EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 376/7

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: «Μητροπολιτικές περιοχές και πόλεις-περιφέρειες στη στρατηγική “Ευρώπη 2020” » (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 376/02

Εισηγητής: ο κ. VAN IERSEL

Στις 20 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Μητροπολιτικές περιοχές και πόλεις-περιφέρειες στη στρατηγική «Ευρώπη 2020».

Το ειδικευμένο τμήμα «Οικονομική και Νομισματική Ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του την 1η Σεπτεμβρίου 2011.

Κατά την 474η σύνοδο ολομέλειας, της 21ης και 22ας Σεπτεμβρίου 2011 (συνεδρίαση της 21ης Σεπτεμβρίου 2011), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 142 ψήφους υπέρ, 3 κατά και 1 αποχή.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι τα θεσμικά όργανα της ΕΕ (Συμβούλιο, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Επιτροπή των Περιφερειών) αναγνωρίζουν, στο πλαίσιο της Εδαφικής ατζέντας για το 2020, ολοένα και περισσότερο την πρόοδο των ευρωπαϊκών μητροπολιτικών κέντρων· η κατά προτεραιότητα αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος συνάδει με τις θέσεις που έχει διατυπώσει η ΕΟΚΕ την τελευταία δεκαετία.

1.2 Η έννοια της μητροπολιτικής περιοχής δεν εξαντλείται σε αυτή της μεγαλούπολης. Σύμφωνα με τον ορισμό της ΕΟΚΕ, μια μητροπολιτική περιοχή συνίσταται είτε σε μια μεγαλούπολη είτε σε ένα πολυκεντρικό σύμπλεγμα πόλεων και –σε αμφότερες περιπτώσεις– στους μικρότερους δήμους και αγροτικές περιοχές της περιφέρειας, συνθέτοντας έτσι, μια κρίσιμη μάζα τουλάχιστον 500 000 κατοίκων (ενίοτε δε πολύ περισσότερων). Οι μητροπολιτικές περιοχές αποτελούν λειτουργικές περιφέρειες εν είδει βασικών οικονομικών περιοχών και αγορών εργασίας. Κατά κανόνα μάλιστα, δεν ταυτίζονται με (παραδοσιακές) διοικητικές οντότητες όπως οι νομοί και τα διαμερίσματα. Οι μητροπολιτικές περιοχές είναι σημαντικοί κόμβοι του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών, ενώ έχουν και οι ίδιες πολύπλοκα μεταφορικά δίκτυα.

1.3 Η ΕΟΚΕ προκρίνει μια προοδευτική πρόταση για την αστική αναγέννηση και την ανάδειξη βιώσιμων και ανταγωνιστικών μητροπολιτικών περιοχών στον 21ο αιώνα. Οι παρούσες οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και τοπικές τάσεις, καθώς και οι αρνητικές χρηματοπιστωτικές προοπτικές καθιστούν επιτακτική τη συγκρότηση ενός συνεκτικού ενωσιακού Προγράμματος για το αστικό περιβάλλον, το οποίο θα συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020». Οι απόψεις της ΕΟΚΕ σχετικά με το ενωσιακό Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον και την επίδραση της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» εκτίθενται στα κεφάλαια 5 και 6 της παρούσας γνωμοδότησης.

1.4 Προς το παρόν, επικρατεί ιδιαίτερη σύγχυση σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του ζητήματος σε επίπεδο ΕΕ –συχνά δε και σε επίπεδο κρατών μελών– εξαιτίας προβλημάτων διοίκησης και οικείωσης, αλλά και λόγω των ετερόκλιτων προτεινόμενων λύσεων. Πιο συγκεκριμένα, ορισμένα από τα επίμαχα σημεία εντοπίζονται στις αντικρουόμενες απόψεις ως προς τις προτεινόμενες λύσεις από την κορυφή στη βάση και αντιστρόφως ή στις προστριβές μεταξύ των μεγαλουπόλεων, των μικρότερων (περαστικών) δήμων και των αγροτικών κοινοτήτων. Επιπλέον, δυσεπίλυτο πρόβλημα συνιστά και το γεγονός ότι συχνά η επέκταση μιας μητροπολιτικής περιοχής δεν συμπίπτει με τα διοικητικά της σύνορα.

1.5 Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι ισορροπημένες και λειτουργικές μητροπολιτικές περιοχές –ενισχυμένες υπό τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» και με τα δικά τους χαρακτηριστικά και ταυτότητα η καθεμία– μπορούν να εξελιχθούν σε αιχμή του δόρατος για τη μελλοντική ανάπτυξη. Επίσης μπορούν να επιδράσουν ευεργετικά από μακροοικονομικής άποψης στην Ευρώπη. Εξάλλου, οι αναπτυξιακές πολιτικές στις μητροπολιτικές περιοχές θα πρέπει να εφαρμόζονται παράλληλα με τις σύντονες προσπάθειες περιορισμού των περιφερειακών αποκλίσεων.

1.6 Η ΕΟΚΕ συνιστά τη σύσταση ομάδας υψηλού επιπέδου ή επιχειρησιακής ομάδας με αντικείμενο την ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών, η οποία θα δρα παράλληλα με την ήδη υπάρχουσα Διυπηρεσιακή ομάδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αστική ανάπτυξη. Αυτή η επιχειρησιακή ομάδα θα έχει διαθεματικό χαρακτήρα και θα απαρτίζεται από ποικίλους εκπροσώπους των κρατών μελών, των μητροπολιτικών περιοχών, της κοινωνίας πολιτών, καθώς και δημόσιων και ιδιωτικών φορέων. Θα μεριμνά δε για τις ουσιαστικές ανταλλαγές μεταξύ των ερευνητών και των επαγγελματιών στο πλαίσιο, λόγου χάρη, του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Μητροπολιτικού Δικτύου (ΕΜΙ), της πρωτοβουλίας κοινού προγραμματισμού «Η Ευρώπη των πόλεων» ή του Δικτύου Μητροπολιτικών Περιφερειών και Περιοχών (METREX).

1.7 Αποστολή της επιχειρησιακής ομάδας θα είναι να δημιουργήσει ένα μακρόπνοο όραμα για τις ευρωπαϊκές μητροπόλεις, το οποίο θα υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Ένα συνεκτικό και αποτελεσματικό ενωσιακό Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον ενόψει του 2050 θα πρέπει αντικαταστήσει τις διάφορες κατακερματισμένες προσεγγίσεις με μια αντίστοιχη συνολική και θα πρέπει να επικεντρωθεί στη σφαιρική στρατηγική «Ευρώπη 2020» για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη.

1.8 Το εν λόγω πρόγραμμα θα πρέπει να υποστηριχθεί από διεξοδικές αναλύσεις των σημερινών (και μελλοντικών) τάσεων, βάσει των στατιστικών της Eurostat, στοιχείων και μελετών του Δικτυακού Παρατηρητηρίου της Ευρωπαϊκής Χωροταξίας (ESPON) και λοιπών σαφώς ορισμένων πηγών.

1.9 Η Συνθήκη της Λισσαβώνας και η στρατηγική «Ευρώπη 2020» θα επιφέρουν μεταξύ άλλων αλλαγές στον τρόπο διακυβέρνησης. Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη και να μην παραμείνει νεκρό γράμμα. Οι μητροπολιτικές περιοχές πρέπει να αναγνωριστούν ως εφάμιλλοι φορείς ανάπτυξης των περιφερειών. Στους δε κόλπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι υποθέσεις αστικού περιβάλλοντος και μητροπολιτικού χαρακτήρα θα πρέπει να συντονίζονται αρτιότερα και να εκτίθενται αναλόγως. Η πολιτική για τις μητροπολιτικές περιοχές αποτελεί, ουσιαστικά, συνιστώσα της ευρωπαϊκής, της εθνικής (εφόσον, τελικά, επηρεάζει τους βασικούς τομείς στην Ευρώπη και στο εκάστοτε κράτος μέλος), της περιφερειακής και της τοπικής πολιτικής. Οι αρχές των μητροπολιτικών περιοχών πρέπει να είναι αρμόδιες για τον συντονισμό όλων αυτών των πτυχών.

