Ανακοινωση της Επιτροπης προς το Συμβουλιο και το Ευρωπαϊκο Κοινοβουλιο - Σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα στους τομείς της διατήρησης των φυσικών πόρων, της γεωργίας, της αλιείας και της οικονομικής και αναπτυξιακής συνεργασίας

1. Αναλαμβανουμε τισ ευθυνεσ μας

1.1. Η απειλή

1. Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων δεκαετιών, ο ρυθμός μείωσης και απώλειας βιοποικιλότητας στην Ευρώπη και παγκοσμίως έχει επιταχυνθεί εντυπωσιακά και τα ισχύοντα μέτρα έχουν αποδειχθεί ανεπαρκή για να αντιστρέψουν τις παρούσες τάσεις [1]. Σε αυτές περιλαμβάνονται η μείωση και η απώλεια ειδών και των ενδιαιτημάτων, οικοσυστημάτων και γονιδίων τους. Π.χ.,

[1] Environment in the European Union at the turn of the century. Environmental assessment report No.2. European Environment Agency. Copenhagen, 1999.

* 64 ενδημικά φυτά της Ευρώπης έχουν εξαφανισθεί από τη φύση και 45% των πεταλούδων, 38% των ειδών πουλιών, 24% των ειδών και των υποειδών ορισμένων ομάδων φυτών, και περίπου 5% των ειδών μαλακίων θεωρείται ήδη ότι απειλούνται.

* Σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες, τα δύο τρίτα και περισσότερο των υπαρχόντων τύπων ενδιαιτημάτων θεωρείται ότι κινδυνεύουν.

* Στην Ευρώπη, η εντατικοποίηση της γεωργίας έχει μειώσει την έκταση των υγροτόπων κατά 60% περίπου τις τελευταίες δεκαετίες. Το φυσικό παραποτάμιο δάσος κάλυπτε 2 000 km κατά μήκος του Ρήνου. Σήμερα είναι κατατεμαχισμένο και καλύπτει συνολικά μόνο 150 km .

* Στη Δυτική Ευρώπη, 97 φυλές κατοικίδιων ζώων έχουν εκλείψει προσφάτως. Σε αυτές περιλαμβάνονται 9 φυλές βοοειδών, 4 αιγοειδών, 54 χοίρων και 30 προβάτων. Σχεδόν 30% των φυλών που έχουν εναπομείνει διατρέχουν κίνδυνο. Σε ορισμένα κράτη μέλη η κατάσταση είναι ακόμα σοβαρότερη δεδομένου ότι, σύμφωνα με τον Οργανισμό Επισιτισμού και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), μέχρι 43% των φυλών κατοικίδιων ζώων απειλούνται.

* Παγκοσμίως, συνολικά 11 046 είδη φυτών και ζώων διατρέχουν υψηλό κίνδυνο εξαφάνισης στο εγγύς μέλλον, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ο αριθμός αυτός ισοδυναμεί με 1 στα 4 είδη θηλαστικών και 1 στα 8 είδη πουλιών. Σύμφωνα με τον FAO, 37% των ειδών κατοικίδιων ζώων παγκοσμίως διατρέχουν κίνδυνο. 30 000 είδη παγκοσμίως θεωρείται ότι απειλούνται εξ αιτίας του διεθνούς εμπορίου άγριας πανίδας.

* Στον Αμαζόνιο και μόνο, η συνολική περιοχή που αποψιλώνεται ετησίως έχει αυξηθεί από 30 000 km το 1975 σε τουλάχιστον 600 000 km σήμερα, ενώ το περιβάλλον επιβαρύνεται σε μια διπλάσια σε έκταση περιοχή.

2. Έχουμε την ηθική ευθύνη να διατηρήσουμε τη βιοποικιλότητα για την εγγενή αξία της αλλά και επειδή παρέχει τις βρώσιμες, υφάνσιμες και πόσιμες ύλες που χρειάζεται η κοινωνία μας. Έχει ουσιαστική σημασία για τη διατήρηση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας της γεωργίας και της αλιείας και είναι η βάση για πολλές βιομηχανικές διεργασίες και για την παραγωγή νέων φαρμάκων. Αποτελεί τμήμα του παγκόσμιου φυσικού κεφαλαίου στο οποίο στηρίζονται πολλές τοπικές κοινότητες και η κοινωνία γενικότερα. Η απώλεια βιοποικιλότητας συνιστά απώλεια οικονομικής ευκαιρίας.

3. Η διατήρηση της βιοποικιλότητας δεν απαιτεί μόνο μέτρα εφαρμογής των παραδοσιακών πολιτικών διατήρησης της φύσης. Τα ειδικά μέτρα προστασίας βασικών ειδών και ενδιαιτημάτων είναι σημαντικά αλλά δεν αποτελούν από μόνα τους ικανοποιητική απάντηση στο πρόβλημα της απώλειας βιοποικιλότητας. Για τη διατήρηση απαιτούνται μέτρα τα οποία να μην αφορούν μόνο το 10-20% του παγκόσμιου εδάφους που καλύπτουν οι περιοχές που θα μπορούσαν ενδεχομένως να χαρακτηριστούν ως προστατευόμενες περιοχές. Είναι επίσης σημαντικό να αντιμετωπιστούν τα νεοεμφανιζόμενα ζητήματα όπως η διάδοση ενδοκρινικών διαταρακτών και επίμονων οργανικών χημικών ουσιών και ο πολλαπλασιασμός αλλόχθονων εισβαλλόντων ειδών, καθώς και η αξιολόγηση και παρακολούθηση των σχετικών επιπτώσεων της εισαγωγής συγκεκριμένων ΓΤΟ. Ακόμη, σοβαρές αιτίες για την απώλεια βιοποικιλότητας πηγάζουν από το σχεδιασμό και την εφαρμογή διάφορων τομεακών και οριζόντιων πολιτικών που έχουν επιπτώσεις στη βιόσφαιρα του πλανήτη. Είναι επομένως ύψιστης σημασίας να ενσωματωθούν στην ανάπτυξη και την εφαρμογή των συναφών τομεακών πολιτικών οι σχετικές με τη βιοποικιλότητα ανάγκες. Δεν πρόκειται για περιβαλλοντικό μόνο πρόβλημα αλλά και για ευρύτερο ζήτημα αειφορίας δεδομένου ότι η απώλεια βιοποικιλότητας βλάπτει τους πόρους φυσικού κεφαλαίου στους οποίους βασίζεται η κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη.

