[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 23.11.2010

COM(2010) 683 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Πως θα εκφραστεί η αλληλεγγύη των πολιτών της ΕΕ μέσω του εθελοντισμού : οι πρώτες σκέψεις για ένα Ευρωπαϊκό Σώμα Εθελοντών Ανθρωπιστικής Βοήθειας

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Πως θα εκφραστεί η αλληλεγγύη των πολιτών της ΕΕ μέσω του εθελοντισμού : οι πρώτες σκέψεις για ένα Ευρωπαϊκό Σώμα Εθελοντών Ανθρωπιστικής Βοήθειας

1. Εισαγωγή

Στον τομέα των εξωτερικών σχέσεων, η συνθήκη της Λισαβόνας καθιερώνει για πρώτη φορά την ανθρωπιστική βοήθεια ως ξεχωριστή πολιτική της ΕΕ (άρθρο 214 ΣΛΕΕ). Αυτό το άρθρο της συνθήκης αναφέρεται ειδικά στο "Ευρωπαϊκό Σώμα Εθελοντών Ανθρωπιστικής Βοήθειας" (ΕΣΕΑΒ), στόχος του οποίου είναι "να δημιουργηθεί πλαίσιο για την κοινή συνεισφορά των νέων της Ευρώπης στις δράσεις παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας της Ένωσης" (άρθρο 214 παράγραφος 5 ΣΛΕΕ).

Η εφαρμογή αυτής της διάταξης παρέχει στους Ευρωπαίους την ευκαιρία να αποδείξουν την αλληλεγγύη τους προς όσους έχουν ανάγκη. Η τάση στην ΕΕ είναι σαφής: ο εθελοντισμός βρίσκεται σε ανοδική πορεία. Κατά τα τελευταία 20 χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική τάση προς αύξηση του αριθμού των ενεργών εθελοντών, που σήμερα πλησιάζει τα 100 εκατομμύρια ενηλίκων που ασχολούνται με τον εθελοντισμό στην ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι περίπου το 22% έως 23% των Ευρωπαίων ηλικίας άνω των 15 ετών συμμετέχουν σε εθελοντικά έργα[1]. Φαίνεται συνεπώς ότι ο εθελοντισμός αποτελεί μια σημαντική αξία που εγκλείει την δυναμική να πλησιάσει την Ευρώπη στους πολίτες της.

Η εικόνα του εθελοντισμού έχει διαφοροποιηθεί τα τελευταία χρόνια και παρατηρείται μεγάλη αύξηση του αριθμού των οργανώσεων που χρησιμοποιούν εθελοντές. Τα διάφορα προγράμματα, οι φορείς και οι προσεγγίσεις του εθελοντισμού στο ανθρωπιστικό πλαίσιο απαιτούν εξαιρετικό συντονισμό και συνοχή.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην οποία ανατέθηκε να προβεί στην υποβολή νομοθετικής πρότασης για τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ, θα αδράξει αυτή την ευκαιρία για να συμπεριλάβει προτάσεις που ανταποκρίνονται στις νέες προκλήσεις και τις αναδυόμενες ανάγκες που συνδέονται με θέματα όπως η επιλογή και η στρατολόγηση εθελοντών, η κατάρτισή τους και η τοποθέτησή τους σε κατάλληλες θέσεις. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με βάση την λεπτομερή διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη και τη συνεκτική ανάλυση των ευκαιριών και του κόστους, που θα προετοιμάσουν το έδαφος για μια μελλοντική νομοθετική πρόταση.

Πριν από αυτό το στάδιο όμως, η παρούσα ανακοίνωση αποσκοπεί στην παρουσίαση της σημερινής κατάστασης του εθελοντισμού στους διάφορους τομείς δραστηριοτήτων, με ιδιαίτερη προσοχή στις κατευθυντήριες αρχές, τα υφιστάμενα κενά, τις ανάγκες και τις απαραίτητες προϋποθέσεις προκειμένου το ΕΣΕΑΒ να συμβάλει θετικά στη γενική απόκριση έναντι στις ανθρωπιστικού χαρακτήρα καταστροφές. Υπογραμμίζει επίσης τα πλέον επείγοντα θέματα που πρέπει να εξεταστούν κατά τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ και την μελλοντική πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί.

2. Η σημερινη κατασταση του εθελοντισμόυ στην εε

Ο τομέας του εθελοντισμού γενικά, και στην εξωτερική βοήθεια ειδικότερα, εξελίχτηκε ταχύτατα κατά την τελευταία δεκαετία. Πολλές εθελοντικές οργανώσεις και δίκτυα προσφέρουν διάφορα εθελοντικού χαρακτήρα προγράμματα, ανάλογα με την δομή της οργάνωσης και την φιλοσοφία που διέπει την κάθε μια από αυτές. Άριστα παραδείγματα πρωτοβουλιών που εστιάζονταν σε άτομα ηλικίας 18-30 ετών είχαν ως χορηγό την Ευρωπαϊκή Εθελοντική Υπηρεσία (ΕΕΥ) που λειτουργεί στο πλαίσιο της Επιτροπής. Εκτός αυτού, οι περισσότερες ανθρωπιστικές οργανώσεις εμπλέκουν και εθελοντές στις ανθρωπιστικές τους δραστηριότητες. Πολλά διδάγματα θα αντληθούν από αυτές τις προσπάθειες, ειδικότερα όσον αφορά τις διαδικασίες στρατολόγησης, κατάρτισης και τοποθέτησης των εθελοντών.

Εκτός από τη γενική τάση, όλο και μεγαλύτερη είναι η συμμετοχή φορέων από τον ιδιωτικό τομέα. Ειδικότερα, υπάρχουν διάφορα μοντέλα εθελοντισμού που έχουν δημιουργηθεί από ιδιωτικές εταιρείες και τα οποία θα μπορούσαν να έχουν ενδιαφέρον για τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ, όπως εκείνα που επιτρέπουν στο προσωπικό να παράσχει δωρεάν χρόνο και πείρα μέσω εθελοντικών προγραμμάτων της εταιρείας ή παρέχοντας υποστήριξη σε άλλα άτομα που ασχολούνται με εθελοντικά έργα. Τα Ηνωμένα Έθνη έχουν συστήσει μια ειδική διαδικτυακή υπηρεσία[2] για την αντιστοίχιση προσφορών από τον ιδιωτικό τομέα με ανάγκες σε αναπτυξιακές επιχειρήσεις ή επιχειρήσεις για την αντιμετώπιση καταστροφών. Η Επιτροπή θα εξετάσει περαιτέρω τη δυναμική προσεγγίσεων αυτού του είδους, σεβόμενη παράλληλα τον ιδιόμορφο ρόλο και την εντολή των εκτελεστικών οργανώσεων που προστρέχουν σε ανθρωπιστικού χαρακτήρα καταστροφές.

Κατά γενικό κανόνα, η συμμετοχή εθελοντών σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις ανθρωπιστικής βοήθειας έκτακτης ανάγκης περιορίζεται σε έμπειρους εθελοντές, ιδιαίτερα όταν τίθενται προβλήματα ασφάλειας. Αν και μερικές φορές εφαρμόζεται μια ευρύτερη προσέγγιση όσον αφορά τους εθελοντές στην αναπτυξιακή βοήθεια, εντούτοις συχνά απαιτείται αυτοί να έχουν κάποια πείρα στη χώρα τους πριν αποσταλούν στο εξωτερικό, γεγονός που αποτελεί μία ακόμα σοβαρή παράμετρο προς εξέταση.

Ο μεγαλύτερος φορέας στον τομέα του εθελοντισμού είναι οι "Εθελοντές των Ηνωμένων Εθνών" (United Nations Volunteers, UNV), που, σύμφωνα με στοιχεία του 2009, απασχολεί 150 άτομα ως προσωπικό στις κεντρικές υπηρεσίες και πάνω από 7.500 εθελοντές, καθώς και άλλους 9.500 διαδικτυωμένους εθελοντές. Το 2009, οι UNV προέρχονταν από 163 διαφορετικές χώρες (75% των χωρών ήσαν αναπτυσσόμενες χώρες) και εργάζονταν σε παρατεταμένες κρίσεις και στο έργο "Σύνδεση Αρωγής, Αποκατάστασης και Ανάπτυξης (ΣΑΑΑ) μάλλον παρά σε επιχειρήσεις έκτακτης ανάγκης. Παρά το γεγονός ότι χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο εντόπιοι εθελοντές, κατά τα τελευταία έτη έχει σημειωθεί αύξηση ως προς το ποσοστό ξένων εθελοντών που συμμετέχουν σε δύσκολες αποστολές (πρόληψη κρίσεων, ανθρωπιστική βοήθεια, διατήρηση της ειρήνης και ειρηνευτικές διαδικασίες). Οι UNV εργάζονται επίσης για τη δημιουργία τοπικών δυνατοτήτων, την κατάρτιση, και απασχολούνται επίσης ως σύμβουλοι των τοπικών και εθνικών εργαζόμενων στον ανθρωπιστικό τομέα.

Στον πίνακα που ακολουθεί περιγράφονται μερικές από τις μεγάλες οργανώσεις που αποστέλλουν εθελοντές σε επιχειρήσεις ανθρωπιστικής βοήθειας για την αντιμετώπιση καταστροφών και σε αναπτυξιακές επιχειρήσεις.

Οργάνωση | Αριθμός εθελοντών ανά έτος | Τομέας βοήθειας[3] | Χαρακτηριστικά των εθελοντών |

Ευρωπαϊκή Εθελοντική Υπηρεσία (ΓΔ EAC) | 6.300 το 2009 στην ΕΕ και γειτονικές χώρες (το 10% των έργων σε τρίτες χώρες) | Εθελοντικές υπηρεσίες προς όφελος της τοπικής κοινότητας (κοινότητας υποδοχής) (π.χ. στον τομέα των τεχνών, πολιτισμού, αθλητισμού, κοινωνικής περίθαλψης, κλπ) | 18-30 ετών, χωρίς ειδικές απαιτήσεις ως προς την εκπαίδευση, επαγγελματική πείρα κλπ. |

Πρόγραμμα Weltwärts, Γερμανία, Αναπτυξιακή συνεργασία (BMZ) | 3.500 το 2009 / Κατάλογος αναπτυσσόμενων χωρών του ΟΟΣΑ | Αναπτυξιακή συνεργασία μέσω τοπικών οργανώσεων υποδοχής σε αναπτυσσόμενες χώρες | 18-28 ετών, με ολοκληρωμένες επαγγελματικές σπουδές / απόφοιτοι δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης |

Αναπτυξιακό Πρόγραμμα Νέων των Ηνωμένων Εθνών [Junior Professional Officer Programme (JPO)] | Περίπου 360 κατ’έτος / διάφορες χώρες επιχείρησης ΟΗΕ / έργα (χρηματοδότηση από 25 χώρες-δωρητές) | Διάφοροι τομείς, μεταξύ άλλων αναπτυξιακή συνεργασία και ανθρωπιστική βοήθεια (κυρίως στα τοπικά γραφεία) | Νεώτεροι των 32 ετών, κάτοχοι πτυχίου Master, με 1-2 έτη επαγγελματικής πείρας |

VSO/Ηνωμένο Βασίλειο και μέλη | Περίπου 1.500 ενεργοί εθελοντές σε ένα έτος (μακρόχρονες και βραχύχρονες αποστολές) σε ολόκληρο τον κόσμο | Επικεντρώνεται σε αναπτυξιακή συνεργασία (6 αναπτυξιακοί στόχοι) | 18-75 ετών, τουλάχιστον 2 έτη επαγγελματικής πείρας |

Malteser International (Πρόγραμμα επαγγελματικής ένταξης νέων) | 80.000 εκπαιδευμένοι εθελοντές και 20.000 προσωπικό (+ 13.000 μέλη / σε ολόκληρο τον κόσμο σε έργα που διαχειρίζεται η Malteser | Πολιτική προστασία, ανθρωπιστική βοήθεια, αποκατάσταση και αναπτυξιακή συνεργασία | Κάτοχοι πανεπιστημιακού πτυχίου, μικρή πείρα εργασίας σε ξένες χώρες, άδεια οδήγησης (και μέλος κοινότητας της Καθολικής Εκκλησίας) |

Johanniter International (JOIN Brussels) | Μόνο στη Γερμανία / περίπου 29.000 εθελοντές, 13.000 προσωπικό | Πολιτική προστασία, ανθρωπιστική βοήθεια, και αναπτυξιακή συνεργασία | Διάφορα επαγγελματικά προσόντα, μεταξύ άλλων σε κοινωνικές υπηρεσίες, υγειονομική περίθαλψη, και σε δραστηριότητες ανθρωπιστικής βοήθειας και πολιτικής προστασίας σε τρίτες χώρες. |

ΔΟΕΣ | Το κίνημα του Ερυθρού Σταυρού έχει περίπου 97 εκατ. μέλη σε ολόκληρο τον κόσμο, εκ των οποίων 20 εκατ. είναι ενεργοί εθελοντές (σε εθνικό επίπεδο) Εθελοντές χρησιμοποιούνται από τους εθνικούς συλλόγους – μόνο επαγγελματίες σε υπερπόντιες αποστολές σε αναπτυσσόμενες χώρες | Πολιτική προστασία / ετοιμότητα αντιμετώπισης καταστροφών και πρόληψη / ανθρωπιστική βοήθεια / αναπτυξιακή συνεργασία | Διάφορα επαγγελματικά προσόντα (μεταξύ άλλων σε τομείς σχετικούς με τους νέους σε εθνικό επίπεδο) Διεθνής εθελοντισμός για νέους (18-30 ετών) μέσω της συνεργασίας με την ΕΕΥ (σε χώρες της ΕΕ και γειτονικές χώρες, καθώς και σε τρίτες χώρες) |

3. Κατευθυντήριες αρχεσ

Ο προβληματισμός σχετικά με τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να διέπεται από τις ακόλουθες κατευθυντήριες παραμέτρους:

- Αλληλεγγύη . Η ανθρωπιστική δράση αποτελεί θεμελιώδη έκφραση της ευρωπαϊκής αξίας της αλληλεγγύης με τους λαούς που έχουν πληγεί από καταστροφές. Η σύσταση του ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να συνιστά απτή έκφραση αυτής της αξίας της αλληλεγγύης. Θα πρέπει επίσης να συμβάλει στην ανάπτυξη μιας συνεκτικότερης ευρωπαϊκής κοινωνίας με τη δημιουργία νέων ευκαιριών για τη συμμετοχή Ευρωπαίων πολιτών, ιδιαίτερα νέων.

- Ανθρωπιστικές αρχές. Η ΕΕ έχει σταθερή δέσμευση να προβάλει τις ανθρωπιστικές αρχές της ανθρωπιάς, της ουδετερότητας, της αμεροληψίας και της ανεξαρτησίας, όπως δηλώθηκε στην ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανθρωπιστική βοήθεια[4] του 2007. Η εικόνα και η αξιοπιστία των ανθρωπιστικών φορέων συνδέεται άμεσα με τον τρόπο με τον οποίο οι εν λόγω αρχές προσαρτώνται στο πλαίσιο μιας ανθρωπιστικής απόκρισης. Όλοι οι παράγοντες της ΕΕ που συμμετέχουν στη επίλυση μιας κρίσης, συμπεριλαμβανομένων και των εθελοντών, πρέπει να εργάζονται σεβόμενοι αυτές τις αρχές.

- Επαγγελματισμός και ασφάλεια. Μία από τις κυριότερες τάσεις της ανθρωπιστικής βοήθειας αποσκοπεί στην ενίσχυση του επαγγελματισμού των φορέων που παρέχουν την βοήθεια, ώστε να αποκρίνονται καλύτερα στις όλο και μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν επί τόπου. Η προστασία και ασφάλεια αποτελούν όλο και σοβαρότερη πηγή ανησυχίας για τις ανθρωπιστικές οργανώσεις και τους εργαζόμενους σε αυτές, ειδικότερα σε περιοχές συγκρούσεων, και χρειάζεται καταλληλότερη αντιμετώπιση αυτών των θεμάτων. Τα μεταβαλλόμενα χαρακτηριστικά, τα κίνητρα και οι επιδιώξεις των εθελοντών, και ιδίως ο όλο και επαγγελματικότερος χαρακτήρας του προσωπικού που απασχολείται στον τομέα του εθελοντισμού, συνεπάγονται νέες προκλήσεις στη διαχείριση των ανθρώπινων πόρων στις οργανώσεις που κάνουν χρήση εθελοντών. Εξάλλου, οι εθελοντές αντιμετωπίζουν όλο και πιο απαιτητικά καθήκοντα για τα οποία χρειάζονται ειδικά προσόντα και ικανότητες, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό μια δυναμική σύγκρουσης μεταξύ αφενός των απαιτήσεων από τους εθελοντές και αφετέρου της ικανότητας των εθελοντών να καλύψουν αυτές τις απαιτήσεις και να καταστούν ταχέως ικανοί προς επιχείρηση.

- Προστιθέμενη αξία. Ιδιαίτερη σημασία θα δοθεί στο συντονισμό και τη συνεργασία με υφιστάμενες εθελοντικές οργανώσεις. Για να αποφευχθεί η άσκοπη επανάληψη ενεργειών και να εξασφαλιστεί η οικονομικά αποδοτική χρήση των διαθέσιμων πόρων, το ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να στηριχθεί όσο το δυνατό περισσότερο σε υφιστάμενες δομές.

4. Ανάγκες και οροι

Ανάγκες

Παρά τον μεγάλο αριθμό των υφιστάμενων προγραμμάτων, υπάρχουν πάντως μερικές κοινές προκλήσεις για τις οργανώσεις αποστολής εθελοντών, και μερικά σαφή κενά των υφιστάμενων συστημάτων που χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης.

1. Χρειάζονται σαφή και δοκιμασμένα κριτήρια για να επιλεγούν οι εθελοντές που θα είναι σε θέση να αποκτήσουν γρήγορα την ικανότητα να συμβάλλουν στις ανθρωπιστικές προσπάθειες της ΕΕ. Αν και πολλοί Ευρωπαίοι ενδιαφέρονται πολύ για την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας και θέλουν να συμβάλλουν στις επιχειρήσεις της Ένωσης, δεν είναι όλοι ενήμεροι ως προς τις συνθήκες και τα απαιτούμενα προσόντα.

2. Χρειάζεται επίσης πιο διαρθρωμένη κατάρτιση, κοινά πρότυπα και χρηστές πρακτικές. Η ελάχιστη κατάρτιση των εθελοντών πρέπει να περιλαμβάνει τις διάφορες βασικές πλευρές των ανθρωπιστικών συστημάτων και αρχών, προστασία και ατομική προφύλαξη, καθώς και τις συνθήκες στη χώρα που θα τοποθετηθούν οι εθελοντές, όπως γλώσσα, βασικά πολιτιστικά θέματα, κλπ. Υφίστανται ήδη διάφορα σχετικά μαθήματα, επιμορφωτικά ιδρύματα και εκπαιδευτικές πλατφόρμες, τόσο στον ανθρωπιστικό όσο και τον ιδιωτικό τομέα[5]. Παράλληλα, πολλές οργανώσεις των οποίων ζητήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η γνώμη θεωρούν ότι θα ήταν χρήσιμοι κάποιοι κοινά αποδεκτοί στόχοι αναφοράς και κύκλοι κατάρτισης ώστε να αποφευχθούν καταστάσεις κατά τις οποίες λιγότερο έμπειρες οργανώσεις αποστολής εθελοντών χρησιμοποιούν προσωπικό που δεν διαθέτει ούτε καν τα ελάχιστα προσόντα. Σε κάθε περίπτωση, όλες οι ενέργειες κατάρτισης που μπορεί να αναπτυχθούν στο πλαίσιο του ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να εξασφαλίζουν τη συμπληρωματικότητα και τη συνοχή με τα υφιστάμενα μαθήματα κατάρτισης.

3. Χρειάζονται βελτιωμένοι κατάλογοι εφεδρείας πεπειραμένων εθελοντών για την ταχεία τοποθέτησή τους σε περιπτώσεις κρίσης (ικανότητα ταχείας κινητοποίησης, μεταξύ άλλων και σε βασικούς τομείς όπως η υγεία), δεδομένου ότι είναι ουσιαστικής σημασίας να ευρίσκονται τα σωστά άτομα στον σωστό τόπο κατά το σωστό χρόνο. Το 2010 αποδείχτηκε αυτό το κενό με τον πλέον εντυπωσιακό τρόπο στις καταστάσεις κρίσης της Αϊτής και του Πακιστάν (βλ. στο πλαίσιο κατωτέρω σχετικά με την περίπτωση της Αϊτής), όπου, παρά τον μεγάλο αριθμό προσωπικού από ολόκληρο τον κόσμο που χρησιμοποιήθηκε για τη διαχείριση της κατάστασης κρίσης, ήταν εντούτοις εμφανής η έλλειψη έμπειρου προσωπικού με διαχειριστικές και ηγετικές ικανότητες.

4. Χρειάζεται μεγαλύτερη ενίσχυση των υπηρεσιών διοικητικής υποστήριξης στις εκτελεστικές οργανώσεις, μεταξύ άλλων και κατά την φάση κινητοποίησης, για να αυξηθούν προσωρινά οι οργανωτικές ικανότητες και να αποδεσμευτεί το έμπειρο προσωπικό ώστε να μετακινηθεί στα σημεία της κρίσης. Ενέργειες στήριξης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μεταξύ άλλων παροχή συμβουλών, πληροφόρηση και επικοινωνία, έχουν επίσης εντοπιστεί ως πιθανοί τομείς όπου χρειάζεται μεγαλύτερη συμμετοχή εθελοντών.

Διδάγματα από την περίπτωση της Αϊτής

Η εμπειρία των εθελοντών που απεστάλησαν στον σεισμό της Αϊτής επιβεβαίωσε αφενός την ανάγκη για έμπειρους και ταχέως χρησιμοποιήσιμους εθελοντές ως άμεση απόκριση σε έκτακτες καταστάσεις, και αφετέρου τη δυνατότητα χρησιμοποίησης λιγότερο έμπειρων εθελοντών σε βοηθητικές λειτουργίες.

Η πλειονότητα των εθελοντών που χρησιμοποιήθηκαν από τις οργανώσεις στην Αϊτή πληρώθηκαν είτε από την επιχείρησή τους είτε από τις κυβερνήσεις. Οι άνευ προσόντων εθελοντές που κατέφτασαν σωρηδόν και με τις καλύτερες προθέσεις κατά τις πρώτες ημέρες ήσαν λιγότερο αποτελεσματικοί, και σε μερικές περιπτώσεις ακόμα και ενοχλητικοί, επιβεβαιώνοντας την άποψη ότι όποιο περιεχόμενο και να δοθεί στον όρο "εθελοντής" θα πρέπει σε αυτό να περιλαμβάνεται μια ελάχιστη κατάρτιση και προετοιμασία πριν από την τοποθέτησή τους.

Στην Αϊτή, οι προϋπάρχουσες αδυναμίες στις τοπικές διαρθρώσεις και ο τρομακτικός αντίκτυπος που είχε σε αυτές ο σεισμός ενίσχυσαν την ανάγκη ειδικευμένου και έμπειρου ξένου προσωπικού, αλλά παράλληλα κατέδειξαν ευκαιρίες παροχής συμβουλών και αρωγής στους τοπικούς ομολόγους, γεγονός που αντιπροσωπεύει μια ακόμα εν δυνάμει ενδιαφέρουσα πτυχή της σύστασης του ΕΣΕΑΒ.

Επισημάνθηκαν επίσης δυνατές εργασίες που μπορούν να αναλάβουν οι λιγότερο έμπειροι εθελοντές, όπως υπηρεσίες υποστήριξης επί τόπου (ενίσχυση του προσωπικού των οργανώσεων για επαναλαμβανόμενα καθήκοντα που δεν απαιτούν σημαντικά τεχνικά προσόντα), υπηρεσίες στις ΜΚΟ, και υποστήριξη των εγκαταστάσεων στέγασης/γραφείων των εργαζόμενων στην παροχή βοήθειας, καθώς επίσης και την εκπόνηση εκθέσεων.

Όροι

Παράλληλα με τις ανάγκες έχουν εντοπιστεί μερικοί σαφείς όροι σχετικοί με το ΕΣΕΑΒ.

- Η χρησιμοποίηση εθελοντών στο πλαίσιο του ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να είναι ανάλογη προς τη ζήτηση και να βασίζεται στις ανάγκες, ώστε να αποφευχθεί η υπερβολική προσφορά εθελοντών που δεν διαθέτουν τα κατάλληλα προσόντα. Η αναλογία κόστους-οφέλους ως προς την επιλογή, την κατάρτιση, την ενσωμάτωση και την εποπτεία των εθελοντών αποτελεί κοινή μέριμνα των εθελοντικών οργανώσεων, ειδικότερα λόγω της μεγάλης κινητικότητας του προσωπικού που παραμένει μόνο για σύντομης διάρκειας αποστολές. Για τον λόγο αυτό, πρέπει να υπάρχει ισορροπία μεταξύ του οφέλους που αντλείται από την κατάρτιση και τη χρησιμοποίηση ενός εθελοντή και του σχετικού κόστους. Οι οργανώσεις αποστολής είναι περισσότερο πρόθυμες να επενδύσουν σε νεαρούς εθελοντές αν αυτή η επένδυση μοιάζει με έναρξη σταδιοδρομίας και αν υπάρχει κάποια εγγύηση ότι σχετικό προσωπικό θα συνεχίσει να ευρίσκεται στη διάθεση της οργάνωσης.

- Κάθε χρηματοδότηση για ΕΣΕΑΒ δεν θα πρέπει να εκτρέπει κονδύλια από τον κεντρικό επιχειρησιακό προϋπολογισμό για την αντιμετώπιση των αναγκών του πληθυσμού σε περιπτώσεις καταστροφών αλλά μάλλον να θεωρείται ως επιπρόσθετη επένδυση στο δυναμικό των ανθρωπιστικών φορέων, τόσο στην Ευρώπη όσο και στο τοπικό επίπεδο. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να γίνει προσεκτική ανάλυση του κόστους και των οφελών του προτεινόμενου σχεδίου, και να προσαρμόζονται ανάλογα οι φιλοδοξίες.

- Ουσιαστική σημασία έχουν οι πλευρές της ασφάλειας. Το σύνθετο από άποψη πολιτικής και ασφάλειας περιβάλλον εντός του οποίου συχνά απασχολούνται οι εργαζόμενοι στον ανθρωπιστικό τομέα καθιστά ουσιαστική την παράμετρο της μεγάλης προσοχής σε θέματα ασφάλειας των εθελοντών. Το 80% της ανθρωπιστικής βοήθειας διοχετεύεται σε περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις, και οι επιθέσεις κατά προσωπικού ανθρωπιστικών οργανώσεων έχουν αυξηθεί σημαντικά κατά τα τελευταία έτη[6]. Ως εκ τούτου, υπάρχει ρητή συναίνεση των οργανώσεων αποστολής εθελοντών να αποφεύγουν την αποστολή νέων και λιγότερο έμπειρων εθελοντών σε δυσχερείς συνθήκες, και οπωσδήποτε να εξασφαλίζουν την μέγιστη δυνατή προετοιμασία τους πριν από την αποστολή τους. Γενικά, οι περισσότερες ανθρωπιστικές οργανώσεις χρησιμοποιούν εθελοντές κυρίως σε συνθήκες προ της καταστροφής ή μετά από αυτήν, όπου συχνά υπάρχει έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού που έχει μετατεθεί στην επόμενη μεγάλη καταστροφή.

- Η στήριξη του τοπικού δυναμικού είναι ζωτικής σημασίας για την ετοιμότητα σε καταστροφές, την ανθρωπιστική απόκριση σε καταστροφές, και τις συνθήκες μετά από καταστροφές. Πολλές θέσεις απασχόλησης ή δραστηριότητες στήριξης μπορούν να καλυφθούν από τοπικούς εργαζόμενους, συμβάλλοντας έτσι στη δημιουργία προγραμμάτων εργασίας με χρηματική ανταμοιβή και καθιστώντας δυνατή την επανεκκίνηση της οικονομίας. Αυτό το είδος δραστηριοτήτων δεν θα πρέπει να αναλαμβάνεται από εξωτερικά εθελοντικά προγράμματα. Από την άλλη πλευρά, το ΕΣΕΑΒ θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο στην ενίσχυση του τοπικού εθελοντισμού και την ανάπτυξη ικανοτήτων μέσω παροχής συμβουλών και σύστασης "αδελφοποιήσεων" στις οποίες συμμετέχουν εντόπιοι και ξένοι εθελοντές, καθώς και με άλλα μέσα.

- Το ευρύ φάσμα των υφιστάμενων εθελοντικών οργανώσεων απαιτεί από την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει προσεγγίσεις συνεργασίας κατά τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ, και μεταξύ άλλων να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στη διάσταση της συμπληρωματικότητας ώστε να αποφευχθούν οι άσκοπες επαναλήψεις και κάθε διαταραχή των ήδη λειτουργούντων ικανοποιητικά εθελοντικών συστημάτων, όπως τα γενικά εθελοντικά προγράμματα σε επίπεδο ΕΕ (η Ευρωπαϊκή Εθελοντική Υπηρεσία, η πρωτοβουλία "Νεολαία σε κίνηση", η πύλη εργασιακής κινητικότητας EURES, κλπ). Συνεργασία θα πρέπει επίσης να καθιερωθεί σε όλες τις ανθρωπιστικές δομές που χρησιμοποιούν εθελοντές, μεταξύ των οποίων τα Ηνωμένα Έθνη, το συγκρότημα του Ερυθρού Σταυρού/Ερυθράς Ημισελήνου, και των ΜΚΟ, καθώς και στα σχετικά προγράμματα που διαχειρίζονται τα κράτη μέλη της ΕΕ.

5. Γενικές εκτιμησεισ και οι πρωτεσ επιλογεσ

Ο ακριβής ορισμός του "εθελοντή" αποτελεί αντικείμενο πολλών συζητήσεων στον κλάδο, δεδομένου ότι περιλαμβάνει – ανάλογα με τον συνομιλητή – τις έννοιες του "νέος", "άπειρος", "χωρίς προσόντα" και "άμισθος" ή "χαμηλά αμειβόμενος", σε διάφορους συνδυασμούς. Για τις ανάγκες της σύστασης του ΕΣΕΑΒ θα οριστούν ένας ή περισσότεροι τύποι εθελοντών, ώστε να είναι δυνατός ο καθορισμός των κριτηρίων για επιλεξιμότητα και για δραστηριότητες, καθώς και για τον υπολογισμό του κόστους. Δεδομένων των υφιστάμενων δημοσιονομικών περιορισμών, η Επιτροπή θα επιδιώξει να επιτύχει ισορροπία μεταξύ της ανάγκης να γίνει η μέγιστη χρήση των υφιστάμενων δομών βασιζόμενη σε αυτές και της ανάγκης να υποβάλει μια πρόταση που θα παρέχει λύσεις σε κάποιες από τις προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζουν οι ενδιαφερόμενοι φορείς όταν εργάζονται με εθελοντές.

Όποιος και αν είναι ο ορισμός των προσόντων των εθελοντών στο πλαίσιο του ΕΣΕΑΒ, η σημερινή οικονομική κατάσταση στην ΕΕ και οι δημογραφικές προκλήσεις κατά τις προσεχείς δεκαετίες καθιστούν ουσιαστικό να είναι δυνατή η κατά το δυνατόν ευρύτερη χρήση αυτών των προσόντων, επιτρέποντας την περαιτέρω επαγγελματική εξέλιξη όσων απασχολούνται στο ΕΣΕΑΒ.

Τα ακριβή χαρακτηριστικά των εθελοντών στο πλαίσιο ενός προτεινόμενου ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να τύχουν περαιτέρω εξέτασης. Ενώ στη Συνθήκη γίνεται μνεία ενός "πλαισίου για την κοινή συνεισφορά των νέων", υπάρχει ανάγκη αφενός έμπειρου, και συνεπώς λιγότερο νεαρής ηλικίας, προσωπικού και αφετέρου όλο και περισσότερο μεγαλύτερης ηλικίας προσωπικού, και σε μερικές περιπτώσεις ακόμα και συνταξιούχων πολιτών με τα αναγκαία προσόντα που επιθυμούν να προσφέρουν τη συμβολή τους. Ταυτόχρονα, το ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να είναι επαρκώς ευέλικτο ώστε να μπορεί να δεχτεί ως εθελοντές άτομα προερχόμενα από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, δεδομένου ότι μερικά υπάρχοντα προγράμματα δεν μπορούν να επιζήσουν χωρίς τη σημαντική οικονομική συμβολή των ίδιων των εθελοντών. Γενικά, η Επιτροπή θα επιδιώξει να επιτύχει όσο το δυνατόν ανοικτότερη προσέγγιση ενώ παράλληλα θα εξασφαλίζεται ότι το πρόγραμμα θα παραμείνει σαφώς εξαρτώμενο από τη ζήτηση και εντός επαγγελματικών περιθωρίων.

Ο τύπος των δραστηριοτήτων για εθελοντές στο πλαίσιο του ΕΣΕΑΒ θα καλύπτει ευρύ φάσμα και δεν θα σχετίζεται μόνο με την κλασική ανθρωπιστική απόκριση σε κρίσεις. Οι ενέργειες για τη μείωση του κινδύνου καταστροφών, που αποσκοπούν στη μείωση της ευπάθειας χωρών και περιοχών που είναι ευάλωτες από καταστροφές, καθώς και παρεμβάσεις σε μεταβατικές καταστάσεις, που έχουν στόχο να εξασφαλίσουν την ομαλή μετάβαση από τη φάση της αρωγής στη φάση της ανάπτυξης, αποτελούν τμήμα του μηχανισμού βοήθειας, και μπορούν να παράσχουν σημαντικό και βιώσιμο πλαίσιο για τη χρησιμοποίηση εθελοντών.

Όσον αφορά συγκεκριμένες επιλογές για τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ, οι εργασίες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι στιγμής στρέφονται προς τρεις κύριες παραμέτρους:

Μια πρώτη επιλογή συνίσταται στην αντιμετώπιση των προκλήσεων που έχουν επισημάνει οι εθελοντικές οργανώσεις όσον αφορά τα γενικώς συμφωνηθέντα πρότυπα επιλογής και κατάρτισης εθελοντών, συμπεριλαμβανομένων μερικών εξειδικευμένων προσόντων όπως η διαχείριση εθελοντών, εργασίες των υπηρεσιών διοικητικής υποστήριξης ή ενέργειες πρόληψης και ετοιμότητας. Η επιλογή αυτή θα μπορούσε να περιλαμβάνει την καθιέρωση ενός "μηχανισμού πιστοποίησης της ΕΕ" για τις οργανώσεις που τηρούν αυτά τα πρότυπα.

Μια άλλη επιλογή θα μπορούσε να συνδυάζει την προσέγγιση που περιγράφεται πιο πάνω, η οποία επικεντρώνεται στην κατάρτιση, με εργασίες πρόσληψης και καταλόγους προσωπικού κινητοποίησης προς όφελος οργανώσεων που ασχολούνται με ανθρωπιστική βοήθεια για την αντιμετώπιση καταστροφών (ΜΚΟ, Ερυθρός Σταυρός και ΟΗΕ), και έχοντας ως ιδιαίτερο στόχο έμπειρο προσωπικό που θα αναλάβει βασικές λειτουργίες.

Μια ακόμα επιλογή, συγκεκριμένα η σύσταση ενός πλήρους προγράμματος εθελοντών, που θα περιλαμβάνει επιλογή, κατάρτιση, αντιστοίχιση και τοποθέτηση των εθελοντών (παρόμοιο με μερικά από τα προγράμματα που περιγράφονται πιο πάνω) θα πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά, ιδίως όσον αφορά την κατάλληλη διαχειριστική δομή (εντός ή εκτός Επιτροπής), αν και η επιχειρησιακή εφαρμογή του δεν θα πρέπει να παρουσιάσει ανυπέρβλητα εμπόδια.

Όλες αυτές οι επιλογές θα πρέπει να εξεταστούν με παράλληλη τήρηση των ανώτατων ορίων των σχετικών τομέων του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου. Για την περίοδο μετά το 2013 θα εξεταστούν υπό το πρίσμα της ευρείας συζήτησης που θα διεξαγάγει η Επιτροπή για όλε τις προτάσεις που θα υποβληθούν κατά την περίοδο αυτή.

Όποια προσέγγιση και αν επιλεγεί, τα απτά αποτελέσματα και η προστιθέμενη αξία του ΕΣΕΑΒ θα πρέπει να προβληθούν στον ευρωπαίο πολίτη για να καταδειχτεί η έκφραση της αλληλεγγύης της Ευρώπης προς τους πληθυσμούς σε ένδεια.

6. Συμπεράσματα και μελλοντικη πορεια

Η πρώτη φάση απολογισμού που κατέληξε στην παρούσα ανακοίνωση έδωσε τη δυνατότητα στη Ευρωπαϊκή Επιτροπή να σχηματίσει μια ευρεία εικόνα της σημερινής κατάστασης του εθελοντισμού, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων την επισήμανση των προκλήσεων, τα κενά και τις προκύπτουσες ανάγκες.

Εντούτοις, παραμένουν ανοικτά ορισμένα θέματα και χρειάζεται περαιτέρω έρευνα και δοκιμή των επιλογών πριν να μπορέσει να υποβληθεί η νομοθετική πρόταση.

Για τον λόγο αυτό, και υπό την αίρεση των διαθέσιμων αντίστοιχων κονδυλίων στον προϋπολογισμό του 2011, η Επιτροπή θα εγκαινιάσει το επόμενο έτος μια προπαρασκευαστική δράση που θα καταστήσει δυνατή την περαιτέρω ανάπτυξη του προγράμματος εντός του Ευρωπαϊκού Έτους Εθελοντισμού. Ο συνεχής διάλογος με τους ενδιαφερόμενους φορείς θα επιτρέψει στην Επιτροπή να προετοιμάσει πρόταση για τη σύσταση του ΕΣΕΑΒ που θα ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες και θα παρέχει ουσιαστική συμβολή στην ανθρωπιστική απόκριση σε καταστροφές.

Η Επιτροπή:

- Θα συνεχίσει τη διαβούλευση με τους ενδιαφερόμενους φορείς μέσω διαφόρων διαύλων, μεταξύ των οποίων και με δημόσια, επιγραμμική διαβούλευση,

- Με την επιφύλαξη της έγκρισης του προϋπολογισμού του 2011, θα εφαρμόσει προπαρασκευαστική δράση κατά το επόμενο έτος, που έχει οριστεί ως το Ευρωπαϊκό Έτος Εθελοντισμού,

- Θα προβεί σε περαιτέρω ανάλυση των κενών και των ευκαιριών, καθώς επίσης και των δυνατών μορφών συνεργασίας με τους σχετικούς φορείς,

- Θα εξετάσει διάφορες επιλογές από άποψη υγιούς και θωρακισμένης κατά της απάτης διαχειριστικής δομής και πεδίου παρέμβασης,

- Θα προβεί σε εκτίμηση του κόστους/αποτελεσματικότητας των διαφόρων επιλογών και των κοινωνικών αντίκτυπων στο πλαίσιο μια αξιολόγησης αντικτύπου, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τους προαναφερόμενους όρους για τη χρηματοδότηση αυτής της πρωτοβουλίας από την ΕΕ,

- Θα υποβάλει νομοθετική πρόταση το 2012.

-

[1] Μελέτη για τον "Εθελοντισμό στην Ευρωπαϊκή Ένωση", που έχει αναθέσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή – ΔΓ Εκπαίδευση και Πολιτισμός στην GHK, Φεβρουάριος 2010.

[2] http://business.un.org/en

[3] Πολιτική προστασία, ανθρωπιστική βοήθεια, αναπτυξιακή συνεργασία, κ.α.

[4] http://ec.europa.eu/echo/policies/consensus_en.htm

[5] Μεταξύ των παρόχων κατάρτισης περιλαμβάνονται η NOHA (που παρέχει ένα ευρωπαϊκό πτυχίο Master στη διεθνή ανθρωπιστική βοήθεια), μη κερδοσκοπικές οργανώσεις όπως η Acción Contra el Hambre, RedR (ΗΒ), Bioforce (Γαλλία), DTalk (Ιρλανδία), AgeH (Γερμανία), ATHA (Σουηδία) ή το ηλεκτρονικό κέντο της UNHCR (e-centre). Υπάρχουν επίσης ειδικευμένες μη κερδοσκοπικές οργανώσεις που θα μπορούσαν να προσφέρουν ειδικά πακέτα, όπως η CSD (Κάτω Χώρες: ασφάλεια), CHP (Γαλλία: ψυχοκοινωνιολογικά θέματα), Mango (ΗΒ: οικονομικά), BOND (ΗΒ) και άλλα εθνικά δίκτυα.

[6] 278 εργαζόμενοι στον ανθρωπιστικό τομέα έπεσαν θύματα σοβαρών επεισοδίων ασφάλειας κατά το 2009 (205 αποτελούσαν εθνικό προσωπικό και 73 διεθνές), εκ των οποίων 102 έχασαν τη ζωή τους (88 εθνικό προσωπικό και 14 διεθνές).