ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Αξιολόγηση των εθνικών προγραμμάτων μεταρρυθμίσεων 2013 και των προγραμμάτων σταθερότητας για τη ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ που συνοδεύει το έγγραφο Σύσταση για ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την εφαρμογή των κατευθυντηρίων γραμμών για τις οικονομικές πολιτικές των κρατών μελών που έχουν ως νόμισμα το ευρώ /* SWD/2013/0379 final */





ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Συνοπτική παρουσίαση. 3 Εισαγωγή. 5 1........... Οικονομικές εξελίξεις και προκλήσεις. 5 1.1........ Πρόσφατες οικονομικές εξελίξεις και προοπτικές. 5 1.2........ Προκλήσεις. 6 2........... Αξιολόγηση των αξόνων πολιτικής. 9 2.1........ Δημοσιονομική πολιτική και φορολογία. 9 2.2........ Χρηματοπιστωτικός τομέας. 19 2.3........ Διαρθρωτικά μέτρα για την προώθηση της ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότητας. 27 Συνοπτική παρουσίαση ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Η ζώνη του ευρώ διανύει μια περίοδο παρατεταμένης ύφεσης και, παρόλο που έχουν χαλαρώσει οι εντάσεις στις αγορές, οι προοπτικές για την ανάπτυξη και την απασχόληση παραμένουν ασθενείς με επίμονες διαφορές μεταξύ των χωρών. Συνολικά, το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά 0,6% το 2012. Σύμφωνα με τις εαρινές οικονομικές προβλέψεις 2013 της Επιτροπής, το ΑΕΠ θα μειωθεί κατά 0,4% το 2013, αν και προς το τέλος αυτού του έτους, τα περισσότερα κράτη μέλη που βρίσκονται σήμερα σε ύφεση προβλέπεται να σημειώσουν και πάλι θετικούς ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ σε τριμηνιαία βάση. Με την υπόθεση ότι οι συνεχείς προσπάθειες πολιτικής θα εμποδίσουν την αναζωπύρωση της κρίσης του δημόσιου χρέους, η οικονομία αναμένεται να αναπτυχθεί κατά 1,2% το 2014. Η εξωτερική ζήτηση θα παραμείνει ο κυριότερος μοχλός της ανάπτυξης το 2013, ενώ η απομόχλευση τραπεζών, εταιρειών και νοικοκυριών εξακολουθεί να ασκεί πίεση στην εγχώρια ζήτηση. Η ανεργία θα κορυφωθεί σε 12,3% στη ζώνη του ευρώ το 2013. Σημειώθηκε σημαντική πρόοδος στη δημοσιονομική εξυγίανση στη ζώνη του ευρώ. Το ονομαστικό έλλειμμα αναμένεται να μειωθεί από 3,7% του ΑΕΠ το 2012 σε κάτω από 3% του ΑΕΠ το 2013 για πρώτη φορά από το 2008. Ωστόσο, η αναλογία του δημόσιου χρέους ως προς το ΑΕΠ εξακολούθησε να αυξάνεται το 2012, υπερβαίνοντας το 90% του ΑΕΠ, ενώ αναμένεται να φθάσει σε 95,5% το 2013 και να σταθεροποιηθεί σε 96% το 2014. ΒΑΣΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ Το ευάλωτο τραπεζικό σύστημα και η ασθενής οικονομική δραστηριότητα αποτελούν το κληροδότημα της κρίσης και, σε συνδυασμό με τα προϋπάρχοντα διαρθρωτικά και θεσμικά προβλήματα, προκαλούν κατά περιόδους σημαντικές αναταραχές στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στα μεμονωμένα κράτη μέλη. Με πολλές ευάλωτες χώρες που οφείλουν να προβούν σε σημαντικές προσαρμογές και χρειάζονται εξωτερική χρηματοδότηση, ο ιστός της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) δοκιμάστηκε σοβαρά. Αντιμέτωπα με αυτές τις σημαντικές προκλήσεις, τόσο τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ όσο και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ ενήργησαν αποφασιστικά για την αντιμετώπιση της κρίσης, ενώ σημειώθηκε πρόοδος στην εφαρμογή των συστάσεων του 2012 για τη ζώνη του ευρώ. Τα κράτη μέλη, ειδικότερα εκείνα που υφίστανται πίεση, συνέχισαν τη δημοσιονομική εξυγίανση και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, ενώ σε επίπεδο ΕΕ ενισχύθηκε η οικονομική και δημοσιονομική διακυβέρνηση. Έχει πλέον δημιουργηθεί ένας μόνιμος ευρωπαϊκός μηχανισμός σταθερότητας (ΕΜΣ) για την αντιμετώπιση χρηματοπιστωτικών κρίσεων στη ζώνη του ευρώ, εγκρίθηκε ο ενιαίος εποπτικός μηχανισμός για τις τράπεζες και η ΕΚΤ έλαβε έκτακτα μέτρα, όπως η αναγγελία της πολιτικής για άμεσες νομισματικές συναλλαγές. Ωστόσο, η εφαρμογή των ειδικών συστάσεων για μεμονωμένα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ και για το σύνολο της ζώνης του ευρώ δεν είναι πλήρης, ενώ η σημαντικότερη πρόκληση που παραμένει ακόμη είναι η δημιουργία των συνθηκών για μεγαλύτερη ανάπτυξη και μικρότερη ανεργία. Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει να μειωθεί το χρέος του δημόσιου, του τραπεζικού και του ιδιωτικού τομέα κατά τρόπο που να ευνοεί την ανάπτυξη, ενώ θα πρέπει να επιταχυνθούν οι μεταρρυθμίσεις που συμβάλλουν σε επανεξισορρόπηση - τόσο από τις πλεονασματικές όσο και από τις ελλειμματικές χώρες. · Επανεξισορρόπηση: Είναι προφανές ότι η επανεξισορρόπηση στη ζώνη του ευρώ προχωρά. Η βελτίωση στις καθαρές εξαγωγικές επιδόσεις των ευάλωτων χωρών οφείλεται όχι μόνο στη μείωση της εγχώριας ζήτησης, αλλά και σε αύξηση της ανταγωνιστικότητάς τους. Ωστόσο, η διόρθωση των μεγάλων ανισορροπιών, όπως το υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος ή η απώλεια της ανταγωνιστικότητας, είναι χρονοβόρα και απαιτεί βιώσιμες μεταρρυθμίσεις που ενδέχεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη βραχυπρόθεσμα. Η πρόκληση για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, περιλαμβανομένων των πλεονασματικών χωρών, θα είναι να διασφαλίσουν ότι αυτές οι θεμελιώδεις οικονομικές μεταρρυθμίσεις θα δημιουργήσουν ευκαιρίες επενδύσεων και απασχόλησης στο μέλλον. · Διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις: Η τόνωση του αναπτυξιακού δυναμικού της ζώνης του ευρώ απαιτεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Τούτο θα πρέπει να επικεντρωθεί στο άνοιγμα ορισμένων τομέων σε μεγαλύτερο ανταγωνισμό, ανοίγοντας το δρόμο σε καινοτόμες επιχειρήσεις με παράλληλη μείωση των τιμών για τους καταναλωτές. Ρυθμίσεις ευνοϊκές προς τις επιχειρήσεις – για παράδειγμα, ταχείες και δίκαιες διαδικασίες πτώχευσης – θα απομακρύνουν από την αγορά τις λιγότερο αποδοτικές εταιρείες. Η μεταρρύθμιση του εργατικού δικαίου – για παράδειγμα, η αλλαγή του δικαίου περί συμβάσεων ώστε να καταστεί ευκολότερο για τους νέους να εισέλθουν στην αγορά εργασίας – παρουσιάζει οφέλη για τους εργοδότες και τους εργαζομένους. · Δημοσιονομική πολιτική: Τα κράτη μέλη προέβησαν σε σημαντική εξυγίανση το 2012 και το συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα στη ζώνη του ευρώ αναμένεται να μειωθεί σε ποσοστό κάτω από το 3% του ΑΕΠ το 2013. Χάρη στις μεγάλες προσπάθειες που καταβλήθηκαν τα τελευταία δύο χρόνια, η δημοσιονομική εξυγίανση μπορεί να προχωρήσει πιο βαθμιαία. Θα είναι ουσιαστικό να καταστεί η προσαρμογή όσο το δυνατό περισσότερο φιλική προς την ανάπτυξη. Σε αυτό θα συμβάλουν μια σύνθεση δαπανών και φορολόγησης στον προϋπολογισμό, περισσότερο φιλική προς την ανάπτυξη, μια καλύτερη δημοσιονομική διακυβέρνηση και διαρθρωτικά μέτρα για την αύξηση του αναπτυξιακού δυναμικού. Η συναφής εφαρμογή καλά σχεδιασμένων δημοσιονομικών μεταρρυθμίσεων δεν βελτιώνει μόνο τα δημόσια οικονομικά, αλλά και συμβάλλει στην αποκατάσταση της αξιοπιστίας κυβερνήσεων και μειώνει συνολικά την αβεβαιότητα των αγορών. · Χρηματοπιστωτικός τομέας: Ο τραπεζικός δανεισμός στην πραγματική οικονομία – ιδίως τις ΜΜΕ – δεν αυξήθηκε και ο κατακερματισμός των χρηματοπιστωτικών αγορών κατά μήκος των εθνικών συνόρων δεν εξαφανίστηκε, παρά τη χαλάρωση των εντάσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Το ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων των τραπεζών αυξάνεται και η συνολική αναλογία δανείων/καταθέσεων των συστημικών τραπεζών της ζώνης του ευρώ παραμένει υψηλή. Θα πρέπει να εντοπιστούν και να εξαλειφθούν οι εναπομένουσες αδυναμίες στους τραπεζικούς ισολογισμούς, ώστε να αποκατασταθεί η εσωτερική αγορά και να διασπαστεί περαιτέρω ο δεσμός μεταξύ τραπεζών και κρατικών ομολόγων. · Οικονομική διακυβέρνηση: Από την περίοδο που ξέσπασε η κρίση, το πλαίσιο οικονομικής, δημοσιονομικής και διαρθρωτικής εποπτείας και συντονισμού ενισχύθηκε σημαντικά. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, και ιδίως η Ευρωομάδα, θα πρέπει τώρα να χρησιμοποιήσουν αυτό το βελτιωμένο πλαίσιο για να ενθαρρύνουν τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν τις ειδικές συστάσεις ανά χώρα και να λάβουν υπόψη τις σημαντικές δευτερεύουσες επιπτώσεις μεταξύ χωρών. Εισαγωγή Οι επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008/9 γίνονται ακόμη αισθητές στη ζώνη του ευρώ. Το ευάλωτο τραπεζικό σύστημα και η ασθενής οικονομική δραστηριότητα αποτελούν το κληροδότημα της κρίσης, το οποίο, σε συνδυασμό με πιο μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές και θεσμικές προκλήσεις μοναδικές στη ζώνη του ευρώ, δημιουργεί περιόδους σημαντικών αναταραχών στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στις οικονομίες των κρατών μελών. Με πολλές ευάλωτες χώρες να αντιμετωπίζουν μεγάλες ανάγκες προσαρμογής και με σημαντικές απαιτήσεις εξωτερικής χρηματοδότησης, ο ιστός της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) δοκιμάστηκε σοβαρά. Αντιμέτωπα με αυτές τις σημαντικές προκλήσεις, τόσο τα κράτη μέλη όσο και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ ενήργησαν αποφασιστικά για να καταπολεμήσουν τις οικονομικές και χρηματοπιστωτικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ζώνη του ευρώ και για να μεταρρυθμίσουν και ενισχύσουν τις ρυθμίσεις για τη διακυβέρνηση της ΟΝΕ. Η κρίση έφερε στο φως τις ελλείψεις του αρχικού σχεδιασμού της ΟΝΕ για την αντιμετώπιση των οποίων ελήφθησαν τα κατάλληλα μέτρα στους τομείς της χρηματοπιστωτικής και οικονομικής εποπτείας. Επιπλέον, η θεσμική δομή της ΟΝΕ ενισχύθηκε με την αντικατάσταση των προσωρινών χρηματοπιστωτικών μηχανισμών προστασίας, όπως του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΕΤΧΣ) και του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Χρηματοοικονομικής Σταθεροποίησης (ΕΜΧΣ), με έναν μόνιμο Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας. Παράλληλα, το πλαίσιο νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ προσαρμόστηκε στις ειδικές προκλήσεις της κρίσης, υποστηρίζοντας περισσότερο τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, ιδίως με επείγουσα ενίσχυση υπό μορφή ρευστότητας και τη δυνατότητα στοχοθετημένων αγορών περιουσιακών στοιχείων. Τούτο οδήγησε σε σημαντική μείωση των κινδύνων απρόσμενων γεγονότων και σταθεροποίησε τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Παρά την προφανή πρόοδο που σημειώθηκε, η ζώνη του ευρώ αντιμετωπίζει ακόμη σημαντικά εμπόδια στην πορεία της προς την οικονομική και χρηματοπιστωτική ανάκαμψη. Η επίτευξη σταθερής και πλήρους ΟΝΕ απαιτεί περαιτέρω ευρεία ολοκλήρωση στον χρηματοπιστωτικό, οικονομικό, δημοσιονομικό και πολιτικό τομέα, όπως συζητήθηκε στο σχέδιο στρατηγικής της Επιτροπής για μια βαθιά και ουσιαστική οικονομική και νομισματική ένωση[1]. Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις του 2012 για τη ζώνη του ευρώ επεσήμαναν ήδη την ανάγκη να διασφαλιστεί η δημοσιονομική διατηρησιμότητα και να τονωθεί η ανάπτυξη ως κεντρικούς στόχους, καθώς και την ανάγκη να εξυγιανθεί ο χρηματοπιστωτικός τομέας και να διευκολυνθεί η προσαρμογή των μακροοικονομικών ανισορροπιών. Ενώ επετεύχθησαν πολλά στον τρόπο παγίωσης της συνεκτικότητας της ζώνης του ευρώ από την εποχή που έγιναν αυτές οι συστάσεις στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, το 2012, απαιτείται ακόμη η ανάληψη περαιτέρω δράσης για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων πολιτικής. Το 2013, η ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης καθόρισε τις πέντε πιο πιεστικές προκλήσεις για την ΕΕ συνολικά: αυτές είναι και οι προτεραιότητες της ζώνης του ευρώ. 1. Οικονομικές εξελίξεις και προκλήσεις 1.1. Πρόσφατες οικονομικές εξελίξεις και προοπτικές Η ζώνη του ευρώ διανύει μια περίοδο παρατεταμένης ύφεσης. Η απομάκρυνση των κινδύνων απρόσμενων γεγονότων ωστόσο δεν κρύβει την προοπτική σχετικά ασθενούς ανάπτυξης και απασχόλησης σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Λόγω της ανάγκης προσαρμογής σε επίπεδο ισολογισμού στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα σε πολλά κράτη μέλη, αναμένεται ότι η οικονομική δραστηριότητα θα παραμείνει ασθενής καθόλη την περίοδο των προβλέψεων χαρακτηριζόμενη από επίμονες διαφορές μεταξύ των χωρών. Το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά 0,6% το 2012. Με βάση την υπόθεση ότι οι συνεχείς προσπάθειες πολιτικής θα εμποδίσουν την αναζωπύρωση της κρίσης του δημόσιου χρέους στη ζώνη του ευρώ και ότι επιβεβαιώνονται οι βελτιώσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές, η οικονομία αναμένεται να εξέλθει από την ύφεση με βραδύ ρυθμό. Οι πρόσφατες τιμές των δεικτών έρευνας δείχνουν ότι σημειώθηκε προοδευτική σταθεροποίηση κατά το πρώτο εξάμηνο αυτού του έτους και ότι θα αρχίσει η ανάκαμψη μόνο κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2013. Λαμβανομένων υπόψη της μεταφοράς των έντονα αρνητικών επιδόσεων του 2012 και της αναμενόμενης αδυναμίας που χαρακτηρίζει το πρώτο εξάμηνο του παρόντος έτους, προβλέπεται ότι το 2013 το πραγματικό ΑΕΠ θα μειωθεί κατά 0,4% στη ζώνη του ευρώ. Προβλέπεται ότι, το 2014, το πραγματικό ΑΕΠ θα αυξηθεί κατά 1,2%, επηρεαζόμενο ακόμη από την ανάγκη προσαρμογής σε επίπεδο ισολογισμού στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. Χάρη στην παγκόσμια οικονομική ανάκαμψη, η εξωτερική ζήτηση θα παραμείνει ο κυριότερος μοχλός της ανάπτυξης το 2013, ενώ πολλοί κλυδωνισμοί εξακολουθούν να αποτελούν τροχοπέδη για την εγχώρια ζήτηση. Η απομόχλευση των τραπεζών, των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων και των νοικοκυριών σημείωσε σχετική πρόοδο, αλλά αναμένεται ότι θα εξακολουθήσει να περιορίζει την εγχώρια ζήτηση καθόλη την περίοδο των προβλέψεων. Η μεγάλη αβεβαιότητα που επηρεάζει τις αποφάσεις σε θέματα δαπανών και επενδύσεων, αναμένεται να εξασθενήσει σταδιακά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, αναμένεται μια σταδιακή αύξηση της εγχώριας ζήτησης κατά το δεύτερο εξάμηνο του παρόντος έτους. Παρόλο που ολόκληρη η ζώνη του ευρώ επλήγη από την οικονομική ύφεση, οι μακροοικονομικές συνθήκες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ κρατών μελών. Λαμβανομένων υπόψη των διαφορών που εντοπίζονται στην κατάσταση της αγοράς εργασίας και της χρηματοπιστωτικής αγοράς σε ορισμένα κράτη μέλη και των διαφορετικών αναγκών για δημοσιονομική εξυγίανση και απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα, οι αποκλίσεις της οικονομικής ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ αναμένεται να μειωθούν μόνον βαθμιαία. Ωστόσο, μέχρι το τέλος του παρόντος έτους, τα περισσότερα κράτη μέλη που βρίσκονται σήμερα σε ύφεση θα πρέπει να σημειώσουν και πάλι αύξηση του ΑΕΠ σε τριμηνιαία βάση. 1.2. Προκλήσεις Στήριξη της ανάπτυξης για βελτίωση της διατηρησιμότητας Η αναγκαία προσαρμογή των εσωτερικών και εξωτερικών ανισορροπιών που συσσωρεύθηκαν από τις χώρες της ζώνης του ευρώ στην περίοδο πριν από την κρίση προχωρά, αλλά απαιτεί ακόμη χρόνο. Η διόρθωση των μεγάλων ανισορροπιών απαιτεί γενικά μια παρατεταμένη διαδικασία προσαρμογής με αρνητικές συνέπειες για τη βραχυπρόθεσμη ανάπτυξη, στον βαθμό που προϋποθέτει όχι μόνο τη διόρθωση των ισολογισμών στους διάφορους τομείς της οικονομίας που αποτελεί τροχοπέδη για τη ζήτηση, αλλά επίσης την τροποποίηση της διάρθρωσης της παραγωγής υπέρ ενός πιο διατηρήσιμου προτύπου εξειδίκευσης. Σε εσωτερικό επίπεδο, οι διαδικασίες προσαρμογής των ισολογισμών του ιδιωτικού τομέα που λαμβάνουν χώρα επί του παρόντος σε πολλά κράτη μέλη, αντιπροσωπεύουν τις αναγκαίες διορθώσεις μετά την υπέρμετρη πιστωτική επέκταση. Η απομόχλευση του μη χρηματοπιστωτικού ιδιωτικού τομέα προϋποθέτει τη μείωση των επενδύσεων και την αύξηση των ποσοστών αποταμίευσης, λαμβανομένης υπόψη της επιθυμίας των νοικοκυριών και των εταιρειών να βελτιώσουν την θετική καθαρή θέση τους με την αποπληρωμή υφιστάμενων δανείων και/ή την αύξηση των περιουσιακών στοιχείων τους. Η τρέχουσα κατάσταση είναι ιδιαίτερα προβληματική στον βαθμό που τα υψηλά επίπεδα του χρέους καταγράφονται όχι μόνο στον χρηματοπιστωτικό και μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα, αλλά επίσης και στον δημόσιο τομέα σε ορισμένα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, γεγονός που απαιτεί μια συνολική εκτίμηση των αναγκών απομόχλευσης σε όλους τους διαφορετικούς τομείς της οικονομίας. Σε εξωτερικό επίπεδο, η επανεξισορρόπη των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ προχωρά και κατευθύνεται εν μέρει από τη συρρίκνωση της εγχώριας ζήτησης σε ευάλωτες χώρες, αλλά και τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας. Παρόλο που αυτές οι εξελίξεις περιλαμβάνουν τόσο ένα κυκλικό όσο και ένα μη κυκλικό στοιχείο, το τελευταίο φαίνεται ότι επικρατεί στις περισσότερες χώρες. Η πρόκληση για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, περιλαμβανομένων των πλεονασματικών χωρών, θα είναι να συνεχίσουν να διευκολύνουν τις διαδικασίες εξωτερικής επανεξισορρόπησης τονώνοντας το δυναμικό προσαρμογής των οικονομιών τους και ενθαρρύνοντας το αναπτυξιακό δυναμικό, ώστε να ενισχυθεί η ανακατανομή των συντελεστών παραγωγής με τη δημιουργία ευκαιριών επενδύσεων και απασχόλησης. Ο στόχος τόνωσης του αναπτυξιακού δυναμικού της ζώνης του ευρώ απαιτεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων, ικανό να αυξήσει την ευελιξία, την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα. Λόγω του αρνητικού κενού παραγωγής που είναι επί του παρόντος μεγάλο στη ζώνη του ευρώ και της σημαντικής αύξησης του αριθμού ανέργων κατά τη διάρκεια της κρίσης, ένα τέτοιο πρόγραμμα διαδραματίζει βασικό ρόλο για την καλύτερη χρήση των παραγωγικών πόρων των κρατών μελών και τη μείωση των οικονομικών και κοινωνικών συνεπειών που οφείλονται στην αύξηση της ανεργίας. Η οικονομική αποδοτικότητα έχει αυξηθεί και αυτό θα διευκολύνει τον αναπροσανατολισμό εργαζομένων και κεφαλαίων προς τα πιο παραγωγικά και βιώσιμα τμήματα της οικονομίας και θα αυξήσει το εθνικό εισόδημα και το αναπτυξιακό δυναμικό. Επιπλέον, στον βαθμό που η ανεργία επηρεάζει προοδευτικά το σημερινό και μελλοντικό αναπτυξιακό δυναμικό, η άρση των εμποδίων που αποτελούν τροχοπέδη για την αποτελεσματική λειτουργία των αγορών εργασίας, αποτελεί επομένως κεντρική πρόκληση υπό τις σημερινές περιστάσεις. Επιπλέον, η παραγωγικότητα της εργασίας θα πρέπει να ενισχυθεί, ώστε να βελτιωθούν οι μακροπρόθεσμες προοπτικές ανάπτυξης και να τονωθεί η ανταγωνιστικότητα με κεφαλαιουχικές επενδύσεις και μέτρα τόνωσης του συνόλου των συντελεστών παραγωγής. Βελτίωση των δημοσιονομικών θέσεων κατά τρόπο ευνοϊκό για την ανάπτυξη Τα κράτη μέλη έχουν επιτύχει σημαντική εξυγίανση το 2012. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη προβεί σε διόρθωση των υπερβολικών ελλειμμάτων τους, ενώ άλλα προβλέπεται να επιτύχουν τη διόρθωση στο εγγύς μέλλον. Ωστόσο, το 2012, στο σύνολο της ζώνης του ευρώ ο δείκτης του χρέους ανήλθε στο 90%. Επομένως, η πρόκληση είναι να τεθεί ο δείκτης του χρέους προς το ΑΕΠ σε σταθερά πτωτική πορεία, με την πάροδο του χρόνου. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σημαντικό να συνεχιστεί η πορεία στον δρόμο της διαφοροποιημένης και ευνοϊκής για την ανάπτυξη δημοσιονομικής εξυγίανσης, όπως προτείνεται από την Επιτροπή, στην Ετήσια Επισκόπηση της Ανάπτυξης[2], λαμβανομένου δεόντως υπόψη του σημείου εκκίνησης κάθε χώρας. Θα πρέπει να δοθεί έμφαση σε έναν συνολικό συνδυασμό δαπανών και εσόδων, αποτελεσματικό και ευνοϊκό για την ανάπτυξη, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων των χωρών. Η συνεπής εφαρμογή καλοσχεδιασμένων δημοσιονομικών μεταρρυθμίσεων όχι μόνον βελτιώνει τη θέση των δημόσιων οικονομικών της χώρας, αλλά βοηθά επίσης στην αποκατάσταση της πιστοληπτικής ικανότητας της κυβέρνησης και μειώνει τη συνολική αβεβαιότητα στην αγορά. Αυτό αληθεύει ιδίως εάν τα δημοσιονομικά προγράμματα αποδεδειγμένα προωθούν την ανάπτυξη, εντάσσονται σαφώς σε πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο και αντιμετωπίζουν το ζήτημα της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας των δημόσιων οικονομικών. Διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και βελτίωση της ροής πιστώσεων προς την πραγματική οικονομία Η βελτίωση των όρων χρηματοδότησης των τραπεζών δεν έχει ακόμη αντίκρυσμα στην ανάκαμψη των πιστώσεων προς την πραγματική οικονομία. Εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τη δανειοδοτική δραστηριότητα των τραπεζών και το κόστος παροχής χρηματοδότησης προς τον ιδιωτικό τομέα. Η αύξηση των πιστώσεων ανακόπτεται σήμερα από τη χαμηλή προσφορά και ζήτηση πιστώσεων. Από την πλευρά της ζήτησης, η πρόκληση είναι να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη και να ανακουφιστούν οι πιεσμένοι ισολογισμοί στον μη χρηματοοικονομικό ιδιωτικό τομέα. Από την πλευρά της προσφοράς, τα υψηλά επιτόκια δανεισμού συνδέονται με την κατάσταση υγείας του τραπεζικού τομέα, όπου υπάρχουν τράπεζες με υψηλό ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων, χαμηλή κερδοφορία και/ή ασθενή κεφαλαιακή θέση, οι οποίες χρεώνουν υψηλά επιτόκια δανεισμού. Επιπλέον, το σημερινό περιβάλλον χρηματοδότησης με χαμηλό κόστος και οι σταθερά υψηλοί δείκτες χορηγήσεων προς καταθέσεις δείχνουν ότι υπάρχει κίνδυνος να αρχίσουν οι τράπεζες να αποφεύγουν τη χορήγηση δανείων, πράγμα το οποίο θα πάγωνε ακόμη περισσότερο την προσφορά πιστώσεων και θα μπορούσε να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη σε ολόκληρο τον τομέα. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από τον κατακερματισμό των χρηματοπιστωτικών αγορών με βάση τα εθνικά σύνορα, λόγω της αλληλεπίδρασης μεταξύ των τραπεζών και του Δημοσίου. Ως εκ τούτου, η πρόκληση από την πλευρά της προσφοράς έγκειται στη διακοπή της αλληλεπίδρασης μεταξύ των τραπεζών και του Δημοσίου και στην αποκατάσταση της εσωτερικής αγοράς στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών. Ένα σημαντικό στοιχείο εν προκειμένω είναι να προωθηθεί η αποκατάσταση των τραπεζικών ισολογισμών, ώστε να διευκολυνθεί η ομαλή απομόχλευση τόσο του τραπεζικού τομέα όσο και του μη χρηματοοικονομικού ιδιωτικού τομέα, με ταυτόχρονη διατήρηση της ροής νέων πιστώσεων για παραγωγικές χρήσεις στην πραγματική οικονομία, και ιδίως στις ΜΜΕ. Για τον σκοπό αυτόν, θα πρέπει να ενισχυθεί η διαφάνεια των τραπεζικών ισολογισμών, και τα όποια υπόλοιπα τρωτά σημεία θα πρέπει να εντοπιστούν και να αποκατασταθούν. Επίτευξη προόδου για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών μηχανισμών διακυβέρνησης στη ζώνη του ευρώ Έχει τεθεί σε ισχύ ένα νέο πλαίσιο διακυβέρνησης. Από τον καιρό που εκδηλώθηκε η κρίση έχει ενισχυθεί σημαντικά το πλαίσιο οικονομικής, δημοσιονομικής και διαρθρωτικής εποπτείας και συντονισμού. Η πρόκληση είναι τώρα να χρησιμοποιηθεί αυτό το βελτιωμένο πλαίσιο διακυβέρνησης για να ενισχυθεί η δέσμευση των κρατών μελών να εφαρμόσουν τις ειδικές συστάσεις για κάθε χώρα και για να διασφαλιστεί ένας συνεκτικός συνολικός προσανατολισμός πολιτικής, ο οποίος να αντικατοπτρίζει την έντονη μετάδοση επιπτώσεων μεταξύ των χωρών που έχουν ως νόμισμα το ευρώ. 2. Αξιολόγηση των αξόνων πολιτικής 2.1. Δημοσιονομική πολιτική και φορολογία Δημοσιονομικές εξελίξεις και δυναμική του χρέους Έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος όσον αφορά τη δημοσιονομική εξυγίανση στη ζώνη του ευρώ. Το διαρθρωτικό έλλειμμα στην ζώνη του ευρώ βελτιώθηκε κατά 1,4 εκατοστιαίες μονάδες (ε.μ.) το 2012. Αυτό αποδεικνύει τη σημαντική δημοσιονομική προσπάθεια που κατέβαλαν τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ κατά τη διάρκεια του έτους. Επίσης, το ονομαστικό έλλειμμα συνέχισε να βελτιώνεται κατά 0,4 ε.μ. και υποχώρησε στο 3,7% του ΑΕΠ. Σύμφωνα με τις εαρινές προβλέψεις, το συνολικό διαρθρωτικό ισοζύγιο της ζώνης του ευρώ αναμένεται να βελτιωθεί κατά 0,75 ε.μ. το 2013. Αυτό αναμένεται να οδηγήσει σε περαιτέρω μείωση του ονομαστικού ελλείμματος, το οποίο αναμένεται να υποχωρήσει κάτω από το 3% του ΑΕΠ για πρώτη φορά από το 2008, και κατά περισσότερο από το ήμισυ σε σχέση με το μέγιστο επίπεδό του, το 2009-2010, όταν υπερέβη το 6% του ΑΕΠ, υπό την επίδραση της δημοσιονομικής ώθησης και της στήριξης του χρηματοπιστωτικού τομέα. Ωστόσο, ο δείκτης χρέους προς το ΑΕΠ εξακολούθησε να αυξάνεται το 2012, δεδομένου ότι τα αποτελέσματα των προγραμμάτων εξυγίανσης του χρέους θα καταστούν εμφανή μόνο με την πάροδο του χρόνου. Ο δείκτης χρέους της ζώνης του ευρώ στο σύνολό της υπερέβη το 90% του ΑΕΠ το 2012. Με βάση τις εαρινές προβλέψεις της Επιτροπής, ο ρυθμός της συσσώρευσης χρέους θα επιβραδυνθεί αισθητά κατά το τρέχον έτος, αλλά ο δείκτης του χρέους θα εξακολουθήσει να αυξάνεται και θα φθάσει στο 95,5% του ΑΕΠ το 2013. Βάσει της παραδοχής ότι δεν θα υπάρξουν μεταβολές στις δημοσιονομικές πολιτικές, ο δείκτης χρέους προβλέπεται να σταθεροποιηθεί στο 96% το 2014. Τα δημοσιονομικά προγράμματα των κρατών μελών, όπως παρουσιάζονται στα Προγράμματα Σταθερότητας, συνεπάγονται ανάλογη πορεία του χρέους με εκείνη που προβλέπεται από την Επιτροπή, με ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο χρέους το 2014. Υπό την προϋπόθεση ότι θα εφαρμοστούν με αυστηρότητα τα Προγράμματα Σταθερότητας ή Σύγκλισης, ο δείκτης του χρέους αναμένεται να υποχωρήσει περαιτέρω μόλις κάτω από το 90% του ΑΕΠ το 2016. Οι υψηλότεροι δείκτες χρέους μπορεί να επιβαρύνουν την ανάπτυξη, μέσω των υψηλότερων φόρων που απαιτούνται για την καταβολή των τόκων, καθώς και μέσω του υψηλότερου κινδύνου αφερεγγυότητας του Δημοσίου, που επηρεάζει τον κίνδυνο του ιδιωτικού τομέα και το κόστος δανεισμού των ιδιωτικών φορέων. Οι παράγοντες αυτοί έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα όταν το χρέος είναι μεγαλύτερο. Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες εξυγίανσης θα πρέπει να συμπληρωθούν από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, ώστε να ενισχυθεί το αναπτυξιακό δυναμικό, πράγμα το οποίο θα δώσει τη δυνατότητα ταχύτερης μείωσης του δείκτη χρέους. Με τις πρόσφατες τροποποιήσεις του ΣΣΑ έχει δημιουργηθεί μια τιμή αναφοράς για το χρέος, με την οποία καθίσταται επιχειρησιακό το κριτήριο του χρέους που προβλέπεται στη Συνθήκη. Απαιτείται από τα κράτη μέλη να μειώσουν τον δείκτη χρέους τους με ρυθμό που θα εξασφαλίζει την επίτευξη του ορίου του 60% του ΑΕΠ το πολύ σε ορίζοντα εικοσαετίας. Ωστόσο, στα κράτη μέλη τα οποία βρίσκονταν σε ΔΥΕ τον Νοέμβριο του 2011 παραχωρήθηκε τριετής μεταβατική περίοδος, κατά τη διάρκεια της οποίας χρειάζεται να επιδείξουν επαρκή συμμόρφωση ως προς την επίτευξη της τιμής αναφοράς στο τέλος της μεταβατικής περιόδου[3]. Η ταχύτητα της εξυγίανσης κατά την περίοδο 2010 - 2013 για το σύνολο της ζώνης του ευρώ, καθώς και η διαφοροποίηση ανάλογα με το δημοσιονομικό περιθώριο, ήταν σε γενικές γραμμές ικανοποιητική. Κατά την περίοδο από το 2010 έως το 2013, η μέση ετήσια βελτίωση των διαρθρωτικών ισοζυγίων στη ζώνη του ευρώ προβλέπεται να είναι 0,8% (βλ. σχήμα 1). Η μεγαλύτερη προσαρμογή εφαρμόστηκε στις χώρες που έχουν ενταχθεί σε πρόγραμμα και στις χώρες που αντιμετωπίζουν πιέσεις της αγοράς, όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ιταλία και η Ισπανία, ή στις χώρες με υψηλά ελλείμματα το 2009, όπως η Σλοβακία και η Γαλλία. Σε κράτη μέλη με μεγαλύτερο δημοσιονομικό περιθώριο, όπως η Φινλανδία και το Λουξεμβούργο, τα διαρθρωτικά ισοζύγια δεν έχουν παρουσιάσει βελτίωση - ή μόνον περιορισμένη. Ωστόσο, για ορισμένες χώρες, αλλά ιδίως για εκείνες που υπόκεινται σε σημαντικά μέτρα δημοσιονομικής πειθαρχίας, ο υποκείμενος βαθμός περικοπών που απαιτούνται για την επίτευξη μιας δεδομένης βελτίωσης στο διαρθρωτικό ισοζύγιο είναι επί του παρόντος υψηλότερος από ό,τι υπό φυσιολογικές συνθήκες. Αυτό οφείλεται στη συνεχιζόμενη εξισορρόπηση προς την κατεύθυνση των τομέων των εμπορευσίμων αγαθών και υπηρεσιών, που συνεπάγεται προσωρινή ανάπτυξη η οποία δεν αποφέρει φορολογικά έσοδα και πτωτικές μεταβολές της δυνητικής ανάπτυξης. Αντίθετα, αλλά σε μικρότερο βαθμό, η δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια υποδεικνύει σήμερα μια χαλαρότερη πολιτική από ό,τι η μεταβολή του διαρθρωτικού ισοζυγίου στη Γερμανία, το Λουξεμβούργο, τη Μάλτα και τη Σουηδία. Για το σύνολο της ζώνης του ευρώ, ο βαθμός περικοπών είναι επί του παρόντος υψηλότερος από ό,τι φαίνεται από τη διαρθρωτική προσπάθεια[4]. Εξετάζοντας τα διαρθρωτικά ισοζύγια στο πλαίσιο μιας δυναμικής προοπτικής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε μια ευρωπαϊκή στρατηγική εξυγίανσης, βασισμένη στην αρχή της σταδιακής και διαφοροποιημένης προσαρμογής. Έγινε σύσταση στις χώρες που εμφανίζουν υψηλό χρέος ή υφίστανται πιέσεις από την αγορά να αρχίσουν την εξυγίανση το 2010, ενώ στις άλλες χώρες μόλις το 2011. Ως αποτέλεσμα, οι δημοσιονομικές πολιτικές διαδραμάτισαν βασικό ρόλο στη στήριξη της οικονομίας και στην αποφυγή της κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος το 2009. Για το σύνολο της ζώνης του ευρώ, η δημοσιονομική πολιτική ήταν ουδέτερη το 2010. Το 2011, ο ρυθμός εξυγίανσης αυξήθηκε στο 0,9%, για να κορυφωθεί στο 1,4% το 2012. Για το 2013, η Επιτροπή προβλέπει υποχώρηση σε συνολικό ποσοστό προσπάθειας εξυγίανσης 0,75%. Σχήμα 1: μέση ετήσια διαρθρωτική προσπάθεια για την περίοδο 2009-2013 Πηγή: Εαρινές προβλέψεις 2013 της Επιτροπής Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ) είναι ένα ευέλικτο πλαίσιο που κατευθύνει τη δημοσιονομική προσαρμογή με διαφοροποιημένη ταχύτητα, οι δε πρόσφατες βελτιώσεις στο ΣΣΑ θα ενισχύσουν περαιτέρω αυτόν τον ρόλο. Ενώ τα ανώτατα όρια για το ονομαστικό έλλειμμα και το χρέος — αντίστοιχα 3% και 60% του ΑΕΠ — είναι τα κύρια στοιχεία στα οποία εδράζεται το ΣΣΑ στο διορθωτικό σκέλος, η πορεία εξυγίανσης προς την επίτευξη των εν λόγω στόχων καθορίζεται σε διαρθρωτικούς όρους, δηλ. χωρίς να υπολογίζεται η επίδραση του επιχειρηματικού κύκλου στο ονομαστικό έλλειμμα. Ως εκ τούτου, εάν μια σημαντική επιδείνωση των οικονομικών προοπτικών δεν επιτρέπει την επίτευξη του ονομαστικού στόχου, παρά την καταβολή της απαιτούμενης διαρθρωτικής προσπάθειας, θα μπορούσε να παραταθεί η προθεσμία για τη διόρθωση του υπερβολικού ελλείμματος. Στο προληπτικό σκέλος, οι χώρες θα πρέπει να προωθούν σταθερή προσαρμογή προς τους μεσοπρόθεσμους στόχους τους (ΜΔΣ), με ετήσια διαρθρωτική βελτίωση 0,5% που θεωρείται ως η τιμή αναφοράς, η οποία μπορεί να προσαρμόζεται ανάλογα με την ειδική δημοσιονομική και οικονομική κατάσταση εκάστης χώρας, βάσει των κριτηρίων που καθορίζονται στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ). Επίσης, οι κανόνες του ΣΣΑ επιτρέπουν προσωρινή απόκλιση από την πορεία προσαρμογής για την επίτευξη των ΜΔΣ, λόγω της υλοποίησης σημαντικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων με άμεσες μακροπρόθεσμες θετικές δημοσιονομικές επιπτώσεις, μεταξύ άλλων με την αύξηση της δυνητικής βιώσιμης ανάπτυξης, και οι οποίες, κατά συνέπεια, έχουν απτά αποτελέσματα στη μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημοσίων οικονομικών. Οι διατάξεις του ΣΣΑ έχουν χρησιμεύσει ως βάση για το χρονοδιάγραμμα της Επιτροπής όσον αφορά τη σύγκλιση προς τους ΜΔΣ. Προκειμένου να δοθούν πιο απτές κατευθύνσεις στα κράτη μέλη κατά την πορεία τους προς την επίτευξη των ΜΔΣ, καθιερώθηκε μια τιμή αναφοράς για τις δαπάνες, η οποία συμπληρώνει την εκτίμηση του διαρθρωτικού ισοζυγίου και επιβάλλει στα κράτη μέλη να διατηρούν την αύξηση των δαπανών, χωρίς να υπολογίζονται τα μέτρα διακριτικής ευχέρειας, ευθυγραμμισμένη με τον μεσοπρόθεσμο ρυθμό της δυνητικής τους ανάπτυξης[5]. Ένα κράτος μέλος που έχει υπερβεί τους ΜΔΣ μπορεί προσωρινά να αφήσει την ετήσια αύξηση των δαπανών να υπερβεί έναν μεσοπρόθεσμο ρυθμό αναφοράς της δυνητικής αύξησης του ΑΕΠ, εφόσον, λαμβάνοντας υπόψη την πιθανότητα σημαντικών απροσδόκητων εσόδων, οι ΜΔΣ έχουν τηρηθεί καθ’ όλη την προγραμματική περίοδο. Με βάση τα Προγράμματα Σταθερότητας, η διαρθρωτική προσπάθεια στη ζώνη του ευρώ θα μειωθεί περαιτέρω, με διαφοροποίηση της εξυγίανσης βάσει του δημοσιονομικού περιθωρίου. Αυτό συνεπάγεται επίσης ότι οι αντιξοότητες από την εξυγίανση αναμένεται να χαλαρώσουν στο σύνολο της ζώνης του ευρώ. Χάρη στις προσπάθειες εξυγίανσης που έχουν ήδη καταβάλει και στις ισχυρές οικονομικές τους επιδόσεις, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Γερμανία και το Λουξεμβούργο έχουν επιτύχει τους ΜΔΣ τους (η Γερμανία τους έχει υπερβεί κατά πολύ) ή αναμένεται να τους επιτύχουν εντός της περιόδου που καλύπτεται από τις προβλέψεις. Ως εκ τούτου, δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για βραχυπρόθεσμα μέτρα εξυγίανσης, και οι χώρες με διαρθρωτικά ισοζύγια πάνω από τους ΜΔΣ τους μπορούν να αφήσουν τις καθαρές δαπάνες να αυξηθούν περισσότερο από τον μεσοπρόθεσμο ρυθμό δυνητικής ανάπτυξης, εφόσον τηρούνται οι ΜΔΣ τους. Ο αρνητικός αντίκτυπος της εξυγίανσης στην ανάπτυξη αυτών των χωρών θα εξασθενήσει. Επίσης, κράτη μέλη τα οποία έχουν ήδη προβεί σε διόρθωση του υπερβολικού ελλείμματός τους, όπως η Ιταλία και η Αυστρία, θα μπορούσαν να διασφαλίσουν πιο σταδιακή προσαρμογή προς τους μεσοπρόθεσμους στόχους τους, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα της σύγκλισης που προτείνει η Επιτροπή. Καθώς οι χώρες που βρίσκονται στο προληπτικό σκέλος αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 40% του ΑΕΠ της ζώνης του ευρώ, μειώνονται οι συνολικές ανάγκες εξυγίανσης στη ζώνη του ευρώ, όπως και οι επιπτώσεις της εξυγίανσης στην ανάπτυξη εντός της ζώνης του ευρώ. Παρά ταύτα, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές ανάγκες εξυγίανσης σε ορισμένες χώρες της ζώνης του ευρώ, διότι συνεχίζουν να υπάρχουν χώρες που βρίσκονται σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος και οι χώρες που βρίσκονται στο προληπτικό σκέλος χρειάζεται να πραγματοποιήσουν πρόοδο της τάξεως του 0,5% ως τιμής αναφοράς για την επίτευξη των ΜΔΣ. Αυτές οι προσπάθειες εξυγίανσης θα επιβαρύνουν την οικονομική ανάπτυξη με το μέγεθος των επιπτώσεων, που εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, όπως η σύνθεση των μέτρων εξυγίανσης, η κατάσταση των ισολογισμών του ιδιωτικού τομέα ή η αξιοπιστία των ακολουθούμενων πολιτικών. Τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ στα οποία δεν ασκούνται πιέσεις, αλλά βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος και πληρούν τις προϋποθέσεις για παράταση της προθεσμίας που τους έχει τεθεί, θα πρέπει να εξακολουθήσουν να καταβάλλουν τις δημοσιονομικές προσπάθειες, σύμφωνα με τη σύσταση του Συμβουλίου που απευθύνεται σε αυτά, αλλά με μεγαλύτερη προσοχή σε συμπληρωματικά μέτρα, για να ενισχύσουν το αναπτυξιακό δυναμικό τους και για να διορθώσουν τις μακροοικονομικές ανισορροπίες τους. Για ορισμένες ευάλωτες χώρες, που αντιμετωπίζουν ανάγκες απομόχλευσης τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα, η εξυγίανση μπορεί να έχει υψηλότερη βραχυπρόθεσμη επίπτωση στην οικονομική ανάπτυξη, ιδίως εάν υπάρχουν ακαμψίες στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στις αγορές προϊόντων και εργασίας αυτών των χωρών. Η αντιστάθμιση της απομόχλευσης μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα δεν συγκαταλέγεται στις επιλογές που έχουν στη διάθεσή τους οι χώρες αυτές, επειδή η συνολική εξωτερική τους θέση είναι συχνά αρνητική, και απαιτείται σημαντική προσαρμογή ολόκληρης της χώρας. Αυτό αναπόφευκτα θα είναι επώδυνο, ανεξάρτητα από την επακριβή κατανομή μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής απομόχλευσης. Οι χώρες αυτές δεν διαθέτουν εναλλακτική λύση, διότι έχασαν την πρόσβαση στις χρηματοοικονομικές αγορές ή κινδυνεύουν να την χάσουν. Σύνθεση των δημόσιων οικονομικών Μολονότι θα πρέπει να ευνοείται η εξυγίανση με εστίαση στο σκέλος των δαπανών, το επίκεντρο θα πρέπει να είναι σε έναν συνολικό συνδυασμό μέτρων όσον αφορά τις δαπάνες και μέτρων όσον αφορά τα έσοδα, αποτελεσματικό και ευνοϊκό για την ανάπτυξη. Η ανάλυση των προηγούμενων περιπτώσεων εξυγίανσης δείχνει ότι η εξυγίανση που βασίζεται στις δαπάνες έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας. Εξάλλου, δεδομένης της σχετικά υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης σε ορισμένα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, η περαιτέρω αύξηση των φόρων θα είχε αρνητικές επιπτώσεις στη μελλοντική ανάπτυξη και, αντ’ αυτής, θα πρέπει να μελετηθούν άλλοι τρόποι συγκέντρωσης εσόδων, πιο ευνοϊκοί για την ανάπτυξη, όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης. Συνολικά, προκειμένου να περιοριστούν οι βραχυπρόθεσμες αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη, κατά τη σύνθεση των μέτρων εξυγίανσης θα πρέπει να επιτευχθεί το κατάλληλο μείγμα μέτρων που ευνοούν την ανάπτυξη τόσο στο σκέλος των δαπανών όσο και των εσόδων, λαμβανομένων υπόψη των ειδικών οικονομικών και δημοσιονομικών ιδιαιτεροτήτων εκάστης χώρας. Οι προσπάθειες εξυγίανσης στη ζώνη του ευρώ υπήρξαν σε γενικές γραμμές ισορροπημένες μεταξύ του σκέλους των δαπανών και του σκέλους των εσόδων. Μεταξύ του 2009 και του 2012, ο δείκτης εσόδων αυξήθηκε στη ζώνη του ευρώ κατά 1,3 εκατοστιαία μονάδα σε 46,2% του ΑΕΠ, ενώ ο δείκτης δαπανών μειώθηκε κατά το ίδιο ποσοστό σε επίπεδο ελαφρώς χαμηλότερο από το 50% του ΑΕΠ, αλλά ακόμη δεν έχει αναστραφεί η μεγάλη αύξηση που σημειώθηκε το 2009 και το επίπεδο παραμένει πάνω από εκείνο του 2008. Κατά την εφαρμογή της στρατηγικής προσαρμογής, χώρες όπως η Ιρλανδία[6], η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία στηρίχθηκαν, ως επί το πλείστον, σε περικοπές δαπανών. Αντιθέτως, σε χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ιταλία και το Λουξεμβούργο, η γενικότερη δημοσιονομική εξυγίανση ήταν βασισμένη στα έσοδα, αν και ο δείκτης εσόδων είναι ήδη σχετικά υψηλός στις χώρες αυτές. Οι περικοπές δαπανών επηρέασαν επίσης τις κατηγορίες δαπανών που ευνοούν την ανάπτυξη. Οι δημόσιες επενδύσεις ήταν το είδος δαπανών που επηρεάστηκε περισσότερο (βλ. σχήμα 2). Μολονότι τα επενδυτικά προγράμματα είναι ο ευκολότερος στόχος όταν γίνεται εξοικονόμηση πόρων, το γεγονός αυτό είναι ατυχές, διότι οι επενδύσεις είναι το πλέον ευνοϊκό για την ανάπτυξη είδος κρατικών δαπανών. Σε καιρούς που ο ιδιωτικός τομέας αναβάλλει την πραγματοποίηση επενδύσεων, είναι σκόπιμο να παρέμβει ο δημόσιος τομέας, αναζητώντας παράλληλα εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων σε άλλα σημεία του προϋπολογισμού. Για να αμβλυνθεί αυτό το μειονέκτημα, η Επιτροπή εξήγγειλε στο σχέδιο στρατηγικής για μια βαθιά και ουσιαστική ΟΝΕ ότι θα αναζητούσε περαιτέρω τρόπους για την ένταξη επενδύσεων στο πλαίσιο του προληπτικού σκέλους του ΣΣΑ. Επίσης, από την έναρξη της δημοσιονομικής προσαρμογής το 2010, μειώθηκε ο λογαριασμός μισθοδοσίας του δημόσιου τομέα και η δημόσια κατανάλωση. Αντιθέτως, αυξήθηκε το σχετικό ποσοστό των κοινωνικών μεταβιβάσεων. Η μεγάλη αύξηση των κοινωνικών παροχών συνδέεται με τον αντίκτυπο της κρίσης στην αγορά εργασίας και με τις προσπάθειες των κρατών μελών να μετριάσουν τις κοινωνικές συνέπειες της κρίσης. Οι παρατηρήσεις αυτές επιβεβαιώνονται από την ανάλυση των δαπανών ανά λειτουργικό είδος, όπου εμφανίζεται σημαντική αύξηση των δημοσίων δαπανών για την κοινωνική προστασία, η οποία τουλάχιστον εν μέρει αντικατοπτρίζει την αντικυκλική φύση αυτών των δαπανών — αν και τα συμπεράσματα εν προκειμένω θα πρέπει να είναι επιφυλακτικά, λόγω του μικρού χρονικού διαστήματος που καλύπτεται από τις σειρές διαθέσιμων δεδομένων. Οι δαπάνες για την παιδεία αυξήθηκαν ελαφρά, πράγμα το οποίο είναι σε κάποιο βαθμό καθησυχαστικό, υπό το πρίσμα του συσχετισμού με το μακροπρόθεσμο αναπτυξιακό δυναμικό. Συνολικά, όμως, η εικόνα που προκύπτει δείχνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν περιθώρια να βελτιωθεί η σύνθεση της δημοσιονομικής προσαρμογής στο σκέλος των δαπανών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το μέγεθος και η ταχύτητα της προσαρμογής υπαγορεύθηκε από τις εξελίξεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές και την επιδεινούμενη θέση ρευστότητας της κυβέρνησης, και δεν άφηνε πολλά περιθώρια για τη βελτιστοποίηση των μέτρων πολιτικής. Οι βελτιώσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές αναμένεται να δώσουν τη δυνατότητα για πιο μελετημένες αποφάσεις σχετικά με τη σύνθεση των επόμενων προϋπολογισμών. Σε άλλα κράτη μέλη, ωστόσο, υπάρχει επίσης ανάγκη να αποφευχθούν εύκολες και προσωρινές λύσεις για την εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων και να τεθεί ως στόχος η βελτίωση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας των δημοσίων δαπανών, με γνώμονα τόσο τις τρέχουσες ανάγκες προσαρμογής όσο και τις μακροπρόθεσμες προκλήσεις. Η συγκριτική αξιολόγηση των βέλτιστων πρακτικών και οι κατάλληλες τεχνικές ανάλυσης κόστους-οφέλους θα μπορούσαν να αποτελέσουν χρήσιμες τεχνικές για την αύξηση της αποδοτικότητας των δημοσίων δαπανών. Σχήμα 2 Μεταβολή της σύνθεσης των συνολικών δαπανών, ανά οικονομικό (2010-2012) και λειτουργικό είδος (2010-2011), % Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Η πλειονότητα των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ αύξησαν τη φορολογία σε όλους τους τομείς, το 2011-2012, στο πλαίσιο των μεγάλων αναγκών δημοσιονομικής εξυγίανσης. Σε ορισμένα κράτη μέλη απαιτήθηκαν μέτρα ευρείας βάσης όσον αφορά τα έσοδα, πράγμα το οποίο συνεπάγεται αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης τόσο του εισοδήματος από την εργασία όσο και του εταιρικού εισοδήματος, που θεωρείται πιο επιζήμια για την ανάπτυξη. Τα εν λόγω κράτη μέλη αύξησαν τους φόρους εισοδήματος και περιουσίας, καθώς και τους έμμεσους φόρους κατανάλωσης. Αυξήθηκαν οι συντελεστές φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων, σε αρκετές περιπτώσεις με τη μορφή γενικών προσαυξήσεων ή συνεισφορών αλληλεγγύης από υψηλόμισθους. Υπάρχει επίσης μια τάση ελαφράς αύξησης της περιοδικής φορολόγησης των ακινήτων. Τα μέτρα που επηρεάζουν τη φορολογία εισοδήματος εταιρειών είναι πιο σύνθετα, και αντικατοπτρίζουν επίσης πολύ ανομοιογενείς συνθήκες εκκίνησης στη ζώνη του ευρώ: Διάφορες χώρες έχουν μειώσει τον συντελεστή φορολογίας εισοδήματος εταιρειών, ενώ άλλα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ έχουν καθιερώσει ειδικά τέλη και προσαυξήσεις, ιδίως για τις μεγάλες επιχειρήσεις. Σε μια προσπάθεια να μετριαστούν οι αρνητικές επιπτώσεις της κρίσης στις επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα, αρκετά κράτη μέλη θέσπισαν αλλαγές στη φορολογική βάση των εταιρειών, με σκοπό την παροχή περαιτέρω κινήτρων για επενδύσεις σε έρευνα και καινοτομία και επιχειρηματικές δραστηριότητες. Στον τομέα των φόρων κατανάλωσης, έχουν αυξηθεί σε πολλά κράτη μέλη τόσο οι συντελεστές ΦΠΑ όσο και οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης για την ενέργεια, τα οινοπνευματώδη και τον καπνό. Σχήμα 3: Λόγος φόρων προς το ΑΕΠ και δομή των φόρων στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, 2012 (ποσοστό του ΑΕΠ) Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Τα μερίδια των άμεσων και έμμεσων φόρων στο ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθούν παράλληλα, αφήνοντας σχετικά αμετάβλητη βραχυπρόθεσμα τη συνολική δομή των φόρων (βλ. σχήμα 3). Ορισμένες χώρες κατέβαλαν προσπάθειες προκειμένου να βελτιώσουν τη φορολογική δομή τους: έλαβαν μέτρα που αποβλέπουν στη μετατόπιση ενός μέρους των φόρων από την εργασία στην κατανάλωση, στο περιβάλλον ή στην περιουσία. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν στοχοθετημένη μείωση των φόρων για συγκεκριμένες ομάδες της αγοράς εργασίας όπως τα άτομα με χαμηλό εισόδημα ή τα δεύτερα ενεργά μέλη μιας οικογένειας. Για πολλά κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, υπάρχει ακόμη περιθώριο βελτίωσης της δομής των φορολογικών τους συστημάτων. Ειδικότερα, η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ιταλία έχουν ακόμη περιθώρια περαιτέρω ελάφρυνσης της φορολόγησης της εργασίας. Η ελάφρυνση της φορολόγησης της εργασίας θα πρέπει επίσης να προγραμματιστεί καταλλήλως ώστε να αποφευχθεί η απώλεια εσόδων βραχυπρόθεσμα. Σε αρκετές χώρες, θα μπορούσε να εξεταστεί το ενδεχόμενο αύξησης, εκτός από τους φόρους κατανάλωσης, των περιοδικών φόρων ακίνητης περιουσίας και των περιβαλλοντικών φόρων που θεωρούνται λιγότερο επιζήμιοι για την ανάπτυξη. Οι φόροι περιουσίας θα μπορούσαν να συμπληρώσουν επωφελώς τους φόρους κατανάλωσης σε μια προσπάθεια ελάφρυνσης της φορολόγησης της εργασίας, δεδομένων των ενδεχόμενων αρνητικών επιπτώσεων της αύξησης του φόρου κατανάλωσης στα φτωχότερα νοικοκυριά και στη φοροδιαφυγή. Πολλά κράτη μέλη έχουν περιθώριο να καταστήσουν τα φορολογικά τους συστήματα περισσότερο φιλικά προς την ανάπτυξη και να αυξήσουν τα φορολογικά τους έσοδα με τη διεύρυνση των φορολογικών βάσεων. Επομένως, υπάρχουν περιθώρια επανεξέτασης των φορολογικών δαπανών στη φορολογία εισοδήματος φυσικών και νομικών προσώπων με σκοπό τη βελτίωση της συνολικής αποδοτικότητας του φορολογικού συστήματος. Θα ήταν χρήσιμο για το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία, ειδικότερα, να επανεξετάσουν το ευρύ φάσμα φορολογικών δαπανών στα φορολογικά τους συστήματα. Περιθώρια υπάρχουν επίσης για βελτίωση της αποδοτικότητας του ΦΠΑ με την ευρύτερη εφαρμογή του κανονικού συντελεστή και περαιτέρω αύξηση των μειωμένων συντελεστών στα μισά περίπου κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ. Τέλος, τα περισσότερα κράτη μέλη θα μπορούσαν να βελτιώσουν περαιτέρω τη φορολογική διακυβέρνηση ή/και να μειώσουν περαιτέρω την «ευνοϊκή μεταχείριση του χρέους». Στα μισά περίπου από τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ θα πρέπει να βελτιωθεί περαιτέρω η φορολογική διακυβέρνηση. Τούτο απαιτεί επίπονες προσπάθειες, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, με σκοπό την ενίσχυση της φορολογικής συμμόρφωσης και τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της φορολογικής διοίκησης. Η Ιταλία, η Μάλτα και η Ισπανία θα μπορούσαν να εντείνουν τις προσπάθειες που καταβάλλουν για την πάταξη της φοροδιαφυγής και της αδήλωτης εργασίας, ενώ η Σλοβακία θα ήταν καλό να βελτιώσει περαιτέρω τον μηχανισμό είσπραξης του ΦΠΑ και να ενισχύσει την ικανότητα της φορολογικής της διοίκησης. Τέλος, σε ορισμένες χώρες ενδέχεται να απαιτηθούν μεγαλύτερες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες για τον περιορισμό της ευνοϊκής μεταχείρισης του χρέους στη φορολόγηση της στέγης και των επιχειρήσεων, ώστε να αντιμετωπιστούν οι σημερινές ανισορροπίες και να αποτραπεί η επανάληψη χρηματοοικονομικών κινδύνων στους τομείς αυτούς. Οι Κάτω Χώρες έχουν περιθώριο για περαιτέρω επανεξέταση της ευνοϊκής φορολογικής μεταχείρισης όσον αφορά τη χρηματοδότηση των επενδύσεων στον στεγαστικό τομέα, ενώ η Μάλτα, η Ισπανία, το Λουξεμβούργο και η Γαλλία έχουν περιθώριο επανεξέτασης της ευνοϊκής μεταχείρισης του χρέους στη φορολόγηση των επιχειρήσεων. Μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών Η αντιμετώπιση των μακροπρόθεσμων τάσεων στον τομέα των δαπανών οι οποίες επηρεάζονται από τη γήρανση του πληθυσμού αποτελεί σημαντική πρόκληση. Σημαντική πρόοδος έχει σημειωθεί από το 2009: Για τη ζώνη του ευρώ, ως σύνολο, απαιτείται δημοσιονομική προσαρμογή προκειμένου να εξασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα, η οποία έχει μειωθεί σήμερα σε 2,3%, από 5,8% το 2009. Για να επιτευχθεί στη ζώνη του ευρώ το όριο του 60% του χρέους προς το ΑΕΠ έως το 2030, απαιτείται πρόσθετη προσπάθεια 2 εκατοστιαίων μονάδων του ΑΕΠ, πέραν εκείνης που έχει ήδη προβλεφθεί για την περίοδο έως το 2014[7]. Στην αντίθετη περίπτωση, το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ θα αρχίσει να αυξάνεται και πάλι έως το 2030, καθώς ο δημοσιονομικός αντίκτυπος της γήρανσης του πληθυσμού θα επιταχύνεται σταθερότερα και το χρέος θα πλησιάσει το 90% του ΑΕΠ το 2030. Η κατάσταση όμως διαφέρει αρκετά μεταξύ των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ. Οι κίνδυνοι για τη διατηρησιμότητα είναι ιδιαίτερα υψηλοί στο Βέλγιο, την Ισπανία, τη Μάλτα, τις Κάτω Χώρες, την Κύπρο και τη Σλοβενία. Αν επεκτείνουμε τον χρονικό ορίζοντα στο 2060, οι προκλήσεις όσον αφορά τη διατηρησιμότητα είναι ακόμα μεγαλύτερες, δεδομένου ότι οι δαπάνες για συντάξεις προβλέπεται ότι θα αυξηθούν από ποσοστό μεγαλύτερο του 12% του ΑΕΠ που είναι σήμερα στο 14% το 2060. Επιπλέον, οι δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη και μακροχρόνια περίθαλψη προβλέπεται να αυξηθούν από 9% σε 12% το 2060. Ως εκ τούτου, σε πολύ μεγάλο χρονικό ορίζοντα, οι προκλήσεις όσον αφορά τη δημοσιονομική διατηρησιμότητα, λόγω γήρανσης του πληθυσμού, εξακολουθούν να έχουν ιδιαίτερη σημασία στις περισσότερες χώρες, από τις οποίες τον υψηλότερο κίνδυνο παρουσιάζουν το Βέλγιο, η Κύπρος, το Λουξεμβούργο, η Μάλτα, οι Κάτω Χώρες, η Σλοβενία και η Φινλανδία. Η Ελλάδα και, σε μικρότερο βαθμό, η Ισπανία έχουν εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις στον συνταξιοδοτικό τομέα για την ενίσχυση της διατηρησιμότητας, ενώ σε άλλες χώρες, όπως η Ιταλία και η Πορτογαλία, οι κίνδυνοι διατηρησιμότητας φαίνονται περιορισμένοι μακροπρόθεσμα, υπό την προϋπόθεση ότι θα εφαρμοστούν πλήρως τα προβλεπόμενα φιλόδοξα προγράμματα δημοσιονομικής εξυγίανσης και ότι θα διατηρηθεί το υψηλό πρωτογενές υπόλοιπο και μετά το 2014[8]. Τούτο καταδεικνύει ότι οι χώρες υπό πίεση έχουν σημειώσει πρόοδο όσον αφορά τη βελτίωση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητάς τους. Πρόοδος έχει σημειωθεί όσον αφορά τις μεταρρυθμίσεις των συνταξιοδοτικών συστημάτων και, σε μικρότερο βαθμό, όσον αφορά την υγειονομική περίθαλψη. Τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν προσαρμόσει τα συνταξιοδοτικά τους συστήματα, ώστε αυτά να ενταχθούν σε μια πιο βιώσιμη τροχιά και να υπάρξει δυνατότητα αντιμετώπισης της γήρανσης του πληθυσμού. Κατά το παρελθόν έτος, ορισμένα από τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ προέβησαν σε μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό τους σύστημα, με θετικό αντίκτυπο στον προϋπολογισμό μακροπρόθεσμα. Μεταξύ αυτών οι Κάτω Χώρες και η Σλοβακία, οι οποίες καθιέρωσαν την αυτόματη σύνδεση του προσδόκιμου ζωής με τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης. Εντούτοις, απαιτούνται περαιτέρω μεταρρυθμιστικές προσπάθειες ώστε να εναρμονιστεί η ηλικία συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, να περιοριστεί η πρόσβαση σε καθεστώτα πρόωρης συνταξιοδότησης και να επιτραπεί μεγαλύτερος χρόνος επαγγελματικού βίου, αλλά και στους τομείς της υγειονομικής περίθαλψης και της μακροχρόνιας περίθαλψης. Στον τομέα της περίθαλψης, το ζητούμενο είναι η εξισορρόπηση της ανάγκης για καθολική υγειονομική περίθαλψη και μακροχρόνια περίθαλψη με την αυξανόμενη ζήτηση η οποία συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού, την τεχνολογική ανάπτυξη και τις αυξανόμενες προσδοκίες των ασθενών όλων των ηλικιών. Οι δημόσιες δαπάνες για την υγεία και τη μακροχρόνια περίθαλψη αντιπροσώπευσαν περίπου το 9% του ΑΕΠ το 2010. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, έχει σημειωθεί σημαντική αύξηση των δαπανών ως ποσοστού του ΑΕΠ και των συνολικών κρατικών δαπανών. Η τάση αυτή, η οποία ενισχύεται λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, αναμένεται να συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες. Κοινός αντίκτυπος δημογραφικών και μη δημογραφικών παραγόντων είναι η προβλεπόμενη διόγκωση των δημόσιων δαπανών στον τομέα της υγείας και της μακροχρόνιας περίθαλψης κατά 2 ½ ή ακόμη και 3 ½ εκατοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ έως το 2060[9]. Συνολικά, το 70% της προβλεπόμενης αύξησης των δημόσιων δαπανών που σχετίζονται με τη γήρανση του πληθυσμού οφείλεται στην υγειονομική περίθαλψη και τη μακροχρόνια περίθαλψη (οι άλλοι τομείς είναι των συντάξεων, της εκπαίδευσης και των επιδομάτων ανεργίας). Ως εκ τούτου, οι τάσεις των δαπανών όσον αφορά την υγειονομική περίθαλψη και τη μακροχρόνια περίθαλψη αποτελούν συνεχή πρόκληση για τη διατηρησιμότητα των δημοσίων οικονομικών. Συνεπώς, απαιτούνται ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις τόσο για την αποτελεσματικότερη χρήση των περιορισμένων δημόσιων πόρων όσο και για την παροχή υψηλής ποιότητας υγειονομικής περίθαλψης και τη βελτίωση της σχέσης κόστους-αποτελεσματικότητας της δημόσιας υγείας. Η αύξηση του κόστους-αποτελεσματικότητας των συστημάτων υγείας μπορεί να μειώσει ή να μεταθέσει χρονικά την αύξηση της επιβάρυνσης που προκύπτει από νόσους και αναπηρίες και, ως εκ τούτου, μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο στη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Δημοσιονομικά πλαίσια Η ενίσχυση των δημοσιονομικών πλαισίων συνεχίζεται στο σύνολο της ζώνης του ευρώ. Μολονότι η οδηγία για τα εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια έπρεπε να μεταφερθεί στη νομοθεσία των κρατών μελών έως το τέλος του 2013, τα κράτη μέλη της ευρωζώνης ανάλαβαν τη δέσμευση να ολοκληρώσουν τη διαδικασία έως τα τέλη του 2012[10]. Παρά το γεγονός ότι έχει επιτευχθεί σημαντική πρόοδος, χρειάζεται να καταβληθούν ακόμη προσπάθειες προς την κατεύθυνση αυτή. Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίσουν την έγκαιρη και σφαιρική στατιστική κάλυψη όλων των υποτομέων της γενικής κυβέρνησης, καθότι συχνά οι διατάξεις για τις προβλέψεις δεν είναι επαρκώς διαφανείς. Μεγαλύτερη πρόοδος έχει επιτευχθεί όσον αφορά τους αριθμητικούς δημοσιονομικούς κανόνες: ευρύ φάσμα εθνικών νομοθετικών πράξεων είτε έχει εκπονηθεί είτε βρίσκεται στο προπαρασκευαστικό στάδιο για την πλαισίωση των εθνικών δημοσιονομικών πολιτικών. Πέρα από την ίδια την οδηγία, το πλαίσιο για μια ενισχυμένη διακυβέρνηση της ΕΕ, το οποίο θεσπίστηκε με τα άλλα νομοθετικά κείμενα της «εξάπτυχης» μεταρρύθμισης του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, συνέβαλε στο να δοθεί στο ζήτημα των αποτελεσματικών εθνικών αριθμητικών δημοσιονομικών κανόνων προτεραιότητα στο πλαίσιο των μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων των κρατών μελών. Οι προσπάθειες αυτές ενισχύονται από τη διακυβερνητική ΣΣΣΔ, η οποία προβλέπει την εισαγωγή κανόνα περί ισοσκελισμένου προϋπολογισμού, καθιερώνοντας τον ΜΔΣ σε εθνικό επίπεδο, και διασφαλίζονται από έναν ισχυρό διορθωτικό μηχανισμό. Επιπλέον, η πιο πρόσφατη συμφωνία για το «νομοθετικό δίπτυχο», που αφορά ειδικά τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, θα ενισχύσει περαιτέρω τα εγχώρια δημοσιονομικά πλαίσια στο πλαίσιο της ενισχυμένης εποπτείας των δημοσιονομικών διαδικασιών, καθώς και τον ρόλο των ανεξάρτητων δημοσιονομικών θεσμών. Σε πολλά κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ καταβάλλονται προσπάθειες για τον αποτελεσματικό συντονισμό των περιφερειακών κυβερνητικών δομών, πλην όμως οι θετικές προθέσεις πρέπει να μεταφραστούν σε συγκεκριμένες και εκτελεστές διατάξεις, ειδικά σε χώρες με αποκεντρωμένη διαχείριση, όπως η Ισπανία και το Βέλγιο. Η ώθηση προς την κατεύθυνση των ισχυρών δημοσιονομικών διαδικασιών έχει πολυετή προοπτική. Μολονότι πολλά κράτη μέλη αναφέρουν ότι μεσοπρόθεσμα δημοσιονομικά πλαίσια υφίστανται ήδη ή είναι υπό κατάρτιση, απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες προκειμένου να συμμορφωθούν πλήρως με τις διατάξεις της οδηγίας. Η ύπαρξη αποτελεσματικού μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού σχεδιασμού περιορίζει την πολιτική αβεβαιότητα και δημιουργεί ένα κλίμα εμπιστοσύνης. 2.2. Χρηματοπιστωτικός τομέας Οι περισσότεροι δείκτες κινδύνου που συνδέονται με τις χρηματοπιστωτικές αγορές της ΕΕ, καθώς και την ψυχολογία της αγοράς βελτιώθηκαν το δεύτερο εξάμηνο του 2012 και στις αρχές του 2013, καθώς άρχισε να υποχωρεί η ένταση του φαύλου κύκλου των αυτοεκπληρούμενων και αρνητικών προσδοκιών λόγω της αποφασιστικής πολιτικής δράσης σε όλα τα επίπεδα. Υπήρξε ευρεία ανάκαμψη στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων στα περισσότερα τμήματα της αγοράς. Η ενισχυόμενη ανοδική τάση των ασφαλίστρων κινδύνου που είχε παρατηρηθεί προγενέστερα όσον αφορά τα κρατικά ομόλογα και τους τραπεζικούς τίτλους άρχισε να αντιστρέφεται (βλέπε διάγραμμα 4). Η μείωση της αντιληπτής επικινδυνότητας των κρατικών ομολόγων της ζώνης του ευρώ και του τραπεζικού χρέους αντικατοπτρίζεται στη μείωση των αποδόσεων των ομολόγων κρατών μελών που υπάγονται σε πρόγραμμα και ευάλωτων κρατών μελών και των διαφορικών επιτοκίων τους έναντι των γερμανικών ομοσπονδιακών ομολόγων, καθώς και των αντίστοιχων περιθωρίων CDS. Αυτή η μείωση του αντιληπτού του κινδύνου μπορεί επίσης να παρατηρηθεί στις επιτυχείς δημοπρατήσεις πρωτογενών εκδόσεων κρατικών ομολόγων, τόσο από την άποψη των προσφορών που λήφθηκαν σε σχέση με τα αιτούμενα ποσά όσο και των επιτυγχανόμενων αποδόσεων. Ορισμένα κράτη μέλη κατόρθωσαν να αξιοποιήσουν την αγορά κρατικών ομολόγων με πολύ μακροπρόθεσμες εκδόσεις, ενώ η Ιρλανδία και η Πορτογαλία προετοίμασαν αποτελεσματικά το έδαφος για την πλήρη επάνοδο στη χρηματοδότηση μέσω των αγορών. Η ψυχολογία της αγοράς ήταν επίσης αρκετά εύρωστη και οι κίνδυνοι απρόσμενων γεγονότων μειώθηκαν, καθώς τα ασθενή οικονομικά δεδομένα, η αβεβαιότητα την περίοδο αμέσως μετά τις ιταλικές εκλογές και η αβεβαιότητα όσον αφορά την κατάσταση της Κύπρου δεν προκάλεσαν αναζωπύρωση των εντάσεων που χαρακτήρισαν τόσο μεγάλο μέρος του 2012, μολονότι τα γεγονότα αυτά οδήγησαν σε επιδείνωση των δεικτών εμπιστοσύνης και σε αύξηση των διαφορικών επιτοκίων των κρατικών ομολόγων, τα οποία όμως άρχισαν και πάλι να υποχωρούν από τον Απρίλιο. Διάγραμμα 4 Διαφορικά επιτόκια δεκαετών κρατικών ομολόγων της ζώνης του ευρώ σε σχέση με τη Γερμανία και διαφορικές αποδόσεις ομολόγων που εκδίδονται από τράπεζες Πολλές τράπεζες της ΕΕ έχουν επίσης να επιστρέψει σε χρηματοδότηση μέσω της έκδοσης χρεωστικών τίτλων και, από το φθινόπωρο του 2012, τράπεζες που προέρχονται από ευάλωτα κράτη μέλη ήταν επίσης σε θέση να εκδώσουν σημαντικά ποσά χρεογράφων, μολονότι η έκδοση τραπεζικών ομολόγων σημείωσε δραστική μείωση μετά τα γεγονότα στην Κύπρο. Ταυτόχρονα, σταθεροποιήθηκαν οι εκροές καταθέσεων λιανικής από τις τράπεζες σε πολλά ευάλωτα κράτη μέλη. Κατά συνέπεια, ο δανεισμός των τραπεζών από τις κεντρικές τράπεζες μειώθηκε στις περισσότερες χώρες που προσέφευγαν σε μεγάλο βαθμό σε αυτό το είδος δανεισμού, όπως φαίνεται από τη συρρίκνωση των υπολοίπων των σχετικών πράξεων εντός του Ευρωσυστήματος (βλέπε διάγραμμα 5). Αρκετές τράπεζες έχουν επίσης αρχίσει να αποπληρώνουν μέρος των κεφαλαίων που δανείστηκαν στο πλαίσιο των δύο μακροπρόθεσμων πράξεων αναχρηματοδότησης (LTRO) της ΕΚΤ. Η αποπληρωμή αυτή πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο από τράπεζες των χωρών του πυρήνα, και ειδικότερα της Γερμανίας και Γαλλίας, αλλά παρατηρείται επίσης και από τράπεζες πιο ευάλωτων χωρών, και ιδίως της Ισπανίας. Η διαχείριση της επαναπορρόφησης των μακροπρόθεσμων πράξεων αναχρηματοδότησης είναι εξαιρετικά λεπτή και θα απαιτήσει ιδιαίτερα προσεκτικούς χειρισμούς, ιδίως σε μία εποχή που η πίεση που ασκείται στον τραπεζικό τομέα άρχισε μεν να αμβλύνεται, αλλά οι συνθήκες δεν έχουν ακόμη αποκατασταθεί και εξακολουθεί να ελλοχεύει ο κίνδυνος επαναφοράς των δυσχερειών χρηματοδότησης. Διάγραμμα 5 Ισοζύγια δανειοληψίας εντός του Ευρωσυστήματος Το θετικό κλίμα στις αγορές ενισχύθηκε από αρκετά μέτρα πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο που επηρέασαν τις αγορές κατά το τελευταίο έτος. Οι εικασίες περί διάλυσης του ευρώ υποχώρησαν σε μεγάλο βαθμό το τελευταίο τρίμηνο του 2012. Στον νομισματικό τομέα, τον Σεπτέμβριο του 2012, η ΕΚΤ ανακοίνωσε ένα νέο πρόγραμμα με στόχο τη διευκόλυνση της μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής, τις λεγόμενες Άμεσες Νομισματικές Συναλλαγές. Οι Άμεσες Νομισματικές Συναλλαγές συνοδεύονται από αυστηρούς και αποτελεσματικούς όρους που συνδέονται με κατάλληλο πρόγραμμα του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας / Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕΤΧΣ/ΕΜΣ). Οι Άμεσες Νομισματικές Συναλλαγές συνέβαλαν με επιτυχία στη διάλυση των ανησυχιών των αγορών σχετικά με την ύπαρξη τυχόν κινδύνου μετατρεψιμότητας του ευρώ και η συνεισφορά τους ήταν σημαντική για την υποχώρηση των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων, και συγκεκριμένα της Ισπανίας και της Ιταλίας. Στον κανονιστικό τομέα, η πρόοδος όσον αφορά την οικονομική και δημοσιονομική διακυβέρνηση καθώς και τη συμφωνία σχετικά με τον Ενιαίο Εποπτικό Μηχανισμό (ΕΕΜ), συνέβαλε επίσης στη μείωση των ασφαλίστρων κινδύνου. Ο ΕΕΜ αναμένεται να είναι πλήρως λειτουργικός μέχρι τον Ιούλιο του 2014, αλλάζοντας ριζικά το εποπτικό τοπίο στην Ευρώπη. Ο ΕΕΜ θα διασφαλίσει εναρμονισμένη εποπτεία με κεντρική επιτήρηση μόνο για τις πλέον σημαντικές τράπεζες και εκείνες που λαμβάνουν δημόσια στήριξη. Με τον τρόπο αυτό θα ενισχυθεί η υψηλής ποιότητας και αμερόληπτη τραπεζική εποπτεία σε όλους τους τομείς, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας του τραπεζικού συστήματος σε μεσοπρόθεσμη βάση και θα διαλύσει τις αμφιβολίες σχετικά με την ποιότητα των περιουσιακών στοιχείων των τραπεζών. Κατά συνέπεια, ο ΕΕΜ θα συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο τραπεζικό σύστημα και θα αποδυναμώσει τον φαύλο κύκλο μεταξύ των κρατικών ομολόγων και των τραπεζών της ζώνης του ευρώ. Συνολικά, έχει ήδη επιτευχθεί σημαντική πρόοδος όσον αφορά τη μείωση των χρηματοοικονομικών κινδύνων. Τέλος, με την έναρξη λειτουργίας του μόνιμου Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, η ΕΕ είναι εξοπλισμένη με ισχυρές ασπίδες προστασίας που μπορούν να ενεργοποιηθούν για να ανακόψουν βρόχους ανατροφοδότησης και επιζήμια δευτερογενή αποτελέσματα μεταξύ κρατικών ομολόγων και μεταξύ κρατικών ομολόγων και του χρηματοπιστωτικού τους τομέα. Ωστόσο, οι συνθήκες της αγοράς δεν έχουν εξομαλυνθεί και ο κατακερματισμός της αγοράς δεν έχει εκλείψει, πράγμα που σημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα εξεύρεσης χρηματοδότησης για τις τράπεζες σε ευάλωτες χώρες. Η επάνοδος στην πλήρη χρηματοπιστωτική ολοκλήρωση εξαρτάται πρωτίστως από τη διατήρηση των θετικών και φιλόδοξων προσπαθειών για τη μεταρρύθμιση του χρηματοπιστωτικού πλαισίου. Η απώλεια της εμπιστοσύνης των επενδυτών η οποία παρατηρήθηκε κατά τους δύο τελευταίους μήνες θα μπορούσε να επιδεινώσει εκ νέου τον κατακερματισμό των χρηματοπιστωτικών αγορών της ΕΕ. Στην παρούσα συγκυρία, οι εθνικές κυβερνήσεις επικεντρώνονται στις εγχώριες επιπτώσεις της χρεοκοπίας των τραπεζών και συχνά δεν λαμβάνουν υπόψη τον αρνητικό διασυνοριακό αντίκτυπο. Για να αξιοποιηθούν τα οφέλη της ενιαίας αγοράς καθώς και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, η ζώνη του χρειάζεται νέα υπερεθνικά θεσμικά όργανα που διευκολύνουν τις διασυνοριακές τραπεζικές συναλλαγές. Η δυνατότητα άμεσης ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών από τον ΕΜΣ, που θα είναι σύντομα διαθέσιμη, θα συμβάλει επίσης στη μείωση της αλληλεξάρτησης μεταξύ των κρατικών ομολόγων και των τραπεζών, τόσο κατά τη μεταβατική φάση όσο και σε μόνιμη βάση. Η κρίση έδειξε τον τρόπο με τον οποίο οι χώρες που συμμετέχουν σε νομισματική ένωση είναι ευάλωτες σε αιφνίδιες και ασύμμετρες κρίσεις και, επομένως, και σε δυνητικά διαταρακτικές αντιστροφές των ροών κεφαλαίων όταν δεν υπάρχει συντονισμός των οικονομικών πολιτικών τους και πραγματική σύγκλιση των οικονομικών κύκλων τους. Ορισμένες χώρες οι οποίες είχαν σχετικά μεγαλύτερο πληθωρισμό και υψηλότερα επιτόκια πριν την προσχώρησή τους στη νομισματική ένωση, προσέλκυσαν μαζικές εισροές κεφαλαίων κατά την πρώτη δεκαετία της νομισματικής ενοποίησης και έχουν υποστεί από την έναρξη της κρίσης εξίσου μαζικές εκροές ιδιωτικών κεφαλαίων, οι πλήρεις επιπτώσεις των οποίων μετριάστηκαν εν μέρει από τη δυνατότητα πρόσβασης των τραπεζών σε χρηματοδότηση από την κεντρική τράπεζα. Προκειμένου να αποφευχθούν παρόμοιες απειλές για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα στο μέλλον, η μακροπροληπτική πολιτική θα πρέπει να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στον χρηματοπιστωτικό τομέα. Η τέταρτη αναθεώρηση της οδηγίας για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (ΟΚΑ 4) και ο κανονισμός για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (ΚΚΑ) προβλέπουν ήδη πολλά νέα μακροοικονομικά εργαλεία, όπως τα αντικυκλικά κεφαλαιακά αποθέματα ασφαλείας (counter cyclical capital buffers - CCB) και τις κεφαλαιακές απαιτήσεις ασφαλείας για τα σημαντικά από συστημική άποψη χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (SIFI), που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αποφυγή της δημιουργίας μιας τέτοιας κατάστασης στο μέλλον, και η ΕΚΤ και το ΕΣΣΚ πρέπει να εξασφαλίσουν ότι η χρήση τους θα είναι συντονισμένη και αποτελεσματική. Συνεχίστηκε η εξυγίανση των ισολογισμών των τραπεζών. Οι συστημικές τράπεζες της ζώνης ευρώ συνέχισαν επίσης να μειώνουν τους δείκτες μόχλευσής τους με περιουσιακά στοιχεία 23 φορές υψηλότερα από τα ίδια κεφάλαιά τους το 2012. Ο δείκτης αυτός έχει μειωθεί σημαντικά από το 2008 όταν τα περιουσιακά στοιχεία ήταν 31 φορές υψηλότερα από τα ίδια κεφάλαια των τραπεζών. Η βελτίωση αυτή έχει κυρίως προκύψει από αύξηση των ιδίων κεφαλαίων. Οι συστημικές τράπεζες στην ευρωζώνη συνέχισαν να αυξάνουν τα περιθώρια φερεγγυότητάς τους καθώς ο μέσος όρος των βασικών κεφαλαίων κατηγορίας 1 (core Tier 1) αυξήθηκε από 10 σε 11 % κατά τα τρία πρώτα τρίμηνα του 2012. Το ασθενές μακροοικονομικό περιβάλλον και τα ενίοτε υψηλά επίπεδα χρέους του μη χρηματοπιστωτικού ιδιωτικού τομέα υποδηλώνουν ότι οι τράπεζες στη ζώνη του ευρώ θα πρέπει να διατηρήσουν τα κεφαλαιακά αποθεματικά ασφαλείας που δημιουργήθηκαν ως αποτέλεσμα του σχεδίου ανακεφαλαιοποίησης της ΕΑΤ και να συνεχίσουν να ενισχύουν το κεφαλαιακό περιθώριό τους, όπου είναι αναγκαίο. Οι οικονομικές προοπτικές επιβαρύνουν την κερδοφορία των τραπεζών μέσω της αύξησης των μη εξυπηρετούμενων δανείων και των αναγκών δημιουργίας προβλέψεων. Η εξασφάλιση των απαιτούμενων κεφαλαίων θα πρέπει κατά προτίμηση να γίνει μέσω της άντλησης νέων ιδίων κεφαλαίων ή μέσω της μείωσης των μερισμάτων, των αμοιβών των στελεχών και των εξαγορών ιδίων μετοχών προς όφελος του υπολοίπου κερδών εις νέον, προκειμένου να αποφευχθούν τυχόν ανεπιθύμητες συνέπειες για την πιστωτική ροή. Για να καταδειχθεί η αναγκαιότητα άντλησης ακόμη περισσότερων ιδίων κεφαλαίων, θα πρέπει να επισημανθεί ότι το σύνολο των επισφαλών και μη εξυπηρετούμενων δανείων που δεν καλύπτονται από αποθεματικά ως ποσοστό του συνόλου των ιδίων κεφαλαίων αυξάνεται σταθερά σε ορισμένες χώρες υπό πίεση και σε ορισμένες άλλες χώρες. Στις χώρες που υπόκεινται σε πρόγραμμα, εμπεριστατωμένες αξιολογήσεις έχουν εξασφαλίσει υψηλό επίπεδο κεφαλαίων στις τράπεζες, ώστε να είναι σε θέση να ολοκληρώσουν τη διαδικασία διόρθωσης του ισολογισμού. Ορισμένες από τις εν λόγω αξιολογήσεις είναι πλέον παρωχημένες και θα χρειαστεί να επικαιροποιηθούν για να ληφθούν υπόψη οι πλέον πρόσφατες οικονομικές εξελίξεις και να εντοπιστούν τυχόν εναπομένοντα ευάλωτα σημεία και, με τον τρόπο αυτό, να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη στον τομέα στο σύνολό του. Ο συνολικός ρυθμός μείωσης του δείκτη χορηγήσεων προς καταθέσεις κατά τα τελευταία έτη είναι μάλλον αργός σε σύγκριση με τη μείωση των τραπεζικών ισολογισμών που παρατηρήθηκε κατά τις προηγούμενες τραπεζικές κρίσεις. Πράγματι, αθροιστικά το σύνολο των στοιχείων ενεργητικού στη ζώνη του ευρώ δεν μειώθηκε σημαντικά από την έναρξη της κρίσης. Προς το παρόν ο ρυθμός μπορεί να συγκριθεί με την Ιαπωνία, η οποία υπέστη πολύ αργή διαδικασία απομόχλευσης του χρηματοπιστωτικού της τομέα από το 1997, λόγω του ότι τα προβληματικά στοιχεία ενεργητικού παρέμειναν υπερβολικά μεγάλο χρονικό διάστημα στους ισολογισμούς των τραπεζών. Αυτό είχε σημαντική επίδραση στη γενικά κακή οικονομική επίδοση της Ιαπωνίας κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Ο συγκεντρωτικός δείκτης χορηγήσεων προς καταθέσεις των συστημικών τραπεζών της ζώνης του ευρώ ανερχόταν ακόμη σε 120 % τον Ιούνιο του 2012. Αυτό σημαίνει ότι οι τράπεζες της ζώνης του ευρώ εξαρτώνται από τη χρηματοδότηση χονδρικής και είναι ευάλωτες όταν οι εν λόγω αγορές εξαντληθούν. Ενώ η αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου είναι σαφώς, από οικονομική άποψη, ο προτιμότερος τρόπος απομόχλευσης, δεδομένου ότι επηρεάζεται λιγότερο η ροή πιστώσεων προς την πραγματική οικονομία, ο σημερινός αργός ρυθμός αναπροσαρμογής των στοιχείων ενεργητικού και το τρέχον περιβάλλον χαμηλού κόστους χρηματοδότησης, υποδηλώνουν ότι υπάρχει κίνδυνος ανοχής ως προς την εξυπηρέτηση δανείων. Συνεπώς, θα πρέπει να αρθούν τα νομικά και δικαστικά εμπόδια για την εξυγίανση των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Επιπλέον, είναι σημαντικό οι έλεγχοι της ποιότητας των στοιχείων ενεργητικού που διενεργούνται να βασίζονται σε ένα κοινό σύνολο ορισμών και μεθοδολογίας με αξιόπιστους μηχανισμούς ασφαλείας. Η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε να ενισχύσει τη διαφάνεια των τραπεζικών ισολογισμών και, με τον τρόπο αυτό, να ενισχύσει την εμπιστοσύνη στον τομέα στο σύνολό του. Στη ζώνη του ευρώ ως σύνολο, ο όγκος των δανείων των ΝΧΙ προς μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις μειώθηκε το 2012 κατά -3,8 %, ενώ ο όγκος των δανείων προς τα νοικοκυριά παρέμεινε σταθερός. Ο όγκος των δανειοδοτήσεων στις χώρες υπό πίεση είναι ακόμη πιο συγκρατημένος. Η σύγκριση των μεταβολών στον όγκο των τραπεζικών δανειοδοτήσεων και στα τραπεζικά επιτόκια δανεισμού παρέχει ορισμένες ενδείξεις σχετικά με την αντίστοιχη συμβολή ζήτησης και προσφοράς στην ασθενή πιστωτική επέκταση. Στην Ιταλία — ιδίως για τις μικρές επιχειρήσεις ‑ και στην Πορτογαλία, η εξέλιξη των όρων χορήγησης δανείων από τις τράπεζες υποδηλώνει ότι η κύρια αιτία είναι προβλήματα της προσφοράς, ενώ η περίπτωση της Ιρλανδίας υποδηλώνει ότι κύρια αιτία είναι τα προβλήματα ζήτησης. Στην Ισπανία, εμφανίζεται μια κατάσταση συνεπής με τη συνδυασμένη επίδραση αρνητικών αναταράξεων στη ζήτηση και την προσφορά. Η ζήτηση για δάνεια είναι συγκρατημένη λόγω του μακροοικονομικού περιβάλλοντος, των πιέσεων απομόχλευσης στον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα και της αβεβαιότητας που βαρύνει στις επενδυτικές αποφάσεις. Συμβάλλουν επίσης παράγοντες που αφορούν την προσφορά. Η πρόσβαση στη χρηματοδότηση είναι ιδιαίτερα προβληματική για τις ΜΜΕ και τις νεοσύστατες επιχειρήσεις σε πολλά κράτη μέλη. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκδοση της έρευνας «SAFE» της ΕΚΤ, η πρόσβαση σε τραπεζικά δάνεια εξακολούθησε να επιδεινώνεται στη ζώνη του ευρώ και τα ποσοστά απόρριψης αιτήσεων για τραπεζικό δάνειο έχουν αυξηθεί σε 15%. Σχεδόν μία στις πέντε επιχειρήσεις (18%) ανέφερε ότι η πρόσβαση στη χρηματοδότηση είναι το κύριο πρόβλημά της. Παρά τη σημαντική βελτίωση των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων και τη μείωση του κόστους χρηματοδότησης των τραπεζών στις χώρες υπό πίεση, τα επιτόκια λιανικής που χρεώνουν οι τράπεζες για τις δανειοδοτήσεις προς μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις και νοικοκυριά δεν έχουν σημειώσει ακόμη σημαντική πτώση και οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά σε ορισμένες ευάλωτες χώρες εξακολουθούν να επιβαρύνονται με σημαντικά υψηλότερα επιτόκια για τον δανεισμό τους σε σχέση με τους ομοίους τους στις χώρες του πυρήνα (βλ. σχήμα 6). Αυτό αποδεικνύει ότι η ενιαία αγορά χρηματοοικονομικών υπηρεσιών είναι σήμερα σε μεγάλο βαθμό κατακερματισμένη. Σχήμα 6 Επιτόκια λιανικής: Δάνεια σε ΜΧΕ με αρχικό επιτόκιο σταθερό για διάστημα κάτω του έτους, ύψους έως 1 εκατ. ευρώ, % Πηγή: Σημειώματα ΕΚΤ: A: Εμφάνιση της κρίσης· B: Lehman Brothers· C: Πρώτο ελληνικό πρόγραμμα· D: Εξάπλωση της κρίσης κρατικού χρέους· Τελευταία στοιχεία: Ιανουάριος 2013. Εφόσον οι όροι χρηματοδότησης των κρατών συσχετίζονται με αυτούς των τραπεζών και υπάρχουν αναδράσεις μεταξύ των όρων χρηματοδότησης των κρατών και του αντίστοιχου ιδιωτικού τομέα, η συγκράτηση του κινδύνου χώρας θα πρέπει, μέσω της τραπεζικής διαμεσολάβησης, να επηρεάσει το κόστος παροχής πιστώσεων στην οικονομία στο σύνολό της. Πρόσφατη ανάλυση υποδηλώνει ότι η μεταβολή των όρων χορήγησης δανείων προς τον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα δεν εξαρτάται μόνο από το κόστος χρηματοδότησης του κράτους και τη μόχλευση του ιδιωτικού τομέα, αλλά επίσης και από την κατάσταση της υγείας των εθνικών τραπεζικών συστημάτων[11]. Η ποιότητα των δανειακών χαρτοφυλακίων, η κερδοφορία και το μέγεθος των κεφαλαιακών αποθεμάτων του εθνικού τραπεζικού συστήματος συνέβαλαν στη διασπορά των τραπεζικών επιτοκίων δανεισμού σε επίπεδο χώρας (βλ. σχήμα 7). Αυτό σημαίνει ότι στην παρούσα συγκυρία, τα υψηλότερα επιτόκια δανεισμού μπορεί να αντικατοπτρίζουν την ανάγκη να αντισταθμιστούν εν μέρει τρέχουσες ή μελλοντικές ζημίες που οφείλονται σε απομειωμένα στοιχεία ενεργητικού. Ως εκ τούτου, η περαιτέρω διόρθωση των ισολογισμών των τραπεζών (βλ. ανωτέρω) θα πρέπει να οδηγήσει σε εξομάλυνση των όρων δανεισμού σε χώρες που βρίσκονται υπό πίεση. Επιπλέον, θα πρέπει να επιβληθεί η τήρηση των ρυθμίσεων για την ενιαία αγορά, επίσης και βραχυπρόθεσμα. Σχήμα 7 Συσχετίσεις μεταξύ σύνθετου επιτοκίου δανεισμού ΝΧΙ προς τον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα και αποδόσεων δεκαετών κρατικών ομολόγων, μη εξυπηρετούμενων δανείων, απόδοσης του ενεργητικού και κεφαλαίου της κατηγορίας 1 Πηγή: ΕΚΤ Η χαμηλή προσφορά τραπεζικών δανείων έχει οδηγήσει σε εκτροπή των χρηματοδοτήσεων σε χρηματοδοτήσεις μέσω των αγορών. Στη διάρκεια των τελευταίων 12 μηνών οι εκδόσεις εταιρικών ομολόγων στη ζώνη του ευρώ ανήλθαν σε 117 δισεκατ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε αύξηση κατά +13,3 % σε ετήσια βάση. Για το σύνολο της ζώνης του ευρώ, το ποσό των εκδόσεων ομολόγων υπερκαλύπτει τη μείωση των καθαρών ροών δανειοδοτήσεων κατά την ίδια περίοδο, η οποία ανέρχεται σε -70 δισεκατ. ευρώ, διορθωμένη κατά τις πωλήσεις και τις τιτλοποιήσεις. Από την πρόσθεση των δύο πηγών χρηματοδότησης προκύπτει ότι η συνολική χρηματοδότηση για τις εταιρείες εκτός του χρηματοπιστωτικού κλάδου παρέμεινε θετική κατά τους τελευταίους 12 μήνες στη ζώνη του ευρώ (+47 δισεκατομμύρια). Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες η μεγάλη μείωση του όγκου δανειοδοτήσεων δεν έχει καλυφθεί από αύξηση των εκδόσεων ομολόγων (βλ. σχήμα 8). Αυτό ενδέχεται να οφείλεται στην ασθενή ζήτηση για πιστώσεις ή/και στο γεγονός ότι αυτές οι αγορές ομολόγων δεν έχουν αναπτυχθεί αρκετά. Επιπλέον, οι ΜΜΕ ή τα νοικοκυριά δεν έχουν άμεση πρόσβαση σε χρηματοδότηση μέσω των αγορών. Σχήμα 8 Συμβολή στη συνολική ετήσια πιστωτική επέκταση των ΜΧΕ, Ιανουάριος 2013 Πηγή: ΕΚΤ Αυτή τη στιγμή, που οι όγκοι δανειοδοτήσεων στην Ευρώπη μειώνονται, ιδίως όσον αφορά τις μακροχρόνιες χρηματοδοτήσεις και τις πιο ευάλωτες χώρες, το καταβεβλημένο κεφάλαιο της ΕΤΕπ αυξήθηκε από τα κράτη μέλη της ΕΕ κατά 10 δισεκατ. ευρώ, γεγονός που θα επιτρέψει την αύξηση των δανειοδοτήσεων, για την ΕΕ-27 ως σύνολο, κατά περίπου 20 δισ. ευρώ για καθένα από τα επόμενα τρία έτη. Οι ετήσιες δανειοδοτικές πράξεις θα κατανέμονται ισομερώς στις στρατηγικές υποδομές, την έρευνα, την ανάπτυξη και καινοτομία, την κλιματική αλλαγή και τις ΜΜΕ. Στις χώρες υπό πίεση η ΕΤΕπ έχει αναπτύξει μια εταιρική σχέση με την ΕΕ, βάσει της οποίας οι δανειοδοτήσεις της ΕΤΕπ συνδυάζονται με ανάληψη μέρους των κινδύνων από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η ΕΤΕπ έχει εγκαταστήσει για πρώτη φορά μια χρηματοδοτική διευκόλυνση εμπορίου, ύψους 500 εκατ. ευρώ, με στόχο να στηρίξει όγκο συναλλαγών ύψους 1,5 δισ. ευρώ ετησίως. Στην Πορτογαλία η ΕΤΕπ υπέγραψε μια καινοτόμο Κρατική Εγγύηση Χαρτοφυλακίου, η οποία προβλέπει συνολικό κονδύλιο δανειοδοτήσεων ύψους έως και 6 δισ. ευρώ κατά τα προσεχή έτη. Θα μπορούσαν να εξεταστούν διάφορες άλλες πρωτοβουλίες για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των ΜΜΕ στις τραπεζικές και εξωτραπεζικές χρηματοδοτήσεις στην ΕΕ και στη ζώνη του ευρώ[12]. Σε αυτές περιλαμβάνονται η κατάρτιση, σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών, μέτρων που αποσκοπούν στη βελτίωση του πλαισίου για τα επιχειρηματικά κεφάλαια, ειδικές αγορές για τις ΜΜΕ και ομαδοποίηση των ΜΜΕ, νέα μέσα τιτλοποίησης για τις ΜΜΕ, δημιουργία προτύπων για βαθμολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας των ΜΜΕ και προώθηση μη παραδοσιακών πηγών χρηματοδότησης, όπως η χρηματοδοτική μίσθωση, η χρηματοδότηση της αλυσίδας εφοδιασμού ή η συμμετοχική χρηματοδότηση. 2.3. Διαρθρωτικά μέτρα για την προώθηση της ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότητας Απομόχλευση και επανεξισορρόπηση Η απομόχλευση στον μη χρηματοπιστωτικό ιδιωτικό τομέα βρίσκεται σε εξέλιξη, ιδίως στα ευάλωτα κράτη μέλη, όπως φαίνεται στο σχήμα 9, αλλά έχει ακόμη πολύ δρόμο μπροστά της. Μεγάλες μειώσεις της μόχλευσης των επιχειρήσεων μπορούν να εντοπιστούν στην Ισπανία, την Εσθονία, την Ελλάδα και τη Μάλτα, και των νοικοκυριών στην Ιρλανδία, την Εσθονία, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Σημαντικές αυξήσεις, από την άλλη πλευρά, παρατηρούνται στη Γαλλία, τη Φινλανδία και το Βέλγιο (όσον αφορά τη μόχλευση τόσο των νοικοκυριών όσο και των επιχειρήσεων). Οι χώρες που είναι πιο εκτεθειμένες σε πιέσεις στην αγορά πίστεως[13] φαίνεται, ωστόσο, ότι αντιμετωπίζουν ταυτόσημη διαδικασία απομόχλευσης, η οποία χαρακτηρίζεται από ταυτόχρονη αναταραχή των πιστωτικών αγορών και από οικονομική ύφεση: αρνητική αύξηση του ΑΕΠ και αρνητικές καθαρές πιστωτικές ροές. Για το μέλλον, ένα βιώσιμο και σταθερό χρηματοπιστωτικό σύστημα, με ικανοποιητική κεφαλαιοποίηση, φαίνεται να είναι κρίσιμης σημασίας για την ελαχιστοποίηση φαινομένων εξάπλωσης των επιπτώσεων της απομόχλευσης του ιδιωτικού τομέα στην υπόλοιπη οικονομία και για την εξασφάλιση της παροχής επαρκών πιστώσεων, ώστε οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά που επιθυμούν να δανειστούν να είναι σε θέση να το πράξουν με το κατάλληλο κόστος. Η αναζήτηση κινητήριων δυνάμεων της ανάπτυξης είναι επίσης κρίσιμης σημασίας, στον βαθμό που οι εν λόγω δυνάμεις μπορούν, τουλάχιστον εν μέρει, να αντισταθμίσουν την πρόσκαιρη μείωση της εγχώριας ζήτησης που συνοδεύει την απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία υπό τις σημερινές συνθήκες, καθώς τα περιθώρια ελιγμών του δημόσιου τομέα για να αμβλυνθούν οι αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα είναι εξαιρετικά περιορισμένα στις χώρες, των οποίων ο δημόσιος τομέας είναι επίσης υπερχρεωμένος και οι αποδόσεις των κρατικών χρεογράφων αυξήθηκαν σημαντικά κατά τη διάρκεια της κρίσης. Σχήμα 9 Ανάλυση μεταβολών σε ετήσια βάση του δείκτη χρέους προς ΑΕΠ των χωρών της ζώνης ευρώ Η επανεξισορρόπηση στη ζώνη του ευρώ προχωρεί, αν και το μεγαλύτερο μέρος της προσαρμογής έχει πραγματοποιηθεί από την πλευρά των ελλειμματικών χωρών (βλ., για παράδειγμα, Buti και Turrini, 2012[14] και Επιτροπή, 2012[15]· βλ. σχήμα 10). Η ταχύτερη προσαρμογή στις ελλειμματικές παρά στις πλεονασματικές χώρες σημαίνει θετική επίπτωση για την ισορροπία μεταξύ αποταμιεύσεων και επενδύσεων της ζώνης του ευρώ. Το επίτευγμα αυτό συνάδει με την αξιολόγηση των διαρθρωτικών χαρακτηριστικών της ζώνης του ευρώ — γήρανση, υψηλά κατά κεφαλήν εισοδήματα, ανάγκη για δημοσιονομική εξυγίανση και απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα σε πολλά κράτη μέλη -, που επίσης υποδηλώνουν μικρό πλεόνασμα για τη ζώνη του ευρώ. Στις ελλειμματικές χώρες, η απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα και η δημοσιονομική εξυγίανση έχουν οδηγήσει σε συμπίεση της κατανάλωσης και των επενδύσεων και, ως εκ τούτου, των εισαγωγών, αν και η αυξημένη ανταγωνιστικότητα αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα στον οποίο οφείλεται η βελτίωση των εξαγωγών. Τα εξωτερικά ισοζύγια αρκετών κρατών μελών που εμφανίζουν πλεόνασμα μειώθηκαν το 2011, αλλά αυξήθηκαν εκ νέου το 2012 και, σύμφωνα με τις εαρινές προβλέψεις, αναμένεται να σταθεροποιηθούν ή μειωθούν με πολύ βραδύ ρυθμό κατά τα επόμενα έτη. Η αύξηση του πλεονάσματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών το περασμένο έτος ενδέχεται να έχει προκληθεί από φαινόμενα «ασφαλούς καταφυγίου». Αντίθετα, η επιστροφή της εμπιστοσύνης σε ξένα χρηματοοικονομικά στοιχεία ενεργητικού, καθώς και η διάλυση της αβεβαιότητας, θα συμβάλουν στη μείωση του πλεονάσματος μέσω της τόνωσης των επενδύσεων και της κατανάλωσης. Επιπλέον, χαμηλά επιτόκια, σχετικά δυναμικές αυξήσεις αποδοχών και σχετικά αξιόπιστες εξελίξεις στην αγορά εργασίας θα εξακολουθήσουν να υποστηρίζουν τις επενδύσεις σε κατοικίες και την ιδιωτική κατανάλωση. Παρά ταύτα, εξακολουθούν να υπάρχουν δύο βασικές δυσκολίες που παρεμποδίζουν μια πιο συμμετρική διαδικασία εξισορρόπησης. Ο ιδιωτικός τομέας ορισμένων πλεονασματικών χωρών είναι υπερχρεωμένος και η συνεχιζόμενη απομόχλευση περιορίζει την εγχώρια ζήτηση. Επίσης, σε ορισμένες πλεονασματικές χώρες, η αύξηση της παραγωγικότητας στον τομέα των υπηρεσιών είναι χαμηλή, καθόσον περιοριστικές κανονιστικές ρυθμίσεις και η πλημμελής επιβολή του ανταγωνισμού στον τομέα των υπηρεσιών αποτελούν ανασχετικό παράγοντα για τις επενδύσεις, καθώς και τα συναφή κέρδη παραγωγικότητας. Σχήμα 10 Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών στη ζώνη του ευρώ και πλεονασματικές και ελλειμματικές χώρες της ζώνης του ευρώ, λογαριασμοί τρεχουσών συναλλαγών ανά εταίρο || Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής || Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Στη συνέχεια, η προσαρμογή όσον αφορά τις ανισορροπίες εντός της ζώνης του ευρώ φαίνεται διαρκής δεδομένου ότι κυριαρχείται από μη κυκλικές συνιστώσες. Πρώτον, ο δυναμισμός των εξαγωγών από χώρες με έλλειμμα αναμένεται να συνεχιστεί, καθώς οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και η μείωση του κόστους παραγωγής μετατρέπονται, σταδιακά, σε κέρδη από άποψη ανταγωνιστικότητας. Δεύτερον, ένα σημαντικό μέρος της συρρίκνωσης της εγχώριας ζήτησης σε ευάλωτες χώρες είναι επίσης μη κυκλικού χαρακτήρα, στον βαθμό που η προ της κρίσης αύξηση της εγχώριας ζήτησης προήλθε από υπερβολικές πιστωτικές εισροές, μη ρεαλιστικές προσδοκίες εισοδήματος και παροξυσμό κερδοσκοπίας στις αγορές περιουσιακών στοιχείων. Η άλλη πλευρά αυτής της εξέλιξης είναι ο διαρκής αντίκτυπός της στη δυνητική παραγωγή, δεδομένου ότι ευάλωτες οικονομίες ανακατανέμουν τους διαθέσιμους παραγωγικούς πόρους τους μεταξύ των διαφόρων τομέων. Από το 2009, η προ της κρίσης τάση των μεγάλων αυξήσεων των τιμών των μη εμπορεύσιμων αγαθών, στις ελλειμματικές χώρες, έχει διακοπεί. Οι τιμές των μη εμπορεύσιμων αγαθών έχασαν τον δυναμισμό ή έχουν μειωθεί σε σχέση με τις τιμές των εξαγωγών. Η μείωση της εγχώριας ζήτησης και η πτώση των τιμών των μη εμπορεύσιμων αγαθών, σε σχέση με τις τιμές των εμπορεύσιμων αγαθών, παρέχουν κίνητρα στις επιχειρήσεις να εκτρέψουν την ικανότητα παραγωγής τους στις εξαγωγές και να συμβάλλουν στην ανακατανομή της εργασίας και του κεφαλαίου από τον τομέα των μη εμπορεύσιμων αγαθών (όπως ο κατασκευαστικός τομέας και η δημόσια διοίκηση) στις βιομηχανίες που είναι προσανατολισμένες προς τις εξαγωγές. Ωστόσο, ο ρυθμός των διατομεακών κατανομών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον βαθμό του εσωτερικού ανταγωνισμού και την ύπαρξη ή την απουσία φραγμών για την είσοδο και την έξοδο των επιχειρήσεων σε διάφορους τομείς. Οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά προϊόντων (που εξετάζονται κατωτέρω) διαδραματίζουν, συνεπώς, ρόλο στη βελτίωση του ανταγωνισμού και την παροχή του κατάλληλου επιχειρηματικού περιβάλλοντος για την πραγματοποίηση των εν λόγω ανακατανομών. Επιπλέον, η διαθεσιμότητα χρηματοδότησης για παραγωγικές επενδύσεις είναι επίσης κρίσιμη για την ομαλή προσαρμογή της παραγωγικής δομής των οικονομιών. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο όχι μόνο θέτοντας τη βάση για μακροπρόθεσμα διατηρήσιμα κέρδη παραγωγικότητας, αλλά και με τη δημιουργία θετικών αποτελεσμάτων ήδη βραχυπρόθεσμα μέσω διαφορετικών διαύλων. Όπως επισημαίνεται από τον ΟΟΣΑ (2012)[16], θετικές συνέπειες για τη δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης και ευημερίας θα μπορούσαν να προκύψουν από τις αναμενόμενες αλλαγές στα μελλοντικά εισοδήματα, ωθούμενες από τις μεταρρυθμίσεις. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να προωθήσει τις ιδιωτικές επενδύσεις και να μετριάσει τους χρηματοδοτικούς περιορισμούς, μέσω της παροχής εξασφαλίσεων. Θετικά αποτελέσματα όσον αφορά τις αποκλίσεις των επιτοκίων επί των κρατικών ομολόγων, προς όφελος των υπερχρεωμένων χωρών, θα μπορούσαν να επιτευχθούν, εάν οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις εκλαμβάνονται από τις χρηματοοικονομικές αγορές ως αξιόπιστες. Γενικά, η αξιοπιστία είναι η λέξη κλειδί για την επίτευξη αυτών των βραχυπρόθεσμων αποτελεσμάτων: οι μεταρρυθμίσεις δεν θα πρέπει να παραμένουν απλές προθέσεις αλλά πρέπει να εφαρμοστούν ταχέως και πλήρως. Παράλληλα με αυτές τις επιπτώσεις στην εμπιστοσύνη, οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, μέσω της βελτίωσης της ικανότητας προσαρμογής και της ευελιξίας της οικονομίας, διευκολύνουν τη μετάδοση μέτρων σε άλλους βασικούς τομείς όπως στις αγορές εργασίας σε ολόκληρη την οικονομία. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να προσδιοριστεί μια δέσμη συμπληρωματικών μεταρρυθμίσεων των αγορών προϊόντων και εργασίας. Επιπλέον, προκειμένου να ελαχιστοποιηθούν οι επιπτώσεις της αναδιάρθρωσης του ισολογισμού του ιδιωτικού τομέα στην οικονομική δραστηριότητα και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, η αναζήτηση μοχλών ανάπτυξης είναι ζωτικής σημασίας, στον βαθμό που οι εν λόγω μοχλοί είναι σε θέση, τουλάχιστον εν μέρει, να αντισταθμίσουν την παροδική πτώση της εγχώριας ζήτησης. Τέλος, οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία, διότι όχι μόνο εξασφαλίζουν μια διαρκή διαδικασία επανεξισορρόπησης αλλά μετριάζουν επίσης τις αρνητικές επιπτώσεις της απομόχλευσης και διασφαλίζουν τις κατάλληλες συνθήκες για διατηρήσιμη οικονομική ανάπτυξη. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν τον ανταγωνισμό με το περαιτέρω άνοιγμα της αγοράς, ιδίως στον τομέα των υπηρεσιών και των βιομηχανιών δικτύου έχουν ιδιαίτερη σημασία. Προκειμένου να αυξηθεί η συνολική και σε επιχειρηματικό επίπεδο ανάπτυξη της παραγωγικότητας, πρέπει να αρθούν οι φραγμοί εισόδου/εξόδου ώστε να βελτιωθεί ο ανταγωνισμός και να επιτραπεί η είσοδος καινοτόμων εταιρειών στην αγορά. Ένα περιβάλλον που υποστηρίζει πλήρως την διαδικασία ανακατανομής θα εξασφαλίζει, επομένως, ότι οι πόροι προσανατολίζονται προς τις πλέον παραγωγικές και καινοτόμες επιχειρήσεις ή τομείς, ενώ οι λιγότερο αποδοτικές θα μειώνουν το μέγεθός τους και, τελικά, θα απομακρύνονται από την αγορά. Από πρόσφατα στοιχεία (Andrews και Cingano, 2012)[17] προκύπτει ότι η διαδικασία αυτή δεν λειτουργεί ομαλά σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ, δεδομένου ότι η συμβολή της κατανομής απασχόλησης μεταξύ των επιχειρήσεων στην παραγωγικότητα εργασίας στον τομέα της μεταποίησης κυμαίνεται μεταξύ -5 % στην Ελλάδα και + 70 % στη Φινλανδία (σε σύγκριση με βασικό σενάριο, όπου η απασχόληση κατανέμεται τυχαία). Ένα σημαντικό περιθώριο για την ανακατανομή πόρων που θα αυξήσουν την παραγωγικότητα εξακολουθεί να υφίσταται σε ορισμένα κράτη μέλη (ειδικά στην νότια και την ηπειρωτική Ευρώπη). Ειδικότερα, η άρση αδικαιολόγητων περιορισμών στην είσοδο σε τομείς όπως το λιανικό εμπόριο, τα νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα, οι βιομηχανίες δικτύων και οι υπηρεσίες υποστήριξης των επιχειρήσεων θα συνέβαλαν στην ενίσχυση του ανταγωνισμού και θα διευκόλυναν την ανακατανομή των πόρων. Οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά προϊόντων, μέσω της ενίσχυσης του ανταγωνισμού και της μείωσης των υπερβολικών προσόδων σε προστατευμένους τομείς, θα παρέχει κίνητρα για την αύξηση της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών παραγωγής και της κατανομής των πόρων. Στο πλαίσιο του αυξημένου ανταγωνισμού, οι τιμές και τα περιθώρια τίθενται υπό πίεση. Επιταχύνοντας ταυτόχρονα την ανακατανομή των πόρων, με αυτόν τον τρόπο θα παρέχονται στις κατεστημένες επιχειρήσεις κίνητρα για να καταστήσουν πιο αποτελεσματικές τις διαδικασίες παραγωγής τους, προκειμένου να υπερασπίσουν το τμήμα αγοράς που καλύπτουν και τα ποσοστά κέρδους. Ταυτόχρονα, ο αυξημένος ανταγωνισμός μπορεί να προωθήσει την καινοτομία προϊόντων και διαδικασιών (στο βαθμό που οι καινοτόμες επιχειρήσεις μπορούν να αποκτήσουν προσόδους από την καινοτομία, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία ενός εύρυθμου συστήματος δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας) και, τελικά, να δώσει ώθηση στην ανάπτυξη της παραγωγικότητας. Τα κέρδη από μια πιο αποδοτική παραγωγή, με τη σειρά τους, εξαπλώνονται σε όλους τους τομείς της οικονομίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε τομείς, όπως ο τομέας των υπηρεσιών και των βιομηχανιών δικτύου, η παραγωγή των οποίων συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό ως ενδιάμεσο προϊόν σε άλλους τομείς. Οι μεταρρυθμίσεις που αυξάνουν την παραγωγικότητα στους προαναφερθέντες τομείς, των οποίων τα αγαθά δεν είναι συνήθως εμπορεύσιμα, μπορεί να έχουν σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις στην παραγωγικότητα σε τομείς εμπορεύσιμων αγαθών (όπως η βιομηχανική παραγωγή), προς όφελος των χωρών με ελλείμματα. Μια φιλόδοξη εφαρμογή της οδηγίας για τις υπηρεσίες, της οποίας το ιστορικό μεταφοράς παρουσιάζει ανομοιόμορφη εικόνα, αποτελεί σημαντικό στοιχείο αυτού του είδους των μεταρρυθμίσεων. Κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους, αρκετά κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ έχουν ξεκινήσει βασικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών. Η προσπάθεια μεταρρύθμισης υπήρξε σημαντική σε χώρες που βρίσκονται υπό το πλαίσιο προγραμμάτων χρηματοδοτικής βοήθειας και/ή υφίστανται την πίεση των αγορών (δηλαδή, οι ευάλωτες χώρες). Εφαρμόστηκαν μέτρα ελευθέρωσης, αν και σε διαφορετικό βαθμό, στις βιομηχανίες δικτύου (π.χ. στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία) και σε άλλους τομείς υπηρεσιών (π.χ. στην Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία). Εφαρμόστηκαν μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο του ανταγωνισμού (π.χ. αναθεώρηση του δικαίου περί ανταγωνισμού και αύξηση των πόρων για τις αρχές ανταγωνισμού) στην Αυστρία, το Βέλγιο, τη Φινλανδία, την Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και την Πορτογαλία. Χρειάζεται ακόμα μεγάλη μεταρρύθμιση των προσπαθειών στον τομέα αυτό, ιδίως όσον αφορά τη μείωση των εμποδίων στον τομέα των επαγγελματικών υπηρεσιών. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Αυστρία, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Γερμανία και η Σλοβενία, το ανεκμετάλλευτο δυναμικό από την ελευθέρωση των νομοθετικά κατοχυρωμένων επαγγελμάτων είναι ακόμη σημαντικό. Τέλος, οι μεταρρυθμίσεις στις αγορές στεγαστικού τομέα και ενοικίων είναι επίσης σε εξέλιξη, ιδίως στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ιρλανδία, με στόχο, μεταξύ άλλων, τη μείωση των κινήτρων για τη συσσώρευση χρέους από τα νοικοκυριά και την ενθάρρυνση της κινητικότητας του εργατικού δυναμικού. Η βελτίωση του ρυθμιστικού περιβάλλοντος στο οποίο δραστηριοποιούνται η βιομηχανία και οι επιχειρήσεις της ΕΕ, θα οδηγήσει σε κέρδη για την ανταγωνιστικότητα και θα ενισχύσει την ικανότητα της επιχείρησης να αναπτύσσεται και να δημιουργεί θέσεις απασχόλησης. Οι συνθήκες του επιχειρησιακού περιβάλλοντος μπορεί να συμβάλουν στην ομαλή έξοδο των λιγότερο αποτελεσματικών επιχειρήσεων. Η έξοδος των επιχειρήσεων θα ευνοηθεί από νόμους περί πτώχευσης φιλικούς προς τις επιχειρήσεις, αναζητώντας τη σωστή ισορροπία μεταξύ της προστασίας των πιστωτών (με στόχο την αύξηση του ποσοστού ανάκτησης) και της μείωσης των δαπανών εξόδου για τους επιχειρηματίες (που επιτρέπει την ταχεία απαλλαγή από το χρέος τους ενόψει «δεύτερης ευκαιρίας» για τα καλά επιχειρηματικά σχέδια). Καθοριστικής σημασίας για το σκοπό αυτό αποτελούν η ύπαρξη εξωδικαστικής διευθέτησης και η διασφάλιση εύλογης προθεσμίας για την ολοκλήρωση των νομικών διαδικασιών σε περίπτωση αποτυχίας της επιχείρησης. Επιπλέον, οι εταιρείες που θα είχαν αποτύχει υπό κανονικές συνθήκες αγοράς δεν θα πρέπει να διατηρούνται τεχνητά στη ζωή ώστε να μην διακοπεί η απαιτούμενη προσαρμογή της οικονομίας, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις κοινωνικές επιπτώσεις μιας τέτοιας διαδικασίας ανακατανομής με καλοσχεδιασμένα συνοδευτικά μέτρα. Η βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος συνεπάγεται και την ανάληψη δράσεων με στόχο την αύξηση της αποτελεσματικότητας και της διαφάνειας της δημόσιας διοίκησης, μέσω της διοικητικής απλούστευσης σε όλα τα επίπεδα της κυβέρνησης, μειώνοντας έτσι το διοικητικό φόρτο, καθώς και θεσπίζοντας μέτρα για τη βελτίωση της αποδοτικότητας της πολιτικής δικαιοσύνης. Με τη μείωση κόστους, χρόνου και αβεβαιότητας της επιχειρηματικής δραστηριότητας, τα μέτρα σε αυτούς τους τομείς θα μπορούσαν να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα των δραστηριοποιούμενων επιχειρήσεων, γεγονός που οδηγεί σε χαμηλότερες τιμές και υψηλότερη παραγωγικότητα, ενώ παράλληλα δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για την προσέλκυση επενδύσεων και την προώθηση της εισόδου νέων επιχειρήσεων. Μεταρρυθμίσεις που αποβλέπουν στη μείωση του διοικητικού φόρτου, τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας διοίκησης και την αύξηση της αποτελεσματικότητας της πολιτικής δικαιοσύνης έγιναν πρόσφατα σε αρκετά κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, και ιδίως στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία. Ωστόσο, οι εν λόγω χώρες πρέπει να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους, δεδομένης της μεγάλης απόκλισης σε σχέση με κράτη μέλη με υψηλότερη κατάταξη. Μεταρρυθμίσεις στους τομείς της δημόσιας διοίκησης και του επιχειρηματικού περιβάλλοντος συνιστώνται επίσης σε χώρες όπως η Εσθονία, η Φινλανδία, η Σλοβακία και η Σλοβενία. Οι αγορές εργασίας Οι εξελίξεις ως προς το κόστος εργασίας στηρίζουν σε γενικές γραμμές την επανεξισορρόπηση των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών στη ζώνη του ευρώ. Όταν στις χώρες με πλεόνασμα το κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος κατά τη στιγμή της κρίσης (βλ. σχήμα 11) (ΚΕΑΜΠ) και οι ονομαστικές αμοιβές ανά απασχολούμενο έχουν αυξηθεί πρόσφατα, τόσο το ΚΕΑΜΠ όσο και οι ονομαστικές αμοιβές ανά απασχολούμενο άρχισαν να αυξάνονται με χαμηλότερο ρυθμό σε χώρες που χαρακτηρίζονται από υψηλά ελλειμματικά ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών. Κατά την περίοδο 2007-2012, η μείωση του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος σε σύγκριση με τους ανταγωνιστές (δηλαδή η, βασιζόμενη στο ΚΕΑΜΠ, πραγματική σταθμισμένη συναλλαγματική ισοτιμία), έχει υπάρξει ιδιαίτερα δραματική για τις ευάλωτες χώρες, όπως η Ιρλανδία, η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία, ακόμη και αν η διαδικασία επανεξισορρόπησης θα απαιτεί περαιτέρω προσπάθεια στην Ελλάδα και, σε μικρότερο βαθμό, στην Πορτογαλία (βλ. Buti και Turrini 2012)[18]. Όσον αφορά το μέλλον, η διαδικασία προσαρμογής των μισθών θα υποστηριχθεί περαιτέρω μέσω των τρεχουσών μεταρρυθμίσεων, ιδίως του καθορισμού των μισθών, σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, ο καθορισμός των μισθών έχει καταστεί περισσότερο αποκεντρωμένος, η ευνοϊκότερη ρήτρα σχετικά με συλλογικές συμβάσεις σε επίπεδο επιχείρησης και ο μηχανισμός παράτασης για τομεακές συλλογικές συμβάσεις έχουν ανασταλεί και δημιουργήθηκαν μεγαλύτερα περιθώρια ώστε τα εργασιακά συμβούλια να συνάπτουν συμφωνίες σε επίπεδο επιχείρησης. Ομοίως, στην Ισπανία, έχει καταστεί ευκολότερη η σύναψη επιχειρησιακών συμφωνιών που παρεκκλίνουν από τις τομεακές συμβάσεις. Εντούτοις, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η πτώση των ονομαστικών αμοιβών δεν συνοδευόταν πάντα από μια αλλαγή του δείκτη τιμών καταναλωτή προς την ίδια κατεύθυνση, είτε λόγω των περιορισμένων μετακυλίσεων από την αγορά εργασίας στην αγορά προϊόντων (που οφείλονται, για παράδειγμα, σε ανεπαρκείς συνθήκες ανταγωνισμού στις αγορές προϊόντων) είτε λόγω του αυξανόμενου κόστους που δεν αφορά την εργασία (δηλ. των φόρων, των κεφαλαιουχικών δαπανών, της ενέργειας, βλ. επίσης πλαίσιο ανωτέρω), θέτοντας έτσι έναν περιορισμό στην ενδεχόμενη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας του κόστους. Σχήμα 11 Μονάδα κόστους εργασίας και ονομαστική αμοιβή ανά εργαζόμενο σε πλεονασματικές/ελλειμματικές χώρες στη ζώνη του ευρώ Πλεονασματικές χώρες: BE, DE, LU, NL, AT, FI. Ελλειμματικές χώρες: EE, IE, EL, ES, FR, IT, CY, MT, PT, SI, SK.Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Οι εξελίξεις του κόστους εργασίας είναι επίσης ενδεικτικές μιας αρχικής διαδικασίας ανακατανομής των πόρων. Στις ευάλωτες χώρες, οι ονομαστικές αμοιβές του τομέα των μη εμπορεύσιμων αγαθών μειώθηκε κάπως εντονότερα από τις αντίστοιχες στον τομέα των εμπορεύσιμων αγαθών (π.χ. Buti και Turrini, 2012, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2012), μία τάση που παρέχει τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη μετακίνηση του εργατικού δυναμικού προς τον τομέα εμπορεύσιμων αγαθών. Η ανακατανομή αυτή είναι το κλειδί για μια βιώσιμη βελτίωση των εξωτερικών θέσεων σε χώρες που έχουν συσσωρεύσει σημαντικά αρνητικές καθαρές επενδύσεις κατά τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η διαδικασία ανακατανομής της εργασίας πρέπει να στηρίζεται σε πιο ευέλικτες αγορές εργασίας. Σε ορισμένες χώρες, οι αγορές εργασίας που παραμένουν άκαμπτες και κατακερματισμένες συνιστούν από μόνες τους εμπόδια στη διαδικασία ανακατανομής, ιδίως της επανένταξης στην αγορά εργασίας των εργαζομένων που έχουν απολυθεί κατά το χρόνο της προσαρμογής, και οι οποίοι αντιμετωπίζουν επί του παρόντος σημαντικούς φραγμούς εισόδου για την εκ νέου είσοδό της στην αγορά εργασίας. Μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την προσαρμογή στην αγορά εργασίας και τη μείωση του κατακερματισμού της αγοράς εργασίας έχουν πρόσφατα θεσπιστεί ή βρίσκονται σε εξέλιξη σε πολλές από τις χώρες της ζώνης του ευρώ, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν από λιγότερο ευέλικτες κανονιστικές ρυθμίσεις. Η ευελιξία εξόδου ενισχύθηκε σε χώρες που έχουν χαρακτηριστεί ιστορικά από αυστηρή νομοθεσία για την προστασία της απασχόλησης. Η Ισπανία θέσπισε μεταρρυθμίσεις το 2010 και 2011, σχετικά με τον ορισμό της εύλογης απόλυσης και το ύψος της αποζημίωσης λόγω απόλυσης. Στην Ιταλία, η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας του Ιουνίου 2012 είχε στόχο τη βελτίωση της ευελιξίας εξόδου μέσω της αναθεώρησης των κανόνων για τις απολύσεις - συγκεκριμένα με τον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής της επαναπρόσληψης, του καθορισμού των οφειλόμενων μισθών σε περίπτωση καταχρηστικής απόλυσης και της επιτάχυνσης της διαδικασίας επίλυσης των διαφορών - παρέχοντας παράλληλα καλύτερη ρύθμιση ευελιξίας εισόδου μέσω της θέσπισης αντικινήτρων ενάντια σε προσωρινές και άτυπες συμβάσεις εργασίας. Η Σλοβενία έχει εγκρίνει μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας που απαλλάσσει τους εργοδότες από την υποχρέωση αναζήτησης εναλλακτικών λύσεων σε περίπτωση απολύσεως. Μεταρρύθμιση που εν μέρει μειώνει την προστασία για τους εργαζομένους με συμβάσεις αορίστου χρόνου, ενώ παράλληλα προβλέπει ασφάλεια με βάση την «ευελιξία με ασφάλεια» βρίσκεται σε εξέλιξη στη Γαλλία. Είναι πρωταρχικής σημασίας να διατηρηθεί ο ρυθμός των μεταρρυθμίσεων στις αγορές εργασίας και να εφαρμοστούν οι θεσπισθείσες μεταρρυθμίσεις. Επιπλέον, μπορεί να προσφερθεί τέτοια ώθηση από φιλόδοξη εφαρμογή των μέτρων με στόχο να διευκολυνθεί η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων εντός της εσωτερικής αγοράς. Το πεδίο εφαρμογής της διόρθωσης στις σχετικές τιμές των τομέων εμπορεύσιμων και μη εμπορεύσιμων αγαθών εξαρτάται από τον βαθμό της μετακύλισης από το κόστος εργασίας στις τιμές και, επομένως, μεταξύ άλλων, από το επίπεδο ανταγωνισμού και την ισχύ στην αγορά των επιχειρήσεων στους διάφορους κλάδους. Στο βαθμό που οι ευάλωτες οικονομίες της ζώνης του ευρώ είναι αποδέκτες τιμών στις περισσότερες διεθνείς αγορές, η παρατηρούμενη σημαντική μείωση του κόστους εργασίας, θα οδηγήσει κυρίως σε υψηλότερα κέρδη και περιθώρια κέρδους για τις επιχειρήσεις στον εν λόγω τομέα ενώ ο αντίκτυπος στις τιμές εξαγωγών μπορεί να είναι σχετικά ασθενής. Η αύξηση των περιθωρίων κέρδους, και, επομένως, η ατελής μετακύλιση υποστηρίζει τη διαδικασία επανεξισορρόπησης, εφόσον παρέχει κίνητρα για ανακατανομή των πόρων προς την βιομηχανία εμπορεύσιμων αγαθών, ή από τη μεταφορά της παραγωγικής ικανότητας (διαθέσιμα λόγω της συρρίκνωσης της εγχώριας ζήτησης). Παρόλα αυτά, στον τομέα των μη εμπορεύσιμων αγαθών, η ατελής μετακύλιση συνιστά πιθανή αιτία ανησυχίας διότι μπορεί να φανερώνει έλλειψη ανταγωνισμού σε συγκεκριμένους τομείς. Η μείωση στις τιμές των μη εμπορεύσιμων αγαθών ως αντίδραση στις μειώσεις του κόστους εργασίας αυξάνει την οικονομική αποτελεσματικότητα. Με την άμβλυνση του αντίκτυπου που έχει η μείωση του εργατικού κόστους για το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα, μειώνονται επίσης τα κοινωνικά προβλήματα και αποφεύγεται η μεγαλύτερη πτώση της εγχώριας ζήτησης. Επιπλέον, μια μείωση στις τιμές των μη εμπορεύσιμων αγαθών μειώνει το κόστος παραγωγής στις εξαγωγικές επιχειρήσεις και, ως εκ τούτου, συμβάλλει επίσης στην εξωτερική επανεξισορρόπηση της οικονομίας. Σχήμα 12 Πραγματική δυναμική του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος και ανεργία Πηγή: Υπηρεσίες της Επιτροπής Οι εξελίξεις των πραγματικών μισθών συμβάλλουν επίσης στη μείωση των αποκλίσεων ανεργίας. Η κρίση είχε σε μεγάλο βαθμό ασύμμετρες επιπτώσεις στην παραγωγή και την απασχόληση των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ. Οι χώρες που επλήγησαν περισσότερο ήταν εκείνες με την πλέον σοβαρή συμπίεση της εγχώριας ζήτησης που συνδέεται με την αντιστροφή του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Χώρες με μεγάλα ελλείμματα ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών στην αρχή της κρίσης τείνουν τώρα να έχουν πολύ υψηλότερα ποσοστά ανεργίας (π.χ. Ελλάδα, Ισπανία). Το γεγονός ότι η δυναμική του κόστους εργασίας ανά μονάδα και των μισθών είναι επί του παρόντος περισσότερο υποτονική σε αυτήν την ομάδα χωρών και, ως εκ τούτου, προμηνύει όχι μόνο την επανεξισορρόπηση των εξωτερικών θέσεων, αλλά και τη μείωση των αποκλίσεων ανεργίας εντός της ζώνης του ευρώ. Όπως φαίνεται στο σχήμα 12, στις χώρες με υψηλότερο ποσοστό ανεργίας το 2010 παρατηρείται μια βραδύτερη αύξηση του πραγματικού κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος, που οδηγεί σε αύξηση των πραγματικών μισθών κάτω από την παραγωγικότητα της εργασίας. Η διαδικασία αυτή θα πρέπει να συμβάλει στην απορρόφηση μεγάλων ομάδων ανέργων που σημειώθηκε σε ορισμένες χώρες, παρόλο που μπορεί συνεπώς να τεθεί το ερώτημα εάν η ταχύτητα με την οποία οι πραγματικοί μισθοί προσαρμόζονται είναι ανάλογη με το μέγεθος της πρόκλησης σε ορισμένες χώρες. Υφίσταται ο κίνδυνος να καθίσταται η ανεργία ολοένα και πιο διαρθρωτική. Ελλείψει αποτελεσματικής και ταχείας απορρόφησης της κυκλικής ανεργίας, η υστέρηση, όπου η ανεργία παγιώνεται και επηρεάζεται λιγότερο από την δυναμική των μισθών, μπορεί να υλοποιηθεί. Η διαρθρωτική ανεργία έχει αυξηθεί σημαντικά σε ορισμένες χώρες της ευρωζώνης. Αυτό θα σήμαινε απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου και μείωση της δυνητικής συνεισφοράς της εργασίας για την ανάπτυξη στο μέλλον. Η αντιμετώπιση του κινδύνου της υστέρησης απαιτεί από τα συστήματα φόρων και παροχών και τις ενεργείς πολιτικές στην αγορά εργασίας να παράσχουν κίνητρα στους ανέργους για ανάληψη εργασίας, και να δημιουργήσουν αποτελεσματική υποδομή για την καλύτερη αντιστοίχιση προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας (π.χ. αποτελεσματικότητα των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης, επαρκείς ευκαιρίες για κατάρτιση και εκ νέου κατάρτιση). Επιπλέον, η χρήση καλοσχεδιασμένων επιδοτήσεων θέσεων εργασίας θα μπορούσε να συμβάλει στη στήριξη της ζήτησης εργασίας των εργαζομένων σε κατηγορίες που διατρέχουν κίνδυνο μακροχρόνιας ανεργίας και αποκλεισμού από την αγορά εργασίας (π.χ. νέοι ή απολυθέντα άτομα μεγαλύτερης. * Μεταβλητές που αναφέρονται στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Μαρτίου 2011. ** Δεδομένα λογαριασμού αποτελεσμάτων για εγχώριες μεσαίες και μικρές τράπεζες και ιδρύματα που ελέγχονται από την αλλοδαπή στη Γερμανία δεν είναι διαθέσιμα. *** ISIC αναθ. 3 Κωδικοί L-P. **** ISIC αναθ. 3 Κωδικοί A-K. Πηγές: Υπηρεσίες της Επιτροπής, Εαρινές προβλέψεις της Επιτροπής, της Eurostat και της ΕΚΤ [1] COM(2012) 777 final. [2] COM(2012) 750 final. [3] δηλ. κατά τη στιγμή που τέθηκε σε ισχύ ο αναθεωρημένος κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1467/97 του Συμβουλίου. [4] Βλ. πλαίσιο Ι.4 των εαρινών προβλέψεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. [5] Αναθεωρημένος κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1466/97. [6] Οι περικοπές δαπανών επηρεάζονται από την παρέμβαση του Δημοσίου στον χρηματοπιστωτικό τομέα. [7] Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τον δείκτη S1, βλ. κεφάλαιο 1.3 της έκθεσης για τη δημοσιονομική διατηρησιμότητα του 2012, European Economy 8|2012 http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/european_economy/2012/pdf/ee-2012-8_en.pdf [8] Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τον δείκτη S2, βλ. κεφάλαιο 1.3 της έκθεσης για τη δημοσιονομική διατηρησιμότητα του 2012. [9] Σύμφωνα με την έκθεση της ομάδας εργασίας για τη γήρανση του πληθυσμού και σενάρια κινδύνου της ομάδας εργασίας για τη γήρανση του πληθυσμού, αντιστοίχως, βλ. έκθεση για τη γήρανση του πληθυσμού του 2012, διαθέσιμη στην ακόλουθη διεύθυνση: http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/european_economy/2012/2012-ageing-report_en.htm [10] Βλ. τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 21ης Ιουλίου 2011. [11] Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2013), «Αίτια των αποκλίσεων στις χρηματοδοτήσεις μεταξύ κρατών μελών», Τριμηνιαία έκθεση για τη ζώνη του ευρώ, τόμος 12 τεύχος 1. [12] Βλ. Πράσινη Βίβλο για τη μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας, COM(2013) 150 τελικό [13] Βλ. «Αξιολόγηση της δυναμικής της απομόχλευσης του ιδιωτικού τομέα», τριμηνιαία έκθεση για τη ζώνη του ευρώ, τόμος 12 τεύχος 1, Μάρτιος 2013. [14] Buti, Μ. και Α. Turrini (2012), 'Slow but steady? External adjustment within the Eurozone starts working', VoxEU.org, 12 Νοεμβρίου. [15] Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2012), «Πλεονάσματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών στην ΕΕ», Ευρωπαϊκή Οικονομία, 9. [16] ΟΟΣΑ (2012). Μεταρρυθμίσεις στην οικονομική πολιτική 2012. Με στόχο την ανάπτυξη. Παρίσι, ΟΟΣΑ. [17] Andrews, D. και F. Cingano (2012), «Δημόσια πολιτική και κατανομή πόρων: Αποδεικτικά στοιχεία εταιριών σε χώρες του ΟΟΣΑ», OECD Economics Department Working Pape