1.2. Η απάντηση: - Κοινοτική στρατηγική του 1998 για τη βιοποικιλότητα και τρέχοντα προγράμματα δράσης

4. Για να αντιμετωπίσει αυτήν την απειλή για την ευημερία των σημερινών και μελλοντικών γενιών, τον Φεβρουάριο 1998, η Επιτροπή ενέκρινε ανακοίνωση προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο για τη στρατηγική βιοποικιλότητας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας [2] η οποία έχει ως σκοπό την "πρόβλεψη, πρόληψη και αντιμετώπιση των αιτιών της σοβαρής μείωσης ή απώλειας βιοποικιλότητας στην πηγή. Αυτή η προσέγγιση θα επιτρέψει να αναστραφούν οι σημερινές τάσεις όσον αφορά τη μείωση ή την απώλεια βιοποικιλότητας καθώς και να εξασφαλιστεί ένα ικανοποιητικό επίπεδο διατήρησης των ειδών και των οικοσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών οικοσυστημάτων, τόσο εντός όσο και εκτός του εδάφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

[2] Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τη στρατηγική βιοποικιλότητας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας COM (1998) 42).

5. Το Συμβούλιο ενέκρινε την εν λόγω στρατηγική τον Ιούνιο [3], και το Κοινοβούλιο τον Οκτώβριο [4] του ιδίου έτους.

[3] Συμπεράσματα του Συμβουλίου της 21ης Ιουνίου 1998

[4] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Μη νομοθετικό ψήφισμα A4 -0347/98

6. Η κοινοτική στρατηγική για τη βιοποικιλότητα θέτει συγκεκριμένο πλαίσιο δράσης, προσδιορίζοντας τέσσερα σημαντικά θέματα [5] και καθορίζοντας τους τομεακούς και οριζόντιους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν. Η στρατηγική εστιάζει συγκεκριμένα στην ενσωμάτωση του προβληματισμού για τα θέματα βιοποικιλότητας στις σχετικές τομεακές πολιτικές, ιδίως αυτές που αφορούν: τη συντήρηση των φυσικών πόρων, τη γεωργία, την αλιεία, τις περιφερειακές πολιτικές και χωροταξία, τα δάση, την ενέργεια και τις μεταφορές, τον τουρισμό, την ανάπτυξη και την οικονομική συνεργασία.

[5] Η στρατηγική αναλύεται σε τέσσερα θέματα: (1) Συντήρηση και βιώσιμη χρήση της βιολογικής ποικιλότητας (2) Μερισμός των οφελών που προκύπτουν από τη χρήση γενετικών πόρων (3) Έρευνα, προσδιορισμός, παρακολούθηση και ανταλλαγή των πληροφοριών (4) Εκπαίδευση, κατάρτιση και συνειδητοποίηση.

7. Με την υιοθέτηση της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα, η Επιτροπή έκανε το πρώτο βήμα προς την εφαρμογή της σημαντικότερης υποχρέωσής της ως συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με τη βιολογική ποικιλομορφία (CBD) [6]. Το δεύτερο βήμα, που προβλέπεται στη στρατηγική, είναι η ανάπτυξη και εφαρμογή προγραμμάτων δράσης και άλλων μέτρων που επηρεάζουν τους σχετικούς τομείς πολιτικής. Τα τομεακά προγράμματα δράσης προβλέπουν συγκεκριμένες ενέργειες και μέτρα για την επίτευξη των στόχων που θέτει η στρατηγική και καθορίζουν μετρήσιμους στόχους. Στην παρούσα ανακοίνωση προβλέπεται ο τρόπος προσδιορισμού κατάλληλων δεικτών παρακολούθησης και αξιολόγησης της απόδοσης κατά την εφαρμογή των προβλεπόμενων ενεργειών και μέτρων και της αποτελεσματικότητάς τους.

[6] Απόφαση του Συμβουλίου της 25ης Οκτωβρίου 1993 σχετικά με τη σύναψη της σύμβασης για τη βιολογική ποικιλομορφία. ΕΕ L 309, 13.12.93

8. Στην παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζονται Προγράμματα Δράσης για τη Βιοποικιλότητα (ΠΔΒ) που αφορούν συγκεκριμένα τους ακόλουθους τέσσερις τομείς δραστηριότητας:

* Διατήρηση των φυσικών πόρων

* Γεωργία

* Αλιεία

* Οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία

9. Όπως προβλέπεται στη στρατηγική, η ανάπτυξη των προγραμμάτων δράσης έχει καθοδηγηθεί από τις υπηρεσίες της Επιτροπής που είναι αρμόδιες για τους σχετικούς τομείς πολιτικής. Αυτές οι υπηρεσίες λειτούργησαν σε στενή συνεργασία μεταξύ τους και με τις υπηρεσίες που επιβλέπουν την πολιτική για τη βιοποικιλότητα, καθώς επίσης και με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος και τους εμπειρογνώμονες των κρατών μελών. Στο πνεύμα της Συνθήκης του Aarhus, [7] οι ΜΚΟ και άλλοι ενδιαφερόμενοι συμμετείχαν εξαρχής στην κατάρτιση των προγραμμάτων.

