EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 82/22

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Νέα συμφωνία για τους καταναλωτές ενέργειας»

[COM(2015) 339 final]

(2016/C 082/04)

Εισηγητής: ο κ. Lutz RIBBE

Στις 14 Οκτωβρίου 2015, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα

«Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Νέα συμφωνία για τους καταναλωτές ενέργειας»

[COM(2015) 339 final].

Το ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές και κοινωνία των πληροφοριών», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 7 Ιανουαρίου 2016.

Κατά την 513η σύνοδο ολομέλειας της 20ής και 21ης Ιανουαρίου 2016 (συνεδρίαση της 20ής Ιανουαρίου 2016), η ΕΟΚΕ υιοθέτησε με 209 ψήφους υπέρ, 4 ψήφους κατά και 6 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την ανάλυση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και υποστηρίζει σθεναρά τις προτάσεις της. Είναι πλέον καιρός να τεθεί ο καταναλωτής στο επίκεντρο της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ και να του εξασφαλιστούν όλες οι δυνατότητες ενεργού συμμετοχής σε αυτήν.

1.2. Η «παρεμπόδιση αυτοπαραγωγής και αυτοκατανάλωσης από τους καταναλωτές», η οποία επισημαίνεται στην εν λόγω ανακοίνωση της Επιτροπής, συνιστά ένα πρόβλημα που θα πρέπει επειγόντως να επιλυθεί. Ωστόσο το παρόν έγγραφο, δυστυχώς, δεν περιγράφει επαρκώς και με συγκεκριμένο τρόπο πού και πώς ανακύπτουν αυτά τα εμπόδια και τι θα πρέπει ακριβώς να γίνει προκειμένου αυτά να εξαλειφθούν. Προς τούτο, η Επιτροπή θα πρέπει να καταρτίσει ένα ξεχωριστό έγγραφο.

1.3. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ορθή την προσέγγιση της Επιτροπής, το ότι θα πρέπει δηλαδή να αναγνωριστούν οι τοπικές επικρατούσες συνθήκες, να συνεκτιμηθούν περισσότερο και επίσης να προωθηθούν, με ταυτόχρονη ενθάρρυνση της συμμετοχής των τοπικών παραγόντων της αγοράς.

1.4. Το ερώτημα του τρόπου σχεδιασμού των ενεργειακών συστημάτων είναι στρατηγικής σημασίας. Είναι ανάγκη να δρομολογηθεί ένας διαγωνισμός για τον σχεδιασμό του πλέον αποτελεσματικού ολοκληρωμένου συστήματος. Αυτό υπερβαίνει κατά πολύ την παραγωγή και την παραδοσιακή εμπορική προώθηση.

1.5. Η απόκριση της ζήτησης («Demand Response») θα διαδραματίσει ζωτικό ρόλο. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, θα πρέπει καταρχάς να εξασφαλιστούν για τους καταναλωτές, μεταξύ άλλων, οι τεχνικές προϋποθέσεις [«έξυπνοι μετρητές» («smart meters»), «έξυπνα δίκτυα» («smart grids»)], οι οποίες θα πρέπει να αποτελέσουν μέρος της ανάπτυξης των δικτύων και επίσης να χρηματοδοτηθούν υπό αυτό το πρίσμα.

1.6. Οι καταναλωτές θα πρέπει να αξιοποιήσουν τα συστήματα απόκρισης της ζήτησης όχι μόνον για να προσαρμόσουν την ενεργειακή τους κατανάλωση, αλλά και για να εξοικονομήσουν κατ’ αυτόν τον τρόπο χρήματα. Η Επιτροπή πολύ ορθά αναφέρει ότι «Ο συνδυασμός αποκεντρωμένης ηλεκτροπαραγωγής και επιλογών αποθήκευσης με ευελιξία από πλευράς ζήτησης μπορεί να προσφέρει στους καταναλωτές τη δυνατότητα να καλύπτουν και να διαχειρίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό οι ίδιοι (μέρος από) τις ενεργειακές τους ανάγκες, ήτοι να είναι αυτοπαραγωγοί και αυτοκαταναλωτές, και να μειώσουν τους ενεργειακούς τους λογαριασμούς» (1) [οι λεγόμενοι «παραγωγοί-καταναλωτές» («prosumer»)].

1.7. Κρίνεται σκόπιμο να αναπτυχθούν νέα καθεστώτα παροχής κινήτρων, τα οποία θα επιβραβεύουν τις δράσεις σχεδιασμού της αυτοκατανάλωσης, της απευθείας προμήθειας, καθώς και της αποθήκευσης του πλεονάσματος ενέργειας και της εξισορρόπησης του ενεργειακού εφοδιασμού, συνεπώς μια ενεργός διαχείριση του φορτίου για όλους τους συμμετέχοντες στην αγορά, κατά τρόπο που θα αποφέρει οφέλη στο συνολικό σύστημα.

1.8. Τα πλεονεκτήματα της νέας προσέγγισης των «παραγωγών-καταναλωτών» που περιγράφει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση δεν συνιστά απλώς ένα συμπλήρωμα των «κεντρικών πηγών ηλεκτροπαραγωγής». Πρόκειται για την ελευθερία επιλογής των καταναλωτών —δηλαδή εταιρειών, πολιτών, επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας κ.λπ.— να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στο ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος μέσω της αυτοπαραγωγής, της αυτοκατανάλωσης, της αποθήκευσης και της εμπορικής αυτοπροώθησης.

1.9. Στην ανακοίνωσή της η Επιτροπή δεν προσδιορίζει επαρκώς τις έννοιες της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης. Τα παραδείγματα που παρατίθενται καταδεικνύουν ότι η αντίληψη της προσέγγισης των «παραγωγών-καταναλωτών» είναι πολύ περιορισμένη. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η αυτοπαραγωγή και η αυτοκατανάλωση θα πρέπει να ερμηνευθούν με πολύ ευρύτερο τρόπο, χωρίς να περιορίζονται στην περιγραφή της αυτοπαραγόμενης και της αυτοκαταναλωθείσας ηλεκτρικής ενέργειας η οποία παράγεται από μια ιδιωτική εγκατάσταση μη συνδεδεμένη με τον μετρητή του δικτύου ηλεκτροδότησης.

1.10. Άλλες μορφές ευρύτερων δομών αυτοπαραγωγής και αυτοκατανάλωσης σε επίπεδο κοινότητας βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη, αλλά παρεμποδίζονται σε μεγάλο βαθμό. Η εφαρμογή καινοτόμων επιχειρηματικών μοντέλων μπορεί να αναδείξει τον νέο, ενεργό ρόλο των καταναλωτών και να προσφέρει εντελώς νέες δυνατότητες παραγωγής αξίας. Αυτά τα καινοτόμα επιχειρηματικά μοντέλα θα πρέπει οπωσδήποτε να συνυπολογιστούν σε μια «νέα συμφωνία (“New Deal”) για τους καταναλωτές ενέργειας».

1.11. Οι ευρύτερες μορφές αυτοπαραγωγής και αυτόνομου εφοδιασμού που χρησιμοποιούν τα δημόσια δίκτυα —ασφαλώς, έναντι αμοιβής— εξασφαλίζουν επίσης σε ενοικιαστές, σε μικρότερες επιχειρήσεις ή σε μέλη συνεταιρισμών τη δυνατότητα να διαδραματίσουν ενεργό και υπεύθυνο ρόλο στην αγορά ενέργειας, αλλά και να κερδίσουν και/ή να εξοικονομήσουν χρήματα. Ως εκ τούτου, ένας στενός ορισμός των εννοιών της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης είναι άδικος από άποψη κοινωνικής πολιτικής και εισάγει διακρίσεις υπό το πρίσμα της οικονομικής πολιτικής.

1.12. Το αποκεντρωμένο ενεργειακό σύστημα που φιλοδοξεί να αναπτύξει η Επιτροπή προϋποθέτει επίσης αποκεντρωμένες προσεγγίσεις όσον αφορά τις αγορές (2). Ο καταναλωτής θα πρέπει να είναι ελεύθερος να επιλέξει όχι μόνον τον εμπορικό προμηθευτή, αλλά και τον παραγωγό ηλεκτρικής ενέργειας.

2. Εισαγωγή (περιεχόμενο της ανακοίνωσης της Επιτροπής)

2.1. Η στρατηγική πλαίσιο για την ενεργειακή ένωση προβλέπει τη δημιουργία μιας ενεργειακής ένωσης «η οποία θέτει τους πολίτες στο επίκεντρό της, στην οποία οι πολίτες αναλαμβα'νουν την ευθύνη για την ενεργειακή μετάβαση, επωφελούνται από τις νέες τεχνολογίες για να μειώσουν τους λογαριασμούς τους, συμμετέχουν ενεργά στην αγορά, και στην οποία προστατεύονται οι ευάλωτοι καταναλωτές» (3).

2.2. Μολονότι τα τελευταία χρόνια ο τομέας της ενέργειας έχει μεταβληθεί ριζικά στην Ευρώπη, εντούτοις οι καταναλωτές —δηλαδή τα νοικοκυριά, οι επιχειρήσεις και η βιομηχανία— εξακολουθούν και θα εξακολουθήσουν να παρεμποδίζονται, λόγω των κάτωθι παραγόντων, από το να αποκομίσουν στο ακέραιο τα οφέλη της τρέχουσας μετάβασης που συντελείται στον ενεργειακό κλάδο, δηλαδή να ελέγξουν την ενεργειακή τους κατανάλωση και να μειώσουν τους λογαριασμούς τους ενέργειας: — έλλειψη διαφάνειας σχετικά με το κόστος, την κατανάλωση, καθώς και τις προσφορές ηλεκτροπαραγωγής· — αύξηση του ποσοστού των τελών δικτύου, φόρων και ιδίως των εισφορών που υπολογίζονται στον μέσο τελικό λογαριασμό ηλεκτρικού ρεύματος· — ανεπαρκής ανταγωνισμός σε πολλές αγορές λιανικής, έλλειψη ανταμοιβής για την ενεργό συμμετοχή και δυσκολίες αλλαγής προμηθευτή· — ανεπαρκώς ανεπτυγμένες αγορές ενεργειακών υπηρεσιών στα νοικοκυριά και απόκρισης της ζήτησης· — παρεμπόδιση της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης από τους καταναλωτές· — η άνιση πρόσβαση στις πληροφορίες και οι υψηλοί φραγμοί εισόδου στην αγορά για νέους ανταγωνιστές επιβραδύνουν την υιοθέτηση διαθέσιμων προηγμένων τεχνολογιών και πρακτικών, π.χ. έξυπνων μετρητών, έξυπνων οικιακών συσκευών, κατανεμημένων πηγών ενέργειας και βελτιώσεων της ενεργειακής απόδοσης.

2.3. Ο ανασχεδιασμός της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας (4), καθώς και η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών από νέες και καινοτόμους εταιρείες παροχής ενεργειακών υπηρεσιών θα πρέπει να παρέχουν τη δυνατότητα σε όλους τους καταναλωτές να συμμετέχουν πλήρως στην ενεργειακή μετάβαση, ούτως ώστε να διαχειρίζονται την κατανάλωσή τους για την επίτευξη ενεργειακά αποδοτικών λύσεων που εξοικονομούν χρήματα και συμβάλλουν στη συνολική μείωση της κατανάλωσης ενέργειας.

2.4. Συγχρόνως, θα πρέπει να μεταβληθεί και ο ρόλος του καταναλωτή: οι καταναλωτές δεν θα πρέπει απλώς να μπορούν να ανταποκρίνονται καλύτερα και με μεγαλύτερη ευελιξία σε συμφωνίες προσφοράς ενέργειας και να επωφελούνται από αυτές, αλλά θα πρέπει να μπορούν να αναλάβουν και ενεργό ρόλο ως παραγωγοί ενέργειας.

2.5. Η Επιτροπή κάνει λόγο για μια «στρατηγική τριών πυλώνων», η οποία διαρθρώνεται στους εξής άξονες: α) ενίσχυση της θέσης των καταναλωτών· β) τεχνολογικές καινοτομίες στον τομέα των «έξυπνων κατοικιών και έξυπνων δικτύων»· και γ) απόδοση ιδιαίτερης προσοχής στη διαχείριση και στην προστασία των δεδομένων. Αυτή η στρατηγική θα πρέπει να υλοποιηθεί με ένα σχέδιο δράσης 10 σημείων.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την ανάλυση της Επιτροπής και υποστηρίζει σθεναρά τις προτάσεις που διατυπώνονται στην ανακοίνωση. Είναι πλέον καιρός να τεθεί ο καταναλωτής στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής και της ενεργειακής πολιτικής των κρατών μελών, δεδομένου ότι η αξιοσημείωτη πρόοδος που έχει επιτευχθεί σε μια σειρά στόχων στην πορεία προς μια βιώσιμη και αποδοτική παροχή ενέργειας μπορεί να γίνει αποδεκτή και να επιτευχθεί μόνον εάν εξασφαλιστεί στους καταναλωτές όλων των κοινωνικών στρωμάτων η ολοκληρωμένη δυνατότητα να διαδραματίσουν ενεργό και υπεύθυνο ρόλο στην υλοποίηση των συνολικών ενεργειακών και περιβαλλοντικών στόχων.

3.2. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι στα ενεργειακά συστήματα πολλών κρατών μελών η διαρθρωτική και στρατηγική σημασία των καταναλωτών είναι εξαιρετικά περιορισμένη λόγω ανεπαρκούς ρυθμιστικού πλαισίου. Το πλαίσιο αυτό αντικατοπτρίζει μια ανεπαρκή πολιτική κατανόηση του ενεργού ρόλου των καταναλωτών. Σε αυτό το πλαίσιο, οι προτάσεις που διατυπώνονται κρίνονται ενδεδειγμένες για την επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί [μεταξύ άλλων, μείωση της κατανάλωσης ενέργειας μέσω της αυξημένης ενεργειακής απόδοσης και της εξοικονόμησης ενέργειας, μετάβαση της ενεργειακής παραγωγής σε καθαρές πηγές ενέργειας, αποτελεσματικότερη προσαρμογή της κατανάλωσης σε μεγαλύτερες διακυμάνσεις της ενεργειακής παραγωγής, αποφόρτιση και ενίσχυση της αποδοτικότητας των δικτύων μέσω της «διαχείρισης από την πλευρά της ζήτησης» («Demand Side Management»), αύξηση του αριθμού των φορέων που συμμετέχουν] κατά τρόπο διαφανή και αποδοτικό από άποψη κόστους για τους καταναλωτές.

3.3. Εντούτοις, η παροχή περισσότερων δικαιωμάτων και δυνατοτήτων στους καταναλωτές συνεπάγεται επίσης την ευαισθητοποίησή τους για το γεγονός ότι φέρουν και αυτοί ευθύνη και πρέπει να αποδεχτούν την ανάγκη για προσαρμογή. Για πολλούς καταναλωτές αυτό είναι κάτι καινούργιο.

3.4. Η ευθύνη αυτή δεν μπορεί να επιβληθεί. Μαθαίνεται και αναπτύσσεται στην πράξη από όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς (συμπεριλαμβανομένων των υπεύθυνων χάραξης πολιτικής). Ως εκ τούτου, απαιτείται επειγόντως να διευρυνθεί η συμμετοχή των καταναλωτών στις αποφάσεις ενεργειακής πολιτικής, στις επενδύσεις σε μονάδες παραγωγής ενέργειας, σε ενεργειακά δίκτυα (συμπεριλαμβανομένων των εφαρμογών ευφυών δικτύων «smart grid applications»), καθώς και στα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας και τη διαχείρισή τους.

3.5. Το ενεργειακό κόστος για τους τελικούς καταναλωτές θα πρέπει να είναι αφενός προσιτό (προβλήματα της ανταγωνιστικότητας και της ενεργειακής πενίας) και αφετέρου δίκαιο (υπό το πρίσμα μιας δίκαιης κατανομής του κόστους και των οφελών). Κατά το παρελθόν οι ενεργειακές τιμές και τεχνολογίες ευνοούσαν συχνά εκείνους που διέθεταν εξειδικευμένες γνώσεις και εμπειρογνωσία, δεξιότητες, καθώς και οικονομικούς και τεχνικούς πόρους σε συνδυασμό με την αντίστοιχη ικανότητα πρακτικής εφαρμογής. Ένα σύστημα που δεν επιδιώκει να αντιμετωπίσει αυτή την ανισορροπία υπονομεύει την εμπιστοσύνη των καταναλωτών που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση στην αγορά.

3.6. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την Επιτροπή ότι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί άμεσα η ενεργειακή πενία —ένα διευρυνόμενο κοινωνικό πρόβλημα— είναι με μέτρα κοινωνικής πολιτικής. Ωστόσο, είναι σημαντικό η «νέα συμφωνία (“New Deal”) για τους καταναλωτές ενέργειας» να στοχεύει επίσης στην εξάλειψη των ανισορροπιών και των ανισοτήτων στην αγορά.

3.7. Η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ορθώς υπογραμμίζει με μεγάλη σαφήνεια ότι, πέρα από την πρόσβαση σε πληροφορίες, ο πραγματικά καθοριστικός παράγοντας για τις αποφάσεις των καταναλωτών είναι η (ακαθάριστη) τελική τιμή. Μολονότι σήμερα υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση των πολιτών για τα θέματα που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, καθώς και μια θετική στάση όσον αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η τιμή της ενέργειας είναι ο παράγοντας που καθορίζει εάν θα υπάρξει εξοικονόμηση ενέργειας, κατά πόσο θα υλοποιηθούν τα μέτρα ενεργειακής απόδοσης και εάν θα χρησιμοποιηθούν ενεργειακές πηγές φιλικές προς το περιβάλλον. Πρωτίστως πρέπει να διασφαλιστεί ότι οι ευάλωτοι καταναλωτές δεν θα είναι εκτεθειμένοι σε ακραίες αυξήσεις των τιμών και ότι θα καθιερωθούν (τεχνικοί) μηχανισμοί που θα τους παρέχουν τα επιθυμητά οφέλη σχεδόν αυτόματα.

3.8. Σήμερα υπάρχει μια νέα εξέλιξη: συγκεκριμένα, οι καταναλωτές προμηθεύονται όχι μόνον περιφερειακά παραγόμενα γεωργικά προϊόντα αλλά και «περιφερειακή ηλεκτρική ενέργεια» από εγκαταστάσεις ανανεώσιμης παραγωγής ενέργειας. Το ρυθμιστικό καθεστώς παρεμποδίζει σχεδόν παντού την ικανοποίηση αυτής της αυξημένης ζήτησης με προσφορές από εταιρείες ενέργειας —ιδίως από τις εταιρείες που παρέχουν στους καταναλωτές τη δυνατότητα να ασκούν άμεση επιρροή στις επιχειρηματικές αποφάσεις, όπως οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί πολιτών ή ορισμένες δημοτικές επιχειρήσεις ενέργειας.

3.9. Αυτή η κατάσταση είναι μη ικανοποιητική για δύο λόγους. Από τη μία πλευρά, το αποτέλεσμα στην αγορά είναι αναποτελεσματικό, διότι οι προτιμήσεις και οι ανάγκες των καταναλωτών δεν καλύπτονται. Από την άλλη πλευρά, οι περιφερειακές προσφορές πράσινης ενέργειας βελτιώνουν την αξία που γενικά αποδίδεται στην ενέργεια και ενθαρρύνουν τους καταναλωτές ενέργειας να εφαρμόζουν εκτενέστερα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας και ενίσχυσης της ενεργειακής απόδοσης και, συγχρόνως, να αξιοποιούν ευέλικτες επιλογές με στόχο την αντιστάθμιση των διακυμάνσεων στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

3.10. Η ΕΟΚΕ θεωρεί σημαντική την προσέγγιση της Επιτροπής, το ότι θα πρέπει δηλαδή να αναγνωριστούν οι τοπικές επικρατούσες συνθήκες, να συνεκτιμηθούν περισσότερο και επίσης να προωθηθούν, με ταυτόχρονη και με μεγαλύτερη έμφαση ενθάρρρυνση της συμμετοχής των τοπικών παραγόντων της αγοράς, ούτως ώστε να καταστεί εφικτή η διαμόρφωση μιας πραγματικής τιμής ενέργειας στον τόπο της κατανάλωσης και όχι στον τόπο της παραγωγής.

