EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 299/29

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ρόλος των γυναικών ως κινητήριας δύναμης για ένα πρότυπο ανάπτυξης και καινοτομίας στη γεωργία και την ύπαιθρο» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2012/C 299/06

Εισηγήτρια: η κ. Daniela RONDINELLI

Στις 19 Ιανουαρίου 2012, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Ο ρόλος των γυναικών ως κινητήρια δύναμη για ένα πρότυπο ανάπτυξης και καινοτομίας στη γεωργία και την ύπαιθρο».

Το ειδικευμένο τμήμα «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 26 Ιουνίου 2012.

Κατά την 482η σύνοδο ολομέλειας της 11ης και 12ης Ιουλίου 2012 (συνεδρίαση της 12ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 204 ψήφους υπέρ, 5 κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Οι δυνατότητες των γυναικών που εργάζονται ή/και αναπτύσσουν επιχειρηματική δραστηριότητα σε γεωργικές και αγροτικές περιοχές χρήζουν ανάλυσης, καταγραφής και αξιοποίησης σε όλες τις πολιτικές της ΕΕ, χωρίς αρνητική αντιμετώπιση στο πλαίσιο ορισμένων εξ αυτών: η συγκεκριμένη προσέγγιση συνιστά βασικό προαπαιτούμενο προκειμένου να καταστούν οι γυναίκες φορείς ανάπτυξης και καινοτομίας, συμβάλλοντας στην έξοδο ολόκληρου του γεωργικού κλάδου από την κρίση.

1.2 Η ίση μεταχείριση, η ισότητα ευκαιριών και η ανάληψη δράσης για τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας απαιτείται να διασφαλιστούν στο σύνολο της νομοθεσίας και των προγραμμάτων της ΕΕ χάρη στην εποικοδομητική συνεκτίμηση (mainstreaming) της διάστασης της ισότητας των δύο φύλων, στην απλούστευση των διαδικασιών για την απόκτηση πρόσβασης στους απαιτούμενους πόρους και στον περιοδικό έλεγχο των αποτελεσμάτων.

1.3 Οι γυναίκες πρέπει να συμμετέχουν στα σχέδια ανάπτυξης του γεωργικού κλάδου τόσο σε περιφερειακό όσο και σε τοπικό επίπεδο: αυτό προϋποθέτει ότι θα τους παρασχεθεί η δυνατότητα να συμμετέχουν ενεργά και να γνωστοποιούν τις ανάγκες, τις εμπειρίες και τα σχέδιά τους (ανάπτυξη ικανοτήτων - capacity building).

1.4 Τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα θα πρέπει να συνεργαστούν με τις ενδιαφερόμενες γυναίκες με σκοπό να αναλύσουν τις ανάγκες και τις δυνατότητες, να εξασφαλίσουν επιμορφωτικά και τεχνολογικά μέσα για την υποστήριξη της ανάπτυξης γυναικείων επιχειρήσεων και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής και εργασίας των γυναικών στη γεωργία.

1.5 Οι ΤΠΕ (1) κρίνονται ζωτικής σημασίας για την προαγωγή και τη βελτίωση της συμμετοχής των γυναικών στη γεωργία, υπό την προϋπόθεση να είναι αποτελεσματικές, δεόντως κατανεμημένες σε ολόκληρη την επικράτεια, προσιτές και φθηνές (ευρυζωνική κάλυψη), πράγμα το οποίο μπορεί να έχει επίσης ως αποτέλεσμα τη δημιουργία θέσεων εργασίας για ειδικευμένους τεχνικούς στον τομέα των ΤΠΕ.

1.6 Η δημιουργία δικτύων γυναικών, με τη βοήθεια αποτελεσματικών ΤΠΕ, συμβάλλει στην ανάπτυξη επαφών, στην ενθάρρυνση της συμμετοχής και στην προώθηση των σχέσεων και της ανταλλαγής ορθών πρακτικών μεταξύ ανδρών και γυναικών τόσο στην ΕΕ όσο και στις υποψήφιες προς ένταξη και στις τρίτες χώρες, με προφανή οφέλη για τη διεθνή συνεργασία και τις εμπορικές συναλλαγές.

1.7 Η κατάρτιση θα πρέπει να εστιάζεται στις ανάγκες και στις δυνατότητες των ενδιαφερομένων γυναικών, ενώ καινοτόμες μορφές διάδοσής της μπορούν να ανατεθούν απευθείας στις ίδιες τις γυναίκες (ομάδες συζήτησης και αυτοδιδασκαλίας, στήλες εφημερίδων, ενημερωτικές παρεμβάσεις σε εκπαιδευτικά ιδρύματα κλπ.).

1.8 Για την οργάνωση και τη συμμετοχή των γυναικών στην εκτύλιξη των δυνατοτήτων τους, υπάρχει ανάγκη αποτελεσματικών –προσιτών και ευπροσάρμοστων– υπηρεσιών, ικανών να τις απαλλάξουν από διάφορες φροντίδες εξασφαλίζοντάς τους περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Αυτό ισχύει όσον αφορά την υγεία, τις συγκοινωνίες, τις πιστώσεις, τη διανομή, την προώθηση προϊόντων (marketing), τη φροντίδα των ηλικιωμένων και των παιδιών, αλλά και ορισμένους τομείς του κράτους πρόνοιας για τη διασφάλιση κοινωνικής προστασίας σε όσες γυναίκες δεν την δικαιούνται ακόμη. Και σε αυτήν την περίπτωση, θα μπορούσε να ευνοηθεί η δημιουργία θέσεων εργασίας στο πλαίσιο των σχετικών υπηρεσιών.

1.9 Όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ θα πρέπει να προωθήσουν τη νομική αναγνώριση των συζύγων που εργάζονται ως βοηθοί στον αγροτικό τομέα προκειμένου να τους δοθεί δικαίωμα κοινωνικής ασφάλισης και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Σε επίπεδο ΕΕ, θα ήταν επίσης σκόπιμη η θέσπιση κανόνων περί συνδικαιούχων, ενδεχομένως στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού καθεστώτος για τις γυναίκες που ζουν σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον.

1.10 Εφόσον τους παρασχεθούν τα κατάλληλα γνωστικά και τεχνολογικά εργαλεία (οικολογικές τεχνολογίες, αποδοτική διαχείριση και χρήση των πόρων, παραγωγή καθαρής ενέργειας), οι γυναίκες μπορούν πράγματι να συμβάλουν στη βιωσιμότητα της γεωργίας και του περιβάλλοντός τους. Για την προώθηση τέτοιων –καινοτόμων και βιώσιμων– επιχειρήσεων, χρειάζεται να προβλεφθεί μια επισπευσμένη διαδικασία (fast track) για τη διευκόλυνση της πρόσβασης στους πόρους (κυρίως στο πλαίσιο του δεύτερου πυλώνα της ΚΓΠ).

1.11 Οι γυναίκες μπορούν να αποτελέσουν κινητήρια δύναμη για την αναβίωση τόσο της χειροτεχνίας όσο και των ποιοτικών και βιολογικών παραδοσιακών προϊόντων, μεταξύ άλλων και με την επιδίωξη στενότερης αλληλεπίδρασης μεταξύ των γυναικών παραγωγών και καταναλωτών, η οποία χρήζει περαιτέρω μελέτης και αξιοποίησης (όπως στην περίπτωση της βραχείας αλυσίδας).

1.12 Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ και οι πολιτικές αγροτικής ανάπτυξης οφείλουν να συμβάλουν στην προαγωγή της εργασιακής απασχόλησης και της δραστηριότητας των γυναικών, κυρίως μέσω των θεματικών προγραμμάτων που προβλέπονται για τις γυναίκες (δεύτερος πυλώνας).

1.13 Τα κράτη μέλη, οι περιφέρειες, η τοπική αυτοδιοίκηση και οι κοινωνικοί εταίροι είναι συνυπεύθυνοι για την προώθηση των δυνατοτήτων των γυναικών που ζουν σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον μέσω της διασφάλισης πλαισίου νομιμότητας και της εφαρμογής ενός κατάλληλου νομικού πλαισίου και με την εξασφάλιση, εντός του πλαισίου αυτού, της αρχής της ισότητας και της εκπροσώπησης στις εσωτερικές δομές τους. Τα θετικά παραδείγματα που υπάρχουν σε διάφορα κράτη μέλη θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως έρεισμα προκειμένου να εκπροσωπούνται οι γυναίκες ισότιμα σε όλα τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά όργανα του γεωργικού τομέα, όπως ζητά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

2. Δυνατότητες που πρέπει να ελευθερωθούν

2.1 Οι δυνατότητες που διαθέτουν οι γυναίκες στη γεωργία και στην ύπαιθρο έχουν υποτιμηθεί: στην έκθεση του 2010 για την ΚΓΠ (2) πραγματοποιείται αναφορά στις γυναίκες μόνο μέσω των στατιστικών στοιχείων της EUROSTAT, ενώ στην έκθεση του 2010 για την αγροτική ανάπτυξη επισημαίνεται επί τροχάδην το χάσμα που υφίσταται ως προς τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών και των ανδρών (76 % για τους άνδρες, 62 % για τις γυναίκες (3)). Ακόμη και στην ενδιαφέρουσα απόφαση του Συμβουλίου της 20ής Φεβρουαρίου 2006 σχετικά με τους ευρωπαϊκούς στρατηγικούς προσανατολισμούς για την αγροτική ανάπτυξη (4), οι γυναίκες αναφέρονται μόνο σε σχέση με την ανάγκη ενθάρρυνσης της πρόσβασης στην απασχόληση.

2.2 Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο –στο ψήφισμα του 2011 με θέμα «Ο ρόλος των γυναικών στον τομέα της γεωργίας και στις αγροτικές περιοχές» (5)– απαριθμεί επισταμένως τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στη γεωργία και στην ύπαιθρο και προτείνει ορισμένες στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές για την υποστήριξη της κοινωνικής και οικονομικής πραγματικότητας των γυναικών. Η ΕΟΚΕ ταυτίζεται με την ανάλυση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και συμμερίζεται τα συμπεράσματά του, υπενθυμίζοντας συγχρόνως μια σειρά δικές της σχετικές γνωμοδοτήσεις (6).

2.3 Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόταση κανονισμού της Επιτροπής όσον αφορά τις κοινές διατάξεις για τα Διαρθρωτικά Ταμεία και τα συνοδευτικά της έγγραφα (7) εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, καθώς και την ανακοίνωση όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Σύμπραξη Καινοτομίας για τη γεωργική παραγωγικότητα και βιωσιμότητα (8): τα έγγραφα αυτά περιέχουν ενδιαφέροντα στοιχεία τα οποία αφήνουν ελπίδες για την επίδειξη μεγαλύτερης προσοχής σε θέματα ισότητας των δύο φύλων, σε θεσμικό επίπεδο· η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι θα επακολουθήσει η λήψη των ενδεδειγμένων αποφάσεων εκ μέρους του Συμβουλίου.

2.4 Η ΕΟΚΕ θεωρεί πολύ θετική τη δραστηριότητα των οργανώσεων αγροτισσών και συναφών δικτύων σε ορισμένα κράτη μέλη. Ορισμένες από τις οργανώσεις αυτές είναι αυτόνομες, άλλες είναι ενταγμένες στις Ενώσεις των γεωργών. Υπάρχουν επίσης αρκετές οργανώσεις νέων γεωργών με έντονη δράση υπέρ της ισότητας των δύο φύλων. Αυτό βοηθά τις γυναίκες να αποκτήσουν προσόντα και τις ενθαρρύνει να αναλαμβάνουν εντατικότερη επιχειρηματική, κοινωνική, επαγγελματική ή πολιτική δραστηριότητα. Σε αυτό οφείλεται μεγάλο μέρος των σημερινών επιτευγμάτων, όπως π.χ. η κοινωνική ασφάλιση της αγροτικής οικογένειας, Σε ορισμένες Ενώσεις γεωργών, στις οποίες κατά παράδοση πλειοψηφούν οι άνδρες, δραστηριοποιούνται σήμερα γυναίκες με σημαντική επιρροή (9). Τέτοια παραδείγματα πρέπει να αποτελούν πρότυπο για όλα τα κράτη μέλη.

2.5 Η παρούσα γνωμοδότηση αποσκοπεί στον καθορισμό, εκ παραλλήλου με τα προαναφερθέντα έγγραφα, ορισμένων κριτηρίων και μέτρων ικανών να βοηθήσουν τις γυναίκες να εκτυλίξουν τις δυνατότητες τους ως εργαζόμενες και ως επιχειρηματίες, αναλαμβάνοντας έναν καινοτόμο ρόλο για τη διασφάλιση βιώσιμης ανάπτυξης και ποιοτικών θέσεων εργασίας. Ο καλύτερος εντοπισμός των εργασιακών δυνατοτήτων και των αναγκών, καθώς και της γεωργικο-αγροτικής επιχειρηματικότητας των γυναικών, μπορεί να βελτιώσει την παραγωγή, να την αναβαθμίσει ποιοτικά, να της προσδώσει στρατηγική ώθηση, να την διαφοροποιήσει και να συμβάλει στην επίτευξη μεγαλύτερης συνοχής μεταξύ της ΚΓΠ και των πολιτικών αγροτικής ανάπτυξης και εδαφικής συνοχής.

3. Στοιχεία και κριτήρια ερμηνείας

3.1 Οι διαδοχικές μεταρρυθμίσεις της ΚΓΠ κατέστησαν ασαφή την εννοιολογική διάκριση των όρων «γεωργική οικονομία», «αγροτική οικονομία» και «διαχείριση/αξιοποίηση της εδαφικής επικράτειας», πράγμα το οποίο διευρύνει το πλαίσιο ανάλυσης (10) των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες και καθιστά συγχρόνως αναγκαία την ύπαρξη επακριβών, κατανεμημένων ανά κατηγορία και ποιοτικών στοιχείων, εμβαθύνοντας ακόμη περισσότερο τις προσπάθειες που καταβάλλονται ήδη από την EUROSTAT. Στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του 2011 εκτιμάται ότι «από τους 26,7 εκατομμύρια ανθρώπους που απασχολούνται κανονικά στον τομέα της γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 42 % [δηλαδή 11,2 εκατομμύρια] είναι γυναίκες», συμπεριλαμβανομένου του συνόλου των γεωργικών και αγροτικών δραστηριοτήτων οι οποίες αποτελούν πηγή διαφόρων μορφών εργασίας για τα άτομα αυτά (εργασίας η οποία ωστόσο συχνά δεν είναι ούτε η μοναδική ούτε η κύρια επαγγελματική τους δραστηριότητα). Αντίθετα, η EUROSTAT προβαίνει στον υπολογισμό της γεωργικής απασχόλησης εκλαμβάνοντας ως βάση τις Ετήσιες Μονάδες Εργασίας (ΕΜΕ), με αποτέλεσμα ο συνολικός αριθμός των ανδρών και γυναικών που εργάζονται με οποιαδήποτε ιδιότητα στον τομέα να εμφανίζεται μειωμένος σε 11,1 εκατομμύρια κατά το 2010 (για τη γεωργία, τη δασοκομία, τη θήρα και την αλιεία) και, ως εκ τούτου, ο αριθμός των γυναικών εργαζομένων να υπολογίζεται σε περίπου 4,7 εκατομμύρια (11).

3.2 Η εν λόγω αναφορά στη στατιστική μεθοδολογία καθιστά σαφές ότι το πρόβλημα δεν τίθεται μόνον όσον αφορά τα επίμαχα ποσοτικά στοιχεία, αλλά και όσον αφορά τη στρατηγική σημασία του γεωργικο-αγροτικού τομέα από την άποψη της αλληλεπίδρασής του με το αστικό και περιαστικό περιβάλλον και τη βιώσιμη (περιβαλλοντική και κοινωνική) ανάπτυξή του. Επομένως, η πραγματική κατάσταση των γυναικών στη γεωργία και στην ύπαιθρο χρήζει εξέτασης υπό διττή οπτική γωνία: λαμβάνοντας υπόψη, αφενός, το υψηλό επίπεδο των προτύπων παραγωγής της ευρωπαϊκής γεωργίας και, αφετέρου, τις δυνατότητες που διαθέτουν οι γυναίκες, οι οποίες μπορούν να εκτυλιχθούν με τη χρήση περιορισμένων πόρων αλλά κατά τρόπο αποτελεσματικό και στοχευμένο. Θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι διανύουμε ακόμη περίοδο σοβαρής κρίσης η οποία προκαλεί δυσκολίες –αλλά και διανοίγει ευκαιρίες– για τις γυναίκες που ζουν και εργάζονται σε γεωργικές και αγροτικές περιοχές.

4. Η γεωργική και αγροτική οικονομία και οι επιπτώσεις της κρίσης

4.1 Σύμφωνα με πρόσφατες αξιολογήσεις της κατάστασης που επικρατεί στον γεωργικο-αγροτικό τομέα υποδεικνύεται ότι, έπειτα από κάποια μείωση της παραγωγής και της απασχόλησης λόγω επιβράδυνσης της κατανάλωσης και των εξαγωγών, ο εν λόγω τομέας άρχισε να διαγράφει αναπτυξιακή τροχιά, με συνακόλουθη αύξηση του εισοδήματος. Ειδικότερα η εσωτερική αγορά εμφανίζει μια ορισμένη προτίμηση έναντι της ποιότητας και της βιωσιμότητας: παραδείγματος χάρη, η αγορά τοπικών προϊόντων (διανομή σε μηδενική χιλιομετρική απόσταση ή βραχεία αλυσίδα (12)) ή/και βιολογικών προϊόντων συγκεντρώνει ολοένα και περισσότερο την προτίμηση των καταναλωτών.

4.2 Από την άποψη της απασχόλησης, μεταξύ του 2007 και του 2008 χάθηκαν 900 χιλιάδες θέσεις εργασίας στη γεωργία, ενώ μεταξύ του 2008 και του 2009 το υπόλοιπο εκτιμάται σε -200 000 ΕΜΕ (13). Η φθίνουσα τάση της απασχόλησης θα μπορούσε λοιπόν να σταθεροποιηθεί σε τιμές που αντανακλούν μια φυσιολογική μείωση του αριθμού των απασχολούμενων οφειλόμενη στον εξορθολογισμό των επιχειρήσεων, με μείωση του ανειδίκευτου εργατικού δυναμικού προς όφελος πιο εξειδικευμένων επαγγελματιών.

4.3 Παρά τα εν λόγω ελπιδοφόρα στοιχεία, δεν έχει βεβαίως επιτευχθεί η έξοδος από την κρίση ούτε έχει βελτιωθεί η κατάσταση των γυναικών: στην πλειονότητα των γεωργικών παραγωγικών δραστηριοτήτων το γυναικείο εργατικό δυναμικό εξακολουθεί να απασχολείται ατύπως, με συνακόλουθα ισχυρά μειονεκτήματα τόσο για την πλήρη απασχόληση (26 % των γυναικών έναντι 52 % των ανδρών) όσο και για τη μερική απασχόληση (9,7 % των ανδρών έναντι 11,8 % των γυναικών) (14)· πέραν αυτών των δεδομένων υπάρχει επίσης ο τομέας της εποχιακής εργασίας (που αντιπροσωπεύει ένα τεράστιο ποσοστό απασχολούμενων έναντι του μειωμένου ποσοστού των απασχολούμενων αόριστου χρόνου), της άτυπης και της παράνομης εργασίας που αποτελεί εκτεταμένο αόρατο φαινόμενο ή μη ποσοτικοποιημένο πρόβλημα που χρήζει αντιμετώπισης με την παροχή κινήτρων για την ανάδειξη του ζητήματος της αδήλωτης εργασίας και, όπου αυτό είναι δυνατό, με τη σταθεροποίηση της γυναικείας απασχόλησης.

4.3.1 Εξαιρετικά ανησυχητική είναι η κατάσταση των μεταναστριών (τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ), οι οποίες συχνά στερούνται ακόμη και τα πλέον στοιχειώδη δικαιώματα, αρχής γενομένης από την καθυστερημένη καταβολή ή την άδικη και αδικαιολόγητη μείωση του μισθού τους. Η κατάσταση αυτή έχει επιδεινωθεί περαιτέρω από την έναρξη της κρίσης, και δεν δικαιολογείται από τις δυσκολίες στις οποίες προσκρούει η χορήγηση δανείων προς τις μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις και τις μεταποιητικές επιχειρήσεις· υπάρχουν πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες οι εργαζόμενες υποχρεώθηκαν να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους χωρίς να έχουν πληρωθεί ή βρέθηκαν στο έλεος εκμεταλλευτών, εγκληματιών και εμπόρων εργατικού δυναμικού οι οποίοι δυστυχώς δεν υφίστανται ποινικές κυρώσεις σε ορισμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

4.3.2 Ο εδαφικός κατακερματισμός των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και οι περιορισμένες διαστάσεις πολλών εξ αυτών περιπλέκουν τη διενέργεια ελέγχων για την εξακρίβωση της νομιμότητας των εργασιακών σχέσεων. Ωστόσο, η προσεκτική διαχείριση εκ μέρους των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, από κοινού με τους κοινωνικούς εταίρους και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, μπορεί να αποτελέσουν αφετηρία για την καταπολέμηση παρατυπιών και εγκληματικών ενεργειών, διασφαλίζοντας τα δικαιώματα και την ασφάλεια των πάντων.

5. Για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των γυναικών στις γεωργικές και αγροτικές περιοχές …

5.1 Η ποιοτική διάσταση της γεωργικής παραγωγής αποτελεί σημαντική πτυχή της εργασίας των γυναικών, είτε ως παραγωγών, είτε ως συζύγων που εργάζονται ως βοηθοί στον αγροτικό τομέα, είτε ως καταναλωτριών, είτε ως φορέων μεταλαμπάδευσης των παραδόσεων, του δημιουργικού πνεύματος και των αυθεντικών πρακτικών. Για την αξιοποίηση αυτής της πραγματικής συμβολής απαιτούνται συντονισμένες επιλογές σε ολόκληρη την εδαφική επικράτεια.

5.2 Η ανάπτυξη και η εφαρμογή προηγμένων μεθόδων παραγωγής, η έρευνα, ο επαγγελματικός προσανατολισμός και η κατάρτιση προϋποθέτουν αλληλεπίδραση των ερευνητικών κέντρων και των πανεπιστημίων με τις γεωργικές και αγροτικές περιοχές, μέσω τόσο της ενσωμάτωσης των αναγκών των γυναικών στις μελέτες τους όσο και της ανάλυσης των δυνατοτήτων τους.

5.3 Συχνά επικρατεί η άποψη ότι οποιοδήποτε πρόβλημα σχετικό με την ποιοτική βελτίωση και την προαγωγή της ανταγωνιστικότητας μπορεί να επιλυθεί με την παροχή κάποιας μορφής κατάρτισης. Η άποψη αυτή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ποσοτική και όχι την ποιοτική και στοχευμένη εξάπλωση της παρεχόμενης κατάρτισης, η οποία πολλές φορές δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στις συγκεκριμένες ανάγκες της οικονομίας και των ενδιαφερομένων κοινωνικών φορέων, αλλά ούτε και στις συμμετοχικές στρατηγικές βιώσιμης ανάπτυξης. Για την ανάπτυξη του γεωργικο-αγροτικού τομέα απαιτούνται δεόντως προετοιμασμένες εργαζόμενες και γυναίκες επιχειρηματίες, αλλά η κατάρτιση δεν επαρκεί από μόνη της για την άμεση αναβάθμιση την εργασίας, της δραστηριότητας και της διαβίωσης εάν δεν υποστηρίζεται από κατάλληλες δομές και υπηρεσίες, καθώς και από βιώσιμες και ποιοτικές θέσεις εργασίας.

6. … ενδελεχής εξέταση των αναγκών και των δυνατοτήτων που πηγάζουν από την εδαφική επικράτεια

6.1 Κάθε παρέμβαση η οποία αποσκοπεί σε κατάρτιση, παροχή υπηρεσιών ή εκλογίκευση οφείλει να εκπορεύεται από την ενδελεχή εξέταση των συγκεκριμένων συνθηκών και των διαθέσιμων δυνατοτήτων των γυναικών που ζουν και εργάζονται σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον. Προς το σκοπό αυτό επιβάλλεται η προσεκτική ανάλυση τόσο της εδαφικής επικράτειας όσο και των δυνατοτήτων και των προσδοκιών του πληθυσμού, η οποία απαιτείται να διενεργηθεί με την ενεργό συμμετοχή των ενδιαφερομένων γυναικών. Η συμμετοχή αποτελεί δυναμική διαδικασία η οποία καθιστά περισσότερο υπεύθυνες τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές, αλλά και τις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις. Οι συνολικές δυνατότητες που διαθέτει μια εδαφική περιοχή μπορούν να πολλαπλασιαστούν με την ελευθέρωση των δυνατοτήτων του γυναικείου πληθυσμού της. Η υλοποίηση στοχοθετημένων και αποτελεσματικών προγραμμάτων για την προώθηση της καινοτομίας, της επιχειρηματικότητας και της απασχόλησης των γυναικών μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία θέσεων εργασίας (κυρίως για τη νεολαία), επιβραδύνοντας και ενίοτε ακόμη και αντιστρέφοντας την τάση εγκατάλειψης της υπαίθρου.

6.1.1 Για την ανάλυση των εν λόγω δυνατοτήτων προϋποτίθεται η αλληλεπίδραση μεταξύ πανεπιστημιακής κοινότητας και εδαφικής επικράτειας: τα ερευνητικά κέντρα οφείλουν να συμμετέχουν στον σχεδιασμό και στην αξιολόγηση των σχεδίων ανάπτυξης. Προς το σκοπό αυτό, απαιτείται η διασφάλιση αποτελεσματικών διασυνδέσεων –μέσω προηγμένων και προσιτών ΤΠΕ– μεταξύ των πανεπιστημίων και των γυναικών με στόχο την πραγματοποίηση εμπεριστατωμένων ερευνών και την επιτόπια πειραματική δοκιμή τους (15).

6.1.2 Τα σχέδια εδαφικής ανάπτυξης θα πρέπει να εμπεριέχουν ειδικές δράσεις κατάρτισης εστιασμένες στις εργαζόμενες, στις συμβοηθούσες συζύγους και στις γυναίκες επιχειρηματίες, με σκοπό την ενδυνάμωση της ικανότητάς τους να προσαρμόζονται, να καινοτομούν και να μεταδίδουν τις γνώσεις και τις προσεγγίσεις τους. Οι γυναίκες που αποκτούν κάποια μορφή κατάρτισης θα πρέπει να ενθαρρύνονται να την μεταλαμπαδεύουν και σε άλλες γυναίκες τόσο δια της επίσημης οδού (στο πλαίσιο συνεταιρισμών, δομών που συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ομάδων δράσης για την ανάπτυξη της υπαίθρου κλπ.) όσο και δια της ανεπίσημης οδού (συμμετοχή σε ομάδες συζήτησης και αυτοδιδασκαλίας, παρεμβάσεις σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, στήλες εφημερίδων, κοινωνικές επιχειρήσεις κλπ.). Τα απαιτούμενα κίνητρα δεν συνίστανται απλώς στην εξασφάλιση οικονομικών πόρων, αλλά και στην εξοικονόμηση του χρόνου των γυναικών, με την επιτόπια παροχή διευκολύνσεων και υπηρεσιών (άδειες μετ’ αποδοχών, παιδικοί σταθμοί, αποτελεσματικές και δωρεάν συγκοινωνίες (16), προσωρινή αντικατάσταση για δραστηριότητες παροχής φροντίδων, βρεφονηπιακούς σταθμούς στην ύπαιθρο κλπ.).

6.2 Η αποτελεσματική, γρήγορη (ευρυζωνική) και οικονομικά προσιτή διαδικτυακή κάλυψη συνιστά προαπαιτούμενο, δεδομένου ότι σε ολόκληρες χώρες της ΕΕ ποσοστό χαμηλότερο του 60 % των κατοικιών διαθέτουν δικτυακή σύνδεση. Η ευρύτερη χρήση των ΤΠΕ μπορεί επίσης να διευκολύνει την κατάρτιση εξ αποστάσεως, καθώς και την επικοινωνία μεταξύ απομακρυσμένων περιοχών της επικράτειας, ενώ αποτελεί κίνητρο για την επικοινωνία με γυναίκες προερχόμενες από τους γεωργικο-αγροτικούς τομείς άλλων χωρών, ευνοώντας επίσης την επίδειξη ενδιαφέροντος για την εκμάθηση γλωσσών και την ανταλλαγή εμπειριών.

6.2.1 Επιπλέον, οι ΤΠΕ διευκολύνουν τη δημιουργία δικτύων γυναικών επιχειρηματιών, συμβοηθουσών συζύγων και εργαζομένων γυναικών τα οποία, ενισχυόμενα από την παρουσία μεταναστριών εκτός ΕΕ, επικοινωνούν και αλληλεπιδρούν επίσης με γυναίκες προερχόμενες από υποψήφιες προς ένταξη και τρίτες χώρες. Τα δίκτυα αυτά μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία γόνιμης ανταλλαγής εμπειριών, καλύτερης συνεργασίας για την ανάπτυξη ή ακόμη και μεγαλύτερης εμπορικής ολοκλήρωσης, αλλά και να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της πρόκλησης της επισιτιστικής ασφάλειας σε παγκόσμια κλίμακα.

6.3 Η υγεία των γυναικών που ζουν σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον αποτελεί προτεραιότητα. Η διασφάλιση αποτελεσματικών υπηρεσιών υγείας –σε συνδυασμό με μονάδες τηλεϊατρικής και τηλεδιάγνωσης– και ποιοτικών ιατροφαρμακευτικών προϊόντων συντελεί στην παρακολούθηση της υγείας, της ασφάλειας και των επαγγελματικών ασθενειών στους χώρους εργασίας, πράγμα το οποίο μπορεί να έχει επίσης ως αποτέλεσμα τη δημιουργία θέσεων εργασίας για εξειδικευμένο προσωπικό. Οι εν λόγω υπηρεσίες (ιδίως όσον αφορά την αναπαραγωγική υγεία και την πρόληψη των γυναικολογικών παθήσεων) θα πρέπει να παρέχονται δωρεάν· εν πάση περιπτώσει, όμως, το κόστος θα πρέπει να καθορίζεται πάντοτε σε συνάρτηση με το οικογενειακό εισόδημα και τα οικογενειακά βάρη. Καθοριστική παράμετρο αποτελεί ο μεγάλος αριθμός ηλικιωμένων γυναικών: σε ορισμένες χώρες με έντονη γεωργικο-αγροτική διάσταση το προσδόκιμο επιβίωσης των γυναικών είναι πολύ υψηλότερο από εκείνο των ανδρών, με αποτέλεσμα να πλειοψηφούν οι γυναίκες μεταξύ του πληθυσμού ηλικίας άνω των εξήντα ετών (17). Για τις γυναίκες αυτές, η παροχή υπηρεσιών υγείας, περίθαλψης και συνοδευτικής φροντίδας είναι κεφαλαιώδους σημασίας, μεταξύ άλλων και προκειμένου να μην υποχρεώνονται οι νεότερες γυναίκες να αναλάβουν ακόμη περισσότερα οικογενειακά βάρη.

6.4 Η κατάσταση των συμβοηθουσών συζύγων εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται πολύ διαφορετικά από χώρα σε χώρα. Επισήμως οι γυναίκες αυτές δεν αναγνωρίζονται ως εργαζόμενες, παρότι εργάζονται σκληρά στον εν λόγω κλάδο, και σε ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να μην δικαιούνται ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης ούτε σύνταξης (πέραν του συστήματος καθολικής κάλυψης, όπου αυτό προβλέπεται από το κράτος πρόνοιας). Απαιτούνται ενδεδειγμένα μέσα προκειμένου να εξασφαλιστεί η παροχή κάλυψης σε αυτές τις γυναίκες μέσω, παραδείγματος χάρη, ειδικών συνταξιοδοτικών ταμείων υπό την ώθηση των κοινωνικών εταίρων ή των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Θα ήταν επίσης σκόπιμη η θέσπιση κανόνων περί συνδικαιούχων, ενδεχομένως στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού καθεστώτος για τις γυναίκες που ζουν σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον

6.5 Οι γυναίκες διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο για την ορθολογική χρήση της ενέργειας και τη διάθεση των αποβλήτων, με την ιδιότητά τους ως διαχειρίστριες των οικονομικών της οικογένειάς τους. Η συλλογή διαχωρισμένων απορριμμάτων και η προώθηση κατάλληλων εγκαταστάσεων λιπασματοποίησης και μετασχηματισμού (βιομάζα) μπορούν να συνυπάρξουν τόσο με τους στόχους περί εξοικονόμησης ενέργειας όσο και με τον ενάρετο κύκλο γεωργικής και βιολογικής παραγωγής που είναι εκ των πραγμάτων ενεργειακά αυτάρκης. Θεωρείται σκόπιμο να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε νέες οικολογικές (πράσινες) τεχνολογίες για την παραγωγή και την αποδοτική χρήση των πόρων και να προβλεφθούν ειδικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις και τις επαγγελματικές δραστηριότητες που τελούν υπό γυναικεία διαχείριση.

6.6 Σε μεγάλο αριθμό χωρών, η ανάληψη πρωτοβουλίας εκ μέρους ομάδων γυναικών οδήγησε στην αποκόμιση θετικών εμπειριών στον τομέα του αγροτουρισμού, κυρίως στο πλαίσιο συνεταιρισμών, με άριστα αποτελέσματα από πλευράς διαχείρισης. Λαμβανομένου υπόψη του διαρκώς αυξανόμενου ενδιαφέροντος για τη συγκεκριμένη μορφή τουρισμού, καλό θα ήταν να επιδιωχθεί τόσο η δικτύωση των εν λόγω δραστηριοτήτων όσο και η διάδοση των βέλτιστων πρακτικών.

6.7 Για να είναι σε θέση να συμβάλει στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην προώθηση της γυναικείας επαγγελματικής δραστηριότητας (η οποία συχνά ασκείται σε μικρά αγροτεμάχια), η διανομή των προϊόντων πρέπει να είναι υψηλής ποιότητας, λειτουργική και ευπροσάρμοστη: οι χαμηλού κόστους τοπικοί διανεμητικοί συνεταιρισμοί θα μπορούσαν να διευκολύνουν την πώληση ποιοτικών παραδοσιακών προϊόντων σε πιο προσιτές τιμές· χρήσιμη αποδείχθηκε επίσης η διοργάνωση ειδικών εκδηλώσεων για την προώθηση συναφών προϊόντων.

6.8 Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η προβολή των χειροτεχνικών και των παραδοσιακών προϊόντων που απειλούνται με εξαφάνιση. Η ανάληψη στοχευμένων δράσεων ενημέρωσης και προώθησης προϊόντων (marketing) μπορεί να συντελέσει στη διατήρηση ή στη δημιουργία θέσεων εργασίας και επαγγελματικών δραστηριοτήτων, αναχαιτίζοντας την εγκατάλειψη της υπαίθρου και την υποβάθμιση της ποιότητας των προϊόντων που προκαλούνται εξαιτίας των μαζικών εισαγωγών. Καθίσταται επομένως αναγκαία η διασφάλιση ικανοποιητικής αλληλεπίδρασης μεταξύ υπηρεσιών, τεχνολογιών και ενδεδειγμένων μέσων μεταφοράς για τη σύνδεση των αγροτικών και των γεωργικών περιοχών με τις αγορές των αστικών κέντρων (18).

6.9 Η βελτίωση της πρόσβασης σε πιστώσεις είναι απαραίτητη για τη δημιουργία βιοτεχνικών και γεωργικών επιχειρήσεων και συνεταιρισμών, επιδιώκοντας την πιο υπεύθυνη ανάμειξη των παραδοσιακών τραπεζών (ειδικότερα των γεωργικών ταμείων και των τοπικών ταμιευτηρίων), καθώς και την προώθηση προγραμμάτων χορήγησης μικροπιστώσεων που να απευθύνονται πρωτίστως στις γυναίκες.

7. Οι πολιτικές της ΕΕ και η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών

7.1 Εν αναμονή της έγκρισης της πρότασης κανονισμού περί κοινών διατάξεων για τα Διαρθρωτικά Ταμεία (19), υπενθυμίζεται ότι στον κανονισμό ΕΓΤΑΑ τονίζεται η ανάγκη χρησιμοποίησης των πόρων του Ταμείου για την προαγωγή της ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών και προβλέπεται η ενημέρωση και η συμμετοχή των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται για την επίτευξη του εν λόγω στόχου (20). Ο νέος κανονισμός περί καθορισμού κοινών διατάξεων θα μπορούσε να ενισχυθεί με την εισαγωγή μιας επισπευσμένης διαδικασίας (fast track) για τις γυναίκες που προβαίνουν στη σύσταση καινοτόμων και βιώσιμων γεωργικο-αγροτικών ή βιοτεχνικών επιχειρήσεων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να ισχυροποιηθεί και να μεγιστοποιηθεί η ικανότητα υποβολής προτάσεων στους κοινωνικούς φορείς που συμμετέχουν στην εταιρική σχέση η οποία αναφέρεται στο άρθρο 6 της προαναφερθείσας νομοθετικής πράξης.

7.2 Όσον αφορά την πρόταση κανονισμού περί καθορισμού κοινών διατάξεων για τα Διαρθρωτικά Ταμεία, ο οποίος έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ (21), επιβεβαιώνεται η εκδήλωση έντονης ανησυχίας σχετικά με τις επιπτώσεις που θα μπορούσαν να έχουν οι μακροοικονομικοί όροι (άρθρο 21) σε ορισμένα σχέδια που εστιάζονται στην ανάπτυξη πρωτοβουλιών προς όφελος των γυναικών. Η ΕΟΚΕ ζητά να αποφευχθούν, δυνάμει ειδικής νομοθετικής διάταξης, οι άμεσες ή έμμεσες αρνητικές συνέπειες εις βάρος των πλέον αδύναμων μελών της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών.

7.3 Η ΕΟΚΕ ευελπιστεί ότι η Επιτροπή, πέραν της δέσμευσης που έχει ήδη αναληφθεί με τις προαναφερθείσες προτάσεις, θα μεριμνήσει για τον ταχύτερο εντοπισμό των αλλαγών και των αναγκών των γυναικών, αποφεύγοντας πρωτίστως την ακαμψία –από πλευράς περιεχομένου και μεθοδολογίας– των προγραμμάτων που αποσκοπούν στη βελτίωση της θέσης της γυναίκας στο γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον.

7.4 Η ενδυνάμωση και η βελτίωση της συμμετοχής των γυναικών στην γεωργικο-αγροτική ανάπτυξη της υπαίθρου θα πρέπει επίσης να επιδιώκεται συστηματικά στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών προγραμμάτων στον τομέα της έρευνας και ανάπτυξης, της κατάρτισης (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο κ.ά.) και της κινητικότητας των εργαζομένων, αλλά και, φυσικά, κατά την εφαρμογή της πολιτικής οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής.

7.5 Το σύνολο των κανόνων, των προγραμμάτων και των σχεδίων που σχετίζονται με τον δεύτερο πυλώνα θα πρέπει να υπόκειται σε περιοδικούς ελέγχους, στο πλαίσιο των διαδικασιών παρακολούθησης της ΚΓΠ, με σκοπό την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους ως προς την επίτευξη ισότητας ευκαιριών, καθώς και ως προς τη δέουσα χρήση των χορηγούμενων πόρων.

7.6 Κρίνεται επίσης σκόπιμο να προβλεφθούν θεματικά υποπρογράμματα για τις γυναίκες στο πλαίσιο των πολιτικών αγροτικής ανάπτυξης και να επιδιωχθεί η ορθή αξιοποίηση και διάδοση των εμπειριών που απορρέουν από το πρόγραμμα LEADER.

7.7 Για την ανάπτυξη προγραμμάτων τα οποία θα εμπεριέχουν ως πρωταρχικό τους μέλημα την εκτύλιξη των δυνατοτήτων που διαθέτουν οι γυναίκες, η εδαφική επικράτεια –υπό τη φυσική, τη διοικητική και την κοινωνιολογική έννοια του όρου– οφείλει να ηγηθεί μιας δυναμικής συμμετοχικής προσέγγισης. Οι οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων και της κοινωνίας των πολιτών απαιτείται να είναι άμεσα συνυπεύθυνες για τις διάφορες επιλογές και για την εφαρμογή τους. Προς το σκοπό αυτό, θα πρέπει επίσης να αποδείξουν ότι είναι σε θέση να εκπροσωπούν έμπρακτα και αποτελεσματικά τις ανάγκες των γυναικών και να προάγουν τη συμμετοχή τους σε όλα τα επίπεδα των σχετικών οργανώσεων, μεριμνώντας παράλληλα για την ενίσχυση των ιδιαίτερων ικανοτήτων τους (capacity building).

7.7.1 Η ΕΟΚΕ καλεί όλες τις οργανώσεις που εκπροσωπούνται στους κόλπους της να εστιάσουν την προσοχή τους στις γυναίκες που ζουν και εργάζονται σε γεωργικο-αγροτικό περιβάλλον, να γίνουν εκφραστές των αναγκών και των φιλοδοξιών τους και να προωθούν συστηματικά τη συμμετοχή τους στις διάφορες οριζόντιες και κάθετες δομές εταιρικής σχέσης.

Βρυξέλλες, 12 Ιουλίου 2012. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Staffan NILSSON

(1) Τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών.

(2) Agriculture in the EU - Statistical and Economic Information (Η γεωργία στην ΕΕ - Στατιστικά και οικονομικά στοιχεία) - Έκθεση 2010, Μάρτιος 2011.

(3) Σελ. 146, Πίνακας του σημ. 3.5.1.4. της προαναφερθείσας έκθεσης.

(4) Απόφαση 2006/144/ΕΚ της 20ής Φεβρουαρίου 2006 (προγραμματική περίοδος 2007-2013) – ΕΕ L 55 της 25.2.2006, σελ. 20.

(5) http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2011-0122+0+DOC+XML+V0//EL.

(6) Μεταξύ άλλων, υπενθυμίζονται οι γνωμοδοτήσεις CESE, ΕΕ C 256, 27.1.07, σ. 144, CESE, ΕΕ C 317, 23.12.09, σ. 49, CESE, ΕΕ C 347, 18.12.10, σ. 41, CESE, EE C 376, 22.12.2011, σ. 144-149, CESE, EE C 143, 22.05.2012, σ. 35-39, CESE, ΕΕ C 191, 29.06.2012, σ. 116-129.

(7) COM(2011) 615 final/2 και έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής 61 final, μέρος 1 και 2.

(8) COM(2012) 79 final.

(9) Για παράδειγμα, μία δραστήρια αγρότισσα έχει αναδειχθεί πρόεδρος της Ένωσης Γεωργών της Σουηδίας (LRF).

(10) Το 92 % της ευρωπαϊκής εδαφικής επικράτειας εκλαμβάνεται ως ύπαιθρος με ποσοστό κατοίκων ανερχόμενο στο 56 % του πληθυσμού και παραγωγή αντίστοιχη του 45 % της προστιθέμενης αξίας της ΕΕ (στοιχεία που παρατίθενται στην απόφαση η οποία προαναφέρθηκε στο σημείο 2.1).

(11) Η Επιτροπή προετοιμάζει μια σειρά εκθέσεων και μελετών επί του θέματος, στο πλαίσιο των οποίων η ΕΟΚΕ προσβλέπει σε ακόμη επακριβέστερα και καλύτερα κατανεμημένα ποιοτικά στοιχεία.

(12) Υπενθυμίζεται η διάσκεψη με θέμα Local agricolture and short food supply chains (Τοπική γεωργία και βραχεία αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων), Βρυξέλλες, 20.4.2012.

(13) Στοιχεία EUROSTAT.

(14) Έκθεση του 2010 για την ΚΓΠ, πίνακας του σημ. 3.5.1.4 (http://ec.europa.eu/agriculture/agrista/2010/table_en/index.htm).

(15) Υπάρχουν εκτεταμένες γεωργικές και αγροτικές περιοχές οι οποίες δεν διαθέτουν πανεπιστημιακές και ερευνητικές δομές: επ’ αυτού αξίζει να υπενθυμιστεί η απόφαση για την ίδρυση πανεπιστημίου στην Umeå (Σουηδία), σε μια ελάχιστα ανεπτυγμένη αγροτική περιοχή η οποία ωστόσο αναζωογονήθηκε όταν τέθηκε σε πλήρη λειτουργία το κέντρο μελετών και ερευνών της.

(16) Στην υποσημείωση αριθ. 7 του προαναφερθέντος εγγράφου εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, μέρος 2, επισημαίνεται ότι οι γυναίκες χρησιμοποιούν τις δημόσιες συγκοινωνίες περισσότερο από τους άνδρες.

(17) Στη Λιθουανία, οι γυναίκες ζουν κατά μέσο όρο 11 χρόνια περισσότερο από τους άνδρες, στη Λετονία 10, στην Πολωνία, στη Ρουμανία και στη Σλοβακία 8, στη Βουλγαρία, στην Τσεχική Δημοκρατία, στην Πορτογαλία, στη Σλοβενία και στην Ισπανία 7.

(18) Η κατάσταση που επικρατεί όσον αφορά τις βιοτεχνικές δραστηριότητες στις αγροτικές περιοχές εξετάστηκε διεξοδικώς στη γνωμοδότηση CESE, EE C 143, 22.05.2012, σ. 35-39,

(19) COM(2011) 615 final/2.

(20) Βλ. κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου της 20ής Σεπτεμβρίου 2005 (ΕΕ L 277 της 21.10.2005, σελ. 1–40), άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο γ)· άρθρο 62, παράγραφος 1, στοιχείο β)·άρθρο 76, παράγραφος 2, στοιχείο α).

(21) CESE, ΕΕ C 191, 29.06.2012, σ. 30-37, βλ. ειδικότερα το σημείο 3.3.3