ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - Πρόοδος στην υλοποίηση των δεσμεύσεων των Εγγράφων Κοινής Αξιολόγησης σχετικά με τις πολιτικές απασχόλησης στις υποψήφιες χώρες

Ιστορικό

Ο συντονιστικός ρόλος της ΕΕ σχετικά με την απασχόληση θεσπίζεται στον τίτλο «Απασχόληση» της συνθήκης του Άμστερνταμ και αποτελεί σημαντικό μέρος του κοινοτικού κεκτημένου. Στόχος της Επιτροπής ήταν να εξασφαλίσει ότι οι υποψήφιες χώρες χαράσσουν πολιτικές για την απασχόληση που τις βοηθούν να προετοιμασθούν για την ένταξη στην Ένωση καθώς και ότι προσαρμόζουν προοδευτικά του θεσμούς και τις πολιτικές τους στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, έτσι ώστε να καταστεί δυνατή η πλήρης υλοποίηση του τίτλου «απασχόληση» της Συνθήκης αμέσως από τη στιγμή της προσχώρησης. Για το σκοπό αυτό, το 1999 η Επιτροπή ξεκίνησε μια διεργασία συνεργασίας για θέματα απασχόλησης με τις χώρες αυτές. Επιπλέον, η συνεργασία αποσκοπούσε στο να εξασφαλίσει ότι και η τρέχουσα οικονομική ενίσχυση της ΕΕ για την ένταξη καθώς και οι προετοιμασίες για την υλοποίηση του ΕΚΤ θα επικεντρώνονταν στην ενίσχυση των συγκεκριμένων προτεραιοτήτων για την πολιτική απασχόλησης.

Συμφωνήθηκε ότι, σε ένα πρώτο στάδιο, οι υποψήφιες χώρες και η Επιτροπή θα ανέλυαν τις σημαντικότερες προκλήσεις για τις πολιτικές απασχόλησης στα «Έγγραφα Κοινής Αξιολόγησης» («ΕΚΑ») . Οι εργασίες άρχισαν με τη διεξαγωγή μελετών, που θα χρησίμευαν ως υπόβαθρο και οι οποίες χρηματοδοτήθηκαν από την Επιτροπή σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για την Κατάρτιση. Ζητήθηκε η γνώμη των περισσότερων υποψήφιων χωρών επί των σχεδίων των Εγγράφων Κοινής Αξιολόγησης, μεταξύ άλλων και των υπουργείων Οικονομικών και Παιδείας και των κοινωνικών εταίρων, οι οποίοι βοήθησαν στην εξασφάλιση της συνοχής της πολιτικής. Για τα σχέδια ΕΚΑ υπήρξε άριστη συνεργασία των υπηρεσιών της Επιτροπής, η οποία συνέβαλε στη συνολικότερη συνοχή.

Τα Έγγραφα αυτά υπογράφηκαν από την αρμόδια για την απασχόληση και τις κοινωνικές υποθέσεις Επίτροπο και από τους υπουργούς Εργασίας. Τα πρώτα ΕΚΑ υπογράφηκαν με τη Δημοκρατία της Τσεχίας, τη Σλοβενία, την Πολωνία και την Εσθονία το 2000 και στις αρχές του 2001, και ακολούθησε η Μάλτα, η Ουγγαρία, η Σλοβακία, η Κύπρος και η Λιθουανία προς τα τέλη του 2001/αρχές 2002 και η Ρουμανία, η Βουλγαρία το φθινόπωρο του 2002. Το ΕΚΑ με τη Λεττονία θα υπογραφεί στις αρχές του 2003. Η συνεργασία με την Τουρκία βρίσκεται σε αρχικό στάδιο καθώς η μελέτη που θα χρησιμεύσει ως υπόβαθρο βρίσκεται στο στάδιο της επεξεργασίας.

Οι υποψήφιες χώρες και η Επιτροπή συμφώνησαν να παρακολουθούν την υλοποίηση των δεσμεύσεων των ΕΚΑ. Λίγο μετά την υπογραφή των ΕΚΑ οι κυριότερες δεσμεύσεις συζητήθηκαν σε τεχνικά σεμινάρια στα οποία συμμετείχε η Επιτροπή και εκπρόσωποι των διαφόρων υπουργείων, των περιφερειακών αρχών, των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης και των κοινωνικών εταίρων, ώστε να ενθαρρυνθεί η ανάληψη πολιτικών αποφάσεων. Στο τέλος της άνοιξης του 2002, οι υποψήφιες χώρες έστειλαν εκθέσεις προόδου σχετικά με την υλοποίηση των δεσμεύσεων που περιέχονταν στα ΕΚΑ. Η Επιτροπή και εκπρόσωποι των υποψήφιων χωρών εξέτασαν τις εκθέσεις αυτές σε ένα δεύτερο κύκλο τεχνικών σεμιναρίων.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που πραγματοποιήθηκε στο Γκέτεμποργκ τον Ιούνιο του 2001 ζήτησε από τις υποψήφιες χώρες να μεταφέρουν στις εθνικές τους πολιτικές τους οικονομικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους της ΕΕ που διατυπώνονται στη «στρατηγική της Λισσαβώνας» και εξήγγειλε ότι στη έκθεση σύνθεσης το 2003 θα περιλαμβάνονται στοιχεία για τις υποψήφιες χώρες σχετικά με τα ζητήματα αυτά. Στην παρούσα ανακοίνωση συνοψίζονται οι προκλήσεις είχαν προσδιοριστεί στα ΕΚΑ και παρέχεται επισκόπηση της προόδου. Κατ' αυτόν τον τρόπο αναδεικνύονται οι προκλήσεις στον τομέα της πολιτικής για την απασχόληση που απορρέουν από την επιδίωξη των στόχων της Λισσαβώνας και την προετοιμασία σχετικά με την υλοποίηση του τίτλου «απασχόληση».

1. Στρατηγικές προκλήσεις της αγοράς εργασίας [1]

[1] Το παρόν τμήμα βασίζεται στο έγγραφο «Απασχόληση στην Ευρώπη 2002» και στα Έγγραφα Κοινής Αξιολόγησης.

Μέχρι σήμερα η οικονομική αναδιάρθρωση είχε σοβαρότατο αντίκτυπο στις αγορές εργασίας των υποψήφιων χωρών, ιδίως εκείνων της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. Με τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας και την απασχόληση να βρίσκονται σε στάδιο προσαρμογής, η ανεργία αυξήθηκε. Η αύξηση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών ήταν σημαντική αλλά δεν επαρκεί ακόμα για να αντισταθμίσει τις απώλειες θέσεων εργασίας στον τομέα της γεωργίας και της βιομηχανίας, οι οποίοι παραμένουν οι κύριοι εργοδότες στις περισσότερες υποψήφιες χώρες. Υπό το φως της ταχύτατης αναδιάρθρωσης, τα ΕΚΑ εντοπίζουν ορισμένες στρατηγικές προκλήσεις κρίσιμης σημασίας για την αγορά εργασίας.

