Ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων (95/C 312/07)

Στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι η παροχή οδηγιών για τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Σε καμία περίπτωση η ανακοίνωση δεν περιορίζει τα δικαιώματα των κρατών μελών, των ιδιωτών ή των επιχειρήσεων βάσει του κοινοτικού δικαίου και δεν προδικάζει οποιαδήποτε ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου εκ μέρους του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τέλος, δεν προτίθεται να παρέμβει καθ' οιονδήποτε τρόπο στην άσκηση των καθηκόντων των εθνικών δικαστηρίων.

I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Η κατάργηση των εσωτερικών συνόρων μεταξύ κρατών μελών επιτρέπει στις επιχειρήσεις της Κοινότητας να διευρύνουν τις δραστηριότητές τους στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς καθώς και στους καταναλωτές να επωφελούνται από την ενίσχυση του ανταγωνισμού. Τα πλεονεκτήματα αυτά δεν πρέπει να διακυβευθούν με την αδικαιολόγητη χορήγηση ενισχύσεων στις επιχειρήσεις. Η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς επιβεβαιώνει τη σημασία της κοινοτικής πολιτικής του ανταγωνισμού.

2. Το Δικαστήριο εξέδωσε πολλές σημαντικές αποφάσεις σχετικά με την ερμηνεία και την εφαρμογή των άρθρων 92 και 93 της συνθήκης ΕΚ. Αρμόδιο για να αποφαίνεται επί των προσφυγών ιδιωτών κατά αποφάσεων της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων είναι στο εξής το Πρωτοδικείο και θα συμβάλει κατά τον τρόπο αυτό στην ανάπτυξη της σχετικής νομολογίας. Η Επιτροπή έχει αρμοδιότητα για την καθημερινή εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού, υπό τον έλεγχο του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Οι δημόσιες αρχές και τα εθνικά δικαστήρια, καθώς και τα κοινοτικά δικαιοδοτικά όργανα και η Επιτροπή αναλαμβάνουν κατ' ιδίαν ευθύνη για την τήρηση των κοινοτικών κανόνων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, σύμφωνα με τις αρχές που απορρέουν από τη νομολογία του Δικαστηρίου.

3. Η άρτια εφαρμογή της πολιτικής του ανταγωνισμού στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς ενδέχεται να απαιτεί αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων. Η ανακοίνωση εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή προτίθεται να συνδράμει τα εθνικά δικαστήρια, με τη θέσπιση μιας στενότερης συνεργασίας για την εφαρμογή των άρθρων 92 και 93 σε ατομικές υποθέσεις. Συχνά διατυπώνονται κριτικές ότι οι τελικές αποφάσεις της Επιτροπής στις υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων εκδίδονται όταν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού έχουν ήδη θίξει τα συμφέροντα τρίτων. Εάν η Επιτροπή εξακολουθήσει να μην είναι σε θέση να ενεργεί γρήγορα για τη διαφύλαξη των συμφερόντων τρίτων σε αυτού του είδους τις υποθέσεις, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να αντιμετωπίζουν τις παραβάσεις της τελευταίας φράσης του άρθρου 93 παράγραφος 3.

ΙΙ. ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ (1)

4. Η Επιτροπή είναι η διοικητική αρχή που έχει αρμοδιότητα για την εφαρμογή και ανάπτυξη της πολιτικής του ανταγωνισμού στο πλαίσιο του κοινοτικού συμφέροντος. Τα εθνικά δικαστήρια είναι αρμόδια για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων και την τήρηση των υποχρεώσεων, συνήθως κατόπιν αιτήσεως ιδιωτών. Η Επιτροπή οφείλει να εξετάζει όλα τα μέτρα ενισχύσεων που εμπίπτουν στις διατάξεις του άρθρου 92 παράγραφος 1 ώστε να εκτιμήσει το συμβιβάσιμό τους προς την κοινή αγορά. Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να ελέγχουν τη συμμόρφωση των κρατών μελών προς τους διαδικαστικούς κανόνες.

5. Η τελευταία φράση του άρθρου 93 παράγραφος 3 (που αναφαίνεται παρακάτω με έντονα τυπογραφικά στοιχεία) έχει άμεσο αποτέλεσμα επί των εννόμων τάξεων των κρατών μελών:

«Η Επιτροπή ενημερώνεται εγκαίρως περί των σχεδίων που αποβλέπουν να θεσπίσουν ή να τροποποιήσουν τις ενισχύσεις, ώστε να δύναται να υποβάλει τις παρατηρήσεις της. Αν κρίνει, ότι το σχέδιο ενισχύσεως δεν συμβιβάζεται με την κοινή αγορά, κατά το άρθρο 92, κινεί αμελλητί τη διαδικασία που προβλέπεται από την προηγούμενη παράγραφο. Το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος δεν δύναται να εφαρμόσει τα σχεδιαζόμενα μέτρα πριν η Επιτροπή καταλήξει σε τελική απόφαση.»

6. Η απαγόρευση της εκτέλεσης που προβλέπεται από το άρθρο 93 παράγραφος 3 εκτείνεται σε οποιαδήποτε ενίσχυση εκτελεσθεί χωρίς να έχει κοινοποιηθεί (2) και σε περίπτωση κοινοποίησης, ισχύει κατά την προκαταρκτική φάση και εάν η Επιτροπή κινήσει τη διαδικασία της κατ' αντιδικία εξετάσεως του ζητήματος, μέχρι τη λήψη τελικής αποφάσεως (3).

