Έκθεση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με την "Κοινοτική Δράση για τις ορεινές περιοχές"

(2003/C 128/05)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

1. Γενικό πλαίσιο

1.1. Ορισμός των ορεινών περιοχών

Πολυάριθμοι είναι επί του παρόντος οι ορισμοί των ορεινών περιοχών, χωρίς ωστόσο να υπάρχει κάποιος ο οποίος να τυγχάνει καθολικής αποδοχής ή να χρησιμοποιείται συστηματικά. Καθένας από τους ορισμούς αυτούς επιδεικνύει προτίμηση σε μία συγκεκριμένη παράμετρο (ή και σε περισσότερες) στην οποία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Ορισμένες από τις εν λόγω παραμέτρους εκτίθενται κατωτέρω.

1.1.1. Στόχοι της οδηγίας 75/268/ΕΟΚ

Η οδηγία 75/268/ΕΟΚ αποσκοπούσε στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ του εισοδήματος των γεωργών στις ορεινές και στις μειονεκτικές περιοχές, αφενός, και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές περιοχές, αφετέρου. Το ζητούμενο συνίστατο εν γένει στην αντιστάθμιση των μόνιμων φυσικών μειονεκτημάτων των περιοχών αυτών - οι οποίες αντιστοιχούν στο 25 % της χρησιμοποιούμενης γεωργικής έκτασης και στο 15 % των απογεγραμμένων γεωργικών εκμεταλλεύσεων, αλλά και στο 12 % της κοινοτικής γεωργικής παραγωγής - κατά τρόπο ώστε να διασφαλισθεί η διατήρηση και, ει δυνατόν, ο εκσυγχρονισμός της γεωργικής δραστηριότητας στις εν λόγω περιοχές.

Η διαφοροποίηση των χρηματοοικονομικών κινήτρων στο πλαίσιο της διαρθρωτικής πολιτικής απέβλεπε, συνεπώς, στο να αποτραπεί η υλοποίηση των διαρθρωτικών βελτιώσεων κατά κύριο λόγο στις πιο πλούσιες και δυναμικές περιφέρειες. Στις ορεινές περιοχές, εξαιτίας του υψομέτρου, επικρατούν δυσχερείς κλιματικές συνθήκες, η βλαστική περίοδος των καλλιεργειών επιβραχύνεται και οι πλαγιές καθιστούν δυσκολότερη τη χρήση μηχανημάτων, ενώ στις μειονεκτικές περιοχές οι γεωργικές γαίες είναι συχνά λιγότερο εύφορες και οι προσπάθειες που καταβάλλονται για την αύξηση της αποδοτικότητάς τους ενδέχεται να είναι δυσανάλογες προς τα εφικτά αποτελέσματα.

Κατά συνέπεια, η μακροπρόθεσμη διατήρηση μίας γεωργικής δραστηριότητας στις προαναφερθείσες περιοχές εξαρτάται, σε τελική ανάλυση, από την επιμονή του ιδιοκτήτη μίας γεωργικής εκμετάλλευσης. Εξάλλου, η βοήθεια που παρέχεται στους ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων δεν αφορά αποκλειστικά το γεωργικό περιβάλλον, αλλά εκτείνεται ταυτόχρονα και σε τομείς όπως η διατήρηση του τοπίου, η προστασία από τη διάβρωση του εδάφους, η ικανοποίηση αναγκών που συνδέονται με τον τουρισμό, καθώς και η διατήρηση ικανοποιητικής πυκνότητας πληθυσμού σε περιοχές που απειλούνται με μείωση του πληθυσμού τους.

1.1.2. Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1257/1999 του Συμβουλίου

Στο άρθρο 18 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1257/1999 για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ) προτείνεται ο ακόλουθος ορισμός για τις ορεινές περιοχές:

"1. Ορεινές περιοχές είναι εκείνες που χαρακτηρίζονται από σημαντικό περιορισμό των δυνατοτήτων χρησιμοποίησης της γης και από σημαντική αύξηση του κόστους εκμετάλλευσής της, λόγω:

- της ύπαρξης πολύ δυσχερών κλιματικών συνθηκών εξαιτίας του υψόμετρου, με αποτέλεσμα να επιβραχύνεται σημαντικά η καλλιεργητική περίοδος,

- της παρουσίας σε χαμηλότερο υψόμετρο απότομων κλίσεων στο μεγαλύτερο τμήμα της εν λόγω περιοχής, που καθιστούν αδύνατη τη χρήση μηχανημάτων ή απαιτούν τη χρήση πολύ δαπανηρού ειδικού εξοπλισμού ή

- του συνδυασμού των δύο αυτών παραγόντων, εάν το μειονέκτημα που προκύπτει από τον καθένα εξ αυτών, λαμβανόμενο χωριστά, είναι μικρότερης σημασίας, υπό τον όρο ότι από το συνδυασμό αυτό προκύπτει ισοδύναμο μειονέκτημα.

2. Οι περιοχές βορείως του 62ου παραλλήλου και ορισμένες παρακείμενες περιοχές εξομοιώνονται με τις ορεινές περιοχές."

Ο κανονισμός αυτός αντικαθιστά τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 950/97 του Συμβουλίου της 20ής Μαΐου 1997 για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των γεωργικών διαρθρώσεων, ο οποίος είχε αντικαταστήσει τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2328/91 του Συμβουλίου της 15ης Ιουλίου 1991 για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των γεωργικών διαρθρώσεων και την οδηγία 75/268/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 28ης Απριλίου 1975 περί της ορεινής γεωργίας και της γεωργίας σε ορισμένες περιοχές. Στον εν λόγω κανονισμό περιλαμβάνεται επίσης η δήλωση αριθ. 37 που επισυνάπτεται στις πράξεις προσχώρησης της Φινλανδίας και της Σουηδίας και στην οποία αναγνωρίζεται η ύπαρξη μόνιμων φυσικών μειονεκτημάτων που σχετίζονται με τα ορεινά γεωγραφικά πλάτη - τα οποία, από γεωργικής πλευράς, συνεπάγονται σύντομες εποχές βλάστησης - και είναι αντίστοιχα προς εκείνα που παρατηρούνται σε μεγάλα υψόμετρα.

Στον κανονισμό διευκρινίζονται μεν τα γενικά κριτήρια ταξινόμησης (υψόμετρο, απότομες κλίσεις, συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων), αλλά δεν καθορίζεται ένα ελάχιστο επίπεδο προς τήρηση από τα κράτη μέλη. Είναι γεγονός ότι, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας, ο καθορισμός των επιπέδων προς τήρηση και η ταξινόμηση των περιοχών σύμφωνα με τα βασικά κοινοτικά κριτήρια εναπόκειται πλέον στις εθνικές ή/και στις περιφερειακές αρχές.

Η συνηθέστερη ερμηνεία των δύο πρώτων κριτηρίων στα κράτη μέλη ή/και στις περιφέρειες έχει ως εξής:

- τα υψόμετρα που προκαλούν εξαιρετικά δυσχερείς κλιματικές συνθήκες υπερβαίνουν τα 600-800 μέτρα (για κάθε κοινότητα ή για ορισμένες από αυτές)

- οι απότομες πλαγιές που καθιστούν αδύνατη τη χρήση μηχανημάτων ή επιβάλλουν τη χρήση πολύ δαπανηρού ειδικού εξοπλισμού έχουν κλίση μεγαλύτερη, κατά μέσο όρο ανά km2, του 20 % (11° 18').

Ακολουθεί πίνακας στον οποίο εκτίθενται τα στοιχεία του 1996 για τις ορεινές και μειονεκτικές περιοχές όσον αφορά τις ΧΓΕ(1), με τη διευκρίνιση ότι πρόκειται για εκτάσεις ταξινομημένες κατά την έννοια της οδηγίας 75/268/ΕΟΚ. Ως εκ τούτου, στη Φινλανδία και στη Σουηδία το μεγαλύτερο τμήμα των περιοχών που χαρακτηρίζονται ως "ορεινές" αντιστοιχεί σε ψυχρές σκανδιναβικές περιοχές, ενώ οι πραγματικά ορεινές περιοχές εκτείνονται μόνον σε περίπου 150000 εκτάρια (ha):

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

1.1.3. Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (CES 461/88)

Στην ενημερωτική έκθεση του τμήματος περιφερειακής ανάπτυξης με θέμα μια "Πολιτική για τις ορεινές περιοχές", η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατέληξε σε σημασιολογική εναρμόνιση του όρου "ορεινή περιοχή" που περιλαμβάνει όλο το φάσμα των γεωφυσικών, κλιματικών, οικολογικών και κοινωνικοοικονομικών συνθηκών που χαρακτηρίζουν τα ευρωπαϊκά όρη. Έτσι διαμορφώθηκε ένα ορισμός με μεθοδολογική και πρακτική χροιά και σκοπιμότητα, ο οποίος δημοσιεύθηκε στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας CES 461/88:

"Ορεινή περιοχή 'θεωρείται μία γεωγραφική, περιβαλλοντική, κοινωνικο-οικονομική και πολιτισμική ενότητα στην οποία τα μειονεκτήματα που προέρχονται από το συνδυασμό του υψόμετρου και άλλων φυσικών παραγόντων πρέπει να θεωρούνται σε σχέση με τις κοινωνικο-οικονομικές εξαρτήσεις, την κατάσταση εδαφικής ανισορροπίας και το επίπεδο περιβαλλοντικής υποβάθμισης'."

Σύμφωνα με τον ορισμό αυτό, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συγκέντρωσε τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται σε κάθε κράτος μέλος για τον καθορισμό των ορεινών περιοχών κατά την έννοια της προαναφερθείσας οδηγίας 75/268/ΕΟΚ και προσπάθησε να τα προσδιορίσει ακόμη περισσότερο προβαίνοντας, όποτε τούτο ήταν δυνατό, σε διάκριση μεταξύ κατ' εξοχήν ορεινών περιοχών "με τη στενή έννοια" (περιοχές ή κοινότητες με ορεινή έκταση άνω του 66 %) και εν μέρει ορεινών περιοχών "με την ευρεία έννοια" (περιοχές ή κοινότητες με ορεινή έκταση κυμαινόμενη μεταξύ 33 % και 66 %).

