Αριθ. C 339/82 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 31.12.91 
Γνωμοδότηση για το καθεστώς των διακινούμενων εργαζομένων — τρίτες χώρες 
(91/C 339/15) 
Κατά τη σύνοδο ολομελείας της της 24ης Απριλίου 1991, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή 
υιοθέτησε τη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της με θέμα το καθεστώς των διακινούμενων εργαζομένων 
— τρίτες χώρες. 
Το Προεδρείο της ΟΚΕ αναφέρθηκε στην 3η παράγραφο του άρθρου 20 του Εσωτερικού κανονισμού 
και πρότεινε την κατάρτιση πρόσθετης γνωμοδότησης με θέμα το καθεστώς των διακινούμενων εργαζό­
μενων — τρίτες χώρες. 
Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων στο οποίο ανατέθηκε 
η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάσθηκε τη γνωμοδότηση του στις 11 Σεπτεμβρίου 
1991, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Amato. 
Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατά τη 289η σύνοδο ολομέλειας της (συνεδρίαση της 26ης 
Σεπτεμβρίου 1991), υιοθέτησε με 45 ψήφους υπέρ, 2 κατά και 36 αποχές, την ακόλουθη πρόσθετη 
γνωμοδότηση. 
1. Εισαγωγή 
1.1. Η ΟΚΕ ενέκρινε, στις 24 Απριλίου 1991 γνωμοδότηση 
που περιέχει την αιτιολογία, τους προσανατολισμούς και 
τους γενικούς στόχους μιας κοινοτικής πολιτικής για τη 
μετανάστευση και ειδικότερα για το «καθεστώς των διακινού­
μενων εργαζομένων των τρίτων χωρών». 
1.2. Με την παρούσα πρόσθετη γνωμοδότηση η ΟΚΕ επι­
διώκει να ολοκληρώσει την προηγούμενη, προωθώντας ειδι­
κές προτάσεις στα θέματα της οικονομικής και κοινωνικής 
ενσωμάτωσης, της ελεύθερης διακίνησης, των εκούσιων επι­
στροφών στις χώρες προέλευσης, της ενημέρωσης και του 
κοινοτικού συντονισμού. 
2. Οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση και ελεύθερη δια­
κίνηση 
2.1. Ορισμός 
2.1.1. Με τον όρο πολιτική της ενσωμάτωσης (τρέχουσα 
έκφραση πλέον στο κοινοτικό ιδίωμα) εννοείται μια πολιτική 
που αποβλέπει στην οικονομική και κοινωνική αποδοχή των 
μεταναστών. Η έννοια της «ενσωμάτωσης» από τη σκοπιά 
αυτή δεν αμφισβητεί την πολιτιστική ταυτότητα των μετανα­
στών και για το λόγο αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με την 
έννοια της «αφομοίωσης». 
2.1.2. Η κοινοτική πολιτική της ενσωμάτωσης και της 
ελεύθερης διακίνησης, για την οποία γίνεται λόγος στην 
παρούσα γνωμοδότηση, απευθύνεται στους εξωκοινοτικούς 
μετανάστες που διαμένουν νόμιμα στην Κοινότητα. Αναφο­
ρικά με την έννοια «μετανάστες» παραπέμπουμε στην παρά­
γραφο 2.3 της γνωμοδότησης της ΟΚΕ της 24ης Απριλίου 
1991. 
2.1.3. Σύμφωνα με τις ήδη αναφερθείσες διεθνείς συμβά­
σεις που αναφέρονται στους διακινούμενους εργαζομένους 
δεν θεωρούνται ως διακινούμενοι εργαζόμενοι οι ναυτικοί που προέρχονται από τρίτες χώρες και εργάζονται στα πλοία 
των κρατών μελών της Κοινότητας. 
2.2. Οι αρχές 
2.2.1. Η θεμελιώδης αρχή στην οποία θα πρέπει να βασι­
σθεί μία κοινοτική πολιτική για την ενσωμάτωση και την 
ελεύθερη διακίνηση είναι η αρχή της ισότητας των δικαιωμά­
των και των ευκαιριών μεταξύ κοινοτικών εργαζομένων και 
νομίμως διαμενόντων εξωκοινοτικών εργαζομένων. 
2.2.2. Απ' αυτή τη σκοπιά απαραίτητο σημείο αναφοράς 
αντιπροσωπεύουν οι συμβάσεις 97/49 και 143/75 της Διεθνούς 
Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) που διακηρύττουν την ίδια αρχή 
μαζί με τη σύσταση 151/75 σχετικά με την ισότητα ευκαιριών 
και μεταχείρισης στην αγορά εργασίας· προς την ίδια κατεύ­
θυνση κινείται επίσης η σύμβαση για την προστασία των 
δικαιωμάτων όλων των μεταναστών εργαζομένων και των 
οικογενειών τους, που εγκρίθηκε από τη γενική συνέλευση 
του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) το Δεκέμβριο του 
1990. 
2.2.3. Η επικύρωση των εν λόγω συμβάσεων εκ μέρους 
όλων των κρατών μελών θα πρέπει να αποτελέσει άμεση 
κοινοτική δέσμευση που θα διευκολύνει τον καθορισμό της 
σχετικής κοινοτικής πολιτικής μέχρι να μπορέσει να τις 
επικυρώσει η ίδια η Κοινότητα. 
2.2.4. Είναι προφανές ότι η πολιτική της ενσωμάτωσης 
πρέπει επίσης να βασίζεται στην αρχή της ισότητας των 
καθηκόντων δηλαδή του πλήρους σεβασμού εκ μέρους των 
μεταναστών των νόμων και των κανόνων που ισχύουν, όπως 
ακριβώς συμβαίνει και με τους κοινοτικούς πολίτες. 
2.3. Ένα κοινοτικό νομικό πλαίσιο 
2.3.1. Με βάση τις προαναφερθείσες αρχές θα πρέπει να 
καθορισθεί ένα κοινό νομικό πλαίσιο το οποίο: 
α) Θα καθορίζει τα δικαιώματα των μεταναστών που προέρ­
χονται από τρίτες χώρες· 
31. 12. 91 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 339/83 
β) Θα επιδιώκει, βασιζόμενο και στις διεθνείς συμβάσεις, 
την προσαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας και την προ­
σέγγιση της νομοθεσίας των κρατών μελών σχετικά με τις 
συνθήκες διαμονής, εργασίας και διαβίωσης των μετανα­
στών· 
γ) Θα εφαρμόζει αποτελεσματικές διατάξεις κατά της παρά­
νομης εργασίας και της λαθραίας εργασίας, της μεσολά­
βησης και του εμπορίου εργατικού δυναμικού. Η ΟΚΕ 
τονίζει σχετικά μ' αυτό την ανάγκη που έχει ήδη εκφράσει 
σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις για μια κοινοτική οδη­
γία που θα περιλαμβάνει προληπτικά και αποτρεπτικά 
μέτρα έναντι των διαφόρων ατόμων που βρίσκονται σε 
παράνομη κατάσταση, ακόμη και βάσει της σύμβασης 
143/85 της ΔΟΕ και της προαναφερθείσας σύμβασης του 
ΟΗΕ· 
δ) Θα προωθεί την καταπολέμηση του ρατσισμού και της 
ξενοφοβίας. Η ΟΚΕ τονίζει την ανάγκη να εφαρμοσθεί 
αποτελεσματική κοινοτική πολιτική που να περιλαμβάνει 
πραγματική δέσμευση βάσει π.χ. κωδίκων συμπεριφοράς, 
νομοθεσίας ανάλογης με το άρθρο 14 της ευρωπαϊκής 
σύμβασης για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμά­
των και των θεμελιωδών ελευθεριών κλπ. 
2.4. Τα δικαιώματα των μεταναστών 
2.4.1. Η ισότητα των δικαιωμάτων μεταξύ κοινοτικών και 
εξωκοινοτικών εργαζομένων πρέπει να διακηρυχθεί και να 
συνεχισθεί ως αυτόνομη πολιτική επιλογή της Κοινότητας. 
2.4.2. Προπάντων θα πρέπει να επικυρωθεί η αρχή της 
επέκτασης της κοινοτικής πολιτικής χάρτας στους μετανά­
στες εργαζόμενους και τις οικογένειες τους. Πράγματι, εάν 
τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων, που 
επικυρώνονται από την κοινοτική κοινωνική χάρτα, δεν απο­
τελούν μόνο θεμελιώδεις αρχές της Κοινότητας αλλά καθορί­
ζουν κυρίως σήμερα τα ελάχιστα κοινοτικά όρια ως προς τις 
συνθήκες των εργαζομένων και αποβλέπουν στην αποτροπή 
νοθεύσεων του ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων των 
διαφόρων κρατών μελών, τότε πρέπει να γίνει δεκτό ότι από 
τα κοινοτικά αυτά κοινωνικά δικαιώματα δεν επωφελούνται 
μόνο οι εργαζόμενοι που είναι πολίτες της Κοινότητας αλλά 
και οι μετανάστες εργαζόμενοι που προέρχονται από τρίτες 
χώρες. 
2.4.3. Ως προς την επέκταση της κοινοτικής κοινωνικής 
Χάρτας στους μετανάστες εργαζόμενους θα πρέπει να διευκρι­
νισθούν τα ακόλουθα: 
α) η επέκταση ορισμένων θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμά­
των που θεσπίζονται από τη Χάρτα, στους μετανάστες 
υπονοείται και γενικά ισχύει ήδη στα κράτη μέλη· για το λόγο αυτό μπορεί να εφαρμοσθεί αμέσως για όλους τους 
μετανάστες (π.χ. ισότητα των απολαβών)· 
β) υπάρχουν ορισμένες εθνικές νομοθεσίες που στη σημε­
ρινή κατάσταση των πραγμάτων, περιορίζουν την πλήρη 
άσκηση εκ μέρους των μεταναστών ορισμένων θεμελιω­
δών κοινωνικών δικαιωμάτων (π.χ. την πρόσβαση στην 
απασχόληση). Χρειάζεται για το λόγο αυτό να καθορι­
σθούν ειδικά, σε κοινοτικό επίπεδο, κοινές συνθήκες και 
διαδικασίες για να αποφευχθούν διακρίσεις κατά την 
άσκηση αυτών των δικαιωμάτων· 
γ) ορισμένα από τα δικαιώματα που θεσπίζονται από την 
κοινωνική Χάρτα (π.χ. το δικαίωμα ελεύθερης διακίνησης 
των εργαζομένων) δεν είναι δυνατό να επεκταθούν αυτομά­
τως σε όλους τους μετανάστες. Χρειάζεται αντιθέτως να 
προβλεφθεί κριτήριο βαθμιαίας εφαρμογής, που να εξα­
σφαλίζει την άσκηση του μόνο από τους μόνιμους κατοί­
κους-
δ) υπάρχουν επίσης ορισμένα δικαιώματα των οποίων οι 
διαδικασίες άσκησης εκ μέρους των μεταναστών δεν μπο­
ρούν παρά να αλλάζουν ανάλογα με την ύπαρξη καθορι­
σμένων συνθηκών (π.χ. για την κοινωνική ασφάλεια, εάν 
υφίστανται ή όχι διμερείς συμφωνίες με τις χώρες προέ­
λευσης). 
