ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 27.2.2019 SWD(2019) 1007 final ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Έκθεση χώρας - Ελλάδα 2019





Περιλαμβανομένης εμπεριστατωμένης επισκόπησης σχετικά με την πρόληψη και τη διόρθωση των μακροοικονομικών ανισορροπιών





































που συνοδεύει το έγγραφο ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΟΜΑΔΑ

Ευρωπαϊκό εξάμηνο 2019: Αξιολόγηση της προόδου σχετικά με τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, την πρόληψη και τη διόρθωση των μακροοικονομικών ανισορροπιών, και αποτελέσματα των εμπεριστατωμένων επισκοπήσεων βάσει του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1176/2011

{COM(2019) 150 final}



περιεχομενα ΣΥΝΟΨΗ 1.Οικονομική κατάσταση και προοπτικές 2.Συνολικές διαπιστώσεις σχετικά με τις ανισορροπίες, τους κινδύνους και τα ζητήματα προσαρμογής 3.ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΙΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 3.1.Δημόσια οικονομικά και φορολογIα* () 3.2.Χρηματοπιστωτικός τομέας 3.3.Αγορά εργασίας, εκπαίδευση και κοινωνικές πολιτικές 3.4. Μεταρρυθμίσεις στον τομέα της ανταγωνιστικότητας και επενδύσεις Παραρτημα : Συνοπτικός πίνακας Παράρτημα Β: Ανάλυση της βιωσιμότητας του χρέους από την Επιτροπή και δημοσιονομικοί κίνδυνοι ΠαρΑρτημα Γ: ΤυποποιημΕνοι πΙνακες Παράρτημα Δ: Επενδυτική καθοδήγηση σχετικά με τη χρηματοδότηση της πολιτικής συνοχής για την περίοδο 2021-2027 για την Ελλάδα Παραπομπές ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1.1:Βασικοί οικονομικοί και χρηματοοικονομικοί δείκτες - Ελλάδα Πίνακας 2.1:Πίνακας αξιολόγησης ΔΜΑ - Ελλάδα 2019 Πίνακας 3.2.1:Δείκτες χρηματοπιστωτικής σταθερότητας

Πίνακας Γ.1:Δείκτες χρηματοπιστωτικών αγορών Πίνακας Γ.2:Βασικοί δείκτες πίνακα αποτελεσμάτων για τον κοινωνικό τομέα Πίνακας Γ.3:Δείκτες αγοράς εργασίας και εκπαίδευσης Πίνακας Γ.4:Δείκτες κοινωνικής ένταξης και υγείας Πίνακας Γ.5:Δείκτες επιδόσεων των αγορών προϊόντων και δείκτες πολιτικής Πίνακας Γ.6:Πράσινη ανάπτυξη ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Διάγραμμα 1.1: Αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ Διάγραμμα 1.2: Συμβολή στην ανάπτυξη και μερίδιο των τομέων που παράγουν εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες στην οικονομία Διάγραμμα 1.3: Απασχόληση και επίπεδα ΑΕΠ σε σχέση με το 2009 Διάγραμμα 1.4: Τάση ανταγωνιστικότητας (αριστερά) και κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος στην Ελλάδα, ομαδοποιημένα ανά συνιστώσες και σε σύγκριση με τη ζώνη του ευρώ (δεξιά) Διάγραμμα 1.5: Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, δανειοδότηση γενικής κυβέρνησης (αριστερά)· καθαρή διεθνής επενδυτική θέση ανά οικονομικούς φορείς (δεξιά) Διάγραμμα 1.6: Ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων στην ΕΕ (αριστερά) και αποταμίευση και επενδύσεις των οικονομικών φορέων στην Ελλάδα Διάγραμμα 1.7: Περιφερειακή σύγκλιση εντός της Ελλάδας και σε σχέση με την υπόλοιπη ΕΕ Διάγραμμα 3.1.1: Υποεκτέλεση των δαπανών του προϋπολογισμού δημοσίων επενδύσεων*, 2012-2017 Διάγραμμα 3.1.2: Παράγοντες που επηρεάζουν τη μεταβολή του ισοζυγίου της γενικής κυβέρνησης, 2019-2022 Διάγραμμα 3.1.3: Είσπραξη «παλαιών οφειλών» και προσθήκη «νέων οφειλών» Διάγραμμα 3.3.1: Συνολική πληθυσμιακή μεταβολή Διάγραμμα 3.3.2: Ποσοστό δραστηριότητας γυναικών στην Ελλάδα και την ΕΕ ανά ηλικιακή ομάδα, 2017

Διάγραμμα 3.3.3: Εκπαίδευση και αγορά εργασίας για τους νέους Διάγραμμα 3.3.4: Δείκτες φτώχειας για την Ελλάδα στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» Διάγραμμα 3.4.1: Επενδύσεις στην Ελλάδα ανά είδος (αριστερά), οικοδομικές άδειες και επενδύσεις σε κατοικίες στην Ελλάδα (δεξιά) Διάγραμμα 3.4.2: Καθαρές άμεσες ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα ανά οικονομικό τομέα Διάγραμμα 3.4.3: Στατιστικές διάρθρωσης και δημογραφικές στατιστικές των επιχειρήσεων Απασχόληση και παραγωγικότητα ανά μέγεθος εταιρείας Διάγραμμα 3.4.4: Ευκολία του επιχειρείν 2018 Διάγραμμα 3.4.5: Συνιστώσες της «Ευκολίας του επιχειρείν 2018» για την Ελλάδα Διάγραμμα 3.4.6: Μισθολογικό κόστος της δημόσιας διοίκησης ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΛΑΙΣΙΩΝ Box 3.3.1: Μεταρρυθμίσεις στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας στην Ελλάδα 32 Πλαίσιο 3.3.2: Τεχνική στήριξη από την Υπηρεσία Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων Πλαίσιο 3.3.3: Παρακολούθηση των επιδόσεων βάσει του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων Πλαίσιο 3.4.1.: Επενδυτικές προκλήσεις και μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα Πλαίσιο 3.4.2.: Τα κονδύλια και τα προγράμματα της ΕΕ συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των διαρθρωτικών προκλήσεων και στην προώθηση της ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότητας στην Ελλάδα. ΣΥΝΟΨΗ Η Ελλάδα ολοκλήρωσε με επιτυχία το πρόγραμμα στήριξης του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας στις 21 Αυγούστου 2018, γεγονός που σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας εποχής για τη χώρα. Περιλαμβάνεται πλέον στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο για τον συντονισμό των οικονομικών πολιτικών, ενώ παράλληλα υπόκειται στη διαδικασία ενισχυμένης εποπτείας (). Η Ελλάδα βελτίωσε ουσιαστικά τη δημοσιονομική της ισορροπία και το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η δυνητική ανάπτυξη δέχτηκε πλήγμα και η οικονομική κρίση άφησε πίσω της μεγάλες συσσωρευμένες ανισορροπίες. Αυτές αφορούν το υψηλό δημόσιο χρέος, την αρνητική καθαρή διεθνή επενδυτική θέση, το μεγάλο απόθεμα μη εξυπηρετούμενων δανείων στους ισολογισμούς των τραπεζών, καθώς και το ακόμη υψηλό ποσοστό ανεργίας. Επιπλέον, οι μεγάλες θεσμικές και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν τα τελευταία χρόνια για τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας και του κράτους απαιτούν πολυετή συνεχή εφαρμογή για να καταστούν πλήρως εμφανή τα οφέλη τους. Η δυνητική ανάπτυξη παραμένει χαμηλή, καθώς δέχεται καθοδική πίεση από την απώλεια φυσικού και ανθρώπινου κεφαλαίου λόγω του χαμηλού ποσοστού επενδύσεων και της μετανάστευσης ειδικευμένων εργαζομένων την τελευταία δεκαετία. Οι δυσμενείς δημογραφικές τάσεις αναμένεται να εξακολουθήσουν να επιδρούν αρνητικά στο αναπτυξιακό δυναμικό της Ελλάδας. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς, και η συνέχιση και ολοκλήρωσή τους θα είναι καθοριστικής σημασίας για την απελευθέρωση του αναπτυξιακού δυναμικού της οικονομίας.