[7] Συνθήκη της Οικονομικής Επιτροπής για την Ευρώπη των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την πρόσβαση στις πληροφορίες, τη δημόσια συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε περιβαλλοντικά θέματα

10. Τα προγράμματα δράσης έχουν καταρτισθεί λαμβάνοντας υπόψη τα συγκεκριμένα μέσα και διαδικασίες που ισχύουν για αυτές τις τομεακές πολιτικές. Κατά συνέπεια, η δομή των προγραμμάτων δράσης δεν είναι ίδια αλλά απεικονίζει το ιδιαίτερο πολιτικό πλαίσιο κάθε τομέα.

11. Αναπόφευκτα τα προγράμματα δράσης αλληλοεπικαλύπτονται δεδομένου ότι οι διαφορετικοί τομείς πολιτικής στους οποίους στοχεύουν αλληλοεπηρεάζονται. Η συνεπής και συντονισμένη εφαρμογή τους είναι επομένως καθοριστικής σημασίας.

2. Ευρύτερο πολιτικό πλαίσιο

12. Η ανάπτυξη και η εφαρμογή της στρατηγικής και των Προγραμμάτων Δράσης για τη Βιοποικιλότητα πρέπει να εξεταστούν στο ευρύτερο πλαίσιο της δέσμευσης που έχει αναλάβει η Ευρωπαϊκή Ένωση να επιτύχει την αειφόρο ανάπτυξη και να ενσωματώσει τον περιβαλλοντικό προβληματισμό σε άλλους τομείς και πολιτικές, σύμφωνα με τα άρθρα 2, 3 και 6 της Συνθήκης ΕΚ. Τα Προγράμματα Δράσης για τη Βιοποικιλότητα θα είναι επίσης σημαντικά για την προώθηση της διαδικασίας πολιτικής μεταρρύθμισης που έχει δρομολογηθεί με την Ατζέντα 2000.

13. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει δεσμευθεί να αναπτύξει στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη η οποία θα παρουσιαστεί το 2001 στη Σύνοδο Κορυφής του Gφtheborg. Στη συνέχεια αυτή θα επηρεάσει τη θέση που θα υποστηρίξει η Ευρωπαϊκή Ένωση στη σημαντική διεθνή διάσκεψη του 2002 για τη δέκατη επέτειο της διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το περιβάλλον και την ανάπτυξη του Rio de Janeiro. Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αειφόρο ανάπτυξη θα εξετάσει τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές της αειφόρου ανάπτυξης που, όπως ήδη εξηγήθηκε, συνδέονται όλες με τη βιοποικιλότητα.

14. Η στρατηγική και τα προγράμματα δράσης για τη βιοποικιλότητα εστιάζουν στην ενσωμάτωση του προβληματισμού για την βιοποικιλότητα στις διαφορετικές τομεακές πολιτικές. Στηρίζουν επομένως τη διαδικασία πολιτικής ολοκλήρωσης που δρομολογήθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Cardiff προσδιορίζοντας τα συγκεκριμένα μέσα και ενέργειες που απαιτούνται για να αναστραφεί η τρέχουσα καθοδική τάση.

15. Στο προσεχές 6ο πρόγραμμα περιβαλλοντικής δράσης το θέμα "φύση και βιοποικιλότητα" θα τεθεί ως θέμα προτεραιότητας για μελλοντική δράση. Το πρόγραμμα θα στηριχτεί στη στρατηγική και στα προγράμματα δράσης για τη βιοποικιλότητα και θα τα ενισχύσει.

16. Η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είναι πλούσια σε βιοποικιλότητα η οποία σε πολλές περιπτώσεις διατηρείται χάρη στις παραδοσιακές πρακτικές χρήσης γης και σε άλλες περιπτώσεις απειλείται από την ακατάλληλη οικονομική ανάπτυξη. Η διατήρηση της βιοποικιλότητας απαιτεί περιφερειακή συνεργασία και η ανάπτυξη της πανευρωπαϊκής στρατηγικής για τη βιολογική ποικιλότητα και την ποικιλομορφία του τοπίου πρέπει να αποτελέσει φόρουμ για τη βελτίωση του περιφερειακού συντονισμού κατά την εφαρμογή της σχετικής απόφασης της διάσκεψης των συμβαλλομένων μερών στη Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα.

17. Με την προσχώρηση νέων χωρών η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αυξήσει το κεφάλαιό της σε βιοποικιλότητα. Η εφαρμογή της στρατηγικής και των προγραμμάτων δράσης για τη βιοποικιλότητα και η συμπληρωματικότητα των εθνικών στρατηγικών των χωρών αυτών θα συμβάλουν στη συντήρηση της πλούσιας βιοποικιλότητάς τους εξασφαλίζοντας την κατάλληλη ενσωμάτωση στη σχετική πολιτική.

3. Πεδίο των προγραμμάτων δράσης

18. Στόχος του προγράμματος δράσης για τη βιοποικιλότητα που αφορά τη συντήρηση των φυσικών πόρων είναι να εξασφαλίσει ότι το δυναμικό της νομοθεσίας και των μέσων που ισχύουν ήδη ή έχουν προγραμματιστεί χρησιμοποιείται πλήρως για την επίτευξη των σχετικών στόχων της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα.