7. Ασφαλώς, ένα δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει εάν τα «προβλεπόμενα μέτρα» αποτελούν κρατική ενίσχυση δυνάμει των διατάξεων του άρθρου 92 παράγραφος 1 (4), προτού εκδώσει απόφαση σύμφωνα με τις διατάξεις της τελευταίας φράσης του άρθρου 93 παράγραφος 3. Οι αποφάσεις της Επιτροπής και η νομολογία του Δικαστηρίου εκδηλώνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το σημαντικό αυτό θέμα. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο πρέπει να ερμηνεύει την έννοια της κρατικής ενίσχυσης ευρέως, κατά τρόπο ώστε να καλύπτει όχι μόνον τις επιδοτήσεις αλλά επίσης τις φορολογικές ελαφρύνσεις και τις επενδύσεις που χρηματοδοτούνται με κρατικούς πόρους, οι οποίες πραγματοποιούνται κάτω από συνθήκες υπό τις οποίες ένας ιδιώτης θα είχε αρνηθεί την επένδυση (5).

Η ενίσχυση πρέπει να προέρχεται από το «κράτος», έννοια που περιλαμβάνει όλες τις βαθμίδες, εκφάνσεις και μορφές της δημόσιας διοίκησης (6). Η ενίσχυση πρέπει να ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένες παραγωγές, πράγμα που επιτρέπει τη διάκριση των κρατικών ενισχύσεων στις οποίες εφαρμόζεται το άρθρο 92 παράγραφος 1 από τα γενικά μέτρα που δεν εμπίπτουν το εν λόγω άρθρο (7). Για παράδειγμα, τα μέτρα που δεν έχουν ούτε ως στόχο ούτε ως αποτέλεσμα την προώθηση ορισμένων επιχειρήσεων ή της παραγωγής ορισμένων προϊόντων, ή τα οποία εφαρμόζονται στα πρόσωπα βάσει αντικειμενικών κριτηρίων που δεν έχουν σχέση με τον τόπο, τον τομέα ή την επιχείρηση στην οποία απασχολείται ο δικαιούχος, δεν θεωρούνται κρατική ενίσχυση.

8. Μόνον η Επιτροπή έχει αρμοδιότητα να αποφανθεί εάν μία κρατική ενίσχυση είναι «συμβιβάσιμη προς την κοινή αγορά», ήτοι εάν εγκρίνεται η χορήγησή της.

9. Κατά την εφαρμογή του άρθρου 92 παράγραφος 1, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν ασφαλώς να ζητήσουν από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί προδικαστικών ζητημάτων, όπως το προβλέπει το άρθρο 177 της συνθήκης ΕΚ και υπό ορισμένες προϋποθέσεις υποχρεούνται να το πράξουν. Επίσης μπορούν να ζητήσουν τη βοήθεια της Επιτροπής, ζητώντας της να τους παράσχει «νομικά ή οικονομικά στοιχεία», σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Δηλιμίτης (8), σχετικά με το άρθρο 85 της συνθήκης ΕΚ.

10. Ο εθνικός δικαστής έχει ως αποστολή να διαφυλάττει τα δικαιώματα τα οποία αντλούν οι ιδιώτες από το άμεσο αποτέλεσμα της απαγόρευσης που θεσπίζεται στην τελευταία φράση του άρθρου 93 παράγραφος 3. Ο δικαστής οφείλει να κάνει χρήση όλων των κατάλληλων μέσων και να εφαρμόσει όλες τις προσήκουσες διατάξεις του εθνικού δικαίου για να διατηρήσει το άμεσο αποτέλεσμα της εν λόγω υποχρέωσης την οποία επιβάλλει η συνθήκη στα κράτη μέλη (9). Ένα εθνικό δικαστήριο οφείλει, στην εκδίκαση υποθέσεως η οποία εμπίπτει στη δικαιοδοσία του, να εφαρμόζει το κοινοτικό δίκαιο στο σύνολό του και να προστατεύει τα δικαιώματα που παρέχει στους διοικούμενους το δίκαιο αυτό 7 κατά συνέπεια πρέπει να μην εφαρμοσθεί οποιαδήποτε διάταξη του εθνικού δικαίου που αντίκειται σε αυτό, είτε προηγήθηκε είτε ακολούθησε την έκδοση του κοινοτικού κανόνα (10). Ο δικαστής δύναται, εφόσον είναι απαραίτητο και σύμφωνα με τις αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο (11), να διατάζει προσωρινά μέτρα, π.χ. αναστολή καταβολής ή επιστροφή των παρανόμως καταβληθέντων ποσών και να χορηγεί αποζημιώσεις στους ζημιωθέντες.

11. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η πλήρης αποτελεσματικότητα των κοινοτικών κανόνων θα ετίθετο σε αμφισβήτηση και η προστασία των δικαιωμάτων τα οποία αναγνωρίζουν θα αποδυναμωνόταν εάν οι ιδιώτες δεν είχαν τη δυνατότητα να επιδιώκουν αποκατάσταση των ζημιών, εφόσον θίγονται τα δικαιώματά τους λόγω παράβασης του κοινοτικού δικαίου για την οποία είναι υπαίτιο ένα κράτος μέλος (12) 7 η αρχή της ευθύνης του κράτους για τις ζημίες που προκλήθηκαν σε ιδιώτες λόγω παραβιάσεων του κοινοτικού δικαίου απορρέει από τη συνθήκη (13) 7 όταν το εθνικό δικαστήριο το οποίο επιλαμβάνεται μιας διαφοράς σχετικής με το κοινοτικό δίκαιο, εκτιμά ότι το μόνο εμπόδιο που συναντά στο να διατάξει τη λήψη προσωρινών μέτρων είναι κάποιος κανόνας εθνικού δικαίου, πρέπει να μην εφαρμόσει τον εν λόγω κανόνα (14).

