Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον πολεοδομικό τομέα»

(97/C 30/17)

Η ΟΚΕ, στις 26 Οκτωβρίου 1995, αποφάσισε σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: «Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον πολεοδομικό τομέα».

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του βάσει της εισηγητικής έκθεσης του εισηγητή κ. Vinay, στις 25 Ioυνίου 1996.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε στις 25 Σεπτεμβρίου 1996 κατά τη διάρκεια της 338ης συνόδου ολομέλειας της 25ης και 26ης Σεπτεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 25ης Σεπτεμβρίου 1996) με 89 ψήφους υπέρ, 1 κατά και χωρίς αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Οι πολιτικοί και πολιτιστικοί προσανατολισμοί στον πολεοδομικό τομέα

1.1. Εισαγωγή

1.1.1. Από το τέλος της δεκαετίας του '80 τα Ευρωπαϊκά Όργανα εξεδήλωσαν προοδευτικά ευρύτερο ενδιαφέρον για τις θεματικές που συνδέονται με το πολεοδομικό ζήτημα. Το 1989 η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων προώθησε το πρώτο πρόγραμμα καινοτόμων δράσεων το οποίο, στη διάρκεια τριών ετών, οδήγησε στο έγγραφο Ευρώπη 2000 και στον καθορισμό της κοινοτικής πρωτοβουλίας Urban.

1.1.2. Το 1990, η ίδια η Επιτροπή διανέμει το Πράσινο Βιβλίο για το Αστικό Περιβάλλον () με το οποίο ξεκίνησε ένα βαθύ προβληματισμό για τις προοπτικές και τους τρόπους ανάπτυξης των αστικών συστημάτων και κατέστησε προφανή την αναγκαιότητα να αναλυθεί ως θεμελιώδης στόχος της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης η ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος και η ευημερία των πολιτών, όπως σαφώς επισημαίνεται στη σχετική γνωμοδότηση της ΟΚΕ ().

1.1.3. Το 1992 διανέμεται το έγγραφο Ευρώπη 2000 το οποίο στο πλαίσιο των αναλύσεων για τις διαδικασίες ανάπτυξης του ευρωπαϊκού χώρου, χαράζει μια πρώτη μορφή του ευρωπαϊκού αστικού συστήματος. Δύο χρόνια αργότερα το έγγραφο «Ευρώπη 2000+» επαναλαμβάνει εμβαθύνοντάς τα, τα θέματα της ανάπτυξης του ευρωπαϊκού χώρου, αναπτύσσοντας ιδιαίτερα τις πτυχές που συνδέονται με τη συνεργασία και τις προοπτικές ανάπτυξης (). Και για τα δύο έγγραφα η ΟΚΕ παρενέβη επισημαίνοντας τη στρατηγική σημασία του προγράμματος χωροταξικής ανάπτυξης της Ευρώπης (SDEC) και υποδεικνύοντας ειδικότερα τις πτυχές που συνδέονται με τη συμμετοχή ().

1.1.4. To 1993 ο ΟΟΣΑ και το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας αντιμετωπίζουν το θέμα της αστικής κοινοπραξίας. Αναλύονται οι θεμελιώδεις συντεταγμένες των πολεοδομικών πολιτικών στην Ευρώπη με ειδικότερη αναφορά στις σχέσεις μεταξύ στόχων οικονομικής αποτελεσματικότητας, στόχων κοινωνικής δικαιοσύνης και ικανότητα διαχείρισης των εξωτερικών παραγόντων. Οι εργασίες παρουσιάζουν την τάση αντίθεσης μεταξύ των πολιτικών υπεροχής και των πολιτικών κοινωνικής συνοχής καθώς και τους κινδύνους απομόνωσης και παρακμής των πιο αδύναμων αστικών κοινοτήτων που προκαλούνται από τη νέα διάρθρωση της παγκόσμιας οικονομίας ().

1.2. Οι σημερινοί προσανατολισμοί

1.2.1. Το 1994 στη συνάντηση στο Όσλο της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης Υπουργών υπεύθυνων για τη χωροταξία και στη συνάντηση της Λειψίας του Συμβουλίου Υπουργών υπεύθυνων για τον περιφερειακό προγραμματισμό επισημαίνεται η χρησιμότητα μιας πολιτικής για τη χωροταξική ανάπτυξη σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Τον ίδιο χρόνο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χαράσσει έναν πρώτο απολογισμό των κοινωνικών δραστηριοτήτων για τις αστικές ζώνες και καταγράφει περίπου 40 προγράμματα και κατευθύνσεις δράσεων που αφορούν άμεσα ή έμμεσα τις μεγάλες και μεσαίες ευρωπαϊκές πόλεις. Σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις και πολλές από τις ενδιάμεσες προκύπτει ότι έχουν δεσμευθεί στην υλοποίηση των σχεδίων και ενεργειών που προωθούνται από την Επιτροπή. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία σχετικά με το γεγονός ότι «οι πόλεις αντλούν συνεχώς περισσότερα οικονομικά και πολιτικά πλεονεκτήματα από τις διάφορες κοινοτικές δράσεις» (). Ωστόσο θα πρέπει να επισημανθεί ότι κατά ένα μεγάλο τμήμα τους οι ενέργειες αυτές χωροθετούνται στις πόλεις, αλλά δεν έχουν προωθηθεί για τις πόλεις.

1.2.2. Το μεγαλύτερο τμήμα των προγραμμάτων που έχουν προβεί σε παρεμβάσεις που χωροθετούνται στις πόλεις αναφέρονται σε ειδικούς τομείς (απασχόληση νέων, τεχνολογική καινοτομία κ.λπ.) και μολονότι έχουν επιφέρει ευρύτατες θετικές επιπτώσεις από την άποψη της ανταγωνιστικότητας, της απασχόλησης και της ποιότητας ζωής των πολιτών, κ.λπ., δεν είχαν ποτέ αυτό το χαρακτήρα στρατηγικής που αντιμετωπίζει η πολεοδομική διάρθρωση στο σύνολό της.

1.2.3. Στο επίπεδο της πολιτικοπολιτιστικής κατάρτισης που αναφέρεται στον πολεοδομικό τομέα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι προσανατολισμοί που εκφράστηκαν από την Επιτροπή Ανώτατων Υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης Υπουργών υπεύθυνων για την Χωροταξική Διαχείριση (CEMAT) καθώς και από την οργανωτική επιτροπή της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τους αστικούς οικισμούς (Habitat II). Το 1995 η CEMAT οργανώνει σεμινάριο για τη δημόσια συμμετοχή στη διαμόρφωση των επιλογών στα θέματα χωροταξικού και πολεοδομικού προγραμματισμού κατά τη διάρκεια του οποίου διευκρινίζεται η αρχή του δικαιώματος των τοπικών κοινοτήτων και των κοινωνικών αντιπροσώπων να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των επιλογών προγραμματισμού που έχουν επιπτώσεις στην ποιότητα της ζωής, καθώς και στις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης του χώρου στον οποίο ζουν (). Η οργανωτική επιτροπή για το Habitat II προτείνει μια διακλαδική προσέγγιση στις πολιτικές πολεοδομικής ανάπτυξης, στις οποίες οι οικιστικές πολιτικές και οι πολιτικές πολεοδομικού σχεδιασμού ενσωματώνονται με τις πολιτικές που αποβλέπουν στη βιώσιμη ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα ().

1.3. Οι νέες προοπτικές

1.3.1. Το καλοκαίρι του 1995 η Επιροπή των Περιφερειών κατήρτισε γνωμοδότηση με θέμα «Η αστική ανάπτυξη και η Ευρωπαϊκή Ένωση» (). Ξεκινώντας από τη θεώρηση ότι «οι αστικές περιοχές φιλοξενούν ορισμένες από τις πιο καινοτόμες οικονομικές δραστηριότητες της ΕΕ» και ότι «είναι σημαντικές για την οικονομία της περιφέρειας και του κράτους στο οποίο βρίσκονται και για την ανταγωνιστικότητα του συνόλου της ΕΕ», η ΕΤΠ επισημαίνει «ένα πολεοδομικό έλλειμμα στη Συνθήκη» και προσδιορίζει την αναγκαιότητα να ενσωματωθεί στη Συνθήκη νέο κεφάλαιο «που θα διευκολύνει το συντονισμό των πρωτοβουλιών που υφίστανται ήδη και των ομαδοποιήσεων σε μια συνεκτική πολεοδομική πολιτική». Ειδικότερα, προτείνεται αναθεώρηση που αφορά την αστική ανάπτυξη, τις μεταφορές, την οικονομική και κοινωνική σύγκλιση, την περιβαλλοντική πολιτική, τα διευρωπαϊκά δίκτυα, τη δημόσια υγεία, την πολιτιστική πολιτική, την πολυπολιτιστική κοινωνία, την επικουρικότητα.

1.3.2. Όσον αφορά την αρχή της επικουρικότητας, η ΕΤΠ επισημαίνει ότι στόχος μιας πολεοδομικής πολιτικής σε ευρωπαϊκή κλίμακα δεν είναι να περιορίσει τις τοπικές αρμοδιότητες, αλλά να συντονίσει τις αρμοδιότητες που έχουν ήδη χορηγηθεί στην Ένωση και «να υποχρεώσουν νομικά την Επιτροπή να συντονίζει τον αντίκτυπο στις αστικές ζώνες που έχουν οι σημερινές πολιτικές της, να διασφαλίσει ότι οι σημερινές πολιτικές της ΕΕ θα ενσωματώνουν το έργο των τοπικών και περιφερειακών αρχών, και θα συμβάλλουν στην ικανοποίηση των αναγκών των αστικών περιοχών της Ένωσης» ().

1.3.3. Μερικούς μήνες αργότερα, στη συνεδρίαση του άτυπου Συμβουλίου Υπουργών Περιφερειακών Πολιτικών και Χωροταξικών Πολιτικών που πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη στα τέλη του 1995, ο Επίτροπος για τις περιφερειακές πολιτικές και τη συνοχή επισημαίνει ότι «η χωροταξία σε ευρωπαϊκή κλίμακα δεν μπορεί να αποτελέσει την ομαδοποίηση 15 εθνικών προοπτικών, αλλά καρπό της ενσωμάτωσής τους σε μια ενιαία θεώρηση της εξέλιξης του ευρωπαϊκού χώρου, που κινείται από τα μεγάλα σημεία σύγκλισης, αλλά επίσης και από τις διαφορές και τα ειδικά χαρακτηριστικά τους».

1.3.4. Έτσι ακριβώς σε σχέση με τη σημαντική χωροταξική και πολεοδομική επίπτωση που έχουν οι κοινοτικές πολιτικές γίνεται προφανής η ανάγκη «μιας πιο ισχυρής και συστηματικής συνοχής και συμπληρωματικότητας μεταξύ των κοινοτικών πολιτικών, για να διασφαλισθεί η αποτελεσματικότητα σε όλη την επικράτεια, βάσει μιας ενιαίας θέωρησης της ευρωπαϊκής διάστασης και της μακροπρόθεσμης ανάπτυξής της».

