Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Έκτη περιοδική έκθεση για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση και ανάπτυξη των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης"

(1999/C 329/08)

Την 1η Σεπτεμβρίου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την Έκτη περιοδική έκθεση.

Το τμήμα "Οικονομική και νομισματική ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του την 1η Σεπτεμβρίου 1999 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Christie.

Κατά την 366η σύνοδο ολομέλειάς της τής 22ας και 23ης Σεπτεμβρίου 1999 (συνεδρίαση της 22ας Σεπτεμβρίου 1999) η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 108 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Στο πλαίσιο της κατάρτισης της γνωμοδότησης, η ομάδα μελέτης που είχε αναλάβει την προετοιμασία των εργασιών επισκέφθηκε την Περιφέρεια Highlands and Islands της Σκωτίας.

1. Εισαγωγή

1.1. Η έκτη περιοδική έκθεση υποβάλλεται σε μια εποχή κατά την οποία η ΕΕ πραγματοποιεί μείζονα αναθεώρηση της λειτουργίας των διαρθρωτικών ταμείων και πρόκειται να υιοθετήσει νέους κανονισμούς λειτουργίας για την περίοδο 2000-2006. Συνεπώς, η δημοσίευση της έκθεσης παρέχει στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή την ευκαιρία να σχολιάσει τα αποτελέσματα των διαρθρωτικών παρεμβάσεων της ΕΕ όσον αφορά τις κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις στις ευρωπαϊκές περιφέρειες από το 1988, έτος μεταρρύθμισης των ταμείων, έως σήμερα.

1.2. Η έκτη περιοδική έκθεση είναι η τελευταία μιας σειράς εκθέσεων για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση και ανάπτυξη των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που δημοσιεύονται ανά τριετία από το 1981. Στο μέλλον, σύμφωνα με το άρθρο 130 Β της Συνθήκης, η κύρια πηγή αυτών των πληροφοριών θα είναι οι τριετείς εκθέσεις για τη συνοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η πρώτη από τις οποίες δημοσιεύθηκε το 1996. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επωφελείται της ευκαιρίας για να τονίσει τον σημαντικό ρόλο που έχουν διαδραματίσει οι Περιοδικές Εκθέσεις στην ενημέρωση της συζήτησης σχετικά με τον προσανατολισμό και το πεδίο εφαρμογής των δραστηριοτήτων των διαρθρωτικών ταμείων. Είναι σημαντικό να συνεχίσουν οι εκθέσεις για τη συνοχή να παρέχουν επικεντρωμένες και αξιόπιστες επισκοπήσεις της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης στις μειονεκτούσες περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε να διασφαλισθεί ότι η μελλοντική ανάπτυξη των ταμείων θα συνεχίσει να καθοδηγείται από τις θεμελιώδεις αρχές της αλληλεγγύης και της διαφάνειας.

1.3. Έχει περάσει μία δεκαετία από τη γενική μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι τα αποτελέσματα των μέτρων περιφερειακής οικονομικής στήριξης δεν γίνονται εμφανή παρά βαθμιαία. Ωστόσο, από την έκτη περιοδική έκθεση προκύπτει σαφώς ότι έχει σημειωθεί πρόοδος στον περιορισμό των ανισοτήτων μεταξύ των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ότι αυτό οφείλεται, σε σημαντικό βαθμό, στην επίδραση των διαρθρωτικών ταμείων.

1.4. Η παρούσα περιοδική έκθεση δημοσιεύεται την ίδια στιγμή κατά την οποία α) η Επιτροπή και τα κράτη μέλη προετοιμάζουν την κατανομή των διαρθρωτικών πόρων για την περίοδο 2000-2006 και β) η Επιτροπή διαπραγματεύεται με διάφορα κράτη την ένταξή τους στην Ένωση. Μια σημαντική αρετή της έκθεσης είναι η ανάλυση και ο εντοπισμός εκείνων των παραγόντων που συμβάλλουν πραγματικά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη (ή που η απουσία τους ενδέχεται να εμποδίσει την ανάπτυξη αυτή). Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιθυμεί να τονίσει πως είναι σημαντικό να διασφαλισθεί ότι αυτά τα διδάγματα θα εφαρμοσθούν σε όλες τις περιφέρειες της διευρυμένης Ένωσης και ότι θα αντικατοπτρισθούν στα έγγραφα εφαρμογής των διαρθρωτικών ταμείων και στις ρυθμίσεις που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης με τα νέα κράτη μέλη.

1.5. Πέραν τούτου, η έκτη περιοδική έκθεση δημοσιεύεται σε μια στιγμή ιδιαίτερα σημαντική για τη συνολική εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η μετάβαση στη νομισματική ένωση, με όλα όσα συνεπάγεται αυτά για τη διαχείριση της νομισματικής πολιτικής στη ζώνη ευρώ, μαζί με την επικείμενη διεύρυνση της ΕΕ προς Ανατολική Ευρώπη, προαγγέλλουν μια κρίσιμη καμπή στην ιστορία της Ένωσης και, αναπόφευκτα, θα παρουσιάσουν μια σειρά οικονομικών και θεσμικών προκλήσεων άνευ προηγουμένου. Στο πλαίσιο αυτό, οι αρχές της "συνοχής" και της "αλληλεγγύης" που αποτελούν τον πυρήνα των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων, θα τεθούν υπό αυστηρή δοκιμασία. Η παρούσα γνωμοδότηση παρέχει στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή μια σημαντική ευκαιρία να αντλήσει συμπεράσματα από τα αποτελέσματα των διαρθρωτικών δράσεων κατά την τελευταία δεκαετία και, το κυριότερο, να διατυπώσει συστάσεις προς τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πλαίσιο των προκλήσεων με τις οποίες είναι σήμερα αντιμέτωπη.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σημειώνει ότι ένα από τα κυριότερα συμπεράσματα της έκτης περιοδικής έκθεσης είναι ότι οι περιφερειακές ανισότητες όσον αφορά το κατά κεφαλήν εισόδημα στην ΕΕ έχουν μειωθεί από το 1988. Επιπλέον, αν και σημειώθηκε μικρότερη επιτυχία όσον αφορά το επίπεδο απασχόλησης, το οποίο παραμένει απαράδεκτα υψηλό σε όλη την ΕΕ και πολύ πιο έντονα στις μειονεκτούσες περιφέρειες, ο πίνακας 28 δείχνει ότι σημειώθηκε αύξηση της απασχόλησης στις βοηθούμενες περιφέρειες της Ένωσης κατά τη διάρκεια των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων και ιδιαίτερα κατά την περίοδο 1993-1997. Αν και στην επιτυχία αυτή συνέβαλαν πολλοί παράγοντες, μεταξύ των οποίων η δημιουργία της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς και οι εσωτερικές επενδύσεις, είναι αλήθεια ότι τα διαρθρωτικά ταμεία υπήρξαν ένα σημαντικό στοιχείο της. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επωφελείται της ευκαιρίας για να επικροτήσει τη σημαντική επιτυχία των διαρθρωτικών ταμείων από το 1988 έως σήμερα και αποδίδει τη μέγιστη σημασία στη συνεχή εξέλιξη των ταμείων όπως απαιτείται για την υλοποίηση της δέσμευσης της συνθήκης υπέρ της αρχής της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

2.1.1. Παρά τη γενική επιτυχία όσον αφορά την αύξηση της απασχόλησης στις μειονεκτούσες περιφέρειες τα τελευταία χρόνια, είναι σαφές από τον πίνακα 31 ότι υπάρχουν διαφορές μεταξύ των κρατών μελών σε αυτό το θέμα. Για παράδειγμα, τόσο στην Ιρλανδία όσο και στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα δεδομένα δείχνουν ένα εξαιρετικά ισχυρό ποσοστό αύξησης της απασχόλησης στις περιφέρειες του στόχου 1 κατά την περίοδο 1988-1997. Σε άλλα κράτη μέλη, το ποσοστό αύξησης της απασχόλησης στις περιφέρειες του στόχου 1 ήταν χαμηλότερο, αν και γενικά υπερέβαινε το μέσο ποσοστό αύξησης της απασχόλησης στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Στο άλλο άκρο, τα δεδομένα δείχνουν ότι η Ιταλία είχε αρνητικό ποσοστό αύξησης της απασχόλησης στις περιφέρειες του στόχου 1 κατά την εξεταζόμενη περίοδο - πραγματικά, η αύξηση της απασχόλησης ήταν μικρότερη στις περιφέρειες που ενισχύονται από τα διαρθρωτικά ταμεία από ό,τι στην ιταλική οικονομία στο σύνολό της. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ζητεί να διερευνηθούν τα αίτια των τόσο αποκλινουσών αυτών εμπειριών των κρατών μελών ως προς τη δημιουργία απασχόλησης και να αντληθούν τα κατάλληλα διδάγματα. Ειδικότερα, θα ήταν ίσως σημαντικό να εξετασθεί ο ρόλος των εθνικών οικονομικών πολιτικών επ' αυτού του θέματος.

2.2. Η ανάλυση της έκτης περιοδικής έκθεσης βασίζεται σε οικονομικές στατιστικές που περιγράφουν με διάφορους τρόπους την εξέλιξη των περιφερειακών οικονομιών κατά την περίοδο από το 1986 έως σήμερα. Αναμφίβολα, η ποιότητα των στατιστικών πληροφοριών που περιέχονται στην έκθεση είναι υψηλή και μας επιτρέπει να αξιολογήσουμε με μεγάλη ακρίβεια τις συγκριτικές οικονομικές συνθήκες στις περιφέρειες της ΕΕ. Σε ορισμένα σημεία, η Επιτροπή χρησιμοποιεί σχεδιαγράμματα για να παρουσιάσει τις πληροφορίες, αντί για αναλυτικούς στατιστικούς πίνακες. Η χρήση σχεδιαγραμμάτων που δεν συνοδεύονται από στατιστικούς πίνακες περιορίζει τη χρησιμότητα της έκθεσης ως στατιστικού εργαλείου και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή καλεί την Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) να καθιστούν διαθέσιμα, στις μεταγενέστερες εκθέσεις, και τα αναλυτικά στατιστικά στοιχεία στα οποία βασίζονται τα σχεδιαγράμματα.

2.2.1. Ένας σημαντικός περιορισμός της έκθεσης είναι η παράλειψη της Επιτροπής να εντάξει την ανάλυση της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης των περιφερειών στο πλαίσιο των δημόσιων πολιτικών (και ιδίως των φορολογικών ροών) των ίδιων των κρατών μελών. Δεν είναι απόλυτα σαφές γιατί η Επιτροπή αφιερώνει πολλές σελίδες της έκθεσης στην αξιολόγηση της περιφερειακής οικονομικής επίδρασης διάφορων χρηματοδοτικών ροών του ιδιωτικού τομέα (π.χ. άμεσες ξένες επενδύσεις, δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης κ.λπ.), αλλά δεν σχολιάζει καθόλου τις περιφερειακές οικονομικές επιπτώσεις δημόσιων χρηματοδοτικών ροών, όπως οι κρατικές δαπάνες μέσω των συνήθων διαύλων της φορολογικής πολιτικής. Οι οικονομικές επιπτώσεις των μεταβολών των μεγεθών αυτών των μεταβλητών είναι πολύ πιθανό να επηρεάζουν σημαντικά τις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης των περιφερειών της ΕΕ. Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο πλαίσιο της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ). Ο περιφερειακός αντίκτυπος αυτών των πολιτικών θα πρέπει να αξιολογηθεί παράλληλα με τον αντίκτυπο των ιδιωτικών χρηματοδοτικών ροών.

2.2.1.1. H σημασία της αξιολόγησης των περιφερειακών επιπτώσεων των εσωτερικών δημόσιων πολιτικών των κρατών μελών είναι ακόμη πιο καθοριστική, αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ορισμένες περιφέρειες δεν θα είναι πλέον επιλέξιμες για άλλη στήριξη από τα διαρθρωτικά ταμεία μετά το 2000 εκτός από τη στήριξη της μετάβασης. Σε πολλές περιπτώσεις, αν οι μειονεκτούσες περιφέρειες κατάφεραν να αποκομίσουν σημαντικά οφέλη από άποψη εισοδήματος και απασχόλησης, ήταν ακριβώς χάρη στον συνδυασμένο αντίκτυπο της στήριξης από τα διαρθρωτικά ταμεία και της συνδεόμενης με αυτή (στο πλαίσιο μιας εταιρικής σχέσης) εθνικής ενίσχυσης. Αν η εθνική στήριξη της περιφερειακής ανάπτυξης σταματήσει αυτομάτως μόλις αυτές οι περιφέρειες παύσουν να είναι επιλέξιμες για στήριξη από τα διαρθρωτικά ταμεία, τότε υπάρχει κίνδυνος να χαθούν τα σημαντικά αυτά οικονομικά και κοινωνικά οφέλη. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να αναλάβουν τα κράτη μέλη την ευθύνη της συνέχισης της επιτυχίας των διαρθρωτικών παρεμβάσεων και να αποτρέψουν οποιαδήποτε αντιστροφή των οικονομικών προοπτικών αυτών των περιφερειών.

2.2.1.2. Η σημασία των εθνικών περιφερειακών οικονομικών πολιτικών που εφαρμόζονται στα σημερινά κράτη μέλη θα αυξηθεί, επίσης, στο πλαίσιο της διεύρυνσης, καθώς ο μελλοντικός καταμερισμός των δραστηριοτήτων των διαρθρωτικών ταμείων τείνει να εξελίσσεται υπέρ των υποψήφιων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συνιστά στα κράτη μέλη και την Επιτροπή να εξετάσουν, στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή, τις επιπτώσεις της διεύρυνσης στους σημερινούς δικαιούχους στήριξης από τα διαρθρωτικά ταμεία.

2.3. Ο πρωταρχικός δείκτης που χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση των οικονομικών επιδόσεων των περιφερειών είναι το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕγχΠ)(1). Τα δεδομένα δείχνουν ότι, κατά την περίοδο 1986-1996, υπήρξε σαφής σύγκλιση του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ των περιφερειών. Στις 10 φτωχότερες περιφέρειες, κατά την περίοδο 1986-1996, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ αυξήθηκε από 41 % σε 50 % του μέσου όρου της ΕΕ, ενώ στις 25 φτωχότερες περιφέρειες αυξήθηκε από 52 % σε 59 % του κοινοτικού μέσου όρου. Στις τέσσερις χώρες συνοχής, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ αυξήθηκε από 65 % σε 76,5 % του μέσου όρου της ΕΕ κατά την ίδια περίοδο.

2.3.1. Η ΟΚΕ σημειώνει τον σημαντικό βαθμό σύγκλισης που έχει επιτευχθεί από το 1988 στο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ μεταξύ των φτωχότερων περιφερειών της ΕΕ και του κοινοτικού μέσου όρου. Τα δεδομένα που παρουσιάζονται στον πίνακα 29 δείχνουν ότι, στο επίπεδο των κρατών μελών, το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ στις περιφέρειες του στόχου 1 αυξήθηκε σταθερά σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο κατά την περίοδο 1988-1996 σε όλες τις περιπτώσεις πλην της Ιταλίας. Αν και είναι σαφές ότι ο βαθμός της προόδου διέφερε μεταξύ των κρατών μελών, όπως και μεταξύ των περιφερειών του στόχου 1 στο εσωτερικό των κρατών μελών, εντούτοις μόνο έξι περιφέρειες του στόχου 1 δεν κατάφεραν να σημειώσουν αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ κατά την περίοδο 1988-1996. Αν και ο αριθμός αυτός αυξάνεται (σε 16) για την περίοδο 1993-1996, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως αυτή ήταν μία περίοδος κατά την οποία η ΕΕ έπασχε από σοβαρή οικονομική ύφεση, οπότε οι διαφορές στις οικονομικές επιδόσεις των περιφερειών έχουν κατά κανόνα την τάση να αυξάνουν. Είναι αξιοσημείωτο, επομένως, το γεγονός ότι η πλειοψηφία των περιφερειών του στόχου 1 συνέχισε να επιτυγχάνει ορισμένο βαθμό σύγκλισης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, παρά την έναρξη της ύφεσης.

2.3.2. Παρά τη γενική μείωση των περιφερειακών διαφορών του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ που σημειώθηκε κατά την περίοδο εφαρμογής των μεταρρυθμισμένων ταμείων, η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή, στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή, να παρέχει αναλυτικές πληροφορίες για εκείνες τις περιφέρειες που - παρότι καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια - δεν καταφέρνουν να σημειώσουν σχετική βελτίωση του επιπέδου του κατά κεφαλήν τους εισοδήματος. Και αν διαπιστωθεί ότι η κάμψη του σχετικού εισοδηματικού επιπέδου στις περιφέρειες αυτές θα ήταν μεγαλύτερη χωρίς τις παρεμβάσεις των διαρθρωτικών ταμείων (δηλ. αν χάρη στα ταμεία επιτυγχάνεται σύγκλιση σ' αυτές τις περιφέρειες), τούτο να δηλώνεται σαφώς.

2.3.2.1. Οι διαφορές επιδόσεων ενδέχεται να είναι αποτέλεσμα διαφορών στην οικονομική διάρθρωση των συγκεκριμένων περιφερειών (δηλ. στον καταμερισμό της δραστηριότητας μεταξύ γεωργίας, βιομηχανίας και υπηρεσιών ή στη διαδικασία της οικονομικής αναδιάρθρωσης) ή να αντικατοπτρίζουν ορισμένα γεωγραφικά μειονεκτήματα ή τον σχετικά απόκεντρο ή αγροτικό χαρακτήρα της περιφέρειας. Και οι δύο αυτές πτυχές επηρεάζουν σημαντικά το περιθώριο για βελτιώσεις της παραγωγικότητας. Ωστόσο, με την όλο και μεγαλύτερη έμφαση που δίδεται σήμερα στην υποχρέωση λογοδοσίας σχετικά με τις δημόσιες δαπάνες, είναι σημαντικό να υπάρχει ανοικτή και αντικειμενική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των διαρθρωτικών ταμείων, ιδίως στις περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν φαίνεται να επιτυγχάνουν τους στόχους τους.

2.4. Όπως δείχνει η έκτη περιοδική έκθεση, σημαντικά λιγότερη επιτυχία στη μείωση του ποσοστού ανεργίας στις μειονεκτούσες περιφέρειες. Στις 10 περισσότερο πληγείσες περιφέρειες, το μέσο ποσοστό ανεργίας ήταν 28,1 % έναντι 3,6 % στις 10 λιγότερο πληγείσες. Πράγματι, κατά την περίοδο 1986-1996, η απόκλιση μεταξύ των 25 περιφερειών της ΕΕ με τις καλύτερες και των 25 περιφερειών με τις χειρότερες επιδόσεις από άποψη ανεργίας διευρύνθηκε. Το επίπεδο της ανεργίας στις 25 περιφέρειες με τις καλύτερες επιδόσεις παρέμεινε σταθερό στο 4 %, αλλά αυξήθηκε από 20 % σε 24 % κατά μέσον όρο στις 25 περισσότερο πληγείσες από την ανεργία περιφέρειες. Ο πίνακας 30, ο οποίος παρέχει αναλυτικά αριθμητικά δεδομένα για την ανεργία στις περιφέρειες του στόχου 1, δείχνει ότι η τάση της ανεργίας στις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες της ΕΕ ήταν - με λίγες εξαιρέσεις - ανοδική καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου 1988-1997 και ιδιαίτερα κατά την τελευταία περίοδο 1993-1997.

2.4.1. Η τάση της ανεργίας στις μειονεκτούσες περιφέρειες είναι ιδιαίτερα ανησυχητική λόγω του υψηλού στοιχείου μακροχρόνιας ανεργίας και ανεργίας των νέων στη συνολική ανεργία. Το στοιχείο αυτό αντιπροσωπεύει το 60 % της συνολικής ανεργίας στις 25 πλέον πληγείσες περιφέρειες και συνδέεται με τις σταθερά εδραιωμένες κοινωνικές επιπτώσεις που αποτελούν συνέπεια του μακροχρόνιου αποκλεισμού από το εργατικό δυναμικό, αποκλεισμού ιδιαίτερα διαδεδομένου μεταξύ των γυναικών και των νέων. Είναι προφανές ότι αυτό το στοιχείο της συνολικής ανεργίας δεν αντιδρά ιδιαίτερα στις μεταβολές του γενικού ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης της ΕΕ. Αν και αναγνωρίζεται ότι η πρόληψη της μακροχρόνιας ανεργίας θα μπορούσε κατά ένα μέρος της να συνίσταται σε μεταρρυθμίσεις των πρακτικών της αγοράς εργασίας στο εσωτερικό των διάφορων κρατών μελών (πιθανώς σε συνδυασμό με άλλα μέτρα εστιαζόμενα στην προσφορά), τα διαρθρωτικά ταμεία θα παραμείνουν κεντρικός μηχανισμός για την - άμεση και έμμεση - τόνωση των δυνατοτήτων απασχόλησης τόσο στις περιφέρειες με καθυστέρηση στην ανάπτυξή τους όσο και σε εκείνες που πλήττονται από βιομηχανική παρακμή.

2.5. Οι καταγεγραμμένες περιφερειακές οικονομικές επιδόσεις που παρουσιάζονται στην έκθεση αποκαλύπτουν ότι η σύγκλιση του περιφερειακού κατά κεφαλήν εισοδήματος τείνει να είναι εντονότερη κατά τις περιόδους όπου η κοινοτική οικονομική ανάπτυξη είναι ανώτερη του μέσου όρου (όπως κατά την περίοδο 1986-1991) και τείνει να αντιστρέφεται κατά τις περιόδους ύφεσης όταν οι μέσοι αναπτυξιακοί ρυθμοί μειώνονται (όπως κατά την περίοδο 1991-1994). Είναι σαφές ότι τούτο ισχύει και σε επίπεδο κρατών μελών. Το σαφές μήνυμα που προκύπτει από τα δεδομένα είναι ότι οι μακροοικονομικές επιδόσεις των διάφορων κρατών μελών, καθώς και της ΕΕ ως συνόλου, είναι ένας από τους βασικούς καθοριστικούς παράγοντες του ρυθμού σύγκλισης του περιφερειακού κατά κεφαλήν εισοδήματος σε όλες τις μειονεκτούσες περιφέρειες. Συνεπώς, οι μακροοικονομικές πολιτικές (η φορολογική και η νομισματική πολιτική) σε όλη την ΕΕ θα πρέπει να προσανατολίζονται προς την επίτευξη αδιάλειπτης οικονομικής ανάπτυξης τόσο σε εθνικό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο, στον βαθμό που τούτο συμβαδίζει με την ανάγκη διασφάλισης της σταθερότητας των τιμών.

2.6. Αν και αναγνωρίζει την εξαιρετικά λεπτομερειακή επισκόπηση και ανάλυση των οικονομικών εξελίξεων στο εσωτερικό των περιφερειών, που περιέχεται στην έκτη περιοδική έκθεση, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή λυπάται για την ολοσχερή παράλειψη της Επιτροπής να προσδιορίσει τα ειδικά και τα γενικά διδάγματα που μπορούν να αντληθούν όσον αφορά τις "βέλτιστες πρακτικές" μεταξύ των πολιτικών περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης που έχουν αναληφθεί από τα διάφορα κράτη μέλη ή τις περιφερειακές αρχές. Είναι σημαντικό να μπορούν οι βοηθούμενες περιφέρειες να αντλούν η μία από την άλλη διδάγματα σχετικά με τον σχεδιασμό και την εφαρμογή αποτελεσματικών προγραμμάτων περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Οι πρακτικές της περιφερειακής ανάπτυξης διαφέρουν σημαντικά ανά την ΕΕ και η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να προσδιορίσει εκείνα τα στοιχεία που μοιάζουν να διακρίνουν τα επιτυχή προγράμματα οικονομικής ανάπτυξης από τα λιγότερο επιτυχή. Οι μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή θα ήταν ο κατάλληλος χώρος για την παρουσίαση των πορισμάτων αυτών των ερευνών.

2.7. Τέλος, η ΟΚΕ επιθυμεί να παροτρύνει την Επιτροπή να αυξήσει τις προσπάθειές της για ευρύτερη συνειδητοποίηση της έκτασης της συμβολής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ανάπτυξη των μειονεκτουσών και αναπτυξιακά καθυστερημένων περιφερειών. Το χαμηλό ποσοστό συμμετοχής στις πρόσφατες ευρωεκλογές δείχνει ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες εξακολουθούν γενικά να μην συσχετίζουν τις δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την οικονομική ευημερία των τοπικών τους κοινοτήτων. Υπάρχει ένα θετικό μήνυμα που πρέπει να προβληθεί και η Επιτροπή θα πρέπει να εξετάσει αν είναι σκόπιμο να αναλάβει περισσότερη δράση για να το διαδώσει.

3. Η κατάσταση στις περιφέρειες

3.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σημειώνει ότι, αν και το ετήσιο μέσο ποσοστό οικονομικής ανάπτυξης που σημείωσαν οι τέσσερις χώρες συνοχής κατά την περίοδο 1986-1996 υπερέβαινε τον κοινοτικό μέσο όρο (2,9 % σε σύγκριση με 2,1 %), τούτο συγκαλύπτει το γεγονός ότι η Ελλάδα και, σε μικρότερο βαθμό, η Ισπανία σημείωσαν μέσα ετήσια ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης πολύ χαμηλότερα από τα αντίστοιχα της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας. Κατά συνέπεια, η επιτυχία των προσπαθειών συνοχής σε δύο από τις τέσσερις χώρες δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η επιτυχία ήταν ομοιόμορφη στο σύνολο των τεσσάρων. Στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή, η ΟΚΕ θα επιθυμούσε να συμπεριλάβει η Επιτροπή σχόλια, τα οποία να εξηγούν τις διαφορές των επιδόσεων μεταξύ των χωρών συνοχής και, προπαντός, να αναλύουν τις ιδιαίτερες συμβολές των διαρθρωτικών ταμείων και του Ταμείου Συνοχής στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη.

3.2. Aν και το σχεδιάγραμμα 1 παρουσιάζει την επιτυχία των διαρθρωτικών ταμείων στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων όσον αφορά το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε όλη την ΕΕ κατά την περίοδο 1986-1996, τα στοιχεία που περιέχονται στον Πίνακα 3 του Στατιστικού Παραρτήματος της Έκτης Περιοδικής Έκθεσης δείχνουν ότι, κατά την ίδια περίοδο, οι διαφορές στο κατά κεφαλή ΑΕγχΠ μεταξύ περιφερειών της ίδιας χώρας αυξήθηκαν σε όλα τα κράτη μέλη εκτός από την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Αυτό σημαίνει ότι αν και οι δράσεις των διαρθρωτικών ταμείων συμβάλουν σαφώς στην αύξηση της συνοχής σε επίπεδο ΕΕ, οι εγχώριες οικονομικές πολιτικές δεν καταφέρνουν να προλάβουν την επέκταση του χάσματος συνοχής μεταξύ των περιφερειών ενός κράτους μέλους. Αν και αυτό ενδέχεται να είναι συνέπεια της εντατικοποίησης διττών οικονομικών τάσεων στο εσωτερικό ορισμένων κρατών μελών (π.χ. ταχύτερη ανάπτυξη στα κέντρα από ό,τι στις περιφέρειες, βιομηχανική αναδιάρθρωση, ακινησία του εργατικού δυναμικού κ.λπ.), είναι σαφές από τα ποσοστά περιφερειακής ανάπτυξης του ΑΕγχΠ (χάρτης 2) ότι υπάρχει επί του παρόντος μεγαλύτερη απόκλιση των περιφερειακών οικονομικών επιδόσεων στο εσωτερικό των κρατών μελών από ότι μεταξύ κρατών μελών.

3.2.1. Επ' αυτού, η ΟΚΕ επαναλαμβάνει μια παρατήρηση που έκανε στη γνωμοδότησή της για την πέμπτη περιοδική έκθεση(2), συγκεκριμένα να συμπεριλάβει η Επιτροπή στην προσεχή έκθεσή της για τη συνοχή γενικό σχολιασμό των επιπτώσεων των εθνικών οικονομικών πολιτικών στη συνοχή στο εσωτερικό των κρατών μελών.

3.3. Η ΟΚΕ επικροτεί την ανάλυση της Επιτροπής που κατατάσσει τις κοινοτικές περιφέρειες σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν τη σχετική περιφερειακή οικονομική ευημερία και, ιδιαίτερα, με την αστική/αγροτική θέση της περιφέρειας και με την τομεακή σύνθεση της οικονομικής της δραστηριότητας όσον αφορά τη γεωργία, τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες. Και οι δύο αυτές μεταβλητές επηρεάζουν το επίπεδο παραγωγικότητας της εργασίας (προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο), η οποία αποτελεί το αποφασιστικό στοιχείο για τον καθορισμό του ποσοστού οικονομικής ανάπτυξης της περιφερειακής οικονομίας.

3.3.1. Από τα στοιχεία που παρουσιάζονται είναι σαφές ότι - με ορισμένες εξαιρέσεις - ένα σχήμα πυρήνας-περιφέρεια της οικονομικής ανάπτυξης είναι το τυπικό σχήμα της εξέλιξης της κοινοτικής οικονομίας. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους συμβαίνει αυτό και σε αυτούς συγκαταλέγονται τα πλεονεκτήματα της συγκέντρωσης, η άμεση σχέση μεταξύ της οικονομικής ευημερίας και της ανάπτυξης υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας (όπως η εκπαίδευση και οι δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης) και η έλλειψη κινητικότητας του εργατικού δυναμικού εντός της ΕΕ, η οποία τείνει να παγιώνει τις δυσκολίες της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης.

3.3.2. Η ανάλυση υπογραμμίζει τη σημασία των μέτρων εσωτερικής εθνικής πολιτικής, όπως και των μέτρων των διαρθρωτικών ταμείων, που στοχεύουν ρητώς σε αυτές τις δυσκολίες. Αν και τα διαρθρωτικά ταμεία έχουν συμβάλει καθοριστικά στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη, πολλά από τα προβλήματα που πλήττουν τις μειονεκτούσες περιφέρειες μπορούν να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά μόνο με κατάλληλα μέτρα εθνικής πολιτικής. Πράγματι, όσο σημαντικές και αν είναι, οι παρεμβάσεις των διαρθρωτικών ταμείων διαδραματίζουν μικρό μόνο ρόλο στη συνολική δέσμη των (τόσο μικροοικονομικών όσο και μακροοικονομικών) δράσεων που απαιτούνται για την επίτευξη αειφόρου ανάπτυξης στις μειονεκτούσες περιφέρειες. Αυτό είναι τόσο αναπόφευκτο όσο και επιθυμητό, δεδομένου ότι τα διάφορα κράτη μέλη έχουν διαφορετικές θεσμικές παραδόσεις και παραδόσεις πολιτικής στον τομέα της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Παρόλα αυτά, και με πλήρη σεβασμό στην αρχή της επικουρικότητας, θα ήταν ίσως σκόπιμο να παράσχει η Επιτροπή - στο πλαίσιο των μελλοντικών εκθέσεών της για τη συνοχή - γενικές συμβουλές και πληροφορίες στα κράτη μέλη σχετικά με εκείνα τα μέτρα των εθνικών τους πολιτικών που μοιάζουν να έχουν τη μεγαλύτερη επιτυχία από άποψη περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης και που συμβάλλουν, ως εκ τούτου, στην προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

3.4. Είναι σαφές από την έκθεση ότι ο στατιστικός ορισμός των περιφερειών της ΕΕ (δηλ. η ταξινόμηση NUTS) ενδέχεται να οδηγήσει στη μη επιλεξιμότητα ορισμένων μειονεκτουσών περιφερειών για στήριξη. Αυτό ισχύει ιδίως στις περιπτώσεις όπου η επικρατούσα οικονομική κατάσταση εξαιρετικά μειονεκτουσών εν γένει περιφερειών (με αναφορά στο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ) επισκιάζεται από την εξαιρετική ευημερία ενός ή δύο μεγάλων αστικών κέντρων στο εσωτερικό της περιφέρειας. Πρόκειται για κατάσταση που απαντάται σε πολλές περιοχές της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιρλανδίας, αν και είναι επίσης εμφανής και σε άλλες περιοχές της ΕΕ (π.χ. στα Highlands της Σκωτίας και στη Βόρεια Ιρλανδία). Είναι σημαντικό, επομένως, να μπορούν οι δράσεις των διαρθρωτικών ταμείων να στηρίζουν τις περιφέρειες σε ένδεια, ακόμη και όταν αυτές οι περιφέρειες περιέχουν αστικά κέντρα με σημαντική οικονομική ανάπτυξη, όπως φαίνεται και από την ανάλυση της έκτης περιοδικής έκθεσης.

3.4.1. Η ΟΚΕ προτείνει να διερευνήσουν από κοινού η Επιτροπή και η Eurostat την ανάγκη βελτίωσης της ταξινόμησης NUTS, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι η οικονομική αναπτυξιακή στήριξη για τις μειονεκτούσες περιοχές δεν αλλοιώνεται από τέτοιες στρεβλώσεις. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος να καταστεί αυτός ο οικονομικός "δυαδισμός" μόνιμο χαρακτηριστικό της οικονομικής ανάπτυξης στις μειονεκτούσες περιφέρειες.

3.4.2. Η ομάδα μελέτης διαπίστωσε τις στρεβλώσεις που μπορούν να προκύψουν από την επικρατούσα ταξινόμηση των μειονεκτουσών περιφερειών κατά την επίσκεψή της στα Highlands and Islands της Σκωτίας. Η περιφέρεια αυτή είναι γεωγραφικά εκτενής και χαρακτηρίζεται γενικά από μια εξαιρετικά ευαίσθητη οικονομία, βασισμένη σε πολύ χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού. Ωστόσο, η περιφέρεια διαθέτει ένα σχετικά ισχυρό οικονομικό κέντρο, γύρω από την πόλη Inverness, και το εισόδημα που παράγεται σ' αυτό το κέντρο ανεβάζει το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα για το σύνολο της περιφέρειας σε ελάχιστα πιο πάνω από το 75 %, που είναι το κατώφλι του στόχου 1. Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος να υπονομευθεί η στήριξη της οικονομικής ανάπτυξης, η οποία εξακολουθεί να είναι ουσιώδης για την επίτευξη αειφόρου οικονομικής ανάπτυξης στο σύνολο της περιφέρειας, εξαιτίας της οικονομικής ισχύος της κεντρικής αστικής περιοχής. Και παρόλο που υπάρχουν ορισμένες επωφελείς οικονομικές συνέπειες που απορρέουν από το κυρίαρχο κέντρο προς την αγροτική ενδοχώρα, αυτές είναι τόσο εξαιρετικά ασθενείς όσο και αναξιόπιστες και συνοδεύονται από τον κίνδυνο εμφάνισης μιας νέας μορφής οικονομικού δυαδισμού.

3.5. Η περαιτέρω ανάπτυξη των δυνατοτήτων εκπαίδευσης και κατάρτισης παραμένει καίρια για τη βελτίωση των προοπτικών αειφόρου οικονομικής ανάπτυξης στις περιφέρειες του στόχου 1. Όπως διαπιστώθηκε σαφώς στα Highlands and Islands της Σκωτίας, η έλευση των νέων τεχνολογιών, σε συνδυασμό με την υιοθέτηση τοπικών προσεγγίσεων της διά βίου μάθησης, παρέχει συναρπαστικές και σημαντικές νέες δυνατότητες βελτίωσης της γνωστικής βάσης σ' αυτές τις μειονεκτούσες περιφέρειες. Τα μέτρα αυτά δεν συντελούν μόνο στη βελτίωση των επαγγελματικών προσόντων και την αύξηση της παραγωγικότητας στις εν λόγω περιφέρειες, αλλά συμβάλλουν και στη διατήρηση των τοπικών πληθυσμών και στην προσέλκυση νέων κατοίκων στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, παρέχοντας έτσι σημαντική συμβολή στην επίτευξη αειφόρου οικονομικής ανάπτυξης.

3.6. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή τονίζει ότι η ανάπτυξη οικονομικών υποδομών, με την ευρεία έννοια του όρου, εξακολουθεί να αποτελεί μείζονα προϋπόθεση για την ανάπτυξη των οικονομιών των μειονεκτουσών περιφερειών. Αν και οι υποδομές έχουν ήδη αποτελέσει στόχο μεγάλου μέρους των διαρθρωτικών παρεμβάσεων, είναι σαφές ότι η ανεπάρκειά υποδομών εξακολουθεί να εμποδίζει την αειφόρο οικονομική ανάπτυξη σε πολλές μειονεκτούσες περιφέρειες. Επομένως, οι προσπάθειες βελτίωσης των οικονομικών υποδομών θα πρέπει να παραμείνουν προτεραιότητα των διαρθρωτικών ταμείων.

3.7. Η έκθεση καταγράφει την αργή (αν και θετική) αύξηση του ποσοστού απασχόλησης που έχει επιτευχθεί στις κοινοτικές περιφέρειες του στόχου 2 - ίση με μόλις 0,1 % ετησίως κατά την περίοδο 1989-1997. Αυτό είναι απογοητευτικό, αν και η ΟΚΕ σημειώνει ότι το ποσοστό ανεργίας σ' αυτές τις περιφέρειες ως σύνολο όντως μειώθηκε μεταξύ 1993 και 1997, ενώ ο μέσος όρος για το σύνολο της ΕΕ παρέμεινε σταθερός.

3.7.1. Παρά τη θετική αυτή εξέλιξη, η ΟΚΕ σημειώνει ότι σε τρία κράτη μέλη (Γερμανία, Γαλλία και Ιταλία) το ποσοστό ανεργίας στις περιφέρειες του στόχου 2 αυξήθηκε σημαντικά κατά την περίοδο 1989-1997. Αν και η Επιτροπή σχολιάζει γενικά αυτές τις στατιστικές, δεν παρέχει εντούτοις κανένα ιδιαίτερο λόγο για τις προφανείς μη ικανοποιητικές επιδόσεις της στήριξης του στόχου 2 σ' αυτές τις χώρες. Η ΟΚΕ συνιστά να ενταχθεί στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή ειδικός σχολιασμός των επιδόσεων της στήριξης στις περιφέρειες του στόχου 2 των διάφορων κρατών μελών. Η ποιοτική αυτή αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη στήριξη του στόχου 2, καθώς οι ποσοτικές μελέτες είναι κατά κανόνα αδύνατες σ' αυτές τις περιπτώσεις.

3.8. Η έκθεση αναφέρει ότι η δημιουργία απασχόλησης στις περιφέρειες του στόχου 5β ήταν σημαντικά υψηλότερη από ό,τι στην ΕΕ ως σύνολο και ότι αυτό μπορεί να αποδοθεί σε μεγάλο βαθμό στη δραστηριότητα των ΜΜΕ. Η ΟΚΕ θεωρεί σημαντικό να συνεχισθεί η προσπάθεια που καταβάλλεται για τη στήριξη της ανάπτυξης των αγροτικών και απόκεντρων περιοχών της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένων των ορεινών ζωνών) και να παραμείνει η στήριξη του τομέα των ΜΜΕ προτεραιότητα στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης. Είναι επιτακτική ανάγκη να μην καταλήξουν οι νέοι κανονισμοί των διαρθρωτικών ταμείων σε μείωση αυτών των προσπαθειών.

3.9. Επισκοπώντας τα στοιχεία για την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη που παρουσιάζονται στην έκτη περιοδική έκθεση, η ΟΚΕ εκπλήσσεται από τις ευρείες ενίοτε διαφορές που υπάρχουν μεταξύ των σχετικών οικονομικών επιδόσεων των περιφερειών που λαμβάνουν στήριξη από τα ταμεία - ανεξαρτήτως του αν ανήκουν στον στόχο 1, 2 ή 5β. Θεωρεί σημαντικό να προσπαθήσει η Επιτροπή, στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή, να εξηγήσει αυτές τις διαφορές επιδόσεων. Μόνο έτσι θα μπορέσουν να προσδιορισθούν οι "βέλτιστες πρακτικές", που θα μπορούσαν στη συνέχεια να εφαρμοσθούν σε όσες περιφέρειες δεν παρουσιάζουν τόσο καλές επιδόσεις. Οι πρακτικές αυτές θα μπορούσαν να προσδιορισθούν και να εφαρμοσθούν σε οποιοδήποτε στάδιο μεταξύ της χάραξης των ειδικών περιφερειακών σχεδίων και των ιδιαίτερων μηχανισμών και ρυθμίσεων εφαρμογής και αποτίμησης που θα χρησιμοποιηθούν στο επίπεδο της περιφέρειας.

3.9.1. Αφού προσδιορισθούν οι "βέλτιστες πρακτικές", θα ήταν ίσως σκόπιμο να τροποποιηθούν στη συνέχεια αναλόγως - εντός του πλαισίου της επικουρικότητας - οι κανονισμοί των διαρθρωτικών ταμείων, ώστε να διασφαλισθεί ότι τα ταμεία παρέχουν τη μέγιστη δυνατή συμβολή στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη.

3.10. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει για άλλη μια φορά τη σημασία των Κοινοτικών Πρωτοβουλιών για τη στήριξη των μειονεκτουσών περιφερειών. Τα στοιχεία που παρουσιάσθηκαν στην ΟΚΕ κατά την προετοιμασία της παρούσας γνωμοδότησης έδειχναν σαφώς ότι εκεί όπου ήταν εμφανέστερες οι αρχές της εταιρικής σχέσης και της προσέγγισης της περιφερειακής ανάπτυξης "από τη βάση προς τα άνω" ήταν ακριβώς στο πλαίσιο των Κοινοτικών Πρωτοβουλιών. Οι Πρωτοβουλίες αυτές δίνουν στις τοπικές κοινότητες τη δυνατότητα να δραστηριοποιηθούν εναντίον των προβλημάτων που προκύπτουν από διάφορες πτυχές οικονομικής μειονεξίας και παρέχουν λύσεις που αντανακλούν την πραγματική κατάσταση που επικρατεί στις ίδιες τις περιφέρειες.

4. Ανταγωνιστικότητα

4.1. Η ΟΚΕ επικροτεί τις προσπάθειες της Επιτροπής να παρουσιάσει μια αναλυτική εξέταση των προσδιοριστικών παραγόντων της "ανταγωνιστικότητας". Παρόλα αυτά, ωστόσο, η έκθεση δεν καταφέρνει να προσδιορίσει σαφώς ένα ακριβές μέτρο ή δείκτη της ανταγωνιστικότητας, προτιμώντας αντίθετα να την προσδιορίσει με καθαρά ποιοτικό τρόπο. Το γεγονός αυτό περιορίζει σοβαρά τη χρησιμότητα της έννοιας και αφήνει δυνατότητα για παρερμηνείες. Οι περιορισμοί της ανάλυσης γίνονται ιδιαίτερα σαφείς όταν η έκθεση παρουσιάζει ορισμένα σενάρια για την εξάλειψη των διαφορών περιφερειακής "ανταγωνιστικότητας", σενάρια τα οποία συγχέουν σε μεγάλο βαθμό τις αιτίες με τις συνέπειες της έντονης περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες για τη διευκρίνιση αυτής της έννοιας και η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να αναπτύξει - ενδεχομένως σε συνεργασία με τη Eurostat - ένα αξιόπιστο στατιστικό πλαίσιο, ικανό να μετρά την ανταγωνιστικότητα ή να χρησιμοποιεί δείκτες για την απεικόνιση των μεταβολών της.

4.1.1. Aν και η ΟΚΕ θα επικροτούσε περαιτέρω προσπάθειες της Επιτροπής να διευκρινίσει περισσότερο την έννοια της "ανταγωνιστικότητας", θα επιδοκίμαζε επίσης μια προσέγγιση που θα επικεντρωνόταν πιο συγκεκριμένα σε μια μελέτη των παραγόντων (εργασία και κεφάλαιο) της παραγωγικότητας και στους λόγους που εξηγούν τα διαφορετικά περιφερειακά ποσοστά ανάπτυξης τόσο της παραγωγικότητας της εργασίας όσο και της παραγωγικότητας του κεφαλαίου. Όπως αναγνωρίζεται στην έκθεση, η παραγωγικότητα είναι αυτή που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τα περιφερειακά ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης και συμβάλλει στην ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητας.

4.1.2. Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστες αμφιβολίες όσον αφορά την πρόταση ότι η περιφερειακή οικονομική επιτυχία σημειώνεται στις περιφέρειες που έχουν ποσοστό υπηρεσιών αγοράς ή/και βιομηχανίας υψηλότερο από τον μέσο όρο, παρουσιάζουν υψηλό βαθμό καινοτόμου δραστηριότητας, διαθέτουν σημαντική και αποτελεσματική υποδομή και έχουν εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Αυτό που απαιτείται είναι να αναπτύξουν από κοινού η Επιτροπή και τα κράτη μέλη δημόσιες πολιτικές, που θα επηρεάσουν τη γεωγραφική κατανομή των τεσσάρων αυτών στοιχείων, τα οποία συνδέονται στο σύνολό τους με τις επιτυχημένες περιφερειακές οικονομίες και διαπλάθονται με συμβουλές για επικρατούσες "βέλτιστες πρακτικές".

4.2. Παρά ορισμένες αδυναμίες στην εφαρμογή του όρου "ανταγωνιστικότητα" στο πλαίσιο της προώθησης της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης, η έκθεση αναπτύσσει ορισμένα βασικά θέματα που αξίζει να μελετηθούν περαιτέρω, προκειμένου να σχεδιασθούν πολιτικές ικανές να στηρίξουν την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη στις ασθενέστερες περιφέρειες. Ο βαθμός στον οποίο η απασχόληση σε δραστηριότητες έρευνας και τη τεχνολογικής ανάπτυξης συγκεντρώνεται στις ισχυρότερες περιφέρειες (πυρήνα) της ΕΕ είναι πολύ ενδεικτικός. Αποκαλύπτει τον σημαντικό ρόλο που πρέπει να διαδραματίσουν στη συνολική προσπάθεια συνοχής οι δράσεις των διαρθρωτικών ταμείων, οι οποίες έχουν σχεδιασθεί προκειμένου να ενισχύσουν την ΕΤΑ στις ασθενέστερες περιφέρειες. Η ΟΚΕ σημειώνει ότι οι κοινοτικές πρωτοβουλίες έχουν διαδραματίσει αποφασιστικό ρόλο σε αυτό το θέμα και έχουν παράσχει στήριξη στον τομέα της ΕΤΑ - ιδίως στις ΜΜΕ - στις ασθενέστερες περιφέρειες της ΕΕ.

4.3. Η έκτη περιοδική Έκθεση ορθά επικεντρώνεται στη σημασία του τομέα των ΜΜΕ για τη δημιουργία απασχόλησης και την τεχνολογική καινοτομία σε όλη την ΕΕ. Η ΟΚΕ τονίζει τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν οι ΜΜΕ στην ταχεία μετάβαση προς την κοινωνία των πληροφοριών. Είναι σαφέστατο ότι ο όγκος της στήριξης που παρέχεται σήμερα σ' αυτόν τον τομέα πρέπει να διατηρηθεί - ή και να αυξηθεί - ενόψει της συμβολής των ΜΜΕ στην οικονομική ανάπτυξη.

4.3.1. Ωστόσο, αναγνωρίζεται ότι η ποιότητα της ανάλυσης όσον αφορά τη συμβολή των ΜΜΕ περιορίζεται λόγω του διαφορετικού ρόλου που διαδραματίζουν οι ΜΜΕ ανά τομέα και μεταξύ των κρατών μελών. Aυτό ισχύει ιδιαίτερα για την τρέχουσα κατανομή της δραστηριότητας των επιτυχημένων ΜΜΕ μεταξύ του τομέα της βιομηχανίας και του τομέα των υπηρεσιών, όπου, όπως δείχνει ο Πίνακας 17, η συμβολή των επιχειρήσεων στην απασχόληση ποικίλλει μεταξύ των τομέων. Η ΟΚΕ τονίζει ότι οι μεγαλύτερες προσπάθειες θα πρέπει να προσανατολισθούν προς τη στήριξη εκείνων των ΜΜΕ που συμβάλλουν περισσότερο στη δημιουργία απασχόλησης.

4.3.1.1. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να διενεργηθούν περισσότερες έρευνες όσον αφορά τον ακριβή ρόλο που διαδραματίζουν οι ΜΜΕ στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη και να δημοσιευθούν περιλήψεις των αποτελεσμάτων τους στις μελλοντικές εκθέσεις για τη συνοχή. Προτεραιότητα στο πλαίσιο αυτών των ερευνών θα πρέπει να δοθεί στην εξήγηση α) του ποσοστού επιβίωσης των ΜΜΕ και των αιτίων των περιφερειακών διακυμάνσεων του "ποσοστού θνησιμότητας" αυτών των επιχειρήσεων, β) της συμβολής που μπορούν να παράσχουν οι ΜΜΕ στην έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία και των αιτίων των περιφερειακών διακυμάνσεων σ' αυτόν τον τομέα, γ) των περιφερειακών διακυμάνσεων των μεριδίων αγοράς των ΜΜΕ που ασκούν παρόμοιες δραστηριότητες και δ) των δυνατοτήτων πρόσβασης των ΜΜΕ στις ενισχύσεις των διαρθρωτικών ταμείων, ιδίως για την ανάπτυξη των ιδιαίτερων δυνατοτήτων τους για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία. Παρόμοιες έρευνες μπορούν επίσης να διενεργηθούν σχετικά με τον ρόλο των Δικτύων Επιχειρήσεων.

4.4. Τα πορίσματα της Επιτροπής όσον αφορά το ρόλο της υποδομής και του ανθρώπινου κεφαλαίου είναι τα αναμενόμενα. Είναι σαφές ότι πρόκειται για βασικά στοιχεία για την ενίσχυση των οικονομικών προοπτικών και των επιδόσεων των ασθενέστερων περιφερειών. Ωστόσο, είναι εξίσου σαφές ότι, παρά το σημαντικό μερίδιο των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων που διοχετεύεται σ' αυτούς τους στόχους, η παροχή υποδομής και κοινωνικού κεφαλαίου στις χώρες συνοχής παραμένει χαμηλότερη - συχνά πολύ χαμηλότερη - από τον κοινοτικό μέσο όρο. Ειδικότερα, η ΟΚΕ σημειώνει ότι τα χάσματα αυτά είναι σημαντικά όσον αφορά ορισμένα στοιχεία του περιβάλλοντος (ανανεώσιμα αποθέματα γλυκού νερού και επεξεργασία υγρών λυμάτων) και την εκπαίδευση. Τούτο σημαίνει ότι στους τομείς αυτούς απαιτούνται σημαντικότερες προσπάθειες τόσο από άποψη κοινοτικής δράσης όσο και εθνικών μέτρων.

4.5. Ένα σημαντικό συμπέρασμα που συνάγεται στην έκθεση αφορά την ευεργετική επίδραση των μηχανισμών που χρησιμοποιούνται για τη "χορήγηση" των διαρθρωτικών πόρων. Καταδεικνύονται σαφέστατα τα οφέλη που προκύπτουν από τις "εταιρικές σχέσεις" στη χάραξη των διαρθρωτικών σχεδίων δράσης και στην εφαρμογή και αξιολόγηση των εν λόγω δράσεων. Η ΟΚΕ έχει υποστηρίξει σταθερά τις διάφορες προσπάθειες της Επιτροπής να ενισχύσει την λειτουργία των εταιρικών σχέσεων και η έκθεση δικαιώνει σαφώς αυτή τη στάση. Υπογραμμίζει για άλλη μια φορά τη δέσμευσή της στην αρχή της επικουρικότητας, η οποία θα πρέπει να συγκαταλέγεται στις "βέλτιστες πρακτικές", και καλεί τα κράτη μέλη να τηρούν και να ενισχύουν, όταν χρειάζεται, την αρχή αυτή σε όλες τις πτυχές του σχεδιασμού και της εφαρμογής των διαρθρωτικών ταμείων.

4.5.1. Τα στοιχεία που παρουσιάσθηκαν στην ομάδα μελέτης κατά την επίσκεψή της στα Ηighlands της Σκωτίας, στο πλαίσιο της προετοιμασίας της παρούσας γνωμοδότησης, κατέδειξαν σαφέστατα τη συμβολή της εταιρικής σχέσης στην αειφόρο οικονομική ανάπτυξη. Η συμμετοχή των τοπικών οικονομικών και κοινωνικών φορέων διασφαλίζει ότι πολλές ομάδες ντόπιων κατοίκων της περιφέρειας καθίστανται πραγματικοί "μέτοχοι" των προσπαθειών οικονομικής ανάπτυξης. Έτσι, δεν βελτιώνεται μόνο η ποιότητα των ίδιων των προγραμμάτων, αλλά αναπτύσσεται και η βούληση και η ικανότητα συνεργασίας ατόμων και ομάδων σε μειονεκτούσες περιοχές για την επίτευξη οικονομικής και κοινωνικής προόδου. Είναι σημαντικό να διατίθενται στους τοπικούς εταίρους πόροι για την "ανάπτυξη δυναμικού" σ' αυτόν τον τομέα· δηλαδή, να τους παρέχονται η απαιτούμενη γνώση και κατανόηση των θεμάτων που αφορούν τα τοπικά οικονομικά αναπτυξιακά προγράμματα, ώστε να μπορέσουν να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στον σχεδιασμό και την εφαρμογή των δημόσιων πολιτικών. Η συμμετοχή αυτή μέσω της εταιρικής σχέσης είναι βασικό, αν και υποτιμημένο ίσως, στοιχείο για την επιτυχία των προσπαθειών οικονομικής ανάπτυξης.

5. Διεύρυνση

5.1. Η ΟΚΕ επικροτεί τα σχόλια της Επιτροπής σχετικά με τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες στις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και στην Κύπρο, τα οποία θεωρεί χρήσιμη συμβολή στις συζητήσεις. Τα σχόλια αυτά παρουσιάζουν στο σωστό της πλαίσιο τη μεγάλη κλίμακα της οικονομικής μετάβασης που έχει πραγματοποιηθεί σ' αυτές τις χώρες και τις αρνητικές αρχικά επιπτώσεις που είχαν τα μεταβατικά μέτρα στο ΑΕγχΠ τους. Η ανάλυση της Επιτροπής είναι ιδιαίτερα χρήσιμη λόγω της ευρείας ανησυχίας που είχε εκδηλωθεί σε όλη την ΕΕ όσον αφορά το ενδεχόμενο δημοσιονομικό κόστος της διεύρυνσης, λαμβανομένων υπόψη των πρόσθετων δαπανών συνοχής που αναμένεται να απαιτηθούν.

5.2. Στις γενικές της γραμμές, η ανάλυση της Επιτροπής είναι ελαφρώς λιγότερο απαισιόδοξη από ό,τι ορισμένα σχόλια για την κατάσταση των περιφερειών στις υποψήφιες χώρες. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ο βαθμός στον οποίο η περιφερειακή ανάπτυξη σ' αυτές τις χώρες συμφωνεί με το σχήμα πυρήνας-περιφέρεια που είναι έκδηλο στην ΕΕ. Είναι σημαντικό, επομένως, να καταβληθούν εγκαίρως προσπάθειες που θα καταστήσουν την Επιτροπή ικανή να παράσχει συμβουλές στις αρχές των υποψήφιων χωρών με βάση τα διδάγματα που ενδέχεται να αντληθούν κατά την περίοδο εφαρμογής των διαρθρωτικών ταμείων, ώστε να διασφαλισθεί η εφαρμογή "βέλτιστων πρακτικών" σ' αυτές τις χώρες.

5.3. Όπως είναι αναμενόμενο, τα δεδομένα της έκθεσης αποκαλύπτουν ότι το ΑΕγχΠ σε όλες τις υποψήφιες χώρες παραμένει σημαντικά χαμηλότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο και μάλιστα σε βαθμό που καθιστά τις περισσότερες περιφέρειες αυτών των οικονομιών, με βάση τους παρόντες κανονισμούς, επιλέξιμες για ενίσχυση στο πλαίσιο του στόχου 1. Παρόλα αυτά, η ΟΚΕ σημειώνει ότι από το 1993 και μετά έχει σημειωθεί ισχυρή οικονομική ανάπτυξη σε ορισμένες κύριες ζώνες αυτών των χωρών. Πράγματι, η Επιτροπή σημειώνει ότι είναι πιθανό, σε ορισμένες περιπτώσεις, συγκεκριμένες περιφέρειες γύρω από τα κυριότερα κέντρα οικονομικής δραστηριότητας στις υποψήφιες χώρες να έχουν επιτύχει μέχρι τη στιγμή της διεύρυνσης κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ ανώτερο από το 75 % του κοινοτικού μέσου όρου. Τούτο είναι ενθαρρυντικό, αν και παραμένει το πρόβλημα ότι αυτή η διαδικασία ανάκτησης του χαμένου πεδίου είναι ανομοιογενής και σε ορισμένες χώρες δεν έχει σημειωθεί καθόλου.

5.3.1. Παρόλα αυτά, αν υπολογισθεί σε τρέχουσες συναλλαγματικές ισοτιμίες, το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ των ΧΚΑΕ αντιστοιχεί σε σχεδόν 13 % του κοινοτικού μέσου όρου. Αυτό παρέχει κάποια ένδειξη για την κλίμακα της κοινοτικής στήριξης που απαιτείται για τη βελτίωση της κοινωνικής και οικονομικής τους κατάστασης και την προετοιμασία τους για την ένταξη.

5.4. Η έκταση των περιφερειακών ανισοτήτων στις υποψήφιες χώρες είναι πολύ σημαντική. Τούτο είναι αναμενόμενο. Στην άμεση μεταβατική φάση, δύο δυνάμεις ενδέχεται να συμβάλουν στην έντονα ανομοιογενή οικονομική ανάπτυξη. Πρώτον, η επισφαλής κατάσταση των δημόσιων οικονομικών στις οικονομίες μετάβασης σημαίνει ότι διατίθεται ελάχιστο κεφάλαιο για τη στήριξη των περιφερειών εκείνων των οικονομιών που παρουσιάζουν "υστέρηση" στη διαδικασία της μετάβασης. Δεύτερον, η εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων που πραγματοποιήθηκε μετά την έναρξη της οικονομικής μεταρρυθμιστικής διαδικασίας συγκεντρώθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό σε λίγες προτιμώμενες περιφέρειες, κυρίως γύρω από τις πρωτεύουσες. Κατά συνέπεια, σε όλες τις υποψήφιες χώρες η ανομοιογένεια της διαδικασίας μετάβασης και οι συνακόλουθες οικονομικές προσαρμογές διεύρυναν σημαντικά το εσωτερικό περιφερειακό χάσμα.

5.5. Είναι σαφές ότι η διεύρυνση θα αποτελέσει σημαντική πρόκληση στις προσπάθειες συνοχής της ΕΕ. Τούτο δεν μπορεί να διαψευσθεί, ούτε και να υποτιμηθούν οι επιπτώσεις του στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Ωστόσο, είναι επίσης σαφές από την ανάλυση της Επιτροπής ότι η ίδια η διεύρυνση θα στηρίξει την οικονομική ανάπτυξη των υποψήφιων χωρών. Η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι υπάρχουν πραγματικά οικονομικά οφέλη από τη διεύρυνση, τόσο για τις υποψήφιες χώρες όσο και για την ΕΕ. Τα οφέλη αυτά πρέπει να εντοπισθούν, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι το πρόσθετο κόστος της συνοχής αξιολογείται στο σωστό του πρίσμα και ότι δεν θεωρείται καθαρή απώλεια από την ΕΕ. Υπάρχουν πραγματικά οικονομικά κέρδη που θα προκύψουν από τη διεύρυνση και που θα αντισταθμίσουν εν μέρει το πρόσθετο κόστος της συνοχής, το οποίο προβλέπεται ότι θα ανακύψει.

Βρυξέλλες, 22 Σεπτεμβρίου 1999.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

(1) Στο σύνολο της παρούσας γνωμοδότησης, για τα αριθμητικά μεγέθη του ΑΕγχΠ χρησιμοποιείται, όπως στην επεξεργασία τους από τη Eurostat,η Μονάδα Αγοραστικής Δύναμης (ΜΑΔ).

(2) ΕΕ C 236 της 11.9.1995, σ. 24.