Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Πράσινη Βίβλος για τους εναλλακτικούς τρόπους επίλυσης των διαφορών αστικού και εμπορικού δικαίου"

(COM(2002) 196 τελικό)

(2003/C 85/02)

Στις 19 Απριλίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με το ανωτέρω θέμα.

Το ειδικευμένο τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 6 Νοεμβρίου 2002, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Malosse.

Κατά την 395η σύνοδο ολομέλειας της 11ης και 12ης Δεκεμβρίου 2002, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 91 ψήφους υπέρ, μία κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

0. Περίληψη της γνωμοδότησης

0.1. Ως προς τη γενική προσέγγιση: να εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται ως μέσον η σύσταση. Μετά την πάροδο τριών ετών, όμως, και μετά από αξιολόγηση της επίδρασης της εν λόγω σύστασης, να εξεταστεί κατά πόσον θα ήταν σκόπιμο να επιλεγεί ως μέσον η οδηγία ή να διατηρηθεί η σύσταση.

0.2. Ως προς την εμβέλεια των ρητρών προσφυγής στους ΑDR: να γίνει δεκτό το μη παραδεκτό της προσφυγής σε δικαστή μέχρις ότου πραγματοποιηθεί η ουσιαστική εφαρμογή της διαδικασίας ΑDR. Ο κανόνας αυτός, όμως, περιορίζεται όταν πρόκειται για συμβάσεις προσχώρησης και, γενικότερα, για καταναλωτικές συμβάσεις.

0.3. Ως προς την αναστολή των προθεσμιών προσφυγής στη δικαιοσύνη: να αναγνωρίζεται όταν η αρχική σύμβαση προβλέπει ρήτρα προσφυγής στους ΑDR. Να αναγνωρίζεται, επίσης, εάν δεν υπάρχει καμία τέτοια ρήτρα, αποκλειστικά όμως από τη στιγμή που θα έχει εφαρμοστεί πραγματικά από τα μέρη ένας μηχανισμός ΑDR.

0.4. Ως προς τις ελάχιστες εγγυήσεις διαδικασιών: να διατηρηθούν οι αρχές της αμεροληψίας του τρίτου ως προς τα μέρη, της διαφάνειας, της αποτελεσματικότητας, της ευθυδικίας και του απορρήτου.

0.5. Ως προς την κατάληξη της διαδικασίας ΑDR: να εξεταστεί η δυνατότητα ενοποίησης, σε όλα τα κράτη μέλη, της νομικής φύσης των συμφωνιών και να προβλεφθεί ήδη ότι η εκτελεστότητα της συμφωνίας, όταν έχει εξασφαλιστεί σύμφωνα με τη νομοθεσία του εκάστοτε κράτους, θα επιφέρει εκ των πραγμάτων την εκτελεστότητα στο σύνολο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να τροποποιηθεί αναλόγως ο κανονισμός "Βρυξέλλες Ι".

0.6. Ως προς το καθεστώς των φορέων: να προβλεφθεί μια αρχική κατάρτιση των "τρίτων", συγκεκριμένη, η οποία θα πρέπει να συμπληρώνεται με υποχρεωτική συνεχή επιμόρφωση. Να θεσπιστεί Ευρωπαϊκός Κώδικας Δεοντολογίας ο οποίος θα καθοδηγεί τους "τρίτους" στην αποστολή τους. Να συνενώνονται οι "τρίτοι" στα πλαίσια ενώσεων, πιστοποιημένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

0.7. Ως προς την ασφάλιση των "τρίτων": να συνιστάται στους "τρίτους" να συνάπτουν μια ασφάλεια αστικής ευθύνης, είτε προσωπικά, είτε μέσω ενός οργανισμού, νομικού προσώπου, ο οποίος τους υποδεικνύει.

1. Ιστορικό

1.1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατόπιν αιτήσεως των Υπουργών Δικαιοσύνης των κρατών μελών, δημοσίευσε στις 19 Απριλίου 2002 Πράσινη Βίβλο στα πλαίσια του άρθρου 65 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, το οποίο ορίζει ότι τα μέτρα που λαμβάνονται από το Συμβούλιο στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στη βελτίωση και απλούστευση της αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, συμπεριλαμβανομένων αποφάσεων επί εξωδίκων υποθέσεων. Η Επιτροπή επιδιώκει με το εν λόγω έγγραφο να ενημερώσει καλύτερα τους ενδιαφερόμενους κύκλους σχετικά με τις υφιστάμενες ρυθμίσεις, αλλά και να δρομολογήσει έναν προβληματισμό σχετικά με την ενδεχόμενη αναγκαιότητα λήψης κοινών μέτρων, σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

1.2. Οι εναλλακτικοί τρόποι επίλυσης των διαφορών (Alternative Dispute Resolution - ADR), υπό την έννοια που αναφέρονται στην Πράσινη Βίβλο, αφορούν τις εξώδικες διαδικασίες επίλυσης των διαφορών, με εξαίρεση τη διαιτησία(1). Πρόκειται για μια φιλική διαδικασία η οποία, συχνά χάρη σε ένα τρίτο μέρος, ανεξάρτητο και ουδέτερο, επιχειρεί να φέρει τα δύο μέρη σε συμφωνία και να οδηγήσει σε μια επίλυση που θα τακτοποιεί τη διαφορά τους. Οι ΑDR κατατάσσονται, γενικά, σε δύο κατηγορίες: Όταν εξασφαλίζονται άμεσα από τον δικαστή, ή ανατίθενται από αυτόν σε έναν τρίτο, πρόκειται για ΑDR στα πλαίσια δικαστικής διαδικασίας. Αντίθετα, γίνεται λόγος για συμβατικούς ΑDR, όταν τα μέρη προσφεύγουν σ' αυτούς χωρίς καμία δικαστική διαδικασία. Οι ΑDR ανταποκρίνονται σε διάφορους στόχους: αποκατάσταση του διαλόγου μεταξύ των μερών, διατήρηση των οικονομικών συναλλαγών, συμβολή στην ποιότητα της δικαιοσύνης και αποκατάσταση της κοινωνικής ειρήνης.