1.3.5. Τέλος, περαιτέρω σήμα του νέου και πιο ειδικού ενδιαφέροντος για τον αστικό τομέα παρέχει το γεγονός ότι και σε δύο πρόσφατες γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ με θέμα «Χωροταξική διάρθρωση και διαπεριφερειακή συνεργασία στη Μεσόγειο» καθώς και «Το μέλλον της συνοχής και οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στα Διαρθρωτικά Ταμεία» επισημάνθηκε η σημασία του ευρωπαϊκού αστικού συστήματος για την ανάπτυξη και την οικονομική και κοινωνική συνοχή, και κυρίως η αναγκαιότητα ενίσχυσης της δράσης της ΕΕ στον αστικό τομέα για τη δημιουργία ενός πιο ισορροπημένου δικτύου των πόλεων της Μεσογείου καθώς και για τον προσανατολισμό των Διαρθρωτικών Ταμείων υπέρ των μεγάλων αστικών συγκροτημάτων στις πιο ασθενείς περιφέρειες ().

2. Οι κατευθύνσεις δράσεως της ΕΕ στον αστικό τομέα

2.1. Ενέργειες υπό εκτέλεση

2.1.1. Η προοδευτικά αυξανόμενη προσοχή των κοινοτικών οργανισμών στον αστικό τομέα εντάσσεται σε ένα πλαίσιο δράσεων που καταμαρτυρούν την ισχυρή δέσμευση της ΕΕ στο πεδίο αυτό. Χρειάζεται επίσης να υπενθυμισθεί ότι περίπου το 90 % των πόρων των Διαρθρωτικών Ταμείων χορηγούνται μέσω των κοινοτικών πλαισίων στήριξης και ότι το τμήμα των πόρων αυτών αφορά τις πόλεις. Επίσης, η Ένωση προώθησε 13 κοινοτικές πρωτοβουλίες που απορροφούν το 9 % των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται το πρόγραμμα Urban που αφορά ειδικά τις πόλεις.

2.1.2. Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι οι γνώσεις για την πραγματική κατάληξη των κοινοτικών παρεμβάσεων στην αστική ανάπτυξη καθώς και για τα αποτελέσματα των παρεμβάσεων αυτών είναι ουσιαστικά ανεπαρκείς και δεν καθιστούν δυνατή μια πραγματική ανάλυση της συγκρότησης και της «απόδοσης» αυτών των επενδύσεων από την άποψη της οικονομικής ανάπτυξης και απασχόλησης, της κοινωνικής συνοχής, της βελτίωσης των συστημάτων υποδομών και των υπηρεσιών, της εξειδίκευσης του αστικού περιβάλλοντος, της συμμετοχής εκπροσώπων όλων των άμεσα ενδιαφερομένων οικονομικών, κοινωνικών και πολιτισμικών φορέων (), της συνοχής μεταξύ κοινοτικών δράσεων και εθνικών, περιφερειακών και τοπικών παρεμβάσεων στον τομέα αυτό.

2.2. Καινοτόμες δράσεις για την περιφερειακή ανάπτυξη και πειραματικά πολεοδομικά σχέδια

2.2.1. Παράλληλα με τη διαμόρφωση νέας κοινοτικής αντίληψης όσον αφορά τη χωροταξία και το ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα, η Επιτροπή εκπονεί το πρόγραμμα καινοτόμων δράσεων 1995-1999 (άρθρο 10 του ΕΤΠΑ) το οποίο χρηματοδοτείται από αποθεματικό αντίστοιχο με το 1 % των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων. Στο πρόγραμμα αυτό καθορίζονται δύο κατευθύνσεις δράσεως: η χωροταξία και η αστική πολιτική.

2.2.2. Η πρώτη, η χωροταξία, καλύπτει την εθνική ή διακρατική διάσταση, ανταποκρίνεται δε σε μια οριζόντια λογική με την οποία καθίσταται δυνατή «η σφαιρική εκτίμηση των επιπτώσεων στο χώρο της εφαρμογής των κοινοτικών πολιτικών και η πρόβλεψη, ειδικότερα, των ενδεχόμενων ολέθριων ή αντίθετων αποτελεσμάτων σε σχέση με το θεμελιώδη στόχο της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής» (). Εξάλλου επισημαίνεται ο πολυκλαδικός χαρακτήρας των δράσεων αυτών και η αναγκαιότητα ύπαρξης σφαιρικής εκτίμησης της παρέμβασης και - κυρίως - των συνεπειών της ().

2.2.3. Το δεύτερο θέμα, τα πειραματικά πολεοδομικά σχέδια, αφορά ειδικότερα την πόλη σχετικά με το «πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται και συγκεντρώνεται η οικονομική ανάπτυξη, η τεχνολογική καινοτομία και οι δημόσιες υπηρεσίες». Ωστόσο αυτή η σειρά δράσεων απευθύνεται κυρίως σε ειδικές θεματικές ενότητες παρά στην πολεοδομική διάρθρωση.

2.2.4. Η σύγκριση των δύο δράσεων καθιστά εμφανή μια κάποια διαφορά κλίμακας: η διάσταση της πολεοδομικής διάρθρωσης στο σύνολό της δεν λαμβάνεται πλήρως υπόψη ούτε στο πλαίσιο της πρώτης δράσης (ιδιαίτερα ευρείας κλίμακας και κυρίως οικονομική) ούτε σε εκείνο της δεύτερης (ιδιαίτερα περιορισμένης κλίμακας ή κλαδικού χαρακτήρα). Η δράση της ΕΕ στον πολεοδομικό τομέα φαίνεται συνεπώς πολύ ευρεία - πέρα από τα πολυάριθμα προγράμματα που αναφέρθηκαν προηγουμένως, την περίοδο 1995-1999 «προβλέπεται η υλοποίηση (ολοκληρωτικά ή εν μέρει) άλλων 130 προγραμμάτων σε αστικό περιβάλλον» ().

3. Οι λόγοι για την ύπαρξη ευρωπαϊκής αστικής πολιτικής

3.1. Οι βασικές πολιτικές αναφορές και η κεντρική θέση της τοπικής ανάπτυξης.

3.1.1. Η πορεία για μια νέα θεώρηση του χώρου και του πολεοδομικού συστήματος έχει τις πολιτικές βάσεις σε δύο έγγραφα τα οποία αποτελούν τον ιδανικό συνδετικό κρίκο μεταξύ της θεώρησης των περιφερειακών και αστικών πολιτικών που εμφανίστηκαν στη δεκαετία του '80 και των νέων προοπτικών δράσης που άρχισαν να αναπτύσσονται στις αρχές της δεκαετίας του '90: το Λευκό Βιβλίο «Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, Απασχόληση. Οι προκλήσεις και η αντιμετώπισή τους για τη μετάβαση στον 21ο αιώνα» και το «Πρόγραμμα πολιτικής και δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για το περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη».

3.1.2. Σύμφωνα με τη νέα θεώρηση, ο χώρος δεν είναι μόνο ο τόπος όπου διαδραματίζονται οι διάφορες παρεμβάσεις ανά τομέα αλλά αποτελεί, συνολικά, το περιβάλλον εφαρμογής των πολιτικών που αποσκοπούν στο να συνδέσουν οικονομική ανάπτυξη, οικονομική και κοινωνική συνοχή, απασχόληση, αξιοποίηση και προστασία της ποιότητας του περιβάλλοντος, κ.λπ. Με τον τρόπο αυτό η τοπική ανάπτυξη αποτελεί θεμελιώδη διάσταση του νέου προτύπου βιώσιμης ανάπτυξης που προτείνεται στο Λευκό Βιβλίο.

3.1.3. Την ίδια κατεύθυνση ακολουθεί και η γνωμοδότηση της ΟΚΕ με θέμα «Οι τοπικές πρωτοβουλίες ανάπτυξης και οι περιφερειακές πολιτικές» όπου αναφέρεται ότι ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της τοπικής ανάπτυξης εδράζεται στην ικανότητα «χρησιμοποίησης όλων των διαθέσιμων τοπικών πόρων» και «ενίσχυσης της αυτόνομης ικανότητας μιας συγκεκριμένης περιοχής να αναζητήσει τη δική της οδό ανάπτυξης» ().

3.2. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των πολιτικών αστικής ανάπτυξης

3.2.1. Σε σχέση με τα χαρακτηριστικά των στρατηγικών τοπικής ανάπτυξης η ιδιαιτερότητα των πολιτικών αστικής ανάπτυξης έγκειται στην ικανότητα ένταξης των στόχων τοπικής ανάπτυξης στους στόχους ανάπτυξης και αναβάθμισης της χωροταξίας, προστασίας του ιστορικού και πολιτιστικού παρελθόντος της πόλης, ταύτισης των πολιτών με την πολεοδομική τους διάρθρωση, κοινωνικής συμμετοχής στις επιλογές που επηρεάζουν την ανάπτυξη και την ποιότητα της ζωής.

3.2.2. Οι πολιτικές αστικής ανάπτυξης «χρησιμοποιούν» συνεπώς τις κλαδικές παρεμβάσεις ως υλικές βάσεις για τη θέση σε λειτουργία συμπληρωματικού σχεδίου ανάπτυξης ή επανεξισορρόπησης το οποίο αποτελεί το προοίμιο σε τοπική βάση, για την επίτευξη των προϋποθέσεων βιώσιμης ανάπτυξης και τη βελτίωση των επιπέδων συνοχής. Η χωροταξία των πόλεων ενδέχεται με τον τρόπο αυτό να καταστεί η βάση της «οικοδόμησης» της συνοχής των διαφόρων ανά τομέα πολιτικών και των διαφόρων επιπέδων διοίκησης (κοινοτικού, εθνικού, περιφερειακού ή τοπικού) καθώς και ο έλεγχος της συμβατότητας και της συνοχής της ανάπτυξης στις τρείς πτυχές της: κοινωνική, οικονομική, περιβαλλοντική ().

3.3. Η ευρωπαϊκή διάσταση των αστικών πολιτικών

3.3.1. Με βάση τα ανωτέρω καθίσταται σαφές ότι οι γενικότερες πτυχές των πολιτικών αστικής ανάπτυξης, αυτές που συνδέονται με την ικανότητα ολοκλήρωσης της οικονομικής ανάπτυξης, της κοινωνικής συνοχής και της ποιότητας του αστικού περιβάλλοντος, έχουν και μια ευρωπαϊκή διάσταση, όχι τόσο επειδή οι παρεμβάσεις στον τομέα αυτό είναι υπερεθνικής κλίμακας όσο διότι οι πολιτικές αστικής ανάπτυξης περιλαμβάνουν αρχές, συντελεστές και όρους στρατηγικής σημασίας για τις προοπτικές ανάπτυξης ολόκληρης της Ευρώπης και για την ποιότητα ζωής των Ευρωπαίων πολιτών.