Η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας συνεχίστηκε το 2018, τόσο σε επίπεδο ανάπτυξης όσο και απασχόλησης. Η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ προβλέπεται να επιταχυνθεί το 2019 και το 2020. Οι επενδύσεις προβλέπεται ότι θα έχουν τη μεγαλύτερη συμβολή στην αύξηση του ΑΕΠ, ενώ η συμβολή των καθαρών εξαγωγών αναμένεται να παραμείνει στάσιμη καθώς η εγχώρια ζήτηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές. Οι συνθήκες της αγοράς εργασίας αναμένεται να συνεχίσουν να βελτιώνονται σταδιακά, αν και από πολύ ασθενή βάση. Μετά από σημαντικές βελτιώσεις της ανταγωνιστικότητας κόστους κατά την τελευταία δεκαετία, οι αυξήσεις των μισθών αναμένεται να παραμείνουν συγκρατημένες και να συμβαδίζουν με την αύξηση της παραγωγικότητας. Οι επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ έφθασαν στο κατώτατο επίπεδό τους το 2015 και αυξάνονται με αργούς ρυθμούς· όμως εξακολουθούν να είναι οι χαμηλότερες στην ΕΕ κινούμενες σε επίπεδα κάτω του 13 % το 2018. Τόσο οι ιδιωτικές όσο και οι δημόσιες επενδύσεις μειώθηκαν σημαντικά κατά τη διάρκεια της κρίσης και οι άμεσες ξένες επενδύσεις είναι οι χαμηλότερες στην ΕΕ. Πραγματοποιήθηκαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση του επιχειρηματικού κλίματος και την προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων. Οι μεταρρυθμίσεις αναμένεται να αποδώσουν καρπούς, αλλά πρέπει να συνεχιστούν για την επίτευξη μιας διατηρήσιμης βελτίωσης του επενδυτικού περιβάλλοντος. Η Ελλάδα κατόρθωσε να αποκαταστήσει τη δημοσιονομική της ισορροπία και αναμένεται να τη διατηρήσει κατά τα επόμενα έτη. Το ονομαστικό ισοζύγιο καταγράφει πλεόνασμα από το 2016 και το πρωτογενές ισοζύγιο (δηλαδή το συνολικό ισοζύγιο χωρίς τις πληρωμές τόκων) έχει υπερβεί τους στόχους για τέταρτο κατά σειρά έτος το 2018. Ο προϋπολογισμός του 2019 αναμένεται να διασφαλίσει την τήρηση του στόχου για πρωτογενές πλεόνασμα ύψους 3,5 % το 2019. Κατά τα προσεχή έτη, τυχόν δημοσιονομικά περιθώρια που προκύπτουν πέραν του στόχου θα πρέπει να αποτελέσουν ευκαιρία για την υιοθέτηση μεταρρυθμίσεων που θα καταστήσουν τα δημόσια οικονομικά περισσότερο φιλικά προς την ανάπτυξη, όπως τα ήδη νομοθετημένα μέτρα για το 2020 που προβλέπουν διεύρυνση των φορολογικών βάσεων με ταυτόχρονη μείωση των φορολογικών συντελεστών για τις επιχειρήσεις και την εργασία. Ενώ η κρίση επηρέασε σοβαρά όλες τις περιφέρειες της Ελλάδας, οι ανισότητες μεταξύ τους διευρύνθηκαν σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Το χάσμα μεταξύ των περιφερειών και της Αθήνας δεν έχει γεφυρωθεί και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της μέσης ελληνικής περιφέρειας αντιστοιχεί σε μόλις 60 % εκείνου της πρωτεύουσας. Η απασχόληση, η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός παρουσιάζουν επίσης μεγάλες περιφερειακές διακυμάνσεις. Αρκετά χρόνια ανεπαρκών επενδύσεων δημιούργησαν μεγάλα επενδυτικά κενά στην Ελλάδα. Η ενίσχυση των επενδύσεων θα συμβάλει καθοριστικά στη στήριξη της ανάπτυξης σε πιο μακροπρόθεσμο επίπεδο. Οι τομείς προτεραιότητας για επενδύσεις του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα περιλαμβάνουν τις μεταφορές και την εφοδιαστική· τη βιώσιμη αναγέννηση των αστικών και των πλέον μειονεκτουσών και υποβαθμισμένων περιοχών· την ενεργειακή απόδοση και τις υποδομές· την προστασία του περιβάλλοντος· τις ψηφιακές τεχνολογίες· την απασχόληση, τις δεξιότητες, την εκπαίδευση και την κατάρτιση, την κοινωνική ένταξη και την ενσωμάτωση, την υγεία, την έρευνα και την ανάπτυξη, κυρίως μέσω της ανάπτυξης στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης σε τομείς όπως τα γεωργικά προϊόντα διατροφής και ο τουρισμός Στο παράρτημα Δ προσδιορίζονται οι βασικές προτεραιότητες για στήριξη από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο + και το Ταμείο Συνοχής για την περίοδο 2021-2027 στην Ελλάδα, με βάση την ανάλυση των επενδυτικών αναγκών και προκλήσεων που περιγράφονται στην παρούσα έκθεση. Παρόλο που το 2018 η Ελλάδα δεν έλαβε ειδικές ανά χώρα συστάσεις, ανέλαβε τη δέσμευση να συνεχίσει και να ολοκληρώσει όλες τις βασικές μεταρρυθμίσεις που εγκρίθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, και ανέλαβε σαφώς καθορισμένες δεσμεύσεις προς τους ευρωπαίους εταίρους τον Ιούνιο του 2018. Οι δεσμεύσεις αφορούν τους τομείς (i) των δημοσιονομικών και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων· (ii) των μεταρρυθμίσεων κοινωνικής πρόνοιας· (iii) της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας· (iv) των μεταρρυθμίσεων στην αγορά εργασίας και στις αγορές προϊόντων· (v) της διαχείρισης και ιδιωτικοποίησης των κρατικών περιουσιακών στοιχείων· και (vi) των μεταρρυθμίσεων της δημόσιας διοίκησης και της δικαιοσύνης. Η Επιτροπή παρακολουθεί αυτές τις δεσμεύσεις στο πλαίσιο της «ενισχυμένης εποπτείας» της. Η δεύτερη τριμηνιαία έκθεση δημοσιεύεται παράλληλα με την παρούσα έκθεση χώρας. Το ευρύτερο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων της Ελλάδας καθορίζεται στη στρατηγική ανάπτυξης του Ιουλίου 2018 και καλύπτει παρόμοιους τομείς. Ως προς τους εθνικούς στόχους στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», η Ελλάδα έχει καλές επιδόσεις όσον αφορά τη μείωση του ποσοστού πρόωρης σχολικής εγκατάλειψης, την αύξηση της επιτυχίας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Βρίσκεται σε καλό δρόμο για την επίτευξη των στόχων της σχετικά με την έρευνα και την ανάπτυξη, τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση. Αντίθετα, το ποσοστό απασχόλησης και η μείωση της φτώχειας υπολείπονται του στόχου. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει προκλήσεις για τους περισσότερους δείκτες του Πίνακα Αποτελεσμάτων στον Κοινωνικό Τομέα που στηρίζει τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων. Το ποσοστό ανεργίας είναι μεταξύ των υψηλότερων στην ΕΕ, αν και υπάρχουν ενδείξεις βελτίωσης. Η αποτελεσματικότητα και η επάρκεια των κοινωνικών μεταβιβάσεων εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία, αλλά οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας αναμένεται να βελτιώσουν την κατάσταση. Τα τελευταία χρόνια έχουν θεσπιστεί μέτρα για τη βελτίωση της ποιότητας του κοινωνικού διαλόγου, αλλά χρειάζεται ακόμη να διασφαλιστεί η επαρκής συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη χάραξη των εθνικών πολιτικών. Τα κύρια ευρήματα της εμπεριστατωμένης επισκόπησης που περιέχονται στην παρούσα έκθεση και οι σχετικές προκλήσεις πολιτικής έχουν ως εξής: Η μείωση των συσσωρευμένων ανισορροπιών θα απαιτήσει πολλά έτη συνεχούς εφαρμογής των μεγάλων θεσμικών και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που ξεκίνησαν τα τελευταία χρόνια για τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας και του κράτους, καθώς και σταθερή ανάπτυξη επί πολλά έτη. Αυτό θα επιτρέψει επίσης τη μείωση της τρωτότητας της Ελλάδας έναντι των διεθνών εξελίξεων και θα ενισχύσει την εμπιστοσύνη της αγοράς Παρά τη θέσπιση σημαντικών μέτρων στο πλαίσιο της Ευρωομάδας του Ιουνίου του 2018 για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του χρέους, τα διαφορικά επιτόκια (spreads) παρέμειναν υψηλά. Αντικατοπτρίζουν τις ανησυχίες της αγοράς σχετικά με τη δέσμευση των αρχών χάραξης πολιτικής στην Ελλάδα να διατηρήσουν υγιείς οικονομικές και δημοσιονομικές πολιτικές μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Τα υψηλά διαφορικά επιτόκια εμποδίζουν τις τραπεζικές χορηγήσεις σε μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις, οι οποίες έχουν ζωτική σημασία για τη στήριξη της ανάκαμψης της οικονομίας μέσω των επενδύσεων. Το απόθεμα του δημόσιου χρέους παραμένει εξαιρετικά υψηλό, αλλά τα μέτρα για το χρέος που εγκρίθηκαν το 2017 και συμφωνήθηκαν τον Ιούνιο του 2018 εξασφαλίζουν ότι το ετήσιο βάρος του χρέους παραμένει σε διαχειρίσιμο επίπεδο. Το χρέος είχε ανέλθει στο 180 % του ΑΕΠ στα τέλη του 2018, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ. Δεδομένων των ιδιαίτερα ευνοϊκών όρων του χρέους, οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες προβλέπεται ότι θα παραμείνουν κάτω από το 15 % του ΑΕΠ μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2030, με αποτέλεσμα να περιορίζονται οι κίνδυνοι εξυπηρέτησης του χρέους. Οι θετικές αξιολογήσεις όσον αφορά την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων στο πλαίσιο της ενισχυμένης εποπτείας θα χρησιμεύσουν στους ευρωπαίους εταίρους της Ελλάδας ως βάση συμφωνίας για την εφαρμογή πρόσθετων μέτρων για το χρέος ύψους περίπου 0,7 % του ΑΕΠ ετησίως. Τα αποθέματα ιδιωτικού χρέους (δηλαδή οι υποχρεώσεις των μη χρηματοπιστωτικών εταιρειών και των νοικοκυριών) παραμένουν περιορισμένα, αν και τα θεμελιώδη μεγέθη της οικονομίας δείχνουν ότι η δανειοληπτική ικανότητα τόσο των νοικοκυριών όσο και των μη χρηματοπιστωτικών εταιρειών στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα χαμηλή. Η εξασφάλιση της βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα θα απαιτήσει τη διατήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και τη συνέχιση και ολοκλήρωση των δημοσιονομικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που ξεκίνησαν τα τελευταία έτη. Θα απαιτήσει την πλήρη εφαρμογή της μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού συστήματος του 2016 και την ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων στον τομέα της υγείας· Επιπλέον, θα απαιτήσει τον εκσυγχρονισμό του συστήματος φορολόγησης της ακίνητης περιουσίας και τη χρήση των δημοσιονομικών περιθωρίων που προκύπτουν για τη μετάβαση σε μια φορολογική δομή περισσότερο φιλική προς την ανάπτυξη, και την περαιτέρω βελτίωση της είσπραξης των φόρων, με την ενίσχυση της λειτουργικής ανεξαρτησίας της φορολογικής αρχής. Τέλος, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί το θέμα των καθυστερούμενων οφειλών, να βελτιωθεί περαιτέρω η διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και να συνεχιστεί η βελτίωση της διαχείρισης των περιουσιακών στοιχείων του Δημοσίου. Η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση της Ελλάδας παραμένει άκρως αρνητική. Παρά τη σημαντική βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών κατά τη διάρκεια της κρίσης και της αισθητής αύξησης των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών κατά τα τελευταία δύο έτη, μέρος της βελτίωσης αναμένεται να αντιστραφεί, καθώς ανακάμπτει η οικονομία και αυξάνεται η εγχώρια ζήτηση. Θα απαιτηθεί περαιτέρω ανακατανομή των παραγωγικών πόρων προς τους τομείς των εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών και μείωση της εξάρτησης από τις εισαγωγές. Τα μέτρα πολιτικής ευρείας κλίμακας για τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και την ενίσχυση της βιωσιμότητας του τραπεζικού συστήματος συνέβαλαν στη σταθεροποίηση του χρηματοπιστωτικού τομέα. Τα κεφαλαιακά αποθέματα ασφαλείας έχουν αυξηθεί, οι καταθέσεις έχουν σταθεροποιηθεί και η εξάρτηση από τη χρηματοδότηση της κεντρικής τράπεζας έχει μειωθεί. Ωστόσο, η κερδοφορία των τραπεζών παραμένει σε χαμηλά επίπεδα. Οι ισολογισμοί των τραπεζών εξακολουθούν να επιβαρύνονται από πολύ υψηλό απόθεμα μη εξυπηρετούμενων δανείων και η επίλυση του ζητήματος αυτού εξακολουθεί να είναι η σημαντικότερη πρόκληση που αντιμετωπίζει ο χρηματοπιστωτικός τομέας βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα. Η διασφάλιση της ομαλής λειτουργίας του σχετικού νομικού πλαισίου και της δέσμης εργαλείων θα είναι κρίσιμης σημασίας για την ικανότητα των τραπεζών να συνεχίσουν να ανταποκρίνονται σε αναθεωρημένους και φιλόδοξους στόχους. Η διακυβέρνηση του τραπεζικού συστήματος βελτιώθηκε μετά την ανασυγκρότηση των διοικητικών συμβουλίων των τραπεζών. Οι μεταρρυθμίσεις των μισθολογικών διαπραγματεύσεων και άλλων θεσμών της αγοράς εργασίας βοήθησαν την Ελλάδα να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητα του κόστους, και η διαφύλαξη αυτών των βελτιώσεων θα συμβάλει καθοριστικά στην αύξηση της απασχόλησης και στη μείωση της ανεργίας. Η κυβέρνηση αύξησε τον κατώτατο μισθό κατά 10,9 % από την 1η Φεβρουαρίου 2019. Παράλληλα, καταργήθηκε ο υποκατώτατος μισθός για άτομα κάτω των 25 ετών, με αποτέλεσμα την κατά 27 % αύξηση του κατώτατου μισθού για αυτήν την ηλικιακή ομάδα. Αυτή η αύξηση του κατώτατου μισθού οδηγεί μεσοπρόθεσμα σε υψηλότερο κίνδυνο αρνητικών επιδράσεων στην απασχόληση, ιδίως όσον αφορά τα άτομα χαμηλής ειδίκευσης, τους νέους εργαζομένους και τους εργαζομένους με μακρά προϋπηρεσία. Καίριος θα είναι ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων στο μέλλον καθώς, στο πλαίσιο των συλλογικών διαπραγματεύσεων, θα πρέπει να διασφαλιστεί ότι η διαμόρφωση των μισθών θα λαμβάνει δεόντως υπόψη την ανάγκη διατήρησης των βελτιώσεων της ανταγωνιστικότητας καθώς και τις ειδικές συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες παραμένουν σε δυσχερή οικονομική κατάσταση. Άλλα βασικά διαρθρωτικά ζητήματα που αναλύονται στην παρούσα έκθεση και στα οποία παρουσιάζονται οι ιδιαίτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η οικονομία της Ελλάδας είναι τα εξής: Παρά τις πρόσφατες βελτιώσεις, η ανεργία των νέων και η μακροχρόνια ανεργία εξακολουθούν να προκαλούν σοβαρές ανησυχίες. Η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας υστερεί σημαντικά σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ. Για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, η κυβέρνηση άρχισε να εφαρμόζει πολιτικές για τη βελτίωση της απασχολησιμότητας και την προώθηση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Παράλληλα, η κυβέρνηση συνεχίζει τις προσπάθειες καταπολέμησης της αδήλωτης εργασίας. Η θέσπιση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης θα έχει καθοριστική σημασία για τη μείωση των αναντιστοιχιών δεξιοτήτων και την αύξηση της απασχολησιμότητας, ιδίως των νέων. Αν και εξακολουθεί να είναι δύσκολη, η κοινωνική κατάσταση αναμένεται να συνεχίσει να βελτιώνεται τα επόμενα χρόνια, χάρη στο συνδυασμένο αποτέλεσμα της οικονομικής ανάκαμψης και της μεταρρύθμισης της κοινωνικής πρόνοιας. Έχουν γίνει σημαντικά βήματα για τη βελτίωση της αποδοτικότητας, της αποτελεσματικότητας και της επάρκειας του ελληνικού συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, και ειδικότερα με την καθιέρωση ενός συστήματος ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος, τη μεταρρύθμιση των οικογενειακών επιδομάτων και την προσεχή θέσπιση ενός νέου επιδόματος στέγασης με βάση τους πόρους. Η ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης του συστήματος επιδομάτων αναπηρίας και η αναθεώρηση του συστήματος επιδοτήσεων για τις τοπικές δημόσιες μεταφορές θα μπορούσαν να βελτιώσουν περαιτέρω την αποτελεσματικότητα του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. Η σημαντική υποεκτέλεση του προϋπολογισμού για τις δημόσιες επενδύσεις αποτελεί πρόβλημα εδώ και αρκετά χρόνια. Αυτό οφείλεται σε διαρθρωτικές αδυναμίες στην ανάπτυξη έργων επενδυτικής βαθμίδας καθώς και σε μη βέλτιστες πρακτικές σε επίπεδο κατάρτισης προϋπολογισμού. Στο πλαίσιο της ανεξάρτητης επανεξέτασης του πλαισίου κατάρτισης του προϋπολογισμού για τις επενδύσεις θα προταθούν μέτρα για την αντιμετώπιση των αδυναμιών. Μετά από αρκετά έτη σημαντικής υποχώρησης, οι τραπεζικές χορηγήσεις προς τον ιδιωτικό τομέα εξακολουθούν να είναι πολύ συγκρατημένες, αν και υπάρχουν μικρές ενδείξεις βελτίωσης για τις μεγάλες εταιρείες. Η πρόσβαση σε χρηματοδότηση παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, πράγμα που πλήττει όχι μόνο τις μικρομεσαίες αλλά και τις νεοφυείς και τις επεκτεινόμενες επιχειρήσεις, προκαλώντας προβλήματα ρευστότητας και ανακόπτοντας τις επενδύσεις. Η συνέχιση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στις αγορές προϊόντων θα έχει ουσιαστική σημασία για τη βελτίωση του επιχειρηματικού κλίματος και την προσέλκυση επενδύσεων. Παρά τις εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις για τη μείωση του διοικητικού φόρτου, την τόνωση του ανταγωνισμού, την απλούστευση των διαδικασιών αδειοδότησης επενδύσεων, την ελάφρυνση των δυσανάλογων περιορισμών στα νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα, τη σύνταξη κτηματολογίου και τη βελτίωση του χωροταξικού σχεδιασμού, η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε σχέση με τις βέλτιστες πρακτικές σε επίπεδο ΕΕ και παγκοσμίως. Οι αρχές εφαρμόζουν τα εναπομένοντα στάδια της μεταρρύθμισης των διαδικασιών αδειοδότησης επενδύσεων και προχωρούν στη σύνταξη ολοκληρωμένου κτηματολογίου για ακίνητα και γεωτεμάχια. Η πλήρης και ομαλή εφαρμογή του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων αναμένεται να προσελκύσει επενδυτές.

