ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ - ΟΙ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ: ΕΝΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ, ΠΛΗΘΩΡΑ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ - "ΟΙ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ: ΕΝΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ, ΠΛΗΘΩΡΑ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΩΝ"

Εισαγωγή

1. Το πλαίσιο άσκησης πολιτικής για τους ανθρώπινους πόρους Ε&Α

2. Ο ορισμός του ερευνητή

3. Προοπτικές σταδιοδρομίας στην Ε&Α

3.1. Πρόβλεψη των αναγκών εργατικού δυναμικού στην Ε&Α

3.2. Η δημόσια αναγνώριση της σταδιοδρομίας στην Ε&Α

3.3. Διάδρομοι επικοινωνίας μεταξύ πανεπιστημίων - βιομηχανίας

3.4. Η ευρωπαϊκή διάσταση των σταδιοδρομιών Ε&Α

3.5. Οι διαφορές στις σταδιοδρομίες Ε&Α λόγω φύλου

4. Παράγοντες που διαμορφώνουν τις σταδιοδρομίες στον τομέα της Ε&Α

4.1. Η κατάρτιση στον τομέα της έρευνας

4.1.1. Ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον

4.1.2. Συνέπειες για τα διδακτορικά προγράμματα

4.2. Διάφορες μέθοδοι πρόσληψης

4.3. Απασχόληση και συνθήκες εργασίας

4.3.1. Η τάση προς την άρση των κανονιστικών ρυθμίσεων που διέπουν το σύστημα πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας

4.3.2. Οι αποδοχές ως κίνητρο σταδιοδρομίας

4.3.3. Η αυξανόμενη ανάγκη εναλλακτικών ευκαιριών διδακτικού έργου

4.3.4. Συστήματα αξιολόγησης σταδιοδρομίας

5. Προτεινόμενες δράσεις και πρωτοβουλίες

Εισαγωγή

Οι ανθρώπινοι πόροι είναι σε μεγάλο βαθμό το κλειδί των προσπαθειών, της αριστείας και των επιδόσεων στον τομέα της έρευνας. Ο αριθμός των ερευνητών, καθώς και η κινητικότητά τους συνιστούν δύο σημαντικές πτυχές αυτού του θέματος. Μια άμεσα συνδεόμενη, τρίτη πτυχή που σπανιότερα λαμβάνεται υπόψη και ποτέ σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι το ζήτημα του επαγγέλματος και των δυνατοτήτων σταδιοδρομίας των ερευνητών.

Το ζήτημα αυτό είναι καίριας σημασίας επειδή αυτή η πτυχή του συστήματος έρευνας έχει σημαντικό αντίκτυπο στον τρόπο που εξελίσσεται η έρευνα. Ιδίως στην Ευρώπη, λόγω του τρόπου με τον οποίο είναι διαρθρωμένες και οργανωμένες οι δυνατότητες σταδιοδρομίας στην έρευνα, δεν είναι δυνατόν να αξιοποιηθεί πλήρως το δυναμικό που διαθέτει η Ευρώπη σε αυτό το πεδίο.

Η παρούσα ανακοίνωση συσχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την υλοποίηση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ΕΟΧ), καθώς και με την απαίτηση του ΕΟΧ να αναπτυχθεί και να αναβαθμισθεί το ανθρώπινο ερευνητικό δυναμικό στην Ευρώπη. Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να αναδειχθούν τα διάφορα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το επάγγελμα του ερευνητή και να οριστούν οι διάφοροι συντελεστές που καθορίζουν την εξέλιξη της σταδιοδρομίας των ερευνητών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συγκεκριμένα: ο ρόλος και η φύση της κατάρτισης των ερευνητών, οι διαφορές των μεθόδων πρόσληψης, τα θέματα των συμβάσεων και των προβλεπόμενων κονδυλίων, και, τέλος, οι μηχανισμοί αξιολόγησης και οι προοπτικές ανέλιξης στο πλαίσιο της σταδιοδρομίας.

Στην παρούσα ανακοίνωση αποκαλύπτονται οι διαρθρωτικές αδυναμίες καθώς και οι χαρακτηριστικές διαφορές που αφορούν καθένα από αυτά τα στοιχεία, ανάλογα με τους τομείς όπου δραστηριοποιούνται οι ερευνητές ή ανάλογα με τις γεωγραφικές, νομικές, διοικητικές και πολιτισμικές συνθήκες όπου επιτελούν το έργο τους. Οι διαφορές αυτές και η έλλειψη ανοικτής πρόσβασης στις δυνατότητες σταδιοδρομίας στην έρευνα στην Ευρώπη εμποδίζουν την ανάπτυξη των ενδεδειγμένων προοπτικών σταδιοδρομίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο και την ανάδειξη πραγματικής αγοράς απασχόλησης των ερευνητών στην Ευρώπη, ανεξαρτήτως εάν τα κριτήρια θεώρησης είναι γεωγραφικά, κλαδικά ή η ισότητα των φύλων. Οι διαφορές αυτές έχουν εξάλλου σημαντικό αντίκτυπο στην προσέλκυση νέων να σταδιοδρομήσουν στην έρευνα και ανάπτυξη, καθώς και στη συνολική δημόσια αναγνώριση των ερευνητών.

Όλες αυτές οι σκέψεις δεν συνάδουν με τις προοπτικές που ορίστηκαν επανειλημμένως από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων σχετικά με την ανάδυση της οικονομίας της γνώσης, την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας και τον στόχο του 3%.

Παράλληλα, η Επιτροπή εφιστά την προσοχή σε διάφορα παραδείγματα ορθής πρακτικής σε εθνικό επίπεδο και καταδεικνύει ότι έχουν ήδη ξεκινήσει σε διάφορες χώρες πρωτοβουλίες, ούτως ώστε να μετριαστούν τα αποτελέσματα των προαναφερόμενων διαφορών.

Εν προκειμένω, η Επιτροπή προτείνει σειρά πρακτικών πρωτοβουλιών, ώστε να ενισχυθεί ο διάλογος μεταξύ των άμεσα ενδιαφερομένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συγκεκριμένα μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, των εθνικών κυβερνήσεων και των επιστημονικών κοινοτήτων.

Εξάλλου, στην παρούσα ανακοίνωση προτείνεται η εμβάθυνση, όπου αυτό είναι αναγκαίο, της ανάλυσης των αιτίων και των αποτελεσμάτων των προαναφερομένων διαφορών. Η ανακοίνωση αποσκοπεί επίσης στη δρομολόγηση, σε εθελοντική βάση, σειράς ειδικών δράσεων για την εξασφάλιση καλύτερου συνολικού συντονισμού των προσπαθειών υπέρ της αναγνώρισης του επαγγέλματος του ερευνητή, καθώς και στην καθιέρωση πραγματικής αγοράς εργασίας στην Ευρώπη με βάση τις εν δυνάμει ικανότητες όλων των συντελεστών, ανεξαρτήτως από τον τόπο που ευρίσκονται, τον κλάδο που εργάζονται ή το φύλο τους, και αναγνωρίζεται η ανάγκη για συνολική θεώρηση των ανθρωπίνων πόρων Ε&Α καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας, όπως επίσης και σύνολο επαρκώς λεπτομερών, αξιόπιστων και εναρμονισμένων δεικτών μέτρησης [1].

[1] Η συγκέντρωση εναρμονισμένων στατιστικών δεδομένων σχετικά με τους ανθρώπινους πόρους ΕΤΑ, όπου να αποτυπώνονται οι εξελίξεις και να μετρώνται σε τακτικά διαστήματα οι επιτυχίες των προτεινόμενων δράσεων θα πρέπει, στο βαθμό του δυνατού, να συζητηθεί στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Στατιστικού Συστήματος.

1. Το πλαίσιο άσκησης πολιτικής για τους ανθρώπινους πόρους Ε&Α

Τον Ιανουάριο του 2000 η Επιτροπή ενέκρινε ανακοίνωση με την οποία πρότεινε τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ΕΟΧ) [2], στην οποία τονιζόταν, μεταξύ άλλων, η ανάγκη να καθιερωθεί η ευρωπαϊκή διάσταση της σταδιοδρομίας Ε&Α, και τάχθηκε υπέρ αφθονότερων και περισσότερων κινητικών ανθρώπινων πόρων. Το τελευταίο αυτό ζήτημα αποτέλεσε το αντικείμενο της ανακοίνωσης με τίτλο «Στρατηγική κινητικότητας για τον ΕΟΧ» [3], η οποία αποσκοπεί στη δημιουργία της δυναμικής που απαιτείται για τη συγκρότηση ευνοϊκών συνθηκών για την κινητικότητα των ερευνητών καθ' όλη τη σταδιοδρομία τους. Για την υλοποίηση αυτής της στρατηγικής ήταν αποφασιστική η σημασία σειράς συγκεκριμένων ενεργειών [4], όπως η ανάπτυξη της Δικτυακής Θύρας για την Κινητικότητα των Ερευνητών (Researcher's Mobility Portal) [5], η συγκρότηση του Ευρωπαϊκού Δικτύου Κέντρων Κινητικότητας, καθώς και νομοθετικές πρωτοβουλίες στους τομείς των συνθηκών αποδοχής ερευνητών από τρίτες χώρες.

[2] COM(2000)6 τελικό της 18.01.2000.

[3] COM(2001)331 τελικό της 20.06.2001 και SEC(2003)146 τελικό της 04.02.2003.

[4] Βλ. επίσης SEC(2003)146 της 04.02.2003.

[5] Βλ. ιστότοπο http//:europa.eu.int/eracareers.

Τα μετέπειτα εαρινά Ευρωπαϊκά Συμβούλια (Λισσαβόνα 2000, Στοκχόλμη 2001, Βαρκελώνη 2002 και Βρυξέλλες το 2003) επιδοκίμασαν τον ΕΟΧ και ενέκρινα σειρά στόχων με τους οποίους καλούσαν την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να λάβουν δεόντως υπόψη το ενδεχόμενο έλλειψης ανθρώπινων πόρων στην Ε&Α, καθώς επίσης και τη σημασία για την αναβάθμιση της κατάρτισης και της κινητικότητας των ερευνητών. Το θέμα των ανθρώπινων πόρων στην Ε&Α τέθηκε επίσης στο πλαίσιο του «στόχου 3%» [6], συγκεκριμένα στην ανακοίνωση με τίτλο «Περισσότερη Έρευνα για την Ευρώπη - στόχος: 3% του ΑΕγχΠ»" [7], όπου υπογραμμίστηκε το γεγονός ότι πρέπει να είναι εν γνώσει των κρατών μελών και της ερευνητικής κοινότητας πως ο κίνδυνος έλλειψης επαρκών ανθρώπινων πόρων στην Ε&Α συνιστά ανασχετικό παράγοντα για την επίτευξη του στόχου του 3%. Αυτό αναπτύχθηκε περαιτέρω στην πρόσφατα εγκριθείσα ανακοίνωση με τίτλο «Επενδύοντας στην έρευνα: σχέδιο δράσης για την Ευρώπη» [8].

[6] Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης, Μάρτιος 2002, η ΕΕ συμφώνησε ότι οι συνολικές δαπάνες Ε&Α στην Ευρώπη πρέπει να αυξηθούν, ώστε να προσεγγίσουν 3% του ΑΕγχΠ μέχρι το 2010.

[7] COM(2002)499 τελικό της 11.09.2002.

[8] COM(2003)226 τελικό της 30.04.2003 και SEC(2003)489 τελικό της 30.04.2003, βλ. http://europa.eu.int/comm/research/era/ 3pct/index_en.html

Η δημιουργία δυναμικού πρέπει ωστόσο να συνδεθεί με άλλους συντελεστές, όπως η γήρανση του ανθρώπινου δυναμικού στην Ε&Α [9]. Αυτή η ιδιαίτερη πτυχή αποτέλεσε το αντικείμενο της έκθεσης «Συγκριτική αξιολόγηση των ανθρώπινων πόρων στην ΕΤΑ» [10], όπου επισημαίνεται ότι «σημειώνεται η αυξανόμενη τάση να υποχρεούνται ερευνητές μέσης ηλικίας σε πρώιμη ή υποχρεωτική συνταξιοδότηση ή να μετατίθενται σε μη επιστημονικές θέσεις ... με αποτέλεσμα την σπατάλη ταλέντων και πείρας».

[9] Βλ. επίσης SN100/1/02REV1 της 16.03.2002, σελίδα 12.

[10] Τελική έκθεση της 28.06. 2002.

Ειδικά μέτρα σχετικά με την ισότητα των φύλων στην ευρωπαϊκή πολιτική έρευνας παρουσιάστηκαν το 1999 στην ανακοίνωση με τίτλο «Γυναίκες και Επιστήμη»" [11], τα οποία εφαρμόστηκαν εν συνεχεία μέσω του προγράμματος δράσης «Επιστήμη και Κοινωνία» [12].

[11] COM(1999)76 τελικό της 17.02.1999; βλ. επίσης "Πρωτοβουλία Γυναίκες και Επιστήμη": έκθεση της ομάδας εργασίας ETAN "Επιστημονικές πολιτικές στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Προωθώντας την αριστεία μέσα από την ενσωμάτωση της διάστασης της ισότητας των φύλων στις επιστημονικές πολιτικές", 1999.Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τις γυναίκες και την επιστήμη, της 03.02.2000 (EP 284.656).Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής "Γυναίκες και Επιστήμη: η διάσταση του φύλου ως μέσο για τη μεταρρύθμιση του επιστημονικού τομέα" SEC(2001)771 της 15.05.2001.Ψήφισμα του Συμβουλίου της 26ης Ιουνίου 2001 σχετικά με την επιστήμη και την κοινωνία και τις γυναίκες και την επιστήμη. ΕΕ C 199, σ.1 της 14.07.2001.Έκθεση της ομάδας του Ελσίνκι "Γυναίκες και επιστήμη" με τίτλο "Εθνικές πολιτικές για τη θέση των γυναικών στην επιστήμη, στην Ευρώπη" - Μάρτιος 2002.

[12] COM(2001)714 τελικό της 04.12.2001.

Επιπλέον, κατά τη σύνταξη της παρούσας ανακοίνωσης λήφθηκαν υπόψη οι συστάσεις που υπέβαλε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή το Ευρωπαϊκό Συμβουλευτικό Όργανο Έρευνας (European Research Advisory Body, EURAB) [13].

[13] Βλ. http://europa.eu.int/comm/researc/eurab/ index_en.html.

Η θεώρηση του ρόλου των ανθρώπινων πόρων στην Ε&Α συνδέεται επίσης στενά με την ευρύτερη προοπτική σχετικά με τις διάφορες πρωτοβουλίες που διενεργούνται σε επίπεδο ΕΕ ώστε να ληφθούν υπόψη οι εξελίξεις της αγοράς εργασίας και οι μεταβαλλόμενες συνθήκες εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα ανακοίνωση συμπληρώνει τις δράσεις που προσφάτως συμπεριλήφθηκαν στην πρόταση για απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με «Κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές των κρατών μελών για την απασχόληση» [14], ιδίως οι δράσεις που σχετίζονται με την «Αντιμετώπιση των αλλαγών και προώθηση της προσαρμοστικότητας στην εργασία» και την «Προώθηση της ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού και της δια βίου μάθησης», που επικεντρώνεται στην αύξηση των επενδύσεων στους ανθρώπινους πόρους.

[14] COM(2003)176/4 της 07.04.2003.

Τέλος, η παρούσα ανακοίνωση έχει ως υπόβαθρο τις εργασίες που επιτελέστηκαν στο πλαίσιο του «Σχεδίου δράσης για τις δεξιότητας και την κινητικότητα» [15] και εντάσσεται στην υλοποίηση της ανακοίνωσης της Επιτροπής «Η πραγμάτωση ευρωπαϊκού χώρου δια βίου μάθησης» [16]. Η ανακοίνωση λαμβάνει υπόψη δραστηριότητες που δρομολογήθηκαν για την «Ενισχυμένη ευρωπαϊκή συνεργασία στον τομέα της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης: η διαδικασία της Κοπεγχάγης» [17], καθώς και τα θέματα που προτάθηκαν στην ανακοίνωση «Αποδοτικές επενδύσεις στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση: επιτακτική ανάγκη για την Ευρώπη» [18] και στην ανακοίνωση «Ευρωπαϊκά κριτήρια αναφοράς για την εκπαίδευση και την κατάρτιση: εξελίξεις μετά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας» [19].

[15] COM(2002)72 τελικό της 13.02.2002.

[16] COM(2001)678 τελικό της 11.11.2001.

[17] «Σκοπός αυτής της διαδικασίας είναι να προωθηθεί η διαφάνεια και η αμοιβαία εμπιστοσύνη ως μέσα για την ενίσχυση της δυνατότητας μεταφοράς των επαγγελματικών τυπικών προσόντων και ικανοτήτων σε όλη την Ευρώπη και σε όλα τα επίπεδα, καθώς και για να βελτιωθεί η ποιότητα και το επίπεδο της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, Ψήφισμα του Συμβουλίου σχετικά με την προαγωγή της ενισχυμένης ευρωπαϊκής συνεργασίας στον τομέα της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, έγγραφο 14343/02 της 06.12.2002.

[18] COM(2003)779 της 10.01. 2003.

[19] COM(2002)629 της 20.11.2002.

2. Ο ορισμός του ερευνητή

Για να είναι σαφέστερη η κατανόηση των παραγόντων που διέπουν τη διάρθρωση της σταδιοδρομίας των ερευνητών είναι αναγκαίο να συμπεριληφθεί μεγάλο πλήθος μεταβλητών που συνιστούν την «τυπολογία» των ερευνητών στα διάφορα επαγγελματικά πλαίσια που κινούνται. Αυτή η «τυπολογία» των ερευνητών βασίζεται στον διεθνώς αποδεκτό ορισμό της έρευνας του εγχειριδίου Frascati [20]:

[20] Στο: Proposed Standard Practice for Surveys on Research and Experimental Development, Εγχειρίδιο Frascati, ΟΟΣΑ, 2002.

«Έρευνα και πειραματική ανάπτυξη (Ε&Α) συνιστά η δημιουργική εργασία που επιτελείται σε συστηματική βάση ούτως ώστε να αυξηθεί το επίπεδο της γνώσης, όπου συμπεριλαμβάνεται η γνώση του ανθρώπου, του πολιτισμού και της κοινωνίας και η χρήση αυτού του αποθέματος γνώσης για την εκπόνηση νέων εφαρμογών».

Κατά συνέπεια, οι ερευνητές περιγράφονται ως:

«Επαγγελματίες που καταγίνονται με τη σύλληψη της ιδέας ή τη δημιουργία νέας γνώσης, προϊόντων, διαδικασιών μεθόδων και συστημάτων και τη διαχείριση των αντιστοίχων έργων».

Ο ανωτέρω αναφερόμενος ορισμός καλύπτει τις επαγγελματικές δραστηριότητες που αφορούν εξίσου την «βασική έρευνα», την «στρατηγική έρευνα», την «εφαρμοσμένη έρευνα», την «πειραματική ανάπτυξη» και την «μεταφορά γνώσης», όπου περιλαμβάνονται οι ικανότητες καινοτομίας και παροχής συμβουλών, ανάλογα με το κατά πόσον η ανακάλυψη ή η απόκτηση γνώσης αποσκοπεί σε συγκεκριμένη εφαρμογή (είτε στη βιομηχανία είτε για κοινωνικούς σκοπούς) ή όχι.

Αυτές οι διαφορετικές ερευνητικές δραστηριότητες εκτελούνται σε πληθώρα διαφορετικών ερευνητικών οργανωτικών σχημάτων, συγκεκριμένα:

* Πανεπιστήμια, που κατά κανόνα αφορούν πιο μακροπρόθεσμα έργα βασικής και στρατηγικής έρευνας και είναι κοινώς αποδεκτά ως θεμελιώδους σημασίας για την γνωσιο-κεντρική οικονομία.

* Δημόσιοι ή ιδιωτικοί ερευνητικοί οργανισμοί ή ακαδημίες επιστημών, που διαφέρουν ανάλογα με τη χώρα και ανάλογα με το είδος της ερευνητικής δραστηριότητας όπου επιτελείται συνδυασμός στρατηγικής και εφαρμοσμένης (με στόχο την αγορά) έρευνας.

* Ορισμένες μεγάλης κλίμακας βιομηχανίες που συνήθως είναι λιγότερο επικεντρωμένες στη στρατηγική έρευνα και οι περισσότερες μεγάλης κλίμακας βιομηχανίες και οι βασιζόμενες στην τεχνολογία ΜΜΕ, που δραστηριοποιούνται στην έρευνα με αντικείμενο την αγορά και τη μεταφορά τεχνολογίας [21].

[21] Επιπλέον, πολλές μικρές ΜΜΕ συμμετέχουν προπαντός σε έρευνα των παραγωγικών διαδικασιών και/ή για καινοτόμα προϊόντα.

Έχει παρατηρηθεί ότι το κύρος των ερευνητών αξιολογείται διαφορετικά από την επιστημονική κοινότητα, ανάλογα με τον κλάδο, το οργανωτικό σχήμα που διενεργείται η έρευνα ή το είδος της έρευνας. Δεδομένου ωστόσο ότι κάθε μορφή έρευνας είναι σημαντική για την ανάπτυξη της κοινωνίας της γνώσης, πρέπει να θεωρηθεί ως αναπόσπαστο τμήμα σταδιοδρομίας σε Ε&Α οποιαδήποτε δραστηριότητα σχετίζεται άμεσα με την Ε&Α, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης της γνώσης και των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, την αξιοποίησης των ερευνητικών αποτελεσμάτων ή της επιστημονικής δημοσιογραφίας. Το δίδαγμα που προκύπτει για την άσκηση πολιτικής είναι ότι οποιαδήποτε από αυτές τις επαγγελματικές σταδιοδρομίες πρέπει να αντιμετωπίζεται και να αξιολογείται σε ισότιμη βάση, χωρίς να διατηρείται η κυριαρχία της πανεπιστημιακής ερευνητικής σταδιοδρομίας ως το μόνο κριτήριο για την προσέλκυση νέων στη σταδιοδρομία του ερευνητή [22]. Επιπλέον, οι δια βίου ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης υπό διάφορα ερευνητικά οργανωτικά σχήματα πρέπει να αφορούν ευρύτερη κλίμακα κατευθύνσεων από ό,τι μέχρι τώρα.

[22] Βλ. Επίσης έγγραφο " Towards a paradigm for education, training and career paths in the natural sciences" που υποβλήθηκε από HFSP/ESF, στον ιστότοπο www.esf.org.

3. Προοπτικές σταδιοδρομίας στην Ε&Α

3.1. Πρόβλεψη των αναγκών εργατικού δυναμικού στην Ε&Α

Στην πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής "Επενδύοντας στην έρευνα: το πρόγραμμα δράσης για την Ευρώπη" [23] επισημαίνεται ότι "για την επίτευξη του στόχου που καθορίστηκε να αυξηθούν οι επενδύσεις έρευνας έως το έτος 2010 η Ευρώπη θα χρειαστεί περισσότερους και κατάλληλα καταρτισμένους ερευνητές. Με την αύξηση των επενδύσεων έρευνας θα ενισχυθεί η ζήτηση για ερευνητές: για να επιτευχθεί ο στόχος [24] υπολογίζεται ότι θα χρειαστεί πρόσθετο ερευνητικό προσωπικό περίπου 1,2 εκατομμυρίων, συμπεριλαμβανομένων 700.000 επιπλέον ερευνητών, εκτός από την αναμενόμενη αντικατάσταση του υπερήλικου εργατικού δυναμικού στον χώρο της έρευνας".

[23] COM(2003) 226 τελικό και SEC(2003) της 30.04.02.

[24] Προσμετρώμενος σε άτομα. Πρόκειται για τάξεις μεγέθους, καθώς τα ακριβή αποτελέσματα αποτελούν συνάρτηση των επιλεγόμενων υποθετικών σεναρίων. Στα κράτη μέλη και τις χώρες που θα ενταχθούν υπήρχαν το 2000 περίπου 1,6 εκατομμύρια ερευνητές.

Το 2001 [25] στην Κοινότητα απασχολούνταν στην Ε&Α περίπου 1,8 εκατομμύρια ισοδύναμα προσωπικού πλήρους απασχόλησης, εκ των οποίων λιγότερο από 1 εκατομμύριο θεωρούντο ερευνητές [26]. Από τα πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία προκύπτει ελαφρά αύξηση (2%) του συνολικού πλήθους ερευνητών στην ΕΕ-15 μεταξύ 2000 και 2001. Οι εξελίξεις αυτές ανταποκρίνονται σε γενικό κανόνα στην αύξηση του όγκου των δαπανών για Ε&Α.

[25] Δαπάνες και προσωπικό Ε&Α στην Ευρώπη 1999-2001, Στατιστικά στοιχεία στην έκδοση Focus, Science and Technology Theme 9 - 3/2003, EUROSTAT, Ευρωπαϊκές Κοινότητες, 2003

[26] Τα ποσοστά κυμαίνονται από 40 μέχρι 75 % ανάλογα με το κράτος μέλος της ΕΕ-15 και το αν πρόκειται για βιομηχανική ή πανεπιστημιακή ερευνητική δραστηριότητα.

Υπάρχει εν γένει ο κίνδυνος η προσφορά ανθρώπινων πόρων στην Ε&Α καθώς και του διδακτικού προσωπικού γι' αυτούς τους ανθρώπινους πόρους να καταστούν ανεπαρκείς για την κάλυψη των μελλοντικών αλλαγών, ή, τουλάχιστον, να μην επαρκούν για την επίτευξη του στόχου του 3% [27], όπως προκύπτουν από τα πρώτα αποτελέσματα της συγκριτικής αξιολόγησης των εθνικών πολιτικών ΕΤΑ [28]. Επιπλέον, υφίσταται χάσμα μεταξύ φαινομενικώς ευνοϊκών προοπτικών, όπως διαπιστώθηκε από πρόσφατη μακροοικονομική ανάλυση (ευκαιρίες απασχόλησης για χιλιάδες ερευνητές), και λιγότερο ευνοϊκών προγνώσεων, αφού στους περισσότερους ερευνητικούς οργανισμούς παρατηρούνται χαμηλοί ρυθμοί αύξησης ή ακόμα και μείωση των ιδιωτικών και δημοσίων επενδύσεων και λιγότερες δεσμεύσεις για την απασχόληση ερευνητών σε σταθερές θέσεις.

[27] COM(2003)226 τελικό της 30.04.03.

[28] SEC(2002)929 τελικό της 11.09.2002, βλ. Αριθμητικά στοιχεία στο σημείο 5.23. Ένταση Ε&Α και ένταση ανθρώπινων πόρων Ε&Τ ανά χώρα.

Για να εδραιωθούν οι προοπτικές σταδιοδρομίας των ερευνητών, ώστε να καταστεί δυνατόν να επιτευχθεί ο στόχος του 3%, έχει ως εκ τούτου βαρύνουσα σημασία η μείωση αυτής της εμφανούς διαφοράς μεταξύ των συνολικών αναγκών και της μικροοικονομικής συμπεριφοράς.

Ενώ αναγνωρίζεται ότι η διδασκαλία, η μάθηση και η Ε&Α συνιστούν την εν δυνάμει πηγή οικονομικής μεγέθυνσης για τη γνωσιο-κεντρική οικονομία, αυτό θα επιτευχθεί στην πραγματικότητα μόνον εάν οι συνθήκες ζήτησης για επιτυχείς καινοτομίες, επενδύσεις και διάδοση αναβαθμιστούν σε μεγάλο βαθμό στην ΕΕ σε σύγκριση με τις αντίστοιχες συνθήκες που προσφέρουν οι μείζονες διεθνείς ανταγωνιστές μας.

Η επίτευξη των φιλόδοξων στόχων που ορίστηκαν στην Λισσαβόνα και τη Βαρκελώνη πρέπει να περιλαμβάνει εντυπωσιακή αύξηση της δυναμικότητας του εκπαιδευτικού συστήματος και πρέπει να ληφθεί μέριμνα ούτως ώστε αυτή η αύξηση της ποσότητας να μην επιτευχθεί με υποβάθμιση της ποιότητας.

Η επιτυχία των προσπαθειών για τη δημιουργία επαρκούς δυναμικού ώστε να εκπληρωθούν οι στόχοι του 2010 [29] θα εξαρτηθεί επίσης από το πώς κρίνουν οι νεαροί σπουδαστές τις προοπτικές σταδιοδρομίας και απασχόλησης στον ερευνητικό τομέα. Εάν φοβούνται ότι από τα ερευνητικά ινστιτούτα και τις καινοτόμες επιχειρήσεις δεν θα υπάρχει ζήτηση για αυτά τα προσόντα ενδεχομένως να μην επιλέξουν αυτές τις σπουδές ή, εφόσον το πράξουν, ενδέχεται να μεταναστεύσουν μετά την αποφοίτησή τους.

[29] Στις 5 Μαΐου του 2003 το Συμβούλιο (των υπουργών παιδείας) ενέκρινε συμπεράσματα σχετικά με τα επίπεδα αναφοράς μέσων ευρωπαϊκών επιδόσεων στην εκπαίδευση και την κατάρτιση ( (Benchmarks). Το Συμβούλιο ζήτησε να αυξηθεί μέχρι το 2010 κατά 15% ο συνολικός αριθμός των αποφοίτων σχολών μαθηματικών, θετικών επιστημών και τεχνολογίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και παράλληλα να μειωθεί η ανισορροπία μεταξύ των δύο φύλων (συμπεράσματα του Συμβουλίου της 5ης Μαΐου 2003 - Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ C 134/4 της 07.06.2003).

3.2. Η δημόσια αναγνώριση της σταδιοδρομίας στην Ε&Α

Το θέμα της υποστήριξης από το Δημόσιο στους ερευνητές συνδέεται σαφώς με τον τρόπο θεώρησης της επιστήμης ως μέσο που συμβάλλει στην ανάπτυξη της κοινωνίας. Το κοινό έχει εν γένει επίγνωση του αντίκτυπου της τεχνολογικής καινοτομίας στην ποιότητα ζωής [30], η αντίληψη περί του αντίκτυπου ενδέχεται όμως να είναι θετική ή αρνητική. Το κοινό εν γένει δεν κατανοεί το έργο των ερευνητών, γιατί το επιτελούν και ποια είναι τα οφέλη για την κοινωνία. Η δημόσια αναγνώριση συσχετίζεται συνήθως με το καθεστώς απασχόλησης των ερευνητών και συχνά περιορίζεται σε τίτλους όπως «πανεπιστημιακός καθηγητής» και «δόκτωρ» όσον αφορά το ιατρικό επάγγελμα.

[30] Βλ. Ευρωβαρόμετρο για τα κράτη μέλη (αριθμός έκθεσης EUROSTAT 55.2 «Ευρωπαίοι, επιστήμη και τεχνολογία», Δεκέμβριος 2001) και τις υποψήφιες χώρες (αριθμός έκθεσης EUROSTAT 2002.2. «Η κοινή γνώμη στις χώρες που είναι υποψήφιες για να καταστούν μέλη της ΕΕ», Gallup org. Ουγγαρία, Μάρτιος 2003).

Για να αναβαθμιστεί σε πολιτικό επίπεδο η σπουδαιότητα της έρευνας ως νευραλγικού ζητήματος για την ανάπτυξη της κοινωνίας, πρέπει να επισημανθεί σαφώς ή συσχέτιση μεταξύ του περιεχομένου της έρευνας και του πραγματικού οφέλους για την κοινωνία. Εξάλλου, πρέπει να αναβαθμιστεί η ικανότητα της κοινωνίας να αναγνωρίζει το ρόλο της έρευνας, τη σπουδαιότητα της διενέργειας έρευνας και την αξία της σταδιοδρομίας στην Ε&Α. Από αυτήν την άποψη είναι θεμελιώδης η ανάληψη δεσμεύσεων εκ μέρους των πολιτικών για να αναγνωρισθεί η σημασία των ερευνητών για την κοινωνία.

Αφενός, η ανάπτυξη του ΕΟΧ προσφέρει το πλαίσιο για την ευαισθητοποίηση του κοινού όσον αφορά την αξία της έρευνας και των ερευνητών για την κοινωνία και έχουν ήδη αναπτυχθεί επιτυχώς πρωτοβουλίες σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες [31]. Ωστόσο, ποτέ δεν υπήρξε συντονισμένη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βελτίωση και την προώθηση της καλύτερης αναγνώρισης από το κοινό της σταδιοδρομίας στην Ε&Α . Σκόπιμος τρόπος για να καλυφθεί αυτό το κενό, ώστε το μήνυμα να φθάσει στο κοινό, θα ήταν η διοργάνωση «Ευρωπαϊκού Έτους Ερευνητών», το οποίο θα έδινε νέα έμφαση στον ανθρώπινο παράγοντα και θα μπορούσε να αποτελέσει καίριο στοιχείο αυτής της στρατηγικής. [32].

[31] Οι εκδηλώσεις ευαισθητοποίησης σύμφωνα με το Συμβούλιο Έρευνας στους τομείς των τεχνικών επιστημών και της φυσικής ή «Ο διάλογος με την δημόσια πρωτοβουλία» στο ΗΒ· οι εκδηλώσεις συγκέντρωσης χρημάτων για την έρευνα στον τομέα του καρκίνου «Money for Cancer Research Funding Events» στις διάφορες χώρες· οι καλύτεροι καθηγητές ανοίγουν διάπλατα τις πόρτες τους στο ευρύ κοινό για διαλέξεις, πράγμα που έχει καλυφθεί από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας σε τεράστιο βαθμό και, κατά συνέπεια, η γνώμη του κοινού για την έρευνα και την επιστήμη έχει αλλάξει εντός βραχύτατου χρονικού διαστήματος στην Ουγγαρία ή στη Φινλανδία όπου οι φοιτητές μηχανικοί έχουν δημιουργήσει ιδιαίτερη ιδιωματική γλώσσα και είναι «cool» να ανήκεις σε αυτόν τον κλάδο. Άλλα παραδείγματα προσφέρουν τα διάφορα ιδρύματα και ο τρόπος με τον οποίο προσελκύουν κονδύλια για την έρευνα (π.χ. έρευνα για το καρκίνο στην Ιταλία): προωθούν την ιδέα ότι η επιστήμη είναι σημαντική για την κοινωνία και η ιδέα αυτή υποστηρίζεται ευρύτατα από το κοινό. Στη Γερμανία, το Ίδρυμα Alexander von Humboldt χρησιμοποίησε στρατηγική μάρκετινγκ για να βελτιώσει την ελκυστικότητα των ερευνητικών υποτροφιών· κλπ.

[32] Παράδειγμα αυτής της πρακτικής είναι η πρωτοβουλία που ξεκίνησε η Ακαδημία της Φινλανδίας με τίτλο «Τι θα λέγατε για σταδιοδρομία στον επιστημονικό τομέα», βλέπε: www.aka.fi/eng.

Από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή καταστρώνει πανευρωπαϊκή πρωτοβουλία, στο πλαίσιο της υλοποίησης του σχεδίου δράσης «Επιστήμη και κοινωνία», με σκοπό την υποστήριξη της σχολικής εκπαίδευσης στιες θετικές επιστήμες. Η διδασκαλία των θετικών επιστημών στα σχολεία διαδραματίζει νευραλγικό ρόλο. Τα παιδιά ενδιαφέρονται από πολύ μικρή ηλικία για τις θετικές επιστήμες και τα συναφή θέματα, αλλά το ενδιαφέρον αυτό υποτονεί όταν ενταχθούν στην σχολική εκπαίδευση [33]. Τη στιγμή που γίνονται οι επιλογές σχετικά με τα μαθήματα που καθορίζουν τη μελλοντική εξέλιξη της σταδιοδρομίας , οι μαθητές συχνά θεωρούν ότι η φοίτηση στις θετικές επιστήμες δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον και είναι πολύ δύσκολη. Το κύριο βάρος εναπόκειται στους διδάσκοντες, αλλά οι συμμετέχοντες σ' αυτή την πρωτοβουλία αναμένεται ότι θα προέλθουν από την ευρύτερη κοινότητα των ενδιαφερομένων για τη χρησιμότητα ανάπτυξης των επιστημονικών δεξιοτήτων των νέων (διδάσκοντες, παιδαγωγοί, επιστήμονες και ερευνητές, περιλαμβανομένων των ερευνητών από τη βιομηχανία). Η πρωτοβουλία αυτή θα παρέχει συμβουλές για τη βέλτιστη πρακτική και τις τεχνικές για την επίδειξη των επιστημονικών εφαρμογών σε πραγματικές συνθήκες. Η συμμετοχή επαγγελματιών επιστημόνων θα γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ του τρόπου διδασκαλίας και του τρόπου αξιοποίησης των θετικών επιστημών. Έχει συγκροτηθεί Ομάδα Υψηλού Επιπέδου για να προτείνει άλλα μέτρα με σκοπό την αναβάθμιση της συμμετοχής των νέων στις θετικές επιστήμες.

[33] Έκθεση EUROSTAT αριθ. 55.2. «Οι Ευρωπαίοι, η επιστήμη και η τεχνολογία», Δεκέμβριος 2001.

Ενώ η αξία της έρευνας για την κοινωνία είναι δυνατόν να συμπτυχθεί σε καθήκον ή όραμα, η προσωπική επιλογή ως προς τις δυνατότητες σταδιοδρομίας συνδέεται στενότερα με θέματα όπως η ικανοποίηση, η σταθερότητα, το ύψος της αμοιβής, οι δυνατότητες ανέλιξης της σταδιοδρομίας και το γόητρο απ'ό,τι επιχειρήματα που βασίζονται στις ανάγκες της κοινωνίας.

3.3. Διάδρομοι επικοινωνίας μεταξύ πανεπιστημίων - βιομηχανίας

Οι συμπράξεις μεταξύ πανεπιστημίων και βιομηχανίας ή δημόσιων και ιδιωτικών οργανισμών χρηματοδότησης έρευνας έχει αναδειχθεί ως κρίσιμης σημασίας επιταγή για να εξασφαλισθεί η μεταφορά γνώσης και η καινοτομία, αλλά είναι ακόμα ασαφές το πως πρέπει να διαρθρωθούν αυτές οι σχέσεις, χωρίς να είναι δυνατόν να γίνει καν λόγος για την ανταλλαγή προσωπικού ή την προώθηση κοινών προγραμμάτων κατάρτισης.

Έναν από τους λόγους αποτελεί η θεμελιώδης αρχή της ακαδημαϊκής ελευθερίας, την οποία θέλουν να διαφυλάξουν οι ερευνητές. Τα τελευταία έτη έχουν αυξηθεί οι κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές πιέσεις ώστε να δικαιολογείται η σχέση της έρευνας που διενεργείται στα πανεπιστήμια με την πράξη. Παρά αυτές τις αλλαγές, εξακολουθεί να είναι χαμηλό το κύρος των έργων εφαρμοσμένης έρευνας, και οι πανεπιστημιακοί που δραστηριοποιούνται στη βιομηχανία δεν θεωρούνται ως σοβαροί υποψήφιοι για πανεπιστημιακή σταδιοδρομία. Στο πλαίσιο αυτό, θέση εργασίας στη βιομηχανία είναι δυνατόν να θεωρείται ως επιλογή δεύτερης κατηγορίας και, επιπλέον, η τυπική απαίτηση (διδακτορικό) για την κατάληψη πανεπιστημιακής θέσης καθιστά δύσκολη την μεταπήδηση των βιομηχανικών ερευνητών στην τριτοβάθμια εκπαίδεύση. Θέματα όπως η μεταφορά των συντάξεων και δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης [34], ή απώλεια ήδη αποκτηθέντων πλεονεκτημάτων και επαγγελματικού κύρους, ή τελείως διαφορετικές συνήθειες όσον αφορά, αφενός, την εμπιστευτικότητα των ερευνητικών αποτελεσμάτων και την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας και, αφετέρου, τις δημοσιεύσεις καθιστούν δύσκολη την μεταπήδηση από τον ένα τομέα στον άλλο.

[34] Ο εκσυγχρονισμός και η απλούστευση του κανονισμού 1409/71 του Συμβουλίου σχετικά με τον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης (COM(1998)779 τελικό της 21.12.1998) θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για να καταστεί ευκολότερη η μεταπήδηση από τον ένα τομέα στον άλλο.

Εν περιλήψει, είναι πολύ ασυνήθιστη η μεταπήδηση από την τριτοβάθμια εκπαίδευση στη βιομηχανία (ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα) και αντιστρόφως. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι αμφότεροι οι τομείς πρέπει να εξελιχθούν και να προωθήσουν την επαρκή προσφορά εργατικού δυναμικού σε όλους τους κλάδους της Ε&Α, ώστε να καταστεί δυνατή η καλύτερα διαρθρωμένη ανταλλαγή του προσωπικού [35].

[35] Βλέπε επίσης τη νέα δράση Marie Curie υπό το 6ο πρόγραμμα πλαίσιο..

Ορισμένα παραδείγματα ορθής πρακτικής [36] προσφέρονται στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες και, εν προκειμένω, αξίζει να αναφερθεί η έκθεση του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για την Επιστήμη με τίτλο «Agents for Change: bringing industry and academia together to develop career opportunities for young researchers» (Συντελεστές αλλαγής: συστράτευση βιομηχανίας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για την ανάπτυξη ευκαιριών σταδιοδρομίας των νέων επιστημόνων», όπου προτείνεται χρονοδιάγραμμα για αλλαγές μέσω δεκατεσσάρων πρακτικών μέτρων [37].

[36] Βλέπε τελική έκθεση της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για την Κινητικότητα, συγκεκριμένα την παράγραφο 2.5.2. Παραδείγματα ορθής πρακτικής.

[37] Η έκθεση παρουσιάζεται στην ιστοθέση: www.esf.org.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεχίσει τις προσπάθειες που ανέλαβε στο πλαίσιο της υλοποίησης της «Στρατηγικής κινητικότητας για τον ΕΟΧ»" [38] και του «Σχεδίου δράσης για τις δεξιότητες και την κινητικότητα» [39] και θα δρομολογήσει σειρά στοχοθετημένων πρωτοβουλιών για την ανταλλαγή παραδειγμάτων ορθής πρακτικής μεταξύ όλων των ευρωπαϊκών χωρών και για την ευρεία διάδοσή τους στην επιστημονική κοινότητα.

[38] COM(2001)331 τελικό της 20.06.2001.

[39] COM(2002)176/4 της 07.04.2003.

3.4. Η ευρωπαϊκή διάσταση των σταδιοδρομιών Ε&Α

Οι προοπτικές σταδιοδρομίας στην Ε&Α συνδέονται με το μέγεθος της εκάστοτε εθνικής αγοράς εργασίας. Πρόσφατη μελέτη [40] επισήμανε το γεγονός ότι επειδή στην Ευρώπη είναι περιορισμένη κάθε εθνική αγορά για ανθρώπινους πόρους Ε&Α «δεν προσφέρεται πληθώρα ευκαιριών εναλλακτικής θέσης απασχόλησης στον καθένα, η οποία να αναβαθμίζει την αξία μετακίνησης σε αποτελεσματικότερη αγορά εργασίας ... Πρέπει να διανυθεί πολύς δρόμος για να βελτιωθεί η ενοποίηση των αγορών εργασίας για τους επιστήμονες και τους κορυφαίους μηχανικούς σε όλη την Ευρώπη».

[40] Δεύτερη έκθεση της European Economic Advisory Group (EEAG, Κεφάλαιο 5: Γιατί πρέπει να ανησυχούμε σχετικά με την μετανάστευση εγκεφάλων;), Φεβρουάριος 2003.

Συχνά αναφέρεται ότι η γεωγραφική και διακλαδική κινητικότητα αποτελεί ένα από τους μηχανισμούς που θα καταστήσουν αποτελεσματικότερη τη σταδιοδρομία στην Ε&Α. Ωστόσο, αυτό θα ισχύει μόνον στην περίπτωση που η επαγγελματική πείρα η οποία έχει αποκτηθεί σε όλα τα στάδια της σταδιοδρομίας στην Ε&Α αποτιμάται πλήρως και, κατά συνέπεια, λαμβάνεται υπόψη για την ανέλιξη της σταδιοδρομίας.

Χρειάζονται μηχανισμοί και μέσα [41] που θα καταστήσουν δυνατή την τεκμηρίωση των διαφορετικών επαγγελματικών επιδόσεων και την προστιθέμενη αξία αυτής της κινητικότητας. Θα πρέπει να βασίζονται σε ποιοτικές απαιτήσεις ανεξάρτητες από τις συνθήκες απασχόλησης των ερευνητών, σε συγκριτικές κατευθυντήριες γραμμές και συγκρίσιμα κριτήρια, που να περιλαμβάνουν τον αντίκτυπο της κινητικότητας τόσο στην επαγγελματική εξέλιξη των ερευνητών όσο και στην παραγωγή γνώσης.

[41] Το ήδη προσφερόμενο Ευρωπαϊκό Διδακτορικό πρέπει να θεωρηθεί ως παράδειγμα ορθής πρακτικής εν προκειμένω.

Η ανάπτυξη «πλαισίου για την αναγνώριση της επαγγελματικής πείρας των ερευνητών» θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για δυναμική επαγγελματική εξέλιξη και θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στην μεταστροφή ως προς την αβεβαιότητα σχετικά με την κατάσταση απασχόλησης των ερευνητών, οι οποίοι συχνά αντιμετωπίζουν πληθώρα διαφορετικών και επισφαλών συμβάσεων εργασίας.

Για την κατάστρωση αυτού του πλαισίου θα πρέπει να επιδιωχθούν συνέργειες με την πείρα και τις εκτελούμενες εργασίες για την ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Χώρου Ανωτάτης Εκπαίδευσης και του Ευρωπαϊκού Χώρου δια Βίου Μάθησης [42].

[42] COM(2001)678 τελικό της 21.11. 2001.

Μετά την πρόσφατη καθιέρωση των σπουδών Master της ΕΕ (EU Masters, ως το βασικό στοιχείο του προγράμματος ERASMUS-Mundus) και ενόψει της αυξανόμένης έμφασης που δόθηκε με τη διαδικασία της Μπολόνια [43] στο τρίτο (διδακτορικό) επίπεδο του αναδυόμενου πλαισίου αναφοράς για τα προσόντα, ενδεχομένως να είναι η κατάλληλη ώρα να εξεταστεί υπό νέο πρίσμα ο όρος των «ευρωπαϊκών» διδακτορικών πτυχίων και η αναγνώριση των πτυχίων επί διδακτορία στην Ευρώπη ως προς τη σταδιοδρομία στην Ε&Α. Τούτο θα μπορούσε να αποτελέσει πρόκληση για τα ίδια τα πανεπιστήμια, δηλαδή η αμοιβαία αναγνώριση του ανωτάτου επιπέδου ακαδημαϊκών πτυχίων με σκοπό επαγγελματικές δραστηριότητες στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και τη βιομηχανία, καθώς και αίτημα προς τα κράτη μέλη να προσαρμόσουν το νομοθετικό τους πλαίσιο έτσι ώστε να καταστεί ευκολότερη η υλοποίηση κοινών σπουδών για την απόκτηση διδακτορικού πτυχίου. Πρέπει να επιζητηθούν επίσης συνέργειες με τις πρωτοβουλίες για την υλοποίηση της «Ενισχυμένης ευρωπαϊκής συνεργασίας στον τομέα της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης: η διαδικασία της Κοπεγχάγης» [44], και του «Σχεδίου δράσης για τις δεξιότητες και την κινητικότητα» [45], καθώς και με άλλες πρωτοβουλίες της Επιτροπής και των κρατών μελών, όπως η διακυβερνητική ομάδα εργασίας που συγκροτήθηκε από τις γενικές διευθύνσεις δημόσιας διοίκησης των κρατών μελών. Επιπλέον, το έργο θα βασισθεί στα επιτεύγματα που παρουσιάζονται στην ανακοίνωση «Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων: πλήρης αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων και των δυνατοτήτων» [46].

[43] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη διαδικασία της Μπολόνια βλ.: http://europa.eu.int/comm/education/ policies/educ/bologna/bologna_en.html

[44] Ψήφισμα του Συμβουλίου σχετικά με την προαγωγή της Ενισχυμένης ευρωπαϊκής συνεργασίας στον τομέα της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, 14343/02 της 06.12.2002. «Σκοπός αυτής της διαδικασίας είναι να προωθηθεί η διαφάνεια και η αμοιβαία εμπιστοσύνη ως μέσα για τη βελτίωση των δυνατοτήτων μεταφορών των επαγγελματικών τυπικών προσόντων και ικανοτήτων σε όλη την Ευρώπη και σε όλα τα επίπεδα, καθώς και η βελτίωση της ποιότητας και του επιπέδου της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης».

[45] COM(2002)72 τελικό της 13.02.2002

[46] Βλ. COM(2002)694 τελικό τής 11.12.2002, και ιδίως την παράγραφο 5.3. Αναγνώριση επαγγελματικής εμπειρίας και αρχαιότητας και την παράγραφο 5.4. Αναγνώριση προσόντων και διπλωμάτων.

Τέλος, η προώθηση της ευρωπαϊκής διάστασης στις σταδιοδρομίες Ε&Α πρέπει να ενταχθεί σε διαρθρωμένο και συντονισμένο νομικό πλαίσιο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το οποίο θα εγγυάται στους επιστήμονες και τις οικογένειές τους υψηλό επίπεδο κοινωνικής ασφάλισης, ελαχιστοποιώντας έτσι τον κίνδυνο να απολέσουν δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης που έχουν ήδη αποκτήσει. Εν προκειμένω, οι ερευνητές θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να επωφελούνται από τις εν εξελίξει εργασίες σε επίπεδο ΕΕ που αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό και την απλούστευση του συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης [47], (συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης αυτής της διάταξης σε υπηκόους τρίτων χωρών [48]), και να καθιερωθεί η Ευρωπαϊκή Κάρτα Ασφάλειας Υγείας. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να ληφθούν πλήρως υπόψη οι ειδικές ανάγκες των ερευνητών και των οικογενειών τους.

[47] COM(1998)779 τελικό της 21.12.1998.

[48] Κανονισμός 859/2003 του Συμβουλίου, της 14ης Μαΐου 2003, για την επέκταση των διατάξεων του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1408/71 και του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 574/72 στους υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι δεν καλύπτονται ήδη από τις διατάξεις αυτές μόνο λόγω της ιθαγένειάς τους.

3.5. Οι διαφορές στις σταδιοδρομίες Ε&Α λόγω φύλου

Όπως ήδη αναφέρθηκε στο πολιτικό πλαίσιο που προαναφέρθηκε η ΕΕ και τα κράτη μέλη της [49], καθώς και οι συνδεδεμένες χώρες, γνωρίζουν καλά ότι πρέπει να αντιμετωπισθεί το θέμα της αριθμητικά περιορισμένης εκπροσώπησης των γυναικών στην Ε&Α για να αξιοποιηθούν κατά το βέλτιστο τρόπο οι ανθρώπινοι πόροι που δραστηριοποιούνται στην έρευνα. Η αξιοποίηση του ταλέντου των γυναικών ερευνητών θα είναι κρίσιμης σημασίας για την επίτευξη του στόχου 3%.

[49] Αυτό επισημαίνεται στα συμπεράσματα του Συμβουλίου (Υπουργών Παιδείας) της 5ης Μαΐου 2003 - Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ C 134/4 της 07.06.2003.

Γυναίκες είναι περίπου 30% των ερευνητών στον δημόσιο τομέα [50], αλλά μόνον 15% των ερευνητών στη βιομηχανία [51]. Τα ποσοστά αυτά σχετικά με τη συλλογική συμμετοχή των γυναικών δεν μπορούν να αποκρύψουν το ευρέως γνωστό φαινόμενο «φυλλορροούντων ποσοστών» ("leaky pipeline"), δηλαδή τη δυσανάλογη μείωση του αριθμού των γυναικών όσο πλησιάζουν την κορυφή της ιεραρχίας: το ποσοστό των γυναικών καθηγητών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι λιγότερο από 10% στην ΕΕ.

[50] Εθνικές πολιτικές για τις γυναίκες και την επιστήμη στην Ευρώπη - Έκθεση της ομάδα Ελσίνκι για τις γυναίκες και την επιστήμη - Ιούνιος 2002 - ISBN 92-894-3579-8.

[51] Οι γυναίκες στη βιομηχανική έρευνα - έκκληση αφύπνισης στην ευρωπαϊκή βιομηχανία (A wake up call for European Industry) - Ιανουάριος 20023 - ISBN 92-894-4400-2.

Τα πλέον πρόσφατα στοιχεία, για το 2001, απεκάλυψαν ότι σε γυναίκες αναλογεί πλέον περίπου 40% των διδακτορικών που έχουν απονεμηθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πράγμα που αποδεικνύει ότι αυξάνεται ο αριθμός των γυναικών ερευνητών με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Αυτή η τάση δεν θα πρέπει ωστόσο να θεωρηθεί ως λύση στο γενικότερο πρόβλημα της ισότητας των φύλων εν προκειμένω. Όπως έχει τεκμηριωθεί στην Τρίτη ευρωπαϊκή έκθεση σχετικά με τους επιστημονικούς και τεχνολογικούς δείκτες, το 2001 [52], η αριθμητικά περιορισμένη εκπροσώπηση των γυναικών στην Ε&Α είναι αποτέλεσμα διαφορετικών σύνθετων παραγόντων, που συνδυάζουν συγκεκαλυμμένες, αλλά συσσωρευμένες, μορφές διακριτικής μεταχείρισης, και ως εκ τούτου απαιτούν διαφορετικούς τρόπους δράσης.

[52] Τρίτη ευρωπαϊκή έκθεση σχετικά με τους επιστημονικούς και τεχνολογικούς δείκτες» EUR 20025 (2003), σελίδα 249.

Η πρόσληψη, η διαρκής απασχόληση και προώθηση των γυναικών στην έρευνα απαιτεί καινοτόμες πρακτικές όσον αφορά την αξιολόγηση των επιδόσεων και τα συστήματα αμοιβής. Για να προσελκυστούν οι γυναίκες ερευνητές θα πρέπει η σταδιοδρομία στην Ε&Α να παύσει να θεωρείται ως ανασταλτικός παράγοντας για την απόκτηση οικογένειας, ανασταλτικός παράγοντας που εξακολουθεί να ισχύει αποκλειστικά για τις γυναίκες [53]. Εξάλλου, πρέπει να αναγνωρίζονται τα επιτεύγματα των γυναικών και να μην τους ασκείται υπερβολική πίεση να υπερκεράσουν τους άνδρες συναδέλφους τους. Η συγκρότηση δικτύων και η επίβλεψη από έμπιστους καθοδηγητές είναι επίσης σημαντικοί μηχανισμοί για να υποστηριχθούν οι γυναίκες ερευνητές κατά τη σταδιοδρομία τους. Οι επιχειρήσεις και οι ερευνητικοί οργανισμοί πρέπει να προωθήσουν τις ορθές πρακτικές, όπως τα ευέλικτα ωράρια εργασίας, σταδιοδρομίες διπλής κατεύθυνσης, «ημερίδες για κορίτσια», κλπ.

[53] Βλέπε ιδίως το τμήμα 2: «Πλήττονται οι γυναίκες περισσότερο λόγω των οικογενειακών υποχρεώσεων;»

Πέραν των ειδικών μέτρων, έχει ιδιαίτερη σημασία να αναλυθούν οι σταδιοδρομίες των ερευνητών υπό το πρίσμα των διαφορών μεταξύ των δύο φύλων. Αυτό προϋποθέτει ότι θα αναγνωρισθούν και θα ληφθούν υπόψη οι διαφορετικές επιπτώσεις που έχουν στους άνδρες και τις γυναίκες ερευνητές τα χαρακτηριστικά διάρθρωσης της σταδιοδρομίας στην Ε&Α. Αυτό αληθεύει επίσης όταν μελετάται ο τρόπος για να καταστεί ελκυστικότερη η επιστήμη στους νέους σε μικρή ηλικία: η μεγιστοποίηση της ελκυστικότητας της επιστήμης απαιτεί ευρεία κλίμακα προσεγγίσεων ώστε να κινηθεί το ενδιαφέρον τόσο των αγοριών όσο και των κοριτσιών. Τούτο επιδιώκεται με την ένταξη της διάστασης του φύλου, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η διάσταση του φύλου έχει το δυναμικό να οδηγήσει όχι μόνον σε πραγματική ισότητα μεταξύ των φύλων, αλλά και να ανοίξει νέες προοπτικές.

4. Παράγοντες που διαμορφώνουν τις σταδιοδρομίες στον τομέα της Ε&Α

Προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι μηχανισμοί που εμποδίζουν τη δυναμική ανάπτυξη σταδιοδρομιών στην Ε&Α, είναι αναγκαίο να αναλυθούν οι διάφοροι παράγοντες και οι τρέχουσες τάσεις που διαμορφώνουν τις σταδιοδρομίες αυτές σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

4.1. Η κατάρτιση στον τομέα της έρευνας

4.1.1. Ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον

Προκειμένου η Ευρώπη να επιτύχει την κάλυψη της εκτιμώμενης ανάγκης 700.000 ερευνητών, όπως υπογραμμίζεται στην προσφάτως εγκριθείσα ανακοίνωση «Επενδύοντας στην έρευνα: ένα σχέδιο δράσης για την Ευρώπη» [54], αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία η ανάπτυξη κατάλληλης κατάρτισης στον τομέα της έρευνας.

[54] COM(2003)226 τελικό της 30.04.2003 και SEC(2003)489 τελικό της 30.04.2003

Παρά την ετερογένειά τους [55], τα πανεπιστήμια καλούνται να διαδραματίσουν καίριο ρόλο στον τομέα της κατάρτισης των ερευνητών, όπως υπογραμμίζεται ήδη στην ανακοίνωση «Ο ρόλος των πανεπιστημίων στην Ευρώπη της γνώσης» [56]. Ωστόσο, έχουν εκφραστεί επιφυλάξεις για την ικανότητα των πανεπιστημίων να ανταποκριθούν σε όλα τα αιτήματα που τους υποβάλλονται, δεδομένου ότι η βιομηχανία δείχνει να επείγεται να απασχολήσει ερευνητές χωρίς διδακτορικούς τίτλους, θεωρώντας ότι οι κάτοχοι διδακτορικού τίτλου είναι υπέρ το δέον εξειδικευμένοι [57].

[55] Υφίστανται διαφορές μεταξύ θεσμικών οργάνων όσον αφορά τη θέση της πανεπιστημιακής έρευνας στα επιστημονικά συστήματα, όπως αναφέρεται στην OECD/DSTI χρηματοδότηση της πανεπιστημιακής έρευνας (University research financing) DSTI/STP (99)18. Παρίσι ΟΟΣΑ. (OECD).

[56] COM(2003)58 τελικό της 05.02.2003, ιδίως δε παράγραφος 5.2.3. Αριστεία του ανθρώπινου δυναμικού.

[57] Οι ΗΠΑ αποτελούν τη μόνη χώρα στον κόσμο που έχει παράδοση ενεργού αναζήτησης εκ μέρους της βιομηχανίας, κατόχων διδακτορικών επιστημονικών τίτλων, προκειμένου να τους απασχολήσουν (ΟΟΣΑ, 1998).

Οι σύμβουλοι της ερευνητικής κοινότητας έχουν εισηγηθεί την αύξηση του ειδικού βάρους της κατάρτισης των ερευνητών σε ευρύτερο φάσμα σταδιοδρομιών απ'ό,τι στο παρελθόν. Όπως επισημαίνεται στην έκθεση: «Η ανάπτυξη προορατικότητας για την αναβάθμιση των σχέσεων κατάρτισης/έρευνας στην προοπτική του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας» [58], ολοένα και περισσότερη έρευνα διεξάγεται σήμερα από «μη πανεπιστημιακούς» φορείς (εταιρείες, μη κερδοσκοπικούς δημόσιους ή ιδιωτικούς οργανισμούς, ιδιωτικά και δημόσια ανεξάρτητα ερευνητικά κέντρα, κλπ.). Κατά συνέπειαν, «η προοπτική της προπαρασκευής μετεκπαιδευόμενων στην έρευνα φοιτητών προκειμένου να μπουν στην «μη πανεπιστημιακή» αγορά αποτελεί ένα δύσκολο στόχο. Σήμερα, στα περισσότερα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης/έρευνας, οι πτυχιούχοι φοιτητές εκπαιδεύονται στο πλαίσιο μιας ενδογενούς προοπτικής, δηλαδή με την υπόθεση εργασίας ότι το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας τους ως κατ' επάγγελμα ερευνητών θα εξελιχθεί σε πανεπιστημιακό ερευνητικό περιβάλλον» [59].

[58] Έκθεση STRATA ETAN «Ανάπτυξη προορατικότητας για τη διαμόρφωση των σχέσεων ανώτατης εκπαίδευσης/έρευνας στην προοπτική του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ΕΧΕ)», ("Developing foresight for the development of higher education/research relations in the perspective of the European Research Area (ERA)") από τον Καθηγητή Etienne Bourgeois, Rapporteur, 2002.

[59] Βλ. προαναφερθείσα έκθεση STRATA ETAN.

Ως εκ τούτου, οι μεταπτυχιακοί φοιτητές πρέπει να εκπαιδεύονται και να προπαρασκευάζονται για την είσοδό τους όχι μόνο στην ενδογενή ακαδημαϊκή αγορά αλλά και σε μία ευρύτερη εξωγενή αγορά. Ωστόσο, η προπαρασκευή μεταπτυχιακών φοιτητών για ερευνητική σταδιοδρομία σε άλλους τύπους περιβάλλοντος συνιστά μια δραματική απομάκρυνση από τις τρέχουσες πρακτικές και συμπεριφορές, εφόσον «θα μπορούσε να συνεπάγεται μεγαλύτερη εμπλοκή του εκπαιδευόμενου στην έρευνα σε έργα συνεργασίας με «μη πανεπιστημιακούς» εταίρους και, επίσης, αμεσότερη εμπλοκή «μη πανεπιστημιακών» εταίρων στην εκπαίδευση ερευνητών (π.χ. θα μπορούσαν να εμπλακούν στο σχεδιασμό ή/και διαχείριση δευτεροβάθμιων ή τριτοβάθμιων πανεπιστημιακών προγραμμάτων, σε πεδία περισσότερο εφηρμοσμένης έρευνας)» [60].

[60] Βλ. προαναφερθείσα έκθεση STRATA ETAN.

4.1.2. Συνέπειες για τα διδακτορικά προγράμματα

Τα πλέον πρόσφατα διδακτορικά προγράμματα περιλαμβάνουν πρωτοβουλίες ενίσχυσης της απασχολησιμότητας ερευνητών, ενσωματώνοντας στην εκπαίδευση βασικές δεξιότητες (π.χ. εκπαίδευση σε ερευνητικές δεξιότητες και τεχνικές) και ευρύτερες δεξιότητες σχετιζόμενες με την απασχόληση (π.χ. ερευνητική διαχείριση, επικοινωνιακές δεξιότητες, δικτύωση και συνεργασία στο πλαίσιο ομάδας) προκειμένου να υπάρξει ανταπόκριση στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις που διαμορφώνονται στο πλαίσιο μιας αβέβαιης και ανοικτής αγοράς εργασίας [61]. Με άλλα λόγια, παρέχεται η δυνατότητα εκμάθησης στους εκπαιδευόμενους στην έρευνα. Ισχύει όμως η προϋπόθεση ότι η μέσω της έρευνας εκπαίδευση αποτελεί τμήμα της πραγματικής ερευνητικής δραστηριότητας που ασκεί το εργαστήριο στο οποίο αποσπάται ένας υποψήφιος διδακτορικού [62].

[61] Βλ., π.χ. την κοινή δήλωση «Joint Statement of the Research Councils'/AHRB'S Skills Training Requirements for Research Students in the UK».

[62] Αποτελεί επίσης και τον κύριο στόχο των υποτροφιών υποδοχής Μαρί Κιουρί για εκπαιδευτικές δράσεις ερευνητών σε πρώιμα στάδια . Βλ. http://europa.eu.int/ mariecurie-actions.

Οι εξελίξεις αυτές θα επηρεάσουν τη δομή της εκπαίδευσης ερευνητών και τους τρόπους επανεξέτασης της εν λόγω εκπαίδευσης στο πλαίσιο των συζητήσεων που διέπουν τη διαδικασία της Μπολόνια και την ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Χώρου Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Όταν οι υπουργοί τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εξετάσουν την επόμενη φάση [63], μπορεί να ενσωματώσουν τα διδακτορικά προγράμματα στη διαδικασία της Μπολόνια κατά τρόπο περισσότερο προορατικό. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα αφού ο Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας όρισε φιλόδοξες προθεσμίες για το 2010 και είναι ζωτικής σημασίας να εξετάζονται από κοινού οι δύο αυτές διαδικασίες.

[63] Η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής των Υπουργών Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης είναι προγραμματισμένη για τις 18 και 19 Σεπτεμβρίου 2003, στο Βερολίνο.

Η οργάνωση των διδακτορικών προγραμμάτων από τη μία ευρωπαϊκή χώρα στην άλλη διαφέρει, αρχίζοντας από ατομικά οργανωμένη εκπαίδευση και τελειώνοντας σε τυποποιημένα εκπαιδευτικά προγράμματα για ομάδες διδακτορικών υποψηφίων σε σχετιζόμενα ερευνητικά πεδία. Η ιδέα της οργανωμένης εκπαίδευσης (π.χ. σε ερευνητικές σχολές, πτυχιακές ή διδακτορικές σχολές) είναι ώριμη σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες, ιδίως δε στις σκανδιναβικές [64], στις Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο (ΗΒ), και, σε πειραματική βάση, σε χώρες όπως η Γερμανία ή η Ισπανία. [65].

[64] Βλ. έκθεση της Σκανδιναβικής Ακαδημίας Προωθημένων Σπουδών (NorFA): Η σκανδιναβική ερευνητική εκπαίδευση: κοινοί στόχοι για διεθνή ποιότητα (The Nordic research training: common objectives for international quality), στην ιστοθέση www.norfa.no.

[65] Στη Γερμανία το Graduiertenkollegs, στην Ισπανία η σχολή International Graduate School of Catalonia (IGSOC)

Στο πλαίσιο της δομημένης αυτής εκπαίδευσης, ένα άλλο σημαντικό στοιχείο σχετίζεται με την ύπαρξη και την ποιότητα του επόπτη. Η ποιότητά του ενδέχεται να παρουσιάζει διακυμάνσεις, και σε ορισμένες χώρες οι διδακτορικοί υποψήφιοι δεν έχουν πραγματικές δυνατότητες αλλαγής επόπτη χωρίς να διακόψουν το τρέχον ερευνητικό έργο τους. Ως εκ τούτου, οι διδακτορικοί υποψήφιοι πρέπει να έχουν καλύτερη πρόσβαση σε έναν επόπτη εφ'όλων των επιπέδων και, εφόσον κρίνεται αναγκαίο, κάθε ίδρυμα που προτείνει διδακτορικά προγράμματα πρέπει να διορίζει έναν «ανεξάρτητο διαμεσολαβητή» ή μία «ειδική επιτροπή», προκειμένου να συνδράμει τον διδακτορικό υποψήφιο σε ενδεχόμενη αλλαγή επόπτη.

Όπως επισημαίνεται από σειρά επαγγελματικών οργανώσεων διδακτορικών υποψηφίων, πρέπει να εμπλακούν προσωπικά έμπειροι ερευνητές στην πλαισίωση των διδακτορικών υποψηφίων, ενσωματώνοντάς τους πλήρως στο ερευνητικό περιβάλλον, επισημαίνοντας εναλλακτικές σταδιοδρομίες, κατά περίπτωσιν, και διευκολύνοντας τον διδακτορικό υποψήφιο στο να επιτύχει τις περισσότερες δυνατές νέες επαφές. Μολονότι η φύση της πλαισίωσης διαφέρει, αυτή πρέπει να «προάγει τη διαμόρφωση σταθερών και εις βάθος σχέσεων, μέσω του διαλόγου, της λήψης αποφάσεων και του προβληματισμού που συχνά απουσίαζε από τα παραδοσιακά περιβάλλοντα» [66]. Έτσι, η πλαισίωση πρέπει να αποτελέσει αναπόσπαστο μέρος κάθε διδακτορικού προγράμματος.

[66] Από την έκθεση «Bring context to mentoring», Dean Cristol, Ph.D., Old Dominion University.

Η χρηματοδότηση διδακτορικών προγραμμάτων εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα, δεδομένου ότι οι διδακτορικοί υποψήφιοι ενδέχεται να κληθούν να εξασφαλίσουν τη χρηματοδότηση για το σύνολο της περιόδου σπουδών προκειμένου να γίνουν δεκτοί, ενώ οι πηγές χρηματοδότησης παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές ακόμη και στο πλαίσιο της ίδιας χώρας [67]. Το ζήτημα αυτό συνδέεται με την προαναφερθείσα αμφίσημη αναγνώριση διδακτορικού τίτλου σε ένα ευρύ εργασιακό πλαίσιο. Επιπλέον, η κατηγορία των διδακτορικών υποψηφίων συνιστά μια άκρως ετερογενή ομάδα στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Οι διδακτορικοί υποψήφιοι θεωρούνται φοιτητές, μέλη του προσωπικού, εργαζόμενοι ή και ερευνητές. Ως εκ τούτου, η οικονομική κατάσταση και τα δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης πολλών διδακτορικών υποψηφίων είναι, ακόμη, ασαφή. Ακόμη και σε χώρες με εκτεταμένη κοινωνική κάλυψη των διδακτορικών υποψηφίων, τα δικαιώματα μητρότητας κατά τις διδακτορικές σπουδές παραμένουν, σε μεγάλο βαθμό, σε μη ικανοποιητικά επίπεδα.

[67] Π.χ., τα στοιχεία του 2001 για τη χρηματοδότηση διδακτορικών προγραμμάτων στη Γαλλία αποκαλύπτουν ότι το 36% των διδακτορικών υποψηφίων βασίζεται σε προσωπικούς πόρους χρηματοδότησης. το 33% έχει αποσπάσει υποτροφία από υπουργεία, περιφέρειες, ενώσεις· το 7% χρηματοδοτείται από πηγές προερχόμενες από τρίτη χώρα ή από υποτροφίες ΕΕ. το 20% εργάζεται ήδη και το 4% χρηματοδοτείται στο πλαίσιο βιομηχανικής συμφωνίας (Σύμβαση CIFRE). JJ. Paul, Research Institute on the Economic of Education, Dijon, Γαλλία.

Καταρχήν, οι διδακτορικοί υποψήφιοι πρέπει να τυγχάνουν ικανοποιητικής χρηματοδότησης είτε υπό μορφήν υποτροφίας, είτε υπό μορφήν δανείου ή μισθού και, ανεξαρτήτως της χρηματοδοτικής πηγής, να έχουν την ελάχιστη δυνατή κοινωνική ασφαλιστική κάλυψη, συμπεριλαμβανομένων των γονικών αδειών [68].

[68] Οι συμβατικοί όροι εφαρμογής των Δράσεων Μαρί Κιουρί υπό το 6ο Πρόγραμμα - πλαίσιο επιβάλλουν στον οργανισμό υποδοχής την εξασφάλιση κατάλληλης κοινωνικής ασφαλιστικής κάλυψης.

Θα χρειαστεί η ανάλυση της διαφορετικότητας της ετερογενούς κοινότητας διδακτορικών υποψηφίων, ούτως ώστε να δρομολογηθεί μια συστηματική απογραφή της διάρθρωσης και οργάνωσης της ερευνητικής εκπαίδευσης στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και για τις απαιτήσεις πρόσβασης σε αυτήν, προκειμένου να αποκτηθεί μία πληρέστερη εικόνα για τα χαρακτηριστικά των ευκαιριών ερευνητικής εκπαίδευσης στην Ευρώπη.

4.2. Διάφορες μέθοδοι πρόσληψης

Το ζήτημα της πρόσληψης συνδέεται με το επίπεδο στο οποίο πραγματοποιείται και με τους τύπους οργάνωσης στους οποίους υπάρχουν θέσεις. Οι θέσεις ενδέχεται να είναι ανοικτές σε εθνικό, ευρωπαϊκό ή διεθνές επίπεδο, για μη πεπειραμένους ή πεπειραμένους ερευνητές, στο πλαίσιο ενός δημόσιου οργανισμού ή σε διδακτική πανεπιστημιακή θέση που προσφέρει ερευνητικές ευκαιρίες. Όσον αφορά τον ιδιωτικό τομέα, η βιομηχανία προσλαμβάνει ερευνητές σε κάθε στάδιο της σταδιοδρομίας τους στο πλαίσιο της εθνικής, ευρωπαϊκής ή διεθνούς αγοράς εργασίας.

Τα συστήματα πρόσληψης διαφέρουν από χώρα σε χώρα, από κλάδο σε κλάδο και από τους δημόσιους στους ιδιωτικούς οργανισμούς. Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες υπάρχουν εδραιωμένες διαδικασίες πρόσληψης στο πλαίσιο του δημόσιου συστήματος [69]. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η οργάνωση των προσλήψεων βασίζεται σε διαφημίσεις στον τύπο, στο Ίντερνετ ή σε εθνικούς ή διεθνείς διαγωνισμούς. Στις περισσότερες περιπτώσεις, στον δημόσιο τομέα, υπάρχουν επιτροπές επιλογής, ενώ η Επιτροπή έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη άρσης των εναπομενόντων εμποδίων στη συμμετοχή ξένων ερευνητών στις εν λόγω επιτροπές επιλογής και αξιολόγησης [70]. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, οι προσλήψεις εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό - ακόμη - από παράγοντες όπως η επιρροή του επόπτη, συμφωνίες που στηρίζονται στις νοοτροπίες, έλλειψη εξωτερικών μελών επιτροπής ή το γεγονός ότι οι ανοικτοί διαγωνισμοί καθίστανται τοπικοί διαγωνισμοί, αντανακλώντας, κατά κάποιο τρόπο, την περιορισμένη εξωστρέφεια των ακαδημαϊκών ή δημόσιων ερευνητικών δομών.

[69] Βλ. «Απασχόληση και συνθήκες εργασίας του πανεπιστημιακού προσωπικού στην Ευρώπη» («Employment and Working conditions of Academic Staff in Europe»), J. Enders (έκδ.), Gewerkschaft, Erziehung und Wissenschaft, Materialien und Dokumente Hochschule und Forschung, Οκτώβριος 2000.

[70] Βλ. COM(2001)331 τελικό της 21.06.2001, σημείο 4.1. Δράσεις που στοχεύουν στη διαμόρφωση δυναμικής για τη βελτίωση του περιβάλλοντος για τους μετακινούμενες ερευνητές.

Ένα άλλο ζήτημα που χρήζει αντιμετωπίσεως σχετίζεται με τη δεοντολογία των διαδικασιών πρόσληψης, βάσει επιστημονικών προτύπων. Οι μέθοδοι επιλογής είτε στηρίζονται πλήρως στα υποβαλλόμενα έγγραφα (βιογραφικά σημειώματα και δημοσιεύσεις) σε γραπτές εξετάσεις, σε συνεντεύξεις, είτε σε μείγμα των ανωτέρω. Τα κριτήρια πρόσληψης στηρίζονται κυρίως στο επίπεδο της επισήμως απαιτουμένης κατάρτισης, καθώς και σε άλλες απαιτήσεις που αφορούν, ειδικότερα, τις ανάγκες του οργανισμού. Στην περίπτωση των πανεπιστημιακών θέσεων, απαιτείται, καλώς εχόντων των πραγμάτων, διδακτορικό ή δημοσιεύσεις σε επιστημονικά έντυπα διεθνούς φήμης.

Αντιθέτως, στον ιδιωτικό τομέα η πρόσληψη ερευνητών διενεργείται συχνά σε ένα γενικότερο πλαίσιο και συνδέεται με την νοοτροπία και τις ανάγκες κάθε εταιρείας, ιδίως όσον αφορά τη σημασία που αποδίδεται στα διδακτορικά.

Ένα από τα στοιχεία δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής ανοικτής αγοράς για τους ερευνητές συνδέεται με το πραγματικό και ουσιαστικό άνοιγμα των θέσεων των εθνικών δημόσιων τομέων σε ερευνητές από την ΕΕ και από τρίτες χώρες, ζήτημα που έχει ήδη επισημανθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή [71] : «Όλες οι (...) διαδικασίες πρόσληψης πρέπει να είναι ανοικτές [72] (...) Περαιτέρω, τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να αρνηθούν στους διακινούμενους εργαζόμενους το καθεστώς του δημοσίου υπαλλήλου, αν χρειάζεται, εφόσον έχουν ενσωματωθεί στον δημόσιο τομέα. Σχετικά με όλα αυτά τα σημεία, η Επιτροπή προτίθεται να παρακολουθεί στενά τους σχετικούς εθνικούς κανόνες και πρακτικές και να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσει την αποτελεσματική συμμόρφωση με το κοινοτικό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της κίνησης διαδικασιών επί παραβάσει, εάν χρειαστεί»..

[71] Βλ. COM(2002) 694 τελικό της 11.12.2002, ιδίως δε την παράγραφο 5.2.

[72] Η μόνη εξαίρεση αφορά περιπτώσεις όπου «οι υπήκοοι που δεν εργάζονται στην ίδια υπηρεσία του δημόσιου τομέα δεν θα επιτρέπονταν να υποβάλουν επίσης αίτηση για αυτά τα είδη των θέσεων ή διαγωνισμών».

Όσον αφορά την έκθεση της επαγγελματικής πείρας, η τρέχουσα πρακτική δείχνει ότι, καλώς εχόντων των πραγμάτων, το βιογραφικό σημείωμα κάποιου ερευνητή απαιτεί την καταγραφή των διαφόρων εμπειριών με χρονολογική σειρά, με σαφείς αναφορές στις εμπειρίες κατάρτισης και εργασίας, στις πρόσθετες δεξιότητες, στη γνώση ξένων γλωσσών, κλπ. Ωστόσο, ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες φαίνεται να είναι το γεγονός ότι η επαγγελματική πείρα βασίζεται σε μία «γραμμική» πορεία σταδιοδρομίας, ανάλογη με τη δομή της «σκάλας», χωρίς χρονολογικά χάσματα.

Πολλοί ερευνητές βιώνουν την κατάσταση αυτή ως «τιμωρία», ιδίως στην περίπτωση μετακίνησης από έναν επιστημονικό τομέα σε άλλον, που θεωρείται σημαντικό στοιχείο της όλης ανανεωτικής διαδικασίας - συχνά όμως χωρίς να αναγνωρίζεται ως ανανεωτικό στοιχείο - ή στην περίπτωση προσωρινής διακοπής για προσωπικούς ή οικογενειακούς λόγους. Έχουν διατυπωθεί συστάσεις για να έχουν οι ερευνητές τη δυνατότητα να αφαιρούν αριθμό ετών από το οικείο βιογραφικό σημείωμα, εφόσον το θεωρούν αναγκαίο και σκόπιμο, όταν υποβάλλουν αίτηση για κάποια θέση εργασίας. Αυτό προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας από πλευράς των διαφόρων συντελεστών της ερευνητικής κοινότητας, οι οποίοι θα πρέπει να είναι περισσότερο ανοικτοί προς «μη γραμμικές» σταδιοδρομίες και να στηρίζουν την κρίση τους στην αξία και όχι, κατ'ανάγκην, στην επετηρίδα.

Πρέπει να καταρτιστεί «κώδικας συμπεριφοράς για την πρόσληψη ερευνητών», βασισμένος στις βέλτιστες πρακτικές, ούτως ώστε να βελτιωθούν οι μέθοδοι πρόσληψης που αντανακλούν την αναγκαία εξωστρέφεια σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και την ποικιλία τρόπων αξιολόγησης των επιδόσεων και της αριστείας.

4.3. Απασχόληση και συνθήκες εργασίας

4.3.1. Η τάση προς την άρση των κανονιστικών ρυθμίσεων που διέπουν το σύστημα πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας

Το σύστημα σταδιοδρομιών των ερευνητών χαρακτηρίζεται από διάφορους τύπους υποτροφιών ή επιχορηγήσεων σπουδών, από σειρά συμβάσεων διαφόρων τύπων, από θέσεις εργασίας διδακτικού έργου ή από απασχόληση σε οργανικές θέσεις. Ως εκ τούτου, η ανάπτυξη μιας τέτοιας δομής ερευνητικών σταδιοδρομιών εξαρτάται από την επίσημη πρόσληψη και από τους όρους της εργασίας που διέπονται από νομικές και συμβατικές διατάξεις, οι οποίες διαφέρουν από τη μία χώρα στην άλλη, από τους δημόσιους στους ιδιωτικούς ερευνητικούς οργανισμούς και από τον ένα κλάδο στον άλλο.

Όσον αφορά τις σχέσεις απασχόλησης του προσωπικού στην Ε&Α υπάρχουν, σε γενικές γραμμές, τρεις βασικοί τύποι κανονισμών: οι με κρατική νομοθεσία, οι κατόπιν συλλογικών διαπραγματεύσεων μεταξύ των εκπροσώπων των εργοδοτών και εργαζομένων ή, στην περίπτωση του ακαδημαϊκού προσωπικού, οι μέσω των κανονισμών απασχόλησης του εκάστοτε ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος.

Επιπλέον, σύμφωνα με τη μελέτη «Απασχόληση και συνθήκες εργασίας του πανεπιστημιακού προσωπικού στην Ευρώπη [73]: Μία συγκριτική μελέτη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα» («Employment and Working Conditions of Academic Staff in Europe: A Comparative Study in the European Community») τα διάφορα συστήματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαθέτουν παραδοσιακούς μηχανισμούς προσωπικών διαπραγματεύσεων μεταξύ των μελών του πανεπιστημιακού προσωπικού αφενός και των εκπροσώπων του εργοδότη (κρατική αρχή ή θεσμικοί επικεφαλής). Ως εκ τούτου, οι κανονισμοί και οι κανόνες ενδέχεται να περιέχονται σε νομικά έγγραφα ή σε συμβάσεις απασχόλησης, ανάλογα με τον τρόπο θέσπισής τους: είτε μονομερώς με νόμο του κράτους ή με διατάξεις του εργοδότη, είτε διμερώς μέσω εθνικών, τοπικών ή ατομικών διαπραγματεύσεων ή μέσω συνδυασμού στοιχείων αμφοτέρων των τύπων. Χαρακτηριστικά, οι κανόνες αυτοί καλύπτουν κανονισμούς σχετικούς με τους μισθούς και τον εργασιακό φόρτο, την ασφάλεια στην εργασία και την άσκηση των καθηκόντων, τις διαδικασίες πρόσληψης και απασχόλησης, τα περιθωριακά κέρδη, τη σαββατική άδεια, τις ρυθμίσεις συνταξιοδότησης κ.ο.κ.

[73] J. Enders (ed.), Gewerkschaft, Erziehung und Wissenschaft, Materialien und Dokumente Hochschule und Forschung, Οκτώβριος 2000

Τα συστήματα ανώτατης εκπαίδευσης υφίστανται σημαντικές μεταρρυθμίσεις, με γενική τάση προς την αποκέντρωση όσον αφορά τη ρύθμιση των συνθηκών πρόσληψης και εργασίας του πανεπιστημιακού προσωπικού. Οι εν λόγω μεταβολές όσον αφορά την ευθύνη και τις διαδικασίες λήψεως αποφάσεων διαφέρουν από τη μία χώρα στην άλλη [74] και θα μπορούσαν να έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση της περιπλοκότητας του συστήματος, εάν δεν ενταχθούν σε ένα συνεκτικότερο πλαίσιο.

[74] Εν προκειμένω βλ., επί παραδείγματι, το κείμενο της νέας Πράξης στην Αυστρία, στον ιστότοπο: www.bmbwk.gv.at.

Εις ό,τι αφορά τις συνθήκες εργασίας των ερευνητών, πολλά είναι τα ζητήματα που πρέπει να εξεταστούν αναλυτικότερα και να διερευνηθούν. Μεταξύ αυτών, η ευελιξία στην εργασία (τηλεεργασία, ευέλικτο ωράριο), το δικαίωμα πρόσβασης στην δια βίου επιμόρφωση, το δικαίωμα αίτησης σαββατικής περιόδου και, χωρίς αυτό να είναι το λιγότερο σημαντικό, η ποιότητα των υποδομών και του εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης της ηλεκτρονικής έρευνας (eResearch) ή των κυβερνοϋποδομών (Cyberinfrastructures) [75].

[75] Βλ. επίσης το Σχέδιο Δράσης για την ηλεκτρονική εκμάθηση (eLearning) (COM 385 της 18ης Ιουλίου 2001, καθώς και την Έκθεση του National Science Foundation Blue-Ribbon Advisory Panel on Cyberinfrastructure, Ιανουάριος 2003, στον ιστότοπο: http://www.cise.nsf.gov/evnt/reports/ tocs.htm.

Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι το μέλλον των συμβάσεων ορισμένου χρόνου, συμπεριλαμβανομένων των συμβάσεων έρευνας, σχετίζεται επίσης με την εφαρμογή της «Οδηγίας της ΕΕ για την εργασία ορισμένου χρόνου » [76].Η Οδηγία αποβλέπει στην αποφυγή δυσμενών διακρίσεων εις βάρος των απασχολούμενων ορισμένου χρόνου, έναντι των απασχολούμενων αορίστου χρόνου. Επίσης, στην αποφυγή καταχρήσεων εκ της χρήσεως διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου· στην βελτίωση της πρόσβασης των εργαζομένων ορισμένου χρόνου στην επιμόρφωση· και, τέλος, στην εξασφάλιση της ενημέρωσης των εργαζομένων ορισμένου χρόνου όσον αφορά τις διαθέσιμες θέσεις εργασίας αορίστου χρόνου.

[76] Οδηγία 1999/70/ΕΚ του Συμβουλίου σχετικά με την «Συμφωνία πλαίσιο για την εργασία ορισμένου χρόνου» που συνήφθη από την CES , την UNICE και το CEEP που εκδόθηκε στις 28 Ιουνίου 1999.

Αξίζει να διερευνηθεί πώς η αναπτυσσόμενη σχετική νομοθεσία στα διάφορα κράτη μέλη της ΕΕ εντάσσεται στο ανωτέρω εργασιακό περιβάλλον. Η ανάλυση αυτή προϋποθέτει μία μείζονα επανεξέταση της δομής και του μέλλοντος των μεταδιδακτορικών υποτροφιών και συμβάσεων έρευνας στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.

Οι ερευνητές και οι εργοδότες τους οφείλουν να συζητήσουν την ανάπτυξη των όρων εργασίας των ερευνητών στο πλαίσιο ενός κοινωνικού διαλόγου για την ευκολότερη επίτευξη αυτού του στόχου.

4.3.2. Οι αποδοχές ως κίνητρο σταδιοδρομίας

Οι αποδοχές αποτελούν ένα από τα πλέον ορατά στοιχεία αναγνώρισης της σταδιοδρομίας. Οι αποδοχές των ερευνητών δείχνουν να υστερούν, λόγου χάριν σε σύγκριση με τις αποδοχές των στελεχών με διοικητικές ευθύνες. Το γεγονός αυτό εισπράττεται ως αιτία αλλαγής σταδιοδρομίας και μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια δημόσιων πόρων που έχουν επενδυθεί στην κατάρτιση των ερευνητών. Η αυξημένη κινητικότητα, η ανάγκη μεγαλύτερης διαφάνειας και συγκρισιμότητας προκειμένου να εκτιμηθεί η ελκυστικότητα των ερευνητικών σταδιοδρομιών απαιτεί συγκριτικές μελέτες για την οικονομική κατάσταση και τις αποδοχές των ερευνητών.

Μέχρι στιγμής, δεν έχουν εκπονηθεί τέτοιες μελέτες [77] κατά τρόπο συστηματικό. Αυτό οφείλεται σε δυσκολίες σχετικές με: τη διαφορετική κατάσταση ή τον ορισμό του προσωπικού, την έλλειψη συγκρίσιμων διεθνών στατιστικών, τη διαφορά μεταξύ ακαθάριστου και καθαρού εισοδήματος (που διαφέρει σημαντικά από τη μία χώρα στην άλλη λόγω των ανόμοιων συστημάτων φορολόγησης και κοινωνικής ασφάλισης) και, τέλος, τη χρηματοδοτική συνεισφορά του ερευνητή στα επιστημονικά αποτελέσματα ή την ικανότητα ανάληψης ερευνητικών συμβάσεων με δυνατότητα διαπραγμάτευσης ατομικού οφέλους. Προκειμένου να συμπληρωθεί η εικόνα, πρέπει να διενεργηθεί, και να καταστεί διαθέσιμη στους ερευνητές, η σύγκριση των αποδοχών του προσωπικού που χρησιμοποιείται σε επιστημονικούς τομείς σε ιδιωτικούς οργανισμούς και των χρηματοοικονομικών αποδοχών από την εκχώρηση ή από άλλες δραστηριότητες εκμετάλλευσης.

[77] Βλ. F. Thys-Clement: «Changes in research management: The new working conditions of researchers» («Μεταβολές στη διαχείριση της έρευνας: Οι νέοι όροι εργασίας των ερευνητών»), Ιούνιος 2001.

Αυτό θα αποτελέσει μεγάλη πρόκληση, κατά την έννοια ότι καλύπτει ευρύ φάσμα ζητημάτων και επειδή τα στηρικτικά δεδομένα είναι σύνθετα και αμφιλεγόμενα [78]. Κατά συνέπεια, πρέπει να εκπονηθεί μελέτη σε ευρωπαϊκό επίπεδο· η εργασία αυτή είναι απαραίτητη για τον καθορισμό των όρων εργασίας και δυνατοτήτων σταδιοδρομίας, καθώς και για τον προσδιορισμό ενδεχόμενων μισθολογικών προσαρμογών, ούτως ώστε να διευκολυνθεί η σύγκριση προσφοράς και ζήτησης.

[78] Ορισμένες μελέτες και εκθέσεις έχουν εξετάσει τα ζητήματα αυτά και μπορούν να θεωρηθούν ως αφετηρία για την εν λόγω πρωτοβουλία. Μεταξύ αυτών: UK Roberts Report "The supply of People with Science Technology and Mathematics Skills", April 2002, OECD: Education at a glance 2001, "Employment and Working conditions of Academic Staff in Europe", J. Enders (ed.), Gewerkschaft, Erziehung und Wissenschaft, Materialien und Dokumente Hochschule und Forschung, Oktober 2000.

4.3.3. Η αυξανόμενη ανάγκη εναλλακτικών ευκαιριών διδακτικού έργου

Η ανάγκη δημιουργίας μιας δομής σταδιοδρομιών για τους ερευνητές συνειδητοποιήθηκε σχετικώς πρόσφατα, συνεκτιμώντας δύο παράγοντες που βαρύνουν τις μακροπρόθεσμες προοπτικές: τη γνώση της δομής της σταδιοδρομίας και τη συνειδητοποίηση της έλλειψης μακροπρόθεσμων προοπτικών απασχόλησης, ιδίως εις ό,τι αφορά μια πανεπιστημιακή σταδιοδρομία [79].

[79] Αυτό συνδέεται εν μέρει με τον μεταβαλλόμενο ρόλο των πανεπιστημίων και τον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτείται η έρευνα. Ως εκ τούτου, θα υπάρχουν ολοένα και περισσότερες συμβάσεις βασιζόμενες στο έργο, οι οποίες παρέχουν μικρές ή και μηδενικές ευκαιρίες προγραμματισμού μιας σταδιοδρομίας στην Ε&Α. Βλ. επίσης COM(2003)58 της 05.02.2003.

Από τη μία πλευρά, οι δομές σταδιοδρομιών, ιδίως εις ό,τι αφορά το επί συμβάσει ερευνητικό προσωπικό, έχουν αναλυθεί [80], συζητηθεί και ενισχυθεί περαιτέρω σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες: παραδείγματα τέτοιων πρωτοβουλιών υπάρχουν στο ΗΒ, μέσω της «Πρωτοβουλίας για τη σταδιοδρομία στον τομέα της έρευνας» («Research Career Initiative - RCI) [81] ή στην Ιρλανδία μέσω της πρωτοβουλίας «Η προσέλκυση και συγκράτηση ερευνητών στην Ιρλανδία» ( «Attracting & retaining researchers in Ireland») [82]. Από την άλλη πλευρά, το μοντέλο των θέσεων εργασίας διδακτικού έργου των ΗΠΑ, εξετάζεται από σειρά ευρωπαϊκών χωρών, ιδίως υπό το φως της μεταρρύθμισης των συστημάτων ανωτάτης εκπαίδευσης, όπως, π.χ. το μοντέλο «κατώτερες καθηγητικές σχέσεις» στη Γερμανία.

[80] Βλ. την μελέτη "Academic Research Careers in Scotland: a longitudinal study of academic contract research staff, their jobs and career patterns", Ινστιτούτο για την Έρευνα στον τομέα της Απασχόλησης/Institute for Employment Research - Συμβούλιο Χρηματοδότησης της Τριτοβάθμιας Παιδείας στην Σκωτία /Scottish Higher Education Funding Council.

[81] Για περισσότερες πληροφορίες: www.universitiesuk.ac.uk/activities/rci/asp.

[82] Βλ. www.sfi.ie.

Το INSERM, το γαλλικό Εθνικό και Δημόσιο Ίδρυμα, εγκαινίασε ένα νέο μοντέλο θέσεων εργασίας διδακτικού έργου, το 2002, για την βιοϊατρική έρευνα σε συνεργασία με νοσοκομεία και πανεπιστήμια. Το νέο σύστημα προσφέρει διδακτικό έργο με - ανάλογα με την επαγγελματική πείρα - καθορισμένο ετήσιο μισθό (συμπεριλαμβανομένης της οικογενειακής ιατρικής ασφάλισης και συστήματος συνταξιοδοτικής κάλυψης) και 5ετές ανανεώσιμο συμβόλαιο με συμπληρωματικό μισθό που καταβάλλει το νοσοκομείο ή το πανεπιστήμιο.

Τέτοια μεταβλητά συστήματα διδακτικού έργου μπορούν επίσης να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες σύνδεσης «πανεπιστημιακών» και «βιομηχανικών» σταδιοδρομιών στην έρευνα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα ενόσω οι παραμένουσες δυσκαμψίες στους όρους πανεπιστημιακής απασχόλησης αποτελούν ακόμη ένα από τα κύρια εμπόδια στην διακλαδική κινητικότητα, όπως επισημαίνει η τελική έκθεση της υψηλού επιπέδου Ομάδας για την κινητικότητα [83].

[83] Τελική Έκθεση, ιδίως δε παράγραφοι 2.5.2. Παραδείγματα ορθών πρακτικών (Good Practice Examples).

Εάν μετριασθούν οι δυσκαμψίες αυτές, ανοίγοντας τον δρόμο για μία συνδυασμένη προσέγγιση της απασχόλησης και των αποδοχών, μπορούν να αναπτυχθούν νέες συνεργασίες και να οδηγήσουν σε «βιομηχανικές/πανεπιστημιακές» θέσεις διδακτικού έργου για τους ερευνητές [84].

[84] Μπορεί επίσης να περιλαμβάνει φάση αφετηρίας για δημιουργία παράγωγων συμπράξεων. Βλ. επίσης τον γαλλικό νόμο French law on innovation, στον ιστότοπο http://www.recherche.gouv.fr/technologie/ mesur/loi/inovloi.htm

Προκειμένου να ενσωματωθούν οι ερευνητές σε τακτικές και διατηρήσιμες δομές προσωπικού, πρέπει να αναπτυχθούν οι εν λόγω εναλλακτικές πρακτικές διδακτικού έργου, π.χ. μέσω πλέον δομημένων συνεργασιών μεταξύ των ανώτατων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και των εθνικών ή περιφερειακών ερευνητικών κέντρων/εργαστηρίων, ή μέσω συνεργασιών βιομηχανίας/πανεπιστημίου. Τα σχετικά πλεονεκτήματα είναι πολλαπλά, αρχίζοντας από την καλύτερη οργάνωση της σχέσης εφηρμοσμένης και βασικής έρευνας και τελειώνοντας με την τόνωση των κινήτρων μέσω της μεγαλύτερης ευελιξίας, ενσωματώνοντας, κατ'αυτόν τον τρόπο, τις τρεις διαστάσεις: διδακτικό έργο, έρευνα και ζητήματα σχετικά με τη βιομηχανία/επιχείρηση, όπως είναι η μεταφορά γνώσεων και η καινοτομία.

4.3.4. Συστήματα αξιολόγησης σταδιοδρομίας

Όσο περισσότερο οι θέσεις εργασίας εναλλακτικού έργου περιλαμβάνουν διαφοροποιημένη εργασιακή εμπειρία, τόσο περισσότερη σημασία θα αποδίδεται στα κατάλληλα συστήματα αξιολόγησης.

Τα δημοσιεύματα υπό μορφήν άρθρων σε εξέχοντα έντυπα, οι διεθνείς δημοσιεύσεις, τα βιβλία και τα κεφάλαια δημοσιευμάτων θεωρούνται ως βασικός παράγοντας αξιολόγησης της παραγωγικότητας κάποιου ερευνητή. Ωστόσο, και «άλλοι δείκτες» όπως τα προγράμματα υπολογιστών, τα επιστημονικά βραβεία, οι διαλέξεις, η συμμετοχή σε εκθέσεις, σεμινάρια και συναντήσεις πρακτικής εργασίας (workshops), η οργάνωση τέτοιων εκδηλώσεων, οι επαγγελματικές αποστάσεις, η διδακτική δραστηριότητα, η εθνική και διεθνής συνεργασία, η διαχείριση της έρευνας, τα εισοδήματα από ερευνητικές πηγές και, σε μικρότερο βαθμό, τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, η αδειοδότηση και η δημιουργία παράγωγων εταιρειών (spin off), αποτελούν δραστηριότητες εξίσου σημαντικές, όπως υπογραμμίζει η μελέτη "Researchers' Appraisal at European Universities» [85] («Η αξιολόγηση των ερευνητών στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια»).

[85] Η μελέτη παραγγέλθηκε από την ΓΔ ΕΤΑ Διεύθυνση K και δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί· εκπονήθηκε από την Eurotech Data Luxembourg.

Ορισμένες, υπεύθυνες για την αξιολόγηση, οργανώσεις, τάσσονται υπέρ της χρήσεως των εν λόγω «άλλων δεικτών» για τον εντοπισμό και την επιβράβευση των άριστων ερευνητών, ενώ άλλες οργανώσεις θεωρούν τους εν λόγω δείκτες ως συμπληρωματικές μόνο πληροφορίες που επιβεβαιώνουν γνώμες για κάποιον ερευνητή. Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, η αξιολόγηση των ερευνητών μπορεί να πραγματοποιηθεί σε διαφορετικά στάδια της σταδιοδρομίας: πριν από μία προαγωγή· κατά την αξιολόγηση έργων για σκοπούς χρηματοδότησης· υπό μορφήν τακτικής αξιολόγησης (π.χ. ετήσιας αξιολόγησης)· κατά την προετοιμασία συζήτησης για τους μισθούς ή συζήτησης που εμπλέκει τους όρους απασχόλησης.

Η μελέτη αυτή επιχειρεί, επίσης, μια ανασκόπηση των διαδικασιών αξιολόγησης των πανεπιστημιακών ερευνητών στα διάφορα κράτη μέλη. Ανάλογα με τον τύπο της αξιολόγησης και με τη χώρα, οι υπεύθυνοι για την αξιολόγηση φορείς μπορεί να είναι ερευνητικά συμβούλια και υπουργεία ή πανεπιστημιακοί πρυτάνεις και ερευνητικές ομάδες. Στο ΗΒ και αλλού στην Ευρώπη (Γερμανία, Ιρλανδία, Κάτω Χώρες, Νορβηγία κλπ.), οι ερευνητές αξιολογούνται βάσει των οικείων εθνικών πλαισίων που παραπέμπουν στις γενικές πολιτικές ανθρωπίνων πόρων, συμπεριλαμβανομένων των ατομικών επιδόσεων και στόχων. Ωστόσο, τα περισσότερα πανεπιστήμια διαθέτουν πρωτόκολλα ανθρωπίνων πόρων που αναφέρονται στην αξιολόγηση των ερευνητών, και που απαριθμούν τις κυριότερες παραμέτρους επίδοσης. Η Γαλλία, η Δανία, η Πορτογαλία και η Ισπανία παραθέτουν δείκτες που χρησιμοποιούνται στην αξιολόγηση της ερευνητικής δραστηριότητας, πλην των μητρώων δημοσιεύσεων και των διδακτικών δραστηριοτήτων. Σε ορισμένες χώρες (Γερμανία, Πορτογαλία) αναπτύσσονται και εφαρμόζονται νέες προσεγγίσεις αξιολόγησης.

Δεδομένου ότι οι διάφορες σταδιοδρομίες στην Ε&Α πρέπει να αντιμετωπίζονται ισότιμα, είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν διαδικασίες και δείκτες αξιολόγησης των ερευνητών υπό το πρίσμα του τύπου των ερευνητικών δραστηριοτήτων τους. Κάτι τέτοιο συνεπάγεται, επίσης, ότι τα προαναφερθέντα «άλλα κριτήρια» ενσωματώνονται στη διαδικασία αξιολόγησης και ότι η αξιολόγηση των επιτευγμάτων και αποτελεσμάτων δεν εστιάζεται κατά κύριο λόγο στη συχνότητα αναφορών στον τύπο και σε υπολογισμούς που αφορούν την εμβέλεια των εντύπων. Εάν δεν λαμβάνονται υπόψη τα εν λόγω «άλλα κριτήρια», αυτό θα μπορούσε να αποθαρρύνει τους ερευνητές από δραστηριότητες όπως είναι η εκμετάλλευση των ερευνητικών αποτελεσμάτων, γεγονός που, με τη σειρά του, σημαίνει ότι από κοινωνικοοικονομικής πλευράς, τα οφέλη της έρευνας δεν επιστρέφουν στην κοινωνία.

Αυτό οδηγεί στην ανάγκη καλύτερης κατανόησης των διαφορετικών αυτών προσεγγίσεων, συμπεριλαμβανομένης της αξιολόγησης από ισοτίμους, των σχετικών με τις επιδόσεις συστημάτων και συστημάτων αξιολόγησης ατόμων βάσει τοπικών, εθνικών ή διεθνών προτύπων. Αυτό πρέπει να γίνει με σειρά συναντήσεων πρακτικής εργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με αντικείμενο της βέλτιστες πρακτικές εις ό,τι αφορά τα ζητούμενα αυτά.

Στο πλαίσιο αυτό, είναι επίσης σημαντικό να διερευνηθεί πόσο αξιολογείται η γεωγραφική και διακλαδική κινητικότητα ως τμήμα της εξέλιξης της σταδιοδρομίας. Η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων Υψηλού Επιπέδου [86] στην τελική έκθεσή της, επεσήμανε ορισμένα μειονεκτήματα που σχετίζονται με τις περιόδους εργασίας ή εκπαίδευσης στο εξωτερικό ή σε άλλο τομέα, για τους ερευνητές που δεν είχαν ακόμη εξασφαλίσει μόνιμη θέση προτού αποχωρήσουν και για τους ερευνητές χωρίς μόνιμες θέσεις.

[86] Βλ. τελική έκθεση της Ομάδας Εμπειρογνωμόνων Υψηλού Επιπέδου για τη Βελτίωση της Κινητικότητας των Ερευνητών και, κατ'επέκταση, την ανακοίνωση «Μια στρατηγική κινητικότητας για τον Ευρωπαϊκό Χώρο της Έρευνας», COM (2001) 331 τελικό τής 20.06.2001 και έγγραφο εργασίας του προσωπικού της Επιτροπής «Πρώτη έκθεση εφαρμογής σχετικά με την Στρατηγική Κινητικότητας για τον Ευρωπαϊκό Χώρο της Έρευνας» SEC (2003) 146 και 4.02.2003

5. Προτεινόμενες δράσεις και πρωτοβουλίες

Τα ανωτέρω ζητήματα και οι ανωτέρω σκέψεις καταδεικνύουν την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών γύρω από τους ακόλουθους άξονες:

- Βελτίωση της συλλογής και ανάλυσης δεδομένων, ούτως ώστε να συνάγονται ωριμότερα συμπεράσματα,

- Δημιουργία μηχανισμών περισσότερο δομημένου διαλόγου μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών της ερευνητικής κοινότητας προκειμένου να βελτιωθούν οι προοπτικές σταδιοδρομίας των ερευνητών, στο σύνολό τους, στην Ευρώπη,

- Ανάληψη, κατά το δυνατόν, ειδικών πρωτοβουλιών και δράσεων σε ορισμένους τομείς. Οι εν λόγω πρωτοβουλίες και δράσεις θα συμβάλουν στην επίτευξη του στόχου της Βαρκελώνης, δηλ. της επένδυσης του 3% του ΑΕΠ στην Ε&Α.

Προς τον σκοπό αυτό και βάσει της μέχρι σήμερα αναληφθείσας εργασίας, της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών, της θέσπισης συγκριτικής αξιολόγησης και της εκούσιας συνεργασίας, προτείνονται τα ακόλουθα:

Η Επιτροπή θα:

* Συνεχίσει να υλοποιεί τις δράσεις που προβλέπονται στην ανακοίνωση «Μία στρατηγική κινητικότητας για τον Ευρωπαϊκό Χώρο της Έρευνας» [87], όπως επίσης και την εφαρμογή του προγράμματος δράσης «Επιστήμη και Κοινωνία» [88]και του σχεδίου δράσης «Γυναίκες και Επιστήμη» [89]

[87] COM(2001) 331 τελικό της 20.06.2001 και SEC(2003) 146 της 04.02.2003

[88] COM(2001) 714 τελικό της 04.12.2001

[89] COM(1999) 76 τελικό της 17.02.1999.

* Συστήσει Ομάδα Υψηλού Επιπέδου προκειμένου να εντοπιστούν περισσότερα παραδείγματα ορθών πρακτικών σε σχέση με τις διάφορες ευκαιρίες απασχόλησης, όπως είναι η διατομεακή κινητικότητα ή τα νέα μοντέλα θέσεων εργασίας διδακτικού έργου, τα οποία και θα διαδώσει ευρύτερα στην ερευνητική κοινότητα.

* Δρομολογήσει την ανάπτυξη του «Χάρτη των Ευρωπαίων Ερευνητών», ενός πλαισίου για τη διαχείριση των σταδιοδρομιών στην Ε&Α, με βάση τις εκούσιες ρυθμίσεις.

* Δρομολογήσει μελέτες επιπτώσεων για την αξιολόγηση και τη συγκριτική αξιολόγηση των επιδόσεων των διαφόρων σταδιοδρομιών των ερευνητών.

* Καταρτίσει «Κώδικα συμπεριφοράς για την πρόσληψη ερευνητών» βάσει των βέλτιστων πρακτικών, ούτως ώστε να βελτιωθούν οι μέθοδοι πρόσληψης.

* Αναπτύξει τα μέσα με τα οποία θα δυνηθεί, η ερευνητική κοινότητα, να συγκρίνει τους μισθούς, συμπεριλαμβανομένων των οφελών κοινωνικής ασφάλισης και των φόρων, μεταξύ χωρών, μεταξύ επιστημονικών κλάδων, μεταξύ τομέων και μεταξύ αρρένων και θηλέων ερευνητών.

Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, προτίθεται να:

* Λάβει τα αναγκαία μέτρα ανάπτυξης πλαισίου για την καταγραφή και αναγνώριση διαφόρων επαγγελματικών επιτευγμάτων καθόλη τη σταδιοδρομία ερευνητών, συμπεριλαμβανομένης της αναφοράς σε «κοινά κριτήρια ποιότητας» για την εξέλιξη σταδιοδρομίας και μέσων αύξησης της διαφάνειας των προσόντων και δεξιοτήτων που αποκτήθηκαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

* Οργανώσει σειρά συναντήσεων πρακτικής εργασίας (workshops) για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών όσον αφορά τα συστήματα αξιολόγησης σταδιοδρομίας, προκειμένου να καταστούν περισσότερο διαφανή, ορατά και συγκρίσιμα με τα διεθνή πρότυπα.

* Δρομολογήσει συστηματική καταγραφή της κατάστασης των διδακτορικών υποψηφίων, της διάρθρωσης και οργάνωσης των διδακτορικών προγραμμάτων στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και των απαιτήσεων πρόσβασης σε αυτά, προκειμένου να παράσχει, στην ερευνητική κοινότητα, μια πληρέστερη εικόνα των χαρακτηριστικών των ευκαιριών κατάρτισης στην Ευρώπη. Στην καταγραφή θα περιλαμβάνονται τα χαρακτηριστικά της κατάρτισης που παρέχεται σ'ένα υπερεθνικό πλαίσιο συνεργασίας με τη συνδρομή προγραμμάτων όπως τα Σωκράτης-Έρασμος, και, ιδίως, των δράσεων του Προγράμματος-πλαισίου που αφορούν τους ανθρώπινους πόρους.

Η Επιτροπή προτείνει στα κράτη μέλη και στα ενδιαφερόμενα μέρη της ερευνητικής κοινότητας:

* Τη δρομολόγηση Ευρωπαϊκού Έτους Ερευνητών ούτως ώστε να ενισχυθεί η δημόσια αναγνώριση σταδιοδρομιών στην Ε&Α.

* Την ανάπτυξη ευρωπαϊκής πλατφόρμας κοινωνικού διαλόγου των ερευνητών.

* Την συνεκτίμηση ευρύτερων αναγκών της αγοράς εργασίας και της αναγκαίας εξέλιξης του περιεχομένου της ερευνητικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο της ενσωμάτωσης των διδακτορικών προγραμμάτων στη διαδικασία της Μπολόνια.

* Η ενσωμάτωση της δομημένης πλαισίωσης στα διδακτορικά προγράμματα, ως αναπόσπαστο μέρος τους.

* Η προσφορά, στους διδακτορικούς υποψήφιους, καλύτερης πρόσβασης σε επόπτη σε όλα τα επίπεδα και, εφόσον είναι αναγκαίο, ο διορισμός «ανεξάρτητου διαμεσολαβητή» (ή ειδικής επιτροπής) για τη στήριξη και συνδρομή ενός διδακτορικού υποψηφίου, εφόσον υπάρχει ανάγκη αλλαγής επόπτη.

* Εξασφάλιση ότι, καταρχήν, οι διδακτορικοί υποψήφιοι έχουν πρόσβαση σε επαρκή χρηματοδότηση, είτε υπό μορφήν επιχορήγησης, δανείου ή μισθού και συμπερίληψη, ανεξαρτήτως της πηγής χρηματοδότησης, ελάχιστων οφελών κοινωνικής ασφάλισης, συμπεριλαμβανομένης της γονικής άδειας

* Ενθάρρυνση - στο πλαίσιο των στόχων της Βαρκελώνης - της σημαντικής αύξησης των επενδύσεων στην ανώτατη εκπαίδευση και στην Ε&Α στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

* Απόδοση ιδιαίτερης προσοχής στον αυξανόμενο ρόλο των ΤΠΕ στο ερευνητικό περιβάλλον, ιδίως στην ικανότητά τους να ενισχύουν τις εκπαιδευτικές και στηρικτικές υπηρεσίες, καθώς και στην ανάγκη υποδομών υψηλής ποιότητας για την ηλεκτρονική έρευνα (π.χ. Geant και Grids).

* Η ανάπτυξη όλων των ανωτέρω δράσεων προς όφελος τόσο των αρρένων όσο και των θηλέων ερευνητών, αποδίδοντας τη δέουσα προσοχή στις διάφορες επιπτώσεις που μπορεί αυτές να έχουν στις ζωές των ανδρών και γυναικών.

* Σύσταση - σε στενή συνεργασία με την Πύλη για την Κινητικότητα των Ερευνητών και με το Ευρωπαϊκό δίκτυο κέντρων κινητικότητας - ειδικών κέντρων καθοδήγησης ερευνητών σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, προκειμένου να τους παρέχονται συμβουλές για τις νέες δυνατότητες πολλαπλών σταδιοδρομιών Ε&Α και για τις αναγκαίες προϋποθέσεις εκμετάλλευσής τους.