3.3.2. Συνεπώς, η αναγκαιότητα της ευρωπαϊκής διάστασης στις αστικές πολιτικές δεν απορρέει από την απαίτηση προώθησης των παρεμβάσεων σε έναν συγκεκριμένο τομέα των υποδομών ή βελτίωσης της ποιότητας του αστικού περιβάλλοντος ή ακόμη προστασίας και αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς των ευρωπαϊκών πόλεων. Όλες αυτές οι πτυχές, εξαιρετικά σημαντικές, μπορούν να εξεταστούν σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο σύμφωνα με τη νομοθεσία του κάθε κράτους μέλους.

3.3.3. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η παρουσία ευρωπαϊκής διάστασης στις αστικές πολιτικές απορρέει αντιθέτως από την αναγκαιότητα του προσδιορισμού και την προοδευτική εφαρμογή στρατηγικών ολοκληρωμένης αστικής ανάπτυξης που θα καταστήσουν δυνατή την εφαρμογή θεμελιωδών αρχών στις οποίες βασίζεται η Ευρώπη για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του επόμενου αιώνα. Με αυτήν την έννοια οι πολιτικές ανάπτυξης του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος αποτελούν καθοριστικό παράγοντα για την κοινωνική ανάπτυξη, τη βελτίωση των οικονομικών συνθηκών και, κυρίως, τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής των πολιτών της Ένωσης, εφόσον παρεμβαίνουν σε αστικές περιοχές που έχουν περισσότερες ανάγκες, ανάλογα με τα αιτήματα και τις απαιτήσεις που έχουν διατυπώσει τα κράτη μέλη και οι αυτόνομες περιφέρειες και περιοχές.

3.4. Από τις πόλεις στο ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα

3.4.1. Η ανάγκη ευρωπαϊκής διάστασης των αστικών πολιτικών βασίζεται και σε δευτερεύοντες λόγους. Η Επιτροπή δημοσίευσε πρόσφατα μελέτη όπου φαίνεται ότι, παρά τις έντονες κοινοτικές προσπάθειες, σημαντικός αριθμός ευρωπαϊκών περιοχών στις οποίες σημειώνεται καθυστέρηση ανάπτυξης δεν κατάφεραν να μειώσουν το χάσμα που τις χωρίζει από τις πιο αναπτυγμένες περιοχές (). Παρόμοια συμπεράσματα αναφέρονται στην πέμπτη έκθεση της Επιτροπής για την κοινωνικοοικονομική κατάσταση και για την ανάπτυξη των περιφερειών της Κοινότητας ().

3.4.2. Οι περιφερειακές ανισορροπίες, και κυρίως αυτή που υπάρχει μεταξύ των διαφόρων πόλεων του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος, δημιουργούν σε όλες τις εθνικές αρχές ιδιαίτερα υψηλές δαπάνες όσον αφορά την παροχή ενισχύσεων στις κατά τόπους κοινότητες που δεν είναι σε θέση να καλύψουν την καθυστέρηση της ανάπτυξης.

3.4.3. Μακροπρόθεσμα, η ανάπτυξη που βασίζεται σε ανταγωνισμό που δεν διέπεται από τη συμπληρωματικότητα και τη συνεργασία αποδεικνύεται ανεπαρκής τόσο από κοινωνική όσο και από οκονομική άποψη. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο έγγραφο για τον προϋπολογισμό των οικονομικών δραστηριοτήτων σχετικά με τις αστικές περιοχές αναφέρει, μεταξύ των θεμελιωδών θεμάτων για την ανάπτυξη και την αναβάθμιση των πολεοδομικών διαρθρώσεων «τη μετάβαση σε μια ανταγωνιστική θέση με βάση τη συνεργασία και τη συμπληρωματικότητα μεταξύ διαφορετικών πόλεων» ().

3.4.4. Αν ληφθεί υπόψη η διεθνοποίηση της οικονομίας και η ολοένα και περισσότερο έντονη παρουσία των διακρατικών δικτύων των πόλεων που συνεργάζονται σε σχέδια οικονομικής ανάπτυξης, είναι ανάγκη οι στρατηγικές και οι κατευθύνσεις για συνεργασία και εταιρικές σχέσεις των πόλεων να αναπτυχθούν από κοινού και ταυτόχρονα σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο, ούτως ώστε να μη σημειωθούν αργότερα ανισορροπίες στο ευρωπαϊκό πολεοδομικό οικοσύστημα.

4. Προβλήματα, απαιτήσεις, δυνατότητες δράσης

Με βάση τα ανωτέρω και λαμβανομένων υπόψη των αποτελεσμάτων της συνεδρίασης της ομάδας εργασίας που πραγματοποίηθηκε στη Ρώμη, κατόπιν προσκλήσεως της Γενικής Διεύθυνσης του Υπουργείου Χωροταξικού Συντονισμού και Δημοσίων Έργων, στο πλαίσιο της ιταλικής προεδρίας, στην οποία συμμετείχαν αντιπροσωπείες των κοινωνικών εταίρων, των κεντρικών, περιφερειακών και τοπικών διοικήσεων αρμόδιων για θέματα αστικής πολιτικής καθώς και εκπρόσωποι άλλων ενδιαφερομένων κύκλων, η ΟΚΕ παραθέτει ορισμένα σημεία στρατηγικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη και για τα οποία απαιτείται ειδική κοινοτική δράση ().

4.1. Ανταγωνισμός και συνεργασία: τα δίκτυα των πόλεων και η συνοχή μεταξύ πόλεων

4.1.1. Η διεθνοποίηση της οικονομίας καθιστά τις αστικές κοινότητες περισσότερο ευαίσθητες στον εθνικό και διεθνή ανταγωνισμό και τα αποτελέσματά του τείνουν να είναι πιο άμεσα και πιο έντονα. Εξάλλου, στις χώρες με υψηλό επίπεδο ανάπτυξης, η οικονομική άνθηση δεν συνδέεται άμεσα και αυτόματα με την αύξηση της απασχόλησης, ούτε με την βελτίωση της ποιότητας της ζωής, την κοινωνική ευημερία, τη βελτίωση του περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε.

4.1.2. Στο πλαίσιο αυτό στις στρατηγικές αστικής ανάπτυξης πρέπει να ληφθούν υπόψη τέσσερις διαφορετικοί παράγοντες:

I) η έντονη «έκθεση» των αστικών κοινοτήτων στις συνέπειες που έχει η οικονομία σε τοπικό επίπεδο αποτελεί κίνητρο για καινοτομία και βελτίωση των επιπέδων της ανταγωνιστικότητας, αλλά ταυτόχρονα απαιτεί την ύπαρξη κατάλληλου φάσματος ικανοτήτων διοίκησης, πόρων και επαγγελματικών προσόντων, χωρίς τα οποία οι προοπτικές επιτυχίας είναι ελάχιστες 7

II) το περιθώριο επιτυχίας που βασίζεται μονάχα στην αξιοποίηση των διαθέσιμων τοπικών συντελεστών είναι όλο και πιο μικρό, ενώ αντιθέτως οι νέες τεχνολογίες της πληροφορίας (τηλεματική, τηλεεργασία) καθιστούν δυνατό το συντονισμό και την ένταξη συντελεστών διαφορετικών περιοχών και χωρών σε μια ενιαία στρατηγική ανάπτυξης 7

III) η σταδιακή επιτάχυνση των μετατροπών και των διαδικασιών καινοτομίας θα συμβάλει ενδεχομένως στην ταχεία βελτίωση των επιπέδων του ανταγωνισμού και της ποιότητας ζωής αλλά δημιουργεί σημαντικά προβλήματα προσαρμογής στην ταχύτητα της καινοτομίας 7

IV) η ανάγκη διατήρησης υψηλού επιπέδου αποτελεσματικότητας για τις υποδομές, τα κέντρα παραγωγής, διοίκησης, έρευνας και ανάπτυξης, που αποτελούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τον ανταγωνισμό και την οικονομική ανάπτυξη των πόλεων απαιτεί έντονες επενδύσεις και σαφή καθορισμό των προτεραιοτήτων.

4.1.3. Η ΟΚΕ κρίνει συνεπώς σκόπιμο να ενισχυθεί η δημιουργία δικτύων συνεργασίας εντός του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος, όχι βέβαια για να επιβραδύνει το ρυθμό επιδίωξης της ανταγωνιστικότητας αλλά για να μπορέσει το εν λόγω σύστημα στο σύνολό του να προσανατολιστεί προς την ανάπτυξη που θα βασίζεται στη συμπληρωματικότητα και στην επιδίωξη της ανταγωνιστικότητας, χωρίς την αύξηση του χάσματος, πράγμα το οποίο θα είχε σοβαρές συνέπειες στους πόρους της Κοινότητας και θα συνέβαλλε στην εμφάνιση φαινομένων κοινωνικής και οικονομική αποσύνθεσης (). Στο πλαίσιο αυτό η συνεργασία των ευρωπαϊκών πόλεων αποσκοπεί είτε στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, είτε στη βελτίωση των επιπέδων ανταγωνιστικότητας σε σχέση με τις άλλες αναπτυγμένες χώρες (ΗΠΑ, Ιαπωνία, κ.λπ.) και τις αναπτυσσόμενες χώρες.

4.1.4. Από την άλλη πλευρά, ενόψει της διεύρυνσης της ΕΕ προς τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και δεδομένων των ολοένα και στενότερων αλληλεπιδράσεων μεταξύ των περιφερειών και των πόλεων της Μεσογείου (), σκόπιμο είναι να προβλεφθούν οι ειδικοί όροι παρότρυνσης και ενίσχυσης των εταιρικών σχέσεων με τις πόλεις των ΧΚΑΕ και των τρίτων χωρών της Μεσογείου, αφενός, για να προηγηθεί και να παγιωθεί η συνεργασία με τις χώρες αυτές που μελλοντικά θα αποτελούν τμήμα της Ένωσης και, αφετέρου, για να αντιμετωπιστούν περισσότερο οργανωμένα και συστηματικά οι όροι που θα διέπουν τη συνεργασία μεταξύ των χωρών και των περιφερειών της Λεκάνης της Μεσογείου.

Τέλος, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι σε διάφορες περιπτώσεις οι πόλεις υποδιαιρούνται σε διοικητικές περιφέρειες, μερικές φορές ιδιαίτερα πολυάριθμες. Σε αυτές τις περιπτώσεις η ανάπτυξη μορφών συνεργασίας και διαβούλευσης μεταξύ των διαφόρων τοπικών αρχών που διοικούν τμήματα του ίδιου αστικού περιβάλλοντος είναι απαραίτητη προϋπόθεση που πρέπει να προαχθεί μέσω πειραματικών σχεδίων και διάδοσης εμπειριών που αποδείχτηκαν επιτυχείς.