12. Οι αρχές αυτές εφαρμόζονται στην περίπτωση παραβιάσεως των κοινοτικών κανόνων του ανταγωνισμού. Οι ιδιώτες και οι επιχειρήσεις πρέπει να έχουν πρόσβαση σε όλους τους δικονομικούς κανόνες και όλα τα ένδικα μέσα που προβλέπονται από το εθνικό δίκαιο, υπό τους ίδιους όρους προς αυτούς που θα συνέτρεχαν στην περίπτωση συγκρίσιμης παραβίασης του εθνικού δικαίου. Αυτή η ισότητα μεταχείρισης αφορά όχι μόνο την οριστική διαπίστωση μιας παράβασης του κοινοτικού δικαίου, που έχει άμεση εφαρμογή, αλλά εκτείνεται επίσης σε όλα τα μέσα που δύνανται να συμβάλουν στη διασφάλιση μιας αποτελεσματικής έννομης προστασίας.

ΙΙΙ. ΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

13. Η εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα για τους ιδιώτες και τις επιχειρήσεις. Η Επιτροπή δεν μπορεί να χορηγεί αποζημίωση για αποκατάσταση ζημιών που προκλήθηκαν λόγω παραβάσεως του άρθρου 93 παράγραφος 3. Μόνο τα εθνικά δικαστήρια έχουν σχετική αρμοδιότητα. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν εν γένει να λαμβάνουν προσωρινά μέτρα και να διατάζουν την παύση των παραβάσεων γρήγορα. Ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, υπάρχει δυνατότητα να ασκηθούν παράλληλα δύο προσφυγές, η μία δυνάμει του κοινοτικού δικαίου και η άλλη δυνάμει του εθνικού δικαίου, πράγμα που δεν είναι δυνατό στο πλαίσιο μιας διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής. Εξάλλου, τα δικαστήρια μπορούν να απαλλάσσουν από την καταβολή δικαστικών εξόδων τους νικήσαντες διαδίκους, πράγμα το οποίο αποκλείεται στο πλαίσιο διοικητικής διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής.

IV. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 93 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 3

14. Τα κράτη μέλη οφείλουν να κοινοποιούν στην Επιτροπή οποιοδήποτε σχέδιο αφορά τη χορήγηση ενίσχυσης ή την τροποποίηση καθεστώτος ενισχύσεων που έχει ήδη εγκριθεί. Αυτό ισχύει επίσης για τις ενισχύσεις που δύνανται να εγκριθούν αυτομάτως, δυνάμει των διατάξεων του άρθρου 92 παράγραφος 2 εφόσον η Επιτροπή εξακριβώσει ότι πληρούνται οι απαιτούμενοι όροι. Μοναδική εξαίρεση στην εν λόγω υποχρέωση κοινοποίησης υφίσταται για τις ενισχύσεις που ταξινομούνται ως «de minimis», στο βαθμό που το ποσό που χορηγείται είναι πολύ μικρό ώστε να επηρεάσει αισθητά τις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών και κατά συνέπεια δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 92 παράγραφος 1 (15).

15. Υποβάλλονται στην Επιτροπή κοινοποιήσεις καθεστώτων με τη μορφή γενικών προγραμμάτων ενισχύσεων, καθώς και σχεδίων χορήγησης ενισχύσεων υπέρ μεμονωμένων επιχειρήσεων. Αφ' ης στιγμής η Επιτροπή εγκρίνει ένα καθεστώς ενισχύσεων, καταρχήν δεν είναι απαραίτητο να κοινοποιηθεί η χορήγηση ενισχύσεως για μεμονωμένα σχέδια στο πλαίσιο του εν λόγω καθεστώτος. Πάντως, ορισμένοι κώδικες ενισχύσεων ή ορισμένα ρυθμιστικά πλαίσια που αφορούν ειδικούς τομείς ή κατηγορίες ενισχύσεων προβλέπουν ατομική κοινοποίηση οποιασδήποτε χορήγησης ενίσχυσης ή οποιουδήποτε ποσού υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο. Σε ορισμένες περιπτώσεις προβλέπεται κοινοποίηση ειδικά κατά την έγκριση ενός καθεστώτος. Τα κράτη μέλη οφείλουν να κοινοποιούν τις ενισχύσεις τις οποίες προτίθενται να χορηγήσουν, πέραν του πλαισίου ενός εγκεκριμένου καθεστώτος. Απαιτείται η κοινοποίηση των προβλεπόμενων μέτρων, περιλαμβανομένων των σχεδίων που αφορούν μεταφορές δημοσίων πόρων σε επιχειρήσεις του δημόσιου ή ιδιωτικού τομέα, που δύνανται να περιλαμβάνουν στοιχεία ενίσχυσης δυνάμει των διατάξεων του άρθρου 92 παράγραφος 1.

