ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(91) 511 τελικό 
Βρυξέλλες, 20 Δεκεμβρίου 1991 
ΠΡΩΤΗ ΕΚΘΕΣΗ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ 
ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ 
ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ 
ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
(Υποβλήθηκε από 
την Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και 
την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή) 

- 2 -
Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ TOT ΧΑΡΤΗ 
1. Ο Χάρτης ως πράξη ευρωπαϊκής ταυτότητας, δηλώνει και διαπιστώνει τα 
δικαιώματα τα οποία συζητήθηκαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο 
Στρασβούργο το Δεκέμβριο του 1989, αλλά ο ίδιος δεν τροποποίησε σε 
τίποτα την υπάρχουσα νομική κατάσταση. 
Για το λόγο αυτό το σχέδιο του Χάρτη όπως υποβλήθηκε από την 
Επιτροπή στις 27 Σεπτεμβρίου 1989(1), αναφερόταν σε ένα πρόγραμμα 
δράσης και σε ένα σύνολο σχετικών οργάνων, ζητώντας εντολή από το 
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, σχετικά με τα πιο επείγοντα προβλήματα της 
εφαρμογής του Χάρτη τα οποία θα ήταν δυνατόν να καλυφθούν από τις 
διατάξεις της Συνθήκης ΕΟΚ στον κοινωνικό τομέα. 
Σύμφωνα με την παράγραφο 28 του Κοινοτικού Χάρτη των θεμελιωδών 
Κοινωνικών Δικαιωμάτων, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καλεί την Επιτροπή να 
υποβάλει το ταχύτερο δυνατό τις πρωτοβουλίες που εμπίπτουν στις 
αρμοδιότητες της και οι οποίες προβλέπονται στις συνθήκες, ενόψει 
της έγκρισης νομικών οργάνων για την εφαρμογή στην πράξη, σταδιακά 
κατά την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς, εκείνων των δικαιωμάτων 
που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της Κοινότητας. 
Το πρόγραμμα δράσης σχετικά με την εφαρμογή του Κοινοτικού Χάρτη των 
θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων(2)/ το οποίο 
εκπονήθηκε υπό την ευθύνη της κ.Παπανδρέου, ήταν η απάντηση της 
Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σε αυτή την πρόσκληση. 
Αυτό το πρόγραμμα περιέχει 47 πρωτοβουλίες οι οποίες δεν εμπίπτουν 
όλες στην αρμοδιότητα του Συμβουλίου των Υπουργών. 
Οσον αφορά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, αυτό κάλεσε το Συμβούλιο να 
εξετάσει τις προτάσεις της Επιτροπής με βάση την κοινωνική διάσταση 
της εσωτερικής αγοράς και με σεβασμό των εθνικών και κοινοτικών 
αρμοδιοτήτων(3). 
Η ΕΚΘΕΣΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
Στις παραγράφους 29 και 30 ο Κοινοτικός Χάρτης των θεμελιωδών 
Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων ορίζει ότι η Επιτροπή θα 
καταρτίζει, το τελευταίο τρίμηνο κάθε έτους, έκθεση σχετικά με την 
εφαρμογή του Χάρτη από τα κράτη μέλη και από την Ευρωπαϊκή 
Koινότητα. 
Η παράγραφος 30 του Χάρτη ορίζει ότι η έκθεση αυτή πρέπει να 
διαβιβάζεται στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και 
την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. 
(1) βλέπε την παράγραφο 31 του σχεδίου 
(2) COM (89) 568 τελικό, Βρυξέλλες 29 Νοεμβρίου 1989 
(3) Συμπεράσματα της προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο 
Στρασβούργο, 8 και 9 Δεκεμβρίου 1989 
- 3 -
Η παρούσα έκθεση είναι η πρώτη που υποβάλλει η Επιτροπή. Αποτελείται 
από δύο μέρη. Το πρώτο παρουσιάζει τα επιτεύγματα της Κοινότητας ενώ 
το δεύτερο μέρος αφορά αυτά που έγιναν σε εθνικό επίπεδο. 
Στα συμπεράσματα αναφέρονται οι δυσκολίες που υπάρχουν και οι οποίες 
έχουν εξάλλου διαπιστωθεί ήδη από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. 
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ: 
Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ 
ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ 
ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ 
ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 

- 5 -
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
3. Αυτό το πρώτο μέρος της έκθεσης αφορά την εφαρμογή στο κοινοτικό 
επίπεδο, στους τομείς αρμοδιότητας της Επιτροπής, του Κοινοτικού 
Χάρτη των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων. 
Ωστόσο, πρέπει να τονίσουμε ότι η υλοποίηση της κοινωνικής 
διάστασης του χώρου δίχως σύνορα συναντιέται σε άλλους τομείς όπως 
εκείνοι σχετικά με την ευρωπαϊκή ανώνυμη εταιρία, με την αναγνώριση 
των διπλωμάτων, το δικαίωμα διαμονής, με την προστασία της εργασίας 
στο πλαίσιο των τεχνικών κανόνων και της τυποποίησης, η πρόταση περί 
των συνταξιοδοτικών ταμείων ή των κοινωνικών διατάξεων στο πλαίσιο 
των οδηγιών περί δημόσιων αγορών. 
Αρα, η παρούσα έκθεση περιορίζεται μόνο στις πρωτοβολίες που έχει 
αναγγείλει η Επιτροπή μέσα στο πρόγραμμα δράσης της σχετικά με την 
εφαρμογή του Κοινοτικού Χάρτη των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων 
των Εργαζομένων(*). 
4. Παρουσιάζοντας τις πρωτοβουλίες που σχετίζονται με το παραπάνω 
πρόγραμμα δράσης, οι οποίες κατευθύνονται προς τη βελτίωση των 
συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των εργαζομένων, η Επιτροπή πρέπει 
να υπογραμμίσει ότι εμπνέεται από τις εξής τρεις θεμελιώδεις αρχές: 
την αρχή της επικουρικότητας με συνεκτίμηση του ειδικού 
χαρακτήρα του κοινωνικού πεδίου, σύμφωνα με τον οποίο είναι 
αναγκαίο να προταθεί για καθένα από τα θέματα δράσης η πιο 
κατάλληλη λειτουργία (εναρμόνιση, συντονισμός, σύγκριση, 
συνεργασία, κτλ.), λαμβανομένων υπόψη των αναγκών που έχουν 
εντοπιστεί και της πιθανής προστιθέμενης αξίας της κοινοτικής 
δράσης· 
την αρχή της ποικιλομορφίας των εθνικών συστημάτων, πολιτιστικών 
συνηθειών και πρακτικών όταν αυτή είναι θετική λαμβανομένων 
υπόψη των απαιτήσεων της υλοποίησης της εσωτερικής αγοράς. 
τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, με 
ταυτόχρονο συνταίριασμα των οικονομικών και των κοινωινικών 
απαιτήσεων. Μέσα σε κάθε πρωτοβουλία πρέπει να αναζητηθεί και να 
βρεθεί κάποια ισορροπία. 
Με την προοπτική αυτή η Επιτροπή εφάρμοσε το παραπάνω πρόγραμμα 
δράσης με στόχο την καθιέρωση ενός βάθρου ελάχιστων διατάξεων, με 
συνεκτίμηση αφενός της ανάγκης να αποφεύγονται οι καταχρηστικές 
κοινωνικές πρακτικές, και αφετέρου υποστηρίζοντας την ενίσχυση της 
οικονομικής και της κοινωνικής συνοχής και τέλος συμβάλλοντας στην 
ανάπτυξη της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης η οποία είναι η πρώτη 
προτεραιότητα κατά την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς. 
5. Η μέθοδος που ακολουθεί η Επιτροπή κατά την εφαρμογή αυτών των 
πρωτοβουλιών χαρακτηρίζεται από την ευρεία χρησιμοποίηση των 
προκαταρκτικών διαβουλεύσεων τόσο με τα κράτη μέλη όσο και με τους 
κοινωνικούς εταίρους, είτε στο πλαίσιο των συμβουλευτικών επιτροπών 
είτε στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου. 
(1) COM(89) 568 τελικό, Βρυξέλλες 29 Νοεμβρίου 1989 
- 6 -
Οσον αφορά τον κοινωνικό διάλογο, η Επιτροπή πρέπει να υπογραμμίσει 
τη θετική συνεισφορά των κοινωνικών εταίρων κατά την εφαρμογή του 
Χάρτη· με τον τρόπο αυτό εγκρίθηκαν πέντε κοινές γνώμες μετά την 
έγκριση του Χάρτη στους τομείς της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και 
της αγοράς εργασίας. 
Κοινές γνώμες για τη δημιουργία Ευρωπαϊκού Χώρου επαγγελματικής 
και γεωγραφικής κινητικότητας και τη βελτίωση της ευρωπαϊκής 
αγοράς εργασίας, 
Κοινές γνώμες για τις νέες τεχνολογίες, για την οργάνωση της 
εργασίας και την προσαρμοστικότητα της αγοράς εργασίας, 
- Κοινές γνώμες για τη βασική εκπαίδευση και την αρχική κατάρτιση 
καθώς και για την επαγγελματική κατάρτιση των ενηλίκων, 
- Κοινές γνώμες για τη μετάβαση από το σχολείο στη ζωή του 
ενηλίκου και στην επαγγελματική ζωή, 
Κοινές γνώμες για τους τρόπους πρόσβασης στην κατάρτιση. 
Εως την 1η Νοεμβρίου 1991, η Επιτροπή είχε υποβάλει ένα μεγάλο μέρος 
των πρωτοβουλιών που είχαν αναγγελθεί μέσα στο πρόγραμμα δράσης 
(βλέπε τον πίνακα στο παράρτημα II). Ορισμένες προτάσεις που 
υπολείπονται θα υποβληθούν στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο προσεχώς. Η Επιτροπή η οποία είχε αναλάβει τη δέσμευση 
να υποβάλει το σύνολο των 47 προτάσεων που περιέχονται μέσα στο 
πρόγραμμα δράσης πριν από τα τέλη του 1991 τήρησε επομένως τις 
υποχρεώσεις της. 
6. Πρέπει εδώ να αναφέρουμε το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν σχετικά 
το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. 
Οσον αφορά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που επανειλημμένως υπογράμμισε 
ότι η κοινωνική διάσταση είναι μια θεμελιώδης προϋπόθεση για την 
υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς, η Επιτροπή, όποιες και αν είναι οι 
επικρίσεις που διατύπωσε το Κοινοβούλιο σχετικά με ορισμένες ειδικές 
πλευρές των προτάσεων που έχουν υποβληθεί, διαπιστώνει σε συμφωνία 
μαζ ί του ότι : 
"η κοινοτ ική Ευρώπη προτείνε ι σήμερα δύο νέα πλαίσια για το νομικό 
εμπλουτισμό του (Ευρωπαϊκού Κοινών ικού) μοντέλου μας: τον Κοινοτικό 
Χάρτη των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων και το 
μελλοντικό καθεστώς του Ευρωπαίου πολίτη που αναμένεται να 
δημιουργηθεί μαζί με την πολιτική ένωση παράλληλα με τις 
μεταρρυθμίσεις της οικονομικής και νομισματικής ένωσης"(2) 
7. Οσον αφορά την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή που διαδραμάτισε 
εποικοδομητικό ρόλο κυρίως κατά το στάδιο της συγκρότησης του Χάρτη, 
πρέπει να αναφέρουμε ότι οι γνώμες της συμβάλλουν θετικά στην 
προοδευτική και συνεπή υλοποίηση της κοινωνικής πολιτικής. 
(2) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κοινωνικές υποθέσεις, σχέδιο έκθεσης για 
την ευρωπαϊκή αγορά εργασίας μετά το 1992, μέρος IX: το 
ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, ΡΕ 151.130/ΙΧ της 30ής Μαΐου 1991 
- 7 -
8. Οσον αφορά το Συμβούλιο, αυτό έχει ήδη εγκρίνει πολλές προτάσεις 
οργάνων που του είχε υποβάλει η Επιτροπή στο πλαίσιο της υλοποίησης 
του προγράμματος δράσης (βλ. το παράρτημα II). Πάντως η Επιτροπή δεν 
μπορεί παρά να εκφράσει τη λύπη της για το βραδύ ρυθμό του 
Συμβουλίου κατά τη λήψη αποφάσεων για ορισμένες προτάσεις οργάνων. 
9. Η διάρθρωση του πρώτου μέρους αυτής της έκθεσης ακολουθεί τη δομή 
του Χάρτη και του προγράμματος δράσης (δομή που ακολουθείται επίσης 
στο δεύτερο μέρος από τα περισσότερα κράτη μέλη μέσα στις εθνικές 
τους εκθέσεις). Στο παράρτημα δίδεται πίνακας όπου διευκρινίζονται η 
εξέλιξη και η σημερινή κατάσταση των διάφορων πρωτοβουλιών που έχει 
υποβάλει η Επιτροπή. 
ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
10. Το πρόγραμμα δράσης για την εφαρμογή του Χάρτη ακολουθεί πιστά τη 
διάρθρωση του Χάρτη, με ορισμένες εξαιρέσεις. 
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει συμπληρωματικό κεφάλαιο που αφορά την 
αγορά εργασίας και πλαισιώνει τις πρωτοβουλίες που περιέχονται στα 
επόμενα κεφάλαια. 
Πράγματι, η απόλυτη προτεραιότητα της Κοινότητας είναι ακόμη η 
δημιουργία απασχόλησης και η μείωση της ανεργίας. 
Για το λόγο αυτό η δράση των διαρθρωτικών ταμείων αξιολογείται σε 
συνεργασία με τα κράτη μέλη. Εξάλλου, από το 1989 η έκθεση σχετικά 
με την απασχόληση απεικονίζει επακριβώς τις προοπτικές της 
οικονομίας και της αγοράς εργασίας. Η τρίτη έκθεση, του 1991, 
εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 17 Ιουλίου 1991. Η έκθεση αυτή είναι 
σημαντική διότι επιβεβαιώνει ότι η κατάσταση στις αρχές τις 
δεκαετίας του ·90 όσον αφορά την απασχόληση είναι πολύ πιο δυσμενής 
απ'ό,τι στο τέλος της προηγούμενης δεκαετίας. Εντωμεταξύ, η Επιτροπή 
αποφάσισε στις 18 Δεκεμβρίου 1990 να καταρτίσει τρεις κοινοτικές 
πρωτοβουλίες στα πλαίσια των διατάξεων του κανονισμού ΕΟΚ/4253/88 
του Συμβουλίου σχετικά με την ισότητα ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών (NOW), τα άτομα με ειδικές ανάγκες και ορισμένες 
μειονεκτούσες ομάδες (HORIZON), καθώς και τις νέες επαγγελματικές 
ειδικεύσεις και ευκαιρίες απασχόλησης στο πλαίσιο της ολοκλήρωσης 
της εσωτερικής αγοράς (EUROFORM) ί *• ). 
Εξάλλου, αναπτύχθηκε δίκτυο ενθικών συντονιστών στον τομέα της 
απασχόλησης με διπλό καθήκον: αφενός, καθιέρωση διαδικασίας που 
επιτρέπει το διάλογο σχετικά με ορισμένα θέματα που αφορούν την 
απασχόληση και, αφετέρου, συμμετοχή των εθνικών διοικητικών αρχών 
στη συλλογή των πληροφοριών. 
11. Εκτός από τις ενέργειες αυτές που αφορούν τη μελέτη, έχουν ξεκινήσει 
διάφορα προγράμματα που αποσκοπούν στην αύξηση της 
αποτελεσματικότητας των κοινοτικών και εθνικών μέτρων υπέρ ειδικών 
ομάδων ή περιφερειών. Παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα LEDA, σχετικά 
με τις τοπικές πρωτοβουλίες στον τομέα της απασχόλησης ή το 
πρόγραμμα δράσης και έρευνας ERGO με σκοπό τον καθορισμό των 
επιτυχών προγραμμάτων που απευθύνονται στους μακροχρόνια άνεργους 
(1) Επίσημη Εφημερίδα C 327 της 29.12.1990, σελ. 3 
- 8 -
και τους νέους, ή ακόμη το πρόγραμμα SPEC για την υποστήριξη της 
δημιουργίας απασχόλησης, το οποίο άρχισε το 1990 με στόχο να δοθεί 
απάντηση στις προκλήσεις που συνδέονται με την υλοποίηση της ενιαίας 
αγοράς. 
12. Τέλος, η Επιτροπή επιθυμεί να προωθήσει την ελεύθερη κυκλοφορία των 
εργαζομένων με τη βελτίωση του μηχανισμού που επιτρέπει να 
ενημερώνονται στα κράτη μέλη όσοι το επιθυμούν σχετικά με την 
προσφορά απασχόλησης τα άλλα κράτη μέλη. 
Πράγματι, το δεύτερο μέρος του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 για την 
ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στο εσωτερικό της Κοινότητας 
αφορά τη "σύνδεση και τη διεθνή ανταλλαγή στο πλαίσιο της προσφοράς 
και της ζήτησης εργασίας". Με άλλα λόγια, τον τρόπο λειτουργίας ενός 
συστήματος ανταλλαγών στο πλαίσιο της προσφοράς και ζήτησης εργασίας 
καθώς και συνεργασίας μεταξύ των υπηρεσιών εργατικού δυναμικού των 
κρατών μελών και της Επιτροπής προκειμένου να διευκολυνθεί η 
ενδοκοινοτική κινητικότητα. 
Με την εφαρμογή του συστήματος αυτού, γνωστού ως SEDOC (ευρωπαϊκό 
σύστημα γνωστοποίηση της προσφοράς και ζήτησης εργασίας για διεθνή 
ανταλλαγή) διαπιστώθηκαν οι ελλείψεις και οι περιορισμοί. 
Για το λόγο αυτό στις 5 Σεπτεμβρίου 1991 η Επιτροπή ενέκρινε την 
πρόταση αναθεώρησης του δεύτερου μέρους του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 
σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στο εσωτερικό της 
Κοινότητας(2). 
Η αναθεώρηση αυτή αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στο να εξασφαλισθεί σε 
όσους ζητούν απασχόληση σε άλλο κράτος μέλος, η παροχή, από τις 
υπηρεσίες εργατικού δυναμικού της χώρας κατοικίας, υπηρεσιών με 
ποιότητα και ταχύτητα τουλάχιστον ισοδύναμη με εκείνη που θα ίσχυε 
σε περίπτωση μετάβασης τους στο κράτος μέλος όπου επιθυμούν να 
εργαστούν. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΧΕΣ 
13. πρόγραμμα δράσης της σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη η Επιτροπή 
ανέφερε ότι "λόγω της σημαντικής ανάπτυξης και των εξαιρετικά 
ποικίλων μορφών των συμβάσεων εργασίας, εκτός από τη σύμβαση 
αορίστου χρόνου, πρέπει να εξασφαλιστεί με κοινοτικό πλαίσιο ένα 
ελάχιστο επίπεδο συνοχής μεταξύ αυτών των διαφόρων μορφών συμβάσεων, 
πράγμα που θα αποτρέψει τον κίνδυνο ενθάρρυνσης των στρεβλώσεων του 
ανταγωνισμού με σκοπό την ενίσχυση της διαφάνειας της αγοράς 
εργασίας σε κοινοτικό επίπεδο" 
ια το λόγο αυτό η Επιτροπή, κατ' εφαρμογή του χάρτη και όπως 
ανήγγειλε στο πρόγραμμα δράσης της, πρότεινε σύνολο βασικών ειδικών 
ρυθμίσεων σχετικά με ορισμένες σχέσεις εργασίας. Πρόκειται για 
σφαιρική προσέγγιση που την οδήγησε να προτείνει παράλληλα τρία 
μέτρα που ανταποκρίνονται σε τριπλή απαίτηση: 
(2) COM(91) 316 τελικό - SYN 359, Βρυξέλλες, 5 Σεπτεμβρίου 1991, ΕΕ C 
254 της 28ης Σεπτεμβρίου 1991, σ. 9 
- 9 -
καλύτερη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και μεγαλύτερη 
διαφάνεια της αγοράς εργασίας στο πλαίσιο της οικονομικής και 
κοινωνικής συνοχής (νομική βάση άρθρο 100Α της συνθήκης ΕΟΚ), 
βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των εργαζομένων 
(νομική βάση άρθρο 100 της συνθήκης ΕΟΚ), 
- προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων στο χώρο 
εργασίας^1) (νομική βάση άρθρο 118 Α της συνθήκης ΕΟΚ). 
14. Σύμφωνα με την άποψη της Επιτροπής δεν πρόκειται κατά κανένα τρόπο 
για επαναμφισβήτηση της ανάγκης αυτών των ειδικών μορφών σχέσεων 
εργασίας που είναι ουσιαστικές λαμβάνοντας υπόψη τη διαμόρφωση 
συνεκτικής στρατηγικής ανάπτυξης και απασχόλησης. Είναι μάλλον 
σημαντικότερο να ορισθούν ορισμένες βασικές ρυθμίσεις οι οποίες, 
σεβόμενες αφενός την ανάγκη ευελιξίας των επιχειρήσεων και αφετέρου 
τις επιδιώξεις ορισμένων εργαζομένων, με συνεκτίμηση των 
διαφορετικών καταστάσεων που επικρατούν στα κράτη μέλη και της 
αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων. 
Προκειμένου να αποφευχθούν δυσανάλογες διοικητικές δαπάνες που θα 
αντιτίθεντο στους επιδιωκόμενους στόχους, η Επιτροπή πρότεινε οι δύο 
οδηγίες που αφορούν την προσέγγιση των διατάξεων των κρατών μελών 
για τις προαναφερόμενες σχέσεις εργασίας να μην εφαρμόζονται στους 
μισθωτούς με εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας κατώτερη των 8 ωρών κατά 
μέσο όρο, όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας (άρθρο 100) και τις 
στρεβλώσεις του ανταγωνισμού (άρθρο 100Α). 
15. Από τις τρείς προτάσεις εγκρίθηκε από το Συμβούλιο των Υπουργών της 
25ης Ιουνίου 1991, μόνον εκείνη που βασίζεται στο άρθρο 118Α(2). 
Οι εργασίες σχετικά με την πρόταση βάσει του άρθρου 100Α 
συνεχίζονται με αργό ρυθμό και έχει επιτευχθεί μικρή πρόοδος όσον 
αφορά την πρόταση βάσει του άρθρου 100 της Συνθήκης ΕΟΚ. Σχετικά με 
την τελευταία πρέπει να σημειωθεί ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο 
απέρριψε την πρόταση της Επιτροπής. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
16. Στην ανακοίνωση της σχετικά με το πρόγραμμα δράσης για την εφαρμογή 
του Κοινοτικού Χάρτη των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των 
Εργαζομένων, η Επιτροπή ανήγγειλε την πρόθεση της να υποβάλει 
πρόταση οδηγίας στο Συμβούλιο για την αναδιοργάνωση του χρόνου 
εργασ ίας. 
Τα τελευταία χρόνια στα περισσότερα κράτη μέλη αυξάνεται διαρκώς η 
αποδέσμευση των ατομικών ωραρίων εργασίας από τα ωράρια λειτουργίας 
των μονάδων παραγωγής. Χάρη στην τάση αυτή, που επιτρέπει 
αποτελεσματικότερη αξιοποίηση της παραγωγικής ικανότητας των 
επιχειρήσεων και βελτιώνει την πρόσβαση στις υπηρεσίες λόγω της 
(1) COM(90) 228 τελικό - SYN 280 και SYN 281 της 13ης Αυγούστου 1990 
(2) Οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουνίου 1991 (91/383/ΕΟΚ) που 
συμπληρώνει τα μέτρα για την προώθηση της βελτίωσης της 
ασφάλειας και της υγείας στον τόπο εργασίας των εργαζομένων με 
σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου ή έκτακτης απασχόλησης. 
ΕΕ L 206 της 29.7.1991, σελ. 19 
- 10 -
αύξησης των ωρών λειτουργίας, οι επιχειρήσεις δύνανται να 
προσαρμόζονται με ευελιξία στην εξέλιξη των συνθηκών της αγοράς και 
να αυξάνουν την ευελιξία της παραγωγικής διαδικασίας μειώνοντας 
ταυτόχρονα το κόστος παραγωγής κατά μονάδα. Το φαινόμενο αυτό 
επιτρέπει επίσης στους εργαζόμενους να διαμορφώνουν τα ωράρια 
εργασίας τους σε συνάρτηση με τις ανάγκες τους και τις προσωπικές, 
κοινωνικές και πολιτιστικές επιδιώξεις τους. Η τάση μείωσης της 
διάρκειας εργασίας συνέβαλε κυρίως στην αποσύνδεση των ατομικών 
ωραρίων εργασίας από τις ώρες λειτουργίας των παραγωγικών μονάδων 
λόγω του ότι επιτρέπει συχνά διακυμάνσεις γύρω από τη μέση διάρκεια 
του χρόνου εργασίας που ορίζεται από τις συλλογικές συμβάσεις. 
17. Για το λόγο αυτό η προτασχ] οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με 
ορισμένες πλευρές της οργάνωσης του χρόνου εργασίας (*•) περιέχει 
σύνολο ελάχιστων βασικών διατάξεων όσον αφορά τις ελάχιστες 
ημερήσιες και εβδομαδιαίες περιόδους ανάπαυσης, τις ελάχιστες 
προϋποθέσεις που διέπουν την προσφυγή σε εργασία κατά βάρδιες και 
ειδικότερα σε νυκτερινή εργασία καθώς και την προστασία της υγείας 
και της ασφάλειας των εργαζομένων σε περίπτωση αλλαγής του ρυθμού 
στην οργάνωση του χρόνου εργασίας. 
Οι συζητήσεις στο Συμβούλιο δεν κατέληξαν ακόμη σε κοινή θέση. 
18. Στις 28 Νοεμβρίου 1990 η Επιτροπή ενέκρινε πρόταση οδηγίας σχετικά 
με το αποδεικτικό στοιχείο της σχέσης εργασίας(2). 
Η πρόταση αυτή αποσκοπεί κυρίως στην επίτευξη ισορροπίας μεταξύ της 
επιδίωξης των εργαζομένων να γνωρίζουν τη φύση και το ουσιαστικό 
περιεχόμενο της σχέσης εργασίας και της επιδίωξης των επιχειρήσεων 
να αναζητήσουν νέες, πιο ευέλικτες μορφές σχέσεων εργασίας που να 
ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της σύγχρονης οικονομίας. Η πρόταση 
οδηγίας συμβάλλει κατά τον τρόπο αυτό στην αύξηση της διαφάνειας της 
αγοράς εργασίας που γνωρίζει αλλαγές ικανές να μεταβάλουν την 
κατάσταση των εργαζομένων οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητα τους στο 
πλαίσιο σχέσεων εργασίας που ξεφεύγουν πολύ συχνά από το παραδοσιακό 
πρότυπο της σχέσης εργασίας. 
Εκτός από τις νέες δυνατότητες λαθραίας απασχόλησης που μπορεί να 
προκαλέσουν οι εξελίξεις αυτές, παρατηρούμε την εφαρμογή νέων μορφών 
τηλεργασίας, σημαντική αύξηση των περιόδων άσκησης και των συμβάσεων 
απασχόλησης με παράλληλη κατάρτιση, αύξηση της ευκαμψίας του 
χρονικού πλαισίου παροχής εργασίας με μερική ή πλήρη απασχόληση και 
γενικότερα την ανάπτυξη νέων μορφών εργασίας ή απασχόλησης που 
τείνουν να καταστήσουν ασαφή την κατάσταση πολυάριθμων εργαζομένων 
καθιστώντας την συγκεχυμένη, αβέβαιη και ασταθή. Το αποτέλεσμα είναι 
να μην ελέγχονται πλέον βάσει του κλασσικού εργατικού δικαίου 
έννοιες όπως μισθωτός, εργαζόμενος, χρόνος εργασίας. 
Η πρόταση οδηγίας πρέπει να καταστήσει δυνατό να γνωρίζουν όλοι οι 
εργαζόμενοι για ποιον εργάζονται, που εργάζονται καθώς και τις 
βασικές συνθήκες της σχέσης εργασίας. 
(1) COM(90) 317 τελικό - SYN 295 της 20ής Σεπτεμβρίου 1990 
(2) COM(90) 563 τελικό - 8.1.91 
- 11 -
Αυτή η οδηγία εγκρίθηκε στις 14 Οκτωβρίου 1991(3). 
19. Στις 18 Σεπτεμβρίου 1991 η Επιτροπή ενέκρινε πρόταση οδηγίας που 
τροποποιεί την οδηγία 75/129/ΕΟΚ σχετικά με την προσέγγιση των 
νομοθεσιών των κρατών μελών για τις ομαδικές απολύσειςί4). 
Τα δεκαπέντε χρόνια εφαρμογής της οδηγίας 75/129 και οι συνέπειες 
της εσωτερικής αγοράς στην ανασυγκρότηση των εταιριών καθιστούν 
απαραίτητη την αναθεώρηση αυτή. Πράγματι, λόγω της επιτάχυνσης των 
διακρατικών αναδιαρθρώσεων των εταιριών την προηγουμένη της 
ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς συμβαίνει όλο και συχνότερα οι 
απολύσεις να αποφασίζονται σε επίπεδο διεύθυνσης ανώτερο από εκείνο 
του άμεσου εργοδότη των ενδιαφερομένων εργαζομένων, δηλαδή από 
επιχείρηση που ασκεί τον έλεγχο ενός ομίλου, ανεξάρτητα από το εάν 
είναι εγκατεστημένη στο ίδιο κράτος μέλος με τον εργοδότη ή σε άλλο 
κράτος μέλος, ή από την κεντρική διοίκηση μιας επιχείρησης με 
πολλαπλές εγκαταστάσεις στην οποία συμμετέχει ο εργοδότης, εφόσον 
είναι εγκατεστημένη εκτός του κράτους μέλους στο οποίο βρίσκεται ο 
εργοδότης. 
Η πρόταση οδηγίας διευρύνει το πεδίο εφαρμογής της υφιστάμενης 
οδηγίας όσον αφορά τις απολύσεις που αποφασίζονται από τέτοια κέντρα 
λήψης αποφάσεων παρέχοντας την εγγύηση ότι θα δίνουν στον εργοδότη 
όλες τις χρήσιμες πληροφορίες για την πληροφόρηση και τις 
διαβουλεύσεις με τους εκπροσώπους των εργαζομένων και για την 
κοινοποίηση των σχεδιαζόμενων απολύσεων στην αρμόδια δημόσια αρχή. 
Εξάλλου, η πρόταση αποσκοπεί στη διεύρυνση των δικαιωμάτων των 
εργαζομένων όσον αφορά την πληροφόρηση και τις διαβουλεύσεις σε 
περίπτωση απολύσεων βάσει δικαστικής απόφασης. Στην προσέγγιση που 
επέλεξε η Επιτροπή προσφέρεται μεγαλύτερη ευελιξία όσον αφορά τις 
μικρές επιχειρήσεις αναφέροντας ότι τα κράτη μέλη δύνανται να μην 
προβλέπουν εκπροσώπηση των εργαζομένων στις επιχειρίσεις που 
απασχολούν κάτω των 50 εργαζομένων. 
20. Η ανάγκη επικέντρωσης του ενδιαφέροντος της Κοινότητας στο πρόβλημα 
της μετανάστευσης εκφράστηκε τον Ιούνιο του 1988 από το Ευρωπαϊκό 
Συμβούλιο του Ανοβέρου το οποίο κάλεσε την Επιτροπή να εκπονήσει 
έκθεση σχετικά με την κοινωνική ένταξη των διακινούμενων 
εργαζομένων. 
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 8ης και 9ης Δεκεμβρίου 1989 ζήτησε να 
καταρτιστεί κατάλογος των εθνικών θέσεων όσον αφορά τη μετανάστευση 
προκειμένου να προετοιμαστεί συζήτηση επί του θέματος αυτού στο 
πλαίσιο του Συμβουλίου. 
Για την παρουσίαση της κοινωνικής και νομικής κατάστασης των 
μεταναστών από τρίτες χώρες σε κάθε κράτος μέλος η έκθεση (σχετικά 
με την κοινωνική ένταξη των μεταναστών από τρίτες χώρες που 
διαμένουν μονίμως και νόμιμα στα κράτη μέλη)(5) έκανε μια πρώτη 
(3) οδηγία του Συμβουλίου της 14ης Οκτωβρίου 1991 (91/533) περί της 
υποχρέωσης του εργοδότη να ενημερώσει τον εργαζόμενο για τους 
εφαρμοστέους όρους στη σύμβαση ή στη σχέση εργασίας, ΕΕ L 288 της 
18.10.1991, σ. 32 
(4) Επίσημη Εφημερίδα L 48 της 22.2.1975, σελ. 29 
(5) SEC(89) 924 τελικό της 22ας Ιουνίου 1989 
- 12 -
αποσαφήνιση της νομικής αλλά και της ντε φάκτο κατάστασης των 
μεταναστών. 
Εξάλλου, η έκθεση που ζήτησε η Επιτροπή από ομάδα εμπειρογνωμόνων με 
τίτλο "πολιτικές στον τομέα της μετανάστευσης και της κοινωνικής 
ένταξης των μεταναστών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα"(6) συμβάλλει 
σημαντικά στην εμπεριστατωμένη μελέτη του θέματος αυτού. Το 
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 14ης και 15ης Δεκεμβρίου 1990 έλαβε γνώση 
αυτής της πρώτης έκθεσης και ζητεί τόσο από το Συμβούλιο Γενικών 
Υποθέσεων όσο και από την Επιτροπή να εξετάσουν "τα καταλληλότερα 
μέτρα όσον αφορά τη βοήθεια προς τις χώρες από τις οποίες 
προέρχονται οι μετανάστες, τις συνθήκες εισόδου και την κοινωνική 
ένταξη..". Εξάλλου, η Επιτροπή ενέκρινε στις 11 Οκτωβρίου 1991 
ανακοίνωση στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο περί της 
μετανάστευσης^) . 
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
21. Στις 28 Ιουνίου 1991 η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση οδηγίας του 
Συμβουλίου σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων στο πλαίσο παροχής 
υπηρεσιών (D. 
Με την έγκριση της πρότασης αυτής η Επιτροπή εξέφρασε την επιθυμία 
της να ενεργήσει το Συμβούλιο κατά τρόπο ώστε τα κράτη μέλη να 
υποχρεωθούν να συντονίζουν τις νομοθεσίες τους ώστε να προβλέπουν σε 
αυτές πυρήνα επιτακτικών κανόνων για ελάχιστη προστασία, ο πυρήνας 
αυτός πρέπει να γίνεται σεβαστός στη χώρα υποδοχής από τους 
εργοδότες που αποσπούν εργαζομένους προκειμένου να εκτελέσουν 
προσωρινή εργασία στο έδαφος του κράτους μέλους στο οποίο παρέχεται 
η εργασία. 
Η σημασία της πρότασης αυτής είναι προφανής σε όλους και λόγω του 
ότι η ενλόγω πρόταση αυτή θα περιλάβει στο πεδίο εφαρμογής της τις 
επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες εκτός της Κοινότητας. 
Οι επιχειρήσεις αυτές υπόκεινται επίσης σε αυτούς τους 
προστατευτικούς κανόνες όσον αφορά τους εργαζομένους τους που 
εκτελούν προσωρινή εργασία στο έδαφος άλλου κράτους μέλους. 
22. Στο κεφάλαιο ελεύθερη κυκολοφορία του προγράμματος δράσης η Επιτροπή 
δεσμεύτηκε να παρουσιάσει ανακοίνωση σχετικά με τα συμπληρωματικά 
συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. 
Η έλλειψη συντονισμού, η ποικιλία, η πολλαπλότητα των 
συμπληρωματικών συστημάτων και η διαρκώς αυξανόμενη σημασία τους σε 
σχέση με τα νόμιμα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης καθιστούν 
εξαιρετικά πολύπλοκη τη δυνατότητα μεταφοράς των δικαιωμάτων σε 
περίπτωση επαγγελματικής κινητικότητας των εργαζομένων μεταξύ των 
κρατών μελών. 
(6) SEC(90) 1813 τελικό της 28ης Σεπτεμβρίου 1990 
(7) SEC(91) 1855 τελικό 
(1) COM(91)230 τελικό-SYN 346, ΕΕ C225 της 30.08.91, σελ 
- 13 -
Για το λόγο αυτό η Επιτροπή ενέκρινε στις 17 Ιουλίου 19 91 
"ανακοίνωση σχετικά με τα συμπληρωματικά συστήματα κοινωνικής 
ασφάλίσης"<2). Η ανακοίνωση αυτή αποτελεί έγγραφο μελέτης και 
ευαισθητοποίησης με το οποίο επιθυμεί η Επιτροπή να ξεκινήσει 
συζήτηση σε κοινοτικό επίπεδο όσον αφορά τα συμπληρωματικά συστήματα 
συνταξιοδότησης. 
Η ανάλυση της Επιτροπής γίνεται από την άποψη της ελεύθερης 
κυκλοφορίας των εργαζομένων και του συντονισμού στον τομέα της 
κοινωνικής ασφάλισης όπως αναφέρεται στο άρθρο 51 της συνθήκης ΕΟΚ. 
Η ανακοίνωση δεν σκοπεύει να αξιολογήσει τα πλεονεκτήματα των 
εθνικών συστημάτων αλλά να παρουσιάσει κατάλογο των προβλημάτων που 
θέτουν τα συμπληρωματικά συστήματα όσον αφορά την κινητικότητα των 
εργαζομένων. 
Ο βασικός στόχος είναι η διασυνοριακή κινητικότητα των εργαζομένων 
να μην είναι δυσκολότερη από την κινητικότητα τους στο εσωτερικό 
ενός κράτους μέλους. 
Ο στόχος που πρέπει να επιτευχθεί με τη δυνατότητα μεταφοράς των 
συμπληρωματικών 61καιωμάτων σύνταξης είναι συνεπώς η εξάλειψη των 
εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων που οφείλονται 
στην έλλειψη κοινοτικών διατάξεων που τους προστατεύουν από την 
απώλεια των δικαιωμάτων αυτών. 
23. α) Στις 27 Νοεμβρίου 1990 η Επιτροπή ενέκρινε ανακοίνωση στο 
Συμβούλιο σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας των 
πολιτών της Κοινότητας που διαμένουν σε παραμεθόριες περιοχές 
και κυρίως των μεθοριακών εργαζομένων(3). 
Η πρώτη ανακοίνωση σχετικά με το θέμα των παραμεθόριων πληθυσμών 
(COM/85/529 τελικό) και η ώθηση που δόθηκε με την υλοποίηση της 
μεγάλης εσωτερικής αγοράς είχαν ως αποτέλεσμα να υποβάλει η 
Επιτροπή στο Συμβούλιο ορισμένα προς μελέτη θέματα σχετικά με 
την ειδική κατάσταση των πληθυσμών αυτών. 
β) Οσον αφορά την αναθεώρηση του κανονισμού 1251/70 της Επιτροπής, 
η Επιτροπή θα λάβει θέση μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες του 
Συμβουλίου σχετικά με την τροποποίηση του κανονισμού 
1612/68/ΕΟΚ. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
24. Η απαραίτητη αλληλεγγύη προς τους περισσότερο άπορους αποτελεί 
κυρίως ευθύνη των κρατών μελών. 
Ωστόσο, η Επιτροπή ασχολήθηκε με το θέμα αυτό από τα μέσα της 
δεκαετίας του ·70. Στα προγράμματα της για τις περιόδους 1975-1980 
και 1984-1988 σχετικά με τη φτώχεια προστέθηκε η απόφαση του 
Συμβουλίου της 18ης Ιουλίου 1989 για την κατάρτιση νέου κοινοτικού 
προγράμματος όσον αφορά την οικονομική και κοινωνική ένταξη των 
λιγότερο ευνοημένων (1989-1994). 
(2) SEC(91) 1332 
(3) COM(90) 561 τελικό 
- 14 -
Η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς κινδυνεύει πράγματι, εάν δεν 
αποδοθεί προσοχή, να επιδεινώσει τη θέση ορισμένων ομάδων. 
Εξάλλου, τα κράτη μέλη, λόγω της συνέχισης διαφόρων μορφών 
κοινωνικού αποκλεισμού, προσπάθησαν να τον αντιμετωπίσουν με τη 
θέσπιση διαφόρων ειδών εγγυήσεων όσον αφορά τους πόρους των πιο 
άπορων. 
25. Με το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Κοινωνικών Υποθέσεων 
που συνήλθαν στο πλαίσιο του Συμβουλίου της 29ης Σεπτεμβρίου 1989 
σχετικά με την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού, οι υπουργοί 
εξέφρασαν τη σημασία που αποδίδουν στο να συνοδεύονται οι πολιτικές 
οικονομικής ανάπτυξης από πολιτικές εξασφάλισης πόρων προσαρμοσμένων 
στην κατάσταση των κρατών μελών. Αυτή η βούληση αλληλεγγύης όπως 
εκφράστηκε από το Συμβούλιο Υπουργών αποτέλεσε τη βάση του σχεδίου 
σύστασης σχετικά με κοινά κριτήρια για επαρκείς πόρους και παροχές 
στα συστήματα κοινωνικής προστασίας<*). 
Το ενλόγω σχέδιο σύστασης αποσκοπεί στο να αναγνωρίσουν τα κράτη 
μέλη γενικό αντικειμενικό δίκαιο σχετικά με την εξασφάλιση επαρκών 
πόρων και παροχών καθώς και να καθορίσουν τον τρόπο της αναγνώρισης 
αυτής. 
26. Εξάλλου, προκειμένου να προωθηθεί η προσέγγιση των επιπέδων 
κοινωνικής προστασίας η Επιτροπή πρότεινε, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις 
που ανήγγειλε στο πρόγραμμα για την εφαρμογή του Χάρτη, στρατηγική 
με σκοπό τη σύγκλιση των πολιτικών των κρατών μελών της Κοινότητας 
στον τομέα της κοινωνικής προστασίας. 
Η στρατηγική αυτή που αναλύεται στην πρόταση σύστασης του Συμβουλίου 
της 27ης Ιουνίου 1991 σχετικά με την σύγκλιση των στόχων και 
πολιτικών στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, φιλοδοξεί να είναι 
ευέλικτη, προοδευτική και να βασίζεται σε εθελοντική κίνηση εκ 
μέρους των κρατών μελών(2). 
Μια τέτοια στρατηγική που προϋποθέτει τον καθορισμό, σε κοινοτικό 
επίπεδο, κοινών στόχων που επιτρέπουν τη σύγκλιση των πολιτικών στον 
τομέα της κοινωνικής προστασίας, αποσκοπεί στην ανάπτυξη των εθνικών 
συστημάτων κοινωνικής προστασίας σύμφωνα με τους γενικούς στόχους 
της Κοινότητας. 
Εξάλλου, η στρατηγική αυτή με στόχο τη σύγκλιση δεν πρέπει να 
θεωρείται ως μεμονωμένη ενέργεια αλλά να εγγράφεται στη γενικότερη 
προοπτική οικονομικής και κοινωνικής ένταξης και πρόληψης του 
κοινωνικού αποκλ ε ισμού. 
(1) COM(91) 161 τελικό της 13ης Μαΐου 1991, ΕΕ C 163 της 22ας Ιουνίου 
1991, σελ. 3 
(2) C0M(91) τελικό της 27ης Ιουνίου 1991 
- 15 -
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
27. Η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων προτείνει εδώ και μεγάλο 
χρονικό διάστημα νομοθετικές μεταρρυθμίσεις όσον αφορά το δικαίωμα 
πληροφόρησης των εργαζομένων. 
Η επιτυχία πολλών από αυτές παραμένει βεβαίως ακόμη 
αμφίβολη,δ ιάφορες όμως ήδη ισχύουσες διατάξεις διευκολύνουν την 
πληροφόρηση, τις διαβουλεύσεις και τη συμμετοχή των εργαζομένων. 
Με την υποβολή της πρότασης οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με τη 
σύσταση ευρωπαϊκής επιτροπής επιχείρησης στις επιχειρήσεις ή στους 
ομίλους επιχειρήσεων κοινοτικής διάστασης με σκοπό την πληροφόρηση 
και τη διαβούλευση των εργαζομένων<*), η Επιτροπή επιδιώκει να 
δοθεί προτεραιότητα στις διακρατικές υποθέσεις. Κατ· αυτό τον τρόπο 
η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη την αρχή της επικουρικότητας ως έκφρασης 
ου επιπέδου αίτησης καθώς και το ρόλο των κοινωνικών εταίρων. 
Η πρόταση δεν επηρεάζει συνεπώς τις εσωτερικές διαδικασίες 
πληροφόρησης και διαβούλευσης στα κράτη μέλη σχετικά με τις εθνικές 
επιχειρήσεις οι οποίες εξακολουθούν να υπόκεινται στη νομοθεσία και 
τις πρακτικές των κρατών μελών. Η πρόταστ\ αφορά μόνο τις 
επιχειρήσεις και τους ομίλους επιχειρήσεων ευρωπαϊκής διάστασης. 
Εξάλλου, στον τομέα αυτό, ίσως περισσότερο από άλλους, πρέπει να 
υπογραμμιστεί ο σεβασμός της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων. 
Δεν είναι μόνο οι ελάχιστες προδιαγραφές που περιέχονται στην 
πρόταση σχετικά με την πληροφόρηση και τη διαβούλευση των 
εργαζομένων που βασίστηκαν στην κοινή γνώμη η οποία εγκρίθηκε το 
Μάρτιο του 1987 στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου από την ΣΕΣ, την 
ΕΒΕΚ και το ΕΚΔΕ, αλλά, εφόσον πληρούνται οι ελάχιστες προϋποθέσεις 
για την ίδρυση ευρωπαϊκής επιτροπής επιχειρήσεων, είναι καθήκον 
κυρίως των κοινωνικών εταίρων να ορίσουν τη φύση, τη σύνθεση, τα 
καθήκοντα και τις αρμοδιότητες αυτής της επιτροπής καθώς και τον 
τρόπο λειτουργίας της. Μόνο σε περίπτωση ασυμφωνίας θα πρέπει να 
εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες ελάχιστες προδιαγραφές. 
28. Η κοινοτική πράξη σχετικά με τη συλλογική κατοχή μέρους των μετοχών 
εκ μέρους του προσωπικού της επιχείρησης και την οικονομική 
συμμετοχή των μισθωτών που αναφέρεται στο πρόγραμμα δράσης της 
Επιτροπής λαμβάνει υπόψη τις πλέον πρόσφατες εξελίξεις καθώς και τις 
πολιτικές που εφαρμόζονται σήμερα στην Κοινότητα(2). Η πράξη αυτή 
αφορά κυρίως τη συμμετοχή των μισθωτών στα κέρδη και στην αύξηση του 
κεφαλαίου της επιχείρησης τους, καθώς και τη συλλογική κατοχή των 
μετοχών της επιχείρησης εκ μέρους των μισθωτών, και δεν φιλοδοξεί να 
καλύψει ούτε το σύνολο των γενικών πολιτικών πτυχών της δημιουργίας 
κεφαλαίου ούτε τα κίνητρα προς το σύνολο του πληθυσμού ή ειδικές 
κατηγορίες του εκτός του επαγγελματικού πεδίου. 
Η επιλογή της σύστασης του Συμβουλίου αιτιολογείται από τη φύση του 
θέματος που καθιστά προτιμητέα τη χρησιμοποίηση μη δεσμευτικής 
πράξης. 
(1) COM(90) 581 τελικό, Βρυξέλλες 25 Ιανουαρίου 1991 
(2) C0M(91) 259 τελικό, Βρυξέλλες 3 Σεπτεμβρίου 1991 
- 16 -
Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των τύπων οικονομικής συμμετοχής 
που έχουν καθιερωθεί στην πράξη στα διάφορα κράτη. Το νομικό και 
φορολογικό καθεστώς είναι πολύ διαφορετικό από το ένα κράτος στο 
άλλο. Μπορεί να πρόκειται για πριμοδότηση σε χρήμα, για συμμετοχή 
των μετόχων στα κέρδη και άλλες μορφές έμμεσης συμμετοχής ή ακόμη 
για ορισμένα ειδικά πρότυπα συλλογικής κατοχής μετοχών επιχείρησης, 
όπως η δωρεάν διανομή μετοχών στους μισθωτούς ή η προσφορά μετοχών 
με προνομιακούς όρους, συστήματα με δικαίωμα επιλογής για την αγορά 
μετοχών από όλους τους μισθωτούς ή μόνο από τη διεύθυνση, πρότυπα ή 
τραστ συλλογικής κατοχής μετοχών της επιχείρησης και αγοράς της 
επιχείρησης από τους μισθωτούς. 
Η σύσταση αφορά κυρίως τα εσωτερικά συστήματα στο πλαίσιο μιας 
επιχείρησης, τα συλλογικά, τα συνεχή καθώς και τα συστήματα 
συμμετοχής των μισθωτών βάσει κριτηρίου που αφορά τη μέτρηση των 
αποτελεσμάτων της επιχείρησης (άμεσα ή έμμεσα). 
ο στόχος που καθορίζεται στό σχέδιο σύστασης είναι η ενθάρρυνση της 
ευρείας εφαρμογής των διαφόρων μορφών συμμετοχής των μισθωτών στα 
κέρδη και τα αποτελέσματα των επιχειρήσεων, είτε μέσω συμμετοχής στα 
κέρδη, είτε μέσω συλλογικής κατοχής μετοχών της επιχείρησης από τους 
μισθωτούς είτε με συνδυασμό των δύο. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
29. Από το 1982, έτος του πρώτου προγράμματος δράσης για την προώθηση 
της ισότητας ευκαιριών για τις γυναίκες, σημειώθηκε σημαντική 
πρόοδος. 
Πολλές ισχύουσες οδηγίες σχηματίζουν πολύπλοκο νομοθετικό σύνολο το 
οποίο, μεταφερόμενο στην εθνική έννομη τάξη, εξασφαλίζει την τυπική 
ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών. 
Για να καταστεί ωστόσο η τυπική αυτή ισότητα πραγματική μένει ακόμη 
πολύς δρόμος. 
Η πρόκληση που δέχεται η Επιτροπή είναι η πορεία από την ίση 
μεταχείριση προς τις ίσες ευκαιρίες. Για το λόγο αυτό το τρίτο 
μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης της Κοινότητας σχετικά με την ισότητα 
ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή 
στις 17 Οκτωβρίου 1990, τονίζει λιγότερο το δίκαιο για να 
επικεντρωθεί περισσότερο στη διευκόλυνση της πρόσβασης στην αγορά 
εργασίας, τη βελτίωση της ποιότητας της απασχόλησης, το συνδυασμό 
των επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων καθώς και τη 
βελτίωση της θέσης των γυναικών στην κοινωνία. 
Το Συμβούλιο, αναγνωρίζοντας "ότι θα πρέπει να εγκριθεί σφαιρική και 
ολοκληρωμένη προσέγγιση ώστε να επιτευχθεί μέγιστη 
αποτελεσματικότητα στην πολιτική ισότητας", ενέκρινε ψήφισμα στις 21 
Μαΐου 1991ί1). 
(1) ΕΕ C 142 της 31.05.1991, σ. 1 
- 17 -
30. Βασιζόμενη στο άρθρο 118Α της Συνθήκης ΕΟΚ η πρόταση οδηγίας σχετικά 
με την προστασία της εγκύου και της λεχώνας στην εργασία, αποτελεί 
ειδική οδηγία κατά την έννοια της οδηγίας πλαισίου 89/391/ΕΟΚ για 
την εφαρμογή μέτρων προώθησης της ασφάλειας και της υγείας των 
εργαζομένων στο χώρο εργασίας^). 
Η ενλόγω οδηγία αποσκοπεί στη βελτίωση της προστασίας των εγκύων και 
λεχώνων - που θεωρούνται ως ομάδες κινδύνου κατά την έννοια της 
προαναφερθείσας οδηγίας πλαισίου - χωρίς να προκαλείται ωστόσο 
επιδείνωση των συνθηκών εργασίας τους και κυρίως της θέσης τους στην 
αγορά εργασίας. Τα μέτρα που περιέχονται στην πρόταση αυτή αφορούν 
τις στάσεις εργασίας, τη διάρκεια εργασίας και τα δικαιώματα που 
συνδέονται αφενός με την εργασία και αφετέρου με τις συνθήκες 
εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της έκθεσης σε επικίνδυνες ουσίες ή 
της συμμετοχής σε διαδικασίες που είναι δυνατόν να βλάψουν την υγεία 
των εργαζομένων. Η πρόταση περιέχει επίσης ειδική διάταξη σχετικά με 
το βάρος της απόδειξης σε περίπτωση αντιδικίας. 
Αυτή η πρόταση οδηγίας ανταποκρίνεται σε σοβαρή ειδική ανάγκη και το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε επανειλημμένα τον επείγοντα χαρακτήρα 
της πρωτοβουλίας αυτής που συμβάλλει σημαντικά στην προώθηση της 
υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων στο χώρο εργασίας. 
Το Συμβούλιο κατέληξε σε κοινή θέση στις 3 Δεκεμβρίου 1991. 
31. ο συνδυασμός των υποχρεώσεων φύλαξης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών 
με εκείνες της απασχόλησης και της κατάρτισης των γονέων αποτελεί 
προϋπόθεση για πραγματική ισότητα ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών. 
Σε όλα τα κράτη μέλη η ζήτηση για τη φύλαξη παιδιών είναι μεγαλύτερη 
από την υπάρχουσα προσφορά. Η έλλειψη καλής ποιότητας ιδρυμάτων για 
τη φύλαξη των παιδιών με προσιτές τιμές αποτελεί μείζον εμπόδιο για 
την πρόσβαση των γυναικών και την πλήρη συμμετοχή τους στην 
απασχόληση και την επαγγελαμτική κατάρτιση. 
Η Επιτροπή σκοπεύει να εκτελέσει ενέργειες για την ενθάρρυνση των 
ιδρυμάτων φύλαξης παιδιών και επέσυρε ήδη την προσοχή στο ότι είναι 
δυνατή η ανάληψη οικονομικής δράσης στο εσωτερικό των κοινοτικών 
μέσων στήριξης. 
Ξεπερνώντας ωστόσο το πλαίσιο των συγκεκριμένων ενεργειών, η 
Επιτροπή εξέφρασε την επιθυμία να καθορίσει κοινοτικές κατευθύνσεις 
με σκοπό να εξασφαλιστεί από τα κράτη μέλη σφαιρική πολιτική όσον 
αφορά την φύλαξη των παιδιών καθώς και συνεκτικό και σταδιακό 
πρόγραμμα εφαρμογής της πολιτικής αυτής. Για το λόγο αυτό στις 4 
Ιουλίου 1991 η Επιτροπή ενέκρινε πρόταστ] σύστασης του Συμβουλίου 
σχετικά με τη φύλαξη των παιδιών, η οποία διαβιβάστηκε στο Συμβούλιο 
στις 29 Αυγούστου 1991(3). 
(2) Επίσημη Εφημερίδα L 183 της 29.6.1989, σελ. 1 
(3) COM(91) 233 τελικό 
- 18 -
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
32. Τα κοινοτικά προγράμματα δράσης στον τομέα της επαγγελματικής 
κατάρτισης γνώρισαν ταχεία ανάπτυξη από το 1987, μετά την έγκριση 
του προγράμματος COMETT. Η μεταγενέστερη έγκριση άλλων προγραμμάτων 
δράσης από το Συμβούλιο δείχνει τη σημασία που αποδίδεται, παντού 
στην Κοινότητα, στην επαγγελματική κατάρτιση ως μέσου οικονομικής 
και κοινωνικής πολιτικής. 
Τα ενλόγω προγράμματα που υποστηρίζονται συνεχώς τόσο από το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και από την Οικονομική και Κοινωνική 
Επιτροπή σχηματίζουν πολύπλοκο αλλά όχι πάντα αρκετά συντονισμένο 
σύνολο. 
Για το λόγο αυτό η Επιτροπή υπέβαλε υπόμνημα σχετικά με την 
ορθολογική οργάνωση και το συντονισμό των προγραμμάτων 
επαγγελματικής κατάρτισης σε κοινοτικό επίπεδο^3·). 
Τα προγράμματα όπως COMETT, EUROTECNET, ERASMUS, LINGUA, TEMPUS, 
PETRA, IRIS, FORCE και το πρόγραμμα ανταλλαγών νέων εργαζομένων 
έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό ότι επικεντρώνονται στην ανάπτυξη της 
κατάρτισης, είτε αρχικής είτε συνεχούς. 
Εκτός από τα προγράμματα αυτά, άλλα κοινοτικά προγράμματα περιέχουν 
επίσης στοιχεία που αφορούν την κατάρτιση ή έχουν συνέπειες για την 
πολιτική κατάρτισης^). 
33. Το πρόγραμμα δράσης για την εφαρμογή του Χάρτη ανέφερε ήδη ότι "η 
πρόκληση που συνιστά για την Κοινότητα στο σύνολο της η δημιουργία 
της εσωτερικής αγοράς, στο πλαίσιο της συνεχούς τεχνολογικής, 
κοινωνικής και δημογραφικής εξέλιξης, καθιστά απαραίτητη τη 
συντονισμένη δράση στον τομέα της κατάρτίσης". 
Το υπόμνημα έχει ακριβώς ως στόχο τη δημιουργία σφαιρικού πλαισίου 
αναφοράς το οποίο θα μπορεί να χρησιμοποιείται στο μέλλον για την 
τοποθέτηση και τη διαχείριση όλων των πρωτοβουλιών και ενεργειών της 
Κοινότητας στο πλαίσιο της ανάπτυξης κοινής πολιτικής επαγγελματικής 
κατάρτισης βάσει του άρθρου 128 της συνθήκης, καθώς και για τον 
καλύτερο συντονισμό της προώθησης των κοινοτικών μέτρων για τη 
βελτίωση της ποιότητας των ανθρώπινων πόρων στην Κοινότητα και στις 
άλλες χώρες της Ευρώπης. Το πλαίσιο αυτό θα έχει ως στόχο την 
ορθολογική οργάνωση των διαφόρων πρωτοβουλιών της Επιτροπής στον 
τομέα της κατάρτισης και θα επιτρέψει στην Επιτροπή να εξασφαλίσει 
τις απαραίτητες διασυνδέσεις και το συντονισμό με άλλες κοινοτικές 
πολιτικές που θα συμβάλουν στην επίτευξη του γενικού στόχου. Ο 
στόχος αυτός είναι η βελτίωση των ειδικεύσεων σε ολόκληρη την 
Κοινότητα κατά τρόπο ώστε να ελέγχονται οι οικονομικές, 
τεχνολογικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές. 
(1) COM(90) 334 τελικό, Βρυξέλλες, 21 Αυγούστου 1991. 
(2) Βλέπε λεπτομερή ανάλυση στο υπόμνημα σχετικά με την ορθολογική 
οργάνωση και το συντονισμό των προγραμμάτων στον τομέα της 
επαγγελματικής κατάρτισης σε κοινοτικό επίπεδο στο έγγρ. COM(91) 334 
τ ε λ ικό 
- 19 -
34. Λαμβάνοντας υπόψη τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η επαγγελματική 
κατάρτιση και την ανάγκη προώθησης της ευρωπαϊκής διάστασης, κυρίως 
προσφέροντας δυνατότητες διακρατικών ανταλλαγών για τους νέους που 
ακολουθούν αρχική επαγγελματική κατάρτιση - όχι πανεπιστημιακού 
επιπέδου - και για τους νέους εργαζόμενους, η Επιτροπή πρότεινε την 
οριστικοποίηση και τη διεύρυνση του προγράμματος PETRA με το να 
συμπεριλάβει σε αυτό πρόγραμμα ανταλλαγών νέων εργαζομένων(3). 
Με την ενέργεια αυτή η Επιτροπή δεν ανταποκρίνεται μόνο στο δικαίωμα 
των νέων όσον αφορά την κατάρτιση, όπως αναφέρεται στο Χάρτη, αλλά 
λαμβάνει υπόψη το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 16ης 
Φεβρουαρίου 1990 σχετικά με τα κοινοτικά προγράμματα εκπαίδευσης και 
κατάρτισης όπου εκφράζει τη λύπη της για το ότι "οι νέοι δεν έχουν 
ίσες ευκαιρίες στον τομέα αυτό δεδομένου ότι τα σημερινά κοινοτικά 
προγράμματα αφορούν βασικά τους φοιτητές πανεπιστημίων και αγνοούν 
τους μαθητές και τους νέους που ακολουθούν επαγγελματική κατάρτιση 
και είναι πολύ περισσότεροι"<4). 
Στις 22 Ιουλίου 1991 το Συμβούλιο εξέδωσε τυπικά την απόφαση 
91/387/ΕΟΚ που βασίζεται στο άρθρο 28 της συνθήκης ΕΟΚ και εγκρίθηκε 
κατά τη διάρκεια του Συμβουλίου που διεξήχθη στο Λουξεμβούργο στις 
25 Ιουνίου 1991. 
Με την απόφαση αυτή που τροποποιεί την απόφαση 87/569/ΕΟΚ σχετικά με 
πρόγραμμα δράσης για την επαγγελματική κατάρτιση των νέων και την 
προετοιμασία τους για τη ζωή των ενηλίκων και την επαγγελματική ζωή 
(PETRA), της οποίας η εφαρμογή αρχίζει την 1η Ιανουαρίου 1992, 
καταρτίζεται τριετές πρόγραμμα με προϋπολογισμό 177,4 εκατ. ECu(^). 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
35. Παρόλο που η Κοινότητα διαθέτει εδώ και μεγάλο χρονικό διάστημα 
σύνολο δεσμευτικών διατάξεων που εξασφαλίζουν σε αρκετά μεγάλο βαθμό 
την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων στο χώρο 
εργασίας, το πρόγραμμα για την εφαρμογή του Χάρτη περιλαμβάνει σειρά 
νέων προτάσεων για δεσμευτικές πράξεις που καλύπτουν τους τομείς 
στους οποίους υπάρχουν σημαντικά προβλήματα όσον αφορά την ασφάλεια. 
Εκτός από άλλες προτάσεις οδηγιών σχετικά με τα ζητήματα υγείας και 
ασφάλειας, συνθηκών εργασίας και απασχόλησης, το πρόγραμμα δράσης 
περιλαμβάνει 10 προτάσεις ειδικών οδηγιών που αφορούν κυρίως την 
εφαρμογή της οδηγίας πλαισίου 89/391/ΕΟΚ. 
οι ενλόγω προτάσεις αφορούν την ιατρική περίθαλψη στα πλοία, τα 
αλιευτικά πλοία, τους φυσικούς και βιομηχανικούς παράγοντες, τον 
αμίαντο, τις μεταφορές, τα προσωρινά και κινητά εργοτάξια, καθώς και 
τους βιομηχανικούς τομείς έρευνας και εκμετάλλευσης δια γεώτρησης 
όπως και τα υπαίθρια λατομεία και ορυχεία. 
(3) Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για την τροποποίηση της απόφασης 
87/569/ΕΟΚ σχετικά με πρόγραμμα δράσης για την επαγγελματική 
κατάρτιση των νέων και την προετοιμασία τους για τη ζωή των ενηλίκων 
και την επαγγελματική ζωή COM(90) 467· διαβιβάστηκε στο Συμβούλιο 
στις 15 Νοεμβρίου 1990, Επίσημη Εφημερίδα C158 της 17ης Ιουνίου 
1991, σ. 329 και C181 της 12ης Ιουλίου 1990, σ. 175. 
(4) Επίσημη Εφημερίδα C68 της 19ης Μαρτίου του 1990, σ. 175. 
(5) Επίσημη Εφημερίδα L 214 της 2ας Αυγούστου 1991, σ. 69. 
- 20 -
Οι τομείς αυτοί χαρακτηρίζονται από υψηλά ποσοστά ατυχημάτων και 
κινδύνων. 
Οι άλλες δύο πρωτοβουλίες αφορούν αντίστοιχα τις επαγγελματικές 
ασθένειες και τη δημιουργία υπηρεσίας στον τομέα της ασφάλειας. 
36. Οσον αφορά τις επαγγελματικές ασθένειες η Επιτροπή ενημέρωσε τις 
συστάσεις της της 23ης Ιουλίου 1962 και της 20ής Ιουλίου 1966(*) με 
την κατάρτιση ευρωπαϊκού καταλόγου επαγγελματικών ασθενειών και με 
την αναφορά των αρχών που αφορούν την αποζημίωση. 
Με τη σύσταση της 22ας Μαίου 1990 σχετικά με την έγκριση ευρωπαϊκού 
καταλόγου των επαγγελματικών ασθενειών η Επιτροπή διευκρίνισε όχι 
μόνο ότι σκοπεύει, μετά την πάροδο των τριών ετών εφαρμογής, να 
εξετάσει εάν υπάρχει ακόμη ανάγκη να προτείνει δεσμευτική νομοθετική 
διάταξη, αλλά να τονίσει επίσης την πρόληψη των επαγγελματικών 
κινδύνων ενθαρρύνοντας με τον τρόπο αυτό τα μέτρα που αποσκοπούν στη 
μείωση των προσβολών της υγείας στο χώρο εργασίας(^). 
37. Οσον αφορά το σχέδιο κανονισμού που προβλέπει τη δημιουργία 
υπηρεσίας στον τομέα της ασφάλειας, της υγιεινής και της υγείας, η 
Επιτροπή υπέβαλε την οριστική πρόταση στις 30 Σεπτεμβρίου 199ΐ(3) . 
38. Από τις διάφορες προτάσεις που υπέβαλε η Επιτροπή στο πλαίσιο του 
προγράμματος για την εφαρμογή του Χάρτη, η μόνη που ενέκρινε το 
Συμβούλιο Υπουργών ήταν η πρόταση οδηγίας που τροποποιεί την οδηγία 
83/477 σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους 
που οφείλονται στην έκθεση σε αμίαντο κατά τη διάρκεια της 
εργασίας(^) Κ0£1 η πρόταση οδηγίας σχετικά με τους έκτακτους 
εργαζόμενους (βλ. ανωτέρω, σ. 11). 
39. Η πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με τις ελάχιστες 
προδιαγραφές υγείας και ασφάλειας για τη βελτίωση της παρεχόμενης 
ιατρικής περίθαλψης στα πλοία έχει προχωρήσει περισσότερο. 
Πράγματι, το Συμβούλιο Υπουργών Κοινωνικών Υποθέσεων που διεξήχθη 
στο Λουξεμβούργο στις 25 Ιουνίου 1991 ενέκρινε με ειδική πλειοψηφία 
κατεύθυνση που ευνοεί την έκδοση κοινής θέσης. Το κείμενο, όπως 
προέκυψε από τις εργασίες του Συμβουλίου, πρέπει να υποβληθεί για 
δεύτερη ανάγνωση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το οποίο θα αποφανθεί 
κανονικά εντός προθεσμίας 3 μηνών από την ημερομηνία έκδοσης της 
κοινής θέσης εκ μέρους του Συμβουλίου. Η κοινή θέση εγκρίθηκε την 
1η Οκτωβρίου 1991. 
40. Οι άλλες προτάσεις οδηγιών, κυρίως εκείνες που αφορούν τα προσωρινά 
ή κινητά εργοτάξια, τις εξορυκτικές βιομηχανίες, τη σήμανση των 
χώρων εργασίας και τα αλιευτικά σκάφη, βρίσκονται σε διαφορετικά 
στάδια προόδου. Ορισμένες δεν έχουν ακόμα υποβληθεί για λεπτομερή 
εξέταση εκ μέρους του Συμβουλίου, ενώ άλλες εγκρίθηκαν πρόσφατα από 
την Επιτροπή. 
(1) Επίσημη Εφημερίδα αριθ. 80 της 31ης Αυγούστου 1962 και αριθ. 147 της 
9ης Αυγούστου 1966. 
(2) Επίσημη Εφημερίδα L 160 της 26ης Ιουνίου 1990, σ. 39. 
(3) ΕΕ, C 271 της 16ης Οκτωβρίου 1991, σ. 3 
(4) Επίσημη Εφημερίδα L 206 της 29ης Ιουλίου 1991, σ. 16. 
- 21 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
41. Η σημαντική αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων και των υπερηλίκων 
στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα έως το τέλος του αιώνα θα καταστήσει οξύ το 
πρόβλημα της ένταξης τους στην Κοινότητα καθώς και το πρόβλημα των 
οικονομικών και κοινωνικών συνεπειών της γήρανσης. 
Η έκδοση νομοθεσίας στον τομέα αυτό δεν θα αποτελούσε κατάλληλη 
απάντηση δεδομένου ότι η προσέγγιση, ο πολιτισμός και οι παραδόσεις 
διαφέρουν ανάλογα με το κράτος μέλος. 
Ωστόσο, η γήρανση του πληθυσμού, η αλλαγή των σχέσεων μεταξύ του 
ενεργού πληθυσμού και του μη ενεργού πληθυσμού και η αλλαγή των 
οικογενειακών δομών θα έχουν σημαντικές κοινωνικοοικονομικές 
συνέπειες. Για το λόγο αυτό η Επιτροπή παρουσίασε ανακοίνωση σχετικά 
με τους ηλικιωμένους συνοδευόμενη από πρόταση απόφασης του 
Συμβουλίου όσον αφορά τις κοινοτικές ενέργειες υπέρ των 
ηλικιωμένων(1). 
42. Μετά την ενέργεια αυτή το Συμβούλιο εξέδωσε απόφαση της 26ης 
Νοεμβρίου 1990 σχετικά με τις κοινοτικές ενέργειες υπέρ των 
ηλικιωμένων(^). 
Ανάμεσα στις διάφορες ενέργειες που προτείνονται υπέρ των 
ηλικιωμένων εκείνες σχετικά με την ανταλλαγή εμπειριών έχουν 
σημαντική θέση. Πρέπει να προσθέσουμε την απόφαση του Συμβουλίου με 
την οποία διακηρύσσει το 1993 ως το ευρωπαϊκό έτος των ηλικιωμένων 
και της αλληλεγγύης των γενεών. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
43. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα με 30 περίπου εκατομμύρια υπηκόους με 
σωματικές και διανοητικές μειονεξίες καθώς και μειονεξίες των 
αισθητηρίων οργάνων όρισε ως στόχο την οικονομική και κοινωνική 
ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες στο πλαίσιο της γενικότερης 
προοπτικής ανύψωσης του βιοτικού επιπέδου όλων των κατοίκων. 
Ενώ η συμβολή της Κοινότητας στις εθνικές προσπάθειες 
επικεντρωνόταν αρχικά στις ανταλλαγές εμπειριών σε τεχνικά θέματα, 
ασχολήθηκε κατόπιν με τον καθορισμό σφαιρικής και συνεκτικής 
πολιτικής προετοιμάζοντας ορισμένες κοινοτικές πράξεις υπέρ των 
ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Βάσει έκθεσης της Επιτροπής, το Συμβούλιο εξέδωσε στις 12 Ιουνίου 
1989(1) τα συμπεράσματα για την απασχόληση των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες προκειμένου να εξασφαλιστεί η ισότητα ευκαιριών όσον αφορά 
την πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση και την απασχόληση με την 
ενθάρρυνση της συμμετοχής όλων των ενδιαφερομένων μερών. 
(1) COM(90) 80 τελικό, Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 1990 
(2) Επίσημη Εφημερίδα, L 28 της 2ας Φεβρουαρίου 1991, σελ. 29 
(1) Ε.Ε. αριθ. C 173 της 8.7.1989, σελ. 1 
22 -
Εκτός από τον Κοινοτικό Χάρτη των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων 
των Εργαζομένων το Συμβούλιο Υπουργών εξέδωσε στις 31 Μαΐου 1990 
ψήφισμα σχετικά με την ένταξη των παιδιών και των νέων με ειδικές 
ανάγκες στα κανονικά εκπαιδευτικά συστήματα. 
44. Στις 18 Απριλίου 1988 σημειώθηκε σημαντικό βήμα προόδου με την 
έγκριση από το Συμβούλιο του δεύτερου κοινοτικού προγράμματος δράσης 
για την περίοδο 1988-1991<2) το οποίο ονομάστηκε HELIOS 
(Handicapped People in the European Convmunity Living Independently 
in an Open Society). Αντικείμενο του προγράμματος ήταν η παράταση 
και η εμβάθυνση των δραστηριοτήτων του προηγούμενου προγράμματος με 
την υπογράμμιση, μεταξύ άλλων, της προώθησης της αυτόνομης διαβίωσης 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Η πρόοδος που σημειώθηκε κατά τα προηγούμενα προγράμματα επέτρεψε τη 
σημαντική βελτίωση της κατάστασης των ατόμων με ειδικές ανάγκες δεν 
πρέπει όμως να διακοπεί η εφαρμογή τους λαμβάνοντας υπόψη τις 
δυσχερείς οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες και τα συνταρακτικά 
γεγονότα που διαδραματίζονται. 
Η Επιτροπή προτείνει την έγκριση του πενταετούς προγράμματος (HELIOS 
II) διότι διαθέτει τις βάσεις και τα κριτήρια για την ενίσχυση και 
τη συνέχιση της ανάπτυξης σφαιρικής και συνεκτικής πολιτικής υπέρ 
της εκπαιδευτικής, οικονομικής και κοινωνικής ένταξης των ατόμων με 
ειδικές ανάγκες και υπάρχει αυξανόμενη προσοχή και κατάλληλα μέτρα 
για τα άτομα αυτά. 
45. Ενα νέο μελλοντικό πρόγραμμα δράσης θεωρείται ακόμη αναγκαιότερο 
δεδομένου ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες εξακολουθούν να βρίσκονται 
σε μειονεκτική θέση όσον αφορά τις συνθήκες σπουδών, εργασίας ή 
ελεύθερου χρόνουί·*). Τα άτομα με ειδικές ανάγκες που υπολογίζονται 
στο 10% περίπου του πληθυσμού της Κοινότητας, πλήττονται περισσότερο 
από αλλαγές διαρθρωτικού χαρακτήρα που συμβαίνουν τα τελευταία 
χρόνια. Λόγω των οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών δυσχεραίνεται ή 
καθίσταται δραματική η κατάσταση πολλών ατόμων και οι θετικές 
συνέπειες των ενεργειών που αναλήφθηκαν στο παρελθόν αιτιολογούν την 
έναρξη νέου προγράμματος. Το πρόγραμμα HELIOS II πρέπει να συμβάλει 
από την άποψη αυτή στην οικονομική και κοινωνική συνοχή της 
Κοινότητας και στη βελτιστοποίηση των θετικών ενεργειών υπέρ των 
ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
46. Από το 1989 διάφορες οδηγίες που εκδόθηκαν από το Συμβούλιο 
περιέχουν διατάξεις σχετικά με τους εργαζόμενους με μειωμένη 
κινητικότητα^). Πρόκειται για την οργάνωση των θέσεων εργασίας, 
(2) Ε.Ε. αριθ. L 104 της 23.4.1988, σελ. 38 
(3) Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου περί της καθιέρωσης τρίτου 
προγράμματος κοινοτικής δράσης υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες -
HELIOS II (1992-1996), που υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 8 
Οκτωβρίου 1991, ΕΕ C 293 της 12.11.91, σ. 2 
(4) Οδηγία 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 12ης Ιουνίου 1989 σχετικά με 
την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και 
της υγείας των εργαζομένων κατά τη διάρκεια της εργασίας (Επίσημη 
Εφημερίδα L 183 της 29.6.1989, σελ. 1)· οδηγία 89/654/ΕΟΚ του 
Συμβουλίου της 30ης Νοεμβρίου 1989 σχετικά με τις ελάχιστες 
προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στον τόπο εργασίας (Ε.Ε. L 393 της 
30.12.1989, σελ. 1). 
- 23 -
την προσπελασιμότητα των χώρων, την εσωτερική κυκλοφορία και τους 
χώρους υγιεινής. Ωστόσο, παρόλο που η κοινοτική ρύθμιση καλύπτει 
ορισμένους κινδύνους που διατρέχουν οι εργαζόμενοι με ειδικές 
ανάγκες στους χώρους εργασίας, δεν προβλέπει τίποτε για τη μετάβαση 
και την επιστροφή από τον τόπο εργασίας. 
Για το λόγο αυτό η Επιτροπή με σκοπό να καλύψει το κενό ενέκρινε 
πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τις ελάχιστες προδιαγραφές και 
την ασφαλή μεταφορά των εργαζομένων με μειωμένη κινητικότητα από και 
προς τον τόπο εργασ ίας ί ^). 
Για την ενλόγω κατηγορία ατόμων η πρόσβαση στον τόπο εργασίας με 
δημόσια μέσα μεταφοράς περικλείει συχνά μεγάλες δυσκολίες και 
διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην απόκτηση και τη διατήρηση της 
απασχόλησης. Συνεπώς, αυτή η επαγγελματική ένταξη συνδέεται άμεσα με 
την εξέλιξη των δυνατοτήτων μεταφοράς και υποδομής που διευκολύνει 
την κινητικότητα των εργαζομένων με ειδικές ανάγκες. 
Στόχος της πρότασης δεν είναι η προσαρμογή όλων των μέσων μεταφοράς 
ώστε να καταστούν προσπελάσιμα στους εργαζομένους με μειωμένη 
κινητικότητα αλλά η εξασφάλιση της ασφαλούς μετακίνησης τους ώστε να 
διευκολυνθεί η πρόσβαση τους στην εργασία. 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
47. Στο πλαίσιο της υλοποίησης της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς τα 
Ευρωπαϊκά Συμβούλια του Ανοβέρου, της Ρόδου και της Μαδρίτης έκριναν 
ότι πρέπει να αποδοθεί η ίδια σημασία στις κοινωνικές και 
οικονομικές πτυχές και ότι πρέπει συνεπώς να αναπτυχθούν ισόρροπα. 
Τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και η Οικονομική και Κοινωνική 
Επιτροπή εξέφρασαν επανειλημμένα την ίδια γνώμη και γνωστοποίησαν 
τις ανησυχίες τους. 
Κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που διεξήχθη στο Στρασβούργο στις 8 και 
9 Δεκεμβρίου 1991, 11 αρχηγοί κρατών ή κυβερνήσεων ενέκριναν τον 
Κοινοτικό Χάρτη των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των 
Εργαζομένων. 
Δύο έτη περίπου αργότερα, ενώ η Επιτροπή υπέβαλε όλες τις προτάσεις 
που προβλέπονται στο πρόγραμμα εργασίας της και παρά το σεβασμό της 
αρχής της επικουρικότητας, το Συμβούλιο Υπουργών δεν ανταποκρίθηκε 
στις προσδοκίες των μεν και των δε. 
Είναι αλήθεια ότι το Συμβούλιο βρέθηκε μερικές φορές σε αδυναμία να 
εκδόσει μια πράξη διότι άλλα κοινοτικά όργανα δεν κατάφεραν να 
ακολουθήσουν το ρυθμό των εργασιών και να δώσουν έγκαιρα την 
απαιτούμενη από τη Συνθήκη γνώμη. 
48. Τα συμπεράσματα ωστόσο της προεδρίας που παρουσιάστηκαν στο 
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που διεξήχθη στο Λουξεμβούργο στις 28 και 29 
Ιουνίου 1991 μπορούν να αποτελέσουν αδιαμφισβήτητα το συμπέρασμα της 
έκθεσης αυτής: 
(5) Ε.Ε. C 68 της 16.03.91, σελ. 7 
24 -
"Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τονίζει ότι η πρόοδος που επιτεύχθηκε όσον 
αφορά την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς δεν συνοδεύεται από 
παρόμοια πρόοδο στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής. Τονίζει ότι η 
Ko ινότα, τα κράτη μέλη και οι κοινωνικοί εταίροι οφείλουν να 
διαδραματίσουν στην εφαρμογή των αρχών που περιέχονται στον 
Κοινωνικό Χάρτη ρόλο ανάλογο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους". 
"Ζητεί κυρίως οι εργασίες που αναλαμβάνονται στο πλαίσιο του 
Συμβουλίου Κοινωνικών Υποθέσεων σχετικά με το πρόγραμμα δράσης της 
Επιτροπής για την εφαρμογή του Κοινωνικού Χάρτη να ενταθούν 
προκειμένου να καταλήξουν σύντομα στις απαραίτητες αποφάσεις 
λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση και τις πρακτικές κάθε κράτους 
μέλους". 
49. Η Επιτροπή είχε ήδη υπογραμμίσει "την αναντιστοιχία που υπάρχει 
ανάμεσα στις αρμοδιότητες που προκύπτουν από τις σημερινές διατάξεις 
της συνθήκης αφενός, και στις φιλοδοξίες του Χάρτη καθώς και στους 
νέους περιορισμούς που δημιουργεί η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς 
αφετέρου"(1). Αυτή η αναντιστοιχία οδήγησε την Επιτροπή να 
προτείνει αναδιατύπωση του κοινωνικού κεφαλαίου της συνθήκης. 
Οπως η Επιτροπή το διευκρίνισε μέσα στο έγγραφο εργασίας της σχετικά 
με την διακυβερνητική διάσκεψη: 
α) Κατά αρχάς, η ίδια η φύση του σχεδίου για την Ευρωπαϊκή 
Οικοδόμηση: η υλοποίηση ενός οικονομικού και κοινωνικού χώρου 
αλληλεγγύης μέσα στον οποίο συμβαδίζουν οι οικονομικές και 
κοινωνικές απαιτήσεις· 
β) Ο Κοινοτικός Χάρτης των θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των 
Εργαζομένων... μεταφράζει τη θέληση για να εγκαθιδρυθεί και να 
αναπτυχθεί ένα θεμελιώδες κοινό βάθρο για όλα τα κράτη μέλη· 
γ) Η υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς και της οικονομικής 
ολοκλήρωσης προέβαλαν με σαφήνεια, λόγω της διεθνικότητας των 
προβλημάτων, τις ανάγκες για παρέμβαση στο κοινοτικό επίπεδο 
στους τομείς και στα ζητήματα που έως af\\xepa ήταν ελάχιστα 
ευαίσθητα ή των οποίων αμφισβητιόταν η σημασία· 
δ) Πιο γενικά, στο μικροοικονομικό επίπεδο, η συνεκτίμηση της 
κοινωνικής διάστασης αποτελεί όλο και περισσότερο αναπόσπαστο 
μέρος της διαχείρισης και προσφέρει προστιθέμενη αξία και 
συμβάλλει στην ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων-
ε) Η επέκταση και /ή ο επανορισμός των αρμοδιοτήτων στον κοινωνικό 
τομέα δεν αντιστρατεύεται τις σημερινές τάσεις για αποκέντρωση 
της κοινωνικής ρύθμισης, οι οποίες εμφανίζονται στα κράτη 
μέληί2). 
(1) Πρώτες συνεισφορές της Επιτροπής στη διακυβερνητική διάσκεψη 
"πολιτική ένωση", SEC(91) 500 τελικό, Βρυξέλλες, 30 Μαρτίου 1991, σ. 
84 
(2) βλέπε παραπάνω σ.85 
- 25 -
Εξάλλου η Επιτροπή υπογράμμισε ότι με στόχο την αποτελεσματικότητα, 
θα εξασφαλίσει ότι οι οικονομικές και οι κοινωνικές απαιτήσεις 
προχωρούν πράγματι με τον ίδιο ρυθμό. Αρα πρέπει "να διευρυνθεί το 
πεδίο ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία σε ορισμένους τομείς, ιδίως 
στους τομείς που καλύπτει ο Χάρτης"(3). 
(3) Βλ. παραπάνω σ. 86. 
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ: 
Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ 
ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ 
ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΜ 
ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
ΑΠΟ ΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
- 27 -
ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ 
ΠΡΟΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 
Οπως αναφέρθηκε στην εισαγωγή (βλ. σελ. 2) η παράγραφος 29 του Χάρτη 
ορίζει ότι η Επιτροπή καταρτίζει (...) τις εκθέσεις αυτές σχετικά 
με την εφαρμογή του Χάρτη από τα κράτη μέλη και από την Κοινότητα. 
Η πλειονότητα των εκθέσεων, που εκφράζουν την εθνική σχέση σχετικά 
με κάθε αρχή που αναφέρεται στο Χάρτη, ακολουθεί τη διάρθρωση του 
ερωτηματολογίου που έστειλε η Επιτροπή στα κράτη μέλη. 
Η μέθοδος που επιλέχθηκε ήταν να ακολουθείται η σειρά των κεφαλαίων 
του Χάρτη. Εκτός από 2 εξαιρέσεις όλα τα κράτη μέλη ακολούθησαν το 
πρότυπο αυτό, ενώ ορισμένα τήρησαν περισσότερο από άλλα τη διάρθρωση 
του ερωτηματολογίου. Μια εξαίρεση είναι το Ηνωμένο Βασίλιο το οποίο, 
υπενθυμίζοντας ότι δεν ενέκρινε το Χάρτη, υπέβαλε έκθεση που 
φανερώνει ωστόσο ότι εγκρίνει σε πολύ μεγάλο βαθμό τις αρχές που 
περιέχονται σε αυτόν. Η άλλη είναι η γερμανική έκθεση που τονίζει 
τις πολιτικές εξελίξεις στην Ο.Δ. της Γερμανίας. 
ΒΕΛΓΙΟ 
- 29 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
1. Δεν υπάρχουν εμπόδια εκτός από λόγους που υπαγορεύονται από τη 
δημόσια τάξη και τη δημόσια υγεία, τα οποία να εμποδίζουν κάθε 
εργαζόμενο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας να κυκλοφορεί ελεύθερα στο 
Βέλγιο. 
Υπενθυμίζουμε ωστόσο ότι δυνάμει των διατάξεων της Πράξης 
Προσχωρήσεως της Ισπανίας και της Πορτογαλίας στην ΕΟΚ, οι υπήκοοι 
των δύο αυτών κρατών δεν θα μπορούν να επωφελούνται της ελεύθερης 
κυκλοφορίας παρά μετά το πέρας μιας μεταβατικής περιόδου^1). 
2. Ο μόνος περιορισμός σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των 
εργαζομένων είναι ο προβλεπόμενος από το άρθρο 48 παράγραφος 4 της 
Συνθήκης (καθήκοντα σχετικά με τη δημόσια διοίκηση), σχετικά με την 
πρόσβαση σε θέσεις δημόσιων υπαλλήλων. 
Η κυβέρνηση έδωσε τις απαιτούμενες οδηγίες για την εφαρμογή του 
άρθρου 48 παράγραφος 4 κατά την έννοια της νομολογίας του 
Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
Μπορούμε γενικότερα να πούμε ότι η βελγική νομοθεσία τηρεί τις αρχές 
της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και της ίσης μεταχείρισης 
και ιδίως τις διατάξεις του κανονισμού ΕΟΚ 1612/68. 
Κατά συνέπεια, δεν φαίνεται απαραίτητη η ανάληψη πρωτοβουλιών για τη 
βελτίωση της κατάστασης στους τομείς αυτούς. 
3. Ο υπήκοος ΕΟΚ ο οποίος ασκεί απασχόληση στο Βέλγιο μπορεί να 
ακολουθείται από τη σύζυγο και τα παιδιά του ηλικίας κάτω των 21 ή 
για τα οποία φέρει την ευθύνη, ακόμα και αν δεν έχουν την υπηκοότητα 
κράτους μέλους της ΕΟΚ. 
Η σύζυγος και τα παιδιά που αναφέρονται στην προηγούμενη παράγραφο 
δικαιούνται επίσης ελεύθερη πρόσβαση στην απασχόληση. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΧΕΣ 
4. Στο βελγικό δίκαιο δεν υπάρχουν ιδιαίτερες διατάξεις που να 
απαγορεύουν σε ορισμένες κατηγορίες προσώπων την ελευθερία επιλογής 
και άσκησης του επαγγέλματος, εκτός από τις διατάξεις που διέπουν 
κάθε επάγγελμα. 
5. α) Ο καθορισμός του ύψους των αποδοχών αποτελεί ένα από τα ζητήματα 
που ρυθμίζονται συχνότερα μέσω κλαδικών ομαδικών συμβάσεων. Οι 
συμβάσεις αυτές καθορίζουν τα μισθολογικά όρια ανάλογα με την 
ηλικία του εργαζόμενου, την αρχαιότητα του, το βαθμό ειδίκευσης 
και τα ασκούμενα καθήκοντα. 
(1) Χρειάζεται ωστόσο να ληφθεί υπόψη ο κανονισμός (ΕΟΚ) υπ'αριθ. 
2194/91 του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 1991 περί της μεταβατικής 
περιόδου που εφαρμόζεται για την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων 
μεταξύ, αφενός, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας και, αφετέρου, των 
άλλων κρατών μελών, EEEK, L 206 της 29ης Ιουλίου 1991, σελ. 1. 
- 30 -
Εφόσον δεν υπάρχει κλαδική συλλογική σύμβαση ή εφόσον για τη 
συγκεκριμένη εργασία δεν έχουν καθοριστεί μισθολογικά όρια, οι 
αποδοχές καθορίζονται από τις δύο πλευρές. Η ελευθερία των δύο 
πλευρών ωστόσο περιορίζεται από την τήρηση των συλλογικών 
συμβάσεων που έχουν συναφθεί σε επίπεδο Εθνικού Συμβουλίου 
εργασίας και οι οποίες διασφαλίζουν ένα μέσο μηνιαίο ελάχιστο 
εισόδημα στους εργαζόμενους, σε διεπαγγελματικό επίπεδο 
(συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 43 της 2 Μαίου 1988 και 
συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 33 της 28ης Φεβρουαρίου 1978). 
β) Η συλλογική σύμβαση υπ. αριθ. 35 της 27ης Φεβρουαρίου 1981 
προβλέπει ότι οι εργαζόμενοι αυτοί δικαιούνται μέσο μηνιαίο 
εισόδημα το οποίο να υπολογίζεται ανάλογα με τη διάρκεια της 
εργασίας τους στην επιχείρηση και ανάλογα με το ελάχιστο μέσο 
μηνιαίο εισόδημα του εργαζόμενου με πλήρες ωράριο. Η ίδια 
σύμβαση αναφέρει επίσης ότι ο εργαζόμενος με απασχόληση μερικού 
χρόνου πρέπει, για ίση ή ίσης αξίας παρεχόμενη εργασία, να 
δικαιούται αποδοχών ανάλογων με τις αποδοχές ενός εργαζόμενου 
που απασχολείται με πλήρες ωράριο. 
γ) Ο εργοδότης δεν μπορεί να κάνει κρατήσεις επί των αποδοχών παρά 
μόνο στις περιπτώσεις που καθορίζονται συγκεκριμένα από το άρθρο 
23 του νόμου της 12ης Απριλίου 1965 περί της προστασίας των 
αποδοχών. Το σύνολο των κρατήσεων δεν μπορε ί εξάλλου να 
υπερβαίνει το 1/5 των οφειλόμενων για κάθε πληρωμή αποδοχών σε 
μετρητά, αφαιρώντας τις κρατήσεις που προβλέπονται από τη 
φορολογική νομοθεσία και τη νομοθεσία σχετικά με την κοινωνική 
ασφάλιση. 
Οσον αφορά την κατάσχεση και εκχώρηση των αποδοχών, ο ποινικός 
κώδικας ορίζει τα όρια βάσει των οποίων οι αποδοχές μπορεί να 
αποτελέσουν αντικείμενο κατάσχεσης ή εκχώρησης υπέρ ενός πιστωτή 
του εργαζόμενου, πράγμα το οποίο γίνεται προκειμένου να 
εξασφαλίσει στον εργαζόμενο και στην οικογένεια του ένα ελάχιστο 
ποσοστό οικονομικών πόρων. Η κατασχέσιμη και εκχωρήσιμη μερίδα 
ορίζεται προοδευτικά με δόσεις επί των αποδοχών που αναλογούν σε 
κάθε ημερολογιακό μήνα. 
6. Κάθε υπήκοος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας που διαμένει στο Βέλγιο ή στη 
συνοριακή ζώνη, καθώς και κάθε διακινούμενος εργαζόμενος που έχει 
εγκατασταθεί κανονικά στο Βέλγιο έχει τη δυνατότητα να εγγραφεί ως 
αιτών απασχόληση στους δημόσιους οργανισμούς ευρέσεως εργασίας. 
Οι υπόλοιποι ευρωπαίοι υπήκοοι έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν την 
αίτηση τους για απασχόληση στην υπηρεσία SEDOC (ευρωπαϊκό σύστημα 
διάδοσης των διεθνώς καταχωριζομένων προσφορών και αιτήσεων εργασίας 
σε διεθνή αντιστάθμιση) του κράτους μέλους του οποίου είναι υπήκοοι, 
που θα διαβιβάσει το φάκελο τους στο βελγικό τμήμα SEDOC. 
Οι οργανισμοί ευρέσεως εργασίας οργανώνουν τη μελέτη της αγοράς 
εργασίας· οι κενές θέσεις απασχόλησης ανακοινώνονται σε όσους ζητούν 
εργασία· τα έγγραφα τα σχετικά με την εύρεση εργασίας είναι 
απαλλαγμένα δαπανών για τον αιτούντα εργασία. 
- 31 -
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΟΝ ΣΥΝΘΗΚΩΗ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
7. α) Το άρθρο 19 του νόμου της 16ης Μαρτίου 1971 για την εργασία 
προβλέπει ότι η διάρκεια εργασίας δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 8 
ώρες ημηρεσίως ή τις 40 ώρες εβδομαδιαίως. Μέσω συλλογικών 
συμβάσεων εργασίας μπορούν να καθορίζονται κατώτερα όρια· με τον 
τρόπο αυτό, στους περισσότερους κλάδους, η διάρκεια του χρόνου 
εργασίας δεν υπερβαίνει τώρα τις 38 ώρες εβδομαδιαίως. 
Εκτός από τις διαρθρωτικές και συγκεκριμένες παρεκκλίσεις από τα 
κανονικά όρια της διάρκειας εργασίας που προβλέπονται από το 
νόμο για την εργασία, οι συλλογικές εργασιακές συμβάσεις μπορούν 
να εισάγουν διευθετήσεις του χρόνου εργασίας όπως είναι η 
ευκαμψία του χρόνου εργασίας ή τα νέα καθεστώτα εργασίας. Η 
ευκαμψία επιτρέπει από τη μια πλευρά την υπέρβαση, υπό 
ορισμένους όρους, του χρόνου εργασίας και από την άλλη πλευρά 
καθιστά δυνατή την αυξομείωση των ωραρίων ανάλογα με τις ανάγκες 
της επιχείρησης. Τα νέα εργασιακά καθεστώτα δίνουν τη δυνατότητα 
να προσαρμοστεί ο χρόνος εκμετάλλευσης της επιχείρησης 
επιτρέποντας τις παρεκκλίσεις από ένα σύνολο νόμων σχετικά με το 
χρόνο εργασίας (διάρκεια της εργασίας, Κυριακές, αργίες)· η 
εισαγωγή των νέων αυτών καθεστώτων δεν είναι δυνατή παρά μόνο 
εφόσον έχει θετικό αποτέλεσμα για την απασχόληση στην 
επιχε ίρηση. 
β) Υπάρχουν 3 άλλα είδη συμβάσεων εργασίας, που αναφέρονται από τα 
άρΒρα 7 και 11 β) του νόμου της 3ης Ιουλίου 1978 για τις 
εργασιακές συμβάσεις: 
η σύμβαση ορισμένου χρόνου, μια ρήτρα της οποίας ορίζει 
συγκεκριμένα το πέρας της σύμβασης· 
- η σύμβαση για αυστηρά προκαθορισμένο έργο, η οποία τελειώνει 
με την ολοκλήρωση της εργασίας για την οποία προσελήφθη ο 
εργαζόμενος· 
η σύμβαση αντικατάστασης που συνάπτεται για την 
αντικατάσταση εργαζομένου που αναστέλλεται η εκτέλεση της 
εργασιακής σύμβασης του. Στη σύμβαση αυτή, της οποίας η 
διάρκεια δεν μπορεί να υπερβαίνει τα δύο χρόνια, είναι 
δυνατόν να υπάρχει παρέκκλιση από τους κανόνες σχετικά με τη 
διάρκεια της σύμβασης και με την προθεσμία προειδοποίησης. 
Σε κάθε ένα από αυτά τα είδη συμβάσεων είναι δυνατόν να 
προσλαμβάνονται εργαζόμενοι με σύμβαση μερικού χρόνου. Η 
γενική αρχή είναι ότι οι εργαζόμενοι με σύμβαση μερικού 
χρόνου έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους εργαζόμενους με 
πλήρες ωράριο αλλά ανάλογα με τη διάρκεια των παροχών 
εργασίας τους. 
Αυτές οι παροχές εργασίας δεν μπορεί να είναι κατώτερες από 
3 ώρες την ημέρα ή από το 1/3 της εβδομαδιαίας διάρκειας των 
εργαζομένων με πλήρες ωράριο. 
γ) Οι διατάξεις σχετικά με τις ομαδικές απολύσεις εφαρμόζονται σε 
επιχειρήσεις που απασχολούν περισσότερο από 20 εργαζόμενους. Για 
να υπάρχουν ομαδικές απολύσεις πρέπει η απόλυση να θίγει, κατά 
τη διάρκεια περιόδου 60 ημερών, τουλάχιστον 10 εργαζόμενους στις 
επιχειρήσεις που αριθμούν από 20 έως 100 εργαζόμενους, 10% του 
- 32 
δυναμικού στις επιχειρήσεις που απασχολούν από 100 ως 299 
εργαζόμενους, 30 εργαζόμενους στις επιχειρήσεις που απασχολούν 
τουλάχιστον 300 εργαζόμενους. Το βασιλικό διάταγμα της 24ης 
Μαίου 1976 περί ομαδικών απολύσεων και η συλλογική σύμβαση 
εργασίας υπ. αριθ. 24 της 2ας Οκτωβρίου 1975 προβλέπουν από τη 
μια πλευρά την πληροφόρηση και διαβούλευση των εργαζομένων καθώς 
και των αρμόδιων αρχών, κατ'αρχήν 30 ημέρες πριν από την 
πραγματοποίηση των απολύσεων. Από την άλλη πλευρά, προβλέπεται η 
καταβολή αποζημίωσης στους εργαζόμενους που αποτελούν θύματα 
αυτών των ομαδικών απολύσεων. 
8. Η νομοθεσία σχετικά με τις ετήσιες άδειες των μισθωτών εργαζομένων 
εφαρμόζεται στα πρόσωπα που υπόκεινται στα καθεστώτα κοινωνικής 
ασφάλισης των εργαζομένων, στους ανήλικους εργαζόμενους και στους 
εξομοιούμενους με αυτούς, στους ναυτικούς του εμπορικού ναυτικού. 
Η διάρκεια της ετήσιας άδειας είναι ανάλογη με τις παροχές 
υπηρεσιών. Υπολογίζεται ανάλογα με τις πραγματικές εργάσιμες ημέρες 
και με τις μη εργάσιμες ημέρες που εξομοιώνονται με τις εργάσιμες, 
που πραγματοποιούνται κατά την άσκηση της άδειας, δηλαδή ανάλογα με 
το ημερολογιακό έτος που προηγείται του έτους άδειας. 12 μήνες 
εργασίας ή ημερών που εξομοιώνονται με τις εργάσιμες ημέρες κατά τη 
διάρκεια του έτους άσκησης της άδειας, δίνουν δικαίωμα σε 24 μέρες 
άδειας το επόμενο έτος με καθεστώς εργασίας 6 μέρες εβδομαδιαίως (20 
ημέρες για το καθεστώς των 5 ημερών εβδομαδιαίως). Μέσω συλλογικών 
συμβάσεων είναι δυνατόν να προβλέπονται πρόσθετες άδειες. 
Οι αποδοχές που αντιστοιχούν στην άδεια των εργατών πληρώνονται από 
το ταμείο αδείας στο οποίο μετέχει ο εργοδότης· ισούνται με 14,80% 
των αποδοχών που αντιστοιχούν στην άσκηση της άδειας και οι οποίες 
χρησίμευσαν ως βάση για τον υπολογισμό των εισφορών κοινωνικής 
ασφάλίσης. 
Οι αποδοχές που αντιστοιχούν στην άδεια των υπαλλήλων πληρώνονται 
απευθείας από τον εργοδότη. Ισούνται με τις κανονικές αποδοχές που 
αντιστοιχούν στις ημέρες αδείας, στις οποίες προστίθεται ένα ποσό 
που ισούται, για κάθε μήνα υπηρεσίας που παρασχέθηκε ή εξομοιώθηκε 
με πραγματική εργασία κατά τη διάρκεια της άσκησης της άδειας, με το 
1/12 του 85% των μικτών αποδοχών του μήνα κατά τον οποίο λαμβάνεται 
η άδεια. 
Το καθεστώς της ετήσιας άδειας των ναυτικών του εμπορικού ναυτικού 
διέπεται εν μέρει από τη νομοθεσία για τις ετήσιες άδειες και εν 
μέρει από συλλογικές συμβάσεις. Οι ανήλικοι και τα επιχορηγούμενα 
άτομα με σύμβαση έχουν ιδιαίτερο καθεστώς άδειας. 
Σε ό,τι αφορά το εβδομαδιαίο ρεπό, ο νόμος της 16ης Μαρτίου 1971 
προβλέπει στο άρθρο 11 την απαγόρευση του να επιβάλλεται εργασία την 
Κυριακή. Η απαγόρευση αυτή αποτελεί διάταξη δημόσιας τάξης και 
συνοδεύεται από ποινικές και διοικητικές κυρώσεις. 
Για ορισμένες επιχειρήσεις ή για την εκτέλεση ορισμένων εργασιών 
προβλέπονται παρεκκλίσεις. 
Σε όλες τις περιπτώσεις που οι εργαζόμενοι απασχολούνται την 
Κυριακή, η νομοθεσία προβλέπει την παραχώρηση ενός αντισταθμιστικού 
ρεπό που πρέπει να δίνεται στις 6 ημέρες που ακολουθούν την Κυριακή 
κατά την οποία πραγματοποιήθηκαν οι παροχές. 
- 33 -
9. Οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών πρέπει να αναζητηθούν σε διάφορες 
πηγές, μεταξύ των οποίων αναφέρουμε: 
τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας, κλαδικές ή σε επίπεδο 
επιχείρησης, οι οποίες μπορούν να ορίζουν ορισμένες συνθήκες 
εργασίας και κυρίως τη διάρκεια της εβδομαδιαίας εργασίας και το 
ελάχιστο ποσό των αποδοχών 
τη ρύθμιση εργασίας, γραπτό στοιχείο το οποίο ο εργοδότης πρέπει 
υποχρεωτικά να καθιερώσει και να φέρει εις γνώση των εργαζομένων 
μέσω μέτρων δημοσίευσης. Το έγγραφο αυτό ορίζει ορισμένες 
συνθήκες εργασίας που χαρακτηρίζουν την επιχείρηση και κυρίως τα 
ωράρια εργασίας, τις ημερομηνίες κατά τις οποίες κλείνει η 
επιχείρηση, τον τρόπο και το χώρο καταβολής των αποδοχών 
κλπ. ...· 
- η σύμβαση εργασίας περιλαμβάνει τέλος τις συνθήκες εργασίας που 
αφορούν τον εργαζόμενο. 
Δεδομένης της πολλαπλότητας των πηγών, η ιεραρχία τους καθιερώνεται 
ως εξής: 
ο νόμος στις επιτακτικές διατάξεις του· 
- οι συλλογικές συμβάσεις που έχουν καταστεί υποχρεωτικές· 
οι συλλογικές συμβάσεις που δεν έχουν καταστεί υποχρεωτικές αλλά 
τις οποίες έχει υπογράψει ο εργοδότης ή τις οποίες έχει 
υπογράψει μία οργάνωση στην οποία μετέχει ο εργοδότης· 
η γραπτή σύμβαση εργασίας· 
- ο κανονισμός εργασίας· 
ο νόμος στις συμπληρωματικές διατάξεις του· 
- η προφορική ατομική σύμβαση· 
η συνήθεια. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΝΟΙΑ 
10. α) Η κοινωνική πρόνοια των εργαζομένων ενισχύεται ουσιωδώς μέσω των 
εισφορών των εργοδοτών και των εργαζομένων. 
Οι εισφορές αυτές που προορίζονται για τη χρηματοδότηση των 
κλάδων ασφάλισης ασθένειας - αναπηρίας, ασφάλισης ανεργίας, 
ασφάλισης γήρατος - πρόωρου θανάτου, οικογενειακών επιδομάτων 
και ετήσιων αδειών, αποτελούν το αντικείμενο μιας σφαιρικής 
αντίληψης που πραγματοποιείται με την παρέμβαση ενός κεντρικού 
οργανισμού: του εθνικού γραφείου κοινωνικής ασφάλισης, που 
κατανέμει το προϊόν των εισφορών αυτών μεταξύ των διαφόρων 
οργανισμών που προσφέρουν τις παροχές. Οι προαναφερθέντες 5 
κλάδοι αποτελούν αυτό που αποκαλείται, στο θετικό βελγικό 
δίκαιο, "κοινωνική ασφάλιση" με τη στενή έννοια. Ωστόσο, με μια 
ευρύτερη αντίληψη, με την κοινωνική ασφάλιση συνδέονται οι 
ρυθμίσεις σχετικά με τα εργατικά ατυχήματα και τις 
επαγγελματικές ασθένειες, με την ασφάλιση ζωής καθώς και σχετικά 
με τα μειονεκτούντα άτομα. 
Η διαχείριση των διαφόρων κλάδων της κοινωνικής ασφάλισης 
ανατίθεται σε δημόσιους οργανισμούς, που διοικούνται ισομερώς. 
- 34 -
Ωστόσο, αν και οι οργανισμοί αυτοί διαδραματίζουν διαχειριστικό 
ρόλο, κατά κανόνα δε διαδραματίζουν κανονιστικό ρόλο: ο 
προσδιορισμός της κοινωνικής πολιτικής παραμένει προνόμιο του 
αρμόδιου υπουργού, συνεπικουρούμενου από τις ειδικές υπηρεσίες 
του υπουργείου του. 
Οι εργαζόμενοι (υπό την ευρύτερη έννοια) στον ιδιωτικό και 
δημόσιο τομέα υπόκεινται στον ίδιο νόμο κοινωνικής ασφάλισης, 
παρά τις κάποιες υποδιαιρέσεις και χαρακτηριστικά που 
προσιδιάζουν σε κάθε κατηγορία εργοδότη και απασχόλησης. Η 
εφαρμογή του ασφαλιστικού συστήματος δεν θα είναι πάντα η ίδια 
(ως προς τον τρόπο εφαρμογής της) για τα δύο είδη εργαζομένων, 
ούτε μέσα στον ίδιο κλάδο. Ετσι, εύκολα καταλαβαίνουμε ότι οι 
μόνιμοι υπάλληλοι των δήμων, των επαρχιών και του κράτους δεν 
χρειάζεται να υπόκεινται στην ασφάλιση ανεργίας, όπως οι 
συνάδελφοί τους στον ίδιο τομέα (δημόσιο) που απασχολούνται με 
σύμβαση προσωρινής εργασίας. Κατά τον ίδιο τρόπο, στον ιδιωτικό 
τομέα ένας εργαζόμενος που αμείβεται αποκλειστικά "με το 
κομμάτι" δεν υπόκειται στις κρατήσεις αποδοχών με τον ίδιο τρόπο 
που υπόκειται ο συνάδελφος του εργάτης της μεταλλουργικής 
βιομηχανίας, για παράδειγμα, ή ο συνάδελφος του ως υπάλληλος της 
δημοτικής αστυνομίας. Διαπιστώνουμε ωστόσο μια προοδευτική 
προσέγγιση των δύο κοινωνικών καθεστώτων, τόσο στο θέμα της 
κοινωνικής ασφάλισης (για παράδειγμα ως προς την υγειονομική 
περίθαλψη) όσο και στο θέμα των συνθηκών εργασίας (αποδοχές, 
ασφάλιση εργασίας, κοινωνικός προγραμματισμός, κλπ....). 
β) Πρέπει να διαπιστώσουμε ότι το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση 
αποσπάται προοδευτικά από το χώρο από τον οποίο προέκυψε για να 
ακολουθήσει τη σαφή τάση του για επέκταση ώστε να περιλάβει 
ολόκληρο των πληθυσμό. Ενώ η κοινωνική ασφάλιση είχε ως ουσιώδη 
στόχο την κάλυψη των μισθωτών εργαζομένων κατά των κινδύνων που 
μπορεί να θίξουν την επαγγελματική ικανότητα τους, σημειώνουμε 
ότι η προστασία κατά των οικονομικών συνεπειών ορισμένων 
γεγονότων (ανεργία, γένηση παιδιού) και η χορήγηση ορισμένων 
παροχών (υγειονομική περίθαλψη) επεκτείνονται στην 
πραγματικότητα σε άτομα που δεν φέρουν με κανένα τρόπο την 
ιδιότητα του μισθωτού εργαζόμενου. Κατ'αυτόν τον τρόπο, οι 
φοιτητές και τα άτομα με κάποια μειονεξία μπορούν να δικαιούνται 
οικογενειακών επιδομάτων για τα παιδιά τους και οι φοιτητές που 
δεν βρίσκουν εργασία στο τέλος των σπουδών τους δικαιούνται 
επιδόματα ανεργίας μετά από μια περίοδο αναμονής. Υπό αυτό το 
ίδιο πρίσμα, τα καθεστώτα ασφάλισης ως προς την υγειονομική 
περίθαλψη και τη σύνταξη των μισθωτών εργαζομένων είναι προσιτά 
σε όλους. 
Με τον τρόπο αυτό ολόκληρος ο πληθυσμός μπορεί να καλύπτεται 
είτε υποχρεωτικά, είτε εθελοντικά κατά των κινδύνων που 
εξασφαλίζονται από τα καθεστώτα αυτά ασφάλισης. 
Εν τω μεταξύ, η κάλυψη των κινδύνων που προϋποθέτει την 
καταλληλότερη ανακατανομή του εθνικού εισοδήματος βελτιώνεται 
από ποιοτικής πλευράς· ο συσχετισμός των παροχών με τις 
μεταβολές του δείκτη των τιμών κατανάλωσης πρέπει να εξασφαλίζει 
το επίπεδο της αγοραστικής τους δύναμης: ο συσχετισμός ορισμένων 
κοινωνικών παροχών με την εξέλιξη του γενικότερου επιπέδου ζωής 
δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής των ασφαλισμένων κοινωνικής 
- 35 -
ασφάλισης στη βελτίωση του γενικού επιπέδου ζωής. Κατά συνέπεια, 
ο μισθωτός εργαζόμενος δεν προφυλάσσεται μόνο από μία κατάσταση 
ανάγκης αλλά, επιπροσθέτως, διασφαλίζεται γι'αυτόν ένα κάποιο 
επίπεδο ζωής. 
γ) Πρέπει να αναφέρουμε τους διάφορους νόμους πρόνοιας που 
στοχεύουν στην εξασφάλιση, για καθένα αδιακρίτως μιας ελάχιστης 
προστασίας βασισμένης στη συμμετοχή του στην παραγωγική 
διαδικασία. Η μέριμνα αυτή υλοποιήθηκε ήδη, εν μέρει, από τη 
νομοθεσία για το εισόδημα που εξασφαλίζεται στους ηλικιωμένους, 
από τη νομοθεσία που αφορά τα με ιονεκτούντα άτομα, από το νόμο 
σχετικά με τα εξασφαλισμένα οικογενειακά επιδόματα, από το 
δικαίωμα σε ένα ζωτικό ελάχιστο ή σε ένα ελάχιστο των μέσων 
διαβ ίωσης. 
Το καθεστώς των εξασφαλισμένων οικογενειακών παροχών δίνει τη 
δυνατότητα χορήγησης των παροχών, υπό τον όρο της ύπαρξης πόρων, 
υπέρ των παιδιών για τα οποία δεν έχει δημιουργηθεί κανένα 
δικαίωμα ούτε σε καθεστώς οικογενειακών παροχών για μισθωτούς 
εργαζόμενους, ούτε σε καθεστώς οικογενειακών παροχών για 
ανεξαρτήτως εργαζόμενους. 
Το δικαίωμα σε ένα ελάχιστο μέσων ύπαρξης αναγνωρίζεται σε κάθε 
Βέλγο (ή απάτριδα, πρόσφυγα ή άτομο επωφελούμενο της εφαρμογής 
του κανονισμού περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο 
εσωτερικό της Κοινότητας) που είναι ενήλικας και διαμένει 
πραγματικά στο Βέλγιο και ο οποίος δεν διαθέτει επαρκείς πόρους 
και δεν είναι σε θέση να τους εξασφαλίσει είτε με τις προσωπικές 
του προσπάθειες, είτε με άλλα μέσα. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
11. Στη βελγική νομοθεσία η επαγγελματική ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι 
δεν αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερων κειμένων, αλλά διατάξεων 
εφαρμοστέων στους κάθε είδους συνεταιρισμούς. 
Η συγκρότηση συνδικαλιστικής ομάδας είναι απολύτως ελεύθερη. Δεν 
απαιτείται καμιά προηγούμενη έγκριση, καταχώρηση ή επικύρωση (εκτός 
από εξαιτερικά σπάνιες εξαιρέσεις, όπως στην περίπτωση που αφορά την 
καταβολή επιδομάτων ανεργίας από μία συνδικαλιστική οργάνωση), ούτε 
απαιτείται καταστατικό. Υπάρχει μια ιδιαίτερη νομική μορφή, η μορφή 
της επαγγελματικής ένωσης. Η προσφυγή σ'αυτή ωστόσο είναι μόνο 
προαιρετική και χωρίς συνέπειες όσον αφορά την "κοινωνική" υπόσταση 
της. 
Τα συνδικάτα μπορούν να συνεταιρίζονται μεταξύ τους, ακόμα και σε 
επίπεδο διεθνές. 
Τα συνδικάτα έχουν κάθε ελευθερία λειτουργίας και ενεργειών. Η 
διαχείριση και η διάλυση της οργάνωσης ρυθμίζονται ελεύθερα από τα 
καταστατικά, εκτός εάν πρόκειται για επαγγελματικές ενώσεις ή για 
ενώσεις μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα (A.S.B.L.). 
Δεν υπάρχουν παρεμβάσεις εκ μέρους των αρχών ώστε να διορίζονται οι 
διευθύνοντες, να επιβλέπονται τα έσοδα και η χρήση τους, ή 
παρεμβάσεις στο πρόγραμμα ή στον έλεγχο των δραστηριοτήτων. 
- 36 -
Τέλος, στον κοινωνικό τομέα, ο νομοθέτης οδηγήθηκε στην αναγνώριση 
δικαιοδοσιών στα συνδικάτα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς τους. 
Εχει ωστόσο περιορίσει τα μέτρα αυτά στα συνδικάτα που 
χαρακτηρίζονται ως "αντιπροσωπευτικά". Για παράδειγμα, ο νόμος του 
1968 για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας και οι ισομερείς 
επιτροπές αναγνώρισαν στις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις (δηλαδή στις 
οργανώσεις που συγκροτούνται σε εθνικό επίπεδο και αντιπροσωπεύονται 
στο Κεντρικό Συμβούλιο οικονομίας και στο Εθνικό Συμβούλιο εργασίας 
και αριθμούν τουλάχιστον 50.000 μέλη) το δικαίωμα να ενάγουν σε 
δικαστήριο: 
α) σε όλες τις περιπτώσεις διαμάχης που προκύπτουν από την εφαρμογή 
του νόμου. 
β) για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων που τα μέλη τους αντλούν από 
τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας που οι ίδιες συνήψαν. 
Οσον αφορά την ελευθερία προσχώρησης ή όχι σε μία οργάνωση, 
εξασφαλίζεται από το νόμο της 24ης Μαίου 1921 για την ελευθερία του 
συνετάιρ ίζεσθαι. 
Τα άτομα μπορούν να διαλέγουν ελεύθερα το συνδικάτο τους. Δεν 
υπάρχει επίσημο συνδικάτο ή συνδικάτο ελεγχόμενο από τις αρχές. Τα 
άτομα έχουν επίσης το δικαίωμα να μην συνδικαλίζονται. 
Ωστόσο, ορισμένες διευκολύνσεις και προνόμια τα οποία ο νόμος 
επιφυλάσσει στα συνδικάτα και στους συνδικαλιζόμενους εργαζόμενους 
είναι δυνατόν να θεωρηθούν ως ενθάρρυνση για το συνδικαλισμό. Δεν 
υπάρχουν ωστόσο ποινές ή δυσάρεστες επιπτώσεις εξαιτίας της μη 
ένταξης. 
12. Οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας συνάπτονται στα πλαίσια ή εκτός 
ισομερούς οργάνου· συχνότερα συνάπτονται στα πλαίσια ισομερούς 
οργάνου και ο νόμος έχει καθιερώσει ιεραρχία μεταξύ των ισομερών 
αυτών οργάνων και ως εκ τούτου και μεταξύ των συλλογικών συμβάσεων 
που συνάπτονται μέσα σ· αυτά. 
1. Η συλλογική σύμβαση εργασίας που συνάπτεται σε επίπεδο Εθνικού 
Συμβουλίου εργασίας: εκτείνεται στο σύνολο των κλάδων 
δραστηριότητας του κράτους. 
2. Η συλλογική σύμβαση εργασίας που συνάπτεται στα πλαίσια 
ισομερούς επιτροπής: εκτείνεται κατ'αρχήν σε όλα τα πρόσωπα και 
σε όλες τις επιχειρήσεις που ανάγονται στην ισομερή επιτροπή 
εκτός εάν η σύμβαση περιορίζει η ίδια το πεδίο εφαρμογής της. 
3. Η συλλογική σύμβαση εργασίας που συνάπτεται στα πλαίσια 
ισομερούς υποεπιτροπής: εφαρμόζεται ανάλογα με το πεδίο 
εφαρμογής που καθορίζεται από το ψήφισμα το οποίο δημιουργεί την 
ισομερή υποεπιτροπή. Είναι δυνατή η κηδεμονία εκ μέρους της 
ισομερούς επιτροπής. 
4. Η συλλογική σύμβαση εργασίας που συνάπτεται εκτός ισομερούς 
οργάνου: δεν εφαρμόζεται παρά μόνο στα συμβαλλόμενα μέρη. 
Πρόκειται γενικά για συμβάσεις επιχειρήσεων. 
- 37 -
Ορισμένοι κανόνες μορφής και δημοσιότητας προέχουν στη σύναψη μιας 
συλλογικής σύμβασης εργασίας. Ετσι, η συλλογική σύμβαση πρέπει να 
είναι γραπτή, να φέρει ορισμένες υπογραφές και ορισμένες 
υποχρεωτικές αναφορές. Η σύμβαση πρέπει επίσης να κατατίθεται στο 
Υπουργείο Εργασίας και Απασχόλησης. 
Εφόσον οι συμβάσεις συνάπτονται στα πλαίσια ισομερούς οργάνου, είναι 
απαραίτητο να ενημερώνονται τα πρόσωπα τα οποία αφορά η σύναψη των 
τελευταίων, πράγμα που συμβαίνει μέσω κοινοποίησης που δημοσιεύεται 
στο Moniteur belge (στην Επίσημη Εφημερίδα του Βελγίου). 
Εφόσον η συλλογική σύμβαση καθίσταται υποχρεωτική μέσω βασιλικού 
διατάγματος δημοσιεύεται ολόκληρη συνημμένη στο διάταγμα αυτό και 
στις δύο επίσημες εθνικές γλώσσες. 
Η συλλογική σύμβαση εργασίας ορίζεται ως "συμφωνία που συνάπτεται 
μεταξύ μιας ή περισσοτέρων οργανώσεων εργαζομένων και ενός ή 
περισσότερων εργοδοτών και η οποία καθορίζει τις ατομικές και 
συλλογικές σχέσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων μέσα στις 
επιχειρήσεις ή σε ένα κλάδο δραστηριότητας και ρυθμίζει τα 
δικαιώματα και υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων πλευρών". 
Ο νόμος της 5ης Δεκεμβρίου 1968 άφησε μεγάλη ελευθερία στις πλευρές 
όσον αφορά τις κανονιστικές ρήτρες - οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν 
να ρυθμίζουν το σύνολο των προβλημάτων σχετικά με τις εργασιακές 
σχέσεις - και επομένως κατά συνέπεια οι συλλογικές αυτές συμβάσεις 
εργασίας μπορεί να αφορούν και τον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης 
για παράδειγμα. 
Οι μόνοι περιορισμοί της ελευθερίας διαπραγμάτευσης συνδέονται με 
την ιεραρχία των πηγών: οι ρήτρες που αντίκεινται στις δεσμευτικές 
διατάξεις των νόμων και βασιλικών διαταγμάτων και εκείνες που 
αντίκεινται στις ρήτρες των συμβάσεων που έχουν συναφθεί σε 
υψηλότερο επίπεδο θεωρούνται ως άκυρες. 
13. Στο βελγικό δίκαιο, η απεργία δεν αναγνωρίζεται καθεαυτήν, ούτε 
ορίζεται στο σύνολο της νομοθεσίας. 
Η ελευθερία κήρυξης απεργίας ωστόσο θεωρείται ως νόμιμη, στο μέτρο 
της τήρησης της ελευθερίας και των δικαιωμάτων του άλλου καθώς και 
των νομικών και κανονιστικών διατάξεων που θα μπορούσαν να 
περιορίσουν την άσκηση της ελευθερίας αυτής. 
Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα κείμενα: 
α. Ο νόμος της 19ης Αυγούστου 1948 σχετικά με τις παροχές δημοσίου 
συμφέροντος εν καιρώ ειρήνης διατυπώνει ρητά στο πρώτο άρθρο του 
τα ακόλουθα: 
"Οι ισομερείς επιτροπές που προβλέπονται από το νόμο της 5ης 
Δεκεμβρίου 1968 περί συλλογικών συμβάσεων εργασίας και ισομερών 
επιτροπών είναι αρμόδιες για τον καθορισμό και τον περιορισμό, 
στις επιχειρήσεις της αντίστοιχης δικαιοδοσίας τους, των μέτρων, 
παροχών ή υπηρεσιών που πρέπει να εξασφαλίζονται σε περίπτωση 
συλλογικής και εθελοντικής διακοπής της εργασίας ή σε περίπτωση 
ομαδικών απολύσεων του προσωπικού, με στόχο να αντιμετωπίζονται 
ορισμένες ζωτικές ανάγκες, να πραγματοποιούνται ορισμένες 
- 38 -
επείγουσες για τα μηχανήματα ή για το υλικό εργασίες, να 
εκτελούνται ορισμένα έργα που υπαγορεύονται από ανώτερη βία ή 
απρόβλεπτη ανάγκη..."· 
Στόχος του νομοθέτη είναι να περιοριστούν οι ζημίες που μπορεί να 
προκαλέσουν οι απεργίες στα ουσιώδη συμφέροντα του κράτους. 
β) Μία σειρά κανονιστικών κειμένων αντιμετωπίζουν την απεργία με 
τέτοιο τρόπο, ώστε να αποφεύγονται οι ζημίες που κανονικά θα 
υφίσταντο, εξαιτίας της έλλειψης παροχών κατά τη διάρκεια της 
απεργίας, οι εργαζόμενοι που συμμετέχουν σε αυτήν ή την 
υφ ίστανται. 
Τα κείμενα αυτά έχουν ως αντικείμενο την εξομοίωση των ημερών 
απεργίας με ημέρες εργασίας όσον αφορά την κοινωνική ασφάλιση με 
την ευρύτερη έννοια. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ζητείται η 
αναγνώριση της απεργίας από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. 
γ) Ορισμένα κείμενα έχουν ως αντικείμενο την οργάνωση της 
ενδεχόμενης κήρυξης της απεργίας προβλέποντας μια προκαταρκτική 
διαδικασία συμφιλίωσης· ανάμεσα τους, μπορούν να αναφερθούν: 
το βασιλικό διάταγμα της 12ης Μαρτίου 1946 που ορίζει τις 
συνθήκες και τη διαδικασία της παροχής επιδομάτων ανεργίας 
σε περίπτωση απεργίας ή μη ηθελημένης ανταπεργίας· 
ο νόμος της 5ης Δεκεμβρίου 1968 περί συλλογικών συμβάσεων 
εργασίας και ισομερών επιτροπών και το ψήφισμα για την 
εκτέλεση του της 6ης Νοεμβρίου 1969. Ο νόμος της 5ης 
Δεκεμβρίου 1968 προβλέπει, στο άρθρο του 38, 2*, ότι οι 
ισομερείς επιτροπές και υποεπιτροπές έχουν ανάμεσα στα 
καθήκοντα τους την "πρόληψη ή συμφιλίωση κάθε διαμάχης 
μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων". Το διάταγμα της 6ης 
Νοεμβρίου 1969 που εκδόθηκε σε εκτέλεση του νόμου, 
αναφέρεται στο κεφάλαιο III στη συμφιλίωση και προβλέπει ότι 
η ισομερής επιτροπή μπορεί να διαθέτει γραφείο συμφιλίωσης 
του οποίου η σύνθεση να συνίσταται στον πρόεδρο, σε ένα 
γραμματέα και σε μέλη που να αντιπροσωπεύουν ισομερώς τους 
εργαζόμενους και τους εργοδότες. 
Το γραφείο αυτό συγκαλεί ο πρόεδρος κατά κανόνα μέσα στις 
επόμενες 7 ημέρες από την αίτηση που υποβλήθηκε από την 
πλευρά που παρουσιάζεται ως περισσότερο διατεθειμένη για μια 
υπάρχουσα ή πιθανή σύγκρουση. Για κάθε συνεδρίαση 
συμφιλίωσης κρατούνται πρακτικά. 
Οι πολυάριθμες συλλογικές συμβάσεις εργασίας που έχουν 
συναφθεί σε ισομερείς επιτροπές (οι περισσότερες από τις 
οποίες έγιναν υποχρεωτικές με βασιλικό διάταγμα σε εφαρμογή 
των άρθρων 28 και εξής του νόμου της 5ης Δεκεμβρίου 1968), 
οι οποίες περιλαμβάνουν διατάξεις που προβλέπουν μια 
διαδικασία συμφιλίωσης που πρέπει να προηγείται της κήρυξης 
της απεργίας. Η διαδικασία αυτή μπορεί να ορίζεται από τον 
εσωτερικό κανονισμό της ισομερούς επιτροπής. 
δ) Τέλος, ο νόμος της 11ης Ιουλίου 1990 (Moniteur belge (επίσημη 
εφημερίδα του Βελγίου) της 28ης Δεκεμβρίου 1990) εγκρίνει τον 
Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη και το Παράρτημα που υπεγράφησαν στο 
- 39 -
Τορίνο στις 18 Οκτωβρίου 1961. Εντάσσει τα κείμενα αυτά στις 
βελγικές νομικές διατάξεις και ιδίως στο άρθρο 6, 4* του Χάρτη 
που προβλέπει ότι τα συμβαλλόμενα μέρη αναγνωρίζουν: 
"το δικαίωμα των εργαζομένων και των εργοδοτών σε συλλογικές 
ενέργειες σε περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων, 
συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος απεργίας, με την επιφύλαξη 
των υποχρεώσεων που ενδέχεται να προκύπτουν από τις ισχύουσες 
συλλογικές συμβάσεις". 
14. Το δικαίωμα απεργίας των δημοσίων υπαλλήλων αποτέλεσε αντικείμενο 
σημαντικών θεωρητικών διενέξεων. 
Βάσει της παραδοσιακής θεωρίας, η απαγόρευση της απεργίας απορρέει 
από την ανάγκη συνέχισης της λειτουργίας των δημόσιων υπηρεσιών, 
αρχή βάσει της οποίας το γενικό συμφέρον, στην προστασία του οποίου 
στοχεύει η δημιουργία των δημόσιων υπηρεσιών, πρέπει να θεωρείται 
σημαντικότερο από το ατομικό συμφέρον του υπαλλήλου. Το άρθρο 7 του 
βασιλικού διατάγματος της 2ας Οκτωβρίου 1937 περί του καταστατικού 
των κρατικών υπαλλήλων διατυπώνει ρητά ότι "οι υπάλληλοι του κράτους 
δεν μπορούν να αναστέλλουν την άσκηση των καθηκόντων τους χωρίς 
προηγηθείσα έγκριση", ενώ το άρθρο 112 προβλέπει ότι "απαλλάσσονται 
των καθηκόντων τους αυτεπάγγελτα και χωρίς προειδοποίηση- 4* εκείνοι 
οι οποίοι χωρίς σοβαρή αιτία εγκαταλείπουν τη θέση τους και 
απουσιάζουν για διάστημα μεγαλύτερο των 10 ημερών". 
Αλλά κανένα νομικό κείμενο δεν απαγορεύει τυπικά το δικαίωμα 
απεργίας των δημοσίων υπαλλήλων. Η απεργία θεωρείται ως γεγονός: από 
νομικής πλευράς δεν έχει καμιά σημασία εάν καθοδηγείται ή 
αναγνωρίζεται από τις αντιπροσωπευτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις, 
αλλά από πολιτικής πλευράς αυτό αρκεί ώστε να μην αναληφθεί καμιά 
πειθαρχική διαδικασία κατά των απεργών. Η απουσία αντιμετωπίζεται ως 
μη εργασία και επομένως δεν αμείβεται. Πρακτικά, μόνο ελαφρές 
πειθαρχικές ποινές επιβάλλονται ενδεχομένως ανάλογα με τη φύση της 
υπηρεσίας και το βαθμό του ενδιαφερόμενου, εκτός και εάν η απεργία 
προκάλεσε συμπεριφορές ποινικώς κολάσιμες. Οσο για το παράπτωμα 
"συνασπισμού των δημοσίων υπαλλήλων ώστε να αντιταχθούν στην 
εκτέλεση των νόμων ή διαταγμάτων" (ποινικός κώδικας: άρθρο 233), δεν 
αναφέρεται ποτέ σε περίπτωση απεργίας. Οσον αφορά το δικαίωμα 
απεργίας των ενόπλων δυνάμεων, το άρθρο 16 παράγραφος 3 του νόμου 
της 4ης Ιανουαρίου 1975 περί κανονισμού πειθαρχίας των ενόπλων 
δυνάμεων διατυπώνει ρητά ότι "κάθε μορφή απεργίας απαγορεύεται στους 
στρατιωτικούς". 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
15. α) Μετά τη θεσμική αναδιάρθρωση, οι δικαιοδοσίες στο θέμα της 
επαγγελματικής κατάρτισης μεταφέρθηκαν στις κοινότητες οι 
οποίες, καθεμιά στα ζητήματα που την αφορούν, ανέπτυξαν τη 
νομοθεσία τους στον τομέα αυτόν. 
Οι ακόλουθες κανονιστικές διατάξεις διέπουν την πρόσβαση στην 
επαγγελματική κατάρτιση: 
το ψήφισμα του Εκτελεστικού της γαλλικής κοινότητας της 12ης 
Μαίου 1987 (άρθρο 3)· 
- 40 -
- το ψήφισμα του Εκτελεστικού της φλαμανδικής κοινότητας της 
21ης Δεκεμβρίου 1988 (άρθρο 81)· 
το ψήφισμα του Εκτελεστικού της γερμανόφωνης κοινότητας της 
12ης Ιουνίου 1985 (άρθρο 3). 
