ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Επανεξέταση της εφαρμογής των διατάξεων όσον αφορά τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία που προβλέπονται στην οδηγία 2003/88/ΕΚ

1. Εισαγωγή

Η παρούσα ανακοίνωση εξετάζει την εφαρμογή του άρθρου 21 της οδηγίας 2003/88/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4 Νοεμβρίου 2003, σχετικά με ορισμένα στοιχεία της οργάνωσης του χρόνου εργασίας[1] (στο εξής «η οδηγία») όσον αφορά τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία που φέρουν τη σημαία κράτους μέλους (στο εξής «SFV»), όπως ορίζει το άρθρο 25 της οδηγίας. Η οδηγία εξετάζεται κατά τρόπο περιοριστικό, δηλαδή αναλύονται μόνο οι διατάξεις που αφορούν όσους εργάζονται αποκλειστικά σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία (και όχι οποιοδήποτε άλλο εργαζόμενο).

Το άρθρο 21 της οδηγίας εξαιρεί τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία από το πεδίο εφαρμογής των άρθρων 3 έως 6 και του άρθρου 8. Κατά συνέπεια, δεν εφαρμόζονται στους εν λόγω εργαζόμενους οι γενικές διατάξεις της οδηγίας που διέπουν την ημερήσια ανάπαυση, τα διαλείμματα, τις εβδομαδιαίες περιόδους ανάπαυσης, τον μέγιστο εβδομαδιαίο χρόνο εργασίας και τη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας. Το άρθρο 21 καθορίζει ειδικούς κανόνες που εφαρμόζονται σε αυτούς τους εργαζόμενους όσον αφορά τα εξής: το δικαίωμα σε επαρκή ανάπαυση και τον περιορισμό του μέγιστου χρόνου εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ορίων του μέγιστου χρόνου εργασίας και της ελάχιστης ανάπαυσης (παράγραφοι 1 in fine, 2 και 3)· δικαίωμα σε μια περίοδο συνεχούς ανάπαυσης που δεν διαιρείται σε περισσότερες από δύο περιόδους, με ένα μέγιστο διάστημα μεταξύ των δύο διαδοχικών περιόδων ανάπαυσης· (παράγραφος 4)· δυνατότητα να επιτρέπονται, υπό ορισμένες συνθήκες, εξαιρέσεις από τα όρια που προβλέπονται στις παραγράφους 1,3 και 4 (παράγραφος 5)· εργασία που απαιτείται για την άμεση ασφάλεια του πλοίου ή για την παροχή συνδρομής σε πλοία ή σε άτομα που βρίσκονται σε κατάσταση κινδύνου στη θάλασσα (παράγραφος 6)· τέλος, την επιλογή του συγχρονισμού της ετήσιας άδειας με την περίοδο κατά την οποία δεν επιτρέπεται η λειτουργία των αλιευτικών πλοίων (παράγραφος 7)·

Η Επιτροπή διενέργησε έρευνα με βάση τις απαντήσεις που έδωσαν τα κράτη μέλη και οι κοινωνικοί εταίροι σε ευρωπαϊκό επίπεδο σε ερωτηματολόγιο που καταρτίστηκε για το σκοπό αυτό[2]. Χρησιμοποίησε επίσης πληροφορίες από άλλες πηγές, όπως εκθέσεις ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων.

Το ερωτηματολόγιο περιελάμβανε 21 ειδικές ερωτήσεις οι οποίες χωρίζονται σε τρία τμήματα: (i) δομή και οργάνωση του τομέα της θαλάσσιας αλιείας· (ii) ειδικές διατάξεις που εφαρμόζονται στους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 21 της οδηγίας· και (iii) άλλες διατάξεις της οδηγίας που εφαρμόζονται στους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία.

Τα βασικά πορίσματα περιγράφονται συνοπτικά στα τμήματα 3 έως 9 του παρόντος εγγράφου.

2. η συμβαση της δοε για τον τομεα της αλιειασ

Στις 14 Ιουνίου 2007 η Γενική Διάσκεψη της ΔΟΕ ενέκρινε τη σύμβαση 188 σχετικά με την εργασία στον αλιευτικό τομέα (στο εξής «ΔΟΕ 188»). Τα άρθρα 13 και 14 της σύμβασης περιέχουν διατάξεις σχετικά με την « επάνδρωση και τις ώρες ανάπαυσης », οι οποίες αφορούν τα θέματα που καλύπτει η οδηγία. Το άρθρο 6 της ΔΟΕ 188 ορίζει τα εξής: « Καμία διάταξη της παρούσας σύμβασης δεν θίγει οιοδήποτε νόμο, διαιτητική απόφαση ή έθιμο, ή οιαδήποτε συμφωνία μεταξύ των ιδιοκτητών αλιευτικών πλοίων και αλιέων, η οποία διασφαλίζει πιο ευνοϊκούς όρους από αυτούς που προβλέπονται στην παρούσα σύμβαση. »

Η κύρωση της σύμβασης 188 της ΔΟΕ, η οποία ρυθμίζει επίσης τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, υπό την αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ, εγκρίθηκε με απόφαση του Συμβουλίου[3]. Η εν λόγω απόφαση συνιστά την ταχεία κύρωση της σύμβασης 188 ΔΟΕ από τα κράτη μέλη, κατά προτίμηση πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2012.

