Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο αντίκτυπος της νόσου COVID-19 στα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου σε ολόκληρη την ΕΕ και το μέλλον της δημοκρατίας»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 275/02)

Εισηγητής: ο κ. José Antonio MORENO DÍAZ Εισηγητής: ο κ. Cristian PÎRVULESCU

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 25.3.2021 Νομική βάση Άρθρο 32 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 10.2.2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 23.2.2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 567 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 205/7/5

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) εκφράζει τη βαθιά ανησυχία της για τον τρόπο με τον οποίο η νόσος COVID-19 επηρεάζει τη ζωή, την ασφάλεια, την ευημερία και την αξιοπρέπεια όλων των ανθρώπων που ζουν στην ΕΕ. Ανησυχεί επίσης πολύ για τον αντίκτυπο της νόσου COVID-19 στα άτομα και τις κοινότητες παγκοσμίως, ιδίως στις χώρες που δεν διαθέτουν τις κατάλληλες υγειονομικές, κοινωνικές και εκπαιδευτικές υποδομές για την αντιμετώπιση της πανδημίας.

1.2. Η απάντηση της ΕΕ και των κρατών μελών πρέπει να αντιμετωπίσει τα συστημικά τρωτά σημεία των ευρωπαϊκών υποδομών υγείας ενόψει της αυξημένης κινητικότητας και της αυξημένης πιθανότητας εμφάνισης επικίνδυνων ζωονοσογόνων ασθενειών. Επιπλέον, οι προσπάθειες για την καταπολέμηση της πανδημίας θα πρέπει να συμβαδίζουν με τη δημιουργία ενός κατάλληλου συστήματος κοινωνικής και οικονομικής στήριξης για την άμβλυνση των αρνητικών συνεπειών της.

1.3. Όπως έχει ήδη επισημάνει η ΕΟΚΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται σε κοινές ευρωπαϊκές αξίες οι οποίες είναι αδιαπραγμάτευτες σε κάθε περίπτωση: σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ελευθερία, δημοκρατία, ισότητα και κράτος δικαίου ( 1 ) . Οι αξίες αυτές δεν μπορούν να παραβλέπονται όταν η ΕΕ και τα κράτη μέλη της αντιμετωπίζουν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης και τις επιπτώσεις της όσον αφορά τις οικονομικές, κοινωνικές και εκπαιδευτικές προκλήσεις. Παρότι η απάντηση στην τρέχουσα κρίση πρέπει να είναι ταχεία και δικαιολογεί τη λήψη ορισμένων έκτακτων και περιορισμένης διάρκειας μέτρων, τα μέτρα αυτά δεν μπορούν να αντιβαίνουν στο κράτος δικαίου ούτε να θέτουν σε κίνδυνο τη δημοκρατία, τη διάκριση των εξουσιών και τα θεμελιώδη δικαιώματα των κατοίκων της Ευρώπης ( 2 )

1.4. Η ΕΕ θα πρέπει να ευθυγραμμίσει τις πολιτικές, τις στρατηγικές και τα προγράμματά της για την επιδίωξη δίκαιης και συνολικής ανάκαμψης από την κρίση, με σκοπό την επίτευξη ανοδικής σύγκλισης των ιατρικών, κοινωνικών, οικονομικών και δημοκρατικών προτύπων. Στο πλαίσιο των προσπαθειών που καταβάλλονται με τη βοήθεια του μέσου NextGenerationEU για την αποκατάσταση της άμεσης οικονομικής και κοινωνικής ζημίας που προκλήθηκε από την πανδημία του κορονοϊού, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την υποστήριξή της στην πρόταση κανονισμού της Επιτροπής για τη δημιουργία ενός νέου εργαλείου που θα επιτρέπει τη λήψη οικονομικών διορθωτικών μέτρων έναντι των κρατών μελών που διαπράττουν σοβαρές και επίμονες παραβιάσεις των αξιών που αναφέρονται στο άρθρο 2 ( 3 ) . Επιπλέον, χρειαζόμαστε μια ευρύτερη έννοια του κράτους δικαίου που θα καλύπτει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και θα εγγυάται την προστασία της πλουραλιστικής δημοκρατίας. Το κράτος δικαίου υφίσταται σε αλληλοεξαρτώμενη, αδιαχώριστη και τριγωνική σχέση με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη δημοκρατία.

1.5. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα υφιστάμενα ιδρύματα κοινωνικού και πολιτικού διαλόγου για την πλήρη συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των κοινωνικών εταίρων στη δημιουργία ενός πλουραλιστικού δημοκρατικού χώρου στον οποίο θα γίνονται δεκτά διάφορα οράματα και κριτικές, με εγγυήσεις για τον περιορισμό της διάδοσης ψευδών ειδήσεων, καθώς και του αδικαιολόγητου και αναίτιου εξτρεμιστικού λόγου που είναι ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα και βασίζεται στη συνωμοσία.

1.6. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να προσδιορίσουν με σαφήνεια τη νομική βάση των μέτρων που υιοθετούν. Οποιαδήποτε μεταρρύθμιση των υφιστάμενων νόμων έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας και συναφών κανόνων ή θέσπιση νέων, συμπεριλαμβανομένης της προετοιμασίας για μελλοντικές πανδημίες, θα πρέπει να θέτει σαφή όρια και όρους και να προβλέπει ρητά τον κοινοβουλευτικό έλεγχο και τον δικαστικό έλεγχο της αναλογικότητας των μέτρων και της συμμόρφωσής τους με τα εγχώρια και διεθνή πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

1.7. Οι κανόνες και οι πολιτικές που σχετίζονται με τη νόσο COVID-19 θα πρέπει να διακρίνονται, στο μέτρο του δυνατού, από σαφήνεια, συνεκτικότητα και συνέπεια και να συνοδεύονται από την έγκαιρη παροχή των σχετικών πληροφοριών· τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και τη διαβούλευση μαζί της, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων, με σκοπό τη διαμόρφωση των κανόνων και των πολιτικών· και τη συμπερίληψη τεκμηριωμένης αιτιολόγησης. Αυτή η αρχή της σαφήνειας θα πρέπει επίσης να καθοδηγεί τη δημιουργία προβλέψιμων μηχανισμών –που θα περιλαμβάνουν όλες τις αναγκαίες δημοκρατικές, ουσιαστικές και δικονομικές εγγυήσεις– ώστε να είναι προετοιμασμένοι να αντιδρούν ομαλά σε πιθανές μελλοντικές πανδημίες, κρίσεις στον τομέα της υγείας ή φυσικές καταστροφές. Οι κανόνες, οι πολιτικές και κάθε σχετική πληροφορία θα πρέπει να τίθενται στη διάθεση όλων των τμημάτων της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων των μειονοτικών γλωσσικών ομάδων. Όταν απαιτούνται αλλαγές στην πολιτική, οι αλλαγές αυτές θα πρέπει να ανακοινώνονται αρκετά νωρίς μέσω διαφόρων επίσημων και δημόσιων διαύλων, ώστε οι πολίτες να έχουν χρόνο να προετοιμάσουν και να προσαρμόσουν αναλόγως τη συμπεριφορά τους.

1.8. Θα πρέπει να απαιτείται τακτική υποβολή εκθέσεων στο κοινοβούλιο από τους υπουργούς της κυβέρνησης που είναι επιφορτισμένοι με τη θέσπιση μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Τα κοινοβούλια των κρατών μελών θα πρέπει να συγκροτούν επιτροπές ή ομάδες για τον έλεγχο των μέτρων για τη νόσο COVID-19 και να υποβάλλουν τακτικά εκθέσεις στα κοινοβούλια και στις τοπικές και περιφερειακές αντιπροσωπευτικές συνελεύσεις. Ο κοινοβουλευτικός διάλογος σχετικά με τις εν λόγω εκθέσεις και τις απαντήσεις της κυβέρνησης θα πρέπει επίσης να αποτελεί απαίτηση για τη διασφάλιση της εποπτείας της κυβερνητικής δράσης. Τα κράτη θα πρέπει να διασφαλίζουν την πρόσβαση στη δικαιοσύνη με τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας των δικαστηρίων και τη διευκόλυνση της επιγραμμικής και εξ αποστάσεως εργασίας των δικαστηρίων, καθώς και με την παροχή στήριξης σε ευάλωτους διαδίκους, μάρτυρες ή πρόσωπα που υπόκεινται σε ποινικές ή αστικές διαδικασίες.

1.9. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου και ο σεβασμός της δημοκρατίας ορίζονται στη Συνθήκη ΕΕ, στον Ευρωπαϊκό Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και στις δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί σε κυρίαρχη βάση από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, κάθε κράτος έχει την υποχρέωση να σέβεται, να προστατεύει και να προασπίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι αξίες αυτές είναι θεμελιώδεις, αλληλεξαρτώμενες και αλληλοενισχυόμενες. Πρόκειται για ζητήματα διεθνών υποχρεώσεων και όχι ιδεολογίας. Ως εκ τούτου, ενώ οι συζητήσεις σχετικά με τις διαδικασίες για τη βέλτιστη εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι μια ορθολογική άσκηση, η αρχή του σεβασμού τους δεν θα πρέπει να αποτελεί αντικείμενο πολιτικού διαλόγου. Κατά τον ίδιο τρόπο, η αντιμετώπιση κρίσεων στον τομέα της δημόσιας υγείας αποτελεί υποχρέωση των αρχών. Οι αρχές πρέπει να διασφαλίσουν ότι οι απαντήσεις που προσφέρουν υπόκεινται σε κατάλληλο δημοκρατικό διάλογο, δημόσια διαβούλευση και κοινοβουλευτική εποπτεία, η οποία περιλαμβάνει επίσης την ανάγκη αντιμετώπισης των ψευδών ειδήσεων, μεταξύ άλλων όταν αυτό απορρέει από την πρόθεση υπονόμευσης ενός πολιτικού αντιπάλου, γεγονός που μπορεί να υπονομεύσει την αποτελεσματική αντιμετώπιση μιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης λόγω πανδημίας.

1.10. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι, παρά τις καλύτερες προθέσεις που διαφαίνονται πίσω από το μέσο NextGenerationEU και τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και παρά το άνοιγμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ), των κοινωνικών εταίρων και των ενδιαφερόμενων μερών, το επίπεδο πραγματικής συμμετοχής εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό ανεπαρκές και οι διαδικασίες δεν βοήθησαν τις απόψεις των ΟΚΠ να έχουν επαρκή αντίκτυπο ( 4 ) ., Ακόμη και αν εφαρμοστεί με επιτυχία, υπάρχει κίνδυνος το σχέδιο να προωθήσει την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση, τονώνοντας την ανάπτυξη μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, αλλά να μην βελτιώσει τη δύσκολη κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν την ανεργία, την απώλεια εισοδήματος και την επιδείνωση των συνθηκών υγείας, διαβίωσης και εργασίας, καθώς και την αύξηση των ανισοτήτων. Τα σχέδια ανθεκτικότητας θα πρέπει να υποβάλλονται αμέσως σε εκτιμήσεις των διανεμητικών επιπτώσεων και τα αποτελέσματα θα πρέπει να συζητούνται με τις ΟΚΠ, τους κοινωνικούς εταίρους και τα ενδιαφερόμενα μέρη σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο.

1.11. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σχέση μεταξύ της προστασίας της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ανάπτυξης και εφαρμογής του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (ΕΠΚΔ). Όπως προαναφέρθηκε, η ευημερία και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών θα πρέπει να βασίζονται σε ένα κοινό και συνεπές κοινωνικό μοντέλο, αρκετά ευέλικτο ώστε να ανταποκρίνεται στις διαφορετικές εθνικές παραδόσεις και εμπειρίες και σύμφωνο με τις αξίες, τις αρχές και τους στόχους της Συνθήκης, του ΕΠΚΔ και την ανανεωμένη και μακρόπνοη συναίνεση που προωθεί ( 5 ) . Κατά την παρακολούθηση της εφαρμογής του σχεδίου δράσης για τον ΕΠΚΔ θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εκτεταμένες αρνητικές επιπτώσεις της πανδημίας.

1.12. Η πανδημία είναι μια παγκόσμια κρίση που θα έχει σίγουρα μακροχρόνιες αλλά άνισες συνέπειες σε διάφορα τμήματα του πληθυσμού. Η στήριξη των ευάλωτων πληθυσμών θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα, σύμφωνα με την αρχή «κανείς δεν πρέπει να μένει στο περιθώριο», και θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στους ευάλωτους εργαζομένους και στην εκπλήρωση της αρχής 14 του ΕΠΚΔ σχετικά με το ελάχιστο εισόδημα. Θα πρέπει επίσης να ενισχυθεί η στήριξη των επιχειρήσεων που πλήττονται από την πανδημία, ιδίως εκείνων που επλήγησαν δυσανάλογα και εκείνων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, όπως για παράδειγμα οι ΜΜΕ. Θα πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις στις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας, οι οποίες επλήγησαν σοβαρά από την κρίση ( 6 )

1.13. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία θα πρέπει να περιλαμβάνει μια ευρείας κλίμακας πρωτοβουλία για την προώθηση της διαπαιδαγώγησης σχετικά με τη δημοκρατία και τα θεμελιώδη δικαιώματα, η οποία είναι καθοριστικής σημασίας για τη διαφύλαξη των δημοκρατικών αξιών και της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά. Η πρωτοβουλία αυτή θα πρέπει να είναι συμμετοχική και να απευθύνεται σε όλους τους πολίτες, με ιδιαίτερη έμφαση στους νέους.

2. Το κράτος δικαίου

2.1. Υπάρχουν σαφή κριτήρια για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης κάθε κρατικής δράσης με τις αρχές του κράτους δικαίου και είναι σημαντικό οι αρχές αυτές να τηρούνται τόσο σε καιρούς ομαλότητας όσο και, ακόμη περισσότερο, κατά τη διάρκεια καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Τα κριτήρια αυτά είναι η νομιμότητα, η ασφάλεια δικαίου, η απαγόρευση της αυθαίρετης άσκησης εκτελεστικών εξουσιών και η λογοδοσία των κυβερνήσεων έναντι του νόμου, η οποία διασφαλίζεται με τον δικαστικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο ( 7 ) . Η χρήση των εξουσιών έκτακτης ανάγκης πρέπει να είναι αναγκαία, αναλογική και προσωρινή και να υπόκειται πάντα όχι μόνο στα όρια του συνταγματικού δικαίου της χώρας, αλλά και στα πρότυπα που καθορίζονται από το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο.

2.2. Η πανδημία COVID-19 έχει δημιουργήσει πολύπλοκες προκλήσεις για τα νομικά, πολιτικά, κοινωνικά, υγειονομικά και εκπαιδευτικά συστήματα όλων των κρατών μελών. Σε ένα τόσο δύσκολο περιβάλλον, η διατήρηση υψηλού βαθμού συμμόρφωσης με το κράτος δικαίου μπορεί να φαίνεται ανέφικτη. Ωστόσο, τα νέα στοιχεία εντός και εκτός Ευρώπης δείχνουν ότι τα κράτη που έχουν διατηρήσει μια πολιτική και νομοθετική διαδικασία που σέβεται το κράτος δικαίου έχουν συσχετιστεί με μια πιο θετική διαχείριση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας με χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας και λοιμώξεων, αλλά και με υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης του κοινού προς την κυβέρνηση, η οποία είναι απαραίτητη για την αποτελεσματικότερη απάντηση στην κρίσης ( 8 ) . Οι αρχές του κράτους δικαίου θα πρέπει να καθοδηγούν κάθε δημοκρατική κυβέρνηση να ανταποκρίνεται νόμιμα και αποτελεσματικά στην τρέχουσα κρίση στον τομέα της υγείας και, ενδεχομένως, σε παρόμοιες κρίσεις στο μέλλον.

2.3. Όσον αφορά τις απαντήσεις των κρατών μελών στην πανδημία, διατυπώθηκαν ανησυχίες σχετικά με τρεις βασικές αρχές που βρίσκονται στο επίκεντρο του κράτους δικαίου: (1) την αρχή της νομιμότητας· (2) την αρχή της ασφάλειας δικαίου· και (3) την αρχή της λογοδοσίας έναντι του νόμου ( 9 )

2.4. Όσον αφορά τη νομιμότητα, εντοπίστηκαν ορισμένα ζητήματα με κυβερνητικές απαντήσεις, σε εθνικό και υποεθνικό επίπεδο, μεταξύ των οποίων: δράση που αναλαμβάνεται χωρίς νομική βάση ή νομοθετική εξουσιοδότηση· τη θέσπιση και/ή επέκταση της «κατάστασης έκτακτης ανάγκης» κατά προφανή παραβίαση των εθνικών συνταγματικών πλαισίων· τη χρήση νομικών βάσεων από την εκτελεστική εξουσία κατά τρόπο που δεν προορίζεται να χρησιμοποιηθεί· και τους περιορισμούς των θεμελιωδών δικαιωμάτων που εγκρίθηκαν κατά προφανή παράβαση συνταγματικών ή διεθνών διατάξεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

2.5. Όσον αφορά την ασφάλεια δικαίου, τα εθνικά μέτρα που είναι προβληματικά εν προκειμένω περιλαμβάνουν τη θέσπιση περιοριστικών μέτρων με ασαφή ερμηνεία· αντιφάσεις μεταξύ της κυβερνητικής πολιτικής και των υποκείμενων νομικών μέτρων· και τόσο συχνές αλλαγές στη νομοθεσία που καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο για τους απλούς πολίτες να κατανοήσουν τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν. Σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, ο κίνδυνος και η αβεβαιότητα αυξάνονται και το κοινό προσβλέπει στην κυβέρνηση –και στις δημόσιες αρχές γενικότερα– για σαφή καθοδήγηση σχετικά με το τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν νόμιμα.

2.6. Όσον αφορά τη λογοδοσία στον νόμο, προβλήματα με την κοινοβουλευτική και δικαστική εποπτεία της κυβερνητικής δράσης που σχετίζεται με τη νόσο COVID-19 παρατηρούνται στην περιθωριοποίηση των κοινοβουλίων. Πριν από τον Φεβρουάριο 2021, λιγότερα από τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ είχαν συστήσει ειδικές κοινοβουλευτικές επιτροπές, είχαν δημοσιεύσει εκθέσεις ή είχαν προγραμματίσει τακτικές συζητήσεις σχετικά με τα μέτρα που σχετίζονται με τη νόσο COVID-19, ενώ σε λιγότερο από το ένα τρίτο των περιπτώσεων τα κυβερνητικά μέτρα είχαν ελεγχθεί (π.χ. με συζήτηση ή ψηφοφορία στο κοινοβούλιο) ή είχαν τροποποιηθεί από τα κοινοβούλια ( 10 ) . Δικαστικός έλεγχος είναι η διαδικασία με την οποία τα δικαστήρια διασφαλίζουν ότι οι κυβερνήσεις ενεργούν νόμιμα και είναι ιδιαίτερα σημαντικός σε περιόδους κρίσης, όταν τα θεμελιώδη δικαιώματα ενδέχεται να υπόκεινται σε αυστηρούς περιορισμούς. Εκφράστηκαν ορισμένες ανησυχίες σε ολόκληρη την ΕΕ όσον αφορά την αποτελεσματικότητα του δικαστικού ελέγχου και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη στο πλαίσιο των μέτρων για τη νόσο COVID-19 ( 11 ) . Το κλείσιμο των δικαστηρίων ή ο περιορισμός της πρόσβασης στα δικαστήρια σε ορισμένα μόνο είδη διαδικασιών επηρέασε αρνητικά την ικανότητα των πολιτών να επιλύουν τις διαφορές τους και υπονόμευσε την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, ιδίως όταν τα πλέον ευάλωτα μέλη της κοινωνίας έχουν πληγεί δυσανάλογα από μέτρα που θεσπίστηκαν για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Τα δικαστικά συστήματα στα περισσότερα κράτη μέλη δεν ήταν προετοιμασμένα για την κρίση λόγω του χαμηλού επιπέδου ψηφιοποίησής τους και επειδή ορισμένα τμήματα της κοινωνίας, ιδίως οι ευάλωτες ομάδες, δεν διέθεταν επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του δικαστικού σώματος, με αποτέλεσμα να μην έχουν πρόσβαση σε αυτό.

2.7. Μπορεί τελικά να συναχθεί το συμπέρασμα ότι το κράτος δικαίου μπορεί να κατευθύνει την αποτελεσματικότερη δράση ως απάντηση στις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης ( 12 ) στον τομέα της δημόσιας υγείας και αποτελεί ουσιαστική αξία, όχι μόνο σε συνήθεις καιρούς, αλλά και, ίσως ακόμη περισσότερο, σε περιόδους κρίσης. Στο πλαίσιο των προσπαθειών που καταβάλλονται μέσω του μέσου NextGenerationEU για την αποκατάσταση της άμεσης οικονομικής και κοινωνικής ζημίας που προκλήθηκε από την πανδημία του κορονοϊού, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την υποστήριξή της στην πρόταση κανονισμού της Επιτροπής για τη δημιουργία ενός νέου εργαλείου που θα επιτρέπει τη λήψη οικονομικών διορθωτικών μέτρων έναντι των κρατών μελών που διαπράττουν σοβαρές και επίμονες παραβιάσεις των αξιών που αναφέρονται στο άρθρο 2 ( 13 )

3. Θεμελιώδη δικαιώματα

3.1. Η πανδημία COVID-19 άσκησε τεράστια πίεση σε όλα τα θεσμικά όργανα και τις υποδομές που στηρίζουν και προστατεύουν τα θεμελιώδη δικαιώματα στην ΕΕ. Η ραγδαία υποβάθμιση των ιατρικών υπηρεσιών και η μεγάλης κλίμακας κοινωνικοοικονομική κρίση έθεσαν σε κίνδυνο τη ζωή, την υγεία και την ευημερία της πλειονότητας των κατοίκων της ηπείρου και αύξησαν τον κίνδυνο της φτώχειας, πράγμα το οποίο επηρέασε ιδιαίτερα συγκεκριμένες ομάδες οι οποίες επλήγησαν από έμπρακτη και διαρκή διαταραχή της παροχής των κοινωνικών υπηρεσιών λόγω της μακροχρόνιας υποχρηματοδότησής τους και της έλλειψης ετοιμότητας του συστήματος για την αντιμετώπιση κρίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την έκκλησή της για ένα δεσμευτικό ευρωπαϊκό πλαίσιο για ένα αξιοπρεπές ελάχιστο εισόδημα στην Ευρώπη ( 14 )

3.2. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της θα πρέπει να συμμετάσχουν σε έναν βαθύ κοινωνικό προβληματισμό σχετικά με τις αιτίες της κρίσης και τους λόγους για τους οποίους τα περισσότερα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας οδηγήθηκαν στα πρόθυρα της κατάρρευσης λόγω της πανδημίας. Οι πολυετείς πολιτικές λιτότητας έχουν οδηγήσει σε μια γενική τάση αποεπένδυσης στον τομέα της υγείας και σε άλλες βασικές κοινωνικές υπηρεσίες (βοήθεια σε εξαρτώμενα και ευάλωτα άτομα, οίκους ευγηρίας κ.λπ.), δημιουργώντας μια ωρολογιακή βόμβα που εξερράγη με τη μορφή μια σημαντικής πρόκλησης στον τομέα της υγείας. Καθώς εξελίσσεται η διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης, όλοι οι εμπλεκόμενοι θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να αντλήσουν διδάγματα από την κρίση αυτή, προκειμένου να τεθούν τα θεμέλια για την ανασυγκρότηση του κράτους πρόνοιας. Η ανθεκτικότητα είναι μια κενή λέξη εάν δεν καταβληθούν όλες οι προσπάθειες για την οικοδόμηση ενός ανανεωμένου ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου που θέτει τους ανθρώπους στο επίκεντρο. Η ΕΕ πρέπει να είναι προετοιμασμένη για την αντιμετώπιση μελλοντικών κρίσεων όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων, καθώς και τη διασφάλιση διαφανών διαδικασιών, πολιτικών και οικονομικών πόρων.

3.3. Η προστασία των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αμφισβητήθηκε από την εξέλιξη της κρίσης και τις πολιτικές απαντήσεις, ιδίως εκείνες που σχετίζονται με την παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ισότητα των φύλων, τα δικαιώματα του παιδιού, τα δικαιώματα των ηλικιωμένων και τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, καθώς και τις δίκαιες συνθήκες εργασίας και την κοινωνική ασφάλιση και την κοινωνική πρόνοια. Δυστυχώς, στον τομέα της ισότητας των φύλων, οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται στις ειδικές δομές λήψης αποφάσεων που συστάθηκαν για την αντιμετώπιση της νόσου COVID-19, ενώ πολλές εκτιμήσεις επιπτώσεων στερούνται ιδιαίτερης επικέντρωσης στη διάσταση του φύλου. Υπάρχει επίσης ανάγκη για ρητή αναγνώριση των δυσανάλογων επιπτώσεων της πανδημίας και των σχετικών μέτρων όσον αφορά το φύλο.

3.4. Τα δικαιώματα του παιδιού, ιδίως όσον αφορά την πρόσβαση στην εκπαίδευση και την κοινωνική στήριξη, αποτελούν μεγάλη πηγή ανησυχίας για την ΕΟΚΕ. Όπως έχει ήδη προτείνει η ΕΟΚΕ, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στον αντίκτυπο της νόσου COVID-19 στα δικαιώματα, την ευημερία και τη διανοητική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών ( 15 )

3.5. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τη σύσταση που διατύπωσε στη γνωμοδότησή της με θέμα «Νέα στρατηγική για την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων», σύμφωνα με την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να εστιάσει την έκθεση του 2022 στις επιπτώσεις της νόσου COVID-19 στα θεμελιώδη δικαιώματα, ιδίως όσον αφορά την κοινωνικοοικονομική ευημερία ( 16 )

3.6. Η ΕΕ έχει μεγάλη ευθύνη για την προώθηση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο. Στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19, η ΕΟΚΕ πιστεύει επίσης ότι η ΕΕ θα μπορούσε να κάνει περισσότερα προκειμένου να βοηθήσει τον κόσμο να αντιμετωπίσει την πανδημία COVID-19. Η ΕΟΚΕ επικροτεί και υποστηρίζει τις προσπάθειες της ΕΕ για την άμεση αντιμετώπιση των ανθρωπιστικών αναγκών, την ενίσχυση των συστημάτων υγείας, ύδρευσης και αποχέτευσης και τον μετριασμό των κοινωνικών και των οικονομικών συνεπειών της πανδημίας.

3.7. Βραχυπρόθεσμα, θα πρέπει να διατεθούν περισσότεροι πόροι για την εξασφάλιση ευρείας και δίκαιης πρόσβασης στα εμβόλια. Τα 100 εκατομμύρια εμβόλια για τα οποία έχει δεσμευτεί η ΕΕ δεν επαρκούν επ’ ουδενί για τις πιεστικές ανάγκες του μεγαλύτερου μέρους του πλανήτη ( 17 ) . Ως ο κύριος εξαγωγέας εμβολίων στον κόσμο, η ΕΕ πρέπει να είναι έτοιμη να αλλάξει την προσέγγισή της. Τα εμβόλια πρέπει να παράγονται σε μεγαλύτερη κλίμακα και σε μεγαλύτερο αριθμό, με στόχο να δοθεί η δυνατότητα σε χώρες εκτός ΕΕ να επιτύχουν ασφαλή επίπεδα εμβολιασμού. Στο πλαίσιο της προαναφερθείσας ανάγκης για οικοδόμηση ενός νέου ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, όλοι οι Ευρωπαίοι παράγοντες θα πρέπει να συμμετάσχουν σε ενδελεχή προβληματισμό σχετικά με τους απώτερους στόχους της ενιαίας αγοράς και τις συναφείς πολιτικές. Ο προβληματισμός αυτός θα πρέπει να είναι ανθρωποκεντρικός και να εξετάζει τις έννοιες των δημόσιων αγαθών, της συλλογικής υγείας και εναλλακτικών τρόπων μέτρησης του πλούτου, μεταξύ άλλων με βάση τις προτάσεις των κοινωνικών εταίρων ( 18 )

3.8. Θα πρέπει να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για την προώθηση και την προστασία των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων, ως άμεσο και αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης των αρνητικών επιπτώσεων της πανδημίας στην υγεία, την κοινωνία, την οικονομία και την εκπαίδευση. Ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων θα πρέπει να θεωρείται φυσική ανάπτυξη πολιτικής για την προστασία των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων.

3.9. Η εντολή του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και το πεδίο εφαρμογής των εκθέσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με το κράτος δικαίου θα πρέπει να επεκταθούν ώστε να καλύπτουν πλήρως και να επιτρέπουν την επαρκή παρακολούθηση του σεβασμού αυτών των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων.

3.10. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σχέση μεταξύ της προστασίας της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ανάπτυξης και εφαρμογής του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (ΕΠΚΔ). Όπως προαναφέρθηκε, η ευημερία και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών θα πρέπει να βασίζονται σε ένα κοινό και συνεπές κοινωνικό μοντέλο, αρκετά ευέλικτο ώστε να ανταποκρίνεται στις διαφορετικές εθνικές παραδόσεις και εμπειρίες και σύμφωνο με τις αξίες, τις αρχές και τους στόχους της Συνθήκης, του ΕΠΚΔ και την ανανεωμένη και μακρόπνοη συναίνεση που προωθεί ( 19 ) . Κατά την παρακολούθηση της εφαρμογής του σχεδίου δράσης για τον ΕΠΚΔ θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εκτεταμένες αρνητικές επιπτώσεις της πανδημίας.

4. Το μέλλον της δημοκρατίας

4.1. Η πανδημία αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο με επίσης παγκόσμιες επιπτώσεις στην πολιτική και τη δημοκρατία. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, η πανδημία έχει σοβαρό αντίκτυπο στη δημοκρατία και περιλαμβάνει τα εξής: ο αριθμός των χωρών, στις οποίες παρατηρείται ενίσχυση των απολυταρχικών τάσεων, υπερβαίνει τον αριθμό των χωρών που κινούνται προς μια δημοκρατική κατεύθυνση· σε ορισμένες από τις μεγαλύτερες χώρες σημειώνεται οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας· η εκλογική ακεραιότητα τίθεται υπό αμφισβήτηση σε διάφορες χώρες· η οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας συχνά χαίρει υποστήριξης από τους πολίτες· στα μη δημοκρατικά καθεστώτα ο αυταρχισμός αποκτά βαθύτερες ρίζες· και η παρατεταμένη κρίση στον τομέα της υγείας τείνει να μετατρέπει σε συνηθισμένο φαινόμενο τους περιορισμούς στις βασικές ελευθερίες ( 20 ) . Η ΕΕ θα πρέπει να λάβει υπόψη τις παγκόσμιες τάσεις που επηρεάζουν τις παγκόσμιες και τις περιφερειακές πολιτικές της και να καταστεί δημοκρατικό παράδειγμα παγκοσμίως.

4.2. Το μέλλον της δημοκρατίας και το μέλλον της ΕΕ είναι αλληλένδετα. Η ΕΕ οικοδομήθηκε ως μέσο ειρήνης και συνεργασίας και κυρίως, ως μέσο δημοκρατίας, σε όλα τα στάδιά του. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι όλες οι προκλήσεις και οι εντάσεις που απορρέουν από την πανδημία δεν επηρεάζουν την ποιότητα και τις επιδόσεις των δημοκρατικών μας συστημάτων και, εξίσου σημαντικό, τη δέσμευση για την οικοδόμηση μιας ολοκληρωμένης, δημοκρατικής, κοινωνικής και ευημερούσας Ένωσης. Αυτό συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία θα πρέπει να υπερισχύει της εθνικής νομοθεσίας σύμφωνα με τις Συνθήκες.

4.3. Από τις αρχές του 2020, όταν η νόσος COVID-19 έφτασε στην Ευρώπη με καταστροφικές συνέπειες, χρησιμοποιήθηκαν διάφορα μέσα πολιτικής για την καταπολέμηση της πανδημίας. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα ιατρικά, επείγοντα και διοικητικά μέτρα εφαρμόστηκαν στο πλαίσιο διαφόρων καθεστώτων έκτακτης ανάγκης, τα οποία διαφέρουν ως προς το περιεχόμενο και τη διάρκεια.

4.4. Σε αρκετές χώρες της ΕΕ, εκφράστηκαν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τα κίνητρα και τις συνέπειες αυτών των καθεστώτων έκτακτης ανάγκης. Αυτά περιλάμβαναν την παράκαμψη των κοινοβουλευτικών και των τοπικών/περιφερειακών συνελεύσεων, την έλλειψη εποπτείας της εκτελεστικής δράσης, την επιβολή περιορισμών στην ενημέρωση του κοινού, την έλλειψη διαφάνειας, κοινωνικού διαλόγου και συμμετοχής των πολιτών, τις ανεξέλεγκτες δαπάνες και την ανεπαρκή στήριξη των ατόμων που πλήττονται περισσότερο, συμπεριλαμβανομένου του ιατρικού προσωπικού. Στις χώρες με ήδη σημαντικές δημοκρατικές αδυναμίες, τα καθεστώτα έκτακτης ανάγκης λειτούργησαν ως επιταχυντές προηγούμενων τάσεων ( 21 ) . Στις χώρες με σταθερά δημοκρατικά συστήματα, έθεσαν ζητήματα προσαρμοστικότητας στις νέες συνθήκες και αποτελεσματικότητας των ληφθέντων μέτρων.

4.5. Οι απαντήσεις πολιτικής οδήγησαν επίσης σε πρωτοφανές επίπεδο παραπληροφόρησης και αντίθεσης στα υγειονομικά μέτρα, από τον περιορισμό της κυκλοφορίας έως τις θεραπείες και τα εμβόλια. Ενώ η ΕΕ ήταν γενικά επιτυχής στις προσπάθειές της να στηρίξει την έρευνα, την προμήθεια και τη διανομή εμβολίων, η αδυναμία της να το γνωστοποιήσει σαφώς σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πληθυσμό συνέβαλε στην τροφοδότηση της διάδοσης ψευδών ειδήσεων, ιδίως από ομάδες κατά των εμβολίων. Τα αφηγήματα έγιναν τόσο ισχυρά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που επηρέασαν την εμπιστοσύνη του κοινού στο σύστημα υγείας και στους επαγγελματίες του και πυροδότησαν δυσαρέσκεια κατά ερευνητών, πολιτικών, ακαδημαϊκών και ηγετών της κοινωνίας των πολιτών που υποστήριξαν τη στρατηγική απόκρισης που επέβαλε ο ΠΟΥ. Επρόκειτο συνήθως για συνδυασμό θεωρητικών πεποιθήσεων συνωμοσίας και έντονης δυσπιστίας στην ιατρική επιστήμη και τεχνολογία, ιδίως στα εμβόλια. Συνολικά, ο ΟΟΣΑ διαπίστωσε ότι η κρίση της νόσου COVID-19 επιτάχυνε τη γενικά μειούμενη εμπιστοσύνη του κοινού στους θεσμούς, γεγονός που οδήγησε σε παραπληροφόρηση, πόλωση και απροθυμία συμμόρφωσης με τις δημόσιες πολιτικές.

4.6. Σε αρκετές χώρες, οι συμπεριφορές αυτές βοήθησαν ριζοσπαστικά δεξιά και ευρωσκεπτικιστικά κόμματα και οργανώσεις να ενισχύσουν περαιτέρω τις εκλογικές τους περιφέρειες. Καθώς συνεχίζονται οι ιατρικές και κοινωνικοοικονομικές κρίσεις, η κινητοποίηση και η επιρροή τους θα ενισχυθούν ακόμη περισσότερο ( 22 )

4.7. Σε όλες τις χώρες, οι εντάσεις εξαιτίας της υγειονομικής και της οικονομικής κρίσης εμπεριέχουν σοβαρές πιθανότητες πρόκλησης διχασμού μεταξύ διαφόρων ομάδων και κοινωνικών κατηγοριών. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, η πανδημία και οι συνέπειές της επηρέασαν με διαφορετικό τρόπο νέους και ηλικιωμένους, άτομα που αναφέρουν ότι έχουν πληγεί οικονομικά και άτομα που αντιμετωπίζουν τη νόσο COVID-19 κυρίως ως κρίση στον τομέα της δημόσιας υγείας, καθώς και άτομα που θεωρούν το κράτος ως προστάτη και άτομα που το αντιμετωπίζουν ως καταπιεστή ( 23 )

4.8. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν τους κινδύνους που θα δημιουργήσει μια παρατεταμένη κρίση. Η κύρια πρόκληση που αντιμετωπίζουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών είναι να είναι σε θέση να ενισχύσουν τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ενόψει της αμφισβήτησης και της κριτικής. Στόχος μιας δημοκρατικής στρατηγικής δεν θα πρέπει να είναι η νομιμοποίηση των πολιτικών και κυβερνητικών ελίτ, αλλά η διατήρηση της αποτελεσματικότητας των τρόπων ανταπόκρισης, με παράλληλη προώθηση του δημοκρατικού πλουραλισμού, των κατάλληλων ελέγχων και ισορροπιών, καθώς και της άσκησης ορθολογικής, εποικοδομητικής και κοινωνικής κριτικής.

4.9. Στο πλαίσιο αυτό, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα υφιστάμενα θεσμικά όργανα του κοινωνικού διαλόγου και του διαλόγου με τα κοινά για την πλήρη και διαφανή συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των κοινωνικών εταίρων και των ενδιαφερόμενων μερών στη δημιουργία ενός πλουραλιστικού δημοκρατικού χώρου στον οποίο θα γίνονται δεκτά διάφορα οράματα και κριτική. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι παρά τις καλύτερες προθέσεις που διαφαίνονται πίσω από το μέσο NextGenerationEU και τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, καθώς και παρά την προθυμία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να προωθήσει τη συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των κοινωνικών εταίρων και των ενδιαφερόμενων μερών, το επίπεδο πραγματικής συμμετοχής εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό ανεπαρκές και οι ισχύουσες διαδικασίες δεν βοήθησαν τις απόψεις τους να αποκτήσουν επαρκή αντίκτυπο.

4.10. Όπως συνιστάται στη γνωμοδότησή της σχετικά με το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία, εκτός από τους τομείς που έχουν ήδη συμπεριληφθεί, η προώθηση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας θα πρέπει να περιλαμβάνει την προώθηση της δημοκρατικής συμμετοχής σε ενωσιακό, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο· θα πρέπει να εμπλέκει την κοινωνία των πολιτών και να καλύπτει τη δημοκρατία σε όλες τις πτυχές και τους τομείς της, συμπεριλαμβανομένης της εργασιακής δημοκρατίας, μεταξύ άλλων. Η ΕΟΚΕ εκτιμά επίσης ότι χρειάζεται να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον διάλογο με την κοινωνία των πολιτών, ο οποίος αποτελεί βασική προϋπόθεση για την υψίστης ποιότητας λήψη αποφάσεων και την επακόλουθη οικειοποίηση σε κάθε δημοκρατία, σύμφωνα και με τις διατάξεις του άρθρου 11 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) ( 24 )

4.11. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία θα πρέπει να περιλαμβάνει μια ευρείας κλίμακας πρωτοβουλία για την προώθηση της διαπαιδαγώγησης σχετικά με τη δημοκρατία και τα θεμελιώδη δικαιώματα, η οποία είναι καθοριστικής σημασίας για τη διαφύλαξη των δημοκρατικών αξιών και της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά. Η πρωτοβουλία αυτή θα πρέπει να είναι συμμετοχική και να απευθύνεται σε όλους τους πολίτες, με ιδιαίτερη έμφαση στους νέους.

Βρυξέλλες, 23 Φεβρουαρίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση· Δήλωση του Luca Jahier, Προέδρου της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και του José Antonio Moreno Díaz, προέδρου της ομάδας «Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου», 15 Απριλίου 2020.

(2) Δήλωση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, Η απάντηση της ΕΕ στην επιδημία COVID-19 και η ανάγκη για πρωτοφανή αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών, 6 Απριλίου 2020.

(3) ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 173.

(4) Ψήφισμα της ΕΟΚΕ με θέμα «Συμμετοχή της Οργανωμένης Κοινωνίας των Πολιτών στα Εθνικά σχέδια Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας — Τι αποδίδει και τι όχι», 25.2.2021 (EE C 155 της 30.4.2021, σ. 1).

(5) ΕΕ C 374 της 16.9.2021, σ. 38.

(6) Social Economy Europe, «The Impact of COVID-19 on Social Economy Enterprises» (Κοινωνική Οικονομία Ευρώπη, Ο αντίκτυπος της COVID-19 στις επιχειρήσεις κοινωνικής οικονομίας), Ιούνιος 2020.

(7) Συμβούλιο της Ευρώπης, Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη Δημοκρατία μέσω του Δικαίου (Επιτροπή της Βενετίας), «Σεβασμός της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου κατά τη διάρκεια των κρατών έκτακτης ανάγκης: Προβληματισμοί», Στρασβούργο, 19 Ιουνίου 2020, CDL-AD(2020)014.

(8) Βλέπε για παράδειγμα τις συνολικές συγκριτικές μελέτες και βάσεις δεδομένων: CompCoRe Jasanoff, Sheila, Hilgartner, Stephen, «A Stress Test for Politics: Insights from the Comparative Covid Response Project (CompCoRe) 2020» (Verfassungsblog, 11 Μαΐου 2021) και «Power and the COVID-19 Pandemic», Verfassungsblog Symposium, J Grogan, «Power, Law and the COVID-19 Pandemic: Part I» και «Part II» που ολοκληρώνουν τη μελέτη «Power and the COVID-19 Pandemic»Verfassungsblog Symposium (2021).

(9) J. Grogan, «Extraordinary or extralegal responses? The rule of law and the COVID-19 crisis» (Democracy Reporting International, Μάιος 2021).

(10) J. Grogan, «Extraordinary or extralegal responses? The rule of law and the COVID-19 crisis» (Democracy Reporting International, Μάιος 2021).

(11) J. Grogan, «Extraordinary or extralegal responses? The rule of law and the COVID-19 crisis» (Democracy Reporting International, Μάιος 2021).

(12) J. Grogan and N. Weinberg, «Principles to Uphold the Rule of Law and Good Governance in Public Health Emergencies» (Σύνοψη πολιτικής της RECONNECT, Αύγουστος 2020): https://reconnect-europe.eu/wp-content/uploads/2020/08/RECONNECTPB_082020B.pdf.

(13) ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 173.

(14) ΕΕ C 190 της 5.6.2019, σ. 1. Για την εν λόγω γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ υποβλήθηκε αντιγνωμοδότηση η οποία απορρίφθηκε, αλλά συγκέντρωσε τουλάχιστον το ένα τέταρτο των εκπεφρασμένων ψήφων.

(15) ΕΕ C 341 της 24.8.2021, σ. 50.

(16) ΕΕ C 341 της 24.8.2021, σ. 50.

(17) Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου σχετικά με τη νόσο COVID-19, 25 Μαΐου 2021.

(18) «Supplementing GDP as a welfare measure: proposed joint list by the European social partners», 3 Μαρτίου 2021.

(19) ΕΕ C 374 της 16.9.2021, σ. 38.

(20) Διεθνές Ινστιτούτο Δημοκρατίας και Εκλογικής Βοήθειας (International IDEA), The Global State of Democracy Report 2021 (Έκθεση 2021 για την κατάσταση της δημοκρατίας παγκοσμίως).

(21) Βλέπε Petra Guasti, «The Impact of the COVID-19 Pandemic in Central and Eastern Europe. The Rise of Autocracy and Democratic Resilience», Democratic Theory, τόμος 7, τεύχος 2, χειμώνας 2020: σ. 47.

(22) Βλέπε, για παράδειγμα, José Javier Olivas Osuna και José Rama, «COVID-19: A Political Virus? Populist Discour’s Vox’s Populist Discour’in Times of Crisis», Frontiers in Political Science, 18 Ιουνίου 2021.

(23) Ivan Krastev και Mark Leonard, «Europe’s Invisible Divides: How COVID-19 is Polarizing European Politics», Ενημέρωση πολιτικής ECFR, Σεπτέμβριος 2021.

(24) ΕΕ C 341 της 24.8.2021, σ. 56.