1.10 Η ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών στην Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την πεποίθηση ότι ένας μελλοντοστραφής δίαυλος της ΕΕ –αποτελούμενος από την επιχειρησιακή και τη διυπηρεσιακή ομάδα– μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά στον διάλογο για τις υπό εξέλιξη διαδικασίες, στον σαφή καθορισμό των προτεινόμενων λύσεων από την κορυφή στη βάση και αντιστρόφως, στην ενθάρρυνση των τοπικών και περιφερειακών αρχών και της κοινωνίας πολιτών να δημιουργήσουν κατάλληλα μοντέλα, στην προώθηση διασυνδέσεων, καθώς και στην ενίσχυση πρωτοβουλιών πέραν των εθνικών συνόρων.

1.11 Η χρονική συγκυρία μοιάζει ολοένα και πιο ευνοϊκή. Στην παρούσα γνωμοδότηση, η ΕΟΚΕ εκθέτει αναλύσεις, επιχειρήματα και προτάσεις υπέρ των προσφορότερων –κατ’ αυτήν– λύσεων. Καλεί δε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο να τις λάβουν υπόψη προκειμένου να ενισχυθεί η αστική πτυχή στην επόμενη νομοθετική δέσμη μέτρων για την πολιτική συνοχής, στο πλαίσιο της διαδικασίας προβληματισμού της πρώτης με θέμα «Πόλεις του αύριο».

2. Αναλυτικές παρατηρήσεις

2.1 Οι σχέσεις της ΕΕ με τις πόλεις και τις μητροπολιτικές περιοχές είναι δύσκολες και περίπλοκες· οι αιτίες είναι πολλαπλές και αφορούν στην αναποτελεσματικότητα της διοίκησης, καθώς και σε σωρεία άλλων καταστάσεων και παραγόντων.

2.2 Ιστορικό πλαίσιο σε επίπεδο Συμβουλίου και Ευρωπαϊκής Επιτροπής

2.2.1 Το 1972 το Συμβούλιο ανακήρυξε την Ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική σε ουσιαστικό παράγοντα για την ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η χρηματοδότηση ξεκίνησε με την αρωγή προς τις μειονεκτούσες περιφέρειες, με σκοπό την πιο ισόρροπη και αρμονική ανάπτυξη στην Ευρώπη. Μέχρι το 1986, η εξάλειψη των περιφερειακών ανισοτήτων θεωρείτο σημαντικός δευτερεύων στόχος προς την κατεύθυνση της δημιουργίας της ενιαίας αγοράς.

2.2.2 Στις δεκαετίες του 1980 και 1990 βελτιώθηκε η αποτελεσματικότητα των πολιτικών και των προγραμμάτων. Η Συνθήκη της ΕΕ το 1992 και, μερικά χρόνια αργότερα, οι διαπραγματεύσεις για τη διεύρυνση της ΕΕ οδήγησαν σε μια σημαντική αύξηση των πόρων των Διαρθρωτικών Ταμείων.

2.2.3 Οι καθεαυτό πόλεις εντάχθηκαν αργότερα στη διαδικασία χάραξης πολιτικής της ΕΕ, μολονότι ορισμένα πιλοτικά προγράμματα αστικού χαρακτήρα είχαν ήδη ξεκινήσει στις αρχές της δεκαετίας του '90. Εντούτοις, δεν υπήρχαν ουσιαστικές διακρίσεις μεταξύ μεγάλων και μικρών πόλεων· η κύρια διάκριση και το βασικό αντικείμενο της συζήτησης παρέμειναν για καιρό οι αποκλίσεις μεταξύ πλούσιων και φτωχών περιοχών της ΕΕ, μεταξύ, δηλαδή, της ευρύτερης περιοχής της λεγόμενης «Γαλάζιας Μπανάνας» στη Δυτική Ευρώπη αφενός, και όλων των υπολοίπων αφετέρου.

2.2.4 Το 1998 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέλαβε μια ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία με την ανακοίνωσή της με θέμα «Αειφόρος αστική ανάπτυξη: ένα πλαίσιο δράσης». Ωστόσο, η επίδρασή της στις συζητήσεις στους κόλπους του Συμβουλίου και στις καθημερινές δραστηριότητες εργασιών παρέμεινε πολύ περιορισμένη.

2.2.5 Εντωμεταξύ, η ΓΔ Περιφερειακής Πολιτικής, η ΓΔ Έρευνας, η ΓΔ Κινητικότητας και Μεταφορών, ΓΔ Ενέργειας και η ΓΔ Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Κοινωνικής Ένταξης ανέπτυξαν συναφή προγράμματα και έργα στις πόλεις. Το Δικτυακό Παρατηρητήριο της Ευρωπαϊκής Χωροταξίας ανέλαβε την ευθύνη της εκπόνησης συγκεκριμένων μελετών με θέμα την ανάπτυξη των περιφερειών και των μητροπολιτικών περιοχών με την υποστήριξη του προγράμματος INTERREG.

2.2.6 Από το 2004, το Συμβούλιο άρχισε να συμμετέχει πιο ενεργά στις υποθέσεις αστικού χαρακτήρα. Άρχισαν να διεξάγονται εξαμηνιαίες συνεδριάσεις της άτυπης συνόδου των αρμόδιων υπουργών για τη χωροταξία και την περιφερειακή ανάπτυξη με κεντρικό θέμα –μεταξύ άλλων– την αστική διάσταση. Μολαταύτα, ελλείψει επίσημων αρμοδιοτήτων προβλεπόμενων από μια Συνθήκη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο δεν μπορούσαν εύκολα να αναλάβουν συγκεκριμένες δράσεις.

2.2.7 Παράλληλα, στις άτυπες υπουργικές συνόδους έχουν υιοθετηθεί αρκετές δηλώσεις. Μία από τις πλέον βαρύνουσες είναι ο Χάρτης της Λειψίας του 2007, που έμελλε να καθορίσει το Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον. Στον εν λόγω Χάρτη τίθενται ποικίλα θέματα αστικού περιεχομένου –συμπεριλαμβανομένων των μεγαλουπόλεων–, τα οποία χρήζουν αντιμετώπισης σε ένα κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο, με σεβασμό πάντα προς την αρχή της επικουρικότητας. Η δήλωση σηματοδότησε την απαρχή μιας πιο άρτια διαρθρωμένης προσέγγισης. Άλλες αξιόλογες επακόλουθες ενέργειες είναι τα συμπεράσματα της υπουργικής διάσκεψης (1) με θέμα τη συμβολή της αρχιτεκτονικής και του πολιτιστικού τομέα στην αειφόρο ανάπτυξη. Οι σχετικοί στόχοι και επιχειρήματα αναπτύχθηκαν περαιτέρω, ιδίως στις άτυπες υπουργικές συνόδους της Μασσαλίας και του Τολέδο (2). Τα δε συμπεράσματα και η δήλωση του Γκέντελε τον Μάιο του 2011 αποδεικνύουν την ύπαρξη μιας συνεχώς αυξανόμενης δυναμικής υπέρ μιας ολοκληρωμένης και διατομεακής προσέγγισης του ζητήματος της ισόρροπης ανάπτυξης των μητροπολιτικών περιοχών (3).

