Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τις «Ανακοίνωση από την Επιτροπή προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, την Επιτροπή των Περιφερειών και τις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σχετικά με τις στρατηγικές προσχώρησης ως προς το περιβάλλον: Πώς θα ανταποκριθούμε στην πρόκληση της διεύρυνσης με τις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης»

(1999/C 40/07)

Στις 28 Μαΐου 1998 η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 17 Νοεμβρίου 1998 (με εισηγητή τον κ. Josι Ignacio Gafo Fernandez).

Κατά την 359η σύνοδο ολομέλειας της 2ας και 3ης Δεκεμβρίου 1998 (συνεδρίαση της 2ας Δεκεμβρίου 1998), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 97 ψήφους υπέρ, 1 ψήφο κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Ανακοίνωση της Επιτροπής επιχειρεί τον εντοπισμό των κυριότερων προκλήσεων που προκύπτουν για τον τομέα του περιβάλλοντος από την ένταξη στην ΕΕ των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, καθώς και τη χάραξη των στρατηγικών που θα μπορούσαν να υιοθετηθούν για την αντιμετώπισή τους.

1.2. Η Ανακοίνωση της Επιτροπής εντοπίζει δύο μεγάλες οριζόντιες προκλήσεις -νομοθετικές και θεσμικές πτυχές- και πέντε τομεακές προκλήσεις -αέρας, απόβλητα, ύδατα, έλεγχος της βιομηχανικής μόλυνσης και χειρισμός των κινδύνων, και πυρηνική ασφάλεια. Τέλος, εντοπίζει τις τεράστιες δαπάνες που απαιτούνται για την προσαρμογή αυτή.

1.2.1. Η νομοθετική προσαρμογή παρεμποδίζεται από την έλλειψη κατάλληλης σφαιρικής στρατηγικής, που περιλαμβάνει τη συστηματική συγκριτική ανάλυση της νομοθεσίας, και από την πιθανή έλλειψη νομικών ειδικευμένων στα ζητήματα αυτά.

1.2.2. Παράλληλα, οι υποψήφιες για ένταξη χώρες πρέπει να συμπληρώσουν και να τελειοποιήσουν τις διοικητικές δομές τους, προκειμένου να συντάξουν και να θέσουν σε εφαρμογή την απαραίτητη νομοθεσία και, στη συνέχεια, να ελέγχουν την ορθή τήρησή της. Η διαδικασία αυτή καθίσταται ακόμη πιο περίπλοκη διότι πρέπει να συμμετάσχουν σε αυτή διάφορα υπουργεία της κεντρικής διοίκησης και να ληφθούν υπόψη οι σχετικές με το περιβάλλον αρμοδιότητες που μεταβιβάζονται στις περιφερειακές και τοπικές αρχές.

1.2.3. Σχετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση και τον έλεγχό της, οι προκλήσεις αφορούν τόσο τις εκπομπές ρύπων των μεγάλων εγκαταστάσεων όσο και τον έλεγχο του επιπέδου εισροής ρύπων σε αστικές περιοχές.

1.2.4. Για το ζήτημα των αποβλήτων, φαίνεται ότι έχουν αυξηθεί οι προσπάθειες για την προετοιμασία, αν και παραμένουν σημαντικές δυσκολίες σε θέματα όπως η διαχείριση και η επεξεργασία των αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων.

1.2.5. Για τη ρύπανση των υδάτων, οι μεγαλύτερες προκλήσεις αφορούν τη νιτρορύπανση από τη χρήση γεωργικών λιπασμάτων, ενώ έχει πραγματοποιηθεί σημαντική πρόοδος ως προς την ποιότητα των υδάτων για ανθρώπινη χρήση.

1.2.6. Από πλευράς ελέγχου της βιομηχανικής ρύπανσης και της εφαρμογής της Οδηγίας Σεβέζο, έχει σημειωθεί σχετικά μικρή πρόοδος. Στο πρόβλημα αυτό προστίθεται το γεγονός ότι σε καθεμιά από τις σχετικές χώρες υπάρχουν ορισμένα βιομηχανικά κέντρα με μεγάλη συγκέντρωση μόλυνσης. Στις χώρες αυτές είναι απαραίτητη η εφαρμογή της οδηγίας για τον ολοκληρωμένο έλεγχο της ρύπανσης.

