Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο Σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση της τρίτης φάσης του προγράμματος Τempus

1. Εισαγωγη

Η παρούσα έκθεση υποβάλλεται σύμφωνα με το άρθρο 12 της απόφασης του Συμβουλίου 1999/311/EΚ της 29 Απριλίου 1999. Παρουσιάζει τη θέση της Επιτροπής σχετικά με τα βασικά συμπεράσματα και τις βασικές συστάσεις της εξωτερικής αξιολόγησης της τρίτης φάσης του προγράμματος Tempus (Tempus III).

Η πλήρης έκθεση της ενδιάμεσης αξιολόγησης του Tempus III [1] βρίσκεται στην ακόλουθη διεύθυνση του διαδικτύου: .

[1] Η τελική έκθεση σχετικά με τη δεύτερη φάση του προγράμματος Tempus βρίσκεται επίσης στην ίδια διεύθυνση του Διαδικτύου.

2. Ιστορικο

Το πρόγραμμα Tempus προτάθηκε για πρώτη φορά κατά την σύσκεψη του Συμβουλίου Υπουργών Παιδείας το Δεκέμβριο του 1989 ως ένα μέσο συνεργασίας ανάμεσα στα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης των κρατών μελών και των χωρών εταίρων. Η πρώτη του έκδοση (Tempus I) έγινε το 1990 [2].

[2] Απόφαση του Συμβουλίου 90/233/EΟΚ της 7ης Μαΐου 1990.

Το πρόγραμμα κάλυπτε αρχικά τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Μεταξύ 1992 και 1993 επεκτάθηκε προς τη Ρωσική Ομοσπονδία, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την Αλβανία. Για ένα μικρό διάστημα (1991) εφαρμόστηκε και στη Γιουγκοσλαβία.

Στόχος του Tempus ήταν να συμβάλει στην κοινωνικοοικονομική μεταρρύθμιση μέσω της συνεργασίας στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα το πρόγραμμα είχε σχεδιαστεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να προωθήσει την κοινή ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών, την κατάρτιση του επιστημονικού και διοικητικού προσωπικού σε θέματα διαχείρισης και το άνοιγμα των εκπαιδευτικών συστημάτων των χωρών εταίρων στην κοινωνία των πολιτών.

Η δεύτερη φάση του προγράμματος (Tempus II) εγκρίθηκε το 1993 [3] και αφορούσε την περίοδο 1994-1998. Το 1996 η περίοδος αυτή παρατάθηκε μέχρι το 2000 [4]. Η δεύτερη φάση επεξέτεινε το πρόγραμμα προς νέες επιλέξιμες χώρες οι οποίες καλύπτονταν από τα προγράμματα PHARE [5] και Tacis [6] αλλά παράλληλα αύξησε τις φιλοδοξίες και τις προσδοκίες του προγράμματος. Ειδικότερα το Tempus II καθιέρωσε ειδικές εθνικές προτεραιότητες οι οποίες συμπλήρωσαν την αρχική προσέγγιση από την βάση προς την κορυφή, βάσει της οποίας οι πρωτοβουλίες ανήκαν αποκλειστικά στα πανεπιστήμια.

[3] Απόφαση του Συμβουλίου 93/246/EΟΚ της 29ης Απριλίου 1993.

[4] Απόφαση του Συμβουλίου 96/663/EΚ της 21ης Νοεμβρίου 1996.

[5] Κανονισμός του Συμβουλίου (EΟΚ) αριθμ. 3906/89 της 18ης Δεκεμβρίου 1989 σχετικά με την οικονομική ενίσχυση προς ορισμένες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και μεταγενέστερες τροποποιήσεις.

[6] Η τωρινή νομική βάση αυτού του ποργράμματος είναι ο κανονισμός (ΕΚ,EURATOM) 99/2000 του Συμβουλίου της 29ης Δεκεμβρίου 1999 σχετικά με την χορήγηση βοήθειας στα κράτη εταίρους της Ανατολικής Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας.

Παρά το γεγονός ότι η λογική όσον αφορά τις παρεμβάσεις παρέμεινε αναλλοίωτη σε μεγάλο βαθμό, το πρόγραμμα Tempus εξελίχθηκε σημαντικά προσαρμοζόμενο στις πολιτικές αλλαγές και συμβάλλοντας στη διαδικασία της προσχώρησης των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η τρίτη και τωρινή φάση του Tempus (Tempus III) εγκρίθηκε το 1999 για μια περίοδο έξι ετών από την 1η Ιουλίου 2000 [7]. Η λογική της παρέμβασης του προγράμματος δεν άλλαξε ριζικά. Εντούτοις προστέθηκαν δύο καινοτομικές πτυχές. Πρώτον, εκτός από τις δοκιμασμένες προσεγγίσεις που αφορούν ειδικά κάποια χώρα δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη δυνατότητα του προγράμματος να ενθαρρύνει την περιφερειακή συνεργασία. Δεύτερον, έγινε μια πιο ρητή αναφορά όχι μόνο στην ανάγκη να υπάρχει συνοχή και συμπληρωματικότητα ανάμεσα στο πρόγραμμα αυτό και στα άλλα κοινοτικά προγράμματα, αλλά και να δημιουργούνται συνέργιες με άλλες μορφές ενίσχυσης υπέρ των χωρών εταίρων.

[7] Απόφαση του Συμβουλίου 1999/311/EΚ της 29ης Απριλίου 1999.

Ο κανονισμός του Συμβουλίου 2666/2000/EΚ της 5ης Δεκεμβρίου 2000, ο οποίος καθορίζει το πλαίσιο για τη χορήγηση κοινοτικής ενίσχυσης για την ανασυγκρότηση, την ανάπτυξη και τη σταθερότητα (CARDS) των δυτικών Βαλκανίων τροποποίησε την απόφαση για το Tempus III ώστε να περιληφθεί σ' αυτό η Κροατία και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας.

Το Tempus III τροποποιήθηκε ακόμη μια φορά το 2002 [8] και επεκτάθηκε προς τις χώρες της νοτιοανατολικής Μεσογείου που καλύπτονταν από το πρόγραμμα MEDA στο πλαίσιο της Ευρωμεσογειακής Εταιρικής Σχέσης, η οποία προέκυψε μετά την δήλωση της Βαρκελώνης το 1995.

[8] Απόφαση του Συμβουλίου 2002/601/EΚ της 27ης Ιουνίου 2002.

Η επέκταση αυτή έχει ως στόχο να ικανοποιήσει την ανάγκη για στενότερη συνεργασία στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης ανάμεσα στην Ένωση και στους εταίρους της στην εν λόγω περιοχή με στόχο την κοινωνικοοικονομική τους ανάπτυξη. Επιπλέον, έχει ως στόχο να προωθήσει τον διαπολιτιστικό διάλογο και την αμοιβαία κατανόηση ως μέσο διασφάλισης της διαρκούς ανάπτυξης, της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή και χρησιμεύει ως μέσο ενίσχυσης της διαπολιτιστικής διάστασης του προγράμματος καθώς και της διάστασης που αφορά την κοινωνία των πολιτών.

Το Tempus III λήγει τον Δεκέμβριο του 2006 [9] μαζί με άλλα βασικά προγράμματα στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης (Socrates και Leonardo da Vinci).