16. Το πρώτο ζήτημα που οφείλουν να εξετάσουν τα εθνικά δικαστήρια στο πλαίσιο αγωγής που ασκείται δυνάμει της τελευταίας φράσης του άρθρου 93 παράγραφος 3 είναι κατά πόσον το εν λόγω μέτρο αποτελεί νέα ή ήδη υπάρχουσα κρατική ενίσχυση δυνάμει του άρθρου 92 παράγραφος 1. Το δεύτερο ζήτημα είναι να καθορίσουν εάν το μέτρο έχει κοινοποιηθεί χωριστά ή στο πλαίσιο ενός καθεστώτος και εάν ναι, κατά πόσον η Επιτροπή διέθετε επαρκές χρονικό διάστημα για να λάβει απόφαση (16).

17. Όσον αφορά τα καθεστώτα ενισχύσεων, το Δικαστήριο θεωρεί «επαρκές χρονικό διάστημα» την περίοδο δύο μηνών, μετά την παρέλευση της οποίας το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος δύναται, αφού υποβάλλει προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή, να εφαρμόσει το κοινοποιηθέν μέτρο (17). Η Επιτροπή συντέμνει ιδία πρωτοβουλία την εν λόγω προθεσμία σε 30 εργάσιμες ημέρες για τις ατομικές περιπτώσεις και 20 εργάσιμες ημέρες βάσει της «ταχείας» διαδικασίας. Οι προθεσμίες αυτές αρχίζουν να τρέχουν από τη στιγμή που η Επιτροπή έχει διασφαλίσει ότι οι υποβληθείσες πληροφορίες εκ μέρους του κράτους μέλους είναι επαρκείς για να της επιτρέψουν να λάβει απόφαση (18).

18. Εάν η Επιτροπή αποφασίσει να κινήσει τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 93 παράγραφος 2 η απαγόρευση εκτέλεσης του μέτρου ενίσχυσης εφαρμόζεται μέχρις ότου η Επιτροπή λάβει θετική απόφαση. Στην περίπτωση μη κοινοποιηθεισών ενισχύσεων, δεν καθορίζεται καμία προθεσμία για τη διαδικασία λήψεως αποφάσεως της Επιτροπής, η οποία οφείλει να ενεργεί το συντομότερο δυνατό. Η ενίσχυση δεν μπορεί να χορηγηθεί προτού η Επιτροπή λάβει τελική απόφαση.

19. Εάν η Επιτροπή δεν έχει αποφανθεί σχετικά με ένα μέτρο ενίσχυσης, τα εθνικά δικαστήρια εξακολουθούν να έχουν την ευχέρεια να αναφέρονται, για την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου, στη νομολογία του Πρωτοδικείου και του Δικαστηρίου, καθώς και τις αποφάσεις της Επιτροπής. Η Επιτροπή δημοσίευσε πολλές γενικές ανακοινώσεις που μπορούν να χρησιμεύσουν στον τομέα αυτό (19).

20. Έτσι, τα εθνικά δικαστήρια θα έπρεπε να είναι σε θέση να αποφαίνονται περί της νομιμότητας ή μη ενός μέτρου δυνάμει του άρθρου 93 παράγραφος 3. Όταν τα εθνικά δικαστήρια εκφράζουν αμφιβολίες, μπορούν και σε ορισμένες περιπτώσεις οφείλουν και να προσφύγουν στο Δικαστήριο, για την έκδοση προδικαστικής απόφασης, σύμφωνα με το άρθρο 177.

21. Όταν τα εθνικά δικαστήρια εκδίδουν απόφαση με την οποία αναγνωρίζεται η μη τήρηση των διατάξεων του άρθρου 93 παράγραφος 3 οφείλουν να διαπιστώσουν ότι το εν λόγω μέτρο παραβιάζει το κοινοτικό δίκαιο και να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των ιδιωτών και των επιχειρήσεων.

V. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΟΥ ΠΑΡΑΓΟΥΝ ΟΙ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

22. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε (20) ότι ένα εθνικό δικαστήριο δεσμεύεται από απόφαση της Επιτροπής η οποία απευθύνεται σε ένα κράτος μέλος βάσει του άρθρου 93 παράγραφος 2 όταν ο αποδέκτης της εν λόγω ενίσχυσης επιδιώκει να αμφισβητήσει το κύρος της απόφασης, για την οποία ενημερώθηκε γραπτώς εκ μέρους του ενδιαφερομένου κράτους μέλους και εφόσον δεν άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης εντός των προθεσμιών που προβλέπονται στο άρθρο 173 της συνθήκης ΕΚ.

VI. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

23. Η Επιτροπή έχει επίγνωση ότι οι προαναφερθείσες αρχές για την εφαρμογή εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων των άρθρων 92 και 93 είναι πολύπλοκες και ορισμένες φορές δεν είναι επαρκώς ανεπτυγμένες ώστε να τους επιτρέψουν να εκπληρώσουν την αποστολή τους. Κατά συνέπεια, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ζητήσουν τη βοήθεια της Επιτροπής.

24. Το άρθρο 5 της συνθήκης ΕΚ θεσπίζει την αρχή της στενής και διαρκούς συνεργασίας μεταξύ των κοινοτικών θεσμικών οργάνων και των κρατών μελών για την επίτευξη των στόχων της συνθήκης, περιλαμβανομένης της εφαρμογής του άρθρου 3 στοιχείο ζ), που προβλέπει τη θέσπιση συστήματος το οποίο εξασφαλίζει ανόθευτο ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά. Η αρχή αυτή περιλαμβάνει υποχρεώσεις και καθήκοντα αμοιβαίας συνδρομής τόσο όσον αφορά τα κράτη μέλη όσο και τα θεσμικά όργανα της Κοινότητας. Η Επιτροπή, δυνάμει του άρθρου 5 της συνθήκης, οφείλει να συνεργάζεται με τις δικαστικές αρχές των κρατών μελών που έχουν αρμοδιότητα να ελέγχουν την εφαρμογή και την τήρηση του κοινοτικού δικαίου στην εθνική έννομη τάξη.

25. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η εν λόγω συνεργασία είναι βασικής σημασίας για την εξασφάλιση αυστηρής, αποτελεσματικής και συνεπούς εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού. Εξάλλου, η συμμετοχή των εθνικών δικαστηρίων στην εφαρμογή του δικαίου του ανταγωνισμού στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων είναι απαραίτητη για την αποτελεσματικότητα του άρθρου 93 παράγραφος 3. Η συνθήκη επιβάλλει στην Επιτροπή να ακολουθεί τη διαδικασία που προβλέπεται στις διατάξεις του άρθρου 93 παράγραφος 2 προτού διατάξει την επιστροφή της ασυμβίβαστης προς την κοινή αγορά ενίσχυσης (21). Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το άρθρο 93 παράγραφος 3 έχει άμεσο αποτέλεσμα και ότι το παράνομο των μέτρων ενίσχυσης και οι συναφείς επιπτώσεις του δεν μπορούν να αποκτήσουν αναδρομικό χαρακτήρα, έστω και αν η Επιτροπή εκδώσει μεταγενέστερα θετική απόφαση σχετικά με μέτρα ενίσχυσης. Η τήρηση των κανόνων κοινοποίησης στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων αποτελεί κατά συνέπεια ουσιαστικό στοιχείο για την έννομη προστασία των ιδιωτών και των επιχειρήσεων.

26. Βάσει των σκέψεων αυτών, η Επιτροπή προτίθεται να συμβάλει ως εξής στην ενίσχυση της συνεργασίας με τα εθνικά δικαστήρια.

27. Η Επιτροπή δεσμεύτηκε να ασκήσει μια πολιτική ανοίγματος και διαφάνειας και κατά συνέπεια να δίνει στα ενδιαφερόμενα μέρη χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού. Για το σκοπό αυτό, θα συνεχίσει να δημοσιεύει όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων και την πολιτική της στον τομέα αυτό. Η νομολογία του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου, οι γενικές δημοσιεύσεις της Επιτροπής σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, οι αποφάσεις της Επιτροπής, οι ετήσιες εκθέσεις για την πολιτική του ανταγωνισμού και το μηνιαίο δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούν να βοηθήσουν τα εθνικά δικαστήρια στην εξέταση ατομικών υποθέσεων.

28. Εάν οι γενικές αυτές ενδείξεις δεν επαρκούν, τα εθνικά δικαστήρια έχουν τη δυνατότητα, εντός των ορίων του εθνικού δικονομικού δικαίου, να ζητήσουν από την Επιτροπή πληροφορίες διαδικαστικού χαρακτήρα, που επιτρέπουν να γίνει γνωστό αν κάποια υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον της Επιτροπής, εάν μια υπόθεση απετέλεσε αντικείμενο κοινοποίησης ή εάν η Επιτροπή κίνησε επίσημα τη διαδικασία ή ακόμη αν εξέδωσε άλλη απόφαση.

29. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν επίσης να συμβουλεύονται την Επιτροπή όταν ανακύπτουν ειδικά προβλήματα από την εφαρμογή του άρθρου 92 παράγραφος 1 ή του άρθρου 93 παράγραφος 3. Όσον αφορά το άρθρο 92 παράγραφος 1, το πρόβλημα που μπορεί να τεθεί είναι κατά πόσον το συγκεκριμένο μέτρο μπορεί να χαρακτηρισθεί κρατική ενίσχυση εάν προκαλεί ενδεχομένως στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, και εάν επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών. Κατά συνέπεια, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να συμβουλεύονται την Επιτροπή σχετικά με τα ζητήματα αυτά. Μπορούν να έχουν πληροφορίες από την Επιτροπή σχετικά με πραγματικά περιστατικά, στατιστικά στοιχεία, μελέτες της αγοράς και οικονομικές αναλύσεις. Εφόσον αυτό είναι δυνατό, η Επιτροπή θα κοινοποιεί τα στοιχεία αυτά ή θα αναφέρει την πηγή προέλευσής τους.

30. Στην απάντησή της, η Επιτροπή δεν θα εξετάσει επί της ουσίας την συγκεκριμένη περίπτωση ούτε το συμβιβάσιμο του μέτρου προς την κοινή αγορά. Η απάντηση αυτή δεν θα δεσμεύει το εθνικό δικαστήριο. Η Επιτροπή θα διευκρινίσει σαφώς ότι η θέση δεν είναι οριστική και ότι το εθνικό δικαστήριο διατηρεί το δικαίωμα να ζητήσει από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο να αποφανθεί, με προδικαστική απόφαση, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 177.