4.2. Συνεργασία πόλεων

4.2.1. Η γενικευμένη μείωση των δημόσιων πόρων που διατίθενται για παρεμβάσεις στον τομέα των υποδομών και των υπηρεσιών ευνόησε (και σε ορισμένες περιπτώσεις κατέστησε αναγκαία) τη διάδοση εμπειριών συνεργασίας μεταξύ κρατικών οργάνων και ιδιωτών για σχέδια ανάπτυξης των συστημάτων υποδομών και υπηρεσιών τα οποία σχέδια έχουν επιπτώσεις στο σύνολο των αστικών κοινοτήτων.

4.2.2. Γενικότερα η συνεργασία των πόλεων δύναται να ενισχύσει τη διαδικασία συντονισμένου προγραμματισμού της ανάπτυξης που, αν είναι σωστά προσανατολισμένη, αποτελεί παράγοντα στρατηγικής σημασίας για τη διοίκηση αστικής περιφέρειας σε μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από σταδιακή μείωση της παρουσίας του κράτους σε τομείς βασικούς για την ανάπτυξη, την οικονομική και κοινωνική συνοχή, τη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος και την ποιότητα ζωής των πολιτών.

4.2.3. Συνεπώς, η ΟΚΕ επισημαίνει τη σκοπιμότητα προώθησης εξελιγμένων μορφών συνεργασίας των πόλεων με στόχο την εντατικοποίηση του έργου των κεντρικών, περιφερειακών και τοπικών διοικήσεων σε τομείς στρατηγικούς για την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη (βασικές υπηρεσίες, κέντρα ερευνών και καινοτομίας, υποδομές μεταφορών και τηλεπικοινωνιών, αναβάθμιση του περιβάλλοντος και πολεοδομική προστασία των πολιτιστικών αγαθών, με τη συνδρομή πόρων από επαγγελματικούς κύκλους, οργανώσεις και ιδιωτικά πιστωτικά ιδρύματα σε προγράμματα και παρεμβάσεις που είναι προς το συμφέρον της τοπικής αυτοδιοίκησης. Για το σκοπό αυτό φαίνεται ότι μεταξύ των προϋποθέσεων που ευνοούν περισσότερο τη συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το έγκαιρον, η διαφάνεια και η βεβαιότητα της δράσης των δημόσιων διοίκησεων που ασχολούνται με τη χωροταξία.

4.3. Επικουρικότητα

4.3.1. Σε ένα πολεοδομικό σύστημα το οποίο προσπαθεί να οργανωθεί βάσει δικτύων και συνδέσεων πόλεων σε διαπεριφερειακό και διακρατικό επίπεδο, η συνεργασία μεταξύ περιφερειακών και τοπικών διοικήσεων των διαφόρων κρατών θα είναι όλο και πιο συχνή για τον καθορισμό και θέση σε λειτουργία κοινού σχεδίου ανάπτυξης. Σε αυτή την περίπτωση πέρα από τα προβλήματα συνεργασίας που χαρακτηρίζουν ένα δίκτυο πολεοδομικών διαρθρώσεων τίθεται επί πλέον και το πρόβλημα που αφορά τις διαφορές των εθνικών νομοθεσιών και τις διαφορετικές εφαρμογές σε εθνικό επίπεδο της αρχής της επικουρικότητας.

4.3.2. Ως εκ τούτου η ΟΚΕ επισημαίνει τη σκοπιμότητα να λειτουργήσει η ΕΕ ως υποκινητής με βάση τον καθορισμό κατευθύνσεων και την ικανότητα δημιουργίας δικτύου ανταλλαγής εμπειριών σε θέματα διοργανικής συνεργασίας και διαβούλευσης καθώς και αξιολόγησης της αναπαραγωγικότητας και των δυνατοτήτων εμετάλλευσης των εμπειριών αυτών. Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται απαραίτητο η ΕΕ, κατά τη χάραξη των στρατηγικών ανάπτυξης και των κατευθύνσεων δράσης, να λάβει υπόψη της, μέσω κατάλληλων μορφών διαβούλευσης, τις εμπειρίες των Δήμων και των Περιφερειών καθώς και τις κατευθύνσεις που έχουν προτείνει οι ίδιοι και οι οργανώσεις τους.

4.4. Συμμετοχή

4.4.1. Η διεθνοποίηση της οικονομίας συνεπάγεται, όπως είναι γνωστό, μεγαλύτερη έκθεση των αστικών κοινοτήτων στις συνέπειες που έχουν τοπικά τα εθνικά ή διακρατικά προγράμματα ανάπτυξης. Οι σχέσεις που χαρακτηρίζουν αυτές τις παρεμβάσεις και οι προοπτικές τοπικής οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης στις διάφορες πολεοδομικές διαρθρώσεις, καθιστούν ακόμα δυσκολότερη τη συμμετοχή των κοινωνικών και οικονομικών εταίρων και των πολιτών στις επιλογές που αφορούν την κοινωνική, οικονομική, περιβαλλοντική και πολεοδομική ανάπτυξη του χώρου τους. Πράγματι, υπ'αυτές τις προϋποθέσεις:

- οι βασικές πληροφορίες που απαιτούνται για την αξιολόγηση των επιπτώσεων και των συνεπειών τείνουν να γίνονται όλο και πιο περίπλοκες και δεν αφορούν μια μεμονωμένη πολεοδομική διάρθρωση αλλά περιφερειακά υποσυστήματα που αποτελούν το σύνολο των πόλεων στις οποίες η παρέμβαση έχει έμμεσες ή άμεσες συνέπειες 7

- η συμμετοχή πρέπει να γίνεται στο πλαίσιο συστήματος επιλογών και εναλλακτικών λύσεων που δημιουργούνται από κατευθύνσεις και ανάγκες ευρείας κλίμακας και αφορούν διάφορους φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης.

4.4.2. Με βάση τα ανωτέρω, η ΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο η ΕΕ να τονώσει σε τοπικό επίπεδο:

- τη μεγαλύτερη διαφάνεια και την ανάληψη άμεσα από τους Ευρωπαίους πολίτες της ευθύνης των επιλογών που αφορούν την αστική ανάπτυξη 7

- τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού-πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων.

4.4.3. Σκόπιμο είναι επίσης να αναφερθεί ότι η Ευρώπη αποτελεί το σημείο άφιξης σημαντικών μεταναστευτικών ρευμάτων από εξωκοινοτικές χώρες οι πολίτες των οποίων είναι φορείς πολιτισμικών στοιχείων, προσδοκιών και συστημάτων αξιών πολύ διαφορετικών από τα συστήματα που επικρατούν στις κοινότητες υποδοχής. Ο πολυπολιτιστικός χαρακτήρας που κυριαρχεί σε πολλές ευρωπαϊκές περιοχές αποτελεί έναν δυνάμει παράγοντα κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης που, ωστόσο, απαιτεί την εκ των προτέρων ύπαρξη ειδικών μορφών συμμετοχής, ανάλογα με τα διάφορα πολιτιστικά πρότυπα, ικανών να «συνοδεύσουν» τη διαδικασία ένταξης ().

4.4.4. Στο πλαίσιο αυτό η ποιότητα της ενημέρωσης που παρέχεται και η διαφάνεια των διαδικασιών συμμετοχής στις επιλογές αποτελούν καθοριστικό παράγοντα όχι μόνο σε επίπεδο δημοκρατίας αλλά και σε επίπεδο πολυπολιτιστικής ολοκλήρωσης και συνοχής.

4.5. Στρατηγικές ολοκλήρωσης, κατ'εξοχήν οικονομικοί στόχοι και στόχοι κοινωνικής δικαιοσύνης

4.5.1. Λόγω της αυξανόμενης σημασίας των συστημάτων υποδομής και των δικτύων υπηρεσιών για την οικονομική ανάπτυξη, η πόλη τείνει να θεωρείται ολοένα και περισσότερο ως μηχανή για τη δημιουργία περιβάλλοντος ευνοϊκού στον οικονομικό ανταγωνισμό. Η κατάσταση αυτή μπορεί να ωθήσει ορισμένες αρχές να προωθήσουν πολιτικές και παρεμβάσεις με κατ'εξοχήν οικονομικούς στόχους και να θέσει σε δεύτερη μοίρα τις πολιτικές υπέρ της συνοχής, της αλληλεγγύης, της κοινωνικής και πολιτιστικής ανάπτυξης των πολιτών. Με τον τρόπο αυτό ενδέχεται να σημειωθεί αντίφαση μεταξύ οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης, μεταξύ αποτελεσματικότητας και δικαιοσύνης ().

4.5.2. Χωρίς μια στρατηγική ικανή να εκμεταλλευτεί αποτελεσματικά τις συνέπειες των μεμονωμένων παρεμβάσεων στο σύνολο της πολεοδομικής διάρθρωσης και να συνδέει τον ανταγωνισμό με την οικονομική και κοινωνική συνοχή, κάθε δέσμευση πόρων υπέρ της αλληλεγγύης και της ποιότητας του αστικού περιβάλλοντος σημαίνει - τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα - μείωση των πόρων που διατίθενται σε παρεμβάσεις με στόχο την οικονομική αποτελεσματικότητα και τον ανταγωνισμό.

4.5.3. Αντιμετωπίζουμε συνεπώς μια κατάσταση σαφώς διαφοροποιημένη: σε περιπτώσεις ανεπαρκούς ικανότητας καθορισμού και εφαρμογής στρατηγικών ολοκληρωμένης αστικής ανάπτυξης οι κατ`εξοχήν οικονομικοί στόχοι καθώς και οι στόχοι κοινωνικής δικαιοσύνης τείνουν να εναλλάσσονται 7 αντιθέτως, σε περιπτώσεις υψηλού επιπέδου ικανότητας χάραξης και εφαρμογής στρατηγικών εκ μέρους των τοπικών αρχών, οι κατ'εξοχήν οικονομικοί στόχοι καθώς και οι στόχοι κοινωνικής δικαιοσύνης είναι εφικτοί με τη διαχείριση και την αξιοποίηση των άμεσων και έμμεσων επιπτώσεων των παρεμβάσεων (διαχείριση των εξωγενών συντελεστών) ().

4.5.4. Ελλείψει πολιτικών στήριξης και συνοδευτικών μέτρων των πολεοδομικών δομών που σημειώνουν καθυστέρηση στην ανάπτυξη, ή έχουν μειωμένες δυνατότητες χάραξης και διαχείρισης στρατηγικών ολοκληρωμένης αστικής ανάπτυξης, η ανωτέρω κατάσταση ενδεχομένως να ενισχύσει τις εσωτερικές ανισσορροπίες στο ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ πεπεισμένη ότι ο πρωταρχικός στόχος της αστικής ανάπτυξης είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών, εκφράζει την επιθυμία για τη θέσπιση διττού συστήματος αναφορών και κατευθύνσεων.