Την 1η Ιουνίου 2010 οι κοινωνικοί εταίροι της SSDC Sea Fisheries ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις με σκοπό να ενσωματώσουν ορισμένα στοιχεία της ΔΟΕ 188 στην νομοθεσία της ΕΕ μέσω συμφωνίας των κοινωνικών εταίρων[4]. Μια τέτοια συμφωνία, εάν επιτευχθεί, θα παρέχει διατάξεις σχετικά με την οργάνωση του χρόνου εργασίας στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία. Οι κοινωνικοί εταίροι διατύπωσαν τις απόψεις τους σχετικά με το θέμα αυτό στην απάντηση που έδωσαν όταν τους ζητήθηκε η γνώμη τους. Οι κοινωνικοί εταίροι « δεν επιθυμούν οιαδήποτε αλλαγή σε επίπεδο ΕΕ, εκτός από αυτές που εισάγονται με τη σύμβαση 188 της ΔΟΕ ».

3. προσωπικο και θεματικο πεδιο εφαρμογησ (αρθρο 21.1 πρωτο εδαφιο)

Το άρθρο 21 της οδηγίας εφαρμόζεται σε όλους τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία που φέρουν τη σημαία κράτους μέλους. Η έννοια του « εργαζόμενου » περιορίζεται σε όσους έχουν σύμβαση ή σχέση εργασίας σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία. Το άρθρο 2 ορίζει ως « χρόνο εργασίας »: κάθε περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας ο εργαζόμενος ευρίσκεται στην εργασία, στη διάθεση του εργοδότη, και ασκεί τη δραστηριότητα ή τα καθήκοντά του, σύμφωνα με τις εθνικές νομοθεσίες ή/και πρακτικές ».

Ο αντίκτυπος της νομοθεσίας όσον αφορά τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία διαφέρει σημαντικά από κράτος μέλος σε κράτος μέλος. Ορισμένα κράτη μέλη δεν διαθέτουν αλιευτικό στόλο (Αυστρία, Τσεχική Δημοκρατία, Ουγγαρία, Λουξεμβούργο, Σλοβακία) ενώ άλλα διαθέτουν ευμεγέθη στόλο ποντοπόρων αλιευτικών πλοίων. Πέντε κράτη μέλη δεν έχουν πρόσβαση στη θάλασσα. Σε ορισμένα κράτη μέλη είναι περιορισμένη η πρακτική εμπειρία από την εφαρμογή του άρθρου 21 της οδηγίας, διότι δεν εφαρμόζεται η εθνική νομοθεσία μεταφοράς λόγω έλλειψης εργαζομένων και/ή αλιευτικών πλοίων (Ουγγαρία). Τέλος, σε γενικές γραμμές, οι στόλοι της Μεσογείου αποτελούνται από μικρότερα πλοία ενώ οι στόλοι του Ατλαντικού από μεγαλύτερα, γεγονός που επίσης επηρεάζει τη συμμετρία του αντικτύπου.

Η συνολική απασχόληση στον τομέα της αλιείας στην ΕΕ-27 (σε ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης) εκτιμήθηκε ότι ανερχόταν σε 141.110 το 2007[5].

Αρκετά κράτη μέλη ανέφεραν ότι δεν γνώριζαν τον ακριβή αριθμό των αλιέων που εργάζονται στα ποντοπόρα αλιευτικά που φέρουν τη σημαία τους. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι όλοι οι εργαζόμενοι στα αλιευτικά πλοία δεν είναι υπάλληλοι και ένα μεγάλο ποσοστό μικρών αλιευτικών επανδρώνεται από αυτοαπασχολούμενους αλιείς (ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Ελλάδα, όπου 16 576 από τα 17 253 συνολικά αλιευτικά πλοία είναι σκάφη παράκτιας αλιείας και λειτουργούν με στατικά εργαλεία). Επιπλέον, η αλιεία αποτελεί συχνά δευτερεύουσα δραστηριότητα, κυρίως η μικρής κλίμακας παράκτια αλιεία (χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Γερμανία και η Φινλανδία). Στη Σουηδία τα πλοία δεν υπόκεινται σε απαιτήσεις ναυτολόγησης, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν τα απαιτούμενα στατιστικά στοιχεία.

Επιπλέον, τα στατιστικά στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί δεν είναι συγκρίσιμα μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών λόγω σημαντικών μεθοδολογικών διαφορών. Για παράδειγμα, ορισμένα κράτη μέλη υπολογίζουν τον αριθμό των εργαζομένων τους στα αλιευτικά πλοία με τη χρήση διορθωμένων ελάχιστων επιπέδων επάνδρωσης ενώ άλλα χρησιμοποιούν στατιστικές απασχόλησης ή στοιχεία σχετικά με την κοινωνική ασφάλιση.

Πρέπει να ληφθούν ιδιαίτερα υπόψη οι συνέπειες της ταξινόμησης των μισθωτών αλιέων[6] οι οποίοι έχουν συμμετοχή στα κέρδη ως μισθωτών ή ως αυτοαπασχολούμενων ανάλογα με την εθνική νομοθεσία. Όταν οι μισθωτοί αλιείες που συμμετέχουν στα κέρδη θεωρούνται αυτοαπασχολούμενοι, η εθνική νομοθεσία για την εφαρμογή της οδηγίας δεν εφαρμόζεται κανονικά σε αυτούς (αυτό συμβαίνει στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Μάλτα). Ωστόσο, εφαρμόζεται σε όλους τους αλιείες που συμμετέχουν στα κέρδη οι οποίοι θεωρούνται μισθωτοί (όπως συμβαίνει στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ισπανία). Η χρήση του συστήματος της συμμετοχής στα κέρδη έχει ορισμένες συμβατικές υποχρεώσεις, όπως η κυρίαρχη χρήση συμβάσεων ορισμένου χρόνου για τον συγχρονισμό στον μέγιστο δυνατό βαθμό της είσπραξής της αμοιβής και/ή του μεριδίου στα κέρδη με τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας (Δανία). Επιπλέον, το σύστημα αυτό παρέχει κίνητρα για πολύωρη εργασία (Πορτογαλία).

Στην έκθεσή της με τίτλο « Έκθεση για την πρακτική εφαρμογή των σχετικών με την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία οδηγιών 93/103/ΕΚ (αλιευτικά σκάφη) και 92/29/ΕΟΚ (ιατρική περίθαλψη στα πλοία) [7] η Επιτροπή δήλωσε ότι « το σύστημα κατανομής του μισθού» στα περισσότερα μικρά σκάφη μπορεί να οδηγήσει σε πολύωρη εργασία, σε περισσότερο χρόνο στο σκάφος και σε ακόμη πιο εργώδη προσπάθεια ». Σε αυτές τις συνθήκες εργασίας, δεν είναι πιθανόν να δοθεί προτεραιότητα στα αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης, κάτι που μπορεί να οδηγήσει στην αύξηση των επαγγελματικών ασθενειών και διαταραχών ».

Για τον λόγο αυτό, ορισμένα κράτη μέλη θεωρούν ότι η επέκταση του πεδίου εφαρμογής της ισχύουσας ρύθμισης του χρόνου εργασίας στους αυτοαπασχολούμενους αλιείς θα συνέβαλε στη βελτίωση της κατάστασης. Κατά τη γνώμη τους, τα οφέλη θα ήταν σαφή, καθώς το πεδίο εφαρμογής της ρύθμισης του χρόνου εργασίας θα κάλυπτε τα περισσότερα από τα μικρά πλοία (Μάλτα) και τους αλιείς που συμμετέχουν στα κέρδη, οι οποίοι έχουν διαφορετική νομική αντιμετώπιση σε άλλα κράτη μέλη (Γαλλία), ανάλογα με το εάν ταξινομούνται ως αυτοαπασχολούμενοι ή ως μισθωτοί[8].

Το πεδίο εφαρμογής της σύμβασης ΔΟΕ 188 καλύπτει τους αυτοαπασχολούμενους αλιείες και, συνεπώς, η κύρωση της σύμβασης από τα κράτη μέλη θα είχε ως αποτέλεσμα την ένταξή τους στο πεδίο όλων ή μέρους των διατάξεων για το χρόνο εργασίας (χαρακτηριστικό παραδείγματα είναι η Γαλλία, η Δανία, η Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο).

4. περιορισμοσ του χρονου εργασιασ και εγγυηση της αναπαυσησ (αρθρο 21.1 δευτερο εδαφιο)

Το άρθρο 21.1 δεύτερο εδάφιο υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λάβουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εγγυούνται στους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία περίοδο ανάπαυσης και να περιορίζουν τον χρόνο εργασίας τους σε 48 ώρες εβδομαδιαίως κατά μέσο όρο, υπολογισμένες βάσει περιόδου αναφοράς που δεν υπερβαίνει τους 12 μήνες.

Εξακολουθούν να επιτρέπονται τυχόν ειδικές διατάξεις για τη ρύθμιση του χρόνου εργασίας των εργαζομένων στα ποντοπόρα αλιευτικά. Η θέση των κοινωνικών εταίρων είναι σαφής. Υπερασπίστηκαν την ανάγκη για ειδική νομοθεσία που να διέπει το χρόνο εργασίας στον εν λόγω τομέα. Στην κοινή απάντηση που έδωσαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης, επιμένουν ότι « δεν θα ήταν σωστό να χρησιμοποιηθεί η οδηγία για να επιβληθούν οι ίδιοι περιορισμοί στο χρόνο εργασίας στους εργαζόμενους στον τομέα της αλιείας που εργάζονται στη θάλασσα όσο και σε αυτούς που εργάζονται στην ξηρά .» Κατά τη γνώμη τους, « δεν είναι σωστό να δοκιμάζονται και να εφαρμόζονται μέτρα που παραβλέπουν τις ιδιαιτερότητες του κλάδου μας.» Επιπλέον, επισημαίνουν ότι « ο χρόνος εργασίας στα αλιευτικά πλοία δεν πρέπει να περιοριστεί περαιτέρω » διότι « αυτό δεν θα εξυπηρετεί τα συμφέροντα ούτε των αλιέων ούτε των εργοδοτών .»

Αρκετά κράτη μέλη έχουν εγκρίνει ειδική νομοθεσία σχετικά με το χρόνο εργασίας των εργαζομένων στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία, είτε με κανονιστικές ρυθμίσεις για τους ναυτικούς (Βουλγαρία, Εσθονία, Φινλανδία, Πολωνία, Σουηδία) ή για τις υδάτινες μεταφορές (Ουγγαρία) και/ή μέσω ειδικών πράξεων (Γερμανία, Γαλλία, Μάλτα, Πολωνία, Ισπανία, Λιθουανία). Σε άλλα κράτη μέλη εφαρμόζεται το γενικό εργατικό δίκαιο χωρίς καμία ειδική ρύθμιση για τους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία (Αυστρία, Τσεχική Δημοκρατία, Σλοβακία και Σλοβενία). Η κατάσταση αυτή δεν προσκρούει στην οδηγία με την προϋπόθεση ότι η εφαρμοστέα νομοθεσία εγγυάται τουλάχιστον το ίδιο επίπεδο προστασίας με το άρθρο 21 της οδηγίας.

