ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Ετήσια έκθεση σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και με την παρακολούθηση του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020» το 2016

1. Ιστορικό της ετήσιας έκθεσης σχετικά με τις δραστηριότητες ΕΤΑ

Η ετήσια έκθεση σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), καθώς και σχετικά με τη διάδοση των αποτελεσμάτων, συντάσσεται κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 190 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Σκοπός της παρούσας έκθεσης είναι να παράσχει συνοπτική και μη εξαντλητική επισκόπηση των κύριων μέτρων που ελήφθησαν κατά το έτος αναφοράς.

Κατόπιν αιτήματος που απηύθυνε το Συμβούλιο προς την Επιτροπή στις 30 Μαΐου 2017 για τον εξορθολογισμό της στρατηγικής της όσον αφορά την υποβολή εκθέσεων, η παρούσα έκθεση περιλαμβάνει ετήσια δεδομένα παρακολούθησης του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020» όσον αφορά τις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020» που ολοκληρώθηκαν το 2016. Από τις 9 Νοεμβρίου 2017, επιπλέον λεπτομερή δεδομένα παρακολούθησης για το πρόγραμμα-πλαίσιο «Ορίζων 2020» δημοσιεύονται στον ιστοχώρο του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020».

2. Το ευρύτερο πολιτικό πλαίσιο το 2016

Το 2016 ήταν το δεύτερο έτος εργασιών της Επιτροπής υπό την ηγεσία του Προέδρου Juncker. Στην αρχή της θητείας του, ο Πρόεδρος Juncker ανακοίνωσε ένα νέο ξεκίνημα για την Ευρώπη και παρουσίασε το πρόγραμμα δράσης του για την απασχόληση, την ανάπτυξη, τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατική αλλαγή, με έμφαση σε δέκα πολιτικές προτεραιότητες.

Το επενδυτικό σχέδιο της Επιτροπής για την Ευρώπη, με προϋπολογισμό 315 δισ. EUR, καθώς και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕΤΣΕ) απέφεραν περαιτέρω αποτελέσματα. Το Ταμείο ήταν σε πλήρη λειτουργία και χρηματοδότησε επενδύσεις υψηλής ποιότητας για την περαιτέρω τόνωση της ευρωπαϊκής οικονομίας, μεταξύ άλλων και στον τομέα της έρευνας και καινοτομίας (Ε&Κ), καθώς και για τη στήριξη καινοτόμων ΜΜΕ και μικρών εταιρειών μεσαίας κεφαλαιοποίησης.

Στη διάρκεια του έτους, ορισμένες από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες της Επιτροπής, όπως η Ενεργειακή Ένωση, η ψηφιακή ενιαία αγορά, η Ένωση Κεφαλαιαγορών, το ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την ασφάλεια και το ευρωπαϊκό πρόγραμμα δράσης για τη μετανάστευση, προχώρησαν σε επόμενα στάδια. Η ΕΕ πρέπει σήμερα περισσότερο από ποτέ να είναι εύστοχη και συνδεδεμένη με τους πολίτες της. Σύμφωνα με τον Πρόεδρο Juncker, απαιτείται ισχυρότερη σύνδεση μεταξύ των πολιτικών, των αποφάσεων και των στρατηγικών.

Σε συνέχεια της διάσκεψης του Παρισιού για το κλίμα (COP21), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε την υλοποίηση των δεσμεύσεων της ΕΕ για την ενέργεια και το κλίμα με την έγκριση της φιλόδοξης δέσμης μέτρων «Καθαρή ενέργεια για όλους τους Ευρωπαίους», συμπεριλαμβανομένης της έκδοσης ανακοίνωσης σχετικά με την «Επιτάχυνση της καινοτομίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας». Σε αυτή την ανακοίνωση περιγράφονται μέτρα πολιτικής μεγάλης εμβέλειας που αποσκοπούν στην επιτάχυνση της μετάβασης της Ευρώπης προς μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών μέσω της τόνωσης των επενδύσεων στην έρευνα και την καινοτομία (Ε&Κ) στον τομέα της καθαρής ενέργειας και της κινητοποίησης παραγόντων σε όλα τα επίπεδα για τη διευκόλυνση της υιοθέτησης καινοτόμων τεχνολογιών και υπηρεσιών καθαρής ενέργειας. Η Επιτροπή προσχώρησε επίσης, εξ ονόματος ολόκληρης της ΕΕ, στην «αποστολή καινοτομίας», η οποία δρομολογήθηκε στην COP21 και αποτελεί διεθνή πρωτοβουλία που επιδιώκει την επιτάχυνση της δημόσιας και ιδιωτικής καινοτομίας και δαπάνης στον τομέα της καθαρής ενέργειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

3. Πλαίσιο πολιτικής

Κατά τη διάρκεια του εν λόγω έτους αναφοράς, αναπτύχθηκαν περαιτέρω οι στρατηγικές προτεραιότητες για «ανοικτή καινοτομία, ανοικτή επιστήμη και άνοιγμα στον κόσμο», όπως έχουν τεθεί από τον Επίτροπο που είναι αρμόδιος για την έρευνα, την επιστήμη και την καινοτομία, κ. Carlos Moedas.

Μία από τις βασικές συνιστώσες της «ανοικτής επιστήμης» είναι η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Υπολογιστικού Νέφους για την Επιστήμη. Το 2016, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δρομολόγησε διάφορες συνιστώσες της πρωτοβουλίας αυτής με σκοπό την αξιοποίηση της επανάστασης των δεδομένων. Το υπολογιστικό νέφος για την επιστήμη θα παράσχει στην επιστήμη, στη βιομηχανία και στις δημόσιες αρχές της Ευρώπης ψηφιακή υποδομή παγκόσμιου κύρους, η οποία θέτει στη διάθεση κάθε επιστήμονα και μηχανικού στην Ευρωπαϊκή Ένωση την πλέον σύγχρονη υπολογιστική ικανότητα και ικανότητα αποθήκευσης δεδομένων.

Κατά τη διάρκεια του 2016, η ομάδα επιστημονικών συμβούλων υψηλού επιπέδου του Μηχανισμού Επιστημονικών Συμβούλων εξέδωσε την επιστημονική της γνωμοδότηση με τίτλο «Closing the gap between light-duty vehicle real-world CO2 emissions and laboratory testing» (Γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των πραγματικών εκπομπών CO2 των ελαφρών οχημάτων και των εργαστηριακών δοκιμών)· σημείωσε σημαντική πρόοδο στην κατάρτιση επιστημονικής γνωμοδότησης με τίτλο «Cybersecurity in the European Digital Single Market» (Κυβερνοασφάλεια στην ευρωπαϊκή ψηφιακή ενιαία αγορά)· καθώς και στην κατάρτιση επεξηγηματικού σημειώματος με τίτλο «New techniques in Agricultural Biotechnology» (Νέες τεχνικές στον τομέα της γεωργικής βιοτεχνολογίας)· η ομάδα ξεκίνησε επίσης να εργάζεται για την κατάρτιση επιστημονικής γνωμοδότησης με τίτλο «Food from the Oceans» (Είδη διατροφής από τους ωκεανούς). Κατά τη διάρκεια του 2016, η ομάδα υψηλού επιπέδου ανέπτυξε ολοένα και στενότερη συνεργασία με τη νεοσυσταθείσα κοινοπραξία «Science Advice for Policy by European Academies» (SAPEA, Επιστημονικές συμβουλές πολιτικής από τις ευρωπαϊκές ακαδημίες – χρηματοδοτούμενη μέσω του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020»), στο πλαίσιο της οποίας συγκεντρώνονται οι εξαιρετικές γνώσεις και η εμπειρογνωσία επιστημόνων προερχόμενων από περισσότερες από 100 ακαδημίες και επιστημονικούς συλλόγους από 40 και πλέον χώρες σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Προκειμένου να αυξηθεί η ικανότητα της Ευρώπης να παράγει και να αναπτύσσει καινοτομίες αιχμής που δημιουργούν νέες αγορές, προκηρύχθηκε πρόσκληση υποβολής ιδεών σχετικά με την ενδεχόμενη σύσταση Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας, η οποία διήρκεσε από τις 16 Φεβρουαρίου έως τις 29 Απριλίου 2016. Η Επιτροπή εξέδωσε επίσης ειδική ανακοίνωση για τη σύσταση ομάδας υψηλού επιπέδου αποτελούμενης από φορείς καινοτομίας, η οποία θα παράσχει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμβουλές εμπειρογνωμόνων όσον αφορά τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας (EIC), με σκοπό την ενίσχυση της ικανότητας της ΕΕ στον τομέα της καινοτομίας αιχμής που δημιουργεί νέες αγορές. Σε συνέχεια της ανακοίνωσης, συγκροτήθηκε ομάδα 15 μελών, τα οποία επιλέχθηκαν από το σύνολο των 500 περίπου εισηγήσεων που υποβλήθηκαν· η ομάδα ξεκίνησε τις εργασίες της την 1η Ιανουαρίου 2017. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας αποτελεί καίριας σημασίας μέτρο στην πρωτοβουλία για τις νεοφυείς και τις αναπτυσσόμενες νέες επιχειρήσεις που δρομολόγησε η Επιτροπή με σκοπό να παράσχει στους πολυάριθμους καινοτόμους επιχειρηματίες της Ευρώπης κάθε δυνατότητα να εξελιχθούν σε κορυφαίες εταιρείες σε παγκόσμιο επίπεδο. Τα πιλοτικά μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του προγράμματος-πλαισίου «Ορίζων 2020» αναπτύχθηκαν ήδη κατά τη διάρκεια του 2016 με τη συμμετοχή εξωτερικών ενδιαφερόμενων φορέων και των σχετικών υπηρεσιών της Επιτροπής.

Το 2016, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (EIT) συνέστησε νέα κοινότητα γνώσης και καινοτομίας (ΚΓΚ), την «EIT Food», η οποία στηρίζει καινοτόμες και οικονομικά βιώσιμες πρωτοβουλίες που έχουν ως στόχο τον μετασχηματισμό του ευρωπαϊκού συστήματος τροφίμων, την ενίσχυση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών και τη βελτίωση της υγείας παγκοσμίως.

Το 2016 δρομολογήθηκε πιλοτική δράση για την κυκλική οικονομία προκειμένου να βοηθηθούν διάφοροι φορείς καινοτομίας που αντιμετωπίζουν ρυθμιστικά εμπόδια μέσω της σύναψης συμφωνιών με ενδιαφερόμενους φορείς και δημόσιες αρχές . Οι συμφωνίες καινοτομίας δρομολογήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως νέο πιλοτικό πρόγραμμα, το οποίο έχει ως στόχο να βοηθήσει τους φορείς καινοτομίας που προτείνουν ελπιδοφόρες λύσεις σε περιβαλλοντικά ζητήματα να αντιμετωπίσουν τις ρυθμιστικές προκλήσεις που εμποδίζουν τη μεταφορά των ιδεών τους στην αγορά.

Τον Φεβρουάριο του 2016, η Επιτροπή δρομολόγησε δημόσια διαβούλευση σχετικά με νέα πρωτοβουλία Ε&Κ για βιώσιμη παραγωγή τροφίμων και βελτιωμένη διαχείριση των υδάτων στην περιοχή της Μεσογείου· πρόκειται για την εταιρική σχέση στους τομείς της έρευνας και της καινοτομίας στην περιοχή της Μεσογείου, η οποία θα ονομάζεται PRIMA . Τον Οκτώβριο του 2016, η Επιτροπή εξέδωσε τη νομοθετική πρόταση για την πρωτοβουλία PRIMA βάσει του άρθρου 185 της Συνθήκης (ΣΛΕΕ), η οποία εγκρίθηκε από τον νομοθέτη το 2017. Πρόκειται για σημαντικό ορόσημο, μεταξύ άλλων και λόγω των πρόσφατων γεγονότων σε αυτή τη γειτονική περιοχή της ΕΕ.

Τον Ιούνιο του 2016, η Επιτροπή προσχώρησε, για λογαριασμό της ΕΕ, στην παγκόσμια πρωτοβουλία «αποστολή καινοτομίας» που δρομολογήθηκε στο πλαίσιο της διάσκεψης COP21. Η πρωτοβουλία αυτή συνενώνει τις μεγάλες οικονομίες του κόσμου με σκοπό την εντατικοποίηση του συντονισμού των έργων Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Όλα τα μέλη δεσμεύτηκαν να διπλασιάσουν τις κρατικές επενδύσεις σε Ε&Κ στον τομέα της καθαρής ενέργειας εντός των επόμενων πέντε ετών. Τον Νοέμβριο του 2016, στο περιθώριο της διάσκεψης του σχεδίου ΣΕΤ στην Μπρατισλάβα εκδόθηκε η έκθεση προόδου για το 2016 του στρατηγικού σχεδίου ενεργειακών τεχνολογιών (σχέδιο ΣΕΤ) . Στην έκθεση παρουσιάστηκαν οι στόχοι για τις βασικές τεχνολογίες που δημιουργούνται σε συνεργασία με όλα τα κράτη μέλη και τις άλλες χώρες εκτός ΕΕ που συμμετέχουν στο σχέδιο ΣΕΤ, καθώς και με την κοινότητα ενδιαφερόμενων φορέων Ε&Κ, και οι οποίες υιοθετούνται από τα κράτη μέλη και τις εν λόγω χώρες. Οι στόχοι εστιάζουν στη μείωση του κόστους και στη βελτίωση των επιδόσεων βασικών τεχνολογιών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών. Τα επόμενα βήματα συνίστανται στην κατάρτιση σχεδίων υλοποίησης για τους αντίστοιχους τεχνολογικούς τομείς, στα οποία θα προσδιορίζονται συγκεκριμένες δραστηριότητες / συγκεκριμένα έργα που θα συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων και που θα προωθηθούν από τους ενδιαφερόμενους φορείς του σχεδίου ΣΕΤ, τα οποία θα εκπονηθούν εντός του 2017.