Στις τρεις κοινότητες, η επαγγελματική κατάρτιση είναι ανοικτή 
σε κάθε πρόσωπο που έχει εγγραφεί ως αιτών απασχόληση σε δημόσιο 
οργανισμό ευρέσεως εργασίας. Εξάλλου, μπορούν να παρακολουθήσουν 
επαγγελματική κατάρτιση : 
οι εργαζόμενοι που παρακολουθούν την κατάρτιση αυτή με 
αίτηση του εργοδότη τους· 
- οι εργαζόμενοι που παρακολουθούν κατάρτιση είτε εκτός ωρών 
εργασίας (χαρακτηριστικό της γαλλικής κοινότητας) είτε μετά 
τις 6 το απόγευμα ή τα Σάββατα και τις Κυριακές 
(χαρακτηριστικό της φλαμανδικής και της γερμανόφωνης 
κοινότητας). 
Η γαλλική και η γερμανόφωνη κοινότητα ανέθεσαν το καθήκον της 
επαγγελματικής κατάρτισης στο Forem (Περιφερειακό και κοινοτικό 
γραφείο για την κατάρτιση και την απασχόληση), ενώ η φλαμανδική 
κοινότητα ανέθεσε το έργο αυτό στο V.D.A.B. (Φλαμανδική υπηρεσία 
ευρέσεως εργασίας και επαγγελματικού προσανατολισμού). 
β) Για την πρόσβαση στα μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης δεν 
γίνεται καμμία διάκριση οφειλόμενη στην εθνικότητα. 
γ) Τα προαναφερθέντα διατάγματα διατυπώνουν ρητά ότι στόχος της 
επαγγελματικής κατάρτισης είναι και η συνεχής κατάρτιση ή η 
τελειοποίηση των επαγγελματικών γνώσεων ή ικανοτήτων. 
Για το σκοπό αυτό, οι συνθήκες πρόσβασης έχουν καθοριστεί με 
τρόπο ιδιαίτερα ευρύ (πρβλ. παραπάνω). Με την ίδια λογική, τα 
μαθήματα που διοργανώνονται στα κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης 
προσαρμόζονται μόνιμα στις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Εξάλλου, 
οι εργοδότες μπορούν να ζητήσουν από την αρμόδια υποπεριφερειακή 
υπηρεσία απασχόλησης να γίνουν δεκτοί ένας ή περισσότεροι 
εργαζόμενοι από όσους απασχολούν σε ένα κέντρο κατάρτισης το 
οποίο διαχειρίζεται το κοινοτικό γραφείο επαγγελματικής 
κατάρτισης (FOREM ή V.D.A.B.). Επειτα από λεπτομερή μελέτη της 
αίτησης, που επιτρέπει την ορθή εκτίμηση των συγκεκριμένων 
αναγκών, καθιερώνεται σε συνεργασία με την αιτούσα επιχείρηση 
ένα ειδικό πρόγραμμα κατάρτισης. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
16. α) Το βελγικό σύνταγμα περιλαμβάνει δύο άρθρα (6: "οι Βέλγοι είναι 
ίσοι απέναντι του νόμου"· 6α "Η απόλαυση των δικαιωμάτων και 
ελευθεριών που αναγνωρίζονται στους βέλγους πρέπει να 
εξασφαλίζεται χωρίς διάκριση) στα οποία μπορεί κανείς να 
ανατρέξει αναφορικά με τα κοινωνικά θέματα. 
Υπό την επίδραση διεθνών κανόνων και με τη βοήθεια κειμένων 
περιορισμένης εμβέλειας, η βελγική νομοθεσία συμπληρώθηκε ώστε 
να εξασφαλίζεται η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών στην 
εργασία. 
- 41 -
Αξίζει να σημειωθούν τα ακόλουθα μέτρα: 
- η συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 25 της 17ης Οκτωβρίου 
1975 (που κατέστη υποχρεωτική με το βασιλικό διάταγμα της 
9ης Δεκεμβρίου 1975) έχει ως στόχο την υλοποίηση της αρχής 
των ίσων αμοιβών μεταξύ ανδρών και γυναικών εργαζομένων· 
ο τίτλος V του νόμου της 4ης Αυγούστου 1978 περί οικονομικού 
αναπροσανατολισμού εξασφαλίζει την εκτέλεση στο Βέλγιο της 
οδηγίας 76/207· αυτός ο τίτλος V έχει ως στόχο τη διασφάλιση 
της αρχής της ίσης μεταχείρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών 
σε ό,τι αφορά τις συνθήκες εργασίας και την πρόσβαση στην 
απασχόληση, στην κατάρτιση και στην επαγγελματική 
σταδιοδρομία καθώς και την πρόσβαση σε ανεξάρτητο επάγγελμα· 
για να εφαρμοστεί η αρχή της ισότητας στην κοινωνική 
ασφάλιση, έγιναν πολλές τροποποιήσεις των υπαρχόντων κανόνων 
σχετικά με τους διάφορους κλάδους κοινοτικής ασφάλισης 
(οικογενειακά επιδόματα, ασφάλιση ανεργίας, ασφάλιση 
ασθενείας-αναπηρίας, σύνταξη και ετήσια επιδόματα αδείας). 
β) Το βασιλικό διάταγμα της 14ης Ιουλίου 19 87 που αφορά τα μέτρα με 
στόχο την προώθηση της ισότητας ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών στον ιδιωτικό τομέα καλεί τις επιχειρήσεις να αναλάβουν 
θετικές ενέργειες υπέρ των γυναικών καθιερώνοντας σχέδια 
ισότητας ευκαιριών, είτε στα πλαίσια του κλάδου δραστηριότητας, 
είτε στα πλαίσια της επιχείρησης. Δυνάμει του βασιλικού 
διατάγματος της 27ης Φεβρουαρίου 1990 που αφορά τα μέτρα με 
στόχο την προώθηση της ισότητας ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών στις δημόσιες υπηρεσίες, κάθε δημόσια υπηρεσία πρέπει 
να καθιερώσει ένα σχέδιο ισότητας ευκαιριών. 
γ) Τα τελευταία αυτά χρόνια έχουν θεσπιστεί πολλές διατάξεις που 
αποσκοπούν στο να βοηθήσουν τους εργαζόμενους και τις 
εργαζόμενες στο να συνδυάσουν επαγγελματική και οικογενειακή 
ζωή. 
Μεταξύ των υλοποιήσεων αυτών μπορούν να αναφερθούν: 
η διακοπή της επαγγελματικής σταδιοδρομίας που δίνει τη 
δυνατότητα στους εργαζόμενους να αναστείλουν ολοκληρωτικά π 
εν μέρει, για μια περίοδο που διαρκεί από 6 μήνες έως 5 
χρόνια, την επαγγελματική σταδιοδρομία τους· για την 
περίπτωση διακοπής της σταδιοδρομίας εξ'αφορμής της γέννησης 
παιδιού εφαρμόζονται περισσότερο εύκαμπτες διατάξεις· 
η επέκταση της άδειας μητρότητας· 
- η χορήγηση αδειών κατά περίπτωση, που δίνουν τη δυνατότητα 
στους εργαζόμενους να απουσιάσουν από την εργασία χωρίς να 
χάσουν το μισθό τους, ιδίως με την ευκαιρία ορισμένων 
οικογενειακών συμβάντων (γέννηση, γάμος, υιοθεσία)· 
η άδεια για λόγους ανωτέρας βίας που επιτρέπει στους 
εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα να σημειώσουν απουσία άνευ 
αποδοχών από την εργασία τους έως 10 μέρες το πολύ ετησίως, 
εφόσον η παρέμβαση του εργαζομένου απαιτείται από ένα 
απρόοπτο γεγονός (π.χ. ασθένεια ενός παιδιού) ανεξάρτητου 
από την εργασία-
- 42 -
η χορήγηση άδειας εξαιτίας ανωτέρας βίας οικογενειακής 
τάξεως (στο δημόσιο τομέα)· 
η εφαρμογή σειράς μέτρων για τη διευκόλυνση της μερικής 
απασχόλησης· 
τα μέτρα που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της επαναπρόσληψης 
των προσώπων που επιθυμούν να επανεισέλθουν στην αγορά 
εργασίας μετά τη διακοπή της επαγγελματικής δραστηριότητας 
τους, που έγινε για να αφιερωθούν στην εκπαίδευση των 
παιδιών τους ή για να φροντίσουν τους γονείς ή το σύζυγο 
τους. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
17. Στο παρόν πλαίσιο της νομοθεσίας μας δεν υπάρχει σύστημα που να 
δίνει τη δυνατότητα ενημέρωσης, διαβούλευσης και συμμετοχής των 
εργαζομένων στο πλαίσιο των επιχειρήσεων που είναι εγκατεστημένες σε 
πολλά κράτη μέλη. Το σχέδιο οδηγίας σχετικά με τη δημιουργία 
ευρωπαϊκής επιτροπής επιχείρησης θα δώσει τη δυνατότητα αυτού του 
είδους διαβούλευσης. 
18. Η πληροφόρηση, διαβούλευση και συμμετοχή των εργαζομένων γίνεται σε 
επίπεδο συμβουλίου επιχειρήσεων για τις επιχειρήσεις που απασχολούν 
περισσότερο από 100 εργαζόμενους· για τις επιχειρήσεις που 
απασχολούν τουλάχιστον 50 εργαζόμενους, η λειτουργία αυτή 
εξασφαλίζεται από την επιτροπή ασφάλειας, υγιεινής και εξωραϊσμού 
των χώρων εργασίας και, ελλείψει τέτοιας επιτροπής, από τη 
συνδικαλιστική αντιπροσωπεία. 
Σχετικά με οικονομικά ζητήματα, το συμβούλιο της επιχείρησης οφείλει 
να λαμβάνει από τον επικεφαλής επί οικονομικών και χρηματοπιστωτικών 
ζητημάτων της επιχείρησης πληροφορίες σχετικά με την παραγωγικότητα 
καθώς και πληροφορίες γενικού χαρακτήρα σχετικά με τη ζωή της 
επιχείρησης (άρθρο 15 του νόμου της 20ης Σεπτεμβρίου 1948 περί της 
οργάνωσης της οικονομίας και βασιλικό διάταγμα της 27ης Νοεμβρίου 
1973 περί της ρύθμισης των οικονομικών και χρηματοπιστωτικών 
πληροφοριών που πρέπει να παρέχονται στα συμβούλια των 
επιχειρήσεων). 
Σε κοινωνικά ζητήματα, το συμβούλιο της επιχείρησης γνωμοδοτεί και 
διατυπώνει κάθε πρόταση για όλα τα μέτρα που μπορούν να 
τροποποιήσουν την οργάνωση της εργασίας, τις συνθήκες εργασίας και 
την αποδοτικότητα της επιχείρησης (πρβλ. προαναφερθέν άρθρο 15). 
Επιπροσθέτως, οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας που έχουν συναφθεί 
στα πλαίσια του Εθνικού Συμβουλίου Εργασίας (οι οποίες κατά συνέπεια 
εφαρμόζονται στο σύνολο των εργαζομένων) επιβάλλουν την πληροφόρηση 
ή τη διαβούλευση του Συμβουλίου επιχείρησης σε ορισμένα θέματα. Με 
τον τρόπο αυτό, η συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 9 της 9ης Μαρτίου 
1972 που συνήφθη στο Εθνικό Συμβούλιο Εργασίας και συντονίζει τις 
εθνικές συμφωνίες και τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας σχετικά με 
τα συμβούλια της επιχείρησης επιβάλλει την πληροφόρηση και 
διαβούλευση του συμβουλίου της επιχείρησης για κάθε ζήτημα 
απασχόλησης στην επιχείρηση, ιδίως σε περίπτωση τροποποίησης της 
δομής της επιχείρησης. 
- 43 -
Πρέπει επίσης να αναφερθεί η συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 24 της 
2ας Οκτωβρίου 1975 που συνήφθη στο Εθνικό Συμβούλιο Εργασίας περί 
της διαδικασίας πληροφόρησης και διαβούλευσης των εκπροσώπων των 
εργαζομένων στο θέμα των συλλογικών απολύσεων, καθώς και η συλλογική 
σύμβαση εργασίας αριθ. 39 της 13ης Δεκεμβρίου 1983 που συνήφθη στο 
Εθνικό Συμβούλιο Εργασίας περί της πληροφόρησης και διαβούλευσης του 
Συμβουλίου επιχείρησης σχετικά με τις κοινωνικές συνέπειες της 
εισαγωγής των νέων τεχνολογιών. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
19.1 Οι κανονιστικές διατάξεις σχετικά με την προστασία των 
εργαζομένων στο θέμα της υγιεινής της εργασίας και των χώρων 
εργασίας και της υγείας των εργαζομένων βρίσκονται στο γενικό 
κανονισμό για την προστασία της εργασίας. 
Η πείρα δείχνει ότι οι ευρωπαϊκές οδηγίες στο θέμα της υγείας 
και της ασφάλειας της εργασίας τελειοποιούν ή συμπληρώνουν τις 
διατάξεις του γενικού κανονισμού για την προστασία της εργασίας 
και ότι σπανίως καινοτομούν. 
Εξάλλου, φαίνεται ότι πολύ συχνά οι διατάξεις του γενικού 
κανονισμού για την προστασία της εργασίας αποτελούν μεγαλύτερη 
υποχρέωση από τις διατάξεις των ευρωπαϊκών οδηγιών. 
Ωστόσο, η εφαρμογή των οδηγιών αυτών ή η επικείμενη έναρξη 
ισχύος τους κατά περίπτωση, είναι τέτοια ώστε να επιφέρει 
βελτιώσεις σε διάφορα σημεία αναφορικά με την προστασία των 
εργαζομένων κατά την εργασία: 
1. Σε ό,τι αφορά τις κοινοτικές οδηγίες (άρθρο 118 Α της 
Συνθήκης της Ρώμης), η προβλέψιμη βελτίωση θα αφορά: 
- το πεδίο εφαρμογής: μπορούν να ληφθούν μέτρα που αφορούν 
πρόσωπα άλλα από τους εργοδότες, για παράδειγμα τους 
ανεξάρτητους, που θα πραγματοποιούν τις δραστηριότητες 
στους χώρους εργασίας ή το συντονισμό των δραστηριοτήτων 
στους χώρους εργασ ίας· 
τη δυνατότητα των εργαζομένων να εγκαταλείπουν τη θέση 
όπου εργάζονται ή μια επικίνδυνη ζώνη, σε περίπτωση 
σοβαρού κινδύνου· 
- μια περισσότερο συστηματική και πλήρη προσέγγιση όλης 
της προβληματικής σχετικά με την προστασία των 
εργαζομένων, που αποσκοπεί ιδίως στις υποχρεώσεις των 
εργοδοτών, των εργαζομένων και στις διαδικασίες 
πληροφόρησης, κατάρτισης και διαβούλευσης-
την εξάλειψη, στα υπάρχοντα κανονιστικά κείμενα, κάθε 
συγκεκριμένης τεχνικής προδιαγραφής κανονιστικού 
χαρακτήρα. 
2. Σε ό,τι αφορά τις οικονομικές οδηγίες που αποσκοπούν στην 
κυκλοφορία στην αγορά των μηχανών, συσκευών και εξοπλισμών 
- 44 -
(άρθρο 100 Α της Συνθήκης της Ρώμης), πρέπει να θεωρήσουμε 
ότι μέσω ουσιωδών απαιτήσεων που συμπληρώνονται προοδευτικά 
με την προσφυγή σε πολλά ευρωπαϊκά πρότυπα, θα καταστεί 
δυνατό να τεθεί στη διάθεση των εργαζομένων ένα υλικό που να 
εγγυάται καλύτερη ασφάλεια των εργαζομένων στους χώρους 
εργασίας. 
19.2 Το Βέλγιο αναγνωρίζεται ως κράτος που ασκεί εδώ και πολύ καιρό 
και ιδιαίτερα στο θέμα της προστασίας της υγείας των εργαζομένων 
τη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους. 
Η διαβούλευση ασκείται τόσο σε επίπεδο εθνικών οργάνων όσο και 
στα πλαίσια των ίδιων των επιχειρήσεων. 
Σε εθνικό επίπεδο, έχει θεσπιστεί ένα Ανώτατο συμβούλιο 
ασφάλειας, υγιεινής και εξωραϊσμού των χώρων εργασίας που 
τελεί υπό το Υπουργείο Απασχόλησης και Εργασίας. 
Το Συμβούλιο αυτό αποτελείται από εκπροσώπους των 
περισσότερο αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των εργοδοτών και 
των εργαζομένων, από γιατρούς της εργασίας και πολιτικούς 
μηχανικούς που δεν ανήκουν στη Διοίκηση, από εμπειρογνώμονες 
αρμόδιους για τα μελετώμενα προβλήματα και από υπαλλήλους 
των διάφορων διοικήσεων που είναι αρμόδιες για το θέμα της 
υγείας και ασφάλειας της εργασίας. 
Εργο του έχει ιδίως να γνωμοδοτεί για τις νέες προτάσεις 
ρυθμίσεων σχετικά με την ασφάλεια και την υγιεινή της 
εργασίας και την υγεία των εργαζομένων και να μελετά όλα τα 
προβλήματα που τίθενται στον τομέα αυτόν. 
Εχουν επίσης θεσπιστεί εθνικές επαγγελματικές επιτροπές 
ασφάλειας, υγιεινής και εξωραϊσμού των χώρων εργασίας· 
ασκούν τις αρμοδιότητες τους στους κυριότερους κλάδους 
δραστηριότητας, όπως είναι τα οικοδομικά έργα, οι 
βιομηχανίες πολύτιμων λίθων, γυαλιού, ξύλου, μεταλλικών 
κατασκευών, η χημική βιομηχανία, η κεραμική και οι 
αγροτικές, φυτοκομικές και δασοκομικές επιχειρήσεις. 
Οι επιτροπές αυτές αποτελούνται από εκπροσώπους των 
περισσότερο αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των εργοδοτών και 
εργαζομένων, από ιδιαίτερα αρμόδιους εμπειρογνώμονες στο 
θέμα της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία για τον 
κλάδο της εν λόγω βιομηχανίας και από υπαλλήλους των 
αρμόδιων διοικήσεων για τα προαναφερθέντα θέματα. 
Εχουν ως αποστολή ιδίως να προτείνουν στο Ανώτατο συμβούλιο 
ασφάλειας, υγιεινής και εξωραϊσμού των χώρων εργασίας τις 
τροποποιήσεις ή συμπληρώσεις της νομοθεσίας σχετικά με την 
ασφάλεια και την υγιεινή για τον εν λόγω κλάδο. 
Το Εθνικό Συμβούλιο εργασίας είναι ένα ισομερές όργανο το 
οποίο, ευκαιρίας δοθείσης, μπορεί να γνωμοδοτεί για τις 
προτάσεις νόμου ή τα βασιλικά διατάγματα σχετικά με την 
υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία. 
Οι ισομερείς επιτροπές επεξεργάζονται τις συλλογικές 
συμβάσεις εργασίας, ορισμένες διατάξεις των οποίων μπορεί να 
αφορούν επίσης την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων. 
- 45 -
Σε εφαρμογή του νόμου της 10ης Ιουνίου 1952 περί της υγείας 
και ασφάλειας των εργαζομένων καθώς και περί της υγιεινής 
κατά την εργασία και στους χώρους εργασίας, οι εργοδότες που 
απασχολούν συνήθως κατά μέσο όρο τουλάχιστον 50 εργαζόμενους 
οφείλουν να δημιουργήσουν μια επιτροπή ασφάλειας, υγιεινής 
και εξωραϊσμού των χώρων εργασίας· η επιτροπή αυτή 
συνεδριάζει τουλάχιστον μια φορά το μήνα. 
Τα μέλη των επιτροπών αυτών εκλέγονται, για περίοδο 4 ετών, 
από λίστες υποψηφίων που παρουσιάζουν οι οργανώσεις που 
εκπροσωπούν τους εργαζόμενους. 
Το ουσιώδες καθήκον των επιτροπών αυτών είναι να αναζητήσουν 
και να προτείνουν στον εργοδότη οποιοδήποτε μέσο είναι 
δυνατόν να προωθήσει ενεργά κάθε ενέργεια, ώστε η εργασία να 
πραγματοποιηθεί κάτω από τις καλύτερες συνθήκες ασφάλειας, 
υγι ε ινής και υγε ίας. 
Για την άσκηση της αποστολής αυτής, η επιτροπή γνωμοδοτεί 
και διατυπώνει προτάσεις για την πολιτική πρόληψης των 
εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών καθώς 
και για το ετήσιο σχέδιο δράσης του επικεφαλής της 
επιχείρησης, τις τροποποιήσεις του, την εφαρμογή και τα 
αποτελέσματα του. 
Η επιτροπή είναι επίσης επιφορτισμένη να γνωμοδοτεί 
προκαταρκτικά για όλα τα σχέδια, μέτρα και μέσα που πρέπει 
να εφαρμόζονται και τα οποία, άμεσα ή έμμεσα, αμέσως ή μετά 
από ορισμένο χρόνο, ενδέχεται να έχουν επιπτώσεις στην 
ασφάλεια, την υγιεινή ή την υγεία των εργαζομένων καθώς και 
για κάθε άλλο προτεινόμενο μέτρο για την προσαρμογή των 
τεχνικών και των συνθηκών εργασίας στον άνθρωπο. 
Ωστόσο, η απόφαση της λήψης οποιουδήποτε μέτρου ασφάλειας ή 
υγείας εναπόκειται στον εργοδότη και όχι στην Επιτροπή, της 
οποίας ο ρόλος δεν είναι παρά συμβουλευτικός. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
20. Η απάντηση περιλαμβάνεται στην απάντηση της ερώτησης 23. 
21. Για τους εργαζόμενους κάτω των 21 ετών που απασχολούνται με 
πλήρες ωράριο η συλλογική σύμβαση εργασίας αριθ. 33 της 28ης 
Φεβρουαρίου 1978 εξασφαλίζει ένα μέσο μηνιαίο ελάχιστο εισόδημα. 
Αυτό το ελάχιστο εισόδημα καθορίζεται ποσοστιαία με βάση εκείνο 
που εξασφαλίζεται στους εργαζόμενους άνω των 21 ετών. Το ποσοστό 
καθορίζεται ως εξής: για τους εργαζόμενους των 20 ετών 92,5%· 19 
ετών 85%· 18 ετών 77,5%· 17 ετών 70%· 16 ετών και κάτω 62,5%. 
Η σύμβαση αυτή εφαρμόζεται σε όλους τους τομείς ή τις 
δραστηριότητες που δεν ανάγονται σε καμιά ισομερή επιτροπή ή που 
ανάγονται σε μη συστηθείσα ισομερή επιτροπή. 
- 46 -
22. Ο νόμος της 16ης Μαρτίου 1971 προβλέπει διάφορα ειδικά μέτρα 
προστασίας υπέρ των νέων εργαζομένων κάτω των 18 ετών. 
Από άποψη διάρκειας της εργασίας, οι νέοι εργαζόμενοι υπόκεινται 
στους ίδιους περιορισμούς με τους υπόλοιπους εργαζόμενους, 
ωστόσο, εφόσον ο ημερήσιος χρόνος εργασίας υπερβαίνει τις 4,5 
ώρες πρέπει να παραχωρείται μισή ώρα ανάπαυσης και αν ο χρόνος 
εργασίας υπερβαίνει τις 6 ώρες, πρέπει να παραχωρείται μία ώρα 
ανάπαυσης. 
Οι νέοι εργαζόμενοι δεν μπορούν να εργάζονται τη νύκτα. 
Νυκτερινή εργασία είναι η εργασία που πραγματοποιείται μεταξύ 
των 20.00 και των 06.00. Οσον αφορά όμως τους εργαζόμενους άνω 
των 16 ετών, τα όρια αυτά συμπτύσσονται (22.00 και 05.000· 23.00 
και 06.00) εάν πρόκειται για νέους εργαζόμενους που 
απασχολούνται σε έργα των οποίων η εκτέλεση δεν μπορεί, εξαιτίας 
της φύσης τους, να διακοπεί ή να καθυστερήσει ή απασχολούνται σε 
εργασίες που εκτελούνται με βάρδιες. 
Τέλος, το διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στη λήξη του ωραρίου 
και την επανέναρξη της εργασίας πρέπει να είναι τουλάχιστον 
12ωρο και δεν επιτρέπεται καμιά παρέκκλιση από τον κανόνα αυτό. 
23. Η αρχική κατάρτιση των νέων που επεκτάθηκε ως τα 18 χρόνια το 
1983, υποχρεώνει τους νέους να παρακολουθήσουν το σχολείο με 
πλήρες ωράριο μέχρι την ηλικία των 15 ή 16 ετών, και στη 
συνέχεια τουλάχιστον για μερικές ώρες ημερησίως ως την ηλικία 
των 18 ετών. Αυτό σημαίνει ότι πέρα από τα 15/16 χρόνια ο νέος 
δεν υπόκειται πλέον στη σχολική υποχρέωση με πλήρες ωράριο, 
εφόσον έχει τελειώσει (χωρίς απαραίτητα και να έχει πετύχει) τα 
δύο τελευταία χρόνια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η σχολική 
υποχρεωτική παιδεία για ορισμένες ώρες ημηρεσίως στοχεύει στο να 
δώσει συμπληρωματική κατάρτιση τουλάχιστον 360 ωρών ετησίως 
στους νέους κάτω των 16 ετών και τουλάχιστον 240 ωρών στους 
νέους από 16 έως 18 ετών. 
Ο νέος που δεν ολοκλήρωσε την παρακολούθηση της υποχρεωτικής 
σχολικής εκπαίδευσης και ο οποίος επιλέγει να εγκαταλείψει την 
εκπαίδευση με πλήρες ωράριο μπορεί: 
είτε να παρακολουθήσει εκπαίδευση με περιορισμένο ωράριο ή 
αναγνωρισμένη κατάρτιση που θεωρείται ότι ανταποκρίνεται 
στις απαιτήσεις της υποχρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης. Η 
εκπαίδευση ή η κατάρτιση αυτή με περιορισμένο ωράριο μπορεί 
να συμπληρώνεται από εργασία μερικής απασχόλησης· 
- είτε να συνάψει σύμβαση εκμάθησης για αμειβόμενο επάγγελμα 
(βιομηχανική εκμάθηση)* 
είτε να παρακολουθήσει κατάρτιση που διοργανώνεται στο 
πλαίσιο της εκμάθησης των ενδιάμεσων τάξεων. 
Οσοι παρακολουθούν κανονικά με πλήρες ωράριο την εκπαίδευση ως 
τα 18 τους χρόνια μπορούν να παρακολουθήσουν τα μαθήματα των 
κλάδων τεχνικής ή επαγγελματικής εκπαίδευσης. 
- 47 -
Ο νέος που έχει παρακολουθήσει την υποχρεωτική σχολική 
εκπαίδευση και έχει εγγραφεί ως αιτών εργασία μπορεί να 
παρακολουθήσει μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης που 
διοργανώνονται στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων των Δημόσιων 
οργανισμών ευρέσεως εργασίας. 
ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ 
24. Στο Βέλγιο υπάρχουν 3 μεγάλα συνταξιοδοτικά συστήματα: 
το σύστημα του δημόσιου τομέα που εφαρμόζεται στους δημόσιους 
υπαλλήλους, 
το σύστημα των ανεξαρτήτως εργαζόμενων που εφαρμόζεται στους 
έμπορους, βιοτέχνες, γεωργούς και στα ελεύθερα επαγγέλματα, 
το σύστημα των μισθωτών εργαζομένων που εφαρμόζεται σε κάθε 
εργαζόμενο που απασχολείται στο Βέλγιο δυνάμει εργασίας επί 
συμβάσει. 
Σε ό,τι αφορά το τελευταίο σύστημα, το δικαίωμα σε σύνταξη 
αποκτάται ανά ημερολογιακό έτος βάσει κλάσματος των πραγματικών, 
πλασματικών και κατ'αποκοπή αποδοχών που θεωρούνται έως: 
α) 75% για τον εργαζόμενο του οποίου η σύζυγος άφησε κάθε 
επαγγελματική δραστηριότητα εκτός από τη δηλωθείσα και δεν 
απολαμβάνει αποζημίωσης λόγω ασθενείας, αναπηρίας ή μη 
ηθελημένης ανεργίας δυνάμει της βελγικής ή αλλοδαπής 
νομοθεσίας κοινωνικής ασφάλισης, είτε επιδόματος εξαιτίας 
διακοπής της σταδιοδρομίας ή περιορισμού των παροχών είτε 
σύνταξης γήρατος από το συνταξιοδοτικό σύστημα των μισθωτών 
εργαζομένων, των ανεξαρτήτως εργαζομένων, του δημόσιου 
τομέα, της S.N.C.F.Β. (εθνική εταιρία βελγικών 
σιδηροδρόμων), ενός συνταξιοδοτικού συστήματος της αλλοδαπής 
ή ενός συστήματος εφαρμοστέου στο προσωπικό ενός ιδρύματος 
διεθνούς δημοσίου δικαίου. 
β) 60% για τους υπόλοιπους εργαζόμενους. 
Για να εξασφαλίζονται επαρκείς παροχές, γίνεται επανεκτίμηση σε 
δύο επίπεδα: 
1. Η σύνταξη συνδέεται με την ανάπτυξη του δείκτη τιμών 
κατανάλωσης· 
2. Για τον υπολογισμό της σύνταξης, οι αποδοχές θεωρούνται 
βάσει ενός επανεκτιμώμενου ποσού. Για το σκοπό au, ο, 
πολλαπλασιάζονται με ένα συντελεστή· ο εφαρμοστέος 
συντελεστής στις αποδοχές ενός συγκεκριμένου έτους 
λαμβάνεται από τη διαίρεση του δείκτη τιμών κατανάλωσης για 
τον οποίο καταβάλλονται οι τρέχουσες συντάξεις δια του 
αθροίσματος των μηνιαίων δεικτών τιμών κατανάλωσης του 
θεωρούμενου έτους. Επιπλέον, την 1η Ιανουαρίου κάθε έτους, 
οι αποδοχές αυτές επανεκτιμώνται μέσω ενός συντελεστή που 
ορίζεται από το βασιλιά. 
- 48 -
25. Για να εξασφαλιστεί η αξιοπρεπής διαβίωση των ηλικιωμένων, οι άνδρες 
άνω των 65 ετών και οι γυναίκες άνω των 6 0 ετών, οι οποίοι δεν 
συνταξιοδοτούνται, δικαιούνται ωστόσο το εισόδημα που εξασφαλίζεται 
στους ηλικιωμένους υπό τον όρο να διαμένουν πραγματικά στο Βέλγιο. 
Πρόκειται για ένα εντελώς δωρεάν παρεχόμενο πλεονέκτημα, καθιερωμένο 
με νόμο της 1ης Απριλίου 1969, το οποίο αναλαμβάνει το κράτος και 
για το οποίο δεν απαιτείται πράγματι καμιά συνεισφορά. 
Ο αιτών πρέπει να είναι βέλγος· αυτός ο όρος της υπηκοότητας δεν 
απαιτείται από το σύζυγο του. 
Εξομοιώνονται : 
- οι απάτριδες και οι πρόσφυγες 
οι υπήκοοι κράτους με το οποίο το Βέλγιο συνήψε συνθήκη 
αμοιβαιότητας ως προς το θέμα αυτό-
- οι υπήκοοι κράτους μέλους της ΕΟΚ. 
Το εισόδημα που εξασφαλίζεται στους ηλικιωμένους υπολογίζεται βάσει 
ετήσιου κατ'αποκοπή ποσού και δεν μπορεί να χορηγηθεί παρά μετά από 
έρευνα για τους πόρους του αιτούντος και εφόσον οι πόροι αυτοί δεν 
υπερβαίνουν συγκεκριμένο ποσό. 
Τα πρόσωπα που δικαιούνται του εισοδήματος που εξασφαλίζεται στους 
ηλικιωμένους απαλλάσσονται της καταβολής εισφοράς στον κλάδο 
ασφάλισης ασθενείας-αναπηρίας. 
Τα πρόσωπα αυτά επωφελούνται, όπως οι VIPO (χήρες, ανάπηροι, 
συνταξιούχοι, ορφανά) προτιμησιακών τιμολογίων ιδίως στο θέμα των 
τρεχουσών μερίμνων και ιδιαίτερων προετοιμασιών. 
ΜΕΙΟΝΕΚΤΟΥΝΤΑ ΑΤΟΜΑ 
26. Η νομοθεσία της 16ης Απριλίου 1963 περί της κοινωνικής επανένταξης 
των μειονεκτούντων ατόμων, που εφαρμόζεται σε όλα τα μειονεκτούντα 
άτομα, οποιαδήποτε και αν είναι η φύση ή η προέλευση του 
μειονεκτήματος τους και υπό οιοδήποτε καθεστώς και αν βρίσκονται, 
προβλέπει πολλά μέτρα για να εξασφαλίσει σε αυτά την κατάρτιση ή την 
επαγγελματική αναπροσαρμογή, καθώς και τη διατήρηση ή την 
επαναπρόσληψή τους στην εργασία. 
Μια βασική αρχή της νομοθεσίας αυτής είναι ότι, κάθε φορά που αυτό 
είναι δυνατόν, πρέπει να γίνεται αναφορά στους συνήθεις τύπους- η 
προσφυγή σε ειδικούς τύπους δεν πρέπει να δικαιολογείται παρά μόνο 
εφόσον οι τύποι αυτοί απαιτούνται εξαιτίας της φύσης του 
μειονεκτήματος. 
Για το λόγο αυτό, στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης, εκτός 
από τις συμβάσεις εκμάθησης στα "επαγγέλματα και εμπόριο" (= μεσαίες 
τάξεις), στη βιομηχανία, καθώς και στα κέντρα ταχύρρυθμης 
επαγγελματικής κατάρτισης για ανέργους, η προαναφερθείσα νομοθεσία 
επαναπρόσληψης προβλέπει τον τύπο ειδικής σύμβασης εκμάθησης για 
- 49 -
μειονεκτούντα άτομα, που αποτελεί μία μορφή μαζικής κατάρτισης με 
την έννοια ότι δεν προβλέπει (ακόμη) θεωρητική κατάρτιση· εξάλλου, 
υπάρχουν 31 κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης για μειονεκτούντα 
άτομα, όπου η κατάρτιση είναι περισσότερο εξατομικευμένη και διαρκεί 
περισσότερο από όσο στα προαναφερθέντα κέντρα για ανέργους. 
Για να ενθαρρυνθεί η διατήρηση ή η πρόσληψη στην εργασία των 
μειονεκτούντων, η νομοθεσία προβλέπει τα ακόλουθα κίνητρα: 
μια παρέμβαση στις αποδοχές και στις κοινωνικές επιβαρύνσεις, 
διαρκείας το πολύ ενός έτους, υπέρ ενός μειονεκτούντος 
εργαζόμενου που καταλαμβάνει νέα θέση εργασίας (πρόκειται για 
κατ'αποκοπή παρέμβαση προορισμένη να καλύψει το έλλειμμα του 
εργοδότη κατά την περίοδο προσαρμογής του εργαζόμενου)· 
την απόδοση του κόστους προσαρμογής της θέσης εργασίας 
(συμπεριλαμβανομένης της οργάνωσης του χώρου ή της πρόσβασης)· 
την ανάληψη του πρόσθετου κόστους της στολής εργασίας ή των 
εργαλείων εργασίας που χρησιμοποιούνται εξαιτίας του 
μειονεκτήματος· 
- την παρέμβαση του πρόσθετου, οφειλόμενου στο μειονέκτημα 
κόστους, των δαπανών μεταφοράς του μειονεκτούντος εργαζόμενου 
ώστε να μεταβεί στην εργασία του. 
Εξάλλου, πρέπει να επισημανθεί ότι η συλλογική σύμβαση εργασίας 
αριθ. 26 της 15ης Οκτωβρίου 1975 διατυπώνει ρητώς ότι δυνάμει 
της αρχής "ίση εργασία = ίση αμοιβή" ο εργαζόμενος με ειδικές 
ανάγκες δικαιούται να λάβει τις αποδοχές που ορίζονται με ισομερή 
συλλογική σύμβαση και ότι οι αρμόδιες αρχές αποδίδουν στον εργοδότη 
το τμήμα που αναλογεί στην περιορισμένη εξαιτίας του μειονεκτήματος 
απόδοση. 
Τέλος, πρέπει να επισημάνουμε ότι η προστατευόμενη απασχόληση αφορά 
στο Βέλγιο περίπου 20.000 εργαζόμενους. Οι εργαζόμενοι αυτοί έχουν 
προσληφθεί επί συμβάσει και η ελάχιστη αμοιβή τους ορίζεται με 
βασιλικό διάταγμα. Εντελώς πρόσφατα δημιουργήθηκε μια ισομερής 
επιτροπή για τον τομέα των προστατευόμενων εργαστηρίων. 
Μεταξύ των μέτρων κοινωνικής ένταξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες, 
σημειώνουμε κυρίως: 
χορήγηση "κοινωνικού" τηλεφωνικού τιμολογίου στα άτομα με 
αναγνωρισμένο ποσοστό αναπηρίας τουλάχιστον 66%, τηρώντας 
παράλληλα τους όρους του εισοδήματος, της ηλικίας και της 
συγκατο ίκησης. 
Απαλλαγή από τη συνδρομή ραδιοφώνου και τηλεόρασης για ορισμένα 
άτομα με ειδικές ανάγκες. 
Περιορισμός του φόρου εισοδήματος για τα πρόσωπα με 
αναγνωρισμένη αναπηρία τουλάχιστον 66%. 
Φορολογική απαλλαγή αυτοκινήτου για ορισμένες κατηγορίες ατόμων 
με σοβαρό μειονέκτημα. 
Συνεκτίμηση του μειονεκτήματος του 66% τουλάχιστον για τη 
χρογήση των πλεονεκτημάτων που προβλέπονται στο θέμα της 
κοινωνικής στέγασης. 
50 -
Χορήγηση "κοινωνικού" τιμολογίου για την παροχή αερίου ή/και 
ηλεκτρισμού στους περισσότερους δικαιούχους επιδομάτων 
αναπηρίας, υπό την επιφύλαξη περιορισμένης κατανάλωσης αερίου 
ή/και ηλεκτρικού. 
Χορήγηση σε ορισμένα άτομα με ειδικές ανάγκες ειδικής κάρτας που 
επιτρέπει τη στάθμευση απεριόριστης διάρκειας οχήματος που 
χρησιμεύει για τη μεταφορά των ατόμων αυτών. 
Δημόσια μέσα μεταφοράς: περιορισμός του τιμολογίου υπέρ 
ορισμένων ατόμων με ειδικές ανάγκες: δωρεάν μεταφορά για τους 
τυφλούς· δωρεάν μεταφορά συνοδού για τα άτομα με σοβαρή 
αναπηρία· ειδική δημόσια υπηρεσία μεταφοράς μέσω μικρού 
λεωφορείου προσαρμοσμένου στις ειδικές ανάγκες στο πολεοδομικό 
συγκρότημα των Βρυξελλών, η οποία προορίζεται για ορισμένα άτομα 
με ειδικές ανάγκες. 
Διευκολύνσεις στην απόκτηση άδειας οδήγησης για τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες που έχουν τη δυνατότητα οδήγησης. 
Νομικά και κανονιστικά μέτρα στο θέμα της δυνατότητας πρόσβασης 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες στα δημόσια οικήματα και στους 
δημόσιους χώρους. 
ΓΑΛΛΙΑ 
- 52 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 1 
Το διάταγμα 81-405 της 28ης Απριλίου 1981, που μετέφερε στο εθνικό 
γαλλικό δίκαιο ιδίως τις οδηγίες 64-221 της 25ης Φεβρουαρίου 1964 και 
68-360 της 15ης Οκτωβρίου 1968, ορίζει στα άρθρα του 6 και 13 ότι οι 
αρμόδιες αρχές μπορούν να αρνηθούν τη χορήγηση άδειας διαμονής σ'έναν 
εργαζόμενο που δικαιούται να κυκλοφορεί ελεύθερα εντός της Κοινότητας 
μόνον για λόγους δημόσιας τάξης, δημόσιας ασφάλειας και δημόσιας υγείας. 
Ερώτηση αριθ. 2 
Οι γαλλικές αρχές μεριμνούν για την εφαρμογή των διατάξεων που 
εξασφαλίζουν το δικαίωμα διαμονής στους εργαζόμενους υπηκόους της 
Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. 
Η πρόσβαση σε όλα τα επαγγέλματα ή επιτηδεύματα για τους εργαζόμενους 
υπηκόους της ΕΟΚ πραγματοποιείται υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με τις 
απαιτούμενες για τους εθνικούς υπηκόους. 
Στο μεταξύ και με την επιφύλαξη της προόδου που πρέπει να επιτευχθεί 
στον τομέα της ισοτιμίας των διπλωμάτων, η γαλλική κυβέρνηση θεωρεί ότι 
το βασικό εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων συνδέεται, σε 
μεγάλο βαθμό, με την μη αναγνώριση των επαγγελματικών τίτλων. 
Νέες πρωτοβουλίες 
Η νέα βασική πρωτοβουλία που ενισχύει την ελεύθερη κυκλοφορία είναι το 
σχέδιο νόμου "όσον αφορά διάφορες διατάξεις σχετικά με τη δημόσια 
διοίκηση" που σήμερα βρίσκεται υπό έγκριση. Το εν λόγω σχέδιο νόμου 
προβέπει ότι το άρθρο 5α, που προστίθεται στο γενικό κανονισμό 
υπηρεσιακής κατάστασης των υπαλλήλων (νόμος της 13ης Ιουλίου 1983), θα 
επιτρέψει την πρόσβαση των κοινοτικών υπηκόων σε ορισμένα όργανα, 
κλάδους απασχόλησης ή θέσεις απασχόλησης της γαλλικής δημόσιας 
διοίκησης. 
Η εν λόγω πρωτοβουλία θα εφαρμοστεί με την τροποποίηση των ιδιαίτερων 
κανονισμών υπηρεσιακής κατάστασης που διέπουν τη λειτουργία των οργάνων 
της δημόσιας διοίκησης. Στους κανονισμούς υπηρεσιακής κατάστασης θα 
πρέπει να προβλέπεται ρητώς για τους αλλοδαπούς υποψήφιους η δυνατότητα 
να υποβάλουν αίτηση για τις εν λόγω θέσεις απασχόλησης και να 
συμμετέχουν στους διαγωνισμούς και, επιπλέον, να αναφέρονται οι 
ενδεχόμενοι περιορισμοί για ορισμένες θέσεις απασχόλησης εντός των 
συγκεκριμένων οργάνων. 
Ερώτηση αριθ. 3 
Το άρθρο 10 του κανονισμού 1612/6 8, οι διατάξεις του οποίου 
επαναλαμβάνονται στο διάταγμα 81-405 της 28ης Απριλίου 1981 (άρθρο 1 
παράγραφος κ), παρέχει στα μέλη της οικογένειας που δικαιούνται την 
οικογενειακή επανένωση, το δικαίωμα εγκατάστασης στον ίδιο τόπο με τον 
εργαζόμενο. 
- 53 -
Τα μέλη της οικογένειας που εγκαθίστανται στον ίδιο τόπο με τον 
εργαζόμενο υπήκοο κράτους μέλους της ΕΟΚ απολαύουν, δυνάμει αυτού, της 
ίσης μεταχείρισης με τους εθνικούς υπηκόους και ιδίως του συνόλου των 
διατάξεων που εφαρμόζονται για τους τελευταίους, στον τομέα της 
κοινωνικής αρωγής, της χορήγησης στεγαστικών ενισχύσεων και δανείων, της 
επαγγελματικής κατάρτισης, των υποτροφιών, της κοινωνικής προστασίας, 
κλπ. 
Αναγνώριση των διπλωμάτων 
Πρέπει να καταστεί σαφής η διάκριση μεταξύ της ακαδημαϊκής και της 
επαγγελματικής αναγνώρισης των διπλωμάτων. 
Στη Γαλλία, το Κράτος δεν παρεμβαίνει στην ακαδημαϊκή αναγνώριση των 
διπλωμάτων που άπτεται μόνον της αρμοδιότητας των ιδρυμάτων ανώτατης 
εκπαίδευσης. 
Ωστόσο, το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας, μέσω του εθνικού κέντρου NAPIC 
(National Academic Recognition Information Centre), ευνοεί την 
κινητικότητα των σπουδαστών, των διδασκόντων και των ερευνητών στο 
εσωτερικό της Κοινότητας, παρέχοντας τους πληροφοριακά στοιχεία σχετικά 
με τις πανεπιστημιακές σπουδές και τα προγράμματα στο εξωτερικό. 
Η επαγγελματική αναγνώριση των διπλωμάτων εντάσσεται στο πλαίσιο της 
εφαρμογής της οδηγίας της 21ης Δεκεμβρίου 1988 σχετικά με ένα γενικό 
σύστημα αναγνώρισης των διπλωμάτων ανώτατης εκπαίδευσης που επικυρώνουν 
επαγγελματική κατάρτιση τριετούς τουλάχιστον διάρκειας. Η εν λόγω οδηγία 
βρίσκεται σήμερα στο στάδιο της μεταφοράς στις διάφορες διοικήσεις που 
εξασφαλίζουν τον έλεγχο των συγκεκριμένων επαγγελμάτων. 
Επιπλέον, ορισμένες πρωτοβουλίες οργανισμών κατάρτισης συγκροτούν από 
κοινού με οργανισμούς άλλων χωρών της Κοινότητας, υπό την ώθηση των 
κοινοτικών προγραμμάτων ή κατόπιν ελεύθερης πρωτοβουλίας, κοινά 
προγράμματα κατάρτισης σε οργανισμούς διάφορων χωρών... 
Οι επαγγελματικοί τίτλοι που επικυρώνουν την κοινή αυτή κατάρτιση, 
συνιστούν είτε κοινό τίτλο, είτε τίτλο αμοιβαία αναγνωρισμένο από τους 
οργανισμούς. Στη συνέχεια μπορούν ενδεχομένως να αναγνωριστούν από 
οργανώσεις εργοδοτών, όπως το εμπορικό και βιομηχανικό επιμελητήριο. 
Οι μεθοριακοί εργαζόμενοι 
Οι συνθήκες διαβίωσης και εργασίας των μεθοριακών εργαζομένων 
διευκολύνονται χάριν ιδίως της ύπαρξης κανονισμών που προβλέπουν, 
κατ'εφαρμογή του κοινοτικού κανονισμού 1408/71 (άρθρα 6 8 και 71 1-ii), 
την καταβολή επιδόματος ανεργίας. ο μεθοριακός εργαζόμενος που 
απομακρύνθηκε από τη θέση του αποζημιώνεται από οργανισμό του κράτους 
διαμονής, σύμφωνα με τις διατάξεις της νομοθεσίας αυτού του κράτους, υπό 
την προϋπόθεση ότι υπόκειτο στην εν λόγω νομοθεσία στη διάρκεια της 
τελευταίας του απασχόλησης. 
Στην περίπτωση όπου ο υπολογισμός των παροχών βασίζεται στο ποσό του 
προηγούμενου μισθού, λαμβάνεται υπόψη ο μισθός που εισέπραττε ο 
ενδιαφερόμενος για την τελευταία του απασχόληση (Απόφαση FELLINGER της 
28ης Φεβρουαρίου 1980). 
- 54 -
Συνεπώς, ο μεθοριακός εργαζόμενος που διαμένει στη Γαλλία αποζημιώνεται 
από την ASSEDIC σύμφωνα με τις διατάξεις της γαλλικής νομοθεσίας και 
βάσει του μισθού που εισέπραττε για την τελευταία του απασχόληση. 
Στα ανωτέρω προστίθεται και μία σειρά μέτρων όπως η δημιουργία των 
"Κοινωνικών Ευρωθυρίδων". οι θυρίδες αυτές αποσκοπούν να παράσχουν στους 
μεθοριακούς εργαζόμενους εκατέρωθεν των συνόρων πληροφόρηση σχετικά με 
τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσης στη χώρα όπου εργάζονται. Προς το 
παρόν λειτουργεί, σε πειραματική βάση, μία Κοινωνική Ευρωθυρίδα στην 
περιοχή του Βόρειου Pas de Calais - Hainaut και χρησιμοποιεί τις 
υπηρεσίες απασχόλησης της Βαλονίας και την ΑΝΡΕ. 
Προγραμματίζεται η λειτουργία και άλλων Κοινωνικών Ευρωθυρίδων, ιδίως 
στην περιοχή Rône Alpes-Βόρειας Ιταλίας. 
Τέλος, αξίζει να αναφερθούν οι ανταλλαγές προσφοράς θέσεων απασχόλησης, 
μέσω της τηλεματικής, μεταξύ των υπηρεσιών απασχόλησης : 
- της Βαλονίας (Βέλγιο) και του Βόρειου Pas de Calais 
- της Βάνδης-Βυρτεμβέργης και της Λοραίνης 
- της Sharre-Ρηνανίας-Παλατινάτου και της Αλσατίας. 
Τα εν λόγω συστήματα υπάρχουν επίσης μεταξύ του Πιεμόντε της Ιταλίας και 
της περιοχής Rône Alpes, αλλά δεν είναι ακόμα μηχανογραφημένα. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΗ 
Ερώτηση αριθ. 4 
Εκτός από τους όρους ικανότητας προς άσκηση του συγκεκριμένου 
επαγγέλματος, δεν επιβάλλεται ουδεμία διάταξη γενικής ισχύος η οποία να 
απαγορεύει την πρόσβαση ορισμένων ατόμων στην απασχόληση. 
Ερώτηση αριθ. 5 
Δίκαιη αμοιβή 
Ο ελεύθερος καθορισμός των μισθών αποτελεί θεμελιώδη αρχή του γαλλικού 
εργατικού δικαίου. Ο επικεφαλής της επιχείρησης ορίζει ελεύθερα τη μορφή 
και το ποσό της αμοιβής του μισθωτού, ο οποίος είναι πλήρως ελεύθερος να 
το αποδεχτεί ή να το αρνηθεί. Η εν λόγω ελευθερία ασκείται ωστόσο εντός 
ενός νομικού πλαισίου το οποίο περιλαμβάνει τα όρια που θέτουν οι 
νόμιμες και συμβατικές εγγυήσεις. 
Ο κατώτατος δ ι επαγγελματικός προσαρμοζόμενος μισθός (SMIC) εξασφαλίζει 
στους μισθωτούς με τις χαμηλότερες αμοιβές, την εγγύηση της αγοραστικής 
τους δύναμης, ο SMIC, που θεσπίστηκε με το νόμο της 2ας Ιανουαρίου 1970, 
είναι ένα ωρομίσθιο του οποίου η αγοραστική δύναμη διασφαλίζεται με 
τιμαριθμική αναπροσαρμογή σύμφωνα με την εξέλιξη του εθνικού δείκτη 
τιμών του καταναλωτή. Επιπλέον, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συμμετοχή 
των εν λόγω μισθωτών στην οικονομική ανάπτυξη του Έθνους, ο SMIC 
αυξάνει επίσης σε συνάρτηση με τη γενική οικονομική ανάπτυξη. 
Τοιουτοτρόπως, η ετήσια αύξηση της αγοραστικής του δύναμης θα είναι 
τουλάχιστονη ίση με το ήμισυ της αύξησης της αγοραστικής δύναμης της 
- 55 -
τιμής του μέσου ωρομισθίου. Η παρούσα τιμή του SMIC (την 1η Ιουλίου 
1990) είναι 32,66 γαλλικά φράγκα την ώρα, ήτοι 5.519,54 γαλλικά φράγκα 
ακαθάριστες μηνιαίες αποδοχές για 169 ώρες, ήτοι οι κατώτατες καθαρές 
μηνιαίες αποδοχές ανέρχονται σε 4.524,16 γαλλικά φράγκα. 
Όλες οι κλαδικές συλλογικές συμβάσεις καθορίζουν τις εγγυήσεις για την 
κατώτατη αμοιβή. Προκειμένου να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και 
συνεπώς να είναι ανώτερες της νόμιμης εγγύησης, που είναι ο SMIC, η 
κυβέρνηση ώθησε τους κοινωνικούς εταίρους να προβούν σε 
διαπραγματεύσεις. Η Εθνική Επιτροπή Συλλογικής Διαπραγμάτευσης, που 
συνήλθε στις 8 και 26 Ιουνίου 1990, καθόρισε τους στόχους, τους οποίους 
οι κλαδικές διαπραγματεύσεις θα επετύγχαναν μέχρι το 1992: 
τα κατώτατα συμβατικά όρια θα είναι τουλάχιστον ίσα με τον SMIC 
οι κλίμακες κατάταξης θα είναι προσαρμοσμένες στις τεχνολογικές 
εξελίξεις και στις νέες μορφές εργασίας 
θα παρέχονται σε όλους τους εργαζόμενους προοπτικές εξέλιξης της 
σταδιοδρομ ίας τους 
Τον Ιούνιο του 1991, ένας αρχικός απολογισμός κατέδειξε ότι οι 
στόχοι αυτοί έχουν ήδη εν μέρει υλοποιηθεί. 
Μισθοί για άτυπες μορφές εργασίας 
Οι εργαζόμενοι σε άτυπες μορφές απασχόλησης (σύμβαση ορισμένου χρόνου -
άρθρο Λ 122-1 , χι εξής του κώδικα εργασίας - προσωρινή απασχόληση -
άρθρο Λ 124-1 και εξής του κώδικα εργασίας) πρέπει να απολαύουν των 
ιδίων δικαιωμάτων με τους λοιπούς μισθωτούς της επιχείρησης. Η αμοιβή 
τους πρέπει να είναι τουλάχιστον ίση με αυτή που λαμβάνει, κατόπιν της 
δοκιμαστικής περιόδου, ένας μισθωτός της επιχείρησης που διαθέτει 
ισοδύναμα προσόντα και κατέχει την ίδια θέση εργασίας. Επιπλέον, 
δικαιούνται των αποζημιώσεων που αποσκοπούν να αντισταθμίσουν τον μη 
σταθερό χαρακτήρα της απασχόλησης τους. Η αποζημίωση που χορηγείται με 
τη λήξη της σύμβασης και η οποία οφείλεται στους μισθωτούς που 
απασχολούνται με σύμβαση ορισμένου χρόνου ανήλθε στο 6 % των ακαθάριστων 
αποδοχών βάσει του νόμου της 12ης Ιουλίου 1990 που ευνοεί τη σταθερότητα 
της απασχόλησης μέσω της προσαρμογής του καθεστώτος των συμβάσεων μη 
σταθερής εργασίας. Υπό την ίδια έννοια, οι προσωρινοί υπάλληλοι 
δικαιούνται αποζημίωσης ίσης προς 10 % με τη λήξη της απασχόλησης. 
Οι εργαζόμενοι με μερική απασχόληση (άρθρο Λ 212-4-2 και εξής του κώδικα 
εργασίας), ήτοι οι μισθωτοί που το ωράριο τους δεν υπερβαίνει το 1/5 της 
νόμιμης ή συμβατικής διάρκειας εργασίας, πρέπει να λαμβάνουν αμοιβή ίση 
με αυτή των ομολόγων τους που απασχολούνται πλήρως, υπολογιζόμενη 
κατ'αναλογία του χρόνου εργασίας τους. 
Κρατήσεις, κατασχέσεις σε χέρια τρίτου ή εκχώρηση μισθού 
Το γαλλικό δίκαιο, προκειμένου να εξασφαλίσει στον εργαζόμενο τη 
διατήρηση των αναγκαίων μέσων ώστε να αποζούν αυτός και η οικογένεια 
του, προβλέπει ότι οι κρατήσεις, κατασχέσεις σε χέρια τρίτου ή 
εκχωρήσεις μισθών πραγματοποιούνται εντός των ορίων ενός κατ'αναλογία 
υπολογιζόμενου διαθέσιμου ποσού. Το ποσό που δεν υπόκειται σε κατάσχεση 
επιτρέπει την εξασφάλιση ενός κατώτατου ορίου διαβίωσης για τον μισθωτό 
και την οικογένεια του. 
- 56 -
Ερώτηση αριθ. 6 
Κάθε άτομο που αναζητεί αμειβόμενη απασχόληση μπορεί να εγγραφεί στον 
Εθνικό Οργανισμό Απασχόλησης και τοιουτοτρόπως να δικαιούται δωρεάν τις 
δημόσιες υπηρεσίες τοποθέτησης σε εργασία. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Ερώτηση αριθ. 7 
Η διάρκεια και η διευθέτηση του χρόνου εργασίας 
Ο νόμος ορίζει σε 39 ώρες την εβδομαδιαία διάρκεια εργασίας και σε 130 
τις ώρες υπερωριακής εργασίας που μπορούν να πραγματοποιηθούν ελεύθερα 
ετησίως ανά μισθωτό. 
Από το 19 82, η διάρκεια και η διευθέτηση του χρόνου εργασίας αποτέλεσαν 
αντικείμενο μεταρρυθμίσεων που εντάσσονται στο πλαίσιο μιας γενικής 
τάσης που επιλέγει την ευλυγισία και την ποικιλομορφία των συμβατικών 
ρητρών από έναν ενιαίο νομοθετικό κανόνα. 
Η απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1982 παρέχει τη δυνατότητα : 
της παρέκκλισης, κατόπιν ευρείας κλαδικής συμφωνίας ή συμφωνίας με 
την επιχείρηση, από τους τρόπους οργάνωσης των ρυθμών εργασίας που 
καθορίζονται από τα διατάγματα του 1937. 
της οργάνωσης ομάδων εργασίας για το σαββατοκύριακο παρεκκλίνοντας, 
κατόπιν κλαδικής συμφωνίας και συμφωνίας με την επιχείρηση, από την 
αρχή της ανάπαυσης της Κυριακής. 
της οργάνωσης, στο πλαίσιο μείωσης της διάρκειας εργασίας και 
περιορισμού των υπερωρίων, της ρύθμισης των ωραρίων εργασίας σε 
εβδομαδιαίο πλαίσιο. 
ο νόμος της 13ης Νοεμβρίου 1982 θέσπισε την υποχρέωση διεξαγωγής 
διαπραγματεύσεων, τουλάχιστον άπαξ του έτους εντός των επιχειρήσεων, 
σχετικά με την αποτελεσματική διάρκεια και την οργάνωση του χρόνου 
εργασ ίας. 
Ο νόμος της 28ης Φεβρουαρίου 1986 θεωρεί ως βάση των διατάξεων 
διευθέτησης του χρόνου εργασίας που θεσπίζει - ρύθμιση των ωραρίων 
εργασίας και αντίστοιχη ανάπαυση αντισταθμιστικού χαρακτήρα - τις 
κλαδικές διαπραγματεύσεις. Η απόφαση της 1ης Αυγούστου 19 86 προβλέπει 
συναφείς διατάξεις για την διακοπτόμενη εργασία. 
Ο νόμος της 19ης Ιουνίου 1987 επανακαθορίζει, μέσω της εναρμόνισης τους, 
ορισμένους τρόπους διευθέτησης του χρόνου εργασίας όπως η άδεια 
αντισταθμιστικού χαρακτήρα, η ρύθμιση, ο κύκλος. Ανοίγει νέες 
δυνατότητες οργάνωσης της συνεχούς εργασίας για οικονομικούς λόγους και 
παρέκκλισης από την απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας για τις γυναίκες 
στο βιομηχανικό τομέα. Για την εφαρμογή αυτών των διατάξεων, παρέχει 
προτεραιότητα στη συλλογική διαπραγμάτευση επιτρέποντας, όσον αφορά τη 
ρύθμιση του χρόνου εργασίας και τη διακοπτόμενη εργασία, την επιλογή 
μεταξύ της κλαδικής διαπραγμάτευσης και της διαπραγμάτευσης με την 
επιχε ίρηση. 
57 -
Ο εν λόγω νόμος καθορίστηκε σε ορισμένα σημεία από το νόμο της 3ης 
Ιανουαρίου 1991 που αποσκοπεί στην ανάπτυξη της απασχόλησης μέσω της 
κατάρτισης εντός των επιχειρήσεων, της ενίσχυσης της επαγγελματικής και 
κοινωνικής ενσωμάτωσης και της διευθέτησης του χρόνου εργασίας που 
εφαρμόστηκε από το τρίτο πρόγραμμα για την απασχόληση. Στις διατάξεις 
σχετικά με το χρόνο εργασίας, αποσκοπεί ταυτόχρονα σε δύο στόχους : 
- να διευθετεί κατά τρόπο ευνοϊκό για την απασχόληση το χρόνο 
εργασίας, παρατείνοντας τη διάρκεια χρησιμοποίησης των εξοπλισμών 
και ευνοώντας μία καλύτερη κατανομή της εργασίας. 
να επιτρέπει στους μισθωτούς να ασκούν μεγαλύτερη εποπτεία στο χρόνο 
εργασίας τους και, τοιουτοτρόπως, να συνταιριάζουν ευκολότερα τις 
απαιτήσεις της επαγγελματικής τους ζωής με τις αντίστοιχες της 
κοινωνικής και οικογενειακής ζωής. 
Οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου 
Ο νόμος της 12ης Ιουλίου 1990, χωρίς να θέσει εκ νέου σε αμφισβήτηση τη 
χρησιμότητα των συμβάσεων βραχείας διάρκειας που ανταποκρίνονται σε μία 
πραγματική ανάγκη των επιχειρήσεων όσον αφορά την προσαρμογή της 
απασχόλησης στις διακυμάνσεις της οικονομικής συγκυρίας, τροποποίησε 
τους κανόνες που εφαρμόζονται στη σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου και 
στην έκτακτη απασχόληση προκειμένου να εντάξει και να ελέγξει καλύτερα 
τη χρησιμοποίηση άλλων μορφών απασχόλησης. Τοιουτοτρόπως, η σύναψη τους 
καθίσταται δυνατή μόνο για την εκτέλεση ενός καθορισμένου έργου και σε 
περιπτώσεις που απαριθμεί ο νόμος. Οι εν λόγω συμβάσεις δεν μπορούν να 
έχουν ούτε ως αντικείμενο ούτε ως αποτέλεσμα τη διαρκή πλήρωση των 
θέσεων απασχόλησης που συνδέονται με την κανονική και μόνιμη 
δραστηριότητα της επιχείρησης. 
Εξάλλου απαγορεύεται στις επιχειρήσεις, που προέβησαν πρόσφατα σε 
απολύσεις για οικονομικούς λόγους, να καταφεύγουν σε μορφές μη σταΒερτ\ς 
απασχόλησης και η απαγόρευση που ισχύει για τις ιδιαίτερα επικίνδυνες 
εργασίες και η οποία εφαρμόζεται ήδη στην έκτακτη απασχόληση 
επεκτείνεται στις συμβάσεις ορισμένου χρόνου. 
Διατάξεις σχετικά με τη διάρκεια και την ανανέωση των συμβάσεων 
επιβάλλουν μεγαλύτερη αυστηρότητα στη χρησιμοποίηση της μη σταθερής 
απασχόλησης. Η μέγιστη διάρκεια, συμπεριλαμβανομένης της ανανέωσης, 
ανάγεται κατ'αρχήν σε δεκαοκτώ μήνες (έναντι ε ικοσιτεσσάρων κατά το 
παρελθόν) εκτός εξαιρέσεων που απαριθμούνται περιοριστικά. Επιπλέον, οι 
δύο μορφές σύμβασης μη σταθερής απασχόλησης αποτελούν πλέον αντικείμενο 
μόνον μίας ανανέωσης. 
Με σκοπό την πρόληψη των εργατικών ατυχημάτων των εργαζομένων με άτυπη 
μορφή απασχόλησης, ο νόμος περιλαμβάνει σημαντικές διατάξεις στον τομέα 
της ασφάλειας, ιδίως την παροχή κατάρτισης για την ενισχυμένη ασφάλιζα 
των εν λόγω μισθωτών όταν τοποθετούνται σε θέσεις εργασίας που 
παρουσιάζουν κινδύνους οι οποίοι περιλαμβάνονται σε πίνακα που 
καταρτίζει η επιχείρηση. 
Σε γενικές γραμμές, έχει βελτιωθεί η επαγγελματική κατάρτιση των 
εργαζομένων με μη σταθερή απασχόληση. 
- 58 
Τέλος, ο νόμος επιβάλλει ποινικές κυρώσεις σε περίπτωση παραβίασης των 
κανόνων της σύμβασης ορισμένου χρόνου και ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες 
όσον αφορά την έκτακτη απασχόληση, τις παράνομες πρακτικές της 
υπεργολαβίας και την εκχώρηση εργατικού δυναμικού. 
Εργασία με μερική απασχόληση 
Το νομικό καθεστώς της εργασίας με μερική απασχόληση, που θεσπίστηκε με 
τις αποφάσεις της 26ης Μαρτίου 1982 και της 11ης Αυγούστου 1986, 
εξασφαλίζει στους εν λόγω μισθωτούς έναν κανονισμό υπηρεσιακής 
κατάστασης συγκρίσιμο με τον αντίστοιχο των εργαζομένων με πλήρη 
απασχόληση. 
Ο νόμος της 3ης Ιανουαρίου 1991 που θεσπίστηκε κατ'εφαρμογή του τρίτου 
προγράμματος απασχόλησης περιλαμβάνει μία σημαντική καινοτομία : η 
εργασία με μερική απασχόληση, που μέχρι σήμερα παρεχόταν μόνον με 
πρωτοβουλία του εργοδότη, αποτελεί πλέον δικαίωμα το οποίο οι μισθωτοί 
απολαύουν κατόπιν αιτήσεως τους. Οι όροι εφαρμογής αυτού του νέου 
δικαιώματος και ιδίως αυτοί με τους οποίους διατυπώνονται και 
λαμβάνονται υπόψη οι αιτήσεις των μισθωτών, εναπόκεινται στις 
διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Η κυβέρνηση, από την 1η 
Ιανουαρίου 1992, θα καταρτίζει απολογισμό αυτών των διαπραγματεύσεων και 
θα λαμβάνει, κατά περίπτωση, τα αναγκαία μέτρα. 
Οι διαδικασίες ομαδικής απόλυσης 
ο εργοδότης, προτού προβεί σε ομαδική απόλυση για οικονομικούς λόγους, 
οφείλει να συμβουλευτεί τους εκπροσώπους του προσωπικού και να τηρήσει 
ορισμένες προθεσμίες. Οι εκπρόσωποι του προσωπικού μπορούν να προσφύγουν 
σε εμπειρογνώμονες, οι διατυπώσεις διαφέρουν ανάλογα με το κατά ποσόν η 
ομαδική απόλυση αφορά λιγότερους ή περισσότερους από δέκα μισθωτούς 
εντός περιόδου τριάντα ημερών. 
Αφότου ετέθη σε ισχύ ο νόμος της 30ης Δεκεμβίου 1986, η διοίκηση δεν 
οφείλει πλέον να χορηγήσει άδεια στον επικεφαλή της επιχείρησης για να 
προβεί σε απόλυση για οικονομικούς λόγους. Η διοικητική αρχή πρέπει 
μόνον να ενημερωθεί για το σχέδιο. 
Οι εργαζόμενοι πρέπει να εξετάσουν τη λήψη μέτρων που αποσκοπούν να 
περιορίσουν τον αριθμό των απολύσεων ή να διευκολύνουν την επανακατάταξη 
των μισθωτών των οποίων η απόλυση καθίσταται αναπόφευκτη. Μεταξύ των 
μέτρων αυτών περιλαμβάνονται οι συμβάσεις μετατροπής που επιτρέπουν 
στους ενδιαφερόμενους μισθωτούς να απολαύουν, για περίοδο έξι μηνών, 
ενός εγγυημένου επιπέδου πόρων και ενεργειών κατάρτισης. 
Οι απολυθέντες μισθωτοί δικαιούνται αποζημίωσης απόλυσης. 
Οι πτωχεύσεις 
Σύμφωνα με το νόμο της 25ης Ιανουαρίου 1985, μία επιχείρηση αποτελεί 
αντικείμενο δικαστικής ανάκαμψης ή εκκαθάρισης, όταν βρεθεί σε κατάσταση 
διακοπής των πληρωμών, ήτοι όταν δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσει το 
απαιτούμενο παθητικό με το διαθέσιμο ενεργητικό της. 
- 59 -
Το παρόν καθεστώς όσον αφορά την ανάκαμψη των επιχειρήσεων έχει ως στόχο 
τη διασφάλιση του βιομηχανικού δυναμικού και των συναφών θέσεων 
απασχόλησης. 
Το συμβούλιο της επιχείρησης ενημερώνεται και προβαίνει σε διαβουλεύσεις 
πριν από κάθε κήρυξη διακοπής των πληρωμών και εφόσον η επιχείρηση 
αποτελέσει αντικείμενο διαδικασίας ανάκαμψης, πριν από τη λήψη 
οιασδήποτε απόφασης σχετικά με τη συνέχιση της δραστηριότητας, καθώς και 
κατά την επεξεργασία του σχεδίου προγράμματος ανάκαμψης της επιχείρησης. 
Τα πρόσωπα που ορίζονται να το εκπροσωπούν πρέπει να τυγχάνουν της 
αποδοχής του αρμόδιου δικαστηρίου. 
Το συμβούλιο της επιχείρησης μπορεί να κοινοποιεί στον πρόεδρο του 
δικαστηρίου ή στον εισαγγελέα οιοδήποτε γεγονός συναφές με τη διακοπή 
των πληρωμών εκ μέρους της επιχείρησης. Το δικαστήριο λαμβάνει απόφαση 
σχετικά με σχέδιο ανάκαμψης ή κηρύσσει την εκκαθάριση της επιχείρησης. 
Κάθε εργοδότης υποχρεούται να ασφαλίζεται έναντι του κινδύνου της μη 
καταβολής των ποσών που οφείλει στους μισθωτούς του, συμπεριλαμβανομένων 
των μισθωτών που είναι αποσπασμένοι στο εξωτερικό και των εκπατρισμένων 
μισθωτών, σε περίπτωση δικαστικής ανάκαμψης ή εκκαθάρισης. Το σύστημα 
αυτό εφαρμόζεται από την Ένωση για τη διαχείριση του συστήματος 
ασφάλισης των αξιώσεων των μισθωτών (AGS) και χρηματοδοτείται από 
εισφορές που επιβαρύνουν τον εργοδότη. 
Ερώτηση αριθ. 8 
Αφότου ετέθη σε ισχύ η απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1982, οι μισθωτοί 
δικαιούνται ετήσιας άδειας μετ'αποδοχών δυόμισυ εργάσιμων ημερών για 
κάθε μήνα πραγματικής εργασίας που παρασχέθηκε στον ίδιο εργοδότη κατά 
την περίοδο από 1ης Ιουνίου του προηγούμενου έτους έως 31ης Μαίου του 
τρέχοντος έτους, ήτοι πέντε εβδομάδες άδεια. 
Οι μισθωτοί έχουν επίσης δικαίωμα εβδομαδιαίας ανάπαυσης ελάχιστης 
διάρκειας 24 συνεχών ωρών. Η εν λόγω ανάπαυση, εκτός παρεκκλίσεως, 
πρέπει να χορηγείται τις Κυριακές. Τα διατάγματα του 1937 διεύρυναν το 
δικαίωμα αυτό προβλέποντας συχνά δύο συνεχείς ημέρες εβδομαδιαίας 
ανάπαυσης. 
Ερώτηση αριθ. 9 
Η σύναψη της σύμβασης εργασίας δεν σημαίνει κατ'ανάγκη τη σύνταξη 
εγγράφου. 
Σε ορισμένες όμως περιπτώσεις ο νόμος επιβάλλει τη γραπτή σύναψη και 
καθορίζει τις υποχρεωτικές ρήτρες που πρέπει να αναφέρονται. Αυτό ισχύει 
για όλες τις συμβάσεις, εκτός των συμβάσεων πλήρους απασχόλησης αορίστου 
χρόνου. 
- 60 -
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Ερώτηση αριθ. 10 
α) Σε γενικές γραμμές, το ευεργέτημα της υποχρεωτικής και προσωπικής 
κοινωνικής κάλυψης παρέχεται στα άτομα που ασκούν αμειβόμενη, 
μισθωτή ή ανεξάρτητη δραστηριότητα. Τα μέλη της οικογένειας του 
ασφαλισμένου απολαύουν ως έχοντα δικαίωμα ορισμένων παροχών 
(υγειονομική κάλυψη, σύνταξη χήρας, κλπ.). 
Υπάρχουν τέσσερις μεγάλες ομάδες συστημάτων που δημιουργήθηκαν από 
το νόμο (γενικό σύστημα μισθωτών, ειδικά συστήματα μη μισθωτών εκτός 
γεωργικού τομέα, σύστημα κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων), που 
καθένα ανταποκρίνεται σε μία δεδομένη κοινώνικο-επαγγελματική 
κατηγορία - ή σ'ένα δεδομένο σύνολο κοινώνικο-επαγγελματικών 
κατηγοριών - και εξασφαλίζει την προστασία έναντι των διάφορων 
κινδύνων που καλύπτει η γαλλική κοινωνική ασφάλιση : ασθένεια, 
μητρότητα, θάνατος, αναπηρία, εργατικά ατυχήματα, γήρας, χηρεία, 
οικογενειακά βάρη. Η ασφάλιση ανεργίας δεν περιλαμβάνεται στο 
γαλλικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. 
Πρέπει να υπογραμμιστεί το γεγονός ότι, εδώ και πολλά χρόνια, το 
γενικό σύστημα είναι το σημαντικότερο όλων των συστημάτων : 
προστατεύει περίπου το 82 % του ασφαλισμένου ενεργού πληθυσμού 
έναντι των κινδύνων ασθένειας και μητρότητας (παροχές σε είδος -
ήτοι απόδοση εξόδων υγειονομικής περίθαλψης, δαπάνες νοσοκομειακής 
περίθαλψης, έξοδα φαρμακευτικής περίθαλψης...). 
Τοιουτοτρόπως, η οργάνωση της γαλλικής κοινωνικής ασφάλισης 
βασίζεται σ'ένα σύνολο συστημάτων που δημιουργούνται από το νόμο, 
ενώ τα ταμεία έχουν αναλάβει να διαχειρίζονται τα συστήματα αυτά υπό 
την εποπτεία των αρμόδιων κρατικών αρχών. 
β) Η χρηματοδότηση της γαλλικής κοινωνικής ασφάλισης, που αποσκοπεί να 
διασφαλίσει επαρκές επίπεδο παροχών στους ενδιαφερόμενους - κυρίως 
στους εργαζόμενους - εξασφαλίζεται κυρίως από τις εισφορές (90 % για 
το γενικό σύστημα, το 27 % του οποίου επιβαρύνει τους μισθωτούς και 
το 73 % τους εργοδότες) που επιβάλλονται επί των εισοδημάτων από 
εργασία των μισθωτών ή μη μισθωτών εργαζομένων και από τις 
συνεισφορές που επιβάλλονται επί των εισοδημάτων αντικατάστασης 
(συντάξεις γήρατος, επιδόματα ανεργίας, προσυνταξιοδότηση). 
Ωστόσο, ορισμένα ειδικά συστήματα, λαμβανομένης υπόψη της δυσχερούς 
δημογραφικής τους κατάστασης, χρηματοδοτούνται κυρίως χάριν των 
δημόσιων συνεισφορών και των εσόδων εκ μεταφοράς. 'Οσον αφορά το 
γεωργικό σύστημα, χρηματοδοτείται επίσης, κατά το μεγαλύτερο μέρος, 
από κρατικές επιδοτήσεις, διατιθέμενους φόρους και μεταβιβάσεις. 
γ) Η γαλλική κοινωνική ασφάλιση, που στην αρχή συνδέθηκε με την άσκηση 
επαγγελματικής δραστηριότητας, εξελίχθηκε προς την κατεύθυνση της 
γενίκευσης, κατά τρόπον ώστε το σύνολο του πληθυσμού να έχει πλέον 
πρόσβαση σε μία κοινωνική προστασία, τουλάχιστον όσον αφορά τους 
κλάδους οικογενειακών παροχών, υγειονομικών παροχών, παροχών 
μητρότητας σε είδος και παροχών γήρατος. 
Εν προκειμένω αξίζει να τονίσουμε ότι : 
όσον αφορά τις οικογενειακές παροχές, το δικαίωμα θεμελιώνεται 
χωρίς την προϋπόθεση της επαγγελματικής δραστηριότητας· 
- 61 -
- οι μισθωτοί εργαζόμενοι που δεν πληρούν τους όρους θεμελίωσης 
του δικαιώματος υγειονομικών παροχών και παροχών μητρότητας του 
γενικού συστήματος (τουλάχιστον 200 ώρες αμειβόμενης 
δραστηριότητας ανά τρίμηνον, ή εισφορές που επιβάλλονται, για 
περίοδο έξι μηνών, επί μισθού τουλάχιστον ίσου με 1040 φορές το 
ωριαίο SMIC) καλύπτονται - εκτός ρητής άρνησης εκ μέρους τους -
από "την ατομική ασφάλιση" που τους προσφέρει παροχές ισοδύναμες 
με τις αντίστοιχες του γενικού συστήματος-
- τα μη ενεργά άτομα που δεν δικαιούνται υγειονομικής προστασίας 
και προστασίας της μητρότητας σε είδος ως μέλη της οικογένειας 
εργαζόμενου, μπορούν να απολαύουν της εν λόγω προστασίας 
προαιρετικά στο πλαίσιο της "προσωπικής ασφάλισης"· 
- Τέλος, όσον αφορά τους κινδύνους αναπηρίας, γήρατος και χηρείας, 
οι πρώην ασφαλισμένοι με υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση μπορούν 
να συνεχίσουν να καλύπτονται, αποδεχόμενοι την προαιρετική 
ασφάλιση. Το ίδιο ισχύει και για τους γονείς που συντηρούν 
οικογένεια, βάσει της ασφάλισης γήρατος. 
δ) Η γαλλική νομοθεσία προβλέπει διατάξεις που επιτρέπουν στα άτομα τα 
οποία αποκλείονται από την αγορά και δεν διαθέτουν βιοποριστικά μέσα 
να δικαιούνται επαρκών παροχών και πόρων : 
όσον αφορά την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, οι εισφορές 
των προαναφερόμενων ατόμων (σημείο γ) στην ατομική ασφάλιση 
δύνανται, σε περίπτωση ανεπαρκών πόρων, να αναληφθούν, κατά 
περίπτωση, από την κοινωνική αρωγή ή το σύστημα των κοινωνικών 
παροχών. 
Εξάλλου, ισχύουν πολυάριθμες διατάξεις που εξασφαλίζουν τους 
ελάχιστους πόρους και οι οποίες αφορούν τα πλέον ενδεή άτομα-
πρόκειται για το κατώτατο εισόδημα ένταξης (R.M.I.) που 
θεσπίστηκε με το νόμο 88-1088 της 1ης Δεκεμβρίου 1988 για όλα τα 
άτομα που "είναι ανίκανα προς εργασία", το κατώτατο "επίδομα 
γήρατος" που χορηγείται στα ηλικιωμένα άτομα κατ'εφαρμογή της 
Βίβλου VIII του Κώδικα Κοινωνικής Ασφάλισης, το επίδομα στα 
ενήλικα άτομα με ειδικές ανάγκες (Α.Α.Η.) που χορηγείται δυνάμει 
των διατάξεων των άρθρων Λ 821-1 και εξής του κώδικα κοινωνικής 
ασφάλισης και, τέλος, το επίδομα του μόνου γονέος που χορηγείται 
σύμφωνα με τους όρους που ορίζουν τα άρθρα Λ 521-1 και εξής του 
εν λόγω κώδικα στα άτομα που εξασφαλίζουν μόνα τη συντήρηση ενός 
ή περισσότερων τέκνων (ποσό ύψους 2,888,000 γαλλικών φράγκων, 
που προσαυξάνεται μηνιαίως κατά 935 γαλλικά φράγκα ανά 
συντηρούμενο τέκνο). 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
Ερώτηση αριθ. 11 
Οι οργανώσεις που επιθυμούν να ασκήσουν τις δραστηριότητες τους υπό το 
καθεστώς του νόμου της 21ης Μαρτίου 1984 σχετικά με τα 
ομοιοεπαγγελματικά συνδικάτα πρέπει να πληρούν ορισμένες διατυπώσεις : 
τα ιδρυτικά μέλη κάθε ομοιοεπαγγελματικού συνδικάτου οφείλουν να 
καταθέσουν στο Δημαρχείο του τόπου όπου βρίσκεται η έδρα του συνδικάτου 
- 62 
το καταστατικό και τα ονόματα αυτών που έχουν αναλάβει τη διοίκηση ή τη 
διεύθυνση του συνδικάτου. Οι απλές και ολιγάριθμες αυτές διατυπώσεις 
εντάσσονται στα πλαίσια του καθεστώτος της προηγούμενης δήλωσης που 
εφαρμόζεται όσον αφορά τη συνδικαλιστική ελευθερία. Έχουν ως στόχο την 
πληροφόρηση και τη δημοσιότητα και αποκλείουν οιοδήποτε a priori έλεγχο 
των διοικητικών αρχών. 
Συνεπώς, δεν υπάρχουν στη Γαλλία νομοθετικά εμπόδια για τη σύσταση από 
τους εργοδότες και τους εργαζόμενους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας 
επαγγελματικών ή συνδικαλιστικών οργανώσεων. Η ελευθερία να είναι μέλη ή 
όχι του συνδικάτου που επιλέγουν αναφέρεται στο προοίμιο του 
συντάγματος. Οι διακρίσεις που απορρέουν από το μη σεβασμό αυτής της 
ελευθερίας διώκονται ποινικώς. 
Ερώτηση αριθ. 12 
Τα κείμενα των συμβάσεων διατυπώνονται κατόπιν διαπραγματεύσεων σε 
διεπαγγελματικό, κλαδικό επίπεδο ή επίπεδο επιχειρήσεων. 
Ανεξαρτήτως του επιπέδου της διαπραγμάτευσης, μόνον οι αντιπροσωπευτικές 
συνδικαλιστικές οργανώσεις έχουν δικαίωμα διαπραγμάτευσης με οργανώσεις 
ή ομάδες εργοδοτών, ή με έναν ή περισσότερους εργοδότες σε μεμονωμένη 
βάση. Οι αντιπροσωπευτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις είναι : 
αφενός, οι οργανώσεις που είναι εγγεγραμμένες σε μία από τις πέντε 
αντιπροσωπευτικές συνομοσπονδίες σε εθνικό και διεπαγγελματικό 
επίπεδο· 
αφετέρου, οι οργανώσεις που καταδεικνύουν την αντιπροσωπευτικότητά 
τους στο επίπεδο της διαπραγμάτευσης. Η αντιπροσωπευτικότητά τους 
εκτιμάται σε συνάρτηση ιδίως με τον αριθμό των μελών τους και την 
ανεξαρτησία τους. 
Για την εφαρμογή ενός κειμένου, αρκεί η υπογραφή από έναν εργοδότη ή μ ία 
εργοδοτική οργάνωση και από ένα αντιπροσωπευτικό συνδικάτο των μισθωτών 
εργαζόμενων. Δεν καθίσταται απαραίτητη κατά τη διαπραγμάτευση η ομόφωνη 
συμφωνία όλων των μερών. 
Τα κείμενα όμως των συμβάσεων δεν εφαρμόζονται απ'όλες τις επιχειρήσεις. 
Το υπουργείο εργασίας, για να εξισορροπήσει αυτή την κατάσταση, μπορεί 
να λάβει απόφαση επέκτασης. Η επέκταση έχει ως αποτέλεσμα να καταστήσει 
μία κλαδική σύμβαση ή συμφωνία εφαρμόσιμη σε όλες τις επιχειρήσεις των 
οποίων η βασική οικονομική δραστηριότητα ανταποκρίνεται στην αντίστοιχη 
του κλάδου και οι οποίες είναι εγκατεστημένες εντός του γεωγραφικού 
πλαισίου που ορίζει το κείμενο. Η επέκταση ενός κλαδικού κειμένου 
επιφέρει συνεπώς την εφαρμογή του από όλες τις επιχειρήσεις του κλάδου, 
ακόμα και στην περίπτωση όπου ο εργοδότης δεν είναι εγγεγραμμένος σε 
κάποιο υπογράφον εργοδοτικό συνδικάτο. 
Οι Ενδιαφερόμενοι μπορούν να προβαίνουν, κατόπιν πρωτοβουλίας τους, 
ελεύθερα σε διαπραγματεύσεις επί θεμάτων της επιλογής τους. 
Διαπραγματευθείς όμως πρέπει να αναλαμβάνονται και για συγκεκριμένα 
θέμαια, σύμφωνα με την περιοδικότητα που ορίζει ο νόμος της 13ης 
Νοεμβρίου 1982. Οι περιοδικές υποχρεώσεις όσον αφορά τις 
διαπραγματεύσεις είναι : 
- 63 -
σε κλαδικό επίπεδο : όλες οι οργανώσεις των εργοδοτών και των 
μισθωτών εργαζόμενων που έχουν συνάψει μεταξύ τους κλαδική σύμβαση ή 
συμφωνία πρέπει να προβαίνουν σε διαπραγματεύσεις σχετικά με τους 
μισθούς τουλάχιστον άπαξ του έτους και σχετικά με τις κατατάξεις 
τουλάχιστον άπαξ ανά πενταετία. 
σε επίπεδο επιχείρησης : οι μισθοί, η διάρκεια και η διευθέτηση του 
χρόνου εργασίας πρέπει να αποτελούν αντικείμενο ετήσιων 
διαπραγματεύσεων σε όλες τις επιχειρήσεις που έχουν τουλάχιστον ένα 
συνδικαλιστικό εκπρόσωπο· σε ορισμένες επιχειρήσεις, πρέπει να 
αποτελούν αντικείμενο διαπραγματεύσεων και οι τρόποι εφαρμογής του 
δικαιώματος της έκφρασης. 
Ερώτηση αριθ. 13 και 14 
Το δικαίωμα απεργίας 
Το εδάφιο 7 του Συντάγματος ορίζει ότι "το δικαίωμα απεργίας ασκείται 
στο πλαίσιο των νόμων που το διέπουν". Ωστόσο το ανακοινωθέν νομοθετικό 
πλαίσιο παρεμβαίνει μόνον κατά αξιοσημείωτα περιορισμένο τρόπο. 
Στο δημόσιο τομέα, ο επιτακτικός χαρακτήρας της συνεχούς λειτουργίας 
των δημόσιων υπηρεσιών αιτιολογεί ορισμένους περιορισμούς, ήτοι 
απαγορεύσεις όσον αφορά την άσκηση του δικαιώματος απεργίας και την 
εφαρμογή μιας ειδικής διαδικασίας. 
ο νομοθέτης απαγορεύει το δικαίωμα απεργίας στους δικαστές (απόφαση της 
22ας Δεκεμβρίου 1958), στους στρατιωτικούς (νόμος της 13ης Ιουλίου 
1972), στους αστυνομικούς (νόμος της 9ης Ιουλίου 1966), στο προσωπικό 
των εξωτερικών υπηρεσιών της διοίκησης των σωφρονιστικών ιδρυμάτων 
(απόφαση της 6ης Αυγούστου 1958), στους υπαλλήλους των Εθνικών Υπηρεσιών 
Ασφαλείας (νόμος της 27ης Δεκεμβρίου 1947), και στο προσωπικό των 
υπηρεσιών διαβιβάσεων του υπουργείου εσωτερικών (άρθρο 14 - νόμος της 
31ης Ιουλίου 1968). 
Ο νομοθέτης περιορίζει την άσκηση του εν λόγω δικαιώματος προκειμένου να 
εξασφαλίσει την ελάχιστη παροχή υπηρεσιών σε περίπτωση απεργίας στα 
ραδιοτηλεοπτικά μέσα (νόμοι της 7ης Αυγούστου 1974 και της 26ης Ιουλίου 
1979) και στις υπηρεσίες αεροναυτιλίας (νόμος της 31ης Δεκεμβρίου 1984, 
διάταγμα της 8ης Ιουλίου 1987). 
Όσον αφορά τις εν λόγω περιπτώσεις, πρέπει να ακολουθηθεί μία ειδική 
διαδικασία : κατάθεση πενταήμερης προειδοποίησης κατόπιν πρωτοβουλίας 
μιας ή περισσότερων αντιπροσωπευτικών συνδικαλιστικών οργανώσεων και 
τήρηση της υποχρέωσης διεξαγωγής διαπραγματεύσεων στη διάρκεια αυτής της 
περιόδου (νόμος της 31ης Ιουλίου 1963). 
Στον ιδιωτικό τομέα, ισχύει μία μόνο νομοθετική διάταξη. Ορίζει -u 
η απεργία δεν παραβιάζει τη σύμβαση εργασίας εκτός σοβαρού 
παραπτώματος που βαρύνει τον μισθωτό εργαζόμενο και ότι κάθε απόλυση 
που παραβιάζει την αρχή αυτή είναι άκυρη. Έναντι αυτού του νομικού 
κενού, τα δικαστικά όργανα κατάρτισαν δίκαιο περιορισμένης εφαρμογής 
της απεργίας. 
- 64 -
Οι διαδικασίες ρύθμισης των διαφορών 
Ο νόμος της 13ης Νοεμβρίου 19 82 οργανώνει την εξέλιξη των διαδικασιών 
ρύθμισης των συλλογικών εργατικών διαφορών. 
Σε περίπτωση διαφοράς, τα μέρη μπορούν να αποφασίσουν να την επιλύσουν 
ενώπιον επιτροπής συμβιβασμού η οποία επιχειρεί να προσεγγίσει τις 
απόψεις, να προτείνουν μέσω ενός διαμεσολαβητή λύσεις τις οποίες οι 
εταίροι είναι ελεύθεροι να αποδεχτούν ή να απορρίψουν και, τέλος, να 
προσφύγουν σε ένα διαιτητικό όργανο το οποίο θα αναλάβει να βρει λύση 
που θα επιβληθεί στους εταίρους. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
Ερώτηση αριθ. 15 
Πριν από 25 χρόνια, ο νόμος του 1966 έθεσε τις βάσεις για μια σύγχρονη 
πολιτική στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης· πριν από 20 χρόνια, 
οι νόμοι του 1971 προσέδωσαν στη συμφωνία ίσης εκπροσώπησης, που 
υπέγραψαν οι κοινωνικοί εταίροι το 1970, την πλήρη της διάσταση. 
Ο νόμος της 4ης Ιουλίου 1990 που προβλέπει τη χορήγηση πιστώσεων 
κατάρτισης αποτελεί ένα νέο ενδιάμεσο στάδιο του δικαίου στον τομέα της 
επαγγελματικής κατάρτισης. Με το νόμο αυτό, η Γαλλία εντάσσει εντός 
νομοθετικού πλαισίου την αρχή του δικαιώματος απόκτησης προσόντων, το 
οποίο παρέχεται στον ενεργό πληθυσμό ανεξαρτήτως εάν απασχολείται ή όχι. 
οι πιστώσεις κατάρτισης "για τους νέους" χρησιμοποιήθηκαν, όπως 
προβλεπόταν, το Σεπτέμβριο του 1989. Στόχος ήταν να επιτραπεί σε 100.000 
νέους ηλικίας κάτω των 26 ετών που ζητούσαν εργασία να παρακολουθήσουν 
προγράμματα κατάρτισης τα οποία θα τους παρείχαν ουσιαστικά 
επαγγελματικά προσόντα. 
Από τις πρώτες CF.Ι. (Σύμβαση Ατομικής Κατάρτισης) που συνήφθηκαν μέχρι 
τα τέλη Απριλίου 1991, 200.000 άτομα παρακολούθησαν προγράμματα υψηλού 
επιπέδου στα πλαίσια της CF.Ι. 
Εξάλλου, εκτιμάται σε 10 % περίπου το ποσοστό των νέων που δικαιούνται 
CF.Ι. κατά την είσοδο τους σε μία C.E.S. (Σχολή Δευτεροβάθμιας 
Εκπαίδευσης), S.I.V.P. (Κύκλοι πρακτικής εξάσκησης για την είσοδο στον 
επαγγελματικό βίο), σύμβασης εναλλακτικής κατάρτισης ή άλλου μέτρου 
τύπου AFPA (Ένωση για την επαγγελματική κατάρτιση των ενηλίκων) ή, 
τέλος, κύκλων εξάσκησης του περιφερειακού συμβουλίου, και οι οποίοι δεν 
έχουν γίνει δεκτοί μετ'αποδοχών από το CNASEA προ της 31ης Δεκεμβρίου 
199 0, κατόπιν του πρώτου αυτού σταδίου. 
Προκειμένου να προταθούν στους νέους προγράμματα κατάρτισης τα οποία να 
λαμβάνουν υπόψη τις γνώσεις τους, το δυναμικό τους και τις προσφερόμενες 
δυνατότητες κατάρτισης, προτείνεται η κατάρτιση απολογισμών των 
ικανοτήτων τους. 
Τοιουτοτρόπως, κατά την περίοδο Οκτώβριος 1989-Δεκέμβριος 1990, 
καταρτίστηκαν 94.603 απολογισμοί, διάρκειας 6-16 ωρών. 
(4 
- 65 
Μία εκτίμηση, που βασίζεται σε διαπεριφερειακή δημοσκόπηση, δείχνει ότι 
οι επαγγελματικοί τομείς που ενδιέφεραν το 80 % των ασκούμενων κατά τη 
διάρκεια της κατάρτισης τους ήσαν το εμπόριο (35 %), οι θέσεις υπαλλήλων 
γραφείου (25 %) και ο τομέας ξενοδόχείων-εστιατορίων (20 %) (πηγή : 
IREDU, Οκτώβριος 1990). 
Στα τέλη Ιανουαρίου 1991, 18.988 νέοι απέκτησαν τουλάχιστον μερική 
αναγνώριση και 5.499 νέοι πλήρη αναγνώριση επιπέδου νί1), ήτοι σύνολο 
24.487 ενδιαφερομένων (πηγή : DFP, έρευνα Ιανουάριος 1991, μητροπολιτική 
Γαλλία). 
Μελετώνται ήδη ορισμένες διατάξεις με σκοπό να επέλθουν οι ακόλουθες 
βελτιώσεις : 
- ποικιλομορφία των προγραμμάτων κατάρτισης· 
Η εν λόγω ποικιλομορφία θα επιτευχθεί με τη διεύρυνση του φάσματος 
των επαγγελμάτων για τα οποία προβλέπεται προετοιμασία και την 
πληρέστερη διάρθρωση των μέτρων ένταξης που θα επιτρέψουν τη θέσπιση 
μιας διαδικασίας επανόδου στην κατάρτιση (κύκλοι πρακτικής εξάσκησης 
για την είσοδο στον επαγγελματικό βίο, που έχουν ανανεωθεί, 
συμβάσεις απασχόλησης, αλληλεγγύη, ενέργειες που αναλαμβάνονται στο 
πλαίσιο του κατώτατου εισοδήματος ένταξης) και των ενεργειών που 
παρέχουν ουσιαστικά προσόντα, ιδίως της μαθητείας και των συμβάσεων 
απόκτησης προσόντων. 
Η χορήγηση των πιστώσεων κατάρτισης, βασιζόμενη στις ήδη ισχύουσες 
διατάξεις στον τομέα της κατάρτισης, έχει ως στόχο να επεκταθεί 
προοδευτικά, στα πλαίσια της ατομικής εκπαιδευτικής άδειας, σε όλους 
τους εργαζόμενους, νέους και ενήλικες που ζητούν εργασία και τους 
μισθωτούς εργαζόμενους, οι οποίοι δεν διαθέτουν επαγγελματικό και 
τεχνικό δίπλωμα. 
Καθορίζει τους όρους υπό τους οποίους πρέπει να κινητοποιηθούν τα 
διάφορα μέσα που δύνανται να εξασφαλίσουν πραγματική πρόσβαση στην 
απόκτηση προσόντων, ήτοι η υποδοχή και ο προσανατολισμός, η βοήθεια στη 
λήψη απόφασης, η εκτίμηση των ήδη κεκτημένων ικανοτήτων και η πρόσβαση 
σε ενδεδειγμένες μορφές κατάρτισης που οδηγούν στην απόκτηση 
αναγνωρισμένων προσόντων. 
Κατά συνέπεια, οι τρόποι αυτοί εφαρμόζονται στους νέους που ζητούν 
εργασία και των οποίων οι ανάγκες είναι οι πλέον επιτακτικές, αλλά το 
δικαίωμα στην απόκτηση προσόντων αφορά επίσης, κατά προτεραιότητα, και 
τους εργαζόμενους οι οποίοι, μη διαθέτοντας αναγνωρισμένα προσόντα, 
αντιμετωπίζουν πρόβλημα απασχόλησης στην επιχείρηση τους ή στην αγορά 
εργασ ίας. 
Η συμφωνία της 18ης Μαρτίου 1990 μεταξύ των κοινωνικών εταίρων που 
διαχειρίζονται την ατομική εκπαιδευτική άδεια και του κράτους καθιστά 
δυνατή τη χορήγηση πιστώσεων κατάρτισης για τους μισθωτούς εργαζόμενους. 
Τα μέσα που έχουν κινητοποιηθεί στο πλαίσιο αυτό θα επιφέρουν σύντομα 
διπλασιασμό του αριθμού των δικαιούχων προς όφελος των εν ενεργεία 
εργαζομένων που δεν διαθέτουν επαγγελματικά προσόντα. 
(1) Χωρίς να υπολογιστούν τα C.A.P. (Πιστοποιητικά επαγγελματικής 
επάρκειας) που χορηγήθηκαν στο πλαίσιο των συμβάσεων απόκτησης 
προσόντων και μαθητείας, συμπεριλαμβανομένων των αντίστοιχων στα 
προγράμματα των CF.Ι., και τα οποία δεν απαριθμούνται στα πλαίσια 
της παρούσας έρευνας. 
- 66 -
Η συνεισφορά των εργοδοτών στη χρηματοδότηση της ατομικής εκπαιδευτικής 
άδειας κυμαίνεται μεταξύ 0,10-0,15% των αποδοχών. Το κράτος, από την 
πλευρά του, προέβλεψε να χορηγεί από το 1991 πιστώσεις ύψους 500 εκατ. 
φράγκων για την κατάρτιση των μισθωτών εργαζομένων σε ατομική βάση. 
Συνεπώς, για τη χρηματοδότηση του νέου αυτού μέσου θα διατίθεται από το 
επόμενο έτος ποσό ύψους 1 δισ. φράγκων. 
Η προώθηση της ποιότητας και της καινοτομίας αποτελεί έναν από τους 
στόχους του νόμου της 4ης Ιουλίου 1990 που προβλέπει ιδίως την έναρξη 
λειτουργίας των προγραμμάτων κατάρτισης πριν από οιαδήποτε σύναψη 
σύμβασης από το κράτος, καθώς και την ενδυνάμωση του ελέγχου στους 
οργανισμούς κατάρτίσης. 
Επιπλέον, πρέπει να βελτιωθεί η κατάρτιση των εκπαιδευτών, όπως επίσης 
και των υπευθύνων των προγραμμάτων που υποδέχονται τους νέους στις 
επιχειρήσεις, να αυξηθεί το ποσοστό της γενικής και τεχνικής κουλτούρας 
στα προγράμματα και, τέλος, να χρησιμοποιηθούν σε μεγαλύτερη κλίμακα τα 
σύγχρονα μέσα κατάρτισης, ιδίως τα μέσα πολλαπλών εφαρμογών. 
Η οικονομική ανάκαμψη κατέστησε εμφανή την έλλειψη ειδικευμένου 
εργατικού δυναμικού, η οποία πλήττει το ήμισυ σχεδόν των βιομηχανικών 
επιχειρήσεων. Τα μέτρα που έχουν ληφθεί προκειμένου να εφοδιάσουν με 
προσόντα όσους δεν τα διαθέτουν, ιδίως μέσω των πιστώσεων ατομικής 
κατάρτισης, αποσκοπούν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση αυτή. 
Ωστόσο, η τεχνολογική εξέλιξη και ο αυξανόμενος διεθνής ανταγωνισμός 
απαιτούν γενικότερη ανύψωση του επιπέδου των προσόντων για το σύνολο του 
ενεργού πληθυσμού. Για να αντιμετωπισθούν αυτές οι ανάγκες, υλοποιήθηκε 
ο εκσυγχρονισμός της μαθητείας και η διεύρυνση της σε υψηλότερα επίπεδα 
κατάρτισης. Σημαντικές πιστώσεις προβλέπονται επίσης στο σχέδιο 
προϋπολογισμού για το 1991 με σκοπό να εξασφαλιστεί η κατάρτιση των 
μηχανικών μέσω της συνεχούς κατάρτισης προκειμένου να επιτευχθεί, σε 
ετήσια βάση, ο στόχος της ανάπτυξης κλάδων καταρτισμένων διπλωματούχων 
μηχανικών. 
Επιπλέον, η Γαλλία προετοιμάζεται ήδη για την εμφάνιση νέων επαγγελμάτων 
και έχει θέσει ως στόχο την ανάληψη πρωτοβουλιών για την απόκτηση νέων 
προσόντων. 
Η στήριξη που παρέχεται στις επιχειρήσεις και στους κλάδους αφορά τρεις 
βασικούς στόχους : 
να δημιουργήσει τους βέλτιστους όρους του διαπραγματευθέντος 
εκσυγχρονισμού της γαλλικής οικονομίας, της ενσωμάτωσης των 
τεχνολογικών αλλαγών και της προσαρμογής σε έναν αυξανόμενο 
ανταγωνισμό στις αγορές· 
να επιφέρει θεμελιώδεις μεταβολές στη συμπεριφορά των οικονομικών 
φορέων, καθιστώντας εφικτή τη συμμετοχή των μισθωτών εργαζομένων 
στην εφαρμογή του διαπραγματευθέντος εκσυγχρονισμού. 
να παράσχει στους ανειδίκευτους μισθωτούς εργαζόμενους δυνατότητες 
για την απόκτηση βασικών προσόντων. 
Για το σκοπό αυτό, οι προβλεπόμενες συμβάσεις μελετών (CE.Ρ.) και οι 
αναλήψεις υποχρεώσεων όσον αφορά την ανάπτυξη της κατάρτισης (E.D.D.F.) 
αποτελούν ιδιαίτερα χρήσιμα μέσα. 
- 67 -
Οι αρχές της κρατικής παρέμβασης άπτονται της μέριμνας σε τέσσερις 
τόμε ίς: 
να εξασφαλίζεται ότι η σύμβαση που συνάπτεται θα είναι πολυετής 
συμφωνία στόχου σχετικά με την πολιτική κατάρτισης της επιχείρησης· 
να μεριμνάται όπως τα προβλεπόμενα από τη συμφωνία χρηματοδοτικά 
μέσα εμφανίζουν σημαντική αύξηση σε σχέση με το προηγούμενο επίπεδο 
δαπανών και τη μέση πρακτική του κλάδου· 
- να βελτιώνεται η ποιότητα του επιπέδου κατάρτισης της επιχείρησης· 
να χρησιμοποιούνται πολλαπλά επίπεδα παρέμβασης : συμβάσεις 
συγκεντρώσεων ανά κλάδο ή διεπαγγελματικές συμβάσεις, καθώς και 
μεμονωμένες συμβάσεις ανά επιχείρηση, εφόσον η διαχείριση όλων αυτών 
των συμβάσεων μπορεί να αναληφθεί σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο. 
Από το 1988, έχουν υλοποιηθεί ή πρόκειται να υλοποιηθούν 20 
C.Ε.Ρ.Καλύπτουν σημαντικό μέρος της γαλλικής βιομηχανίας. Η κρατική 
ενίσχυση συνοδεύει τη χρηματοδοτική προσπάθεια των επαγγελματικών 
κλάδων, συνεισφέροντας μέχρι ποσοστού 50% του κόστους των μελετών. Το 
1990, η συμμετοχή αυτή αντιπροσώπευε ποσό ύψους 15 δισ. φράγκων. 
Το 1990, το κράτος ανέλαβε, δυνάμει των E.D.D.F., πιστώσεις 
χρηματοδοτήσεων συνολικού ποσού 420 δισ. φράγκων. Το ποσό αυτό 
αντιπροσωπεύει περίπου 400 συμφωνίες. 'Οσον αφορά μόνον τις 
περιφερειακές ενέργειες(1), το κράτος δαπάνησε ποσό ύψους 218 εκατ. 
φράγκων, εκ των οποίων τα 3 εκατ. αφορούν συνοδευτικά μέτρα (ενίσχυση 
στο συμβούλιο και τη μηχανική) για 132.951 ασκούμενους σε 5.500 περίπου 
επιχειρήσεις που χορήγησαν, για τις ίδιες ενέργειες, 330 εκατ. φράγκα. 
Τα λεπτομερή αποτελέσματα όσον αφορά τις εθνικές συμφωνίες για το 1990 
δεν έχουν ακόμα γνωστοποιηθεί, αλλά το 1989 αντιπροσώπευαν : 302 
συμφωνίες, 71.770 ασκούμενους και 132 εκατ. φράγκα ως κρατική ενίσχυση. 
Οι συνολικές δαπάνες της συμβατικής πολιτικής ανήλθαν το 1989 σε 1,7% 
του Α.Ε.Π. 
Στις 5 Φεβρουαρίου 1991, οι κοινωνικοί εταίροι προέβησαν σε 
διαπραγματεύσεις που είχαν ως αντικείμενο την προσαρμογή της 
επαγγελματικής κατάρτισης στις προκλήσεις της δεκαετίας του 1990. Οι 
νέες αυτές διαπραγματεύσεις επιθυμούν να λάβουν υπόψη τις δυνατότητες 
που παρέχει το νέο διοικητικό και κανονιστικό πεδίο, τις εξελίξεις του 
γαλλικού μηχανισμού παραγωγής και τον εκσυγχρονισμό των επιχειρήσεων. Τα 
προβλήματα κατάρτισης πρέπει να μπορούν να αναλύονται, όσον αφορά το 
τοπικό επίπεδο, κατά το δυνατόν πλησιέστερα του σημείου εμφάνισης των 
αναγκών. 
Στις 3 Ιουλίου 1991, συνήφθη η εθνική διεπαγγελματική συμφωνία σχετικά 
με την κατάρτιση και την επαγγελματική τελειοποίηση. Υπεγράφη από όλους 
τους εταίρους εκτός των εκπροσώπων της Γενικής Συνομοσπονδίας 
Εργαζομένων. 
Το φθινόπωρο του 1991 προβλέπεται να συμπεριληφθούν οι βασικές αρχές στη 
νομοθετική κλίμακα 
(1) Λείπουν τα αποτελέσματα για την περιοχή Languedoc-Roussillon 
- 68 -
Τέταρτη περίπτωση 
Το δικαίωμα στη συνεχή κατάρτιση περιορίζεται στα πλαίσια της 
επικράτειας. Κάθε υπήκοος χώρας της ΕΟΚ που διαμένει στη Γαλλία και 
απασχολείται ως μισθωτός σε γαλλική επιχείρηση δικαιούται, στο πλαίσιο 
της τήρησης των ισχυουσών διατάξεων, συνεχούς κατάρτισης όπως και ο 
γάλλος μισθωτός εργαζόμενος. 
Τίθεται εντούτοις το πρόβλημα της διάρθρωσης των ρυθμίσεων μεταξύ των 
χωρών μελών. 
Τίθεται ιδιαίτερα το πρόβλημα της συνεκτίμησης στη νομοθεσία της χώρας 
υποδοχής των δικαιωμάτων που απολαύει ένας μισθωτός εργαζόμενος στη χώρα 
προέλευσης του. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 16 
1) ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ 
Ο νόμος 83.635 της 13ης Ιουλίου 1983 αποτελεί τη μεταφορά της 
οδηγίας 207/76/ΕΟΚ της 9ης Φεβρουαρίου 1976 στην εθνική νομοθεσία. 
Ο νόμος αυτός εντατικοποιεί, με ποικίλους τρόπους, τις ενέργειες 
υπέρ της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών. 
Βάσει αυτού, δημιουργήθηκε ένα ανώτατο συμβούλιο επαγγελματικής 
ισότητας το οποίο απαρτίζεται από εκπροσώπους των πλέον 
ενδιαφερομένων για την επαγγελματική ισότητα διοικήσεων, μεταξύ των 
οποίων η Διεύθυνση σχέσεων εργασίας, εκπροσώπους των συνδικαλιστικών 
οργανώσεων των μισθωτών εργαζομένων, εκπροσώπους των εργοδοτικών 
οργανώσεων και σημαίνοντα πρόσωπα. 
Στο συμβούλιο, που συστάθηκε στις 17 Ιουλίου 1984, προήδρευσε ο 
αρμόδιος για τα δικαιώματα της γυναίκας υπουργός, κατόπιν ο υπουργός 
κοινωνικών υποθέσεων και απασχόλησης και σήμερα προεδρεύει η 
υπεύθυνη για τα δικαιώματα της γυναίκας υφυπουργός. Διαδραματίζει 
συμβουλευτικό ρόλο όσον αφορά τη σύνταξη κειμένων σχετικά με την 
επαγγελματική ισότητα ή τους όρους απασχόλησης των γυναικών και, ανά 
διετία, η ΑΝΡΕ, η AFPA, η ANACT, οι υπηρεσίες επιθεώρησης εργασίας 
και η εθνική επιτροπή συλλογικής διαπραγμάτευσης του αποστέλλουν 
έκθεση-αποτίμηση του τομέα της επαγγελματικής ισότητας, η οποία 
περιλαμβάνει ιδίως τον απολογισμό των δραστηριοτήτων στον τομέα της 
επαγγελματικής ισότητας. 
Για την επίτευξη των στόχων του, ήτοι το σεβασμό της ισότητας των 
δικαιωμάτων και την προώθηση της ισότητας ευκαιριών ανδρών και 
γυναικών, ο νόμος περί επαγγελματικής ισότητας δημιούργησε 
πολυάριθμα μέσα : 
- ένα μέσο διάγνωσης της κατάστασης σε επίπεδο επιχείρησης: η 
συγκριτική έκθεση της κατάστασης ανδρών και γυναικών, που είναι 
υποχρεωτική για τις επιχειρήσεις που απασχολούν άνω των πενήντα 
μισθωτών. 
69 -
ένα μέσο διαπραγμάτευσης: η συμφωνία σε επίπεδο επιχείρησης ή 
κλάδου όσον αφορά την επαγγελματική ισότητα, 
χρηματοδοτικές ενισχύσεις: οι συμβάσεις για την επαγγελματική 
ισότητα που αργότερα συμπληρώθηκαν από τις συμβάσεις για το 
μικτό χαρακτήρα των θέσεων απασχόλησης που αφορούν τις ΜΜΕ/ΜΜΒ. 
Η τελευταία διάταξη ευνοεί την ποικιλομορφία των θέσεων απασχόλησης 
που κατέχουν οι γυναίκες και διευκολύνει την πρόσβαση τους σε 
ειδικότητες όπου η παρουσία τους είναι μηδαμινή. 
Η χρηματοδοτική ενίσχυση που χορηγεί το κράτος στις επιχειρήσεις 
επιδιώκει την επίτευξη ενός διπλού στόχου : 
να ευνοήσει την ποικιλομορφία των θέσεων απασχόλησης που κατέχουν οι 
γυναίκες και να ωθήσει την επαγγελματική τους ένταξη σε ειδικότητες 
και επαγγέλματα όπου η παρουσία τους είναι μηδαμινή (80% άνδρες). 
Το 1989 θεσπίστηκαν νέες διατάξεις στον τομέα της κατάργησης των 
διακρίσεων. 
Ο νόμος 89.549 της 2ας Αυγούστου 1989 προβλέπει την υποχρέωση 
διεξαγωγής διαπραγματεύσεων σχετικά με τα μέτρα που αποσκοπούν να 
επανορθώσουν τις διαπιστωθείσες παρατυπίες. Οι διαπραγματεύσεις 
αφορούν ιδίως : 
τους όρους πρόσβασης στην απασχόληση, στην κατάρτιση και την 
επαγγελματική προαγωγή, 
- τις συνθήκες εργασίας και απασχόλησης. 
Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται μεταξύ των συνδικαλιστικών και 
εργοδοτικών οργανώσεων που συνδέονται με κλαδική σύμβαση ή 
επαγγελματική συμφωνία (άρθρο Λ 123.3.1 του Κώδικα Εργασίας). 
Ο νόμος 89.488 της 10ης Ιουλίου 1989 θέσπισε τη δυνατότητα για τις 
επιχειρήσεις που απασχολούν λιγότερους από 300 μισθωτούς 
εργαζόμενους να συνάπτουν συμβάσεις με το κράτος, βάσει των οποίων 
θα λαμβάνουν χρηματοδοτική ενίσχυση για την εκπόνηση μελέτης σχετικά 
με την κατάσταση τους όσον αφορά την επαγγελματική ισότητα και τα 
μέτρα που μπορούν να ληφθούν για να αποκατασταθεί η ισότητα 
ευκαιριών ανδρών και γυναικών (άρθρο Λ 123.4.1 του Κώδικα Εργασίας). 
Επίσης, ενδυνάμωσε τη διαδικασία συμμόρφωσης των συλλογικών 
συμφωνιών που διέπονται από ρήτρες αντίθετες με την ίση μεταχείριση. 
2) ΤΟΜΕΑΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ 
Α. Σε γενικές γραμμές, στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, έχουν 
επιτευχθεί, σε μεγάλο βαθμό, η ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών 
και η απουσία οιασδήποτε διάκρισης έναντι των γυναικών. 
'Οσον αφορά το επαγγελματικό καθεστώς των μισθωτών εργαζομένων, η 
απαγόρευση οιασδήποτε διάκρισης αποτέλεσε αντικείμενο διάταξης 
γενικής ισχύος του νόμου 89-474 της 10ης Ιουλίου 1989 σχετικά με τις 
διατάξεις για την κοινωνική ασφάλιση και τη συνεχή κατάρτιση του 
νοσηλευτικού προσωπικού : το άρθρο 6 του εν λόγω νόμου δημιούργησε 
το άρθρο Λ 732-2-1 (μετέπειτα άρθρο Λ 731-4) του κώδικα κοινωνικής 
- 70 -
ασφάλισης, αντικείμενο του οποίου είναι η απαγόρευση οιασδήποτε 
διάκρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών στις συμφωνίες συνταξιοδότησης 
και πρόνοιας, στις συλλογικές συμβάσεις και τους κανονισμούς 
υπηρεσιακής κατάστασης, στους οικονομικούς κανονισμούς και 
παραρτήματα των φορέων επικουρικής σύνταξης και πρόνοιας. 
Το άρθρο ορίζει ότι - υπό την επιφύλαξη ορισμένων εξαιρέσεων - οι 
ρήτρες που δεν συμφωνούν με την αρχή της ίσης μεταχείρισης ανδρών 
και γυναικών και οι οποίες δεν θα καταργηθούν ή τροποποιηθούν 
δεόντως πριν από την 1η Ιανουαρίου 1993 θα είναι, μέχρι αυτό το 
χρονικό σημείο, νομικά άκυρες. 
Με υπουργική επιστολή της 16ης Αυγούστου 1989 δόθηκαν στους φορείς 
επικουρικής σύνταξης και πρόνοιας οι αναγκαίες οδηγίες για την 
εφαρμογή της διάταξης αυτής. 
Οι εν λόγω διατάξεις εφαρμόζονται στους μισθωτούς εργαζόμενους του 
γεωργικού τομέα δυνάμει του άρθρου 9 του προαναφερόμενου νόμου και 
οι φορείς επικουρικής σύνταξης και πρόνοιας ενημερώθηκαν με επιστολή 
του αρμόδιου υπουργού της 21ης Δεκεμβρίου 1989. 
Όσον αφορά το επαγγελματικό καθεστώς των μη μισθωτών εργαζόμενων 
εκτός του γεωργικού τομέα, παρόμοια διάταξη θα πρέπει να αποτελέσει 
προσεχώς αντικείμενο σχεδίου νόμου το οποίο θα αφορά διατάξεις 
σχετικά με την κοινωνική ασφάλιση. 
Β. Οι ειδικές διακρίσεις μεταχείρισης που εξακολουθούν να υφίστανται 
είναι, στην πραγματικότητα, κυρίως διακρίσεις υπέρ των γυναικών 
Τοιουτοτρόπως, το ίδιο ισχύει σε ορισμένα συστήματα κοινωνικής 
ασφάλισης (βασικά ή επικουρικά) όσον αφορά την μείωση, προς όφελος 
της χήρας, του ορίου κτήσης του δικαιώματος μετατρέψιμης σύνταξης ή 
ακόμα τη δυνατότητα πρόωρης εκκαθάρισης των δικαιωμάτων σύνταξης σε 
συνάρτηση με τα τέκνα των οποίων έχει αναλάβει την ανατροφή, ή, 
τέλος, την αύξηση της διάρκειας ασφάλισης λόγω τρίτου συντηρούμενου 
τέκνου. 
Εν προκειμένω πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η πλήρης και απόλυτη 
εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης θα μπορούσε να επέφερε είτε 
την κατάργηση των υφιστάμενων υπέρ των γυναικών διακρίσεων - πράγμα 
που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως κοινωνική οπισθοδρόμηση - είτε την 
επέκταση των ίδιων διατάξεων στους άνδρες - πράγμα που θα 
συνεπαγόταν σημαντικό κόστος από οικονομική άποψη. 
3) ΕΙΔΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΣΗ 
Δικαιώματα της συζύγου χωρίς επαγγελματικό καθεστώς του ανεξάρτητα 
εργαζόμενου 
Πρέπει να τονίσουμε ότι η γαλλική νομοθεσία εξασφαλίζει ευρεία 
εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρησης ανδρών και γυναικών όσον 
αφορά τη σύζυγο του ανεξάρτητα εργαζόμενου, που συνίσταται ιδίως στο 
δικαίωμα να υπάγεται σε ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, στην 
αναγνώριση της παρασχεθείσας εργασίας και στην προστασία σε 
περίπτωση εγκυμοσύνης ή μητρότητας. 
71 -
1) 'Οσον αφορά το επάγγελμα του βιοτέχνη, του βιομηχάνου και του 
εμπόρου, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι ο νόμος 82-596 της 10ης Ιουλίου 
1982 βελτίωσε σημαντικά το καθεστώς των συζύγων των βιοτεχνών και 
των εμπόρων που συμμετέχουν στην άσκηση της δραστηριότητας της 
επιχείρησης, παρέχοντας τους ελευθερία επιλογής μεταξύ τριών 
δυνατοτήτων : 
σύζυγοι μισθωτοί εργαζόμενοι, που απολαύουν των ίδιων με τους 
λοιπούς μισθωτούς δικαιωμάτων στον τομέα της κοινωνικής 
ασφάλισης (γενικό σύστημα). 
σύζυγοι με εταιρική σχέση, που θεωρούνται εν μέρει ως βιοτέχνες 
ή έμποροι (σύστημα μη μισθωτών εργαζομένων). 
σύζυγοι συνεργάτες, οι οποίοι, εφόσον δεν δικαιούνται 
υποχρεωτικού συστήματος ασφάλισης γήρατος, μπορούν να υπαχθούν 
προαιρετικά στο σύστημα ασφάλισης γήρατος για τους μη μισθωτούς 
εργαζόμενους προκειμένου να αποκτήσουν δικαίωμα σύνταξης. 
Επιπλέον, το διάταγμα 86-100 της 4ης Μαρτίου 1986 επέτρεψε στους 
τελευταίους να εξαγοράσουν, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, εισφορές 
βάσει ορισμένων περιόδων δραστηριότητας, προγενέστερων της 
προσχώρησης τους στην προαιρετική ασφάλιση. 
'Οσον αφορά τους συζύγους συνεργάτες των προσωπικών εταίρε ίων 
περιορισμένην ευθύνης, ο νόμος 89/1008 της 31ης Δεκεμβρίου 1989 
σχετικά με την ανάπτυξη των εμπορικών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων 
και τη βελτίωση του οικονομικού, νομικού και φορολογικού τους 
περιβάλλοντος, παρέχει το ευεργέτημα του καθεστώτος του συνεργάτη 
που τους χορηγεί το δικαίωμα να υπάγονται στο σύστημα ασφάλισης 
γήρατος των μη μισθωτών εργαζόμενων, εφόσον δεν απολαύουν 
υποχρεωτικού συστήματος ασφάλισης γήρατος. Το σημείο 5 του άρθρου Λ 
742-6 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης τροποποιήθηκε προς αυτή την 
κατεύθυνση. 
2) 'Οσον αφορά τα ελεύθερα επαγγέλματα, το άρθρο Λ 643-9 του κώδικα 
κοινωνικής ασφάλισης που τροποποιήθηκε από το νόμο 87-588 της 30ης 
Ιουλίου 1987 επιτρέπει πλέον, για τους επιζώντες συζύγους, τη 
σώρευση των ίδιων δικαιωμάτων που αποκτήθηκαν υπό οιοδήποτε σύστημα 
κοινωνικής ασφάλισης, καθώς και των παράγωγων δικαιωμάτων, εντός των 
ορίων που ορίζει το άρθρο Δ 643-5 του εν λόγω κώδικα. 
Επιπλέον, στις συζύγους των ελεύθερων επαγγελματιών παρέχεται η 
δυνατότητα κτήσης ίδιων δικαιωμάτων ασφάλισης γήρατος (ειδικό 
σύστημα) με το διάταγμα 89-526 της 24ης Ιουλίου 1989. 
3) 'Οσον αφορά τους δικηγόρους, το άρθρο 5. III του νόμου 89-474 
της 10ης Ιουλίου 1989, που περιλαμβάνει διατάξεις σχετικά με την 
κοινωνική ασφάλιση και τη συνεχή κατάρτιση του νοσηλευτικού 
προσωπικού, συμπληρώνει το άρθρο Λ 742-6 του κώδικα κοινωνικής 
ασφάλισης προκειμένου να επιτραπεί στις συζύγους συνεργάτες 
δικηγόρων να υπάγονται προαιρετικά στο σύστημα ασφάλισης γήρατος των 
μη μισθωτών εκτός του γεωργικού τομέα. Προς το παρόν, βρίσκεται υπό 
μελέτη σχέδιο διατάγματος εφαρμογής της διάταξης αυτής. 
- 72 -
4) Για το σύνολο των μη μισθωτών εργαζόμενων σε επαγγέλματα εκτός 
του γεωργικού τομέα, όσον αφορά την ασφάλιση ασθένειας και 
μητρότητας, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι ο ανωτέρω νόμος της 10ης 
Ιουλίου 1982 θέσπισε το επίδομα αδείας μητρότητας (που αποσκοπεί να 
αντισταθμίσει εν μέρει την οικονομική απώλεια από τη διακοπή της 
εργασίας) και την αποζημίωση αντικατάστασης (που αποσκοπεί να 
αντισταθμίσει τα έξοδα που αναλαμβάνονται για την αντικατάσταση των 
ενδιαφερομένων στις επαγγελματικές ή οικιακές εργασίες, που συνήθως 
πραγματοποιούν, από αμειβόμενο προσωπικό), τόσο για τις γυναίκες που 
ασκούν προσωπικά μια βιομηχανική, εμπορική, βιοτεχνική ή ελεύθερη 
δραστηριότητα και είναι ασφαλισμένες προσωπικά στο σύστημα των μη 
μισθωτών, όσο και για τις συζύγους συνεργάτιδες βιομηχάνων, εμπόρων, 
βιοτεχνών ή ελεύθερων επαγγελματιών. 
Τέλος, ο προαναφερόμενος νόμος 89-1008 της 31ης Δεκεμβρίου 1989 
προβλέπει ιδίως την επέκταση του ευεργετήματος αυτών των παροχών 
μητρότητας στη μη μισθωτή σύζυγο του επικεφαλή επιχείρησης, στην 
περίπτωση όπου η εν λόγω επιχείρηση λειτουργεί υπό μορφή προσωπικής 
επιχείρησης περιορισμένης ευθύνης. Για το σκοπό αυτό τροποποιεί το 
άρθρο Λ 615-19 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης. 
Τρίτη περίπτωση 
Η ακολουθούμενη στη διάρκεια των τελευταίων ετών πολιτική αποσκοπεί να 
συνταιριάξει καλύτερα τον οικογενειακό και επαγγελματικό βίο. 
Τοιουτοτρόπως, συνεχίστηκαν οι προσπάθειες για την ανάπτυξη και τη 
βελτίωση των τρόπων υποδοχής των παιδιών - κάθε οικογένεια επιλέγει τον 
αριθμό των τέκνων και τον τρόπο εκπαίδευσης τους, ιδίως κατά τη νηπιακή 
ηλικία. Η ποικιλομορφία των τρόπων υποδοχής που παρέχονται στους γονείς 
αποτελεί έναν από τους παράγοντες της ελεύθερης επιλογής. 
Η προσπάθεια που αναλήφθηκε στον εν λόγω τομέα αφορά ταυτόχρονα όλες τις 
μορφές υποδοχής των παιδιών ηλικίας κάτω των έξι ετών, την υποδοχή σε 
μόνιμη ή προσωρινή βάση και την υποδοχή των παιδιών μεγαλύτερης ηλικίας. 
Η μέριμνα της κυβέρνησης συνίσταται στην ανάπτυξη των διάφορων τρόπων 
φύλαξης, μέσω της προώθησης των συμβάσεων με βρεφονηπιακούς σταθμούς, 
της βελτίωσης των ενισχύσεων που χορηγούνται στις βοηθούς μητέρωνκαι της 
δημιουργίας των συμβάσεων παιδικής ηλικίας. 
Μελετώνται προσαρμοσμένες λύσεις σε συνεργασία με διάφορους εταίρους -
τοπικοί οργανισμοί, ταμεία χορήγησης οικογενειακών επιδομάτων, 
οικογενειακές ενώσεις -
Επιπλέον, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι χορηγείται χρηματοδοτική ενίσχυση 
στους γονείς που ασκούν επαγγελματική δραστηριότητα και επιθυμούν να 
κρατούν το παιδί τους κατ'οίκον. 
Το επίδομα για την κατ'οίκον φύλαξη των παιδιών, που δημιουργήθηκε με το 
νόμο 86-1307 της 29ης Δεκεμβρίου 1986 και εφαρμόζεται από την 1η 
Απριλίου 19 87, χορηγείται, ανεξαρτήτως πόρων, στο νοικοκυριό (ή μόνον σε 
άτομα, ανεξαρτήτως φύλου), που απασχολεί κατ'οίκον ένα ή περισσότερα 
άτομα για τη φύλαξη τουλάχιστον ενός τέκνου ηλικίας κάτω των τριών ετών, 
εφόσον αμφότερα τα μέλη του ζεύγους (ή μόνον το άτομο) ασκούν 
επαγγελματική δραστηριότητα. 
- 73 -
Το εν λόγω επίδομα αντισταθμίζει, εντός του ορίου των 2000 φράγκων 
μηνιαίως, το κόστος των κοινωνικών εισφορών (των εργοδοτών και των 
μισθωτών) που συνδέονται με την απασχόληση ενός ατόμου για την κατ'οίκον 
φύλαξη των τέκνων. 
Η χορήγηση επιδόματος για τη φύλαξη τέκνου εντάσσεται στο πλαίσιο ενός 
γενικού μέσου, στόχος του οποίου είναι να ενισχύσει σημαντικά τις 
πολυμελείς οικογένειες, που καθίστανται απαραίτητες για τη δημογραφική 
αναγέννηση της χώρας, ήτοι τις οικογένειες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες 
δυσχέρειες μετά τη γέννηση του τρίτου τέκνου. 
Η γονική άδεια εκπαίδευσης 
Η εν λόγω άδεια, που παρέχεται σε όλους τους μισθωτούς αμφοτέρων των 
φύλων οι οποίοι δικαιολογούν ένα τουλάχιστον έτος προϋπηρεσίας, έχει 
μέγιστη διάρκεια 3 έτη με την ανανέωση ετήσιων περιόδων μετά τη γέννηση 
ή την είσοδο υιοθετημένου τέκνου στην οικογενειακή εστία. Η άδεια αυτή, 
την οποία δικαιούνται ο πατέρας και η μητέρα, καθώς και οι υιοθετούντες, 
χορηγείται σε αμφότερους τους γονείς που μπορούν να τη χρησιμοποιούν 
ταυτόχρονα ή εναλλακτικά. Λαμβάνει τη μορφή, είτε συνολικής διακοπής της 
δραστηριότητας στη διάρκεια της οποίας αναστέλλεται η σύμβαση εργασίας, 
είτε εργασίας με μερική απασχόληση που επιλέγεται ελεύθερα εντός ενός 
διαστήματος μεταξύ των 16 εβδομαδιαίων ωρών και του 80 % του πλήρους 
χρόνου. Η λεγόμενη αυτή διάταξη "ευκαμψίας" της γονικής άδειας που 
αντικαθιστά την προγενέστερη έννοια της ημιαπασχόλησης με αυτήν της 
μερικής απασχόλησης παρεμβαίνει στο πλαίσιο του νόμου 91-1 της 
3ης Ιανουαρίου 1991 για την απασχόληση βάσει των διατάξεων σχετικά με το 
χρόνο εργασίας. 
Η άδεια αυτή παρέχεται αυτοδικαίως, με εξαίρεση τις επιχειρήσεις που 
απασχολούν λιγότερους από 100 εργαζόμενους και όπου ο εργοδότης μπορεί 
να την αρνηθεί εφόσον εκτιμήσει, κατόπιν γνώμης του συμβουλίου της 
επιχείρησης, ή ελλείψει αυτής, των εκπροσώπων του προσωπικού, ότι η 
απουσία του εργαζόμενου θα έχει επιζήμιες συνέπειες στην ορθή πορεία της 
επιχε ίρησης. 
Η επανένταξη πραγματοποιείται στην ίδια ή σε ομοειδή θέση απασχόλησης με 
τουλάχιστον ισοδύναμη αμοιβή. Η διάρκεια της γονικής άδειας εκπαίδευσης 
λαμβάνεται κατά το ήμισυ υπόψη όσον αφορά τον καθορισμό των 
πλεονεκτημάτων που συνδέονται με την προϋπηρεσία. 
Επιπλέον, καταβάλλεται γονικό επίδομα εκπαίδευσης (οικογενειακή παροχή 
που δημιουργήθηκε το 1985 και επεκτάθηκε σε 3 έτη το 1986) σε έναν από 
τους γονείς που δεν ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα μετά τη γέννηση 
του τρίτου τέκνου, υπό την προϋπόθεση ότι εργαζόταν τουλάχιστον δύο έτη 
στη διάρκεια των δέκα προηγούμενων ετών. Το επίδομα αυτό καταβάλλεται 
κατά το ήμισυ σε περίπτωση επανόδου στην αμειβόμενη δραστηριότητα, 
κατ'ανώτατο όριο με ημ ι απασχόληση, μετά τη συμπλήρωση του 2ου έτους 
ηλικίας του τέκνου και υπό την προϋπόθεση ότι, κατά το παρελθόν, 
χορηγέίτο πλήρως. Το εν λόγω μέτρο αποσκοπεί να ευνοήσει την επάνοδο του 
δικαιούχου γονέα στην απασχόληση. 
- 74 
Η άδεια μετά τη γέννηση τέκνου 
Ο γονέας που δεν συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις για να λάβει γονική άδεια 
εκπαίδευσης (προϋπηρεσία τουλάχιστον ενός έτους) μπορεί να ζητήσει άδεια 
για την ανατροφή του τέκνου του (άρθρο 122.28, άρθο 122.30 του Κώδικα 
Εργασίας). Δεν απαιτείται ουδείς όρος προϋπηρεσίας ή όρος σχετικός με 
τον αριθμό των εργαζομένων στην επιχείρηση. Αντίθετα με τις λοιπές 
άδειες, η άδεια μετά τη γέννηση τέκνου επιφέρει παραβίαση της σύμβασης 
εργασίας με προτεραιότητα επαναπρόσληψης. 
Οι άδειες για οικογενειακούς λόγους 
Η άδεια γέννησης 
Είναι διάρκειας τριών ημερών για κάθε γέννηση ή για την άφιξη τέκνου με 
σκοπό την υιοθέτηση του. Η εν λόγω άδεια μπορεί να αφορά τη μητέρα στην 
ιδιαίτερη περίπτωση της υιοθεσίας υπό την προϋπόθεση ότι δεν λαμβάνει 
άδεια υιοθεσίας. Οι τρεις ημέρες, διαδοχικές ή μη, κατόπιν συμφωνίας του 
εργοδότη με το δικαιούχο, πρέπει να ληφθούν τη χρονική στιγμή όπου 
επέρχεται το γεγονός, εκτός ευνοϊκότερης συλλογικής σύμβασης. 
'Οσον αφορά τις λοιπές άδειες για οικογενειακούς λόγους, βλ. συνημμένο 
δελτ ίο. 
Μέτρα που αφορούν τους μισθωτούς εργαζόμενους σε περίπτωση ασθένειας 
τέκνου 
Τα εν λόγω μέτρα, όταν υφίστανται, εμπίπτουν στον τομέα των συλλογικών 
συμβάσεων. Οι συμβάσεις, που είναι μεταγενέστερες του νόμου περί 
επαγγελματικής ισότητας της 13ης Ιουλίου 1983, προβλέπουν ότι οι άδειες 
αυτές πρέπει να παρέχονται τόσο στον πατέρα όσο και στην μητέρα. 
Η διυπουργική επιτροπή για τα δικαιώματα της γυναίκας, που συνήλθε στις 
8 Μαρτίου 1991, αποφάσισε τη σύσταση ομάδας εργασίας που θα αναλάβει να 
μελετήσει "τα προβλήματα που θέτει η φύλαξη των τέκνων σε περίπτωση 
ασθένειας τους (...) και να αναζητήσει την κυβερνητική ενθάρρυνση που 
μπορεί να προωθήσει τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων 
επ'αυτού του θέματος". 
Εξάλλου, έχει αναληφθεί η εκπόνηση σχετικής μελέτης χρηματοδοτούμενης 
από το υφυπουργείο για τα δικαιώματα της γυναίκας. Η μελέτη αυτή 
εντάσσεται στο πλαίσιο των εργασιών ομάδας εργασίας του Ανώτατου 
Συμβουλίου για την επαγγελματική ισότητα. Η εν λόγω ομάδα εργασίας, που 
συστάθηκε για λογαριασμό των κοινωνικών εταίρων, εκπόνησε το 1989 έκθεση 
με τίτλο "Διαχείριση των επιχειρήσεων και συνεκτίμηση των οικογενειακών 
ευθυνών". 
Οι δομές υποδοχής της νηπιακής ηλικίας 
Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας κάτω των 3 ετών, των οποίων εργάζονται 
αμφότεροι οι γονείς γίνονται δεκτά : 
από τους βρεφονηπιακούς σταθμούς (συλλογικούς, οικογενειακούς και 
σταθμούς με ευθύνη των γονέων) - 18 % 
- 75 -
από διπλωματούχους βοηθούς μητέρων - 26 % 
από μη επίσημα γνωστούς τρόπους φύλαξης : μη διπλωματούχους τροφούς, 
πάππους, οικογένεια, γείτονες - 56 %. 
Μεταξύ των περιστασιακών τρόπων φύλαξης, οι βρεφονηπιακοί σταθμοί 
έκτακτου ωραρίου προσφέρουν περίπου 37.000 θέσεις. 
Κατόπιν πρωτοβουλίας των γονέων ή των επαγγελματιών του τομέα νηπιακής 
ηλικίας, έχουν δημιουργηθεί βρεφονηπιακοί σταθμοί με ευθύνη των γονέων. 
Οι γονείς ενέχονται αμεσότερα στη λειτουργία τους, αλλά πρόκειται για 
ιδρύματα σε μη σταθερή βάση. 
Η δημιουργία δομών υποδοχής της νηπιακής ηλικίας είναι κυρίως ευθύνη των 
τοπικών αρχών. Η εν λόγω πολιτική είναι κοινής συμμετοχής. Άπτεται της 
παρέμβασης του κράτους (μέσω της ρύθμισης), του δικτύου των Ταμείων 
οικογενειακών επιδομάτων και των τοπικών οργανισμών (δήμοι, κοινότητες, 
νομαρχίες), καθώς και, ορισμένες φορές, των επιχειρήσεων και των 
συμβουλίων των επιχειρήσεων. 
Δύο μέσα, που εκπόνησε το Εθνικό Ταμείο οικογενειακών επιδομάτων, 
επέτρεψαν την ανάπτυξη αυτής της συμβατικής πολιτικής : οι συμβάσεις για 
τους βρεφονηπιακούς σταθμούς (1983-1989) και, κατόπιν, οι συμβάσεις 
παιδικής ηλικίας που, από το 1989, καλύπτουν όλους τους τρόπους υποδοχής 
παιδιών ηλικίας μέχρι 6 ετών. Από 1ης Ιανουαρίου 1991 επεκτείνονται στα 
υπερπόντια διαμερίσματα. 
Σήμερα, οι θέσεις σε δομές υποδοχής ανέρχονται σε 220 000 έναντι 
100 000 το 1980. 
Τα νηπιαγωγεία 
Γίνονται δεκτά παιδιά ηλικίας 3-6 ετών 
- το 80 % των παιδιών ηλικίας 3 ετών παρακολουθούν σχολική εκπαίδευση 
σχεδόν το 100 % των παιδιών ηλικίας 4 ετών παρακολουθούν σχολική 
εκπαίδευση 
Όταν αφορά ειδικότερα τα μεμονωμένα άτομα (ή τις οικογένειες με ένα 
γονέα), η νομοθεσία περί οικογενειακών παροχών λαμβάνει ευρέως υπόψη την 
κατάσταση τους 
Τους χορηγούνται ειδικές παροχές, όπως το επίδομα οικογενειακής στήριξης 
και το επίδομα του μόνου γονέος, το ποσό των οποίων κυμαίνεται σε υψηλά 
επίπεδα. 
το επίδομα οικογενειακής στήριξης, που θεσπίστηκε με το νόμο της 
23ης Δεκεμβρίου 1970 και τροποποιήθηκε από το νόμο της 22ας 
Δεκεμβρίου 1989, επιτρέπει τη χορήγηση βοήθειας στον επιζώντα 
σύζυγο, στον μεμονωμένο γονέα ή στην οικογένεια υποδοχής που 
αναλαμβάνει την ανατροφή και τη συντήρηση. 
το επίδομα του μεμονωμένου γονέα, που δημιουργήθηκε με το νόμο της 
9ης Ιουλίου 1976, έχει ως στόχο να παράσχει έκτακτη βοήθεια (με την 
προϋπόθεση των διαθέσιμων πόρων) στις χήρες, διαζευγμένες, 
χωρισμένες αυτοδικαίως ή εκ των πραγμάτων, εγκαταλελειμένες ή 
ανύπαντρες γυναίκες, που αντιμετωπίζουν μόνες τη συντήρηση ενός 
τουλάχιστον τέκνου. 
- 76 -
Εξάλλου η παρούσα ρύθμιση χορηγεί, με την προϋπόθεση των διαθέσιμων 
πόρων, στις γυναίκες που ζουν μόνες, είναι αρχηγοί οικογένειας και 
έχουν ένα συντηρούμενο τέκνο, επίδομα στέγης. 
Επιπλέον, διατηρείται το ευεργέτημα του συμπληρωματικού ημίσεος που 
παρέχεται στο φορολογικό τομέα. 
Πρέπει να τονιστεί ότι η χορήγηση επιδόματος φύλαξης τέκνου κατ'οίκον 
αποτελεί ένα μέτρο το οποίο απολαύουν ιδιαίτερα οι οικογένειες με ένα 
γονέα. 
Τέλος, θεσπίστηκαν σημαντικές διατάξεις για την καταπολέμηση της 
ανεργίας των μεμονωμένων γυναικών με τη συνέχιση ειδικών ενεργειών 
κοινωνικής και επαγγελματικής ένταξης (κατάρτιση ή επανεκπαίδευση). 
77 -
ΑΔΕΙΕΣ ΓΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ 
(άρθρο 226-1 του Κώδικα εργασίας) 
Άδε ι ες Δικαιούχοι Διάρκεια Διατυπώσεις Επίπτωση 
επί της 
σύμβασης 
εργασ ίας 
Γέννηση 
Γάμος του μισθω­
τού εργαζομένου 
θάνατος συζύγου 
θάνατος τέκνου 
Γάμος τέκνου 
θάνατος πατέρα 
θάνατος μητέρας Ολοι οι 
μ ισθωτοί 3 ημέρες 
4 ημέρες 
2 ημέρες 
1 ημέρα 
1 ημέρα δικαιολογη-
τικό του 
συμβάντος 
κατόπιν 
αίτησης 
της επι­
χείρησης αναστολή 
με διατή 
ρήση της 
αμοιβής 
Νόμος της 19ης Ιανουαρίου 1978 βάσει του οποίου χορηγείται άδεια υπό 
την προϋπόθεση προϋπηρεσίας 3 μηνών 
θάνατος αδελφού 
θάνατος αδελφής 
Στρατολογική 
διαδικασία 
προεπιλογής Εξαιρούνται : 
κατ'οίκον 
εργαζόμενοι, 
εργαζόμενοι 
με διακοπτό­
μενη απασχό­
ληση, 
εποχιακοί, 
έκτακτοι 
εργαζόμενοι 1 ημέρα 
3 ημέρες 
Οι ευνοϊκότερες συλλογικές συμβάσεις παρέχουν 
άδειες μεγαλύτερης διάρκειας ή άδειες για 
άλλες περιστάσεις. 
- 78 -
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 17 
Η εθνική νομοθεσία, λαμβάνοντας υπόψη την αρχή της εδαφικότητας, δεν 
μπορεί να επιβάλει σε πολυεθνικές εταιρείες να εφαρμόσουν ένα σύστημα 
διαβουλεύσεων και πληροφόρησης των μισθωτών εργαζομένων για τα 
καταστήματα που βρίσκονται εκτός του εθνικού γεωγραφικού πλαισίου. 
Παρ'όλα αυτά, ορισμένοι γαλλικοί όμιλοι θεώρησαν αναγκαίο κατόπιν δικής 
τους πρωτοβουλίας, να εφαρμόσουν ανάλογους θεσμούς. Σήμερα, 8 όμιλοι 
έχουν ήδη εφαρμόσει ή πρόκειται να εφαρμόσουν σύστημα διαβουλεύσεων 
ή/και πληροφόρησης των μισθωτών εργαζομένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο (BSN-
BULL-THOMSON Consumers Electronics-Airbus Industries-Carnaud-Rhône-
Poulenc-Péchiney-Saint-Gobain). Οι διαφορετικές εμπειρίες καταδεικνύουν 
την ποικιλομορφία των εφαρμοσθέντων συστημάτων. 
Ερώτηση αριθ. 18 
Τα σημαντικά χαρακτηριστικά του συστήματος εκπροσώπησης του προσωπικού 
στη Γαλλία παρουσιάζονται στον κοινό πίνακα προκειμένου να ληφθούν υπόψη 
οι ολοένα και περισσότερο περίπλοκες δομές των επιχειρήσεων. 
Επιπλέον, η γαλλική νομοθεσία, επέβαλε στις επιχειρήσεις με πολλαπλά 
καταστήματα, τη σύσταση κεντρικού συμβουλίου της επιχείρησης και 
συμβουλίων των καταστημάτων και στους ομίλους εταιρειών, τη δημιουργία 
συμβουλίου του ομίλου. 
Οι διαβουλεύσεις και η πληροφόρηση των εργαζομένων άπτεται των βασικών 
εξουσιών του συμβουλίου της επιχείρησης που διαθέτει γενική αρμοδιότητα 
επί οικονομικών και επαγγελματικών ζητημάτων. Επιπλέον, σε ορισμένους 
τομείς, η εν λόγω αρμοδιότητα αναφέρεται ρητώς στα ειδικά άρθρα του 
κώδικα εργασίας. Το ίδιο ισχύει και για όλα τα θέματα που αναφέρονται 
στο εδάφιο 3 της παρούσας ερώτησης. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι οι 
διαμεθοριακοί εργαζόμενοι δεν αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερης 
διάκρισης, αλλά εντάσσονται στα πλαίσια της πληροφόρησης και των 
διαβουλεύσεων σχετικά με την κατάσταση και την εξέλιξη της απασχόλησης 
και των επαγγελματικών προσόντων. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Εράτηση αριθ. 19 
Οι κοινοτικές οδηγίες και το δικαίωμα εργασίας 
Η οικοδόμηση της Ευρώπης της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία 
καθιστά εμφανές το γεγονός ότι στη Γαλλία δεν έχουν ρυθμιστεί ειδικά 
ορισμοί κίνδυνοι και ότι, σε ορισμένους τομείς, η ρύθμιση θεωρείται 
αιιηρχα ιωμένη. 
Συνεπώς, το ευρωπαϊκό δίκαιο θα επιτρέψει την πλήρωση ορισμένων κενών. 
Τοιουτοτρόπως, η οδηγία σχετικά με τις οθόνες απεικόνισης θα επιφέρει 
πληρέστερη συνεκτίμηση των συνθηκών εργασίας ενός ολοένα αυξανόμενου 
αριθμού μισθωτών, λαμβανομένης υπόψη της παρούσας ανάπτυξης των μέσων 
- 79 -
της πληροφορικής. Το ίδιο ισχύει και για την οδηγία "βιολογικοί 
παράγοντες" που καθορίζει τις αρχές πρόληψης και εξασφαλίζει στους 
εργαζόμενους, που μπορεί να εκτεθούν σε παθογενείς βιολογικούς 
παράγοντες, αποτελεσματική προστασία έναντι ενδεχόμενης μόλυνσης. 
Το ευρωπαϊκό δίκαιο θα συμβάλλει επίσης και στον εκσυγχρονισμό της 
γαλλικής ρύθμισης. Αυτό ισχύει ιδίως όσον αφορά : 
τους κινδύνους που συνδέονται με τις μετακινήσεις βαρέων φορτίων 
την προστασία κατά των κινδύνων που συνδέονται με καρκινογενείς 
παράγοντες 
το σχεδιασμό και τη χρησιμοποίηση μηχανών, υλικών και εξοπλισμών 
ατομικής προστασίας. 
Το 1991 χαρακτηρίστηκε από την έγκριση ενός σχεδίου νόμου που τροποποιεί 
τον κώδικα εργασίας και δημόσιας υγείας με σκοπό να ευνοηθεί η πρόληψη 
των επαγγελματικών κινδύνων όσον αφορά την μεταφορά 7 ευρωπαϊκών οδηγιών 
σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία. 
Η συμμετοχή των εργαζομένων 
Η επιτροπή υγιεινής, ασφάλειας και συνθηκών εργασίας που συστάθηκε βάσει 
του νόμου της 23ης Δεκεμβρίου 1982, συνεργάζεται στενά με τους 
εκπροσώπους των μισθωτών εργαζομένων για τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν 
στους εν λόγω τομείς. 
Πρόκειται για έναν αντιπροσωπευτικό φορέα του προσωπικού που 
συγκεντρώνει εκπροσώπους των μισθωτών και του εργοδότη. Η επιτροπή 
υγιεινής, ασφάλειας και συνθηκών εργασίας αναλύει τις καταστάσεις 
εργασίας και εκφράζει στον εργοδότη τη γνώμη της σχετικά με όλα τα 
ζητήματα που άπτονται της αρμοδιότητας της. 
οκτώ χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του νόμου για τις ΕΥΑΣΕ, κατέστη 
αναγκαία η τροποποίηση ορισμένων διατάξεων του προκειμένου να 
προσαρμόσουν καλύτερα τα μέσα τους στις αποστολές που τους ανατίθενται. 
Το σχέδιο νόμου που τροποποιεί τον κώδικα εργασίας και δημόσιας υγείας 
με σκοπό να προωθηθεί η πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων, προβλέπει 
πολυάριθμα μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση. Τοιουτοτρόπως, θα επεκταθεί 
σε όλες τις επιχειρήσεις το δικαίωμα κατάρτισης των εκπροσώπων του 
προσωπικού στην ΕΥΑΣΕ. Ορισμένες διατάξεις θα επιτρέπουν στις επιτροπές 
να προσφεύγουν συχνότερα σε εμπειρογνώμονες προκειμένου να παρεμβαίνουν, 
προληπτικά ή όχι, όπως συμβαίνει σήμερα, κατόπιν σοβαρού ατυχήματος. 
Επιπλέον, θα καθοριστούν τα μέσα λειτουργίας τους. Τέλος, το όριο της 
υποχρεωτικής σύστασης μιας ΕΥΑΣΕ στον οικοδομικό τομέα και τον τομέα των 
δημοσίων έργων θα αναχθεί στο όριο του κοινού δικαίου. 
- 80 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 20 
Η κατώτατη νόμιμη ηλικία εισόδου στην απασχόληση ορίζεται η ηλικία των 
δεκαέξι χρόνων. Ωστόσο, επιτρέπονται οι ακόλουθες παρεκκλίσεις: 
οι νέοι που είναι κάτοχοι τίτλου που πιστοποιοιεί ότι ολοκλήρωσαν τη 
σχολική φοίτηση του πρώτου κύκλου της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης 
μπορούν να ξεκινήσουν μαθητεία σε ηλικία δεκαπέντε χρόνων 
οι νέοι σχολικής ηλικίας που παρακολουθούν εναλλακτική εκπαίδευση 
μπορούν, στη διάρκεια των δυο τελευταίων ετών της υποχρεωτικής 
σχολικής φοίτησης, να παρακολουθούν κύκλους πρακτικής εξάσκησης 
προσαρμογής στον επαγγελματικό βίο σε εγκεκριμένες επιχειρήσεις που 
έχουν συνάψει σύμβαση με το εκπαιδευτικό ίδρυμα. 
στο γεωργικό τομέα, τα παιδιά μπορούν να απασχοληθούν σε ηλικία 15 
χρόνων, εφόσον παρακολουθούν μαθητεία ή έχουν ολοκληρώσει τον πρώτο 
κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στη διάρκεια των δύο πρώτων 
ετών της σχολικής τους φοίτησης (ήτοι μετά την ηλικία των 
δεκατεσσάρων χρόνων για τους μαθητές που παρακολουθούν εναλλακτική 
εκπαίδευση), μπορούν να παρακολουθούν κύκλους αρχικής ή 
εφηρμοσμένης πρακτικής εξάσκησης, που έχουν αποτελέσει αντικείμενο 
συνέναισης, σε γεωργικές επιχειρήσεις. 
στη διάρκεια των σχολικών διακοπών, οι έφηβοι άνω των δεκατριών ετών 
μπορούν να εκτελούν ελαφρές εργασίες (νόμος της 3ης Ιανουαρίου 
1991). 
Ερώτηση αριθ. 21 
Όπως και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, οι νέοι εργαζόμενοι απολαύουν 
νόμιμων και συμβατικών εγγυήσεων όσον αφορά την αμοιβή. Ωστόσο, οι νέοι 
εργαζόμενοι ηλικίας κάτω των δεκαεπτά χρόνων μπορούν να αμείβονται βάσει 
του SMIC μειωμένου κατά 20 % και κατά 10 % οι έχοντες ηλικία 17-18 
χρόνων. Ομοίως, ορισμένες κλαδικές συλλογικές συμβάσεις προβλέπουν 
μειώσεις των κατώτατων αμοιβών σε συνάρτηση με την ηλικία. 
Ερώτηση αριθ. 22 
Διάρκεια του χρόνου εργασίας 
οι νέοι ηλικίας κάτω των 18 ετών μπορούν να εργάζονται 8 ώρες ημερησίως 
και 39 εβδομαδιαίως κατ'ανώτατο όριο. 
Κατ'εξαίρεση, ο επιθεωρητής εργασίας μπορεί να επιτρέψει παρεκκλίσεις 
εντός ορίου 5 ωρών εβδομαδιαίως, κατόπιν σύμφωνης γνώμης του ιατρού 
εργασίας του ιδρύματος. 
Νυχτερινή εργασ ία 
οιαδήποτε νυχτερινή εργασία από τις 10 το βράδυ έως τις 6 η ώρα το πρωί 
απαγορεύεται για τους νέους εργαζόμενους ηλικίας κάτω των 18 χρόνων. 
15 
81 -
Ο επιθεωρητής εργασίας μπορεί να επιτρέψει ορισμένες παρεκκλίσεις για τα 
εμπορικά καταστήματα και τα καταστήματα δημοσίων θεαμάτων. Οι 
παρεκκλίσεις για τον τομέα των ξενοδοχείων και των εστιατορίων 
καθορίζονται με διάταγμα του Συμβουλίου του Κράτους· η παρέκκλιση για 
τον τομέα της αρτοποιίας επήλθε με το διάταγμα της 4ης Φεβρουαρίου 1988. 
Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να παρέχεται στους ενδιαφερόμενους ανάπαυση 
12 συνεχόμενων ωρών. 
Αργίες 
Η εργασία κατά τις αργίες απαγορεύεται στη βιομηχανία για τους νέους 
ηλικίας κάτω των 18 χρόνων. 
Άδεια μετ'αποδοχών 
Οι εργαζόμενοι που δεν έχουν συμπληρώσει το 21ο έτος ηλικίας μέχρι την 
30η Απριλίου του προηγούμενου έτους δικαιούνται άδειας 30 εργάσιμων 
ημερών, ανεξαρτήτως της προϋπηρεσίας τους. 
Επαγγελματική κατάρτιση 
Η επαγγελματική κατάρτιση των παιδιών και των εφήβων είναι εξ ορισμού 
αρχική επαγγελματική κατάρτιση που άπτεται της αρμοδιότητας του 
Υπουργείου Εθνικής Παιδείας. 
Σε πολύ ειδικές περιπτώσεις (ναυτικά επαγγέλματα, εργαζόμενοι στον κόσμο 
του θεάματος, σχολή τσίρκου...) υπεύθυνο για την τήρηση των ισχυόντων 
κανόνων είναι το Υπουργείο Τεχνολογίας. 
Ερώτηση αριθ. 23 
Η προτεραιότητα που αποδίδει η κυβέρνηση στην καλύτερη εποπτεία της 
σχέσης κατάρτισης/απασχόλησης έχει κυρίως ως στόχο την είσοδο των νέων 
στον επαγγελματικό βίο. 
Πρόσφατα ελήφθησαν σαφή μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση: 
η πρόθεση ανάπτυξης της μαθητείας (δημιουργία αντιπροσωπείας στον 
τομέα της μαθητείας - κινητοποίηση των βιομηχανικών ομίλων, 
επαναξιολόγηση της σύμβασης μαθητείας). 
η δημιουργία υποκαταστημάτων Decomps για την κατάρτιση μηχανικών. 
Επιπλέον, το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας, για να ανταποκριθεί στις 
απαιτήσεις της οικονομικής ανταγωνιστικότητας και να παράσχει σε όλους 
τους νέους τη δυνατότητα απόκτησης προσόντων που θα ευνοήσουν την 
επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη, εφάρμοσε το ακόλουθο μέσο: 
1) Τα επαγγελματικά λύκεια 
Στο τέλος της τρίτης τάξης, οι μαθητές προσανατολίζονται προς την 
προετοιμασία για την απόκτηση ενός διπλώματος επαγγελματικής 
επάρκειας (ΒΕΡ) ή/και πιστοποιητικού επαγγελματικής επάρκειας (CAP). 
- 82 -
Οι νέοι που διαθέτουν ένα ΒΕΡ ή CAP μπορούν στη συνέχεια να 
προετοιμαστούν για την απόκτηση ενός απολυτηρίου τεχνικού ή 
επαγγελματικού λυκείου, κύριος στόχος του οποίου είναι η είσοδος 
στον ενεργό βίο. 
2) Η ανώτερη τεχνική εκπαίδευση βραχείας διάρκειας 
α) Τα πανεπιστημιακά ινστιτούτα τεχνολογίας (IUT) παρέχουν διετή 
εκπαίδευση. Προσφέρουν στους κατόχους πανεπιστημιακού τεχνικού 
διπλώματος (DUT), που χορηγείται στο τέλος του δεύτερου έτους, 
τη δυνατότητα να ασκήσουν επάγγελμα στο δευτεροβάθμιο ή 
τριτοβάθμιο τομέα με αρμοδιότητες στελέχωσης. 
β) Τα τμήματα των ανώτερων τεχνικών προσφέρουν ειδικότητες 
περισσότερο "απαιτητικές" από τα IUT. Μετά το πέρας διετών 
σπουδών επιτρέπουν την απόκτηση διπλώματος ανώτερου τεχνικού 
(BTS) που απαριθμεί 87 ειδικότητες. 
γ) Η βραχεία διάρκειας παραϊατρική κατάρτιση που παρέχεται στα 
πανεπιστήμια επιτρέπει, μετά το πέρας διετών ή τριετών σπουδών, 
κατά περίπτωση, την άσκηση των επαγγελμάτων του εκπαιδευτή 
ορθοφωνίας, των εξειδικευμένων στις παθήσεις της όρασης, στην 
πρόσθεση ακουστικών βαρηκοίας και στη ψυχοκινητική. 
3) Η δημιουργία επαγγελματικών πανεπιστημιακών ινστιτούτων (IUP), που 
θα αρχίσουν να λειτουργούν το 1991/1992, εντάσσεται στο ίδιο 
πλαίσιο εφόσον επιχειρεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του 
επαγγελματικού κόσμου προσαρμόζοντας την προσφορά κατάρτισης. 
Οι κάτοχοι DUT ή BTS θα μπορούν να εγγραφούν στο δεύτερο έτος των 
IUP. 
Τα IUP αφορούν προς το παρόν πέντε τομείς κατάρτισης : μηχανική, 
επικοινωνίες, διοίκηση, εμπόριο, χρηματοδοτική διαχείριση. 
Τα εν λόγω ινστιτούτα εξασφαλίζουν κατάρτιση επιπέδου απολυτηρίου 
+4. 
4) Τα μέσα ένταξης των νέων 
Η ενίσχυση της επαγγελματικής ένταξης όλων των νέων αποτελεί μέρος 
της αποστολής του σχολείου. 
Η ενίσχυση αυτή συγκεκριμενοποιείται κυρίως με το μέσο ένταξης που 
παρέχει στους νέους η εθνική εκπαίδευση (DIJEN). 
Το εν λόγω μέσο έχει ως στόχο : 
να παράσχει νέες δυνατότητες πρόσβασης των ανειδίκευτων νέων 
στην εθνική εκπαίδευση 
να ευνοήσει την επαγγελματική ένταξη των νέων που διαθέτουν 
δίπλωμα επιπέδου IV (επίπεδο ill της ευρωπαϊκής κατάταξης). 
Σήμερα συνάπτονται συμβάσεις ολοκληρωμένης κατάρτισης μεταξύ 
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων (CEEFI) , ούτως ώστε η 
εθνική εκπαίδευση να είναι σε θέση να συνδράμει τους νέους που 
αντιμετωπίζουν δυσκολίες μέχρις ότου αναγνωριστεί η επαγγελματική 
κατάρτιση που απόκτησαν ως απασχολούμενοι σε επιχείρηση στη διάρκεια 
διετούς περιόδου. 
- 83 -
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ 
Ερώτηση αριθ. 24 
α) Το γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης - που είναι το σημαντικότερο 
των γαλλικών συστημάτων εφόσον καλύπτει κυρίως τους μισθωτούς του 
ιδιωτικού τομέα και ορισμένων δημόσιων επιχειρήσεων - εξασφαλίζει 
σύνταξη γήρατος από το 60ο έτος ηλικίας στον εργαζόμενο που 
υποβάλλει σχετική αίτηση. Για τη χορήγηση της σύνταξης δεν 
καθορίζεται ουδείς όρος πρακτικής εξάσκησης : για την απόκτηση του 
δικαιώματος αρκεί ένα τρίμηνο. 
Η σύνταξη υπολογίζεται ως ποσοστό του μέσου μισθού των 10 
αποδοτικότερων ετών, 50 % κατ'ανώτατο όριο, και σε συνάρτηση με τη 
διάρκεια της επαγγελματικής δραστηριότητας, εντός του ορίου των 37,5 
ετών (ήτοι 150 τρίμηνα). 
Στη σύνταξη αυτή, προστίθεται και η σύνταξη (ή οι συντάξεις) που 
χορηγείται από τα επικουρικά συστήματα (επίσης υποχρεωτικού 
χαρακτήρα) και η οποία ανέρχεται κατά μέσον όρο σε 20 % του μισθού 
που εισέπραττε ο εργαζόμενος κατά τη σταδιοδρομία του. Συνολικά, για 
τους εργαζόμενους, εκτός την στελεχών επιχειρήσεων, που ολοκλήρωσαν 
τη σταδιοδρομία τους (150 τρίμηνα), οι συντάξεις γήρατος 
εξασφαλίζουν στον πρώην εργαζόμενο περίπου το 80 % των τελευταίων 
καθαρών αποδοχών του. Για τα στελέχη των επιχειρήσεων, η κατανομή 
των ποσοστών αυτών είναι ελάχιστα διαφορετική. 
β) Εφόσον ο ασφαλισμένος έχει καλύψει εισφορές τουλάχιστον 150 
τριμήνων, δικαιούται σύνταξης ανάλογης με τη διάρκεια της 
πραγματικής ασφάλισης του στο σύστημα και υπολογιζόμενης με μειωμένο 
συντελεστή. Ορισμένες όμως κατηγορίες ασφαλισμένων, κατά την έννοια 
του άρθρου Λ 352-8 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης - ιδίως οι 
ανάπηροι ή οι ανίκανοι προς εργασία και, εν πάση περιπτώσει, οι 
έχοντες ηλικία 65 ετών - λαμβάνουν πλήρη σύνταξη (50%) ακόμα και αν 
δεν έχουν συμπληρώσει 150 τρίμηνα. 
Κάθε σύνταξη που έχει αποτελέσει αντικείμενο εκκαθάρισης μέχρι 
ποσοστού 50 % παρέχει δικαίωμα σε κατώτατη σύνταξη, ανεξαρτήτως 
πόρων (άρθρο Λ 351-10 του προαναφερόμενου κώδικα). Την 1η Ιανουαρίου 
1991 η κατώτατη σύνταξη ανερχόταν σε 2855 φράγκα μηνιαίως για πλήρη 
σταδιοδρομία 150 τριμήνων. Από του σημείου αυτού, υπολογίζεται 
κατ'αναλογία σε συνάρτηση με τη διάρκεια ασφάλισης στο σύστημα. 
Εν πάση περιπτώσει - κι αυτό ευνοεί τους ασφαλισμένους που έχουν 
χαμηλές αποδοχές ή/και σταδιοδρομίες βραχείας διάρκειας στο σύστημα 
- η σύνταξη προσαυξάνεται σε συνάρτηση με την ηλικία και τους πόρους 
και φθάνει, κατ'αρχήν, το ποσό του επιδόματος που χορηγείται στους 
ηλικιωμένους μισθωτούς εργαζόμενους (A.V.T.S.) (1270 φράγκα 
μηνιαίως) (άρθρο Λ 814-2 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης) και 
κατόπιν, κατά περίπτωση, το κατώτατο όριο των πόρων που είναι το 
"κατώτατο επίδομα γήρατος" με τη χορήγηση επικουρικού επιδόματος από 
το Εθνικό Ταμείο Αλληλεγγύης - F.N.S.- (1710 φράγκα μηνιαίως για ένα 
άτομο) (άρθρο Λ 815-2 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης). 
Αξίζει να σημειωθεί το γεγονός ότι οι συνταξιούχοι των οποίων οι 
συντάξεις κυμαίνονται στο επίπεδο του A.V.T.S. είναι στην πλειοψηφία 
τους γυναίκες. 
- 84 -
Διαπιστώνουμε επίσης ότι οι γυναίκες είναι οι βασικοί δικαιούχοι του 
επικουρικού επιδόματος του Εθνικού Ταμείου Αλληλεγγύης. Το επίδομα 
αυτό, που αποτελεί το δεύτερο επίπεδο του κατώτατου επιδόματος 
σύνταξης συμπληρώνει, πράγματι, από την ηλικία των 65 χρόνων (60 
χρόνων σε περίπτωση ανικανότητας προς εργασία) τα βασικά 
ανταποδοτικά δικαιώματα κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται σε όλους 
ένα κατώτατο εισόδημα (ήτοι 37 770 φράγκα ετησίως κατ' άτομο και 64 
180 φράγκα ετησίως ανά νοικοκυριό). 
Ερώτηση αριθ. 25 
α) Κάθε άτομο που φθάνει την ηλικία συνταξιοδότησης (65 χρονών ή 60 
χρονών σε περίπτωση ανικανότητας προς εργασία), αλλά το οποίο 
αποκλείεται του δικαιώματος συνταξιοδότησης - παραδείγματος χάριν, 
διότι δεν έχει ασκήσει επαγγελματική δραστηριότητα στη Γαλλία -
δικαιούται, εφόσον υποβάλλει σχετική αίτηση και οι πόροι του δεν 
υπερβαίνουν ένα καθορισμένο ανώτατο όριο, ειδικού επιδόματος (άρθρο 
Λ 814-1 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης) ίσου με το προαναφερόμενο -
στο σημείο 24 - ποσό του A.V.T.S.) το οποίο συμπληρώνεται επίσης από 
επικουρικό επίδομα του F.N.S. προκειμένου φθάσει το ποσό του 
"κατώτατου επιδόματος γήρατος". 
"Οι σύζυγοι, χήρες, χωρισμένες, εγκαταλελειμένες ή διαζευγμένες 
μισθωτού ή μη μισθωτού εργαζόμενου ή αυτές των οποίων ο σύζυγος 
αγνοείται, δικαιούνται, στην ίδια ηλικία, του επιδόματος που 
χορηγείται στις μητέρες αρχηγούς οικογένειας (άρθρο Λ 813-1 του 
προαναφερόμενου κώδικα) το ποσό του οποίου ισούται με το αντίστοιχο 
του ειδικού επιδόματος (και το οποίο συμπληρώνεται επίσης από το 
επικουρικό επίδομα του FNS), εφόσον έχουν αναλάβει την ανατροφή 
τριών τουλάχιστον παιδιών σύμφωνα με καθορισμένους όρους. 
Εξάλλου, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η γαλλική νομοθεσία 
περιλαμβάνει κι άλλες διατάξεις εγγύησης των πόρων για τα πλέον 
ενδεή άτομα : ήτοι βασικά το R.M.I. - που αφορά τα πλέον περιθωριακά 
ηλικιωμένα άτομα - (νόμος 88-1088 της 1ης Δεκεμβρίου 1988), μηνιαίου 
ποσού ύψους 2146 φράγκων από 1ης Ιανουαρίου 1991 και το Α.Α.Η. 
(άρθρα Λ 821-1 και εξής του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης), το ποσό 
του οποίου είναι το ίδιο με του "κατώτατου επιδόματος γήρατος", ήτοι 
2980 φράγκα μηνιαίως. 
β) Τα άτομα που δικαιούνται ειδικού επιδόματος απολαύουν παροχών 
ασθένειας και μητρότητας σε είδος στο πλαίσιο της ατομικής 
ασφάλισης· οι εισφορές τους καλύπτονται από το Ειδικό Ταμείο, τη 
διαχείριση του οποίου έχει αναλάβει το Ταμείο Παρακαταθηκών και 
Δανείων που εξασφαλίζει την καταβολή του ειδικού επιδόματος. 
Τα ηλικιωμένα άτομα που δικαιούνται το R.M.I. είναι υποχρεωτικά 
ασφαλισμένα στο σύστημα ατομικής ασφάλισης, εφόσον δεν υπάγονται σε 
κανένα άλλο σύστημα υποχρεωτικής ασφάλισης και οι εισφορές τους 
καλύπτονται αυτοδικαίως από τους τοπικούς οργανισμούς (τις νομαρχίες 
στην παρούσα περίπτωση). 
Όσον αφορά τα ηλικιωμένα άτομα που δικαιούνται το Α.Α.Η. υπάγονται 
στο γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης (άρθρο Λ 381-27 του κώδικα 
κοινωνικής ασφάλισης) χωρίς καμία καταβολή εισφορών. 
- 85 
Εν πάση περιπτώσει, όλα τα ηλικιωμένα άτομα που αποκλείονται του 
δικαιώματος σύνταξης, ανεξαρτήτως εάν ζητούν ή όχι το ευεργέτημα του 
ειδικού επιδόματος (που συμπληρώνεται, κατά περίπτωση, από το 
επικουρικό επίδομα του F.N.S.), του R.M.I. ή του Α.Α.Η., δικαιούνται 
παροχών κοινωνικής αρωγής σύμφωνα με τους όρους του κοινού δικαίου 
που καθορίζονται από τον οικογενειακό κώδικα και τον κώδικα 
κοινωνικής αρωγής : συγκεκριμένα, κάλυψη της ιατρικής/νοσοκόμειακής 
πρόνοιας, δαπάνες στέγασης - για τα ηλικιωμένα άτομα ή/και άτομα με 
ειδικές ανάγκες -, των εισφορών ατομικής ασφάλισης, καθώς και των 
παροχών ιατρικής πρόνοιας κατ'οίκον - οι τελευταίες παρέχονται υπό 
την προϋπόθεση της τριετούς διαμονής στη μητροπολιτική Γαλλία. 
Εξάλλου, χορηγείται ειδικό επίδομα στις μητέρες αρχηγούς 
οικογένειας, το οποίο δικαιούνται οι γυναίκες που έχουν αναλάβει την 
ανατροφή πέντε τουλάχιστον παιδιών και οι οποίες δεν λαμβάνουν 
κανένα επίδομα γήρατος ή ατομική σύνταξη κατώτερη ή ίση με το ποσό 
του ειδικού επιδόματος. 
Το επίδομα αυτό συμπληρώνεται ενδεχομένως από το επικουρικό επίδομα 
του Εθνικού Ταμείου Αλληλεγγύης : η παροχή αμφοτέρων των επιδομάτων 
εξαρτάται από την ύπαρξη πόρων. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Ερώτηση αριθ. 26 
Ο νόμος 75-534 της 40ης Ιουνίου 1975 αποτελεί το θεμελιώδες στοιχείο 
ολόκληρου του συστήματος κοινωνικής προστασίας που εφαρμόστηκε 
προοδευτικά στη Γαλλία υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες και 
εξακολουθεί να είναι το γενικό πλαίσιο αναφοράς της πολιτικής που 
ακολουθείται τα τελευταία χρόνια όσον αφορά τα άτομα αυτά. 
Ο εν λόγω νόμος καθιστά εθνική υποχρέωση τη σχολική, επαγγελματική και 
κοινωνική ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες, ενώ η εφαρμογή του 
εξασφαλίζει στα άτομα αυτά την πλήρη αυτονομία για την οποία είναι 
ικανά. Συνεπώς η συνεχιζόμενη δράση πρέπει να καθιστά δυνατή, εφόσον το 
επιτρέπει η επάρκεια τους, την πρόσβαση στα ιδρύματα που προσφέρονται σε 
ολόκληρο τον πληθυσμό ή, άλλως, την προοδευτική μετάβαση από έναν 
προστατευόμενο χώρο σ'ένα λιγότερο προστατευόμενο χώρο. 
1) Όσον αφορά τα παιδιά με ειδικές ανάγκες : 
1.1 Η εκπαίδευση των παιδιών με ειδικές ανάγκες : 
Τα παιδιά και οι έφηβοι με ειδικές ανάγκες υποχρεούνται 
εκπαίδευσης και ως εκ τούτου παρακολουθούν είτε κανονική είτε 
ειδική εκπαίδευση. * f 
Στα ιδρύματα κανονικής εκπαίδευσης, το Κράτος αναλαμβάνει τις 
δαπάνες στέγασης και της αρχικής επαγγελματικής κατάρτισης. 
Τα έξοδα στέγασης και θεραπείας στα ιδρύματα ειδικής και 
επαγγελματικής κατάρτισης, καθώς και τα έξοδα θεραπείας που 
συνδέονται με την εν λόγω εκπαίδευση και πραγματοποιούνται εκτός 
αυτών των ιδρυμάτων, αναλαμβάνονται εξ ολοκλήρου από τα 
συστήματα υγειονομικής ασφάλισης ή, άλλως, καλύπτονται δυνάμει 
της κοινωνικής αρωγής ανεξαρτήτως των πόρων της οικογένειας. 
- 86 -
1.2 Το επίδομα ειδικής εκπαίδευσης : 
Εφόσον η κατάσταση και ο βαθμός ανικανότητας του παιδιού το 
αιτιολογούν, η οικογένεια του ή το άτομο που έχει αναλάβει τη 
συντήρηση του λαμβάνει επίδομα ειδικής εκπαίδευσης το οποίο 
αποσκοπεί να αντισταθμίσει εν μέρει τις συμπληρωματικές δαπάνες 
που συνεπάγεται η εκπαίδευση ενός παιδιού με ειδικές ανάγκες. 
Στο βασικό αυτό επίδομα, και ανάλογα με το βαθμό εξάρτησης του 
παιδιού, προστίθενται δυο συμπληρωματικά ποσά. 
1.3 Η εξέλιξη του νομικού πλαισίου όσον αφορά τη συντήρηση των 
παιδιών με ειδικές ανάγκες : 
Εδώ και δεκαπέντε χρόνια, κάτω από την κοινή επίδραση της 
δημογραφικής εξέλιξης, της βελτίωσης των ιατρικών τεχνικών και 
τεχνικών αποκατάστασης, της εφαρμογής του μέτρου ανάληψης της 
συντήρησης παιδιών σε όλο και μικρότερη ηλικία, της επιθυμίας 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες να παραμένουν στο οικογενειακό 
τους περιβάλλον και, στην περίπτωση των παιδιών, της επιθυμίας 
των οικογενειών τους να συνεργάζονται στενότερα με τους φορείς 
που έχουν αναλάβει τη συντήρηση τους, εμπλουτίστηκε σημαντικά το 
αρχικό πλαίσιο που καθόρισε ο νόμος της 30ης Ιουνίου 1975, τόσο 
στο επίπεδο της εννοιολογικής προσέγγισης του ατόμου με ειδικές 
ανάγκες όσο και στο αντίστοιχο της πρακτικής προσέγγισης του. 
Τοιουτοτρόπως, όσον αφορά τα παιδιά με ειδικές ανάγκες, επήλθε 
μεταρρύθμιση των κανονιστικών κειμένων που διέπουν τους 
τεχνικούς όρους άδειας και λειτουργίας των ιδρυμάτων και των 
υπηρεσιών ειδικής εκπαίδευσης (2000 περίπου σχετικά ιδρύματα και 
άνω των 118.000 παιδιών που έχουν αναλάβει), η οποία αποσκοπεί 
ειδικότερα να προωθήσει τη σχολική ένταξη των παιδιών με ειδικές 
ανάγκες σε κανονικούς χώρους μέσω προσαρμοσμένης στήριξης και τη 
λειτουργία των ιδρυμάτων στο εξωτερικό περιβάλλον, καθώς και την 
παρακολούθηση των παιδιών αυτών μετά την έξοδο τους από το 
ίδρυμα. Η πολιτική αυτή συνοδεύεται, εκ των προτέρων, από μία 
ιδιαίτερη προσπάθεια του υπουργείου εθνικής παιδείας, στο 
πλαίσιο του νόμου του Ιουλίου 1989 για το σχολικό 
προσανατολισμό, προκειμένου να προληφθεί ο σχολικός αποκλεισμός 
των πα ιδ ιών που αντιμετωπ ί ζουν δυσκολ ί ες. 
2) Όσον αφορά τους ενήλικες με ειδικές ανάγκες : 
2.1 Οι πόρο ι : 
Κατ'εφαρμογή των διατάξεων του νόμου της 30ης Ιουνίου 1975, 
εξασφαλίζεται ένα κατώτατο επίπεδο πόρων σε κάθε άτομο με 
ειδικές ανάγκες, του οποίου το ποσοστό ανικανότητας είναι 80 % ή 
που αδυνατεί να εργαστεί λόγω του μειονεκτήματος του, χάριν της 
χορήγησης επιδόματος από το κράτος, του λεγόμενου "επιδόματος 
για τους ενήλικες με ειδικές ανάγκες". 
Τα άτομα με ειδικές ανάγκες που χρειάζονται τη βοήθεια ενός 
τρίτου ατόμου για την εκτέλεση των βασικών βιοτικών αναγκών 
τους, δικαιούνται εξάλλου επιδόματος αντισταθμιστικού χαρακτήρα 
το οποίο χρηματοδοτείται από τα γενικά συμβούλια. 
- 87 -
Τέλος, τα άτομα που διαθέτουν μειωμένη, λόγω του μειονεκτήματος 
τους, ικανότητα προς εργασία δικαιούνται εγγύησης πόρων χάριν 
της χορήγησης από το κράτος συμπληρωματικού ποσού της αμοιβής. 
Το ποσό των εγγυήσεων των πόρων ποικίλλει ανάλογα με το κατά 
πόσον τα άτομα αυτά εργάζονται σε κανονικό ή προστατευόμενο 
χώρο. 
2.2 η απασχόληση των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες στον κανονικό χώρο εργασίας, ο νόμος της 10ης Ιουλίου 
1987 ορίζει όπως κάθε επιχείρηση απασχολεί υποχρεωτικά 
τουλάχιστον 20 μισθωτούς εργαζόμενους. Οι επιχειρήσεις πρέπει 
πλέον να διατηρούν κατ'ελάχιστο 6 % του αμειβόμενου προσωπικού 
τους κατά την πρόσληψη εργαζομένων με ειδικές ανάγκες. Επίσης 
μπορούν να εκπληρώσουν αυτή την υποχρέωση είτε προσφεύγοντας σε 
συμβάσεις υπεργολαβίας με επιχειρήσεις του προστατευόμενου 
τομέα, είτε υπογράφοντας κλαδικές συμφωνίες, είτε καταβάλοντας 
χρηματοδοτική συνεισφορά στην AGEFHIP, ένωση η οποία, βάσει του 
νόμου, έχει αναλάβει τη διαχείριση του ταμείου επαγγελματικής 
ένταξης των εργαζομένων με ειδικές ανάγκες. 
Για τους ενήλικες που δεν μπορούν να εργαστούν σε κανονικό χώρο, 
η κυβέρνηση καταβάλλει, στη διάρκεια των τελευταίων ετών, κάθε 
δυνατή π( οσπάθεια ώστε να αυξήσει τον αριθμό των τοποθετήσεων σε 
εργασία σε επιχειρήσεις που προσφέρουν προστατευόμενη 
απασχόληση. Σήμερα, οι θέσεις αυτές ανέρχονται συνολικά σε 
80.000. 
Κατόπιν συμφωνίας που συνήφθη μεταξύ των αντιπροσωπευτικών 
ενώσεων των ατόμων με ειδικές ανάγκες και των οικογενειών τους, 
εφαρμόζεται τα τελευταία τέσσερα χρόνια πολυετές πρόγραμμα 
δημιουργίας 10.800 συμπληρωματικών θέσεων στα κέντρα παροχής 
βοήθειας μέσω της εργασίας (CAT) και 3.600 θέσεων στα 
προστατευόμενα εργαστήρια. Η εν λόγω συμφωνία υλοποιεί επίσης 
μία μεταρρύθμιση των πόρων που αποσκοπεί να εξασφαλίσει ένα 
κατώτατο εισόδημα, εξορθολογίζοντας τη σώρευση της εγγύησης των 
πόρων και του επιδόματος στους ενήλικες με ειδικές ανάγκες. 
Εκτός από την ποσοτική και οικονομική του επίπτωση, στόχος του 
προγράμματος είναι να παράσχει νέο δυναμισμό στον τομέα της 
προστατευόμενης εργασίας και να την προσαρμόσει στην εξέλιξη των 
συνθηκών απασχόλησης που προσφέρονται στα άτομα με ειδικές 
ανάγκες, κατά τρόπον ώστε να δημιουργηθούν ουσιαστικές γέφυρες 
μεταξύ του προστατευομένου χώρου, του λιγότερο προστατευομένου 
χώρου και του κανονικού χώρου. 
Πρόσφατα, οι ενέργειες αυτές αναπτύχθηκαν και επεκτάθηκαν με την 
αναγγελία στο συμβούλιο των υπουργών της 10ης Απριλίου 1991 ενός 
προγράμματος για την απασχόληση των ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Το πρόγραμμα αποσκοπεί ιδίως : να ευνοήσει την πρόσβαση των 
ατόμων με ειδικές ανάγκες στα μέσα κατάρτισης και να βελτιώσει 
το επίπεδο επαγγελματικής κατάρτισης των ατόμων αυτών να 
εξασφαλίζει κατά προτεραιότητα τις θέσεις απασχόλησης 
αλληλεγγύης στους εργαζόμενους με ειδικές ανάγκες· να παρέχει 
τις δομές της προστατευόμενης εργασίας στον κανονικό χώρο 
- 88 -
απαλύνοντας τους κανόνες απόσπασης των εργαζομένων από τα CAT 
στις κανονικές επιχειρήσεις· να ευνοήσει την ένταξη των ατόμων 
με ειδικές ανάγκες στη δημόσια διοίκηση· να εντατικοποιήσει τις 
ενέργειες και να αναπτύξει τα πεδία παρέμβασης της AGEFIPH... 
Εξάλλου, έχουν εφαρμοστεί κι άλλα μέτρα προκειμένου να 
διευκολύνουν την ένταξη ή την επανένταξη, καθώς και την 
επαγγελματική προσαρμογή των εργαζομένων με ειδικές ανάγκες· 
πρόκειται για : 
1) τη δημιουργία σε κάθε νομό μιας τεχνικής επιτροπής 
προσανατολισμού και επαγγελματικής ανακατάταξης (COTOREP), 
αρμόδιας για τον προσδιορισμό της κατάστασης όλων των 
ενήλικων ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Συγκεντρώνει άτομα ειδικευμένα στους τομείς της απασχόλησης, 
της επαγγελματικής κατάρτισης και των ιδιαίτερων προβλημάτων 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Η επιτροπή λαμβάνει όλες τις αιτήσεις που αφορούν τα άτομα 
με ειδικές ανάγκες και σχετίζονται με την απασχόληση, την 
κατάρτιση, τις χρηματοδοτικές και κοινωνικές ενισχύσεις. 
2) τη σύσταση ομάδων προετοιμασίας και παρακολούθησης της 
ανακατάταξης (E.P.S.R.), οι οποίες ανέρχονται σε 88 
κατανεμημένες σε 50 ομάδες δημόσιου τύπου και 38 ιδιωτικού 
δικαίου. 
3) Βελτίωση της καθημερινής ζωής των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Εκτός αυτών των μέτρων σχολικής ένταξης ή των επαγγελματικών μέτρων, 
οι ενέργειες που αποσκοπούν να διευκολύνουν την καθημερινή ζωή 
συνιστούν θεμελιώδη άξονα της πολιτικής της κοινωνικής ένταξης των 
ατόμων με ειδικές ανάγκες που εφαρμόζουν οι Δημόσιες Αρχές. 
Η προώθηση της κοινωνικής ένταξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε 
όλες τις πτυχές της μπορεί κατ'αρχήν να διευκολυνθεί με τους 
μηχανισμούς και την παροχή τεχνικής βοήθειας που αποτελούν 
αποτελεσματικό και συχνά απαραίτητο συμπλήρωμα των ατομικών 
ενισχύσεων. Για το λόγο αυτό, ένα μέρος των πιστώσεων κοινωνικής 
δράσης υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες, που εντάσσονται στον 
προϋπολογισμό του υπουργείου κοινωνικών υποθέσεων, χορηγούνται για 
τη χρηματοδότηση ειδικών ενεργειών που αποσκοπούν να οργανώσουν την 
πρόσβαση στις τεχνικές ενισχύσεις, συμβάλλοντας ιδίως στη 
δημιουργία, κατόπιν πρωτοβουλίας των ενώσεων των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες, έκθεσειακών κέντρων που εξασφαλίζουν την ενημέρωση και την 
παροχή συμβουλών στους χρήστες, καθώς και στη σύσταση εθνικής 
τράπεζας δεδομένων για την παροχή τεχνικής βοήθειας. 
Η δυνατότητα πρόσβασης, όμως, στα δημόσια μεταφορικά μέσα και στο 
πλαίσιο ζωής παραμένει η θεμελιώδης πρόκληση της πολιτικής όσον 
αφορά την κοινωνική ένταξη. 
Τοιουτοτρόπως, προκειμένου να επιτραπεί η δυνατότητα πρόσβασης στα 
δημόσια μεταφορικά μέσα όλων των ατόμων με ειδικές ανάγκες και, 
επιπλέον, των ατόμων μειωμένης κινητικότητας, όπως τα ηλικιωμένα 
άτομα, το υπεύθυνο για τα μειονεκτούντα εκ γενετής και εξ ατυχήματος 
άτομα υφυπουργείο και το υπουργείο μεταφορών διοργάνωσαν συνενοήσεις 
- 89 -
σε ευρεία κλίμακα με όλους τους εταίρους του τομέα των μεταφορών: 
τοπικούς οργανισμούς, επιχειρήσεις μεταφορών, επιχειρηματίες του 
κατασκευαστικού τομέα και, ασφαλώς, τις ενώσεις των ατόμων με 
ειδικές ανάγκες. 
Κατόπιν αυτού του συντονισμού, τα δύο υπουργεία υπέβαλαν στις 
21 Φεβρουαρίου 1989 ένα σύνολο συγκεκριμένων διατάξεων που 
περιλαμβάνει 60 περίπου μέτρα τα οποία αφορούν όλα τα στάδια 
μεταφοράς, από την αναχώρηση του ατόμου με ειδικές ανάγκες από την 
κατοικία του μέχρι την άφιξη στον προορισμό του. ορισμένα από τα εν 
λόγω μέτρα είναι νέα, άλλα αποτελούν συνέχεια ή βελτιωμένη εκδοχή 
αυτών που έχουν ήδη ληφθεί. 
Αφορούν ιδίως : οικονομικά πλεονεκτήματα που χορηγεί η εταιρεία Air 
Inter στους συνοδούς των ατόμων με ειδικές ανάγκες που χρειάζονται 
ένα τρίτο άτομο για τις μετακινήσεις τους· η επιτάχυνση εκ μέρους 
της SNCF και της RATP του προγράμματος τους όσον αφορά τη δυνατότητα 
πρόσβασης στις εγκαταστάσεις τους, καθώς την προσαρμογή της σήμανσης 
στα διάφορα μειονεκτήματα· δυνατότητα συνολικής πρόσβασης που 
προτείνουν οι κατασκευαστές λεωφορείων, αυτοκινήτων και τραμ για όλα 
τα οχήματα που διατίθενται στην αγορά, με στόχο την επίτευξη της 
συνολικής πρόσβασης εντός πενταετίας· τέλος, οι τρόποι χορήγησης και 
χρήσης του πιστοποιητικού "Άτομο με σοβαρή αναπηρία" - το οποίο 
παρέχει ορισμένες διευκολύνσεις στα άτομα με ειδικές ανάγκες που το 
δικαιούνται για τη στάθμευση των οχημάτων τους σε αστικές ζώνες -
επανακαθορίστηκαν βάσει κανονισμών : αποσκοπούν πλέον σε μια 
αυξημένη εξατομίκευση της χορήγησης του, στο πλαίσιο της μέγιστης 
απλούστευσης των διαδικασιών που αφορούν τα άτομα με ειδικές ανάγκες 
προκειμένου να είναι σε θέση να απολαύουν ορισμένων ευεργετημάτων 
που σχετίζονται ιδίως με την απόκτηση της κάρτας αναπηρίας. 
Παράλληλα με τα εν λόγω μέτρα σχετικά με τα δημόσια μεταφορικά μέσα, 
το Συμβούλιο των Υπουργών ενέκρινε στις 21 Νοεμβρίου 199 0 ένα 
φιλόδοξο πρόγραμμα υπέρ της δυνατότητας πρόσβασης στην πόλη και στον 
οικότοπο. Το πρόγραμμα διαρθρώνεται γύρω από πέντε σημαντικούς 
άξονες : συμπληρώνεται η ρύθμιση που απορρέει από το νόμο του 1975, 
ιδίως με τη συνεκτίμηση των αισθητηριακών αναπηριών- δημιουργούνται 
οι όροι εφαρμογής του, ιδίως με τον a priori έλεγχο των αδειών 
κατασκευής και την αρχική κατάρτιση όλων των σπουδαστών της 
αρχιτεκτονικής- το κράτος και οι δημόσιοι οργανισμοί πρέπει να 
δώσουν το παράδειγμα· όλοι οι φορείς του τομέα των κατασκευών είναι 
περισσότερο ενημερωμένοι και ευαισθητοποιημένοι· ο ρόλος και η θέση 
των ενώσεων ενδυναμώθηκαν, ιδίως με την αυξημένη δυνατότητα 
προσφυγής στη δικαιοσύνη. 
Τα νομοθετικά μέτρα που προβλέπει το πρόγραμμα αποτελούν προς το 
παρόν αντικείμενο εξέτασης εκ μέρους της Γερουσίας. 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
Ερώτηση αριθ. 27 
Στη Γαλλία, οι στόχοι που καθορίζει ο Χάρτης, καίτοι έχουν ήδη σε μεγάλο 
βαθμό επιτευχθεί, χρησίμευσαν ως αναφορά κατά τις νομοθετικές και 
κανονιστικές μεταρρυθμίσεις και επ'ευκαιρία των συλλογικών 
διαπραγματεύσεων που επήλθαν αφότου εγκρίθηκε. 
ΔΑΝ I A 
- 91 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
1. Ο εν λόγω τομέας διέπεται από το διάταγμα που εξέδωσε το Υπουργείο 
Δικαιοσύνης για τους ξένους που ζουν στη Δανία (1984, αναθεωρήθηκε 
το 1985), στο οποίο ενσωματώνονται οι διατάξεις του κανονισμού του 
Συμβουλίου αριθ. 1612/68/ΕΟΚ για την ελεύθερη κυκλοφορία των 
εργαζομένων στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του 
κανονισμού της Επιτροπής αριθ. 1251/70/ΕΟΚ σχετικά με το δικαίωμα 
της διατήρησης της κατοικίας στην επικράτεια ενός κράτους μέλους στο 
οποίο εργάζονται. Σύμφωνα με το άρθρο 189 της συνθήκης ΕΟΚ, ο 
κοινοτικός κανονισμός εφαρμόζεται άμεσα σε όλα τα κράτη μέλη. Η 
ενσωμάτωση των διατάξεων του στο προαναφερθέν διάταγμα αποτελεί, 
έτσι, πρακτικό μόνο μέτρο και δεν επηρεάζει την δυνατότητα άμεσης 
εφαρμογής των προαναφερθέντων κανονισμών στη Δανία. 
2. Από το διάταγμα προκύπτει ότι οι υπήκοοι της ΕΚ λαμβάνουν άδεια 
διαμονής εφόσον αποδείξουν ότι έχουν καταβάλει εργατικές εισφορές 
στη Δανία ή ότι έχουν απασχοληθεί ως ελεύθεροι επαγγελματίες ή είναι 
αποδέκτες υπηρεσιών. Η άδεια διαμονής ισχύει για τους υπηκόους της 
ΕΚ και ως άδεια εργασίας κλπ., ενώ για όσους δεν είναι κάτοικοι 
κράτους μέλους της Κοινότητας χορηγούνται χωριστές άδειες παραμονής 
και εργασίας. Οι διατυπώσεις για την έκδοση άδειας διαμονής σε 
κράτος μέλος της Κοινότητας διαρκούν, υπό ομαλές συνθήκες, λιγότερο 
από μήνα. Το 1990 εκδόθηκαν περίπου 1300 νέες άδειες διαμονής και 
ανανεώθηκαν άλλες 800 περίπου. Σε 60 περίπου περιπτώσεις δεν 
πληρούνταν οι όροι έκδοσης άδειας διαμονής σε κράτος μέλος της ΕΚ. 
3. Υπό κανονικές συνθήκες δεν αξιολογείται ο χαρακτήρας ή η φύση της 
εργασίας και τίποτε δεν μπορεί να εμποδίσει τον εργαζόμενο που 
διαθέτει το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας να καταλάβει θέσεις 
εργασίας υπό τις ίδιες συνθήκες με τους υπηκόους του κράτους μέλους. 
Ωστόσο, πρέπει να αναφερθούν σχετικά οι ειδικοί κανόνες που αφορούν 
το διορισμό δημόσιων υπαλλήλων· οι υπήκοοι άλλων κρατών της ΕΚ 
μπορούν να απασχοληθούν υπό όρους παρόμοιους με αυτούς που ισχύουν 
για τους Δανούς δημόσιους υπαλλήλους. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΗ 
4. Στη Δανία δεν υπάρχει νομοθεσία η οποία να αποτρέπει ορισμένες 
ομάδες ατόμων από την ελεύθερη επιλογή και άσκηση επαγγέλματος, με 
μοναδική εξαίρεση τις ειδικές διατάξεις που διέπουν συγκεκριμένες 
επαγγελματικές δραστηριότητες. 
5. Στη Δανία δεν υπάρχει νομοθεσία ούτε - απ'όσο γνωρίζει το Υπουργείο 
Εργασίας - συλλογικές συμβάσεις που να περιλαμβάνουν διατάξεις περί 
ίσων και δίκαιων αμοιβών. Στο θέμα των αμοιβών δεν παρεμβαίνει η 
κυβέρνηση. Οι αμοιβές καθορίζονται με μεμονωμένες συμφωνίες ή βάσει 
συλλογικής σύμβασης μεταξύ του εργοδότη ή οργάνωσης εργοδοτών, 
αφενός, και του εργατικού σωματείου, αφετέρου. Οι αμοιβές που 
καθορίζονται στη συλλογική σύμβαση συγκροτούν συνήθως τις ελάχιστες 
αμοιβές, που αποτελούν τη βάση των ατομικών συμβάσεων. Τυπικά, οι 
συλλογικές συμβάσεις είναι δεσμευτικές μόνο για τα συμβαλλόμενα 
μέρη, σε πρακτικό επίπεδο όμως θεωρείται ότι αντιπροσωπεύουν γενικά 
δίκαιες αμοιβές. Ο όρος "δίκαιη αμοιβή" δεν χρησιμοποιείται ευρέως. 
Κατά κανόνα, δεν γίνεται διαφοροποίηση μεταξύ της απασχόλησης 
ορισμένου χρόνου και της απασχόλησης αορίστου χρόνου σε θέματα 
αμοιβών. 
- 92 -
Τα άτομα που απασχολούνται για 7 ή 9 μήνες απολαύουν των αμοιβών και 
των συνθηκών εργασίας που ισχύουν για τη μόνιμη εργασία του 
αντίστοιχου τομέα. Τα άτομα που απασχολούνται μέσω επιδοτήσεων 
μισθών ή προγραμμάτων απασχόλησης απολαύουν των αμοιβών και των 
συνθηκών απασχόλησης που καθορίζονται στη συλλογική σύμβαση ή 
ισχύουν στους αντίστοιχους τομείς. 
Σύμφωνα με την Πράξη της Διεύθυνσης Δικαιοσύνης, δεν μπορεί να 
ασκηθεί κατάσχεση στα εισοδήματα οφειλέτη τα οποία ανταποκρίνονται 
στο στοιχειώδες κόστος διαβίωσης του ίδιου και της οικογενείας του. 
Η διάταξη αυτή συμπληρώνεται με κανόνες που περιλαμβάνονται στην 
Πράξη Κοινωνικής Ασφάλισης, σύμφωνα με την οποία οι εργαζόμενοι και 
οι οικογένειες τους δικαιούνται σε ορισμένες περιπτώσεις προσωρινής 
ασφάλισης. 
Σύμφωνα με την Πράξη των Δημόσιων Υπηρεσιών Απασχόλησης και του 
Συστήματος των Ταμείων Ανεργίας κλπ., οι δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης εξυπηρετούν ανεξαιρέτως όλους όσους αναζητούν εργασία. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Στη Δανία δεν υφίστανται ειδικά μέτρα σχετικά με τις συμβάσεις 
εργασίας. Το ίδιο ισχύει και για την προσωρινή εργασία. Έτσι, 
εφαρμόζονται οι ίδιοι κανόνες σε όλους τους τύπους συμβάσεων που 
θεσπίζουν εργασιακή σχέση και δεν είναι δυνατό να γίνει 
διαφοροποίηση της αγοράς εργασίας στη βάση των προσωρινών ή μόνιμων 
(αορίστου χρόνου) συμβάσεων. Σε ένα ευρύ φάσμα μεγάλων 
τομέων/επαγγελματικών τομέων η προσωρινή απασχόληση αποτελεί το 
συνηθέστερο τύπο των συμβάσεων εργασίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι 
οι εργαζόμενοι στερούνται της κρατούσας εργασιακής σχέσης. 
Όσον αφορά τις ομαδικές απολύσεις, η Δανία εφαρμόζει την κοινοτική 
οδηγία της 17ης Φεβρουαρίου 1975 περί ομαδικών απολύσεων 
/75/129/ΕΟΚ), στην οποία και έχει προσαρμόσει τη νομοθεσία της. Οι 
διατάξεις της σχετικής Πράξης σκιαγραφούνται πιο πάνω. 
Αν ο εργοδότης έχει την πρόθεση να προβεί σε ομαδική απόλυση, 
οφείλει να έρθει σε διαπραγμάτευση με τους εργαζομένους ή τους 
αντιπροσώπους τους όσο το δυνατό νωρίτερα. Ο εργοδότης υποχρεούται 
να παράσχει στους εργαζομένους κάθε σημαντική πληροφορία σχετικά με 
την υπόθεση γνωστοποιώντας τους γραπτώς τους λόγους των απολύσεων, 
τον αριθμό των απολυομένων, τον αριθμό των ατόμων που απασχολεί υπό 
κανονικές συνθήκες η επιχείρηση και το χρόνο κατά τον οποίο 
προβλέπεται να πραγματοποιηθούν οι απολύσεις. 
Αν και μετά τη διεξαγωγή της διαπραγμάτευσης ο εργοδότης εμμένει 
στην απόφαση του για τις απολύσεις, οφείλει να προβεί σε σχετική 
κοινοποίηση στην τοπική υπηρεσία αγοράς εργασίας. Οι απολύσεις δεν 
μπορούν να πραγματοποιηθούν παρά μόνο μετά από 30 ημέρες από τη 
σχετική κοινοποίηση. 
Σε περιπτώσεις που έχει τεθεί σε λειτουργία η διαδικασία πτώχευσης ή 
διάλυσης της επιχείρησης, το Ταμείο Κατοχύρωσης Εργαζομένων καλύπτει 
τις απαιτήσεις των εργαζομένων από μισθούς μέχρι ύψους, σήμερα, 
75.000 κορόνων. Η καταβολή γίνεται μετά την υποβολή της απαίτησης 
και την κατάλληλη τεκμηρίωση της από το Ταμείο. 
- 93 -
8. Σύμφωνα με την Πράξη περί Αδειών, όλοι οι εργαζόμενοι στη Δανία 
δικαιούνται ετήσια άδεια μετ'αποδοχών ή επίδομα αδείας σε συνάρτηση 
προς το ύψος των αποδοχών. Για τους δημόσιους υπαλλήλους το δικαίωμα 
αυτό απορρέει από σύμβαση στο πλαίσιο της Πράξης περί Δημοσίων 
Υπαλλήλων. 
Η Πράξη περί Αδειών και οι συμβάσεις των δημόσιων υπαλλήλων παρέχουν 
στους εργαζομένους άδεια 30 ημερών, που ανταποκρίνεται σε διάστημα 5 
εβδομάδων. Η άσκηση του δικαιώματος της άδειας δεν υπόκειται σε 
καμία προϋπόθεση, αλλά το δικαίωμα του επιδόματος αδείας είναι 
προαιρετικό και επαφίεται σε συνεννόηση και συμφωνία με τον εργοδότη 
κατά το ημερολογιακό έτος που προηγείται του έτους αδειών (το έτος 
αδειών αρχίζει στις 2 Μαίου και λήγει την 1η Μαίου του επόμενου 
έτους). 
9. Σε γενικές γραμμές, στη Δανία δεν απαιτείται γραπτή μορφή των 
συμβάσεων εργασίας. Εντούτοις, σε ορισμένους τομείς οι γραπτές 
συμβάσεις προβλέπονται θεσμικά. Οι εργασιακοί όροι καθορίζονται 
κυρίως από τις συλλογικές συμβάσεις οι οποίες συμπληρώνονται από 
συλλογικές συμβάσεις σε επίπεδο επιχείρησης, σε περιφερειακό ή 
ομοσπονδιακό επίπεδο και σε επίπεδο κεντρικών συνδικαλιστικών 
οργανώσεων. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗ 
10. Χαρακτηριστικό του συστήματος κονωνικής ασφάλισης της Δανίας είναι 
ότι περιλαμβάνει πλείονα γενικά προγράμματα που καλύπτουν το σύνολο 
των ατόμων που διαμένουν μόνιμα στη χώρα. Οι πρόωρες συντάξεις, οι 
συντάξεις γήρατος και η υγειονομική ασφάλιση χρηματοδοτούνται από 
τους φόρους και δεν εξαρτώνται από το χρόνο εργασίας ή τις αποδοχές. 
Με τις εισφορές των εργαζομένων συνδέονται μόνο η Επικουρική Σύνταξη 
Αγοράς Εργασίας (η γνωστή ως σύνταση ΑΤΡ) και τα επιδόματα ανεργίας. 
Η συμμετοχή των ταμείων ανεργίας είναι προαιρετική. 
Αν ένας εργαζόμενος απώλεσε ι την εργασία του χωρίς να δικαιούται να 
λάβει επίδομα από ταμείο ανεργίας και δεν έχει επαρκή μέσα για τη 
διαβίωση της οικογένειας του μπορεί να τύχει ενίσχυσης σύμφωνα με 
την Πράξη Κοινωνικής Ασφάλισης. Κατά την εν λόγω πράξη, οι δημόσιες 
αρχές οφείλουν να συνδράμουν κάθε άτομο το οποίο κατοικεί μόνιμα στη 
Δανία και χρήζει, σε ατομικό ή οικογενειακό επίπεδο, καθοδήγησης και 
πρακτικής ή οικονομικής βοήθειας. Πάντως, σε περιπτώσεις που το 
άτομο το οποίο χρήζει συνεχούς βοήθειας δεν είναι Δανός υπήκοος ή 
δεν έχει ζήσει στη Δανία τουλάχιστον δύο έτη ώστε να μπορεί να 
θεωρηθεί μόνιμος κάτοικος, αντιμετωπίζεται και το ενδεχόμενο 
απόφασης παλινόστησής του. 
Οι γενικοί κανόνες που διέπουν την ασφάλιση της ανεργίας 
καθορίζονται από την Πράξη των Δημόσιων Υπηρεσιών Απασχόλησης και 
του Συστήματος των Ταμείων Ανεργίας κλπ. 
Το σύστημα ασφάλισης της ανεργίας είναι προαιρετικό και τελεί υπό τη 
διαχείριση των ταμείων ανεργίας που είναι ιδιωτικές εταιρείες 
υπαλλήλων ή αυτοαπασχολουμένων. Υπάρχουν 39 αναγνωρισμένα από το 
κράτος ταμεία ανεργίας με 2 000 000 περίπου μέλη. Τα ταμεία ανεργίας 
- 94 -
συνδέονται στενά με τα εργατικά σωματεία και τις επαγγελματικές 
οργανώσεις χωρίς, ωστόσο, η συμμετοχή σε εργατικό σωματείο να 
αποτελεί όρο για την εγγραφή σε ταμείο ανεργίας. 
Προκειμένου να αναγνωριστεί από το κράτος, ένα ταμείο ανεργίας 
πρέπει να απαρτίζεται από μέλη προερχόμενα από έναν ή περισσότερους 
επαγγελματικούς τομείς και να αριθμεί τουλάχιστον 5 000 μέλη. 
Το σύστημα ασφάλισης της ανεργίας χρηματοδοτείται από τις εισφορές 
των μελών, τις εργοδοτικές εισφορές και τις κρατικές αποδόσεις. Η 
ετήσια εισφορά του μέλους αντιπροσωπεύει το οκταπλάσιο της ανώτατης 
ημερήσιας σε χρήμα αμοιβής. Η εργοδοτική εισφορά αποτελεί τμήμα της 
συμμετοχής της αγοράς εργασίας, η οποία καθορίζεται στο 2,5% της 
βάσης ΦΠΑ της επιχείρησης ή άλλης παρεμφερούς βάσης. 
Η εγγραφή σε ταμείο ανεργίας αποτελεί προϋπόθεση για τη λήψη 
επιδόματος σε περίπτωση ανεργίας. Τα άτομα μεταξύ 26 και 65 ετών που 
έχουν τόπο διαμονής τους τη Δανία (εκτός από τη Γροιλανδία και τις 
νήσους Φερόες) δικαιούνται να εγγραφούν στα ταμεία ανεργίας εφόσον 
έχουν απασχοληθεί ως εργαζόμενοι σε κάποιο από τα επαγγελματικά 
πεδία τα οποία καλύπτονται από τα ταμεία, και για τις τελευταίες 10 
εβδομάδες πριν από την εφαρμογή απασχολούνται για διάστημα 
μεγαλύτερο των 300 ωρών (για τους εργαζομένους με απασχόληση μερικού 
χρόνου το διάστημα πρέπει να είναι μεγαλύτερο των 150 και μικρότερο 
των 300 ωρών), ή εφόσον δύνανται να αποδείξουν ότι ήδη έχουν ή 
μπορούν να αποκτήσουν ανάλογη εργασία αμέσως μετά την εγγραφή τους, 
ή εφόσον έχουν ολοκληρώσει την επαγγελματική τους εκπαίδευση 
διάρκειας τουλάχιστον 18 μηνών σε κάποιο από τα επαγγελματικά πεδία 
τα οποία καλύπτονται από τα ταμεία ανεργίας και υποβάλουν σχετική 
αίτηση το αργότερο δύο εβδομάδες μετά την αποπεράτωση της 
εκπαίδευσης, ή αυτοαπασχολούνται σε εύλογη έκταση (πλην έκτακτης 
απασχόλησης, ή εφόσον συμμετέχουν σε δραστηριότητα αυτοαπασχόλησης 
του/της συζύγου τους (σε βάση που να υπερβαίνει την έκτακτη 
απασχόληση και σε εύλογη έκταση) ή εφόσον υπηρετούν τη στρατιωτική 
τους θητεία. Μαθητευόμενοι ηλικίας κάτω των 18 ετών δεν έχουν 
δικαίωμα εγγραφής. Τα άτομα που εργάζονται με απασχόληση μερικού 
χρόνου υπό κανονικές συνθήκες εγγράφονται στα ταμεία ανεργίας αλλά 
ως μέλη υπό τη συγκεκριμένη αυτή ιδιότητα. Δυνατότητα διαγραφής από 
τα ταμεία υφίσταται για μέλη που δεν αντλούν το κυρίως εισόδημα τους 
από εργασιακή σχέση ή για μέλη που κρίνεται ότι δεν αναζητούν μόνιμη 
απασχόληση (με εξαίρεση τα μέλη σε στάδιο εκπαίδευσης, τα μέλη σε 
εθελούσια πρόωρη συνταξιοδότηση και τους συνταξιούχους απασχόλησης 
μερικού χρόνου). Τα μέλη που συμμετέχουν σε εκπαιδευτική κατάρτιση 
τα οποία για διάφορους λόγους δεν αναζητούν προσωρινά εργασία 
μπορούν να διατηρήσουν την ιδιότητα του μέλους και να δικαιούνται 
των επιδομάτων ανεργίας σε περίπτωση που απομένουν άνεργα μετά την 
αποπεράτωση ή τη διακοπή της εκπαιδευτικής κατάρτισης ή σε 
περίπτωση εκπνοής βραχείας περιόδου κατά την οποία είχαν λόγους να 
μην αναζητούν προσωρινά εργασία και που δεν αντίκεινται στις 
προϋποθέσεις της καταβολής επιδόματος ανεργίας. Τα άτομα σε 
εθελούσια πρόωρη συνταξιοδότηση ή συνταξιοδότηση απασχόλησης μερικού 
χρόνου διατηρούν την ιδιότητα του μέλους χωρίς να υπόκεινται στους 
υφιστάμενους περιορισμούς. 
Σε περιπτώσεις απόλυσης, προσωρινής παύσης, εκπνοής του 
συμφωνηθέντος χρόνου κλπ. ο εργοδότης οφείλει να καταβάλει στα μέλη 
των ταμείων ανεργίας επίδομα αντίστοιχο με τον ανώτατο συντελεστή 
αντιστάθμισης του επιδόματος ανεργίας για δύο ημέρες, το οποίο 
- 95 -
καθορίζεται βάσει των ωρών που είχε εργαστεί ο ενδιαφερόμενος. Η 
ρύθμιση αυτή ισχύει για τα μέλη που απασχολήθηκαν από εργοδότη το 
σύνολο του συμβατικού χρόνου εργασίας επί δύο εβδομάδες κατά το 
διάστημα των τελευταίων 4 εβδομάδων. 
Το δικαίωμα λήψης επιδόματος ανεργίας αποκτάται ένα έτος μετά την 
εγγραφή με την ιδιότητα του μέλους σε ένα από τα αναγνωρισμένα από 
το κράτος ταμεία ασφάλισης κατά της ανεργίας. Οι μαθητευόμενοι και 
τα λοιπά άτομα που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις εγγραφής, καθώς και 
τα άτομα που έχουν περατώσει επαγγελματική εκπαίδευση βραχύτερη των 
18 μηνών δύνανται, πάντως, να τύχουν επιδόματος ανεργίας μετά από 
συμμετοχή ενός μήνα στα ταμεία. Το δικαίωμα του επιδόματος παύει να 
ισχύει όταν τα μέλη φτάσουν σε ηλικία 67 ετών. Επιπλέον, η καταβολή 
επιδόματος προϋποθέτει - για όσες φορές γίνει χρήση του - το μέλος 
να έχει απασχοληθεί με εργασιακή σχέση ή να έχει αυτοαπασχοληθεί επί 
26 τουλάχιστον εβδομάδες κατά τη διάρκεια των 3 τελευταίων ετών. Για 
τους απασχολούμενους με σχέση μερικού χρόνου το αντίστοιχο όριο 
είναι 17 εβδομάδες. Ως εργάσιμος χρόνος υπολογίζεται μόνο η περίοδος 
εργασίας κατά την οποία υφίστατο και η ιδιότητα του μέλους. 
Ιδιαίτεροι κανόνες εφαρμόζονται για τα μέλη που ασκούν 
δραστηριότητες αυτοαπασχόλησης ως πάρεργο. Ο άνεργος οφείλει να 
εγγραφεί ως αναζητών εργασία στους καταλόγους των δημόσιων υπηρεσιών 
ανεργίας και να είναι διαθέσιμος για ανάληψη εργασίας. 
Το επίδομα ανεργίας αντιστοιχεί στο 90% των τελευταίων αποδοχών 
(ατομικός συντελεστής) και υπόκειται σε έναν ανώτατο συντελεστή. Για 
τους απασχολούμενους με σχέση μερικού χρόνου ως μέγιστο επίδομα 
λαμβάνονται τα 2/3 του επιδόματος που καταβάλλονται σε ασφαλισμένο 
πλήρους απασχόλησης. Χαμηλότερος συντελεστής ισχύει για τους 
μαθητευόμενους, τα άτομα που έχουν ολοκληρώσει επαγγελματική 
εκπαίδευση διάρκειας τουλάχιστον 18 μηνών και τα άτομα που υπηρετούν 
τη στρατιωτική τους θητεία. Η καταβολή του επιδόματος εις χρήμα 
γίνεται για 6 ημέρες την εβδομάδα. Κατά κανόνα, το ποσό του 
επιδόματος ελαττώνεται αν το μέλος αναλαμβάνει εργασίες με αμοιβή 
ή και χωρίς αμοιβή. Κάθε εργασιακή σχέση κατά το χρόνο της ανεργίας 
επιτρέπει στο ταμείο την ανταπαίτηση του επιδόματος. Σε γενικές 
γραμμές, τα εισοδήματα από μη μισθωτή εργασία δεν επηρεάζουν το ποσό 
του επιδόματος ανεργίας. 
Η Πράξη περιλαμβάνει επίσης κανόνες για την πληρωμή των αδειών. Οι 
αποφάσεις των ταμείων ανεργίας προβλέπεται ότι, γενικά, μπορούν να 
προσβληθούν με προσφυγή στη Διοίκηση του Συστήματος Ασφάλισης της 
Ανεργίας. Τα επιδόματα ανεργίας φορολογούνται ως έσοδα της πηγής Α. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΠΡΑΓΚΑΤΕΥΣΗΣ 
11. Στη Δανία δεν υφίσταται κανένας νόμος που να παρεμποδίζει τους 
εργοδότες να συστήσουν εργοδοτικές οργανώσεις ή τους εργαζόμενους να 
συγκροτήσουν εργατικά σωματεία. Σύμφωνα με τη νομολογία, οι 
εργοδότες και οι εργαζόμενοι διαθέτουν επίσης το νόμιμο δικαίωμα να 
συμμετέχουν ως μέλη σε συνδικαλιστικά όργανα που ευνοούν την άσκηση 
των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων. 
Στο δημόσιο τομέα, οι διοικητικοί κανόνες θεωρούν παράνομη την 
απαίτηση της ιδιότητας του μέλους σε επαγγελματική συνδικαλιστική 
οργάνωση προκειμένου να αναληφθούν ή να ασκηθούν επαγγελματικές 
- 96 -
δραστηριότητες. Στον ιδιωτικό τομέα, η απόλυση εξαιτίας μη 
συμμετοχής σε εργατικό σωματείο ή άλλη συνδικαλιστική οργάνωση 
χαρακτηρίζεται παράνομη. 
12. Οι κατευθυντήριες για τη σύναψη ή την ανανέωση συλλογικών συμβάσεων 
επαφίενται στους κοινωνικούς εταίρους και, κατά συνέπεια, διαφέρουν 
μεταξύ των επαγγελματικών κλάδων καθόσον οι διαπραγματεύσεις 
πραγματοποιούνται από μεμονωμένες ομοσπονδίες ή ενώσεις. Οι 
διαπραγματεύσεις και οι συνάψεις συλλογικών συμβάσεων, όπως και κάθε 
άλλης σύμβασης, επαφίενται ολοσχερώς στα ενεχόμενα μέρη. Πάντως, το 
κράτος διατηρεί τη δυνατότητα παρέμβασης στις διαπραγματεύσεις των 
κοινωνικών εταίρων μέσω της ανεξάρτητης Υπηρεσίας Διαιτησίας η οποία 
εγγυάται τις διαπραγματεύσεις και κρίνει με ψηφοφορία τα 
αποτελέσματα τους. 
13. Σύμφωνα με τον ειδικό μηχανισμό που θεσπίστηκε για την αντιμετώπιση 
των εργασιακών διαμαχών, κατά κανόνα η απεργία κατά τη διάρκεια της 
συλλογικής συμφωνίας θεωρείται παράνομη ("ειρηνευτική ρήτρα"). 
Όμως, επιτρέπονται οι στάσεις εργασίας σε περίπτωση αναστολής των 
πληρωμών ή αιτημάτων που αφορούν τη ζωή, την αξιοπρέπεια ή την 
ευημερία των εργαζομένων. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, της έναρξης 
των στάσεων εργασίας πρέπει να προηγηθεί προσφυγή στη διαιτησία. 
Οι διαιτητές, οι οποίοι διορίζονται από το Υπουργείο Εργασίας, 
μπορούν υπό ορισμένες ειδικές περιστάσεις να εγκαλέσουν τα μέλη για 
διαπραγμάτευση, παρά το γεγονός ότι οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των 
μελών δεν στάθηκε εφικτό να καταλήξουν σε συμφωνία. Οι διαιτητές 
νομιμοποιούνται να αναβάλουν εργατική κινητοποίηση η οποία έχει 
γνωστοποιηθεί δύο φορές σε διάστημα δύο εβδομάδων. 
14. Σύμφωνα με την Πράξη περί δημσίων υπαλλήλων, οι δημόσιοι υπάλληλοι 
δεν έχουν δικαίωμα απεργίας. Το ίδιο ισχύει και για τις στρατιωτικές 
υπηρεσίες και την αστυνομία, όπου μεγάλος αριθμός θέσεων 
επανδρώνεται από δημόσιους υπαλλήλους. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
15. Σε γενικές γραμμές, όλα τα άτομα που έχουν περατώσει τη βασική 
υποχρεωτική εκπαίδευση, κατ'εφαρμογή της εθνικής Πράξης περί 
σχολείων, διαθέτουν πρόσβαση στην επαγγελματική εκπαίδευση που, σε 
ορισμένες περιπτώσεις, απαιτεί ειδική γλωσσική δοκιμασία. Το 
Υπουργείο Παιδείας νομιμοποιείται να θεσπίσει περιοριστικούς κανόνες 
πρόσβασης σε εκπαιδευτικά ιδρύματα ανάλογα με τις υφιστάμενες 
δυνατότητες απασχόλησης. 
Η επαγγελματική εκπαίδευση των ενηλίκων αποσκοπεί (1) στην παροχή 
επαγγελματικής εκπαίδευσης και προχωρημένης εκπαίδευσης 
προσαρμοσμένης στις τεχνολογικές εξελίξεις και τις ανάγκες της 
αγοράς εργασίας που να προεκτείνουν και να βελτιώνουν τις 
επαγγελματικές δεξιότητες των ημ ι ειδικευμένων και ειδικευμένων 
εργατών και άλλων συναφών ομάδων, και (2) στην παροχή αρχικής 
επαγγελματικής εκπαίδευσης η οποία να καθιστά ευχερέστερη την 
εξεύρεση εργασίας ή την έναρξη εκπαίδευσης σε άτομα που 
αντιμετωπίζουν προβλήματα προσαρμογής στην αγορά εργασίας όσον αφορά 
την εξεύρεση ή τη διατήρηση θέσης απασχόλησης. Η υπό το σημείο (1) 
- 97 -
αναφερόμενη εκπαίδευση απευθύνεται στα άτομα άνω των 18 ετών τα 
οποία εργάζονται ή αναζητούν εργασία εντός του επαγγελματικού πεδίου 
που οριοθετεί η εκπαίδευση τους. Η υπό το σημείο (2) απευθύνεται σε 
άτομα άνω των 18 ετών που αντιμετωπίζουν προβλήματα εξεύρεσης ή 
διατήρησης θέσης απασχόλησης στην αγορά εργασίας. Η πρόσβαση των 
ειδικευμένων εργατών στην προχωρημένη εκπαίδευση προϋποθέτει την εκ 
μέρους του ειδικευμένου εργάτη περάτωση της επαγγελματικής 
εκπαίδευσης με την οποία σχετίζεται ή στην οποία βασίζεται η 
προχωρημένη εκπαίδευση ή την κτήση οπωσδήποτε συναφών επαγγελματικών 
δεξιοτήτων. Ακόμη, υπάρχει περαιτέρω δυνατότητα επανεκπαίδευσης για 
άτομα τα οποία ανήκουν στην ομάδα-στόχο της επαγγελματικής 
εκπαίδευσης για ενηλίκους. Για τους ξένους, οι οποίοι οφείλουν να 
πληρούν τις ίδιες προϋποθέσεις, δεν λαμβάνονται ιδιαίτερα μέτρα, 
εκτός από τα γλωσσικά μαθήματα για μετανάστες που παρακολουθούν 
τμήματα επαγγελματικής εκπαίδευσης για ενηλίκους. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
16. Στη Δανία, οι απαρχές της νομικής θεσμοθέτησης της ισότητας ανδρών 
και γυναικών ανάγονται στο 1921, με την Πράξη περί ίσης πρόσβασης 
ανδρών και γυναικών σε ορισμένες δημόσιες θέσεις και ορισμένα 
επαγγελματικά πεδία. Το 1975 νομοθετήθηκαν η ίση μεταχείριση ανδρών 
και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση στην εργασία, την άδεια 
μητρότητας, τις αποδοχές, τη συμμετοχή σε δημόσια συμβούλια, 
επιτροπές κλπ., καθώς και τη συμμετοχή στις υπηρεσίες της δημόσιας 
διοίκησης. 
Οι παραβάσεις της νομοθεσίας περί ίσης μεταχείρισης και ίσων 
ευκαιριών επισύρουν ποινές και αποζημίωση. Το Συμβούλιο Ισότητας της 
Αανίας έχει δικαίωμα διεξαγωγής έρευνας για κάθε συναφές θέμα είτε 
αυτεπάγγελτα είτε κατ'αίτηση. 
Για την πληροφόρηση γύρω από τα προβλήματα της ισότητας υποβάλλονται 
ενημερωτικές εκθέσεις, εκπονούνται μελέτες, διοργανώνονται συμβούλια 
κλπ. Επί του παρόντος, το Συμβούλιο Ισότητας έχει επιληφθεί μελέτης 
για την αλληλεπίδραση οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής. 
Μία σειρά εισαχθέντων μέτρων αποσκοπεί στην άμβλυνση των προβλημάτων 
που απορρέουν από το συνδυασμό οικογένειας και εργασίας. Ανάμεσα 
τους αρκεί να αναφερθούν οι διευκολύνσεις για τη φύλαξη των παιδιών 
και η άδεια μητρότητας, στη χρηματοδότηση των οποίων συμμετέχει και 
το κράτος. 
Τον Δεκέμβριο του 1986 η κυβέρνηση παρουσίασε το πρώτο σχέδιο δράσης 
για την ισότητα με το οποίο καλούνται τα υπουργεία και η εκτελεστική 
εξουσία να εργαστούν για την προώθηση της ισότητας στους τομείς της 
αρμοδιότητας τους. Τα υπουργεία υποβάλλουν στο Συμβούλιο Ισότητας 
ετήσιες εκθέσεις σχετικά με τις πρωτοβουλίες τους για την προώθηση 
της ισότητας και τα επιτευχθέντα αποτελέσματα. 
Επιπλέον, έχουν εγκαινιαστεί μέτρα εκπαίδευσης προκειμένου να 
διασφαλιστεί η ισότητα της γυναίκας και η ένταξη της στην αγορά 
εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό έχουν εκπονηθεί προγράμματα εισαγωγής 
στην εργασία ειδικά για τις γυναίκες καθώς και πρότυπα σχέδια 
προγραμμάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης για γυναίκες. 
- 98 -
Η κυβέρνηση έχει συγκροτήσει διυπουργική επιτροπή για τα παιδιά, στα 
καθήκοντα της οποίας συμπεριλαμβάνεται και η διατύπωση προτάσεων για 
την εναρμόνιση οικογενειακού και επαγγελματικού βίου. Αποσκοπώντας 
στην προώθηση των ρυθμίσεων για τον ελαστικό χρόνο εργασίας, το 
Υπουργείο Διοίκησης και Οικονομικών διένειμε, τον Μάρτιο του 1990, 
σε όλα τα κρατικά όργανα έναν οδηγό εφαρμογής του ελαστικού ωραρίου. 
Οι μεγάλες εργατικές συνδικαλιστικές οργανώσεις της ιδιωτικής αγοράς 
εργασίας επεξέτειναν, από 1ης Απριλίου 1991, τις συμβάσεις 
συνεργασίας κατά τρόπο ώστε να διασφαλίζεται ότι "το σύνολο των 
θεμάτων που αφορούν την προώθηση της ίσης μεταχείρισης ανδρών και 
γυναικών στην ιδιωτική επιχείρηση" υπόκεινται στις επιτροπές 
συνεργασίας της επιχείρησης και, αν παραστεί ανάγκη, παραπέμπονται 
στο συμβούλιο συνεργασίας. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
17. Οι εργαζόμενοι διαθέτουν το καταστατικό δικαίωμα της συμμετοχής. 
Στις δημόσιες εταιρείες ή τις ιδιωτικές με περισσότερους από 35 
υπαλλήλους δικαιούνται να εκλέγουν αριθμό αντιπροσώπων ο οποίος 
αντιστοιχεί στον 1/2 του αριθμού των αντιπροσώπων οι οποίοι 
ωρίσθησαν από τη γενική συνέλευση. Το ίδιο δικαίωμα ισχύει και για 
τα συμβούλια των μητρικών εταιρειών, αλλά μόνο για το προσωπικό που 
εργάζεται σε θυγατρικές τους στη Δανία. 
18. Όσον αφορά το δικαίωμα της πληροφόρησης, οι σημαντικότερες 
εργοδοτικές οργανώσεις του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα έχουν 
συνάψει με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων συμβάσεις 
σχετικά με τη συνεργασία σε επιχειρήσεις με περισσότερους από 35 
υπαλλήλους. Οι συμβάσεις αυτές διασφαλίζουν στους εργαζομένους την 
πληροφόρηση και τη διαβούλευση, μέσω των μικτών επιτροπών 
συνεργασίας, επί ενός φάσματος θεμάτων όπως, π.χ., η οικονομική 
κατάσταση της επιχείρησης, η θέση των εργαζομένων, η πολιτική 
προσωπικού της επιχείρησης, η εκπαίδευση και η επανεκπαίδευση. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
19. Η νομοθεσία για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο 
εργασίας εγκαινιάστηκε το 1873 με την Πράξη περί εργασίας των 
παιδιών και των νέων σε εργοστάσια και παρεμφερείς εγκαταστάσεις. Το 
1889 ίσχυσε η Πράξη προστασίας από το μηχανικό εξοπλισμό και το 1901 
η Πράξη περί εργασίας σε εργοστάσια και παρεμφερείς εγκαταστάσεις 
και περί δημοσίου ελέγχου. Το εύρος αυτής της πράξης επεκτάθηκε το 
1913 με την Πράξη περί εργοστασίων που ίσχυσε ώς το 1955 και 
συμπληρώθηκε με την Πράξη περί αρτοποιείων το 19 06, την Πράξη περί 
ελέγχου ατμολεβητών το 1919 και την Πράξη περί εργασίας των παιδιών 
και των νέων το 1925. Το 1954, το σύνολο αυτής της νομοθεσίας 
αντικαταστάθηκε από 3 πράξεις για την προστασία των εργαζομένων : 1) 
τη γενική πράξη, 2) την πράξη περί γραφείων και καταστημάτων, και 3) 
την πράξη περί γεωργίας. 
- 99 -
Σήμερα, η ασφάλεια και η υγεία στο χώρο εργασίας διέπονται από την 
Πράξη περί περιβάλλοντος της εργασίας του 1975. Πρόκειται για μία 
πράξη-πλαίσιο που καθορίζει τις βασικές αρχές και εμπεριέχει μόνο 
λίγους διεξοδικούς κανόνες. Δηλαδή περιλαμβάνει αριθμό διατάξεων που 
εξουσιοδοτούν τον Υπουργό Εργασίας και το Διευθυντή της Εθνικής 
Επιθεώρησης Εργασίας να θεσπίζουν, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς 
εταίρους, λεπτομερείς ή αναθεωρητικούς κανόνες για τους επιμέρους 
τομείς. Η μορφή της πράξης-πλαισίου επελέγη για ποικίλους λόγους : 
Πρώτον, επειδή οι πράξεις που περιέχουν πολλές τεχνικές λεπτομέρειες 
αποβαίνουν σύντομα πεπαλαιωμένες. Δεύτερον, επειδή κρίνεται αδύνατο 
μία πράξη να μπορεί να παρέχει λύσεις για το σύνολο των προβλημάτων 
του περιβάλλοντος εργασίας σε κάθε τύπο επιχείρησης χωρίς να αποβεί 
εξαιρετικά περίπλοκη. Τρίτον, επειδή η μορφή της πράξης-πλαισίου 
καθιστά δυνατή την ανάπτυξη του περιβάλλοντος εργασίας - και 
κατ'επέκταση του σχεδιασμού των διοικητικών κανονισμών που απορρέουν 
από την ισχύ της πράξης - στη βάση ισόρροπων αποτιμήσεων μέσω 
συνεξέτασης, αφενός, των μέτρων για τη σταθερή βελτίωση της 
ασφάλειας και της υγείας στο χώρο εργασίας και, αφετέρου, της 
ανάγκης των επιχειρήσεων να έχουν τη δυνατότητα έμπρακτου σχεδιασμού 
και οργάνωσης της λειτουργίας τους. 
Οι κανόνες που συμπληρώνουν την πράξη-πλαίσιο έχουν τη μορφή : 1) 
κανονισμών εκδιδόμενων από το Υπουργείο Εργασίας, 2) εγκυκλίων 
του Υπουργείου Εργασίας, 3) κανονισμών εκδιδόμενων από την Εθνική 
Επιθεώρηση Εργασίας, και 4) κατευθυντηρίων συστάσεων της Εθνικής 
Επιθεώρησης Εργασίας. Επίσης, εφαρμόζονται οι οδηγίες που εκδίδονται 
κατ'εφαρμογή των κανονισμών του Υπουργείου Εργασίας και της Εθνικής 
Επιθεώρησης Εργασίας, καθώς και διάφορες άλλες οδηγίες. Επιπλέον, 
γίνεται χρήση "αγγελιών" με τις οποίες παρέχονται πληροφορίες στους 
κοινωνικούς εταίρους για διάφορα θέματα που δεν έχουν κοινοποιηθεί, 
όπως η παραδοχή εξαιρέσεων, οι εκστρατείες κλπ. 
Η Πράξη αποσκοπεί στη δημιουργία ενός ασφαλούς και υγιούς 
περιβάλλοντος εργασίας, σταθερά ευθυγραμμισμένου με τις τεχνικές και 
κοινωνικές εξελίξεις, και στη διαφόρμφωση μιας βάσης που θα 
επιτρέπει στις επιχειρήσεις να δίνουν μόνες τους λύσεις σε θέματα 
ασφάλειας και υγείας υπό την επίβλεψη των οργανώσεων της αγοράς 
εργασίας και τον έλεγχο της Εθνικής Επιθεώρησης Εργασίας. Η Πράξη 
εφαρμόζεται - με ελάχιστες εξαιρέσεις - σε όλες τις μορφές εργασίας 
που ασκείται για εργοδότη. 
Όσον αφορά την αεροπορία, η Πράξη καλύπτει μόνο την εργασία 
εδάφους. Επίσης, στη ναυτιλία και την αλιεία εφαρμόζεται μόνο στις 
φορτώσεις και εκφορτώσεις σκαφών, συμπεριλαμβανομένων των αλιευτικών 
σκαφών, στην εργασία επί σκαφών αναψυχής και σε παρεμφερείς 
εργασίες. 
Η Πράξη καλύπτει τα εξής πεδία : γενική ασφάλεια και υγεία στο χώρο 
εργασίας των επιχειρήσεων, Επαγγελματικά Συμβούλια Ασφαλείας, γενικά 
καθήκοντα (εργοδότης, επόπτης, εργαζόμενοι, προμηθευτές, 
επισκευαστές, προαγραμματιστές κλπ., καθώς και κατασκευαστές), 
εκτέλεση εργασίας, σχεδιασμός χώρου εργασίας, τεχνικός εξοπλισμός 
κλπ., υλικά και πρώτες ύλες, χρόνος ανάπαυσης και αργίες, νέοι κάτω 
των 18 ετών, ιατρικές εξετάσεις κλπ., κανόνες κυρώσεων και ποινών. 
Από την Πράξη απορρέει μεγάλος αριθμός κανονισμών, εγκυκλίων, 
κατευθυντήριων συστάσεων κλπ. που εφαρμόζονται από το Υπουργείο 
Εργασίας, το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος Εργασίας και τις περιφερειακές 
επιθεώρησεις. 
- 100 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
20. Η Πράξη περί περιβάλλοντος εργασίας καθορίζει τα κατώτατα όρια 
ηλικίας και τον επιτρεπόμενο χρόνο απασχόλησης στην επ'αμοιβή παροχή 
εργασίας. Έτσι, για τα παιδιά που έχουν συμπληρώσει το 10ο έτος της 
ηλικίας τους επιτρέπονται μόνο ορισμένες μορφές επ'αμοιβή εργασίας. 
Συμπληρωματικές μορφές εργασίας καθορίζονται για παιδιά άνω των 13 
ετών. Τέλος, ειδικοί κανόνες διέπουν τις μορφές εργασίας που 
επιτρέπεται να ασκήσουν οι νέοι μεταξύ 15 και 18 ετών, καθώς και την 
επιτρεπτή τους διάρκεια. 
21. Οι αμοιβές των νέων δεν υπόκεινται σε ειδικούς θεσμικούς κανόνες 
αλλά, κατά βάση, παρακολουθούν - όπως και των ενηλίκων - τις 
συλλογικές συμβάσεις. Κατά κανόνα, οι νέοι κάτω των 18 ετών 
αμείβονται με χαμηλότερες κλίμακες. Το ζήτημα, πάντως, μπορεί να 
ρυθμιστεί και με ατομική σύμβαση με τον εργοδότη. 
22. Η Πράξη περί περιβάλλοντος εργασίας απαγορεύει την άσκηση επ'αμοιβή 
εργασίας από νέους κάτω των 15 ετών, με εξαίρεση τις ελαφρές 
εργασίες μέχρι δίωρης απασχόλησης ημερησίως. Για τους νέους οι 
οποίοι αποτελούν μέλη της οικογενείας του εργοδότη, ο περιορισμός 
αυτός ισχύει μόνο προκειμένου περί της χρήσης τεχνικού εξοπλισμού 
κλπ. που ενδέχεται να τους εκθέτει σε κίνδυνο. Σχετικά με τη 
γεωργία, το Υπουργείο Εργασίας έχει την ευχέρεια θέσπισης κανόνων με 
όρια κάτω των 15 ετών. Τέλος, η διάρκεια της απασχόλησης των νέων 
κάτω των 18 ετών είναι, κανονικά, βραχύτερη εκείνης των ενηλίκων 
στον ίδιο επαγγελματικό τομέα. Απαγορεύεται η απασχόληση των 
ανηλίκων επί διάστημα μεγαλύτερο των 10 ωρών εβδομαδιαίως. Ο χρόνος 
της απασχόλησης τους απαιτείται να είναι ενιαίος, διακοπτόμενος μόνο 
από τη νυχτερινή εργασία των νέων, κατά κανόνα απαγορεύεται η 
απασχόληση των κάτω των 18 ετών μετά τις 10 μ.μ. 
Η οργάνωση της επαγγελματικής εκπαίδευσης βασίζεται στην Πράξη περί 
σχολών επαγγελματικής εκπαίδευσης και την Πράξη περί επαγγελματικής 
εκπαίδευσης. Οι κανόνες τους εδράζονται σε μεγάλο βαθμό στη 
συνεργασία μεταξύ των δημοσίων αρχών και των κοινωνικών εταίρων. 
23. Οι νέοι διαθέτουν, επίσης, τη δυνατότητα να τύχουν βασικής 
επαγγελματικής εκπαίδευσης (βλ. σημείο 15). Η εκπαίδευση είναι 
προσαρμοσμένη τόσο στις ανάγκες της αγοράς όσο και στον κοινωνικό 
παράγοντα και την προσωπική επιθυμία του εκπαιδευόμενου για 
πρόσκτηση βασικών επαγγελματικών γνώσεων. 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
24. Το δικαίωμα των Δανών πολιτών στις συντάξεις γήρατος απορρέει από τη 
διαμονή τους στη Δανία. Κάθε έτος διαμονής της ηλικιακής περιόδου 
μεταξύ 15 και 67 ετών παρέχει δικαίωμα τεσσαρακονταμορίου του ποσού 
της πλήρους σύνταξης. Οι συντάξεις γήρατος δεν εξαρτώνται από τις 
επαγγελματικές δραστηριότητες. 
- 101 -
Όλα ανεξαιρέτως τα άτομα που είναι υπήκοοι κράτους μέλους της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας και λόγω διαμονής τους στη Δανία καλύπτονται 
από τον Κανονισμό 1408/71 διαθέτουν αυτοδικαίως το δικαίωμα δανικής 
σύνταξης γήρατος καθοριζόμενης ανάλογα με τον αριθμό των ετών 
διαμονής τους στη Δανία. Σήμερα, το ποσό της πλήρους σύνταξης 
γήρατος στη Δανία ανέρχεται σε 4 663 κορόνες το μήνα και 
επανακαθορίζεται κατ'έτος βάσει συντελεστή που αντλείται από τον 
τιμαριθμικό δείκτη. Σε περίπτωση που η παρεχόμενη στη Δανία σύνταξη, 
προστιθέμενη και στη σύνταξη που καταβάλλεται από τη χώρα της 
προηγούμενης διαμονής του ατόμου, δεν επαρκεί για διαβίωση, 
υφίσταται δυνατότητα παροχής συμπληρωματικής ενίσχυσης υπό τη μορφή 
ατομικού επικουρικού επιδόματος για άτομα διαμένοντα στη Δανία. 
25. Κάθε άτομο που διαμένει στη Δανία τυγχάνει του δικαιώματος δωρεάν 
ιατρικής και νοσοκομειακής περίθαλψης. Το δικαίωμα αυτό δεν 
εξαρτάται από την άσκηση επ'αμοιβή εργασίας. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
26. Σύμφωνα με την Πράξη περί κοινωνικής πρόνοιας, οι δημόσιες αρχές 
οφείλουν να παρέχουν βοήθεια σε κάθε άτομο που χρήζει υποστήριξης 
προκειμένου να αναπτύξει ή να διατηρήσει τις ικανότητες του προς 
εργασία, όταν αυτό κρίνεται ως απαραίτητο για τη δυνατότητα 
ανταπόκρισης στη συντήρηση του ίδιου και της οικογένειας του. Επί 
του προκειμένου, έχει ήδη εκπονηθεί πρόγραμμα επαγγελματικής 
αποκατάστασης και καταβάλλονται επιδόματα αποκατάστασης συνδεόμενα 
με τα προβλεπόμενα μέτρα για την εφαρμογή του προγράμματος. 
Επιπλέον, υφίσταται δυνατότητα χορήγησης ειδικής βοήθειας για την 
κάλυψη ειδικών δαπανών οφειλομένων στην κατάσταση ειδικής ανάγκης ή 
δαπανών εκπαίδευσης και άλλων ενεργειών που προβλέπονται από το 
πρόγραμμα. 
Στο πλαίσιο του Υπουργείου Εργασίας θεσπίστηκε προ τριετίας πρότυπο 
σχεδίο για την επαγγελματική απασχόληση των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες. Μεταξύ άλλων, το σχέδιο προβλέπει και τη δυνατότητα 
δημόσιας ενίσχυσης για την απασχόληση εκ μέρους των ατόμων με 
ειδικές ανάγκες προσωπικού βοηθού, προκειμένου να αυξηθούν οι 
πιθανότητες τους να εξεύρουν ή να διατηρήσουν την εργασία τους. 
Αποτίμηση του σχεδίου θα πραγματοποιηθεί στο τέλος του 1991, οπότε 
και θα αποφασιστεί αν θα παραμείνει ως μόνιμο μέτρο. 
Επιπλέον, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του '70, υφίσταται ιδιαίτερο 
πρόγραμμα σύμφωνα με το οποίο τα άτομα με ειδικές ανάγκες που 
αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εξεύρεση εργασίας στη συνήθη αγορά 
εργασίας προσλαμβάνονται κατά προτεραιότητα σε ορισμένους 
καθορισμένους τύπους θέσεων εργασίας στο δημόσιο, στους οποίους 
εκτιμάται ότι έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν. 
ΕΡΓΑΣΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗ ΔΑΝΙΑ 
27. Στη Δανία, σημαντικό μέρος της ευθύνης για τις εργασιακές σχέσεις 
επαφίεται στους ίδιους τους κοινωνικούς εταίρους. Αυτό σημαίνει ότι 
σε περίπτωση αποτυχίας σύναψης συμβάσεων, δεν υφίσταται νομοθεσία 
στην οποία να μπορούν να καταφύγουν. Φυσικά, το κράτος δεν έχει 
- 102 -
αποστερηθεί κάθε αρμοδιότητας γύρω από την πολιτική της αγοράς 
εργασίας, αλλά στα σχετικά θέματα υπάρχει σαφής διαχωρισμός κράτους 
και κοινωνικών εταίρων. Το κράτος απέχει της άσκησης των εξουσιών 
του όσο η αγορά εργασίας λειτουργεί εύρυθμα χωρίς νομοθεσία. Η 
κατάσταση αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι εμπνέει στις οργανώσεις και 
τα μέλη τους πολύ υψηλότερο βαθμό υπευθυνότητας αφού οφείλουν να 
κινηθούν μέσα σε πλαίσια κοινής αποδοχής και όχι επιβληθέντα εκ των 
άνω. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό γνώρισμα του δανικού συστήματος είναι 
ότι ένα θέμα συχνά ρυθμίζεται σε περισσότερα από ένα επίπεδα, δηλαδή 
σε συνδυασμούς επιπέδων όπως το νομοθετικό, οι συλλογικές συμβάσεις, 
οι επιχειρήσεις, οι ατομικές ρυθμίσεις. Βασικό πλεονέκτημα του 
συστήματος είναι ο υψηλός βαθμός ευελιξίας του. 
28. Το σύστημα αυτό, το οποίο βασίζεται στην αρχή ότι το κράτος δεν 
πρέπει να παρεμβαίνει στην κανονικοποίηση της εργασίας, διαμορφώθηκε 
κατά τα τέλη του παρελθόντα και τις αρχές του παρόντα αιώνα. Σ'αυτό 
συνέβαλε και η συγκρότηση των μεγάλων εθνικών συνδικαλιστικών 
οργανώσεων τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων. Μετά από μία 
έντονη εργασιακή διένεξη το 1899, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των 
εργαζομένων και των εργοδοτών συνομολόγησαν την αμοιβαία αναγνώριση 
του δικαιώματος της κάθε πλευράς να διαπραγματεύεται και να συνάπτει 
συλλογικές συμβάσεις για τις αποδοχές και τους λοιπούς όρους 
εργασίας των μελών της. Η συμφωνία αυτή συμπεριέλαβε και μερικούς 
κανόνες για την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας και για την 
κήρυξη ανταπεργίας. Το κράτος συμβάλλει στο όλο σύστημα με τη 
θέσπιση ενός οργάνου αμερόληπτης και ανεξάρτητης διαιτησίας για τις 
περιπτώσεις αποτυχίας σύναψης σύμβασης. Επιπλέον, το κράτος έχει 
συγκροτήσει ένα ειδικό δικαστήριο, το Εργατικό Δικαστήριο, το οποίο 
απαρτίζεται από δικαστές εξειδικευμένους σε θέματα παραβιάσεων των 
συλλογικών συμβάσεων. Σήμερα, οι βασικές αρχές του συστήματος 
παραμένουν αναλλοίωτες, παρά το γεγονός ότι η αρχική συμφωνία 
ανανεώθηκε επανειλημμένα. Ένα από τα αποτελέσματα του είναι ότι 
παραμένει πάντοτε ζωντανή μία ισχυρή παράδοση που προβλέπει το 
διακανονισμό των αποδοχών και των όρων εργασίας μεταξύ των ίδιων των 
κοινωνικών εταίρων και όχι από το κράτος. Ο ρόλος του κράτους 
εξαντλείται στην οριοθέτηση του θεσμικού πλαισίου της διαβούλευσης 
των ετα ίρων. 
29. Το συνδικαλιστικό κίνημα της Δανίας συντίθεται από αριθμό εθνικών 
σωματείων που καλύπτουν επιμέρους εργατικούς και επαγγελματικούς 
τομείς. Ορισμένα από αυτά τα σωματεία - με 1,42 εκατ. μέλη (1990) 
επί συνολικού εργατικού δυναμικού 2,9 εκατ.(1989) συγκροτούν την 
Ομοσπονδία Εργατικών Συνδικάτων της Δανίας (LO). Άλλα σωματεία 
συμμετέχουν στην Ομοσπονδία Δημοσίων Υπαλλήλων και Μισθωτών (FTF) 
και την Κεντρική Οργάνωση Πτυχιούχων (AC). Το ποσοστό των 
συνδικαλισμένων εργαζομένων στη Δανία υπερβαίνει το 80%. 
Συνδικαλιστικά όργανα των εργοδοτών αποτελούν κυρίως η Συνομοσπονδία 
Εργοδοτών Δανίας (DA) και η Ομοσπονδία Γεωργικής Εργοδοσίας (SALA), 
αλλά υπάρχουν και άλλες εργοδοτικές οργανώσεις. Αν και ο βαθμός 
συνδικαλιστικής οργάνωσης των εργοδοτών είναι χαμηλότερος εκείνου 
των εργαζομένων, τα μαζικά όργανα των εργοδοτών θέτουν τις σταθερές, 
όπως αυτές της Συνομοσπονδίας Εργατών Δανίας, στη βάση των οποίων 
μπορεί να συνάψει σύμβαση με εργατικό σωματείο και ο μη 
συνδικαλισμένος εργοδότης. 
- 103 -
Ακόμη, απαιτείται να σημειωθεί ότι ο δημόσιος τομέας - δηλαδή το 
κράτος, οι δήμοι και οι κοινότητες - καλύπτει σήμερα το ένα τρίτο 
της αγοράς εργασίας και, ως εκ τούτου, το δημόσιο αποτελεί το 
μεγαλύτερο εργοδότη. Πολλά πεδία του δημόσιου τομέα ρυθμίζονται με 
συλλογικές συμβάσεις ανάλογες με εκείνες του ιδιωτικού τομέα. 
30. Σε συνάρτηση προς τη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα στους 
τομείς της αγοράς εργασίας και των κοινωνικών θεμάτων, οι κοινωνικοί 
εταίροι της Δανίας έχουν ήδη επιληφθεί δραστήρια της διαδικασίας 
λήψης αποφάσεων σε ευθυγράμμιση προς την πρωτοβουλία της Επιτροπής, 
ενώ η επίσημη στάση της Δανίας συνίσταται στην πλήρη υιοθέτηση των 
αποφάσεων του Συμβουλίου. Η εφαρμογή των οδηγιών κλπ. 
πραγματοποιείται, επίσης, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς 
εταίρους, συχνά υπό τη μορφή συλλογικών συμβάσεων υποκείμενων στη 
βασική ευθύνη του κράτους. 
ΕΛΛΑΣ 
- 105 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Απο 1/1/1988 εφαρμόζεται στη χώρα μας η ελεύθερη διακίνηση των 
εργαζομένων, που προέρχονται απο χώρες-μέλη της ΕΟΚ, χωρίς κανένα 
εμπόδιο, εκτός απο εκείνα που πηγάζουν απο λόγους Δημόσιας Τάξης, 
Δημόσιας Ασφάλειας και Δημόσιας Υγείας. Μπορούν δηλαδή οι εν λόγω 
εργαζόμενοι να εργάζονται ελεύθερα στη χώρα μας, εφόσον έχει βρεθεί ο 
εργοδότης ο οποίος θα τους απασχολήσει χωρίς να απαιτείται άδεια 
παραμονής και εργασίας. Η μοναδική υποχρέωση που έχουν οι εν λόγω 
εργαζόμενοι είναι να παρουσιασθούν στη αρμόδια αστυνομική αρχή μέσα σε 
οκτώ (8) ημέρες απο την άφιξη τους στην Ελλάδα. 
Σε περίπτωση που ο χρόνος απασχόλησης τους υπερβαίνει τους τρείς (3) 
μήνες, απαιτείται ο εφοδιασμός τους με κάρτα διαμονής υπηκόου Κράτους-
Μέλους της ΕΟΚ, που χορηγείται απο την αρμόδια Αστυνομική Αρχή. 
Εκτός των ανωτέρω έχει εκδοθεί το Π.Δ. 525/83 που αναφέρεται στην είσοδο 
και διαμονή στη χώρα μας των ασκούντων μη μισθωτή δραστηριότητα 
(ανεξάρτητο επάγγελμα) υπηκόων της ΕΟΚ, με σκοπό την προσαρμογή της 
Ελληνικής Νομοθεσίας στις διατάξεις των οδηγιών του Συμβουλίου των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
Με το ήδη υφιστάμενο νομοθετικό καθεστώς εξασφαλίζεται η ελεύθερη 
διακίνηση και απασχόληση των υπηκόων των Κρατών-Μελών της ΕΟΚ και ως εκ 
τούτου δεν ανελήφθησαν για το θέμα αυτό νέες πρωτοβουλίες. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΕΣ 
Δεν υπάρχουν ειδικές διατάξεις που να απαγορεύουν σε ορισμένες 
κατηγορίες ατόμων την ελεύθερη επιλογή και την άσκηση του επαγγέλματος 
εκτός απο τις διατάξεις που διέπουν κάθε επάγγελμα. 
Οι Σ.Σ.Ε. ή οι ισοδύναμες προς αυτές Δ.Α., ανάλογα με τον κλάδο ή το 
επάγγελμα, καθορίζουν τους μισθούς ή τα ημερομίσθια καθώς και τα 
επιδόματα που προβλέπονται απο αυτές. 
Πέραν των πιο πάνω συλλογικών ρυθμίσεων, υπογράφεται κάθε χρόνο η ΕΓΣΣΕ 
η οποία αποτελεί το όριο ασφαλείας των αποδοχών. Επίσης κατά το άρθρο 
664 του Α.Κ. ο εργοδότης δεν μπορεί να συμψηφίσει οφειλόμενο μισθό με 
απαίτηση του κατά του εργαζομένου, εφόσον ο μισθός αυτός είναι απολύτως 
αναγκαίος για την διατροφή του εργαζόμενου και της οικογενείας του. Η 
απαγόρευση αυτή δεν ισχύει για τον συμψηφισμό με απαίτηση που έχει ο 
εργοδότης λόγω ζημίας που του προξένησε ο εργαζόμενος με δόλο κατά την 
εκτέλεση της σύμβασης εργασίας. Ο μισθός εφόσον δεν υπόκειται σε 
συμψηφισμό, είναι ακατάσχετος. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ 
Απο 1/1/1984 η εβδομαδιαία αμοιβή των εργαζομένων στη χώρα μας 
αντιστοιχεί σε 40 ώρες εργασία (ΕΓΣΣΕ της 14/2/1984). 
Για τους εργαζόμενους με οποιαδήποτε σχέση εργασίας στις Δημόσιες 
Υπηρεσίες, ΟΤΑ και ΝΠΔΔ, η εβδομαδιαία αμοιβή αντιστοιχεί σε 37% ώρες 
(Ν.1157/81 και Ν.1476/84). 
- 106 -
Με την Δ.Α. 25/83 του ΔΔΔΔ Αθηνών καθιερώθηκε το πενθήμερο και το 40ωρο 
στη Βιομηχανία, κάτω απο ορισμένες προϋποθέσεις. 
Για τους εργαζόμενους στα εμπορικά καταστήματα, καταστήματα τροφίμων και 
άλλες διατάξεις ορίζεται, ότι με επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις 
εργασίας ή συμφωνίες του εργοδότη και του Συμβουλίου των εργαζομένων, 
επιτρέπεται να καθορίζεται για διάστημα έως τρείς (3) μήνες, αυξημένος 
αριθμός ωρών εργασίας έως εννέα (9) την ημέρα και έως 48 την εβδομάδα 
και μειωμένος αριθμός ωρών εργασίας κατά το επόμενο αντίστοιχο διάστημα. 
Περαιτέρω ορίζεται ότι ο μέσος όρος εργασίας για το συνολικό διάστημα, 
το οποίο δεν υπερβαίνει τους έξη μήνες, θα είναι 50 ώρες την εβδομάδα. 
Εκτός των αορίστου χρόνου και πλήρους απασχόλησης συμβάσεων υπάρχουν οι 
συμβάσεις εργασίας ορισμένου χρόνου που διέπονται για μεν τους μισθωτούς 
του καθαρά ιδιωτικού τομέα από τις διατάξεις των άρθρων 669-674 Α.Κ., 
για δε τους μισθωτούς που απασχολούνται με σχέση εργασίας ιδιωτικού 
δικαίου στο Δημόσιο, ΝΠΔΔ και ΟΤΑ, από τις διατάξεις του Π.Δ.410/88 και 
επικουρικά από τον Α.Κ. Υπάρχουν επίσης συμβάσεις εργασίας μερικής 
απασχόλησης που διέπονται από τις διατάξεις του Ν.1892/90 και του Π.Δ. 
410/88. 
Οσον αφορά την Πληροφόρηση και Διαβούλευση στην περίπτωση των ομαδικών 
απολύσεων, που εμπίπτει στην αρμοδιότητα της υπηρεσίας μας, ισχύουν τα 
εξής : 
Σύμφωνα με το Ν.1387/83 (άρθρα 3 & 5) : 
Ο εργοδότης πριν προχωρήσει σε ομαδικές απολύσεις, οφείλει να προέλθει 
σε διαβουλεύσεις με τους εκπροσώπους των εργαζομένων με σκοπό να 
ερευνηθεί η δυνατότητα αποφυγής ή μείωσης των απολύσεων και των δυσμενών 
επιπτώσεων τους. 
Ο εργοδότης οφείλει : α) να γνωστοποιεί εγγράφως στους εκπροσώπους των 
εργαζομένων τους λόγους για τους οποίους σχεδιάζει να προγματοποιήσει 
ομαδικές απολύσεις, τον αριθμό εκείνων που θέλει να απολύσει κατά φύλο, 
ηλικία και ειδικότητα και τον αριθμό των εργαζομένων που απασχολεί και 
β) να παρέχει κάθε πληροφορία που μπορεί να τους διευκολύνει στη 
διατύπωση εποικοδομητικών προτάσεων. 
Αντίγραφα των εγγράφων αυτών υποβάλλονται απο τον εργοδότη στον Νομάρχη 
και τον Επιθεωρητή Εργασίας. 
Η προθεσμία των διαβουλεύσεων μεταξύ των εργαζομένων και του εργοδότη 
είναι είκοσι ημερών και αρχίζει απο την πρόσκληση του εργοδότη για 
διαβουλεύσεις στους εκπροσώπους των εργαζομένων. Το αποτέλεσμα των 
διαβουλεύσεων διατυπώνεται σε πρακτικό που υπογράφεται απο τα δύο μέρη 
και υποβάλλεται από τον εργοδότη στον Νομάρχη ή τον Υπουργό Εργασίας. 
Απο 1/1/1982 οι εργαζόμενοι σε όλη τη χώρα δικαιούνται άδεια τεσσάρων 
εβδομάδων. Η άδεια αυτή επαυξάνεται κάθε χρόνο κατά μια ημέρα και φτάνει 
με συμπληρωμένα τα τρία χρόνια στο ανώτατο όριο των είκοσι δύο (22) ή 
είκοσι έξη (26) εργάσιμων ημερών, με σύστημα πενθήμερης ή εξαήμερης 
εβδομαδιαίας εργασίας αντίστοιχα, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη στην πρώτη 
περίπτωση η ημέρα ανάπαυσης λόγω πενθημέρου. 
Τα ανωτέρω προβλέπονται απο τις διατάξεις της Πράξης Νομοθετικού 
περιεχομένου της 19/5/1982, του Ν.1346/83 και του Ν.1288/82. 
107 -
Περαιτέρω με το άρθρο 4 της ΕΓΣΣΕ της 21/2/1990 ορίζεται ότι εργαζόμενοι 
που έχουν συμπληρώσει υπηρεσία ή προϋπηρεσία 25 ετών δικαιούνται άδεια 3 
εργάσιμων ημερών επί πλέον της νόμιμης, αν εργάζονται πενθήμερο και 4 
εργασίμων αν εργάζονται εξαήμερο. 
Οι ανήλικοι εργαζόμενοι που σπουδάζουν δικαιούνται επί πλέον της 
κανονικής, σπουδαστική άδεια τουλάχιστον 14 ημερών, σύμφωνα με τον 
Ν.1837/1989. 
Κατά κανόνα για την κατάρτιση σύμβασης εργασίας ισχύει η γενική αρχή του 
άτυπου της σύμβασης (Α.Π.1054/76). Η σύμβαση καταρτίζεται με τη σύμπτωση 
της βούλησης των μερών στο ίδιο θέμα. Η ατομική σύμβαση εργασίας μπορεί 
να περιέχει διατάξεις και όρους που αφορούν τις υποχρεώσεις, τα 
καθήκοντα κλπ. των μισθωτών αρκεί να μην αντιβαίνουν σε διατάξεις νόμων, 
σ.σ.ε. κλπ. κανόνων δημόσιας τάξης και αναγκαστικού δικαίου ή στα χρηστά 
ήθη. Απο τον κανόνα του άτυπου της σύμβασης εργασίας υπάρχουν εξαιρέσεις 
που επιβάλλουν τον έγγραφο τύπο όπως π.χ. μετά του Δημοσίου, ΝΠΔΔ, ΟΤΑ, 
στις συμβάσεις εργασίας των ηθοποιών μετά των θεατρικών επιχειρηματιών, 
στις συμβάσεις εργασίας τεχνικών ασφάλειας και ιατρών εργασίας κλπ. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Στην Ελληνική κοινωνική ασφάλιση αρμόδιος φορέας για την ενάσκηση της 
γενικής κοινωνικής πολιτικής έχει καθοριστεί το ΙΚΑ, ο οποίος αποτελεί 
τον κυριώτερο φορέα ασφάλισης μισθωτού. Σύμφωνα με την νομοθεσία η οποία 
διέπει την λειτουργία του εν λόγω ασφαλιστικού φορέα (Α.Ν.1846/1951) και 
συγκεκριμένα με τις διατάξεις του άρθρου 5 του ανωτέρου νόμου, υπάρχει 
δυνατότητα διατήρησης άλλων ταμείων ασφάλισης μισθωτών (ειδικά ταμεία) 
υπο την προϋπόθεση όμως ότι εξασφαλίζουν ισοδύναμη ασφαλιστική προστασία 
με εκείνη την οποία παρέχει στους ασφαλισμένους του το ΙΚΑ. 
Η ισοδύναμη ασφαλιστική προστασία αναφέρεται σε όλους τους ασφαλιστικούς 
κινδύνους που καλύπτει η νομοθεσία του ΙΚΑ (γήρας, αναπηρία, θάνατος, 
εργατικά ατυχήματα, ασθένεια). 
Στην υλοποίηση της η διάταξη συνεπάγεται τα εξής : 
α) Οι μισθωτοί εργαζόμενοι οι οποίοι ασφαλίζονται είτε στο ΙΚΑ είτε σε 
κάποιο άλλο φορέα μισθωτών, δικαιούνται τις αυτές τουλάχιστον σε 
ύψος κατηγορίας και έκτασης παροχές ασθένειας και μητρότητας, σε 
χρήμα και σε είδος, όπως αυτές προβλέπονται απο την νομοθεσία του 
ΙΚΑ. 
β) Οι μισθωτοί εργαζόμενοι οι οποίοι θεμελιώνουν δικαίωμα σύνταξης, το 
ποσό της οποίας ανάγεται στα κατώτα όρια τα οποία έχει προσδιορίσει 
η νομοθεσία του ΙΚΑ (άρθρο 28 ΑΝ 1846/1951) με ελάχιστη 
συνταξιοδοτική παροχή, λαμβάνουν το ποσό αυτό είτε είναι 
ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ είτε σε άλλο φορέα ασφάλισης μισθωτών. 
Η εν λόγω προστασία αφορά τις συνταξιοδοτικές παροχές λόγω γήρατος, 
αναπηρίας (απο κοινή νόσο ή συνέπεια εργατικού ατυχήματος) και θανάτου. 
Οι ίδιες ελάχιστες προϋποθέσεις οι οποίες προβλέπονται από την νομοθεσία 
του ΙΚΑ (άρθρο 28 ΑΝ 1846/1951) για την θεμελίωση συνταξιοδοτικού 
- 108 -
δικαιώματος για όλους τους προβλεπόμενους όπως ανωτέρω κινδύνους, 
εφαρμόζονται σε όλους τους μισθωτούς εργαζόμενους είτε ασφαλίζονται στο 
ΙΚΑ είτε σε φορέα ασφάλισης μισθωτών (ειδικό ταμείο μισθωτών). 
Τα ανωτέρω αφορούν ως συνάγεται απο την ανάπτυξη και εγγύηση εκ μέρους 
του Κράτους, ενός αξιοπρεπούς επίπεδου κοινωνικοασφαλιστικής προστασίας 
του υπό συνταξιοδότηση προσώπου. 
Ως προς την οργάνωση της κοινωνικής ασφάλισης, για εξασφάλιση των 
απορρεουσών εκ του δεσμού δικαιωμάτων, παρατηρούμε τα εξής : 
Με τις πρόσφατες ρυθμίσεις που επέφερε στον ασφαλιστικό χώρο ο 
Ν.1902/1990 καθιερώνεται ο χαρακτήρας δημοσίου δικαίου του δικαιώματος 
για κοινωνική ασφάλιση κάθε απασχολούμενου στην Ελληνκή επικράτεια. 
Σύμφωνα με την ερμηνευτική διάταξη της παραγράφου 3 του άρθρου 43 του 
ανωτέρου νόμου, στην έννοια των συνταξιοδοτικών θεμάτων που δεν μπορούν 
να αποτελέσουν περιεχόμενο συλλογικής σύμβασης εργασίας περιλαμβάνονται 
και η μεταβολή αμέσως ή εμμέσως της σχέσης ασφαλίστρου εργαζομένου και 
εργοδότη, η μεταβίβαση του βάρους εν όλω ή εν μέρει τακτικών εισφορών 
για αναγνώριση προϋπηρεσιών από τον ένα στον άλλο καθώς και η σύσταση 
ειδικών ταμείων ή λογαριασμών που χορηγούν περιοδικές παροχές συντάξεων 
ή εφάπαξ βοήθημα με επιβάρυνση του εργοδότη. 
Επίσης προς ασφαλιστική κάλυψη κάθε απασχολούμενου στον ελληνικό χώρο 
προσώπου, καθιερώνεται η υποχρεωτική ασφάλιση του (παρ. 1 άρθρου 
24Ν.1902/1990) ανεξάρτητα από εθνικότητα, φύλο, ηλικία ή θρησκεία (αρχή 
της εδαφικότητας της ασφάλισης). 
Η εν λόγω εξίσωση αλλοδαπών προσώπων με τους Ελληνες, εφόσον 
απασχολούνται στην Ελλάδα, τους εξασφαλίζει την ίδια ασφαλιστική 
προστασία κατά την εμφάνιση του ασφαλιστικού κινδύνου (ατύχημα, 
αναπηρία, ασθένεια, μητρότητα κλπ.). 
Οι ανωτέρω ρυθμίσεις αφορούν τους μισθωτούς εργαζομένους στον ιδιωτικό 
τομέα καθώς και εκείνους που απασχολούνται στον ευρύτερο δημόσιο τομέα 
και οι οποίοι ασφαλίζονται σε ειδικά ταμεία μισθωτών επιχειρήσεων 
(τομέας τηλεπικοινωνιών, ηλεκτρισμού, τράπεζες κλπ.). 
Δεν υφίσταται γενικευμένο σύστημα προστασίας για τις παροχές κοινωνικής 
ασφάλισης που χορηγούνται από τον ΟΑΕΔ, αφού βασική προϋπόθεση για τις 
παροχές αυτές (ανεργίας, στράτευσης, οικογενειακών επιδομάτων, 
διαθεσιμότητας, αφερεγγυότητας, μητρότητας) είναι η ιδιότης του/της 
μισθωτού/τής (παροχή εξαρτημένης εργασίας) και η καταβολή εισφορών είτε 
από μέρους του εργοδότη και μισθωτού είτε μόνο από την πλευρά του 
εργοδότη. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
Στην Ελλάδα η ισχύουσα νομοθεσία δεν παρεμβάλλει εμπόδια ούτε και 
κυρώσεις στη σύσταση συνδικαλιστικών οργανώσεων εκ μέρους των 
εργαζομένων, αντίθετα διασφαλίζει και ενθαρρύνει με σειρά διατάξεων την 
ελευθερία άσκησης του δικαιώματος αυτού. 
Πεδίο εφαρμογής των κατωτέρω παρατιθεμένων διατάξεων αποτελούν οι 
οργανώσεις οι οποίες έχουν ως μέλη μισθωτούς παρέχοντες εξαρτημένη 
εργασία και απασχολούμενους με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου τόσο 
στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα. 
109 -
Ειδικότερα η αρχή του δικαιώματος συλλογικής οργάνωσης των εργαζομένων 
στην χώρα μας εξασφαλίζεται από τις διατάξεις των άρθρων 12 & 23 του 
Συντάγματος, με τον περιορισμό του άρθρου 25 περί καταχρηστικής άσκησης 
δικαιώματος, το άρθρο 78 του Αστικού Κώδικα και ειδικότερα από τις 
διατάξεις του Ν. 1264/82, άρθρα 7 & 14 παρ.1 & 2 του Νόμου αυτού καθώς 
και απο τις ΔΣΕ 87/1948 και 98/1949 που κυρώθηκαν με νόμο. 
Συγκεκριμένα : 
Με το άρθρο 7 του Ν. 1264/82 κάθε εργαζόμενος που έχει συμπληρώσει 
ένα δίμηνο μέσα στον τελευταίο χρόνο στην επιχείρηση ή εκμετάλλευση 
ή τον κλάδο απασχόλησης του, έχει το δικαίωμα να γίνει μέλος μιας 
οργάνωσης της επιχείρησης ή εκμετάλλευσης και μιας του 
επαγγελματικού κλάδου απασχόλησης του, εφόσον έχει τις νόμιμες 
προϋποθέσεις, που ορίζουν τα καταστατικά τους. 
Με το ίδιο άρθρο παρέχεται το δικαίωμα στις συνδικαλιστικές 
οργανώσεις να καταστούν μέλη των υπερκείμενων αυτών οργανώσεων. 
Σε περίπτωση άρνησης εγγραφής εργαζόμενου σε συνδικαλιστική οργάνωση 
ή και συνδικαλιστικής οργάνωσης, ως μέλους σε υπερκείμενη, ο αιτών 
μπορεί να προσφύγει στο αρμόδιο Ειρηνοδικείο, το οποίο είναι δυνατόν 
με απόφαση του να διατάξει την εγγραφή του προσφεύγοντος ως μέλους 
στη συνδικαλιστική οργάνωση. 
Με το άρθρο 14 παρ.1 & 2 του Ν. 1264/82, ορίζεται ότι τα κρατικά 
όργανα έχουν υποχρέωση να εφαρμόζουν μέτρα απαραίτητα για τη 
διασφάλιση της ανεμπόδιστης άσκησης του δικαιώματος για την ίδρυση 
και αυτόνομη λειτουργία των συνδικαλιστικών οργανώσεων και 
απαγορεύεται γενικά η με οιονδήποτε τρόπο παρεμπόδιση άσκησης των 
συνδ/κων δικαιωμάτων, μεταξύ των οποίων και το δικαίωμα ίδρυσης 
συνδ/κών οργανώσεων προβλεπομένων και ποινικών κυρώσεων σύμφωνα με 
το άρθρο 23 του ίδιου νόμου. 
Σύμφωνα με τον Ν.1876/90 οι συνδικαλιστικές οργανώσεις εργαζομένων 
και εργοδοτών και οι μεμονωμένοι εργοδότες έχουν δικαίωμα και 
υποχρέωση να διαπραγματεύονται για την κατάρτιση συλλογικής σύμβασης 
εργασίας. Η πλευρά που ασκεί το δικαίωμα για διαπραγμάτευση οφείλει 
να γνωστοποιεί στην άλλη πλευρά με έγγραφο, το τόπο των 
διαπραγματεύσεων και τα υπό διαπραγμάτευση θέματα. Εφόσον οι 
συλλογικές διαπραγματεύσεις καταλήξουν σε συμφωνίες, αυτή 
καταρτίζεται έγγραφα και υπογράφεται απο τους αντιπροσώπους των 
μερών. Αν οι διαπραγματεύσεις των μερών αποτύχουν, τα ενδιαφερόμενα 
μέρη μπορούν να ζητήσουν τις υπηρεσίες μεσολαβητή ή να προσφύγουν 
στη διαιτησία. 
Ο μεσολαβητής επιλέγεται από τα μέρη, από ειδικό κατάλογο 
μεσολαβητών. Σε περίπτωση ασυμφωνίας τους, ο μεσολαβητής ορίζεται με 
κλήρωση. 
Ο μεσολαβητής καλεί τα μέρη σε συζητήσεις, προβαίνει στην κατ ιδίαν 
ακρόαση των μερών σε εξετάσεις προσώπων ή σε οποιαδήποτε έρευνα 
σχετική με τους όρους εργασίας ή την οικονομική κατάσταση της 
επιχε ίρησης. 
Αν τα μέρη, παρά την προσπάθεια των μεσολαβητών, δεν καταλήξουν σε 
συμφωνία μέσα σε προθεσμία 20 ημερών, ο μεσολαβητής υποβάλλει την 
δική του πρόταση, η οποία εφόσον γίνει δεκτή από τα μέρη, 
υπογράφεται και εξομοιούται με ΣΣΕ. 
- 110 -
Σε περίπτωση αποτυχίας της μεσολαβητικής προσπάθειας, γίνεται 
προσφυγή με ορισμένες προϋποθέσεις στη Διαιτησία. 
Ο διαιτητής επιλέγεται με κοινή συμφωνία των μερών από ειδικό 
κατάλογο διαιτητών. 
Ο διαιτητής μελετά όλα τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν στο στάδιο 
μεσολάβησης και εκδίδει μέσα σε 10 μέρες απο την ανάληψη των 
καθηκόντων του, την διαιτητική απόφαση. 
Οι προϋποθέσεις για την άσκηση του δικαιώματος απεργίας, 
καθορίζονται στα άρθρα 19,20 & 21 του Ν.1264/82, όπως τροποποιήθηκαν 
με τα άρθρα 3 & 4 του Ν.1915/90. Συγκεκριμμένα : 
α) Η απεργία ασκείται από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. 
β) Για την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας απαιτείται 
προειδοποίηση του εργοδότη ή της συνδικαλιστικής του οργάνωσης 
24 τουλάχιστον ώρες πριν από τη πραγματοποίηση της και 
προκειμένου για εργαζόμενους με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου 
στον ευρύτερο δημόσιο τομέα η λειτουργία του οποίου έχει ζωτική 
σημασία για την εξυπηρέτηση βασικών αναγκών του κοινωνικού 
συνόλου (άρθρο 19 παρ.2 του Ν.1264/82, όπως διαμορφώθηκε μετά 
τις μεταβολές του άρθρου 3 του Ν.1915/90), η κήρυξη απεργίας δεν 
μπορεί να πραγματοποιηθεί πρίν περάσουν (4) τέσσερις πλήρεις 
ημέρες από τη γνωστοποίηση των αιτημάτων και των λόγων που τα 
θεμελιώνουν. 
γ) Η απεργία στις συνδικαλιστικές οργανώσεις κηρύσσεται με απόφαση 
της Γενικής Συνέλευσης ή του Διοικ. συμβουλίου αναλόγως της 
μορφής και έκτασης της συνδ/κης οργάνωσης κατά τα ειδικότερα 
οριζόμενα στο έρθρο 20 του ίδιου Νόμου. 
Η απεργία ως εκδήλωση αλληλεγγύης κηρύσσεται μόνο από την π ιό 
αντιπροσωπευτική τριτοβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση. 
Ενώσεις προσώπων κατά την έννοια του άρθρου 1 παρ.3 περ.α' 
υποπερίπτωση γγ' του Ν.1264/82 μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμα 
απεργίας ύστερα από απόφαση, με μυστική ψηφοφορία, της 
πλειοψηφίας των εργαζομένων σε εκμετάλλευση, επιχείρηση, δημόσια 
υπηρεσία, ΝΠΔΔ ή ΟΤΑ. Για τους εργαζόμενους σε εκμετάλλευση, 
επιχείρηση, δημόσια υπηρεσία, ΝΠΔΔ ή ΟΤΑ, εάν δεν υπάρχει ένωση 
προσώπων ή επιχειρησιακό σωματείο ή κλαδικό σωματείο με μέλη 
τους περισσότερους από αυτούς, την απόφαση για απεργία μπορεί να 
πάρει το πιο αντιπροσωπευτικό Εργατικό Κέντρο της περιοχής που 
εργάζονται. 
δ) Η συνδικαλιστική οργάνωση η οποία κηρύσσει απεργία φροντίζει 
κατά την διάρκεια της απεργίας να υπάρχει το αναγκαίο προσωπικό 
για την ασφάλεια των εγκαταστάσεων της επιχείρησης και την 
πρόληψη καταστροφών ή ατυχημάτων και όταν πρόκειται για 
συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων, που αναφέρονται στο 
άρθρο 19 παρ.2 του Ν.1264/82, όπως διαμορφώθηκαν μετά τις 
μεταβολές του άρθρου 3 του Ν.1915/90 πρέπει να διαθέτουν 
επιπλέον και το αναγκαίο προσωπικό για την αντιμετώπιση 
στοιχειωδών αναγκών του κοινωνικού συνόλου. 
- Ill -
To άρθρο 21 του ανωτέρω νόμου αναφορικά με τον ορισμό του 
προσωπικού ασφάλειας αρμόδια για την επίλυση του θέματος είναι η 
επιτροπή του άρθρου 15 του Ν.1264/82 όπως αντικαταστάθηκε από το 
άρθρο 25 του Ν.1545/85. Η επιτροπή αυτή είναι τριμελής, 
προεδρεύεται από δικαστικό και ως μέλη έχει έναν εκπρόσωπο των 
εργαζομένων και ένα εργοδοτικό. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
1) Οι διατάξεις που διέπουν την πρόσβαση στην Επαγγελματική Κατάρτιση 
είναι οι εξής : 
- Β.Δ. από 6/6/52 Περί εκπ/σεως μαθητών τεχνιτών. 
Ν.709/77 Περί καθιερώσεως κινήτρων επαγγ. κατάρτισης 
εργατικού δυναμικού και ρυθμίσεως συναφών 
θεμάτων. 
Ν.1346/83 Τροποποίηση και συμπλήρωση διατάξεων της 
Εργατικής Νομοθεσίας και ρύθμιση διαφόρων 
θ εμάτων. 
Ν.1404/83 Προγράμματα Εκπαιδευτικών Μονάδων ΟΑΕΔ (αρ50) 
Ν.1545/85 Εθνικό σύστημα προστασίας από την ανεργία και 
άλλες διατάξεις (Κεφάλαιο Ε). 
Ν.1566/85 Περί δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. 
Ν. 1836/89 Προώθηση της απασχόλησης και επαγγελματικής 
κατάρτισης και άλλες διατάξεις. 
- Ν.4009/89 Απόφαση Υπ. Εργασίας Καθορισμός όρων ανάθεσης 
και συνεργασίας του ΟΑΕΔ με τους φορείς της 
παρ.1 & 2 του άρθρου 8 του Ν.1836/89, για την 
εκπαίδευση προγραμμάτων επαγγ.κατάρτίσης κτλ. 
Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι στη χώρα μας, όλοι οι νέοι 
ανεξαρτήτως εθνικότητας, δικαιούνται στο τέλος της υποχρεωτικής 
σχολικής φοίτησης να τύχουν, εφόσον επιθυμούν, αρχικής 
επαγγελματικής κατάρτισης, είτε σε Λύκεια είτε σε Τεχνικές 
-Επαγγελματικές Σχολές με στόχο την προσαρμογή τους στις απαιτήσεις 
της μελλοντικής τους επαγγελματικής ζωής. 
2) Υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες οι οποίες συνδέονται με την τροποποίηση 
του άρθρου 6 του Ν.709/77 και που η αρμόδια Δ/νση επαγγ.κατάρτίσης 
του Υπουργείου Εργασίας ήδη επεξεργάζεται. 
3) Συγκεκριμένες δομές από πλευράς ΟΑΕΔ δεν υπάρχουν παρά μόνο από τον 
πρόσφατο νόμο 1892/90, που αντικατέστησε τον Α.Ν.1262/82, δίνεται 
δικαίωμα της επανακατάρτίσης των απολυομένων από τις προβληματικές 
επιχειρήσεις και του προσωπικού των ιδιωτικών επιχειρήσεων πάνω στη 
νέα τεχνολογία, ο ΟΑΕΔ δεν απορρίπτει επίσης προτάσεις σωματείων, 
ομοσπονδιών κλπ. για την επιμόρφωση των μελών τους βάσει του 
Ν.709/77. 
- 112 -
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Η ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών στις εργασιακές σχέσεις 
εξασφαλίζεται με το Σύνταγμα (άρθρα 4 παρ.2 και 22 παρ.1), με την Εθνική 
Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας του 1975, η οποία καθιέρωσε την αρχή 
ίσης αμοιβής αρρένων και θηλέων εργαζομένων που ολοκληρώθηκε το 1978, με 
την επικύρωση της Διεθνούς Συμβάσεως Εργασίας 100 "περί ίσης αμοιβής 
αρρένων και θηλέων εργαζομένων δι εργασίαν ίσης αξίας", με τον Νόμο 
46/75. 
Με το Νόμο 1414/84 "εφαρμογή της ισότητας των φύλων στις εργασιακές 
σχέσεις και άλλες διατάξεις" (ΦΕΚ Α/2-2-84) απαγορεύεται κάθε διάκριση 
με βάση το φύλο και την οικογενειακή κατάσταση στην πρόσβαση, στο 
περιεχόμενο και στην εφαρμογή προγραμμάτων ή συστημάτων επαγγελματικού 
προσανατολισμού, επαγγελματικής κατάρτισης, μαθητείας, μετεκπαίδευσης, 
επιμόρφωσης, εκπαίδευσης για αλλαγή επαγγέλματος, λαϊκής επιμόρφωσης, 
ενημέρωσης και πληροφόρησης των εργαζομένων (άρθρο 2). 
Η πρόσβαση σε όλους τους κλάδους και βαθμίδες κάθε απασχόλησης γίνεται 
αδιακρίτως φύλου και οικογενειακής κατάστασης (άρθρο 3). 
Ανδρες και γυναίκες δικαιούνται ίση αμοιβή για εργασία ίσης αξίας (άρθρο 
4)· 
Απαγορεύεται κάθε διάκριση με βάση το φύλο του εργαζομένου, όσον αφορά 
τους όρους, τις συνθήκες εργασίαςκαι την επαγγελματική του εξέλιξη και 
σταδιοδρομία (άρθρο 5). 
Απαγορεύεται η καταγγελία της σχέσης εργασίας για λόγους που αναφέρονται 
στο φύλο (άρθρο 6). 
Ο εργοδότης που παραβαίνει τις διατάξεις του νόμου αυτού τιμωρείται με 
πρόστιμο απο 20.000 δρχ. έως 300.000 δρχ. (άρθρο 12). 
Εχουν αναληφθεί πρωτοβουλίες για την εντατικοποίηση των ενεργειών υπέρ 
της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών με την εκπόνηση προγραμμάτων 
επαγγελματικής κατάρτισης ανέργων γυναικών, επανένταξης γυναικών στην 
αγορά εργασίας κλπ. από τον Οργανισμό Απασχολήσεως Εργατικού Δυναμικού, 
τη Γενική Γραμματεία Ισότητας των δύο φύλων και άλλους φορείς. 
Αξιοσημείωτη είναι και η Κοινοτική Πρωτοβουλία NOW (προγράμματα 
διακρατικής συνεργασίας κλπ.). 
Με το Νόμο 1483/84 "Προστασία και διευκόλυνση των εργαζομένων με 
οικογενειακές υποχρεώσεις" (ΦΕΚ 153/Α/8-10-84) παρέχεται το δικαίωμα 
γονικής άδειας στους εργαζόμενους και των δύο φύλων προκειμένου να 
εξασφαλίσουν τη φροντίδα των παιδιών τους. Η άδεια αυτή έχει τρίμηνη 
διάρκεια για κάθε γονέα και δίδεται για κάθε παιδί από τότε που 
τελειώνει η άδεια μητρότητας μέχρι να γίνει το παιδί 2\ ετών. 
Επίσης χορηγείται στους γονείς άδεια απουσίας για ασθένεια παιδιών ή 
εξαρτημένων μελών της οικογένειας, μειωμένο ωράριο κατά μία ώρα την 
ημέρα εφόσον έχουν παιδιά με σωματική ή ψυχική ή πνευματική αναπηρία και 
τέλος άδεια για την παρακολούθηση της σχολικής επίδοσης των παιδιών 
τους. 
(7) 
- 113 -
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ,ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Στη χώρα μας προβλέπεται σύστημα πληροφόρησης, διαβούλευσης και 
συμμετοχής των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων που αφορούν τις 
επιχειρήσεις οι οποίες λειτουργούν στην Ελλάδα. 
Τις προϋποθέσεις και τις διαδικασίες για την υλοποίηση των ανωτέρω 
μέτρων προβλέπει ο Ν.1767/88 "Περί συμβουλίων εργαζομένων" με τον οποίο 
κυρώθηκε και η 135 ΔΣΕ. 
Πεδίο εφαρμογής του Νόμου αυτού είναι όλες οι επιχειρήσεις που 
απασχολούν τουλάχιστον 50 άτομα. Στις περιπτώσεις που στην επιχείρηση 
δεν υπάρχει συνδικαλιστική οργάνωση αρκεί να απασχολούνται 20 
εργαζόμενοι για την εφαρμογή του νόμου. 
Ο Νόμος 1767/88 παρέχει το δικαίωμα στους εργαζόμενους μέσω των 
συμβουλίων τους να παίρνουν πληροφορίες και να αποφασίζουν από κοινού με 
τη διεύθυνση της επιχείρησης πάνω σε μία σειρά θεμάτων που αφορούν τους 
εργαζόμενους στην επιχείρηση καθώς επίσης και την οικονομική 
δραστηριότητα και τον προγραμματισμό της. 
Ειδικότερα : α) Με το άρθρο 12 τα συμβούλια των εργαζομένων : 
1.- Αποφασίζουν από κοινού με τον εργοδότη για τα παρακάτω θέματα, 
εφόσον αυτά δε ρυθμίζονται με νόμο ή συλλογική σύμβαση εργασίας. 
Επίσης, αποφασίζουν για τα ίδια παρακάτω θέματα όταν δεν υπάρχει 
συνδικαλιστική οργάνωση της επιχείρησης : 
αα) την κατάρτιση εσωτερικού κανονισμού της επιχείρησης, 
ββ) τον κανονισμό υγιεινής και ασφάλειας της επιχείρησης, 
γγ) την κατάρτιση ενημερωτικών προγραμμάτων για τις νέες 
μεθόδους οργάνωσης της επιχείρησης και τη χρήση νέων 
τεχνολογιών, 
δδ) τον προγραμματισμό της επιμόρφωσης, της διαρκούς εκπαίδευσης 
και της μετεκπαίδευσης του προσωπικού, ιδιαίτερα μετά απο 
κάθε μετατροπή της τεχνολογίας, 
εε) τον τρόπο ελέγχου της παρουσίας και της συμπεριφοράς του 
προσωπικού στα πλαίσια της προστασίας της προσωπικότητας των 
εργαζομένων και απέναντι στα οπτικοακουστικά μέσα, 
στστ) τον προγραμματισμό των κανονικών αδειών, 
ζζ) την επανένταξη των αναπήρων από εργατικό ατύχημα που έγινε 
στην επιχείρηση σε κατάλληλες γι αυτούς θέσεις απασχόλησης, 
ηη) τον προγραμματισμό και τον έλεγχο πολιτιστικών, ψυχαγωγικών, 
κοινωνικών εκδηλώσεων και κοινωνικού εξοπλισμού. 
2.- Μελετούν και προτείνουν τρόπους βελτίωσης της παραγωγικότητας όλων 
των συντελεστών της παραγωγής. 
- 114 -
3.- Προτείνουν μέτρα για τη βελτίωση των όρων και συνθηκών εργασίας. 
4.- Υποδεικνύουν τα μέλη της Επιτροπής Υγιεινής και Ασφάλειας απο τα 
μέλη τους. 
Η συμφωνία επί των ανωτέρω θεμάτων είναι γραπτή και έχει κανονιστική 
ισχύ. Σε περίπτωση διαφωνίας η διαφορά επιλύεται από νομαρχιακή 
επιτροπή με αιτιολογημένη απόφαση της. 
β) Me το άρθρο 13 :1) ο εργοδότης οφείλει να πληροφορεί τα συμβούλια 
εργαζομένων για τα παρακάτω θέματα, πριν από την εφαρμογή των 
σχετικών αποφάσεων του : 
αα) αλλαγή νομικού καθεστώτος της επιχείρησης, 
ββ) ολική ή μερική μεταφορά, επέκταση ή περιορισμό των 
εγκαταστάσεων της, 
γγ) εισαγωγή νέας τεχνολογίας, 
δδ) αλλαγή στη διάρθρωση προσωπικού, μείωση ή αύξηση του αριθμού 
των εργαζομένων και θέση σε διαθεσιμότητα ή εκ περιτροπής 
εργασίας, 
στστ) παρέχει στα συμβούλια εργαζομένων κάθε στοιχείο που θα 
ζητηθεί από αυτά και αναφέρεται στα θέματα του άρθρου 12 του 
νόμου αυτού. 
ζζ) τον προγραμματισμό τυχόν υπερωριακής απασχόλησης. 
2) Τα συμβούλια εργαζομένων έχουν επίσης δικαίωμα να πληροφορούνται για 
αα) τις γενικές τάσεις της επιχείρησης στον οικονομικό τομέα και 
στον προγραμματισμό της παραγωγής, 
ββ) τον ισολογισμό και απολογισμό της επιχείρησης, 
γγ) το λογαριασμό εκμετάλλευσης της επιχείρησης. 
γ) Με το άρθρο 14 τα συμβούλια εργαζομένων διαβουλεύονται με τον 
εργοδότη αν δεν υπάρχει συνδικαλιστική οργάνωση στην επιχείρηση : 
αα) στις περιπτώσεις ομαδικών απολύσεων, σύμφωνα με όσα 
προβλέπονται από τη νομοθεσία που ισχύει κάθε φορά για τον 
έλεγχο των ομαδικών απολύσεων, 
ββ) στις περιπτώσεις κατά τις οποίες προβλέπονται διαβουλεύσεις 
με τους εργαζομένους από γενικούς ή ειδικούς νόμους. 
Σημειώνεται ότι σύμφωνα με τον ανωτέρω νόμο η λειτουργία των 
συμβουλίων δεν αναιρεί σε κανένα σημείο το σκοπό, τα μέσα και τα 
δικαιώματα των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Αντίθετα ο ίδιος νόμος 
προβλέπει συνεργασία και ενημέρωση της συνδ/κης οργάνωσης της 
επιχε ίρησης. 
- 115 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Κοινοτικές Οδηγίες για θέματα Υγιεινής & Ασφάλειας με διατάξεις πιό 
ευνοϊκές από εκείνες που ισχύουν σήμερα στη χώρα μας 
Η Εθνική μας νομοθεσία μέχρι στιγμής δεν έχει εναρμονισθεί με τις εξής 
Οδηγίες : 
1. Οδηγία 88/642 
2. " 89/391 
3. " 89/392 
4. " 89/654 
5. " 89/656 
6. " 90/270 
7. " 90/269 
8. " 90/394 
Για την Οδηγία 88/642 επισημαίνουμε ότι έχει ήδη ετοιμασθεί το 
αντίστοιχο Ελληνικό νομοθέτημα το οποίο και βρίσκεται στην τελική 
διαδικασία έκδοσης ενώ οι υπόλοιπες βρίσκονται στο στάδιο της 
επεξεργασίας. 
Συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων για θέματα Υγείας & 
Ασφάλειας 
Σε επίπεδο επιχείρησης 
Σύμφωνα με το άρθρο 1 του Νόμου 1767/88 οι εργαζόμενοι έχουν 
δικαίωμα να εκλέγουν και να συγκροτούν συμβούλια εργαζομένων για 
την εκπροσώπηση τους στην επιχείρηση εφόσον ο αριθμός των 
εργαζομένων είναι τουλάχιστον 20 άτομα. Σύμφωνα με το άρθρο 12 
του ίδιου νόμου η λειτουργία των συμβουλίων αυτών είναι 
συμμετοχική και γνωμοδοτική και σκοπεύει στην βελτίωση των 
συνθηκών εργασίας των εργαζομένων σε συνάρτηση με την ανάπτυξη 
της επιχείρησης. 
Σύμφωνα με το Νόμο 1568/85 οι εργαζόμενοι σε επιχειρήσεις που 
απασχολούν πάνω από εκατό πενήντα άτομα (150) έχουν δικαίωμα να 
συνιστούν Επιτροπή υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας, 
αποτελούμενη από εκλεγμένους αντιπροσώπους στην επιχείρηση. 
Σε Νομαρχιακό Επίπεδο 
Σε κάθε Νομαρχία συνίσταται συλλογικό γνωμοδοτικό όργανο για θέματα 
προστασίας της υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων στους τόπους 
εργασίας, με την ονομασία Νομαρχιακή Επιτροπή Υγιεινής & Ασφάλειας 
της Εργασίας (ΝΕΑΥΕ). Μεταξύ των μελών υπάρχουν πάντα δύο εκπρόσωποι 
του αντιπροσωπευτικότερου εργατικού κέντρου του νομού. 
Σε Εθνικό Επίπεδο 
Τρείς εκπρόσωποι της πιο αντιπροσωπευτικής τριτοβάθμιας 
συνδικαλιστικής οργάνωσης εργαζομένων συμμετέχουν ως μέλη στο 
Συμβούλιο Υγιεινής & Ασφάλειας της Εργασίας (ΣΥΑΕ). Εργο του ΣΥΑΕ 
είναι η γνωμοδότηση και εισήγηση προς τον Υπουργό Εργασίας, επί 
θεμάτων Υγιεινής & Ασφάλειας (Προεδρικά Διατάγματα, Υπουργικές 
Αποφάσεις κλπ.). 
- 116 -
Τέλος επισημαίνεται ότι υπάρχει δυνατότητα στις εκάστοτε συναπτόμενες 
συλλογικές συμβάσεις, οι συμβαλλόμενοι να συναποφασίζουν επί θεμάτων 
Υγιεινής & Ασφάλειας. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
Με το άρθρο 2 του Ν. 1837/89 "Για την προστασία των ανηλίκων κατά την 
απασχόληση και άλλες διατάξεις", ως κατώτερο όριο ηλικίας εισόδου στην 
εργασία ανηλίκων καθορίζεται το 15* έτος της ηλικίας τους για 
οποιαδήποτε εργασία, με εξαίρεση τη δυνατότητα απασχόλησης ανηλίκων κάτω 
του 15ου έτους της ηλικίας σε θεατρικές παραστάσεις, μουσικές εκτελέσεις 
ή άλλες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, εφόσον για τις εργασίες αυτές δεν 
βλάπτεται η σωματική και ψυχική τους υγεία και η ηθική τους. Η άδεια για 
την απασχόληση των ανηλίκων κάτω του 15ου έτους της ηλικίας στις ανωτέρω 
περιπτώσεις χορηγείται από την αρμόδια Επιθεώρηση Εργασίας και με τους 
περιορισμούς που αναφέρονται στο άρθρο αυτό. 
Σύμφωνα με το άρθρο 6 του Ν.1837/89 οι ανήλικοι εργαζόμενοι αμείβονται 
με βάση το κατώτατο τουλάχιστον ημερομίσθιο του ανειδίκευτου εργάτη που 
προβλέπεται από την Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας κατ 
αναλογία των ωρών απασχόλησης τους. Ευνοϊκότερες συνθήκες εργασίας και 
μεγαλύτερη αμοιβή ρυθμίζονται με συλλογικές συμβάσεις εργασίας. 
Με το άρθρο 5 του Ν.1837/89 καθορίζεται : 
α) Ωράριο ημερησίας απασχόλησης ανηλίκων, που δεν έχουν συμπληρώσει το 
16e έτος της ηλικίας καθώς και για τους ανήλικους που φοιτούν σε 
Γυμνάσια, Λύκεια κάθε τύπου ή Τεχνικές Επαγγελματικές Σχολές, 
Δημόσιες ή Ιδιωτικές αναγνωρισμένες απο το Κράτος, μέχρι 6 ώρες την 
ημέρα και 30 ώρες την εβδομάδα και απαγόρευση της υπερωριακής 
απασχόλησης αυτών. 
Ειδικά για τους ανήλικους που απασχολούνται σε καλλιτεχνικές ή 
παρεμφερείς δραστηριότητες προβλέπεται από τις οικίες διατάξεις 
περαιτέρω μειωμένο ωράριο εργασίας, το οποίο κυμαίνεται με βάση την 
ηλικία (για ανήλικους από 3-15 ετών ωράριο από δύο (2) έως πέντε (5) 
ώρες την ημέρα). 
β) Ημερήσια ανάπαυση εργαζομένων ανηλίκων 12 τουλάχιστον συνεχών ωρών, 
περιλαμβανομένων υποχρεωτικά μεταξύ του χρονικού διαστήματος από τις 
10 το βράδυ μέχρι τις 6 το πρωί. Απο τη διάταξη αυτή διαφαίνεται 
έμμεσα η απαγόρευση της νυκτερινής εργασίας των ανηλίκων. 
γ) Διευκόλυνση των εργαζομένων ανηλίκων μαθητών-σπουδαστών σε ότι αφορά 
τον χρόνο προσέλευσης και απασχόλησης από την εργασία τους. 
Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Ν.1387/89 οι ανήλικοι μισθωτοί πριν 
απασχοληθούν σε οποιαδήποτε εργασία πρέπει να παρακολουθήσουν 
προγράμματα εξωσχολικού-επαγγελματικού προσανατολισμού. Τα προγράμματα 
αυτά εκπονούνται και εφαρμόζονται από τον ΟΑΕΔ που χορηγεί στον ανήλικο 
βεβαίωση για το πρόγραμμα που παρακολούθησε. 
Απο τις διατάξεις των άρθρων 6-9 του Ν.1566/85 όλοι οι νέοι ανεξαρτήτως 
εθνικότητας δικαιούνται στο τέλος της υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης να 
τύχουν, εφ όσον το επιθυμούν, αρχικής επαγγελματικής κατάρτισης, είτε σε 
Λύκεια είτε σε Τεχνικές-Επαγγελματικές Σχολές, με στόχο την προσαρμογή 
τους στις απαιτήσεις της μελλοντικής τους επαγγελματικής ζωής. 
- 117 -
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ 
Οι διατάξεις που εξασφαλίζουν σε κάθε εργαζόμενο της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας παροχές, που του εγγυώνται αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο κατά τη 
συνταξιοδότηση του, αναφέρθησαν στο κεφάλαιο Δ Κοινωνική Προστασία. 
Σε ότι αφορά το σύστημα προστασίας των ατόμων που βρίσκονται σε ηλικία 
συνταξιοδότησης αλλά που αποκλείονταν από το δικαίωμα αυτό, σας κάνουμε 
γνωστό ότι, κανένας Ελληνας πολίτης δεν στερείται ιατροφαρμακευτικής 
περίθαλψης. 
Τις πιό πάνω παροχές, εφ όσον δεν τις εξασφαλίζει ο ασφαλιστικός φορέας 
τις παρέχει η Κρατική μέριμνα με τη χορήγηση πιστοποιητικού οικονομικής 
αδυναμίας. Επίσης εάν το ηλικιωμένο άτομο, αντιμετωπίζει ειδικά 
προβλήματα στέγης, αναπηρίας κλπ., δικαιούται ανάλογης κοινωνικής 
βοήθειας (επίδομα στεγαστικό και αναπηρίας) είτε εφάπαξ είτε έκτακτο. 
Ακόμη σε περίπτωση που έχει αποκλεισθεί από το δικαίωμα συνταξιοδότησης 
απο το δικαίωμα συνταξιοδότησης από οποιονδήποτε ασφαλιστικό φορέα 
δικαιούται σύνταξη ανασφαλίστου. 
Οι παραπάνω παροχές έχουν μορφή βοηθήματος που όμως δεν επαρκεί για να 
καλύψει το κατώτερο όριο διαβίωσης. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Τα μέτρα που έχουν ληφθεί από την Πολιτεία για την επαγελματική και 
κοινωνική ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες είναι : 
α) Ο Ν.1648/86 "περί προστασίας πολεμιστών αναπήρων και θυμάτων πολέμου 
και μειονεκτούντων προσώπων" σύμφωνα με τον οποίο επιχειρήσεις ή 
εκμεταλλεύσεις Ελληνικές ή ξένες που λειτουργούν στην Ελλάδα εφόσον 
απασχολούν πάνω από 50 άτομα, υποχρεούνται να προσλαμβάνουν σε 
ποσοστό 4% από τα πρόσωπα της παρ.1 και επιπλέον 3% από τα πρόσωπα 
της παρ.4 του άρθρου 1. 
Οι Δημόσιες υπηρεσίες ΝΠΔΔ και ΟΤΑ υποχρεούνται να προσλαμβάνουν 
χωρίς διαγωνισμό και σε αναλογία πέντε (5) στις εκατό (100) κενές 
θέσεις, άτομα προστατευόμενα από τον Ν.1648/86, καθώς και σε κενές 
θέσεις κλητήρων, νυχτοφυλάκων, καθαριστών, καθαριστριών, θυρωρών, 
κηπουρών και τραπεζοκόμων σε αναλογία ενός (1) προστατευομένου 
ατόμου για πέντε (5) θέσεις. 
β) Η αριθμ.30052/24-1-91 απόφαση του Υπουργού Εργασίας με την οποία 
καταρτίζουμε προγράμματα που αφορούν την συμμετοχή του Οργανισμού 
Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (ΟΑΕΔ) στη δαπάνη του εργοδότη για 
τη στοιχειώδη εργονομική διευθέτηση του χώρου εργασίας των 
απασχολούμενων σ αυτόν ατόμων με ειδικές ανάγκες που προστατεύονται 
από την παρ.4 του άρθρου 1 του Ν.1648/86. 
γ) Η αριθμ.30993/27-3-91 κοινή απόφαση Υπουργών Οικονομικών και 
Εργασίας σχετικά με κατάρτιση προγραμμάτων επιχορήγησης Ιδιωτικών 
Επιχειρήσεων, Οργανισμών και Επιχειρήσεων Τοπικής Αυτοδιοίκησης και 
Κοινής Ωφέλειας, Συνεταιρισμών Επαγγελματικών Σωματείων και Ενώσεων 
- 118 -
αυτών, που προσλαμβάνουν άτομα με ειδικές ανάγκες με την διαδικασία 
της υποχρεωτικής πρόσληψης (αρθρ.2 Ν.1648/86) και γενικά εργοδοτών 
για την πρόσληψη ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
Τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον Κοινωνικό 
Χάρτη ταυτίζονται με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα που 
περιλαμβάνονται στο Σύνταγμα της Ελλάδας, το οποίο και τα προστατεύει. 
Οι Συνταγματικές αυτές διατάξεις δεν παρέχουν αγώγιμη αξίωση στον πολίτη 
κατά του Κράτους για την ικανοποίηση του συγκεκριμένου κοινωνικού 
δικαιώματος. Δίνουν όμως τη δέουσα κατεύθυνση στην Ελληνική Πολιτεία να 
μεριμνήσει, κατά κανόνα, την προστασία τους με νόμο που θα θεσπίσει. 
Πράγματι υπάρχουν αντίστιχοι νόμοι και προεδρικά διατάγματα που 
προστατεύουν πάσης φύσεως κοινωνικά δικαιώματα. 
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
- 120 -
Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΣΤΟ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
Η ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Εισαγωγή 
Στη δεκαετία του 1980 οι αλλαγές που επήλθαν στη διάρθρωση της 
απασχόλησης υπήρξαν κατά πολύ μεγαλύτερες των αντίστοιχων των δεκαετιών 
1960 και 1970. Αυτό καθίσταται σαφώς αντιληπτό εάν συγκρίνουμε την 
κατάσταση στον τομέα της απασχόλησης το 1989 με την αντίστοιχη του 1979. 
Τα πέντε βασικά σημεία που ανακύπτουν είναι : 
1) Ουσιαστική αύξηση των θέσεων απασχόλησης 
Το Ιούνιο του 1990 το απασχολούμενο εργατικό δυναμικό ανήλθε σε 26.8 
εκατ., το υψηλότερο όλων των εποχών και κατά 1.5 εκατ. υψηλότερο από το 
αντίστοιχο του Ιουνίου 1979. 
2) Αλλαγές στις μορφές απασχόλησης 
Τα παραδοσιακά πρότυπα απασχόλησης αλλάζουν. Παρατηρήθηκε σημαντική 
άνοδος της εργασίας με μερική απασχόληση. Το 1/4 σχεδόν όλων των θέσεων 
εργασίας είναι με μερική απασχόληση. Το 1/8 του απασχολούμενου εργατικού 
δυναμικού είναι σήμερα αυτοαπασχολούμενο, σε σύγκριση με το 1/12 το 
1979. 
Οι προαναφερόμενες, καθώς και άλλες, μετακινήσεις από τα παλαιού τύπου 
πρότυπα εργασίας ικανοποιούν τις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των 
εργαζομένων. Η πείρα αποδεικνύει ότι η απασχόληση σ'αυτές τις θέσεις 
εργασίες είναι μάλλον απόρροια επιλογής παρά έλλειψης ευκαιριών. 
3) Αλλαγές στη διάρθρωση της βιομηχανίας 
Όπως και στις περισσότερες βιομηχανικές χώρες, παρατηρήθηκε κατά την 
τελευταία δεκαετία μείωση των θέσεων απασχόλησης στην μεταποιητική 
βιομηχανία. Αντίθετα, γνώρισε ταχεία εξάπλωση ο τομέας των υπηρεσιών -
από το 1979, η συνολική αύξηση του αριθμού των θέσεων απασχόλησης 
υπερέβη τα 2 εκατ. Σήμερα ο τομέας αυτός καλύπτει το δύο τρίτα του 
συνόλου των θέσεων απασχόλησης, σε σύγκριση με τα 3/5 το 1979. Σημαντική 
αύξηση σημειώνεται επίσης και στη δημιουργία νέων επιχειρήσεων. 
4) Αλλαγές στη διάρθρωση της εργασίας 
Εξίσου σημαντικές αλλαγές επήλθαν και στη διάρθρωση της απασχόλησης. 
Κατά την περίοδο 1979-1989, ο αριθμός των ατόμων που απασχολούνται ως 
στελέχη επιχειρήσεων αυξήθηκε σχεδόν κατά 2.2 εκατ. - σήμερα καλύπτουν 
το 1/3 του συνόλου των εργαζομένων σε σύγκριση με το 1/4 το 1979. Οι 
εργαζόμενοι σε χειρωνακτικά επαγγέλματα ανέρχονται σήμερα σε 45%, σε 
σύγκριση με 52% το 1979. 
5) Περισσότερες απασχολούμενες γυναίκες 
Ο αριθμός των εργαζόμενων γυναικών αυξήθηκε σημαντικά. Το 1979, το 
απασχολούμενο γυναικείο εργατικό δυναμικό μόλις υπερέβαινε τα 10 εκατ. -
σήμερα ανέρχεται σχεδόν σε 12 εκατ. Σήμερα οι γυναίκες καλύπτουν το 44% 
- 121 -
του εργατικού δυναμικού. Το 60% περίπου των γυναικών εργάζονται με πλήρη 
απασχόληση· το ποσοστό αυτό παρουσιάζει ανεπαίσθητες αποκκλίσεις από το 
1979. Από ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, μόνο στο ΗΒ ο συντελεστής 
ανεργίας των γυναικών είναι κατώτερος από τον αντίστοιχο των ανδρών. Οι 
αλλαγές αυτές αντικατοπτρίζουν την αυξημένη, εκ μέρους των γυναικών, 
ζήτηση θέσεων απασχόλησης και την ποικιλομορφία των ευκαιριών 
απασχόλησης που αναζητούσαν οι γυναίκες, όπως η μερική απασχόληση. 
Η κυβερνητική πολιτική όσον αφορά την αγορά εργασίας 
Οι κυβερνητικές πολιτικές όσον αφορά την αγορά εργασίας οφείλουν να 
αντικατοπτρίζουν τις προαναφερόμενες αλλαγές. Η κυβέρνηση του ΗΒ θεωρεί 
ότι οι αγορές εργασίας λειτουργούν αποτελεσματικότερα με την ελάχιστη 
κυβερνητική παρέμβαση, οι πολιτικές αποσκοπούσαν να καταργήσουν τα 
εμπόδια στην ελεύθερη λειτουργία των αγορών και να εξισορροπήσουν τις 
ανάγκες εργοδοτών και εργαζομένων. Ως αποτέλεσμα επήλθε το υψηλότερο 
επίπεδο απασχόλησης όλων των εποχών. Οι περιττοί κανονισμοί 
καταργήθηκαν, μειώνοντας κατά συνέπεια την πίεση της κυβέρνησης επί των 
επιχειρήσεων και καθιστώντας ευκολότερη τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων. 
Το ΗΒ πιστεύει ότι οι όροι και οι συνθήκες απασχόλησης καθορίζονται 
καλύτερα από τους εργοδότες και τους εργαζόμενους· είναι οι πλέον ικανοί 
να κρίνουν ό,τι ενδείκνυται, λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση της δικής 
τους εταιρείας στην αγορά εργασίας. 
Εντούτοις, το ΗΒ δεν αντιτίθεται κατ'αρχήν σε μία συνολική ρύθμιση της 
αγοράς εργασίας· ορισμένες φορές, η νομοθεσία καθίσταται αναγκαία 
προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς, να 
προστατευτούν οι ιδιαίτερα ευπρόσβλητες ομάδες ή να πραγματωθεί μία 
θεμελιώδης αρχή της δημόσιας τάξης, παραδείγματος χάριν η καταπολέμηση 
των διακρίσεων. Στο ΗΒ έχει θεσπιστεί περιεκτική νομοθεσία για θέματα 
όπως η υγεία και η ασφάλεια, η ισότητα ευκαιριών, τα δικαιώματα 
μητρότητας, οι παράνομες απολύσεις και οι αποζημιώσεις λόγω απόλυσης. Η 
νομοθεσία όμως πρέπει να περιορίζεται στο ελάχιστο αναγκαίο που 
απαιτείται για την επίτευξη ισορροπίας μεταξύ των αναγκών εργοδοτών και 
εργαζομένων. 
Οι πολιτικές του ΗΒ για τη δεκαετία του 1990 αντικατοπτρίζουν τις 
βασικές προκλήσεις που θέτει ο μεγαλύτερος διεθνής ανταγωνισμός, καθώς 
και οι τεχνολογικές και δημογραφικές αλλαγές. Οι προκλήσεις αυτές 
επιβάλλουν όπως, μεταξύ των σημαντικών στόχων, συμπεριληφθεί και η 
ευλυγισία όσον αφορά τους τύπους προτύπων απασχόλησης, την κατάρτιση και 
τους μισθούς. 
Κατωτέρω σκιαγραφείται η κοινωνική πολιτική και η πολιτική απασχόλησης 
του ΗΒ. Πολλές από τις περιγραφόμενες νομοθετικές διατάξεις πληρούν ή 
εφαρμόζουν τις ισχύουσες κοινοτικές οδηγίες. Το ΗΒ έχει σημειώσει 
εξαιρετικές επιδόσεις όσον αφορά την εφαρμογή τους· η έκθεση της 
Επιτροπής το Νοέμβριο του 1990 κατέδειξε ότι το ΗΒ είναι το μοναδικό 
κράτος μέλος που έχει εφαρμόσει και τις 18 μέχρι σήμερα συμφωνηθείσες 
οδηγίες στον κοινωνικό τομέα. 
122 -
ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ 
Στο ΗΒ έχει θεσπιστεί μία περιεκτική νομοθετική δέσμη όσον αφορά την 
προστασία της απασχόλησης. 
Όλοι οι εργαζόμενοι καλύπτονται από νομοθεσία η οποία άπτεται ορισμένων 
σημαντικών εργατικών δικαιωμάτων. Τα δικαιώματα αυτά περιλαμβάνουν την 
ίση αμοιβή, την προστασία κατά των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλής και της 
ιδιότητας του μέλους ή μη μέλους συνδικαλιστικής οργάνωσης, την 
προστασία κατά της αφερεγγυότητας του εργοδότη, καθώς και το δικαίωμα να 
μην δύναται ο μισθός ν'αποτελέσει αντικείμενο παράνομων κρατήσεων. 
Επιπλέον, η πλειοψηφία των εργαζομένων διεκδικούν και άλλα νόμιμα 
δικαιώματα, όπως η χορήγηση αποζημίωσης λόγω απόλυσης, αποκατάσταση 
ζημίας λόγω παράνομης απόλυσης και το δικαίωμα επανόδου στην εργασία 
μετά την απόκτηση τέκνου. 
Εν ολίγοις, τα βασικά ατομικά δικαιώματα είναι : 
η γραπτή σύμβαση των βασικών όρων και συνθηκών 
- το δικαίωμα χορήγησης αναλυτικού εκκαθαριστικού σημειώματος των 
αποδοχών 
το δικαίωμα ελάχιστης προθεσμίας καταγγελίας της σύμβασης 
το δικαίωμα μη παράνομης απόλυσης 
το δικαίωμα προστασίας της μη διάκρισης λόγω φυλής, φύλου, 
οικογενειακής κατάστασης, ή της ιδιότητας του μέλους ή μη μέλους 
συνδικαλιστικής οργάνωσης 
άδεια για την άσκηση των δημόσιων καθηκόντων 
δικαίωμα αποζημίωσης σε περίπτωση απόλυσης 
- χορήγηση άδειας (σε προς απόλυση εργαζόμενους) με σκοπό την 
αναζήτηση εργασίας ή τη ρύθμιση θεμάτων κατάρτισης 
τα δικαιώματα μητρότητας, ήτοι η προστασία κατά της αδικαιολόγητα 
αρνούμενης άδειας μετ'αποδοχών για προ του τοκετού περίθαλψη· 
προστασία κατά της απόλυσης λόγω εγκυμοσύνης ή για λόγους που 
σχετίζονται με την εγκυμοσύνη· το δικαίωμα επανόδου στην εργασία 
μετά την απόκτηση τέκνου 
προστασία κατά των παράνομων κρατήσεων επί των μισθών 
δικαίωμα αμοιβής κατά την άδεια για λόγους υγείας. 
Μέσα αποκατάστασης 
Οι εργαζόμενοι που θεωρούν ότι τα δικαιώματα τους καταπατήθηκαν μπορούν 
να λαμβάνουν δωρεάν συμβουλές από την Υπηρεσία παροχής συμβουλών, 
Συμβιβασμού και Διαιτησίας, τα Γραφεία παροχής συμβουλών στους πολίτες 
και τους νομικούς φορείς. Οι ενστάσεις μπορούν εν γένει να ασκούνται στα 
εργατικά δικαστήρια. 
Τα εργατικά δικαστήρια είναι ανεξάρτητα δικαστικά σώματα που συστάθηκαν 
με σκοπό να παρέχουν ταχεία, άτυπη και οικονομική μέθοδο επίλυσης των 
διαφορών μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. οι διαδικασίες τους 
θεσπίστηκαν κατά τρόπον ώστε να καθίσταται περιττή η νομική εκπροσώπηση 
των διαδίκων. 
Σε πολλές περιπτώσεις το εργατικό δικαστήριο εκδίδει απόφαση χορήγησης 
χρηματικής αποζημίωσης στον δικαιωθέντα ενάγοντα· ανάλογα με τη 
δικαιοδοσία βάσει της οποίας κατατέθηκε η αγωγή, το δικαστήριο μπορεί 
εναλλακτικά να αποφανθεί υπέρ της επαναπασχόλησης ή να προβεί σε 
ανακοίνωση των δικαιωμάτων των διαδίκων. 
- 123 -
Κατά των δικαστικών αποφάσεων μπορεί ν'ασκηθεί προσφυγή από νομικής 
απόψεως, κατ'αρχήν στο Εργατικό Εφετείο και κατόπιν στο Εφετείο και στη 
Βουλή των Λόρδων. 
Προστασία σε περιπτώσεις απόλυσης και αφερεγγυότητας 
Το ΗΒ πιστεύει ότι όλοι οι εργαζόμενοι δικαιούνται αποτελεσματικής 
κοινωνικής προστασίας σε περίπτωση απόλυσης ή αφερεγγυότητας του 
εργοδότη. Οι ρυθμίσεις του ΗΒ υπερκαλύπτουν το πεδίο εφαρμογής των 
κοινοτικών οδηγιών σχετικά με την αφερεγγυότητα και τις ομαδικές 
απολύσεις : 
* Σε περίπτωση απόλυσης, οι περισσότεροι εργαζόμενοι δικαιούνται, 
βάσει του κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης, αποζημίωσης η οποία 
υπολογίζεται σε συνάρτηση με τις αποδοχές και το χρόνο υπηρεσίας 
* Οι εργοδότες πρέπει να προβαίνουν σε διαβουλεύσεις με τους 
αναγνωρισμένους εκπρόσωπους των συνδικαλιστικών οργανώσεων σχετικά 
με τις ενδεχόμενες απολύσεις και τη μεταφορά της επαγγελματικής 
δραστηριότητας·σε περίπτωση απολύσεων ευρείας κλίμακας πρέπει επίσης 
να ενημερώνουν εκ των προτέρων την κυβέρνηση 
* Στους απολυθέντες εργαζόμενους διατίθεται μία περιεκτική δέσμη 
μέτρων με σκοπό να τους βοηθήσει να απασχοληθούν εκ νέου 
* Η νομοθεσία του ΗΒ ευνοεί την εξόφληση των οφειλών προς τους 
εργαζόμενους σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη. Επιπλέον, η 
κυβέρνηση του ΗΒ διασφαλίζει την καταβολή ορισμένων οφειλόμενων 
μισθών σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη 
* Την περίοδο 1990/91 η κυβέρνηση κατέβαλε συνολικό ποσό ύψους 145 
εκατ. λιρών σε 400,000 περίπου εργαζόμενους, βάσει των διατάξεων 
περί απολύσεων και αφερεγγυότητας. 
ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Οι όροι και οι συνθήκες εργασίας δεν θεσπίζονται βάσει γενικού 
νομοθετικού πλαισίου. Συνήθως, οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι, ή οι 
αντιπροσωπευτικές τους οργανώσεις, είναι ελεύθεροι να συμφωνήσουν για 
ό,τι ανταποκρίνεται πληρέστερα στις ανάγκες τους. 
Διάρκεια της εργασίας 
Στο ΗΒ, η διάρκεια της εργασίας καθορίζεται, στις περισσότερες 
περιπτώσεις, κατόπιν συμφωνίας μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Ο μέσος 
όρος των ωρών εργασίας την εβδομάδα ανέρχεται σε 37.7 ώρες για το ΗΒ, τη 
Γαλλία και τη Γερμανία· είναι δηλαδή οριακά υψηλότερος από τον κοινοτικό 
μέσον όρο των 37.5 ωρών, καίτοι η ισχύουσα μεγαλύτερη ευλυγισία οδηγεί 
σ'ένα ευρύ φάσμα προτύπων και ωρών εργασίας. Η μη θεσμική προσέγγιση 
του ΗΒ παρέχει στους εργοδότες και εργαζόμενους μεγαλύτερη ελευθερία 
όσον αφορά τη διερεύνηση νέων τύπων προτύπων εργασίας και την ταχεία 
ανταπόκριση στις οικονομικές περιστάσεις και στις απαιτήσεις των 
καταναλωτών. Το δικαίωμα ετήσιας άδειας μετ'αποδοχών θεσπίζεται από τη 
- 124 -
συλλογική σύμβαση και ανέρχεται, κατά μέσον όρο, σε 23 περίπου ημέρες. 
Τα επίπεδα αυτά είναι συγκρίσιμα με τα αντίστοιχα άλλων κρατών μελών της 
Κοινότητας. 
Σε δημοσκοπήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο ΗΒ, οι εργαζόμενοι εξέφρασαν 
υψηλά επίπεδα ικανοποίησης όσον αφορά τη διευθέτηση του χρόνου εργασίας 
τους : ποσοστό άνω του 80% είναι ικανοποιημένοι ή πολύ ικανοποιημένοι 
και μόλις το 9% δυσαρεστημένοι. Τα επίπεδα ικανοποίησης είναι υψηλά 
μεταξύ όλων των βασικών κατηγοριών εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων των 
εργαζομένων με μερική απασχόληση και αυτών που οι ώρες εργασίας τους 
υπερβαίνουν τον μέσον όρο. 
Μισθοί 
Τα πραγματικά εισοδήματα έχουν αυξηθεί από το 1979 για όλες τις 
εισοδηματικές ομάδες (κατά μέσον όρο κατά 29% για τους άνδρες και 38% 
για τις γυναίκες), ενώ το εργατικό δυναμικό ανέρχεται στο υψηλότερο 
επίπεδο όλων των εποχών. Για τους χαμηλότερα αμειβόμενους έχουν 
θεσπιστεί παροχές κοινωνικής ασφάλισης "κατά την εργασία" που 
προορίζονται ιδιαίτερα για όσους έχουν δυσβάστακτες οικογενειακές 
υποχρέωσεις. 
Η κυβέρνηση πιστεύει ότι η επιβολή των κατώτατων μισθών παρεμποδίζει την 
ελεύθερη λειτουργία της αγοράς εργασίας και μειώνει τις θέσεις 
απασχόλησης. 
Ο καλύτερος τρόπος ενίσχυσης των χαμηλότερα αμειβόμενων είναι να 
δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μία ευημερούσα και αναπτυσσόμενη 
οικονομία και, επιπλέον, να καταργηθούν οι φραγμοί στην απασχόληση. Η 
βασική αιτία της φτώχιας είναι η ανεργία και η καλύτερη απάντηση είναι 
οι ρεαλιστικές αμοιβές που δημιουργούν τις σωστές προϋποθέσεις για την 
αύξηση των θέσεων απασχόλησης. 
ΕΡΓΑΣΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ 
Ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι 
Σε γενικές γραμμές, οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι είναι ελεύθεροι να 
συστήνουν και να μετέχουν σε συνδικαλιστικές οργανώσεις οσάκις κρίνουν 
ενδεδειγμένο. 
Οι διατάξεις που θέσπισε η κυβέρνηση στη διάρκεια της περασμένης 
δεκαετίας με σκοπό τη μεταρρύθμιση της συναφούς νομοθεσίας παρέχουν ένα 
νομικό πλαίσιο το οποίο διασφαλίζει ότι τα άτομα είναι ελεύθερα να είναι 
μέλη ή όχι των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Εκτός ορισμένων εξαιρέσεων, 
όλοι οι μισθωτοί εργαζόμενοι έχουν σήμερα τα ακόλουθα δικαιώματα : 
(i) να μην απολύονται λόγω της ιδιότητας ή μη του μέλους 
συνδικαλιστικής οργάνωσης, λόγω της πρόθεσης ή της άρνησης 
συμμετοχής τους 
(ii) να προστατεύονται κατά της δράσης που αναλαμβάνει ο εργοδότης, 
λόγω απαγόρευσης της απόλυσης, με σκοπό να αποτρέψει ή να 
αποθαρρύνει τη συμμετοχή τους σε συνδικαλιστική οργάνωση, ή να 
τους επιβάλει ποινή για τη συγκεκριμένη ενέργεια, ή να τους 
εξαναγκάσει να είναι ή να γίνουν μέλη. 
- 125 -
(iii) να μην επιλέγονται σε περίπτωση απολύσεων λόγω της συμμετοχής 
τους ή όχι σε συνδικαλιστική οργάνωση ή της πρόθεσης τους να 
είναι μέλη. 
Επιπλέον τα άτομα που ζητούν εργασία προστατεύονται κατά της άρνησης 
εργοδότη να τα απασχολήσει στην περίπτωση όπου η άρνηση οφείλεται στο 
γεγονός ότι το ενδιαφερόμενο άτομο υπήρξε, ή δεν υπήρξε, μέλος 
συνδικαλιστικής οργάνωσης ή διότι αρνήθηκε να γίνει, ή έπαψε να είναι, 
μέλος. 
Εάν ο μισθωτός εργαζόμενος, ή το άτομο που ζητεί εργασία, θεωρεί ότι 
κατατήθηκαν τα δικαιώματα που του παρέχονται βάσει του νόμου, μπορεί να 
προσφύγει στα εργατικά δικαστήρια. 
Συλλογικές συμβάσεις 
Στο ΗΒ υπήρξε αυξανόμενη τάση προς τη σύναψη ατομικών συμβάσεων μεταξύ 
εργοδότη και εργαζόμενου. Έχει περιοριστεί η έννοια του εργατικού 
κόσμου ως μια αδιαφοροποίητη μάζα με πανόμοιους στόχους και συμφέροντα. 
Κάθε εργαζόμενος επιθυμεί να ασκεί μεγαλύτερο έλεγχο στη συνολική πορεία 
της σταδιοδρομίας του. Έχει τη δική του άποψη για την αναγκαία 
κατάρτιση και τα απαιτούμενα προσόντα. Επιδιώκει και παραμένει με τον 
εργοδότη που του παρέχει κατάρτιση και τον βοηθά στην εξέλιξη της 
σταδιοδρομ ίας του. 
Η κυβέρνηση θεωρεί ότι η σύναψη των συλλογικών συμβάσεων πρέπει να είναι 
μία εκούσια πράξη μεταξύ των ενδιαφερομένων μερών. Η νομοθεσία του ΗΒ 
δεν αποτρέπει τους εργοδότες, τις εργοδοτικές οργανώσεις, ή τις 
οργανώσεις των εργαζομένων από τη διαπραγμάτευση και τη σύναψη τέτοιων 
συμβάσεων. 
Επίσης, η νομοθεσία του ΗΒ δεν αποτρέπει έναν εργοδότη από το να 
αναγνωρίσει μια συνδικαλιστική οργάνωση ή να συνάψει μια συλλογική 
σύμβαση. Όσον αφορά αυτά τα θέματα οι εργοδότες, είναι ελεύθεροι 
ν'αποφασίσουν, με γνώμονα τις ιδιαίτερες ανάγκες και περιστάσεις της 
επιχείρησης τους. 
Η απόφαση σχετικά με το κατά πόσον οι συμφωνίες πρέπει να είναι βάσει 
του νόμου εκτελεστές πρέπει να ληφθεί από τα συμβαλλόμενα μέρη των 
συλλογικών συμβάσεων. 
Διαφορές 
Οι μεταρρυμίσεις που επέφερε η κυβέρνηση στις εργατικές σχέσεις οδήγησαν 
στο χαμηλότερο αριθμό στάσεων εργασίας τα τελευταία 55 χρόνια και στις 
λιγότερες απωλεσθείσες ημέρες τα τελευταία 10 χρόνια. 
Σε περίπτωση συλλογικής ή ατομικής διαφοράς, το ΗΒ προβλέπει ήδη 
διαδικασίες συμβιβασμού και διαιτησίας για τη διευθέτηση των διαφορών 
στο πλαίσιο της Υπηρεσίας παροχής συμβουλών, συμβιβασμού και διαιτησίας 
(Advisory, Conciliation and Arbitration Service) (ACAS). 
H ACAS δημιουργήθηκε ως ανεξάρτητο θεσμικό σώμα βάσει του Διατάγματος 
περί Προστασίας της Απασχόλησης του 1975 με γενική αρμοδιότητα τη 
βελτίωση των εργατικών σχέσεων. Τα ειδικά της καθήκοντα περιλαμβάνουν τη 
- 126 -
συμβιβαστική διαδικασία σε περίπτωση εργατικών διαφορών (κατόπιν αίτησης 
ή με τη σύμφωνη γνώμη των ενδιαφερομένων μερών) και τη διευθέτηση των 
διαιτησιών. Η Υπηρεσία απολαύει της βαθειάς εκτίμησης των κοινωνικών 
εταίρων. 
Το 1990, η ACAS διεκπεραίωσε 1260 αιτήσεις συλλογικού συμβιβασμού, 
52,071 ατομικού συμβιβασμού και διευθέτησε 200 διαδικασίες διαιτησίας 
και μεσολάβησης. 
Σε περίπτωση μη επίλυσης των διαφορών, η νομοθεσία του ΗΒ παρέχει το 
δικαίωμα σε κάθε εργαζόμενο να επιλέξει ως δράση τη συλλογική απεργία. 
Ειδικότερα, η νομοθεσία του ΗΒ αποτρέπει οιοδήποτε δικαστήριο -
ανεξαρτήτως των περιστάσεων - από το να εκδώσει απόφαση η οποία θα 
υποχρέωνε έναν εργαζόμενο να εκτελέσει οιαδήποτε εργασία ή να μεταβεί σε 
άλλο τόπο προς εργασία, ακόμα και στην περίπτωση όπου η εργασία ή η 
μετάβαση απαιτούνται από τη σύμβαση εργασίας του εργαζόμενου. 
Επίσης, οι διατάξεις του εργατικού δικαίου αποτρέπουν έναν εργοδότη από 
το να επιλέξει προς απόλυση μόνον εργαζόμενους που έχουν αναλάβει 
"επίσημη" (ήτοι οργανωμένο συνδικάτο) συνδικαλιστική δράση, καθόσον ο 
τοιουτοτρόπως απολυθείς εργαζόμενος δύναται να εγείρει αγωγή κατά 
παράνομης απόλυσης. 
Άλλες διατάξεις του εργατικού δικαίου προβλέπουν ειδική προστασία για 
κάθε εργαζόμενο που αναλαμβάνει απεργιακή δράση διατηρώντας οιαδήποτε 
"απαιτούμενη περίοδο απασχόλησης" που ενδεχομένως έχει συσσωρεύσει ο 
εργαζόμενος προτού αναλάβει την εν λόγω δράση - προστατεύοντας τοιουτο­
τρόπως ορισμένα καταστατικά δικαιώματα προστασίας της απασχόλησης (π.χ. 
αποζημίωση λόγω απόλυσης), ακόμα και στην περίπτωση όπου ο εργαζόμενος 
επέλεξε να απεργήσει παραβιάζοντας τους όρους της σύμβασης εργασίας 
τους. 
Επιπλέον, οιοσδήποτε (συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστικών 
οργανώσεων) που υποκινεί, ή άλλως οργανώνει, εργατική δράση η οποία 
έρχεται σε αντίθεση με τις συμβάσεις, προστατεύεται από την αστική 
ευθύνη (και την ενδεχόμενη άσκηση προσφυγής αποζημίωσης ή/και δικαστικής 
εντολής) με ειδικές καταστατικές "ασυλίες". 
Το 1989, η διεξαχθείσα από ξένες εταιρείες δημοσκόπηση κατέδειξε ότι, 
στο ΗΒ, το 96% των εργαζομένων πιστεύουν ότι οι εργατικές σχέσεις έχουν 
βελτιωθεί σημαντικά. 
ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Η κυβέρνηση του ΗΒ συνάδει σταθερά προς την αρχή της πληροφόρησης, της 
διαβούλευσης και της συμμετοχής των εργαζομένων στις επιχειρήσεις όπου 
εργάζονται. 
Η επιτυχής συμμετοχή του εργαζόμενου δεν βασίζεται σε κάποιο προσχέδιο -
οι ρυθμίσεις πρέπει ν'ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε 
οργάνωσης. Το ΗΒ αντιτίθεται στη θέσπιση κατευθυντήριας νομοθεσίας όσον 
αφορά τη διαβούλευση και τη συμμετοχή. Αυτό άλλωστε θα ερχόταν σε 
αντίθεση με τη βρετανική παράδοση των αρμονικών εργατικών σχέσεων. 
- 127 -
Η κυβέρνηση όμως αναγνωρίζει ότι πρέπει να διαδραματίσει ένα ρόλο στην 
προώθηση της εκούσιας ανάπτυξης της συμμετοχής των εργαζομένων. Το 
επιτυγχάνει με τέσσερις βασικούς τρόπους : 
(i) Ορθή πρακτική εκ μέρους των εταιρειών. Η κυβέρνηση αποδίδει 
ιδιαίτερη προσοχή και ενθαρρύνει την υιοθέτηση ορθής πρακτικής 
εκ μέρους των εταιρειών. 
(ii) Οργάνωσε ις εμπειρογνωμόνων, οργάνωσε ις επιχ ε ιρήσεων κα ι 
επαγγ ε λματικέ ς οργανώσ εις. Η κυβέρνηση στηρίζει τις πρωτοβουλίες 
των οργανώσεων εμπειρογνωμόνων, των οργανώσεων επιχειρήσεων και 
των επαγγελματικών οργανώσεων. 
(iii) Έρευνα. Η κυβέρνηση χρηματοδοτεί και στηρίζει ένα ευρύ φάσμα 
ερευνητικών εργασιών σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων 
(ϊν) Οικονομική συμμετοχή. Η κυβέρνηση είναι πεπεισμένη για την αξία 
- τόσο για τους εργαζόμενους όσο και για τους εργοδότες - των 
εργαζομένων που έχουν οικονομική συμμετοχή στην επιχείρηση όπου 
εργάζονται. Οι εργαζόμενοι, ως μέτοχοι, αποκτούν ένα νέο τύπο 
ενδιαφέροντος για την επιτυχία της εταιρείας και ενημερώνονται 
σχετικά με τους ευρύτερους στόχους και την απόδοση της. Τα 
σχέδια συμμετοχής των εργαζομένων στο κεφάλαιο της επιχείρησης 
τείνουν να καταστήσουν τους εργαζόμενους περισσότερο 
ταυτισμένους με την επιχείρηση τους και την απόδοση της -
συνήθως συνδέονται με άλλες πρακτικές συμμετοχής των μισθωτών 
εργαζομένων. 
Η κυβέρνηση εισήγαγε ένα φάσμα φορολογικών κινήτρων για τη 
θέσπιση προγραμμάτων οικονομικής συμμετοχής. Το ΗΒ είναι 
πρωτοπόρο στην Ευρώπη όσον αφορά την ενθάρρυνση της οικονομικής 
συμμετοχής και διαρκώς θεσπίζονται νέα προγράμματα. Έντεκα από 
τους τελευταίους προϋπολογισμούς που υπέβαλε ο Υπουργός 
Οικονομικών περιελάμβαναν φορολογικά κίνητρα για τον εν λόγω 
τομέα. 
Μέχρι σήμερα έχουν καταχωρηθεί 2000 σχέδια συμμετοχής των 
εργαζομένων στο κεφάλαιο της επιχείρησης. Μέχρι τέλη Φεβρουαρίου 
1991, είχαν εφαρμοστεί 4700 σχέδια της εν λόγω συμμετοχής με 
δυνατότητα επιλογής. Επίσης μέχρι τέλη Φεβρουάριου 1991, είχαν 
καταχωρηθεί 1245 σχέδια αμοιβής εξαρτώμενης από τα κέρδη της 
επιχείρησης που καλύπτουν 285,000 εργαζομένους. 
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
Η κυβέρνηση του ΗΒ αναγνωρίζει ότι η ελεύθερη άσκηση εργασίας και παροχή 
υπηρεσιών σε οποιοδήποτε μέρος της Κοινότητας είναι ζωτικής σημασίας 
τόσο για κάθε υπήκοο της Κοινότητας όσο και για τις επιχειρήσεις της 
ελεύθερης αγοράς. 
Όλοι οι υπήκοοι των κρατών μελών της , με εξαίρεση τους υπηκόους της 
Ισπανίας και της Πορτογαλίας, έχουν δικαίωμα εισόδου και διαμονής στο 
Ηνωμένο Βασίλειο προκειμένου ν'αναζητήσουν ή ν'αναλάβουν αμειβόμενη 
εργασία, να απασχοληθούν ως αυτοαπασχολούμενοι ή να παρέχουν ή να 
λαμβάνουν υπηρεσίες έναντι αμοιβής. Το ΗΒ υποστήριξε τον κανονισμό που 
128 -
συμφωνήθηκε στο Συμβούλιο "Κοινωνικών υποθέσεων" της 25ης Ιουνίου και 
βάσει του οποίου συντομεύεται η μεταβατική περίοδος για την Ισπανία και 
την Πορτογαλ ία(1). 
Τα άτομα δεν υπόκεινται σε περιορισμούς ως προς τη φύση και τον τύπο της 
δραστηριότητας που θ'αναλάβουν (με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου και οι 
βρετανοί υπήκοοι υπόκεινται σε περιορισμούς), και τοιουτοτρόπως έχουν 
πλήρεις και ίσες ευκαιρίες στον τομέα της απασχόλησης, της 
επιχειρηματικής δραστηριότητας και των ελεύθερων επαγγελμάτων. 
Καλύπτονται επίσης από τα ίδια, με τους εργαζόμενους του ΗΒ, δικαιώματα 
προστασίας της απασχόλησης, διασφαλίζοντας συνεπώς την ίση και δίκαιη 
μεταχε ίριση. 
Επιπλέον το ΗΒ στηρίζει πλήρως την κοινοτική δράση που αποσκοπεί στην 
κατάργηση των εμποδίων που προκύπτουν από τη μη αναγνώριση διπλωμάτων ή 
αντίστοιχων επαγγελματικών τίτλων. Οι κανονισμοί του ΗΒ που μεταφέρουν 
πλήρως την οδηγία 89/48/ΕΟΚ (σχετικά με ένα γενικό σύστημα αναγνώρισης 
των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που πιστοποιούν επαγγελματική 
εκπαίδευση και κατάρτιση ελάχιστης διάρκειας τριών ετών) τέθηκαν σε ισχύ 
στις 17 Απριλίου 1991. Το ΗΒ είναι το δεύτερο κράτος μέλος που εφαρμόζει 
πλήρως την εν λόγω οδηγία. 
Η οδηγία εφαρμόστηκε το φθινόπωρο του 1989 για τους εκπαιδευτικούς και 
έκτοτε έχει εκχωρηθεί, σε 1,698 εκπαιδευτικούς από ολόκληρη την 
Κοινότητα,το ειδικό καθεστώς εκπαιδευτικών που τους επιτρέπει να 
διδάσκουν στο ΗΒ. 
Το ΗΒ είναι από τους πρωτεργάτες του ERASMUS : το ευρωπαϊκό πρόγραμμα 
δράσης σχετικά με την κινητικότητα των φοιτητών το οποίο αποσκοπεί να 
προωθήσει την αυξημένη ελεύθερη κυκλοφορία των φοιτητών που 
παρακολουθούν ήδη ανώτατη εκπαίδευση εντός της Κοινότητας και να αυξήσει 
τη συνεργασία στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης. Στα πλαίσια τυο 
ERASMUS το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Μεταφοράς Πιστώσεων (ECTS) προωθεί τη 
μεταφορά πιστώσεων μεταξύ κρατών μελών. Απαιτεί όπως τα ιδρύματα 
ανώτατης εκπαίδευσης σε ολόκληρη την Κοινότητα παράσχουν πλήρεις 
πιστώσεις για ακαδημαϊκές εργασίες που αναλαμβάνουν οι συμμετέχοντες 
σπουδαστές. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
Το ΗΒ αποσκοπεί εν γένει ν'αναπτύξει συστήματα που θα καταστήσουν τα 
άτομα ικανά να στηρίζονται στα προσόντα και την εμπειρία τους καθ'όλη τη 
διάρκεια του ενεργού βίου, να ικανοποιούν τις ανάγκες των εργοδοτών και 
των μεμονωμένων ατόμων, να είναι σε θέση να αποδίδουν μέσω ενός ευρέος 
φάσματος αποτελεσματικών από άποψη κόστους μέσων και να μπορούν να 
επιδεικνύουν προσαρμοστικότητα στη μεταβαλλόμενη ζήτηση. 
Για την επίτευξη αυτού του στόχου, καθορίσθηκαν πρόσφατα οι ακόλουθες 
έξι βασικές προτεραιότητες σχετικά με την κατάρτιση και τις επιχειρήσεις 
για τη δεκαετία του 1990 : 
(1) Χρειάζεται ωστόσο να ληφθεί υπόψη ο κανονισμός (ΕΟΚ) υπ'αριθ. 
2194/91 του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 1991 περί της μεταβατικής 
περιόδου που εφαρμόζεται για την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων 
μεταξύ, αφενός, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας και, αφετέρου, των 
άλλων κρατών μελών, EEEK, L 206 της 29ης Ιουλίου 1991, σελ. 1. 
(8) 
- 129 -
- οι εργοδότες πρέπει να επενδύουν αποτελεσματικότερα στις 
εξειδικευμένες γνώσεις που χρειάζονται οι επιχειρήσεις τους 
οι νέοι πρέπει να έχουν κίνητρα ώστε να εκμεταλλεύονται τις 
πλήρεις ικανότητες τους και να αναπτύσσουν τις εξειδικευμένες 
τους γνώσεις 
τα άτομα πρέπει να πεισθούν για τον κερδοφόρο χαρακτήρα της 
κατάρτισης και, επιπλέον, ότι πρέπει να επιδείξουν μεγαλύτερη 
υπευθυνότητα όσον αφορά την εξέλιξη τους 
οι άνεργοι και όσοι ευρίσκονται σε μειονεκτική θέση στην αγορά 
εργασίας πρέπει να ενισχυθούν ώστε να επαναπασχοληθούν και να 
αναπτύξουν πλήρως τις ικανότητες τους 
οι φορείς που παρέχουν εκπαίδευση και κατάρτιση πρέπει να 
προσφέρουν υψηλή ποιότητα και ευπροσάρμοστες παροχές που 
ν'ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ατόμων και των εργοδοτών 
- η ανάληψη επιχειρηματικής δραστηριότητας πρέπει να ενθαρρύνεται 
σε ολόκληρο το φάσμα της οικονομίας, ιδιαίτερα μέσω της συνεχούς 
ανάπτυξης των μικρών επιχειρήσεων και της αυτοαπασχόλησης. 
Τα συστήματα που καθιστούν δυνατή την ικανοποίηση αυτών των 
προτεραιοτήτων και τα οποία έχουν ήδη εφαρμοστεί ή πρόκειται σύντομα να 
ολοκληρωθούν περιλαμβάνουν : 
- Ένα εθνικό δίκτυο λειτουργικών TEC (Training and Entreprise 
Councils) (Συμβούλια Κατάρτισης και Επιχείρησης) και LEC (local 
entreprise compagnies) (τοπικοί όμιλοι εταιρειών), οργανώσεων 
καθοδηγούμενων από τους εργοδότες σε τοπική βάση που 
προσαρμόζουν την κατάρτιση και τις επιχειρηματικές 
δραστηριότητες στις διαρκώς μεταβαλλόμενη ζήτηση του καταναλωτή 
Ένα περιεκτικό δίκτυο καθοδηγούμενων από τους εργοδότες, 
εθελοντικών, ανεξάρτητων οργανισμών βιομηχανικής κατάρτισης, το 
οποίο λειτουργεί ικανοποιητικά σύμφωνα με τον τρόπο που 
δημιουργήθηκε. Μεταξύ των βασικών του καθηκόντων είναι η 
δημιουργία ενός μηχανισμού ενημέρωσης των TEC σχετικά με τις 
τομεακές ανάγκες της αγοράς εργασίας. 
Ένα εθνικό δίκτυο Εθνικών Επαγγελματικών Τίτλων, το οποίο 
βασίζεται σε πρότυπα ειδικοτήτων που καθόρισαν οι 
αντιπροσωπευτικοί μείζονες φορείς των τομέων της βιομηχανίας και 
του εμπορίου, διασφαλίζει τη συνάφεια της κατάρτισης με τις 
ανάγκες της απασχόλησης και τη συμβολή των ατόμων στην πρόοδο. 
Η κυβέρνηση του ΗΒ προγραμματίζει να χορηγήσει , για το 1991/92,ποσό 
ύψους 2.7 δισ. λιρών στερλίνων στον τομέα της κατάρτισης και της 
επιχειρηματικής και επαγγελματικής κατάρτισης - ήτοι δυόμισυ φορές 
περισσότερο απ'ό,τι το 1978/79. Η συνεισφορά των εργοδοτών που έχουν τη 
βασική ευθύνη για την κατάρτιση, εκτιμάται ότι θα ανέρχεται κατ'έτος σε 
20 δισ. λίρες στερλίνες για τον τομέα της κατάρτισης και της ανάπτυξης. 
Την άνοιξη του 1990 το ποσοστό των εργαζομένων που παρακολουθούν 
προγράμματα κατάρτισης σημείωσε αύξηση κατά 85% σε σύγκριση με την 
αντίστοχη περίοδο προ έξι ετών. 
- 130 -
ΙΣΟΤΗΤΑ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ 
Η κυβέρνηση του ΗΒ αναγνωρίζει την ουσιαστική συνεισφορά των γυναικών 
στην οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας και υποστηρίζει ολόψυχα την 
ισότητα ευκαιριών για αμφότερα τα φύλα σε όλες τις πτυχές του βίου. Τα 
τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στον τομέα της 
ισότητας ευκαιριών για άνδρες και γυναίκες και καθίσταται σαφώς προφανές 
ότι οι πολιτικές του ΗΒ όσον αφορά την ισότητα των ευκαιρίων επέφεραν τα 
θεμιτά αποτελέσματα. 
Το ήμισυ σχεδόν του απασχολούμενου μη στρατιωτικού εργατικού δυναμικού 
είναι γυναίκες, το δεύτερο κατά σειρά υψηλότερο ποσοστό συμμετοχής των 
γυναικών στη Δυτική Ευρώπη· ο αριθμός των εργαζόμενων γυναικών ανέρχεται 
σε 12 εκατ. ο υψηλότερος απ'όλες τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης· το ΗΒ 
είναι η μόνη χώρα της Κοινότητας όπου το ποσοστό ανεργίας των γυναικών 
είναι χαμηλότερο από το αντίστοιχο των ανδρών επιπλέον δε, σήμερα έχει 
σημειωθεί ο υψηλότερος αριθμός των γυναικών που κατέχουν θέσεις στελεχών 
επιχειρήσεσων, ασκούν ελεύθερα επαγγέλματα ή απασχολούνται στον τομέα 
της επαγγελματικής κατάρτισης· ενδεικτικά αναφέρουμε ότι το 1/4 των 
ιατρών, των οδοντιάτρων, των οπτικών, των νομικών συμβούλων, των 
δικηγόρων και των κτηνιάτρων είναι σήμερα γυναίκες. 
Το νομικό πλαίσιο 
Το ΗΒ έχει θεσπίσει ένα ευρύ νομοθετικό πλαίσιο με σκοπό την 
καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου εν γένει· στον τομέα της 
απασχόλησης, ειδικότερα, το Διάταγμα περί ισότητας των αμοιβών του 1970 
προβλέπει ίση αμοιβή για άνδρες και γυναίκες που απασχολούνται στον ίδιο 
ή σε συνεργαζόμενο εργοδότη και εκτελούν παρόμοια ή εν γένει παρεμφερή 
εργασία ή εργασία η οποία κρίνεται όμοια κατόπιν μελέτης αξιολόγησης 
της. Το εν λόγω πλαίσιο επεκτάθηκε σημαντικά με τους Κανονισμούς 
(Τροποποίηση) περί ισότητας των αμοιβών του 19 86 προκειμένου να 
συμπεριλάβει επίσης και την ισάξια εργασία. Με τη θέσπιση του 
Διατάγματος περί ισότητας των αμοιβών στο ΗΒ, το μέσο ωριαίο εισόδημα 
των γυναικών σε σχέση με το αντίστοιχο των ανδρών, που σήμερα είναι το 
υψηλότερο όλων των εποχών, αυξήθηκε από λιγώτερο των 2/3 το 1970 σε άνω 
των 3/4 το 1990. 
Το Διάταγμα περί διάκρισης των φύλων του 1975 καλύπτει ένα ευρύ φάσμα 
τομέων που συνδέονται άμεσα και έμμεσα με την ισότητα ευκαιριών για τις 
απασχολούμενες γυναίκες. Αφορά τις διακρίσεις λόγω φύλου στους τομείς 
της απασχόλησης, της εκπαίδευσης και της παροχής αγαθών, διεκολύνσεων, 
υπηρεσιών, καθώς και των εν γένει παράνομων προϋποθέσεων. Αφορά επίσης 
τη δίωξη και ένα ευρύ φάσμα άλλων παράνομων πράξεων, συμπεριλαμβανομένων 
των κοινοποιήσεων και της συνεργασίας σε παράνομες πράξεις. Το Διάταγμα 
καθιστά επίσης δυνατή την ανάληψη θετικής δράσης σε ορισμένες 
περιστάσεις, για παράδειγμα σε σχέση με πτυχές της κατάρτισης, καθώς και 
όσον αφορά εκλεγμένες διοικητικές θέσεις σε συνδικαλιστκές οργανώσεις, 
αλλά όχι θετική διάκριση. Η νομοθεσία του ΗΒ 
έχει επίσης ως αντικείμενο την προστασία όσων υφίστανται σεξουαλικές 
παρενοχήσεις και οιουδήποτε είδους κατατρεγμό. 
Οι προσφυγές εξετάζονται από τα εργατικά δικαστήρια. Το ΗΒ εφάρμοσε 
τρεις κοινοτικές οδηγίες που έχουν ως αντικείμενο την ίση μεταχείριση 
στην απασχόληση. 
- 131 -
Άλλες πρωτοβουλίες 
Η νομοθεσία δεν δύναται αφεαυτής να δημιουργήσει μία κοινωνία ίσων 
ευκαιριών. Πράγματι, ο κανονισμός που αυξάνει δυσανάλογα για τους 
εργοδότες το κόστος απασχόλησης γυναικών καθίσταται τροχοπέδη για τη 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης χωρίς παράλληλα να ενεργήσει ως κίνητρο 
για μεγαλύτερη ισότητα ευκαιριών. Εξίσου σημαντικές είναι και οι μη 
νομοθετικές προσεγγίσεις· η ενημέρωση θα συμβάλλει σημαντικά στην αλλαγή 
της συμπεριφοράς. 
Η Επιτροπή περί ισότητας ευκαιριών (Equal Opportunities commission) 
(EOC) έχει επιφορτισθεί το έργο της κατάργησης των διακρίσεων και της 
προώθησης της ισότητας ευκαιριών για άνδρες και γυναίκες εν γένει. Η EOC 
παρέχει δωρεάν βοήθεια και συμβουλές σε κάθε άτομο που θεωρεί ότι 
κατέστη αντικείμενο διάκρισης. Εξετάζει συστηματικά προσφυγές και έχει 
αρμοδιότητα να επιδίδει προειδοποήσεις "μη διάκρισης" στους εργοδότες. 
Η κυβέρνηση διαδραματίζει επίσης το ρόλο της ενθαρρύνοντας τις γυναίκες 
να λαμβάνουν υπόψη το πλήρες φάσμα ευκαιριών απασχόλησης και κατάρτισης 
και, επιπλέον, καταβάλλοντας σημαντικές προσπάθειες στον τομέα της 
σχετικής με την απασχόληση κατάρτισης. Για παράδειγμα, τα προγράμματα 
επαγγελματικής κατάρτισης και κατάρτισης των νέων συμβάλλουν στην 
επάνοδο των γυναικών στον κόσμο της εργασίας ή στην ενασχόληση τους με 
μη παραδοσιακά επαγγέλματα. 
Νέα πρότυπα εργασίας, όπως η από κοινού ανάληψη μίας θέσης απασχόλησης η 
εργασία με μερική απασχόληση, η διακοπτόμενη σταδιοδρομία και η εκούσια 
γονική άδεια βοηθούν τις γυναίκες να συνδυάσουν επιτυχώς την εργασία και 
την οικογενειακή ζωή και ενθαρρύνονται από την κυβέρνηση. Ασφαλώς δεν 
πρέπει να υποτιμάται το έργο των γυναικών που επιθυμούν να παραμείνουν 
στα σπίτια τους για ν'αναθρέψουν τα παιδιά τους - αυτό που έχει σημασία 
είναι η ελευθερία επιλογής. 
Πρόσφατες πρωτοβουλίες 
Το 1986 θεσπίστηκε η Υπουργική ομάδα για τα προβλήματα των γυναικών με 
σκοπό να συντονίζει την κυβερνητική πολιτική σχετικά με ζητήματα που 
αφορούν τις γυναίκες. Εκπροσωπούνται δεκατρείς κυβερνητικές υπηρεσίες. 
Οι διατάξεις περί ισότητας ευκαιριών του Διατάγματος Ενημέρωσης (1990) 
βασίζονται στις ισχύουσες πολιτικές σχετικά με την ισότητα ευκαιριών, 
αποσκοπούν να δημιουργήσουν ένα κλίμα εντός του οποίου οι γυναίκες θα 
κατέχουν περισσότερες ανώτερες διευθυντικές θέσεις και να διασφαλίσουν 
τη δίκαιη και ευμενή εκπροσώπηση των γυναικών, ο όρος της ισότητας 
ευκαιριών θα καταστεί εκτελεστός κατά τον ίδιο τρόπο με οιονδήποτε άλλο 
όρο χορήγησης άδειας. 
Φροντίδα των παιδιών και συνδυασμός επαγγελματικών και οικογενειακών 
ευθυνών 
Εναπόκειται στις οικογένειες ν'αποφασίσουν κατά πόσον οι μητέρες πρέπει 
ν'αναλαμβάνουν εξωτερική αμειβόμενη εργασία και εάν ναι, σε ποια βάση. Η 
κυβέρνηση όμως αναγνωρίζει τη σημασία που έχουν για τους εργαζόμενους 
γονείς το ελαστικό ωράριο εργασίας, οι ελαστικές πρακτικές εργασίας και 
η ποιοτική φροντίδα των παιδιών. 
- 132 -
Αναμένεται ότι στο ΗΒ, κατά την προσεχή δεκαετία, το 95% της αύξησης του 
εργατικού δυναμικού θα επέλθει μεταξύ των γυναικών. Οι εργοδότες 
προσφέρουν διαρκώς και περισσότερο ώρες και πρότυπα εργασίας προκειμένου 
να διευκολύνουν αυτή την ανάπτυξη. 
Έχει σημειωθεί επίσης σημαντική πρόοδος στην παροχή φροντίδας των 
παιδιών. Οι φορολογικές μεταρρυθμίσεις του 1990 επιτρέπουν σήμερα στους 
εργαζόμενους φορολογικές ελαφρύνσεις για τις παροχές που καταβάλλει ο 
εργοδότης όσον αφορά τη φροντίδα των παιδιών. Με την πάροδο του χρόνου 
αναπτύχθηκαν ποικίλες μορφές φροντίδας των παιδιών με τη σημαντική 
συνεισφορά του εθελοντικού και του ιδιωτικού τομέα. Το πρότυπο αυτό 
παρέχει υγιή βάση για μελλοντική ανάπτυξη. 
ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ 
Εδώ και 150 χρόνια, το ΗΒ κατέχει εξέχουσα όσον αφορά τη θέσπιση 
νομοθεσίας για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των 
εργαζομένων. Η ισχύουσα νομοθεσία παρέχει ένα περιεκτικό και 
αποτελεσματικό πλαίσιο για τη διατήρηση, τη βελτίωση και την ενίσχυση 
των κανόνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας. Όσοι ενέχονται στον 
τομέα της εργασίας έχουν από το νόμο υποχρέωση να προστατεύουν όχι μόνον 
τους μισθωτούς εργαζόμενους, αλλά και τους αυτοαπασχολούμενους και το 
κοινό από κινδύνους, που ενδεχομένως συνεπάγονται οι επαγγελματικές τους 
δραστηριότητες, για την υγεία και την ασφάλεια. 
Η νομοθεσία που έχει θεσπίσει το ΗΒ στον τομέα της υγείας και της 
ασφάλειας βασίζεται στην προϋπόθεση ότι κάθε άτομο που ενέχεται στον 
τομέα της εργασίας (εργοδότες, εργαζόμενοι, αυτοαπασχολούμενοι, κλπ.) 
πρέπει να συμπράττει όσον αφορά την τήρηση των υποχρεώσεων του 
προκειμένου να διασφαλίζεται η υγεία και η ασφάλεια. Κατά συνέπεια η 
νομοθεσία περιλαμβάνει γενικούς κανόνες σχετικά με την πληροφόρηση, την 
κατάρτιση και τη διαβούλευση, καθώς και ειδικότερους κανόνες όπου κρί­
νεται αναγκαίο. Η Επιτροπή, σε πρόσφατη έκθεση της, εκτιμά το σύστημα 
του ΗΒ σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων στην προστασία της υγείας 
και της ασφάλειας, ως ένα από τα αποτελεσματικότερα σε ολόκληρη την 
Κοινότητα. 
Η νομοθετική προσέγγιση του ΗΒ βασίζεται σε ορθές εκτιμήσεις των 
κινδύνων και σε εύλογα ιατρικά και τεχνικά κριτήρια που καταλήγουν στη 
θέσπιση συναφών και αποτελεσματικών ελέγχων. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση 
στην ευρείας κλίμακας διαβούλευση σχετικά με προτάσεις για νέα 
νομοθεσία. 
Τα πρότυπα υγείας και ασφάλειας του ΗΒ συγκαταλέγονται μεταξύ των 
υψηλότερων της Κοινότητας. Αυτό επιβεβαιώνεται από πρόσφατη σχετική 
μελέτη η οποία κατέδειξε ότι οι βρετανικές στατιστικές ατυχημάτων 
βρίσκονται, από πολλές απόψεις, σε πλεονεκτική θέση σε σύγκριση με τις 
αντίστοιχες των σημαντικότερων κοινοτικών εταίρων. 
- 133 -
ΕΙΔΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ 
Ι. Οι νέοι 
Εργαζόμ ενοι νέοι 
Όλοι οι εργαζόμενοι στο ΗΒ, συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων νέων 
και παιδιών, καλύπτονται από την ίδια ισχύουσα περιεκτική νομοθεσία 
προστασίας της υγείας και της ασφάλειας. 
Όσον αφορά τους νέους εργαζόμενους έχει θεσπιστεί περαιτέρω προστασία 
μέσω διατάξεων που διέπουν την έκταση της απασχόλησης τους σε ιδιαίτερα 
επικίνδυνες βιομηχανίες ή σε εργασίες που απαιτούν τη χρήση ιδιαίτερα 
επικίνδυνων ουσιών. 
Οι στατιστικές ατυχημάτων δείχνουν ότι οι νέοι εργαζόμενοι (16-19 ετών) 
έχουν λιγώτερα ατυχήματα απ'ό,τι οι εργαζόμενοι εν γένει. Η ελάχιστη 
ηλικία για την ανάληψη εργασίας με πλήρη απασχόληση είναι η ηλικία των 
δεκαέξι χρόνων, η ηλικία όπου ολοκληρώνεται η κανονική σχολική 
εκπαίδευση. Παιδιά ηλικίας άνω των δεκατριών χρόνων μπορούν να 
απασχοληθούν σε ελαφρές μη βιομηχανικές εργασίες, οι οποίες δεν τα 
θέτουν σε κίνδυνο και δεν παρεμποδίζουν την εκπαίδευση τους. 
Οι νέοι και τα παιδιά σχολικής ηλικίας καλύπτονται επίσης από περιεκτική 
νομοθετική δέσμη προστασίας της απασχόλησης και από τη νομοθεσία περί 
ισότητας των ευκαιριών, με μόνη εξαίρεση τις διατάξεις περί απολύσεων. 
Κατάρτιση των νέων 
Η κυβέρνηση αποδίδει υψηλή προτεραιότητα στην κατάρτιση των νέων. Την 
τελευταία δεκαετία επήλθαν στη Βρετανία, ριζοσπαστικές αλλαγές στον 
τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Εισήχθησαν ευρείες 
μεταρρυθμίσεις, που συνοδεύτηκαν από αύξηση των χορηγούμενων πόρων. 
Σήμερα, οι γονείς, τα παιδιά τους και οι νέοι έχουν δυνατότητες επιλογών 
που πριν από μια γενεά ήσαν ανύπαρκτες. 
Οι κυβερνητικές πολιτικές αποσκοπούν να καταρρίψουν τα εμπόδια στις 
ευκαιρίες και να δημιουργήσουν υψηλότερα πρότυπα. Στόχος είναι να 
παρασχεθεί σε όλους τους νέους η ευκαιρία να αξιοποιήσουν κατά το 
δυνατόν επωφελέστερα τις ικανότητες τους και να ξεκινήσουν τη ζωή τους 
με τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις. 
Στις 20 Μαίου 1991 η κυβέρνηση παρουσίασε τη Λευκή Βίβλο "Εκπαίδευση και 
κατάρτιση για τον 21ο αιώνα". Οι βασικές πολιτικές που καθορίζει είναι : 
να επισπευθεί η θέσπιση των Εθνικών Επαγγελματικών Τίτλων (NVQs) 
στην περαιτέρω εκπαίδευση και ανάπτυξη ενός φάσματος NVQ γενικού 
χαρακτήρα 
να εκτιμώνται εξίσου τα ακαδημαϊκά και επαγγελματικά προσόντα, 
και να δημιουργηθούν σαφέστεροι και περισσότερο ευπρόσιτοι 
δίοδοι μεταξύ τους 
- να επεκταθεί το φάσμα των υπηρεσιών που παρέχει το εξατάξιο 
σχολείο και οι σχολές μέσης εκπαίδευσης ούτως ώστε οι νέοι 
ν'αντιμετωπίζουν λιγώτερους περιορισμούς όσον αφορά την επιλογή 
της εκπαίδευσης ή της κατάρτισης και του ανάλογου εκπαιδευτικού 
ιδρύματος 
- 134 -
να διευρυνθεί το πεδίο των TEC προκειμένου να προωθηθεί η 
επιρροή των εργοδοτών στον τομέα της εκπαίδευσης και η αμοιβαία 
υποστήριξη μεταξύ εργοδοτών και εκπαίδευσης 
να προωθηθεί η συμμετοχή περισσότερων νέων σε προγράμματα 
κατάρτισης με τη χορήγηση πιστώσεων κατάρτισης 
να προαχθούν οι σχέσεις μεταξύ σχολείων και εργοδοτών, 
προκειμένου οι μαθητές να αποκτήσουν επαρκή αντίληψη του κόσμου 
της εργασίας στη διάρκεια της σχολικής τους φοίτησης 
να διασφαλιστεί ότι όλοι οι νέοι θα τυγχάνουν πληρέστερης 
ενημέρωσης και προσανατολισμού σχετικά με τις επιλογές που τους 
προσφέρονται στην ηλικία των 16 χρόνων και, σε συνάρτηση με την 
πρόοδο τους, μέσω περαιτέρω εκπαίδευσης και κατάρτισης 
- να παρέχονται ευκαιρίες και κίνητρα για νέους που επιτυγχάνουν 
υψηλές επιδόσεις 
να χορηγηθεί στις σχολές μέσης εκπαίδευσης περισσότερη ελευθερία 
με σκοπό την επέκταση των παροχών τους και την ελαστικότερη 
ανταπόκριση στις ανάγκες των πελατών τους. 
Μια άλλη κυβερνητική πρωτοβουλία είναι η Κατάρτιση των νέων (ΥΤ), ένα 
πρόγραμμα κατάρτισης το οποίο αποσκοπεί να παράσχει ευρεία βασική 
εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση κυρίως για νέους ηλικίας 16 και 
17 ετών και, επιπλέον, να προσφέρει αρτιότερα καταρτισμένους νέους 
υποψήφιους στην αγορά εργασίας. 
Στο πλαίσιο της Εγγύησης Κατάρτισης των νέων, όλοι οι άνεργοι νέοι 
ηλικίας 16-17 χρονών έχουν δικαίωμα συμμετοχής σ'ένα ενδεδειγμένο 
πρόγραμμα ΥΤ και παρακολούθησης της εν λόγω κατάρτισης. 
Περίπου 350,000 νέοι παρακολουθούν σήμερα προγράμματα κατάρτισης, ενώ το 
1978 ο αριθμός των νέων που επωφελούνταν από τα κυβερνητικά προγράμματα 
κατάρτισης ανερχόταν σε 6,000. Το 1988 το ποσοστό των νέων ηλικίας 16 
χρόνων που παρακολουθούσαν μερική ή πλήρη εκπαίδευση ή κατάρτιση υπερέβη 
το 90%. Για άτομα ηλικίας 16-18 χρόνων το ποσοστό ανήλθε σε 69%, σε 
σύγκριση με 64% το 1984. 
II. Άτομα με ειδικές ανάγκες 
Οι υγειονομικές και τοπικές αρχές, οι φιλανθρωπικές οργανώσεις, τα 
Συμβούλια Κατάρτισης και Επιχειρήσεων, οι τοπικοί επιχειρηματικοί όμιλοι 
και η Υπηρεσία Απασχόλησης του ΗΒ παρέχουν υπηρεσίες ευρείας κλίμακας 
στα άτομα με ειδικές ανάγκες. Καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα -ιατρική και 
νοσηλευτική φροντίδα, αποκατάσταση, εργοθεραπεία, παροχή εξοπλισμού, 
στήριξη υπηρεσιών κατ'οίκον, διακοπές, χορήγηση ενισχύσεων στους 
συνοδούς ατόμων που χρήζουν βοήθε ιας,πρόσβαση στην πληροφόρηση σχετικά 
με τις τοπικές υπηρεσίες και ειδικές υπηρεσίες πληροφόρησης για τους 
εργαζόμενους και ανέργους με ειδικές ανάγκες. Επιπλέον, έχει θεσπιστεί 
ένα περιεκτικό σύστημα ευεργετημάτων για τους ασθενείς και τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες. 
- 135 -
Απασχόληση και κατάρτιση 
Οι υπηρεσίες και τα προγράμματα κατάρτισης και απασχόλησης του ΗΒ 
αποσκοπούν να ενθαρρύνουν την ισότητα πρόσβασης και ευκαιριών, να 
συμβάλουν στην πρόοδο προς την ανοικτή απασχόληση και να προωθήσουν την 
παραμονή και την προαγωγή των ατόμων με ειδικές ανάγκες στις θέσεις 
εργασίας τους. Πολλά από τα εν λόγω άτομα χρησιμοποιούν τις παραδοσιακές 
υπηρεσίες, αλλά υπάρχει επίσης ένα ευρύ φάσμα ειδικών παροχών με σκοπό 
τη χορήγηση βοήθειας μέσω τοποθετήσεων σε θέσεις εργασίας, προώθησης 
ορθών πρακτικών στον τομέα της απασχόλησης, παροχής συμβουλών, 
εκτίμησης, αποκατάστασης και κατάρτισης. Έχουν θεσπιστεί ειδικά 
προγράμματα που αποσκοπούν να συμβάλουν στην εξάλειψη ορισμένων 
ιδιαίτερων φραγμών στην απασχόληση και την κατάρτιση· επίσης παρέχεται 
βοήθεια σε άτομα με σοβαρή αναπηρία μέσω του προγράμματος 
προστατευόμενης απασχόλησης. 
Τα προγράμματα και οι υπηρεσίες αναπτύσσονται προκειμένου 
ν'ανταποκρίνονται τόσο στις τοπικές όσο και στις μεμονωμένες ανάγκες. 
Από τον Απρίλιο του 1991, η κυβέρνηση είχε ως στόχο να διασφαλίσει ότι 
οι άνεργοι με ειδικές ανάγκες θα συμμετέχουν σε ένα από τα τέσσερα 
βασικά προγράμματα απασχόλησης και κατάρτισης. Θα ληφθούν σύντομα 
αποφάσεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα της απασχόλησης και της 
κατάρτισης που παρέχεται σε άτομα με ειδικές ανάγκες, κατόπιν εκτίμησης 
των πορισμάτων των δυο ευρείας κλίμακας διαβουλεύσεων που 
πραγματοποιήθηκαν το 1990. 
Παροχές 
Το ΗΒ προσφέρει ένα ευρύ φάσμα κρατικών παροχών σε ασθενείς και άτομα με 
ειδικές ανάγκες, το κόστος των οποίων ανέρχεται σε 11,95 δισ. λίρες 
στερλίνες το χρόνο (εκτίμηση 1991/92). Το εν λόγω φάσμα συμπληρώνεται 
από ένα αναπτυγμένο σύστημα επαγγελματικών παροχών. Επίσης, παρέχεται 
ενίσχυση με τη διατήρηση του εισοδήματος μέσω ανταποδοτικών και μη 
ανταποδοτικών εισφορών. Οι αυξήσεις των μη ανταποδοτικών εισφορών, που 
θεσπίστηκαν το Δεκέμβριο του 1990, χορηγούν συμπληρωματικά χρηματικά 
ποσά στους εκ γενετής ανάπηρους ή σε αυτούς που κατέστησαν ανίκανοι προς 
εργασία σε νεαρή ηλικία. Παρέχεται επίσης βοήθεια με τις επιπρόσθετες 
δαπάνες αναπηρίας μέσω ανταποδοτικών παροχών, πρόκειται για το Επίδομα 
Θεραπείας και το Επίδομα Κινητικότητας. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις έδειξαν 
ότι τα ανωτέρω είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά μέσα που βοηθούν άνω του 1 
εκατ. ατόμων με σοβαρή αναπηρία. 
Τα τελευταία χρόνια το ΗΒ βελτίωσε το πλαίσιο παροχών για τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες, προκειμένου να επέλθει μεγαλύτερη προσαρμογή στις 
ανάγκες και τις περιστάσεις. Από τον Απρίλιο του 1992 πρόκειται να 
θεσπίσει μια νέα επιπλέον παροχή, το Επίδομα Διαβίωσης των ατόμων με 
ειδικές ανάγκες, με σκοπό την επέκταση της ήδη χορηγούμενης βοήθειας. 
Παράλληλα πρόκειται να θεσπιστεί μια άλλη νέα παροχή, το Επίδομα 
εργασίας των ατόμων με ειδικές ανάγκες, με σκοπό την προώθηση της 
ανεξαρτησίας των εν λόγω ατόμων, ενισχύοντας όσους επιθυμούν να 
εργαστούν να το πράξουν. 
- 136 -
III. Ηλικιωμένα άτομα 
Η κυβέρνηση του ΗΒ χορηγεί σύνταξη γήρατος σε όλες τις γυναίκες ηλικίας 
άνω των 60 ετών και σε όλους τους άνδρες άνω των 65 ετών που 
ικανοποίησαν τις ελάχιστες απαιτήσεις εισφορών καθ'όλη τη διάρκεια του 
ενεργού τους βίου. Επίσης χορηγεί στις γυναίκες σύνταξη η οποία 
βασίζεται εξ ολοκλήρου ή εν μέρει στις συνεισφορές του νυν, 
προγενέστερου ή τέως συζύγου τους, εφόσον η σύνταξη αυτή είναι 
μεγαλύτερη από αυτή που βασίζεται στις δικές τους εισφορές. Επιπλέον, 
καταβάλλεται συμπληρωματική σύνταξη η οποία εξαρτάται από το επίπεδο 
ορισμένων εισοδημάτων που αποκτήθηκαν από το 1978 και εξής· επιπρόσθετα 
ποσά καταβάλλονται στους δικαιούχους σύνταξης ηλικίας άνω των 80 
ετών-παρέχεται επίσης αύξηση της σύνταξης για όσους συντηρούν άλλον 
ενήλικα ή έχουν συντηρούμενα τέκνα, ο νόμος προβλέπει ότι η κυβέρνηση 
υποχρεούται να προβαίνει, κατ'έτος, σε αυξήσεις των συντάξεων ανάλογα με 
τον τιμάριθμο, ούτως ώστε να διατηρούν την αξία τους. Η κυβέρνηση έχει 
αναλάβει κατ'αρχήν την υποχρέωση της εξίσωσης των ηλικιών 
συνταξιοδότησης για ορισμένο χρονικό διάστημα, αλλά αυτό αποτελεί 
περίπλοκο ζήτημα και μόνον εφόσον εξετασθούν πλήρως οι οικονομικές 
προϋποθέσεις, οι δημογραφικοί παράγοντες και οι προσδοκίες για 
συνταξιοδότηση των ατόμων μπορούν να συζητηθούν οι σχετικές προτάσεις. 
Εκτός της σύνταξης του δημοσίου, η κυβέρνηση ενθαρρύνει συστήματα 
χορήγησης πρόσθετων παροχών, ούτως ώστε η συνταξιοδότηση να μην επιφέρει 
απότομη μείωση του εισοδήματος. Για παράδειγμα, προσωπικές συντάξεις, 
επαγγελματικές συντάξεις και εισοδήματα από αποταμίευση. Τα άτομα που 
έχουν υπερβεί την ηλικία συνταξιοδότησης και δεν διαθέτουν επαρκείς 
πόρους, μπορούν να ζητήσουν Στήριξη Εισοδήματος, Επίδομα Στέγης και 
Εισφορές Κοινής Ωφέλειας. Διατίθενται υψηλά επίπεδα Στήριξης Εισοδήματος 
για τα ηλικιωμένα άτομα που ζουν σε οίκους ευγηρίας. 
Κατά την περίοδο 1979-19 87, το μέσο καθαρό εισόδημα των ατόμων που είχαν 
υπερβεί την ηλικία συνταξιοδότησης αυξήθηκε κατά 31%, ενώ το ήμισυ όλων 
των εγγάμων και αγάμων δικαιούχων σύνταξης ελάμβαναν επαγγελματική 
σύνταξη από προγενέστερο εργοδότη. Το 1987, οι επαγγελματικές συντάξεις 
κάλυπταν το 1/5 του μέσου εισοδήματος των δικαιούχων σύνταξης. Κατά την 
περίοδο 1979-1987, το πραγματικό εισόδημα των δικαιούχων σύνταξης 
αυξήθηκε ταχύτερα από το αντίστοιχο του υπόλοιπου πληθυσμού. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Γενικός στόχος του βρετανικού συστήματος κοινωνικής προστασίας είναι να 
παράσχει ένα αποδοτικό και αποτελεσματικό σύστημα οικονομικής αρωγής, 
λαμβάνοντας δεόντως υπόψη τις ευρύτερες οικονομικές και κοινωνικές 
πολιτικές. Η διάρθρωση επιτρέπει την αποτελεσματική διοχέτευση των πόρων 
προς τα πλέον ενδεή άτομα, ενθαρρύνοντας την ανεξαρτησία και παρέχοντας 
κίνητρα για την επάνοδο στην αγορά εργασίας. Ένα εθνικό σύστημα 
κοινωνικής αρωγής παρέχει εγγυημένο επαρκές εισόδημα, χωρίς χρονικούς 
περιορισμούς, σε όλες τις ομάδες συμπεριλαμβανομένων των ηλικιωμένων 
ατόμων, των ασθενών, των μόνων γονέων και των ανέργων. Τα τελευταία δέκα 
χρόνια, οι ετήσιες δαπάνες κοινωνικής ασφάλισης αυξήθηκαν από 17 δισ. 
λίρες στερλίνες σε 55.9 δισ. για το 1990/91. 
Για τους εργαζόμενους ή αυτούς που έχουν συνάψει πρόσφατες συμβάσεις 
απασχόλησης προβλέπονται ανταποδοτικές παροχές για την κάλυψη των 
περιόδων μητρότητας, ασθένειας και ανεργίας- επίσης, μη ανταποδοτικές 
- 137 -
παροχές ενισχύουν οικονομικά τα άτομα με σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία 
(συμπεριλαμβανομένης της αναπηρίας που προκαλείται από εργατικό ατύχημα) 
και τους συνοδούς ασθενών και ατόμων με ειδικές ανάγκες. Η Στήριξη 
εισοδήματος παρέχει επαρκές εισόδημα για όσους δεν εργάζονται με πλήρη 
απασχόληση. Αποσκοπεί στο να ενισχύσει αυτούς που προσδιορίζονται ως 
έχοντες έκτακτες ανάγκες και απαιτούν μεγαλύτερο ποσό για την 
αντιμετώπιση της συντήρησης οικογένειας ή μόνων γονέων, τα ηλικιωμένα 
άτομα, τους ασθενείς και τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Η Στήριξη 
εισοδήματος χορηγείται σε άνω των 4 εκατ. ατόμων. 
Τα τελευταία δύο χρόνια έχουν αναληφθεί πολυάριθμες πρωτοβουλίες. 
Περιλαμβάνουν ουσιαστική αύξηση, συνολικού κόστους 300 εκατ. λιρών 
στερλίνων, της στήριξης εισοδήματος για άτομα που δικαιούνται σύνταξης, 
η οποία υπερβαίνει τις κανονικές ετήσιες αναπροσαρμογές· τον Οκτώβριο 
του 1990 χορηγήθηκε επιπλέον ποσό για τους συνοδούς των ατόμων που 
χρήζουν βοήθειας. 
Το Οικογενειακό Επίδομα (Family Credit) συμπληρώνει τις χαμηλές αποδοχές 
σε περιπτώσεις όπου στην οικογένεια υπάρχουν τέκνα (συμπεριλαμβανομένων 
των οικογενειών με έναν γονέα) και παρέχει κίνητρο για την επάνοδο στην 
αγορά εργασίας. Η κυβέρνηση εξήγγειλε προτάσεις σχετικά με τη μείωση των 
απαιτούμενων ωρών επεκτείνοντας τη δυνατότητα επιλογής σε μία νέα 
κατηγορία του πληθυσμού. Αντιπροσωπεύει μία μείζονα πρόοδο, πρωτόγνωρη 
στην Ευρώπη, που παρέχει ένα σύνδεσμο ζωτικής σημασίας μεταξύ της 
ασφάλειας των παροχών και της επανόδου (και παραμονής) στην εργασία. Η 
μετάβαση στην εργασία καθίσταται ευκολότερη εάν η δυνατότητα επιλογής 
εκτιμηθεί βάσει των παροχών επί του καθαρού και όχι του ακαθάριστου 
εισοδήματος, ούτως ώστε τα άτομα να μην βρεθούν σε δυσμενέστερη 
οικονομική κατάσταση εξαιτίας της κατάργησης των παροχών όταν αυξηθούν 
οι αποδοχές. 
Το Επίδομα Στέγης συνεισφέρει στην κάλυψη των δαπανών στέγασης και των 
τοπικών φόρων για όσους λαμβάνουν τη στήριξη εισοδήματος ή διαθέτουν 
ισοδύναμο επίδομα εισοδήματος από άλλες πηγές. 
Ι ΡΛΑΝΔI A 
139 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
Περιορισμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία 
Δεν υπάρχουν περιορισμοί, εκτός εκείνων που οφείλονται σε λόγους 
δημόσιας τάξης, δημόσιας ασφάλειας ή δημόσιας υγείας, που θα εμπόδιζαν 
οποιοδήποτε εργαζόμενο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας να διακινείται 
ελεύθερα. 
Νέες πρωτοβουλ ί ες 
Δεν υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες απαραίτητες για την εξασφάλιση του 
δικαιώματος κατοικίας σε εργαζόμενους οι οποίοι, ασκώντας το δικαίωμα 
τους ελεύθερης κυκλοφορίας, ασκούν οποιοδήποτε επάγγελμα ή απασχόληση. 
Δεν υφίστανται εμπόδια στην άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας 
στην περίπτωση που τα επαγγελματικά προσόντα των υπηκόων της Ε.Κ. 
θεωρούνται συγκρίσιμα. 
Δεν υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες για την ενίσχυση δικαιωμάτων ελεύθερης 
κυκλοφορίας και ίσης μεταχείρισης σε όλους τους τύπους απασχόλησης ή 
επαγγέλματος και για σκοπούς κοινωνικής προστασίας. 
Μέτρα για την ενθάρρυνση της οικογενειακής επανασύνδεσης, της 
αναγνώρισης διπλωμάτων και της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και 
εργασ ίας 
Δεν υπάρχουν ειδικά μέτρα για την ενθάρρυνση της οικογενειακής 
επανασύνδεσης ή την αναγνώριση διπλωμάτων κ.τ.λ. Εν τούτοις η Ιρλανδία 
ενέχεται ενεργά συμμετέχοντας σε ευρωπαϊκές ενέργειες για τα ζητήματα 
αυτά. Το ζήτημα το μεθοριακών εργαζομένων δεν είναι πρόβλημα για την 
Ιρλανδία. Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συστήματος Συμψηφισμού Προσφοράς 
και Ζήτησης Εργασίας (SEDOC) έχουν αναπτυχθεί διμερείς δεσμοί με τα 
κράτη μέλη στα οποία πηγαίνουν οι Ιρλανδοί εργαζόμενοι. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Μέτρα σχετικά με τη διάρκεια και τη ρύθμιση του ωραρίου εργασίας και με 
τις μορφές απασχόλησης εκτός των συμβάσεων αορίστου χρόνου και πλήρους 
απασχόλησης 
Μια έρευνα της αγοράς εργασίας που δημοσιεύτηκε το 1989 έδειξε ότι ο 
μέσος αριθμός εργασθεισών ωρών από εργαζόμενους με πλήρη απασχόληση στη 
βιομηχανία στην Ιρλανδία ήταν 41 ώρες. 
Η συμφωνία πλαίσιο σχετικά με τις ώρες εργασίας της οποίας οι 
διαπραγματεύσεις έγιναν με βάση το πρόγραμμα για την εθνική ανάκαμψη 
(1987 - 1990) εξασφάλισε τη μείωση των εργάσιμων ωρών κατά μία ώρα σε 
περιπτώσεις όπου η κανονική εβδομάδα εργασίας φτάνει ή υπερβαίνει τις 40 
ώρες. Η μείωση αυτή των εργάσιμων ωρών έχει εφαρμοστεί κατά κανόνα 
σ'ολόκληρη την οικονομία. 
- 140 -
Το ζήτημα της περαιτέρω μείωσης των εργάσιμων ωρών συζητήθηκε στις 
πρόσφατες διαπραγματεύσεις μεταξύ της Κυβέρνησης και των κοινωνικών 
εταίρων σχετικά με το Πρόγραμμα για Οικονομική και Κοινωνική Πρόοδο αλλά 
δεν επιτεύχθηκε συμφωνία. Το πρόγραμμα αναφέρει οτι το Ιρλανδικό 
Συνέδριο Εργατικών Συνδικάτων (ICTU) έχει δηλώσει ότι, στην περίπτωση 
διαπραγματεύσεων για περαιτέρω Μισθολογική Σύμβαση, θα αναζητήσει μια 
γενική μείωση του χρόνου εργασίας στο πλαίσιο των διεθνών επιτευγμάτων 
και της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης στην Ιρλανδία. 
Ενώ οι ώρες εργασίας ρυθμίζονται στη πράξη με συλλογικές 
διαπραγματεύσεις, ορισμένες ελάχιστες διατάξεις καθορίζονται στο νόμο 
του 1936 σχετικά με τις συνθήκες απασχόλησης και στους νόμους του 1938 
και 1942 περί καταστημάτων (συνθήκες απασχόλησης). Οι νόμοι αυτοί έχουν 
θεσπιστεί για τη ρύθμιση του χρόνου εργασίας στο πλαίσιο των 
βιομηχανικών εργασιών κατά βάρδιες και στα καταστήματα, ξενοδοχεία, 
κ.τ .λ. 
Βάσει του Νόμου περί Συνθηκών Απασχόλησης, του 1936, η εργασία κατά 
βάρδιες στη συνεχή παραγωγική διαδικασία και η εργασία κατά βάρδιες 
κατόπιν ειδικής αδείας πρέπει να συμφωνεί με τους εξής όρους: 
(α) η διάρκεια της βάρδιας δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 9 ώρες· 
(β) 3 έως 4 ώρες μετά την έναρξη κάθε βάρδιας πρέπει να υπάρχει ένα 
διάλειμμα τουλάχιστον 15 λεπτών 
(γ) ένας εργαζόμενος δεν πρέπει να εργάζεται δύο συνεχόμενες βάρδιες και 
το διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα σε δύο βάρδιες πρέπει να είναι 
τουλάχιστον οκτώ ώρες· 
(δ) η διάρκεια της εργασίας ανά εβδομάδα δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 56 
ώρες και την εργασία κατά βάρδιες στη συνεχή παραγωγική διαδικασία 
και τις 48 ώρες ανά εβδομάδα σε περίοδο τριών συνεχόμενων εβδομάδων 
στη περίπτωση εργασίας κατά βάρδιες κατόπιν ειδικής αδείας. 
Η εργασία κατά βάρδιες είναι παράνομη εκτός από τη συνεχή παραγωγική 
διαδικασία ή τις περιπτώσεις όπου υπάρχει ειδική άδεια. Ο περιορισμός 
αυτός δεν ισχύει για τις βιομηχανικές εργασίες που αφορούν την εκτύπωση 
ή την έκδοση εφημερίδων. Ως εργασία σε κλάδους όπου απαιτούνται συνεχείς 
παραγωγικές διαδικασίες νοείται η βιομηχανική εργασία που συνήθως πρέπει 
να εκτελείται χωρίς διακοπή ή να εκτελείται για περιόδους τουλάχιστον 15 
ωρών χωρίς διακοπή, π.χ.: ζυθοποιία, υαλουργία, βιομηχανία σακχάρεως 
κ.τ.λ. Για άλλες εργασίες κατά βάρδιες πρέπει να δοθεί άδεια από τον 
Υπουργό Εργασ ίας. 
Ο νόμος του 1936 ορίζει επίσης ότι οι εργαζόμενοι κατά την ημερήσια 
εργασία σε βιομηχανικές επιχειρήσεις δεν μπορούν να συνεχίζουν την 
εργασία μετά: 
(χ) τις 8 μμ, οποιαδήποτε εργάσιμη ημέρα 
(ii) τις 1 μμ, οποιαδήποτε αργία 
(iii) από τη συμπλήρωση 9 ωρών εργασίας μέσα σε μια συνήθη ημέρα 
(χν) από τη συμπλήρωση 48 ωρών εργασίας μέσα σε μια οποιπ5ήποτε 
εβδομάδα. 
Η υπερωριακή εργασία υπόκειται στους εξής περιορισμούς: 2 ώρες ανά 
ημέρα, 12 ώρες ανά εβδομάδα, 36 ώρες ανά περίοδο 4 εβδομάδων και 240 
ώρες ανά έτος. Άδειες για μεγαλύτερες περιόδους υπερωριακής εργασίας 
χορηγούνται από τον Υπουργό Εργασ ίας. 
- 141 -
Ένας εργαζόμενος ο οποίος απασχολείται σε ημερήσια εργασία δεν δύναται 
να εργάζεται για περισσότερες από πέντε ώρες χωρίς διάλειμμα τουλάχιστον 
μισής ώρας. Όλοι οι εργαζόμενοι σε μια βιομηχανική επιχείριση πρέπει να 
κάνουν διάλειμμα ταυτόχρονα και η βιομηχανική εργασία δεν πρέπει να 
εκτελείται κατά τη διάρκεια του διαλείμματος αυτού. Ο Υπουργός Εργασίας 
μπορεί να χορηγήσει άδεια σε ένα εργοδότη η οποία να τον απαλλάσσει από 
τον όρο αυτό. Ένας εργαζόμενος πρέπει να κάνει διάλειμμα τουλάχιστον 
μισής ώρας αμέσως πριν αρχίσει η υπερωριακή εργασία η οποία θα διαρκέσει 
περισσότερο από μιάμιση ώρα. 
Οι Νόμοι περί Καταστημάτων (Συνθήκες Απασχόλησης), του 1938 και του 
1942, ρυθμίζουν και ελέγχουν τις συνθήκες απασχόλησης των εργαζομένων 
στα καταστήματα χονδρικής και λιανικής πώλησης, στις αποθήκες 
εμπορευμάτων, στα ξενοδοχεία (μόνο για την πόλη του Δουβλίνου), στα 
καταστήματα που έχουν άδεια πώλησης οινοπνευματωδών και στα αναψυκτήρια 
(εστιατόρια, καφενεία ή ζαχαροπλαστεία). Ο νόμος καθορίζει την εξής 
μέγιστη διάρκεια εργασίας: 11 ώρες ανά ημέρα, 56 ώρες ανά εβδομάδα στα 
ξενοδοχεία και 48 στα άλλα καταστήματα. 
Η υπερωριακή εργασία επιτρέπεται μέσα στα εξής όρια: 
Ξενοδοχεία: 66 ώρες την εβδομάδα ή 244 ώρες για τέσσερις συνεχείς 
εβδομάδες ή 2.900 ώες ανά έτος. 
Άλλα καταστήματα: 60 ώρες ανά εβδομάδα ή 216 ώες ανά τέσσερις συνεχείς 
εβδομάδες ή 2.6 00 ώρες ανά έτος. 
Ο νόμος προβλέπει επίσης μεσημβρινή διακοπή. 
Ο Υπουργός Εργασίας ανέλαβε τη δέσμευση στο πρόσφατο πρόγραμμα για 
οικονομική και κοινωνική πρόοδο (για το οποίο έγιναν διαπραγματεύσεις 
μεταξύ κυβέρνησης και κοινωνικών εταίρων) να επανεξετάσει τη νομοθεσία 
και να προσδιορίσει τις επιλογές που ενδέχεται να απαιτηθούν. 
Η τακτική εργασία με μερική απασχόληση έχει γίνει, κατά τα τελευταία 
έτη, ένα μόνιμο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ιρλανδικής αγοράς εργασίας 
(οι εν λόγω εργαζόμενοι αυξήθηκαν από 42.500 σε 70.000 μεταξύ 1975 και 
1989). Για την αντιμετώπιση της κατάστασης αυτής ο Υπουργός Εργασίας, 
μετά από διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους, εισήγαγε το νόμο 
περί της προστασίας του εργαζομένου (τακτικοί εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση), το 1991. Ο νόμος αυτός αποσκοπεί στην επέκταση των παροχών 
των παρακάτω νόμων στους τακτικούς εργαζομένους με μερική απασχόληση: 
Νόμος περί αδειών (εργαζόμενοι), 1973 
Νόμος περί προστασίας της μητρότητας των εργαζομένων, 1981 
Νόμος περί ελάχιστης προθεσμίας καταγγελίας της σύμβασης και περί 
όρων απασχόλησης, 1973 και 19 84 
Νόμοι περί προστασίας των εργαζομένων (αφερεγγυότητα των εργοδοτών), 
1984 και 1990 
Νόμος περί αποζημίωσης λόγω απόλυσης, 1967 έως 1990 
Νόμος περί παρανόμων απολύσεων, 1977 
Νόμος περί συμμετοχής του εργαζομένου (κρατικές επιχειρήσεις), 1977 
και 1988 
Τακτικοί εργαζόμενοι με μερική απασχόληση θεωρούνται εκείνοι οι οποίοι 
εργάζονται συνήθως 8 ώρες ανά εβδομάδα και επί 13 συνεχείς εβδομάδες. 
Πριν από την εισαγωγή της νομοθεσίας αυτής υπήρχε ένα όριο 18 ωρών ανά 
εβδομάδα προκειμένου να καλύπτεται ο εργαζόμενος από τους νόμους αυτούς 
με εξαίρεση του νόμου περί αδειών των εργαζομένων, του 1973, ο οποίος 
απαιτούσε 120 εργασθείσες ώρες ανά μήνα. 
142 -
Το μεγαλύτερο μέρος της εργατικής νομοθεσίας παρέχει προστασία στους 
εργαζομένους που έχουν συνάψει "συμβάσεις παροχής υπηρεσιών". Οι 
προσωρινοί εργαζόμενοι με διαμεσολάβηση τρίτου δεν εμπίπτουν σ'αυτή τη 
κατηγορία. Ο Υπουργός Εργασίας έχει αναλάβει, στο πλαίσιο του 
προγράμματος για οικονομική και κοινωνική πρόοδο, να εξετάσει τη θέση 
των προσωρινών εργαζομένων με διαμεσολάβηση τρίτου. 
Οι νόμοι που διέπουν την ετήσια άδεια μετ'αποδοχών και τις περιόδους 
εβδομαδιαίας ανάπαυσης 
Ο νόμος περί αδειών (απασχολούμενοι) του 1973 προβλέπει ότι ένας 
απασχολούμενος ο οποίος εργάζεται τουλάχιστον 1400 ώρες (1300 ώρες εάν 
είναι κάτω των 18 ετών) για ένα ολόκληρο έτος, π.χ. 1η Απριλίου έως 31 
Μαρτίου, δικαιούται 3 εβδομάδες άδεια μετ'αποδοχών, εκτός εάν έχει 
αλλάξει απασχόληση κατά τη διάρκεια αυτού του έτους. Ενας 
απασχολούμενος ο οποίος δεν έχει εργαστεί το απαιτούμενο σύνολο ωρών 
κατά τη διάρκεια ενός ολόκληρου έτους ή ο οποίος άλλαξε απασχόληση κατά 
τη διάρκεια του έτους αυτού, δικαιούται άδεια μετ'αποδοχών η οποία 
ισοδυναμεί με 3/4 της εβδομάδας για κάθε ημερολογιακό μήνα κατά τη 
διάρκεια του οποίου εργάστηκε τουλάχιστον 120 ώρες (110 ώρες εάν είναι 
κάτω των 18 ετών). 
Οπως αναφέρει η απάντηση στην ερώτηση 7 παραπάνω, με ισχύ από την 6η 
Απριλίου 1991, ο νόμος περί προστασίας εργαζομένων (τακτικοί εργαζόμενοι 
με μερική απασχόληση) του 1991, επεκτείνει στους τακτικούς εργαζομένους 
με μερική απασχόληση, σε μια τροποποιημένη βάση, τις παροχές του νόμου 
περί αδειών (απασχολούμενοι) του 1973. Τακτικοί εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση θεωρούνται εκείνοι οι οποίοι απασχολούνται συνεχώς από ένα 
εργοδότη για 13 τουλάχιστον εβδομάδες και οι οποίοι εργάζονται συνήθως 
τουλάχιστον 8 ώρες ανά εβδομάδα. Βάσει του νόμου του 1991 οι τακτικοί 
εργαζόμενοι με μερική απασχόληση δικαιούνται ετήσια άδεια η οποία 
αντιστοιχεί σε 6 ώρες ανά 100 εργασθείσες ώρες και η οποία μειώνεται 
αναλόγως εάν οι εργασθείσες ώρες είναι λιγότερες. Ο νόμος του 1973 
προβλέπει οκτώ επίσημες αργίες. Ολοι οι τακτικοί εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση δικαιούνται τώρα τις επίσημες αργίες στην ίδια βάση με τους 
πλήρως απασχολουμένους. 
Ο Υπουργός Εργασίας ανέλαβε στο πλαίσιο του προγράμματος για οικονομική 
και κοινωνική πρόοδο να επανεξετάσει τη νομοθεσία σχετικά με τις αργίες. 
Ενώ η νομοθεσία καθορίζει τα ελάχιστα νόμιμα δικαιώματα, στη πράξη, το 
δικαίωμα ετήσιας άδειας αποτελεί συνήθως αντικείμενο συλλογικών 
διαπραγματεύσεων και το μέσο ετήσιο δικαίωμα είναι περίπου 4 εβδομάδες. 
Το ζήτημα της περιόδου εβδομαδιαίας ανάπαυσης αποτελεί ξανά ένα θέμα 
προς διαπραγμάτευση, πέραν των ελαχίστων ωρών που καθορίζονται στο νόμο 
περί συνθηκών απασχόλησης, του 1936 και στους νόμους περί καταστημάτων 
του 1938 και του 1942. 
Καθορισμός των συνθηκών απασχόλησης 
Οι συνθήκες απασχόλησης των ιρλανδών εργαζομένων καθορίζονται με 
διάφορους τρόπους. Τα ελάχιστα νόμιμα δικαιώματα καθορίζονται σε μια 
σειρά εργατικών νόμων σχετικά με τις αργίες, την απόλυση, την άδεια 
μητρότητας, τη προθεσμία καταγγελίας της σύμβασης κ.τ.λ. Επιπλέον, 
πολλοί εργαζόμενοι έχουν δικαιώματα που κατοχυρώνονται με γραπτή σύμβαση 
εργασίας ή με συλλογική συμφωνία βάσει διαπραγματεύσεων με τον εργοδότη. 
- 143 -
Ο νόμος περί ελάχιστης προθεσμίας καταγγελίας της σύμβασης και περί όρων 
απασχόλησης, του 1973, προβλέπει ότι ένας εργαζόμενος ο οποίος 
καλύπτεται από το νόμο μπορεί να ζητήσει από τον εργοδότη του γραπτή 
συμφωνία η οποία περιέχει όλα ή μερικά από τα εξής στοιχεία: 
(α) ημερομηνία έναρξης της εργασίας, 
(β) ποσοστό ή μέθοδος υπολογισμού της αμοιβής, 
(γ) περιοδικότητα καταβολής της αμοιβής, π.χ. ανά εβδομάδα, ανά μήνα 
ή άλλη, 
(δ) όροι ή συνθήκες που αφορούν τις ώρες εργασίας ή τις υπερωρίες, 
(ε) όροι ή συνθήκες που αφορούν 
(1) άδειες και επίδομα αδείας, 
(2) ανικανότητα προς εργασία που οφείλεται σε ασθένεια ή 
σωματική βλάβη και επίδομα ασθενείας, και 
(3) συντάξεις και συνταξιοδοτικά συστήματα, 
(στ) η προθεσμία καταγγελίας της σύμβασης την οποία δικαιούται να 
δώσει ο εργοδότης στον εργαζόμενο και η οποία καθορίζεται από τη 
σύμβαση εργασίας, ή (εάν η σύμβαση εργασίας είναι ορισμένου 
χρόνου) ημερομηνία κατά την οποία λήγει η σύμβαση. 
ο εργοδότης υποχρεούται να παράσχει τα παραπάνω στοιχεία μέσα σε 
προθεσμία ενός μηνός. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Οργάνωση του συστήματος κοινωνικής προστασίας 
Οι υπηρεσίες κοινωνικής ασφάλισης στην Ιρλανδία είναι οργανωμένες υπό 
τον γενικό έλεγχο του Υπουργού Κοινωνικής Πρόνοιας. Το τμήμα κοινωνικής 
πρόνοιας είναι αρμόδιο για την παροχή υπηρεσιών υποχρεωτικής και μη 
υποχρεωτικής κοινωνικής ασφάλισης από το κράτος. Πρώτο καθήκον του 
τμήματος κοινωνικής πρόνοιας είναι η διατήρηση του εισοδήματος και 
χορηγεί σε ορισμένα άτομα παροχές σε χρήμα για κάλυψη των αναγκών τους 
σε συγκεκριμένες περιόδους της ζωής τους ή όταν συμβαίνουν απρόβλεπτα 
γεγονότα όπως ασθένεια ή ανεργία. 
Οι υπηρεσίες διαιρούνται σε δύο κατηγορίες: κοινωνική ασφάλιση και 
κοινωνική αρωγή. Το φάσμα των παρεχόμενων υπηρεσιών καλύπτει όλους τους 
διεθνώς αναγνωρισμένους κλάδους κοινωνικής ασφάλισης, π.χ. σύνταξη 
γήρατος, σύνταξη χηρείας, ασθένεια, ανεργία, μητρότητα και σωματική 
βλάβη οφειλόμενη στην εργασία. Στην αρμοδιότητα του εμπίπτουν επίσης τα 
δύο συστήματα κοινωνικής στήριξης που αφορούν το επίδομα τέκνου και το 
συμπλήρωμα του οικογενεικού εισοδήματος. 
Εκτός από τις παροχές σε χρήμα χορηγούνται και παροχές σε είδος όπως 
οδοντιατρικές και οφθαλμολογικές παροχές, δωρεάν μετακίνηση και δωρεάν 
παροχή ηλεκτρικού ρεύματος για τους ηλικιωμένους και τους ανάπηρους. 
Εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
Ολοι οι εργαζόμενοι, ανεξάρτητα από το επίπεδο των αποδοχών τους 
ασφαλίζονται υποχρεωτικά από την ηλικία των 16 ετών έως την ηλικία των 
66 ετών. Η ασφαλιστικές εισφορές εξαρτώνονται από τις αποδοχές αλλά το 
πληρωτέο ποσοστό του μισθού ποίκιλεί ανάλογα με τη φύση της απασχόλησης. 
- 144 -
Το δικαίωμα στις διάφορες παροχές είναι συνάρτηση της κατηγορίας 
εισφορών. Από τον Απρίλιο του 1988 τα άτομα που ασκούν ανεξάρτητη 
δραστηριότητα υποχρεούνται να καταβάλλουν εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
βάσει των οποίων αποκτούν δικαίωμα σε ορισμένες μακροπρόθεσμες παροχές. 
Παροχές κοινωνικής ασφάλισης 
Για να δικαιούται ο ασφαλισμένος κοινωνικές παροχές πρέπει να έχει 
καταβάλει ορισμένου ύψους εισφορές κοινωνικής ασφάλισης συνδεόμενες με 
την αμοιβή (P.R.S.I.). 
Ανάλογα με τις ισχύουσες σχετικές νομικές προϋποθέσεις (και ανεξάρτητα 
από τους αποδέκτες) διατίθενται οι εξής πάγιες ασφαλιστικές παροχές: 
παροχές αναπηρίας, σύνταξη αναπηρίας, παροχές ανεργίας, παροχές 
μητρότητας, σύνταξη χηρείας, παροχές εγκαταλελειμμένων συζύγων, επίδομα 
για ορφανά, παροχές θεραπείας και επίδομα θανάτου. Οι συνδεόμενες με 
τις αποδοχές παροχές καταβάλλονται μαζί με τις παροχές αναπηρίας, τις 
παροχές ανεργίας και τις παροχές ασθενείας ή ατυχήματος στα άτομα των 
οποίων η απασχόληση είναι ασφαλίσιμη για ένα ορισμένο ποσοστό 
ασφαλιστικής εισφοράς. Το κόστος των πάγιων και των συνδεόμενων με τις 
αποδοχές παροχών καλύπτεται με εισφορές κοινωνικής ασφάλισης συνδεόμενες 
με τις αποδοχές από τους εργοδότες, τους εργαζόμενους και τους αυτο­
απασχολούμενους ενώ οι υπόλοιπες δαπάνες καλύπτονται από το Κράτος. 
Παροχές εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών 
Οι ασφαλιστικές υπηρεσίες προβλέπουν επίσης την καταβολή παροχών για 
ατύχημα, αναπηρία ή θάνατο, καθώς και για ιατρική περίθαλψη που είναι 
αποτέλεσμα εργατικού ατυχήματος ή επαγγελματικής ασθένειας. Οι παροχές 
αυτές διατίθενται στους εργαζομένους, ανεξαρτήτως ηλικίας. 
Συστήματα κοινωνικής αρωγής 
Κοινωνική αρωγή παρέχεται σε εκείνους οι οποίοι δεν ικανοποιούν τις 
απαραίτητες προϋποθέσεις εισφοράς για να λαμβάνουν παροχές κοινωνικής 
ασφάλισης, ή σε άτομα που έχουν εξαντλήσει το δικαίωμα τους σε 
ασφαλιστικές παροχές. Για να έχει δικαίωμα κοινωνικής αρωγής ο αιτών 
πρέπει να ικανοποιεί ένα κριτήριο μέσω διαβίωσης. Συμπληρωματικό 
επίδομα πρόνοιας χορηγείται συνήθως σε άτομα που δεν έχουν καθόλου μέσα 
ή έχουν ανεπαρκή μέσα για να ικανοποιήσουν βασικές ανάγκες και σε άτομα 
τα οποία δεν ικανοποιούν τις προϋποθέσεις για να λάβουν παροχές 
αναπηρίας και παροχές/επίδομα ανεργίας. Το επίδομα είναι ένα μέσο 
διασφάλισης ότι το εν λόγω άτομο αποκτά δικαίωμα διατήρησης ενός βασικού 
εισοδήματος. 
Το επίδομα τέκνου, για το οποίο δεν υπάρχει κριτήριο μέσω διαβίωσης 
καταβάλλεται για τέκνα κάτω των 16 ετών και τέκνα ηλικίας μεταξύ 16 και 
18 ετών τα οποία φοιτούν στη πλήρη σχολική εκπαίδευση ή έχουν φυσική ή 
διανοητική αναπηρία. 
(9) 
- 145 -
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ 
Η νομοθεσία που διέπει το σχηματισμό επαγγελματικών ενώσεων ή συνδικάτων 
Η σχετική θέση στο σύνταγμα όσον αφορά την ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι 
είναι το άρθρο 40.6.1. Στο άρθρο αυτό το κράτος εγγυάται ελευθερία για 
την άσκηση, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει κίνδυνος για τη δημόσια 
τάξη και ηθική, μεταξύ άλλων, "του δικαιώματος των πολιτών να 
σχηματίζουν ενώσεις και συνδικάτα". Το άρθρο ορίζει οτ ι μπορούν να 
ψηφιστούν νόμοι για τη ρύθμιση και τον έλεγχο προς το δημόσιο συμφέρον 
της άσκησης αυτού του δικαιώματος. Το άρθρο 40.6.2 ορίζει οτι οι νόμοι 
που διέπουν το τρόπο με τον οποίο μπορεί να ασκηθεί το δικαίωμα 
σχηματισμού ενώσεων και συνδικάτων δεν θα πρέπει να περιέχουν πολιτικές, 
θρησκευτικές ή ταξικές διακρίσεις. 
Το δικαίωμα συμμετοχής σε ενώσεις, αντίθετα προς το δικαίωμα σχηματισμού 
ενώσεων, δεν εξασφαλίζεται από το σύνταγμα. Αν και η εξουσία του 
oireachtas (κοινοβούλιο) να ρυθμίζει την ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι 
είναι περιορισμένη, τα συνδικάτα μπορούν από μόνα τους να επιβάλλουν 
περιορισμούς όσον αφορά το δικαίωμα συμμετοχής. Ενα συνδικάτο δεν 
υποχρεούται, συνταγματικά ή με άλλο τρόπο, να δεχθεί οποιοδήποτε 
υποψήφιο να γίνει μέλος. Μια σειρά νομικών περιπτώσεων έχει θεσπίσει 
οτι δεν υπάρχει συνταγματικό δικαίωμα συμμετοχής σε συνδικάτο προσωπικής 
επιλογής. Ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων π. χ. μέλη των ενόπλων 
δυνάμεων και της Garda sxochana (αστυνομία) απαγορεύεται δια νόμου να 
συμμετέχουν σε συνήθη συνδικάτα και να αναλαμβάνουν συνδικαλιστική δράση 
προκειμένου να αλλάξουν τους όρους και τις συνθήκες απασχόλησης. Τα 
δικαστήρια θέσπισαν την αρχή ότι η ελευθερία του δικαιώματος του 
συνετάιρίζεσθαι συνεπάγεται κατ'ανάγκη ένα παράλληλο δικαίωμα μη 
συμμετοχής σε οποιοδήποτε συνδικάτο ή σε ένα συγκεκριμένο συνδικάτο. 
Αυτό, ουσιαστικά, καθιστά παράνομο το κλειστό επάγγελμα στην Ιρλανδία. 
Διαδικασίες διαπραγμάτευσης και σύναψης συλλογικών συμβάσεων 
Η αρχή της ελεύθερης συλλογικής διαπραγμάτευσης αποτελεί τη βάση του 
συστήματος εργασιακών σχέσεων στην Ιρλανδία. Οι όροι και οι συνθήκες 
απασχόλησης της πλειοψηφίας των εργαζομένων διέπονται από συλλογικές 
συμβάσεις οι οποίες προκύπτουν μέσω της διαδικασίας της συλλογικής 
διαπραγμάτευσης σε τοπικό επίπεδο μεταξύ εργοδοτών ή εργοδοτικών 
συνδέσμων και ενός ή περισσοτέρων συνδικάτων, ορισμένα βασικά 
δικαιώματα που καλύπτουν τέτοια ζητήματα όπως χρόνος εργασίας, ελάχιστη 
προθεσμία καταγγελίας της σύμβασης, απόλυση και δικαίωμα άδειας 
προβλέπονται στη νομοθεσία. Δεν υπάρχει περιορισμός από νομικής άποψης 
όσον αφορά τους όρους συλλογικών συμβάσεων σύμφωνα με τον επίσημο 
σύστημα συλλογικής διαπραγμάτευσης στην Ιρλανδία. Εν τούτοις, σύμφωνα 
με το νόμο περί εργασιακών σχέσεων, του 1946, τα μέρη που έχουν 
υπογράψει μια σύμβαση έχουν τη δυνατότητα να την καταχωρήσουν στα μητρώα 
του εργατοδικείου και κατά συνέπεια να της δώσουν νομική ισχύ. Η κάλυψη 
της σύμβασης μπορεί να επεκταθεί στους εργοδότες και εργαζομένους του 
ίδιου κλάδου ακόμη και αν δεν συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις, εφόσον 
το εργατοδικείο θεωρεί οτ ι τα διαπραγματευόμ εργαζομένων στους 
οποίους εφαρμόζεται η σύμβαση. 
- 146 -
Ενας εργοδότης δεν υποχρεούται δια νόμου να διαπραγματευθεί μ'ένα 
συνδικάτο και μπορεί να αρνηθεί να το αναγνωρίσει για το λόγο αυτό. Εν 
τούτοις, τα ιρλανδικά δικαστήρια θεωρούν ότι μια διαμάχη η οποία αφορά 
την αναγνώριση συνδικάτου αποσκοπεί στο να επιτραπεί η ανάληψη 
απεργιακής δράσης. Ενα συνδικάτο μπορεί επίσης, σύμφωνα με το νόμο περί 
εργασιακών σχέσεων, του 1969, να αναφέρει μονομερώς μια διαμάχη 
αναγνώρισης στο εργατοδικείο συμφωνόντας να δεσμευτεί από την απόφαση 
του. Το εργατοδικείο γενικά συνιστά στον εργοδότη και το συνδικάτο να 
συμφωνήσουν να διαπραγματευτούν μια συλλογική σύμβαση, ακόμη και αν το 
συνδικάτρ, που βρίσκεται σε διαμάχη, δεν έχει εξασφαλίσει την πλειοψηφία 
των εργοδοτών-μελών. 
Κανονισμοί που διέπουν την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας και 
πρόβλεψη διαδικασιών συμβιβασμού, διαμεσολάβησης και διαιτησίας 
Το ιρλανδικό δίκαιο δεν προβλέπει το θετικό απεργιακό δικαίωμα· 
προβλέπει μάλλον ένα σύστημα ασυλιών ώστε να εξασφαλίζει οτι σε 
ορισμένες περιπτώσεις, τα συνδικάτα που έχουν διαπραγματευτικό δικαίωμα 
και τα μέλη τους προστατεύονται δια νόμου εάν αναλάβουν συνδικαλιστική 
δράση. Η νομιμότητα των συνδικάτων και η ασυλία τους από συνωμοσία 
ποινικού και αστικού δικαίου στη περίπτωση εργασιακής διαμάχης 
εξασφαλίστηκαν από το νόμο περί εργασιακών διαμαχών, του 1906. Ο νόμος 
αυτός αποσύρθηκε και ουσιαστικά αντικαταστάθηκε από το νόμο περί 
εργασιακών σχέσεων, του 1990. Ο νόμος του 1990 προστατεύει από την 
ευθύνη όσον αφορά τη συνωμοσία, την ειρηνική πικετοφορία, την παρακίνηση 
για διακοπή σύμβασης απασχόλησης ή την παρενόχληση της εμπορικής ή 
επιχειρηματικής δραστηριότητας ή απασχόλησης τρίτων, υπό τη προϋπόθεση 
οτ ι, σε όλες τις περιπτώσεις, η ενέργεια γίνεται από ένα άτομο "προς 
αντιμετώπιση ή υπό βοήθηση μιας εργασιακής διαμάχης". Ο νόμος περί 
συνδικάτων, του 1941, υποχρεώνει κάθε φορέα ατόμων, ο οποίος επιθυμεί να 
διεξάγει διαπραγματεύσεις για το καθορισμό των μισθών ή άλλων συνθηκών 
απασχόλησης να έχει άδεια διαπραγμάτευσης η οποία χορηγείται από το 
Υπουργείο Εργασίας. Οι όροι, τους οποίους πρέπει να πληροί ένας φορέας 
προκειμένου να του χορηγηθεί άδεια, τροποποιήθηκαν από το νόμο περί 
συνδικάτων, του 1971 και το νόμο περί εργασιακών σχέσεων, του 1990. 
Οι βασικοί όροι είναι οι εξής: 
(χ) πρέπει να έχει καταχωρηθεί ως συνδικάτο σύμφωνα με το νόμο περί 
συνδιακάτων στο μητρώο φιλικών εταιρειών (Registrar of Friendly 
Societies) ή, στην περίπτωση συνδικάτου που εδρεύει στο 
εξωτερικό, να είναι συνδικαλιστική οργάνωση η οποία έχει ιδρυθεί 
σύμφωνα με τη νομοθεσία της χώρας στην οποία εδρεύει η κεντρική 
διοίκηση του-
(xi) πρέπει να έχει τουλάχιστον 1000 μέλη· 
(iii) πρέπει να γνωστοποιήσει την πρόθεση του για υποβολή αίτησης 18 
μήνες πριν· 
(χν) πρέπει να καταθέσει στο ανώτατο δικαστήριο ένα χρηματικό ποσό το 
οποίο κυμαίνεται μεταξύ 20.000 και 60.000 ιρλανδικών λιρών 
ανάλογα με τα μέλη του. 
Τα συνδικάτα που εδρεύουν στο εξωτερικό δεν είναι απαραίτητο να έχουν 
καταχωρηθεί στο μητρώο φιλικών εταιρειών προκειμένου να αποκτήσουν άδεια 
διαπραγμάτευσης. Εν τούτοις, ένα συνδικάτο που εδρεύει στο εξωτερικό 
πρέπει να έχει μια ελεγκτική αρχή, όλα τα μέλη της οποίας κατοικούν στη 
Βόρεια Ιρλανδία, η οποία έχει την εξουσία να λαμβάνει αποφάσεις σε σχέση 
με θέματα τα οποία αφορούν άμεσα τα μέλη του συνδικάτου που κατοικούν 
- 147 -
στη Βόρεια Ιρλανδία. Εκτός αυτού, ένα συνδικάτο που εδρεύει στο 
εξωτερικό πρέπει να πληροί τους ίδιους όρους για την απόκτηση άδειας 
διαπραγμάτευσης με τα συνδικάτα που εδρεύουν στην Ιρλανδία. 
Η αρχή της ελεύθερης συλλογικής διαπραγμάτευσης αποτελεί τη βάση του 
συστήματος εργασιακών σχέσεων στην Ιρλανδία. Το σύστημα αυτό 
εξασφαλίζει στους εργαζόμενους την ελευθερία οργάνωσης και 
διαπραγμάτευσης με τον εργοδότη ενώ καθήκον του Κράτους είναι η 
εξασφάλιση των απαραίτητων νομοθετικών και θεσμικών πλαισίων. Οι 
βασικοί κρατικοί φορείς διευθέτησης διαφορών είναι η επιτροπή εργασιακών 
σχέσεων και το εργατοδικείο. 
Α. Η επιτροπή εργασιακών σχέσεων 
Η επιτροπή εργασιακών σχέσεων η οποία δημιουργήθηκε το 1991 βάσει του 
νόμου περί εργασιακών σχέσεων, του 1990, έχει τη συνολική ευθύνη για την 
προαγωγή καλών εργασιακών σχέσεων. Καθοδηγείται από ένα τριμερές 
συμβούλιο το οποίο αποτελείται από εκπροσώπους των εργοδοτών, του 
συνδικάτου και από ανεξάρτητα άτομα που διορίζονται από τον Υπουργό 
Εργασ ίας. 
Τα κύρια καθήκοντα της επιτροπής είναι: 
(α) να παρέχουν υπηρεσίες διαιτησίας που συμβάλλουν στην επίλυση 
μιας διαμάχης όταν οι άμεσες διαπραγματεύσεις μεταξύ του 
συνδικάτου και της διοίκησης έχουν αποτύχει· 
(β) να παρέχουν συμβουλευτικές υπηρεσίες με στόχο τον εντοπισμό των 
προβλημάτων στα οποία οφείλεται η συνεχής διαταραχή των 
εργασιακών σχέσεων και τη συμβολή στην εξεύρεση λύσεων στα 
προβλήματα αυτά· 
(γ) έχει το ρόλο επιτρόπου δικαιωμάτων που συμβάλλει στην επίλυση 
των διενέξεων στις οποίες ενέχονται μεμονωμένοι εργαζόμενοι· 
(δ) να διεξάγουν ή να αναθέτουν έρευνες σχετικά με τις εργασιακές 
σχέσεις· 
(ε) να επανεξετάζουν και να παρακολουθούν τις εξελίξεις των 
εργασιακών σχέσεων· 
(στ) να προετοιμάζουν και να παρέχουν καθοδήγηση για κώδικες 
πρακτικής σχετικά με ζητήματα εργασιακών σχέσεων που θεσπίζονται 
μετά από διαβουλεύσεις με συνδικάτα, οργανώσεις εργοδοτών και 
άλλα ενδιαφερόμενα μέρη. Δεν υπάρχει νομική δέσμευση όσον αφορά 
τους όρους ενός κώδικα πρακτικής. Εν τούτοις, τα δικαστήρια και 
οι φορείς εργασιακών σχέσεων δύνανται να λαμβάνουν υπόψη κάθε 
διάταξη ενός κώδικα πρακτικής που θεωρούν οτι έχει σχέση με την 
υπόθεση που εξετάζουν. 
Β. Το εργατοδικείο 
Το εργατοδικείο το οποίο δημιουργήθηκε το 1946 είναι ένα δικαστήριο 
έσχατης ανάγκης για την επίλυση διενέξεων. Είναι ένας ανεξάρτητος 
τριμερής φορέας με ίσο αριθμό μελών που διορίζονται από τις οργανώσεις 
εργοδοτών και εργαζομένων ενώ ο πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος διορίζονται 
από τον υπουργό, οι εργασιακές διαμάχες πρέπει πρώτα να αναφέρονται 
στην επίτροπή εργασιακών σχέσεων. Εφόσον η επιτροπή εκτιμήσει οτ ι η 
περαιτέρω προσπάθειες εκ μέρους της δεν πρόκειται να συμβάλουν στην 
επίλυση της διαμάχης, τα ενδιαφερόμενα μέρη μπορούν να αναφέρουν τη 
διαμάχη στο διακαστήριο το οποίο θα εκδώσει μια σύσταση. 
- 148 
Κανονισμοί σχετικά με το δικαίωμα της απεργίας στο δημόσιο τομέα, τις 
ένοπλες δυνάμεις και την αστυνομία 
Οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν τα ίδια δικαιώματα όσον αφορά την απεργιακή 
δράση με τα άλλα μέλη του συνδικάτου. 
Τα μέλη των ενόπλων δυνάμεων και της Garda Sxochana απαγορεύεται δια 
νόμου να μετέχουν σε συνήθεις συνδικαλιστικές οργανώσεις και να 
αναλαμβάνουν συνδικαλιστική δράση που αποσκοπεί στην αλλαγή των όρων και 
των συνθηκών απασχόλησης τους. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
Οργάνωση της επαγγελματικής κατάρτισης 
Στην Ιρλανδία τη βασική ευθύνη για τη κατάρτιση έχουν οι εργοδότες. Εν 
τούτοις, η αρμόδια για τη κατάρτιση και απασχόληση αρχή (FAS), 
ενθαρρύνει τις εταιρείες μέσω της συμβουλευτικής της υπηρεσίας για την 
κατάρτιση να παρέχουν κατάρτιση στους εργαζομένους τους. Επίσης 
εφαρμόζει ένα πρόγραμμα επιδότησης εισφορών για εταιρείες ενός 
συγκεκριμένου μεγέθους και άνω σε ορισμένους βιομηχανικούς κλάδους, 
π.χ., κλωστοϋφαντουργία, χημικά και συναφή προϊόντα, τρόφιμα, ποτά και 
καπνός κ.τ.λ., στο πλαίσιο του οποίου οι εταιρείες λαμβάνουν επιδότηση 
ίση με το 90% των επιμορφωτικών τους εισφορών προς το FAS, και 
καταβάλλουν τη διαφορά, εάν παρέχουν κατάρτιση ενός ικανοποιητικού 
επιπέδου για τους εργαζομένους τους. 
Εκτός από τα προγράμματα μαθητείας ο FAS διαχειρίζεται επίσης μια σειρά 
επιμορφωτικών μαθημάτων που απευθύνονται σε διάφορες κατηγορίες 
ανθρώπων, κυρίως σε ανέργους, σε νέους που αναζητούν την πρώτη τους 
απασχόληση και σε ώριμους ανθρώπους (κυρίως γυναίκες) που ενδιαφέρονται 
να επανενταχθούν στο εργατικό δυναμικό. Επίσης παρέχει κατάρτιση στο 
πλαίσιο του προγράμματος κατάρτισης σχετικά με τη βιομηχανική 
αναδιάρθρωση για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, προκειμένου να 
συμβάλλει στη βελτίωση της ανταγωνιστικής τους θέσης μέσα στην ενιαία 
ευρωπαϊκή αγορά. 
Δεν έχουν αναληφθεί νέες πρωτοβουλίες για την αποφυγή ή την απαγόρευση 
διακρίσεων βάσει της ιθαγένειας όσον αφορά την πρόσβαση στην 
επαγγελματική κατάρτιση. Οι υπήκοοι της Ευρωπαϊκής Κοινότητας έχουν 
πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση στην ίδια βάση με τους ιρλανδούς 
υπηκόους. 
Το κράτος, μέσω του FAS, παρέχει ορισμένα προγράμματα κατάρτισης για 
τους απασχολούμενους. Επιπλέον, υπάρχουν αρκετοί ιδιωτικοί φορείς οι 
οποίοι παρέχουν κατάρτιση έναντι αμοιβής για μεμονωμένα άτομα ή για 
εργαζομένους των οποίων τα δίδακτρα καταβάλλουν οι εργοδότες τους. 
Οπως προαναφέρθηκε, τη βασική ευθύνη για τη κατάρτιση έχουν οι 
εργοδότες. Εν τούτοις, ο FAS, ο οποίος είναι ένας δημόσιος φορέας 
παρέχει επίσης κατάρτιση. Το συμβούλιο του FAS αποτελείται από 
εκπροσώπους της κυβέρνησης, των εργοδοτών και των συνδικάτων και κατά 
συνέπεια η πολιτική του διαμορφώνεται από τους εκπροσώπους των τριών 
αυτών τομέων. 
- 149 -
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Νομοθεσία σχετικά με την αρχή της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών 
Ο νόμος κατά των διακρίσεων (όσον αφορά την αμοιβή), του 1974, θέσπισε 
το δικαίωμα της ίσης αμοιβής για τις* γυναίκες οι οποίες απασχολούνται 
από τον ίδιο εργοδότη στον ίδιο χώρο απασχόλησης και εκτελούν την "ίδια 
εργασία" με τους άνδρες. 
Ο νόμος περί ισότητας της απασχόλησης, του 1977, καθιστά παράνομες τις 
διακρίσεις βάσει του φύλου ή της οικογενειακής κατάστασης όσον αφορά την 
πρόσβαση στην απασχόληση, τις συνθήκες εργασίες (εκτός της αμοιβής ή των 
συστημάτων συνταξιοδότησης), την επαγγελματική κατάρτιση ή την 
επαγγελματική πείρα ή όσον αφορά τις ευκαιρίες για την εξέλιξη της 
σταδιοδρομ ίας. 
Βάσει της νομοθεσίας περί ισότητας οποιοσδήποτε θεωρεί οτι έχει αδικηθεί 
δύναται να κινήσει διαδικασία ενώπιον των αρμοδίων για την ισότητα 
υπαλλήλων του εργατοδικείου και σε ορισμένες περιπτώσεις των αστικών 
δικαστηρίων. 
Η υπηρεσία για την ισότητα της απασχόλησης δημιουργήθηκε βάσει του νόμου 
περί ισότητας της απασχόλησης, το 1977. Εχει ταυτόχρονα διερευνητικό 
και εποπτικό ρόλο και της έχουν ανατεθεί τρία βασικά καθήκοντα: 
να εργασθεί προς τη κατεύθυνση της εξάλειψης των διακρίσεων όσον 
αφορά την απασχόληση 
να προωθήσει την ισότητα ευκαιριών απασχόλησης και 
να αναθεωρεί τους νόμους του 1974 και του 1977. 
Πρωτοβουλίες σχετικά με την εφαρμογή της ίσης μεταχείρισης 
Εχουν αναληφθεί ορισμένες πρωτοβουλίες θετικής δράσης για τη προώθηση 
της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών ως εξής : 
Α. Μετά την έκθεση του 1984 σχετικά με κυβερνητική πολιτική όσον αφορά 
την ισότητα ευκαιριών στην απασχόληση στο δημόσιο τομέα τέθηκε σε 
εφαρμογή ένα πρόγραμμα θετικής δράσης στους φορείς που 
χρηματοδοτούνται από το κράτος το οποίο περιλαμβάνει το διορισμό 
υπαλλήλων αρμοδίων για την ισότητα ευκαιριών και τη συμμετοχή των 
υπαλλήλων αυτών σε δίκτυα καθώς και την έγκριση εκθέσεων σχετικά με 
την πολιτική ίσων ευκαιριών από ανεξάρτητους οργανισμούς. Ο 
υπουργός εργασίας έθεσε σε εφαρμογή ένα σύστημα παρακολούθησης της 
προόδου σχετικά με την επίτευξη της ισότητας ευκαιριών στο δημόσιο 
τομέα. 
Β. Το πρόγραμμα για την προώθηση της ισότητας (Equality Focus Award 
Scheme) του Υπουργού Εργασίας, που χρηματοδοτείται από την υπηρεσία 
για την ισότητα της απασχόλησης και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα σε 
συνεργασία με το ίδρυμα για τη διαχείριση προσωπικού, εισήχθηκε το 
199 0. Στόχος του προγράμματος αυτού είναι να ενθαρρύνει τους 
εργοδότες να εφαρμόσουν πρωτοβουλίες θετικής δράσης και να 
αναγνωρίσουν τις προσπάθειες που καταβάλλουν ήδη οι εταιρείες. Η 
εφαρμογή του ψηφίσματος σχετικά με την προστασία της αξιοπρέπειας 
- 150 -
γυναικών και ανδρών κατά την εργασία προχωρεί κανονικά. Η 
ομοσπονδία των ιρλανδών εργοδοτών και το ιρλανδικό συμβούλιο 
συνδικαλιστικών οργανώσεων έχουν εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές 
σχετικά με σεξουαλική παρενόχληση. Η υπηρεσία για την ισότητα της 
μεταχείρισης παρέχει συμβουλές και βοήθεια στο τομέα αυτό. 
Γ. Ο FAS, η εθνική αρχή για τη κατάρτιση και την απασχόληση εισήγαγε 
ένα πρόγραμμα θετικής δράσης το 1990. Το πρόγραμμα αυτό έχει ως 
στόχο να προωθηθεί ενεργά η εξάλειψη των συμβατικών τρόπων 
επαγγελματικού διαχωρισμού ενθαρρύνοντας περισσότερες γυναίκες να 
εισέλθουν σε μη παραδοσιακούς τομείς εργασίας και, γενικότερα, να 
προωθηθεί η πλήρης συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα επίπεδα της 
αγοράς εργασίας. Η επιτυχία του προγράμματος του 1990 συνίσταται 
αφενός στην επίτευξη των κύριων στόχων του και αφετέρου στην 
εξασφάλιση μιας σημαντικής βάσης σχεδιασμού για την ανάπτυξη 
αποτελεσματικών προγραμμάτων θετικής δράσης στο μέλλον. 
Δ. Η υπηρεσία για την ισότητα της απασχόλησης μέσω των εκδόσεων, των 
σεμιναρίων και των διασκέψεων της συμβάλλει στην αύξηση της 
συνειδητοποίησης όσον αφορά τα ζητήματα ισότητας της απασχόλησης. 
Επίσης, η υπηρεσία έχει εκδώσει έναν κώδικα πρακτικής σχετικά με την 
ισότητα ευκαιριών στην απασχόληση και προετοιμάζει μια πρότυπη 
πολιτική ίσων ευκαιριών που πρόκειται να εκδοθεί εντός του έτους. 
Ε. Οι περισσότεροι οργανισμοί του δημόσιου τομέα και οι δημόσιες 
υπηρεσίες προβλέπουν εύκαμπτα ωράρια εργασίας, εργασία με μερική 
απασχόληση και διακοπή σταδιοδρομίας (με χορήγηση άδειας άνευ 
αποδοχών). Ορισμένοι οργανισμοί του δημόσιο τομέα έχουν παιδικούς 
σταθμούς ή εξετάζουν το ζήτημα της δημιουργίας τέτοιων σταθμών. Στο 
πρόγραμμα για οικονομική και κοινωνική πρόοδο προβλέπεται οτι η 
κυβέρνηση θα συνεχίσει να ενθαρρύνει την παροχή, με προοδευτικό 
ρυθμό, υπηρεσιών παιδικής μέριμνας για τους εργαζομένους του 
δημόσιου τομέα, εξασφαλίζοντας χώρους εγκατάστασης ενώ το προσωπικό 
θα αναλάβει τα έξοδα λειτουργίας. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Η νομοθεσία που διέπει την ενημέρωση, διαβούλευση και συμμετοχή των 
εργαζομένων στις επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες σε δύο ή 
περισσότερα κράτη μέλη 
Δεν υπάρχει νομοθεσία η οποία να καλύπτει τη πληροφόρηση και τη 
διαβούλευση των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα συμπεριλαμβανομένων των 
διεθνικών εταιρειών. Εν τούτοις, η ανάμειξη των εργαζομένων έχει 
αναπτυχθεί ευρέως σε ολόκληρο τον ιδιωτικό τομέα σε εθελοντική βάση. 
Μέτρα σχετικά με την ενημέρωση, διαβούλευση και συμμετοχή των 
εργαζομένων 
Οι νόμοι περί συμμετοχής των εργαζομένων (κρατικές επιχειρήσεις), 1977 
έως 1991, προβλέπουν τη συμμετοχή του εργαζομένου σε μια σειρά κρατικών 
επιχειρήσεων. Οι νόμοι αυτοί προβλέπουν την εκπροσώπευση σε συμβούλια 
11 φορέων και τη συμμετοχή σε επίπεδο κατώτερο του διοικητικού 
συμβουλίου σε 35 κρατικούς φορείς. Οσον αφορά τη συμμετοχή αυτή ο νόμος 
- 151 -
(1988) δεν επιβάλλει κάποιο πρότυπο, αλλά παρέχει ένα πλαίσιο μέσα στο 
οποίο κάθε οργανισμός μπορεί να εισάγει και να αναπτύξει ρυθμίσεις οι 
οποίες ανταποκρίνονται στις ανάγκες του και στις υφιστάμενες πρακτικές 
εργασιακών σχέσεων. Προβλέπει ότι κάθε συμφωνία συμμετοχής θα πρέπει να 
εξασφαλ ίζει : 
- τη τακτική ανταλλαγή απόψεων και πληροφοριών μεταξύ διοίκησης και 
εργαζομένων· 
- την έγκυρη παροχή πληροφοριών από τη διοίκηση σχετικά με αποφάσεις 
οι οποίες ενδέχεται να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στα συμφέροντα 
των εργαζομένων· 
τη διάδοση σε όλους τους εργαζομένους πληροφοριών και απόψεων που 
προκύπτουν από τις συμφωνίες συμμετοχής. 
Ο νόμος περί προστασίας των εργαζομένων (τακτικοί εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση), του 1991, επεκτείνει την ισχύουσα νομοθεσία για να καλύψει 
τους τακτικούς εργαζομένους με μερική απασχόληση. 
Ο νόμος περί προστασίας της απασχόλησης, του 1977, ορίζει ότι, όταν 
ένας εργοδότης προγραμματίζει μια ομαδική απόλυση, πρέπει να πληροφορεί 
τους εκπροσώπους των εργαζομένων σχετικά με τις προτεινόμενες απολύσεις 
και να ζητεί τη γνώμη τους τουλάχιστον 30 ημέρες πριν από την πρώτη 
απόλυση. Η διαβούλευση αυτή πρέπει να περιλαμβάνει συζήτηση σχετικά με 
τη βάση επί της οποίας γίνονται οι επιλογές των εργαζομένων για απόλυση. 
Οι κανονισμοί των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (διαφύλαξη των δικαιωμάτων των 
εργαζομένων κατά τη μεταβίβαση επιχειρήσεων) του 19 80, αποσκοπούν στη 
διασφάλιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση μεταβίβασης της 
ιδιοκτησίας εγκαταστάσεων ή επιχειρήσεων η οποία συνεπάγεται αλλαγή 
εργοδότη. Οι κανονισμοί αυτοί προβλέπουν οτι ο εκχωρητής και ο εκδοχέας 
πρέπει να ενημερώνουν τους εκπροσώπους των αντίστοιχων εργαζομένων τους 
σχετικά με τους λόγους μεταβίβασης καθώς και τις νομικές, οικονομικές 
και κοινωνικές επιπτώσεις για τους εργαζομένους. Επιπλέον, οι 
λεπτομέρειες για τυχόν προβλεπόμενα μέτρα που ενδέχεται να έχουν 
αντίκτυπο στους εργαζομένους πρέπει να συζητούνται με εκπροσώπους των 
εργαζομένων προκειμένου να λαμβάνεται η σύμφωνη γνώμη τους για τα μέτρα 
αυτά. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Επίδραση των κοινοτικών οδηγιών 
Ο νόμος του 1989 για την ασφάλεια, την υγεία και την ευεξία στους χώρους 
εργασίας (Safety, Health and Welfare at Work Act), περιλαμβάνει τις 
περισσότερες από τις διατάξεις της οδηγίας "πλαισίου" 89/391/ΕΟΚ του 
συμβουλίου των Ε.Κ. σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της 
βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία. 
Η εν λόγω οδηγία αφορά ζητήματα όπως το πεδίο εφαρμογής, οι υποχρεώσεις 
των εργοδοτών, τα μέτρα προστασίας και πρόληψης, η ενημέρωση, 
διαβούλευση και συμμετοχή των εργαζομένων και οι υποχρεώσεις των 
εργαζομένων. Πριν από την ψήφιση του νόμου το 1989 μόνο ορισμένοι τομείς 
ή δραστηριότητες αποτελούσαν αντικείμενο εκ του νόμου διατάξεων. 
Σ'αυτούς περιλαμβάνονταν η μεταποιητική βιομηχανία, οι κατασκευές, τα 
μεταλλεία και τα λατομεία, καθώς και η χρήση, αποθήκευση, μεταφορά 
κ.τ.λ. επικίνδυνων ουσιών. Άλλες νομοθετικές διατάξεις που ισχύουν μόνο 
για τους παραπάνω τομείς (π.χ. οι νόμοι του 1955 και 1980 για την 
152 -
ασφάλεια στη βομηχανία, ο νόμος του 1965 για τα μεταλλεία και τα 
λατομεία, και οι νόμοι του 1972 και του 1979 για τις επικίνδυνες ουσίες) 
περιλαμβάνουν επίσης πολλά στοιχεία των ειδικών οδηγιών που θεσπίστηκαν 
βάσει της οδηγίας πλαισίου 89/391/ΕΟΚ. Ωστόσο, οι παραπάνω νόμοι και 
κανονισμοί αναθεωρούνται με βάση τις εν λόγω οδηγίες, προκειμένου να 
καθοριστούν οι αλλαγές που θα απαιτηθούν, ιδίως όσον αφορά τους τομείς 
και τις δραστηριότητες που για πρώτη φορά εντάχθηκαν στο σύστημα 
ασφάλειας δυνάμει του νόμου του 1989. 
Συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων 
Σύμφωνα με το Τμήμα 13(1) του νόμου, ο εργοδότης υποχρεούται να 
διαβουλεύεται με τους υπαλλήλους του προκειμένου να προβεί σε ενέργειες 
που θα του επιτρέψουν να συνεργάζεται αποτελεσματικά μαζί τους, για την 
προώθηση και την εφαρμογή μέτρων που θα εγγυώνται την ασφάλεια, την 
υγεία και την ευεξία τους στην εργασία, καθώς και για την αξιολόγηση της 
αποτελεσματικότητας αυτών των μέτρων. Ο εργοδότης πρέπει επίσης, όσο 
είναι λογικά δυνατόν, να λαμβάνει υπόψη όλες τις παρατηρήσεις των 
υπαλλήλων του. 
Σύμφωνα με το Τμήμα 13(2) του νόμου του 19 89, οι εργαζόμενοι έχουν 
δικαίωμα να υποβάλλουν προτάσεις και να διαβουλεύονται με τον εργοδότη 
τους για θέματα που αφορούν την ασφάλεια, την υγεία και την ευεξία στο 
χώρο εργασίας. Οι εργοδότες έχουν επίσης δικαίωμα να ορίζουν 
αντιπροσώπους για θέματα ασφάλειας, οι οποίοι θα μπορούν, μεταξύ άλλων, 
να διεξάγουν έρευνες στο χώρο εργασίας. 
Στόχος των επίσημων διαβουλεύσεων μεταξύ εργοδότη και εργαζομένων είναι: 
- η εξασφάλιση ενεργού συμμετοχής των εργαζομένων στην πρόληψη 
ατυχημάτων και ασθενειών 
η προσέγγιση μεταξύ διοίκησης και εργαζομένων προκειμένου να 
εξεταστούν και να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα ασφάλειας και υγείας 
- η δημιουργία μέσου επικοινωνίας ώστε να μπορούν οι εργαζόμενοι να 
επισημαίνουν τους κινδύνους ή να προτείνουν κατάλληλα μέτρα 
ασφάλειας. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΦΗΒΩΝ 
Η νομοθεσία που διέπει την απασχόληση των νέων 
Βάσει του νόμου του 1977 περί της προστασίας των νέων (απασχόληση), 
γενικά απαγορεύεται η απασχόληση παιδιών κάτω των 15 ετών. Μπορεί να 
επιτραπεί, πάντως, σε παιδιά άνω των 14 ετών η εκτέλεση ελαφρών μη 
βιομηχανικών εργασιών κατά τη διάρκεια των σχολικών διακοπών, με την 
προϋπόθεση να μη βλάπτεται η υγεία ή η κανονική τους ανάπτυξη και να μην 
εμποδίζεται η εκπαίδευση τους. Το ωράριο εργασίας των παιδιών κατά τη 
διάρκεια των σχολικών διακοπών δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 7 ώρες την 
ημέρα και τις 35 ώρες την εβδομάδα. Κατά τη διάρκεια των θερινών 
διακοπών, τα παιδιά δεν πρέπει να εργάζονται για πλήρη περίοδο 14 
ημερών. 
- 153 -
Τα όρια που ισχύουν όσον αφορά το ωράριο εργασίας των νέων ηλικίας 15 
ετών ε ίνα ι : 
Κανονική διάρκεια Μέγιστη διάρκεια 
ωραρ ίου ωραρ ίου 
Ανά ημέρα 8 ώρες 8 ώρες 
Ανά εβδομάδα 37 1/2 ώρες 40 ώρες 
Τα όρια που ισχύουν όσον αφορά το ωράριο εργασίας των νέων ηλικάς από 16 
έως 18 ετών είναι: 
Κανονική διάρκεια Μέγιστη διάρκεια 
ωραρ ίου ωραρ ίου 
Ανά ημέρα 8 ώρες 9 ώρες 
Ανά εβδομάδα 40 ώρες 45 ώρες 
Ανά 4 εβδομάδες 172 ώρες 
Ανά έτος 2000 ώρες 
Τα παιδιά που δεν έχουν περατώσει την υποχρεωτική εκπαίδευση (προς το 
παρόν ηλικίας 15 ετών) απαγορεύεται να απασχολούνται για περίοδο 14 
συνεχόμενων ωρών, συμπεριλαμβανομένου του διαστήματος από 8 μ.μ. έως 8 
π.μ. 
Οι νέοι ηλικίας άνω των 15 αλλά κάτω των 18 ετών δεν πρέπει να 
απασχολούνται για περίοδο 12 συνεχόμενων ωρών τη νύχτα, 
συμπεριλαμβανομένου του διαστήματος μεταξύ 10 μ.μ. και 6 π.μ., 
εξαιρουμένων των βιομηχανικών εργατών οι οποίοι πρέπει να εργάζονται 
μεταξύ 8 μ.μ. και 8 π.μ. 
Οι εργαζόμενοι οι οποίοι απασχολούνται περισσότερες από 5 ημέρες ανά 
εβδομάδα και των οποίων η εργασία την Κυριακή υπερβαίνει τις 3 ώρες, 
πρέπει να έχουν τουλάχιστον 24 συνεχόμενες ώρες ανάπαυσης κάθε 7 ημέρες. 
Η διάρκεια συνεχούς εργασίας δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 5 ώρες στην 
περίπτωση ενός νέου ατόμου (κάτω των 18 ετών) και τις 4 ώρες στην 
περίπτωση ενός παιδιού (κάτω των 15 ετών) χωρίς ενδιάμεση ανάπαυση 
τουλάχιστον 30 λεπτών· κατ·εξαίρεση, ορισμένα τμήματα του νόμου περί 
συνθηκών απασχόλησης, του 1936, θα συνεχίσουν να ισχύουν για την εργασία 
κατά βάρδιες. 
Όλοι οι εργαζόμενοι κάτω των 18 ετών πρέπει να έχουν διάλειμμα 30 
λεπτών πριν από την έναρξη υπερωριακής εργασίας η οποία πρόκειται να 
διαρκέσει περισσότερο από μιάμιση ώρα. 
Βάσει του νόμου, η αμοιβή για υπερωριακή απασχόληση δεν πρέπει να είναι 
μικρότερη από την αμοιβή για κανονική απασχόληση προσαυξημένη κατά 25%. 
Σ*αυτό το πλαίσιο νοείται ως υπερωριακή απασχόληση το ωράριο εργασίας 
πέρα από το κανονικό, όπως ορίζεται παραπάνω. Εκτός των παραπάνω 
διατάξεων, η αμοιβή των νέων αποτελεί γενικά αντικείμενο 
δ ιαπραγμάτ ευσης. 
οι αποφάσεις για τη ρύθμιση της απασχόλησης (Employment Regulation 
Orders - EROS) λαμβάνονται από τις κοινές επιτροπές Εργασίας σύμφωνα με 
τους νόμους του 1946 και 1976 περί εργασιακών σχέσεων. Οι EROS 
καθορίζουν τις ελάχιστες αμοιβές και ρυθμίζουν τις συνθήκες απασχόλησης 
σε συγκεκριμένες βιομηχανίες. Οι EROS που αφορούν ορισμένους τομείς 
- 154 -
(γεωργία, αεριούχα ύδατα, σκούπες και βούρτσες (brush and broom), 
ξενοδοχεία και άλεση τροφών) ορίζουν τις αμοιβές των εργαζομένων σε 
συνάρτηση με την ηλικία τους. 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
Διατάξεις που ισχύουν για τους συνταξιούχους 
Οι συνταξιούχοι δύνανται να έχουν ιατρικό δελτίο εάν το εισόδημα τους 
είναι ανεπαρκές για να καλύψει τις ιατρικές τους ανάγκες καθώς και 
εκείνες των εξαρτώμενων από αυτούς. Το ιατρικό δελτίο επιτρέπει στον 
κάτοχο, καθώς και στα άτομα που εξαρτώνται από αυτόν, να έχει πλήρη 
υγειονομική περίθαλψη χωρίς επιβάρυνση. Το 70% των συνταξιούχων ηλικίας 
65 ετών και άνω έχουν ιατρικό δελτίο. Το ποσοστό αυξάνει σε 80% για 
τους συνταξιούχους ηλικίας 80 ετών και άνω. Σε ένα ελάχιστο βαθμό, όλοι 
οι πολίτες συμπεριλαμβανομένων των συνταξιούχων έχουν δικαίωμα δωρεάν 
νοσοκομειακής και ειδικής περίθαλψης καθώς και επιχορήγησης για φάρμακα 
που χορηγούνται από παθολόγους. Οι εργαζόμενοι που έχουν φτάσει σε 
ηλικία συνταξιοδότησης οι οποίοι δεν δικαιούνται επαγγελματική σύνταξη ή 
σύνταξη βάσει ανταποδοτικού συστήματος τους αναγνωρίζεται συνταξιοδοτικό 
δικαίωμα βάσει μη ανταποδοτικού συστήματος. Στους συνταξιούχους γήρατος 
βάσει μη ανταποδοτικού συστήματος διατίθενται ιατρικά δελτία, που τους 
επιτρέπουν να έχουν πλήρη υγειονομική περίθαλψη χωρίς επιβάρυνση. 
ΑΝΑΠΗΡΟΙ 
Μέτρα για την προώθηση της κοινωνικής και επαγγελματικής ενσωμάτωσης των 
αναπήρων 
Υπάρχει ένα δίκτυο κέντρων σε ολόκληρη τη χώρα που παρέχει επαγγελματική 
κατάρτιση για άτομα με σωματική ή διανοητική αναπηρία. 
Το 1990 χρηματοδοτήθηκαν περίπου 3.400 ισοδύναμες θέσεις πλήρους ωραρίου 
στα κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης. Προβλέπεται οτι το 1991 θα 
χρηματοδοτηθούν περίπου 3.700 τέτοιες θέσεις. 
Υπάρχει μια σειρά επιδομάτων διατήρησης του εισοδήματος που παρέχονται 
από το κράτος για τη βοήθεια ατόμων με αναπηρίες. Το κύριο επίδομα που 
καταβάλλεται είναι το επίδομα συντήρησης αναπήρων. Το 19 89 υπήρχαν 
συνολικά 25.901 δικαιούχοι για το επίδομα αυτό. 
Εκτός από τις προαναφερθείσες υπηρεσίες ημερήσιας φροντίδας, κατοικίας 
κ.τ.λ., αναπτύσσονται και άλλες υπηρεσίες σε τοπική βάση ώστε τα ανάπηρα 
άτομα να ζουν φυσιολογικά, στο μέτρο του δυνατού, μέσα στη κοινωνία τους 
και όσο γίνεται περισσότερο. 
Ι Σ ΠΑΝ I A 
- 156 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
1. Δεν υπάρχουν άλλοι περιορισμοί εκτός από εκείνους που πηγάζουν από 
τη μεταβατική περίοδο. 
2. Το Βασιλικό Διάταγμα 1099/86, της 26ης Μαίου, περί της εισόδου, 
παραμονής και εργασίας στην Ισπανία των πολιτών των κρατών μελών 
της ΕΟΚ, που μεταφέρει μεταβατικά στο εσωτερικό ισπανικό δίκαιο 
τους σχετικούς κοινοτικούς κανόνες, ρυθμίζει τις διοικητικές 
τυπικές διαδικασίες για την άσκηση των δικαιωμάτων εισόδου και 
παραμονής στην Ισπανία των πολιτών των κρατών μελών της ΕΟΚ, για 
την άσκηση μισθωτών ή μη μισθωτών δραστηριοτήτων και για την 
παροχή ή χρήση υπηρεσιών σύμφωνα με όσα αναφέρουν τα άρθρα 48, 52 
και 59 της Συνθήκης ΕΟΚ. 
Ομοίως ορίζει ότι το ειδικό καθεστώς σχετικά με τις άδειες εργασίας 
και διαμονής για μισθωτούς, που ρυθμίζεται στο κεφάλαιο III, θα 
έχει προνομιακή εφαρμογή όσο συνεχίζει να ισχύει ο μεταβατικός 
κανόνας που περιλαμβάνεται στα άρθρα 56, 57 και 58 της πράξης 
προσχώρησης της Ισπανίας στην ΕΟΚί*). 
Ετσι το άρθρο 14.1 ορίζει ότι σε κάθε εργαζόμενο από κράτος μέλος 
της ΕΟΚ, θα χορηγείται, αν ζητηθεί σύμφωνα με τους κανονισμούς, 
άδεια εργασίας με πενταετή ισχύ, που ανανεώνεται αυτόματα και δεν 
υπάγεται σε περιορισμούς για εδαφικούς λόγους, για επαγγελματικούς 
τομείς ή δραστηριότητες, καθώς και άδεια διαμονής με την ίδια 
χρονική διάρκεια που θα ανανεώνεται επίσης αυτόματα. 
Στο σημείο αυτό πρέπει επίσης να αναφερθούν οι διατάξεις που 
περιλαμβάνονται στον Οργανικό Νόμο 7/85 της 1ης Ιουλίου, περί 
δικαιωμάτων και ελευθεριών των αλλοδαπών στην Ισπανία, και στο 
Βασιλικό Διάταγμα 1119/86, της 26ης Μαίου, που επικυρώνει τον 
επεξηγηματικό κανονισμό του προαναφερθέντος νόμου, διατάξεις που 
ερμηνεύονται και εφαρμόζονται, σύμφωνα με όσα ορίζει το μοναδικό 
άρθρο του ενλόγω κανονισμού , «με επιφύλαξη των διατάξεων των 
ιδρυτικών κανονιστικών Συνθηκών των Ε.Κ. και των τροποποιήσεων 
τους, καθώς και του παραγώγου δικαίου αυτών και του Βασιλικού 
Διατάγματος 1099/86 της 26ης Μαίου»· τα προαναφερθέντα έχουν 
συμπληρωματικό χαρακτήρα και εφαρμόζονται σύμφωνα με όσα 
αναφέρονται στα σχετικά καθεστώτα από τη στιγμή που δεν είναι 
αντίθετα προς αυτά. 
Κατά συνέπεια, στην Ισπανία δεν υφίσταται καμία διαφορά 
μεταχείρισης μεταξύ των Ισπανών εργαζομένων και των εργαζομένων από 
άλλα κράτη μέλη της ΕΟΚ που διαθέτουν κανονική άδεια εργασίας στην 
Ισπανία, για τους οποίους ο μισθός και οι λοιπές συνθήκες εργασίας 
δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να είναι κατώτερες από τις 
καθορισμένες βάσει των ισχυουσών στο ισπανικό έδαφος διατάξεων ή 
τις καθορισμένες βάσει σύμβασης για τους Ισπανούς εργαζομένους, για 
την προκείμενη δραστηριότητα, κατηγορία και τοποθεσία. 
(1) Χρειάζεται ωστόσο να ληφθεί υπόψη ο κανονισμός (ΕΟΚ) υπ'αριθ. 
2194/91 του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 1991 περί της μεταβατικής 
περιόδου που εφαρμόζεται για την ελεύθερη κυκλοφορία των 
εργαζομένων μεταξύ, αφενός, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας και, 
αφετέρου, των άλλων κρατών μελών, ΕΕΕΚ, L 206 της 29ης Ιουλίου 
1991, σελ. 1. 
- 157 -
Οσον αφορά την κοινωνική προστασία, η Ισπανία, ως κοινοτική χώρα, 
στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης και συνεπώς στα συστήματα από 
τα οποία αυτή αποτελείται, εφαρμόζει τις διατάξεις που έχουν 
δεσμευτική ισχύ για τα κράτη μέλη· πρόκειται κυρίως για την οδηγία 
79/7/ΕΟΚ, περί ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα 
κοινωνικής ασφάλισης, και για τον κοινοτικό κανονισμό 1408/71 της 
14ης Ιουλίου, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης 
στους μισθωτούς εργαζομένους και στις οικογένειες τους που 
διακινούνται εντός της Κοινότητας. 
Οσον αφορά την οικογενειακή επανένωση, εφαρμόζονται οι κοινοτικοί 
κανόνες που ρυθμίζουν το θέμα αυτό, εκτός από τους περιορισμούς που 
έχουν επιβληθεί για τη μεταβατική περίοδο. Το άρθρο 15 του 
προαναφερθέντος Βασιλικού Διατάγματος 1099/86 κάνει δυνατή την 
απόκτηση άδειας εργασίας από τον/την σύζυγο και τα παιδιά που δεν 
έχουν συμπληρώσει το 21ο έτος και είναι προστατευόμενα μέλη του 
εργαζομένου, για χρονική περίοδο πέντε ετών και χωρίς περιορισμούς 
για γεωγραφικούς ή επαγγελματικούς λόγους. 
Εξάλλου, το Διάταγμα της 9ης Ιανουαρίου 1991 του Υπουργείου 
Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων θεσπίζει διάφορα προγράμματα 
δραστηριοτήτων που αποσκοπούν στην κοινωνική ένταξη και την 
επαγγελματική προώθηση των μεταναστών και των οικογενειών τους, που 
είναι τα εξής: ενισχύσεις για την πραγματοποίηση δραστηριοτήτων 
υπέρ της εκμάθησης της γλώσσας και της γνωριμίας με τον πολιτισμό· 
ενισχύσεις για δράσεις προσανατολισμού και επαγγελματικής 
κατάρτισης· ενισχύσεις για δράσεις κοινωνικής ένταξης και 
ενισχύσεις για την κοινωνική ένταξη των αλλοδαπών εργαζομένων στην 
Ισπανία μέσω Συμβάσεων-Προγραμμάτων. 
Οσον αφορά την αναγνώριση ισοδύναμων διπλωμάτων ή τίτλων 
επαγγελματικής κατάρτισης, οι ισπανικές αρχές προχώρησαν στη 
μεταφορά της οδηγίας 89/48/ΕΟΚ, περί του γενικού συστήματος 
αναγνώρισης των τίτλων ανώτατης εκπαίδευσης που πιστοποιούν 
επαγγελματική κατάρτιση ελάχιστης διάρκειας τριών ετών, μέσω της 
έκδοσης ενός Βασιλικού Διατάγματος^) . το Διάταγμα αυτό ρυθμίζει 
το γενικό σύστημα αναγνώρισης των τίτλων ανώτατης εκπαίδευσης των 
κρατών μελών της ΕΟΚ, που πιστοποιούν κατάρτιση ελάχιστης διάρκειας 
τριών ετών. 
Σύμφωνα με το προαναφερόμενο Βασιλικό Διάταγμα, οποιοδήποτε άτομο 
έχει την ιθαγένεια ενός κράτους μέλους και διαθέτει τίτλους 
επαγγελματικής κατάρτισης που αποκτήθηκαν σε άλλο κράτος μέλος και 
είναι ανάλογοι με εκείνους που ζητούνται στην Ισπανία για την 
άσκηση επαγγέλματος, θα μπορεί να ασκεί το επάγγελμα αυτό υπό τις 
ίδιες συνθήκες με τα άτομα που διαθέτουν ισπανικό τίτλο σπουδών. 
Μόνο στην περίπτωση που η κατάρτιση που αποκτήθηκε σε άλλο 
κοινοτικό κράτος δεν αντιστοιχεί με εκείνη που ζητείται απο τις 
εθνικές διατάξεις για την άσκηση του επαγγέλματος ή όταν η 
κατάρτιση στην Ισπανία καλύπτει δραστηριότητες που δεν 
περιλαμβάνονται στον τομέα της θεωρούμενης ως ισοδύναμης κατάρτισης 
της χώρας καταγωγής, θα μπορεί να αξιολογείται η ικανότητα του 
ατόμου που έχει λάβει κατάρτιση σε άλλη χώρα για την προσαρμογή του 
στο νέο περιβάλλον, μέσα από τους κατάλληλους μηχανισμούς 
αναπλήρωσης των ελλείψεων. 
(2) του οποίου επίκειται η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα του Κράτου 
- 158 
Επίσης, σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο ίδιο Βασιλικό Διάταγμα, οι 
ισπανικές αρχές θα πιστοποιούν ότι οι πολίτες ενός κράτους μέλους 
έχουν αποκτήσει τίτλο ανώτατης εκπαίδευσης διάρκειας τριών ετών 
κατ'ελάχιστον στην Ισπανία, που τους επιτρέπει να ασκούν κανονικά 
ένα επάγγελμα σε άλλο κράτος μέλος. 
Από το πεδίο εφαρμογής του Βασιλικού Διατάγματος εξαιρούνται τα 
επαγγέλματα που έχουν αποτελέσει αντικείμενο μίας οδηγίας η οποία 
προβλέπει αμοιβαία αναγνώριση τίτλων σπουδών μεταξύ των κρατών 
μελών. 
Εξάλλου, ο προαναφερόμενος κανόνας, πέραν του καθορισμού της 
έννοιας του τίτλου, πιστοποιητικού ή διπλώματος σπουδών που 
εκδίδονται από την αρμόδια αρχή ενός κράτους μέλους και πιστοποιούν 
ότι ο κάτοχος τους έχεισυμπληρώσει ένα κύκλο τριτοβάθμιων σπουδών 
με ελάχιστη διάρκεια τριών ετών, εξομοιώνει με τους τίτλους αυτούς 
τα έγγραφα που έχουν εκδοθεί από την αρμόδια αρχή ενός κράτους 
μέλους και αναγνωρίζονται ως τίτλοι ισοδύναμου επιπέδου στο κράτος 
αυτό, όταν πιστοποιούν κύκλους κατάρτισης που έχουν ολοκληρωθεί 
στην Κοινότητα. 
Οσον αφορά τους μεθοριακούς εργαζόμενους, το προαναφερόμενο 
Βασιλικό Διάταγμα 1099/86 της 26ης Μαίου, ορίζει ότι η εφαρμογή του 
μεταβατικού καθεστώτος που προβλέπουν τα άρθρα 56-59 της πράξης 
προσχώρησης της Ισπανίας στην ΕΟΚ, καλύπτει και τους μεθοριακούς 
εργαζομένους που είναι πολίτες ενός από τα κράτη μέλη της ΕΟΚ και 
στους οποίους θα χορηγείται ειδική άδεια εργασίας μεθοριακού 
εργαζομένου, με πενταετή ισχύ, που θα περιορίζεται στην παραμεθόρια 
ζώνη και δεν θα υπόκειται σε περιορισμό όσον αφορά τη δραστηριότητα 
ή τον επαγγελματικό τομέα. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΕΣ 
4. Το άρθρο 35 του ισπανικού συντάγματος, μαζί με την υποχρέωση και το 
δικαίωμα εργασίας όλων των Ισπανών πολιτών, περιλαμβάνει το 
δικαίωμα ελεύθερης επιλογής επαγγελματικού τομέα και θέσης. 
Ομοίως ο Καταστατικός Χάρτης των εργαζομένων αναγνωρίζει ως βασικό 
δικαίωμα των εργαζομένων το δικαίωμα για εργασία και για ελεύθερη 
επιλογή επαγγελματικού τομέα και θέσης (άρθρο 4.1.α). 
5. Οσον αφορά τους μισθούς, υπάρχουν κανόνες σχετικά με τα ελάχιστα 
όρια, που καθορίζουν ετήσια το ελάχιστο ύψος του μισθού που ισχύει 
για οποιαδήποτε δραστηριότητα στη γεωργία, τη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες, αφορά τη νόμιμη ημερήσια διάρκεια εργασίας για κάθε 
δραστηριότητα και καθορίζεται σε συνάρτηση με τις ακόλουθες 
μεταβλητές: το δείκτη τιμών καταναλωτή, την επιτευχθείσα μέση 
εθνική παραγωγικότητα, την αύξηση της συμμετοχής της εργασίας στο 
εθνικό εισόδημα και τη γενική οικονομική κατάσταση. 
Στους ελάχιστους μισθούς που προαναφέρθηκαν προστίθενται, σύμφωνα 
με όσα ορίζουν οι συλλογικές συμβάσεις: το ατομικό επίδομα 
προϋπηρεσίας, τα επιδόματα τα αναφερόμενα σε περιόδους μεγαλύτερες 
από ένα μήνα, όπως π.χ. έκτακτοι μισθοί ή συμμετοχή στα κέρδη· η 
κάλυψη οδοιπορικών εξόδων και ομαδικής μεταφοράς εργαζομένων· τα 
- 159 -
επιδόματα θέσης εργασίας όπως π.χ. επίδομα νυχτερινής εργασίας, 
βαρέων, επικίνδυνων και ανθυγιεινών επαγγελμάτων, εργασίας σε 
ακάθαρτο περιβάλλον, εργασίας σε πλοία· το ποσό που αντιστοιχεί 
στην εξασφαλισμένη αύξηση του μισθού κατά την αμοιβή με ,,μπόνουςΜ 
ή με παραγωγικά κίνητρα· και, τέλος, κατά περίπτωση, τα επιδόματα 
διαμονής στις νησιωτικές επαρχίες και στις πόλεις Ceuta και 
Melilla. 
Οταν η ημερήσια διάρκεια της εργασίας αφορά μερική απασχόληση, 
εφαρμόζεται στα μεν μισθολογικά θέματα η αρχή της αναλογικότητας, 
σε σχέση με τις ώρες ή ημέρες κατά τις οποίες πράγματι εκτελέστηκε 
εργασία, ενώ η προϋπηρεσία καθορίζεται ξεκινώντας τον υπολογισμό 
του χρόνου εργασίας από την πρόσληψη στην επιχείρηση, ακριβώς όπως 
για τις περιπτώσεις εργαζομένων με πλήρη απασχόληση. 
Για τις συμβάσεις έκτακτης εργασίας ισχύει η αρχή ισότητας των 
δικαιωμάτων (συμπεριλαμβανομένου του μισθού) με τους μόνιμους 
εργαζόμ ενους. 
Το άρθρο 27.2 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων ορίζει ότι ο 
ελάχιστος μισθός δεν μπορεί να κατάσχεται. 
Ομοίως το άρθρο 8.1 του νόμου περί παραβάσεων και κυρώσεων της 
κοινωνικής νομοθεσίας θεωρεί σοβαρότατη παράβαση εκ μέρους του 
εργοδότη: «τη μη καταβολή και τις καθυστερήσεις στην καταβολή του 
οφειλόμενου μισθού». Η παράβαση έχει κυρώσεις, οι οποίες 
προτείνονται από την Επιθεώρηση Εργασίας και Κοινωνικών 
Ασφαλίσεων, που καθορίζει κλιμάκωση των κυρώσεων ανάλογα με το αν 
υπάρχει αμέλεια ή πρόθεση του παραβάτη· σε περίπτωση πολύ σοβαρής 
παράβασης, το πρόστιμο μπορεί να κυμαίνεται από 500.001 πεσέτες έως 
15.000.000 πεσέτες. 
Το άρθρο 32 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων θεσπίζει μια 
σειρά εγγυήσεων για την καταβολή των οφειλόμενων μισθών, στους 
οποίους αποδίδει το χαρακτηρισμό του χρεωστούμενου ποσού με ειδική 
προτεραιότητα, τόσο στην περίπτωση που ο εργοδότης έχει ξεκινήσει 
διαδικασία ικανοποίησης των αιτημάτων των πτωχευτικών πιστωτών, όσο 
και σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση κατά την οποία εκτός από τους 
οφειλόμενους μισθούς υπάρχουν και άλλα χρέη που πρέπει να 
καλυφθούν από την περιουσία του εργοδότη. 
Τέλος, το άρθρο 33 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων ρυθμίζει 
τη λειτουργία του Ταμείου Εγγυήσεως Μισθών, ενός αυτόνομου 
οργανισμού που εξαρτάται απο το Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών 
Ασφαλίσεων, με νομική προσωπικότητα και ικανότητα δράσης για την 
εκπλήρωση των σκοπών του, που καταβάλλει στους εργαζομένους το 
ποσό των μισθών των οποίων η καταβολή εκκρεμεί λόγω αφερεγγυότητας, 
αναστολής πληρωμών, πτώχευσης ή ύπαρξης πλειόνων πιστωτών των 
εργοδοτών· το καταβαλλόμενο ποσό δεν μπορεί να υπερβαίνει τον 
αριθμό που προκύπτει από τον πολλαπλασιασμό του διπλάσιου του 
ελάχιστου ημερήσιου μισθού με τον αριθμό ημερών κατά τον οποίο 
εκκρεμεί η καταβολή του, με ανώτατο όριο εκατόν είκοσι ημέρες. 
Η εθνική και δωρεάν δημόσια υπηρεσία που οργανώνει την τοποθέτηση 
των εργαζομένων σε θέσεις εργασίας μπορεί να χρησιμοποιείται τόσο 
από άνεργους όσο και από απασχολούμενους εργαζόμενους οι οποίοι 
επιθυμούν να λαμβάνουν ενημέρωση, προσανατολισμό, επαγγελματική 
κατάρτιση ή τοποθέτηση σε μιά θέση εργασίας επειδή είναι άνεργοι ή 
επειδή επιζητούν θέση με διαφορετικές συνθήκες και χαρακτηριστικά 
από αυτή που κατέχουν. 
- 160 -
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Το άρθρο 34 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων ορίζει ότι η 
ανώτατη διάρκεια της συμβατικής διάρκειας εργασίας είναι σαράντα 
ώρες πραγματικής εργασίας την εβδομάδα, που μπορούν να 
υπολογίζονται σε εβδομαδιαία ή ετήσια βάση με τους εξής 
περιορισμούς: 1) οι κανονικές ώρες ημερήσιας εργασίας δεν μπορούν 
να υπερβαίνουν τις εννέα, 2) μεταξύ της λήξης της διάρκειας 
εργασίας μιας ημέρας και της αρχής της επόμενης, πρέπει να 
μεσολαβεί περίοδος ανάπαυσης του εργαζομένου στην επιχείρηση με 
ελάχιστη διάρκεια δώδεκα ωρών. 
Οσον αφορά τη διευθέτηση του χρόνου εργασίας, σημειώνεται ότι 
μπορεί να ισχύει η μορφή του «διακεκομμένου ωραρίου», οπότε θα 
πραγματοποιείται διάλειμμα με ελάχιστη διάρκεια μία ώρα, που δεν θα 
υπολογίζεται ως εργάσιμη, ή η μορφή του «συνεχούς ωραρίου». Στην 
περίπτωση αυτή το διάλειμμα θα έχει ελάχιστη διάρκεια δεκαπέντε 
λεπτών που θα μπορεί να θεωρείται ως χρόνος πραγματικής εργασίας. 
Οι ισχύουσες συμβάσεις εργασίας εκτός των συμβάσεων πλήρους 
απασχόλησης και αορίστου χρόνου, είναι οι εξής: 
Σύμβαση εργασίας και πρακτικής εξάσκησης. Παροχή αμειβόμενης 
εργασίας που επιτρέπει ταυτόχρονα στον εργαζόμενο να εφαρμόζει 
και να τελειοποιεί τις γνώσεις του. 
- Σύμβαση κατάρτισης. Ο εργαζόμενος υποχρεούται να παρέχει εργασία 
και ταυτόχρονα να λαμβάνει κατάρτιση. 
- Σύμβαση έκτακτης πρόσληψης για ενίσχυση της απασχόλησης. Στόχος 
της είναι να διευκολύνει την τοποθέτηση εργαζομένων που ζητούν 
απασχόληση σε θέσεις εργασίας. 
Σύμβαση έργου ή ορισμένης υπηρεσίας. 
- Προσωρινή σύμβαση λόγω ιδιαίτερων καταστάσεων στην παραγωγή. 
Σύμβαση έκτακτης εργασίας. Σκοπός της είναι η αντικατάσταση 
εργαζομένων στην επιχείρηση, οι οποίοι έχουν δικαίωμα επανόδου 
στην παλαιά θέση εργασίας. 
Σύμβαση για έναρξη νέας δραστηριότητας. 
Σύμβαση μόνιμης εργασίας σε μη συνεχή βάση. Εργασίες σε 
ορισμένες επιχειρήσεις που πραγματοποιούνται σε έκτακτη ή 
εποχιακή βάση. 
- Εργασία κατά μερική απασχόληση. Η παροχή υπηρεσιών 
πραγματοποιείται σε χρόνο εργασίας κατώτερο από τα δύο τρίτα του 
κανονικού για τη δραστηριότητα. 
Σύμβαση αντικατάστασης μερικώς συνταξιοδοτηθέντος. Ο εργαζόμενος 
καλύπτει το τμήμα του χρόνου εργασίας που απομένει, όταν 
τελειώνει το ωράριο άλλου εργαζομένου, που εργάζεται με μειωμένο 
ωράριο για τα 3 τελευταία χρόνια πριν από τη συνταξιοδότηση του 
("μερική συνταξιοδότηση"). 
Η ισπανική νομοθεσία εγγυάται την ισότητα της μεταχείρισης, όσον 
αφορά τις συνθήκες εργασίας και τα συνδικαλιστικά δικαιώματα, για 
τους εργαζομένους κατά μερική απασχόληση και τους εργαζομένους με 
πλήρη απασχόληση, συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων που 
δεσμεύονται από σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου, με μοναδική 
διαφορά το ποσό του οφειλόμενου μισθού. 
(10) 
- 161 
Το Βασιλικό Διάταγμα 1991/84 της 31ης Οκτωβρίου, με το οποίο 
ρυθμίζεται η σύμβαση εργασίας κατά μερική απασχόληση, η σύμβαση 
αντικατάστασης μερικώς συνταξιοδοτηθέντος η μερική συνταξιοδότηση, 
στο άρθρο 2 ορίζει ότι: 
1. «Οι εργαζόμενοι με σύμβαση μερικής απασχόλησης έχουν τα 
δικαιώματα που αναγνωρίζει ο νόμος ή οι συλλογικές συμβάσεις για 
τους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση. 
2. Η αμοιβή του εργαζόμενου κατά μερική απασχόληση είναι ανάλογη με 
τις αμοιβές που ορίζει ο νόμος ή η συλλογική σύμβαση για τον 
εργαζόμενο της ίδιας επαγγελματικής κατηγορίας που κατέχει θέση 
εργασίας με πλήρη απασχόληση, λαμβανομένης υπόψη της διάρκειας 
της εργασίας και της προϋπηρεσίας του στην επιχείρηση. 
3. Οι εργαζόμενοι κατά μερική απασχόληση θα εκπροσωπούνται απο 
κοινού με τους εργαζομένους με πλήρη απασχόληση». 
Οσον αφορά το ζήτημα της διαδικασίας ομαδικών απολύσεων, μείωση των 
θέσεων απασχόλησης ("ρύθμιση" της απασχόλησης) στην Ισπανία μπορεί 
να γίνει, όταν συντρέχουν οικονομικοί ή τεχνικοί λόγοι που 
δικαιολογούν την εφαρμογή τους, και που διαπιστώνονται από την 
αρμόδια αρχή για την εργασία. Ομοίως ορίζεται ότι σε κάθε περίπτωση 
ο εργοδότης πρέπει να ξεκινήσει μία περίοδο διαβουλεύσεων με τους 
εκπροσώπους των εργαζομένων. 
Όσον αφορά τις πτωχεύσεις, το άρθρο 51.11 του Καταστατικού Χάρτη 
των εργαζομένων ορίζει ότι η δήλωση πτώχευσης θα συνεπάγεται 
συνέχιση των συμβάσεων εργασίας, αν υπάρχει τέτοια συμφωνία με τις 
συνδικαλιστικές οργανώσεις, για τη συνέχιση των δραστηριοτήτων της 
επιχείρησης. Σε διαφορετική περίπτωση θα είναι αναγκαίο να 
μελετηθεί η υπόθεση ενώπιον της αρχής που είναι αρμόδια για την 
εργασία, σαν να επρόκειτο για υπόθεση ρύθμισης της απασχόλησης 
(δηλ. μείωσης των θέσεων) που βασίζεται σε οικονομικούς ή τεχνικούς 
λόγους. 
Το άρθρο 38 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων αναφέρει το 
δικαίωμα των εργαζομένων για ελάχιστη περίοδο άδειας μετ'αποδοχών 
τριάντα ημερολογιακών ημερών, που μπορεί να γίνει αντικείμενο 
διαπραγμάτευσης μέσω σύμβασης. Η περίοδος θα ορίζεται με κοινή 
συμφωνία μεταξύ του εργοδότη και του εργαζομένου και σε περίπτωση 
μη επίτευξης συμφωνίας εφαρμόζονται όσα ορίζουν οι συλλογικές 
συμβάσεις, ενώ είναι απαραίτητο να γίνονται σεβαστά τα εξής 
κριτήρια: 
- Με συμφωνία μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων και του 
εργοδότη, ο εργοδότης θα μπορεί να εξαιρεί από την περίοδο 
αδειών τη χρονική περίοδο η οποία συμπίπτει με τη μεγαλύτερη 
εποχιακή παραγωγική δραστηριότητα της επιχείρησης, ενώ οι 
περίοδοι αδειών όλου του προσωπικού θα μπορούν να ορίζονται είτε 
εκ περιτροπής, είτε με ολική αναστολή των εργασιακών 
δραστηριοτήτων. 
- Σε περίπτωση αδειών εκ περιτροπής, οι εργαζόμενοι με 
οικογενειακές υποχρεώσεις έχουν προτεραιότητα όταν η περίοδος 
των αδειών τους συμπίπτει με την περίοδο των σχολικών διακοπών. 
- 162 -
- Σε περίπτωση ασυμφωνίας μεταξύ των δύο μερών, η ημερομηνία των 
αδειών ορίζεται από το αρμόδιο δικαστήριο, κατά της απόφασης του 
οποίου δεν χωρεί έφεση. 
Οι συνθήκες εργασίας (δικαιώματα και υποχρεώσεις των δύο μερών της 
εργασιακής σχέσης) στην πλειοψηφία τους διέπονται απο τις ρυθμίσεις 
νομικών και κανονιστικών διατάξεων ή από σύμβαση. 
Οσον αφορά το νομικό τύπο των συμβάσεων, όλες οι συμβάσεις 
ορισμένου χρόνου με διάρκεια μεγαλύτερη των τεσσάρων εβδομάδων 
πρέπει να έχουν γραπτή μορφή, όπως και ορισμένες συμβάσεις αορίστου 
χρόνου (κατά μερική απασχόληση, μόνιμης εργασίας σε μη συνεχή βάση 
κοκ) . 
Πρέπει να σημειωθεί ότι πολλοί κανονισμοί εργασίας και συλλογικές 
συμβάσεις απαιτούν γραπτή διατύπωση για κάθε μορφή σύμβασης. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
10.1 Στην Ισπανία, οι δημόσιες αρχές υποχρεούνται να διαθέτουν ένα 
δημόσιο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης για όλους τους πολίτες, που να 
εγγυάται περίθαλψη και επαρκείς κοινωνικές παροχές σε περιστάσεις 
ανάγκης, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις ανεργίας. Η πρόσθετη περίθαλψη 
και οι συμπληρωματικές παροχές είναι ελεύθερες. 
Η βασική διάρθρωση του ισπανικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης 
θεμελιώνεται στη βασική διάκριση, που απορρέει από όσα αναφέρονται 
στην προηγούμενη παράγραφο, μεταξύ: 
ενός δημόσιου συστήματος με υποχρεωτικό χαρακτήρα και 
ενός πεδίου συμπληρωματικής προστασίας με ελεύθερο χαρακτήρα. 
Το δημόσιο σύστημα αποτελείται από δύο τομείς προστασίας οι οποίοι 
διαφέρουν ως προς τις περιστάσεις ανάγκης που περιλαμβάνουν. Οι 
τομείς αυτοί είναι: 
- ένας τομέας κοινής προστασίας για περιστάσεις ανάγκης που 
αναφέρονται με γενικούς όρους ανεξάρτητα από το άν ασκείται ή 
όχι επαγγελματική δραστηριότητα και για άτομα που δεν διέθεταν 
εισόδημα από επαγγελματική δραστηριότητα ή έχουν απώλεσε ι το 
εισόδημα αυτό χωρίς να έχουν αποκτήσει δικαίωμα παροχής που θα 
το υποκαθιστούσε ή το δικαίωμα τους για παροχές αυτής της μορφής 
έχει πάψει να ισχύει. 
ένας τομέας επαγγελματικής προστασίας για καταστάσεις που 
προέρχονται απο την άσκηση μιας επαγγελματικής δραστηριότητας 
και συνίστανται σε προσωρινή ή μόνιμη απώλεια, μερική ή ολική, 
του εισοδήματος που προέρχεται από την επαγγελματική 
δραστηριότητα. 
Μέσα στον τομέα αυτό ισχύουν δύο συστήματα: 
α) γενικό σύστημα: για μισθωτούς εργαζόμενους ή εξομοιούμενους με 
αυτούς, στους διάφορους κλάδους της οικονομικής δραστηριότητας· 
το σύστημα αυτό συγκεντρώνει 8.675.900 εγγεγραμμένους. 
- 163 
β) ειδικά συστήματα : για τους εργαζόμενους εκείνους που ασκούν 
επαγγελματικές δραστηριότητες των οποίων η φύση, οι 
ιδιαιτερότητες ή το είδος των παραγωγικών διαδικασιών 
προϋποθέτουν ειδικές ρυθμίσεις για την κατάλληλη εφαρμογή των 
επιδομάτων που καταβάλλονται από την κοινωνική ασφάλιση· τα 
ειδικά συστήματα αριθμούν 3.892.577 εγγεγραμμένους. 
Η χρηματοδότηση των επαγγελματικών συστημάτων προέρχεται κατ'ουσία 
από εισφορές, μέσω των μισθών, με τη μορφή εισφορών των εργοδοτών 
και των εργαζομένων· οι μέγιστες και οι ελάχιστες τιμές εισφορών 
έχουν καθορισθεί για το 1991 ως εξής: η μέγιστη τιμή της βάσης 
εισφορών για καθένα από τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ορίζεται 
σε 306.120 πεσέτες το μήνα· ή ελάχιστη τιμή για το ενδεχόμενο 
εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών ορίζεται σε 
62.130 πεσέτες το μήνα για εργαζόμενους άνω των 18 ετών για 
εργαζόμενους κάτω των 18 ετών, ορίζεται σε 41.010 πεσέτες το μήνα. 
Υπάρχουν επίσης άμεσες μεταφορές από τον γενικό προϋπολογισμό του 
κράτους στον προϋπολογισμό της κοινωνικής ασφάλισης, με λογική 
αντιστοιχία στο μέτρο που το σύστημα κοινωνικής προστασίας 
περιλαμβάνει μη ανταποδοτικές παροχές που δεν έχουν σχέση με μια 
επαγγελματική δραστηριότητα, και συνεπώς δεν έχουν σχέση με τις 
εισφορές που καταβλήθηκαν προηγουμένως. 
Όσον αφορά την ανεργία, το σύστημα προστασίας είναι μικτό και 
αποτελείται από μια παροχή με ανταποδοτικό χαρακτήρα την οποία 
γενικά δικαιούνται οι μισθωτοί εργαζόμενοι καθώς και άλλες 
συγκεκριμένες ομάδες εργαζομένων που χωρίς να θεωρούνται μισθωτοί 
εξομοιούνται με αυτούς όσον αφορά την προστασία και από μία μη 
ανταποδοτική παροχή με χαρακτήρα κοινωνικής πρόνοιας της οποίας 
δικαιούχοι μπορούν να είναι οι άνεργοι που έχουν εξαντλήσει το 
δικαίωμα παροχών ανεργίας· στην ίδια κατηγορία περιλαμβάνονται 
επίσης δύο ομάδες ανέργων για τους οποίους δεν απαιτείται η ύπαρξη 
προηγούμενης εργασιακής σχέσης: επαναπατριζόμενοι μετανάστες και 
αποφυλακισμένοι, σύμφωνα με τις συνθήκες που προβλέπει ο νόμος. 
10.2 Βάση της κανονιστικής νομοθεσίας είναι ο νόμος 26/1990 της 20ής 
Δεκεμβρίου, περί μη ανταποδοτικών παροχών και το Βασιλικό Διάταγμα 
357/1991 της 15ης Μαρτίου, που επεξηγεί τον προαναφερόμενο νόμο. Ο 
νόμος 26/1990 έχει ως κύριο στόχο την θέσπιση και ρύθμιση ενός μη 
ανταποδοτικού επιπέδου οικονομικών παροχών του συστήματος 
κοινωνικής ασφάλισης, εφαρμόζοντας την αρχή που περιλαμβάνει το 
άρθρο 41 του ισπανικού συντάγματος, που αναθέτει στις δημόσιες 
αρχές τη λειτουργία ενός «δημόσιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης 
για όλους τους πολίτες». 
Ο νόμος επεκτείνει το δικαίωμα συντάξεων γήρατος και αναπηρίας και 
οικονομικών παροχών για συντηρούμενα τέκνα, του συστήματος 
κοινωνικής ασφάλισης, σε όλους τους πολίτες, ακόμη και αν ουδέποτε 
κατέβαλαν εισφορές ή δεν συμπληρώνουν τον απαιτούμενο χρόνο για 
έγερση αξίωσης παροχών σε ανταποδοτικό επίπεδο λόγω άσκησης 
επαγγελματικών δραστηριοτήτων. 
Οι μόνες προϋποθέσεις που ζητούνται για το δικαίωμα παροχών στη μη 
ανταποδοτική του μορφή είναι: γενικά η διαμονή σε εθνικό έδαφος και 
η ανεπάρκεια πόρων και, ειδικότερα, η συμπλήρωση του 65ου έτους για 
τη χορήγηση σύνταξης γήρατος και η συμπλήρωση του 18ου έτους και ο 
καθορισμός του βαθμού αναπηρίας για τη χορήγηση σύνταξης 
αναπηρ ίας. 
- 164 -
Το ποσό των δύο αυτών συντάξεων είναι ενιαίο και καθορίζεται από 
τους αντίστοιχους νόμους των γενικών προϋπολογισμών του κράτους. 
Οσον αφορά παροχές για συντηρούμενα τέκνα, ο νόμος 26/1990 
τροποποιεί ουσιαστικά τις οικογενειακές παροχές του συστήματος 
κοινωνικής ασφάλισης για συντηρούμενα τέκνα, καθορίζοντας μια μη 
ανταποδοτική μορφή των παροχών αυτών, που αφορά όλους τους πολίτες 
οι οποίοι μέχρι σήμερα εξαιρούνταν από τις παροχές αυτές, επειδή 
δεν συμπεριλαμβάνονταν στο πεδίο εφαρμογής της κοινωνικής 
ασφάλίσης. 
Επίσης, στα πλαίσια της ανταποδοτικής μορφής, το δικαίωμα λήψης των 
παροχών αυτών επεκτείνεται στο ειδικό καθεστώς των 
αυτοαπασχολούμενων που μέχρι σήμερα δεν λάβαιναν περιοδικές παροχές 
τέκνων. Με όλα τα παραπάνω το δικαίωμα λήψης οικονομικών επιδομάτων 
για συντηρούμενα τέκνα ενοποιείται. 
Η γενίκευση των παροχών τέκνων, υπέρ όλων των πολιτών, συνοδεύεται 
από ένα κριτήριο ανακατανομής, το οποίο συγκεκριμενοποιείται με τη 
θέσπιση ορισμένων μέγιστων επιπέδων εισοδήματος για την πρόσβαση 
στις προαναφερθείσες παροχές, με ταυτόχρονη αύξηση του ποσού των 
επιδομάτων, πολλαπλασιάζοντας τα σημερινά τους ποσά με το 12. 
Ο νόμος που προαναφέρθηκε θεσπίζει επίσης μερικές νέες παροχές για 
συντηρούμενα τέκνα με ηλικία άνω των 18 ετών και αναπηρία ίση ή 
ανώτερη του 65 ή 75%. Οι παροχές αυτές αφορούν μεγαλύτερα ποσά από 
εκείνα που προαναφέρθηκαν και δεν προσαρμόζονται ανάλογα με το 
επίπεδο εισοδημάτων των δικαιούχων. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΙΚΩΝ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΩΝ 
11. Στην Ισπανία δεν υπάρχουν εμπόδια για τη σύσταση επαγγελματικών ή 
συνδικαλιστικών οργανώσεων εκ μέρους των εργοδοτών και των 
εργαζομένων. Το άρθρο 7 του ισπανικού συντάγματος ορίζει ότι οι 
συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι ενώσεις των εργοδοτών συμβάλλουν 
στην προάσπιση και την προώθηση των οικονομικών και κοινωνικών 
τους συμφερόντων και ότι η σύσταση τους, όπως και η άσκηση των 
δραστηριοτήτων τους είναι ελεύθερες εφόσον ασκούνται στα πλαίσια 
του συντάγματος και του νόμου. Εξάλλου, το άρθρο 28.1 του 
συντάγματος ορίζει ότι όλοι έχουν το δικαίωμα ελεύθερου 
συνδικαλισμού, με τους περιορισμούς ή τις εξαιρέσεις που μπορεί να 
αφορούν τις ένοπλες δυνάμεις ή σώματα ή φορείς που υπάγονται σε 
στρατιωτικό καθεστώς, προσθέτοντας ότι η εγγραφή σε συνδικαλιστικές 
οργανώσεις δεν μπορεί ποτέ να είναι υποχρεωτική. 
Επίσης, ο οργανικός νόμος 11/85 της 2ας Αυγούστου, περί 
συνδικαλιστικών ελευθεριών, στο άρθρο 1 ορίζει ότι "όλοι οι 
εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα για ελεύθερη άσκηση συνδικαλιστικής 
δραστηριότητας για την προώθηση και προάσπιση των οικονομικών και 
κοινωνικών τους συμφερόντων από την άσκηση του δικαιώματος αυτού 
εξαιρούνται τα μέλη των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων 
στρατιωτικού χαρακτήρα". 
Το άρθρο 2.β. ορίζει ότι "η συνδικαλιστική ελευθερία περιλαμβάνει 
το δικαίωμα του εργαζομένου να γίνεται μέλος συνδικαλιστικών 
οργανώσεων, ενώ κανείς δεν μπορεί να υποχρεωθεί να εγγραφεί σε μιά 
συνδικαλιστ ική οργάνωση". 
- 165 -
Το άρθρο 12 ορίζει εξάλλου ότι "θεωρούνται άκυρες οι κανονιστικές 
εντολές, οι ρήτρες των συλλογικών συμβάσεων, οι ατομικές συμβάσεις 
και οι μονομερείς αποφάσεις του εργοδότη που περιέχουν ή 
υποκρύπτουν οποιαδήποτε μορφή διακρίσεων στην απασχόληση ή στις 
συνθήκες εργασίας, είτε αυτές είναι ευνοϊκές είτε το αντίθετο, λόγω 
προσχώρησης ή μη προσχώρησης σε μία συνδικαλιστική οργάνωση, στις 
συμφωνίες της ή της άσκησης συνδικαλιστικών δραστηριοτήτων 
γενικά". 
Εξάλλου, όποιος εργαζόμενος θεωρεί ότι θίγονται τα δικαιώματα της 
συνδικαλιστικής του ελευθερίας λόγω δραστηριοτήτων του εργοδότη, 
μπορεί να ζητεί νομική προστασία από το αρμόδιο δικαστήριο μέσω της 
διαδικασίας δικαστικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του 
ατόμου, και από τα αρμόδια δικαστήρια επίλυσης των διαφορών μέσω 
μιας διαδικασίας που έχει επείγοντα χαρακτήρα (άρθρο 174 του νόμου 
περί εργατικής δικονομίας). 
12. Η ελευθερία των συλλογικών διαπραγματεύσεων κατοχυρώνεται από το 
ισπανικό σύνταγμα στο άρθρο 37.1 το οποίο ορίζει ότι ο νόμος 
εγγυάται το δικαίωμα ελεύθερων εργατικών συλλογικών 
διαπραγματεύσεων, καθώς και τη δεσμευτική ισχύ των συμβάσεων, η 
οποία είναι δεδομένη εφόσον υπάρχει εκπεφρασμένη θέληση και σχετική 
νομιμοποίηση για τη σύναψη τους, σε συνάρτηση με το λειτουργικό και 
εδαφικό πεδίο της σύμβασης· το πεδίο αυτό καθορίζει αν η εν λόγω 
σύμβαση έχει κλαδικό χαρακτήρα ή αν ισχύει για συγκεκριμένες 
επιχειρήσεις, για όλο το κράτος ή για συγκεκριμένη αυτόνομη 
κοινότητα ή αν έχει χαρακτήρα διεπαρχιακό, περιφερειακό ή τοπικό. 
Ομοίως, το άρθρο 3 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων, που 
αφορά την προέλευση της εργασιακής σχέσης, θεωρεί ότι "τα 
δικαιώματα και οι υποχρεώσεις που αφορούν την εργασιακή σχέση 
ρυθμίζονται... από τις συλλογικές συμβάσεις". Και το άρθρο 82. 2 
και 3 του προαναφερθέντος κανονισμού αναφέρει ότι: "μέσω των 
συλλογικών συμβάσεων και στο αντίστοιχο πεδίο τους, οι εργαζόμενοι 
και οι εργοδότες ρυθμίζουν τις συνθήκες εργασίας και 
παραγωγικότητας, καθώς και, σε ανάλογες περιπτώσεις,την εργασιακή 
ειρήνη· οι σχετικές συμφωνίες έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα για όλους 
τους εργοδότες και τους εργαζόμενους που περιλαμβάνονται στο πεδίο 
εφαρμογής των συμβάσεων και κατά τη συνολική διάρκεια του χρόνου 
ισχύος τους." 
13. Το δικαίωμα της απεργίας αναγνωρίζεται στο άρθρο 28.2 του ισπανικού 
συντάγματος και ρυθμίζεται από το ΒΝΔ περί εργασιακών σχέσεων της 
4ης Μαρτίου 1977, εφόσον το είδος της απεργίας δεν έχει κηρυχθεί 
ρητά αντισυνταγματικό με την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου 
της 8ης Απριλίου 1981. 
Η αναστολή της σύμβασης εργασίας ως συνέπεια της άσκησης του 
δικαιώματος απεργίας επέρχεται μόνο σε περιπτώσεις νόμιμων απεργιών 
(απεργιών που πραγματοποιούνται για παραδεκτούς λόγους, όπως αυτοί 
καθορίζονται a contrario στο άρθρο 11 του προαναφερθέντος ΒΔ και 
σύμφωνα με τη διαδικασία που αναφέρεται σ'αυτό). 
Ως παράνομες απεργίας νοούνται: 
- οι απεργίες που αρχίζουν ή συνεχίζονται για πολιτικούς λόγους 
οι απεργίες αλληλεγγύης ή υποστήριξης 
οι απεργίες που αποσκοπούν στην τροποποίηση των συμφωνηθέντων 
στη συλλογική σύμβαση. 
- 166 -
Οι διαδικασίες επίλυσης των εργασιακών διαμαχών, τις οποίς 
προβλέπει η ισπανική νομοθεσία, είναι οι εξής: 
α) Ίδια ρύθμιση : τη διαφορά επιλύουν τα ίδια τα αντιμαχόμενα μέρη 
μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων, 
β) Ρύθμιση μέσω τρίτων: στην περίπτωση αυτή η επίλυση της διαμάχης 
πραγματοποιείται μέσω της παρέμβασης τρίτου, ανεξάρτητου από τα 
αντιμαχόμενα μέρη. Η διαδικασία που ακολουθείται στην περίπτωση 
αυτή μπορεί να είναι: 
Μεσολάβηση και συμβιβασμός: και στις δύο περιπτώσεις, ο 
παρεμβαλλόμενος τρίτος δεν έχει ρυθμιστική εξουσία. Η 
μεσολάβηση και ο συμβιβασμός διαφέρουν στο ότι κατά την 
πρώτη ο 'τρίτος προτείνει λύση, ενώ αυτό δεν ισχύει για το 
δεύτερο. 
Διαιτησία: ο τρίτος προτείνει μία λύση η οποία, αφού γίνει 
αποδεκτή από τα δύο μέρη, έχει την ίδια αποτελεσματικότητα 
με μία συμφωνία μεταξύ των δύο μερών. 
Αν τα δύο μέρη δεν καταφέρουν να συμφωνήσουν, η αρμόδια για 
την εργασία αρχή παραπέμπει την υπόθεση στα δικαστήρια 
επίλυσης κοινωνικών διαφορών, τα οποία, αφού μελετήσουν το 
θέμα μέσω μιας διαδικασίας με επείγοντα χαρακτήρα εκδίδουν 
μέσα σε τρείς ημέρες απόφαση στην οποία προσδιορίζονται και 
οι προσφυγές που μπορούν να ασκηθούν εναντίον της. 
Σύμφωνα με το ισπανικό δίκαιο, ο συμβιβασμός, η μεσολάβηση και η 
διαιτησία προϋποθέτουν κίνηση της αποκαλούμενης "διαδικασίας 
διευθέτησης εργασιακών διαμαχών" σαν εναλλακτική λύση της 
απεργίας. Η διαδικασία αυτή προβλέπεται τόσο για τις διαμάχες 
για συμφέροντα ή για κανονιστικές ρυθμίσεις, που αφορούν 
τροποποίηση ενός κανόνα ή την αντικατάσταση του από άλλον, όσο 
και για τις διαμάχες που προκύπτουν κατά την εφαρμογή ή την 
ερμηνεία του κανόνα. 
14. Οσον αφορά τη δημόσια διοίκηση, ο νόμος περί μέτρων αναμόρφωσης της 
δημόσιας διοίκησης, της 2ας Αυγούστου 19 84, αναφέρεται στο δικαίωμα 
απεργίας των δημόσιων υπαλλήλων και θεωρεί πολύ σοβαρό παράπτωμα 
"την πραγματοποίηση ενεργειών που στοχεύουν στην παρεμπόδιση της 
ελεύθερης άσκησης του δικαιώματος της απεργίας" το παράπτωμα αυτό 
συνεπάγεται την επιβολή μίας από τις παρακάτω κυρώσεις: 
οριστική απομάκρυνση από την υπηρεσία . Μπορεί να επιβάλλεται 
μόνο από το Υπουργικό Συμβούλιο μετά από πρόταση του υπουργού 
Εσωτερικών. 
θέση σε διαθεσιμότητα, με μέγιστη διάρκεια 6 ετών και ελάχιστη 
τριών. 
μετάθεση με αλλαγή τόπου διαμονής και με απαγόρευση τοποθέτησης 
σε νέα θέση εργασίας στην τοποθεσία από την οποία 
πραγματοποιήθηκε. 
Στις τρεις παραπάνω περιπτώσεις είναι απαραίτητη η προηγούμενη 
έναρξη της αντιστοιχούσας διαδικασίας κυρώσεων, στα πλαίσια της 
οποίας δίνεται στο δημόσιο υπάλληλο που είναι υπεύθυνος για την 
διάπραξη του πειθαρχικού παραπτώματος η δυνατότητα να διατυπώσει 
τις απόψεις του. 
- 167 -
Από την πλευρά του, ο οργανικός νόμος 2/86 της 13ης Μαρτίου, περί 
ενόπλων δυνάμεων και σωμάτων ασφαλείας, απαγορεύει την απεργία στα 
μέλη των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
15.1 Ο νόμος 51/80 της 8ης Οκτωβρίου αποτελεί το βασικό νόμο περί 
απασχόλησης. 
Το Βασιλικό Διάταγμα 1618/90 της 14ης Δεκεμβρίου ρυθμίζει το εθνικό 
πρόγραμμα κατάρτισης και επαγγελματικής ένταξης. 
Ο Οργανικός νόμος 1/1990 της 3ης Οκτωβρίου, περί γενικής ρύθμισης 
του εκπαιδευτικού συστήματος, πραγματοποιεί βαθιά μεταρρύθμιση των 
κανόνων που διέπουν την επαγγελματική κατάρτιση, αρμόδιες για την 
οποία είναι οι αρχές του Υπουργείου Παιδείας και Επιστημών. Βάσει 
της μεταρρύθμισης αυτής, η επαγγελματική κατάρτιση περιλαμβάνει 
βασική επαγγελματική κατάρτιση που θα αποκτάται από όλους τους 
μαθητές στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και μια ειδική επαγγελματική 
κατάρτιση που θα οργανώνεται σε κύκλους μαθημάτων κατάρτισης μέσου 
και ανώτερου επιπέδου. Για την πρόσβαση στους κύκλους μέσου 
επιπέδου, θα είναι απαραίτητο να έχει ολοκληρωθεί η βασική 
εκπαίδευση και συνεπώς ο σπουδαστής να είναι κάτοχος απολυτηρίου 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. 
15.2 Ανάμεσα στα προγράμματα που περιλαμβάνει το Εθνικό Πρόγραμμα 
Κατάρτισης και Επαγγελματικής Ένταξης (πρόγραμμα FIP), υπάρχει ένα 
ειδικό πρόγραμμα που προορίζεται για τον επαγγελματικό 
προσανατολισμό και την κατάρτιση των αλλοδαπών οι οποίοι, επειδή 
κατοικούν νόμιμα στην Ισπανία, έχουν δικαίωμα πρόσβασης στην 
απασχόληση. 
15.3 Το πρόγραμμα Επαγγελματικής Κατάρτισης Προσωπικού Επιχειρήσεων του 
προγράμματος FIP, προβλέπει ότι το Εθνικό Ίδρυμα Απασχόλησης, τα 
κέντρα που συνεργάζονται με αυτό και οι επιχειρήσεις, μέσα από τις 
συμβάσεις συνεργασίας που έχουν συναφθεί με τις επιχειρήσεις ή με 
τις εργοδοτικές ή συνδικαλιστικές τους οργανώσεις, θα διοργανώνουν 
κύκλους μαθημάτων με τους οποίους θα καθίσταται δυνατή η συνεχής 
κατάρτιση του προσωπικού των επιχειρήσεων, ανεξαρτήτως επιπέδου· 
σκοπός θα είναι να διευκολυνθεί η προσαρμογή του προσωπικού στις 
επαγγελματικές μεταβολές που προέρχονται από την εισαγωγή νέας 
τεχνολογίας στις παραγωγικές διαδικασίες ή από την εφαρμογή νέων 
τεχνικών διοίκησης επιχειρήσεων. 
15.4 Στην άσκηση της πολιτικής απασχόλησης, στην οποία περιλαμβάνεται η 
επαγγελματική κατάρτιση, και για την οποία είναι αρμόδιο το Εθνικό 
Ιδρυμα Απασχόλησης, συμμετέχουν από κοινού η Διοίκηση, οι 
εργοδοτικές οργανώσεις και οι συνδικαλιστικές ενώσεις στο Γενικό 
Συμβούλιο και την Εκτελεστική Επιτροπή, κύρια όργανα των Κεντρικών 
Υπηρεσιών, καθώς και στις Εκτελεστικές Επιτροπές των επαρχιών και 
των νήσων. 
Εξάλλου, το Γενικό Συμβούλιο Επαγγελματικής Κατάρτισης, που 
αποτελεί συμβουλευτικό και γνωμοδοτικό όργανο της Κυβέρνησης σε 
θέματα επαγγελματικής κατάρτισης (κανονιστικής και επαγγελματικής) 
- 168 -
έχει επίσης ισομερή, τριμερή σύνθεση, ακριβώς ίδια με την 
προαναφερθείσα, οι δε αρμοδιότητες του περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων 
τη σύνταξη και υποβολή πρότασης στην Κυβέρνηση για έγκριση του 
προγράμματος FIP, τον έλεγχο της εκτέλεσης του και την υποβολή 
προτάσεων για εκσυγχρονισμό του όταν κρίνεται απαραίτητο. 
Το Βασιλικό Διάταγμα 1618/90 που προαναφέρθηκε εισάγει ορισμένες 
καινοτομίες στον τομέα της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στην 
επαγγελματική κατάρτιση, μέσω της θέσπισης προγραμμάτων-συμβάσεων 
τριετούς διάρκειας, που θ· αποτελούν όργανα συνεργασίας 
επιχειρήσεων και σωματείων κατά την εκτέλεση του προγράμματος FIP. 
Ομοίως, στο πραναφερθέν Βασιλικό διάταγμα προβλέπεται η δημιουργία 
επαρχιακών επιτροπών συνέχισης της επαγγελματικής κατάρτισης που θα 
λειτουργούν ως όργανα του εθνικού ιδρύματος απασχόλησης αρμόδια για 
θέματα επαγγελματικής κατάρτισης σε επαρχιακό επίπεδο· μεταξύ των 
λειτουργιών τους περιλαμβάνεται η λήψη πληροφοριών σχετικά με την 
εξέλιξη του προγράμματος FIP, η ανάλυση και αξιολόγηση του 
προγράμματος και η σύνταξη προτάσεων και συστάσεων στον τομέα αυτό. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
16.1 Μετά την κύρωση του ισπανικού Συντάγματος του 1978, που αναγνωρίζει 
στο άρθρο 14 την ισότητα ανδρών και γυναικών ενώπιον του νόμου, 
και στο άρθρο 35.1 την απαγόρευση διακρίσεων σε θέματα απασχόλησης, 
ακολούθησαν νομοθετικές διατάξεις και θεσμικές προσπάθειες με σκοπό 
την εγγύηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης: υπό την έννοια αυτή, 
το άρθρο 17 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων κηρύσσει άκυρες 
τις κανονιστικές διατάξεις, τις ρήτρες συλλογικών συμβάσεων, τα 
ατομικά συμφωνητικά και τις μονομερείς αποφάσεις του εργοδότη που 
περιέχουν δυσμενείς διακρίσεις λόγω φύλου, ή όταν περιέχουν 
ευνοϊκές ή μη ευνοϊκές διακρίσεις για την εργασία. Για την εγγύηση 
της αρχής της ίσης μεταχείρισης, αναφορικά με την πρόσβαση στην 
απασχόληση, ο νόμος 8/88 περί παραβάσεων και κυρώσεων της 
κοινωνικής νομοθεσίας, θεωρεί πολύ σοβαρή παράβαση τη διαμόρφωση 
συνθηκών μέσω δημοσιότητας, γνωστοποίησης προσφορών εργασίας ή 
οποιουδήποτε άλλου μέσου, που συνιστούν αρνητικές διακρίσεις λόγω 
φύλου για την πρόσβαση στην εργασία. 
Εξάλλου, ο νόμος περί εργατικής δικονομίας, που κυρώθηκε με το ΒΝΔ 
521/90 της 27ης Απριλίου ορίζει στο άρθρο 96, όσον αφορά το βάρος 
της απόδειξης στις δίκες στις οποίες έχει τεθεί ζήτημα διακρίσεων 
λόγω φύλου, ότι ο εναγόμενος είναι εκείνος που πρέπει να 
παρουσιάσει αντικειμενική και λογική αιτιολόγηση, που θα 
αποδεικνύεται επαρκώς, όσον αφορά τα μέτρα που έχει λάβει και την 
αναλογικότητα τους. 
Εξάλλου, ένα μεγάλο τμήμα των θεσμικών πράξεων πρέπει να αναφέρεται 
στην ανάπτυξη του προγράμματος για την ισότητα ευκαιριών των 
γυναικών, το οποίο εγκρίθηκε από την ισπανική κυβέρνηση το 
Σεπτέμβριο του 1987. 
- 169 -
16.2 Η έγκριση του προαναφερθέντος προγράμματος αποτέλεσε θεμελιώδη 
άξονα υπέρ της ίσης μεταχείρισης. Οι 120 διατάξεις που 
περιλαμβάνει, για την εφαρμογή των οποίων συμμετέσχον 13 
υπουργεία, έχουν τους ακόλουθους στόχους: 
Τελειοποίηση της κανονιστικής ανάπτυξης της συνταγματικής αρχής 
της ισότητας των δύο φύλων. 
Δυνατότητα ελεύθερης και υπεύθυνης άσκησης των υποχρεώσεων της 
μητρότητας και της πατρότητας. 
Βελτίωση της προστασίας της υγείας του συνόλου του γυναικείου 
πληθυσμού και ιδιαίτερα των ομάδων γυναικών που εκτίθενται σε 
μείζονες κινδύνους. 
- Μείωση του ποσοστού ανεργίας των γυναικών και του διαχωρισμού 
κατά την εργασία λόγω φύλου και βελτίωση των συνθηκών εργασίας 
των απασχολούμενων γυναικών μέσω κρατικών προγραμμάτων 
επαγγελματικής κατάρτισης, προσλήψεων και αυτοαπασχόλησης. 
Υπάρχει ένα ειδικό πρόγραμμα μισθολογικών ενισχύσεων που αφορά 
προσλήψεις γυναικών με συμβάσεις αορίστου χρόνου σε 
επαγγελματικούς τομείς και θέσεις όπου η γυναικεία εκπροσώπηση 
είναι μικρή. 
- Βελτίωση και επέκταση της κοινωνικής προστασίας των ομάδων 
γυναικών που έχουν ιδιαίτερη ανάγκη βοήθειας. 
- Προώθηση προγραμμάτων διεθνούς συνεργασίας, που θα έχουν στόχο 
την παροχή υποστήριξης σε συγκεκριμένες ομάδες γυναικών. 
- Βελτίωση και συμπλήρωση των γνώσεων της κοινωνικής κατάστασης 
των Ισπανίδων και των επιπτώσεων των μέτρων κοινωνικής και 
οικονομικής πολιτικής στην κατάσταση αυτή. 
Το πρόγραμμα που προαναφέρθηκε είχε ως συνέπεια την έγκριση 
προγραμμάτων με παρόμοιους στόχους σε 8 αυτόνομες κοινότητες, με 
ευθύνη των αντίστοιχων κυβερνήσεων. Σήμερα εκπονείται το δεύτερο 
κυβερνητικό πρόγραμμα. 
Εξάλλου, το προαναφερόμενο σχέδιο δράσης για την ισότητα ευκαιριών 
των γυναικών, θεωρεί απαραίτητη την πρόληψη των καταστάσεων 
σεξουαλικών παρενοχλήσεων που αντιμετωπίζουν σε μεγαλύτερο ποσοστό 
οι γυναίκες. Για το σκοπό αυτό ο νόμος 3/89 της 3ης Μαρτίου, ο 
οποίος επεκτείνει την άδεια μητρότητας σε 16 εβδομάδες και θεσπίζει 
μέτρα που ευνοούν την ίση μεταχείριση της γυναίκας στην εργασία, 
στο άρθρο 1 τροποποιεί το σημείο 2 του άρθρου 4 του νόμου 8/1980 
της 10ης Μαρτίου του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων, που στο 
εξής θα έχει την ακόλουθη μορφή: "σχετικά με την εργασία, οι 
εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής τους ζωής και της 
αξιπρέπειάς τους, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας από λεκτικές ή 
σωματικές σεξουαλικές παρενοχλήσεις". 
Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ο σημαντικός ρόλος που διαδραμάτισε η 
δημιουργία του Ιδρύματος της Γυναίκας το 1983, για την εργασιακή 
και την κοινωνική προώθηση του γυναικείου πληθυσμού, και, πιο 
πρόσφατα, η δημιουργία οργανισμών για την ισότητα των ευκαιριών 
κυρίως από τις κυβερνήσεις των αυτόνομων κοινοτήτων. 
- 170 -
16.3 Συμπληρωματικά με τη σύμβαση κατά μερική απασχόληση, ολόκληρο το 
σύστημα αδειών και το τελευταίο και σημαντικότερο μέτρο που 
προορίζεται να καταστήσει δυνατό τον συνεταιρισμό των 
επαγγελματικών ή οικογενειακών υποχρεώσεων μεταξύ ανδρών και 
γυναικών, και περιλαμβάνεται στον προαναφερθέντα νόμο 3/1989, της 
3ης Μαρτίου, που επεκτείνει από 14 σε 16 εβδομάδες την άδεια 
μητρότητας/πατρότητας και σε 18 εβδομάδες, σε περίπτωση πολλαπλών 
τοκετών, εγγυάται την διατήρηση της θέσης εργασίας στην επιχείρηση 
ή στο δημόσιο φορέα, μετά από ένα έτος άδειας, λόγω μέριμνας μικρών 
παιδιών. Το δικαίωμα αυτό επεκτείνεται στον υπολογισμό της 
προϋπηρεσίας. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
17. Το δικαίωμα πληροφόρησης και διαβούλευσης των εργαζομένων ή των 
αντιπροσώπων τους κατοχυρώνεται στο ισπανικό εργατικό δίκαιο, 
σύμφωνα με όσα ορίζει το άρθρο 54 του Καταστατικού Χάρτη των 
εργαζομένων, σε σχέση με τα προβλεπόμενα από το άρθρο 62.2 του 
ίδιου νομοθετικού κειμένου και από τον οργανικό νόμο 11/85 της 2ας 
Αυγούστου, περί συνδικαλιστικών ελευθεριών, για τις επιχειρήσεις με 
έδρα στην Ισπανία. 
18. Σύμφωνα με τα οριζόμενα στον Καταστατικό Χάρτη των εργαζομένων, η 
επιτροπή της επιχείρησης έχει τις εξής αρμοδιότητες: 1) Λαμβάνει 
πληροφορίες τουλάχιστον σε τριμηνιαία βάση, σχετικά με τη γενική 
εξέλιξη του οικονομικού τομέα στον οποίο υπάγεται η επιχείρηση, 
σχετικά με την κατάσταση της παραγωγής και των πωλήσεων της 
εταιρίας, σχετικά με το πρόγραμμα της για την παραγωγή και την 
πιθανή εξέλιξη στην απασχόληση. 2) Λαμβάνει γνώση του ισολογισμού, 
της έκθεσης αποτελεσμάτων, του απολογισμού και, στην περίπτωση που 
η επιχείρηση έχει νομική μορφή εταιρίας που λειτουργεί βάσει 
μετοχών ή μεριδίων, λαμβάνει των υπόλοιπων εγγράφων που τίθενται 
υπόψη των εταίρων, και με τις ίδιες συνθήκες που ισχύουν γι'αυτούς. 
3) Συντάσσει έκθεση πριν από την εκτέλεση, εκ μέρους του εργοδότη, 
των αποφάσεων που έχουν εγκριθεί από αυτόν σχετικά με 
αναδιαρθρώσεις του προσωπικού, ολικές ή μερικές απολύσεις με 
οριστικό ή προσωρινό χαρακτήρα, περιορισμούς της συμβατικής 
διάρκειας εργασίας, καθώς και σχετικά με ολική ή μερική μεταφορά 
των εγκαταστάσεων, με προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης στην 
επιχείρηση, με την εφαρμογή ή την αναθεώρηση των συστημάτων 
οργάνωσης και ελέγχου της εργασίας, με κινησιοχρονομετρικές 
μελέτες, εγκατάσταση συστημάτων και αξιολόγηση των θέσεων εργασίας. 
4) Συντάσσει εκθέσεις όταν η συγχώνευση, η εξαγορά της επιχείρησης 
ή η τροποποίηση του νομικού της καθεστώτος συνεπάγεται οποιοδήποτε 
αποτέλεσμα το οποίο θα επηρεάσει το μέγεθος της απασχόλησης. 
Ασκεί επίσης καθήκοντα: 
επίβλεψης της συμμόρφωσης με τους ισχύοντες κανόνες σε 
εργασιακά θέματα, θέματα κοινωνικής ασφάλισης και απασχόλησης· 
- επίβλεψης και ελέγχου των συνθηκών ασφάλειας και υγιεινής κατά 
την εργασία στην επιχείρηση· 
συνεργασίας για την διοίκηση της επιχείρησης, σύμφωνα με τα 
συμφωνηθέντα στις συλλογικές συμβάσεις· 
- συμμετοχής στη διαχείριση των κοινωνικών έργων στην επιχείρηση 
υπέρ των εργαζομένων ή των οικογενειών τους. 
171 -
Από την πλευρά του ο οργανικός νόμος περί συνδικαλιστικών 
ελευθεριών, στο άρθρο 10.3 ορίζει ότι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι 
που δεν συμμετέχουν στην επιτροπή της επιχείρησης, θα διαθέτουν τις 
ίδιες εγγυήσεις που ισχύουν σύμφωνα με το νόμο για τα μέλη της εν 
λόγω επιτροπής, καθώς και τα εξής δικαιώματα: 
δικαίωμα πρόσβασης στις ίδιες πληροφορίες και έγγραφα που η 
επιχείρηση θέτει στη διάθεση της επιτροπής της επιχείρησης-
δικαίωμα να παρευρίσκονται στις συσκέψεις των επιτροπών που 
προαναφέρονται και των εσωτερικών οργάνων της επιχείρησης όταν 
συζητούνται θέματα ασφάλειας και υγιεινής· 
δικαίωμα ακρόασης από την επιχείρηση, πριν από την έγκριση 
μέτρων ομαδικού χαρακτήρα που πλήττουν τους εργαζομένους γενικά 
και ιδιαίτερα όσον αφορά απολύσεις και κυρώσεις. 
Οι συνδικαλιστικοί τομείς των πλέον αντιπροσωπευτικών συνδικάτων 
και εκείνων που εκπροσωπούνται στις επιτροπές επιχείρησης, 
έχουνδικαίωμα διεξαγωγής συλλογικών διαπραγματεύσεων σύμφωνα με 
τους όρους που καθορίζονται στην ειδική τους νομοθεσία. 
Το δικαίωμα ενημέρωσης, που αναγνωρίζεται στον Καταστατικό Χάρτη 
των εργαζομένων για τους αντιπροσώπους των εργαζομένων στην 
επιχείρηση, ενισχύθηκε από τον νόμο 2/91 της 7ης Ιανουαρίου, όσον 
αφορά τα θέματα προσλήψεων, θεσπίζοντας μεταξύ άλλων, την υποχρέωση 
του εργοδότη να παραδίδει στους εκπροσώπους των εργαζομένων στον 
τομέα της επιχείρησης ένα βασικό αντίγραφο όλων των συμβάσεων που 
πρέπει να συνάπτονται γραπτώς. 
Πρέπει ακόμη να γίνει αναφορά στο νομοσχέδιο περί επαγγελματικής 
υγείας, το οποίο στον τίτλο V ("συμμετοχή και εκπροσώπηση") 
προβλέπει ότι "οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα συμμετοχής στα θέματα 
που σχετίζονται με την προστασία της υγείας και της σωματικής τους 
ακεραιότητας κατά την εκτέλεση της εργασίας τους μέσω των 
εκπροσώπων τους στα εσωτερικά ειδικά όργανα τα οποία ρυθμίζονται 
από τον παρόντα τίτλο". 
Ομοίως ορίζει ότι "ευθύνη των οργάνων εκπροσώπησης του προσωπικού 
και των συνδικαλιστικών εκπροσώπων, σύμφωνα με όσα ορίζονται στον 
Καταστατικό Χάρτη των εργαζομένων και στον οργανικό νόμο περί 
συνδικαλιστικών ελευθεριών, είναι η επίβλεψη και ο έλεγχος της 
πρακτικής εφαρμογής των εφαρμοστέων διατάξεων σε θέματα ασφάλειας, 
υγείας και συνθηκών εργασίας- τα όργανα αυτά σε δεδομένη περίπτωση 
και με την ιδιότητα τους ως εκπροσώπων, προβαίνουν στις κατάλληλες 
νομικές ενέργειες ενώπιον της επιχείρησης και των αρμόδιων οργάνων 
και δικαστηρίων, για τις οποίες θα συνεργάζονται με τους 
εκπροσώπους γιά την πρόληψη, οι οποίοι θα παρέχουν όλες τις 
πληροφορίες στις οποίες έχουν πρόσβαση σαν συνέπεια της άσκησης των 
καθηκόντων τους" 
Τέλος, με το νόμο 21/1991 της 17ης Ιουνίου, δημιουργήθηκε το 
Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο, σαν όργανο ενίσχυσης της 
συμμετοχής των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων στην 
οικονομική και κοινωνική ζωή· Στηρίζεται στην παρουσία 
συνδικαλιστικών και εργοδοτικών οργανώσεων που έχουν το στοιχείο 
της αντιπροσωπευτικότητας, καθώς και άλλων οργανώσεων ή κοινωνικών 
δυνάμεων που αντιπροσωπεύουν διάφορα συμφέροντα (γεωργικός τομέας, 
τομέας ναυτιλίας - αλιείας, καταναλωτές και χρήστες), έχει δε 
- 172 -
ευρείες εξουσίες αυτονομίας και οργάνωσης που κατοχυρώνουν την 
ανεξαρτησία του. Η συμβουλευτική λειτουργία, που εισάγεται μέσω 
του προαναφερθέντος οργάνου, θα αφορά την κανονιστική δραστηριότητα 
της κυβέρνησης σε κοινωνικοοικονομικά και εργασιακά θέματα- η 
συμμετοχή θα πραγματοποιείται βασικά με την διατύπωση γνωμών 
υποχρεωτικού ή προαιρετικού χαρακτήρα, ανάλογα με την περίπτωση. 
Προβλέπεται επίσης η δυνατότητα διατύπωσης γνωμών με πρωτοβουλία 
του εν λόγω Συμβουλίου. 
Σχετικά με τους μεθοριακούς εργαζόμενους, οι εκπρόσωποι των 
εργαζομένων έχουν τα ίδια δικαιώματα ενημέρωσης και συμμετοχής με 
εκείνα που αναγνωρίζονται στους λοιπούς εργαζομένους όσον αφορά τα 
μέτρα ή τις πολιτικές απασχόλησης που μπορούν να επηρεάζουν τις 
συνθήκες εργασίας τους. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
19.1 Αναφορικά με τις οδηγίες η προθεσμία μεταφοράς των οποίων δεν έχει 
λήξει ακόμη, πρέπει να αναφερθεί, κατ'αρχάς, ότι ήδη υπάρχουν 
κανονισμοί στην Ισπανία σχετικά με τα θέματα που ρυθμίζουν οι 
οδηγίες αυτές- εντούτοις η μεταφορά τους θα συνεπάγεται τις εξής 
καινοτομίες, σε σχέση με το ισπανικό δίκαιο: 
"Οδηγία 89/391/ΕΟΚ (οδηγία-πλαίσιο)· θα συνεπάγεται την εφαρμογή 
των υπηρεσιών πρόληψης και την ενίσχυση των μέτρων προστασίας 
σχετικά με τους κινδύνους πυρκαγιάς και τους άμεσους και 
σοβαρούς κινδύνους, καθώς και την ενίσχυση των δικαιωμάτων 
ενημέρωσης των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους. Επίσης η 
οδηγ(α-πλαίσιο αποτελεί σημαντική συνεισφορά στο ισπανικό δίκαιο 
για την επιβεβαίωση μιας προοδευτικής στόχευσης στην υγεία και 
την ασφάλεια των εργαζομένων, πράγμα που αποτελεί τον συνολικό, 
πλήρη και δυναμικό στόχο της υγείας και της ασφάλειας σε σχέση 
με όλα τα στοιχεία της επιχείρησης. 
Σημαντικές θα είναι οι συνέπειες για την Ισπανία της οδηγίας 
89/654/ΕΟΚ, περί χώρων εργασίας, ιδιαίτερα σε όσα αναφέρονται σε 
νέους χώρους εργασίας, που έχουν κατασκευαστεί μετά την 31η 
Δεκεμβρίου 1992, και πιο συγκεκριμένα σε ό,τι αναφέρεται σε 
ηλεκτρικές εγκαταστάσεις. 
Οσον αφορά την οδηγία 89/655/ΕΟΚ, περί εξοπλισμού εργασίας και 
την οδηγία 89/656/ΕΟΚ περί εξοπλισμού ατομικής προστασίας, η 
ισπανική νομοθεσία βρίσκεται στο επίπεδο που ορίζουν οι δύο 
αυτές οδηγίες, και μάλιστα τις ξεπερνά στο τμήμα που αναφέρεται 
στον εξοπλισμό ατομικής προστασίας. 
Η οδηγία 90/270/ΕΟΚ περί οθονών οπτικής απεικόνισης θα επιφέρει, 
στο σύνολο της, σημαντικές καινοτομίες για τους ισπανούς 
εργαζομένους. 
- Τέλος, οι οδηγίες 90/394/ΕΟΚ και 90/679/ΕΟΚ περί έκθεσης σε 
καρκινογόνους και βιολογικούς παράγοντες, και ιδιαίτερα η 
δεύτερη, θα επιφέρουν αύξηση της πρόληψης και της προστασίας, 
υπό την έννοια ότι τα περιεχόμενα των δύο αυτών οδηγιών θα 
συνεπάγονται μια κανονιστική ρύθμιση, τη θέσπιση επιπέδων δράσης 
και οριακών τιμών, καθώς και την ιεράρχηση των υπό έγκριση 
μέτρων, πράγματα τα οποία θα διασαφηνίσουν το ισπανικό 
νομοθετικό σύστημα στους τομείς αυτούς. 
- 173 -
19.2 Οι ισχύοντες νομικοί κανόνες αναθέτουν αρμοδιότητες στους 
εκπροσώπους των εργαζομένων (επιτροπές επιχειρήσεων και εκπροσώπους 
του προσωπικού) για την εποπτεία, την επίβλεψη και τον έλεγχο των 
προληπτικών μέτρων και των συνθηκών ασφάλειας και υγιεινής κατά την 
εκτέλεση της εργασίας μέσα στην επιχείρηση. Επίσης, ο Καταστατικός 
Χάρτης των εργαζομένων επιφορτίζει την επιτροπή της επιχείρησης με 
την επίβλεψη και τον έλεγχο των εν ισχύ ι νομικών διατάξεων σε 
θέματα εργασιακής υγείας, καθώς και συνθηκών ασφάλειας και υγιεινής 
απ'την πραγματοποίηση της εργασίας στην επιχείρηση, και σε κάθε 
περίπτωση θα πραγματοποιεί τις κατάλληλες νομικές ενέργειες ενώπιον 
του εργοδότη και αρμόδιων φορέων ή δικαστηρίων. 
Εξάλλου, ο νόμος περί παραβάσεων και κυρώσεων της κοινωνικής 
νομοθεσίας, στο άρθρο 10.6, θεωρεί σοβαρότατο παράπτωμα "τη μη 
σύσταση εσωτερικών οργάνων της επιχείρησης σε θέματα ασφάλειας και 
υγιεινής, ή την παραβίαση των δικαιωμάτων των οργάνων αυτών και, 
γενικά, των εκπροσώπων των εργαζομένων σε θέματα ασφάλειας και 
υγιεινής"· η παράβαση αυτή θα συνεπάγεται την επιβολή της 
αντίστοιχης χρηματικής κύρωσης, μετά από πρόταση της Επιθεώρησης 
Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, με την επιφύλαξη της ποινικής 
δικαιοδοσίας των υγειονομικών αρχών. 
Οι εκπρόσωποι των εργαζομένων που είναι μέλη των επιτροπών 
ασφάλειας και υγιεινής στην εργασία, συγκαταλέγουν επίσης μεταξύ 
των καθηκόντων τους το καθήκον συνεργασίας με τον εργοδότη και 
υποβολής προτάσεων σχετικά με την έγκριση προληπτικών μέτρων, 
σύμφωνα με όσα καθορίζει ο Γενικός Κανονισμός του 1971 περί 
Ασφάλειας και Υγιεινής κατά την εργασία. 
Εξάλλου, σε ατομική βάση, ο εργαζόμενος δεν έχει απλά και μόνο 
υποκειμενικό δικαίωμα για προστασία έναντι του εργοδότη· ο νόμος 
διαμορφώνει επίσης παράλληλα μια συμβατική υποχρέωση του 
εργαζομένου "να τηρεί, κατά την εργασία, τα νόμιμα μέτρα που 
ρυθμίζουν την ασφάλεια και την υγιεινή (άρθρο 19.2 του νόμου περί 
Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων) και να ακολουθεί τις πρακτικές 
υποδείξεις που παρέχονται από τον εργοδότη (άρθρο 19.4 του νόμου 
περί Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων). 
Τέλος, πρέπει να γίνει αναφορά στο νομοσχέδιο περί επαγγελματικής 
υγείας, το οποίο έχει ως αντικείμενο τη ρύθμιση των ενεργειών στις 
οποίες πρέπει να προβαίνουν τα υποκείμενα των εργασιακών σχέσεων, 
αναφορικά με την πρόληψη των κινδύνων για την προστασία της υγείας 
και της σωματικής ακεραιότητας των εργαζομένων, μέσω των βελτιώσεων 
των συνθηκών εργασίας. 
Ο τίτλος V του προαναφερθέντος νομοσχεδίου (συμμετοχή και 
εκπροσώπηση") προβλέπει ότι "οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα 
συμμετοχής στα θέματα που σχετίζονται με την προστασία της υγείας 
και της ακεραιότητας τους κατά την εκτέλεση της εργασίας, μέσω των 
εκπροσώπων τους και των εσωτερικών ειδικών οργάνων που ρυθμίζονται 
από τον τίτλο αυτό". 
Ομοίως ορίζει ότι τα όργανα εκπροσώπησης του προσωπικού και οι 
συνδικαλιστικοί εκπρόσωποι, σύμφωνα με τα οριζόμενα στον 
Καταστατικό Χάρτη των εργαζομένων και στον οργανικό νόμο περί 
συνδικαλιστικών ελευθεριών, είναι αρμόδια για την επίβλεψη και τον 
έλεγχο της πρακτικής εφαρμογής των εφαρμοστέων κανονισμών σε θέματα 
- 174 
ασφάλειας, υγείας και συνθηκών εργασίας· σε κάθε περίπτωση θα 
πραγματοποιούν, υπό την ιδιότητα του εκπροσώπου, τις κατάλληλες 
νομικές ενέργειες ενώπιον της επιχείρησης και των αρμόδιων οργάνων 
και δικαστηρίων". 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
20. Σύμφωνα με τα άρθρα 6 και 7 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων, 
η κατώτατη νόμιμη ηλικία εισόδου στην απασχόληση είναι το 16ο έτος, 
με εξαίρεση την εργασία νέων κάτω των 16 ετών σε δημόσια θεάματα, 
μετά από άδεια των αρμόδιων γιά την εργασία αρχών· η άδεια αυτή 
πρέπει να είναι γραπτή και να ισχύει μόνο για τα καθήκοντα που 
καθορίζονται σ'αυτήν, πάντα με την προϋπόθεση ότι δεν συνεπάγεται 
κίνδυνο για την σωματική υγεία ούτε για την επαγγελματική κατάρτιση 
και ηθική παιδεία. 
21. Σύμφωνα με το άρθρο 27.1 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων, η 
Κυβέρνηση καθορίζει τον ελάχιστο μισθό για όλα τα επαγγέλματα, σε 
ετήσια βάση. 
Σύμφωνα με το Βασιλικό διάταγμα 8/91 της 11ης Ιανουαρίου, ο 
ελάχιστος μισθός για όλα τα επαγγέλματα για νέους κάτω των 18 ετών 
ορίζεται σε 1172 πεσέτες ημερησίως ή 35.160 πεσέτες τον μήνα. Ο 
αντίστοιχος μισθός για τους εργαζομένους άνω των 18 ετών ορίζεται 
σε 1775 πεσέτες ημερησίως ή 53.250 πεσέτες το μήνα. 
Ο ελάχιστος αυτός μισθός για όλα τα επαγγέλματα μπορεί πάντως να 
είναι μεγαλύτερος για ορισμένα επαγγέλματα, ανάλογα με τις 
κατηγορίες, σε συνάρτηση με τις συλλογικές συμβάσεις. 
22. Το άρθρο 6.2 του Καταστατικού Χάρτη των εργαζομένων ορίζει ότι οι 
εργαζόμενοι κάτω των 18 ετών δεν μπορούν να απασχολούνται σε 
νυκτερινή εργασία, ούτε να ασκούν δραστηριότητες ή να κατέχουν 
θέσεις εργασίας που έχουν κηρυχθεί από την κυβέρνηση ως 
ανθυγιεινές, επιβλαβείς και επικίνδυνες, τόσο για την υγεία όσο και 
για την επαγγελματική τους κατάρτιση και την ηθική τους παιδεία. 
Το άρθρο 6.3 του προαναφερθέντος νομικού κειμένου απαγορεύει την 
πραγματοποίηση υπερωριών από τους νέους κάτω των 18 ετών. 
Η παράβαση των νομικών αυτών απαγορεύσεων συνεπάγεται διοικητική 
ευθύνη, στο μέτρο που το άρθρο 8.4 του νόμου περί παραβάσεων και 
κυρώσεων της κοινωνικής νομοθεσίας θεωρεί σημαντικότατη παράβαση 
την παραβίαση των κανόνων σχετικά με την εργασία των ανηλίκων. 
Οσον αφορά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας, η ισπανική νομοθεσία 
δεν κάνει διάκριση μεταξύ ενηλίκων και ανηλίκων, και επομένως και 
οι μεν και οι δε μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις με προσωρινής 
διάρκειας ή αορίστου χρόνου. Υπάρχει εντούτοις μια μορφή προσωρινών 
προσλήψεων που έχει δημιουργηθεί ειδικά για τους νέους : πρόκειται 
γιά τις συμβάσεις πρακτικής εξάσκησης και κατάρτισης, που έχουν 
εγκριθεί με το Βασιλικό Διάταγμα 1992/84 της 31ης Οκτωβρίου, 
αντικείμενο των οποίων είναι η ταυτόχρονη παροχή υπηρεσιών και η 
επαγγελματική κατάρτιση του εργαζομένου. 
- 175 -
Η σύμβαση πρακτικής εξάσκησης μπορεί να συνάπτεται από νέους που 
έχουν ολοκληρώσει τις απαραίτητες σπουδές για την απόκτηση του 
σχετικού τίτλου και μέσα στα 4 χρόνια που ακολουθούν την ολοκλήρωση 
των σπουδών που προαναφέρθηκαν. 
Η σύμβαση κατάρτισης μπορεί να συνάπτεται από νέους που είναι 
άνεργοι και έχουν ηλικία 16/20 ετών, ενώ δεν υπάρχει ανώτατο όριο 
ηλικίας για τους ανάπηρους εργαζομένους. 
23. Σχετικά με τους νέους, το πρόγραμμα PIP περιλαμβάνει τα εξής 
ε ιδ ικότ ερα προγράμματα: 
1.- Πρόγραμμα εγγύησης της παροχής υποστήριξης για την κατάρτιση 
των νέων με σύμβαση κατάρτισης. 
2.- Πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης για άνεργους νέους κάτω 
των 25 ετών. 
3.- Πρόγραμμα εναλλακτικής κατάρτισης για νέους κάτω των 25 ετών 
που παρακολουθούν μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης. 
4.- Πρόγραμμα αντισταθμιστικής κατάρτισης για νέους κάτω των 16 
ετών. 
5.- Πρόγραμμα εναλλακτικής κατάρτισης νέων που παρακολουθούν 
μαθήματα δευτεροβάθμιας επαγγελματικής κατάρτισης ή 
πειραματικά αυτοτελή τμήματα επαγγελματικής εκπαίδευσης ή 
πανεπιστημιακά μαθήματα. 
6.- Πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης κατά τη διάρκεια της 
στρατιωτικής θητείας. 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
24. Στην Ισπανία οι εργαζόμενοι που φθάνουν σε ηλικία συνταξιοδότησης, 
έχουν, στα πλαίσια του δημόσιου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης το 
οποίο έχει υποχρεωτικό χαρακτήρα, δικαίωμα συνταξιοδότησης το οποίο 
είναι ισόβιο και απαράγραπτο. 
Δικαιούχοι της παροχής αυτής είναι οι εργαζόμενοι οι οποίοι πληρούν 
τις προϋποθέσεις σχετικά με την ηλικία και τις ελάχιστες περιόδους 
εισφορών κατά τη στιγμή επελεύσεως του κινδύνου, και 
περιλαμβάνονται στο πεδίο εφαρμογής ενός από τα συστήματα που 
απαρτίζουν το ισπανικό σύστημα κοινωνικών ασφαλίσεων και των 
συστημάτων που υπάγονται σ'αυτό, είναι δε σε κατάσταση εγγραφής 
στην κοινωνική ασφάλιση ή ισοδύναμη κατάσταση, μολονότι με βάση το 
νόμο 26/85 της 31ης Ιουλίου το δικαίωμα συνταξιοδότησης μπορεί να 
παραχωρείται και χωρίς την κατάσταση εγγραφής στην κοινωνική 
ασφάλιση. 
Σύμφωνα με τον γενικό κανόνα, η απαιτούμενη ηλικία για θεμελίωση 
δικαιώματος συνταξιοδότησης είναι το 65ο έτος, μόνο για 
εργαζομένους σε κατάσταση εγγραφής στην κοινωνική ασφάλιση ή 
παρόμοια με αυτή, σε καθορισμένες περιπτώσεις. 
Η ελάχιστη απαιτούμενη περίοδος εισφορών είναι 15 χρόνια, δύο από 
τα οποία πρέπει να περιλαμβάνονται στα 8 αμέσως προηγούμενα χρόνια 
της ημερομηνίας συνταξιοδότησης. 
- 176 -
Οι εργαζόμενοι μπορούν επίσης να δικαιούνται, στα πλαίσια της 
συμπληρωματικής προστασίας ελεύθερου χαρακτήρα, συντάξεις 
συμπληρωματικές των συντάξεων του συστήματος κοινωνικών ασφαλίσεων, 
η ρύθμιση των οποίων γίνεται κυρίως στις συλλογικές συμβάσεις και 
που μπορούν να συντονίζονται μέσω συστημάτων εθελοντικής πρόληψης 
και ελεύθερων ασφαλιστικών ταμείων. 
Οι συμπληρωματικές αυτές συντάξεις εφαρμόζονται σε μεγάλο βαθμό σε 
ορισμένους παραγωγικούς τομείς στην Ισπανία. 
Πρέπει επίσης να επισημανθεί η ύπαρξη από το 1987 και μετά 
συνταξιοδοτικών προγραμμάτων και ταμείων, στις τρείς παραλλαγές της 
σε συνάρτηση με τους διοργανωτές και τους συμμετέχοντες: 
σύστημα απασχόλησης 
συνεταιριστικό σύστημα 
- ατομικό σύστημα 
25. Το ισπανικό σύστημα κοινωνικής προστασίας περιλαμβάνε ι,όπως ήδη 
αναφέρθηκε στο κεφάλαιο 10."Κοινώνική προστασία", μη ανταποδοτικές 
συντάξεις με σκοπό την εγγύηση σε όλους τους ηλικιωμένους πολίτες 
που βρίσκονται σε κατάσταση ανάγκης, ορισμένων ελάχιστων παροχών 
ακόμη και σε περίπτωση που δεν έχουν καταβάλει ποτέ εισφορές ή δεν 
έχουν συμπληρώσει τον επαρκή χρόνο για την απόκτηση δικαιώματος 
παροχών ανταποδοτικού χαρακτήρα· τα άτομα αυτά έχουν εξάλλου 
δικαίωμα για ιατροφαρμακευτικές παροχές και για κοινωνικές 
υπηρεσίες, αποκτώντας με τον τρόπο αυτό ολοκληρωμένη κάλυψη για να 
αντιμετωπίσουν καταστάσεις ανάγκης. 
Πράγματι, ο νόμος 26/1990 της 20ης Δεκεμβρίου, με τον οποίο 
θεσπίζονται οι μη ανταποδοτικές παροχές της κοινωνικής ασφάλισης, 
υλοποιεί τη βασική αρχή που περιλαμβάνει το άρθρο 41 του ισπανικού 
συντάγματος, το οποίο (άρθρο) αναθέτει στις δημόσιες αρχές "τη 
λειτουργία ενός δημόσιου συστήματος κοινωνικών ασφαλίσεων για όλους 
τους πολίτες". Οι μόνες απαιτούμενες προϋποθέσεις για το δικαίωμα 
συνταξιοδότησης στη μη ανταποδοτική του κατηγορία είναι: γενικά, η 
διαμονή στην εθνική επικράτεια και η ανεπάρκεια πόρων και 
ειδικότερα η συμπλήρωση του 65ου έτους. Το ποσό της σύνταξης είναι 
ενιαίο και καθορίζεται από τους αντίστοιχους νόμους περί γενικού 
προϋπολογισμού του κράτους. 
Σε θέματα κοινωνικής πρόνοιας ή κοινωνικών υπηρεσιών, το σύστημα 
κοινωνικής ασφάλισης παρέχει στους συνταξιούχους τις εξής 
υπηρεσίες: 
- Οίκοι ευγηρίας. 
Εστίες και λέσχες τρίτης ηλικίας. 
- Κατ'οίκον περίθαλψη. 
Διακοπές για την τρίτη ηλικία. 
θερμά λουτρά κοινωνικής πρόνοιας για την τρίτη ηλικία. 
(11 
- 177 -
ΑΝΑΠΗΡΟΙ 
26.1 Οσον αφορά την επαγγελματική ένταξη των αναπήρων, κατά πρώτο λόγο 
ενισχύονται οι προσλήψεις αορίστου χρόνου ανέργων αναπήρων, μέσω 
της καταβολής στις επιχειρήσεις επιδότησης ύψους 500.000 πεσσετών 
και μείωσης των εργοδοτικών εισφορών στην κοινωνική ασφάλιση για 
όλους τους κινδύνους, σε ποσοστό 70% αν ο εργαζόμενος έχει ηλικία 
μικρότερη των 45 ετών και σε 90% αν υπερβαίνει την ηλικία αυτή. 
Τα προαναφερόμενα κίνητρα εναρμονίζονται με τη χορήγηση βοηθημάτων 
για την προσαρμογή των θέσεων εργασίας. 
Η σύμβαση για την κατάρτιση, που συνδυάζει την πραγματοποίηση της 
εργασίας με την απαραίτητη κατάρτιση για την εκτέλεση της και που, 
γενικά, μπορεί να συνάπτεται από νέους 16-20 ετών, δεν έχει 
περιορισμό ηλικίας όταν ο άνεργος είναι ανάπηρος εργαζόμενος. 
Εξάλλου, το πρόγραμμα εργασιακής ένταξης των αναπήρων σε Ειδικά 
Κέντρα Απασχόλησης συγκεκριμενοποιείται με δύο μορφές δράσεων: 
δράσεις που βοηθούν την εφαρμογή σχεδίων δημιουργίας θέσεων 
απασχόλησης με καινοτόμο χαρακτήρα, μέσω επιδοτήσεων για τεχνική 
βοήθεια, για τη μερική χρηματοδότηση των επιτοκίων των δανείων και 
για τις αντίστοιχες επενδύσεις παγίου κεφαλαίου· και δράσεις που 
προορίζονται για τη διατήρηση θέσεων εργασίας, με την επιδότηση 
ενός τμήματος του μισθολογικού κόστους όπως ακριβώς οι εργοδοτικές 
εισφορές της κοινωνικής ασφάλισης. 
Η αυτόνομη εργασία των αναπήρων ενισχύεται μέσω της μερικής 
επιδότησης των επιτοκίων των δανείων και της επιδότησης με ποσό 
μέχρι 400.000 πεσέτες για επενδύσεις παγίου κεφαλαίου. 
Στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης, το πρόγραμμα FIP 
περιλαμβάνει ένα πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης για αναπήρους 
εργαζομένους, με σκοπό την διευκόλυνση της ένταξης τους στην 
κανονική αγορά εργασ ίας. 
Επίσης υπάρχει άλλη μιά σειρά μέτρων, με τα οποία είναι 
επιφορτισμένη η INSERSO και που είναι συνοπτικά τα ακόλουθα: 
μέτρα επαγγελματικού προσανατολισμού σε κέντρα-βάσεις τα οποία 
μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων, παρέχουν επαγγελματικό 
προσανατολισμό για τον καθορισμό των επαγγελματικών 
δραστηριοτήτων που κρίνονται καταλληλότερες για το είδος της 
αναπηρ ίας 
μέτρα επαγγελματικής κατάρτισης που οργανώνεται και 
χρηματοδοτείται από το προαναφερθέν ίδρυμα και πραγματοποιείται 
στα Κέντρα Αποκατάστασης ατόμων με σωματική αναπηρία, ένα από τα 
οποία αποτελεί τμήμα του κοινοτικού δικτύου κέντρων και 
εμπειριών επαγγελματικής αποκατάστασης του προγράμματος HELIOS 
μέτρα απασχόλησης σε Επαγγελματικά Κέντρα, τα οποία είναι 
ιδρύματα με σκοπό την παροχή επαγγελματικών και κοινωνικών 
προσόντων σε άτομα με ολική αναπηρία, που τα εμποδίζει να 
ενταχθούν προσωρινά ή οριστικά σε ένα ειδικό κέντρο απασχόλησης 
ή σε μία κανονική επιχείρηση· ένα από αυτά αποτελεί επίσης τμήμα 
του κοινοτικού προγράμματος HELIOS. 
- 178 -
To INSERSO εξάλλου διαχειρίζεται, στον τομέα απασχόλησης των 
αναπήρων, το Μητρώο Επαγγελματικών Κέντρων ιδιωτικών φορέων με 
μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα, στο οποίο εγγράφονται τα ιδρύματα 
εκείνα που έχουν σκοπό να παρέχουν υπηρεσίες επαγγελματικής 
θεραπείας, προσωπικής και κοινωνικής προσαρμογής των αναπήρων 
ατόμων, όταν λόγω του βαθμού αναπηρίας τους τα άτομα αυτά δεν 
μπορούν να ενταχθούν σε μία επιχείρηση ή ένα ειδικό κέντρο 
απασχόλησης. 
2 6.2 Αναφορικά με την κοινωνική ένταξη των αναπήρων, υιοθετούνται 
διάφορα μέτρα σε σχέση με θέματα όπως: 
- εργονομία: μέσω της παροχής επιδοτήσεων σε εργοδότες που 
προσαρμόζουν τη θέση εργασίας στις ανάγκες του αναπήρου· 
δυνατότητα πρόσβασης και μετακίνησης· με τον περιορισμό 
αρχιτεκτονικών εμποδίων και την παροχή επιδοτήσεων για την 
απόκτηση και προσαρμογή μέσων μετακίνησης, καθώς επίσης με την 
προσαρμογή των μέσων μεταφοράς για χρήση τους από άτομα με 
αναπηρ ίες. 
- όσον αφορά την παροχή στέγασης για τους αναπήρους, οι διατάξεις 
της κοινωνικής προστασίας που έχουν σχέση με τη στέγαση 
περιλαμβάνουν κράτηση του 3% των οικιών για την προαναφερθείσα 
ομάδα πληθυσμού. 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
27. Υπάρχει ποικιλία μηχανισμών εγγύησης των δικαιωμάτων που 
κατοχυρώνει ο Χάρτης. 
Ετσι, σύμφωνα με το άρθρο 13 του οργανικού νόμου περί 
αυνδίκαλι στικών ελευθεριών, οποιοσδήποτε εργαζόμενος ή 
συνδικαλιστική οργάνωση που θεωρεί ότι θίγονται τα συνδικαλιστικά 
του δικαιώματα λόγω ενεργειών του εργοδότη, εργοδοτικού συνδέσμου ή 
οποιουδήποτε άλλου προσώπου, φορέα ή σωματείου δημόσιου ή 
ιδιωτικού, μπορεί να ζητεί προστασία του δικαίου ενώπιον της 
αρμόδιας δικαστικής αρχής μέσω της διαδικασίας δικαστικής 
προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου. 
Ομοίως, το κείμενο του νόμου περί εργατικής δικονομίας αναθέτει την 
εξέταση των αξιώσεων οι οποίες εγείρονται στον κοινωνικό κλάδο του 
Δικαίου, όσον αφορά συγκρούσεις τόσο ατομικές όσο και ομαδικές, στα 
δικαιοδοτικά όργανα της κοινωνικής νομοθεσίας και αναγνωρίζει 
διαδικαστική ικανότητα και νομιμοποίηση, τόσο στα άτομα που έχουν 
τιλήρη πολιτικά δικαιώματα, ώστε να μπορούν να παρουσιάζονται στο 
δικαστήριο και να προασπίζουν τα νόμιμα δικαιώματα και συμφέροντα 
τους, όσο και στις συνδικαλιστικές οργανώσεις εργαζομένων και στις 
εργοδοτικές ενώσεις για την προάσπιση των οικονομικών και 
κοινωνικών τους συμφερόντων. 
Σε διοικητικό επίπεδο, ο νόμος 8/88 τυποποιεί τις παραβάσεις και 
τις κυρώσεις του κοινωνικού δικαίου- καθιστά αρμόδια στον τομέα 
αυτό στην Επιθεώρηση Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, οι 
δραστηριότητες της οποίας, είτε αυτεπάγγελτα είτε μετά από 
καταγγελία του θιγόμενου προσώπου, καλύπτουν το σύνολο των νομικών 
- 179 -
κανόνων σχετικά με την εργασία, την απασχόληση, την κοινωνική 
ασφάλιση, το μεταναστευτικό ρεύμα, την ασφάλεια και την υγιεινή 
κατά την εργασία κοκ. Οι παραβάσεις που διαπιστώνονται 
συνεπάγονται την επιβολή κυρώσεων από την αντίστοιχη διοικητική 
αρχή, μετά από πρόταση της Επιθεώρησης Εργασίας και Κοινωνικών 
Ασφαλ ίσεων. 
Πέραν αυτών των συνηθισμένων τρόπων δικαστικής και διοικητικής 
προσφυγής, οι παραβιάσεις των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται από το 
σύνταγμα επιτρέπουν την πρόσβαση στους συνταγματικούς μηχανισμούς 
εγγύησης των δικαιωμάτων: προσφυγή και εξέταση ενώπιον του 
Συνταγματικού Δικαστηρίου της συνταγματικότητας των κανονιστικών 
διατάξεων που επέχουν θέση νόμου· προσφυγή ενώπιον του ίδιου 
Συνταγματικού Δικαστηρίου για προστασία κατά de facto παραβιάσεων 
διαδικασία δικαστικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του 
ατόμου, που συνιστά μία συνοπτική και αυξημένου κύρους διαδικασία 
ενώπιον των τακτικών δικαστηρίων, μηνυτήρια προσφυγή ενώπιον του 
εισαγγελέα κατά των πράξεων της διοίκησης που παραβιάζουν τα 
δικαιώματα των πολιτών κοκ. 
Ομοίως πρέπει να τονιστεί ότι τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στο 
Χάρτη εφαρμόζονται στην Ισπανία μέσω συλλογικών συμβάσεων, τη 
δευσμευτική ισχύ των οποίων αναγνωρίζει το ισπανικό σύνταγμα στο 
άρθρο 37: "ο νόμος κατοχυρώνει το δικαίωμα των εργασιακών 
συλλογικών διαπραγματεύσεων, καθώς και τη δεσμευτική ισχύ των 
συμβάσεων". 
Από την πλευρά του, ο Καταστατικός Χάρτης των εργαζομένων στο άρθρο 
82.3 ορίζει ότι οι συλλογικές συμβάσεις που ρυθμίζονται από τον 
παρόντα νόμο δεσμεύουν όλους τους εργοδότες και τους εργαζομένους 
που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του και τούτο σε όλη τη διάρκεια 
του συνολικού χρόνου ισχύος του, ενώ το άρθρο 3 του προαναφερθέντος 
νόμου θεωρεί τις συλλογικές συμβάσεις ως πηγή της εργασιακής 
σχέσης. 
Οσον αφορά τις διεθνείς συνθήκες, το άρθρο 96 του ισπανικού 
συντάγματος ορίζει ότι:"ο ι διεθνείς συνθήκες που έχουν συναφθεί 
έγκυρα, από τη στιγμή που δημοσιεύονται στην Ισπανία, αποτελούν 
τμήμα της εσωτερικής νομοθεσίας". 
Κατά συνέπεια, τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στο Χάρτη 
κατοχυρώνονται και στην Ισπανία μέσω των διεθνών συμβάσεων που 
έχουν επικυρωθεί και δημοσιευθεί στην Ισπανία. Στο πλαίσιο αυτό 
μπορούν να αναφερθούν οι παρακάτω συνθήκες της ΔΟΕ που έχουν 
επικυρωθεί από την Ισπανία και, ως εκ τούτου, αποτελούν τμήμα της 
εσωτερικής της νομοθεσίας: 
1. Κοινωνική πολιτική 
Σύμβαση αρ.117 σχετικά με την κοινωνική πολιτική (βασικοί 
κανόνες και στόχοι), 1962. 
2. Ελεύθερη κυκλοφορία: 
Σύμβαση αρ. 97, σχετικά με τους διακινούμενους εργαζομένους 
(αναθεωρημένη), 1949. 
Σύμβαση αρ. 157, σχετικά με την καθιέρωση ενός διεθνούς 
συστήματος για την διατήρηση των δικαιωμάτων σε θέματα 
κοινωνικής ασφάλισης. 
180 -
3. Απασχόληση και αμοιβές: 
- Σύμβαση αρ. 122, σχετικά με την πολιτική απασχόλησης, 1964. 
Σύμβαση αρ. 88, σχετικά με την οργάνωση μιας υπηρεσίας 
απασχόλησης, 1948 
Σύμβαση αρ. 131, σχετικά με τον καθορισμό των ελάχιστων 
μισθών, 1970. 
Σύμβαση αρ.95, σχετικά με την προστασία του μισθού, 1944. 
4. Βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας: 
Συμβάσεις αρ.1 και 30, σχετικά με τις ώρες εργασίας στη 
βιομηχανία και το εμπόριο και τα γραφεία αντίστοιχα, 1919 
και 1930. 
Σύμβαση αρ.132, σχετικά με τις ετήσιες άδειες μετ'αποδοχών 
(αναθεωρημένη), 1970. 
5. Ko ινωνική προστασ ία 
- Σύμβαση αρ.102, σχετικά με τους ελάχιστους κανονισμούς 
κοινωνικής ασφάλισης, 1952. 
6. Ελευθερία του, συνετάιρίζεσθαι και των συλλογικών 
διαπραγματεύσεων: 
Σύμβαση αρ. 18, σχετικά με τις συνδικαλιστικές ελευθερίες 
και την προστασία του δικαιώματος του συνετάιρίζεσθαι, 1948. 
- Σύμβαση αρ. 98, σχετικά με το δικαίωμα του συνετάιρίζεσθαι 
και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, 1949. 
- Σύμβαση αρ. 135, σχετικά με την προστασία και τις ευκολίες 
που πρέπει να παρέχονται στους εκπροσώπους των εργαζομένων 
στην επιχείρηση, 1971. 
Σύμβαση αρ. 154, περί συλλογικών διαπραγματεύσεων, 1981. 
7. Επαγγελματική Κατάρτιση 
Σύμβαση αρ. 142, σχετικά με τον επαγγελματικό προσανατολισμό 
και την επαγγελματική κατάρτιση κατά την ανάπτυξη των 
ανθρώπινων πόρων,1975. 
8. Ιση μεταχείρηση ανδρών και γυναικών 
- Σύμβαση αρ. 156, σχετικά με την ισότητα ευκαιριών και την 
ίση μεταχείριση μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών: 
εργαζόμενοι με οικογενειακές υποχρεώσεις. 
Σύμβαση αρ. 111, σχετικά με τις διακρίσεις σε θέματα 
απασχόλησης και επαγγελμάτων, 1958. 
Σύμβαση αρ. 103, σχετικά με την προστασία της μητρότητας 
(αναθεωρημένη),1952. 
9.(Πληροφόρηση, διαβούλευση και συμμετοχή των εργαζομένων: 
- Σύμβαση αρ. 144, περί τριμερών διαβουλεύσεων (διεθνείς 
κανονισμοί εργασίας), 1976. 
10. Προστασία της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας: 
Σύμβαση αρ. 155, σχετικά με την ασφάλεια και την υγεία των 
εργαζομένων, 19 81. 
- 181 
11. Προστασία των παιδιών και των εφήβων: 
Σύμβαση αρ. 138, περί της ελάχιστης ηλικίας πρόσβασης στην 
εργασία, 1973. 
12. Ανάπηροι: 
Σύμβαση αρ. 139, σχετικά με την επαγγελματική 
επαναπροσαρμογή και την απασχόληση (ανάπηρα άτομα), 1983. 
13. Εφαρμογή του Χάρτη: 
Σύμβαση αρ. 81, σχετικά με την Επιθεώρηση Εργασίας, 1947. 
Τέλος, πρέπει να γίνει αναφορά στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη του 
Συμβουλίου της Ευρώπης, που επικυρώθηκε από την Ισπανία με το 
έγγραφο επικύρωσης της 29 Απριλίου 1980 και ο οποίος κατοχυρώνει 
την απόλαυση χωρίς διακρίσεις των εξής θεμελιωδών δικαιωμάτων: 
δικαίωμα εργασίας 
δικαίωμα δικαίων συνθηκών εργασίας 
δικαίωμα ασφάλειας και υγιεινής κατά την εργασία 
- δικαίωμα δίκαιης αμοιβής 
συνδικαλιστικά δικαιώματα 
δικαίωμα συλλογικών διαπραγματεύσεων 
δικαίωμα για επαγγελματικό προσανατολισμό και κατάρτιση 
- δικαίωμα παιδιών και εφήβων για προστασία 
δικαίωμα των εργαζομένων για προστασία 
- δικαίωμα κοινωνικής ασφάλισης 
δικαίωμα κοινωνικής και ιατρικής πρόνοιας 
δικαίωμα χρήσης κοινωνικών υπηρεσιών 
δικαίωμα των ατόμων με σωματικές ή πνευματικές αδυναμίες για 
επαγγελματική κατάρτιση και επαγγελματική και κοινωνική 
επαναπροσαρμογή 
δικαίωμα άσκησης κερδοσκοπικής δραστηριότητας στην εδαφική 
επικράτεια των άλλων συμβαλλόμενων μερών. 
δικαίωμα των διακινούμενων εργαζομένων και των οικογενειών τους 
για προστασία και περίθαλψη. 
Ι Τ ΑΛ I A 
- 183 
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
1. Καθίσταται σαφές ότι ο τομέας της ελεύθερης κυκλοφορίας διέπεται 
από τον κοινοτικό κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68, καθώς και από την 
οδηγία 360/68/ΕΟΚ περί καταργήσεως των περιορισμών στη διακίνηση 
και στη διαμονή των εργαζομένων των κρατών μελών και των 
οικογενειών τους στο εσωτερικό της Κοινότητας. 
Η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας περιλαμβάνει ιδίως την μη-διάκριση 
του εργαζόμενου που είναι υπήκοος κοινοτικής χώρας σε σχέση με τον 
εθνικό εργαζόμενο όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, την 
αμοιβή και, εν γένει, τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας. 
Η Ιταλία εφαρμόζει την αρχή αυτή και ιδιαίτερα τηρεί ό,τι 
συμφωνήθηκε να αποκαλείται "κοινοτική προτεραιότητα" δυνάμει της 
οποίας μία θέση απασχόλησης μπορεί να προσφερθεί σε υπηκόους τρίτων 
χωρών μόνον εφόσον έχει εξασφαλιστεί ότι δεν ενδιαφέρει κανέναν 
Ιταλό ή κοινοτικό υπήκοο. 
2. Με την προοπτική της συγκρότησης της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς και 
της υλοποίησης του "ευρωπαϊκού χώρου χωρίς σύνορα", επιβάλλεται η 
αναθεώρηση του κανονισμού και της οδηγίας που εκδόθηκαν προ 
εικοσαετ ίας. 
3. Η διαδικασία αναθεώρησης, που ξεκίνησε τότε σε κοινοτικό επίπεδο 
στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της συμβουλευτικής και της τεχνικής 
επιτροπής για την ελεύθερη κυκλοφορία, κατέστησε εμφανείς τις 
δυσχέρειες που συνδέονται με ποικίλες αντιδράσεις εκ μέρους 
ορισμένων χωρών. Η Ιταλία, κατά την πρόσφατη ιταλική προεδρία, 
τόνισε, και εξακολουθεί να τονίζει, την ανάγκη προόδου προς την 
κατεύθυνση της αναθεώρησης, πράγμα που θα επιτρέψει τη δίκαιη 
επίλυση των προβλημάτων σχετικά με την οικογενειακή επανένωση (την 
οποία το ισχύον άρθρο 10 του κανονισμού ρυθμίζει κατά τρόπο 
περιοριστικό), την αναγνώριση τίτλων και διπλωμάτων και, 
γενικότερα, τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των 
μεθοριακών εργαζομένων. Οσον αφορά το τελευταίο σημείο, είναι 
γνωστό ότι σήμερα οι γενικοί διευθυντές του τομέα της απασχόλησης 
και η τεχνική επιτροπή μελετούν έγγραφο που επεξεργάστηκε η 
Επιτροπή. 
Οσον αφορά τα μέτρα που ευνοούν την οικογενειακή επανένωση, η 
ιταλική κυβέρνηση εφαρμόζει τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και 
το σχετικό νόμο 127 της 4ης Απριλίου 1977. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΕΣ 
4. Δεν υφίσταται ουδεμία διάκριση όσον αφορά την επιλογή ή την άσκηση 
ενός επαγγέλματος· η άσκηση ορισμένων επαγγελμάτων υπόκειται σε 
πολυάριθμους όρους (προσκόμιση επαγγελματικών πιστοποιητικών ή 
διπλωμάτων, εγγραφή σε μητρώα, εξετάσεις επάρκειας για την άσκηση 
του επαγγέλματος, κλπ.) 
5.1 Κατά το άρθρο 2099 του αστικού κώδικα, το ποσό της αμοιβής 
καθορίζεται από συλλογικές συμβάσεις ή συμφωνίες μεταξύ των 
μερών και ελλείψει αυτών των συμβάσεων ή συμφωνιών, από το 
δικαστήριο. 
- 184 -
Πράγματι, το άρθρο 36 του συντάγματος ορίζει ότι ο εργαζόμενος 
δικαιούται αμοιβής ανάλογης με την ποσότητα και την ποιότητα της 
εργασίας του και, εν πάση περιπτώσει, επαρκούς για την κάλυψη των 
προσωπικών και οικογενειακών του αναγκών· ο κανόνας αυτός έχει αξία 
αρχής που εφαρμόζεται άμεσα από τη νομολογία. Στην περίπτωση όπου ο 
εργαζόμενος εκτιμά ότι η αμοιβή του δεν συμφωνεί με τους όρους του 
εν λόγω άρθρου, έχει δικαίωμα να προσφύγει στο δικαστήριο το οποίο 
θα καθορίσει βάσει των όσων ορίζουν τα άρθρα 36 του συντάγματος και 
2099 δεύτερο εδάφιο του αστικού κώδικα, το δίκαιο ποσό της αμοιβής 
για το οποίο μπορεί να εγείρει αξιώσεις. 
5.2 Η αμοιβή των εργαζομένων που προσλαμβάνονται βάσει σύμβασης 
ορισμένου χρόνου, καθώς και η αντίστοιχη των εργαζομένων που 
απασχολούνται με εργασία μερικής απασχόλησης, υπόκειται στους 
ίδιους κανόνες. Στη δεύτερη περίπτωση, η αμοιβή είναι προφανώς 
ανάλογη με την ποσότητα της παρασχεθείσας εργασίας. 
5.3 Οσον αφορά την κατάσχεση των ποσών που οφείλουν οι ιδιώτες βάσει 
μισθού, αποδοχών ή άλλης αποζημίωσης που προέρχεται από σχέση 
εργασίας ή απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των ποσών που 
οφείλονται για λόγους απόλυσης, ισχύουν όρια σε επίπεδο 
δικαιοδοσίας των δικαστηρίων. 
Τα όρια αυτά καθορίζονται για τον ιδιωτικό τομέα από το άρθρο 545 
του κώδικα πολιτικής δικονομίας (στο κείμενο που τροποποιήθηκε από 
το διάταγμα 1548 της 10ης Δεκεμβρίου 1947 του προσωρινού Αρχηγού 
του Κράτους). 
Οσον αφορά τις αξιώσεις διατροφής, τα ποσά κατάσχονται ανάλογα με 
το ποσό που ορίζει το δικαστήριο. Σχετικά με τους φόρους που 
οφείλονται στο Κράτος, στις επαρχίες και στους δήμους και 
κοινότητες, καθώς και οιαδήποτε άλλη αξίωση, τα ποσά που 
κατάσχονται δεν πρέπει να υπερβαίνουν το ένα πέμπτο των εισοδημάτων 
και το ήμισυ σε περίπτωση επισώρευσης ενεργειών. 
Οι κατασχέσεις και τα μεσέγγυα των αποδοχών, μισθών και συντάξεων 
των μονίμων και μη μονίμων υπαλλήλων των δημόσιων υπηρεσιών 
υπόκεινται στο ενιαίο κείμενο που εγκρίθηκε από το προεδρικό 
διάταγμα 180 της 5ης Ιανουαρίου 1950. 
6. Ο επαγγελματικός προσανατολισμός θεωρείται ως δωρεάν δημόσια 
υπηρεσία που παρέχεται σύμφωνα με τους κανόνες του νόμου 264 της 
29ης Απριλίου 1949 που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε 
μεταγενέστερα. 
Για την εγγραφή στους καταλόγους τοποθέτησης σε εργασία, απαιτείται 
η κατώτατη νόμιμη ηλικία προς εργασία και η κατοχή βιβλιαρίου 
εργασίας ή, αντ' αυτού, πιστοποιητικού βάσει του νόμου 112 της 10ης 
Ιανουαρίου 1935. 
Επιπλέον απαγορεύεται σε οιονδήποτε να λειτουργεί ως διαμεσολαβητής 
τοποθέτησης σε εργασία. 
- 185 -
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΟΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
7.1 Βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 692 της 15ης Μαρτίου 1923 που 
μετετράπη στο νόμο 473 της 17ης Απριλίου 1925 και το οποίο 
περιορίζει το ωράριο εργασίας των εργατών και εργαζομένων στις 
παντός είδους εμπορικές και βιομηχανικές επιχειρήσεις και 
κανονισμός εφαρμογής του (βασιλικό διάταγμα 1955 της 10ης 
Σεπτεμβρίου 1923). 
Βασιλικό διάταγμα 1956 της 10ης Σεπτεμβρίου 1923 περί εγκρίσεως του 
κανονισμού για τον περιορισμό του ωραρίου εργασίας των εργαζομένων 
στο γεωργικό τομέα. 
Βασιλικό διάταγμα 1957 της 10ης Σεπτεμβρίου 1923 περί εγκρίσεως των 
πινάκων των βιομηχανικών δραστηριοτήτων για τις οποίες επιτρέπεται 
η υπέρβαση των οκτώ ωρών καθημερινής εργασίας και των 48 ωρών 
εβδομαδια ίας εργασ ίας. 
Βασιλικό διάταγμα 2657 της 6ης Δεκεμβρίου 1923 περί εγκρίσεως των 
πινάκων των δραστηριοτήτων που απαιτούν διακεκομμένη εργασία ή 
εργασία με απλή παρουσία. 
7.2 Νόμος 230 της 18ης Απριλίου 1962, που τροποποιήθηκε και 
συμπληρώθηκε μεταγενέστερα, και ο οποίος αναφέρει τα όρια που 
επιβάλλονται στις επιχειρήσεις όσον αφορά τη σύναψη συμβάσεων 
ορισμένου χρόνου. 
Αρθρο 5 του νόμου 863 της 19ης Δεκεμβρίου 1983 που θεσπίζει και 
ρυθμίζει τις συμβάσεις κατάρτισης και εργασίας. 
Αρθρο 3 του νόμου 863 της 19ης Δεκεμβρίου 1984 που ρυθμίζει τη 
σύμβαση μερικής απασχόλησης. 
Αρθρο 2 του ίδιου νόμου περί θεσπίσεως των συμβάσεων αλληλεγγύης. 
7.3 Διασυνομοσπονδιακή συμφωνία της 20ης Δεκεμβρίου 1950 για το 
βιομηχανικό τομέα, που μετετράπη σε νόμο με το προεδρικό διάταγμα 
1019 της 14ης Ιουλίου 1960, σχετικά με τις διασυνδικαλιστικές 
διαδικασίες ομαδικής απόλυσης για μείωση του προσωπικού εκ μέρους 
των επιχειρήσεων. 
Βασιλικό διάταγμα 267 της 16ης Μαρτίου 1942 σχετικά με τη ρύθμιση 
των διαδικασιών πτώχευσης. 
Αρθρο 2119 του αστικού κώδικα, τελευταίο εδάφιο, σύμφωνα με το 
οποίο "η πτώχευση του επικεφαλής της επιχείρησης δεν αιτιολογεί τη 
λύση της σύμβασης". 
Ο νόμος αριθ. 223 της 23ης Ιουλίου 1991 περιλαμβάνει (μεταξύ άλλων) 
μια νέα και ειδική ρύθμιση για την κινητικότητα και τις ομαδικές 
απολύσεις. 
8. Το άρθρο 36 τρίτο εδάφιο του συντάγματος αναγνωρίζει στους 
εργαζόμενους το δικαίωμα της εβδομαδιαίας ανάπαυσης και της ετήσιας 
άδειας μετ' αποδοχών, καθώς και ότι δεν δύναται ο εργαζόμενος να 
παραιτηθεί αυτών των δικαιωμάτων. 
- 186 -
Το άρθρο 2109 του αστικού κώδικα ορίζει ότι ο εργαζόμενος 
δικαιούται μία ημέρα εβδομαδιαίας ανάπαυσης που, κατά κανόνα, 
αντιστοιχεί με την Κυριακή. Το ίδιο άρθρο (στο δεύτερο εδάφιο) 
ορίζει ότι οι εργαζόμενοι δικαιούνται μία περίοδο ετήσιας 
άδειας, συνεχούς κατά το δυνατόν, της οποίας ηδιάρκεια 
καθορίζεται από το νόμο ή τη συλλογική σύμβαση και, ελλείψει αυτών 
των διατάξεων, από τη συνήθη πρακτική ή σύμφωνα με την αρχή της 
ισότητας. Η διάρκεια των ετήσιων αδειών μετ' αποδοχών καθορίζεται 
από ρήτρες που προβλέπονται για το σκοπό αυτό και αναγράφονται στις 
εθνικές συλλογικές (τομεακές) συμβάσεις εργασίας. 
Οι συμβάσεις ορίζουν την περίοδο των ετήσιων αδειών μετ' αποδοχών 
από τέσσερις εβδομάδες έως τριάντα ημέρες, κατά μέσον όρο, και 
επιπλέον έξι ημέρες για τις καταργήσεις των αργιών. Στο νόμο 370 
της 22ας Φεβρουαρίου 1934 αναφέρονται οι κανόνες όσον αφορά τη 
δημοσιότητα, η μη τήρηση των οποίων από τις επιχειρήσεις 
συνεπάγεται ποινικές κυρώσεις και, επιπλέον, καθορίζεταιτο καθεστώς 
της ανάπαυσης της Κυριακής και της εβδομαδιαίας ανάπαυσης (ημέρα 
και υπολογισμός της ανάπαυσης και ιδιαίτερα καθεστώτα για τις 
δραστηριότητες συνεχόμενου κύκλου ή κοινής ωφέλειας). 
Δεν ισχύει ουδείς όρος ο οποίος να περιορίζει το αμεταβίβαστο 
δικαίωμα στην ανάπαυση. Το Συνταγματικό Δικαστήριο, με την απόφαση 
αριθ. 66 της 7ης Μαίου 1963, κήρυξε την αντισυνταγματικότητα του 
άρθρου 2109 του αστικού κώδικα που αναγνωρίζει το εν λόγω δικαίωμα 
"μετά από ένα έτος συνεχούς υπηρεσίας". 
9. Τα άρθρα 2222 και εξής του αστικού κώδικα ρυθμίζουν τη σύμβαση 
εργασίας, ήτοι "την υποχρέωση ενός φυσικού προσώπου να ασκεί 
καθήκοντα ή να παρέχει υπηρεσίες, έναντι αμοιβής, με ενδεδε ιγμένη 
ουσιαστικά εργασία και χωρίς σχέση υποταγής έναντι του εντολέως". Η 
εκτέλεση των καθηκόντων πρέπει να διενεργείται σύμφωνα με τους 
όρους που καθορίζονται στις συμβάσεις. 
Ο αστικός κώδικας δεν επιβάλλει ρητώς το "γραπτό τύπο". 
Τα άρθρα 2329 και 2230 ρυθμίζουν αντίστοιχα "την άσκηση των 
πνευματικών δραστηριοτήτων" και την "παροχή πνευματικού έργου". 
Ο νόμος (πρώην άρθρο 2062 του αστικού κώδικα) απαριθμεί τις 
πνευματικές δραστηριότητες (που διατηρούν έναν οικονομικό 
χαρακτήρα) για την άσκηση των οποίων καθίσταται αναγκαία η εγγραφή 
σε "μητρώα", "πίνακες" ή "επαγγελματικές οργανώσεις". 
Ο έλεγχος των όρων που απαιτούνται για την εγγραφή στις 
επαγγελματικές οργανώσεις ή τους πίνακες, καθώς και τα πειθαρχικά 
μέτρα έναντι των εγγεγραμμένων ατόμων, υπάγονται στην αρμοδιότητα 
των "επαγγελματικών ενώσεων" υπό την εποπτεία του Κράτους. 
Η άρνηση εγγραφής ή η διαγραφή από τις επαγγελματικές οργανώσεις, 
καθώς και τα πειθαρχικά μέτρα που επιβάλλουν την απώλεια ή την 
κατάργηση του δικαιώματος άσκησης του επαγγέλματος, δύνανται ν' 
αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής σε ένδικα μέσα σύμφωνα με τους 
όρους και τις προϋποθέσεις που καθορίζουν οι νόμοι που προβλέπονται 
ειδικά για το σκοπό αυτό. 
187 
Η παροχή πνευματικού έργου ρυθμίζεται με σύμβαση βάσει των άρθρων 
2223, 2232 και 2233 του αστικού κώδικα που προβλέπουν την αμοιβή 
και την εκτέλεση του έργου, καθώς και τους λοιπούς όρους· ορίζουν 
ιδίως ότι η αμοιβή οφείλεται μόνο στην περίπτωση όπου ο δημιουργός 
του πνευματικού έργου είναι εγγεγραμμένος στις "επαγγελματικές 
οργανώσεις" ή στους "πίνακες" που προβλέπονται για το σκοπό αυτό. 
Και γι' αυτόν τον τύπο "σύμβασης", δεν προβλέπεται ρητώς ο γραπτός 
τύπος ad substantiam. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
10. Ολοι οι εργαζόμενοι που ασκούν αμειβόμενη δραστηριότητα για 
λογαριασμό τους ή για λογαριασμό τρίτων υποχρεούνται σε ασφάλιση, 
ανεξαρτήτως ιθαγένειας, φύλου, τομέα δραστηριότητας ή προσόντων. 
Η υποχρέωση αυτή εξασφαλίζει τη δυνατότητα επίτευξης ενός 
ενδεδειγμένου επιπέδου παροχών κοινωνικής ασφάλισης. 
Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης είναι βασικά οργανωμένο σύμφωνα με 
το καθεστώς των εισφορών : οι εισφορές επιβαρύνουν τον εργοδότη 
(19%) και τον εργαζόμενο (7%) βάσει των αποδοχών και παρέχουν 
δικαίωμα σύνταξης· ωστόσο όταν το εν λόγω σύστημα δεν εξασφαλίζει 
επαρκές επίπεδο παροχών, το Κράτος παρεμβαίνει και συμπληρώνει την 
παροχή μέχρι συμπληρώσεως ενός κατώτατου ποσού. 
Οσον αφορά αντίθετα τις παροχές στον τομέα της υγείας, ισχύει ένα 
γενικευμένο σύστημα για όλους τους κατοίκους (Servizio Sanitario 
Nazionale). 
Στην περίπτωση των ατόμων που αποκλείονται από την αγορά εργασίας, 
η ιταλική νομοθεσία προβλέπει για τους απασχολούμενους εργαζόμενους 
τη χορήγηση επιδόματος ανεργίας για περίοδο έξι μηνών, το οποίο 
αντιπροσωπεύει το 20% των μέσων φορολογούμενων αποδοχών στη 
διάρκεια των τριών μηνών πριν από την έναρξη της περιόδου ανεργίας. 
Προβλέπονται επίσης παροχές σε χρήμα και είδος για άτομα που δεν 
διαθέτουν βιοποριστικά μέσα. Οι παροχές αυτές, που έχουν χαρακτήρα 
κοινωνικών μέτρων, άπτονται της αρμοδιότητας των περιφερειών. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
11. Δυνάμει του άρθρου 39 του συντάγματος, οι εργοδότες και οι 
εργαζόμενοι διαθέτουν πλήρη ελευθερία όσον αφορά τη σύσταση 
επαγγελματικών ή συνδικαλιστικών ενώσεων. 
Το άρθρο 14 του νόμου 300/1970 (Καταστατικός χάρτης των 
εργαζομένων) ορίζει αυτή την αρχή που συγκεκριμενοποιεί το 
"συνδικαλιστικό πλουραλισμό" και αναγνωρίζει στους εργαζόμενους το 
δικαίωμα να συστήνουν συνδικαλιστικές ενώσεις, να είναι μέλη αυτών 
και να ασκούν συνδικαλιστικές δραστηριότητες εντός της επιχείρησης. 
- 188 -
Κατ' εφαρμογή της αρχής που διατυπώνεται στο άρθρο 39 του 
συντάγματος, ο εργοδότης ή ο εργαζόμενος έχει δικαίωμα να είναι ή 
να μην είναι μέλος των αντίστοιχων επαγγελματικών ή συνδικαλιστικών 
οργανώσεων. Υπό την έννοια αυτή, το άρθρο 15 του νόμου 300/1970 
επιβάλλει την ακυρότητα οιασδήποτε πράξης που αποσκοπεί να ασκήσει 
διάκριση έναντι εργαζόμενου υπό το πρόσχημα ότι είναι μέλος, ή όχ ι, 
μιας ένωσης, ή ότι έπαψε να συμμετέχει. 
12.1 Η μοναδική βάση πρωτοβουλίας όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις είναι 
η αρχή της συνδικαλιστικής ελευθερίας (άρθρο 39) και το δικαίωμα 
της απεργίας (άρθρο 40). 
Υπάρχει ένα σύστημα εργασιακών σχέσεων που βασίζεται στην πρακτική 
της διαπραγμάτευσης, η οποία πλέον θεσπίζεται από τις συλλογικές 
συμβάσεις σε διασυνομοσπονδιακό επίπεδο ανά κατηγορία και σε 
επίπεδο επικράτειας, επιχείρησης ή ομάδας. 
Η διαπραγμάτευση έχει νομική βάση σε επίπεδο επιχείρησης, αλλά 
μόνον για ορισμένα θέματα (οπτικοακουστικοί εξοπλισμοί, έλεγχος εξ 
αποστάσεως, ασφάλεια κατά την εργασία, κλπ.) υπό την έννοια των 
άρθρων 3, 4, κλπ. του προαναφερόμενου "Καταστατικού χάρτη των 
εργαζομένων". 
Επιπλέον, σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες (νόμος 93/1983), ισχύει 
υποχρεωτική ρύθμιση αναφοράς που διέπει μία τέτοια εργασιακή σχέση 
και η οποία παρέχει ακριβή ορισμό των πεδίων ατομικής εφαρμογής των 
συμβάσεων καθώς και των διαδικασιών και της διάρκειας των συμβάσεων 
αυτών. 
12.2 Βάσει της προαναφερεόμενης αρχής της συνδικαλιστικής ελευθερίας, 
που αναγνωρίζεται στο άρθρο 39 του συντάγματος, δεν υπάρχουν 
εμπόδια στις διαπραγματεύσεις τόσο εντός των οργανώσεων των 
εργοδοτών όσο και των οργανώσεων των εργαζομένων. 
13.1 Η διαρκής πλέον νομολογία του Συνταγματικού Δικαστηρίου και του 
Αρείου Πάγου αναγνωρίζει στο άρθρο 40, που παρέχει το δικαίωμα της 
απεργίας στους εργαζομένους, αξία αρχής που εφαρμόζεται άμεσα ακόμα 
και ελλείψει του προβλεπόμενου συνήθους νόμου που θα ρύθμιζε την 
εφαρμογή. 
Η νομολογία αποσκοπεί βασικά να αποκλείσει από τη νομική ισχύ του 
άρθρου 40 του συντάγματος κάθε μορφή αναταραχών και αγώνων που 
χαρακτηρίζονται από αντικανονικές και δόλιες ενέργειες, οι οποίες 
επιφέρουν ζημία στις επιχειρήσεις (ιδίως όσον αφορά την εργασία με 
βάρδιες για τις οποίες η συνδικαλιστική πρακτική προβλέπει επίταξη 
προσωπικού). 
Οσον αφορά τις βασικές δημόσιες υπηρεσίες, ο νόμος 146/1990 
καθορίζει τις διαδικασίες για την κήρυξη και τους τρόπους άσκησης 
της απεργίας, ιδίως όσον αφορά τον ορισμό, στο πλαίσιο των 
συνδικαλιστικών συμφωνιών, των κατωφλίων των ελάχιστων παροχών 
προκειμένου να καταστεί η άσκηση του δικαιώματος αυτού συμβατή με 
τα άλλα δικαιώματα που διασφαλίζει το σύνταγμα στους πολίτες (ζωή, 
ασφάλεια, κλπ.) 
- 189 -
Για το σκοπό αυτό, συστάθηκε μία επιτροπή εγγυήσεων (άρθρο 12) η 
οποία εκτιμά τη συμμόρφωση με τα μέτρα που αποσκοπούν να 
εξασφαλίζουν ταυτόχρονα την άσκηση του δικαιώματος της απεργίας και 
το σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων που προστατεύονται από το 
σύνταγμα. 
13.2 Η συνδικαλιστική και συμβατική πρακτική προβλέπει ρήτρες ύφεσης, 
συνδιαλλαγής και διαιτησίας όσον αφορά τις εργατικές διαφορές και 
τις απεργιακές κινητοποιήσεις. 
Η δραστηριότητα μεσολάβησης ή συνδιαλλαγής των συλλογικών εργατικών 
διαφορών, που άπτεται των γενικών εξουσιών της κρατικής αρχής, 
ανατίθεται βάσει του νόμου 628/1961 στο υπουργείο εργασίας για 
θέματα "ιδιαίτερης εθνικής σημασίας" και στις περιφερειακές και 
επαρχιακές υπηρεσίες εργασίας για τις περιπτώσεις που αφορούν τις 
συγκεκριμένες εδαφικές περιφέρειες. 
14. Κατόπιν της έναρξης ισχύος του προαναφερόμενου νόμου 146/90, 
ρυθμίστηκε η άσκηση του δικαιώματος της απεργίας στον τομέα των 
δημόσιων υπηρεσιών που χαρακτηρίζονται ως ουσιαστικής σημασίας 
(βάσει των οδηγιών που προβλέπει ο νόμος, όπως έχει ήδη αναφερθεί 
στο σημείο 13.2 ανωτέρω). 
Οσον αφορά την αστυνομία η οποία με το νόμο 121/81 
αποστρατικοποιήθηκε και τις ένοπλες δυνάμεις άμυνας, οι αντίστοιχοι 
κανονισμοί υπηρεσιακής κατάστασης προβλέπουν τη σύσταση οργανώσεων 
συνδικαλιστικής εκπροσώπησης, παρέχοντας μόνο στο προσωπικό της 
αστυνομίας το δικαίωμα να είναι μέλη των εθνικών συνδικαλιστικών 
οργανώσεων. Το δικαίωμα της απεργίας για την κατηγορία αυτή 
απαγορεύεται (άρθρο 84 του προαναφερόμενου νόμου). 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
15.1 Ο νόμος πλαίσιο 845/78 του 1978 παρέχει την αρμοδιότητα στον τομέα 
της επαγγελματικής κατάρτισης στις περιφέρειες των οποίων η 
νομοθεσία αντικατοπτρίζει τις τοπικές ιδιαιτερότητες που οφείλονται 
στις διαφορετικές κλίμακες ανάπτυξης και στις διαφορετικές τοπικές 
ανάγκες όσον αφορά την παραγωγή και την απασχόληση. 
Σε εθνικό νομοθετικό επίπεδο (νόμοι 863/84 και 113/86), προβλέπεται 
η αύξηση των δυνατοτήτων απασχόλησης με τη δημιουργία νέων μέσων 
κατάρτισης που πολλαπλασιάζουν τις δυνατότητες πρόσβασης στην 
επαγγελματική κατάρτιση. 
Το σημαντικότερο μέσο εν προκειμένω είναι η σύμβαση κατάρτισης-
εργασίας (νόμος 863/84). 
Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή στις καινοτόμες διαδικασίες 
που συνδέονται με τις νέες τεχνολογίες, ο νόμος 492/88 προβλέπει τη 
χρηματοδότηση προγραμμάτων εκσυγχρονισμού των συστημάτων κατάρτισης 
που προβλέπονται από τις περιφέρειες. 
15.2 Οσον αφορά την πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση, το άρθρο 2 
του νόμου-πλαίσιου του 1978 αποκλείει κάθε μορφή διάκρισης που 
βασίζεται στην ιθαγένεια και προβλέπει ότι "... οι αλλοδαποί, που 
γίνονται δεκτοί με σκοπό την εργασία ή την κατάρτιση, μπορούν να 
συμμετάσχουν στις πρωτοβουλίες κατάρτισης". 
- 190 -
Οι διατάξεις αυτές επανήλθαν και εδραιώθηκαν από το νόμο 943 της 
30ης Δεκεμβρίου 1986, που τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε 
επανειλλημένως μεταγενέστερα· ο νόμος 39 της 28ης Φεβρουαρίου 1990 
είναι ο πλέον πρόσφατος. 
Οι διάφορες περιφερειακές νομοθεσίες προβλέπουν ειδικό 
προγραμματισμό των μέτρων που αποσκοπούν να διευκολύνουν την ένταξη 
των υπηκόων τρίτων χωρών στην αγορά εργασίας. 
Μεταξύ των πολυάριθμων νέων πρωτοβουλιών που αποσκοπούν να 
ευνοήσουν την πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση, πρέπει να 
επισημανθεί ένα σχέδιο νόμου που υπεβλήθη κατόπιν πρωτοβουλίας της 
κυβέρνησης - και πρόκειται να συζητηθεί από το Κοινοβούλιο - και το 
οποίο προβλέπει προγράμματα ανάπτυξης και ετήσια σχέδια 
επαγγελματικής κατάρτισης υπέρ των εξωκοινοτικών διακινούμενων 
εργαζομένων προκειμένου να μπορέσουν να αποκτήσουν τα απαιτούμενα 
επαγγελματικά προσόντα για την ένταξη τους στον κόσμο της εργασίας. 
Εξάλλου, στο πλαίσιο των κοινοτικών πρωτοβουλιών σχετικά με την 
αξιοποίηση των ανθρώπινων πόρων, προβλέπεται να αναληφθούν ειδικές 
ενέργειες υπέρ των εξωκοινοτικών διακινούμενων εργαζόμενων στις 
περιοχές που παρουσιάζουν καθυστέρηση στην ανάπτυξη τους. Πρόκειται 
για προγράμματα κατάρτισης που συγχρηματοδοτούνται από το υπουργείο 
εργασίας, τις περιφέρειες και την ΕΟΚ (πρόγραμμα HORIZON). 
Τέλος, για να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα των ενεργειών αυτών, οι 
περιφέρειες ενθαρρύνουν και προγραμματίζουν επίσης τμήματα 
επανεκπαίδευσης για τους εργαζόμενους σε τοπικούς οργανισμούς που 
έχουν αναλάβει να επιλύσουν τα προβλήματα που θέτει η μετανάστευση. 
15.3 Η συνεχής ή διαρκής κατάρτιση πραγματοποιείται βασικά στα πλαίσια 
της επιχείρησης κατόπιν πρωτοβουλίας των κοινωνικών εταίρων που 
προβλέπουν, συνήθως μέσω συλλογικών συμφωνιών, πρωτοβουλίες και 
μέτρα κατάρτισης που επιτρέπουν στους εργαζόμενους οι οποίοι 
απασχολούνται σε επιχειρήσεις που βρίσκονται στο στάδιο μετατροπής 
να αντιμετωπίσουν την απειλή της ανεργίας με την απόκτηση νέων 
επαγγελματικών προσόντων που θα τους παράσχουν μεγαλύτερη 
κινητικότητά. 
Το σύστημα της συνεχούς ή διαρκούς κατάρτισης δεν έχει ωστόσο 
δομηθεί με οργανικό τρόπο· εντούτοις, οι δημόσιες αρχές σε 
περιφερειακό επίπεδο ενθαρρύνουν και ευνοούν ανάλογες πρωτοβουλίες, 
επικεντρώνοντας την προσοχή της στις ανάγκες που καθίστανται κυρίως 
αισθητές σε τοπικό επίπεδο στους τομείς της παραγωγής που 
υπόκεινται σε διαδικασίες μετατροπής και αναδιάρθρωσης. 
Το σημαντικότερο των κανονιστικών αυτών μέσων, που καθιστούν δυνατή 
τη δημιουργία ενός συστήματος συνεχούς κατάρτισης, είναι ο νόμος 
492 του 1988 που έχει ως αντικείμενο τη χρηματοδότηση καινοτόμων 
προγραμμάτων που υποβάλλουν οι περιφέρειες. 
Υπό την έννοια αυτή οι δημόσιες αρχές μπορούν να προσανατολίζουν 
και να ενθαρρύνουν τη δημιουργία ενός συστήματος συνεχούς 
κατάρτισης που, σε θεωρητικό επίπεδο, αναγνωρίζεται πλέον ως 
απαραίτητο για τον τομέα της παραγωγής που βρίσκεται σε συνεχή 
εξέλιξη, αλλά το οποίο δεν έχει ακόμα θεσμοθετηθεί και μπορεί μόνον 
να βασίζεται στις εμπειρίες των κοινωνικών εταίρων στα πλαίσια των 
συλλογικών συμβάσεων, των τομεακών συμφωνιών, κλπ. 
- 191 -
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
16.1 Το σύνταγμα της Ιταλίας παρέχει εν προκειμένω μία θεμελιώδη αναφορά 
(άρθρα 3,4,35,36,37 πρώτο εδάφιο). Οι αρχές που διατυπώνονται στο 
σύνταγμα εφαρμόζονται στο νόμο 9 03 της 9ης Δεκεμβρίου 1977 περί 
ίσης μεταχείρισης των εργαζόμενων ανδρών και γυναικών. Δυνάμει της 
ρύθμισης αυτής, μειώθηκαν σημαντικά τα μέτρα προστασίας της 
γυναικείας εργασίας που προβλέπονταν από την προγενέστερη ρύθμιση 
και τα οποία αποτελούσαν στοιχεία δυσκαμψίας και, επιπλέον, μείωναν 
τη ζήτηση. Η παρούσα ρύθμιση προβλέπει ένα κατασταλτικό καθεστώς 
και θεσπίζει (άρθρο 15) μία ad hoc διαδικασία για τις παραβάσεις 
της απαγόρευσης της διάκρισης όσον αφορά την πρόσβαση στην εργασία 
και της απαγόρευσης της νυχτερινής εργασίας. 
Οι παρεχόμενες αυτές ουσιαστικές και διαδικαστικές εγγυήσεις 
ενισχύονται από τον πρόσφατα εκδοθέντα νόμο (νόμος 125 της 10ης 
Απριλίου 1991), που ορίζει ό,τι συνιστά τις διακρίσεις και 
θεσπίζει μία νέα διαδικασία ρύθμισης των διαφορών που σχετίζονται 
με θέματα διακρίσεων στον εν λόγω τομέα. 
16.2 α) Σε νομοθετικό επίπεδο, ισχύουν ορισμένες διατάξεις που 
διαρρυθμίζουν τις προτεραιότητες κατά την παροχή των ειδικών 
πλεονεκτημάτων, ιδίως ο προαναφερόμενος νόμος 125 που εκδόθηκε 
πρόσφατα. 
β) Σε θεσμικό επίπεδο, ορισμένοι ειδικευμένοι στον τομέα της 
ισότητας οργανισμοί, έχουν αναλάβει, σε εθνικό, περιφερειακό και 
επαρχιακό επίπεδο, να εξασφαλίζουν την παρακολούθηση και την 
προώθηση της ουσιαστικής ισότητας: πρόκειται για την Εθνική 
Επιτροπή Ισότητας της προεδρίας του Συμβουλίου των υπουργών, την 
εθνική επιτροπή ισότητας στο υπουργείο εργασίας, καθώς και τις 
περιφερειακές και επαρχιακές επιτροπές ισότητας ευκαιριών που 
έχουν συσταθεί σε έντεκα περιφέρειες. 
γ) Σε περιφερειακό επίπεδο, η συλλογική διαπραγμάτευση καλύπτει από 
το 19 86 την ισότητα ευκαιριών για τις εργαζόμενες γυναίκες και 
οι κοινωνικοί εταίροι αναλαμβάνουν όλο και περισσότερο σαφείς 
υποχρεώσεις για τη σύσταση επιτροπών ίσης εκπροσώπησης που έχουν 
ως έργο την ανάλυση των ρευμάτων όσον αφορά την απασχόληση των 
γυναικών επιθυμούν να αντλήσουν βασικά στοιχεία για την 
κατάρτιση προγραμμάτων που θα εξασφαλίζουν την ισότητα και 
θα επαναφέρουν την ισορροπία στον τομέα της απασχόλησης, υπό το 
πρίσμα της κοινοτικής έρευνας για τις θετικές ενέργειες και την 
προοπτική της έγκρισης μιας ιταλικής ρύθμισης σχετικά με τις 
ενέργειες αυτές. 
16.3 Ο νόμος 903/77 επεκτείνει στον εργαζόμενο πατέρα ορισμένα 
δικαιώματα όσον αφορά την απουσία τα οποία, βάσει της προβλεπόμενης 
στο νόμο 1204/1971 ρύθμισης της προστασίας, είχαν χορηγηθεί στην 
εργαζόμενη μητέρα. Εκτοτε, ο πατέρας - που αντικαθιστά τη μητέρα 
και με την επιφύλαξη της τυπικής παραίτησης της τελευταίας - μπορεί 
να απουσιάσει από την εργασία του για έξι μήνες μέχρις ότου το 
τέκνο συμπληρώσει το πρώτο έτος ηλικίας και στη διάρκεια 
ενδεχόμενων περιόδων ασθένειας μέχρις ότου το τέκνο συμπληρώσει το 
τρίτο έτος ηλικίας. 
- 192 -
Η απόφαση αριθ. 1/87 του Συνταγματικού Δικαστηρίου επέκτεινε στον 
πατέρα το δικαίωμα της υποχρεωτικής γονικής άδειας (άρθρο 4 του 
νόμου 1204/71) και της χορήγησης αδειών καθημερινής απουσίας 
διάρκειας δύο ωρών (άρθρο 10 του ίδιου νόμου), στην περίπτωση όπου 
η μητέρα, λόγω θανάτου ή σοβαρής αναπηρίας, αδυνατεί να εξασφαλίσει 
την αρωγή αυτή προς το τέκνο. 
Οι εργαζόμενες γυναίκες που έχουν υιοθετήσει τέκνα ή έχουν αναλάβει 
την επιτροπεία τους δικαιούνται να λάβουν την υποχρεωτική μετά τον 
τοκετό άδεια υπό την προϋπόθεση ότι το τέκνο, κατά την είσοδο του 
στην οικογένεια, δεν υπερέβαινε την ηλικία των έξι ετών η 
προαιρετική άδεια των έξι μηνών και οι απουσίες λόγω ασθένειας του 
τέκνου μπορούν ενδεχομένως να χορηγούνται στον πατέρα εφόσον το 
τέκνο δεν υπερβαίνει το τρίτο έτος ηλικίας. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
17. Η πληροφόρηση και η διαβούλευση των εργαζομένων, όπως και η 
συμμετοχή τους, δεν ρυθμίζονται από γενικές διατάξεις, αλλά από 
διατάξεις κατά τομέα και κατηγορία, μέσω κυρίως της συλλογικής 
διαπραγμάτευσης, οι οποίες εφαρμόζονται μόνον στις επιχειρήσεις που 
είναι εγκατεστημένες στο εθνικό έδαφος. 
Τα σχέδια οδηγίας σχετικά με "την πληροφόρηση και τη διαβούλευση", 
καθώς και τη συμμετοχή των εργαζομένων, "Καθεστώς της οδηγίας για 
την ευρωπαϊκή εταιρεία", βρίσκονται σήμερα υπό συζήτηση ή/και στο 
στάδιο της διαβίβασης στην Ομάδα κοινωνικών υποθέσεων του 
Συμβουλίου, όπως γνωρίζει η Επιτροπή. 
18.1 Οι κανονιστικές πηγές που διέπουν τον τομέα "της πληροφόρησης και 
της διαβούλευσης" πρέπει να αναζητηθούν στη συλλογική 
δ ιαπραγμάτ ευση. 
Το εντυπωσιακό στοιχείο αυτού του νέου προσανατολισμού της 
συλλογικής διαπραγμάτευσης είναι το Πρωτόκολλο συμφωνίας της 18ης 
Δεκεμβρίου 1984 μεταξύ του IRI (για τις επιχειρήσεις με κρατική 
συμμετοχή αυτής της ομάδας) και των συνομοσπονδιών CGIL, CISL και 
UIL που, στο τέλος του προβλεπόμενου μετά τους έξι πρώτους μήνες 
πειραματισμού ελέγχου, αντικαταστάθηκε από το Πρωτόκολλο συμφωνίας 
μεταξύ των ίδιων συνομοσπονδιών και του IRI της 16ης Ιουνίου 1986, 
το οποίο καθόρισε το νέο κείμενο των εργασιακών σχέσεων για τις 
επιχειρήσεις αυτής της ομάδας. 
Ανάλογες συμφωνίες επακολούθησαν στον ίδιο τομέα των επιχειρήσεων 
με κρατική συμμετοχή και ανέλαβαν εν προκειμένω καθοριστικό ρόλο, 
ήτοι τα πρωτόκολλα EFIM και CGIL - CISL - UIL της 29ης Σεπτεμβρίου 
19 87 και μεταξύ GEPI και CGIL - CISL - UIL του Ιανουαρίου 19 87. 
Ο κοινοτικός νόμος του 1990 της 12ης Ιανουαρίου 1991 προβλέπει, 
κατά τρόπο άμεσα εφαρμοστέο, στο άρθρο 47, ακριβείς διαδικασίες 
πληροφόρησης και διαβούλευσης των ενδιαφερόμενων εργαζομένων στις 
επιχειρήσεις όλων των τομέων παραγωγής - αλλά μόνον σε περίπτωση 
μεταφοράς των επιχειρήσεων. 
112 
- 193 -
Όσον αφορά ιδίως τη "συμμετοχή" των εργαζομένων, ο νόμος 300/70, 
που καλείται "Καταστατικός χάρτης των εργαζομένων", παρείχε στους 
εργαζόμενους, με τη δημιουργία συνδικαλιστικών εκπροσωπήσεων των 
επιχειρήσεων (άρθρα 19, 20 και 21), την εξουσία να συμβάλουν στον 
καθορισμό των συνθηκών εργασίας στον τόπο εργασίας, εισάγοντας τον 
όρο της διαπραγμάτευσης σε ορισμένους τομείς : βλ. ιδίως τον κανόνα 
που θεσπίζεται στα άρθρα 3 και 4 (οπτικοακουστικές εγκαταστάσεις) 
και στο άρθρο 9 του νόμου 300 που προβλέπει τον έλεγχο εκ μέρους 
των εργαζομένων των κανονισμών υγιεινής και ασφάλειας στο εσωτερικό 
της επιχείρησης. 
Στη συνέχεια, η συλλογική διαπραγμάτευση επέκτεινε και σε άλλους 
τομείς (υπερωριακή απασχόληση, ομάδες εργασίας κατά τις αργίες, 
κλπ.) την αρχή της διαπραγμάτευσης που αποσκοπεί να περιορίσει τη 
"διευθυντική εξουσία" της επιχείρησης. Η οδηγία 391/89/ΕΟΚ "που 
αποσκοπεί να προωθήσει τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των 
εργαζομένων κατά την εργασία" προβλέπει τη σύσταση εντός των 
επιχειρήσεων "τεχνικών επιτροπών ίσης εκπροσώπησης" για τη βελτίωση 
του χώρου εργασίας. Η εν λόγω οδηγία θα εφαρμοστεί πριν από το 
1992. 
18.2 Προς το παρόν, πολυάριθμες συλλογικές συμβάσεις έχουν θεσπίσει (στο 
"πρώτο μέρος" τους) μικτά όργανα και διαδικασίες διαβούλευσης 
(επιτροπές ίσης εκπροσώπησης, κλπ.) και πληροφόρησης. Η πληροφόρηση 
και η διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης έχουν ως στόχο τις 
επενδύσεις, τις τομεακές κρίσεις, τις αλλαγές που οφείλονται στην 
εισαγωγή νέων τεχνολογιών, τη μετατροπή ευρείας κλίμακας, καθώς και 
όλες τις διαχειριστικές πράξεις που δημιουργούν προβλήματα 
διατήρησης των θέσεων απασχόλησης και προκαλούν ανησυχίες όσον 
αφορά τις εγγυήσεις για το εισόδημα των ενδιαφερόμενων εργαζομένων. 
Οι διαδικασίες αυτές (που προβλέπονται από τους νόμους 1115/68, 
164/75 και 675/77) συνιστούν τις μορφές υποχρεωτικού συντονισμού 
που εφαρμόζονται μόνο για να κινητοποιήσουν τη διαδικασία 
παρέμβασης του CIG (ταμείο ανεργίας). 
18.3 Ο νόμος αριθ. 223 της 23ης Ιουλίου 1991 επιτρέπει, εξάλλου, την 
εφαρμογή μιας διαδικασίας, με όρους συγκεκριμένους και λεπτομερείς, 
για την ενημέρωση και διαβούλευση των κοινωνικών εταίρων σε θέματα 
ομαδικών απολύσεων (άρθρο 24 και προαναφερθέντα άρθρα 4 και 5) και, 
κατά συνέπεια, εκπληρεί πλήρως τις υποχρεώσεις που απορρέουν από 
την οδηγία ΕΟΚ 75/129 (για τις ομαδικές απολύσεις). 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
19.1 Οσον αφορά το πρώτο σημείο, δεν καθίσταται δυνατή η απάντηση στο 
ερώτημα λόγω της μη συγκρισιμότητας των ρυθμίσεων. Εν πάση 
περιπτώσει, όσον αφορά τις διάφορες ισχύουσες οδηγίες, η πλέον 
ευνοϊκή ρύθμιση προβλέπεται από την οδηγία που ισχύει σήμερα στην 
ιταλική έννομη τάξη. 
19.2 'Οσον αφορά το δεύτερο σημείο, ο νόμος 300/70 προβλέπει για τους 
εργαζόμενους τη δυνατότητα να ζητούν τον έλεγχο της εφαρμογής των 
μέτρων ασφαλείας στον τόπο εργασίας, δικαίωμα που τους παρέχει 
επίσης και η συλλογική διαπραγμάτευση εργασίας. 
- 194 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
20. Η κατώτατη νόμιμη ηλικία για την ανάληψη εργασίας δεν πρέπει να 
είναι μικρότερη από την ηλικία των δεκαπέντε χρόνων (άρθρο 3 του 
νόμου 977 της 17η Οκτωβρίου 1967). 
Οι νέοι που έχουν συμπληρώσει το δέκατο τέταρτο έτος ηλικίας 
μπορούν να απασχολούνται σε ελαφρές εργασίες, που καθορίζονται με 
προεδρικό διάταγμα (άρθρο 4 του προαναφερόμενου νόμου) σε μη 
βιομηχανικές δραστηριότητες. 
Ο νόμος της 19ης Απριλίου 1968 επιτρέπει την έναρξη μαθητείας των 
νέων που έχουν συμπληρώσει το δέκατο τέταρτο έτος ηλικίας "υπό την 
προϋπόθεση, ότι έχουν εκπληρώσει τις σχολικές τους υποχρεώσεις" 
σύμφωνα με το άρθρο 8 του νόμου 1859 της 31ης Δεκεμβρίου 1962. 
21. Δεν υπάρχουν ειδικές διατάξεις για την αμοιβή των νέων. Ισχύει η 
προαναφερόμενη ρύθμιση σχετικά με την αμοιβή εν γένει. 
Η μαθητεία στο πλαίσιο των συμβάσεων κατάρτισης και εργασίας (κατά 
την έννοια του άρθρου 3 του νόμου 863 του 1984) διέπεται εν γένει 
από ρήτρες που καθορίζονται στο πλαίσιο της συλλογικής 
διαπραγμάτευσης βάσει επίσης αυτού που έχει συμφωνηθεί να 
αποκαλείται "μισθός κατά την πρόσληψη". 
22. Το ωράριο εργασίας των νέων (που έχουν συμπληρώσει το δέκατο πέμπτο 
έτος ηλικίας) και των εφήβων (ηλικίας μεταξύ 15 και 18 ετών) δεν 
μπορεί να υπερβαίνει τις επτά ώρες καθημερινής εργασίας (ήτοι 35 
ώρες εβδομαδιαίως) και τις οκτώ ώρες καθημερινής εργασίας (40 ώρες 
εβδομαδιαίως) αντίστοιχα. 
Η νυχτερινή εργασία απαγορεύεται για τους νέους και τους εφήβους 
(άρθρο 15 του νόμου 977/1976). 
Σχετικά με την έννοια της έκφρασης "νυχτερινή εργασία", βλ. το 
άρθρο 16 του προαναφερόμενου νόμου. 
Η επαγγελματική κατάρτιση διέπεται εν γένει από νόμο-πλαίσιο 
845/1978. 
Οι κανόνες για την επαγγελματική κατάρτιση των νέων περιλαμβάνονται 
στο άρθρο 25 του νόμου 967/1967· οι αντίστοιχοι για την μαθητεία 
στο νόμο 25 του 1955 (άρθρα 16, 17 και 18), καθώς και στο άρθρο 3 
του νόμου 864/1964 όσον αφορά τις συμβάσεις κατάρτισης και 
εργασ ίας. 
23. Εκτός των προαναφερόμενων ειδικών κανόνων, ο εν λόγω τομέας 
ρυθμίζεται από το νόμο-πλαίσιο για την επαγγελματική κατάρτιση που 
εξασφαλίζει στις περιφέρειες δραστηριότητες κατάρτισης, καθορίζει 
το αντικείμενο της, τους τομείς παρέμβασης και την κατάρτιση του 
εκπαιδευτικού προσωπικού - καθώς και από το άρθρο 10 (σχέσεις με το 
σχολικό σύστημα) δυνάμει του οποίου, με σκοπό την καινοτομία όσον 
αφορά τις εκπαιδευτικές μεθόδους και την έρευνα και, στο πλαίσιο 
της μέριμνας για την εξαφάλιση της μελλοντικής επαγγελματικής ζωής 
των νέων, οι περιφέρειες θεσπίζουν μέτρα που αποσκοπούν να 
- 195 -
διευκολύνουν τη συνεργασία μεταξύ των ιδρυμάτων επαγγελματικής 
κατάρτισης και των ιδρυμάτων μέσης και ανώτερης εκπαίδευσης 
(τμήματα επαγγελματικής κατάρτισης σε περιφερειακό επίπεδο και 
επαγγελματικά τεχνικά ιδρύματα). 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ 
24. Κάθε εργαζόμενος που έχει φθάσει το όριο ηλικίας και αποσύρεται από 
την αγορά εργασίας δικαιούται, εφόσον έχει καταβάλλει τις εισφορές 
καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, άνω του 80% των μέσων 
αποδοχών των πέντε τελευταίων ετών. 
Στην περίπτωση όπου η επικουρική σύνταξη δεν επαρκεί για να του 
εξασφαλίζει ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής, συμπληρώνεται από ένα 
κατώτατο επίδομα προσαρμοσμένο σε εξαμηνιαία βάση στο κόστος ζωής -
το οποίο, για το τρέχον έτος, ανέρχεται σε 506 050 λιρέτες και 
καταβάλλεται σε δεκατρείς μηνιαίες δόσεις. 
25. Τα άτομα που, καίτοι έχουν φθάσει στην ηλικία συνταξιοδότησης, δεν 
έχουν δικαίωμα σύνταξης, δικαιούνται επιδόματος κοινωνικού 
χαρακτήρα, τη λεγόμενη κοινωνική σύνταξη· η εν λόγω σύνταξη 
χορηγείται σε κάθε άτομο ηλικίας 65 ετών που, ακόμα και αν δεν 
πληροί τους όρους της εισφοράς, έχει εισόδημα κατώτερο των 5 307 
350 λιρετών (για το 1990). 
Επιπλέον, πρέπει να υπενθυμίσουμε το ρόλο της κοινωνικής αρωγής 
που, αφενός, εκπληρούται από τις περιφέρειες (για παράδειγμα, τα 
σχέδια που προορίζονται για τα ηλικιωμένα άτομα σε κοινωνικό, 
υγειονομικό και περιφερειακό επίπεδο) την οποία δικαιούνται επίσης 
και τα ηλικιωμένα άτομα που δεν μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες 
τους και, αφετέρου, από τους δήμους, τις κοινότητες και την USL στο 
πλαίσιο της δωρεάν αρωγής για όλους στον τομέα της υγείας. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
26. Ο νόμος-πλαίσιο 845/78 για την επαγγελματική κατάρτιση προβλέπει 
ειδικά μέτρα "ολοκληρωμένης κατάρτισης" για τους εργαζόμενους με 
ειδικές ανάγκες, ανεξαρτήτως του χαρακτήρα του μειονεκτήματος τους. 
οι περιφέρειες, υπεύθυνες για την εφαρμογή αυτού του νόμου, 
οργανώνουν τμήματα που αποσκοπούν να βοηθήσουν τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες να ενταχθούν πλήρως στον κόσμο της εργασίας. 
Ο νόμος 486/68 προβλέπει επίσης την υποχρέωση πρόσληψης αναπήρων. 
Κάθε δημόσια ή ιδιωτική επιχείρηση, καθώς και όλοι οι δημόσιοι 
τομείς υποχρεούνται να προσλαμβάνουν εργαζόμενους αυτής της 
κατηγορίας σε καθορισμένη αναλογία. Ο νόμος αυτός αποτελεί σήμερα 
αντικείμενο μεταρρύθμισης που αποσκοπεί να τον προσαρμόσει κατά 
τρόπο περισσότερο θετικό στην παρούσα πραγματικότητα και να 
καταστήσει δυνατή την πλήρη ένταξη αυτής της κατηγορίας ατόμων στον 
κόσμο της εργασίας και στην κοινωνία εν γένει, με όρους ίσους με 
τους αντίστοιχους που δικαιούνται οι άλλοι εργαζόμενοι. 
- 196 -
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
27. Ο Κοινοτικός χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των 
εργαζομένων θα εφαρμοστεί κατά τον πλέον πλήρη και συγκεκριμένο 
τρόπο χάριν ιδίως του προγράμματος εφαρμογής που υπέβαλε η 
Επιτροπή. 
Το σύνολο σχεδόν των 49 προτάσεων οδηγιών που συνιστούν τη συνολική 
εφαρμογή του Κοινοτικού Χάρτη βρίσκονται υπό συζήτηση ή/και στο 
στάδιο της επεξεργασίας εκ μέρους της Επιτροπής· στη συνέχεια, τα 
σχέδια αυτά θα εφαρμοστούν από τα σημαντικά όργανα του τομέα της 
εργασίας και του κοινωνικού τομέα, τα οποία δεν είναι ακό\ια πλήρως 
εναρμονισμένα στα δώδεκα κράτη μέλη. 
Εξάλλου, τα κράτη μέλη της Κοινότητας, μεταξύ των οποίων 
συγκαταλέγεται και η Ιταλία, οφείλουν να εφαρμόσουν τις εκδοθείσες 
οδηγίες πριν από το 1992 και να ενεργήσουν κατά τον ευέλικτο τρόπο 
για την επίτευξη μιας πραγματικής συνέναισης όσον αφορά τις 
προτάσεις οδηγιών που σήμερα αποτελούν αντικείμενο συζητήσεων, στο 
βαθμό όπου ο στόχος της "ενιαίας εσωτερικής αγοράς" θα υλοποιηθεί 
μόνον εφόσον κατορθώσουμε να του προσδώσουμε μία συγκεκριμένη και 
αξιόπιστη "κοινωνική διάσταση". 
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ 
- 198 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
Ερώτηση αριθ. 1 
Το δικαίωμα των υπηκόων ενός κράτους μέλους να μεταβαίνουν σε ένα κράτος 
μέλος με σκοπό την αναζήτηση εργασίας εξαρτάται μόνον από τους όρους που 
απαιτούνται για την είσοδο στο έδαφος του Λουξεμβούργου. 
Ερώτηση αριθ. 2 
α) Προς το παρόν δεν προβλέπεται ουδεμία νέα πρωτοβουλία σχετικά με τη 
ρύθμιση του δικαιώματος διαμονής στους εργαζόμενους που ασκούν το 
δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας στο εσωτερικό της Κοινότητας. 
β) Ιδιωτικός τομέας : ο εργαζόμενος που ασκεί το δικαίωμα του για την 
ελεύθερη κυκλοφορία εξομειούται, όσον αφορά την άσκηση ενός 
επαγγέλματος, με τους εθνικούς υπηκόους. 
Δημόσιος τομέας : βλ. απάντηση στην ερώτηση 4 
γ) αρνητική απάντηση 
Ερώτηση αριθ. 3 
α) Τα ισχύοντα μέτρα δεν θίγουν την οικογενειακή επανένωση των 
κοινοτικών εργαζόμενων που απασχολούνται στο Λουξεμβούργο. 
Η Υπηρεσία Μετανάστευσης του Υπουργείου οικογένειας ενισχύει τις 
οικογένειες προκειμένου να επιτευχθεί η οικογενειακή επανένωση τόσο 
όσον αφορά τα νομικά ή διοικητικά προβλήματα όσο και τα ουσιώδη 
προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι οικογένειες. 
Εξάλλου το Υπουργείο Οικογένειας προτίθεται να τροποποιήσει την 
αποστολή της Υπηρεσίας Μετανάστευσης, επεκτείνοντας την αποστολή της 
και παρέχοντας της περισσότερα μέσα ιδίως όσον αφορά τον αντίκτυπο 
που θα έχει η δημιουργία της Μεγάλης Εσωτερικής Αγοράς στην 
οικογένεια. 
β) Σε όλες τις περιπτώσεις όπου η αναγνώριση διπλωμάτων ή τίτλων 
επαγγελματικής κατάρτισης, που έχουν αποκτηθεί σε κάποιο άλλο κράτος 
μέλος, βασίζεται σε διεθνείς συνθήκες, διμερείς συμφωνίες μεταξύ 
κρατών, ή νόμους ή κανονισμούς που απορρέουν από τη μεταφορά 
κοινοτικής διάταξης στο εθνικό δίκαιο, έχουν ληφθεί ad hoc 
αποφάσεις, κατ'εφαρμογή της ισχύουσας ρύθμισης, από τα όργανα στα 
οποία έχει δοθεί σχετική εντολή. 
Η αναγνώριση των διπλωμάτων αλλοδαπών πανεπιστημίων και ανώτατων 
σχολών εμφανίζεται εξάλλου στο Λουξεμβούργο ως ανάγκη τρέχουσας 
πρακτικής εξαιτίας του γεγονότος ότι η χώρα δεν διαθέτει 
πανεπιστημιακό σύστημα πλήρους κατάρτισης. Νομικές βάσεις : νόμος 
της 17ης Ιουνίου 1963 που έχει ως αντικείμενο την προστασία των 
τίτλων ανώτατης εκπαίδευσης· τροποποιημένος νόμος της 18ης Ιουνίου 
1969 για την ανώτατη εκπαίδευση και την κύρωση των τίτλων και 
διπλωμάτων αλλοδαπών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. 
199 -
Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, οι αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου 
Εθνικής Παιδείας χορηγούν, κατά περίπτωση, κατόπιν εξέτασης του 
φακέλλου που υποβάλλει ο διπλωματούχος, τη βεβαίωση ισοτιμίας του 
πιστοποιητικού ή του διπλώματος αλλοδαπού εκπαιδευτικού ιδρύματος 
βάσει των εθνικών τίτλων σπουδών ή επαγγελματικής κατάρτισης. 
Η εξέταση των φακέλλων πραγματοποιείται ταχέως και χωρίς ιδιαίτερες 
διατυπώσεις. Ανάλογα με την περίπτωση, ζητείται η συνεργασία των 
αντίστοιχων ξένων πρεσβειών ή/και η γνώμη των αρμόδιων 
επαγγελματικών επιμελητηρίων. 
γ) 'Οσον αφορά τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας, οι μεθοριακοί 
εργαζόμενοι εξομοιούνται πλήρως με τους εργαζόμενους που διαμένουν 
εντός της επικράτειας του Λουξεμβούργο. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΕΣ 
Ερώτηση αρι θ. 4 
Η ελεύθερη επιλογή και άσκηση του επαγγέλματος δεν υφίσταται για 
ορισμένες θέσεις απασχόλησης που προβλέπουν την άμεση ή έμμεση συμμετοχή 
στην άσκηση της δημόσιας εξουσίας και τη συμμετοχή στα καθήκοντα που 
έχουν ως αντικείμενο τη διαφύλαξη των γενικών συμφερόντων του κράτους 
και των δημόσιων οργανισμών. 
Αφορά ιδίως : 
τις ένοπλες δυνάμεις, την αστυνομία και τα λοιπά όργανα της τάξης 
- το δικαστικό σώμα, τη φορολογική διοίκηση και το διπλωματικό σώμα 
- θέσεις απασχόλησης που υπάγονται σε υπηρεσίες υπουργείων, σε 
τοπικούς και άλλους εξομειούμενους οργανισμούς, στην κεντρική 
τράπεζα στο βαθμό που πρόκειται για προσωπικό το οποίο ασκεί 
διατεταγμένες δραστηριότητες γύρω από μία κρατική νομική αρχή ή 
κάποιο άλλο νομικό πρόσωπο δημόσιου δικαίου, όπως η κατάρτιση 
νομικών πράξεων, η εκτέλεση αυτών των πράξεων, ο έλεγχος της 
εφαρμογής τους και η εποπτεία των εξαρτώμενων οργανισμών. 
Υπενθυμίζεται εν προκειμένω ότι η Επιτροπή ενημέρωσε την κυβέρνηση 
του Λουξεμβούργου για την έναρξη της διαδικασίας δυνάμει του άρθρου 
169 της συνθήκης ΕΟΚ (προσφυγή λόγω παράβασης υποχρέωσης), όσον 
αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στους ακόλουθους έξι 
τόμε ίς: 
-οδικές μεταφορές, αστικές και υπεραστικές μεταφορές 
-υπηρεσίες υδροδότησης, διανομής φυσικού αερίου και ηλεκτροδότησης 
-διοίκηση ταχυδρομείων και τηλεπικοινωνιών 
-λειτουργικές υπηρεσίες δημόσιας υγείας 
-εκπαίδευση στα νηπιαγωγεία, σχολεία πρωτοβάθμιας και 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στις ανώτατες σχολές 
-δημόσια ιδρύματα έρευνας για μη στρατιωτικούς σκοπούς. 
- 200 -
Ερώτηση αριθ. 5 
α) Σε γενικές γραμμές, το επίπεδο των αποδοχών, βασικό στοιχείο της 
σύμβασης εργασίας, καθορίζεται ελεύθερα από τα μέρη της σύμβασης. 
Εντούτοις ισχύουν ορισμένοι δεσμευτικοί κανόνες που αφορούν τους 
μισθούς και οι οποίοι επιβάλλονται τόσο στον εργοδότη όσο και στον 
εργαζόμενο. 
1. Ορισμός της έννοιας "μισθός" 
Ο κανονισμός υπηρεσιακής κατάστασης των υπαλλήλων του ιδιωτικού 
τομέα περιλαμβάνει ένα γενικό ορισμό των όρων "ημερομίσθιο, αποδοχές 
ή μισθός" που χρησιμοποιούνται από το νόμο. 
Η έννοια καλύπτει τη συνολική αμοιβή του μισθωτού εργαζόμενου που 
περιλαμβάνει : 
- την αριθμητική τιμή 
- τις λοιπές ενδεχόμενες συμπληρωματικές παροχές και αμοιβές όπως 
τα δώρα 
τα ποσοστά επί των κερδών 
τις πριμοδοτήσεις 
τη δωρεάν στέγη 
τις λοιπές αξίες ίδιου χαρακτήρα 
2. Κατώτατος κοινωνικός μισθός 
Το νομικό καθεστώς του κατώτατου κοινωνικού μισθού απορρέει από το 
νόμο της 12ης Μαρτίου 1973, που τροποποιήθηκε από τους νόμους της 
27ης Μαρτίου 1981, της 28ης Μαρτίου 1986 και της 28ης Δεκεμβρίου 
1988. 
Ο νόμος αναγνωρίζει το ευεργέτημα του κατώτατου κοινωνικού μισθού 
για όλα τα άτομα που διαθέτουν κανονική σωματική και διανοητική 
επάρκεια, ανεξαρτήτως φύλου, και τα οποία απασχολούνται από έναν 
εργοδότη στο πλαίσιο σύμβασης μίσθωσης υπηρεσιών. 
Ο κατώτατος κοινωνικός μισθός εφαρμόζεται εν γένει. 
ο νόμος δεν λαμβάνει υπόψη ουδεμία παρέκκλιση λόγω του οικονομικού 
τομέα ή κλάδου στον οποίο υπάγεται ο εργοδότης. 
Ο νόμος αναθέτει στο νομοθέτη τον καθορισμό του επιπέδου του 
κατώτατου κοινωνικού μισθού σε συνάρτηση με την οικονομική εξέλιξη. 
Προκειμένου να εξασφαλιστεί η συμμετοχή των εργαζομένων στην 
οικονομική ανάπυξη της χώρας, ο κατώτατος κοινωνικός μισθός 
αναπροσαρμόζεται τουλάχιστον ανά διετία, εφόσον η εν λόγω 
αναπροσαρμογή αιτιολογείται από την εξέλιξη των γενικών οικονομικών 
συνθηκών και των εισοδημάτων. 
Για το σκοπό αυτό, η κυβέρνηση υποχρεούται να υποβάλει ανά διετία 
στη Βουλή έκθεση συνοδευόμενη, κατά περίπτωση, από σχέδιο αύξησης 
του κατώτατου κοινωνικού μισθού. 
- 201 -
3. Κινητή μισθολογική κλίμακα 
Ο νόμος της 27ης Μαίου 1975 γενίκευσε την κινητή μισθολογική κλίμακα 
που εφαρμόζεται ήδη στον κατώτατο κοινωνικό μισθό και στις αποδοχές 
που προέρχονται από συλλογική σύμβαση εργασίας. 
Η αυτόματη αναπροσαρμογή των μισθών και των αποδοχών 
πραγματοποιείται σύμφωνα με τους μηχανισμούς που θεσπίζει ο νόμος 
της 28ης Απριλίου 1972. 
Αρχίζει να εφαρμόζεται μόλις υπερβεί το όριο του σταθμισμένου δείκτη 
τιμών του καταναλωτή, που θεσπίστηκε βάσει δέσμης 269 άρθρων 
(Κανονισμός του Μεγάλου Δούκα της 24ης Δεκεμβρίου 1984). 
Ο εν λόγω όρος πληρούται, εφόσον ο μέσος όρος του δείκτη, 
υπολογιζόμενος στη διάρκεια των τελευταίων έξι μηνών, υπερβαίνει το 
2,5%. 
ο νόμος του 1975 καθιστά ποινικό αδίκημα την καταβολή από έναν 
εργοδότη αμοιβής κατώτερης από τις τιμές που προκύπτουν βάσει της 
εφαρμογής της κινητής μισθολογικής κλίμακας. 
Οι προαναφερόμενες νομικές διατάξεις (σημείο α) εφαρμόζονται επίσης 
και στις συμβάσεις εργασίας εκτός αυτών της πλήρους απασχόλησης και 
αορ ίστου χρόνου. 
Η κατάσχεση σε χέρια τρίτου και η εκχώρηση μισθού αποτελεί 
αντικείμενο ειδικής ρύθμισης, στην οποία δεσπόζει η ιδέα της 
προστασίας του μισθωτού για τον οποίο οι αποδοχές αποτελούν συχνά το 
μοναδικό μέσο επιβίωσης. Τοιουτοτρόπως ο νόμος της 11ης Νοεμβρίου 
καθιστά το μισθό κατά τμήμα μη διαθέσιμο, πράγμα που αποσκοπεί να 
περιορίσει όχι μόνο το κατασχέσιμο αλλά και το εκχωρήσιμο ποσοστό 
του. 
Ο νόμος της 23ης Δεκεμβρίου 1978 τροποποίησε και συμπλήρωσε το 
βασικό κείμενο σε ορισμένα σημεία. 
Εξάλλου, ο κανονισμός του Μεγάλου Δούκα της 9ης Ιανουαρίου 1979 
επανακαθόρισε τη διαδικασία της κατάσχεσης σε χέρια τρίτου, 
ορίζοντας τους τύπους και την ποσόστωση των κατασχέσεων αμοιβών, 
συντάξεων και προσόδων. 
1. Προστατευόμενες αξιώσεις 
Η ειδική ρύθμιση όσον αφορά την κατάσχεση σε χέρια τρίτου και την 
κατάσχεση των μισθών εφαρμόζεται σε όλους αδιακρίτως τους μισθούς, 
υπό την προϋπόθεση ότι προκύπτουν από αμειβόμενη δραστηριότητα. 
Εφαρμόζεται αδιακρίτως σε αποδοχές υπαλλήλων του δημόσιου κα; 
ιδιωτικού τομέα ή εργατών. Τέλος, δεν λαμβάνει υπόψη το ποσό και ιο 
χαρακτήρα της αμοιβής, ούτε τον τύπο και το χαρακτήρα των σχέσεων 
μεταξύ του εργαζομένου και του εργοδότη του. 
Η ρύθμιση εφαρμόζεται επίσης στις συντάξεις και τις προσόδους, καθώς 
και στα επιδόματα πλήρους ανεργίας. 
- 202 -
2. Κατ'αναλογία υπολογιζόμενο κατασχέσιμο και εκχωρήσιμο ποσό 
Ο κανονισμός του Μεγάλου Δούκα της 18ης Ιανουαρίου 1988 καθορίζει τα 
όρια κάθε τμήματος της αμοιβής το οποίο μπορεί να αποτελέσει εν 
μέρει αντικείμενο κατάσχεσης ή εκχώρησης. 
Ο νόμος της 11ης Νοεμβρίου 1970 καθορίζει το διαθέσιμο ποσοστό 
εκάστου των εν λόγω τμημάτων. Λαμβάνει υπόψη την αρχή της μη 
ανάμιξης των κατασχέσιμων και των εκχωρήσιμων μερών, με εξαίρεση το 
πέμπτο τμήμα που ορίζει ως συνολικά κατασχέσιμο και εκχωρήσιμο. 
3. Βάση των διαθέσιμων μεριδίων 
Για τον καθορισμό των διαθέσιμων ποσών,ο νόμος επιτρέπει την 
αφαίρεση των φορολογικών και κοινωνικών κρατήσεων. 
4. Ιδιαίτεροι κανόνες για οφειλές που αφορούν τη διατροφή 
Σε περίπτωση εκχώρησης ή κατάσχεσης σε χέρια τρίτου που 
πραγματοποιείται για την εξασφάλιση αξίωσης διατροφής, η τρέχουσα 
μηνιαία δόση της διατροφής θα προαφαιρείται κάθε μήνα εξ ολοκλήρου 
από τα μη δυνάμενα να εκχωρηθούν και να κατασχεθούν τμήματα του 
μισθού. 
Αντίθετα, οι καθυστερημένες δόσεις της διατραφής και τα έξοδα 
προστίθενται, μαζί με τις άλλες αξιώσεις, στο εκχωρήσιμο και 
κατασχέσιμο τμήμα. 
Ερώτηση αριθ. 6 
οι υπήκοοι κράτους μέλους που ζητούν εργασία στο Λουξεμβούργο τυγχάνουν 
της ίδιας αρωγής με αυτή που παρέχουν τα γραφεία εργατικού δυναμικού 
στους εθνικούς υπηκόους που ζητούν εργασία. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Ερώτηση αριθ. 7 
1) Κανονική διάρκεια 
Η κανονική διάρκεια εργασίας για τους μισθωτούς εργαζόμενους 
ανέρχεται σε 8 ώρες ημερησίως και 40 ώρες εβδομαδιαίως. 
Παρεκκλίσεις αντισταθμιστικού χαρακτήρα 
Επιτρέπονται ορισμένες υπερβάσεις των ορίων της κανονικής διάρκειας, 
υπό την προϋπόθεση ότι αντισταθμίζονται, σε άλλες χρονικές 
περιόδους, με άδειες που καλύπτουν τις επιτρεπόμενες υπερβάσεις. 
Οι κατ'αυτόν τον τρόπο παρεχόμενες ώρες εργασίας δεν υπόκεινται σε 
προσαύξηση της αμοιβής. 
Άνευ αδείας του υπουργού εργασίας : 
Ο εργοδότης έχει το δικαίωμα, τόσο όσον αφορά τους εργάτες όσο και 
τους υπαλλήλους, να καθορίσει το ημερήσιο όριο σε 9 ώρες, υπό την 
προϋπόθεση όμως ότι η εβδομαδιαία διάρκεια δεν υπερβαίνει την 
κανονική διάρκεια (40 ώρες). 
- 203 -
Κατόπιν αδείας του υπουργού εργασίας : 
για τομεακούς ή τεχνικούς λόγους, επιτρέπονται παρεκκλίσεις για 
ορισμένη περίοδο αναφοράς (καθορίζεται από τον υπουργό όσον 
αφορά τους εργάτες και ορίζεται σε δύο εβδομάδες για τους 
υπαλλήλους), υπό την προϋπόθεση ότι η μέση εβδομαδιαία διάρκεια 
δεν υπερβαίνει τις 40 ώρες, ούτε τις 10 ώρες ημερησίως. 
- για τη συνεχή εργασία και την εργασία με βάρδιες : περίοδος 
αναφοράς 4 εβδομάδες κατ'ανώτατο όριο. 
για τις εποχιακές και ξενοδοχειακές επιχειρήσεις. 
Για τους υπαλλήλους : μέγιστη περίοδος αναφοράς, ένα έτος· 
επιτρέπεται η υπέρβαση του ορίου των 40 ωρών για ορισμένες 
εβδομάδες, υπό την προϋπόθεση ότι η προσωρινή αυτή υπέρβαση 
αντισταθμίζεται από ισοδύναμη μείωση στη διάρκεια ορισμένων άλλων 
εβδομάδων. 
Υπερωριακή εργασία 
Ο νόμος επιτρέπει, κατόπιν προηγούμενης υπουργικής αδείας, την 
παροχή υπερωριακής εργασίας στις ακόλουθες περιπτώσεις : 
για να προληφθεί η απώλεια αλλοιούμενων υλικών ή για να μην 
τεθεί σε κίνδυνο το τεχνικό αποτέλεσμα της εργασίας 
- για να καταστεί δυνατή η εκτέλεση ειδικών εργασιών (απογραφή, 
ισολογισμός, κλπ.) 
για να μπορέσουν οι επιχειρήσεις να αντιμετωπίσουν επιπρόσθετη 
έκτακτη εργασία 
σε εξαιρετικές περιπτώσεις που επιβάλλει το δημόσιο συμφέρον και 
σε περίπτωση γεγονότων που παρουσιάζουν εθνικό κίνδυνο. 
Ο νόμος επιτρέπει επιπλέον την αυτόματη προσφυγή στην υπερωριακή 
εργασία (χωρίς προηγούμενη άδεια) για όλες τις εργασίες που 
αναλαμβάνονται με σκοπό να αντιμετωπισθεί ένα ατύχημα που επήλθε ή 
επίκειται, καθώς και για επείγουσες εργασίες που πρέπει να 
πραγματοποιηθούν στον μηχανολογικό εξοπλισμό ή εργασίες που 
οφείλονται σε ανωτέρα βία στο βαθμό που καθίσταται αναγκαίο 
προκειμένου να αποφευχθούν σοβαρά εμπόδια στην ομαλή πορεία της 
επιχε ίρησης. 
Μοναδική υποχρέωση : να ενημερώνεται η Επιθεώρηση εργασίας και ορυχείων. 
Το ημερήσιο όριο της υπερωριακής εργασίας ορίζεται σε δύο ώρες, εκτός 
ειδικών παρεκκλίσεων. 
2. Νυχτερινή εργασία 
Δεν υφίσταται γενική ρύθμιση· η ειδική ρύθμιση αφορά : 
τον τομέα της αρτοπο'ί'ας: 
- απαγορεύεται η παρασκευή άρτου και προϊόντων ζαχαροπλαστικής 
από της 19ης νυχτερινής έως της 5ης πρωινής. 
- η ημερησία εργασία στα αρτοποιεία μπορεί να διαρκεί από της 
4ης πρωινής έως της 9ης νυχτερινής, εφόσον ο εργοδότης 
υποβάλλει γραπτή δήλωση στην Επιθεώρηση εργασίας και 
ορυχε ίων. 
- 204 -
Τις έγκυες και τις λεχώνες που θηλάζουν το τέκνο τους: 
Απαγορεύεται να εργάζονται από της 10ης νυχτερινής έως της 6ης 
πρωινής. 
Ot έφηβοι εργαζόμενοι : 
Η χρονική περίοδος εργασίας τους δεν επιτρέπεται να υπερβαίνει 
τις 12 συνεχείς ώρες. Η εν λόγω περίοδος πρέπει να περιλαμβάνει 
κατ'ανάγκη διακοπή από της 8ης νυχτερινής έως της 6ης πρωινής. 
β) συμβάσεις εργασίας εκτός των συμβάσεων αορίστου χρόνου και πλήρους 
απασχόλησης 
1. Σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου 
1.1. Η προσφυγή στη σύμβαση ορισμένου χρόνου 
Ο νόμος υπογραμμίζει τον εξαιρετικό χαρακτήρα της προσφυγής στη 
σύμβαση ορισμένου χρόνου. Πράγματι, η σύμβαση εργασίας πρέπει να 
συνάπτεται χωρίς να καθορίζεται η διάρκεια της. 
Μόνο στις περιπτώσεις και υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο 
νόμος, η σύμβαση εργασίας μπορεί να περιλαμβάνει τη λήξη που 
καθορίζεται επακριβώς κατά τη σύναψη της ή προκύπτει από την 
υλοποίηση του αντικειμένου για το οποίο συνήφθη. 
Επίσης, ο νόμος της 24ης Μαίου 1989 σχετικά με τη σύμβαση εργασίας 
καθορίζει το νομικό πεδίο της σύμβασης ορισμένου χρόνου. 
Παρέχει στα μέρη το δικαίωμα να συνάπτουν σύμβαση ορισμένου χρόνου 
"για την εκτέλεση συγκεκριμένου και μεμονωμένου έργου". 
Ο νόμος προσθέτει ότι η σύμβαση ορισμένου χρόνου δεν μπορεί να έχει 
ως αντικείμενο την μόνιμη τοποθέτηση σε θέση απασχόλησης που 
συνδέεται με την κανονική και μόνιμη δραστηριότητα της επιχείρησης. 
Παρέχει την ενδεικτική αμοιβή των καθηκόντων που θεωρεί ως 
συγκεκριμένα και μεμονωμένα καθήκοντα κατά την έννοια του νόμου: 
τις αντικαταστάσεις 
την εποχιακή εργασία 
την εργασία για την οποία είθισται η προσφυγή στη σύμβαση 
ορισμένου χρόνου (π.χ. : ο οπτττικοακουστικός τομέας, ο 
οικοδομικός τομέας, κλπ.) 
την εκτέλεση περιστασιακής, μεμονωμένης και ορισμένης εργασίας 
τις επείγουσες εργασίες 
τις συμβάσεις που συνδέονται με την πολιτική της απασχόλησης 
1.2. Ο τύπος της σύμβασης ορισμένου χρόνου 
Ο νόμος απαιτεί όπως η σύμβαση εργασίας που έχει συναφθεί για 
ορισμένο χρόνο περιλαμβάνει, εκτός από τον ορισμό του αντικειμένου 
της, ορισμένα ενδεικτικά στοιχεία σχετικά με το χρονικό περιορισμό 
της σύμβασης. 
Η σύμβαση που συνάπτεται για ορισμένο χρόνο πρέπει να αναφέρει 
την ημερομηνία λήξης του ορίου. 
Στην περίπτωση όπου η σύμβαση δεν αναφέρει την ημερομηνία λήξης 
του ορίου, πρέπει να ορίζει την ελάχιστη διάρκεια για την οποία 
έχει συναφθεί. 
- 205 -
Στην περίπτωση όπου η σύμβαση συνάπτεται για την αντικατάσταση 
ενός απόντος μισθωτού, πρέπει να αναφέρει το όνομα του απόντος 
μισθωτού που αποτελεί τη βάση της αντικατάστασης ή των 
διαδοχικών αντικαταστάσεων. 
Η σύμβαση μπορεί ενδεχομένως να αναφέρει τη διάρκεια της 
δοκιμαστικής περιόδου της σύμβασης ορισμένου χρόνου. 
Κατά περίπτωση, μπορεί να περιλαμβάνει ρήτρα ανανέωσης. 
Ελλείψει εγγράφου ή ελλείψει εγγράφου το οποίο να ρυθμίζει ότι η 
σύμβαση συνήφθη για ορισμένο χρόνο, η σύμβαση εργασίας εικάζεται 
ως συναφθείσα για αόριστο χρόνο. 
Ο νόμος αρνείται την ανταπόδειξη. 
1.3. Η διάρκεια της σύμβασης ορισμένου χρόνου 
1.3.1. Η λήξη της σύμβασης 
Ο νόμος προβλέπει δυο τύπους συμβάσεων ορισμένου χρόνου, ήτοι τη 
σύμβαση της οποίας η διάρκεια καθορίζεται επακριβώς και τη 
σύμβαση που συνάπτεται για ορισμένη επιχείρηση ή για μεμονωμένο 
έργο, του οποίου η ακριβής ημερομηνία περάτωσης είναι a priori 
γνωστή. 
Κατ'αρχήν, ο νόμος απαιτεί τη σύναψη σύμβασης με συγκεκριμένη 
ημερομηνία έναρξης και λήξης. 
Επιτρέπει ωστόσο στα μέρη να επιλέξουν τις λεπτομέρειες λήξης σε 
τρεις περιπτώσεις, ήτοι : 
- για την αντικατάσταση απόντος μισθωτού ή μισθωτού του οποίου 
έχει ανασταλεί η σύμβαση 
για την εργασία εποχιακού χαρακτήρα 
για τις θέσεις απασχόλησης για τις οποίες σε ορισμένους 
τομείς δραστηριότητας είθισται η μη προσφυγή στη σύμβαση 
αορίστου χρόνου λόγω της φύσης της ασκούμενης δραστηριότητας 
και του έκτακτου χαρακτήρα της απασχόλησης. 
1.3.2. Η μέγιστη διάρκεια της σύμβασης 
Η μέγιστη διάρκεια της σύμβασης ορισμένου χρόνου δεν μπορεί, για 
τον ίδιο μισθωτό, να υπερβαίνει τους 24 μήνες, 
συμπεριλαμβανομένων των ανανεώσεων. 
Λαμβανομένου υπόψη του δικαιώματος συμβαλλομένων των μερών να 
προβλέπουν την παράταση της σύμβασης εποχιακής εργασίας από 
εποχή σε εποχή, ο νόμος ορίζει ότι το ανώτατο όριο των 24 μηνών 
δεν εφαρμόζεται στις διαδοχικές συμβάσεις εποχιακού χαρακτήρα. 
Ο νόμος εξαιρεί του κανόνος που ορίζει την ανώτατη διάρκεια της 
σύμβασης σε 24 μήνες, τους μισθωτούς που ασκούν δραστηριότητες, 
το αντικείμενο των οποίων απαιτεί υψηλά εξειδικευμένες γνώσεις 
και αναγνωρισμένη επαγγελματική εμπειρία στον εν λόγω 
εξειδικευμένο τομέα. 
- 206 -
Εξαιρεί επίσης του κανόνος που ορίζει το ανώτατο όριο των θέσεων 
απασχόλησης που προσφέρονται σε αιτούντες εργασία στο πλαίσιο 
μέτρου ένταξης ή επανένταξης που εφαρμόζεται δυνάμει του νόμου, 
τις θέσεις απασχόλησης που αποσκοπούν να ευνοήσουν την πρόσληψη 
ορισμένων κατηγοριών αιτούντων εργασία και τις θέσεις 
απασχόλησης που πληρούνται με σκοπό να εξασφαλίσουν στο μισθωτό 
εργαζόμενο συμπληρωματική επαγγελματική κατάρτιση. Ας σημειωθεί 
ότι οι εν λόγω τύποι απασχόλησης αποτελούν αντικείμενο 
προγενέστερης συμφωνίας με το Υπουργείο Εργασίας. 
1.4. Η ανανέωση της σύμβασης ορισμένου χρόνου 
Ο νόμος προβλέπει ότι η σύμβαση ορισμένου χρόνου μπορεί να 
ανανεωθεί δύο φορές για ορισμένη διάρκεια. 
Η αρχή της ανανέωσης και, κατά περίπτωση, οι όροι της ανανέωσης, 
πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ρήτρας της αρχικής σύμβασης 
εργασίας ή μεταγενέστερης της σύμβασης τροποποίησης. 
Ελλείψει εγγράφου σύμφωνου με την απαίτηση αυτή, η ανανεωμένη 
σύμβαση εργασίας εικάζεται ως συναφθείσα για αόριστη χρονική 
διάρκεια. Ο νόμος αρνείται την ανταπόδειξη. 
Η σύμβαση εργασίας εποχιακού χαρακτήρα μπορεί να παραταθεί για 
την επόμενη εποχή, περίπτωση κατά την οποία η σύμβαση που 
συνήφθη για ορισμένο χρόνο στη διάρκεια μιας εποχής αποτελεί 
σύμβαση ορισμένου χρόνου, ακόμα και αν ανανεωθεί για τις 
επόμενες εποχές. 
Σε περίπτωση ρήτρας παράτασης, η επανάληψη των συμβατικών 
σχέσεων στη διάρκεια πλέον των δυο εποχών μεταξύ εργοδότη και 
του ίδιου εργαζόμενου μετατρέπει το σύνολο των εποχιακών 
συμβάσεων σε μία σχέση αορίστου συνολικού χρόνου. Έκτοτε, τη 
στιγμή όπου η επιχείρηση δεν επιθυμεί πλέον να προσφύγει στον 
εργαζόμενο για τις ανάγκες μιας νέας εποχής, η διακοπή των 
σχέσεων εποχιακής εργασίας εξομειούται με απόλυση. 
1.5. Η διαδοχή των συμβάσεων 
Σε περίπτωση σιωπηρής παράτασης της σύμβασης εργασίας 
ορισμένου χρόνου που έχει λήξει, ο νόμος προβλέπει ότι η 
εργασιακή σχέση συνεχίζεται με σύμβαση αορίστου χρόνου. 
'Οσον αφορά τη συνέχιση των συμβατικών σχέσεων με σύμβαση 
ορισμένου χρόνου, ο νόμος ορίζει ότι η ίδια θέση απασχόλησης 
δεν μπορεί κατ'αρχήν να πληρούται με διαδοχικές συμβάσεις 
ορισμένου χρόνου 
Όταν μια θέση απασχόλησης πληρούται από μισθωτό βάσει 
σύμβασης ορισμένου χρόνου, απαγορεύεται στον εργοδότη κατά τη 
λήξη της σύμβασης να απασχολήσει, στην εν λόγω θέση 
απασχόλησης, τον ίδιο ή άλλο μισθωτό βάσει σύμβασης ορισμένου 
χρόνου ή βάσει σύμβασης προσωρινής απασχόλησης πριν από τη 
λήξη προθεσμίας ίσης με το ένα τρίτο της διάρκειας της 
προηγούμενης σύμβασης, συμπεριλαμβανομένων των ανανεώσεων 
(κανόνας του ενός τρίτου του χρόνου). 
- 207 
Ο νόμος, κατά παρέκκλιση αυτής της γενικής αρχής, εξετάζει τη 
δυνατότητα σύναψης με τον ίδιο ή άλλον εργαζόμενο διαδοχικών 
συμβάσεων ορισμένου χρόνου χωρίς ρήξη της συνέχειας. 
Οι εξαιρέσεις από την αρχή της τήρησης της προθεσμίας αναμονής 
αφορούν κατ'αρχήν, ανεξαρτήτως του λόγου προσφυγής στη σύμβαση 
ορισμένου χρόνου, τις περιπτώσεις όπου η διακοπή της σύμβασης 
καταλογίζεται στον μισθωτό. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση 
πρόωρης ρήξης υπαιτιότητι του μισθωτού κατόπιν πρωτοβουλίας του 
ή ρήξης που συνδέεται με βαρύ παράπτωμα εκ μέρους του ή την 
άρνηση του μισθωτού να ανανεώσει σύμβαση η οποία περιλαμβάνει 
ρήτρα ανανέωσης. 
Επιτρέπεται η αδιάλλειπτη διαδοχή συμβάσεων ορισμένου χρόνου με 
διαφορετικούς ή τον ίδιο εργαζόμενο, για θέσεις απασχόλησης 
εποχιακού χαρακτήρα, για θέσεις απασχόλησης για τις οποίες 
είθισται η μη προσφυγή σε σύμβαση αορίστου χρόνου και για 
συμβάσεις που συνδέονται με την πολιτική της απασχόλησης. 
Η δυνατότητα αυτή παρέχεται επίσης και για την άσκηση εργασιών 
επείγοντος χαρακτήρα. 
Τέλος, ο νόμος εξετάζει την περίπτωση νέας απουσίας του 
αντικατασταθέντος μισθωτού, ιδίως όσον αφορά την υποτροπή σε 
περίπτωση ασθένειας. Ανεξαρτήτως της προθεσμίας που μεσολάβησε 
από τη λήξη της πρώτης σύμβασης, ο εργοδότης μπορεί να προσλάβει 
άλλο μισθωτό εργαζόμενο βάσει σύμβασης ορισμένου χρόνου εφόσον ο 
αρχικά αντικατασταθείς μισθωτός απουσιάζει εκ νέου. 
- Ο νόμος προβλέπει τον εκ νέου καθορισμό της σύμβασης αορίστου 
χρόνου σε περίπτωση παραβίασης ορισμένων νομικών διατάξεων που 
διέπουν τη σύμβαση ορισμένου χρόνου. 
Πρόκειται ιδίως για συμβάσεις που ανανεώθηκαν υπό όρους που δεν 
επιτρέπονται από το νόμο και διαδοχικές συμβάσεις που συνήφθηκαν 
για την ίδια θέση απασχόλησης χωρίς να τηρηθεί η προθεσμία 
υποβολής ένστασης. 
- Σε περίπτωση παράτασης της σύμβασης ορισμένου χρόνου, ο μισθωτός 
εργαζόμενος διατηρεί την προϋπηρεσία που έχει αποκτήσει κατά τη 
λήξη της σύμβασης ορισμένου χρόνου. 
Σε όλες τις περιπτώσεις, ο νόμος απαγορεύει να συμπεριληφθεί στη 
νέα σύμβαση εργασίας ρήτρα δοκιμασίας. 
1.6. Η δοκιμαστική περίοδος 
Η σύμβαση εργασίας που συνήφθη για ορισμένο χρόνο μπορεί να 
προβλέπει ρήτρα δοκιμασίας σύμφωνα με το κοινό δίκαιο τιου 
εφαρμόζεται όσον αφορά τη σύμβαση αορίστου χρόνου (βλ. σημείο 
1.6. Η δοκιμαστική περίοδος). 
Η δοκιμαστική περίοδος λαμβάνεται υπόψη για τον υπολογισμό της 
μέγιστης διάρκειας της σύμβασης ορισμένου χρόνου. 
Αμφότερα τα μέρη της σύμβασης μπορούν να λύσουν τη σύμβαση που 
περιλαμβάνει ρήτρα δοκιμασίας σύμφωνα με τους κανόνες που 
εφαρμόζονται όσον αφορά τη σύμβαση αορίστου χρόνου. 
- 208 -
Στην περίπτωση όπου η σύμβαση που συνάπτεται κατόπιν 
δοκιμαστικής περιόδου δεν λύεται σύμφωνα με το νόμο πριν από τη 
λήξη της συμφωνηθείσας από τα μέρη συμβαλλόμενα δοκιμαστικής 
περιόδου, η σύμβαση εργασίας θεωρείται ως συναφθείσα για τη 
συμφωνηθείσα στη σύμβαση χρονική διάρκεια, υπολογιζόμενης από 
την ημέρα που αναλαμβάνει υπηρεσία ο μισθωτός εργαζόμενος. 
1.7. Η διακοπή της σύμβασης ορισμένου χρόνου 
Η σύμβαση εργασίας ορισμένου χρόνου λήγει αυτοδικαίως με τη λήξη 
του χρονικού ορίου. 
Η αναστολή της σύμβασης εργασίας ορισμένου χρόνου δεν αποτελεί 
εμπόδιο στη λήξη της σύμβασης. 
Ο νόμος επιτρέπει ωστόσο την πρόωρη καταγγελία της σύμβασης 
ορισμένου χρόνου σε περίπτωση σοβαρού λόγου εκ του γεγονότος ή 
παραπτώματος του ετέρου μέρους. 
Η πρόωρη καταγγελία της σύμβασης ορισμένου χρόνου εκ μέρους του 
εργοδότη θεμελιώνει, για τον μισθωτό εργαζόμενο, δικαίωμα 
αποζημίωσης ποσού ίσου με τους μισθούς και τις αποδοχές που θα 
εισέπραττε μέχρι τη λήξη της σύμβασης με ανώτατο όριο ίσο προς 
την αμοιβή που αντιστοιχεί στη διάρκεια της προθεσμίας 
προειδοποίησης που υποχρεούτο να καθορίσει ο εργοδότης σε 
περίπτωση σύναψης σύμβασης αορίστου χρόνου. 
'Οσον αφορά τον εργοδότη, η πρόωρη καταγγελία της σύμβασης 
ορισμένου χρόνου εκ μέρους του μισθωτού εργαζόμενου θεμελιώνει 
για τον εργοδότη δικαίωμα αποζημίωσης που αντιστοιχεί στη ζημίας 
που πραγματικά υφίσταται, ενοουμένου ωστόσο ότι το επίπεδο της 
αποζημίωσης δεν μπορεί να υπερβαίνει το αντίστοιχο των μισθών 
και των αποδοχών που αντιστοιχούν στην προθεσμία παραίτησης που 
υποχρεούτο να καθορίσει ο μισθωτός εργαζόμενος σε περίπτωση 
σύναψης σύμβασης αορίστου χρόνου. 
2. Η σύμβαση κατόπιν δοκιμαστικής περιόδου 
Η ρήτρα δοκιμασίας μπορεί να συμπεριληφθεί τόσο στη σύμβαση αορίστου 
χρόνου όσο και στη σύμβαση ορισμένου χρόνου. 
Οι συμβάσεις που δεν περιλαμβάνουν στο κείμενο τους τη ρήτρα 
δοκιμασίας θεωρούνται ως συναφθείσες για σύμβαση αορίστου χρόνου. Η 
ανταπόδειξη δεν είναι δυνατόν να γίνει δεκτή. 
2.1. Η δοκιμαστική περίοδος 
Η κατώτερη διάρκεια της ορίζεται σε δύο εβδομάδες 
Η διάρκεια της είναι 
2 εβδομάδες έως 3 μήνες κατ'ανώτατο όριο για τον μισθωτό 
εργαζόμενο, του οποίου το επίπεδο επαγγελματικής κατάρτισης 
είναι κατώτερο του CATP 
- 2 εβδομάδες έως 6 μήνες κατ'ανώτατο όριο για τον μισθωτό 
εργαζόμενο που διαθέτει ένα επίπεδο CATP ή ισοδύναμο ή 
ανώτερο επίπεδο κατάρτισης 
2 εβδομάδες έως 12 μήνες κατ'ανώτατο όριο για τον μισθωτό 
εργαζόμενο του οποίου οι μηνιαίες αποδοχές ανέρχονται ή 
υπερβαίνουν το ποσό των 21.622 φράγκων (δείκτης 100) 
(ι 
- 209 -
Η δοκιμαστική περίοδος που δεν υπερβαίνει τον ένα μήνα πρέπει να 
εκφράζεται σε ολόκληρες εβδομάδες και η δοκιμαστική περίοδος που 
υπερβαίνει τον ένα μήνα, σε ολόκληρους μήνες. 
2.2. Η λήξη της σύμβασης 
2.2.1. Η καταγγελία 
Απαγορεύεται, εκτός σοβαρών λόγων, η μονομερής καταγγελία στη 
διάρκεια των δύο πρώτων εβδομάτων. 
Μετά την πάροδο δυο εβδομάδων, η καταγγελία εκ μέρους του ενός ή 
του ετέρου των συμβαλλομένων μερών πρέπει να πραγματοποιηθεί με 
συστημμένη επιστολή, κατόπιν υπογραφής επί του αντιγράφου της 
επιστολής καταγγελίας. 
Δεν καθίσταται υποχρεωτική η αναφορά των λόγων της καταγγελίας. 
2.2.2. Η προειδοποίηση 
Εκφράζεται σε ημέρες και υπολογίζεται σε σχέση με τη διάρκεια 
της δοκιμαστικής περιόδου. Περιλαμβάνει τόσες ημέρες όσες 
εβδομάδες απαριθμεί η δοκιμαστική περίοδος. Σε περίπτωση όπου η 
δοκιμαστική περίοδος εκφράζεται σε μήνες, η προθεσμία 
καταγγελίας της σύμβασης ανέρχεται σε 4 ημέρες ανά μήνα 
δοκιμασι ς, χωρίς να υπερβαίνει τον ένα μήνα. 
Σε περίπτωση όπου η σύμβαση κατόπιν δοκιμαστικής περιόδου λυθεί 
πριν από τη λήξη της συμφωνηθείσας δοκιμαστικής περιόδου, η 
σύμβαση εργασίας θεωρείται ως συναφθείσα για αόριστο χρόνο από 
την ημέρα που ανέλαβε υπηρεσία ο μισθωτός εργαζόμενος. 
γ) Διαδικασίες ομαδικής απόλυσης και πτωχεύσεων 
Ο νόμος χαρακτηρίζει ως ομαδική απόλυση, την απόλυση τουλάχιστον 
10 μισθωτών εργαζομένων εντός της ίδιας περιόδου 30 ημερών ή την 
απόλυση 20 μισθωτών εργαζομένων εντός της ίδιας περιόδου 60 
ημερών. 
ο εργοδότης υποχρεούται να προβεί σε εκ των προτέρων 
διαπραγματεύσεις με τους εκπροσώπους του προσωπικού του και να 
τους ενημερώσει, μέσω γραπτής κοινοποίησης, σχετικά με τους 
λόγους της απόλυσης, τον αριθμό των προς απόλυση εργαζομένων, 
τον αριθμό των συνήθως απασχολούμενων εργαζομένων και τη χρονική 
περίοδο όπου πρόκειται να πραγματοποιηθούν οι απολύσεις. 
Ο εργοδότης υποχρεούται επίσης να υποβάλει αντίγραφο της εν λόγω 
κοινοποίησης στην Υπηρεσία Απασχόλησης, η οποία το διαβιβάζει 
στην Επιθεώρηση εργασίας και ορυχείων. 
Η ομαδική απόλυση που κοινοποιείται εκ των προτέρων στην 
Υπηρεσία Απασχόλησης αποκτά ενέργεια έναντι των εργαζομένων που 
εξετάζονται μεμονωμένα μόνον μετά την πάροδο προθεσμίας 60 
ημερών. 
- 210 -
Ερώτηση αριθ. 8 
1. Η άδεια ψυχαγωγίας 
Το δικαίωμα άδειας ψυχαγωγίας παρέχεται μετά από τρεις μήνες 
αδιάλλειπτης εργασίας στον ίδιο εργοδότη. 
Διάρκεια : 25 εργάσιμες ημέρες ετησίως, ανεξάρτητα από την ηλικία 
του μισθωτού εργαζόμενου. 
. Συμπληρωματική άδεια 
εργαζόμενοι με ειδικές ανάγκες : 6 ημέρες 
- σε περίπτωση εβδομαδιαίας ανάπαυσης κατώτερης των 44 ωρών : 
μία εργάσιμη μέρα για κάθε περίοδο 8 εβδομάδων, διαδοχικών ή 
μη, στη διάρκεια της οποίας δεν έχει χορηγηθεί εβδομαδιαία 
ανάπαυση. 
Ο εργοδότης μπορεί να αρνηθεί τη χορήγηση άδειας στον εργαζόμενο 
για περίοδο ίση με την αντίστοιχη των αδικαιολόγητων απουσιών 
του, υπολογιζόμενων ως μέρος του ήδη παρελθόντος έτους, εφόσον 
υπερβαίνουν το 10% του χρόνου κατά τον οποίον όφειλε κανονικά να 
εργαστε ί. 
Η άδεια πρέπει να χορηγείται άπαξ, εκτός εάν οι ανάγκες της 
υπηρεσίας ή αιτιολογημένοι λόγοι του μισθωτού εργαζόμενου 
απαιτούν τμηματική χορήγηση. Στην περίπτωση αυτή, ένα τμήμα της 
άδειας πρέπει να είναι τουλάχιστον 12 συνεχών ημερών. 
Για τον πρώτο χρόνο εργασίας, η άδεια αντιπροσωπεύει το 1/12 
κάθε ολόκληρου μήνα εργασίας. Τα τμήματα του μήνα εργασίας που 
υπερβαίνουν το δεκαπενθήμερο υπολογίζονται ως ολόκληρος μήνας. 
Τα τμήματα των ημερών άδειας που υπερβαίνουν το ήμισυ θεωρούνται 
ως ολόκληρες ημέρες. 
Σε περίπτωση κλεισίματος της επιχείρησης για ετήσια διακοπή 
εργασιών, η περίοδος της συλλογικής άδειας καθορίζεται κατόπιν 
κοινής συμφωνίας μεταξύ του εργοδότη και των μισθωτών 
εργαζομένων (ή των αντιπροσωπειών τους) της επιχείρησης. 
Σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης στη διάρκεια του έτους, ο 
μισθωτός εργαζόμενος δικαιούται το 1/12 της ετήσιας άδειας του 
ανά ολόκληρο μήνα εγασίας. 
Για κάθε ημέρα άδειας ο μισθωτός εργαζόμενος δικαιούται 
επιδόματος ίσου με το μέσο ημερομίσθιο των τριών μηνών που 
προηγούνται της έναρξης της άδειας. Το επίδομα του μισθωτού 
εργαζόμενου πρέπει να αντιστοιχεί με την αμοιβή τόσων ωρών 
εργασίας όσων και στην περίπτωση όπου θα εργαζόταν κανονικά. 
Πρέπει να χορηγείται τη στιγμή όπου καταβάλλεται κανονικά ο 
μισθός. 
Ο εργοδότης υποχρεούται να τηρεί βιβλία σχετικά με τη νόμιμη 
άδεια των μισθωτών εργαζομένων που απασχολεί. 
- 211 -
2. Η εβδομαδιαία ανάπαυση 
Απαγορεύεται στους εργοδότες να απασχολούν τις κυριακές, από τα 
μεσάνυχτα του σαββάτου έως τα μεσάνυχτα της επομένης, όλους τους 
μισθωτούς εργαζόμενους (υπαλλήλους και εργάτες) που συνδέονται 
με σύμβαση εργασίας ή σύμβαση μαθητείας. 
2.1. Οι παρεκκλίσεις που αφορούν τους μισθωτούς εργαζόμενους 
Οι ανιόντες και κατιόντες, αδελφοί και αδελφές ή συγγενείς εξ 
αγχιστείας ίδιου βαθμού του εργοδότη, όταν απασχολούνται μόνοι 
στην επιχείριση. 
Η παρέκκλιση αυτή αφορά τις προσωπικές επιχειρήσεις, αλλά επίσης 
και τις εταιρείες των οποίων ο εργοδότης υπάγεται στο Ταμείο 
ασφάλισης ασθένειας για τα ελεύθερα και ανεξάρτητα επαγγέλματα. 
Οι ταξιδιώτες και οι εμπορικοί αντιπρόσωποι, στο μέτρο όπου 
ασκούν την εργασία τους εκτός των καταστημάτων 
- Οι μισθωτοί που ασκούν ουσιαστικά διευθυντικά καθήκοντα, καθώς 
και τα ανώτερα στελέχη, των οποίων η παρουσία στην επιχείρηση 
καθίσταται απαραίτητη για την εξασφάλιση της λειτουργίας και της 
επίβλεψης. 
2.2. Οι παρεκκλίσεις που σχετίζονται με τις εργασίες 
Οι εργασίες επίβλεψης των χώρων της εκμετάλλευσης 
Οι εργασίες καθαρισμού, επισκευών και συντήρησης που 
απαιτούνται για την κανονική λειτουργία της εκμετάλλευσης· 
εργασίες, εκτός αυτών της παραγωγής, από τις οποίες εξαρτάται 
η κανονική επαναλειτουργία της εκμετάλλευσης τις επόμενες 
ημέρες. 
Οι αναγκαίες εργασίες προς αποφυγήν της φθοράς πρώτων υλών ή 
προϊόντων 
Οι επείγουσες εργασίες των οποίων η εκτέλεση καθίσταται 
απαραίτητη για την οργάνωση των μέτρων διάσωσης, την πρόληψη 
επικείμενων ατυχημάτων ή την επισκευή ζημιών στον υλικό και 
μηχανολογικό εξοπλισμό, στις εγκαταστάσεις ή τα κτίρια της 
επιχε ίρησης. 
2.3. Οι παρεκκλίσεις που αφορούν τις επιχειρήσεις 
Τα καταστήματα λιανικής πώλησης· στην περίπτωση όπου το 
κλείσιμο του καταστήματος κατά τις κυριακές θέτει σε κίνδυνο 
την κανονική λειτουργία εξαιτίας της σημασίας του αριθμού 
κύκλου εργασιών που πραγματοποιεί το κατάστημα τις κυριακές 
και της μη δυνατότητας επαρκούς εξυπηρέτησης της πελατείας 
τις λοιπές ημέρες της εβδομάδας. Το Υπουργείο Εργασίας μπορεί 
να εγκρίνει παρεκκλίσεις, σε προσωρινή ή μόνιμη βάση, της 
απαγόρευσης της κυριακάτικης εργασίας, σε δεόντως 
αιτιολογημένες καταστάσεις με την επιφύλαξη των νομικών 
διατάξεων που διέπουν την κανονική διάρκεια της εργασίας. 
Η διάρκεια της εργασίας αυτής δεν μπορεί να υπερβαίνει την 4η 
απογευματινή. Παρατείνεται κατ'ανώτατο όριο μέχρι της 8ης 
εσπερινής για έξι κυριακές το χρόνο, κατόπιν κανονισμού του 
Μεγάλου Δούκα. 
- 212 -
Οι επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν το ύδωρ ως αποκλειστική 
ή βασική κινητήρια δύναμη· η άσκηση δραστηριοτήτων που 
απαιτούν την κυριακάτικη απασχόληση για την ικανοποίηση 
των αναγκών του κοινού που ανακύπτουν είτε σε καθημερινή 
βάση, είτε κυρίως τις κυριακές· οι δραστηριότητες που 
ασκούνται μόνον ορισμένη περίοδο του χρόνου ή που απαιτούν 
εντατικότερη εκμετάλλευση ορισμένες εποχές· οι 
δραστηριότητες που ασκούνται για λόγους κοινής ωφέλειας. 
Οι όροι και οι λεπτομέρειες των εν λόγω παρεκκλίσεων 
καθορίζονται με κανονισμό του Μεγάλου Δούκα. 
Οι επιχειρήσεις που εξαιρούνται αυτοδικαίως της γενικής 
απαγόρευσης της κυριακάτικης εργασίας : 
ξενοδοχεία, εστιατόρια, κυλικεία, ποτοπωλεία και λοιπά 
καταστήματα όπου σερβίρονται ποτά. 
φαρμακεία, καταστήματα χημικοφαρμακευτικών προϊόντων και 
ειδών οικιακής χρήσης και καταστήματα ιατρικών και 
χ ε ιρουργικών εργαλ ε ίων 
- υπαίθρια καταστήματα 
οι γεωργικές επιχειρήσεις και οι επιχειρήσεις του 
αμπελοοινικού τομέα 
- οι επιχειρήσεις δημοσίων θεαμάτων 
- οι επιχειρήσεις ηλεκτροδότησης, υδροδότησης και παροχής 
κινητήριας ενέργειας 
- οι επιχειρήσεις του τομέα των μεταφορών 
- νοσοκομεία, κλινικές, εξωτερικά ιατρεία, θεραπευτήρια, 
αναπαυτήρια, οίκοι ευγηρίας, παιδικοί σταθμοί, παιδικοί 
σταθμοί διακοπών, ορφανοτροφεία και οικοτροφεία 
οι επιχειρήσεις στις οποίες η εργασία, λόγω του χαρακτήρα 
της, δεν επιδέχεται ούτε διακοπή ούτε καθυστέρηση. Οι 
επιχειρήσεις, καθώς και οι εργασίες των οποίων η εκτέλεση 
επιτρέπεται τις κυριακές, καθορίζονται με κανονισμό του 
Μεγάλου Δούκα. 
- το προσωπικό των οικιακών υπηρεσιών. 
Οι επιχειρήσεις που λειτουργούν με βάρδιες συνεχούς κύκλου 
και οι οποίες δεν υπάγονται στην κατηγορία των 
επιχειρήσεων στις οποίες η εργασία, λόγω της φύσης της, 
δεν επιδέχεται ούτε διακοπή ούτε καθυστέρηση. Πρόκειται 
συνεπώς για επιχειρήσεις που επιθυμούν να εισαγάγουν την 
κυριακάτικη εργασία, όχι μόνον εξαιτίας παραγόντων συναφών 
με τη μέθοδο της παραγωγής, αλλά και για οικονομικούς 
λόγους (καλύτερη χρησιμοποίηση των εξοπλισμών παραγωγής, 
αύξηση ή παγιοποίηση των υφιστάμενων θέσεων απασχόλησης). 
Η παρέκκλιση αυτή ρυθμίζεται κατόπιν συμφωνίας της 
επιχείρησης, χωριστής από τη συλλογική σύμβαση εργασίας. Η 
εν λόγω συμφωνία πρέπει να συναφθεί για ορισμένη 
επιχείρηση με το σύνολο των αντιπροσωπευτικών 
συνδικαλιστικών οργανώσεων σε εθνικό πλαίσιο. 
Άδεια αντισταθμιστικού χαρακτήρα 
ο εργοδότης υποχρεούται να χορηγήσει άδεια αντισταθμιστικού 
χαρακτήρα στους μισθωτούς εργαζομένους που απασχολούνται τις 
κυριακές· δεν πρέπει κατ'ανάγκη να ορίζεται τις κυριακές, ούτε την 
- 213 -
ίδια ημέρα για όλους τους μισθωτούς της ίδιας επιχείρησης. Πρέπει να 
είναι ολόκληρη ημέρα εφόσον η κυριακάτικη εργασία διήρκησε πλέον της 
4ης απογευματινής και μισή τουλάχιστον ημέρα εφόσον δεν υπερέβη την 
4η απογευματινή· στην τελευταία αυτή περίπτωση, η άδεια 
αντισταθμιστικού χαρακτήρα πρέπει να χορηγείται πριν ή μετά την 13η 
μεσημβρινή και την ημέρα εκείνη η διάρκεια της εργασίας δεν μπορεί 
να υπερβεί την 5η απογευματινή. 
Ερώτηση αριθ. 9 
ο νόμος προβλέπει υποχρεωτικά γραπτή σύμβαση εργασίας σε δύο αντίτυπα. 
Το ένα αντίτυπο κρατά ο εργοδότης και το άλλο αντίτυπο παραδίδεται στον 
μισθωτό εργαζόμενο, το αργότερο τη στιγμή που αναλαμβάνει υπηρεσία. 
Στη σύμβαση εργασίας, πρέπει να καθορίζονται : 
η φύση της πληρούμενης θέσης 
το κανονικό ωράριο εργασίας 
ο βασικός μισθός ή οι βασικές αποδοχές και, κατά περίπτωση, τα 
συμπληρωματικά ποσά του μισθού ή των αποδοχών, τα συμπληρώματα 
της αμοιβής, οι συμφωνηθείσες συμπληρωματικές αποδοχές ή 
συμμετοχές 
η διάρκεια της δοκιμαστικής περιόδου 
οι λοιπές συμφωνηθείσες μεταξύ των μερών ρήτρες 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Ερώτηση αριθ. 10 
Το σύστημα κοινωνικής προστασίας του Λουξεμβούργου εκπονήθηκε κατά 
τρόπον ώστε να εξασφαλίζει στους εργαζόμενους ένα εισόδημα 
αντικατάστασης όταν η άσκηση της επαγγελματικής τους δραστηριότητας 
παρεμποδίζεται από λόγους ασθένειας/μητρότητας/γήρατος/αναπηρίας/θανά-
του/ανεργίας. Ως βάση του υπολογισμού των παροχών κοινωνικής ασφάλισης 
εκλαμβάνονται οι κατά το παρελθόν καταβληθείσες αποδοχές. Το σύστημα 
καλύπτει το σύνολο του πληθυσμού που ασκεί επαγγελματική ή ανεξάρτητη 
δραστηριότητα- εξάλλου υφίστανται δυνατότητες προαιρετικής ασφάλισης σε 
περίπτωση παύσης της επαγγελματικής δραστηριότητας. 
Παράλληλα με αυτούς τους παραδοσιακούς μηχανισμούς κοινωνικής ασφάλισης, 
υφίσταται ένας μηχανισμός εγγύησης των πόρων που παρέχει στον πληθυσμό 
τη δυνατότητα να διαθέτει ένα κατώτατο εγγυημένο εισόδημα με σκοπό να 
τον διαφυλάττει από την ένδεια. 
Το κατώτατο εγγυημένο εισόδημα είναι μία κοινωνική παροχή του κράτους, 
που επιτρέπει την αύξηση του μηνιαίου εισοδήματος όλων των κατοίκων της 
χώρας που δεν είναι σε θέση να ζήσουν με ίδια μέσα, μέχρι ενός ορισμένου 
επίπεδου που καθορίζει ο νόμος, μέσω της καταβολής συμπληρωματικού 
ποσού. 
214 -
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
Ερώτηση αριθ. 11 
Η ελευθερία σύστασης επαγγελματικών οργανώσεων, εκτός του ότι 
κατοχυρώνεται από το Σύνταγμα, απορρέει από τη διεθνή σύμβαση εργασίας 
αριθ. 87 σχετικά με τη συνδικαλιστική ελευθερία και την προστασία των 
συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, που κυρώθηκε το 1958. 
Η εν λόγω σύμβαση παρέχει αδιακρίτως, τόσο στους εργαζόμενους όσο και 
στους εργοδότες, το δικαίωμα σύστασης, άνευ προγενέστερης αδείας, 
οργανώσεων της επιλογής τους, καθώς και το δικαίωμα να είναι 
εγγεγραμμένοι στις οργανώσεις αυτές, υπό την προϋπόθεση μόνον της 
συμμόρφωσης προς τα καταστατικά των τελευταίων. 
Καθορίζοντας το καταστατικό των συνδικαλιστικών οργανώσεων, ορίζει ότι 
μπορούν να καταρτίζουν ελεύθερα τα καταστατικά και τους διοικητικούς 
κανονισμούς τους, να εκλέγουν ελεύθερα τους εκπροσώπους τους και, τέλος, 
να οργανώνουν ελεύθερα τη διαχείριση και τις δραστηριότητες τους και να 
εκπονούν ελεύθερα τα προγράμματα δράσης τους. 
Απαγορεύει ακόμα τη διάλυση ή την αναστολή λειτουργίας μιας 
επαγγελματικής οργάνωσης δια της διοικητικής οδού. 
Υποχρεώνει τους εργαζόμενους, τους εργοδότες και τις αντίστοιχες 
οργανώσεις τους να σέβονται τη νομιμότητα. 
Ερώτηση αριθ. 12 
1. Ορισμός 
Ο νόμος ορίζει ως συλλογική σύμβαση, τη σύμβαση που αφορά τις 
γενικές σχέσεις και συνθήκες εργασίας και η οποία συνάπτεται, 
αφενός, μεταξύ μίας ή περισσότερων συνδικαλιστικών οργανώσεων 
εργατών ή υπαλλήλων και, αφετέρου, είτε μίας ή περισσότερων 
συνδικαλιστικών οργανώσεων εργοδοτών, είτε μίας συγκεκριμένης 
επιχείρησης, είτε ομάδας επιχειρήσεων, με ομοειδή παραγωγή ή 
δραστηριότητα, είτε συνόλου επιχειρήσεων του ιδίου επαγγέλματος. 
2. Εκπόνηση 
Ο νόμος υποχρεώνει τον εργοδότη στον οποίον υπεβλήθη αίτηση 
διεξαγωγής διαπραγματεύσεων με σκοπό τη σύναψη συλλογικής σύμβασης 
να αρχίσει τις σχετικές διαπραγματεύσεις. 
Ωστόσο, απαλλάσσει τον εργοδότη από την υποχρέωση διεξαγωγής 
διαπραγματεύσεων στην περίπτωση όπου εκδηλώσει βούληση να 
διαπραγματευτεί στα πλαίσια ομάδας εργοδοτών ή από κοινού με άλλους 
εργοδότες του ίδιου επαγγέλματος. Εφόσον, στην περίπτωση αυτή, οι 
δ ι ενεργούντες τις διαπραγματεύσεις δεν προβαίνουν σε αυτές εντός 
εξήντα ημερών από την πρώτη αίτηση, ο εργοδότης υποχρεούται να 
προβεί σε ξεχωριστές διαπραγματεύσεις. 
Σε περίπτωση όπου ο εργοδότης αρνείται να αρχίσει διαπραγματεύσεις, 
η διχογνωμία υποβάλλεται στην Εθνική Υπηρεσία συμβιβασμού. 
- 215 -
Ομοίως και στην περίπτωση όπου, κατά τη διάρκεια των 
διαπραγματεύσεων, τα μέρη δεν συμφωνήσουν επί του συνόλου ή μέρους 
του περιεχομένου της σύμβασης. 
Τέλος, ο νόμος επιτρέπει στα μέρη να αναθέσουν την επίλυση της 
διαφοράς στη διαιτησία είτε πριν από την αποτυχία της απόπειρας 
συμβιβασμού, είτε κατόπιν αυτής. 
Τύπος και δημοσιότητα 
Σε περίπτωση που η σύμβαση δεν είναι γραπτή και υπογεγραμμένη 
θεωρείται άκυρη. 
Πρέπει να κατατεθεί στην Επιθεώρηση εργασίας και ορυχείων και να 
τοιχοκολληθεί στις κύριες εισόδους των χώρων εργασίας. 
Ημερομηνία έναρξης ισχύος και χρονική διάρκεια 
Η σύμβαση εφαρμόζεται από την επομένη της κατάθεσης της στην 
Επιθεώρηση εργασίας και ορυχείων. 
Ελάχιστη διάρκεια : 6 μήνες 
Μέγιστη διάρκεια : 3 χρόνια 
Η σύμβαση μπορεί να καταγγελθεί μέσω προειδοποίησης κατόπιν 
συμφωνίας μεταξύ των μερών. Η χρονική διάρκεια της προειδοποίησης 
ορίζεται μεταξύ 15 ημερών και 3 μηνών κατ'ανώτατο όριο. 
Κυρώσεις 
Η μή εκπλήρωση εκ μέρους του εργοδότη ή του εργαζόμενου των 
υποχρεώσεων που απορρέουν από τη σύμβαση συνεπάγεται την επιβολή 
προστίμου το οποίο κυμαίνεται μεταξύ 2.501-250.000 φράγκων. 
Ερώτηση αριθ. 13 
1. Το δικαίωμα απεργίας 
Το δικαίωμα απεργίας των μισθωτών εργαζομένων δεν προβλέπεται ρητώς 
ούτε από το Σύνταγμα, ούτε από το νόμο. Απορρέει από τη διασταλτική 
δικονομική ερμηνεία της έννοιας της συνδικαλιστικής ελευθερίας που 
αναφέρεται στο άρθρο 11, εδάφιο 5 του Συντάγματος το οποίο, μετά την 
αναθεώρηση του 1948, ορίζει ότι "ο νόμος... διασφαλίζει τη 
συνδικαλιστική ελευθερία". 
Οιαδήποτε απεργία που κηρύσσεται πριν από την εξάντληση των 
συμβιβαστικών μέσων κατόπιν σύνταξης πρακτικού μη συμβιβασμού, είναι 
παράνομη. 
2. ο συμβιβασμός 
Όλες οι συλλογικές διαφορές αποτελούν αντικείμενο συνεδρίασης της 
Εθνικής Υπηρεσίας Συμβιβασμού. Ο πρόεδρος συγκαλεί : 
αυτ επαγγέ λτως 
κατόπιν αίτησης που υποβάλλουν τα μέρη της διαφοράς 
κατόπιν αίτησης δύο μελών της επιτροπής ίσης εκπροσώπησης 
- 216 -
Συμφωνία συμβιβασμού 
Η ρύθμιση μιας διαφοράς προκύπτει από τη συμφωνία των ομάδων, ο 
γραμματέας συντάσσει πρακτικά που υπογράφονται από τον πρόεδρο και 
τα μέρη. 
Οι συμφωνημένοι διακανονισμοί ρυθμίζουν τις σχέσεις και τις συνθήκες 
εργασίας στις υπογράφουσες επιχειρήσεις. 
Επίσης, δυνατόν να κηρυχθούν γενικής ισχύος για το σύνολο των 
εργοδοτών και του προσωπικού του ενδιαφερόμενου επαγγέλματος. 
Αποτυχία του συμβιβασμού 
Σε περίπτωση όπου ο πρόεδρος εκτιμήσει ότι έχουν εξαντληθεί τα 
συμβιβαστικά μέσα, η επιτροπή καταρτίζει λεπτομερή πρακτικά του μη 
συμβιβασμού στα οποία εκθέτει τα επίμαχα σημεία. Ο νόμος ορίζει ότι 
καθίσταται υποχρεωτική η συμβιβαστική διαδικασία ενώπιον της Εθνικής 
Υπηρεσίας συμβιβασμού. 
α) Χαρακτηρίζει ως παράπτωμα 
την πρόκληση παύσης ή συλλογικής διακοπής της εργασίας χωρίς 
προγενέστερη προσφυγή στην εθνική υπηρεσία συμβιβασμού 
την άρνηση χωρίς νόμιμο κίνητρο της συμμετοχής στις 
συμβιβαστικές απόπειρες που αναλαμβάνει η εθνική υπηρεσία 
συμβιβασμού 
την παρεμπόδιση της εκπλήρωσης της αποστολής των εκπροσώπων των 
μερών στη συμβιβαστική διαδικασία 
β) Χαρακτηρίζει ως παράπτωμα το γεγονός της μη εκπλήρωσης, εκ 
μέρους των εργοδοτών και των εργαζομένων, των υποχρεώσεων που 
απορρέουν από τις συμφωνίες που επήλθαν στα πλαίσια της 
Υπηρεσίας. 
Ερώτηση αριθ. 14 
ορισμένες κατηγορίες υπαλλήλων μπορούν να προσφεύγουν σε απεργία μέσα 
στα πλαίσια και υπό τους όρους του νόμου της 16ης Απριλίου 1979 που 
ρυθμίζει το θέμα της απεργίας στις κρατικές υπηρεσίες και στα δημόσια 
ιδρύματα που βρίσκονται υπό τον άμεσο έλεγχο του κράτους. 
α) Ενεχόμενα πρόσωπα 
Μπορούν να λάβουν μέρος σε απεργία όλοι οι μόνιμοι υπάλληλοι, 
ασκούμενοι, μισθωτοί και επικουρικοί υπάλληλοι του κράτους και των 
δημοσίων οργανισμών που βρίσκονται υπό τον άμεσο έλεγχο του κράτους, 
εκτός από : 
1. Υπαλλήλους των οποίων τα καθήκοντα έχουν συσταθεί με βάση το 
άρθρο 76 του Συντάγματος (Σύμβουλοι της κυβέρνησης). 
2. Εκτάκτους απεσταλμένους και εντεταλμένους πρέσβεις, συμβούλους 
αποστολών και άλλων διπλωματικών υπαλλήλων, εάν ασκούν στο 
εξωτερικό, μονίμως ή προσωρινώς, καθήκοντα προϊσταμένου 
αποστολής. 
- 217 -
3. Δικαστές του δικαστικού σώματος. 
4. Προϊσταμένους διοίκησης και των βοηθών τους. 
5. Διοικητές εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και των βοηθών τους. 
6. Προσωπικό δικαστικών και σωφρονιστικών διοικήσεων. 
7. Υπαλλήλους δημοσίων υπηρεσιών ασφαλείας. 
8. Ιατρικό και παραϊτρικό προσωπικό των υπηρεσιών επιφυλακής. 
9. Προσωπικό ασφαλείας και προσωπικό στο οποίο έχει ανατεθεί η 
ασφάλεια στις υπηρεσίες. 
β) Διαδικασίες συνδιαλλαγής 
* Οι συλλογικές διαφορές που υπάρχουν μεταξύ του προσωπικού και 
των προαναφερομένων οργανισμών αποτελούν αντικείμενο 
υποχρεωτικής διαδικασίας συνδιαλλαγής ενώπιον μιας επιτροπής 
συνδιαλλαγής. 
* Πέραν του προέδρου της, ο οποίος είναι δικαστής του δικαστικού 
σώματος, στην επιτροπή συνδιαλλαγής εκπροσωπούνται ισομερώς 
πέντε εκπρόσωποι της δημόσιας αρχής και πέντε εκπρόσωποι της 
συνδικαλιστικής οργάνωσης ή οργανώσεων, από τις οποίες εξαρτάται 
το εν διαμάχη προσωπικό. 
* Ο πρόεδρος διορίζεται από τον Μέγα Δούκα για μια περίοδο τριών 
ετών. Οι εκπρόσωποι της δημόσιας αρχής διορίζονται από τον 
αρμόδιο υπουργό. Οι εκπρόσωποι της συνδικαλιστικής οργάνωσης ή 
οργανώσεων ορίζονται από αυτές, με βάση τα κάτωθι κριτήρια: 
Σε περίπτωση που η συλλογική διαφορά είναι γενικευμένη, η 
πλέον αντιπροσωπευτική οργάνωση ή οργανώσεις σε εθνικό 
επίπεδο, για τους τομείς που προβλέπει ο προαναφερόμενος 
νόμος, έχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζουν τους πέντε 
εκπροσώπους μεταξύ των μελών τους. 
- Σε περίπτωση που η συλλογική διαφορά δεν είναι γενικευμένη 
αλλά περιορίζεται σε μια διοίκηση ή σταδιοδρομία, η 
αντιπροσωπευτικότερη σε εθνικό επίπεδο συνδικαλιστική 
οργάνωση ή οργανώσεις ορίζουν τρεις εκπροσώπους, η δε 
συνδικαλιστική οργάνωση ή οργανώσεις του τομέα που 
εκπροσωπούν ειδικότερα το εν διαμάχη προσωπικό ορίζουν τους 
δύο άλλους. 
* θεωρείται συνδικαλιστική οργάνωση, με την έννοια του παρόντος 
νόμου, κάθε επαγγελματική ένωση που διαθέτει εσωτερική οργάνωση 
που έχει ως σκοπό την υποστήριξη των επαγγελματικών συμφερόντων 
και εκπροσωπεί αποκλειστικά το προσωπικό του δημοσίου και των 
δημόσιων οργανισμών που βρίσκονται υπό την άμεση εποπτεία του 
κράτους. 
* θεωρείται ως πλέον αντιπροσωπευτική συνδικαλιστική οργάνωση σε 
εθνικό επίπεδο ή σε επίπεδο τομέα η οργάνωση που διακρίνεται για 
το μεγάλο αριθμό των μελών της, για τις δραστηριότητες της και 
την ανεξαρτησία της. 
- 218 -
γ) Διαδικασία μεσολάβησης 
* Σε περίπτωση που η διαδικασία συνδιαλλαγής δεν έχει αποτέλεσμα η 
διαφορά υποβάλλεται, μετά από αίτημα ενός των μερών και μέσα σε 
σαράντα οκτώ ώρες στον πρόεδρο του Συμβουλίου του Κράτους ή σε 
μέλος του Συμβουλίου του Κράτους που αυτό το ίδιο ορίζει ως 
μεσολαβητή. 
Ο μεσολαβητής δοκιμάζει να συμφιλιώσει τα μέρη. Εάν αυτό δεν 
καταστεί δυνατό υποβάλλει στα μέρη, μέσα σε οκτώ μέρες 
προτάσεις, υπό την μορφή σύστασης, για την επίλυση της διαφοράς. 
δ) Προειδοπο ίηση 
* Όταν σε περίπτωση αποτυχίας της διαδικασίας συνδιαλλαγής και, 
ενδεχομένως, της διαδικασίας μεσολάβησης το προσωπικό αποφασίζει 
να απεργήσει, της παύσης εργασίας προηγείται γραπτή 
προειδοποίηση της συνδικαλιστικής οργάνωσης ή οργανώσεων που 
προαναφέρονται. Η προειδοποίηση αυτή πρέπει να φθάσει στον 
πρόεδρο της κυβέρνησης δέκα μέρες πριν από την έναρξη της 
απεργίας. Αναφέρει τις αιτίες, τον τόπο, την ημερομηνία, την 
ώρα έναρξης καθώς και τη διάρκεια της απεργίας και δεν μπορεί να 
προστεθεί σε μια άλλη προειδοποίηση απεργίας. 
ε) Περιορισμοί 
* Σε περίπτωση συντονισμένης παύσης της εργασίας, η ώρα παύσης και 
η ώρα επανέναρξης της εργασίας δεν μπορούν να διαφέρουν μεταξύ 
των διαφόρων κατηγοριών ή των μελών του ενδιαφερόμενου 
προσωπικού. 
* Δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν στάσεις εργασίας, με διαδοχική 
κλιμάκωση ή με συνδυασμένη εναλλαγή, που αφορούν διάφορους 
τομείς ή διάφορες επαγγελματικές κατηγορίες της ίδιας υπηρεσίας 
ή οργανισμού ή διαφορετικών υπηρεσιών ή οργανισμών του ίδιου 
ιδρύματος. 
* Απαγορεύονται συντονισμένες παύσεις εργασίας που δεν έχουν ως 
αποκλειστικό στόχο την προάσπιση των επαγγελματικών, οικονομικών 
ή κοινωνικών συμφερόντων. 
* Παύσεις εργασίας που συνοδεύονται είτε από πράξεις βίας εναντίον 
προσώπων είτε από πράξεις καταστροφής αγαθών είτε από ενέργειες 
που εμποδίζουν την ελευθερία της εργασίας είναι παράνομες και 
βαρύνουν τους δράστες των πράξεων αυτών. 
στ) Επιστράτευση 
* Με απόφαση της κυβέρνησης, που λαμβάνεται από το υπουργικό 
συμβούλιο, οι υπουργοί μπορούν να εξουσιοδοτηθούν να 
πραγματοποιήσουν ή να αναθέσουν την πραγματοποίηση της 
επιστράτευσης του συνόλου ή μέρους των προσώπων που είναι 
αναγκαία για τη λειτουργία υπηρεσιών που έχουν ζωτική σημασία 
για την εξυπηρέτηση των αναγκών της χώρας. 
* Οι εντολές επιστράτευσης μπορεί να είναι ατομικές ή ομαδικές. 
Γνωστοποιούνται στους ενδιαφερόμενους με τα κατάλληλα μέσα, όπως 
είναι η ατομική κοινοποίηση, η αφισοκόλληση, δημοσίευση στο 
Mémorial και στον ημερήσιο γραπτό και προφορικό τύπο. 
- 219 -
η) Κυρώσεις 
1. Ποινικές 
* Το μέλος του προσωπικού, καθώς και ο εκπρόσωπος της 
συνδικαλιστικής οργάνωσης που δεν συμμορφούται προς τους 
προαναφερόμενους κανόνες τιμωρείται με πρόστιμο δύο χιλιάδων 
πεντακοσίων έως πενήντα χιλιάδων φράγκων. 
* Εφαρμόζονται οι διατάξεις του Ιου τόμου του ποικού κώδικα και 
του νόμου της 18ης Ιουνίου 1879 που αναθέτουν στα δικαστήρια την 
εκτίμηση ελαφρυντικών περιστάσεων, που τροποιήθηκαν με το νόμο 
της 16ης Μαΐου 1904. 
* Σε περίπτωση υποτροπής μέσα σε διάστημα δύο ετών η προβλεπόμενη 
ποινή μπορεί να καθορισθεί στο διπλάσιο της μεγίστης. 
* Οι ανωτέρω διατάξεις εφαρμόζονται χωρίς να προδικάζεται η 
ενδεχόμενη εφαρμογή άλλων διατάξεων του ποινικού κώδικα. 
2. Χρηματικές 
* Η απουσία από την υπηρεσία λόγω συντονισμένης παύσης εργασίας 
έχει ως αποτέλεσμα τη στέρηση από το μισθό του, εκτός από τα 
οικογενειακά επιδόματα, του ενός τριακοστού ημερησίως του 
μηνιαίου μισθού του. 
Για την εφαρμογή της διάταξης αυτής τα τμήματα μιας ημέρας 
λαμβάνονται ως ολόκληρη ημέρα. 
* Η αποστολή στον ενδιαφερόμενο του δικαιολογητικού εγγράφου της 
κράτησης ισοδυναμεί με κοινοποίηση της απόφασης, από δε την 
ημερομηνία που αναφέρεται στο απόσπασμα λογαριασμού τρέχει η 
προθεσμία για την άσκηση προσφυγής στο Συμβούλιο του Κράτους, 
Επιτροπή Διαφορών. 
3. Πειθαρχικές 
* Πέραν των ποινικών και χρηματικών κυρώσεων η μη τήρηση των 
ανωτέρω διατάξεων επιφέρει την εφαρμογή, σύμφωνα με τη συνήθη 
πειθαρχική διαδικασία, των κυρώσεων που προβλέπουν οι κανονισμοί 
και οι ρυθμίσεις για το ενδιαφερόμενο προσωπικό. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
Ερώτηση αριθ. 15 
α) Οι όροι πρόσβασης στην επαγγελματική κατάρτιση καθορίζονται από τον 
κανονισμό του Μεγάλου Δούκα της 8ης Φεβρουαρίου 1991 ο οποίος ορίζει 
τα κριτήρια προαγωγής στις τάξεις του κατώτερου κύκλου, του μέσου 
κύκλου, τεχνικό σύστημα, και του ανώτερου κύκλου δευτεροβάθμιας 
τεχνικής εκπαίδευσης. 
- 220 -
Έχουν ως ακολούθως : 
1. Οι μαθητές που περάτωσαν επιτυχώς την ένατη τάξη τεχνικής 
εκπαίδευσης (ένατη τάξη δέσμης Ι) σύμφωνα με το σύστημα 
προαγωγής Α γίνονται δεκτοί στη δέκατη τάξη του μέσου κύκλου. 
2. Οι μαθητές που περάτωσαν επιτυχώς 
την ένατη τάξη τεχνικής εκπαίδευσης (ένατη τάξη δέσμης Ι) 
σύμφωνα με το σύστημα προαγωγής Β 
- την ένατη τάξη πολυκλαδικής εκπαίδευσης (ένατη τάξη δέσμης 
II) σύμφωνα με το σύστημα προαγωγής Α και Β 
την ένατη τάξη επαγγελματικής εκπαίδευσης (ένατη τάξη δέσμης 
III) σύμφωνα με το σύστημα προαγωγής Α, 
γίνονται δεκτοί στη δέκατη τάξη του μέσου κύκλου σύμφωνα με τη 
γνώμη προσανατολισμού που εκφράζει το συμβούλιο της τάξης. 
Για να εκδοθεί η γνώμη προσανατολισμού για τους μαθητές που 
αναφέρονται στο προγενέστερο εδάφιο, το συμβούλιο της τάξης 
λαμβάνε ι υπόψη 
- τους βαθμούς που συγκέντρωσε ο μαθητής 
την αποκτηθείσα γνώση και επάρκεια που απαιτείται για την 
παρακολούθηση της κατάρτισης σε διάφορους τομείς και τμήματα 
του μέσου κύκλου 
τη γνώμη της Υπηρεσίας ψυχολογίας και σχολικού 
προσανατολισμού. 
3. Οι διατάξεις που αναφέρονται στο άρθρο 25 του νόμου της 4ης 
Σεπτεμβρίου όσον αφορά την μεταρρύθμιση της δευτεροβάθμιας 
τεχνικής εκπαίδευσης και της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης 
σχετικά με το χαρακτήρα του προσανατολισμού, εφαρμόστηκαν 
κατόπιν της δημοσίευσης του κανονισμού του Μεγάλου Δούκα που 
καθορίζει τους τρόπους θέσπισης και εφαρμογής του χαρακτήρα του 
προσανατολισμού. 
Ας σημειωθε ί ότι 
το σύστημα προαγωγής Α ρυθμίζει την πρόοδο των σπουδών των 
μαθητών που συνεχίζουν στον ίδιο τομέα κατάρτισης. 
- το σύστημα προαγωγής Β ρυθμίζει την πρόοδο των σπουδών των 
μαθητών που αλλάζουν τομέα κατάρτισης. 
ο χαρακτήρας του προσανατολισμού βασίζεται κυρίως στους βαθμούς 
που συγκέντρωσε ο μαθητής, οι οποίοι σταθμίζονται σύμφωνα με ένα 
σύστημα που λαμβάνει υπόψη τον υπό μελέτη σχολικό και 
επαγγελματικό προσανατολισμό και υποδεικνύει, κατά περίπτωση, τα 
μέσα στήριξης που επιτρέπουν στο μαθητή να συνεχίσει την 
κατάρτιση του. 
β) το ερώτημα στερείται αντικειμένου εφόσον το εκπαιδευτικό σύστημα του 
Λουξεμβούργου δεν αποδέχεται διακρίσεις που βασίζονται στην 
εθνικότητα όσον αφορά την πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση. 
γ) Ο νόμος της 4ης Σεπτεμβρίου 1990 που αφορά, μεταξύ άλλων, την 
μεταρρύθμιση της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης, παρέχει, άνευ 
περιορισμών, δυνατότητες επαγγελματικής επανεκπαίδευσης, 
τελειοποίησης και επανειδίκευσης. 
- 221 
Η συμμετοχή στους κύκλους μαθημάτων είναι δωρεάν η καταβάλλεται 
χαμηλό ποσό συμβολικού χαρακτήρα, ως δικαίωμα εγγραφής. 
Το ίδιο ισχύει όσον αφορά την κατάρτιση των ενηλίκων, η οποία 
παρέχει τη δυνατότητα προετοιμασίας για την απόκτηση πιστοποιητικών 
και διπλωμάτων δημόσιας εκπαίδευσης μέσω της "δεύτερης ευκαιρίας". 
Αυτός ο τύπος κατάρτισης, ο οργανικός νόμος της οποίας ψηφίστηκε από 
το κοινοβούλιο στις 4 Ιουνίου 1991, προσφέρει επίσης ένα ευρύ φάσμα 
μαθημάτων στους τομείς των ξένων γλωσσών και της γενικής κουλτούρας. 
Οι λοιπές πρωτοβουλίες στον τομέα της συνεχούς κατάρτισης που 
αναλαμβάνονται κυρίως από τα επαγγελματατικά επιμελητήρια και τις 
ίδιες τις επιχειρήσεις απευθύνονται, σε γενικές γραμμές, σε ορισμένο 
κοινό. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 16 
α) Η ίση μεταχείριση αναφέρεται στα διάφορα νομικά κείμενα που 
ψηφίστηκαν τα τελευταία χρόνια (ίση αμοιβή, ισότητα όσον αφορά την 
πρόσβαση στην απασχόληση, την επαγγελματική κατάρτιση και προαγωγή, 
τις συνθήκες εργασίας και την κοινωνική ασφάλιση). Δεν υφίστανται 
άμεσες διακρίσεις όσον αφορά την πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην 
κατάρτιση και την απασχόληση. 
β) Έχουν ληφθεί διάφορα μέτρα σε επίπεδο εκπαίδευσης και 
επαγγελματικής κατάρτισης, αφενός, με σκοπό να ευαισθητοποιηθούν οι 
νέες γυναίκες απέναντι στις νέες τεχνολογίες και στα μη παραδοσιακά 
επαγγέλματα και, αφετέρου, να διασφαλιστεί η κατάρτιση και η 
κονωνική ένταξη των επανεντασσόμενων στην αγορά εργασίας γυναικών. 
γ) Ο νόμος της 1ης Αυγούστου 1988, όσον αφορά τη θέσπιση εκπαιδευτικού 
επιδόματος, προβλέπει ότι του εν λόγω επιδόματος δικαιούνται τα 
ακόλουθα άτομα : 
ο γονέας που ασχολείται κυρίως με την εκπαίδευση των παιδιών 
στην οικογενειακή εστία και δεν ασκεί επαγγελματική 
δραστηριότητα 
ο γονέας που, καίτοι ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα, 
διαθέτει, από κοινού με τον σύζυγο, εισόδημα που δεν υπερβαίνει 
κάποιο όριο το οποίο ποικίλλει σε συνάρτηση με την οικογενειακή 
σύνθεση. 
Σήμερα, συζητείται η επέκταση του εκπαιδευτικού επιδόματος στα άτομα 
που ασκούν επαγγελματική δραστηριότητα μερικής απασχόλησης. 
Ο νόμος της 24ης Απριλίου 1991, που έχει ως αντικείμενο τη βελτίωση 
των συντάξεων του ανταποδοτικού συστήματος, προβλέπει την επέκταση 
από ένα σε δύο έτη του χρόνου ανατροφής των παιδιών ως περιόδου 
ουσιαστικής ασφάλισης για τον υπολογισμό των συντάξεων στο 
ανταποδοτικό σύστημα. 
- 222 -
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 17 
Οι νόμοι της 6ης Μαίου 1974 και της 18ης Μαίου 1979, που προβλέπουν την 
πληροφόρηση, τις διαβουλεύσεις και τη συμμετοχή των εργαζομένων μέσω των 
μικτών επιτροπών της επιχείρησης, την εκπροσώπηση του προσωπικού σε 
επίπεδο επιχείρησης και τις αντιπροσωπείες του προσωπικού, εφαρμόζονται 
αποκλειστικά στις επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες στο έδαφος του 
Λουξεμβούργου. 
Ερώτηση αριθ. 18 
1. Οι εκπρόσωποι του προσωπικού 
Ο νόμος της 18ης Μαίου 1979 αναθέτει στις αντιπροσωπείες του 
προσωπικού την αποστολή της διαφύλαξης και της υπεράσπισης των 
συμφερόντων των μισθωτών εργαζομένων της επιχείρησης στους 
ακόλουθους τομείς : 
-συνθήκες εργασίας 
-ασφάλεια κατά την απασχόληση 
-κοινωνικό καθεστώς 
ο νόμος εξαιρεί της εν λόγω αρχής την περίπτωση όπου η αποστολή 
αυτή άπτεται της αρμοδιότητας της μικτής επιτροπής της 
επιχείρησης, εφόσον υπάρχει. 
1.1. Καθήκοντα κοινωνικού και επαγγελματικού χαρακτήρα 
Η αντιπροσωπεία του προσωπικού καλείται να γνωμοδοτήσει και να 
διατυπώσει προτάσεις για κάθε ζήτημα που σχετίζεται με τη 
βελτίωση των συνθηκών εργασίας και απασχόλησης, καθώς και την 
κοινωνική κατάσταση του αμειβόμενου προσωπικού. 
Στο πλαίσιο αυτό ο νόμος καλεί την αντιπροσωπεία του προσωπικού 
να γνωμοδοτήσει σχετικά με την κατάρτιση ή την τροποποίηση του 
υπηρεσιακού κανονισμού ή ενός κανονισμού του καταστήματος και να 
επιβλέπει αυστηρά την εφαρμογή του. 
Ομοίως, η αντιπροσωπεία του προσωπικού δικαιούται να προτείνει 
τροποποιήσεις στον εσωτερικό κανονισμό· η διεύθυνση ή, εφόσον 
υπάρχει, η μικτή επιτροπή της επιχείρησης, πρέπει να λάβει 
απόφαση όσον αφορά τη σχετική πρόταση πριν από την πάροδο της 
προθεσμίας των δύο μηνών, η δε απόφαση αυτή πρέπει να 
κοινοποιηθεί στην αντιπροσωπεία. 
1.2. Αρμοδιότητες οικονομικού χαρακτήρα 
1.2.1 Ετήσια πληροφόρηση 
Στις εταιρείες που έχουν συσταθεί υπό μορφή εταιρείας μετοχικού 
κεφαλαίου, ο νόμος υποχρεώνει τη διεύθυνση ή τη διαχείριση να 
ενημερώνει τους εκπροσώπους του προσωπικού, τουλάχιστον άπαξ του 
έτους σχετικά με τη χρηματοοικονομική εξέλιξη της επιχείρησης. 
- 223 -
Για το σκοπό αυτό, η διεύθυνση ή η διαχείριση υποβάλλει στους 
εκπροσώπους γενική έκθεση σχετικά με τη δραστηριότητα της 
επιχείρησης, τον αριθμό κύκλου εργασιών, τα συνολικά 
αποτελέσματα της παραγωγής και της εκμετάλλευσης, τις 
παραγγελίες, την εξέλιξη της διάρθρωσης και του ποσού των 
αμοιβών του προσωπικού, καθώς και τις υλοποιηθείσες επενδύσεις. 
Σε περίπτωση όπου υπάρχει μικτή επιτροπή επιχείρησης, η υποβολή 
της έκθεσης στους εκπροσώπους του προσωπικού πρέπει να 
πραγματοποιείται κατόπιν της υποβολής της στη μικτή επιτροπή. 
1.2.2. Περιοδική πληροφόρηση 
Ο νόμος υποχρεώνει τον επικεφαλή της επιχείρησης να κοινοποιεί 
στους εκπροσώπους του προσωπικού πληροφοριακά στοιχεία 
προκειμένου να ενημερώνονται σχετικά με το παρόν και το μέλλον 
της επιχείρησης. 
Η εν λόγω κοινοποίηση πραγματοποιείται : 
στις επιχειρήσεις που υπάρχει μικτή επιτροπή : κάθε μήνα 
στις επιχειρήσεις που δεν υπάρχει μικτή επιτροπή : 
επ'ευκαιρία των συνεδριάσεων της αντιπροσωπείας του 
προσωπικού με τη διεύθυνση του καταστήματος. 
2. Οι μικτές επιτροπές 
Ο νόμος της 6ης Μαίου 1974 θέσπισε τις μικτές επιτροπές της 
επιχείρησης που απαρτίζονται βάσει ίσης εκπροσώπησης από 
εκπροσώπους του εργοδότη και εκπροσώπους του προσωπικού. 
Ο νόμος ορίζει τα καθήκοντα της μικτής επιτροπής προβαίνοντας σε 
διάκριση μεταξύ των αρμοδιοτήτων γνωμοδότησης, των αρμοδιοτήτων 
λήψης αποφάσεων και των αρμοδιοτήτων εποπτείας. 
2.1. Αρμοδιότητες πληροφόρησης και γνωμοδότησης 
2.1.1. Εξαμηνιαία ενημέρωση 
Ο νόμος υποχρεώνει τον επικεφαλή της επιχείρησης να ενημερώνει 
γραπτώς και να συμβουλεύεται τη μικτή επιτροπή, τουλάχιστον δύο 
φορές το χρόνο, σχετικά με τη χρηματοοικονομική εξέλιξη της 
επιχε ίρησης. 
Για το σκοπό αυτό, καθιστά υποχρεωτική την υποβολή γενικής 
έκθεσης σχετικά με τη δραστηριότητα της επιχείρησης, τον αριθμό 
κύκλου εργασιών, τα συνολικά αποτελέσματα παραγωγής και 
εκμετάλλευσης, την εξέλιξη της διάρθρωσης και του ποσού των 
αμοιβών του προσωπικού, καθώς και τις υλοποιηθείσες επενδύσεις. 
Συμπληρώνει την υποχρέωση αυτή, υποχρεώνοντας τη διεύθυνση των 
εταιρειών μετοχικού κεφαλαίου να κοινοποιεί επιπλέον στη μικτή 
επιτροπή το λογαριασμό κερδών και ζημιών, τον ετήσιο ισολογισμό, 
την έκθεση των ελεγκτών, κατά περίπτωση, την έκθεση του 
διοικητικού συμβουλίου, καθώς και οιοδήποτε έγγραφο που 
υποβάλλεται στη γενική συνέλευση των μετόχων. 
- 224 -
Η κοινοποίηση όλων αυτών των εγγράφων πρέπει να προηγείται της 
υποβολής της στη γενική συνέλευση προκειμένου η μικτή επιτροπή 
να είναι σε θέση να στηρίξει τη γνώμη της στα υποβαλλόμενα 
στοίχε ία. 
2.1.2 Ετήσια πληροφόρηση 
Ο επικεφαλής της επιχείρησης υποχρεούται να ενημερώνει και να 
συμβουλεύεται την μικτή επιτροπή τουλάχιστον άπαξ του έτους 
σχετικά με τις παρούσες και προβλεπόμενες ανάγκες σε εργατικό 
δυναμικό της επιχείρησης, καθώς και σχετικά με τα μέτρα ιδίως 
επαγγελματικής κατάρτισης, τελειοποίησης και επανεκπαίδευσης, 
που μπορούν κατά περίπτωση να προκύψουν για το προσωπικό της 
επιχε ίρησης. 
2.1.3 Ειδική πληροφόρηση και ειδικές διαβουλεύσεις 
Εν γένει, ο νόμος παρέχει στη μικτή επιτροπή αρμοδιότητα 
γνωμοδότησης σχετικά με αποφάσεις χρηματοοικονομικού χαρακτήρα 
που ενδεχομένως έχουν καθοριστική επίπτωση στη διάρθρωση της 
επιχείρησης ή στο επίπεδο της απασχόλησης. 
Παραθέτει ενδεικτικά τις αποφάσεις όσον αφορά τον όγκο της 
παραγωγής και των πωλήσεων, το πρόγραμμα και τον προσανατολισμό 
της παραγωγής, την πολιτική των επενδύσεων, τα σχέδια 
περιορισμού ή επέκτασης της δραστηριότητας της επιχείρησης, τα 
σχέδια συγχώνευσης επιχειρήσεων και, τέλος, τα σχέδια 
τροποποίησης της οργάνωσης της επιχείρησης. 
Επιπλέον, ο νόμος ορίζει ότι η μικτή επιτροπή έχει συμβουλευτική 
αρμοδιότητα στον τομέα των μέτρων που σχετίζονται με τις 
εγκαταστάσεις παραγωγής ή διοίκησης, τον εξοπλισμό, καθώς και 
τους τρόπους και τις μεθόδους κατασκευής. 
Ορίζει ότι η πληροφόρηση και οι διαβουλεύσεις δεν περιορίζονται 
στην περιγραφή των υπό μελέτη αποφάσεων, αλλά θα πρέπει να 
αφορούν τις επιπτώσεις των μέτρων στον όγκο και τη διάρθρωση του 
προσωπικού, καθώς και τις συνθήκες απασχόλησης και εργασίας· 
κατά περίπτωση, αφορούν ακόμα τα μέτρα κοινωνικής τάξης που 
λαμβάνονται ή εξετάζονται από τον επικεφαλή της επιχείρησης 
προκειμένου να εξισορροπηθεί η επίπτωση αυτών των μέτρων στις 
συνθήκες των εργαζομένων ιδίως στον τομέα της επαγγελματικής 
κατάρτισης και επανεκπαίδευσης. 
Η πληροφόρηση και οι διαβουλεύσεις πρέπει κατ'αρχήν να 
προηγούνται της υπό μελέτην απόφασης. 
Ο νόμος επιτρέπει ωστόσο παρεκκλίσεις του κανόνα, εφόσον οι εκ 
των προτέρων διαβουλεύσεις κινδυνεύουν να παρεμποδίζουν τη 
διαχείριση της επιχείρησης ή να θέτουν σε κίνδυνο την υλοποίηση 
σχεδιαζόμενων ενεργειών· στις περιπτώσεις αυτές, ο επικεφαλής 
της επιχείρησης υποχρεούται, εντός τριών ημερών, να παράσχει 
στην μικτή επιτροπή όλες τις απαραίτητες πληροφορίες και 
εξήγησε ις. 
(ι 
- 225 -
2.2. Αρμοδιότητες συναπόφασης 
Ο νόμος παρέχει στη μικτή επιτροπή αρμοδιότητα συναπόφασης όσον 
αφορά κατ'αρχήν την εισαγωγή ή τη χρήση τεχνικών εγκαταστάσεων 
που αποσκοπούν να ελέγξουν τη συμπεριφορά και την απόδοση του 
εργαζομένου στη θέση απασχόλησης του. 
Το ίδιο ισχύει όσον αφορά τη θέσπιση ή την τροποποίηση μέτρων 
σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων, καθώς και 
την πρόληψη των επαγγελματικών νόσων. 
Ο νόμος αποδίδει ακόμα αρμοδιότητα συναπόφασης στη μικτή 
επιτροπή για τη θέσπιση ή την τροποποίηση των γενικών κριτηρίων 
που αφορούν την προσωπική επιλογή σε περίπτωση πρόσληψης, 
προαγωγής, μετάταξης και απόλυσης των εργαζομένων, καθώς και για 
τη θέσπιση ή την τροποποίηση των γενικών κριτηρίων αξιολόγησης 
των εργαζομένων. Οι μεμονωμένες αποφάσεις πρόσληψης, προαγωγής, 
μετάταξης και απόλυσης άπτονται ωστόσο της αποκλειστικής 
αρμοδιότητας του εργοδότη. 
Τέλος, παρέχει αρμοδιότητα συναπόφασης στη μικτή επιτροπή όσον 
αφορά τη χορήγηση επιμισθίου στους εργαζόμενους οι οποίοι, μέσω 
πρωτοβουλιών τους ή προτάσεων τεχνικής βελτίωσης, παρείχαν στην 
επιχείρηση μία ιδιαίτερη πρόσφορη συνεργασία, με την επιφύλαξη 
των διατάξεων που διέπουν τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τις 
εφευρέσεις. 
2.3. Αρμοδιότητες επίβλεψης 
Η μικτή επιτροπή είναι επιφορτισμένη με την επίβλεψη των 
κοινωνικών έργων της επιχείρησης- για το σκοπό αυτό ο επικεφαλής 
της επιχείρησης της κοινοποιεί, τουλάχιστον άπαξ του έτους, τον 
απολογισμό της διαχείρισης. 
Αποφάσεις της μικτής επιτροπής . 
Όλες οι αποφάσεις και γνωμοδοτήσεις της μικτής επιτροπής 
εκδίδονται εφόσον συγκεντρώσουν την απόλυτη πλειοψηφία των ψήφων 
της ομάδας των εκπροσώπων του εργοδότη και αυτήν της ομάδας των 
εκπροσώπων του προσωπικού. 
Σε περίπτωση διχογνωμίας των δύο ομάδων σχετικά με την 
έγκριση ενός μέτρου το οποίο εμπίπτει στο πεδίο της 
αρμοδιότητας συναπόφασης, ο νόμος επιτρέπει στην πλέον 
δραστήρια ομάδα να κινήσει διαδικασία συμβιβασμού και, κατά 
περίπτωση, διαιτησίας ενώπιον της Εθνικής υπηρεσίας 
συμβιβασμού 
- Σε περίπτωση διχογνωμίας των δύο ομάδων όσον αφορά την έκδοση 
γνώμης της μικτής επιτροπής, ο νόμος καθιστά υποχρεωτική την 
κοινοποίηση εκάστης των δύο γνωμών στο διοικητικό συμβούλιο 
της εταιρείας. 
ο επικεφαλής της επιχείρησης ή το διοικητικό συμβούλιο 
υποχρεούνται να γνωρίζουν κατά αιτιολογημένο τρόπο τη συνέχεια 
των γνωμών που εκδίδει η μικτή επιτροπή. 
- 226 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Ερώτηση αριθ. 19 
α) Στους τομείς ή κλάδους που καλύπτονται από τις κοινοτικές οδηγίες, 
δεν ισχύουν εν γένει σε εθνικό επίπεδο διατάξεις πιο ευνοϊκές ούτως 
ώστε το Λουξεμβούργο να προσπαθήσει να μεταφέρει τις εν λόγω οδηγίες 
στο εθνικό δίκαιο πριν από τη λήξη των προβλεπόμενων ημερομηνιών 
εφαρμογής τους. 
β) Ο νόμος της 18ης Μαίου 1979 όσον αφορά τη μεταρρύθμιση των 
αντιπροσωπειών του προσωπικού προβλέπει στο άρθρο 10, στο κεφάλαιο 
με τίτλο "Εξουσίες των εκπροσώπων του προσωπικού", ότι η 
αντιπροσωπεία του προσωπικού καλείται ιδίως να συμμετέχει στην 
προστασία της εργασίας και του περιβάλλοντος της, καθώς και στην 
πρόληψη των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών νόσων. 
Το άρθρο 11 του ίδιου νόμου προβλέπει ότι κάθε αντιπροσωπεία 
τμήματος ορίζει μεταξύ των μελών της ή μεταξύ των άλλων εργαζομένων 
του καταστήματος έναν εκπρόσωπο υπεύθυνο για την ασφάλεια του 
προσωπικού. 
Ο νόμος της 6ης Μαίου 1974 που θεσπίζει τις μικτές επιτροπές στις 
επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα προβλέπει στο άρθρο 7 ότ ι η μικτή 
επιτροπή της επιχείρησης έχει αρμοδιότητα λήψης αποφάσεων όσον αφορά 
τη θέσπιση ή την τροποποίηση μέτρων που σχετίζονται με την υγεία και 
την ασφάλεια των εργαζομένων, καθώς και την πρόληψη των 
επαγγελματικών νόσων. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
Ερώτηση αριθ. 20 
Ο νόμος απαγόρευε ι την απασχόληση : 
σε παιδιά που δεν έχουν συμπληρώσει το 15ο έτος ηλικίας για όλες τις 
εργασίες 
σε εφήβους μέχρι ηλικίας 18 χρόνων για εργασίες που δεν 
ανταποκρίνονται στο βαθμό ανάπτυξης του εφήβου, και οι οποίες 
απαιτούν από αυτόν δυσανάλογες προσπάθειες ή θέτουν σε κίνδυνο τη 
σωματική ή ψυχική του υγεία. 
Ερώτηση αριθ. 21 
Για ισάξια εργασία ο νόμος χορηγεί στους έφηβους που έχουν 
συμπληρώσει το 18ο έτος ηλικίας την ίδια αμοιβή με τον ενήλικο 
εργαζόμενο που έχει συμπληρώσει το 20 έτος ηλικίας και κατέχει 
την ίδια θέση. Αρνείται εντούτοις το ευεργέτημα των 
συμπληρωματικών αποδοχών που βασίζονται στην προϋπηρεσία και των 
οποίων μπορεί ενδεχομένως να απολαύει ο ενήλικος. 
Προβαίνει στις ακόλουθες περικοπές : 
έφηβοι ηλικίας 17 έως 18 χρόνων : 80% 
έφηβοι ηλικίας 16 έως 27 χρόνων : 70% 
έφηβοι ηλικίας 15 έως 16 χρόνων : 6 0% 
- 227 -
1. Διάρκεια του χρόνου εργασίας 
Η κανονική εβδομαδιαία διάρκεια του χρόνου εργασίας για τους 
έφηβους ορίστηκε, από την 1η Νοεμβρίου 1969, σε 40 ώρες. 
2. Νυχτερινή εργασία 
2.1. Αρχή 
Ο νόμος της 28ης Οκτωβρίου 1969 απαγορεύει κατ'αρχήν την 
απασχόληση των εφήβων τη νύχτα, ήτοι στη διάρκεια περιόδου 
τουλάχιστον 12 συνεχών ωρών, εφόσον η εν λόγω περίοδος 
περιλαμβάνει κατ'ανάγκη το διάστημα από της 8ης εσπερινής έως 
της 5ης πρωινής 
2.2. Παρεκκλ ίσε ις 
1. Η απασχόληση των εφήβων επιτρέπεται αυτοδικαίως μέχρι της 
10ης νυχτερινής στις επιχειρήσεις συνεχούς λειτουργίας. 
2. Η απασχόληση εφήβων μπορεί να επιτραπεί από τον διευθυντή της 
επιθεώρησης εργασίας μέχρι την 10η νυχτερινή στο μέτρο όπου 
πρόκειται για εφήβους που καλύπτονται από σύμβαση μαθητείας 
και απασχολούνται στα ξενοδοχεία, εστιατόρια και ποτοπωλεία. 
3. Επίσης, η απασχόληση εφήβων κατά τη νύχτα μπορεί να επιτραπεί 
από τον διευθυντή της επιθεώρησης εργασίας όσον αφορά 
ορισμένα παραϊατρικά επαγγέλματα. 
3. Επαγγελματική κατάρτιση 
Η απόφαση του Μεγάλου Δούκα της 8ης Οκτωβρίου 1945 ορίζει τη 
σύμβαση μαθητείας. 
Καθορίζει τις αρμοδιότητες και τα μέσα δράσης του εργοδοτικού 
επαγγελματικού επιμελητηρίου και του αρμόδιου επαγγελματικού 
επιμελητηρίου για τον μαθητευόμενο όσον αφορά τη μαθητεία. 
Καθορίζει επιπλέον τους όρους σύμφωνα με τους οποίους δεν 
παρέχεται το δικαίωμα αποδοχής ή κατάρτισης ενός μαθητευόμενου. 
3.1. Ισχύς της σύμβασης 
Η σύμβαση μαθητείας ή δήλωση μαθητείας είναι υποχρεωτικές και, 
σε περίπτωση που δεν έχουν καταρτισθεί σε ιδιωτική βάση, 
θεωρούνται άκυρες. 
3.2. Υποχρεώσεις του εργοδότη 
Οι υποχρεώσεις του εργοδότη έναντι του μαθητευόμενου του 
συν ίστανται στο : 
- να χορηγεί τα επιδόματα μαθητείας που καθορίζονται κατόπιν 
υπουργικής απόφασης 
- να εξασφαλίζει τη επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση του 
μαθητ ευόμενου 
να επιδεικνύει κατανόηση, να επιβλέπει τη συμπεριφορά και το 
ήθος του μαθητευόμενου, να ενημερώσει το νόμιμο εκπρόσωπο του 
μαθητευόμενου σε περίπτωση όπου ο τελευταίος διαπράξει σοβαρό 
παράπτωμα 
- 228 -
- να χορηγεί στον μαθητευόμενο τον αναγκαίο χρόνο για να 
παρακολουθεί τα μαθήματα της επαγγελματικής ή μετασχολικής 
σχολής στην οποία τον έχει εγγράψει το εργοδοτικό 
επαγγελματικό επιμελητήριο 
να μην απασχολεί τον μαθητευόμενο σε εργασίες ή υπηρεσίες 
εκτός αυτών που σχετίζονται με το επάγγελμα που αποτελεί 
αντικείμενο της σύμβασης 
- να μην επιβάλει στον μαθητευόμενο κατ'οίκον εργασία. 
3.3. Καθήκοντα του μαθητευόμενου 
Ο μαθητευόμενος οφείλει στον εργοδότη : αφοσίωση, υπακοή και 
σεβασμό. Υποχρεούται να τον βοηθά με την εργασία του και να του 
υποβάλει τα δικαιολογητικά εγγραφής και κανονικής παρακολούθησης 
των μαθημάτων της επαγγελματικής σχολής. 
3.4. Διακοπή και καταγγελία της σύμβασης 
α. κατόπιν επιτυχών εξετάσεων στο τέλος της μαθητείας 
β. σε περίπτωση θανάτου του εργοδότη ή διακοπής της άσκησης του 
επαγγέλματος του 
γ. σε περίπτωση όπου υπάρχουν καταδίκες εις βάρος του εργοδότη ή 
του μαθητευόμενου 
δ. σε περίπτωση ανωτέρας βίας. 
Η καταγγελία της σύμβασης μαθητείας πραγματοποιείται : 
1. από το εργατικό επαγγελματικό επιμελητήριο στην περίπτωση όπου 
το ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη δεν πληροί εμφανώς τους 
εργοδοτικούς όρους μαθητείας ή τις διατάξεις της παρούσας 
απόφασης. 
2. από τα συμβαλλόμενα μέρη 
- εξαιτίας σοβαρής παραβίασης των όρων της σύμβασης 
κατόπιν καταδίκης σε ποινή που συνεπάγεται δυσφήμιση 
σε περίπτωση όπου το ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη αλλάξει 
κατοικία υπό συνθήκες τέτοιες ώστε να καθίσταται πρακτικά 
αδύνατη η συνέχιση της μαθητείας. Εντούτοις, στην περίπτωση 
αυτή, η καταγγελία μπορεί να λάβει χώρα στη διάρκεια του μήνα 
που ακολουθεί της αλλαγής κατοικίας. 
3. από τον εργοδότη 
α. όταν ο μαθητευόμενος θεωρηθεί ένοχος για δόλια πράξη ή 
ανάρμοστη συμπεριφορά, 
β. σε περίπτωση όπου διαπιστωθεί ότι, ακόμα και μετά τη 
δοκιμαστική περίοδο, ο μαθητευόμενος αδυνατεί να μάθει το 
επάγγελμα, 
γ. κατόπιν ιατρικής γνωμάτευσης, σε περίπτωση όπου, κατόπιν 
ασθένειας άνω των 3 μηνών ή ατυχήματος, ο μαθητευόμενος δεν 
δύναται να ασκήσει το επιλεχθέν επάγγελμα, 
δ. κατόπιν ιατρικής γνωμάτευσης, σε περίπτωση όπου ο 
μαθητευόμενος προβληθεί από απωθητική ή λοιμώδη ασθένεια. 
ε. σε περίπτωση θανάτου της συζύγου του εργοδότη εφόσον ο 
μαθητευόμενος διαμένει και διατρέφεται από αυτόν. 
- 229 -
4. από τον μαθητευόμενο ή το νόμιμο εκπρόσωπο του 
α. κατόπιν ιατρικής γνωμάτευσης, σε περίπτωση όπου η συνέχιση 
της μαθητείας καθίσταται επιβλαβής για την υγεία του 
μαθητευόμενου 
β. σε περίπτωση γάμου της μαθητευόμενης 
γ. εφόσον η μαθητευόμενη διαμένει στην οικία του εργοδότη, σε 
περίπτωση θανάτου της συζύγου ή οιασδήποτε άλλης γυναίκας της 
οικογένειας που διηύθυνε το νοικοκυριό. 
Ο εργοδότης ο οποίος προσλαμβάνει μαθητευόμενο γνωρίζοντας ότι 
παρακολουθούσε μαθητεία και του οποίου η σύμβαση δεν έχει 
κανονικά καταγγελθεί, υποχρεούται να καταβάλει αποζημίωση στον 
προηγούμενο εργοδότη. 
3.5. Διαφορές και προσφυγές 
Οι διαφορές μεταξύ εργοδοτών και μαθητευομένων δυνάμει της 
παρούσας απόφασης επιλύονται ενώπιον επιτροπής ίσης εκπροσώπησης 
που απαρτίζεται από : 
α. τον διευθυντή της Επιθεώρησης εργασίας και ορυχείων ως 
πρόεδρο 
β. δύο εκπροσώπους του εργοδοτικού επαγγελματικού επιμελητηρίου 
γ. δύο εκπροσώπους του αρμόδιου, για τον μαθητευόμενο, 
επαγγελματικού επιμελητηρίου 
δ. ισάριθμα αναπληρωματικά μέλη. 
Προσφυγές 
Η άσκηση προσφυγής κατά των αποφάσεων της επιτροπής ίσης 
εκπροσώπησης είναι δυνατή ενώπιον της εθνικής υπηρεσίας 
συμβιβασμού εντός 10 ημερών από της κοινοποίησης της απόφασης. 
Επίβλεψη και εξετάσεις 
Η επίβλεψη της μαθητείας άπτεται της αρμοδιότητας των 
ενδιαφερομένων επαγγελματικών επιμελητηρίων. 
Οι μαθητευόμενοι υποχρεούνται να υποβληθούν σε εξετάσεις μετά 
από περίοδο μαθητείας, οι οποίες πραγματοποιούνται βάσει 
κανονισμών και προγραμμάτων που εκπόνησαν τα ενδιαφερόμενα 
•επαγγελματικά επιμελητήρια και ενέκρι<νε η κυβέρνηση. 
Ερώτηση αριθ. 23 
βλ. απάντηση στην ερώτηση 15 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ 
Ερώτηση αριθ. 24 και 25 
Τα τελευταία χρόνια έχει βελτιωθεί το σύστημα συνταξιοδότησης 
προκειμένου να διασφαλιστεί ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής. Τοιουτοτρόπως, 
ο νόμος της 24ης Απριλίου 1991, που έχει ως αντικείμενο τη βελτίωση των 
συντάξεων του ανταποδοτικού συστήματος, αύξησε ουσιαστικά τις συντάξεις 
γήρατος. 
- 230 -
Τα ηλικιωμένα άτομα που δεν δικαιούνται σύνταξης, μπορούν να επωφεληθούν 
είτε πόρων που χορηγούνται βάσει της νομοθεσίας σχετικά με το κατώτατο 
εγγυημένο εισόδημα, είτε της νομοθεσίας σχετικά με τους οίκους ευγηρίας 
Οι δημοτικές κοινωνικές υπηρεσίες, καθώς και οι πολυκλαδικές κοινωνικές 
υπηρεσίες του τομέα ασχολούνται με τα ενδεή ηλικιωμένα άτομα. 
Εξάλλου, το Υπουργείο Οικογένειας πρότεινε ένα εθνικό πρόγραμμα για τα 
ηλικιωμένα άτομα, το οποίο εγκρίθηκε από το υπουργικό συμβούλιο στις 11 
Μαρτίου 1988. 
Το πρόγραμμα προβλέπει ισότιμη κατανομή των υπηρεσιών που παρέχονται στα 
ηλικιωμένα άτομα. Ας σημειωθεί ότι οι υπηρεσίες παροχής γευμάτων 
κατ'οίκον καλύπτουν άνω του 80% της χώρας· οργανώνεται ήδη η υπηρεσία 
αρωγής (Υπουργείο Οικογένειας) και περίθαλψης (Υπουργείο Υγείας) 
κατ'οίκον, προκειμένου να καλύψει ολόκληρη την επικράτεια. 
Τέλος, οι κρατικές και δημοτικές δομές υποδοχής (εστίες αναψυχής, οίκοι 
ευγηρίας, οίκοι παροχής περίθαλψης και γηριατρικής κλπ.) δέχονται όλα τα 
ηλικιωμένα άτομα ανάλογα με την κατάσταση τους και ανεξαρτήτως των 
οικονομικών τους πόρων. 
Οι κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων ή του κράτους καταβάλλουν τη διαφορά 
μεταξύ των πόρων που διαθέτει το ηλικιωμένο άτομο και του κόστους 
στέγασης και περίθαλψης. Ας σημειωθεί ότι εξασφαλίζεται ένα κατώτατο 
ποσό διαθέσιμων πόρων για τα άτομα που είναι τοποθετημένα σε ιδρύματα. 
Το ανώτατο Συμβούλιο για τα ηλικιωμένα άτομα ανέλαβε εξάλλου να αναλύσει 
και να υποβάλει συγκεκριμένες προτάσεις για την εφαρμογή των άρΒρων 24 
και 25 του Χάρτη. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Ερώτηση αριθ. 26 
Ο νόμος της 28ης Απριλίου 1959 σχετικά με τη σύσταση της υπηρεσίας 
τοποθέτησης σε εργασία και επαγγελματικής επανεκπαίδευσης των 
εργαζομένων με ειδικές ανάγκες. 
1. Ορισμός του εργαζόμενου με ειδικές ανάγκες 
Όσον αφορά την εφαρμογή της νομοθεσίας σχετικά με την τοποθέτηση σε 
εργασία και την επαγγελματική επανεκπαίδευση των εργαζομένων με 
ειδικές ανάγκες, ο νόμος θεωρεί ως άτομα με ειδικές ανάγκες 
τα θύματα εργατικών ατυχημάτων 
τους ανάπηρους πολέμου 
τα άτομα με σωματική αναπηρία 
2. Αναγνώριση της ιδιότητας του εργαζόμενου με ειδικές ανάγκες 
Η ιδιότητα του εργαζόμενου με ειδικές ανάγκες αναγνωρίζεται από την 
υπηρεσία τοποθέτησης σε εργασία και επαγγελματικής επανεκπαίδευσης 
των εργαζομένων με ειδικές ανάγκες. 
- 231 -
Όταν η διοίκηση της απασχόλησης ή οι υπηρεσίες της δέχονται αίτηση 
για αναγνώριση της ιδιότητας του εργαζόμενου με ειδικές ανάγκες, 
διαβιβάζουν την αίτηση στην υπηρεσία για την τοποθέτηση σε εργασία 
και την επαγγελματική επανεκπαίδευση των εν λόγω εργαζομένων, η 
οποία αποφασίζει κατόπιν γνωμοδότησης μιας επιτροπής. 
3. Υποχρεωτική απασχόληση των εργαζομένων με ειδικές ανάγκες 
3.1.Υπαγόμενες υπηρεσίες 
Υποχρεούνται να εξασφαλίζουν προτεραιότητα απασχόλησης στους 
εργαζόμενους με ειδικές ανάγκες 
3.1.1. Δημόσιος τομέας 
-το κράτος 
-οι δήμοι και κοινότητες 
-ο Εθνικός Οργανισμός Σιδηροδρόμων του Λουξεμβούργου 
-οι δημόσιο ι οργανισμο ί 
3.1.2. Ιδιωτικός τομέας 
-οι επιχειρήσεις που απασχολούν κανονικά τουλάχιστον 25 
εργαζομένων 
3.2. Αριθμός των προς απασχόληση ατόμων με ειδικές ανάγκες 
ο νόμος καθορίζει το ποσοστό εντός του ορίου του οποίου 
εξασφαλίζεται προτεραιότητα απασχόλησης στους εργαζόμενους με 
ειδικές ανάγκες ως ακολούθως : 
Οι επιχειρήσεις που υπάγονται στο δημόσιο τομέα υποχρεούνται να 
εξασφαλίζουν στους εργαζόμενους με ειδικές ανάγκες τουλάχιστον 
το 2% του συνολικού αριθμού του προσωπικού τους. 
Για τις επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα που απασχολούν κανονικά 
τουλάχιστον 50 εργαζόμενους, ο αριθμός των εργαζομένων με 
ειδικές ανάγκες που υποχρεούται να απασχολεί το κατάστημα 
ανέρχεται σε 2% τουλάχιστον του συνολικού αριθμού του προσωπικού 
τους. 
Οι επιχειρήσεις που απασχολούν 25 τουλάχιστον εργαζόμενους 
υποχρεούνται να εξασφαλίζουν κατά προτεραιότητα μία θέση 
απασχόλησης στα άτομα με ειδικές ανάγκες. 
3.3. Συνθήκες απασχόλησης των εργαζομένων 
Η αμοιβή του εργαζόμενου με ειδικές ανάγκες παραγματοποι είται 
κατ'αρχήν ανάλογα με την επάρκεια του και την ικανότητα του προς 
εργασία. 
Σε περίπτωση όπου ο εργαζόμενος με ειδικές ανάγκες πληροί εξ 
ολοκλήρου τη θέση εργασίας που του έχουν αναθέσει, μπορεί να 
απαιτήσει ολόκληρη την αμοιβή που προβλέπεται για την εν λόγω 
θέση. 
Ο νόμος προβλέπει ωστόσο ότι ο εργαζόμενος με ειδικές ανάγκες 
του οποίου η επαγγελματική απόδοση είναι εμφανώς μειωμένη 
υφίσταται ανάλογη περικοπή του μισθού. 
- 232 -
Σε περίπτωση διχογνωμίας των μερών όσον αφορά την περικοπή της 
αμοιβής, αποφασίζει η Υπηρεσία. 
Στο μέτρο όπου οι περικοπές τείνουν να ανάγουν την αμοιβή του 
εργαζόμενου σε επίπεδο κατώτερο από αυτό του κατώτατου 
κοινωνικού μισθού, πρέπει να εφαρμοστούν οι νομικοί κανόνες που 
διέπουν την εφαρμογή του ποσοστού περικοπής του κατώτατου 
κοινωνικού μισθού για τους μισθωτούς εργαζόμενους με σωματική ή 
διανοητική αναπηρία, που αδυνατούν να παράσχουν κανονική 
απόδοση. 
Οι συντάξεις τις οποίες μπορεί να απαιτήσει ο εργαζόμενος με 
ειδικές ανάγκες δεν υφίστανται ουδεμία περικοπή εξαιτίας της 
αμοιβής που εισπράττει. Επίσης, η αμοιβή του εργαζόμενου δεν 
υφίσταται περικοπές εξαιτίας σύνταξης την οποία ενδεχομένως 
δικαιούται. 
4. Μέτρα που αποσκοπούν στη διασφάλιση της επαγγελματικής 
επανεκπαίδευσης των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Αφότου αναγνωριστεί η ιδιότητα του εργαζόμενου με ειδικές 
ανάγκες, η Υπηρεσία γνωμοδοτεί περί του επαγγελματικού 
προσανατολισμού του εν λόγω ατόμου και αποφασίζει σχετικά με τη 
σκοπιμότητα των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για να ευνοηθεί η 
ανακατάταξη του. 
Το κράτος αναλαμβάνει τα έξοδα επαγγελματικής επανεκπαίδευσης 
των ατόμων με σωματική αναπηρία και των αναπήρων πολέμου. 
ο νόμος ορίζει όπως ο οργανισμός ασφάλισης ατυχημάτων 
αναλαμβάνει τα έξοδα επαγγελματικής επανεκπαίδευσης των θυμάτων 
εργατικών ατυχημάτων. 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
Ερώτηση αριθ. 27 
Το σύνολο σχεδόν των νόμων που εφαρμόζουν σε εθνικό επίπεδο τα θεμελιώδη 
κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων, συνεπάγονται διοικητικές ή/και 
ποινικές κυρώσεις. 
ΟΛΛΑΝΔI A 
- 234 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
Ερώτηση 1 
Όχι. Σε ό,τι αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, οι αρμόδιες υπηρεσίες 
δεν προβάλλουν εμπόδια, οι διατάξεις του άρθρου 1 του κανονισμού 1612/68 
δεν εφαρμόζονται ακόμη στους Ισπανούς και Πορτογάλους υπηκόους. 
Για την κατάληψη θέσεων στο χώρο της δικαιοσύνης, της αστυνομίας, του 
στατού και της αντιπροσωπείας της Ολλανδίας αλλά και για τις 
εμπιστευτικές θέσεις, νομική προϋπόθεση αποτελεί η ολλανδική ιθαγένεια. 
Και τούτο διότι πρόκειται κυρίως για θέσεις της δημόσιας διοίκησης στις 
οποίες η εξουσία ασκείται άμεσα επί των πολιτών και οι αρμοδιότητες 
συνδέονται με τα εθνικά συμφέροντα, κυρίως με θέματα εσωτερικής και 
εξωτερικής κρατικής ασφάλειας. Το άρθρο 48, παράγραφος 4 της συνθήκης 
ΕΟΚ ορίζει ότι τα εν λόγω καθήκοντα αντίθενται σε Ολλανδούς. 
Ερώτηση 2 
Όχι. Δεν είναι γνωστή καμία προσπάθεια αυτού του είδους στην Ολλανδία. 
Δεν υπάρχει κανένας περιορισμός, πλην όσων απορρέουν από τις διατάξεις 
του άρθρου 48, παράγραφος 4 της συνθήκης ΕΟΚ, οι οποίοι είναι, εξάλλου, 
ήδη πολύ λ ίγοι. 
Καμ ία. 
Ερώτηση 3 
Η Ολλανδία εφαρμόζει ήδη ελαστική πολιτική της συνένωσης της 
οικογένειας, σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο. Δεν λαμβάνεται κανένα 
ειδικό μέτρο για τη διευκόλυνση της συνένωσης της οικογένειας. Τα μέλη 
της οικογένειας δεν αντιμετωπίζουν καμία δυσκολία να ενταχθούν στην 
αγορά εργασίας. Ο μόνος όρος που επιβάλλεται απευθύνεται στα μέλη 
της πορτογαλικής και ισπανικής οικογένειας (ώς την 1.1.1992) και αφορά 
την υποχρέωση της τακτικής διαμονής. 
Για να ενισχυθούν τα γραφεία τοποθέτησης, έχουν συσταθεί συμβούλια για 
τον καθορισμό της πρακτικής χρησιμότητας (για την αγορά εργασίας) των 
διπλωμάτων κλπ. άλλων χωρών (συμπεριλαμβανομένων των κρατών μελών της 
ΕΟΚ) . 
Για λόγους εφαρμογής της οδηγίας 89/48/ΕΟΚ (γενικό σύστημα αναγνώρισης 
των διπλωμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης), ετοιμάζεται γενικός νόμος 
σχετικός με την αναγνώριση των διπλωμάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
των κρατών μελών της ΕΟΚ. 
Ο νόμος για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης (Arbeidsvoorzieningswet) 
αναγνωρίζει στους μεθοριακούς εργαζομένους υπηκόους κράτους μέλους ίσα 
δικαιώματα με τους Ολλανδούς υπηκόους. 
Σύμφωνα με τις διατάξεις του τροποποιημένου άρθρου 24 του βασιλικού 
διατάγματος περί επεκτάσεων και περιορισμών του αριθμού των υποκειμένων 
στην κοινωνική ασφάλιση (kb. 164), ο κάτοικος που απολαύει παροχών, 
δυνάμει διάταξης της νομοθεσίας περί ξένων για θέματα κοινωνικής 
ασφάλισης είναι απαλλαγμένος, υπό ορισμένους όρους και κατ'αίτητή του, 
της υποχρέωσης να εγγραφεί σε ολλανδικό κρατικό ασφαλιστικό ταμείο. 
- 235 -
Το ανωτέρω μέτρο ελήφθη στο παρελθόν προκειμένου να απαλλάξει τους 
δικαιούχους των παροχών, κυρίως τους μεθοριακούς εργαζομένους, από την 
υποχρέωση καταβολής διπλών ασφαλιστικών εισφορών που είναι δαπανηρές και 
δυσανάλογες. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΗ 
Ερώτηση 4 
Καμία. 
Ερώτηση 5 
Στον ιδιωτικό τομέα, οι εργαζόμενοι 23-65 ετών που απασχολούνται 
τουλάχιστον κατά το ένα τρίτο της κανονικής διάρκειας εργασίας 
(εβδομαδιαίας ή μηνιαίας) δικαιούνται - αναλογικά - τουλάχιστον του 
νόμιμου κατώτατου μισθού. Ο νόμιμος κατώτατος μισθός αποτελεί αμοιβή η 
οποία κρίθηκε δίκαιη για την επιτελούμενη εργασία και επαρκής για τη 
συντήρηση νοικοκυριού. Η κανονική διάρκεια εργασίας για την πλήρη 
απασχόληση δεν έχει καθοριστεί από το νόμο, αλλά, γενικά, από τη 
συλλογική σύμβαση από την οποία διέπεται ο εργαζόμενος. Αν δεν υφίσταται 
συλλογική σύμβαση, η κανονική διάρκεια εργασίας αναφέρεται στη 
μεμονωμένη σύμβαση εργασίας. Η διάρκεια ισχύος της σύμβασης δεν 
επηρεάζει τη διασφάλιση του κατώτατου νόμιμου μισθού. 
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αμοιβή των εργαζομένων που διέπονται 
από συλλογική σύμβαση ορίζεται σαφώς στη σύμβαση. Συνήθως, οι 
συλλογικές συμβάσεις περιλαμβάνουν επίσης ρήτρες που ρυθμίζουν την 
αμοιβή των εργαζομένων με μερική απασχόληση και των εργαζομένων με 
σύμβαση ορισμένου χρόνου. Η ύπαρξη συλλογικής σύμβαση δεν συνεπάγεται 
την άρση της εφαρμογής του προαναφερθέντος νόμου. 
Σύμφωνα με το άρθρο 1638ζ του Αστικού Κώδικα, δεν επιτρέπεται η ολική 
κατάσχεση του μισθού· πρέπει ο εργαζόμενος να διαθέτει, ανά πάσα στιγμή, 
ένα τμήμα - το υπόλοιπο - του μισθού προκειμένου να ανταποκριθεί στις 
βασικές του ανάγκες. Το τμήμα αυτό του μισθού δεν υπόκειται σε κατάσχεση 
και πρέπει να καταβάλλεται από τον εργοδότη στον εργαζόμενο, παρά την 
απόφαση κατάσχεσης. 
Το ίδιο ισχύει και για τη διακοπή μισθοδοσίας, την κράτηση ως εγγύηση ή 
την εκχώρηση από τον εργαζόμενο σε τρίτο πρόσωπο οποιουδήποτε 
δικαιώματος επί της αμοιβής του. Ο εργοδότης παρακρατεί και αφαιρεί από 
το μισθό αρχικά το φόρο, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις εισφορές για 
τη συνταξιοδότηση. Από το υπόλοιπο, το μη υποκείμενο σε κατάσχεση τμήμα 
αντιπροσωπεύει το 90% της ενίσχυσης την οποία, στην ιδιάζουσα κατάσταση 
στην οποία βρίσκεται, μπορεί να διεκδικήσει ο εργαζόμενος δυνάμει των 
διατάξεων του Διατάγματος περί της εθνικής νομοθεσίας της κοινωνικής 
ασφάλίσης. 
Για τους υπαλλήλους, όλα τα θέματα διευθετούνται από το νόμο περί 
δημοσίων υπαλλήλων (Ambtenarenwet), και ειδικότερα στα άρθρα 15 και 
εξής· ο νόμος ορίζει τα ανώτατα ποσοστά των νόμιμων τμημάτων μισθών και 
συντάξεων των υπαλλήλων που μπορούν να παρακρατηθούν, κατασχεθούν, 
περικοπούν, διακοπούν, να κρατηθούν ως εγγύηση κλπ. Οι επιφυλάξεις αυτές 
- 236 -
δεν ισχύουν σε ορισμένες ειδικές κατηγορίες παρακρατήσεων, κατασχέσεων 
και περικοπών, όπως αυτές που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της 
υποκατάστασης ή δυνάμει προστίμου το οποίο επιβάλλει το ποινικό 
δικαστήριο (άρθρο 20 του νόμου περί υπαλλήλων). 
Ερώτηση 6 
Εργαζόμενοι και εργοδότες μπορούν να κάνουν δωρεάν χρήση των δημόσιων 
γραφείων τοποθέτησης (άρθρο 79 του νόμου περί γραφείων τοποθέτησης). 
Εισφορά μπορεί να απαιτηθεί μόνο για (συμπληρωματικές) δαπάνες που 
πραγματοποιήθηκαν με ρητή αίτηση του εργοδότη ή του αιτούντος εργασία. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Ερώτηση 7 
Η ανώτατη διάρκεια εργασίας είναι 8.30 ώρες ημερησίως. Οι εργοδότες 
μπορούν να υπερβούν το εν λόγω όριο, ζητώντας όμως προηγουμένως άδεια 
από την επιθεώρηση εργασίας. 
Ότων το ωράριο έχει συμφωνηθεί στο πλαίσιο συλλογικής σύμβασης ή 
διαβούλευσης μεταξύ του εργοδότη και του συμβουλίου της επιχείρησης, 
χορηγείται αυτόματα ετήσια άδεια, υπό τον όρο ότι τηρούνται οι ακόλουθες 
αρχές: 
ημερήσια διάρκεια : 9,5 ώρες κατ'ανώτατο όριο 
μηνιαία διάρκεια : 190 ώρες κατ'ανώτατο όριο 
τριμηνιαία διάρκεια : 552,2 ώρες κατ'ανώτατο όριο 
η ημερήσια ανάπαυση πρέπει να είναι τουλάχιστον ενδεκάωρη 
- η διάρκεια της ανάπαυσης μεταξύ δύο εργάσιμων εβδομάδων πρέπει να 
είναι τουλάχιστον τριανταοκτάωρη 
βάσει της ετήσιας άδειας, οι εργάσιμες ημέρες καλύπτουν το διάστημα 
από Δευτέρα μέχρι και Σάββατο 
η ημερήσια παρουσία στην εργασία τοποθετείται μεταξύ 6ης πωινής και 
7ης βραδινής ή 8ης πρωινής και 9ης βραδινής. 
Στην άδεια αυτή προστίθεται και η επονομαζόμενη άδεια εμπιστοσύνης, η 
οποία εφαρμόζεται στις υπερωρίες που πραγματοποιούνται σε έκτακτες και 
επείγουσες περιπτώσεις και είναι βραχείας διάρκειας. Η ανώτατη ημερήσια 
διάρκεια είναι 11 ώρες· η ανώτατη εβδομαδιαία διάρκεια είναι 48 ώρες και 
η μηνιαία 180 ώρες. 
Τέλος, υπάρχει ακόμη μια ad hoc άδεια για περιπτώσεις οι οποίες δεν 
καλύπτονται από τις προαναφερθείσες άδειες. Χορηγείται για ένα τρίμηνο 
κατ'ανώτατο όριο. Η ανώτατη ημερήσια διάρκεια είναι 11 ώρες, η 
εβδομαδιαία 62 ώρες, η μηνιαία 200 ώρες και η τριμηνιαία 585 ώρες. 
Η πολιτική των δημόσιων Αρχών έχει από καιρό στόχο τη βελτίωση της 
νομικής κατάστασης των εργαζομένων με μερική απασχόληση. 
Έτσι, το θέμα των κατώτατων ορίων της επικουρικής σύνταξης για τους 
εργαζομένους με μερική απασχόληση μελετάται ακόμη. 
237 -
Ήδη τα συνταξιοδοτικά ταμεία πιέζουν για ενδελεχή επανεξέταση των εν 
λόγω ορίων. 
Γενικά, πρέπει να αναγνωριστεί ότι, στις συλλογικές συμβάσεις και στην 
πράξη, η νομική κατάσταση των εργαζομένων με μερική απασχόληση 
προσεγγίζει όλο και περισσότερο την κατάσταση των εργαζομένων με πλήρη 
απασχόληση. Όσον αφορά τις "ελαστικές εργασιακές σχέσεις", η κυβέρνηση 
ζήτησε τη γνώμη του Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου σχετικά με την 
καταλληλότητα, από κοινωνική άποψη, ορισμένων μορφών ελαστικών συμβάσεων 
όπως οι αμοιβαία δεσμευτικές συμβάσεις που δεν παρέχουν ασφάλεια 
απασχόλησης και εισοδήματος, οι συμβάσεις μη καθορισμένου ωραρίου και οι 
συμβάσεις "ελάχιστο μέγιστο", στις οποίες το ελάχιστο βρίσκεται πολύ 
χαμηλά. Η κυβέρνηση ζητά, συνεπώς, τη γνώμη του οικονομικού και 
Κοινωνικού Συμβουλίου σχετικά με νομοθετική διάταξη η οποία περιορίζει 
την ανασφάλεια του επαγγελματικού εισοδήματος. 
Το Κοινοβούλιο εξετάζει επί του παρόντος σχέδιο νόμου το οποίο 
τροποποιεί το δικαίωμα της απόλυσης· για τους εργαζομένους με σύμβαση 
ορισμένου χρόνου, εφόσον η σύμβαση εργασία δεν λυθεί ή δεν λυθεί 
έγκαιρα, δεν μπορεί - όπως προβλέπει σήμερα ο Αστικός Κώδικας - να 
παραταθεί για ορισμένο διάστημα, αλλά θεωρείται σύμβαση αορίστου χρόνου 
και υπόκειται, συνεπώς, στις ισχύουσες διατάξεις όσον αφορά την 
προειδοποίηση. Ωστόσο, η σύμβαση ορισμένου χρόνου μπορεί να παραταθεί 
γραπτά. 
Για την εφαρμογή της οδηγίας 75/129/ΕΟΚ, η Ολλανδία θέσπισε, το 1978, το 
Νόμο περί γνωστοποίησης των συλλογικών απολύσεων. Ο νόμος ορίζει ότι 
ένας εργοδότης που προτίθεται να απολύσει, ενός τριμήνου, τουλάχιστον 20 
εργαζομένους της αρμοδιότητας του Περιφερειακού Διευθυντή Απασχόλησης, 
οφείλει να ενημερώσει και να συμβουλευθεί τις αρμόδιες οργανώσεις 
εργαζομένων, ο νόμος διευκρινίζει ακόμη ποιες πληροφορίες πρέπει να 
κοινοποιηθούν σχετικά. Ο Περιφερειακός Διευθυντής εξετάζει τις αιτήσεις 
απόλυσης ένα μήνα μετά την κοιονοποίηση των προτάσεων, εφόσον έχουν 
ενημερωθεί οι συνδικαλιστικές οργανώσεις. Η προθεσμία αυτή δεν ισχύει 
στην περίπτωση που διαφαίνεται πτώχευση, ο νόμος περί συμβουλίων των 
επιχειρήσεων του 1971 συμπληρώνει το νόμο για τη γνωστοποίηση των 
συλλογικών απολύσεων. Ο συμπληρωματικός δήλωση αυτός νόμος υποχρεώνει 
τον εργοδότη να ενημερώσει και να συμβουλευθεί το συμβούλιο της 
επιχείρησης σχετικά με τη διακοπή λειτουργίας, για παράδειγμα, του 
συνόλου ή τμήματος της επιχείρησης. 
Το κοινό δίκαιο απολύσεων, όπως προβλέπεται στον Αστικό Κώδικα και το 
Διάταγμα εξαιρέσεων για τις εργασιακές σχέσεις του 1945, διαφέρει σε 
ορισμένα σημεία εφόσον πρόκειται για πτώχευση. Ο εργαζόμενος που 
επιθυμεί να λύσει τη σύμβαση εργασίας του δεν χρειάζεται, σε αυτή την 
περίπτωση, την άδεια του Περιφερειακού Διευθυντή. Δεν ισχύει ούτε η 
ειδική απαγόρευση απόλυσης που προβλέπεται στο άρθρο 1639η του Αστικού 
Κώδικα. 
Επιπλέον, η γνωστοποίηση πτώχευσης του εργοδότη τροποποιεί τις 
προθεσμίες προειδοποίησης (άρθρο 40 του νόμου περί πτώχευσης). 
Ερώτηση 8 
Στην Ολλανδία, τα ελάχιστα δικαιώματα για ετήσια άδεια του εργαζομένου 
ρυθμίζονται από τα άρθρα 1638ββ και 1638μμ του Αστικού Κώδικα. Στην 
- 238 -
ουσία, προβλέπεται ότι ένας εργαζόμενος που απασχολείται 5 ημέρες 
εβδομαδιαίως δικαιούται ετησίως τουλάχιστον 20 ημέρες άδεια μετ'αποδοχών 
(άρθρο 1638μμ). Αν η εργασιακή σχέση καλύπτει μόνο τμήμα του έτους, ο 
αριθμός των ημερών αδείας διαμορφώνεται τουλάχιστον αναλογικά. 
Ο ελάχιστος αριθμός ημερών ορίζεται από το νόμο της 9ης Ιουνίου 1988 
(Stb. 1988,281) και ισχύει από 1ης Αυγούστου 1988. Το ελάχιστο θεμελι­
ώνεται στη διαπιστωθείσα στην πράξη εξέλιξη, καθώς και στη Σύσταση του 
Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, που εκπονήθηκε στα μέσα του 1975 
και η οποία ορίζει την ελάχιστη διάρκεια άδειας σε τέσσερις εβδομάδες. 
Μπορεί να υπάρξει παρέκκλιση στην αρχή της ελάχιστης διάρκειας άδειας, 
προς το συμφέρον του εργαζομένου, με συλλογική σύμβαση, ρύθμιση του 
δημόσιου δικαίου ή μεμονωμένη σύμβαση εργασίας. Το 1990, οι συλλογικές 
συμβάσεις προέβλεπαν άδεια μέσης διάρκειας 24 ημερών των 8 ωρών. 
Στη δημόσια διοίκηση, το δικαίωμα για ετήσια άδεια και εβδομαδιαία 
ανάπαυση διέπεται από το νόμο. Η ελάχιστη διάρκεια ετήσιας άδειας είναι 
23 ημέρες και κάθε επταήμερη περίοδος παρέχει το δικαίωμα εβδομαδιαίας 
ανάπαυσης τουλάχιστον δύο ημερών, συνήθως συνεχόμενων. 
Ερώτηση 9 
Τα άρθρα 1637-1639 του Αστικού Κώδικα αφορούν κυρίως το μισθό, τις 
άδειες και την απόλυση. Πρόκειται, στο σύνολο, για τις ελάχιστες 
διατάξεις από τις οποίες μπορούν οι συλλογικές συμβάσεις ή οι 
μεμονωμένες συμβάσεις να παρεκκλίνουν προς το συμφέρον του εργαζομένου. 
Η συλλογική σύμβαση πρέπει να είναι γραπτή, ενώ η μεμονωμένη σύμβαση 
μπορεί να είναι και προφορική. 
Οι συνθήκες εργασίας των δημόσιων υπαλλήλων καθορίζονται με νομική 
διάταξη βάσει του νόμου του 1929 για τους δημόσιους υπαλλήλους. Τη 
εφαρμογής των εν λόγω νομικών διατάξεων προηγείται διαβούλευση των 
οργανώσεων και των δημόσιων υπαλλήλων. Η πρόσληψη των υπαλλήλων 
πραγματοποιείται με γραπτή πράξη, σύμφωνα με τις νομικές διατάξεις. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Ερώτηση 10 
Όποιος ασκεί μισθωτή εργασία στην Ολλανδία είναι ασφαλισμένος, δυνάμει 
των νόμων για την κοινωνική ασφάλιση των μισθωτών (Νόμος περί ασθενείας 
- Ziektewet· Νόμος περί ασφάλισης για ανικανότητα προς εργασία - Wet op 
de Arbeidsongeschiktheidsverzekering· Νόμος περί ανεργίας 
Werkloosheidswet και Νόμος περί ασφαλιστικών ταμείων υγείας 
ziekenfondswet, μέχρι του ανώτατου καθορισμένου μισθού) και δυνάμει των 
νόμων περί κοινωνικής ασφάλισης (Γενικός νόμος περί γήρατος - Algemene 
Ouderdomswet· Γενικός νόμος περί χηρών και ορφανών - Algemene Weduwen 
Wezenwet· Γενικός νόμος περί οικογενειακών επιδομάτων - Algemene 
Kinderbijslagwet· Γενικός νόμος περί ειδικού κόστους ασθενείας 
Algemene wet bxjzondere Ziekenkosten και Γενικός νόμος περί ανικανότητας 
προς εργασία - Algemene Arbeidsongeschiktheidswet). Το ανώτατο ποσό των 
παροχών στο πλαίσιο του τελευταίου καταβληθέντος μισθού, ενώ οι παροχές 
στο πλαίσιο της δημόσιας ασφάλισης αποτελούν καθορισμένο ποσό, ένα είδος 
"κατ'αποκοπή παροχής", που συνδέεται με το νόμιμο κατώτατο μισθό. 
- 239 -
Αν το ποσό της κοινωνικής παροχής που προβλέπεται στο πλαίσιο των νόμων 
περί ασθενείας, ανεργίας, του γενικού νόμου περί ανικανότητας προς 
εργασία, δεν είναι - αδιάφορο για ποιο λόγο - τουλάχιστον ίσο με το 
κοινωνικό ελάχιστο, εξασφαλίζεται, υπό ορισμένες συνθήκες, παροχή 
δυνάμει του νόμου περί συμπληρωματικών παροχών (Toeslagenwet). 
Ανάλογα με την οικογενειακή κατάσταση του δικαιούχου, το ποσό της 
συμπληρωματικής παροχής ποικίλλει από τη διαφορά μεταξύ του εισοδήματος 
και το 70% του κατώτατου μισθού ώς τη διαφορά μεταξύ του εισοδήματος και 
του 100% του κατώτατου μισθού. 
οι δημόσιοι υπάλληλοι υπόκεινται στο Νόμο περί γενικού ταμείου πολιτικών 
συντάξεων της δημόσιας διοίκησης (ABP-wet) που τους συνδράμει στην 
αντιμετώπιση των οικονομικών συνεπειών του γήρατος, της αναπηρίας και 
του θανάτου (σύνταξη επιζώντος). Ο εν λόγω νόμος θέτει όρια ανώτερα από 
το νόμιμο ζωτικό κατώτατο όριο που προβλέπουν οι κοινωνικές ασφαλίσεις, 
ο κίνδυνος της ανεργίας των υπαλλήλων αποτελεί αντικείμενο χωριστής 
ρύθμισης που παρεκκλίνει, αλλά όχι κατά τρόπο επιζήμιο, από τις 
ισχύουσες στην αγορά εργασίας νομοθετικές διατάξεις. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ 
Ερώτηση 11 
Η σύσταση επαγγελματικών και συνδικαλιστικών οργανώσεων από τον εργοδότη 
και τους εργαζομένους στην Ολλανδία δεν προσκρούει σε κανένα εμπόδιο. Η 
ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι διασφαλίζεται από το άρθρο 8 του 
Συντάγματος. Επιπλέον, η Ολλανδία επικύρωσε τη Συμφωνία 87 της ΔΟΕ 
σχετικά με την ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι και τη Συμφωνία 151 σχετικά 
με την προστασία του δικαιώματος του συνετάιρίζεσθαι και τις διαδικασίες 
προσδιορισμού των συνθηκών εργασίας στις δημόσιες υπηρεσίες. Οι 
εγγυήσεις της Συμφωνίας 151 της ΔΟΕ μεταφέρθηκαν στον Νόμο του 1929 περί 
δημόσιων υπαλλήλων και στον Νόμο του 1937 περί μονίμων στρατιωτικών, 
καθώς και στα διατάγματα που εξεδόθησαν δυνάμει των εν λόγω νόμων. 
Ο εργοδότης και ο εργαζόμενος έχουν τη δυνατότητα να εγγραφούν ή όχι σε 
συνδικαλιστική ή επαγγελματική οργάνωση χωρίς να αντιμετωπίσουν 
προβλήματα. 
Η ελευθερία του συνετάιρίζεσθαι των υπαλλήλων θεμελιώνεται στο άρθρο 
125α του Νόμου του 1929 περί δημόσιων υπαλλήλων. 
Ερώτηση 12 
Στην Ολλανδία, δεν υφίσταται νομική υποχρέωση όσον αφορά τις συλλογικές 
συμβάσεις ή τους κανόνες των συναφών διαδικασιών, οι συλλογικές 
συμβάσεις διέπονται από την αρχή της ελεύθερης ανάθεσης συμβάσεων. 
Κατ'αρχήν, κάθε συνδικαλιστική οργάνωση και, ενδεχομένως, κάθε εργοδότης 
ή οργάνωση εργοδοτών, έχει απόλυτο και σαφές δικαίωμα να συνάπτει 
συλλογικές συμβάσεις και απόλυτη ελευθερία απόφασης σχετικά με το αν και 
ποιος μπορεί να συνάψει συλλογική σύμβαση. Τα συμβαλλόμενα μέρη είναι 
επίσης ελεύθερα να καθορίσουν το περιεχόμενο της συλλογικής σύμβασης, 
όπως το εννοούν. Η εν λόγω σύμβαση πρέπει να επικυρωθεί ως επίσημη 
πράξη. 
- 240 -
Ο Νόμος του 1927 περί συλλογικής σύμβασης (Wet op de collectieve 
arbeidsovereenkomst) και ο Νόμος του 1937 περί της δήλωσης του 
υποχρεωτικού και προαιρετικού χαρακτήρα των ρητρών των συλλογικών 
συμβάσεων (Wet op het algemeen verbindend en onverbxndend verklaren van 
bepalingen van arbeidsovereenkomsten) καθορίζουν το περιεχόμενο και τις 
νομικές επιπτώσεις της συλλογικής σύμβασης. Με τον υποχρεωτικό χαρακτήρα 
ορισμένων ρτ\τρών της συλλογικής σύμβασης, είναι δυνατές η ομοιομορφία 
των συνθηκών εργασίας στο συγκεκριμένο τομέα δραστηριότητας και η 
προστασία της συλλογικής σύμβασης από τις επιζήμιες παρεμβάσεις ατόμων 
άσχετων με τον τομέα. Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της συλλογικής σύμβασης 
συνιστά υποστήριξη και σημαντική ενθάρρυνση της διαβούλευσης μεταξύ των 
κοινωνικών εταίρων. 
Κατά το 1985, ο Νόμος περί βελτίωσης των συνθηκών εργασίας στους επι­
δοτούμενους τομείς τέθηκε σε ισχύ. Ο νόμος αυτός επιτρέπει στις δημόσιες 
Αρχές να καθορίζουν κάθε χρόνο το ποσό της οικονομικής ενίσχυσης που 
χορηγείται στον εν λόγω τομέα για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Τα 
μέρη της συλλογικής σύμβασης μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ενίσχυση για 
τη σύναψη συγκεκριμένων συμφωνιών στο πλαίσιο της συλλογικής σύμβασης. 
Συνάπτονται συμφωνίες με τους υπαλληλικούς συλλόγους σχετικά με τις 
συνθήκες εργασίας. 
Επίσημα, οι συμφωνίες αυτές εφαρμόζονται μονομερώς από τις δημόσιες 
Αρχές, λαμβανομένων υπόψη των αποφάσεων του Συμβουλίου των Υπουργών και 
του Κοινοβουλίου. 
Ερώτηση 13 
Δεν υφίσταται σχετική νομική διάταξη στην Ολλανδία. 
Από τη νομολογία (βάσει του άρθρου 1401 του Αστικού Κώδικα που αφορά το 
αθέμιτο) προκύπτει ότι : 
* το άρθρο 6, παράγραφος 4 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (CES) 
εφαρμόζεται αυτοδικαίως· 
* οι απεργίες που διοργανώνουν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις 
προκειμένου να διαμαρτυρηθούν κατά των συνθηκών εργασίας είναι 
αθέμιτες μόνο : 
εφόσον δεν τηρούνται οι κυριότεροι διαδικαστικοί κανόνες ή 
(λαμβανομένων υπόψη των περιορισμών πυ επιβάλλονται από άρθρο 31 
του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (CES)), αν αποδειχθεί, κατόπιν 
επισταμένης εξέτασης, ότι οι συνδικαλιστικές οργανώσεις δεν 
έπρεπε να οδηγηθούν στη λήψη τέτοιων μέτρων. 
Στο θέμα αυτό, η Ολλανδία δεν διαθέτει νομοθεσία, στον ιδιωτικό τομμέα 
τουλάχιστον. Οι συλλογικές συμβάσεις όμως περιλαμβάνουν χρήσιμες 
διατάξεις σχετικά με το θέμα. 
Επισημαίνεται ότι, στο τέλος του 1986, το Ίδρυμα Εργασίας (Stichting 
van de arbeid) εξέδωσε απόφαση που παρέχει στα ενεχόμενα σε εργασιακή 
διαφορά μέρη τη δυνατότητα να υποβάλουν κοινή προσφυγή για μεσολάβηση ή 
διαιτησία μέσω ενός ή περισσοτέρων αντιπροσώπων που έχουν επιλέξει από 
ονομαστικό κατάλογο 12 (επί του παρόντος) προσώπων εμπιστοσύνης. 
(ι; 
- 241 -
Για την επίλυση των εργασιακών διαφορών, οι δημόσιες Αρχές σύστησαν 
Επιτροπή Διαβούλευσης και Διαιτησίας η οποία γνωμοδοτεί και εξετάζει τις 
διαφορές που της υποβάλλονται (κεφ. XI - Γενικός κανονισμός περί 
δημοσίων υπαλλήλων). 
Ερώτηση 14 
Επί του παρόντος, δεν υπάρχει, για τη δημόσια διοίηση, νομική ρύθμιση 
του δικαιώματος της απεργίας σε εθνικό επίπεδο. Σε επίπεδο διεθνούς 
δικαίου, η Ολλανδία εξέφρασε επιφυλάξεις για το άρθρο 6, παράγραφος 4 
του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη για τους δημόσιους υπαλλήλους, βάσει του 
οποίου οι υπάλληλοι δεν έχουν δικαίωμα να προσφύγουν συλλογικά στη 
δικαιοσύνη, ούτε να κάνουν απεργία. Στην πράξη όμως, σε εθνικό επίπεδο, 
το δικαίωμα αναγνωρίζεται ταυτόχρονα στη νομολογία και de facto. Οι όροι 
που θέτει η νομολογία για την άσκηση του εν λόγω δικαιώματος είναι 
πανομοιότυποι με εκείνους προς τους οποίους πρέπει να συμμορφούται ο 
ιδιωτικός τομέας. 
Συστάθηκαν επιτροπές διαβούλευσης και διαιτησίας για τις 
διαπραγματεύσεις σχετικά με τις συνθήκες εργασίας στους διάφορους τομείς 
της κεντρικής και τοπικής διοίκησης. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
Ερώτηση 15 
Από αυτή την άποψη, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των εξής εννοιών: 
α) Συνήθης αρχική εκπαίδευση 
Η εν λόγω εκπαίδευση χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από το Υπουργείο 
Παιδείας και Επιστημών. Κατ'αρχήν, η επαγγελματική εκπαίδευση του 
κατώτερου και του μέσου κύκλου χρηματοδοτείται ανάλογα με τις 
ανάγκες. Οι ενδιαφερόμενοι που ανταποκρίνονται στα κριτήρια μπορούν 
να εγγραφούν και να παρακολουθήσουν μαθήματα. Τα κριτήρια αποδοχής 
θεμελιώνονται κυρίως στην προηγούμενη εκπαίδευση. 
Η ιθαγένεια δεν αποτελεί αυτή καθαυτή κριτήριο αποδοχής. Τα ιδρύματα 
ανώτερης επαγγελματικής και πανεπιστημιακής εκπαίδευσης διαθέτουν 
προϋπολογισμό με τον οποίο καταρτίζουν το φάσμα των εκπαιδευτικών 
προγραμμάτων. Μπορούν να αποφασίζουν αυτόνομα για τα κριτήρια 
αποδοχής. Στο επίπεδο αυτό, η προηγούμενη εκπαίδευση αποτελεί το 
κύριο κριτήριο επιλογής. Οι σπουδαστές έχουν κατ'αρχήν το δικαίωμα 
να πραγματοποιήσουν εξαετείς σπουδές ανώτερου ή πανεπιστημιακού 
επιπέδου με δαπάνες του κράτους. Κατά τη λήξη της περιόδου αυτής, 
οφείλουν να επιστρέψουν ένα ποσό έναντι των δαπανών τους. Το 
δικαίωμα της χρηματοδότησης σπουδών αποτελεί συνάρτηση της ηλικίας. 
β) Εκπαίδευση ενηλίκων 
Το Υπουργείο Παιδείας και Επιστημών εφάρμοσε σύστημα εκπαίδευσης 
ενηλίκων που παρέχει μια δεύτερη δυνατότητα για την απόκτηση 
συγκεκριμένων προσόντων. Όλο και περισσότερο οι αρμοδιότητες για 
τον προγραμματισμό και την επιλογή αυτού του τύπου εκπαίδευσης 
ανατίθενται στην τοπική αυτοδιοίκηση. Η τάση αυτή διαπνέεται από τη 
φιλοσοφία σύμφωνα με την οποία η τοπική αυτοδιοίκηση είναι σε θέση 
να γνωρίζει τις προτεραιότητες της περιοχής στον τομέα της 
εκπαίδευσης ενηλίκων, όσον αφορά τις ομάδες-στόχους και το 
περιεχόμενο της εκπαίδευσης. 
- 242 -
γ) Εκπαίδευση στο πλαίσιο της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης 
Οι υπηρεσίες για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης διευθύνονται, σε 
περιφερειακό επίπεδο, από τριμερή υπηρεσία που απαρτίζεται από 
εργοδότες, εργαζομένους και εκπροσώπους του κράτους. Η εκπαίδευση 
δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο για την ταχεία και πάγια 
επαγγελματική ένταξη. Οι υπηρεσίες για τη δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης αποφασίζουν αν οι εγγεγραμμένοι σε αυτές αιτούντες 
εργασία έχουν ανάγκη εκπαίδευσης. 
δ) Εκπαίδευση εργαζομένων 
Η ευθύνη της εκπαίδευσης κατ'αρχήν εμπίπτει στους εργοδότες. Οι 
εργαζόμενοι διαδραματίζουν επίσης ρόλο στην εκπαίδευση τους στο 
μέτρο που, σε πολλούς τομείς, τα ταμεία από τα οποία χρηματοδοτείται 
η εκπαίδευση των εργαζομένων υπόκεινται σε διμερή διαχείριση, οι 
αποφάσεις σχετικά με την εκπαίδευση λαμβάνονται επίσης στις 
συλλογικές συμβάσεις. 
Οι εργοδότες επιλέγουν, με τη σύμφωνη γνώμη των οργανώσεων των 
εργαζομένων, τους εργαζομένους που θα ανακυκλωθούν με δαπάνες των 
επιχειρήσεων. 
Οι δημόσιες αρχές προέβλεψαν συμπληρωματικό προϋπολογισμό προκειμένου να 
εξασφαλίσουν στους μειονεκτούντες από εκπαιδευτική άποψη τα βασικά 
προσόντα. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Ερώτηση 16 
Υπάρχουν νομοθετικές διατάξεις σχετικά με την ίση μεταχείριση ανδρών και 
γυναικών - άρθρο 1637, παρ. θ και ι του Αστικού Κώδικα (BW- Burgerlijk 
Wetboek) και ο νόμος περί ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών (Wet 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen) που απαγορεύει οποιαδήποτε 
διάκριση μεταξύ ανδρών και γυναικών στο πλαίσιο της εργασίας. Το Πρώτο 
Τμήμα του Κοινοβουλίου εξετάζει επί του παρόντος σχέδιο νόμου για την 
ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών σε συνταξιοδοτικά θέματα. 
Μια επιτροπή για την ισότητα ευκαιριών (Commissie gelijke behandeling) 
συστάθηκε προκειμένου να ενδυναμώσει την εφαρμογή των σχετικών 
νομοθετικών διατάξεων. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα υλοποίησης ομαδικής 
δράσης. Για την αξιολόγηση της επίδρασης της εν λόγω νομοθεσίας, 
πραγματοποιούνται έρευνες για τον καθορισμό του μέτρου στο οποίο γίνεται 
σεβαστή η εν λόγω νομοθεσία. 
Εκτός των προαναφερθέντων μέτρων για την προώθηση της εφαρμογής των 
ισχυουσών σχετικά νομοθετικών διατάξεων, το κράτος εφαρμόζει πολιτική η 
οποία ευνοεί και ενθαρρύνει τις ενέργειες για τη βελτίωση της κατάστασης 
των γυναικών στις επιχειρήσεις. Υφίσταται νομοθεσία για την ενίσχυση της 
εφαρμογής θετικών ενεργειών υπέρ των γυναικών (Stimuleringsregeling 
positieve actie voor vrouwen). Η εν λόγω νομοθεσία προβλέπει την 
ενδεχόμενη κάλυψη των εξόδων που συνδέονται με την εφαρμογή και/ή την 
εκτέλεση των προγραμμάτων θετικών ενεργειών. 
- 243 -
Επιπλέον, οι δημόσιες αρχές θέτουν σε λειτουργία άλλα μέσα στήριξης της 
πολιτικής αυτής, υπό τη μορφή ενημερωτικής δράσης και ερευνητικών 
προσπαθειών που αποσκοπούν να χρησιμεύσουν ως θετικά παραδείγματα στον 
εν λόγω τομέα. 
Ο νόμος περί γονικής άδειας (Wet op het ouderschapsverlof) τέθηκε σε 
ισχύ από 1ης Ιανουαρίου 1991. Η ελάχιστη ρύθμιση παρέχει στους 
εργαζομένους που απασχολούνται τουλάχιστον ένα χρόνο το δικαίωμα να 
ζητήσει μερική άδεια άνευ αποδοχών - εξάμηνης διάρκειας - εφόσον το 
τέκνο δεν είναι ακόμη 4 ετών. Υπάρχει δυνατότητα παρέκκλισης από τη 
νομοθεσία αυτή μέσω της συλλογικής σύμβασης εργασίας· μπορούν επίσης να 
συναφθούν πρόσθετες συμβάσεις ώστε να είναι ίση η διάρκεια άδειας με τη 
διάρκεια που προβλέπεται από το ισχύον σχετικά κοινό δίκαιο. 
Η φύλαξη των παιδιών αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για την αρμονική 
συνύπαρξη επαγγελματικών και οικογενειακών υποχρεώσεων· η νομοθεσία που 
αποσκοπεί στην ανάπτυξη των δομών φύλαξης παιδιών (Stimuleringsregeling 
kinderopvang) προβλέπει οικονομική ενίσχυση επί περίοδο 4 ετών, για τις 
υφιστάμενες υπηρεσίες φύλαξης παιδιών 0-12 ετών. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Ερώτηση 17 
Η απάντηση στην ακόλουθη ερώτηση (ερώτηση 18) ισχύει κατ'αρχήν για όλες 
τις ολλανδικές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων όσων συμμετέχουν σε 
όμιλο που διαθέτει θυγατρικές στο εξωτερικό - άρθρα 31 και 31α του νόμου 
περί επιτροπών επιχειρήσεων (WOR-Wet op de ondernemingaraden). 
Όσον αφορά το δικαίωμα διαβούλευσης σύμφωνα με το άρθρο 25 του WOR, 
υπογραμμίζεται (τελευταία πρόταση της πρώτης παραγράφου) ο σχετικός 
περιορισμός για τους μεθοριακούς εργαζομένους, που ονομάζεται 
"buitenlandsclausule" (ρήτρα σχετική με το εξωτερικό). 
Ερώτηση 18 
Το θέμα ρυθμίζεται, σε νομοθετικό επίπεδο, από το WOR. Επιπλέον, αρκετές 
συλλογικές συμβάσεις εργασίας περιλαμβάνουν σχετικές διατάξεις. 
ο WOR υπαγορεύει τα ακόλουθα. 
Κάθε εγκατεστημένη στην Ολλανδία επιχείρηση που απασχολεί τουλάχιστον 35 
άτομα πρέπει να διαθέτει επιτροπή επιχείρησης, η οποία αποτελείται από 
αριθμό εργαζομένων που εκπροσωπούν το σύνολο του προσωπικού που 
εργάζεται σε εγκατεστημένη στην Ολλανδία επιχείρηση στο πλαίσιο των 
διαβουλεύσεων με τον εργοδότη σχετικά με τη γενική πολιτική της 
επιχείρησης και ιδιαίτερα τα συμφέροντα του προσωπικού. 
Η επιτροπή επιχείρησης έχει ιδιαίτερες αρμοδιότητες που της επιτρέπουν 
να επηρεάζει την πολιτική του εργοδότη. Οι σημαντικότερες αρμοδιότητες 
της είναι οι ακόλουθες : η πληροφόρηση, η διαβούλευση και η αίρεση 
αποδοχής. 
- 244 -
Ο εργοδότης οφείλει να παρέχει αυθόρμητα ορισμένες πληροφορίες που 
διευκρινίζει ο νόμος, όπως οι ετήσιοι λογαριασμοί, ο κοινωνικός 
απολογισμός, τα σχέδια που αφορούν την υιοθετηθείσα πολιτική κλπ. 
Οφείλει επίσης να παρέχει τις πληροφορίες που του ζητά η επιτροπή 
επιχείρησης εφόσον τις χρειάζεται στην εκπλήρωση των καθηκόντων τους. 
Πρβλ. άρθρα 31, 31α και 31β του WOR. 
Ο εργοδότης πρέπει επίσης να ζητά έγκαιρα τη γνώμη της επιτροπής 
επιχείρησης όταν θέλει να λάβει σημαντική απόφαση για την επιχείρηση σε 
χρηματοπιστωτικό, οικονομικό ή οργανωτικό επίπεδο, όπως, για παράδειγμα, 
η συγχώνευση με άλλη επιχείρηση, η ολοκληρωτική ή μερική 
διακοπή λειτουργίας της επιχείρησης ή κάποια σημαντική επένδυση (άρθρο 
25 του WOR) . Αν η επιτροπή επιχείρησης δεν εγκρίνει το σχέδιο του 
εργοδότη, ο εργοδότης οφείλει να μεταθέσει κατά ένα μήνα την εκτέλεση 
της απόφασης του. Κατά την περίοδο αυτή, η επιτροπή επιχείρησης μπορεί 
να υποβάλει την υπόθεση στο Τμήμα Επιχειρήσεων (Ondernemingskamer) του 
"Gerechtshof" (Δικαστήριο) του Άμστερνταμ. Το εν λόγω Τμήμα εξετάζει το 
βάσιμο της απόφασης του εργοδότη και μπορεί να τον υποχρεώσει να 
μεταθέσει την απόφαση του ή να εξαλείψει τις συνέπειες της. 
Αν ο εργοδότης επιθυμεί να θεσπίσει ή να τροποποιήσει ορισμένους 
κανονισμούς σχετικά με την κοινωνική πολιτική της επιχείρησης και εφόσον 
δεν δεσμεύεται, προς τούτο, από συλλογική σύμβαση εργασίας ή, στο 
πλαίσιο του νόμου περί συνθηκών εργασίας (Arbeidsomstandighedenwet), με 
εντολή ή υποχρέωση της επιθεώρησης εργασίας, πρέπει να εξασφαλίσει τη 
σύμφωνη γνώμη της επιτροπής επιχείρησης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, 
πρόκειται για κανονισμούς που αφορούν, για παράδειγμα, το χρόνο 
εργασίας, τις άδειες, τις συνθήκες εργασίας, την εκπαίδευση του 
προσωπικού και τις προσλήψεις, την προαγωγή ή την απόλυση εργαζομένων 
(άρθρο 27 του WOR). Αν η επιτροπή επιχείρησης διαφωνήσει, ο εργοδότης 
μπορεί να ζητήσει διαιτησία της τομεακής επιτροπής (Bedrijfscommissie). 
Αν η διαιτησία δεν αποδώσει το αναμενόμενο αποτέλεσμα, ο εργοδότης 
μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο (Kantonrechter) να του επιτρέψει να 
λάβει απόφαση. Το δικαστήριο παρέχει την άδεια μόνο αν κρίνει ότι η 
επιτροπή επιχείρησης δεν έπρεπε να διαφωνήσει ή αν η απόφαση που 
προτίθεται να λάβει ο εργοδότης οφείλειται σε σοβαρούς οικονομικούς ή 
κοινωνικούς λόγους ή λόγους οι οποίοι συνδέονται με την οργάνωση της 
επιχείρησης, ο εργοδότης δεν μπορεί να θέσει σε ισχύ τον εν λόγω 
κανονισμό χωρίς να λάβει τη σύμφωνη γνώμη της επιτροπής επιχείρησης ή 
χωρίς την άδεια του δικαστηρίου. 
Ο WOR δεν περιλαμβάνει καμία ειδική διάταξη για τους μεθοριακούς 
εργαζομένους. Περιλαμβάνει, ωστόσο, μερικά στοιχεία που μπορούν να 
χρησιμεύσουν ως βάση σε σχετική συζήτηση (βλ. για παράδειγμα το άρθρο 25 
παράγραφος 1 στ και ζ). 
Το κεφάλαιο XI Α του Γενικού Κανονισμού Υπηρεσιακής Κατάστασης των 
Δημοσίων Υπαλλήλων (ARAR- Algemene Rijksamtenarenreglement) προβλέπει τη 
συμμετοχή των δημόσιων υπαλλήλων μέσω διοικητικών επιτροπών 
(dienstcommissies). οι εν λόγω επιτροπές των οποίων τα μέλη εκλέγονται 
από τους υπαλλήλους, μπορούν να εκδώσουν γνώμη σχετικά με τις συνθήκες 
εργασίας στην υπηρεσία, την πολιτική προσωπικού, την οργάνωση της 
υπηρεσίας κλπ. 
Ωστόσο, πρέπει να γίνει διαβούλευση μεταξύ της διεύθυνσης της υπηρεσίας 
και της διοικητικής επιτροπής πριν αυτή εκδώσει τη γνώμη της (άρθρο 
1276-ARAR). 
- 245 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Ερώτηση 19 
Ο νόμος περί συνθηκών εργασίας (Arbeitsomatandighedenwet - που καλείται 
εφεξής arbowet) συνιστά το σημαντικότερο νομικό πλαίσιο της νομοθεσίας 
περί συνθηκών εργασίας. Οι διατάξεις αυτού του νόμου δεν διαφέρουν από 
εκείνες των κοινοτικών οδηγιών. 
Οι οδηγίες που βασίζονται στην οδηγία-πλαίσιο σχετικά με την ασφάλεια 
και την υγιεινή στο χώρο εργασίας (άρθρο 118Α) προβλέπουν ορισμένες 
διατάξεις πιο ευνοϊκές από εκείνες του Arbowet. Αυτή καθαυτή η οδηγία-
πλα ίσιο συνεπάγεται την προσαρμογή της νομοθεσίας σχετικά με την 
οργάνωση της πρόληψης για το σύνολο των εργαζομένων. 
Με την εφαρμογή ενιαίων κριτηρίων για το σχεδιασμό και την παραγωγή 
μηχανημάτων και εξοπλισμών ατομικής προστασίας για παράδειγμα (άρθρο 
ΙΟΟΑ-οδηγίες), η Ολλανδία μπροεί να αντιμετωπίσει ώς τώρα. Εξάλλου, χάρη 
στην πολιτική της ρύθμισης και της πιστοποίησης των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων, θα αντιμετωπιστούν, σε μεγάλο ποσοστό, οι συνέπειες της 
κατάστασης αυτής. 
Στον τομέα αυτό, το κόστος εκτέλεσης καλύπτεται κατά κύριο λόγο από τις 
επιχειρήσεις. Η απαραίτητη νομική βάση συνίσταται σε σχέδιο νόμου το 
οποίο τροποποιεί το νόμο περί επικίνδυνων εξοπλισμών (WGW-Wet 
Gevaarlijke Werktuigen), που συζητείται επί του παρόντος στο 
Κοινοβούλιο. 
1. Δυνάμει του Arbowet, η ασφάλεια, η υγεία και οι καλές συνθήκες στο 
χώρο εργασίας συνιστούν κοινό έργο του εργοδότη και των εργαζομένων, 
που προϋποθέτει συνεργασία και διαβούλευση, η οποία εκτείνεται σε 
πολλά επίπεδα. 
Στο επίπεδο της υπηρεσίας στην οποία απασχολείται ο εργαζόμενος 
συμμετέχει ενεργά στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στο πλαίσιο της 
προβλεπόμενης από το άρθρο 16 του Arbowet διαβούλευσης. 
Στο επίπεδο της επιχείρησης, το άρθρο 13 του Arbowet επιβάλλει μια 
γενική υποχρέωση συνεργασίας μεταξύ του εργοδότη και των 
εργαζομένων. Η απαραίτητη προς τούτο διαβούλευση πραγματοποιείται 
κυρίως στο πλαίσιο της επιτροπής επιχείρησης. Ο Arbowet (άρθρο 14) 
αποδίδει στο όργανο αυτό ουσιώδη ρόλο. Ο Arbowet συμπληρώνει το WOR 
(βλ. σημείο 2 παρακάτω) διευκρινίζοντας και επεκτείνοντας τα 
δικαιώματα της επιτροπής επιχείρησης. Αναφέρονται το δικαίωμα της 
ενημέρωσης και το δικαίωμα συνοδείας των υπαλλήλων της επιθεώρησης 
εργασίας κατά τις επισκέψεις τους στις επιχειρήσεις. Σε ό,τι αφορά 
την προετοιμασία και την έγκριση αποφάσεων, καθώς και τη δημοσίευση 
τους, ο Arbowet παρέχει ορισμένα δικαιώματα στην επιτροπή επιχείρη­
σης ή, εφόσον δεν υπάρχει επιτροπή, στους ενδιαφερόμενους 
εργαζομένους. Όσον αφορά το θέμα της εξεύρεσης τρόπου συμμετοχής 
των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων, επισημαίνεται ότι εκπονείται 
σημαντική απόφαση σχετικά. 
Αναφέρεται, από αυτή την άποψη, το δικαίωμα της επιτροπής επιχείρησης να 
γνωμοδοτήσει πριν ο διευθυντής τμήματος της Επιθεώρησης Εργασίας ή ο 
γενικός διευθυντής εργασίας λάβει απόφαση σχετικά με : 
- 246 -
α. την έκθεση περί ασφάλειας της εργασίας (άρθρο 5 παράγραφος 5)· 
β. την υποχρέωση της επιχείρησης ή του ιδρύματος να συστήσει επιτροπή 
συνθηκών εργασίας (Arbocommissie) (άρθρο 15 παράγραφος 3)· 
γ. την υποχρέωση της επιχείρησης ή του ιδρύματος να δημιουργήσει 
υπηρεσία ιατρικής της εργασίας (άρθρο 18 παράγραφος 2)· 
δ. την υποχρέωση της επιχείρησης ή του ιδρύματος να δημιουργήσει 
υπηρεσία ασφάλειας της εργασίας (άρθρο 19 παράγραφος 2)· 
ε. την εντολή της Επιθεώρησης Εργασίας να τηρηθούν οι διατάξεις του 
Arbowet (άρθρο 3 παράγραφος 1)· 
στ. την απαλλαγή (άρθρο 41 παράγραφος 8). 
Επισημαίνεται επίσης το δικαίωμα της Επιτροπής επιχείρησης να 
απευθύνεται στην Επιθεώρηση Εργασίας για να ζητήσει την εφαρμογή του 
νόμου (άρθρο 40). Πρόκειται, στη συγκεκριμένη περίπτωση, για την 
εφαρμογή των άρθρων 35 (υποχρέωση), 36 (εντολή), 37 (διάταγμα 
εργασίας), 5 παράγραφος 2 (έκθεση περί ασφάλειας της εργασίας), 18 
παράγραφος 2 (δημιουργία ιατρικής υπηρεσίας της εργασίας) και 19 
παράγραφος 2 (δημιουργία υπηρεσίας ασφάλειας της εργασίας). 
Τέλος, σε εθνικό επίπεδο, η διαβούλευση μεταξύ του κράτους και των 
εργοδοτικών και συνδικαλιστικών οργανώσεων πραγματοποιείται στο 
πλαίσιο του Συμβουλίου συνθηκών εργασίας (Arboraad), του 
συμβουλευτικού οργάνου της κυβέρνησης για θέματα συνθηκών εργασίας. 
2. Ο WOR διασφαλίζει επίσης και με άλλο τρόπο τη μεγαλύτερη συμμετοχή 
των επιτροπών επιχείρησης και, κατά συνέπεια, των εργαζομένων, στις 
αποφάσεις που αφορούν τις συνθήκες εργασίας. Το άρθρο 27 παράγραφος 
1ε προβλέπει ότι η επιτροπή επιχείρησης μπορεί να ασκήσει το 
δικαίωμα της για αποδοχή σε όλους τους κανονισμούς που θέτει ο 
εργοδότης σε θέματα ασφάλειας, υγείας και καλών συνθηκών στο χώρο 
εργασ ίας. 
Μολονότι δεν πρόκειται για "συμμετοχή" υπό την αυστηρή έννοια του 
όρου, επισημαίνεται ότι το άρθρο 31 παράγραφος 1 του WOR 
περιλαμβάνει διάταξη η οποία παρέχει στην επιτροπή επιχείρησης το 
δικαίωμα να ζητά από τον εργοδότη όλες τις πληροφορίες τις οποίες 
χρειάζεται για την εκπλήρωση των καθηκόντων της. Πρόκειται 
συγκεκριμένα για πληροφορίες που περιέχονται στο άρθρο 14 παράγραφος 
1 υπό α Ie του Arbowet. 
Δυνάμει του εν λόγω άρθρου, η επιτροπή επιχείρησης δικαιούται 
πρόσβασης στις πληροφορίες των ειδικών υπηρεσιών και των αρμόδιων 
για τις συνθήκες στο χώρο εργασίας. 
Το εν λόγω άρθρο θεσπίζει την επίσημη βάση της παρεχόμενης από τις 
ειδικές υπηρεσίες βοήθειας στην επιτροπή επιχείρσησης. 
Σε ό,τι αφορά τους υπαλλήλους, οι διοικητικές επιτροπές είναι, δυνάμει 
του Arbowet, τα όργανα διαβούλευσης για όλα τα θέματα σχετικά με την 
ασφάλεια και τις καλές συνθήκες στο χώρο εργασίας (άρθρα 2-5, 
συμπεριλαμβανομένου του διατάγματος περί συνθηκών εργασίας στη δημόσια 
διοίκηση - Arbobesluit burgerlijke openbare dienst). 
- 247 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
Ερώτηση 20 
Το θέμα του κατώτατου ορίου ηλικίας για την είσοδο στον επαγγελματικό 
στίβο και των συναφών εξαιρέσεων ρυθμίζεται από το Νόμο περί νομοθεσίας 
της εργασίας του 1919 (Arbeidswet-EE 624), το Νόμο περί εργασίας των 
λιμενεργατών του 1914 (Stuwadoorswet-EE 486) και το νόμο περί κατ'οίκον 
εργασίας του 1933 (Huisarbeidwet-EE 597). 
Το άρθρο 9 παράγραφος 1 του Νόμου περί νομοθεσίας της εργασίας του 1919 
απαγορεύει την εργασία των παιδιών. Σύμφωνα με τον ορισμό του άρθρου 8, 
"παιδί" είναι : 
1. όποιος δεν βρίσκεται ή δεν υπόκειται ακόμη στην υποχρέωση 
εκπαίδευσης βάσει της παραγράφου 2 του Νόμου περί υποχρεωτικής 
εκπαίδευσης του 1969 (Leerplichtwet-EE 303). Ο νόμος ορίζει ότι η 
υποχρέωση εκπαίδευσης αρχίζει την 1η σχολική ημέρα του μήνα που 
επέται εκείνου στη διάρκεια του οποίου το παιδί είναι 5 ετών και 
λήγει με το τέλος του σχολικού έτους, μετά την παρέλευση δωδεκαετούς 
περιόδου, ή στο τέλος του σχολικού έτους οπότε ο μαθητής είναι 16 
ετών · 
2. όποιος απαλλάσσεται, δυνάμει του άρθρου 5 ή 15 του Νόμου περί 
υποχρεωτικής εκπαίδευσης, η οποία περιλαμβάνεται στην παράγραφο 2 
του εν λόγω νόμου· 
3. όποιος είναι κάτω των 16 ετών και διαμένει στο εξωτερικό. 
Η παράγραφος 2 του άρθρου 9 προβλέπει ορισμένες εξαιρέσεις σε αυτή την 
απαγόρευση σε ό,τι αφορά την εκτέλεση ειδικών ελαφρών εργασιών για πολύ 
περιορισμένο χρόνο ημερησίως. Επιπλέον, σε ελάχιστες περιπτώσεις, μπορεί 
να χορηγηθεί γραπτή εξαίρεση από το διευθυντή του τμήματος της 
Επιθεώρησης Εργασίας σχετικά με την απαγόρευση εργασίας των παιδιών. 
Το άρθρο 4 παράγραφος 1 του Νόμου περί εργασίας των λιμενεργατών ορίζει 
κυρίως ότι ο τύπος αυτός εργασίας δεν μπορεί να εκτελείται από άτομα 
κάτω των 18 ετών, εκτός από ορισμένες καθορισμένες από τον κανονισμό 
δημόσιας διοίκησης εργασίες. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει σχετικός 
κανονισμός της δημόσιας διοίκησης. 
Η απαγόρευση της εργασίας των παιδιών που επιβάλλει ο Νόμος περί 
νομοθεσίας της εργασίας του 1919, καθώς και όλες οι συναφείς διατάξεις 
εφαρμόζονται αναλογικά στην κατ'οίκον εργασία. 
Όσον αφορά το δημόσιο τομέα, δεν υφίσταται ειδική διάταξη σχετικά με το 
νόμιμο κατώτατο όριο ηλικίας για την είσοδο στον επαγγελματικό στίβο. 
Όταν ένα παιδί εισέλθει στην αγορά εργασίας, χαρακτηρίζεται "νέος" και 
διέπεται, συνεπώς, από τις διατάξεις του διατάγματος για την απασχόληση 
των νέων (Arbeidsbesluit) ώς την ηλικία των 18 ετών. 
Ερώτηση 21 
Δυνάμει του Νόμου περί των κατώτατων μισθών και επιδομάτων αδειών (Wet 
minimumloon en minimum vakantiebijslag), οι εργαζόμενοι κάτω των 23 ετών 
δικαιούνται του κατώτατου μισθού των νέων εργαζομένων, ήτοι καθορισμένο 
ποσοστό του κατώτατου μισθού. Το ποσοστό αυτό, που καθορίζεται από τον 
κανονισμό διοίκησης, ποικίλλει αναλόγως ηλικίας. 
- 248 -
Δεδομένου ότι, στη δημόσια διοίκηση, η μισθολογική κλίμακα καθορίζεται 
ανάλογα με τη φύση και το επίπεδο του επαγγέλματος (βάσει της 
αξιολόγησης των καθηκόντων), ο μισθός των νέων δημόσιων υπαλλήλων 
καθορίζεται γενικά κατά τον ακόλουθο τρόπο : με βάση τον κατώτατο μισθό 
ενηλίκου υπαλλήλου (ήτοι άνω των 22 ετών), εφαρμόζεται μείωση της τάξης 
του 10% - 50% κατά ανώτατο όριο - κατ'έτος ηλικίας για τα κλιμάκια 1-5. 
Ερώτηση 22 
Ο νόμος περί νομοθεσίας της εργασίας του 1919 καθορίζει το χρόνο 
εργασίας των νέων σε 8 ώρες ημερησίως επί πέντε ημέρες κατ'ανώτατο όριο 
εβδομαδιαίως. Προβλέπει επίσης περίοδο συνεχούς ανάπαυσης τουλάχιστον 
δώδεκα ωρών ημερησίως. Τέλος, ορίζει ότι κανένας νέος δεν μπορεί να 
εργάζεται μεταξύ 7ης βραδινής και 7ης πρωινής. 
Το άρθρο 9η παράγραφος 2 του Νόμου περί νομοθεσίας της εργασίας του 1919 
ορίζει ότι, με παρέκκλιση από την απαγόρευση εργασίας των νέων μεταξύ 
7ης βραδινής και 7ης πρωινής, οι νέοι μπορούν να διανέμουν τον τύπο 
στους συνδρομητές μεταξύ 6ης βραδινής και 7ης πρωινής. 
Όσον αφορά την εργασία σε νοσοκομεία και άλλα θεραπευτικά ιδρύματα, 
είναι δυνατή παρέκκλιση από την απαγόρευση εργασίας μεταξύ 7ης βραδινής 
και 7ης πρωινής με κανονισμό της δημόσιας διοίκησης, λαμβανομένων υπόψη 
των συναφών διατάξεων. Ωστόσο, απαγορεύεται η εργασία μετά τις 11 το 
βράδυ. 
Το διάταγμα περί του χρόνου εργασίας και ανάπαυσης των νέων (Werk-en 
rusttijdenbesluit jeugdigen) ορίζει επίσης ότι ο διευθυντής τμήματος της 
Επιθεώρησης Εργασίας μπορεί να αποφασίσει για εξαίρεση από την 
απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας των νέων. Σε συμφωνία με τις 
εργοδοτικές, τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τις οργανώσεις νέων 
εργαζομένων, σε ό,τι αφορά τη βραδινή εργασία των νέων στον ξενοδοχειακό 
τομέα, εξαίρεση χορηγείται μόνο στο πλαίσιο της εκπαίδευσης και υπό το 
σαφή όρο ότι ο εργοδότης μπορεί να αποδείξει ότι η εξαίρεση είναι 
αναγκαία στο πλαίσιο της εκπαίδευσης. Η εξαίρεση εφαρμόζεται επίσης στη 
νυχτερινή εργασία των νέων καλλιτεχνών. 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
Ερώτηση 24 
Όλοι οι ασφαλισμένοι στο πλαίσιο του Γενικού νόμου περί ασφάλισης 
γήρατος (AOW-Algemene ouderdomswet) μπορούν, σε ηλικία 65 ετών, να 
διεκδικήσουν παροχή σύμφωνα με τον προαναφερθέντα νόμο, της οποίας το 
ύψος καθορίζεται βάσει της διάρκειας της περιόδου ασφάλισης, βάσει 
δηλαδή του αριθμού ετών κατά τα οποία ο ενδιαφερόμενος διέμενε και 
εργαζόταν στην Ολλανδία. 
Αν ο ενδιαφερόμενος ασκούσε μισθωτή εργασία στην Ολλανδία, και ήταν 
εγγεγραμμένος κατά συνέπεια σε επαγγελματικό συνταξιοδοτικό ταμείο ή στο 
ταμείο της επιχείρησης, μπορεί να ζητήσει, εκτός της (νόμιμης) σύμφωνα 
με τον AOW παροχής, επικουρική σύνταξη της οποίας το ύψος καθορίζεται 
κατά κανόνα βάσει του τελευταίου μισθού και της διάρκειας της ασκηθείσας 
δραστηριότητας ή των δραστηριοτήτων. 
- 249 -
Ερώτηση 25 
Οι κάτοικοι της χώρας οι οποίοι δεν διαθέτουν επαρκείς για την 
αντιμετώπιση του κόστους ζωής πόρους δικαιούνται ενίσχυσης σύμφωνα με το 
Γενικό νόμο κοινωνικής ενίσχυσης (ABW-Algemene bijstandswet). 
Η εν λόγω ενίσχυση χορηγείται υπό μορφή χρηματικής παροχής η οποία 
ποικίλλει ανάλογα με την ατομική κατάσταση του αιτούντα και τα μέλη της 
οικογενείας του και είναι συνάρτηση του νόμιμου κατώτατου μισθού. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Ερώτηση 26 
Στην Ολλανδία, όλα τα άτομα με ειδικές ανάγκες, ασχέτως προέλευσης και 
φύσης της αναπηρίας, μπορούν να επωφεληθούν συγκεκριμένων 
συμπληρωματικών μέτρων τα οποία αποσκοπούν στη διευκόλυνση της 
επαγγελματικής και κοινωνικής τους ένταξης, στο μέτρο που δεν καθίσταται 
δυνατή με ίδια μέσα. Ο Νόμος περί εργασίας των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
(WAGW-Wet Arbeid Gehandicapte Werknemers) ορίζει ότι η Κοινή Ιατρική 
Υπηρεσία (GMD-Gemeenschappelijke Medische Dienst) για τον ιδιωτικό τομέα 
και το Γενικό Ταμείο Πολιτικών Συντάξεων της Δημόσιας Διοίκησης (ΑΒΡ-
Algemene Burgelijk Pensioensfonds) για το δημόσιο τομέα αποσκοπούν στην 
προώθηση της επαγγελματικής ένταξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Προς 
τούτο, οι δύο αυτοί οργανισμοί μπορούν να κάνουν χρήση : 
του δικαιώματος δραστηριοτήτων τοποθέτησης βάσει του WAGW· 
των νομοθετικών μέσων που προβλέπουν τη χορήγηση βοήθειας για την 
εκπαίδευση και την αντιστάθμιση των επιβαρύνσεων του μισθού. 
Αντίθετα με το παρελθόν, δεν χρειάζεται πλέον παρέμβαση άλλου 
οργάνου γ ι'αυτόν το σκοπό· 
της δυνατότητας παροχών σύμφωνα με το Γενικό νόμο περί ανικανότητας 
προς εργασία (AAW-Algemene Arbeidsongeschiktheidswet) για τον 
ιδιωτικό τομέα και το Γενικό νόμο περί συντάξεων των δημοσίων 
υπαλλήλων (ABPW-Algemene Burgerlijke Pensioenwet) για το δημόσιο 
τομέα. Πρόκειται συγκεκριμένα για τα έξοδα μετακίνησης από την 
κατοικία στο χώρο εργασίας, το κόστος προσαρμογής των θέσεων 
εργασίας και τις δαπάνες που αφορούν την αγορά του αναγκαίου για τα 
άτομα με ειδικές ανάγκες ειδικού εξοπλισμού προκειμένου να ασκήσουν 
την επαγγελματική τους δραστηριότητα. Στο πλαίσιο του WAGW, είναι 
επίσης δυνατή η (μερική) χρηματοδότηση, σύμφωνα με τον AAW ή τον 
ABPW, ορισμένων εξοπλισμών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από 
αναπήρους. Σε ό,τι αφορά τις παροχές αυτές, η απόφαση ανήκει στις 
τομεακούς συλλόγους των επιχειρήσεων ως οργανισμούς αρμόδιους για 
την εφαρμογή του AAW για τον ιδιωτικό τομέα και στο Γενικό Ταμείο 
Πολιτικών Συντάξεων της δημόσιας διοίκησης ως οργανισμού αρμοδίου 
για την εφαρμογή του ABPW για το δημόσιο τομέα. 
Η ένταξη στην κοινωνική ζωή ευνοείται από τα ακόλουθα συγκεκριμένα 
μέτρα : 
παροχές στα άτομα με ειδικές ανάγκες για τη βελτίωση των συνθηκών 
διαβίωσης τους. Η διαδικασία των εν λόγω παροχών είναι ίδια με τη 
διαδικασία που ακολουθείται για τις παροχές που αποσκοπούν στην 
- 250 
προώθηση της επαγγελματικής ένταξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες, 
τα μέτρα αυτά όμως αποφασίζονται και ανεξάρτητα από τη διαδικασία 
αυτήν. Η σημαντικότερη παροχή είναι η αποζημίωσης με συλλογική 
μεταφορά ατόμων με προβλήματα κινητικότητας. Επιπλέον, τα αναπηρικά 
καθίσματα και τα όργανα επικοινωνίας εκχωρούνται στα άτομα με 
ειδικές ανάγκες, οι οποίοι μπορούν επίσης να λάβουν αποζημίωση για 
ειδικό οικογενειακό επίδομα που συμπληρώνει το κανονικό οικογενειακό 
επίδομα. Αιτήσεις μπορούν να υποβάλουν μόνο άτομα κάτω των 65 ετών. 
Οι ηλικιωμένοι άνω των 65 μπορούν να επωφεληθούν των διατάξεων του 
ABW εφόσον οι προβλεπόμενες από τον εν λόγω νόμο θεωρούνται ότι 
συνιστούν μέσα απαραίτητα για την επιβίωση τους. Για τον καθορισμό 
του ύψους των παροχών, λαμβάνονται υπόψη το εισόδημα και η περιου­
σία των ενδιαφερομένων. Η κυβέρνηση προτίθεται να εισαγάγει νέο 
καθεστώς παροχών στο πλαίσιο του οποίου θα καταργηθεί η υφιστάμενη 
διάκριση μεταξύ ηλικιωμένων άνω των 65 και ατόμων κάτω των 65· θα 
πρέπει όλοι να καταβάλλουν καθορισμένη ατομική εισφορά. 
Όσον αφορά τη στέγαση ατόμων με προβλήματα κινητικότητας, τα άτομα 
αυτά μπορούν να επωφεληθούν, μέσω των δήμων, της ρύθμισης που ορίζει 
την οικονομική ενίσχυση για τη στέγαση των αναπήρων (RGSHG-Regeling 
Geldelijke steun Huisvesting Gehandicapten). H εν λόγω ρύθμιση 
προβλέπει κυρίως την κάλυψη εξόδων που πραγματοποιούνται για την 
εξάλειψη εμποδίων εργονομικής φύσης ή τα οποία απορρέουν από την 
εγκατάσταση σε πλέον κατάλληλη κατοικία. 
Η σχετική νομοθεσία για τη στέγαση ορίζει ότι τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες πρέπει να έχουν πρόσβαση στα δημόσια κτίρια, όπως δημαρχεία 
κλπ. 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
Ερώτηση 27 
Τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον Χάρτη 
διασφαλίζονται από την προαναφερθείσα νομοθεσία, την εφαρμοζόμενη από 
τις δημόσιες Αρχές πολιτική και τη νομολογία των δικαστηρίων. 
ΟΜΟΣΠ. ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 
ΓΕ ΡΜΑΝΙΑΣ 
252 -
ΕΙΣΑΓΩΓΗί1) 
Σύμφωνα με το Σύνταγμα της, η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας 
καθορίζεται ως δημοκρατικό και κοινωνικό ομοσπονδιακό κράτος. Αυτό 
αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο ενός κρατικού συστήματος πρόνοιας που 
προστατεύει τους οικονομικά μειονεκτούντες, προφυλάσσει από τους 
μείζονες βιοτικούς κινδύνους και κατατείνει στην ισότητα των 
κοινωνικών ευκαιριών. Στην πράξη, αυτό υλοποιείται με την έννοια της 
κοινωνικής οικονομίας αγοράς. 
Μια κοινωνική πολιτική συνυφασμένη με το οικονομικό δυναμικό της 
χώρας και ταυτόχρονα ανεξάρτητη από αυτό δεν απαιτεί μόνο μια θετική 
τάση στην οικονομία και στην αγορά εργασίας, αλλά και διασφαλίζει 
μακροπρόθεσμα τη σταθερότητα, την αξιοπιστία και τη χρηματοδότηση 
του συστήματος κοινωνικής ασφάλειας. Οι βασικές αυτές αρχές, που 
θεμελιώνονται στο νόμο και την πολιτική, εμφανίζουν τη Γερμανία 
απόλυτα συμβατή προς τον Κοινοτικό Χάρτη, δεδομένου ότι υπέρκειται 
των δυσχερειών που ανακύπτουν από την κομματική πολιτική και τις 
κοινωνικές ομάδες. 
Οι βασικές αυτές αρχές πρέπει να εφαρμοστούν το ταχύτερο δυνατό στα 
πέντε νέα Lander. Η οικονομική, νομισματική και κοινωνική ένωση και 
οι συνθήκες της ενοποίησης δημιούργησαν τη βάση για ένα ενιαίο 
κράτος πρόνοιας στη Γερμανία. Μετά την ενοποίηση, επιβάλλεται να 
επιτευχθούν κοινωνική και οικονομική ενότητα και ενιαίο βιοτικό 
επίπεδο. Από πολιτική σκοπιά και προς το συμφέρον των εργαζομένων, 
αυτό σημαίνει κοινωνικά μέτρα για τη διευκόλυνση της μετάβασης από 
την προγραμματισμένη οικονομία στην κοινωνική οικονομία αγοράς. 
ΒΟΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΡΜΟΝΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ 
Πολιτική στην αγορά εργασίας 
Δυστυχώς, η ανεργία και η εργασία βραχείας διάρκειας είναι 
αναπότρεπτες σε κάθε περίοδο της αναταραχής. Τον Μάιο του 1991, το 
σύνολο των ανέργων στα νέα LSnder (συμπεριλαμβανομένου του 
Ανατολικού Βερολίνου) ανερχόταν σε 840 000 και το ποσοστό ανεργίας 
ήταν της τάξης του 9,5 %. Επιπλέον, οι απασχολούμενοι με εργασία 
βραχείας διάρκειας ανέρχονταν σε 1,9 εκατ., με μέσο όρο απώλειας 56 
% της εβδομαδιαίας εργασίας. Ωστόσο, η ταχεία εισαγωγή ειδικών μέσων 
στην αγορά εργασίας απέδωσε ταχύρρυθμα αποτελέσματα. Η νεοσύστατη 
δημόσια υπηρεσία απασχόλησης αριθμεί ήδη 19 500 υπαλλήλους· έχουν 
εγκριθεί και νέες θέσεις, ενώ 900 δημόσιοι υπάλληλοι από τα δυτικά 
Lander την πλαισιώνουν ως σύμβουλοι. Η υπηρεσία κατόρθωσε να 
εξευρίσκει περίπου 40 000 θέσεις απασχόλησης το μήνα κατά τους 
τελευταίους μήνες, συμπεριλαμβανομένων και των μέτρων δημιουργίας 
απασχόλησης. Στο τέλος Μαίου, περίπου 114 000 πρώην άνεργοι 
παρακολου- θούσαν προγράμματα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. 
Η περαιτέρω επαγγελματική κατάρτιση, που ενθαρρύνεται από τις 
υπηρεσίες απασχόλησης, γνώρισε ιδιαίτερη επιτυχία. Από την αρχή του 
χρόνου, 281 000 εργαζόμενοι ενεγράφησαν σε προγράμματα κατάρτισης, 
επανακατάρτίσης ή επιτόπιας κατάρτισης στο χώρο εργασίας. Κατά το 
1991, διατέθηκαν 6,6 δισεκατ. μάρκα για την περαιτέρω επαγγελματική 
(1) Περίοδος αναφοράς: Ιανουάριος 1990-Ιούνιος 1991 
- 253 -
εκπαίδευση στα πέντε νέα Lander, ποσό επαρκές για 350 000 κατά μέσο 
όρο εργαζομένους το χρόνο. 
Η πρόωρη συνταξιοδότηση συμβάλλει επίσης στην ανακούφιση της αγοράς 
εργασίας. Στα τέλη Μαίου, περίπου 141 000 εργαζόμενοι είχαν κάνει 
χρήση του εν λόγω δικαιώματος. Σύμφωνα με τις νέες διατάξεις, ο 
εργαζόμενος στην Ανατολική Γερμανία μπορεί πλέον να διεκδικήσει το 
δικαίωμα αυτό κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1991, εφόσον είναι 55 ετών 
(αντί 57 προηγουμένως), και για πενταετή πλέον περίοδο αντί της 
παλαιότερης τριετούς. Του νέου αυτού σχήματος θα επωφεληθούν 
περισσότεροι από 100 000 εργαζόμενοι οι οποίοι θα λαμβάνουν το 65 % 
του τελευταίου καθαρού μισθού τους. Υφίστανται ακόμη 372 000 
αποδέκτες πρόωρης συνταξιοδότησης βάσει του σχήματος το οποίο 
εφαρμοζόταν στην πρώην ΛΔΓ ώς τις 2 Οκτωβρίου 1990. 
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αποφάσισε επίσης να επεκτείνει το 
εξαιρετικά γενναιόδωρο σύστημα επιδομάτων για την εργασία βραχείας 
διάρκειας στα νέα Lander ώς το τέλος του 1991· αυτό θα συνδέσει 
στενότερα την εργασία βραχείας διάρκειας με την απόκτηση δεξιοτήτων 
και τα περαιτέρω μέτρα κατάρτισης. 
Τα νέα Lender διαθέτουν ειδικά προγρά\ιματα για τη λήψη μέτρων 
σχετικά με τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης τα οποία θα εφαρμοστούν 
ώς το τέλος του 1992. Προβλέπεται ότι η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία 
Απασχόλησης θα επιδοτεί τους παρέχοντες εργασία μέχρι ποσοστού 100 % 
του κόστους των αμοιβών και 30 % του κόστους για τις υλικές 
δαπάνες. Παρέχονται επίσης και άτοκα δάνεια. Μαζί με το 
"Gemeinschaftswerk Aufschwung ost" (Συντονισμένη προσπάθεια για την 
οικονομική ανάκαμψη στα ανατολικά Lander) διατίθεται συνολικά ποσό 
5,2 δισεκατ. μάρκων για τα μέτρα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης κατά 
το 1991. Έτσι θα εξασφαλιστεί μόνιμη απασχόληση για 280 000 
εργαζομένους σε τομείς όπως η προστασία του περιβάλλοντος και η 
διατήρηση της υπαίθρου, η αποκατάσταση βιομηχανικών τοποθεσιών, οι 
κοινωνικές υπηρεσίες, ο αθλητισμός και ο ψυχαγωγικός τομέας. 
Γυναίκες στην αγορά εργασίας 
Οι ρυθμίσεις στην αγορά εργασίας της Ανατολικής Γερμανίας επιφέρουν 
μεγάλη ανεργία των γυναικών σε ποσοστό 11,1 %, το ποσοστό της 
ανεργίας των γυναικών είναι υψηλότερο κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες από 
το αντίστοιχο των ανδρών. Κατά συνέπεια, μια πολιτική μέτρων 
ευνοϊκών για τις γυναίκες στην αγορά εργασίας κρίνεται ιδιαζόντως 
σημαντική. Τώρα, οι γυναίκες διαθέτουν τη δική τους ποσόστωση στις 
θέσεις περαιτέρω εκπαίδευσης και επανακατάρτίσης - 6 0% - αλλά σε 
ποσοστό 36% η ποσόστωση στα μέτρα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης 
παραμένει χαμηλή. Τα αυξημένα κρατικά μέτρα υπέρ των γυναικών 
άρχισαν ήδη να αποφέρουν καρπούς. 
Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο 
Η χρηματοδοτική ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας μέσω των τριών 
Διαρθρωτικών Ταμείων - γεωργία, κοινωνικός τομέας και ανάπτυξη -
έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Είναι σημαντική επίσης καθόσον το 
περιεχόμενο των μέτρων του Κοινωνικού Ταμείου που λαμβάνονται σε 
εθνικό επίπεδο πρέπει να συνδέεται στενά με τα μέτρα τα οποία 
χρηματοδοτούνται από τα άλλα Διαρθρωτικά Ταμεία. 
- 254 -
Παράλληλα, θα υποστηριχθούν από το ΕΚΤ τα μέτρα που έχουν ήδη τεθεί 
σε εφαρμογή από την κρατική υπηρεσία απασχόλησης, οι ομοσπονδιακές 
πρωτοβουλίες και, ιδιαίτερα, η δραστηριότητα της αγοράς εργασίας στα 
νέα Lander, με στόχο την ανάπτυξη επαγγελματικών προγραμμάτων που 
διευρύνουν το φάσμα του Νόμου Προαγωγής της Απασχόλησης και 
βελτιώνουν την υποδομή της επαγγελματικής εκπαίδευσης. Είναι 
αναγνωρισμένο ότι η υψηλού επιπέδου κατάρτιση αυξάνει την έλξη και 
την ανταγωνιστικότητα μιας περιοχής. 
Τα διοικητικά προβλήματα στα νέα Lânder παραμένουν σημαντικά. 
Προκειμένου να θέσει σε εφαρμογή τα προγραμματιζόμενα μέτρα, ο 
Ομοσπονδιακός Υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων πρότεινε 
στα νέα Lânder να κάνουν χρήση της "τεχνικής βοήθειας" έμπειρων και 
δοκιμασμένων ειδικών στην οργάνωση και υπέβαλε αίτηση για βοήθεια 
στην Επιτροπή. Για την εφαρμογή των μέτρων, συστάθηκε μεικτή 
συντονιστική ομάδα από το Υπουργείο και τα νέα Lânder. 
Εργατικό Δίκαιο 
Η εισαγωγή της ελεύθερης συλλογικής διαπραγμάτευσης στην πρώην ΛΔΓ 
την 1η Ιουλίου 1991 υπήρξε επιτυχής. Οι συλλογικές συμβάσεις 
εφαρμόζονται πλέον σε ολόκληρη σχεδόν την περιοχή. Σε ορισμένους 
τομείς, τα συλλογικά συστήματα διαπραγμάτευσης ακολουθούν το 
δυτικογερμανικό πρότυπο. Το 75 % των 8 εκατ. εργαζομένων καλύπτεται 
πλέον από τέτοιες συμβάσεις. 
Στόχος παραμένει η εναρμόνιση των διαφορετικών βιοτικών επιπέδων και 
των συνθηκών εργασίας στα ανατολικά Lânder. 
Τα ενεχόμενα μέρη στις συλλογικές συμβάσεις οφείλουν να λάβουν υπόψη 
τους τις τάσεις παραγωγικότητας, οι οποίες εξαρτώνται με τη σειρά 
τους από τη βούληση των επιχειρήσεων να επενδύσουν και να βελτιώσουν 
την υποδομή. 
Κατά συνέπεια, αυτό που απαιτείται πρωταρχικά είναι μία συγκρατημένη 
πολιτική αποδοχών. Από την άλλη πλευρά, το επίπεδο αποδοχών στα νέα 
Lander συνιστά ισχυρό κίνητρο για τη μετακίνηση ή την εγκατάσταση σε 
αυτά προς εργασία. Ως εκ τούτου, η πολιτική αποδοχών βρίσκεται σε 
εκρηκτική φάση, παρουσιάζοντας αύξηση των πραγματικών αποδοχών 
συνοδευόμενη από συνεχιζόμενη πτώση της παραγωγικότητας. 
Ένα ακόμη σοβαρό μέλημα αποτελεί η εκλογή των εργατικών συμβουλίων 
στα νέα Lânder, όπου συχνά επικρατεί μεγάλη άγνοια της νομοθεσίας 
περί εκπροσώπησης των εργαζομένων και του εκλογικού συστήματος και 
όπου οι υποβάλλοντες υποψηφιότητα δεν είναι πάντα οι κατάλληλοι. Τα 
εργατικά σωματεία επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν αυτή την έλλειψη 
πληροφόρησης διοργανώνοντας μαθήματα κατάρτισης για εκπροσώπους 
προσωπικού. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗ 
Η προσπάθεια δημιουργίας ενιαίου βιοτικού επιπέδου σε ολόκληρη τη 
Γερμανία συνυφαίνεται με σταδιακή επέκταση των υψηλού επιπέδου 
παροχών κοινωνικής ασφάλισης των παλαιών Lânder και στα νέα. Στην 
προοπτική αυτή, το εθνικό σύστημα συνταξιοδοτήσεων θα ισχύσει στα 
νέα Lânder από το 1992. οφέλη και ευεργετικά χρονοδιαγράμματα του 
- 255 -
παλαιού ανατολικού συστήματος - μη προβλεπόμενα στα δυτικά Lânder -
από τα οποία απορρέουν πρόσθετα πλεονεκτήματα κοινωνικής πρόνοιας θα 
εξεταστούν και θα ενσωματωθούν στο εθνικό σύστημα συνταξιοδοτήσεων. 
Την 1η Ιουλίου 1991, τρία εκατομμύρια Ανατολικογερμανών έλαβαν 
αύξηση των συντάξεων τους της τάξης του 15 % στο πλαίσιο της 
εφαρμοζόμενης μισθολογικής πολιτικής στην Ανατολική Γερμανία. Η 
βασική σύνταξη - η οποία χορηγείται μετά από 45 χρόνια ασφάλισης επί 
του μέσου όρου των αποδοχών - αυξήθηκε έτσι από 773 σε 889 μάρκα 
μηνιαίως και αντιπροσωπεύει το 50,8 % του δυτικογερμανικού επιπέδου. 
Η αύξηση αυτή παρασχέθηκε επίσης στους συνταξιοδοτούμενους λόγω 
ατυχημάτων και στα θύματα πολέμου. Το "επιμέρισμα κοινωνικής 
πρόνοιας" για τις εξαιρετικά χαμηλές συντάξεις δεν επηρεάστηκε από 
τις αυξήσεις των συντάξεων. 
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕΤΡΩΝ ΓΙΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Από τη Συνθήκη της νομισματικής, οικονομικής και κοινωνικής 
ενοποίησης απέρρευσαν νόμοι προσαρμογής στις διατάξεις του 
δυτικογερμανικού δικαίου όσον αφορά την ένταξη των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες, οι οποίοι τέθηκαν σε εφαρμογή στην επικράτεια της πρώην 
Ανατολικής Γερμανίας από την 1η Ιουλίου 1990. Για παράδειγμα : 
- ένας νόμος για τη δημιουργία θέσεων εργασίας στον οποίο 
περιλήφθηκαν διατάξεις για τη σύσταση πλήρους φάσματος υπηρεσιών 
επαγγελματικής αποκατάστασης· 
ένας νόμος για τα άτομα με βαριά αναπηρία ο οποίος προβλέπει, 
μεταξύ άλλων, ειδική προστασία για την αποχώρηση από το 
επάγγελμα, εκπροσώπηση τους στα εργατικά συμβούλια, ποσοστώσεις 
και ισόρροπες προσλήψεις κατά την πλήρωση κενών θέσεων εργασίας. 
Ως εκ τούτου, κάθε άτομο με σωματική ή πνευματική αναπηρία ή που 
διατρέχει τον κίνδυνο να αποβεί ανάπηρο, διαθέτει πλέον και στα νέα 
Lânder - κατ'εφαρμογή του προοιμίου του Γενικού Μέρους του 
Κοινωνικού Κώδικα - το δικαίωμα να τύχει βοήθειας όσον αφορά : 
1. την πρόληψη, υπέρβαση ή βελτίωση της αναπηρίας, την αποτροπή της 
επιδείνωσης της ή την ελάφρυνση των συνεπειών της· 
2. τη διασφάλιση θέσης στην κοινωνία που να ανταποκρίνεται στις 
επιθυμίες και τα προσόντα του, ιδιαίτερα στο πεδίο του 
επαγγελματικού βίου. 
Για το σκοπό αυτόν θεσπίζεται ένα πλήρες φάσμα υπηρεσιών 
επαγγελματικής αποκατάστασης για το σύνολο των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες που χρήζουν τέτοιας βοήθειας, και ειδικότερα : 
υπηρεσίες και ιδρύματα εξειδικευμένα στην παροχή, για το σύνολο 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες, επαγγελματικών δεξιοτήτων του 
υψηλότερου δυνατού επιπέδου· 
ειδική βοήθεια για τα άτομα με βαριά αναπηρία διεπόμενη από το 
Νόμο για τα άτομα με βαριά αναπηρία. 
- 256 -
Εξαιτίας της διοικητικής προπαρασκευής, πολλά από τα κοινωνικά 
ευεργετήματα που προβλέπει η νέα νομοθεσία δεν είχαν υλοποιηθεί ώς 
την 1η Ιανουαρίου 1991. Όμως, με τη συγκρότηση νέων διοικητικών 
οργάνων, έχει γίνει πλέον η πιστοποίηση των περιπτώσεων βαριάς 
αναπηρίας και έχουν εκδοθεί οι βεβαιώσεις που εξασφαλίζουν στους 
φορείς τους ειδικές προνομιακές μεταχειρίσεις. 
ο Νόμος για τα άτομα με βαριά αναπηρία προβλέπει οικονομική ενίσχυση 
στους εργοδότες (για την κατάλληλη προσαρμογή του χώρου εργασίας και 
την επιδότηση του εργατικού κόστους) προκειμένου να διατηρηθούν οι 
υπάρχουσες και να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας για άτομα με 
βαριά αναπηρία. Επιπλέον, συγκροτήθηκε ένα δίκτυο γενικών 
διευκολύνσεων για την επαγγελματική αποκατάσταση. Στην Ανατολική 
Γερμανία προβλέπεται να δημιουργηθούν για τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες άλλες 2500 θέσεις επανακατάρτίσης στις υπηρεσίες 
επαγγελματικής προώθησης, 1800 στα ιδρύματα επαγγελματικής 
εκπαίδευσης και περίπου 30 000 σε χώρους εργασίας. 
Η ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ 
Αγορά εργασίας : δοκιμαστικό στάδιο απασχόλησης 
Η ελαφρά οικονομική ανάκαμψη της Δυτικής Γερμανίας εισήλθε σε 
ταχύτερους ρυθμούς σε σημαντικό βαθμό χάρη στην ενοποίηση. 
Αποτέλεσμα υπήρξε ο υψηλός ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης, η 
δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας και η κάμψη της ανεργίας. Η 
επίτευξη του σχετικού κλίματος οφείλεται στην οικονομική και 
χρηματοπιστωτική αναπτυξιακή πολιτική της ομοσπονδιακής κυβέρνησης 
και τη διεύρυνση του πεδίου της πολιτικής της υψιστάμενης αγοράς 
εργασίας. 
Αποτελέσματα υπήρξαν : 
Με ετήσιο δείκτη 28 400 000 εργαζομένων, το 1990 παρουσίασε το 
υψηλότερο επίπεδο απασχόλησης από τη σύσταση της Ομοσπονδιακής 
Δημοκρατίας. Μόνο μεταξύ του 1983 και του 1990 δημιουργήθηκαν 
περίπου 2,1 εκατ. νέες εργασίας, που υπερβαίνουν κατά πολύ τις 
απώλειες θέσεων των πρώτων ετών της δεκαετίας του 1980. 
Με 1,88 εκατ. εγγεγραμμένους, ο ετήσιος δείκτης ανεργίας του 
1990 παρουσιάζεται χαμηλότερος του δείκτη του 1986 κατά 350 000 
άτομα. Το ποσοστό ανεργίας υποχώρησε στο 5,1 % (επί του συνόλου 
των επικερδών απασχολήσεων, κατά τη μέθοδο του Eurostat). 
Οι δαπάνες για την πολιτική της αγοράς εργασίας 
υπερδιπλασιάστηκαν: από 6,9 δισεκατ. μάρκα το 1982 ανήλθαν σε 
10,7 δισεκατ. το 1986 και σε 17,7 δισεκατ. το 1990. 
Την 1η Ιουλίου 1989 τέθηκε σε εφαρμογή ένα ειδικό πρόγραμμα 
καταπολέμησης της παρατεταμένης ανεργίας το οποίο 
χρηματοδοτήθηκε με 1,75 δισεκατ. μάρκα και έχει ήδη αποφέρει 
ορισμένα θετικά αποτελέσματα (στη συνισταμένη του "ενίσχυση 
απασχόλησης για την παρατεταμένη ανεργία" εγκρίθηκαν περίπου 
60 000 αιτήσεις). Επίσης, υφίστανται "μέτρα για ειδικές 
περιπτώσεις παρατεταμένης ανεργίας και άλλες δυσχερείς 
(ι 
- 257 
περιπτώσεις". Αρχικά, το πρόγραμμα επιχορηγήθηκε με ποσό 250 
εκατ. μάρκων για λήψη μέτρων με αφετηρία την 31η Δεκεμβίου 1991. 
Ο προϋπολογισμός του 1991 προβλέπει την προέκταση του 
προγράμματος ώς το τέλος του 1994 και το χρηματοδοτεί με άλλα 
240 εκατ. μάρκα. 
Η λειτουργία κοινωνικής ασφάλισης του συστήματος ταμείων 
ανεργίας επεκτάθηκε σημαντικά. Η περίοδος καταβολής του 
επιδόματος ανεργίας μπορεί να φτάσει τους 32 μήνες, ανάλογα με 
την ηλικία και το χρόνο καταβολής εργατικών εισφορών. 
Ως συμπλήρωμα του παλαιότερου Νόμου περί συνταξιοδοτήσεων, το 
1988, εγκρίθηκε ο Νόμος περί μερικής απασχόλησης των 
ηλικιωμένων, ο οποίος διευκολύνει τη μετάβαση από τον ενεργό βίο 
στη συνταξιοδότηση. 
Ενδυνάμωση των εργατικών δικαιωμάτων 
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έχει ενδυναμώσει τα εργατικά δικαιώματα της 
συνδιαχείρισης και της συμμετοχής. 
Η αναθεωρημένη και εκτεταμένη μορφή του Νόμου περί 
συνδιαχείρισης καθορίζει ότι η μητρική εταιρεία, ακόμη και αν 
δεν διαθέτει ίδια παραγωγή άνθρακα και χάλυβα, παραμένει στο 
ειδικό πρόγραμμα συνδιαχείρισης που ισχύει για τις βιομηχανίες 
άνθρακα και χάλυβα εφόσον η παράμετρος της που καλύπτεται από το 
πρόγραμμα υπερβαίνει το 20% της πραγματικής της παραγωγής ή 
εφόσον απασχολεί περισσότερους από 2000 εργαζομένους. 
Ο Νόμος περί συμμετοχής των εργαζομένων, όπως αναθεωρήθηκε το 
1988/89, προάγει τα δικαιώματα των εργατικών συμβουλίων όσον 
αφορά την πληροφόρηση και τη διαβούλευση στο στάδιο 
προγραμματισμού και εισαγωγής νέας τεχνολογίας, ενισχύει τα 
δικαιώματα των μειονοτήτων κατά την εκλογή των εργατικών 
συμβουλίων και δίνει νομική υπόσταση στις επιτροπές εκπροσώπησης 
του ανώτερου προσωπικού. 
Επέκταση της προστασίας της υγείας στους χώρους εργασίας 
Στον τομέα των επικίνδυνων υλών, ο οποίος εξακολουθεί να προσελκύει 
το ενδιαφέρον του κοινού, επισημαίνονται ως εξαιρετικά σημαντικές οι 
ακόλουθες εξελίξεις : 
Νέα αντίληψη στην εγκατάσταση μέσων περιορισμού της ρύπανσης 
στους χώρους εργασίας, μετά από διαβούλευση των εργατικών 
σωματείων και των διευθύνσεων. 
Περαιτέρω κωδικοποίηση των υλών που θεωρούνται επικίνδυνες για 
πρόκληση καρκίνου, βιολογικών μεταλλάξεων και τερατογενέσεων και 
πρόσθετη ενίσχυση των προβλέψεων ασφαλείας. 
Διεύρυνση των κατευθυντηρίων για τη σύσταση εκπαιδευτικών 
ιδρυμάτων πανεπιστημιακού επιπέδου. 
Επιτάχυνση της αποτίμησης των "παλαιών υλικών" σύμφωνα με την 
Οδηγία 79/831/ΕΟΚ. 
- 258 
Σχεδόν καθολική απαγόρευση της παραγωγής, εμπορίας και χρήσης 
του άσβεστου και των ασβεστούχων υλικών. 
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θέσπισε σειρά μέτρων που συμβάλλουν στην 
προαγωγή της ασφάλειας και της ιατρικής μέριμνας στις μικρές και 
μεσαίες επιχειρήσεις, όπως π.χ. η ανάπτυξη νέων προτύπων περίθαλψης. 
Επιπλέον, καθιερώθηκαν νέες μορφές εκπαίδευσης για τους εκπροσώπους 
ασφαλείας και αναπτύχθηκαν περαιτέρω οι ποιοτικές προδιαγραφές της 
βιομηχανικής ιατρικής. 
Για τα νέα Lander, εκπονήθηκε αριθμός προτύπων σχεδίων για την 
ενίσχυση του συστήματος ασφαλείας στους χώρους εργασίας και για την 
εκπαίδευση εμπειρογνωμόνων ασφαλείας. 
Η βιομηχανική ιατρική ενισχύθηκε σημαντικά στην Ομοσπονδιακή 
Δημοκρατία με την ίδρυση του Ομοσπονδιακού Ινστιτούτου Βιομηχανικής 
Ιατρικής στο Βερολίνο. 
Προστασία των συντάξεων, σταθεροποίηση της "σύμβασης γενεάς" 
Βασικός στόχος της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης για το 1992 υπήρξε 
η επίτευξη μιας μόνιμης ανάπτυξης της αλληλεγγύης των ηλικιακών 
ομάδων και η ενίσχυση της εμπιστοσύνης του κοινού στη μακροπρόθεσμη 
ασφάλεια των συντάξεων. Ακρογωνιαίος λίθος της μεταρρύθμισης, που 
εγκρίθηκε με μεγάλη πλειοψηφία από την Κάτω Βουλή, ήταν η εισαγωγή 
αυτορυθμιστικού συστήματος το οποίο συνδέει τους καταβάλλοντες 
εισφορές, τους συνταξιούχους και το κράτος, ο νέος συνταξιοδοτικός 
νόμος αναβαθμίζει και το ρόλο της οικογένειας. 
Τα κυριότερα σημεία της μεταρρύθμισης αυτής είναι : 
Η ασφάλεια των συντάξεων θα προστατευθεί μακροπρόθεσμα ως 
πρόγραμμα ασφάλισης των ηλικιωμένων συνδεόμενο με τους μισθούς 
και τις εισφορές. 
Οι συντάξεις και το διαθέσιμο εισόδημα των εργαζομένων θα 
αναπτυχθούν ισόρροπα και θα παραμείνει μακροπρόθεσμα σταθερό το 
υφιστάμενο επίπεδο των συντάξεων, μετά από 45 χρόνια ασφάλισης, 
στο 70 % του μέσου επιπέδου μισθών. 
Το κράτος θα προβεί στην απαιτούμενη συνεισφορά για την κάλυψη 
των έκτακτων επιβαρύνσεων που συνεπάγονται οι δημογραφικές 
αλλαγές. 
Η συνισταμένη της οικογένειας στο συνταξιοδοτικό νόμο θα 
διευρυνθεί προεκτείνοντας την περίοδο της φροντίδας τέκνων σε 3 
χρόνια για τις γεννήσεις μετά το 1992 και αποδίδοντας μεγαλύτερη 
βαρύτητα στις δαπάνες για την ανατροφή και φροντίδα νηπίου στον 
υπολογισμό των συντάξεων και των επιδομάτων. 
Στα τέλη του 1990, περίπου 3,45 εκατ. μητέρες που είχαν γεννηθεί 
πριν από το 1921 λάβαιναν επιδόματα τέκνων 73 μάρκων μηνιαίως 
κατά μέσο όρο. Επιπλέον, την ίδια εποχή, περίπου 1,9 εκατ. 
μητέρες/πατέρες που είχαν γεννηθεί πριν από το 1921 λάβαιναν 
συνταξιοδοτική προσαύξηση 60 μάρκων μηναίως κατά μέσο όρο χάρη 
στην αναγνώριση των ετών φροντίδας τέκνων. 
- 259 
Η ηλικία συνταξιοδότησης θα αποβεί περισσότερο ευέλικτη. Τα 
άτομα που συνταξιοδοτούνται πρόωρα λαβαίνουν μειωμένη σύνταξη 
ενώ τα άτομα που υπερβαίνουν τα συνταξιοδοτικά όρια αυξημένη. Η 
προσδοκία μεγαλύτερου μέσου όρου ζωής αναμένεται ότι θα οδηγήσει 
μελλοντικά σε προέκταση του επαγγελματικού βίου. 
Διασφάλιση της βιωσιμότητας και της χρηματοδότησης του προγράμματος 
υγειονομικής ασφάλισης 
Η αναθεώρηση του καθεστώτος υγειονομικής ασφάλισης το 1989 απέδωσε 
ήδη θετικά αποτελέσματα. Το 1990 ο μέσος όρος των εισφορών υπήρξε 
12,6 % - αντί του 14% τουλάχιστον που προβλεπόταν αν δεν μεσολαβούσε 
η αναθεώρηση. Με τις νέες ρυθμίσεις οι καταβολές του θεσμικού 
προγράμματος υγειονομικής ασφάλισης περιορίστηκαν στις ιατρικά 
απαραίτητες, γεγονός που επέδρασε και στη συρρίκνωση των ατελειών 
της ιατρικής μέριμνας. Στις περιπτώσεις που προβλέπεται κάλυψη 
υπέρβασης από τον ασφαλισμένο, οι οικονομικά ασθενέστεροι 
προστατεύονται αποτελεσματικά από μια "κοινωνική ρήτρα προσαύξησης". 
Σε περίπτωση ατόμων που χρήζουν σοβαρής νοσηλευτικής περίθαλψης 
κατ'οίκον, το θεσμικό πρόγραμμα υγειονομικής ασφάλισης προβλέπει 
πλέον την παροχή βοήθειας κατ'οίκον επί τέσσερις εβδομάδες το χρόνο, 
κατά το διάστημα απουσίας του φέροντος την ευθύνη της περίθαλψης. 
Από 1ης Ιανουαρίου 1991 το φάσμα των παρεχόμενων υπηρεσιών 
διευρύνθηκε. Οι ασφαλισμένοι οι οποίοι έχουν ανάγκη μακρόχρονης 
φροντίδας μπορούν να διεκδικήσουν μέχρι και 25 επισκέψεις μηνιαίως 
για την περίθαλψη τους κατ'οίκον ή κατ'αποκοπή ποσό 400 μάρκων το 
μήνα. 
Ευρύ φάσμα κοινωνικών επιδομάτων 
Η κοινωνική πρόνοια είναι πλήρως διασφαλισμένη στην Ομοσπονδιακή 
Δημοκρατία. Το σύνολο των κοινωνικών επιδομάτων εγγράφεται στον 
κοινωνικό προϋπολογισμό. Το 1990 ανήλθε σε 703 δισεκατ. μάρκα, 
αντιπροσωπεύοντας το 29,4% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Οι 
κοινωνικές δαπάνες έφτασαν τα 11 270 μάρκα κατά κεφαλή, με 
προηγούμενες σαφώς τις δαπάνες για τους ηλικιωμένους και τα 
εξαρτώμενα άτομα (40,4%). Ακολουθούν οι δαπάνες για την υγεία (33,1 
%), τους ύπανδρους και τις οικογένειες (12,8 %) και την απασχόληση 
(8,4 %). 
ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 
Οι επιταγές του Κοινωνικού Χάρτη βρίσκονται σε πλήρη εφαρμογή στη 
Γερμανία τόσο όσον αφορά την υλική κατάσταση των εργαζομένων όσο και 
όσον αφορά τη νομική τους θέση. Αυτό αποδεικνύεται και από τα 
ακόλουθα σημεία, τα οποία δεν κάλυψε η παρούσα έκθεση : 
Το εργατικό κίνημα περιβάλλεται με απόλυτη ελευθερία. 
Η ελεύθερη επιλογή επαγγέλματος προστατεύεται από το Σύνταγμα. 
- 260 -
Συνταγματική προστασία παρέχεται επίσης στην ελευθερία της 
συλλογικής διαπραγμάτευσης και του συνετάιρίζεσθαι, που 
αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της κοινωνικής τάξης της 
Γερμανίας. Τα εργατικά σωματεία και οι διοικήσεις συνομολογούν 
αποδοχές και εργασιακές συνθήκες - και ιδιαίτερα τη δίκαιη 
αμοιβή - μέσω συλλογικών συμβάσεων με ελεύθερες 
διαπραγματεύσεις. Τα συνομολογούμενα επίπεδα αποδοχών αποτελούν 
και τα κατώτατα νόμιμα όρια. 
Ο νόμος περί προώθησης της εργασίας καθορίζει ότι η αναζήτηση 
εργασίας συνιστά δωρεάν υπηρεσία. 
Η θεσμοθετημένη ελάχιστη ετήσια άδεια (η οποία, στην πράξη, 
είναι πολύ χαμηλότερη από την ετήσια άδεια που απορρέει από τις 
συλλογικές διαπραγματεύσεις) ορίζεται σε 3 εβδομάδες, με βούληση 
να επεκταθεί στις 4. Ο κάθε εργαζόμενος διαθέτει, επίσης, ένα 
βασικό διάστημα ημερήσιας ανάπαυσης. 
Η νομοθεσία περί προστασίας της εργασίας των νέων απαγορεύει την 
εργασία των παιδιών και σέβεται απόλυτα τις επιταγές του 
Κοινωνικού Χάρτη. 
Η δημόσια κοινωνική ασφάλιση αποτελεί, επίσης, μέρος του 
συνολικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Αναπληρώνει τα κενά 
των άλλων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και συνδράμει άτομα τα 
οποία, υπό άλλες συνθήκες, θα είχαν ανεπαρκή μέσα διαβίωσης. Η 
κοινωνική ασφάλιση αποτελεί νομικά κατοχυρωμένο δικαίωμα. 
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 
262 -
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
To 1990 σφραγίστηκε από την ενδυνάμωση του κοινωνικού διαλόγου, ο οποίος 
κορυφώθηκε, τον Οκτώβριο, με τη σύναψη οικονομικής και κοινωνικής 
συμφωνίας που συγκεκριμενοποιεί τη δέσμευση που ανέλαβαν η πορτογαλική 
κυβέρνηση και οι κοινωνικοί εταίροι, στο πλαίσιο του Μόνιμου Συμβουλίου 
Κοινωνικών Διαβουλεύσεων, να συμβάλουν αποφασιστικά στον εκσυγχρονισμό 
της πορτογαλικής οικονομίας ώστε να αποβεί λιγότερο ευάλωτη στις 
προκλήσεις τις οποίες θα μπορούσε να αντιμετωπίσει βραχυπρόθεσμα και 
μεσοπρόθεσμα, να διασφαλίσει την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και 
να βελτιώσει σταδιακά και πάγια τις συνθήκες διαβίωσης των Πορτογάλων. 
Η προαναφερθείσα συμφωνία καλύπτει αρκετούς τομείς της κοινωνικής 
πολιτικής και καθορίζει τους προς επίτευξη στόχους και τα μέτρα τα οποία 
πρέπει να ληφθούν από τον Ιανουάριο του 1991 τα οποία, λαμβανομένης 
υπόψη της πραγματικότητας της πορτογαλικής οικονομίας, εκφράζουν τη 
βούληση για μια σύγκλιση με τα άλλα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας, στην προοπτική της σταδιακής εφαρμογής του Χάρτη των 
Κοινωνικών θεμελιωδών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων. 
Στα πλαίσια της εφαρμογής της Οικονομικής και Κοινωνικής Συμφωνίας 
υπογράφθηκαν, στις 30 Ιουλίου 1991, από την κυβέρνηση και όλες τις 
αντιπροσωπευτικές οργανώσεις των εργαζομένων και των εργοδοτών μια 
Συμφωνία για την πολιτική επαγγελματικής κατάρτισης και μια Συμφωνία για 
την ασφάλεια, υγιεινή και υγεία στο χώρο εργασίας. 
Παρακάτω γίνεται αναφορά σε κάθε ένα από τα κεφάλαια του χάρτη και 
περιγράφονται τα νομοθετικά μέτρα που έχουν ληφθεί ως συνέπεια των 
προαναφερόμενων Συμφωνιών. 
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Όσον αφορά τους μισθωτούς και λαμβανομένης υπόψη της προβλεπόμενης στη 
συνθήκη προσχώρησης της Πορτογαλίας στις Κοινότητες παρέκκλισης σε ό,τι 
αφορά την ελεύθερη πρόσβαση στην απασχόληση, για μία περίοδο η οποία δεν 
έχει λήξει ακόμη, η εθνική νομοθεσία σχετικά με την πρόσβαση των ξένων 
στην απασχόληση εφαρμόζεται στους υπηκόους των άλλων κρατών μελών οι 
οποίοι επιθυμούν να εργαστούν για πρώτη φορά στην Πορτογαλία, με 
εξαίρεση τα μέλη της οικογένειας του εργαζομένου που απολαύουν του 
δικαιώματος της επανένωσης της οικογένειας. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΗ 
Σύμφωνα με το Σύνταγμα της Πορτογαλικής Δημοκρατίας, ο πολίτης έχει το 
δικαίωμα να επιλέγει ελεύθερα το επάγγελμα ή την απασχόληση του, με 
εξαίρεση τους νόμιμους περιορισμούς που επιβάλλονται από το συλλογικό 
συμφέρον ή από τις ικανότητες του ενδιαφερομένου· όλοι οι εργαζόμενοι, 
αδιακρίτως ηλικίας, φύλου, φυλής, ιθαγένειας, θρησκείας, πολιτικών 
πεποιθήσεων ή ιδεολογιών, δικαιούνται αμοιβής για την εργασία τους 
ηοποία αποτελεί συνάρτηση της ποσότητας, της φύσης και της ποιότητας 
της. Η ισχύουσα αρχή είναι η αρχή "ίση αμοιβή για ίση εργασία", πράγμα 
που διασφαλίζει την αξιοπρεπή διαβίωση. 
- 263 -
Η πορτογαλική νομοθεσία προβλέπει τις ελάχιστες ετήσιες αποδοχές που 
διασφαλίζονται για όλους τους εργαζομένους που ασκούν δραστηριότητα για 
λογαριασμό τρίτου, που εφαρμόζονται ανεξάρτητα από τη φύση της έκθεσης 
εργασίας. Οι καθορισμένες κατώτατες αποδοχές δεν αποτελούν κώλυμα για 
την καταβολή των ανώτατων ποσών που προβλέπονται από τα όργανα 
Συλλογικών Ρυθμίσεων της Εργασίας (IRCT) ή έχουν συμφωνηθεί μεταξύ των 
μερών. 
Όσον αφορά τη μερική απασχόληση, οι αποδοχές δεν μπορούν να είναι 
κατώτερες του τμήματος των αποδοχών για την πλήρη απασχόληση που 
αντιστοιχεί στη συμφωνηθείσα περίοδο εργασίας. 
Η οικονομική και κοινωνική συμφωνία προβλέπει ότι η αύξηση των 
καθορισμένων κατώτατων αποδοχών πρέπει να είναι ανώτερη του μέσου όρου 
των μισθών. Αυτό έγινε το 1991. 
Σε περίπτωση παρακράτησης, κατάσχεσης μισθού ή διακοπής μισθοδοσίας δεν 
προβλέπεται εθνικό επίδομα στο πλαίσιο του καθεστώτος της κοινωνικής 
ασφάλισης. Ωστόσο, σημειώνεται ότι η διακοπή μισθοδοσίας παρέχει το 
δικαίωμα για επίδομα ανεργίας ή σε παροχή κοινωνικής βοήθειας σε 
περίπτωση οικονομικών δυσχερειών· όσο για την παρακράτηση, είναι 
αποδεκτή μόνο σε περίπτωση οφειλών του εργαζομένου και δεν μπορεί να 
υπερβεί το 1/6 των αποδοχών του· όσον αφορά την κατάσχεση, είναι δυνατή 
μόνο με δικαστική απόφαση και δεν μπορεί να υπερβεί το 1/3 των αποδοχών, 
αλλά ο δικαστής έχει το δικαίωμα να ορίσει χαμηλότερο ποσοστό. 
Οι υπηρεσίες των δημόσιων κέντρων απασχόλησης παρέχονται οπωσδήποτε 
δωρεάν. 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών απορρέουν τόσο από το νόμο όσο και από 
τα όργανα Συλλογικών Ρυθμίσεων της Εργασίας (IRCT), τους εσωτερικούς 
κανόνες και τις μεμονωμένες γραπτές συμβάσεις εργασίας (υποχρεωτικές 
μόνο για τις συμβάσεις μερικής απασχόλησης, τους ξένους που δεν 
απολαύουν του δικαιώματος της ελεύθερης πρόσβασης στην απασχόληση, τον 
τομέα των θεαμάτων και τα πληρώματα σκαφών). 
Ώς τον Ιανουάριο του 1991, η κανονική διάρκεια εργασίας που ορίζει ο 
νόμος δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 48 ώρες εβδομαδιαίως και τις 8 ώρες 
ημερησίως. Ωστόσο, προβλέφθηκε, στο πλαίσιο της οικονομικής και 
κοινωνικής συμφωνίας, ότι η εν λόγω διάρκεια θα μειωθεί στις 44 ώρες 
εβδομαδιαίως τον Ιανουάριο του 1991 (εγκρίθηκε ήδη η σχετική νομοθεσία), 
με προοπτική τις 40 ώρες το 1995. Είναι σκόπιμο να σημειωθεί ότι για 
τους υπαλλήλους γραφείου και τη δημόσια διοίκηση, η κανονική εβδομαδιαία 
διάρκεια είναι, αντίστοιχα, 42 και 35 ώρες. Εξάλλου, είναι δυνατός ο 
καθορισμός διάρκειας μικρότερης από τη νομικά προβλεπόμενη, όπως συνέβη 
με τον τομέα των υπηρεσιών, όπου το ωράριο είναι περίπου 35 ώρες. Με την 
IRCT, η κανονική διάρκεια εργασίας μπορεί να καθοριστεί σε μέσους όρους, 
περίπτωση στην οποία η κανονική περίοδος καθημερινής εργασίας μπορεί να 
αυξηθεί κατά 2 ώρες κατ'ανώτατο όριο, χωρίς η εβδομαδιαία διάρκεια 
εργασίας να υπερβεί τις 50 ώρες. Η υπερωριακή εργασία που παρέχεται για 
λόγους ανωτέρας βίας δεν λαμβάνεται υπόψη στο όριο αυτό. Η περίοδος 
αναφοράς για τον υπολογισμό μέσων όρων καθορίζεται από τη συλλογική 
σύμβαση, ή ελλείψει αυτής, από ρητή σχετική διάταξη, με τρίμηνες 
περιόδους. 
- 264 -
Με την επιφύλαξη των παρεκκλίσεων που προβλέπονται στην IRCT, η περίοδος 
καθημερινής εργασίας πρέπει να διακόπτεται για 1 ώρα τουλάχιστον και για 
2 ώρες κατ'ανώτατο όριο, ώστε να αποφεύγεται η απασχόληση για περίοδο 
μεγαλύτερη των 5 συνεχών ωρών. 
Δυνάμει του νόμου, η εβδομαδιαία ανάπαυση είναι 1 ημέρα, κανονικά η 
Κυριακή. Η IRCT μπορεί να χορηγήσει μ ία ή μισή τ\μέρα επιπλέον. 
Η εργασία με βάρδιες διέπεται από το νόμο και τις IRCT. Η διάρκεια 
εργασίας κάθε βάρδιας δεν μπορεί να υπερβαίνει τα ανώτατα όρια των 
κανονικών περιόδων εργασίας και η αλλαγή προσωπικού πραγματοποιείται 
μόνο μετά την εβδομαδιαία ανάπαυση. 
Η νυχτερινή εργασία είναι η εργασία μεταξύ 8ης βραδινής και 7ης πρωινής· 
η IRCT μπορεί να δεχθεί περιόδους 11 συνεχών ωρών μόνο εφόσον 7 από τις 
ώρες αυτές είναι μεταξύ 10ης βραδινής και 7ης πρωινής. 
Η υπερωριακή εργασία δεν μπορεί να υπερβαίνει, γενικά, τις 2 ώρες 
ημερησίως και τις 200 ετησίως· παρέχει δικαίωμα σε υψηλότερη ωριαία 
αμοιβή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε αντισταθμιστική ανάπαυση 
μετ'αποδοχών. Η προσαύξηση των συντελεστών ασφαλιστικών εισφορών που 
ίσχυε για τις υπερωρίες καταργήθηκε το 1991. 
Η προθεσμιακή σύμβαση είναι αποδεκτή μόνο σε περιπτώσεις καθορισμένες 
από το νόμο, πρέπει να είναι γραπτή και ο εργοδότης οφείλει να 
κοινοποιήσει στην επιτροπή των εργαζομένων την αποδοχή εκ μέρους των 
εργαζομένων του εν λόγω καθεστώτος. Όσον αφορά τη σύμβαση ορισμένου 
χρόνου, της οποίας η ελάχιστη διάρκεια είναι εξάμηνη, δεν ανανεώνεται 
περισσότερο από δύο φορές· η διάρκεια της περιορίζεται, στην περίπτωση 
αυτή, σε 3 συνεχή χρόνια. Ο εργοδότης οφείλει να κοινοποιήσει στον 
εργαζόμενο, εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας, τη μη ανανέωση της 
σύμβασης ορισμένου χρόνου ή της σύμβασης αορίστου χρόνου· διαφορετικά, 
οι συμβάσεις αυτές μετατρέπονται σε συμβάσεις αορίστου χρόνου. Η λήξη 
της σύμβασης εξασφαλίζει στον εργαζόμενο δικαίωμα αποζημίωσης που 
αντιστοιχεί σε αποδοχές 2 ημερών για κάθε πλήρη μήνα απασχόλησης. Σε 
περίπτωση λύσης της σύμβασης με πρωτοβουλία του εργοδότη, ο νόμος ορίζει 
τους σχετικούς όρους. 
Η εργασία μερικής απασχόλησης διέπεται κυρίως από τις IRCT, με εξαίρεση 
ό,τι αφορά την αρχή της αναλογικής αμοιβής που καθορίζεται από το νόμο. 
Η έκτακτη εργασία (προσωρινή) υπόκειται στο καθεστώς των προθεσμιακών 
συμβάσεων. Η έκτακτη εργασία (προσωρινή) υπόκειται στις συνθήκες 
εργασίας που ισχύουν για το συμβαλλόμενο. 
Οι ημέρες άδειας λόγω εορτών είναι 12 υποχρεωτικές και 2 προαιρετικές, 
με τις αντίστοιχες αποδοχές. 
Η ετήσια περίοδος άδειας ανέρχεται σε 22 εργάσιμες ημέρες. Το δικαίωμα 
άδειας αποκτάται αυτοδικαίως με τη σύναψη της σύμβασης και εκπνέει την 
1η Ιανουαρίου, εκτός αν η έναρξη εργασίας τοποθετείται στο δεύτερο 
εξάμηνο του ημερολογιακού έτους, οπότε το δικαίωμα εκπνέει μετά από 6 
μήνες εργασίας· αν η ανάληψη καθηκόντων γίνεται κατά το πρώτο εξάμηνο, ο 
εργαζόμενος δικαιούται 8 εργάσιμες ημέρες άδεια μετά από 60 ημέρες 
εργασ ίας. 
- 265 -
Σε περίπτωση που η επιχείρηση ή ο οργανισμός κλείνει για διακοπές, οι 
εργαζόμενοι που δικαιούνται άδεια μεγαλύτερη από την περίοδο που θα 
παραμείνει κλειστή η επιχείρηση μπορούν να ζητήσουν καταβολή των 
αποδοχών και του επιδόματος που αντιστοιχούν στη διαφορά, αφαιρουμένων 
των 15 εργάσιμων ημερών, ή να λάβουν την υπόλοιπη άδεια τους. 
Το ποσό των αποδοχών που αντιστοιχεί στην περίοδο άδειας δεν μπορεί να 
είναι μικρότερο από το ποσό που θα εισέπρατταν οι εργαζόμενοι αν 
εργάζονταν κανονικά και πρέπει να καταβληθεί στην αρχή της εν λόγω 
περιόδου. Οι εργαζόμενοι δικαιούνται επίσης επίδομα άδειας ίσο με τις 
αποδοχές. 
Οι εργαζόμενοι που έχουν προσληφθεί με προθεσμιακή σύμβαση του οποίου η 
αρχική ή ανανεωθείσα διάρκεια είναι κατώτερη του έτους δικαιούνται άδεια 
που αντιστοιχεί σε 2 εργάσιμες ημέρες για κάθε μήνα πλήρους απασχόλησης. 
Οι δικαιολογημένες ή αδικαιολόγητες απουσίες δεν επηρεάζουν την άδεια. 
Ωστόσο, στην περίπτωση που οι απουσίες συνεπάγονται στέρηση των 
αποδοχών, ο εργαζόμενος μπορεί να ζητήσει σαφώς να του αφαιρεθούν ημέρες 
άδειας, με την προϋπόθεση ότι διατηρεί 15 εργάσιμες ημέρες για άδεια ή 5 
εργάσιμες ημέρες αν πρόκειται για άδεια την οποία λαμβάνει στη διάρκεια 
του έτους που προσελήφθη. 
Αν ο εργαζόμενος ασθενήσει στη διάρκεια της αδείας του, η άδεια 
διακόπτεται, εφόσον ενημερωθεί ο εργοδότης, και συνεχίζεται μετά την 
ασθένεια. 
Σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία θεωρείται ομαδική απόλυση η λύση των 
μεμονωμένων συμβάσεων εργασίας με απόφαση του εργοδότη, ταυτόχρονα ή 
διαδοχικά σε μια περίοδο 3 μηνών που αφορά τουλάχιστον 2 ή 5 
εργαζομένους, ανάλογα με το αν πρόκειται για επιχείρηση 2 ως 50 
εργαζομένων ή άνω των 50 εργαζομένων και υπό τον όρο ότι η εν λόγω λύση 
οφείλεται σε οριστική διακοπή λειτουργίας της επιχείρησης, ενός ή 
περισσοτέρων τμημάτων της ή στη μείωση του προσωπικού για διαρθρωτικές, 
τεχνολογικές ή συγκυριακές αιτίες. Κοινοποιείται γραπτώς στην 
αντιπροσωπευτική οργάνωση των εργαζομένων, ενώ αντίγραφο αποστέλλεται 
στο Υπουργείο Απασχόλησης και Κοινωνικής Ασφάλισης και ακολουθεί μια 
φάση διαπραγματεύσεων στις οποίες συμμετέχει και το υπουργείο αυτό, με 
σκοπό την επίτευξη συμφωνίας για την έκταση και τις επιπτώσεις των 
μέτρων που θα εφαρμοσθούν. Μετά την επίτευξη συμφωνίας, ή ελλείψει 
αυτής, τριάντα ημέρες μετά την προαναφερόμενη κοινοποίηση, ο εργοδότης 
κοινοποιεί γραπτώς σε κάθε απολυόμενο εργαζόμενο την απόφαση απόλυσης. 
Οι εργαζόμενοι των οποίων η σύμβαση λήγει λόγω απόλυσης δικαιούνται 
αποζημίωση που αντιστοιχεί σε 1 μήνα βασικών αποδοχών για κάθε χρόνο 
υπηρεσίας ή τμήμα του χρόνου υπηρεσίας που δεν είναι ποτέ κατώτερο του 
τριμήνου. Ο εργαζόμενος μπορεί, κατά την περίοδο της προειδοποίησης, να 
λύσει τη σύμβαση του, χωρίς να απώλεσε ι το δικαίωμα αποζημίωσης. Σε 
περίπτωση κήρυξης πτώχευσης ή αφερεγγυότητας του εργοδότη από το 
δικαστήριο, δεν λύονται οι συμβάσεις εργασίας στο μέτρο που δεν 
υφίσταται οριστική διακοπή λειτουργίας της επιχείρησης. Ο διαχειριστής 
πρέπει να ανταποκριθεί απόλυτα τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις 
συμβάσεις εργασίας. Αν δεν υπάρχει επάρκεια ρευστών για την κάλυψη του 
συνόλου των υποχρεώσεων, για την εξόφληση ισχύει η προτεραιότητα των 
πιστωτών. ο ι απαιτήσεις που απορρέουν από συμβάσεις εργασίας 
ικανοποιούνται προτιμησιακά και αμέσως μετά τις οφειλές προς το Δημόσιο. 
Σε όλες τις περιπτώσεις, εφόσον λυθεί η σύμβαση εργασίας, ένα εγγυητικό 
- 266 -
ταμείο μισθοδοσίας (που χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από τη δημόσια 
διοίκηση) διασφαλίζει την πληρωμή των εργαζομένων για τους τελευταίους 
τέσσερις μήνες πριν από την κήρυξη πτώχευσης ή αφερεγγυότητας. Το 
ανώτατο μηνιαίο ποσό δεν μπορεί να υπερβαίνει το τριπλάσιο της ελάχιστης 
αμοιβής που καθορίζει ο νόμος για τον εν λόγω τομέα δραστηριότητας. 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
Η κοινωνική προστασία των εργαζομένων διασφαλίζεται θεμελιωδώς από το 
πορτογαλικό γενικό καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης που καλύπτει το σύνολο 
των μισθωτών και των ελεύθερων επαγγελματιών και από το πορτογαλικό 
σύστημα δημόσιας διοίκησης. Για όσους δεν καλύπτονται υποχρεωτικά από τα 
προαναφερθέντα, υπάρχει η προαιρετική κοινωνική ασφάλιση. 
Για τους μισθωτούς, καλύπτονται οι ακόλουθες περιπτώσεις : ασθένεια, 
μητρότητα, ανεργία, επαγγελματικές ασθένειες, αναπηρία, γήρας και 
θάνατος, καθώς και οικογενειακά βάρη. 
Οι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι δημόσιοι υπάλληλοι απολαύουν της ίδιας 
προστασίας, με εξαίρεση την ανεργία· η προστασία από τις επαγγελματικές 
ασθένειες είναι προαιρετική για τους ελεύθερους επαγγελματίες. 
Όσον αφορά την προαιρετική κοινωνική ασφάλιση, προστατεύει τους 
ασφαλισμένους σε περίπτωση αναπηρίας, γήρατος, θανάτου και, για 
ορισμένες ομάδες, σε περίπτωση επαγγελματικής ασθένειας και 
οικογενειακών βαρών. 
Γενικά, οι παροχές υπολογίζονται βάσει των αποδοχών που συνιστούν τη 
βάση των εισφορών και εκφράζονται, εφόσον πρόκειται για παροχές 
αντικατάστασης του μισθού, σε ποσοστά τα οποία κυμαίνονται μεταξύ του 65 
και του 100 % των αποδοχών. 
Η προστασία κατά των εργατικών ατυχημάτων συνιστά ευθύνη των εργοδοτών, 
μπορεί όμως να μεταφερθεί στις ασφαλιστικές εταιρείες. 
Τα συμπληρωματικά καθεστώτα των ασφαλιστικών εταιρειών, τα 
συνταξιοδοτικά ταμεία και άλλοι οργανισμοί συμβάλλουν επίσης στην 
κοινωνική προστασία των εργαζομένων. 
Η κοινωνική προστασία των ατόμων που είναι αποκλεισμένα από την αγορά 
εργασίας και δεν διαθέτουν μέσα επιβίωσης διασφαλίζεται από καθεστώς 
χωρίς εισφορές και συγκεκριμενοποιείται με τις οικονομικές παροχές για 
την προστασία κατά της αναπηρίας, του γήρατος και του θανάτου, καθώς και 
με την κάλυψη των οικογενειακών βαρών, παροχές που αποτελούν συνάρτηση 
της επαλήθευσης των πόρων. Επισημαίνεται ότι χορηγείται στους νέους 18-
25 ετών που εισέρχονται για πρώτη φορά στον επαγγελματικό στίβο επίδομα 
για την ένταξη στον ενεργό βίο, αφού γίνει η επαλήθευση των πόρων. 
Επιπλέον, προβλέπονται παροχές κοινωνικής ενίσχυσης που εξετάζονται κατά 
περίπτωση. 
Βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη ένα εθνικό πρόγραμμα καταπολέμησης της 
φτώχειας το οποίο αποτελείται από ένα σύνολο δράσεων προγραμματισμένων 
σε τοπική βάση και σχεδίων που αποβλέπουν στην κοινωνική, οικονομική και 
πολιτιστική ένταξη των πλέον μειονεκτούντων προσώπων, ομάδων και 
- 267 -
κατηγοριών, μέσω της κινητοποίησης τοπικών και εθνικών πόρων και 
εκμετάλλευσης και αξιοποίησης των δυνατοτήτων του πληθυσμού, όπως επίσης 
και με την ανάπτυξη της αλληλεγγύης των τοπικών κοινωνιών. 
Υπεύθυνοι για το συντονισμό και τη διαχείριση του προγράμματος είναι δύο 
Επίτροποι, ένας για το βόρειο και ένας για το νότιο τμήμα της χώρας, οι 
οποίοι λογοδοτούν απευθείας στο ιδιαίτερο γραφείο του υπουργού 
Απασχόλησης και Κοινωνικής Ασφάλισης. 
Η προστασία της υγείας διασφαλίζεται από το Σύστημα Υγείας το οποίο 
αποτελείται από την Εθνική Υπηρεσία Υγείας και από όλους τους δημόσιους 
οργανισμούς που αναπτύσσουν δραστηριότητες προώθησης, πρόληψης και 
θεραπείας στο χώρο της υγείας, όπως επίσης και από όλους τους δημόσιους 
οργανισμούς και ελεύθερους επαγγελματίες που συμφώνησαν με το Σύστημα 
Υγείας για την παροχή όλων ή ορισμένων από τις υπηρεσίες αυτές. Η Εθνική 
Υπηρεσία Υγείας περιλαμβάνει όλα τα επίσημα ιδρύματα και υπηρεσίες 
περίθαλψης και εξαρτώνται από το κράτος, διαθέτει δικό της καταστατικό 
και τελεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας. Η Εθνική Υπηρεσία 
Υγείας εξυπηρετεί τους πολίτες της Πορτογαλίας και των άλλων κρατών 
μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, όπως και τους απάτριδες και, υπό όρους 
αμοιβαιότητας, τους πολίτες τρίτων χωρών που κατοικούν στην Πορτογαλία. 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ 
Σύμφωνα με την πορτογαλική νομοθεσία, οι εργοδότες έχουν το δικαίωμα να 
συστήνουν σωματεία για την προάσπιση και την προαγωγή των συμφερόντων 
τους και να εγγράφονται στα σωματεία τα οποία, στον τομέα της 
δραστηριότητας τους, αντιπροσωπεύουν την κατηγορία τους, υπό τον όρο ότι 
πληρούν τους καταστατικούς όρους· η αποχώρηση από το σωματείο είναι 
ελεύθερη και δεν υπόκειται σε όρους. 
Για τους εργαζόμενους, το πορτογαλικό Σύνταγμα διασφαλίζει την άσκηση 
της συνδικαλιστικής ελευθερίας, χωρίς διακρίσεις, δηλαδή την ελευθερία 
σύστασης συνδικαλιστικών σωματείων όλων των επιπέδων και την ελευθερία 
εγγραφής σε αυτά· κανένας εργαζόμενος δεν μπορεί να εξαναγκαστεί να 
καταβάλλει εισφορές σε εργατικό σωματείο του οποίου δεν είναι μέλος. 
Ο πορτογαλικός νόμος διασφαλίζει επίσης στους εργαζομένους το δικαίωμα 
του συνδικαλισμού για την προάσπιση και την προώθηση των 
κοινών ικοεπαγγελματικών συμφερόντων τους, καθώς και το δικαίωμα 
προσχώρησης σε εργατικά σωματεία τα οποία, στον τομέα της δραστηριότητας 
τους, αντιπροσωπεύουν την κατηγορία τους, και το δικαίωμα να αποχωρήσουν 
ανά πάσα στιγμή από το σωματείο στο οποίο ανήκουν. 
Απαγορεύονται και θεωρούνται ανυπόστατες και άκυρες οποιαδήποτε σύμβαση 
ή πράξη που θέτει στον εργαζόμενο όρους εγγραφής του ή όχι σε εργατικό 
σωματείο ή αποχώρησης του από το σωματείο στο οποίο ανήκει και κάθε 
σύμβαση ή πράξη η οποία συνεπάγεται την απόλυση, μετάθεση ή οποιαδήποτε 
επιζήμια γι'αυτόν ενέργεια λόγω της συμμετοχής ή μη συμμετοχής του σε 
σωματείο ή λόγω των συνδικαλιστικών του δραστηριοτήτων. 
Οι εργασιακές σχέσεις ρυθμίζονται συνολικά από τη συλλογική σύμβαση, με 
απόφαση διαιτησίας ή συμφωνία προσχώρησης. 
Συλλογικές συμβάσεις εργασίας (CCT) συνάπτονται από τα εγκεκριμένα 
συνδικαλιστικά όργανα εργαζομένων και εργοδοτών, σύμφωνα με το νομικό 
καθεστώς τους, και από τους εργοδότες. 
- 268 -
Με τον όρο συλλογικές συμβάσεις νοούνται οι συλλογικές συμβάσεις που 
συνάπτονται μεταξύ των σωματείων εργαζομένων και εργοδοτών· με τον όρο 
συλλογικές συμφωνίες νοούνται οι συμφωνίες που συνάπτονται μεταξύ 
συνδικαλιστικών οργανώσεων των εργαζομένων και πολλών σωματείων 
εργοδοτών για λογαριασμό των επιχειρήσεων με τον όρο συμφων ίες 
επιχειρήσεων νοούνται οι συμβάσεις μεταξύ των συνδικαλιστικών οργανώσεων 
των εργαζομένων και ενός σωματείου εργοδοτών για λογαριασμό μίας και 
μόνης επιχείρησης. 
Η διαδικασία της σύναψης ή της αναθεώρησης αρχίζει με την υποβολή 
πρότασης και αντιπρότασης εντός καθορισμένων από το νόμο προθεσμιών και 
ακολουθεί μια φάση, που ονομάζεται "φάση άμεσων διαπραγματεύσεων" μεταξύ 
των ενδιαφερόμενων μερών προκειμένου να επιτευχθεί συμφωνία. Σε 
περίπτωση που δεν συνάπτεται συμφωνία, η διαφορά για τη σύναψη ή την 
αναθεώρηση της CCT επιλύεται με συνδιαλλαγή, μεσολάβηση ή διαιτησία. 
οι ρυθμίσεις που έχουν καθορισθεί για κάθε μία από τις ανωτέρω 
διαδικασίες δεν είναι δυνατό να ακυρωθούν με ατομική σύμβαση εργασίας 
εκτός εάν προβλέπουν συνθήκες ευνοϊκότερες για τους εργαζομένους. 
Το μόνο εμπόδιο το οποίο μπορεί να παρακωλύσει τα ενδιαφερόμενα μέρη 
στην αναθεώρηση ή την αντικατάσταση των συλλογικών συμβάσεων και των 
αποφάσεων της διαιτησίας είναι το γεγονός της ελάχιστης διάρκειας της 
IRCT (ένα έτος)· η καταγγελία των συμβάσεων αυτών μπορεί να γίνει μόνο 
10 μήνες μετά την ημερομηνία της κατάθεσης τους στο MESS (Υπουργείο 
Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων της Πορτογαλίας). 
Το δικαίωμα της απεργίας διασφαλίζεται από το πορτογαλικό Σύνταγμα· οι 
εργαζόμενοι οφείλουν να καθορίσουν τον τομέα των προς προάσπιση 
συμφερόντων τους, τον οποίο ο νόμος δεν μπορεί να περιορίσει. 
Η πορτογαλική νομοθεσία ορίζει σχετικούς κανόνες, προβλέποντας, κυρίως, 
τους όρους κήρυξης της απεργίας, την υποχρέωση προειδοποίησης, τα 
αποτελέσματα της απεργίας, τις υποχρεώσεις κατά τη διάρκεια της και τις 
συνέπειες για τους εργαζομένους λόγω της μη τήρησης των καθορισμένων από 
το νόμο κανόνων. 
Το δικαίωμα της απεργίας διασφαλίζεται επίσης, υπό τις προαναφερθείσες 
συνθήκες, στους δημόσιους υπαλλήλους, αλλά όχι στις ένοπλες δυνάμεις, 
και τα σώματα ασφαλείας. 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 
Με βάση τα προβλεπόμενα στην Οικονομική και Κοινωνική Συμφωνία και όπως 
αναφέρεται στην εισαγωγή, στις 30 Ιουλίου η κυβέρνηση και οι 
συνδικαλιστικές και εργοδοτικές συνομοσπονδίες που εκπροσωπούνται στο 
Διαρκές Συμβούλιο κοινωνικής Συνεννόησης υπέγραψαν τη Συμφωνία για την 
Πολιτική Επαγγελματικής Κατάρτισης. Το έγγραφο αναφέρει τη "βελτίωση της 
σχέσης μεταξύ κατάρτισης και ενεργού ζωής", την "ένταξη στην αγορά 
εργασίας των πλέον μειονεκτούντων ομάδων", την "ενίσχυση της συνεχούς 
κατάρτισης", και "κοινωνική συνεννόηση στον ορισμό, ανάπτυξη και 
εκτέλεση των πολιτικών απασχόλησης και κατάρτισης", την "προώθηση της 
έρευνας και τη συστηματικοποίηση των στατιστικών κατάρτισης και 
απασχόλησης" και τη "συνεργασία στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων". 
- 269 -
Η συνεργασία περιλαμβάνει ένα σύνολο μέτρων, η εκτέλεση των οποίων 
συνεπάγεται τη στενή συνεργασία μεταξύ των δημόσιων υπηρεσιών και των 
κοινωνικών εταίρων. Τα μέτρα αυτά αποβλέπουν στη δημιουργία των 
κατάλληλων συνθηκών για τη μελλοντική γενίκευση της αρχικής και συνεχούς 
κατάρτισης, για τη σύνδεση των χώρων κατάρτισης και εργασίας, όπως 
επίσης και στην οικονομική και κοινωνική ένταξη των ομάδων που 
αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες για την ένταξη τους στην αγορά 
εργασ ίας. 
ο κοινωνικός διάλογος και η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων διαπερνά 
ολόκληρο το κείμενο, ενώ γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στον ορισμό, ανάπτυξη 
και εκτέλεση της πολιτικής επαγγελματικής κατάρτισης, στον τριμερή 
προσανατολισμό των σχετικών διαρθρώσεων και στο συνδυασμό των δράσεων 
στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. 
Μεταξύ των μέτρων που προβλέπει η Συμφωνία υπογραμμίζονται πέντε σχέδια 
νομοθετημάτων: ένα αφορά την πλαισίωση της επαγγελματικής κατάρτισης· 
ένα άλλο την κατάρτιση που εντάσσεται στην αγορά εργασίας- το τρίτο 
είναι σχετικό με την περίοδο πριν από τη μαθητεία, το τέταρτο αφορά τα 
επαγγελματικά προσόντα και το πέμπτο την επαγγελματική ενημέρωση. Τα 
τρία πρώτα πιστοποιητικά εγκρίθηκαν, εν τω μεταξύ, από το Συμβούλιο των 
Υπουργών. 
Η ρύθμιση για την πλαισίωση της επαγγελματικής κατάρτισης είτε εισάγεται 
στο εκπαιδευτικό σύστημα είτε στην αγορά εργασίας, περιλαμβάνει το 
σύνολο της επαγγελματικής κατάρτισης. 
Σε ό,τι αφορά την επαγγελματική κατάρτιση που εισάγεται στο εκπαιδευτικό 
σύστημα, οι κύριες διατάξεις υπήρχαν ήδη στο νόμο για τις βάσεις του 
εκπαιδευτικού συστήματος (του 1986) και διακρίνεται, σε ότι αφορά την 
αρχική κατάρτιση, σε δύο τύπους: την τεχνικοεπαγγελματική εκπαίδευση και 
τις επαγγελματικές σχολές. Η τεχνικοεπαγγελματική εκπαίδευση, τριετούς 
διάρκειας, στην οποία έχουν πρόσβαση τα άτομα με 9ετή εκπαίδευση, 
εξασφαλίζει ένα δίπλωμα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και πιστοποιητικό 
τεχνικοεπαγγελματικής εκπαίδευσης. 
Όσον αφορά τις επαγγελματικές σχολές, που απευθύνονται σε νέους με 9ετή 
εκπαίδευση, τα μαθήματα οργανώνονται σε επίπεδα των οποίων η διάρκεια 
ποικίλλει, σύμφωνα με το επίπεδο εκπαίδευσης και επαγγελματικών 
προσόντων που καθίσταται ολοένα υψηλότερο, εξασφαλίζουν πιστοποιητικό 
προσόντων Ιου, 2ου ή 3ου επιπέδου και δίπλωμα ισότιμο με εκείνο του 10ου 
ή 12ου έτους σπουδών του κανονικού εκπαιδευτικού συστήματος. 
Όσον αφορά την επαγγελματική εκπαίδευση που εισάγεται στην αγορά 
εργασίας το σχετκό νομικό καθεστώς αποσαφηνίζει το ρόλο του κράτους, των 
επιχειρήσεων και των λοιπών φορέων εργοδοτών ή εκπαίδευσης, καθώς και 
των κοινωνικών εταίρων και καθορίζει τα κριτήρια για τον καθορισμό των 
προτεραιοτήτων που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη χορήγηση βοήθειας για την 
εκπαίδευσης, καθώς και τους πόρους χρηματοδότησης. 
Από τους όρους των τύπων αυτών εκπαίδευσης, επισημαίνεται, μεταξύ άλλων, 
η μάθηση, που περιλαμβάνει εναλλακτική εκπαίδευση 4ετούς διάρκειας και 
αφορά τους νέους 14-24 ετών που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο της 
υποχρεωτικής εκπαίδευσης. 
Σε ό,τι αφορά τη συνεχή εκπαίδευση, επισημαίνεται η εγκριθείσα το 1985 
νομοθεσία που καθορίζει το νομικό καθεστώς των τεχνικοχρηματοδοτικών 
- 270 -
ενισχύσεων τις οποίες χορηγεί το Instituto de Emprego e Formacâo 
Profissional (Πορτογαλικό Ινστιτούτο Απασχόλησης και Επαγγελματικής 
Εκπαίδευσης) για την επαγγελματική εκπαίδευση, σε συνεργασία με τους 
άλλους δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς ή τους συνεργατικούς φορείς, μέσω 
συμφωνιών, με τη θέση σε εφαρμογή ειδικών ενεργειών ή πρωτοκόλλων για 
την ικανοποίηση μόνιμων αναγκών ενός ή περισσότερων τομέων της 
οικονομ ίας. 
Παρατηρείται σήμερα μια σημαντική διεύρυνση της επαγγελματικής 
εκπαίδευσης, ιδιαίτερα στον ενεργό πληθυσμό. Ικανοποιούνται όλες οι 
αιτήσεις για οικονομική ενίσχυση εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις 
επιλεξιμότητας. Σημειώνεται επίσης αυξημένη κάλυψη όλης της επικράτειας 
σε μέσα και εκπαιδευτές, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης 
εξ'αποστάσεως και της εκπαίδευσης επαγγελματιών οι οποίοι ασκούν, στις 
επιχειρήσεις, δραστηριότητα εκπαίδευσης ταυτόχρονα με τα καθήκοντα τους. 
Για τη βελτίωση των προσόντων των εργαζομένων, λαμβανομένης υπόψη της 
πραγματικότητας των επιχειρήσεων, χορηγήθηκε πρόσφατα παρατεταμένη άδεια 
άνευ αποδοχών (τουλάχιστον 60 ημερών) προκειμένου να διευκολυνθεί η 
παρακολούθηση μαθημάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης. Ο εργοδότης δεν 
μτιορεί να αρνηθεί τη χορήγηση άδειας σε περιπτώσεις που προσδιορίζονται 
από το νόμο. 
Υπογραμμίζεται ότι κάθε ξένος που διαμένει στην Πορτογαλία και έχει 
ενσωματωθεί στην εθνική αγορά εργασίας έχει πρόσβαση στην επαγγελματική 
εκπαίδευση. 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
Η αρχή της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών θεσπίζεται από το 
πορτογαλικό Σύνταγμα και εφαρμόζεται από το νόμο, ιδιαίτερα σε ό,τι 
αφορά την ισότητα των ευκαιριών και των αποδοχών στην εργασία και την 
απασχόληση, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα. Υπάρχει μία 
τριμερής επιτροπή για την ισότητα της εργασίας και της απασχόλησης, που 
έχει στόχο την προώθηση της εφαρμογής της εν λόγω νομοθεσίας. Μεταξύ των 
καθηκόντων της επιτροπής συγκαταλέγεται και η ανάλυση και εξέταση των 
καταγγελιών των συνδικάτων και των εργαζομένων και η διάδοση πληροφοριών 
και η ευαισθητοποίηση στον εν λόγω τομέα. 
Ο έλεγχος της τήρησης του νόμου εναπόκειται στη Γενική Επιθεώρηση 
Εργασίας. 
Οι εργαζόμενοι ή οι συνδικαλιστικές οργανώσεις μπορούν να προσφύγουν στα 
αρμόδια πορτογαλικά δικαστήρια σε περίπτωση διακρίσεων. 
Αναφέρεται, επίσης, η Επιτροπή για την ίση μεταχείριση ανδρών και 
γυναικών που εξαρτάται από τον πρωθυπουργό, έργο της οποίας είναι η 
προάσκηση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας ανδρών και γυναικών σε 
όλα τα επίπεδα της οικογενειακής, επαγγελματικής, κοινωνικής, 
πολιτιστικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής. Μεταξύ άλλων, η Επιτροπή 
αυτή αναπτύσσει δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης. 
Εγκρίθηκαν διάφορα θετικά μέτρα υπέρ των γυναικών με στόχο την 
καταπολέμηση των διακρίσεων και την αντιστάθμιση της με προτιμησιακή 
μεταχείριση. Μεταξύ των μέτρων αυτών, υπογραμμίζονται όσα αφορούν την 
- 271 -
προσαύξηση των δημόσιων ενισχύσεων στις επιχειρήσεις που προσλαμβάνουν ή 
εκπαιδεύουν γυναίκες σε παραδοσιακά ανδρικά επαγγέλματα, καθώς και στις 
γυναίκες που δημιουργούν επιχειρήσεις ή παρέχουν απασχόληση. 
Στην προοπτική αυτή, η Συμφωνία για την Πολιτική Επαγγελματικής 
Κατάρτισης αποβλέπει, επίσης, στην ενίσχυση των μέτρων για την 
απασχόληση και την κατάρτιση των γυναικών με στόχο τη διευκόλυνση της 
ένταξης τους στην αγορά εργασίας. 
Για τη διασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών, η προτογαλική νομοθεσία 
προβλέπει τη δυνατότητα καταμερισμού των οικογενειακών ευθυνών ορίζοντας 
κυρίως ότι η γονική άδεια μπορεί να χορηγηθεί είτε στον πατέρα είτε στη 
μητέρα· επίσης, σε περίπτωση υιοθεσίας, η άδεια για τη φύλαξη του 
παιδιού μπορεί να ληφθεί από τον εργαζόμενο ή την εργαζόμενη. 
Στην ίδια προοπτική καταβλήθηκε προσπάθεια τον τελευταίο καιρό για την 
απόκτηση εξοπλισμού και την παροχή υπηρεσιών σε ό,τι αφορά τη φύλαξη των 
παιδιών και την παροχή βοήθειας σε ηλικιωμένα άτομα. 
Εκτός της προαναφερθείσας θεσμικής αρχής, υπάρχει στο πορτογαλικό γενικό 
καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης μια ανισότητα σχετικά με το κατώτατο όριο 
ηλικίας για τη συνταξιοδότηση. Επί του παρόντος μελετώνται μέτρα 
ευελιξίας γι την ηλικία συνταξιοδότησης που θα διασφαλίσουν την ισότητα 
ανδρών και γυναικών στο θέμα αυτό. 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Οι αντιπροσωπευτικοί φορείς που επιτρέπουν την άσκηση των δικαιωμάτων 
πληροφόρησης, διαβούλευσης και συμμετοχής των εργαζομένων είναι οι 
επιτροπές εργαζομένων. Το πορτογαλικό Σύνταγμα διασφαλίζει στους 
εργαζομένους το δικαίωμα σύστασης επιτροπών εργαζομένων για την 
προάσπιση των συμφερόντων τους και τη δημοκρατική παρέμβαση στη ζωή της 
επιχε ίρησης. 
Οι επιτροπές εργαζομένων έχουν τα ακόλουθα δικαιώματα: δέχονται όλες τις 
πληροφροίες που είναι απαραίτητες για τη δραστηριότητα τους· ασκούν 
διαχειριστικό έλεγχο στις επιχειρήσεις· παρεμβαίνουν στην αναδιοργάνωση 
των μονάδων παραγωγής· συμμετέχουν στην εδδκπόνηση της νομοθεσίας επί 
της εργασίας και των οικονομικοκοινωνικών σχεδίων που αφορούν το 
συγκεκριμένο τομέα· διαχειρίζονται ή συμμετέχουν στη διαχείριση των 
κοινωνικών έργων γτης επιχείρησης· προωθούν την εκλογή εκπροσώπων των 
εργαζομένων στα κοινωνικά όργανα των κρατικών επιχειρήσεων ή σε άλλους 
κρατικούς φορείς, σύμφωνα με το νόμο. 
Το δικαίωμα της πληροφόρησης των επιτροπών των εργαζομένων καλύπτει τους 
ακόλουθους τομείς: το γενικό σχέδιο δραστηριότητας και τον 
προϋπολογισμό· τους εσωτερικούς κανονισμούς· την οργάνωση της παραγωγής 
και των συνεπειών της για το ποσοστό χρησιμοποίησης του εργατικού 
δυναμικού και του εξοπλισμού· την κατάσταση των προμηθειών· την πρόβλεψη 
του αριθμού και την κατανομή των πωλήσεων· διοίκηση προσωπικού· τη 
λογιστική κατάσταση της επιχείρησης· τους όρους χρηματοδότησης· τις 
φορολογικές και οιονεί φορολογικές επιβαρύνσεις· τα σχέδια μετατροπής 
της παραγωγικής δραστηριότητας της επιχείρησης. 
- 272 -
Όσον αφορά το δικαίωμα διαβούλευσης, οι επιτροπές το ασκούν αφού 
ανακοινώσουν προηγουμένως υποχρεωτικά τη λήψη αποφάσεων στα ακόλουθα 
θέματα: σύναψη συμβάσεων για την εξυγίανση της επιχείρησης· διάλυση της 
επιχείρησης ή αίτηση κήρυξης πτώχευσης· κλείσιμο της επιχείρησης ή 
τμημάτων παραγωγής· όλα τα μέτρα που συντείνουν σε αισθητή μείωση του 
δυναμικού ή της επιχείρησης ή σε σημαντική επιδείνωση των συνθηκών 
εργασίας· κατάρτιση ετήσιου σχεδίου αδειών τροποποίηση του ωραρίου 
εργασίας· τροποποίηση των βασικών κριτηρίων για την επαγγελματική 
κατάταξη και τις προαγωγές· αλλαγή του τόπου δραστηριότητας της 
επιχε ίρησης. 
Είναι επίσης η υποχρεωτική η συνεργασία με τις επιτροπές των εργαζομένων 
στα ακόλουθα θέματα: μεμονωμένες και συλλογικές απολύσεις, λύση της 
σύμβασης εργασίας ή μείωση της κανονικής περιόδου εργασίας και κοινωνικό 
απολογισμό. 
Σχετικά με το διαχειριστικό έλεγχο και με ελάχιστες εξαιρέσεις για 
δραστηριότητες κοινής ωφέλειας, οι επιτροπές των εργαζομένων γνωμοδοτούν 
επί του προϋπολογισμού και των οικονομικών σχεδίων της επιχείρησης· 
υποβάλλουν συστάσεις ή εκτιμήσεις όσον αφορά τη μάθηση, την ανακύκλωση 
και την επαγγελματική τελειοποίηση των εργαζομένων, καθώς και τη 
βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, υγιεινής και ασφάλειας· 
προασπίζουν τα συμφέροντα των εργαζομένων στα διαχειριστικά και 
ελεγκτικά όργανα της επιχείρησης και τις αρμόδιες αρχές. 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Σύμφωνα με το πορτογαλικό Σύνταγμα, οι εργαζόμενοι δικαιούνται να 
εργάζονται υπό συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας. Βάσει της αρχής αυτής, ο 
εργοδότης οφείλει να εξασφαλίζει καλές συνθήκες εργασίας, συνθήκες 
υγιεινής και ασφάλειας, πρόληψης των επαγγελματικών ασθενειών και των 
εργατικών ατυχημάτων. 
Από αυτή την άποψη, επισημαίνονται τα υφιστάμενα βασικά νομοθετικά 
κείμενα που καθορίζουν τις συνθήκες εγκατάστασης και λειτουργίας των 
βιομηχανιών, των εμπορικών καταστημάτων, των γραφείων και των υπηρεσιών, 
συμπεριλαμβανομένης της δημόσιας διοίκησης, καθώς και το γενικό 
κανονισμό υγιεινής και ασφάλειας στις βιομηχανίες. 
Οι κοινοτικές οδηγίες στο σύνολο τους περιέχουν ευνοϊκότερες διατάξεις 
όσον αφορά τις πτυχές που συνδέονται με την εκπαίδευση και την 
πληροφόρηση των εργαζομένων. 
Η βελτίωση των συνθηκών υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας συνιστά 
μία από τις σημαντικότερες μέριμνες της πορτογαλικής κυβέρνησης και των 
κοινωνικών εταίρων και αποτέλεσε ένα από τα θέματα που καλύπτονται από 
την οικονομική και κοινωνική συμφωνία του 1990. Όπως προβλέπει η εν 
λόγω συμφωνία, υπογράφτηκε στις 30 Ιουλίου 1991 συμφωνία για την 
υγιεινή, την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας. Οι κυριότερες 
κατευθυντήριες της συμφωνίας είναι οι εξής: (Χ) διασφάλιση του γεγονότος 
ότι η επαγγελματική προετοιμασία των ανηλίκων περιλαμβάνει κατάρτιση για 
τους επαγγελματικούς κινδύνους και την πρόληψη τους· (ii) παροχή 
πληροφοριών στους εργαζομένους κατά τον ενεργό βίο τους και κατάρτισης 
σχετικά με τους επαγγελματικούς κινδύνους και την πρόληψη τους· (iii) 
προώθηση της κατάρτισης από ειδικούς στους τομείς της υγιεινής, της 
(ι-
- 273 -
ασφάλειας και της υγείας στο χώρο εργασίας· (iv) πλήρης ενημέρωση για 
τους επαγγελματικούς κινδύνους και τις τεχνικές προλήψεις· (ν) 
δημιουργία δομών πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων, με συμμετοχή των 
κοινωνικών εταίρων· (vi) προώθηση των διαπραγματεύσεων σε επίπεδο τομέα 
και επιχείρησης, κυρίως σε ό,τι αφορά τη σύσταση ισομερών επιτροπών HSST 
στις επιχειρήσεις, τα ιδρύματα ή τους οργανισμούς. 
Το Συμβούλιο των Υπουργών ενέκρινε το νομοθετικό διάταγμα για την 
πλαισίωση της Ασφάλειας, Υγιεινής και Υγείας στο χώρο εργασίας, που 
αποτελεί μέρος της Συμφωνίας αυτής, και ικανοποιεί τις απαιτήσεις των 
κοινοτικών οδηγιών, ειδικότερα της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ όπως και τη 
Σύμβαση 155 της ΔΟΕ. 
Η ρύθμιση αυτή εγγυάται στον εργαζόμενο εργασία υπό συνθήκες ασφαλείας, 
υγιεινής και προστασίας της υγείας. Για το σκοπό αυτό επιβάλλεται μια 
πολιτική πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων που θα βασίζεται στον 
καθορισμό των υλικών όρων στους οποίους πρέπει να υπακούουν οι συνθήκες 
εργασίας, στον εντοπισμό των ουσιών ή διαδικασιών που πρέπει να 
απαγορευτούν, περιοριστούν ή τεθούν υπό την έγκριση ή τον έλεγχο της 
αρμόδιας αρχής, στον έλεγχο της υγείας των εργαζομένων, στην ενίσχυση 
της έρευνας στον τομέα της ασφάλειας, της υγιεινής και της υγείας στο 
χώρο εργασ ίας. 
Η ρύθμιση παρέχει στον εργαζόμενο το δικαίωμα ενημέρωσης για τους 
κινδύνους που διατρέχει η ασφάλεια και η υγεία του, για τα μέτρα και τις 
οδηγίες που πρέπει να ακολουθούνται σε περίπτωση σοβαρού κινδύνου. 
Απαριθμεί τις καταστάσεις κατά τις οποίες η ενημέρωση αυτή πρέπει να 
γίνεται στον εργαζόμενο. Πέραν της ενημέρωσης εξασφαλίζεται στον 
εργαζόμενο η δέουσα και επαρκής εκπαίδευση στον τομέα της υγείας, της 
υγιεινής και της ασφάλειας. 
Για να καταστεί δυνατή η υλοποίηση όλων των υποχρεώσεων η ρύθμιση 
προβλέπει ότι ο εργοδότης εγγυάται την πραγματοποίηση δραστηριοτήτων 
ασφάλειας, υγιεινής και υγείας στο χώρο εργασίας που θα 
πραγματοποιούνται με τη συμμετοχή των εργαζομένων. 
Επιβάλλεται η υποχρεωτική διαβούλευση με τους εργαζομένους ή τους 
εκπροσώπους τους για: χ) τα μέτρα υγιεινής και ασφάλειας πριν από την 
εφαρμογή τους, χχ) τα μέτρα τα οποία, λόγω των επιπτώσεων τους ή της 
τεχνολογίας τους, έχουν επιπτώσεις στην ασφάλεια και την υγεία στο χώρο 
εργασίας, iii) το πρόγραμμα και την οργάνωση της κατάρτισης στον τομέα 
της ασφάλειας, της υγιεινής και της υγείας στο χώρο εργασίας. Οι 
εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποί τους έχουν δικαίωμα να υποβάλουν προτάσεις 
για την ελαχιστοποίηση των επαγγελματικών κινδύνων. 
Υπογραμμίζεται, επίσης, ότι στο πλαίσιο της Συμφωνίας για την ασφάλεια, 
την υγιεινή και την υγεία στο χώρο εργασίας αποφασίσθηκε η δημιουργία, 
έως το τέλος του έτους, του ιδρύματος για την ασφάλεια, την υγιεινή και 
την υγεία το οποίο θα αναπτύξει, κυρίως, δραστηριότητες στον τομέα της 
εφαρμοσμένης έρευνας, πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων, κατάρτισης 
και ενημέρωσης, είτε άμεσα είτε με την προώθηση σχεδίων που θα 
υλοποιούνται από δημόσιους και ιδιωτικούς οργανισμούς ή συνεταιρισμούς. 
- 274 -
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
Το νόμιμο κατώτατο όριο ηλικίας εισόδου στον επαγγελματικό στίβο 
καθορίζεται: χ) στα 16 έτη, που υπολογίζονται από την 1η Ιανουαρίου του 
έτους που ακολουθεί την χρονιά κατά την οποία πρέπει να ολοκληρώσουν τον 
κύκλο 9ετούς υποχρεωτικής εκπαίδευσης οι πρώτοι μαθητές στους οποίους 
εφαρμόζεται η εν λόγω διάρκεια σπουδών, xi) στα 15 έτη, πριν από την 
ανωτέρω ημερομηνία. 
Ωστόσο, οι ανήλικοι μεταξύ 14 και 16 ετών μπορούν, μετά το τέλος της 
υποχρεωτικής εκπαίδευσης, να χρησιμοποιούνται σε ελαφρές εργασίες χωρίς 
όμως να κινδυνεύει η σωματική και ψυχική τους ανάπτυξη. 
Οι ανήλικοι που έχουν το κατώτατο όριο ηλικίας εισόδου στον 
επαγγελματικό στίβο αλλά δεν ολοκλήρωσαν τον κύκλο υποχρεωτικής 
εκπαίδευσης, δύνανται να προσληφθούν σε εργασία εάν παρακολούθησαν 
μαθήματα σε επαγγελματικό ίδρυμα, σχολή μαθητείας ή επαγγελματικής 
κατάρτισης με ισότιμο εκπαιδευτικό επίπεδο. Στις περιπτώσεις αυτές το 
ωράριο εργασίας δεν μπορεί να παρεμποδίζει τις εκπαιδευτικές 
δραστηριότητες και πρέπει να δοθεί στο νέο άδεια για εργασία από τους 
νόμιμους εκπροσώπους του. 
Οι ανήλικοι εργαζόμενοι διασφαλίζονται με μια επιπρόσθετη εγγύηση 
προστασίας της υγείας και εκπαίδευσης, που μεταφράζεται σε ετήσια 
ιατρική εξέταση, απαγόρευση εργασιών που εμποδίζουν τη φυσική, ψυχική ή 
πνευματική του ανάπτυξη. Προβλέπεται επίσης δωρεάν παρακολούθηση 
προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης, άσκηση δραστηριοτήτων μερικής 
απασχόλησης σε περίπτωση που φοιτούν σε εκπαιδευτικό ίδρυμα, σχολή 
μαθητείας ή επαγγελματικής εκπαίδευσης ισοδυνάμου επιπέδου με εκείνο της 
υποχρεωτικής εκπαίδευσης και έχουν δικαίωμα αποζημίωσης λόγω απώλειας 
αμοιβής. 
Η πορτογαλική νομοθεσία καθορίζει την κατώτατη μηνιαία αμοιβή (RMMG) για 
τους κάτω των 18 εργαζομένους, η οποία είναι κατά 25% μικρότερη από 
εκείνη των άνω των 18 ετών. Η RMMG για τους εργαζομένους που είναι 
δόκιμοι, μαθητευόμενοι ή ανήκουν σε ανάλογη κατηγορία, ασκούν 
εξειδικευμένο ή πολύ εξειδικευμένο επάγγελμα και είναι μεταξύ 18 και 25 
ετών θα είναι κατώτερη κατά 2 0% κατά τα 2 πρώτα έτη υπηρεσίας ή κατά το 
πρώτο έτος, εφόσον έχουν παρακολουθήσει τεχνική επαγγελματική σχολή ή 
διαθέτουν την κατάλληλη επαγγελματική κατάρτιση. 
Υπογραμμίζεται, ωστόσο, ότι οι μειώσεις αυτές δεν υπερισχύουν της αρχής 
σύμφωνα με την οποία στην ίση εργασία αντιστοιχεί ίση αμοιβή. 
Ο νόμος προβλέπει ρητά ότι οι IRCT οφείλουν να μειώνουν, όποτε είναι 
εφικτό, τα ανώτατα κανονικά όρια εργασίας των κάτω των 18 ετών. 
Επισημαίνεται επίσης ότι οι εργαζόμενοι που παρακολουθούν μαθήματα 
δικαιούνται (ασχέτως ηλικίας) κατ'ανώτατο όριο εξάωρη άδεια εβδομαδιαίως 
χωρίς απώλεια των αποδοχών ή άλλου δικαιώματος, εφόσον το απαιτεί το 
ωράριο των μαθημάτων τους. 
Όσον αφορά τη νυχτερινή εργασία, ορίζεται ότι οι κάτω των 16 ετών δεν 
μπορούν να έχουν νυχτερινή εργασία σε βιομηχανίες και ότι μπορούν να 
- 275 -
ασκούν, υπό το εν λόγω καθεστώς, μόνο δραστηριότητες που δεν έχουν 
βιομηχανικό χαρακτήρα, εφόσον αυτό είναι απαραίτητο για την 
επαγγελματική τους κατάρτιση. 
Οι άνω των 16 ετών και οι κάτω των 18 ετών μπορούν να εργάζονται νύχτα 
σε βιομηχανίες μόνο σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας όπου διακυβεύεται η 
κανονική λειτουργία της επιχείρησης. 
Όσο για την υπερωριακή εργασία, είναι απαγορευμένη για τους ανηλίκους. 
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
Τα άτομα που φτάνουν σε ηλικία συνταξιοδότησης χωρίς όμως να τους 
αναγνωρίζεται συνταξιοδοτικό δικαίωμα από το πορτογαλικό γενικό σύστημα 
κοινωνικής ασφάλισης μπορούν να εξασφαλίσουν σύνταξη γήρατος από ένα 
σύστημα χωρίς εισφορές μετά από εξέταση των βιοτικών πόρων. 
Τα ηλικιωμένα άτομα έχουν μια σειρά δικαιωμάτων, όπως: έκπτωση στα 
μεταφορικά μέσα και στο τιμολόγιο τηλεφώνου· δωρεάν είσοδος στα μουσεία· 
απαλλαγή από φόρους στις τραπεζικές καταθέσεις μέχρι 1.500.000 εσκούδος. 
Δεν υπάρχει δυνατότητα των ιδιοκτητών να καταγγέλλουν συμβόλαιο μίσθωσης 
διαμερίσματος προσώπων που υπερέβησαν το 65ο έτος και κατοικούν σ'αυτό 
για 20 τουλάχιστον έτη. 
Τα τελευταία έτη αυξήθηκαν οι δράσεις ενίσχυσης ηλικιωμένων προσώπων σε 
ό,τι αφορά την κατοικία, με την παροχή διαφόρων υπηρεσιών, τις οποίες 
δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν οι ίδιοι. 
Παρέχεται, όπως προαναφέρθηκε, ιατρική περίθαλψη από το εθνικό σύστημα 
υγε ίας. 
Για την ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης πολιτικής υπέρ των ηλικιωμένων 
ατόμων δημιουργήθηκε το 1988 η Εθνική Επιτροπή για μια Πολιτική υπέρ της 
Τρίτης Ηλικίας. 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
Στο πλαίσιο μιας πολιτικής που αποσκοπεί να ευνοήσει την επαγγελματική 
και κοινωνική ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες, τα άτομα αυτά 
απολαύουν των ακόλουθων μέτρων: προ-επαγγελματικής προετοιμασίας και 
μάθησης για τα νεαρά άτομα με ειδικές ανάγκες· τεχνικής και 
χρηματοδοτικής βοήθειας για προγράμματα επαγγελματικής 
κατάρτισης/επανένταξης· υποστήριξης της άσκησης ίδιων επαγγελματικών 
δραστηριοτήτων υποστήριξης της προστατευόμενης απασχόλησης· 
κοινώνικοεπαγγελματικής ένταξης στην αγορά εργασίας (αντισταθμιστική 
ενίσχυση για προσαρμογή των θέσεων απασχόλησης, για εξάλειψη των 
εμποδίων που συνδέονται με την αρχιτεκτονική σύλληψη και την υποδοχή 
στην επιχείρηση, χορήγηση πριμ κατ'αξίαν και για την ένταξη υπέρ των 
εργοδοτών, ενθάρρυνση των εργοδοτικών σωματείων με φορολογικά 
πλεονεκτήματα και μείωση κατά 50% των ασφαλιστικών εισφορών, μέτρα για 
- 276 -
τη διάρκεια και το ωράριο εργασίας στη δημόσια διοίκηση)· φορολογικών 
πλεονεκτημάτων στην εισαγωγή αυτοκινήτων, τρίκυκλων και αναπηρικών 
καθισμάτων θέσεων αναπήρων στα δημόσια μέσα μεταφοράς· θέσεων 
στάθμευσης οχημάτων· εκπτώσεων στον υπολογισμό του φόρου εισοδήματος των 
φυσικών προσώπων ειδικών όρων για χορήγηση πιστώσεων προκειμένου για 
αγορά ή κατασκευή κατοικίας· άδειας συνοδείας για τους τυφλούς κατά την 
άσκηση των εκλογικών τους καθηκόντων· τεχνικών συστάσεων για βελτιωμένη 
πρόσβαση σε δημόσια κτίρια· παροχής βοήθειας σε άτομα μειωμένης 
κινητικότητας στις δημόσιες υπηρεσίες· δημιουργίας ειδικών συνθηκών για 
την πρόσβαση, την υποδοχή και την επίσκεψη σε ορισμένα μουσεία και 
εκθεσιακούς χώρους. 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I 
- 278 -
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΟΥ ΑΠΕΥΘΥΝΕΤΑΙ ΣΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ ΣΧΕΤΙΚΑ 
ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ 
ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
Σύμφωνα με την παράγραφο 29 του Χάρτη, "Η Επιτροπή συντάσσει έκθεση το 
τελευταίο τρίμηνο κάθε έτους με θέμα την εφαρμογή του Χάρτη από τα κράτη 
μέλη και από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα". 
279 -
ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ 
1. Υπάρχουν άλλα εμπόδια εκτός από εκείνα που πηγάζουν από λόγους 
δημόσιας τάξης, δημόσιας ασφάλειας και δημόσιας υγείας, που 
εμποδίζουν τους εργαζομένους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας να 
κυκλοφορούν ελεύθερα; 
2. Υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες για να εξασφαλίζεται το δικαίωμα διαμονής 
στους εργαζομένους οι οποίοι χρησιμοποιώντας το δικαίωμα της 
ελεύθερης κυκλοφορίας έχουν βρεί οποιαδήποτε θέση εργασίας; 
Υπάρχουν εμπόδια για τον εργαζόμενο ο οποίος έχει ασκήσει το 
δικαίωμα του για την ελεύθερη κυκλοφορία, να ασκήσει οποιοδήποτε 
επάγγελμα σύμφωνα με τους ίδιους κανόνες που υπάρχουν και για τους 
ε θν ικούς υπηκόους; 
Υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες για να ενισχυθεί η ελεύθερη κυκλοφορία 
και η ισότητα της μεταχείρισης σε κάθε εργασιακή ή επαγγελματική 
μορφή, καθώς και η κοινωνική προστασία; 
3. Ποια είναι τα μέτρα: 
- που ευνοούν την οικογενειακή επανένωση; 
για να ενθαρρυνθεί η αναγνώριση ισοδύναμων διπλωμάτων ή τίτλων 
επαγγελματικής κατάρτισης που απονέμει κάποιο άλλο κράτος μέλος; 
- που βελτιώνουν τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας των 
μεθοριακών εργαζομένων. 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΕΣ 
4. Υπάρχουν ειδικές διατάξεις που απαγορεύουν σε ορισμένες κατηγορίες 
ατόμων την ελεύθερη επιλογή και την άσκηση του επαγγέλματος εκτός 
από τις διατάξεις που διέπουν κάθε επάγγελμα; 
5. - Υπάρχουν νομοθετικές ή συμβατικές διατάξεις, διάφορες πρακτικές 
ή τέλος δικαστικές αποφάσεις που εξασφαλίζουν στους εργαζομένους 
δίκαιες αποδοχές; 
Υπάρχει δίκαιος μισθός αναφοράς που να τον δικαιούνται οι 
εργαζόμενοι που υπάγονται σε άλλο σύστημα εργασίας εκτός από 
εκείνο της πλήρους απασχόλησης και αορίστου χρόνου; 
Σε περίπτωση κρατήσεων, κατάσχεσης ή εκχώρησης μισθού, 
προβλέπουν οι σχετικές εθνικές διατάξεις τα μέτρα που 
εξασφαλίζουν στον εργαζόμενο να διατηρήσει τα αναγκαία μέσα ώστε 
να αποζούν αυτός και η οικογένεια του; 
- 280 -
6. Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ώστε να μπορεί να δικαιούται κάποιος 
δωρεάν τις δημόσιες υπηρεσίες τοποθέτησης σε εργασία; 
ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
7. Δώστε συνοπτική περιγραφή των μέτρων στους εξής τομείς: 
διάρκεια και διευθέτηση του χρόνου εργασίας, 
άλλες συμβάσεις εργασίας εκτός από αορίστου χρόνου και πλήρους 
απασχόλησης, 
διαδικασίες συλλογικών απολύσεων και πτωχεύσεις. 
Υπάρχει ετήσια άδεια μετ' αποδοχών και εβδομαδιαίος χρόνος ανάπαυσης 
που να δικαιούνται όλοι οι εργαζόμενοι της Κοινότητας; 
Τα παραπάνω διέπονται από το νόμο ή από συλλογική σύμβαση; 
Ποια είναι η διάρκεια; 
Ποιες είναι οι προϋποθέσεις χορήγησης; 
Με ποιο τρόπο διευκρινίζονται οι συνθήκες εργασίας κάθε μισθωτού; 
Είναι αναγκαίο κάποιο έγγραφο; 
Προβλέπεται μέσα στο νόμο; 
Μέσα σε συλλογική σύμβαση; 
Σε σύμβαση εργασίας; 
Υπάρχουν εξαιρέσεις; 
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
10. - Πώς οργανώνεται η κοινωνική προστασία των εργαζομένων ώστε να 
τους εξασφαλίζεται επαρκές επίπεδο παροχών κοινωνικής ασφάλισης; 
Σε ποια βάση και σύμφωνα με ποια κριτήρια; 
- Υπάρχει γενικευμένο σύστημα κοινωνικής προστασίας; 
Για ποιες κατηγορίες ατόμων; 
- Ποιες είναι οι διατάξεις που επιτρέπουν στα άτομα τα οποία 
αποκλείονται από την αγορά και δεν διαθέτουν βιοποριστικά μέσα, 
να δικαιούνται επαρκείς παροχές και πόρους; 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΖΕΣΘΑΙ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ 
11. - Υπάρχουν εμπόδια για τη σύσταση, από τους εργοδότες και τους 
εργαζομένους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, επαγγελματικών ή 
συνδικαλιστικών οργανώσεων; 
Εχει ο εργοδότης ή ο εργαζόμενος το δικαίωμα να είναι μέλος ή 
όχι αυτών των οργανώσεων χωρίς να υφίσταται ζημίες; 
(ΐι 
- 281 -
12. Ποιοι είναι οι τρόποι διαπραγμάτευσης και σύναψης των συλλογικών 
συμβάσεων; 
Υπάρχουν εμπόδια στις διαπραγματεύσεις και στη σύναψη των συλλογικών 
συμβάσεων μεταξύ εργοδοτών ή οργανώσεων εργοδοτών και οργανώσεων 
εργαζομένων; 
13. - Ποιες είναι οι προϋποθέσεις όσον αφορά την άσκηση του 
δικαιώματος απεργίας; 
Ποια είναι τα μέτρα που ευνοούν τις διαδικασίες συμβιβασμού, 
μεσολάβησης και διαιτησίας ενόψει ρύθμισης των εργατικών 
διαφορών; 
14. - Ποιες είναι οι εφαρμοστέες διατάξεις όσον αφορά το δικαίωμα 
απεργίας στη δημόσια διοίκηση γενικά και στην αστυνομία και στις 
ένοπλες δυνάμεις ειδικά; 
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
15. - Ποιες είναι οι διατάξεις που διέπουν την πρόσβαση στην 
επαγγελματική κατάρτιση ; 
- Υπάρχουν νέες πρωτοβουλίες για την άμβλυνση ή την κατάργηση των 
διακρίσεων που βασίζονται στην εθνικότητα όσον αφορά την 
πρόσβαση σε κάθε μορφή επαγγελματικής κατάρτισης; 
Υπάρχουν δομές συνεχιζόμενης και διαρκούς κατάρτισης που να 
επιτρέπουν σε κάθε άτομο να επανεκπαιδεύεται; 
Οι δομές αυτές εξαρτώνται από τις δημόσιες αρχές, από τις 
επιχειρήσεις ή από τους κοινωνικούς εταίρους; 
ΙΣΗ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ 
16. - Με ποιο τρόπο εφαρμόζεται και εξασφαλίζεται η ίση μεταχείριση 
ανδρών και γυναικών; 
Ποιες είναι οι πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί γα ι την 
εντατικοποίηση των ενεργειών υπέρ της ίσης μεταχείρισης ανδρών 
και γυναικών; 
- Υπάρχουν μέτρα που επιτρέπουν στους άνδρες και στις γυναίκες να 
συνταιριάζουν τις επαγγελματικές και οικογενειακές τους 
υποχρέωσεις; 
- 282 -
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ, ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 
17. Υπάρχει σύστημα που να επιτρέπει την πληροφόρηση, τις διαβουλεύσεις 
και τη συμμετοχή των εργαζομένων ειδικά στο πλαίσιο των επιχειρήσεων 
που είναι εγκατεστημένες σε πολλά κράτη μέλη; 
18. Ποιες είναι οι διατάξεις ή οι πρακτικές που αφορούν την πληροφόρηση, 
τις διαβουλεύσεις και τη συμμετοχή των εργαζομένων; 
Ποιες είναι οι περιπτώσεις που καλύπτονται ειδικότερα από 
τέτοιες διατάξεις; 
Εφαρμόζονται η πληροφόρηση, οι διαβουλεύσεις και η συμμετοχή των 
εργαζομένων τουλάχιστον στις περιπτώσεις: 
εισαγωγής τεχνολογικών αλλαγών στις επιχειρήσεις; 
- αναδιάρθρωσης των επιχειρήσεων; 
- διαδικασιών συλλογικών απολύσεων; 
όπου οι εργαζόμενοι, ιδίως οι μεθοριακοί, πλήττονται από τις 
πολιτικές απασχόλησης που ασκεί η επιχείρηση όπου 
εργάζονται ; 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
19. - Σε ποιους τομείς ή κλάδους προβλέπουν οι κοινοτικές οδηγίες 
διατάξεις πιο ευνοϊκές από εκείνες που ισχύουν σήμερα στη χώρα 
σας; 
Οσον αφορά την υγεία και την ασφάλεια, υπάρχει τρόπος συμμετοχής 
των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων και ποιες είναι οι σχετικές 
λεπτομέρειες; 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ 
20. Για τους νέους, ποια είναι η κατώτατη νόμιμη ηλικία εισόδου στην 
απασχόληση; 
21. Υπάρχουν ειδικές διατάξεις που ρυθμίζουν το μισθό των νέων; 
Ποιες είναι οι σημαντικές λεπτομέρειες; 
22. Υπάρχουν ειδικές ρυθμιστικές διατάξεις για τη διάρκεια του χρόνου 
εργασίας των νέων, τη νυχτερινή εργασία, την επαγγελματική 
κατάρτιση; 
23. Δικαιούνται οι νέοι, στο τέλος της υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης, 
αρχική επαγγελματική κατάρτιση με στόχο να διευκολύνεται η 
προσαρμογή τους στις απαιτήσεις της μελλοντικής τους επαγγελματικής 
ζωής; 
- 283 -
ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΑ ΑΤΟΜΑ 
24. Ποιες είναι οι διατάξεις που εξασφαλίζουν σε κάθε εργαζόμενο της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας παροχές που του εγγυώνται αξιοπρεπές βιοτικό 
επίπεδο κατά τη συνταξιοδότηση του; 
25. Υπάρχει σύστημα προστασίας που επιτρέπει σε κάθε άτομο που έχει 
φθάσει στην ηλικία συνταξιοδότησης αλλά που αποκλείεται από το 
δικαίωμα για συνταξιοδότηση, να δικαιούται επαρκείς πόρους και/ή 
ιατρική και κοινωνική βοήθεια προσαρμοσμένη στις ανάγκες του; 
Ποιες είναι οι σχετικές ουσιώδεις λεπτομέρειες; 
ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ 
26. Ποια είναι τα συγκεκριμένα μέτρα που επιτρέπουν στα άτομα με ειδικές 
ανάγκες να ενταχθούν από επαγγελματική και κοινωνική άποψη; 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ 
27. Με ποιο τρόπο εξασφαλίζεται η προστασία των θεμελιωδών κοινωνικών 
δικαιωμάτων που περιλαμβάνονται μέσα στο Χάρτη; 
-ιν«-
ΠΑΡ APTHMA II 
lni tiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
THE LABOUR M\RKET 
Bnployment in Europe' report 
'Observatory' and documentation 
system on employment 
NBC Network of Employ. Co­
ordinators 
- MISEP - Niitual Inform. System on 
Employ. Policies 
- SYSDBH 
European System of Docum. on 
Bnployment 
Action programmes on employment 
creation for specific target groups 
- ERGO 
Action Programme for the long-term 
unemployment 
- LEEA 
Local Bnploy. Develop. Act. Progr. 
- SPBC 
Support Progr. for Bnploy. Creation 
- ELISE 
European Info. Network on local 
Bnploy. Initiative 
Monitoring and evaluation of the 
activities of the European Social 
Fund 
- Annual Report 
Revision of Part II of Regulation 
1612/68 on the clearance of vacancies 
and applications for employment and 
the related procedural decisions 
(SEDOC) 
(legal basis: Art. 49) Every year a Report: 
June 1990, July 1991, 
1st meeting 6 April 
1990 
launched in 1982 
launched in October 
1989 
three year 
1989-1991 progTanme 
launched in 1986; at 
present third phase 
(1990-1993) 
scheduled for 3 yrs (at 
the request of the EP) 
from 1990-1992 
set up in January 1985 
scheduled for Dec. 
Adopted by the OCM 
5.9.1991 - OCM (91) 316 
final r 
ο» 
under discussion 
ini native Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC 
HUPLCftMENT AND RMNERATICN 
Opinion on the introduction of an 
equitable wage by the Member States 
Directive on contracts and employ­
ment relationships other than full-
time open-ended contracts (atypical 
work; 3 proposals) 
- "^forking condi t. 
(legal basis: Art. 100) 
distortions of competition 
(legal basis: Art. 100A) 
health and safety 
(legal basis: Art. 118A) Adoption by Conmission 
is scheduled for 
December 
OCM( 90)228/1 
29.6.90 OJ 
8.9.1190 final of 
C 224, Opinion OJ C 
31.12.1990 
Proposal CCM(90)228/II 
final of 29.6.90 OJ C 
224, 8.9.1990. Anended 
proposal : CCm(90)533/I 
final OJ C 305, 
5.12.1990 
Proposal (XM(90)228/II 
final of 29.6.90 OJ C 
224, 8.9.1990 Opinion OJ 
31.12.1990 332, 
C 332, 
Opinion OJ 
31.12.1990 C 332, Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
Opinion OJ C 324, 
24.12.1990 (rejects 
the legal basis 
chosen by the OCM.) 
Opinion: 
reading OJ 
26.11.1990 first 
295, under discussion 
under discussion 
Opinion: first 
reading : OJ C 295, 
26.11.1990 second 
reading : given in 
May 1991 Final adoption on 25 
June 1991 C 
ι 
Ini tiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
IMPRCNBdENT OF LIVING AND WFKING 
OCNDITIGNS 
Directive for the 
working time (118A) adaptation, of 
Council Directive on the introduction 
of a form to serve as proof of an 
employment contract or relationship 
(100) 
Revision of the Council Directive of 
17 February 1975 (75/129/EBC) on the 
approximation of the Member States 
pertaining collective redundancies 
Memorandum on the social integration 
of migrants from non-member countries Proposal: CCM(90)317 
final of 5.12.90, OJ C 
254 9.10.1990 
Anended proposal : 
OCM(9l) 130 final of 
23.4.1991 
Proposal: OCM (90) 563 
final of 8.1.91, OJ C 
24, 31.1.1991 
Adopted by the CCM on 
18.9.1991 
Adopted by the OCM in 
Sept. 1990 (SBC (90) 
1813 final) Opinion OJ 
8.3.1991 C 60, 
Opinion: given 
April 1991 in Opinion : first 
reading OJ C 72, 
18.03.1991 
Opinion given 
July 1991 in under discussion 
Final adoption by 
Council on 
14.10.1991, OJ L 288 
of 18.10.1991 
t 
Initiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
FREEDCM OF MCV&ŒNT 
Revision of Conmission Regulation 
(EBC) No 1251/70 of 29.6.1970 on the 
right of workers to remain on the 
territory of a Member State after 
having been employed in that State 
Proposal for a regulation extending 
Council Regulation (EBC) N" 1408/71 
on the application of social security 
schemes to employed persons, to 
se If employed persons and to members 
of their families moving within the 
Conmunity and Council Regulation 
(EBC) Ne 574/72 (laying down the 
procedure for implementing Regulation 
N* 1408/71 ) to all insured persons 
(51 & 235) 
Proposal for a Conmunity instrument 
on working conditions applicable to 
workers from another State performing 
work in the host country in the 
framework of the freedom to provide 
services, especially on behalf of a 
subcontracting undertaking (Art. 57 
& 66) 
Proposal for a Qirmunity instrument 
on the introduction of a labour 
clause into public contracts 
Conminication on supplementary social 
security schemes Depends on the adoption 
of the revision of part 
I of Regulation 1612/68 
To be adopted by the 
OCM in Dec.1991 
OCM (91) final 
August 1991; of 1 
The subject of this 
instrument is dealted 
within the above 
proposal 
Conminication SBC (91) 
1332 final of 22.7.91 18.9.1991 1st 
meeting study group 
under discussion Discussion started under discussion 
Ini tiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
SOCIAL PROraCTICN 
Reconmendation on social protection: 
convergence of objectives 
Reconmandation on conmon criteria 
concerning sufficient resources and 
social assistance 
protection systems in the social 
FREEDCM OF ASSOCIATION AND COJLBCTIYE 
BARGAINING* 
Conminication on the role of the 
social partners in collective 
bargaining 
INFORMATION, 
PARTICIPATICN OCNStLTATICN ANDi 
European Vforks Council 
Reconmandation of the 
equitysharing and 
participation by workers Counc i1 
financial Proposal :OCM (91) 
final of 26.6.1991 228 
Proposal : OCM (91) 161 
final of 13.5.91, OJ C 
163, 22.6.1991 
Conminication is 
scheduled for Dec. 1991 under discussion 
Proposal: OCM (90) 581 
final of 25.1.91, OJ C 
39, amended proposal to 
be transmitted to the 
Counc i1. 
Adopted on 10.7.91 by 
the Conmission; COM 
(91) 259 final of 
3.9.91 Opinion : OJ C 120, 
6.5.1991 Opinion: given in 
July 1991 
under discussion under discussion 
Discussion started 
under discussion 
ιηι uauve Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
BQUAL TREAftENT FOR KEN AND WXE^ 
Directive on the protection 
pregnant women at work of 
3rd Cty progranme on equal 
opportunities for women 
Recccmendation concerning child care 
Recommendation concerning a code of 
good conduct on the protection of 
pregnancy and maternity Proposal: OCM(90) 406 
final of 17.10.90, 
decision: 11.09.90, OJ 
C 281, 9.11.1990. 
Anended proposal: 
OCM(90) 692 final OJ C 
25, 1.2.91 
OCM (90) 
6.11.1990 449 final, 
Proposal: OCM (91) 233 
final of 28.8.1991 
Proposal will be 
presented after the 
adoption of the conmon 
position concerning the 
protection of pregnant 
women at work Opinion: OJ 
18.2.1991 C 41, 
1st study group 
meeting on 20.9.1991 Opinion: 1st reading 
in Dec. 1990, OJ C 
19, 28.01.1991 
Opinion given 
November plenary 
session 1991 Adoption of conmon 
position scheduled 
for Council on Dec 
3, 1991 
Council Resolution 
of 21.5.1991 OJ C 
142, 31.5.1991 
in On the agenda of 3rd 
December Council. 
( 
0» 
ι 
Ini tiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Counc i1 
MXATICNAL TRAINING 
Proposal for a Conmunity instrument 
on access to vocational training 
Updating of the 1963 proposal for a 
Council decision on the general 
principles for implementing a conmon 
vocational policy 
Conminication on the rationalization 
and coordination of vocational 
training programmes at Conmunity 
level 
Proposal concerning the joint 
progranm for the exchange of young 
workers and youth exchanges early 1992 
spring 1992 
Adopted by OCM the 
21.8.1990 OCM (90) 334 
final 
OCM (90) 467 of 
15.10.90, OJ C 322 of 
21.12.90 Counc i1 
adopted the decision 
25.06.91 
lni native Adoption and progress 
in the Cortmi s s i on Progress 
in the ESC 
HEALTH PHOTBCTION AND SAFETY AT THE 
WORKPLACE 
Proposal for a Council Directive on 
the minimum health and safety 
requirements to encourage improved 
medical assistance on board vessels 
Proposal for a Council directive on 
the min. health and safety 
requirements for work at temporary or 
mobile work sites (Art. 118A) 
Proposal for a Council directive on 
the minimum requirements to be 
applied in improving the safety and 
health of workers in the drilling 
industries (118A) 
Proposal for a Council Directive on 
the minimum requirements to be 
applied in improving the safety and 
health of workers in the quarrying 
and open-cast mining industries 
(118A) 
Proposal for 
the min. 
requirements 
(118A) a Council Directive on 
safety and health 
for fishing vessels Proposal: OCM(9l) 272 
final OJ C 183, 
27.04.90. 
Amended proposal: 
OCM(9l) 65 final 
OJ C 74,- 20.03.91 
Proposal: OCM(90) 275 
final SYN 279; OJ C 
213, 28.8.90; amended 
proposal: OCM(9l) 117 
final, decision: 9.4.91 
OJ C 112, 27.4.91 
Proposal: OCM(90) 663 
final, 
decision: 19.12.90 OJ C 
32, 7.2.91 
To be adopted by the 
OCM in December 1991 
To be adopted by 
the OCM in December 
1991 Opinion: OJ C 3323 
21.12.90 
Opinion: 
20.03.91 given on 
Opinion: OJ 
22.7.91 C 191, Progress 
in the EP Progress in 
the Council 
Opinion: 
reading OJ 
25.2.91, 
reading: 
delivered 
November 
1991 f i rst 
C 48, 
second 
opinion 
in 
plenary 
Opinion, 1st reading 
OJ C 72, 18.3.91 
Opinion: 1st reading 
given in the plenary 
session October 1st, 
91 Conmon 
adopted on 
1st, 1991 position 
October 
Adoption scheduled 
for the Social 
Affairs Council 
meeting on 3.12.91 
under discussion ί 
«Ρ 
Initiative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Counci1 
Reconmendation to the Member States 
on the adoption of a European 
schedule of industrial -iiseases 
Proposal for a Council Directive on 
the minimum requirements for safety 
and health signs at the workplace 
(118A) 
Proposal for a Council Directive on 
the min. safety and health 
requirements regarding the exposure 
of workers to the risks caused by 
physical agents (118A) 
Proposal for a Council Directive 
amending Directive 83/447/EBC on the 
protection of workers from the risks 
related to exposure to asbestos at 
work (118A) 
Proposal for a Council Directive on 
the minimum safety and health 
requirements for activities in the 
transport sector (118A) 
Council Regulation for the 
establishment of a safety, hygiene 
and health agency (235) Conmission reconmenda­
tion 90/326/EBC, 
22.5.90, OJ L 160, 
26.6.90 
Proposal: OCM(90) 664| 
final, decision: 
19.12.90, OJ C 53, 
28.2.91 
To be adopted by the 
OCM in December 1991 
Proposal: OCM(90) 184 
final 12.6.90 
Anended proposal: 
OCM(90) 539 final, 
6.11.90 
To be adopted by the 
OCM in december 1991 
OCM(90) 564 final OJ C 
271, 16.10.91 Opinion: given 
24 April 1991 on Opinion: 1st reading 
given in July 1991 
Opinion: 
31.12.90 OJ C 332, On the agenda of 3rd 
December Council 
Opinion: 1st reading 
OJ C 284, 12.11.90; 
2nd reading: OJ C 
129, 20.5.91 Final adoption on 
25.6.91, OJ L 206, 
29.7.91 (91/382/EBC) 
Ini t iative Adoption and progress 
in the Conmission Progress 
in the ESC Progress 
in the EP Progress in 
the Counc i1 
PROTECTION 
ADOLESCENTS OF CHILDREN AND 
Council Directive on the 
approximation of the laws of the 
Member States on the protection of 
young people (118A) 
THE ELDERLY 
Conminication and proposal for 
Decision concerning the elderly 
THE DISABLED 
Proposal for a Council Decision 
establishing a 3rd Conmunity action 
programme for disabled people 
(HELIOS) for the period 1992-1996 
Proposal for a Council Directive on 
the intrc on of measures aimed at 
promet im improvement in the 
travel ons of workers with 
motoT disabilities (118A) To be adopted by the 
OCM in December 1991 
Cornnunication of the 
Conmission and proposal 
for a decision 
proposal: OCM(90) 80/1 
final of 24.4.90 
Adopted by the OCM on 
September 2, 1991, 
OCM(9l) 350 fin. of 
23.10.91 
Proposal 
16.3.91 OJ 68, Opinion on the 
decision: OJ C 225, 
10.9.1990 Opinion on the 
decision: OJ C 285, 
12.11.90 
Raporteur named 
18.9.1991 on Adopted by the 
Council on 26.11.90 
OJ L 28, 2.2.91 
Opinion: OJ 
of 22.7.91 C 191, 1st reading in 
November plenary 
1991 under discussion 



ISSN 0254-1483 
COM(91)5ll τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 04 
Αριβ. κατάλογου : CB-CO-91-573-GR-C 
ISBN 92-77-78565-9 
Υπηρεσία Επιο^ιων Εκδόσεων ίων Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
ΧΛ2985 Luxembourg