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Με βάση την προαναφερθείσα έκθεση, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εξέδωσε την ακόλουθη γνωμοδότηση:

"Είναι αναγκαίο να γίνουν ομοιογενή τα νομικά κριτήρια για την ταξινόμηση των ορεινών περιοχών που μέχρι σήμερα έχουν θεσπισθεί τόσο από τα κράτη μέλη όσο και από την Κοινότητα. Αυτό πρέπει να γίνει και για να αποφευχθούν ενδεχόμενες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων των διαφόρων κρατών μελών. Για να γίνουν τα κριτήρια ομοιογενή απαιτείται μια δέσμη κριτηρίων, που θα καθορισθούν σε κοινοτικό επίπεδο, και θα περιλαμβάνουν τους διάφορους παράγοντες μειονεκτημάτων, φυσικούς και κοινωνικο-οικονομικούς, όπως υποδεικνύεται στον ορισμό που διατυπώνεται [στην παράγραφο 1.1].

Οι παράμετροι που πρέπει να εκτιμηθούν για να καθοριστεί η δέσμη των κριτηρίων θα πρέπει να είναι:

α) τα φυσικά μειονεκτήματα. Δεν περιορίζονται στις μεταβλητές που εξετάζονται στην οδηγία 75/268/ΕΟΚ (υψόμετρο, κλίση και συνδυασμός των δύο), αλλά:

- όσον αφορά το κλίμα πρέπει να εξετάζονται, εκτός από το υψόμετρο, το γεωγραφικό πλάτος και η γεωγραφική θέση

- όσον αφορά τη μορφολογία του εδάφους πρέπει να εξετάζονται, εκτός από τις κλίσεις, και άλλα κριτήρια όπως το ανάγλυφο και η φύση του εδάφους, κ.λπ.

β) τα κοινωνικο-οικονομικά μειονεκτήματα:

- χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού

- απομόνωση λόγω της μεγάλης απόστασης από τα αστικά και τα οικονομικο-πολιτικά κέντρα

- μεγάλη εξάρτηση του πληθυσμού από τη γεωργική δραστηριότητα

- ανεπάρκεια διεξόδων προς τις πεδινές περιοχές που συνορεύουν με εξωκοινοτικές χώρες με τις οποίες υφίστανται δυσκολίες επικοινωνίας.

γ) ο βαθμός της περιβαλλοντικής υποβάθμισης

Ο συνδυασμός, στις διάφορες καταστάσεις, των μεταβλητών που υποδείχθηκαν καθορίζει μία έκταση ως 'ορεινή περιοχή' με αποτέλεσμα να ποικίλλει το υψόμετρο πέραν του οποίου μια περιοχή θεωρείται ορεινή. Γι' αυτό, ο καθορισμός παραμέτρων και ο συνδυασμός των διαφόρων παραγόντων δεν μπορεί να είναι ενιαίος για ολόκληρη την Κοινότητα, αλλά πρέπει να προσαρμόζεται στις διάφορες καταστάσεις. (...).

Οι περισσότεροι εθνικοί νόμοι και η ίδια η οδηγία 75/268, αναφέρονται στον καθορισμό των ορεινών περιοχών στην επικράτεια των διαφόρων κοινοτήτων ή σε μέρος τους. Αυτό οδήγησε σε πολλές περιπτώσεις σε κατακερματισμό της έκτασης που πρέπει να ληφθεί υπόψη. Τα μέτρα για τις ορεινές περιοχές θα πρέπει να παρεμβαίνουν σε συμπαγείς 'όγκους' εδάφους (αφού εξεταστούν επίσης τα προβλήματα της ολοκλήρωσης μεταξύ των ορεινών και των πεδινών περιοχών) και να περιλαμβάνουν την καθ' αυτό ορεινή περιοχή και τις ζώνες που είναι άμεσα γειτονικές και οι οποίες αποτελούν μ' αυτήν την ίδια γεωγραφική, οικονομική και κοινωνική ενότητα. (...)"

Ο Χάρτης των Εδαφών, ο οποίος εκπονήθηκε πρόσφατα από το Ευρωπαϊκό Γραφείο Εδαφών (European Soil Bureau), θα μπορέσει να αξιοποιηθεί εν προκειμένω με στόχο τη διαμόρφωση νέων κριτηρίων για τον προσδιορισμό των ορεινών περιοχών.

1.1.4. Το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον

Δεδομένου ότι το 2002 ανακηρύχθηκε Διεθνές Έτος των Ορέων, το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον ασχολήθηκε με τον ορισμό της έννοιας του όρους και της ορεινής περιοχής:

"Το υψόμετρο, η κλίση και οι συνακόλουθες περιβαλλοντικές μεταβολές αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες αυτού του ορισμού, αλλά ο συνδυασμός τους είναι πολυσύνθετος. Το να περιορίζεται κανείς στον προσδιορισμό των υψομετρικών ορίων αποκλείει τόσο τις παλαιότερες όσο και τις λιγότερο υψηλές οροσειρές, συμπεριλαμβάνοντας ταυτόχρονα σχετικά υψηλές περιοχές με περιορισμένη τοπογραφία (ανάγλυφο του εδάφους) και ελάχιστες περιβαλλοντικές μεταβολές. Η χρήση της κλίσεως ως κριτηρίου, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό με το υψόμετρο, ενδέχεται να συμβάλει στην επίλυση αυτού του τελευταίου προβλήματος, αλλά όχι του πρώτου."

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία σε παγκόσμια κλίμακα, προσδιορίστηκαν εμπειρικά οι ακόλουθες κατηγορίες ορέων:

- υψόμετρο κυμαινόμενο μεταξύ 200 και 1000 μέτρων και υψομετρική απόκλιση άνω των 300 μέτρων

- υψόμετρο κυμαινόμενο μεταξύ 1000 και 1500 μέτρων και υψομετρική απόκλιση άνω των 300 μέτρων

- υψόμετρο κυμαινόμενο μεταξύ 1500 και 2500 μέτρων και κλίση άνω των 2°

- υψόμετρο κυμαινόμενο μεταξύ 2500 και 3500 μέτρων

- υψόμετρο κυμαινόμενο μεταξύ 3500 και 4500 μέτρων

- υψόμετρο άνω των 4500 μέτρων.

1.2. Η σημασία των ορεινών περιοχών στην Ευρώπη

Σε σχέση με άλλες ηπείρους, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ευρύ φάσμα εξαιρετικά διαφοροποιημένων ορεινών εκτάσεων που αρχίζουν από τις αρκτικές ζώνες και φθάνουν ως τη Μεσόγειο, περνώντας από τις Άλπεις και από άλλους ορεινούς όγκους σε περιοχές με εύκρατο κλίμα. Οι ορεινές περιοχές καλύπτουν περίπου το 38,8 % της συνολικής επιφάνειας της ΕΕ και αποτελούν έναν πολύ ιδιαίτερο πλούτο ζωτικών πόρων για ολόκληρη την Ευρώπη: ύδατα, δάση, σπάνια είδη και οικότοποι, μοναδικές πολιτιστικές ρίζες, χώροι ανεφοδιασμού και ανάπαυσης, κ.λπ.

Οι ορεινές περιοχές στην ΕΕ μπορούν να κατανεμηθούν σε τέσσερις βασικές ομάδες:

- στις ορεινές και συναφείς περιοχές (αρκτικές ζώνες) της Βόρειας Ευρώπης (Φινλανδία, Σουηδία, Σκωτία)

- στις ορεινές περιοχές της εύκρατης Ευρώπης, με την Οροσειρά της Κανταβρίας, τα Πυρηναία, τον Κεντρικό Ορεινό Όγκο, τον Ιούρα, τα Βόσγια και τον Μέλανα Δρυμό, τις Άλπεις, τις Αρδένες, την Οροσειρά της Ουαλίας, κ.λπ.

- στα όρη της Μεσογείου, με τα Ιβηρικά Όρη, τα Απέννινα, τα όρη της ηπειρωτικής και της νησιωτικής Ελλάδας, καθώς και τα όρη της Κρήτης, της Σικελίας, της Σαρδηνίας, της Κορσικής και της Μαγιόρκας

- στα ορεινά απομακρυσμένα νησιά και σε ορισμένες εξαιρετικά απομακρυσμένες περιφέρειες, όπως τα αρχιπελάγη του Ατλαντικού Ωκεανού (Περιφέρεια της Μακαρονησίας) - Κανάριοι Νήσοι, Αζόρες και Μαδέρα - και τα Υπερπόντια Διαμερίσματα - Γουαδελούπη, Μαρτινίκα, Ρεϋνιόν και Γαλλική Γουιάνα.

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

Διάφορες πληροφορίες που παρατίθενται στην έκδοση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με θέμα: Προς μια ευρωπαϊκή πολιτική των ορεινών περιοχών: προβλήματα, αντίκτυπος των μέτρων και αναγκαίες προσαρμογές.

1.3. Στοιχεία ανάλυσης όσον αφορά την οικονομία

Οι οικονομικές δραστηριότητες στις ορεινές περιοχές συγκεντρώνονται κατά κύριο λόγο στις κοιλάδες οι οποίες αποτελούν φυσικές διόδους. Ωστόσο, σήμερα, πολλές κοιλάδες έχουν μετατραπεί σε στενωπούς των μεταφορών και η αύξηση της κυκλοφορίας των αγαθών και των προσώπων συνεπάγεται αυξανόμενους κινδύνους για την ασφάλεια και το περιβάλλον και εν μέρει για τις συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού. Σε πολλές ορεινές περιοχές η οικονομική δραστηριότητα βασίζεται, εκεί όπου τούτο είναι δυνατό, στη γεωργία, στον τουρισμό και σε άλλες υπηρεσίες, ενώ σε κάποιες άλλες η οικονομική δραστηριότητα είναι εξαιρετικά ασθενής. Παρότι ορισμένες ορεινές περιοχές έχουν δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης και είναι ενσωματωμένες στην οικονομία της Ένωσης, εντούτοις οι περισσότερες εξ αυτών παρουσιάζουν διάφορα προβλήματα: το 61,5 % των ορεινών περιοχών και των αρκτικών ζωνών εμπίπτει στο στόχο 1 και το 24,7 % στο στόχο 2 (Δεύτερη Έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή(2).

Βάσει του συνδυασμού των φυσικών παραγόντων με τους κοινωνικοοικονομικούς δείκτες μπορεί να επιτευχθεί μια συνοπτική τυπολογία των ορεινών περιοχών, κατά προσέγγιση μεν χρήσιμη δε, για την απόκτηση μιας ικανοποιητικής εικόνας της επικρατούσας κατάστασης.