[9] Η απόφαση που αφορά την επέκταση του προγράμματος Tempus προς τις χώρες MEDA τροποποίησε τη διάρκεια του προγράμματος σε τρόπο ώστε να λήξουν ταυτόχρονα τα προγράμματα Tempus, Socrates και Leonardo da Vinci.

3. Σύντομη περιγραφη του προγραμματοσ

Βασικός στόχος του Tempus είναι να συμβάλει στην μεταρρύθμιση και στην αναβάθμιση των συστημάτων ανώτατης εκπαίδευσης των χωρών εταίρων. Μέσω της συνεργασίας σε επίπεδο ανώτατης εκπαίδευσης το πρόγραμμα είχε επίσης ως στόχο να ενισχύσει την κοινωνία των πολιτών με την προώθηση της δημοκρατίας σ' αυτές τις χώρες και την βελτίωση της αμοιβαίας κατανόησης και του διαπολιτιστικού διαλόγου ανάμεσα στην ΕΕ και στους εταίρους της.

Το πρόγραμμα συνδυάζει μία προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή, σύμφωνα με την οποία τις πρωτοβουλίες τις αναλαμβάνουν κυρίως τα πανεπιστήμια, με μια προσέγγιση από την κορυφή προς τη βάση, σύμφωνα με την οποία οι εθνικές προτεραιότητες που καθορίζονται για κάθε χώρα εταίρο έχουν ως στόχο να μεγιστοποιήσουν την επίπτωση του προγράμματος στην μεταρρυθμιστική διαδικασία.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων το πρόγραμμα ενισχύει τρία είδη προγραμμάτων:

- Τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα τα οποία είναι πολυμερή προγράμματα στα οποία συμμετέχουν ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης από την ΕΕ και από τις χώρες εταίρους προκειμένου να βοηθηθούν τα ιδρύματα των χωρών αυτών να αναπτύξουν και να βελτιώσουν τα προγράμματα σπουδών τους ή τη διαχείριση του πανεπιστημίου. Τα προγράμματα αυτά έχουν επίσης ως στόχο να συμβάλουν στην ανάπτυξη των θεσμών στις χώρες εταίρους. Διαρκούν κανονικά δύο έως τρία χρόνια και είναι τα κυριότερα είδη προγραμμάτων που υλοποιούνται στο πλαίσιο του Tempus.

- Τα διαρθρωτικά και συμπληρωματικά μέτρα, τα οποία είναι επίσης πολυμερή προγράμματα για την ενίσχυση βραχυπρόθεσμων παρεμβάσεων που έχουν ως στόχο την μεταρρύθμιση του συστήματος και συνδέονται άμεσα με τις προτεραιότητες των χωρών εταίρων.

- Τις ατομικές υποτροφίες κινητικότητας, οι οποίες χορηγούνται σε μεμονωμένα άτομα - καθηγητές, λέκτορες, μέλη του προσωπικού ή υπαλλήλους υπουργείων - προκειμένου να βοηθήσουν να μεταβούν σε άλλες χώρες για εργασία που έχει σχέση με μια συγκεκριμένη μεταρρυθμιστική διαδικασία.

Οι δικαιούχες χώρες εταίροι στο πλαίσιο του Tempus είναι οι εξής:

- Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κροατία, πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας (γνωστές ως χώρες «CARDS»).

- Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Λευκορωσία, Γεωργία, Καζακστάν, Κυργυζία, Μολδαβία, Μογγολία, Ρωσική Ομοσπονδία, Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν, Ουκρανία και Ουζμπεκιστάν (γνωστές ως χώρες «Tacis»).

- Αλγερία, Αίγυπτος, Ισραήλ [10], Ιορδανία, Λίβανος, Μαρόκο, Παλαιστινιακή Αρχή, Συρία και Τυνησία (γνωστές ως χώρες «MEDA»).

[10] Η συμμετοχή του Ισραήλ είναι δυνατή μόνο στη βάση της αυτοχρηματοδότησης.

Το πρόγραμμα Tempus χρηματοδοτείται από τον προϋπολογισμό CARDS, MEDA και Tacis για τη διμερή συνεργασία με κάθε μία από τις χώρες εταίρους.

4. Η εργασια της αξιολογησησ

Η Επιτροπή δημοσίευσε μια προκήρυξη διαγωνισμού ανοικτής διαδικασίας το 2002 στο πλαίσιο της οποία επελέγη η εταιρία ECORYS-NEI να πραγματοποιήσει την αξιολόγηση της τρίτης φάσης του Tempus III. Κατά την αξιολόγηση αυτή ελήφθησαν υπόψη και τα αποτελέσματα της τελικής αξιολόγησης της δεύτερης φάσης του προγράμματος.

Η συγγραφή υποχρεώσεων προέβλεπε ότι ο αξιολογητής θα έπρεπε να εξετάσει την λογική της παρέμβασης του προγράμματος Tempus και συγκεκριμένα τα ακόλουθα θέματα:

(1) Εξακολουθούν να υπάρχουν οι κοινωνικοοικονομικές ανάγκες που προκάλεσαν την πρώτη και τη δεύτερη φάση του προγράμματος Tempus; Ανταποκρίνονται οι στόχοι του προγράμματος στην κατάσταση που επικρατεί προς το παρόν στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης των επιλέξιμων χωρών; Σε ποιόν βαθμό συνέβαλε το πρόγραμμα στην αλλαγή της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης στις χώρες αυτές;

(2) Είναι οι κατάλληλες προσεγγίσεις, με βάση τις εθνικές προτεραιότητες η προκήρυξη του διαγωνισμού και η διαδικασία επιλογής και πόσο συμβάλλουν στην ενθάρρυνση της συνεργασίας ανάμεσα σε γειτονικές επιλέξιμες χώρες στο πλαίσιο ενός προγράμματος που κυριαρχείται από εθνικές προτεραιότητες;

(3) Είναι κατάλληλο το πολυμερές μοντέλο συνεργασίας στο οποίο συμμετέχουν ιδρύματα της ΕΚ και των επιλέξιμων χωρών για την επίτευξη των στόχων του προγράμματος; Ειδικότερα, ποια είναι η πρόσθετη αξία του σε σχέση με τις διαρθρωτικές επενδύσεις για τη μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος;

(4) Είναι κατάλληλα τα είδη των προγραμμάτων (αποτελέσματα) που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα (τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα και οι ατομικές υποτροφίες κινητικότητας συγκεκριμένα) για την υλοποίηση των στόχων και των προσδοκιών όσον αφορά τα συστήματα ανώτατης εκπαίδευσης;

(5) Είναι επαρκές το επίπεδο χρηματοδότησης για την επίτευξη των καθορισμένων στόχων; Είναι κατάλληλη η παρούσα προσέγγιση για την επίτευξη κρίσιμων αποτελεσμάτων που θα έχουν διαρκή επίπτωση;

