Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Η απασχόληση και η κοινωνική κατάσταση στις Xώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης"

(2001/C 193/19)

Στις 2 Μαρτίου 2001, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 11 Απριλίου 2001 με βάση εισηγητική έκθεση της κ. Belabed.

Κατά την 381η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 25ης Απριλίου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η διεργασία διεύρυνσης προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία για την διαμόρφωση ενός οράματος για μια κοινή Ευρώπη με τη βελτίωση των προοπτικών για τους πολίτες σε όλη την ήπειρο. Διανύοντας επί του παρόντος το μεταβατικό στάδιο, οι υποψήφιες χώρες έχουν ήδη πραγματοποιήσει αξιοσημείωτη πρόοδο στη μετατροπή της κοινωνίας και της οικονομίας τους. Ωστόσο, πολλά ακόμη πρέπει να πραγματοποιηθούν προκειμένου το όραμα μιας κοινής Ευρώπης να γίνει πραγματικότητα και να επιτευχθεί ο στόχος της καλύτερης διαβίωσης και των καλύτερων συνθηκών εργασίας για όλους.

1.2. Στόχος της ΟΚΕ στις εργασίες της για τη διεύρυνση είναι να υπογραμμίσει ότι πέρα από τα κριτήρια που ορίσθηκαν στο Συμβούλιο της Κοπεγχάγης, πρέπει να συνεκτιμηθούν και οι κοινωνικές συνέπειες της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκειμένου η διεύρυνση αυτή να καταστεί κοινωνικά ανεκτή για όλους τους ενδιαφερόμενους. Βασιζόμενη στην ενημερωτική έκθεση για την "Κατάσταση της απασχόλησης και κοινωνική κατάσταση στις υποψήφιες χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης"(1), η ΟΚΕ αποφάσισε να επεξεργασθεί μια πιο αναλυτική γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για το θέμα αυτό.

1.3. Με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι, η διεύρυνση της Ένωσης έλαβε νέα δυναμική. Κατά τη διάρκεια της Πορτογαλικής Προεδρίας και με βάση τα συμπεράσματα του Ελσίνκι, άρχισαν οι διμερείς διαπραγματεύσεις με τη Βουλγαρία, τη Λετονία, τη Λιθουανία, τη Ρουμανία, τη Σλοβακία και τη Μάλτα. Οι υποψήφιες χώρες εξέφρασαν την έντονη επιθυμία τους να προσχωρήσουν το συντομότερο το δυνατό στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

1.4. Από την ενημερωτική έκθεση της ΟΚΕ για την κατάσταση της απασχόλησης και την κοινωνική κατάσταση στις Χώρες της Κεντρικής και Ανατολική Ευρώπης (REX/015) προκύπτει ότι, παρά τις προόδους που έχουν ήδη σημειωθεί στις χώρες αυτές, εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικά προβλήματα στην αγορά εργασίας και στην κοινωνική εξέλιξη. Τα προβλήματα αυτά αναμένεται να οξυνθούν σε ορισμένους κλάδους (π.χ. σιδηρουργία, γεωργία κτλ.) στα πλαίσια των αναδιαρθρώσεων, επειδή θα αυξηθεί η πίεση επί των αγορών αγαθών και εργασίας.

1.5. Προκειμένου να διαμορφωθεί με κοινωνικά ανεκτό τρόπο η διαδικασία της διεύρυνσης, πρέπει να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια, προκειμένου οι κοινωνικές συνθήκες που συνδέονται με τη διεύρυνση να εξομαλυνθούν και ο πληθυσμός να συμμετάσχει εντονότερα στη λήψη αποφάσεων που αφορούν τα συνοδευτικά μέτρα. Στην αντίθετη περίπτωση, η διεύρυνση περικλείει κίνδυνο οικονομικού και κοινωνικού κόστους, το οποίο θα υπερβαίνει τις δυνατότητες τόσο των υποψήφιων χωρών όσο και της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.6. Συνεπώς, θα επιδιωχθεί η σκιαγράφηση των κοινωνικών συνεπειών και των επιπτώσεων για την απασχόληση που θα προκύψουν από την οικονομική εξέλιξη που αναμένεται να σημειωθεί μετά την ένταξη μέσω της αξιοποίησης τόσο της ενημερωτικής έκθεσης όσο και άλλων υφιστάμενων επιστημονικών αναλύσεων καθώς και παλαιότερων εργασιών της ΟΚΕ. Συνεπώς, στα πλαίσια της γνωμοδότησης πρωτοβουλίας θα εξετασθούν οι διαρθρωτικές εξελίξεις, οι εξελίξεις της απασχόλησης, αλλά και οι μηχανισμοί άμβλυνσης των οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί ότι η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας δεν μπορεί, λόγω της εμβέλειας του θέματος να προσφέρει ολοκληρωμένη και λεπτομερή εικόνα της κατάστασης στις υποψήφιες χώρες. Για το σκοπό αυτό, η ΟΚΕ παραπέμπει στις εργασίες της σχετικά με καθεμία από τις χώρες και στις εργασίες της Μικτής Συμβουλευτικής Επιτροπής.

1.7. Στις 16 Νοεμβρίου 2000 η ΟΚΕ διοργάνωσε στις Βρυξέλλες διάσκεψη για τη διεύρυνση με τίτλο "Προς μια εταιρική σχέση για την οικονομική ανάπτυξη και τα κοινωνικά δικαιώματα", στην οποία προσκλήθηκαν εκπρόσωποι διαφόρων ομάδων συμφερόντων από τις υποψήφιες χώρες με σκοπό να εξετάσουν τόσο τη σημερινή κατάσταση στις ΧΚΑΕ όσο και τις συνέπειες της ένταξής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά τη διάσκεψη εθίγησαν βέβαια και θέματα για τα οποία οι απόψεις διίστανται. Ορισμένοι εκπρόσωποι των υποψήφιων χωρών εξέφρασαν για παράδειγμα την άποψη ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση (και η ΟΚΕ) δεν εκτιμούν επαρκώς την πρόοδο που σημειώθηκε στις ΧΚΑΕ όσον αφορά τις μεταρρυθμίσεις και την ενταξιακή διαδικασία. Από την πλευρά τους, οι εκπρόσωποι της ΟΚΕ επισήμαναν ότι οι ΧΚΑΕ σημειώνουν καθυστέρηση στην μεταφορά του κοινοτικού κεκτημένου καθώς και στην ανάπτυξη στρατηγικής για την οικονομία και την απασχόληση με στόχο την προετοιμασία της ένταξής τους στην ενιαία αγορά.

2. Η οικονομική και κοινωνική εξέλιξη στις Χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης έως σήμερα

2.1. Η κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ το 1989 είχε καθοριστικές συνέπειες για όλη την Ευρώπη. Τις πιο σοβαρές επιπτώσεις υπέστησαν ωστόσο οι ίδιες οι Ανατολικές Χώρες.

2.2. Οι χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης απώλεσαν σχεδόν "εντός μιας νυκτός" το σημαντικότερο εμπορικό τους εταίρο, την πρώην Σοβιετική Ένωση. Αναγκάστηκαν συνεπώς να δημιουργήσουν νέες σχέσεις και προσανατολίστηκαν για το σκοπό αυτό πολύ σύντομα προς τη Δύση.

2.3. Επιπλέον, το σύστημα του "υπαρκτού σοσιαλισμού" και της προγραμματισμένης οικονομίας αντικαταστάθηκαν από ένα σύστημα της οικονομίας της αγοράς και του δημοκρατικού κράτους δικαίου. Το γεγονός αυτό προκάλεσε μια πρωτοφανή σε έκταση διαδικασία μεταβολών, η οποία δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα και αφορά όλους τους ζωτικούς τομείς της οικονομίας, της κοινωνίας και της πολιτικής. Η διαδικασία αυτή είχε πολλές αρνητικές συνέπειες για πολλούς και, κατά συνέπεια, επηρέασε αρνητικά τη στάση μεγάλης μερίδας του πληθυσμού έναντι της οικονομίας της αγοράς.

2.4. Η αγορά εργασίας και η απασχόληση

2.4.1. Τα πρόβλημα της ανεργίας δεν αναγνωριζόταν επίσημα κατά την κομμουνιστική περίοδο, μολονότι το ύψος της ανεπίσημης ανεργίας ήταν ήδη σημαντικό.

2.4.2. Μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης γνωρίζουν επίσημα πλέον σοβαρή ανεργία. Στις αρχές της δεκαετίας του '90 σημειώθηκαν δραματικές εξελίξεις με αποτέλεσμα να σημειωθεί σε όλες τις χώρες εντός πολύ σύντομου χρονικού διαστήματος μαζική αύξηση της ανεργίας. Τα ποσοστά της έφθασαν σχεδόν σε όλες τις χώρες τους διψήφιους αριθμούς. Περίπου στα μέσα της δεκαετίας του '90 επιτεύχθηκε επιτέλους η αναχαίτιση αυτής της ανοδικής εξέλιξης. Έκτοτε, η εξέλιξη της ανεργίας έχει διαφοροποιηθεί. Ενώ σε ορισμένες χώρες η μείωση της ανεργίας επιτεύχθηκε μετά τα μέσα της δεκαετίας του '90, σε άλλες χώρες η ανεργία άρχισε πάλι να αυξάνεται.

Πίνακας 1: Η εξέλιξη της ανεργίας στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε ποσοστά

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

WIIW, Countries in Transition, Βιέννη 1999.

2.4.3. Αξίζει να σημειωθεί ότι το ύψος του αριθμού ανέργων εξαρτάται από τον τρόπο και τη μέθοδο με την οποία καταρτίσθηκαν οι επί μέρους στατιστικές. Π.χ. η φθίνουσα εξέλιξη του ποσοστού ανέργων στην Ουγγαρία από το 1993 και μετά οφείλεται, μεταξύ άλλων, και στο γεγονός ότι δεν συμπεριλαμβάνονται πλέον στη στατιστική οι μακροχρόνια άνεργοι(2).

2.4.4. Η κατάσταση στην αγορά εργασίας παρουσιάζει επίσης τεράστιες γεωγραφικές διαφορές. Για παράδειγμα, ενώ σε ορισμένα αστικά κέντρα της Πολωνίας επικρατεί σχεδόν πλήρης απασχόληση, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική στις περισσότερες αγροτικές περιφέρειες. Ιδιαίτερα προβληματικό είναι το γεγονός ότι οι περιφερειακές αυτές ανισότητες αυξάνονται αντί να περιοριστούν. Η διεργασία αυτή επιταχύνεται και από το γεγονός ότι υπάρχουν τεράστιες διαφορές όσον αφορά το μορφωτικό επίπεδο μεταξύ των αστικών κέντρων και των αγροτικών περιοχών(3).

Πίνακας 2: Περιφερειακή ανεργία στις ΧΚΑΕ (2ο τρίμηνο 1999, επί %)

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

Eurostat.

2.4.5. Όσον αφορά τους επιμέρους οικονομικούς τομείς παρατηρείται γενικά ότι οι διαρθρωτικές μεταβολές του οικονομικού συστήματος οδήγησαν κυρίως στη μείωση της απασχόλησης στους παραδοσιακούς βιομηχανικούς τομείς με χαμηλή ανταγωνιστικότητα, στις οικοδομές και τη γεωργία. Ιδιαίτερα δραματικά αποτελέσματα έχουν τα κρατικά και επιχειρηματικά μέτρα στον τομέα της βιομηχανίας εξόρυξης, στη σιδηρουργία και τη χαλυβουργία. Οι τομείς αυτοί, όπως η χημική βιομηχανία, διαθέτουν ακόμη μεγάλο πλεόνασμα παραγωγικής ικανότητας, το οποίο ανάγεται ακόμα στην εποχή της προγραμματισμένης οικονομίας. Στην Πολωνία, η οικονομία της οποίας χάρη στις ταχείες και συνεπείς μεταρρυθμίσεις αμέσως μετά από την πτώση του κομμουνιστικού συστήματος σημειώνει γενικά πολύ εντατικούς ρυθμούς ανάπτυξης, επιτεύχθηκε έως το 1998 μικρή μείωση του ύψους ανεργίας. Το 1999 ωστόσο, το ποσοστό ανεργίας αυξήθηκε και πάλι μετά τις ομαδικές απολύσεις που προκάλεσαν οι αναδιαρθρώσεις στα ανθρακωρυχεία καθώς και στη χαλυβουργία και στη ναυπηγική βιομηχανία.

2.4.6. Σε όλες τις χώρες σημειώθηκε σαφής μείωση της απασχόλησης στο δημόσιο τομέα. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται, αφενός, στο συνεπή διαχωρισμό και την ιδιωτικοποίηση της κρατικής παραγωγής αγαθών και της παροχής υπηρεσιών με στόχο την επίτευξη οικονομικών αποτελεσμάτων που να ανταποκρίνονται στα κριτήρια της αγοράς και, αφετέρου, στη δύσκολη δημοσιονομική κατάσταση του δημόσιου τομέα.

2.4.7. Η ίδρυση πολλών νέων επιχειρήσεων καθώς και η αυξανόμενη ζήτηση εργατικού δυναμικού στον εμπορικό τραπεζικό τομέα καθώς και στον τομέα των υπηρεσιών δεν κατόρθωσαν να καλύψουν τη μείωση της απασχόλησης. Κατά συνέπεια, το ποσοστό της απασχόλησης γενικά μειώθηκε κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1990. Η τάση αυτή άρχισε εν τω μεταξύ να περιορίζεται.

Πίνακας 3: Ο αριθμός των εργαζομένων στους επιμέρους οικονομικούς τομείς σε ποσοστά επί % το 1990 και το 1998

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

WIIW, Countries in Transition, Βιέννη 1999· (*1992).

2.4.8. Σε ορισμένες χώρες η γεωργία αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα. Στη Πολωνία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία το ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία υπερβαίνει σε μεγάλο βαθμό το μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενώ το ποσοστό αυτό σε ορισμένες υποψήφιες χώρες μειώνεται σταδιακά εδώ και μερικά χρόνια, στις χώρες με δυσανάλογα υψηλό ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία, τούτο αυξήθηκε ακόμη περισσότερο. Το φαινόμενο αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι λόγω της αυξανόμενης ανεργίας στα αστικά κέντρα, πολλοί άνθρωποι επέστρεψαν στις οικογένειές τους στην ύπαιθρο. Συνεπώς, μπορεί να υποτεθεί ότι στις χώρες αυτές το ποσοστό της κρυφής ανεργίας στη γεωργία είναι υψηλότερο.

2.4.9. Η εξέλιξη αυτή είναι ανησυχητική στο βαθμό που μπορεί να υποτεθεί ότι, με τη προσαρμογή στην εξέλιξη των βιομηχανικών κρατών, θα παρατηρηθεί και στις ΧΚΑΕ έντονη μείωση του ποσοστού απασχόλησης στη γεωργία. Αυτό θα συμβεί κυρίως στις χώρες όπου το ποσοστό των εργαζομένων στη γεωργία είναι ήδη πάρα πολύ υψηλό. Ιδιαίτερα στις χώρες με υψηλό ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία πρέπει να αναμένεται ότι θα σημειωθεί μεγαλύτερη αύξηση της ανεργίας αν δεν ληφθούν ταυτόχρονα κατάλληλα μέτρα. (Η πολιτική αστάθεια στη Πολωνία όσον αφορά την κατάσταση στη γεωργία αποτελούν σαφή απόδειξη ότι η εξέλιξη πρέπει να ληφθεί πολύ σοβαρά υπόψη).

2.4.10. Ένα πρόβλημα στο οποίο συχνά δεν δίνεται η πρέπουσα προσοχή, είναι η παράνομη απασχόληση αλλοδαπών εργαζομένων στις ΧΚΑΕ. Όπως και η ΕΕ, έτσι και οι ίδιες οι υποψήφιες χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες με αυτό το πρόβλημα (οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι ο ετήσιος αριθμός παράνομα απασχολούμενων στις ΧΚΑΕ ανέρχεται σε 700000 άτομα)(4) Στην περίπτωση αυτή, πρόκειται κυρίως για εργαζόμενους από τις ανατολικές περιοχές της Ευρώπης (π.χ. Ουκρανία, Λευκορωσία).

2.4.11. Η κατάσταση στην αγορά εργασίας οξύνεται και από τη δύσκολη δημοσιονομική κατάσταση που αντιμετωπίζουν τα κράτη που βρίσκονται σε φάση μετατροπής. Η χρηματοδότηση μιας πολιτικής για την απασχόληση με προσανατολισμό προς τη ζήτηση είναι ανέφικτη στην πράξη. Η ενεργός πολιτική στην αγορά εργασίας πλήττεται σε πολλά κράτη από τα μέτρα λιτότητας. Στην Τσεχία, για παράδειγμα, περιορίστηκαν ακόμα περισσότερο οι δαπάνες για τις δραστηριότητες στην αγορά εργασίας καθώς και τα μέτρα για τον επαναπροσανατολισμό εργαζομένων, μολονότι ο αριθμός των ανέργων αυξάνεται. Σε όλες τις υποψήφιες χώρες δημιουργήθηκε ένα δίκτυο περιφερειακών ή τοπικών οργανισμών απασχολήσεως εργατικού δυναμικού και έγινε προσπάθεια για την άσκηση ενεργούς πολιτικής για την αγορά εργασίας. Όμως, σε γενικές γραμμές πρέπει να συνεχιστεί η προσπάθεια για τη δημιουργία σύγχρονων θεσμών στην αγορά εργασίας και να στηριχθεί με συνοδευτικά μέτρα στους τομείς της εκπαίδευσης και της επιμόρφωσης.

2.5. Εισόδημα και αγοραστική δύναμη

2.5.1. Από το 1993, η εισοδηματική κατάσταση σε σύγκριση με το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης βελτιώνεται διαρκώς στις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Αντιθέτως, στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία η εξέλιξη των εισοδημάτων παραμένει στάσιμη σε χαμηλό επίπεδο καθώς και στην Τσεχία από το 1996.

Πίνακας 4: κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης (σε ΕCU)

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

Eurostat, Economic Accounts of the European Union 1998.

2.5.2. Με εξαίρεση τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Τσεχία, το ποσοστό ανάπτυξης των ΧΚΑΕ υπερβαίνει τον κοινοτικό μέσο όρο, βάσει του οποίου παρατηρείται μια βραδεία σύγκλιση των εισοδημάτων.

2.5.3. Εάν όμως συγκριθεί το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης στις ΧΚΑΕ με τον κοινοτικό μέσο όρο, διαπιστώνεται ότι ορισμένες ΧΚΑΕ έχουν ήδη υπερβεί το όριο του 50%, με πρώτη τη Σλοβενία η οποία έχει φτάσει ήδη το 70% του κοινοτικού μέσου όρου. Αντιθέτως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική εάν συγκριθεί το εισόδημα σε συναλλαγματικές ισοτιμίες. Σε αυτή την περίπτωση, οι διαφορές μεταξύ των ΧΚΑΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι σημαντικές (βλέπε πίνακα 5).

Πίνακας 5: κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε συναλλαγματικές ισοτιμίες (σε ΕCU)

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

Eurostat, Economic Accounts of the European Union 1998.

2.5.4. Οι έντονες διαφορές μεταξύ του ύψους των εισοδημάτων και των μισθών σε συναλλαγματικές ισοτιμίες και σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης, οι οποίες για παράδειγμα ανέρχονται στη Βουλγαρία σε αναλογία μεγαλύτερη του 1 προς 4 και σε περίπου 1 προς 2 στη Τσεχία και την Ουγγαρία (βλέπε πίνακα 4), δείχνουν ότι ενόψει της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα χρειαστούν τεράστιες προσπάθειες προσαρμογής.

2.5.5. Σε μια κοινή αγορά με σχετικά σταθερή νομισματική ισοτιμία στο στάδιο προετοιμασίας της Νομισματικής Ένωσης δεν αναμένεται να υπάρχουν ακόμη παρόμοιες διαφορές. Οι τιμές των εμπορευμάτων πρέπει να προσαρμοστούν. Εάν οι καθαροί μισθοί προσαρμοστούν στην άνοδο των τιμών, θα εκλείψει το μισθολογικό πλεονέκτημα των ΧΚΑΕ και, συνεπώς, ένα σημαντικό στοιχείο της ανταγωνιστικότητας τους. Μοναδική διέξοδος από το δίλημμα "μείωση των καθαρών μισθών ή μείωση των εξαγωγών", αποτελεί μάλλον η ανάλογη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, μέσω της οποίας μειώνεται το μισθολογικό κόστος ανά προϊόν, παρά η αύξηση των μισθών (μισθολογική πολιτική προσανατολισμένη προς την παραγωγικότητα) διότι έτσι τουλάχιστον αναχαιτίζεται η άνοδος αυτή. Τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να στηρίξουν τις επενδύσεις που απαιτούνται για την εκπαίδευση, τα πάγια κεφάλαια και τις υποδομές.

2.6. Κοινωνική ασφάλιση και προστασία της υγείας

2.6.1. Οι ΧΚΑΕ αναγκάστηκαν να προσαρμόσουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης στη μεταβαλλόμενη αυτή κατάσταση, αφενός μεν, λόγω του υψηλού αριθμού ανέργων, αφετέρου δε, στα πλαίσια της στρατηγικής τους για την μείωση της δημοσιονομικής επιβάρυνσης. Η μεγαλύτερη πίεση ασκείται στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και συνταξιοδότησης λόγω της αυστηρής δημοσιονομικής πολιτικής. Συνεπώς, σε όλες τις χώρες καταβλήθηκαν προσπάθειες να συμπληρωθούν τα κρατικά ασφαλιστικά συστήματα με τη δημιουργία ιδιωτικών ή επιχειρησιακών προτύπων ασφάλισης.

2.6.2. Οι συνταξιούχοι πλήττονται από τις αυξήσεις των τιμών στα προϊόντα πρώτης ανάγκης. Ωστόσο, το πρόβλημα αυτό δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσω της κρατικής παρέμβασης στον καθορισμό των τιμών.

2.6.3. Ριζικές μεταβολές σημειώθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια σε ορισμένες χώρες και στα πλαίσια της ασφάλισης κατά της ανεργίας. Μειώθηκε τόσο η διάρκεια όσο και το ύψος των επιδομάτων, ενώ οι προϋποθέσεις για τη χορήγησή τους έγιναν αυστηρότερες.

2.6.4. Μολονότι έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες για τη μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, το έργο πρέπει να συνεχισθεί, δεδομένου ότι στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, όπως διαπιστώνει η Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα πρότυπα των υποψηφίων χωρών είναι γενικά πολύ χαμηλά(5). Σε αυτό το πλαίσιο, οι κυβερνήσεις των ΧΚΑΕ αντιμετωπίζουν ένα διττό πρόβλημα: τη δημιουργία ενός συστήματος κοινωνικής ασφάλισης το οποίο αφενός να μπορεί να χρηματοδοτηθεί και αφετέρου να ανταποκρίνεται σε υψηλά πρότυπα.

2.6.5. Η μαζική εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων συνεπάγεται την επιδείνωση της κατάστασης όχι μόνο στον τομέα της κοινωνικής προστασίας αλλά και στον τομέα της προστασίας της δημόσιας υγείας. Σε όλες τις ΧΚΑΕ μειώθηκε αισθητά ο αριθμός κλινών σε νοσοκομεία. Εξαίρεση αποτελεί η Σλοβενία όπου η γενική κατάσταση του τομέα της δημόσιας υγείας είναι συγκρίσιμη με εκείνη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ οι άλλες υποψήφιες χώρες πρέπει να ενισχύσουν ακόμα περισσότερο τις προσπάθειες τους για τη βελτίωση των συστημάτων προστασίας της δημόσιας υγείας.

2.7. Άλλες εξελίξεις στον οικονομικό τομέα

2.7.1. Τα προγράμματα με στόχο τη σταθεροποίηση και φιλελευθεροποίηση της οικονομίας καθώς και η διαδικασία ιδιωτικοποίησης προκάλεσαν στις υποψήφιες χώρες γενικά μια θετική εξέλιξη των βασικών όρων της οικονομικής πολιτικής, η οποία δίνει στις επιχειρήσεις την ελευθερία δράσης στα πλαίσια της οικονομίας της αγοράς. Τι θα παραχθεί, πόσο και για ποιον δεν αποφασίζεται πλέον, όπως πριν από μία δεκαετία, από τις κρατικές αρχές και τα γραφεία προγραμματισμού.

2.7.1.1. Σχεδόν σε όλες τις χώρες πραγματοποιήθηκαν ταχείες και εκτεταμένες ιδιωτικοποιήσεις. Σύμφωνα με μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας(6), τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με τη χώρα, τον τομέα, το μέγεθος της επιχείρησης, την επιλεγείσα μέθοδο και το νομικό και θεσμικό πλαίσιο.

2.7.1.2. Τα αποτελέσματα ήταν πιο επιτυχή όταν το νομικό και θεσμικό πλαίσιο ήταν επαρκώς ανεπτυγμένο και όπου μικρός αριθμός επενδυτών και ξένων επενδυτών έλεγχαν την ιδιωτικοποιημένη επιχείρηση. Οι ιδιωτικοποιήσεις μικρών επιχειρήσεων (ιδιωτικοποιήσεις μικρής κλίμακας) ήταν επίσης αρκετά επιτυχείς.

2.7.1.3. Τα αποτελέσματα ήταν ισχνότερα όταν κύριος στόχος ήταν η ταχύτερη δυνατή ιδιωτικοποίηση του μεγαλύτερου αριθμού επιχειρήσεων χωρίς να δίνεται ανάλογη σημασία στο απαιτούμενο νομικό και θεσμικό σύστημα και στις μακροοικονομικές επιπτώσεις της ιδιωτικοποίησης στην απασχόληση και τα εισοδήματα. Ακόμη, κατά τις ιδιωτικοποιήσεις, δεν επιλέχθηκε ο πλειοδότης αλλά τα άτομα και οι επιχειρήσεις του περιβάλλοντος της αναθέτουσας αρχής.

2.7.1.4. Συνεπώς, σε πολλές περιπτώσεις, παρά το γεγονός ότι οι ιδιωτικοποιήσεις έχουν θετικές επιπτώσεις στην αποδοτικότητα των μεμονωμένων επιχειρήσεων, το τίμημα είναι η άνοδος της ανεργίας και οι αυξανόμενες διαφορές στα εισοδήματα. Ένα πρόβλημα που απαντάται συχνά είναι η αποτυχία θέσπισης του απαραίτητου νομικού και θεσμικού πλαισίου στους τομείς που παρέχουν υπηρεσίες κοινής ωφέλειας (π.χ. ενέργεια) και τούτο μπορεί να οδηγήσει στην διαμόρφωση μονοπωλίων. Και στις δύο περιπτώσεις, απαιτούνται συνοδευτικά μέτρα για την αντιμετώπιση των αρνητικών εξελίξεων. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, μπορεί να ειπωθεί ότι οι ιδιωτικοποιήσεις αποτελούν σημαντικό μέσο για την επίτευξη της απαιτούμενης διαρθρωτικής μεταβολής.

2.7.2. Η οικονομική αναδιάρθρωση έχει επίσης θετικές επιπτώσεις στη διαμόρφωση των τιμών. Ωστόσο, έχει πλέον εξαλειφθεί η μεγάλη πληθωριστική πίεση που επικρατούσε κατά την αρχή της μεταβατικής περιόδου επειδή καταργήθηκαν οι επιδοτήσεις στον τομέα των προϊόντων πρώτης ανάγκης και οι επιχειρήσεις δεν ήταν σε θέση να διευρύνουν σύντομα την προσφορά τους και να προσαρμοστούν στη μεταβαλλόμενη ζήτηση μέσω του εκσυγχρονισμού ή της διεύρυνσης των εγκαταστάσεων παραγωγής.

2.7.3. Οι εκδοτικές τράπεζες άσκησαν με υπευθυνότητα την πολιτική επιτοκίων και την νομισματική τους πολιτική και ευνόησαν έτσι τη θετική εξέλιξη. Σε όλες τις χώρες σημειώθηκε πρόοδος στην καταπολέμηση του πληθωρισμού, η οποία όπως έδειξε η περίπτωση της Τσεχίας συνοδεύτηκε, λόγω των πολύ περιοριστικών μέτρων που εφαρμόστηκαν κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 90, από ύφεση της οικονομικής ανάπτυξης με ραγδαία αύξηση της ανεργίας.

2.7.4. Η πολιτική και η οικονομική σταθερότητα των συνθηκών στις ΧΚΑΕ προσέλκυσε μεγάλο αριθμό άμεσων ξένων επενδύσεων. Οι δανειοδότες και οι ιδρυτές επιχειρήσεων επιδιώκουν με τις επενδύσεις τους στις ΧΚΑΕ κυρίως δύο στόχους. Αφενός, όσον αφορά την ίδρυση νέων επιχειρήσεων, οι επιχειρηματίες αποδίδουν προφανώς ιδιαίτερη σημασία στον προσανατολισμό προς την αγορά (κατάκτηση νέων αγορών) και στην εγγύτητα προς τον πελάτη. Αφετέρου, κυριαρχεί το κριτήριο του κόστους (εκμετάλλευση του σχετικά χαμηλού κόστους παραγωγής), το οποίο χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τον τομέα της βιομηχανικής παραγωγής. Και οι δύο στόχοι είναι επιθυμητοί για τις ΧΚΑΕ. Τόσο η διεύρυνση και το άνοιγμα της αγοράς όσο και η μείωση του κόστους παραγωγής (κυρίως λόγω της διαφοράς μισθών μεταξύ της χώρας προέλευσης και της χώρας προορισμού) οδηγούν στη δημιουργία πολύτιμων θέσεων απασχόλησης και ευνοούν την αύξηση της ευημερίας στις ΧΚΑΕ.

2.7.5. Το ενδιαφέρον αλλοδαπών επενδυτών αυξήθηκε ακόμη περισσότερο λόγω της απόφασης που λήφθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι, να αρχίσουν διμερείς διαπραγματεύσεις προσχώρησης με τη Σλοβακία, τις δύο άλλες χώρες της Βαλτικής, καθώς με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία. Το ενδιαφέρον των επενδυτών αυξήθηκε όχι μόνο στις εν λόγω χώρες αλλά σε όλες της υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

2.7.6. Όσον αφορά την οικονομική ανάπτυξη των ΧΚΑΕ, οι ρυθμοί ανάπτυξης των επιμέρους χωρών, με λίγες εξαιρέσεις, υπερβαίνουν το μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, είναι χαμηλότεροι από αυτούς που είχαν προβλεφτεί στην Ατζέντα 2000. Συνεπώς, το χάσμα της οικονομικής απόδοσης μεταξύ των ΧΚΑΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα καλυφθεί στο μέλλον με πολύ βραδύτερους ρυθμούς από ό,τι είχε προβλεφθεί πριν από μερικά χρόνια.

2.8. Ίσες ευκαιρίες και ίση μεταχείριση

2.8.1. Μολονότι η νομοθεσία των υποψήφιων κρατών μελών σχετικά με την ισότητα ανδρών και γυναικών μοιάζει με την αντίστοιχη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην πράξη, τα πράγματα είναι συχνά εντελώς διαφορετικά. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι, όπως και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το γεγονός ότι τα οικονομικά προβλήματα δεν πλήττουν στον ίδιο βαθμό άνδρες και γυναίκες(7). Επιπλέον δεν έχει συνειδητοποιηθεί ακόμη επαρκώς η σημασία της ισότητας ευκαιριών για άνδρες και γυναίκες.

2.8.2. Η ισότητα ευκαιριών δεν αφορά όμως μόνο τη σχέση μεταξύ ανδρών και γυναικών αλλά και την "καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού" (άρθρο 13 της ΣΕΚ). Ιδιαίτερα προβλήματα υφίστανται επίσης στις υποψήφιες χώρες όσον αφορά τις μειονότητες (π.χ. Τσιγγάνοι/Ρόμα).

3. Οι δυνατότητες και τα ενδεχόμενα προβλήματα της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3.1. Οι πολιτικές μεταβολές που σημειώθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη κατά το τέλος της δεκαετίας του 1980 και η συνεπόμενη μετατροπή, δημιούργησαν μεγάλες προκλήσεις για τις ΧΚΑΕ. Εκτός από τις θετικές εξελίξεις που σημειώθηκαν έως τώρα και τις επιτυχίες των μέτρων μεταρρύθμισης, η αυξανόμενη ανεργία και οι δημοσιονομικοί περιορισμοί στον τομέα της κοινωνικής προστασίας και της προστασίας της υγείας αποτελούν επίσης χαρακτηριστικά στοιχεία της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας.

3.2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανταποκρίθηκε στην ευθύνη της υποστηρίζοντας καταρχάς τις μεταρρυθμίσεις των ΧΚΑΕ μεταξύ άλλων μέσω οικονομικής στήριξης (Phare) και εμπορικών συμφωνιών (ευρωπαϊκές συμφωνίες). Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης το 1993, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμφώνησαν να προσφέρουν στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης την προοπτική προσχώρησης στην Ένωση με βάση ορισμένα κριτήρια. Το Μάρτιο 1998 άρχισαν επίσημα οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις.

3.3. Οι ευκαιρίες που προσφέρει η διεύρυνση

3.3.1. Η συνεργασία μεταξύ της Ένωσης και των ΧΚΑΕ έχει ήδη προσφέρει πολλά οφέλη και στις δύο πλευρές.

3.3.2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επωφελήθηκε έως σήμερα από το εμπόριο με τις ΧΚΑΕ και παρουσιάζει σημαντικό πλεόνασμα εμπορικού ισοζυγίου με τις χώρες αυτές. Ωστόσο, το σχετικό χαμηλό μερίδιο του εμπορίου με τις ΧΚΑΕ σε σύγκριση με το συνολικό εξωτερικό εμπόριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οφείλεται στο σχετικά χαμηλό ΑΕΠ των χωρών αυτών. Αναμένεται, συνεπώς, να αυξηθεί το μερίδιο αυτό λόγω της οικονομικής ανάπτυξης στις ΧΚΑΕ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

3.3.3. Τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν για τις ΧΚΑΕ οφείλονται, αφενός, στη σχετικά ελεύθερη πρόσβαση στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στα επιμέρους μέτρα στήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (οικονομική βοήθεια, πολιτικός διάλογος κ.λπ.) καθώς στην εντατική δραστηριότητα πολλών επιχειρήσεων στην Ανατολική Ευρώπη. Οι άμεσες ξένες επενδύσεις είχαν θετικές επιπτώσεις στην απασχόληση αλλά και στην οικονομική ανάπτυξη. Άλλωστε οι επιχειρήσεις της Δυτικής Ευρώπης που δραστηριοποιούνται στις ΧΚΑΕ συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στο μερίδιο του εξωτερικού εμπορίου των χωρών αυτών.

3.3.4. Ωστόσο, πέρα από τα αμοιβαία οφέλη που θα προκύψουν μετά το άνοιγμα των ανατολικών συνόρων, η διεύρυνση περικλείει και άλλες δυνατότητες. Αφενός, η διεύρυνση της 'Ένωσης προς τις ΧΚΑΕ αποτελεί συμβολή στην ασφάλεια και την ειρήνη στην Ευρώπη. Αφετέρου, όπως τόνισε η ΟΚΕ επανειλημμένα σε παλαιότερες γνωμοδοτήσεις της, η διεύρυνση αποτελεί ιστορική ευκαιρία που δεν πρέπει να απολεσθεί προκειμένου να ενωθούν όλοι οι λαοί της Ευρώπης σε ένα πραγματικά "κοινό σπίτι", να διασφαλισθεί η αειφόρος σταθερότητα και ευμάρεια στην Ευρωπαϊκή Ήπειρο και ενισχυθεί σε παγκόσμιο επίπεδο η πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική επιρροή της Ευρώπης με την ευρύτερη έννοια(8).

3.4. Ενδεχόμενα προβλήματα

3.4.1. Στα πλαίσια αυτής της μακροπρόθεσμης προοπτικής, δεν θα πρέπει ωστόσο να παραβλεφθεί το γεγονός ότι, μεσοπρόθεσμα, οι ΧΚΑΕ θα αντιμετωπίσουν ακόμη προβλήματα όσον αφορά την ανάπτυξη. Η αιτία είναι η τεράστια πίεση που αντιμετωπίζουν οι υποψήφιες χώρες. Αφενός, πρέπει να συνεχίσουν με επιτυχία τη διαδικασία των μεταρρυθμίσεων, αφετέρου, ανέλαβαν την υποχρέωση να υιοθετήσουν το σύνολο του κοινοτικού κεκτημένου.

3.4.2. Η πίεση αυτή εντείνεται από τη δύσκολη δημοσιονομική κατάσταση τους, από τις ελλείψεις της δημόσιας διοίκησης και τη δικαιοσύνης(9) καθώς και από την αυξανόμενη πίεση της αγοράς εργασίας. Επιπλέον, η προσχώρηση τους στην ενιαία αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα οξύνει τον ανταγωνισμό στις χώρες αυτές.

3.4.3. Ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η οικονομία διαχωρίζεται, αφενός, σε ανταγωνιστικούς τομείς σαφώς προσανατολισμένους προς το εξωτερικό εμπόριο, στηριζόμενους σε ξένες επενδύσεις και με σχετικά υψηλή παραγωγικότητα και, αφετέρου, σε τομείς προσανατολιζόμενους στην εγχώρια αγορά, με ελάχιστη παραγωγικότητα και ανεπαρκή τεχνολογία. Όσον αφορά τη δεύτερη κατηγορία, η άμεση ένταξή σε ένα ανοικτό ανταγωνιστικό σύστημα είναι προβληματική(10).

3.4.4. Για έναν μεγάλο αριθμό επιχειρήσεων ιδιαίτερο πρόβλημα αποτελεί η έλλειψη κεφαλαίων και κατ' επέκταση η αδυναμία πραγματοποίησης επενδύσεων. Το πρόβλημα αυτό αφορά κυρίως τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες αποτελούν έναν από τους πυλώνες της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας και συμβάλλουν σημαντικά στο ΑΕγχΠ και στην απασχόληση(11).

3.4.5. Οι ελλείψεις αυτές, για παράδειγμα, μπορούν να επιδεινώσουν την κατάσταση στο εμπόριο και τη βιοτεχνία λόγω της διαγραφόμενης τάσης συγκέντρωσης. Σήμερα ο βαθμός συγκέντρωσης στο γενικό εμπόριο είναι ακόμη χαμηλός, ωστόσο η πίεση που ασκούν οι ξένες αλυσίδες γενικού εμπορίου που εισχωρούν σε αυξημένο βαθμό στις αγορές της Ανατολικής Ευρώπης οξύνεται διαρκώς. Συνεπώς, στον τομέα του λιανικού εμπορίου αλλά και σε άλλους τομείς, όπως στις υπηρεσίες προς τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, για πολλές επιχειρήσεις θα αυξηθεί ο κίνδυνος πτώχευσης ή θα καταστεί επιτακτική η ανάγκη ριζικής αναδιάρθρωσης(12).

3.4.6. Η περαιτέρω παρακμή μη ανταγωνιστικών βιομηχανικών μονάδων με μια μόνο παραγωγή συνεχίζεται και απειλεί το βιοτικό επίπεδο ολόκληρων περιφερειών. Αν δεν επιτευχθεί η ίδρυση μικρότερων μονάδων που θα παράγουν προϊόντα με ζήτηση στην αγορά, οι έντονες τοπικές ανισότητες θα ενισχυθούν ακόμη περισσότερο.

3.4.7. Σε 48 από τις 50 περιφέρειες της Ανατολικής Ευρώπης το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ανέρχεται σε ποσοστό μικρότερο του 75 % του κοινοτικού μέσου όρου. Χαρακτηριστικό στοιχείο της κατάστασης αυτής είναι οι τεράστιες εισοδηματικές διαφορές. Το κατώτατο εισοδηματικό επίπεδο κατέχει η πολωνική περιφέρεια Swietokryskie με 24 % του κοινοτικού μέσου όρου. Ωστόσο, και στις Βαλτικές δημοκρατίες, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία το οικονομικό επίπεδο είναι σχετικά χαμηλό (25 έως 34 % του κοινοτικού μέσου όρου). Οι περιφέρειες των υποψηφίων χωρών που συνορεύουν με τις μελλοντικές τρίτες χώρες αντιμετωπίζουν, λόγω της γεωγραφικής τους θέσεις, ιδιαίτερα προβλήματα. Το ανώτατο επίπεδο σημειώνεται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα των ΧΚΑΕ. Την πρώτη θέση κατέχει η περιφέρεια της Πράγας όπου το επίπεδο των εισοδημάτων υπερβαίνει μάλιστα τον κοινοτικό μέσο όρο(13).

3.4.8. Όπως έχει ήδη τονίσει η ΟΚΕ στην ενημερωτική έκθεση η κατάσταση στις ΧΚΑΕ εγκυμονεί διάφορους κινδύνους, οι οποίοι δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Και τούτο, αφενός, "λόγω των υψηλών εισοδηματικών διαφορών που υφίστανται μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των υποψήφιων χωρών μελών να σημειωθεί διαρροή ανθρώπινου δυναμικού (Brain Drain), με αποτέλεσμα να επηρεαστούν δυσμενώς οι περαιτέρω οικονομικές προσπάθειες που καταβάλλουν οι χώρες αυτές. Αφετέρου, πρέπει να αναμένεται ότι θα δημιουργηθούν κοινωνικά προβλήματα για ορισμένες ομάδες, όχι μόνο από την περαιτέρω πρόοδο της διαδικασίας μετάβασης, αλλά ιδιαιτέρως από την διεύρυνση, δεδομένου ότι θα αυξηθεί η πίεση στις αγορές εμπορευμάτων και εργασίας".

3.4.9. Όπως τόνισε και η Επιτροπή στην Ατζέντα 2000, οι υποψήφιες χώρες δεν θα επωφεληθούν αμέσως από τα πλεονεκτήματα της προσχώρησης ούτε ότι τούτα θα κατανεμηθούν ισότιμα. Για ένα μεγάλο διάστημα μετά την προσχώρηση, οι χώρες αυτές θα υφίστανται τεράστια πίεση προσαρμογής, η οποία μπορεί να προκαλέσει οικονομική, κοινωνική και πολιτική ένταση.

3.4.10. Η ένταση μπορεί ωστόσο να εμφανιστεί και σε ορισμένα κράτη μέλη της Ένωσης ιδιαίτερα σε εκείνα που συνορεύουν με τις ΧΚΑΕ επειδή, λόγω της τεράστιας εισοδηματικής διαφοράς αναμένεται να παρατηρηθεί μεγαλύτερη μετακίνηση εργαζομένων καθώς και μετεγκατάσταση επιχειρήσεων. Η κατάσταση αυτή θα αυξήσει την πίεση στην αγορά εργασίας. Εάν δεν υπάρξουν κατάλληλες μεταβατικές ρυθμίσεις όσον αφορά την ελεύθερη διακίνηση εργαζομένων και υπηρεσιών καθώς και συγκεκριμένα μέτρα για την καταπολέμηση των προβλημάτων, τούτο θα οδηγήσει στην άνοδο της ανεργίας στα κράτη μέλη που συνορεύουν με τις ΧΚΑΕ.

3.4.11. Συνεπώς, προκειμένου να διασφαλιστεί η κοινωνική ειρήνη στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στις υποψήφιες χώρες η προσχώρηση πρέπει να καταστεί κοινωνικά ανεκτή. Η επιτάχυνση της προσχώρησης χωρίς τη δημιουργία των απαραίτητων διαρθρώσεων για τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων μπορεί να διακυβεύσει τη διαδικασία ολοκλήρωσης στο σύνολο της. Επιπλέον, αν δεν ληφθούν κατάλληλα μέτρα για τη διασφάλιση μιας αειφόρου εξέλιξης της απασχόλησης στις ΧΚΑΕ, θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο η πίεση στην αγορά εργασίας των κρατών μελών.

4. Κοινωνικά ανεκτή διαμόρφωση στη διαδικασία διεύρυνσης

4.1. Βασική προϋπόθεση για την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η τήρηση των λεγόμενων "κριτηρίων της Κοπεγχάγης". Σε αυτά συγκαταλέγονται, πρώτον, η τήρηση των δημοκρατικών αρχών και δομών, δεύτερον η οργάνωση μιας αποτελεσματικής οικονομίας της αγοράς και τρίτον η υιοθέτηση και εφαρμογή του συνόλου του κοινωνικού κεκτημένου (όπως κοινωνικά και εργασιακά πρότυπα, μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος και των καταναλωτών).

4.2. Ασφαλώς, μόνο η τήρηση των κριτηρίων της Κοπεγχάγης δεν αρκεί, διότι η προσχώρηση αποτελεί περισσότερο πολιτική παρά διοικητική διαδικασία(14). Συνεπώς, η σύσφιξη των σχέσεων με τις Ανατολικές χώρες καθώς και τα κοινοτικά μέτρα στήριξης δεν θα πρέπει να αφορούν μόνο τη νομική, οικονομική, τεχνική ή χρηματοπιστωτική πτυχή. Συνεπώς, το ερώτημα τι μπορεί να προσφέρει η διεύρυνση από οικονομική και νομική άποψη, έχει μικρότερη σημασία από το ερώτημα τι μπορεί να προσφέρει η διεύρυνση στους πολίτες της Ευρώπης.

4.3. Είναι γενικά αποδεκτό ότι η διεύρυνση αποτελεί σημαντική ευκαιρία για τη διαμόρφωση μιας κοινής Ευρώπης και τη βελτίωση της διαβίωσης των ανθρώπων. Ωστόσο, δεν πρόκειται για αυτόματη και ανεξάρτητη εξέλιξη. Πολλοί θεωρούν ότι η μεταρρυθμιστική διαδικασία δεν περιελάμβανε μόνο οφέλη για τις υποψήφιες χώρες. Το γεγονός αυτό επηρεάζει τη στάση μεγάλης μερίδας του πληθυσμού ενώπιον της οικονομίας της αγοράς αλλά επίσης προκαλεί σημαντικές επιφυλάξεις στον πληθυσμό όσον αφορά τη διεύρυνση της ΕΕ. Ο αυξανόμενος σκεπτικισμός του πληθυσμού στις υποψήφιες χώρες καταδεικνύει ότι οι πολίτες τους δεν έχουν ακόμη ενημερωθεί επαρκώς ή ότι αναμένουν να ζημιωθούν από την προσχώρηση. Στα κράτη μέλη, οι απόψεις είναι παρόμοιες, όπως δείχνουν τις πρόσφατες έρευνες(15).

4.4. Συνεπώς η κοινωνική διάσταση θα πρέπει να ληφθεί επαρκώς υπόψη στα πλαίσια της ευρωπαϊκής ενοποίησης(16). Η διαδικασία της διεύρυνσης θα ολοκληρωθεί χωρίς ιδιαίτερη πολιτική ένταση μόνο εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι κυβερνήσεις των υποψηφίων χωρών λάβουν σοβαρά υπόψη τις ανησυχίες των ανθρώπων και από τις δύο πλευρές και πραγματοποιήσουν μαζί τους μια πολιτική συζήτηση· τότε θα καταστεί δυνατή μια διαδικασία διεύρυνσης χωρίς σοβαρές πολιτικές διαμάχες. Σε τούτη περιλαμβάνεται και ο διάλογος με τους πολίτες - δηλαδή κατάλληλη πολιτική ενημέρωσης και επικοινωνίας και από τις δύο πλευρές, η οποία θα προσανατολίζεται στις ανάγκες των πολιτών. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρωτοβουλία που ανακοίνωσε η Επιτροπή όσον αφορά την διαμόρφωση μιας επικοινωνιακής στρατηγικής.

4.5. Στο σύντομο διάστημα που έχει μεσολαβήσει από την αλλαγή του 1989, η πρόοδος που σημειώθηκε στις ΧΚΑΕ όσον αφορά τη σταθεροποίηση της δημοκρατίας, την ανάπτυξη λειτουργικής οικονομίας της αγοράς, είναι σημαντική. Εντούτοις, εξετάζοντας την πρόοδο που έχει σημειωθεί και την κοινωνική κατάσταση που επικρατεί στις ΧΚΑΕ, η ΟΚΕ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται να αναληφθούν περισσότερες πρωτοβουλίες για να προωθηθεί μια κοινωνικά αποδεκτή διαδικασία διεύρυνσης και αυτό όσον αφορά τη μείωση των περιφερειακών οικονομικών ανισοτήτων (όχι μόνο μεταξύ και εντός των υποψηφίων χωρών αλλά και μεταξύ της Ένωσης και των χωρών αυτών), την αποφυγή σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων, την καλύτερη συνεκτίμηση της κοινωνικής διάστασης και τέλος τη δημιουργία αποτελεσματικών συνεργασιών και την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου.

4.6. Η προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής

4.6.1. Επειδή η επιτυχία της περαιτέρω μεταρρυθμιστικής διαδικασίας εξαρτάται από την επίλυση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων, πρέπει κατά την επεξεργασία και την υλοποίηση των μεταρρυθμιστικών στρατηγικών για την οικονομική πολιτική, να διαμορφωθεί η μετάβαση προς την οικονομία της αγοράς με κοινωνικά ανεκτό τρόπο. Οι δράσεις με στόχο την αγορά καθώς και οι δράσεις κοινωνικού χαρακτήρα πρέπει να είναι πάντοτε αλληλένδετες(17). Μια αρνητική εξέλιξη της κοινωνικής κατάστασης και της απασχόλησης μπορεί να προκαλέσει εσωτερικά πολιτικά προβλήματα στις ΧΚΑΕ και να θέσει σε κίνδυνο την ολοκλήρωση.

4.6.2. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τονίζει επίσης τη σημασία των επενδύσεων για την ανάπτυξη καλύτερων κοινωνικών διαρθρώσεων στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης(18). Κατά τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προκειμένου να αποφευχθούν οι ανεπιθύμητες συνέπειες της ένταξης για την εσωτερική αγορά(19), η υλοποίηση της κοινωνικής διάστασης αποτελεί βασική προϋπόθεση(20).

4.6.3. Κατά συνέπεια, τα θέματα που αφορούν την απασχόληση, τα οποία σύμφωνα με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ κατέχουν σαφώς σημαντικότερη θέση στην πολιτική της Κοινότητας, θα αποτελέσουν σημαντικό αντικείμενο διαπραγματεύσεων με τις υποψήφιες χώρες. Διότι τόσο στη γεωργία όσο και στη βιομηχανία αναμένεται ριζική αναδιάρθρωση με αποτέλεσμα να διακυβεύονται πολυάριθμες θέσεις απασχόλησης. Για το λόγο αυτό, κρίνεται απαραίτητο να ληφθούν κατάλληλα μέτρα μακροοικονομικού, περιφερειακού αλλά και διαρθρωτικού χαρακτήρα, λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών εξελίξεων ως προς το στάδιο της μετατροπής και ως προς τις διαρθρώσεις στις υποψήφιες χώρες με στόχο να δημιουργηθούν νέες δυνατότητες απασχόλησης και να αναχαιτισθεί ο κίνδυνος αύξησης της ανεργίας με όλες τις συνέπειές της. Λαμβανομένης υπόψη της δημοσιονομικής κατάστασης στις υποψήφιες χώρες, η χρηματοδότηση τέτοιων μέτρων πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο συζητήσεων.

4.6.4. Οι αναμενόμενες μεταβολές αφορούν ιδιαίτερα τις απομακρυσμένες περιφέρειες. Η καλύτερη λύση που διαθέτουν για την αντιμετώπισή τους είναι η διασυνοριακή συνεργασία (π.χ. χρήση των υφιστάμενων κοινοτικών προγραμμάτων). Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της διότι η Επιτροπή επεξεργάζεται επί του παρόντος ανακοίνωση σχετικά με την ανάπτυξη των απομακρυσμένων περιφερειών.

4.6.5. Ένα ιδιαίτερο πρόβλημα για τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είναι η γεωργία. Τα διαρθρωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζονται στη γεωργία σε πολλές υποψήφιες χώρες δεν θα έχουν υπερβληθεί κατά τα επόμενα έτη ακόμη και με τις μεγαλύτερες δυνατές προσπάθειες. Συνεπώς, είναι δεδομένο ότι οι μικρομεσαίες γεωργικές επιχειρήσεις (π.χ στη Πολωνία) οι οποίες έχουν πολύ χαμηλή παραγωγικότητα δεν θα αντέξουν στο άμεσο μέλλον στη μαζική ανταγωνιστική πίεση της ενιαίας αγοράς. Η αναγκαία αναδιάρθρωση και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της γεωργίας στις ΧΚΑΕ απαιτεί μακροχρόνιες προσπάθειες(21).

4.6.6. Σε αυτό το πλαίσιο δεν πρέπει επίσης να παραβλεφθεί το γεγονός ότι οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις δεν πρέπει να αξιολογούνται μόνο με βάση την οικονομική τους απόδοση αλλά και με τη συμβολή τους στην προστασία του περιβάλλοντος και τη διαφύλαξη του τοπίου καθώς και με βάση την κοινωνική συμβολή τους, τουλάχιστον όσο δεν έχει δημιουργηθεί ικανοποιητικός αριθμός θέσεων απασχόλησης σε μη γεωργικούς τομείς(22).

4.6.7. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει, συνεπώς, τη θέσπιση νέων μέσων στα πλαίσια της προενταξιακής διαδικασίας (SAPARD, ISPA) καθώς και την απόφαση των υπουργών εργασίας και κοινωνικών υποθέσεων της 9ης Μαρτίου 1999 να ενισχύσουν τα μέτρα του προγράμματος Phare που στοχεύουν κατά προτεραιότητα στην πολιτική απασχόλησης και στην κοινωνική πολιτική. Επίσης αξιοσημείωτες είναι και οι προσπάθειες που καταβάλλει η Επιτροπή, η οποία στηρίζει τις υποψήφιες χώρες στην χάραξη στρατηγικής για την απασχόληση σύμφωνα με τις επιταγές της διαδικασίας του Λουξεμβούργου. Η Επιτροπή καταρτίζει από κοινού με κάθε υποψήφια χώρα ένα έγγραφο κοινής αξιολόγησης (JAP, "Joint Assessment Paper") που αποτελεί τη βάση της διαδικασίας εξέτασης της πολιτικής απασχόλησης για τις χώρες αυτές. Έτσι, κατά τον προσδιορισμό των στόχων της πολιτικής απασχόλησης, καθίσταται δυνατόν να δοθεί η καλύτερη λύση στις ιδιαίτερες ανάγκες και στην εξειδικευμένη κατάσταση που επικρατεί στην κάθε χώρα.

4.6.8. Επίσης, σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί ότι, παρά τις βελτιώσεις που επέφερε η Επιτροπή, πολλοί εκπρόσωποι των υποψήφιων χωρών που συμμετείχαν στη διάσκεψη της ΟΚΕ για τη διεύρυνση, επέκριναν την έλλειψη διαφάνειας τόσο στην εφαρμογή των κοινοτικών προγραμμάτων όσο και στην πρόσβαση σε αυτά. Η ΟΚΕ καλεί συνεπώς την Επιτροπή να αντιμετωπίσει κατάλληλα τις ανησυχίες αυτές.

4.6.9. Σημαντικό στοιχείο της στρατηγικής για την απασχόληση στις ΧΚΑΕ πρέπει να είναι η στήριξη των επιχειρήσεων. Όπως ήδη υπογράμμισε η ΟΚΕ στην ενημερωτική της έκθεση για τη κατάσταση της απασχόλησης και την κοινωνική κατάσταση στις ΧΚΑΕ, η συμβολή του επιχειρηματικού κόσμου είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη "σύσταση νέων θέσεων απασχόλησης και την παραγωγή εισοδήματος, εξέλιξη η οποία είναι απαραίτητη για την περαιτέρω οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Συνεπώς, για την προώθηση της ανάπτυξης βιώσιμων επιχειρήσεων πρέπει να θεσπισθούν τα κατάλληλα μέτρα, π.χ. στους τομείς της εκπαίδευσης και της επιμόρφωσης, της τεχνικής υποστήριξης, κ.λπ.".

4.6.10. Σε περίπτωση που δεν εφαρμοστούν παρόμοια μέτρα, δεν θα διακυβευτεί μόνο η δημιουργία ικανοποιητικού αριθμού νέων θέσεων απασχόλησης αλλά θα διακινδυνεύσουν και οι υφιστάμενες θέσεις απασχόλησης. Ακόμη, εάν δεν υπάρξει κατάλληλη προετοιμασία των επιχειρήσεων στις ΧΚΑΕ για τις προσεχείς διαρθρωτικές μεταβολές, οι οποίες θα είναι έντονες λόγω της πλήρους ένταξης στην εσωτερική αγορά και της επακόλουθης αυξημένης ανταγωνιστικής πίεσης.

4.6.11. Ένα άλλο θέμα είναι ακόμη τα συστήματα των οργανισμών κοινωνικής πρόνοιας. Η ΟΚΕ έχει ήδη τονίσει ότι παρόμοια συστήματα τα οποία ασχολούνται ειδικότερα με την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και την άμβλυνση των προβλημάτων των κοινωνικά αδύναμων, πρέπει να ληφθούν ιδιαίτερα υπόψη κατά την προενταξιακή διαδικασία, σύμφωνα με το άρθρο 16 της Συνθήκης του Άμστερνταμ. Οι οργανισμοί αυτοί δεν πρέπει να εξαφανισθούν κάτω από την πίεση της ιδιωτικοποίησης, αλλά αντιθέτως πρέπει να εκσυγχρονισθούν και να αναγνωρισθούν ως σημαντικοί οργανισμοί(23).

4.6.12. Όπως αποδείχθηκε κατά την διάσκεψη για τη διεύρυνση της 16ης Νοεμβρίου 2000, υπάρχουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με το πρόβλημα της αυξημένης "διαρροής εγκεφάλων" που αντιδρά αρνητικά στην οικονομική ανάπτυξη των χωρών της ΧΚΑΕ. Ενώ πολλοί επισημαίνουν τον κίνδυνο μιας αυξημένης εξόδου ανθρώπινου κεφαλαίου από τις ΧΚΑΕ, σε ορισμένα κράτη μέλη επιδιώκουν να καλύψουν τις ανάγκες εργατικού δυναμικού σε ορισμένους τομείς (όπως τεχνολογίες των πληροφοριών) καλώντας εργατικό δυναμικό από τις υποψήφιες χώρες. Τέλος, ορισμένοι εκπρόσωποι των χωρών αυτών προέβαλαν το επιχείρημα ότι η διαρροή εγκεφάλων έχει ήδη επιτελεσθεί σε μεγάλο βαθμό και γι' αυτό πρότειναν να διοργανωθεί διάσκεψη αποκλειστικά για το θέμα αυτό από κοινού με την ΟΚΕ. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την έκκληση της Επιτροπής και του Συμβουλίου προς τις υποψήφιες χώρες να προβούν στην αξιολόγηση των μελλοντικά αναμενόμενων μετακινήσεων και των επιπτώσεών τους για τις αγορές εργασίας και την οικονομία.

4.6.13. Τέλος, πρέπει να γίνει αναφορά στο πρόβλημα της διαφθοράς και της καταπολέμησης της απάτης. Όπως προκύπτει από τις εκθέσεις που δημοσιεύονται τακτικά από την Επιτροπή σχετικά με την πραγματοποιηθείσα πρόοδο στις υποψήφιες χώρες, απαιτούνται ακόμη πολλές προσπάθειες για την καταπολέμηση της διαφθοράς στις ΧΚΑΕ.

4.7. Η ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου

4.7.1. Η ΟΚΕ έχει διαπιστώσει επανειλημμένα ότι η ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων ως αυτόνομων κοινωνικών εταίρων με την ταυτόχρονη διασφάλιση του ρόλου και των ευθυνών του δημοσίου τομέα, κατέχει ιδιαίτερη σημασία στα πλαίσια της διαδικασίας προσχώρησης(24).

4.7.2. Η διεύρυνση θα ολοκληρωθεί με επιτυχία μόνο εφόσον στηρίζεται σε ευρύτατη κοινωνική συναίνεση. Η συναίνεση αυτή προϋποθέτει μια κοινωνικά αποδεκτή διαδικασία με τη συμμετοχή τόσο των κοινωνικών εταίρων όσο και των άλλων ομάδων της κοινωνίας (π.χ. ενώσεις καταναλωτών ή οργανισμοί κοινωνικής πρόνοιας)(25).

4.7.3. Όπως διαπιστώνεται στις εκθέσεις προόδου που κατήρτισε η Επιτροπή, ο κοινωνικός διάλογος αναπτύσσεται σε διαφορετικό βαθμό στις διάφορες υποψήφιες χώρες. Σύμφωνα με την Επιτροπή, ο τριμερής κοινωνικός διάλογος αναπτύσσεται ικανοποιητικά στην Εσθονία και τη Σλοβενία (κυβέρνηση, εργοδότες, εργαζόμενοι), ενώ στις άλλες χώρες χρειάζεται ακόμη βελτίωση.

4.7.4. Κατά τις συνομιλίες με κοινωνικούς εταίρους από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (μεταξύ άλλων στα πλαίσια των μικτών συμβουλευτικών επιτροπών), η ΟΚΕ διαπίστωσε ότι υφίστανται σημαντικά προβλήματα στον κοινωνικό διάλογο, τόσο όσον αφορά το διάλογο με τις κυβερνήσεις και μεταξύ κοινωνικών εταίρων όσο και λόγω των διαρθρωτικών αδυναμιών και προβλημάτων που υφίστανται στο πλαίσιο των οργανώσεων των κοινωνικών εταίρων.

4.7.5. Από τις συνομιλίες αυτές προκύπτουν τα εξής: σε ορισμένες υποψήφιες χώρες, η τήρηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων δεν υπόκειται σε κανένα έλεγχο, ο κοινωνικός διάλογος δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη και οι κοινωνικοί εταίροι δεν συνδέονται επαρκώς στην προετοιμασία και την κατάρτιση των εκθέσεων που υποβάλλονται στην Επιτροπή. Ορισμένες κυβερνήσεις φαίνονται πολύ επιφυλακτικές ως προς την αναγνώριση του αυτόνομου ρόλου που πρέπει να διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι. Ακόμη, υπάρχουν στις ΧΚΑΕ μεγάλες διαφορές στο βαθμό οργάνωσης και την εξέλιξη των αντίστοιχων οργανώσεων των εργοδοτών και των εργαζομένων. Για παράδειγμα, σε ορισμένες χώρες οι εργοδότες είναι πολύ λιγότερο οργανωμένοι από ότι οι εργαζόμενοι. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις θεωρούν ότι η σύναψη κλαδικών συλλογικών συμβάσεων δυσχεραίνεται λόγω της απουσίας συνομιλητή. Γι' αυτό, οι περισσότερες μισθολογικές συμβάσεις συνάπτονται σε επίπεδο επιχείρησης(26).

4.7.6. Είναι απαραίτητο να επιλυθούν τα προβλήματα αυτά, προκειμένου να θεσπισθούν αποτελεσματικές διαρθρώσεις των κοινωνικών εταίρων ικανές να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις των μεταρρυθμίσεων και της διεύρυνσης. Τούτο προϋποθέτει επίσης την ύπαρξη ικανοποιητικών γνώσεων από τους κοινωνικούς εταίρους όσον αφορά τα χαρακτηριστικά και τα προβλήματα μιας οικονομίας της αγοράς, τις πολιτικές ιδιωτικοποίησης και αναδιάρθρωσης των επιχειρήσεων, τις βασικές αρχές και τεχνικές σχετικά με τη σύναψη συλλογικών συμβάσεων, την οργάνωση της αγοράς εργασίας, την επαγγελματική κατάρτιση και επιμόρφωση κ.τ.λ.(27).

4.7.7. Σε αυτό το πλαίσιο, ο διάλογος με τους κοινωνικούς εταίρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει για τις υποψήφιες χώρες εξαιρετική σημασία λόγω της μακροχρόνιας εμπειρίας τους με την οικονομία της αγοράς και τις ευρωπαϊκές πολιτικές. Για το λόγο αυτό είναι χρήσιμη η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την προσαρμογή και υποστήριξη του κοινωνικού διαλόγου σε κοινοτικό επίπεδο, στην οποία η Επιτροπή αναφέρει, μεταξύ άλλων, και τις υποψήφιες χώρες τονίζοντας τη σημασία του κοινωνικού διαλόγου και προβλέπει μέσα στήριξης(28). Σχετικά, η ΟΚΕ παραπέμπει στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Νίκαιας για την "Ενίσχυση της κοινωνικής διάστασης της διεύρυνσης", στα οποία οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων επισημαίνουν το ρόλο του κοινωνικού διαλόγου σε σχέση με τη διεύρυνση.

4.7.8. Οι επιχειρήσεις από τα κράτη μέλη που δραστηριοποιούνται στις υποψήφιες χώρες, οφείλουν να δώσουν το καλό παράδειγμα όσον αφορά την προώθηση του κοινωνικού διαλόγου και των εργασιακών σχέσεων, π.χ. με το να επιτρέψουν τα συμβούλια επιχειρήσεων ή με το να στηρίξουν την σύσταση αποτελεσματικών εργοδοτικών ενώσεων και να συμμετάσχουν σε αυτές.

4.7.9. Η ΟΚΕ έχει αναπτύξει ήδη από αρκετά χρόνια πολυάριθμες δραστηριότητες με στόχο την εντατικοποίηση του κοινωνικού διαλόγου με εκπροσώπους από τις υποψήφιες χώρες. Παρόμοιες δραστηριότητες είναι οι διάφορες ακροάσεις με εκπροσώπους των οικονομικών και κοινωνικών ομάδων στις ΧΚΑΕ (στις Βρυξέλλες, στη Βαρσοβία, το Τάλιν κ.τ.λ.) καθώς επίσης και η ανάπτυξη διμερών σχέσεων με τις επιμέρους χώρες π.χ. στα πλαίσια των μικτών συμβουλευτικών επιτροπών, οι οποίες απαρτίζονται από μέλη της ΟΚΕ και μέλη των αντίστοιχων οργανισμών των υποψηφίων χωρών(29).

4.7.10. Κατά τη διάσκεψη για τη διεύρυνση, οι αντιπρόσωποι των ΧΚΑΕ υπογράμμισαν μεταξύ άλλων, ότι το έργο των διεθνών οργανώσεων στις χώρες τους μπορεί να συντονισθεί καλύτερα και πρότειναν να δοθεί σχετικός ρόλος στην ΟΚΕ.

5. Συμπεράσματα και συστάσεις

5.1. Η ΟΚΕ έχει τονίσει επανειλημμένα ότι η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τις ΧΚΑΕ αποτελεί ευκαιρία ιστορικής σημασίας για τη συγκέντρωση όλων των λαών της Ευρώπης σε ένα "κοινό σπίτι" με στόχο να διασφαλισθεί η αειφόρος σταθερότητα και ευμάρεια στην Ευρώπη.

5.2. Ωστόσο τα πλεονεκτήματα της διεύρυνσης δεν θα ωφελήσουν εξίσου όλους τους ενδιαφερόμενους. Στα πλαίσια της διεύρυνσης αναμένεται αύξηση του ανταγωνισμού και των διαρθρωτικών μεταβολών στις ΧΚΑΕ, εξελίξεις οι οποίες θα ασκήσουν πίεση στις αγορές αγαθών και εργασίας. Οι εξελίξεις αυτές ενδέχεται να προκαλέσουν οξύτατα κοινωνικά προβλήματα σε ορισμένες ομάδες, τα οποία δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Συνεπώς, ο αυξανόμενος σκεπτικισμός του πληθυσμού στις υποψήφιες χώρες μπορεί να θεωρηθεί ως δείκτης για τους φόβους που διακατέχουν πολλούς ανθρώπους.

5.3. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία της κοινωνικής διάστασης στα πλαίσια της διεύρυνσης και της ολοκλήρωσης. Η διεύρυνση θα επιτευχθεί χωρίς έντονες πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις εφόσον ληφθεί κατάλληλα υπόψη η κοινωνική διάσταση. Αυτό σημαίνει ότι οι φόβοι των υποτιθέμενα πιο αδύναμων, των υποτιθέμενα νικημένων, θα πρέπει να ληφθούν πολύ σοβαρά υπόψη, ίσως πολύ σοβαρότερα απ' ό,τι συνέβαινε έως σήμερα(30).

5.4. Με βάση τις παρατηρήσεις αυτές η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την ανακοίνωση της Επιτροπής για μια "Κοινωνική Ατζέντα" με στόχο να συμβάλει στην "προετοιμασία της διεύρυνσης της Ένωσης κάτω από συνθήκες ισόρροπης οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης"(31).

5.5. Εξάλλου, κατά τη γνώμη της ΟΚΕ απαραίτητη προϋπόθεση για μια επιτυχημένη διεύρυνση, αποτελεί η εκ των προτέρων προσαρμογή των κοινοτικών διαρθρωτικών προγραμμάτων και των προγραμμάτων συνοχής καθώς και της κοινής γεωργικής πολιτικής, έτσι ώστε οι υποψήφιες χώρες να μπορέσουν να ενταχθούν ισότιμα.

5.6. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εξετάσει πέρα από τους στόχους και τις δράσεις που έχουν υιοθετηθεί στην Κοινωνική Ατζέντα στα πλαίσια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, τα ακόλουθα θέματα καθώς επίσης και τις δυνατότητες υλοποίησής τους:

- την επείγουσα ανάγκη να αναπτυχθούν, με βάση μια σφαιρική προσέγγιση, κατάλληλες στρατηγικές που θα αφορούν σημαντικά θέματα (π.χ. βαριά βιομηχανία, γεωργία κ.λπ.) και θα είναι κοινωνικά και περιβαλλοντικά ανεκτές·

- την ανάγκη εφαρμογής μέτρων ειδίκευσης σε όλα τα επίπεδα και ιδιαίτερα στις οικονομικά μειονεκτικές περιοχές προκειμένου να μειωθεί το οικονομικό χάσμα μεταξύ των αστικών και των αγροτικών περιοχών. Παρόμοια μέτρα ειδίκευσης είναι απαραίτητο να εφαρμοστούν αντίστοιχα τόσο στη γεωργία όσο και στη βιομηχανία, προκειμένου να συνοδεύσουν τις διαρθρωτικές μεταβολές και να αμβλύνουν τις αρνητικές επιπτώσεις σ την απασχόληση· Η ΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να τονίζεται συνεχώς η σημασία των μέτρων εξειδίκευσης στις ΧΚΑΕ και παραπέμπει στην ενημερωτική της έκθεση με θέμα "Η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης: φύση, περιεχόμενο και προοπτικές"(32) καθώς και στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβόνας για την εκπαιδευτική πολιτική·

- τη βελτίωση του βασικού πλαισίου των μικρομεσαίων επιχειρήσεων μέσω της προαγωγής του επιχειρηματικού πνεύματος (και σε ό,τι αφορά την πρόσβαση στις πιστώσεις), της δημιουργίας οργανισμών επεξεργασίας και εμπορίας, την παροχή τεχνικής βοήθειας, την εφαρμογή μέτρων ειδίκευσης και τη δημιουργία κατάλληλου μικροοικονομικού πλαισίου με στόχο να προωθηθεί η οικονομική ανάπτυξη και η δημιουργία βιώσιμων θέσεων απασχόλησης·

- την προώθηση του κοινωνικού διαλόγου στα επιμέρους επίπεδα καθώς και την αύξηση της ευαισθητοποίησης των κοινωνικών εταίρων και της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών σχετικά με την ανάγκη μιας πιο αποτελεσματικής διάρθρωσης·

- τη θέσπιση συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, τα οποία να συμβάλλουν στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και στον περιορισμό της δυστυχίας των κοινωνικά αδύναμων·

- την ανάγκη να εντατικοποιηθεί ο διάλογος με την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών σχετικά με την προετοιμασία της προσχώρησης στην Ευρωπαϊκής Ένωση και τις συνέπειές της·

- την προώθηση των ίσων ευκαιριών για όλους, και ιδιαίτερα μεταξύ ανδρών και γυναικών και ενώπιον των μειονοτήτων·

- τη μεγαλύτερη διαφάνεια στην εφαρμογή και τη χρήση των κοινοτικών προγραμμάτων και των άλλων μέσων στήριξης.

Βρυξέλλες, 25 Απριλίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) "Κατάσταση της απασχόλησης και κοινωνική κατάσταση στις υποψήφιες χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης" ΕΕ C 51 της 23.2.200. Το αρκτικόλεξο ΧΚΑΕ που χρησιμοποιείται στο σύνολο του εγγράφου αφορά αποκλειστικά τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες.

(2) ΕΚ, Έγγραφο Εργασίας: Η κοινωνική διάσταση της διεύρυνσης, σ. 85.

(3) EE C 51 της 23.2.200.

(4) Warsaw Voice της 28ης Μαΐου 2000, σ. 15.

(5) Ατζέντα 2000, τόμος 1: προς μία ισχυρότερη διευρυμένη ένωση, μέρος 2: η διεύρυνση ως πρόκληση σ. 59 (COM(97) 2000 της 15.7.1997).

(6) John Nellis: Time to Rethink Privatisation in Transition Economics? Παγκόσμια Τράπεζα, 1999.

(7) Ατζέντα 2000, τόμος ΙΙ: η διεύρυνση της Ένωσης - Μια πρόκληση (ανάλυση των επιπτώσεων), σ. 46 (COM(97) 2000).

(8) ΕΕ C 19 της 25.1.1993 και ΕΕ C 129 της 10.5.1993 με θέμα "Οι σχέσεις της ΕΟΚ με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης" (Βουλγαρία και Ρουμανία, Βαλτικές χώρες) και EE C 75 της 10.3.1997 με θέμα "Οι συνέπειες της προσχώρησης των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για την κοινή πολιτική".

(9) Βλέπε επί μέρους έκθεση προόδου της Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(10) "Η ένταξη της Ουγγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση"EE C 117 της 26.4.2000, σ. 38.

(11) Περιοδική έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης 5/2000.

(12) Περιοδικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης 5/2000.

(13) Eurostat News Release αριθ. 48 της 18ης Απριλίου 2000.

(14) EE C 51 της 23.2.2000.

(15) Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Ευροβαρόμετρο, έκθεση αριθ. 53 του Οκτωβρίου 2000.

(16) Βλέπε ΟΚΕ ΕΕ C 339 της 31.12.1991 και ΕΕ C 129 της 10.5.1993 καθώς και Α3-0189/92· απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προπαρασκευή της προσχώρησης των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης ενόψει της Διάσκεψης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην Εssen (9-10 Δεκ. 1994)· ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στης 17ης Απριλίου 1996 για το Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής για την προετοιμασία των συνδεδεμένων κρατών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης για την ένταξή τους στην Ενιαία Αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ C 141 της 13.5.1996).

(17) ΕΕ C 129 της 10.5.1993.

(18) Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Απριλίου 1966 με το Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής για την προετοιμασία των συνδεδεμένων χωρών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης για την ένταξή τους στην εσωτερική αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ C 141 της 13.5.1996).

(19) Αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Ουγγαρίας σύμφωνα με τον οποίο το εν τρίτο των 600000 μικρομεσαίων επιχειρήσεων της Ουγγαρίας δεν θα επιβιώσει σε μία σύντομη προσχώρηση: Wirtschaftswoche αριθ. 13, 25.3.1999, σ. 30.

(20) Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Απριλίου 1966 με το Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής για την προετοιμασία των συνδεδεμένων χωρών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης για την ένταξή τους στην εσωτερική αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ C 141 της 13.5.1996).

(21) EE C 51 της 23.2.2000.

(22) EE C 51 της 23.2.2000.

(23) Βλέπε επίσης το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Απριλίου 1996 για το Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής για την προετοιμασία των συνδεδεμένων κρατών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για την ένταξή τους στην Ενιαία Αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ C 141 της 13.5.1996) καθώς επίσης CEEP.99/Peco.3: Written Position on the EU's Enlargement.

(24) ΕΕ C 129 της 10.5.1993.

(25) EE C 157 της 25.5.1998, σ. 58. EE C 95 της 30.3.1998.

(26) Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Η Πολωνία στο δρόμο προς την προσχώρηση"·EE C 51 της 23.2.2000.

(27) "Oικονομικές και κοινωνικές οργανώσεις στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης - Συμβουλευτικοί μηχανισμοί" EE C 19 της 23.1.1993.

(28) COM(98) 322 τελικό, βλέπε σχετικά για την ομιλία του Επιτρόπου Padraig Flynn στην Βαρσοβία στις 18 Μαρτίου 1999 (Speech/99/48).

(29) EE C 157 της 25.5.1998, σ. 58.

(30) EE C 51 της 23.2.2000.

(31) COM(2000) 379 τελικό.

(32) "Η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης: φύση, περιεχόμενο και προοπτικές".