Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η Ευρώπη ως οικονομική οντότητα - μία πολιτική πρόκληση»

(98/C 284/13)

Στις 29 Ιανουαρίου 1998 και σύμφωνα με το άρθρο 23, τρίτη παράγραφος, του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα «Η Ευρώπη ως οικονομική οντότητα - μία πολιτική πρόκληση».

Το τμήμα οικονομικών, δημοσιονομικών και νομισματικών θεμάτων στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 9 Ιουνίου 1998, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Lars Nyberg.

Κατά την 356η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Ιουλίου 1998 (συνεδρίαση της 2ας Ιουλίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 87 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Ιστορικό

1.1. Κατά τη συνεδρίασή του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις Κάνες τον Ιούνιο του 1995, αποφασίσθηκε να εκπονηθεί μελέτη με θέμα «Η Ευρώπη ως οικονομική οντότητα». Συνεπώς, καταρτίσθηκε, πρώτα, μία μερική έκθεση (προσωρινή) και εν συνεχεία μία οριστική έκθεση για τη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το Δεκέμβριο του 1996. Για τη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το Δεκέμβριο του 1997 είχε εκπονηθεί έκθεση παρακολούθησης της πορείας του θέματος. Απεφασίσθη η τακτική κατάρτιση παρόμοιων εκθέσεων.

1.2. Ο λόγος για τον οποίο απεφασίσθη στις Κάνες η σύνταξη μελέτης ήταν η διαπίστωση ότι η ΕΕ ως οικονομική οντότητα διαθέτει μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών και δημιουργεί προστιθέμενη αξία που μπορούν να δημιουργήσουν μόνιμη απασχόληση.

1.3. Οι λόγοι για τους οποίους η ΟΚΕ καταρτίζει γνωμοδότηση είναι οι εξής: αφενός τα όργανα της ΕΕ δεν είχαν μέχρι σήμερα αντλήσει τα οικονομικά και πολιτικά συμπεράσματα από τα γεγονότα που αναλύονταν στις εκθέσεις αυτές. Αφετέρου, το τμήμα της Συνθήκης του Άμστερνταμ και οι κατευθυντήριες γραμμές για την πολιτική απασχόλησης είχαν δημιουργήσει σε επίπεδο ΕΕ ένα μέσο για την πολιτική της αγοράς εργασίας, την εκπαιδευτική πολιτική καθώς και για άλλες διαρθρωτικές πολιτικές. Τα ανωτέρω θα έχουν μεν θετικές συνέπειες στην απασχόληση, δεν είναι όμως αρκετά. Χρειάζεται επίσης μία οικονομική πολιτική η οποία να τονώνει όσο το δυνατό περισσότερο τη ζήτηση στην ευρωπαϊκή οικονομία χωρίς αύξηση του πληθωρισμού. Στη γνωμοδότηση αυτή δεν εξετάζονται οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε όσον αφορά την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά τα οφέλη που μπορούν να επιτευχθούν με το συντονισμό των οικονομικών πολιτικών και με ποιο τρόπο μπορούν να αξιοποιηθούν καλύτερα οι σύμφυτες δυνατότητες της ζήτησης στην ΕΕ.

2. Η ΟΚΕ περί της συντονισμένης οικονομικής πολιτικής

2.1. Στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ, που εξεδόθη τον Απρίλιο του 1997, με θέμα την Ετήσια Οικονομική Έκθεση της Επιτροπής, εγίνετο αναφορά στους οικονομικούς δεσμούς με τον εξής τρόπο:

«Η καλύτερη πολιτική ανάκαμψης στηρίζεται στην αύξηση των επενδύσεων, την οποία θα προκαλέσει η αύξηση της ζήτησης. Οι τεχνικές προϋποθέσεις για τη στήριξη των επενδύσεων, δηλαδή τα χαμηλά μακροπρόθεσμα επιτόκια, έχουν ουσιαστικά επιτευχθεί στο σύνολο σχεδόν των κρατών μελών. Η συνέχιση της εφαρμογής της πολιτικής μετριοπαθούς αναχαίτισης της αύξησης των μισθών, η οποία παραμένει απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση της σταθερότητας λίγο πριν την εγκαθίδρυση της Οικονομικής Νομισματικής Ένωσης, θα πρέπει, στο εξής, να συνοδεύεται από μέτρα προοριζόμενα να τονώσουν τη ζήτηση. Η ζήτηση θα πρέπει να ενθαρρυνθεί με την αύξηση των πραγματικών μισθών, η οποία δεν θα πρέπει να υπερβαίνει την αύξηση της παραγωγικότητας, με τη λήψη μέτρων για την ενθάρρυνση των εξαγωγών και την ενίσχυση της ικανότητας για καινοτομία, καθώς και με την αύξηση των θέσεων απασχόλησης. Λαμβανομένων υπόψη της σχέσης της ζήτησης, του επιπέδου απασχόλησης και της εξέλιξης των επενδύσεων, θα πρέπει να αποφευχθεί η εμφάνιση ενός φαύλου κύκλου (1).

(1) ΕΕ C 206 της 7.7.1997.»2.2. Στις δύο γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ σχετικά με τη Σύνοδο Κορυφής για την απασχόληση το Νοέμβριο του 1997, υπάρχουν ιδέες οι οποίες μπορούν να χρησιμεύσουν ως αφετηρία των προβληματισμών της γνωμοδότησης αυτής ().

«Στο μελλοντικό πλαίσιο της ΟΝΕ, μία ιδανική μείξη πολιτικών προϋποθέτει τη βέλτιστη δυνατή αλληλεπίδραση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, οι οποίοι είναι αρμόδιοι για μία ισορροπημένη εξέλιξη των μισθών, των δημοσιονομικών αρχών, οι οποίες έχουν δεσμευθεί στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η οποία θα αποφασίζει για τη νομισματική πολιτική. Κατά συνέπεια, η νομισματική πολιτική δεν θα πρέπει μόνο να εστιάζεται στη σταθερότητα των τιμών, αλλά και να υποστηρίζει την επίτευξη των γενικών οικονομικών στόχων της Κοινότητας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, συμπεριλαμβανομένων και της "αειφόρου και μη πληθωριστικής ανάπτυξης με το σεβασμό του περιβάλλοντος (...) ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας ...". Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη της τον αναθεωρημένο τίτλο του Συμφώνου Ανάπτυξης και Σταθερότητας και να υιοθετήσει μία προσέγγιση για τη νομισματική πολιτική, η οποία δεν θα εστιάζεται αποκλειστικά στη σταθερότητα των τιμών.»

3. Εσωτερική ζήτηση στην ΕΕ = 92 % του ΑΕγχΠ

3.1. Η έκθεση για την Ευρώπη ως μία οικονομική οντότητα, που υπεβλήθη στη Σύνοδο Κορυφής του Δουβλίνου, αποτελείται από τα εξής τρία τμήματα: η εξέλιξη της απασχόλησης στην ΕΕ, οι οικονομικές στατιστικές στην ΕΕ ως σύνολο, που παρουσιάζονται συνήθως για κάθε χώρα χωριστά, καθώς και η συζήτηση σχετικά με την ενίσχυση των αποτελεσμάτων του συντονισμού της οικονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής.

3.2. Η απασχόληση στην Ευρώπη

3.2.1. Στην έκθεση περιγράφονται οι ριζικές αλλαγές που επέρχονται στην απασχόληση. Όταν η απασχόληση επί δύο δεκαετίες αυξήθηκε με 8 εκατ. θέσεις εργασίας, αυξήθηκε και η ανεργία, διότι το ποσοστό απασχόλησης μειώθηκε λόγω των 28 εκατ. ατόμων που εισήλθαν στην κατηγορία του ενεργού πληθυσμού.

3.2.2. Το πρόβλημα είναι συγκεκριμένα, ότι δεν έχει δημιουργηθεί επαρκής αριθμός θέσεων εργασίας λόγω της χαμηλής ζήτησης εργατικού δυναμικού. Στην έκθεση εξετάζεται το εν λόγω θέμα και συμπεραίνεται ότι αυτό εξαρτάται αφενός, από διαρθρωτικούς παράγοντες, όπως το χωρισμό των αγορών εμπορευμάτων και υπηρεσιών, την ανεπάρκεια ανταγωνισμού και το υψηλό κόστος εργασίας για ορισμένα είδη, αφετέρου δε, από καθαρώς οικονομικά ζητήματα - ελάχιστες επενδύσεις, ασταθής μακροοικονομική πολιτική και ασταθείς αγορές συναλλάγματος.

3.2.3. Οι μεγαλύτερες απώλειες θέσεων απασχόλησης σημειώθηκαν στη μεταποιητική βιομηχανία. Ο τομέας της γεωργίας παρουσιάζει μία βραδεία πτωτική τάση. Αντίθετα, ο τομέας των υπηρεσιών παρουσίασε συνεχή αύξηση των απασχολούμενων ακόμη και κατά τη διάρκεια της δυσμενούς συγκυρίας. Αυτό οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές του εργατικού δυναμικού προς όφελος του τομέα των υπηρεσιών, όπου τα τελευταία 20 έτη το ποσοστό συμμετοχής στην αγορά εργασίας αυξήθηκε από 50 % σε 65 %. Συγχρόνως, το ποσοστό απασχόλησης των γυναικών αυξήθηκε από 43 % σε 50 %. Είναι βέβαιο ότι οι αλλαγές αυτές θα συνεχισθούν.

3.2.4. Το χαμηλό ποσοστό απασχόλησης, περίπου 60 %, στην ΕΕ δεν αποτελεί πρόβλημα, αλλά προσφέρει τη δυνατότητα για μεγαλύτερη ανάπτυξη. Εκτός των 18 εκατ. ανέργων υπολογίζεται ότι 9 εκατ. θα μπορούσαν να προστεθούν στο εργατικό δυναμικό εάν υπήρχε εργασία. Κατά τη διάρκεια των προσεχών ετών δεν πρόκειται να σημειωθεί, σε σύγκριση με το παρελθόν, καμία σημαντική αύξηση του αριθμού των ατόμων που θα εισέλθουν στην κατηγορία του ενεργού πληθυσμού. Αντίθετα αυτό που συμβαίνει είναι η μείωση του ποσοστού των νέων εργαζομένων, η κατάρτιση των οποίων είναι πιο προσαρμοσμένη στις σημερινές απαιτήσεις. Επειδή αυξάνει το ποσοστό των ηλικιωμένων, έστω και εάν αυτοί είναι πιο έμπειροι, αυξάνει και η ανάγκη περισσότερης κατάρτισης όσων ανήκουν ακόμη στο εργατικό δυναμικό. Το συμπέρασμα είναι ότι με την εφαρμογή της κατάλληλης μακροοικονομικής πολιτικής και της πολιτικής για την αγορά εργασίας, το υπάρχον εργατικό δυναμικό μας προσφέρει τις δυνατότητες για μία ισχυρή οικονομική ανάπτυξη.

3.3. Το ΑΕγχΠ της ΕΕ

3.3.1. Το κεφάλαιο αυτό είναι βασικό και καινοτόμο για την έκθεση. Όταν συγκρίνουμε, όπως στην έκθεση, τα στοιχεία του ΑΕγχΠ των διαφόρων κρατών μελών, διαπιστώνουμε ότι το 92 % του ΑΕγχΠ της ΕΕ αποτελείται από την κατανάλωση και τις επενδύσεις στην ΕΕ, ενώ το 8 % αφορά τη ζήτηση από τρίτες χώρες. Η νέα αυτή εικόνα ανατρέπει την άποψη ότι η ζήτηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές, συμπεριλαμβανομένων και των εξαγωγών προς τα λοιπά κράτη μέλη. Αναφέρεται, για λόγους συγκρίσεως, ότι το μερίδιο του εξωτερικού εμπορίου στο ΑΕγχΠ των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας είναι 83 % και 86 % αντίστοιχα. Στην έκθεση η διαφορά αυτή παρουσιάζεται στο διάγραμμα 1 όπου εμφανίζεται το συνολικό εξωτερικό εμπόριο της ΕΕ, σε σύγκριση με το αντίστοιχο των 15 κρατών μελών χωριστά.

Οι εξαγωγές, συμπεριλαμβανόμενων και των εσωτερικών εξαγωγών αποτελούν το 23 % του ΑΕγχΠ. Τα στοιχεία για κάθε χώρα έχουν δυστυχώς υπολογιστεί με διαφορετικό τρόπο. Το ποσοστό των εξαγωγών στο ΑΕγχΠ αυξάνεται όταν τα στοιχεία περιλαμβάνουν τις εισαγωγές που περιέχονται στις εξαγωγές. Εάν ένα προϊόν εξάγεται πρώτα για να μεταποιηθεί σε ένα άλλο κράτος και στη συνέχεια εισάγεται στη χώρα προέλευσης για τελική επεξεργασία και τελική εξαγωγή, περιλαμβάνεται δύο φορές στις στατιστικές ().

3.3.2. Στην έκθεση διαπιστώνεται ότι η κατανάλωση είναι ο σταθερότερος παράγοντας ανάπτυξης.

3.3.3. Το ποσοστό του ΑΕγχΠ που διατίθεται για επενδύσεις μειώθηκε από 24 % σε 19 %, σε μία 20ετία. Με άλλα μέτρα μπορεί να επιτευχθεί προσωρινή ανάπτυξη, όμως μία βιώσιμη υψηλότερη ανάπτυξη μπορεί να επιτευχθεί και με την αύξηση του ποσοστού των επενδύσεων. Λέγεται ότι ένας από τους λόγους της μείωσης του ποσοστού των επενδύσεων ήταν η πτώση της αποδοτικότητας. Όσον αφορά την πιο προβληματική περίοδο, της δεκαετίας του '80 και '90, όταν η αποδοτικότητα αυξήθηκε και πάλι χωρίς όμως, παράλληλη αύξηση του ποσοστού των επενδύσεων, δεν διαπιστώνονται σχόλια.

3.3.4. Μολονότι το εξωτερικό εμπόριο της ΕΕ αντιπροσωπεύει μόνο το 8 % του ΑΕγχΠ, εντούτοις οι συνέπειες για την απασχόληση και την ανάπτυξη ήταν θετικές. Αυτό ισχύει, ιδίως για τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1990 όταν η αύξηση των εξαγωγών αντιστάθμισε την πτώση της εσωτερικής ζήτησης. Ωστόσο, ο διεθνής ανταγωνισμός δημιουργεί την ανάγκη για συνεχείς αλλαγές της παραγωγής προκειμένου να καταστεί δυνατή η εκμετάλλευση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων και των νέων τεχνολογικών καινοτομιών.

3.4. Ο ανταγωνισμός

3.4.1. Για ολόκληρη την ΕΕ, η αύξηση της παραγωγικότητας αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την ανταγωνιστικότητα, η οποία έχει ως αποτέλεσμα υψηλότερους πραγματικούς μισθούς και υψηλότερα κέρδη. Η προσοχή πρέπει να εστιασθεί στην παραγωγικότητα και τις επενδύσεις προκειμένου να δοθεί θετική διάσταση στην ανταγωνιστικότητα.

3.4.2. Αντίθετα, όταν μειώνεται η εθνική ανταγωνιστικότητα συζητούνται συχνά αρνητικά μέτρα, όπως η υποτίμηση, χειρότερες κοινωνικές συνθήκες, μείωση των φόρων για λόγους ανταγωνισμού ή αύξηση των κρατικών ενισχύσεων. Παρόμοια μέτρα μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα προσωρινές βελτιώσεις, μακροπρόθεσμα όμως πιθανόν να μειώσουν την ανάγκη για μεταβολές και επενδύσεις. Η ανταγωνιστικότητα αποτελεί θέμα των επιχειρήσεων και όχι των κρατών.

3.4.3. Σύμφωνα με την έκθεση, η συνήθης αύξηση της παραγωγικότητας ανέρχεται σε 2 %, το 50 % περίπου της οποίας οφείλεται στην τεχνική πρόοδο και το άλλο 50 % στην αντικατάσταση των εργατικών χειρών από μηχανές. Αναφέρονται ορισμένες πιθανές ερμηνείες σχετικά με τις αιτίες της χαμηλής αύξησης της παραγωγικότητας τα τελευταία 20 χρόνια σε σύγκριση με παλαιότερα. Οι τεχνολογικές μεταβολές ανεκόπησαν και οι αγορές έχουν μάλλον κορεστεί με προϊόντα. Βελτιώσεις της παραγωγής μπορεί να υπάρχουν, δεν έχουν όμως καταχωρηθεί ορθώς π.χ. από τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η περίοδος προγραμματισμού μειώθηκε, πράγμα που οδήγησε σε μείωση των επενδύσεων.

3.5. Οι δυνατότητες ανάπτυξης του εργατικού δυναμικού

3.5.1. Εκτός των 18 εκατ. ανέργων και των 9 εκατ. που πιθανόν να εμφανίζονταν στην αγορά εργασίας, εάν υπήρχε απασχόληση, το εργατικό δυναμικό μπορεί να αυξηθεί περαιτέρω στην περίπτωση που συνεχισθεί η αύξηση των εργαζομένων γυναικών. Ακόμη και εάν υπήρχε επαρκής αριθμός θέσεων απασχόλησης, εντούτοις, δεν θα μπορούσαν όλοι να απασχοληθούν αμέσως. Το μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελεί το επίπεδο κατάρτισης και τα ειδικά προσόντα που απαιτούνται στη σημερινή αγορά εργασίας, αλλά και η ανάγκη για φροντίδα των παιδιών, για μεταφορές και άλλα παρόμοια θέματα.

3.5.2. Η βελτίωση της ποιότητας του εργατικού δυναμικού θεωρείται ως το κύριο στοιχείο για μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη και για υψηλότερη παραγωγικότητα.

3.6. Προσέγγιση των οικονομικών πολιτικών

3.6.1. Σταδιακά, οι οικονομικές πολιτικές των κρατών μελών, έγιναν πιο ομοιόμορφες. Αυτό οφείλεται πρώτα απ'όλα στην εσωτερική αγορά που οδήγησε σε μεγάλες αγορές, σε περισσότερο ανταγωνισμό και σε υψηλότερη παραγωγικότητα. Δεν αυξήθηκαν μόνο οι ροές των εμπορευμάτων μεταξύ των χωρών αλλά και οι άμεσες επενδύσεις.

3.6.2. Η διαδικασία υλοποίησης της ΟΝΕ οδήγησε επίσης σε μία πιο ομοιόμορφη οικονομική πολιτική, πράγμα που, σύμφωνα με την έκθεση, οδήγησε σε χαμηλό πληθωρισμό, σε μείωση που δημοσιονομικού ελλείμματος, σε μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας σε υψηλά κέρδη, σε εμπορικό πλεόνασμα, σε ικανοποιητικές αυξήσεις μισθών και σε περιορισμό των κινδύνων αστάθειας και των συναλλαγματικών αναταραχών.

3.6.3. Πιο περιορισμένη είναι η προσέγγιση όσον αφορά τα εισοδήματα και την ανάπτυξη στις «χώρες της Ένωσης», όπως αναφέρεται στην έκθεση.

3.6.4. Η σε παγκόσμια κλίμακα απορρύθμιση των χρηματοπιστωτικών αγορών έχει συμβάλει στη βελτίωση της κινητικότητας των κεφαλαίων, πράγμα που μπορεί να οδηγήσει στην καλύτερη κατανομή των πόρων. Ωστόσο, αυτό θέτει αυστηρότερους περιορισμούς στις ενέργειες των επιχειρήσεων και των κυβερνήσεων.

3.6.5. Συνολικά, είναι δυνατό, όπως πράττει η έκθεση, να διαπιστωθεί ότι τούτο δημιούργησε νέες μακροοικονομικές συνθήκες για την οικονομική πολιτική των κρατών μελών.

3.7. Τα συμπεράσματα της έκθεσης

3.7.1. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έκθεσης, με μία συντονισμένη μακροοικονομική και διαρθρωτική πολιτική μπορούν να ενισχυθούν τα αποτελέσματα της ανάπτυξης, χωρίς αυτό να οδηγήσει σε πληθωρισμό.

3.7.2. Πρέπει να δοθεί προσοχή και στην αλληλεπίδραση μεταξύ της μακροοικονομικής πολιτικής και των διαρθρωτικών πολιτικών. Η πρώτη καθορίζει τα γενικά πλαίσια για την οικονομική ανάπτυξη, ενώ η δεύτερη θα συμβάλει στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των αγορών, τόσο όσον αφορά τα εμπορεύματα και τις υπηρεσίες όσο και την αγορά εργασίας.

3.7.3. Στο συμπλήρωμα της έκθεσης για το 1997 αναφέρεται ότι η εσωτερική ζήτηση είναι τώρα αυτόνομη και ότι η αναμενόμενη ανάπτυξη κατά την περίοδο 1997-1999 θα οδηγήσει στην αύξηση τόσο της κατανάλωσης όσο και των επενδύσεων. Αναφέρεται ακόμη ότι η μακροοικονομική πολιτική πρέπει να είναι συντονισμένη ώστε να διαρκέσει η περίοδος ευημερίας.

3.7.4. Η έμφαση στις επενδύσεις σε ανθρώπινους πόρους και στην άσκηση ενεργούς πολιτικής στην αγορά εργασίας συμπληρώθηκε με τις διαρθρωτικές επενδύσεις οι οποίες είναι εξίσου σημαντικές για την ανταγωνιστικότητα. Η συμβολή της πολιτικής για την αγορά εργασίας εκτιμάται σε 1,5 % του ΑΕγχΠ, από το οποίο λιγότερο του συνιστάται στη λήψη δραστήριων μέτρων. Οι κρατικές επενδύσεις μειώθηκαν από 4 % σε 2,3 % του ΑΕγχΠ την τελευταία 20ετία.

4. Η οικονομική εικόνα της Ευρώπης πρέπει να συμπληρωθεί

4.1. 18 εκατομμύρια άνεργοι και 57 εκατομμύρια φτωχοί

4.1.1. Τα 18 εκατομμύρια περίπου άνεργοι αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 10 % του εργατικού δυναμικού. Το επίκεντρο της εξέτασης αποτέλεσε το επίπεδο των ανέργων και πάνω από όλα οι επιπτώσεις τους στις κρατικές δαπάνες. Κάθε άνεργος αντιπροσωπεύει και μία «κοινωνική» δαπάνη. Εκτός από τις οικονομικές συνέπειες για τους κρατικούς προϋπολογισμούς, τα αποτελέσματα αυτά είναι απαράδεκτα για το κοινωνικό σύστημα στο οποίο προσβλέπει η Ευρώπη.

4.1.2. Για τους κρατικούς προϋπολογισμούς το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο, διότι δεν αντιμετωπίζουν μόνο το πρόβλημα των επιδομάτων ανεργίας, αλλά και εκείνο των οικογενειών των ανέργων. Μπορεί να θεωρηθεί ότι η μεγάλη πλειοψηφία των 57 εκατ. ανέργων, που υπολογίζεται ότι υπάρχουν στην ΕΕ σήμερα, οφείλεται στο ότι ένα ή περισσότερα μέλη πτωχών οικογενειών είναι άνεργα. Οι λοιπές κοινωνικές δαπάνες, μη εισπραχθέντες φόροι εισοδήματος, δαπάνες λόγω εγκληματικότητας κλπ. καθίστανται κρατικά έξοδα που σχετίζονται άμεσα με την ανεργία.

4.1.3. Ο αριθμός των 57 εκατομμυρίων υπολογίζεται με βάση το πόσα άτομα έχουν εισόδημα κατώτερο από το 50 % του μέσου όρου της χώρας. Αυτό σημαίνει ότι σύμφωνα με τον ορισμό αυτό φτωχοί υπάρχουν σε όλες τις χώρες, αλλά ότι το επίπεδο της φτώχειας εξαρτάται από το επίπεδο εισοδήματος των χωρών. Σε κάθε χώρα το σύνολο εξαρτάται από την κατανομή του εισοδήματος. Η πλέον συνήθης αιτία της φτώχειας είναι η ανεργία. Στον πίνακα 2 υπάρχει μία εκτίμηση, του 1992, για τη φτώχεια στις διάφορες χώρες της ΕΕ ().

4.2. Οι φτωχοί και η ζήτηση

4.2.1. Οι άμεσες επιπτώσεις που έχει η φτώχεια στην οικονομία είναι μεγάλης σημασίας, αλλά ακόμη μεγαλύτερες είναι ίσως οι επιπτώσεις από την έλλειψη ζήτησης. Αυτές οι αυτονόητες συνέπειες της φτώχειας δεν εξετάζονται ποτέ. Ποιές είναι οι επιπτώσεις τους στην ανάπτυξη και την απασχόληση; Άνω του 10 % του πληθυσμού της ΕΕ θα έχει χαμηλό εισόδημα, ακόμη και εάν όλοι μπορούσαν να βρουν εργασία. Για να καταστεί δυνατόν να προσδιορισθεί το μέγεθος της απώλειας της ζήτησης, χρειάζεται να γνωρίζουμε το επίπεδο του εισοδήματός τους στην περίπτωση που θα είχαν εργασία. Για παράδειγμα, με 10 % άνεργους φτωχούς χωρίς εργασία χάνεται, περίπου, 20 % πιθανού εισοδήματος το οποίο αποτελεί για το ΑΕγχΠ απώλεια της τάξης του 2 %.

4.2.1.1. Με βάση το παράδειγμα αυτό, περισσότερο από το 50 % της αυξήσεως της ζήτησης που θα προέλθει από τους φτωχούς θα καταλήξει στον κρατικό προϋπολογισμό, μεταξύ άλλων, με τη μορφή φόρων. Με το παράδειγμα αυτό αποδεικνύεται ότι, από το 3 % του δημοσιονομικού ελλείμματος που έχουν οι περισσότερες χώρες, τουλάχιστον το 1 % εξαρτάται από την κατανομή αυτή του εισοδήματος.

4.2.2. Πολλές σκέψεις μπορούν να γίνουν σχετικά με το πρόβλημα της φτώχειας. Το πώς χρησιμοποιείται το εισόδημα εξαρτάται από το μέγεθός του. Χαμηλό εισόδημα σημαίνει μικρότερη αποταμίευση, μεγαλύτερη ζήτηση των απολύτως αναγκαίων προϊόντων και εξάρτηση περισσότερων ατόμων από το δημόσιο τομέα. Αυτά έχουν, κατά συνέπεια, αντίκτυπο στις επενδύσεις, στην παραγωγή και στο μέγεθος του δημόσιου τομέα.

4.2.3. Με βάση τις σύντομες αυτές σκέψεις καθίσταται σαφές ότι είναι καιρός να τεθεί το θέμα της κατανομής εισοδήματος. Η καταπολέμηση του πληθωρισμού και η εξυγίανση των δημοσιονομικών κυριάρχησαν, όμως τώρα η σε μεγαλύτερο βαθμό καταπολέμηση της ανεργίας, μέσω μιας αποτελεσματικής πολιτικής για την αγορά εργασίας, και η βελτίωση των προσόντων μπορούν να θεωρηθούν ως ζητήματα προτεραιότητας στις ευρωπαϊκές συζητήσεις. Εάν είναι δυνατόν να λυθούν μακροπρόθεσμα τα προβλήματα, τότε στην ημερήσια διάταξη θα πρέπει να εγγραφεί και το πρόβλημα της κατανομής του εισοδήματος.

4.3. Μεγάλες ανάγκες για κατάρτιση

4.3.1. Η σύγχρονη αγορά εργασίας απαιτεί από τους εργαζόμενους περισσότερη κατάρτιση από άλλοτε. Σύμφωνα με την Επιτροπή το 10 % όλων των τεχνολογιών αντικαθίστανται με νέες κάθε χρόνο, ενώ η φυσιολογική ανανέωση της αγοράς εργασίας είναι 2-3 % (νεοεισερχόμενοι και συνταξιοδοτούμενοι). Κατά πόσον οι αριθμοί είναι πραγματικά ή κατά πόσον αποτελούν προσπάθεια υπολογισμού δεν έχει σημασία αφού τονίζουν ένα πρόβλημα, που τελικά είναι τόσο μεγάλο ώστε να απαιτεί πολιτικές προσπάθειες.

4.3.2. Η κατάρτιση όσων εισέρχονται για πρώτη φορά στην αγορά εργασίας πρέπει να ανταποκρίνεται στη ζήτηση. Πρέπει, κατά συνέπεια, να βελτιωθούν οι επαφές μεταξύ του εκπαιδευτικού χώρου και της αγοράς εργασίας. Ωστόσο, η αποφασιστική προσπάθεια πρέπει να γίνει από τους εργαζόμενους και τους άνεργους.

4.3.3. Όλοι σήμερα θεωρείται ότι συμμερίζονται την άποψη ότι η πολιτική που ακολουθείται για την αγορά εργασίας πρέπει να είναι αποτελεσματική και ότι εξαρτάται, σε ορισμένο βαθμό, από την κατάρτιση. Αυτό αναφέρεται στις κατευθυντήριες γραμμές της Συνόδου Κορυφής για την Απασχόληση. Η επιλογή είναι σαφής σχετικά με το ποιοι θα επωφεληθούν από τις προσπάθειες - οι άνεργοι.

4.3.4. Όμως, ακόμη και για το μεγαλύτερο μέρος του υπολοίπου, που είναι το 90 % του εργατικού δυναμικού - οι εργαζόμενοι - ισχύει το ίδιο, δηλαδή κατάρτιση. Έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες όσον αφορά το Στόχο 4 των Διαρθρωτικών Ταμείων σχετικά με την εξέλιξη των προσόντων. Η έκταση των προσπαθειών είναι σαφώς ανεπαρκής, ιδίως όταν ληφθούν υπόψη οι εκτιμήσεις της Επιτροπής σχετικά με τις ανάγκες. Στην περίπτωση αυτή απαιτούνται δυναμικές πρωτοβουλίες στα πλαίσια των κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση.

4.4. Η έκταση και ο προσανατολισμός των επενδύσεων

4.4.1. Είναι σαφής η μείωση του ποσοστού του ΑΕγχΠ που προορίζεται για επενδύσεις - από 24 % μειώθηκε σε 19 %. Οι ιδιωτικές επενδύσεις από 20 % μειώθηκαν σε μόλις 17 % και οι του δημοσίου από 4 % σε μόλις 2,5 % του ΑΕγχΠ. Οι συνέπειες όμως από τη μείωση των ιδιωτικών επενδύσεων ήταν διπλάσιες, σε σχέση με τις δημόσιες επενδύσεις, όσον αφορά την αύξηση του ΑΕγχΠ. Από την άλλη πλευρά, οι δημόσιες επενδύσεις μειώθηκαν σχεδόν κατά το ήμισυ. Η μείωσή τους μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην ιδιωτικοποίηση.

4.4.2. Είναι όμως απαραίτητο να γνωρίζουμε ποια κατηγορία επενδύσεων μειώθηκε, τόσο από τις ιδιωτικές όσο και από τις δημόσιες. Είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε γιατί συνέβησαν μεταβολές και ποιες ήταν οι συνέπειες τους. Στους πραγματικούς κλάδους είναι συχνά ορθό να μειώνονται οι επενδύσεις, ενώ πρέπει να αυξάνονται στους κλάδους με μέλλον. Χαρακτηρίζεται η ανάπτυξη από παρόμοιες μεταβολές;

4.4.3. Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι οι δημόσιες επενδύσεις μειώθηκαν προκειμένου να εκπληρωθεί η απαίτηση για σύγκλιση. Αυτό είναι ατυχές λόγω της ζωτικής σημασίας των επενδύσεων για την ανάπτυξη και την απασχόληση. Γι'αυτό προτρέπουμε την Επιτροπή να προτείνει στα κράτη μέλη να ερευνήσουν με ποιο τρόπο μπορεί να αποφευχθούν οι αρνητικές συνέπειες στις επενδύσεις.

4.4.4. Τα κράτη μέλη πρέπει να αντιμετωπίσουν τις δημόσιες επενδύσεις με βάση τις συνέπειές τους στην απασχόληση και την παραγωγικότητα. Οι δημόσιες επενδύσεις χρειάζονται για να αυξηθεί το γενικό επίπεδο ζήτησης και συγχρόνως μέσω των επενδύσεων να αυξηθούν οι δυνατότητες της οικονομίας, ώστε να μην υπάρξει καμία ανησυχία όσον αφορά τις συνέπειες του πληθωρισμού.

4.4.5. Ακόμη και εάν οι δημόσιες επενδύσεις (π.χ. έργα υποδομής) έχουν μεγάλη σημασία για την ανταγωνιστικότητα, πρέπει εντούτοις να συνοδεύονται και με αύξηση των ιδιωτικών επενδύσεων προκειμένου το συνολικό ποσοστό του ΑΕγχΠ για επενδύσεις επανέλθει στο προηγούμενο μέγεθός του.

4.4.6. Αποτελεί πρόβλημα η συγκέντρωση επαρκών στατιστικών στοιχείων για την εκπαίδευση, τόσο τη δημόσια όσο και την ιδιωτική. Μόνο όταν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με την εξέλιξη των επενδύσεων και τις ανάγκες για τα διάφορα είδη ειδικοτήτων, μπορεί να αποφασισθεί κατά πόσον χρειάζονται περαιτέρω ενέργειες.

4.4.7. Τότε θα μπορέσουμε να αποφανθούμε εάν η μείωση των παραδοσιακών επενδύσεων είναι πραγματικά ανησυχητική. Μπορεί οι επενδύσεις σε ανθρώπινους πόρους να υπερβαίνουν τις αντίστοιχες σε πάγια κεφάλαια. Στην περίπτωση αυτή η μείωση των επενδύσεων σε πάγια κεφάλαια μπορεί να είναι αποδεκτή, χωρίς όμως επαρκείς στατιστικές και αναλύσεις είναι νωρίς να εξαχθούν συμπεράσματα.

4.4.8. Μία άλλη πτυχή είναι ότι η αύξηση του ποσοστού παροχής υπηρεσιών οδηγεί σε χαμηλότερο ποσοστό παγίων επενδύσεων και υψηλότερο άυλων επενδύσεων, που ούτε όμως και αυτό παρουσιάζεται στα στατιστικά στοιχεία.

4.4.9. Παρά τις σκέψεις αυτές, αυτό που συνηγορεί υπέρ του ότι δεν θα πρέπει να αποδεχθούμε μείωση των επενδύσεων σε πάγια κεφάλαια είναι ότι καθένας μπορεί να διαπιστώσει ότι υπάρχει ανάγκη για παρόμοιες επενδύσεις. Ένα παράδειγμα είναι τα διευρωπαϊκά δίκτυα. Ο εφοδιασμός των πόλεων με ύδωρ, με εγκαταστάσεις αποχέτευσης, η νοσοκομειακή και υγειονομική περίθαλψη των ηλικιωμένων είναι ένα δεύτερο παράδειγμα. Επειδή η παραγωγικότητα αυξήθηκε ταχύτερα από την οικονομική ανάπτυξη, ήταν δύσκολη η δημιουργία επαρκών θέσεων εργασίας. Αυτό δείχνει επίσης ότι είναι αναγκαία η αύξηση των επενδύσεων.

4.4.10. Με λίγα λόγια, υπάρχει μεγάλη ανάγκη για νέες στατιστικές στον τομέα των επενδύσεων, οι οποίες εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Επιτροπής. Ακόμη και χωρίς παρόμοιες στατιστικές μπορεί να διαπιστωθεί ότι ο προσανατολισμός των πολιτικών προσπαθειών είναι πολύ σαφής. Χρειάζεται αύξηση των πάγιων επενδύσεων, από το σημερινό 19 % του ΑΕγχΠ, και μαζικές επενδύσεις για την κατάρτιση. Είναι επίσης απαραίτητο να εφαρμόζονται ταχύτερα οι καινοτομίες στην παραγωγή μέσω επενδύσεων.

5. Ανάπτυξη μιας πιο συντονισμένης οικονομικής πολιτικής

5.1. ΟΝΕ

5.1.1. Αυτό που επετεύχθη μέσω των προετοιμασιών για την ΟΝΕ αποτελεί την αφετηρία για τη συνέχιση των εργασιών. Η επίτευξη σύγκλισης σήμαινε θυσίες, μεταξύ άλλων, με τη μορφή ανεργίας. Οι συνέπειες επιδεινώθηκαν λόγω λανθασμένης συγκυριακά πολιτικής η οποία εφαρμόσθηκε, στις αρχές της δεκαετίας του '90, όταν η οικονομική συγκυρία ήταν δυσμενής.

5.1.2. Όταν επιτευχθούν οι στόχοι της σύγκλισης τότε η κατάσταση θα αλλάξει - θα προκύψουν ορισμένες νέες αρνητικές παρενέργειες, όχι εντός της ΕΕ, ταυτόχρονα με ορισμένες θετικές συνέπειες. Οι θετικές είναι, μεταξύ άλλων, τα χαμηλά επιτόκια, ότι οι επιχειρήσεις δεν δεσμεύουν τόσο μεγάλα κεφάλαια για τις τυχόν διακυμάνσεις των τιμών συναλλάγματος και ότι μπορούν να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικότερα οι συνήθεις οικονομικές αναταραχές. Όλες αυτές οι συνέπειες της σταθερότητας είναι ευνοϊκές για την ανάπτυξη και την απασχόληση. Έτσι, οι πραγματικοί παράγοντες επηρεάζουν τις αποφάσεις για επενδύσεις περισσότερο από ό,τι σε περίοδο υψηλού πληθωρισμού και αστάθειας των τιμών συναλλάγματος. Η επιρροή που ασκούσαν στην πολιτική οι τιμές συναλλάγματος και οι χρηματαγορές έχει κάπως μειωθεί.

5.1.3. Η ΟΚΕ έχει διατυπώσει τις απόψεις της για την ΟΝΕ σε πολλές γνωμοδοτήσεις. Επιθυμούμε μόνον να τονίσουμε τη σχέση μεταξύ των δημόσιων επενδύσεων και του υπολογισμού του ελλείμματος του προϋπολογισμού, καθώς και τον περαιτέρω οικονομικό συντονισμό ο οποίος πρέπει να ακολουθήσει στα ίχνη της ΟΝΕ.

5.2. Μεγάλες προσδοκίες για την απασχόληση

5.2.1. Για πολλά χρόνια η απασχόληση αποτελούσε ένα από τα κυριότερα θέματα των ημερήσιων διατάξεων του Συμβουλίου. Εξάλλου, για να έχουν οι προσδοκίες αποτελέσματα θα πρέπει να επηρεάσουν τις εργασίες του Συμβουλίου Υπουργών. Η πρώτη διεργασία άρχισε μετά τη συνάντηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Έσσεν, με ένα πρόγραμμα σημείων, το οποίο υποβλήθηκε στα κράτη μέλη. Πάντως, το σχέδιο της νέας Συνθήκης του Άμστερνταμ και η έκτακτη σύνοδος κορυφής σχετικά με την απασχόληση αποτέλεσαν αποφασιστικά βήματα.

5.2.2. Το σημαντικότερο με τους νέους κανόνες της Συνθήκης του Άμστερνταμ, οι οποίοι ήδη εφαρμόζονται, είναι ότι τα κράτη μέλη θα συνεχίσουν να λαμβάνουν μέτρα για τη μείωση της ανεργίας και την αύξηση της απασχόλησης, ενώ το Συμβούλιο Υπουργών θα χαράσσει την πολιτική για τα μέτρα αυτά. Επιπλέον, το Συμβούλιο των Υπουργών θα εξετάζει τα μέτρα που λαμβάνουν τα κράτη και θα διατυπώνει επίσης συστάσεις εάν κάτι μπορεί να βελτιωθεί. Έτσι, η ΕΕ ανέλαβε ένα νέο ρόλο σχετικά με τον προσανατολισμό και την παρακολούθηση της πολιτικής για την απασχόληση.

5.2.3. Από πολλά χρόνια, η πολιτική της ΕΕ για την απασχόληση κατευθύνεται και από τα Διαρθρωτικά Ταμεία. Μέσω των διάφορων στόχων, τα κράτη μέλη απορροφούν κονδύλια για τη βελτίωση των συνθηκών απασχόλησης. Η αποτελεσματικότητά τους δεν ήταν η αναμενόμενη όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Για το λόγο αυτό αποφασίσθηκε να δοθεί προτεραιότητα στη δημιουργία απασχόλησης. Η βασική διαφορά μεταξύ των Διαρθρωτικών Ταμείων και του κεφαλαίου της Συνθήκης του Άμστερνταμ περί απασχολήσεως είναι ότι τα πρώτα χρηματοδοτούν απευθείας τα εθνικά μέτρα για την απασχόληση. Ο άμεσος αυτός τρόπος επηρεασμού των μέτρων για τη δημιουργία απασχόλησης αποτελεί αναβάθμιση των φιλοδοξιών της πολιτικής της ΕΕ.

5.2.4. Στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι προσδοκίες για την απασχόληση μπορούν να βελτιωθούν περαιτέρω, μέσω μιας οικονομικής πολιτικής που θα συντονίζεται καλύτερα. Πιστεύουμε ότι στα κράτη μέλη θα πραγματοποιηθεί, κατά το πλείστον, η υλοποίηση της περαιτέρω συνεργασίας. Η μεταφορά, από τα κοινοτικά όργανα, πόρων της ΕΕ προς τα κράτη μέλη διαμέσου των Διαρθρωτικών Ταμείων αποτελεί μία καλή μέθοδο, ενώ πρέπει να αυξηθεί και η χρηματοδότηση των εθνικών προγραμμάτων από την ΕΤΕ και το ΕΤΑΕ. Ωστόσο, η περαιτέρω άμεση ανάμιξη στην πρακτική εφαρμογή μέσω της ΕΕ, δεν είναι η καλύτερη μέθοδος. Αντίθετα, πιστεύουμε ότι η μέθοδος που ακολουθείται στο κεφάλαιο για την απασχόληση της Συνθήκης του Άμστερνταμ αποτελεί τον ενδεδειγμένο τρόπο. Ωστόσο, φρονούμε ότι με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ δεν επετεύχθη η καλύτερη δυνατή αξιοποίηση της μεθόδου αυτής.

6. Δυνατότητες αύξησης της παραγωγής και της απασχόλησης στην Ευρώπη

6.1. Μπορεί να αυξηθεί στην ΕΕ η παραγωγή και η απασχόληση; Τι μπορεί να γίνει με τις σημερινές δυνατότητες παραγωγής; Πώς μπορούν να αυξηθούν; Θα εξετάσουμε την οργάνωση της αγοράς εργασίας και τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες.

6.2. Η αξιοποίηση των δυνατοτήτων

6.2.1. Στον πίνακα 3 παρουσιάζεται η αύξηση της αξιοποίησης των δυνατοτήτων στη βιομηχανία της (Δυτικής) Γερμανίας μετά το 1970. Ο μέσος όρος της περιόδου αυτής ανήλθε τουλάχιστον στο 84 %, ενώ τώρα είναι 87 %. Το επίπεδο αυτό είναι της δεκαετίας του '60. Το χαρακτηριστικό της δεκαετίας του 1960 ήταν η πλήρης απασχόληση, και η σχετικά υψηλή ζήτηση παραγωγής, ενώ η σημερινή (Δυτική) Γερμανία γνωρίζει υψηλή ανεργία και σχετικά υψηλά επίπεδα ζήτησης και παραγωγής.

6.2.2. Η εξέλιξη της απασχόλησης στη Γερμανία και στην Ευρώπη κατά τη δεκαετία του 1990 δεν εξαρτάται από τις ανεκμετάλλευτες δυνατότητες παραγωγής, αλλά μάλλον από την πολύ χαμηλή ζήτηση. Η ευρωπαϊκή παραγωγή και απασχόληση δεν μπορούν να αυξηθούν μόνο μέσω της καλύτερης εκμετάλλευσης των δυνατοτήτων παραγωγής. Δεν είναι το ίδιο με το να ισχυρίζεται κανείς ότι δεν είναι καθόλου δυνατή η αύξηση της παραγωγής μέσω της καλύτερης εκμετάλλευσης των δυνατοτήτων παραγωγής.

6.2.3. Ακόμη και στην κοινωνική οικονομία μπορεί να γίνει λόγος για αξιοποίηση δυνατοτήτων, εάν παρατηρήσουμε το πλεόνασμα που αποταμιεύθηκε στον ιδιωτικό τομέα και την ανεργία. Στην ΕΕ υπάρχει μεγάλο αποταμιευτικό πλεόνασμα. Υπολογίζεται στο 5 % του ΑΕγχΠ της ΕΕ, δηλαδή αντιστοιχεί σε 350 δισεκατ. Ecu περίπου (16 % του ΑΕγχΠ της Γερμανίας). Εκτός της ανασφάλειας για το μέλλον, στην οποία οφείλεται η επιθυμία της αποταμίευσης, το μεγάλο δημοσιονομικό έλλειμμα κατέστησε αναγκαία μία υψηλή ιδιωτική αποταμίευση.

6.2.4. Όταν το έλλειμμα μειώνεται, χρειάζεται «κινητοποίηση» του πλεονάσματος της αποταμίευσης για να αυξηθεί η παραγωγή και η απασχόληση στην Ευρώπη. Στην περίπτωση που επιτυγχάνεται η αύξηση των επενδύσεων, τότε τα αποτελέσματά της είναι θετικά στην παραγωγική ικανότητα και, κατά συνέπεια, στις δυνατότητες ανάπτυξης. Γι'αυτά όμως ισχύουν ορισμένοι κανόνες. Ο σημαντικότερος είναι η σταθερότητα τιμών. Αυτό στρέφει την προσοχή στον τρόπο λειτουργίας της αγοράς εργασίας και κατ'ακολουθία στην πολιτική για την αγορά εργασίας.

6.3. Η αγορά εργασίας στην Ευρώπη

6.3.1. Στόχος της νομισματικής πολιτικής είναι η σταθερότητα των τιμών. Όταν αυξάνεται η απασχόληση στην Ευρώπη, με αποτέλεσμα την αύξηση των μισθολογικών και πληθωριστικών πιέσεων, εφαρμόζεται μία νομισματική πολιτική λιτότητας ώστε να εξουδετερώνεται η αύξηση της απασχόλησης. Γι'αυτό, ο τρόπος λειτουργίας της αγοράς εργασίας είναι καθοριστικής σημασίας προκειμένου να μην αντιμετωπίζεται η αύξηση της απασχόλησης από μία παρόμοια πολιτική.

6.3.2. Υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ του ποσοστού των μακρόχρονα ανέργων. Το ποσοστό των νέων ανέργων διαφέρει. Στις αγορές εργασίας ορισμένων χωρών παρατηρούνται μεγάλες διαφορές μεταξύ επιμέρους ομάδων. Οι διαφορές αυτές σημαίνουν ότι μεταξύ των χωρών, η βέλτιστη πολιτική για την αγορά εργασίας δεν είναι η ίδια. Γενικά, οι προσπάθειες για την ανάπτυξη της εκπαίδευσης και των ειδικοτήτων είναι καθοριστικής σημασίας για όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Τα αποτελέσματα γι'αυτές θα είναι βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

6.3.3. Πρώτον, η εκπαίδευση συμβάλλει στην καλύτερη κάλυψη των αναγκών του ιδιωτικού τομέα και στην αποφυγή προβλημάτων παραγωγής, στοιχεία που συνεπάγονται αύξηση των μισθολογικών και πληθωριστικών πιέσεων. Επειδή η ανεργία κατανέμεται άνισα στις αγορές εργασίας, οι προσπάθειες για αύξηση της απασχόλησης μπορεί να σταματήσουν λόγω έλλειψης εργατικού δυναμικού. Συγχρόνως, η ανεργία μπορεί να είναι μεγάλη ακόμη και για άλλες κατηγορίες ατόμων με εκπαίδευση.

6.3.4. Δεύτερον, η εκπαίδευση καθιστά το άτομο τολμηρότερο στην αναζήτηση νέας εργασίας. Αυτό είναι σημαντικό για την ευρωπαϊκή αγορά εργασίας. Όπως ένα κοινωνικό σύστημα που λειτουργεί ορθώς, τόσο με επαρκή ασφάλεια όσο και με παροχή κινήτρων για εργασία, έτσι και η καλύτερη εκπαίδευση μπορεί να αυξήσει τους εκούσια διακινούμενους στην αγορά εργασίας.

6.3.5. Τρίτον, βελτιώνονται οι δυνατότητες ανάπτυξης. Το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης αυξάνει την παραγωγικότητα - το επίπεδο κατάρτισης του πληθυσμού μιας χώρας καθορίζει μακροπρόθεσμα το υψηλό βιοτικό επίπεδο. Η αυξημένη παραγωγικότητα που συνεπάγονται τα μέτρα στον τομέα της κατάρτισης καθιστά επίσης δυνατή τη μεγαλύτερη αύξηση των μισθών.

6.3.6. Ένας σημαντικός παράγοντας, όταν εξετάζονται τα διαρθρωτικά προβλήματα της αγοράς εργασίας, είναι η ταχύτητα και η κατανομή της αύξησης της απασχόλησης. Η «φυσιολογική ανεργία» (NAIRU, non-accelerating inflation rate of unemployment) δεν είναι σταθερή. Εάν η ανεργία μειώνεται γρήγορα, τότε μπορούν να δημιουργηθούν προβλήματα παραγωγής που οδηγούν σε πληθωριστικές πιέσεις ακόμη και με ένα σχετικά υψηλό επίπεδο ανεργίας. Συμβαίνει το αντίθετο όταν υπάρχει υψηλό ποσοστό ανεργίας στην περίπτωση που η αύξηση της απασχόλησης αφορά μόνο ορισμένα επαγγέλματα. Αντίθετα, εάν υπάρχει ισορροπία μεταξύ των επαγγελμάτων, οι πολιτικές για την αγορά εργασίας και την εκπαίδευση μπορούν να παρακολουθήσουν της αύξηση της απασχόλησης και να ικανοποιήσουν τη ζήτηση του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας για νέο εργατικό δυναμικό. Ακόμη, δεν δημιουργούνται προβλήματα παραγωγής με υψηλή ανεργία. Ο παράγοντας NAIRU μπορεί να επηρεασθεί θετικά εάν προσαρμοσθεί στον τύπο των μεταβολών της αγοράς εργασίας.

6.3.7. Για να επηρεάζεται θετικά ο παράγοντας NAIRU πρέπει η πολιτική για την οικονομική συγκυρία να συνδυάζεται με μέτρα διαρθρωτικής πολιτικής. Η διαρθρωτική πολιτική στην αγορά εργασίας είναι αποτελεσματικότερη σε περιόδους αυξημένης απασχόλησης. Δεν δημιουργεί η ίδια θέσεις απασχόλησης, αλλά μπορεί να τις διασφαλίσει. Εάν καταστεί δυνατή η αύξηση της ελαστικότητας της αγοράς εργασίας μέσω της διαρθρωτικής πολιτικής, τότε μπορεί επίσης η βελτίωση της οικονομικής συγκυρίας να μην διαταραχθεί από προβλήματα παραγωγής.

6.3.8. Οι παρατηρήσεις αυτές είναι επίκαιρες σήμερα όταν, σε όλο και περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η ανεργία αρχίζει να μειώνεται. Η τάση αυτή παρουσιάζεται στον πίνακα 4, με τη βοήθεια των υπολογισμών του ΟΟΣΑ για την ανεργία κατά την περίοδο 1994-1998.

6.3.9. Όπως αναφέρεται ανωτέρω, μεταξύ των αγορών εργασίας των κρατών μελών υπάρχουν διαφορές. Όμως, υπάρχουν και σημαντικές ομοιότητες, μεταξύ άλλων, η επίδραση των αμοιβών μεταξύ των χωρών. Το Ardejderbevegelsens Erhvervsrεd (Επαγγελματικό Συνδικαλιστικό Σωματείο) της Δανίας (1997) προσπάθησε να υπολογίσει τη διεθνή επίδραση των αμοιβών. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι αυξήσεις των αμοιβών των εμπορικών εταίρων διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διάρθρωση των αμοιβών. Αυτό σημαίνει ότι πέραν των άμεσων επιπτώσεων στο ενδοευρωπαϊκό εμπόριο, είναι δυνατόν τα πολιτικοοικονομικά μέτρα μιας χώρας να επηρεάσουν και άλλες χώρες μέσω των αμοιβών. Επομένως, μία επιτυχημένη πολιτική για την αποφυγή προβλημάτων στην παραγωγή επηρεάζει όχι μόνο την εξέλιξη των αμοιβών στην ίδια τη χώρα, αλλά και τις αμοιβές στα άλλα κράτη της ΕΕ. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται περισσότερο και η ανάγκη για αντίστοιχη αντίδραση της νομισματικής πολιτικής.

6.4. Συνδυασμός ανάπτυξης και πληθωρισμού

6.4.1. Με υπολογισμούς για ένα διεθνές οικονομικό μοντέλο, που αναπτύχθηκε από το Ardejderbevegelsens Erhvervsrεd, παρουσιάζονται οι επιπτώσεις που έχει στην απασχόληση η αύξηση της ζήτησης. Το βασικό ερώτημα είναι ποια είναι η σημασία της αντίδρασης της αγοράς εργασίας όσον αφορά την απασχόληση και την ανάπτυξη ().

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

6.4.2. Από τον πίνακα φαίνεται ότι μεγάλος αριθμός θέσεων απασχόλησης κινδυνεύει - 2 εκατ. σχεδόν εξαρτώνται από την αντίδραση της αγοράς εργασίας. Μία στρατηγική στα πλαίσια της οποίας η τόνωση της δημοσιονομικής πολιτικής συνδυάζεται με μέτρα διαρθρωτικής πολιτικής που βελτιώνουν τις αντιδράσεις στην αγορά εργασίας, οδηγεί στην αύξηση της απασχόλησης. Αυτό είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αύξησης της απασχόλησης.

6.4.3. Δεν πρόκειται μόνο για σχέση μεταξύ μιας συντονισμένης δημοσιονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής. Οι επιπτώσεις στην ανάπτυξη και την απασχόληση που έχει, γενικά, η αύξηση της ζήτησης στον ιδιωτικό τομέα εξαρτώνται με τον ίδιο τρόπο από τις αντιδράσεις της αγοράς εργασίας. Αυτό παρουσιάζεται στον πίνακα 2, σύμφωνα με τον οποίο κίνητρο αποτελεί η μείωση των πλεονασμάτων της αποταμίευσης στον ιδιωτικό τομέα. Οι επιπτώσεις της αύξησης της ζήτησης εξαρτώνται από την αγορά εργασίας, δηλαδή από το κατά πόσο μπορεί να παρακολουθήσει τις μεταβολές.

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

6.4.4. Η κατάσταση της αγοράς εργασίας έχει βασική σημασία για τις συνέπειες επί της ισορροπίας του προϋπολογισμού. Στον πίνακα 2, οι διαφορές των κρατικών προϋπολογισμών αντικατοπτρίζουν τόσο τις συνέπειες της απασχόλησης όσο και των επιτοκίων. Όσο καλύτερα είναι τα αποτελέσματα της απασχόλησης τόσο μεγαλύτερη είναι η εξοικονόμηση από τις μεταβιβαστικές πληρωμές και τόσο περισσότερο αυξάνονται τα εισοδήματα από τη φορολογία. Όσο μικρότερες είναι οι επιπτώσεις επί του πληθωρισμού λόγω των μεταβολών των αμοιβών τόσο λιγότερο επηρεάζονται τα επιτόκια, πράγμα που μειώνει τις δημόσιες δαπάνες για πληρωμές τόκων. Σε περίοδο αύξησης της ανάπτυξης και της απασχόλησης, η διαρθρωτική πολιτική έχει θετικά αποτελέσματα ακόμη και στο υπόλοιπο του προϋπολογισμού.

6.4.5. Στην πράξη, η διαρθρωτική πολιτική και η πολιτική για την οικονομική συγκυρία αποτελούν, με τον τρόπο αυτό, προϋπόθεση η μία της άλλης. Η ανάκαμψη της οικονομικής κατάστασης γίνεται διαρκής εάν συνοδεύεται από μέτρα διαρθρωτικής πολιτικής. Μία εμφανής και θετική συνέπεια της διαρθρωτικής πολιτικής απαιτεί την αύξηση της παραγωγής και της απασχόλησης.

7. Πολιτικές δυνατότητες

7.1. Στη Σύνοδο Κορυφής για την Απασχόληση οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων δήλωσαν ότι η πολιτική απασχόλησης πρέπει να βασισθεί σε τρεις παράγοντες: στην κινητοποίηση όλων των τομέων πολιτικής της ΕΕ, στο συντονισμό της πολιτικής απασχόλησης των κρατών μελών και στο συντονισμό της μακροοικονομικής πολιτικής ().

7.2. Ως παράδειγμα πολιτικής συζήτησης παραθέτουμε ορισμένα από τα όσα ανέφεραν ο κ. Franco Modigliani, βραβείο Νόμπελ οικονομίας, και ο κ. Giorgio la Malfa ιταλός πολιτικός.

- Η ΕΕ πρέπει να καταπολεμήσει γρήγορα την ανεργία επενδύοντας μαζικά. Εάν δεν το πράξει, τότε απειλείται το μέλλον της ΟΝΕ.

- Η ανελαστικότητα της αγοράς εργασίας είναι μία ερμηνεία του προβλήματος, όχι όμως η μοναδική και πιθανόν όχι η σημαντικότερη. Οι χώρες με τα χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας έχουν συχνά και το χαμηλότερο μέσο όρο πληθωρισμού.

- Προσδιορισμός ενός στόχου για την απασχόληση ο οποίος θα εκπληρώνεται σταδιακά μεν, αλλά με γενική αύξηση των επενδύσεων. Μακροπρόθεσμα θα χρηματοδοτείται από τη μείωση των αναγκών για καταβολή επιδομάτων ανεργίας.

- Συμφωνία μεταξύ εργοδοτών, εργαζομένων και κυβερνήσεων για να αποφευχθούν οι επιδράσεις επί του πληθωρισμού όταν αυξάνεται η απασχόληση.

- Η πολιτική αυτή πρέπει να υλοποιηθεί από κοινού, αφού η αύξηση των επενδύσεων σε μία χώρα έχει επιπτώσεις και στις άλλες.

7.3. Ένας για όλους και όλοι για έναν

7.3.1. Για να παρουσιάσουμε τις διαφορές μεταξύ μιας μεμονωμένης επεκτατικής πολιτικής σε μία χώρα και μιας κοινής πολιτικής πραγματοποιήσαμε ορισμένους οικονομετρικούς υπολογισμούς. Το 1981 εφαρμόσθηκε στη Γαλλία μία πολιτική για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης μέσω κινήτρων για την αύξηση της ιδιωτικής κατανάλωσης και των ιδιωτικών και δημόσιων επενδύσεων. Το σημαντικότερο στοιχείο ήταν η αύξηση των βασικών μισθών και των κοινωνικών παροχών. Το φορολογικό σύστημα τροποποιήθηκε για την προώθηση των επενδύσεων. Τα μέτρα είχαν ως στόχο τη μείωση της ανεργίας μετά τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση. Η συναλλαγματική πολιτική οδήγησε σε σημαντική πτώση της τιμής του φράγκου.

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

7.3.2. Η ανάπτυξη στην ΕΕ, κατά τη διάρκεια των εν λόγω ετών, ήταν 0,2 %, 0,8 % και 1,6 %. Μολονότι σημειώθηκε αύξηση της δημόσιας απασχόλησης για ένα έτος στη Γαλλία, η ιδιωτική απασχόληση μειώθηκε, έτσι ώστε η συνολική εικόνα της ανάπτυξης έγινε αρνητική. Η ανεργία αυξήθηκε ακόμη περισσότερο, διότι αυξήθηκε και η προσφορά εργατικών χειρών.

7.3.3. Η νέα γαλλική πολιτική, αντίστοιχη της οποίας δεν εφαρμόσθηκε σε άλλες χώρες, οδήγησε στην επιδείνωση του ισοζυγίου πληρωμών. Η θετική εξέλιξη για την εμπιστοσύνη των καταναλωτών είχε αποφασιστική σημασία για την ανάπτυξη.

7.3.4. Για να παρουσιασθούν οι διαφορές μεταξύ μιας μεμονωμένης πολιτικής μεταβολής και μιας κοινής μεταβολής της πολιτικής όλων των χωρών της ΕΕ (9 χώρες στην περίπτωση αυτή), το Ardejderbevegelsens Erhvervsrεd της Δανίας παρουσίασε ένα οικονομικό πρότυπο σύμφωνα με το οποίο επέρχεται μεταβολή στις επενδύσεις που αυξάνονται σε 0,5 % του ΑΕγχΠ σε όλες τις χώρες. Η μεταβολή της πολιτικής της Γαλλίας περιέχει ορισμένα ακόμη στοιχεία.

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

7.3.5. Με μία κοινή οικονομική επεκτατική πολιτική έχουμε αύξηση της ανάπτυξης και περιορισμό της επιδείνωσης των ισοζυγίων πληρωμών και του προϋπολογισμού. Μία επεκτατική οικονομική πολιτική έχει ως συνέπεια την αύξηση της ζήτησης η οποία οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής και αυτή στην αύξηση των εισοδημάτων. Εάν επηρεασθεί και η εμπιστοσύνη των καταναλωτών τότε ενισχύεται και το αποτέλεσμα. Αυτό συνέβη στη Γαλλία το 1982. Σύμφωνα με το παράδειγμά μας, με τη μεμονωμένη επεκτατική οικονομική πολιτική της Γαλλίας αυξήθηκε η εμπιστοσύνη των καταναλωτών η οποία με τη σειρά της συνέβαλε στην αύξηση του ΑΕγχΠ κατά 0,7 %, το ισοζύγιο πληρωμών επιδεινώθηκε με 0,2 % ακόμη, και το υπόλοιπο του προϋπολογισμού βελτιώθηκε κατά 0,4 %. Στην πραγματικότητα, οι θετικές αυτές επιπτώσεις εξουδετερώθηκαν, μεταξύ άλλων, από την αύξηση των παροχών λόγω της αύξησης της ανεργίας και των υψηλότερων επιτοκίων.

7.3.6. Στο ίδιο παράδειγμα μπορούν να παρατηρηθούν και οι επιπτώσεις που υφίσταται ο τομέας της απασχόλησης των λοιπών χωρών, λόγω της γαλλικής υποτίμησης. Η υποτίμηση του φράγκου είχε ως βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα να αυξηθούν κατά 82 000 οι θέσεις εργασίας στη Γαλλία. Στη Γερμανία απωλέσθηκαν 34 000 θέσεις, στην Ιταλία 18 000, στη Μεγάλη Βρετανία 12 000 και στις άλλες χώρες της ΕΕ 12 000 θέσεις. Δηλαδή, όλη η αύξηση που σημείωσε η απασχόληση στη Γαλλία αντιστοιχεί στις απώλειες των άλλων χωρών, η δε κατανομή ήταν άνιση βάσει των εμπορικών προτύπων.

7.3.7. Δηλαδή, με λίγα λόγια, η εκ μέρους μιας μόνο χώρας τόνωση της οικονομίας κοστίζει ιδιαίτερα στο ισοζύγιο πληρωμών. Εάν όμως η επεκτατική οικονομική πολιτική ασκείται από κοινού, τότε τα οικονομικά αποτελέσματα ενισχύονται και εξουδετερώνονται, σε μεγάλο βαθμό, οι επιπτώσεις που υφίσταται το ισοζύγιο πληρωμών. Το γαλλικό παράδειγμα αποδεικνύει επίσης ότι μία επεκτατική οικονομική πολιτική μπορεί να αναχαιτίσει τις πτωτικές τάσεις - χάρη στην αύξηση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών. Δείχνει επίσης ότι μία πολιτική που μπορεί να αποκαλεστεί παράτολμη για μία χώρα μπορεί να είναι αποτελεσματική εάν είναι κοινή.

7.3.8. Τα αποτελέσματα που προέκυψαν λόγω των μεταβολών των συναλλαγματικών ισοτιμιών θα εκλείψουν όταν καθιερωθεί η ΟΝΕ. Τα αποτελέσματα όμως που προκύπτουν λόγω της αύξησης της παραγωγής σε μία χώρα εξαιτίας της επεκτατικής οικονομικής πολιτικής που εφαρμόζουν άλλες χώρες, θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Γι'αυτό πραγματοποιήθηκε και μία άλλη έρευνα για το τι συμβαίνει σήμερα και για τη σημερινή οικονομική κατάσταση και τα σημερινά κράτη μέλη της ΕΕ. Στην έρευνα αυτή οι υπολογισμοί έγιναν για μία επεκτατική οικονομική πολιτική με αύξηση κατά 1 % του ΑΕγχΠ. Σύμφωνα με τον κατωτέρω πίνακα, φαίνεται σαφώς ότι η συνεργασία αποδίδει καρπούς. Οι επιδράσεις στο ΑΕγχΠ και στην απασχόληση είναι ευνοϊκότερες όταν συμμετέχουν πολλές χώρες στην επεκτατική οικονομική πολιτική, ενώ οι αρνητικές μειώνονται σε ορισμένο βαθμό, όσον αφορά τον κρατικό προϋπολογισμό και το ισοζύγιο πληρωμών. Έχοντας υπόψη μεγάλο μέρος της ζήτησης προέρχεται από την ΕΕ, εάν το μέρος αυτό αυξηθεί μπορεί να προκύψουν περισσότερα οφέλη για την απασχόληση.

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

7.4. Η οικονομική πολιτική βασίζεται στον ανταγωνισμό των χωρών. Συνεπώς, η ανάπτυξη προέρχεται από τις εξαγωγές, δηλαδή από τη ζήτηση των άλλων χωρών, που δρουν ως ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η κατάσταση αυτή έχει μερικώς μεταβληθεί λόγω της εσωτερικής αγοράς και της ΟΝΕ. Όμως, η ανταγωνιστικότητα συνεχίζει να αντιμετωπίζεται ως αμυντικός παράγοντας, με τη μορφή μέτρων κατά των γειτονικών χωρών.

7.4.1. Όσον αφορά τις επιχειρήσεις, είμεθα υπέρ του πλήρους, όσο το δυνατόν, ανταγωνισμού. Ωστόσο, οι επιχειρήσεις προσπαθούν συχνά να τον αποφύγουν συγκροτώντας μονοπώλια. Για τα κράτη μέλη επιθυμούμε ευρεία συνεργασία και όχι τον μεταξύ τους ανταγωνισμό ο οποίος προκύπτει εάν το ένα προσπαθεί να ιδιοποιηθεί την παραγωγή και την απασχόληση του άλλου. Η νομοθεσία περί ανταγωνισμού στην ΕΕ είναι άκρως σημαντική, αλλά χρειάζονται πιο εναρμονισμένες κανόνες μεταξύ των χωρών προκειμένου να καταστεί δυνατός ένας αμιγής ανταγωνισμός μεταξύ των επιχειρήσεων.

8. Οικονομική σύγκλιση - όχι μόνο νομισματική

8.1. Περιγράψαμε το πώς ο καθορισμός των αμοιβών σε μία χώρα έχει συνέπειες και για τις άλλες χώρες. Ότι δεν πρόκειται για θεωρητικό παράδειγμα φαίνεται από το διάγραμμα 5. Για τις χώρες του διαγράμματος, κυρίως τις χώρες της ΕΕ, οι διαφορές όσον αφορά το ρυθμό αύξησης των αμοιβών μειώνονται διαδοχικά, ώστε για τη δεκαετία του 1990 να παρατηρούνται πολύ μικρές διακυμάνσεις. Η μεταβολή αυτή έχει γίνει χωρίς επίσημες διεθνείς συμφωνίες αλλά, η εναλλακτική λύση για αυξήσεις των αμοιβών στο ίδιο επίπεδο όπως των γειτονικών χωρών, λέγεται ανεργία.

8.2. Δεν είναι μόνον οι διαφορές μεταξύ των χωρών που έχουν υποστεί δραστικές αλλαγές, αλλά και το ύψος των αμοιβών. Οι αμοιβές μειώθηκαν σταδιακά. Συνεπώς, δεν μπορούμε να αναφερόμεθα μόνο σε σύγκλιση όσον αφορά τον πληθωρισμό αλλά και σε σύγκλιση των αμοιβών. Η μείωση του ρυθμού του πληθωρισμού και των ονομαστικών μισθών ακολούθησαν την ίδια κατεύθυνση. Κατά πόσον η πτώση των αμοιβών επέφερε και την πτώση του ρυθμού του πληθωρισμού ή εάν η πτώση που πληθωρισμού οδήγησε σε χαμηλότερες αμοιβές αποτελεί θέμα προς εξέταση. Το σημαντικότερο είναι η διαπίστωση ότι τόσο ο πληθωρισμός όσο και οι αυξήσεις των αμοιβών φαίνεται να έχουν σταθεροποιηθεί σε χαμηλό επίπεδο.

8.3. Αυτό είναι θετικό για τη σταθερότητα των αγορών αγαθών και εργασίας. Πρέπει ακόμη στην περίπτωση αυτή να καθιερωθούν ορισμένες σχέσεις μεταξύ των διαφόρων οικονομικών παραγόντων ώστε να λειτουργούν οι οικονομίες ικανοποιητικά και να μειωθεί η ανεργία. Η σχέση μεταξύ πληθωρισμού και αύξησης των αμοιβών είναι καθοριστικής σημασίας για την αύξηση της ζήτησης και για την απασχόληση (η κατανάλωση αποτελεί το 60 % του ΑΕγχΠ). Για τις οικονομίες που αναπτύσσονται πρέπει η αύξηση των αμοιβών να είναι πραγματική και όχι τυχαία. Επιπλέον, για να υπάρξουν κίνητρα για μεγαλύτερες επενδύσεις πρέπει, εκτός από τη ζήτηση της αγοράς, οι επενδύσεις να είναι προσοδοφόρες. Πρέπει δηλαδή η αύξηση της παραγωγικότητας να είναι υψηλότερη της πραγματικής αύξησης των αμοιβών, βάσει της παρούσας οικονομικής κατάστασης, και να διαρκεί μεγάλο διάστημα.

8.4. Παρά τη σύγκλιση των αυξήσεων των αμοιβών υπάρχουν μεγάλες διαφορές στη διαμόρφωση των μισθών. Τα τελευταία χρόνια διαπιστώθηκε ότι υπάρχει σχέση μεταξύ της θετικής εξέλιξης της απασχόλησης και των εθνικών τριμερών ή άλλων συμφωνιών για τους μισθούς κ.λπ. Ως παράδειγμα αναφέρονται η Ιρλανδία, η Ολλανδία, η Δανία, η Αυστρία, η Νορβηγία και η Φινλανδία, έστω και εάν διαφέρουν τα συστήματα και η εμβέλεια των αποφάσεων.

8.5. Επιθυμούμε επίσης να τονίσουμε ότι υπάρχει σύγκλιση σε ό,τι αφορά το εργατικό δίκαιο, την πολιτική για το περιβάλλον και τη φορολογική πολιτική υπό μορφή βασικών κανόνων.

8.6. Το πότε χρησιμοποιούνται οι βασικοί κανόνες αποφασίζεται σε επίπεδο ΕΕ. Κατά συνέπεια, σπανίως καθορίζουν οι βασικοί αυτοί κανόνες τα επίπεδα που θα ισχύουν σε διαφορετικές χώρες, αφού επιτρέπεται να έχει μία χώρα υψηλότερο επίπεδο. Η ΕΕ καθορίζει την κατεύθυνση των κανόνων, όχι όμως και την εμβέλειά τους.

8.7. Ο δρόμος που οδηγεί την ΟΝΕ και οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση χαράσσονται από την ΕΕ, όχι όμως και το ποια μέτρα πρέπει να υλοποιηθούν. Τα κριτήρια σύγκλισης της ΟΝΕ καθορίζουν τους στόχους των χωρών όχι όμως και τον τρόπο που θα επιτευχθούν. Οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση καθορίζουν την κατεύθυνση των «διαρθρωτικών» μέτρων σε 19 σημεία. Τα κράτη μέλη επιλέγουν τα συγκεκριμένα μέτρα, και μόνον όταν θεωρηθεί, σε επίπεδο ΕΕ, ότι τα μέτρα δεν απέδωσαν, επικρίνεται η επιλογή τους.

8.8. Η σύγκλιση που επιτεύχθηκε μέσω των σχετικών κριτηρίων, θα συνοδευτεί με μεγαλύτερη σύγκλιση και στους τομείς της πολιτικής στην αγορά εργασίας και της ανάπτυξης των προσόντων, τομείς οι οποίοι υπάγονται στις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση. Όμως, στα κράτη μέλη θα συνεχίσουν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές όσον αφορά το οικονομικό επίπεδο, την οικονομική δομή, τους κοινωνικούς κανόνες, ενώ ακόμη και η κατάσταση του κύκλου της οικονομικής συγκυρίας μπορεί να διαφέρει. Γι'αυτό, οι σημαντικές πολιτικές αποφάσεις θα εξακολουθήσουν να λαμβάνονται από τα κράτη μέλη. Είτε επιλεγούν μέτρα για τις δαπάνες ή τα έσοδα του δημόσιου, είτε επιλεγούν συγκεκριμένα ή γενικά μέτρα, είτε επιλεγεί η υλοποίηση οποιουδήποτε μέτρου στο δημόσιο τομέα ή η τόνωση των επιχειρήσεων στον ιδιωτικό τομέα, παρόμοιες αποφάσεις θα συνεχίσουν να λαμβάνονται από τα κράτη μέλη και στη μελλοντική οικονομία, της οποίας η σύγκλιση θα είναι ακόμη μεγαλύτερη.

9. Συμπεράσματα

9.1. Για να επιτευχθεί αποφασιστική μείωση της ανεργίας είναι ανάγκη να αυξηθεί η ανάπτυξη της οικονομίας, μία ανάπτυξη που να είναι βιώσιμη από άποψη περιβάλλοντος και από άλλες απόψεις. Η αύξηση της ανάπτυξης οδηγεί στη μείωση της ανεργίας. Όμως, με ποιόν τρόπο θα γίνουν αυτά; Στην πολιτική συζήτηση ζητείται όλο και περισσότερο να σταματήσει η απορρύθμιση της αγοράς εργασίας. Αυτό που χρειάζεται είναι μάλλον ο συνδυασμός της αύξησης της ζήτησης και των διαρθρωτικών μεταβολών με τη μορφή μιας δραστήριας πολιτικής για την αγορά εργασίας και επενδύσεις για την εκπαίδευση και την ανάπτυξη προσόντων. Η πολιτική δεν μπορεί να στραφεί προς τη μείωση των οικονομικών βαρών που οδηγεί σε διαρθρωτικές μεταβολές της οικονομίας. Γι'αυτό, προκειμένου να συνεχισθεί η παραγωγή στους μη κερδοφόρους τομείς απαιτείται η συμπίεση του κόστους, όπως ακριβώς και η ύπαρξη δυνατοτήτων κέρδους από την παραγωγή στους μελλοντικούς τομείς.

9.2. Η πολιτική στους τομείς της αγοράς εργασίας και της αναβάθμισης της εκπαίδευσης και των προσόντων ενισχύει τη θέση του ατόμου στην αγορά εργασίας. Χωρίς ζήτηση, η ανάπτυξη δεν δημιουργεί νέες θέσεις απασχόλησης. Μάλλον το αντίθετο μπορεί να συμβεί, όταν αποτελεσματικότερο και λιγότερο εργατικό δυναμικό ανταπεξέρχεται στη ζητούμενη παραγωγή. Είναι εμφανείς οι δυσχέρειες να ασκηθεί, σε εθνικό επίπεδο, αναπτυξιακή πολιτική που να βασίζεται στη ζήτηση. Όμως, παρόμοια πολιτική είναι δυνατόν να εφαρμοσθεί, σε επίπεδο ΕΕ, λόγω της οικονομικής ολοκλήρωσης. Τα προβλήματα ισορροπίας, που προκύπτουν σε μία χώρα, όπως στη Γαλλία το 1982, λόγω της επεκτατικής οικονομικής πολιτικής που εφαρμόσθηκε, εξομαλύνονται στην περίπτωση που περισσότερες χώρες ακολουθούν την ίδια πολιτική. Εάν όλα τα κράτη μέλη υιοθέτησαν την ίδια πολιτική, τότε οι θετικές συνέπειες θα μεγιστοποιηθούν και συγχρόνως θα ελαχιστοποιηθούν οι αρνητικές.

9.3. Σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, εάν και τα 15 κράτη μέλη της ΕΕ προέβαιναν σε μαζικές και συντονισμένες δημόσιες επενδύσεις, η απασχόληση θα μπορούσε να αυξηθεί με 5 εκατ. θέσεις. Τα προβλήματα που προκύπτουν σε ορισμένες χώρες, επειδή ακολουθούν μία επεκτατική οικονομική πολιτική που βασίζεται στη ζήτηση, όσον αφορά τον προϋπολογισμό, και το εμπορικό ισοζύγιο και τη διαφυγή των κεφαλαίων, μπορούν να λυθούν με το συντονισμό των πολιτικών σε επίπεδο ΕΕ. Παραμένει όμως ένα πρόβλημα, ο πληθωρισμός.

9.4. Οι εκτιμήσεις σχετικά με τον πληθωρισμό και τον προϋπολογισμό γίνονται, κατ'αρχάς, από τις κεντρικές τράπεζες οι οποίες είναι ανεξάρτητες. Η παγκοσμιοποίηση των αγορών ενισχύει την πολιτική αυτή. Στην πράξη, συχνά, η πολιτική λιτότητας, εκτός των σημαντικά χαμηλών αυξήσεων των μισθών και το χαμηλό πληθωρισμό, έχει βραχυπρόθεσμα, ως αποτέλεσμα την αύξηση της ανεργίας. Μία πιο επεκτατική οικονομική πολιτική μειώνει, με την ίδια λογική, την ανεργία, αλλά υπάρχει ο κίνδυνος αν μη τι άλλο, να αυξήσει συγχρόνως τον πληθωρισμό.

9.5. Με βάση τα ανωτέρω, δεν είναι δυνατόν να ληφθούν μέτρα για την ανεργία αλλά όχι και για τον πληθωρισμό. Μία βιώσιμη αναπτυξιακή πολιτική που στηρίζεται στη ζήτηση πρέπει να συνδυάζεται με αντιπληθωριστικά μέτρα. Σε ένα ρεαλιστικό και αξιόπιστο προβληματισμό, οι παράγοντες αυτοί δεν μπορούν να παραμεληθούν. Οι πολιτικοί πρέπει να προτείνουν εναλλακτικές λύσεις, οι οποίες να επιτρέπουν τόσο την ανάπτυξη που στηρίζεται στη ζήτηση όσο και την καταπολέμηση του πληθωρισμού.

9.5.1. Υποστηρίζεται ότι ο πληθωρισμός δεν αποτελεί σήμερα μεγάλο πρόβλημα. Το βασικότερο όμως είναι το πως επιτυγχάνεται ο έλεγχος του πληθωρισμού. Επιτεύχθηκε με μία πολιτική που είχε ως παρενέργεια τη χαμηλή ζήτηση και την υψηλή ανεργία. Για το λόγο αυτό, οι κεντρικές τράπεζες, σε μία κατά τα άλλα αμετάβλητη οικονομική κατάσταση, δεν πρόκειται να επιτρέψουν τον εν λόγω πληθωρισμό και την παρεπόμενη έντονη αύξηση της απασχόλησης. Αντίθετα, μία πολιτική μείωσης της ανεργίας κατά 50 % θα έχει ως αρνητικό αποτέλεσμα την αύξηση του πληθωρισμού.

9.5.2. Είναι όμως απαραίτητο να βρεθούν και άλλες μέθοδοι για τον περιορισμό του πληθωρισμού. Η μοναδική εναλλακτική λύση, η οποία δεν έχει επιπτώσεις στους ανθρώπους και στην κοινωνία, τις οποίες απορρίπτουμε για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, είναι η αλλαγή των διαδικασιών διαπραγμάτευσης και διαμόρφωσης των αμοιβών, ώστε να διατηρηθεί ο παρών ρυθμός αύξησης, των μισθών, έστω και εάν η ανεργία μειωθεί κατά το ήμισυ.

9.5.2.1. Οι κοινωνικοί εταίροι έχουν επίσης ένα βασικό ρόλο για την καταπολέμηση του πληθωρισμού. Το κόστος του εργατικού δυναμικού αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του κόστους παραγωγής εάν συνυπολογισθούν τα προηγούμενα στάδια παραγωγής. Οι αυξήσεις των αμοιβών, οι οποίες για πολύ χρόνο υπερβαίνουν σημαντικά την αύξηση της παραγωγικότητας, έχουν πάντα ως αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών.

9.5.2.2. Συνεπώς, τα κράτη μέλη πρέπει στις «Broad Economic Guidelines» αλλά και στα ετήσια προγράμματά τους για την απασχόληση να εξετάζουν επιμελώς τις ενέργειες στις οποίες προβαίνουν η κυβέρνηση, οι εταίροι και ο ιδιωτικός τομέας για να διατηρηθεί ο πληθωρισμός σε χαμηλό επίπεδο.

9.5.2.3. Κατ'αρχάς, αποτελεί κοινή ευθύνη των κοινωνιών να συγκρατήσουν την εξέλιξη των μισθών στα πλαίσια του χαμηλού πληθωρισμού και της αναγκαίας ζήτησης. Η μέθοδος συνίσταται σε πραγματικές αυξήσεις μισθών σε χαμηλά ονομαστικά επίπεδα, προκειμένου να αυξηθεί η αγοραστική δύναμη και συγχρόνως να συγκρατηθεί σε χαμηλά επίπεδα ο πληθωρισμός.

9.5.2.4. Πρέπει να θεσπισθεί νομοθεσία που, αφενός μεν, να επιτρέπει στους κοινωνικούς εταίρους να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους όσον αφορά τον καθορισμό των μισθών, αφετέρου δε, να παρέχει επαρκή εχέγγυα για τον καθορισμό των μισθών με τρόπο που να αποβαίνει προς όφελος όλων ().

9.5.2.5. Η διαδικασία σύγκλισης είχε ακόμη ως αποτέλεσμα ότι οι αυξήσεις των αμοιβών, ο πληθωρισμός και το έλλειμμα του προϋπολογισμού εναρμονίστηκαν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Η κατάσταση αυτή επιβάλει στους κοινωνικούς εταίρους την αύξηση της ανταλλαγής πληροφοριών πριν από τις διαπραγματεύσεις. Η ΟΚΕ προτείνει στα πλαίσια του κοινωνικού διαλόγου εκτός από τις ομάδες που δραστηριοποιούνται στους τομείς της οικονομίας, της αγοράς εργασίας και της κατάρτισης, να εξετάζουν οι εταίροι τη δυνατότητα συγκρότησης μιας ομάδας για την από κοινού εξέταση του θέματος της διαμόρφωσης των μισθών, χωρίς φυσικά να παρεμβαίνουν στις εθνικές διαπραγματεύσεις.

9.5.3. Στις χώρες που είναι αδύνατον να επιτευχθεί μία σταθερή διαμόρφωση των μισθών, επιδεινώνονται οι προοπτικές πρόσληψης, μειώνονται τα επιδόματα ανεργίας, η ανεργία δεν μειώνεται και σταδιακά μειώνονται και οι πραγματικοί μισθοί. Η επιδείνωση της ανταγωνιστικότητας επηρεάζει σοβαρά τις συνθήκες του εργατικού δυναμικού. Χωρίς δυνατότητα υποτίμησης, καθίσταται απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη άμεσα μόνο οι πραγματικοί παράγοντες.

9.6. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό. Είναι ανάγκη να γίνει κάτι και για διαρθρωτικά προβλήματα της αγοράς εργασίας. Η αγορά εργασίας της ΕΕ δεν λειτουργεί σωστά, εφόσον η απαίτηση για εξειδικευμένα επαγγέλματα και προσόντα δεν ικανοποιείται από το εκπαιδευτικό σύστημα. Το πρόβλημα αυτό αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για αυξημένη ευελιξία στην αγορά εργασίας.

9.6.1. Στην οικονομία, όταν οι επενδύσεις και η δραστηριότητα αυξάνονται, δημιουργεί χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για εργατικό δυναμικό με επαγγελματική κατάρτιση, χάσμα, το οποίο, όχι μόνο αποτελεί εμπόδιο για την ανάπτυξη, αλλά οδηγεί επίσης και σε υψηλότερο πληθωρισμό εάν υποκύψουν προβλήματα παραγωγής.

9.6.2. Η ισχυρότερη θέση ενός ατόμου στην αγορά εργασίας λόγω των αυξημένων ικανοτήτων και προσόντων του στην αγορά εργασίας, το οδηγεί να τολμά να αναλάβει τον κίνδυνο να δοκιμάσει νέες θέσεις απασχόλησης. Οι δημόσιες επενδύσεις για την εκπαίδευση πιθανόν να μειώθηκαν κατά τη διαδικασία σύγκλισης, γι'αυτό ως πρώτο βήμα οι επενδύσεις πρέπει να επανέλθουν στο προηγούμενο επίπεδό τους. Μακροπρόθεσμα, πρέπει να αυξηθούν περαιτέρω.

9.7. Η νέα Συνθήκη μας παρέχει καλύτερες δυνατότητες εκμετάλλευσης των κοινών παραγόντων για μείωση της ανεργίας. Αλλά δεν αρκεί μόνο η μία πλευρά - διαρθρωτική πολιτική με χαμηλές αυξήσεις των ονομαστικών μισθών και χαμηλό πληθωρισμό. Απαιτείται επίσης η ύπαρξη ζήτησης για την άσκηση επεκτατικής οικονομικής πολιτικής. Αυτό συμφωνεί θαυμάσια με την ανωτέρω πολιτική. Με τη γλώσσα των οικονομολόγων μπορεί να πει κανείς ότι το NAIRU μειώνεται με την άσκηση παρόμοιας πολιτικής και τότε οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να επιτρέψουν τη μεγαλύτερη ζήτηση χωρίς τροχοπέδη. Αυτό προϋποθέτει ότι δεν πρέπει πλέον για το σύνολο του εξωτερικού εμπορίου να θεωρείται το 23 % ως περιορισμός της πολιτικής, αλλά να ληφθούν μέτρα, για την επίτευξη του πολύ χαμηλότερου περιορισμού του κατά 8 %.

9.8. Στην πολιτική αυτή έχουν όλοι να διαδραματίσουν σημαντικούς ρόλους, οι κοινωνικοί εταίροι και άλλες οργανώσεις συμφερόντων, ο ιδιωτικός τομέας, οι κυβερνήσεις και τα όργανα της ΕΕ. Ως εκ τούτου, η τριμερής συνεργασία στα πλαίσια του κοινωνικού διαλόγου πρέπει να μπορεί να εξελιχθεί σε εταιρική σχέση για την απασχόληση, στην οποία οι εργαζόμενοι να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους, οι εργοδότες και ο ιδιωτικός τομέας τις δικές τους και οι κυβερνήσεις και η ΕΕ την υποχρέωση να εκμεταλλευθούν τις προϋποθέσεις αυτές για να ασκήσουν μία πιο επεκτατική οικονομική πολιτική για περισσότερη απασχόληση.

Βρυξέλλες, 2 Ιουλίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 1ης Οκτωβρίου 1997 με θέμα «Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την απασχόληση» ΕΕ C 355 της 21.11.1997 και γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 30ης Οκτωβρίου 1997 για την ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα «Πρόταση προσανατολισμών για τις πολιτικές απασχόλησης των κρατών μελών στο 1998» ΕΕ C 19 της 21.1.1998.

() Οι δαπάνες στην Ευρώπη ως οικονομική οντότητα αφορούν μόνο το εμπόριο αγαθών. Οι υπολογισμοί πριν από την επόμενη αναθεώρηση της έκθεσης δείχνουν ότι οι εξαγωγές εκτός ΕΕ ανέρχονται σε 9 % περίπου. Δείχνουν επίσης ότι η συμπερίληψη των υπηρεσιών έχει ως αποτέλεσμα να ανέρχεται το σύνολο των εξαγωγών εκτός ΕΕ σε 11 % περίπου. Επειδή τα στοιχεία αυτά δεν επηρεάζουν σημαντικά την ανάλυση, βασισθήκαμε στα δημοσιευθέντα στοιχεία.

() Για τη λεπτομερέστερη περιγραφή σχετικά με το πώς υπολογίζεται η φτώχεια, βλ. γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 1ης Ιουλίου 1998 με θέμα «Το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη».

() Στην κανονική κατάσταση υποτίθεται ότι οι αυξήσεις των αμοιβών ακολουθούν την ίδια καμπύλη όπως και στο παρελθόν. Στην «κατάσταση ελαστικότητας» υπάρχει μεγαλύτερη ελαστικότητα στην αγορά εργασίας, π.χ. μέσω αποτελεσματικής πολιτικής στην αγορά εργασίας και της ανάπτυξης των ειδικοτήτων. Οι πολιτικές αυτές οδηγούν σε χαμηλότερες αυξήσεις αμοιβών σε σχέση με άλλες καταστάσεις, όταν μειώνεται η ανεργία. Μειώνεται επίσης η ανάγκη για μία αντίρροπη αντίδραση της νομισματικής πολιτικής, όπως και η επιδείνωση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Για το λόγο αυτό, οι επιπτώσεις στην ανάπτυξη και την απασχόληση είναι μεγαλύτερες. Στην περίπτωση των «προβλημάτων παραγωγής» η αγορά εργασίας αδυνατεί να ανταποκριθεί και δημιουργούνται προβλήματα παραγωγής, τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα την προληπτική αντίδραση της νομισματικής πολιτικής και την επιδείνωση της ανταγωνιστικότητας. Στην περίπτωση αυτή η πρόσθετη αύξηση των αμοιβών υπολογίζεται σε 0,25 % κατ'έτος.

() «... συνέχιση και ανάπτυξη μιας συντονισμένης μακροοικονομικής πολιτικής υποστηριζόμενης από μία δραστήρια εσωτερική αγορά, η οποία θα θέσει τις βάσεις για βιώσιμη ανάπτυξη, νέο δυναμισμό, ανάπτυξη κλίματος εμπιστοσύνης που θα τονώσει την απασχόληση (...) Αναφορικά με το μακροοικονομικό πλαίσιο, για την ΕΕ είναι σημαντικό να συνεχίσει την αναπτυξιακή πολιτική που θα έχει ως στόχο τη σταθερότητα, την υγιή δημοσιονομική κατάσταση, τη συνοχή των μισθών και τις διαρθρωτικές αλλαγές.»

() Γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ με θέμα «Η πολιτική απασχόλησης και ο ρόλος των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων στην τρίτη φάση της ΟΝΕ» (υπό κατάρτιση) και με θέμα «Η απασχόληση και το Ευρώ» (υπό κατάρτιση).

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

1. Ευπωραϊκό σημείο - Εξαγωγή αγαθών σε τρέχουσες τιμές - Στατιστικές για το εξωτερικό εμπόριο

Κράτη μέλη

Εμπόριο με άλλα κράτη μέλη και τρίτες χώρες ως ποσοστό του ΑΕγχΠ

Η Ευρώπη ως οικονομική οντότητα

Εμπόριο με τρίτες χώρες

Εξαγωγές: 8 % του ΑΕγχΠ

Ενιαία Αγορά: 92 % του ΑΕγχΠ

Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής. Δεν αναφέρεται έτος για τα στοιχεία.

2. Ποσοστό φτώχειας ως αναλογία του μέσου εθνικού ή κοινοτικού διαθέσιμου εισοδήματος, 1992

(Δεν υπάρχουν στοιχεία για την Αυστρία)

Πηγή: ECHP 1994 και Nordic SLCs.

3. Αξιοποίηση δυναμικότητας: Γερμανική βιομηχανία (%), 1960-1997

Πηγή: EcoWin.

4. Αύξηση της ανεργίας (%), 1994-1998

Πηγή: OECD, Perspectives ιconomiques n° 62.

5. Ωρομίσθια στη μεταποιητική βιομηχανία

Μέσος όρος 1976-1980

Μέσος όρος 1981-1985

Μέσος όρος 1986-1990

Μέσος όρος 1991-1995

Πηγή: OCDE, Perspectives de l'emploi, 1997.