2.2.8 Παρά τη μνεία των ανακοινώσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις πόλεις και τη συμπερίληψή τους στα προγράμματα της ΕΕ, η συνολική εικόνα και η πρόοδος του Προγράμματος για το αστικό περιβάλλον είναι μάλλον απογοητευτικές. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στην έλλειψη επίσημων αρμοδιοτήτων, αλλά και στην έλλειψη σαφών στόχων και έμφασης. Η αρχή της επικουρικότητας, καθώς και λόγοι εθνικής πολιτικής σκοπιμότητας αποτρέπουν τα κράτη μέλη από το να συζητούν τα των αστικών υποθέσεων σε επίπεδο ΕΕ.

2.3 Παλαιότερες θέσεις της ΕΟΚΕ

2.3.1 Το 2004, η ΕΟΚΕ πρότεινε (4) να δώσει η ΕΕ μεγαλύτερη έμφαση στις μητροπολιτικές περιοχές και στις μεγαλουπόλεις με μια κρίσιμη μάζα για δύο κυρίως λόγους: αφενός μεν, γιατί αυτές –με τα θετικά και αρνητικά τους στοιχεία– αποτελούν «τα εργαστήρια της παγκόσμιας οικονομίας»· αφετέρου δε, λόγω της επεκτατικής τάσης των αστικών κέντρων. Κατά την τελευταία δεκαετία αμφότερες τάσεις ενισχύθηκαν· προσφάτως δε αυτό το γεγονός αναγνωρίστηκε πλήρως από τις άτυπες υπουργικές συνόδους.

2.3.2 Η ΕΟΚΕ υποστήριξε ότι, παράλληλα με την έμφαση στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, ανάλογης προσοχής χρήζει και η ενδυνάμωση των μητροπολιτικών περιοχών, οι οποίες θα πρέπει να θεωρούνται η αιχμή του δόρατος για τη μελλοντικές ανάπτυξη.

2.3.3 Οι μεγάλες αστικές περιοχές στην Ευρώπη είναι συνήθως, όπως και αλλού στον κόσμο, πόλοι έλξης για δραστηριότητες υψηλής ποιότητας, πολυεθνικές εταιρείες, ερευνητικά κέντρα, υπηρεσίες, δημιουργικές τάσεις όλων των ειδών, καθώς και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Οι περιοχές αυτές έρχονται ακόμα περισσότερο στο προσκήνιο λόγω της παγκοσμιοποίησης, καθότι τα εθνικά σύνορα καθίστανται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα. Μέσω των σύγχρονων μεταφορών και των ψηφιακών συνδέσεων αλληλοσυνδέονται διεθνώς, ενώ ταυτόχρονα προσφέρουν ένα γόνιμο έδαφος για την προσέγγιση ταλέντων.

2.3.4 Αναμφισβήτητα, ως πόλοι έλξης όλων των ομάδων ατόμων –είτε αυτοί είναι εξωτερικοί μετανάστες είτε προέρχονται από τα κράτη μέλη της ΕΕ–, οι μητροπολιτικές περιοχές και οι πόλεις-περιφέρειες χαρακτηρίζονται επίσης από ένα αρκετά υψηλό ποσοστό ανέργων και εργαζομένων χαμηλής εξειδίκευσης. Πρόκειται για φαινόμενα που είναι δύσκολο να αντιμετωπισθούν και συχνά προκαλούν (ακανθώδη) κοινωνικά, πολιτισμικά και οικονομικά ζητήματα. Εξάλλου, αυτά συνοδεύονται και από πολλαπλά και έκδηλα οικολογικά προβλήματα.

2.3.5 Στη γνωμοδότηση που υιοθέτησε το 2008, η ΕΟΚΕ περιγράφει εν συντομία την κατάσταση στα κράτη μέλη. Παρά την τάση για αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων και τις συζητήσεις σε όλη την Ευρώπη σχετικά με το ζήτημα της ανάπτυξης των μητροπολιτικών περιοχών και τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν, κάθε χώρα έχει το δικό της πρόγραμμα το οποίο είναι στενά συνδεδεμένο με το εκάστοτε ιστορικό και νομοθετικό πλαίσιο. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία μιας ενωσιακής ομάδας υψηλού επιπέδου για την ανάλυση και τον καθορισμό ενός Προγράμματος για το αστικό περιβάλλον με αντικείμενο τις μητροπολιτικές περιοχές (5) και με έμφαση στην ανταγωνιστική, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη. Υπό αυτό το πρίσμα, και σε συνεργασία με τις εθνικές κυβερνήσεις, οι μητροπολιτικές περιοχές πρέπει να ενθαρρυνθούν να καθορίσουν τη δική τους Στρατηγική της Λισσαβώνας. Η διαδικασία –συμπεριλαμβανομένων των βέλτιστων πρακτικών– θα πρέπει να συζητηθεί σε επίπεδο ΕΕ, με την ενεργό συμμετοχή και την εποπτεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

2.3.6 Επί του παρόντος η λύση αυτή δεν έχει τεθεί ακόμα σε εφαρμογή, δεδομένου ότι παραμένει ασαφές ποιος είναι υπεύθυνος για τι και σε ποιο περιβάλλον ή πλαίσιο.

3. Τρέχουσα κατάσταση

3.1 Στις μέρες μας είναι αδιαμφισβήτητη η σημασία των μητροπολιτικών περιοχών (6). Τόσο ο ΟΟΣΑ όσο και η Παγκόσμια Τράπεζα επιδίδονται σε αναλύσεις των παγκόσμιων τάσεων. Ερευνητικά κέντρα απ’ όλη την Ευρώπη βασίζουν τις απόψεις τους σε παρόμοιες υποθέσεις με αυτές που επιχειρούμε εδώ. Ωστόσο, επικρατεί ακόμα μεγάλη σύγχυση ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης του ζητήματος σε επίπεδο ΕΕ, αλλά συχνά και σε εθνικό. Αυτό οφείλεται εν μέρει σε προβλήματα που αφορούν στον τρόπο διοίκησης, στην οικείωση με το ζήτημα, αλλά και στον ετερόκλητο χαρακτήρα των προτεινόμενων λύσεων. Ακολουθούν μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα:

— Στις μεγάλες αστικές περιοχές παρατηρείται συχνά ένα χάσμα μεταξύ αφενός των πολεοδόμων, οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για τη χωροταξική ανάπτυξη, τις υποδομές, τη στέγαση και τις γενικές υπηρεσίες και αφετέρου των παραγόντων που προάγουν την οικονομική και δυναμική ανάπτυξη, καθώς και τη δημιουργία θέσεων εργασίας· με άλλα λόγια, δεν υπάρχει συντονισμός ενεργειών.

— Ολοένα και περισσότερο, διάφορα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα δημοσιεύουν χρήσιμες περιπτωσιολογικές μελέτες με θέμα αστικά κέντρα, χωρίς ωστόσο να υφίσταται ικανοποιητική αποτελεσματική επικοινωνία με τις δημόσιες αρχές.

— Οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές επιδεικνύουν συνήθως απροθυμία να ανταλλάξουν απόψεις με τον ιδιωτικό τομέα (π.χ. διαχειριστές ακίνητης περιουσίας και επενδυτές).

— Οι δημοτικές και περιφερειακές αρχές, καθώς και οι κυβερνήσεις στρέφονται κατά κύριο λόγο στις Βρυξέλλες για την εξασφάλιση οικονομικής ενίσχυσης, μη αξιοποιώντας κατά κανόνα την ευκαιρία να συζητήσουν με τις ενωσιακές αρχές για ζητήματα ευνοϊκών πολιτικών ή για τα αποτελέσματα της ενωσιακής νομοθεσίας στις μητροπολιτικές περιοχές.

3.2 Το αυξανόμενο ενδιαφέρον που επιδεικνύουν το Συμβούλιο και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μεταφράζεται σε ένα ευρύ φάσμα προγραμμάτων. Λόγω των διαφορετικών τομεακών προσεγγίσεων, τα προγράμματα αυτά ποικίλλουν ως προς την εστίασή τους και συνήθως βασίζονται σε ανόμοιους ορισμούς των θεμάτων. Ως εκ τούτου, οι προσεγγίσεις αυτές συνήθως δεν είναι ευκρινείς, με αποτέλεσμα να χάνουν σε απήχηση προς τρίτους και τους τελικούς αποδέκτες τους.

3.3 Αναμφισβήτητα, η στρατηγική της Λισσαβώνας συνέβαλε στην ενσωμάτωση της αστικής ανάπτυξης στο ευρύτερο ενωσιακό πλαίσιο και στις συναφείς φιλοδοξίες. Ωστόσο, αυτή η προοπτική προσκρούει συχνά στην απροθυμία των κρατών μελών, τα οποία σπανίως συμμερίζονται την ανάγκη «υπερεθνικής» ανάμειξης στα των πόλεών τους. Επομένως, στην ενωσιακή χρηματοδότηση για τα έργα στις πόλεις συχνά επεμβαίνει και η εθνική κεντρική διοίκηση, αντί να επαφίεται το ζήτημα αποκλειστικά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στην τοπική αυτοδιοίκηση, χωρίς δηλαδή άνωθεν παρεμβολές.

3.4 Παρά τα παραδείγματα προς μίμηση, τόσο στα κράτη μέλη όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, επικρατεί σε γενικές γραμμές σύγχυση σχετικά με το είδος των απαιτούμενων λύσεων από τη βάση στην κορυφή και αντιστρόφως. Αυτό ωθεί τα μητροπολιτικά κέντρα σε μεμονωμένες εκστρατείες προώθησης της εκάστοτε πόλης αντί μιας πιο ορθά δομημένης προσέγγισης.

3.5 Τέλος, ο σχετικός διάλογος συχνά υπονομεύεται από τις αντιπαραγωγικές εντάσεις μεταξύ των αστικών και των αγροτικών περιοχών (συμπεριλαμβανομένων των περιαστικών δήμων).

3.6 Η επιτυχής πολυεπίπεδη διακυβέρνηση προσκρούει στις περισσότερες περιπτώσεις σε ιστορικά και πολιτισμικά εμπόδια, τα οποία δυσχεραίνουν την εξεύρεση μιας θετικής λύσης στα πραγματικά προβλήματα.

3.7 Εν ολίγοις, τα κράτη μέλη και τα αστικά κέντρα συχνά εξακολουθούν να επικεντρώνονται στην καθημερινή λειτουργία τους, αντί να είναι πιο δεκτικά σε ολοκληρωμένες στρατηγικές ή να θέτουν πιο μακρόπνοους στόχους. Η προστιθέμενη αξία της ΕΕ δεν είναι επαρκώς καθορισμένη, αφενός επειδή τα κράτη μέλη δεν συμφωνούν με τις αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τον ακριβή ρόλο του (άτυπου) Συμβουλίου και αφετέρου επειδή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την παρούσα στιγμή είναι αναρμόδια να ανταποκριθεί στις διαφορετικές απόψεις των κρατών μελών σχετικά με τον ρόλο της.

4. Μια διορατική προσέγγιση του ζητήματος της αστικής ανάπλασης στον 21ο αιώνα

4.1 Παρά την ολοένα και μεγαλύτερη σημασία που αποδίδουν στις πόλεις τα ενωσιακά προγράμματα και Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω των ανακοινώσεών της, η συνολική εικόνα παραμένει κατακερματισμένη. Τα οικονομικά, κοινωνικά, τοπικά και περιβαλλοντικά προτάγματα, καθώς και οι αρνητικές χρηματοπιστωτικές προοπτικές καθιστούν επιβεβλημένη την κατάρτιση ενός συνεκτικού και λειτουργικού Προγράμματος για το αστικό περιβάλλον. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα μπορούσε να συμβάλει στην αξιοποίηση των υφιστάμενων και των πιο δυσδιάκριτων οικονομικών, κοινωνικών, πολιτισμικών και τεχνολογικών δυνατοτήτων σε όλη την ήπειρο.

4.2 Σε παλαιότερες γνωμοδοτήσεις της, η ΕΟΚΕ επικαλείται ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της εκπόνησης αυτού του ενωσιακού προγράμματος στο πλαίσιο του διεθνούς, πολιτικού και ακαδημαϊκού διαλόγου για την προώθηση της αστικής ανάπλασης στον 21ο αιώνα. Ορισμένα αποκαλυπτικά στοιχεία στη συζήτηση σχετικά με τη μητροπολιτική διάσταση είναι τα εξής:

— Η παραδειγματική στροφή στις μητροπολιτικές περιοχές και στις πόλεις-περιφέρειες ως απόρροια της παγκοσμιοποίησης, η οποία χαρακτηρίζεται από τη διεθνή δικτύωση, τις αλυσίδες προστιθεμένης αξίας και τη σχετικοποίηση της σημασίας των εθνικών συνόρων.

— Η αναδιάρθρωση και η μετατροπή των βιομηχανικών περιοχών σε κέντρα άρτι εξειδικευμένης μεταποιητικής βιομηχανίας και παροχής υπηρεσιών και η επίδρασή τους στις οικονομικές λεκάνες και στις μητροπολιτικές περιοχές.

— Η εξειδίκευση των πόλεων ως βάση των συμπράξεων, οι οποίες προσελκύουν επενδύσεις.

— Η εγγύτητα των πανεπιστημίων, των ερευνητικών κέντρων, των εργαζομένων υψηλής εξειδίκευσης, των περιφερειακής εμβέλειας αλυσίδων προστιθέμενης αξίας στη βιομηχανία και των ιδιαίτερα προηγμένων υπηρεσιών.

— Η διεθνής διασύνδεση εκ παράλληλου με την «ευφυή» εσωτερική κινητικότητα και τα σχετικά συστήματα μεταφορών.

— Οι οικολογικές πόλεις, ήτοι η κλιματική αλλαγή, τα περιβαλλοντικά κριτήρια και τα κριτήρια χαμηλής ενεργειακής κατανάλωσης που χρήζουν ενισχυμένης και επικεντρωμένης τοπικής και περιφερειακής διαχείρισης και συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα.

— Η ευρέως παραδεκτή ανάγκη πρόκρισης της πυκνότητας έναντι της επέκτασης των πόλεων.

— Η αρτιότερη αλληλεπίδραση των αστικών με τις αγροτικές περιοχές.

— Η κοινωνική βιωσιμότητα, οι δημογραφικές μεταβολές, η ποιότητα της εργασίας σε όλες τις κοινωνικές εκφάνσεις, με την υποστήριξη της κατάλληλης εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες.

— Η επείγουσα ανάγκη γεφύρωσης των πολιτισμικών διαφορών με έμφαση στη δημιουργία ευκαιριών για την πρόοδο των μειονοτήτων και κατ’ επέκταση της κοινωνίας.

— Το επιτακτικό αίτημα βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και στέγασης, ιδίως όσον αφορά στη μετανάστευση.

— Η έμφαση στο γνωστικό πεδίο του πολεοδομικού σχεδιασμού με σκοπό την εξασφάλιση των κατάλληλων συνθηκών για τη βέλτιστη συνολική ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών· ανάπτυξη η οποία προϋποθέτει τη σύμπραξη των πολεοδόμων και των αρχιτεκτόνων.

— Οι εγγυήσεις για την εσωτερική και εξωτερική ασφάλεια και προστασία.