Τυπολογία των ορέων και των ζωνών της Αρκτικής σύμφωνα με τον ορισμό που υιοθέτησε η ΕΕ για τις ορεινές περιοχές και για τις περιοχές που εμπίπτουν στους πρωταρχικούς στόχους της διαρθρωτικών ταμείων

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Η αειφόρος ανάπτυξη των ορεινών περιοχών προϋποθέτει οικονομική αποδοτικότητα, κοινωνική δικαιοσύνη, εδαφική συνοχή και περιβαλλοντική ακεραιότητα. Στον πίνακα που ακολουθεί εκτίθενται οι κυριότερες προκλήσεις και δυνατότητες των ευρωπαϊκών ορεινών περιοχών:

Προκλήσεις και δυνατότητες των ορεινών περιοχών

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

1.4. Ο αντίκτυπος των κοινοτικών και των εθνικών πολιτικών

Ο αντίκτυπος ορισμένων κοινοτικών πολιτικών υπήρξε μέχρι στιγμής μείζονος σημασίας για την εξέλιξη των ορεινών περιοχών. Μεταξύ των εν λόγω πολιτικών μπορούν να αναφερθούν οι εξής:

- η Κοινή Γεωργική Πολιτική: η αντισταθμιστική αποζημίωση προς όφελος των μειονεκτικών περιοχών, τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα, κοινή οργάνωση της αγοράς για τα γεωργικά προϊόντα των ορεινών περιοχών (γαλακτοκομικά προϊόντα, κρέας) κ.λπ.

- η διαρθρωτική πολιτική - στόχοι 1 και 2 - και η πολιτική συνοχής

- οι κοινοτικές πρωτοβουλίες τον τομέα της αγροτικής ανάπτυξης (Leader+) και της διασυνοριακής, διακρατικής και διαπεριφερειακής συνεργασίας (Interreg III Α, Β και Γ) - πρβλ. το πρόγραμμα συνεργασίας Ιnterreg III B "Αλπικός Χώρος" που καλύπτει τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελβετία, τη Σλοβενία και το Λιχτενστάιν

- οι δασικές πολιτικές

- ο προβληματισμός σχετικά με τη χωροταξία, διαμέσου του Σχεδίου Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου (ΣΑΚΧ) και της εφαρμογής του

- η κοινή περιβαλλοντική πολιτική: οι "βασικές οδηγίες" για τα ύδατα, για τους φυσικούς οικοτόπους, καθώς και για την άγρια πανίδα και χλωρίδα, για τα εδάφη, κ.λπ.

- η πολιτική για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, καθώς και οι σημαντικές βελτιώσεις που θα πρέπει να προκύψουν για τη ζωή των ανθρώπων.

2. Ο προβληματισμός των θεσμικών οργάνων για τα όρη

Εδώ και αρκετά χρόνια έχουν υιοθετηθεί διαδοχικά στην Ευρώπη ψηφίσματα κα συστάσεις σχετικά με τα όρη από τους αρμόδιους υπουργούς, από τη Μόνιμη Διάσκεψη των Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών της Ευρώπης, από την Κοινοβουλευτική Συνέλευση και από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Ειδικότερα, τα ακόλουθα έγγραφα θεωρούνται σημαντικά από πολιτική και τεχνικής άποψη και κρίνεται σκόπιμο να υπενθυμισθούν:

- γνωμοδότηση της ΟΚΕ (1988) με τίτλο "Μια πολιτική για τις ορεινές περιοχές"

- γνωμοδότηση της ΕΤΠ (1995) για τον "Ευρωπαϊκό Χάρτη των ορεινών περιοχών"

- γνωμοδότηση της ΟΚΕ (1996) σχετικά με "Το Τόξο των Άλπεων - μια ευκαιρία για ανάπτυξη και ολοκλήρωση"

- γνωμοδότηση της ΕΤΠ (1997) με θέμα "Πολιτική για τη στήριξη της ορεινής γεωργίας στην Ευρώπη"

- έκθεση της Επιτροπής Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (1998) με θέμα "Μία νέα στρατηγική υπέρ των ορεινών ζωνών", η οποία παραπέμπει στη μελέτη από τη Γενική Διεύθυνση Μελετών του Κοινοβουλίου με τίτλο "Προς μια ευρωπαϊκή πολιτική για τις ορεινές περιοχές"

- ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τα 25 χρόνια εφαρμογής της κοινοτικής νομοθεσίας υπέρ της ορεινής γεωργίας.

Τελευταίως, η ΟΚΕ ασχολείται με την εξέταση εκτενούς γνωμοδότησης (με εισηγητή τον κ. Bastian) όσον αφορά "Το μέλλον των ορεινών περιοχών στην Ευρωπαϊκή Ένωση".

2.1. Η Σύμβαση για την προστασία των Άλπεων (Σύμβαση των Άλπεων)

Η Σύμβαση για την προστασία των Άλπεων υπεγράφη τον Οκτώβριο του 1991 από εκπροσώπους των κυβερνήσεων των αλπικών χωρών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης με στόχο να τεθούν οι βάσεις μιας κοινής πολιτικής για ολόκληρη την περιοχή των Άλπεων, σύμφωνα με τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης. Για πρώτη φορά, ολόκληρο το Αλπικό Τόξο αντιμετωπίζεται ως ένα ιδιαίτερο και ενιαίο σύνολο και θεωρείται κοινή ευρωπαϊκή κληρονομιά.

Με τους γενικούς στόχους αναφοράς επιδιώκεται να συνδυασθούν οι οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες των πληθυσμών που κατοικούν στις Άλπεις με την επιβεβλημένη προστασία του περιβάλλοντος.

Η Σύμβαση τέθηκε σε ισχύ τον Μάρτιο του 1995, αφού επικυρώθηκε από την Αυστρία, τη Γερμανία, το Λιχτενστάιν, τη Σλοβενία και την Ευρωπαϊκή Ένωση και, εν συνεχεία, από τις υπόλοιπες αλπικές χώρες. Η Σύμβαση προβλέπει ένα ερευνητικό πρόγραμμα το οποίο εστιάζεται σε τέσσαρα θέματα (διατήρηση της ποιότητας του ατμοσφαιρικού αέρα, εξοικονόμηση των υδάτινων πόρων, διαχείριση των αποβλήτων, πληθυσμός και πολιτισμός), ενώ τα πρωτόκολλα εφαρμογής της Σύμβασης αναμένεται να συμβάλουν στην παροχή κινήτρων για την υιοθέτηση πολιτικών στον τομέα των μεταφορών, του τουρισμού, της προστασία του εδάφους, του δασικού πλούτου, της ενέργειας, της γεωργίας, κ.λπ.

Στο πλαίσιο της Σύμβασης προβλέπονται όργανα επιφορτισμένα με την υλοποίηση τα οποία συνέρχονται ανά τακτά χρονικά διαστήματα. Εξάλλου από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ειδικότερα, δεν προκύπτουν πολιτικές πράξεις ή λειτουργικά μέσα τα οποία να συνδέονται άμεσα με τη Σύμβαση ή με τα σχετικά πρωτόκολλα εφαρμογής παρά το ότι αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης των Άλπεων. Επίσης έχασε την ευκαιρία να συμμετάσχει στις εργασίες της ίδιας της Σύμβασης. Το γεγονός αυτό είναι λυπηρό δεδομένου ότι η οροσειρά των Άλπεων είναι η σημαντικότερη της Ευρώπης από πλευράς εδαφών, πληθυσμού και ενδιαφερομένων κρατών και, συνεπώς, η Επιτροπή θα μπορούσε να διαδραματίσει ενεργό ρόλο ως κινητήρια δύναμη με στόχο την προώθηση κοινοτικών πολιτικών για τις ορεινές περιοχές.

2.2. Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης των Ορεινών Περιοχών

Το αίτημα περί θέσπισης "Ευρωπαϊκού Χάρτη των Ορεινών Περιοχών", με στόχο τον καθορισμό αρχών για το σχεδιασμό, την ανάπτυξη και την προστασία των ορεινών περιοχών, διατυπώθηκε κατά τη 2η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη των Ορεινών Περιοχών που πραγματοποιήθηκε το 1988 στο Trento, αλλά το σχετικό έγγραφο εγκρίθηκε έξι χρόνια αργότερα (επ' ευκαιρία της 3ης Διάσκεψης που διοργανώθηκε από τις 15 έως τις 17 Σεπτεμβρίου 1994 στο Chamonix) από τους 200 και πλέον συμμετέχοντες στη Διάσκεψη, οι οποίοι εκπροσωπούσαν τα κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η διαδικασία για την οριστική έγκριση του εν λόγω Χάρτη εκ μέρους των κρατών μελών δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η προσέγγιση που υιοθετείται σε αυτόν τον Χάρτη, με τον οποίο επιδιώκεται η διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής πολιτικής για τα όρη, είναι σφαιρική και ολοκληρωμένη λαμβάνοντας υπόψη τις συστάσεις που διατυπώθηκαν το 1992 στη Διάσκεψη του Ρίο ντε Τζανέιρο για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη.

Ενδεικτική είναι εξάλλου και η αρχή της επικουρικότητας, η οποία εξασφαλίζει τη συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών στα στάδια της κατάρτισης και της διαχείρισης της ευρωπαϊκής πολιτικής. Έτσι, αναγνωρίζεται απτά ο ρόλος που πρέπει να διαδραματίζουν οι κάτοικοι των ορεινών περιοχών, ακόμη και για την επιδίωξη ικανοποιητικής ισορροπίας μεταξύ οικονομικών δραστηριοτήτων και οικολογικών απαιτήσεων. Κρίνεται σκόπιμο να υπενθυμισθούν οι στόχοι του Χάρτη που ορίζονται στο άρθρο 6 και έχουν ως εξής:

"Τα συμβαλλόμενα μέρη θα στηρίζουν την πολιτική, τη νομοθεσία και τις δράσεις τους για τα όρη στους ακόλουθους στόχους:

I. στη ρητή αναγνώριση των ορεινών περιοχών και των ιδιαιτεροτήτων τους

II. στη συνεκτίμηση και στην αναγνώριση της γεωγραφικής οντότητας κάθε ορεινής περιοχής, προκειμένου οι υφιστάμενες ή οι μελλοντικές διοικητικές διαιρέσεις να μην αποτελέσουν εμπόδιο για την εφαρμογή της πολιτικής για τα όρη

III. στη διατήρηση του πληθυσμού των ορεινών περιοχών και στην καταπολέμηση της μαζικής εγκατάλειψής τους από τους νέους

IV. στη δημιουργία ή στον εκσυγχρονισμό των υποδομών και των εξοπλισμών που απαιτούνται για την ποιότητα ζωής των κατοίκων και για την ανάπτυξη των ορεινών περιοχών

V. στη διατήρηση και στη βελτίωση των δημοσίων υπηρεσιών εγγύτητας

VI. στη διαφύλαξη των γεωργικών γαιών και των βοσκοτόπων, στην απολύτως αναγκαία διατήρηση και στον εκσυγχρονισμό των γεωργικών δραστηριοτήτων μέσω ιδιαίτερης προσέγγισης της ορεινής γεωργίας

VII. στην προώθηση των ενδογενών ενεργειακών πόρων

VIII. στη διαφύλαξη των υφισταμένων βιομηχανικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων και στην ενθάρρυνση της ανάληψης δραστηριοτήτων βασισμένων στις νέες τεχνολογίες

IX. στην ανάπτυξη του τριτογενούς τομέα, και κυρίως του τουρισμού, ως συμπλήρωμα των παραδοσιακών δραστηριοτήτων

X. στην προάσπιση της πολιτιστικής ταυτότητας και στη διάδοση των πολιτισμικών αξιών που αποτελούν ίδιον των ορέων και κάθε ομοιογενούς ορεινής περιοχής.

Οι στόχοι αυτοί θα υλοποιηθούν με σεβασμό προς το περιβάλλον και με γνώμονα την προστασία του, χάρη σε συνολική αξιολόγηση του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών πόρων, υπερνικώντας τη συνηθισμένη διχοστασία μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και επιδιώκοντας την εξεύρεση ισορροπίας ανάμεσα στις ανθρώπινες δραστηριότητες και στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις."

Διαπιστώνεται, λοιπόν, ότι πρόκειται για ιδιαίτερα φιλόδοξο πρόγραμμα από πλευράς επάρκειας και σύγχρονης προσέγγισης.

2.3. Η Δεύτερη Έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε πρόσφατα τη Δεύτερη Έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή.

Στη Σύνοψη της Έκθεσης, "Μέρος Ι: Κατάσταση και τάσεις", γίνεται σαφής αναφορά στις "ειδικές περιοχές" - γεγονός το οποίο αποτελεί εξαιρετικά σημαντική καινοτομία - και αναφέρονται τα εξής:

"Τα νησιά και τα αρχιπελάγη, οι ορεινές και περιφερειακές περιοχές - συμπεριλαμβανομένων των πιο απομακρυσμένων περιφερειών - αποτελούν σημαντικό τμήμα της Ένωσης και έχουν πολλά κοινά φυσικά και γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά και οικονομικά μειονεκτήματα. Οι περιφέρειες αυτές πάσχουν γενικά από προβλήματα πρόσβασης που καθιστούν την οικονομική τους ολοκλήρωση με τη λοιπή Ένωση πιο προβληματική. Αντίστοιχα, πολλές λαμβάνουν ήδη περιφερειακή ενίσχυση από την ΕΕ - το 95 % των ορεινών περιοχών και των νησιών καλύπτεται από το στόχο 1 ή 2. Ταυτόχρονα, οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες τους ποικίλλουν ευρέως ..."

Παρακάτω, στο κεφάλαιο που τιτλοφορείται "Προσδιορισμός προτεραιοτήτων για την οικονομική και κοινωνική συνοχή" γίνεται μνεία στις "περιοχές που αντιμετωπίζουν σημαντικές γεωγραφικές ή φυσικές αντιξοότητες", στις οποίες οι προσπάθειες για την επίτευξη ικανοποιητικής ενσωμάτωσης προσκρούουν σε δυσκολίες λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούν σε αυτές, και διευκρινίζονται τα εξής:

"Οι περιοχές αυτές - εξόχως απόκεντρες περιφέρειες, νησιά, ορεινές περιοχές, περιφερειακές περιοχές, περιοχές με πολύ χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα - αποτελούν συχνά ουσιώδες συστατικό της περιβαλλοντικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Ένωσης. Συχνά εμφανίζονται οξείες δυσκολίες στη διατήρηση του τοπικού πληθυσμού. Οι επιπλέον δαπάνες για την παροχή βασικών υπηρεσιών, μεταξύ των οποίων για τις μεταφορές, μπορεί να εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη."

Καθίσταται, επομένως, προφανές ότι η ίδια η Επιτροπή θέτει τις ορεινές περιοχές στο ίδιο επίπεδο με εκείνες που αναφέρονται ήδη στο άρθρο 158 της Συνθήκης.

Μετά τις συζητήσεις επί της δεύτερης εκθέσεως η Επιτροπή πήρε την πρωτοβουλία να πραγματοποιήσει μία σειρά μελετών για τις ζώνες που παρουσιάζουν σοβαρά γεωγραφικά ή φυσικά μειονεκτήματα. Ξεκίνησαν ήδη δύο: μία μελέτη για τις νησιωτικές περιοχές και η άλλη για τις ορεινές περιοχές (περιλαμβανομένων των αρκτικών). Η μελέτη προβλέπει και την θέσπιση κριτηρίων οροθέτησης.

Κατόπιν, η Επιτροπή βασιζόμενη στις συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά το δεύτερο ευρωπαϊκό φόρουμ για τη συνοχή το Μάϊο του 2001, εξήγαγε το συμπέρασμα(3) ότι η Ένωση χρειάζεται μία πολιτική συνοχής που να μπορεί να αντιμετωπίσει τρεις κατηγορίες περιφερειών:

- τις περιφέρειες που παρουσιάζουν σοβαρή αναπτυξιακή καθυστέρηση και οι οποίες βρίσκονται κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικώς στις υποψήφιες χώρες.

- τις περιφέρειες των 15 που δεν έχουν ολοκληρώσει την διαδικασία σύγκλισης.

- άλλες περιφέρειες που πλήττονται από σοβαρές διαρθρωτικές δυσκολίες, κυρίως στις αστικές ζώνες, τις αγροτικές που εξαρτώνται ακόμα σε μεγάλο βαθμό από την γεωργία, τις ορεινές ζώνες, τις νησιωτικές και άλλες ακόμη που παρουσιάζουν φυσικά ή δημογραφικά μειονεκτήματα.

Η ιδιαιτερότητα των ορεινών περιοχών φαίνεται ότι αναγνωρίζεται και αποτελεί αντικείμενο μελετών και διεξοδικών αναλύσεων εκ μέρους της Επιτροπής. Μία επιπλέον απόδειξη για το ενδιαφέρον της Επιτροπής για τα όρη της Ευρώπης είναι η διάσκεψη που οργανώθηκε στις Βρυξέλλες από τους Επιτρόπους για τις περιφερειακές πολιτικές και την γεωργία στις 17 και 18 Οκτωβρίου 2002 με την συμμετοχή του Προέδρου Prodi και των άλλων Επιτρόπων. Αν και η διάσκεψη ολοκληρώθηκε χωρίς κανένα τελικό έγγραφο, το επίπεδο των εκθέσεων και των θεμάτων που εξετάσθηκαν δημιουργούν ελπίδες ότι ο νέος δρόμος θα είναι αποκαλυπτικός και θετικός.

Εξάλλου πολλοί αντιμετωπίζουν τελευταία με προσοχή τις ορεινές περιοχές. Πρόσφατα για μία ακόμα φορά, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ενέκρινε έγγραφο μεγάλης σημασίας, στο οποίο ζητείται να εξασφαλιστεί κοινή άποψη για τις ορεινές περιοχές και να αναγνωριστεί στις Συνθήκες η ιδιαιτερότητα των εδαφών αυτών.

Προτείνεται επίσης στρατηγική που βασίζεται στην αντιστάθμιση των μειονεκτημάτων που δεν μπορούν να εξουδετερωθούν, η ενεργός μείωση όσων συντελούν στις αδυναμίες, η αξιοποίηση της ταυτότητας και των πόρων των ορεινών περιοχών. Το έγγραφο καταλήγει με την προτροπή να αποτελέσει η ευρωπαϊκή πολιτική υπέρ των ορεινών περιοχών υπόδειγμα ορθής και βιώσιμης ανάπτυξης έναντι των πληθυσμών.

2.4. Το Διεθνές Έτος των Ορέων

Στις 10 Νοεμβρίου 1998, η Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ανακήρυξε ομόφωνα το έτος 2002 "Διεθνές Έτος των Ορέων", με τους ακόλουθους στόχους:

I. προαγωγή της βιώσιμης ανάπτυξης στις ορεινές περιοχές

II. βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων των ορεινών περιοχών

III. προστασία του ευπαθούς ορεινού οικοσυστήματος.

Προπαρασκευαστικές πρωτοβουλίες της διάσκεψης που θα πραγματοποιήσει ο ΟΗΕ κατά το 2002 σε παγκόσμια κλίμακα αναλαμβάνονται ήδη επί του παρόντος σε πολυάριθμες ευρωπαϊκές χώρες.

Εντούτοις, καμία επίσημη πολιτική πράξη και καμία νομοθετική πρωτοβουλία σύμφωνη προς τους στόχους των Ηνωμένων Εθνών δεν έχει ακόμη αναληφθεί σε κοινοτικό επίπεδο.

