Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τη "Συμφωνία εταιρικής σχέσης ΑΚΕ-ΕΕ"

(2002/C 149/11)

Την 28η Φεβρουαρίου και την 1η Μαρτίου 2001, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα τη "Συμφωνία εταιρικής σχέσης ΑΚΕ-ΕΕ".

Το τμήμα "Εξωτερικές σχέσεις", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 11 Απριλίου 2002 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Baeza Sanjuan.

Κατά την 390ή σύνοδο ολομέλειάς της 24ης και 25ης Απριλίου 2002 (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 101 ψήφους υπέρ (2 αποχές) την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η αρχή της συνεργασίας ΑΚΕ-ΕΕ βρίσκεται ήδη στη Συνθήκη της Ρώμης, όπου οι υπογράφοντες εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους με τις αποικίες και τα υπερπόντια εδάφη, αναλαμβάνοντας τη δέσμευση να συμβάλουν στην ευημερία τους. Οι συμφωνίες Γιαουντέ I και ΙΙ (1963-69 και 1969-75 αντιστοίχως) ρύθμισαν για πρώτη φορά τις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών της ΕΟΚ και των χωρών ΑΚΕ. Το 1975 υπογράφηκε η Σύμβαση Λομέ Ι, η οποία αναθεωρείτο ανά πενταετία έως τη λήξη της Λομέ IV, το 2000.

1.2. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η Σύμβαση της Λομέ εθεωρείτο πρότυπο για τις συμφωνίες διεθνούς συνεργασίας λόγω του καινοτόμου χαρακτήρα της. Η αρχή της ισότητας μεταξύ των εταίρων, η σχέση μεταξύ εμπορίου και ενισχύσεων (με μέσα σταθεροποίησης των τιμών και πρωτόκολλα για ειδικά προϊόντα), η προοδευτική εισαγωγή αμοιβαίων δεσμεύσεων πολιτικής φύσεως και η δημιουργία ενός κοινού θεσμικού πλαισίου κατέστησαν τη Σύμβαση της Λομέ πρότυπο αναφοράς στις διεθνείς σχέσεις.

1.3. Ωστόσο, οι πολιτικές αλλαγές που επήλθαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90 έθεσαν υπό αμφισβήτηση το πρότυπο σχέσης μεταξύ της ΕΕ και των χωρών ΑΚΕ. Ένα μέρος των διατάξεων που συνιστούσαν την εμπορική ουσιαστικά βάση της Σύμβασης της Λομέ αποδείχθηκε μη συμβατό με τους νέους κανόνες που θεσπίστηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ). Η εφαρμογή της Σύμβασης αποδείχθηκε δύσκολη, λόγω της ύπαρξης περίπλοκων διαδικασιών που εμπόδιζαν την πλήρη αξιοποίηση των ενδεχομένων διαθέσιμων πόρων. Παρά τις προβλέψεις της Σύμβασης, η σχετική συμμετοχή των ΑΚΕ στις εμπορικές συναλλαγές της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έπαψε να μειώνεται και η ανάπτυξη των χωρών αυτών, πλην ορισμένων εξαιρετικών περιπτώσεων, αποδείχθηκε απελπιστική. Η φτώχεια εντάθηκε και επιδεινώθηκε εξαιτίας του πολλαπλασιασμού των ένοπλων συρράξεων. Η αύξηση της ανθρωπιστικής βοήθειας έκτακτης ανάγκης ήταν μία ένδειξη των ελλείψεων των μακροπρόθεσμων αναπτυξιακών πολιτικών, χωρίς να λησμονείται η εκτροπή μέρους των ενισχύσεων από τον τελικό τους στόχο, σε ουκ ολίγες περιπτώσεις λόγω διαφθοράς. Η εξαφάνιση της διπολικής διεθνούς τάξης ευνόησε την εμφάνιση δύο πτυχών στις οποίες η Σύμβαση Λομέ παρουσίαζε προφανείς ελλείψεις: της πολιτικής διάστασης και του εκδημοκρατισμού της, μέσω της πραγματικής συμμετοχήςμη κρατικών φορέων. Τέλος, πολλές χώρες ΑΚΕ νόμισαν ότι η ΕΕ μειώνει το ενδιαφέρον της γι' αυτές, υπέρ των υποψήφιων για τη διεύρυνση χωρών και των χωρών της λεκάνης της Μεσογείου.

1.4. Ενόψει αυτής της κατάστασης η Ευρωπαϊκή Επιτροπή άρχισε μια ευρεία διαδικασία διαβουλεύσεων και προβληματισμού σχετικά με το μέλλον των σχέσεων της ΕΕ και των χωρών ΑΚΕ, η οποία περιστράφηκε γύρω από μία Πράσινη Βίβλο που δημοσιεύθηκε το 1996 και για την οποία η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχει εκδώσει γνωμοδότηση(1). Οι διαπραγματεύσεις για τη σύναψη της νέας συμφωνίας άρχισαν επίσημα τον Σεπτέμβριο του 1998.

1.5. Η Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης υπογράφηκε τελικά στην Κοτονού του Μπενίν τον Ιούνιο του 2000 από τα 15 μέλη της ΕΕ και 77 χώρες ΑΚΕ(2). Προβλέπει ισχύ 20 ετών με πενταετείς αναθεωρήσεις και χρηματοδοτικά πρωτόκολλα. Η Συμφωνία, η οποία χαρακτηρίζεται από την ενίσχυση του πολιτικού διαλόγου, στηρίζεται σε δύο θεμελιώδεις πυλώνες: το εμπόριο και τις ενισχύσεις, που αντιστοιχούν σε δύο κύρια μέσα: τις διευκολύνσεις των επενδύσεων και τις επιδοτήσεις για την προαγωγή της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης (Εθνικά - ΕΕΠ - και Περιφερειακά - ΠΕΠ - ενδεικτικά προγράμματα). Στους δύο αυτούς πυλώνες πρέπει να προστεθεί και ένας τρίτος, επίσης ουσιώδης, που είναι ο πολιτικός. Η Συμφωνία θα εφαρμόζεται υπό την εποπτεία των μεικτών οργάνων ΑΚΕ-ΕΕ.

1.6. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη σύναψη της Συμφωνίας, καθώς αποφεύχθηκε το ενδεχόμενο - που υποστηριζόταν από ορισμένους κύκλους - να πάψει να υπάρχει κοινό ρυθμιστικό πλαίσιο για τις σχέσεις ΑΚΕ-ΕΕ, πράγμα που θα έθετε υπό αμφισβήτηση ένα από τα κυριότερα στοιχεία ταυτότητας της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής. Επίσης, η ΟΚΕ αναγνωρίζει την προσπάθεια που καταβλήθηκε για να προκύψει ένα κείμενο πιο κατανοητό σε σχέση με τις προηγούμενες Συμβάσεις.

