Πράσινη Βίβλος - Προς μία ευρωπαϊκή στρατηγική για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού

(υποβάλλεται από την Επιτροπή)

Σύνοψη

Η Ευρωπαϊκή Ένωση καταναλώνει όλο και περισσότερη ενέργεια και εισάγει όλο και περισσότερα ενεργειακά προϊόντα. Η Κοινοτική παραγωγή δεν επαρκεί για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών της Ένωσης. Ως εκ τούτου αυξάνεται συνεχώς η ενεργειακή εξάρτηση από το εξωτερικό.

Η αιφνίδια αύξηση των τιμών του πετρελαίου, που θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα να υπομονομευθεί η οικονομική ανάπτυξη στην Ευρώπη λόγω του τριπλασιασμού της τιμής του αργού πετρελαίου, άρχισε το Μάρτιο του 1999 και αποκαλύπτει για μία εις έτι φορά τις διαρθρωτικές αδυναμίες του ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήτοι το συνεχώς αυξανόμενο βαθμό ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης, το ρόλο του πετρελαίου ως καθοριστικού παράγοντα στην διαμόρφωση των τιμών της ενέργειας καθώς και τα απογοητευτικά αποτελέσματα των πολιτικών περιορισμού της κατανάλωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα κατορθώσει να απαλλαγεί από τη συνεχώς αυξανόμενη ενεργειακή εξάρτηση εφόσον δεν εφαρμοστεί δυναμική ενεργειακή πολιτική.

Εάν δεν ληφθούν μέτρα, μέσα σε 20 με 30 χρόνια, η Ένωση θα καλύπτει τις ενεργειακές της ανάγκες κατά 70 % με εισαγόμενα προϊόντα, ενώ σήμερα η αντίστοιχη εξωτερική εξάρτησή της ανέρχεται σε 50 %. Η έξαρτηση είναι εμφανής σε όλους τους οικονομικούς τομείς. Παραδείγματος χάριν οι μεταφορές, ο οικιακός τομέας και η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας εξαρτώνται ως επί το πλείστον από τους υδρογονάνθρακες και βρίσκονται στο έλεος των απρόσμενων διακυμάνσεων των διεθνών τιμών. Η διεύρυνση αναμένεται να εντείνει τις τάσεις αυτές. Οι συνέπειες της εξάρτησης είναι σημαντικές από οικονομική σκοπιά. Συγκεκριμένα οι εισαγωγές ενεργειακών προιόντων κατά το 1999 αντιπροσώπευαν 240 δισεκατ. ευρώ, ήτοι 6 % των συνολικών εισαγωγών και 1,2 % του ΑΕΠ. Από γεωπολιτική σκοπιά, 45% των πετρελαϊκών εισαγωγών προέρχονται από τη Μέση Ανατολή και 40% του εισαγόμενου φυσικού αερίου από τη Ρωσία. Παράλληλα δέον να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει ακόμη μέσα που θα της επέτρεπαν να επηρεάσει τη διεθνή αγορά.

Η μακροπρόθεσμη στρατηγική για θέματα ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβάλλεται να αποσκοπεί, τόσο για το καλό των πολιτών όσο και για την εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας, στη συνεχή φυσική διάθεση των ενεργειακών προϊόντων στην αγορά σε τιμές προσιτές για όλους τους καταναλωτές (ιδιώτες και βιομηχανικούς) εξασφαλίζοντας παράλληλα το σεβασμό του περιβάλλοντος και τις προοπτικές αειφόρου ανάπτυξης όπως ορίζονται από τη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρα 2 και 6).

Η ασφάλεια του εφοδιασμού δεν έχει ως στόχο να μεγιστοποιηθεί η ενεργειακή αυτονομία ή να ελαχιστοποιηθεί η εξάρτηση αλλά να μειωθούν οι κίνδυνοι που ενδεχομένως συνδέονται με αυτήν την εξάρτηση. Μεταξύ των επιδιωκόμενων στόχων συγκαταλέγονται η ισορροπία και η διαφοροποίηση των επιμέρους πηγών εφοδιασμού (ανά προϊόντα και γεωγραφικές περιοχές) καθώς και η προσχώρηση των χωρών παραγωγής στον ΔΟΕ.

Σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις οι οποίες χαρακτηρίζουν μία μεταβατική περίοδο μετασχηματισμού σε βάθος της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Κατά την επόμενη δεκαετία, οι ενεργειακές επενδύσεις τόσο για την αντικατάσταση ήδη υφισταμένων εγκαταστάσεων όσο και για την ανταπόκριση στις ολοένα αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες, θα επιβάλλουν στις ευρωπαϊκές οικονομίες να πραγματοποιήσουν επιλογές μεταξύ των ενεργειακών προϊόντων, οι οποίες θα επηρεάσουν, λόγω της αδράνειας που εμφανίζουν τα ενεργειακά συστήματα, τα επόμενα 30 χρόνια.

Οι ενεργειακές επιλογές της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαρτώνται από το διεθνές πλαίσιο, τη διεύρυνση ενδεχομένως σε 30 κράτη μέλη με διαφορετικές ενεργειακές διαρθρώσεις, αλλά κυρίως από το νέο πλαίσιο αναφοράς της αγοράς της ενέργειας: ήτοι την απελευθέρωση του τομέα και τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς.

Οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί, τους οποίους σήμερα συμμερίζεται στην πλειοψηφία της η κοινή γνώμη και οφείλονται στις βλάβες που προκαλεί η ενεργειακή αλυσίδα, είτε πρόκειται για ατυχήματα (πετρελαϊκές κηλιδες, πυρηνικά ατυχήματα, διαφυγή μεθανίου), είτε σχετίζονται με τις ρυπογόνες εκπομπές, έχουν καταδείξει τις αδυναμίες των ορυκτών καυσίμων και τα προβλήματα του πυρηνικού τομέα. Όσον αφορά την καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος, πρέπει να παραδεχθούμε ότι πρόκειται για σημαντική πρόκληση. Το πρόβλημα της αλλαγής του κλίματος πρέπει να αντιμετωπιστεί μακροπρόθεσμα από τη διεθνή κοινότητα. Οι στόχοι που έχουν καθοριστεί στο πρωτόκολλο του Κιότο αποτελούν απλώς ένα πρώτο στάδιο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σταθεροποίησε στο 2000 τις εκπομπές των αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, όμως πέραν της ημερομηνίας αυτής οι ως άνω εκπομπές θα αυξηθούν τόσο στην Ένωση όσο και στον υπόλοιπο κόσμο. Η αντιστροφή των παρατηρούμενων τάσεων κατά τα φαινόμενα είναι πολύ προβληματικότερη από όσο εθεωρείτο πριν από τρία χρόνια. Η επιστροφή σε μία έντονη οικονομική ανάπτυξη στις δύο όχθες του Ατλαντικού και στην Ασία, καθώς και η εξέλιξη της διάρθρωσης της ενεργειακής κατανάλωσης, ιδίως μάλιστα της σχετιζομένης με τον ηλεκτρισμό και τις μεταφορές, συνεπεία του τρόπου ζωής μας, συμβάλλουν στην αύξηση των εκπομπών των αερίων που επιτείνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου και ιδίως του διοξειδίου του άνθρακα. Η κατάσταση αυτή αποτελεί μείζονα τροχοπέδη για κάθε πολιτική προστασίας του περιβάλλοντος.

Εξάλλου, η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς της ενέργειας προβλέπει νέα θέση και ρόλο για την ενεργειακή ζήτηση. Οι νεοεμφανιζόμενες εντάσεις υποχρεώνουν τις κοινωνίες μας να καταλήξουν σε εφικτούς συμβιβασμούς: η μείωση των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας έρχεται σε αντίθεση με τις πολιτικές περιορισμού της αύξησης της ζήτησης και της καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος, ενώ παράλληλα λόγω του ανταγωνισμού που καθιερώνει η εσωτερική αγορά, μεταβάλλονται οι συνθήκες ανταγωνισμού των επιμέρους ενεργειακών πηγών (άνθρακας, πυρηνική ενέργεια, φυσικό αέριο, πετρέλαιο, ανανεώσιμες μορφές της ενέργειας).

Σήμερα, τα Κράτη Μέλη αλληλεξαρτώνται τόσο σε ό,τι αφορά τα θέματα της καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος όσο και σχετικά με την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Οιαδήποτε απόφαση ενεργειακής πολιτικής λαμβάνεται από ένα κράτος μέλος θα έχει αναπόφευκτα επιπτώσεις στη λειτουργία της αγοράς στα υπόλοιπα κράτη μέλη. Η ενεργειακή πολιτική απέκτησε Κοινοτική διάσταση μολονότι αυτό δεν έχει μεταφραστεί σε νέες Κοινοτικές αρμοδιότητες. Ως εκ τούτου κρίνεται σκόπιμο να αναλυθεί η δυνατότητα άσκησης ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής από άλλη πλευρά πέραν της εσωτερικής αγοράς, της εναρμόνισης, του περιβάλλοντος και της φορολογίας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να επιτύχει πληρέστερο έλεγχο του ενεργειακού πεπρωμένου της. Δέον να σημειωθεί ότι παρά τις επιμέρους κρίσεις που έπληξαν την ευρωπαϊκή οικονομία κατά την τελευταία τριακονταετία, δεν αναπτύχθηκε ιδιαίτερα ουσιαστικός διάλογος σχετικά με την επιλογή των επιμέρους ενεργειακών πηγών και ακόμα λιγότερο σχετικά με την ενεργειακή πολιτική στο πλαίσιο της ασφάλειας του εφοδιασμού. Σήμερα, η διπλή πίεση που ασκούν αφενός οι προβληματισμοί για το περιβάλλον και αφετέρου η νέα μορφή λειτουργίας της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας καθιστούν αναπόφευκτο το διάλογο αυτόν. Η κρίση των πετρελαϊκών τιμών μετά το 1999 καθιστά το διάλογο αυτό ιδιαίτερα επείγοντα.

Ο ως άνω διάλογος θα πρέπει να πραγματοποιηθεί λαμβάνοντας υπόψη ότι σήμερα η ενεργειακή κατανάλωση καλύπτεται κατά 41% από το πετρέλαιο, κατά 22% από το φυσικό αέριο, κατά 16 % από τα στερεά καύσιμα (γαιάνθρακας, λιγνίτης, τύρφη), κατά 15 % από την πυρηνική ενέργεια και κατά 6 % από τις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας. Εάν δεν αναληφθούν πρωτοβουλίες, το ενεργειακό ισοζύγιο θα εξακολουθήσει κατά το 2030 να βασίζεται ως επί το πλείστον στα ορυκτά καύσιμα: 38% πετρέλαιο, 29% φυσικό αέριο, 19% στερεά καύσιμα και μόλις 6% πυρηνική ενέργεια και 8 % ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Η Πράσινη Βίβλος σκιαγραφεί το πλαίσιο μιας μακροπρόθεσμης ενεργειακής στρατηγικής σύμφωνα με την οποία:

- Η Ένωση καλείται να εξισορροπήσει την πολιτική προσφοράς μέσω δράσεων που να είναι σαφώς υπέρ μίας πολιτικής για τη ζήτηση. Όντως, τα περιθώρια ελιγμών όσον αφορά τη δυνατότητα αύξησης της προσφοράς στην Κοινότητα είναι περιορισμένα σε σχέση με τις ανάγκες, ενώ τα αντίστοιχα περιθώρια για τη ζήτηση είναι πολύ περισσότερον υποσχόμενα.

- Όσον αφορά τη ζήτηση, η Πράσινη Βίβλος εκφράζεται υπέρ μιας ουσιαστικής μεταβολής της συμπεριφοράς των καταναλωτών, τονίζει την ιδιαίτερη σημασία των φορολογικών μηχανισμών για τον προσανατολισμό της ζήτησης προς καλύτερα ελεγχόμενες μορφές κατανάλωσης, που παράλληλα να σέβονται περισσότερο το περιβάλλον. Προτείνονται φορολογικές και παραφορολογικές εισφορές ώστε να επιβαρυνθούν οι επιμέρους μορφές ενέργειας ανάλογα με τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον. Οι τομείς των μεταφορών και των κτιρίων θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ενεργού πολιτικής για την εξοικονόμηση της ενέργειας και για τη διαφοροποίηση υπέρ των μη ρυπογόνων ενεργειών.

- Όσον αφορά την προσφορά, επιβάλλεται να αποδοθεί η δέουσα προτεραιότητα στην καταπολέμηση της ανόδου των θερμοκρασιών στην επιφάνεια του πλανήτη. Η ανάπτυξη των νέων και ανανεώσιμων μορφών ενέργειας (συμπεριλαμβανομένων των βιοκαυσίμων) αναμένεται να αποτελέσει καθοριστικό στοιχείο της ως άνω αλλαγής. Έχει καθοριστεί ως στόχος για το 2010 να διπλασιαστεί το μερίδιό τους από 6 σε 12% του ενεργειακού ισοζυγίου και από 14 σε 22% στην παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας. Αν συνεχιστούν οι παρούσες συνθήκες αναμένεται ότι η συμμετοχή τους θα παραμείνει περιορισμένη κατά τα επόμενα 10 έτη στο 7%. Μόνο συγκεκριμένα χρηματοοικονομικά μέτρα (κρατικές ενισχύσεις, φοροαπαλλαγές, χρηματοοικονομική στήριξη) θα μπορούσαν να συμβάλουν στην επίτευξη ενός τόσο φιλόδοξου στόχου. Μεταξύ των κατευθύνσεων προς διερεύνηση, θα μπορούσε να εξεταστεί το ενδεχόμενο οι αποδοτικές μορφές ενέργειας (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, πυρηνική ενέργεια) να χρηματοδοτούν την ανάπτυξη των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας, που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο σημαντικής υποστήριξης, όπως συνέβη με τις συμβατικές μορφές ενέργειας,.

Η μεσοπρόθεσμη συμβολή της πυρηνικής ενέργειας επιβάλλεται με τη σειρά της να αποτελέσει αντικείμενο ανάλυσης. Μεταξύ των στοιχείων που αναμφίβολα θα καλύψει ο διάλογος, αναμένεται να συμπεριληφθούν η απόφαση του μεγαλύτερου μέρους των κρατών μελών υπέρ της απαγκίστρωσης από την πυρηνική ενέργεια, η αντιμετώπιση της ανόδου θερμοκρασιών στην επιφάνεια του πλανήτη και η ασφάλεια του εφοδιασμού καθώς και η αειφόρος ανάπτυξη. Οποιαδήποτε είναι τα συμπεράσματα της ως άνω ανάλυσης, επιβάλλεται να συνεχιστεί η έρευνα στον τομέα των τεχνολογιών διαχείρισης των αποβλήτων και της διάθεσής τους υπό τις βέλτιστες δυνατές συνθήκες ασφάλειας.

Για τους υδρογονάνθρακες, των οποίων συνεχώς αυξάνουν οι εισαγωγές, κρίνεται σκόπιμο να προβλεφθούν ενισχυμένος μηχανισμός διατήρησης στρατηγικών αποθεμάτων, καθώς και νέες διαδρομές εισαγωγής.

Η τεχνολογική πρόοδος αναμένεται να ενισχύσει τις επιπτώσεις της ως άνω ενεργειακής στρατηγικής.

Η Επιτροπή προτείνει να αρχίσει ο διάλογος κατά το έτος 2001, με άξονα τα κύρια θέματα που αφορούν τις ενεργειακές επιλογές οι οποίες θα πρέπει να πραγματοποιηθούν. Δεν πρόκειται για πρόταση μιας «έτοιμης-με το κλειδί στο χέρι» στρατηγικής ασφάλειας του εφοδιασμού αλλά για την έναρξη διαλόγου που θα καινοτομήσει και θα εξετάσει σε βάθος τα θέματα που θα πρέπει πρωτίστως να εντοπιστούν, χωρίς να παραγνωρίζει ότι παράλληλα ενδέχεται να υπάρχουν και άλλα.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1ο ΜΕΡΟΣ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

I. Η ΑΝΕΦΙΚΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

A. Η ενεργειοβόρος οικονομία

1. Η απαγκίστρωση από το πετρέλαιο: η βιομηχανία

2. Όμηροι των υδρογονανθράκων: τα νοικοκυριά, ο τριτογενής τομέας και οι μεταφορές.

3. Η ενεργειακή διαφοροποίηση: ο ηλεκτρισμός και η θερμότητα

B. Οι περιορισμένοι Κοινοτικοί πόροι

1. Αβεβαιότητες σχετικά με την παραγωγή των υδρογονανθράκων

2. Η παρακμή της παραγωγής των ορυχείων

3. Ενδεχόμενη αφθονία των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας

Γ. Ο δέσμιος Γκιούλιβερ ή ο ενεργειακός εφοδιασμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης

1. Εξωτερική εξάρτηση της Ένωσης

2. Η εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη γεωγραφική της θέση: οι συναλλαγές για τα ενεργειακά προϊόντα

3. Η Ευρωπαϊκή Ένωση: ένας παράγοντας της διεθνούς αγοράς.

II ΟΙ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ

A. Τα μη επιθυμητά: η πυρηνική ενέργεια και τα στερεά καύσιμα

1. Η αμφισβήτηση της πυρηνικής ενέργειας

2. Το ένδοξο παρελθόν του άνθρακα

B. Πετρέλαιο: το ευνοημένο

1. Η πετρελαϊκή εξάρτηση

2. Η γεωπολιτική του πετρελαίου

3. Οι επιπτώσεις της τιμής του πετρελαίου

Γ. Οι πολλά υποσχόμενες εναλλακτικές ενεργειακές μορφές: φυσικό αέριο και ανανεώσιμες μορφές ενέργειας

1. Το φυσικό αέριο: προς μία νέα εξάρτηση

2. Οι νέες ενεργειακές μορφές και οι ανανεώσιμες μορφές ενέργειας: μια πολιτική προτεραιότητα

2ο ΜΕΡΟΣ: ΕΝΑ ΠΛΑΙΣΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

I. Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ

A. Τα νέα ερωτήματα

1. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής αποτελεί επείγουσα προτεραιότητα

2. Η μεγάλη πρόκληση: Τήρηση των διεθνών δεσμεύσεων

B. Ακατάλληλες απαντήσεις

1. Η φορολογική αναρχία

2. Η έλλειψη προσαρμοστικότητας των κρατικών ενισχύσεων

3. Η ανεξέλεγκτη ζήτηση

II Η ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΑΓΟΡΩΝ

A. Η εσωτερική αγορά του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας

1. Η δυναμική της αγοράς

2. Εμπόδια προς άρση

B. Η εσωτερική αγορά των πετρελαϊκών προϊόντων

1. Η αναδιάρθρωση της αγοράς

2. Η πολιτική του ανταγωνισμού

3Ο ΜΕΡΟΣ, Η ΕΞΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ: Η ΣΚΙΑΓΡΑΦΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ

I. ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥ ΕΦΟΔΙΑΣΜΟΥ

A. Οι σκόπελοι της ασφάλειας του εφοδιασμού

1. Οι φυσικοί κίνδυνοι

2. Οι οικονομικοί κίνδυνοι

3. Οι κοινωνικοί κίνδυνοι

4. Οι οικολογικοί κίνδυνοι

B. Οι προβλέψεις απεικονίζουν ενδεχόμενες αστάθειες

1. Παρουσίαση

2. Τα αποτελέσματα

II ΟΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Α. Ο έλεγχος της αύξησης της ζήτησης

1. Οριζόντιες πολιτικές

2. Οι τομεακές πολιτικές

B. Η διαχείριση της εξάρτησης από την προσφορά

1. Εσωτερική προσφορά

2. Η διατήρηση του ανταγωνισμού

3. Η εξασφάλιση του εξωτερικού εφοδιασμού

ΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

- Τεχνικό Κείμενο

- Ανάλυση των επιπτώσεων της φορολόγησης των καυσίμων στις τεχνικές επιλογές

- Ο άνθρακας μετά την λήξη της Συνθήκης ΕΚΑΧ

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΩΝ

Ευρώπη των 30 : Τελική κατανάλωση ενέργειας (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ανά πηγή ενέργειας και κράτος μέλος

Ευρώπη των 30 : ενεργειακή παραγωγή ανά καύσιμο: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Κόστος της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου

Προβλέψεις παραγωγής πετρελαίου στη Βόρεια Θάλασσα. Τρία σενάρια - Σύγκριση

Προέλευση των εισαγωγών ουρανίου στην Ένωση

Ευρώπη των 30 : συνολική ενέργεια: σενάριο αναφοράς (σε εκατομΤΙΠ)

Ευρώπη των 30 : Εξάρτηση ανά ενεργειακό προϊόν

Ακαθάριστη εσωτερική κατανάλωση (ως %) - 1998 - Ευρώπη των 15

Ακαθάριστη εσωτερική κατανάλωση (ως %) - 1998 - Ευρώπη των 30

Ευρώπη των 30 : πυρηνική ενέργεια: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Ευρώπη των 30 : άνθρακας: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Ευρώπη των 15 - εισαγωγές άνθρακος ατμοπαραγωγής από τρίτες χώρες - έτος 1999

Κόστος παραγωγής και εργασίας στην βιομηχανία του άνθρακα

Ευρώπη των 30 : πετρέλαιο: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ ΤΙΠ)

Ευρώπη των 15 : 1999 - Προέλευση των εισαγωγών αργού πετρελαίου

Αργό πετρέλαιο - Καλάθι τιμών του ΟΠΕΚ 1970-2000 (Ιανουάριος-Οκτώβριος)

Ευρώπη των 30 : φυσικό αέριο: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Ευρώπη των 15 : εισαγωγές φυσικού αερίου από τρίτες χώρες - έτος 1999

Ευρώπη των 30 : ανανεώσιμες μορφές ενέργειας: (σε εκατομ. ΤΙΠ)

Ευρώπη των 30 : εκπομπές CO2 συνδεόμενες με την ενέργεια (1990=100)

Οι αγωγοί φυσικού αερίου και οι πετρελαιαγωγοί στην Ευρώπη

Έσοδα από τους φόρους επί της ενέργειας και των μεταφορών ως ποσοστό του συνόλου των φορολογικών εσόδων και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης (1997)

Οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης στην αμόλυβδη βενζίνη

Συντελεστές ΦΠΑ στα κράτη μέλη κατά το 2000 ( ορισμένα προϊόντα και υπηρεσίες ως επί % ποσοστό)

Φορολογικοί συντελεστές στις υποψήφιες χώρες

Μερίδιο του πετρελαίου και του φυσικού αερίου στη συνολική κατανάλωση της ενέργειας το 1998, 2010, 2020 και το 2030

Η προβλεπόμενη αύξηση των εκπομπών του CO2 το 2010, 2020 και το 2030 συγκριτικά προς το 1990 (έτος αναφοράς του Πρωτοκόλλου του Κιότο

Εξάρτηση της Ευρωπαϊκής ¨Ενωσης και της Ευρώπης των 30 από τις εισαγωγές το 1998, 2010, 2020 και το 2030

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρούσα Πράσινη Βίβλος προέκυψε ως αποτέλεσμα της εξής διαπίστωσης : ότι αυξάνει ανησυχητικά η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης.

Το κείμενο έχει ως στόχο να εγκαινιαστεί διάλογος για το θέμα της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού. Ο πρόσφατος τριπλασιασμό της τιμής του αργού πετρελαίου στη διεθνή αγορά ήρθε να υπενθυμίσει το επίκαιρο του θέματος και τη σημασία της ενέργειας στην ευρωπαϊκή οικονομία. Η ασφάλεια του εφοδιασμού δεν αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση της ενεργειακής αυτονομίας ή την ελαχιστοποίηση της εξάρτησης, αλλά στον περιορισμό των κινδύνων που συνδέονται με την τελευταία. Μολονότι η ενεργειακή εξάρτηση δεν αποτελεί πρόβλημα που αντιμετωπίζεται εύκολα, η έννοια της ασφάλειας του εφοδιασμού ως αναφέρεται στη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 100) επιβάλλει να αναπτυχθεί προβληματισμός σχετικά με τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού (σε προϊόντα και γεωγραφικές ζώνες).

Δέον να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξαρτάται κατά πολύ από τον εξωτερικό εφοδιασμό. Σήμερα 50% των αναγκών της καλύπτονται από εισαγωγές, ενώ περίπου 70% των αναγκών της αναμένεται ότι θα καλύπτονται επίσης με εισαγωγές το 2030, με μια ακόμα μεγαλύτερη εξάρτηση σε ό,τι αφορά τους υδρογονάνθρακες, αν οι σημερινές τάσεις συνεχιστούν. Η ως άνω εξάρτηση ανερχόταν το 1999 σε 240 δισεκατ. ευρώ ήτοι 6% των συνολικών εισαγωγών και 1,2% του ΑΕΠ. Η ενεργειακή ασφάλεια πρέπει να αποσκοπεί, για το καλό των πολιτών και την εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας, στην εξασφάλιση της συνεχούς φυσικής διαθεσιμότητας ενεργειακών προϊόντων στην αγορά σε τιμές προσιτές για τους καταναλωτές (ιδιώτες και βιομηχανίες) με τελική προοπτική την αειφόρο ανάπτυξη που καθόρισε ως στόχο η Συνθήκη του Άμστερνταμ.

Ως εκ τούτου τίθεται το θέμα της σημασίας που επιβάλλεται να αποδώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση στην ασφάλεια του εφοδιασμού της. Το πρόβλημα οξύνεται περαιτέρω λόγω της επικείμενης διεύρυνσης και του επανακαθορισμού των σχέσεών μας με τους εταίρους μας (προμηθευτές και χώρες διαμετακόμισης).

- Έχουμε το δικαίωμα να κλείσουμε τα μάτια ενόψει μιας εξάρτησης που υπερβαίνει το 40% σε ό,τι αφορά το εισαγόμενο πετρέλαιο από τις χώρες παραγωγούς του ΟΠΕΚ;

- Είμαστε σε θέση να ανταποκριθούμε σε απρόβλεπτες αυξήσεις της τιμής του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, που έχουν ως αποτέλεσμα να συγκλονίζονται οι οικονομίες μας καθώς και οι οικονομίες των αναπτυσσομένων χωρών που δεν είναι παραγωγοί;

- Είναι δυνατόν να θεωρηθεί αποδεκτό ότι η διαμόρφωση των δικτύων μεταφοράς των υδρογονανθράκων αποτελεί πηγή αστάθειας για τον εφοδιασμό;

Κατά την επόμενη δεκαετία, θα είναι απαραίτητες να πραγματοποιηθούν ενεργειακές επενδύσεις, τόσο για την αντικατάσταση των παλαιών υποδομών όσο και για την ανταπόκριση προς ολοένα αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες στο νέο πλαίσιο της αγοράς ενέργειας (άνοιγμα του ανταγωνισμού στον τομέα αυτόν και περιβαλλοντικοί προβληματισμοί). Πρόκειται για μια ευκαιρία που θα πρέπει να αξιοποιηθεί ώστε να προαχθεί μία συνεπής ενεργειακή πολιτική σε Κοινοτικό επίπεδο.

Ενόψει των ως άνω περιορισμών, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να διαθέτει πολύ λίγες πηγές και εργαλεία για να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις. Η παρούσα Πράσινη Βίβλος περιγράφει τις ως άνω αδυναμίες και διατυπώνει σειρά συλλογισμών σχετικά με τους επιμέρους μηχανισμούς που θα ήταν δυνατόν να κινητοποιηθούν. Εντούτοις, οι ενεργειακοί προβληματισμοί έκαναν αισθητή την παρουσία τους ήδη από τα πρώτα βήματα της Ευρωπαϊκής οικοδόμησης. Δύο από τις τρεις συνθήκες για την συγκρότηση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αφορούν ενεργειακά θέματα: πρόκειται για τη συνθήκη ΕΚΑΧ και τη συνθήκη ΕΚΑΕ. Η έγκριση αυτών των δύο συνθηκών αποσκοπούσε πρωτίστως στο να εξασφαλίσει η Κοινότητα τακτικό και σωστό εφοδιασμό σε άνθρακα και σε πυρηνική ενέργεια. Αντίθετα στη συνθήκη ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, τα κράτη μέλη δεν επιχείρησαν να θεμελιώσουν κοινή πολιτική ενέργειας. Οι μετέπειτα προσπάθειες ενσωμάτωσης ενός κεφαλαίου σχετικά με την ενέργεια κατά τις διαπραγματεύσεις των συνθηκών του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ, δεν απέδωσαν αποτελέσματα. Η ενέργεια αναφέρεται τελικά αποκλειστικά και μόνο στο προοίμιο της συνθήκης του Άμστερνταμ.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν υπήρξε ποτέ ουσιαστικός Κοινοτικός διάλογος σχετικά με τις βασικές γραμμές μιας ενεργειακής πολιτικής. Τοιουτοτρόπως, έναντι των δυσχερειών που συχνά ανέκυπταν μετά από την έγκριση της συνθήκης της Ρώμης, ιδίως μάλιστα μετά από τις πρώτες πετρελαϊκές κρίσεις, το ενεργειακό πρόβλημα αντιμετωπίστηκε είτε στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς είτε στο πλαίσιο της εναρμόνισης, του περιβάλλοντος ή της φορολογίας.

Εν τούτοις οι προβληματισμοί σχετικά με την ασφάλεια του εφοδιασμού καλυπτόταν ήδη από τις διατάξεις της Συνθήκης της Ρώμης δεδομένου ότι η δυνατότητα παρέμβασης σε Κοινοτική κλίμακα για την αντιμετώπιση των δυσχερειών του εφοδιασμού προβλεπόταν ήδη στη Συνθήκη αυτή (τέως άρθρο 103). Υπενθυμίζεται ότι η απόφαση σχετικά με τα πετρελαϊκά αποθέματα βασίστηκε στο ως άνω άρθρο. Εν τούτοις μετά τη συνθήκη του Μάαστριχτ [1], η υλοποίηση των εν λόγω μέτρων συνεπάγεται τη λήψη αποφάσεων με ομοφωνία και όχι πλέον με ειδική πλειοψηφία (άρθρο 100 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση).

[1] Το νέο άρθρο απαιτεί να αποφασίζονται ομοφώνως τα ενδεδειγμένα για την οικονομική κατάσταση μέτρα, εφόσον παρατηρηθούν σοβαρές δυσχέρειες όσον αφορά τον ανεφοδιασμό ορισμένων προϊόντων.

Σήμερα, τα κράτη μέλη αλληλεξαρτώνται τόσο σε ό,τι αφορά τα θέματα της αντιμετώπισης της αλλαγής του κλίματος όσο και σχετικά με την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Οιαδήποτε απόφαση ενεργειακής πολιτικής λαμβάνεται από ένα κράτος μέλος έχει αναπόφευκτα επιπτώσεις στη λειτουργία της αγοράς στα υπόλοιπα κράτη μέλη. Η ενεργειακή πολιτική έχει αποκτήσει πλέον νέα Κοινοτική διάσταση. Ως εκ τούτου κρίνεται σκόπιμο να διερωτηθούμε κατά πόσον έχουν νόημα οι εθνικές αποφάσεις ενεργειακής πολιτικής που λαμβάνονται ασυντόνιστα. Όπως υπογράμμισε ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Prodi στις 3 Οκτωβρίου 2000 ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, "δεν είναι δυνατόν αφενός να λυπούμαστε για την έλλειψη ενιαίας και αποτελεσματικής ευρωπαϊκής παρέμβασης και αφετέρου να είμαστε ευχαριστημένοι με την αδυναμία των μέσων που διαθέτει η Κοινότητα προκειμένου να αναπτύξει δράση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα από την άποψη αυτή αποτελεί η πρόσφατη κρίση της αγοράς των πετρελαϊκών προϊόντων".

Η ανάλυση που επιχειρείται στην παρούσα Πράσινη Βίβλο έχει ως στόχο να αποδείξει, όσο το δυνατόν αντικειμενικότερα, ότι τα περιθώρια ελιγμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την προσφορά της ενέργειας είναι περιορισμένα. Επιχειρεί επίσης να αποδείξει, δίχως να λαμβάνει θέση, ότι οι σημαντικές προσπάθειες που θα πρέπει να καταβληθούν υπέρ των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας, θα εξακολουθήσουν να έχουν περιορισμένα αποτελέσματα συγκριτικά προς την αύξηση της ζήτησης. Οι συμβατικές μορφές ενέργειας θα εξακολουθήσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα να είναι αναντικατάστατες. Η προσπάθεια θα πρέπει να επικεντρωθεί στον προσανατολισμό της ενεργειακής ζήτησης ώστε να εξασφαλίζεται η τήρηση των δεσμεύσεων που αναλήφθηκαν στο Κιότο λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη την ασφάλεια του εφοδιασμού.

Ποια συγκεκριμένα μέτρα είναι δυνατόν να ληφθούν εκτός της διατύπωσης γενικών αρχών; Αυτό είναι το θέμα που η παρούσα Πράσινη Βίβλος επιδιώκει να καταστήσει επίκεντρο ενός διαλόγου, ιδίως με αφετηρία τα δεκατρία ερωτήματα που διατυπώνονται στο τέλος του παρόντος εγγράφου και τα οποία συνοψίζονται κατωτέρω, προκειμένου να διευκολυνθεί ο αναγνώστης.

Η ανάλυση που επιχειρήθηκε στο πλαίσιο της παρούσας Πράσινης Βίβλου οδήγησε σε τρεις διαπιστώσεις :

- Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από εξωτερικές ενεργειακές πηγές. η διεύρυνση αναμένεται ότι δεν θα μεταβάλει την κατάσταση ως προς αυτό. Βάσει των σημερινών προβλέψεων, το 2030 η εξάρτηση θα ανέρχεται σε 70%.

- Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει περιορισμένα περιθώρια ελιγμού όσον αφορά την επίδραση που μπορεί να ασκήσει στις συνθήκες ενεργειακής προσφοράς. Η Ένωση θεωρείται ότι πρωτίστως μπορεί να αναπτύξει δράση στο επίπεδο της ζήτησης και κυρίως της εξοικονόμησης της ενέργειας στα κτίρια και τις μεταφορές.

- Η Ευρωπαϊκή Ένωση επί του παρόντος δεν είναι σε θέση να ανταπεξέλθει στην πρόκληση της αλλαγής του κλίματος και να σεβαστεί τις δεσμεύσεις που έχει προς τούτο αναλάβει στο Κιότο.