- Αφενός, κρίνεται σκόπιμη η ενίσχυση της ικανότητας συντονισμού των αρχών που είναι αρμόδιες για τον ανταγωνισμό και των αρχών που είναι αρμόδιες για την οικονομική και κοινωνική συνοχή σε σχέδια ολοκληρωμένης αστικής ανάπτυξης, είτε μέσω της διαδικασίας κατάρτισης είτε μέσω της προώθησης μελετών και πειραματικών σχεδίων.

- Αφετέρου, κρίνεται σκόπιμη η δημιουργία δικτύων ελέγχου, αντιπαράθεσης και αξιολόγησης των τεχνικών, των τρόπων και των αποτελεσμάτων των πολιτικών αυτών στα διάφορα αστικά περιβάλλοντα καθώς και της διάδοσης των εμπειριών που αποδείχτηκαν περισσότερο επιτυχείς.

4.6. Αειφόρος ανάπτυξη και κοινωνική συνοχή σε αστική κλίμακα

4.6.1. Προς αυτή την κατεύθυνση υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα επίτευξης των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την αειφόρο ανάπτυξη σε αστική κλίμακα. Η ΟΚΕ θεωρεί πράγματι ότι μακροπρόθεσμα μη ολοκληρωμένες πολιτικές ανάπτυξης, οι οποίες άλλοτε αποσκοπούν σε κατ'εξοχήν οικονομικούς στόχους και άλλοτε σε στόχους κοινωνικής συνοχής ή σε στόχους για την ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος, συνεπάγονται υψηλές δαπάνες τις οποίες δεν μπορούν να αντέξουν ολοένα και περισσότερα κράτη μέλη.

4.6.2. Η βιωσιμότητα της ανάπτυξης σε αστικό περιβάλλον συνεπάγεται όχι μόνο περιβαλοντικές πτυχές αλλά και οικονομικές και κοινωνικές που συνιστούν συμπληρωματικά στοιχεία ενός ενιαίου σχεδίου. Για το λόγο αυτό, η ΟΚΕ εκτιμά ότι η υπέρβαση των σημαντικών κοινωνικών και οικονομικών ανισσορροπιών καθώς και της πολεοδομικής και περιβαλλοντικής υποβάθμισης που σημειώνονται σε ευρύ τμήμα του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος συνδέεται άμεσα με τον καθορισμό και την υλοποίηση των σχεδίων αστικής ανάπτυξης τα οποία αποσκοπούν στην εφικτότητα και τη δημιουργία των οικονομικών, διοικητικών και τεχνικών προϋποθέσεων για τη βελτίωση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής και της ποιότητας του περιβάλλοντος. Για το σκοπό αυτό, καθίσταται σαφής η αναγκαιότητα εκπόνησης πειραματικών σχεδίων ή ανταλλαγής εμπειριών που, δεδομένων των ιδιαιτεροτήτων και των έντονων διαφορών που χαρακτηρίζουν τις πολεοδομικές διαρθρώσεις του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος, ευνοούν την επίτευξη των προϋποθέσεων αειφόρου ανάπτυξης σε αστικό περιβάλλον.

4.6.3. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται επίσης και οι πολιτικές περιφερειακής επαναδιευθέτησης που ευνοούν την ισσόροπη κατανομή των υπηρεσιών και των υποδομών καθώς και τη βελτίωση της ποιότητας του αρχιτεκτονικού περιβάλλοντος του αστικού χώρου με στόχο τη μείωση και, πιθανόν, την εξάλειψη, των συνθηκών εγκατάλειψης της κοινωνικής και περιβαλλοντικής υποβάθμισης που σημειώνονται σταδιακά στα κέντρα των πόλεων, στις πόλεις δορυφόρους και στα μεγάλα προάστια ().

4.7. Αστική ανάπτυξη και απασχόληση

4.7.1. Υπενθυμίζεται επίσης ότι στις αστικές περιοχές σημειώνεται το μεγαλύτερο ποσοστό ανεργίας και αν μεν αληθεύει ότι δεν υπάρχει αυτόματη σχέση μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης, αφενός, και αύξησης της απασχόλησης/βελτίωσης των επιπέδων κοινωνικής συνοχής/βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αφετέρου, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι, μακροπρόθεσμα, δεν μπορεί να υπάρξει αύξηση της απασχόλησης και βελτίωση της ποιότητας ζωής χωρίς οικονομική ανάπτυξη και, κατά συνέπεια, χωρίς τη βελτίωση των επιπέδων ανταγωνιστικότητας και μέσης παραγωγικότητας που χαρακτηρίζουν την αστική περιοχή.

4.7.2. Κρίνεται, ωστόσο, σκόπιμο να επισημανθεί ότι η αύξηση της απασχόλησης προϋποθέτει ικανότητα ολοκλήρωσης δύο διαφορετικών τύπων πολιτικών. Από τη μια πλευρά είναι απαραίτητη η δημιουργία περιβάλλοντος ευνοϊκού για την άσκηση νέων οικονομικών δραστηριοτήτων ή ανάπτυξης των υφιστάμενων δραστηριοτήτων είτε έμμεσα (με βάση την ποιότητα των υποδομών και των υπηρεσιών, τους όρους πρόσβασης και μετακίνησης, το αστικό περιβάλλον, την ασφάλεια) είτε άμεσα, με τη χρησιμοποίηση του φάσματος των ευκαιριών που παρέχει στις επιχειρήσεις η πόλη.

4.7.3. Από την άλλη πλευρά, απαιτείται ο προσανατολισμός των δυνατοτήτων οικονομικής ανάπτυξης προς μορφές, τομείς και τρόπους που θα αυξήσουν την προσφορά εργασίας ανάλογα με τη ζήτηση. Η ΟΚΕ επιθυμεί κυρίως τη σύνταξη αποτελεσματικής εκθέσεως για την απασχόληση που καθορίζεται άμεσα από τις παρεμβάσεις για την αναβάθμιση και αναδιοργάνωση των πόλεων, τη βελτίωση των συνθηκών ανταγωνιστικότητας του συστήματος των επιχειρήσεων που εξαρτάται από τις εν λόγω παρεμβάσεις, και τις επιπτώσεις στην απασχόληση που ενδεχόμενως έχει η εγκατάσταση νέων παραγωγικών μονάδων.

4.8. Διαδικασία της αστικής αξιολόγησης και κοινωνική συνοχή

4.8.1. Οι αιτίες της συμφόρησης, της μόλυνσης, της βιομηχανικής παρακμής, της κοινωνικής περιθωριοποίησης πολλών πόλεων συνδέονται με την αυξανόμενη ανταγωνιστικότητα μεταξύ των κοινωνικών ομάδων και των τοπικών αρχών, με την κρίση των δημόσιων οικονομικών, με τα υψηλά ποσοστά ανεργίας, με την αυξανόμενη διαφορά μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών και με τη μετανάστευση στις ευρωπαϊκές πόλεις πολιτών από τρίτες αναπτυσσόμενες χώρες.

4.8.2. Σε αυτό το πλαίσιο - και ενώ καθίσταται ολοένα δυσχερέστερη η εξεύρεση των χρηματοοικονομικών πόρων του δημοσίου που απαιτούνται για τη διασφάλιση σε όλους τους πολίτες ενδεδειγμένων προτύπων στον τομέα των υπηρεσιών και των υποδομών - παρατηρείται η τάση να δημιουργούνται προνομιούχες περιοχές, ορισμένες φορές σε ιδιωτική βάση, όπου παρέχεται ποιότητα αστικού περιβάλλοντος και επίπεδο υπηρεσιών που δεν συναντώνται αλλού. Κατ'αυτόν τον τρόπο, υπάρχει κίνδυνος να χάσει η πόλη τη συνεκτικότητά της, να ευνοηθεί η διάσπαση των πολιτών σε εντελώς ξεχωριστές κοινωνικές ομάδες και, κυρίως, να εκλείψει ο χαρακτήρας της πόλης ως τόπου επίτευξης και ενίσχυσης της πολιτισμικής ταυτότητας, της κοινωνικής ανάπτυξης, της διατήρησης της ιστορικής μνήμης και της διαμόρφωσης των ικανοτήτων των πολιτών, από άποψη τεχνικών και διαχείρισης.

4.8.3. Στην πραγματικότητα, η πολεοδομική ανάπτυξη δημιουργεί και αναδιανέμει τον πλούτο. Η ανάπτυξη υποδομών, δημοσίων υπηρεσιών και ικανοτήτων όσον αφορά τις τεχνικές και τη διαχείριση συμβάλλει στη σταδιακή αξιοποίηση της πόλης. Επομένως, οι παρεμβάσεις στον τομέα των υποδομών και της επαναξιοποίησης του αστικού περιβάλλοντος συμβάλλουν σε μια διαδικασία πολλαπλασιασμού και ανακατανομής των αξιών και της ποιότητας ζωής στις πόλεις, με τη μορφή της βελτίωσης των υπηρεσιών, των υποδομών, των συνθηκών μετακίνησης, της ποιότητας της αρχιτεκτονικής και του περιβάλλοντος.

4.8.4. Σε πολυάριθμες περιπτώσεις πόλεων, η προαναφερθείσα διαδικασία ευνοεί την ομοιογενή ανάπτυξη της κοινωνίας στο σύνολό της. Σε άλλες περιπτώσεις, οι εν λόγω μηχανισμοί ανακατανομής δεν λειτουργούν εξίσου ικανοποιητικά, με αποτέλεσμα η διαδικασία πολεοδομικής ανάπτυξης και αναδιάρθρωσης να οδηγεί τα πιο ευάλωτα κοινωνικά στρώματα στην περιθωριοποίηση και τη φτώχεια.

4.8.5. Σε συνάρτηση με αυτό το ενδεχόμενο, η ΟΚΕ κρίνει σκόπιμο να καταβληθεί προσπάθεια για τον καθορισμό συστήματος κριτηρίων και προσανατολισμών για την αποτελεσματική και δίκαιη συμμετοχή τόσο στο κόστος της πολεοδομικής ανάπτυξης όσο και στα οφέλη που αυτή συνεπάγεται. Για το σκοπό αυτό, φαίνεται ότι είναι κεφαλαιώδους σημασίας να ενθαρρυνθεί η βελτίωση της ποιότητας της αρχιτεκτονικής στις πόλεις, να προαχθούν οι πολιτισμικές ανταλλαγές και η ανταλλαγή εμπειριών όσον αφορά τις αποτελεσματικότερες παρεμβάσεις ενόψει της πολεοδομικής και αρχιτεκτονικής επαναξιοποίησης των πόλεων, καθώς και να διασφαλισθεί η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στις αναπτυξιακές επιλογές, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως.