* Να αυξηθούν τα ποσοστά απασχόλησης

Τα ποσοστά απασχόλησης είναι γενικά χαμηλότερα από αυτά της ΕΕ (πίνακας 1) και την υψηλότερη ανεργία εμφανίζουν η Βουλγαρία, η Σλοβακία, η Πολωνία, η Εσθονία, η Λεττονία και η Λιθουανία. Για τα χαμηλά ποσοστά απασχόλησης στις υποψήφιες χώρες ευθύνονται κυρίως τα χαμηλά ποσοστά απασχόλησης των ανδρών. Προς το παρόν καμία από τις υποψήφιες χώρες δεν έχει επιτύχει τους δύο στόχους που ετέθησαν στη Λισσαβώνα σχετικά με την απασχόληση. η Κύπρος με 67,9% βρίσκεται εγγύτερα στο στόχο και η Πολωνία με 53,8% είναι η χώρα η περισσότερο απομακρυσμένη από το στόχο της συνολικής απασχόλησης που είναι 70%. Όπως και τα περισσότερα κράτη μέλη, η πλειοψηφία των υποψήφιων χωρών βρίσκονται ακόμα πολύ μακριά από το στόχο που έθεσε το Συμβούλιο της Στοκχόλμης για το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας. Ενώ προς το παρόν η οικονομική μεγέθυνση είναι συχνά το αποτέλεσμα έντονης αύξησης της παραγωγικότητας, στο μέλλον θα εξαρτάται και από την αύξηση της παραγωγικότητας και από την αύξηση της απασχόλησης, που είναι οι προϋποθέσεις-κλειδιά για την πραγματική σύγκλιση των εισοδημάτων στη διευρυμένη ΕΕ.

* Να αυξηθεί η προσφορά εργασίας

Στις περισσότερες υποψήφιες χώρες χαρακτηριστικό της διαδικασίας μετάβασης ήταν οι σημαντικότατες αποχωρήσεις από την αγορά εργασίας. Πρόσφατα η συμμετοχή στην αγορά εργασίας έμεινε στάσιμη στις περισσότερες χώρες - αν και σε υψηλό επίπεδο στη Δημοκρατία της Τσεχίας και τη Σλοβακία - και συνέχισε να υποχωρεί στη Ρουμανία, την Εσθονία και τη Λιθουανία. Άρχισε να αυξάνεται στην Ουγγαρία αλλά το επίπεδο εκκίνησης είναι πολύ χαμηλό. Το 2001 οι μισές υποψήφιες χώρες παρουσίαζαν ποσοστά δραστηριότητας κάτω του μέσου όρου της ΕΕ (πίνακας 1) [2]. Οι περισσότερες υποψήφιες χώρες πρέπει να αντιστρέψουν την τάση που επικρατεί στη συμμετοχή του εργατικού δυναμικού και να επαναφέρουν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας στην αγορά εργασίας.

[2] Τα δεδομένα της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού (ΕΕΔ) της Eurostat δεν είναι διαθέσιμα για τη Μάλτα. Σύμφωνα με την εθνική ΕΕΔ, το ποσοστό δραστηριότητας (ηλικιακή ομάδα 15-64 ετών) ήταν 58,0% το 2001.

* Η λειτουργία της αγοράς εργασίας πρέπει να ενισχύει την αναδιάρθρωση της οικονομίας

Η ταχύτατη αναδιάρθρωση είναι η κινητήρια δύναμη της οικονομικής μεγέθυνσης, τουλάχιστον στις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, και οι διαρθρωτικές αλλαγές πρόκειται να συνεχιστούν και μετά την ένταξη των χωρών αυτών.

Η σημασία που έχει η γεωργία για τις οικονομίες ορισμένων υποψήφιων χωρών παραμένει πολύ μεγαλύτερη από ό,τι στην ΕΕ (διάγραμμα 1) αλλά η μεγάλη αναλογία εργαζομένων στη γεωργία δεν αντανακλάται σε ένα αντίστοιχα υψηλό ποσοστό ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας και τα επίπεδα παραγωγικότητας είναι πολύ χαμηλότερα από το μέσο όρο της ΕΕ. Η κατάσταση ως προς αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητική στη Ρουμανία, στην οποία το αυξανόμενο μερίδιο της απασχόλησης στον τομέα της γεωργίας ανέρχεται σε 40% και πλέον, στη Βουλγαρία σε 28% [3] και στην Πολωνία σε 20%. Η Λεττονία και η Λιθουανία φαίνεται να βρίσκονται κάπου στη μέση της αναπροσαρμογής της απασχόλησης στο γεωργικό τομέα με ποσοστά ακόμα περίπου 15% σε σχέση με το 20% που ήταν στα τέλη της δεκαετίας του '90.

[3] Σύμφωνα με στοιχεία της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας που βασίζονται στους Εθνικούς Λογαριασμούς και χρησιμοποιούνται στο ΕΚΑ.

Ενώ στην Κύπρο η διάρθρωση της οικονομίας είναι παρόμοια με αυτήν των οικονομιών των περισσότερων χωρών της ΕΕ που είναι προσανατολισμένες στον τομέα των υπηρεσιών, στις περισσότερες υποψήφιες χώρες η βιομηχανία έχει σημαντικότερο ρόλο απ' ό,τι στην ΕΕ (διάγραμμα 2) και η διεργασία των βιομηχανικών αναδιαρθρώσεων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η Ουγγαρία πέτυχε τις μεγαλύτερες αλλαγές στη διάρθρωση της βιομηχανίας με ποσοστό απασχόλησης στη βιομηχανία συγκρίσιμο με εκείνο των περισσότερων χωρών της ΕΕ ενώ η απασχόληση στον τομέα των υπηρεσιών αυξάνεται συνεχώς. Στη Δημοκρατία της Τσεχίας, τη Σλοβενία, τη Σλοβακία και την Εσθονία, και σε κάποιο βαθμό και στις άλλες χώρες της Βαλτικής, τα αποθέματα εργατικού δυναμικού στον τομέα της βιομηχανίας φαίνεται να είναι ακόμα μεγάλα. Η απασχόληση στον τομέα των υπηρεσιών αυξάνεται στις χώρες αυτές αλλά όχι αρκετά ώστε να απορροφήσει το πλεόνασμα εργατικού δυναμικού.

Αυτές οι μετατοπίσεις μεταξύ των τομέων είναι αναμενόμενο να έχουν οξύτερες συνέπειες για ορισμένες περιφέρειες απ' ό,τι για άλλες. Από τη στιγμή που η δημιουργία θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών πραγματοποιείται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, αυτό μπορεί να μεγαλώσει το χάσμα μεταξύ απασχόλησης και ανεργίας σε αγροτικές περιοχές και να αυξήσει μεσοπρόθεσμα τις περιφερειακές ανισότητες. Αν και οι μετατοπίσεις αυτές είναι μέρος της αναγκαίας διαδικασίας προσαρμογής, οι πολιτικές για την περιφερειακή ανάπτυξη πρέπει να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές συνέπειες για την απασχόληση.

Υπάρχουν σαφώς σε όλες τις χώρες μεγάλες δυνατότητες για την αύξηση της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών (διάγραμμα 3). Για να αξιοποιηθούν πλήρως οι δυνατότητες αυτές, οι πολιτικές και οι θεσμοί πρέπει να εξασφαλίσουν ότι οι δομές της αγοράς της εργασίας επιτρέπουν στα άτομα να προσαρμόζονται και να διαχειρίζονται τις οικονομικές αλλαγές και να μετακινούνται από τις παρακμάζουσες στις σύγχρονες βιομηχανίες.

* Να αυξηθούν τα επίπεδα δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης και των μελλοντικών πιέσεων που σχετίζονται με την ενιαία αγορά

Η εν εξελίξει διεργασία της αναδιάρθρωσης ανέδειξε τις ανισότητες ως προς την απασχόληση ομάδων του πληθυσμού με διαφορετικά επίπεδα δεξιοτήτων. Το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων με υψηλή εξειδίκευση είναι σημαντικά μεγαλύτερο από αυτών των ατόμων με μικρή εξειδίκευση - ακόμα και αν συγκριθεί με την ήδη υψηλή διαφορά στην ΕΕ (διάγραμμα 4). Αυτό αντανακλάται επίσης στα πολύ υψηλότερα ποσοστά ανεργίας για τα άτομα με μικρή εξειδίκευση. Οι αναμενόμενες μετακινήσεις μεταξύ των τομέων της οικονομίας στις χώρες αυτές συνεπάγονται ότι θα αυξηθεί και άλλο η ζήτηση για προσφορά εργατικού δυναμικού με περισσότερα προσόντα (διάγραμμα 6).

Η υποχώρηση της συμμετοχής συνδυάζεται με τις δημογραφικές εξελίξεις οι οποίες όπως και στην ΕΕ των 15, έχουν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός γηράσκοντος πληθυσμού και τη συρρίκνωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας. Στις περισσότερες υποψήφιες χώρες το εργατικό δυναμικό γηράσκει και συνεπώς η προσφορά δεξιοτήτων που απαιτούνται για την κάλυψη της νέας ζήτησης θα εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την αναβάθμιση και τον εκσυγχρονισμό των προσόντων του σημερινού εργατικού δυναμικού.

Είναι ανάγκη να καταβληθούν σοβαρές προσπάθειες για την αναβάθμιση των προσόντων, εάν οι υποψήφιες χώρες θέλουν να αυξήσουν την παραγωγικότητα τους στα επίπεδα που απαιτούνται για να είναι ανταγωνιστικές σε μια διευρυμένη ΕΕ.

2. Κοινά ζητήματα πολιτικής που προσδιορίστηκαν στα Έγγραφα Κοινής Αξιολόγησης

Με βάση το ιστορικό που παρουσιάστηκε στο προηγούμενο τμήμα, η επισκόπηση που πραγματοποιήθηκε στα ΕΚΑ οδήγησε στον προσδιορισμό των ακόλουθων ζητημάτων πολιτικής.

2.1 Οι μισθολογικές εξελίξεις και το σύστημα διαμόρφωσης των μισθών να είναι φιλικά προς την απασχόληση ...

Στις περισσότερες υποψήφιες χώρες, οι συνολικές μισθολογικές εξελίξεις φαίνεται να είναι σε γενικές γραμμές ευθυγραμμισμένες με τις τάσεις στην παραγωγικότητα σε όλο το φάσμα της οικονομίας. Δεδομένων των χαμηλών και σε πολλές χώρες στάσιμων ή μειούμενων επιπέδων απασχόλησης, προκύπτει το ζήτημα κατά πόσο οι κοινωνικοί εταίροι θα μπορούσαν να δραστηριοποιηθούν περισσότερο για να εξασφαλίσουν ότι οι μισθολογικές εξελίξεις διευκολύνουν τη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Είναι σημαντικό να αντανακλούν καλύτερα οι μισθοί τα προσόντα και το εκπαιδευτικό επίπεδο των εργαζομένων. Πρόοδος στον τομέα αυτό σημειώνεται κυρίως στην Εσθονία, την Ουγγαρία, τη Δημοκρατία της Τσεχίας αλλά και τη Σλοβενία, τη Λιθουανία, τη Λεττονία και την Πολωνία. Αλλά σε πολλές υποψήφιες χώρες η μη αντιστοίχιση προσφοράς και ζήτησης στον τομέα της εργασίας και οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού, σε συνδυασμό με τα διατηρούμενα υψηλά επίπεδα ανεργίας, δείχνουν ότι οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να εξετάσουν εάν τα μισθολογικά κίνητρα είναι επαρκή για να παρακινήσουν τις επενδύσεις στο ανθρώπινο δυναμικό και να διευκολύνουν την κινητικότητα μεταξύ τομέων και περιφερειών.

Δεδομένων των εξαιρετικά χαμηλών ποσοστών απασχόλησης των μη ειδικευμένων εργαζομένων, το κόστος εργασίας για τους εργαζομένους με μικρή εξειδίκευση δεν πρέπει να αποθαρρύνει τις προσλήψεις σε θέσεις απασχόλησης με μεσαίες αποδοχές, ενώ οι καθαρές αποδοχές αυτών των εργαζομένων πρέπει να είναι επαρκώς ελκυστικές για τους ανέργους ή τους άεργους προκειμένου αυτοί να αναζητήσουν και να καταλάβουν μια θέση εργασίας. Σημαντικές μεταρρυθμίσεις βρίσκονται σε εξέλιξη σε όλες τις υποψήφιες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της αναθεώρησης των ελάχιστων μισθών και των συστημάτων φόρων- παροχών και αυτό θα πρέπει να συνεχιστεί με ανανεωμένη προσπάθεια.

...και τα συστήματα φόρων και παροχών να υποστηρίζουν την απασχόληση

Το επίπεδο της φορολογικής επιβάρυνσης και της επιβάρυνσης από την κοινωνική ασφάλιση στις υποψήφιες χώρες είναι τουλάχιστον συγκρίσιμο με εκείνο που παρατηρείται στα κράτη μέλη, δηλαδή πολύ υψηλό σε σχέση με το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης των χωρών αυτών, συμβάλλοντας σε πολύ υψηλά φορολογικά βάρη ιδίως για τη Λιθουανία, τη Λεττονία και την Ουγγαρία, ανάλογα με αυτά της Γερμανίας, της Σουηδίας ή της Γαλλίας που είναι από τα υψηλότερα στην ΕΕ (πίνακας 2).

Η πρόοδος που συντελείται στη μείωση της φορολογίας της εργασίας είναι αργή. Δεν υπάρχουν απλές λύσεις, καθώς αυτό θα απαιτούσε μεταρρύθμιση ολόκληρου του συστήματος φορολογίας και επειδή τα έσοδα από τους φόρους και τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης χρηματοδοτούν τις κοινωνικές παροχές και τα μέτρα για τα άτομα που πλήττονται από τις αναδιαρθρώσεις. Οι μεταρρυθμίσεις περιπλέκονται και άλλο λόγω της τρέχουσας δημοσιονομικής λιτότητας. Η πάταξη της φοροδιαφυγής και της φοροαποφυγής και η μετατροπή της παραοικονομίας σε τακτική απασχόληση ενδέχεται να αυξήσουν τη φορολογική βάση και να δημιουργήσουν την ανάγκη για λήψη μέτρων στο κατώτερο επίπεδο της μισθολογικής κλίμακας.

Σε πολλές υποψήφιες χώρες οι λόγοι της καθαρής αντικατάστασης παροχών και ιδίως της κοινωνικής πρόνοιας, σε σύγκριση με το εισόδημα από την εργασία, αποτελούν αντικίνητρα για την αποδοχή μιας θέσης εργασίας, ιδίως για τα άτομα με μικρή εξειδίκευση. Οι περισσότερες χώρες αντιμετωπίζουν μια αντιφατική κατάσταση σε ό,τι αφορά τη μείωση και της φτώχειας αλλά και της «παγίδας» της ανεργίας καθώς οι παροχές χρησιμοποιούνται για την εξασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου διαβίωσης. Στις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης η ενεργοποίηση και η παρακίνηση των ατόμων να καταλάβουν μια θέση εργασίας δεν αντιμετωπίσθηκε συχνά ως στόχος προτεραιότητας των συστημάτων παροχών, τη στιγμή που τα τρέχοντα συστήματα κοινωνικής προστασίας σχεδιάστηκαν αμέσως μετά την κατάρρευση των προηγούμενων συστημάτων. Εκτός από την καλύτερη στόχευση των παροχών και των χρηματικών επιδομάτων κοινωνικής πρόνοιας που χορηγούνται βάσει του εισοδήματος, οι πολιτικές πρέπει να επικεντρώνονται στη βελτίωση της συνοχής μεταξύ της προστασίας του εισοδήματος και των πολιτικών ενεργοποίησης, κατά τρόπο ώστε να επικρατήσει μια περισσότερο προενεργός συμπεριφορά και να ενθαρρυνθεί η οικονομική δραστηριότητα και η απασχόληση στην επίσημη μορφή της.

2.2 Επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό και αντιμετώπιση των ελλείψεων σε δεξιότητες

Οι περισσότερες χώρες έχουν πραγματοποιήσει μεταρρυθμίσεις σε βάθος σε ό,τι αφορά τα συστήματα βασικής εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, στις οποίες μερικές φορές περιλαμβάνεται η αποκέντρωση ή η εκχώρηση αρμοδιοτήτων στο περιφερειακό επίπεδο. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές αποφέρουν ήδη θετικά αποτελέσματα ως προς τη μετατόπιση της συμμετοχής προς την εκπαίδευση γενικής κατεύθυνσης, παρέχοντας έτσι στους νέους τις ευρύτερες δεξιότητες που απαιτούνται σε μια σύγχρονη και βασισμένη στη γνώση κοινωνία.

Αρκετές χώρες και ιδίως η Σλοβακία, η Εσθονία, η Λιθουανία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία εμφανίζουν μεγάλα ποσοστά σχολικής αποτυχίας και πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου. Από τις τέσσερις υποψήφιες χώρες που καλύπτει η έρευνα PISA [4], μόνο η Δημοκρατία της Τσεχίας παρουσιάζει αποτελέσματα κοντά στο μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Μεγαλύτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη βελτίωση της ποιότητας της βασικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

[4] Η έρευνα PISA επικεντρώνεται σε άτομα ηλικίας 15 ετών και αξιολογεί τις ικανότητές τους ως προς την ανάγνωση, τα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες. Από τις υποψήφιες χώρες συμμετέχουν η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Ουγγαρία, η Λεττονία και η Πολωνία.

Οι εγγραφές σε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αυξάνονται στις περισσότερες υποψήφιες χώρες αλλά το ποσοστό είναι χαμηλότερο απ' ό,τι στην ΕΕ. Εκτός από την Εσθονία και τη Λιθουανία, η συμμετοχή στην εκπαίδευση σπουδαστών που βρίσκονται σε ηλικία αποφοίτησης από το υποχρεωτικό εκπαιδευτικό σύστημα (15-20 ετών) τείνει να είναι χαμηλότερη από ό,τι στην ΕΕ, ιδίως στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, αλλά και στη Δημοκρατία της Τσεχίας και την Ουγγαρία.

Οι επενδύσεις στην εκπαίδευση είναι ήδη σημαντικές στις περισσότερες υποψήφιες χώρες. Εκτός από τη Βουλγαρία, τη Σλοβακία και τη Ρουμανία, οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση, ως ποσοστό του ΑΕγχΠ είναι ήδη ίσες ή και υψηλότερες από το μέσο όρο της ΕΕ και στις τρεις χώρες της Βαλτικής τον υπερβαίνουν (πίνακας 3).

Η αναβάθμιση και προσαρμογή των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού έχει επείγοντα χαρακτήρα για τις περισσότερες υποψήφιες χώρες. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται το κατάλληλο πλαίσιο και τα κατάλληλα κίνητρα για να επενδύσουν στην επιμόρφωση των εργαζομένων που απασχολούν. Η συμμετοχή στη συνεχιζόμενη κατάρτιση είναι χαμηλή εκτός από τη Δημοκρατία της Τσεχίας και την Εσθονία, όπου αγγίζει το επίπεδο αρκετών σημερινών κρατών μελών και είναι υψηλότερη από ό,τι στην Ισπανία και την Ελλάδα (διάγραμμα 5). Η έννοια της δια βίου μάθησης είναι γενικά αποδεκτή αλλά δεν υπάρχουν ακόμα οι λειτουργικές στρατηγικές, τα πλαίσια, τα κίνητρα και οι πόροι που ενδείκνυνται.

Τόσο σε ό,τι αφορά τις δαπάνες όσο και τους συμμετέχοντες, τα μέτρα για την κατάρτιση καταλαμβάνουν μικρό μέρος σε σχέση με την ενεργό ενίσχυση προς τους ανέργους. Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα κρίσιμη σε εκείνες τις χώρες οι οποίες βρίσκονται ακόμη και θα βρίσκονται στο στάδιο σοβαρότατων αναδιαρθρώσεων της οικονομίας.

Συνολικά οι εν εξελίξει μεταρρυθμίσεις των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, η ανάπτυξη των ικανοτήτων δια βίου μάθησης και η βελτίωση της ποιότητας θα εξακολουθήσουν να απαιτούν σημαντική μετατόπιση των πόρων, η οποία είναι συχνά δύσκολο να επιτευχθεί στο γενικότερο πλαίσιο των δημοσιονομικών περιορισμών.

2.3 Να γίνουν αποτελεσματικές οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης

Μια αποτελεσματική υπηρεσία απασχόλησης αποτελεί σημαντικό εργαλείο της πολιτικής για την απασχόληση σε μια περίοδο οικονομικής μετάβασης και αναδιάρθρωσης. Οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης (ΔΥΑ) διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο σε ό,τι αφορά την προσαρμογή των ατόμων στις μεταβληθείσες καταστάσεις - ενθαρρύνοντας την κινητικότητα και την ευελιξία και βοηθώντας τους ενδιαφερόμενους να αποκτήσουν τις δεξιότητες που απαιτούνται στους οικονομικούς τομείς που παρουσιάζουν ανάπτυξη. Στις περισσότερες χώρες, οι ΔΥΑ συγκροτήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του '90 και αυτή τη στιγμή υπόκειται σε συνεχή μεταρρύθμιση και σε μια διαδικασία εκσυγχρονισμού. Η πρόσφατη μεταρρύθμιση αποσκοπεί στο να δώσει στις ΔΥΑ ισχυρότερο ρόλο στην υλοποίηση ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας. Όπως φαίνεται από το λόγο των ανέργων προς το προσωπικό των ΔΥΑ (πίνακας 4), η ικανότητα των ΔΥΑ είναι ιδιαίτερα μικρή στη Λεττονία, τη Λιθουανία και τη Βουλγαρία, σε σχέση με το τρέχον επίπεδο ανεργίας, και ενδέχεται να χρειασθεί ενίσχυση στη Ρουμανία προκειμένου αυτή να αντιμετωπίσει την αύξηση της ανεργίας που ενδεχομένως θα προκληθεί από την εν εξελίξει αναδιάρθρωση.

Το πλαίσιο έχει διαμορφωθεί αλλά δεν έχει γίνει ακόμα η υλοποίηση. Ενώ σημειώνεται πρόοδος στην ανάπτυξη μιας προσέγγισης προσανατολισμένης στον πελάτη, οι ΔΥΑ πρέπει να διαδραματίσουν ενεργότερο ρόλο απέναντι στους εργοδότες. Οι ικανότητες των ΔΥΑ πρέπει να ενισχυθούν σημαντικά στα τοπικά γραφεία που βρίσκονται σε άμεση επαφή με τους ανέργους και τους εργοδότες. Οι ικανότητες των ΔΥΑ για την ανάπτυξη μια περισσότερο δραστήριας και προληπτικής προσέγγισης θα απαιτήσει συνέπεια στην κατανομή των πόρων - οικονομικών και ανθρώπινου δυναμικού - καθώς και σημαντικές προσπάθειες για την κατάρτιση του προσωπικού που απασχολείται σήμερα σε αυτές.

2.4 Προώθηση μιας περισσότερο προενεργού και προληπτικής πολιτικής προσέγγισης

Η ανάπτυξη ενεργητικών μέτρων ήταν το αποτέλεσμα της απότομης ανόδου της μαζικής ανεργίας στις αρχές της δεκαετίας του '90. Δεδομένου του υψηλού ποσοστού της ανεργίας και συγκεκριμένα της μακροχρόνιας ανεργίας, τα επίπεδα και οι αναλογίες των δαπανών για ενεργητικά προγράμματα φαίνονται μάλλον χαμηλά σε σχέση με αυτά στην ΕΕ. Οι περισσότερες χώρες δαπανούν λιγότερα για ενεργητικές πολιτικές απ' ό,τι η Ελλάδα και η Πορτογαλία οι οποίες έχουν το χαμηλότερο επίπεδο δαπανών για ενεργητικά μέτρα στην ΕΕ (πίνακας 5). Η μεταστροφή προς μια πολιτική προσέγγιση σημειώνει πρόοδο στη Σλοβενία και οι πρώτες πρωτοβουλίες προς αυτή την κατεύθυνση έχουν ληφθεί στη Δημοκρατία της Τσεχίας και τη Μάλτα.

Όπως και σε άλλους τομείς, οι δημοσιονομικοί περιορισμοί περιορίζουν την επέκταση των ενεργητικών προγραμμάτων. Ενώ οι περισσότερες υποψήφιες χώρες χρειάζεται προφανώς να αυξήσουν το ποσοστό των πόρων που αφιερώνουν για τις ενεργούς πολιτικές, μεσοπρόθεσμα μια μετατόπιση των πόρων μεταξύ των διαφόρων μέτρων, υπέρ μέτρων ιδίως για την κατάρτιση καθώς και μια βελτιωμένη στόχευση και παρακολούθηση του αντίκτυπου θα μπορούσαν ήδη να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα των ενεργητικών πολιτικών για την αγορά εργασίας. Ιδιαίτερη σημασία έχουν ο προσεκτικός σχεδιασμός και στόχευση των μέτρων για την κατάρτιση ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι απώλειες. Εξίσου σημαντική είναι μια έγκαιρη και περισσότερο εξατομικευμένη παρέμβαση για τους ανέργους καθώς και η προώθηση της δραστήριας αναζήτησης εργασίας, μέσω της καλύτερης σύνδεσης των συστημάτων παροχών και της ενεργητικής υποστήριξης.

2.5 Εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και ενσωμάτωση των εθνικών μειονοτήτων

Στις περισσότερες υποψήφιες χώρες υπάρχουν σημαντικές ομάδες εθνικών μειονοτήτων οι οποίες βρίσκονται σε δυσμενή θέση στην αγορά εργασίας. Ορισμένες από τις ομάδες αυτές - ιδίως οι Ρομ - αντιμετωπίζουν γενικότερες δυσκολίες σε ό,τι αφορά την ένταξή τους στην κοινωνία και αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο και νομικού αποκλεισμού και φτώχειας. Στην περίπτωσή τους τα χαμηλά ποσοστά στην αγορά εργασίας είναι το αποτέλεσμα συσσωρευμένων αδυναμιών σε ό,τι αφορά την πρόσβαση στην εκπαίδευση, στις κοινωνικές υπηρεσίες, στη στέγαση και στην υγειονομική περίθαλψη.

Καταβάλλονται προσπάθειες για να προσαρμοστεί η παροχή εκπαίδευσης στις ανάγκες των μειονοτήτων (δυνατότητα σπουδών σε μειονοτικές γλώσσες, επόπτες και εκπαιδευτικό προσωπικό από τις μειονοτικές ομάδες κλπ) σε χώρες με σημαντικές εθνικές μειονότητες, ιδίως τη Ρουμανία, αλλά οι προσπάθειες αυτές πρέπει να ενταθούν. Υπάρχουν πολλά μεμονωμένα σχέδια ενσωμάτωσης, τα οποία συνήθως διαχειρίζονται οι ΜΚΟ. Υπάρχει συνείδηση του προβλήματος από τις κυβερνήσεις και αυτό φαίνεται από τις στρατηγικές για την ενσωμάτωση αυτών των ομάδων, οι οποίες περιέχουν μέτρα σχετικά με την εκπαίδευση και την αγορά εργασίας, αλλά η πρόοδος είναι αργή ιδίως στη Σλοβακία και η εφαρμογή στην πράξη των μέτρων παραμένει αποσπασματική στη Βουλγαρία. Η ενσωμάτωση των μειονοτήτων - και ιδίως της μειονότητας των Ρομ - είναι ένα σημαντικό ζήτημα για την αντιμετώπιση του κοινωνικού αποκλεισμού. Πρέπει να επιταχυνθεί η πρόοδος για τη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών και τη διάθεση πόρων για την εφαρμογή των στρατηγικών ενσωμάτωσης σε μεγάλη κλίμακα.

2.6 Εκσυγχρονισμός της αγοράς εργασίας - σημαντικός ο ρόλος της συνεργασίας των κοινωνικών εταίρων

Η διαδικασία μετασχηματισμού περιείχε και ριζικές αλλαγές στη λειτουργία και τον «κοινωνικό» ρόλο των επιχειρήσεων, ιδίως για την πτυχή της ασφάλειας για τους εργαζομένους. Μεγάλη πρόοδος έχει σημειωθεί ως προς τις δημόσιες πολιτικές και τη μεταρρύθμιση των επιχειρήσεων, αφού δόθηκε μεγάλη έμφαση στην ανάγκη για καινοτομίες στην οργάνωση της εργασίας και τις εργασιακές συνθήκες. Είναι επίσης σαφές ότι η διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου για την ευελιξία και την ασφάλεια και της αντίστοιχης κουλτούρας για τον εκσυγχρονισμό της οργάνωσης της εργασίας και των εργασιακών συνθηκών απαιτεί χρόνο και εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις ενέργειες και των δύο ενδιαφερόμενων μερών, των εργαζομένων και των εργοδοτών και των εκπροσώπων τους. Υπάρχουν συνεπώς στον τομέα αυτό σημαντικές προκλήσεις όχι μόνο για τις κυβερνήσεις αλλά και για τους κοινωνικούς εταίρους.

Στο πλαίσιο αυτό, οι κοινωνικοί εταίροι και οι δημόσιες αρχές πρέπει να συνεργαστούν για να διασφαλίσουν ότι η μεγαλύτερη ευελιξία και προσαρμοστικότητα της κανονικής αγοράς εργασίας συντελούν στη μετατόπιση της απασχόλησης από ανεπίσημες σε επίσημες μορφές απασχόλησης.

Σε όλες τις υποψήφιες χώρες οι κοινωνικοί εταίροι εμπλέκονται στη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής μέσα από δομές τριμερούς συμβουλευτικού χαρακτήρα. Συμμετέχουν επίσης σε γενικές γραμμές στα κυριότερα όργανα εφαρμογής και ιδίως στις ΔΥΑ, και πάλι μέσω της τριμερούς διαχείρισης ή συμβουλευτικών σωμάτων. Σε αρκετές χώρες, ο αυτόνομος διμερής κοινωνικός διάλογος φαίνεται να μην έχει ακόμα αναπτυχθεί αρκετά και σε λίγες περιπτώσεις σχεδόν δεν υφίσταται.

Δεν υπάρχουν ακόμα οι θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την ουσιαστική ενασχόληση των κοινωνικών εταίρων με ζητήματα στα οποία μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο, όπως είναι γενικά οι εργασιακές σχέσεις και η διαμόρφωση του μισθολογικού συστήματος, η προσαρμοστικότητα των επιχειρήσεων και του εργατικού δυναμικού και η εξασφάλιση της κατάλληλης ισορροπίας μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας. Ως προς αυτό πρέπει να σημειωθεί επειγόντως σημαντική πρόοδος, δεδομένου ότι οι περισσότερες υποψήφιες χώρες αντιμετωπίζουν προκλήσεις σε ό,τι αφορά τον εκσυγχρονισμό της οργάνωσης εργασίας, συμπεριλαμβανομένων διευθετήσεων για την κατάρτιση και τα ωράρια εργασίας των εργαζομένων.

2.7 Προώθηση των ίσων ευκαιριών

Σε όλες τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, η συμμετοχή των γυναικών ήταν στο παρελθόν υψηλή και μειώθηκε δραματικά στη διάρκεια των πρώτων ετών της μεταβατικής περιόδου. Πολύ πρόσφατα, ενώ παρέμενε στάσιμη ή και μειώθηκε σε αρκετές χώρες, η συμμετοχή των γυναικών αυξήθηκε στη Λεττονία, τη Σλοβακία, τη Βουλγαρία και την Κύπρο. σε μερικές από τις χώρες αυτές η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών ήταν σχεδόν η αποκλειστική πηγή της αύξησης της προσφοράς εργασίας. Τα ποσοστά δραστηριότητας των γυναικών βρίσκονται σήμερα στο επίπεδο της ΕΕ ή και πάνω από αυτό, εκτός από τη Μάλτα [5], την Ουγγαρία και σε μικρότερο βαθμό τη Βουλγαρία (πίνακας 1). Το ποσοστό γυναικείας απασχόλησης είναι υψηλότερο από αυτό στην ΕΕ ή ίσο με αυτό, εκτός από την Ουγγαρία, τη Μάλτα, την Πολωνία, τη Βουλγαρία και σε μικρότερο βαθμό, τη Σλοβακία. Το άνοιγμα της ψαλίδας μεταξύ των φύλων ως προς την απασχόληση τείνει να είναι μικρότερο από ό,τι στην ΕΕ συνολικά αλλά αυτό αντανακλά επίσης τα ιδιαίτερα χαμηλά ποσοστά της ανδρικής απασχόλησης. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην ΕΕ, σε αρκετές υποψήφιες χώρες, ιδίως στις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, η ανεργία δεν είναι μεγαλύτερη για τις γυναίκες από ό,τι για τους άνδρες αλλά το χαρακτηριστικό γνώρισμα της γυναικείας ανεργίας είναι το μεγάλο ποσοστό ανέργων γυναικών με υψηλή εξειδίκευση και επίσης της τάσης για μακροχρόνια ανεργία. Οι αγορές εργασίας των υποψήφιων χωρών εμφανίζουν ισχυρότατο διαχωρισμό ανάλογα με το φύλο και υφίσταται ουσιαστική ψαλίδα στις αμοιβές των δύο φύλων.

[5] Σύμφωνα με την εθνική ΕΕΔ, το ποσοστό της γυναικείας δραστηριότητας (ηλικιακή ομάδα 15-64 ετών) ήταν 34,2% και το ποσοστό γυναικείας απασχόλησης (ηλικιακή ομάδα 15-64 ετών) ήταν 31,6% το 2001.

Έχει συνειδητοποιηθεί η ανάγκη για την προώθηση των ίσων ευκαιριών από τους υπευθύνους λήψης αποφάσεων και έχει διαμορφωθεί το νομικό αλλά και στρατηγικό πλαίσιο για την αφομοίωση του κοινοτικού κεκτημένου, το οποίο τώρα πρέπει να υλοποιηθεί πλήρως. Σημειώνεται γενικά μικρότερη πρόοδος σε άλλες πρωτοβουλίες που είναι αναγκαίες για την υποστήριξη της αυξανόμενης συμμετοχής των γυναικών. Διευθετήσεις εργασιακού χρόνου που είναι φιλικές προς την οικογένεια αναπτύσσονται σχετικά σε μικρό βαθμό, εκτός από τις βασικές διατάξεις για τις άδειες μητρότητας και γενικότερα τις γονικές άδειες. Οι περισσότερες υποψήφιες χώρες χρειάζεται να αναπτύξουν προσιτές υποδομές για την παιδική μέριμνα, ιδίως οι χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης όπου οι υποδομές αυτές εξαφανίστηκαν με την κατάρρευση του προηγούμενου συστήματος.

2.8 Ενίσχυση της ικανότητας ανάπτυξης και σχεδιασμού των κατάλληλων πολιτικών και συνδυασμών πολιτικών (συντονισμός μεταξύ διαφόρων τομέων πολιτικής) και διασφάλιση της εφαρμογής τους

Το έγγραφο στρατηγικής της Επιτροπής «Για τη διευρυμένη Ένωση» [6] τονίζει την ανάγκη να αναπτυχθεί η διοικητική ικανότητα για τη χάραξη πολιτικής και την εφαρμογή της σε όλους τους τομείς πολιτικής, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής απασχόλησης και της κοινωνικής πολιτικής. Τα ΕΚΑ υπογραμμίζουν επίσης ότι οι υποψήφιες χώρες χρειάζεται να βελτιώσουν την ικανότητα σχεδιασμού και υλοποίησης ώστε να ανταποκριθούν στις πολύπλοκες προκλήσεις της πολιτικής απασχόλησης, που αντιμετωπίζουν σε μια περίοδο ταχύτατων αναδιαρθρώσεων. Πρέπει να βρεθεί ο κατάλληλος συνδυασμός των διαφόρων διαστάσεων των πολιτικών απασχόλησης και πρέπει ο συνδυασμός αυτός να ευθυγραμμιστεί με τη συνολικότερη στρατηγική για την οικονομική πολιτική.

[6] «Για τη διευρυμένη Ένωση, έγγραφο στρατηγικής και έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε ό,τι αφορά την πρόοδο κάθε υποψήφιας χώρας για την ένταξή της», COM(2002) 700 τελικό.

Η συνεργασία μεταξύ των διαφόρων υπουργείων και του εκπαιδευτικού συστήματος είναι αποφασιστική στον τομέα αυτόν. Είναι ανάγκη για τις περισσότερες υποψήφιες χώρες να αναπτύξουν τις ΔΥΑ ως όργανα-κλειδιά για την υλοποίηση ενεργητικών πολιτικών. Οι πολιτικές απασχόλησης απαιτούν τη δυναμική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, ιδίως σε ό,τι αφορά την ευθύνη τους για την προώθηση του εκσυγχρονισμού της αγοράς εργασίας.

Σε πολλές υποψήφιες χώρες οι διοικητικές προετοιμασίες για τη διαχείριση των κονδυλίων του ΕΚΤ προκαλούν ανησυχίες, ιδίως στον τομέα της χρηματοοικονομικής διαχείρισης και ελέγχου. Οι προετοιμασίες για το ΕΚΤ πρέπει να επιταχυνθούν και να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην επαρκή διάθεση προσωπικού και την παροχή κατάρτισης που θα παρέχει στο προσωπικό τα σχετικά προσόντα. Έχει μεγάλη σημασία οι προετοιμασίες αυτές να μην στοχεύουν μόνο τις κεντρικές διοικήσεις αλλά και όλους τους ενδιάμεσους φορείς και τους τελικούς δικαιούχους και ιδίως τις περιφερειακές δομές υλοποίησης του ΕΚΤ.

2.9 Εξασφάλιση πόρων για τις πολιτικές απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων επενδύσεων στο ανθρώπινο δυναμικό και κοινωνικής υποδομής

Οι πολιτικές απασχόλησης, όπως υπογραμμίστηκε στο ΕΚΑ, απαιτούν την κινητοποίηση πόρων για την επένδυση σε ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας, στο ανθρώπινο δυναμικό και την κατάλληλη κοινωνική υποδομή. Πρόκειται για έργο με τρεις πτυχές. Πρώτον, είναι αναγκαία μια επανεξέταση της δομής των δημόσιων οικονομικών για να μπορέσουν οι κοινωνικές δεσμεύσεις να μεταφραστούν στα αντίστοιχα επίπεδα δημόσιων δαπανών. Δεύτερον, η κυβέρνηση και οι κοινωνικοί εταίροι θα έπρεπε να εξασφαλίσουν ότι τόσο τα άτομα όσο και οι επιχειρήσεις διαθέτουν τα σωστά κίνητρα για επένδυση στη βελτίωση της απασχολησιμότητας και στην αναβάθμιση των προσόντων. Τρίτον, πρέπει οι κυβερνήσεις να εγγυηθούν ότι τα κονδύλια της ΕΕ αξιοποιούνται πλήρως σύμφωνα με τις προτεραιότητες που έχουν τεθεί και ότι δεν θα χαθεί πολύτιμος χρόνος όταν θα είναι διαθέσιμα τα διαρθρωτικά ταμεία.

3. Τα επόμενα βήματα

Η παρούσα ανακοίνωση επιβεβαιώνει ότι οι υποψήφιες χώρες έχουν σημειώσει πρόοδο ως προς το μετασχηματισμό της λειτουργίας των αγορών εργασίας και τον πολιτικό σχεδιασμό ώστε να προχωρήσει η επίτευξη των στόχων της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Παρ' όλα αυτά η πρόοδος που έχει σημειωθεί δεν είναι ομοιόμορφη.

Θα χρειαστεί να συνεχιστεί η συνεργασία μεταξύ των μελλοντικών κρατών μελών και της Επιτροπής ενόψει της προσχώρησης, με επίκεντρο τέσσερις τομείς:

* Οι κοινές εργασίες για τα ΕΚΑ και την παρακολούθηση της συνέχειας βοηθούν ήδη στη διαμόρφωση των εθνικών αναπτυξιακών σχεδίων (ΕΑΣ) που θα υποβληθούν από τα μελλοντικά κράτη μέλη έως τις αρχές του 2003. Αυτό θα διαμορφώσει το πλαίσιο για την απασχόληση και την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, συμπεριλαμβανομένων εναλλακτικών και πολιτικών προτεραιοτήτων για τη μελλοντική χρηματοδότηση από το ΕΚΤ και πρέπει να υπάρχει συνέπεια με τις πολιτικές απασχόλησης. Ιδίως πρέπει να αντιμετωπισθεί η ανάγκη για ανάπτυξη ικανοτήτων, πολιτικό σχεδιασμό και υλοποίηση.

* Η επανεξέταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση θα ολοκληρωθεί τον Ιούνιο του 2003 με την έκδοση των νέων κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση. Αυτό θα επιτρέψει στα μελλοντικά κράτη μέλη να ξεκινήσουν τις εργασίες για τα εθνικά σχέδια δράσης τα οποία θα υποβάλλουν τον Οκτώβριο του 2004. Στο πλαίσιο αυτό η Επιτροπή προτείνει κάθε μελλοντικό κράτος μέλος να επανεξετάσει σε βάθος τις πολιτικές του, το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ικανότητές του ως προς την πολιτική για την απασχόληση και τις σχετικές με το ΕΚΤ δραστηριότητες. Η επανεξέταση αυτή θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2003.

* Τα μελλοντικά κράτη μέλη θα έχουν εισέλθει στο στάδιο της συμμετοχής στα «Μέτρα παροχής κινήτρων για την απασχόληση» το 2003. Οι δραστηριότητες της δέσμης αυτής μπορεί να βοηθήσουν τα μελλοντικά κράτη μέλη να επιταχύνουν την πρόοδο. Η Επιτροπή προτείνει να επικεντρωθούν οι δραστηριότητες της δέσμης αυτής το 2004 στην ενίσχυση των προπαρασκευαστικών εργασιών για τη συμμετοχή στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση.

* Η Επιτροπή προτείνει στο έγγραφο στρατηγικής για τη διεύρυνση που εξέδωσε το 2002 [7] να συμμετάσχουν, μετά την υπογραφή της συνθήκης προσχώρησης, οι εκπρόσωποι των μελλοντικών κρατών μελών ως παρατηρητές στην επιτροπή απασχόλησης και στην επιτροπή ΕΚΤ.

[7] βλ. υποσημείωση 6.

Η συνεργασία με τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία θα συνεχιστεί στο πλαίσιο της διαδικασίας παρακολούθησης της συνέχειας των ΕΚΑ. Ενόψει της σημαντικής οικονομικής και κοινωνικής αναδιάρθρωσης σε αυτές τις δύο χώρες, μέσα στην προβλεπόμενη αυξημένη οικονομική ενίσχυση της ΕΕ από το 2004 και μετά, η προενταξιακή χρηματοδότηση που συνδέεται με το είδος ενίσχυσης που προέρχεται από το ΕΚΤ, θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην ανακατανομή του εργατικού δυναμικού και να ενισχύσει την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού σύμφωνα με τις προτεραιότητες των ΕΚΑ. Η προετοιμασία του ΕΚΑ με την Τουρκία θα ξεκινήσει όταν η Τουρκία θα έχει ολοκληρώσει τη μελέτη που θα χρησιμεύσει ως υπόβαθρο.

Η Επιτροπή θα υποβάλει μια τελική έκθεση προόδου για τη συνέχεια που δόθηκε στα Έγγραφα Κοινής Αξιολόγησης το φθινόπωρο του 2003.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Διάγραμμα 1

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση:

- Λόγω του πολύ μεγάλου ποσοστού ατόμων που ασκούν αγροτική δραστηριότητα επιπλέον ενός άλλου κύριου επαγγέλματος στη Βουλγαρία, η ΕΕΔ δεν παρέχει ακριβείς εκτιμήσεις της συνολικής απασχόλησης ανά τομέα.

- Δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα για τη Μάλτα από την ΕΕΔ της Eurostat.

Πηγή: ΕΕΔ, Eurostat.

Διάγραμμα 2

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΕΕΔ, Eurostat. 2000 για τη Σουηδία.

Διάγραμμα 3

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΕΕΔ, Eurostat. 2000 για τη Σουηδία.

Διάγραμμα 4

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση: Οι μαύρες οριζόντιες γραμμές εκφράζουν τη διαφορά -σε ποσοστιαίες μονάδες- μεταξύ των ποσοστών απασχόλησης των εργαζομένων με υψηλή ειδίκευση (τριτοβάθμιας εκπαίδευσης) και των εργαζομένων με χαμηλή ειδίκευση (δεν έχουν ολοκληρώσει την ανώτερη βαθμίδα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης) ανά φύλο (για το σύνολο).

Πηγή: ΕΕΔ, Eurostat. 2000 για την ΕΕ.

Διάγραμμα 5

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση:

- Συνεχής επαγγελματική κατάρτιση (CVT): μέτρα υπέρ της κατάρτισης ή δραστηριότητες που χρηματοδοτούνται εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από τις επιχειρήσεις για τους μισθωτούς με συμβάσεις εργασίας. Για τους σκοπούς της έρευνας αυτής ο όρος «μισθωτοί» σημαίνει τα άτομα που απασχολούνται, εξαιρουμένων των μαθητευόμενων και των εκπαιδευόμενων.

- Επιχειρήσεις κατάρτισης: ο αριθμός των επιχειρήσεων που παρέχουν CVT στους μισθωτούς τους ως ποσοστό του συνολικού αριθμού των επιχειρήσεων.

- Συμμετέχοντες: ο αριθμός των μισθωτών που παίρνουν μέρος σε ένα ή περισσότερα μαθήματα CVT οποτεδήποτε μέσα στο 1999 ως ποσοστό του συνολικού αριθμού μισθωτών.

Πηγή: Δεύτερη έρευνα για τη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση στις επιχειρήσεις (CVTS 2), Eurostat.

Διάγραμμα 6

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση: Οι πέντε κατηγορίες που εμφαίνονται στο διάγραμμα βασίζονται στην Τυποποιημένη Διεθνή Ταξινόμηση των Επαγγελμάτων ISCO-88. Η συγκέντρωση έγινε σε επίπεδο ενός ψηφίου (το υψηλότερο συγκεντρωτικό επίπεδο). Οι πέντε κατηγορίες είναι (οι κωδικοί μέσα σε παρενθέσεις):

- Μη χειρώνακτες με υψηλή εξειδίκευση (100 + 200 + 300). Μέλη της κυβέρνησης και του Κοινοβουλίου, ανώτατα στελέχη της δημόσιας διοίκησης και διευθυντικά στελέχη εταιριών (100). επιστημονικά επαγγέλματα (200). τεχνικοί και λοιπά επαγγέλματα ενδιάμεσης βαθμίδας (300).

- Μη χειρώνακτες με μέση ειδίκευση (400). Υπάλληλοι (400).

- Μη χειρώνακτες με χαμηλή ειδίκευση (500). Υπάλληλοι υπηρεσίας πελατών και εργαζόμενοι σε καταστήματα και στον τομέα των πωλήσεων (500).

- Ειδικευμένοι χειρώνακτες (600 + 700). Τεχνίτες και άτομα που ασκούν συναφή επαγγέλματα (700). Συμπεριλαμβάνονται οι εργάτες οικοδομών, οι εργάτες μετάλλου, μηχανουργοί, μηχανοτεχνίτες, υαλουργοί, εργάτες ξύλου, κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και άλλες παρόμοιες κατηγορίες. Ειδικευμένοι εργάτες στη γεωργία και την αλιεία (600).

- Ανειδίκευτοι εργάτες (800 + 900). Χειριστές βιομηχανικών εγκαταστάσεων και μηχανημάτων και μονταδόροι (800). μικροεπαγγελματίες (900).

Πηγή: ΕΕΔ, Eurostat. Τα δεδομένα αφορούν το 2001 για τις υποψήφιες χώρες και το 2000 για την ΕΕ.

Πίνακας 1

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση: Σήμερα όλες οι υποψήφιες χώρες (εκτός της Τουρκίας) παρέχουν δεδομένα για την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού σύμφωνα (ΕΕΔ) με του ορισμούς της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας (Eurostat). Οι περισσότερες από τις χώρες αυτές (πλην της Κύπρου και της Λιθουανίας) έχουν τριμηνιαία ΕΕΔ. Χρονικές σειρές δεδομένων για την αγορά εργασίας δημοσιεύονται τακτικά στο «Απασχόληση στην Ευρώπη». Τα διαθέσιμα στοιχεία ποικίλλουν ανάλογα με τη χώρα: 1996-2001 (SL, HU), 1997-2001 (PL, CZ, EE, RO), 1998-2001 (LT, LV), 1999-2001 (CY, SK). Τα δεδομένα για τη Μάλτα θα είναι διαθέσιμα στη διάρκεια του τρέχοντος έτους, ξεκινώντας από το 2000. Για νομικούς λόγους η Eurostat δεν έχει ακόμα λάβει δεδομένα ΕΕΔ για την Τουρκία, παρ' όλο που η ΕΕΔ υφίσταται στη χώρα αυτή και οι ορισμοί που χρησιμοποιούνται ακολουθούν τις κατευθυντήριες γραμμές που διατυπώθηκαν στον προαναφερθέντα κανονισμό του Συμβουλίου.

Πηγή: Eurostat.

Πίνακας 2 - Φορολογικό βάρος (%) για ένα μέσο εργαζόμενο παραγωγής

Βουλγαρία // 43

Κύπρος // δεν υπάρχουν στοιχεία

Δημοκρατία της Τσεχίας // 43

Εσθονία // 42

Ουγγαρία // 52

Λεττονία // 50

Λιθουανία // 48

Μάλτα // δεν υπάρχουν στοιχεία

Πολωνία // 43

Ρουμανία // 48,2

Δημοκρατία της Σλοβακίας // 42

Σλοβενία // δεν υπάρχουν στοιχεία

Γερμανία // 47

Γαλλία // 48

Σουηδία // 50

Μέγιστο ΕΕ // 56 (Βέλγιο)

Ελάχιστο ΕΕ // 29 (Ιρλανδία)

Σημείωση: Η φορολογική επιβάρυνση αντιπροσωπεύει το φόρο προσωπικού εισοδήματος συν τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης εργοδοτών και εργαζομένων ως ποσοστό του συνολικού κόστους εργασίας (συμπεριλαμβανομένων των εργοδοτικών εισφορών).

Πηγή: «Αγορά εργασίας και κοινωνικές πολιτικές στις χώρες της Βαλτικής», ΟΟΣΑ (θα δημοσιευθεί το 2003), δεδομένα για το 2000. Βουλγαρία, Ρουμανία: ΕΚΑ.

Πίνακας 3 - Δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση (ως % του ΑΕγχΠ)

Βουλγαρία // 3,6

Κύπρος // 5,6

Δημοκρατία της Τσεχίας // 4,6

Εσθονία // 7,6

Ουγγαρία // 5,1

Λεττονία // 7,2

Λιθουανία // 6,0

Μάλτα // 5,5

Πολωνία // 5,4

Ρουμανία // 4,0

Δημοκρατία της Σλοβακίας // 4,0

Σλοβενία // 5,6

Μέσος όρος ΕΕ // 5,0

Μέγιστο ΕΕ // 8,3 (Σουηδία)

Ελάχιστο ΕΕ // 3,5 (Ελλάδα)

Σημείωση: Δεδομένα του 1998 για τη Μάλτα και την Πολωνία. του 1999 για τη Βουλγαρία, την Εσθονία, τη Λεττονία, τη Σλοβενία. του 2000 για την Κύπρο, τη Δημοκρατία της Τσεχίας, τη Σλοβακία. του 2001 για την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και την ΕΕ

Πηγή: Μονογραφίες ανά χώρα για την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση και τις υπηρεσίες απασχόλησης, Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (EE, MT, PL, SK, SI), Εκθέσεις προόδου (CY, CZ, HU, LT), ΕΚΑ (BG, LV, RO).

Πίνακας 4 - Αναλογία ανέργων σε σχέση με το προσωπικό των ΔΥΑ

Βουλγαρία // 214

Κύπρος // 203

Δημοκρατία της Τσεχίας // 236

Εσθονία // 228

Ουγγαρία // 286

Λεττονία // 300

Λιθουανία // 360

Μάλτα // δεν υπάρχουν στοιχεία

Πολωνία // δεν υπάρχουν στοιχεία

Ρουμανία // 182

Δημοκρατία της Σλοβακίας // 100

Σλοβενία // 118

ΕΕ 15 // 212

Πηγή: ΕΚΑ, και εκθέσεις προόδου, μονογραφίες ανά χώρα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης.

Πίνακας 5 - Δαπάνες για τις ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας (ως % του ΑΕγχΠ)

Βουλγαρία // 0,35

Κύπρος // δεν υπάρχουν στοιχεία

Δημοκρατίας της Τσεχίας // 0,10

Εσθονία // 0,09

Ουγγαρία // 0,48

Λεττονία // 0,15

Λιθουανία // 0,12

Μάλτα // 0,18

Πολωνία // δεν υπάρχουν στοιχεία

Ρουμανία // 0,15

Δημοκρατία της Σλοβακίας // 0,23

Σλοβενία // 0,36

Μέσος όρος ΕΕ // 0,92

Μέγιστο ΕΕ // 1,64 (Δανία)

Ελάχιστο ΕΕ // 0,25 (Ελλάδα, Πορτογαλία)

Πηγή: ΕΚΑ και εκθέσεις προόδου. Τα δεδομένα είναι του 2001 εκτός από αυτά της Λεττονίας (2000) και της Δημοκρατίας της Τσεχίας. ΕΕ: Κοινή Έκθεση για την Απασχόληση 2002, δεδομένα του 2000.