31. Χάριν της εύρυθμης λειτουργίας της Δικαιοσύνης, η Επιτροπή θα πρέπει να απαντά το ταχύτερο στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών, είτε όσον αφορά πραγματικά περιστατικά είτε όσον αφορά νομικά ζητήματα. Πάντως, δεν μπορεί να ανταποκριθεί στα εν λόγω αιτήματα, παρά μόνον εφόσον πληρούνται ορισμένοι όροι. Καταρχάς, πρέπει να διαθέτει πράγματι τα αιτούμενα στοιχεία, τα οποία στη συνέχεια μπορεί να κοινοποιήσει μόνο εφόσον δεν έχουν εμπιστευτικό χαρακτήρα.

32. Η Επιτροπή οφείλει δυνάμει του άρθρου 214 της συνθήκης EK να μην διαδίδει πληροφορίες εμπιστευτικού χαρακτήρα. Εξάλλου, η υποχρέωση έντιμης συνεργασίας που απορρέει από το άρθρο 5 της συνθήκης EK, αφορά τις σχέσεις μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Επιτροπής και όχι των διαδίκων της εκκρεμούσας ενώπιων των εν λόγω δικαστηρίων διαφοράς. Η Επιτροπή οφείλει να τηρεί στάση ουδετερότητας και αντικειμενικότητας, ως προς την εφαρμογή του δικαίου. Κατά συνέπεια, δεν θα δέχεται αιτήσεις πληροφοριών, εκτός και αν υποβάλλονται από εθνικό δικαστήριο, είτε άμεσα είτε έμμεσα, μέσω διαδίκων τους οποίους το αρμόδιο δικαστήριο διέταξε να ζητήσουν ορισμένες πληροφορίες.

VII. ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

33. Η παρούσα ανακοίνωση αναφέρεται κατ' αναλογία και στο βαθμό που παράγουν άμεσο αποτέλεσμα στις έννομες τάξεις των κρατών μελών στους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, που περιέχονται:

- στη συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα, και τις διατάξεις που θεσπίζονται βάσει αυτής και

- στη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο.

34. Η παρούσα ανακοίνωση έχει κατευθυντήριο χαρακτήρα και σε καμία περίπτωση δεν περιορίζει τα δικαιώματα των κρατών μελών, των ιδιωτών ή των επιχειρήσεων, τα οποία απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο.

35. Η παρούσα ανακοίνωση δεν προδικάζει τυχόν ερμηνείες του κοινοτικού δικαίου εκ μέρους του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

36. Περίληψη των απαντήσεων της Επιτροπής βάσει της παρούσας ανακοίνωσης θα δημοσιεύεται ετησίως στην έκθεση επί της πολιτικής του ανταγωνισμού.

(1) Το Δικαστήριο περιέγραψε ως ακολούθως τους ρόλους της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων:

«9. Όσον αφορά τον ρόλο της Επιτροπής, το Δικαστήριο, αποφάνθηκε, με την απόφαση της 22ας Μαρτίου 1977 στην υπόθεση 78/96 Steinlike και Weinlig (Rec. 1977, σ. 595, σκέψη 9), ότι η συνθήκη, προβλέποντας στο άρθρο 93 τη διαρκή εξέταση και τον έλεγχο των ενισχύσεων εκ μέρους της Επιτροπής, έχει την έννοια ότι η διαπίστωση του ασυμβιβάστου μιας ενισχύσεως με την κοινή αγορά γίνεται, υπό τον έλεγχο του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την προσήκουσα διαδικασία, η εφαρμογή της οποίας εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Επιτροπής.

10. Όσον αφορά τα εθνικά δικαστήρια, με την ίδια απόφαση το Δικαστήρο έκρινε ότι τα εν λόγω δικαστήρια μπορούν να επιλαμβάνονται διαφορών οι οποίες τα υποχρεώνουν να ερμηνεύσουν και να εφαρμόσουν την έννοια της ενισχύσεως, η οποία περιέχεται στο άρθρο 92 προκειμένου να κρίνουν αν ένα κρατικό μέτρο που ελήφθη χωρίς να τηρηθεί η διαδικασία προηγουμένου ελέγχου του άρθρου 93 παράγραφος 3 έπρεπε να είχε υποβληθεί στη διαδικασία αυτή.

11. Η επέμβαση των εθνικών δικαστηρίων καθίσταται δυνατή λόγω του αμέσου αποτελέσματος που αναγνωρίζεται στην τελευταία φράση της παραγράφου 3 του άρθρου 93 της συνθήκης. Συναφώς, το Δικαστήριο με την απόφαση της 11ης Δεκεμβρίου 1973 στην υπόθεση 120/73 Lorenz (Rec. 1973, σ. 1471), έκρινε ότι η δυνατότητα άμεσης εφαρμογής, η οποία προβλέπεται από το άρθρο αυτό, ισχύει για κάθε ενίσχυση που εφαρμόζεται χωρίς σχετική γνωστοποίηση 7 σε περίπτωση γνωστοποιήσεως, ισχύει το ίδιο κατά τη διάρκεια της προκαταρκτικής φάσεως και, αν η Επιτροπή κινήσει τη διαδικασία της κατ' αντιδικία εξετάσεως του ζητήματος, μέχρι τη λήψη της τελικής αποφάσεως.

14. . . . ότι ο κεντρικός και αποκλειστικός ρόλος που επιφυλάσσουν τα άρθρα 92 και 93 της συνθήκης, στην Επιτροπή όσον αφορά την αναγνώριση του τυχόν ασυμβιβάστου ορισμένης ενισχύσεως με την κοινή αγορά είναι ριζικά διφορετικός από τον ρόλο των εθνικών δικαστηρίων όσον αφορά τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τα οποία οι διοικούμενοι αρύονται από το έμμεσο αποτέλεσμα της απαγορεύσεως που προβλέπεται στην τελευταία φράση του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Ενώ η Επιτροπή υποχρεούται, να εξετάζει κατά πόσον η σχεδιαζόμενη ενίσχυση συμβιβάζεται με την κοινή αγορά, τα εθνικά δικαστήρια απλώς διασφαλίζουν μέχρι τη λήψη της τελικής αποφάσεως από την Επιτροπή, τα δικαιώματα των διοικουμένων σε περίπτωση τυχόν παραβάσεως, εκ μέρους των εθνικών αρχών, της απαγορεύσεως του άρθρου 93 παράγραφος 3 τελευταία φράση της συνθήκης».

Απόφαση στην υπόθεση C-354/90, Fιdιration nationale du commerce extιrieur des produits alimentaires και Syndicat national des nιgociants et transformateurs de saumon κατά Γαλλίας (1991) Συλλογή Ι-5505, 5527 (σκέψεις 9 έως 11), 5528 (σκέψη 14).

(2) Με εξαίρεση τις «υφιστάμενες» ενισχύσεις που μπορούν να εκτελεσθούν ενόσω η Επιτροπή δεν έχει αποφανθεί εάν είναι ασυμβίβαστες προς την κοινή αγορά 7 βλέπε αποφάσεις στην υπόθεση C-387/92, Banco de Crιdito Industrial, στο εξής Banco Exterior de Espaρa κατά Ayuntamiento de Valencia, Συλλογή 1994, Ι-877 και στην υπόθεση C-44/93, Namur-Les Assurances du Crιdit κατά Office National du Ducroire και Βελγίου, Συλλογή 1994, Ι-3829.

(3) Υπόθεση C-354/90, βλέπε υποσημείωση 1, σ. 5527, σημείο 11.

(4) Βλέπε απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση 78/76, Steinlike and Weinlig κατά Γερμανίας, Συλλογή 1977, σ. 595, σημείο 14: «. . . ένα εθνικό δικαστήριο ενδέχεται να πρέπει να ερμηνεύσει και να εφαρμόσει την περιλαμβανόμενη στο άρθρο 92 έννοια της ενισχύσεως, για να κρίνει αν ένα κρατικό μέτρο που ελήφθη χωρίς να τηρηθεί η προβλεπόμενη στο άρθρο 93 παράγραφος 3 διαδικασία προηγουμένου ελέγχου έπρεπε να είχε υποβληθεί στη διαδικασία αυτή.»

(5) Η ιδέα αυτή διατυπώθηκε πρόσφατα από το Γενικό Εισαγγελέα Jacob στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-278/92 έως C-280/92, Ισπανία κατά Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, στο σημείο 28: «. . . κρατική ενίσχυση χορηγείται οσάκις ένα κράτος μέλος διαθέτει σε μία επιχείρηση χρηματοοικονομικά μέσα, τα οποία, κατά την κανονική πορεία των πραγμάτων, δεν θα παρείχε ιδιώτης επενδυτής κατ' εφαρμογήν συνήθων εμπορικών κριτηρίων και ανεξαρτήτως άλλων σκέψεων κοινωνικού, πολιτικού ή φιλανθρωπικού χαρακτήρα.»

(6) Το Δικαστήριο στην υπόθεση 290/83, Επιτροπή κατά Γαλλίας, Συλλογή 1985, 439, 449 (σημείο 14) ορίζει ότι «. . . το άρθρο 92 αφορά το σύνολο των κρατικών ενισχύσεων ή των ενισχύσεων που χορηγούνται με κρατικούς πόρους, χωρίς να συντρέχει λόγος διακρίσεως μεταξύ ενισχύσεως που χορηγείται απευθείας από το κράτος ή από δημόσιους ή ιδιωτικούς οργανισμούς που το τελευταίο ιδρύει ή ορίζει ως υπεύθυνους για τη διαχείριση της ενίσχυσης».

(7) Ο Γενικός Εισαγγελέας κ. Darmon διατυπώνει σαφώς την εν λόγω διάκριση στις προτάσεις του στην υπόθεση Sloman Neptun, Συλλογή 1993, Ι-887.

(8) Απόφαση στην υπόθεση C-234/89, Στ. Δηλιμήτης κατά Henninger Brδu, Συλλογή 1991, Ι-935 7 ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών δικαστηρίων για την εφαρμογή των άρθρων 85 και 86 της συνθήκης ΕΟΚ, ΕΕ αριθ. C 39 του 1993, σ. 6. Βλέπε προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα Lenz στην υπόθεση C-44/93, ανωτέρω υποσημείωση 2 (σκέψη 106). Βλέπε επίσης την υπόθεση C-2/88 Imm, Zwartveld Συλλογή 1990, Ι-3365 και Ι-4405 «. . . τα κοινοτικά όργανα είναι υποχρεωμένα να συνεργάζονται με τις δικαστικές αρχές των κρατών μελών που είναι επιφορτισμένες με τη μέριμνα της εφαρμογής και της τηρήσεως του κοινοτικού δικαίου εντός της εθνικής έννομης τάξης» (σ. 4410-σκέψη 10).

(9) Όπως αποφάνθηκε το Δικαστήριο στην υπόθεση C-354/90, βλέπε υποσημείωση 1, σ. 5528, σκέψη 12: «. . . το κύρος των πράξεων εφαρμογής των μέτρων ενισχύσεως επηρεάζεται από τη μη τήρηση, εκ μέρους των εθνικών αρχών, της τελευταίας φράσεως της παραγράφου 3 του άρθρου 93 της συνθήκης. Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εξασφαλίζουν στους διοικουμένους που μπορούν να επικαλεσθούν την εν λόγω παράβαση ότι θα συναχθούν όλες οι συνέπειες, κατά το εθνικό τους δίκαιο, όσον αφορά τόσο το κύρος των πράξεων εφαρμογής των μέτρων ενισχύσεως όσο και την αναζήτηση των χρηματικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν κατά παράβαση της διατάξεως αυτής ή ενδεχομένων προσωρινών μέτρων».

(10) Απόφαση στην υπόθεση 106/77, Amministrazione delle Finanze dello Stato κατά Simmenthal, Συλλογή 1978, σ. 629, 644 (σκέψη 21). Βλέπε επίσης The Queen κατά Secretary of State for Transport, ex parte: Factortame Ltd. et al., Συλλογή 1990, Ι-2433, 2475.

(11) Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-6/90 και C-9/90, Andrea Francowich και λοιποί κατά Ιταλίας, Συλλογή 1991, Ι-5357. Άλλες σημαντικές υποθέσεις που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου σχετικά με την αρμοδιότητα εθνικών δικαστηρίων για την εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου: υπόθεση C-48/93, The Queen κατά Secretary of State for Transport, ex parte: Factortame Ltd. and others, ΕΕ αριθ. C 94 της 3. 4. 1993, σ. 94 7 υπόθεση C-46/93, Brasserie du Pκcheur SA κατά Γερμανίας, ΕΕ αριθ. C 92 της 2. 4. 1993, σ. 4 7 υπόθεση C-312/93, SCS Peterbroeck, Van Campenhout & Cie κατά βελγικού κράτους, ΕΕ αριθ. C 189 της 13. 7. 1993, σ. 9 7 υποθέσεις C-430 και C-431/93, J. Van Schindel and J.N.C. Van Veen κατά Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten, ΕΕ αριθ. C 338 της 15. 12. 1993, σ. 10.

(12) Francovich, υποσημείωση 11, σ. 5414 (σκέψη 33).

(13) Francovich, υποσημείωση 11, σ. 5414 (σκέψη 35).

(14) The Queen κατά Secretary of State for Transport, ex parte: Factortame Ltd και λοιποί, βλέπε υποσημείωση 10, σ. 2475.

(15) Σημείο 3.2 των κοινοτικών κανόνων για τις ενισχύσεις στις MME, EE αριθ. C 213 της 19. 8. 1992, σ. 2, και επιστολή προς τα κράτη μέλη (σχετ.: IV/D/06878 της 23ης Μαρτίου 1993), Δίκαιο του Ανταγωνισμού στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, τόμος ΙΙ.

(16) Υπόθεση 120/73, Lorenz κατά Γερμανίας, Συλλογή 1973, σ. 1471.

(17) Υπόθεση 120/73, Lorenz κατά Γερμανίας, αριθ. 16, ανωτέρω, σ. 1481 (σκέψη 4) 7 βλ. επίσης υπόθεση 84/42, Γερμανία κατά Επιτροπής, Συλλογή 1984, σ. 1451, 1488 (σκέψη 11).

(18) Η Επιτροπή εξέδωσε οδηγό για τις διαδικασίες της σε υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων: βλ. Δίκαιο Ανταγωνισμού στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, τόμος ΙΙ.

(19) Η Επιτροπή δημοσιεύει και ενημερώνει περιοδικά μία σύνοψη των κανόνων σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις («Δίκαιο του ανταγωνισμού στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες», τόμος ΙΙ).

(20) Υπόθεση C-188/92, TWD Textilwerke Deggendorf GmbH κατά Γερμανίας, Συλλογή 1994, Ι-833 7 βλ. επίσης υπόθεση 77/72, Capolongo Συλλογή 1973, σ. 611.

(21) Η Επιτροπή πληροφόρησε τα κράτη μέλη ότι «. . . σε συγκεκριμένες περιπτώσεις δύναται - αφού δώσει στο ενδιαφερόμενο κράτος μέλος την ευκαιρία να υποβάλει τις παρατηρήσεις του και να εξετάσει την εναλλακτική δυνατότητα χορήγησης της ενίσχυσης διάσωσης, όπως ορίζεται στις γενικές κατευθύνσεις της Κοινότητας - να εγκρίνει προσωρινή απόφαση με την οποία να διατάσσει το κράτος μέλος να επιστρέψει οποιαδήποτε παρανόμως χορηγηθείσα ενίσχυση. Η επιστροφή της ενίσχυσης πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διατάξεις εσωτερικού δικαίου 7 επί του επιστρεπτέου ποσού οφείλονται τόκοι από το χρόνο καταβολής της ενίσχυσης» [Ανακοίνωση της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη, συμπληρωματική της επιστολής της Επιτροπής αριθ. SG(91) D/4577 της 4ης Μαρτίου 1991 σχετικά με τις διαδικασίες κοινοποίησης σχεδίων ενίσχυσης και τις διαδικασίες που εφαρμόζονται στην περίπτωση χορήγησης ενισχύσεων κατά παράβαση των διατάξεων του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης EOK], δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί.