Πρόταση ΟΔΗΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα

(υποβληθείσα από την Επιτροπή)

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

1. Γενικά

1. Τα περισσότερα κράτη μέλη καθιέρωσαν τη θερινή ώρα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '70 ενώ άλλα προσέφυγαν στο μέτρο αυτό πολύ ενωρίτερα καθορίζοντας περιόδους κατά το μάλλον ή ήττον μεγάλες.

Η (πρώτη) οδηγία του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 1980 σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα [1] άρχισε να ισχύει το 1981 και είχε ως μόνο στόχο να εναρμονιστούν προοδευτικά οι ημερομηνίες έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας. Η κοινοτική νομοθεσία σχετικά με την εναρμόνιση της περιόδου θερινής ώρας απορρέει από την αναγκαιότητα να αρθούν οι φραγμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, των υπηρεσιών και των προσώπων που θα μπορούσαν να προκαλέσουν αποκλίνουσες εθνικές διατάξεις για τη θερινή ώρα.

[1] ΕΕ L 205, 7.8.1980, σ. 17.

2. Ο στόχος αυτός είχε επιτευχθεί εν μέρει με την πρώτη οδηγία καθόσον μόνο η ημερομηνία έναρξης της θερινής περιόδου είχε εναρμονιστεί σε όλα τα κράτη μέλη. Στη συνέχεια οι επόμενες οδηγίες όριζαν δύο ημερομηνίες λήξης: η μία ήταν η πρώτη Κυριακή του Σεπτεμβρίου για τα ηπειρωτικά κράτη μέλη και η άλλη η τέταρτη Κυριακή του Οκτωβρίου για την Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η πλήρης εναρμόνιση του χρονοδιαγράμματος της περιόδου της θερινής ώρας επιτεύχθηκε τελικά με την έκδοση της έβδομης οδηγίας 94/21/ΕΚ της 30ής Μαΐου 1994 [2], η οποία προέβλεπε από το 1996 κοινή ημερομηνία έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας σε όλα τα κράτη μέλη χωρίς εξαιρέσεις. Τέλος, η όγδοη οδηγία 97/44/ΕΚ [3] του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 1997 ανανέωσε για μια τετραετία (από το 1998 έως και το 2001) τις διατάξεις της έβδομης οδηγίας, σύμφωνα με τις οποίες η περίοδος της θερινής ώρας αρχίζει την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου και λήγει την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου σε όλες τις Χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς εξαιρέσεις.

[2] ΕΕ L 164, 30.6.1994 σ. 1.

[3] ΕΕ L 206, 1.8.1997, σ. 62.

3. Κατά την έκδοση της όγδοης οδηγίας, τα κράτη μέλη μετά από διεξοδικές νομικές διαβουλεύσεις και μετά από εκτεταμένες συζητήσεις, απέρριψαν με συντριπτική πλειοψηφία την εισαγωγή παρέκκλισης στην οδηγία που θα επιτρέπει σε ένα κράτος μέλος να μην εφαρμόζει το καθεστώς θερινής ώρας. Θεώρησαν επ' αυτού ότι η κοινοτική οδηγία είναι υποχρεωτικού χαρακτήρα σε όλα τα σημεία της και ότι επιβάλλει την υποχρέωση να εφαρμόζεται ταυτόχρονα ένα καθεστώς θερινής ώρας και ένα κοινό χρονοδιάγραμμα για τις ημερομηνίες και ώρες κατά τις οποίες πρέπει να αρχίζει και να λήγει η περίοδος της θερινής ώρας.

2. Μελετη των επιπτωσεων της θερινης ωρας στην Ευρωπαϊκη Ενωση

Κατά την έκδοση της όγδοης οδηγίας, η Επιτροπή δεσμεύθηκε να προβεί σε διεξοδική εξέταση των επιπτώσεων της θερινής ώρας στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Προς το σκοπό αυτό πραγματοποιήθηκε εκτεταμένη μελέτη από ανεξάρτητο γαρφείο συμβούλων, το οποίο επελέγη μετά από πρόσκληση υποβολής προσφορών που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων [4]. Το γραφείο συμβούλων που επελέγη, Research voor Beleid International (RvB), είχε ως αποστολή να λάβει υπόψη τις διάφορες μελέτες και τα διάφορα πορίσματα των εκθέσεων που υπήρχαν επί του θέματος τόσο σε κοινοτικό επίπεδο όσο και εθνικό, να ρωτήσει τους εμπειρογνώμονες στους διάφορους σχετιζόμενους τομείς με σκοπό να εκθέσει τα πορίσματα και να προβεί σε συστάσεις με βάση τις αναλύσεις και τις εξετάσεις που θα έχει πραγματοποιήσει. Η μελέτη θα περιοριζόταν μόνο στα αποτελέσματα και τις επιπτώσεις της θερινής ώρας και δεν είχε ως αντικείμενο να εξετάσει τη σύνθεση ή τη μεταβολή των ζωνών ώρας στην Ευρώπη, και ακόμη λιγότερο την καθιέρωση ενιαίας ώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η μελέτη είχε ως αντικείμενο λοιπόν να ερευνηθούν, να εντοπισθούν και να αξιολογηθούν οι οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις, θετικές ή αρνητικές, του καθεστώτος θερινής ώρας σε όλους τους κύριους σχετιζόμενους οικονομικούς τομείς όπως είναι η γεωργία, η βιομηχανία, το εμπόριο, οι τράπεζες, η δημόσια υγεία, οι μεταφορές, η οδική ασφάλεια, καθώς και ο τουρισμός και η αναψυχή. Το θέμα ήταν επίσης να μελετηθεί η κατάσταση ως προς την ώρα που απορρέει από την εφαρμογή της θερινής ώρας σε κάθε κράτος μέλος, με ιδιαίτερη έμφαση στις χώρες που έχουν διαφορετική ώρα από εκείνη της ωριαίας ατράκτου στην οποία βρίσκονται. Οι αρμόδιες εθνικές αρχές, καθώς και οι εκπρόσωποι τόσο των ενδιαφερομένων κύκλων όσο και των διαφόρων υπέρμαχων και αντίμαχων ενώσεων της θερινής ώρας συνεργάστηκαν στενά σε όλες τις φάσεις εκπόνησης της μελέτης. Τέλος, τα αποτελέσματα και το σχέδιο της τελικής έκθεσης αποτέλεσαν το αντικείμενο λεπτομερούς παρουσίασης στις Βρυξέλλες, στις 4 Μαρτίου 1999, κατά τη διάρκεια της οποίας το γραφείο συμβούλων παρείχε στους εθνικούς εμπειρογνώμονες τις διευκρινίσεις που επιθυμούσαν. Με βάση τις παρατηρήσεις που κοινοποίησαν οι εθνικές αρχές, το γραφείο συμβούλων είχε τη δυνατότητα να εκπονήσει τελική έκθεση στα τέλη του Ιουνίου του 1999. Η λεπτομερής έκθεση, καθώς και η αναλυτική περίληψη, διαβιβάστηκαν σε όλα τα κοινοτικά όργανα, τα κράτη μέλη και στις τρίτες ενδιαφερόμενες χώρες, όπως επίσης δεν λησμονήθηκαν οι οργανισμοί που αντιπροσωπεύουν τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας και οι ενώσεις.

[4] Συμπλήρωμα στην ΕΕ S 3, 6.1.1998, σ. 22.

Τα αποτελέσματα των τομεακών μελετών που εξετάστηκαν όχι μόνο στο πλαίσιο της μελέτης του γραφείου RvB αλλά και σε προηγούμενες μελέτες που είχαν εκπονηθεί για λογαριασμό της Επιτροπής, καθώς και οι απαντήσεις από τους διάφορους τομείς δείχνουν συχνά ότι υπάρχουν διαφορές τόσο στις επιπτώσεις του καθεστώτος θερινής ώρας ανάλογα με τη γεωγραφική θέση των χωρών όσο και στη σημασία της ώρας σε ένα δεδομένο τομέα οικονομικής δραστηριότητας, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η εξαγωγή καθολικών και πολύ ξεκάθαρων συμπερασμάτων. Για το λόγο αυτό, το παρόν έγγραφο δίνει μία σύνθεση των συμπερασμάτων της έκθεσης για τους τομείς που κρίνονται ως οι πλέον σημαντικοί και επικεντρώνεται ειδικότερα στις εργασίες οι οποίες κρίθηκαν ικανές να συμπληρώσουν ή να βελτιώσουν αισθητά τις πληροφορίες στο θέμα αυτό συναρτήσει της συνάφειάς τους, της διεξοδικότητας ή/και της πρωτοτυπίας τους. Εξάλλου, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι παρατηρήσεις που αναφέρονται στο παρόν έγγραφο βασίζονται και στις πληροφορίες που έδωσαν τόσο τα κράτη μέλη όσο και οι ενδιαφερόμενοι τομείς οικονομικής δραστηριότητας και οργανισμοί. Εν προκειμένω, οι διάφορες διαβουλεύσεις και ακροάσεις που οργανώθηκαν τα τελευταία έτη έδωσαν την ευκαιρία στους εκπροσώπους των διαφόρων οικονομικών δραστηριοτήτων και των υπέρμαχων και αντίμαχων ενώσεων της θερινής ώρας να εκφράσουν και να μεταφέρουν όχι μόνο στην Επιτροπή αλλά και σε όλα τα κράτη μέλη τα τυχόν προβλήματα που έχουν συναντήσει και τις λύσεις που πρέπει να εφαρμοστούν.

3. Οι επιπτωσεις της θερινης ωρας στους τομεις οικονομικης δραστηριοτητας

3.1. Γεωργία

Όσον αφορά τη γεωργία, παρά τα συμπεράσματα των προηγούμενων μελετών, των απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο, καθώς και της γνώμης που έχουν αναπτύξει οι συνδικαλιστικές οργανώσεις, η έλλειψη λεπτομερών δεδομένων δεν επιτρέπει να ειπωθεί με βεβαιότητα ότι κυριαρχούν αρνητικά ή θετικά αποτελέσματα στον τομέα αυτό. Το χαμηλό ποσοστό απάντησης στο ερωτηματολόγιο που διένειμε το γραφείο συμβούλων δείχνει άλλωστε ότι το ενδιαφέρον που προκαλεί το θέμα στους εκπροσώπους των επαγγελματικών οργανώσεων είναι μάλλον περιορισμένο. Η λεπτομερής ανάλυση των απαντήσεων δείχνει ότι οι ανησυχίες αφορούν ουσιαστικά την ευημερία των ζώων και τις συνθήκες εργασίας των αγροτών. Όσοι είναι αντίθετοι στη θερινή ώρα καταγγέλλουν ότι υπάρχουν διαταραχές του βιορυθμού τόσο στον άνθρωπο όσο και στα ζώα. Αναφέρουν επίσης τις δύσκολες συνθήκες εργασίας των εργαζομένων που είναι υποχρεωμένοι να αρχίζουν τις δραστηριότητές τους το πρωί μέσα στο σκοτάδι όταν αλλάζει η ώρα και κατόπιν είτε να εργάζονται στις πιο ζεστές ώρες της ημέρας είτε να μεταθέτουν τις ώρες εργασίας τους το βράδυ και να μην μπορούν να επωφεληθούν των ελεύθερων ωρών τους με την οικογένειά τους. Αντίθετα, οι υπέρμαχοι του καθεστώτος αποδεικνύουν ότι άνθρωποι και ζώα μπορούν να προσαρμοστούν τέλεια μέσα σε λίγες ημέρες. Ορισμένες φορές αναφέρονται ιδιαιτερότητες ανάλογα με το κράτος. Έτσι, αναφέρεται ότι στην Αυστρία έχει διαπιστωθεί ότι η αλλαγή της ώρας μπορεί να προκαλέσει λοιμώξεις στις γαλακτοφόρους αγελάδες, οι οποίες υποφέρουν όταν καθυστερεί η άμελξη με αποτέλεσμα να μειώνεται η παραγωγή γάλακτος. Αντίθετα, στη Γερμανία, οι περισσότεροι οργανισμοί που γνωμοδότησαν κρίνουν ότι όταν η άμελξη πραγματοποιείται νωρίτερα δεν υπάρχει καμία αρνητική επίπτωση στην υγεία των ζώων αλλά μόνο στη ζωή των εργαζομένων που είναι υποχρεωμένοι να ξυπνούν νωρίτερα για να σεβαστούν το βιορυθμό των ζώων. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μεγαλύτερη αντίθεση εκδηλώνεται στη Σκοτία διότι τα αποτελέσματα της ενωρίτερης ώρας είναι περισσότερο αισθητά λόγω της βόρειας γεωγραφικής θέσης της χώρας. Οι επικριτές του καθεστώτος σημειώνουν ιδίως ότι υπάρχει αυξημένος κίνδυνος ατυχήματος για τους αγρότες διότι είναι υποχρεωμένοι να κυκλοφορούν το πρωί κατά την αλλαγή της ώρας με τα μηχανήματά τους σε δρόμους που δεν φωτίζονται καθόλου ή δεν φωτίζονται αρκετά. Στη Γαλλία, σε πολλές μελέτες καταγγέλλονται αρνητικές επιπτώσεις ιδίως στο βιορυθμό των ζώων και του προσωπικού που είναι επιφορτισμένο με τη φροντίδα των ζώων, καθώς επίσης καταγγέλλονται τα μειονεκτήματα που είχαν αναφερθεί κατά το παρελθόν όσον αφορά την αναψυχή και την οικογενειακή ζωή. Με τη θέση αυτή συμφωνούν διάφορες ενώσεις κατά της θερινής ώρας. Αντίθετα, στις άλλες χώρες φαίνεται ότι το θέμα δεν προκαλεί καμία ιδιαίτερη αντίδραση. Στις νότιες χώρες της Ένωσης όπου οι εργασίες στους αγρούς αρχίζουν κατά παράδοση νωρίς το πρωί, ο κόσμος εκτιμάται το γεγονός ότι διαθέτει μία επιπλέον ώρα φωτεινότητας για να ασχοληθεί με άλλα πράγματα στο τέλος του απογεύματος.

Οι έρευνες και οι μελέτες που διεξάχθηκαν στον δεδομένο τομέα δείχνουν ότι υπάρχει εξέλιξη στις τεχνικές και στις νοοτροπίες. Έτσι, η μηχανοποίηση επέτρεψε να μειωθούν τα εργατικά χέρια και η προσφυγή σε εντατικά συστήματα εκμετάλλευσης επέφερε αύξηση της γεωργικής και γαλακτοκομικής απόδοσης. Οι τεχνολογικές βελτιώσεις επέτρεψαν επίσης να κατανεμηθεί καλύτερα η εργασία και η αύξηση της παραγωγικότητας άλλαξε την οργάνωση και το χρόνο που απαιτείται για τις αγροτικές εργασίες. Όσον αφορά τη γαλακτοκομική κτηνοτροφία, η απουσία πραγματικής επιδημιολογίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν επιτρέπει να συναχθεί καθαρό και οριστικό συμπέρασμα. Σε γενικές γραμμές, τα ζώα και ο άνθρωπος παρουσιάζουν αρκετή ικανότητα προσαρμογής, έτσι ώστε οι τυχόν ταλαιπωρίες που υφίστανται να είναι αντιστρέψιμες και παροδικές. Τέλος, όσον αφορά αυτή καθαυτή την κοινωνική πτυχή, διαπιστώνεται αναγκαστικά ότι οι εργασίες στους αγρούς υπόκεινται κατά προτεραιότητα στις επιτακτικές ανάγκες ωρίμανσης της συγκομιδής και στα απρόοπτα μετεωρολογικά φαινόμενα, στα οποία προστίθεται η ανάγκη να καταστεί αποδοτική η μίσθωση των μηχανών με μείωση της διάρκειας χρήσης τους κατά το μέγιστο δυνατόν. Για όλους αυτούς τους λόγους, οι αγρότες είναι αναγκασμένοι να εργάζονται οιαδήποτε στιγμή της ημέρας, ακόμη και αργά το βράδυ, το σαββατοκύριακο και τις αργίες, ανεξάρτητα από το καθεστώς ώρας που ισχύει. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι για πρώτη φορά οι οινοπαραγωγοί, ιδίως στην Αυστρία, επεσήμαναν θετικές επιπτώσεις, δηλώνουν δε ικανοποιημένοι για το γεγονός ότι μπορούν να τρυγούν με το φυσικό φως μία ώρα αργότερα το βράδυ και μάλιστα έως τον Οκτώβριο.

3.2. Περιβάλλον

Ακόμη και αν η θερινή ώρα δεν έχει άμεση επίπτωση στο περιβάλλον, τα έμμεσα αποτελέσματα πρέπει να παρακολουθούνται. Σε γενικές γραμμές, η αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας στην Ευρώπη επέφερε ταυτόχρονα αύξηση της κινητικότητας και της ρύπανσης. Το πρόβλημα στην προκειμένη περίπτωση είναι αναμφίβολα η δημιουργία του όζοντος. Οι επιστήμονες συμφωνούν στο ρόλο που διαδραμάτισαν οι ρύποι των αυτοκινήτων και η ηλιακή ακτινοβολία. Έτσι, οι εκπομπές των αυτοκινήτων προκαλούν χημικές αντιδράσεις με την επιρροή της ενέργειας των ακτίνων του ηλίου και δημιουργείται το όζον. Η ώρα κατά την οποία παράγονται οι εκπομπές των ρύπων μπορεί να επιφέρει διαφορά στο σχηματισμό των φωτοχημικών οξειδωτικών στην πηγή σχηματισμού του όζοντος. Σε ορισμένες μελέτες έγινε απόπειρα να συσχετισθεί η θερινή ώρα με τη δημιουργία του όζοντος, μία δε από αυτές, η πιο εξειδικευμένη, που εκπονήθηκε για τις υπηρεσίες της Επιτροπής από την SGS/ECOCARE το 1991 [5], έχει ως αντικείμενο την επίδραση της θερινής ώρας στο σχηματισμό φωτοοξειδωτικών όπως είναι το όζον, το υπερ-οξυ-νιτρικο-ακετύλιο (PAN), μεταξύ άλλων. Παρατηρήθηκε ότι η διαφορά στην ώρα κατά την οποία σημειώνονται οι μέγιστες τιμές εκπομπών σε συνδυασμό με την ένταση της μέγιστης ηλιακής ακτινοβολίας μπορεί να επιφέρει διαφορές στο σχηματισμό των φωτοοξειδωτικών. Το όζον είναι ο καρπός συνδυασμού της δράσης της ηλιακής ακτινοβολίας και με την ύπαρξη οξειδίων του αζώτου (NO) και υδρογονανθράκων (HC). Στις περιοχές όπου το άζωτο είναι υπερβολικό, διαπιστώνεται μεγάλη παραγωγή όζοντος. Η μείωση της περιεκτικότητας σε NO2 δεν οδηγεί αναγκαστικά σε λιγότερο σημαντικό σχηματισμό όζοντος, αντίθετα μία μείωση της ποσότητας των υδρογονανθράκων επιφέρει μείωση στο σχηματισμό του όζοντος. Κατά τη διάρκεια της νύχτας οι συγκεντρώσεις του όζοντος είναι στο ελάχιστο επίπεδό τους. Η κυκλοφορία των αυτοκινήτων έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ποσότητες του NO και του HC. Το οξείδιο του αζώτου NO μετατρέπεται σε NO2 υπό την επιρροή του ήλιου. Όταν η ποσότητα NO2 βρίσκεται στο μέγιστο επίπεδό της, η δημιουργία του όζοντος αυξάνεται και φθάνει στην αιχμή της μεταξύ 2 μ.μ. και 5 μ.μ.. Η ποσότητα του όζοντος αρχίζει να μειώνεται γύρω στις 5-6 μ.μ.. Η διεργασία αυτή επηρεάζεται μεταξύ άλλων από τον άνεμο, τη θερμοκρασία και την ηλιακή ακτινοβολία. Η ECOCARE αναφέρει τη μελέτη Cohen (Systems Application Inc.) [6] που πραγματοποιήθηκε το 1990 στις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει σημαντική μεταβολή της συγκέντρωσης του όζοντος με την αλλαγή της ώρας στις περισσότερες περιοχές που μελετήθηκαν εξαιρέσει της πόλης του Los Angeles. Προσομοιώσεις που πραγματοποιήθηκαν στην Ευρώπη με το μοντέλο PHOXA που ανέπτυξε ο Cohen έδειξαν ότι οι διαφορές επιπέδων της συγκέντρωσης όζοντος μεταξύ των περιόδων με και χωρίς θερινή ώρα ήταν εξαιρετικά μικρές και θεωρήθηκαν αμελητέες. Η χρήση άλλου μοντέλου, του μοντέλου LOTOS, για την ανάλυση του σχηματισμού όζοντος σε όλη την Ευρώπη έδειξε εξαιρετικά μικρές διαφορές στους υπολογισμούς που πραγματοποιήθηκαν για τις περιόδους με και χωρίς θερινή ώρα. Η ECOCARE κατέληξε συγκεκριμένα ότι η ώρα δεν έχει κανένα σημαντικό αντίκτυπο τουλάχιστον σε ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης.

[5] SGS/Ecocare, The influence of summer time on photochemical oxidant formation, 1991.

[6] Cohen, J., Systems Applications Inc., A Statistical analysis of the effect of time shifting automobile emissions on ambient ozone concentrations, San Rafael CA Etats-Unis, 1990.

Σε εθνικό επίπεδο υπάρχουν λίγες επιστημονικές λεπτομερείς μελέτες επί του θέματος και τα συμπεράσματα αποκλίνουν πολύ ανάλογα με τη σχολή και τη χώρα. Μόνο η Γερμανία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ελλάδα φαίνεται να έχουν μελετήσει το φαινόμενο συγκεκριμένα σε σχέση με τη θερινή ώρα.

Στο Βέλγιο η μελέτη του Δρ. Hecq του Universitι Libre de Bruxelles που πραγματοποιήθηκε το 1991 [7] βασιζόταν στην υπόθεση ότι η θερινή ώρα που παρατείνει τις δυνατότητες αναψυχής οδηγεί σε αύξηση της κινητικότητας. Ο Hecq συμπεραίνει ότι μία επιπλέον ώρα φωτεινότητας δημιουργεί αύξηση της κυκλοφορίας τη στιγμή που η θερμοκρασία και οι μετεωρολογικές συνθήκες έχουν επίσης σημαντικό αντίκτυπο στην ένταση της κυκλοφορίας. Η μελέτη καταλήγει ότι οι εκπομπές πρωτογενών ρύπων, όπως είναι τα οξείδια του αζώτου (NOX) και οι οργανικές πτητικές ενώσεις (COV) που δημιουργούνται από την αυξημένη κινητικότητα επηρεάζουν λίγο τη στάθμη του όζοντος. αναφέρεται μέση αύξηση των αιχμών συγκέντρωσης του όζοντος της τάξης του 3,3%. Αντίθετα, αναφέρεται ότι η αλληλεπίδραση μεταξύ ηλιακής ακτινοβολίας και εκπομπών πρωτογενών ρύπων επιφέρει αύξηση της συγκέντρωσης του όζοντος. Οι αιχμές συγκέντρωσης των εκπομπών PAN παρουσιάζει μέση αύξηση 6,2% σύμφωνα με τη μελέτη.

[7] Hecq, Dr. Walter, Effets du dιcalage horaire sur la consommation d'ιnergie et la pollution photo-oxydante par les vιhicules en Belgique, Centre d'ιconomie politique de l'Universitι Libre de Bruxelles, 1991.

Στη Γαλλία, δύο μελέτες καταλήγουν ότι υπάρχει αντίκτυπος της θερινής ώρας στο σχηματισμό των ρύπων. Η πρώτη, η μελέτη Dechaux [8], που πραγματοποιήθηκε για τη Γαλλική Υπηρεσία Ποιότητας του Αέρα αναφέρει μέση αύξηση του όζοντος 10% σε όλη τη χώρα, το ποσοστό αυτό δε είναι μεγαλύτερο στο Παρίσι. Όσον αφορά τιε εκπομπές PAN, η μελέτη αναφέρει αυξήσεις της τάξεως του 15% σχεδόν. Ωστόσο, διαπιστώνεται ότι κατά την περίοδο της θερινής ώρας το αέριο αυτό σχηματίζεται αργότερα, πράγμα που υποτίθεται ότι μειώνει τη συσσώρευση του όζοντος. Η μελέτη Nollet [9] καταλήγει ξεκάθαρα ότι υπάρχει αύξηση του όζοντος κατά 10%, των φωτοοξειδωτικών κατά 88%, ενώ η ηλιακή ώρα επιφέρει αντίθετα πτώση κατά 10% του O3 και μείωση κατά 51% των φωτοοξειδωτικών.

[8] Dechaux, Coddeville, Etude sur modθle de l'influence de l'heure d'ιtι sur la pollution photo-oxydante, Agence franηaise pour la Qualitι de l'Air, 1986.

[9] Nollet, Simulation numιrique des facteurs validants pour la formation des polluants photochimiques de la troposphθre. Application ΰ la conception de nouveaux types de stratιgies de contrτle, Universitι des sciences et technologies de Lille, 1992.

Αντίθετα, εργασίες που πραγματοποιήθηκαν στη Γερμανία και την Ελλάδα καταλήγουν σε ευνοϊκά για τη θερινή ώρα συμπεράσματα. Πράγματι, σύμφωνα με το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Περιβάλλοντος της Γερμανίας, οι μετακινήσεις που πραγματοποιούνται το βράδυ δεν συμβάλλουν στο σχηματισμό του όζοντος διότι η ένταση της ηλιακής ακτινοβολίας είναι πιο χαμηλή. Εξάλλου, η ρύπανση που προκαλείται από τα αυτοκίνητα έχει ως αποτέλεσμα να μειώνεται η συγκέντρωση του όζοντος, διότι τα μόρια του O3 συνδέονται με τις εκπομπές των αυτοκινήτων. Αυτό επιβεβαιώθηκε από την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Περιβάλλοντος στο Βερολίνο, η οποία υπογραμμίζει επιπλέον το γεγονός ότι οι εκπομπές των αυτοκινήτων στην πρωινή κυκλοφορία έχουν μία ώρα επιπλέον για να διασπαρθούν πριν ο ήλιος φθάσει στο υψηλότερο σημείο του.

Η Ελλάδα, η οποία αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα ρύπανσης, έχει καθιερώσει από το 1994 ένα ενδιαφέρον σύστημα κλιμάκωσης των ωρών εργασίας ανάλογα με τους τομείς δραστηριότητας, και αυτό μόνον, κατά τη διάρκεια των θερινών μηνών από τον Ιούνιο έως και τον Σεπτέμβριο. Η κλιμάκωση των ωραρίων έχει θετική επίπτωση στην κυκλοφοριακή συμφόρηση και ταυτόχρονα στη ρύπανση του αέρα. Με αυτό το δεδομένο, εάν δεν υπήρχε θερινή ώρα το αποτέλεσμα στην Ελλάδα θα ήταν να μετατοπιστεί η ώρα αιχμής της κυκλοφορίας το πρωί προς κάποια στιγμή κατά την οποία η υπεριώδης ακτινοβολία είναι ισχυρότερη. Μία μελέτη σχετικά με τη ρύπανση του αέρα που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα επέτρεψε να παρατηρηθεί ότι η ποιότητα του αέρα εξαρτάται όχι μόνο από τον όγκο της ρύπανσης αλλά και από τις μετεωρολογικές συνθήκες και ότι τα αποτελέσματα της κλιμάκωσης των ωραρίων μετατίθενται στις δύο επόμενες ώρες, πράγμα που δυσχεραίνει την εφαρμογή των μέτρων, και ότι τέλος η κλιμάκωση των ωραρίων έχει θετική επίπτωση καθόσον έτσι κατανέμονται τα αποτελέσματα της ρύπανσης σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα το πρωί και το απόγευμα. Για όλους αυτούς τους λόγους, φαίνεται ότι το καθεστώς της θερινής ώρας ανταποκρίνεται στην ελληνική πραγματικότητα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την περιβαλλοντική πτυχή.

Από τις εργασίες που αναφέρθηκαν πάντως συνάγεται ότι οι μηχανισμοί που αποτελούν το αίτιο των αποτελεσμάτων της ρύπανσης δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητοί. Συνεπώς, στο σημερινό στάδιο της έρευνας και των γνώσεων φαίνεται πολύ δύσκολο, ή ακόμη και αδύνατο, να εξαχθούν έγκυρα και καθολικά συμπεράσματα σχετικά με τις άμεσες επιπτώσεις της θερινής ώρας στο περιβάλλον.

3.3. Ενέργεια

Ο αρχικός λόγος για τον οποίον καθιερώθηκε η θερινή ώρα ήταν αρχικά η εξοικονόμηση ενέργειας. Στη μελέτη καταγράφονται ορισμένες σοβαρές εργασίες που πραγματοποιήθηκαν στα κράτη μέλη σε διαφορετικές περιόδους. Οι περισσότερες από αυτές καταλήγουν ότι επιτεύχθηκε εξοικονόμηση ενέργειας, παρά το γεγονός ότι η έκτασή της είναι σχετικά χαμηλή της τάξεως από 0 έως 0,5%. Διαπιστώνεται ωστόσο είναι δύσκολο δυσχέρεια να διαχωριστεί η εξοικονόμηση ενέργειας στη συνολική κατανάλωση ηλεκτρισμού από εκείνη στη συνολική κατανάλωση ενέργειας.

Μεταξύ των πλέον αξιόλογων μελετών είναι εκείνη του Δρ Hecq [10], η οποία αναφέρθηκε στο σημείο 3.2 για το περιβάλλον, η οποία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η σχετικά ασήμαντη εξοικονόμηση ενέργειας αντισταθμίστηκε σε μεγάλο βαθμό από την πρόσθετη κατανάλωση καυσίμων εξαιτίας της αύξησης της κυκλοφορίας το βράδυ. Όσον αφορά την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας ο Δρ Hecq σημειώνει ότι η επίδραση της θερινής ώρας στις αιχμές κατανάλωσης έχει την τάση να μειώνεται με την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και την αυξημένη χρήση λαμπτήρων χαμηλής κατανάλωσης. Υπολόγισε εξοικονόμηση ενέργειας της τάξεως από 0 έως 1%. Τη θέση αυτή έχουν ορισμένες ενώσεις κατά της θερινής ώρας, οι οποίες υπογραμμίζουν άλλωστε ότι οι υπολογισμοί δεν επιτρέπουν να ληφθεί υπόψη η επιπλέον ενέργεια που καταναλώνεται από τα κλιματιστικά συστήματα που χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ιδίως στις νότιες χώρες, όπως επίσης δεν επιτρέπουν να ληφθεί υπόψη η θέρμανση το πρωί κατά την περίοδο μετά την αλλαγή της ώρας την άνοιξη.

[10] Βλ. υποσημείωση αριθ. 7.

Ομοίως, στη Γερμανία, η πλέον σημαντική μελέτη που πραγματοποιήθηκε στο δεδομένο τομέα είναι εκείνη του Δρ. Bouillon [11]. Ο Δρ. Bouillon καταλήγει ότι δεν υπάρχει εξοικονόμηση ενέργειας εφόσον το ποσοστό ενέργειας που χρησιμοποιήθηκε για το φωτισμό μειώθηκε ουσιαστικά από 25% το 1960 σε 10% το 1983 ενώ τα ποσά κατανάλωσης διπλασιάστηκαν στο ίδιο χρονικό διάστημα. Το 1980, εξοικονομήθηκε 1,8 τοις χιλίοις της συνολικής κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας χάρις στη θερινή ώρα. Η εξοικονόμηση ήταν 121 kW ανά νοικοκυριό δηλ. η κατανάλωση δύο λαμπτήρων 60 W αναμμένων επί μία ώρα. Δεδομένης της πρόσθετης κατανάλωσης εξαιτίας της θέρμανσης κατά τη διάρκεια των κρύων ωρών το πρωί, συμπεραίνει ότι η εξοικονόμηση είναι μόνο της τάξεως του 0,1 τοις χιλίοις (ήτοι 234 GWh) η οποία είναι τελείως αμελητέα.

[11] Bouillon, Mikro- und Makroanalyse der Auswirkungen der Sommerzeit auf den Energie-Leistungsbedarf, IFR Schriftenreihe 13 (Dissertation TU Mόnchen), 1983.

Αντίθετα στη Γαλλία, η ADEME, η Υπηρεσία Ελέγχου της Ενέργειας της Γαλλίας, υπολόγισε την εξοικονόμηση ενέργειας που επιτεύχθηκε το 1995 χάρις στη θερινή ώρα σε 1.200 GWh, δηλ. 267.000 τόννους ισοδυνάμου πετρελαίου, η οποία αντιπροσώπευε το 4% της κατανάλωσης φωτισμού και 0,4% της συνολικής κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας στη Γαλλία το έτος εκείνο. Το 1996 η εξοικονόμηση ενέργειας αυξήθηκε κατά 10% φθάνοντας κατά τι περισσότερο από 1.300 GWh, λόγω της αλλαγής της ώρας αργότερα στα τέλη Οκτωβρίου. Τα στοιχεία αυτά αφορούν μόνο το φωτισμό, επειδή η κατανάλωση ενέργειας για τη θέρμανση, σύμφωνα με τον οργανισμό αυτό, δεν μπορεί να επηρεαστεί. Τέλος η υπηρεσία διευκρίνιζε ότι η εξοικονόμηση ενέργειας αναλόγως των διαφόρων τύπων πρωτογενούς ενέργειας κατανέμεται ως εξής: πυρηνική ενέργεια 5%, άνθρακας 75% και πετρέλαιο 20%.

Στην Ελλάδα, όπου η κατανάλωση ενέργειας συνδέεται στενά με τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας για το φωτισμό των κατοικιών, η θερινή ώρα έχει θετικά αποτελέσματα καθόσον ο πληθυσμός συνηθίζει να κοιμάται αργά και να σηκώνεται νωρίς. Ωστόσο, σημειώνεται σημαντική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας λόγω της μεγάλης χρήσης κλιματιστικών κυρίως στα γραφεία. Εξαιτίας του νόμου για την κλιμάκωση των ωραρίων εργασίας, η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας είναι πάντως ευρέως κατανεμημένη μέσα στην ημέρα εργασίας. Άλλωστε ο πληθυσμός, λόγω των καλών κλιματολογικών συνθηκών, ζει περισσότερο χρόνο έξω και συνεπώς τα νοικοκυριά καταναλώνουν λιγότερη ηλεκτρική ενέργεια, ιδίως το βράδυ και κατά τη διάρκεια των αργιών. Είναι πάντως πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί επακριβώς η εξοικονόμηση ενέργειας που όντως επιτυγχάνεται σε όλους αυτούς τους τομείς.

Στην Ιταλία, η ENEL (Ente nazionale per l'energia elettrica), ο κρατικός οργανισμός η ηλεκτρικής ενέργειας, είχε αναφέρει κάποτε ότι η θερινή ώρα επέτρεπε εξοικονόμηση 126 εκατομ. ευρώ ανά έτος, η οποία αντιπροσώπευε εξοικονόμηση ενέργειας 0,3% της εθνικής κατανάλωσης. Η έκθεση Bellerθ [12], επέμενε το 1996 στη σημασία της θερινής ώρας, με την οποία επιτράπηκε στην Ιταλία να επιτύχει το 1996 εξοικονόμηση στην κατανάλωση ενέργειας ύψους 900 εκατομ. kWh, ήτοι 0,4% των εσωτερικών αναγκών.

[12] Bellerθ, R., Έκθεση σχετικά με την πρόταση όγδοης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Επιτροπή Μεταφορών και Τουρισμού, ΕΚ 218.712/οριστικό, 1996.

Το γραφείο συμβούλων καταλήγει ωστόσο ότι είναι δύσκολο να εκτιμηθεί σε χρηματοοικονομικούς όρους η επίπτωση της εξοικονόμησης ενέργειας. Με βάση τις εκτιμήσεις ετήσιας κατανάλωσης των Κάτω Χωρών της τάξεως των 180.000 GWh, το γραφείο συμβούλων πραγματοποίησε προβολή του ποσού αυτού σε ευρωπαϊκό επίπεδο συναρτήσει του αριθμού κατοίκων καταλήγοντας σε εκτίμηση της τάξεως από 3,5 έως 4,5 εκατομ. GWh ανά έτος, με την επιφύλαξη των περιθωρίων σφάλματος που ενέχονται σε αυτόν τον τύπο προϋπολογισμού. Με 0,2 ευρώ το μέσο κόστος του kWh, το γραφείο συμβούλων υπολογίζει από 700 έως 900 δισεκατ. ευρώ τη δαπάνη για τη συνολική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ η εξοικονομούμενη ενέργεια είναι της τάξεως του 0,3%, η δε εξοικονόμηση υπολογίζεται σε χρηματοοικονομικούς όρους μεταξύ 2,1 και 2,7 δισεκατ. ευρώ ανά έτος. Δεδομένου όμως ότι είναι αναγκαίο να αφαιρεθεί το επιπλέον κόστος που συνδέεται με την αυξημένη κατανάλωση ενέργειας λόγω της θέρμανσης το πρωί κατά την αλλαγή της ώρας και με την πρόσθετη κατανάλωση καυσίμων εξαιτίας της αύξησης της κυκλοφορίας για λόγους αναψυχής, το ύψος της εξοικονόμησης μειώνεται σε 0,8 δισεκατ. ευρώ ανά έτος. Επιπλέον, αφαιρουμένου του κόστους που συνδέεται με την υπερκατανάλωση καυσίμων των αυτοκινήτων, η εξοικονόμηση ενέργειας υπολογίζεται περίπου σε 200 εκατομ. ευρώ ανά έτος σε όλη την Ένωση. Βεβαίως, βάσει του αριθμού των υποθέσεων στις οποίες βασίζονται οι εκτιμήσεις, δεν φαίνεται δυνατό να υπάρξουν αποτελέσματα που θα παρέχουν πραγματική αξιοπιστία και ακρίβεια. Συνεπώς, το ύψος της εξοικονόμησης είναι απλώς ενδεικτικό.

3.4. Υγεία

Η υγεία αποτελεί αναμφίβολα έναν από τους τομείς στους οποίους η θερινή ώρα προκάλεσε και εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις μεταξύ υπέρμαχων και επικριτών του συστήματος. Στη μελέτη έγινε προσπάθεια να εξαχθούν τα πλέον πρόσφατα συμπεράσματα επί του θέματος κατά το δυνατόν σε όλες τις χώρες. Εν προκειμένω, σημειώνεται για μία ακόμη φορά ότι οι πλέον πολυάριθμες μελέτες εκπονήθηκαν στις χώρες όπου το θέμα αποτελεί το αντικείμενο οξυμένης συζήτησης.

Βιορυθμός και ύπνος

Η θερινή ώρα επικρίνεται συνήθως ότι αλλάζει το βιορυθμό και επηρεάζει τον ύπνο, ειδικότερα τον ύπνο των παιδιών, των εφήβων και των ηλικιωμένων. Η σχετική βιβλιογραφία είναι άφθονη.

Σύμφωνα με τη μελέτη Beauvais [13] που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής το 1990, παρατηρήθηκε αφενός αύξηση του αριθμού παροχής ιατρικών συμβουλών εντός των δύο έως τριών εβδομάδων μετά την αλλαγή της ώρας και αφετέρου διαπιστώθηκε ότι ο οργανισμός υφίσταται την αλλαγή της ώρας καλύτερα το φθινόπωρο. Εξάλλου στη μελέτη παρατηρείται χαμηλό ποσοστό αύξησης της κατανάλωσης ηρεμιστικών ή υπνωτικών ενώ η καμπύλη κατανάλωσης άλλων φαρμάκων είναι φθίνουσα. Η μελέτη κατέληγε ότι δεν υπάρχουν σοβαρές συνέπειες για την υγεία και ότι οι διαταραχές που υφίστανται τα άτομα είναι προσωρινού χαρακτήρα και πλήρωως αντιστρέψιμες. Άλλες μελέτες ή εργασίες όπως εκείνες του Reinberg, χρονοβιολόγου στο CNRS [14] ή του Δρ Valtax για την Ακαδημία της Lyon [15] στη Γαλλία, η μελέτη Hasselkuss [16] στη Γερμανία καταλήγουν σε παρόμοια συμπεράσματα με εκείνα της μελέτης Beauvais. Έτσι, χρειάζονται μια έως επτά ημέρες για να προσαρμοστούν στη νέα ώρα η ώρα αφύπνισης, η θερμοκρασία, η αφύπνιση και η ποιότητα του ύπνου. Σε γενικές γραμμές οι διαταραχές εξαφανίζονται μετά από μία ή δύο εβδομάδες.

[13] Beauvais Consultants, Impact de l'heure d'ιtι sur la santι, Paris, 1990.

[14] Reinberg, Labreque, Smolensky, Chronobiologie et chronothιrapeutique, Mιdecine-Sciences, 1991.

[15] Valtax, Une enquκte rιalisιe dans l'Acadιmie de Lyon dont les rιsultats devraient permettre de mieux comprendre le comportement de certains de nos ιlθves, Acadιmie de Lyon, 1988.

[16] Hasselkuss, W., Sozialmedizinische Auswirkungen der Umstellung auf die Sommerzeit, in Prδvention. III, 1980.

Ο Δρ Kerkhof [17], χρονοβιολόγος του πανεπιστημίου του Leyde στις Κάτω Χώρες, προσπάθησε να μελετήσει τη σημασία του ύπνου στα ατυχήματα μεταξύ 1989-1995. Ανακάλυψε ότι το 6% των ατυχημάτων μπορούσαν να αποδοθούν στον ύπνο και ότι το ποσοστό αυτό θα μπορούσε να φθάσει το 24% τη νύχτα. Με βάση τη διαπίστωση ότι ο σύγχρονος άνθρωπος κοιμάται όλο και λιγότερο και συσσωρεύει κατά τη διάρκεια τής εβδομάδας εργασίας ένα έλλειμμα ύπνου που προσπαθεί να το ανακτήσει αργότερα κατά τη διάρκεια του σαββατοκύριακου, ο Δρ Kerkhof συνάγει το συμπέρασμα ότι η αλλαγή της ώρας την άνοιξη και το φθινόπωρο αποτελεί επιπρόσθετη επίπτωση. Είναι μεν δυνατό να αλλάξει εύκολα η ώρα αφύπνισης και έγερσης, αυτό δεν ισχύει όμως για την αποκοίμιση, η οποία ρυθμίζεται από αυτό που συνήθως ονομάζουμε εσωτερικό βιολογικό ρολόι, δηλαδή τον νυχθημερήσιο ρυθμό. Το ρολόι αυτό επιβάλλει ένα ωράριο σε όλα τα είδη εσωτερικών διεργασιών και ο κύκλος του είναι 25 ωρών περίπου, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να ανακτηθεί μια ώρα την ημέρα. Έτσι, τη Δευτέρα μετά το σαββατοκύριακο πρέπει να ανακτηθεί περισσότερο από μία ώρα καθόσον η ώρα αποκοίμισης και η ώρα αφύπνισης καθυστέρησαν κατά τη διάρκεια του σαββατοκύριακου. ο Kerkhof υποστηρίζει ότι όταν η αμοιβαία σχέση μεταξύ των διαφόρων σημάτων (φως, εργασία, γεύματα, κ.λπ.) μεταβάλλεται, το εσωτερικό ρολόι διαταράσσεται και χρειάζεται αρκετές ημέρες πριν προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση, γεγονός που μπορεί να έχει πρόσκαιρη αρνητική επίπτωση στη επαγρύπνηση και τη διάθεση. Η θεωρία αυτή δεν κατέστη δυνατόν να επαληθευτεί με την ανάλυση. Τα δεδομένα σχετικά με τα ατυχήματα δεν έδειξαν σημαντική αύξηση του συνολικού αριθμού ατυχημάτων μετά την αλλαγή της ώρας την άνοιξη. Ωστόσο κατά την ίδια περίοδο, εάν ληφθούν υπόψη οι αιτίες ατυχημάτων, το ποσοστό ατυχημάτων που συνδέονται με την αποκοίμιση ήταν ξεκάθαρα πιο υψηλό. Το αντίθετο φαινόμενο παρατηρείται όταν αλλάζει η ώρα το φθινόπωρο.

[17] Kerkhof, Sleepy into summer, Dιpartement de Psychologie, Universitι de Leyde, 1995.

Τέλος, όσον αφορά τον ύπνο, γερμανοί ερευνητές [18] παρατήρησαν ότι εκείνοι που διαμαρτύρονται περισσότερο για κούραση το πρωί είναι τα άτομα που απασχολούνται σε θέσεις εργασίας κατά βάρδιες. Εκείνοι που θα έπρεπε να επωφελούνται περισσότερο από τη θερινή ώρα χάρις στα πιο φωτεινά βράδια, δηλαδή όσοι εργάζονται το πρωί, φαίνεται ότι υφίστανται τις πιο σοβαρές δυσκολίες.

[18] Knauth, P. u.a., Einstellung von Schichtarbeitern zur Sommereinstellung, in Zeitschrift fόr Arbeitswissenschaft XXXVI, 1982.

Επίδραση στο σχηματισμό της μελατονίνης

Πρόσφατα νέες μελέτες ανέδειξαν τον ουσιαστικό ρόλο της μελατονίνης στη λειτουργία του ύπνου. Η ορμόνη αυτή ρυθμίζει τον ύπνο έτσι ώστε να μπορούμε να αφυπνιζόμαστε το πρωί και να αποκοιμόμαστε το βράδυ. Αντιδρά εναλλάξ ημέρα/νύχτα. Τη νύχτα, η ποσότητα της μελατονίνης είναι 5 έως 10 φορές ανώτερη από ό,τι την ημέρα. Η έκκριση της ορμόνης αρχίζει γύρω στις 9:30 μ.μ. το χειμώνα και στις 11:30 μ.μ. το καλοκαίρι (ώρα Γκρίνουιτς), φθάνει το μέγιστο ύψος της στις 2 ή 3 το πρωί και ξαναπέφτει στο ημερήσιο φυσιολογικό της επίπεδο γύρω στις 7 το πρωί. Με το καθεστώς θερινής ώρας, η διεργασία αυτή αρχίζει μία ώρα αρχύτερα, δηλαδή 2 ώρες αργότερα για χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες που έχουν μία ώρα διαφορά από την φυσική άτρακτο ώρας. Η κατάσταση αυτή φαίνεται να εξηγεί τις δυσχέρειες αποκοίμισης το καλοκαίρι. Επειδή η ώρα αφύπνισης δεν έχει μεταβληθεί, η μελατονίνη είναι ακόμη υψηλή γύρω στις 7 το πρωί (5 π.μ. ώρα Γκρίνουιτς) στις προαναφερθείσες χώρες, πράγμα που επιφέρει κάποια υπνηλία και έλλειψη αυτοσυγκέντρωσης, οι οποίες μπορούν να έχουν επιπτώσεις στις διανοητικές επιδόσεις τόσο στην εργασία όσο και στο σχολείο, καθώς και στην οδική ασφάλεια. Η θέση αυτή υποστηρίζεται ευρέως από την ACHE [19] και από την Βελγική Ένωση κατά της θερινής ώρας.

[19] Gabarain, E., La situation de l'heure lιgale dans la problιmatique des horaires et rythmes scolaires, ACHE, 1995.

Παροχή ιατρικών συμβουλών και κατανάλωση φαρμάκων

Η μελέτη Beauvais [20] ανέλυε την εποχή που εκπονήθηκε τον αριθμό παροχής ιατρικών συμβουλών κατά τη διάρκεια των εβδομάδων που προσεγγίζουν την αλλαγή της ώρας την άνοιξη και το φθινόπωρο. Είχε καταγραφεί ότι τις δύο έως τρεις εβδομάδες που ακολουθούν τη μεταβολή της ώρας υπάρχει αιχμή κατά 10,9% μεγαλύτερη από το μέσο όρο την άνοιξη και κατά 8,5% το φθινόπωρο. Κατά κανόνα, η αλλαγή της ώρας φαίνεται ότι βιώνεται καλύτερα το φθινόπωρο παρά την άνοιξη. Ομοίως, τα δεδομένα των Κάτω Χωρών που προέρχονται από το NIVEL (Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheitszorg), Ολλανδικό Ινστιτούτο Έρευνας στον τομέα της υγείας, αναλύθηκαν σε δύο περιόδους που προσεγγίζουν την αλλαγή της ώρας την άνοιξη, από 1ης έως 18 Απριλίου, και το φθινόπωρο, από 6 Σεπτεμβρίου έως 17 Οκτωβρίου 1987. Παρατηρήθηκε πολύ ελαφρά αύξηση του αριθμού παροχής ιατρικών συμβουλών, δηλαδή + 2,42%. Ως προς την αιτία της παροχής ιατρικών συμβουλών, τα προβλήματα ύπνου ήταν πιο πολυάριθμα την άνοιξη, πράγμα που φαίνεται να επιβεβαιώνει κάποια αύξηση του αριθμού ιατρικών συνταγών χορήγησης υπνωτικών και αντικαταθλιπτικών της τάξεως του 12,72% και 11,11% αντίστοιχα.

[20] Βλ. υποσημείωση αριθ. 13.

Διανοητική υγεία και ψυχική διάθεση

Σε ορισμένες εκθέσεις αναφέρεται η «εποχιακή συναισθηματική διαταραχή» (DAS), από την οποία φαίνεται να υποφέρει μέρος του πληθυσμού κατά τη διάρκεια των χειμερινών μηνών. Η διαταραχή αυτή προκαλείται από τον ανεπαρκή ερεθισμό του υποθαλάμου από το φως, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε διαταραχές του ύπνου, σε συμπτώματα κατάθλιψης και σε σημαντική μεταβολή του επιπέδου έκκρισης της μελατονίνης. Πρόσφατα, τονίσθηκε σε εργασίες η σημασία του φωτός στην υγεία και την ευημερία. Στο νοσοκομείο Frederiksberg [21] διενεργούνται έρευνες σχετικά με τη DAS και τις θεραπείες με υποκατάστατα του φυσικού φωτός. Φαίνεται ότι το φως έχει όλως ιδιαίτερη σημασία στις βόρειες και σκανδιναβικές χώρες όπου το θέρος χαρακτηρίζεται από έντονη φωτεινότητα ενώ οι χειμώνες είναι σκοτεινοί. Στη Φινλανδία, αναφέρεται σε εργασίες η θετική επίδραση του φωτός στην ποιότητα του ύπνου [22]. Έτσι, η θερινή ώρα, η οποία προσφέρει μια επιπλέον ώρα φωτεινότητας το βράδυ, φαίνεται ότι έχει στη δεδομένη περίπτωση θετική επίπτωση.

[21] Dam, Henrik, Vinterdepressioner, Praksis Sektoren, 5, 1995, pp.13-14.Dam, Henrik, et Mellerup, E.T., Vinterdepressioner og lysbehandling, Oversigtartikel, Ugeskrift for Lζger, 156, pp. 5994-5998.

[22] Ruosteenoja, Kimmo, unpublished paper, 1998.

Σωματική υγεία

Οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι ο ύπνος ευνοεί την αφομοίωση της βιταμίνης D, καθώς και τη θεραπεία ορισμένων ασθενειών του δέρματος. Παρατηρούν λοιπόν τη θετική επίπτωση της θερινής ώρας, η οποία προσφέρει τη δυνατότητα έκθεσης του ανθρώπου στον ήλιο και το φως περισσότερη ώρα κατά το τέλος της ημέρας. Άλλωστε, η μελέτη ADAS [23] ανέφερε ήδη πολλές εργασίες όπου τονίζεται η εντατική άθληση στην ύπαιθρο κατά την περίοδο της θερινής ώρας. Η άθληση είναι ιδιαίτερα ευεργετική στην καταπολέμηση των αρνητικών αποτελεσμάτων του άγχους, της καθιστικής ζωής και στην πρόληψη ιδίως της παχυσαρκίας των ενηλίκων και των παιδιών, καθώς και στην καταπολέμηση των καρδιαγγειακών παθήσεων. Την επιχειρηματολογία αυτή έχουν και οι ειδικοί των βορείων χωρών, οι οποίοι εμμένουν στη σημασία της επιπλέον ώρας φωτεινότητας για τις δραστηριότητες στην ύπαιθρο σε χώρες όπου οι κλιματολογικές συνθήκες τις καθιστούν αδύνατες μεγάλο μέρος του χρόνου.

[23] ADAS, Summer time in Europe, Guildford, 1995.

Διαπιστώνοντας πάντοτε την πολυπλοκότητα των αποτελεσμάτων που μπορεί να έχει η θερινή ώρα, τα περισσότερα από τα οποία συνδέονται με τις δυσχέρειες προσαρμογής του ανθρωπίνου σώματος, οι ειδικοί αναγνωρίζουν, στο στάδιο που βρίσκεται σήμερα η έρευνα και οι γνώσεις επί του θέματος, ότι οι περισσότερες διαταραχές είναι μικρής διάρκειας και δεν θέτουν σε κίνδυνο την υγεία διότι είναι πλήρως αναστρέψιμες.

3.5. Αναψυχή και τουρισμός

Με βάση τις γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες, οι χώρες του βορρά οι οποίες δεν προσφέρονται για δραστηριότητες στο ύπαιθρο το χειμώνα, μπορούν να επωφεληθούν της ευκαιρίας αυτής το καλοκαίρι. Οι χώρες του νότου, από πλευράς τους, εκτιμούν ιδιαίτερα το γεγονός ότι έχουν μια επιπλέον ώρα φωτεινότητας στο τέλος της ημέρας για να βγαίνει ο κόσμος όταν η ζέστη αρχίζει να μειώνεται. Έτσι η επιπλέον ώρα φωτεινότητας που προσφέρει η θερινή ώρα το βράδυ μπορεί να αποβεί προς όφελος της αναψυχής και του τουρισμού.

Η μελέτη ADAS [24] κατέληγε την εποχή που εκπονήθηκε με βάση την αύξηση του επιπλέον αριθμού ωρών φωτεινότητας για την αναψυχή κατά 25 και 30% στο Ηνωμένο Βασίλειο, ότι η θερινή ώρα ευνοούσε σε μεγάλο βαθμό την άθληση και τις δραστηριότητες στο ύπαιθρο. Σε αυτό συμφωνεί και το Υπουργείο Σωματικής Αγωγής και Αθλημάτων της Γαλλίας, το οποίο επεσήμαινε ότι υπάρχει αύξηση της άθλησης μετά την αλλαγή της ώρας την άνοιξη. Στο θέμα αυτό η γαλλική ένωση υπέρ της θερινής ώρας "Libertι Soleil" [25], μετά από έρευνα στις διάφορες εθνικές αθλητικές ομοσπονδίες, επεσήμανε ιδίως ότι η κατάργηση της θερινής ώρας θα κατέληγε, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της γαλλικής ομοσπονδίας αντισφαίρισης, σε μείωση 6 εκατομμυρίων ωρών αντισφαίρισης ανά έτος. Τέλος, στην ακρόαση που διοργάνωσαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής το 1993, η AIT/FIA που αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα τις οργανώσεις τουρισμού και αυτοκινήτου, είχε σημειώσει ότι η θερινή ώρα ευνοεί όχι μόνο την άθληση στο ύπαιθρο αλλά και τον τουρισμό κατά τις άδειες μικρής διάρκειας και αυτές καθαυτές τις μεγάλες διακοπές και επεσήμαινε ελαφρά μείωση των οδικών ατυχημάτων ορισμένες εβδομάδες το φθινόπωρο και την άνοιξη.

[24] Βλ. υποσημείωση αριθ. 23.

[25] Polo, Jean-Franηois, L'heure d'ιtι, une idιe lumineuse, Libertι soleil, Paris.

Αντίθετα, η ACHE [26] αν και δεν αρνείται τη θετική επίπτωση στην άθληση το βράδυ, παρατηρεί πάντως ότι αυτό αφορά μόνο τα πρωινά εντός της εβδομάδας. Η θερινή ώρα έχει το μειονέκτημα ότι εμποδίζει την άθληση ή άλλες δραστηριότητες αναψυχής νωρίς το πρωί την άνοιξη, τις ζεστές ώρες του απογεύματος το καλοκαίρι, ή ακόμη ότι καθυστερεί ή ότι δυσχεραίνει ορισμένες δραστηριότητες όπως τα θεάματα στο ύπαιθρο το βράδυ το καλοκαίρι, εξ αιτίας της υπερβολικής φωτεινότητας. Η ACHE υπολόγισε λοιπόν ότι ο αριθμός των ευνοϊκών ημερών ισούται με τον αριθμό δυσμενών ημερών και έτσι καταλήγει ότι δεν υπάρχει θετική επίπτωση από τη θερινή ώρα. Εξάλλου, η ACHE επισημαίνει ότι οι περισσότεροι τόποι ανάπαυσης και αναψυχής (εστιατόρια, θεάματα κ.λ.π.) κλείνουν πιο νωρίς χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την επιπλέον ώρα φωτεινότητας. Τέλος, η θερινή ώρα η οποία επιφέρει κόπωση λόγω έλλειψης ύπνου κατά τη διάρκεια της εβδομάδας προτρέπει τον κόσμο να κοιμάται περισσότερο το σαββατοκύριακο και κατά συνέπεια να χάνει πολύτιμες ώρες από την αναψυχή του. Σύμφωνα πάντοτε με την ACHE, η θερινή ώρα έχει αρνητική επίπτωση στις συνθήκες εργασίας του προσωπικού που απασχολείται στον τουρισμό, ιδιαίτερα στον τομέα των ξενοδοχείων και των εστιατορίων, μέρος του οποίου διαμαρτύρεται για την καθυστερημένη προσέλευση των πελατών στα εστιατόρια, πράγμα που υποχρεώνει το προσωπικό να εργάζεται περισσότερο. Τέλος η βελγική ένωση κατά της θερινής ώρας και η ένωση για την επιστροφή της μεσημβρινής ώρας επισημαίνουν ότι θα ήταν σκοπιμότερο να μεταβληθούν οι ώρες εργασίας το καλοκαίρι παρά η ίδια η ώρα, λύση η οποία θα ήταν κατά τη γνώμη τους πιο προσαρμοσμένη στις ανάγκες του κόσμου και θα είχε το πλεονέκτημα ότι θα άρει τα αρνητικά αποτελέσματα της θερινής ώρας.

[26] Gabarain, E, Effets de l'heure avancιe sur les loisirs et le tourisme, France, 1998.

Σε εθνική κλίμακα, είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι δεν υφίστανται ουσιαστικά μελέτες για την επίπτωση της θερινής ώρας στην αναψυχή και τον τουρισμό και για το λόγο αυτό το γραφείο συμβούλων ζήτησε τη γνώμη μιας σειράς εργαζομένων σε διάφορους τομείς, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους, παρέχουν λίγα ή και καθόλου οικονομικά δεδομένα. Έτσι στη Δανία, μια έρευνα [27] που άρχισε η Υπηρεσία Τουρισμού της Δανίας το 1992 έδειξε ότι οι τουρίστες φαίνεται να προτιμούν όλο και περισσότερο τις «δραστήριες» διακοπές, γεγονός που συνεπάγεται αυξημένη χρήση των φυσικών πόρων, των πολιτιστικών και εμπορικών υπηρεσιών. Η ημέρα επιτρέπει ιδίως στους τουρίστες να επωφελούνται της φύσης και των υπηρεσιών που τους προσφέρονται. Η έρευνα δεν δίνει δυστυχώς ακριβείς πληροφορίες για τη σημασία του φωτός της ημέρας στη συμπεριφορά ιδίως σε ό,τι αφορά τις δαπάνες.

[27] Danmarks Statistik et al, Fζlles fodslag, Turisme, miljψ, planlζgning, Kψbenhavn, 1992.

Στη Φινλανδία, ο Δρ Kimmo Ruosteenoja εκπόνησε μελέτη [28], η οποία, με βάση τον υπολογισμό της γωνίας των ακτίνων του ηλίου σε διάφορα σημεία του πλανήτη σε διαφορετικές ώρες, του επέτρεψε να υπολογίσει τον αριθμό διαθέσιμων ωρών αναψυχής πριν τη δύση του ηλίου με και χωρίς τη θερινή ώρα. Ο υπολογισμός αυτός πραγματοποιήθηκε με την υπόθεση ότι η Φινλανδία θα υιοθετήσει την ώρα της Κεντρικής Ευρώπης όλο το έτος, πράγμα που θα είχε τις ίδιες επιπτώσεις με την κατάργηση της θερινής ώρας το καλοκαίρι και το αντίθετο αποτέλεσμα το χειμώνα. Ο συγγραφέας υπολόγισε 60 ώρες αναψυχής κατά μέσο όρο ανά εβδομάδα για έναν συνήθη πληθυσμό. Παρατήρησε απώλεια ωρών αναψυχής πριν τη δύση του ηλίου ίση προς 3,3 εβδομάδες για την περιοχή του Ελσίνκι, 2,8 εβδομάδες για την περιοχή Oulu και 2,3 εβδομάδες για το Kittilδ που είναι ακόμη βορειότερα. Ο Ιούλιος που θεωρείται μήνας διακοπών δεν συμπεριλήφθηκε στους υπολογισμούς. Βασιζόμενος στην ανάλυση αυτή, ο Ruosteenoja υπολόγισε τη διαφορά των ωρών αναψυχής σε φυσικό φως με και χωρίς θερινή ώρα. Οι υπολογισμοί έδειξαν διαφορά από 10% (στο Βορρά) έως 13% (στο Νότο) υπέρ της θερινής ώρας. Τέλος, ο κύριος Ilkanen, αρμόδιος της υπηρεσίας τουρισμού της Φινλανδίας στο Ελσίνκι, υπογράμμισε ότι η πιο σημαντική πτυχή ήταν η εναρμόνιση του χρονοδιαγράμματος της περιόδου θερινής ώρας, εμμένοντας πάντοτε στις αυξημένες δυνατότητες αναψυχής με πλήρη φωτεινότητα το βράδυ. Στο θέμα αυτό στη Σουηδία, μια έκθεση [29] του 1962 είχε καταλήξει σε παρεμφερή συμπεράσματα τα οποία ανέφεραν αύξηση του αριθμού φωτεινών ωρών το βράδυ κατά 40% στο Νότο, 30% στο Κέντρο και 22 με 24% στο Βορρά.

[28] Βλ. υποσημείωση αριθ. 22.

[29] Nordiska utredningar, Sommertid :Svensk utredning och norsk stortingsdebatt, Nordisk utredningsserie 5 p.40, 1962.

Στη Γερμανία, αντιπροσωπευτικές οργανώσεις όπως η Deutsche Zentrale fόr Tourismus (Γερμανικό Κέντρο Τουρισμού), η ADAC (Allgemeiner Automobil Club Deutschland - Λέσχη Αυτοκινήτου της Γερμανίας), καθώς και η Ameropa εξέδωσαν θετική γνώμη λόγω ουσιαστικά της επιπλέον φωτεινότητας το βράδυ, η οποία ευνοεί την αναψυχή, την άθληση, προσφέρει περισσότερες δυνατότητες οικογενειακής ή φιλικής συνάθροισης μετά την εργασία, όπως επίσης δίνει τη δυνατότητα μικρών εκδρομών. Μόνο ο τομέας των ξενοδοχείων και των εστιατορίων (HORECA) φαίνεται να είναι αντίθετος. Η αντίθεση οφείλεται ουσιαστικό στο γεγονός ότι σε ορισμένες πόλεις της Γερμανίας, οι υπαίθριες μπυραρίες (« Biergarten ») υποχρεώνονται να κλείνουν στις 10 μ.μ. για να αποφεύγεται η ενόχληση των γειτόνων από το θόρυβο. Με τη θερινή ώρα όμως οι πελάτες τείνουν να βγαίνουν αργότερα, γύρω στις 9 μ.μ., έχοντας έτσι λιγότερο χρόνο να καταναλώσουν και σε τελευταία ανάλυση αυτό μπορεί να έχει αρνητική οικονομική επίπτωση στον τομέα. Ο κύριος Hammermeister, αρμόδιος της ομοσπονδίας του τομέα στη Βεστφαλία, ο οποίος καταγγέλλει την κατάσταση αυτή, δεν αντιτίθεται στη θερινή ώρα αλλά δηλώνει αντίθετα υπέρ της ελευθεροποίησης των ωρών εργασίας στον τομέα του, η οποία θα αντιστάθμιζε τις αρνητικές επιπτώσεις που παρατηρούνται.

Στη Γαλλία, η έκθεση Gonnot [30] ανέφερε την αρνητική αντίδραση της Γαλλικής Συνομοσπονδίας Ιδιοκτητών Ξενοδοχείων, Εστιατορίων, Καφενείων και Νντισκοτέκ, αιτία της οποίας ήταν μόνον οι δυσχέρειες διαχείρισης των ωραρίων του προσωπικού. Η κλιμακωμένη και καθυστερημένη άφιξη της πελατείας έχει ως επίπτωση να παρατείνεται η διάρκεια εργασίας και κατά συνέπεια να μην τηρούνται οι απαιτήσεις όσον αφορά το ωράριο που προβλέπει ο κώδικας εργασίας. Κριτικές της ιδίας φύσεως είχαν αναφερθεί στην Πορτογαλία, όταν στη χώρα άλλαξε η νόμιμη ώρα και μεταβλήθηκε από ώρα Γκρίνουιτς σε ώρα Γκρίνουιτς + 1.

[30] Gonnot, Franηois-Michel, Changement d'heure: l'heure du changement, Rapport au Premier Ministre, France, 1996.

Από τις χώρες του Νότου της Ένωσης, η Ελλάδα, όπου δεν υπάρχει μελέτη επί του θέματος με συγκεκριμένα στοιχεία, έδωσε ωστόσο ορισμένα ενδιαφέροντα σχόλια για τις επιπτώσεις της θερινής ώρας ως προς την αναψυχή και τον τουρισμό. Σε επιστολή του Υπουργείου Ανάπτυξης του 1997, το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο του Πειραιά ανέφερε τις αιτίες για τις οποίες δεν πρέπει να καταργηθεί η θερινή ώρα : η μείωση των φωτεινών ωρών της ημέρας θα είχε ως επίπτωση να μειωθούν οι δυνατότητες επισκέψεων και επομένως να περιοριστούν οι μετακινήσεις των τουριστών, να δημιουργηθούν προβλήματα συντονισμού στην άφιξη των μισθωμένων πτήσεων (charters), ιδίως στα μικρά αεροδρόμια των ελληνικών νήσων και να αυξηθεί έτσι το πρόσθετο κόστος, τέλος δε να περιοριστούν οι ώρες εργασίας των καταστημάτων, των μουσείων και των αρχαιολογικών τόπων. Τα ίδια επιχειρήματα επαναλαμβάνονται σε επιστολή υπέρ της διατήρησης της θερινής ώρας που απηύθυνε η Ένωση Πλοιοκτητών Επιβατικών Πλοίων προς το ελληνικό Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας το 1997.

Άλλωστε, η εκτίμηση που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του γραφείου συμβούλων από την ένωση εργοδοτών των Κάτω Χωρών Verbond van Nederlandse Ondernemingen VNO-NCW έδωσε πιο πρόσφατα στοιχεία από εκείνα του PSI (Policy Studies Institute) που χρονολογούνται από τη δεκαετία του '80. Έτσι, η θερινή ώρα έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνονται κατά 10% οι ώρες εργασίας στους τόπους αναψυχής και κατά 5% οι επισκέπτες. Ο επιπλέον συνακόλουθος κύκλος εργασιών φθάνει τα 22,5 εκατ. ευρώ περίπου ανά έτος, ήτοι 5% των τελών εισόδου. Στα εστιατόρια και τα ξενοδοχεία παρατηρήθηκε αύξηση του κύκλου εργασιών τους κατά 5%, πράγμα που αντιπροσωπεύει μη αμελητέο πρόσθετο ποσό το οποίο υπολογίζεται σε 13,5 εκατ. ευρώ. Τέλος, η κλάδος φαίνεται να έχει στο σύνολό του ανάπτυξη 3% που οδηγεί στη δημιουργία 500 πρόσθετων θέσεων εργασίας.

Τέλος, το γραφείο συμβούλων αναφέρει τα συμπεράσματα μιας επαγγελματικής συνάντησης κατά την οποία συναντήθηκαν πολυάριθμοι αντιπρόσωποι του τομέα HORECA της Γερμανίας στην Κολωνία τον Οκτώβριο του 1998. Όσοι έλαβαν μέρος ανέφεραν ομόφωνα ότι παρατήρησαν καθαρή εξέλιξη του τρόπου ζωής κατά τη διάρκεια των 20 τελευταίων ετών. Ο κόσμος έχει την τάση να σηκώνεται και να πλαγιάζει αργότερα από ό,τι το 1978, η διαφορά δε είναι καθαρότερη σε σύγκριση με το 1958. Μεταξύ των λόγων που αναφέρθηκαν γι' αυτή την επιβεβαιωμένη τάση, οι εργαζόμενοι στον κλάδο των ξενοδοχείων ανέφεραν ιδίως την θερινή ώρα, τις πιο όψιμες ώρες εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών (τράπεζες, καταστήματα, κ.λπ.) όπου απασχολούνται περισσότερα άτομα σε σύγκριση με τους παραδοσιακούς τομείς της βιομηχανίας και της γεωργίας που έχουν ενωρίτερα ωράρια εργασίας, τη μετάθεση της ώρας παύσης λειτουργίας των καταστημάτων στις 8 αντί στις 6:30 μετά το απόγευμα πριν 20 χρόνια, την αύξηση της σπουδάζουσας νεολαίας που έχει την τάση να βγαίνει αργά, την πολύ αργότερη λήξη των τηλεοπτικών προγραμμάτων, και σε ορισμένες περιπτώσεις την αδιάκοπη μετάδοσή τους καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας, τον πολλαπλασιασμό των ταξιδίων στο εξωτερικό η οποία επέτρεψε στους Γερμανούς να συνηθίσουν στη νυχτερινή ζωή «α λα ιταλικά ή α λα ισπανικά» που τους ωθεί να κοιμούνται αργότερα, τέλος η δημογραφική εξέλιξη η οποία εμφανίζει αύξηση του αριθμού των μονήρων προσώπων και των νοικοκυριών χωρίς παιδιά.

Τέλος, ελλείψει οικονομικών στοιχείων, οι απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο παρέχουν τουλάχιστον μια βάση εκτίμησης της θερινής ώρας. Έτσι, όσον αφορά τη γνώμη των εκπροσώπων του τουρισμού και της αναψυχής, το 84% κρίνει ότι τα σκοτεινότερα πρωινά δεν έχουν σημαντική επίπτωση, ενώ αντίθετα το 62% έκριναν ότι τα φωτεινότερα βράδια είχαν μεγάλο θετικό αντίκτυπο. όσον αφορά το ερώτημα ποια είναι η καταλληλότερη περίοδος, το 58% αποφάνθηκε υπέρ της περιόδου από Μάρτιο έως Οκτώβριο, όπως ισχύει σήμερα.

3.6. Οδική ασφάλεια

Από τις πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την αξιολόγηση της ενδεχόμενης επίπτωσης της θερινής ώρας, η οδική ασφάλεια είναι αναμφίβολα μια από τις σημαντικότερες. Είναι λυπηρό ωστόσο ότι δεν υπάρχουν συμπεράσματα για όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επειδή δεν υπάρχουν συγκρίσιμα δεδομένα. Πράγματι, οι έρευνες που πραγματοποιήθηκαν με τη βοήθεια της βάσης δεδομένων CARE (base de donnιes Communautaire sur les Accidents de la Route en Europe = κοινοτική βάση δεδομένων για τα οδικά ατυχήματα στην Ευρώπη) σχετικά με τον αριθμό των ατυχημάτων οδικής κυκλοφορίας αποδείχθηκαν εξαιρετικά σύνθετες. Έτσι, δεν είναι δυνατόν να συσχετισθούν τα δεδομένα των ατυχημάτων με την ένταση της κυκλοφορίας ούτε με τις μετεωρολογικές συνθήκες, διότι η CARE μπορεί να παρέχει μόνο τα εβδομαδιαία δεδομένα ανά χώρα και τα ημερήσια δεδομένα για μια ομάδα 10 χωρών. Συνεπώς, επειδή δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν αξιόπιστα καθολικά συμπεράσματα, μόνον ορισμένα αποτελέσματα που διατίθενται σε εθνική κλίμακα ελήφθησαν υπόψη στη μελέτη.

Στη μελέτη που είχε εκπονήσει προηγουμένως για λογαριασμό της Επιτροπής η ADAS [31] είχε γίνει επεξεργασία ενός μοντέλου σε ευρωπαϊκό επίπεδο με βάση την ανάλυση των αποτελεσμάτων που καταγράφηκαν κατά την υιοθέτηση της συνήθους βρετανικής ώρας (BST = British Standard Time) στο Ηνωμένο Βασίλειο μεταξύ 1968 και 1971, η οποία την εποχή εκείνη επέφερε αύξηση του αριθμού ατυχημάτων το πρωί που αντισταθμιζόταν από μείωση των ατυχημάτων το βράδυ με αποτέλεσμα να υπάρχει μείωση του συνολικού αριθμού ατυχημάτων. Η ADAS είχε ωστόσο επισημάνει στο θέμα αυτό ότι είναι δύσκολο να μεταφερθεί αυτό το στατιστικό μοντέλο στην κατάσταση των υπολοίπων κρατών μελών εν μέρει εξαιτίας των διαφορετικών επιλογών αλλαγής της ώρας, διότι η επιλογή TU + θερινή ώρα ως προς την TU όλη τη διάρκεια του έτους δεν εξετάσθηκε για το Ηνωμένο Βασίλειο. Εν προκειμένω, η ACHE επισημαίνει ότι οι μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο αφορούν μια κατάσταση προηγμένης ώρας το χειμώνα και όχι την κατάσταση μιας προηγμένης ώρας το καλοκαίρι, διότι το Ηνωμένο Βασίλειο εφαρμόζει πάντοτε την TU+ 1 το καλοκαίρι και την TU το χειμώνα, εξαιρέσει της περιόδου 1969-1971. Σύμφωνα με την ACHE, ο υπολογισμός με κατάρτιση μοντέλων των ατυχημάτων σε περίπτωση καθιέρωσης «διπλής» θερινής ώρας με TU+ 1 το χειμώνα και TU +2 το καλοκαίρι δεν θα μπορούσε να αξιολογηθεί για τη θερινή περίοδο κατά την οποία το καθεστώς TU+ 2 διότι το σύστημα TU+ 2 δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο.

[31] Βλ. υποσημείωση αριθ. 23.

Σε εθνικό επίπεδο, η ACHE εκπόνησε μια μελέτη σχετικά με την εξέλιξη των οδικών ατυχημάτων στη Γαλλία [32] με βάση τα δεδομένα του Observatoire national de la sιcuritι routiθre για τα έτη 1993, 1994, 1995, περίοδο κατά την οποία η θερινή ώρα έληγε το τελευταίο σαββατοκύριακο του Σεπτεμβρίου, καθώς και για τα έτη 1996, 1997 και 1998, όταν δηλαδή η θερινή ώρα έληγε την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου. Η ανάλυση έδειξε ότι το 1996 ο αριθμός ατυχημάτων είχε πέσει μόνο κατά 3,9% ως προς το 1995 και ιδιαίτερα ότι τον Οκτώβριο του 1996 η πτώση ήταν μόνο 1,9% ως προς το 1995. Εξάλλου η συνολική μείωση το 1997 ήταν 5% ως προς το 1995 ενώ είχε σημειωθεί αύξηση 1,7% τον Οκτώβριο κατά τη διάρκεια της περιόδου εκείνης. Τα αποτελέσματα αυτά φαίνεται να δείχνουν ότι η μεταβολή της ώρας τον Οκτώβριο έχει αρνητική επίπτωση στην οδική ασφάλεια. Συνεχίζοντας την μελέτη για την περίοδο 1994-1998, η μελέτη της ACHE δείχνει ότι αυξήθηκαν κατά ένδεκα οι θάνατοι την περίοδο Σεπτεμβρίου - Οκτωβρίου - Νοεμβρίου, ενώ ο αριθμός θανάτων μειώθηκε αισθητά τα τρία επόμενα τρίμηνα, το ίδιο δε ισχύει για τον αριθμό σοβαρά και ελαφρά τραυματισμένων. Άλλωστε, μια μελέτη που διεξήγαγε η Mιtιo France-Lille για λογαριασμό της ACHE δείχνει ότι η κυκλοφορία επιβραδύνεται μια ώρα επιπλέον από την πρωινή ομίχλη (η οποία σχηματίζεται με μέγιστη συχνότητα περίπου στις 5-6 ώρα TU το πρωί, δηλαδή γύρω στις 7-8 π.μ. το πρωί TU+2 στη Γαλλία) από την αρχή της άνοιξης έως το τέλος του έτους. Φαίνεται ότι η κατάσταση αυτή μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο κυκλοφοριακής συμφόρησης και συνεπώς τον κίνδυνο ατυχημάτων εφόσον είναι συγκρίσιμη με την κατάσταση όταν δεν υπάρχει αλλαγή της ώρας.

[32] Gabarain, E., Effets possibles de l'heure d'ιtι sur la sιcuritι routiθre, ACHE, France, 1998-99.

Στο Βέλγιο, η μελέτη De Brabander [33] εξέτασε τον συνολικό αριθμό ατυχημάτων την ημέρα και τη νύχτα στο Βέλγιο το 1976. Από τα 63 500 ατυχήματα το έτος εκείνο, λιγότερο από 1000 ατυχήματα είχαν συμβεί μεταξύ 3 και 7 π.μ. και περίπου 6000 μεταξύ 5 και 6 η ώρα μ.μ. Με την καθιέρωση της θερινής ώρας παρατηρήθηκε αύξηση του αριθμού ατυχημάτων κατά τις πρωινές ώρες αιχμής ενώ παράλληλα παρατηρήθηκε ισχυρή μείωση του αριθμού ατυχημάτων κατά την ώρα αιχμής το βράδυ, εξαιρέσει των σαββατοκύριακων. Στη μελέτη De Brabander μάλιστα εξετάσθηκε ο συνολικός αριθμός ατυχημάτων το χειμώνα και το καλοκαίρι κατά την περίοδο 1975-1983. Με βάση το μέσο όρο των στοιχείων που καταγράφηκαν το χειμώνα και το καλοκαίρι για τις περιόδους που προηγήθηκαν και ακολούθησαν την καθιέρωση της θερινής ώρας, η μελέτη καταλήγει ότι η επίδραση της θερινής ώρας στο συνολικό αριθμό ατυχημάτων στο Βέλγιο ήταν μικρή και ότι είχε ως αποτέλεσμα περισσότερο να μειωθούν παρά να αυξηθούν τα ατυχήματα. Ωστόσο, δεν ήταν δυνατόν να καθοριστεί κάποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα της θερινής ώρας ως προς τη σοβαρότητα των ατυχημάτων. Τέλος, ο συγγραφέας παραδέχεται ότι είναι δύσκολο να συγκριθούν τα αποτελέσματα αυτά με τις εμπειρίες σε άλλες χώρες, διότι σε ορισμένες χώρες δεν υπάρχουν μηνιαία στατιστικά των ατυχημάτων.

[33] De Brabander, Influence de l'horaire d'ιtι sur les accidents routiers en Belgique, Fonds d'ιtudes pour la sιcuritι routiθre, 1985.

Στη Γερμανία, η μελέτη των Pfaff και Weber [34] έδειξε, αφενός, ότι υπάρχει αύξηση του αριθμού ατυχημάτων το 1980, έτος καθιέρωσης της θερινής ώρας στην χώρα, ως προς το 1979 και, αφετέρου, ότι τα ατυχήματα συνέβαιναν μια ώρα αργότερα το πρωί σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Η εξήγηση είναι ότι ο κόσμος ήταν κουρασμένος διότι έπρεπε να σηκωθεί ενωρίτερα και να πλαγιάσει αργότερα. Άλλωστε, είναι ενδιαφέρον να παρατηρηθούν τα δεδομένα της ομοσπονδιακής στατιστικής υπηρεσίας του 1997 [35] διότι επιτρέπουν να συγκριθεί η κατάσταση αμέσως πριν την αλλαγή της ώρας την Κυριακή, τη Δευτέρα και την Τρίτη της εβδομάδας που προηγείται της αλλαγής, την εβδομάδα κατά την οποία αλλάζει η ώρα και τέλος μια εβδομάδα αργότερα. Παρατηρείται έτσι προφανής μείωση του αριθμού ατυχημάτων την Κυριακή κατά την οποία πραγματοποιείται η αλλαγή της ώρας ενώ υπάρχει ισχυρή αύξηση οκτώ ημέρες αργότερα. Όσον αφορά τη Δευτέρα, ο αριθμός ατυχημάτων είναι καθαρά πιο υψηλός οκτώ ημέρες μετά την αλλαγή και αυξάνεται ακόμη περισσότερο την Τρίτη αμέσως μετά την αλλαγή της ώρας. Η ομοσπονδιακή υπηρεσία επισημαίνει ωστόσο ότι παράγοντες όπως η κατάσταση του οδοστρώματος και οι μετεωρολογικές συνθήκες έχουν πολύ σημαντικότερη επίπτωση στην οδική ασφάλεια από τη φωτεινότητα ή το σκοτάδι.

[34] Pfaff, G. u. Weber, E., Mehr Unfδlle durch Sommerzeit- in International Archives of Occupational and Environmental Health, 1982.

[35] Statistisches Bundesamt, Fachserie 8, Reihe 7 Verkehrsunfδlle 1997.

Στην Ιρλανδία, η National Roads Authority (NRA) πραγματοποίησε ενδιαφέρουσα ανάλυση των ατυχημάτων σε πεζούς [36]. Στην Ιρλανδία παρατηρείται όντως το τρίτο ποσοστό θνησιμότητας των πεζών στην Ευρώπη. Ενδεικτικά, το 1997, από τα 472 θύματα οδικών ατυχημάτων τα 130 ήταν πεζοί. Η μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 1996 ενετόπισε δύο περιόδους κατά τις οποίες τα ατυχήματα ήταν πιο πολυάριθμα: μεταξύ 4 μ.μ. και 9 μ.μ. αφενός και μεταξύ 11 μ.μ. και 5 π.μ. αφετέρου. Η μελέτη αναφέρει σημαντικές εποχιακές διακυμάνσεις διότι ο αριθμός θανάτων κατά τη διάρκεια της πρώτης περιόδου ωρών είναι δύο φορές μεγαλύτερη το χειμώνα απ' ό,τι το καλοκαίρι, από την άποψη ηλικίας η πλειονότητα είναι νέοι και ηλικιωμένοι, ο αριθμός δε των ατυχημάτων είναι εν γένει σταθερός ανά ημέρα της εβδομάδας. Η NRA δημοσίευσε έκθεση παρακολούθησης το 1998, η οποία περιέχει συγκριτική ανάλυση για μια περίοδο 10 ετών (1988-1997) με τα δεδομένα της Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας. Από την ανάλυση προκύπτει ότι το 43% των πεζών σκοτώθηκαν μεταξύ 4 μ.μ. και 10 μ.μ. και το 27% μεταξύ 11 μ.μ. και 5 π.μ. το πρωί. Παρατηρείται ότι ο αριθμός θανάτων παρουσιάζει σημαντική εποχιακή διακύμανση, καθόσον τον Ιούνιο και τον Ιούλιο ο αριθμός μειώνεται κατά 75% ως προς τον Ιανουάριο και το Δεκέμβριο. Αυτή η μεγάλη διαφορά οφείλεται στη διακύμανση της φωτεινότητας την ημέρα μεταξύ 4 μ.μ. και 10 μ.μ. καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Η σύγκριση με τα δεδομένα της Μεγάλης Βρετανίας και της Βορείου Ιρλανδίας δείχνει μεταξύ άλλων παρεμφερή συσχετισμό μεταξύ των ωρών της ημέρας και του αριθμού θανάτων σε πεζούς μεταξύ 4 μ.μ. και 10 μ.μ.. Εξάλλου, όσον αφορά τον αριθμό τραυματιών κατά την ίδια ωριαία περίοδο, διαπιστώνεται μεγάλος συσχετισμός με την φωτεινότητα της ημέρας. Έτσι, διαπιστώνεται τον Ιούνιο και τον Ιούλιο μείωση κατά 45% του αριθμού τραυματιών ως προς το Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο. Η πτώση αυτή είναι αντίστοιχα 22 και 26% στη Μεγάλη Βρετανία και τη Βόρεια Ιρλανδία. Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την άποψη σύμφωνα με την οποία η επιπλέον φωτεινότητα στο τέλος της ημέρας συμβάλλει στη βελτίωση των συνθηκών ασφαλείας.

[36] Pedestrians Accidents 1996, National Roads Authority, RS 4356.

Η εμπειρία των βορείων χωρών δείχνει ότι ο κίνδυνος ατυχήματος είναι μεγαλύτερος όταν σκοτεινιάζει προς το τέλος του απογεύματος παρά το πρωί. Οι στατιστικές στη Σουηδία δείχνουν ότι το 43% των ατυχημάτων που πλήττουν τα παιδιά της σχολικής ηλικίας σημειώνονται μεταξύ 4 μ.μ. και 6 μ.μ. έναντι 6% το πρωί μεταξύ 6 π.μ. και 8 π.μ.. Μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 1980 [37] συνέκρινε το ποσοστό ατυχημάτων και την κατανομή της κυκλοφορίας μεταξύ 1979 και 1980, έτος κατά το οποίο καθιερώθηκε η θερινή ώρα. Η σύγκριση, η οποία αφορούσε το εθνικό οδικό δίκτυο επί 24 εβδομάδες από τις 6 Απριλίου έως τις 20 Σεπτεμβρίου, βασιζόταν στην πυκνότητα της κυκλοφορίας και τον αριθμό ατυχημάτων που κατέγραψε η αστυνομία. Μεταξύ των κύριων συμπερασμάτων είναι ότι την εποχή εκείνη υπήρχε πολύ θετική επίπτωση στην ασφάλεια της κυκλοφορίας και μείωση των ατυχημάτων σε ζώα κατά 15%. Εξάλλου, η επίπτωση αυτή ήταν ακόμη πιο αισθητή κατά το δεύτερο μέρος της ημέρας, όπως και το σαββατοκύριακο.

[37] Lacko & Linderoth, Sommarid och trafikδkerhet Studier av olycks- och trafikutvecklingen, 1980.

Τέλος, είναι ιδιαίτερα λυπηρό το γεγονός ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για τις χώρες του Νότου όπου, όπως φαίνεται, δεν έχει πραγματοποιηθεί καμία λεπτομερής ανάλυση επί του θέματος, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει πλήρης εικόνα της κατάστασης. Τελικά, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι όσον αφορά την οδική ασφάλεια, εκτός από τα αποτελέσματα της ύπαρξης ή μη φωτεινότητας, υπεισέρχονται και άλλοι παράγοντες όπως οι εποχιακές, οι εβδομαδιαίες και οι μηνιαίες τάσεις των ατυχημάτων της κυκλοφορίας, οι μεταβολές στη σύνθεση της κυκλοφορίας το βράδυ, ιδίως λόγω της αύξησης των μετακινήσεων για λόγους αναψυχής, προφανώς οι διακυμάνσεις των μετεωρολογικών συνθηκών όταν δημιουργείται ομίχλη, παγετός ή υγρασία νωρίς το πρωί, ιδίως οι μεταβολές λόγω εποχής, καθώς και οι μεταβολές που επέρχονται με την αυστηρότερη νομοθεσία σε ό,τι αφορά π.χ. τη ζώνη ασφαλείας για όλους τους επιβάτες, τη μείωση του ανεκτού ποσοστού αλκοολαιμίας, την υποχρέωση για τους οδηγούς μοτοσικλετών να έχουν τα φώτα αναμμένα εντός της ημέρας.

3.7. Μεταφορές και επικοινωνίες

Η εναρμόνιση των διατάξεων όσον αφορά τη θερινή ώρα απορρέει από την αναγκαιότητα να αρθούν οι φραγμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών, των υπηρεσιών και των προσώπων και συνεπώς να ευνοηθεί η ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, ιδίως όσον αφορά τον τομέα των μεταφορών.

Το 1993, η μελέτη που εκπόνησε το γραφείο David Simmonds Consultancy [38] (DSC) για λογαριασμό της Επιτροπής είχε ως αντικείμενο να εκτιμηθεί πόσο κοστίζει να υπάρχουν δύο διαφορετικές ημερομηνίες για τη λήξη της περιόδου θερινής ώρας. Με την ευκαιρία αυτή, γνωμοδότησαν ευρέως πολυάριθμοι μεταφορείς οι οποίοι είχαν τονίσει πόσο μεγάλος είναι ο φόρτος εργασίας που τους επιβάλλεται π.χ. με τη διαμόρφωση των επιπλέον ωραρίων για όλους τους τρόπους μεταφοράς, τη δαπανηρή διαπραγμάτευση των ενδιάμεσων χρόνων χρήσης (slots) στα αεροδρόμια για τις αεροπορικές εταιρείες για μια πολύ περιορισμένη περίοδο (λιγότερο από ένα μήνα), κ.λπ. Η μελέτη κατέληγε ότι είναι αναγκαία η πλήρης εναρμόνιση ιδίως ενόψει του ανοίγματος της σήραγγας τη Μάγχης και της νέας σιδηροδρομικής σύνδεσης μεταξύ ηπειρωτικής Ευρώπης και Μεγάλης Βρετανίας.

[38] David Simmonds Consultancy, Summer time in the European Community - Evaluation of the costs of different dates for return to winter time, 1993.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες είχαν πραγματοποιήσει έρευνα για τις τυχόν δυσχέρειες που θα σημειωθούν από την καθιέρωση του καθεστώτος θερινής ώρας. Οι έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο της μελέτης δεν επέτρεψαν να εμφανισθούν νέες εργασίες επί του θέματος σε εθνική κλίμακα. Μόνο η έκθεση του κ. Gonnot [39] προς τον Γάλλο πρωθυπουργό το 1996 έδωσε ορισμένες πρόσφατες ενδείξεις σχετικά με τις δυσχέρειες που συναντώνται στον τομέα των μεταφορών με την υπόθεση ότι η Γαλλία θα εγκατέλειπε τη θερινή ώρα, μονόπλευρη κατάσταση που θα επέφερε εκ των πραγμάτων «κατάργηση της εναρμόνισης». Έτσι, η έκθεση ανέφερε ότι είναι αναγκαίο για την αεροπορική εταιρεία Air France να διαπραγματευθεί όλους τους διαθέσιμους χρόνους χρήσης (slots) έξω από τον κόμβο του Παρισιού, πράγμα σύνθετο δεδομένου ότι υπάρχει σχεδόν κορεσμός σε όλες τις άλλες ευρωπαϊκές βάσεις. Εξάλλου, όσον αφορά τους σιδηροδρόμους, η SNCF υπολόγιζε, αφενός, το κόστος της μεταβολής του σχεδίου μεταφορών σε 10 εκατ. γαλλικά φράγκα (περίπου 1,52 εκατ. ευρώ) από την αλλαγή της ώρας και εκτιμούσε σε περίπου 50 εκατ. γαλλικά φράγκα (περίπου 7,62 εκατ. ευρώ) το επιπλέον κόστος που θα δημιουργηθεί εάν η Γαλλία υιοθετήσει μονόπλευρα άλλη ώρα. Αυτό το επιπλέον κόστος αντιστοιχούσε στον πολλαπλασιασμό των σχεδίων μεταφορών σε κάθε μεταβολή της ώρας στις άλλες χώρες της Ένωσης, τα οποία θα προσαρμόζονταν στην περίπτωση της κάθε ομόρου χώρας της Γαλλίας. Τέλος, η έκθεση Gonnot ανέφερε τις διαταραχές που επρόκειτο να υπάρξουν στις οδικές μεταφορές. Στον τομέα αυτό, ο έλεγχος του χρόνου εργασίας θα ήταν δύσκολος εξαιτίας της διαφοράς ώρας από το ένα σημείο ελέγχου στο άλλο, παρά το γεγονός ότι η δυσκολία αυτή θα μπορούσε να αρθεί εάν οι έλεγχοι πραγματοποιούνταν σε πραγματικό χρόνο λαμβάνοντας ως σημείο αναφοράς την TU. Τέλος, η έκθεση δεν παρέλειψε να επισημάνει επίσης τις δυσχέρειες ιδίως στην οργάνωση των δρομολογίων μεταφορών των εταιρειών πούλμαν στις διάφορες μεθοριακές περιοχές.

[39] Βλ. υποσημείωση αριθ. 30.

Η έλλειψη πρόσφατων εργασιών σε εθνικό ή/και επαγγελματικό επίπεδο τείνει να αποδείξει ότι ο τομέας των μεταφορών δεν συναντά περισσότερες δυσχέρειες από την αλλαγή της ώρας, ιδίως από τότε που εφαρμόσθηκε ενιαίο χρονοδιάγραμμα για όλες τις χώρες της Ένωσης από το 1996. Οι μεταφορείς όπως και οι εκπρόσωποι των επαγγελματικών οργανώσεων, τόσο σε εθνική όσο και σε ευρωπαϊκή κλίμακα, επανέλαβαν αρκετές φορές, κατά τις ακροάσεις που διοργάνωσαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής ή/και τις συνεντεύξεις που είχε το γραφείο συμβούλων, ότι είναι υπέρ της πλήρους εναρμόνισης των διατάξεων για τη θερινή ώρα. Το καθεστώς της θερινής ώρας με την ετήσια μεταβολή του φαίνεται λοιπόν ότι έχει γίνει πλήρως κεκτημένο και αποδεκτό από όλο τον τομέα, ο οποίος είναι και άμεσα ενδιαφερόμενος. Ορισμένοι τομείς των μεταφορών θα επιθυμούσαν μάλιστα εναρμόνιση της ώρας αυτής καθαυτής σε ευρωπαϊκή κλίμακα για να διευκολυνθούν τόσο οι αεροπορικές όσο και οι θαλάσσιες συνδέσεις μεταξύ της ηπειρωτικής Ευρώπης και των βρετανικών νήσων, το θέμα όμως αυτό, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, υπερβαίνει κατά πολύ τις αρμοδιότητες της Ένωσης, καθ' όσον βάσει της αρχής της επικουρικότητας ο καθορισμός της ισχύουσας ώρας σε κάθε κράτος μέλος υπόκειται σε απόφαση καθαρά εθνική.

4. Συμπερασμα

1. Δεδομένων των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης σε όλους τους τομείς, ιδιαίτερα στο δυτικό μοντέλο κοινωνίας, θα μπορούσαν πιθανόν να προβληθούν στις υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι διαπιστώσεις που έγιναν στη Γερμανία σχετικά με την εξέλιξη του τρόπου ζωής που αναφέρθηκε στο σημείο 3.5 για την αναψυχή και τον τουρισμό. Άλλωστε, η προοδευτική μείωση του χρόνου εργασίας κατά τη διάρκεια των τελευταίων 30 ετών προσέφερε ένα μη αμελητέο συμπλήρωμα ωρών σε όλο τον πληθυσμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες μπορούν να αφιερωθούν περισσότερο σε ποικίλες δραστηριότητες κατά το τέλος της ημέρας. Η θερινή ώρα, η οποία ευνοεί την κάθε είδους αναψυχή με μεγάλη άνεση εξαιτίας του φυσικού φωτός, φαίνεται να ανταποκρίνεται επακριβώς στις νέες απαιτήσεις της κοινωνίας της νέας χιλιετίας. Στο θέμα αυτό, δεν πρέπει επίσης να παραγνωρίζεται ο παράγων ασφάλεια ο οποίος είναι ένας από τους πρωτεύοντες στην αξιολόγηση της ποιότητας ζωής, ιδίως στα αστικά κέντρα. Η μελέτη ADAS [40] είχε υπενθυμίσει την εποχή εκείνη πόσο σημαντική είναι η επιπλέον ώρα φωτεινότητας από ψυχολογική άποψη το βράδυ, η οποία δημιουργεί ένα συναίσθημα μεγάλης ασφάλειας στα μόνα ή ηλικιωμένα άτομα χωρίς να λησμονούνται τα παιδιά ή οι έφηβοι που έχουν τη δυνατότητα να βγαίνουν το βράδυ και να επιστρέφουν με το φως της ημέρας. Τέλος, διαπιστώθηκε ότι οι δυσχέρειες που αναφέρθηκαν ορισμένες φορές συνδέονταν με το θέμα των ωραρίων εργασίας των εργαζόμενων και με τις ώρες λειτουργίας των υπηρεσιών και των επιχειρήσεων. Εάν ληφθεί υπόψη ιδίως ο τομέας των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων και των εστιατορίων, μια ανάλογη εθνική νομοθεσία για τη ρύθμιση του χρόνου εργασίας θα αποτελούσε ένα στοιχείο επίλυσης των προβλημάτων διαχείρισης των ωραρίων των απασχολουμένων, με πιθανή επίπτωση στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στο δεδομένο κλάδο.

[40] Βλ. υποσημείωση αριθ. 23.

2. Οι εργασίες και οι έρευνες που αναλύθηκαν στο πλαίσιο της μελέτης φαίνεται πάντως να δείχνουν ότι οι τομείς δραστηριότητας έχουν προς το παρόν αφομοιώσει την θερινή ώρα χωρίς ανυπέρβλητες δυσχέρειες και ότι δεν την θέτουν υπό αμφισβήτηση. Το ορισμένες φορές χαμηλό ποσοστό απάντησης στο ερωτηματολόγιο σε ορισμένους κλάδους, ή ακόμη η έκπληξη ορισμένων εθνικών αρχών και αντιπροσωπευτικών οργανώσεων, συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι η θερινή ώρα δεν αποτελεί αντικείμενο ανησυχίας στη μεγάλη πλειοψηφία των χωρών της Ένωσης και των υποψήφιων προς ένταξη χωρών. Όσον αφορά την αντίθεση που εκδήλωσαν ορισμένες οργανωμένες ενώσεις, πρέπει να διαπιστωθεί ότι η ύπαρξη και η δραστηριότητά τους είναι ανάλογες των δυσχερειών που δημιουργούνται με την υιοθέτηση σε εθνικό επίπεδο μιας ώρας διαφορετικής από εκείνη της ωριαίας ατράκτου όπου βρίσκεται το αντίστοιχο κράτος, οπότε τα αποτελέσματα της θερινής ώρας στην περίπτωση αυτή είναι πιο έντονα λόγω της διαφοράς ώρας ως προς την ώρα Γκρίνουιτς.

3. Ωστόσο, οι μεταφορείς, αφενός και αφετέρου, ορισμένοι εκπρόσωποι του τουρισμού συμφωνούν όλοι ότι το καθεστώς της θερινής ώρας αυτό καθαυτό θέτει λιγότερα προβλήματα από την καθιέρωση μιας πλήρους εναρμόνισης του διαγράμματος και ότι επέτρεψε να αρθούν τα κύρια εμπόδια που υπήρχαν στο παρελθόν. Ωστόσο, η υιοθέτηση του συστήματος χωρίς τακτική περιοδικότητα και ορισμένες φορές για περιόδους πολύ μικρές, επί δύο, τρία, ή και τέσσερα χρόνια, όπως συνέβη μέχρι σήμερα, δημιούργησε ανησυχίες στους αντίστοιχους κοινωνικο-οικονομικούς κλάδους. Οι ανησυχίες αυτές, όντας πολύ εντονότερες από τις συζητήσεις αμφισβήτησης του συστήματος, καθυστέρησαν ορισμένες φορές τη διαδικασία υιοθέτησης, όπως παρατηρήθηκε στην περίπτωση της όγδοης οδηγίας, αφήνοντας έτσι στους μεταφορείς ελάχιστο χρονικό περιθώριο για να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα και εκθέτοντας έτσι τον τομέα τους σε άσκοπες και αναπόφευκτες δυσχέρειες. Οι εκπρόσωποι άλλων βιομηχανικών κλάδων όπως π.χ. οι παραγωγοί ημερολολογίων και ημερολογιακών σημειωματαρίων, οι προγραμματιστές λογισμικών, και ιδίως οι κατασκευαστές ηλεκτρονικών ταχυγράφων, τόνισαν ότι είναι σκόπιμο να καθιερωθεί μονίμως το σύστημα για να εξαλειφθεί έτσι η επανάληψη και ο πολλαπλασιασμός εργασιών που συνδέονται με τον προγραμματισμό και να μειωθεί το κόστος όπως είχαν επισημάνει προηγούμενα το οποίο προκαλείται από τις αλλαγές της ώρας.

4. Τέλος όσον αφορά την περίοδο που κρίνεται η πλέον κατάλληλη για τη θερινή ώρα, οι συνεντεύξεις και η ανάλυση των απαντήσεων στα ερωτηματολόγια από τους ενδιαφερόμενους κύκλους δείχνουν προτίμηση 46% για την περίοδο Μαρτίου-Οκτωβρίου που ισχύει σήμερα, έναντι 15% υπέρ της περιόδου Μαρτίου-Σεπτεμβρίου όπως ίσχυε κατά το παρελθόν τουλάχιστον στα ηπειρωτικά κράτη μέλη. Εν προκειμένω, κανένα κράτος μέλος δεν έδειξε να θέλει να μεταβάλει το ισχύον χρονοδιάγραμμα, το οποίο καθορίζει την έναρξη της θερινής ώρας την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου και τη λήξη της περιόδου την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου και μάλιστα στις 1 π.μ. ώρα TU.

5. Τέλος, οι πληροφορίες που παρείχαν τα κράτη μέλη επιτρέπουν να θεωρηθεί ότι κανένα κράτος μέλος δεν έχει, σήμερα την πρόθεση να εγκαταλείψει την εφαρμογή του συστήματος θερινής ώρας. Άλλωστε, οι τρίτες ευρωπαϊκές χώρες και ιδιαίτερα οι χώρες που είναι υποψήφιες να προσχωρήσουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν ήδη καθιερώσει το σύστημα της θερινής ώρας προ πολλών ετών και συνεχίζουν να το εφαρμόζουν σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα που ορίζει η ισχύουσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση οδηγία.

4.1. Επικουρικότητα

Τέλος, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι, κατά την έκδοση της 8ης οδηγίας 97/44/EΚ [41], τα κράτη μέλη, αρνούμενα να δεχτούν την παρέκκλιση που επιτρέπει σε ένα κράτος να μην εφαρμόζει τη θερινή ώρα, θεώρησαν ότι η οδηγία αφορούσε ταυτόχρονα την υποχρέωση να εφαρμόζεται ένα καθεστώς θερινής ώρας και την υποχρέωση να τηρείται το χρονοδιάγραμμα των ημερομηνιών έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας όπως αποκαλείται. Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, ο ρόλος της Ένωσης συνίσταται στον καθορισμό των διατάξεων σχετικά με την εφαρμογή της θερινής ώρας για να εξασφαλίζεται η ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και πιο συγκεκριμένα για να αρθούν τα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών, των υπηρεσιών και των προσώπων. Αντίθετα, τονίζεται ότι ο καθορισμός της ώρας που ισχύει κανονικά στα κράτη μέλη, δηλαδή εκείνη που ισχύει εκτός περιόδου θερινής ώρας, υπόκειται στη μόνη αρμοδιότητα των κρατών μελών και συνεπώς υπόκειται εν προκειμένω σε απόφαση αποκλειστικά κρατική που λαμβάνει το κάθε κράτος μέλος.

[41] Βλ. υποσημείωση αριθ. 3.

4.2. Νομοθετική διαδικασία

1. Υπό τους όρους αυτούς, η Επιτροπή προτείνει να συνεχιστούν οι εργασίες εναρμόνισης και επομένως να καθοριστούν οι ημερομηνίες και οι ώρες κατά τις οποίες θα αρχίζει και θα λήγει η περίοδος θερινής ώρας σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση μετά το 2001. Για τους λόγους που εκτέθηκαν προηγουμένως, προτείνεται να καθιερωθούν οι διατάξεις για τη θερινή ώρα χωρίς περιορισμό διάρκειας από το 2002. Ωστόσο, οι υπηρεσίες της Επιτροπής κρίνουν σκόπιμο να παρακολουθείται η εφαρμογή των διατάξεων και να αναφέρεται η κατάσταση που παρατηρείται από την εφαρμογή τους με τη σύνταξη έκθεσης προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η έκθεση αυτή θα εκπονείται από τις αρμόδιες υπηρεσίες της Επιτροπής με βάση τις πληροφορίες που θα παρέχει κάθε κράτος μέλος σχετικά με όλους τους κλάδους που αφορά η θερινή ώρα. Προτείνεται η έκθεση να δημοσιευτεί το αργότερο πέντε έτη μετά το πρώτο έτος εφαρμογής της ένατης οδηγίας, ήτοι το αργότερο το 2007.

2. Εξάλλου, για να διευκολυνθεί η ενημέρωση των κρατών μελών, η Επιτροπή κρίνει κατάλληλο να κοινοποιεί τακτικά ανά πενταετία το χρονοδιάγραμμα της περιόδου θερινής ώρας. Συνεπώς, προτείνεται να δημοσιευτεί στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, αμέσως μετά την έκδοσή της, η οδηγία μαζί με το χρονοδιάγραμμα των ημερομηνιών και ωρών αλλαγής της ώρας για μια περίοδο πέντε ετών, ήτοι από το 2002 έως και το 2006.

3. Επειδή κατ' αρχήν πρόκειται για μια δράση που σκοπό έχει να διευκολυνθεί η παροχή υπηρεσιών στους τομείς των μεταφορών και των επικοινωνιών, η δράση υπόκειται σε επιμερισμένη αρμοδιότητα.

Η όγδοη οδηγία 97/44/EΚ παρέτεινε τη συνολική εναρμόνιση των ημερομηνιών έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας, έτσι όπως αυτή προβλέπεται στις διατάξεις που ακολουθούν για τα έτη 1998 έως και 2001.

Σύμφωνα με το άρθρο 4 της ισχύουσας όγδοης οδηγίας, το καθεστώς που θα ισχύει από το 2002 θα εγκριθεί πριν την 1η Ιανουαρίου 2001. Η προτεινόμενη οδηγία βασίζεται στο άρθρο 95, όπως και η τέταρτη, η πέμπτη, η έκτη, η έβδομη και η όγδοη οδηγία.

Απαιτείται επομένως η διαδικασία συναπόφασης που αναφέρεται στο άρθρο 251 της συνθήκης.

2000/0140 (COD)

Πρόταση ΟΔΗΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 95,

την πρόταση της Επιτροπής [42],

[42] ΕΕ C

τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής [43],

[43] ΕΕ C

Αποφασίζοντας σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 251 της συνθήκης,

Εκτιμώντας τα εξής:

(1) Η όγδοη οδηγία 97/44/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 1997 σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα [44] όρισε κοινή ημερομηνία και ώρα σε όλα τα κράτη μέλη για την έναρξη και τη λήξη της περιόδου θερινής ώρας των ετών 1998, 1999, 2000 και 2001.

[44] ΕΕ L 206, 1.8.1997, σ. 62.

(2) Δεδομένου ότι τα κράτη μέλη εφαρμόζουν διατάξεις σχετικά με τη θερινή ώρα, είναι σημαντικό για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς να εξακολουθήσει να καθορίζεται κοινή ημερομηνία και ώρα έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας για το σύνολο στον κοινοτικό χώρο.

(3) Τα κράτη μέλη θεωρούν ότι η καταλληλότερη περίοδος θερινής ώρας είναι από τα τέλη Μαρτίου έως τα τέλη Οκτωβρίου και επομένως είναι σκόπιμο να διατηρηθεί η ημερομηνία αυτή.

(4) Η ορθή λειτουργία ορισμένων κλάδων, εκτός από εκείνον των μεταφορών και των επικοινωνιών αλλά και άλλων βιομηχανικών κλάδων, απαιτεί μακρόπνοο και σταθερό προγραμματισμό. συνεπώς είναι σκόπιμο να θεσπισθούν με απεριόριστη διάρκεια οι διατάξεις για την περίοδο θερινής ώρας. το άρθρο 4 της οδηγίας 97/44/ΕΟΚ προβλέπει εν προκειμένω ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θεσπίζουν πριν την 1η Ιανουαρίου 2001 το καθεστώς που θα ισχύει από το 2002.

(5) Για λόγους διαφάνειας και σαφήνειας της πληροφόρησης, είναι σκόπιμο να καθορίζεται και να δημοσιεύεται ανά πενταετία το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής της περιόδου θερινής ώρας για την επόμενη πενταετία.

(6) Αρμόζει εξάλλου να παρακολουθείται η εφαρμογή της παρούσας οδηγίας με βάση έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σχετικά με τις επιπτώσεις των θεσπιζόμενων διατάξεων στους οικείους τομείς. Η έκθεση αυτή πρέπει να βασίζεται στις πληροφορίες που θα κοινοποιήσουν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή σε κατάλληλο χρόνο ώστε να καταστεί δυνατή η εμπρόθεσμη υποβολή της.

(7) Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας και την αρχή της αναλογικότητας όπως διατυπώνονται στο άρθρο 5 της συνθήκης, ο στόχος της πλήρους ημερολογιακής εναρμόνισης της περιόδου θερινής ώρας με σκοπό την διευκόλυνση των μεταφορών και των επικοινωνιών δεν μπορεί να υλοποιηθεί επαρκώς από τα κράτη μέλη και συνεπώς μπορεί να υλοποιηθεί καλύτερα με την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών στο θέμα αυτό. η παρούσα οδηγία περιορίζεται στο ελάχιστο αναγκαίο για την επίτευξη αυτών των στόχων και δεν υπερβαίνει ό,τι είναι απαραίτητο για τον σκοπό αυτό.

(8) Για γεωγραφικούς λόγους, οι κοινές διατάξεις για τη θερινή ώρα είναι σκόπιμο να μην εφαρμόζονται στα υπερπόντια εδάφη των κρατών μελών,

ΕΞΕΔΩΣΑΝ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΟΔΗΓΙΑ:

Άρθρο 1

Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ως «περίοδος θερινής ώρας» νοείται η περίοδος του έτους κατά την οποία η ώρα μετατίθεται εξήντα λεπτά μπροστά σε σχέση με την ώρα που ισχύει το υπόλοιπο έτος.

Άρθρο 2

Από το έτος 2002, η περίοδος της θερινής ώρας αρχίζει στα κράτη μέλη στις 1π.μ., ώρα Γκρίνουιτς, την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου.

Άρθρο 3

Από το έτος 2002, η περίοδος της θερινής ώρας λήγει στα κράτη μέλη στις 1π.μ., ώρα Γκρίνουιτς, την τελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου.

Άρθρο 4

Η Επιτροπή δημοσιεύει στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για πρώτη φορά κατά τη δημοσίευση της παρούσας οδηγίας και στη συνέχεια κάθε πέντε έτη ανακοίνωση περιέχουσα τις ημερομηνίες έναρξης και λήξης της περιόδου θερινής ώρας για τα πέντε επόμενα έτη.

Άρθρο 5

Η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 2007 σχετικά με τις επιπτώσεις των διατάξεων της παρούσας οδηγίας στους οικείους τομείς.

Η έκθεση συντάσσεται με βάση τις πληροφορίες που κοινοποιούν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή το αργότερο στις 30 Απριλίου 2007.

Άρθρο 6

Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στα υπερπόντια εδάφη των κρατών μελών.

Άρθρο 7

Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις, για να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία, το αργότερο την 31η Δεκεμβρίου 2001. Πληροφορούν αμέσως την Επιτροπή σχετικά.

Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν τις εν λόγω διατάξεις, οι τελευταίες αυτές περιέχουν παραπομπή στην παρούσα οδηγία ή συνοδεύονται από παρόμοια παραπομπή κατά την επίσημη δημοσίευσή τους. Ο τρόπος της παραπομπής καθορίζεται από τα κράτη μέλη.

Άρθρο 8

Η παρούσα οδηγία αρχίζει να ισχύει την εικοστή ημέρα από τη δημοσίευσή της στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

Άρθρο 9

Η παρούσα οδηγία απευθύνεται στα κράτη μέλη.

Βρυξέλλες,

Για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Για το Συμβούλιο

Η Πρόεδρος Ο Πρόεδρος

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ [45]

[45] Θα δημοσιευθεί ανεξάρτητα στην ΕΕ μετά την έκδοση της οδηγίας.

κατά την έννοια του άρθρου 4 της οδηγίας 2000/.../ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις διατάξεις για τη θερινή ώρα [46]

[46] ΕΕ

Χρονοδιάγραμμα της περιόδου θερινής ώρας

Από το 2002 έως και το 2006, η περίοδος θερινής ώρας αρχίζει και λήγει στις 1π.μ., ώρα Γκρίνουιτς, στις κάτωθι ημερομηνίες:

- το 2002: την Κυριακή 31 Μαρτίου και την Κυριακή 27 Οκτωβρίου,

- το 2003: την Κυριακή 30 Μαρτίου και την Κυριακή 26 Οκτωβρίου,

- το 2004: την Κυριακή 28 Μαρτίου και την Κυριακή 31 Οκτωβρίου,

- το 2005: την Κυριακή 27 Μαρτίου και την Κυριακή 30 Οκτωβρίου,

- το 2006: την Κυριακή 26 Μαρτίου και την Κυριακή 29 Οκτωβρίου.