2.5. Το Κεφάλαιο 13 του Προγράμματος Δράσης 21 (Ατζέντα 21) και η παγκόσμια διάσκεψη κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ

Το Πρόγραμμα Δράσης 21 εγκρίθηκε κατά την Παγκόσμια Διάσκεψη για τη Γη που πραγματοποιήθηκε στις 14 Ιουνίου 1992 στο Ρίο Ιανέιρο. Σε πολλά κεφάλαια του εν λόγω Προγράμματος Δράσης γίνεται σαφής αναφορά στα όρη και πιο συγκεκριμένα:

Κεφάλαιο 2: Διεθνής συνεργασία

Κεφάλαιο 3: Καταπολέμηση της φτώχειας

Κεφάλαιο 6: Προστασία και προαγωγή της υγείας

Κεφάλαιο 7: Βιώσιμοι ανθρώπινοι οικισμοί

Κεφάλαιο 8: Ενσωμάτωση της αειφόρου ανάπτυξης στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων

Κεφάλαιο 11: Καταπολέμηση της αποψίλωσης

Κεφάλαιο 12: Καταπολέμηση της απερήμωσης

Κεφάλαιο 14: Αειφόρος γεωργία και αγροτική ανάπτυξη

Κεφάλαιο 15: Διατήρηση της βιοποικιλότητας

Κεφάλαιο 18: Προστασία και διαχείριση των γλυκών υδάτων

Κεφάλαιο 24: Οι γυναίκες και η βιώσιμη ανάπτυξη

Κεφάλαιο 26: Ενίσχυση του ρόλου των αυτοχθόνων πληθυσμών

Κεφάλαιο 27: Συνεργασία με τους ΜΚΟ

Κεφάλαιο 28: Πρωτοβουλίες των τοπικών αρχών για την υποστήριξη της Ατζέντας 21

Κεφάλαιο 32: Ενίσχυση του ρόλου των γεωργών

Κεφάλαιο 33: Χρηματοδότηση της αειφόρου ανάπτυξης

Κεφάλαιο 34: Μεταφορά οικολογικά αποτελεσματικών τεχνολογιών

Κεφάλαιο 35: Η επιστήμη στην υπηρεσία της αειφόρου ανάπτυξης

Κεφάλαιο 36: Εκπαίδευση, κατάρτιση και ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης

Κεφάλαιο 37: Προώθηση των αναγκαίων ικανοτήτων για την αειφόρο ανάπτυξη

Κεφάλαιο 39: Διεθνείς νομικές πράξεις

Κεφάλαιο 40: Πληροφορίες για τη διαδικασία λήψεως αποφάσεων (κ.λπ.).

Στο Κεφάλαιο 13 εξετάζεται το ζήτημα του ορισμού του όρους ως ενιαίου συστήματος. Προς το σκοπό αυτό ανελήφθη μια εξαιρετική συνεργασία μεταξύ οργανισμών του ΟΗΕ, εθνικών κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών, ΜΚΟ και ερευνητικών ιδρυμάτων. Θα ήταν σκόπιμο, σε αυτό το σημείο, να παρατεθεί η δήλωση με την οποία αρχίζει το Κεφάλαιο 13:

"Τα όρη αποτελούν σημαντική πηγή ύδατος, ενέργειας και βιοποικιλότητας, καθώς και πηγή βασικών πόρων όπως είναι τα ορυκτά, τα δασοκομικά και τα γεωργικά προϊόντα, αλλά και τόπο αναψυχής. Δεδομένης της σπουδαιότητάς τους ως οικοσυστημάτων αντιπροσωπευτικών της πολυσύνθετης και αλληλεξαρτώμενης οικολογίας του πλανήτη μας, το ορεινό περιβάλλον είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του συνολικού οικοσυστήματος. Εντούτοις, τα ορεινά οικοσυστήματα μεταβάλλονται τάχιστα δεδομένου ότι υφίστανται επιταχυνόμενη διάβρωση του εδάφους, κατολισθήσεις, ταχεία απώλεια οικοτόπων και γενετικής ποικιλομορφίας. Από ανθρωπολογικής πλευράς, διαπιστώνεται γενίκευση της φτώχειας μεταξύ των κατοίκων των ορεινών περιοχών, καθώς και απώλεια του συνόλου των παραδοσιακών γνώσεων. Όλα τα ανωτέρω έχουν ως αποτέλεσμα την περιβαλλοντική υποβάθμιση της πλειονότητας των ορεινών περιοχών και, συνεπώς, απαιτείται να αναληφθούν άμεσα οι αναγκαίες πρωτοβουλίες για την ενδεδειγμένη διαχείριση των πόρων και για την κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη των κατοίκων των εν λόγω περιοχών."

Πρόσφατη εξέλιξη της διάσκεψης του Ρίο (Σεπτέμβριος 2002) αποτελεί η παγκόσμια διάσκεψη κορυφής για τη βιώσιμη ανάπτυξη που πραγματοποιήθηκε στο Γιοχάνεσμπουργκ. Στις ορεινές περιοχές αφιερώνεται η παράγραφος 40 που έχει ως εξής:

""

2.6. Ο Διεθνής Χάρτης των Κατοίκων των Ορεινών Περιοχών

Ο Διεθνής Χάρτης των Κατοίκων των Ορεινών Περιοχών υιοθετήθηκε την 9η Ιουνίου 2000 στο Chambéry, στο τέλος του 1ου Διεθνούς Φόρουμ για τα Όρη, από τους εκπροσώπους 70 χωρών.

Πρόκειται για σχέδιο το οποίο απαιτείται να υποβληθεί προς συζήτηση προτού αποτελέσει τη βάση και τον κυριότερο στόχο της Διεθνούς Οργάνωσης των Κατοίκων των Ορεινών Περιοχών, η οποία προβλέπεται να συσταθεί για να διασφαλίσει την υλοποίηση του σχεδίου αυτού. Το εν λόγω σχέδιο περιορίζεται μέχρι στιγμής στον καθορισμό γενικών αρχών, αλλά αναμένεται να εμπλουτισθεί, αφενός, με πιο επιμέρους προτάσεις και συστάσεις που διατυπώθηκαν κατά τη διάρκεια του Φόρουμ και, αφετέρου, με τις συνεισφορές που θα προκύψουν κατά πάσα πιθανότητα κατά τη διάρκεια της νέας συνάντησης που προβλέπεται να πραγματοποιηθεί στην πόλη Quito του Ισημερινού (Ecuador) τον Σεπτέμβριο του 2002.

3. Το ευρωπαϊκό όρος από νομική άποψη

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δέχεται συνεχώς παραινέσεις προκειμένου να στρέψει την προσοχή της στις ορεινές περιοχές.

Μεγάλο μέρος των εγγράφων που εκπονήθηκαν από διάφορα όργανα κατά τα παρελθόντα έτη αποσκοπούσε στην έγκριση κανονισμού (ή οδηγίας) του Συμβουλίου ή της Επιτροπής με συγκεκριμένα μέτρα για τις ορεινές περιοχές, τα οποία θα οδηγούσαν στη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης πολυτομεακής πολιτικής.

Πιο πρόσφατα, δε, επιδιώχθηκε η υιοθέτηση ειδικού "στόχου" αφιερωμένου στις ορεινές περιοχές με σκοπό να προστεθεί στους στόχους που προβλέπονται ήδη από την πολιτική συνοχής με ισχύ έως το έτος 2000.

Καθίσταται, λοιπόν, προφανές ότι η Κοινότητα δεν δύναται να αναλάβει καμία συγκεκριμένη πρωτοβουλία (πέραν της, περιορισμένης και τομεακής, ήδη υπάρχουσας στην περίπτωση της ορεινής γεωργίας) ελλείψει ειδικής διάταξης στην Ευρωπαϊκή Συνθήκη, με την οποία θα επιβεβαιώνεται η αρμοδιότητά της στον εν λόγω τομέα.

Ως εκ τούτου, η Ένωση οφείλει να αναγνωρίσει την ιδιαιτερότητα των ορεινών περιοχών και τις συνακόλουθες ανάγκες τους προκειμένου να προβλέψει - πάντοτε με σεβασμό προς την αρχή της επικουρικότητας - μια ενδεδειγμένη οργανική ευρωπαϊκή πολιτική. Τα χαρακτηριστικά της "ορεινής ιδιομορφίας", ακόμη και όταν οι οικονομικές συνθήκες διαφέρουν, είναι αναγνωρίσιμα παντού και διαμορφώνουν ιδιαίτερες συνθήκες ζωής για τους κατοίκους των εν λόγω περιοχών, από πλευράς οργάνωσης και διαχείρισης των υπηρεσιών, ενημέρωσης, πρόσβασης στην κινητικότητα. Στην περίπτωση των ευρωπαϊκών ορέων, οι πολιτικές για την προστασία και την προαγωγή του περιβάλλοντος, του τοπίου και της βιοποικιλότητας, οι πολιτικές για τη διατήρηση γεωργικών τεχνικών συνδεδεμένων με παλαιές καλλιέργειες - που εισήχθησαν πριν από αιώνες από πληθυσμούς οι οποίοι ήρθαν από πολύ μακριά και εγκαταστάθηκαν εδώ - η διαφύλαξη εξαιρετικά σπουδαίων τοπικών πολιτισμών, ιστορικών και καλλιτεχνικών αγαθών, προσλαμβάνουν εξέχουσα και επιτακτική χροιά.

Η ρητή αναγνώριση της ορεινής ιδιομορφίας αποτελεί βασικό προαπαιτούμενο έναντι των δυνητικών εφαρμογών που έπονται της υιοθέτησης μέτρων σε πολυάριθμους τομείς.

Στον τίτλο XVII της Συνθήκης (Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή), στο άρθρο 158 αναφέρονται τα εξής:

"Η Κοινότητα, προκειμένου να προαχθεί η αρμονική ανάπτυξη του συνόλου της, αναπτύσσει και εξακολουθεί τη δράση της με σκοπό την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής της συνοχής.

Η Κοινότητα αποσκοπεί, ιδιαίτερα, στη μείωση των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιοχών και στη μείωση της καθυστέρησης των πλέον μειονεκτικών περιοχών ή νήσων, συμπεριλαμβανόμενων των αγροτικών περιοχών."

Εάν κρίνεται επιθυμητή η δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών προκειμένου να έχουν μελλοντικά τα ευρωπαϊκά όργανα τη δυνατότητα να διαμορφώνουν πολιτικές, ή ειδικές παρεμβάσεις, για τις ορεινές περιοχές τότε είναι απολύτως αναγκαίο να προταθεί η σαφής αναφορά των εν λόγω περιοχών, από κοινού με εκείνες που κατονομάζονται ήδη, στο τέλος του προαναφερθέντος άρθρου 158. Σύμφωνα με την παρούσα διατύπωση, οι "αγροτικές περιοχές" δεν ταυτίζονται με τις ορεινές περιοχές: δεν υφίσταται ομοιότητα μεταξύ των δύο όρων και, συνεπώς, απαιτείται πλέον να αναγνωρισθεί επίσημα η "ορεινή ιδιομορφία".

4. Τα όρη και το μέλλον της Ευρώπης

Το μέλλον της Ευρώπης τίθεται επί του παρόντος ως μείζον, κομβικό, κεφαλαιώδες ζήτημα στο ευρωπαϊκό προσκήνιο που διερωτάται σχετικά με τις μεθόδους που θα επικρατήσουν στη Γηραιά Ήπειρο κατά τη διάρκεια της τρίτης χιλιετίας.