2. Στόχοι και αρχές της Συμφωνίας της Κοτονού

2.1. Ο τελικός στόχος της Συμφωνίας είναι η εξάλειψη της φτώχειας, μέσω της συμβολής στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην προοδευτική ενσωμάτωση των χωρών ΑΚΕ στην παγκόσμια οικονομία. Η συνεργασία ΑΚΕ-ΕΕ στηρίζεται στις εξής θεμελιώδεις αρχές:

- ισότητα των εταίρων και ανεξαρτησία των αναπτυξιακών στρατηγικών - επαφίεται δηλαδή στις χώρες ΑΚΕ να καθορίζουν σε πλαίσια πλήρους κυριαρχίας τις αναπτυξιακές στρατηγικές για την οικονομία και την κοινωνία τους,

- συμμετοχή και άλλων παραγόντων (του ιδιωτικού τομέα, των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων, συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστικών οργανώσεων, της κοινωνίας των πολιτών με όλες τις μορφές της) επιπλέον του κράτους στην εταιρική σχέση ΑΚΕ-ΕΕ,

- κεντρικός ρόλος του διαλόγου και των αμοιβαίων δεσμεύσεων,

- διαφοροποίηση ανάλογα με τα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες κάθε εταίρου(3) και περιφερειακή κατανομή.

2.2. Κρίνεται ιδιαίτερα ενδεδειγμένο και συνεπές το γεγονός ότι η Συμφωνία έχει ως πλαίσιο αναφοράς (όπως αναφέρεται στο Προοίμιο) τις διεθνείς δεσμεύσεις που έχουν υιοθετηθεί από την πλειοψηφία των κρατών μελών και των χωρών ΑΚΕ, όπως η Παγκόσμια Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οι σχετικοί κανόνες της ΔΟΕ ή οι δεσμεύσεις που απορρέουν από διάφορες διασκέψεις του ΟΗΕ.

2.3. Επίσης, θεωρείται εύστοχη η ρητή αναγνώριση του γεγονότος ότι οι στόχοι της Συμφωνίας μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης που λαμβάνει ταυτόχρονα υπόψη τις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνιστώσες.

2.4. Από το κείμενο της Συμφωνίας θα μπορούσε να συμπεράνει κανείς ότι το ένα από τα δύο μέρη (η ΕΕ) είναι βασικά "χορηγός" και το άλλο (οι χώρες ΑΚΕ) "αποδέκτης". Θα ήταν επιθυμητό να αναφερθεί ρητώς το συμφέρον και το όφελος που αντιπροσωπεύει για την Ευρωπαϊκή Ένωση η πλήρης ένταξη των χωρών ΑΚΕ στην παγκόσμια οικονομία και η σταθερή ανάπτυξή τους. Θα υπογραμμιζόταν έτσι η σταθερότητα και η αμοιβαιότητα της εταιρικής σχέσης ΑΚΕ-ΕΕ.

3. Ο ρόλος των νέων φορέων στην εταιρική σχέση ΑΚΕ-ΕΕ

3.1. Κατά τη διάρκεια της ισχύος των Συμβάσεων Λομέ, ο ρόλος που αποδιδόταν στους μη κρατικούς φορείς περιοριζόταν, σε γενικές γραμμές, στην υλοποίηση έργων μικρής κλίμακας, που χρηματοδοτούνταν από τη γραμμή του προϋπολογισμού "Αποκεντρωμένη συνεργασία". Παρόλα αυτά, οι αντιπροσωπευτικές οργανώσεις των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων συναντούσαν μεγάλες δυσκολίες όσον αφορά την πρόσβαση στους πόρους της Σύμβασης, αφενός λόγω της πολυπλοκότητας των προβλεπόμενων διαδικασιών και αφετέρου λόγω μιας διαδεδομένης έλλειψης πολιτικής βούλησης για τη διευκόλυνση της συμμετοχής τους.

3.2. Η Συμφωνία της Κοτονού αποτελεί καμπή από αυτή την άποψη. Μεταξύ των κυριότερων καινοτομιών που εισάγει, πρέπει να υπογραμμιστεί η συμμετοχική της προσέγγιση, που εκδηλώνεται μέσω της βούλησης για διεύρυνση της εταιρικής σχέσης ΑΚΕ-ΕΕ προς ένα ευρύ φάσμα μη κρατικών φορέων, συμπεριλαμβανομένων των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι διατάξεις που αφορούν τη συμμετοχή των μη κρατικών φορέων περιέχονται σε περισσότερα από 30 άρθρα, σε μία τελική δήλωση και στο Παράρτημα IV, που αφορά τις διαδικασίες εφαρμογής και διαχείρισης. Οι πιο χαρακτηριστικές αναφορές σ' αυτή τη νέα προσέγγιση περιλαμβάνονται στις "Θεμελιώδεις αρχές" (άρθρο 2) και στο κεφάλαιο 2, που είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στους "Φορείς της εταιρικής σχέσης".

3.3. Η Συμφωνία προβλέπει την πλήρη συμμετοχή των νέων φορέων στις σχέσεις ΑΚΕ-ΕΕ, ιδίως μέσω:

- της συμβολής τους στις διαβουλεύσεις για τις πολιτικές και στρατηγικές συνεργασίας και για τον πολιτικό διάλογο,

- της χορήγησης χρηματοδοτικών πόρων,

- της συμμετοχής τους στην εκτέλεση προγραμμάτων και σχεδίων συνεργασίας σε τομείς που τους αφορούν ή στους οποίους έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα,

- της στήριξης της ανάπτυξης των ικανοτήτων τους με στόχο την ενίσχυση αυτών των ικανοτήτων και τη δημιουργία μηχανισμών διαβουλεύσεων.

3.4. Καθώς προβλέπουν τη συμμετοχή νέων φορέων στη χάραξη των αναπτυξιακών πολιτικών και στρατηγικών, οι διατάξεις της Συμφωνίας της Κοτονού αποτελούν ένα πολύ σημαντικό βήμα στην πορεία προς τον εκδημοκρατισμό των σχέσεων ΑΚΕ-ΕΕ. Κρίνεται ιδιαίτερα σκόπιμο να τονιστεί - όπως γίνεται στη Συμφωνία - ο συμπληρωματικός ρόλος των νέων φορέων και των κυβερνήσεων: δεν πρόκειται για ανταγωνισμό σχετικά με τον ίδιο χώρο, αλλά για τη δυνατότητα κάθε φορέα να παρέχει την προστιθέμενη αξία στην οποία δείχνει ότι διαθέτει συγκριτικό πλεονέκτημα, με στόχο τη συμβολή στην οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική ευημερία της χώρας του. Δεν πρέπει να υποτιμάται η θετική συμβολή των μη κρατικών φορέων στην εδραίωση σταθερών και δημοκρατικών πολιτικών πλαισίων. Πρέπει να υπογραμμιστεί, επιπλέον, ότι η συμμετοχή των μη κρατικών φορέων στον καθορισμό των εθνικών αναπτυξιακών στρατηγικών και των τομεακών στρατηγικών που εμπίπτουν στους τομείς επικέντρωσης είναι άκρως απαραίτητος παράγοντας για την εφαρμογή αποτελεσματικών πολιτικών καταπολέμησης της φτώχειας, την ενσωμάτωση των χωρών ΑΚΕ στην παγκόσμια οικονομία και την αειφόρο ανάπτυξη, κεντρικών στόχων της Συμφωνίας. Γι' αυτό, δύσκολα γίνεται κατανοητό το γεγονός ότι προβλέπεται ευρεία διαβούλευση στο εθνικό επίπεδο, ενώ σε περιφερειακή κλίμακα η διαβούλευση προβλέπεται μόνο ως απλή δυνατότητα. Τέλος, θετικό είναι επίσης το γεγονός ότι δηλώνεται ρητώς ότι οι νέοι φορείς δεν περιορίζονται αποκλειστικά στις ΜΚΟ.

3.5. Ωστόσο, η συμμετοχή των νέων φορέων, όπως προβλέπεται στη Συμφωνία, δημιουργεί επίσης μια σειρά σοβαρών ερωτηματικών. Κατά πρώτον, ο πάντα δύσκολος προσδιορισμός των φορέων φαίνεται ασαφής και με επικαλύψεις και μπορεί να επιτρέψει αυθαίρετες ερμηνείες εκ μέρους ορισμένων κυβερνήσεων. Δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς τη δυσκολία εξεύρεσης χαρακτηρισμών που να περιγράφουν με τρόπο σαφή και αδιαμφισβήτητο τους αντιπροσωπευτικούς μη κρατικούς φορείς 77 διαφορετικών χωρών. Παρόλα αυτά, δεν δικαιολογείται το γεγονός ότι από το κείμενο της Συμφωνίας (άρθ. 6β) και Δήλωση για τους φορείς της εταιρικής σχέσης) συνάγεται ότι ο ιδιωτικός τομέας δεν αποτελεί τμήμα των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων και ότι αυτοί, με τη σειρά τους, δεν περιλαμβάνονται στην κοινωνία των πολιτών. Ο ορισμός αυτός έρχεται σε κατάφωρη αντίφαση με τις πρακτικές που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το μόνο που μπορεί να επιτύχει είναι να δημιουργήσει σύγχυση.

3.6. Πιο ανησυχητική είναι η απουσία μέσων επιβολής μιας πραγματικής σύνδεσης των μη κρατικών φορέων με την εταιρική σχέση ΑΚΕ-ΕΕ. Είναι βέβαιο ότι η Συμφωνία προβλέπει την ύπαρξη κινήτρων και ότι δεν είναι ρεαλιστικό να αναμένει κανείς απότομες αλλαγές στην πολιτική νοοτροπία πολλών κυβερνήσεων, που είναι κατά παράδοση ελάχιστα διατεθειμένες να μοιραστούν τμήμα της εξουσίας με αντιπροσωπευτικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Όμως, και η νομιμότητα της Συμφωνίας θα τεθεί υπό σοβαρή αμφισβήτηση, αν ένα από τα πιο ουσιώδη και πιο καινοτόμα στοιχεία της παραβιαστεί χωρίς κυρώσεις.

3.7. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η Συμφωνία (ή η εξέλιξή της βάσει των κατευθυντήριων γραμμών για τον προγραμματισμό) προβλέπει ρητώς την πρόσβαση των μη κρατικών φορέων σε τρεις τύπους χρηματοδοτικών πόρων: γραμμές του κύριου κοινοτικού προϋπολογισμού, πόρους του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης (ΕΤΑ) για τους τομείς επικέντρωσης που προσδιορίζονται στην Εθνική Στρατηγική Στήριξης (ΕΣΣ) και πόρους του ΕΤΑ που είναι άμεσα προσιτοί στους μη κρατικούς φορείς, με ανώτατο όριο το 15 % των συνολικών πόρων που διατίθενται για το Εθνικό Ενδεικτικό Πρόγραμμα, και οι οποίοι πρέπει να χρησιμοποιηθούν κατά προτεραιότητα για τη χρηματοδότηση δραστηριοτήτων ενημέρωσης, διαβούλευσης, προώθησης του διαλόγου και ενίσχυσης των ικανοτήτων. Η δυνατότητα άμεσης πρόσβασης των μη κρατικών φορέων σε ένα μέρος των πόρων που διατίθενται για τα ΕΕΠ (άλλη μία καινοτομία της Συμφωνίας της Κοτονού) και άμεσης διαχείρισης αυτών των πόρων από τις αντιπροσωπείες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε κάθε χώρα πρέπει να αξιολογηθεί πολύ θετικά. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί η διατήρηση αναμφισβήτητων ασαφειών: η επιλογή των φορέων που μπορούν να ωφεληθούν από τη χρηματοδότηση πρέπει να έχει τη ρητή έγκριση του Εθνικού Διατάκτη (ΕΔ), κυβερνητικού εκπροσώπου, που κατά παράδοση έχει μια ιδιοκτησιακή αντίληψη των κεφαλαίων και ενδέχεται να μη θέλει να τα διαμοιραστεί με φορείς που έχουν επικριτική - ή απλώς αποκλίνουσα - άποψη για τις δραστηριότητές του. Είναι απαραίτητο, συνεπώς, να εξασφαλισθεί ότι όλοι οι αντιπροσωπευτικοί φορείς έχουν δυνατότητα πρόσβασης χωρίς διακρίσεις στους πόρους που προκύπτουν από τη Συμφωνία. Ομοίως, ούτε η αρχή της επικέντρωσης μπορεί να αποβαίνει εις βάρος της πρόσβασης νέων φορέων σ' αυτούς τους πόρους.

3.8. Σήμερα ο προγραμματισμός βρίσκεται ακόμη σε αρχική φάση. Μπορεί, ωστόσο, να γίνει μια πρώτη αξιολόγηση αυτής της διαδικασίας με βάση τις πληροφορίες που έχει συλλέξει η ΟΚΕ(4). Αν και έγινε δυνατό να διαπιστωθεί αύξηση της ενημέρωσης και της διαβούλευσης με τους μη κρατικούς φορείς, μένουν ακόμη πολλά που πρέπει να γίνουν: γενικά, οι πληροφορίες για τη Συμφωνία δεν διαδόθηκαν επαρκώς ή εξακολουθούν να είναι δυσπρόσιτες, ενώ η διαβούλευση, στις περιπτώσεις που εφαρμόσθηκε, δεν έγινε γενικά σε συστηματική, τακτική βάση και μερικές φορές παρέβλεψε αντιπροσωπευτικές οργανώσεις. Ο εν εξελίξει προγραμματισμός πρέπει να χρησιμεύσει για να αρχίσει μια διαδικασίας εκμάθησης για όλα τα μέρη, που δεν θα είναι εύκολη, αλλά και για να διαπιστωθεί αν πραγματικά αρχίζουν να γίνονται βήματα προς την ορθή κατεύθυνση. Γι' αυτό θα πρέπει να συμπεριληφθεί στις ετήσιες, στις ενδιάμεσες και στις τελικές επιχειρησιακές αναθεωρήσεις ειδική αξιολόγηση του βαθμού διαβούλευσης και χρήσης των πόρων από τους μη κρατικούς φορείς. Επίσης, οι διεθνείς αντιπροσωπευτικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, μαζί με την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, θα μπορούσαν να συνεργαστούν αποτελεσματικά με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα μεικτά όργανα ΑΚΕ-ΕΕ τόσο κατά τον προσδιορισμό των δυσκολιών που συναντήθηκαν όσο και για την επισήμανση των πιο εποικοδομητικών εμπειριών.

4. Πολιτική διάσταση

4.1. Συγκριτικά με τις προηγούμενες Συμβάσεις, η Συμφωνία της Κοτονού ενισχύει αισθητά την πολιτική διάσταση των σχέσεων ΑΚΕ-ΕΕ. Ο πολιτικός διάλογος, η δέσμευση για σεβασμό όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών - με ιδιαίτερη αναφορά στα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα, στη δημοκρατία, στο κράτος δικαίου και στη χρηστή διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων - και οι πολιτικές ειρήνης και πρόληψης των συγκρούσεων κατέχουν κεντρική θέση στην πολιτική διάσταση της Συμφωνίας. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας νέας προσέγγισης, βασισμένης σε κοινώς αποδεκτές αξίες, που εκφράζονται μέσω ουσιωδών και θεμελιωδών στοιχείων.

4.2. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την ώθηση που έλαβε η πολιτική διάσταση στην παρούσα Συμφωνία και, ειδικότερα, για την αδιαμφισβήτητη σύνδεση μεταξύ των προαναφερόμενων δεσμεύσεων και της αειφόρου ανάπτυξης. Πρόκειται για τη ρητή αναγνώριση του γεγονότος ότι η ανάπτυξη είναι μια έννοια που δεν μπορεί να περιορίζεται σε αποκλειστικά τεχνικές θεωρήσεις. Αξιοσημείωτες είναι, επίσης, οι αναφορές στη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών ως στοιχείου που ευνοεί την εδραίωση σταθερών και δημοκρατικών πολιτικών πλαισίων, στον ρόλο της στη διατήρηση της ειρήνης και στην πρόληψη και επίλυση των συγκρούσεων, καθώς και στη συμβολή της στον πολιτικό διάλογο. Από την άποψη αυτή, η εφαρμογή της Συμφωνίας αναμένεται να προαγάγει μια πραγματική συμμετοχή των μη κρατικών φορέων στις διαδικασίες διαβούλευσης σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις δημοκρατικές αρχές, το κράτος δικαίου και τη διαφθορά, που προβλέπονται στα άρθρα 96 και 97.

4.3. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχουν στη Συμφωνία μέσα που να διασφαλίζουν την αποτελεσματική προστασία των θεσπιζόμενων πολιτικών αρχών και η γενική εξαγγελία τους επιτρέπει την εφαρμογή διαφορετικών κριτηρίων στις επιμέρους χώρες. Αν και η προσφυγή σε μέσα επιβολής κυρώσεων πρέπει να γίνεται κατ' εξαίρεση, θα ήταν επιθυμητό να θεσπιστούν ακριβέστερα κριτήρια για την προστασία των αναπτυσσόμενων δημοκρατιών, όπως μέτρα για την τιμωρία της απόκτησης της εξουσίας διά της βίας (ιδίως εναντίον δημοκρατικών καθεστώτων), για την καταπολέμηση της διαφθοράς ή για τον σεβασμό των θεμελιωδών κανόνων που έχουν θεσπιστεί από τη ΔΟΕ. Πρόκειται για θεμελιώδεις αρχές της Συμφωνίας, που αξίζει να υποστηριχθούν με τον πιο ενεργό τρόπο και να διασφαλιστεί η συγκεκριμένη εφαρμογή τους.

4.4. Η πολιτική διάσταση της Συμφωνίας της Κοτονού συνεπάγεται την εφαρμογή νέων μεθόδων εργασίας, μορφών συνεργασίας, δεικτών και διαύλων διαλόγου. Η μεγάλη πρόκληση θα είναι η εξασφάλιση της συμμετοχής των κοινωνιών, σε όλο τους το εύρος, στη γενική αναγνώριση και πρακτική εφαρμογή των αξιών που περιλαμβάνονται στη Συμφωνία. Προς τούτο, θα είναι απαραίτητο να προαχθούν οι διαδικασίες διαλόγου μεταξύ κρατικών και μη κρατικών φορέων.

5. Αναπτυξιακές στρατηγικές

5.1. Οι αναπτυξιακές στρατηγικές, μαζί με την οικονομική και εμπορική συνεργασία, συναποτελούν τις στρατηγικές συνεργασίας της Συμφωνίας της Κοτονού. Οι αρχές, οι στόχοι και η προσέγγιση των αναπτυξιακών στρατηγικών είναι οι ενδεδειγμένες. Επίσης άξια υποστήριξης είναι η επικέντρωση στους τέσσερις επιλεχθέντες τομείς στήριξης (οικονομική ανάπτυξη, κοινωνική και ανθρώπινη ανάπτυξη, περιφερειακή συνεργασία και ολοκλήρωση και οριζόντια ζητήματα - ισότητα των δύο φύλων, περιβάλλον και θεσμική ανάπτυξη).

5.2. Γενικά, όμως, η Επιτροπή θα έπρεπε να αναρωτηθεί για τον βαθμό συνοχής που υπάρχει μεταξύ των δύο πυλώνων που συνιστούν τις αναπτυξιακές στρατηγικές και, ειδικότερα, να υπογραμμίσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τους συνδέσμους μεταξύ της οικονομικής και της κοινωνικής ανάπτυξης, ιδίως όσον αφορά την εκπαίδευση (βασική και επαγγελματική) και την προστασία της υγείας.

5.3. Όσον αφορά τον οικονομικό τομέα, κρίνεται ενδεδειγμένος ο σημαντικός ρόλος που αποδίδεται στον ιδιωτικό τομέα σε όλη τη Συμφωνία, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων για την ενθάρρυνση της ενίσχυσής του. Επίσης, μεταξύ των προβλεπόμενων διαρθρωτικών πολιτικών περιλαμβάνεται η ενίσχυση των μεταρρυθμίσεων της αγοράς εργασίας, αλλά με διατύπωση υπερβολικά ασαφή, που επιδέχεται κάθε λογής ερμηνείες, ακόμα και τις πιο αντιφατικές. Ακόμη, ο στόχος της προαγωγής της απασχόλησης, μολονότι αποδεκτός, θα έπρεπε να περιλαμβάνει το επίθετο "αξιοπρεπούς", σύμφωνα με τις υποδείξεις της ΔΟΕ.

5.4. Όσον αφορά το περιβάλλον, είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι παρατηρείται μικρότερη ευαισθησία σε σύγκριση με παλαιότερες συμφωνίες. Για παράδειγμα, η Σύμβαση της Λομέ απαγόρευε ρητώς κάθε άμεση ή έμμεση εξαγωγή επικίνδυνων ή ραδιενεργών αποβλήτων μεταξύ ΕΕ και ΑΚΕ, ενώ η Συμφωνία της Κοτονού περιορίζεται στη "συνεκτίμηση" των ζητημάτων που αφορούν τη μεταφορά και διάθεση επικίνδυνων αποβλήτων. Θα έπρεπε να είχε περιληφθεί στη Συμφωνία μια ρητή αναφορά στη σχέση μεταξύ προστασίας του περιβάλλοντος, ασφάλειας των τροφίμων και μείωσης της φτώχειας, ή, υπό μια ευρύτερη έννοια, η Συμφωνία θα έπρεπε να είχε εμβαθύνει στην έννοια της αειφόρου ανάπτυξης. Ακόμη, η Συμφωνία της Κοτονού, όπως προσπάθησε να επιτύχει συνεκτικότητα και συμβατότητα με τα διεθνή οικονομικά όργανα, έτσι θα έπρεπε να είχε λάβει υπόψη τους στόχους και τα μέσα των διεθνών συμβάσεων για τα περιβαλλοντικά θέματα.

6. Οικονομική και εμπορική συνεργασία

6.1. Κατά τη διάρκεια της ισχύος των διαφόρων Συμβάσεων Λομέ (1975-2000), οι χώρες ΑΚΕ ωφελούνταν από το πιο ευνοϊκό εμπορικό καθεστώς που έχει παραχωρήσει ποτέ η ΕΕ σε τρίτες χώρες: μη αμοιβαίες εμπορικές προτιμήσεις για το μεγαλύτερο μέρος των πρωτογενών, των βιομηχανικών και των μεταποιημένων προϊόντων(5), πρωτόκολλα για τα βασικά προϊόντα και μέσα σταθεροποίησης των τιμών για ορισμένα γεωργικά προϊόντα (Stabex) και ορυκτά (Sysmin). Ωστόσο, η γενικευμένη μείωση των δασμολογίων ως συνέπεια της ελευθέρωσης του εμπορίου σε παγκόσμια κλίμακα και οι προτιμήσεις που χορήγησε η ΕΕ σε άλλες αναπτυσσόμενες περιοχές (τρίτες χώρες της Μεσογείου, MERCOSUR κ.λπ.) έκαναν τις προτιμήσεις των χωρών ΑΚΕ να χάσουν τη σχετική τους αξία. Υπολογίζεται ότι, μετά τον Γύρο της Ουρουγουάης, οι χώρες ΑΚΕ έχασαν προτιμησιακό περιθώριο άνω του 30 %.

6.2. Το ισοζύγιο των τελευταίων 25 χρόνων είναι απογοητευτικό: οι εμπορικές συναλλαγές με τις χώρες ΑΚΕ έπεσαν από το 8 % στο 3 % των συνολικών συναλλαγών της ΕΕ. Πλην ορισμένων εξαιρέσεων, οι χώρες ΑΚΕ δεν μπόρεσαν να αυξήσουν, βελτιώσουν και διαφοροποιήσουν τα προϊόντα τους, σε αντίθεση με άλλες χώρες που διέθεταν λιγότερες προτιμήσεις. Σε γενικές γραμμές, τα εμπορικά χαρακτηριστικά της ομάδας ΑΚΕ είναι τέσσερα: περιθωριοποίηση, εξάρτηση όσον αφορά τις πρώτες ύλες, στατική εξειδίκευση και εξάρτηση από την ευρωπαϊκή αγορά. Όμως η Λομέ, ιδιαίτερα, κατέδειξε ότι μερικές ποσοστιαίες μονάδες δασμολογικών προτιμήσεων δεν μπορούν να αντισταθμίσουν τις ελλείψεις άλλων παραγόντων που σχετίζονται με τις συνθήκες προσφοράς (έλλειψη επενδύσεων, ακατάλληλες υποδομές, χαμηλό τεχνολογικό επίπεδο, περιορισμένη κατάρτιση κ.ά.) και καθορίζουν την ανταγωνιστικότητα των προϊόντων που προορίζονται για εξαγωγή.

6.3. Σκοπός της Συμφωνίας της Κοτονού είναι να ανταποκριθεί στις διατάξεις του ΠΟΕ, που απαγορεύουν γενικά τις μη αμοιβαίες εμπορικές προτιμήσεις ή εκείνες που περιορίζονται σε συγκεκριμένη ομάδα χωρών. Δηλαδή, το εμπορικό καθεστώς που έχει παραχωρηθεί στις χώρες ΑΚΕ θα πρέπει ή να επεκταθεί σε όλες τις αναπτυσσόμενες χώρες ή να μετατραπεί σε συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών. Επομένως, η Κοτονού δεν περιλαμβάνει εμπορική συμφωνία με τη στενή έννοια, αλλά τη δέσμευση να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις εμπορικών συμφωνιών που θα είναι συμβατές με τις διατάξεις του ΠΟΕ.

6.4. Έτσι, η Κοτονού προβλέπει ότι μεταξύ του 2002 και του 2008 θα διεξαχθούν διαπραγματεύσεις που θα καταλήξουν στη σύναψη Συμφωνιών Οικονομικής Εταιρικής Σχέσης (ΣΟΕΣ) - συμφωνιών ελεύθερων συναλλαγών - μεταξύ της ΕΕ και των ΑΚΕ. Το σημερινό εμπορικό καθεστώς θα διατηρηθεί ως το 2008, χάρη σε μια παρέκκλιση που παραχωρήθηκε από τον ΠΟΕ. Οι ΣΟΕΣ χαρακτηρίζονται από αμοιβαιότητα και προτίμηση στις διαπραγματεύσεις με ομάδες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Μεταξύ του 2008 και του 2020 θα ισχύσει μία μεταβατική περίοδος για την εφαρμογή αυτών των συμφωνιών.

6.5. Για να διευκολυνθεί η σύναψη και η εφαρμογή των ΣΟΕΣ, έχει προβλεφθεί μια σειρά μέτρων στήριξης: μερικές αντισταθμίσεις (χρηματοδοτούμενες από το ΕΤΑ και την ΕΤΕ) για την ελάφρυνση της προσαρμογής του προϋπολογισμού και του ισοζυγίου πληρωμών κατόπιν της ελευθέρωσης, συνεργασία για την προσαρμογή των εθνικών κανόνων στους πολυμερείς ή σύσταση μιας μεικτής διυπουργικής επιτροπής που θα αναλάβει την παρακολούθηση των διαπραγματεύσεων των ΣΟΕΣ και τη συνεργασία σε διεθνές επίπεδο και ιδιαίτερα στα πλαίσια του ΠΟΕ, πράγμα που κρίνεται ως εξαιρετική πρωτοβουλία.

6.6. Το κείμενο της Συμφωνίας προβλέπει τη δυνατότητα των αναπτυσσόμενων χωρών να αποφασίσουν ότι δεν είναι ακόμη σε θέση να διαπραγματευθούν ΣΟΕΣ. Σε κάθε περίπτωση, η βούληση της ΕΕ είναι να βρεθεί μια μέθοδος, συμβατή με τους κανόνες του ΠΟΕ, που θα επιτρέπει στα προϊόντα αυτών των χωρών την πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά χωρίς ποσοτικούς και δασμολογικούς περιορισμούς, κατά το πρότυπο της πρωτοβουλίας "Τα πάντα πλην των όπλων". Η Συμφωνία της Κοτονού, επομένως, θέτει τέλος στη μη διάκριση μεταξύ των χωρών ΑΚΕ, προβλέποντας διαφορετική αντιμετώπιση μεταξύ αναπτυσσόμενων και μη αναπτυσσόμενων χωρών.

6.7. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας βαθιάς αλλαγής προσέγγισης. Επί 25 έτη η Λομέ εναπέθετε σημαντική εμπιστοσύνη στις εμπορικές προτιμήσεις ως μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης. Η Κοτονού φαίνεται να μεταθέτει αυτήν την εμπιστοσύνη στην εμπορική ελευθέρωση, συσχετίζοντάς τη με την ενσωμάτωση στην παγκόσμια οικονομία, την αειφόρο ανάπτυξη και την εξάλειψη της φτώχειας. Τα κυριότερα δυναμικά αποτελέσματα που αναμένονται από τις ΣΟΕΣ είναι η προαγωγή των διαδικασιών περιφερειακής ολοκλήρωσης, η αύξηση της αξιοπιστίας των οικονομικών και εμπορικών πολιτικών των χωρών ΑΚΕ, οι οποίες και θα στηρίζονται σε πολυμερείς συμφωνίες, η βελτίωση της εσωτερικής ανταγωνιστικότητας, η ενθάρρυνση του εκσυγχρονισμού των φορολογικών συστημάτων, η αύξηση της εμπιστοσύνης των επενδυτών και η ενθάρρυνση της ενσωμάτωσης στην παγκόσμια οικονομία. Αυτά τα δυναμικά αποτελέσματα θα μπορούσαν να αποτελέσουν πραγματικούς καταλύτες της ανάπτυξης.

6.8. Ωστόσο, οι ΣΟΕΣ προκαλούν αρκετές ανησυχίες, παρά τις ευρείες προθεσμίες που προβλέπονται για την εξέλιξη των διαπραγματεύσεων και τη θέση τους σε εφαρμογή, πράγμα που κρίνεται απόλυτα λογικό.

6.9. Κατά πρώτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση εκδήλωσε την επιθυμία της να γίνουν οι διαπραγματεύσεις των ΣΟΕΣ με ομάδες ΑΚΕ με περιφερειακή ολοκλήρωση. Όμως, μέχρι στιγμής, οι ομάδες αυτές είναι εύθραυστες, τα μέλη τους σε πολλές περιπτώσεις δεν έχουν σαφή κοινά συμφέροντα ή πρωταγωνιστούν σε ένοπλες συρράξεις, ενώ επιπλέον λίγες διαθέτουν κατάλληλη υπερεθνική οργάνωση για να διαπραγματευθούν συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών εξ ονόματος των μελών τους. Σε όλους αυτούς τους παράγοντες πρέπει να προστεθεί το γεγονός ότι στις διαδικασίες περιφερειακής ολοκλήρωσης συνυπάρχουν αναπτυσσόμενες και μη αναπτυσσόμενες χώρες, πράγμα που προσθέτει περαιτέρω δυσκολία στις διαπραγματεύσεις των ΣΟΕΣ.

6.10. Κατά δεύτερον, τα δημόσια έσοδα μεγάλου μέρους των χωρών ΑΚΕ εξαρτώνται σε ποσοστό περίπου 20 % από τους τελωνειακούς δασμούς. Η κατάργηση των τελωνειακών δασμών επί των ευρωπαϊκών εισαγωγών (που λογικά θα έπρεπε να αυξηθούν σε σύγκριση με τους δασμούς άλλων χωρών μετά την υπογραφή των ΣΟΕΣ) θα μειώσει τα έσοδα αυτά σχεδόν στο μισό. Δεδομένης της δυσκολίας που υπάρχει για να διαφοροποιηθούν τα δημοσιονομικά έσοδα, οι εθνικοί προϋπολογισμοί ενδέχεται να βρεθούν ενώπιον σοβαρών δυσκολιών(6). Επιπλέον, δεν υφίσταται ακόμη ορατή εγγύηση ότι η μείωση των δασμών θα οδηγήσει σε μείωση των τιμών για τους καταναλωτές ή τους εισαγωγείς των ΑΚΕ. Γι' αυτό, οι ΣΟΕΣ θα πρέπει να περιλαμβάνουν προσδιορισμό των τομέων και των κοινωνικών ομάδων που ενδέχεται να θιγούν περισσότερο από μια πιθανή μείωση των δημόσιων εσόδων, με την υιοθέτηση των κατάλληλων διορθωτικών μέτρων. Θα πρέπει επίσης να προβλέπουν στήριξη της εφαρμογής επαρκών φορολογικών συστημάτων, που θα βασίζονται στον κατάλληλο καταμερισμό των προσπαθειών μεταξύ των πολιτών ανάλογα με το εισοδηματικό τους επίπεδο.

6.11. Η κυριότερη πρόκληση για τις ΑΚΕ, από εμπορική άποψη, θα είναι η ικανότητά τους να αντεπεξέλθουν έναντι του ευρωπαϊκού ανταγωνισμού. Πολλές χώρες ΑΚΕ έχουν εκφράσει τον φόβο τους για την επισφαλή κατάσταση ορισμένων τομέων (ιδίως του γεωργικού), οι οποίοι ενδέχεται να απειληθούν λόγω της έλλειψης ανταγωνιστικότητάς τους και των ενισχύσεων παραγωγής, μεταποίησης ή εξαγωγής των οποίων απολαύουν τα ευρωπαϊκά προϊόντα, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη ότι η Συμφωνία (άρθρο 37 παράγραφος 7) προβλέπει τη δυνατότητα προστασίας ορισμένων ευαίσθητων προϊόντων.

6.12. Για τους λόγους που έχουν μνημονευθεί μέχρι στιγμής, υπάρχει κίνδυνος όχι μόνο οι αναπτυσσόμενες χώρες, αλλά και ένας απροσδιόριστος αριθμός μη αναπτυσσόμενων να εξετάσουν το ενδεχόμενο να μην υπογράψουν ΣΟΕΣ, αλλά να επιλέξουν να ενταχθούν στο Σύστημα Γενικευμένων Προτιμήσεων (ΣΓΠ). Το ΣΓΠ θα τους παρέχει λιγότερες δυνατότητες πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά, αλλά, σε αντιστάθμισμα, θα απαιτεί μικρότερο άνοιγμα των δικών τους αγορών.

6.13. Είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, η ελευθέρωση του εμπορίου δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. Ο πρωταρχικός στόχος των ΣΟΕΣ θα πρέπει να είναι η προαγωγή μορφών αειφόρου ανάπτυξης που συντελούν στην καταπολέμηση της φτώχειας. Προς τούτο, θα πρέπει να θεσπιστούν οι κατάλληλοι μηχανισμοί (μεταξύ των οποίων και η ενίσχυση των ικανοτήτων) που θα εξασφαλίζουν την επαρκή ενημέρωση και διαβούλευση με τους εκπροσώπους της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών - και, ιδιαίτερα, των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων - κατά τις διαπραγματεύσεις των ΣΟΕΣ. Επίσης, πριν από την έναρξη των διαπραγματεύσεων, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί ανάλυση του αντικτύπου που προβλέπεται να έχουν οι ΣΟΕΣ σε κάθε χώρα ΑΚΕ, με προσδιορισμό των τομέων και των κοινωνικών ομάδων που ενδέχεται να θιγούν περισσότερο.

6.14. Οι ΣΟΕΣ αναμένεται να συμβάλουν στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων, ιδιαίτερα ευρωπαϊκών. Γι' αυτό θα είναι απαραίτητο να υιοθετηθούν απλές και διαφανείς ρυθμίσεις που να μην κάνουν διακρίσεις, καθώς επίσης να δημιουργηθούν ευρύτερες και πιο ολοκληρωμένες περιφερειακές αγορές.

6.15. Εφιστάται η προσοχή στο γεγονός ότι, εν πάση περιπτώσει, για να εξασφαλιστεί η επιτυχία των ΣΟΕΣ, θα πρέπει να κινητοποιηθούν όλα τα δυνατά μέσα που συμβάλλουν στον τερματισμό των ένοπλων συρράξεων που πλήττουν ορισμένες αφρικανικές χώρες. Ομοίως, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να καταστεί πρωτοπόρος, αναλαμβάνοντας μια πρωτοβουλία ελάφρυνσης του χρέους (όπως έκανε στο εμπορικό πλαίσιο με την πρωτοβουλία "Τα πάντα πλην των όπλων"), η πληρωμή του οποίου εμποδίζει κάθε δυνατότητα ανάπτυξης σε πολλές χώρες ΑΚΕ.

6.16. Όσον αφορά τις άλλες προβλέψεις του κεφαλαίου της Συμφωνίας που είναι αφιερωμένο στην εμπορική συνεργασία, η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι, στο πλαίσιο της εμπορικής πολιτικής, συμπεριλαμβάνεται ειδική αναφορά στη δέσμευση ως προς το σεβασμό των θεμελιωδών κανόνων εργασίας, όπως αυτοί ορίζονται από τη ΔΟΕ, και ότι αποφασίζεται να βελτιωθεί η συνεργασία σ' αυτό το πεδίο, ιδίως όσον αφορά την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις ρυθμίσεις που διέπουν την εργασία, την εκπόνηση και ενίσχυση του εθνικού εργατικού δικαίου, τα εκπαιδευτικά προγράμματα και προγράμματα αύξησης της συνειδητοποίησης και την ενίσχυση της εφαρμογής των εθνικών εργασιακών ρυθμίσεων.

6.17. Αντιθέτως, η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι, σε ό,τι αφορά τις θαλάσσιες μεταφορές, γίνεται αναφορά στη συνεργασία για την προώθηση αποδοτικών και οικονομικά αποτελεσματικών υπηρεσιών, αλλά λησμονείται ότι αυτές θα πρέπει να είναι επίσης ασφαλείς και ποιοτικές. Ορισμένες χώρες ΑΚΕ αποτελούν σημαίες ευκαιρίας, με νηολόγια που δεν περιέχουν διατάξεις για την εξασφάλιση της συμμόρφωσης με τους διεθνούς κανόνες και πληρώματα που δεν διαθέτουν πάντοτε τα κατάλληλα προσόντα.

7. Προτάσεις της ΟΚΕ για την εφαρμογή της Συμφωνίας της Κοτονού

7.1. Η Συμφωνία της Κοτονού παρέχει κατάλληλο νομικό και πολιτικό πλαίσιο για να αναπτυχθεί μια πραγματική εταιρική σχέση μεταξύ των χωρών ΑΚΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι διατάξεις της συνιστούν σαφή πρόοδο σε σχέση με τη Λομέ, καθώς εμβαθύνουν σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων, προσπαθώντας ταυτόχρονα να εξασφαλίσουν τη συμμετοχή όλου του πληθυσμού των συμβαλλόμενων χωρών. Ωστόσο, η Συμφωνία θα αποκτήσει πλήρες νομικό έρεισμα μόνο όταν τεθεί σε εφαρμογή, όταν καταδειχθεί ότι η αρχή της αυτοδιάθεσης είναι πραγματικότητα μάλλον παρά ρητορική έκφραση, όταν διαπιστωθεί απτά ότι το σύνολο της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των αναπτυξιακών στρατηγικών της χώρας του και πρόσβαση στους πόρους που προκύπτουν από τις στρατηγικές αυτές.

7.2. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκφράζει τη βούλησή της να συμβάλει στην εφαρμογή της Συμφωνίας στο πεδίο όπου μπορεί να παράσχει μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία: την πρόταση συγκεκριμένων μέτρων για την πλήρη συμμετοχή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στην ανάπτυξη των σχέσεων ΑΚΕ-ΕΕ. Πρώτα απ' όλα, όμως, εκφράζει την ικανοποίησή της για τη θεσμική αναγνώριση που της παρέχει η Συμφωνία της Κοτονού, αναθέτοντάς της τη διοργάνωση των διαβουλεύσεων και των συνεδριάσεων των οικονομικών και κοινωνικών φορέων ΑΚΕ-ΕΕ. Η αναγνώριση αυτή ενίσχυσε τον ρόλο της ΟΚΕ έναντι της Συνέλευσης Ίσης Εκπροσώπησης και του Συμβουλίου Υπουργών ΑΚΕ-ΕΕ(7).

7.3. Πέρα από αυτή τη θεσμική αναγνώριση, η ΟΚΕ πρέπει να συνεχίσει τη διάδοση πληροφοριών σχετικά με τις δυνατότητες που παρέχει η Συμφωνία της Κοτονού στους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών και την επισήμανση των ελλείψεων που ενδέχεται να διαπιστωθούν κατά την εφαρμογή της. Τα περιφερειακά σεμινάρια που έχουν διοργανωθεί μέχρι στιγμής έχουν αποδειχθεί πολύ χρήσιμο εργαλείο για αυτό το έργο, αλλά για την πλήρη ανάπτυξη αυτής της λειτουργίας θα πρέπει να καλλιεργηθεί περαιτέρω η συνεργασία της ΟΚΕ με τις διεθνείς κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις.

7.4. Ως προκαταρκτική παρατήρηση, η ΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της μήπως η εφαρμογή της Συμφωνίας γίνει αδικαιολόγητα περίπλοκη και η συνεκτικότητά της εξασθενίσει εξαιτίας του καταμερισμού της ευθύνης της εφαρμογής σε διάφορες Γενικές Διευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ο πολιτικός διάλογος είναι αρμοδιότητα της ΓΔ Εξωτερικών Σχέσεων. Όμως, οι ΓΔ Ανάπτυξης, Εμπορίου και Αναπτυξιακής Πολιτικής έχουν επίσης σημαντικές αρμοδιότητες για τη μελλοντική εξέλιξη της Συμφωνίας. Είναι απαραίτητο αυτή η πολλαπλότητα των ευθυνών να μην δυσχεράνει την πλήρη και αποτελεσματική εφαρμογή της Συμφωνίας. Επίσης, η ΟΚΕ έχει εμπιστοσύνη ότι οι νέες διαδικασίες διαχείρισης που υιοθετήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συντελέσουν στην προώθηση της μεγαλύτερης και αποτελεσματικότερης αξιοποίησης των πόρων που προκύπτουν από τη Συμφωνία. Ειδικότερα, η ΟΚΕ αναμένει ότι οι χώρες ΑΚΕ που δείχνουν τον μεγαλύτερο σεβασμό στο σύνολο των προβλεπόμενων διατάξεων θα επωφελούνται, όπως προβλέπεται, από ολοένα και μεγαλύτερο όγκο πόρων.

7.5. Για να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική εφαρμογή των διατάξεων της Συμφωνίας της Κοτονού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει τα εξής:

7.5.1. σχετικά με τη διάδοση των πληροφοριών:

- η ΕΕ και τα κράτη ΑΚΕ πρέπει να εξασφαλίσουν την ευρεία διάδοση των περιεχομένων της Συμφωνίας με όλα τα πρόσφορα μέσα (ενημερωτικές συναντήσεις σε διάφορα επίπεδα, νέες τεχνολογίες κ.λπ.),

- η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να ενισχύσει τις αντιπροσωπείες της στις χώρες ΑΚΕ, σύμφωνα με τους νέους πολιτικούς προσανατολισμούς της Συμφωνίας. Ιδιαίτερα, πρέπει να εξασφαλιστεί η άμεση πρόσβαση των εκπροσώπων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στην αντιπροσωπεία της ΕΕ, προκειμένου να λαμβάνουν πλήρη ενημέρωση σχετικά με τη συμμετοχή στην επεξεργασία των αναπτυξιακών στρατηγικών και την πρόσβαση στους χρηματοδοτικούς πόρους,

- οι αντιπροσωπείες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών ΑΚΕ πρέπει να συνεργάζονται με τις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις, ώστε οι τελευταίες να μπορούν να διαδώσουν τις πληροφορίες για τη Συμφωνία της Κοτονού μεταξύ των μελών τους

7.5.2. σχετικά με την ενίσχυση των ικανοτήτων:

- να θεσπιστεί ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που να επιτρέπει την πλήρη ανάπτυξη των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και, ιδιαίτερα, την πρόσβασή τους στη χρηματοδότηση και στους τοπικούς πόρους, αποτρέποντας την αντικατάστασή τους από μη αντιπροσωπευτικές οργανώσεις που πρόσκεινται σε δοτές κυβερνήσεις,

- να ενθαρρυνθούν και να υποστηριχθούν οι προσπάθειες των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών να ενισχύσουν τη διάρθρωσή τους, να αναπτύξουν δίκτυα, να αυξήσουν την αντιπροσωπευτικότητά τους και να αναπτύξουν την αναλυτική τους ικανότητα,

- να ενθαρρυνθεί ο διάλογος των οργανώσεων των κρατών ΑΚΕ μεταξύ τους και με τις ευρωπαϊκές ομολόγους τους μέσω της στήριξης της δημιουργίας δικτύων, με ιδιαίτερη προσοχή στις διαδικασίες περιφερειακής ολοκλήρωσης, τον σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων, τη στήριξη του ιδιωτικού τομέα, την υπεράσπιση του αγροτικού κόσμου και την προστασία του περιβάλλοντος,

- να απλουστευθούν οι μηχανισμοί για την πρόσβαση των εκπροσώπων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στους πόρους που προκύπτουν από τη νέα Συμφωνία, με διασφάλιση της αποτελεσματικής πρόσβασης των εκπροσώπων των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων,

- να εντάσσονται στον προγραμματισμό κάθε χώρας πόροι για την άμεση χρηματοδότηση των μη κρατικών φορέων, όπως προβλέπεται στις κατευθυντήριες γραμμές για τον προγραμματισμό, με εξασφάλιση της πρόσβασης των πλέον αντιπροσωπευτικών οργανώσεων χωρίς διακρίσεις,

7.5.3. σχετικά με την ενίσχυση της συμβουλευτικής λειτουργίας:

- να συμμετέχουν εξ αρχής οι εκπρόσωποι της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία εφαρμογής της Συμφωνίας, με την πρόβλεψη της συμμετοχής τους στον προγραμματισμό, ούτως ώστε να μπορούν να συμβάλλουν στην επεξεργασία των αναπτυξιακών στρατηγικών της χώρας τους,

- να δημιουργηθούν ή να ενισχυθούν τα κατάλληλα μέσα για τη συμμετοχή των εκπροσώπων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στον πολιτικό διάλογο ΑΚΕ-ΕΕ και στη διαπραγμάτευση των ΣΟΕΣ,

- να υιοθετηθεί ή να ενισχυθεί μια συμμετοχική προσέγγιση, με τη θέσπιση σε εθνική και σε περιφερειακή κλίμακα διαρθρώσεων που ευνοούν τον διάλογο των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών μεταξύ τους και με τις δημόσιες αρχές,

- να συμπεριληφθεί στις ετήσιες, στις ενδιάμεσες και στις τελικές επιχειρησιακές αναθεωρήσεις ειδική αξιολόγηση του βαθμού διαβούλευσης και χρήσης των πόρων από τους μη κρατικούς φορείς,

- από την πλευρά της, η Επιτροπή Παρακολούθησης των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων ΑΚΕ-ΕΕ θα καταρτίσει ένα σχέδιο δράσης για την αξιολόγηση της εφαρμογής στην πράξη της Συμφωνίας της Κοτονού, που θα υποβληθεί προς έγκριση στους αντιπροσώπους που θα συμμετάσχουν στην 23η συνάντηση των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων ΑΚΕ-ΕΕ που θα πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2002.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Γνωμοδότηση για την "Πράσινη Βίβλο για τις σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των χωρών ΑΚΕ στο κατώφλι του 21ου αιώνα - Προκλήσεις και εναλλακτικές προτάσεις για μια νέα εταιρική σχέση", εισηγητής: ο κ. Malosse (ΕΕ C 296 της 29.9.1997).

(2) Η Κούβα είναι η μόνη χώρα ΑΚΕ που δεν έχει υπογράψει μέχρι στιγμής τη Συμφωνία της Κοτονού.

(3) Η διαφοροποίηση αφορά ειδικότερα τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες.

(4) Οι πληροφορίες που διαθέτει η ΟΚΕ σχετικά με τη συμμετοχή των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών - και ιδιαίτερα των οικονομικών και κοινωνικών κύκλων - στην τρέχουσα διαδικασία προγραμματισμού προέρχονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από τις διεθνείς κοινωνικο-επαγγελματικές οργανώσεις και από τα συμπεράσματα των περιφερειακών σεμιναρίων που διοργανώθηκαν από την ίδια την ΟΚΕ σε διάφορες χώρες ΑΚΕ.

(5) Το 92 % των εξαγωγών ΑΚΕ εισάγεται με δασμολογική ατέλεια στην ευρωπαϊκή αγορά. Η απαλλαγή από τους δασμούς καλύπτει το 100 % των βιομηχανικών προϊόντων και το 80 % των γεωργικών. Αν σε αυτά τα τελευταία προστεθούν τα προϊόντα που υπόκεινται σε πρωτόκολλα, μόνο το 1 % των προϊόντων υπόκειται σε δασμολογική προστασία.

(6) JADOT, Yannick: "L'UEMOA et la CEMAC face à l'accord commercial de Cotonou", στο UE-ACP: A nouvelle convention, nouvelle coopération? Comment appliquer les accords de Cotonou?, Παρίσι, GEMDEV, 2001. Παρόμοιες απόψεις εκφράζονται σε διάφορα άρθρα του Stephan Byrne (Institut d'Etudes Politiques του Παρισιού και Deutsches άbersee-Institut του Αμβούργου), του Bruno Losch, του Κέντρου Ανάπτυξης του ΟΟΣΑ, του Ιnfokit Cotonou ή του Ευρωπαϊκού Κέντρου Διαχείρισης της Αναπτυξιακής Πολιτικής.

(7) Βλέπε Συμφωνία της Κοτονού, Πρωτόκολλο αριθ. 1 για τις δαπάνες λειτουργίας των κοινών οργάνων, άρθρο 4 και Απόφαση αριθ. 1/2001 της Επιτροπής των Πρέσβεων ΑΚΕ-ΕΕ σχετικά με την έγκριση του εσωτερικού κανονισμού του Συμβουλίου Υπουργών ΑΚΕ-ΕΕ (ΕΕ L 43 της 14.2.2001).