Οι μεταρρυθμίσεις των βιομηχανιών δικτύου, όπως της ενέργειας και των μεταφορών, αναμένεται να μειώσουν το κόστος για τους πελάτες και να οδηγήσουν σε βελτιώσεις των υποδομών. Η αγορά ενέργειας εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτική δομή, σχετικά υψηλές τιμές χονδρικής και εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Το σύστημα μεταφορών βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις οδικές μεταφορές, στις μεταφορές με βάση το πετρέλαιο και χαρακτηρίζεται από χαμηλή παραγωγικότητα. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της οικονομίας και της κοινωνίας εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση, λόγω της χαμηλής πρόσβασης σε ευρυζωνικό δίκτυο υψηλής ταχύτητας και των ψηφιακών δεξιοτήτων που βρίσκονται πολύ κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ. Ο ανεπαρκής συντονισμός και η χαμηλή διοικητική ικανότητα στη δημόσια διοίκηση εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά προβλήματα, τα οποία παρακωλύουν επίσης τις επιχειρήσεις και τις επενδύσεις. Η εθνική στρατηγική για τη διοικητική μεταρρύθμιση αποσκοπεί στην αύξηση της αποτελεσματικότητας της διοίκησης μέσω της βελτίωσης των διαδικασιών για διορισμούς σε διευθυντικές θέσεις και της εφαρμογής σύγχρονων πρακτικών όσον αφορά τους ανθρώπινους πόρους. Οι μεταρρυθμίσεις πρέπει να εφαρμοστούν πλήρως και να αντιμετωπιστούν δεόντως οι τυχόν αδυναμίες όσον αφορά τους διορισμούς ανώτερων διοικητικών στελεχών. Η Ελλάδα έχει επικαιροποιήσει το εθνικό της σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Χάρη στις πρόσφατες μεταρρυθμίσεις, και με εξαίρεση μια μικρή μείωση που παρατηρήθηκε το 2018, η Ελλάδα βελτιώνει σταθερά τη βαθμολογία της στον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς στη διάρκεια των τελευταίων ετών. Ωστόσο, η βαθμολογία της παραμένει χαμηλή και εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα, ιδίως όσον αφορά τον πλημμελή μηχανισμό συντονισμού περιπτώσεων διαφθοράς, τα πολύπλοκα συστήματα ασυλίας και οι επιεικείς διατάξεις περί παραγραφής, καθώς και τα νομοθετικά κενά για την προστασία μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος. Το ελληνικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα αποτελεσματικότητας και οι μεταρρυθμίσεις στον τομέα αυτό είναι ζωτικής σημασίας για την ομαλή λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος και την ελευθέρωση του επενδυτικού δυναμικού της οικονομίας. Παρά τις πρόσφατες βελτιώσεις, ο χρόνος για την έκδοση μιας απόφασης είναι συχνά υπερβολικά μεγάλος και οι συσσωρευμένες εκκρεμείς υποθέσεις θα απαιτήσουν περαιτέρω στοχευμένες δράσεις. Οι εν εξελίξει μεταρρυθμίσεις αποσκοπούν στη μείωση των συσσωρευμένων εκκρεμών υποθέσεων αφερεγγυότητας νοικοκυριών και στην εφαρμογή ενός τριετούς σχεδίου δράσης, το οποίο περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού συστήματος δικαιοσύνης. 1. Οικονομική κατάσταση και προοπτικές Αύξηση του ΑΕΠ Μετά από σχεδόν μια δεκαετία συρρίκνωσης και στασιμότητας, η οικονομία της Ελλάδας άρχισε και πάλι να αναπτύσσεται το 2017 και η ανάπτυξη αναμένεται να έχει επιταχυνθεί το 2018. Μετά την κατά 1,5 % αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ το 2017 χάρη στην εγχώρια ζήτηση, η ανάπτυξη προβλέπεται να έχει φθάσει στο 2 % το 2018. Η ανάπτυξη προβλέπεται να υπερβεί το 2 % το 2019 και το 2020. Οι επενδύσεις αναμένεται να ενισχύσουν την ανάπτυξη κατά τα επόμενα έτη χάρη στις μεταρρυθμίσεις και τις διαρθρωτικές προσαρμογές στο πλαίσιο του προγράμματος στήριξης, ενώ η αύξηση της ιδιωτικής κατανάλωσης θα προσφέρει και αυτή σταθερή στήριξη. Η ιδιωτική κατανάλωση αποτέλεσε τον βασικό κινητήριο μοχλό της ανάπτυξης το 2018. Η ιδιωτική κατανάλωση άρχισε να σημειώνει ανάκαμψη το 2017 και αναμένεται να έχει επιταχυνθεί περαιτέρω το 2018. Παρόλο που η βελτίωση αυτή ενισχύεται από την αύξηση της απασχόλησης, αν και η αύξηση των πραγματικών μισθών παραμένει υποτονική, τα νοικοκυριά εξακολουθούν να χρηματοδοτούν μέρος των δαπανών τους καταφεύγοντας στις αποταμιεύσεις τους. Παρά τη βελτίωση που σημειώθηκε από τα μέσα του 2017, το ποσοστό αποταμίευσης των νοικοκυριών παρέμεινε αρνητικό — περίπου στο - 4 % στα μέσα του 2018. Διάγραμμα 1.1:Αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τα ακαθάριστα περιουσιακά στοιχεία του τομέα των νοικοκυριών εξαντλούνται. Ενώ τα αποθέματα ιδιωτικού χρέους είναι κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ και κάτω από το όριο του 133 % του ΑΕΠ που προβλέπεται στον πίνακα αποτελεσμάτων στον οποίο στηρίζεται η διαδικασία μακροοικονομικών ανισορροπιών, το αρνητικό ποσοστό αποταμίευσης σε συνδυασμό με τις αρνητικές ροές πιστώσεων λιανικής υποδηλώνει ότι τα νοικοκυριά χρησιμοποιούν τα περιουσιακά τους στοιχεία για να χρηματοδοτήσουν μέρος των δαπανών τους. Επιπλέον, τα θεμελιώδη μεγέθη της οικονομίας, μεταξύ των οποίων η υψηλή ανεργία, η χαμηλή αναμενόμενη αύξηση του εισοδήματος, το υψηλό δημόσιο χρέος και η προβλεπόμενη αύξηση του λόγου ηλικιακής εξάρτησης, δείχνουν ότι η ικανότητα εξυπηρέτησης χρέους του ιδιωτικού τομέα είναι χαμηλή. Διάγραμμα 1.2:Συμβολή στην ανάπτυξη και μερίδιο των τομέων που παράγουν εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες στην οικονομία Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Οι εξαγωγές συνετέλεσαν επίσης σημαντικά στην ανάπτυξη το 2018. Το έτος αυτό, ο κλάδος του τουρισμού σημείωσε πολύ καλά αποτελέσματα και οι εξαγωγές αγαθών της χώρας αυξήθηκαν και αυτές με ταχύ ρυθμό. Ωστόσο, η αύξηση των εισαγωγών μετριάστηκε λόγω της χαμηλής εγχώριας ζήτησης επενδύσεων. Οι τομείς που παράγουν εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες παρουσίασαν σταθερή αύξηση των μεριδίων τους στην οικονομία και το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης από το 2017 οφείλεται σε αυτούς τους τομείς. Η αύξηση των εξαγωγικών ικανοτήτων της Ελλάδας αναμένεται να μειώσει την πίεση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, καθώς η ζήτηση για εισαγωγές αυξάνεται με την οικονομική ανάκαμψη. Ο δείκτης επενδύσεων προς το ΑΕΠ εξακολουθεί να είναι πολύ χαμηλός ιδίως λόγω της χαμηλής επενδυτικής διάθεσης του ιδιωτικού τομέα. Οι επενδύσεις αντιπροσώπευαν συνήθως άνω του 25 % του ΑΕΠ κατά τα έτη πριν από την κρίση, ενώ το 2018 αντιπροσωπεύουν ποσοστό χαμηλότερο του 15 % του ΑΕΠ, κυρίως λόγω της μείωσης των επενδύσεων σε κατοικίες. Οι επενδύσεις στον κατασκευαστικό τομέα παρουσιάζουν αύξηση, αλλά οι επενδύσεις σε εξοπλισμό μειώθηκαν σημαντικά το 2018 σε σύγκριση με το 2017. Τόσο η οικιστική όσο και η μη οικιστική οικοδομική δραστηριότητα αυξήθηκαν το 2018, αν και από πολύ χαμηλή βάση (βλέπε τμήμα 3.4.1), πράγμα που σημαίνει ότι η συμβολή τους στην ανάπτυξη είναι περιορισμένη. Οι δημόσιες επενδύσεις υστερούν επίσης σε σχέση με τα προ της κρίσης επίπεδα. Το κενό επενδύσεων δείχνει ότι υπάρχουν μεγάλα περιθώρια ανάκαμψης εάν βελτιωθεί το επιχειρηματικό κλίμα. Η ανάκαμψη των επενδύσεων αναμένεται να ενισχυθεί χάρη στη μεταρρύθμιση του πλαισίου αδειοδότησης των επενδύσεων και πολλές άλλες μεταρρυθμίσεις που εγκρίθηκαν για τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος. Θα εξαρτηθεί επίσης από την ικανότητα του τραπεζικού τομέα για παροχή πιστώσεων προς τις επιχειρήσεις κατά τα επόμενα έτη. Οι νέες επενδύσεις μέσω του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων και οι νέες άμεσες ξένες επενδύσεις θα μπορούσαν να στηρίξουν την οικονομική ανάκαμψη. Τα πρόσθετα εισοδήματα και η παραγωγική ικανότητα που συνδέεται με τις επενδύσεις αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υψηλότερα επίπεδα απασχόλησης, εισοδήματος και ιδιωτικής δαπάνης. Δυνητική ανάπτυξη Η εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων μπορεί να συμβάλει στον μετριασμό των μελλοντικών προκλήσεων. Οι δυσμενείς δημογραφικές τάσεις αναμένεται να επηρεάσουν αρνητικά το αναπτυξιακό δυναμικό της Ελλάδας. Τα τελευταία χρόνια, η χώρα αντιμετώπισε απώλεια φυσικού και ανθρώπινου κεφαλαίου λόγω του χαμηλού ποσοστού επενδύσεων και της μετανάστευσης ειδικευμένων εργαζομένων. Ωστόσο, οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στις αγορές εργασίας και προϊόντων και η δέσμευση των ελληνικών αρχών να συνεχίσουν τις μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν στο πλαίσιο του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας — οι οποίες αποτυπώνονται επίσης στην εθνική στρατηγική ανάπτυξης — είναι ικανές να αυξήσουν τη μελλοντική παραγωγικότητα με τη βελτίωση του επιχειρηματικού και κανονιστικού περιβάλλοντος, τη μείωση των τιμών μέσω της τόνωσης του ανταγωνισμού και την ενίσχυση της διακυβέρνησης και του δικαστικού συστήματος. Η συνακόλουθη αύξηση των εγχώριων και ξένων επενδύσεων, που θα στηρίζονται σε τεχνολογίες αιχμής και σε βέλτιστες πρακτικές, θα μπορούσε έτσι να οδηγήσει στην εκκίνηση ενός ενάρετου κύκλου ανάπτυξης που θα επιτρέψει την προσέλκυση του ταλαντούχου δυναμικού πίσω στη χώρα προσφέροντας ευκαιρίες για παραγωγικές και αποδοτικές θέσεις εργασίας. Ωστόσο, η μέτρηση και η αξιολόγηση της δυνητικής ανάπτυξης με βάση τις πρόσφατες τάσεις είναι ιδιαίτερα αβέβαιη σε μια οικονομία που υφίσταται τόσο βαθιές διαρθρωτικές μεταβολές όπως αυτή της Ελλάδας. Πληθωρισμός Ο πληθωρισμός μειώθηκε το 2018. Ο πληθωρισμός, όπως αποτυπώνεται στον εναρμονισμένο δείκτη τιμών καταναλωτή (ΕνΔΤΚ), έφθασε σε 1,1 % το 2017 ωθούμενος από τις αυξήσεις των έμμεσων φόρων. Το 2018, η επίδραση των φορολογικών αλλαγών μετριάστηκε και ο ονομαστικός πληθωρισμός μειώθηκε στο 0,8 %. Αν δεν ληφθούν υπόψη τα αποτελέσματα των φόρων, ο πληθωρισμός σημείωσε μέτρια αύξηση το 2018, φθάνοντας στο 0,7 %, από 0,3 % το 2017. Η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στην αύξηση των τιμών της ενέργειας, καθώς ο πυρήνας του πληθωρισμού (δομικός πληθωρισμός) το 2018 δεν ξεπέρασε το 0,5 %, δηλαδή διατηρήθηκε σε χαμηλότερα επίπεδα από το 0,6 % που κατέγραψε το 2017. Ο πληθωρισμός αναμένεται να παραμείνει σε χαμηλά επίπεδα το 2019, δεδομένου ότι η μείωση των τιμών της ενέργειας αντισταθμίζει την αύξηση του δομικού πληθωρισμού. Από το 2020, ο πληθωρισμός αναμένεται να αυξηθεί καθώς οι τιμές της ενέργειας σταθεροποιούνται και ο δομικός πληθωρισμός αυξάνεται παράλληλα με την οικονομική ανάκαμψη. Ο πληθωρισμός αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω κατά τα επόμενα έτη και να φθάσει σχεδόν στο 2 % έως το 2023. Αγορά εργασίας Οι συνθήκες της αγοράς εργασίας αναμένεται να συνεχίσουν να βελτιώνονται σταδιακά, αν και από πολύ ασθενή βάση. Η βελτίωση των επιπέδων απασχόλησης άρχισε το 2014, πριν την ανάκαμψη της οικονομικής ανάπτυξης της χώρας. Αυτό δείχνει ότι οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας είχαν θετικό αντίκτυπο. Το ποσοστό ανεργίας μειώνεται επίσης σταθερά, μετά την κορύφωσή του στο 27,9 % τον Σεπτέμβριο του 2013, και ανέρχεται πλέον στο 18,5 % (Νοέμβριος

2018). Οι θετικές αυτές εξελίξεις αναμένεται να συνεχιστούν σταθερά ακολουθώντας την ανοδική πορεία της οικονομικής ανάκαμψης. Η αύξηση της απασχόλησης προβλέπεται να ανέλθει σε 1,8 % το 2019 και 1,4 % το 2020, και το ποσοστό ανεργίας προβλέπεται να μειωθεί σε περίπου 16 % έως το τέλος του 2020. Παρά τη σημαντική βελτίωση, η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας στην ΕΕ, η οποία υπερβαίνει το προ της κρίσης επίπεδο κατά περίπου 10 εκατοστιαίες μονάδες. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το πολύ υψηλό ποσοστό των μακροχρόνια και πολύ μακροχρόνια ανέργων (το 73 % ήταν άνεργοι για περισσότερο από 1 έτος και οι μισοί από αυτούς ήταν άνεργοι για περισσότερα από 4 έτη). Το ποσοστό απασχόλησης (59,3 %) είναι πολύ χαμηλό και σημαντικά χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (73,2 %), αλλά το ποσοστό Διάγραμμα 1.3:Απασχόληση και επίπεδα ΑΕΠ σε σχέση με το 2009 Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό, το οποίο παρέμεινε μάλλον σταθερό κατά τη διάρκεια της κρίσης, είναι τώρα κατά 2 εκατοστιαίες μονάδες υψηλότερο από ό, τι το 2008. Διάγραμμα 1.4:Τάση ανταγωνιστικότητας (αριστερά) και κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος στην Ελλάδα, ομαδοποιημένα ανά συνιστώσες και σε σύγκριση με τη ζώνη του ευρώ (δεξιά) Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Κοινωνική ανάπτυξη Παρά τις πρόσφατες βελτιώσεις, οι κοινωνικές συνέπειες της κρίσης εξακολουθούν να είναι ορατές σε όλους τους κοινωνικούς δείκτες. Η μεγάλη αύξηση της ανεργίας και η περιορισμένη ικανότητα του ελληνικού συστήματος κοινωνικής πρόνοιας να προσφέρει προστασία έναντι της φτώχειας είχαν ως αποτέλεσμα τη μεγάλη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών και την απότομη αύξηση της φτώχειας. Ειδικότερα, το 2016, η σοβαρή υλική στέρηση κορυφώθηκε στο επίπεδο του 22,4 %, από 11 % το 2009, που είναι από τα υψηλότερα ποσοστά στην ΕΕ και περίπου τριπλάσιο από τον μέσο όρο της ΕΕ. Ωστόσο, η κοινωνική κατάσταση βελτιώθηκε το 2017, και ο δείκτης στέρησης μειώθηκε στο 21,1 %. Η μείωση των εισοδημάτων σε γενικές γραμμές ακολουθούσε αναλογικά την κατανομή του εισοδήματος. Ως εκ τούτου, κατά την ίδια περίοδο, η εισοδηματική ανισότητα, η οποία ήταν μεταξύ των υψηλότερων στην ΕΕ ήδη πριν από την κρίση, δεν μεταβλήθηκε σημαντικά. Η κοινωνική κατάσταση άρχισε να βελτιώνεται από το 2017, χάρη στη σταδιακή ανάκαμψη της αγοράς εργασίας και στις μεταρρυθμίσεις που ενίσχυσαν το ελληνικό σύστημα κοινωνικής πρόνοιας (σύμφωνα με ταχείες εκτιμήσεις για το 2018, αναμένεται περαιτέρω μείωση του κινδύνου φτώχειας). Η αύξηση των μισθών αναμένεται να είναι θετική αλλά συγκρατημένη, καθώς η ακόμη πολύ υψηλή ανεργία απορροφάται σταδιακά. Μετά από μια ισχυρή μισθολογική προσαρμογή κατά τη διάρκεια της κρίσης για την αποκατάσταση της ανταγωνιστικότητας, με την κατά 19,4 % μείωση της αμοιβής εξηρτημένης εργασίας σε ονοματικούς όρους από το 2009, οι μισθολογικές προσαρμογές σταμάτησαν το 2017. Η αύξηση της ονομαστικής αμοιβής ανά εργαζόμενο (η οποία ανερχόταν σε 0,5 % το 2017) προβλέπεται ότι θα παραμείνει ελαφρά κάτω από το 1 % το 2018, και στη συνέχεια θα αυξηθεί με πολύ αργό ρυθμό, λόγω της σημαντικής υποτονικότητας της αγοράς εργασίας, η οποία εξακολουθεί να εμφανίζει πολύ υψηλή ανεργία και μέτρια ζήτηση εργασίας. Ταυτόχρονα, οι μισθολογικές εξελίξεις θα εξαρτηθούν από την έκβαση των νέων διαπραγματεύσεων για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας (στις οποίες οι τομεακές συμφωνίες θα αποτελούν και πάλι το βασικό επίπεδο διαπραγμάτευσης). Περαιτέρω αυξητικές πιέσεις μπορεί να προκύψουν από τις πολιτικές αποφάσεις για την αύξηση του κατώτατου μισθού, και ιδίως με την κατάργηση του υποκατώτατου μισθού για τους νέους κάτω των 25 ετών. Διάγραμμα 1.5:Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, δανειοδότηση γενικής κυβέρνησης (αριστερά)· καθαρή διεθνής επενδυτική θέση ανά οικονομικούς φορείς (δεξιά) Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Ανταγωνιστικότητα Μετά από μια σημαντική προσαρμογή του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος (ΚΕΑΜΠ) από την έναρξη της κρίσης, το ΚΕΑΜΠ έχει σταθεροποιηθεί σε γενικές γραμμές από το 2016. Αναμένεται μέτρια αύξηση το 2018, καθώς η αμοιβή ανά ώρα εργασίας αναμένεται να αρχίσει να αυξάνεται. Δεδομένου του σταθερά χαμηλού ποσοστού επενδύσεων, η εξάντληση του κεφαλαίου αναμένεται να συνεχίσει να επηρεάζει αρνητικά το κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος το 2018. Η μικρή συνολική αύξηση το 2017 και το 2018 εξακολουθεί να είναι χαμηλότερη από τον ρυθμό αύξησης της ζώνης του ευρώ (ΖΕ-19). Η αύξηση αυτή δεν αναμένεται να διαβρώσει τα οφέλη σε επίπεδο ανταγωνιστικότητας των τελευταίων ετών. Οι αυξήσεις της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών παραγωγής και του ποσοστού επενδύσεων προβλέπεται ότι θα είναι αρκετά υψηλές ώστε να αντισταθμίσουν τις αναδυόμενες τάσεις των ονομαστικών αυξήσεων της ωριαίας αμοιβής της εργασίας και των μειώσεων των ωρών εργασίας και να διατηρήσουν τα πρόσφατα οφέλη ανταγωνιστικότητας, έτσι ώστε οποιαδήποτε αύξηση του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος να συμβαδίζει με τις εξελίξεις στη ζώνη του ευρώ. Εξωτερική θέση Υπήρξε σημαντική προσαρμογή στην εξωτερική θέση της Ελλάδας από την αρχή της κρίσης, καθώς το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της από ελλείμματα άνω του 15 % του ΑΕΠ το 2008/2009 κατέγραψε μικρά πλεονάσματα το 2015/2016. Τα κατάλοιπα αυτών των μεγάλων ελλειμμάτων του παρελθόντος αντανακλώνται στην άκρως αρνητική καθαρή διεθνή επενδυτική θέση (ΚΔΕΘ), η οποία ανερχόταν σε περίπου 140 % του ΑΕΠ το δεύτερο τρίμηνο του 2018 και εξακολουθεί να είναι σημαντικά υψηλότερη από τα προληπτικά κατώτατα όρια () και το επίπεδο που θα συμβάδιζε με τα θεμελιώδη μεγέθη της οικονομίας (). Ενώ η σύνθεση του αποθέματος της καθαρής διεθνούς επενδυτικής θέσης είναι εν γένει ευνοϊκή από άποψη βραχυπρόθεσμης βιωσιμότητας, δεδομένου ότι οι περισσότερες υποχρεώσεις έχουν τη μορφή δημόσιου χρέους που λήφθηκε με ευνοϊκούς όρους κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων συνδρομής, θα χρειαστούν περαιτέρω προσπάθειες προσαρμογής για να διασφαλιστεί η μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Μολονότι η ζήτηση εισαγωγών είναι υποτονική λόγω των τρεχόντων σχετικά χαμηλών επιπέδων επενδύσεων και κατανάλωσης, το κυκλικά προσαρμοσμένο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών εξακολουθεί να εμφανίζει σημαντικό έλλειμμα της τάξης του 5 % του ΑΕΠ. Αυτό υποδηλώνει ότι οι μελλοντικές αυξήσεις των επενδύσεων και του βιοτικού επιπέδου θα απαιτήσουν συγκριτικά μεγαλύτερες αυξήσεις των εξαγωγών για να διατηρηθεί υπό έλεγχο το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Για να εξασφαλιστεί ότι η οικονομία θα είναι ανθεκτική σε μελλοντικούς κλυδωνισμούς, η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση θα πρέπει να συγκλίνει προς ένα προληπτικό επίπεδο ασφαλείας συμβατό με τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας.

Η σύγκλιση αυτή θα μπορούσε να επιτευχθεί πλήρως με ετήσιο πλεόνασμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών της τάξης του 6,4 % για 10 έτη. Το ήμισυ του κενού θα μπορούσε να καλυφθεί εντός 10 ετών με ετήσιο πλεόνασμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών της τάξης του 1,8 %. Δημόσια οικονομικά Η Ελλάδα αναμένεται να επιτύχει τους δημοσιονομικούς της στόχους το 2018 και το 2019. Λαμβάνοντας υπόψη τη δέσμη μέτρων που ενσωματώθηκε στον προϋπολογισμό του 2019, το ονομαστικό ισοζύγιο προβλέπεται να εμφανίσει πλεόνασμα 0,6 % του ΑΕΠ το 2018 και 0,2 % του ΑΕΠ το 2019. Όσον αφορά το πρωτογενές πλεόνασμα που παρακολουθείται στο πλαίσιο της ενισχυμένης εποπτείας, αυτό αντιστοιχεί σε πρωτογενές πλεόνασμα ύψους 3,7 % του ΑΕΠ το 2018 και 3,5 % του ΑΕΠ το 2019(). Το δημόσιο χρέος εκτιμάται ότι κορυφώθηκε το 2018 και αναμένεται να υποχωρεί με ταχύ ρυθμό στο άμεσο μέλλον χάρη στην οικονομική ανάκαμψη και τα προβλεπόμενα πλεονάσματα του ισοζυγίου της γενικής κυβέρνησης. Διάγραμμα 1.6:Ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων στην ΕΕ (αριστερά) και αποταμίευση και επενδύσεις των οικονομικών φορέων στην Ελλάδα Πηγή: Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και υπηρεσίες της Επιτροπής Χρηματοπιστωτικός τομέας Ο ελληνικός χρηματοπιστωτικός τομέας εξακολουθεί να είναι επωμισμένος με το υψηλότερο ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων (ΜΕΔ) επί των συνολικών ανοιγμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μολονότι το ποσοστό αυτό άρχισε να μειώνεται με αργούς ρυθμούς από το ανώτατο επίπεδό του που σημειώθηκε το τέταρτο τρίμηνο του 2016, απαιτούνται συνεχείς προσπάθειες για να επιταχυνθεί η μείωσή του. Τα υψηλά ποσοστά μη εξυπηρετούμενων δανείων έχουν σοβαρές επιπτώσεις στις επιδόσεις των τραπεζών και δεσμεύουν σημαντικούς ανθρώπινους και χρηματοδοτικούς πόρους, μειώνοντας με τον τρόπο αυτό τη δανειοδοτική ικανότητα των τραπεζών και την επενδυτική ικανότητα των επιχειρήσεων. Έχουν επίσης αναληφθεί ορισμένες πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση του εν λόγω προβλήματος, όπως αναφέρεται στο τμήμα 3.4.2. Η ανάγκη για έναν υγιή τραπεζικό τομέα με επαρκή ρευστότητα είναι ακόμη μεγαλύτερη, δεδομένου ότι τα νοικοκυριά καταφεύγουν όλο και περισσότερο τις αποταμιεύσεις τους για την κατανάλωσή τους, γεγονός που μειώνει το ποσό των εγχώριων πόρων για τη χρηματοδότηση επενδύσεων. Ο παράγοντας αυτός αντισταθμίζεται εν μέρει μόνο από τις υψηλότερες αποταμιεύσεις των επιχειρήσεων και του κράτους. Περιφερειακές ανισότητες

Παρατηρείται ανεπαρκής σύγκλιση μεταξύ των περιοχών της περιφέρειας και της Αθήνας και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της μέσης ελληνικής περιφέρειας αντιστοιχεί κατά μέσο όρο σε μόλις 60 % του κατά κεφαλήν ΑΕΠ της πρωτεύουσας. Η μέση ετήσια βελτίωση του χάσματος είναι αμελητέα, ανερχόμενη σε μόλις 0,2 % του ΑΕΠ, πράγμα που σημαίνει ότι με τον ρυθμό αυτό θα χρειαστούν περισσότερα από 200 χρόνια για να φθάσει η μέση ελληνική περιφέρεια στο επίπεδο εισοδήματος της περιοχής της πρωτεύουσας. Η κρίση έπληξε όλα τα τμήματα της Ελλάδας σε παρόμοιο βαθμό και δεν συνέβαλε στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων εντός της χώρας. Πράγματι, ενώ το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στη ευρύτερη περιοχή της Αθήνας μειώθηκε από το 124 % του μέσου όρου της ΕΕ το 2009 σε 92 % το 2016, μετά την προσαρμογή σε τομείς όπως ο κλάδος των οικοδομών, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και η δημόσια διοίκηση, οι υπόλοιπες περιφέρειες της Ελλάδας συρρικνώθηκαν επίσης, σε μικρότερο βαθμό, αλλά ξεκινώντας από χαμηλότερη βάση. Διάγραμμα 1.7:Περιφερειακή σύγκλιση εντός της Ελλάδας και σε σχέση με την υπόλοιπη ΕΕ Πηγή: Τα περιφερειακά στοιχεία NUTS2 αντλούνται από την Eurostat, κωδικός δεδομένων «nama_10r_2dp», μεταβλητή «PPS_HAB_ΕΕ — Purchasing power standard (PPS) per inhabitant in percentage of the EU average (Μονάδες Αγοραστικής Δύναμης (ΜΑΔ) ανά κάτοικο ως ποσοστό του μέσου όρου της ΕΕ)». Οι χάρτες έχουν καταρτιστεί με βάση μια εφαρμογή λογισμικού που αναπτύχθηκε από την περιφερειακή ομάδα κατάρτισης μοντέλων του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Μονάδα Εδαφικής Ανάπτυξης. Πίνακας 1.1:Βασικοί οικονομικοί και χρηματοοικονομικοί δείκτες - Ελλάδα Πηγή: Eurostat και ΕΚΤ στις 31 Ιανουαρίου 2019, όπου διατίθενται· Ευρωπαϊκή Επιτροπή για στοιχεία προβλέψεων (χειμερινές προβλέψεις 2019 για το πραγματικό ΑΕΠ και τον ΕνΔΤΚ, διαφορετικά φθινοπωρινές προβλέψεις 2018)

2. Συνολικές διαπιστώσεις σχετικά με τις ανισορροπίες, τους κινδύνους και τα ζητήματα προσαρμογής Εισαγωγή Η έκθεση του μηχανισμού επαγρύπνησης του 2019 κατέληγε στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να πραγματοποιηθεί νέα εμπεριστατωμένη επισκόπηση για την Ελλάδα ώστε να εξεταστεί η πιθανή ύπαρξη ανισορροπιών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019δ). Το 2018 δεν καταρτίστηκε εμπεριστατωμένη επισκόπηση για την Ελλάδα(). Το παρόν κεφάλαιο συνοψίζει τα πορίσματα των αναλύσεων στο πλαίσιο της εμπεριστατωμένης επισκόπησης της διαδικασίας μακροοικονομικών ανισορροπιών (ΔΜΑ), η οποία περιλαμβάνεται σε διάφορα τμήματα της παρούσας έκθεσης.() Οι ανισορροπίες και η βαρύτητά τους Επί του παρόντος, η Ελλάδα έχει υψηλά αποθέματα χρέους, τα οποία εξομαλύνονται με αργό ρυθμό. Τα υψηλά επίπεδα δημόσιου και εξωτερικού χρέους, σε συνδυασμό με τα υψηλά μη εξυπηρετούμενα δάνεια (ΜΕΔ) στο τραπεζικό σύστημα, εκθέτουν τη χώρα σε δυσμενείς κλυδωνισμούς με δυνητικά επιζήμιες επιπτώσεις για την πραγματική οικονομία. Η υποτονική ονομαστική ανάπτυξη τα τελευταία έτη μείωσε επίσης το περιθώριο για παθητική απομόχλευση. Η Ελλάδα έχει το υψηλότερο ακαθάριστο δημόσιο χρέος στην ΕΕ. Το δημόσιο χρέος ανήλθε σε 176,1 % του ΑΕΠ στα τέλη του 2017 και αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω το 2018, λόγω της μεγάλης εκταμίευσης στο τέλος του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας. Παρά το υψηλό απόθεμα του χρέους, οι κίνδυνοι αναχρηματοδότησης ή εξυπηρέτησης του χρέους κατά τα επόμενα έτη είναι περιορισμένοι, δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος αυτού του χρέους χορηγήθηκε με εξαιρετικά ευνοϊκούς όρους και μεγαλύτερες προθεσμίες στο χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής. Η Ελλάδα έχει επίσης πολύ μεγάλες εξωτερικές υποχρεώσεις, οι οποίες οφείλονται κατά κύριο λόγο στο εξωτερικό δημόσιο χρέος. Η καθαρή επενδυτική θέση της Ελλάδας (ΚΔΕΘ) ανήλθε στο -140,5 % του ΑΕΠ το 2017, ήταν δηλαδή η δεύτερη υψηλότερη στην ΕΕ. Το απόθεμα αυτό αποτελείται κυρίως από χρεωστικά μέσα, που σχετίζονται κυρίως με το δημόσιο χρέος (βλ. τμήμα 1). Οι εν λόγω εκτεταμένες υποχρεώσεις εκθέτουν την Ελλάδα σε δυσμενείς εξωτερικούς κλυδωνισμούς και σε μεταβαλλόμενες προσδοκίες. Τα ισοζύγια εξωτερικών ροών έχουν βελτιωθεί σημαντικά, αλλά η εξωτερική θέση παραμένει αδύναμη, καθιστώντας την οικονομία ευάλωτη σε κλυδωνισμούς. Μολονότι το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών το 2017 κατέγραψε έλλειμμα μόλις 1 %, το κυκλικά προσαρμοσμένο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών εμφανίζει έλλειμμα 5,5 %, το οποίο είναι υψηλότερο από αυτό που απαιτείται για να διατηρηθεί η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση τουλάχιστον σταθερή κατά τα επόμενα 10 έτη. Ο τραπεζικός τομέας επιβαρύνεται από υψηλό απόθεμα μη εξυπηρετούμενων δανείων που επηρεάζει την κερδοφορία των τραπεζών. Αν και τα αποθέματα ιδιωτικού χρέους έχουν συγκρατηθεί, τα θεμελιώδη μεγέθη της οικονομίας, μεταξύ των οποίων η υψηλή ανεργία, το δημόσιο χρέος και η προβλεπόμενη αύξηση του δείκτη ηλικιακής εξάρτησης, υποδηλώνουν ότι η δανειοληπτική ικανότητα τόσο των νοικοκυριών όσο και των μη χρηματοπιστωτικών εταιρειών στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα χαμηλή (βλέπε τμήμα 3.2.1). Η δυνητική ανάπτυξη έχει μειωθεί σημαντικά λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, της μετανάστευσης και της εξάντλησης του κεφαλαιακού αποθέματος. Η παρατεταμένη κρίση έχει πλήξει σοβαρά το αναπτυξιακό δυναμικό της Ελλάδας, γεγονός που αποτυπώνεται επίσης στη μειούμενη παραγωγικότητα της εργασίας. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που υλοποιήθηκαν κατά τα προηγούμενα έτη αναμένεται να έχουν θετικό αντίκτυπο στην παραγωγικότητα κατά τα επόμενα έτη (βλ. τμήμα 3.4.2). Η χαμηλή δυνητική ανάπτυξη μπορεί να αποτελέσει σοβαρή τροχοπέδη στη διαδικασία απομόχλευσης. Η αγορά εργασίας σημείωσε καλύτερες επιδόσεις από ό, τι αναμενόταν, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλο χάσμα σε σύγκριση με την κατάσταση προ της κρίσης και με την υπόλοιπη ΕΕ. Η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει το υψηλότερο ποσοστό ανεργίας και το χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης στην ΕΕ. Η ανεργία των νέων και η μακροχρόνια ανεργία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή. Επιπλέον, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, η Ελλάδα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις μεταναστευτικές ροές. Ωστόσο, η Ελλάδα δεν είναι πλέον αμιγής χώρα διέλευσης, αλλά έχει επίσης καταστεί χώρα εγκατάστασης, όπως φαίνεται από την αύξηση του ποσοστού των ατόμων που έχουν γεννηθεί εκτός ΕΕ στον πληθυσμό της (8,4 %). Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ορισμένες προκλήσεις, ιδίως στον τομέα της απασχόλησης και των κοινωνικών πολιτικών (βλ. τμήμα 3.3). Εξέλιξη και προοπτικές Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών έχει βελτιωθεί κατά τη διάρκεια της κρίσης. Πριν και κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της κρίσης, τα ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών της Ελλάδας ήταν διψήφια (άνω του 15 % του ΑΕΠ το 2007 και το 2008). Έως το 2017, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών προσαρμόστηκε και έφθασε να έχει έλλειμμα 1 % του ΑΕΠ.() Παρόλο που μέρος της προσαρμογής οφείλεται σε κυκλική συρρίκνωση της εγχώριας ζήτησης, οι προηγούμενες βελτιώσεις της εξωτερικής ανταγωνιστικότητας αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς. Εκτός από τις σημαντικές προσαρμογές των τιμών όσον αφορά τις πραγματικές σταθμισμένες συναλλαγματικές ισοτιμίες (βλ. τμήμα 1), θεσπίστηκαν ορισμένες μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας για το άνοιγμα της ελληνικής οικονομίας και τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των αγορών προϊόντων και εργασίας. Με το νέο πλαίσιο αναμένεται: (i) η μείωση του διοικητικού φόρτου· (ii) η τόνωση του ανταγωνισμού σε βασικούς τομείς· (iii) η απλούστευση των διαδικασιών αδειοδότησης επενδύσεων· (iv) ο μετριασμός των δυσανάλογων περιορισμών στα νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα· (v) το άνοιγμα της αγοράς ενέργειας· (vi) η σύνταξη κτηματολογίου και η βελτίωση του χωροταξικού σχεδιασμού· και (vii) η διασφάλιση της καλύτερης λειτουργίας της αγοράς εργασίας στο πλαίσιο ενός σύγχρονου δικτύου κοινωνικής ασφάλειας.

Οι εξαγωγές αγαθών της Ελλάδας ανέκαμψαν σημαντικά κατά την περίοδο 2017-2018 και έφθασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα το 2018. Ο τουρισμός κατέγραψε επίσης διψήφια αύξηση επί δύο συνεχόμενα έτη (2017 και 2018). Ωστόσο, η ευνοϊκή αυτή εξέλιξη δείχνει ότι, εκτός αν πραγματοποιηθούν μαζικές επενδύσεις, ενδέχεται να έχουν απομείνει περιορισμένες δυνατότητες ανάπτυξης στον εν λόγω τομέα. Εντούτοις, το 2018 η Ελλάδα κατόρθωσε να αντιστρέψει την επί δεκαετία καταγραφείσα τάση μείωσης του παγκόσμιου μεριδίου της στις εξαγωγές και σήμερα εμφανίζει ευρεία επέκταση όσον αφορά τις αγορές προορισμού και τους οικονομικούς τομείς. Η Ελλάδα δέχεται επίσης ένα ιστορικά υψηλό επίπεδο άμεσων ξένων επενδύσεων, αν και από πολύ χαμηλή βάση (βλ. τμήμα 3.4.1). Λόγω των περιορισμένων δημοσιονομικών περιθωρίων και της μειωμένης ικανότητας του ιδιωτικού τομέα για περαιτέρω μόχλευση, η προσέλκυση άμεσων ξένων επενδύσεων θα μπορούσε να έχει καθοριστική σημασία για τη διαδικασία προσαρμογής. Οι διαρθρωτικές αλλαγές που συντελούνται επί του παρόντος στην οικονομία αλλά και η παράλληλη ενίσχυση της ανάκαμψης είναι παράγοντες που επηρεάζουν αμφότεροι τις προοπτικές εξέλιξης του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Η ανάκαμψη μπορεί να δημιουργήσει αυξημένη ζήτηση εισαγωγών για επενδύσεις και τελική κατανάλωση, αυξάνοντας έτσι το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Ωστόσο, το αυξανόμενο μερίδιο του τομέα παραγωγής εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών στην ελληνική οικονομία μπορεί να βελτιώσει την ισορροπία. Επιπλέον, τα μέτρα για το χρέος που συμφωνήθηκαν στο Eurogroup του Ιουνίου 2018, τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα τον μετριασμό του κόστους εξυπηρέτησης του εξωτερικού χρέους, βοηθούν την Ελλάδα να διατηρήσει χαμηλότερο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Το δημόσιο χρέος αναμένεται να μειωθεί σταδιακά κατά τα προσεχή έτη και ο ρυθμός της εν λόγω μείωσης θα εξαρτηθεί από τη συμμόρφωση με τους δημοσιονομικούς στόχους. Δεδομένης της σύνθεσης του χρέους, η ευαισθησία της οικονομίας σε υψηλότερο κόστος χρηματοδότησης δεν μπορεί παρά να αυξηθεί μακροπρόθεσμα, ενώ οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες προβλέπεται ότι θα παραμείνουν κάτω από το 12 % έως το 2033. () Οι μακροπρόθεσμες αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας έχουν βελτιωθεί, αλλά εξακολουθούν να υπολείπονται του επενδυτικού βαθμού για όλους τους μεγάλους οργανισμούς αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας. Η διατήρηση της πτωτικής πορείας προσαρμογής του δημόσιου χρέους μέσω της δημοσιονομικής σύνεσης είναι επίσης ζωτικής σημασίας για τη βελτίωση της εξωτερικής βιωσιμότητας, δεδομένου του μεγάλου μεριδίου του δημόσιου χρέους στο σύνολο των εξωτερικών υποχρεώσεων. Το υψηλό απόθεμα μη εξυπηρετούμενων δανείων παραμένει η βασική αδυναμία του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Μετά την κορύφωσή του το 2016 και το 2017 για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, ο λόγος των μη εξυπηρετούμενων δανείων προς τις συνολικές πιστώσεις μειώνεται με αργούς ρυθμούς, αλλά εξακολουθεί να είναι ένας από τους υψηλότερους στην ΕΕ (όπως περιγράφεται στο τμήμα 3.2.1). Οι τέσσερις συστημικές τράπεζες εφαρμόζουν σχέδια αναδιάρθρωσης για την ταχύτερη αντιμετώπιση του προβλήματος. Τα εν λόγω σχέδια αναδιάρθρωσης στηρίζονται και χάρη στα μέτρα πολιτικής μεγάλης εμβέλειας που εφαρμόζει η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια για τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και την ενίσχυση της βιωσιμότητας του τραπεζικού συστήματος. Η δυνητική ανάπτυξη και η παραγωγικότητα αναμένεται να αυξηθούν μεσοπρόθεσμα εάν εφαρμοστούν οι μεταρρυθμίσεις και το οικονομικό περιβάλλον παραμείνει ευνοϊκό. Η γήρανση και η συρρίκνωση του αποθέματος κεφαλαίου λόγω χαμηλών επενδύσεων αναμένεται να αντιστραφεί χάρη στη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και την αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων. Η εκροή ειδικευμένων και ανειδίκευτων εργαζομένων λόγω της μείωσης των ονομαστικών μισθών και των υψηλών ποσοστών ανεργίας αναμένεται επίσης να υποχωρήσει με την αύξηση των μισθών και της παραγωγικότητας της εργασίας, τη μείωση της ανεργίας και την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης. Επιπλέον, η μείωση του διοικητικού φόρτου για τη σύσταση εταιρείας και οι μεταρρυθμίσεις των αγορών προϊόντων και εργασίας αναμένεται επίσης να τονώσουν τον ανταγωνισμό και την επιχειρηματική καινοτομία, φέρνοντας νέους ανταγωνιστές στην αγορά. Ως αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων, η δυνητική ανάπτυξη και παραγωγικότητα αναμένεται να σημειώσουν ανάλογη αύξηση στο μέλλον. Η αύξηση της απασχόλησης έγινε θετική ήδη το 2014 και επιταχύνθηκε περαιτέρω κατά την περίοδο 2017-2018, αλλά το επίπεδο της απασχόλησης εξακολουθεί να είναι σημαντικά χαμηλότερο από τα προ της κρίσης επίπεδα. Το ποσοστό ανεργίας μειώνεται σταθερά από τα τέλη του 2014, φθάνοντας σε 18,6 % στα τέλη του Σεπτεμβρίου 2018 από το την υψηλότερη τιμή του 27,5 % που είχε καταγραφεί το 2013. Οι μισθοί άρχισαν να αυξάνονται μόλις πρόσφατα. Η αύξηση των ονομαστικών μισθών συνεχίστηκε το 2017 και εξελίσσεται μέχρι στιγμής σύμφωνα με την παραγωγικότητα, τον πληθωρισμό και την ανεργία. Το εισόδημα εξαρτημένης εργασίας ανά δεδουλευμένη ώρα είναι σημαντικά χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ, γεγονός που αντικατοπτρίζει τα σχετικά χαμηλά επίπεδα παραγωγικότητας. Οι ρυθμίσεις για τον καθορισμό των μισθών και την προστασία της απασχόλησης αναμορφώθηκαν ριζικά κατά τη διάρκεια της κρίσης για να διευκολυνθεί η προσαρμογή από μέρους των επιχειρήσεων, να ευθυγραμμιστούν καλύτερα οι μισθοί και η παραγωγικότητα και, ως εκ τούτου, να αποκατασταθεί η ανταγωνιστικότητα. Μετά τη λήξη του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, οι κλάδοι αναμένεται να καταστούν και πάλι το βασικό επίπεδο διαπραγμάτευσης με την επαναφορά της δυνατότητας παρατάσεων και της αρχής της ευνοϊκότερης ρύθμισης, ενώ θα εφαρμοστεί για πρώτη φορά μια νέα διαδικασία για τον καθορισμό του κατώτατου μισθού. Οι εξελίξεις αυτές χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής, καθώς οι μεγάλες μισθολογικές αυξήσεις θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης για τις πλέον ευάλωτες ομάδες. Συνολική αξιολόγηση Η Ελλάδα αντιμετωπίζει διάφορες πηγές μακροοικονομικών ανισορροπιών και η προσαρμογή συνεχίζεται. Έχει επιτευχθεί πρόοδος σε αρκετούς τομείς, όπως στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, την αγορά εργασίας και την εξωτερική ανταγωνιστικότητα. Η απομόχλευση στον ιδιωτικό τομέα προχωρά και οι τράπεζες περιορίζουν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Το δημόσιο χρέος αναμένεται να σημειώνει σταθερή μείωση κατά τα επόμενα έτη, χάρη στις ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες και τις προβλεπόμενες εξελίξεις του δημοσιονομικού ισοζυγίου. Οι δύο τομείς που εμφανίζουν τη βραδύτερη προσαρμογή είναι η καθαρή εξωτερική θέση, όπου ο ρυθμός βελτίωσης ήταν ανεπαρκής και η παραγωγικότητα, η οποία αναμένεται ακόμη να ανακάμψει. Οι ανισορροπίες αποθεμάτων εξακολουθούν να είναι υψηλές παρά τις θετικές ροές. Παρόλο που όλοι οι κύριοι δείκτες υποδηλώνουν ότι τα αποθέματα των ανισορροπιών κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, εξακολουθούν να υπολείπονται σημαντικά σε σχέση με τα σχετικά κριτήρια αναφοράς. Τα κύρια τρωτά σημεία αφορούν το υψηλό ύψος του δημόσιου χρέους και των εξωτερικών υποχρεώσεων. Η πρόσφατη μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων και της ανεργίας συμβάλλουν σταδιακά στη μείωση των κινδύνων δυσμενέστερων εξελίξεων. Οι κύριες προκλήσεις επικεντρώνονται πλέον στην εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων που θεσπίστηκαν κατά τη διάρκεια των ετών του προγράμματος, προκειμένου να ενισχυθούν οι επενδύσεις και να τονωθεί η παραγωγικότητα με βιώσιμο τρόπο. Η αποτελεσματική εφαρμογή και η εμβάθυνση των εφαρμοζόμενων μέτρων πολιτικής είναι ουσιαστικής σημασίας για την περαιτέρω μείωση των ανισορροπιών. Αξιοσημείωτη πρόοδος έχει σημειωθεί σε ορισμένους τομείς του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και του διοικητικού φόρτου, όπως η ομαλή εφαρμογή των ηλεκτρονικών κέντρων ενιαίας εξυπηρέτησης για την καταχώριση των επιχειρήσεων και η μεταρρύθμιση των διαδικασιών αδειοδότησης και επιθεώρησης. Ωστόσο, ορισμένα ζητήματα, όπως η αλληλεπικάλυψη πολλαπλών κατηγοριοποιήσεων βάσει των βαθμών όχλησης για επιχειρηματικές δραστηριότητες, εξακολουθούν να εμποδίζουν την επιχειρηματικότητα και να αποθαρρύνουν τις επενδύσεις. Κατά τη διάρκεια του προγράμματος θεσπίστηκαν μεταρρυθμίσεις των αγορών προϊόντων και της αγοράς εργασίας και η εφαρμογή τους παρακολουθείται στο πλαίσιο της ενισχυμένης εποπτείας μετά το πρόγραμμα. Η συμμόρφωση με τους δημοσιονομικούς στόχους αναμένεται να προωθήσει τη βιωσιμότητα του δημοσίου χρέους μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα, ενώ έχουν ληφθεί εκτεταμένα μέτρα για τη στήριξη της σταθερότητας και της αποτελεσματικότητας του χρηματοπιστωτικού τομέα. Πίνακας 2.1:Πίνακας αξιολόγησης ΔΜΑ - Ελλάδα 2019 (Συνεχίζεται στην επόμενη σελίδα) Πίνακας (συνέχεια) Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή 3. ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΙΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 3.1.Δημοσια οικονομικα και φορολογια* () Το παρόν τμήμα εξετάζει τη δημοσιονομική πολιτική και τα δημοσιονομικά πλαίσια, τη φορολογία, τη φορολογική διοίκηση και τη συμμόρφωση, καθώς και τη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών και τις δημόσιες συμβάσεις. Η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών εξετάζεται στην έκθεση σχετικά με τη δημοσιονομική βιωσιμότητα του 2018 (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019β) και στη δεύτερη έκθεση ενισχυμένης εποπτείας που δημοσιεύεται παράλληλα με την παρούσα έκθεση χώρας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019α). Δημοσιονομική πολιτική και δημοσιονομικά πλαίσια Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα υπερέβαινε συστηματικά τους δημοσιονομικούς της στόχους. Το πλαίσιο δημοσιονομικής πολιτικής της Ελλάδας βασίζεται στον στόχο για ονομαστικό πρωτογενές πλεόνασμα της τάξης του 3,5 % του ΑΕΠ και στις απαιτήσεις του προληπτικού σκέλους του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης (εκτελεστική απόφαση (ΕΕ) 2017/1226 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 2017, ΕΕ L 174 της 7.7.2017, σ. 22). Εδώ και μερικά χρόνια, οι στόχοι για το πρωτογενές πλεόνασμα υπερκαλύφθηκαν, και μάλιστα κατά ένα σημαντικό περιθώριο, σε όλα τα έτη του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας.

Η κυριότερη αιτία των επαναλαμβανόμενων υπεραποδόσεων ήταν η υποεκτέλεση των δαπανών σε σύγκριση με τα αρχικά ανώτατα όρια του προϋπολογισμού, ιδίως όσον αφορά τις επενδύσεις. Κατά μέσο όρο, κατά την περίοδο 2012-2017 δαπανήθηκε μόνο το 83 % των ανώτατων κονδυλίων προϋπολογισμού που διατέθηκαν στα υπουργεία για δημόσιες επενδύσεις. Η κατάσταση αυτή είναι προβληματική για δύο λόγους. Πρώτον, παρόλο που οι δημόσιες επενδύσεις έχουν εν μέρει ανακάμψει από την επιβράδυνση που σημείωσαν κατά τη διάρκεια της κρίσης, οι επενδυτικές ανάγκες της χώρας εξακολουθούν να είναι μεγάλες και οι επενδύσεις σε τομείς όπως αυτός της υγείας εξακολουθούν να υπολείπονται σημαντικά από τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ (Ελλάδα: 0,05 % του ΑΕΠ, ζώνη του ευρώ: 0,18 % του ΑΕΠ το 2016). Δεύτερον, οι μη δαπανηθέντες πόροι θα μπορούσαν να είχαν διοχετευτεί σε άλλους χρήσιμους σκοπούς, εάν η υποεκτέλεση των δαπανών είχε εντοπιστεί έγκαιρα εντός του έτους. Διενεργείται ανεξάρτητη επανεξέταση του δημοσιονομικού πλαισίου για τον προϋπολογισμό δημοσίων επενδύσεων με σκοπό την αντιμετώπιση της κατ’ επανάληψη παρατηρούμενης ελλιπούς απορρόφησης των πιστώσεων. Το Υπουργείο Οικονομικών ασκεί περιορισμένη μόνο εποπτεία επί του προϋπολογισμού δημοσίων επενδύσεων, ο οποίος καταρτίζεται και εκτελείται από το Υπουργείο Οικονομίας και Ανάπτυξης. Αυτό σημαίνει ότι η βέλτιστη κατανομή των περιορισμένων πόρων καθορίζεται χωριστά για τους τακτικούς προϋπολογισμούς και τους προϋπολογισμούς επενδύσεων, ενώ η ανακατανομή μεταξύ των δύο θα μπορούσε να οδηγήσει σε καλύτερο αποτέλεσμα όσον αφορά την επίτευξη των στόχων πολιτικής των αρχών. Θα ήταν χρήσιμη η μεγαλύτερη συμμετοχή δημοσιονομικών εμπειρογνωμόνων στη διαδικασία κατάρτισης του προϋπολογισμού επενδύσεων. Θα μπορούσε να συμβάλει στη διάρθρωση της συζήτησης επί του σχεδίου προϋπολογισμού, να αποκαλύψει αδυναμίες μεταξύ ανταγωνιστικών προτάσεων και ενδεχομένως να διευρύνει τις επιλογές για την επίτευξη του βέλτιστου αποτελέσματος. Οι αρχές δεσμεύτηκαν να βελτιώσουν τις πρακτικές κατάρτισης του προϋπολογισμού δημοσίων επενδύσεων και να εφαρμόσουν τις βελτιώσεις αυτές στις αρχές του 2019. Η επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων στηρίζεται στην απόδοση των ήδη νομοθετημένων μέτρων δημοσιονομικής εξυγίανσης και στη συνεχιζόμενη οικονομική ανάκαμψη η οποία μεταφράζεται σε υψηλότερα έσοδα. Η Ελλάδα προβλέπεται ότι θα επιτύχει τον στόχο του πρωτογενούς πλεονάσματος μεσοπρόθεσμα (βλ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019α). Ειδικότερα, οι μεταρρυθμίσεις του συνταξιοδοτικού συστήματος που εφαρμόζονται στο πλαίσιο των προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής αναμένεται ότι θα συνεχίσουν να μειώνουν το ποσοστό των κοινωνικών δαπανών στο ΑΕΠ, με θετικό αντίκτυπο στο ισοζύγιο της γενικής κυβέρνησης. Όπως φαίνεται στο διάγραμμα 3.1.2, η επίτευξη των στόχων είναι πιθανό να επηρεαστεί θετικά και από σταθερή αύξηση του εισοδήματος και των δαπανών των νοικοκυριών, γεγονός που αποτελεί θετικό οιωνό για τη δυναμική των φόρων κατά τα προσεχή έτη, και τις πολιτικές δεσμεύσεις για συγκράτηση της αύξησης των δαπανών, ιδίως όσον αφορά την απασχόληση στο Δημόσιο και τον τομέα της υγείας. Διάγραμμα 3.1.1:Υποεκτέλεση των δαπανών του προϋπολογισμού δημοσίων επενδύσεων*, 2012-2017 Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή Διάγραμμα 3.1.2:Παράγοντες που επηρεάζουν τη μεταβολή του ισοζυγίου της γενικής κυβέρνησης, 2019-2022 Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή Η Ελλάδα έχει θεσπίσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο δημοσιονομικής διακυβέρνησης που βασίζεται σε κανόνες, σύμφωνα με τη σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία (οδηγία για τα δημοσιονομικά πλαίσια, δίπτυχο και δημοσιονομικό σύμφωνο). Η χώρα θέσπισε μια μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική στρατηγική και ενίσχυσε τις διαδικασίες δαπανών και τη δημοσιονομικές εκθέσεις για τη διασφάλιση της δημοσιονομικής λογοδοσίας. Καθορίστηκε ένας κανόνας περί ισοσκέλισης του διαρθρωτικού ισοζυγίου σε συνδυασμό με έναν αυτόματο διορθωτικό μηχανισμό και ειδικούς τομεακούς διορθωτικούς μηχανισμούς (δηλαδή, όσον αφορά την τοπική αυτοδιοίκηση, την υγεία, τα εκτός προϋπολογισμού ταμεία και τις κρατικές επιχειρήσεις). Το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο όσον αφορά την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων του από την έναρξη της λειτουργίας του στα τέλη του 2015. Δημοσίευσε επίσης τις υποχρεωτικές εξαμηνιαίες εκθέσεις του σχετικά με τα ετήσια και τα μεσοπρόθεσμα δημοσιονομικά προγράμματα και τη συμμόρφωση με τους εγχώριους αριθμητικούς κανόνες. Φορολογία Στο πλαίσιο των προγραμμάτων χρηματοδοτικής συνδρομής, η Ελλάδα εφάρμοσε μείζονες μεταρρυθμίσεις του φορολογικού συστήματος. Μεταξύ των μεταρρυθμίσεων που υιοθετήθηκαν σε προηγούμενα προγράμματα προσαρμογής ήταν η εισαγωγή νέων κωδικών φορολογίας εισοδήματος και φορολογικής λογιστικής που εκσυγχρονίζουν τον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων και τον φόρο εισοδήματος εταιρειών, η θέσπιση Ενιαίου Φόρου Ιδιοκτησίας Ακινήτων (ΕΝ.Φ.Ι.Α.) και η σημαντική μεταρρύθμιση του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης όσον αφορά τη φοροδιαφυγή και τη φορολογική απάτη. Στο πλαίσιο του προγράμματος στήριξης της σταθερότητας του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, τέθηκε σε εφαρμογή σημαντική μεταρρύθμιση του φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) και απλοποιήθηκε περαιτέρω το σύστημα φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων (ΦΕΦΠ). Όσον αφορά τον ΦΠΑ, η Ελλάδα είχε το δεύτερο (29,2 %) υψηλότερο έλλειμμα ΦΠΑ () στην ΕΕ το 2016, πολύ πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ που κινείτο στο 12,3 %. Το έλλειμμα ΦΠΑ στην Ελλάδα παρέμεινε σχετικά σταθερό τα τελευταία χρόνια (μείωση κατά 0,4 ποσοστιαίες μονάδες από το 2012). Η μεταρρύθμιση του ΦΠΑ, που θεσπίστηκε το 2015-16, διεύρυνε σημαντικά τη βάση του ΦΠΑ, περιορίζοντας το πεδίο εφαρμογής των μειωμένων συντελεστών και απαλλαγών, μείωσε τις στρεβλώσεις της αγοράς και σταθεροποίησε τα ποσοστά συμμόρφωσης. Το ειδικό καθεστώς ΦΠΑ για τα πέντε νησιά του Αιγαίου παρατάθηκε και προϋπόθεση για την κατάργησή του θα είναι η μείωση των μεταναστευτικών ροών. Η μεταρρύθμιση του ΦΕΦΠ του 2016 διεύρυνε τη φορολογική βάση, ενσωμάτωσε την προηγούμενη εισφορά αλληλεγγύης στο σύστημα φορολογίας εισοδήματος και μείωσε τα περιθώρια φοροαποφυγής. Έχει ξεκινήσει μια σημαντική μεταρρύθμιση των τιμών ζώνης για τον φόρο ακίνητης περιουσίας, προκειμένου να επικαιροποιηθούν και να ευθυγραμμιστούν οι φορολογικές αξίες με τις τιμές της αγοράς έως το 2020. Αυτό θα βελτιώσει την αποτελεσματικότητα και τη δικαιοσύνη του ενοποιημένου φόρου ακίνητης περιουσίας. Άλλες μεταρρυθμίσεις που εκκρεμούν περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την απλούστευση του κώδικα ΦΠΑ, τη μεταρρύθμιση του συστήματος χαρτοσήμου και τη μεταρρύθμιση του καθεστώτος φόρου χωρητικότητας, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης του καθεστώτος εθελοντικού φόρου χωρητικότητας. Ο δείκτης φορολογίας προς το ΑΕΠ στην Ελλάδα έχει αυξηθεί σημαντικά κατά τη διάρκεια της κρίσης και εμφανίζει σύγκλιση προς τον μέσο ποσοστό 41,2 % της ζώνης του ευρώ. Το μερίδιο των φόρων και των κοινωνικών εισφορών στο ΑΕΠ στην Ελλάδα ανήλθε σε 41,6 % το 2017, σημείωσε δηλαδή σημαντική αύξηση σε σχέση με το προ της κρίσης ποσοστό του 32,8 % το 2009. Αποτυπώνοντας εν μέρει αυτήν την αύξηση της φορολογίας, έρευνες σχετικά με τις επενδύσεις δείχνουν ότι η φορολογική αστάθεια αποτελεί αρνητικό παράγοντα για τις επενδύσεις. Τα μερίδια των έμμεσων φόρων, των περιβαλλοντικών φόρων και των φόρων ακίνητης περιουσίας είναι σχετικά υψηλά σε σύγκριση με άλλα κράτη μέλη της ΕΕ. Οι συντελεστές φορολογίας εταιρειών και φυσικών προσώπων και ο τεκμαρτός φορολογικός συντελεστής επί της εργασίας (συμπεριλαμβανομένων των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης) παραμένουν υψηλοί στην Ελλάδα σε σύγκριση με άλλα κράτη μέλη της ΕΕ. Σε υψηλότερα επίπεδα από τα άλλα κράτη μέλη κινούνται τόσο ο συντελεστής φορολογίας εταιρειών (29 %) όσο και ο ανώτατος συντελεστής φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων (55 %). Η εκ των προτέρων νομοθετημένη μείωση της πίστωσης φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων για τον Ιανουάριο του 2020 προβλέπεται να οδηγήσει στη συγκέντρωση πρόσθετων εσόδων ύψους περίπου το 1 % του ΑΕΠ μέσω της διεύρυνσης της φορολογικής βάσης του ΦΕΦΠ και να διευκολύνει τη μείωση των συντελεστών του φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων και εταιρειών. Επιπλέον, η Ελλάδα εξακολουθεί να εφαρμόζει πολύ μεροληπτική μεταχείριση του χρέους στη φορολόγηση των επιχειρήσεων (3η υψηλότερη στην ΕΕ το 2017) (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2018η) η οποία θα μπορούσε να περιορίσει τις επενδύσεις από νέες, καινοτόμες και υψηλού κινδύνου επιχειρήσεις που βασίζονται στη χρηματοδότηση με ίδια κεφάλαια Φορολογική διοίκηση και συμμόρφωση Η Ελλάδα έχει προβεί σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις τα τελευταία χρόνια για την αντιμετώπιση των μακροχρόνιων αδυναμιών της όσον αφορά την είσπραξη των φόρων και τη συμμόρφωση. Οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων χρηματοδοτικής συνδρομής που ακολούθησαν κάλυπταν την είσπραξη φόρων, δασμών και εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Σημαντικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις αποσκοπούσαν στην αύξηση της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της αποτελεσματικότητας του συστήματος. Η σύσταση Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) την 1 Ιανουαρίου 2017, εδραίωσε τις διάφορες μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν μέχρι τότε. Ακόμη σημαντικότερο ήταν το γεγονός ότι εξασφάλισε ένα συνεκτικό θεσμικό πλαίσιο για τη βελτίωση της είσπραξης εσόδων. Στο πλαίσιο της βελτίωσης της διαχείρισης των εσόδων, λήφθηκαν μέτρα για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των τελωνείων και της καταπολέμησης του λαθρεμπορίου. Στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού συστήματος του 2016, θεσπίστηκε Ενιαίος Φορέας Κοινωνικής Ασφάλισης (ΕΦΚΑ). Ο φορέας αυτός είναι αρμόδιος για την είσπραξη των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης όλων των ασφαλισμένων. Δημιουργήθηκε επίσης ένα ενιαίο Κέντρο Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών (ΚΕΑΟ), το οποίο αποτελεί πλέον τμήμα του ενιαίου φορέα κοινωνικής ασφάλισης. Οι κυριότεροι δείκτες επιδόσεων για τη μέτρηση των επιδόσεων της ΑΑΔΕ έδειξαν εν γένει θετικά αποτελέσματα. Αυτό καταδεικνύει ότι τα μέτρα που θεσπίστηκαν για την βελτίωση της είσπραξης φόρων αποδεικνύονται εύστοχα αλλά και χρήσιμα. Όπως διαπιστώνεται στο διάγραμμα που ακολουθεί (διάγραμμα 3.1.4), ενώ η είσπραξη των «παλαιών οφειλών» συνεχίζει να αυξάνεται, προστίθενται λιγότερες «νέες οφειλές» στα βιβλία. Εντούτοις το 2018, η πτωτική τάση όσον αφορά τις νέες οφειλές επιβραδύνθηκε για ορισμένες ομάδες (ιδίως για τους αυτοαπασχολούμενους), πράγμα που μπορεί να συνδέεται με την αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης που επηρέασε την ικανότητα έγκαιρης καταβολής. Όσον αφορά τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης, αν και η είσπραξη των οφειλών εξακολουθεί να υπερβαίνει συνολικά τους καθορισμένους στόχους, υπάρχει ακόμη ανοδική τάση όσον αφορά τις συνολικές οφειλές που έχουν συσσωρευτεί κυρίως λόγω των επιβαρύνσεων (συμπεριλαμβανομένων των τόκων) που έχουν προστεθεί. Διάγραμμα 3.1.3:Είσπραξη «παλαιών οφειλών» και προσθήκη «νέων οφειλών» Πηγή: ΑΑΔΕ Παρά τις θετικές εξελίξεις τόσο ως προς την ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου όσο και τη δημιουργία νέων εργαλείων και πόρων είσπραξης, πρέπει να γίνουν ακόμη πολλά στους τομείς αυτούς. Η ΑΑΔΕ θα πρέπει ακόμη να στελεχωθεί πλήρως και απαιτείται η ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου συστήματος ΤΠ. Στο πλαίσιο αυτό, έχει καθυστερήσει η έγκριση του σχεδίου μεταρρυθμιστικών δράσεων ΑΑΔΕ («στρατηγικό σχέδιο») για την περίοδο 2019-2021, που αποτελεί ένα βασικό έγγραφο στρατηγικής. Το «στρατηγικό σχέδιο» καθορίζει συγκεκριμένα μέτρα και επενδύσεις, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης του συστήματος ΤΠ και των εργαλείων που θα απαιτηθούν για τη συνέχιση της εξέλιξης της ΑΑΔΕ σε ένα σύγχρονο, ευέλικτο και αποτελεσματικό οργανισμό. Ομοίως, η έγκριση της μεταρρύθμισης του ανθρώπινου δυναμικού στην ΑΑΔΕ, η οποία προβλέπει συγκεκριμένα περιγράμματα θέσεων εργασίας, βαθμολόγιο, σύστημα αποδοχών και αξιολόγηση των επιδόσεων, έχει επίσης καθυστερήσει. Η μεταρρύθμιση είναι ζωτικής σημασίας για τη βελτίωση των προοπτικών της ΑΑΔΕ, ώστε να προσελκύσει και να διατηρήσει προσωπικό υψηλής ειδίκευσης. Οι συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης και την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής περιλαμβάνουν μέτρα για την αύξηση των ηλεκτρονικών πληρωμών και την έγκαιρη υποβολή των φορολογικών δηλώσεων. Σειρά περαιτέρω μέτρων βρίσκονται στο στάδιο της υλοποίησης και αναμένεται να διευκολύνουν και να ενισχύσουν την είσπραξη των εσόδων. Σε αυτά περιλαμβάνονται: i) η αυτοματοποίηση των δηλώσεων ΦΠΑ και η απλούστευση των διοικητικών διαδικασιών για να χαρακτηριστούν οι φόροι ως ανεπίδεκτοι είσπραξης ii) η βελτίωση της ανταλλαγής / διαχείρισης δεδομένων μεταξύ της ΑΑΔΕ και άλλων κυβερνητικών υπηρεσιών. και iii) η ενίσχυση των διατάξεων περί ευθύνης για τους υπαλλήλους της διοίκησης των εσόδων ώστε να καταστεί δυνατή η ευρεία εφαρμογή σύγχρονων και αποτελεσματικών μεθόδων εργασίας/είσπραξης.

Διαχείριση των Δημόσιων Οικονομικών και Δημόσιες Συμβάσεις Έχουν θεσπιστεί διάφορες μεταρρυθμίσεις από την έναρξη της κρίσης με στόχο τη βελτίωση του συστήματος δημοσιονομικής διαχείρισης της Ελλάδας. Οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες επικεντρώθηκαν κυρίως στα εξής: i) στον εκσυγχρονισμό του σχεδιασμού, της εκτέλεσης και του ελέγχου του προϋπολογισμού, μεταξύ άλλων με την εισαγωγή νέας ταξινόμησης του προϋπολογισμού, ii) στην εξασφάλιση της άμεσης πληρωμής των καθυστερούμενων οφειλών και iii) στη βελτίωση της διαχείρισης της ρευστότητας. Οι αρχές κατέβαλαν σημαντικές προσπάθειες για την πλήρη εκκαθάριση των καθυστερούμενων οφειλών από τη δημόσια διοίκηση. Το πρόγραμμα του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας προέβλεπε σημαντική χρηματοδότηση για την εκκαθάριση καθυστερούμενων οφειλών, με αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση του αποθέματος των καθαρών ληξιπρόθεσμων οφειλών. Ωστόσο, τα εναπομένοντα διαρθρωτικά σημεία συμφόρησης έχουν επιβραδύνει την εκκαθάριση των καθυστερούμενων οφειλών· ο στόχος της πλήρους εκκαθάρισης δεν έχει επιτευχθεί. Για να αντιμετωπιστούν οι διαρθρωτικές αδυναμίες της δημόσιας διοίκησης όσον αφορά την εκκαθάριση των καθυστερούμενων οφειλών, οι αρχές ενέκριναν πρόσφατα λεπτομερή σχέδια δράσης. Τα σχέδια δράσης βασίζονται στις συστάσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου της Ελλάδας. Επιπλέον, το Υπουργείο Οικονομικών άλλαξε τις πληροφορίες που είχαν καταγραφεί στα μητρώα δεσμεύσεων και εισπραχθεί μέσω της ειδικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας e-portal από τους φορείς της κεντρικής διοίκησης και της γενικής κυβέρνησης. Η αντιμετώπιση των διαρθρωτικών ζητημάτων που οδηγούν στη συσσώρευση καθυστερούμενων οφειλών αναμένεται επίσης να διευκολύνει τη συμμόρφωση της Ελλάδας με την οδηγία για τις καθυστερήσεις πληρωμών, που παραμένουν προβληματικές, ιδίως στον τομέα της υγείας. Για τη βελτίωση των δημοσιονομικών αναφορών και της διαχείρισης των ταμειακών διαθεσίμων, καθώς και για τη μετάβαση σε πολιτικές που βασίζονται περισσότερο στα αποτελέσματα, η κυβέρνηση θέτει σε εφαρμογή μια νέα δομή ταξινόμησης του κρατικού προϋπολογισμού και ένα λογιστικό σχέδιο (που αναφέρονται από κοινού ως λογιστικό σχέδιο). Οι αρχές έχουν επικαιροποιήσει το σύστημα τεχνολογίας πληροφοριών που εφαρμόζουν και έχουν εγκρίνει τις νέες οικονομικές και διοικητικές ταξινομήσεις στον κρατικό προϋπολογισμό του 2019. Οι αρχές εργάζονται για τα υπόλοιπα τμήματα και για να προχωρήσουν προς ένα νέο πλαίσιο προϋπολογισμού που συνδέεται με τις επιδόσεις. Η έγκριση του νέου λογιστικού σχεδίου προετοιμάζει επίσης το έδαφος για τη στήριξη των νέων λειτουργιών ταμειακής διαχείρισης όπως έχουν σχεδιαστεί στο νέο σύστημα λογαριασμών θησαυροφυλακίου (βλέπε κατωτέρω). Οι ταξινομήσεις των κονδυλίων και οι λειτουργικές ταξινομήσεις της κεντρικής κυβέρνησης αναμένεται να εφαρμοστούν από τον κρατικό προϋπολογισμό του 2021. Παράλληλα, οι φορείς της γενικής κυβέρνησης αναμένεται να εγκρίνουν τις νέες ταξινομήσεις στον προϋπολογισμό και τη λογιστική τους, από την 1η Ιανουαρίου 2023. Σημειώνεται περαιτέρω πρόοδος όσον αφορά τη βελτίωση του κατακερματισμένου συστήματος ταμειακής διαχείρισης, διασφαλίζοντας τη μεταφορά ταμειακών διαθεσίμων στο σύστημα λογαριασμών θησαυροφυλακίου της Τράπεζας της Ελλάδος. Στα τέλη Ιουνίου 2018 εγκρίθηκε ένα νέο νομικό πλαίσιο για το σύστημα ταμειακής διαχείρισης. Απαιτεί όλοι οι φορείς της κεντρικής διοίκησης να τηρούν υποχρεωτικά τους λογαριασμούς τους στον Ενιαίο Λογαριασμό Θησαυροφυλακίου στην Τράπεζα της Ελλάδος. Οι λοιποί φορείς της κεντρικής κυβέρνησης και οι φορείς που ανήκουν στη γενική κυβέρνηση πρέπει να συμμετέχουν στο σύστημα λογαριασμών θησαυροφυλακίου με τη μεταφορά των πλεοναζόντων ταμειακών διαθεσίμων τους στην Τράπεζα της Ελλάδος σε καθημερινή βάση. Η συγκέντρωση των πλεοναζόντων διαθεσίμων θεωρείται ότι καθιστά τη διαχείριση της ρευστότητας της κυβέρνησης πιο αποτελεσματική, ενώ παράλληλα ενισχύει τη διαχείριση του χρέους. Το νομικό πλαίσιο για τις κρατικές εγγυήσεις έχει εκσυγχρονιστεί και οι διοικητικές διαδικασίες που διέπουν τη διαδικασία έχουν εξορθολογιστεί. Οι αρχές έχουν σημειώσει πρόοδο όσον αφορά την εφαρμογή του πρόσφατα σχεδιασθέντος σχεδίου δράσης για τη βελτίωση της διαχείρισης των κρατικών εγγυήσεων που χορηγούνται σε άτομα και επιχειρήσεις για αποδεδειγμένες ζημίες ως αποτέλεσμα φυσικών καταστροφών ή σε ιδιωτικές επιχειρήσεις που λειτουργούν σε γεωγραφικές περιοχές που χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά χαμηλή οικονομική δραστηριότητα. Το σχέδιο δράσης αποσκοπεί στον εξορθολογισμό της γραφειοκρατικής επιβάρυνσης για τη διεκπεραίωση των αιτήσεων με: i) τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού μητρώου δανειοληπτών, ii) τη σύναψη συμφωνίας για τα συστήματα διακανονισμού και iii) τη βελτίωση της διαλειτουργικότητας με τις τοπικές φορολογικές υπηρεσίες. Επίσης εκσυγχρονίστηκε το νομοθετικό πλαίσιο. Έχουν γίνει μεταρρυθμίσεις για την περαιτέρω ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των δημόσιων συμβάσεων. Κατά τα τελευταία έτη, η Ελλάδα πραγματοποίησε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων: έχει ενοποιηθεί και απλοποιηθεί η νομοθεσία, θεσπίστηκε νέο σύστημα προδικαστικών προσφυγών, γίνεται χρήση ηλεκτρονικών δημόσιων συμβάσεων, θεσπίστηκε νέο κεντρικό σύστημα δημόσιων συμβάσεων και εγκρίθηκε εθνική στρατηγική για τις δημόσιες συμβάσεις, συμπεριλαμβανομένου ενός συνόλου δράσεων για τη βελτίωση της διοικητικής ικανότητας. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές αναμένεται να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των συνεχιζόμενων αδυναμιών της ελληνικής αγοράς δημοσίων συμβάσεων, όπως είναι ο μεγάλος αριθμός διαδικασιών με μία και μόνη προσφορά (34% το 2018, έναντι 23% κατά μέσο όρο σε επίπεδο ΕΕ)· οι χρονοβόρες διαδικασίες ανάθεσης (236 ημέρες έναντι 83 ημερών κατά μέσο όρο σε ευρωπαϊκό επίπεδο)· ο μεγάλος αριθμός συμβάσεων που ανατίθενται αποκλειστικά βάσει της χαμηλότερης τιμής (90 % το 2018, έναντι 63 % σε ευρωπαϊκό επίπεδο) συχνά με υπερβολικά υψηλές εκπτώσεις και αντίθετα με τις βέλτιστες πρακτικές που ευνοούν τη χρήση κριτηρίων που βασίζονται περισσότερο στην ποιότητα. Απαιτείται η περαιτέρω βελτίωση της διοικητικής ικανότητας και η πλήρης εφαρμογή του νέου κεντρικού συστήματος δημόσιων συμβάσεων για την επίτευξη οικονομιών κλίμακας και τον εξορθολογισμό των δημόσιων δαπανών. Βραχυπρόθεσμα, πρέπει να δοθεί προτεραιότητα σε μέτρα όπως ο εξορθολογισμός του συστήματος ηλεκτρονικών δημόσιων συμβάσεων, ο συστηματικός έλεγχος των υπερβολικά χαμηλών προσφορών, η επαγγελματοποίηση του προσωπικού στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων και η προώθηση κεντρικών προμηθειών. Μακροπρόθεσμα, το πλαίσιο για τις δημόσιες συμβάσεις της χώρας θα πρέπει να καταστεί αποτελεσματικότερο, πράγμα που, με τη σειρά του, θα συμβάλει σε μια πιο βιώσιμη και αποτελεσματική χρήση των δημόσιων πόρων. Όσον αφορά τον προϋπολογισμό δημόσιων επενδύσεων, θα ήταν σκόπιμη η εφαρμογή των κανόνων για τις συνιστώσες συγχρηματοδότησης από την ΕΕ στην αμιγώς εθνική συνιστώσα. 3.2. Χρηματοπιστωτικός τομέας 3.2.1 Επισκόπηση του χρηματοπιστωτικού τομέα και αξιολόγηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας* () Ο εγχώριος τραπεζικός τομέας, αν και δεν ήταν η πηγή των χρηματοπιστωτικών εντάσεων, επηρεάστηκε αρνητικά κατά τη διάρκεια της παρατεταμένης κρίσης στην Ελλάδα. Κατά την περίοδο που προηγήθηκε της κρίσης, αυξανόμενες ανησυχίες σχετικά με την φερεγγυότητα του ελληνικού κράτους επηρέασαν αρνητικά τον τραπεζικό τομέα και οδήγησαν σε αναλήψεις καταθέσεων. Μεταξύ του 2010 και του 2012, το κεφάλαιο και η ρευστότητα επιδεινώθηκαν περαιτέρω, οι τραπεζικές καταθέσεις μειώθηκαν απότομα, ενώ χάθηκε και η πρόσβαση των τραπεζών σε κεφαλαιαγορές και χρηματαγορές. Ο τραπεζικός τομέας ανακεφαλαιοποιήθηκε το 2013 και στις αρχές του 2014, στο πλαίσιο του δεύτερου προγράμματος χρηματοδοτικής συνδρομής. Ο τομέας έλαβε επίσης σημαντική επείγουσα στήριξη της ρευστότητας από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Η επακόλουθη διαφαινόμενη ανάκαμψη του ελληνικού τραπεζικού τομέα ανακόπηκε από την κρίση εμπιστοσύνης το 2015. Μεγάλα ποσά καταθέσεων αποσύρθηκαν από τον τραπεζικό τομέα, γεγονός που οδήγησε στην επιβολή κεφαλαιακών ελέγχων. Τα μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα αυξήθηκαν περαιτέρω, εξαιτίας της παρατεταμένης ύφεσης και της επιδείνωσης του κλίματος εξυπηρέτησης των οφειλών. Τον Δεκέμβριο του 2015, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας εκταμίευσε 5,4 δισ. EUR για την ανακεφαλαιοποίηση της Τράπεζας Πειραιώς και της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Τα τελευταία έτη, η Ελλάδα έχει θεσπίσει μέτρα πολιτικής εκτενούς εμβέλειας για τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και την ενίσχυση της βιωσιμότητας του τραπεζικού της συστήματος. Τα μέτρα αυτά εστιάστηκαν στα εξής: i) σταδιακή εξομάλυνση της ρευστότητας και των όρων πληρωμής και ενίσχυση των κεφαλαίων· ii) αντιμετώπιση του υψηλού επιπέδου μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων (ΜΕΑ) στους ισολογισμούς των τραπεζών· και iii) βελτίωση της διακυβέρνησης τόσο των τραπεζών όσο και του Ελληνικού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΕΤΧΣ).() Έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά τις εν λόγω πολιτικές του χρηματοπιστωτικού τομέα, αλλά χρειάζονται ακόμη σοβαρές προσπάθειες, διότι το χάσμα σε σχέση με τους ομολόγους στην ΕΕ έχει διευρυνθεί αναφορικά με την ποιότητα των στοιχείων ενεργητικού (δείκτης ΜΕΑ), τα κεφάλαια [δείκτες πλήρωσης στο ακέραιο του κεφαλαίου κοινών μετοχών της κατηγορίας 1 (CET1)] και την ποιότητα των κεφαλαίων. Η κερδοφορία παραμένει αρνητική και, μολονότι η επείγουσα στήριξη της ρευστότητας και η χρηματοδότηση από το Ευρωσύστημα έχουν μειωθεί σημαντικά, εξακολουθούν να υφίστανται ρυθμιστικά κενά για τη ρευστότητα (π.χ. όσον αφορά τον δείκτη κάλυψης ρευστότητας). Οι τράπεζες έχουν δημιουργήσει κεφαλαιακά αποθέματα ασφαλείας και οι καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα είναι σταθερές. Ο δείκτης μέσης κεφαλαιακής επάρκειας (CET 1) των τραπεζών ήταν ελαφρώς χαμηλότερος από 16 % κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2018· επομένως, διασφαλίζεται ότι οι τράπεζες υπερκαλύπτουν τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (βλ. πίνακα 3.2.1). Η κερδοφορία παρέμεινε αρνητική, καθώς συνεχίστηκε η δημιουργία προβλέψεων και οι διαγραφές ΜΕΑ. Οι προσπάθειες περιορισμού των δαπανών με μείωση του προσωπικού και των υποκαταστημάτων των τραπεζών θα μπορούσαν μελλοντικά να προσφέρουν ορισμένη περαιτέρω ανακούφιση. Ο δείκτης κάλυψης προβλέψεων έχει αυξηθεί σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, ανερχόμενος σε 49 % το δεύτερο τρίμηνο του 2018. Οι καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα έχουν παραμείνει σταθερές από τη λήξη του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας τον Αύγουστο του 2018. Πιο πρόσφατα, έχει μειωθεί περαιτέρω η εξάρτηση των τραπεζών από τη χρηματοδότηση της κεντρικής τράπεζας και έχει σημειωθεί σταδιακή χαλάρωση των κεφαλαιακών ελέγχων. Οι ελληνικές τράπεζες κατόρθωσαν να μειώσουν σημαντικά την εξάρτησή τους από τη χρηματοδότηση από το Ευρωσύστημα. Δύο από τις συστημικές τράπεζες έχουν εξοφλήσει πλήρως την επείγουσα στήριξη της ρευστότητας, ενώ οι άλλες δύο αναμένεται να ακολουθήσουν το 2019. Το ανώτατο όριο επείγουσας στήριξης της ρευστότητας μειώθηκε από 90,4 δισ. EUR τον Αύγουστο του 2015 σε 4,9 δισ. EUR στις αρχές Νοεμβρίου του 2018. Χάρη στη βελτιωμένη κατάσταση ρευστότητας των ελληνικών τραπεζών και τη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη των καταθετών, κατέστη δυνατή η περαιτέρω χαλάρωση των κεφαλαιακών ελέγχων από την 1η Οκτωβρίου 2018. Με τη χαλάρωση αυτή επιτράπηκαν οι απεριόριστες αναλήψεις μετρητών από πιστωτικά ιδρύματα στην Ελλάδα και αυξήθηκαν τα όρια για τις αναλήψεις μετρητών και τη μεταφορά μετρητών στο εξωτερικό. Οι διασυνοριακές επιχειρηματικές δραστηριότητες — ιδίως οι επενδύσεις — αναμένεται να στηριχθούν περαιτέρω με τις εν λόγω πρόσφατες διατάξεις οι οποίες αύξησαν το όριο του ποσού κεφαλαίων που είναι δυνατό να μεταφέρεται στο εξωτερικό και παρείχαν τη δυνατότητα επαναπατρισμού υπερτιμημάτων και μερισμάτων που ανέρχονται έως και στο 100 % των επενδυμένων κεφαλαίων στην Ελλάδα ετησίως. Πίνακας 3.2.1:Δείκτες χρηματοπιστωτικής σταθερότητας Πηγή: ΕΚΤ — CBD2 — Ενοποιημένα τραπεζικά δεδομένα, υπηρεσίες της Επιτροπής

Η εξυγίανση των μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων (ΜΕΑ) εξακολουθεί να αποτελεί βασική πρόκληση για τον τραπεζικό τομέα στην Ελλάδα. Η Ελλάδα έχει ακόμη ενώπιόν της το μείζον καθήκον της εξυγίανσης των ισολογισμών των τραπεζών. Για να το επιτύχει θα απαιτηθούν σημαντικές προσπάθειες κατά την περίοδο μετά τη λήξη του προγράμματος. Σύμφωνα με στοιχεία του Ιουνίου του 2018, οι τράπεζες μειώνουν τα αποθέματα ΜΕΑ σύμφωνα με τους εποπτικούς στόχους. Μολονότι οι στόχοι αυτοί πρόκειται να γίνονται πιο φιλόδοξοι με την πάροδο του χρόνου, δεν υπάρχει απλή λύση για την επιτάχυνση του ρυθμού μείωσης. Σύμφωνα με τους συμφωνηθέντες στόχους, ο δείκτης ΜΕΑ θα ανέλθει σε 35 % στο τέλος του 2019 και οι τράπεζες έχουν αναφέρει ότι αναμένουν μείωση του δείκτη σε περίπου 20 % έως το τέλος του 2021. Οι προσπάθειες αυτές στηρίζονται με αρκετές σημαντικές μεταρρυθμίσεις που σχετίζονται με τον εξωδικαστικό μηχανισμό ρύθμισης οφειλών, το πλαίσιο αφερεγγυότητας για τα νοικοκυριά και πτώχευσης για τις επιχειρήσεις, την εκτελεστότητα των εξασφαλίσεων μέσω ηλεκτρονικών διαδικτυακών πλειστηριασμών, καθώς και την ενεργοποίηση δευτερογενούς αγοράς για τα ΜΕΑ. Αν και οι τράπεζες πληρούν τις κεφαλαιακές απαιτήσεις, η ποιότητα των κεφαλαίων παραμένει χαμηλή. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σημαντικό να σημειωθεί το υψηλό επίπεδο των αναβαλλόμενων φορολογικών απαιτήσεων (ΑΦΑ) που είναι επιλέξιμες για μετατροπή σε αναβαλλόμενες φορολογικές πιστώσεις (ΑΦΠ), τις οποίες οι τράπεζες δεν υποχρεούνται να αφαιρούν από τα ρυθμιστικά τους κεφάλαια (). Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία, το ποσό των επιλέξιμων ΑΦΑ που πρόκειται να μετατραπούν σε ΑΦΠ από τις τέσσερις συστημικές ελληνικές τράπεζες ανέρχεται σε 15,9 δισ. EUR, σύμφωνα με στοιχεία του Ιουνίου του 2018, ποσό που ισοδυναμεί με το 59 % περίπου του οικείου κεφαλαίου κοινών μετοχών της κατηγορίας 1.



Έχουν εγκριθεί μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της διακυβέρνησης των τραπεζών, ιδίως μέσω της ανασύστασης των διοικητικών συμβουλίων των τραπεζών, σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου για το Ελληνικό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΕΤΧΣ). Οι τέσσερις συστημικές τράπεζες εργάζονται για την εφαρμογή των συστάσεων του ΕΤΧΣ που προέκυψαν από την επανεξέταση της διακυβέρνησης το 2017. Παράλληλα με την αναγνώριση σημαντικών βελτιώσεων, με την επανεξέταση διαπιστώθηκε ότι απαιτούνται πρόσθετες δράσεις στους τομείς της νοοτροπίας αντιμετώπισης των κινδύνων, του πλαισίου συμμόρφωσης και εσωτερικού ελέγχου, ενώ διαπιστώθηκε και ότι απαιτείται σημαντικό χρονικό διάστημα και προσπάθεια για την πλήρη εφαρμογή των συστάσεων, ιδίως έως ότου καταστούν οργανικά τμήματα των αντίστοιχων εταιρικών νοοτροπιών. Μέρος αυτών των συστάσεων έχει ήδη καλυφθεί, ενώ για άλλες οι εργασίες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη. Τρεις από τις τέσσερις συστημικές τράπεζες έχουν εφαρμόσει τα σχέδια αναδιάρθρωσής τους έως το τέλος του 2018. Το γεγονός αυτό ενδέχεται να συνεπάγεται ορισμένες αλλαγές στο επιχειρησιακό τους πλαίσιο με το ΕΤΧΣ, οι οποίες θα αρχίσουν κατά πάσα πιθανότητα από τις αρχές Ιανουαρίου του 2019, δεδομένου ότι σημαντικό μέρος των ειδικών δικαιωμάτων του ΕΤΧΣ συνδέεται με την παρακολούθηση των σχεδίων αναδιάρθρωσης. Το ΕΤΧΣ θα μεριμνήσει για την πώληση των μεριδίων του στις συστημικές τράπεζες κατά τα επόμενα έτη , σύμφωνα με τη στρατηγική εκποίησης που ενέκρινε το ΕΤΧΣ τον Νοέμβριο του 2018.

Ποιότητα των στοιχείων ενεργητικού του τραπεζικού τομέα Τα μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα () (ΜΕΑ) μειώνονται σταδιακά, ωστόσο παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, ανερχόμενα σε 88,6 δισ. EUR στο τέλος Ιουνίου του 2018, μόλις κάτω από το 48 % των συνολικών ανοιγμάτων, σε σύγκριση με την κορύφωσή τους στα 107,2 δισ. EUR τον Μάρτιο του 2016. Η μείωση των ΜΕΑ μέσω πωλήσεων επιταχύνθηκε κατά τα προηγούμενα τρίμηνα, ενώ οι ηλεκτρονικοί πλειστηριασμοί φαίνεται να έχουν αποφέρει ορισμένα πρώτα αποτελέσματα. Σημαντική αιτία της μείωσης παραμένουν οι διαγραφές, ακολουθούμενες από τις εκκαθαρίσεις και τις εισπράξεις. Όσον αφορά τις ροές, κατά το δεύτερο τρίμηνο το ποσοστό αθέτησης υπερέβη εκ νέου το ποσοστό μετάβασης σε ενήμερη κατάσταση. Το ποσοστό αθέτησης οφείλεται σε εκ νέου αθετήσεις ΜΕΑ τα οποία είχαν προηγουμένως μεταβεί σε ενήμερη κατάσταση, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι τράπεζες δυσκολεύονται ακόμη να εφαρμόσουν βιώσιμες μακροπρόθεσμες λύσεις αναδιάρθρωσης. Με βάση το είδος δανείων, οι επιδόσεις των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και των εταιρικών χαρτοφυλακίων είναι καλύτερες. Τα ΜΕΑ στο χαρτοφυλάκιο ενυπόθηκων δανείων κατέγραψαν πολύ μικρή ετήσια μείωση. Το ποσοστό των ΜΕΑ που υπάγονται στη νομική προστασία του νόμου περί αφερεγγυότητας των νοικοκυριών είναι ακόμη σημαντικό (14,4 % των ΜΕΑ και 30 % των μη εξυπηρετούμενων ενυπόθηκων δανείων στα τέλη Ιουνίου του 2018). Στη στρατηγική που εγκρίθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας για την αντιμετώπιση των ΜΕΑ έχουν περιληφθεί ρυθμιστικά, δικαστικά, εποπτικά και άλλα μέτρα. Στα μέτρα αυτά συμπεριλαμβάνονταν: i) δημιουργία ενεργής αγοράς εξυπηρέτησης και πωλήσεων ΜΕΑ· ii) εφαρμογή του κώδικα δεοντολογίας που εγκρίθηκε από την Τράπεζα της Ελλάδος· iii) αναθεώρηση του νόμου περί αφερεγγυότητας των νοικοκυριών· iv) αναμόρφωση του νόμου σχετικά με την πτώχευση των επιχειρήσεων· v) δημιουργία εξωδικαστικού μηχανισμού ρύθμισης οφειλών· και vi) πραγματοποίηση εκτεταμένης αναμόρφωσης του ελληνικού Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, η οποία περιλάμβανε την έγκριση ηλεκτρονικού συστήματος δημοπρασιών για την εκκαθάριση στοιχείων ενεργητικού μετά από αναγκαστική εκτέλεση. Η Ελλάδα δεσμεύτηκε επίσης να ενισχύσει την ικανότητα των δικαστηρίων της ώστε να αυξηθεί η αποδοτικότητά τους όσον αφορά τη διαχείριση και την επιτάχυνση της διεκπεραίωσης του σημαντικού αριθμού εκκρεμών υποθέσεων που σχετίζονται με ΜΕΑ, και όσον αφορά την ταχεία επίλυση νέων υποθέσεων. Μολονότι η πρόοδος όσον αφορά την εφαρμογή αυτών των στρατηγικών και/ή μέτρων έως το τέλος του 2018 δεν ήταν ομοιόμορφα ικανοποιητική, παρατηρούνται ενθαρρυντικές ενδείξεις στους τομείς των πωλήσεων και των τιτλοποιήσεων. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη εμφανείς οι βιώσιμες λύσεις αναδιάρθρωσης, είτε άμεσα από την τράπεζα είτε από τον διαχειριστή των ΜΕΑ / τον αποκτώντα τα ΜΕΑ. Στη δευτερογενή αγορά ΜΕΑ, το δεύτερο εξάμηνο του 2017 και το πρώτο τρίμηνο του 2018 πραγματοποιήθηκαν οι δύο πρώτες πωλήσεις ΜΕΑ από ελληνικές τράπεζες, οι οποίες αφορούσαν χαρτοφυλάκια μη εξασφαλισμένων δανείων με υψηλό επίπεδο προβλέψεων, με έμφαση στα καταναλωτικά δάνεια. Αρκετές πρόσθετες συναλλαγές που αφορούσαν ΜΕΑ έχουν ολοκληρωθεί κατά το δεύτερο και τρίτο τρίμηνο του 2018 ή βρίσκονται επί του παρόντος σε εξέλιξη. Με την ολοκλήρωση των συναλλαγών που ήδη έχουν πραγματοποιηθεί και των συναλλαγών που προγραμματίζονται επί του παρόντος, η συνολική ονομαστική αξία των δανείων που έχουν μεταβιβαστεί από τις τέσσερις συστημικές τράπεζες της χώρας θα ανέλθει σε περίπου 20 δισ. EUR. Όσον αφορά την αφερεγγυότητα των επιχειρήσεων, παρά την πρόσφατη σημαντική αναμόρφωση του πτωχευτικού κώδικα και την καθιέρωση του νέου επαγγέλματος του διαχειριστή αφερεγγυότητας, δεν παρατηρήθηκε αύξηση του αριθμού των ενδιαφερομένων που έκαναν χρήση του νέου πλαισίου έως το τέλος του 2018. Για παράδειγμα, αναφέρθηκε ότι έχουν υποβληθεί μόνο 35 νέες υποθέσεις στο σχετικό τμήμα του πρωτοδικείου Αθηνών το πρώτο εξάμηνο του 2018. Ωστόσο, υπάρχει περιθώριο για επιτάχυνση της αξιοποίησης του νέου πλαισίου, καθώς αποσαφηνίζονται οι επιπτώσεις των πολυάριθμων βελτιώσεων και του εξορθολογισμού των διαδικασιών, που παρέχουν σε συγγνωστούς οφειλέτες φυσικά πρόσωπα τη δυνατότητα πλήρους απαλλαγής μετά την παρέλευση τριετίας από την κήρυξη της πτώχευσης, ενώ απλουστεύουν και επιταχύνουν περαιτέρω τις διαδικασίες πτώχευσης για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Όσον αφορά τις επιδόσεις του κανονιστικού πλαισίου για την αφερεγγυότητα των νοικοκυριών και την εφαρμογή του από τα δικαστήρια, μετά την τελευταία αναμόρφωση αναμένεται να επιταχυνθεί η πρόοδος όσον αφορά τη διεκπεραίωση των εκκρεμών υποθέσεων. Ειδικότερα, με την αναμόρφωση θεσπίστηκαν μέτρα για τον αποκλεισμό των στρατηγικών κακοπληρωτών, ιδίως με τη θέσπιση της απαίτησης για συναίνεση των αιτούντων στην άρση του τραπεζικού τους απορρήτου, καθώς και για την επίσπευση των διαδικασιών. Υπάρχει συνολικό σχέδιο δράσης που αποσκοπεί στην εξάλειψη των εκκρεμών υποθέσεων, μεταξύ άλλων με τη διεκπεραίωση εκκρεμών αιτήσεων, έως το τέλος του 2021. Οι αρχές έχουν αρχίσει να εφαρμόζουν το σχέδιο, αλλά ο ρυθμός μείωσης πρέπει να αυξηθεί ώστε να επιτευχθεί αυτός ο στόχος έως το τέλος του 2021. Επιπλέον, παρέχεται επί του παρόντος χρηματοοικονομική κατάρτιση σε δικαστές σε ολόκληρη την Ελλάδα για να διευκολυνθεί η διεκπεραίωση υποθέσεων που σχετίζονται με αφερεγγυότητα νοικοκυριών και μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα. Λαμβάνονται επίσης μέτρα για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων προβλημάτων που επιβαρύνουν τα πλημμελειοδικεία. Οι αρχές αναφέρουν ότι βρίσκονται στη διαδικασία επεξεργασίας παράγωγου δικαίου για να βελτιωθεί η εφαρμογή του νόμου περί αφερεγγυότητας των νοικοκυριών, συμπεριλαμβανομένων των κρατικών επιδοτήσεων για την προστασία των ευάλωτων νοικοκυριών. Η κωδικοποίηση του νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου για την αφερεγγυότητα των νοικοκυριών, που υλοποιήθηκε στα τέλη του 2018, αναμένεται να διευκολύνει την ερμηνεία και την εφαρμογή του. Γενικότερα, για να αυξηθεί περαιτέρω η ικανότητα των δικαστηρίων να διεκπεραιώνουν υποθέσεις, οι ελληνικές αρχές σημειώνουν πρόοδο όσον αφορά τον σταδιακό διορισμό επιτυχόντων στον διαγωνισμό που πραγματοποιήθηκε το 2017 για την πρόσληψη υποστηρικτικού προσωπικού των δικαστηρίων. Η προστασία της πρώτης κατοικίας παρατάθηκε κατά δύο μήνες, μετά την πάροδο των οποίων αναμένεται να προσαρμοστεί. Η προστασία της πρώτης κατοικίας στο πλαίσιο του νόμου περί αφερεγγυότητας των νοικοκυριών επρόκειτο να λήξει στις 31 Δεκεμβρίου 2018. Στις 31 Δεκεμβρίου 2018 η κυβέρνηση εξέδωσε πράξη υπουργικού συμβουλίου με την οποία παρατείνεται η προστασία της πρώτης κατοικίας στο πλαίσιο του νόμου περί αφερεγγυότητας των νοικοκυριών έως τις 28 Φεβρουαρίου 2019(). Οι ελληνικές αρχές έχουν αναφέρει ότι προτίθενται να προβούν στην προσαρμογή της προστασίας της πρώτης κατοικίας, σε διαβούλευση με την Ελληνική Ένωση Τραπεζών. Η λειτουργία του εξωδικαστικού μηχανισμού ρύθμισης οφειλών ξεκίνησε με αργό ρυθμό τον Αύγουστο του 2017, όταν τέθηκε σε λειτουργία η ηλεκτρονική πλατφόρμα για την υποβολή και τη διεκπεραίωση αιτήσεων. Μολονότι ο όγκος και ο κύκλος εργασιών παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα, λαμβάνονται ρυθμιστικά και τεχνικά μέτρα για τη βελτίωση των επιδόσεων του συστήματος. Όσον αφορά την τεχνική πλευρά, η ηλεκτρονική πλατφόρμα αναβαθμίστηκε κατά το τελευταίο τρίμηνο του 2018 ώστε να καταστεί δυνατή η συλλογή δεδομένων σχετικά με βασικούς δείκτες επιδόσεων και η παρακολούθηση στατιστικών στοιχείων σχετικών με πιστωτές του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Η πλατφόρμα θα πρέπει να επικαιροποιείται τακτικά για την αντιμετώπιση τυχόν μελλοντικών αναγκών των ενδιαφερομένων. Η ηλεκτρονική πλατφόρμα για τη διενέργεια ηλεκτρονικών πλειστηριασμών, η οποία τέθηκε για πρώτη φορά σε χρήση τον Νοέμβριο του 2017 για να αποτελέσει εναλλακτική λύση στην εξαιρετικά προβληματική και αμφισβητούμενη διεξαγωγή φυσικών πλειστηριασμών και, εν τέλει, να την αντικαταστήσει, σημείωσε επιτυχία όσον αφορά τις επιδόσεις της. Χάρη σε αυτήν κατέστη δυνατή η επανέναρξη της εκκαθάρισης εξασφαλίσεων, έπειτα από μακρά αναστολή την οποία ακολούθησε η de facto παρεμπόδιση των φυσικών πλειστηριασμών από ακτιβιστές σε ολόκληρη την Ελλάδα. Έως τις 31 Δεκεμβρίου 2018 εκπλειστηριάστηκαν 17 223 ιδιοκτησίες. Οι προοπτικές για το μέλλον φαίνονται θετικές. Ένα σημείο που προκαλεί ανησυχία είναι ότι τέσσερις στους πέντε επιτυχείς πλειστηριασμούς που διεξήχθησαν από τότε που ενεργοποιήθηκε η πλατφόρμα είχαν ως αποτέλεσμα την αγορά των εξασφαλίσεων από την τράπεζα. Ως εκ τούτου, ο ιδιοκτήτης και ο φορέας της πλατφόρμας διερευνούν το πώς να καταστήσουν την πλατφόρμα περισσότερο εύχρηστη, ώστε να ενθαρρύνεται η συμμετοχή μη ειδικών υποψήφιων αγοραστών. Τέλος, στο πλαίσιο των προσπαθειών του να αυξήσει την αξία των συμμετοχών του, το ΕΤΧΣ παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς την πρόοδο των τραπεζών όσον αφορά την εξυγίανση των ΜΕΑ και στηρίζει τις τράπεζες στις προσπάθειές τους να μειώσουν τα ΜΕΑ, μεταξύ άλλων, αμφισβητώντας τις στρατηγικές των τραπεζών σχετικά με τα ΜΕΑ και συμμετέχοντας ως παρατηρητής στη διατραπεζική επιτροπή συντονισμού για τα ΜΕΑ. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών, εν είδει προσθήκης στην εργαλειοθήκη εξυγίανσης των ΜΕΑ, το ΕΤΧΣ διερευνά επίσης τη δυνατότητα δημιουργίας καθεστώτος προστασίας στοιχείων ενεργητικού και συνεργάζεται επί του παρόντος με τις ελληνικές αρχές για τον καθορισμό λειτουργικής διάρθρωσης. Για να εκτιμηθεί το πεδίο εφαρμογής και των δύο προτάσεων για τη δημιουργία λειτουργικής διάρθρωσης, χρειάζεται ακόμη επεξεργασία αρκετών στοιχείων και διαβούλευση με σχετικούς ενδιαφερομένους για αυτά τα στοιχεία. Πρόσβαση του ιδιωτικού τομέα σε χρηματοδότηση Μετά από χρόνια σημαντικής υποχώρησης, οι τραπεζικές χορηγήσεις παραμένουν πολύ χαμηλές, με μικρές ενδείξεις βελτίωσης για τις εταιρείες. Από το 2016, το ετήσιο ποσοστό αύξησης των δανείων προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες κυμάνθηκε σε σχεδόν μηδενικά επίπεδα. Το ποσοστό αύξησης των δανείων προς νοικοκυριά καθίσταται σταδιακά λιγότερο αρνητικό από τον Ιούλιο του 2016. Στους παράγοντες που στήριξαν τις νέες πιστώσεις προς τον ιδιωτικό τομέα συγκαταλέγεται η πρόσφατη συγκρατημένη ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας και η ελαφρά μείωση των επιτοκίων δανεισμού. Αντιθέτως, η επιβάρυνση από το απόθεμα ΜΕΑ παρεμποδίζει τη χορήγηση νέων δανείων από τις τράπεζες. Κατά μέσο όρο, κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Ιουλίου 2018, τα νέα ακαθάριστα δάνεια προς νοικοκυριά παρέμειναν σε γενικές γραμμές σταθερά σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, ενώ καταγράφηκαν υψηλότεροι όγκοι νέων δανείων προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες. Το 2018, για πρώτη φορά εδώ και πολλά έτη, οι τράπεζες κατέγραψαν κάποια χαλάρωση των πιστοδοτικών κριτηρίων για όλα τα είδη νέων δανείων. Τα επιτόκια δανεισμού προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες μειώνονται, ενώ τα επιτόκια των ενυπόθηκων δανείων και των καταναλωτικών δανείων αυξάνονται. Κατά τη διάρκεια του 2018 συνεχίστηκε η σταδιακή μείωση των επιτοκίων χορηγήσεων προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες, λόγω χαμηλότερου πιστωτικού κινδύνου και της ευνοϊκής επίδρασης των χρηματοδοτικών μέσων που βρίσκονται στη διάθεση των ΜΜΕ (π.χ. από το Εθνικό Ταμείο Επιχειρηματικότητας και Ανάπτυξης, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης και τον Όμιλο της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων). Αντιθέτως, τα τελευταία 4 έτη, τα επιτόκια δανεισμού προς νοικοκυριά ακολουθούν ανοδική τάση, αντανακλώντας κυρίως εξελίξεις όσον αφορά τον πιστωτικό κίνδυνο, καθώς ο δείκτης ΜΕΑ για καταναλωτικά δάνεια είναι ιδιαίτερα υψηλός και ο δείκτης ΜΕΑ για ενυπόθηκα δάνεια επιδεινώνεται πρόσφατα σε σύγκριση με άλλες κατηγορίες δανείων. Σε επίπεδο τομέα, οι μη χρηματοοικονομικές εταιρείες εκμεταλλεύονται τη χρηματοδότηση από εναλλακτικές πηγές εκτός των εγχώριων τραπεζών, ωστόσο σημαντικά στοιχεία του ευρύτερου χρηματοπιστωτικού τομέα εξακολουθούν να μην έχουν αναπτυχθεί επαρκώς. Το 2018, το συνδυασμένο απόθεμα από τις αλλοδαπές διεταιρικές και τραπεζικές πηγές κεφαλαίων (εξαιρουμένων των εκδόσεων εταιρικών ομολόγων στο εξωτερικό) αντιστοιχούσαν περίπου στο 13 % των εκκρεμών τραπεζικών πιστώσεων προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες. Οι συναλλαγές χρηματοδοτικής μίσθωσης/μίσθωσης-πώλησης και πρακτόρευσης ανέρχονται επί του παρόντος περίπου στο 7 % των εκκρεμών τραπεζικών πιστώσεων προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες. Από στοιχεία έρευνας υποδεικνύεται η σημασία της εμπορικής πίστης από προμηθευτές ως σημαντικής εναλλακτικής πηγής χρηματοδότησης για τις ελληνικές ΜΜΕ. Οι ελληνικές κεφαλαιαγορές εξακολουθούν να πλήττονται από τη βαθιά και παρατεταμένη κρίση και να κυριαρχούνται από τη διαπραγμάτευση τραπεζικών τίτλων, γεγονός που περιορίζει τις ουσιαστικές εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης προς μη χρηματοοικονομικές εταιρείες, εκτός από ορισμένες μεγάλες εταιρείες. Συνολικά, η άντληση κεφαλαίων από τις αγορές ομολόγων ήταν και παραμένει δύσκολο έργο για τη μέση ελληνική μη χρηματοοικονομική εταιρεία, λόγω του κινδύνου χώρας, της χαμηλής κερδοφορίας και της περιορισμένης βάσης εγχώριων επενδυτών.

Οι ΜΜΕ στην Ελλάδα εξακολουθούν να πλήττονται δυσανάλογα από την έλλειψη πρόσβασης σε χρηματοδότηση. Κατά μέσο όρο, το 17 % των ΜΜΕ αναφέρουν την πρόσβαση σε χρηματοδότηση ως το σημαντικότερο πρόβλημά τους, ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τους μέσους όρους της ζώνης του ευρώ. Η ζήτηση στην Ελλάδα για εξωτερική χρηματοδότηση εξακολούθησε να είναι η ισχυρότερη στη ζώνη του ευρώ. Ωστόσο, παρατηρείται πρόσφατη θετική τάση όσον αφορά την προθυμία των τραπεζών να χορηγούν δάνεια σε ΜΜΕ. 3.3. Αγορά εργασίας, εκπαίδευση και κοινωνικές πολιτικές 3.3.1.Αγορά εργασίας* () Μολονότι οι συνέπειες της κρίσης εξακολουθούν να είναι αισθητές στην ελληνική αγορά εργασίας, έχουν σημειωθεί σημαντικές βελτιώσεις. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, η απασχόληση στην Ελλάδα μειώθηκε απότομα κατά 19 %. Τα επίπεδα απασχόλησης σταθεροποιήθηκαν το 2014 και άρχισαν να αυξάνονται πιο αισθητά από το 2017, ενώ το ποσοστό ανεργίας μειώνεται σταθερά, από την υψηλότερη τιμή του 27,9 % τον Ιούλιο του 2013 στο 18,5 % τον Νοέμβριο του 2018. Το τρέχον επίπεδο απασχόλησης των 3,7 εκατομμυρίων ατόμων (ηλικιακή ομάδα 20-64 ετών) υπολείπεται ακόμη του επιπέδου του 2008 (4,5 εκατομμύρια απασχολούμενοι) και σχεδόν 900 000 άτομα αναζητούν εργασία (το 19 % του εργατικού δυναμικού). Από αυτά τα άτομ