυξανόμενη χρήση τους το μόνο που μπορεί να προκαλέσει είναι ολοένα 
και μεγαλύτερα μειονεκτήματα όσον αφορά το περιβαλλοντολογικό κόστος και το κόστος 
των μεταφορών. Το ευρωπαϊκό δίκτυο εσωτερικών πλωτών οδών έχει την ικανότητα να 
απορροφά κυκλοφοριακούς όγκους πολύ μεγαλύτερους από εκείνους που διακινούνται 
σήμερα, εφόσον πραγματοποιούνται επενδύσεις στη συντήρηση και σε κατάλληλες 
βελτιώσεις. 
Ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα των εσωτερικών πλωτών μεταφορών όσον αφορά το 
περιβάλλον είναι η ασφάλεια που παρέχει κατά τις μεταφορές επικίνδυνων υλικών. 
Τα δεξαμενόπλοια και τα σκάφη που είναι προσαρμοσμένα για τη μεταφορά 
εμπορευματοκιβωτίων διαθέτουν ειδικό εξοπλισμό ασφάλειας. 
Τα σκάφη αυτά διαθέτουν διπλά κελύφη. Η ταχύτητα τους είναι πάντοτε σταθερή και ο 
αριθμός των επικίνδυνων ελιγμών που πρέπει να εκτελέσουν είναι ελάχιστο. 
Οιεπιχειρήσεις που εκτελούν μεταφορές στο ευρωπαϊκό δίκτυο εσωτερικών πλωτών οδών 
είναι τυπικά οικογενειακές επιχειρήσεις. Οι επιχειρήσεις αυτές ταξιδεύουν καθόλη τη 
διάρκεια του έτους. Οι διαδρομές καθορίζονται κυρίως από το είδος του σκάφους, την 
προσφορά και τη ζήτηση. 
Σε σχέση με τον περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων του τομέα, οι επιχειρήσεις αυτές 
συμβάλλουν σημαντικά στην απασχόληση. Έτσι, για παράδειγμα, το 1991 οι 1776 
ανεξάρτητες επιχειρήσεις του Βελγίου απασχολούσαν 1584 άτομα. (Τα δεδομένα αυτά 
προέρχονται από το Ι.Τ.Β. = Ινστιτυυτ τυοορ ηετ Τρανσπορτ λανγσ δε Βιννενωατερεν - Β -
1991) 
Στα διάφορα κράτη μέλη, οι επιχειρήσεις αυτές έχουν οργανωθεί σε επαγγελματικές 
οργανώσεις εκπροσώπησης (Β, Δ, Φ, ΝΛ). Επιπλέον, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι οργανώσεις 
αυτές συνδέονται με οργανώσεις ομπρέλα που τις εκπροσωπούν: 
-τηνΥνιον Ιντερνατιοναλε πουρ λα Νατπιγατιον Φλυτσιαλε (Υ.Ι.Ν.Φ.), για τους πλοιοκτήτες, 
-την Ιντερνατιοναλε Τανκακχαρτΐπερενιγινγ (Ι.Τ.ς.) και 
-την Ευροπεσε Σχηιππερσοργανισατιε (Ε.Σ.Ο.), η οποία εκπροσωπεί το 90% των 
οικογενειακών επιχειρήσεων που αναφέρονται παραπάνω και είναι ταυτόχρονα 
συνιδρύτρια της ΕΦΕΧΟΤ (Ευροπεαν Φεδερατιον φορ τηε Εδυχατιον οφ τηε Χηιλδρεν οφ 
Οχχυπατιοναλ Τρατπελλερσ - Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία για την Εκπαίδευση των Παιδιών των 
Περιοδευόντων Επαγγελματιών). 
Κοινή συμφωνία του Συμβουλίου τις 27 Ιουνίου 1996. 
19 
1.2.2. Ο κόσμος του τσίρκου 
Το τσίρκο είναι μία οικογενειακή επιχείρηση. Πολύ συχνά ο πυρήνας ενός τσίρκου 
αποτελείται από μία ή περισσότερες οικογένειες που εργάζονται στο περιβάλλον 
αυτό από πολλές γενιές. Παράλληλα με αυτόν τον οικογενειακό πυρήνα, το τσίρκο 
ως επιχείρηση μπορεί να προσλάβει καλλιτέχνες τσίρκου και/ή συνεργάτες 
(τεχνικούς, οδηγούς, κτλ...) Η πραγματοποίηση προσλήψεων εξαρτάται από τις 
χρηματοοικονομικές δυνατότητες της επιχείρησης. Προφανώς, τα μεγάλα τσίρκα 
προσλαμβάνουν περισσότερους καλλιτέχνες και άλλους συνεργάτες. 
Οι δεσμεύσεις αυτές αναλαμβάνονται συνήθως για τη διάρκεια μίας περιοδείας. Η 
διάρκεια των δεσμεύσεων αυτών καθορίζεται, πράγματι, από το ρυθμό ανανέωσης 
των καλλιτεχνικών προγραμμάτων, πράγμα που οδηγεί στο γεγονός ότι στις 
επιχειρήσεις αυτές, επιπλέον από τον τακτικό πυρήνα, μαζί περιοδεύει μία μάλλον 
ποικίλη ομάδα συνεργατών. 
Οι δραστηριότητες των τσίρκων πραγματοποιούνται σε δύο περιόδους, κατά τη 
χειμερινή (ως επί το πλείστον από το Νοέμβριο έως το Μάρτιο) και τη θερινή. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα τσίρκα προσπαθούν να παρατείνουν τη διάρκεια 
περιοδείας τους. Σε ορισμένες χώρες - κυρίως στη νότια Ευρώπη - τα τσίρκα 
περιοδεύουν καθόλη τη διάρκεια του έτους. 
Οι επιχειρήσεις τσίρκων διανύουν τεράστιο αριθμό χιλιομέτρων κατά τη διάρκεια 
κάθε θερινής περιόδου. Η συχνότητα της μετακίνησης καθορίζεται από τον αριθμό 
των τόπων που θα επισκεφθούν στο πλαίσιο μίας περιοδείας καθώς και από τον 
αριθμό των παραστάσεων που θα δώσουν στο συγκεκριμένο τόπο. Φυσικά, οι 
περισσότερες παραστάσεις δίνονται στις μεγαλύτερες πόλεις. Στις μικρότερες χώρες 
(Βέλγιο, Δανία και Κάτω Χώρες) τα τσίρκα παραμένουν ως επί το πλείστον μόνο μία 
ή δύο ημέρες σε έναν τόπο. 
Η λειτουργία ενός τσίρκου είναι επίπονη εργασία. Κατά τη διάρκεια ιδίως μίας 
περιοδείας, πολλές δραστηριότητες διαδέχονται η μία την άλλη σε εξωφρενικό 
ρυθμό: προετοιμασία της περιοδείας, διοικητικές διατυπώσεις, ταξίδι, ανέγερση, 
διάλυση, συντήρηση υλικού και εξοπλισμού, παραστάσεις, περιποίηση των ζώων. Και 
σε αυτές πρέπει να προστεθεί η μέριμνα της οικογένειας! Επιπλέον, η άσκηση είναι 
απαραίτητη ενώ για την προσεχή περίοδο πρέπει να μελετήσουν και να προπονηθούν 
σε νέα νούμερα. Η εργασία μπορεί να καταμεριστεί ανάλογα με τον αριθμό των 
εργαζομένων καθώς είναι γεγονός ότι στις επιχειρήσεις αυτές οι άνδρες, οι γυναίκες 
και τα παιδιά εργάζονται μαζί. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. Γαλλία) φαίνεται ότι το μοντέλο της διαδρομής των 
οικογενειών ενός τσίρκου - ιδίως όσον αφορά τα μικρά τσίρκα - άλλαξε τα τελευταία 
χρόνια. Καθώς περιορίζουν τις δραστηριότητες τους σε μικρότερες περιοχές, η ζωή 
τους γίνεται ολοένα και πιο καθιστική. Επίσης, σε αυτά τα κράτη μέλη παρατηρείται 
συχνότερα το φαινόμενο τα παιδιά να μην ταξιδεύουν με τους γονείς τους αλλά να 
τους περιμένουν και να φιλοξενούνται από οικογένειες (συγγενών ή φίλων). 
Ωστόσο, τα περισσότερα παιδιά μένουν κοντά στους γονείς τους. Η οικογενειακή και 
επαγγελματική ζωή των γονέων αποτελεί μία ενότητα και βρίσκονται πάντοτε σε ένα 
πολυάσχολο περιβάλλον. Οι εντυπώσεις και οι εμπειρίες διαδέχονται παρά πολύ 
γρήγορα η μία την άλλη. Τα παιδιά αυτά επηρεάζονται από τον κουραστικό 
χαρακτήρα της ζωής του τσίρκου. Εκθέτονται σε όλες τις δραστηριότητες του τσίρκου 
από πολύ μικρή ηλικία, τόσο από καλλιτεχνική άποψη (συγκεκριμένα 
20 
οργάνωση, για παράδειγμα, της περιποίησης των ζώων, της πώλησης εισιτηρίων, 
κτλ. 
Πολλά παιδιά μιλούν από μικρή ηλικία πολλές γλώσσες. Πράγματι, πάντοτε 
κινούνται στο πλαίσιο μίας διεθνούς επιχείρησης. Πολλά από αυτά είναι 
δημιουργικά, εφευρετικά και ευέλικτα όσον αφορά τη γενική συμπεριφορά τους. Ο 
τρόπος ζωής τους τα αναγκάζει να βρίσκουν τις δικές τους λύσεις στα προβλήματα 
που αντιμετωπίζουν. 
Κατά την εξέταση του βαθμού κατά τον οποίο οργανώνονται τα διάφορα μέρη του 
κόσμου του τσίρκου, πρέπει να διακριθούν οι οργανώσεις για τη διαχείριση του 
τσίρκου από εκείνες των καλλιτεχνών και άλλων εργαζομένων. 
Στοπλαίσιο των διάφορων επιχειρήσεων τσίρκου, ο ανταγωνισμός είναι σκληρός. 
Αυτός είναι πιθανώς ο λόγος για τον οποίο, στον κόσμο του τσίρκου, δεν λέγονται 
πολλά για τις κύριες οργανώσεις που λειτουργούν ικανοποιητικά. 
Επαγγελματικές οργανώσεις για διευθυντές τσίρκων υπάρχουν μόνο σε λίγες 
χώρες. 
Επίσης, από την έκθεση Παρετ5 φαίνεται ότι οι καλλιτέχνες και άλλοι εργαζόμενοι 
σπάνια είναι μέλη επαγγελματικής οργάνωσης (συνδικάτου). 
Το τσίρκο διαδραματίζει ακόμη σημαντικό ρόλο στην πολιτιστική ζωή των πολιτών 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 
Το 1992, ύστερα από αίτηση της ΑΝΔΑΧ (Ασσοχιατιον Νατιοναλε πουρ λε 
Δετσελοππεμεντ δεσ Αρτσ δυ Χιρθυε/Εθνική ένωση για την ανάπτυξη των τεχνών του 
τσίρκου) και της Διρεχτιον δυ Τη&τρε ετ δεσ Σπεχταχλεσ (Διεύθυνση Θεάτρου και 
Θεαμάτων) του Υπουργείου Παιδείας, πραγματοποιήθηκε μία έρευνα σχετικά με 
την παρακολούθηση παραστάσεων τσίρκου στη Γαλλία. 
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, το 16% των γάλλων πολιτών (= 10 εκατ. 
άτομα) πηγαίνει στο τσίρκο τουλάχιστον μία φορά το χρόνο. (Βλ. πίνακα 15) 
Πίνακας 15: Παρακολούθηση παραστάσεων στη Γαλλία 
Στα 100 άτομα κάθε ηλικίας που πήγαν στο τσίρκο σε περίοδο 12 μηνών. 
u , 
5 Έκθεση από μία μελέτη που πραγματοποίησε ο Pierre Paret το 1980 για την Επιτροπή με 
τίτλο "Η οικονομική και κοινωνική κατάσταση των επιχειρήσεων τσίρκου και των επαγγελματιών 
στον τομεα αυτό στις χώρες της Κοινότητας" 
21 
Στην πολιτιστική ζωή των Γάλλων, το τσίρκο κατέχει την τέταρτη θέση. 
Βλ. πίνακα 16 
Πίνακας 16: Πολιτιστικές εξορμήσεις των Γάλλων. 
Ποσοστό Γάλλων (15 ετών και άνω) που επισκέφθηκαν... 
όπερα 
συναυλία τζαζ μουσικής 
οπερέττα 
επαγγελματικό χορό 
συναυλία ροκ μουσικής 
κοντσέρτο κλασικής μουσικής 
λούνα παρκ 
αίθουσα εικαστικών τεχνών 
μιούζικ χωλ/καμπαρέ 
δημοτικούς χορούς 
επαγγελματικό θέατρο 
ερασιτεχνικό θέατρο 
αθλητικές εκδηλώσεις 
προσωρινή έκθεση ζωγραφικής/γλυπτικής 
νυκτερινό κέντρο/ντισκοτέκ 
αγορά μεταχειρισμένων επίπλων 
πανηγύρι 
ιστορικό μνημείο 
μουσείο 
τσίρκο 
ζωολογικό κήπο 
κινηματογράφο 
πανηγύρι/εμπορική ή βιομηχανική έκθεση i 
m τους τελευταίους 12 μήνες 
ήδη, αλλά όχι τους τελευταίους 12 μήνες 
ποτέ 
Σελίδα 22 
1.2.3 Η εμποροπανήγυρις 
Οι περισσότερες εμποροπανηγύρεις είναι οικογενειακές επιχειρήσεις. Στις 
επιχειρήσεις αυτές παρατηρείται φυσικά ποικιλία όσον αφορά την προσφορά 
(πωλήσεις, διασκέδαση, θέαμα, κτλ.), το μέγεθος (π.χ. συγκρουόμενα αυτοκίνητα, 
κέικ-γουώκ, 8-tracks, σε σύγκριση με ένα κλειστό σκοπευτήριο) και τους τόπους 
περιοδείας. 
Οι περισσότερες οικογένειες συμμετέχουν στην εμποροπανήγυρι από πολλές 
γενιές. Ο ρυθμός ζωής τους καθορίζεται αποκλειστικά από τα σχετικά γεγονότα. 
Στις περισσότερες χώρες, η περίοδος αρχίζει το Μάρτιο και κρατά έως το 
Νοέμβριο. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από έντονες μετακινήσεις. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη (στα νότια) οι καλλιτέχνες ταξιδεύουν καθόλη τη διάρκεια 
του έτους. Επιπλέον, ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός, σε όλα τα κράτη μέλη, 
προσπαθεί να βρει απασχόληση για την περίοδο του χειμώνα. Κατά τη χειμερινή 
περίοδο, για παράδειγμα, χριστουγεννιάτικες εμποροπανηγύρεις οργανώνονται σε 
ολοένα και περισσότερες χώρες. 
Ο αριθμός των μετακινήσεων καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από το μέγεθος της 
επιχείρησης, αλλά ιδίως από τη διάρκεια της εμποροπανηγύρεως. Η διάρκεια αυτή 
παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις ανάλογα με το εάν πρόκειται για 
εμποροπανήγυρι χωριού, μικρής ή μεγάλης πόλης. 
Στις μεγάλες πόλεις, οι εμποροπανηγύρεις διαρκούν συνήθως αρκετές εβδομάδες. 
Οι περισσότερες επιχειρήσεις αλλάζουν τόπο κάθε εβδομάδα ενώ οι περισσότερες 
οικογένειες είναι υποχρεωμένες να μετακινηθούν πολλές φορές κατά τη διάρκεια 
της περιόδου, αν και ορισμένες περιορίζουν τις μετακινήσεις τους σε μία περιοχή. 
Άλλες πάλι (κυρίως οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις) καλύπτουν μεγαλύτερες 
περιοχές. 
Η δραστηριότητα αυτή έχει και διεθνή διάσταση, ιδίως όσον αφορά τις 
επιχειρήσεις του Βελγίου/Κάτω Χωρών, της Γαλλίας/Γερμανίας και του Ηνωμένου 
Βασιλείου/Ιρλανδίας, ενώ οι διασυνοριακές δραστηριότητες αυξάνονται. 
Η εμποροπανήγυρις είναι ένα επάγγελμα έντασης εργασίας. Στα μεγαλύτερα ιδίως 
κράτη μέλη (F, D, GD, Ι), οι μεγάλες επιχειρήσεις παρέχουν απασχόληση σε 
σημαντικό αριθμό ατόμων. Για παράδειγμα, στη συνέχεια παρατίθενται ορισμένα 
στοιχεία σχετικά με τη Γερμανία (1979): εκτός από τα 12.000 άτομα που 
αποτελούσαν οι οικογένειες, στις εμποροπανηγύρεις απασχολούνταν άλλα 22.300 
άτομα. 
Προσωπικό μπορούν να προσλάβουν μόνον οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Για το 
λόγο αυτό, ορισμένες προσλαμβάνουν προσωπικό σε προσωρινή βάση σε 
συγκεκριμένες περιόδους (π.χ. κατά τη διάλυση ή την εγκατάσταση). 
Οι αγορές νέου υλικού, η συντήρηση του και η επισκευή του απαιτούν σημαντικές 
επενδύσεις προκειμένου να δοθεί αρκετή αίγλη στην επιχείρηση και να μπορεί να 
παρακολουθεί τις εξελίξεις των τάσεων. 
23 
Όσον αφορά το ενδιαφέρον του κόσμου για τις ετήσιες και άλλες 
εμποροπανηγύρεις, υπάρχουν λίγα ποσοτικά δεδομένα. Για παράδειγμα, στη 
Γερμανία οι επισκέπτες έφθασαν τα 170 εκατομμύρια. 
Ο πίνακας 16 δείχνει ότι στη Γαλλία είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς. 
Στην ΕΕ οι εμποροπανηγύρεις πραγματοποιούν ετήσιο κύκλο εργασιών της τάξης 
των 2,5 δισ. ECU περίπου. (Πηγή = The European Showmen's Union) 
Οι πολλές μετακινήσεις, μαζί με τις συνεχείς εγκαταστάσεις και διαλύσεις της 
επιχείρησης, αναγκάζουν τα άτομα αυτά να εργάζονται ιδιαίτερα σκληρά κατά τη 
διάρκεια της περιοδείας. 
Η χειμερινή περίοδος (Δεκέμβριος, Ιανουάριος, Φεβρουάριος) είναι η εποχή κατά 
την οποία αυτές οι οικογένειες πρέπει να μπορέσουν να επιβιώσουν. Ο χρόνος 
αυτός χρησιμοποιείται για τη βελτίωση και τη συντήρηση των υλικών και των 
οχημάτων. Κατά την περίοδο αυτή, οι οικογένειες διαμένουν προσωρινά σε 
χειμερινά καταλύματα, ορισμένες σε μόνιμο τόπο διαμονής, ενώ άλλες διαμένουν 
σε ειδικούς χώρους με τα τροχόσπιτα και τον εξοπλισμό τους. 
Χαρακτηριστικό των οικογενειών αυτών είναι το γεγονός ότι η οικογενειακή ζωή 
και η επαγγελματική μαζί εξελίσσονται μαζί. Σε μία τέτοια επιχείρηση, το 
ανδρόγυνο (καθώς και τα παιδιά) εργάζονται μαζί. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, υπάρχουν επαγγελματικές οργανώσεις που μεριμνούν 
για τα οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα των ατόμων αυτών. Σε ορισμένες 
χώρες, αυτές οι επαγγελματικές οργανώσεις αντιπροσωπεύουν την πλειονότητα 
των επιχειρήσεων. Στα μεγαλύτερα κράτη μέλη, οι περιφερειακές επαγγελματικές 
οργανώσεις ενώνονται συχνά σε κύριες/εθνικές οργανώσεις. Ορισμένες από τις 
επαγγελματικές οργανώσεις υπάρχουν εδώ και πολλά χρόνια, διαθέτουν δε τη δική 
τους διοίκηση καθώς και συμβούλους ενώ σε ορισμένες χώρες εκδίδουν περιοδικά 
και εφημερίδες. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, υπάρχουν κοινωνικοπολιτιστικές, εκπαιδευτικές και 
εκκλησιαστικές οργανώσεις που μεριμνούν για τις ανάγκες και τις επιθυμίες αυτού 
του πληθυσμού. 
Παράλληλα με τις εθνικές/περιφερειακές οργανώσεις, υπάρχει επίσης η "European 
Showmen's Union" (E.S.U.) που ιδρύθηκε το 1954. 
Στο συνδικάτο αυτό εκπροσωπούνται όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
και οι χώρες ΕΖΕΣ. 
24 
1.3 Σχολική φοίτηση των παιδιών των οποίων οι γονείς είναι περιοδεύοντες 
επαγγελματίες 
1.3.1. Προσχολική εκπαίδευση 
Στα κράτη μέλη (Β, F, NL) όπου υπάρχουν νηπιαγωγεία κοντά στα σημεία 
πρόσδεσης (σχολεία κοντά στις εσωτερικές πλωτές οδούς), τα παιδιά των 
εργαζομένων σε ποταμόπλοια που είναι σε προσχολική ηλικία φοιτούν στο σχολείο 
με ολοένα και μεγαλύτερη κανονικότητα. Στα περισσότερα κράτη μέλη, σχεδόν 
κανένα από τα παιδιά των εργαζομένων σε τσίρκα και εμποροπανηγύρεις δεν 
πηγαίνει στο νηπιαγωγείο. 
1.3.2. Πρωτοβάθμια εκπαίδευση 
Σε αυτά τα τέσσερα κράτη μέλη (Β, F, NL, D) η μεγάλη πλειονότητα των παιδιών 
των εργαζομένων σε ποταμόπλοια φοιτούν στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση ενώ 
παρατηρείται μεγάλη χρήση των οικοτροφείων (κλασικών ή ειδικών). Σε ορισμένα 
κράτη μέλη (π.χ. D) το γεγονός αυτό δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στους γονείς 
εξαιτίας των οικονομικών συνεπειών (βλ. κεφάλαιο 5). 
Σε διάφορα κράτη μέλη, τα παιδιά των εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις και 
τσίρκα φοιτούν σε κανονικά σχολεία κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Τα παιδιά που 
ακολουθούν τους γονείς τους κατά την εποχή των ταξιδιών πηγαίνουν σχολείο 
κοντά στον τόπο εγκατάστασης της επιχείρησης. Ως αποτέλεσμα, η φοίτηση τους 
κατά την εποχή των μετακινήσεων είναι ιδιαίτερα ακανόνιστη και φοιτούν σε 
διάφορα σχολεία. Σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχουν κινητά σχολεία για τα παιδιά 
των εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις (NL) και των εργαζομένων σε τσίρκο (Ε, 
NL, σε 1 κρατίδιο της D και 1 LEA στο UK). Κατά την περίοδο συλλογής των 
στοιχείων για την παρούσα έκθεση, στο ΗΒ υπήρχε ένα κινητό σχολείο για παιδιά 
εργαζομένων σε τσίρκο, το οποίο έχει κλείσει από τότε. Εντούτοις, οι Υπηρεσίες 
για την Εκπαίδευση των Περιοδευόντων Επαγγελματιών (Traveller Education 
Services), οι οποίες χρηματοδοτούνται από την επιχορήγηση του Τμήματος 210, 
καταβάλλουν προσπάθειες για την κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών των 
παιδιών που ανήκουν σε οικογένειες εργαζομένων σε τσίρκα με διάφορους άλλους 
τρόπους. Σε ορισμένα κράτη μέλη πάλι, (π.χ. UK, F) η εκπαίδευση των παιδιών 
αυτών υποστηρίζεται με την παροχή υλικού εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη τα παιδιά εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις/τσίρκο δεν 
ακολουθούν τους γονείς τους κατά την εποχή των μετακινήσεων. Τα παιδιά αυτά 
μένουν σε οικοτροφεία ή φιλοξενούνται από οικογένειες (συγγενείς). Τούτο ισχύει 
ιδίως για το Βέλγιο, όπου η πλειονότητα των παιδιών των εργαζομένων σε 
εμποροπανηγύρεις χρησιμοποιούν οικοτροφεία. Σε άλλα κράτη μέλη (π.χ. F, NL, 
Ι) λίγα έως ελάχιστα παιδιά επιλέγουν ως λύση το οικοτροφείο. 
Πρέπει να σημειωθεί ότι η σχολική φοίτηση των παιδιών των εργαζομένων σε 
τσίρκο είναι ιδιαίτερα ακανόνιστη, κυρίως διότι τα τσίρκα (ιδίως τα μικρότερα, τα 
οποία είναι και τα περισσότερα) συχνά επισκέπτονται πολλούς τόπους στη διάρκεια 
μίας περιόδου και σπάνια παραμένουν σε έναν τόπο περισσότερες από λίγες 
ημέρες. 
Τα παιδιά των τσίρκων που ταξιδεύουν σε διάφορες χώρες (ο αριθμός των οποίων 
αυξάνεται) αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα όσον αφορά την εκπαίδευση. Η 
25 
χώρα υποδοχής δεν έχει σαφή ιδέα του αριθμού των παιδιών αυτών ή του τρόπου με τον οποίο 
οργανώνεται ή θα μπορούσε να οργανωθεί η εκπαίδευση τους. Οι γονείς των παιδιών είναι 
υποχρεωμένοι ως επί το πλείστον να βασιστούν στις δικές τους δυνατότητες και μέσα 
προκειμένου να ρυθμίσουν το ζήτημα της εκπαίδευσης των παιδιών τους. Σήμερα, διάφορα 
κράτη μέλη προτείνουν ότι η κατάσταοη αυτή μπορεί να αλλάξει μόνο με τη λήψη 
συγκεκριμένων μέτρων, τη σύναψη συμφωνιών και τη συνεργασία σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
1.3.3. Δευτεροβάθμια εκπαίδευση 
Η πλειονότητα των παιδιών των εργαζομένων σε ποταμόπλοια στα εν λόγω κράτη μέλη 
φαίνεται ότι φοιτά στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση με κανονικό ρυθμό (επαγγελματική 
κατάρτιση). Αυτό επιτυγχάνεται ως επί το πλείστον με τη χρήση οικοτροφείων. 
Από τις περιορισμένες πληροφορίες που υπάρχουν, φαίνεται ότι η δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση των παιδιών των εργαζομένων σε τσίρκα και εμποροπανηγύρεις 
κυμαίνεται από ακανόνιστη έως ιδιαίτερα ακανόνιστη, πράγμα που ισχύει ιδίως για τα 
παιδιά που ακολουθούν τους γονείς τους (βλ. 1.3.2.). 
Η ανάπτυξη κατάλληλων και προσαρμοσμένων μοντέλων αποτελεί ακόμη σημαντικό 
πρόβλημα για τα διάφορα κράτη μέλη. 
1.3.4. Ποσοτικά δεδομένα 
Πίνακας 17: ΒΕΛΠΟ 
Τρόπος παροχής εκπαίδευσης 
ΠΑΙΔΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ (σε 3 ημερήσια τμήματα: 2 στη Φλάνδρα /1 στη 
Βαλλονία) 
Σχολικό έτος 1991-1992: 244 παιδιά νηπιαγωγείου (Βέλγιο) 
Σχολικό έτος 1992-1993: 147 παιδιά νηπιαγωγείου (Φλάνδρα) 
ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ 
Σε οικοτροφεία 535 παιδιά 
ΠΑΙΔΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΤΤΡΕΙΣ 
Πρωτοβάθμια εκπαίδευση (Σχολικό έτος 1992/93) 
30% των παιδιών φοιτά στο κανονικό σχολικό σύστημα 
70% των παιδιών φοιτά σε οικοτροφεία 
26 
Πίνακας 18: ΓΑΛΛΙΑ: Αριθμός παιδιών που είναι εγγεγραμμένα σε ορισμένες 
περιοχές 
Académie de Créveil 
Académie d'Orléans-Tours 
Académie de Versailles 
Académie d'Aix-Marseille ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ 
1000 
600 
1693 
1021 ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ 
102 
42 
36 ΔΕΝ ΦΟΓΓΟΤΝ 
1640 
4099 
379 
Πίνακας 19: ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
Τρόπος παροχής εκπαίδευσης (Αποτελέσματα επισκόπησης 1991/1992) 
Ν=92 οικογένειες / 173 παιδιά (Εμποροπανηγύρεις και τσίρκα) 
ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΑΙΔΙΩΝ 
40% Παραμένουν σε χειμερινά καταλύματα κατά τη σχολική εβδομάδα για 
να συνεχίσουν τη φοίτηση στο τοπικό σχολείο 
38% Μετακινούνται καθημερινώς στο σχολείο από την εμποροπανήγυρι 
19% Δεν πηγαίνουν καθόλου σχολείο 
3% Φοιτούν σε οικοτροφεία (*) 
ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΑΙΔΙΏΝ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ κατά την περίοδο ΠΑΎΣΗΣ 
97% Πηγαίνουν σχολείο κοντά στα χειμερινά καταλύματα 
3% Φοιτούν σε οικοτροφεία (*) 
Ι Ι W Me Î« sfoôft της QlKQYSVSlftc 1 
ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ 
Προσχολικής ηλικίας 40 
Ηλικίας δημοτικού 99 
Ηλικίας μετά το δημοτικό 
ΣΤΝ0Λ0 34 
J23-
27 
Πίνακας 20: ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 
ΠΑΙΔΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ 
500 παιδιά νηπιαγωγείου φοιτούν σε σχολεία κοντά στους τόπους πρόσδεσης (7) ή 
σε κανονικά σχολεία με περισσότερο ή λιγότερο ρυθμό 
ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ 
1074 παιδιά χρησιμοποιούν οικοτροφεία 
ΔΕΤΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ 
916 παιδιά χρησιμοποιούν οικοτροφεία 
ΠΑΙΔΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΤΣΙΡΚΟ 
κατά τη διάρκεια της περιόδου παύσης τα παιδιά φοιτούν στο κανονικό σχολικό 
σύστημα 
κατά την περίοδο των μετακινήσεων τα παιδιά φοιτούν στο σύστημα κινητής 
εκπαίδευσης 
ΠΑΙΔΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΓΡΕΙΣ 
κατά τη διάρκεια της περιόδου παύσης (Οκτώβριος-Μάρτιος) τα παιδιά των 
εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις (πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης) φοιτούν στο 
κανονικό σχολικό σύστημα 
κατά την περίοδο των μετακινήσεων φοιτούν στο σύστημα κινητής 
εκπαίδευσης. Όταν είναι δυνατό, φοιτούν στο κανονικό σχολικό σύστημα (25%) 
ΠΙΝΑΚΑΣ 21: 63 ΤΟΠΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΤΠΚΕΣ ΑΡΧΕΣ (LEA) (58 στην Αγγλία - 5 στην 
Ουαλλία) 
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ΠΕΡΙΟΔΕΤΟΝΤΕΣΕΠΑ 
ΠΈΛΜΑΤΕΕΣ 
ΠΟΤΑΜΟΠΛΟΙΑ 
ΤΣΙΡΚΑ 
ΕΜΠΟΡΟΠΑΝΗΓΎΡΕΙΣ 
ΣΤΝΟΛΑ ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΑΙΔΙΩΝ 
ηλικίας ΔΗΜΟΤΤΚΟΤ 
ΣΤΝΟΛΟ 
22 
158 
1116 
129$ φοιτούν 
17 
65 
681 
763 δεν φοιτούν 
-
34 
102 
136 ηλικίας ΔΕΤΤ/ΜΙΑΣ ΕΚΠ. 
φοιτούν 
5 
15 
258 
278 δεν φοιτούν 
44 
75 
119 
28 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 
ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΠΑ ΤΗΝ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΟΗΘΕΙΑΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟΤΣ ΓΟΝΕΙΣ 
1. Οι διάφορες εθνικές εκθέσεις τονίζουν το γεγονός ότι απαραίτητη προϋπόθεση για 
τη βελτίωση της εκπαίδευσης των παιδιών των περιοδευόντων επαγγελματιών 
είναι η καλή επικοινωνία και συνεργασία με τους γονείς. 
Τα διάφορα κράτη μέλη πραγματοποιούν μεγάλες επενδύσεις προκειμένου να 
επιτευχθεί ο στόχος αυτός. 
2. Μεγάλο μέρος της επικοινωνίας και της συνεργασίας αποτυγχάνει το στόχο της 
λόγω της μεγάλης κινητικότητας των ομάδων στις οποίες απευθύνεται. 
Η προετοιμασία, εκτέλεση και παρακολούθηση των πρωτοβουλιών που 
πραγματοποιούνται σήμερα στον τομέα αυτό βασίζονται στη συνεργασία με: 
τους εκπροσώπους των ομάδων στόχων, 
τις οργανώσεις εκπροσώπησης των ομάδων στόχων (τις επαγγελματικές 
οργανώσεις, κοινωνικές οργανώσεις, τις εκκλησιαστικές οργανώσεις κτλ.) 
τα άτομα, τις οργανώσεις και τα ιδρύματα που εμπλέκονται με κάποιο τρόπο 
στις ομάδες στόχους. 
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται: 
στην έρευνα και/ή στη μεταχείριση των κατάλληλων διαύλων 
πληροφόρησης, 
τη δημιουργία βατών διαύλων πληροφόρησης, 
την ανάπτυξη σκόπιμων, συγκεκριμένων, σαφών πληροφοριών (όσον αφορά 
τη μορφή και το περιεχόμενο). 
3. Οι ενέργειες και οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν ως στόχο να διευκολύνουν τη 
συζήτηση με τους γονείς (3.1.), ν<* οργανώσουν εκστρατείες πληροφόρησης για τους 
γονείς (3.2.) ή να παρέχουν άμεση υποστήριξη στους γονείς (3.3.). 
3.1. Συζήτηση με τους γονείς: 
Συζητήσεις (σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο) πραγματοποιήθηκαν με 
τους γονείς σε κάθε φάση του δοκιμαστικού σχεδίου (προετοιμασία, έναρξη, 
παρακολούθηση, αξιολόγηση), π.χ.: ποιες είναι οι συγκεκριμένες προσδοκίες, 
εμπειρίες των γονέων; 
Προετοιμάστηκαν ή οργανώθηκαν έρευνες στις ομάδες στόχους, 
συζητήθηκαν τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα· 
Η δημιουργία σε περιφερειακό και/ή εθνικό επίπεδο μηχανισμών 
συζήτησης (ομάδες υποστήριξης, επιτροπές συζήτησης, και δίκτυα 
εκπροσώπων από τις επιτροπές εκπροσώπησης, κτλ.) 
29 
3.2. Εκστρατείες πληροφόρησης:- Ενημερωτικά φυλλάδια και δελτία 
διανέμονται στους γονείς στα διάφορα κράτη 
μέλη σε τακτική βάση 
οι δημοσιεύσεις αυτές περιλαμβάνουν γεγονότα και στοιχεία σχετικά με τις 
εκπαιδευτικές δυνατότητες και πρωτοβουλίες που διατίθενται για τα παιδιά τους 
(σε περιφερειακό και/ή εθνικό επίπεδο)· 
δημοσιεύσεις πληροφοριών (από τα οικεία υπουργεία και/ή τις οργανώσεις 
εκπροσώπησης) στον τύπο και/ή σε περιοδικά που ασχολούνται με τα ειδικά 
ενδιαφέροντα των ομάδων στόχων (συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης της EFECOT 
"Newsline"). 
3.3. Άμεση υποστήριξη στους γονείς: 
Η ανάπτυξη συστημάτων παρακολούθησης, με ιδιαίτερη προσοχή στους εύκολους 
τρόπους επικοινωνίας μεταξύ γονέων και σχολείων καθώς και μεταξύ των διάφορων 
σχολείων που αναλαμβάνουν παιδιά περιοδευόντων επαγγελματιών 
Η ανάπτυξη εκπαιδευτικών εργαλείων που μπορούν να χρησιμοποιούν επί του 
σκάφους οι οικογένειες εργαζομένων σε ποταμόπλοια όταν δεν μπορούν να 
στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο που βρίσκεται κοντά. 
Τούτο σημαίνει π.χ. φάκελοι, φυλλάδια και κασέττες εργασίας που μπορούν να 
χρησιμοποιούν οι γονείς για να καθοδηγούν και να κατευθύνουν την ανάπτυξη των 
παιδιών τους που είναι σε προσχολική ηλικία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην 
ανάπτυξη της γλώσσας των παιδιών προσχολικής ηλικίας. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη παρέχονται σύμβουλοι/κινητοί δάσκαλοι. Στόχος είναι να 
οικοδομηθούν και να διατηρηθούν καλές σχέσεις μεταξύ των γονέων και των 
εκπαιδευτικών θεσμών. 
4. Διάφορες δραστηριότητες και πρωτοβουλίες που περιγράφονται παραπάνω 
προετοιμάζονται και πραγματοποιούνται με τη συνεργασία και την υποστήριξη της 
Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
4.1. Συγκεκριμένα αποτελέσματα 
Σε διάφορα κράτη μέλη, οι επαγγελματικές οργανώσεις του τομέα των ποταμόπλοιων και 
των εμποροπανηγύρεων διαδραματίζουν πιο δραστήριο ρόλο όσον αφορά την εκπαίδευση 
των παιδιών: 
η εκπαίδευση και η κατάρτιση εξετάζονται στο πλαίσιο συνεδριάσεων με τους 
ενδιαφερόμενους εταίρους· 
η εκπαίδευση και η κατάρτιση αποτελούν πλέον θέματα ενδιαφέροντος στα 
περιοδικά τους και τις δημοσιεύσεις τους· 
διοικητικά μέτρα λαμβάνονται σε διάφορες χώρες προκειμένου να εξασφαλιστεί η 
συστηματική παρακολούθηση της εκπαίδευσης/κατάρτισης και ότι έχει ενταχθεί στο 
πλαίσιο της οργανωτικής πολιτικής τους. 
Ορισμένες επαγγελματικές οργανώσεις έχουν ορίσει ένα εκτελεστικό μέλος (σε 
εθνικό και/ή περιφερειακό επίπεδο) για να χειρίζεται τα θέματα πολιτικής σχετικά 
με τη μείωση της αποχής και τη σχολική φοίτηση. 
4.2. Οι δίαυλοι μέσω των οποίων οι γονείς κάνουν γνωστές τις επιθυμίες τους όσον 
αφορά την εκπαίδευση των παιδιών τους είναι σαφέστεροι. Επίσης, υπάρχουν 
ενδείξεις ότι οι γονείς χρησιμοποιούν τους διαύλους αυτούς ολοένα και 
περισσότερο, π.χ.: 
30 
γονείς που θίγουν προσωπικά ζητήματα στο πλαίσιο των επαγγελματικών 
οργανώσεων στις οποίες είναι μέλη 
ολοένα και περισσότεροι γονείς που συμμετέχουν σε διασυνοριακές 
επαγγελματικές δραστηριότητες υποβάλλουν αίτηση για πληροφόρηση σχετικά 
με τις εκπαιδευτικές δυνατότητες σε άλλες χώρες· 
το γραφείο της EFECOT στις Βρυξέλλες αντιμετωπίζει τακτικά ζητήματα από 
μεμονωμένους γονείς. 
4.3. Σε ορισμένες περιοχές, μεμονωμένοι γονείς - με την υποστήριξη των επαγγελματικών 
τους οργανώσεων - έχουν ενωθεί σε ομάδες, πράγμα που δημιούργησε περιφερειακές 
ενώσεις γονέων (οικογενειών εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις). 
Στόχος του εγχειρήματος αυτού είναι να επισημανθούν και να προασπιστούν οι 
εκπαιδευτικές ανάγκες με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. 
4.4. Οι εκπρόσωποι των υπουργείων παιδείας θεωρούν ότι αυτές οι διαβουλεύσεις με τους 
γονείς, τις επαγγελματικές ενώσεις, τους εκκλησιαστικούς και τους κοινωνικούς 
λειτουργούς είναι ιδιαίτερα χρήσιμες και παραγωγικές: 
εξηγείται η ειδική φύση των τομέων αυτών, 
καθίστανται σαφή τα ειδικά προβλήματα και προσδοκίες των γονέων, 
οι συζητήσεις δημιουργούν συγκεκριμένες νέες πρωτοβουλίες. 
4.5. Για τους γονείς δημιουργήθηκαν φυλλάδια στα γερμανικά, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, 
ισπανικά και ολλανδικά. Στόχος των φυλλαδίων αυτών είναι: 
να βοηθήσουν τους γονείς να συνειδητοποιήσουν τη μεγάλη σημασία που έχει 
η εκπαίδευση των παιδιών τους· 
να παρέχουν στους γονείς ορισμένες ενδείξεις σχετικά με το ερώτημα "τι 
κάνουμε όταν φεύγουμε και εργαζόμαστε για λίγο σε άλλη χώρα;" 
Η πρακτική εμπειρία έδειξε ότι τα φυλλάδια αυτά χρειάζονται επιπλέον επεξεργασία 
όσον αφορά το περιεχόμενο τους. Ως μέσο, το "ευρωπαϊκό φυλλάδιο" φαίνεται ότι δίνει 
απάντηση σε μία πραγματική ανάγκη. 
4.6. Η προώθηση αντίστοιχων πρωτοβουλιών για τις οικογένειες των τσίρκων είναι 
εξαιρετικά δύσκολη. Αυτό οφείλεται κυρίως στην απουσία επαγγελματικών 
οργανώσεων του κλάδου σε περιφερειακό, εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο. 
5. Συμπεράσματα 
Τα συμπεράσματα φαίνεται ότι δείχνουν ότι υπάρχει πραγματική ανάγκη για 
πρωτοβουλίες οι οποίες θα σχεδιαστούν κατά τρόπον ώστε να καλύπτουν τους γονείς, 
και επίσημα, σε οτιδήποτε αφορά την εκπαίδευση των παιδιών τους. 
Οι εκστρατείες πληροφόρησης των γονέων και η οργάνωση διαβουλεύσεων μεταξύ 
γονέων και άλλων ενδιαφερομένων μερών φαίνεται ότι αποτελούν σημαντικούς 
μοχλούς για την προετοιμασία και την εφαρμογή κατάλληλων εκπαιδευτικών 
δυνατοτήτων. 
Όσον αφορά την εφαρμογή του ψηφίσματος του Μαίου 1989, οι πρωτοβουλίες 
διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. 
Οι πρωτοβουλίες συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των βραχυπρόθεσμων και 
μεσοπρόθεσμων απαιτήσεων για βελτίωση της εκπαιδευτικής κατάστασης των παιδιών 
των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
31 
Η έναρξη μίας "διαρθρωμένης συζήτησης" μεταξύ επαγγελματικών ενώσεων και 
εκπροσώπων πολιτικής είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους τελευταίους 
προκειμένου να διαθέτουν ενημερωμένες πληροφορίες σχετικά με τον αριθμό των 
οικογενειών, τον αριθμό των παιδιών, τον αριθμό/τοποθεσία των 
εμποροπανηγύρεων, τις διαδρομές, κτλ. 
II συνέχεια έχει ιδιαίτερη σημασία στην εκπαιδευτική διαδικασία. Όσον αφορά τα 
παιδιά που μετακινούνται με τους γονείς τους - τα οποία πολλές φορές φοιτούν σε 
διάφορα σχολεία - αυτή η συνέχεια μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο εάν όλοι οι 
ενδιαφερόμενοι συμμετέχουν σε συζητήσεις και καταβάλλουν τις απαιτούμενες 
προσπάθειες. Οι ίδιοι οι γονείς διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο όσον αφορά το 
σημείο αυτό. 
Εξίσου απαραίτητη είναι η παροχή συγκεκριμένης βοήθειας. Ως αποτέλεσμα των 
εκστρατειών πληροφόρησης για τους γονείς και των διαβουλεύσεων μεταξύ γονέων 
και διδακτικού προσωπικού ή, ανάλογα με την περίπτωση, των διοικητικών 
εκπροσώπων, τώρα μπορούν να αναπτυχθούν και να διανεμηθούν μέσα υπέρ των 
γονέων. Οι δυνατότητες περιλαμβάνουν καταλόγους ερωτήσεων και υποδείξεων που 
μπορούν να προωθήσουν οι γονείς όταν έρχονται σε επαφή με ένα σχολείο. 
Εξαιτίας της κινητικότητας τους, οι γονείς σπάνια μπορούν, εάν το κατορθώνουν 
ποτέ, να συμμετέχουν στη τακτική δομή των συζητήσεων μεταξύ σχολείου και 
οικογένειας. Συνεπώς, θα είναι απαραίτητο να επινοηθούν οι κατάλληλες δομές 
για αυτήν την επικοινωνία. 
32 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 
ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΣΗ 
1. Προσχολική εκπαίδευση 
Τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά των περιοδευόντων 
επαγγελματιών παρουσιάζονται κατά τα πρώτα βήματα της σχολικής τους φοίτησης. 
Συνεπώς, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην προσχολική εκπαίδευση των 
μετακινούμενων παιδιών. 
Οι πρωτοβουλίες που αναφέρθηκαν στις εθνικές εκθέσεις (συνήθως δοκιμαστικά σχέδια 
ή απλώς σχέδια) αποσκοπούν: 
στη μείωση των ορίων που τίθενται για τους γονείς (και τα παιδιά) όσον αφορά την 
πρόσβαση στην εκπαίδευση, 
υποκίνηση της κοινωνικοποίησης, 
προώθηση της ένταξης στην κοινωνία (συμπεριλαμβανομένων των εγκαταστάσεων 
τακτικής σχολικής φοίτησης), 
ανάπτυξη κατάλληλων συστημάτων παρακολούθησης των μαθητών, 
προώθηση της απόκτησης γλωσσικών ικανοτήτων. 
Πολλά κράτη μέλη (Β, F, NL) επινόησαν διάφορα σχέδια για τα παιδιά των εργαζομένων 
σε ποταμόπλοια. Δεδομένων των μετακινήσεων αυτής της ομάδας στόχου (το μήκος και η 
έκταση της γης καθώς και των διασυνοριακών διαδρομών), τα σχέδια αυτά δίνουν 
ιδιαίτερη προσοχή στη συνεργασία μεταξύ των διάφορων εκπαιδευτικών δυνατοτήτων 
(τάξεις κοντά στο σημείο πρόσδεσης - κέντρα υποδοχής) σε περιφερειακό/εθνικό και 
διεθνές επίπεδο (= δίκτυα σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο). Στο Βέλγιο (φλ), η επίσημη 
δομή του "Netwerk voor Onderwijs aan Varende Kleuters" περιλαμβάνει δύο κέντρα υποδοχής 
(σχολεία κοντά σε σημεία πρόσδεσης) και ένα σύμβουλο που είναι υπεύθυνος για το 
συντονισμό. 
Εντατική συνεργασία αναπτύσσεται μεταξύ των επτά σχολείων κοντά σε σημεία 
πρόσδεσης και δύο κινητών δασκάλων στις Κάτω Χώρες, των δύο σχολείων κοντά σε 
σημεία πρόσδεσης στο Βέλγιο (φλ) και του κέντρου υποδοχής στη βόρεια Γαλλία (Conflans-
Ste-Honorine) με την υποστήριξη της Ε.Ε. Στόχος είναι να αναπτυχθεί ένα πλήρως 
λειτουργικό ευρωπαϊκό δίκτυο για την εκπαίδευση των παιδιών προσχολικής ηλικίας που 
ταξιδεύουν σε διάφορες χώρες. 
Στο πλαίσιο αυτού του ευρωπαϊκού σχεδίου αναπτύχθηκε ένα "Διεθνές εκπαιδευτικό 
διαβατήριο". Με το διαβατήριο αυτό, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να παρακολουθούν το 
παιδί. Επιπλέον, εκπονείται ένας εκπαιδευτικός οδηγός για τους γονείς. Ο οδηγός αυτός 
θα παρέχει στους γονείς χρήσιμες πληροφορίες και κατευθυντήριες γραμμές. 
Στα σχολεία που βρίσκονται κοντά σε σημεία πρόσδεσης στα διάφορα κράτη μέλη, πρέπει 
να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή: 
στην ανάπτυξη της γλωσσικής έκφρασης των παιδιών των εργαζομένων σε 
ποταμόπλοια, 
στην αισθητήριο-κινητική ανάπτυξη 
στην οργάνωση δραστηριοτήτων για την ενθάρρυνση της ολοκλήρωσης των παιδιών 
των εργαζομένων σε ποταμόπλοια και των παιδιών που ζουν στην ξηρά. 
Ορισμένα από τα σχέδια αυτά έχουν φθάσει σε μία φάση όπου έχει ήδη αποκτηθεί 
σημαντική εμπειρία τόσο από το διδακτικό προσωπικό όσο και από τους γονείς που 
συμμετέχουν. Ορισμένα κράτη μέλη εξετάζουν τη θεσμοθέτηση αυτών των μεθόδων 
διδασκαλίας (Β/φλ). 
33 
Όσον αφορά τα μικρά παιδιά των εργαζομένων σε τσίρκο και εμποροπανηγύρεις, τα 
περισσότερα κράτη μέλη προσπαθούν ακόμη να προσανατολιστούν: 
οργανώνοντας συζητήσεις με τους ενδιαφερόμενους γονείς, 
εξετάζοντας τις ανάγκες και τις απαιτήσεις, 
εφαρμόζοντας δοκιμαστικά σχέδια μικρής κλίμακας (τοπικά). 
Στα κράτη μέλη όπου υπάρχουν κινητά σχολεία για τα παιδιά αυτών των οικογενειών (Ε, 
F, NL), στα παιδιά προσχολικής ηλικίας παρέχεται εκπαίδευση και κατά την εποχή των 
μετακινήσεων. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη (Β/φλ) εφαρμόζονται δοκιμαστικά σχέδια σε συνεννόηση με τις 
επαγγελματικές οργανώσεις των εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις, τα οποία 
αποσκοπούν στη διερεύνηση της μεθόδου παροχής προσχολικής εκπαίδευσης στα παιδιά 
με τον καλύτερο τρόπο κατά την περίοδο των μετακινήσεων. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. D και L) η εκπαίδευση των παιδιών προσχολικής ηλικίας 
κατά τη διάρκεια ορισμένων εμποροπανηγύρεων παρέχεται με πρωτοβουλία ορισμένων 
οργανώσεων. 
Διάφορες εθνικές εκθέσεις αναφέρουν τα θετικά αποτελέσματα των διαφημιστικών 
δραστηριοτήτων. Τούτο εξηγείται από το γεγονός ότι τα σχέδια αυτά οδηγούν σε αυξημένη 
συμμετοχή των παιδιών προσχολικής ηλικίας που ταξιδεύουν στην επίσημη εκπαίδευση. 
2. Πρωτοβάθμια εκπαίδευση 
2.1. Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, παιδιά εργαζομένων σε ποταμόπλοια: 
Όσον αφορά την εκπαίδευση των παιδιών αυτών, οι εθνικές εκθέσεις φαίνεται ότι 
δείχνουν ότι η μεγάλη πλειονότητα χρησιμοποιεί εγκαταστάσεις οικοτροφείων (βλ. 
κεφάλαια 1 και 5). 
Το γεγονός αυτό υποστηρίζει τα συμπεράσματα της μελέτης της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπής (1985-1988). 
Συνεπώς, το κεφάλαιο αυτό περιορίζεται στην αναφορά των εκπαιδευτικών 
επιλογών που διαθέτουν τα παιδιά των εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις και 
τσίρκα. 
2.2. Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, παιδιά εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις και τσίρκα: 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η πλειονότητα των γονέων που εργάζονται σε τσίρκα 
και εμποροπανηγύρεις επιλέγουν τα δημόσια δημοτικά σχολεία από τα 
οικοτροφεία. 
Η μεγάλη πλειονότητα των παιδιών συνοδεύουν τους γονείς τους κατά τη διάρκεια 
της περιοδείας (με εξαίρεση ορισμένα κράτη μέλη). 
Ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν ένα φάσμα μέτρων υποστήριξης που εφαρμόζονται 
εδώ και μεγάλο χρονικό διάστημα και αποσκοπούν να αναβαθμίσουν την 
πρωτοβάθμια σχολική εκπαίδευση αυτών των ομάδων στόχων. 
Επιπλέον, ορισμένα κράτη μέλη (D, Ε, F, I, NL, UK) συνεργάζονται σε μία 
διεξοδική μελέτη σχετικά με ένα σύστημα παρακολούθησης των μαθητών που είναι 
προσαρμοσμένο στα παιδιά που μετακινούνται (παράλληλα με τα παιδιά των 
εργαζομένων οε ποταμόπλοια, τσίρκα και εμποροπανηγύρεις, στόχο αποτελούν και 
τα παιδιά των εποχιακών εργαζομένων). Πρόθεση της μελέτης είναι να καθορίσει 
τα κριτήρια για ένα προσαρμοσμένο σύστημα παρακολούθησης των μαθητών και να 
καταρτιστεί ένας οδηγός που θα περιλαμβάνει συστάσεις και κατευθυντήριες 
γραμμές για τη χρήση του συστήματος αυτού, με βάση την υπάρχουσα εμπειρία στα 
εν λόγω κράτη μέλη καθώς και την εμπειρία που θα αποκτηθεί από τις διάφορες 
πειραματικές μελέτες. 
Στο πλαίσιο του δικτύου των ευρωπαϊκών σχεδίων που αναφέρονται παραπάνω, 
διάφορα κράτη μέλη (D, NL, UK) συνεργάζονται για την ανάπτυξη προσαρμοσμένων 
υλικών εξ αποστάσεως εκπαίδευσης και την ανταλλαγή των σχετικών εμπειριών και 
γνώσεων. 
34 
Επιπλέον, η σημερινή πορεία προσαρμόζεται υπό το φως της εμπειρίας (και καθοδηγείται 
από την εφαρμογή του ψηφίσματος 89/C 153/02) π.χ. 
την ανάπτυξη κατάλληλων συστημάτων παρακολούθησης, 
την ανάπτυξη κατάλληλων υλικών εξ αποστάσεων εκπαίδευσης 
Στα διάφορα κράτη μέλη, η εκπαίδευση των παιδιών που μετακινούνται πραγματοποιείται 
μέσω διάφορων εκπαιδευτικών μοντέλων (ή συνδυασμών μοντέλων). Όσον αφορά το σημείο 
αυτό, πρέπει να αναφερθεί ότι σε μερικά κράτη μέλη αυτά τα μοντέλα εφαρμόζονται εδώ 
και σημαντικό χρονικό διάστημα (NL, UK). Αντίθετα, στα περισσότερα κράτη μέλη, τα 
μοντέλα αυτά άρχισαν να λειτουργούν μόνο τα τελευταία χρόνια και συνεπώς συχνά έχουν 
ακόμη τη μορφή δοκιμαστικών σχεδίων. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, η εκπαίδευση των παιδιών των εργαζομένων σε 
εμποροπανηγύρεις και τσίρκα (NL, UK) ή των παιδιών των εργαζομένων σε τσίρκα (D, 
Ε, F) οργανώνεται με κινητά σχολεία. Η χρήση κινητών εκπαιδευτικών μονάδων από τις 
τοπικές Υπηρεσίες για την Εκπαίδευση των Περιοδευόντων Επαγγελματιών στο ΗΒ 
πρέπει να εξετασθεί στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής για την προώθηση της 
ένταξης των παιδιών των περιοδευόντων επαγγελματιών στα κανονικά σχολεία και της 
πρόσβασης τους στα κανονικά σχολικά αναλυτικά προγράμματα. Σε ένα κράτος μέλος (NL) 
καθιερώθηκαν πρόσφατα μίνι-κινητά σχολεία επιπλέον από το υπάρχον δίκτυο κινητών 
σχολείων. Αυτά τα μίνι-κινητά σχολεία αποσκοπούν στην παροχή εκπαίδευσης στα παιδιά 
των εργαζομένων σε μικρές εμποροπανηγύρεις. 
Ορισμένα κράτη μέλη επιλέγουν ένα μοντέλο κατά το οποίο τα παιδιά αυτά φοιτούν σε 
κανονικά σχολεία. Στο μοντέλο αυτό, προβλέπονται σαφώς διαφορετικά εκπαιδευτικά 
μέτρα για την υποστήριξη αυτών των σχολείων. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη προσλαμβάνεται πρόσθετος αριθμός δασκάλων, ο οποίος 
ορισμένες φορές είναι σημαντικός (D, UK). Στο σημείο αυτό, ιδιαίτερη προσοχή δίνεται 
στην εύρυθμη συνεργασία μεταξύ των σχολείων αυτών, δηλαδή από τη μία πλευρά μεταξύ 
των σχολείων όπου φοιτούν τα παιδιά κατά τη χειμερινή περίοδο και από την άλλη μεταξύ 
των σχολείων όπου φοιτούν τα παιδιά κατά τη διάρκεια της περιοδείας. 
Αρκετά κράτη μέλη διαθέτουν σε συστηματική βάση υλικό εξ αποστάσεως εκπαίδευσης στα 
παιδιά που μετακινούνται (F, UK). Ορισμένες Υπηρεσίες για την Εκπαίδευση των 
Περιοδευόντων Επαγγελματιών στο ΗΒ ασχολήθηκαν με την παροχή υλικού εξ 
αποστάσεως εκπαίδευσης ώστε να εξασφαλισθεί η συνέχεια της φοίτησης των παιδιών 
αυτών κατά την περίοδο των μετακινήσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει χρηματοδοτήσει 
σχέδια στο ΗΒ για τη συνέχιση των προσπαθειών αυτών και για το συντονισμό των 
περαιτέρω εξελίξεων στον τομέα αυτό. 
Ορισμένα κράτη μέλη (Β, Ε, Ι) εκπονούν ή εκτελούν σχέδια με στόχο τη δημιουργία ενός 
εκπαιδευτικού συνόλου επί παραγγελία για να εξυπηρετεί συγκεκριμένες καταστάσεις 
αυτών των παιδιών κατά τη διάρκεια της περιοδείας. 
Οι εκθέσεις δείχνουν ότι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή: 
στην αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων κατά τη 
διάρκεια της χειμερινής και της θερινής περιόδου· 
στην επιλογή του διδακτικού υλικού για την περίοδο των μετακινήσεων· 
την ανάπτυξη κατάλληλων συστημάτων παρακολούθησης των μαθητών· 
την ανάπτυξη κατάλληλων υλικών για την εκπαίδευση δι'αλληλογραφίας (π.χ. 
στοιχεία ανάγνωσης και γραφής). 
35 
Όσον αφορά την εκπαίδευση των παιδιών των εργαζομένων σε τσίρκα και 
εμποροπανηγύρεις, τα διάφορα κράτη μέλη συνέβαλαν στο να γίνει αντιληπτό ότι δίνουν 
ιδιαίτερη σημασία στην ανάπτυξη δικτύων δασκάλων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. 
3. Γενική παρατήρηση 
Όλες οι εθνικές εκθέσεις δείχνουν ότι ο μεγάλος αριθμός και η ποικιλία ενεργειών και 
σχεδίων που αναφέρονται στο κεφάλαιο αυτό αναπτύσσονται σε συνεργασία και με την 
υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 
Οι παρακάτω πτυχές των ενεργειών και σχεδίων φαίνεται ότι αποτελούν το κεντρικό 
σημείο του ζητήματος: 
διοργάνωση συζητήσεων με τις ομάδες στόχους (εκπροσώπους, οργανώσεις 
εκπροσώπησης και ιδρύματα ...), 
ανάπτυξη κατάλληλων συστημάτων παρακολούθησης, 
ανάπτυξη κατάλληλων υλικών εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. 
36 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 
ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ 
ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
1. Τα εν λόγω κράτη μέλη (Β, NL, F, D) διαθέτουν ειδικές δυνατότητες για την 
επαγγελματική κατάρτιση των οικογενειών των εργαζομένων σε ποταμόπλοια. 
Τα παιδιά των οικογενειών αυτών μπορούν να παρακολουθούν τα τμήματα αυτά στο 
πλαίσιο εκπαίδευσης με μερικό ή πλήρες ωράριο. 
Επίσης, έχουν γίνει επιπλέον ρυθμίσεις όσον αφορά τη φοίτηση αυτή ώστε να 
οδηγεί στη λήψη ειδικών πιστοποιητικών. 
2. Ορισμένα κράτη μέλη δημιουργούν (ή δημιούργησαν) δυνατότητες για την 
επαγγελματική κατάρτιση μερικού χρόνου των παιδιών των εργαζομένων σε 
εμποροπανηγύρεις. Οι δυνατότητες αυτές προετοιμάζονται (ή έχουν προετοιμαστεί) 
σε στενή συνεργασία με εκπροσώπους του τομέα των εμποροπανηγύρεων, Εκτός από 
τα ειδικά επαγγελματικά προσόντα, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στις 
ελεύθερες σπουδές και στη γενική εκπαίδευση. 
Δύο ευρωπαϊκά σεμινάρια, στο Vilvoorde (Β) και το Munsbach (L) διοργανώθηκαν με 
τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Task Force Ανθρώπινοι Πόροι). 
Στόχος των πρωτοβουλιών αυτών ήταν να δοθεί μία εμπεριστατωμένη απάντηση 
στα ερωτήματα: 
υπάρχει ανάγκη για πλήρη κατάρτιση στον ευρωπαϊκό τομέα των 
εμποροπανηγύρεων; 
εάν απαιτείται πλήρης κατάρτιση, τι πρέπει να παρέχει; 
με ποιον τρόπο μπορεί να οργανωθεί; 
Ως αποτέλεσμα των παραπάνω σεμιναρίων, άρχισε η συνεργασία μεταξύ του 
Apeldoorns College (NL), του Κέντρου για τη Μερική Επαγγελματική Δευτεροβάθμια 
Εκπαίδευση -Κ.Τ.Α. Evere (Β) και του Κέντρου για τη Μερική Επαγγελματική 
Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Overpelt/Maasmechelen (Β). 
Το 1993, η συνεργασία αυτή οδήγησε στην εφαρμογή δύο πραγματικών σχεδίων με 
την υποστήριξη της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, στο πλαίσιο του 
προγράμματος PETRAII. Για κάθε θέμα δημιουργούνται ενότητες για τα διάφορα 
τμήματα του προγράμματος, έτσι ώστε κάθε σπουδαστής να μπορεί να εργάζεται με 
το δικό του ρυθμό. Στόχος του σχεδίου είναι να αναπτυχθεί ένα πακέτο ενοτήτων, 
έτσι ώστε να καλυφθούν οι διάφοροι τομείς της κατάρτισης. Εκτός από τη γενική 
κατάρτιση, εξετάζεται και η πιο ειδικευμένη και τεχνική κατάρτιση. Κατά την 
επιλογή, την ανάπτυξη και την αξιολόγηση του αναλυτικού προγράμματος, οι 
εταίροι ζήτησαν συστηματικά τη γνώμη των επαγγελματικών οργανώσεων του 
τομέα των εμποροπανηγύρεων. 
Το 1992, συγκροτήθηκε μία ευρωπαϊκή συμβουλευτική ομάδα με την υποστήριξη της 
Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κατάρτιση στον τομέα των εμποροπανηγύρεων. Στο 
πλαίσιο της ομάδας αυτής ετοιμάστηκαν τα σημερινά σχέδια PETRA. Στις 
διαβουλεύσεις αυτές, ο αριθμός των συμμετεχόντων από εκπαιδευτικά ιδρύματα 
διαφόρων κρατών μελών (D, UK/Αγγλία και Σκωτία) αυξήθηκε σταδιακά. 
Ο σκοπός της συμβουλευτικής ομάδας είναι διττός. Από τη μία πλευρά η ομάδα 
επιδιώκει να εντοπίσει τις περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου υπάρχουν ακόμη 
ενδιαφερόμενοι εταίροι που θα επιθυμούσαν να συμμετέχουν σε μελλοντικά σχέδια 
και ενέργειες. Από την άλλη, οι διαβουλεύσεις πρέπει να οδηγήσουν στον 
37 
καθορισμό των προτεραιοτήτων με βάση τις οποίες θα αναπτυχθούν οι μελλοντικές 
ενέργειες και σχέδια. 
Παρ'όλο που οι συζητήσεις δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί, έχουν ήδη εντοπιστεί 
διάφοροι τομείς εργασίας: 
κατά την εκπόνηση και την υλοποίηση όλων των ενεργειών πρέπει να 
ζητείται συστηματικά η γνώμη των εκπροσώπων του τομέα των 
εμποροπανηγύρεων (επαγγελματικών οργανώσεων)· 
στο μέλλον, θα πρέπει να διανεμηθούν τα υλικά και οι εμπειρίες των 
σημερινών σχεδίων PETRA. Για το σκοπό αυτό, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει 
να δοθεί στην ανταλλαγή εμπειριών σχετικά με τις στρατηγικές που 
υιοθετούνται· 
όσον αφορά την επίτευξη πλήρους κατάρτισης, το διδακτικό προσωπικό 
διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Συνεπώς, - και στο πλαίσιο της 
ευρωπαϊκής συνεργασίας - δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στην κατάρτιση και 
τον προσανατολισμό των διδασκόντων. 
Ορισμένα θέματα που μπορούν να αναπτυχθούν στο πλαίσιο πιθανών ενεργειών και 
σχεδίων είναι: 
η πληροφόρηση σχετικά με την κοινωνική και επαγγελματική ζωή 
της ομάδας στόχου 
οι στάση των διδασκόντων 
η μεθοδολογική προσέγγιση και η εκπαιδευτική στρατηγική 
η ανάπτυξη ενοτήτων, η οποία άρχισε με τα σημερινά σχέδια 
PETRA, πρέπει να συνεχιστεί και στο μέλλον. 
Πρέπει να αναπτυχθούν διάφορες ενότητες, ώστε μεσοπρόθεσμα να δημιουργηθεί 
ένα κατάλληλο, αποτελεσματικό και πλήρες αναλυτικό πρόγραμμα. Το πλήρες 
αναλυτικό πρόγραμμα πρέπει να δίνει προσοχή και στη γενική εκπαίδευση. Το 
πρόγραμμα, π.χ. οι ενότητες, πρέπει να προσφέρει τις καλύτερες ευκαιρίες για 
κατάρτιση τόσο στα κορίτσια όσο και στα αγόρια· όσον αφορά τους εταίρους, με 
κανένα τρόπο δεν επιδιώκεται ο καθορισμός ενός επαγγελματικού προφίλ. Αυτό 
που επιδιώκεται είναι να παρασχεθεί, μέσω ενεργειών και σχεδίων, ένα ελκυστικό 
και κατάλληλο πακέτο κατάρτισης. 
Ορισμένα κράτη μέλη (Β, D, F, Ι) διαθέτουν επίσημες δυνατότητες για την 
κατάρτιση των καλλιτεχνών τσιρκου.Τα ιδρύματα αυτά συγκρότησαν πρόσφατα ένα 
δίκτυο, το οποίο θα αποτελέσει τη βάση για το συντονισμό σε όλη την Ευρώπη. 
Επιπλέον, θα αναπτυχθούν η συνεργασία και οι διαβουλεύσεις με τον τομέα του 
τσίρκου. 
Οι συγκεκριμένοι στόχοι είναι: 
να δημιουργηθεί σχέση μεταξύ των διάφορων μαθημάτων 
επαγγελματικής κατάρτισης για καλλιτέχνες τσίρκου στην Ευρώπη 
να αναπτυχθεί ένα σύστημα πληροφόρησης και συνεργασίας με τις 
οικογένειες εργαζομένων σε τσίρκο όσον αφορά τις γενικές και 
επαγγελματικές εκπαιδευτικές ευκαιρίες που προσφέρονται στα 
παιδιά τους 
να βελτιωθεί η ποιότητα της μη επαγγελματικής εκπαίδευσης στις 
δεξιότητες τσίρκου στην Ευρώπη. 
Η επαγγελματική εκπαίδευση στις δεξιότητες τσίρκου είναι πρόσφατη. Λίγα 
σχολεία μόνο έχουν ειδικευτεί στον τομέα αυτό ενώ παρατηρούνται μεγάλες 
διαφορές μεταξύ τους, οι οποίες σήμερα επικεντρώνονται στις επιδόσεις, την 
παράδοση ή τη δημιουργία, καθώς καθένα συμμετέχει σύμφωνα με την ιστορία του, 
38 
τις επιρροές του και του στόχους του. Όλα έχουν ένα κοινό σημείο: την κατάρτιση 
των μελλοντικών καλλιτεχνών για το τσίρκο. 
Οι οικογένειες ζητούν επαγγελματική κατάρτιση για τα παιδιά τους καθώς η 
παραδοσιακή μέθοδος μετάδοσης των γνώσεων δεν είναι πάντοτε επαρκής ώστε να 
τους προσφέρει ένα ασφαλές μέλλον. 0 συντονισμός αυτών των ιδρυμάτων 
επιτρέπει στους περιοδεύοντες γονείς να βρίσκουν σχολεία ανάλογα με τις 
προτιμήσεις τους. 
Επί 15 χρόνια, οι σχολές τσίρκου ευημερούσαν στην Ευρώπη. Τούτο οφείλεται όχι 
μόνο στις ενθουσιώδεις προσπάθειες που κατέβαλαν οικογένειες εργαζομένων σε 
τσίρκα αλλά και στην πολιτική βούληση. Παρά τις προθέσεις ορισμένων σχολών ή 
ομοσπονδιών να βελτιωθεί η ποιότητα της εκπαίδευσης των παιδιών αυτών, η 
τρομερή επέκταση των σχολών τσίρκου δεν ακολούθησε πάντοτε τις βασικές 
εκπαιδευτικές αρχές όσον αφορά τα παιδιά. 
4. Σε ορισμένα κράτη μέλη, το αναλυτικό πρόγραμμα αφήνει περιθώριο για την 
κατάρτιση των περιοδευόντων επαγγελματιών. Στο πλαίσιο του εθνικού αναλυτικού 
προγράμματος (UK-Αγγλία και Ουαλλία) υπάρχει η ελαστικότητα που απαιτείται 
ώστε να συνεκτιμώνται οι συγκεκριμένες ανάγκες των μειονοτήτων, 
συμπεριλαμβανομένων των περιοδευόντων επαγγελματιών. Για παράδειγμα, στη 
λογοτεχνία, μεταξύ των κριτηρίων για την επιλογή βιβλίων μπορεί να 
περιλαμβάνεται η σημασία τους για το πολιτισμό των περιοδευόντων 
επαγγελματιών. Παρόμοια, οι επιλογές του διδακτικού υλικού σε μαθήματα όπως 
το σχέδιο, η τεχνολογία, η τέχνη και η μουσική μπορεί να επιτρέπουν στα παιδιά 
αυτά να εργαστούν σε τομείς που έχουν σχέση με την εμπειρία τους και το ιστορικό 
τους. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκαν ορισμένες μέτριες αναπτύξεις που 
αποσκοπούσαν ιδίως στην προσαρμογή μαθημάτων για τα παιδιά που προέρχονται 
από οικογένειες περιοδευόντων επαγγελματιών, όπως τα ειδικά σχεδιασμένα 
μαθήματα στην διατροφή, υγιεινή, ηλεκτρονική και ασφάλεια. 
Στη Σκωτία, τα σχολεία αναπτύσσουν ένα φάσμα σύντομων ενοτήτων ου μπορούν 
να σωρευθούν και να ανταλλαγούν έναντι τίτλων σπουδών SCOTVEC. Η 
προσέγγιση αυτή παρέχει τη δυνατότητα μίας μεικτής εκπαίδευσης με βάση το 
σχολείο και τον τόπο. 
5. Σε ορισμένα κράτη μέλη (UK, F), στα παιδιά των περιοδευόντων επαγγελματιών 
διατίθενται υλικά για εξ αποστάσεως εκπαίδευση. 
39 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 
Οικοτροφεία 
1. Ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν οικοτροφεία όπου μπορούν να μένουν τα παιδιά 
των περιοδευόντων επαγγελματιών κατά την περίοδο σχολικής φοίτησης. Αυτά τα 
οικοτροφεία αναλαμβάνουν ορισμένες φορές όχι μόνο τη στέγαση αλλά και την 
επίσημη σχολική διδασκαλία. Σε άλλες περιπτώσεις, η στέγαση και η διδασκαλία 
παρέχονται χωριστά. 
Ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν ειδικές εγκαταστάσεις για περιοδεύοντες 
επαγγελματίες (αποκαλούμενα "σπίτια για τα παιδιά οικογενειών χωρίς μόνιμο 
τόπο διαμονής") (Β, F, NL). 
2. Οι κυβερνήσεις ορισμένων κρατών μελών προβλέπουν ρυθμίσεις για τη 
χρηματοδοτική συμβολή στις δαπάνες των γονέων προτού τα παιδιά τους γίνουν 
δεκτά σε ένα οικοτροφείο. Το πραγματικό κόστος που πρέπει να επωμιστούν οι 
γονείς διαφέρει σημαντικά από ένα κράτος μέλος σε άλλο. 
Ορισμένοι γονείς είναι υποχρεωμένοι να εγκαταλείψουν την επαγγελματική 
σταδιοδρομία (και έτσι να αναζητήσουν άλλη απασχόληση) προκειμένου να δώσουν 
στα παιδιά τους την ευκαιρία να φοιτήσουν κανονικά στην επίσημη εκπαίδευση. 
Αυτό ισχύει στα κράτη μέλη (π.χ. D) όπου πολλοί περιοδεύοντες επαγγελματίες δεν 
μπορούν να αντεπεξέλθουν στα δίδακτρα του οικοτροφείου. 
3. Στα περισσότερα κράτη μέλη, (περίοδος υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης) τα 
οικοτροφεία είναι ανοιχτά στα παιδιά/εφήβους καθόλη τη διάρκεια της σχολικής 
τους φοίτησης. Σε δύο κράτη μέλη υπάρχουν οικοτροφεία και για την προσχολική 
εκπαίδευση. 
4. Η μεγάλη πλειονότητα των οικογενειών εργαζομένων σε ποταμόπλοια επιλέγουν 
για τα παιδιά τους το οικοτροφείο. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, περιορισμένος μόνο αριθμός οικογενειών 
εργαζομένων σε εμποροπανηγύρεις και τσίρκα επιλέγουν τη λύση του 
οικοτροφείου, (βλ. κεφάλαιο 1). 
5. Στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού σχεδίου που εφαρμόζεται με την υποστήριξη της Ε.Ε. 
Τα ενδιαφερόμενα μέρη από διάφορα κράτη μέλη (Β, F, D, NL, Ι) εργάζονται μαζί 
σε μία έρευνα σχετικά με τα διαθέσιμα οικοτροφεία για τα παιδιά των 
περιοδευόντων επαγγελματιών. 
40 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 
Πληροφόρηση, υποστήριξη και κατάρτιση που παρέχεται για δασκάλους, 
εκπαιδευτικούς και διευθυντές σχολείων 
1. Η παροχή εκπαίδευσης σε περιοδεύοντες επαγγελματίες προϋποθέτει το διορισμό 
πρόσθετου προσωπικού σε διάφορα κράτη μέλη. 
2. Από τις εθνικές εκθέσεις φαίνεται ότι δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στην 
πληροφόρηση των δασκάλων σχετικά με τη συγκεκριμένη κατάσταση, ανάγκες και 
απαιτήσεις των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
3. Σε ορισμένα κράτη μέλη, εκπονούνται μέτρα για την καθοδήγηση και τον 
προσανατολισμό των δασκάλων, στο πλαίσιο τόσο της αρχικής τους κατάρτισης όσο 
και της ενδοϋπηρεσιακής τους επιμόρφωσης, σχετικά με την εκπαίδευση παιδιών 
από τις διάφορες ομάδες στόχους των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
4. Τα δίκτυα, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αποτελούν σημαντική 
υποστήριξη για αυτούς τους δασκάλους. Μέσω των δικτύων αυτών, είναι δυνατόν να 
πραγματοποιηθούν, μεταξύ άλλων, ανταλλαγές υλικών, εμπειριών και γνώσεων. 
Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκαν ορισμένες ανταλλαγές μεταξύ δασκάλων 
που εργάζονται με παιδιά περιοδευόντων επαγγελματιών (προσχολική, 
πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση). Στα σχέδια αυτά συμμετέχουν 
διάφορα κράτη μέλη (Β, D, Ε, F, NL, UK). Από τις εθνικές εκθέσεις των κρατών 
μελών, φαίνεται σαφέστατα ότι αυτά τα σχέδια ανταλλαγών θεωρούνται ιδιαίτερα 
θετικά. 
Με βάση αυτά τα σχέδια ανταλλαγών, μπορεί να αναπτυχθεί το ευρωπαϊκό δίκτυο 
για την εκπαίδευση των παιδιών προσχολικής ηλικίας των εργαζομένων σε 
ποταμόπλοια (βλ. κεφάλαιο 3). 
Στο πλαίσιο αυτών των σχεδίων ανταλλαγών, οργανώθηκαν και δύο σεμινάρια για 
τους δασκάλους που ασχολούνται με παιδιά εργαζομένων σε τσίρκο (Asten (NL)/ 
Μαδρίτη (Ε)). Με βάση τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα αυτών των 
σεμιναρίων, οι δάσκαλοι αυτοί κατάρτισαν ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης. Κατά 
τον τρόπο αυτό δημιουργείται το ευρωπαϊκό δίκτυο δασκάλων που ασχολούνται με 
παιδιά εργαζομένων σε τσίρκο. 
Σε συνεννόηση και συνεργασία με την EFECOT (European Federation for the Education 
of the Children of Occupational Travellers - Ευρωπαϊκή ομοσπονδία για την εκπαίδευση 
των παιδιών των οποίων οι γονείς είναι περιοδεύοντες επαγγελματίες), το 1992/93 
το CONDORCET (Centre National de Formation des Personnels d'Inspection et de Direction -
Εθνικό κέντρο κατάρτισης προσωπικού επιθεώρησης και διεύθυνσης) (F) 
πραγματοποίησε μία έρευνα σχετικά με την εκπαίδευση των περιοδευόντων 
επαγγελματιών. Η έρευνα αυτή (και τα σχετικά ταξίδια μελέτης στο Βέλγιο, τις 
Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο) αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της 
κατάρτισης των υποψηφίων επιθεωρητών που την διεξήγαγαν. 
Όλες οι πρωτοβουλίες που αναφέρονται στην παράγραφο 4 ανελήφθησαν με την 
υποστήριξη της Ε.Ε., ενώ η EFECOT ήταν υπεύθυνη για την εκπόνηση, το συντονισμό και 
την παρακολούθηση τους. 
41 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 
Άλλες ενέργειες που πραγματοποιήθηκαν 
1. Ορισμένα κράτη μέλη ανακοίνωσαν τη δημιουργία διάφορων δομών συζήτησης. 
Αυτές οι δομές θα χρησιμοποιηθούν για την εκπόνηση και την ανάπτυξη διάφορων 
ενεργειών και σχεδίων σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών των περιοδευόντων 
επαγγελματιών. Στις δομές αυτές συμμετέχουν οι γονείς, οι δάσκαλοι και οι 
εκπρόσωποι των επαγγελματικών οργανώσεων καθώς και οι εκκλησιαστικοί και 
κοινωνικοί λειτουργοί (π.χ. BERID στη D). 
2. Σε ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. F) για τους γονείς οργανώνονται σχέδια κατά του 
αναλφαβητισμού. 
3. Σε διάφορα κράτη μέλη, το υπουργείο παιδείας διαθέτει (ή οργανώνει) μία μονάδα 
που είναι αρμόδια για τη χάραξη πολιτικής, το συντονισμό και την παρακολούθηση 
της εκπαίδευσης των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
4. Σε διάφορα κράτη μέλη, εκπονούνται και/ή αναλαμβάνονται πρωτοβουλίες για τη 
συστηματική ευαισθητοποίηση των ενδιαφερομένων όσον αφορά την εκπαίδευση 
των περιοδευόντων επαγγελματιών. 
5. Στην Αγγλία και την Ουαλλία, η επιχορήγηση που προβλέπεται δυνάμει του 
τμήματος 210 διατίθεται σε διάφορες ενέργειες εκτός του πεδίου του ψηφίσματος 
της ΕΚ. Αντίστοιχα, ορισμένα σχέδια τοπικών εκπαιδευτικών αρχών (LEA) για την 
εκπαίδευση των περιοδευόντων επαγγελματιών αντανακλούν στόχους που 
εκτείνονται πέρα από το πεδίο του ψηφίσματος αυτού. 
6. Στη Σκωτια, οργανώνονται συνεδριάσεις μεταξύ της Show Parents Association, της 
EAS, του ΗΜΙ για την εκπαίδευση των περιοδευόντων επαγγελματιών και του STEP 
(Scottish Traveller Education Project - Σκωτικό σχέδιο για την εκπαίδευση των 
περιοδευόντων επαγγελματιών). Έχουν οριστεί τέσσερις υπάλληλοι συνδέσμου σε 
θέματα εκπαίδευσης. Ως εκπρόσωποι της Showman's Guild (Σωματείο Ανθρώπων του 
Θεάματος) επισκέπτονται σχολεία προκειμένου να αυξήσουν τις γνώσεις των 
δασκάλων και των παιδιών όσον αφορά με τον πολιτισμό των ανθρώπων του 
θεάματος. To STEP θα παρέχει κατάρτιση σε αυτούς τους υπαλλήλους συνδέσμου σε 
θέματα εκπαίδευσης. 
7. Στις Κάτω Χώρες, ιδρύθηκε ο Β.S.O.S. (Bestuurlijk Overleg van de Schippersscholen), 
ένας συμβουλευτικός φορέας που απαρτίζεται από εκπροσώπους των διευθυντών 
των ενδιαφερόμενων σχολείων, οι εργασίες δε του οποίου πρόκειται να 
συμβάλλουν στη χάραξη πολιτικής. Επιπλέον, το 1991 στις Κάτω Χώρες ανελήφθη 
μία πρωτοβουλία για τη δημιουργία ενός δικτύου από όλους τους δασκάλους που 
ασχολούνται με την εκπαίδευση των παιδιών των εργαζομένων σε ποταμόπλοια. 
8. Το 1992, το κρατικό τσίρκο της Ρωσίας έκανε περιοδεία στις Κάτω Χώρες με μία 
ομάδα παιδιών ρωσικής και άλλων εθνικοτήτων (συμπεριλαμβανομένης της 
ολλανδικής). Το τσίρκο ζήτησε από το σχολείο Stichting Rijdende να παρέχει 
εκπαίδευση στα παιδιά αυτά. 
Ένα γερμανικό τσίρκο, το οποίο περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, ρώσους καλλιτέχνες, 
υπέβαλε επίσης το ίδιο αίτημα. Επιπλέον, ένα γερμανικό τσίρκο με γερμανόφωνα 
παιδιά και μία ομάδα ακροβατών με ολλανδόφωνα και γερμανόφωνα παιδιά 
υπέβαλε το ίδιο αίτημα το 1992/93. Η συνεργασία με το υπουργείο παιδείας του 
κρατιδίου Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία (D) προβλέπει ότι οι γερμανόφωνοι μαθητές 
μπορούν να περιοδεύουν στις Κάτω Χώρες με υλικό διδασκαλίας. Η εκπαίδευση των 
42 
παιδιών του κρατικού τσίρκου της Ρωσίας ου αναφέρεται παραπάνω μπορεί να 
συνεχιστεί στη Φλάνδρα (1992) χάρη στη συνεργασία και τη συνεννόηση με το 
Υπουργείο Παιδείας της φλαμανδικής κοινότητας του Βελγίου και την EFECOT. Τα 
γεγονότα αυτά περιγράφονται στην ολλανδική έκθεση και δεν αποτελούν 
μεμονωμένα φαινόμενα αλλά συγκεκριμένα παραδείγματα των προβλημάτων που 
αναφέρθηκαν στο κεφάλαιο 3. 
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αναπτύσσεται επί του παρόντος ένα κέντρο πληροφόρησης 
και τεκμηρίωσης σχετικά με την εκπαίδευση των περιοδευόντων επαγγελματιών 
με την υποστήριξη της Task Force της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Διαπολιτιστική 
Εκπαίδευση). 
43 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 
Αποτελέσματα και πορεία του έργου 
1. Από τις εθνικές εκθέσεις είναι σαφές ότι τα διάφορα κράτη μέλη εκπονούν και/ή 
εφαρμόζουν διάφορα μέτρα και πρωτοβουλίες όσον αφορά την εφαρμογή του 
ψηφίσματος 89/C 153/01. Από τη στιγμή που σχεδόν πάντοτε πρόκειται για εντελώς 
νέα μέτρα και πρωτοβουλίες, τα μέτρα που απαιτούνται για την επιπλέον ανάπτυξη 
της συμμετοχής αυτής πρέπει να λαμβάνονται σε εθνικό/περιφερειακό και 
ευρωπαϊκό επίπεδο. Επιπλέον, οι διάφορες εθνικές εκθέσεις διασαφηνίζουν τις 
άμεσες και τις μεσοπρόθεσμες προτεραιότητες για τη μελλοντική πολιτική καθώς 
και τις μελλοντικές ενέργειες και σχέδια (βλ. παρακάτω). 
2. Οι περιοδεύοντες επαγγελματίες ταξιδεύουν σε διάφορες χώρες και είναι 
υποχρεωμένοι από τη φύση του επαγγέλματος τους να μετακινούνται σε όλη την 
Ευρώπη. Λόγω της οικονομικής τους δραστηριότητας, οι περιοδεύοντες 
επαγγελματίες καλύπτονται από το κοινοτικό δίκαιο. Κατά συνέπεια, τα παιδιά 
τους έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση υπό τους ίδιους όρους με αυτούς που ισχύουν 
για τα παιδιά των υπηκόων των κρατών μελών υποδοχής. 
Εκτός από την αναγνώριση αυτού του θεμελιώδους δικαιώματος, η συνεργασία 
μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα αυτό έχει ιδιαίτερη 
σημασία προκειμένου να εξασφαλίζεται στα παιδιά τους μία αξιοπρεπής 
εκπαίδευση. Επιπλέον, το άρθρο 126 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση 
ορίζει ότι η Κοινότητα συμβάλλει στην ανάπτυξη παιδείας υψηλού επιπέδου και οι 
ενέργειες της έχουν ως στόχο να αναπτύσσουν την ανταλλαγή πληροφοριών και 
εμπειριών για τα κοινά προβλήματα των εκπαιδευτικών συστημάτων των κρατών 
μελών και να προωθούν τη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. 
3. Οι διάφορες ενέργειες και σχέδια που άρχισαν να εφαρμόζονται τα τελευταία 
χρόνια (ορισμένες ενέργειες/σχέδια βρίσκονται σε προκαταρκτικό στάδιο, άλλες σε 
φάση εκτέλεσης) πρέπει να συνεχιστούν. 
Σε διάφορα κράτη μέλη, στόχος είναι να αξιοποιηθεί η εμπειρία που αποκομίστηκε 
από τις ενέργειες και τα σχέδια αυτά: 
για την ανάπτυξη εκπαιδευτικών δυνατοτήτων συνεκτιμώντας την ειδική 
κατάσταση των περιοδευόντων επαγγελματιών και/ή 
λαμβάνοντας τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να αποκτήσουν τα κανονικά 
εκπαιδευτικά ιδρύματα τη δυνατότητα στέγασης των παιδιών των 
περιοδευόντων επαγγελματιών με ένα λογικό, ευαίσθητο και πάνω απ'όλα 
ευέλικτο τρόπο. 