Καθίσταται πλέον ολοένα και προφανέστερο κάτι που θα μπορούσε να εκληφθεί ως κοινότοπο, δηλαδή ότι η Ευρώπη δεν θα κατορθώσει να οικοδομηθεί ούτε βάσει απλών και μηχανικών συστημάτων, ούτε σύμφωνα με πεφωτισμένα σχέδια που καταστρώνονται θεωρητικά, αλλά ούτε κανονισμός αποκλειστικά και μόνον χάρη στη σύναψη συμφωνιών μεταξύ των κρατών.

Η νέα Ευρώπη θα αναδυθεί μέσα από μία πολυσύνθετη διεργασία, στο πλαίσιο της οποίας η ενοποίηση της κοινωνίας των πολιτών, των συμφερόντων, των καθηκόντων, του πολιτικού υποκειμενισμού και των σχέσεων με το εξωτερικό θα υλοποιηθεί σταδιακά, έπειτα από ευρεία και υψηλού επιπέδου διαμεσολάβηση, σύμφωνα με πολιτικό και όχι τεχνοκρατικό σχεδιασμό.

Εφόσον τούτο έχει κάποιο νόημα, η νέα Ευρώπη θα πρέπει να στηριχθεί σε μεγάλο βαθμό στα στοιχεία που - ιστορικά, ανθρωπολογικά, πολιτισμικά και εκ φύσεως - τη συνενώνουν δημιουργώντας έναν συνεκτικό ιστό, έναν συνδετικό αρμό. Και τι είναι αυτό που συναρμόζει την Ευρώπη, αν όχι τα όρη;

Είναι ποτέ δυνατόν να φανταστεί κανείς την Ευρώπη της τρίτης χιλιετίας χωρίς μία πολιτική για τα εδάφη που συνδέουν ακόμη και εκ φύσεως τις πιο ανεπτυγμένες περιοχές της ηπείρου; Ίσως είναι λίγοι εκείνοι που το έχουν σκεφθεί, αλλά οι συνδέσεις μεταξύ των εύρωστων περιοχών της νέας Ευρωπαϊκής Ένωσης διασφαλίζονται ουσιαστικά από τα "υψίπεδα" και αυτό δεν ισχύει μόνο για τις μεταφορές αλλά γενικώς για τις διασυνδέσεις μεταξύ οικονομικών χώρων. Η κοιλάδα του Πάδου συνδέεται με την κοιλάδα του Ρήνου χάρη στην οροσειρά των Άλπεων, η Καταλονία που βρίσκεται σε πλήρη οικονομική άνθηση συνδέεται με τη Νότια Γαλλία μέσω των Πυρηναίων, η ίδια η Ιταλία έχει ως σκελετό επάνω στον οποίο στηρίζεται τον άξονα που σχηματίζουν οι Άλπεις και τα Απέννινα, σύμφωνα με την επιτυχημένη εικόνα του Ιταλού οικονομολόγου Giustino Fortunato για τα οστά (τα όρη) και τη σάρκα (τις πεδιάδες). Για να μην αναφερθούμε στην ολοκλήρωση με την Ανατολική Ευρώπη, όπου τα Βαλκάνια καθίστανται ο συνδετικός κρίκος με τη σλαβική πραγματικότητα και τα όρη Τάρτα ο συνεκτικός ιστός μεταξύ της Πολωνίας και της Ουγγαρίας, καινούριων περιφερειών της Ευρώπης του 2004. Δεν πρέπει, επίσης, να λησμονούμε ότι και στις ορεινές περιοχές υπάρχουν σημεία υψίστης σημασίας, από κοινωνικής και οικονομικής πλευράς, για την Ευρώπη (μόνον στις Άλπεις, διανύοντας την ιδεατή διαδρομή από τη Grenoble έως τη Μπρατισλάβα συναντά κανείς - πέραν των γνωστών ιταλικών περιφερειών - μέρη όπως το Vorarlberg, το Τιρόλο, η Καρυνθία, το Σάλτσμπουργκ ...).

Έχει άραγε νόημα η ύπαρξη μιας Ευρώπης απαρτιζόμενης από "ισχυρές περιοχές" συνδεδεμένες μεταξύ τους με έναν σκελετό, με τα "οστά" κατά την εικόνα που χρησιμοποίησε ο Fortunato; Η απάντηση είναι αναμφίβολα αρνητική. Εάν όμως τούτο αληθεύει, τότε απαιτείται μια ευρωπαϊκή πολιτική για τα όρη, όχι γιατί πρέπει να συμπεριληφθεί το λήμμα "όρος" στον κατάλογο με τις προσόδους και τις ενισχύσεις που για διαφόρους λόγους και σε διαφορετικό βαθμό εκπορεύονται από τις Βρυξέλλες, αλλά γιατί το όρος αποτελεί το κατ' εξοχήν παράδειγμα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Οι ευρωπαϊκές ορεινές περιοχές έχουν εδώ και καιρό προβεί στον μεταβολισμό μιας πλουραλιστικής πολιτικής αντίληψη - η οποία είναι εγγενώς ανεκτική και προσφέρεται για συναινετική συζήτηση και προγραμματισμό - καθώς και, μέχρι ενός ορισμένου σημείου, του DNA τους.

Εντούτοις, ακόμη και οι περιοχές αυτές δεν έχουν αποκτήσει ανοσία έναντι της πρόκλησης που θέτει η παγκοσμιοποίηση, αλλά ούτε και έναντι της όξυνσης του ακριβώς αντίθετου φαινομένου, δηλαδή της αίσθησης της τοπικής απομόνωσης. Εάν το φαινόμενο αυτό δεν αντιμετωπισθεί δεόντως οδηγεί σε τοπικισμό, ιδιοτέλεια, τάσεις κατακερματισμού, δηλαδή σε φαινόμενα αντιδιαμετρικά αντίθετα προς την ενσωμάτωση τα οποία τροφοδοτούν - όχι τυχαία - αντιευρωπαϊκές πολιτικές και αρχίζουν να κερδίζουν έδαφος ακόμη και στις ορεινές περιοχές, ελλείψει μιας ευρωπαϊκής πολιτικής για τα όρη καθώς και δεδομένου ότι οι επιμέρους ειδικές πολιτικές της ΕΕ συχνά δε λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες των ορεινών περιοχών.

Θεωρούμε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οφείλουν να αξιολογήσουν καλύτερα τον δυνητικό ενοποιητικό ρόλο των ορέων ως συνδετικού αρμού ολόκληρης της Ευρώπης. Δεν χρειάζεται να καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια: αρκεί μια μεγάλη ιδέα ως κινητήρια δύναμη, μια ελάχιστα συντηρητική επιλογή, μια βούληση για την αποτελεσματική υπερνίκηση τεχνοκρατικών και γραφειοκρατικών προσεγγίσεων. Συνοψίζοντας, μια πολιτική θα ήταν αρκετή. Μια πολιτική ορμώμενη από τη διαπίστωση ότι εάν οικοδομηθεί η Ευρώπη, θα οικοδομηθεί γύρω από μια νέα αντίληψη περί κράτους, διαφορετική από εκείνη που διακρίνει το παραδοσιακό κράτος, και θα αντλήσει νέα ισχυρά στοιχεία πάνω στα οποία θα θέσει τους ακρογωνιαίους λίθους της. Τα όρη είναι αδιαφιλονίκητα ένα από αυτά τα στοιχεία.

Κανένα πρότυπο δεν θα είναι εξαντλητικό, και μάλιστα στις επόμενες δεκαετίες, κατά τη διάρκεια των οποίων η κοινωνία των πολιτών θα επηρεασθεί σημαντικότατα από την αλληλεξάρτηση των συμφερόντων και από την πορεία των πολιτικών και των πολιτιστικών θεμάτων. Εν τοιαύτη περιπτώσει, θα καταστεί αισθητότερη η ανάγκη να αναληφθεί μια ευρεία πολιτική, η οποία θα διαμορφώνει το νέο πρότυπο για την Ευρώπη βάσει των συστατικών στοιχείων της.

Ως εκ τούτου, τα όρη αποτελούν μείζονα πρόκληση για την Ευρώπη. Για αυτό το λόγο έχουμε μεγάλη ιδέα για την Ευρώπη, μια Ευρώπη στην οποία η πολιτική συζήτηση δεν θα περιορίζεται απλώς στην ποιότητα και στην ποσότητα του κρέατος και του γάλατος, όπου οι ορεινές περιοχές μπορούν πραγματικά να συνεισφέρουν αρκεί να ξεπερασθούν παρωχημένα στερεότυπα όπως τα υποδήματα ορειβασίας ή εικόνες όπως οι βοσκοί στα ορεινά λιβάδια και να μην υποκύψει κανείς στον πειρασμό της απλουστευτικής προσέγγισης σύμφωνα με την οποία τα όρη είναι απλώς περιβαλλοντικό ή γεωργικό θέμα, όπως υποστηρίζεται από αρκετούς σχετικά με τη Γηραιά Ήπειρο.

5. Τα όρη και οι αστικές περιοχές

Είναι προφανές ότι η παρούσα έκθεση και οι σχετικές παρατηρήσεις και προτάσεις διατυπώνονται προς το συμφέρον των πληθυσμών που ακόμη κατοικούν, εργάζονται και συγκροτούν ομάδες πολιτών και πολιτικές συναθροίσεις στις ορεινές περιοχές.

Ωστόσο, πλέον αναγνωρίζεται από τους πάντες ότι οι εν λόγω πληθυσμοί διαδραματίζουν επωφελή ρόλο όχι μόνον για την περιοχή τους, αλλά - με ολοένα και σημαντικότερο και συνετότερο τρόπο - και για τους κατοίκους των πεδιάδων, των πόλεων, των μεγάλων πυκνοκατοικημένων και παραγωγικών περιοχών όσον αφορά τα εξής: τον έλεγχο των γαιών, τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος και του τοπίου, την προστασία του εδάφους, την παροχή χώρου και χρόνου για τον πολιτισμό, την υγεία, τις αθλητικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες, την παραγωγή προϊόντων στρατηγικής σημασίας όπως το μαλλί, το νερό, η ενέργεια, την πηγή ιδιαίτερα σημαντικών και υγιεινών προϊόντων που αποτελούν απτή έκφραση μιας πανάρχαιας ισορροπίας μεταξύ της φύσης και των ανθρώπινων αναγκών, το επίκεντρο εξορυκτικών δραστηριοτήτων.

Συνεπώς, μια ευρωπαϊκή πολιτική για τα όρη δεν εξυπηρετεί απλώς και μόνον τους ορεσίβιους, αλλά αποτελεί πραγματικά μια πολιτική για όλους τους Ευρωπαίους.

