Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η διαχείριση της πολυμορφίας στα κράτη μέλη της ΕΕ»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2021/C 10/02)

Εισηγητές: ο κ. Adam ROGALEWSKI ο κ. Carlos Manuel TRINDADE

Αίτημα της γερμανικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ Επιστολή με ημερομηνία 18.2.2020 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 9.9.2020 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 29.10.2020 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 555 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 237/4/10

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση ζητήθηκε από τη γερμανική Προεδρία και εστιάζει στη διαχείριση της πολυμορφίας που συνδέεται με τους μετανάστες και τις εθνικές μειονότητες στην κοινωνία και στον χώρο εργασίας. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες τεσσάρων χωρών της ΕΕ που αντιπροσωπεύουν τέσσερις γεωγραφικές περιοχές εξετάζονται στην παρούσα γνωμοδότηση: Βόρεια Ευρώπη (Φινλανδία), Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (ΚΑΕ) (Πολωνία), Δυτική Ευρώπη (Γαλλία) και Νότια Ευρώπη (Ιταλία).

1.2. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) ζητεί να εφαρμοστεί μια ολιστική προσέγγιση στις πολιτικές για τη διαχείριση της πολυμορφίας, οι οποίες πρέπει να εστιάζουν σε όλες τις πτυχές της εργασίας και της καθημερινότητας των εν λόγω ομάδων, μεταξύ άλλων όσον αφορά τους χώρους εργασίας, την εκπαίδευση, τις δημόσιες υπηρεσίες, τις τοπικές κοινότητες και τα κοινωνικά δικαιώματα.

1.3. Η διαχείριση της πολυμορφίας θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ετερογένεια και τις πολλαπλές ταυτότητες. Οι μετανάστες και οι εθνικές μειονότητες δεν είναι μια ομοιογενής ομάδα και η αναγνώριση της διατομεακότητας είναι καίριας σημασίας για την επιτυχή ανάπτυξη των πολιτικών για την πολυμορφία.

1.4. Για την αντιμετώπιση του δομικού ρατσισμού σε όλους τους θεσμούς απαιτείται κοινωνική δικαιοσύνη για τις εθνικές μειονότητες και τους μετανάστες. Για αυτόν τον σκοπό, η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ και τα κράτη μέλη να εντείνουν τις νομικές και πολιτικές προσπάθειές τους για την αντιμετώπιση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Τα πρόσφατα παγκόσμια γεγονότα καταδεικνύουν πόσο επείγον είναι αυτό. Η νόσος COVID-19 επιτείνει τον δομικό ρατσισμό στην Ευρώπη. Οι εθνικές μειονότητες και οι μετανάστες όχι μόνο είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στην ασθένεια, αλλά και διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να βιώσουν σχετικές ανισότητες και είναι λιγότερο πιθανόν να λάβουν στήριξη. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι διαμαρτυρίες του κινήματος Black Lives Matter μετά τη δολοφονία του George Floyd στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλύπτουν ότι ο θεσμικός ρατσισμός και η ξενοφοβία παραμένουν ενσωματωμένοι στις ευρωπαϊκές κοινωνίες μας.

1.5. Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι μετανάστες και οι εθνοτικές μειονότητες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή για την αντιμετώπιση της πανδημίας και των συνεπειών της, ενώ ταυτόχρονα τους αναλογεί δυσανάλογο μερίδιο κινδύνου. Η συνεισφορά τους πρέπει να αναγνωριστεί, και η στρατηγική για την πολυμορφία αναμένεται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο προς τον σκοπό αυτό. Η αναγνώριση της συνεισφοράς τους πρέπει να συμπεριλαμβάνει την πρόβλεψη ποιοτικών συνθηκών εργασίας, δίκαιων μισθών και κοινωνικής προστασίας. Οι μετανάστες πρέπει να έχουν πρόσβαση στο ίδιο επίπεδο ποιοτικής στέγης, εκπαίδευσης και παιδείας όπως οι Ευρωπαίοι πολίτες. Επιπλέον, πρέπει να υλοποιηθούν πολιτικές για την προστασία των παράτυπων μεταναστών, με τη συμμετοχή και έγκριση των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

1.6. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν προορατικά περισσότερα κεφάλαια για τη διαχείριση της πολυμορφίας προς όφελος όλων των πολιτών, της κοινωνικής δικαιοσύνης, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της οικονομίας. Δεν πρέπει να επιτραπεί, λόγω της πανδημίας της COVID-19 και της οικονομικής κρίσης, να περικοπούν οι δαπάνες ή να περιοριστούν οι δυνατότητες των κρατών μελών στον τομέα. Ειδικότερα, θα πρέπει να δοθεί στους κοινωνικούς εταίρους και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών επαρκής και μακράς διάρκειας χρηματοδότηση για την ανάπτυξη και την υλοποίηση πολιτικών για την πολυμορφία. Ένα σχετικό μέσο θα πρέπει να είναι το νέο ΕΚΤ+.

1.7. Οι πολιτικές για την πολυμορφία θα πρέπει να αντιμετωπίζουν το ζήτημα της υποαξιοποίησης των δεξιοτήτων. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τις συστάσεις της για μεγαλύτερη αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων, ιδίως όσον αφορά τους τομείς της υγείας και της μακροχρόνιας περίθαλψης ( 1 ) . Η βελτίωση των διαδικασιών αναγνώρισης προσόντων και προηγούμενων γνώσεων θα πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις συστάσεις της Unesco, η οποία προτρέπει να υπάρχουν συνεκτικά και ευέλικτα πλαίσια διαφάνειας ειδικά για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες ( 2 )

1.8. Η ΕΟΚΕ τονίζει τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν οι δημόσιες υπηρεσίες και η επαρκής χρηματοδότησή τους όσον αφορά την προστασία της πολυμορφίας.

1.9. Η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ και τα μέλη κράτη να παρέχουν δωρεάν και καθολικά εκπαιδευτικά μαθήματα, συμπεριλαμβανομένων μαθημάτων γλώσσας, προκειμένου να δίνεται στους μετανάστες η δυνατότητα να συμμετέχουν πλήρως στην αγορά εργασίας.

1.10. Η ΕΟΚΕ ζητεί να ενσωματωθεί η διαχείριση της πολυμορφίας στους διάφορους τομείς ενωσιακής πολιτικής και στους κανόνες της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις, μέσω της συνεκτίμησης ως κριτηρίου για την ανάθεση δημόσιων συμβάσεων του κατά πόσον οι εταιρείες διαθέτουν πολιτικές για την πολυμορφία.

1.11. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι στην ανάπτυξη, την εφαρμογή και την αξιολόγηση της διαχείρισης της πολυμορφίας. Η έρευνα και οι περιπτωσιολογικές μελέτες που παρουσιάστηκαν καταδεικνύουν ότι οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και ο κοινωνικός διάλογος είναι ουσιώδεις, και ότι οι χώροι εργασίας με παρουσία συνδικαλιστικών οργανώσεων είναι πιο πιθανό να έχουν θεσπίσει πολιτικές ένταξης και καλύτερες πρακτικές κατά των διακρίσεων. Επιπλέον, οι συνδικαλιστικές και εργοδοτικές οργανώσεις διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ενδυνάμωση των διακινούμενων εργαζόμενων και των επιχειρηματιών, εντός των δομών τους, με ειδικούς μηχανισμούς υποστήριξης.

1.12. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον σημαντικό ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, καθώς επίσης και των ομάδων προάσπισης που εστιάζουν στα δικαιώματα των μεταναστών και των εθνοτικών μειονοτήτων. Οι οργανώσεις μεταναστών ζητούν ρητώς τη διεξαγωγή δομημένου διαλόγου και την ουσιαστική συμμετοχή σε όλα τα στάδια της πολιτικής για τη μετανάστευση για λόγους εργασίας και την απασχόληση που επηρεάζουν τους διακινούμενους εργαζόμενους ή τους εργαζόμενους που ανήκουν σε εθνικές μειονότητες. Για να έχει νόημα η διαχείριση της πολυμορφίας, όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη πρέπει να λαμβάνουν μέρος στον κοινωνικό διάλογο.

1.13. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει τους εργοδότες να αναπτύσσουν εύρωστες στρατηγικές για τη διαχείριση της πολυμορφίας σε συνεργασία με τις συνδικαλιστικές ενώσεις, πέραν των δηλώσεων εταιρικής κοινωνικής ευθύνης (ΕΚΕ), και να επιτύχουν την αλλαγή μέσω κατάλληλης παρακολούθησης. Ειδικότερα, οι εργοδότες θα πρέπει να λαμβάνουν στήριξη για τη χρήση των υφιστάμενων δεσμών μέσων και μεθοδολογιών, όπως αυτών που αναπτύχθηκαν από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά του Ρατσισμού (ENAR). Στόχος των εργοδοτών θα πρέπει να είναι η εφαρμογή πολιτικών για την πολυμορφία σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού.

1.14. Για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων στρατηγικών με στόχο την αντιμετώπιση του συστημικού ρατσισμού και την προώθηση της πολυμορφίας, τα κράτη μέλη θα πρέπει να αναπτύξουν εθνικά σχέδια δράσης για την καταπολέμηση του ρατσισμού, όπως προτάθηκε κατά την Παγκόσμια διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών κατά του ρατσισμού που πραγματοποιήθηκε στη Νότια Αφρική το 2018 ( 3 )

1.15. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εκπονήσει επειγόντως ένα νέο σχέδιο σχετικά με την ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών, καθώς το προηγούμενο σχέδιο έληξε το 2018. Επίσης, οι θετικές δράσεις που έχουν ως στόχο να ενισχύσουν την ένταξη των μεταναστών θα πρέπει να ενσωματωθούν στο προτεινόμενο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο.

1.16. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι αναγκαίο να βελτιωθεί η συλλογή δεδομένων και η παρακολούθηση των πολιτικών για την πολυμορφία στην αγορά εργασίας, τόσο στα κράτη μέλη όσο και σε επίπεδο ΕΕ. Εάν δεν βελτιωθεί η συλλογή δεδομένων, δεν θα έχουμε τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε και να βελτιώσουμε τις σχετικές στρατηγικές. Προς τον σκοπό αυτό, η ΕΟΚΕ ζητεί από όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη να συνεργαστούν για την προώθηση της συλλογής δεδομένων σχετικά με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας των εργαζομένων που ανήκουν σε εθνικές μειονότητες και των διακινούμενων εργαζομένων.

1.17. Η ένταξη και η πολυμορφία είναι απαραίτητες για τη δημοκρατία. Οι χώροι εργασίας και οι κοινωνίες μας γίνονται πιο δημοκρατικές όταν οι εθνοτικές μειονότητες και οι μετανάστες συμμετέχουν στην κοινωνία των πολιτών, σε συνδικαλιστικές οργανώσεις και σε επίσημες δημοκρατικές διαδικασίες, όπως οι εκλογές. Για την προώθηση της ενεργούς συμμετοχής των πολιτών στα κοινά, τα κράτη μέλη θα πρέπει να ενθαρρύνουν τους μετανάστες να συμμετέχουν ενεργά όχι μόνο στην αγορά εργασίας αλλά και σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων, όπως στην πολιτική. Προκειμένου να προωθηθεί η πολυμορφία στις κοινωνίες μας, είναι καίριας σημασίας να παραχωρηθούν πολιτικά δικαιώματα στους μετανάστες, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν στις τοπικές εκλογές υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους πολίτες της ΕΕ και να έχουν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι στις τοπικές κοινότητες.

1.18. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ΕΟΚΕ, θα πρέπει να αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση όσον αφορά τη διαχείριση της πολυμορφίας, μεταξύ άλλων αυξάνοντας τον αριθμό των μελών και του προσωπικού με καταγωγή από εθνικές μειονότητες ( 4 ) . Ένα καλό παράδειγμα είναι η γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ σχετικά με την ισότητα των φύλων ( 5 ) , η οποία είχε ως αποτέλεσμα τη σύσταση μιας εσωτερικής ομάδας για την ισότητα των φύλων.

2. Εισαγωγή

2.1. Για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης, ο όρος «μετανάστες» αναφέρεται σε άτομα που έχουν γεννηθεί σε διαφορετική χώρα από αυτή στην οποία ζουν σήμερα, συμπεριλαμβανομένων Ευρωπαίων πολιτών και υπηκόων τρίτων χωρών. Ο όρος «εθνικές μειονότητες» αναφέρεται σε άτομα με καταγωγή από φυλετική, εθνική ή θρησκευτική μειονότητα τα οποία έχουν γεννηθεί στη χώρα διαμονής τους. Στη γνωμοδότηση χρησιμοποιείται ο θετικότερος όρος «ένταξη» αντί της «ενσωμάτωσης», ο οποίος χρησιμοποιείται επίσης ευρέως στον διάλογο για την πολυμορφία.

2.2. Ο ρατσισμός και οι διακρίσεις μπορεί να εκδηλώνονται σε ατομικό επίπεδο και να περιλαμβάνουν πράξεις όπως άνιση μεταχείριση, παρενόχληση ή εγκλήματα μίσους. Μπορεί επίσης να είναι δομικά φαινόμενα, με διακρίσεις σε επίπεδο θεσμών, τα οποία εκδηλώνονται με ανισότητα στην αγορά εργασίας ή αποκλεισμό κοινωνικών δικαιωμάτων ως αποτέλεσμα παράτυπης απασχόλησης ή του μεταναστευτικού καθεστώτος ( 6 ) . Οι πολιτικές πολυμορφίας πρέπει συνεπώς να δίνουν ειδική προσοχή στις «φυλετοποιημένες ομάδες» — περιθωριοποιημένες κοινότητες που αντιμετωπίζουν δομικό ή θεσμικό ρατσισμό, διακρίσεις ή δημιουργία προφίλ ως συνέπεια του ότι ανήκουν σε συγκεκριμένες εθνοτικές ή θρησκευτικές ομάδες.

2.3. Ως βέλτιστη πρακτική, η διαχείριση της πολυμορφίας στον χώρο εργασίας περιλαμβάνει τη συνεργασία των επιχειρήσεων με συνδικαλιστικές οργανώσεις μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων —με τη στήριξη των ΜΚΟ και των κυβερνήσεων— προκειμένου να αναπτυχθούν από κοινού στρατηγικές με στόχο την ενίσχυση της ένταξης και της ισότητας στον χώρο εργασίας. Πρέπει να δοθεί ειδική προσοχή στις επιχειρήσεις στα κράτη μέλη με χαμηλό επίπεδο κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων και στις πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις, οι οποίες επίσης απασχολούν πολυάριθμους μετανάστες και εθνοτικές μειονότητες και οι οποίες πρέπει να υποστηριχθούν, μέσω του κοινωνικού διαλόγου, για την ανάπτυξη πολιτικών πολυμορφίας. Στο πλαίσιο αυτό απαιτείται συμμετοχική αξιολόγηση των φραγμών στην πολυμορφία και την ένταξη στον χώρο εργασίας, καθώς και του τρόπου διαχείρισης, παρακολούθησης και αξιολόγησής τους. Οι στρατηγικές μπορεί να περιλαμβάνουν την αντιμετώπιση οργανωτικών δομών που έχουν επιπτώσεις διακριτικής μεταχείρισης (όπως των πρακτικών πρόσληψης και διορισμού), την εξασφάλιση της πολυμορφίας στις δομές διακυβέρνησης και τη συλλογή δεδομένων για την υποβολή εκθέσεων όσον αφορά τα αποτελέσματα σχετικά με τη διατήρηση του προσωπικού, την επαγγελματική εξέλιξη και την ίση μεταχείριση. Οι στρατηγικές διαχείρισης της πολυμορφίας μπορεί να περιλαμβάνουν επίσης την επανεξέταση των μηχανισμών επίλυσης συγκρούσεων και εσωτερικής υποβολής καταγγελιών, στο πλαίσιο της οποίας η διοίκηση, σε συνεννόηση με τις συνδικαλιστικές ενώσεις, θεσπίζει σαφείς διαδικασίες όσον αφορά τον τρόπο διερεύνησης των καταγγελιών και λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα για την επανόρθωση οποιασδήποτε παραβίασης δικαιωμάτων, ενώ παράλληλα προστατεύονται οι καταγγέλλοντες από αντίποινα. Οι δραστηριότητες μπορούν να περιλαμβάνουν τη διεξαγωγή μαθημάτων κατάρτισης, τη συγκρότηση ομάδων στήριξης και την ανάπτυξη προγραμμάτων καθοδήγησης. Επιπλέον, οι πολιτικές πολυμορφίας μπορούν να ενθαρρύνουν τις εθνοτικές μειονότητες και τους μετανάστες να συμμετέχουν στα συμβουλευτικά όργανα στον χώρο εργασίας, για παράδειγμα σε εργασιακά συμβούλια.

2.4. Έχουν περάσει 20 χρόνια από την έκδοση της οδηγίας για τη φυλετική ισότητα (2000/43/ΕΚ). Η εν λόγω οδηγία θέσπισε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής και δρομολόγησε ένα πρόγραμμα θετικών δράσεων (διαχείριση της πολυμορφίας). Παρομοίως, έχουν περάσει είκοσι χρόνια από την έκδοση της οδηγίας-πλαισίου για την ισότητα (2000/78/ΕΚ) με στόχο την καταπολέμηση των διακρίσεων στον χώρο εργασίας. Ωστόσο, καμία από τις εν λόγω οδηγίες δεν αποτρέπει συγκεκριμένα τη δομική διάκριση λόγω εθνικότητας ή λόγω χώρας προέλευσης και συνεπώς δεν παρέχει στους μετανάστες επαρκή προστασία από διακρίσεις. Επιπρόσθετα, το Συμβούλιο δεν κατάφερε να εκδώσει την αποκαλούμενη «Οριζόντια οδηγία» για την προστασία των ατόμων έναντι διακρίσεων για διάφορους λόγους τόσο εντός όσο και εκτός του χώρου εργασίας.

2.5. ευρωπαϊκός ιστότοπος για την ένταξη (EWSI), που αποτελεί τον κύριο δίαυλο συγκριτικής έρευνας, παρακολούθησης των στρατηγικών ένταξης των μεταναστών σε επίπεδο χώρας και αξιολόγησης των βέλτιστων πρακτικών Η καταπολέμηση των διακρίσεων και η προώθηση της ισότητας περιλαμβάνονται επίσης στις Συνθήκες της ΕΕ και στον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Το 2004 το Συμβούλιο ενέκρινε τις κοινές βασικές αρχές για την πολιτική ένταξης των μεταναστών στην ΕΕ. Με βάση αυτές τις αρχές, στη διακήρυξη που εγκρίθηκε το 2010 στη Σαραγόσα τονίστηκε η ανάγκη για την ανάπτυξη νέου θεματολογίου σχετικά με την ένταξη και θεσπίστηκε ένα σύνολο δεικτών, προκειμένου να αναλύεται και να παρακολουθείται η ένταξη των μεταναστών στην Ευρώπη ( 7 ) . Ως αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας, συστάθηκε ο(EWSI), που αποτελεί τον κύριο δίαυλο συγκριτικής έρευνας, παρακολούθησης των στρατηγικών ένταξης των μεταναστών σε επίπεδο χώρας και αξιολόγησης των βέλτιστων πρακτικών ( 8 ) . Στη διάρκεια της διαδικασίας, συγκροτήθηκε επίσης το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ένταξης (EIN), όπου συγκεντρώνονται εκπρόσωποι υπουργείων αρμόδιοι για την ένταξη των μεταναστών, από όλες τις χώρες της ΕΕ και επιπλέον από την Ισλανδία και τη Νορβηγία, προκειμένου να διαβουλευθούν με την Επιτροπή για την πολιτική ένταξης ( 9 )

2.6. Το 2010 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημιούργησε την Ενωσιακή πλατφόρμα χαρτών πολυμορφίας ( 10 ) , η οποία ενθαρρύνει τις οργανώσεις να αναπτύξουν και να εφαρμόσουν πολιτικές πολυμορφίας και ένταξης και να παρέχουν τη δυνατότητα για ανταλλαγή εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών. Επί του παρόντος, υπάρχουν διαθέσιμοι 24 ευρωπαϊκοί χάρτες πολυμορφίας. Υπογράφοντας έναν τέτοιο χάρτη, ο οργανισμός δεσμεύεται εθελοντικά να προωθήσει την πολυμορφία και ίσες ευκαιρίες στον χώρο εργασίας. Με την προσυπογραφή του χάρτη πολυμορφίας παρέχεται πρόσβαση σε ένα ευρύ δίκτυο, σε εκδόσεις και σε εργαλεία στήριξης για συγκριτική αξιολόγηση, μέτρηση και παρακολούθηση.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η κατάσταση των μεταναστών και των εθνικών μειονοτήτων επιδεινώθηκε πρόσφατα και γινόμαστε μάρτυρες περισσότερων επιθέσεων κατά των εν λόγω ομάδων και αύξησης της ρητορικής μίσους που πυροδοτείται από ρατσιστές και από ξενοφοβικές προκαταλήψεις. Η ΕΕ χρειάζεται να αναλάβει επειγόντως σχετική δράση και μία μέθοδος είναι η προώθηση της διαχείρισης της πολυμορφίας.

3.2. Επιπρόσθετα, οι αιτούντες άσυλο και οι μεταναστευτικές εισροές ασκούν πιέσεις στην ικανότητα των υπηρεσιών ενσωμάτωσης στα κράτη μέλη. Τα κεφάλαια του επόμενου ΠΔΠ, όπως το ΕΚΤ+, θα πρέπει να διαθέτουν αυξημένη χρηματοδοτική δυνατότητα για τη στήριξη των πολιτικών ένταξης.

3.3. Σε πρόσφατη έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διαπιστώθηκε ότι, κατά μέσο όρο σε όλα τα κράτη μέλη, το 13 % των εργαζομένων στα «βασικά επαγγέλματα» είναι μετανάστες και ότι οι μετανάστες από χώρες εκτός της ΕΕ υπερεκπροσωπούνται σε σημαντικές υπηρεσίες πρώτης γραμμής, σε τομείς όπως η υγεία, τα τρόφιμα, η διανομή και οι μεταφορές ( 11 ) . Πρόσφατα αποδεικτικά στοιχεία που συνέλεξε ο ENAR καταδεικνύουν ότι η κρίση είχε σημαντικές αρνητικές συνέπειες για τις εθνικές μειονότητες, όσον αφορά τη στέγαση, τα συμβάντα αστυνομικής βίας, την απασχόληση, την υγειονομική περίθαλψη, τη ρητορική μίσους και τη δυνατότητα των δικτύων της κοινωνίας των πολιτών να συμμετέχουν σε δραστηριότητες υπεράσπισής τους ( 12 ) . Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι μετανάστες και οι εθνοτικές μειονότητες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή για την αντιμετώπιση της πανδημίας και των συνεπειών της, ενώ ταυτόχρονα τους αναλογεί δυσανάλογο μερίδιο κινδύνου. Η συνεισφορά τους πρέπει να αναγνωριστεί, και η στρατηγική για την πολυμορφία αναμένεται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο προς τον σκοπό αυτό. Η αναγνώριση της συνεισφοράς τους πρέπει να συμπεριλαμβάνει την πρόβλεψη ποιοτικών συνθηκών εργασίας, δίκαιων μισθών και κοινωνικής προστασίας. Οι μετανάστες πρέπει να έχουν πρόσβαση στο ίδιο επίπεδο ποιοτικής στέγης, εκπαίδευσης και παιδείας όπως οι Ευρωπαίοι πολίτες. Επιπλέον, πρέπει να υλοποιηθούν πολιτικές για την προστασία των παράτυπων μεταναστών, με τη συμμετοχή και έγκριση των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

3.4. Η καθιέρωση μιας διατομεακής προσέγγισης είναι σημαντική για τις πολιτικές υπέρ της πολυμορφίας. Οι εθνικές μειονότητες και οι πρόσφυγες δεν αποτελούν μια ομοιογενή ομάδα. Πολλοί μετανάστες είναι γυναίκες —τα πρόσφατα μεταναστευτικά κύματα είναι κυρίως γυναικοκρατούμενα. Κάποιοι είναι νεαρής ηλικίας, ενώ κάποιοι έχουν θρησκευτικό υπόβαθρο, αναπηρία ή ανήκουν στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα. Συχνά βιώνουν πολλαπλές μορφές διακρίσεων οι οποίες προκύπτουν από θεσμικές και δομικές μεροληψίες. Αυτό ισχύει ιδίως στην πρόσβαση και τον διαχωρισμό στην αγορά εργασίας που συνδέονται για παράδειγμα με το καθεστώς διαμονής των ατόμων, τις πρακτικές πρόσληψης και ρατσιστικές προκαταλήψεις σχετικά με άτομα συγκεκριμένης εθνικότητας, θρησκευτικής ή εθνοτικής καταγωγής.

3.5. Η εξασφάλιση καθολικής πρόσβασης σε δημόσιες υπηρεσίες αποτελεί σημαντικό μέρος της ένταξης. Σε πολλές περιπτώσεις, οι μετανάστες και οι κοινότητες εθνικών μειονοτήτων επωφελούνται από υπηρεσίες του δημόσιου τομέα. Σε άλλες περιπτώσεις, απασχολούνται από τον δημόσιο τομέα, ο οποίος έχει συγκεκριμένες υποχρεώσεις προώθησης της ισότητας. Ωστόσο, πολλοί μετανάστες, ιδίως αιτούντες άσυλο και ομάδες για τις οποίες υπάρχουν έντονα φυλετικά στερεότυπα, αντιμετωπίζουν επίσης σημαντικούς φραγμούς όσον αφορά την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες. Λόγω των ιδιωτικοποιήσεων και της γενικής έλλειψης επενδύσεων στις δημόσιες υπηρεσίες, οι αρχές αντιμετωπίζουν επίσης μείζονες προκλήσεις όσον αφορά την υλοποίηση πολιτικών ισότητας.

3.6. Πολλοί μετανάστες εργάζονται σε θέσεις κατώτερες των δεξιοτήτων ή των προσόντων τους. Τα αίτια αυτής της κατάστασης είναι συχνά δομικά, όπως στις περιπτώσεις που εκπαίδευση, προσόντα και δεξιότητες που έχουν αποκτηθεί εκτός της ΕΕ δεν αναγνωρίζονται, γεγονός που επιφέρει διακρίσεις στις πρακτικές πρόσληψης και διαχωρισμό στην αγορά εργασίας. Οι ανεπαρκείς γλωσσικές δεξιότητες θεωρούνται συχνά φραγμός στην απασχόληση, ωστόσο τα πλεονεκτήματα της πολιτισμικής και γλωσσικής πολυμορφίας που προσφέρουν στον χώρο εργασίας οι διακινούμενοι εργαζόμενοι συχνά παραβλέπονται. Η διαχείριση της πολυμορφίας μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση του εν λόγω ζητήματος και, με αυτόν τον τρόπο, αυξάνεται γενικότερα η παραγωγικότητα του εργατικού δυναμικού.

3.7. Θα πρέπει να εφαρμοστούν πολιτικές για την πολυμορφία, όχι μόνο ως στρατηγική ένταξης της εν λόγω ομάδας, αλλά και ως εκπαιδευτικό εργαλείο για τον πληθυσμό της ΕΕ. Προς τούτο, χρειάζεται μεγαλύτερη έμφαση στην αγωγή των ηλικιωμένων και των νέων στα της εθνοτικής πολυμορφίας και της μετανάστευσης, συμπεριλαμβανομένης της ζωτικής συνεισφοράς τους στον πολιτισμό, την κοινωνία και την οικονομία μας. Ακόμη, τα σχολικά προγραμμάτων σπουδών πρέπει να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στο ρατσισμό, συμπεριλαμβανομένου του δομικού ρατσισμού. Η ΕΕ, από κοινού με τα κράτη μέλη και με ενεργό συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και των κοινοτικών οργανώσεων, πρέπει να δρομολογήσει ενημερωτικές εκστρατείες για την προώθηση της πολυμορφίας και την αντιμετώπιση του ρατσισμού σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο.

3.8. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση είναι επίσης σημαντικές για την ενίσχυση της ένταξης των μεταναστών και των εθνοτικών μειονοτικών κοινοτήτων. Η κατάρτιση θα μπορούσε επίσης να περιλαμβάνει τον εθελοντισμό ή τη θέσπιση διαφόρων μορφών προγραμμάτων καθοδήγησης, με τοπικούς πολίτες ή και μετανάστες στο ρόλο των καθοδηγητών. Η κρίση της νόσου COVID-19 ανέδειξε τη σημασία της ευαισθητοποίησης σχετικά με την υγεία μεταξύ των μεταναστευτικών κοινοτήτων προκειμένου να προστατευτούν από την πανδημία.

3.9. Πολλοί κοινωνικοί εταίροι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συμμετέχουν στη διαχείριση της πολυμορφίας εντός των δικών τους δομών, για παράδειγμα μέσω επιτροπών των μεταναστών ή αυτοοργανωμένων ομάδων εντός των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Τέτοιου είδους δομές δεν συμβάλλουν μόνο στην προώθηση του ακτιβισμού υπέρ των κοινωνικών δικαιωμάτων αλλά και στην ενίσχυση της δημοκρατίας στον χώρο εργασίας και στην κοινωνία συνολικά ( 13 ) . Οι μετανάστες που δεν έχουν δικαιώματα ψήφου δεν μπορούν να συμμετέχουν στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων στη χώρα διαμονής τους παρά μόνο μέσω των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των συνδικαλιστικών οργανώσεων.

3.10. Με επαρκή στήριξη, οι διακινούμενοι εργαζόμενοι δεν συμβάλλουν μόνο στην οικονομία αλλά και στην κοινωνική δικαιοσύνη. Παραδείγματα συνδικαλιστικών οργανώσεων που οργανώνουν τους διακινούμενους εργαζόμενους καταδεικνύουν ότι οι διακινούμενοι εργαζόμενοι λειτουργούν πιο προορατικά από τους άλλους εργαζόμενους όσον αφορά την κινητοποίηση για κοινωνική δικαιοσύνη και καλύτερες εργασιακές συνθήκες για όλους ( 14 )

3.11. Η εκμάθηση της γλώσσας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ένταξη των μεταναστών ( 15 ) . Όλες οι χώρες απαιτούν άριστη γνώση της γλώσσας για να αποκτήσει κανείς την ιθαγένειά τους, αλλά λίγες παρέχουν μαθήματα γλώσσας δωρεάν ( 16 ) . Η ΕΕ και τα κράτη μέλη θα πρέπει να συντονίζουν δωρεάν μαθήματα γλώσσας για τους μετανάστες που σκοπεύουν να γίνουν πολίτες τους.

3.12. Η διαχείριση της πολυμορφίας περιλαμβάνεται ενίοτε στις πολιτικές ΕΚΕ των εργοδοτών και ενθαρρύνεται από ορισμένα κράτη μέλη. Αν και οι πολιτικές ΕΚΕ θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για στήριξη των αρχών διαχείρισης της πολυμορφίας, χωρίς τη συνεργασία με συνδικαλιστικές ενώσεις και την κοινωνία των πολιτών, το να βασιστούμε σε αυτές για την υλοποίηση της διαχείρισης της πολυμορφίας εγείρει προβλήματα.

3.13. Ορισμένα κράτη μέλη αποκλίνουν από τις στρατηγικές πολυμορφίας. Συγκεκριμένα, οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης χρησιμοποιούν ένα μοντέλο μετανάστευσης φιλοξενούμενων εργαζομένων, το οποίο τους δίνει τη δυνατότητα να παρέχουν κυρίως θεωρήσεις μικρής διάρκειας σε αλλοδαπούς εργαζομένους. Το εν λόγω μοντέλο δεν έχει αποδειχθεί απλώς οικονομικά αναποτελεσματικό, αλλά προωθεί επίσης τις διακρίσεις και την ξενοφοβία ( 17 )

3.14. Υπάρχουν περιορισμένα δεδομένα όσον αφορά την καταγωγή των εργαζομένων στην ΕΕ από εθνικές μειονότητες ή περιβάλλον μεταναστών. Ωστόσο, αυτά τα στοιχεία είναι καίριας σημασίας για την παρακολούθηση και τη βελτίωση της πολυμορφίας στην πρόσληψη, την επαγγελματική εξέλιξη και τη διατήρηση των εργαζομένων. Παρότι η ΕΟΚΕ αντιλαμβάνεται την ανησυχία ότι η συλλογή αυτών των δεδομένων θα μπορούσε να αποτελεί καθαυτή μια μορφή διάκρισης, τονίζει ότι το δίκαιο της ΕΕ επιτρέπει τη συλλογή δεδομένων για την ισότητα, όταν αυτά παρέχονται οικειοθελώς και σύμφωνα με τα πρότυπα προστασίας των δεδομένων, μεταξύ άλλων αναφορικά με την εμπιστευτικότητα ( 18 ) . Προκειμένου να είναι αποτελεσματικές οι πολιτικές ισότητας, οι εργοδότες πρέπει να ακολουθούν προσεγγίσεις βέλτιστων πρακτικών στη διαχείριση της πολυμορφίας, οι οποίες θα συμπεριλαμβάνουν τη συλλογή δεδομένων ισότητας με στόχο την καταπολέμηση των διακρίσεων στην εργασία. Η συλλογή ευαίσθητων δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα αναφορικά με την εθνότητα, τη θρησκεία και το μεταναστευτικό υπόβαθρο πρέπει να διεξάγεται μόνον εφόσον εφαρμόζονται ικανές ασφαλιστικές δικλείδες που θα εξασφαλίζουν την ενημερωμένη συγκατάθεση, την αυτο-ταυτοποίηση, την οικειοθελή συμμετοχή, το σεβασμό της ιδιωτικότητας και της εμπιστευτικότητας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και τη διαβούλευση με ομάδες που αντιμετωπίζουν κίνδυνο διάκρισης. Πολλοί εργοδότες, καθώς και πολλές συνδικαλιστικές οργανώσεις και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εφαρμόζουν ήδη αυτήν την προσέγγιση για την προώθηση της ένταξης και τη βελτίωση της πολυμορφίας στο εργατικό δυναμικό και τα μέλη τους.

3.15. Απαιτείται αλλαγή στον διάλογο για τη διαχείριση της πολυμορφίας, ειδικότερα όσον αφορά τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Η πολυμορφία θα πρέπει να αποτελεί επένδυση με μακροπρόθεσμα οφέλη και να μη θεωρείται διοικητικό εμπόδιο για τις ΜΜΕ ή να περιορίζεται σε πολυεθνικές εταιρείες με μεγάλους προϋπολογισμούς. Οι πολιτικές ένταξης θα πρέπει να υλοποιούνται με τη συμμετοχή συνδικαλιστικών ενώσεων από όλες τις εταιρείες, ειδικότερα όσες δραστηριοποιούνται σε τομείς με υψηλό ποσοστό διακινούμενων εργαζομένων και εργαζομένων που ανήκουν σε εθνικές μειονότητες, όπως στον κλάδο της μαζικής εστίασης, της φιλοξενίας και στην οικοδομική βιομηχανία.

3.16. Ως διαχείριση της πολυμορφίας θα πρέπει να νοείται, όχι μόνο η εκπλήρωση ποσοστώσεων, αλλά και η προορατική άρση των φραγμών στον χώρο εργασίας που προκαλούν φυλετικές ανισότητες. Ο δομικός ρατσισμός προκαλεί καταστάσεις κατά τις οποίες οι εργαζόμενοι που ανήκουν σε εθνικές μειονότητες ή κατάγονται από περιβάλλον μεταναστών απασχολούνται κατά τρόπο δυσανάλογο σε επισφαλείς, πιο επικίνδυνες, χαμηλά αμειβόμενες και προσωρινές θέσεις εργασίας σε σύγκριση με τους υπαλλήλους. Στις περιπτώσεις έμμεσων φυλετικών διακρίσεων, είναι δύσκολο να ληφθούν νομικά μέσα και ακόμα πιο δύσκολο να αποδειχθεί θεσμικός ρατσισμός. Όταν εφαρμόζονται σοβαρά, οι στρατηγικές διαχείρισης της πολυμορφίας μπορούν να αποτελέσουν αποτελεσματικό εργαλείο για την εξάλειψη των διακρίσεων λόγω φυλετικής και μεταναστευτικής καταγωγής.

4. Σύγκριση στρατηγικών διαχείρισης της πολυμορφίας σε τέσσερις χώρες

4.1. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στη Γαλλία, την Ιταλία, τη Φινλανδία και την Πολωνία όσον αφορά τις συνθήκες μετανάστευσης, την κατάσταση στην αγορά εργασίας και το καθεστώς τον εθνικών μειονοτήτων. Ωστόσο, και οι τέσσερις χώρες αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις όσον αφορά τις δομικές διακρίσεις.

4.2. Ένας κοινός παράγοντας και στις τέσσερις χώρες είναι ο διαχωρισμός της αγοράς εργασίας, στο πλαίσιο του οποίου οι διακινούμενοι εργαζόμενοι συγκεντρώνονται σε χαμηλά αμειβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας. Η πιο ακραία κατάσταση επικρατεί στην Ιταλία και έπεται η Γαλλία. Οι τάσεις στην Πολωνία είναι επίσης προς αυτή την κατεύθυνση. Σε αυτές τις χώρες, η κοινωνία των πολιτών έχει εκφράσει αιτήματα για τη ρύθμιση του καθεστώτος των μεταναστών. Στη Φινλανδία, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ευρεία μισθολογική διαφορά μεταξύ μεταναστών και λευκών Φιλανδών, αλλά τα δεδομένα αφορούν την περίοδο πριν από τη θέσπιση του νόμου για την καταπολέμηση των διακρίσεων το 2014.

4.3. Οι πολλαπλές διακρίσεις που υφίστανται γυναίκες λόγω φύλου και καταγωγής από περιβάλλον μεταναστών εμφανίζονται ως έντονο ζήτημα σε όλες τις χώρες, καθώς στοιχεία αποδεικνύουν ότι οι έγχρωμες γυναίκες βιώνουν τα υψηλότερα ποσοστά διακρίσεων στην εργασία σε σύγκριση με τις λευκές Ευρωπαίες, καθώς και τους άνδρες που ανήκουν στις ίδιες εθνοτικές ομάδες.

4.4. Ο βαθμός ανάληψης δράσης από μέρους των κυβερνήσεων, των εργοδοτών και της κοινωνίας των πολιτών όσον αφορά τη διαχείριση της πολυμορφίας διαφέρει. Και στις τέσσερις χώρες υπάρχουν ενεργοί χάρτες πολυμορφίας, στο πλαίσιο της ενωσιακής πλατφόρμας χαρτών πολυμορφίας. Η Γαλλία ενέκρινε εθνικό σχέδιο για την καταπολέμηση του ρατσισμού το 2015 το οποίο προωθεί τον κοινωνικό διάλογο. Ωστόσο, η Φινλανδία εφαρμόζει μια ισχυρή κανονιστική προσέγγιση, η οποία ποινικοποιεί τις διακρίσεις δυνάμει του ποινικού κώδικα και θεσπίζει τη νομική υποχρέωση των εργοδοτών που έχουν περισσότερους από 30 εργαζόμενους να εκπονούν σχέδια για την προώθηση της ισότητας στην εργασία.

4.5. Η περιθωριοποίηση των Ρομά και των Σίντι αποτελεί κοινό ζήτημα και στις τέσσερις χώρες και η εν λόγω ομάδα αντιμετωπίζει τα υψηλότερα επίπεδα διακρίσεων στην εργασία.

4.6. Η Ιταλία, στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος με το Βέλγιο και τη Σουηδία το οποίο οργανώθηκε μέσω του χάρτη πολυμορφίας της, συνεργάζεται με εργοδότες και αιτούντες εργασία και ανταλλάσσει βέλτιστες πρακτικές όσον αφορά τις στρατηγικές ένταξης στην αγορά εργασίας.

4.7. Στην Πολωνία, πολιτικές ένταξης των μεταναστών εφαρμόζονται αυτόνομα από ορισμένες ΜΚΟ, τοπικές κοινότητες και οργανώσεις κοινωνικών εταίρων. Λόγω του κατακερματισμού της αγοράς εργασίας, οι υφιστάμενες πρωτοβουλίες είναι δύσκολο να φτάσουν στους μετανάστες και να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους. Η γλώσσα φαίνεται να μην αποτελεί τόσο σημαντικό ζήτημα, καθώς η πλειονότητα των μεταναστών προέρχονται από την Ουκρανία, της οποίας η γλώσσα είναι παρεμφερής με την πολωνική.

Βρυξέλλες, 29 Οκτωβρίου 2020. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) ΕΕ C 487 της 28.12.2016, σ. 7.

(2) GEM (2018), Policy Paper 37, UNESCO.

(3) Η Σουηδία, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία αποτελούν παραδείγματα χωρών που θέσπισαν πρόσφατα τέτοιες πολιτικές.

(4) Βλέπε την ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Ursula von der Leyen της 17ης Ιουνίου 2020.

(5) ΕΕ C 240 της 16.7.2019, σ. 3.

(6) ENAR, Shadow Report: Racism and Discrimination in Europe 2013-2017 (Σκιώδης έκθεση: Ρατσισμός και διακρίσεις στην Ευρώπη 2013-2017).

(7) Υπουργική διάσκεψη για την ένταξη, 16.4.2010.

(8) EWSI.

(9) EIN.

(10) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ενωσιακή πλατφόρμα χαρτών πολυμορφίας.

(11) Fasani, F. & Mazza, J. (2020), Immigrant Key Workers: Their Contribution to Europe’s COVID-19 Response (Μετανάστες σε καίριες θέσεις εργασίας: Η συνεισφορά τους στην απάντηση της Ευρώπης στην κρίση λόγω της νόσου COVID-19), ενημερωτικό σημείωμα JRC120537, Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

(12) ENAR (2020), Covid Impact Paper (Έγγραφο για τον αντίκτυπο του Covid).

(13) Rogalewski, A. (2018), Organising and mobilising Central and Eastern European migrant women working in care (Οργάνωση και κινητοποίηση των μεταναστριών από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη που εργάζονται στον τομέα της φροντίδας), Transfer: European Review of Labour and Research, 24(4), 421–436.

(14) Ό.π.

(15) Μαζί στην ΕΕ: Προώθηση της συμμετοχής των μεταναστών και των απογόνων τους (2017), Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(16) www.sirius-project.eu

(17) Penninx, R., Roosblad, J. (eds) (2000) Trade Unions, Immigration and Immigrants in Europe, 1960–1993. A Comparative Study of the Attitudes and Actions of Trade Unions in Seven West European Countries. New York: Berghahn.

(18) ENAR (2016), Equality Data Collection: Facts and Principles (Συλλογή δεδομένων για την ισότητα: Στοιχεία και αρχές).