Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «XXVη έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού (1995)» () (97/C 75/06)

Στις 16 Απριλίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «XXVη έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού (1995)».

Το τμήμα βιομηχανίας, εμπορίου, βιοτεχνίας και υπηρεσιών, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Δεκεμβρίου 1996 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Bagliano.

Κατά την 341η η σύνοδο ολoμέλειάς της (συνεδρίαση της 19ης Δεκεμβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 106 ψήφους υπέρ, 2 κατά και μία αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Ι. 25η ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ (1995)

1. Πολιτική ανταγωνισμού κατά το 1995

1.1. Η Επιτροπή λαμβάνοντας επίσης υπόψη και μία υπόδειξη της Οκονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, χώρισε σε δύο τμήματα την ετήσια δραστηριότητά της:

- μία σύντομη «έκθεση» (που δεν υπερβαίνει τις 100 σελίδες) η οποία περιέχει περιγραφή των βασικών εξελίξεων, αποφάσεων και νομοθετικών μέτρων σε θέματα ανταγωνισμού 7

- και μία δεύτερη χωριστή «έκθεση» που έχει ως αντικείμενο την «εφαρμογή» των κανόνων του ανταγωνισμού το 1995, με λεπτομέρειες και πληροφορίες που αφορούν επίσης και τα μεμονωμένα κράτη μέλη.

1.2. Παρά τη μείωση του αριθμού των σελίδων, η «διαφάνεια» διασφαλίσθηκε με την παράλληλη βελτίωση της δομής και της διάρθρωσης ολόκληρης της συζήτησης. Πράγματι, δεδομένου ότι το μέγα θέμα του ανταγωνισμού είναι ταυτόχρονα και πολιτικό και νομοτεχνικό, μπορεί να γίνει διάκριση όσον αφορά τις νομοθετικές αρχές και εξελίξεις των παραμέτρων που άπτονται της εφαρμογής, τόσο των διοικητικών (αποφάσεις της Επιτροπής) όσο και των δικονομικών (αποφάσεις του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου), χωρίς να παραβλέπεται όμως η εσωτερική συνάφειά τους: η πολιτική του ανταγωνισμού είναι ενιαία.

1.3. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκφράζει την ικανοποίησή της για την προσέγγιση αυτή, η οποία ευνοεί την επεξηγηματική και κατά ένα τρόπο διδακτική έκθεση, προκειμένου να ληφθούν περισσότερο υπόψη οι απαιτήσεις των αποδεκτών των εν λόγω περιοδικών εκθέσεων επί της «πολιτικής ανταγωνισμού» - οι οποίοι δεν είναι μόνον οι «ειδικοί», νομικοί και δικηγόροι, αλλά και η πλειονότητα των οικονομικών φορέων - με στόχο, αφενός, την ευκολότερη ανάγνωση και, αφετέρου, την ευχερέστερη αναζήτηση των δικονομικών και νομοθετικών παραπομπών που συνοψίζονται και σχολιάζονται αποτελεσματικά.

Στο πλαίσιο της συνεχώς αυξανόμενης «προαγωγής» του δικαίου του ανταγωνισμού (βλ. ΙΙ, 11) καλό είναι να αφιερωθεί περισσότερος χώρος στα κεφάλαια που αφορούν την εφαρμογή των εθνικών και κοινοτικών κανόνων ανταγωνισμού στα κράτη μέλη.

1.4. Επιπλέον, η δεύτερη χωριστή «έκθεση» είναι σημαντική όχι μόνον διότι περιέχει πολύτιμες πληροφορίες για τις δικαστικές αποφάσεις και τους κανόνες, αλλά και επειδή αφιερώνει αρκετό χώρο στις απαντήσεις της Επιτροπής, καθώς και σε διάφορα σημεία της προγενέστερης «γνωμοδότησης» της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (και των «ψηφισμάτων» του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) όσον αφορά την ετήσια «Έκθεση» του 1994 (). Η πρωτοβουλία αυτή - να δίδεται απάντηση σημείο προς σημείο - ανάγεται στην ΧΧη Έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην ΧΧΙΙ Έκθεση προς την ΟΚΕ και εντάσσεται επωφελώς στο πλαίσιο της καθιέρωσης διαφανέστερου διαλόγου και συνεργασίας μεταξύ των θεσμικών οργάνων όσον αφορά τις ετήσιες αυτές σκέψεις για την «πολιτική ανταγωνισμού» στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

1.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή δίδει ιδιαίτερη σημασία σε αυτή την πρακτική, η οποία έχει πλέον εδραιωθεί και συνίσταται στη διατύπωση, εκ μέρους της Επιτροπής, παρατηρήσεων σημείο προς σημείο στις «γνωμοδοτήσεις» της. Επίσης, είναι πάντοτε ευτυχής όταν της παρέχεται η δυνατότητα να διεξάγει ευρεία και ανοικτή συζήτηση - τόσο στα εξειδικευμένα τμήματα όσο και στη σύνοδο ολομέλειας - επ'ευκαιρία της ετήσιας έκθεσης της Επιτροπής. Εντούτοις, η απαίτηση μεγαλύτερης εγκαιρότητας - στην εποχή μας η οποία χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη επίσπευση των γεγονότων - υποχρεώνει την ΟΚΕ να καλέσει την Επιτροπή να μελετήσει κατά πόσο είναι δυνατή η συχνότερη ανταλλαγή απόψεων.

Πράγματι, η πολιτική ανταγωνισμού συνδέεται στενά με πολυάριθμες άλλες κοινοτικές «πολιτικές», καθώς και με πολλά άλλα σύνθετα προβλήματα, ενώ τα γεγονότα διαδέχονται το ένα το άλλο με διαρκώς ταχύτερους ρυθμούς 7 ως εκ τούτου, η σκοπιμότητα της διεξαγωγής συχνότερων διαβουλεύσεων καθίσταται προφανής.

1.6. Δεν τίθεται θέμα να ευνοηθεί η ΟΚΕ έναντι των λοιπών κοινοτικών οργάνων (). Το ζητούμενο είναι απλώς να διευρυνθεί και να ενισχυθεί η συγκεκριμένη συμβολή της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής επί των οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων της «πολιτικής ανταγωνισμού» χωρίς, σαφώς, να αμφισβητείται ο πρωτεύων ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το οποίο είναι επιφορτισμένο με τη διασφάλιση του δημοκρατικού ελέγχου των δραστηριοτήτων της Επιτροπής. Οι ανοικτές και διαφανείς διαδικασίες είναι όντως αναγκαίες για τη διενέργεια εποικοδομητικού διαλόγου τόσο με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, με στόχο τη διασφάλιση όχι μόνον της δημοκρατικής συναίνεσης (σημείο 21 της έκθεσης), αλλά και μιας επαλήθευσης της πραγματικά «άμεσης» αποτελεσματικότητας όσον αφορά την πολιτική ανταγωνισμού της Επιτροπής, δηλ. της αληθούς ανταποκρίσεώς της προς την οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα.

Εξάλλου, είναι γεγονός ότι κάθε σχέδιο «ανακοίνωσης» ή «νομοθετικού κειμένου» συνιστά - όπως διευκρινίζει η Επιτροπή στις «απαντήσεις» της στην προηγούμενη γνωμοδότηση της ΟΚΕ () - «ιδεώδη ευκαιρία» για διαβούλευση και διάλογο. Ωστόσο, η ΟΚΕ δεν μπορεί να μην επιβεβαιώσει και να μην επαναλάβει την επιθυμία της να ζητείται πιο έγκαιρα η γνώμη της, έχοντας άλλωστε επίγνωση των μεγαλύτερων ευθυνών που τούτο συνεπάγεται. Οι ευθύνες αυτές, ωστόσο, εντάσσονται στο πλαίσιο του έργου της που επιθυμεί να είναι φιλόδοξο και ολοένα και πιο υπεύθυνο.

2. Η «πολιτική ανταγωνισμού» στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι «απαντήσεις» της Επιτροπής στη «γνωμοδότηση» για την 24η Έκθεση. Η συνεργασία με τις εθνικές αρχές

2.1. Μια αποτελεσματική «πολιτική ανταγωνισμού» συνιστά σημαντικό μέσο για την υλοποίηση μιας «ενιαίας αγοράς», πραγματικά ολοκληρωμένης, χωρίς εσωτερικά σύνορα και με αυξανόμενη οικονομική και κοινωνική συνοχή. Τούτο αποτελεί πλέον κοινή πεποίθηση όλων των μερών, αλλά απαιτείται οπωσδήποτε η ανάληψη - σε όλα τα επίπεδα - πιο σθεναρής, συνεκτικής και έγκαιρης δράσης για την απτή υλοποίησή της. Κρίνεται σκόπιμο να επιταχυνθούν οι διαδικασίες για την κατάρτιση και υιοθέτηση των τρεχουσών νομοθετικών «προτάσεων». Τα «Πράσινα» και τα «Λευκά» Βιβλία υπήρξαν - και είναι ακόμη - αφενός, πηγή σημαντικών στοιχείων που χρησιμεύουν ως σημεία εκκίνησης για την υλοποίηση σχεδίων και, αφετέρου, χρησιμότατα μέσα ανάλυσης, προβληματισμού και ελέγχου για τον προσανατολισμό των επιλογών. Ωστόσο, όλο αυτό το πολύτιμο έργο είναι πλέον αρκετά ώριμο ώστε να επιβραβευθεί με έγκαιρη και προσήκουσα πρόταση απτής δράσεως. Οι τρεις εκθέσεις της Συμβουλευτικής Oμάδας για την Απασχόληση (Competitiveness Advisory Group) επιβεβαίωσαν ρητώς ότι απαιτείται κατά προτεραιότητα να επιταχυνθεί η ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής αγοράς.

2.2. Στην πράξη, η «πολιτική ανταγωνισμού» δεν συνίσταται απλώς και μόνον στην «εφαρμογή κανόνων» για τη διασφάλιση υγιούς ανταγωνισμού στην αγορά: αποτελεί επίσης και ουσιαστικό μέσο ανταγωνιστικότητας. Επιπλέον, η συναίνεση είναι μεν γενική αλλά δεν αντιστοιχεί ακόμη σε ενδεδειγμένες και συνεκτικές αποφάσεις.

Παρότι πρέπει να αναγνωρισθεί το γεγονός ότι ελήφθησαν πολλές πρωτοβουλίες, απαιτείται να τονισθεί ιδιαιτέρως ότι η βέλτιστη αποτελεσματικότητα επιτυγχάνεται μέσω της ολοκλήρωσης, ταυτοχρόνως ή εκ παραλλήλου, ικανοποιητικού αριθμού συγκλινουσών νομοθετικών προτάσεων. Και ως προς τούτο, η Συμβουλευτική Oμάδα για την Απασχόληση παρότρυνε τους «Ευρωπαίους πολιτικούς υπευθύνους» να πολλαπλασιάσουν τις προσπάθειες για την υπέρβαση των φραγμών που τροχοπεδούν ακόμη την υλοποίηση μιας πραγματικά «ενιαίας αγοράς». Υπό αυτό το πρίσμα, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτρέπει σε πιο προσεκτική και πιο ευέλικτη «πολιτική ανταγωνισμού», η οποία να επεμβαίνει εγκαίρως και σε συνάφεια με τα άλλα μέτρα που είναι απαραίτητα για την ολοκλήρωση και ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

2.3. Όσον αφορά την «εφαρμογή των κανόνων», η πολιτική ανταγωνισμού διαδραματίζει ήδη εδώ και πολλά χρόνια τον - κεφαλαιώδη - ρόλο που της ανατίθεται από τη Συνθήκη, με αυξανόμενη αποτελεσματικότητα και διαφάνεια. Οι «συμφωνίες» μεταξύ επιχειρήσεων, ιδίως όσον αφορά τις τιμές και την κατανομή των αγορών, οι συγκεντρώσεις, οι κρατικές ενισχύσεις, οι συμπράξεις, οι τομείς που υπόκεινται σε κρατική ρύθμιση ή τελούν υπό μονοπωλιακό καθεστώς, συνιστούν τους τομείς παρέμβασης στους οποίους η Επιτροπή, το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο αναπτύσσουν διαρκώς δραστηριότητα παρακολούθησης και ελέγχου για να εγκρίνουν, να απαγορεύσουν ή να τροποποιήσουν.

Η αύξηση των «περιπτώσεων», κατά το 1995, πρέπει να εκληφθεί μάλλον ως ένδειξη μεγαλύτερης διαφάνειας και διαύγειας του κοινοτικού κανονιστικού συστήματος παρά ως μια κατάσταση διαρκούς και εντεινόμενης παραβίασης των κανόνων, λαμβανομένου υπόψη και του περιορισμένου αριθμού καταδικαστικών αποφάσεων.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αντιλαμβάνεται, εξάλλου, τον ολοένα και πιο σύνθετο χαρακτήρα των οικονομικών φαινομένων και των πρωτοβουλιών των μεμονωμένων φορέων, γεγονός το οποίο έχει ως αποτέλεσμα να υποβάλλονται προς εξέταση από την Επιτροπή περισσότερες «περιπτώσεις» για τις οποίες τα ίδια τα ενδιαφερόμενα μέρη κρίνουν ότι είναι δύσκολο ή αβέβαιο να διαπιστωθεί κατά πόσον είναι θεμιτές ή όχι. Η νομική βεβαιότητα συνιστά σημαντικό θετικό παράγοντα για μια ορθή πολιτική ανταγωνισμού και η Επιτροπή με τις «αποφάσεις» της, οι οποίες είναι πάντοτε ευρέως και εκτενώς αιτιολογημένες, συμβάλλει στη διαμόρφωση και στην εδραίωση της βεβαιότητας αυτής.

Παρότι διατηρεί ορισμένες επιφυλάξεις, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, προσηλωμένη στο ίδιο πνεύμα συνεργασίας και ενθάρρυνσης που τη χαρακτηρίζει ήδη από την πρώτη γνωμοδότηση της 30ής Απριλίου 1981, εκφράζει την ικανοποίησή της για τη δραστηριότητα και τις προσπάθειες που κατέβαλε η Επιτροπή κατά το 1995 για ακόμη μεγαλύτερη δέσμευση.

2.4. Η Επιτροπή, απαντώντας στις παρατηρήσεις της ΟΚΕ επί της XXIV Έκθεσης σχετικά με ορισμένες ειδικές πτυχές, επιβεβαιώνει ότι η πολιτική ανταγωνισμού δεν μπορεί να μην συνυπολογίσει το «νομικό, οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο» εάν επιθυμεί πραγματικά να είναι ένα από τα δύο «μεγάλα μέσα» (από κοινού με την υλοποίηση της ενιαίας αγοράς) () που προβλέπονται από τη Συνθήκη για την επίτευξη των θεμελιωδών στόχων της Κοινότητας. Ειδικότερα:

- όσον αφορά τις «συνεταιριστικές» εταιρείες, η ΟΚΕ σημειώνει τη ρητή διαβεβαίωση που παρέχεται στο άρθρο 85/3 ότι, εάν συντρέχει λόγος, οι συμφωνίες αυτές θα εξετασθούν με τη «δέουσα διαλλακτικότητα» () 7

- ως προς τις «ανταλλαγές πληροφοριών», η Επιτροπή αναγνωρίζει () ότι πρόκειται για λεπτό ζήτημα. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ενθυμείται μεν καλώς την VII Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού, στην οποία τίθενται ορισμένες γενικές αρχές, αλλά από το 1997 μέχρι σήμερα οι τεχνολογίες της «επικοινωνίας» σημείωσαν τεράστια πρόοδο και η ενημέρωση σε «πραγματικό χρόνο» συνιστά πλέον σχεδόν απόλυτη απαίτηση των επιχειρήσεων, ενώ για αρκετές από αυτές αποτελεί επίσης παράγοντα παραγωγικότητας και απόδοσης και, συνεπώς, παράγοντα ανάπτυξης της ανταγωνιστικότητας. Επιπλέον, η ΟΚΕ συμφωνεί ότι η αξιολόγηση των εν λόγω «συμφωνιών» μπορεί να στηριχθεί είτε στις «προθέσεις» των μερών είτε στα «αποτελέσματα», αλλά ελπίζει ότι σε οποιαδήποτε περίπτωση θα συμπορεύεται με την πρόοδο. Ακόμη και το οικονομικό δόγμα του ολιγοπωλίου - το οποίο συνιστά την υπόθεση που αναφέρει η Επιτροπή στην «απάντησή» της - τροποποίησε την προσέγγιση των προβλημάτων αυτών 7

- όσον αφορά τις ΜΜΕ, η ΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση της Επιτροπής () να διευρύνει το πεδίο εφαρμογής των κανονισμών περί απαλλαγής κατά κατηγορία με στόχο να μην απαγορευθούν οι «συμφωνίες» για την προαγωγή του ανταγωνισμού μεταξύ ΜΜΕ, αλλά και να αναληφθεί δέσμευση επί της αρχής για την υιοθέτηση ευνοϊκής στάσεως έναντι της «συνεργασίας» εν γένει.

2.5. Ως ουσιώδες μέσο για την ανταγωνιστικότητα, η «πολιτική ανταγωνισμού» πρέπει να ευθυγραμμισθεί με τις άλλες «κοινοτικές πολιτικές», «ιδίως με τις πολιτικές που άπτονται της βιομηχανίας, του εμπορίου, της απασχόλησης, της κοινωνικής συνοχής και της ανταγωνιστικότητας, για την καταπολέμηση του πληθωρισμού και την προστασία των καταναλωτών», όπως επαναλάμβανε για μια ακόμη φορά η ΟΚΕ στην προηγούμενη «γνωμοδότηση» σχετικά με την XXIV Έκθεση (σημείο 3.3).

Η Επιτροπή επιβεβαιώνει σε πολλές απαντήσεις την ιδιαίτερη προσοχή που αποδίδει στη σύνδεση μεταξύ της «πολιτικής ανταγωνισμού» και των λοιπών κοινωνικοοικονομικών τομέων (αναφέροντας δίκην παραδείγματος την παράγραφο της Έκθεσης που τιτλοφορείται, ακριβώς, «ανταγωνισμός και περιβάλλον») και επιπλέον επισημαίνει ότι η πολιτική ανταγωνισμού συνιστά αυτή καθεαυτή «ένα απολύτως αναγκαίο μέσο της βιομηχανικής πολιτικής» (). Πράγματι, η «πολιτική ανταγωνισμού» δεν περιορίζεται στην απλή εφαρμογή κανόνων, αλλά συνιστά «πολιτική» με την ευρύτερη και πλήρη έννοια του όρου.

2.6. Ωστόσο, η πολιτική ανταγωνισμού στην ΕΕ έχει ανάγκη από την ενεργοποίηση μιας διαδικασίας αναθεώρησης, με αποτελεσματικότητα και διάρκεια.

Για το σκοπό αυτό, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει εκ νέου στην Επιτροπή να επανεξετάσει με την απαιτούμενη ευελιξία τις κάθετες συνεργασίες, οι οποίες δεν πρέπει απαραίτητα να εμπίπτουν στην απαγόρευση που περιλαμβάνεται στο Άρθρο 85 της Συνθήκης της Ρώμης. Το Πράσινο Βιβλίο θα δώσει την ευκαιρία για τη διεξαγωγή επωφελούς συζήτησης, η οποία ελπίζεται να πραγματοποιηθεί σύντομα, καθώς και για επιλογές σαφείς και σύμφωνες προς το πνεύμα των καιρών.

Κατ'αναλογία, - πάντοτε όσον αφορά την ταχύτητα και τη σαφήνεια - μπορεί να αναφερθεί σχετικά με το διαδικαστικό δίκαιο ότι ανάγεται ουσιαστικά στις αρχές της δεκαετίας του '60. Τα δικαιώματα υπεράσπισης, η πρόσβαση στο φάκελο, η μεγάλη διάρκεια των διαδικασιών (παρότι σημειώθηκε πρόοδος όσον αφορά αυτό το τελευταίο θέμα) πρέπει να βελτιωθούν. Ούτε ο πρόσφατος επαναπροσδιορισμός του ρόλου του συμβούλου ακροάσεων ούτε το «ύστατο μέτρο προστασίας που αποτελεί το δικαίωμα προσφυγής στα ευρωπαϊκά δικαστήρια» (όπως αναφέρει η Επιτροπή στο σημείο αριθ. 51 της Έκθεσης) μπορούν να καθησυχάσουν τις επιχειρήσεις και τους πολίτες οι οποίοι, δικαίως, αξιώνουν διαφάνεια αλλά και ταχύτητα. Για λόγους ανταγωνιστικότητας είναι εφικτό και πρέπει, επίσης, να μειωθούν τα δικαστικά έξοδα.

2.7. Για μια αποτελεσματική κοινοτική πολιτική ανταγωνισμού απαιτείται, ολοένα και περισσότερο η συνεργασία των εθνικών αρχών. Τα κριτήρια κατανομής αρμοδιοτήτων πρέπει να είναι σαφή και επακριβή, όπως σχεδιάζει η Επιτροπή, για την ενίσχυση της αποκεντρωμένης εφαρμογής των άρθρων 85, παράγραφος 1 και 86, προφανώς έναντι όσων ορίζονται ήδη από τη Συνθήκη. Θα πρέπει να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια με στόχο την αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων και συμφερόντων. Το ζητούμενο θα πρέπει να είναι ένα και μόνο, δηλαδή η επίτευξη του στόχου που συνίσταται σε θεμιτό ανταγωνισμό σε όλα τα επίπεδα, τόσο σε εθνικό όσο και σε κοινοτικό. Και στις περιπτώσεις οι οποίες δεν εμπίπτουν «de jure» στη δικαιοδοσία της Επιτροπής, η αρμοδιότητα θα πρέπει να αναλαμβάνεται από την αρχή η οποία είναι καταλληλότερη για να αξιολογήσει και να αποφασίσει.

Εάν, εν συνεχεία, πραγματοποιηθούν ακόμη σημαντικότερα βήματα προς την κατεύθυνση της «εναρμόνισης των εθνικών νομοθεσιών», τότε ο κίνδυνος «διαφοροποιημένων» ερμηνειών ή εφαρμογών [όπως ανέφερε η ΟΚΕ εκφράζοντας την ανησυχία της στη «γνωμοδότησή» της σχετικά με την XXIV Έκθεση (σημείο 8.1)] θα μπορούσε να μειωθεί σημαντικά. Συγκεκριμένως, τα κράτη μέλη με ελλιπή συναφή νομοθεσία, οφείλουν να υιοθετήσουν τις συντονιστικές διατάξεις που είναι απαραίτητες προκειμένου οι αντίστοιχες αρμόδιες για τον ανταγωνισμό αρχές να μπορούν να εφαρμόζουν τα άρθρα 85, παράγραφος 1 και 86 της Συνθήκης, για την ΕΕ. (Βλ. ΙΙ, σχέδιο ανακοίνωσης σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ Επιτροπής και αρμόδιων για τον ανταγωνισμό αρχών των κρατών μελών.)

3. Μονοπώλια - Διευρωπαϊκά δίκτυα - Μεταφορές - Τηλεπικοινωνίες - Περιβάλλον - Ελεύθερα επαγγέλματα

3.1. Μονοπώλια

Η ελευθέρωση των αγορών που τελούν εκ παραδόσεως υπό μονοπωλιακό καθεστώς περιλαμβάνεται μεταξύ των προτεραιοτήτων της «πολιτικής ανταγωνισμού», εάν επιθυμούμε να δημιουργήσουμε μια πραγματική εσωτερική αγορά. Η ελευθέρωση θα συμβάλει στην τόνωση της ανταγωνιστικότητας και στην προαγωγή της καινοτομίας, στο πλαίσιο όμως μιας «πολιτικής ανταγωνισμού» η οποία θα καταργεί τους νομικούς φραγμούς διευκολύνοντας την πρόσβαση στην αγορά και θα καταδικάζει πάραυτα οποιαδήποτε κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, καθώς και οποιαδήποτε συμφωνία που αντίκειται στους κανόνες του ανταγωνισμού και συνεπώς θα διαφυλάσσει τις απαιτήσεις των δημόσιων υπηρεσιών.

Η ελευθέρωση δεν πρέπει όμως να οδηγήσει σε εγκατάλειψη των στόχων κοινωνικής συνοχής της ευρωπαϊκής οικοδόμησης. Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη την ανησυχία της ΟΚΕ, όσον αφορά τη δημιουργία συνακόλουθων κοινωνικών προβλημάτων και για το λόγο αυτό τάσσεται υπέρ της προοδευτικής ελευθέρωσης ().

Η Επιτροπή διευκρινίζει στις «απαντήσεις» της προς την ΟΚΕ ότι «η διασφάλιση μιας ποιοτικής καθολικής υπηρεσίας βρίσκεται στο επίκεντρο της πολιτικής (της) στον τομέα της ελευθέρωσης» και προσθέτει ότι «η υπηρεσία αυτή μπορεί, επίσης, να παρασχεθεί σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον τόσο από δημόσιους όσο και από ιδιωτικούς φορείς» (). Εντούτοις, πρέπει να διασφαλίζεται η παροχή καθολικής υπηρεσίας στους τομείς όπου δεν επαρκούν μόνο οι δυνάμεις της αγοράς και όπου το δικαίωμα πρόσβασης των ευρωπαίων πολιτών τίθεται σε κίνδυνο.

3.2. Διευρωπαϊκά δίκτυα

Η ανάπτυξη των διευρωπαϊκών δικτύων συνιστά προτεραιότητα η οποία ορίζεται από τη Συνθήκη. Δεν είναι δυνατόν να υλοποιηθεί μια ικανοποιητικά ολοκληρωμένη εσωτερική αγορά, εάν δεν βελτιωθούν σε ευρωπαϊκή κλίμακα τα «δίκτυα επικοινωνιών»: μεταφορές, τηλεπικοινωνίες, ενέργεια, τα οποία διαδραματίζουν «ζωτικό ρόλο για την απασχόληση, την ανταγωνιστικότητα και τη συνοχή στο εσωτερικό της ΕΕ», όπως αναφέρει η Επιτροπή στην εισαγωγή της ετήσιας έκθεσής της προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επισημαίνει εκ νέου τη σημαντική επίδραση που θα έχει επί της ανταγωνιστικότητας η υλοποίηση των μεμονωμένων σχεδίων. Ως εκ τούτου, θα ήταν ευκταίο να καταρτισθούν θεσμικές διαδικασίες προκειμένου να μην καθυστερούν τα πολυάριθμα σχέδια που αποσκοπούν σε βελτίωση των διευρωπαϊκών υποδομών στον τομέα των μεταφορών, χωρίς όμως να τίθεται σε κίνδυνο η ορθότητα των αποφάσεων.

Η ΟΚΕ σημειώνει με ικανοποίηση τις προσπάθειες που καταβάλλει η Επιτροπή για την επίτευξη κοινών προδιαγραφών στον τομέα της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, αλλά παρατηρεί ότι πρέπει ακόμη να καθορισθεί κατά ικανοποιητικό τρόπο η ισορροπία των προδιαγραφών αυτών. Είναι αναμφισβήτητο, όπως διαβεβαιώνει η Επιτροπή στην παράγραφο 117 της 25ης Έκθεσης (μνημονεύοντας την έκθεση CIAMPI), ότι η έλλειψη ελευθέρωσης στον τομέα της ενέργειας δύναται να έχει «πολύ αρνητικό αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας». Όμως η ελευθέρωση αυτή πρέπει να πραγματοποιηθεί βάσει ακριβούς νομικού πλαισίου, προκειμένου να διασφαλισθεί «η καλύτερη δυνατή ισορροπία μεταξύ των κανόνων ανταγωνισμού και η τήρηση και εκπλήρωση των υποχρεώσεων των δημοσίων υπηρεσιών» () και να ληφθεί προσεκτικά υπόψη η σημασία που έχει για την ΕΕ η ασφάλεια του εφοδιασμού.

3.3. Θαλάσσιες μεταφορές

Η απαλλαγή κατά κατηγορία - δυνάμει του Άρθρου 85/3 - που υιοθετήθηκε το 1995 για τις κοινοπραξίες ναυτιλιακών εταιρειών τακτικών γραμμών, αναγνωρίζει ότι ο στόχος των συμφωνιών αυτών δύναται να αφορά είτε τη βελτίωση της παραγωγικότητας είτε την ποιότητα των υπηρεσιών. Είναι, ωστόσο, προφανές ότι ως πλαίσιο πρέπει πάντοτε να εκλαμβάνεται ο επαρκής ανταγωνισμός. Σε ό,τι αφορά τις κοινοπραξίες ναυτιλιακών ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 4056/86 περί εξαιρέσεων κατά κατηγορία ήταν ήδη εξ αρχής αντιφατικός: για το λόγο αυτό η ΟΚΕ εύχεται να γίνει μια πραγματική αξιολόγηση των επιπτώσεών τους.

3.4. Αεροπορικές μεταφορές

Όσον αφορά τις αεροπορικές μεταφορές, η κατά περίπτωση προσέγγιση που επέλεξε η Επιτροπή πρέπει οπωσδήποτε να επικροτηθεί. Η αναδιάρθρωση των αεροπορικών μεταφορών στην Ευρώπη με στόχο τη μείωση του κόστους και τη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών πρέπει αναμφίβολα να ενθαρρυνθεί, αλλά είναι ταυτόχρονα κεφαλαιώδους σημασίας να διατηρηθεί αποτελεσματικός ανταγωνισμός και να διαφυλαχθεί η πρόσβαση δυνητικών φορέων παροχής υπηρεσιών, και ειδικότερα να επιδειχθεί αποτελεσματική προσοχή στις διαδικασίες για την κατανομή του χρόνου πτήσεως (slots). Σε ό,τι αφορά τις μεταφορές εμπορευμάτων, η ΟΚΕ σημειώνει το ρεαλιστικό πνεύμα της Επιτροπής, με το οποίο καταργεί, στο μέσο του τρέχοντος έτους, την «εξαίρεση κατά κατηγορία» από την οποία επωφελούνταν οι αεροπορικές εταιρείες, με αποτέλεσμα πολύ πιο υψηλές τιμές από τις τιμές της αγοράς.

3.5. Τηλεπικοινωνίες

Η εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού θα συμβάλει ασφαλώς στο να διατηρηθεί ακμαίος ο τομέας των τηλεπικοινωνιών, που αποτελεί τομέα «με μέλλον», ο οποίος παρέχει ήδη απτές ευκαιρίες για την ανάληψη οικονομικών πρωτοβουλιών. Η ΟΚΕ αναμένει τα Πράσινα Βιβλία που έχει εντάξει η Επιτροπή στο φετινό της πρόγραμμα και ευελπιστεί ότι οι παρατηρήσεις θα είναι σύντομες και θα έχουν πραγματιστική κατεύθυνση.

«Τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών αποτελούν τη σπονδυλική στήλη της μελλοντικής κοινωνίας των πληροφοριών» 7 έτσι κλείνει η Επιτροπή την ετήσια έκθεσή της για το 1995. Εάν τούτο αληθεύει - γεγονός το οποίο αποτελέι πλέον κοινή πεποίθηση - τότε η «πολιτική ανταγωνισμού» πρέπει να τελειοποιήσει τα μέσα εποπτείας που έχει στη διάθεσή της, αλλά κυρίως να εξετάσει κάθε πρωτοβουλία στον εν λόγω τομέα με ευέλικτα κριτήρια, κατά τρόπο ώστε να διαφυλαχθεί και η πρόοδος και το συλλογικό συμφέρον. Στην προοπτική «μιας αγοράς πλήρως ελευθερωμένης», η ΟΚΕ τονίζει ακόμη μια φορά τη σημασία της «καθολικής υπηρεσίας» και τη χρηματοδότησή της.

3.6. Περιβάλλον

Η Επιτροπή προγραμματίζει πολυάριθμες πρωτοβουλίες υπέρ του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης: η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμφωνεί να εξετασθεί το ενδεχόμενο βελτίωσης των περιβαλλοντικών συνθηκών μεταξύ των δυνατοτήτων απαλλαγής βάσει του Άρθρου 85/3. Οι εκούσιες συμφωνίες μεταξύ βιομηχανίας και δημόσιας διοίκησης, οι οποίες αποσκοπούν στην προστασία του περιβάλλοντος, χρήζουν ευνοϊκής αντιμετώπισης όσον αφορά την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού. Στον εν λόγω τομέα είναι δυνατόν να προκύψουν νέες αγορές οι οποίες - στο πλαίσιο μιας περιβαλλοντικής πολιτικής με συγκεκριμένους στόχους - θα δημιουργήσουν νέες θετικές προοπτικές από πλευράς ανάπτυξης και απασχόλησης, σε ένα δίκαιο και αποτελεσματικό καθεστώς ανταγωνισμού.

3.7. Ελεύθερα επαγγέλματα

Αλλά και στον τομέα των ελευθέρων επαγγελμάτων η παρέμβαση της Επιτροπής είναι απολύτως σκόπιμη. Ορισμένες πρακτικές ή συμφωνίες συνεργασίας, αφενός, και ορισμένες καταστάσεις συντεχνιακού χαρακτήρα, αφετέρου, ενδέχεται να παρεμποδίσουν τις συναλλαγές και να διαταράξουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό.

4. Ο έλεγχος των συγκεντρώσεων

4.1. Η αναθεώρηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 4064/89 έχει πλέον φτάσει στο πλέον απτό στάδιο του σχεδιασμού της, έπειτα από τις συζητήσεις και τις παρατηρήσεις επί του Πράσινου Βιβλίου. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιβεβαιώνει την προτίμησή της όσον αφορά τη μείωση των κατωφλίων, γεγονός που αιτιολογείται εκτενώς στη «γνωμοδότηση» σχετικά με το Πράσινο Βιβλίο (), αλλά δεν αποκλείει το γεγονός να εξετάσει ευμενώς ενδεχόμενες εναλλακτικές λύσεις που σχετίζονται με τις «πολλαπλές» κοινοποιήσεις. Ένα διαφορετικό κριτήριο για τον καθορισμό της «κοινοτικής διάστασης» μπορεί, πράγματι, να συνδεθεί με την υποχρέωση κοινοποίησης σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη, ακόμη και σε περίπτωση που δεν επιτυγχάνονται τα υφιστάμενα κατώφλια. Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει επίσης να εξετασθεί ο ρόλος των εθνικών αρχών, οι οποίες θα μπορούσαν να αποκτήσουν αρμοδιότητα μέχρις ενός ορισμένου ορίου του κύκλου εργασιών της συγκέντρωσης.

4.2. Πέραν του προβλήματος των «κατωφλίων», η αναθεώρηση του κανονισμού αριθ. 4064/89 αντιμετωπίζει επίσης το πρόβλημα των κοινών επιχειρήσεων με τη μορφή «συνεργασίας» ως χωριστό και πλήρες αντικείμενο. Η ΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή τη μέγιστη δυνατή διαφάνεια για την αποφυγή είτε επιζήμιων ασαφειών είτε επιβλαβούς διακριτικής μεταχείρισης, τονίζοντας ότι είναι αναγκαία η εξεύρεση κατάλληλης λύσεως για τις λοιπές κοινές επιχειρήσεις, όχι «αμιγούς» αλλά διαρθρωτικής μορφής.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε χωριστή «γνωμοδότηση» επί των προτάσεων της Επιτροπής ().

5. Οι κρατικές ενισχύσεις

5.1. Παρότι συμφωνεί όσον αφορά την αντίφαση μεταξύ καθεστώτος ανταγωνισμού και κρατικών - ή εν πάση περιπτώσει δημόσιων - ενισχύσεων, η Επιτροπή διευκρινίζει στις «απαντήσεις» της προς την προγενέστερη «γνωμοδότηση» της ΟΚΕ () ότι η Συνθήκη της Ρώμης εντάσσεται στο πλαίσιο ενός «μετριοπαθούς νεοφιλελεύθερου συστήματος» όπου τα κράτη διαδραματίζουν ακριβώς το ρόλο που προβλέπεται σε μια μικτή οικονομία. Η πολιτική των εθνικών ενισχύσεων χρήζει, ωστόσο, προσεκτικής παρακολούθησης και ελέγχου, ενώ η Επιτροπή οφείλει να εντείνει τις προσπάθειές της προς την κατεύθυνση μιας διαρκώς μεγαλύτερης διαφάνειας και προστασίας των δικαιωμάτων τρίτων.

5.2. Πράγματι η ΟΚΕ φρονεί ότι οι «ενισχύσεις» των κρατών μελών μπορούν να αποτελέσουν παράγοντα στρέβλωσης του ανταγωνισμού. Στο θέμα αυτό η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία και τον επίκαιρο χαρακτήρα που έχει η στενή σχέση μεταξύ πολιτικής ανταγωνισμού και πολιτικής για την οικονομική και κοινωνική συνοχή, θέμα το οποίο εύχεται να εξετάσει με ιδιαίτερη προσοχή η Επιτροπή κατά την προσεχή έκθεση για τις κρατικές ενισχύσεις.

5.3. Ο στόχος δεν μπορεί παρά να έγκειται σε μείωση των ενισχύσεων, σε αναθεώρηση των κανόνων και σε μεγαλύτερη σαφήνεια. Σθεναρότερες πρωτοβουλίες απαιτούνται, όμως, και όσον αφορά τις «διαδικασίες». Η Επιτροπή θα ήταν σκόπιμο να υιοθετήσει κανονισμό για τον επακριβή καθορισμό των δικαιωμάτων τρίτων, ακόμη και παρά το γεγονός ότι ορισμένες φορές οι τρίτοι είναι εκείνοι που πραγματικά ελέγχουν και ανακαλύπτουν παρανομίες ή καταχρήσεις.

5.4. Επιπλέον, πρέπει να βελτιωθεί και η πληροφόρηση. Η Επιτροπή δημοσιεύει στην Επίσημη Εφημερίδα τόσο την έναρξη, ή τη λήξη, των διαδικασιών όσο και τον κατάλογο των «ενισχύσεων» επί των οποίων δεν έχει διατυπώσει επιφυλάξεις 7 εντούτοις, θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη η κατάρτιση δημόσιου αρχείου με όλες τις «περιπτώσεις».

6. Ανεξάρτητος Ευρωπαϊκός Οργανισμός

6.1. Η «πολιτική ανταγωνισμού» έχει τέσσερα μείζονα πεδία εφαρμογής: τις «συμφωνίες», την κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης, τις «συγκεντρώσεις» και τις κρατικές «ενισχύσεις». Ως προς το ζήτημα του Ανεξάρτητου Ευρωπαϊκού Οργανισμού, θα πρέπει προηγουμένως να διευκρινισθεί εάν οι αρμοδιότητές του θα αφορούν μόνον τις «συγκεντρώσεις» ή και όσα περιλαμβάνονται στα άρθρα 85 και 86, ή ίσως και στο άρθρο 90 κ.ε. Ακόμη και εάν οι αρμοδιότητές του θα περιορίζονται στις «συγκεντρώσεις» - πράγμα το οποίο φαίνεται πιθανότερο - το ενδεχόμενο αυτό δεν βρίσκει σύμφωνη την ΟΚΕ, η οποία έχει ήδη εκφέρει αρνητική γνώμη σε πολλές περιπτώσεις και, εν προκειμένω, θεωρεί σκόπιμο να αιτιολογήσει εκτενέστερα τη διαφωνία της.

6.2. Στις Συνθήκη της Ρώμης οι «κανόνες ανταγωνισμού» αποτελούν ένα μέσο για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ [Άρθρο 2 και 3ζ]. Επομένως, οι «κανόνες» αυτοί καθεαυτοί δημιουργήθηκαν με «πολιτικό» περιεχόμενο. Η Συνθήκη διαθέτει δική της συνοχή, δική της ενιαία ισχύ, καθώς και μακρά εμπειρία εφαρμογής, ιδίως όσον αφορά την «πολιτική ανταγωνισμού». Το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο συμπληρώνουν τις δομές. Τούτο δεν συνιστά αρνητική εμπειρία (παρότι, προφανώς, επιδέχεται βελτιώσεων, οι οποίες βρίσκονται στο στάδιο της υλοποίησης) αλλά μπορεί δύσκολα να μεταβιβασθεί σε άλλα επίπεδα, εξωτερικά - αν όχι ξένα - προς τους στόχους της ΕΕ.

6.3. Η απόπειρα διαχωρισμού της «τεχνικής» από την «πολιτική» αξιολόγηση αντιβαίνει στον πρωταρχικό στόχο της Συνθήκης που είναι η υλοποίηση μιας «ενιαίας αγοράς»: η Επιτροπή είναι υπεύθυνη για τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας διαμέσου μιας «πολιτικής ανταγωνισμού» η οποία αιτιολογείται στο πλαίσιο όλων των άλλων κοινοτικών «πολιτικών». Ο συντονισμός των κοινοτικών πολιτικών είναι κεφαλαιώδους σημασίας προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της Συνθήκης. Για αυτό το λόγο έχει παραχωρηθεί στην Επιτροπή, πέραν της εξουσίας ελέγχου και επιβολής κυρώσεων, και η εξουσία απαλλαγής από τις απαγορεύσεις.

6.4. Φαίνεται δύσκολο - και παράλογο - να αποσυνδεθεί το «περιεχόμενο» του δικαίου του ανταγωνισμού από την «αρμοδιότητα» του οργάνου που καλείται να το εφαρμόσει, όπως επίσης φαίνεται δύσκολο - και παράλογο - να «διαχωρισθεί η αρμοδιότητα» μέρους της νομοθεσίας σε θέματα ανταγωνισμού (συγκεντρώσεις ή συγκεντρώσεις και συμφωνίες) από τους υπόλοιπους κανόνες (συμφωνίες και ενισχύσεις ή μόνον «ενισχύσεις»). Μία «ανεξάρτητη» (από ποιόν;) αρχή θέτει επιπλέον αναρίθμητα προδικαστικά προβλήματα (σύνθεση, έλεγχος), καθώς και προβλήματα όσον αφορά τη λειτουργία (εκκαλούμενες αποφάσεις; παραπέμπονται στο Δικαστήριο ή στην Επιτροπή;).

6.5. Το θέμα της προστασίας του ελεύθερου ανταγωνισμού στην ΕΕ είναι πολυσύνθετο και η «πολιτική ανταγωνισμού», την οποία διαχειρίζεται ως ένα ενιαίο σύνολο η Επιτροπή, παραμένει αναντικατάστατο και μη μεταβιβάσιμο μέσο.

7. Οι διεθνείς σχέσεις

7.1. Οι σχέσεις με τις χώρες που είναι υποψήφιες για ένταξη στην ΕΕ

Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη δέσμευση που ανέλαβε η Επιτροπή για την αποτελεσματική υλοποίηση - στον τομέα της πολιτικής ανταγωνισμού - της στρατηγικής πριν από την ένταξη των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΧΚΑΕ) που αποφασίσθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Καννών, τον Ιούνιο του 1995.

Η ΟΚΕ επισημαίνει εξάλλου ότι απαιτείται να αναπτυχθεί η δράση της Επιτροπής με την ανάληψη ανάλογης δέσμευσης όχι μόνον έναντι της πρώτης ομάδας των ΧΚΑΕ, αλλά και έναντι των λοιπών ΧΚΑΕ που υπέβαλαν διαδοχικά αίτηση προσχώρησης (Λετονία, Λιθουανία, Εσθονία και πιο πρόσφατα η Σλοβενία).

7.2. Επ'αυτού η ΟΚΕ τονίζει τη σημασία των προγραμμάτων κατάρτισης, της τεχνικής βοήθειας στο νομοθετικό τομέα, της προαγωγής της συνεργασίας με τις εθνικές αρχές του ανταγωνισμού, καθώς και των πρωτοβουλιών που ανελήφθησαν για την ενημέρωση των επιχειρηματικών κύκλων. Η ΟΚΕ ελπίζει ότι οι διαθέσιμοι πόροι για τις προαναφερθείσες παρεμβάσεις θα αρθούν στο ύψος της ακόλουθης δήλωσης που περιλαμβάνεται στη «Λευκή Βίβλο όσον αφορά την προετοιμασία των συνδεδεμένων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για την ένταξη στην εσωτερική αγορά της Ένωσης»: «Στο πλαίσιο της πολιτικής ανταγωνισμού δεν χρειάζεται μόνο να υιοθετούνται νόμοι και να δημιουργούνται δομές: απαιτείται η καταβολή διαρκούς προσπάθειας για την έμπρακτη υλοποίηση της πολιτικής αυτής, για την κοινοποίηση και την αποδοχή της από ένα ευρύ κοινό, καθώς και για τη δημιουργία προσδοκιών σχετικά με την εφαρμογή της. Μόνον έτσι θα καταστεί δυνατό να αξιοποιήσει η εν λόγω αγορά όλες της τις δυνατότητες».

7.3. Η ΟΚΕ επισημαίνει, εξάλλου, ότι η υλοποίηση της «στρατηγικής πριν από την ένταξη» στον τομέα της «πολιτικής ανταγωνισμού» δεν θα πρέπει να επισκιάσει την αξίωση περί εφαρμογής, εντός της προκαθορισμένης προθεσμίας, των κανόνων ανταγωνισμού οι οποίοι καθορίζονται από τις «Ευρωπαϊκές Συμφωνίες» που ισχύουν ήδη μεταξύ της ΕΕ και των μεμονωμένων ΧΚΑΕ, κανόνες οι οποίοι συμπίπτουν κατ'ουσίαν με εκείνους που περιλαμβάνονται στη Συνθήκη της Ρώμης.

Ως προς τούτο, η ΟΚΕ υποδεικνύει ως εξαιρετικά επείγουσα την υιοθέτηση των μέτρων εφαρμογής σε θέματα «κρατικών ενισχύσεων». Το σημαντικό άνοιγμα της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς στις εισαγωγές από τις ΧΚΑΕ - άνοιγμα, το οποίο έχει ήδη ολοκληρωθεί - δεν επιτρέπει την παραμικρή αναβολή, είτε για την αποφυγή αρνητικών επιπτώσεων στις ίδιες τις «υπό μετάβαση οικονομίες» είτε για την εξουδετέρωση στρεβλώσεων του ανταγωνισμού στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά, ακόμη και εκ μέρους των επενδυτών εκτός Ευρώπης οι οποίοι πρέπει να εγκατασταθούν στις ΧΚΑΕ.

7.4. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ θεωρεί ως ζήτημα προτεραιότητας το αίτημα να διασφαλίζουν εφεξής οι ΧΚΑΕ τη διαφάνεια στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων μέσω της ετήσιας δημοσίευσης των συνολικών εισαγωγών και των δικαιούχων εταιρειών. Τέλος, ελπίζει ότι θα συσταθούν το ταχύτερο δυνατόν (όπως προτείνεται στη Λευκή Βίβλο) εθνικές αρχές για τον έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων, οι οποίες θα είναι σε θέση να εφαρμόζουν τους κανόνες που προβλέπονται από τις ισχύουσες «Ευρωπαϊκές Συμφωνίες».

7.5. Στις «απαντήσεις» () της, η Επιτροπή συμφωνεί με τις παρατηρήσεις της ΟΚΕ, αφενός, όσον αφορά την ανάγκη να διασφαλισθεί - στο πλαίσιο των σχέσεων με τις ΧΚΑΕ και κυρίως στον τομέα της πολιτικής ανταγωνισμού - η τήρηση ορισμένων κοινωνικών παραμέτρων και, αφετέρου, την ανησυχία μήπως δυνητικά φαινόμενα μετατόπισης της βιομηχανικής δραστηριότητας και επίσπευσης της βιομηχανικής αναδιάρθρωσης επιφέρουν αρνητικές συνέπειες και στον οικονομικό και στον κοινωνικό τομέα καθώς επίσης και στην απασχόληση. Η ανάλυση της επίδρασης των «ενισχύσεων», που προβλέπεται από τις «Ευρωπαϊκές Συμφωνίες», θα είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για το σκοπό αυτό.

7.6. Σχέσεις με τους διεθνείς πολυμερείς οργανισμούς

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ανέκαθεν υποστήριζε τη δράση της Επιτροπής στους διεθνείς οργανισμούς και έχει προπαντός ενθαρρύνει συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για την προαγωγή μιας σταδιακής σύγκλισης των κανόνων ανταγωνισμού και σε παγκόσμια κλίμακα. Ο ΟΟΣΑ, η UNCTAD (Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το εμπόριο και την ανάπτυξη) και ο ΔΟΕ αποτελούν τους ενδεδειγμένους συνομιλητές, ενώ ιδιαίτερα ο ΔΟΕ μπορεί να διαδραματίσει πρωτεύοντα ρόλο για τη σταδιακή επίτευξη στενότερης συνεργασίας μεταξύ των αρμοδίων αρχών.

7.7. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι όλα όσα συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο - χάρη στα μεμονωμένα άτομα και στα θεσμικά όργανα, στα κράτη, στις ενώσεις - επιδέχονται, αλλά και απαιτούν, περισσότερη ευκρίνεια. Και σιγά σιγά, εκ παραλλήλου με την ευκρίνεια, προκύπτει η μεγαλύτερη συνειδητοποίηση των πολυάριθμων προβλημάτων που τα άτομα, τα θεσμικά όργανα, τα κράτη και οι ενώσεις καλούνται να αντιμετωπίσουν ενόψει της τρίτης χιλιετηρίδας. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της ελευθέρωσης και της παγκοσμιοποίησης που προσδίδουν αναγκαστικά μια νέα διεθνή διάσταση στην «πολιτική ανταγωνισμού».

7.8. Τα συμπεράσματα της συνεδρίασης που έλαβε χώρα το Δεκέμβριο στη Σιγκαπούρη, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη εν όψει μιας πραγματιστικής και προοδευτικής προσέγγισης.

8. Διεθνοποίηση, ανταγωνισμός, ανάπτυξη

8.1. Η δέσμευση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι σημαντική. Ωστόσο, η Ευρώπη δεν μπορεί να ελπίζει ότι θα αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της διεθνοποίησης (όχι μόνον της οικονομίας), ότι θα αναμετρηθεί με άλλες περιοχές και περιφέρειες και ότι θα προασπίσει το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο χωρίς σημαντική θεσμική σαφήνεια. Το θεσμικό μέλλον της ΕΕ θα είναι καθοριστικής σημασίας και για το μέλλον της από οικονομική και κοινωνική άποψη. Για την τήρηση των κανόνων του ανταγωνισμού σε παγκόσμια επίπεδα απαιτείται κύρος και αξιοπιστία.

8.2. Απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη δέσμευση, αλλά και περισσότερη φαντασία και σθένος. Η προαγωγή του ανταγωνισμού προϋποθέτει τόνωση της ανταγωνιστικότητας και προώθηση της καινοτομίας και, συνεπώς, αύξηση της προσφοράς αγαθών και υπηρεσιών. Τούτο συνεπάγεται νέα προϊόντα, νέες υπηρεσίες, αλλά και νέα επαγγέλματα και νέες ειδικότητες και, επομένως, νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Μια συνετή και προνοητική «πολιτική ανταγωνισμού» οφείλει να δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες με στόχο να διευκολύνει την εμφάνιση νέων επαγγελμάτων και νέων ειδικοτήτων.

Οι νέοι κλάδοι του περιβάλλοντος, του ελεύθερου χρόνου και του πολιτισμού πρέπει να θεωρηθούν κατ'εξοχήν ως τομείς που σήμερα παρουσιάζουν μεγάλες δυνατότητες αύξησης της προσφοράς εργασίας. Η «πολιτική ανταγωνισμού» μπορεί να συνδυασθεί με την πολιτική στον τομέα της απασχόλησης, αρκεί να ενθαρρυνθούν - πάντα σύμφωνα με τους κανόνες - οι πρωτοβουλίες για συνεργασία σε αυτούς τους νεοεμφανισθέντες τομείς, οι οποίοι ασφαλώς έχουν μέλλον, αλλά και σήμερα ήδη είναι πλήρεις δυνατοτήτων ταχείας ανάπτυξης.

8.3. Συνεπώς, το πραγματικό πρόβλημα δεν συνίσταται στην προαγωγή ήδη υπαρχουσών δραστηριοτήτων, αλλά στη δημιουργία νέων. Η οικονομία στον τομέα του περιβάλλοντος και του πολιτισμού, μαζί με τις σχετικές βιομηχανίες και υπηρεσίες, θα αρκούσε ίσως από μόνη της για την ανάκαμψη της απασχόλησης, ακόμη και βραχυπρόθεσμα. Υπό αυτό το πρίσμα, απαιτείται επειγόντως επαγγελματική κατάρτιση, σοβαρή, επιλεκτική, ορθά προγραμματισμένη και προσκολλημένη σε σαφή και συγκεκριμένα επαγγελματικά πρότυπα.

8.4. Ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον ανοικτό και ευνοϊκά διακείμενο σε «νεωτερισμούς» αποτελεί την κυριότερη προϋπόθεση ούτως ώστε οι πόροι που αποφέρει η οικονομία της αγοράς να μπορούν να επενδύονται σε κοινωνικά και συλλογικά αγαθά, δημιουργώντας θέσεις εργασίας και προάγοντας την ποιότητα της κοινωνίας. Θα χρειαστεί π.χ. να μελετηθεί η χάραξη. Μιας ενδεδειγμένης πολιτικής παροχής φορολογικών κινήτρων, εστιασμένη τόσο στις επιχειρήσεις όσο και στους ιδιώτες, καθώς και στη βέλτιστη χρήση των ενδεχόμενων πρόσθετων χρηματοοικονομικών πηγών (όπως εκείνες που προέρχονται από τα διαρθρωτικά ταμεία της ΕΕ), ως εισροή πρόσθετων πόρων για τη στήριξη των αγαθών και των δραστηριοτήτων στον τομέα του πολιτισμού.

8.5. Προπάντων, όμως, συνιστά πρόκληση για τον επιχειρηματικό κόσμο, ο οποίος θα πρέπει να επιδείξει νέες ικανότητες και να υιοθετήσει νέες μορφές οργάνωσης και νέους προσανατολισμούς όσον αφορά τη διαχείριση. Αρκεί να σκεφθεί κανείς τον τεράστιο αριθμό επιχειρήσεων που στρέφονται ήδη προς την προστασία, τις υπηρεσίες και τις παραγωγές του πολιτισμικού τομέα και έχουν σημαντικές ανάγκες για την ανάπτυξη και την εδραίωσή τους. Δεν πρέπει να αποκλεισθεί η σύναψη στρατηγικών συμπράξεων με μεγάλες επιχειρήσεις και με τους ερευνητικούς κύκλους στο ευρύ πεδίο των τεχνολογικών επιπτώσεων των πολιτισμικών δραστηριοτήτων, δηλαδή της εφαρμογής των δραστηριοτήτων αυτών στις νέες τεχνολογίες.

II. «ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΡΧΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΠΟΥ ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΟΥΝ ΤΟΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΩΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΘΡΑ 85 ΚΑΙ 86 ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΕΚ» ()

1. Δεδομένου ότι η Επιτροπή έχει ζητήσει την υποβολή ενδεχόμενων παρατηρήσεων, η ΟΚΕ αποφάσισε να συνδυάσει τη γνωμοδότηση για την ανακοίνωση αυτή με τη γνωμοδότηση για την ΧΧV Έκθεση για την πολιτική του ανταγωνισμού, προκειμένου να συντομευθούν οι προσθεσμίες.

2. Στην προηγούμενη γνωμοδότηση για την ΧΧΙV Ετήσια Έκθεση η ΟΚΕ, σχετικά με την αποκέντρωση της εφαρμογής του δικαίου για τον ανταγωνισμό, είχε επισημάνει τον κίνδυνο είτε «διαφοροποιημένης εφαρμογής» είτε «σύγκρουσης συμφερόντων» με τις εθνικές αρχές. Στις απαντήσεις της, στην παράγραφο 8 της γνωμοδότησης της ΟΚΕ, που περιλαμβάνονται στην ΧΧV Έκθεση, η Επιτροπή δηλώνει ότι: Για να αποφευχθούν οι κίνδυνοι που αναφέρονται από την ΟΚΕ, η μέθοδος κατανομής των υποθέσεων μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών αρχών είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Εάν τα κράτη μέλη περιορισθούν στην εξέταση των παραβάσεων των οποίων οι επιπτώσεις επικεντρώνονται σε μία μόνο εθνική αγορά (όπως το προβλέπει το προσχέδιό μας) οι κίνδυνοι «διαφοροποιημένης εφαρμογής» και συγκρούσεων μεταξύ Κοινότητας και κρατών μελών θα μπορούν να ελεγχθούν.

3. Χρειάζεται να αναγνωρισθεί σχετικά ότι επί πολλά έτη η Επιτροπή επιδιώκει να εφαρμόσει μια πολιτική που αποβλέπει στη μεγαλύτερη αποκέντρωση της εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης, προκειμένου να καταστεί πιο αποτελεσματική και πιο κατανοητή στο κοινό η πολιτική για τον ανταγωνισμό. Ένα πρώτο βήμα στην κατεύθυνση αυτή υπήρξε η ανακοίνωση για «τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστών και της Επιτροπής» σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης ΕΟΚ ().

4. Δεύτερο βήμα αποτελεί αυτό εδώ το σχέδιο ανακοίνωσης που αφορά «τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών που διασφαλίζουν τον ανταγωνισμό» και έχει ως στοχο «να ενισχυθεί ο ρόλος τους και να οργανωθεί η στενή και σταθερή διασύνδεσή τους» με την Επιτροπή, σε πλήρη σεβασμό «της αρχής της επικουρικότητας» και «της αρχής του επιπέδου που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη».

5. Σ'αυτό το σχέδιο ανακοίνωσης, πριν από την αναφορά στους «προσανατολισμούς για την κατανομή των περιπτώσεων» μεταξύ της ιδίας και των εθνικών επιτροπών, η Επιτροπή τονίζει ότι «η εποπτεία θα πρέπει να ασκείται, στο μέτρο του δυνατού, από μία μόνο αρχή (...) χωρίς να αποκλείεται η δυνατότητα κοινής εξέτασης εκ μέρους δύο αρχών, όπου αυτό κρίνεται σκόπιμο» και προσθέτει ότι «ο ενιαίος αυτός έλεγχος είναι επωφελής στις επιχειρήσεις». (Ι-αριθ. 4)

Σχετικά με αυτό η ΟΚΕ επιβεβαιώνει ότι κατ' αρχήν είναι σύμφωνη με τον «ενιαίο έλεγχο», αλλά δεν κρύβει ότι η «κοινή εξέταση» μπορεί να δημιουργήσει ορισμένα προβλήματα (ποιος αποφασίζει σχετικά με την αξιολόγηση της «δεσπόζουσας θέσης»;) λόγω επίσης της ελλείψεως εναρμονισμένων διαδικαστικών προτύπων.

6. «Η Επιτροπή προτίθεται να προωθήσει αυτή τη συνεργασία με τις αρμόδιες για τον ανταγωνισμό αρχές όλων των κρατών μελών», διαπιστώνει, ωστόσο, «ότι σε πολλές χώρες δεν υφίστανται ακόμα αποτελεσματικά διαδικαστικά μέσα για την εφαρμογή του άρθρου 85, παρ. 1 και του άρθρου 86» (Ι- 5 της ανακοίνωσης).

Αυτή η παρατήρηση είναι τόσο σημαντική που αποτελεί επίσης και αντικείμενο των συμπερασματικών παρατηρήσεων στις οποίες «η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη που δε διαθέτουν ακόμη να αποκτήσουν νομοθεσία που θα επιτρέψει στις αρμόδιες για τον ανταγωνισμό αρχές να εφαρμόζουν αποτελεσματικά το άρθρο 85, παρ. 1 και το άρθρο 86» (V-1).

Aυτή είναι η μόνη φορά μετά την εισαγωγική παρατήρηση (Ι-3, εδάφιο 3), που η Επιτροπή καλεί συμπερασματικά και ρητά τις επιχειρήσεις να απευθύνονται «πιο συχνά στις αρχές των κρατών μελών που είναι αρμόδιες για τον ανταγωνισμό, προκειμένου να προωθηθεί η εφαρμογή του άρθρου 85, παράγραφος 1 και του άρθρου 86»

Σχετικά με αυτό, δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς ότι η Επιτροπή κατέβαλε και συνεχίζει να καταβάλλει κάθε προσπάθεια στο επίπεδο της ενημέρωσης, της διαφάνειας, της «προώθησης», προκειμένου να συμμετάσχουν οι δικαστές και οι εθνικές αρχές, όπως επίσης και οι ίδιες οι επιχειρήσεις, στην προσπάθεια «για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των άρθρων 85 και 86 της Συνθήκης» (Ι-αριθ. 3).

7. Στο σχέδιο ανακοίνωσης οι «προσανατολισμοί για την κατανομή των περιπτώσεων» μεταξύ των εθνικών αρχών και της Επιτροπής, βασίζονται στις «εθνικές ουσιαστικά επιπτώσεις» και στην «φύση της παράβασης». Ωστόσο, η Επιτροπή «θα εξετάσει τις περιπτώσεις που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Κοινότητα» (ΙΙ-αριθ. 2, εδάφιο 2) υπό την προϋπόθεση πάντοτε ότι παραμένει «αποκλειστική αρμοδιότητα» της Επιτροπής η εφαρμογή των εξαιρέσεων στο άρθρο 85.3.

Στην πράξη, συνεπώς, η αποκέντρωση της εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου περιορίζεται μόνο σε περιπτώσεις «εθνικού ουσιαστικά ενδιαφέροντος», δηλαδή στις συμφωνίες και στις καταχρήσεις της δεσπόζουσας θέσης, όπως διευκρινίζει η Επιτροπή «οι οποίες εφαρμόζονται σε ένα κράτος μέλος» και των οποίων «οι επιπτώσεις θα υπάρξουν μόνο στο εν λόγω κράτος μέλος» αποκλείοντας συνεπώς τις περιπτώσεις που θίγουν ένα νέο σημείο δικαίου (ΙΙ-2, αριθ. 3, εδάφιο 2). Πρόκειται στην πραγματικότητα για περιορισμένη αποκέντρωση η οποία δεν επιφέρει, συνεπώς, σημαντική διεύρυνση των αρμοδιοτήτων των εθνικών αρχών.

8. Στην ανακοίνωση ξεχωρίζονται οι «περιπτώσεις τις οποίες ανέλαβε πρώτη η Επιτροπή» (καταγγελίες), από τις περιπτώσεις «τις οποίες, αντιθέτως, ανέλαβε πρώτη μια εθνική αρχή» (καταγγελίες ή κοινοποιήσεις).

«H Eπιτροπή έχει το δικαίωμα να απορρίψει μια κατηγορία όταν διαπιστωθεί ότι η περίπτωση δεν παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον» (ΙΙΙ-1.1), αλλά οφείλει να ζητήσει από την παρέχουσα την εγγύηση αρχή του κράτους μέλους «εάν δέχεται να εξετάσει την καταγγελία και να εκφρασθεί σχετικά» (IV-1.3) και θέτει στη διάθεσή της, με ορισμένους περιορισμούς, τα έγγραφα που κατέχει.

Προβλέπεται, επίσης, «στενή συνεργασία» (IV-1.4) για τις περιπτώσεις τις οποίες έχει αναλάβει πρώτη μία εθνική αρχή, η οποία μπορεί να ενημερώσει την Επιτροπή για την κατάσταση μιας ενδεχόμενης παράλληλης διαδικασίας.

9. Η ανακοίνωση εξετάζει επίσης και την περίπτωση «διασταλτικής κοινοποίησης» στην Επιτροπή εκ μέρους επιχείρησης «που απειλείται από την απαγόρευση συμφωνίας» σε μια εθνική διαδικασία, και προβλέπει σχετικά ειδική διαδικασία που αποφασίζεται σε «προσωρινή γνωμοδότηση» την οποία εκφράζει η Επιτροπή σχετικά με την «πιθανότητα» εξαίρεσης.

Στην υπόθεση αυτή παραμένει η αβεβαιότητα 7 δεν προβλέπονται σχετικές προθεσμίες εντός των οποίων η Επιτροπή οφείλει να μεταβιβάσει στις εθνικές αρχές και στις επιχειρήσεις την εκ πρώτης όψεως αιτιολόγησή της, ούτε προβλέπεται οι εν λόγω επιχειρήσεις να δίδουν τη γνώμη τους, ιδιαιτέρως όταν υπάρχει κίνδυνος η προσωρινή αξιολόγηση να καταστεί οριστική.

10. Η ανακοίνωση δεν φαίνεται να προσφέρει κάτι καινούριο προκειμένου να διευκρινισθούν τα κριτήρια κατανομής των περιπτώσεων μεταξύ των εθνικών αρχών και της Επιτροπής. Ορισμένες βελτιώσεις στις γραφειοκρατικές σχέσεις θα είναι, οπωσδήποτε, δυνατές.

Οι «προσανατολισμοί» που η Επιτροπή με ευφυΐα εφάρμοσε στις συγκεκριμένες περιπτώσεις που εξετάσθηκαν, προέρχονται, κατά μεγάλο μέρος, από την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου και του Δικαστηρίου πρώτης βαθμίδος. Ούτε η Επιτροπή μπορεί να πει κάτι περισσότερο ή να προχωρήσει περισσότερο.

11. Η πρόθεση αυτής της ανακοίνωσης είναι, χωρίς αμφιβολία, αξιέπαινη. Γίνεται λόγος γι'αυτήν εδώ και πολλά χρόνια. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, δεν φαίνεται πειστικό, και μπορεί, ενδεχομένως, μόνο να βελτιώσει τις τυπικές σχέσεις μεταξύ Επιτροπής και εθνικών αρχών, με την ελπίδα ωστόσο ότι δεν θα παρατείνει τις χρονικές προσθεσμίες αλλά, αντιθέτως, θα τις μειώσει αισθητά. Μια πραγματική και αποτελεσματική αποκέντρωση προϋποθέτει όντως πιο αποφασιστικές ενέργειες όπως, για παράδειγμα:

- η αναθεώρηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 17/62 και

- η εναρμόνιση των εθνικών δικαίων για τον ανταγωνισμό, δίδοντας προτεραιότητα, εντός σύντομων προθεσμιών, στα διαδικαστικά πρότυπα.

12. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιθυμεί, ωστόσο, να ενθαρρύνει την Επιτροπή σ'αυτήν τη δράση της για «την προώθηση του δικαίου για τον ανταγωνισμό» αλλά ακριβώς επειδή έχει επίγνωση των δυσκολιών, υπογραμμίζει καταλήγοντας τις λέξεις με τις οποίες τον περασμένο χρόνο η ίδια η Επιτροπή ως προς το θέμα της συνεργασίας είχε αποτελεσματικά συνοψίσει το πρόβλημα: «Τα νομοθετικά μέτρα, ωστόσο, δεν φτάνουν, χρειάζεται επίσης η βούληση και τα μέσα στα οποία να προσφύγει κανείς» (ΧΧΙV Έκθεση επί του ανταγωνισμού, παράγραφος 42). Εν κατακλείδι, λοιπόν, η βούληση συνεργασίας είναι πρόβλημα που εμπίπτει κατά πρώτο λόγο στην αρμοδιότητα της Επιτροπής των κρατών μελών και το οποίο πρέπει να επιλυθεί με τα κατάληλα μέσα, με εντιμότητα και διαφάνεια.

Αυτή είναι και η επιθυμία της ΟΚΕ και η έννοια της υποστηρίξεώς της.

Βρυξέλλες, 19 Δεκεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ αριθ. C 262 της 10. 9. 1996, σ. 5.

() Μέρος ΙΙ-ΙΧ, Β, 2.

() ΙΧ-Β-2, 10 («απαντήσεις»).

() ΕΕ αριθ. C 39 της 12. 2. 1996.

() ΙΧ-Β-2, 3.2.

() ΙΧ-Β-2, 3.6.

() ΙΧ-Β-2, 4.3.

() ΙΧ-Β-2, 4.4.

() ΙΧ-Β-2, 3.2 και 3.3.

() ΙΧ-Β-2, 7.5.

() ΙΧ-Β-2, 7.3.

() Έγγρ. CES 736/96, σημ. 5.4.

() ΕΕ αριθ. C 295 της 7. 10. 1996, σημ. 12.5.

() Ανακοίνωση σχετικά με την αναθεώρηση του κανονισμού επί των συγκεντρώσεων (COM(96) 313 τελικό - έγγρ. CES 1266/96 της 31. 10. 1996).

() ΙΧ-Β-2, 6.2.

() ΙΧ-Β-2, 9.1/9.3.

() ΕΕ αριθ. C 39 της 13. 2. 1993, σ. 6.