6. Συμπεράσματα και προτάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών

Η Επιτροπή των Περιφερειών

1. Υπογραμμίζει ότι καμία περιοχή της Ευρώπης δεν μπορεί να είναι και να παραμείνει περιθωριακή, αλλά ούτε και να εγκαταλειφθεί σταδιακά.

2. Επισημαίνει ότι μάταια, εδώ και χρόνια, απευθύνονται εκκλήσεις στα όργανα λήψεως αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκειμένου να ληφθεί δεόντως υπόψη η εδαφική ιδιομορφία των ευρωπαϊκών ορέων η οποία διαμορφώνεται από τα αποκαλούμενα φυσικά μειονεκτήματα λόγω υψόμετρου, κλίσεως, δυσχερών κλιματολογικών συνθηκών και μοναδικών γεωμορφολογικών χαρακτηριστικών, μεγάλων αποστάσεων και ιδιαίτερων δυσκολιών που δημιουργούν δαπάνες για την κατασκευή και συντήρηση των μεταφορικών υποδομών. Οι υφιστάμενες φυσικές συνθήκες έχουν δημιουργήσει μια χλωρίδα και πανίδα που είναι μοναδικές και έχουν μεγάλη ποικιλία. Στις ιδιαίτερες συνθήκες ζωής των κατοίκων τους περιλαμβάνονται ο εφοδιασμός και η διαχείριση των υπηρεσιών, της ενημέρωσης, της πρόσβασης και της κινητικότητας.

3. Τονίζει ότι τα ευρωπαϊκά όρη κατοικούνται εδώ και χιλιετίες και πρέπει να εξακολουθήσουν να κατοικούνται από πληθυσμούς οι οποίοι δεν είναι σωστό να αισθάνονται εγκαταλελειμμένοι, αλλά αντίθετα απαιτείται να τους αναγνωρισθούν έμπρακτα ενδεδειγμένες και σύγχρονες συνθήκες κοινωνικής και αστικής διαβίωσης, να τους εξασφαλισθούν δυνατότητες και υποστήριξη για την βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη σε ευρεία κλίμακα και να τους παρασχεθούν εγγυήσεις για το σεβασμό και την προστασία των τοπικών και περιφερειακών πολιτισμών.

4. Προβάλλει τη σημαντική βιοποικιλότητα που διαπιστώνεται στα ευρωπαϊκά όρη, καθώς και το γεγονός ότι η παρουσία ενεργού πληθυσμού σε ικανοποιητικό επίπεδο συμβάλει στην προστασία του ύδατος, του εδάφους και του περιβάλλοντος, στη μέριμνα για τα δάση και για ιδιαίτερα πολιτιστικά αγαθά, καθώς και για την προσφορά προϊόντων και υπηρεσιών υψίστης σημασίας για τους κατοίκους ολόκληρης της Ευρώπης.

5. Υποστηρίζει ότι τα όρη διακρίνονται από συγκεκριμένες ιδιαιτερότητες και - παρότι μεγάλο μέρος των "ορεινών περιοχών" είναι ταυτόχρονα και αγροτικές περιοχές - οι δύο έννοιες δεν ταυτίζονται. Εξάλλου, αν και ένα τμήμα των ορεινών περιοχών πρέπει σαφώς να συμπεριληφθεί μεταξύ των "πλέον μειονεκτικών περιοχών" δεν θεωρείται σκόπιμο να περιορισθεί η προσοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης έναντι των ορεινών περιοχών αποκλειστικά και μόνον στις οικονομικές δυσκολίες που αυτές αντιμετωπίζουν.

6. Εκφράζει την πεποίθηση ότι η έννοια της "εδαφικής συνοχής" θα συνεκτιμηθεί στη Συνθήκη ως συμπληρωματική συνιστώσα της "οικονομικής και κοινωνικής συνοχής".

7. Εκτιμά ότι η σαφής αναφορά των ορεινών περιοχών στη Συνθήκη θα θεμελίωνε μια κοινοτική αρμοδιότητα επί του θέματος, καθιστώντας εν τέλει δυνατή την αξιολόγηση και την ανάληψη οργανικών πολιτικών για τους κατοίκους και τα εδάφη, με ρητή αναγνώριση της ορεινής ιδιομορφίας υπέρ του συντονισμού των επιμέρους κοινοτικών πολιτικών και πάντοτε με πλήρη σεβασμό της αρχής της επικουρικότητας.

8. Ζητεί, συνεπώς, την τροποποίηση του άρθρου 158 και του σχετικού Τίτλου ούτως ώστε να υπάρξει σαφής αναφορά των "ορεινών περιοχών" μεταξύ των "πλέον μειονεκτικών περιοχών ή νήσων, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών περιοχών" που αναφέρονται ήδη και να προστεθεί η λέξη "εδαφική" εκεί όπου επί του παρόντος γίνεται λόγος μόνον για "οικονομική και κοινωνική συνοχή".

9. Θεωρεί αναγκαία, εκτός από τη νομική επιβεβαίωση της ορεινής ιδιομορφίας, μια ευρωπαϊκή νομοθεσία για τον ανταγωνισμό η οποία να προχωρεί πέραν του προαπαιτούμενου μιας τέτοιας αναγνώρισης και να αποσκοπεί στον περιορισμό των οικονομικών και διαρθρωτικών μειονεκτημάτων των παραγωγικών και κοινωνικών συνθηκών που επικρατούν στις ορεινές περιοχές σε σχέση με άλλες περιοχές, δια της καθιέρωσης μέσων χρηματοοικονομικής υποστήριξης και δια της παροχής φορολογικών ελαφρύνσεων διαρθρωτικού και διαρκούς χαρακτήρα.

10. Εντοπίζει στις ορεινές περιοχές στοιχεία πολιτισμικού πλούτου και κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης τα οποία χρήζουν αξιοποίησης και προαγωγής. Η ταυτότητα των κατοίκων είναι πλούτος που πρέπει να διαφυλαχθεί ως διόλου αμελητέα συνιστώσα της θετικά πολυσύνθετης διάστασης κάθε έθνους και ολόκληρης της Ευρώπης.

11. Υποστηρίζει θερμά την θέσπιση βιώσιμων κανόνων σε θέματα πολιτικής μεταφορών που να εγγυώνται ενιαίες συνθήκες-πλαίσιο για τη διαχείριση των ροών της οδικής κυκλοφορίας και των σιδηροδρομικών δικτύων στις ορεινές περιοχές. Οι περιοχές αυτές δεν μπορούν να αποτελέσουν απλούς διαδρόμους διέλευσης. Πρέπει να εξευρεθούν ευφυείς λύσεις που να συμβιβάζουν τις απαιτήσεις για οικονομική αύξηση με την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος. Αυτό περιλαμβάνει και την διεύρυνση των υποδομών και τη βελτίωση της προσφοράς διασυνοριακών σιδηροδρομικών μεταφορών. Για τη χρηματοδότηση ιδιαίτερα δαπανηρών σχεδίων υποδομής σε περιοχές που είναι ευαίσθητες από οικολογική άποψη το κοινοτικό δίκαιο θα πρέπει να επιτρέπει την εγκάρσια χρηματοδότηση σιδηροδρομικών υποδομών μέσω εσόδων που προέρχονται από παράλληλα οδικά δίκτυα και στηρίζουν την απαραίτητη αλλαγή της διακίνησης των εμπορευμάτων από τις οδικές στις σιδηροδρομικές μεταφορές.

12. Παρατηρεί ότι οι πολιτικές που εφαρμόζονται επί του παρόντος σε ολόκληρη την Ευρώπη με στόχο τον εξορθολογισμό των δημόσιων προϋπολογισμών και την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών βλάπτουν τους κατοίκους των ορεινών περιοχών, προξενώντας συχνά ανεπανόρθωτες ζημίες. Τα σχολεία, η δημόσια υγεία, οι μεταφορές, τα ταχυδρομεία, οι τηλεπικοινωνίες βρίσκονται σχεδόν παντού στο στάδιο της αναπροσαρμογής. Η επαρκής κάλυψη και η καλή ποιότητα των υπηρεσιών αυτών αποτελούν, αφενός, βασική προϋπόθεση επιβίωσης για τον τοπικό πληθυσμό, και αφετέρου αποφασιστικής σημασίας συντελεστή για την ανάπτυξη και εξέλιξη όλων των ορεινών περιοχών. Γι' αυτό απαιτείται όπως η δημόσια διοίκηση, σε κάθε οργανωτική μεταβολή των εν λόγω υπηρεσιών αναλαμβάνει ιδιαίτερη ευθύνη και δίνει ιδιαίτερη προσοχή στην κατάσταση των περιοχών αυτών, έτσι ώστε όχι μόνο να διατηρηθεί αλλά και να εξελιχθεί το επίπεδο των παρεχομένων υπηρεσιών. Οπωσδήποτε όμως θα πρέπει θεμελιωθεί σαφώς στη Συνθήκη η ισότιμη πρόσβαση στις γεωγραφικά ισορροπημένες και προσανατολισμένες προς το κοινωνικό όφελος υπηρεσίες της κοινής ωφέλειας στις ορεινές περιοχές.

13. Υποστηρίζει ότι η ορεινή οικονομία πρέπει να τεθεί ως προϋπόθεση ζωτικής σημασίας και, επομένως, ότι απαιτείται να προβλεφθούν στα κοινοτικά προγράμματα τα εξής:

- η ανάπτυξη των δικτύων υπηρεσιών εγγύτητας, κυρίως δε των δικτύων πληροφορικής για τις επιχειρήσεις, τις οικογένειες, τα σχολεία, τα ιδρύματα, τους ΜΚΟ

- ο σχεδιασμός πολιτικών για την ένταξη των νέων στις επιχειρήσεις παντός κλάδου, με ιδιαίτερη έμφαση στην υποστήριξη νέων επιχειρηματιών

- η προώθηση και η διευκόλυνση της άσκησης πολλαπλής δραστηριότητας

- η προώθηση επαγγελματικής εξειδίκευσης ανάλογα με τις εξελίξεις στο χρόνο.

14. Κρίνει σκόπιμο να προτείνει στην Επιτροπή να ληφθούν δεόντως υπόψη, κατά την υλοποίηση του Έκτου Προγράμματος Έρευνας και Ανάπτυξης, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ορεινές περιοχές και να προαχθεί η δημιουργία ευρωπαϊκού δικτύου με τη συμμετοχή όλων των ερευνητικών ιδρυμάτων που δραστηριοποιούνται στις περιοχές αυτές.