Βάσει των ως άνω διαπιστώσεων η Επιτροπή θα επιθυμούσε να επικεντρωθεί ο διάλογος για την ασφάλεια του εφοδιασμού στα κάτωθι βασικά ερωτήματα:

1. Δύναται η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποδεχθεί την αύξηση της εξάρτησης της από εξωτερικούς ενεργειακούς πόρους χωρίς να διακινδυνεύσει τον ασφαλή εφοδιασμό και την Ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα; Για ποιες μορφές ενέργειας θα ήταν σκόπιμο, εφόσον αυτό είναι απαραίτητο, να εξεταστεί το ενδεχόμενο πολιτικής-πλαισίου για τη διαχείριση των εισαγωγών; Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται σκόπιμο να δοθεί το προβάδισμα σε μια οικονομική προσέγγιση: βάσει του κόστους της ενέργειας ή σε μια γεωπολιτική προσέγγιση: με γνώμονα τον κίνδυνο της διακοπής του εφοδιασμού;

2. Η υλοποίηση της εσωτερικής ευρωπαϊκής αγοράς, η οποία καθίσταται ολοένα και πιο ολοκληρωμένη και στην οποία κάθε απόφαση που λαμβάνεται σε ένα κράτος έχει επιπτώσεις στα υπόλοιπα, δεν συνεπάγεται συνεπή και συντονισμένη πολιτική σε Κοινοτικό επίπεδο; Ποια θα πρέπει να είναι τα στοιχεία μιας τέτοιας πολιτικής και ποια η θέση των κανόνων ανταγωνισμού;

3. Η ασυνέπεια των φορολογικών πολιτικών και των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της ενέργειας αποτελεί ή όχι εμπόδιο για την ανταγωνιστικότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Δεδομένης της αποτυχίας των προσπαθειών που έχουν καταβληθεί για την εναρμόνιση της έμμεσης φορολογίας, δεν θα ήταν σκοπιμότερο να επανεξεταστεί εξ´αρχής το θέμα της ενεργειακής φορολογίας, λαμβάνοντας υπόψη ενεργειακούς και περιβαλλοντικούς στόχους;

4. Στο πλαίσιο ενός διαρκούς διαλόγου με τις χώρες παραγωγούς ποιο θα πρέπει να είναι το περιεχόμενο των συμφωνιών για τον εφοδιασμό και για την προαγωγή των επενδύσεων; Λαμβάνοντας υπόψη τη σημασία που θα πρέπει να αποδοθεί ιδίως στην εταιρική σχέση με τη Ρωσία, πως θα ήταν δυνατόν να εξασφαλιστεί η σταθερότητα των ποσοτήτων, των τιμών και των επενδύσεων;

5. Η συγκρότηση αποθεμάτων ασφαλείας, όπως ήδη έχει πραγματοποιηθεί για το πετρέλαιο, θα έπρεπε να ενισχυθεί και να επεκταθεί και σε άλλες ενεργειακές μορφές όπως για παράδειγμα το φυσικό αέριο ή ο άνθρακας; Θα ήταν δυνατό να εξεταστεί το ενδεχόμενο μιας περισσότερο Κοινοτικής διαχείρισης των αποθεμάτων και αν ναι, με ποιούς στόχους και διαδικασίες εφαρμογής; Μήπως ο κίνδυνος της φυσικής διακοπής του εφοδιασμού σε ενεργειακά προϊόντα δικαιολογεί τη λήψη ακριβότερων μέτρων για την πρόσβαση σε πόρους;

6. Πως θα ήταν δυνατόν να εξασφαλιστεί η ανάπτυξη και η καλύτερη λειτουργία των δικτύων για τη μεταφορά της ενέργειας στην Ένωση και στις γειτονικές χώρες, κατά τρόπο που να επιτρέπει την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να εξασφαλίζει την ασφάλεια του εφοδιασμού;

7. Η ανάπτυξη ορισμένων ανανεώσιμων μορφών ενέργειας προϋποθέτει να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες όσον αφορά την Έρευνα και την Τεχνολογικήν Ανάπτυξη, τις επενδυτικές ενισχύσεις ή τις ενισχύσεις για την λειτουργία. Μια συγχρηματοδότηση των ενισχύσεων αυτών δεν θα πρέπει να προέλθει από τους τομείς, των οποίων η ανάπτυξη επωφελήθηκε εξ' αρχής από σημαντικές ενισχύσεις και οι οποίοι σήμερα έχουν καταστεί ιδιαζόντως αποδοτικοί (φυσικό αέριο, πετρέλαιο, πυρηνική ενέργεια);

8. Δεδομένου ότι η πυρηνική ενέργεια αποτελεί ένα από τα στοιχεία του διαλόγου για την καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος και την ενεργειακή αυτονομία, πώς θα μπορέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση να δώσει λύσεις στα προβλήματα των αποβλήτων, της ενίσχυσης της ασφάλειας των πυρηνικών εγκαταστάσεων και της ανάπτυξης της έρευνας για τους αντιδραστήρες του μέλλοντος, και ιδίως μάλιστα της σύντηξης;

9. Ποιες πολιτικές θα μπορούσαν να επιτρέψουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της βάσει του πρωτοκόλλου του Κιότο; Ποια μέτρα θα μπορούσαν να ληφθούν προκειμένου να αξιοποιηθούν πλήρως οι δυνατότητες εξοικονόμησης της ενέργειας, που θα επέτρεπαν την παράλληλη μείωση της εξωτερικής εξάρτησης και των εκπομπών του CO2;

10. Ένα φιλόδοξο πρόγραμμα υπέρ των βιοκαυσίμων και των άλλων καυσίμων υποκατάστασης, συμπεριλαμβανομένου του υδρογόνου, σε ποσοστό έως και 20% της συνολικής κατανάλωσης καυσίμων ενόψει του 2020, μπορεί να εξακολουθήσει να αποτελεί αποκλειστικά και μόνο αντικείμενο των εθνικών προγραμμάτων ή θα πρέπει να προέλθει από συντονισμένες αποφάσεις στο επίπεδο της φορολογίας, της διανομής και των προοπτικών της γεωργικής παραγωγής;

11. Η εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια (40% της ενεργειακής κατανάλωσης) ανεξαρτήτως του κατά πόσον είναι δημόσια ή ιδιωτικά, νεόδμητα ή υπό ανακαίνιση, κρίνεται σκόπιμο να αποτελέσει το αντικείμενο κινήτρων, για παράδειγμα φορολογικών, ή προϋποθέτει επίσης τη λήψη μέτρων κανονιστικού χαρακτήρα κατά το πρότυπο των εφαρμοσθέντων στις μεγάλης κλίμακας βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

12. Η εξοικονόμηση ενέργειας στις μεταφορές (32% της ενεργειακής κατανάλωσης) προϋποθέτει ότι θα διορθωθεί η ολοένα αυξανόμενη ανισοκατανομή των μεταφορών εμπορευμάτων υπέρ των οδικών μεταφορών και σε βάρος των σιδηροδρόμων. Η ανισοκατανομή αυτή θα πρέπει να θεωρηθεί ως αναπόφευκτη, ή θεωρείται ότι θα πρέπει να ληφθούν μέτρα αντιμετώπισής της, ανεξάρτητα εντελώς της δημοτικότητάς τους, προκειμένου να μειωθεί η χρήση των αυτοκινήτων στις πόλεις; Με ποιόν τρόπο θα μπορούσαν να συμβιβαστούν η καθιέρωση του ανταγωνισμού στις μεταφορές, οι επενδύσεις σε υποδομές για την εξάλειψη των συμφορήσεων και η διευκόλυνση εναλλαγής μεταφορικών μέσων (intermodality);

13. Πως θα ήταν δυνατόν να αναπτυχθούν καλύτερα προσεγγίσεις κοινού σχεδιασμού και να ενταχθεί η μακροπρόθεσμη διάσταση στον προβληματισμό και τη δράση των δημοσίων αρχών και των φορέων εκμετάλλευσης ώστε να καταλήξουμε σε ένα αειφόρο σύστημα ενεργειακού εφοδιασμού; Πως είναι δυνατόν να προπαρασκευαστούν οι εναλλακτικές δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας για το μέλλον;

12.

1ο ΜΕΡΟΣ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Οι ενεργειακές επιλογες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαρτώνται από την περιορισμένη ενεργειακή επάρκειά της και τις διαθέσιμες τεχνολογίες

I. Η ανέφικτη ενεργειακή αυτονομία

Μετά την πρώτη πετρελαϊκή κρίση, η αύξηση της ενεργειακής κατανάλωσης αποσυνδέθηκε ως επί το πλείστον από την ευρωπαϊκή οικονομική ανάπτυξη. Παρά τις προόδους αυτές, οι ολοένα αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσκρούουν στην έλλειψη εσωτερικών πηγών ενέργειας που να καλύπτουν τις ανάγκες. Η Ευρώπη των δεκαπέντε, όπως και η Ευρώπη που θα προκύψει μετά από τη διεύρυνση, καταναλώνει πολύ περισσότερο από όσο μπορεί να παράγει [2].

[2] Η παρούσα Πράσινη Βίβλος λαμβάνει υπόψη τις ενεργειακές προοπτικές της Ένωσης για τα επόμενα 20 με 30 χρόνια θεωρώντας παράλληλα ότι ενδέχεται η Ένωση στο τέλος της περιόδου αυτής να απαρτίζεται από τριάντα περίπου μέλη.

A. Η ενεργειοβόρος οικονομία

Η ζήτηση της ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνει από το 1986 κατά 1 με 2 % ετησίως. Μολονότι απηχεί τη μετάβαση από τη βιομηχανική στην οικονομία παροχής υπηρεσιών, η σταθερή κατανάλωση της βιομηχανίας υπερφαλλαγγίζεται από την αύξηση της οικιακής κατανάλωσης καθώς και της κατανάλωσης του τριτογενούς τομέα σε ηλεκτρική ενέργεια, μεταφορές και θέρμανση.

Οι υποψήφιες χώρες δεν διαφέρουν από την υπόλοιπη Ένωση όσον αφορά την μακροπρόθεσμη εξέλιξη της κατανάλωσής τους, μολονότι επί του παρόντος εμφανίζουν υστέρηση στον τομέα της εξοικονόμησης της ενέργειας. Εν τούτοις μετά από την περίοδο της κρίσης, κατά τα φαινόμενα οι χώρες αυτές θα αντιμετωπίσουν μεσοπρόθεσμα ταχύτερη αύξηση της ζήτησης για ενέργεια, λόγω της αναμενόμενης οικονομικής ανάπτυξής τους που θα είναι ψηλότερη της προσδοκώμενης στα κράτη μέλη (μεταξύ 3 και 6% ετησίως ενώ η ετήσια οικονομική ανάπτυξη στο σύνολο της Ένωσης αναμένεται να ανέλθει σε 2 με 3 % ). Η ως άνω μεταβατική περίοδος θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία ώστε οι εν λόγω χώρες να εκσυγχρονίσουν τα ενεργειακά συστήματά τους.

Ευρώπη των 30 [3] : Τελική κατανάλωση ενέργειας (σε mtoe [4]) (σε εκατομ.ΤΙΠ)

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

[3] Τα αριθμητικά δεδομένα της παρούσας Πρασίνης Βίβλου προέρχονται από τις προβλέψεις που αναφέρονται στο τρίτο μέρος Ι.β

[4] mtοε : εκατομμύρια τόνων ισοδύναμου πετρελαίου (ΤΙΠ).

mtoe= εκατομμύρια τόνων ισοδύναμου πετρελαίου (ΤΙΠ)

Domestique, tertiaire= οικιακός, τριτογενής τομέας

Industrie = Βιομηχανία

Transport = Μεταφορές

1. Η απαγκίστρωση από το πετρέλαιο: η βιομηχανία

Η ευρωπαϊκή βιομηχανία έχει πραγματοποιήσει σοβαρές προόδους στον τομέα της εξοικονόμησης ενέργειας χάρη στις επενδύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί για τον εκσυγχρονισμό της. Παράλληλα κατέβαλε σημαντική προσπάθεια να απαγκιστρωθεί από το πετρέλαιο (το οποίο σήμερα καλύπτει το 16% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης της βιομηχανίας) και να επιτύχει ενεργειακή διαφοροποίηση υπέρ του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας. Η ένταση της ενεργειακής κατανάλωσης [5] στον τομέα αυτό μειώθηκε κατά 23% μεταξύ 1998 και 1997.

[5] Η ενεργειακή ένταση αποτελεί δείκτη της ενεργειακής κατανάλωσης σε σχέση με το ΑΕΠ.

Η σταθερότητα της κατανάλωσης μεταξύ 1985 και 1998 [6] διευκολύνθηκε ιδίως από την εισαγωγή της συνδυασμένης παραγωγής θερμότητας και ηλεκτρισμού, καθώς και αποτελεσματικότερων τεχνολογιών, ενώ παράλληλα οφείλεται και στον αναπροσανατολισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών προς την παροχή υπηρεσιών. Στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες μετά από μία έντονη οικονομική χρήση, η βιομηχανία των χωρών της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης αναμένεται ότι θα απορροφά το 2% της ετήσιας ενεργειακής ζήτησης από τώρα έως το 2020.

[6] 264 έως 262 εκατομμύρια τόνων ισοδυνάμου πετρελαίου(ΤΙΠ).

2. Όμηροι των υδρογονανθράκων: τα νοικοκυριά, ο τριτογενής τομέας και οι μεταφορές.

α) Τα νοικοκυριά και ο τριτογενής τομέας απέναντι στις αποτελεσματικότερες τεχνολογίες:

Τα νοικοκυριά και ο τριτογενής τομέας αντιπροσωπεύουν το σημαντικότερο τομέα κατανάλωσης τελικής ενέργειας σε απόλυτες τιμές. Ο τομέας αυτός γνώρισε, μέχρι σήμερα, περιορισμένη αύξηση [7], συνοδευόμενη από μείωση της ενεργειακής έντασης που εν μέρει αντισταθμίστηκε από την συστηματική αύξηση της υλικής άνεσης. Η τάση αυτή έχει ως αποτέλεσμα να παρατηρείται υψηλότερη κατά κεφαλήν κατανάλωση , ιδίως ηλεκτρικής ενέργειας. Στις υποψήφιες χώρες, η κατά κεφαλή κατανάλωση είναι χαμηλότερη παρά τις ασθενέστερες επιδόσεις στον τομέα της εξοικονόμησης της ενέργειας. Το φαινόμενο οφείλεται στην καθυστέρηση των επενδύσεων και της οικονομικής ανάπτυξης των χωρών αυτών.

[7] Από 355 έως 384 εκατομμύρια ισοδυνάμων τόνων πετρελαίου μεταξύ 1980 και 1998

Το 63 % των οικιακών αναγκών καλύπτονται από τους υδρογονάνθρακες, εκτός των ατομικών μεταφορών. Παράλληλα, τα νοικοκυριά αποτελούν τους σημαντικότερους καταναλωτές φυσικού αερίου (1/3 του αναλούμενου φυσικού αερίου, που καλύπτει το 40% των οικιακών αναγκών) και περίπου 18% του αναλούμενου πετρελαίου (1/4 των αναγκών).

β) Οι μεταφορές

Αναμφίβολα οι μεταφορές αποτελούν τον μεγάλο ενεργειακό άγνωστο για το μέλλον. Δέσμιος της αγοράς του πετρελαίου (98% της αγοράς των μεταφορών εξαρτώνται από το πετρέλαιο, πράγμα που ισοδυναμεί με 67 % της τελικής ζήτησης για πετρέλαιο) ο τομέας αυτός γνωρίζει σοβαρή αύξηση της ενεργειακής ζήτησης. Μεταξύ 1985 και 1998, η ζήτηση αυτή εν προκειμένω αυξήθηκε από 203 σε 298 εκατομμύρια ΤΙΠ, ο αριθμός των οχημάτων, ιδιωτικής και δημόσιας χρήσης, αυξήθηκε από 132 σε 189 εκατομμύρια ενώ οι αεροπορικές μεταφορές γνώρισαν εκρηκτική ανάπτυξη. Η ενεργειακή ένταση του τομέα αυξήθηκε κατά 10% μεταξύ 1985 και 1998 [8]. Η αύξηση στον τομέα αυτόν αναμένεται να συνεχιστεί και στο άμεσο μέλλον προβλεπόμενη σε 2% κατά την επόμενη δεκαετία. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπεται έως το 2010 αύξηση των μεταφορών επιβατών κατά 19% κατανεμούμενη κυρίως μεταξύ του αυτοκινήτου (+16%) και του αεροπλάνου (+90%). Οι μεταφορές εμπορευμάτων αναμένεται να αυξηθούν κατά +38% (η αύξηση αυτή πρωτίστως αφορά τις οδικές μεταφορές, όπου και αναμένεται να ανέλθει σε +50%, και τις θαλάσσιες μεταφορές όπου αναμένεται να ανέλθει σε +34%). Οι προσπάθειες που καταβάλλει η αυτοκινητιστική βιομηχανία βάσει της συμφωνίας που σύναψε με την Επιτροπή για τη μείωση των εκπομπών CO2 των ιδιωτικών οχημάτων θα συμβάλει σοβαρά στον περιορισμό των ως άνω τάσεων. Εντούτοις οι εν λόγω πρόοδοι δεν επαρκούν για τη μείωση ή έστω τη σταθεροποίηση της ενεργειακής ζήτησης στον τομέα των μεταφορών.

[8] Μεταξύ των ερμηνευτικών παραγόντων που αναφέρονται, εξέχουσα θέση κατέχει η αύξηση του ενδοκοινοτικού οδικού εμπορίου, που κατέστη ιδιαίτερα αισθητή τα τελευταία έτη μεταξύ της Ιβηρικής Χερσονήσου και της υπολοίπου Ένωσης, καθώς και η αύξηση των οδικών μεταφορών προς τις χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης.

Στις υποψήφιες χώρες η αύξηση αυτή αναμένεται ότι θα είναι ακόμη δυναμικότερη. Μετά από τη διεύρυνση, η Ένωση θα κληθεί να εξασφαλίσει την κινητικότητα περισσοτέρων των 170 εκατομμυρίων επιπλέον κατοίκων σε μία επικράτεια που θα αυξηθεί κατά 1,86 εκατομμύρια km . Λαμβάνοντας υπόψη την αναπτυξιακή διαφορά με την Ένωση, είναι λογικό να αναμένεται ότι θα καταβληθούν δυναμικές προσπάθειες για την κάλυψη της διαφοράς. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες τάσεις προβλέπεται οικονομική ανάπτυξη των υποψηφίων χωρών δύο φορές υψηλότερη της αντίστοιχης σημερινής Ευρώπης των 15, ήτοι ανερχόμενη περίπου σε 5 με 6% ετησίως κατά την διάρκεια των 10 επομένων ετών. Άμεση συνέπειά της αποτελεί η προβλέψιμη αύξηση της ζήτησης στον τομέα των μεταφορών η οποία θα είναι μεγαλύτερη της αντίστοιχης οικονομικής ανάπτυξης.

Η αύξηση της ζήτησης, σε συνδυασμό με τα κενά που εμφανίζουν οι υποδομές και το σύστημα μεταφορών, ιδίως σε ό,τι αφορά τη διεθνή κυκλοφορία και την κατανομή των ροών μεταξύ μεταφορικών μέσων, οξύνει τα φαινόμενα συμφόρησης (κορεσμός των αστικών κέντρων, των οδικών δικτύων και των αερολιμένων). Ως εκ τούτου, το εξωτερικό κόστος της ρύπανσης λόγω μεταφορών υπολογίστηκε περίπου σε 2% του ΑΕΠ.

3. Η ενεργειακή διαφοροποίηση: ο ηλεκτρισμός και η θερμότητα

α) Ο ηλεκτρισμός

Παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας

ανά πηγή ενέργειας και κράτος μέλος

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Nuclιaire = Πυρηνική ενέργεια Combustibles solides = Στερεά καύσιμα Gaz naturel = Φυσικό αέριο Produits pιtroliers = Πετρελαϊκά προϊόντα Renouvables = Ανανεώσιμες μορφές ενέργειας Autres = Άλλες πηγές

Κατά τα τελευταία έτη, η ζήτηση για ηλεκτρική ενέργεια αυξήθηκε ταχύτερα από όλες τις άλλες μορφές ενέργειας. Αναμένεται ότι η ζήτηση αυτή θα αναπτυχθεί και μελλοντικά με ρυθμούς έντονους και συγκρίσιμους προς τους ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ έως το 2020. Οι προοπτικές αύξησης στις υποψήφιες χώρες είναι ακόμη μεγαλύτερες, με την ηλεκτρική ενέργεια να αυξάνεται κατά 3% ετησίως [9] έως το 2020.

[9] Ευρωπαϊκές προοπτικές ενέργειας έως το 2020: αριθμητικά δεδομένα βάσει 7 χωρών της Κεντρικής Ευρώπης εξαιρουμένων της Βουλγαρίας, της Δημοκρατίας της Σλοβακίας και της Ρουμανίας.

Η εγκατεστημένη ισχύς στην Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να ανέλθει σε 800 με 900 GWe [10] περί το 2020 ενώ σήμερα ανέρχεται σε 600 GWe. Περίπου 300GWe θα πρέπει να εγκατασταθούν κατά την επόμενη εικοσαετία προκειμένου να αντικατασταθούν οι σταθμοί παραγωγής οι οποίοι έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής τους, ενώ παράλληλα απαιτείται εγκατάσταση και επιπλέον 200 με 300 GWe για να αντιμετωπιστεί η αύξηση της κατανάλωσης. Εξυπακούεται ότι οι ανάγκες αυτές για νέα ισχύ θα μπορούσαν να περιοριστούν εφόσον εφαρμοστεί πολιτική περιορισμού της ζήτησης.

[10] Gwe : Giga Watt ηλεκτρικής ενέργειας

Εάν δεν μεσολαβήσει κάποια επαναστατική τεχνολογική πρόοδος, οι επιπλέον αυτές ανάγκες θα πρέπει να καλυφθούν από τα ήδη υφιστάμενα ενεργειακά προϊόντα που υπάρχουν στην αγορά, ήτοι το φυσικό αέριο, τον άνθρακα, το πετρέλαιο, την πυρηνική ενέργεια και τις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας σήμερα κατανέμεται ως εξής: πυρηνική ενέργεια (35%), στερεά καύσιμα (27%), φυσικό αέριο (16%), υδραυλική και άλλες ανανεώσιμες μορφές ενέργειας, (15%), πετρέλαιο (8%). Η νέα ισχύς θα χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από φυσικό αέριο, ενώ θα συνεχιστεί η μείωση του αριθμού των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από πετρελαϊκά προϊόντα και στερεά καύσιμα.

Η αύξηση της πυρηνικής ενέργειας επί του παρόντος φαίνεται απίθανη. Η μελλοντική συμμετοχή της μακροπρόθεσμα θα εξαρτηθεί από τη συνέχιση της πολιτικής για την καταπολέμηση του φαινομένου του θερμοκηπίου, την ανταγωνιστικότητά της συγκριτικά προς τις άλλες μορφές ενέργειας, την αποδοχή της εκ μέρους του κοινού και την αντιμετώπιση του προβλήματος των αποβλήτων. Η συμβολή της πυρηνικής ενέργειας υπό τις παρούσες πολιτικές συνθήκες ( αποφάσεις κλεισίματος πυρηνικών σταθμών λήφθηκαν από μερικά κράτη μέλη) αναμένεται ότι θα παραμείνει περίπου σταθερή έως το 2020. Μεσοπρόθεσμα εάν συνεχιστεί η τάση για αποφυγή της πυρηνικής ενέργειας, και δεν μεσολαβήσουν και νέες επενδύσεις, αναμένεται ότι θα αυξηθεί ο βαθμός χρησιμοποίησης των θερμοηλεκτρικών σταθμών. Εντούτοις οι προβλέψεις αυτές θα μπορούσαν να αναθεωρηθούν εφόσον ενισχυθεί η συμβολή των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και οι δράσεις για τον έλεγχο της ζήτησης.

Στις υποψήφιες χώρες ο βαθμός αντικατάστασης ή εκσυγχρονισμού του παραγωγικού δυναμικού ηλεκτρικής ενέργειας - κάτι που δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί - αναμένεται να είναι σημαντικός λόγω του παρωχημένου χαρακτήρα σημαντικού τμήματος των υφισταμένων εγκαταστάσεων.

- Κατ'αρχήν, θα πρέπει να εκσυγχρονιστούν σε μεγάλο βαθμό οι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί, ενώ ένα μέρος των θερμοηλεκτρικών σταθμών που τροφοδοτούνται με στερεά καύσιμα ενδέχεται να αντικατασταθεί από θερμοηλεκτρικούς σταθμούς φυσικού αερίου. Εν τούτοις μια ενδεχόμενη έντονη αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου στη διεθνή αγορά θα μπορούσε να επιβραδύνει τη λήψη αντιστοίχων επενδυτικών αποφάσεων και να ευνοήσει τη διατήρηση σημαντικών εγκαταστάσεων στερεών καυσίμων και πυρηνικών στις χώρες αυτές. Όντως, βάσει του σεναρίου αναφοράς [11] η αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου θα μπορούσε να οδηγήσει σε μείωση κατά 24% του ρυθμού αύξησης της χρήσης του φυσικού αερίου.

[11] Βλέπε τρίτο μέρος I.B

- Η εξέλιξη της πυρηνικής ενέργειας εξαρτάται από τις προσπάθειες που θα καταβληθούν στον τομέα της ασφάλειας των εγκαταστάσεων στις ως άνω χώρες. Παρατηρείται ότι μεταξύ των υποψηφίων χωρών μειώνεται η βαρύτητα που έχει η πυρηνική ενέργεια επί της συνολικώς παραγόμενης ενέργειας και αναμένεται ότι θα περιοριστεί από 15% σήμερα σε 8,1% περί το 2020 [12].

[12] Το ποσοστό αυτό λαμβάνει υπόψη την αύξηση της ζήτησης και τις προβλέψεις σχετικά με το κλείσιμο και τον εκσυγχρονισμό των πυρηνικών σταθμών.

β) Η θερμότητα

Η αγορά της θερμότητας είναι αναμφίβολα η σημαντικότερη αγορά κατανάλωσης τελικής ενέργειας, αντιπροσωπεύοντας περίπου το ένα τρίτο της αναλούμενης ενέργειας. Αφορά τόσο την οικιακή θέρμανση (συμπεριλαμβανομένου του θερμού ύδατος) όσο και την παραγωγή ατμού για βιομηχανικές ανάγκες. Ο ενεργειακός ισολογισμός της παραγωγής θερμότητας είναι εντελώς διαφορετικός από τον αντίστοιχο της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Αντίθετα προς την αγορά της ηλεκτρικής ενέργειας, η αγορά της θερμότητας είναι ως επί το πλείστον αποκεντρωμένη. Η παραγωγή της μπορεί να είναι το αποτέλεσμα είτε χωριστής είτε συνδυασμένης παραγωγής [13] είτε ακόμη να προκύπτει από το συνδυασμό θερμαντικών σταθμών και δικτύων θερμότητας, τα οποία είναι πιο διαδεδομένα στις υποψήφιες χώρες απ'ότι στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

[13] Συνδυασμένη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας.

B. Οι περιορισμένοι Κοινοτικοί πόροι

Παρά τις σημαντικές προόδους στον τομέα της εκμετάλλευσης τους, τα αποθέματα συμβατικών πηγών στην Ευρώπη εξακολουθούν να παραμένουν λίαν περιορισμένα και η εξαγωγή τους ιδιαίτερα δαπανηρή. Μελλοντικά, προβλέπεται να παρατηρηθεί μια τάση ταχείας μείωσης των εγχωρίων ορυκτών ενεργειακών πηγών.

Ευρώπη των 30: Ενεργειακή παραγωγή ανά καύσιμο: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

mtoe= εκατομμύρια τόνων ισοδύναμου πετρελαίου (ΤΙΠ)

Renewables = Ανανεώσιμες μορφές ενέργεια Nuclear = Πυρηνική ενέργεια Natural gas = Φυσικό αέριο Oil = Πετρέλαιο Solid fuels = Στερεά καύσιμα

1. Αβεβαιότητες σχετικά με την παραγωγή των υδρογονανθράκων

α) Τα πετρελαϊκά αποθέματα είναι άνισα κατανεμημένα σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ελάχιστα, και οι υποψήφιες χώρες ακόμη λιγότερα. Θεωρείται ότι τα αποδεδειγμένα κοινοτικά αποθέματα επαρκούν για οκτώ έτη κατανάλωσης με τους σημερινούς ρυθμούς (εφόσον δηλαδή δεν μεταβληθεί η κατανάλωση και οι τεχνολογικές επιδόσεις). Η Ένωση παράγει από την εκμετάλλευση της Βόρειας Θάλασσας (κυρίως Ηνωμένο Βασίλειο) 158,3 εκατομμύρια τόνους ισοδυνάμου πετρελαίου (1997) ήτοι μόλις 4,4% της παγκόσμιας παραγωγής. Σήμερα το κόστος άντλησης της ευρωπαϊκής παραγωγής ανέρχεται σε 7-11 δολάρια το βαρέλι ενώ στη Μέση Ανατολή το κόστος αυτό κυμαίνεται σε 1-3 δολάρια.

Κόστος της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Coϋt ($/baril) = Κόστος ($ ανά βαρέλι) Production (mio de barils/jour)= Παραγωγή (εκατομ. βαρέλια ημερησίως)

β) Τα αποθέματα του φυσικού αερίου, κατανέμονται σχετικά καλύτερα σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει μόλις 2% των παγκόσμιων αποθεμάτων, ήτοι 20 έτη κατανάλωσης με τους σημερινούς ρυθμούς. Η Ένωση άντλησε 223,2 εκατομμύρια τόννους ισοδυνάμου πετρελαίου κατά το 1997 (12% της παγκόσμιας παραγωγής). Τα κύρια αποθέματα βρίσκονται στις Κάτω Χώρες (56%) και στη Μεγάλη Βρετανία (24%).

γ) Ο ρυθμός εξάντλησης των κοινοτικών πόρων εξαρτάται από τα αποδεδειγμένα αποθέματα καθώς και από την τιμή των υδρογονανθράκων στη διεθνή αγορά και από την τεχνολογική πρόοδο. Όσο υψηλότερη είναι η τιμή τόσο περισσότερο οι πετρελαϊκές εταιρίες εντείνουν την αναζήτηση κοιτασμάτων και την παραγωγή. Εφόσον οι σημερινές τιμές του φυσικού αερίου και του πετρελαίου διατηρηθούν στη διεθνή αγορά (περίπου σε 30 δολάρια κατά το 2000) αναμένεται να αναληφθεί η εκμετάλλευση σημαντικών αποθεμάτων. Εντούτοις άσχετα με την αβεβαιότητα της συγκυρίας στη διεθνή αγορά, με βάση το σημερινό ρυθμό παραγωγής αναμένεται να εξαντληθούν εντός 25 ετών τα κοιτάσματα φυσικού αερίου και πετρελαίου στην Βόρεια Θάλασσα. Η διεύρυνση δεν θα βελτιώσει τις προοπτικές της εσωτερικής παραγωγής [14].

[14] Το 1999, η Νορβηγία διέθετε 1,77 δισεκατομμύρια m3 αποδεδειγμένων αποθεμάτων φυσικού αερίου που επαρκούν για 23 έτη κατανάλωσης με τους σημερινούς ρυθμούς εκμετάλλευσης. Τα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου, υπολογιζόμενα σε 11 εκατομμύρια βαρέλια, είναι περισσότερο από το ήμισυ των αποθεμάτων της Ευρώπης, αλλά με τούς σημερινούς ρυθμούς εκμετάλλευσης θα επαρκέσουν για ακόμη 10 έτη. Εντούτοις, υφίστανται σοβαρά και εκμεταλλεύσιμα αποθέματα στη θάλασσα Barents .

Ενδέχεται η ανανέωση των επενδυτικών προσπαθειών να μετριάσει τις ως άνω απαισιόδοξες προοπτικές. Εν γένει επιτυγχάνεται υπέρβαση των προβλέψεων πρωτίστως χάρη στην τεχνολογική καινοτομία, όπως αποδεικνύει και το κατωτέρω διάγραμμα. Οι νέες τεχνολογίες άντλησης επιτρέπουν μακροπρόθεσμα το ποσοστό εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων να αυξηθεί από 20-40% σε 60%.

Προβλέψεις της παραγωγής στη Βόρεια Θάλασσα

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

NWECS Oil Production Forecast = Πρόβλεψη παραγωγής πετρελαίου NWECS Three Scenarios - Comparison = Τρία σενάρια - Σύγκριση North Sea Production Forecast in 1983 = Πρόβλεψη παραγωγής στη Βόρεια Θάλασσα το 1983 Low = Χαμηλή Probable = Πιθανή High = Υψηλή

2. Η παρακμή της παραγωγής των ορυχείων

a) Τα στερεά καύσιμα

Υπό απόλυτους όρους, τα παγκόσμια αποθέματα στερεών καυσίμων είναι σημαντικά, τέσσερις με πέντε φορές μάλιστα μεγαλύτερα από τα αντίστοιχα του πετρελαίου, καλύπτοντας περίπου 200 έτη κατανάλωσης. Τα 80% των ευρωπαϊκών αποθεμάτων συμβατικών καυσίμων αποτελούνται από στερεά καύσιμα (συμπεριλαμβανομένου του γαιάνθρακα, του λιγνίτη, της τύρφης και των ασφαλτούχων σχιστολίθων). Η ως άνω αισιόδοξη διαπίστωση θα πρέπει εντούτοις να μετριαστεί λαμβάνοντας υπόψη την ποικιλία της ποιότητας των στερεών καυσίμων και το κόστος παραγωγής τους.

Η κοινοτική παραγωγή τύρφης ανέρχεται σε 1,2 εκατομμύρια τόννους ισοδυνάμου πετρελαίου, του λιγνίτη σε 50 εκατομμύρια τόνους ισοδυνάμου πετρελαίου και του γαιάνθρακα σε 60 εκατομμύρια τόννους ισοδυνάμου πετρελαίου (5% της παγκόσμιας παραγωγής). Για την διευρυμένη Ένωση, η παραγωγή του γαιάνθρακα αναμένεται ότι θα υπερδιπλασιαστεί. Μολονότι ο λιγνίτης και η τύρφη είναι οικονομικά αποδοτικοί, αυτό δεν ισχύει και για τον ευρωπαϊκό γαιάνθρακα, του οποίου η ανταγωνιστικότητα είναι πολύ περιορισμένη συγκριτικά προς τον εισαγόμενο.

Οι δυσχερείς γεωλογικές συνθήκες σε συνδυασμό με τα πρότυπα κοινωνικής κάλυψης που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν ως αποτέλεσμα το κόστος της μέσης παραγωγής του γαιάνθρακα να είναι 3 με 4 φορές υψηλότερο των τιμών που επικρατούν στη διεθνή αγορά (150$ /Τόνο Ισοδυνάμου Άνθρακα έναντι 40$ /Τόνο Ισοδυνάμου Άνθρακα). Στο πλαίσιο αυτό ο ευρωπαϊκός γαιάνθρακας δεν είναι ανταγωνιστικός σε σύγκριση με τον προερχόμενο από τις σημαντικότερες χώρες παραγωγής όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Αυστραλία, η Νότια Αφρική, η Κολομβία. Αυτή η διαφορά οδήγησε τις χώρες παραγωγής να διακόψουν κάθε παραγωγή στην Πορτογαλία, το Βέλγιο και τη Γαλλία (το 2005), ή να αποφασίσουν την αναδιάρθρωση του αντιστοίχου κλάδου προκειμένου να μειωθεί σταδιακά η εξορυκτική δραστηριότητα (Γερμανία, Ισπανία), ή να κάνουν την παραγωγή ανταγωνιστική με εκείνη του εισαγόμενου γαιάνθρακα (Ηνωμένο Βασίλειο).

Εντός μερικών ετών, ο κλάδος του γαιάνθρακα στην Ευρώπη, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η διεύρυνση (Πολωνία, Τσεχία, Ρουμανία), θα εξυπηρετεί ελάχιστα τον ενεργειακό εφοδιασμό λόγω της λίαν περιορισμένης ανταγωνιστικότητάς του. Παρά το ότι τα αποθέματα στερεών καυσίμων στις υποψήφιες χώρες είναι σημαντικά, θεωρείται ότι δεν θα αντισταθούν στον διεθνή ανταγωνισμό και θα πρέπει να ευθυγραμμιστούν προς τις πολιτικές μείωσης της εξορυκτικής δραστηριότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Επιβάλλεται να ληφθούν σκληρές αποφάσεις για το μέλλον του κλάδου του άνθρακα στην Ευρώπη επειδή δεν είναι ανταγωνιστικός. Για λόγους συνδεόμενους με την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού, θα ήταν δυνατό να εξετασθεί ως ενδεχόμενο η διατήρηση της πρόσβασης σε ορισμένα αποθέματα. Προς τούτο επιβάλλεται να μελετηθεί η δυνατότητα διατήρησης ελαχίστου δυναμικού παραγωγής άνθρακα προβλέποντας αντιστοίχως τα προσήκοντα κοινωνικά μέτρα. Αυτό θα εξασφάλιζε τη διατήρηση των ειδών εξοπλισμού και κατά συνέπεια, τη συνέχιση και την εύρυθμη λειτουργία των επιλεχθέντων ορυχείων. Τοιουτοτρόπως θα ήταν δυνατό να διατηρηθεί η εξέχουσα θέση της ευρωπαϊκής τεχνολογίας σε θέματα εξαγωγής και καθαρής καύσης του άνθρακα.

β) Το Ουράνιο

Τα αποδεδειγμένα αποθέματα φυσικού ουρανίου, που αποτελούν το μοναδικό τμήμα του κύκλου των πυρηνικών καυσίμων για το οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι αυτάρκης, υπολογίζονται σε 2,5 εκατομμύρια τόνων, ήτοι 40 έτη κατανάλωσης με τους σημερινούς ρυθμούς (η τρέχουσα τιμή ανέρχεται περίπου στα 20 δολάρια το κιλό). Οι πρόσθετοι γνωστοί πόροι, που δεν έχουν υποστεί εκμετάλλευση, ανέρχονται περίπου σε 850.000 τόννους (δηλαδή 15 έτη κατανάλωσης) στην ως άνω κατηγορία τιμών και βρίσκονται πρωτίστως στην Αυστραλία, το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν και τον Καναδά.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει μόλις 2% των παγκοσμίων αποθεμάτων φυσικού ουρανίου (δηλαδή 52.000 τόννους), αλλά η παραγωγή θα τερματιστεί περί το 2005 στη Γαλλία και στην Πορτογαλία. Το κλείσιμο των ορυχείων ουρανίου στην Ευρώπη ως επί το πλείστον οφείλεται στην εξάντληση των αποθεμάτων, στο υψηλό κόστος εκμετάλλευσης συγκριτικά προς την τιμή που επικρατεί στις παγκόσμιες αγορές και στην μεγάλη διαθεσιμότητα αποθεμάτων πυρηνικών καυσίμων στη διεθνή αγορά.

Προέλευση των εισαγωγών ουρανίου στην Ένωση

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Autres = Άλλα Namimbie/Afrique du Sud = Ναμίμπια/Νότια Αφρική NIS = Νέα Ανεξάρτητα Κράτη Gabon/Niger = Γκαμπόν/Νίγηρας Australie = Αυστραλία Canada = Καναδάς EU = ΕΕ

Είναι δυνατόν να επιτευχθεί μεγαλύτερη διαθεσιμότητα ουρανίου αλλά με αυξημένο κόστος. Πράγματι, υφίστανται μη συμβατικά αποθέματα τα οποία κρίνονται επαρκή μακροπρόθεσμα. Αυτό αναμένεται να έχει περιορισμένες επιπτώσεις στο κόστος παραγωγής της κιλοβατώρας λαμβάνοντας υπόψιν την περιορισμένη επίδραση που έχει η τιμή του ουρανίου στο συνολικό κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο αισιόδοξος υπολογισμός αποθεμάτων οφείλεται στον ανακυκλώσιμο χαρακτήρα των προϊόντων σχάσης. Το πυρηνικό καύσιμο διακρίνεται από τις άλλες πρωτογενείς μορφές ενέργειας, επειδή υπάρχουν δυνατότητες ανακύκλωσης μετά την ακτινοβόληση, που συνεπάγονται ανάλογα μείωση των αναγκαίων εισαγωγών. Μετά από το διαχωρισμό τους από τα απόβλητα (4% περίπου) που οφείλονται στην πρώτη χρήση τους, τα ανακτηθέντα ουράνιο και πλουτώνιο μπορούν να ανακυκλωθούν και να επαναχρησιμοποιηθούν για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (96%). Τέλος τα υλικά που προέρχονται από τον παροπλισμό των πυρηνικών όπλων είναι επίσης δυνατόν να ανακυκλωθούν ως πυρηνικά καύσιμα.

3. Ενδεχόμενη αφθονία των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας

Οι ανανεώσιμες μορφές ενέργειας όπως η ξυλεία θέρμανσης ή η υδροηλεκτρική ενέργεια καταλαμβάνουν περιορισμένη θέση στις οικονομίες μας. Αντίθετα σημαντικότερη είναι η θέση τους στις υποψήφιες χώρες και μπορούν να αποτελέσουν, σε ορισμένες απομονωμένες περιφέρειες, όπως τα νησιά, τον μοναδικό πόρο ενέργειας. Εντούτοις η ενεργειακή και οικονομική συμβολή τους θα μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω.

Οι τεχνολογικές ανανεώσιμες μορφές ενέργειας και οι προηγμένες τεχνολογίες βρίσκονται ακόμα εντελώς στα σπάργανα μολονότι, χάρη στις ενισχυμένες προσπάθειες που καταβάλλουν οι δημόσιες αρχές, εξαπλώνονται αρκετά εδώ και μερικά χρόνια. Ως προς τούτο επιβάλλεται να γίνει διάκριση μεταξύ της αιολικής ενέργειας, που ήδη αναμφίβολα έχει αποκτήσει τίτλους ευγενείας, και της φωτοβολταϊκής ενέργειας, η οποία μολονότι είναι πολλά υποσχόμενη απέχει πολύ ακόμα από το να καταστεί εμπορικά ανταγωνιστική.

Το θέμα των πόρων των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας τίθεται αποκλειστικά και μόνο για όσες δεν είναι φυσικά στοιχεία, όπως η βιομάζα (συμπεριλαμβανομένου του βιοκαυσίμου) η ξυλεία και όλα τα είδη βιοαποδομήσιμων αποβλήτων. Είναι σαφές, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό τους, ότι καταρχήν δεν υφίσταται πρόβλημα ποσοτικού εφοδιασμού. Τα οικιακά απόβλητα αυξάνουν συνεχώς και η δυνατότητα αξιοποίησης που προσφέρουν δεν είναι αμελητέα, όπως και τα υποπροϊόντα του κλάδου της βιομηχανίας ξυλείας και της βιομηχανίας γεωργικών τροφίμων. Η χρήση τους όμως δεν είναι αβλαβής για το περιβάλλον και δύναται να αναπτυχθεί μόνο χάρη σε υψηλού επιπέδου τεχνολογία, λόγω τεχνολογικών δυσχερειών που μπορούν να ξεπεραστούν δύσκολα επί του παρόντος. Ιδιαίτερη σημασία επιβάλλεται να αποδοθεί στο θέμα του είδους των αποτεφρώσιμων αποβλήτων.

Οι κοινοτικοί πόροι συμβατικών πρωτογενών ενεργειών δεν επιτρέπουν, βάσει των διαθέσιμων τεχνολογιών, να εξεταστεί το ενδεχόμενο ενεργειακής αυτονόμησης της Ευρώπης. Μόνο οι ανανεώσιμες πηγές υψηλής τεχνολογίας μπορούν να περιορίσουν τις τάσεις προς μια αυξημένη ενεργειακή εξάρτηση.

Συμπέρασμα : Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατανάλωσε κατά το 1998, 1436 εκατομμύρια ΤΙΠ όλων των ενεργειακών μορφών, ενώ η αντίστοιχη κοινοτική παραγωγή ανήλθε σε 753 εκατομμύρια ΤΙΠ. Η ενεργειακή κατανάλωση στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης ανέρχεται σε 285 εκατομμύρια ΤΙΠ, ενώ η αντίστοιχη παραγωγή σε 164 εκατομμύρια ΤΙΠ. Εάν δεν επιβραδυνθεί η αύξηση της κατανάλωσης στους τομείς που κυρίως επεκτείνονται, όπως οι μεταφορές, η κατοικία και ο τριτογενής τομέας, η ενεργειακή εξάρτηση της Ένωσης θα καθίσταται ολοένα μεγαλύτερη. Όντως, η φυσική διαθεσιμότητα πηγών ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μολονότι ουσιαστικά έχει αυξηθεί μετά από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση χάρη στις πολιτικές περιορισμού της ζήτησης και τις πολιτικέs εκμετάλλευσης των εγχωρίων πόρων [15], αναμένεται να γνωρίσει μια σοβαρή μείωση. Η εξάντληση των πόρων της Βόρειας Θάλασσας και η μερική υποχώρηση της πυρηνικής ενέργειας με λιγότερο ή περισσότερο έντονο ρυθμό, θα έχει σαν αποτέλεσμα το φαινόμενο αυτό μακροπρόθεσμα να ενισχυθεί. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ακόμη και μετά από τη διεύρυνση και την είσοδο της Νορβηγίας, θα εξακολουθήσει να εμφανίζει ποσοστό εξάρτησης περίπου κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο του σημερινού (70%).

[15] Εκμετάλλευση των πόρων υδρογονανθράκων στη Βόρεια Θάλασσα, έναρξη των πυρηνικών προγραμμάτων και ανάπτυξη των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας.

Γ. Ο δέσμιος Γκιούλιβερ ή ο ενεργειακός εφοδιασμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί παράγοντα ιδιαίτερης βαρύτητας στη διεθνή αγορά ενεργειακών προϊόντων (δεύτερος καταναλωτής παγκοσμίως και πρώτος εισαγωγέας [16]). Η Ένωση εξαρτάται από τη ζήτηση στην διεθνή αγορά, τη γεωπολιτική κατάσταση, τη γεωγραφική θέση και τη σταθερότητα των χωρών διαμετακόμισης.

[16] Συγκριτικά μπορεί να αναφερθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες καλύπτουν με εισαγωγές το 24% των ενεργειακών τους αναγκών και η Ιαπωνία το 80%.

1. Εξωτερική εξάρτηση της Ένωσης

Παρά την αύξηση της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας, η Ευρωπαϊκή Ένωση μείωσε ουσιαστικά την ενεργειακή της εξάρτηση μετά από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατόρθωσε να μειώσει την εξάρτησή της από 60% το 1973 σε 50% το 1999. Οι πολιτικές διαχείρισης της ζήτησης (βελτίωση της οικονομίας της ενέργειας), ανάπτυξης των εγχωρίων ενεργειακών πόρων (εκμετάλλευση των αποθεμάτων στη Βόρεια Θάλασσα) και διαφοροποίησης των ενεργειακών πόρων (έναρξη πυρηνικών προγραμμάτων [17] καθώς και η έρευνα υπέρ των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας κ.τ.λ.) απέδωσαν καρπούς.

[17] Το υφιστάμενο δυναμικό παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από πυρηνικούς πόρους ενίσχυσε την πολιτική μικρότερης εξάρτησης από το εξωτερικό. Το δυναμικό του ανήρχετο σε 45 GW το 1980, και έφθασε σήμερα στα 125 GW στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εξέλιξη αυτή είναι το αποτέλεσμα επενδυτικών προγραμμάτων που εγκρίθηκαν στο πλαίσιο της αντιμετώπισης των δύο πετρελαϊκών κρίσεων των ετών 1973 και 1979. Στόχο αποτελούσε να αντικατασταθεί το πετρέλαιο που χρησιμοποιείται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, από την πυρηνική ενέργεια και να μειωθεί τοιουτοτρόπως η ευπάθεια έναντι του εξωτερικού των χωρών που είχαν ταχθεί υπέρ της πυρηνικής ενέργειας. Υπολογίζεται ότι οι οικονομίες που επιτεύχθησαν τοιουτοτρόπως υπερέβησαν τα 200 Mtep (τόννοι ισοδυνάμου πετρελαίου) για το έτος 2000, αντιπροσωπεύοντας εξοικονόμηση 30-45 δισεκατομμυρίων EUR σε επίπεδο εμπορικού ισοζυγίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ευρώπη-30 Συνολική ενέργεια: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ.ΤΙΠ)

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

consumption = κατανάλωση net imports = καθαρές εισαγωγές production = παραγωγή

α) Η αυξημένη εξάρτηση όλων των ενεργειακών μέτρων

Με την επανάληψη της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης, αναμένεται ότι η συνολική ενεργειακή εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα αυξηθεί εκ νέου και θα φτάσει το 70% στα επόμενα 20 με 30 χρόνια. Για το πετρέλαιο θα μπορούσε να ανέλθει σε 90%, για το φυσικό αέριο σε 70% και για τον γαιάνθρακα θα μπορούσε να φτάσει το 100%.

Η διεύρυνση ενισχύει περαιτέρω την τάση αυτή. Οι εισαγωγές φυσικού αερίου στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες θα μπορούσαν να αυξηθούν από 60% σε 90% και του πετρελαίου από 90 σε 94% των αντιστοίχων αναγκών. Όσο για τον άνθρακα, οι υποψήφιες χώρες, οι οποίες επί του παρόντος σαφώς συγκαταλέγονται μεταξύ των εξαγωγέων, ενδέχεται να καταλήξουν να εισάγουν το 12% των αναγκών τους το 2020 λόγω των δραστικών αναδιαρθρώσεων που παρατηρούνται στον ως άνω τομέα.

ΕΕ 30 : Εξάρτηση ανά ενεργειακό προϊόν

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

solid fuels = στερεά καύσιμα oil = πετρέλαιο natural gas = φυσικό αέριο total = σύνολο

β) Η εμβέλεια της εξάρτησης

Το νόημα της εξάρτησης αυτής ποικίλει ανάλογα με το κράτος μέλος και τη δομή της διεθνούς αγοράς των αντιστοίχων ενεργειακών προϊόντων.

- - Η ευπάθεια κάθε κράτους μέλους όσον αφορά τη διακοπή του εφοδιασμού είναι ευθέως ανάλογη προς το βαθμό της εξάρτησής [18] του. Η ευπάθεια αυτή είναι τόσο μεγαλύτερη όσο ο εφοδιασμός που προέρχεται από χώρες που ενδέχεται να δημιουργήσουν προβλήματα γεωπολιτικού χαρακτήρα.

[18] Αντιθέτως η ευπάθεια στις στιμές εξαρτάται λιγότερο από τον παράγοντα αυτόν λόγω της σύνδεσης των εσωτερικών προς τις διεθνείς τιμές.

- - Ο βαθμός στον οποίο διεθνοποιούνται τα εισαγόμενα προϊόντα αποτελεί επίσης παράγοντα που επηρεάζει τις διακυμάνσεις των τιμών. 57% του αναλούμενου πετρελαίου αποτελεί αντικείμενο διεθνών συναλλαγών ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για το φυσικό αέριο ανέρχεται σε 20% και για τον άνθρακα σε 15%.

- - Οι αγορές για τα διαφορετικά ενεργειακά προϊόντα, διαρθρώνονται πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, γεγονός που συγκαταλέγεται επίσης μεταξύ των παραγόντων που επηρεάζουν τη διαμόρφωση των τιμών, ποικίλει επίσης εντονότατα.

Για το γαιάνθρακα, η διεθνής αγορά μπορεί να θεωρηθεί ανταγωνιστική, για το πετρέλαιο μπορεί να θεωρηθεί ότι στη διεθνή αγορά δεσπόζει ένα καρτέλ [19] και για το φυσικό αέριο μπορεί να θεωρηθεί ότι η κατάσταση είναι ιδιόμορφη χαρακτηριζόμενη από τοπικό ολιγοπώλια, με συμπεριφορά καρτέλ, στα οποία οι τιμές προσδιορίζονται από την αγορά πετρελαίου.

[19] Σύμφωνα με ορισμένους οικονομολόγους ο χαρακτηρισμός του OPEP ως «καρτέλ» είναι άστοχος δεδομένου ότι δεν αποτελεί όργανο καθορισμού των τιμών αλλά αποσκοπεί στο να αποφεύγεται, άλλοτε με περισσότερη και άλλοτε με λιγότερη επιτυχία, ο ανταγωνισμός μεταξύ των χωρών παραγωγής.

Η κοινοτική εξάρτηση, από εξωτερικούς πόρους, είναι υψηλότερη για το πετρέλαιο, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 76% των αναγκών. Η γεωγραφική διαφοροποίηση μακροπρόθεσμα είναι αντιξοότερη απ'ότι για το φυσικό αέριο δεδομένου ότι μελλοντικά αναμένεται ότι τα παγκόσμια αποθέματα θα συγκεντρωθούν στη Μέση Ανατολή [20]. Η ουσιαστική αύξηση της προσφοράς βραχυπρόθεσμα κατά τα φαινόμενα θα είναι περιορισμένη. Η πλειοψηφία των χωρών με εξαγωγικές δραστηριότητες δεν διαθέτουν αποθέματα συμπληρωματικού δυναμικού παραγωγής βραχυπρόθεσμα εκτός της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράκ και έως ένα ορισμένο βαθμό της Ρωσίας.

[20] Σαουδική Αραβία, Ιράν, Ιράκ, ΕΑΕ, Κουβέιτ και Κατάρ.

Για το φυσικό αέριο, η Ευρωπαϊκή Ένωση επί του παρόντος εμφανίζει περιορισμένη εξάρτηση ύψους 40%. Για να αντιμετωπιστεί η αύξηση (70%) της εξάρτησης κατά τα επόμενα 20 με 30 χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αφενός, ποικίλους προμηθευτές που γειτνιάζουν γεωγραφικά αλλά διαθέτουν περιορισμένα αποθέματα (Ρωσία, Νορβηγία και Βόρεια Αφρική, ιδίως μάλιστα η Αλγερία και Λιβύη). Εξάλλου επιβάλλεται να σημειωθεί ότι η ΕΣΣΔ και εν συνεχεία η Ρωσία παρά τις διάφορες δυσκολίες, ανταποκρίνονται πάντα στις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει βάσει μακροπροθέσμων συμβάσεων έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αφετέρου σε μεγαλύτερες αποστάσεις, σοβαρότατοι πόροι φυσικού αερίου περιβάλλουν την Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδίως στη Ρωσία (Δυτική Σιβηρία), στην περιοχή της Κασπίας, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν, στην Εγγύ Ανατολή, στη Νιγηρία. Για τους πόρους αυτούς οι τιμές μεταφοράς μακροπρόθεσμα, προστιθέμενες στο κόστος της παραγωγής, θεωρούνται οικονομικά αντιμετωπίσιμες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, εισάγει περισσότερο του 50% των αναγκών της σε γαιάνθρακα. Παρά τη συνεχή μείωση της ζήτησης σε απόλυτους όρους, η εξάρτηση σε σχετικούς όρους θα εξακολουθήσει να αυξάνει κατά τα επόμενα έτη. Θεωρείται ότι η εξάρτηση της Ευρωπαϊκής ένωσης το 2020 σε ό,τι αφορά τον γαιάνθρακα θα υπερβαίνει το 70%. Ορισμένοι υποθέτουν μάλιστα ότι το αντίστοιχο ποσοστό θα πλησιάζει το 100%, λαμβάνοντας υπόψη ότι η παραγωγή γαιάνθρακα στην Κοινότητα επιβιώνει χάρη στις δημόσιες επιδοτήσεις μεγάλης κλίμακας. Τα χαρακτηριστικά της παγκόσμιας αγοράς άνθρακα (γεωγραφική κατανομή, γεωπολιτικά δεδομένα της προσφοράς και έλλειψη εντάσεων σχετικά με τις τιμές) είναι καθησυχαστικά σε ό,τι αφορά την αυξανόμενη εξωτερική εξάρτηση. Από την άποψη αυτή μπορεί κανείς να θεωρήσει ότι επικρατούν συνθήκες σταθερότητας στον τομέα του φυσικού και του οικονομικού εφοδιασμού.

Για τον εφοδιασμό με πυρηνικά υλικά η Ευρώπη εξαρτάται κατά 95% από τον εξωτερικό εφοδιασμό σε ουράνιο. Εντούτοις, η ευρωπαϊκή βιομηχανία ελέγχει το σύνολο του κύκλου του καυσίμου. Εκκρεμεί, όμως, το θέμα της διαχείρισης των αποβλήτων. Ο οργανισμός εφοδιασμού της ΕΚΑΕ έχει ως στόχο να επιδιώκει τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού και την αποφυγή οιασδήποτε υπέρμετρης εξάρτησης. Εξάλλου, τα αποθέματα των πυρηνικών υλικών που διατηρούν οι επιμέρους επιχειρησιακοί φορείς στην Ευρωπαϊκή Ένωση επαρκούν για να καλυφθούν πολλά έτη λειτουργίας του συνόλου των υφισταμένων πυρηνικών σταθμών, άλλωστε το ουράνιο είναι εύκολο να αποθηκευτεί με χαμηλό κόστος .

Η πολιτική της γεωπολιτικής διαφοροποίησης του εφοδιασμού στην Ευρώπη δεν απάλλαξε την Ευρωπαϊκή Ένωση από την εξάρτησή της ως επί το πλείστον από τη Μέση Ανατολή για το πετρέλαιο και από τη Ρωσία για το φυσικό αέριο. Ορισμένα κράτη μέλη και ιδιαίτερα οι υποψήφιες χώρες εξαρτώνται αποκλειστικά από έναν προμηθευτή.

2. Η εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη γεωγραφική της θέση: οι συναλλαγές για ενεργειακά προϊόντα

Η αύξηση της εξωτερικής ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης και η απομάκρυνση των πόρων αναμένεται να κλιμακώσουν τη σχετική σημασία των μεταφορών και της διαμετακόμισης της ενέργειας προς την Ευρώπη. Οι προκλήσεις που θέτει το θέμα της διαμετακόμισης καθίστανται εισέτι πολυπλοκότερες λόγω της εμφάνισης στη διεθνή σκηνή των νέων ανεξαρτήτων χωρών μετά από τη διάσπαση της Σοβιετικής Ένωσης.

α) Οι συναλλαγές για τα ενεργειακά προϊόντα

Η ανάπτυξη των μεταφορών των ενεργειακών προϊόντων θέτει προβλήματα περιβαλλοντικής ευπάθειας εάν ληφθεί υπόψη ότι συνεπάγεται αυξημένους υγειονομικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους: πετρελαιοκηλίδες, διαφυγές από τα δίκτυα των αγωγών αερίου και πετρελαίου, μεταφορά πυρηνικών υλικών και συμφόρηση σε ορισμένες ζώνες διαμετακόμισης όπως ο Βόσπορος.

Ακαθάριστη εσωτερική κατανάλωση (ως %) - 1998 - EU15

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Ακαθάριστη εσωτερική κατανάλωση (ως %) - 1998 - EU30

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Στο στόχαστρο βρίσκεται το θαλάσσιο εμπόριο. 90 % του διεθνούς εμπορίου του πετρελαίου και του άνθρακα, καθώς και ένα τέταρτο του εμπορίου του φυσικού αερίου (π.χ. LNG) πραγματοποιούνται διά της θαλασσίας οδού. Μεταξύ των ενεργειακών προϊόντων, μόνο ο άνθρακας αποκλείστηκε από τον κατάλογο επικινδύνων προϊόντων που κατάρτισε ο Διεθνής Οργανισμός Θαλασσίων Μεταφορών (OMI). Η θαλάσσια μεταφορά υδρογονανθράκων στα ευρωπαϊκά ύδατα αντιπροσωπεύει 800 εκατομ. τόννων ετησίως. Πραγματοποιείται κατά 70% στα ανοικτά των ακτών του Ατλαντικού και της Βόρειας Θάλασσας και κατά 30% στη Μεσόγειο Θάλασσα.

Είναι αποδεδειγμένη η στενή σχέση μεταξύ της ηλικίας των σκαφών και του αριθμού των παρατηρούμενων ατυχημάτων. Από τα 77 πετρελαιοφόρα που απωλέσθησαν μεταξύ 1992 και 1999, 60 ήταν ηλικίας μεγαλύτερης των 20 ετών.

Το ναυάγιο του πετρελαιοφόρου ERIKA, τον Δεκέμβριο του 1999, έδωσε την ευκαιρία να διαπιστωθούν ορισμένες ελλείψεις των θαλασσίων μεταφορών πετρελαίου. Η Επιτροπή αντέδρασε εγκρίνοντας ανακοίνωση σχετικά με την ασφάλεια των θαλασσίων μεταφορών πετρελαίου και προτείνοντας ορισμένα μέτρα με στόχο την ενίσχυση των τεχνικών ελέγχων στα σκάφη αυτά. Προβλέπεται επίσης να απομακρυνθούν από τα ευρωπαϊκά ύδατα, σε δύο στάδια και ανάλογα με το εκτόπισμά τους (2010 και 2015), τα πετρελαιοφόρα απλού τοιχώματος, που συνεπάγονται μεγαλύτερους κινδύνους ρύπανσης σε περίπτωση ατυχήματος.

Τα μέτρα αυτά θα συμπληρωθούν με νέες νομοθετικές προτάσεις εκ μέρους της Επιτροπής με στόχο την ενίσχυση της επιτήρησης της κυκλοφορίας σκαφών που μεταφέρουν επικίνδυνα ή ρυπογόνα εμπορεύματα, επιδιώκοντας παράλληλα να διευρυνθούν οι προϋποθέσεις ευθύνης των κυρίων παραγόντων που συμμετέχουν στη μεταφορά του πετρελαίου (και ιδίως των μεταφορέων των φορτίων) σε περίπτωση ατυχήματος που συνεπάγεται σοβαρή ρύπανση.

Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται σκόπιμο να εξετάζεται εκ του σύνεγγυς η κατασκευή των νέων τερματικών σταθμών πετρελαίου που ενδέχεται να συνεπάγονται περιβαλλοντικές δυσχέρειες για τις γειτονικές χώρες. Αυτή είναι συγκεκριμένα η περίπτωση του έργου κατασκευής ενός νέου πετρελαϊκού σταθμού εκ μέρους της Ρωσίας στον κόλπο της Φινλανδίας στο Primorsk όπου θα πρέπει να αξιολογηθούν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις για τις παράκτιες χώρες της Βαλτικής.

β) Η διαμετακόμιση

Η διατήρηση προσηκόντων σχέσεων με τις χώρες διαμετακόμισης αποτελεί μια από τις προϋποθέσεις για τον τακτικό εφοδιασμό της Ένωσης. Κυρίως για το φυσικό αέριο του οποίου η ασφάλεια του εφοδιασμού εξαρτάται περισσότερο από τις συνθήκες στις χώρες διαμετακόμισης και από τη συνέχιση της διαφοροποίησης των διαδρομών μεταφοράς παρά από την κατάσταση των διεθνών αποθεμάτων.

Για τους πόρους από τη Ρωσία, τη Λεκάνη της Κασπίας Θάλασσας, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, αξίζει να αποδοθεί ιδιαίτερη προσοχή σε δύο περιφέρειες: την Ανατολική και τη Βόρεια Ευρώπη αφενός και την Λεκάνη της Μεσογείου αφετέρου.

- Μολονότι ο ρόλος της Ρωσίας, από την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση εισάγει 42% των εξωτερικών της αναγκών σε φυσικό αέριο είναι αδιαμφισβήτητος, θα πρέπει επίσης να αποδοθεί σημασία στις δυνατότητες παραγωγής υδρογονανθράκων των χωρών της Κασπίας. Ως παραγωγός, η Ρωσία αποτελεί τον πρώτο εξαγωγέα παγκοσμίως φυσικού αερίου και επιθυμεί να αυξήσει τις πωλήσεις πετρελαίου - καθώς και ηλεκτρικής ενέργειας - δημιουργώντας νέες οδούς εξαγωγής. Επιπλέον προκειμένου να επιτευχθεί η αποθηλάκωση των πόρων της Κασπίας Θάλασσας, θα πρέπει να εξασφαλιστεί η ποικιλότητα των οδών μεταφοράς. Κατά συνέπεια, ιδιαίτερη σημασία θα πρέπει να αποδοθεί στις χώρες διαμετακόμισης όπως η Τουρκία οι χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, η Ουκρανία, τα Βαλτικά Κράτη και οι χώρες του Καυκάσου.

- Η Βόρεια Αφρική αποτελεί επίσης μια σημαντική ζώνη παραγωγής για την Ευρώπη (Αλγερία, Λιβύη).

Στο πλαίσιο της προσχώρησής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κρίνεται σκόπιμο να εξεταστεί η ενίσχυση που θα μπορούσε να προσφέρει η Ευρώπη στην ανάπτυξη των διαμετακομιστικών δραστηριοτήτων μέσω της Τουρκίας, της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας, προϊόντων εφοδιασμού που προέρχονται από τη λεκάνη της Κασπίας [21] όπως το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο, ως συμπλήρωμα του εφοδιασμού που προέρχεται από τη Ρωσία [22]. Το σχέδιο της διασύνδεσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για τη μεταφορά του φυσικού αερίου ανοίγει προοπτικές εξασφάλισης νέων πόρων εφοδιασμού σε φυσικό αέριο για την αγορά της Ευρώπης ενώ αποτελεί παράλληλα εναλλακτική λύση έναντι των θαλασσίων μεταφορών φυσικού αερίου, επίσης και για τη μεταφορά προϊόντων που προέρχονται από πόρους της Μέσης Ανατολής.

[21] Ως υδρογονάνθρακες από τη λεκάνη της Κασπίας Θαλάσσης νοούνται οι υδρογονάνθρακες που προέρχονται από τη Νότια Ρωσία, τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία και το Ιράν.

[22] Η συμφωνία για τη διαμετακόμιση υπεγράφη από τις υποψήφιες χώρες και τις περισσότερες των μεσογειακών χωρών στο πλαίσιο της συμφωνίας «Umbrella» που διαμορφώθηκε μέσω του προγράμματος INOGATE.

Στο πλαίσιο αυτό, καθίστανται καθοριστικής σημασίας η βόρεια, η κεντρική και η μεσογειακή διάσταση της ενεργειακής πολιτικής.

3. Η Ευρωπαϊκή Ένωση - ένας παράγοντας της διεθνούς αγοράς.

Η εξάρτηση από την εισαγόμενη εκ του εξωτερικού ενέργεια καθιστά την Ευρωπαϊκή Ένωση δέσμια της εξέλιξης των παγκοσμίων συνθηκών στον τομέα της ζήτησης και της προσφοράς της ενέργειας. Η εξάρτηση αυτή εξισορροπείται έως ένα ορισμένο βαθμό από τις εξαγωγές της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τις τρίτες χώρες που πραγματοποιούν εξαγωγές ενεργειακών προϊόντων.

α) Η Ένωση αποτελεί σημαντικό παράγοντα της διεθνούς αγοράς

Η Ένωση αντιπροσωπεύει 14 με 15 % της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας ενώ δημογραφικά αποτελεί μόλις το 6% του παγκοσμίου πληθυσμού. Η Ένωση απορροφεί 19% του ανά την υφήλιο αναλούμενου πετρελαίου, 16% του φυσικού αερίου, 10% του άνθρακα και 35 % του ουρανίου.

Η Ένωση πραγματοποίησε εισαγωγές που ανέρχονται στο 16% του φυσικού αερίου που διακινήθηκε κατά το 1999 στη διεθνή αγορά (450 δισεκατ. m3), ένα τέταρτο του συνολικώς διακινηθέντος γαιάνθρακα (50 επί συνόλου 500 Mtec) και του πετρελαίου (9,7 επί 40,4 Mbaril/j). Η διεύρυνση αυξάνει ακόμη περισσότερο το μερίδιο της Ένωσης στην παγκόσμια αγορά, εκτός του γαιάνθρακα.

Κατά το 1997, η Ένωση ξόδεψε περίπου 120 δισεκατ. ευρώ για τις ενεργειακές εισαγωγές που αντιπροσωπεύουν ποσοστό μεγαλύτερο του 6% της συνολικής αξίας των εισαγομένων προϊόντων. Ο λογαριασμός για το πετρέλαιο αποτελεί το 75% του συνολικού ενεργειακού λογαριασμού. Κατά το 1997, ο ενεργειακός λογαριασμός της Ένωσης ανήλθε σε 94 δισεκατ. ευρώ των οποίων περίπου το ήμισυ (45%) μεταφέρθηκε στους φορείς εφοδιασμού της Μέσης Ανατολής (ποσό μεγαλύτερο των 40 δισεκατ. ευρώ). Το 1999, ο αντίστοιχος λογαριασμός ανήλθε σε 240 δισεκατομμύρια ευρώ. Το βάρος του λογαριασμού αυτού αυξήθηκε περαιτέρω λόγω της εξέλιξης της ισοτιμίας του ευρώ έναντι του δολαρίου μετά τον Ιανουάριο του 2000.

β) Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει ουδεμία επιρροή στη διαμόρφωση των διεθνών τιμών

- Μακροπρόθεσμα οι ενεργειακές επιλογές των αναπτυσσομένων χωρών, ιδίως της Κίνας, της Ινδίας [23] και της Λατινικής Αμερικής, που θα επωμιστούν το μεγαλύτερο μέρος της δημογραφικής ανάπτυξης και της αύξησης της ενεργειακής ζήτησης, θα καθορίσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα τις συνθήκες που επικρατούν στη διεθνή αγορά διακίνησης ενεργειακών προϊόντων.

[23] Η Κίνα και η Ινδία αναλώνουν από κοινού 1.115 εκατομ. tep και αντιστοίχως 844 Mtep και 271 Mtep.

Οι εμπειρογνώμονες εκτιμούν ότι μέχρι το 2020 ο συνολικός πληθυσμός του πλανήτη θα αυξηθεί σε 8 δισεκατ. κατοίκους ήτοι 2 δισεκατ. κατοίκους επιπλέον των υφισταμένων κατά το 2000. Η παγκόσμια ζήτηση ενέργειας, σύμφωνα με τις σημερινές τάσεις, θα μπορούσε να αυξηθεί ταχέως, ιδίως λόγω των αναπτυσσόμενων χωρών στις οποίες θεωρείται ότι θα οφείλονται τα 90% της αύξησης των αναγκών. Η ζήτηση αναμένεται να κλιμακωθεί περίπου κατά 63% εντός είκοσι ετών, ανερχόμενη από 9,3 δισεκατομμύρια ΤΙΠ το 2000 σε 15,4 δισεκατομμύρια ΤΙΠ το 2020. Η τάση αυτή μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες στις διεθνείς τιμές των ορυκτών καυσίμων. Η τάση αυτή θα μπορούσε εντούτοις να περιοριστεί εφόσον καταβληθούν προσπάθειες σε διεθνές επίπεδο για την προώθηση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και την ενεργειακή αποτελεσματικότητα, για παράδειγμα στο πλαίσιο της καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος.

Χαρακτηριστικά πρέπει να αναφερθεί ότι ο αριθμός των χρησιμοποιυμένων αυτοκινήτων αναμένεται να διπλασιαστεί ως το 2020. Η ως άνω αύξηση υποτίθεται ότι θα οφείλεται πρωτίστως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η αύξηση αυτή θα οφείλεται κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, δεδομένου ότι, ενώ στις χώρες του ΟΟΣΑ η αναλογία οχημάτων-κατοίκων είναι έξι οχήματα ανά δέκα κατοίκους, ενώ η αναλογία αυτή ανέρχεται σε δύο οχήματα για κάθε εκατό κατοίκους στις περισσότερες χώρες εκτός του ΟΟΣΑ. Κατά συνέπεια προκύπτει το συμπέρασμα ότι η εν μέρει κάλυψη του υφισταμένου χάσματος σήμερα θα έχει ως αποτέλεσμα να ασκηθεί στο άμεσο σχετικά μέλλον υπέρμετρη πίεση στη ζήτηση των πετρελαϊκών προϊόντων.

Ως εκ τούτου, οι συμφωνίες με τις αναπτυσσόμενες χώρες επιβάλλεται να λαμβάνουν υπόψη τα θέματα που σχετίζονται με την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού [24].

[24] Παράδειγμα: Ανακοίνωση για την ενεργειακή συνεργασία με την Ασία (COM 96/308).

- Εκτός των γενικών τάσεων της αγοράς, αστάθεια στις τιμές των ενεργειακών προϊόντων που διακινούνται στη διεθνή αγορά (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, γαιάνθρακας, ουράνιο) μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση άλλων παραγόντων που θα διαταράξουν την αγορά: σκόπιμες πράξεις των χωρών εξαγωγής (όπως του ΟΠΕΚ), γεωπολιτικές συγκρούσεις ή επιπτώσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Οι ανατροπές των τιμών και οι σοβαρές κρίσεις που ενδέχεται να συνεπάγονται συνδέονται με την ένταση της διακύμανσης των τιμών, την περιοδικότητα της έντασης που ασκείται στις τιμές, τις ικανότητες των οικονομιών μας να τις απορροφούν και την ικανότητά τους για άσκηση πίεσης στην αντίστοιχη αγορά καθώς και στην αγορά ενεργειακών μορφών υποκατάστασης.

Αξίζει να σημειωθεί εν προκειμένω ότι μολονότι οι οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν σήμερα τη δυνατότητα να προσαρμόζονται καλύτερα στις απρόβλεπτες διακυμάνσεις των τιμών, ο έλεγχος των γεωπολιτικών ή των κερδοσκοπικών παραγόντων και η μελλοντική ανάπτυξη της παγκόσμιας αγοράς δεν βρίσκονται υπό τον έλεγχό της.

- Σε γεωπολιτικό επίπεδο, οι πρόσφατες δυσκολίες που προέκυψαν κατά τη διαδικασία ειρήνευσης της Μέσης Ανατολής, ο αποκλεισμός που επιβλήθηκε στο Ιράκ και η αβεβαιότητα που σχετίζεται με την κατάσταση που επικρατεί στο Ιράν και τη Λιβύη επηρεάζουν τη συμπεριφορά του ΟΠΕΚ δίχως να είναι δυνατό να αξιολογηθεί η ακριβής τους εμβέλεια.

- Σε οικονομικό επίπεδο, οι επιπτώσεις των κερδοσκοπικών μεταφορών κεφαλαίου που οφείλονται στον πολλαπλασιασμό των επί μέρους διακανονισμών στις αγορές επί προθεσμία (futures) μπορούν να προκαλέσουν βίαιες διακυμάνσεις των τιμών και συνεπάγεται, όπως ήδη είχε προβλέψει η Επιτροπή, προβλήματα σχετικά με τις δυνατότητες καταπολέμησης της κερδοσκοπίας μέσω των αποθεμάτων [25].

[25] Ανακοίνωση της Επιτροπής της 11.10.2000 με τίτλο «Ο πετρελαϊκός εφοδιασμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης»

Πρέπει να αναφερθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει διαπραγματευτικά μέσα και μέσα άσκησης πίεσης. Επί του παρόντος, η Ένωση πάσχει λόγω έλλειψης αρμοδιοτήτων και κοινοτικής συνοχής στον ενεργειακό τομέα.

- Δεδομένου ότι δεν υφίστανται σαφείς ευρωπαϊκές αρμοδιότητες σε θέματα ενέργειας, εκτός όσων απορρέουν από τις συνθήκες ΕΚΑΧ και ΕΚΑΕ, κατά τα τελευταία 40 έτη, η Ευρώπη απέτυχε να αναπτύξει μια συνεχή κοινή ενεργειακή πολιτική - εντός της Ένωσης και του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας - προκειμένου να επιτευχθεί συνοχή αντίστοιχη προς εκείνη των χωρών ΟΠΕΚ και όπως ενδέχεται να έχουν και άλλες ομάδες παραγωγών στο μέλλον.

- Λόγω της έλλειψης ενεργειακής πολιτικής, οι δυνατότητες διαπραγμάτευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι περιορισμένεςς. Απέναντι στις ισχυρότατες επιχειρήσεις εξαγωγής υδρογονανθράκων, οι ευρωπαίοι εισαγωγείς αντιδρούν μη συντονισμένα στο πλαίσιο μιας αγοράς ως επί το πλείστον προκαθοριζόμενων τιμών. Ο ρόλος της εσωτερικής αγοράς αναμένεται να εξασθενίσει τη δεσπόζουσα θέση που κατέχουν οι χώρες εξαγωγής χάρη στον ανταγωνισμό μεταξύ εξαγωγέων και να προκαλέσει το άνοιγμα και την επιτάχυνση των συναλλαγών ενεργειακών προϊόντων, πρωτίστως όσον αφορά το φυσικό αέριο.

Όσο η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα διαθέτει μέσα που θα της επιτρέπουν να μειώνει την πίεση που της ασκεί η διεθνής αγορά, η κατάσταση αυτή θα παραμένει η αχίλλειος πτέρνα της ευρωπαϊκής οικονομίας περιορίζοντας τις δυνατότητες της Ένωσης να διαδραματίζει το δέοντα ρόλο στο πλαίσιο του διαλόγου που αναπτύσσεται σε διεθνές επίπεδο. Όπως ανακοινώθηκε από τον ασκούντα καθήκοντα Προέδρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Biarritz, η πρόσφατη αύξηση των τιμών του πετρελαίου οδήγησε τα κράτη μέλη να συνειδητοποιήσουν ότι είναι απαραίτητο να υπάρχει δυνατότητα συντονισμένης αντίδρασης σε περίπτωση κρίσεως.

γ) Η ανεπαρκής πολιτική πρόληψης

Η εξασφάλιση και η διατήρηση των μέτρων του ενεργειακού εφοδιασμού μέσω της επίτευξης της ενεργειακής αυτονομίας αποτέλεσε πάντοτε κύρια κατεύθυνση της ενεργειακής πολιτικής των κρατών μελών. Η αντίληψη αυτή εκφράζεται στις διατάξεις των συνθηκών ΕΚΑΧ και ΕΚΑΕ και αποτέλεσε το συνδετικό κρίκο της ευρωπαϊκής συναντίληψης που επιχείρησαν οι θεμελιωτές του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.

Προκειμένου να αντιμετωπιστεί η ως άνω ποσοτική εξάρτηση, τα κράτη μέλη και η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησαν, μετά από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση, διαφόρους μηχανισμούς υποστήριξης της εσωτερικής παραγωγής που δεν ήταν ανταγωνιστική, τις πολιτικές δημιουργίας αποθεμάτων, τα προγράμματα ενεργειακής αποτελεσματικότητας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, όμως τα μέτρα αυτά δεν επάρκεσαν για να αντιστραφεί η ως άνω τάση.

- Η βιομηχανία των γαιανθράκων

Η διαπίστωση αυτή ισχύει ιδιαίτερα για τον τομέα της εξόρυξης του γαιάνθρακα όπου τα κοινωνικά και περιφερειακά κριτήρια υπέρ της ελεγχόμενης αλλά αναπόφευκτης συρρίκνωσης των δραστηριοτήτων αυτών κατέστησαν σημαντικότερη τη συμβολή του ως άνω καυσίμου στην ασφάλεια του εφοδιασμού λόγω της έλλειψης σχετικών εντάσεων στη διεθνή αγορά. Επιβάλλεται να αναγνωριστεί ότι η αύξηση των δαπανών παραγωγής μείωσε, σε μεγάλο βαθμό, την αξιοπιστία των επιχειρημάτων υπέρ της συμβολής των προϊόντων αυτών στην ασφάλεια του εφοδιασμού.

- Τα μέτρα που λαμβάνονται στην περίπτωση πετρελαϊκής κρίσης

Ένα γεγονός - για παράδειγμα πολιτικού και/ή στρατιωτικού χαρακτήρα - σε μια περιοχή παραγωγής ή διαμετακόμισης πετρελαίου ενδέχεται να προκαλέσει ανά πάσα στιγμή προσωρινή διακοπή του φυσικού εφοδιασμού του πετρελαίου παγκοσμίως. Τα αποθέματα ασφάλειας και τα μέτρα για τη διαχείριση της κρίσης που προβλέπονται από το Διεθνή Οργανισμό Ενεργείας (ΔΟΕ) και την κοινοτική νομοθεσία αποτελούν μερική απάντηση σε αυτού του είδους την απειλή: τα μέτρα στον τομέα αυτόν θα πρέπει να συνεχισθούν και να εντατικοποιηθούν.

Τα καθοριστικής σημασίας στοιχεία, για τα στρατηγικά αποθέματα, διαμορφώθηκαν κατά το 1974 με την υπογραφή της «Συμφωνίας σχετικά με ένα διεθνές πρόγραμμα για την ενέργεια», που αποτέλεσε την ιδρυτική πράξη του ΔΟΕ. Η απόφαση αυτή ήταν η αντίδραση στα μέτρα αποκλεισμού που είχε αποφασίσει ο ΟΠΕΚ για ορισμένες βιομηχανικές χώρες στο πολιτικό πλαίσιο που είχε διαμορφωθεί στα τέλη του 1973.

Μία από τις βασικές δεσμεύσεις που ανέλαβαν τα κράτη μέλη του ΔΟΕ ήταν να διατηρούν αποθέματα που να ισοδυναμούν με 90 ημέρες καθαρών εισαγωγών πετρελαίου και/ή πετρελαϊκών προϊόντων που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση κρίσης εφοδιασμού για να αντικαταστήσουν πλήρως ή εν μέρει τις ελλείψεις της προσφοράς. Τα περισσότερα από τα κράτη μέλη διαθέτουν αποθέματα που υπερβαίνουν τις 90 προαναφερόμενες ημέρες

Υφίστανται τρεις οδηγίες που οργανώνουν, σε συνεργασία με το ΔΟΕ, τη συγκρότηση εθνικών αποθεμάτων εκ μέρους των κρατών μελών.

- Δύο οδηγίες [26] συνεπάγονται υποχρεώσεις για τα κράτη μέλη που αφορούν τη διατήρηση αποθεμάτων που ισοδυναμούν σε 90 ημέρες κατανάλωσης για έκαστη των τριών κυρίων κατηγοριών πετρελαϊκών προϊόντων ενεργειακής χρήσης. Προβλέπεται ότι η Επιτροπή πραγματοποιεί διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη μόλις διαπιστωθεί ότι τα αποθέματά τους δεν καλύπτουν 90 ημέρες [27].

[26] Η οδηγία 68/414/ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 98/93/ΕΚ.

[27] Επιβάλλεται επίσης να σημειωθεί ότι πολλά από τα κράτη μέλη διαθέτουν σήμερα αποθέματα τα οποία υπερβαίνουν τις 90 ημέρες, τα οποία, κατά συνέπεια, είναι «απελευθερώσιμα» άνευ οιασδήποτε κοινοτικής διαβούλευσης.

- Άλλη οδηγία [28] υποχρεώνει τα κράτη μέλη να είναι έτοιμα να αντιδράσουν, ήτοι να διαμορφώσουν προγράμματα παρέμβασης, κατάλληλα όργανα και εξουσίες που να επιτρέπουν πρωτίστως τη διοχέτευση των αποθεμάτων στην αγορά, τον περιορισμό της κατανάλωσης, την εξασφάλιση του εφοδιασμού των καταναλωτών κατά προτεραιότητα και τη ρύθμιση των τιμών. Αφετέρου, σε περίπτωση κρίσεως, η Επιτροπή επωμίζεται τη διοργάνωση διαβουλεύσεων μεταξύ των κρατών μελών με στόχο τον συντονισμό μέσω μιας ομάδας για τον εφοδιασμό σε πετρέλαιο. Η Επιτροπή έχει παράλληλα την υποχρέωση να εξασφαλίσει ότι τα επιμέρους εθνικά συστήματα δεν οδηγούν σε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και δεν παρεμποδίζουν τις ενδοκοινοτικές συναλλαγές.

[28] Η οδηγία 73/238/ΕΟΚ

Ο μηχανισμός αυτός δεν προβλέπει αντιμετώπιση καταστάσεων όπως η πρόσφατη αύξηση της τιμής του πετρελαίου. Η κοινοτική νομοθεσία σε ό,τι αφορά τα αποθέματα είναι περιορισμένη σχετικά με τα θέματα ασφάλειας εφοδιασμού.

Οι επιπτώσεις της απόφασης για τη διακίνηση 30 εκατομ. βαρελιών αργού πετρελαίου, από τα αποθέματα, που ελήφθη το Σεπτέμβριο του 2000 στις Ηνωμένες Πολιτείες, καταδεικνύουν ότι η αποτελεσματικότητα των μηχανισμών που έχουν ήδη θεσπιστεί διεθνώς για την αντιμετώπιση κρίσεων είναι περιορισμένη, ιδιαίτερα όταν οι κρίσεις είναι περισσότερο οικονομικού χαρακτήρα παρά φυσική διακοπή του εφοδιασμού. Μολονότι ουδείς αμφισβητεί τη σημασία του καλού συντονισμού μεταξύ των χωρών κατανάλωσης πετρελαίου, από την πείρα του ΔΟΕ προκύπτει ότι ανάλογη συνεργασία και συντονισμός είναι ιδιαζόντως δυσχερείς στην πράξη. Τόσο κατά τον πόλεμο του Κόλπου όσο και επ'ευκαιρία της υπέρμετρης αύξησης των πετρελαϊκών τιμών που παρατηρείται σήμερα, ο Οργανισμός Στρατηγικών Αποθεμάτων Πετρελαίου [29] (SPR) των Ηνωμένων Πολιτειών αποτέλεσε την κύρια μονάδα κρούσης κατά την παρέμβαση στην αγορά του πετρελαίου.

[29] Το 1975, μετά από την προσχώρησή τους στον ΔΟΕ και δύο έτη μετά από την πετρελαϊκή κρίση, οι Ηνωμένες Πολιτείες δημιούργησαν τον Οργανισμό Στρατηγικών Αποθεμάτων Πετρελαίου. Η αμερικανική νομοθεσία προβλέπει τη δημιουργία αποθεμάτων στρατηγικού χαρακτήρα ύψους 1 δισεκατ. βαρελιών πετρελαίου προς χρήση σε περίπτωση πολέμου ή σοβαρών διαταραχών που συνεπάγονται διακοπή του ανεφοδιασμού. Το απόθεμα αυτό ανέρχεται σήμερα σε 571 εκατομ. βαρέλια, αποτελώντας βάσει των σημερινών τιμών συνολική επένδυση της τάξης των 20 δισεκατ. $. Τα αποθέματα αυτά βρίσκονται στον Κόλπο του Μεξικού (Λουιζιάνα και Τέξας), όπου απαντούν περισσότερα των 500 σπηλαίων άλατος που κρίνονται ιδανικά για την αποθήκευσή τους. Τα ως άνω αποθέματα χρησιμοποιήθηκαν κατά τον πόλεμο του Κόλπου το 1991. Χρησιμοποιήθηκαν για δεύτερη φορά πριν από μερικές εβδομάδες με τη διοχέτευση 30 εκατομ. βαρελιών στην αγορά, ήτοι για την κάλυψη χρονικού διαστήματος μικροτέρου των δύο ημερών κατανάλωσης.

Οι κοινοτικοί μηχανισμοί αποδεικνύονται ανεπαρκείς όσον αφορά τις τάσεις που αναπτύσσονται στην αγορά των ενεργειακών προϊόντων. Για παράδειγμα δεν υφίσταται ουδεμία κεντρική εξουσία λήψης αποφάσεων για τη διακίνηση των αποθεμάτων στην αγορά. Τα περιθώρια ελιγμών που διαθέτει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση σε περίπτωση υπέρμετρης αύξησης των πετρελαϊκών τιμών είναι ιδιαίτερα περιορισμένα. Προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος κρίσεων λόγω της ενεργειακής εξάρτησης, ορισμένα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει διατάξεις για την αποθήκευση και τα στρατηγικά αποθέματα ορισμένων άλλων ενεργειακών προϊόντων. Τοιουτοτρόπως εφαρμόστηκε υπεύθυνη πολιτική εκμετάλλευσης των μικρών αποθεμάτων φυσικού αερίου στις Κάτω Χώρες, επιτρέποντας να διαφυλαχθούν οι δυνατότητες περαιτέρω εκμετάλλευσης των αποθεμάτων του Groningen [30] (που υπολογίζεται ότι ανέρχονται σε 1.100 m3). Στην πρόσφατη ανακοίνωσή της με θέμα τον πετρελαϊκό εφοδιασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Επιτροπή κοινοποίησε την πρόθεσή της να εξετάσει τις πρακτικές διαδικασίες που θα μπορούσαν να ισχύσουν κατά την εφαρμογή των διατάξεων περί πετρελαϊκών αποθεμάτων στρατηγικού χαρακτήρα κατά την κοινοτικοποίηση της χρήσης τους.

[30] Η ενθάρρυνση της αναζήτησης κοιτασμάτων στη Βόρεια Θάλασσα συνοδεύει την πολιτική αυτή.

Συμπέρασμα: Οι παράγοντες εξωτερικών κινδύνων (ποσοτικών, τιμής, επενδύσεων και γεωπολιτικού χαρακτήρα κ.λπ.) αποδεικνύουν ότι η καλύτερη εγγύηση για την ασφάλεια του εφοδιασμού είναι η διατήρηση της ποικιλότητας των χρησιμοποιούμενων μορφών ενέργειας και των πηγών εφοδιασμού. Η ποσοτική εξάρτηση της Ένωσης κατά τα φαινόμενα θα είναι αδύνατον να ελεγχθεί υπό τις παρούσες συνθήκες και προβλέψεις ενώ παράλληλα η διεύρυνση αναμένεται να την μειώσει και να καταστήσει ευπαθέστερη τη διαφοροποίηση των πηγών εξωτερικού εφοδιασμού. Αποτέλεσμα της διεύρυνσης θα είναι να καταστεί προβληματικότερη η διαφοροποίηση των εξωτερικών πηγών εφοδιασμού. Παράλληλα η ουσιαστική μείωση των τιμών των πετρελαϊκών προϊόντων στις αρχές του δεκαετίας του '80 και η άμβλυνση των προσπαθειών υπέρ της προώθησης της εξοικονόμησης της ενέργειας και των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας διατήρησαν την εξάρτησης της Ένωσης σε υψηλό επίπεδο. Η βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας μεταξύ 1975 και 1985 ανήλθε σε 24% ενώ μεταξύ 1985 και 1999 ανήλθε μόλις σε 10%. Αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη παρέμβασης σε επίπεδο ζήτησης καθώς και εξασφάλισης του ενεργειακού εφοδιασμού στο πλαίσιο μιας συντονισμένης πολιτικής σε κοινοτικό επίπεδο

II ΟΙ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ

Περί το 2010, πολυάριθμα κράτη μέλη καθώς και οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες θα πρέπει να προβούν σε επενδυτικές επιλογές για την ενέργεια, ιδίως στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας. Τα ήδη υφιστάμενα δίκτυα περιορίζουν τα περιθώρια των επενδυτικών επιλογών, εφόσον δεν σημειωθεί μείζονος χαρακτήρος τεχνολογικό επίτευγμα που να τροποποιήσει ριζικά το ενεργειακό τοπίο. Η αποκεντρωμένη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω μικροστροβίλων φυσικού αερίου ή συσσωρευτών καυσίμου θα μπορούσε να αποτελέσει αρχή για ανάλογες μεταβολές. Οι επιλογές αυτές είναι καθοριστικής σημασίας διότι προσανατολίζουν, για τα επόμενα 30 με 50 έτη, τη δομή της ενεργειακής κατανάλωσης. Ως εκ τούτου θα πρέπει να εξεταστούν και να αξιολογηθούν δεόντως.

Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο άνθρακας και η πυρηνική ενέργεια θεωρούνταν ως η μόνη εναλλακτική δυνατότητα προς το πετρέλαιο. Οι χώρες που συμμετείχαν στη συνάντηση κορυφής G7 του Τόκιο (Μάιος του 1979) δεσμεύτηκαν να ενθαρρύνουν την εξοικονόμηση της ενέργειας, την παραγωγή του άνθρακα και την πυρηνική ενέργεια. Παράλληλα η απόφαση του Συμβουλίου του 1980 καθόριζε ως στόχο «να καλυφθούν μέσω των στερεών καυσίμων και της πυρηνικής ενέργειας το 70 με 75% των αναγκών για πρωτογενή ενέργεια με στόχο την παραγωγή ηλεκτρισμού». Σήμερα η άποψη αυτή φαίνεται παρωχημένη. Ο εικοστός αιώνας ξεκίνησε όταν ο άνθρακας ήταν ενεργειακά παντοδύναμος, αναπτύχθηκε χάρη στην επικράτηση του πετρελαίου και ολοκληρώθηκε με την εμφάνιση στο προσκήνιο του φυσικού αερίου.

A. Η πυρηνική ενέργεια και τα στερεά καύσιμα: Τα μη επιθυμητά

Η πυρηνική ενέργεια και τα στερεά καύσιμα είναι πλέον μη επιθυήτά ενεργειακά προϊόντα, μολονότι η συμμετοχή τους στο συνολικό ενεργειακό ισοζύγιο, που αφορά αποκλειστικά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, είναι καθοριστικής σημασίας. Αυτές οι δύο πηγές ενέργειας συμβάλλουν αντιστοίχως κατά 35 και 26% στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

1. Η αμφισβήτηση της πυρηνικής ενέργειας

Ευρώπη των 30 : πυρηνική ενέργεια: σενάριο αναφοράς (σε εκατομ. ΤΙΠ)

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

production = παραγωγή consumption = κατανάλωση

Οι ελπίδες που δημιούργησε η χρήση της πυρηνικής σχάσης, για πολιτικούς σκοπούς, κατά το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα θα πρέπει να αποτιμηθούν με γνώμονα τις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν στον τομέα αυτό καθώς και τα ενεργειακά και τεχνολογικά επιτεύγματα που προκάλεσε. Ανεξάρτητα των φυσικών αποθεμάτων τους, σε ενεργειακά προϊόντα, όλα τα κράτη που διέθεταν τα απαραίτητα μέσα, ανέλαβαν μεγάλης εμβέλειας πυρηνικά προγράμματα μη στρατιωτικού χαρακτήρα. Στιγματισμένη από το προπατορικό αμάρτημα της διττής χρήσης της (στρατιωτική και πολιτική) που χαρακτηρίζει τον κύκλο του καυσίμου, η ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας πλαισιώνεται από τη συνθήκη ΕΚΑΕ, τη συνθήκη για τη μη διάδοση του 1968 (που ετέθη σε ισχύ το 1970) και τους κανόνες του ΑΙΕΑ.

α) Το κεκτημένο της συνθήκης ΕΚΑΕ

Η συνθήκη ΕΚΑΕ, που υπεγράφη το 1957, είχε ως στόχο να προσφέρει στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα εναλλακτική πηγή εφοδιασμού με εγχώρια ενέργεια, ώστε να αναχαιτιστεί η διαρκώς κλιμακούμενη εξωτερική εξάρτηση από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής. Η συνθήκη αναμενόταν να επιτρέψει στην Ευρώπη να αναπτύξει την τεχνογνωσία της και να αποκτήσει τα απαραίτητα μέσα προκειμένου να εκμεταλλευτεί την πυρηνική ενέργεια για μη στρατιωτικούς σκοπούς. Ο συνδυασμός των διαθέσιμων μέσων (τεχνογνωσία, υποδομές, μέσα χρηματοδότησης και ελέγχου) θεωρήθηκε ότι θα επιτρέψει να επιτευχθούν ταχύτερα πρόοδοι και μάλιστα σε χαμηλότερο κόστος.

Η συνθήκη αυτή εμφανίζει μια σοβαρή ιδιατερότητα συγκριτικά προς την αντίστοιχη συνθήκη ΕΟΚ. το κείμενό της οργανώνεται γύρω από στόχους ειδικού βιομηχανικού χαρακτήρα και προσφεύγει σε μηχανισμούς που παρεκκλίνουν από τις διατάξεις της συνθήκης της Ρώμης.

Παρά το γεγονός ότι σχεδόν εξαρχής εμφανίστηκαν δυσκολίες κατά την υλοποίηση των διατάξεων της συνθήκης ΕΚΑΕ, ιδίως μάλιστα σε ό,τι αφορά το κεφάλαιο του εφοδιασμού, θα ήταν ανεπίτρεπτο να παραβλεφθούν τα επιτεύγματά της.

- Είναι προφανής ο δυναμισμός που δημιούργησε η συνθήκη ΕΚΑΕ στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης. Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη υιοθέτησε το προηγούμενο αυτό που αφορά σε ύπαρξη πλαισίου έρευνας στον πυρηνικό τομέα, για το σύνολο του κοινοτικού προγράμματος έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Η ενσωμάτωση όλων των ευρωπαϊκών δραστηριοτήτων για τη σύντηξη, στο πλαίσιο της ΕΚΑΕ, συνέβαλε ουσιαστικά στην εξέχουσα θέση που κατέχει στον εν λόγω τομέα η ευρωπαϊκή έρευνα [31].

[31] Το JET (Joint European Torus), ήταν κοινό εγχείρημα κατά την έννοια των διατάξεων της συνθήκης ΕΚΑΕ, και αποδείχθηκε καθοριστικής σημασίας στοιχείο της επιστημονικής και τεχνικής προόδου στον τομέα της ενέργειας από την πυρηνική σύντηξη. Τα αποτελέσματά του επέτρεψαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση να εξετάσει, από κοινού με τους διεθνείς εταίρους της (ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ρωσία), το ενδεχόμενο υλοποίησης ενός ερευνητικού έργου όπως το ITER (Διεθνής Θερμοπυρηνικός Πειραματικός Αντιδραστήρας).

- Από τις αρχές της Συνθήκης, απαιτήθηκαν σοβαρότατες επενδύσεις για την κατασκευή και τη συντήρηση νέων πυρηνικών σταθμών. Η Συνθήκη αναθέτει στην Επιτροπή την αποστολή να εξετάζει τα προγράμματα επενδύσεων στα κράτη μέλη, με αποτέλεσμα η Επιτροπή να έχει μέχρι σήμερα αποφανθεί για 238 επενδυτικά έργα, των οποίων εξακρίβωσε τη σκοπιμότητα και τη συμβατότητα προς τη συνθήκη ΕΚΑΕ.

Οι επενδύσεις αυτές υπερβαίνουν τα 400 εκατομ. Ευρώ, εκ των οποίων ο κοινοτικός προϋπολογισμός συμβάλλει με 2,9 εκατομ. ευρώ. Οι ως άνω επενδύσεις συνέβαλαν στη βιομηχανική ανάπτυξη της Κοινότητας η οποία σήμερα έχει θέσει υπό τον έλεγχό της το σύνολο του κύκλου των πυρηνικών καυσίμων, με εξαίρεση τη διαχείριση αποβλήτων.

Οι πυρηνικοί σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που έχουν εγκατασταθεί στην επικράτεια της Κοινότητας καλύπτουν 35% των αναγκών σε ηλεκτρική ενέργεια. Δεδομένου ότι η διάρκεια ζωής των πυρηνικών αντιδραστήρων αποδείχτηκε μεγαλύτερη της αρχικώς προβλεπόμενης, ιδίως χάρη στην καλύτερη κατανόηση της αντίστασης των υλικών, ο τομέας της πυρηνικής ενέργειας κατέστη ανταγωνιστικός και πηγή σοβαρών εσόδων για τους φορείς λειτουργίας. Οι ως άνω φορείς δεν έχουν πλεόν ανάγκη δημοσίων ενισχύσεων και δεν προσφεύγουν στα δάνεια EURATOM [32]. Τα δάνεια αυτά χρησιμοποιούνται επί του παρόντος υπέρ των υποψηφίων χωρών για τον εκσυγχρονισμό των εγκαταστάσεών τους.

[32] Το σύστημα των ανωτάτων ορίων για τα ποσά που προβλέπονται λόγω αστικής ευθύνης των φορέων λειτουργίας σε περίπτωση μείζονος ατυχήματος.

- Οι υγειονομικοί κανόνες και τα πρότυπα ακτινοπροστασίας που έχουν καθιερωθεί σε κοινοτικό επίπεδο έχουν μεταφερθεί στη νομοθεσία των κρατών μελών. Πέραν των δραστηριοτήτων που συνδέονται αυστηρά με την πυρηνική βιομηχανία, τα ως άνω πρότυπα αφορούν επίσης τη χρήση ραδιενεργών υλικών για τις ιατρικές εφαρμογές, την έρευνα και τη βιομηχανία.

- Τέλος, ο έλεγχος της ασφάλειας της ΕΚΑΕ επέτρεψε στην Κοινότητα να επιτύχει αναμφισβήτητη αξιοπιστία σε θέματα μη διάδοσης των πυρηνικών υλικών. Η αποστολή διαφοροποίησης του εφοδιασμού που έχει επωμιστεί ο οργανισμός εφοδιασμού της ΕΚΑΕ, επιτρέπει, εξάλλου, στην Κοινότητα να μην εξαρτάται υπερβολικά από μία μόνο γεωγραφική περιφέρεια σε ό,τι αφορά τις ανάγκες της σε ουράνιο (βλ. Γράφ. Μέρος 1, ΙΒ.2.β).

Τοιουτοτρόπως είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι σε ό,τι αφορά τις καθοριστικής σημασίας διατάξεις, ο απολογισμός της υλοποίησης της συνθήκης ΕΚΑΕ - παρά τις σοβαρές δυσκολίες που αντιμετώπισε - είναι θετικός. Υπό τις παρούσες συνθήκες, η ανανέωση του ενδιαφέροντος για τη συνθήκη ΕΚΑΕ και για τις εναλλακτικές δυνατότητες που προσφέρει όσον αφορά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας καθιστούν την ως άνω συνθήκη ιδιαίτερα επίκαιρη. Η συγκεντρωθείσα πείρα θα είναι πολύτιμη, ιδίως στο πλαίσιο της διαδικασίας της διεύρυνσης.

β) Το μετέωρο βήμα

Οι ενδεχόμενοι υγειονομικοί και περιβαλλοντικοί κίνδυνοι συνεπεία της πυρηνικής σχάσης έχουν προκαλέσει σήμερα την αντίθεση μέρους της κοινής γνώμης. Κατά το 1979, το ατύχημα των Three Miles Island στις Ηνωμένες Πολιτείες προκάλεσε το δημοψήφισμα στη Σουηδία για την πυρηνική ενέργεια.

Η είσοδος των ομάδων πίεσης και των οικολογικών κομμάτων στην πολιτική ζωή των κρατών μελών καθώς και το ατύχημα στο Τσερνομπίλ (26 Απριλίου 1986), που αναμφίβολα υπήρξε το σοβαρότερο πυρηνικό ατύχημα στην ιστορία, καθόρισαν την περαιτέρω ανάπτυξη του πυρηνικού κλάδου στην Ευρώπη. Από τα 8 κράτη μέλη που διέθεταν πυρηνικές εγκαταστάσεις, 5 έχουν ήδη εγκρίνει ή ανακοινώσει το πάγωμα των σχετικών προγραμμάτων [33]. Η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία και η Φινλανδία δεν έχουν ακόμη εκφραστεί υπέρ της διακοπής των πυρηνικών προγραμμάτων αλλά κανένας πυρηνικός αντιδραστήρας, εκτός ενδεχομένως στη Φινλανδία, κατά τα φαινόμενα δεν πρόκειται να κατασκευαστεί κατά τα επόμενα έτη. Η Ιταλία εγκατέλειψε την πυρηνική ενέργεια μετά από το δημοψήφισμα το 1987, η Γερμανία ανακοίνωσε την απόφασή της να διακόψει τη λειτουργία των τελευταίων πυρηνικών αντιδραστήρων το 2021 και το Βέλγιο το 2025.

[33] Σουηδία -1980, Ισπανία-1984, Κάτω Χώρες -1994, Γερμανία -1998, Βέλγιο -1999.

Οι υποψήφιες χώρες, ορισμένες εκ των οποίων έχουν αναλάβει δεσμεύσεις έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι θα διακόψουν τη λειτουργία των πυρηνικών αντιδραστήρων περιορισμένης ασφαλείας [34], υιοθετούν διαφορετικές θέσεις σε ό,τι αφορά τις εναλλακτικές δυνατότητες έναντι της πυρηνικής ενέργειας λόγω των συνεπειών στην οικονομία τους. Ενώ η Τουρκία ανέβαλε επ'αόριστον την κατασκευή ενός πυρηνικού σταθμού, η Πολωνία επιθυμεί να διατηρήσει αυτή την εναλλακτική λύση. Δεν αποκλείεται και άλλες υποψήφιες χώρες να εξετάσουν το ενδεχόμενο κατασκευής νέων θερμοπυρηνικών σταθμών. Κατά συνέπεια το πρόβλημα της ασφάλειας των πυρηνικών εγκαταστάσεων των υποψηφίων χωρών και ο παροπλισμός των πυρηνικών σταθμών που είναι αδύνατον να εκσυγχρονιστούν καθίστανται θέματα προτεραιότητας και θα πρέπει να ελεγχθούν προσεκτικά πριν από την είσοδό τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

[34] Λιθουανία: Ignalina 1 και 2. Βουλγαρία: Kozloduy 1 έως 4. Σλοβακία: Bohunice 1 και 2.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κολωνίας (3-4 Ιουνίου 1999) υπογράμμισε ότι «είναι σημαντικό να ισχύσουν αυστηρά πρότυπα για την ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη », πράγμα που συνεπάγεται σοβαρές επενδυτικές προσπάθειες. Το επίπεδο των ως άνω εγκαταστάσεων θα πρέπει να είναι υψηλό συγκριτικά προς το αντίστοιχο των εγκαταστάσεων των κρατών μελών που διαθέτουν πυρηνική ενέργεια. Κατόπιν του αιτήματος που διατύπωσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι για εξέταση των μέσων αντιμετώπισης του θέματος της ασφάλειας των πυρηνικών εγκαταστάσεων στο πλαίσιο της διαδικασίας διεύρυνσης, η Επιτροπή άρχισε τις αντίστοιχες απαραίτητες εργασίες.

Η Επιτροπή συμμετέχει με τις αρμόδιες για την ασφάλεια των εγκαταστάσεων αρχές των κρατών μελών στην ως άνω διαδικασία προκειμένου να προπαρασκευαστούν θέσεις για σχετικές διαπραγματεύσεις.

Το μέλλον της πυρηνικής ενέργειας εξακολουθεί εντούτοις να είναι αβέβαιο. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η αντιμετώπιση του προβλήματος της διαχείρισης και της αποθήκευσης των ραδιενεργών αποβλήτων, η οικονομική αποδοτικότητα των πυρηνικών σταθμών νέας γενεάς, η ασφάλεια των αντιδραστήρων στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, και ιδίως στις χώρες που είναι υποψήφιες για προσχώρηση στην Ένωση και η καταπολέμηση της διάδοσης των πυρηνικών στις χώρες της τέως ΕΣΣΔ. Καθοριστικό επίσης ρόλο αναμένεται να διαδραματίσει ο προσανατολισμός των πολιτικών για την καταπολέμηση της ανόδου της θερμοκρασίας στην επιφάνεια του πλανήτη.

Οι ανησυχίες που προκαλεί η άνοδος των θερμοκρασιών τροποποίησαν τις αντιλήψεις περί περιορισμών του ενεργειακού εφοδιασμού. Το θέμα αφορά ιδιαίτερα την πυρηνική ενέργεια χάρη στην οποία αποφεύγονται 312 Mt εκπομπών CO2 ετησίως στην Ευρωπαϊκή Ένωση (7% του συνόλου των αερίων που εκπέμπει η Ένωση και συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου), ήτοι παραγωγή ισοδύναμη προς τις εκπομπές CO2 100 εκατομ. αυτοκινήτων [35].

[35] Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρεται η απόφαση της σουηδικής κυβέρνησης να κλείσει την πυρηνική μονάδα στο Barsebδck στις 30/11/99 που είχε ως αποτέλεσμα μετά από 23 χρόνια να δημιουργηθεί ένα έλλειμμα παραγωγής ύψους 4 δισεκατ