1.2.7. Στους τομείς της πυρηνικής ασφάλειας και της προστασίας από ακτινοβολίες, έχουν πραγματοποιηθεί πρόοδοι στη νομοθεσία, επείγει όμως η δημιουργία των μηχανισμών για την εφαρμογή της και τον έλεγχο της τήρησής της, συμπεριλαμβανομένων των διοικητικών δομών και του προσωπικού.

1.3. Η Ανακοίνωση της Επιτροπής προτείνει τέσσερις συγκεκριμένες δράσεις για την αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών:

- ορισμός τομέων προτεραιότητας 7

- καθορισμός των στόχων που θα πρέπει να έχουν επιτευχθεί μέχρι την ένταξη 7

- ορισμός χρονοδιαγραμμάτων για την ολοκλήρωση των στόχων 7

- υποχρέωση για όλες τις νέες επενδύσεις να πληρούν τις προϋποθέσεις του κοινοτικού κεκτημένου.

1.4. Οι τομείς προτεραιότητας θα πρέπει να οριστούν με βάση ειδική ανάλυση για κάθε χώρα, που δεν θα εξετάζει μόνο τη νομοθετική άποψη, αλλά και τις διοικητικές δυνατότητες για την εφαρμογή της νομοθεσίας. Η Επιτροπή έχει ήδη πραγματοποιήσει, το 1997, μια πρώτη διερεύνηση των εθνικών νομοθεσιών και του βαθμού προσαρμογής τους προς το κοινοτικό κεκτημένο. Η εν λόγω διερεύνηση θα συμπληρωθεί με μια κατά περίπτωση αξιολόγηση των οικονομικών προϋποθέσεων για την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας και με μια αυξανόμενη ένταξη της περιβαλλοντικής διάστασης στις πολιτικές που θα αναπτύσσονται, στο μέλλον, στις υποψήφιες για ένταξη χώρες.

1.5. Επίσης, η Επιτροπή, για λόγους οικονομικής αποτελεσματικότητας, συνιστά την εφαρμογή της υφιστάμενης κοινοτικής νομοθεσίας για όλες τις νέες επενδύσεις που θα πραγματοποιηθούν στις εν λόγω χώρες και, τέλος, τη θέσπιση εθνικών αρχών αρμόδιων για πυρηνικά ζητήματα, ανεξάρτητων και με πιστοποιημένη τεχνική εμπειρογνωμοσύνη.

1.6. Όλες αυτές οι ενέργειες πρέπει να συντείνουν στην κατάρτιση ενός εθνικού προγράμματος για την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου σε θέματα περιβάλλοντος, στο οποίο θα ορίζονται επακριβώς δράσεις προτεραιότητας και προθεσμίες για την ολοκλήρωσή τους.

1.7. Μέχρι στιγμής, η κοινοτική βοήθεια έχει εκμεταλλευθεί τα ακόλουθα μέσα για την υλοποίησή της ():

- πρόγραμμα Phare, ειδικότερα μέσω του Ταμείου Σημαντικών Επενδυτικών Υποδομών (LSIF) 7

- συμμετοχή των χωρών αυτών σε κοινοτικά προγράμματα, όπως τα LIFE, Altener, SAVE, το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο Ε& ΤΑ ή η χρηματοδοτική προενταξιακή βοήθεια 7

- Δάνεια της ΕΤΕ και της ΕΤΑΑ.

1.8. Στο μέλλον, θα επιχειρηθεί η βελτίωση των μηχανισμών αυτών, με την αξιοποίηση του LSIF (Large Scale Investment Facilities) για τα έτη 1998 και 1999, του ISPA (Instrument for Structural Policies for Pre-accesion) ή άλλων κοινοτικών πρωτοβουλιών όπως το Interreg ή ακόμη της αυξανόμενης συμμετοχής στο πρόγραμμα βιώσιμης ανάπτυξης του 5ου προγράμματος-πλαίσιο Ε& ΤΑ.

1.9. Επίσης, επιχειρείται η ενίσχυση της ικανότητας της διοίκησης για την προετοιμασία και εφαρμογή της νομοθεσίας, μέσω δράσεων όπως τα TAIEX ή το IMPEL (Network for the Implementation and Enforcement of Environmental Law), καθώς και μια αυξανόμενη συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΟΚΕ επιθυμεί να στηρίξει την εξατομικευμένη στρατηγική προσαρμογής στο κοινοτικό κεκτημένο που προβλέπει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την κάθε υποψήφια για ένταξη χώρα και η οποία στηρίζεται στην εξαιρετική ανάλυση και τη λεπτομερή προετοιμασία που έχει πραγματοποιήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

2.2. Η προενταξιακή στρατηγική θα πρέπει να παρέχει τη δυνατότητα προσδιορισμού των προτεραιοτήτων για την κάθε χώρα, σε συνάρτηση με την ειδική της κατάσταση, και να προσαρμόζει τα κατάλληλα μέτρα για την επίτευξή τους, κυρίως τα χρηματοδοτικά, αλλά και τα μέτρα τεχνικής προετοιμασίας.

2.3. Σημαντικά στοιχεία αυτής της ειδικευμένης κατά χώρα προενταξιακής στρατηγικής στον τομέα του περιβάλλοντος είναι τα εξής:

- Ανάπτυξη της σχετικής με το κοινοτικό κεκτημένο νομοθεσίας, στα κατάλληλα χρονικά πλαίσια, σε συνάρτηση με το κατά πόσον είναι επείγουσα η έναρξη της ισχύος της (βλ. παρακάτω, σημείο 2.6, όπου γίνεται αναφορά στις μεταβατικές περιόδους).

- Κατάρτιση των δημοσίων υπαλλήλων, σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, ανάλογα με τις ειδικές αρμοδιότητές τους, για την κατάλληλη θέση σε ισχύ και εφαρμογή των εν λόγω ρυθμίσεων.

- Καθιέρωση των συστημάτων καταμέτρησης και καταγραφής των στοιχείων της περιβαλλοντικής μόλυνσης, για τις εκπομπές αλλά και για τις εισροές ρύπων, η οποία συχνά θα λάβει χαρακτήρα επείγουσας προτεραιότητας για ό,τι χρειαστεί να χρηματοδοτηθεί κατά προτεραιότητα με κοινοτική υποστήριξη.

- Δημιουργία και ένταξη των εν λόγω συστημάτων καταμέτρησης σε εθνικό δίκτυο, ώστε να διαβιβάζονται κατά τρόπο ομοιογενή στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες και στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος και να καθίσταται έτσι δυνατός ο έλεγχος της τήρησης των υποχρεώσεων.

- Δράσεις ευαισθητοποίησης σχετικά με τις δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί και τις προθεσμίες για την τήρησή τους, που να απευθύνονται στους βιομηχανικούς κύκλους, στα τοπικά συλλογικά όργανα, στους αγροτικούς κύκλους και γενικότερα σε όσους θα κληθούν να θέσουν σε εφαρμογή τα μέτρα αυτά.

- Ειδικά προγράμματα κατάρτισης για τεχνικούς και εργαζομένους των διαφόρων οικονομικών δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των τοπικών συλλογικών οργάνων, σχετικά με τις συνέπειες της κοινοτικής περιβαλλοντικής πολιτικής και της αποτελεσματικής διαχείρισής της στο εσωτερικό των επιχειρήσεων ή οργανισμών όπου προσφέρουν τις υπηρεσίες τους οι ενδιαφερόμενοι.

- Διαμόρφωση των άμεσων κοινοτικών ενισχύσεων και των δανείων της ΕΤΕ και της ΕΤΑΑ σε συνάρτηση με την τήρηση των συμφωνημένων προτεραιοτήτων και την πλήρωση των περιβαλλοντικών προτύπων στις νέες βιομηχανικές επενδύσεις και υποδομές (όπως αναλύεται κατωτέρω, στο σημείο 3.8).

2.4. Η ΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι το κοινοτικό κεκτημένο δεν αποτελεί στοιχείο σταθερό και αμετάβλητο στο χρόνο, αλλά ότι, αντίθετα, βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη ως προς τους τομείς που καλύπτει και ως προς τα επίπεδα των απαιτήσεων που θεσπίζουν οι διάφορες οδηγίες και κανονισμοί. Παράδειγμα της εξέλιξης αυτής συνιστά η Σύμβαση αριθ. 174 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, σχετικά με την Πρόληψη των ατυχημάτων μεγάλης εκτάσεως, της οποίας εκκρεμεί η κύρωση εκ μέρους πολλών κρατών μελών της ΕΕ, και η οποία, σύμφωνα με την υποστήριξη της ΟΚΕ προς τέτοιου είδους Συμβάσεις (), θα μπορούσε να αποτελέσει στοιχείο του κοινοτικού κεκτημένου κατά την ημερομηνία προσχώρησης των υποψηφίων χωρών.

2.5. Ωστόσο, η ΟΚΕ θεωρεί ότι, για την ένταξη των υποψηφίων χωρών, η εξατομικευμένη αυτή προενταξιακή στρατηγική θα πρέπει να μετατραπεί σε ορισμένα κοινά για όλες τις χώρες κριτήρια, όσον αφορά ζητήματα όπως οι μεταβατικές περίοδοι για την πλήρη εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου 7 αυτός είναι ο μόνος τρόπος ώστε να αποτραπούν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού μεταξύ των ίδιων των υποψηφίων προς ένταξη χωρών.

2.6. Ως εκ τούτου, η ΟΚΕ κρίνει απαραίτητο, κατά τη διαδικασία διαπραγμάτευσης της προσχώρησης των ενδιαφερομένων χωρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση να ορίζονται μεταβατικές περίοδοι που να στηρίζονται στα ακόλουθα κριτήρια:

- Οι περίοδοι αυτές θα πρέπει να έχουν τη συντομότερη δυνατή - από τεχνικής και οικονομικής απόψεως - διάρκεια, αρκετή όμως ώστε να επιτρέπουν την ομαλή προσαρμογή των εν λόγω χωρών στο κοινοτικό κεκτημένο.

- Οι μεταβατικές περίοδοι πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια ώστε να είναι ομοιόμορφες για όλες τις υποψήφιες χώρες, εκτός από περιπτώσεις που δικαιολογούνται για λόγους επείγουσας ανάγκης.

- Επομένως, οι μεταβατικές περίοδοι θα πρέπει να είναι ομοιόμορφες για όλες τις χώρες, για καθεμιά από τις οδηγίες ή ειδικούς κανονισμούς, και συνεκτικές για κάθε τομέα (ατμοσφαιρική ρύπανση, κατάλοιπα κ.λπ.), ούτως ώστε να αποτραπεί η ανεπιθύμητη μεταφορά της ρύπανσης από το ένα μέσο στο άλλο.

- Η διάρκεια των μεταβατικών περιόδων θα μπορούσε να παραταθεί λίγο στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει άμεση επίπτωση για τον ελεύθερο ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση εγκαταστάσεων επεξεργασίας αστικών αποβλήτων, και, για τους ίδιους λόγους, οι προθεσμίες θα πρέπει να χορηγούνται κατ' εξαίρεσιν και να είναι πολύ περιορισμένες για τους τομείς όπου θίγεται ο ελεύθερος ανταγωνισμός, είτε με τις κοινοτικές επιχειρήσεις είτε μεταξύ των ίδιων των επιχειρήσεων των υποψηφίων προς ένταξη χωρών.

2.7. Επίσης, θα ήταν σκόπιμο οι εν λόγω υποψήφιες χώρες, οι οποίες ενημερώνονται ήδη τακτικά σχετικά με τις προτάσεις της Επιτροπής και τις διαπραγματεύσεις στους κόλπους του Συμβουλίου για την εισαγωγή νέας νομοθεσίας στον τομέα του περιβάλλοντος, να διαβιβάζουν αμέσως τις πληροφορίες αυτές στις επιχειρήσεις τους και τους τοπικούς και περιφερειακούς οργανισμούς, καθώς και στους πολίτες γενικότερα, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να υιοθετούν τα κατάλληλα προπαρασκευαστικά μέτρα.

2.8. Η ΟΚΕ φρονεί ότι, χάριν μιας μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας, οι νέες παραγωγικές επενδύσεις που θα πραγματοποιούνται στις υποψήφιες χώρες, είτε για την ανακαίνιση πεπαλαιωμένου βιομηχανικού εξοπλισμού, είτε για διευρύνσεις ή νέες εγκαταστάσεις, πρέπει να προσδιορίζονται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να τηρείται το ισχύον κοινοτικό κεκτημένο σε θέματα περιβάλλοντος, ακόμη και όταν αυτό δεν απαιτείται προς το παρόν στις ίδιες τις χώρες. Η σύσταση αυτή, που δεν μπορεί να λάβει αναγκαστικό χαρακτήρα, θα μπορούσε ωστόσο να επιβάλεται για τις επενδύσεις που χρηματοδοτούνται μερικώς ή ολικώς από κοινοτικά κονδύλια, ή, κατά έμμεσο τρόπο, μέσω της μη εφαρμογής μεταβατικής περιόδου για τις επενδύσεις εκσυγχρονισμού, διεύρυνσης ή εγκατάστασης που θα εγκαινιασθούν από μια συγκεκριμένη ημερομηνία που θα ορισθεί και εφεξής.

2.9. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η εφαρμογή αυτή του κοινοτικού κεκτημένου σε θέματα περιβάλλοντος μπορεί να αποτελέσει από μόνη της πηγή δημιουργίας πλούτου και απασχόλησης στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες, υπό τον όρο ότι θα ενεργοποιηθεί η τοπική βιομηχανία και θα επωφεληθεί, όταν αυτό είναι δυνατό, από την παραγωγή και εγκατάσταση των απαραίτητων εξοπλισμών. Για το λόγο αυτό, επιθυμεί να ζητήσει από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη διεξαγωγή ειδικής έρευνας για τον προσδιορισμό, για καθεμιά από τις υποψήφιες χώρες, των τεχνολογικών δυνατοτήτων, της ικανότητας παραγωγής εξοπλισμού και του βαθμού κατάρτισης και εμπειρίας των εργαζομένων και των τεχνικών για την υλοποίηση του έργου αυτού. Ως αποτέλεσμα της έρευνας αυτής, και βάσει της προενταξιακής στρατηγικής, θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν προγράμματα περιφερειακής κλίμακας (που να προβλέπουν την παραγωγή εξοπλισμού στην καθεμιά από τις χώρες αυτές με αποδέκτες τις υπόλοιπες υποψήφιες χώρες ή και την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση) που θα επετύγχαναν την αντιστάθμιση του κόστους που συνεπάγεται για τις χώρες αυτές η υιοθέτηση του κοινοτικού κεκτημένου στον τομέα του περιβάλλοντος.

2.10. Η ΟΚΕ πιστεύει επίσης ότι, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, οι εμπειρίες των χωρών αυτών στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος μπορούν να αποτελέσουν πολύτιμη πηγή για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση και για τις υπόλοιπες υποψήφιες προς ένταξη χώρες και επιθυμεί να ζητήσει από την Επιτροπή τον εντοπισμό των εμπειριών αυτών.

2.11. Τέλος, η ΟΚΕ επισημαίνει την ανάγκη ενίσχυσης των δράσεων προετοιμασίας σε περιφερειακό επίπεδο μεταξύ των ίδιων των υποψηφίων χωρών, σε τομείς όπως η διαχείριση των εσωτερικών πλωτών δικτύων, ο έλεγχος της διασυνοριακής ατμοσφαιρικής ρύπανσης, η διαχείριση των κινδύνων των βιομηχανικών κέντρων που γειτνιάζουν με κοινά σύνορα, ή τα ίδια τα προγράμματα κατάρτισης και ευαισθητοποίησης των επιχειρηματιών, των εργαζομένων και του πληθυσμού γενικότερα.

Βρυξέλλες, 2 Δεκεμβρίου 1998.

Η Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

() Βλ. ειδικότερα τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ σχετικά με τον Κανονισμό του Συμβουλίου περί θεσπίσεως Μηχανισμού για τις Διαρθρωτικές Πολιτικές για την Ένταξη (ISPA) - ΕΕ C 407 της 28.12.1998.

() ΕΕ C 102 της 24.4.1995.