4.8.6. Ειδικότερα, η ΟΚΕ εκφράζει την επιθυμία να προαχθεί μια προσπάθεια ευρείας ευαισθητοποίησης σε κοινοτική κλίμακα όσον αφορά τα εξής:

Ι) τις απαιτήσεις ποιότητας του αστικού περιβάλλοντος (δυνατότητες εργασίας, ποιότητα των υπηρεσιών στον τομέα του περιβάλλοντος, συνθήκες πρόσβασης και μετακίνησης, κ.λπ.) οι οποίες θα πρέπει να διασφαλίζονται σε όλους τους πολίτες 7

ΙΙ) τα πλέον αποτελεσματικά μέσα στον πολεοδομικό, οικονομικό και διοικητικό τομέα για την κινητοποίηση συστηματικών διαδικασιών επαναξιοποίησης των πόλεων, σύμφωνα με τις προαναφερθείσες απαιτήσεις 7

ΙΙΙ) τα είδη δράσεων που δύνανται να ευνοήσουν μια ισόρροπη κοινωνική ανακατανομή των οικονομικών αποτελεσμάτων και των ωφελημάτων που πηγάζουν από τις παρεμβάσεις για την πολεοδομική επαναξιοποίηση.

4.8.7. Για όλους αυτούς τους λόγους, η ΟΚΕ εκτιμά ότι είναι αναγκαίο να καθορισθούν κριτήρια και προσανατολισμοί με στόχο να διευκολυνθεί η σταδιακή μετάβαση από τις στρατηγικές στήριξης των περιθωριακών ζωνών των πόλεων - οι οποίες έχουν κατά κανόνα επικουρικό χαρακτήρα - προς μια ισόρροπη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

5. Προτάσεις

5.1. Οι παρατηρήσεις που εκτέθηκαν ανωτέρω προϋποθέτουν να ενισχυθεί αποφασιστικά η κοινοτική δέσμευση στον πολεοδομικό τομέα, από άποψη προγραμμάτων, οργάνωσης και χρηματοδότησης. Για το σκοπό αυτό, η ΟΚΕ προτείνει:

Ι) να αναλάβει η Ευρωπαϊκή Ένωση περισσότερες δεσμεύσεις έναντι των πρότυπων πολεοδομικών προγραμμάτων (καινοτόμες δράσεις δυνάμει του άρθρου 10 του ΕΤΠΑ), προσδίδοντας σε αυτή τη γραμμή δράσης συστηματικό πειραματικό χαρακτήρα και προσανατολίζοντάς την με αποφασιστικότητα προς την κατεύθυνση προγραμμάτων για τη συνολική πολεοδομική ανάπτυξη και την ενίσχυση της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής τόσο εντός όσο και μεταξύ των διαφόρων ευρωπαϊκών πόλεων 7

ΙΙ) να διαφοροποιηθούν οι στόχοι (και οι δράσεις) των διαρθρωτικών ταμείων - ανάλογα με τα αποτελέσματα της προαναφερθείσας πειραματικής δράσης και λαμβανομένης υπόψη της έντονης επίδρασης που ασκεί η κατάσταση της πόλης στις γενικές συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής συνοχής - και να γίνει απαραιτήτως διάκριση μεταξύ μιας δράσης κυρίως οικονομικής φύσεως, εστιασμένης στον περιορισμό του χάσματος μεταξύ των περιφερειών, και μιας δράσης επικεντρωμένης στην πολεοδομική ανάπτυξη, βασισμένης στον καθορισμό και στην υλοποίηση προγραμμάτων για την ολοκληρωμένη πολεοδομική ανάπτυξη και εστιασμένης στη μείωση των κοινωνικών, πολιτισμικών, περιβαλλοντικών, πολεοδομικών και οικονομικών ανισοτήτων που παρατηρούνται σε όλες τις πόλεις 7

ΙΙΙ) να διασφαλισθεί ο οργανικός συντονισμός των δύο γραμμών δράσης που εκτέθηκαν ανωτέρω 7

IV) να προσδοθεί, ει δυνατόν, εναλλακτική μορφή στα προγράμματα για την πολεοδομική ανάπτυξη: να λάβουν, δηλαδή, είτε τη μορφή μέσου για την κινητοποίηση μιας σφαιρικής διαδικασίας με στόχο τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, της απασχόλησης, των υπηρεσιών και της μετακίνησης, καθώς και του περιβάλλοντος και της αρχιτεκτονικής των πόλεων είτε τη μορφή μέσου για την επίτευξη των συνθηκών προσέγγισης δράσεων και τομεακών προγραμμάτων, στα πλαίσια ενός ολοκληρωμένου προτύπου πολεοδομικής ανάπτυξης 7

V) να ενθαρρυνθούν διαδικασίες και μέσα για τη μελέτη των χωροταξικών και πολεοδομικών επιπτώσεων όλων των προγραμμάτων παρέμβασης που άπτονται, άμεσα ή έμμεσα, της πόλης 7

VI) να επιτευχθεί συνοχή μεταξύ των ιδιαίτερων στόχων των προγραμμάτων για την πολεοδομική ανάπτυξη και ενός συνόλου επιδιώξεων κοινωνικοοικονομικής φύσεως, με σκοπό τη διασφάλιση των καλύτερων δυνατών αποτελεσμάτων όσον αφορά την καταπολέμηση της ανεργίας, την ενσωμάτωση των μη κοινοτικών πολιτών, την εναντίωση σε φαινόμενα περιθωριοποίησης των ευπαθέστερων κοινωνικών στρωμάτων, καθώς και την υπερνίκηση της υποβάθμισης του αστικού περιβάλλοντος, φαινομένων που μπορούν να απειλήσουν σοβαρά την κοινωνική συνοχή () 7

VII) να προβλεφθεί, στο πλαίσιο της νέας γραμμής δράσης των διαρθρωτικών ταμείων στον πολεοδομικό τομέα, μια ειδική δράση για την προώθηση της σύμπραξης μεταξύ ευρωπαϊκών πόλεων και πόλεων των ΧΚΑΕ και των τρίτων μεσογειακών χωρών, με στόχο να ενισχυθεί περαιτέρω η συνεργασία για τη δημιουργία δικτύων μεταξύ των ευρωπαϊκών πολεοδομικών συστημάτων και των αντίστοιχων συστημάτων των γειτονικών χωρών, καθώς και να διευκολυνθεί η ένταξη τόσο των πόλεων της Ανατολικής Ευρώπης όσο και εκείνων που βρίσκονται στη νότια πλευρά της λεκάνης της Μεσογείου στο ευρωπαϊκό δίκτυο οικονομικών επαφών 7

VIII) να αναληφθεί ενεργός δράση για την προαγωγή μιας «οριζόντιας» και σφαιρικής προσέγγισης στο πλαίσιο των διαφόρων προγραμμάτων και παρεμβάσεων που αφορούν την πόλη και να δημιουργηθεί, για το σκοπό αυτό, ένα βήμα μεταξύ ΕΕ, κρατών μελών, περιφερειών, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, κοινωνικών εταίρων και άλλων ενδιαφερομένων φορέων, για τον καθορισμό και τη σταδιακή υλοποίηση των στρατηγικών παρέμβασης της ΕΕ στον πολεοδομικό τομέα 7

IX) να χρησιμοποιηθεί το Σχέδιο για την Ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Χώρου και ως κοινό και εναρμονισμένο μέσο (μεταξύ ΕΕ, κρατών μελών, περιφερειακών και τοπικών αρχών και κοινωνικών εταίρων) για την ανάλυση, την αξιολόγηση και την υλοποίηση μιας σφαιρικής στρατηγικής της Ένωσης όσον αφορά το ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα 7

X) να αυξηθεί, σημαντικά η δέσμευση της ΕΕ στον τομέα της πολεοδομικής ανάπτυξης και ιδίως όσον αφορά την κοινωνική και οικονομική συνοχή εντός και μεταξύ των πόλεων (), στα πλαίσια των διαρθρωτικών ταμείων 7

5.2. Όσον αφορά τη συνοχή, κρίνεται εξάλλου αναγκαίο να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και να χορηγηθεί ειδική χρηματοδότηση στις αστικές περιοχές των περιφερειών που παρουσιάζουν αναπτυξιακή καθυστέρηση, όπου επικρατούν ιδιαίτερα δυσμενείς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες με κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σαφώς κατώτερο του ευρωπαϊκού μέσου όρου και εξαιρετικά υψηλά ποσοστά ανεργίας. Πράγματι, στις πόλεις αυτές παρατηρούνται οι ανισότητες και οι ελλείψεις που χαρακτηρίζουν γενικώς όλες τις περιοχές του στόχου 1, με αποτέλεσμα οι κοινωνικές αποκλίσεις να είναι σημαντικότατες και ο κίνδυνος κοινωνικής περιθωριοποίησης ιδιαίτερα αυξημένος. Κατά συνέπεια, για την αντιμετώπιση αυτών των καταστάσεων, εκτιμάται ότι η κοινοτική δράση που αποβλέπει στην ενίσχυση της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής πρέπει να διαπνέεται από εξαιρετική ένταση, καθώς και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να διενεργήσει συγκεκριμένο και εκτεταμένο έλεγχο στις περιοχές αυτές, προκειμένου να καθορισθούν με σαφήνεια τόσο οι συνθήκες και τα αίτια που ευθύνονται για τα κοινωνικά προβλήματα όσο και οι δυνητικές δράσεις για την επανεξισορρόπηση της κατάστασης.

5.3. Εξάλλου, η ΟΚΕ εκτιμά ότι για την έμπρακτη υλοποίηση των προαναφερθέντων στόχων πρέπει να πληρούνται τρεις ακόμη προϋποθέσεις:

i) δεδομένου ότι η σφαιρική συνοχή των δράσεων και των προγραμμάτων που τίθενται σε εφαρμογή στο εσωτερικό της ίδιας πολεοδομικής διάρθρωσης συνιστά βασικό παράγοντα τόσο για την επιτυχία τους όσο και για την επίτευξη υψηλού επιπέδου κοινωνικής και οικονομικής απόδοσης των διατιθέμενων πόρων, καθίσταται αναγκαίο να εξασφαλισθεί η άμεση συμμετοχή των περιφερειακών και τοπικών αρχών και των κοινωνικών εταίρων στον καθορισμό των αναπτυξιακών κατευθύνσεων, καθώς και η σαφής και άμεση ανάληψη των καθηκόντων τους για τη διασφάλιση πλήρους συνοχής μεταξύ των προγραμμάτων πολεοδομικής ανάπτυξης που προωθεί η ΕΕ και των δράσεων που αναλαμβάνουν αυτόνομα οι κεντρικές κυβερνήσεις και οι τοπικές αρχές.

ii) δεδομένου ότι η δράση για την πολεοδομική ανάπτυξη - σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν - έχει εξαιρετικά καινοτόμο χαρακτήρα, είναι απαραίτητο να παρασχεθούν στην Επιτροπή αυξημένες αρμοδιότητες για την επιλογή προσανατολισμού κατά τον καθορισμό όχι μόνον των στόχων και των προϋποθέσεων επιλεξιμότητας, αλλά και των διαρθρωτικών χαρακτηριστικών των προγραμμάτων πολεοδομικής ανάπτυξης. Ειδικότερα, ευκταίο θα ήταν να διαμορφώσει η Επιτροπή κατευθυντήριες γραμμές όσον αφορά το ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα και τις αναπτυξιακές στρατηγικές, στο πλαίσιο των αρχών της επικουρικότητας, της συνεργασίας και της σύμπραξης, της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής και της επανεξισορρόπησης του ευρωπαϊκού πολεοδομικού συστήματος.

iii) δεδομένου, τέλος, ότι οι γνώσεις στον κοινωνικοοικονομικό, πολεοδομικό, και περιβαλλοντικό τομέα καθώς και σε θέματα υποδομών των πόλεων είναι εντελώς ανεπαρκείς και δεν παρέχουν δυνατότητα ελέγχου των αποτελεσμάτων των δράσεων που ανελήφθησαν, καθίσταται απολύτως αναγκαίο να δημιουργήσει η ΕΕ ένα σύστημα ανταλλαγής εμπειριών που να επιτρέπει στις πόλεις καθώς και στους κοινωνικούς εταίρους να γνωρίσουν τις πρωτοβουλίες και τις εμπειρίες σε θέματα διακυβέρνησης και να αξιολογούν τα όρια και τις δυνατότητές τους, να υλοποιούν διαφόρων ειδών δραστήριες συμπράξεις, καθώς και να συνεργάζονται ενεργά για τη βαθμιαία ανάπτυξη ολοένα και πιο βελτιωμένων και αποτελεσματικών στρατηγικών παρέμβασης.

5.4. Επιπλέον, δεδομένου ότι τα προγράμματα πολεοδομικής ανάπτυξης εμφανίζονται ως ιδιαίτερη γραμμή δράσης στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων, η ΟΚΕ εκτιμά ότι πρέπει να επιβεβαιωθεί η υποχρέωση εξασφάλισης, εκ μέρους κάθε κράτους μέλους, των συνθηκών, των μέσων και των διαδικασιών που απαιτούνται προκειμένου να διευκολυνθεί η συνειδητή και αποτελεσματική συμμετοχή των κοινωνικών και οικονομικών εταίρων στη διαμόρφωση και διαχείριση προγραμμάτων πολεοδομικής ανάπτυξης, σύμφωνα με όσα ορίζει ρητώς το άρθρο 4 του κανονισμού των διαρθρωτικών ταμείων.

5.5. Όσον αφορά το ζήτημα του κατά πόσον είναι σκόπιμο ή όχι να συσταθεί πρωτοβάθμια νομική δικαιοδοσία της ΕΕ στον εν λόγω τομέα, αφενός, η ΕΤΠ έκρινε ότι δικαιούται να θέσει το πρόβλημα της αναθεώρησης της Συνθήκης υποδεικνύοντας τα σημεία που πρέπει να αναθεωρηθούν και, αφετέρου, δεν χωρεί αμφιβολία ότι είναι ήδη δυνατό να αναληφθεί επί του παρόντος συστηματικότερη και αποτελεσματικότερη δράση εντός του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου. Εξάλλου, υπενθυμίζεται ότι το 1999 θα αναθεωρηθούν οι κανονισμοί των διαρθρωτικών ταμείων και η ΟΚΕ αναγνωρίζει, επ'αυτού, ότι απαιτείται στενή και οργανική σύνδεση μεταξύ του καθορισμού των νέων γραμμών δράσης για το ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα και της προαναφερθείσας αναθεώρησης των διαρθρωτικών ταμείων.

5.6. Τέλος, η ΟΚΕ διερωτάται μήπως θα ήταν σκόπιμο να θεσπισθεί ρητώς η εφαρμογή μιας νέας και συστηματικότερης στρατηγικής στον πολεοδομικό τομέα δια της ενσωμάτωσης σαφούς σχετικής αναφοράς στη Συνθήκη, και συγκεκριμένα στα άρθρα 130 Α και 130 Γ.

6. Τομείς παρέμβασης κατά προτεραιότητα

6.1. Όσον αφορά την κατάσταση των ευρωπαϊκών πόλεων, η ΟΚΕ αναφέρει ως παράδειγμα δύο τομείς παρέμβασης κατά προτεραιότητα: το σύστημα μετακίνησης στις πόλεις και το αστικό περιβάλλον.

6.2. Το σύστημα μετακίνησης στις πόλεις

6.2.1. Σχετικά με το σύστημα μετακίνησης στις πόλεις η ΟΚΕ επισημαίνει ότι, στον εν λόγω τομέα, η Κοινότητα οφείλει να προσπαθήσει να αντιπαρέλθει τη συνήθη διάκριση μεταξύ χωροταξικού ελέγχου και ελέγχου της μετακίνησης και να προωθήσει ολοκληρωμένα πρότυπα (), προκειμένου να διασφαλισθούν τα εξής:

- ικανοποιητικές συνθήκες πρόσβασης στις υπηρεσίες, στους χώρους αναψυχής, στην απασχόληση και στην παιδεία για όλους τους πολίτες και ιδιαίτερα για τα ευπαθέστερα κοινωνικά στρώματα 7

- κυκλοφοριακό σύστημα το οποίο να παρέχει επίπεδα ασφάλειας πολύ υψηλότερα από τα υπάρχοντα () 7

- μικρότερη επιβάρυνση του περιβάλλοντος σε σχέση με την παρούσα κατάσταση, η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλή ατμοσφαιρική ρύπανση και ηχορύπανη, καθώς και από τεράστια υποβάθμιση της ποιότητας του αστικού περιβάλλοντος και των συνθηκών διαβίωσης στις πόλεις.

6.2.2. Επ'αυτού, η ΟΚΕ εκτιμά ότι πρέπει να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες για τον καθορισμό και τη διάδοση μορφών αστικής οργάνωσης και οργάνωσης της εργασίας οι οποίες, αφενός, να απαιτούν λιγότερες μετακινήσεις χωρίς να μειώνουν τις δυνατότητες πρόσβασης και, αφετέρου, να παρεμποδίζουν τη διαρκή «διάβρωση» των αστικών χώρων που διατίθενται στους πολίτες προς χάριν των χώρων κυκλοφορίας και στάθμευσης των οχημάτων ιδιωτικής χρήσεως. Για το σκοπό αυτό, κρίνεται απολύτως αναγκαίο να προαχθεί η ανάπτυξη και διάδοση μεγαλύτερης ολοκλήρωσης στον τομέα των τηλεπικοινωνιών και της τηλεματικής, στο πλαίσιο της παραγωγικής διαδικασίας και της παροχής υπηρεσιών, προκειμένου να ξεκινήσει μια προσπάθεια για τη μείωση της «αναγκαίας κυκλοφορίας» ().

6.2.3. Ειδικότερα, θα ήταν σκόπιμο να προαχθούν και να υποστηριχθούν προγράμματα πολεοδομικής ανάπτυξης με τους ακόλουθους στόχους: μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και της κυκλοφοριακής συμφόρησης αποθαρρύνοντας τη μετακίνηση με ιδιωτικά αυτοκίνητα προς όφελος των μαζικών μεταφορών με οχήματα που κινούνται πάνω σε σιδηροτροχιές 7 βελτίωση της μέσης πρόσβασης σε μια περιοχή, με επακόλουθη βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών και πολεοδομική αξιοποίηση 7 χρήση των οικονομικών πόρων που προκύπτουν από την πολεοδομική αξιοποίηση για τη χρηματοδότηση παρεμβάσεων με σκοπό τη βελτίωση των υπηρεσιών και των υποδομών 7 βελτίωση των δυνατοτήτων σύνδεσης των επιχειρήσεων με τα κέντρα έρευνας και καινοτομίας, μέσω και της τηλεματικής, με έμμεσο αποτέλεσμα την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και των προοπτικών απασχόλησης 7 υλοποίηση διαφόρων συμπράξεων στον πολεοδομικό τομέα, οι οποίες να διαθέτουν τόσο χρηματοοικονομικούς πόρους όσο και οργανωτικά, επαγγελματικά και δημιουργικά ιδιωτικά μέσα.

6.2.4. Κατ'αυτόν τον τρόπο, η δράση για τη μετακίνηση στις πόλεις παύει να έχει τομεακό χαρακτήρα και μετατρέπεται σε μέσο μιας σφαιρικής στρατηγικής, στο πλαίσιο της οποίας η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της ανταγωνιστικότητας του τοπικού παραγωγικού συστήματος και η βελτίωση της ποιότητας ζωής καθίστανται συμπληρωματικές συνιστώσες ενός ενιαίου σχεδίου.

6.3. Το αστικό περιβάλλον

6.3.1. Όσον αφορά το αστικό περιβάλλον - και σε συνάρτηση με το γεγονός ότι η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και το πολεοδομικό έλλειμμα τείνουν να επικεντρώνονται σε οριοθετημένες αστικές περιοχές, να επιτείνουν τις συνθήκες κοινωνικής και οικονομικής περιθωριοποίησης και να περιορίζουν δραστικά τις προοπτικές απασχόλησης και προόδου των ευπαθέστερων κοινωνικών στρωμάτων - η ΟΚΕ εκτιμά ότι μεταξύ των παρεμβάσεων κατά προτεραιότητα πρέπει να συμπεριληφθεί η επαναξιοποίηση των εξαιρετικά υποβαθμισμένων αστικών περιοχών και, κυρίως, ο προσδιορισμός τόσο των συγκεκριμένων αιτίων που ευθύνονται για την κατάσταση αυτή όσο και των παρεμβάσεων που απαιτούνται προκειμένου να ξεκινήσει μια συστηματική διαδικασία επαναξιοποίησης των εν λόγω περιοχών.

6.3.2. Από αυτή την άποψη, ο στόχος δεν μπορεί ασφαλώς να αρκεστεί στην εξυγίανση των κτιρίων ή στην πολεοδομική αναμόρφωση, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις περιορίζονται στη μετατόπιση των περιθωριακών κοινωνικών στρωμάτων, αναπαράγοντας απλώς τις ίδιες συνθήκες εξαθλίωσης και απομόνωσης σε άλλες περιοχές. Αντίθετα, θα πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια για την αντιμετώπιση των κοινωνικών, οικονομικών, επαγγελματικών και πολιτισμικών αιτίων που προκαλούν την κοινωνική και πολεοδομική περιθωριοποίηση.

