Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής για τις «Πολιτιστικές πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη δράση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας»

(97/C 116/09)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με τις «Πολιτιστικές πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη δράση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας» (COM(96) 160 τελ.) 7

έχοντας υπόψη την απόφασή της της 8ης Μαΐου 1996 να αναθέσει την επεξεργασία γνωμοδότησης στη επιτροπή 7 «Ευρώπη των Πολιτών - Έρευνα - Πολιτισμός - Νεολαία και Καταναλωτές» 7

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότησή της (έγγρ. CDR 206/96 rev. 2) την οποία η επιτροπή 7 υιοθέτησε στις 26 Νοεμβρίου 1996 (εισηγήτρια: η κ. Tuulikki Karjalainen) 7

εκτιμώντας ότι η ευρωπαϊκή πολιτιστική παράδοση και ιδιαίτερα η διατήρηση των τοπικών και περιφερειακών της χαρακτηριστικών πρέπει να προωθηθεί, όπως έχει ήδη επισημάνει η ΕΤΠ σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της σχετικά με τα πολιτιστικά προγράμματα KALEIDOSCOPE 2000, Ariane και Raphaλl () και το πρόγραμμα INFO 2000 () 7

εκτιμώντας ότι η γλωσσική πολυμορφία αποτελεί το θεμέλιο λίθο της ευρωπαϊκής πολιτιστικής παράδοσης, όπως έχει επισημάνει η ΕΤΠ στη γνωμοδότησή της σχετικά με την «Γλωσσική πολυμορφία στην Κοινωνία των Πληροφοριών» () 7

κατά την 16η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 16ης Ιανουαρίου) υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Επιτροπή δημοσίευσε την πρώτη της έκθεση όσον αφορά την εκτίμηση των πολιτιστικών πτυχών στη δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η έκθεση αυτή μπορεί να θεωρηθεί ως μια πρώτη εκτίμηση της κατάστασης όπου διευκρινίζεται ο τρόπος με τον οποίο λαμβάνονται υπόψη οι πολιτιστικές πτυχές στους διάφορους τομείς δράσης της Κοινότητας πριν από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, με την οποία η κοινοτική δράση επεκτείνεται και στον πολιτιστικό τομέα. Η έκθεση είναι τεκμηριωμένη, αναλυτική και σαφής. Η έκθεση δεν είναι πρόγραμμα: εξετάζει κυρίως το παρελθόν και περιέχει ελάχιστα μέτρα τα οποία θα βοηθούσαν στη λήψη συγκεκριμένης θέσης.

1.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών επισημαίνει ότι αυτή η ανακοίνωση και η εξέταση επ'αυτής προωθούν σημαντικά την ενημέρωση για τις πολιτιστικές πτυχές στο πλαίσιο της κοινοτικής δράσης. Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό να καθοριστούν από κοινού οι προσανατολισμοί και οι βάσεις αυτής της πρώτης ανακοίνωσης ούτως ώστε η ποιότητα της πολιτιστικής δράσης να ληφθεί υπόψη σε όλους τους τομείς δράσης της Κοινότητας. Για τούτο η ΕΤΠ επιθυμεί να καθοριστεί στην ανακοίνωση η δράση στον τομέα του πολιτισμού. Τούτο είναι απολύτως απαραίτητο διότι η έλλειψη ορισμού δείχνει περιορισμένη προσέγγιση του θέματος του πολιτισμού. Από την έλλειψη ορισμού ενδέχεται να προκύψει το συμπέρασμα ότι στην έκθεση δεν αναφέρεται πουθενά σε ποια δράση της Κοινότητας η πολιτιστική πτυχή δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη.

1.3. Η ανάγκη, για έναν ορισμό καθίσταται εντονότερη από το γεγονός ότι άλλοι τομείς της πολιτικής θεωρούν συχνά, τον πολιτισμό ως μέσο. Θεωρείται ως μέσο για την επίτευξη στόχων σε άλλους τομείς δράσης. Για να μην έχει η αντίληψη ως μέσου αρνητικές συνέπειες στις πολιτιστικές πτυχές, π.χ. χορήγησης προτεραιότητας στην ποσότητα αντί στη ποιότητα ή στην παράδοση αντί στην καινοτομία, πρέπει να ορίζεται στη νομοθεσία της Ένωσης ότι οι πολιτιστικές δραστηριότητες πρέπει να αναπτύσσονται σύμφωνα με τις ειδικές συνθήκες που επικρατούν στον τομέα αυτό, διότι πρέπει να τηρούνται οι ιδιομορφίες της δράσης.

2. Κύρια σημεία της έκθεσης

2.1. Στην έκθεση εξετάζεται η θέση του πολιτισμού στη δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σύμφωνα με τη Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας όπως τροποποιήθηκε από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ βάσει κυρίως του άρθρου 128. Στην έκθεση καθορίζονται (εισαγωγή, σημείο 2) σαφείς μελλοντικές κατευθυντήριες γραμμές για την κοινοτική πολιτιστική πολιτική. Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές βασίζονται στα μέτρα που έχουν ληφθεί έως σήμερα στον τομέα του πολιτισμού καθώς και στους στόχους της Ένωσης περί ολοκλήρωσης, η επίτευξη των οποίων θεωρείται ότι μπορεί να υλοποιηθεί με δράσεις στον πολιτιστικό τομέα. Οι στόχοι αυτοί όμως, από καθαρά πολιτιστική άποψη, περιέχουν διάφορα αντιφατικά στοιχεία και η ταυτόχρονη υλοποίησή τους είναι δυσχερής. Η ΕΤΠ επιθυμεί να επιστήσει την προσοχή σε δύο καίρια για τις περιφέρειες προβλήματα.

2.2. Πρώτον, η ΕΤΠ επισημαίνει ότι αποτελεί σημαντική πρόκληση η διατήρηση και η προώθηση της πολιτιστικής πολυμορφίας στην Ευρώπη, η ενίσχυση της βάσης της κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας και η παράλληλη σταθεροποίηση της ένωσης των λαών της Ευρώπης.

2.2.1. Η πολιτιστική ταυτότητα διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση εξωτερικών επιρροών και άλλων πολιτιστικών παραδόσεων που πηγάζουν από την κοινή εμπειρία, την ιστορία και τις συνθήκες διαβίωσης. Για όσο χρονικό διάστημα κοινότητες, περιφέρειες και έθνη διατηρούν το δικό τους τρόπο ζωής και αντιμετώπισης των πραγμάτων, διατηρείται η πολιτιστική ιδιομορφία και κατά συνέπεια η πολιτιστική πολυμορφία. Λόγω της κοινής ιστορίας, η Ευρώπη έχει εκ φύσεως και κοινά στοιχεία ταυτότητας. Πρέπει συνεπώς να αποφασισθεί πόσο πολύ μπορεί να ενισχυθεί η ομοιότητα. Θεμέλιος λίθος της πολιτιστικής πολιτικής της ΕΕ είναι η διατήρηση της πολυμορφίας σε κάθε περίπτωση.

2.2.2. Η θεμελιώδης αρχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ολοκλήρωση, βασίζεται στην επίτευξη ενός υψηλού στόχου: τη διατήρηση της ειρήνης μεταξύ των λαών της Ευρώπης. Η συνεργασία και η αλληλεπίδραση μεταξύ των λαών κατέστησε δυνατή την επίτευξη του στόχου αυτού. Επί του παρόντος όμως φαίνεται ότι μια από τις πτυχές που απαιτούνται για την ολοκλήρωση - η οικονομία - έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, και ότι η οικονομική ολοκλήρωση αποτελεί αφεαυτής αυτόνομο στόχο. Η ΕΤΠ κρίνει ότι σήμερα είναι ιδιαίτερα σημαντικό να εξεταστεί μήπως η ανάπτυξη, όπως αυτή ορίζεται από την οικονομική ολοκλήρωση, προκαλέσει αναπόφευκτα ομοιομορφία στον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής και κατά συνέπεια οδηγήσει στην εξαφάνιση της πολιτιστικής πολυμορφίας.

2.2.3. Τα κοινοτικά μέτρα στον πολιτιστικό τομέα αφορούν κυρίως τη γλώσσα, την αρχιτεκτονική κληρονομιά και τις παραδοσιακές βιοτεχνικές δραστηριότητες καθώς και τα οπτικοακουστικά πολιτιστικά μέσα. Η στήριξη των εθνικών και μειονοτικών γλωσσών θεωρείται ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος για τη διαφύλαξη της πολιτιστικής πολυμορφίας. Πράγματι, η γλώσσα πρέπει να θεωρείται το κατ'εξοχήν παραδοσιακό μέσο έκφρασης της πολιτιστικής ταυτότητας. Η ΕΤΠ θεωρεί επίσης ότι τα μέτρα της Κοινότητας στον τομέα αυτό δεν είναι επαρκή και ούτε χορηγούνται οι απαραίτητοι πόροι.

2.2.4. Η διαφύλαξη και η εκμετάλλευση της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω μέτρων και προγραμμάτων που χρηματοδοτεί η Κοινότητα - κυρίως στον τομέα του τουρισμού - δείχνει τη σημασία της πολιτιστικής ταυτότητας. Η ΕΤΠ είναι της γνώμης ότι η θέση της ΕΕ στον τομέα αυτό ήταν και είναι υπερβολικά περιοριστική, εφόσον θεωρεί ότι μόνον αγαθά όπως κτήρια, μνημεία, είδη λαϊκής τέχνης και μουσειακοί θησαυροί περιλαμβάνονται στην κληρονομιά. Εντούτοις, η Ευρώπη διαθέτει ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά, η οποία μπορεί να αποτελέσει στρατηγικής σημασίας στοιχείο τόσο για την κοινή ταυτότητα όσο και για την περιφερειακή ανάπτυξη, και από την οποία οι σύγχρονοι καλλιτέχνες αντλούν υλικό για τη δημιουργία νέων έργων. Η βασική στρατηγική συνιστώσα της ευρωπαϊκής ταυτότητας πρέπει να είναι ο πολυπολιτισμός που περιλαμβάνει την κατανόηση, τη σύγκριση και τον εντοπισμό των πολιτιστικών χαρακτηριστικών σε οποιονδήποτε υλικό ή πνευματικό τομέα των εκδηλώσεων των λαών.

2.2.5. Σήμερα, στο πλαίσιο της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής ζωής παρατηρείται το φαινόμενο της αλληλεπίδρασης και της αλληλεξάρτησης της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολυμορφίας με την κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα. Όλα τούτα - όπως γενικά ο πολιτισμός - διαμορφώνονται κυρίως σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο. Η ΕΤΠ κρίνει ότι αυτές οι διαδικασίες, που διαδραματίζουν μείζονα ρόλο για το μέλλον, δεν μπορούν, ακόμη και δυνάμει της αρχής της επικουρικότητας, να αποτελούν ένα τόσο ευαίσθητο σημείο το οποίο να μην λαμβάνεται υπόψη στα κοινοτικά προγράμματα και έγγραφα. Πράγματι, ένας κλάδος του σύγχρονου πολιτισμού - ο οπτικοακουστικός - θεωρείται ήδη κλάδος προτεραιότητας της πολιτιστικής πολιτικής.

2.2.6. Όσον αφορά τους γενικούς στόχους της Κοινότητας στον οπτικοακουστικό τομέα και τις ανάγκες ανάπτυξης θα πρέπει να υπάρξει καλύτερος συντονισμός. Το θέμα τίθεται επίσης και για τον βιομηχανικό τομέα ο οποίος παρέχει μεγαλύτερες οικονομικές δυνατότητες αλλά εκθέτει την Ευρώπη στον σκληρό ανταγωνισμό των αμερικανών και των ολοένα πιο ισχυρών ασιατών παραγωγών. Οι τεχνικές και οικονομικές γνώσεις της Ευρώπης έχουν βρει έναν νέο βιομηχανικό και σε πλήρη άνθηση τομέα. Είναι επίσης γνωστό ότι μια σημαντική πτυχή της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας στον τομέα αυτό έχει πολιτιστική και μάλιστα καλλιτεχνική διάσταση. Όταν προωθείται η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας στον οπτικοακουστικό τομέα, ενθαρρύνεται παράλληλα και η ευρωπαϊκή πολιτιστική πολυμορφία εφόσον η παραγωγή πολιτιστικών αγαθών πραγματοποιείται λόγω της ανάπτυξης του πολιτισμού σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο (επιτυχές παράδειγμα αυτού αποτελεί το πρόγραμμα Info 2000).

2.2.7. Η ΕΤΠ κρίνει ότι παρόμοια πολιτική θα πρέπει να χαραχθεί και για άλλους τομείς πολιτιστικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Πράγματι η Κοινότητα θα πρέπει να υποστηρίξει περισσότερο την πολιτιστική πολυμορφία και ιδιομορφία που συνιστούν το χαρακτηριστικό γνώρισμα και τη δύναμη της Ευρώπης. Η ΕΤΠ αναγνωρίζει ότι είναι εξαιρετικά λεπτό και δύσκολο το θέμα χάραξης διαχωριστικής γραμμής μεταξύ των εθνικών και περιφερειακών δράσεων αφενός, και των κοινοτικών δράσεων, αφετέρου, στον τομέα του πολιτισμού. Για το λόγο αυτό φαίνεται ότι η Κοινότητα θεωρεί το θέμα το πολιτισμού σχεδόν πάντα ως μέσο και όχι ως στόχο. Η ΕΤΠ κρίνει ότι ο πολιτισμός θα πρέπει να θεωρείται ως αποτέλεσμα και στόχος της κοινοτικής δράσης.

2.2.8. Η ΕΤΠ αναγνωρίζει επίσης ότι, εκ φύσεως, ο πολιτισμός δεν μπορεί καν να έχει την ίδια θέση με τα άλλα μέσα. Απαιτείται η βελτίωση των βασικών προϋποθέσεων που διέπουν τους αποκαλούμενους ισχυρούς τομείς - οικονομία, τεχνολογία -, αλλά δεν παρέχονται μέσα για την ενθάρρυνση της δημιουργικής δράσης κατά την επιλογή των κοινοτικών δράσεων στο πλαίσιο της «ευρωπαϊκής πολιτιστικής παραγωγής». Κατά τη γνώμη της ΕΤΠ είναι ιδιαίτερα σημαντικό να εξεταστεί επίσης το θέμα της ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού πολιτισμού στο μέλλον. Για παράδειγμα η περιορισμένη αντίληψη περί πολιτισμού που χρησιμοποιείται στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων καταλήγει σε στρατηγικές ανάπτυξης με αποκλειστικά οικονομικό και τεχνολογικό προσανατολισμό. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι μόνον μια ευρεία πολιτιστική προοπτική μπορεί να έχει πραγματικά στρατηγική σημασία για την ανάπτυξη των απομεμακρυσμένων ή μειονεκτικών περιοχών.

2.2.9. Πρέπει να καταστεί σαφές ότι δράσεις σε άλλους τομείς ενδεχομένως να έχουν καλύτερα αποτελέσματα στον τομέα του πολιτισμού από ό,τι τα μέτρα που έχουν ληφθεί στο πλαίσιο αυτής καθ'εαυτής της πολιτιστικής πολιτικής. Σύμφωνα με την έκθεση, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του πολιτισμού έχει ήδη ληφθεί υπόψη στη δράση της Κοινότητας και στο μέλλον θα ληφθεί περισσότερο υπόψη. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι σκοπός της ολοκλήρωσης δεν είναι η επίτευξη ομοιότητας στον τρόπο ζωής ούτως ώστε να τεθεί σε δευτερεύουσα μοίρα η πολιτιστική πολυμορφία. Για το λόγο αυτό η ΕΤΠ απαιτεί τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων για τη διασφάλιση αυτής της πολιτιστικής πολυμορφίας.

2.3. Δεύτερον, η ΕΤΠ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι η πραγματοποίηση της «Ευρώπης των Πολιτών» με τη δημιουργία της ευρωπαϊκής ταυτότητας ενδέχεται να προκαλέσει προβλήματα κατά την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας.

2.3.1. Στα συμπεράσματα της έκθεσης αναφέρεται «η επιθυμία να τεθεί εκ νέου ο πολίτης στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος». Η ΕΤΠ κρίνει ότι οι πολίτες δεν μπορούν να υιοθετήσουν την ευρωπαϊκή ταυτότητα όταν αυτή η «ευρωπαϊκή διάσταση» δεν είναι εμφανής στην καθημερινή του ζωή. Αν πάλι, μέρα με τη μέρα εξευρωπαΐζεται η ζωή τους, η τοπική και περιφερειακή παραδοσιακή ταυτότητα των πολιτών θα αποδυναμωθεί. Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα τα οποία αποδεικνύουν ότι η πολιτιστική ταυτότητα δεν μπορεί να δοθεί ούτε να επιβληθεί στο λαό άνωθεν. Από πολιτιστικής απόψεως, η δημιουργία και η προβολή της ευρωπαϊκής ταυτότητας δημιουργεί υποψίες και δίνει την εντύπωση ότι πρόκειται για πολιτικό και/ή εμπορικό χειρισμό.

2.3.2. Ο μόνος τρόπος εγκλιματισμού συνίσταται στη συμμετοχή σε δράσεις για το περιβάλλον και στην αποδοχή των δράσεων αυτών. Η ΕΤΠ κρίνει ότι θα πρέπει να εξετασθούν οι δυνατότητες που έχει σήμερα ο πολίτης να επηρεάσει την κοινοτική δράση, πώς εννοεί τη συμμετοχή του και πώς μπορεί αυτή να γίνει αποδεκτή. Για το λόγο αυτό, η ΕΤΠ κρίνει ότι η Κοινότητα θα πρέπει σε όλα τα προγράμματα που εκπονεί, και ιδιαίτερα στα πολιτιστικά, να προνοεί ώστε τα μέτρα που λαμβάνει να ανακοινώνονται στους πολίτες και στις οργανώσεις τους μέσω των πολύπλοκων διαδικασιών των διοικητικών οργάνων. Ένας τρόπος για να αυξηθεί η συμμετοχή στην ευρωπαϊκή διαδικασία είναι τα προγράμματα και υποπρογράμματα που παρέχουν δυνατότητες ανταλλαγής ιδεών και εμπειριών σχετικά με κοινά προγράμματα συνεργασίας με τους ανθρώπους άλλων περιοχών της Ένωσης. Για τη διεύρυνση της συμμετοχής και την εμβάθυνση της δημοκρατίας, τόσο στην Ένωση όσο και στα νέα κράτη μέλη, είναι σημαντικό να δημιουργούνται οι δυνατότητες εκτός της επαγγελματικής σφαίρας των πολιτισμικών θεμάτων αλλά εντός των δραστηριοτήτων για τις οποίες είναι αρμόδιες οι τοπικές και περιφερειακές αρχές, π.χ. πολιτιστικές δραστηριότητες στους τομείς της περίθαλψης, μέρινας και στέγης.

2.3.3. Η ΕΤΠ κρίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αντιμετωπιστεί θετικά μόνον αν καταφέρει να προβάλει μια πολιτιστική εικόνα. Η εικόνα αυτή μπορεί να βασιστεί μόνο σε γεγονότα. Εφόσον στην έκθεση τονίζεται επανειλημμένα η σημασία της δημιουργίας θετικής εικόνας, εναπόκειται στην Κοινότητα να εξετάσει σοβαρά την πολιτιστική εικόνα που απορρέει από τη δράση της. Η ΕΤΠ εκτιμά επίσης ότι η σημερινή δράση της Κοινότητας δεν έχει σημαντικές και ορατές επιπτώσεις στον πολιτιστικό τομέα, και γι'αυτό πρέπει να βελτιωθεί η πολιτιστική της εικόνα.

2.3.4. Κάθε μορφή πολιτισμού αναπτύσσεται ή δημιουργείται πάντα σε τοπικό επίπεδο. Σε αυτό το επίπεδο κάθε άτομο έχει το θεμελιώδες δικαίωμα να συμμετέχει και να συμβάλλει στη δημιουργία πολιτισμού. Ωστόσο πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι στην Ευρώπη, εκ παραδόσεως, σημειώνεται αλληλεπίδραση των τοπικών πολιτισμών η οποία συμβάλλει στην ευρεία διάδοση πολλών τοπικών χαρακτηριστικών με αποτέλεσμα να αποκτούν πανευρωπαϊκό χαρακτήρα.

2.3.5. Η διαδικασία λήψεως αποφάσεων της ΕΕ σε θέματα πολιτισμού διέπεται από την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας (στο άρθρο 128 προβλέπεται ο σεβασμός της εθνικής και περιφερειακής πολιτιστικής πολυμορφίας χωρίς εναρμόνιση των νομοθεσιών, αλλά με ομοφωνία στις αποφάσεις του Συμβουλίου και υποχρεωτική διαβούλευση της Επιτροπής των Περιφερειών). Συχνά όμως ο πολιτισμός συνδέεται με την τέχνη και την παράδοση, όσον αφορά το περιεχόμενο, και όχι με εμπορική δραστηριότητα.

2.3.6. Στην πράξη, η εναρμόνιση των ρυθμίσεων που αφορούν τη βιομηχανία του πολιτισμού, τα πνευματικά δικαιώματα καθώς και παλαιά αντικείμενα τέχνης φθάνει μέχρις ενός ορίου. Για το λόγο αυτό κάθε πολιτιστικό αγαθό ή υπηρεσία υπάγεται, χωρίς καμιά εξαίρεση, στο κατώτατο όριο ΦΠΑ που έχουν ορίσει τα κράτη μέλη. Οσάκις η πολιτιστική πτυχή έχει ληφθεί υπόψη στο φορολογικό τομέα, συνδέθηκε με βιομηχανικές και εμπορικές δραστηριότητες και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του πολιτισμού σπανίως ελήφθη υπόψη. Η ΕΤΠ κρίνει ιδιαίτερα σημαντικό να αναφέρονται στην ανακοίνωση οι σχετικές αποφάσεις του Δικαστηρίου ότι δηλαδή στις δράσεις άλλων τομέων οι οποίες αφορούν τον πολιτισμό πρέπει να τηρείται η αρχή της επικουρικότητας.

2.3.7. Σύμφωνα με το άρθρο 128, παράγραφος 4, της Συνθήκης, η Κοινότητα θα πρέπει στο εξής να λαμβάνει περισσότερο υπόψη της τις συνέπειες των πολιτιστικών δράσεών της στην καθημερινή ζωή των πολιτών. Η διατήρηση των πολιτιστικών αξιών δεν περιορίζεται μόνο στην τεχνογνωσία των περιφερειών και των κοινοτήτων που βασίζεται σε παραδοσιακές πρακτικές και βιομηχανικές μεθόδους. Η ΕΤΠ υπενθυμίζει ότι οι παραδόσεις του μέλλοντος θα προκύψουν από τα σημερινά ευρωπαϊκά πρότυπα της καθημερινής ζωής. Αν η προστασία αυτών των παραδόσεων σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας δεν είναι δυνατή στην Κοινότητα λόγω της προτεραιότητας που δίνεται στη βιομηχανία και το εμπόριο, τότε είναι δυνατή η ύπαρξη κάποιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας για τους πολίτες της Ευρώπης - αλλά εις βάρος της πολυμορφίας και της ιδιαιτερότητας.

2.3.8. Η έννοια της ταυτότητας δημιουργείται μέσα από την ταύτιση του ατόμου με τον περίγυρό του, και η ταύτιση αυτή απαιτεί θετική αλληλεπίδραση, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας επιρροής του περίγυρου στο άτομο. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι η προσέγγιση της Κοινότητας σε θέματα πολιτισμού δείχνει ότι η τοπική, περιφερειακή και εθνική ταυτότητα είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για μια υγιή ευρωπαϊκή ταυτότητα. Τα κοινοτικά μέτρα στον τομέα του πολιτισμού διέπονται επίσης από την αρχή του σεβασμού και της διατήρησης της πολιτιστικής πολυμορφίας. Παρομοίως, στα πολιτιστικά και άλλα προγράμματα με πολιτιστική διάσταση δίνεται έμφαση στη σημασία που έχει η γνώση των κοινωνιών και η προώθηση των ανταλλαγών: ανταλλαγή προσώπων, μεταφορά των πληροφοριών, των εμπειριών και των γνώσεων, κοινά σχέδια και διαρκής συνεργασία μέσω δικτύων. Η ΕΤΠ υποστηρίζει ότι οι δραστηριότητες αυτές επειδή δεν αφορούν την αρχή της επικουρικότητας σταδιακά οικοδομούν τη θετική εικόνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας στους πολίτες.

2.3.9. «Η ευρωπαϊκή ιθαγένεια» έχει ήδη προχωρήσει και προωθείται ακόμη περισσότερο με την εφαρμογή των τεσσάρων ελευθεριών. Όπως ήδη ελέχθη, η γλώσσα είναι καθοριστικός παράγοντας για τη διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας. Με την υποστήριξη των εθνικών γλωσσών, η Κοινότητα επισημαίνει τη σπουδαιότητα της πολιτιστικής πολυμορφίας, η οποία μπορεί να προωθήσει την ενωτική πτυχή της ευρωπαϊκής ταυτότητας δίνοντας έμφαση στη σημασία της γνώσης όχι μόνο της μητρικής γλώσσας αλλά και άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών.

2.3.10. Αν οι πολίτες των κρατών μελών που επιθυμούν να σπουδάσουν σε οποιοδήποτε κράτος μέλος διαπιστώσουν, ότι αναγνώρίζεται το δίπλωμά τους σε οποιαδήποτε χώρα αποφασίσουν να πραγματοποιήσουν τις σπουδές τους, ότι έχουν τη δυνατότητα να εργαστούν σε οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος απολαμβάνοντας την κοινωνική ασφάλιση όπως ακριβώς και οι κάτοικοι της εν λόγω χώρας, γρήγορα θα συνειδητοποιήσουν την έννοια ευρωπαϊκής ταυτότητας, κυρίως δε οι νέοι. Αυτή την ελευθερία σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα την αξιοποιήσει μόνο μια συγκεκριμένη ομάδα του πληθυσμού που είναι δραστήρια, που θέλει να μάθει και είναι ικανή να τα βγάλει πέρα στη ζωή ενώ ο υπόλοιπος πληθυσμός δεν έχει τη δυνατότητα να διαμορφώσει την ευρωπαϊκή ταυτότητα.

3. Εκτίμηση της πολιτιστικής διάστασης σε διάφορους τομείς της δράσης της Κοινότητας

Εκτός από τις παραδοσιακές πτυχές που παρουσιάζονται στην ανακοίνωση, η ΕΤΠ προβαίνει στις ακόλουθες παρατηρήσεις:

3.1. Πολιτισμός και Ενιαία Αγορά - Κανονιστικές πτυχές (Μέρος Ι)

3.1.1. Ελεύθερη κυκλοφορία και επαγγελματίες στον τομέα του πολιτισμού (Ι/Ι)

Η ΕΤΠ προτείνει ότι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στον προσδιορισμό - έστω και γενικό - της θέσης των καλλιτεχνών. Ιδιαίτερα οι ανεξάρτητοι καλλιτέχνες αντιμετωπίζουν συνεχώς δυσκολίες με τις αρχές σε φορολογικά και οικονομικά θέματα λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών εργασίας.

3.1.2. Πνευματικά δικαιώματα (Ι/ΙΙ)

Η ΕΤΠ είναι της άποψης ότι απαιτείται υψηλό επίπεδο προστασίας και περαιτέρω ανάπτυξη της νομοθεσίας σε τομείς όπου υπάρχουν ελλείψεις (εικαστικές τέχνες και εφαρμογές των ηλεκτρονικών υπολογιστών). Πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες ώστε οι εκπρόσωποι (δικαιούχοι) του τομέα αυτού να συμφωνήσουν για το επίπεδο ασφάλειας προκειμένου να καταστεί δυνατή η χρησιμοποίηση των έργων τέχνης και των πολιτιστικών αγαθών, ιδιαίτερα για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς (π.χ. μουσεία, βιβλιοθήκες).

3.1.3. Φορολογία (Ι/ΙΙΙ)

Η ΕΤΠ υποστηρίζει τη θέση ότι το βίντεο και τα πολυμέσα διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στο σημερινό πολιτισμό και πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια να συμπεριληφθούν στον κατάλογο των προϊόντων με μειωμένο ποσοστό ΦΠΑ. Η ΕΤΠ προτείνει επίσης ότι θα πρέπει να επιτραπεί η απαλλαγή από το ΦΠΑ της παραγωγής πολιτιστικών αγαθών και της παροχής των σχετικών υπηρεσιών. Τα εθνικά κράτη πρέπει να μπορούν να χρησιμοποιούν διάφορα μέσα για να στηρίξουν τον πολιτισμό 7 ένα από αυτά υπήρξε κατά παράδοση η φορολογική ρύθμιση και κυρίως η φορολογική απαλλαγή. Για παράδειγμα, ο ΦΠΑ επιβαρύνει τους διοργανωτές πολιτιστικών εκδηλώσεων τόσο κατά την αγορά υπηρεσιών όσο και κατά την πώληση των δικών τους υπηρεσιών. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι αυτή η φορολογική επιβάρυνση είναι ιδιαίτερα επαχθής στον τομέα του πολιτισμού σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο.

3.1.4. Πολιτική του ανταγωνισμού (Ι/ΙV)

Η ΕΤΠ θεωρεί ότι όσον αφορά τη συζήτηση για τη χρηματοδότηση δημόσιων οργανισμών τηλεοπτικής και ραδιοφωνικής μετάδοσης, η χρηματοδότηση αυτή πρέπει να γίνεται τόσο στο περιφερειακό όσο και στο πολιτιστικό επίπεδο στο βαθμό που οι αρμόδιοι φορείς καλούνται να παράγουν προγράμματα τα οποία εξυπηρετούν τις περιφερειακές ανάγκες και προωθούν τις πολιτιστικές αξίες. Στον εμπορικό τομέα το μεγαλύτερο πρόβλημα των επιχειρήσεων συνίσταται συνήθως στην ειδίκευση σ' έναν μόνο τομέα. Αν αυτή η έλλειψη μπορεί να αντιμετωπιστεί με τη λήψη κοινών εκπαιδευτικών μέτρων ή ανάληψη άλλων πρωτοβουλιών, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, τούτο θα συνέβαλλε τα μάλλα στη διατήρηση της πολιτιστικής μας πολυμορφίας.

3.1.5. Πολιτιστικά αγαθά (Ι/V)

Είναι σαφές από πολιτιστικής πλευράς ότι κάθε κράτος μέλος μπορεί να αφεαυτού να προσδιορίσει ποιά αγαθά αποτελούν τον εθνικό του θησαυρό. Η ΕΤΠ εκφράζει την επιθυμία να υπάρξει παρόμοια πρακτική όσο το δυνατόν ευρύτερα για θέματα πολιτιστικής ταυτότητας σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

3.1.6. Παραδοσιακή και περιφερειακή γεωργική παραγωγή (Ι/VI)

Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι η πολιτιστική πολυμορφία προωθείται και γίνεται σεβαστή όταν υποστηρίζεται τόσο η τοπική όσο και η εγχώρια παραδοσιακή «τεχνογνωσία». Κατά τον ίδιο τρόπο, η διατήρηση παραδοσιακών τοπίων που χαρακτηρίζουν την συγκεκριμένη παραγωγή συμβάλλει στη διαφύλλαξη της πολυμορφίας.

3.1.7. Αποφάσεις του Δικαστηρίου και πολιτισμός (Ι/VII)

Στην έκθεση διαπιστώνεται ότι το Δικαστήριο στις αποφάσεις του προσπαθεί να δώσει προτεραιότητα στην πολιτιστική πτυχή και δευτερεύουσα σημασία στην οικονομική. Στόχος είναι να εμποδίσει τα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν τον πολιτισμό ως άλλοθι για την επίτευξη των οικονομικών τους συμφερόντων, κυρίως δε για λόγους ανταγωνισμού.

3.1.8. Η ΕΤΠ κρίνει ότι η Κοινότητα πρέπει να λάβει υπόψη της την πολιτιστική πολυμορφία της καθημερινής ζωής με στόχο τη δημιουργία της Ευρώπης των πολιτών και της Ευρώπης των περιφερειών. Πολλές μικρής κλίμακας εμπορικές και παραγωγικές μέθοδοι εμπεριέχουν, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, πολιτιστικές πτυχές της καθημερινής ζωής, τις οποίες τα μέτρα εναρμόνισης ή προστασίας των καταναλωτών ενδέχεται να μεταβάλουν. Σε παρόμοιες περιπτώσεις βεβαίως η προσοχή του Δικαστηρίου πρέπει να επικεντρώνεται στο άρθρο 128, σημείο 4.

3.2. Πολιτισμός και εσωτερικές πολιτικές της Κοινότητας (Μέρος ΙΙ)

3.2.1. Πολιτισμός, συνοχή και ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη (ΙΙ/Ι)

3.2.1.1. Η πολιτική για την οικονομική και κοινωνική συνοχή αποτελεί τη στιγμή αυτή μια από τις κυριότερες δράσεις της Κοινότητας, η οποία απορροφά πάνω από 30 % του κοινοτικού προϋπολογισμού. Τα διαρθρωτικά ταμεία (ΕΤΠΑ, ΕΚΤ, ΕΓΤΠΕ -προσανατολισμός, ΧΜΠΑ) επικεντρώνουν τη δράση τους στην ανάπτυξη των μειονεκτικών περιφερειών που επιχειρούν διαρθρωτικές αλλαγές με κύριο στόχο την ενθάρρυνση των διαρθρωτικών αλλαγών στον τομέα των οικονομικών δραστηριοτήτων ούτως ώστε να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας στις περιφέρειες είτε στη βάση νέας τεχνογνωσίας είτε με την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων για την εκμετάλλευση της παραδοσιακής τεχνογνωσίας.

3.2.1.2. Τα διαρθρωτικά ταμεία είναι ο μεγαλύτερος χρηματοδότης των πολιτιστικών δράσεων στην Κοινότητα (πάνω από 80 % του προβλεπόμενου ποσού για πολιτιστικά προγράμματα). Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι από τα 75 λειτουργικά προγράμματα του στόχου 1 μόνο τα 11 περιλαμβάνουν παρεμβάσεις πολιτιστικής φύσεως (12,5 % του προϋπολογισμού από το σύνολο των 75 προγραμμάτων). Στον πολιτισμό αντιστοιχεί πολύ μκρότερο ποσοστό ενίσχυσης από ό,τι σε άλλα προγράμματα.

3.2.1.3. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι τα διαρθρωτικά ταμεία χρηματοδοτούν επίσης μη πολιτιστικούς τομείς όπως: προγράμματα που χρησιμοποιούν ως μέσο τον πολιτισμό, τουλάχιστον επί του παρόντος και σύμφωνα με την περιορισμένη ερμηνεία του όρου. Στην έκθεση αναφέρεται: «Τα προγράμματα αυτά ... αφορούν τον πολιτιστικό τομέα μόνον εάν οι πολιτιστικές δραστηριότητες υποστηρίζουν την πολιτική αξιολόγησης των περιφερειακών και τοπικών πόρων και συνδέονται με στρατηγική οικονομικής ανάπτυξης».

Πολιτισμός και περιφερειακά προγράμματα

3.2.1.4. Θεωρείται ότι ο πολιτισμός έχει δύο κύρια καθήκοντα να εκπληρώσει στα πλαίσια της περιφερειακής και τοπικής ανάπτυξης: α) τη δημιουργία θέσεων εργασίας και β) τη βελτίωση της εικόνας και του κύρους των περιφερειών και των περιοχών. Τα προγράμματα παρέχουν τα κυριότερα μέσα για την επίτευξη των στόχων αυτών: δημιουργία θέσεων εργασίας α) με την επωφελή χρήση της πολιτιστικής κληρονομιάς, κυρίως στον τουρισμό και στις μικρές επιχειρήσεις του βιοτεχνικού τομέα και β) με την ανάπτυξη «πολιτιστικής» βιομηχανίας.

3.2.1.5. Ίσως λόγω των κατευθυντήριων γραμμών της Κοινότητας ή λόγω των απόψεων που επικρατούν στις περιφέρειες, στα προγράμματα περιφερειακής ανάπτυξης ο πολιτισμός δεν έχει θεωρηθεί στρατηγικός παράγοντας μέσω του οποίου είναι δυνατή η ενθάρρυνση της καινοτομίας και της αλλαγής συμπεριφοράς που απαιτούνται σε μεταβατικές περιόδους. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι, κάθε πρόγραμμα περιφερειακής ανάπτυξης θα πρέπει να περιέχει σαφή πολιτιστικά στοιχεία τα οποία θα βασίζονται στις δυνατότητες και ανάγκες που υπάρχουν σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και θα χρηματοδοτούνται με τον ίδιο τρόπο όπως άλλα σχέδια του προγράμματος.

Τούτο απαιτεί τον συντονισμό και τη συνεργασία των ΓΔ XVI και X, ούτως ώστε να ενισχυθεί η πολιτιστική διάσταση της περιφερειακής ανάπτυξης.

3.2.1.6. Στα σχέδια για τον πολιτιστικό τομέα προβάλλονται ιδιαίτερες απαιτήσεις διότι σε αυτά συνυπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι και ειδικότητες: αφενός, η διαχείριση του εντελώς ιδιαίτερου χαρακτήρα και περιεχομένου του πολιτισμού και, αφετέρου, οι διοικητικές, οικονομικές και οργανωτικές ικανότητες. Γενικά η γνώση της ουσίας του πολιτισμού είναι σημαντικότερη - και σπανιότερη - και για το λόγο αυτό πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα μέτρα περιφερειακής ανάπτυξης που αποσκοπούν στην περαιτέρω βελτίωση των διοικητικών ικανοτήτων που απαιτούνται στον τομέα του πολιτισμού. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι δεν υπάρχει δυνατότητα επιτυχίας για τις επιχειρήσεις στον τομέα του πολιτισμού χωρίς πλήρη και τεκμηριωμένη επαγγελματική τεχνογνωσία. Ωστόσο, υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες καινοτομίας στον τομέα του πολιτισμού που θα πρέπει αξιοποιηθούν στο πλαίσιο των διαρθρωτικών αλλαγών.

3.2.1.7. Είναι γνωστό ότι μπορεί να σημειωθούν εντυπωσιακά αποτελέσματα στον τομέα του πολιτισμού ακόμη και με πενιχρά οικονομικά μέσα. Είναι ωστόσο σαφές ότι εάν πρέπει να επιτευχθούν σημαντικά αποτελέσματα στον τομέα του πολιτισμού σε ό,τι αφορά τη γενική ανάπτυξη, τη δημιουργία κύρους και την απασχόληση, τότε θα πρέπει στον τομέα αυτό να πραγματοποιηθούν σημαντικές επενδύσεις όπως και σε κάθε άλλο «ισχυρό» κοινωνικό τομέα.

3.2.1.8. Στην έκθεση προτείνεται η σημασία του πολιτισμού στα προγράμματα περιφερειακής ανάπτυξη να καταστεί σαφέστερη με τον καθορισμό ζωνών πειραματισμού που να υπάγονται στο στόχο 5β. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει σθεναρά την πρωτοβουλία αυτή και να προτείνει να οριστούν ζώνες πειραματισμού και για τους στόχους 2 και 6. Για το λόγο αυτό πρέπει να υπάρξει περισσότερη ενημέρωση για τις επιπτώσεις του πολιτισμού στην απασχόληση στις εν λόγω περιοχές.

Κοινοτικές πρωτοβουλίες

3.2.1.9. Η ΕΤΠ, διαπιστώνει μετά λύπης, ότι η πολιτιστική διάσταση αντιπροσωπεύει μόνο το 1 % περίπου της συνολικής χρηματοδότησης του προγράμματος Interreg II για την περίοδο 1994-1999. Οι παραμεθόριες περιοχές παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον από πολιτιστικής πλευράς και γι αυτό η Επιτροπή των Περιφερειών θα πρέπει να προτείνει ώστε να χρηματοδοτήσει η Κοινότητα σχέδια για τις εν λόγω περιοχές τα οποία να εντάσσονται στην πολιτιστική διάσταση του προγράμματος.

3.2.1.10. Η συνεργασία στον πολιτιστικό τομέα μπορεί επίσης να χρησιμεύσει ως μέσο στήριξης για τη διαμόρφωση της κοινωνίας των πολιτών στις νέες δημοκρατίες. Για παράδειγμα, στη Ρωσία η ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών και του πολιτισμού αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη μετάβαση στη δημοκρατία. Για το λόγο αυτό, η προώθηση της συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο θα έχει θετικές επιπτώσεις στην πολιτική που ακολουθεί η ΕΕ έναντι της Ρωσίας. Η συνεργασία στον τομέα του πολιτισμού είναι ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος γνώσης και εκτίμησης των μεθόδων εργασίας μιας άλλης κοινωνίας καθώς και των αξιών της και τούτο προωθεί και τη συνεργασία σε όλους τους άλλους τομείς. Για το λόγο αυτό η ΕΤΠ προτείνει η πολιτιστική διάσταση να συμπεριληφθεί και στα προγράμματα Tacis και Phare.

3.2.1.11. Στην έκθεση διαπιστώνεται ότι η πολιτιστική διάσταση ενισχύθηκε στα σχέδια γεωργικής ανάπτυξης τα οποία χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος Leader II. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι θα μπορούσαν να αντληθούν διδάγματα από τα σχέδια Leader για το θέμα αυτό τα οποία να χρησιμεύσουν για τη χάραξη άλλων προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης.

Πρότυπα σχέδια βάσει του άρθρου 10 του ΕΤΠΑ

3.2.1.12. Πρότυπα σχέδια συμβάλλουν στη χάραξη διαφόρων σχεδίων πολιτιστικής φύσεως. Κριτική μπορεί να ασκηθεί στο στενό πλαίσιο του μοναδικού τομέα που απευθύνεται ειδικά στον πολιτισμό: «Πολιτισμός και οικονομική ανάπτυξη». Για μια ακόμη φορά τα σχέδια που υπάγονται στον εν λόγω τίτλο αφορούν αποκλειστικά την εκμετάλλευση της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω του τουρισμού και του βιοτεχνικού κλάδου. Η ΕΤΠ επιθυμεί την ύπαρξη καινοτόμων προτύπων σχεδίων στα οποία να περιλαμβάνεται η στρατηγική σημασία του πολιτισμού.

3.2.1.13. Μία ευρύτερη στρατηγική οπτική της σημασίας του πολιτισμού μπορεί να εδραιωθεί μέσω του πειραματισμού μορφών ολοκληρωμένου προγραμματισμού και συστημικού προγραμματισμού των υπηρεσιών περιβάλλοντος, πολιτισμού και τουρισμού. Και τούτο με σκοπό την προώθηση εδαφικών διαδικασιών οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης σε περιοχές που μέσω της ευρείας συμμετοχής των δημοσίων και ιδιωτικών φορέων ευνοούν την ενδογενή ανάπτυξη των ενδιαφερόμενων περιοχών και την αύξηση της απασχόλησης.

3.2.2. Πολιτισμός, κοινωνική πολιτική και ανθρώπινοι πόροι (ΙΙ/ΙΙ)

Πολιτισμός, απασχόληση και κοινωνική συνοχή

3.2.2.1. Η ΕΤΠ με ικανοποίηση επισημαίνει ότι το ΕΚΤ και τα συμπληρωματικά προγράμματα παρέχουν ευκαιρίες για την επανένταξη των ατόμων που έμειναν χωρίς εργασία στον πολιτιστικό τομέα, για την προώθηση καινοτόμων μεθόδων εργασίας στον πολιτιστικό τομέα καθώς και για τη χρησιμοποίηση με διάφορους τρόπους των πολιτιστικών δραστηριοτήτων με στόχο την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Το ποιες από αυτές τις ευκαιρίες μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο αξιοποίησης εξαρτάται από την εφευρετικότητα και τις ικανότητες των υπεύθυνων για πολιτιστικά θέματα στις διάφορες βαθμίδες των κρατών μελών.

3.2.2.2. Είναι σημαντικό για την Επιτροπή των Περιφερειών να αποκτήσει πρόσβαση στα αποτελέσματα των πειραμάτων και των αξιολογήσεων που επιτεύχθηκαν με το πρόγραμμα Leda. Στην έκθεση επισημαίνεται ότι υπάρχει έλλειψη στατιστικών δεδομένων στον τομέα του πολιτισμού και για την αντιμετώπιση της κατάστασης αυτής η Κοινότητα πρέπει να προβεί στη λήψη μακροπρόθεσμων μέτρων.

Πολιτισμός και ανθρώπινοι πόροι

3.2.2.3. Η ΕΤΠ διαπιστώνει ότι τα κοινοτικά προγράμματα για την εκπαίδευση και την κατάρτιση παρέχουν ευρύ φάσμα δυνατοτήτων για την υλοποίηση στόχων πολιτιστικού χαρακτήρα. Η διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές και οι φοιτητές δέχονται πληροφορίες για τους πολιτισμούς της Ευρώπης, από την εικόνα που έχουν για την Ευρώπη καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις δράσεις της Ένωσης. Για την Ευρώπη του μέλλοντος η ευημερία των παιδιών και των νέων και η ισότιμη πρόσβασή τους σ'αυτήν είναι υψίστης σημασίας. Αυτό ισχύει τουλάχιστον και για την πολιτιστική ευημερία. Στην Ένωση υπάρχουν πολλά καλά παραδείγματα για τις «καλύτερες πρακτικές» όσον αφορά τον πολιτισμό των παιδιών και των νέων, που αξίζει να υποστηριχθεί, να αναπτυχθεί και να διαδοθεί. Η ΕΤΠ προτείνει να δημιουργηθεί ένας ιδιαίτερος χώρος για τα δίκτυα και υποστήριξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού για παιδιά και νέους.

3.2.2.4. Οι προτεινόμενες ανταλλαγές καλλιτεχνών και σπουδαστών των σχολών καλών τεχνών διαδραματίζουν σημαντικό πολιτιστικό ρόλο στα κοινοτικά προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης.

3.2.2.5. Το πρόγραμμα Lingua για την εκμάθηση των λιγότερο διαδεδομένων γλωσσών και για την προώθηση της γνώσης όλο και περισσότερων ευρωπαϊκών γλωσσών καλύπτει πλήρως τους στόχους του άρθρου 128 σε ό,τι αφορά τη διατήρηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πολυμορφίας και την καλύτερη κατανόηση των ευρωπαϊκών πολιτισμών. Η ΕΤΠ υποστηρίζει την εκπόνηση κοινοτικών προγραμμάτων παρόμοιων με το Lingua και την εφαρμογή τους σε τομείς που συνδέονται με πολιτισμούς μειονοτήτων.

3.2.3. Πολιτισμός και προηγμένες τεχνολογίες (ΙΙ/ΙΙΙ)

3.2.3.1. Ο τομέας αυτός είναι από τους σημαντικότερους τομείς δράσης της Κοινότητας και έχει ως στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στην Ευρώπη. Ο τομέας των τεχνολογιών, από κοινού με τον οικονομικό τομέα, τείνουν να καταστούν αυτοσκοπός. Οι πόροι που διατίθενται για την ανάπτυξη των τεχνολογιών είναι σημαντικοί σε σχέση με τους ελάχιστους πόρους που διατίθενται για την ανάπτυξη αυτής καθ'εαυτής της τεχνολογίας. Η ΕΤΠ υπενθυμίζει ότι, όσον αφορά τη διάθεση πόρων για την τεχνολογία, τίθεται επίσης το ερώτημα ποιο επίπεδο ποιότητας ζωής επιδιώκεται με την ανάπτυξη των τεχνολογιών.

3.2.3.2. Η ΕΤΠ συντάσσεται με τη θέση που εκφράζεται στην έκθεση ότι οι τεχνολογίες παρέχουν νέες δυνατότητες κυρίως για τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες και τον οπτικοακουστικό τομέα. Η άποψη που αναφέρεται στην έκθεση σύμφωνα με την οποία ο ρόλος της Κοινότητας συνίσταται στη θέσπιση πλαισίου συνεργασίας μεταξύ του καλλιτεχνικού κόσμου (γνώστες της ουσίας) και των βιομηχανικών και εμπορικών συμφερόντων, αποτελεί το κατ'εξοχήν μέσο για την επίτευξη ισόρροπης ανάπτυξης. Η ΕΤΠ κρίνει ότι πρέπει ωστόσο να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο πώς μπορεί να διατηρηθεί «υψηλή πολιτιστική ποιότητα» σε μια κατάσταση εμπορικού ανταγωνισμού όπου κυριαρχούν οι κανόνες της αγοράς, ιδιαίτερα δε αν πρόκειται για πολιτισμούς μειονοτήτων που αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της πολιτιστικής πολυμορφίας.

3.2.4. Πολιτισμός και άλλες εσωτερικές πολιτικές (ΙΙ/ΙV)

Πολιτισμός και περιβάλλον

3.2.4.1. Όταν εξετάζονται συνολικά οι δράσεις της κοινοτικής πολιτικής για περιβαλλοντικά θέματα πρέπει να τονιστεί ότι κάθε μια ξεχωριστά συνδέεται κατά το μάλλον ή ήττον με τον πολιτισμό. Η ΕΤΠ θεωρεί σημαντική την αυξημένη προβολή της πολιτιστικής διάσπασης σε όλα τα επίπεδα της περιβαλλοντικής πολιτικής.

3.2.4.2. Το περιβάλλον, ως φυσικός χώρος στον οποίο ζούμε, παραμένει ένας από τους κυριότερους εξωγενείς παράγοντες που μας επηρεάζει. Το καθημερινό μας περιβάλλον αποτελείται από αντικείμενα, κτήρια, υποδομές στέγασης και μεταφοράς, έργα τέχνης και μεταβλητά στοιχεία της φύσης. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι εκτός από τη διατήρηση της ισορροπίας της φύσης στα σχέδια για τα περιβάλλον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η πολιτιστική διάσταση του περιβάλλοντος. Η αρχιτεκτονική, η διαμόρφωση του χώρου, η χωροταξία καθώς και ο σχεδιασμός των κτηρίων πρέπει να σέβονται τις αξίες των περιφερειακών, εθνικών και ευρωπαϊκών παραδόσεων και να τείνουν να καταστήσουν ελκυστικότερο το περιβάλλον με την προβολή της αισθητικής, ιστορικής και καλλιτεχνικής διάστασης. Δεν πρόκειται μόνο για την προώθηση του τουρισμού αλλά και για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής των πολιτών.

3.2.4.3. Η ΕΤΠ τονίζει ότι η Κοινότητα θα πρέπει, στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής της πολιτικής, να αναγνωρίσει και να προβάλει δεόντως την πολιτιστική διάσταση.

Πολιτισμός και τουρισμός

3.2.4.4. Έχει ήδη τονιστεί η σημασία του τουρισμού στην περιφερειακή ανάπτυξη. Σε αυτό το τμήμα της έκθεσης επισημαίνεται κυρίως ότι ο «πολιτιστικός» τουρισμός διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Η ΕΤΠ συμφωνεί με την ανησυχία που εκφράζεται στην έκθεση, και δικαιολογημένα, ότι η ανεξέλεγκτη ροή τουριστών ενδέχεται να προκαλέσει φθορά στην πολιτιστική κληρονομιά.

3.2.4.5. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι ο τοπικός πληθυσμός, ιδιαίτερα δε των περιοχών που πλήττονται από την αναδιάρθρωση, κινδυνεύει να γίνει η λιγότερο αμειβόμενη ομάδα του πληθυσμού στον τομέα του τουρισμού αν δεν ληφθούν μέτρα για τη βελτίωση των επαγγελματικών προσόντων και την ανάπτυξη της τεχνογνωσίας της εν λόγω ομάδας.

Πολιτισμός και έρευνα

3.2.4.6. Η ΕΤΠ διαπιστώνει ότι σύμφωνα με την έκθεση, η έρευνα στον τομέα του πολιτσμού φαίνεται να επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό σε σχέδια που αποσκοπούν στη διατήρηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και των ιστορικών μνημείων. Στην έκθεση αναφέρεται επίσης η έρευνα για τα κοινωνικά προβλήματα που έχουν πολιτιστική διάσταση καθώς και η ενίσχυση της πολιτιστικής διάστασης στην πολιτική έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Κοινότητας.

3.2.4.7. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι, ενδείκνυται η χάραξη προγραμμάτων σχετικά με τις δραστηριότητες ΕΤΑ στον πολιτιστικό τομέα, ιδιαίτερα δε όταν στο πλαίσιο των προγραμμάτων αυτών σημείο αφετηρίας αποτελεί η ανάπτυξη μεθοδολογίας. Ενδείκνυται επίσης η ανάπτυξη συστημάτων αξιολόγησης.

ΜΜΕ, εμπόριο και πολιτισμός

3.2.4.8. Στην έκθεση αναφέρεται ότι οι ΜΜΕ που λειτουργούν στον πολιτιστικό τομέα αντιπροσωπεύουν μια σημαντική πολιτιστική διάσταση η οποία είναι δύσκολο να οριστεί και να αξιολογηθεί στο πλαίσιο των υφιστάμενων αξόνων δράσεως της Κοινότητας. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι τούτο είναι αναπόφευκτο, ειδάλλως πρέπει να τροποποιηθεί η κοινοτική πολιτική δεδομένου ότι πρόκειται για την ανάπτυξη νέων πολιτιστικών αρμοδιοτήτων σε αυτόν τον τομέα δράσης της Ένωσης.

Κοινωνική οικονομία και πολιτισμός

3.2.4.9. Οι μη κυβερνητικοί οργανισμοί διαδραματίζουν ενεργό ρόλο στον πολιτιστικό τομέα. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι η δράση των οργανισμών αυτών είναι ιδιαίτερα σημαντική διότι λειτουργεί ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ πολιτών και και διοίκησης. Ακριβώς λόγω του εθελοντικού χαρακτήρα αυτών των οργανισμών οι πολίτες συμμετέχουν και παράγουν έργο στο πλαίσιο της δημοκρατικής κοινωνίας. Οι ΜΚΟ μέσω της κοινοτικής δράσης συμβάλλουν στη ανάπτυξη των ιδανικών των πολιτών σε αντιστάθμισμα της έμφασης που δίνεται στον οικονομικό και πολιτικό τομέα. Για το λόγο αυτό η ΕΤΠ θεωρεί ότι η Κοινότητα πρέπει να ενθαρρύνει περισσότερο τη δράση των οργανισμών αυτών, για την προώθηση της συμμετοχής, του πλουραλισμού και των δημοκρατικών διαδικασιών. Πρέπει επίσης να επισπευθεί η θέσπιση ειδικών ρυθμίσεων που θα διέπουν τη μορφή των Ευρωπαϊκών ενώσεων.

Πρόγραμμα αδελφοποίησης πόλεων

3.2.4.10. Το πρόγραμμα αυτό συμβάλλει στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής διάστασης μεταξύ των λαών της Ευρώπης. Η ΕΤΠ θεωρεί ιδιαίτερα σημαντική αυτή τη συνεχή συνεργασία για την προσέγγιση των πολιτών και εκτιμά ότι στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να προβάλλεται περισσότερο ο πολιτιστικός τομέας.

3.3. Πολιτική στον οπτικοακουστικό τομέα (Μέρος ΙΙΙ)

3.3.1. Η ΕΤΠ διαπιστώνει ότι η κοινοτική πολιτική στον οπτικοακουστικό τομέα αποτελεί ίσως την καλύτερη μορφή σεβασμού των γενικών οικονομικών και τεχνολογικών αρχών, αφενός, και της εκτίμησης των πολιτιστικών πτυχών, αφετέρου. Ο κοινός ευρωπαϊκός χώρος οπτικοακουστικών υπηρεσιών - «τηλεόραση χωρίς σύνορα» - συμβάλλει στη δημιουργία της ευρωπαϊκής ταυτότητας και του αισθήματος ότι όλοι ανήκουμε σε ένα σύνολο, αλλά παρέχει επίσης χώρο για την πολιτιστική πολυμορφία. Η προώθηση της ευρωπαϊκής παραγωγής προγραμμάτων στηρίζει επίσης τις εσωτερικές και ποιοτικές πτυχές του πολιτισμού. Η ΕΤΠ εκφράζει την ευχή η παραγωγή αυτή να σημειωθεί και σε άλλους πολιτιστικούς και καλλιτεχνικούς τομείς.

3.4. Πολιτισμός και εξωτερικές σχέσεις της της Κοινότητας (Μέρος IV)

3.4.1. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι η πολιτιστική διάσταση αποτελεί σημαντικό στοιχείο των εξωτερικών σχέσεων της Κοινότητας. Επισημαίνεται ωστόσο ότι η Κοινότητα δεν διαθέτει αποτελεσματικό σύστημα οργάνωσης και συντονισμού ούτε επαρκείς πόρους για τον τομέα αυτό. Η ΕΤΠ θεωρεί ιδιαίτερα σημαντική τη συνεργασία μεταξύ των ΓΔ Ι και Χ καθώς και την ενίσχυση του συντονισμού των δραστηριοτήτων τους. Επίσης η ΕΤΠ επιθυμεί να υπενθυμίσει ότι η πολιτιστική διάσταση θα πρέπει να προβληθεί περισσότερο στα προγράμματα Tacis, Phare, Meda και Interreg II. Στο πλαίσιο της συνεργασίας με τις συνδεδεμένες χώρες πρέπει οι πολιτιστικές πτυχές να ληφθούν υπόψη σε όλους τους τομείς της πολιτικής, επειδή η πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία των χωρών αυτών αποτελεί την πολιτιστική κληρονομιά στην οποία βασίζεται η ευρωπαϊκή ταυτότητα.

3.4.2. Σύμφωνα με την άποψη της ΕΤΠ στο άρθρο 128, παράγραφος 3 της Συνθήκης Μάαστριχτ ορίζεται ότι η Ένωση και τα κράτη μέλη ευνοούν τη συνεργασία με τις τρίτες χώρες και με τους αρμόδιους οργανισμούς στον πολιτιστικό τομέα π.χ. με την UNESCO και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Η ΕΤΠ επιθυμεί να τονίσει τη σημασία παρόμοιας συνεργασίας. Ο πολιτισμός τρέφεται από τις ανταλλαγές και τον αλληλεμπλουτισμό ιδεών. Εάν τονωθούν οι ροές ιδεών και νέων πολιτιστικών επαφών με τις τρίτες χώρες, θα αναζωογονηθεί, μακροπρόθεσμα, ο ευρωπαϊκός πολιτισμός. Η ΕΤΠ επισημαίνει επίσης την έντονη επιρροή των μεταναστών στους ευρωπαϊκούς πολιτισμούς.

3.4.3. Η ΕΤΠ κρίνει ότι στην κοινοτική πολιτική θα πρέπει να προβάλλεται περισσότερο η πολυμορφία καθώς επίσης και η ευθύνη της Ευρώπης έναντι των αναπτυσσόμενων χωρών.

4. Συμπεράσματα

4.1. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι το σύνολο των δράσεων της Κοινότητας χαρακτηρίζεται από την πολιτιστική διάσταση, έστω και αν δεν λαμβάνεται υπόψη σε όλο της το εύρος. Σε πολλούς τομείς - εντελώς απρόσμενους καμιά φορά - υπάρχουν ήδη περισσότερες δυνατότητες χρηματοδότησης πολιτιστικών σχεδίων από όσες γνωρίζουν οι υποψήφιοι. Για το λόγο αυτό στα προγράμματα και τα έγγραφα θα πρέπει να υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες για τη σημασία του πολιτισμού και τις δυνατότητες σύλληψης σχεδίων ευρύτερου πολιτιστικού χαρακτήρα. Η Κοινότητα θα πρέπει επίσης να θεωρήσει τον πολιτισμό ως κινητήρια δύναμη ανάπτυξης η οποία να διέπει όλες τις στρατηγικές. Η ΕΤΠ τονίζει ότι η Κοινότητα πρέπει επίσης να βελτιώσει τη μετάδοση πληροφοριών που αφορούν τη χρηματοδότηση του πολιτιστικού τομέα και να ενθαρρύνει τη συνεργασία μεταξύ οικονομικών και πολιτιστικών κύκλων.

4.2. Η Επιτροπή δεσμεύεται στην έκθεσή της να προβεί στη λήψη μέτρων τα οποία θα διασφαλίζουν ότι οι μελλοντικές νομοθετικές προτάσεις και η εφαρμογή των κοινοτικών πολιτικών θα είναι συμβατές με τους στόχους της πολιτιστικής πολιτικής της Κοινότητας. Η ΕΤΠ κρίνει ότι τούτο δεν αρκεί για να εξασφαλιστεί η αναγνώριση της σημασίας του πολιτισμού. Στην έκθεση θα έπρεπε να προτείνονται περισσότερα και σαφέστερα μέτρα που να τονίζουν την πολιτιστική διάσταση. Για να διασφαλισθεί ότι το ενδιαφέρον για τον πολιτισμό θα έχει αντίκτυπο και σε άλλους τομείς προγραμμάτων, πρέπει, σύμφωνα με τις απόψεις της ΕΤΠ, να ανατεθούν αρμοδιότητες του πολιτιστικού τομέα σε όλες τις διευθύνσεις. Για τον ίδιο λόγο, πρέπει όλες οι πρωτοβουλίες που αναλαμβάνει η Ένωση στον πολιτιστικό τομέα να παρακολουθούνται και να υποβάλλονται συνεχώς σε ποιοτική και ποσοτική αξιολόγηση. Θα πρέπει εξάλλου να διευκρινιστεί αν το έργο αυτό απαιτεί συντονισμό των δραστηριοτήτων της ΓΔ Χ και αύξηση των πόρων. Εν πάση περιπτώσει, θα πρέπει να υπάρχει συνεργασία σε όλους τους ισχυρούς τομείς της κοινοτικής δράσης προκειμένου να λαμβάνεται υπόψη η πολιτιστική διάσταση όπως συμβαίνει με τα περιβαλλοντικά θέματα. Πρέπει να υπάρχει συνεχής έλεγχος και αξιολόγηση της πολιτιστικής διάστασης και η Επιτροπή θα πρέπει να υποβάλει την επόμενη έκθεσή της για το θέμα αυτό το αργότερο σε πέντε έτη.

4.3. Η ΕΤΠ επισημαίνει ότι ο πολιτισμός στην κοινοτική δράση θεωρείται μέσο ενώ πρέπει να είναι στόχος, δηλαδή, ο κάθε πολίτης να έχει τη δυνατότητα να λειτουργεί κατά τρόπο αυθεντικό και σε βάθος σε ό,τι αφορά την ίδια του τη ζωή. Ο μεγαλύτερος θησαυρός της Ευρώπης είναι πολιτιστική της πολυμορφία και η πολιτιστική της άνθηση. Η Κοινότητα φέρει μεγάλη ευθύνη για τη διαφύλαξη του θησαυρού αυτού.

Βρυξέλλες, 16 Ιανουαρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Pasqual MARAGALL i MIRA

() ΕΕ αριθ. C 100 της 2. 4. 1996, σ. 30, 35, 119.

() ΕΕ αριθ. C 129 της 2. 5. 1996, σ. 39.

() ΕΕ αριθ. C 337 της 11. 11. 1996, σ. 43.