1.3. Υπενθυμίζεται ότι οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων των δεκαπέντε είχαν επανειλημμένως την ευκαιρία, κατά τις διασκέψεις κορυφής, να δηλώσουν την προτίμησή τους για τους ΑDR: Στη Βιέννη, το Δεκέμβριο του 1998, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, στα συμπεράσματά του, ενέκρινε το σχέδιο δράσης που εκπόνησαν το Συμβούλιο και η Επιτροπή με στόχο τη θέσπιση ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης και κάλεσε επιμόνως το Συμβούλιο να εφαρμόσει το ταχύτερο μέτρα προτεραιότητας για το σκοπό αυτόν. Ομοίως, στο Tampere, στις 15 και 16 Οκτωβρίου 1999, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο όρισε νέες προοπτικές στον τομέα της Δικαιοσύνης και των Εσωτερικών Υποθέσεων, ευχόμενο την ανάπτυξη των εξωδίκων διαδικασιών. Στη Διάσκεψη Κορυφής της Λισσαβώνας, το Μάρτιο του 2000, κάλεσε την Επιτροπή και το Συμβούλιο να διερευνήσουν τους τρόπους προώθησης της εμπιστοσύνης των καταναλωτών προς το ηλεκτρονικό εμπόριο, κυρίως μέσω νέων συστημάτων διευθέτησης των διαφορών. Τέλος, στη Feira, τον Ιούνιο του 2000, ο στόχος αυτός επιβεβαιώθηκε με την ευκαιρία της υιοθέτησης του σχεδίου δράσης e-Europe 2002.

1.4. Πιο συγκεκριμένα, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανελήφθη σύνολο τομεακών δράσεων για θέματα ΑDR.

1.5. Οι περισσότερες από τις πρωτοβουλίες αυτές αφορούν το καταναλωτικό δίκαιο. Το γεγονός αυτό αντανακλά το μέλημα της Επιτροπής να προσφέρει στους καταναλωτές ενιαίο επίπεδο προστασίας. Επισημαίνονται, σχετικά, οι συστάσεις της Επιτροπής της 30ής Μαρτίου 1998(2) και της 4ης Απριλίου 2001(3).

1.6. Παράλληλα, το Συμβούλιο και η Επιτροπή, κατά την υιοθέτηση του κανονισμού "Βρυξέλλες Ι"(4) για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, επανέλαβαν, όχι βέβαια στο ίδιο το κείμενο του κανονισμού, αλλά σε κοινή δήλωση(5), ότι ενθαρρύνουν τη συνέχιση των εργασιών στους κόλπους των κρατών μελών σχετικά με τους εναλλακτικούς τρόπους επίλυσης των διαφορών σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, τονίζοντας έτσι τον συμπληρωματικό ρόλο των εν λόγω εναλλακτικών τρόπων σε σχέση με τα κλασικά δικαιοδοτικά όργανα, κυρίως δε όσον αφορά το ηλεκτρονικό εμπόριο.

1.7. Εξάλλου, η οδηγία της 8ης Ιουνίου 2000(6) περιέλαβε ρητώς στο κείμενό της μέτρα (άρθρο 17) προκειμένου τα κράτη μέλη να ενθαρρύνουν τα εξωδικαστικά όργανα να ενεργούν στα πλαίσια των καταναλωτικών διενέξεων(7).

1.8. Τέλος, για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των καταναλωτών στη φιλική επίλυση των διασυνοριακών διαφορών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδίασε δύο ευρωπαϊκά δίκτυα εθνικών φορέων. Το δίκτυο "FIN-Net" στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, λειτουργεί από την 1η Φεβρουαρίου 2001. Το δίκτυο "EEJ-Net", σε δοκιμαστική φάση από τις 16 Οκτωβρίου 2001, έχει γενική αρμοδιότητα.

1.9. Από την άλλη πλευρά, η ανάγκη συνυπολογισμού της ανθρώπινης διάστασης των οικογενειακών διενέξεων, οδήγησε το Συμβούλιο και την Επιτροπή στην ανάληψη παράλληλων πρωτοβουλιών στον τομέα του οικογενειακού δικαίου. Στον τομέα αυτόν, η δυνατότητα να αποτελέσει η διαμεσολάβηση μέσο επίλυσης των διενέξεων είναι σαφώς ένας από τους στόχους της πρότασης κανονισμού Βρυξέλλες ΙΙ bis(8).

1.10. Σε θέματα εργατικού δικαίου, και σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι ΑDR συνιστούν (συχνά με τη μορφή της διαμεσολάβησης) υποχρεωτική διαδικασία που προηγείται από οποιαδήποτε δίκη, και μερικές φορές, μάλιστα, το πρώτο στάδιο της δικαιοδοτικής διαδικασίας. Η χρησιμότητά τους στο επίκεντρο των κοινωνικών διενέξεων είχε ήδη τονιστεί στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη του 1989(9). Στην ανακοίνωσή της της 28ης Ιουνίου 2000, "Ατζέντα κοινωνικής πολιτικής"(10), η Επιτροπή τόνισε τη σημασία των ΑDR για τον εκσυγχρονισμό του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Στη συνέχεια, ανέθεσε στην ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου "εργασιακές σχέσεις και προσαρμογή στις εξελίξεις" να διατυπώσει συγκεκριμένες συστάσεις για το σκοπό αυτό.

1.11. Οι ΑDR εμφανίζονται, πλέον, σε πολλούς τομείς, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι νοούνται πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο, είτε μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είτε και στο εσωτερικό του ίδιου κράτους. Είναι γεγονός ότι, προς το παρόν, οι ΑDR εμφανίζονται ως γενική ονομασία, που ανταποκρίνεται σε μεγάλη ποικιλία από ορολογίες, συχνά ασαφείς. Ως εκ τούτου, οι διαφοροποιήσεις αυτές, που συνιστούν αναντίρρητα ένα από τα προσόντα τους, ενδέχεται να αποβούν επιβλαβείς για την ορθή ανάπτυξή τους. Θα ήταν λοιπόν σκόπιμο να καταρτιστεί ένα γενικό πλαίσιο, εντός του οποίου θα μπορούν να αναπτυχθούν με ασφάλεια οι ΑDR και, προς τούτο, θα πρέπει να καθοριστούν ορισμένες αρχές σχετικά με τις ελάχιστες εγγυήσεις διαδικασιών, την αμεροληψία και ευθυδικία του τρίτου, το απόρρητο.

1.12. Με το σκοπό αυτό, και στα πλαίσια του προγράμματος Grotius(11), αναπτύχθηκε δράση με τη συμμετοχή κέντρων διαμεσολάβησης από διάφορα κράτη μέλη(12). Επίσης, υλοποιήθηκε το πρόγραμμα "MARC 2000" για την ευρωπαϊκή συνεργασία για την ανάπτυξη των φιλικών τρόπων διευθέτησης των διαφορών των επιχειρήσεων σε αστικά και εμπορικά θέματα, το οποίο κατέληξε στην κατάρτιση καταλόγου συστάσεων για την προώθηση ελάχιστης εναρμόνισης των ΑDR στην Ευρώπη.

1.13. Ως συνέχεια στα προαναφερόμενα, η υπό εξέταση Πράσινη Βίβλος περιλαμβάνει είκοσι μία ερωτήσεις σχετικά με τη θέσπιση κοινών θεμελιωδών αρχών μεταξύ των κρατών μελών. Πρέπει να προσεγγισθούν οι μέθοδοι και το περιεχόμενο των εν λόγω αρχών.

2. Οι κύριες αρχές προς προώθηση

2.1. Οι προηγούμενες λήψεις θέσεων της ΟΚΕ

2.1.1. Η ΟΚΕ, πρωτοπόρος στα ζητήματα αυτά, εκδήλωσε πολύ γρήγορα το ενδιαφέρον της για τους ΑDR, ως συμπληρωματικούς τρόπους διευθέτησης των διαφορών, οι οποίοι επικαλούνται την υπευθυνότητα των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων, μέσω αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί λειτουργική επικουρικότητα. Αναφέρονται, ειδικότερα, οι γνωμοδοτήσεις για τα εξής έγγραφα: "Πρόταση Κανονισμού (ΕΚ) του Συμβουλίου για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις"(13), "Πρωτοβουλία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας για την έκδοση κανονισμού του Συμβουλίου για τη συνεργασία μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών κατά τη διεξαγωγή αποδείξεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις"(14), "Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικαστικού δικτύου για αστικές και εμπορικές υποθέσεις"(15), καθώς και για την "Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις πρακτικές προώθησης των πωλήσεων στην εσωτερική αγορά"(16).

2.2. Οι ανάγκες

2.2.1. Αφενός, η διευθέτηση των διαφορών προσκρούει όλο και περισσότερο στην αυξανόμενη διάρκεια των διαδικασιών και σε έξοδα συχνά δυσανάλογα με το αντικείμενο της διαφοράς. Πέρα από αυτά τα κλασικά προβλήματα, οι διασυνοριακές διαφορές αντιμετωπίζουν και ζητήματα, συχνά σύνθετα, που αφορούν τη σύγκρουση νόμων ή τη σύγκρουση αρμοδιοτήτων μεταξύ δικαστηρίων. Οι ΑDR, λοιπόν, αναπτύχθηκαν κυρίως για να δώσουν λύση στις δυσκολίες πρόσβασης στη δικαιοσύνη, εφόσον έχουν ρόλο συμπληρωματικό προς τις δικαιοδοτικές διαδικασίες. Με άλλα λόγια, η προώθηση των εξωδικαστικών αυτών τρόπων διευθέτησης των διαφορών εμφανίζεται ως λύση για την αύξηση των διασυνοριακών διαφορών που προκύπτει από την εντατικοποίηση των συναλλαγών, ιδιαίτερα μέσω του ηλεκτρονικού εμπορίου, και από την κινητικότητα των πολιτών.

2.2.2. Αφετέρου, διαπιστώνεται ότι οι ΑDR αναπτύχθηκαν κατά προτεραιότητα προς όφελος των καταναλωτών, καθώς και για τους εργασιακούς κύκλους και τις κοινωνικές διενέξεις. Αποδεικνύεται, όμως, ότι είναι εξίσου χρήσιμοι και για τη διευθέτηση των διαφορών μεταξύ επιχειρήσεων: Θα αναφέρουμε εδώ την επιθυμία των εμπορικών εταίρων για την αναζήτηση, πριν ακόμη από την ανάπτυξη μιας διαφοράς, ενός ουδέτερου πεδίου που να παρέχει τη δυνατότητα εξέτασης και συζήτησης των εκατέρωθεν συμφερόντων, παρουσία ενός τρίτου προσώπου. Η εξεύρεση κατάλληλων λύσεων, που συχνά δεν θα μπορούσαν διαφορετικά να υιοθετηθούν, θα επιτρέψει τη συνέχιση των εμπορικών τους σχέσεων.

2.2.3. Οπωσδήποτε, οι ΑDR δεν πρέπει να αποτελούν μέθοδο διαφυγής από την κρατική δικαιοσύνη· η ΟΚΕ το υπενθυμίζει αυτό κάθε φορά που εκφέρει γνώμη σχετικά με το ζήτημα. Οι ΑDR πρέπει να παραμένουν πάντοτε μια επιλογή, αποδεκτή από όλα τα μέρη. Το μέλημα αυτό πρέπει να διέπει όλες τις απαντήσεις που θα δοθούν στα ερωτήματα της Πράσινης Βίβλου. Οι ΑDR, όμως, παρουσιάζουν το πλεονέκτημα ότι προτείνουν στα μέρη ένα εναλλακτικό μέσον, ενώ διαφυλάσσεται πάντοτε το θεμελιώδες δικαίωμά τους για προσφυγή στη δικαιοσύνη, παρότι γνωρίζουμε ότι γενικά δεν λειτουργεί ικανοποιητικά (καθυστερήσεις, κορεσμός των φακέλων, αργές διαδικασίες). Τέλος, η προώθηση των ΑDR εκφράζει επίσης τη βούληση υποστήριξης ενός προτύπου κοινωνίας των πολιτών που βασίζεται στην αρχή της συναίνεσης και που παρέχει σημαντική θέση στους φορείς της και στις οργανώσεις της.

2.2.4. Το ζήτημα του κατά πόσον είναι σκόπιμη μια παρέμβαση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για θέματα ΑDR εξαρτάται από τις αρχές της αναλογικότητας και της επικουρικότητας. Αφενός, θα ήταν καλό να μην παγιοποιηθούν συγκεκριμένα πρότυπα, αλλά να αναπτυχθούν οι καταλληλότερες μέθοδοι σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο. Αφετέρου, πρέπει να συνεκτιμηθεί το γεγονός ότι οι ενδεχόμενες διενέξεις αποκτούν όλο και πιο συχνά διασυνοριακές διαστάσεις, στα πλαίσια μιας Ευρώπης που υπεισέρχεται περισσότερο στην καθημερινότητα των οικονομικών φορέων (ενιαία αγορά, ενιαίο νόμισμα), αλλά και των πολιτών (ταξίδια, κινητικότητα στην εργασία, οικογενειακές σχέσεις ...). Είναι επομένως σημαντικό, πάντα με μέτρο, να προωθηθεί ένα κατάλληλο πλαίσιο ώστε οι ΑDR να αναπτυχθούν σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Μέσα στο πνεύμα αυτό, η ΟΚΕ προκρίνει μάλλον μια ευέλικτη προσέγγιση, που θα προβλέπει ψήφισμα για τον καθορισμό πλαισίου αναφοράς και εμπιστοσύνης, δράσεις προώθησης και ανταλλαγής ορθών πρακτικών(17) και, τέλος, δημιουργία ευρωπαϊκών δικτύων φορέων ΑDR. Η υιοθέτηση ενός ευρωπαϊκού κώδικα δεοντολογίας κρίνεται, για τους σκοπούς αυτούς, παραδειγματική του πιθανού ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου ότι θα προσέφερε υποστήριξη μέσω της διάδοσης των ορθών πρακτικών.

3. Οι ερωτήσεις της Πράσινης Βίβλου: πρώτα στοιχεία ανάλυσης

3.1. Σχετικά με τη γενική προσέγγιση των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την αντιμετώπιση των ΑDR (ερωτήσεις 1-2-3-4)

3.1.1. Όσον αφορά γενικά τις ίδιες τις διαδικασίες ΑDR, η προσφυγή σε κανονισμό ή σε οδηγία ενδέχεται να εμπεριέχει τον κίνδυνο "παγώματος" της ανάπτυξης των ΑDR, ενώ η επιλογή της σύστασης φαίνεται να διαφυλάσσει περισσότερο την ευελιξία τους, καθώς παρέχει τη δυνατότητα χάραξης ενός νομικού πλαισίου, συνιστώντας παράλληλα την τήρηση κοινών αρχών δεοντολογίας και κατάρτισης των αμερόληπτων "τρίτων"(18). Εντούτοις, σύμφωνα με τα διδάγματα που θα προκύψουν από την αξιολόγηση μετά τα τρία χρόνια εφαρμογής της σύστασης, θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον θα ήταν σκόπιμη η έκδοση οδηγίας που θα ορίζει τις ελάχιστες εγγυήσεις διαδικασιών. Όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα της παρεμβολής της διαδικασίας ΑDR στη δικαστική διαδικασία (αναρμοδιότητα του δικαστή σε περίπτωση ρήτρας ΑDR, αναστολή των προθεσμιών παραγραφής(19), θα αποδειχθεί ίσως αναγκαίο, κατά την αναθεώρηση του κανονισμού του ονομαζόμενου "Βρυξέλλες Ι", να προβλεφθεί η εισαγωγή αναγκαστικών μέτρων για τις πτυχές αυτές.

3.1.2. Τίθεται το ζήτημα της γενίκευσης του πεδίου εφαρμογής των ΑDR. Εάν προκριθεί η επιλογή αυτή, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι το κάθε κράτος θα μπορεί να εξαιρέσει από το πεδίο αυτό τα θέματα που θεωρεί ότι άπτονται της δημόσιας τάξης και, ως εκ τούτου, πρέπει να υπάγονται στην αρμοδιότητα των κρατικών δικαιοδοτικών οργανισμών. Είναι γεγονός ότι μια τέτοια γενίκευση θα διευκόλυνε την εξαγωγή δεοντολογικών κανόνων και κοινών γενικών αρχών.

3.1.3. Θα ήταν σκόπιμο να αντιμετωπιστούν σύμφωνα με τις ίδιες αρχές η "on-line" επίλυση των διαφορών - που πρέπει να προωθηθεί, ιδιαίτερα στο καταναλωτικό δίκαιο - και οι παραδοσιακές μέθοδοι, με προσαρμογή τους στις τεχνικές ιδιαιτερότητες, όπως εκείνες που αφορούν την ασφάλεια των δεδομένων που ανταλλάσσονται μέσω Διαδικτύου.

3.1.4. Οι πρακτικές των ΑDR στο οικογενειακό δίκαιο, που έχουν ήδη δοκιμαστεί επιτυχώς σε πολλές χώρες, πρέπει οπωσδήποτε να αναπτυχθούν. Θα ήταν καλό να ευοδωθεί η πρόταση κανονισμού "Βρυξέλλες II bis", που ευνοεί περισσότερο τις πρακτικές αυτές. Εξάλλου, θα πρέπει να συσταθεί δίκτυο των ευρωπαϊκών οργανισμών διαμεσολάβησης στον τομέα του οικογενειακού δικαίου, οι οποίοι είναι αναγνωρισμένοι από τις αρμόδιες εθνικές αρχές, τα Υπουργεία Δικαιοσύνης ή τα κρατικά δικαιοδοτικά όργανα τα αρμόδια για οικογενειακά ζητήματα.

3.2. Σχετικά με την αξία και την εμβέλεια των ρητρών προσφυγής στους ΑDR, οι οποίες περιλαμβάνονται σε συμβάσεις (ερωτήσεις 5-7-8)

Τα μέρη μπορούν να προβλέψουν, ήδη από τη σύναψη της σύμβασης, την προσφυγή στους ΑDR. Τίθεται το ερώτημα κατά πόσον επιβάλλεται η ενοποίηση της εμβέλειάς τους σε όλες τις χώρες.

3.2.1. Κατά πρώτο λόγο, η ανάλυση αποδεικνύει ότι μια τέτοια ρήτρα διαμεσολάβησης ή συμβιβασμού δημιουργεί μια υποχρέωση αποτελέσματος, αποκλειστικά όμως ως προς την εφαρμογή στην πράξη της διαδικασίας. Μια τέτοια ρήτρα θα πρέπει, λοιπόν, να υποχρεώνει τα μέρη να επιχειρήσουν την εξεύρεση μιας λύσης μέσω της διαπραγματευτικής οδού, και τούτο σε εφαρμογή των γενικών κανόνων που διέπουν οποιαδήποτε σύμβαση: ως εκ τούτου, τα μέρη που θα αρνούνταν την προσπάθεια αυτή, θα ήταν υπεύθυνα σύμφωνα με τη σύμβαση και θα διέτρεχαν τον κίνδυνο να τους επιδικασθεί καταβολή αποζημίωσης. Αντίθετα, από τη στιγμή που θα εφαρμοστεί η διαδικασία της διαμεσολάβησης ή του συμβιβασμού, μόνον η υποχρέωση της καλόπιστης προσπάθειας για κατάληξη σε συμφωνία θα μπορούσε να βαρύνει τα μέρη: η επίλυση της διαφοράς μέσω της διαπραγματευτικής οδού δεν θα μπορούσε κατά κανέναν τρόπο να αποτελεί υποχρέωση. Ως εκ τούτου, το καθένα από τα μέρη θα πρέπει να διατηρεί την ελευθερία να θέσει τέλος στη διαδικασία της διαπραγμάτευσης και δεν θα μπορούν να του αποδοθούν ευθύνες, παρά μόνον εάν αποδειχθεί η επίδειξη κακής πίστεως.

3.2.2. Κατά δεύτερο λόγο, προκύπτει ότι η ύπαρξη μιας τέτοιας ρήτρας μπορεί μόνον να οδηγεί στην αποδοχή του μη παραδεκτού της προσφυγής σε δικαστή για όσο διάστημα δεν έχει όντως εφαρμοστεί στην πράξη η διαδικασία ΑDR. Οπωσδήποτε, η λύση αυτή δεν θα πρέπει να είναι αποδεκτή για τις συμβάσεις προσχώρησης, τις καταναλωτικές συμβάσεις και τις συμβάσεις εργασίας. Πράγματι, η ιδιαιτερότητα ορισμένων θεμάτων καταδεικνύει ότι οι ρήτρες ΑDR ενδέχεται να αποβούν επικίνδυνες στην περίπτωση που το ένα από τα μέρη βρίσκεται σε θέση αδυναμίας.

3.3. Σχετικά με την αναστολή των δικαστικών διαδικασιών σε περίπτωση προσφυγής σε μηχανισμούς ΑDR (ερωτήσεις 9-10)

3.3.1. Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι, εάν ένας τέτοιος κανόνας υιοθετηθεί από τα κράτη μέλη, θα πρέπει να διακρίνονται δύο περιπτώσεις, ανάλογα με το εάν η σύμβαση περιείχε, ήδη από τη σύναψή της, μια ρήτρα ΑDR ή όχι.

3.3.1.1. Στην πρώτη περίπτωση, το καθένα από τα μέρη θα μπορούσε να επικαλεσθεί, ενώπιον του δικαστή, τη ρήτρα ΑDR και αυτό θα αρκούσε για να επιφέρει αναστολή της δικαστικής διαδικασίας. Ο διαμεσολαβητής θα πρέπει να μεριμνά ώστε η διαδικασία διαμεσολάβησης να μην παρατείνεται ασκόπως χωρίς να καταλήγει, προκειμένου η αναστολή να είναι όσο το δυνατόν συντομότερη.

3.3.1.2. Ανεξάρτητα από οποιαδήποτε ρήτρα, το ζήτημα είναι λίγο πιο λεπτό, γιατί υπάρχουν δύο αλληλοσυγκρουόμενα επιχειρήματα. Αφενός, η αυτόματη αναστολή της προθεσμίας παραγραφής κινδυνεύει να χρησιμοποιηθεί από το ένα από τα μέρη ως παρελκυστική τακτική(20). Αφετέρου, εφόσον αυτό που επιχειρείται είναι η προώθηση των ΑDR, είναι άραγε λογικό να τιμωρούνται τα μέρη που αποφασίζουν καλή τη πίστει να προσφύγουν σ' αυτούς; Για το λόγο αυτό, θα μπορούσε να προκριθεί, για λόγους προφύλαξης, το κριτήριο της "πραγματικής"(21) εφαρμογής ενός ΑDR, η οποία θα επέφερε την αναστολή της παραγραφής.

Με τις διευκρινίσεις αυτές, και για τις δύο αυτές περιπτώσεις, εάν τα μέρη δεν συνάψουν συμφωνία που θα θέτει τέρμα στη διαφορά τους, η προθεσμία παραγραφής θα πρέπει να αρχίσει πάλι να "τρέχει" από την ημέρα που ο διαμεσολαβητής θα κοινοποιήσει τη λήξη της αποστολής του.

3.4. Σχετικά με τις ελάχιστες εγγυήσεις των διαδικασιών (ερωτήσεις 11-12-13-15-16)

3.4.1. Κατόπιν εξέτασης, προκύπτει ότι οι αρχές που θεσπίζονται στις δύο συστάσεις(22) της Επιτροπής, του 1998 και του 2001, για θέματα καταναλωτικού δικαίου, θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια σημαντική βάση.

3.4.2. Γενικότερα, για θέματα αστικού και εμπορικού δικαίου, οι ελάχιστες εγγυήσεις που συνδέονται με τη διαδικασία των ΑDR, και που θα μπορούσαν να περιληφθούν σε σχετική σύσταση (βλέπε 3.1.1.), θα πρέπει να είναι οι ακόλουθες:

- η αρχή της αμεροληψίας του τρίτου (συμφιλιωτή, διαμεσολαβητή ...) έναντι των μερών: ο "τρίτος" δεν πρέπει να έχει καμία σύγκρουση συμφερόντων με τα μέρη και οφείλει να τα ενημερώσει σχετικά με την αμεροληψία και την ανεξαρτησία του πριν ακόμη από την έναρξη της διαδικασίας ΑDR.

- η αρχή της διαφάνειας: τα μέρη πρέπει να έχουν πρόσβαση στις απαραίτητες πληροφορίες σε κάθε στάδιο της διαδικασίας ΑDR (γενικές διαδικασίες - γλώσσες, χρονοδιάγραμμα - εξέλιξη της διαδικασίας, κόστος, καθεστώς της συμφωνίας, εάν επέλθει).

- η αρχή της αποτελεσματικότητας, μέσω της ευκολίας πρόσβασης(23) και κόστους που τα μέρη να μπορούν να αναλάβουν.

- η αρχή της ευθυδικίας, η οποία εξασφαλίζεται κυρίως με την ισότιμη μεταχείριση των μερών εκ μέρους του τρίτου, ιδιαίτερα όσον αφορά την ενημέρωσή τους σχετικά με την εξέλιξη της διαδικασίας, με το δικαίωμα αποχώρησης από τη διαδικασία σε κάθε χρονική στιγμή και προσφυγής στο δικαστικό σύστημα ή σε άλλους μηχανισμούς εξώδικης διευθέτησης, την εξασφάλιση χρόνου ομιλίας ισορροπημένου μεταξύ των μερών κατά τις ξεχωριστές συναντήσεις με τον τρίτο ...

- η αρχή του απορρήτου: τα επιχειρήματα που ανταλλάσσουν τα μέρη κατά τη διαδικασία ΑDR, καθώς και οποιαδήποτε άλλη πληροφορία, πρέπει να καλύπτονται από το απόρρητο, εκτός εάν τα μέρη έχουν ρητά αποφασίσει το αντίθετο. Η ίδια αρχή του απορρήτου θα πρέπει να εφαρμόζεται και στα αποτελέσματα της διαδικασίας ΑDR.

3.5. Σχετικά με την κατάληξη της διαδικασίας ΑDR (ερωτήσεις 17 και 18)

3.5.1. Η θέσπιση προθεσμίας σκέψεως πριν ή μετά από την υπογραφή της συμφωνίας που έχει επέλθει από την εφαρμογή διαδικασίας ΑDR, με δικαίωμα υπαναχώρησης, δεν θα ήταν ευκταία, γιατί κάτι τέτοιο θα κινδύνευε να υποσκάψει τη διαδικασία ΑDR και την καλή πίστη των μερών. Ούτως ή άλλως, η αρχή της ευθυδικίας(24) επιβάλλει στον τρίτο να εξασφαλίζει τη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ των μερών καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.

3.5.2. Θα ήταν ευκταίο να επιτευχθεί, σε όλα τα κράτη μέλη, ομοιογένεια όσον αφορά τη νομική αξία των συμφωνιών. Είναι γεγονός ότι οι συμφωνίες αυτές, στην πραγματικότητα, συνιστούν πάντοτε "συναλλαγή", όποιος και αν είναι ο χαρακτηρισμός που τους αποδίδεται στην κάθε χώρα. Το θέμα είναι, ακριβώς, ότι η έννοια της "συναλλαγής" δεν έχει πάντοτε την ίδια σημασία.

Επομένως, στο μέτρο που το ζήτημα αυτό υπερβαίνει το καθεαυτό πλαίσιο των ΑDR, η διαδικασία αυτή της εναρμόνισης θα πρέπει να εξεταστεί σε ευρωπαϊκό κείμενο ευρύτερης εμβέλειας, και με αναγκαστική ισχύ, που θα αφορά το δίκαιο των συμβάσεων(25).

3.5.3. Θα έπρεπε, ήδη από τώρα, να προβλεφθεί ότι η εκτελεστότητα της συμφωνίας, εφόσον εξασφαλισθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία του εκάστοτε κράτους, θα επιφέρει αυτόματα την εκτελεστότητά της στο σύνολο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ως προς το σημείο αυτό, θα πρέπει να τροποποιηθεί ανάλογα και ο κανονισμός "Βρυξέλλες Ι", με την ευκαιρία της αναθεώρησής του.

3.6. Σχετικά με το καθεστώς των φορέων (ερωτήσεις 14-19-20)

Το ζητούμενο είναι οι τρίτοι, στους οποίους θα προσφύγουν τα μέρη, να διαθέτουν αναγνωρισμένα προσόντα και ικανότητες διαπραγμάτευσης. Προς το σκοπό αυτό, θα μπορούσαν να διατυπωθούν συστάσεις που να αφορούν κυρίως τα ακόλουθα σημεία:

3.6.1. Επιβάλλεται κατάλληλη κατάρτιση των τρίτων, αρκετά πλήρης ώστε να τους επιτρέπει να ασκούν τα καθήκοντά τους κατά τρόπο χρήσιμο και αποτελεσματικό. Η κατάρτιση αυτή θα πρέπει να συμπληρώνεται από υποχρεωτική συνεχή επιμόρφωση.

Θα ήταν μάλλον χρήσιμο να υπάρχει πρακτική εξάσκηση κατά τη διάρκεια της κατάρτισης, προκειμένου να γίνουν αντιληπτές οι διάφορες τεχνικές, η διεξαγωγή και η κατάληξη της διαδικασίας ΑDR, μέσω συγκεκριμένων υποθέσεων.

3.6.2. Θα πρέπει να καταρτιστεί ευρωπαϊκός κώδικας δεοντολογίας, ο οποίος θα καθοδηγεί τους τρίτους κατά την αποστολή τους. Ο κώδικας αυτός - που μπορεί να επισυναφθεί στη σύσταση - θα πρέπει να περιλαμβάνει αρχές όπως η ανεξαρτησία, η ουδετερότητα, η αμεροληψία, το απόρρητο, καθώς και την αρχή της ειδίκευσης του τρίτου.

3.6.3. Θα μπορούσαν επίσης να διερευνηθούν και άλλα θέματα, όπως για παράδειγμα η συνένωση τρίτων στα πλαίσια ενώσεων, οι οποίες θα μπορούσαν να πιστοποιηθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο και να λειτουργούν με την οικονομική στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

3.7. Σχετικά με την ασφάλιση των "τρίτων" (ερώτηση 21)

Όπως έχει η κατάσταση προς το παρόν, φαίνεται μάλλον άστοχο να θεσπιστούν ειδικοί κανόνες για την ευθύνη των τρίτων, δεδομένου ότι μπορεί να εφαρμοστεί το κοινό δίκαιο της αστικής ευθύνης. Είναι ωστόσο ιδιαιτέρως ευκταίο να συνάπτουν οι τρίτοι μια ασφάλεια αστικής ευθύνης, είτε προσωπικά, είτε μέσω ενός οργανισμού, νομικού προσώπου, ο οποίος τους υποδεικνύει.

Το τελευταίο αυτό σημείο είναι καθοριστικής σημασίας και θα πρέπει να περιλαμβάνεται στον ευρωπαϊκό κώδικα δεοντολογίας.

Βρυξέλλες, 11 Δεκεμβρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Η διαιτησία είναι πλησιέστερη προς τα δικαστικά παρά προς τα εξώδικα μέσα, από την άποψη ότι η διαιτητική απόφαση επιχειρεί να αντικαταστήσει τη δικαστική απόφαση. Εξάλλου, η διαιτησία διέπεται ήδη από εκτενές ρυθμιστικό πλαίσιο, και σε επίπεδο κρατών και σε διεθνές επίπεδο.

(2) Σχετικά με τις αρχές που διέπουν τα αρμόδια όργανα για την εξώδικη επίλυση των διαφορών κατανάλωσης, ΕΕ L 115 της 17.4.1998.

(3) Περί αρχών για τα εξωδικαστικά όργανα συναινετικής επίλυσης καταναλωτικών διαφορών, ΕΕ L 109 της 19.4.2001.

(4) Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001 του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2000, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, ΕΕ L 12 της 16.1.2001.

(5) Κοινή δήλωση του Συμβουλίου και της Επιτροπής σχετικά με τα άρθρα 15 και 73 του κανονισμού, που καταχωρήθηκε στα πρακτικά της συνεδρίασης του Συμβουλίου της 22ας Δεκεμβρίου 2000, κατά την οποία υιοθετήθηκε ο εν λόγω κανονισμός.

(6) Οδηγία 2000/31/ΕΚ της 8ης Ιουνίου 2000, ΕΕ L 178 της 17.7.2000.

(7) Εξάλλου, για οποιαδήποτε διένεξη που αφορά το ηλεκτρονικό εμπόριο - πέρα και από τις καταναλωτικές διενέξεις - τα κράτη μέλη πρέπει να βεβαιωθούν ότι το νομικό τους σύστημα επιτρέπει τη χρήση των μηχανισμών ΑDR μέσω ηλεκτρονικών μέσων.

(8) COM(2001) 505 τελικό, ΕΕ C, Νοέμβριος 2001. Η εν λόγω πρόταση κανονισμού κατατέθηκε ως συμπλήρωμα του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 της 29ης Μαΐου 2000, ΕΕ L 160 της 30.6.2000, σ. 19 - του επονομαζόμενου "Βρυξέλλες II" - για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας.

(9) Άρθρο 13.

(10) COM(2000) 379 της 28.6.2000.

(11) Το πρόγραμμα αυτό παρέχει τη δυνατότητα διευκόλυνσης, μέσω επιδοτήσεων, της δικαστικής και εξωδικαστικής συνεργασίας, προωθώντας την αμοιβαία γνώση των νομικών και δικαστικών συστημάτων.

(12) Το Brussels Business Mediation Centre (BBMC, Βέλγιο), το Centre for Effective Dispute Resolution (CEDR, Μεγάλη Βρετανία), το Νetherlands Mediation Institute (NMI, Κάτω Χώρες), την Union Camere (Ιταλία) και το Centre de médiation et d'arbitrage de Paris (CMAP), το οποίο είναι επικεφαλής του προγράμματος Marc 2000.

(13) ΕΕ C 117 της 26.4.2000.

(14) ΕΕ C 139 της 11.5.2001.

(15) ΕΕ C 139 της 11.5.2001.

(16) ΕΕ C 221 της 17.9.2002.

(17) Ορισμένα κράτη μέλη έχουν αναλάβει τομεακές πρωτοβουλίες για την προώθηση των ΑDR, θεσπίζοντας συμβουλευτικές αρχές για θέματα ΑDR (κυρίως στη Γαλλία), εξασφαλίζοντας τη χρηματοδότηση των φορέων ΑDR (για παράδειγμα στις σκανδιναβικές χώρες), καταρτίζοντας προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης (για παράδειγμα στην Πορτογαλία), και παρέχοντας στο κοινό πληροφόρηση σχετικά με τους ΑDR.

(18) Έτσι καλείται στην Πράσινη Βίβλο το τρίτο πρόσωπο - συμφιλιωτής, διαμεσολαβητής ... - που παρεμβαίνει στις διαδικασίες ΑDR.

(19) Βλέπε σημεία 3.2. και 3.3.

(20) Αντίθετα, στην περίπτωση ύπαρξης ρήτρας ΑDR, ο κίνδυνος αυτός μειώνεται, στο μέτρο που, ήδη από την αρχική σύμβαση, υπήρξε πραγματική βούληση των μερών να προσφύγουν σε διαμεσολάβηση.

(21) Ο δικαστής είναι εκείνος που θα αποφασίσει εάν είναι έτσι. Προς τούτο, θα μπορούσε, για παράδειγμα, να κρίνει ως καθοριστικό στοιχείο την πραγματοποίηση της πρώτης συνάντησης μεταξύ των μερών και του τρίτου.

(22) Προαναφέρονται.

(23) Ειδικότερα, πρέπει να προωθηθούν τα ηλεκτρονικά μέσα.

(24) Βλέπε 3.4.2.

(25) Ενδεχομένως κατά την κατάληξη των εργασιών που διεξάγει επί του παρόντος η Επιτροπή σχετικά με το δίκαιο των συμβάσεων.