3.11. Το ερώτημα του τρόπου σχεδιασμού των ενεργειακών συστημάτων είναι στρατηγικής σημασίας. Είναι ανάγκη να δρομολογηθεί ένας διαγωνισμός για τον σχεδιασμό του πλέον αποτελεσματικού ολοκληρωμένου συστήματος. Αυτό υπερβαίνει κατά πολύ την παραγωγή και την παραδοσιακή εμπορική προώθηση. Ως εκ τούτου, ο μονομερής καθορισμός κανόνων από μεμονωμένα κράτη μέλη για συγκεκριμένες παραμέτρους της αγοράς ή του συστήματος κρίνεται συχνά πρόωρος. Ειδικότερα, κρίνεται σκόπιμο να αποφεύγεται η μεμονωμένη θεώρηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, από τη μια πλευρά, και της εμπορίας, από την άλλη, όπως και ο τομεακός διαχωρισμός μεταξύ των κλάδων της ηλεκτρικής ενέργειας, της θέρμανσης και των μεταφορών.

3.12. Τα ενεργειακά συστήματα πρέπει να αξιολογούνται σύμφωνα με τον βαθμό στον οποίο πληρούν τις εν λόγω απαιτήσεις. Στους τομείς της θερμότητας και των μεταφορών —σε αντίθεση με τον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας— η συμμετοχή των καταναλωτών στις συναφείς περιφερειακές διαδικασίες ήταν ανέκαθεν πιο εκτεταμένη. Οι ενεργειακοί και οι περιβαλλοντικοί στόχοι μπορούν να επιτευχθούν με μεγαλύτερη επιτυχία εάν υπάρχει η προθυμία διαμόρφωσης των ενεργειακών συστημάτων με γνώμονα την ένταξη και τη συμμετοχή των καταναλωτών, καθώς και με προσανατολισμό τη σύγκλιση των τομέων της ηλεκτρικής ενέργειας, της θέρμανσης και των μεταφορών. Υπό αυτό το πρίσμα, πολλά στοιχεία συνηγορούν υπέρ της υπεροχής των αποκεντρωμένων ενεργειακών συστημάτων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότησή της με θέμα τον ανασχεδιασμό της αγοράς ενέργειας (5).

3.13. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην ευχρηστία των νέων συστημάτων, η λειτουργία των οποίων πρέπει να είναι απλή και διαφανής, χωρίς να επιβαρύνουν σε καμία περίπτωση υπερβολικά τον καταναλωτή. Τα αναγκαία τεχνικά μέσα για την υλοποίηση αυτού του στόχου είναι διαθέσιμα.

3.14. Καταρχάς, είναι παρ’ όλα αυτά αναγκαίο να θεσπιστεί στην Ευρώπη ένα ενιαίο ρυθμιστικό πλαίσιο με το οποίο το σύνολο των δαπανών που συνδέονται με την παραγωγή ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του εξωτερικού κόστους, θα είναι πλήρως ενσωματωμένο στην τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας. Ζητείται απόλυτη διαφάνεια του κόστους (6), διότι ο καταναλωτής πρέπει να μπορεί να κατανοεί με απλό και αξιόπιστο τρόπο τις λιανικές τιμές καταναλωτή. Τα εσφαλμένα μηνύματα των τιμών, ως συνέπεια άμεσων ή έμμεσων επιδοτήσεων για συγκεκριμένες πηγές ενέργειας, δεν μπορούν να αντισταθμίζονται από καμία ρύθμιση της αγοράς, ανεξάρτητα από το πόσο διαφανής, ευέλικτη και ανοιχτή αυτή είναι.

4. Πυλώνας 1: Ενίσχυση της θέσης των καταναλωτών

4.1. Γενικές παρατηρήσεις

4.1.1. Ο ρόλος του καταναλωτή στον ενεργειακό τομέα ενδεχομένως να μεταβληθεί ριζικά κατά τα προσεχή έτη, εάν υπάρξει η αντίστοιχη πολιτική βούληση. Συνεπώς, είναι απολύτως εύλογο το μεγαλύτερο τμήμα της ανακοίνωσης της Επιτροπής να είναι αφιερωμένο σε αυτήν την ενότητα. Η αναμενόμενη ριζική αλλαγή δεν αφορά μόνον τεχνολογικά θέματα και ζητήματα εμπορικού δικαίου, αλλά θεμελιώδεις διαρθρωτικές μεταβολές που θα οδηγήσουν σε πιο δημοκρατικές ενεργειακές διεργασίες.

4.1.2. Για να μπορούν οι καταναλωτές να διαχειρίζονται καλύτερα την κατανάλωσή τους με αυτόνομο τρόπο, χρειάζονται καταρχάς, πέρα από τη βελτίωση της πληροφόρησής τους, τις δέουσες τεχνικές και οικονομικές προϋποθέσεις. Οι περιπτώσεις κατά τις οποίες η ατομική κατανάλωση δεν έχει ή δεν δύναται να καταγραφεί (και, κατά συνέπεια, να τιμολογηθεί) θα πρέπει να διορθωθούν το συντομότερο δυνατόν. Στις περιπτώσεις όπου πρέπει να εγκατασταθούν νέοι μετρητές, αυτοί θα πρέπει αυτομάτως να είναι «έξυπνοι μετρητές».

4.1.3. Οι πληροφορίες σχετικά με την κατανάλωση πρέπει να βελτιωθούν άμεσα σύμφωνα με τις προτάσεις της Επιτροπής, η οποία ζητά επίσης στο περίπου 28 % των καταναλωτών που πιθανόν να μην έχουν ακόμη πρόσβαση σε «έξυπνους μετρητές» μετά το 2020 να χορηγηθεί το δικαίωμα να υποβάλουν σχετική αίτηση για να αποκτήσουν έναν τέτοιο μετρητή. Οι οικονομικές προϋποθέσεις θα τεθούν σε εφαρμογή μόνον όταν ο τελικός καταναλωτής καρπωθεί εξολοκλήρου τις δυνητικές εξοικονομήσεις, οι οποίες δεν θα αντισταθμιστούν με νέα κατ’ αποκοπή τέλη.

4.1.4. Προκειμένου να επιτευχθεί η ταχεία διείσδυση των έξυπνων μετρητών, αυτό θα πρέπει να είναι οικονομικά ουδέτερο για τον καταναλωτή. Το κόστος εγκατάστασής τους πρέπει να είναι ενσωματωμένο στο κόστος δικτύου. Για τους κατασκευαστές πρέπει να θεσπιστούν ενιαία και αυστηρά πλαίσια σχετικά με την προστασία των δεδομένων και τα πρωτόκολλα επικοινωνίας.

4.1.5. Ωστόσο, η ουδετερότητα του κόστους αποτελεί ένα μόνον ουσιώδες και απαραίτητο κριτήριο αποδοχής των «ευφυών μετρητών» από τους καταναλωτές. Σε αυτό το κριτήριο πρέπει να προστεθεί ένα υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης στους φορείς εκμετάλλευσης δικτύων, στους προμηθευτές και στους διανομείς, οι οποίοι συλλέγουν και αναλύουν τα δεδομένα. Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση των καταναλωτών από αυτές τις εταιρείες, τόσο δυσκολότερο είναι να κατοχυρωθεί αυτή η εμπιστοσύνη. Για την ΕΟΚΕ είναι αδιαμφισβήτητο ότι, για τους καταναλωτές, πρέπει να εφαρμόζεται το υψηλότερο επίπεδο προστασίας, το οποίο, μεταξύ άλλων, συνεπάγεται ότι τα δεδομένα θα είναι πλήρως προσβάσιμα σε αυτούς.

4.1.6. Σήμερα οι καταναλωτές διαθέτουν ήδη ορισμένες επιλογές να αναζητούν στις υφιστάμενες αγορές τις πλέον συμφέρουσες προσφορές. Η θέση που διατυπώνει η Επιτροπή ότι «Η αλλαγή προμηθευτή (πρέπει) να είναι τεχνικώς εύκολη, γρήγορη και αξιόπιστη» θα πρέπει να θεωρείται κάτι αυτονόητο σε μια Ευρώπη που δημιουργήθηκε για να προάγει την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η δυνατότητα εξάλειψης των τελών αλλαγής προμηθευτή δεν θα πρέπει απλώς «να εξεταστεί» (7), αλλά να υλοποιηθεί!

4.1.7. Η δυνατότητα επιλογής του προμηθευτή και η διαπραγμάτευση των όρων σύμβασης συνιστούν βασικά στοιχεία του ανταγωνισμού στην αγορά. Η συχνότητα αλλαγής προμηθευτή συνιστά έναν χαρακτηριστικό δείκτη εν προκειμένω. Μολονότι όλο και περισσότεροι καταναλωτές αλλάζουν προμηθευτή, εντούτοις σε πολλά κράτη μέλη τα ποσοστά αλλαγής προμηθευτή εξακολουθούν να είναι πολύ χαμηλά (8). Αυτό είναι συνέπεια της ανεπαρκούς ενημέρωσης των καταναλωτών και άλλων φραγμών που υπάρχουν στην αγορά.

4.1.8. Μολονότι η αλλαγή προμηθευτή αποτελεί ένα σημαντικό μέσο για τον καταναλωτή, ωστόσο η ορθή λειτουργία του ανταγωνισμού δεν μπορεί να καθοριστεί αποκλειστικά στη βάση του ποσοστού αλλαγών προμηθευτή και της τιμής της ενέργειας. Ο βαθμός ικανοποίησης των πελατών, οι τοπικοί δεσμοί καθώς και η ενεργός κοινωνική συμμετοχή τοπικών φορέων εκμετάλλευσης αποτελούν ήδη μια σημαντική παράμετρο κατά την επιλογή του προμηθευτή, όπως επίσης και η τοπική παρουσία των αρμόδιων φορέων. Οι καταναλωτές ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο όχι μόνο για τον τρόπο παραγωγής της ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά και για το πού και από ποιον αυτή παράγεται. Είναι επομένως σημαντικό οι καταναλωτές να μπορούν να επιλέγουν ελεύθερα όχι μόνον τον προμηθευτή ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά και τον παραγωγό.

4.1.9. Θα υπάρξει, ως εκ τούτου, ανταγωνισμός όσον αφορά τις τιμές και την ποιότητα. Όταν επικρατεί διαφάνεια σχετικά με το κόστος δικτύου και το κόστος παραγωγής, η ηλεκτρική ενέργεια με οριακά υψηλότερο κόστος παραγωγής αλλά χαμηλότερο κόστος μεταφοράς θα μπορούσε, σε τελική ανάλυση, να αποδειχθεί φθηνότερη στο σύνολο. Ωστόσο, για τον σκοπό αυτό, πρέπει να συνυπολογιστεί στην παράμετρο του κόστους δικτύου και η πτυχή της τιμολόγησης με γνώμονα την απόσταση, καθώς και η δυνατότητα άμεσης και προσωπικής εμπορικής προώθησης της αυτοπαραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές σε δίκαιους όρους ανταγωνισμού.

4.1.10. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την Επιτροπή ότι οι στόχοι της κοινωνικής, διαρθρωτικής και περιφερειακής πολιτικής δεν μπορούν να επιτευχθούν μέσω κρατικά ελεγχόμενων ή κρατικά ρυθμιζόμενων ενεργειακών τιμών.

4.1.11. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ζωτικής σημασίας τις θέσεις σχετικά με την «απόκριση της ζήτησης», την «αυτοπαραγωγή και αυτοκατανάλωση» και την «αύξηση της συμμετοχής των καταναλωτών μέσω διαμεσολάβησης και συλλογικών σχηματισμών», καθότι αυτές οι παράμετροι προλειαίνουν το έδαφος για πλήρως νέες εξελίξεις.

4.2. Η απόκριση της ζήτησης

4.2.1. Τα επιτυχημένα αποτελέσματα που περιγράφονται στο έγγραφο της Επιτροπής από καθιερωμένα συστήματα απόκρισης της ζήτησης, μεταξύ άλλων, μέσω της δυναμικής τιμολόγησης (συμβάσεις προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας) και χάρη σε ευέλικτα αυτοματοποιημένα προγράμματα απόκρισης της ζήτησης (αυτοματοποιημένη ανταπόκριση στη ζήτηση) καταδεικνύουν με εντυπωσιακό τρόπο την ορθότητα του ισχυρισμού ότι «για την εξισορρόπηση προσφοράς και ζήτησης είναι συχνά καλύτερες επιλογές η ενεργειακή απόδοση και η απόκριση της ζήτησης από την κατασκευή ή τη διατήρηση σε λειτουργία περισσότερων σταθμών ηλεκτροπαραγωγής ή γραμμών δικτύου ηλεκτροδότησης» (9).

4.2.2. Ωστόσο, οι τελικοί χρήστες θα συμμετέχουν ενεργά μόνον εάν τα οφέλη των ευέλικτων τιμολογίων αντισταθμίζουν το αναγκαίο κόστος επενδύσεων εντός εύλογου χρονικού διαστήματος. Επομένως, τα μηνύματα των τιμών πρέπει να είναι ορθά, πρέπει δηλαδή να αντκατοπτρίζουν στις επιλέξιμες τιμές τελικής κατανάλωσης τις περιόδους υψηλής προσφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και χαμηλότερης ζήτησης (λ.χ. κατά τη διάρκεια περιόδων ισχυρών ανέμων ή ηλιοφάνειας).

4.2.3. Τα μηνύματα των τιμών θα πρέπει να γνωστοποιούνται στον καταναλωτή —με όσο το δυνατόν πιο αυτόματο τρόπο— έτσι ώστε να μπορεί να τα αξιοποιεί. Προς τούτο απαιτούνται συστήματα όσο το δυνατόν πιο αυτορυθμιζόμενα. Διαφορετικά, μόνον οι τεχνικά καταρτισμένοι καταναλωτές θα μπορούν να επωφεληθούν από αυτά. Η απόφαση σχετικά με τον βαθμό συμμετοχής τους σε αυτές τις αγορές θα πρέπει να επαφίεται στους καταναλωτές.

4.2.4. Αναμένεται ότι όσο εκτενέστερη θα είναι η συμμετοχή αυτών των «νέων, ενεργών καταναλωτών» στην απόκριση της ζήτησης, τόσο αμεσότερη θα είναι και η συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων όσον αφορά τα μέτρα υποδομών, και επίσης θα αναλαμβάνουν εντονότερη δράση στην πραγματοποίηση επενδύσεων και στη διαχείριση των εγκαταστάσεων παραγωγής, των δικτύων και των συστημάτων αποθήκευσης. Για τον λόγο αυτό, όλες οι μορφές συμμετοχής των πολιτών στα κοινά και δράσεων ενέργειας των πολιτών, καθώς και άλλες δομές αυτοπαραγωγής και αυτοκατανάλωσης ενέργειας που οργανώνονται από τις τοπικές κοινότητες αποτελούν πολύ σημαντικά στοιχεία στην αγορά ενέργειας. Εντούτοις, τα ζητήματα αυτά ελάχιστα εξετάζονται στην εν λόγω ανακοίνωση της Επιτροπής.

4.3. Αυτοπαραγωγή και αυτοκατανάλωση — Ο «παραγωγός-καταναλωτής» («prosumer») στο ενεργειακό τοπίο του μέλλοντος

4.3.1. Οι καταναλωτές μπορούν να αξιοποιούν τα συστήματα απόκρισης της ζήτησης όχι μόνον για να προσαρμόζουν την ενεργειακή τους κατανάλωση. Η Επιτροπή πολύ ορθά επισημαίνει ότι «ο συνδυασμός αποκεντρωμένης ηλεκτροπαραγωγής και επιλογών αποθήκευσης με ευελιξία από πλευράς ζήτησης μπορεί να προσφέρει στους καταναλωτές τη δυνατότητα να καλύπτουν και να διαχειρίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό οι ίδιοι (μέρος από) τις ενεργειακές τους ανάγκες, ήτοι να είναι αυτοπαραγωγοί και αυτοκαταναλωτές, και να μειώσουν τους ενεργειακούς τους λογαριασμούς» (10).

4.3.2. Αυτό μπορεί όμως να υλοποιηθεί μόνον εφόσον προωθηθεί ένας πραγματικός ανασχεδιασμός της αγοράς ενέργειας, ο οποίος θα είναι προσαρμοσμένος στους επίσημους στόχους και δεν θα επιχειρεί να μετατρέψει απλώς το σημερινό σύστημα ούτως ώστε να ενσωματωθούν σε αυτό οι νέες μορφές ενέργειας (11).

4.3.3. Κρίνεται σκόπιμο να αναπτυχθούν νέα συστήματα παροχής κινήτρων τα οποία θα επιβραβεύουν τις προσπάθειες σχεδιασμού της αυτοκατανάλωσης, της απευθείας προμήθειας, της αποθήκευσης του πλεονάσματος ενέργειας και της εξισορρόπησης του ενεργειακού εφοδιασμού κατά τρόπο που θα αποφέρει οφέλη για το συνολικό σύστημα. Για τον σκοπό αυτό απαιτείται όχι μόνον ο αναπροσδιορισμός των κριτηρίων σχετικά με το τι σημαίνει αποκόμιση οφελών για το σύστημα, αλλά και ένα νέο όραμα σχετικά με τη θέση που θα μπορούσε να αποδοθεί στο «ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος» σε ένα ολοένα και πιο αποκεντρωμένο ενεργειακό τοπίο. Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι αποδεκτή η προσκόλληση σε ένα παρωχημένο σύστημα που προέρχεται από μια εποχή κατά την οποία η συμβατική πυρηνική ενέργεια και οι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα παρείχαν σταθερά φορτίο βάσης.

4.3.4. Στην ανακοίνωσή της η Επιτροπή υπογραμμίζει περαιτέρω πλεονεκτήματα της αποκεντρωμένης παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μεταξύ άλλων τη μείωση των απωλειών δικτύου και των συμφορήσεων, χάρη στην οποία επιτυγχάνονται μακροπρόθεσμες εξοικονομήσεις στο κόστος δικτύου. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται την άποψη αυτή, ωστόσο μέχρι σήμερα αυτά τα οφέλη δεν έχουν επαρκώς αναγνωριστεί και συνεκτιμηθεί στα κράτη μέλη.

4.3.5. Η αναλυτική περιγραφή των οφελών αυτής της νέας προσέγγισης στο έγγραφο εργασίας (12) που συνοδεύει την υποβληθείσα ανακοίνωση καταδεικνύει ότι αυτή η νέα προσέγγιση των «παραγωγών-καταναλωτών» («prosumer approach») δεν συνιστά απλώς ένα «χρήσιμο συμπλήρωμα των κεντρικών πηγών ηλεκτροπαραγωγής». Πρόκειται για την ελευθερία επιλογής των καταναλωτών να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στο ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος μέσω της αυτοπαραγωγής, της αυτοκατανάλωσης, της αποθήκευσης και της εμπορικής αυτοπροώθησης.

4.3.6. Εντούτοις, στην ανακοίνωσή της η Επιτροπή δεν προσδιορίζει επαρκώς την αυτοπαραγωγή και την αυτοκατανάλωση. Στην πραγματικότητα, τα παραδείγματα (13) που παρατίθενται στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, το οποίο επισυνάπτεται στην εν λόγω ανακοίνωση, καταδεικνύουν ότι η κατανόηση των εννοιών της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης στην ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι πολύ περιορισμένη. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι δύο αυτές έννοιες πρέπει να αναλυθούν διεξοδικότερα και να μην περιορίζεται η περιγραφή τους απλώς ως κατανάλωση της αυτοπαραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας από μια ιδιωτική μονάδα ηλεκτροπαραγωγής μη συνδεδεμένη στον μετρητή του κεντρικού δικτύου: για παράδειγμα, η φωτοβολταϊκή ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από μια εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συλλεκτών στέγης ή, γενικότερα, η ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται χωρίς τη χρήση ή τη μεταφορά της μέσω ενός δημόσιου δικτύου ηλεκτροδότησης. Η διάκριση μεταξύ του φορέα εκμετάλλευσης και του τελικού χρήστη που εφαρμοζόταν μέχρι σήμερα πρέπει να καταργηθεί, δεδομένου ότι αυτή καλύπτει μια συγκεκριμένη μόνον μορφή αυτοεφοδιασμού.

4.3.7. Άλλες ευρύτερες δομές αυτοπαραγωγής και αυτοκατανάλωσης βρίσκονται σε εξέλιξη, ωστόσο εξακολουθούν να παρεμποδίζονται σε μεγάλο βαθμό. Σε αυτές τις δομές περιλαμβάνεται, για παράδειγμα, το επιχειρηματικό μοντέλο σύμφωνα με το οποίο οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί πωλούν την ηλεκτρική ενέργεια που παράγουν απευθείας στα μέλη τους ή οι δημοτικές επιχειρήσεις ενέργειας προμηθεύουν την παραγόμενη ηλεκτρική τους ενέργεια στους τοπικούς καταναλωτές, χωρίς τη μεσολάβηση του χρηματιστηρίου ενέργειας ή των εμπορικών προμηθευτών. Η εφαρμογή τέτοιου είδους μοντέλων θα ενίσχυε σε εκτεταμένο βαθμό τον νέο, ενεργό ρόλο του καταναλωτή και θα άνοιγε τον δρόμο για πλήρως νέα επιχειρηματικά μοντέλα, επομένως τα μοντέλα αυτά πρέπει να συνυπολογιστούν σε μια «νέα συμφωνία» («New Deal») για τους καταναλωτές ενέργειας.

4.3.8. Η διεύρυνση των ορισμών της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης είναι εξίσου σημαντική, δεδομένου ότι η υπερβολικά στενή ερμηνεία που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα (βάσει της διάκρισης της ταυτότητας του φορέα εκμετάλλευσης του συστήματος από εκείνη του τελικού καταναλωτή) στοχεύει αποκλειστικά σε μια ειδική ομάδα «ενεργών καταναλωτών». Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι μόνοι καταναλωτές που μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στην αυτοπαραγωγή και στην αυτοκατανάλωση είναι αυτοί που διαθέτουν επαρκές κεφάλαιο να επενδύσουν σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και, ως επί το πλείστον, επαρκές χώρο (π.χ. εντός ή στις σκεπές των κτιρίων τους) για την εγκατάστασή τους. Για παράδειγμα, στην πράξη οι ενοικιαστές θα αποκλείονταν. Το ίδιο πρόβλημα ισχύει και για τους βιομηχανικούς καταναλωτές, ιδίως για τις μικρότερες εταιρείες, καθώς και για τις εταιρείες που δεν διαθέτουν δικές τους εκτεταμένες εγκαταστάσεις.

4.3.9. Από την άλλη πλευρά, οι ευρύτερες μορφές αυτοπαραγωγής και αυτόνομου εφοδιασμού που χρησιμοποιούν τα δημόσια δίκτυα —ασφαλώς, έναντι αμοιβής— συνιστούν μοντέλα που εξασφαλίζουν επίσης σε ενοικιαστές, σε μικρότερες επιχειρήσεις ή σε μέλη συνεταιρισμών κ.λπ. τη δυνατότητα να διαδραματίσουν ενεργό και υπεύθυνο ρόλο ως αυτοπαραγωγοί και αυτοκαταναλωτές στην αγορά ενέργειας, αλλά και να κερδίσουν και/ή να εξοικονομήσουν χρήματα. Ως εκ τούτου, ένας στενός ορισμός των εννοιών της αυτοπαραγωγής και της αυτοκατανάλωσης είναι άδικος από άποψη κοινωνικής πολιτικής και εισάγει διακρίσεις υπό το πρίσμα της οικονομικής πολιτικής.

4.4. Συμμετοχή των καταναλωτών μέσω διαμεσολάβησης και συλλογικών σχηματισμών

4.4.1. Η Επιτροπή κάνει επίσης λόγο για «συλλογικούς σχηματισμούς και πρωτοβουλίες σε επίπεδο κοινοτήτων … [οι οποίοι] σε αρκετά κράτη μέλη αναδύονται με αυξανόμενη συχνότητα. Όλο και περισσότεροι καταναλωτές συμμετέχουν σε συλλογικούς και συνεταιριστικούς σχηματισμούς αυτοπαραγωγής για να διαχειρίζονται καλύτερα την ενεργειακή τους κατανάλωση. Εξάλλου, αυτή η καινοτομία από τους καταναλωτές αποφέρει καινοτομίες για τους καταναλωτές και δημιουργεί νέα επιχειρηματικά μοντέλα. Αναδύονται εταιρείες ενεργειακών υπηρεσιών, φορείς συγκέντρωσης, διαμεσολαβητές, εταιρείες διαχείρισης δεδομένων, άλλες ενδιάμεσες εταιρείες, οργανώσεις καταναλωτών και, συχνά, οργανώσεις καταναλωτών που βοηθούν τους καταναλωτές να επιτύχουν καλύτερες συμφωνίες προσφοράς ενέργειας, ενώ παράλληλα τους απαλλάσσουν από τις διοικητικές διαδικασίες και περίπλοκες αναζητήσεις. Επιπλέον, με τον τρόπο αυτό προσφέρονται νέες ευκαιρίες για τις τοπικές κοινότητες και αρχές, των οποίων οι περιφερειακές και τοπικές πρωτοβουλίες στον τομέα της ενέργειας είναι δυνατόν να αποτελέσουν εποικοδομητικό δεσμό μεταξύ των φορέων λήψης αποφάσεων, των πολιτών και των φορέων καινοτομίας σε τοπικό επίπεδο» (14).

4.4.2. Η μελέτη που εκπόνησε η ΕΟΚΕ με θέμα την «ενέργεια των πολιτών» (15) καταδεικνύει σαφώς ότι, στα προαναφερόμενα μπορούν επίσης να προστεθεί μια σειρά περαιτέρω οφελών (π.χ. ενίσχυση της δημόσιας στήριξης σε νέες μονάδες ηλεκτροπαραγωγής, δυνατότητες ανάπτυξης για τις περιφερειακές οικονομίες, χρηματοδότηση των επενδύσεων). Σε όλα τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη η ΕΟΚΕ εντόπισε υψηλό επίπεδο προθυμίας εκ μέρους της κοινωνίας των πολιτών για ενεργό στήριξη ιδιωτικών και/ή κοινοτικών μοντέλων και/ή για εφαρμογή τους από την ίδια στην πράξη. Ωστόσο, αυτές οι πρωτοβουλίες συχνά αποτυγχάνουν λόγω νομικών απαιτήσεων, γραφειοκρατικών εμποδίων ή ως συνέπεια άλλων εκούσιων ή ακούσιων διακρίσεων.

4.4.3. Ένα παράδειγμα: οι πολίτες που διαχειρίζονται συλλογικά μια μονάδα παραγωγής αιολικής ενέργειας των πολιτών συχνά δεν μπορούν να έχουν απευθείας πρόσβαση και να χρησιμοποιήσουν την ηλεκτρική ενέργεια που οι ίδιοι παράγουν και, αντ’ αυτού, είναι υποχρεωμένοι να τη διαθέσουν στην αγορά ενέργειας μέσω των εμπορικών προμηθευτών και στη συνέχεια να την επαναγοράσουν για τους ίδιους. Αυτή δεν είναι η αντίληψη της ΕΟΚΕ για μια «ενεργό συμμετοχή στην αγορά».

4.4.4. Στην εισαγωγή της ανακοίνωσης η Επιτροπή αφενός επισημαίνει ότι «η παρεμπόδιση αυτοπαραγωγής και αυτοκατανάλωσης από τους καταναλωτές» συνιστά ένα ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί, χωρίς ωστόσο να εξηγεί επαρκώς πού και πώς ανακύπτουν στην πράξη αυτά τα εμπόδια, καθώς και ποιες ενέργειες θα πρέπει να αναληφθούν προκειμένου αυτά να εξαλειφθούν. Οι εμπειρίες πολλών κρατών μελών καταδεικνύουν ότι οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές συχνά εμποδίζουν de facto την αυτοπαραγωγή, την αυτοκατανάλωση ή τον αυτόνομο ή απευθείας εφοδιασμό, κατά μια ευρύτερη έννοια ή τουλάχιστον δημιουργούν οικονομικά και γραφειοκρατικά εμπόδια. Ως χαρακτηριστικά παραδείγματα μπορούν να αναφερθούν η Ισπανία και η Γερμανία. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να καταρτίσει ένα ξεχωριστό έγγραφο και να το συμπεριλάβει στη διαδικασία διαβούλευσης, το οποίο θα βασίζεται στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που συνοδεύει την ανακοίνωση (16) και θα περιγράφει τα εκούσια και ακούσια μειονεκτήματα που ανακύπτουν στις πρωτοβουλίες των αυτοπαραγωγών και των αυτοκαταναλωτών, ποια γραφειοκρατικά εμπόδια υπάρχουν και πώς θα πρέπει να εξαλειφθούν οι υφιστάμενες διακρίσεις.

Αυτό συνεπάγεται επίσης ότι η Επιτροπή θα πρέπει να πραγματοποιήσει μια αυτοκριτική ανάλυση σχετικά με το κατά πόσον οι ενωσιακές διατάξεις για τις κρατικές ενισχύσεις είναι συμβατές με τις θέσεις που διατυπώνονται στην ανακοίνωσή της. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ήδη σήμερα τα θέματα της αυτοπαραγωγής, της αυτοκατανάλωσης και του απευθείας εφοδιασμού δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη στις «κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του περιβάλλοντος και της ενέργειας» (17).

4.4.5. Η ανεξαρτησία των μεγάλων εμπορικών προμηθευτών ενέργειας θα πρέπει επίσης να συμπεριληφθεί στη συζήτηση σχετικά με τον ρόλο των διαμεσολαβητών. Προκειμένου να διατηρηθεί αυτή η ανεξαρτησία, κάθε περαιτέρω συζήτηση σχετικά με τα επιχειρηματικά μοντέλα των διαμεσολαβητών και το ζήτημα ως προς το ποιοι είναι οι πελάτες τους θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμη!

5. Πυλώνας 2: «Έξυπνες κατοικίες και έξυπνα δίκτυα»

5.1. Το νέο ενεργειακό σύστημα αναπτύσσεται από τη βάση προς την κορυφή. Οι συνδεδεμένες συσκευές δημιουργούν έξυπνες κατοικίες, οι οποίες γίνονται έξυπνα κτίρια, τα οποία με τη σειρά τους μετατρέπονται σε ενεργές συνιστώσες δικτύου. Οι «έξυπνες κατοικίες» αποτελούν ουσιαστικά τη βάση του νέου ενεργειακού συστήματος, καθώς επίσης και έναν ενδεδειγμένο χώρο μάθησης και απόκτησης εμπειρίας για τους νέους, ενεργούς «καταναλωτές». Πρέπει να εξασφαλιστεί καλύτερη πληροφόρηση σχετικά με τις πολλαπλές δυνατότητες που υπάρχουν ήδη στον συγκεκριμένο τομέα.

6. Πυλώνας 3: «Διαχείριση και προστασία των δεδομένων»

6.1. Οι ενιαίες και αξιόπιστες οδηγίες σχετικά με την προστασία των δεδομένων συνιστούν το θεμέλιο και την απαραίτητη προϋπόθεση για την ταχεία και μακροπρόθεσμα βιώσιμη καθιέρωση των σύγχρονων επικοινωνιακών συστημάτων. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να καθοριστούν τα ακόλουθα: — ποια δεδομένα πρέπει υποχρεωτικά να συλλέγονται προκειμένου να εξασφαλιστεί η βέλτιστη λειτουργία· — πώς πρέπει να κρυπτογραφούνται τα δεδομένα· — πού και για πόσο χρονικό διάστημα μπορούν να αποθηκεύονται τα δεδομένα αυτά· — ποιος μπορεί να διατάξει τη διαγραφή τους.

6.2. Για την ΕΟΚΕ είναι σημαντικό ο καταναλωτής να είναι και να παραμείνει ιδιοκτήτης των δεδομένων του και να διατηρεί τον πλήρη έλεγχο και την πλήρη πρόσβαση σε αυτά, έτσι ώστε να μπορεί να επαληθεύει, να διορθώνει, να διαγράφει και να μεταφέρει τα δεδομένα σε περίπτωση αλλαγής προμηθευτή.

Βρυξέλλες, 20 Ιανουαρίου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ

(1) COM(2015) 339 final.

(2) Βλέπε σχετικά τον φάκελο TEN/577 με θέμα «Έναρξη της διαδικασίας δημόσιας διαβούλευσης σχετικά με τον ανασχεδιασμό της αγοράς ενέργειας», βλέπε σελίδα 13 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας.

(3) COM(2015) 80 final, σ. 2.

(4) Βλέπε υποσημείωση 2.

(5) Βλέπε υποσημείωση 2.

(6) Βλέπε υποσημείωση 2.

(7) Βλέπε υποσημείωση 1.

(8) Βλέπε ACER/CEER, Annual Report on the Results of Monitoring the Internal Electricity and Natural Gas Markets in 2013 (Ετήσια έκθεση σχετικά με τα αποτελέσματα της παρακολούθησης των εγχώριων αγορών ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου το 2013), Οκτώβριος 2014, σ. 69.

(9) Βλέπε υποσημείωση 1.

(10) Βλέπε υποσημείωση 1.

(11) Βλέπε υποσημείωση 2.

(12) SWD(2015) 141 final, της 15.7.2015.

(13) Βλέπε υποσημείωση 12.

(14) Βλέπε υποσημείωση 1.

(15) ΕΟΚΕ, Αλλάζοντας το μέλλον της ενέργειας: Μελέτη της ΕΟΚΕ σχετικά με τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών στην εφαρμογή της οδηγίας της ΕΕ για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (EESC-2014-04780-00-04-TCD-TRA-EL).

(16) Βλέπε υποσημείωση 12.

(17) ΕΕ C 200 της 28.6.2014, σ. 1.