19. Η διατήρηση ορισμένων ειδών και βιοτόπων προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία. Απαιτεί συγκεκριμένα μέτρα όπως η νομική προστασία της χλωρίδας και της πανίδας ή/και των τοποθεσιών όπου απαντώνται. Στόχος επομένως του προγράμματος δράσης είναι να φέρει τα ενδιαιτήματα και τα είδη κοινοτικού ενδιαφέροντος σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης εφαρμόζοντας πλήρως τις οδηγίες για τα πτηνά και για τα ενδιαιτήματα και παρέχοντας κατάλληλη οικονομική και τεχνική στήριξη για τη διατήρηση και την αειφόρο χρήση των περιοχών που έχουν χαρακτηριστεί βάσει αυτής της νομοθεσίας.

20. Δεδομένου ότι η διατήρηση της βιοποικιλότητας απαιτεί δράση όχι μόνο στις χαρακτηρισμένες περιοχές και για τα προστατευόμενα είδη, το πρόγραμμα δράσης καθορίζει επίσης προτεραιότητες δράσης που θα συμβάλουν στη διατήρηση της βιοποικιλότητας στο σύνολο του κοινοτικού εδάφους. Κατά συνέπεια, το πρόγραμμα δράσης καθορίζει τρόπους αντιμετώπισης των ανησυχιών σε θέματα βιοποικιλότητας χρησιμοποιώντας μέσα που δεν αφορούν ειδικά την βιοποικιλότητα, όπως η οδηγία-πλαίσιο για την πολιτική υδάτων, η στρατηγική για την ολοκληρωμένη διαχείριση της παράκτιας ζώνης, η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, η περιβαλλοντική ευθύνη, η οικολογική σήμανση, ο περιβαλλοντικός έλεγχος και άλλα οικονομικού χαρακτήρα μέσα. Τα αλλόχθονα εισβάλλοντα είδη και ορισμένοι ΓΤΟ μπορούν επίσης να έχουν επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα στο ευρύτερο περιβάλλον και επομένως και αυτά τα ζητήματα πρέπει να αντιμετωπίζονται στο πρόγραμμα δράσης. Δεδομένου ότι η μη επιτόπια διατήρηση μπορεί να διαδραματίσει πολύτιμο ρόλο στο πλαίσιο σχεδίων συντονισμένης επανεισαγωγής ή ολοκληρωμένων προγραμμάτων διατήρησης, το πρόγραμμα δράσης προσδιορίζει προτεραιότητες σχετικά με τους ζωολογικούς και τους βοτανικούς κήπους.

21. Εντούτοις, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες, ενώ είναι σημαντικές, δεν επαρκούν από μόνες τους για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας σε όλη την επικράτεια. Οι αλλαγές πρακτικής στη χρήση γης αποτελούν κύρια αιτία απώλειας βιοποικιλότητας και οι αιτίες που προκαλούν αυτές τις αλλαγές πηγάζουν από τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται και εφαρμόζονται ορισμένες τομεακές πολιτικές. Είναι επομένως ουσιαστικό να συμπληρωθούν οι συγκεκριμένες πρωτοβουλίες που αναφέρονται στις προηγούμενες παραγράφους με την ενσωμάτωση της βιοποικιλότητας στις βασικές πολιτικές για τη χρήση γης και θάλασσας (δηλ. γεωργία, αλιεία και υδατοκαλλιέργεια και δασοπονία). Κατά συνέπεια, το πρόγραμμα δράσης περιλαμβάνει πρωτοβουλίες που αποβλέπουν συγκεκριμένα στην παρακολούθηση και αξιολόγηση των γενικών αποτελεσμάτων που επιφέρουν στη βιοποικιλότητα οι προσπάθειες ενσωμάτωσης του περιβαλλοντικού προβληματισμού σε αυτούς τους τομείς δραστηριότητας.

22. Τέλος, το Πρόγραμμα Δράσης για τη Βιοποικιλότητα που αφορά τη συντήρηση των φυσικών πόρων εστιάζει στη βελτίωση των ευκαιριών και των συνεργιών με τις σχετικές διεθνείς συμφωνίες και διαδικασίες, ιδίως τη CITES, την αλλαγή κλίματος, την ερήμωση, τη συνθήκη της Βαρκελώνης και τη συνθήκη OSPAR, τα πρωτόκολλα της Καρχηδόνας και του Μόντρεαλ, τον ΠΟΕ/TRIPS, τον FAO και τις διεθνείς διαδικασίες που αφορούν τα δάση. Απαιτείται συνοχή κατά την ανάπτυξη και εφαρμογή τους για να αποτραπούν πιθανές απειλές και να μεγιστοποιηθούν τα οφέλη για τη βιοποικιλότητα.

23. Το πρόγραμμα δράσης για τη βιοποικιλότητα που αφορά τη γεωργία ξεκινά με ανάλυση των αμοιβαίων σχέσεων μεταξύ γεωργίας και βιολογικής ποικιλομορφίας, εστιάζοντας και στα αμοιβαία οφέλη και στις αρνητικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα από τις αγροτικές δραστηριότητες. Από την ανάλυση προκύπτει ότι η δράση που θα αναληφθεί πρέπει να έχει τους ακόλουθους επτά στόχους προτεραιότητας: (α) να διασφαλίζεται ότι η εντατικοποίηση στις γεωργικές πρακτικές θα είναι λελογισμένη (β) να διατηρείται η γεωργική δραστηριότητα σε οικονομικά βιώσιμο και κοινωνικά αποδεκτό επίπεδο, ιδίως σε περιοχές μεγάλης βιοποικιλότητας, όπου αυτές οι δραστηριότητες έχουν αποδυναμωθεί, (γ) να χρησιμοποιείται το δυναμικό των γεωργο-περιβαλλοντικών μέτρων για τη διατήρηση και την αειφόρο χρήση της βιοποικιλότητας, (δ) να εξασφαλίζεται η ύπαρξη οικολογικής υποδομής στο σύνολο της επικράτειας (ε) να στηρίζονται οι δράσεις που αποβλέπουν στην αύξηση της γενετικής ποικιλομορφίας στη γεωργία και στη διατήρηση τοπικών ποικιλιών και φυλών που καλλιεργούνται ή εκτρέφονται με παραδοσιακό τρόπο (ς) να ενθαρρύνεται η εμπορική κυκλοφορία φυλών και ποικιλιών φυσικά προσαρμοσμένων στις τοπικές και περιφερειακές συνθήκες (ζ) να προλαμβάνεται ο πολλαπλασιασμός και η διάδοση αλλόχθονων ειδών.

24. Με βάση την εμπειρία που αποκτήθηκε από την εφαρμογή γεωργο-περιβαλλοντικών μέτρων, έχουν προσδιοριστεί πέντε βασικές κατευθυντήριες αρχές για την κατάρτιση του προγράμματος δράσης: (α) οι μέθοδοι παραγωγής μπορούν να επηρεάσουν τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, (β) ενώ πρέπει να λαμβάνονται μέτρα σε όλη την επικράτεια, οι μέθοδοι ή τα εργαλεία παρέμβασης πρέπει να είναι προσαρμοσμένα στις συγκεκριμένες τοπικές συνθήκες, (γ) πρέπει να ευνοείται η αποκεντρωμένη προσέγγιση, όπου τα κράτη μέλη είναι αρμόδια για την επιλογή και την εφαρμογή των κατάλληλων μέτρων, (δ) πρέπει να δίνεται προτεραιότητα σε μια συστηματική και συντονισμένη προσέγγιση, βασισμένη στη συμπληρωματικότητα των κοινοτικών και εθνικών μέσων, καθώς και των μέσων περιβαλλοντικής και γεωργικής πολιτικής, (ε) πρέπει να εξασφαλίζεται ο συντονισμός μεταξύ των διάφορων κοινοτικών πηγών χρηματοδότησης.

25. Μέσα σε αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο προτεραιοτήτων και αρχών, προτείνονται τα εξής βασικά νομοθετικά μέσα σχετικά με την επίτευξη και των τομεακών και των οριζόντιων στόχων που έχουν προσδιορισθεί στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα: (1) ο αποκαλούμενος "οριζόντιος" κανονισμός και ειδικότερα το άρθρο του 3 ("απαιτήσεις προστασίας του περιβάλλοντος"), (2) τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα στο πλαίσιο του κανονισμού για την αγροτική ανάπτυξη, (3) τα λοιπά μέτρα που προβλέπονται στον κανονισμό για την αγροτική ανάπτυξη, (4) οι περιβαλλοντικές συνιστώσες των οργανισμών που αφορούν την Κοινή Αγορά, (5) ο κανονισμός σχετικά με τους γενετικούς πόρους στη γεωργία και, τέλος, (6) οι περιβαλλοντικές συνιστώσες των σχετικών με την αγορά μέσων, που αφορούν την πολιτική σε θέματα ποιότητας. Δίνεται επίσης προσοχή σε άλλα μέσα, όπως η νομοθεσία για τα προϊόντα φυτοπροστασίας και το Ειδικό Πρόγραμμα Ένταξης για τη Γεωργία και την Αγροτική Ανάπτυξη (Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development - SAPARD). Τέλος, το πρόγραμμα δράσης υποδεικνύει συγκεκριμένους στόχους και χρονοδιάγραμμα για την επίτευξη των προτεραιοτήτων που προσδιορίζονται. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος δράσης εξαρτάται από την κατάλληλη εφαρμογή από τα κράτη μέλη όλων αυτών των μέσων. Ένας στόχος προτεραιότητας για τον έλεγχο και την αξιολόγηση των διαφορετικών συνιστωσών της ενσωμάτωσης είναι η ανάπτυξη λειτουργικών γεωργο-περιβαλλοντικών δεικτών, που επιτρέπουν καλύτερη κατανόηση των σύνθετων σχέσεων μεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος.

26. Το πρόγραμμα δράσης για τη βιοποικιλότητα που αφορά την αλιεία προσδιορίζει συνεκτικά μέτρα που στοχεύουν στη διατήρηση και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας όπου απειλείται λόγω αλιευτικών και υδατοκαλλιεργητικών δραστηριοτήτων .

27. Τα μέτρα σε αυτό το βραχυπρόθεσμο έως μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης έχουν προσδιοριστεί σε τρία επίπεδα: διατήρηση και αειφόρος χρήση των αποθεμάτων ιχθύων, προστασία από τις αλιευτικές δραστηριότητες των ειδών που δεν αποτελούν στόχο, των ενδιαιτημάτων και των οικοσυστημάτων και πρόληψη των επιπτώσεων των υδατοκαλλιεργειών σε διάφορα οικοσυστήματα. Για τα πρώτα δύο επίπεδα τα απαραίτητα μέτρα περιλαμβάνουν μείωση της αλιευτικής δραστηριότητας, εφαρμογή τεχνικών μέτρων καθώς και ενίσχυση της έρευνας και της παρακολούθησης. Όσον αφορά τις υδατοκαλλιέργειες, τα μέτρα αποβλέπουν στη μείωση της επίδρασης της υδατοκαλλιέργειας στο περιβάλλον, στον περιορισμό της εισαγωγής αλλόχθονων εισβαλλόντων ειδών, στην εξασφάλιση της υγείας των ζώων και στην ενίσχυση της έρευνας για βελτίωση των γνώσεων στο εν λόγω πεδίο. Η συνεχής έρευνα και παρακολούθηση θα είναι καθοριστική για την επιτυχία των μέτρων που προσδιορίζονται στο πρόγραμμα δράσης.

28. Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική (CFP), που είναι βασισμένη στις επιστημονικές συμβουλές, έχει αρχίσει να ενσωματώνει την περιβαλλοντική διάσταση. Η αναθεώρηση της Κοινής Πολιτική Αλιείας το 2002 αποτελεί εξαιρετική ευκαιρία για να εισαχθούν νέα ή να ενισχυθούν τα ισχύοντα μέτρα. οι προτεινόμενες δράσεις στα πλαίσια του παρόντος προγράμματος δράσης θα διευκολύνουν αυτή τη διεργασία.

29. Το πρόγραμμα δράσης για τη βιοποικιλότητα που αφορά την οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία πρέπει να εξετάζεται στο πλαίσιο των στόχων για την ανάπτυξη που έχουν συμφωνηθεί από τη διεθνή κοινότητα για το 2015. Μεταξύ αυτών, η μείωση της ένδειας και η αναστροφή των τάσεων όσον αφορά την υποβάθμιση του περιβάλλοντος και την απώλεια φυσικών πόρων συνδέονται στενά με τη βιοποικιλότητα. Επιπλέον, τα μέσα αναπτυξιακής συνεργασίας είναι ιδιαιτέρως κατάλληλα για την επίτευξη των στόχων της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα όσον αφορά τη δίκαιη κατανομή των οφελών που προκύπτουν από την εκμετάλλευση γενετικού υλικού.

30. Το πρόγραμμα δράσης εφιστά την προσοχή στην ανάγκη για βελτίωση των σχέσεων με τα κράτη μέλη της ΕΕ και τους φορείς, προγράμματα και οργανισμούς συνεργασίας για τη διεθνή ανάπτυξη στα κράτη μέλη και σε διεθνές επίπεδο (π.χ. Παγκόσμια Τράπεζα και Παγκόσμιο Περιβαλλοντικό Ταμείο). Εξετάζει επίσης την ανάγκη για ενίσχυση της ικανότητας διαχείρισης των ζητημάτων που αφορούν την ανάπτυξη και το περιβάλλον στο πλαίσιο της Επιτροπής.

31. Το πρόγραμμα δράσης παραθέτει τις "κατευθυντήριες αρχές" που πρέπει να τηρούνται (στις οποίες συμπεριλαμβάνεται η προσέγγιση με βάση το οικοσύστημα, η συμμετοχή των ενδιαφερομένων μερών και η ενσωμάτωση των οικολογικών προβλημάτων σε ευρύτερα πολιτικά πλαίσια) και καθορίζει τις δράσεις που πρέπει να αναληφθούν στους ακόλουθους 3 αλληλένδετους τομείς: α) συστήματα εντατικής παραγωγής (γεωργία, κτηνοτροφία, υδατοκαλλιέργεια, φυτείες δέντρων, κ.λπ.) αποδίδοντας προσοχή στο ζωτικό ρόλο των λειτουργιών και υπηρεσιών που προσφέρουν, στη διατήρηση της γενετικής βιοποικιλότητας και στην προφύλαξη από τα αλλόχθονα εισβάλλοντα είδη και τους ζώντες τροποποιημένους οργανισμούς β) συστήματα παραγωγής που περιλαμβάνουν μη-εξημερωμένα είδη (δασονομία, άγρια φύση, αλιεία, κ.λπ...) όπου το επίκεντρο πρέπει να είναι στη διατήρηση μιας σειράς οικοσυστημάτων και ενδιαιτημάτων στις παραγωγικές περιοχές γ) προστατευόμενες ζώνες, όπου πρέπει να ενισχυθούν οι δεσμοί μεταξύ των μέτρων με σκοπό τη διατήρηση και των στρατηγικών με σκοπό την αειφόρο ανάπτυξη.

32. Στο πρόγραμμα δράσης τονίζεται ότι οι στρατηγικές περιβαλλοντικές εκτιμήσεις και οι εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων πρέπει να χρησιμοποιούνται καλύτερα και επικεντρώνεται η προσοχή στα μέτρα που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για το σκοπό αυτό.

4. Προς διαφανή και στοχοθετημένη παρακολούθηση και αξιολόγηση

33. Προκειμένου να μετρηθούν τα αποτελέσματα της εφαρμογής των προγραμμάτων δράσης επιτόπου, θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ορισμένα ζητήματα που τέμνονται, όπως μέθοδοι για να διασυνδεθεί η παρακολούθηση της εφαρμογής τους και να μετρηθεί η επιτυχία τους προσδιορίζοντας ένα σύνολο δεικτών για την αξιολόγηση της επίδοσής τους. Εξίσου σημαντική είναι η συγκέντρωση των σχετικών πληροφοριών και η χρησιμοποίησή τους ως βάσης για τη σύνταξη και δημοσίευση εκθέσεων. Τέλος, θα απαιτηθεί έρευνα για την εφαρμογή ορισμένων δραστηριοτήτων η οποία θα αναπτυχθεί με τη βοήθεια σχετικών κοινοτικών προγραμμάτων.

4.1. Δείκτες

34. Στη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα αναφέρεται ότι κάθε πρόγραμμα δράσης πρέπει, κατά γενικό κανόνα, να καθορίζει σαφή καθήκοντα, στόχους και μηχανισμούς αξιολόγησης της απόδοσης και εκτίμησης της προόδου στην εφαρμογή της στρατηγικής. Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τους σχετικούς φορείς, θα προσδιορίσει δείκτες προκειμένου να επιτραπεί μια αξιολόγηση εκ των προτέρων και εκ των υστέρων της εφαρμογής των προγραμμάτων δράσης. Τα είδη και τα οικοσυστήματα τα οποία πιθανά να επηρεαστούν από κάθε πολιτική που αναφέρεται στο τμήμα ΙΙΙ, και για τα οποία απαιτείται λήψη μέτρων για να εξασφαλιστεί η διατήρηση και η αειφόρος χρήση τους, θα αποτελέσουν τη βάση καθορισμού των δεικτών. Θα μελετηθεί επίσης η δυνατότητα χρήσης οικονομικών δεικτών.

35. Οι δείκτες για την αξιολόγηση της απόδοσης που σημειώνει η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα και τα προγράμματα δράσης είναι δύο ειδών: α) Δείκτες για συγκεκριμένα πολιτικά μέσα και πρωτοβουλίες. Χρειάζονται δείκτες για να συνδεθούν οι τάσεις σχετικά με την κατάσταση των ειδών και των οικοσυστημάτων, αφενός, και οι διάφορες δράσεις που έχει αποφασίσει η Κοινότητα και εφαρμόζουν τα κράτη μέλη, αφετέρου. β) Γενικοί δείκτες. Υπάρχει επίσης ανάγκη για δείκτες αξιολόγησης της συνολικής αποτελεσματικότητας της κοινοτικής στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα και των σχετικών προγραμμάτων δράσης.

36. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο ετών, η Επιτροπή, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, τα κράτη μέλη και οι σχετικοί διεθνείς οργανισμοί έχουν αφιερώσει ιδιαίτερες προσπάθειες σε αυτούς τους δύο τομείς. Εντούτοις, η τρέχουσα κατάσταση των γνώσεων δεν επιτρέπει ακόμα τον καθορισμό συγκεκριμένου συνόλου σημαντικών δεικτών βιοποικιλότητας για πολλά από τα στοιχεία των προγραμμάτων δράσης που εξετάστηκαν. Η έκθεση της Επιτροπής στη Σύνοδο Κορυφής του Ελσίνκι παρέχει αναλυτικές πληροφορίες για την κατάσταση προόδου και τις τρέχουσες δραστηριότητες σχετικά με τους δείκτες.

37. Οι δυσκολίες στoν καθορισμό βασικών γραμμών παρακολούθησης και αξιολόγησης προκύπτουν κυρίως από το γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά της βιοποικιλότητας και τα αποτελέσματα των πολιτικών διαφέρουν σε διαφορετικές περιοχές της Κοινότητας. Συνεπώς, η επιλογή των δεικτών πρέπει να βασιστεί σε βιογεωγραφική προσέγγιση. Απαιτείται επομένως να προσδιοριστούν οι δείκτες σε τοπικό επίπεδο, ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση των πληροφοριών που παρέχουν. Προκειμένου να προσδιοριστούν δείκτες που να ανταποκρίνονται σε αυτές τις συγκεκριμένες ανάγκες, η Επιτροπή σκοπεύει:

* να αναπτύξει αναλυτικό πλαίσιο για τον προσδιορισμό των δεικτών.

* να προσδιορίσει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, ένα σύνολο κριτηρίων για την επιλογή των δεικτών προτεραιότητας.

* να καλέσει τα κράτη μέλη να προτείνουν, σε συμφωνία με το αναλυτικό πλαίσιο και τα κριτήρια, δείκτες βιοποικιλότητας για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων κάθε δράσης που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των προγραμμάτων δράσης και για τη μέτρηση της απόδοσης των άλλων μέσων πολιτικής ως προς την βιοποικιλότητα σε τοπικό επίπεδο.

* να καταρτίσει ολοκληρωμένο σύστημα πληροφοριών σχετικά με τη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα και τα συναφή προγράμματα δράσης λαμβάνοντας υπόψη τις επιστημονικές γνώμες και τις προτάσεις των κρατών μελών.

38. Η ανάπτυξη δεικτών για τα δάση θα λάβει υπόψη την εργασία της ομάδας εργασίας "Βιοποικιλότητα, Προστατευόμενες ζώνες και συναφή ζητήματα" της υπουργικής διάσκεψης σχετικά με την προστασία των δασών στην Ευρώπη και την εργασία της για τον προσδιορισμό δεικτών που επιτρέπουν την αξιολόγηση της βιοποικιλότητας των δασικών οικοσυστημάτων.

39. Στην περίπτωση του προγράμματος δράσης για την οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία πρέπει να ακολουθηθεί παρόμοια προσέγγιση, καλώντας τις χώρες εταίρους να παράσχουν τις απαραίτητες πληροφορίες.

40. Η Επιτροπή θα καθορίσει σύνολο δεικτών της βιοποικιλότητας μόλις οι απαραίτητες πληροφορίες είναι διαθέσιμες. Στη συνέχεια, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, ή όπου απαιτείται, άλλοι σχετικοί οργανισμοί, θα καθορίσουν τους μηχανισμούς που απαιτούνται για την παρακολούθηση της εξέλιξης αυτών των δεικτών. Η δεύτερη έκθεση προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα, που προβλέπεται για το 2003, θα εστιάσει στην κατάρτιση και παρακολούθηση των δεικτών.

4.2. Ανταλλαγή πληροφοριών

41. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει δεσμευθεί να διευκολύνει την πρόσβαση του κοινού στις πληροφορίες που αφορούν τη βιοποικιλότητα. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι πληροφορίες για τις τομεακές πολιτικές και τα μέσα που έχουν ληφθεί υπόψη στα προγράμματα δράσης. Ο μηχανισμός πληροφόρησης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στο πλαίσιο της Συνθήκης σχετικά με τη βιολογική ποικιλομορφία (EC-CHM (Clearing House Mechanism)) [8], η πειραματική φάση του οποίου δρομολογήθηκε στις 8 Ιουνίου 2000, είναι ένα ενιαίο κέντρο επαφής για την παροχή πληροφοριών σχετικά με τη βιοποικιλότητα. Προσφέρει, ειδικότερα, πληροφορίες για τις πολιτικές, τη νομοθεσία, τις ευκαιρίες χρηματοδότησης, τις βάσεις δεδομένων, τις πηγές εμπειρογνωμοσύνης κ.λπ. που διαθέτουν τα όργανα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και προσφέρει συνδέσεις με άλλα όργανα και οργανισμούς (κυβερνητικούς, ιδιωτικούς και ΜΚΟ). Συνδέει επίσης με τους ιστοχώρους παγκόσμιων οργανώσεων όπως η γραμματεία της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα. Είναι ένα σημαντικό εργαλείο για την προαγωγή και τη διευκόλυνση της επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας, όχι μόνο μέσα στην Ευρώπη αλλά και με τις χώρες σε όλο τον κόσμο, ειδικά με τις αναπτυσσόμενες χώρες.

[8] http://biodiversity-chm.eea.eu.int

42. Είναι σημαντικό να ενισχυθεί και να αναπτυχθεί αυτός ο μηχανισμός, και ειδικότερα να ενθαρρυνθεί η παγίωση των μεθόδων συλλογής πληροφοριών, η αλληλεπίδραση των χρηστών και η ανάκτηση στοιχείων κατά γεωγραφική περιοχή. Η Κοινότητα πρέπει να παίξει καθοριστικό ρόλο στη σύσταση ενός ευρωπαϊκού φόρουμ συντονισμού των μηχανισμών διαλογής για τη βιοποικιλότητα και στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ του μηχανισμού διαλογής της ΕΚ και άλλων μηχανισμών διαλογής που έχουν συσταθεί στην Ευρώπη.

4.3. Έρευνα

43. Οι στόχοι της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα θέτουν ένα γενικό πλαίσιο πολιτικής που αποβλέπει στην προώθηση της κοινοτικής έρευνας για τη βιοποικιλότητα. Αυτό το πλαίσιο ενσωματώθηκε στη συνέχεια στο πέμπτο πρόγραμμα-πλαίσιο έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Δεδομένου ότι η προσπάθεια επίτευξης των γενικών στόχων που έχουν τεθεί στα διάφορα τμήματα της στρατηγικής μεταφράζεται σήμερα σε πιο συγκεκριμένες ενέργειες, οι ερευνητικές πρωτοβουλίες θα έπρεπε να εστιαστούν ακόμη περισσότερο. Η Επιτροπή είναι στο στάδιο της καταγραφής των ερευνητικών αναγκών που προκύπτουν από τα προγράμματα δράσης και από τις άλλες πρωτοβουλίες που απορρέουν από τη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα. Αυτή η καταγραφή θα επιτρέψει να αντιμετωπιστούν κατάλληλα τα ζητήματα βιοποικιλότητας στο προσεχές έκτο πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη.

5. Παρακολούθηση

44. Στην πρώτη έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα [9] περιγράφονται οι κοινοτικές πολιτικές, η νομοθεσία και άλλα μέσα που τέθηκαν σε ισχύ όταν υιοθετήθηκε η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα. Από τότε, αναπτύχθηκαν πολλές νέες κοινοτικές πρωτοβουλίες σχετικά με την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής. Στην πρώτη έκθεση προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της κοινοτικής στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα θα δοθεί ενημερωμένη εικόνα για αυτές τις πρωτοβουλίες.

[9] SEC (1998) 0398

45. Η εφαρμογή της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα και, ειδικότερα, των συναφών προγραμμάτων δράσης απαιτεί τη στενή συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών της Επιτροπής που είναι άμεσα αρμόδιες για τους σχετικούς τομείς πολιτικής. Τον συντονισμό εξασφαλίζει διυπηρεσιακή ομάδα για τη βιοποικιλότητα. Η κοινοτική χρηματοδότηση που είναι απαραίτητη για την εφαρμογή των προγραμμάτων δράσης θα δοθεί από τα ισχύοντα προγράμματα.

46. Τέλος, η επιτυχής εφαρμογή της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα και των συναφών προγραμμάτων δράσης εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από τα αποτελέσματα των σχετικών εθνικών μέτρων. Είναι επομένως ουσιαστικό να ενισχυθεί η συμπληρωματικότητα μεταξύ των κοινοτικών στρατηγικών και προγραμμάτων δράσης για τη βιοποικιλότητα και αυτών που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή επομένως προβλέπει τη σύσταση επιτροπής εμπειρογνωμόνων για τη βιοποικιλότητα με αποστολή τη διάδοση των πληροφοριών και την προαγωγή της συμπληρωματικότητας των μέτρων που λαμβάνονται σε κοινοτικό και σε εθνικό επίπεδο. Λαμβάνοντας υπόψη το σημαντικό ρόλο των ΜΚΟ, της βιομηχανίας, των ενώσεων παραγωγών και των λοιπών ενδιαφερομένων αστικών φορέων σε αυτόν τον τομέα, η Επιτροπή προβλέπει να καλέσει τους εκπροσώπους αυτών των ομάδων να συμμετάσχουν στις συνεδριάσεις της επιτροπής εμπειρογνωμόνων ως παρατηρητές.

47. Η Επιτροπή θα εκπονήσει, έως το 2002, μελέτη σχετικά με τη συμπληρωματικότητα των μέτρων που έχει λάβει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη της με σκοπό την εφαρμογή της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα.