[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 23.10.2006

COM(2006)614 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Εκπαίδευση ενηλίκων: ποτέ δεν είναι αργά για μάθηση

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Εκπαίδευση ενηλίκων: ποτέ δεν είναι αργά για μάθηση

1. Εισαγωγή

Η ανακοίνωση της Επιτροπής του 2001 « Υλοποιώντας έναν ευρωπαϊκό χώρο δια βίου μάθησης » και το ψήφισμα του Συμβουλίου του 2002 σχετικά με τη δια βίου μάθηση υπογράμμιζαν τη σημασία της δια βίου μάθησης για την ανταγωνιστικότητα και την απασχολησιμότητα, αλλά επίσης και για την κοινωνική ένταξη, την ιδιότητα του ενεργού πολίτη και την προσωπική ανάπτυξη. Η εκπαίδευση ενηλίκων είναι μια συστατική συνιστώσα της δια βίου μάθησης.

Οι ορισμοί της εκπαίδευσης ενηλίκων ποικίλλουν, αλλά για τους σκοπούς της παρούσας ανακοίνωσης ορίζεται ως κάθε μορφή εκπαίδευσης ενηλίκων μετά την ολοκλήρωση της αρχικής εκπαίδευσης και κατάρτισης , ανεξάρτητα από το πόσο μπορεί να επεκταθεί η διαδικασία αυτή (π.χ. συμπεριλαμβανομένης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης).

Η εκπαίδευση και η κατάρτιση είναι κρίσιμοι παράγοντες για την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής της Λισαβόνας σχετικά με την αύξηση της οικονομικής ανάπτυξης, της ανταγωνιστικότητας και της κοινωνικής ένταξης. Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στο πλαίσιο αυτό, εκτός από τη συμβολή της στην προσωπική ανάπτυξη και ολοκλήρωση, αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο στα εθνικά μεταρρυθμιστικά προγράμματα των κρατών μελών. Εντούτοις, με ορισμένες εξαιρέσεις, η εφαρμογή παραμένει πλημμελής[1]. Τα περισσότερα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης επικεντρώνονται ακόμη σε μεγάλο βαθμό στην εκπαίδευση και την κατάρτιση νέων, ενώ περιορισμένη είναι η πρόοδος που έχει σημειωθεί όσον αφορά την αλλαγή των συστημάτων προκειμένου να αντικατοπτρίζουν την ανάγκη της δια βίου μάθησης. Προκειμένου να επιτευχθεί το ποσοστό συμμετοχής που συμφωνήθηκε από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο του προγράμματος "Εκπαίδευση και κατάρτιση 2010"[2], θα πρέπει να συμμετάσχουν στη δια βίου μάθηση επιπλέον 4 εκατομμύρια ενήλικες. Πρόσφατη έρευνα[3] επιβεβαιώνει τη σημασία που ενέχει η επένδυση στην εκπαίδευση ενηλίκων. Τα δημόσια και ιδιωτικά οφέλη περιλαμβάνουν μεγαλύτερη απασχολησιμότητα, αυξημένη παραγωγικότητα και απασχόληση καλύτερης ποιότητας, μειωμένες δαπάνες σε τομείς όπως τα επιδόματα ανεργίας, οι παροχές κοινωνικής πρόνοιας και οι συντάξεις πρόωρης συνταξιοδότησης, αλλά και αυξημένα κοινωνικά οφέλη που αφορούν τη βελτιωμένη συμμετοχή των πολιτών, την καλύτερη υγεία, τα χαμηλότερα ποσοστά εγκληματικότητας και τη μεγαλύτερη ευημερία και εκπλήρωση του ατόμου. Η έρευνα σχετικά με ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας δείχνει ότι εκείνοι που συμμετέχουν στην εκπαίδευση είναι υγιέστεροι, με συνακόλουθη μείωση των δαπανών υπηρεσιών υγείας[4].

Η παρούσα ανακοίνωση υπογραμμίζει την ουσιαστική συμβολή της εκπαίδευσης ενηλίκων, μέσω της απόκτησης βασικών δεξιοτήτων από όλους, στην απασχολησιμότητα και στην κινητικότητα σε μια σύγχρονη αγορά εργασίας και στην κοινωνική ένταξη. Βασίζεται στα διδάγματα που αντλήθηκαν από το διάλογο με τα κράτη μέλη στο πλαίσιο του προγράμματος "Εκπαίδευση και κατάρτιση 2010" και από τις εμπειρίες από τα υπάρχοντα προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης της ΕΕ, ιδίως δε από τη δράση "Grundtvig" του προγράμματος Σωκράτης[5]. Αντικατοπτρίζει επίσης την προσέγγιση που αναπτύχθηκε στην ανακοίνωση σχετικά με την αποδοτικότητα και την ισότητα[6], και ιδίως το γεγονός ότι είναι δυνατόν να υπάρξουν μεταρρυθμίσεις οι οποίες καθιστούν τα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης πιο αποδοτικά και πιο δίκαια. Υπενθυμίζει ότι τα διαρθρωτικά ταμεία, ιδίως το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ), έχουν τη δυνατότητα να στηρίξουν την ανάπτυξη υποδομών και στρατηγικών. Υπογραμμίζει τη σημασία ορισμένων ιδιαίτερων θεμάτων, όπως είναι το ζήτημα του φύλου, ιδίως όσον αφορά τη συλλογή στοιχείων, τις διαφορές στην πρόσβαση στη δια βίου μάθηση και τις προτιμώμενες μορφές μάθησης.

Η παρούσα ανακοίνωση παρέχει την απαραίτητη πολιτική στήριξη για την εφαρμογή του μελλοντικού προγράμματος "Grundtvig", το οποίο θα αποτελέσει μέρος του συνολικού προγράμματος δια βίου μάθησης 2007 - 2013. Τέλος, η παρούσα ανακοίνωση προτείνει την εξέταση της εκπαίδευσης ενηλίκων από τα κράτη μέλη και τους ενδιαφερομένους, η οποία θα οδηγήσει στη διατύπωση ενός σχεδίου δράσης το 2007.

2. Οι προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν

Δεν έχει πάντα αποδοθεί στην εκπαίδευση ενηλίκων η αναγνώριση που της αξίζει όσον αφορά την προβολή, την πολιτική προτεραιότητα και τους πόρους, παρά την πολιτική έμφαση που έχει δοθεί τα τελευταία χρόνια στη δια βίου μάθηση. Η διαφορά αυτή μεταξύ πολιτικής βούλησης και πραγματικότητας είναι ακόμη πιο εμφανής εάν τεθεί στο πλαίσιο των μεγάλων προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Ένωση.

Ανταγωνιστικότητα

Η βασική οικονομική πρόκληση της Ευρώπης, όπως ορίζεται στη στρατηγική της Λισαβόνας, είναι η αύξηση της ανάπτυξης και της απασχόλησης, με παράλληλη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Η ταχεία πρόοδος σε άλλες περιοχές του κόσμου δείχνει τη σημασία που περικλείει η καινοτόμος, προηγμένη και ποιοτική εκπαίδευσης και κατάρτιση ως βασικός παράγων οικονομικής ανταγωνιστικότητας. Τα εν γένει επίπεδα δεξιοτήτων πρέπει να αυξηθούν αφενός για να καλυφθούν οι ανάγκες της αγοράς εργασίας και, αφετέρου, για να μπορούν οι πολίτες να λειτουργούν αποτελεσματικά στη σημερινή κοινωνία. Εντούτοις, υπάρχουν περίπου 72 εκατομμύρια εργαζόμενοι με χαμηλά προσόντα στην Ευρώπη[7], ήτοι το ένα τρίτο του εργατικού δυναμικού, ενώ οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι μέχρι το 2010 μόνο το 15% των νέων θέσεων εργασίας θα είναι για τους εργαζόμενους με χαμηλά προσόντα, ενώ το 50% των νέων θέσεων εργασίας θα απαιτεί προσόντα επιπέδου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης[8]. Επιπλέον, ένα σημαντικό μέρος του ευρωπαϊκού πληθυσμού στερείται ακόμη της δυνατότητας να κατανοεί και να χρησιμοποιεί έντυπες πληροφορίες στις καθημερινές δραστηριότητες. Η εξασφάλιση της απόκτησης των βασικών δεξιοτήτων από όλους τους πολίτες παραμένει πρόκληση για όλα τα κράτη μέλη[9]. Η έρευνα έχει δείξει ότι μια ισομερής κατανομή δεξιοτήτων σε όλα τα στρώματα του πληθυσμού έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο στη συνολική οικονομική απόδοση[10].

Δημογραφικές αλλαγές

Η Ευρώπη αντιμετωπίζει άνευ προηγουμένου δημογραφικές αλλαγές οι οποίες θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην κοινωνία και στην οικονομία – και, συνεπώς, στην παροχή εκπαίδευσης και κατάρτισης και στις σχετικές ανάγκες. Ο πληθυσμός της Ευρώπης γηράσκει: κατά τα επόμενα 30 έτη ο αριθμός νέων Ευρωπαίων (ηλικίας έως 24 ετών) θα μειωθεί κατά 15%. Ένας στους τρεις Ευρωπαίους θα είναι ηλικίας άνω των 60 ετών και περίπου ένας στους δέκα θα είναι ηλικίας άνω των 80[11]. Οι εξελίξεις συνεπάγονται σημαντικές αλλαγές στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Η μειωμένη ροή νέων στην αγορά εργασίας, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι μόνο ένα στα τρία άτομα ηλικίας 55-64 ετών έχει αμειβόμενη απασχόληση, συνεπάγεται την εμφανή ανάγκη αξιοποίησης του πλήρους δυναμικού της εκπαίδευσης ενηλίκων, με στόχο να αυξηθεί η συμμετοχή των νέων στο εργατικό δυναμικό και να διευρυνθεί η συμμετοχή των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας. Αυτό σημαίνει ειδικότερα ότι χρειάζεται να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου (6 εκατομμύρια άτομα το 2005[12]) και, παράλληλα, να επικεντρωθούν οι προσπάθειες στη βελτίωση των δεξιοτήτων και της προσαρμοστικότητας των ατόμων με χαμηλά προσόντα ηλικίας άνω των 40 ετών, ούτως ώστε να ενθαρρύνονται τα εν λόγω άτομα να αποκτήσουν τουλάχιστον ένα ακόμη επίπεδο προσόντων.

Η εκπαίδευση ενηλίκων μπορεί να συντελέσει ούτως ώστε να διασφαλιστεί ότι η μετανάστευση, η οποία είναι σε θέση να αντισταθμίσει εν μέρει τη γήρανση του πληθυσμού και να καλύψει το έλλειμμα δεξιοτήτων και εργατικού δυναμικού σε ορισμένους τομείς, θα καταστεί δυνατό να πραγματοποιηθεί με τρόπο που θα είναι προς όφελος τόσο των μεταναστών όσο και της χώρας υποδοχής τους. Οι περισσότεροι νέοι μετανάστες, ακόμη και τα άτομα με υψηλά προσόντα, έχουν αυξημένες ανάγκες σε επίπεδο γλωσσικής και πολιτισμικής κατανόησης. Επιπλέον, δεδομένου ότι οι ικανότητές τους συχνά υποτιμώνται και δεν αναγνωρίζονται επαρκώς, οι δεξιότητές τους μπορεί να μην αξιοποιούνται πλήρως στην αγορά εργασίας. Το καθεστώς των μεταναστών στην αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων με υψηλά προσόντα, είναι συνήθως χειρότερο από εκείνο των υπηκόων της ΕΕ. Αυτό δεν ισχύει μόνο για τους νεοεισερχόμενους, αλλά και για τους μετανάστες δεύτερης και τρίτης γενιάς, σε μεγαλύτερο δε βαθμό για τις γυναίκες.