2.4.4. Κατά δεύτερο λόγο χρειάζεται να ορισθούν τα 
δικαιώματα τα οποία επειδή αφορούν ειδικά τους μετανάστες 
δεν συγκαταλέγονται στην κοινωνική Χάρτα (π.χ. δικαίωμα 
της οικογενειακής συνένωσης, δικαίωμα της πολιτιστικής 
ταυτότητας, κλπ.). Και για τα δικαιώματα αυτά είναι σκόπιμο 
να ισχύει ένα κριτήριο βαθμιαίας εφαρμογής ώστε να εξακρι­
βώνεται ποια από αυτά αφορούν όλους τους μετανάστες, 
συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών, και ποια αντιθέτως 
μόνο τους μόνιμους κατοίκους. 
2.4.5. Βάσει αυτών των θεωρήσεων το προαναφερθέν κοι­
νοτικό νομικό πλαίσιο θα πρέπει να καθορίσει, ως συμπλή­
ρωμα της κοινοτικής κοινωνικής Χάρτας, τις διαδικασίες και 
τις συνθήκες που θα εξασφαλίσουν στους μετανάστες την 
άσκηση των δικαιωμάτων τους. 
2.5. Η προσαρμογή και εναρμόνιση της νομοθεσίας 
2.5.1. Αυτός ο στόχος, κατά την άποψη της ΟΚΕ, θα πρέπει 
να επιτευχθεί σε δύο στάδια: 
α) Κατά πρώτο, με τον καθορισμό, βάσει των προαναφερθέ­
ντων δικαιωμάτων, ενός κοινού πυρήνα διατάξεων που να 
περιλαμβάνει τους κοινοτικούς κανόνες για την ελεύθερη 
διακίνηση όπως επίσης και τα ελάχιστα όρια (κατώτερα 
των οποίων δεν μπορούν να προβλέπουν οι εθνικές νομο­
θεσίες) για την κοινωνική και οικονομική ενσωμάτωση 
των μεταναστών το επίπεδο αυτών των ορίων θα πρέπει 
να είναι τέτοιο ώστε να εξασφαλίζει την ύπαρξη ενός 
κοινοτικού κοινωνικού χώρου και κοινοτικής αγοράς 
εργασίας. 
Αριθ. C 339/84 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 31.12.91 
β) Κατά δεύτερο, με την προσέγγιση των εθνικών νομοθε­
σιών προς τα άνω, ξεκινώντας από τον κοινό νομοθετικό 
πυρήνα. 
2.6. Πρώτες προτάσεις για τον καθορισμό ενός κοι νού νομο­
θετικού πυρήνα για τους μετανάστες εργαζόμενους που 
προέρχονται από τρίτες χώρες 
2.6.1. Παραμονή 
Πρέπει να είναι εξασφαλισμένο το δικαίωμα της βεβαιότητας 
ως προς την παραμονή/κατοικία εφόσον ικανοποιούνται οι 
νόμιμες συνθήκες για την απόκτηση της. 
Πρέπει να καταστούν ενιαίες οι διατάξεις σχετικά με τη 
διάρκεια της προσωρινής παραμονής (που δεν πρέπει να υπερ­
βαίνει τα δύο έτη, όπως αναφέρεται ήδη στη γνωμοδότηση 
της ΟΚΕ έγγρ. ΟΚΕ 571/91 της 27ης Απριλίου 1989), καθώς 
και εκείνες σχετικά με την απόκτηση της μόνιμης διαμονής. 
Η χορήγηση μόνιμης άδειας παραμονής πρέπει να καταστεί 
αυτόματη ύστερα από δύο χρόνια, έστω και μη συνεχούς 
προσωρινής παραμονής. 
Η προσωρινή και η μόνιμη άδεια παραμονής δεν πρέπει να 
ανακαλούνται για οικονομικούς λόγους. Αποφάσεις απέλα­
σης μεταναστών που διαμένουν νομίμως θα πρέπει να υιοθε­
τούνται μόνο για ποινικούς λόγους και λόγους ασφαλείας. 
Η απόκτηση της άδειας παραμονής θα πρέπει να αποτελεί τη 
μοναδική προϋπόθεση για την πρόσβαση σε όλα τα άλλα 
δικαιώματα. Πρόσβαση που θα διαφοροποιείται αναλόγως με 
το αν πρόκειται για προσωρινή ή μόνιμη άδεια παραμονής. 
2.6.2. Συνένωση οικογενειών 
Οι μετανάστες εργαζόμενοι με μόνιμη άδεια παραμονής θα 
πρέπει να απολαμβάνουν του δικαιώματος της συνένωσης 
των οικογενειών (συζύγων, ανήλικων ή εξαρτώμενων τέκνων, 
εξαρτώμενων ανιόντων)· θα πρέπει επίσης να απλοποιηθούν 
οι διαδικασίες, να καθορισθεί μέγιστο όριο για την ολοκλή­
ρωση τους, και να εξαλειφθεί κάθε διοικητική προϋπόθεση 
εκτός από τη μόνιμη άδεια παραμονής του αιτούντος. 
Στα μέλη των οικογενειών που έχουν αποκτήσει το δικαίωμα 
συνένωσης θα πρέπει να χορηγείται η μόνιμη άδεια παραμο­
νής η οποία οδηγεί στην απόκτηση των άλλων δικαιωμάτων 
(πρόσβαση στην απασχόληση, εκπαίδευση, ενσωμάτωση, 
υγειονομική περίθαλψη, κοινωνική ασφάλιση, κλπ.). 
Σε περίπτωση διαζυγίου, θανάτου ή εγκατάλειψης, δεν πρέπει 
να αφαιρείται από τον(την) σύζυγο μετανάστη εργαζομένου η άδεια παραμονής, με την προϋπόθεση ότι ήταν κάτοχος της 
τουλάχιστον από διετίας. 
2.6.3. Κινητικότητα στο εσωτερικό της Κοι­
νότητας 
Οι μετανάστες που διαμένουν νόμιμα σε κράτος μέλος, θα 
πρέπει να μπορούν να κινούνται στο εσωτερικό της Κοινότη­
τας υπό τις ίδιες προϋποθέσεις που ισχύουν για τους κοινοτι­
κούς πολίτες. Για το λόγο θα πρέπει από τώρα να καταργη­
θούν οι θεωρήσεις για τις διακοινοτικές μετακινήσεις. 
Μέχρι να καταργηθούν οι έλεγχοι των ατόμων στα εσωτερικά 
σύνορα, θα πρέπει να εκδίδεται δελτίο ελεύθερης κυκλοφο­
ρίας στην Κοινότητα για τους μετανάστες που διαμένουν σε 
κράτος μέλος. 
Μετά την κατάργηση των εσωτερικών συνόρων η ελευθερία 
μετακίνησης των μεταναστών που διαμένουν σε κράτος μέλος 
δεν θα πρέπει να υπόκειται σε χρονικές προθεσμίες ούτε 
και να περιορίζεται από διοικητικές υποχρεώσεις οι οποίες 
διαφέρουν απ' αυτές που απαιτούνται για τους κοινοτικούς 
πολίτες. 
2.6.4. Ελεύθερη διακίνηση των μεταναστών 
εργαζομένων 
Οι μετανάστες εργαζόμενοι που προέρχονται από τρίτες 
χώρες, και διαμένουν τουλάχιστον από διετίας μονίμως σε 
ένα κράτος μέλος της Κοινότητας, θα πρέπει να έχουν το 
δικαίωμα της πρόσβασης σε απασχόληση και της άσκησης 
δραστηριότητας σε ένα άλλο κράτος μέλος, επωφελούμενοι, 
εκ μέρους των αρχών του κράτους μέλους υποδοχής, ανάλο­
γης μεταχείρισης με αυτήν που επιφυλάσσεται στους κοινοτι­
κούς εργαζόμενους σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία 
σχετικά με την ελεύθερη διακίνηση των εργαζομένων. 
Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να παραχωρείται στο μετανά­
στη εργαζόμενο και στην οικογένεια του, εκ μέρους του 
δεύτερου κράτους μέλους, προσωρινή άδεια παραμονής η 
οποία στη συνέχεια θα μπορεί να μετατραπεί σε μόνιμη άδεια 
παραμονής υπό τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στην 
παράγραφο 2.6.1. 
2.6.5. Πρόσβαση στην απασχόληση και στην 
αγορά εργασίας 
Η νόμιμη άδεια παραμονής, έστω και προσωρινή, θα πρέπει 
να επιτρέπει στο μετανάστη εργαζόμενο να αρχίσει να εργάζε­
ται μέσω των διαδικασιών που προβλέπονται σε κάθε κράτος 
μέλος για το σύνολο των εργαζομένων. Μ' αυτή την έννοια 
θα πρέπει να καταργηθούν οι άδειες εργασίας και οικονομικής 
δραστηριότητας, που αφορούν ειδικά τους μετανάστες. 
Θα πρέπει επίσης να τροποποιηθούν οι νομοθετικές διατάξεις 
και τα διοικητικά μέτρα που επιβάλλουν διακρίσεις σε βάρος 
των μεταναστών εργαζομένων στα θέματα της μετακίνησης 
από μια εργασία σε άλλη, της αναγνώρισης των προσόντων, 
της εύρεσης εργασίας, και στα προγράμματα δημιουργίας 
]ΡΡ1^ Επίσημη Εφημερίδα των ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ.^ό^ 
απασχόλησηςκαι επιχειρήσεων. Αντιθέτως θαπρέπει να 
θεσμοθετηθούν διατάξεις που να απαγορεύουν και να αντιτί^ 
θεται στις διακρίσεις αυτές. 
παρομοίως, θα πρέπει ναεπιτραπεί στουςμετανάστεςεργαζο-
μένους να εργάζονται στο δημόσιο τομέα ^με εξαίρεση τους 
^ευαίσθητους^ τομείς και καθήκοντα^ στο κράτος μέλος δια 
μονής 
1^. ^σότηταμεταχείρισης 
^κοινοτική νομοθεσία καιηνομοθεσία των κρατών μελών 
θαπρέπει να εξασφαλίσουν τοδικαίωματων μεταναστών 
εργαζομένων,συμπεριλαμ^ανομένων όσων έχουν προσωρινή 
άδεια παραμονής, για ίση μεταχείριση ως προς τις απολαβές, 
τιςσυνθήκεςεργασίας, την κοινωνική ασφάλιση καιτην 
υγειονομική περίθαλψη, επί ίσοιςόροις με τους κοινοτικούς 
εργαζόμενους 
Προκειμένου ναεξασφαλισθοΰνστουςμετανάστεςτωνδιαφό 
ρων κρατών βαθμιαία ίδιες δυνατότητες διατήρησης των δι­
καιωμάτων που έχουν αποκτήσει στις χώρες προέλευσης,η 
Κοινότητα θα πρέπεινα συνάγει από κοινού με τις χώρες 
αυτές, διμερείς συμφωνίες για τα θέματα κοινωνικής ασφαλή 
σης των μεταναστών εργαζομένων,που να ισχύουν σε όλα τα 
κράτη μέλη. 
Ανάλογη ισότητα μεταχείρισης θα πρέπει να εξασφαλισθεί 
και σε σχέση με τα μέτρα κοινωνικής προστασίας^εγγυημένο 
εισόδημα, οικογενειακά επιδόματα, επιδόματαανεργίας, υπη­
ρεσίες για αναπήρους, κλπ.^και κοινωνικής περίθαλ^ης.^ 
κοινοτική νομοθεσία θα πρέπει να ορίσει ποια από τα μέτρα 
αυτά πρέπει να αφορούν τους μετανάστες που έχουν μόνιμη 
άδεια παραμονής. 