(6) Πόσο κατάλληλα και επαρκή είναι τα χρησιμοποιούμενα μέσα υλοποίησης και οι χρησιμοποιούμενες μέθοδοι διαχείρισης και ειδικότερα οι τρόποι παροχής τεχνικής βοήθειας για την εξασφάλιση της ποιότητας των προγραμμάτων και για τη σωστή υλοποίησή τους; Είναι επαρκείς οι πρακτικές παρακολούθησης; Είναι κατάλληλοι οι υφιστάμενοι μηχανισμοί αμφίδρομης πληροφόρησης και διάδοσης των αποτελεσμάτων για την αξιοποίηση της εμπειρίας που αποκτάται μέσω του προγράμματος;

Η ομάδα αξιολόγησης επεξεργάστηκε μία μέθοδο η οποία δίνει μεγάλη έμφαση στη συμμετοχή των διάφορων ενδιαφερόμενων φορέων στο πλαίσιο του Τempus III με στόχο την αλληλοενημέρωσή τους. Οι κυριότεροι τρόποι αξιολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου Οκτωβρίου 2002 - Ιουνίου 2003 ήταν οι ακόλουθοι:

- Τρία σεμινάρια αλληλοενημέρωσης (Μόσχα, Άλμα Άτα και Σκόπια) με τους ενδιαφερόμενους φορείς και ένα ανακεφαλαιωτικό σεμινάριο (Βρυξέλλες) κατά την διάρκεια των οποίων εξετάστηκαν όλα τα βασικά θέματα της αξιολόγησης. Εκτός τούτου έγινε και μια ανάλυση της λογικής της παρέμβασης, μια εξέταση της υφιστάμενης βιβλιογραφίας καθώς και διάφορες συζητήσεις με τους ενδιαφερόμενους φορείς και μελετήθηκαν ορισμένες περιπτώσεις που αφορούσαν διάφορες χώρες.

- Χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία που αφορούσαν τα αποτελέσματα του προγράμματος Tempus II και περιελήφθησαν ερωτήσεις σχετικά με αυτή την ενδιάμεση αξιολόγηση και στα τρία μέσα που χρησιμοποιήθηκαν για τις έρευνες: ένα ερωτηματολόγιο δια της ηλεκτρονικής οδού σχετικά με την επίπτωση του Tempus στις μεταρρυθμίσεις της ανώτατης εκπαίδευσης και στις διαρκείς εταιρικές σχέσεις (599 συντονιστές κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων), μία έρευνα σχετικά με τους εταίρους των κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων στις επιλέξιμες χώρες (80) και συνεντεύξεις (26) με τους εκπροσώπους των αρχών που είναι αρμόδιες για την ανώτατη εκπαίδευση στις επιλέξιμες χώρες.

Θα πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι η συγγραφή υποχρεώσεων είχε συνταχθεί πριν την επέκταση του Tempus III προς της χώρες της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Εν τούτοις τα συμπεράσματα και οι συστάσεις αφορούν και την εφαρμογή του προγράμματος στην περιοχή αυτή.

5. Τα συμπερασματα της αξιολογησησ

5.1. Η καταλληλότητα του προγράμματος ενόψει των κοινωνικοοικονομικών αναγκών

Επικρατούσες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και ανάγκη ενίσχυσης της ανώτατης εκπαίδευσης.

Ο αξιολογητής πραγματοποίησε μια συγκριτική ανάλυση η οποία δείχνει ότι οι χώρες CARDS και Tacis βρίσκονται τώρα στην ίδια κατάσταση με αυτή που επικρατούσε κατά τις προηγούμενες φάσεις του προγράμματος Tempus. Οι χώρες αυτές εξακολουθούν να μη θεωρούνται σταθερές δημοκρατίες. Στις χώρες CARDS και Tacis έχουν γίνει μόνο ορισμένες αλλαγές και η διαδικασία επιβραδύνεται από το γεγονός ότι οι οικονομίες βρίσκονται σε στασιμότητα, από την περιορισμένη δυνατότητα πραγματοποίησης μεταρρυθμίσεων, από τα ανεπαρκή μέτρα κοινωνικής προστασίας, από τη δυσλειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών κα από τα μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα. Για τον ίδιο λόγο είναι περιορισμένες και οι δαπάνες για την παιδεία. Στις χώρες Tacis και CARDS αυξάνεται συνεχώς ο αριθμός των φοιτητών που σπουδάζουν σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, παρά το γεγονός ότι οι σχετικές πιστώσεις σε πραγματικούς όρους ανέρχονται στο ένα τρίτο περίπου σε σύγκριση με τις δαπάνες πριν από 10 χρόνια.

Σε πολλές χώρες MEDΑ, παρά το γεγονός ότι εντάσσονται σε ένα τελείως διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, οι δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση ήταν επίσης πολύ περιορισμένες . Στα πιο φτωχά κράτη MEDΑ η χρόνια έλλειψη πιστώσεων επιδεινώθηκε από την αντίληψη που επικρατούσε ανάμεσα στη διεθνή κοινότητα των δωρητών ότι η ενίσχυση για την παιδεία θα έπρεπε να κατευθύνεται κυρίως προς την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Πίστευαν ότι κατ' αυτόν τον τρόπο θα ήταν πιο αποτελεσματική και θα είχε πιο θετικές κοινωνικές επιπτώσεις βραχυπρόθεσμα απ' ό,τι οι επενδύσεις στην ανώτατη εκπαίδευση. Η αντίληψη αυτή άλλαξε πρόσφατα και η ενίσχυση προς την ανώτατη εκπαίδευση θεωρείται τώρα ως βασικό στοιχείο για την εξασφάλιση της διαρκούς ανάπτυξης.

Ο αξιολογητής κρίνει ότι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι επιλέξιμες χώρες της τρίτης φάσης του προγράμματος Τempus είναι το ίδιο σημαντικές με αυτές που αντιμετώπισαν τα Τempus Ι και ΙΙ και δικαιολογούν απόλυτα το να δοθεί προτεραιότητα στις μεταρρυθμίσεις των συστημάτων κατάρτισης και ανώτατης εκπαίδευσης.

«Η διαδικασία μετάβασης από την κομμουνιστική κοινωνία προς τη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς δημιούργησε τις κοινωνικοοικονομικές ανάγκες για αλλαγή του τρόπου σκέψης, για θεσμικές αλλαγές και για αλλαγή του τρόπου εκπαίδευσης και κατάρτισης. Λόγω ακριβώς αυτών των αναγκών δημιουργήθηκε το πρώτο Tempus μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου και το δεύτερο Tempus στις αρχές της δεκαετίας του ενενήντα... Στις επιλέξιμες χώρες για την τρίτη φάση του Tempus οι ανάγκες αυτές εξακολουθούν να υπάρχουν και το γεγονός αυτό κάνει πολύ επιτακτικό αυτό το πρόγραμμα».

Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη του αξιολογητή ότι «στις επιλέξιμες χώρες οι ανάγκες για περαιτέρω καινοτομίες και επενδύσεις στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης είναι πολύ μεγαλύτερες από αυτές που μπορούν να χρηματοδοτήσουν προς το παρόν και προβλέπεται μάλιστα να αυξηθούν. Υπάρχουν σοβαροί λόγοι για την αύξηση των επενδύσεων στους τομείς της ανώτατης εκπαίδευσης και της έρευνας».

Η καταλληλότητα του Tempus για να συμβάλει στη μεταρρύθμιση και στην ανάπτυξη της ανώτατης εκπαίδευσης

Η αξιολόγηση (τόσο του Tempus II όσο και του Tempus III) δείχνει τη χρησιμότητα του Tempus για την αλλαγή των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών στις επιλέξιμες χώρες. Τα προγράμματα κινητικότητας ωφέλησαν εκατοντάδες χιλιάδες φοιτητών, καθηγητών και λεκτόρων από τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης. Τα προγράμματα αυτά επέτρεψαν σε όσους έλαβαν μέρος στο Tempus I και στο Tempus II να ανακαλύψουν νέες ιδέες, νέα οράματα και καλές πρακτικές όσον αφορά σχεδόν κάθε πτυχή των κοινωνιών της Ένωσης και έδειξαν την ποικιλία των τρόπων που χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη της ΕΕ για την αντιμετώπιση των προκλήσεων στον τομέα των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και στον τομέα της εκπαίδευσης. Η συμμετοχή σ' αυτά τα προγράμματα έδωσε την ευκαιρία σε όλους να συμμετάσχουν σε εκτεταμένες συζητήσεις με ευρύ φάσμα θεμάτων, με συνέπεια να ενημερωθούν σχετικά με αυτά, να συγκρίνουν τις διάφορες εθνικές αξίες και τους διάφορους εθνικούς πολιτισμούς, να αλλάξουν γνώμες και να ταχθούν υπέρ των κοινωνικοοικονομικών μεταρρυθμίσεων στις χώρες τους και στο δικό τους εργασιακό περιβάλλον.

Η συνεργασία ανάμεσα σε μεμονωμένα άτομα και σε ιδρύματα από τις χώρες εταίρους και την ΕΕ επέτρεψε την ευρεία πρόσβαση των ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης στα δίκτυα της γνώσης. Το γεγονός αυτό συνέβαλε έμμεσα στην πραγματοποίηση νομικών, διοικητικών και θεσμικών αλλαγών διευκολύνοντας τη μετάβαση προς την οικονομία της αγοράς και την διεύρυνση του εκδημοκρατισμού.

Η έκθεση αξιολόγησης δείχνει ότι το Tempus έχει κάνει περισσότερα από οποιοδήποτε άλλο εξωτερικό πρόγραμμα στις επιλέξιμες χώρες για να βοηθήσει τα πανεπιστήμια να εκσυγχρονίσουν και να διευρύνουν τα εκπαιδευτικά τους προγράμματα. Διευκόλυνε δηλαδή την μεταρρύθμιση των υφισταμένων εκπαιδευτικών συστημάτων προκειμένου να δοθεί καλύτερη εκπαίδευση στην επόμενη γενιά ενόψει της εξέλιξης των αναγκών στην αγορά εργασίας.

Η Επιτροπή συμφωνεί με τον αξιολογητή ότι η τρίτη φάση του Tempus έχει τη χρησιμότητά της λαμβανομένων υπόψη των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών που επικρατούν στις χώρες εταίρους και κρίνει ότι το Τempus είναι ένα κατάλληλο και αποτελεσματικό μέσο για την ικανοποίηση των τρεχουσών αναγκών όσον αφορά την ανώτατη εκπαίδευση.

5.2. Η σημασία των εθνικών και περιφερειακών προοπτικών

Ο αξιολογητής δείχνει ότι όλοι αυτοί τους οποίους αφορά το πρόγραμμα συμφωνούν ότι οι εθνικές προτεραιότητες συμβάλλουν σημαντικά στη μεγιστοποίηση των επιπτώσεών του και ότι είναι ανάγκη να ενισχυθεί ο διάλογος ανάμεσα στην Επιτροπή και στις τοπικές αρχές προκειμένου να καθορισθούν καλύτερα αυτές οι προτεραιότητες.

Ο αξιολογητής επισημαίνει ότι η αντίληψη σχετικά με την σπουδαιότητα των εθνικών προτεραιοτήτων εξαρτάται κυρίως από την καταλληλότητα της διαδικασίας για τον καθορισμό τους. «Στις χώρες όπου ζητήθηκε η γνώμη αυτών που κατά κύριο λόγο αφορά το πρόγραμμα Tempus θεωρήθηκαν χρήσιμες οι εθνικές προτεραιότητες για την καθοδήγηση των υποψηφίων. Στις χώρες όπου οι προτεραιότητες καθορίστηκαν χωρίς διαβούλευση θεωρήθηκε ως αυθαίρετη η επιλογή τους και ως μία αυθαίρετη και ανώφελη άνωθεν ανάμιξη».

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι δεν υπάρχει σημαντική διαφορά όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο καθορίστηκαν οι εθνικές προτεραιότητες στις διάφορες χώρες. Αναγνωρίζει εντούτοις ότι υπάρχουν πράγματι διαφορές όσον αφορά την φύση και την παρουσίαση των εθνικών προτεραιοτήτων. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι εθνικές προτεραιότητες μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε λειτουργικές προτάσεις. Σε άλλες περιπτώσεις είναι πολύ ασαφείς για να είναι λειτουργικές.

Αποδείχθηκε ότι ήταν πολύ πιο δύσκολο να επιτευχθεί ομοφωνία όσον αφορά το βάρος που θα πρέπει να δοθεί στις εθνικές προτεραιότητες κατά την επεξεργασία των προγραμμάτων. Παρατηρήθηκε αφενός ότι σε ένα πρόγραμμα που διαμορφώνεται από τη βάση προς την κορυφή οι καινοτομικές ιδέες θα έπρεπε κατ' αρχήν να υπερισχύουν των εντολών που δίνονται εκ των άνω. Αφετέρου ένας πιο αποφασιστικός στρατηγικός σχεδιασμός θα μπορούσε να αυξήσει την επίπτωση του προγράμματος και έτσι να αποφευχθεί ο διασκορπισμός των πόρων. Επίσης όσον αφορά το βάρος που θα πρέπει να δοθεί στη συμφωνία με τις εθνικές προτεραιότητες κατά τη διαδικασία της επιλογής διαπιστώθηκε διαφορά απόψεων μεταξύ όλων αυτών που συμμετείχαν στον πρόγραμμα.

Η Επιτροπή πιστεύει ότι οι εθνικές προτεραιότητες συμβάλλουν σημαντικά στην μεγιστοποίηση της επίπτωσης του προγράμματος στη διαδικασία μεταρρύθμισης και ανάπτυξης της ανώτατης εκπαίδευσης και μέσω της ανώτατης εκπαίδευσης στην ανάπτυξη του συνόλου των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης. Εντούτοις, όπως επισημαίνει ο αξιολογητής, θα πρέπει να διατηρηθεί η προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή προκειμένου να τονωθεί η καινοτομία και η δημιουργικότητα στο επίπεδο των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Η προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή μπορεί επίσης να χρησιμεύσει ως μια εγγύηση (όπου χρειάζεται) ότι το πρόγραμμα δεν θα είναι όμηρος της γραφειοκρατίας ή διάφορων άλλων πολιτικών ή οικονομικών συμφερόντων.

Όσον αφορά την περιφερειακή συνεργασία ο αξιολογητής επισημαίνει ότι η ανάγκη για ενίσχυση, εκτός των άλλων, της πολιτικής συνεργασίας και της συνεργασίας σε θέματα ασφάλειας, οι προοπτικές της προσχώρησης στην ΕΕ και το αυξανόμενο ενδιαφέρον των εταίρων για την διαδικασία της Μπολόνιας αποτελούν σοβαρούς λόγους εντατικοποίησης της συνεργασίας των πανεπιστημίων σε περιφερειακό επίπεδο.

Παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή έχει ενθαρρύνει τους υποψήφιους να υποβάλουν περιφερειακά προγράμματα (στα οποία θα συμμετέχουν περισσότερες της μιας χώρες εταίροι), είναι αλήθεια ότι στο πλαίσιο του Tempus δεν υπάρχει κάποιος μηχανισμός για τον από κοινού καθορισμό περιφερειακών προτεραιοτήτων από τις διοικήσεις των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων σε κάθε περιοχή.

5.3. Η αξία του πολυμερούς μοντέλου εταιρικής σχέσης

Τα μοντέλο αυτό θεωρείται από την συντριπτική πλειοψηφία όσων συμμετέχουν στο Tempus ως το βασικό στοιχείο για την επιτυχία των παρεμβάσεων του Tempus.

Το κύριο χαρακτηριστικό της προσέγγισης του Tempus ήταν ανέκαθεν η εμπιστοσύνη της στην ικανότητα των πανεπιστημίων της ΕΕ και των υποψήφιων χωρών να εντοπίζουν τις ανάγκες και να εκπονούν και να εφαρμόζουν καινοτομικά και εξειδικευμένα προγράμματα. Η προσέγγιση αυτή φαίνεται να υπήρξε αποδοτική όχι μόνο όσον αφορά την μεταρρύθμιση των προγραμμάτων των πανεπιστημίων αλλά και όσον αφορά την καθιέρωση νέων πρακτικών διαχείρισης. Παρακίνησε επίσης τα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης να θέσουν τις γνώσεις τους στη διάθεση των πολιτών προκειμένου να ικανοποιηθούν οι νέες ανάγκες που προκλήθηκαν από την διαδικασία των κοινωνικών αλλαγών.

Ο αξιολογητής επισημαίνει ότι το πολυμερές μοντέλο βοήθησε το Τempus να πετύχει τους δύο στόχους του, δηλαδή την πολιτιστική προσέγγιση και την προσαρμογή των συστημάτων ανώτατης εκπαίδευσης. Το μοντέλο αυτό συνέβαλε άμεσα και σε μεγάλο βαθμό στην δημιουργία διαρκών προσωπικών δικτύων και συνεργασιών ανάμεσα στα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης στις υποψήφιες χώρες και στα κράτη μέλη της ΕΕ - γεγονός που σημαίνει ότι είναι ο βασικός δείκτης της επίτευξης του στόχου της «πολιτιστικής προσέγγισης» του Tempus III.

Η αξία του πολυμερούς μοντέλου για την προώθηση της μεταρρύθμισης και για την αναβάθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης επιβεβαιώθηκε και από την τελική αξιολόγηση του Τempus II.

Ο αξιολογητής συγκρίνει το πρόγραμμα Tempus με άλλες παρεμβάσεις και επισημαίνει ότι το ισχυρό σημείο της πολυμερούς από τη βάση προς την κορυφή προσέγγισης του Tempus είναι η διαπροσωπική του διάσταση και τα δίκτυα που έχει δημιουργήσει. Το Tempus προσδίδει ένα ανθρώπινο πρόσωπο στην ενίσχυση για τη συνεργασία, δεδομένου ότι όλα τα προγράμματα Tempus βασίζονται στη στενή συνεργασία ανάμεσα στα ιδρύματα και στα άτομα που συμμετέχουν σ' αυτά.

Όπως επισημαίνει ο αξιολογητής, «η πρόσθετη αξία του Tempus σε σύγκριση με τις διαρθρωτικές επενδύσεις στην παιδεία έγκειται στην προώθηση της διεθνούς συνεργασίας, η οποία δημιουργεί νέα οράματα και νέες ιδέες καθώς και νέα δίκτυα προσωπικών και επαγγελματικών επαφών. Επιπλέον, το ισχυρό σημείο του μοντέλου της πολυμερούς κινητικότητας είναι ότι καλλιεργεί το επιχειρηματικό πνεύμα σε επίπεδο πανεπιστημίου, γεγονός που αντιπροσωπεύει μία καινοτομική και μεταρρυθμιστική δύναμη που ξεκινάει από τη βάση και φθάνει στην κορυφή. Κατά συνέπεια είναι πολύ μεγάλη η ποικιλία των καινοτομικών προγραμμάτων».

Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη της την άποψη του αξιολογητή ότι το Tempus «είναι συμφέρον από οικονομική άποψη» υπό την έννοια ότι το κόστος των παρεμβάσεων του Τempus είναι συγκριτικά χαμηλότερο απ' ό,τι παραδείγματος χάρη το κόστος των διαρθρωτικών παρεμβάσεων με την συμμετοχή διεθνών εμπειρογνωμόνων.

5.4. Η καταλληλότητα αυτού του είδους των προγραμμάτων (αποτελέσματα)

Τα προγράμματα τύπου Tempus περιγράφονται στο τμήμα 2. Με βάση τους στόχους του προγράμματος ο αξιολογητής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μεγάλη αντιστοιχία ανάμεσα στους στόχους του προγράμματος, όπως αυτοί προβλέπονται στην απόφαση του Συμβουλίου, και στα μέσα του προγράμματος:

- Τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα και τα διαρθρωτικά και συμπληρωτικά μέτρα συμβάλλουν στην προσαρμογή και στην ανάπτυξη των συστημάτων ανώτατης εκπαίδευσης, επειδή παρέχουν στις χώρες εταίρους πρόσβαση στις γνώσεις που έχουν τα ιδρύματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τον εκσυγχρονισμό και τις μεταρρυθμίσεις.

- Τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα σχετικά με την ανάπτυξη των προγραμμάτων σπουδών αφορούν την ανάπτυξη σε επίπεδο ιδρυμάτων μέσω της καθιέρωσης καινοτομικών προγραμμάτων σπουδών, ενώ τα προγράμματα για την βελτίωση της διαχείρισης των πανεπιστημίων αφορούν τις μεταρρυθμίσεις όσον αφορά την διαχείριση των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.

- Τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα και οι ατομικές υποτροφίες κινητικότητας, που προωθούν την κινητικότητα και τον πολιτιστικό διάλογο καθώς και την ενίσχυση των θεσμών, είναι κατάλληλα για την επίτευξη του στόχου του Τempus III όσον αφορά την προσέγγιση των πολιτισμών και την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών.

Σύμφωνα με την αξιολόγηση τα διάφορα είδη προγραμμάτων συνέβαλαν στην επίτευξη των στόχων του προγράμματος και στην γενική επιρροή του Tempus στις μεταρρυθμίσεις της ανώτατης εκπαίδευσης. Ειδικότερα, απεδείχθη ότι τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα συνέβαλαν στις νομοθετικές και κανονιστικές αλλαγές όσον αφορά την ανώτατη εκπαίδευση. Συνέβαλαν επίσης και στο άνοιγμα των πανεπιστημίων και στην προετοιμασία της διεθνούς συνεργασίας ανάμεσα στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, στη μεταρρύθμιση της διαχείρισης των ιδρυμάτων, στην ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών, στην κατάρτιση των διευθυντικών στελεχών και στη δημιουργία διαρκών εταιρικών σχέσεων ανάμεσα στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα της ΕΕ και των επιλέξιμων χωρών.

Εντούτοις, ο αξιολογητής επισημαίνει ότι υπάρχουν ακόμη περιθώρια για την αύξηση της επιρροής του προγράμματος και προτείνει τα εξής: να δοθεί περισσότερη έμφαση στην ανταλλαγή πληροφοριών και στη διάδοση των αποτελεσμάτων και να αναπτυχθούν ακόμη περισσότερο οι σχέσεις ανάμεσα στο πανεπιστήμιο και στη βιομηχανία με στόχο την αύξηση των δυνατοτήτων απασχόλησης. Ο αξιολογητής προτείνει επίσης την ενσωμάτωση των κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων του Tempus στα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης που έχουν ως στόχο την κατάρτιση των διδασκόντων και τη διάδοση των καινοτομικών αποτελεσμάτων στα κέντρα κατάρτισης καθώς και στα σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα θα πρέπει επίσης να χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση των καλύτερων φοιτητών προκειμένου να γίνουν ερευνητές.

Η Επιτροπή συμφωνεί σε μεγάλο βαθμό με αυτή την ανάλυση και επισημαίνει ότι θα πρέπει να δημιουργηθούν διάφοροι μηχανισμοί για να ενισχυθούν οι συνέργιες ανάμεσα στην ανώτατη εκπαίδευση και στην επαγγελματική επιμόρφωση και κατάρτιση εντός του παρόντος προγράμματος και να επεκταθεί το πρόγραμμα και πέρα από την ανώτατη εκπαίδευση επ' ευκαιρία της εκπόνησης της επόμενης έκδοσής του.

5.5. Επίπεδο χρηματοδότησης και κρίσιμη μάζα

Ο αξιολογητής παρατήρησε ότι οι στόχοι του προγράμματος δεν μετατράπηκαν σε μια σειρά από στόχους επίδοσης που να μπορούν να ελέγχονται με τη χρησιμοποίηση ποσοτικών δεικτών. Επισημαίνει εντούτοις ότι η ανάλυση της διαδικασίας επιλογής αποδεικνύει ότι ο αριθμός των αιτήσεων καλών υποψηφιοτήτων υπερέβαινε πάντοτε τους διαθέσιμους φόρους. Από τη στιγμή όμως που καταρτιζόταν το πρόγραμμα δεν γινόταν ποτέ υπέρβαση της δυνατότητας απορρόφησης. Αυτό δείχνει ότι δεν εχρηματοδοτείτο επαρκώς το Tempus.

Όσον αφορά την κρίσιμη μάζα ο αξιολογητής πιστεύει ότι μπορεί να επιτευχθεί ο στόχος της κρίσιμης μάζας σε επίπεδο προγραμμάτων με βάση το τωρινό επίπεδο χρηματοδότησης. Εντούτοις σε επίπεδο χωρών η επίτευξη του στόχου της κρίσιμης μάζας εξαρτάται από το μέγεθος της χώρας και από τη διάθεση όλο και περισσότερων πόρων επί μία μακρά περίοδο.

Η Επιτροπή συμφωνεί με την ανάλυση του αξιολογητή και γνωρίζει ότι η διακυμάνσεις όσον αφορά τα επίπεδα χρηματοδότησης των προγραμμάτων κατά το παρελθόν, παρόλο ότι είναι συχνά δικαιολογημένες για πολιτικούς λόγους και λόγους προγραμματισμού, θέτουν πράγματι σε κίνδυνο την αποτελεσματικότητα του προγράμματος.

5.6. Η διαχείριση του προγράμματος

Η έκθεση αξιολόγησης αναφέρει ότι τα τωρινά μέσα υλοποίησης, οι μέθοδοι διαχείρισης και οι τρόποι τεχνικής υποστήριξης είναι κατάλληλοι και εξασφάλισαν κατά το παρελθόν ένα ικανοποιητικό επίπεδο ποιότητας και σωστής υλοποίησης των προγραμμάτων.

Η έκθεση αναγνωρίζει τις πρόσφατες προσπάθειες της Επιτροπής για τον εκσυγχρονισμό των διαδικασιών αλλά επισημαίνει ότι οι κανόνες σχετικά με την σύναψη των συμβάσεων και την οικονομική διαχείριση είναι δυσκίνητοι και χρονοβόροι. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, παρόλο ότι δεν είναι αβάσιμος αυτός ο ισχυρισμός, είναι πολύ δύσκολο να γίνει σωστή χρησιμοποίηση των δημόσιων πόρων με απλοποιημένες διοικητικές διαδικασίες. Η καθιέρωση του νέου δημοσιονομικού κανονισμού δεν έχει απλοποιήσει καθόλου αυτήν την διαδικασία.

Όσον αφορά τις διαδικασίες επιλογής ο αξιολογητής αναφέρεται στην διαφάνεια του συστήματος και επισημαίνει ότι δεν ενημερώνονται επαρκώς οι αξιολογητές όσον αφορά τις επιδόσεις προηγούμενων προγραμμάτων και ότι δεν γίνεται καμία οριζόντια σύγκριση των σχετικών πλεονεκτημάτων των προγραμμάτων στο ευρύτερο πλαίσιο της ανάγκης μεταρρύθμισης της ανώτατης εκπαίδευσης στις επιλέξιμες χώρες. Η Επιτροπή έχει ήδη προβεί σε κάποιες ενέργειες για τη βελτίωση της διαδικασίας επιλογής ενισχύοντας την κατάρτιση των αξιολογητών.

Όσον αφορά την παρακολούθηση ο αξιολογητής επισημαίνει ότι η πρακτικές παρακολούθησης του Tempus III είναι μεν περιορισμένες αλλά μπορούν να θεωρηθούν ως κατάλληλες. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι δεν έγινε επιτόπια παρακολούθηση κατά τρόπο συστηματικό όσον αφορά το Tempus III με συνέπεια να περιοριστεί η ροή πληροφοριών σχετικά με τα επιτεύγματα του Tempus στις επιλέξιμες χώρες. Η Επιτροπή συμφωνεί ότι καλό θα ήταν να βελτιωθεί η διάδοση των αποτελεσμάτων.

6. ΟΙ συστασεισ του εξωτερικου αξιολογητη

Η έκθεση αξιολόγησης περιλαμβάνει μία σειρά από συστάσεις οι οποίες αναφέρονται παρακάτω (με πλαγιαστά γράμματα) μαζί με τα σχόλια της Επιτροπής:

(1) Το επιτυχημένο πολυμερές μοντέλο του Tempus θα πρέπει να επεκταθεί και προς άλλες περιοχές του κόσμου.

Η Επιτροπή έχει επιστήσει την προσοχή του αξιολογητή στο γεγονός ότι ορισμένα από τα τωρινά προγράμματα (όπως είναι το ALFA και το Asia-Link) έχουν υιοθετήσει το μοντέλο εταιρικής σχέσης του Tempus.

(2) Η ετήσιοι εθνικοί προϋπολογισμοί για τα υπόλοιπα έτη του Tempus III θα πρέπει να αυξηθούν.

Η Επιτροπή συμφωνεί με την άποψη του αξιολογητή όσον αφορά το γεγονός ότι «η κρίσιμη μάζα» μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της αύξησης των επιπέδων χρηματοδότησης και έχει δεσμευθεί να διατηρήσει σε επαρκώς υψηλά επίπεδα τη χρηματοδότηση του προγράμματος ώστε να διασφαλιστεί η αποτελεσματική χρήση των πόρων.

(3) Η διαδικασία καθορισμού των προτεραιοτήτων ανά χώρα θα πρέπει να ενισχυθεί μέσω ενός πιο διαρθρωμένου διαλόγου με τις εκπαιδευτικές αρχές των χωρών εταίρων..

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι ο διάλογος με τις αρχές των χωρών εταίρων αποτελεί τη βάση για την επιτυχία του προγράμματος και θα λάβει αμέσως μέτρα για μια προσέγγιση με καλύτερη διάρθρωση και με μεγαλύτερη συνοχή.

(4) Αύξηση της χρησιμότητας των εθνικών προτεραιοτήτων μέσω του καθορισμού των προτεραιοτήτων ως οριζόντιων εκπαιδευτικών θεμάτων παρά ως ενός καταλόγου κάθετων ακαδημαϊκών ειδικεύσεων.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η φύση και η παρουσίαση των εθνικών προτεραιοτήτων θα πρέπει να βελτιωθούν.

(5) Η διαδικασία υποβολής προτάσεων και ο μηχανισμός επιλογής των περιφερειακών προγραμμάτων πρέπει να βελτιωθούν.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι το σημερινό σύστημα, το οποίο βασίζεται στις εθνικές προτεραιότητες και στους εθνικούς προϋπολογισμούς, δεν επιτρέπει την πλήρη αξιοποίηση της περιφερειακής συνεργασίας, παρόλο ότι η συνεργασία αυτή ενθαρρύνεται στο πλαίσιο της τωρινής φάσης του προγράμματος. Η Επιτροπή θα προσπαθήσει να βρει ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για την ενίσχυση της περιφερειακής διάστασης του προγράμματος.

(6) Τα κεφάλαια του Tempus θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για την επίτευξη των πρωταρχικών στόχων του προγράμματος, δηλαδή για την προώθηση της κινητικότητας, για τις ανταλλαγές και για τη μεταρρύθμιση των προγραμμάτων σπουδών.

Η Επιτροπή χαίρεται για το γεγονός ότι το πρόγραμμα Tempus έχει αποκτήσει τη φήμη ότι προωθεί την κινητικότητα και την καινοτομία των προγραμμάτων σπουδών και των μεθόδων διδασκαλίας, αλλά θεωρεί ότι η φιλοδοξία του προγράμματος να αυξήσει την επιρροή του ώστε να φθάσει το επίπεδο των συστημάτων είναι το λογικό επακόλουθο της όλο και μεγαλύτερης σημασίας που αποδίδεται στις εθνικές προτεραιότητες. Κατά συνέπεια, ακόμη και αν οι ενέργειες που αφορούν την ανάπτυξη των προγραμμάτων σπουδών στα εκπαιδευτικά ιδρύματα συνεχίσουν να αποτελούν τον κεντρικό στόχο του προγράμματος, θα σχεδιαστούν και άλλες ενέργειες οι οποίες θα αφορούν κυρίως τη συμμετοχή των φορέων στο επίπεδο του συστήματος.

(7) Αύξηση της χρησιμότητας και της αποτελεσματικότητας των ατομικών υποτροφιών κινητικότητας και περιορισμός των δυνατοτήτων κατάχρησης των επιδοτήσεων.

Η Επιτροπή θα αναθεωρήσει τα κριτήρια και τους όρους χρηματοδότησης των ατομικών υποτροφιών κινητικότητας και σκοπεύει να συνεργαστεί με τις εθνικές αρχές των χωρών εταίρων προκειμένου να καθοριστούν οι προτεραιότητες για αυτού του είδους τις δραστηριότητες. Η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υπάρχει καμιά απόδειξη ότι μπορεί να γίνει κατάχρηση των ατομικών υποτροφιών κινητικότητας. Αξίζει να επισημανθεί ότι οι ατομικές υποτροφίες κινητικότητας παρέχουν τη δυνατότητα στους δικαιούχους να ασχοληθούν με επιτρεπόμενες δραστηριότητες οι οποίες υπερβαίνουν το εύρος της εθνικής επιδότησης, γεγονός που ενδέχεται να έχει αποτελέσει την αιτία για παρερμηνείες.

(8) Ο συντονισμός των ενεργειών της ΓΔ ΕΑC και της EuropeAid θα πρέπει να ενισχυθεί προκειμένου να μεγιστοποιηθεί η επιρροή του προγράμματος όσον αφορά τη μεταρρύθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης.

Η Επιτροπή θα διασφαλίσει το συντονισμό σε όλα τα επίπεδα ανάμεσα στις υπηρεσίες που είναι επιφορτισμένες με το συντονισμό στον τομέα της εκπαίδευσης σε όλες τις ενδιαφερόμενες χώρες. Αυτός ο συντονισμός θα πρέπει να αφορά τόσο τον καθορισμό των γενικών προτεραιοτήτων όσο και τον προγραμματισμό και το συντονισμό, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση.

(9) Θα πρέπει να εξετασθεί η δυνατότητα μείωσης των ανώτατων ποσών που χορηγούνται για τα κοινά ευρωπαϊκά πρόγραμμα στις 200.000 ευρώ π.χ. για ένα διετές πρόγραμμα προκειμένου να υπάρχει δυνατότητα χρηματοδότησης περισσοτέρων προγραμμάτων.

Παρόλο ότι ορισμένες χώρες επιθυμούν να χορηγούν μικρότερες επιδοτήσεις και να χρηματοδοτούν περισσότερα προγράμματα, η πείρα έχει δείξει ότι θα πρέπει να διατηρηθεί το τωρινό επίπεδο ανώτατης χρηματοδότησης (500.000 ευρώ) προκειμένου να διασφαλιστεί η κρίσιμη μάζα σε επίπεδο προγραμμάτων.

(10) Καθιέρωση ενός νέου τύπου προγραμμάτων για την οργάνωση συσκέψεων με στόχο τη συνεργασία και τη δημιουργία δικτύων σε περιφερειακό επίπεδο και τη διάδοση των αποτελεσμάτων των προγραμμάτων. (11) Διάθεση κεφαλαίων για δράσεις που ευνοούν την ανταλλαγή πληροφοριών και την ευρύτερη διάδοση των αποτελεσμάτων του Tempus.

Η Επιτροπή κρίνει ότι η λήψη διαρθρωτικών και συμπληρωματικών μέτρων, τα οποία περιλαμβάνουν τη χορήγηση ενίσχυσης σε προγράμματα ενημέρωσης και διάδοσης, και η οργάνωση περιφερειακών συσκέψεων Tempus ανταποκρίνονται σε αυτές τις συστάσεις.

(12) Οι κατευθυντήριες γραμμές για τους υποψηφίους Tempus θα πρέπει να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στα εξής θέματα: στα πλέον χαρισματικά άτομα, στη δυνατότητα εξεύρεσης απασχόλησης, στην ανάπτυξη σχέσεων ανάμεσα στα πανεπιστήμια, τη βιομηχανία και την κοινωνία των πολιτών και στις επιπτώσεις των καινοτομιών των κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων στα προγράμματα άλλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, όπως π.χ. στα προγράμματα των ιδρυμάτων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Ο οδηγός για τους υποψηφίους ενθαρρύνει ήδη την ανάπτυξη των σχέσεων ανάμεσα στον πανεπιστήμιο, στη βιομηχανία και στην κοινωνία των πολιτών. Η Επιτροπή θα προσπαθήσει να τονώσει ακόμη περισσότερο αυτή τη συνεργασία μέσω συγκεκριμένων ενημερωτικών ενεργειών στις χώρες εταίρους.

Η Επιτροπή θα προσπαθήσει επίσης να αξιοποιήσει, κατά τη διάρκεια της τωρινής φάσης του προγράμματος, τις δυνατότητες της ανώτατης εκπαίδευσης να τονώσει την ανάπτυξη της επαγγελματικής κατάρτισης και της εκπαίδευσης των ενηλίκων καθώς και της σχολικής εκπαίδευσης. Όσον αφορά την ανανέωση του προγράμματος Tempus η Επιτροπή θα εξετάσει τη δυνατότητα επέκτασης του μοντέλου Tempus ώστε να καλύπτει ολόκληρο το φάσμα της μάθησης εφ' όρου ζωής.

(13) Θα πρέπει να δημοσιεύονται στατιστικές σχετικά με τις καλές προτάσεις.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι στατιστικές αυτές χρησιμεύουν για να δείξουν την πρόσθετη απορροφητική ικανότητα των χωρών εταίρων και κατά συνέπεια χρησιμεύουν ως σημεία αναφοράς ενόψει της πιθανής αύξησης των χρηματοδοτήσεων του προγράμματος. Ανταποκρίνονται επίσης και στις απαιτήσεις του νέου δημοσιονομικού κανονισμού όσον αφορά τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων.

(14) Θα πρέπει να γίνει κάποια προσπάθεια για την βελτίωση της ποιότητας των χρηματοδοτούμενων προτάσεων.

Η Επιτροπή θα εξετάσει κατά δύο τρόπους αυτό το θέμα: (1) θα ενθαρρύνει τα εθνικά γραφεία Tempus [11] να οργανώνουν επιμορφωτικές εκδηλώσεις για τους πιθανούς υποψήφιους και (2) θα βελτιώσει το ενημερωτικό υλικό για τους υποψηφίους και θα επιμορφώσει καλύτερα του εμπειρογνώμονες που θα συμμετέχουν στην επιλογή των προγραμμάτων.

[11] Τα εθνικά γραφεία Tempus έχουν επιλεγεί από τις εθνικές αρχές στις χώρες εταίρους και βοηθούν την Επιτροπή στην εφαρμογή του προγράμματος ενημερώνοντας και συμβουλεύοντας του πιθανούς υποψηφίους ενώ παράλληλα διαθέτουν πληροφορίες και στην Επιτροπή σχετικά με την υλοποίηση του προγράμματος.

(15) Η αξία και η επιρροή του προγράμματος θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο έντονης προβολής σε επίπεδο τοπικών αρχών.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει τη σημασία της στενής συνεργασίας με τις εθνικές αρχές για τον καθορισμό προτεραιοτήτων ενόψει της εκτέλεσης του προγράμματος και για την ενθάρρυνση της συμμετοχή των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων καθώς και άλλων οργανισμών. Προς το σκοπό αυτό η Επιτροπή έχει λάβει μέτρα για τη δημιουργία ενός μηχανισμού διαρθρωμένου διαλόγου με τις εθνικές αρχές.

(16) Πρέπει να απλοποιηθούν οι διαδικασίες σύναψης των συμβάσεων.

Το 2003 απλοποιήθηκαν οι διαδικασίες σύναψης των συμβάσεων και έτσι μειώθηκε ο αριθμός των πληρωμών και των εκθέσεων που θα έπρεπε να υποβάλουν οι δικαιούχοι των επιδοτήσεων. Εντούτοις πρέπει να γίνουν και άλλες ενέργειες προς αυτή την κατεύθυνση και να ληφθεί υπόψη ότι έχει αλλάξει (έχει γίνει πιο περίπλοκο) το θεσμικό πλαίσιο.

(17) Η διαδικασία επιλογής θα πρέπει να επικεντρώνεται στην καταλληλότητα των προγραμμάτων

Η Επιτροπή πιστεύει ότι η καταλληλότητα των προγραμμάτων για την μεταρρύθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης θα βελτιωθεί μέσω της ενίσχυσης των εθνικών προτεραιοτήτων, της καλύτερης πληροφόρησης πριν την έναρξη της διαδικασίας επιλογής και της κατάλληλης εκπαίδευσης των εμπειρογνωμόνων που θα συμμετάσχουν στη διαδικασία της επιλογής ώστε να αξιολογηθεί καλύτερα η καταλληλότητα των προγραμμάτων για την ικανοποίηση των τοπικών αναγκών. Έχουν αρχίσει να λαμβάνονται μέτρα για την αντιμετώπιση όλων αυτών των θεμάτων.

(18) Επαναφορά του επιτόπιου ελέγχου σε επιλεκτική βάση.

Η Επιτροπή σκοπεύει να ενισχύσει το τωρινό σύστημα επιτόπιου ελέγχου υπό τον όρο ότι θα διατεθούν συμπληρωματικοί ανθρώπινοι και οικονομικοί πόροι τόσο στο πλαίσιο της Επιτροπής όσο και στο πλαίσιο της τεχνικής της βοήθειας.

7. Συπερασμα

Η ενδιάμεση αξιολόγηση επιβεβαιώνει την καταλληλότητα του προγράμματος Tempus και αναγνωρίζει ανεπιφύλακτα ότι είναι απολύτως αποτελεσματικό. Παρόλο ότι φαίνεται ότι το πρόγραμμα δεν χρειάζεται κάποιον ριζικό αναπροσανατολισμό, η Επιτροπή έχει ήδη λάβει μέτρα για την βελτίωση της υλοποίησης του και θα λάβει και άλλα μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή, όπως αναφέρεται παραπάνω.

Ειδικότερα η Επιτροπή θα προσπαθήσει να ενισχύσει τις εθνικές προτεραιότητες, να βελτιώσει τα αποτελέσματα της διάδοσης και να εντείνει τους ελέγχους. Η Επιτροπή θα προσπαθήσει επίσης να διατηρήσει σε σταθερά επίπεδα τη χρηματοδότηση προκειμένου να διασφαλίσει την αποτελεσματική λειτουργία του προγράμματος.

Μέσω του προγράμματος Τempus η Επιτροπή θα προσπαθήσει επίσης να ενισχύσει τη σχολική μεταρρύθμιση καθώς και τη μεταρρύθμιση της επαγγελματικής κατάρτισης και της εκπαίδευσης των ενηλίκων προκειμένου να γίνει πλήρης αξιοποίηση του προγράμματος ως μέσου κοινωνικοοικονομικών αλλαγών στις χώρες εταίρους.