6.3.3. Η μετάθεση της προσοχής από τα αποτελέσματα (υποβάθμιση των κτιρίων και του αστικού περιβάλλοντος, ανεργία, κοινωνική περιθωριοποίηση) στις αιτίες (απουσία δυνατοτήτων απασχόλησης, ευάλωτα και ανεπαρκή πολιτισμικά πρότυπα, έλλειψη εισοδημάτων) προϋποθέτει απαραιτήτως μηχανισμούς πολεοδομικής ανάπτυξης και κατανομής των ωφελημάτων που προκύπτουν από το σύστημα υπηρεσιών, υποδομών, μεταφορών, κ.λπ.

6.3.4. Σε αυτό το πλαίσιο, το ολοκληρωμένο πρόγραμμα πολεοδομικής επαναξιοποίησης πρέπει να αποσκοπεί πρωτίστως στην αναπροσαρμογή των επενδύσεων και των πολιτικών που αφορούν γενικώς την πόλη, στην επίτευξη ευρείας συναίνεσης σε επίπεδο θεσμών (τοπικό, περιφερειακό, εθνικό, κοινοτικό), στον προσδιορισμό αναπτυξιακών μεθόδων σύμφωνων προς τους στόχους της σταθερότητας, της συνοχής και της κοινωνικής ισότητας, στη διαμόρφωση ολοκληρωμένου συστήματος παρεμβάσεων ικανού να προωθήσει τη μετάβαση σε πιο ισόρροπες μορφές πολεοδομικής ανάπτυξης και, τέλος, στη διασφάλιση των προϋποθέσεων που απαιτούνται - από πολιτικής, διοικητικής, τεχνικής και χρηματοδοτικής πλευράς - για την υλοποίηση τέτοιου είδους παρεμβάσεων.

6.3.5. Το ολοκληρωμένο αναπτυξιακό πρόγραμμα για την επαναξιοποίηση του αστικού περιβάλλοντος, όπως εκτέθηκε ανωτέρω, ανταποκρίνεται απόλυτα στη νέα άποψη περί αστικού χώρου ως βασικής παραμέτρου για την επίτευξη ευρείας συνοχής μεταξύ αναπτυξιακών πολιτικών και πολιτικών για την οικονομική υπεροχή και την κοινωνική ισότητα.

6.3.6. Εν κατακλείδι, η ΟΚΕ εκτιμά ότι η μελέτη όσον αφορά το ρόλο της ΕΕ στον πολεοδομικό τομέα έφερε στο φως προβλήματα που έχουν τέτοια σημασία για την ανάπτυξη της Ένωσης και για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών ώστε δεν θα ήταν δυνατόν να περιοριστούν στα πλαίσια μιας γνωμοδότησης 7 αντίθετα, απαιτούν διαρκή προσοχή και επακριβή εξέταση, με βάση και τα αποτελέσματα των δράσεων που αναλαμβάνονται στον εν λόγω τομέα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη μέλη και τις αρχές περιφερειακής διοίκησης και τοπικής αυτοδιοίκησης. Με το ίδιο σκεπτικό, η ΟΚΕ προτίθεται να εντείνει τις προσπάθειές της με στόχο να αναλάβει η ΕΕ συστηματική δράση, αφενός, για τον έλεγχο της κατάστασης που επικρατεί στο ευρωπαϊκό πολεοδομικό σύστημα, των προγραμμάτων ολοκληρωμένης πολεοδομικής ανάπτυξης, καθώς και των συνακόλουθων αποτελεσμάτων τους και, αφετέρου, για τη γνωστοποίηση των πορισμάτων που θα προκύψουν από τον έλεγχο αυτό σε όλους τους ενδιαφερομένους, και ιδιαίτερα στους κοινωνικούς εταίρους.

Βρυξέλλες, 25 Σεπτεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() Ανακοίνωση της Επιτροπής: Πράσινο Βιβλίο για το Αστικό Περιβάλλον, 1990.

() ΕΕ αριθ. C 269 της 14. 10. 1991.

() Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Ευρώπη 2000. Προοπτικές για την ανάπτυξη του κοινοτικού χώρου 1992. Συνεργασία για την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού χώρου, 1994.

() ΕΕ αριθ. C 301 της 13. 11. 1995.

() ΟΟΣΑ - European Foundation for improvement of Living and Working Conditions, Partnerships for People in Cities, Proceedings of a Joint Conference. Δουβλίνο, 18-21 Οκτωβρίου 1993. Αυτά τα ίδια θέματα επαναλαμβάνονται στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ: «Το μέλλον της συνοχής και οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις για τα Διαρθρωτικά Ταμεία». ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή ΓΔ XVI, «Κοινοτικές δράσεις για τις αστικές ζώνες. Η ανάπτυξη των πόλεων και η πολεοδομική διάσταση στις κοινοτικές πολιτικές», 12 Σεπτεμβρίου 1994.

() Συμβούλιο της Ευρώπης - CEMAT, «The challenges facing European society with the approach of the year 2000: Public participation in regional/spatial planning in different European countries, Bath, UK, 26-27 Απριλίου 1995».

() ΟΗΕ Γενική Συνέλευση, Οργανωτική Επιτροπή της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τους οικισμούς (Habitat II), Προσχέδιο της δήλωσης των αρχών και των δεσμεύσεων καθώς και του συνολικού προγράμματος δράσης. Habitat Agenda, 26 Οκτωβρίου 1995.

() Επιτροπή των Περιφερειών, Γνωμοδότηση με θέμα «Η αστική ανάπτυξη και η Ευρωπαϊκή Ένωση» Βρυξέλλες, 19/20 Ιουλίου 1995, CdR 235/95.

() Επιτροπή των Περιφερειών, Γνωμοδότηση με θέμα «Η αστική ανάπτυξη και η Ευρωπαϊκή Ένωση» Βρυξέλλες, 19/20 Ιουλίου 1995, CdR 235/95, Τμήμα IV.1) Επικουρικότητα.

() ΕΕ αριθ. C 133 της 31. 5. 1995 και ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Στη συνέχεια αναφέρονται με τον όρο «κοινωνικοί εταίροι».

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Περιφερειακές πολιτικές και Συνοχή, «Οδηγός των καινοτόμων δράσεων για την περιφερειακή ανάπτυξη (άρθρο 10 του ΕΤΠΑ) 1995-1999». ΕΚΑΧ-ΕΚ-ΕΚΑΕ, Βρυξέλλες 1995. Βλ. κυρίως 1ο μέρος, δράσεις σχετικά με τη χωροταξία, 2η παράγραφος.

() Μεταξύ των θεμάτων που εντάσσονται στον τομέα της χωροταξίας είναι: το πολεοδομικό σύστημα και οι υπηρεσίες κοινής ωφελείας, οι περιφερειακές υποδομές, οι οικονομικές δραστηριότητες, η φυσική κληρονομιά, η ιστορικοπολιτιστική κληρονομιά, οι κανονιστικές πτυχές που διέπουν την περιφέρεια.

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Περιφερειακές πολιτικές και Συνοχή, Οδηγός των καινοτόμων δράσεων για την περιφερειακή ανάπτυξη (άρθρο 10 του ΕΤΠΑ) 1995-1999. ΕΚΑΧ-ΕΚ-ΕΚΑΕ, Βρυξέλλες, Λουξεμβούργο, 1995, 2ο μέρος, Πειραματικά αστικά σχέδια, παράγραφος 4.

() ΕΕ αριθ. C 18 της 22. 1. 1996.

() ΕΕ αριθ. C 301 της 13. 11. 1995.

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Περιφερειακή Πολιτική και Συνοχή, Cohesion and the development challenge facing the lagging regions, 1995.

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανταγωνιστικότητα και συνοχή: οι τάσεις των περιφερειών. 5η περιοδική έκθεση για την κοινωνικοοικονομική κατάσταση και την ανάπτυξη των περιφερειών της Κοινότητας 7 1994.

() Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Κοινοτικές δράσεις για τις αστικές ζώνες» 9/94, σ. 1.

() Συνεδρίαση της ομάδας μελέτης στην έδρα του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Εργασίας στις 9-10 Μαΐου 1996.

() Για το λόγο αυτό προβάλλεται η σημαντική συμβολή της αδελφοποίησης πόλεων στη διαδικασία ολοκλήρωσης των ευρωπαϊκών πολεοδομικών συστημάτων.

() Βλ. εν προκειμένω τις πρόσφατες διασκέψεις της Ρώμης και της Βαρκελώνης για τη συνεργασία των περιφερειών της Μεσογείου.

() Περαιτέρω, ίσως και έμμεση, ώθηση στη διαδικασία ένταξης μπορεί να προκύψει από τη συνεργασία με τις πόλεις των τρίτων χωρών της Μεσογείου όπως αναφέρεται στο προηγούμενο σημείο 4.2.

() ΟΟΣΑ - European Foundation for improvement of living and Working Conditions, Partnerships for People in Cities. Proceedings of a Joint Conference. Δουβλίνο, 18-21 Οκτωβρίου 1993.

() ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνονται οι ανισσορροπίες στα αστικά κέντρα ποικίλλει από τη μια χώρα στην άλλη και από τη μια πόλη στην άλλη. Αντιθέτως αυτό που χαρακτηρίζει τις περισσότερες πόλεις είναι η παρουσία σημαντικών διαφορών σε ό,τι αφορά τις υπηρεσίες, την ποσότητα και την ποιότητα των υποδομών, τις συνθήκες πρόσβασης και την ποιότητα των αστικών χώρων.

() ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Ο προσανατολισμός αυτός βρίσκεται σε πλήρη αντιστοιχία με εκείνον που έχει ήδη προτείνει η ΟΚΕ στη γνωμοδότησή της με θέμα «Το μέλλον της συνοχής και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες για τα διαρθρωτικά ταμεία», ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() Βλ. σχετ. «Δίκτυο των πολιτών και σχετ. γνωμοδότηση της ΟΚΕ».

() Υπενθυμίζεται ότι κάθε χρόνο 42 000 Ευρωπαίοι πολίτες χάνουν τη ζωή τους και 1 550 000 τραυματίζονται σε ατυχήματα σε αστικές περιοχές (στοιχεία EUROSTAT για όλες τις χώρες της ΕΕ πλην της Αυστρίας, της Σουηδίας και της Φινλανδίας).

() Επισημαίνεται ότι οι διαδικασίες που απαιτούνται για τη διάδοση της καινοτομίας με στόχο την ανάπτυξη της χρήσεως των νέων τεχνολογιών της πληροφόρησης στο πλαίσιο του συστηματος των επιχειρήσεων θα συνέβαλαν, επίσης, σε βελτίωση της ευελιξίας και της ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού παραγωγικού συστήματος. Βλ. επίσης CES 705/96 «Δίκτυο των πολιτών», εισηγητής ο κ. von Schwerin.