1^.7 Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρ­
τιση 
Τοδικαίωμα των τέκνων των μεταναστών ^με άδεια παραμο­
νής^ να παρακολουθούν τα δημόσια σχολεία, που αποτελούν 
τμήμα της κανονικής εκπαίδευσης, θα πρέπεινα βασίζεται 
σε ρυθμίσεις από κανόνες που αφενός θα διευκολύνουν την 
ενσωμάτωση τους και αφετέρου θα τους ενισχύουν κυρίως με 
στόχο την πλήρη εκμάθηση τηςγλώσσας της χώρας υποδο­
χής. Αυτό θασυμ^άλειστοναπεριορισθούνοισχολικές 
αποτυχίεςκαι οι εγκαταλείπεις, ακόμη και στιςδεύτερες 
γενιές. 
Ππρόσ^ασητων μεταναστών εργαζομένων στη γλωσσική 
κατάρτιση και στην επαγγελματική κατάρτιση δεν θα πρέπει 
να εξασφαλίζεται μόνο από μια νομοθεσία που δεν επιτρέπει 
διακρίσεις αλλά θα πρέπει επίσης να προβλεφθούν κανόνες 
και θετικά μέτρα, στα οποία να περιλαμβάνονται ειδικά προ 
γράμματα για τις γυναίκες. 
Χρειάζεται επίσης να καθορισθούν κοινοί κανόνες για την 
αναγνώριση των τίτλων σπουδών που αποκτήθηκαν στις 
χώρες προέλευσης, είτε στηνπερίπτωση συνέχισηςτωνσπου-
δών είτε για την εκτίμηση των προσόντων ως προς την εργα-
σία 1^ στέγαση 
Τοδικαίωμα στέγασης θα πρέπει να εξασφαλισθεί σε όλους 
τους μετανάστες εργαζόμενους που διαμένουν νομίμως. 
Ενώ οι προσωρινοί μετανάστες μπορούν να στεγάζονται σε 
κατοικίες πρώτης υποδοχής, στους μόνιμους μετανάστες θα 
πρέπειναεξασφαλιστείτο δικαίωμα να επωφελούνται από 
τιςδημόσιεςπολιτικέςστέγασης,επί ίσοιςόροιςμετους 
κοινοτικούς πολίτες. 
1^. ν^^^^^^^^ 
Ταυγειονομικά συστήματα των κρατών μελών θα πρέπει να 
εξασφαλίζουνυγειονομική περίθαλψη, με τον ίδιο τρόπο που 
παρέχεται στους υπηκόους της χώρας, σε όλους τους μετανά 
στες εργαζομένους, συμπεριλαμβανομένων των προσωρινών 
μεταναστών και των οικογενειών τους 
Ι^ΗΘ. Προστασία των πολιτιστικών στοι 
χείων της χώρας προέλευσης και της 
πολιτιστικής ταυτότητας 
Τοδικαίωμα της διατήρησης και αξιοποίησης της ιδιαίτερης 
πολιτιστικής κληρονομιάς, της εκτέλεσης των θρησκευτικών 
καθηκόντων,της γνώσης της χώρας προέλευσης θα πρέπει 
να αναγνωρισθεί και ναστηριχθεί, σε κοινή νομοθετική 
ρ^άση, ως δυνατή συνεισφορά σε μία πολιτισμική κληρονομιά 
που τροφοδοτείται και από τη συνέρευση διαφορετικών πολι-
τισμών.Τοδικαίωμα αυτό θα πρέπει να ασκείται έτσι ώστε 
να αποφεύγεταιηδημιουργία πιθανών εντάσεων μεταξύ των 
διαφόρων πολιτιστικών ταυτοτήτων 
Ι^ΗΡ Τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα 
Η^αθμιαία απόκτηση των αστικών και πολιτικών δικαιωμά­
των αποτελεί στην ουσία τη διαδρομή για την ένταξη και 
ενσωμάτωση που θα πρέπει να διατρέξειομετανάστης στη 
χώρα υποδοχής Χρειάζεται για το λόγο αυτό να υπάρξουν 
κοινοί κανόνες που να διευκολύνουντη συνειδητή συμμετοχή 
του μετανάστη στη διαδικασία αυτή, όχι μόνο εξαλείφοντας 
τα εμπόδια, αλλά προσφέροντας επίσης εγγυήσεις και θετικές 
δράσεις. 
Ηροςαυτήτηνκατεύθυνση,τοπρώτοδικαίωμαπουθαπρέπει 
ναεξασφαλίσουν αυτοί οι κανόνες σε όλους τους μετανάστες, 
ακόμη και σ^εκείνους που έχουν προσωρινή διαμονή,στο 
ρ^αθμό που αντιπροσωπεύει το πρώτο ρ^ήμα προς την ενσωμά­
τωση,είναι τοδικαίωμα τουσυνέρχεσθαι^ μεταξύ μεταναστών 
αλλά και στις οργανώσεις των χωρών υποδοχής εργατικές 
ενώσεις, ψυχαγωγικοί, πολιτιστικοί, θρησκευτικοί σύλλογοι 
κλπ.^. 
Ι^.ΡΙ Π απόκτηση της υπηκοότητας 
Η απόκτηση της υπηκοότητας εκ μέρους των μεταναστών, 
που προέρχονται από τρίτες χώρες, θα πρέπει να ρυθμίζεται 
Αριθ. C 339/86 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 31. 12.91 
από σαφείς κανόνες, απλές διαδικασίες και καθορισμένες 
προθεσμίες. 
Η υπηκοότητα συμπληρώνει το σύνολο των δικαιωμάτων που 
προορίζονται για τους αυτόχθονες πολίτες· κατά μείζονα λόγο 
δεν θα πρέπει να επιτρέπονται οι διακρίσεις οι οποίες, όπου 
επισημαίνονται, θα πρέπει να τιμωρούνται από τη νομοθεσία. 
2.6.13. Το δικαίωμα προσφυγής 
Οι κανόνες που αποβλέπουν στην εξασφάλιση των δικαιωμά­
των των μεταναστών θα αποδειχθούν ατελείς εάν δεν εξασφα­
λίζουν το δικαίωμα προσφυγής κατά των αποφάσεων που 
αφορούν τα παραπάνω δικαιώματα και κυρίως στα θέματα 
άδειας παραμονής, εργασιακής ένταξης, κοινωνικής ένταξης 
και απέλασης. 
Οι κοινοτικοί κανόνες καθώς και οι αντίστοιχοι εθνικοί θα 
πρέπει να διευκρινίζουν τις διαδικασίες προσφυγών που θα 
πρέπει να εφαρμόζονται έναντι των αρμόδιων οργάνων. 
2.7. Ενεργός πολιτική για την ενσωμάτωση 
Είναι γνωστό ότι οι διακρίσεις και τα εμπόδια στην οικονο­
μική και κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών δεν εξαρτώ­
νται μόνο από τους νόμους αλλά και από αντικειμενικές 
καταστάσεις και παγιωμένες συμπεριφορές. Για να αρθούν 
αυτά τα μη νομικά εμπόδια είναι αναγκαίο να αναπτυχθεί μια 
ισχυρή ενεργός πολιτική για την κοινωνική, οικονομική και 
αστική ενσωμάτωση. 
Η ΟΚΕ διακρίνει ένα διπλό ρόλο για την Κοινότητα: 
α) συντονισμός των εθνικών ενεργών πολιτικών· 
β) εφαρμογή κοινοτικού προγράμματος θετικών δράσεων για 
την οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση των μετανα­
στών που να εμπνέεται από τα δικαιώματα που αναφέρθη­
καν πιο πάνω και να καταπολεμά τις διακρίσεις. 
2.8. Πρώτες προτάσεις για ένα κοινοτικό πρόγραμμα θετι­
κών δράσεων για την οικονομική και κοινωνική ενσω­
μάτωση των μεταναστών 
2.8.1. Ένα κοινοτικό πρόγραμμα θετικών δράσεων για την 
ενσωμάτωση των μεταναστών, θα πρέπει να λάβει κυρίως 
υπόψη τις διαφορές που υπάρχουν στις διάφορες πραγματικό­
τητες της μετανάστευσης. Το πρόγραμμα αυτό θα πρέπει συνε­
πώς να ξεκινήσει από εμπεριστατωμένη ανάλυση της παρου­
σίας των μεταναστών στην Κοινότητα, για να καταλήξει 
στον καθορισμό ενεργειών που να επιδιώκουν τον κατάλληλο 
στόχο. 2.8.2. Ειδικότερα η ΟΚΕ υπογραμμίζει ότι είναι αναγκαίο 
να εξασφαλισθούν: 
— η πλήρης πρόσβαση των μεταναστών που διαμένουν νομί­
μως σε όλα τα προγράμματα ΕΟΚ πολιτιστικής επιμόρφω­
σης και εκπαίδευσης, όπως επίσης και στα προγράμματα 
που απευθύνονται στους νέους, 
— ενεργός πολιτική εργασίας για τους μετανάστες που να 
βασίζεται στα ειδικά προγράμματα γλωσσικής επιμόρφω­
σης, επαγγελματικού προσανατολισμού και κατάρτισης, 
στα οποία να περιλαμβάνονται ιδιαίτερα προγράμματα 
που να αποβλέπουν στην κάλυψη των επιμορφωτικών ανα­
γκών των γυναικών, 
— πραγματική χρήση της υγειονομικής περίθαλψης. Θα πρέ­
πει να σημειωθεί πράγματι ότι οι μετανάστες παρουσιά­
ζουν συνήθως διαφορετικές παθολογίες και πολιτιστικές 
συμπεριφορές ως προς μια ασθένεια. Θα πρέπει για το 
λόγο αυτό να μελετηθούν συμπληρωματικά προγράμματα 
παρέμβασης καθώς και ενημερωτικές εκστρατείες για να 
διευκολυνθεί η συνειδητή πρόσβαση στις υπηρεσίες των 
εθνικών συστημάτων υγείας. Αυτό ισχύει ειδικότερα για 
τις νέες μεταναστεύσεις που προκύπτουν από συνενώσεις 
οικογενειών και από άτομα που ζητούν άσυλο. 
— η δυνατότητα για τους προσωρινούς μετανάστες και 
αυτούς που ζητούν άσυλο να χρησιμοποιούν κατοικίες 
πρώτης υποδοχής. 
— στήριξη των τοπικών οργανισμών στα θέματα εδαφικού 
προγραμματισμού και πολεοδομίας για να αποφευχθούν 
υπερβολικές συγκεντρώσεις μεταναστών σε καθορισμένες 
συνοικίες ή τοποθεσίες, με αρνητικές επιπτώσεις τόσο 
στις συνολικές κοινωνικές ισορροπίες όσο και στην ενσω­
μάτωση των μεταναστών (φαινόμενα γκέτο), 
— θετικές ενέργειες για τη μείωση των σχολικών αποτυχιών 
και της εγκατάλειψης των σχολείων από τα τέκνα των 
μεταναστών. 
— θετικές δράσεις για να διευκολυνθεί η αστική, κοινωνική 
και πολιτιστική ενσωμάτωση των γυναικών και των νέων, 
συμπεριλαμβανομένων και των δεύτερων γενεών, 
— πρωτοβουλίες με στόχο να αποκτήσουν οι μετανάστες 
γνώσεις για τις χώρες προέλευσης και τον πολιτισμό τους, 
— η προώθηση αυτών των γνώσεων στον κοινοτικό πληθυ­
σμό (σχολεία, τόποι εργασίας, μαζικά μέσα ενημέρωσης, 
κλπ.) ώστε η διάδοση διαφορετικών πολιτισμών να αποτε­
λέσει ουσιαστικό στοιχείο για την εξάλειψη των προκατα­
λήψεων και των διακρίσεων λόγω φυλής, θρησκείας και 
πολιτισμού, 
31. 12.91 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 339/87 
— η συγκρότηση, ακόμη και με τη συνεργασία των κοινωνι­
κών εταίρων κέντρων υποδοχής μεταναστών που προορί­
ζονται ειδικότερα να: 
α) παρέχουν πληροφορίες και συμβουλές για την οικονο­
μική και εργασιακή ένταξη, για την πρόσβαση στις 
κοινωνικές υπηρεσίες και στις υπηρεσίες πρόνοιας, 
για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που προβλέπο­
νται από την ισχύουσα νομοθεσία· 
β) παρέχουν κοινωνική αρωγή σε μετανάστες που αντιμε­
τωπίζουν δυσχέρειες· 
γ) προωθούν πρωτοβουλίες για την αμοιβαία γνώση και 
κατανόηση μεταξύ των μεταναστών και του τοπικού 
πληθυσμού-
δ) φιλοξενούν τις δραστηριότητες των συλλόγων των 
μεταναστών. 
— η υποστήριξη των συλλόγων των μεταναστών για την 
εφαρμογή προγραμμάτων ενημέρωσης και ενεργειών που 
αποβλέπουν στην ενσωμάτωση των μεταναστών, 
— η δυνατότητα για τους μετανάστες και τους συλλόγους 
τους να επωφελούνται από την παροχή βοήθειας και νομι­
κών συμβουλών. 
3. Στήριξη των εκουσίων επιστροφών στη χώρα προέλευσης 
3.1. Δεν μπορεί παρά να διαπιστωθεί η μονιμότητα και σε 
ορισμένες περιπτώσεις η αύξηση της προσωρινής μετανά­
στευσης η οποία μπορεί να είναι συνάρτηση τόσο ατομικών 
μεταναστευτικών σχεδίων που αποβλέπουν στην επανεγκατά-
σταση στη χώρα προέλευσης, όσο και αντικειμενικών απαιτή­
σεων της κοινοτικής αγοράς εργασίας. Υπό την προϋπόθεση 
ότι η διαμονή και εργασία πραγματοποιούνται νομίμως σύμ­
φωνα με τις αρχές και τους κανόνες που αναφέρθηκαν πιο 
πάνω, η προσωρινή μετανάστευση μπορεί για το λόγο αυτό 
να μην γίνεται απλώς ανεκτή αλλά να ενεργοποιείται μέσω 
κοινών μέσων και διαδικασιών. 
3.2. Εξάλλου, αρκετά ατομικά μεταναστευτικά σχέδια 
συναντούν δυσκολίες ως προς την ένταξη τους στις παραδο­
σιακές δυναμικές της ζήτησης και της προσφοράς εργασίας 
και καταλήγουν σε συχνές αποτυχίες που υπάρχει κίνδυνος 
να δημιουργήσουν εκτεταμένες περιοχές περιθωριοποίησης. 
3.3. Η ΟΚΕ κρίνει ότι, μόνο σε συνδυασμό με τα δύο 
αυτά φαινόμενα, για να διευκολυνθεί η τελική διέξοδος μιας 
προσωρινής και κυμαινόμενης μετανάστευσης (εποχιακού 
χαρακτήρα ή όχι) ή για να επανορθωθούν οι μεταναστευτικές 
αποτυχίες, είναι αναγκαίο να αναζητηθούν μέσα και κοινές 
διαδικασίες για να διευκολυνθούν οι εκούσιες επιστροφές και 
να ευνοηθεί η επανένταξη στη χώρα προέλευσης. 3.3.1. Αυτό όχι μόνο με κατάλληλες πρωτοβουλίες ενημέ­
ρωσης και προσανατολισμού, αλλά επίσης με την προώθηση 
σχεδίων (για παράδειγμα, ανάπτυξη μικρών επιχειρήσεων) 
στα πλαίσια της συνεργασίας για την ανάπτυξη. 
4. Οι οριζόντιες πτυχές της κοινοτικής πολιτικής μετανά­
στευσης 
4.1. Η ενημέρωση 
4.1.1. Η Κοινότητα θα πρέπει να δραστηριοποιηθεί και να 
διαθέσει μέσα και διαδικασίες ενημέρωσης που να απευθύνο­
νται τόσο στο εσωτερικό της, όσο και προς τις χώρες μετανά­
στευσης. 
4.1.2. Αυτή η ενημέρωση θα πρέπει να έχει ως στόχο: 
— να καταστήσει γνωστές στους κοινοτικούς πολίτες, ειδικά 
στους νέους εργαζόμενους και στους σπουδαστές, τις 
αιτίες και τη δυναμική των μεταναστεύσεων, ξεκινώντας 
από τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές κατα­
στάσεις των χωρών προέλευσης των μεταναστών, 
— να ενημερώσει τους εργαζόμενους των τρίτων χωρών που 
προτίθενται να μεταναστεύσουν για τις συνθήκες και τις 
ευκαιρίες που μπορεί να προσφέρει η Κοινότητα στο 
σύνολο της τόσο σε ό,τι αφορά τα μόνιμα όσο και τα 
προσωρινά μεταναστευτικά σχέδια. 
— να ενημερώσει τους μετανάστες που υπάρχουν στην ΕΟΚ 
σχετικά με τις υποχρεώσεις, τα δικαιώματα τους και τις 
ευκαιρίες υποδοχής και ενσωμάτωσης, όπως επίσης και 
για τις δυνατότητες διατήρησης και αξιοποίησης των 
πολιτιστικών στοιχείων της καταγωγής τους. 
4.1.3. Ειδικός ρόλος μπορεί να προβλεφθεί για τους συλλό­
γους των μεταναστών, οι οποίοι εξάλλου δεν πρέπει να προχω­
ρούν πέρα από την κύρια λειτουργία της υποστήριξης και 
προώθησης των συμφερόντων των μελών — για να μπορέσουν 
να επιτελέσουν επίσης συνδετικό ρόλο μεταξύ της κοινωνίας 
υποδοχής και της κοινωνίας καταγωγής. 
4.2. Ο συντονισμός των μεταναστευτικών πολιτικών των 
κρατών μελών 
4.2.1. Η υλοποίηση μιας κοινοτικής πολιτικής όπως αυτή 
που περιγράφεται, απαιτεί την ανάληψη συντονιστικού ρόλου 
των εθνικών πολιτικών εκ μέρους της Κοινότητας. Το πρώτο 
βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι η εντατικοποίηση των 
ανταλλαγών πληροφοριών και εμπειριών. 
4.2.2. Η δημιουργία στα κράτη μέλη ενιαίου θεσμικού 
οργάνου για τα προβλήματα των μεταναστών και ο συντονι­
σμός, σε κοινοτικό επίπεδο αυτών των εθνικών οργανισμών 
ΑριθΟ]]^ Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων όΗ.11^1 
μπορεί να διευκολύνει την έρευνα και τηνκοινη δράση αρχί­
ζοντας από τι^δραστηριότητε^ ενημέρωσης και προσανατο 
λισμοΰ. 
^.11 Επίση^ηΚοινότητα θα πρέπει ναεπισημάνει κριτή­
ρια και τρόπου^γιατηντακτοποίησηστου^διά^ορου^τημεί^ 
δραστηριότητα^και στα διάφορα κράτη μέλη τωνπαράνομων 
μεταναστών. 
^.1^. θ συντονιστικός ρόλο^ των Κοινοτήτων θα πρέπει 
επίσης να κατευθυνθεί προ^ την υιοθέτηση κοινών συμπερι­
φορών εκ μέρους των κρατών μελών στα διεθνή όργανα στα 
οποία αντιμετωπίζονται τα προβλήματα σχετικά με τι^μετα-
ναστευτικέ^πολιτικέ^καιτου^διακινοΰμενου^εργαζομένου^. 
5. ^νοη^ε^^^ιά^να 
5.Ρ Ρια την εφαρμογή μια^ κοινής πολιτικής για τη μετά 
νάστευση χρειάζεται 
^ να γίνει πλήρης εκμετάλλευση των σημερινών θεσμικών 
αρμοδιοτήτων τη^ Κοινότητας ^εκινώντα^ από την 
πλήρη εφαρμογή των ^προσανατολισμών για μια κοινού 
τική πολιτική των μεταναστεύσεων^ ^ου καθορίσθηκαν 
από την Επιτροπή το 1^ και από το σχετικό ι^ή^ισμα 
τουΣυμ^ουλίου^ 
^ να καθορισθούν καινά αναληφθούν τα καθήκοντα που 
αποδίδονται στην Επιτροπή με την άμεση εφαρμογή των 
κανόνων για την ε^άλει^η των διακρίσεων που περιέχο­
νται στι^συμ^ωνίε^ συνεργασίας και σύνδεσης 
Βρυ^έλλε^Σεπτεμ^ρίουΙ^Ρ ^ να καθορισθούν οι τροποποιήσεις που πρέπει να γίνουν 
στη Συνθήκη στα πλαίσια τη^ διακυβερνητικής διάσκε 
^η^ για την πολιτική ένωση. 
5.2. τΐ ΟΚΕ κρίνει ωστόσο ότι το σημερινό πλαίσιο των 
κοινοτικών αρμοδιοτήτων^ όταν υπάρχει πραγματική πολι 
τική^οΰληση του Συμ^ουλίου^μπορείνα χρησιμοποιηθεί 
για την υλοποίηση των προτάσεων που διατυπώνονται στην 
παρούσα γνωμοδότηση. 
5.1Ρ Αυτό μπορεί να γίνει όχι μόνο μέσω διαβουλεύσεων 
μεταξύ κρατών μελών ^άσει του άρθρου υ^τη^ Συνθήκης 
καιτη^από^αση^του Ευρωπαϊκού Αικαστηρίουτη^η^ 
Ιουλίου 1^7^ αλλά επίσης και μέσωτη^ κατάρτισης κοινοτι­
κής νομοθεσίας 
5.11 Πράγματι ακόμη και τα μέτρα που προτείνονται εδώ 
και τα οποία έχουν επιπτώσεις στι^ νομοθεσίες των κρατών 
μελών^μποροΰν να μετατραπούν σε δεσμευτικά νομικά μέσα 
^άσει πολλών άρθρων τη^ Συνθήκης για παράδειγμα των 
άρθρων]γ^0Θ^ΘΘΑ^]5 
5.1 Ηρο^ανώ^ οι κοινοτικές αρμοδιότητες στα θέματα τη^ 
μεταναστευτικής πολιτικής θα πρέπει να διευκρινισθούν πε­
ρισσότερο με τι^ τροποποιήσεις τη^ Συνθήκης που θα πρέπει 
να καθορισθοΰνστα πλαίσια τη^ διακυβερνητικής διάσκει^η^ 
για την πολιτική ένωση. 
Σχετικά με αυτόηΟΚΕ^ανκαιέχειεπίγνωσητωνσημερινών 
πολιτικών δυσκολιών^ κρίνει ότι οι κανόνες σχετικά με την 
ελεΰθερηδιακίνησητων ατόμων καιτων εργαζομένων θα 
πρέπει να επεκταθούν ρητώ^στου^ μετανάστες που έρχονται 
από τρίτες χώρε^ και ότιηπολιτική για τη μετανάστευσης 
στι^διά^ορε^ πτυχές τη^θαπρέπει να ενταχθείπλήρω^ 
μεταξύ των κοινοτικών αρμοδιοτήτων στα θέματα τη^ κοινω­
νικής πολιτικής