Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Στρατηγική για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην ΕΕ»

[COM(2020) 711 final]

(2021/C 341/08)

Εισηγητής: ο κ. Cristian PÎRVULESCU Συνεισηγητής: ο κ. Christian BÄUMLER

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 24.2.2021 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Απόφαση του Προεδρείου 26.1.2021 Αρμόδιο όργανο Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Έγκριση από το τμήμα 26.5.2021 Έγκριση από την ολομέλεια 10.6.2021 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 561 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 201/2/7

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τη νέα στρατηγική που χάραξε η Επιτροπή. Η πρόταση περιέχει σαφείς δεσμεύσεις και εστιάζει σε θέματα εφαρμογής και υλοποίησης. Πρόκειται για μια κατεύθυνση την οποία έχει επανειλημμένως υποστηρίξει η ΕΟΚΕ, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο της γνωμοδότησής της στην πρώτη στρατηγική που εγκρίθηκε το 2011 ( 1 )

1.2. Έκτοτε, σημαντικές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις έχουν δυσχεράνει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και έχουν δημιουργήσει νέες προκλήσεις για τα υφιστάμενα πλαίσια, μεταξύ άλλων και σε σχέση με την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Η σημερινή πανδημία αυξάνει σημαντικά τους κινδύνους για την υγεία, την ασφάλεια και την ευημερία εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλη την ήπειρο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, όπου η ΕΕ έχει αναλάβει μεγάλη ευθύνη να δράσει, η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη.

1.3. Στο πλαίσιο αυτό, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να ενεργήσουν με σαφή αντίληψη και να αναλάβουν δυναμικότερη δράση για τη στήριξη των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Μολονότι η εφαρμογή του Χάρτη περιορίζεται στη συναφή νομοθεσία της ΕΕ, το αυξανόμενο σύνολο ρυθμίσεων και η οριζόντια ενσωμάτωση τομέων πολιτικής διευρύνουν συνεχώς τα περιθώρια δράσης. Η εξέλιξη αυτή είναι πιθανό να έχει πολλαπλές συνέπειες για την κοινωνία των πολιτών, τις τοπικές κοινότητες, τους κοινωνικούς εταίρους και τις επιχειρήσεις.

1.4. Δυστυχώς, έπειτα από δέκα χρόνια εφαρμογής του Χάρτη, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να διαθέτουν περιορισμένες γνώσεις σχετικά με την ύπαρξη ή τον ρόλο του. Επίσης, η χρήση του από τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τους εθνικούς οργανισμούς ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν περιορισμένη. Δεν πρέπει να αφήσουμε να περάσει άλλη μία δεκαετία προκειμένου να καταστούν τα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη πραγματικότητα για το ευρύ κοινό, την κοινωνία των πολιτών και τους δημόσιους φορείς. Ευελπιστούμε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αναπτύξει περισσότερη δράση όσον αφορά την ενημέρωση των πολιτών, των μέσων, της κοινωνίας των πολιτών και διαφόρων άλλων οργανισμών σχετικά με τον Χάρτη, τη σημασία του, τις επιπτώσεις του και τα συναφή μέσα του.

1.5. Όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να διατηρήσουν σταθερή θέση και να στηρίξουν σθεναρά όλες τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τους δημοσιογράφους που αντιμετωπίζουν σωματικές και λεκτικές επιθέσεις, εκφοβισμό και παρενόχληση, συμπεριλαμβανομένων των καταχρηστικών μηνύσεων, της βίας και της ρητορικής μίσους εντός και εκτός διαδικτύου. Πρέπει οι εκστρατείες δυσφήμισης που επηρεάζουν την αξιοπιστία και τη νομιμότητα της κοινωνίας των πολιτών να σταματήσουν και να αναληφθεί δράση κατά των κυβερνήσεων των κρατών μελών που εμπλέκονται σε αυτές. Η επιβολή των υφιστάμενων κανόνων θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα.

1.6. Η συνολική ικανότητα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων να εργαστούν στο πλαίσιο του Χάρτη θα πρέπει να ενισχυθεί σημαντικά μέσω μιας δέσμης που θα περιλαμβάνει κατάρτιση και μεταφορά γνώσεων, οργανωτική στήριξη, σταθερή και προβλέψιμη χρηματοδότηση και προστασία από επιθέσεις και αρνητικές εκστρατείες. Η ΕΟΚΕ είναι πρόθυμη, εν προκειμένω, να βοηθήσει στην ανάπτυξη ενός πληρέστερου και λεπτομερέστερου σχεδίου, ιδίως μέσω της ειδικής ομάδας «Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου». Μια τέτοια προσπάθεια θα πρέπει να αποτελέσει μέρος μιας ολοκληρωμένης ευρωπαϊκής στρατηγικής για την κοινωνία των πολιτών, την οποία η ΕΟΚΕ θεωρεί τόσο επείγουσα όσο και αναγκαία ( 2 )

1.7. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την ολοκληρωμένη προσέγγιση της Επιτροπής για την προώθηση και την προστασία των θεμελιωδών αξιών στις οποίες εδράζεται η ΕΕ καθώς και τη συμπληρωματικότητα μεταξύ αυτής της στρατηγικής, του ευρωπαϊκού σχεδίου δράσης για τη δημοκρατία και της πρώτης έκθεσης για το κράτος δικαίου. Συνιστά δε να συμπεριληφθεί το σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση του ρατσισμού στην ολοκληρωμένη διαδικασία σχεδιασμού, όπως και οι στρατηγικές της ΕΕ για την αναπηρία και την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ. Οι προκλήσεις που επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν αυτά τα σχέδια και οι στρατηγικές είναι συνήθως κοινές.

1.8. Η ΕΟΚΕ επαναδιατυπώνει τις παρατηρήσεις της για τις οικονομικές πτυχές του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Εάν δεν αναχαιτιστούν, οι απειλές που υφίσταται το κράτος δικαίου καθώς και η συνολική επιδείνωση της κατάστασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα επηρεάσουν πιθανόν αρνητικά την αμοιβαία εμπιστοσύνη στην οποία στηρίζεται η εσωτερική αγορά και, κατά συνέπεια, την οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ ( 3 )

1.9. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων περιλαμβάνει επίσης κοινωνικά δικαιώματα. Η εφαρμογή του είναι καίριας σημασίας για τις ζωές των ανθρώπων. Οι κοινωνικοί εταίροι, σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, πρέπει να εμπλακούν στην προστασία τους. Ο κοινωνικός διάλογος θα πρέπει να ενισχυθεί και να επαναπροσανατολιστεί στα θεμελιώδη δικαιώματα που καθορίζονται στον Χάρτη. Σύμφωνα με την έκκληση που έχει ήδη απευθύνει η ΕΟΚΕ στη γνωμοδότησή της του 2011 σχετικά με τη στρατηγική, θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον Τίτλο III-Ισότητα και στον Τίτλο IV-Αλληλεγγύη, καθώς αυτές οι δύο αρχές βρίσκονται στον πυρήνα της ΕΕ ως δημοκρατικής και βασισμένης σε αξίες Ένωσης που λαμβάνει σοβαρά υπόψη το κοινωνικό μοντέλο και τις δεσμεύσεις της.

1.10. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι η στρατηγική επισημαίνει τον υπερκείμενο χαρακτήρα του Χάρτη και συμπληρώνει τις στοχευμένες προσπάθειες που καταβάλλονται προκειμένου τα δικαιώματα και οι αρχές της ΕΕ να καταστούν πιο απτά σε τομείς όπως τα δικαιώματα των θυμάτων και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη, η ισότητα και η ένταξη, η καταπολέμηση του ρατσισμού και ο πλουραλισμός, τα κοινωνικά δικαιώματα και η συμπεριληπτική εκπαίδευση και κατάρτιση, τα οικονομικά δικαιώματα, τα δικαιώματα των πολιτών τόσο της ΕΕ όσο και τρίτων χωρών και τα δικαιώματα του παιδιού. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στον αντίκτυπο της πανδημίας COVID-19 στα δικαιώματα, στην ευημερία και στην πνευματική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης τη σημασία των άρθρων του Χάρτη που σχετίζονται με τον οικονομικό τομέα, όπως η επιχειρηματική ελευθερία, το δικαίωμα ιδιοκτησίας και τα άρθρα που αφορούν αμιγώς τους νομικούς κανόνες.

1.11. Η ΕΟΚΕ στηρίζει ανεπιφύλακτα τη δέσμευση της ΕΕ για προώθηση και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αξιών παγκοσμίως. Το γεγονός ότι επισημαίνονται οι εμπορικές συμφωνίες και ο δυνητικός αντίκτυπός τους στα θεμελιώδη δικαιώματα είναι απολύτως δικαιολογημένο. Όπως αναφέρεται σε πολυάριθμες γνωμοδοτήσεις, η ΕΟΚΕ εφιστά επίσης την προσοχή στην πολιτική για τη μετανάστευση και το άσυλο ως κρίσιμη δοκιμασία για τη δέσμευση της ΕΕ όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Απαιτείται πιο ενεργή στήριξη των υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων παγκοσμίως.

1.12. Όπως αναφέρει η πρόταση, οι εθνικές και τοπικές διοικήσεις, τα κοινοβούλια των κρατών μελών και οι αρχές επιβολής του νόμου έχουν καίριο ρόλο στην προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη. Δεν είναι σαφές με ποιον τρόπο θα ήταν διαφορετική η συνεργασία σε σχέση με αυτήν που υπήρχε κατά την τελευταία δεκαετία εφαρμογής της αρχικής στρατηγικής. Βασικός στόχος αυτής της στρατηγικής θα πρέπει να είναι ο προσδιορισμός του κατάλληλου συνδυασμού κινήτρων και μέσων που θα ωθήσει τα εθνικά και τα τοπικά θεσμικά όργανα να επιδείξουν μεγαλύτερη δέσμευση και να υιοθετήσουν πιο προορατική στάση σε σχέση με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

1.13. Η ΕΟΚΕ ευελπιστεί ότι θα σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος σε όλες τις βασικές πτυχές της στρατηγικής: πρόληψη, προώθηση, εφαρμογή και επιβολή. Ενώ δεν πρέπει να παραβλέπονται οι υπόλοιπες πτυχές, είναι ανάγκη να επικεντρωθούμε περισσότερο στην επιβολή. Η ορθή εφαρμογή του Χάρτη είναι απαραίτητη για τη διατήρηση μιας λειτουργικής και βασισμένης σε αξίες Ένωσης. Η εφαρμογή του Χάρτη είναι επίσης υποχρεωτική. Η Επιτροπή οφείλει να ενεργεί αναλόγως και να κινεί τις διαδικασίες επί παραβάσει με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα όταν τα δικαιώματα δεν γίνονται σεβαστά.

1.14. Η ΕΟΚΕ στηρίζει πλήρως τον ορισμό σημείων επαφής για τον Χάρτη από τα κράτη μέλη και συνιστά την τοποθέτησή τους σε κεντρικό κυβερνητικό επίπεδο ή στα αρμόδια υπουργεία που συμμετέχουν στη νομοθετική διαδικασία, όπως τα υπουργεία δικαιοσύνης.

1.15. Δεδομένων των σημαντικών επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19 στην κοινωνία, η ΕΟΚΕ παροτρύνει την Επιτροπή να εστιάσει την έκθεσή της για το 2022 στον αντίκτυπό της πανδημίας στα θεμελιώδη δικαιώματα, και ιδίως στα δικαιώματα που αφορούν την κοινωνικοοικονομική ευημερία, τονίζοντας έτσι σθεναρά ότι τα κοινωνικά δικαιώματα είναι θεμελιώδη δικαιώματα. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στα δικαιώματα, την αξιοπρέπεια και την ευζωία των ηλικιωμένων ατόμων και των ατόμων με αναπηρία που διαβιούν απομονωμένοι σε κέντρα φροντίδας κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19.

1.16. Η ΕΟΚΕ συνιστά την εποπτεία κάθε ταμείου [ταμεία που καλύπτονται από τον κανονισμό περί κοινών διατάξεων (ΚΚΔ)] από επιτροπές παρακολούθησης στις οποίες συμμετέχουν ανεξάρτητες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εθνικοί οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όλοι αυτοί οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να έχουν λόγο στον τρόπο διάθεσης και διαχείρισης των κονδυλίων. Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να λάβει υπόψη τις συστάσεις του ψηφίσματός της με θέμα «Συμμετοχή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας — Τι αποδίδει και τι όχι», που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο 2021.

1.17. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εντοπίσει και να ενεργοποιήσει ευκαιρίες χρηματοδότησης για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που εργάζονται στην πρώτη γραμμή σε περιθωριοποιημένες και ευάλωτες κοινότητες. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να θέσουν σε εφαρμογή χρηματοδοτικά προγράμματα για την κοινωνία των πολιτών και τις ομάδες πολιτών που υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο σχεδιασμός των προγραμμάτων αυτών θα πρέπει να προστατεύει την αυτονομία και την ανεξαρτησία των χρηματοδοτούμενων οντοτήτων.

1.18. Η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία ενός ευέλικτου, γρήγορου και αποτελεσματικού μηχανισμού για τον εντοπισμό και την αναφορά σωματικών και λεκτικών επιθέσεων, περιστατικών εκφοβισμού και παρενόχλησης, συμπεριλαμβανομένων των καταχρηστικών μηνύσεων, της βίας και της ρητορικής μίσους εντός και εκτός διαδικτύου, σε βάρος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι εθνικοί οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων (ΕΟΑΔ) και οι εθνικές κοινωνικές και οικονομικές επιτροπές θα πρέπει να ενταχθούν στον εν λόγω μηχανισμό.

1.19. Προκειμένου να διευκολύνεται ο συντονισμός, η ΕΟΚΕ προτείνει να δημιουργήσουν τα κράτη μέλη φόρουμ θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο των οποίων θα μπορούν να συνεργαστούν όλες οι σχετικές οντότητες: εθνικοί οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εθνικοί φορείς ισότητας, διαμεσολαβητές, νέα σημεία επαφής για τον Χάρτη και λοιποί δημόσιοι φορείς. Τα φόρουμ θα πρέπει να περιλαμβάνουν οργανώσεις και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων μπορεί να βοηθήσει κατά τη δημιουργία αυτών των φόρουμ.

1.20. Η ΕΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να δημιουργήσει ένα ειδικό πρόγραμμα βοήθειας που θα έχει ως στόχο να αποκτήσουν όλοι οι ΕΟΑΔ μεγαλύτερη και περισσότερο ομοιόμορφη θεσμική ικανότητα (δημιουργία, διαπίστευση και μέτρα για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης) και να καταρτίσει ειδικές κατευθύνσεις για τα κράτη μέλη. Όπως και στην περίπτωση άλλων μέσων και προγραμμάτων, η ΕΟΚΕ συνιστά καλύτερη και πιο εκτεταμένη χρήση της αξιοσημείωτης τεχνογνωσίας του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Συνεχίζοντας το σταθερό έργο του όσον αφορά τις βασικές εξελίξεις στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ενθαρρύνουμε τον Οργανισμό να παρακολουθεί στενά την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων. Ο Οργανισμός θα πρέπει επίσης να προβληθεί περισσότερο και να καταστεί περισσότερο ευπρόσιτος για το ευρύ κοινό και τις ομάδες και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

1.21. Η ΕΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να διοργανώσει ειδικές εκδηλώσεις και εκθέσεις διαβούλευσης σχετικά με συγκεκριμένους τίτλους και άρθρα, οι οποίες θα είναι ανοιχτές στις συμβολές και τις γνώσεις των ΕΟΑΔ, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ΕΟΚΕ είναι έτοιμη και διατεθειμένη να συνεργαστεί στενά με την Επιτροπή για τη διοργάνωση αυτών των ειδών συνεδριάσεων σε τακτική βάση με τη συμμετοχή εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών.

1.22. Η ΕΟΚΕ προσμένει το έργο της Επιτροπής για τη διοργάνωση εκστρατείας ευαισθητοποίησης. Δεδομένης της σημασίας και του επείγοντος χαρακτήρα αυτού του μέτρου, θα ήταν σκόπιμο να είχαν διευκρινιστεί περαιτέρω σε αυτή τη στρατηγική οι στόχοι, το χρονοδιάγραμμα, οι ομάδες-στόχοι, τα μέσα, οι εταίροι και ο προτεινόμενος προϋπολογισμός της εκστρατείας. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διοργανώσει δραστηριότητες σχετικές με τον Χάρτη στο πλαίσιο της διάσκεψης για το μέλλον της Ευρώπης, και να φέρει τα ζητήματα των θεμελιωδών δικαιωμάτων πιο κοντά στους πολίτες και στο ευρύ κοινό.

1.23. Απαιτείται περισσότερη έρευνα και διαβούλευση για την καλύτερη κατανόηση της εφαρμογής του Χάρτη, βάσει των κινδύνων και των τρωτών σημείων που είναι πιθανότερο να εντοπιστούν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες και περιφερειακές κοινότητες.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Ιστορικό

2.1.1. Ο Χάρτης εφαρμόζεται σε όλα τα μέτρα των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2010 για την αποτελεσματική εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπογράμμισε ότι είναι σημαντικό η ΕΕ να δώσει το καλό παράδειγμα και παρουσίασε τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή θα διασφαλίσει την πλήρη συμμόρφωσή της με τον Χάρτη. Ο Χάρτης εφαρμόζεται επίσης στα κράτη μέλη όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ.

2.1.2. Ο Χάρτης οδήγησε στη θέσπιση νέας ενωσιακής νομοθεσίας η οποία προστατεύει και προωθεί άμεσα ορισμένα βασικά δικαιώματα. Βασικά παραδείγματα είναι οι νέοι κανόνες για την προστασία των δεδομένων, την ισότητα των φύλων, την προστασία των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και το δικαίωμα υπεράσπισης, καθώς και για τα θύματα εγκληματικών πράξεων. Η νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ που επικαλείται τον Χάρτη έχει εξελιχθεί σημαντικά σε ευρύ φάσμα τομέων πολιτικής.

2.1.3. Ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ έχει εξελιχθεί σε αξιόπιστο οργανισμό της ΕΕ που παρέχει συγκρίσιμα δεδομένα και αναλύσεις σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα προς στήριξη του έργου των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και των κρατών μελών. Ο αριθμός των ανεξάρτητων εθνικών οργανισμών και φορέων για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει επίσης αυξηθεί σημαντικά στην ΕΕ.

2.1.4. Ωστόσο, τρία κράτη μέλη δεν έχουν ΕΟΑΔ (Τσεχική Δημοκρατία, Ιταλία, Μάλτα ( 4 ) ), δύο δεν έχουν διαπιστευμένο ΕΟΑΔ (Εσθονία —αναμένεται η διαπίστευση στο τέλος του 2020— και Ρουμανία), και έξι δεν έχουν ΕΟΑΔ με διαπίστευση «Α’ τάξης» συμβατό με τις αρχές του Παρισιού των Ηνωμένων Εθνών (Αυστρία, Βέλγιο, Κύπρος, Σλοβακία, Σλοβενία και Σουηδία).

2.1.5. Πρόσφατη έρευνα του Ευρωβαρόμετρου σχετικά με την ενημέρωση για τον Χάρτη καταδεικνύει ότι μόνο το 42 % όσων απάντησαν έχουν ακούσει για τον Χάρτη και μόνο το 12 % γνωρίζουν πραγματικά τι είναι. Έξι στους δέκα απαντήσαντες επιθυμούν να μάθουν περισσότερα για τα δικαιώματά τους και πού μπορούν να απευθύνονται σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων που έχουν δυνάμει του Χάρτη ( 5 )

2.1.6. Η στήριξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί μακρόχρονη δέσμευση της ΕΟΚΕ. Η ΕΟΚΕ αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κουλτούρας και των πλαισίων για τα θεμελιώδη δικαιώματα καθώς συμμετέχει σε διάφορες δομές και δραστηριότητες, προσφέρει ένα βήμα στους πολίτες, στην κοινωνία των πολιτών και στους κοινωνικούς εταίρους να εκφράσουν τις ανησυχίες τους και διατυπώνει προτάσεις πολιτικής και νομοθετικές προτάσεις με ένα όραμα βασισμένο στα δικαιώματα. Για να ενισχύσει τις προσπάθειές της, η ΕΟΚΕ έχει δημιουργήσει τη δική της ειδική ομάδα που ονομάζεται «Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου», προκειμένου να στηρίξει το όραμα και την ευθύνη που υπέχει.

2.2. Διασφάλιση αποτελεσματικής εφαρμογής του Χάρτη από τα κράτη μέλη

2.2.1. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως την πρόταση της Επιτροπής να ζητήσει από τα κράτη μέλη να ορίσουν σημεία επαφής για τον Χάρτη. Ο ρόλος τους —να διευκολύνουν τη ροή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τον Χάρτη και να συντονίζουν τις προσπάθειες ανάπτυξης ικανοτήτων στην εκάστοτε χώρα— είναι καίριας σημασίας για την προώθηση της ατζέντας για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ιδανικά, θα πρέπει να τοποθετούνται σε κεντρικό κυβερνητικό επίπεδο ή στα αρμόδια υπουργεία που συμμετέχουν στη νομοθετική διαδικασία όπως, για παράδειγμα, τα υπουργεία δικαιοσύνης.

2.2.2. Η νέα προσέγγιση που υιοθετήθηκε κατά την κατάρτιση της ετήσιας έκθεσης σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη στην ΕΕ, συγκεκριμένα για την προσεκτικότερη εξέταση της εφαρμογής του Χάρτη στα κράτη μέλη, είναι συναφής. Η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης το γεγονός ότι το 2021 η νέα έκθεση για τον Χάρτη θα επικεντρωθεί στα θεμελιώδη δικαιώματα στην ψηφιακή εποχή. Δεδομένων των σημαντικών επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19 στην κοινωνία, η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Επιτροπή να εστιάσει την έκθεση του 2022 στον αντίκτυπο της πανδημίας στα θεμελιώδη δικαιώματα, και ιδίως στα δικαιώματα που αφορούν την κοινωνικοοικονομική ευημερία. Μια άλλη πτυχή που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι η μετάβαση των κυβερνήσεων της ΕΕ σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ενίοτε εις βάρος της κοινοβουλευτικής εποπτείας και των δημοκρατικών ελέγχων και ισορροπιών. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα μέτρα για την καταπολέμηση της πανδημίας θα πρέπει να είναι πλήρως δημοκρατικά, προσωρινά και αναλογικά.

2.2.3. Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να κινεί διαδικασίες επί παραβάσει με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα όταν είναι σκόπιμο και όταν παραβιάζεται το δίκαιο της ΕΕ.

2.2.4. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόταση της Επιτροπής σύμφωνα με την οποία πρέπει να υπάρχουν, για όλα τα προγράμματα τα οποία στηρίζονται από κονδύλια των ενωσιακών ταμείων που καλύπτονται από τον ΚΚΔ («ταμεία ΚΚΔ»), αποτελεσματικοί μηχανισμοί που να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση των εν λόγω προγραμμάτων με τον Χάρτη, από την έναρξη έως την υλοποίησή τους. Η ΕΟΚΕ συνιστά να εποπτεύεται το κάθε ταμείο από επιτροπές παρακολούθησης στις οποίες συμμετέχουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εθνικοί οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό θα βοηθήσει στην κάλυψη του κενού γνώσεων των φορέων εφαρμογής του ΚΚΔ σε σχέση με τα θεμελιώδη δικαιώματα και στη σημαντική ενίσχυση της ικανότητας των οργανώσεων υπεράσπισης των θεμελιωδών δικαιωμάτων να έχουν πραγματικό αντίκτυπο σε επίπεδο βάσης.

2.2.5. Η ΕΟΚΕ παροτρύνει την Επιτροπή να παρακολουθεί στενά τον βαθμό στον οποίο τα κονδύλια της ΕΕ χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τον Χάρτη και ζητεί να ληφθούν κατάλληλα και δικαιολογημένα μέτρα, όπως πιθανή διακοπή ή αναστολή της χρηματοδότησης της ΕΕ ή δημοσιονομικές διορθώσεις σε περίπτωση που οι παράτυπες δαπάνες δεν έχουν διορθωθεί από τα κράτη μέλη. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προχωρήσει εκ των προτέρων σε ελέγχους συμμόρφωσης με τον Χάρτη όσον αφορά σημαντικές πιστώσεις του προϋπολογισμού.

2.2.6. Ο στόχος που ορίζεται στην πρόταση, και συγκεκριμένα η προώθηση ενός υποστηρικτικού, ασφαλούς περιβάλλοντος για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές δικαιωμάτων στη χώρα τους, μεταξύ άλλων και σε τοπικό επίπεδο, είναι πράγματι αναγκαίος. Ωστόσο, δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις σχετικά με τον τρόπο επίτευξης αυτού του στόχου. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εντοπίσει και να ενεργοποιήσει ευκαιρίες χρηματοδότησης για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που εργάζονται στην πρώτη γραμμή σε περιθωριοποιημένες και ευάλωτες κοινότητες.

2.2.7. Η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία ενός ανταποκρινόμενου, γρήγορου και αποτελεσματικού μηχανισμού για τον εντοπισμό και την αναφορά σωματικών και λεκτικών επιθέσεων, περιστατικών εκφοβισμού και παρενόχλησης, συμπεριλαμβανομένων των καταχρηστικών μηνύσεων, της βίας και της ρητορικής μίσους εντός και εκτός διαδικτύου, σε βάρος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι ΕΟΑΔ και οι εθνικές κοινωνικές και οικονομικές επιτροπές θα πρέπει να ενταχθούν στον εν λόγω μηχανισμό ειδοποίησης. Η ΕΟΚΕ είναι δε πρόθυμη να συμβάλει στη δημιουργία του μηχανισμού και να συνεργαστεί με άλλα θεσμικά όργανα της ΕΕ για την παροχή αποτελεσματικής προστασίας και ένδικων μέσων στις οικείες οργανώσεις και τα άτομα.

2.2.8. Είναι παραπάνω από ενθαρρυντικό να βλέπουμε τη δέσμευση της Επιτροπής να ευθυγραμμιστούν οι προσπάθειες για τη διασφάλιση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων ( 6 ) . Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι οι ίδιες αρχές συντονισμού θα πρέπει να εφαρμοστούν και σε εθνικό επίπεδο. Πολύ συχνά τα διάφορα δημόσια αλλά και μη κυβερνητικά θεσμικά όργανα και οργανισμοί δεν συνεργάζονται επαρκώς. Συνεπώς, η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει από τα κράτη μέλη να δημιουργήσουν φόρουμ θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο των οποίων θα μπορούν να συνεργαστούν όλες οι σχετικές οντότητες: οι εθνικοί οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι εθνικοί φορείς ισότητας, οι διαμεσολαβητές, τα νέα σημεία επαφής για τον Χάρτη και άλλοι δημόσιοι φορείς. Τα φόρουμ θα πρέπει να περιλαμβάνουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και υπερασπιστές των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

2.2.9. Η δημιουργία και η διαπίστευση των εθνικών οργανισμών ανθρωπίνων δικαιωμάτων καθώς και η λήψη μέτρων που θα εξασφαλίζουν τη συμμόρφωσή τους με τις αρχές του Παρισιού των Ηνωμένων Εθνών ( 7 ) θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα, ενώ θα πρέπει να παρασχεθεί περισσότερη στήριξη προς αυτή την κατεύθυνση. Η ΕΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να δημιουργήσει ένα ειδικό πρόγραμμα βοήθειας που θα έχει ως στόχο να αποκτήσουν όλοι οι ΕΟΑΔ μεγαλύτερη και περισσότερο ομοιόμορφη θεσμική ικανότητα.

2.3. Προώθηση της χρήσης του Χάρτη ως πυξίδας για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ

2.3.1. Ευελπιστούμε ότι ο έλεγχος των βασικών πρωτοβουλιών της Επιτροπής ήδη από το προπαρασκευαστικό στάδιο της πρωτοβουλίας θα συνεχίσει να αποτελεί βασικό μέλημα της Επιτροπής σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Το γεγονός ότι η πράξη για τις ψηφιακές υπηρεσίες επισημαίνεται στην πρόταση και ότι πραγματοποιούνται εργασίες για να διασφαλιστεί η συμμόρφωση με τον Χάρτη είναι η κατάλληλη αφορμή για να επισημανθεί το ευρύ φάσμα θεμάτων και συνεπειών που απορρέουν από τη συμμόρφωση.

2.3.2. Η διεξοδική προετοιμασία των βασικών πρωτοβουλιών της Επιτροπής έχει μεγάλη σημασία. Παράλληλα, η θεματική ανάπτυξη της συμμόρφωσης θα πρέπει να συνοδεύεται από μια διαδικασία σκέψης και ανάλυσης που βασίζεται στον Χάρτη, με επίκεντρο τους διάφορους τίτλους και τα άρθρα, σύμφωνα με τη δομή της ετήσιας έκθεσης. Ένας τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι η διοργάνωση ειδικών εκδηλώσεων και αναφορών διαβούλευσης σχετικά με συγκεκριμένους τίτλους και άρθρα, οι οποίες θα είναι ανοιχτές στις συμβολές και τις γνώσεις των ΕΟΑΔ, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό θα διευκολύνει τη συγκέντρωση ουσιαστικής γνώσης για τα συγκεκριμένα άρθρα και τα δικαιώματα που προστατεύουν και θα διαμορφώσει σαφέστερη εικόνα όσον αφορά τον συνολικό αντίκτυπο της νομοθεσίας και της διαδικασίας χάραξης πολιτικής της ΕΕ στις ζωές και τα δικαιώματα των πολιτών.

2.3.3. Όπως προτείνεται στο σημείο 2.2.2 ανωτέρω, λόγω του μεγάλου αντίκτυπου της πανδημίας COVID-19 στην ευρωπαϊκή κοινωνία, είναι απαραίτητο να επικεντρωθούμε στην κατάσταση των συναφών δικαιωμάτων. Συνεπώς, ενθαρρύνουμε την Επιτροπή να επισημάνει στις ετήσιες εκθέσεις τον αντίκτυπο της νόσου COVID-19 και τις πολλαπλές κρίσεις που έχει δημιουργήσει ως προς την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

2.3.4. Στο πλαίσιο αυτό, και με γνώμονα την έκκληση που έχει ήδη απευθύνει η ΕΟΚΕ στη γνωμοδότησή της του 2011 για τη στρατηγική, θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον Τίτλο III-Ισότητα και στον Τίτλο IV-Αλληλεγγύη καθώς αυτές οι δύο αρχές βρίσκονται στον πυρήνα της ΕΕ ως δημοκρατικής και βασισμένης σε αξίες Ένωσης που λαμβάνει σοβαρά υπόψη το κοινωνικό μοντέλο και τις δεσμεύσεις της.

2.3.5. Η ΕΟΚΕ στηρίζει ανεπιφύλακτα τη δέσμευση της ΕΕ για προώθηση και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αξιών παγκοσμίως. Το γεγονός ότι επισημαίνονται οι εμπορικές συμφωνίες και ο δυνητικός αντίκτυπός τους στα θεμελιώδη δικαιώματα είναι απολύτως δικαιολογημένο. Όπως αναφέρεται σε πολυάριθμες γνωμοδοτήσεις, η ΕΟΚΕ εφιστά επίσης την προσοχή στην πολιτική για τη μετανάστευση και το άσυλο ως κρίσιμη δοκιμασία για τη δέσμευση της ΕΕ όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επισημαίνει δε ότι η δημοκρατική σταθερότητα και συνεπώς τα συστήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ευρωπαϊκή γειτονία υφίστανται πίεση και πρέπει να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για την ενίσχυσή τους. Απαιτείται πιο ενεργή στήριξη των υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων παγκοσμίως.

2.3.6. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να χρησιμοποιούν τα εργαλεία που έχουν στη διάθεσή τους προκειμένου να διασφαλίζουν την αποτελεσματική εφαρμογή του Χάρτη στις εργασίες τους, με τη συνδρομή της Επιτροπής και τη συμμετοχή των συναφών ευρωπαϊκών συμβουλευτικών οργάνων στην κατάρτιση νομοθεσίας. Η ΕΟΚΕ είναι έτοιμη να συμμετάσχει σε τέτοιου είδους διοργανικό διάλογο και συναφείς εργασίες.

2.4. Περαιτέρω ευαισθητοποίηση των πολιτών ως προς τα δικαιώματα που έχουν δυνάμει του Χάρτη

2.4.1. Η ΕΟΚΕ αναμένει με ενδιαφέρον τις εργασίες της Επιτροπής για τη διοργάνωση εκστρατείας ευαισθητοποίησης, η οποία θα αποβλέπει στην καλύτερη ενημέρωση των πολιτών σχετικά με τα δικαιώματα που έχουν δυνάμει του Χάρτη και πού μπορούν να απευθύνονται σε περίπτωση παραβίασης αυτών των δικαιωμάτων. Δεδομένης της σημασίας και του επείγοντος χαρακτήρα αυτού του μέτρου, θα ήταν σκόπιμο να είχαν διευκρινιστεί περαιτέρω σε αυτή τη στρατηγική οι στόχοι, το χρονοδιάγραμμα, οι ομάδες-στόχοι, τα μέσα, οι εταίροι και ο προτεινόμενος προϋπολογισμός της εν λόγω εκστρατείας.

2.4.2. Η εκστρατεία ευαισθητοποίησης θα πρέπει να είναι σχεδιασμένη κατά τρόπο ώστε να συμπληρώνει άλλα μέτρα. Συνιστούμε να ξεκινήσουν οι εργασίες με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους κρατικούς φορείς, μεταξύ άλλων και στον δικαστικό τομέα, σχετικά με την κατάρτιση, τη μεταβίβαση καλών πρακτικών και την επικοινωνία για το κοινό, μόλις καταστεί διαθέσιμη μια ελάχιστη θεσμική ικανότητα. Οι ως άνω οργανώσεις και φορείς μπορούν να λειτουργήσουν ως πόροι, και να βοηθήσουν τους ανθρώπους να εντάξουν την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους σε ένα υποστηρικτικό κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον.

2.4.3. Στο πλαίσιο αυτό, οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης θα πρέπει να είναι σχεδιασμένες κατά τρόπο ώστε να απευθύνονται σε εκείνους που είναι περισσότερο πιθανό να υποστούν παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους. Απαιτείται περισσότερη έρευνα και διαβούλευση για την καλύτερη κατανόηση της εφαρμογής του Χάρτη, βάσει των κινδύνων και των τρωτών σημείων που είναι πιθανότερο να εντοπιστούν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες και περιφερειακές κοινότητες. Αυτό θα βοηθήσει στον προσανατολισμό των μέτρων που λαμβάνονται από διάφορους φορείς καθώς και στην τροφοδότηση διαφόρων πρωτοβουλιών διαβούλευσης και συμμετοχής.

2.4.4. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διοργανώσει δραστηριότητες σχετικές με τον Χάρτη στο πλαίσιο της διάσκεψης για το Μέλλον της Ευρώπης και να φέρει τα ζητήματα των θεμελιωδών δικαιωμάτων πιο κοντά στους πολίτες και το ευρύ κοινό.

Βρυξέλλες, 10 Ιουνίου 2021. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) ΕΕ C 376 της 22.12.2011, σ. 74.

(2) Στη μελέτη με τίτλο «The response of civil society organisations to face the COVID-19 pandemic and the consequent restrictive measures adopted in Europe» (Η ανταπόκριση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στην αντιμετώπιση της κρίσης COVID-19 και τα συνακόλουθα περιοριστικά μέτρα που υιοθέτησε η Ευρώπη) (2021), η ΕΟΚΕ χαρτογράφησε τις διαρθρωτικές προκλήσεις που ανέκυψαν κατά την πανδημία και τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίθηκαν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

(3) ΕΕ C 429 της 11.12.2020, σ. 16.

(4) Η Μάλτα έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο και αναμένεται να δημιουργήσει σύντομα τον οικείο ΕΟΑΔ.

(5) Ειδικό Ευρωβαρόμετρο 487β.

(6) Ο συντονισμός σε επίπεδο ΕΕ μπορεί να περιλαμβάνει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εθνικών Οργανισμών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ENNHRI), το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Φορέων Ισότητας (Equinet) και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαμεσολαβητών (ENO). Ο συντονισμός σε εθνικό επίπεδο μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας κεντρικής ομάδας εθνικών θεσμικών οργάνων.

(7) Οι αρχές του Παρισιού των Ηνωμένων Εθνών παρέχουν τα διεθνή σημεία αναφοράς βάσει των οποίων οι ΕΟΑΔ μπορούν να διαπιστευθούν από την Παγκόσμια Συμμαχία των εθνικών οργανισμών ανθρωπίνων δικαιωμάτων (GANHRI).