4. Ο στόχος της εκπαιδευτικής πολιτικής είναι, από κάθε άποψη - παρά την 
κινητικότητα τους - να προσφέρει στους περιοδεύοντες επαγγελματίες τις ίδιες 
ευκαιρίες όσον αφορά την εκπαίδευση με εκείνες που απολαμβάνει ο υπόλοιπος 
πληθυσμός. 
5. Σε πολλά κράτη μέλη, η φοίτηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση εξακολουθεί να 
αποτελεί αιτία ιδιαίτερου προβληματισμού. 
6. Ιδιαίτερες προσπάθειες πρέπει να καταβληθούν για την οργάνωση προσαρμοσμένης 
επγγελματικής κατάρτισης η οποία θα ικανοποιεί τις πραγματικές ανάγκες και 
απαιτήσεις αυτού του τομέα. Όσον αφορά το σημείο αυτό, ιδιαίτερη προσοχή 
πρέπει να δοθεί: 
στην προετοιμασία των νέων για την είσοδο στην επαγγελματική ζωή 
44 
στις δυνατότητες για μόνιμη εκπαίδευση. 
Η διοργάνωση επαγγελματικής κατάρτισης θα πραγματοποιηθεί σε συνεννόηση με 
τους εκπροσώπους των ενδιαφερόμενων τομέων. 
Εξαιτίας του διεθνή χαρακτήρα και/ή των αυξανόμενων διασυνοριακών 
δραστηριοτήτων των τομέων αυτών, απαιτείται συνεννόηση και συνεργασία σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά την προετοιμασία, τη δημιουργία και την 
παρακολούθηση. 
7. Από τις εθνικές εκθέσεις είναι φανερό ότι για την εκπαίδευση των παιδιών 
εργαζομένων σε τσίρκα - ιδίως σε τσίρκα που περιοδεύουν σε διάφορες χώρες -
απαιτούνται συγκεκριμένες ρυθμίσεις και συνεργασία. Όσον αφορά το σημείο αυτό, 
τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξετάσουν το ενδεχόμενο δημιουργίας μίας ευρωπαϊκής 
ομάδας δασκάλων από διάφορα κράτη μέλη (δάσκαλοι που θα μπορούν να 
συμμετέχουν σε συνδυασμό με επισκέψεις σε τσίρκα που πραγματοποιούν διεθνείς 
περιοδείες). Για την υποστήριξη των δασκάλων αυτών πρέπει να δημιουργηθεί μία 
ευρωπαϊκή τράπεζα δεδομένων σχετικά με τα εκπαιδευτικά υλικά και τα υλικά 
διδασκαλίας. Η δημιουργία αυτής της τράπεζας δεδομένων μπορεί πιθανώς να 
συνδεθεί με το κέντρο πληροφόρησης και τεκμηρίωσης που αναπτύσσεται ήδη (βλ. 
κεφάλαιο 7). 
8. Η κινητικότητα των περιοδευόντων επαγγελματιών αποτελεί μία κοινωνική 
πρόκληση με μεγάλη σημασία για την εκπαίδευση γενικά. Πρέπει να συνεκτιμηθεί 
ότι στους περιοδεύοντες επαγγελματίες δεν περιλαμβάνονται μόνο οι εργαζόμενοι 
σε ποταμόπλοια, τσίρκα, εμποροπανηγύρεις και οι εποχιακοί εργαζόμενοι. Τα 
ιδιαίτερα προβλήματα τους δεν αντανακλούνται μόνο στην κοινωνική τους 
κατάσταση. Εξαιτίας της σταδιακής ένωσης της Ευρώπης αναμένεται μεγάλη 
αύξηση στον αριθμό των ανδρών, γυναικών και παιδιών που μετακινούνται εντός 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το φαινόμενο της "κινητικότητας για επαγγελματικούς 
λόγους" θα εξακολουθήσει να βρίσκεται στο προσκήνιο. Η εκπαιδευτική πολιτική 
θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα της ικανοποίησης των συγκεκριμένων αναγκών και 
απαιτήσεων που προκύπτουν από αυτήν ακριβώς την κινητικότητα. 
9. Η διασυνοριακή μετακίνηση των ατόμων και των οικογενειών είναι φορέας 
συνεργασίας και ανταλλαγών για τις εκπαιδευτικές πολιτικές των διαφόρων 
περιοχών σε εθνικό επίπεδο και μεταξύ των κρατών μελών. Επίσης, ενθαρρύνει 
την πραγματοποίηση συντονισμένων ενεργειών σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. 
Η εκπαιδευτική πολιτική πρέπει να συνεκτιμά διαρκώς την ευρωπαϊκή διάσταση, 
πράγμα που σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι πρέπει να συνεκτιμά τις συνέπειες της 
αυξανόμενης κινητικότητας του πληθυσμού της Ευρώπης όσον αφορά την 
εκπαίδευση. Τούτο ισχύει κυρίως για τους περιοδεύοντες επαγγελματίες. Είναι 
απαραίτητος ο διάλογος καθώς και η διασυνοριακή συνεργασία προκειμένου να 
επιτευχθεί μεγαλύτερη συνέχεια στην εκπαίδευση στην οποία έχουν πρόσβαση 
αυτές οι ομάδες πληθυσμού. 
10. Επίσης, οι εκπαιδευτικές καινοτομίες και ενέργειες που απευθύνονται στους 
περιοδεύοντες επαγγελματίες αποσκοπούν ειδικά στην εξασφάλιση του ποιοτικού 
ελέγχου εν γένει. Τα μέσα που αναπτύσσει η εκπαίδευση για χρήση σε ένα 
μεταβαλλόμενο περιβάλλον και για την προσωπική και επαγγελματική αυτονομία 
των περιοδευόντων επαγγελματιών είναι καινοτόμες πρωτοβουλίες, η ανάπτυξη 
των οποίων μπορεί να μεταφερθεί σε άλλες (μεγαλύτερες) ομάδες στόχους - σχεδόν 
σε κάθε άλλη ομάδα που θεωρείται ότι απαιτεί εκπαιδευτική προσέγγιση. 
11. Οι ενέργειες και τα σχέδια που εκπονούνται και οργανώνονται με τη συνεργασία 
και την υποστήριξη της Ε.Ε. συνέβαλαν ιδιαίτερα στη διάδοση της ορθής 
πρακτικής και στην αύξηση της επίγνωσης των ατόμων που συμμετέχουν σε τοπικό 
επίπεδο στην εκπαίδευση των παιδιών αυτών σχετικά με εξελίξεις που 
45 
πραγματοποιούνται σε άλλα μέρη της χώρας και στο εξωτερικό. Επίσης, οι 
ενέργειες και τα σχέδια αυτά συνέβαλαν στην προώθηση καινοτόμων πρωτοβουλιών 
που εξασφαλίζουν την ανταλλαγή εμπειρίας, τη διασταύρωση των επιτευγμάτων 
και την ευρεία διάδοση των σχετικών συμπερασμάτων όπως: 
ανάπτυξη υλικών εξ αποστάσεως μάθησης 
ανάπτυξη συστημάτων παρακολούθησης 
ανάπτυξη υλικών για τους γονείς) 
Πρέπει να συνεχιστεί η ανάπτυξη δικτύων με τους αρμοδίους για τη διδασκαλία στο 
πλαίσιο της τάξης των παιδιών αυτών των ομάδων στόχων (σε εθνικό και ευρωπαϊκό 
επίπεδο). 
12. Οι εκθέσεις των κρατών μελών δείχνουν ότι οι μελλοντικές ενέργειες και σχέδια 
πρέπει να εκπονηθούν και να εκτελεστούν στους παρακάτω σαφώς καθορισμένους 
τομείς: 
πληροφόρηση, συζήτηση και συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους γονείς, 
οδηγίες και συμβουλές για την τοπική εκπαιδευτική πολιτική, 
ανάπτυξη κατάλληλου διδακτικού και εκπαιδευτικού υλικού. Διανομή και 
ανταλλαγή των υλικών αυτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, 
ανάπτυξη προσαρμοσμένων υλικών ανοικτής και εξ αποστάσεως μάθησης (με 
την υποστήριξη των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας). 
Διανομή και ανταλλαγή των υλικών αυτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, 
ανάπτυξη και διανομή κατάλληλων λειτουργικών συστημάτων 
παρακολούθησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο 
δοκιμή του αρχικού επιπέδου που επιτυγχάνεται και των αποτελεσμάτων 
όσον αφορά τη μάθηση, 
εισαγωγή και ενδοΰπηρεσιακή κατάρτιση των δασκάλων (με ειδική 
αναφορά, μεταξύ άλλων, στην πολυγλωσσία στα εκπαιδευτικά ιδρύματα). 
13. Από τις διάφορες εθνικές εκθέσεις φαίνεται ότι ο πλήρης συντονισμός όσον αφορά 
την εκπαίδευση των περιοδευόντων επαγγελματιών είναι απαραίτητος τόσο σε 
εθνικό/περιφερειακό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
14. Τα κράτη μέλη θα ήταν καλό να εξετάσουν το ενδεχόμενο να πραγματοποιήσουν μια 
διεξοδική μελέτη των διάφορων τάσεων στις προσδοκίες των γονέων και των 
παιδιών στους διάφορους τομείς των περιοδευόντων επαγγελματιών. Η έρευνα αυτή 
θα δώσει μία ακριβή ποσοτική εικόνα όσον αφορά την υποκίνηση, τις επιλογές και 
τα αποτελέσματα αυτών που μελετώνται και σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο 
αλληλεπιδρούν με αυτά η εκπαίδευση και οι διδάσκοντες. 
15. Όσον αφορά την ανάπτυξη ενεργειών και σχεδίων, τα κράτη μέλη έχουν στρέψει 
το ενδιαφέρον τους στη συνεργασία σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Όσον αφορά το 
συντονισμό των διαφόρων ενεργειών και σχεδίων, πρέπει να τονισθεί ο σημαντικός 
ρόλος της EFECOT -της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας για την Εκπαίδευση των Παιδιών 
των Περιοδευόντων Επαγγελματιών. 
46 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
Εθνικές εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή του ψηφίσματος της 22ας Μαΐου 
1989 (89/C 153/01) 
(Β) Βέλγιο (φλ.) 
Marc Verlot, met Sven Sierend en Nele Goethals, Scolarisatie van kinderen uit de trek kende 
beroepsbevolking, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Département Oder wijs, 
Ιανουάριος 1994, 38 σελ. 
(Β) Βέλγιο (γαλ.) 
Alain Reyniers, La scolarisation en Communauté française de Belgique des enfants de culture 
itinéraire, Communauté française de Belgique, Scolarisation en milieu multiculturel, 
Οκτώβριος 1993, 56 σελ. 
(D) Γερμανία 
Martin Emundts, Die Schulische Betreuung der Kinder von Binnenschiffern, 
Circusangehôrigen und Schaustellern / der Kinder von Sinti und Roma und Fahrenden, 
Kultursministerium Nordrhein-Westfalen, 16 σελ. 
(Ε) Ισπανία 
Informe Sobre la Atencion Educativa a la problacion Itinérante, Ministerio de Education y 
Cienca, 10 σελ. 
(F) Γαλλία 
La scolarisation des enfants des parents exerçants des professions itinérantes, Ministère de 
l'Education Nationale, Direction des Ecoles, Direction des Lycées et Collèges, Δεκέμβριος 
1993, 25 σελ. 
(IRL) Ιρλανδία 
Report on the implementation of EC. Resolution 89/C 153/01 on School Provision for 
Children of Occupational Travellers, Οκτώβριος 1993, 10 σελ. 
(Ι) Ιταλία 
Rapporto sulla scolarizazione dei figli di esercenti spettacoli viaggianti e circensi, Associazione 
Nazionale Esercenti Spettacoli Viaggianti, Οκτώβριος 1993, 3 σελ. 
(NL) Κάτω Χώρες 
Overzicht van voorzieningen in Nederland voor het onderwijs aan kinderen van de trekkende 
bevolking, Kermisexploitanten, Circusmedewerkers en Schippers, Ministerie van Onderwijs 
en Wetenschappen, Δεκέμβριος 1993, 30 σελ. + παραρτήματα 
(UK) Ηνωμένο Βασίλειο 
School provision for Occupational Travellers in the UK Relevant to EC Resolution 89/C 
153/01, Department for Education, 10 σελ. 
47 

ISSN 0254-1483 
COM(96) 494 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-502-GR-C 
ISBN 92-78-09925-2 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο 
ι#