15 κράτη μέλη χρησιμοποίησαν νόμους για τη μεταφορά της οδηγίας και μόνο μία χώρα χρησιμοποίησε διοικητικές διατάξεις (Δανία). Μόνο η Αυστρία και η Ιταλία χρησιμοποίησαν συλλογικές συμφωνίες (ωστόσο, φαίνεται ότι η γενική νομοθεσία για το χρόνο εργασίας εξακολουθεί να εφαρμόζεται επικουρικά). Σε αρκετά κράτη μέλη οι συλλογικές συμφωνίες στον αλιευτικό τομέα δεν υπάρχουν ή είναι σπάνιες.

5. το κριτηριο του μεγιστου χρονου εργασιασ και/ή του ελαχιστου χρονου αναπαυσησ (αρθρο 21 παραγραφοσ – αρθρο 21 παραγραφοσ 4)

Σύμφωνα με το άρθρο 21 παράγραφος 2, η επιλογή να περιοριστεί ο μέγιστος χρόνος εργασίας και να επιβληθεί ελάχιστος χρόνος ανάπαυσης εντός μίας περιόδου αναφοράς μπορεί να χρησιμοποιηθεί εντός των ορίων του άρθρου 21 παράγραφος 1 δεύτερο εδάφιο (βλ. ανωτέρω).

Η Γαλλία, η Σουηδία και η Πορτογαλία επισήμαναν ορισμένα πρακτικά προβλήματα όσον αφορά την εκτίμηση και την παρακολούθηση του πραγματικού χρόνου εργασίας στα πλοία καθώς και τη δυνατότητα εύκολης καταστρατήγησης των ορίων. Για το λόγο αυτό, ισχυρίζονται ότι η περίοδος αναφοράς των 12 μηνών που προτείνει η οδηγία είναι πολύ δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη. Για να αντιμετωπιστεί η δυσκολία αυτή, η γαλλική νομοθεσία προτείνει ως εναλλακτική λύση ένα ετήσιο όριο 225 ημερών στη θάλασσα[9] αντί για ένα όριο χρόνου εργασίας 48 ωρών κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αναφοράς που δεν υπερβαίνει το ένα έτος.

Το άρθρο 21 παράγραφος 2 και παράγραφος 3 της οδηγίας παρέχει στα κράτη μέλη την επιλογή είτε να περιορίζουν τις ώρες εργασίας είτε να καθορίζουν ελάχιστες περιόδους ανάπαυσης εντός μιας δεδομένης περιόδου αναφοράς. Το άρθρο 21 παράγραφος 4 περιορίζει περαιτέρω τη δυνατότητα διαίρεσης των ωρών ανάπαυσης σε δύο περιόδους και καθορίζει ανώτατο όριο 14 ωρών μεταξύ δύο διαδοχικών περιόδων ανάπαυσης.

Τα περισσότερα κράτη μέλη καθορίζουν τις ελάχιστες περιόδους αναφοράς είτε ως το μοναδικό κριτήριο (Δανία, Φινλανδία, Γαλλία, Μάλτα, Κάτω Χώρες και Σουηδία) είτε σε συνδυασμό με έναν περιορισμένο χρόνο εργασίας (Αυστρία, Βουλγαρία, Γερμανία, Ισπανία, Ουγγαρία, Λιθουανία, Πορτογαλία, Ελλάδα). Στη Δανία ο μέγιστος χρόνος εργασίας ρυθμίζεται συνήθως με συλλογικές συμφωνίες ή με ατομικές συμβάσεις εργασίας, ενώ οι ελάχιστες περίοδοι ανάπαυσης καθορίζονται από τη νομοθεσία.

Όλες οι χώρες οι οποίες ανέφεραν ότι χρησιμοποιούν την περίοδο ανάπαυσης ως αποκλειστικό κριτήριο για τους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία έχουν ειδική νομοθεσία που εφαρμόζεται στους αλιείς (ή στους ναυτικούς και τους αλιείς). Η περίοδος ανάπαυσης δεν χρησιμοποιείται πάντα από τις χώρες αυτές ως κριτήριο στη γενική νομοθεσία για το χρόνο εργασίας, η οποία εφαρμόζεται σε εργαζόμενους σε άλλα επαγγέλματα.

Οι Κάτω Χώρες θεωρούν ότι το κριτήριο της ελάχιστης ανάπαυσης είναι « αυτό που ανταποκρίνεται καλύτερα στα συστήματα εργασίας του αλιευτικού κλάδου .» Στη Γερμανία, μολονότι χρησιμοποιούνται και τα δύο κριτήρια, είναι δυνατόν να προβλέπεται συλλογική συμφωνία, υπό ορισμένους όρους, για την υπέρβαση του μέγιστου χρόνου εργασίας αλλά όχι για τη μείωση του ελάχιστου χρόνου ανάπαυσης.

Μόνο η Εσθονία και η Ρουμανία ανέφεραν τη χρήση του μέγιστου χρόνου εργασίας ως αποκλειστικού κριτηρίου όσον αφορά τους εργαζομένους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία.

Η αλίευση και η μετέπειτα μεταποίηση των προϊόντων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από όχι πάντα προβλέψιμες μετεωρολογικές και τεχνικές δυσκολίες που συνδέονται με τη λειτουργία των αλιευτικών εργαλείων και με την ασφάλεια στη θάλασσα. Αυτό δικαιολογεί το αίτημα των κοινωνικών εταίρων για ευελιξία του χρόνου εργασίας. Έχει επίσης αναφερθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, ο χρόνος εργασίας υπερβαίνεται στην πράξη (Γερμανία).

Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η σύμβαση 188 της ΔΟΕ χρησιμοποιεί τον ελάχιστο χρόνο ανάπαυσης ως το μοναδικό κριτήριο για τον περιορισμό του χρόνου εργασίας των εργαζομένων στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία[10]. Η Γαλλία, η Πολωνία και η Δανία παραπέμπουν στο γεγονός αυτός στις απαντήσεις που έδωσαν κατά τη διαβούλευση.

Μόνο η Γαλλία ανέφερε ότι αντιμετώπισε πρακτικά προβλήματα κατά την εφαρμογή του άρθρου 21 παράγραφος 4. Πρότεινε να επιτρέπεται η περαιτέρω υποδιαίρεση των περιόδων ανάπαυσης κατά έξι ώρες ως δυνητική λύση, η οποία θα μπορεί να εφαρμόζεται μόνον μέσω συλλογικών συμφωνιών,

6. εξαιρεσεισ (21 παραγραφοσ 5 – αρθρο 21 παραγραφοσ 6)

Σύμφωνα με το άρθρο 21 παράγραφος 5 της οδηγίας, τα κράτη μέλη μπορούν να επιτρέπουν εξαιρέσεις στα όρια που καθορίζονται στην παράγραφο 1 δεύτερο εδάφιο και στις παραγράφους 3 και 4. Για το σκοπό αυτό πρέπει να πληρούνται οι εξής απαιτήσεις: (i) οι εξαιρέσεις πρέπει να συμμορφώνονται με τις γενικές αρχές για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας· και (ii) μπορούν να χορηγούνται μόνον για αντικειμενικούς ή τεχνικούς λόγους ή για λόγους οργάνωσης της εργασίας, Πρέπει να υπάρχει ένας ειδικός λόγος και η εξαίρεση πρέπει να είναι ανάλογη με τον λόγο αυτό. Το ίδιο άρθρο προτείνει οι εξαιρέσεις αυτές να οδηγούν σε «συχνότερες ή μεγαλύτερης διάρκειας περιόδους άδειας ή στην χορήγηση αντισταθμιστικές άδειας.»

Πέντε κράτη μέλη ανέφεραν ότι δεν είχαν χρησιμοποιήσει τη δυνατότητα εξαιρέσεων (Αυστρία, Εσθονία, Φινλανδία, Πορτογαλία και Ρουμανία).

Η Δανία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Πολωνία επιτρέπουν εξαιρέσεις που συνδέονται με την αλιεία ή τους όρους μεταποίησης των ψαριών (όταν ένα πλοίο συμμετέχει άμεσα στις αλιευτικές δραστηριότητες και/ή λειτουργεί στην περιοχή αλίευσης). Στις περιπτώσεις αυτές προβλέπεται αντισταθμιστική ανάπαυση (εκτός από την περίπτωση της Πολωνίας).

Σε άλλα κράτη μέλη οι εξαιρέσεις χορηγούνται για μεγάλο φάσμα διαφορετικών περιπτώσεων που δεν συνδέονται άμεσα με την αλιεία ή την μεταποίηση ψαριών. Σε κάθε περίπτωση θεωρούνται μόνιμες από τα κράτη μέλη που τις χορηγούν και δεν είναι πιθανό να αρθούν βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα. Στη συνέχεια αναφέρονται συνοπτικά ορισμένα παραδείγματα.

Στις Κάτω Χώρες η εξαίρεση είναι ratione personae και εφαρμόζεται στους πλοιάρχους, στο διοικητικό προσωπικό και στο προσωπικό υποστήριξης που εργάζονται στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία.

Στη Μάλτα η εξαίρεση αφορά την παράκτια αλιεία αλλά ο αντίκτυπός της είναι περιορισμένος εξαιτίας του ότι στη Μάλτα όλοι οι αλιείς είναι αυτοαπασχολούμενοι.

Η Ισπανική νομοθεσία επιτρέπει σε γενικές γραμμές τη μείωση του χρόνου ανάπαυσης στα αλιευτικά σκάφη. Δεν παρέχονται ειδικοί λόγοι. Επιπλέον, η διάταξη φαίνεται ότι αντικαθιστά τον γενικό κανόνα που διέπει τα αλιευτικά σκάφη χωρίς να αποτελεί εξαίρεση που εφαρμόζεται υπό ορισμένες αυστηρά καθορισμένες περιπτώσεις.

Η Βουλγαρία εφαρμόζει στον τομέα της αλιείας τη γενική νομοθεσία που διέπει τις υπερωρίες. Ο επιτρεπόμενος χρόνος εργασίας βάσει της εν λόγω νομοθεσίας είναι δυνατόν να υπερβαίνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα όρια που ορίζει η οδηγία. Ωστόσο, τίθεται ένα ετήσιο όριο για τις υπερωρίες (150 ώρες) και καθορίζονται αυστηρά οι συνθήκες υπό τις οποίες επιτρέπεται η υπέρβαση αυτή.

Σε γενικές γραμμές, η νομοθεσία προβλέπει εξαιρέσεις. Ωστόσο, σε ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. Γερμανία, Ουγγαρία ή Σουηδία) εξαιρέσεις είναι δυνατόν να προβλέπονται και σε συλλογικές συμβάσεις.

Το άρθρο 21 παράγραφος 6 αφορά το δικαίωμα του πλοιάρχου ποντοπόρου αλιευτικού πλοίου να απαιτεί από εργαζόμενο σε πλοίο να εκτελεί όσες ώρες εργασίας απαιτούνται για την άμεση ασφάλεια του πλοίου, των προσώπων που επιβαίνουν στο πλοίο ή του φορτίου ή για την παροχή βοήθειας σε άλλα πλοία ή πρόσωπα που βρίσκονται σε κατάσταση κινδύνου στη θάλασσα. Δεν αναφέρθηκαν προβλήματα όσον αφορά την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης.

7. ετησια αδεια (αρθρο 21 παραγραφοσ 7)

Το άρθρο 7 της οδηγίας αφορά το δικαίωμα ετήσιας άδειας και καλύπτει τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία. Η μόνη ειδική ρύθμιση που αφορά αποκλειστικά τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία είναι το άρθρο 21 παράγραφος 7, σύμφωνα με το οποίο τα κράτη μέλη έχουν το δικαίωμα να ορίζουν ότι οι εργαζόμενοι στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία οι οποίοι δεν επιτρέπεται να ασκούν τις δραστηριότητές τους σε συγκεκριμένη περίοδο που υπερβαίνει τον ένα μήνα του ημερολογιακού έτους πρέπει να λαμβάνουν την ετήσια άδειά τους κατά την περίοδο αυτή.

12 κράτη μέλη δήλωσαν ότι δεν είχαν χρησιμοποιήσει αυτή την επιλογή (Αυστρία, Βουλγαρία, Δανία, Ισπανία, Εσθονία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ουγγαρία, Κάτω Χώρες, Πολωνία και Πορτογαλία). Μόνο η Μάλτα και η Ρουμανία δήλωσαν ότι έχουν κάνει χρήση της διάταξης, Ωστόσο, στη Μάλτα ο πρακτικός αντίκτυπος της διάταξης είναι αμελητέος λόγω του ότι όλοι οι αλιείς είναι αυτοαπασχολούμενοι.

8. γενικεσ διαταξεισ τησ οδηγιασ που εφαρμοζονται στουσ εργαζομενουσ στα παντοπορα αλιευτικα πλοια ( ιδιαίτερα, νυχτερινη εργασια)

Το άρθρο 21 παράγραφος 1 εξαιρεί τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία από την εφαρμογή του άρθρου 8 της οδηγίας σχετικά με τη «διάρκεια της νυχτερινής εργασίας». Εξακολουθούν να εφαρμόζονται στους εν λόγω εργαζόμενους τα άρθρα 9 έως 11 (σχετικά με την ιατρική εξέταση και τη μεταφορά σε θέση ημερήσια εργασίας, τις εγγυήσεις για νυχτερινή εργασία και την ενημέρωση σε περίπτωση που χρησιμοποιούνται εργαζόμενοι την νύχτα τακτικά).

Συνεπώς, είναι αναγκαίο να αξιολογηθεί εάν δικαιολογείται μια συγκεκριμένη ρύθμιση για τη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας που ασκούν οι εργαζόμενοι τη νύχτα στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία.

Ορισμένα κράτη μέλη αποφάσισαν να εφαρμόσουν την γενική τους νομοθεσία όσον αφορά τη νυχτερινή εργασία στους εργαζόμενος στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία (Ισπανία, Πορτογαλία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Φινλανδία, Ουγγαρία, Κάτω Χώρες) αν και ορισμένα κράτη μέλη έχουν ειδική νομοθεσία που διέπει άλλες πτυχές του χρόνου εργασίας στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία.

Άλλα κράτη μέλη δήλωσαν ότι δεν υπήρχε καμία ένδειξη για τυχόν αρνητικές συνέπειες για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων ως αποτέλεσμα της τρέχουσας έλλειψης ρύθμισης όσον αφορά τη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας (Γερμανία, Λιθουανία). Ορισμένες μέθοδοι αλίευσης απαιτούν εργασία κατά τις νυχτερινές ώρες. Η Πολωνία δήλωσε ότι τυχόν αυστηρότερες διατάξεις για τη νυχτερινή εργασία σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία «θα αντιμετώπιζαν την έντονη αντίθεση των ίδιων των εργαζομένων». Τέλος το Ηνωμένο Βασίλειο επισημαίνει ότι οι αλιείς είναι κυνηγοί αλιευμάτων και θα ήταν αδύνατο στην πράξη να περιορίσουν τις δραστηριότητές τους εντός του συμβατικού πλαισίου που εφαρμόζεται στους εργαζόμενους στην ξηρά όσον αφορά τη νυχτερινή εργασία.

Υπογραμμίστηκε ότι θα ήταν δικαιολογημένο να εστιαστεί η προσοχή στην ιατρική παρακολούθηση των αλιέων που καλούνται να εργάζονται τη νύχτα (Γαλλία).

Αν και ορισμένες μέθοδοι αλιείας απαιτούν εργασία κατά τις νυχτερινές ώρες, οι εργαζόμενοι στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία δεν μπορούν πάντοτε να θεωρούνται «εργαζόμενοι τη νύχτα» όπως ορίζονται στο άρθρο 2 παράγραφος 4 της οδηγίας, γεγονός που απαιτεί ένα μέρος της εργασίας να εκτελείται κατά τις νυχτερινές ώρες.

Επισημαίνεται ότι ειδικοί κανόνες εφαρμόζονται στους νέους εργαζόμενους βάσει της οδηγίας 94/33/ΕΚ[11].

9. Γενική εκτίμηση

Τα κράτη μέλη και οι κοινωνικοί εταίροι, των οποίων η γνώμη ζητήθηκε από την Επιτροπή, κλήθηκαν να προβούν σε μια γενική αξιολόγηση του άρθρου 21 της οδηγίας, αναφέροντας, ιδιαίτερα, εάν οι διατάξεις της παραμένουν σκόπιμες, ιδίως όσον αφορά την υγεία και την ασφάλεια. Τα κυριότερα συμπεράσματα συνοψίζονται ως εξής:

1. Οι ειδικές διατάξεις για τους εργαζόμενους σε ποντοπόρα αλιευτικά πλοία που περιέχονται στο άρθρο 21 της οδηγίας πρέπει να εξακολουθήσουν να ισχύουν. 12 κράτη μέλη έκριναν το άρθρο σκόπιμο και οι κοινωνικοί εταίροι τάχθηκαν υπέρ της διατήρησης της ειδικής διάταξης για τους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία. Ωστόσο, οι κοινωνικοί εταίροι δήλωσαν ότι « οι σαφείς περιορισμοί που καθορίζονται στο άρθρο 21 της ισχύουσας οδηγίας όσον αφορά τους εργαζόμενους σε αλιευτικά πλοία πρέπει να θεωρούνται επαρκείς ».

2. Μολονότι δεν διατύπωσαν γνώμη όλα τα κράτη μέλη, εννέα δήλωσαν ότι θεωρούν το ισχύον προσωπικό πεδίο εφαρμογής της οδηγίας επαρκές.

3. Ορισμένα κράτη μέλη εξέφρασαν αμφιβολίες σχετικά με το εάν είναι επαρκές το κριτήριο του μέγιστου χρόνου εργασίας, δεδομένων των ιδιαίτερων ρυθμών εργασίας του αλιευτικού κλάδου και της δυσκολίας ελέγχου και επιβολής. Η δυσκολία να προσδιορίζεται επακριβώς ο πραγματικός χρόνος εργασίας στα πλοία θεωρείται το συχνότερο πρόβλημα της επιθεώρησης. Επιπλέον, η επιθεώρηση διενεργείται συνήθως μόνο στους λιμένες. Σύμφωνα με ορισμένα κράτη μέλη, η παρακολούθηση των περιόδων ανάπαυσης είναι λιγότερο δύσκολη στην πράξη.

4. Η συμμόρφωση με τα διαλείμματα έξι ωρών χωρίς διακοπή δημιουργεί πρακτικά προβλήματα σε ορισμένα κράτη έλη.

5. Είναι γενικά αποδεκτό ότι το άρθρο 8 σχετικά με τη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας δεν πρέπει να εφαρμόζεται στους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία. Κρίθηκε ότι δεν συντρέχει λόγος ούτε για ειδική νομοθεσία σχετικά με τη διάρκεια της νυχτερινής εργασίας στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοίου.

6. Το πεδίο για τη χορήγηση εξαιρέσεων απο τα γενικά πρότυπα χρόνου εργασίας που έχει καθοριστεί για τους εργαζόμενους στα ποντοπόρα αλιευτικά πλοία θεωρήθηκε ότι αποτελεί αναγκαίο μηχανισμό ευελιξίας.

10. Συμπέρασμα

7. Με πλήρη σεβασμό στην αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να παρακολουθεί τη διαδικασία διαπραγματεύσεων όσον αφορά την ενσωμάτωση ορισμένων πτυχών της σύμβασης 188 της ΔΟΕ μέσω συμφωνίας των κοινωνικών εταίρων προκειμένου να καθοριστούν, σε στενή συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, τυχόν τομείς στους οποίους είναι αναγκαία ή δικαιολογημένη η δράση της ΕΕ. Θα συνδέσει τυχόν τέτοια δράση με την τρέχουσα αναθεώρηση της οδηγίας.

8. Ως αποτέλεσμα της διαβούλευσης, η Επιτροπή προσδιόρισε ορισμένους τομείς που απαιτούν περαιτέρω προσοχή. Πρόκειται για τους εξής:

α) Η κατάσταση των αυτοαπασχολούμενων, οι οποίοι συνήθως εργάζονται σε μικρά πλοία και συχνά είναι αλιείες που συμμετέχουν στα κέρδη, χρήζει ιδιαίτερης προσοχής, ιδίως στο πλαίσιο της κύρωσης και της εφαρμογής της ΔΟΕ 188 από τα κράτη μέλη.

β) Τα στοιχεία που έδωσαν τα κράτη μέλη δεν επαρκούν για να διαπιστωθεί εάν πάντοτε παρέχεται και τηρείται η περίοδος αναφοράς που δεν υπερβαίνει τους 12 μήνες, η οποία μνημονεύεται στο άρθρο 21 παράγραφος 1 δεύτερο εδάφιο.

γ) Η σύμβαση ΔΟΕ 188 αναφέρει μόνο τον ελάχιστο χρόνο ανάπαυσης ως κριτήριο για τον περιορισμό του χρόνου εργασίας, ενώ η οδηγία προβλέπει την εναλλακτική χρήση είτε του ελάχιστου χρόνου ανάπαυσης είτε του μέγιστου χρόνου εργασίας. Επομένως, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να εφαρμόζουν αποκλειστικά το κριτήριο του ελάχιστου χρόνου ανάπαυσης ή από κοινού το κριτήριο του μέγιστου χρόνου εργασίας και της ελάχιστης ανάπαυσης ώστε να συμμορφώνονται και με τις δύο πράξεις. Η λύση αυτή είναι συμβατή με την παρούσα οδηγία, με την προϋπόθεση ότι τηρούνται τυχόν διατάξεις της τελευταίας οι οποίες είναι πιο ευνοϊκές για τους εργαζόμενους. Το δικαίωμα για συνεχείς περιόδους ανάπαυσης είναι ιδιαίτερα σημαντικό (καθώς δεν υπάρχει αντίστοιχη διάταξη στην ΔΟΕ 188) και πρέπει να τηρείται.

δ) Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην ιατρική παρακολούθηση των ναυτικών που εργάζονται κατά τις νυχτερινές ώρες.

ε) Σε μία χώρα (Ισπανία) η εξαίρεση από τους κανόνες για τον χρόνο εργασίας δεν δικαιολογείται από καμία από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στο άρθρο 21 παράγραφος 5. Οι εξαιρέσεις πρέπει να είναι ανάλογες με τις περιστάσεις που τις δικαιολογούν και δεν πρέπει να καλύπτουν το συνολικό πεδίο της διάταξης. Η Επιτροπή θα μεριμνήσει ιδιαίτερα να εξακριβώσει ότι η χρήση των εξαιρέσεων που παρέχονται βάσει του άρθρου 21 παράγραφος 5 της οδηγίας συμμορφώνεται με τις αρχές αυτές.

9. Στο ευρύτερο πλαίσιο η Επιτροπή θεωρεί ότι ο πρωταρχικός στόχος της κοινοτικής στρατηγικής 2007-2012 για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία[12], η οποία υποστηρίζεται από το ψήφισμα του Συμβουλίου της 25ης Ιουνίου 2007[13], παραμένει η συνεχής βελτίωση των συνθηκών εργασίας, κυρίως μέσω της σημαντικής μείωσης των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών. Για την επίτευξη του στόχου αυτού, πρέπει να ενισχυθεί η σωστή και αποτελεσματική εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια με την παράλληλη υποστήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, ιδιαίτερα στους τομείς «υψηλού κινδύνου» όπως οι κατασκευές, η γεωργία, η αλιεία και οι μεταφορές. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή, μέσω του νέου προγράμματος PROGRESS και σε συνεργασία με τη συμβουλευτική επιτροπή, εκπονεί επί του παρόντος μη δεσμευτικούς πρακτικούς οδηγούς για τη σωστή εφαρμογή των οδηγιών, κυρίως στον κλάδο της αλιείας (για σκάφη μήκους κάτω των 15 μέτρων).

[1] ΕΕ L 299 της 18.11.2003, σ. 9-19.

[2] Απάντησαν 25 κράτη μέλη (δεν απάντησαν το Βέλγιο και η Ιρλανδία). Η Τσεχική Δημοκρατία και η Σλοβακία δεν έχουν μεταφέρει το άρθρο 21 διότι δεν επιτρέπεται η λειτουργία των ΠΑΠ υπό τη σημαία τους. Το Λουξεμβούργο δεν διαθέτει ποντοπόρα αλιευτικά πλοία υπό τη σημαία του. Οι κοινωνικοί εταίροι που ερωτήθηκαν (ETF, Europeche) έδωσαν μια κοινή απάντηση.

[3] 2010/321/ΕΚ: Απόφαση του Συμβουλίου, της 7 Ιουνίου 2010, για την εξουσιοδότηση των κρατών μελών να κυρώσουν, προς το συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας του 2007 σχετικά με την εργασία στον τομέα της αλιείας (σύμβαση αριθ. 188)

[4] Δυνάμει του άρθρου 155.2 της ΣΛΕΕ

[5] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γεγονότα και αριθμοί για την κοινή αλιευτική πολιτική, έκδοση του 2010

[6] Το παραδοσιακό σύστημα αμοιβής στον τομέα της αλιείας είναι η κατανομή των αλιευμάτων ή η κατανομή των εσόδων μείον το κόστος, ή ένα σύστημα κατανομής συν τις αμοιβές [πηγή: ILO: Fishermen ’ s conditions of work and life (Οι συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των αλιέων), Γενεύη, έγγραφο CFI/4/1988/1]. Οι αλιείς, για να μεγιστοποιήσουν το μερίδιό τους από το προϊόν πώλησης, τείνουν να λειτουργούν με όσο το δυνατόν πιο ολιγομελή πληρώματα.

[7] COM (2009) 599 τελικό.

[8] Η Ισπανία έχει ένα ενδιαφέρον υβριδικό καθεστώς που ονομάζεται «οικονομικά εξαρτημένος αυτοαπασχολούμενος». Χαρακτηρίζεται από μια σχεδόν αποκλειστική σχέση με τον πελάτη. Η νομοθεσία προβλέπει μια σειρά ειδικών δικαιωμάτων όπως περίοδοι ανάπαυσης ή εγγυήσεις ακύρωσης συμβάσεων.

[9] Το όριο των 225 ημερών στη θάλασσα θεωρείται στα προπαρασκευαστικά έγγραφα του γαλλικού νόμου ως ισοδύναμο των 35 ωρών εβδομαδιαίως, το οποίο αποτελεί το νόμιμο όριο χρόνου εργασίας στη Γαλλία. Υπάρχει η επιλογή παρέκκλισης έως τις 250 ημέρες στη θάλασσα, που ισοδυναμούν με 48 ώρες εβδομαδιαίως.

[10] Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη σύμβαση ναυτικής εργασίας, 2006, η οποία διατηρεί την εναλλακτική επιλογή μεταξύ του μέγιστου χρόνου εργασίας και της ελάχιστης ανάπαυσης ως κριτήριο όσον αφορά τον χρόνο εργασίας των ναυτικών.

[11] Η πρακτική εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας εξετάστηκε πρόσφατα στην έκθεση της Επιτροπής (SEC (2010) 1339).

[12] Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Βελτίωση της ποιότητας και της παραγωγικότητας στην εργασία: Κοινοτική στρατηγική 2007 – 2012 για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία [COM(2007) 62 τελικό της 21ης Φεβρουαρίου 2007].

[13] Ψήφισμα του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2007, σχετικά με τη νέα κοινοτική στρατηγική για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία (2007-2012) ΕΕ C 145 της 30.06.2007, σ. 1.