15. Εμμένει στο γεγονός ότι οι ορεινές περιοχές της Ευρώπης χρειάζονται μια κοινοτική πολιτική η οποία να συνδράμει τους κατοίκους για τη διαχείριση συνεκτικών, συντονισμένων και ολοκληρωμένων δράσεων στα πλαίσια μιας ευρύτερης και εδραιωμένης, τοπικά και περιφερειακά, δημοκρατικής αυτοδιοίκησης. Αυτή αποτελεί επίσης προϋπόθεση για την πλήρη εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας.

16. Καλεί την Επιτροπή να αναπτύξει, λαμβανομένης υπόψη της επικείμενης διεύρυνσης, μια συνολική στρατηγική για την ανάπτυξη των ορεινών περιοχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των υποψηφίων προς ένταξη χωρών η οποία θα προβλέπει και την ανάπτυξη του αγροτικού χώρου και τη διατήρηση της ορεινής γεωργίας. Μια τέτοια στρατηγική θα έπρεπε, ειδικότερα, να περιλαμβάνει τη διασυνοριακή συνεργασία μεταξύ των ορεινών περιοχών και να προσδιορίζει συγκεκριμένα μέτρα στο πλαίσιο των προγραμμάτων Ιnterreg, Phare, Tacis και Sapard, με στόχο να συμπεριληφθούν οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες και τις λοιπές όμορες περιφέρειες της Ένωσης στις δράσεις υπέρ των ορεινών περιοχών. Επομένως, είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους Λάπωνες που ζουν στη βόρεια και στην κεντρική Σουηδία, στη Φινλανδία, τη Νορβηγία και στη βόρεια Ρωσία.

17. Θεωρεί καθοριστικής σημασίας τη στήριξη εκ μέρους της Επιτροπής ερευνών σχετικά με τις ευρωπαϊκές ορεινές περιοχές κατά τρόπο ώστε να διερευνηθεί η κοινή ταξινόμησή τους, η μελέτη των επιπτώσεων των κλιματικών αλλαγών στις περιοχές αυτές, Επίσης ζητεί να προωθηθεί ο προσδιορισμός ονομασίας προέλευσης για τα προϊόντα των ορεινών περιοχών σύμφωνης προς τα ισχύοντα ευρωπαϊκά πρότυπα.

18. Συνιστά στην Επιτροπή να διαμορφώσει σαφή ορισμό των ορεινών περιοχών βάσει φυσικών κριτηρίων όπως το υψόμετρο, η κλίση και η περιορισμένη διάρκεια της βλαστικής περιόδου, η μορφολογία του εδάφους και βάσει κοινωνικοικονομικών κριτηρίων όπως η πυκνότητα του πληθυσμού, η δημογραφική εξέλιξη η κατ' ηλικία διάρθρωση, η κλίμακα των οικονομικών δραστηριοτήτων, οι αναπτυξιακές δυνατότητες των οικονομικών περιοχών καθώς και ο συνδυασμός των εν λόγω κριτηρίων για την εναργή διάκριση - λαμβανομένων υπόψη των ποικίλων σχετικών προβληματισμών - μεταξύ των ορεινών περιοχών και των λοιπών μειονεκτικών περιοχών κατά το σχεδιασμό των αναπτυξιακών στρατηγικών και των μηχανισμών στήριξης.

19. Κρίνει απολύτως αναγκαία την εξισορρόπηση των μόνιμων φυσικών μειονεκτημάτων με αποζημιώσεις και, ως εκ τούτου, τάσσεται υπέρ της διατήρησης των εν λόγω αποζημιώσεων ως πρωταρχικό στοιχείο της πολιτικής για τις ορεινές περιοχές, από κοινού με τη διαφοροποίηση της οικονομικής δραστηριότητας μέσω διαφορετικών αντισταθμιστικών αποζημιώσεων.

20. Εμμένει στην ανάγκη παροχής πρόσθετης ενίσχυσης - πέραν του δεύτερου πυλώνα της ΚΓΠ - στην οικονομία των ορεινών περιοχών από τα διαρθρωτικά ταμεία, με εστίαση της προσοχής στις μεταφορές, στις τηλεπικοινωνίες και στην προαγωγή της ανάπτυξης των επιχειρήσεων που δεν συνδέονται άμεσα με τη γεωργία και τον τουρισμό. Επισημαίνει, εξάλλου, μεταξύ των αναπτυξιακών προτεραιοτήτων την ανάγκη σταδιακής δημιουργίας ελάχιστων βασικών υποδομών και υπηρεσιών στις εν λόγω περιοχές, τόσο στους τομείς της παιδείας, της υγείας και των μεταφορών όσο και σε εκείνους που σχετίζονται με τις νέες τεχνολογίες της επικοινωνίας και της πληροφόρησης.

21. Τονίζει ότι οι δράσεις βάσει του δεύτερου πυλώνα της ΚΓΠ πρέπει να ενσωματωθούν στις δράσεις των διαρθρωτικών ταμείων. Γι' αυτό η ΕΤΠ προτείνει όπως ο δεύτερος πυλώνας της ΚΓΠ, η ανάπτυξη της υπαίθρου, σχεδιασθεί βάσει ενός πίνακα επιλογών με τομείς δράσεων που θα επιτρέπουν το συνδυασμό με δράσεις του πίνακα επιλογών που εξετάζεται για τα μελλοντικά διαρθρωτικά ταμεία. Για την επίτευξη των καλύτερων δυνατών αποτελεσμάτων απαιτείται μακρόχρονη επιρροή, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, των δράσεων.

22. Ζητεί από την Επιτροπή να δεσμευθεί να εξετάσει το ενδεχόμενο να παρασχεθεί στα ποιοτικά προϊόντα των ορεινών περιοχών - τα οποία παράγονται εντός των περιοχών που οριοθετούνται σύμφωνα με τους κανόνες - πρόσθετη ένδειξη ΠΟΠ ή ΠΓΕ (Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης και Προστατευόμενες Γεωγραφικές Ενδείξεις) που να δηλώνει την προέλευση από ορεινές περιοχές.

23. Υποστηρίζει τη σύναψη περιφερειακών συμβάσεων - ακόμη και στο πλαίσιο της διασυνοριακής συνεργασίας κατά το πρότυπο της Σύμβασης για την Προστασία των Άλπεων - για τη θεσμοθέτηση και την ενδυνάμωση της συνεργασίας που αποσκοπεί στην επίλυση των ιδιαίτερων περιφερειακών και διασυνοριακών προβλημάτων, παρέχοντας έτσι ένα απτό παράδειγμα όσον αφορά την υλοποίηση της Ευρώπης των Περιφερειών.

24. Επισημαίνει την ανάγκη να αυξηθούν οι προσπάθειες για προαγωγή της ισότητας ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών. Η ΕΤΠ τονίζει ιδίως ότι η εργασία για την ισότητα αποτελεί ιδιαίτερο παράγοντα ανάπτυξης, σύμφωνα με τα τελευταία ερευνητικά αποτελέσματα. Στις περιοχές με μεταναστευτικά προβλήματα μια καλά ανεπτυγμένη κοινωνική αρωγή και πρόσβαση σε ευρύτερη πολιτιστική προσφορά έχουν μεγάλη σημασία για να εξουδετερωθεί η εγκατάλειψη της υπαίθρου και των ορεινών περιοχών από τις γυναίκες και τους νέους. Ενδεδειγμένα προγράμματα προπαρασκευής, κατάρτισης και επιμόρφωσης για τους νέους στις ορεινές περιοχές, περιλαμβανομένων των νέων γεωργών έχουν καθοριστική σημασία για τις δυνατότητες τους να βρουν υποστήριξη.

25. Εκτιμά ότι, προς όφελος των ορεινών περιοχών, απαιτείται η υιοθέτηση εθνικών και περιφερειακών αντισταθμιστικών μέτρων καθώς και, η παροχή της δυνατότητας παρέκκλισης από τους κοινοτικούς κανόνες που διέπουν τις κρατικές ενισχύσεις για την παροχή κοινωφελών υπηρεσιών σε όλη των επικράτεια και για να εξισορροπηθεί η μείωση της διαρθρωτικής στήριξης που θα υποστούν οι επιχειρήσεις εξαιτίας του πολλαπλασιασμού των αιτήσεων για τη χορήγηση διαρθρωτικών ενισχύσεων συνεπεία της διεύρυνσης.

26. Υπογραμμίζει ότι είναι απαραίτητο να αποκτήσουν οι ορεινές περιοχές μέσα διαρθρωτικής πολιτικής και μετά το 2006 τα οποία θα πρέπει να διατηρηθούν όσο υπάρχουν τα συγκεκριμένα τους προβλήματα.

27. Προτρέπει την Επιτροπή να προβλέψει, στο πλαίσιο της συνολικής στρατηγικής για τις ορεινές περιοχές, συγκεκριμένους μηχανισμούς για την προτιμησιακή χρήση στις εν λόγω περιοχές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, υπό συνθήκες συμβατές με την προστασία του περιβάλλοντος και του τοπίου, ιδιαίτερα δε για την εκμετάλλευση των υδάτινων πόρων και για τη βιώσιμη διαχείριση των ορεινών δασών.

28. Καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να συμμετέχει τακτικά στις εργασίες των οργάνων της Σύμβασης για την προστασία των Άλπεων.

29. Προτείνει όπως τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα προωθήσουν την επισήμανση και τη διάδοση ορθών πρακτικών για τη διαχείριση των ορεινών εδαφών, δράσεων βιώσιμης ανάπτυξης και πρωτοβουλιών για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που παρουσιάζει η διαχείριση των υπηρεσιών. Τέλος, η ΕΤΠ τονίζει τη σημασία της ανταλλαγής τοπικών και περιφερειακών μεθόδων και εμπειριών μεταξύ των κρατών.

30. Καλεί την Επιτροπή να προβεί στις δέουσες ενέργειες ώστε να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο γαλακτοκομικό τομέα στις ορεινές περιοχές προκειμένου να διατηρηθεί η επεκτατική γεωργία που εφαρμόζουν οι μικρές εκμεταλλεύσεις.

Βρυξέλλες, 12 Φεβρουαρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Albert Bore

(1) Χρησιμοποιούμενες γεωργικές εκτάσεις.

(2) COM(2001) 24 τελικό.

(3) COM(2002) 46 τελικό.