— Η αναψυχή.

4.3 Τέλος, η αποτελεσματική διοίκηση των μητροπολιτικών περιοχών και των πόλεων πρέπει να βασίζεται σε έναν συνδυασμό μέτρων από την κορυφή στη βάση και αντιστρόφως. Σε επίπεδο μητροπολιτικών περιοχών, θα πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων και τούτο διότι μόνο όταν δραστηριοποιούνται φορείς από όλα τα κοινωνικά επίπεδα, επιτυγχάνονται βέλτιστα αποτελέσματα. Όσο αποτελεσματικότερη είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ των επιπέδων λήψης και υλοποίησης αποφάσεων (κατά τα πρότυπα της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης), τόσο πιο εφικτός καθίσταται ο επιδιωκόμενος στόχος.

4.4 Οι αιρετοί τοπικοί και περιφερειακοί φορείς διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην οικείωση των πολιτών με τον επιδιωκόμενο στόχο. Επιπλέον, μπορούν να καλλιεργηθούν νέες μορφές συμμετοχικής δημοκρατίας μέσω της κοινωνίας πολιτών και οι τάσεις ενωσιακού χαρακτήρα μπορούν να συμβάλουν προς αυτή την κατεύθυνση.

4.5 Στη Συνθήκη της Λισσαβώνας αναγνωρίζεται ρητώς η «εδαφική συνοχή» ως γενικός στόχος, πέραν της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής (7). Και οι τρεις πτυχές αναφέρονται ως πολιτικοί τομείς κοινής αρμοδιότητας της ΕΕ και των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, οι σχετικές με τις περιφέρειες πολιτικές δεν μπορούν πλέον να θεωρηθούν αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών στο όνομα της επικουρικότητας. Η άποψη αυτή αντανακλάται εξάλλου και στις διατάξεις με θέμα με τα διευρωπαϊκά δίκτυα (8).

4.6 Επιπροσθέτως, η αρχή της επικουρικότητας επεκτείνεται σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, όπως υπογραμμίζεται ρητώς στην αναφορά της Συνθήκη περί τοπικής και περιφερειακής αυτονομίας (9). Πρόκειται δε για μια αρχή που συνάδει αρκετά με την πραγματικότητα, δεδομένου ότι η ολοκλήρωση των πολιτικών που αφορούν την εσωτερική αγορά, τη βιομηχανία, την έρευνα και την ανάπτυξη, την ενέργεια, το περιβάλλον και την υγεία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την κατά τόπους εφαρμογή τους και δη στις μητροπολιτικές περιοχές.

5. Το Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον και η ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών

5.1 Η ευρωπαϊκές κοινωνίες πρέπει να προετοιμαστούν για το μέλλον και η εδαφική συνοχή είναι ένα από τα εργαλεία που έχουν στη διάθεσή τους. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, οι σφαιρικές προσεγγίσεις του ζητήματος των μητροπολιτικών περιοχών –ως κέντρων βάρους– και των διαδικασιών ανάπτυξης των μητροπολιτικών κέντρων, όχι μόνο είναι συμβατές με τη μοναδική αστική δομή που συναντάται στην Ευρώπη, αλλά ενισχύουν και την κοινωνικοοικονομική σταθερότητα.

5.2 Η μητροπολιτική ανάπτυξη πρέπει να συνοδεύεται από έναν νέο, εικονικό τρόπο ανάγνωσης του χάρτη της Ευρώπης. Αυτός ο νέος χάρτης δεν θα πρέπει να παρουσιάζει αποκλειστικά μια εικόνα των εταίρων-κρατών μελών, αλλά ούτε και μια εικόνα αντίθεσης μεγάλων-μικρών και αγροτικών-αστικών περιοχών. Αντ’ αυτών, ο χάρτης θα πρέπει να αναπαριστά τη μητροπολιτική ανάπτυξη –τόσο εντός όσο και εκτός των χωρών– ως χωρική προσαρμογή στις κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις του σήμερα και του εγγύς μέλλοντος. Υπό αυτό το πρίσμα, ένα πρόγραμμα με αντικείμενο την ανάπτυξη μητροπολιτικών κέντρων θα βοηθήσει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα κατά τον καλύτερο τρόπο.

5.3 Κατά την ΕΟΚΕ, η εξέλιξη των μητροπολιτικών κέντρων μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στην άρση της πόλωσης μεταξύ των πόλεων και των αγροτικών περιοχών. Πρόκειται για ένα αρκετά αμφιλεγόμενο θέμα με πολλά επιχειρήματα υπέρ της προώθησης της θετικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των δύο αυτών πόλων. Θα πρέπει να αναπτυχθούν νέα μέσα προκειμένου να ωφεληθούν αμοιβαία οι δύο αυτές πλευρές. Μια ενδιαφέρουσα προγραμματισμένη πρωτοβουλία είναι η URMA (αστική-αγροτική συνεργασία σε μητροπολιτικές περιοχές) υπό το δίκτυο METREX, στην οποία θα παρουσιαστούν μέθοδοι και συγκεκριμένα σχέδια αναβάθμισης. Μπορούν επίσης να επιτευχθούν επιπρόσθετες ρεαλιστικές βελτιώσεις μέσω της κατάλληλης εφαρμογής της πολυκεντρικότητας, καθώς και χάρη στην κατάρτιση σχεδίων βασισμένων σε νέες μορφές διακυβέρνησης. Εξάλλου, θα πρέπει να διαδοθούν οι καλές πρακτικές.

5.4 Εκτός από τις μεταβολές που επισήμανε η ΕΟΚΕ το 2008, έχουν ενταθεί οι προσπάθειες για την περαιτέρω ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών. Οι περισσότερες από αυτές είναι οικονομικού χαρακτήρα, αλλά δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται και η επίδραση των κοινωνικών και πολιτισμικών κινήτρων. Από τα πολυάριθμα και διαφορετικά παραδείγματα ίσως τα πιο αξιοσημείωτα είναι τα εξής:

— Η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των γερμανικών μητροπολιτικών περιοχών (Metropolregionen) στο πλαίσιο της Ομάδας πρωτοβουλίας ευρωπαϊκών μητροπολιτικών περιοχών (Initiativkreis Europäische Metropolregionen).

— Οι μητροπολιτικοί πόλοι (pôles métropolitaines) στη Γαλλία μαζί με τους πόλους αριστείας (pôles d'excellence).

— Η ευρεία περιοχή του Παρισιού (Grand Paris) –συμπεριλαμβανομένης της μελλοντικής σύνδεσής του με τον Ατλαντικό Ωκεανό και τον βορρά.

— Η αναμενόμενη επέκταση της περιοχής του Έρεσουντ και η ενίσχυση της ευρείας περιοχής της Στοκχόλμης.

— Η εντατικοποίηση των έργων στην ολλανδική ευρεία περιοχή του Ράντσταντ (γύρω από το Άμστερνταμ και τις μελλοντικές δίδυμες πόλεις του Ρότερνταμ και της Χάγης).

— Η οικοδόμηση των μητροπολιτικών περιοχών της Βαρκελώνης, της Βαλένθια και του Μπιλμπάο.

— Το εγχείρημα των υπό εξέλιξη τοπικών εταιρικών σχέσεων (Local Enterprise Partnership) σε ορισμένες από μεγαλύτερες πόλεις της Αγγλίας.

— Η μητροπολιτική ανάπτυξη των πόλεων-περιφερειών της Βαρσοβίας, του Γκντάνσκ και του Κατοβίτσε στη Σιλεσία της Πολωνίας· εξάλλου, το Γκντάνσκ και το Κατοβίτσε επιδιώκουν επίσης ευρύτερες διασυνοριακές διασυνδέσεις στη Βαλτική Θάλασσα και στη Τσεχία αντιστοίχως.

— Η μητροπολιτική επέκταση γύρω από την Πράγα και τη Βουδαπέστη.

— Οι αναδυόμενες δίδυμες πόλεις της Βιέννης και της Μπρατισλάβας.

— Η φιλοδοξία σχηματισμού μητροπολιτικού μορφώματος γύρω από Λειψία με κοινό πολιτισμικό παρονομαστή «τη δεκαετία του Λούθηρου», επ’ ευκαιρία της 500ής επετείου της λουθηρανικής Μεταρρύθμισης του 1517.

5.5 Αναδυόμενες μακροπεριφέρειες όπως η περιοχή της Βαλτικής, η λεκάνη του Δούναβη και η Βορειοδυτική Ευρώπη (καίτοι ανεπίσημα, αυτή η περιοχή περιλαμβάνει εν είδει μακροπεριφέρειας το γαλλικό διαμέρισμα Νορ-Πα-ντε-Καλέ, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, την Ολλανδία και το γερμανικό κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας) εκτιμάται ότι μπορούν να δώσουν ιδιαίτερη ώθηση στην έννοια της μητροπολιτικής ανάπτυξης.

5.6 Από ευρωπαϊκής άποψης, οι πέραν των συνόρων πρωτοβουλίες –συνήθως χωρίς τη συνδρομή των κεντρικών εθνικών κυβερνήσεων– χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής. Άξιο αναφοράς είναι το γερμανικό εγχείρημα της Ομάδας πρωτοβουλίας μητροπολιτικών παραμεθόριων περιφερειών (Initiativkreis Metropolitane Grenzregionen). Εκτός από τα υπάρχοντα εγχειρήματα –όπως αυτό του Έρεσουντ και της Λιλ-Κουρτρέ–, έχουν αναληφθεί αρκετές νέες πρωτοβουλίες, όπως λ.χ. του Άνω Ρήνου (Βασιλεία, Στρασβούργο και Καρλσρούη), του Κάτω Ρήνου (Ρηνανία-Παλατινάτο, Λουξεμβούργο και Νανσί), του Κατοβίτσε, της Σαβοΐας-Αόστα κ.τ.λ. Επίσης, το κρατίδιο του Αμβούργου σχεδιάζει να συσφίξει τους δεσμούς του με την περιοχή του Έρεσουντ μέσω της καλύτερης διασύνδεσης. Η καλλιέργεια σχέσεων μεταξύ του Καλίνινγκραντ της Ρωσίας και της μητροπολιτικής περιοχής του Γκντανσκ αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα συνεργασίας.

5.7 Μικρότερα κράτη μέλη, όπως η Σλοβενία, μπορούν να αποκομίσουν ιδιαίτερα οφέλη από σαφώς καθορισμένες πρωτοβουλίες πέραν των συνόρων. Από το 2007, αυτές οι νέες πέραν των συνόρων πρωτοβουλίες υποστηρίζονται από το νομικό μέσο του Ευρωπαϊκού Ομίλου Εδαφικής Συνεργασίας (ΕΟΕΣ).

5.8 Η ΕΟΚΕ συνιστά να μην περιοριστεί η χρήση του ΕΟΕΣ στις γειτνιάζουσες παραμεθόριες περιφέρειες. Οι ευρωπαϊκές μητροπολιτικές περιφέρειες, που επιδιώκουν την αναβάθμιση της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης σε σχέση με τρίτες χώρες (Κίνα), θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να διαμορφώσουν συμπαγείς συμπράξεις μέσω των αλυσίδων προστιθέμενης αξίας· τούτο δε σε συνδυασμό με μια «υπερδομή» παραδοσιακής συνέργειας στους τομείς του πολιτισμού, της εκπαίδευσης, της διοικητικής συνεργασίας κ.τ.λ., έτσι ώστε να καταστεί η οικονομική συνεργασία λιγότερο επιρρεπής στις κρίσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα θα μπορούσε να αποτελέσει ένας ΕΟΕΣ μεταξύ του Αμβούργου και της Τουλούζης, αμφότερων κέντρων αεροναυπηγικής.

5.8.1 Η ΕΟΚΕ συνιστά όσα ζητήματα καλούνται να αντιμετωπίσουν οι εκπρόσωποι τόσο των υφιστάμενων και των δυνητικών ΕΟΕΣ όσο και των κοινοποιουσών αρχών (όπως αναφέρεται στον έκθεση αναφοράς των ΕΟΕΣ του 2010) να αναλυθούν κατά την προγραμματισμένη για το 2011αναθεώρηση της οδηγίας σχετικά με τους ΕΟΕΣ.

5.9 Η ΕΕ πρέπει να προβεί σε διεξοδική ανάλυση της εξέλιξης των μητροπολιτικών κέντρων με δεδομένες τις τρέχουσες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Η ανάλυση αυτή προϋποθέτει την κατάρτιση ενός επικαιροποιημένου γεωγραφικού, οικονομικού, κοινωνικού και τεχνολογικού χάρτη της Ευρώπης. Εν προκειμένω, το Δικτυακό Παρατηρητήριο Ευρωπαϊκής Χωροταξίας μπορεί να προσφέρει πολύτιμη βοήθεια. Η συμβολή της Eurostat μέσω της παροχής αξιόπιστων στοιχείων εξακολουθεί να θεωρείται απαραίτητη. Επιπλέον, τόσο το μέσο συλλογής στοιχείων Αστικός έλεγχος όσο και το πρόγραμμα URBACT θα πρέπει να χρησιμοποιούνται πιο αποτελεσματικά για την επαρκή διάδοση των πορισμάτων από την έρευνα και την εμπειρική ανάλυση.

5.10 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να συγκροτηθεί μια ομάδα υψηλού επιπέδου ή επιχειρησιακή ομάδα με αντικείμενο την ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών, βάσει της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», η οποία θα δρα παράλληλα με την ήδη υπάρχουσα διυπηρεσιακή ομάδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αστική ανάπτυξη. Αυτή η επιχειρησιακή ομάδα θα έχει διαθεματικό χαρακτήρα και θα απαρτίζεται από ποικίλους εκπροσώπους των κρατών μελών, των μητροπολιτικών περιοχών, της κοινωνίας πολιτών, καθώς και δημόσιων και ιδιωτικών φορέων.

5.11 Αποστολή της επιχειρησιακής ομάδας θα είναι να δημιουργήσει ένα μακρόπνοο όραμα για τις ευρωπαϊκές μητροπόλεις, συμπεριλαμβανομένων των διασυνοριακών μητροπολιτικών περιοχών –όπως προβλέπεται, άλλωστε, στην πρωτοβουλία κοινού προγραμματισμού «Αστική Ευρώπη» (Urban Europe)– και με απώτερο στόχο την Ευρώπη του 2050.

5.12 Βάσει των στοιχείων της μητροπολιτικής ανάπτυξης –όπως αυτά που αναφέρονται στο σημείο 4.2– ένας δίαυλος ευρωπαϊκής εμβέλειας θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης προκειμένου:

— να καθοριστούν –παρά την ετερογένεια των μητροπολιτικών περιοχών– κοινοί παρονομαστές μεταξύ των διαφόρων μορφών μητροπολιτικής ανάπτυξης και να διαδοθούν οι βέλτιστες πρακτικές·

— να εφαρμοστεί συνολικά η στρατηγική «Ευρώπη 2020» με έμφαση στη συμμετοχή του μέγιστου δυνατού αριθμού φορέων για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ σχετικά με την έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη των μητροπολιτικών περιοχών·

— να αναλυθούν σημαντικά ζητήματα καθοδήγησης, διαχείρισης και ανάπτυξης·

— να αντληθούν οφέλη από την ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ των ερευνητικών κέντρων και των δημόσιων αρχών·

— να εξευρεθούν ορθολογικές λύσεις σε μια παρατεταμένη περίοδο οικονομικών περικοπών όπου, ούτως ή άλλως, επιβάλλεται η πιο αποτελεσματική χρήση των διαθέσιμων πόρων·

— να αξιοποιηθεί το τρίγωνο «εκπαίδευση-έρευνα-καινοτομία», το οποίο αποτελεί την κινητήρια δύναμη της μητροπολιτικής εξάπλωσης στην Ευρώπη·

— να συζητηθούν και να τεθούν σε εφαρμογή –μέσα στο περίγραμμα της αειφόρου πόλης του μέλλοντος– έξυπνα πιλοτικά σχέδια σχετικά με τις παραμέτρους βιώσιμη πόλη, διασυνδεδεμένη πόλη, επιχειρηματική πόλη και πρωτοποριακή πόλη·

— να σταθμιστεί η επίδραση του Ευρωπαϊκού θεματολογίου για την κλιματική αλλαγή στις πόλεις (ενέργεια, μεταφορές, κτήρια) και να προκύψουν χρήσιμες προτάσεις·

— να ενισχυθεί η προσπάθεια εξάλειψης της πόλωσης μεταξύ των πόλεων και των αγροτικών περιοχών·

— να ενισχυθούν περαιτέρω οι διαβουλεύσεις σε εθνικό επίπεδο σχετικά με την μητροπολιτική εξέλιξη και να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για την ενδυνάμωση των περιφερειών·

— να αναδειχθεί η σημασία των μητροπολιτικών περιοχών ως λειτουργικών περιοχών σε ευρύτερη –παγκόσμια– κλίμακα.

5.13 Μέχρι σήμερα, οι βασικές ανταλλαγές εμπειριών και τα «διδάγματα που έχουν αποκομιστεί» εξακολουθούν να είναι περιορισμένα. Μια ενωσιακή επιχειρησιακή ομάδα θα μπορούσε να παράσχει τα κατάλληλα ερεθίσματα και να μεριμνήσει για τη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών και εμπειριών. Αυτές οι πρακτικές και οι εμπειρίες μπορούν επίσης να συντείνουν στη διαμόρφωση των ευρωπαϊκών πολιτικών και στη διοχέτευση των πόρων των ευρωπαϊκών ταμείων ειδικά σε τοπικά σχέδια.

5.14 Υπάρχουν πολυάριθμες μελέτες και αναλύσεις σχετικά με την αστική ανάπτυξη στην Ευρώπη. Ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο θα μπορούσε να συμβάλει στον περιορισμό του κατακερματισμού και στην ενίσχυση της συνεργασίας. Θα καταστεί έτσι δυνατός ο αρτιότερος συντονισμός των πανεπιστημίων και των εξειδικευμένων ερευνητικών κέντρων.

5.15 Ένα παράδειγμα ευρωπαϊκού πιλοτικού προγράμματος θα ήταν η δημιουργία εικονικών «ζωντανών εργαστηρίων» (κοινότητες πρακτικής) με ειδικευμένο αντικείμενο, όπως τα οικονομικά συμπλέγματα, το τρίγωνο της γνώσης, η αειφόρος ανάπτυξη, συνολικές συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, η κοινωνική στέγαση, η καθοδήγηση σε ζητήματα (υποεθνικής) κατά τόπους ανάπτυξης και ούτω καθεξής. Κάθε εργαστήριο θα συντονίζεται από μια μητροπολιτική περιοχή και θα απαρτίζεται από μια ευρεία ομάδα δημόσιων και ιδιωτικών φορέων.

5.16 Θα πρέπει να υπάρχουν επίσης περιθώρια για την ανάληψη πρωτοβουλιών με γνώμονα τη ζήτηση, στις οποίες οι μητροπολιτικές περιοχές θα εκθέτουν ορισμένες προκλήσεις και προβλήματα σε επίπεδο ΕΕ. Εν συνεχεία, θα αναζητούνται οι τρόποι και τα μέσα ανά την Ευρώπη για την κατάλληλη αντιμετώπισή τους. Σε μεταγενέστερο δε στάδιο, θα συγκεντρώνονται οι πολιτικές προτάσεις ή εμπειρίες, και θα επιχειρείται μια επισκόπηση των θετικών και των αρνητικών πρακτικών.

5.17 Άλλες πιθανές πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν: την καθιέρωση ενός ευρωπαϊκού συστήματος διδασκαλίας για τις πόλεις και τις μητροπολιτικές περιοχές, το οποίο θα εξασφαλίζει αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με μελλοντικά σχέδια και οποία έχουν ήδη εφαρμοστεί σε άλλη περιοχή· τη διεξαγωγή ετήσιας διάσκεψης για τη σκιαγράφηση των μητροπολιτικών εξελίξεων· τέλος –και αυτή είναι η σημαντικότερη πρωτοβουλία–, θα πρέπει να αντλούνται διδάγματα από τις αστικές εμπειρίες για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς.

5.18 Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, αφενός αναπτύσσοντας διαδραστικές μεθόδους και μια λειτουργική πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και αφετέρου εντάσσοντας τις πόλεις και τις μητροπολιτικές περιοχές στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, θα αποκαλυφθούν κρυφές δυνατότητες και πιθανότατα θα ανοιχτούν νέοι ορίζοντες σκέψης.

6. Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» ως στέρεα βάση για το Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον της ΕΕ

6.1 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η στρατηγική «Ευρώπη 2020» παρέχει χρήσιμα εργαλεία για την ανάπτυξη δυνατοτήτων και προοδευτικών πρακτικών. Με την κατάλληλη έμφαση στις μητροπολιτικές εξελίξεις θα δημιουργηθούν καλύτερες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και θα υπάρξει περαιτέρω εθνική και διεθνής προβολή.

6.2 Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται την άποψη του Ευρωπαίου Επιτρόπου κ. Hahn ως προς τον καίριο ρόλο των πόλεων και των μητροπολιτικών περιοχών στη στρατηγική «Ευρώπη 2020». Σε δηλώσεις του κατά την άτυπη σύνοδο υπουργών με θέμα την αστική ανάπτυξη στο Τολέδο (Ιούνιος 2010), ο κ. Hahn παρατήρησε ότι, η χάρη στη δυνατότητά τους να παρακολουθούν τις προκλήσεις μιας αλματώδους παγκοσμιοποίησης και τις ραγδαίες διαρθρωτικές αλλαγές, οι πόλεις βρίσκονται στο προσκήνιο, επιτυγχάνοντας καινοτόμες λύσεις και προωθώντας την οικονομική πρόοδο.

6.3 Στη γνωμοδότηση που υιοθέτησε το 2008 (10), η ΕΟΚΕ εισηγείται την κατάρτιση θεματολογίου για τις μητροπολιτικές περιοχές, βάσει της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Ειδικότερα, μέσω του συνολικού προγραμματισμού της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» και των νέων πτυχών που προσθέτει στη στρατηγική της Λισσαβώνας, εξασφαλίζονται ξεχωριστές ευκαιρίες τόσο για τις μητροπολιτικές περιοχές όσο και για την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, η οποία, εδώ και αρκετά χρόνια, υστερούσε σε μεγάλο βαθμό.

6.4 Οι γραμμές επικοινωνίας στις μητροπολιτικές περιοχές είναι αμεσότερες από ό, τι σε εθνική κλίμακα· οι δε διαδικασίες λήψης αποφάσεων και σχεδιασμού είναι κατά κανόνα απλούστερες. Τόσο οι αρχές όσο και οι λοιποί φορείς –κοινωνικοί εταίροι, κοινωνία πολιτών, εκπαιδευτικοί φορείς απ’ όλες τια βαθμίδες, πολεοδόμοι, διαχειριστές ακίνητης περιουσίας και επενδυτές από τον ιδιωτικό τομέα– συνήθως ενεργούν με μεγαλύτερη προσήλωση στον στόχο. Από αρκετά επιτυχή παραδείγματα συνάγεται ότι η προσήλωση στον στόχο, η συνειδητοποίηση των πολιτών, ακόμα και το αίσθημα της υπερηφάνειας αποτελούν καταλύτες για την πρόοδο των μητροπολιτικών περιοχών.

6.5 Ο αριθμός των εγχειρημάτων με σαφή προσανατολισμό αυξάνεται συνεχώς, χάρη σε παρόμοια ήδη τελεσφόρα παραδείγματα. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό οφειλόταν στη δράση οραματιστών δημάρχων και στην ύπαρξη ενός οράματος ευρείας αποδοχής. Μερικά τέτοια παραδείγματα είναι η ευρεία περιοχή του Μπιλμπάο, η περιοχή Κοπεγχάγης-Μάλμε, η Βιέννη και το Μπέρμιγχαμ.

6.6 Εκτιμάται ότι το Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον θα είναι αμοιβαία επωφελές· η μεν στρατηγική «Ευρώπη 2020» μπορεί να προσφέρει μια χρήσιμη δομή για τη διαμόρφωση ενός τέτοιου προγράμματος, οι δε μητροπολιτικές περιοχές μπορούν να συμβάλουν από την πλευρά τους στην υλοποίηση της στρατηγικής (11). Τα βασικά στοιχεία είναι τα εξής:

6.6.1 Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» απαιτεί έναν αποτελεσματικότερο συντονισμό εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στενή συνεργασία με το Συμβούλιο. Η χάραξη πολιτικής και τα προγράμματα της ΕΕ θα πρέπει να καταστούν πιο αποτελεσματικά. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της ομαδοποίησης των σχεδίων εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Μάλιστα, δύο σημαντικά παράπλευρα οφέλη θα είναι η μεγαλύτερη προβολή των δράσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ο αρτιότερος (ευρωπαϊκός) συντονισμός.

6.6.2 Δία μιας σαφώς καθορισμένης συνολικής προσέγγισης, μπορούν να αντισταθμιστούν οι αναπόφευκτες περικοπές, οι οποίες επιβάλλονται στις πόλεις όλων των κρατών μελών λόγω της τρέχουσας οικονομικής ύφεσης.

6.6.3 Μέχρι σήμερα, η αρχή της επικουρικότητας δυσχέραινε την υλοποίηση του Προγράμματος για το αστικό περιβάλλον. Κατά την ΕΟΚΕ, η στρατηγική «Ευρώπη 2020» προϋποθέτει στενότερο συντονισμό της ΕΕ με τα κράτη μέλη, μια πιο ευέλικτη ερμηνεία της επικουρικότητας και μια λιγότερο αυστηρή διάκριση μεταξύ των αρμοδιοτήτων της ΕΕ και των κρατών μελών.

6.6.4 Καθίσταται αναγκαίο μια τέτοια ευελιξία να προλειάνει το έδαφος για την ανάδειξη των τοπικών, περιφερειακών και μητροπολιτικών αρχών σε υπεύθυνους φορείς εντός της ΕΕ. Για πολλά χρόνια, η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση συζητείτο γενικά, χωρίς όμως απτά αποτελέσματα. Πλέον, έχει έρθει η στιγμή να περάσουμε από τις κενές περιεχομένου ρητορείες στην πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και να λάβουν σάρκα και οστά οι αμοιβαίες δεσμεύσεις μεταξύ των δημόσιων, των ιδιωτικών φορέων και της κοινωνίας πολιτών.

6.6.5 Το Πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον υπό τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» προϋποθέτει επίσης ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρακολουθεί πιο επισταμένα ζητήματα που σχετίζονται άμεσα με τις πόλεις και τις μητροπολιτικές περιοχές. Αυτό σημαίνει ότι οι πόλεις και οι μητροπολιτικές περιοχές –συμπεριλαμβανομένων των λοιπών ενδιαφερομένων και της κοινωνίας πολιτών– θα συνυπολογίζονται ως εφάμιλλοι παράγοντες κατά την εφαρμογή των πολιτικών και των προγραμμάτων της ΕΕ.

6.6.6 Ομοίως, βάσει της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» συνίσταται η στενότερη συνεργασία μεταξύ των επιμέρους κρατών μελών. Στο πεδίο αυτό, διακρίνουμε τις εξής δύο σημαντικές παραμέτρους:

— Υποτίθεται ότι το κάθε κράτος μέλος πρέπει να εξετάζει πιο προσεκτικά τις πρακτικές και τα επιτεύγματα των άλλων.

— Η στενότερη διασύνδεση μεταξύ των κρατών μελών θα είναι επωφελής για τις παραμεθόριες περιφέρειες και την εξέλιξή τους ως μητροπολιτικές περιοχές. Οι διμερείς και τριμερείς συμφωνίες των εθνικών κυβερνήσεων κρίνονται ιδιαίτερα χρήσιμες για την καλλιέργεια της συνεργασίας πέραν των συνόρων τους.

Βρυξέλλες, 21 Σεπτεμβρίου 2011. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Staffan NILSSON

(1) ΕΕ C 319/05 της 13/12/2008, σ. 13.

(2) Αυτές οι διακηρύξεις υιοθετήθηκαν κατά τη γαλλική και την ισπανική Προεδρία στη Μασσαλία το 2008 και στο Τολέδο το 2009 αντιστοίχως.

(3) Βλ. τα συμπεράσματα της ουγγρικής Προεδρίας και την Εδαφική ατζέντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως συμφωνήθηκε στη σύνοδο υπουργών του Γκέντελε (Ουγγαρία), στις 19 Μαΐου 2011.

(4) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: «Οι μητροπολιτικές περιοχές: κοινωνικοοικονομικές συνέπειες για το μέλλον της Ευρώπης», ΕΕ C 302/20 της 7/12/2004, σ. 101. Αρκετά συγκεκριμένα θέματα αναλύθηκαν στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας που κατήρτισε η ΕΟΚΕ το 2007 με θέμα: «Μητροπολιτικές περιοχές: Οι κοινωνικοοικονομικές τους συνέπειες για το μέλλον της Ευρώπη», ΕΕ C 168/02 της 20/7/2007, σ. 10.

(5) Διερευνητική γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: «Προς μια ισορροπημένη ανάπτυξη του αστικού περιβάλλοντος: προκλήσεις και ευκαιρίες» με εισηγητή τον κ. van Iersel, ΕΕ C 77/27 της 31/3/2009, σ. 123.

(6) Εν προκειμένω, ξεχωρίζουν οι μελέτες «Cities and the creative class» (Οι πόλεις και η δημιουργική τάξη) του Richard Florida, «The Creative City» (Η δημιουργική πόλη) του Charles Landry και «Triumph of the City» (Ο θρίαμβος της πόλης) του Edward Glaeser.

(7) Βλ. ΣΕΕ, άρθρο 3 παράγραφος 3.

(8) Βλ. ΣλΕΕ, άρθρα 170 – 172.

(9) Βλ. ΣΕΕ, άρθρο 5 παράγραφος 3.

(10) Βλ. υποσημείωση 5.

(11) Εν προκειμένω, η έκθεση (A7-0218/2011) που ψήφισε τον Ιούνιο του 2011 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον και το μέλλον του στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, με εισηγητή τον κ. Oldřich Vlasák, περιέχει ορισμένες ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις.