ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

1.ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

•Αιτιολόγηση και στόχοι της πρότασης

Η παρούσα αιτιολογική έκθεση συνοδεύει την πρόταση κανονισμού για εναρμονισμένους κανόνες σχετικά με τη δίκαιη πρόσβαση σε δεδομένα και τη χρήση τους (πράξη για τα δεδομένα).

Τα δεδομένα αποτελούν βασική συνιστώσα της ψηφιακής οικονομίας και βασικό πόρο για τη διασφάλιση της πράσινης και της ψηφιακής μετάβασης. Ο όγκος των δεδομένων που παράγονται από ανθρώπους και μηχανήματα έχει αυξηθεί εκθετικά τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, τα περισσότερα δεδομένα παραμένουν αχρησιμοποίητα ή η αξία τους συγκεντρώνεται στα χέρια σχετικά λίγων μεγάλων εταιρειών. Η χαμηλή εμπιστοσύνη, τα αντικρουόμενα οικονομικά κίνητρα και τα τεχνολογικά εμπόδια εμποδίζουν την πλήρη αξιοποίηση του δυναμικού της καινοτομίας που βασίζεται στα δεδομένα. Ως εκ τούτου, είναι ζωτικής σημασίας να απελευθερωθεί το εν λόγω δυναμικό με την παροχή ευκαιριών για την περαιτέρω χρήση των δεδομένων, καθώς και με την άρση των εμποδίων στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομίας δεδομένων σύμφωνα με τους ευρωπαϊκούς κανόνες και με πλήρη σεβασμό των ευρωπαϊκών αξιών, και σύμφωνα με την αποστολή της μείωσης του ψηφιακού χάσματος, ώστε όλοι να επωφεληθούν από αυτές τις ευκαιρίες. Η εξασφάλιση μεγαλύτερης ισορροπίας στην κατανομή της αξίας των δεδομένων σε συνάρτηση με το νέο κύμα βιομηχανικών δεδομένων μη προσωπικού χαρακτήρα και τη διάδοση προϊόντων που συνδέονται με το διαδίκτυο των πραγμάτων (IoT) σημαίνει ότι υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες για την ενίσχυση μιας βιώσιμης οικονομίας δεδομένων στην Ευρώπη.

Η ρύθμιση της πρόσβασης στα δεδομένα και της χρήσης τους αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρει η ψηφιακή εποχή στην οποία ζούμε. Η πρόεδρος της Επιτροπής, κ. Ursula von der Leyen, δήλωσε στις πολιτικές κατευθύνσεις της για την Επιτροπή 2019-2024 ότι η Ευρώπη πρέπει να «[εξισορροπήσει] τη ροή και την [ευρεία] χρήση των δεδομένων με τη διατήρηση υψηλών προτύπων όσον αφορά την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την ασφάλεια και τη δεοντολογία». Το πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής 2020 έθεσε διάφορους στρατηγικούς στόχους, συμπεριλαμβανομένης της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τα δεδομένα που εγκρίθηκε τον Φεβρουάριο του 2020. Η στρατηγική αυτή αποσκοπεί στην οικοδόμηση μιας πραγματικής ενιαίας αγοράς δεδομένων και στην ανάδειξη της Ευρώπης σε παγκόσμια ηγέτιδα δύναμη στην ευέλικτη στην αξιοποίηση δεδομένων οικονομία. Για τον λόγο αυτόν, η πράξη για τα δεδομένα αποτελεί βασικό πυλώνα και τη δεύτερη σημαντική πρωτοβουλία που ανακοινώθηκε στη στρατηγική για τα δεδομένα. Ειδικότερα, συμβάλλει στη δημιουργία ενός διατομεακού πλαισίου διακυβέρνησης για την πρόσβαση στα δεδομένα και τη χρήση τους με τη θέσπιση νομοθεσίας για θέματα που επηρεάζουν τις σχέσεις μεταξύ των παραγόντων της οικονομίας δεδομένων, ώστε να παρέχονται κίνητρα για οριζόντια κοινοχρησία δεδομένων σε όλους τους τομείς.

Στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 21ης και 22ας Οκτωβρίου 2021 υπογραμμίστηκε «ότι είναι σημαντικό να σημειωθεί ταχεία πρόοδος σε [άλλες] τρέχουσες και μελλοντικές πρωτοβουλίες, προπάντων όσον αφορά την αξιοποίηση των δεδομένων στην Ευρώπη, ιδίως μέσω ενός ολοκληρωμένου κανονιστικού πλαισίου που να ευνοεί την καινοτομία και να διευκολύνει την καλύτερη φορητότητα των δεδομένων, την ισότιμη πρόσβαση στα δεδομένα και εξασφαλίζει τη διαλειτουργικότητα». Στις 25 Μαρτίου 2021, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επανέλαβε «[ότι είναι σημαντικό] να αξιοποιηθεί καλύτερα το δυναμικό των δεδομένων και των ψηφιακών τεχνολογιών προς όφελος της κοινωνίας, [του περιβάλλοντος] και της οικονομίας». Στις 1-2 Οκτωβρίου 2020, τόνισε «την ανάγκη να καταστούν ευκολότερα διαθέσιμα υψηλής ποιότητας δεδομένα και να προωθηθεί και να καταστεί δυνατή η καλύτερη κοινοχρησία και συγκέντρωση δεδομένων, καθώς και η διαλειτουργικότητα». Σχετικά με τις υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους, στις 15 Οκτωβρίου 2020 τα κράτη μέλη της ΕΕ ενέκριναν ομόφωνα κοινή δήλωση με τίτλο «Joint Declaration on building the next generation cloud for businesses and the public sector in the EU» (Κοινή δήλωση για την οικοδόμηση του υπολογιστικού νέφους επόμενης γενιάς για τις επιχειρήσεις και τον δημόσιο τομέα στην ΕΕ). Αυτό θα απαιτούσε μια νέα γενιά υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους της ΕΕ που να ανταποκρίνεται, για παράδειγμα, στα υψηλότερα πρότυπα όσον αφορά τη φορητότητα και τη διαλειτουργικότητα, για παράδειγμα.

Το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 25ης Μαρτίου 2021 σχετικά με μια ευρωπαϊκή στρατηγική για τα δεδομένα παρότρυνε την Επιτροπή να υποβάλει πράξη για τα δεδομένα που θα ενθαρρύνει και θα καθιστά δυνατή τη μεγαλύτερη και δικαιότερη ροή δεδομένων σε όλους τους τομείς, μεταξύ επιχειρήσεων, από επιχειρήσεις προς κυβερνήσεις, από κυβερνήσεις προς επιχειρήσεις και μεταξύ κυβερνήσεων. Στο ψήφισμά του της 25ης Μαρτίου 2021, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε επίσης την ανάγκη δημιουργίας κοινών ευρωπαϊκών χώρων δεδομένων για την ελεύθερη ροή δεδομένων μη προσωπικού χαρακτήρα σε διασυνοριακό και διατομεακό επίπεδο και μεταξύ επιχειρήσεων, της πανεπιστημιακής κοινότητας, των συναφών ενδιαφερόμενων φορέων και του δημόσιου τομέα. Από την άποψη αυτή, ενθάρρυνε την Επιτροπή να αποσαφηνίσει τα δικαιώματα χρήσης, ιδίως στο πλαίσιο μεταξύ επιχειρήσεων και από επιχειρήσεις προς κυβερνήσεις. Επισήμανε ότι οι ανισορροπίες της αγοράς που προκύπτουν από τη συγκέντρωση δεδομένων περιορίζουν τον ανταγωνισμό, αυξάνουν τους φραγμούς εισόδου στην αγορά και μειώνουν την ευρύτερη πρόσβαση και χρήση των δεδομένων.

Στο ψήφισμά του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισήμανε επίσης ότι οι συμβατικές συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων δεν διασφαλίζουν απαραίτητα επαρκή πρόσβαση σε δεδομένα για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Ο λόγος γι’ αυτό είναι ότι υπάρχουν ασυμμετρίες στη διαπραγματευτική ισχύ και την εμπειρογνωσία. Ως εκ τούτου, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε την ανάγκη οι συμβάσεις να ορίζουν σαφώς τις υποχρεώσεις και την ευθύνη όσον αφορά την πρόσβαση, την επεξεργασία, την ανταλλαγή και την αποθήκευση δεδομένων, προκειμένου να περιοριστεί η ακατάλληλη χρήση τους.

Ως εκ τούτου, ζητήθηκε από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη της ΕΕ να εξετάσουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των παραγόντων όσον αφορά την πρόσβαση σε δεδομένα στων οποίων τη δημιουργία συμμετείχαν και να βελτιώσουν την ευαισθητοποίησή τους, ιδίως όσον αφορά το δικαίωμα να αποκτούν πρόσβαση σε δεδομένα, να τα μεταφέρουν, να παροτρύνουν άλλο μέρος να σταματήσει τη χρήση τους ή να τα διορθώσει ή να τα διαγράψει, προσδιορίζοντας παράλληλα τους κατόχους και οριοθετώντας τη φύση των δικαιωμάτων αυτών.

Στο μέτωπο από επιχειρήσεις προς κυβερνήσεις, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε από την Επιτροπή να καθορίσει τις καταστάσεις, τις προϋποθέσεις και τα κίνητρα με τα οποία θα πρέπει ο ιδιωτικός τομέας να είναι υποχρεωμένος να καθιστά τα δεδομένα διαθέσιμα προς χρήση από τον δημόσιο τομέα, όπως στην περίπτωση που αυτά είναι αναγκαία για την οργάνωση των δημόσιων υπηρεσιών που βασίζονται στα δεδομένα, καθώς και να εξετάσει υποχρεωτικά συστήματα κοινοχρησίας δεδομένων από επιχειρήσεις προς κυβερνήσεις, για παράδειγμα σε περιπτώσεις που διαφεύγουν τον ανθρώπινο έλεγχο.

Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή υποβάλει την προτεινόμενη πράξη για τα δεδομένα με στόχο τη διασφάλιση δίκαιης κατανομής της αξίας των δεδομένων μεταξύ των παραγόντων της οικονομίας δεδομένων και την προώθηση της πρόσβασης σε δεδομένα και της χρήσης τους.

Η πρόταση θα συμβάλει στην επίτευξη των ευρύτερων στόχων πολιτικής που είναι η διασφάλιση ότι οι επιχειρήσεις της ΕΕ σε όλους τους τομείς είναι σε θέση να καινοτομούν και να ανταγωνίζονται, η αποτελεσματική ενδυνάμωση των ατόμων όσον αφορά τα δεδομένα τους και ο καλύτερος εξοπλισμός των επιχειρήσεων και των φορέων του δημόσιου τομέα με έναν αναλογικό και προβλέψιμο μηχανισμό για την αντιμετώπιση σημαντικών πολιτικών και κοινωνικών προκλήσεων, συμπεριλαμβανομένων των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης σε τομείς δημόσιου συμφέροντος και άλλων εξαιρετικών καταστάσεων. Οι επιχειρήσεις θα είναι σε θέση να αλλάζουν εύκολα τα δεδομένα και άλλα ψηφιακά περιουσιακά τους στοιχεία μεταξύ ανταγωνιστικών παρόχων υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους και άλλων υπηρεσιών επεξεργασίας δεδομένων. Η κοινοχρησία δεδομένων εντός και μεταξύ τομέων της οικονομίας απαιτεί ένα πλαίσιο διαλειτουργικότητας με διαδικαστικά και νομοθετικά μέτρα για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης και τη βελτίωση της αποδοτικότητας. Η δημιουργία κοινών ευρωπαϊκών χώρων δεδομένων για στρατηγικούς τομείς της οικονομίας και τομείς δημόσιου συμφέροντος θα συμβάλει σε μια πραγματική εσωτερική αγορά δεδομένων που θα επιτρέπει την κοινοχρησία και τη διατομεακή χρήση δεδομένων. Ως εκ τούτου, ο παρών κανονισμός συμβάλλει στα εν λόγω πλαίσια και στις εν λόγω υποδομές διακυβέρνησης, καθώς και στην κοινοχρησία δεδομένων εκτός των χώρων δεδομένων.

Οι ειδικοί στόχοι της πρότασης περιγράφονται κατωτέρω.

–Διευκόλυνση της πρόσβασης σε δεδομένα και της χρήσης τους από τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, με παράλληλη διατήρηση των κινήτρων για επενδύσεις σε τρόπους δημιουργίας αξίας μέσω δεδομένων. Αυτό περιλαμβάνει την αύξηση της ασφάλειας δικαίου όσον αφορά την κοινοχρησία δεδομένων που λαμβάνονται ή παράγονται από τη χρήση προϊόντων ή συναφών υπηρεσιών, καθώς και τη θέση σε εφαρμογή κανόνων για τη διασφάλιση δίκαιης μεταχείρισης στις συμβάσεις κοινοχρησίας δεδομένων. Η πρόταση αποσαφηνίζει στις διατάξεις της την εφαρμογή των σχετικών δικαιωμάτων βάσει της οδηγίας 96/9/ΕΚ σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων (στο εξής: οδηγία για τις βάσεις δεδομένων).

–Πρόβλεψη της χρήσης από τους φορείς του δημόσιου τομέα και τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή τους οργανισμούς της Ένωσης δεδομένων που βρίσκονται στην κατοχή επιχειρήσεων σε ορισμένες περιπτώσεις όπου υπάρχει εξαιρετική ανάγκη σε δεδομένα. Αυτό αφορά πρωτίστως τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης σε τομείς δημόσιου συμφέροντος, αλλά και άλλες εξαιρετικές καταστάσεις στις οποίες δικαιολογείται η κοινοχρησία δεδομένων από επιχειρήσεις προς κυβερνήσεις, προκειμένου να υποστηριχτούν τεκμηριωμένες, αποτελεσματικές, αποδοτικές και προσανατολισμένες στις επιδόσεις δημόσιες πολιτικές και υπηρεσίες.

–Διευκόλυνση της αλλαγής υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους και παρυφών. Η πρόσβαση σε ανταγωνιστικές και διαλειτουργικές υπηρεσίες επεξεργασίας δεδομένων αποτελεί προϋπόθεση για μια ακμάζουσα οικονομία δεδομένων, στην οποία τα δεδομένα μπορούν να διαμοιράζονται εύκολα εντός και μεταξύ τομεακών οικοσυστημάτων. Το επίπεδο εμπιστοσύνης στις υπηρεσίες επεξεργασίας δεδομένων καθορίζει την υιοθέτηση των εν λόγω υπηρεσιών από τους χρήστες σε όλους τους τομείς της οικονομίας.

–Θέση σε εφαρμογή εγγυήσεων κατά της παράνομης διαβίβασης δεδομένων χωρίς κοινοποίηση από τους παρόχους υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι έχουν εκφραστεί ανησυχίες σχετικά με την παράνομη πρόσβαση των κυβερνήσεων τρίτων χωρών / του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) σε δεδομένα. Οι εν λόγω εγγυήσεις θα πρέπει να ενισχύσουν περαιτέρω την εμπιστοσύνη στις υπηρεσίες επεξεργασίας δεδομένων που στηρίζουν όλο και περισσότερο την ευρωπαϊκή οικονομία δεδομένων.

–Πρόβλεψη της ανάπτυξης προτύπων διαλειτουργικότητας για δεδομένα που θα επαναχρησιμοποιούνται μεταξύ τομέων, σε μια προσπάθεια άρσης των φραγμών στην κοινοχρησία δεδομένων σε όλους τους κοινούς ευρωπαϊκούς χώρους δεδομένων ανά τομέα, σε συνέπεια με τις τομεακές απαιτήσεις διαλειτουργικότητας, καθώς και μεταξύ άλλων δεδομένων που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής ενός συγκεκριμένου κοινού ευρωπαϊκού χώρου δεδομένων. Η πρόταση υποστηρίζει επίσης τον καθορισμό προτύπων για «έξυπνες συμβάσεις». Πρόκειται για προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών σε ηλεκτρονικά καθολικά που εκτελούν και διακανονίζουν συναλλαγές βάσει προκαθορισμένων όρων. Έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν στους κατόχους και στους αποδέκτες των δεδομένων εγγυήσεις ότι τηρούνται οι όροι κοινοχρησίας δεδομένων.