Κοινωνική ένταξη

Οι πρόσφατες εκθέσεις επιβεβαιώνουν ότι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός εξακολουθούν να αποτελούν σημαντική πρόκληση για όλα τα κράτη μέλη[13]. Διάφορες περιστάσεις ή συνθήκες, όπως τα χαμηλά επίπεδα αρχικής εκπαίδευσης, η ανεργία, η αγροτική απομόνωση και μειωμένες ευκαιρίες στη ζωή για διάφορους λόγους, οδηγούν στην περιθωριοποίηση μεγάλου αριθμού ατόμων και τα αποκλείουν από τα οφέλη της κοινωνίας και από την ιδιότητα του ενεργού πολίτη. Νέες μορφές αναλφαβητισμού με τη μορφή του αποκλεισμού από την πρόσβαση και τη χρήση των ΤΠΕ στην επαγγελματική και καθημερινή ζωή επιδεινώνουν τον εν λόγω αποκλεισμό: οι ενήλικες οι οποίοι δεν γνωρίζουν τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή στερούνται ουσιαστικής πληροφόρησης και υπηρεσιών οι οποίες, όλο και περισσότερο, είναι διαθέσιμες σε ψηφιακή μορφή[14]. Η εκπαίδευση ενηλίκων έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση του κοινωνικού αποκλεισμού.

3. Προώθηση της ατζέντας της εκπαίδευσης ενηλίκων

Η αύξηση του συνολικού επιπέδου δεξιοτήτων του ενήλικα πληθυσμού με την παροχή περισσότερων και καλύτερων ευκαιριών εκπαίδευσης κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής είναι σημαντική για λόγους τόσο αποδοτικότητας όσο και ισότητας, δεδομένων των προκλήσεων που προαναφέρθηκαν[15]. Η εκπαίδευση ενηλίκων βοηθά να γίνουν οι ενήλικες όχι μόνο αποδοτικότεροι εργαζόμενοι αλλά και καλύτερα ενημερωμένοι και πιο ενεργοί πολίτες. Συμβάλλει επίσης στην προσωπική ευημερία τους.

Μια από τις κύριες προκλήσεις για τους φορείς χάραξης πολιτικής στον τομέα αυτόν είναι να κάνουν βέλτιστη χρήση των διαφόρων παρόχων εκπαίδευσης και των στοιχείων που χαρακτηρίζουν τα συστήματα εκπαίδευσης ενηλίκων. Πολλοί εταίροι συμμετέχουν στη χάραξη και την εφαρμογή της πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων των υπουργείων, των κοινωνικών εταίρων, των δημόσιων παρόχων, των εκκλησιών, των ΜΚΟ και των περιφερειακών και τοπικών αρχών. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται σε κεντρικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο και μερικές φορές σε διαφορετικά επίπεδα συγχρόνως, ενώ πολλές χώρες παρουσιάζουν υψηλούς βαθμούς αποκέντρωσης[16]. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο καλύτερος συντονισμός και οι συμπράξεις είναι σημαντικά μέσα για τη βελτίωση της συνοχής, την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων και τη συμβολή στην αποδοτικότερη χρήση των περιορισμένων πόρων. Ο συντονισμός επιτρέπει τον καθορισμό προτεραιοτήτων, την ανάπτυξη συνεκτικών πολιτικών οι οποίες υποστηρίζονται από νομοθετικές μεταρρυθμίσεις και την εξασφάλιση της εφαρμογής. Συμβάλλει επίσης στην παροχή σαφέστερης πληροφόρησης και καθοδήγησης στους δυνητικούς εκπαιδευομένους.

Τα κράτη μέλη έχουν συμπεριλάβει σχέδια και πολιτικές στα εθνικά μεταρρυθμιστικά προγράμματά τους προκειμένου να ενισχύσουν τη δια βίου μάθηση. Απαιτείται η υλοποίηση των προγραμμάτων. Η εφαρμογή μπορεί να στηριχθεί μέσω της χρήσης των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών ταμείων, ιδίως του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου, προκειμένου να βελτιωθεί τόσο η υποδομή όσο και η παροχή της εκπαίδευσης ενηλίκων. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα καλών σχεδίων που έχουν αναπτυχθεί στα κράτη μέλη με την στήριξη της ΕΕ τα οποία θα μπορούσαν να υιοθετηθούν και από άλλα[17].

Τα κράτη μέλη δεν μπορούν πλέον να μην έχουν ένα αποτελεσματικό σύστημα εκπαίδευσης ενηλίκων, ενσωματωμένο στη στρατηγική τους για τη δια βίου μάθηση, το οποίο παρέχει στους συμμετέχοντες αυξημένη πρόσβαση στην αγορά εργασίας και καλύτερη κοινωνική ένταξη και τους προετοιμάζει για την παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου στο μέλλον. Θα πρέπει να εξασφαλίσουν συστήματα τα οποία θα τους επιτρέπουν να θέτουν προτεραιότητες και να παρακολουθούν την εφαρμογή τους. |

ΒΑΣΙΚΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ

Παρουσιάζονται εδώ πέντε βασικά μηνύματα για τους εμπλεκόμενους στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων.

1. Άρση των εμποδίων στη συμμετοχή

Η συμμετοχή των ενηλίκων στην εκπαίδευση και την κατάρτιση παραμένει περιορισμένη (βλέπε παράρτημα). Σε σύγκριση με το στόχο της συμμετοχής ποσοστού 12,5% στην εκπαίδευση ενηλίκων μέχρι το 2010, το μέσο ποσοστό το 2005 ήταν 10,8%. Παρά την ευρεία διακύμανση γύρω από αυτόν τον μέσο όρο, από 1,1% έως 34,7%[18], υπάρχουν αξιοσημείωτες ομοιότητες μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά την προσφορά υπηρεσιών εκπαίδευσης ενηλίκων, όπου τα άτομα με τα χαμηλότερα επίπεδα αρχικής εκπαίδευσης, τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, τα άτομα που ζουν σε αγροτικές περιοχές και τα άτομα με αναπηρία είναι σε όλες τις χώρες εκείνα με τις λιγότερες πιθανότητες συμμετοχής. Τα εμπόδια στη συμμετοχή των ατόμων μπορεί να σχετίζονται με την πολιτική: με την πληροφόρηση (επίπεδο πρόσβασης σε καλή και έγκαιρη πληροφόρηση), με τους παρόχους (απαιτήσεις συμμετοχής, κόστος, επίπεδο στήριξης της εκπαίδευσης, φύση των αποτελεσμάτων της εκπαίδευσης κ.λπ.), με την κατάσταση (πολιτιστική αξία που αποδίδεται στην εκπαίδευση· βαθμός στον οποίο η κατάσταση της ζωής ή η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον του ενήλικα στηρίζει τη συμμετοχή) και με τη διάθεση (αυτοεκτίμηση και εμπιστοσύνη του ενήλικα στον εαυτό του όσον αφορά τη μάθηση, που συχνά συνδέεται με την αποτυχία σε προηγούμενες εκπαιδευτικές εμπειρίες). Οι λόγοι από την πλευρά της ζήτησης είναι συχνά τα σοβαρότερα εμπόδια: έλλειψη χρόνου, λόγω εργασίας ή για οικογενειακούς λόγους· έλλειψη ενημέρωσης και κινήτρων, δεδομένου ότι οι άνθρωποι δεν βλέπουν την εκπαίδευση να εκτιμάται ή να ανταμείβεται επαρκώς και, ως εκ τούτου, δεν αντιλαμβάνονται τα οφέλη της· έλλειψη πληροφόρησης όσον αφορά την παροχή και έλλειψη χρηματοδότησης[19].

Η πρόκληση για τα κράτη μέλη είναι διπλή: να αυξηθεί ο συνολικός όγκος συμμετοχής στην εκπαίδευση ενηλίκων και να αντιμετωπιστούν οι ανισορροπίες στη συμμετοχή προκειμένου να επιτευχθεί μια πιο ισόρροπη εικόνα, με την παροχή κινήτρων, την ενθάρρυνση, την παροχή δυνατοτήτων και τη στήριξη των ενηλίκων οι οποίοι έχουν τις λιγότερες δυνατότητες συμμετοχής στην εκπαίδευση σε όλες τις μορφές της, τυπική, μη τυπική και άτυπη[20]. Αυτό απαιτεί επικεντρωμένες δημόσιες επενδύσεις οι οποίες θα απευθύνονται σε εκείνους που επωφελούνταν λιγότερο από τα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης κατά το παρελθόν.

Η παροχή κινήτρων για τη συμμετοχή στην εκπαίδευση πρέπει να ενισχυθεί με τη βελτίωση της ποιότητας της πληροφόρησης και με την αξιοποίηση του εκπαιδευτικού δυναμικού χώρων όπως τα δημοτικά κέντρα, οι αθλητικοί όμιλοι, τα πολιτιστικά ιδρύματα, καθώς επίσης και των ιδρυμάτων αρχικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

Μήνυμα 1

Η αύξηση της συμμετοχής στην εκπαίδευση ενηλίκων και η ίση εν προκειμένω αντιμετώπιση είναι ουσιαστικής σημασίας. Όλοι οι ενδιαφερόμενοι έχουν να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο, αλλά οι δημόσιες αρχές πρέπει να αναλάβουν την πρωτοβουλία να άρουν τα εμπόδια και να προωθήσουν τη ζήτηση, επικεντρωνόμενοι ιδιαίτερα στα άτομα με χαμηλές δεξιότητες. Αυτό θα περιλαμβάνει την ανάπτυξη συστημάτων καθοδήγησης και πληροφόρησης υψηλής ποιότητας, με βάση μια προσέγγιση που θα επικεντρώνεται περισσότερο στον εκπαιδευόμενο, καθώς και την παροχή στοχοθετημένων χρηματοοικονομικών κινήτρων στα άτομα και την υποστήριξη της δημιουργίας τοπικών συμπράξεων.

2. Εξασφάλιση της ποιότητας της εκπαίδευσης ενηλίκων

Παροχή εκπαίδευσης ενηλίκων χαμηλής ποιότητας οδηγεί σε μαθησιακά αποτελέσματα χαμηλής ποιότητας. Η ποιότητα έχει πολλές πτυχές: πληροφόρηση και καθοδήγηση· ανάλυση αναγκών· κατάλληλο εκπαιδευτικό περιεχόμενο που να καλύπτει τις πραγματικές ανάγκες και απαιτήσεις· τρόπος παροχής της εκπαίδευσης· εκπαιδευτική υποστήριξη· προσεγγίσεις αξιολόγησης· αναγνώριση, επικύρωση και πιστοποίηση των δεξιοτήτων. Μολονότι αναγνωρίζεται ότι όλες αυτές οι πτυχές είναι σημαντικές, οι ακόλουθες χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή[21]:

Μέθοδοι διδασκαλίας - οι μέθοδοι διδασκαλίας και τα διδακτικό υλικό πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες και εκπαιδευτικές προσεγγίσεις των ενηλίκων. Τα επιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα πρέπει να είναι ξεκάθαρα. Επιπλέον, οι ενήλικοι πρέπει να είναι σε θέση να χρησιμοποιούν πόρους εκπαιδευτικής στήριξης, όπως καθοδήγηση, παροχή βασικών γνώσεων και ανάπτυξη μελετητικών δεξιοτήτων, σύμφωνα με τις απαιτήσεις.

Ποιότητα του προσωπικού - η επαγγελματική εξέλιξη των ατόμων που εργάζονται στην εκπαίδευση ενηλίκων αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της ποιότητας της εκπαίδευσης ενηλίκων. Δεν έχει δοθεί αρκετή προσοχή στον καθορισμό του περιεχομένου και των διαδικασιών για την αρχική κατάρτιση του προσωπικού που ασχολείται με την εκπαίδευση ενηλίκων. Υπάρχουν πολλές εκπαιδευτικές και επαγγελματικές οδοί για να γίνει κανείς καθηγητής στην εκπαίδευση ενηλίκων και το επάγγελμα αυτό δεν αναγνωρίζεται πάντα στο πλαίσιο των τυπικών δομών σταδιοδρομίας. Σε σύγκριση με άλλα εκπαιδευτικά υποσυστήματα, η εκπαίδευση ενηλίκων χαρακτηρίζεται από υψηλά ποσοστά προσωπικού μερικής απασχόλησης (και ατόμων που εργάζονται σε εθελοντική βάση), που ενδέχεται να έχουν περιορισμένες προοπτικές σταδιοδρομίας και συχνά αμείβονται σε ωριαία βάση. Οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να μεριμνήσουν για την αναγνώριση των δεξιοτήτων του προσωπικού της εκπαίδευσης ενηλίκων.

Ποιότητα των παρόχων – Η συνολική ποιότητα των παρόχων πρέπει να αντιμετωπιστεί με μηχανισμούς πιστοποίησης των παρόχων, πλαίσια διασφάλισης της ποιότητας και εσωτερική και εξωτερική παρακολούθηση και αξιολόγηση της διδασκαλίας και των μαθησιακών αποτελεσμάτων. Οι κυβερνήσεις έχουν να διαδραματίσουν εν προκειμένω σημαντικό ρόλο, θεσπίζοντας κανονιστικά πλαίσια, θέτοντας ποιοτικά πρότυπα, ιδίως με βάση τα υπάρχοντα παραδείγματα και αρχές στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, καθώς και πιστοποιώντας την τήρηση των εν λόγω προτύπων.

Ποιότητα της παροχής – Η Βελτίωση του τρόπου παροχής της διδασκαλίας ενηλίκων είναι σημαντική προκειμένου να αυξηθεί η συμμετοχή. Στα μέτρα για την προώθηση της αποτελεσματικής παροχής περιλαμβάνεται η διαθεσιμότητα τόπων διδασκαλίας και εγκαταστάσεων μέριμνας των παιδιών σε τοπικό επίπεδο· ανοικτές και εξ αποστάσεως εκπαιδευτικές υπηρεσίες για τα άτομα που διαμένουν σε απομακρυσμένες περιοχές· πληροφόρηση και καθοδήγηση· εξατομικευμένα προγράμματα και ευέλικτες ρυθμίσεις διδασκαλίας.

Μήνυμα 2 Προκειμένου να καλλιεργηθεί ένα πνεύμα ποιότητας στην εκπαίδευση ενηλίκων, τα κράτη μέλη θα πρέπει να επενδύσουν στη βελτίωση των μεθόδων διδασκαλίας και του εκπαιδευτικού υλικού με βάση τις ανάγκες των ενήλικων εκπαιδευομένων και να λάβουν μέτρα για την αρχική και συνεχή επαγγελματική εξέλιξη προκειμένου να αποκτήσουν και να αναβαθμίσουν προσόντα και δεξιότητες οι εργαζόμενοι στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων. Θα πρέπει να υιοθετήσουν μηχανισμούς διασφάλισης της ποιότητας και να βελτιώσουν τον τρόπο παροχής της εκπαίδευσης. |

3. Αναγνώριση και επικύρωση των μαθησιακών αποτελεσμάτων

Η έννοια της δια βίου μάθησης καλύπτει όλα τα είδη της εκπαίδευσης – τυπική, μη τυπική και άτυπη. Η αναγνώριση και η επικύρωση της μη τυπικής και της άτυπης εκπαίδευσης αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο στη στρατηγική της δια βίου μάθησης. Τα μαθησιακά αποτελέσματα θα πρέπει να αναγνωρίζονται και να αξιολογούνται, ανεξάρτητα από το πού και πώς επιτεύχθηκαν. Η αναγνώριση αυτή της μη τυπικής και της άτυπης μάθησης επιτρέπει στους εκπαιδευόμενους να προσδιορίσουν το σημείο έναρξής τους, να επιτύχουν την είσοδο σε ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο, να εξασφαλίσουν ακαδημαϊκές μονάδες για την απόκτηση κάποιου τίτλου σπουδών ή/και να επιτύχουν πλήρη αναγνώριση με βάση τις δεξιότητές τους. Χρησιμεύει για την παροχή κινήτρων στους διστακτικούς συμμετέχοντες, την προσθήκη αξίας στις προηγούμενες γνώσεις και την εξοικονόμηση χρόνου και χρήματος με τη μείωση ή την εξάλειψη της ανάγκης για επανεκμάθηση γνώσεων που έχουν ήδη αποκτηθεί. Ομοίως, επιτρέπει στην κοινωνία να επωφεληθεί από τις αποκτηθείσες δεξιότητες χωρίς δημόσιο κόστος.

Αυτή η έμφαση στην αναγνώριση και την επικύρωση δεν είναι νέα και πολλά κράτη μέλη έχουν ήδη θεσπίσει σχετικά συστήματα[22].

Το 2004 εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο Εκπαίδευσης κοινές ευρωπαϊκές αρχές για την αναγνώριση και την επικύρωση της μη τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης[23], προκειμένου να δημιουργηθεί εμπιστοσύνη στα εν λόγω συστήματα.

Εντούτοις, η περαιτέρω ανάπτυξη των μεθόδων και συστημάτων επικύρωσης στα κράτη μέλη απαιτεί την αντιμετώπιση των ακόλουθων προκλήσεων:

- η καθιέρωση της επικύρωσης πρέπει να βασίζεται στη συμμετοχή των σχετικών ενδιαφερομένων, ιδίως των κοινωνικών εταίρων, προκειμένου να προωθηθεί η προσήλωση σ’ αυτήν και η αξιοπιστία·

- η ποιότητα των μεθόδων αξιολόγησης και τα ιδρύματα που τις εφαρμόζουν πρέπει να βελτιωθούν·

- οι στόχοι της εκπαίδευσης και της κατάρτισης - σε όλα τα επίπεδα - πρέπει να επαναδιατυπωθούν όσον αφορά τα μαθησιακά αποτελέσματα. Αυτό είναι σημαντικό για την επικύρωση: όσο οι στόχοι βασίζονται σε παράγοντες εισροών, η επικύρωση είναι δύσκολο να επιτευχθεί.

Μήνυμα 3 Εντός των επόμενων πέντε ετών τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόσουν συστήματα επικύρωσης και αναγνώρισης της μη τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης, με βάση τις κοινές ευρωπαϊκές αρχές επικύρωσης και αναγνώρισης και λαμβάνοντας πλήρως υπόψη την υπάρχουσα πείρα. Η ανάπτυξη της επικύρωσης και της αναγνώρισης πρέπει να συνδέεται με την ανάπτυξη των εθνικών πλαισίων επαγγελματικών προσόντων στο συνολικό πλαίσιο του ευρωπαϊκού πλαισίου επαγγελματικών προσόντων. |

4. Επένδυση στο γηράσκοντα πληθυσμό και τους μετανάστες

Απαιτείται επένδυση στο γηράσκοντα πληθυσμό και τους μετανάστες.

Ενεργός γήρανση (παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου)

Η μεταβαλλόμενη δημογραφική κατάσταση που περιγράφηκε ανωτέρω απαιτεί όχι μόνο την αύξηση της μέσης ηλικίας συνταξιοδότησης αλλά και την εφαρμογή πολιτικών "ενεργού γήρανσης" οι οποίες θα καλύπτουν τη ζωή τόσο πριν όσο και μετά τη συνταξιοδότηση από την εργασία. Η πρόκληση για τα συστήματα της εκπαίδευσης ενηλίκων είναι διπλή:

- Προκειμένου να εξασφαλιστεί μεγαλύτερο διάστημα εργασίας για τους εργαζομένους, χρειάζεται αναβάθμιση των δεξιοτήτων και αύξηση των ευκαιριών δια βίου μάθησης για τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας. Αναγνωρίζεται ευρέως ότι, προκειμένου να παραμείνουν οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας ικανοί προς απασχόληση, απαιτούνται επενδύσεις σε όλο τον κύκλο ζωής οι οποίες πρέπει να υποστηριχθούν από το κράτος, τους επαγγελματικούς φορείς και τους επιμέρους τομείς. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί σε εκείνους που εισέρχονται στο μέσο της σταδιοδρομίας τους.

- Απαιτείται επέκταση της προσφοράς υπηρεσιών εκπαίδευσης για τους συνταξιοδοτούμενους (συμπεριλαμβανομένης, παραδείγματος χάριν, της αυξανόμενης συμμετοχής σπουδαστών μεγαλύτερης ηλικίας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση), δεδομένου ότι τα άτομα συνταξιοδοτούνται με καλύτερη σωματική και ψυχική υγεία και επεκτείνεται το προσδόκιμο ζωής μετά τη συνταξιοδότηση. Η μάθηση θα πρέπει να είναι αναπόσπαστο τμήμα της νέας αυτής φάσης της ζωής τους. Στην πρόσφατη ανακοίνωσή της σχετικά με τα πανεπιστήμια η Επιτροπή κάλεσε τα πανεπιστήμια "να είναι πιο ανοικτά στην παροχή κύκλων μαθημάτων για σπουδαστές σε μεταγενέστερο στάδιο του κύκλου ζωής τους". Τέτοιες διατάξεις θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της επαφής των συνταξιούχων με το κοινωνικό τους περιβάλλον. Σε πολλές χώρες τα εκπαιδευτικά συστήματα δεν έχουν αρχίσει ακόμη να αντιμετωπίζουν τις ανακύπτουσες ανάγκες αυτής της ομάδας πολιτών, οι οποίοι έχουν επίσης πολύ μεγάλο δυναμικό όσον αφορά το πόσο μπορούν να συμβάλουν στην εκπαίδευση των υπολοίπων. Επιπλέον, ο αυξανόμενος αριθμός συνταξιοδοτούμενων ατόμων στην Ευρώπη πρέπει να θεωρηθεί δυνητική πηγή εκπαιδευτών για την εκπαίδευση ενηλίκων.

Μετανάστευση

Όπως προαναφέρθηκε, η πρόκληση για την εκπαίδευση ενηλίκων είναι να στηρίξει την ένταξη των μεταναστών στην κοινωνία και την οικονομία και να αξιοποιήσει κατά το δυνατόν τις δεξιότητες και την εκπαιδευτική πείρα που απέκτησαν πριν από τη μετανάστευση. Σ’ αυτό το στόχο πρέπει να περιλαμβάνονται:

- πολιτικές και ενέργειες στήριξης της ΕΕ μέσω σχετικών προγραμμάτων για την βελτίωση της ποιότητας των πολιτικών εκπαίδευσης και κατάρτισης στις χώρες προέλευσης των μεταναστών, ιδίως στις ευρωπαϊκές γειτονικές χώρες·

- επιτάχυνση των μηχανισμών για την αξιολόγηση των δεξιοτήτων και την αναγνώριση της τυπικής, μη τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης των αφικνούμενων μεταναστών·

- επέκταση των ευκαιριών εκπαίδευσης ενηλίκων σε σχέση με τη γλωσσική, κοινωνική και πολιτιστική ένταξη·

- ανάπτυξη κατάλληλης και αποτελεσματικής διδασκαλίας και προώθηση μιας πιο διαπολιτισμικής μάθησης.

Μήνυμα: 4 Τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν επαρκείς επενδύσεις στην εκπαίδευση και την κατάρτιση των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας και των μεταναστών, αλλά πάνω από όλα, να εξασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα καταρτίζοντας προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης τα οποία θα ανταποκρίνονται τις ανάγκες των εκπαιδευομένων. Πρέπει επίσης να αυξήσουν τη συνειδητοποίηση του σημαντικού ρόλου των μεταναστών και των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας στην κοινωνία και την οικονομία. |

5. Δείκτες και συγκριτικά στοιχεία

Προκειμένου να παρακολουθηθεί ο πολυποίκιλος χαρακτήρας της εκπαίδευσης ενηλίκων και να αναπτυχθούν πολιτικές που να εδράζονται σε τεκμηριωμένες βάσεις, απαιτούνται αξιόπιστα στοιχεία. Σε σύγκριση με την υποχρεωτική εκπαίδευση, τα στοιχεία σχετικά με την εκπαίδευση ενηλίκων είναι περιορισμένα, κυρίως επειδή οι πάροχοι παρουσιάζουν διάσπαρτο χαρακτήρα, διαφορετική φύση και συχνά δραστηριοποιούνται εκτός του δημόσιου τομέα. Η διαθεσιμότητα και η ποιότητα των στοιχείων βελτιώνονται και θα εξακολουθήσουν να βελτιώνονται τα επόμενα έτη, λόγω των υφιστάμενων και μελλοντικών διεθνών ερευνών. Τα αποτελέσματα δύο ερευνών που διενήργησε η Eurostat - έρευνα σχετικά με την εκπαίδευση ενηλίκων και τρίτη έρευνα συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης στις επιχειρήσεις - θα παράσχουν νέα στοιχεία μέχρι το τέλος του 2007, κυρίως σχετικά με τη συμμετοχή των ενηλίκων στη δια βίου μάθηση, την επένδυση των επιχειρήσεων στον τομέα αυτόν και τη συμμετοχή στη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση. Η έρευνα του ΟΟΣΑ σχετικά με τις δεξιότητες των ενηλίκων (PIAAC) είναι ήδη υπό προετοιμασία.

Απαιτείται περαιτέρω έρευνα και ανάλυση, η οποία θα πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αξιοποίηση των διαθέσιμων στατιστικών και στη διερεύνηση σημαντικών θεμάτων όπως τα οφέλη της τυπικής, μη τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης και ο γενικός ρόλος της άτυπης εκπαίδευσης στη ζωή των ενηλίκων. Απαιτείται μεγαλύτερη επικέντρωση στις τάσεις και τις προβλέψεις, ούτως ώστε να υποστηριχθεί η κατάρτιση πολιτικών και προγραμμάτων. Η Επιτροπή συμβάλλει επίσης εν προκειμένω μέσω της πρόσφατης δημιουργίας μιας ερευνητικής μονάδας σχετικά με τη δια βίου μάθηση στο Κοινό Κέντρο Ερευνών της ISPRA.

Μήνυμα 5

Η ποιότητα και η συγκρισιμότητα των στοιχείων σχετικά με την εκπαίδευση ενηλίκων πρέπει να εξακολουθήσουν να βελτιώνονται. Ειδικότερα, υπάρχει ανάγκη για καλύτερη εξέταση των οφελών της εκπαίδευσης ενηλίκων και των εμποδίων στη βελτίωσή της, καθώς και για καλύτερα στοιχεία σχετικά με τους παρόχους, τους εκπαιδευτές και την παροχή κατάρτισης.

Οι εργασίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σ’ αυτόν τον τομέα, συμπεριλαμβανομένων και των εργασιών της Eurostat, θα πρέπει να επικεντρωθούν στην καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των υπαρχουσών ερευνών και στοιχείων, στη βελτίωση της εναρμόνισης των εννοιών και ορισμών, καθώς και στην επέκταση της κάλυψης, της συχνότητας και της επικαιρότητας των στοιχείων. Απαιτούνται αξιόπιστα στοιχεία κατά φύλο.

4. Δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η εκπαίδευση ενηλίκων έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο όσον αφορά την επίτευξη των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, αλλά το δυναμικό της δεν έχει ακόμη αξιοποιηθεί. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η επικέντρωση στην ποιότητα, την αποτελεσματικότητα και την ίση αντιμετώπιση θα εξασφαλίσει οφέλη τόσο για την κοινωνία όσο και για την οικονομία.

Την ευθύνη στον εν λόγω τομέα έχουν τα κράτη μέλη. Ο ρόλος της Επιτροπής είναι να τα στηρίξει στις προσπάθειές τους να εκσυγχρονίσουν τα συστήματά τους. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή προτείνει να υπάρξει διάλογος με τα κράτη μέλη και τους σχετικούς ενδιαφερομένους προκειμένου να διερευνηθούν:

- τρόποι για την καλύτερη αξιοποίηση των χρηματοδοτικών μηχανισμών που υπάρχουν σε ευρωπαϊκό επίπεδο (όπως τα διαρθρωτικά ταμεία και το πρόγραμμα για τη δια βίου μάθηση)·

- η καλύτερη δυνατή συνεκτίμηση των αναγκών της εκπαίδευσης ενηλίκων στα εθνικά προγράμματα μεταρρύθμισης βάσει της στρατηγικής της Λισαβόνας·

- η καλύτερη δυνατή συμμετοχή των ενδιαφερομένων προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι τα μηνύματα της παρούσας ανακοίνωσης ανταποκρίνονται στις διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν στα διάφορα κράτη μέλη·

- τρόποι ενθάρρυνσης της ανταλλαγής ορθών πρακτικών μέσω δραστηριοτήτων μάθησης μέσω ομοτίμων στο πλαίσιο του προγράμματος "Εκπαίδευση και κατάρτιση 2010", καθώς και με βάση τα αποτελέσματα υφιστάμενων προγραμμάτων της ΕΕ·

- βέλτιστες προσεγγίσεις για τη βελτίωση της στατιστικής παρακολούθησης.

Με βάση αυτό το σκεπτικό, η Επιτροπή προτείνει την ανάπτυξη ενός σχεδίου δράσης το 2007 προκειμένου να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική συνέχεια στα μηνύματα που διατυπώνονται στην παρούσα ανακοίνωση.

ANNEX

Participation in adult learning

Participation of adults in lifelong learning (2005)

(Percentage of population aged 25-64 participating in education and training in four weeks prior to the survey, ISCED 0-6)

[pic]

Source: Eurostat (Labour Force Survey)

Additional notes:

- DE: data for 2004.

- LU, MT and the UK: provisional data.

Participation in lifelong learning by age and educational attainment (2005)

[pic]

[pic] | Low | [pic] | Medium | [pic] | High | [pic] | All |

Source : Eurostat (Labour Force Survey)

Additional notes:

- DE : data for 2004.

- LU, MT and the UK : provisional data.

Rate of participation (%) of 25-64 year olds in formal and non-formal education and training (2003)

[pic]

[pic] | Formal | [pic] | Non-formal |

Source: Eurostat LFS, ad-hoc module on Lifelong Learning 2003. Target population: 25-64 years, reference period: 12 months..

Percentage of population 25-64 year olds involved in education and training (2003)

[pic]

Participation rate 55-64 years old in any kind of learning (2005)

[pic] (*)Informal training is not included in UK Source: Eurostat LFS, Ad Hoc module on Lifelong Learning 2003 Target population: 25-64 years old

[1] Εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης και κατάρτισης: μια ουσιαστική συμβολή στην ευημερία και την κοινωνική συνοχή της Ευρώπης - Κοινή ενδιάμεση έκθεση του Συμβουλίου και της Επιτροπής σχετικά με την πρόοδο στο πλαίσιο του προγράμματος εργασίας 2006 "Εκπαίδευση και κατάρτιση 2010", /c_079/c_07920060401en00010019.pdf http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006

[2] http://europa.eu.int/comm/education/policies/2010/objectives_en.html#basic

[3] Promoting Adult Learning (Προώθηση της εκπαίδευσης ενηλίκων) , ΟΟΣΑ (2005).

[4] Tom Schuller, John Preston, Cathie Hammond, Angela Brassett-Grundy and John Bynner, The Benefits of Learning , University of London, 2004.

[5] Έκθεση της Επιτροπής "Ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης σχετικά με τα αποτελέσματα και τις ποιοτικές και ποσοτικές πλευρές της εφαρμογής της δεύτερης φάσης του προγράμματος κοινοτικής δράσης όσον αφορά την εκπαίδευση "Σωκράτης", COM (2004) 153 τελικό της 8.3.2004.

[6] Ανακοίνωση της Επιτροπή "Αποδοτικότητα και ισότητα στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης", COM (2006) 481 τελικό της 8.9.2006.

[7] Έρευνα εργατικού δυναμικού της ΕΕ 2004, Eurostat.

[8] Επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση - κλειδί για το μέλλον , συνθετική παρουσίαση της μελέτης του Μάαστριχτ από το Cedefop, Λουξεμβούργο, 2004.

[9] Πρόταση σύστασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις βασικές ικανότητες για τη δια βίου μάθηση, COM (2005) 548 τελικό, 10.11.2005.

[10] Coulombe, S., J.F. Tremblay and S. Marchand, International Adult Literacy Survey, Literacy Scores, Human Capital and Growth across Fourteen OECD Countries , Statistics Canada, Ottawa, 2004.

[11] Βλέπε: Eurostat, Προβολές του πληθυσμού με βάση το 2004, σενάριο τάσεων, βασική εκδοχή· Πράσινη Βίβλος "Μπροστά στις δημογραφικές αλλαγές: μια νέα αλληλεγγύη μεταξύ γενεών", ανακοίνωση της Επιτροπής, COM (2005) 94 τελικό της 16.3.2005.

[12] Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής "Πρόοδος προς την κατεύθυνση των στόχων της Λισαβόνας στην εκπαίδευση και την κατάρτιση - έκθεση με βάση δείκτες και συγκριτικά στοιχεία - έκθεση 2006", SEC (2006) 639 της 16.5.2006, σ. 40.

[13] "Κοινή έκθεση σχετικά με την κοινωνική προστασία και την κοινωνική ένταξη 2006", http://ec.europa.eu/employment_social/social_inclusion/docs /2006/ cs2006_7294_en.pdf

[14] Το 2005, στην Ευρώπη, το 37% των ατόμων ηλικίας μεταξύ 16 και 74 ετών δεν είχαν βασικές δεξιότητες χρήσης ηλεκτρονικού υπολογιστή και το ποσοστό αυξάνεται με την ηλικία (το 65% των ατόμων ηλικίας 55 έως 74 ετών). Πηγή: Eurostat, Statistics in focus, τεύχος 17/2006.

[15] Ανακοίνωση της Επιτροπής "Αποδοτικότητα και ισότητα στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης", παράγραφος 25.

[16] Η αποκέντρωση, σε διαφορετικές μορφές και βαθμούς, σημειώνεται σε πολλές χώρες: Αυστρία, Βέλγιο, Βουλγαρία, Δανία, Φινλανδία, Γερμανία, Κάτω Χώρες, Πολωνία, Πορτογαλία, Ισπανία, Σουηδία, Ρουμανία, Ηνωμένο Βασίλειο (Πηγή: ΟΟΣΑ 2005· Eurydice, 2006).

[17] ESF060603-Βασικό έγγραφο σχετικά με τη στήριξη της εκπαίδευσης και της κατάρτισης από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία.

[18] "Πρόοδος προς τους στόχους της Λισαβόνας στην εκπαίδευση και την κατάρτιση - έκθεση με βάση δείκτες και συγκριτικά στοιχεία - έκθεση 2006", σελίδες 35-40, και το παράρτημά της "Λεπτομερής ανάλυση προόδου", κεφάλαιο 6.2.

[19] Δια βίου μάθηση: άμεσες απόψεις των πολιτών, πορίσματα μιας ειδικής έρευνας του Ευρωβαρομέτρου , Cedefop, Λουξεμβούργο, 2004. Η έκθεση καταδεικνύει επίσης μια έντονη προτίμηση των ενηλίκων για την άτυπη μάθηση.

[20] Για τους ορισμούς βλέπε "Υπόμνημα σχετικά με τη δια βίου μάθηση" [SEC(2000) 1832 της 30.10.2000] και περαιτέρω εργασίες όπως η ταξινόμηση των δραστηριοτήτων μάθησης της Eurostat.

[21] "Τάσεις και ζητήματα εκπαίδευσης ενηλίκων στην Ευρώπη", μελέτη που εκπονήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την εκπαίδευση των ενηλίκων (EAEA) το 2006. Δεν δημοσιεύθηκε.

[22] Πηγή: European Inventory – Validation of non-formal and informal learning, http://www.ecotec.com/europeaninventory/

[23] http://ec.europa.eu/education/policies/2010/doc/validation2004_en.pdf. Ορισμένα επαγγέλματα, για τα οποία συμφωνήθηκαν ελάχιστες απαιτήσεις εκπαίδευσης και κατάρτισης, εξαιρούνται – βλέπε οδηγία 2005/36/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 7ης Σεπτεμβρίου 2005 σχετικά με την αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων, ΕΕ L 255/22 της 30.9.2005.