Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος"

(COM(2002) 539 τελικό)

(2003/C 208/04)

Στις 2 Οκτωβρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου, περιβάλλον", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 1 Απριλίου 2003 με βάση εισηγητική έκθεση της κ. Sanchez Miguel.

Κατά την 399η σύνοδο ολομέλειας της 14ης και 15ης Μαΐου 2003 (συνεδρίαση της 14ης Μαΐου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 103 ψήφους υπέρ και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Μεταξύ των πολλών θεμάτων που εξετάζει το Έκτο Πρόγραμμα Δράσης για το περιβάλλον, επισημαίνεται το σχετικό με την προστασία και διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος που αποβλέπει στην επίτευξη βιώσιμης χρήσης και προστασίας των θαλασσών. Σήμερα είναι προφανές ότι οι μεμονωμένες πολιτικές που σχετίζονται με το θαλάσσιο περιβάλλον δεν έχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Πράγματι διαπιστώνεται ότι πολλοί από τους κινδύνους που διαπιστώθηκαν κατά τη στιγμή της κατάρτισης του Έκτου ΠΔ έγιναν πραγματικότητα με μια ανελαστικότητα που υπερβαίνει τις χειρότερες προβλέψεις.

1.2. Οι προβλέψεις για την επιδείνωση και απώλεια της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, όπως και η καταστροφή βιοτόπων για λιμενικές εγκαταστάσεις και η αύξηση των θρεπτικών και επικίνδυνων ουσιών από κοινού με άλλα δεδομένα, που δεν έχουν αξιολογηθεί στο σύνολό τους, όπως είναι οι θαλάσσιες μεταφορές ή η αλιεία, επιβάλλουν την αναγκαιότητα συντονισμού όλων των τομέων που επηρεάζουν το θαλάσσιο περιβάλλον προκειμένου να καταρτιστεί μια συνολική πολιτική που θα μειώσει και θα σταματήσει την επιδείνωση των θαλασσών.

1.3. Κατά πρώτο λόγο χρειάζεται κοινοτικός προγραμματισμός της προσπάθειας συντονισμού όλων των πολιτικών που επηρεάζουν το θαλάσσιο περιβάλλον. Ο γεωγραφικός χώρος πρέπει να περιοριστεί στις θάλασσες και τους ωκεανούς που αποτελούν μέρος των χωρικών κοινοτικών υδάτων, όπως και των χωρικών υδάτων των υποψήφιων προς ένταξη χωρών, χωρίς ωστόσο να παραγνωριστεί η επίδραση που μπορούν να έχουν οι Συνθήκες και οι Διεθνείς Συμβάσεις που έχουν υπογραφεί.

1.4. Με τον τρόπο αυτό η στρατηγική διατήρησης και προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος θα παραμείνει εντός της κοινοτικής στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη, η οποία επιτρέπει την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη ενώ ταυτόχρονα προστατεύει το περιβάλλον.

1.5. Στο διεθνές περιβάλλον χρειάζεται να ληφθούν υπόψη ορισμένα από τα συμπεράσματα της Διάσκεψης Κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ(1), ειδικά αυτά που αναφέρονται στους τίτλους: Ωκεανοί και θάλασσες, Αλιεία, Θαλάσσια ρύπανση και Έρευνα. Πρέπει να επισημανθούν, μεταξύ αυτών, λόγω των συνεπειών που μπορούν να έχουν σε παγκόσμια κλίμακα, τα ακόλουθα:

- Είναι ανάγκη να εφαρμοστεί έως το 2010, ένα πρότυπο οικοσυστήματος που να λαμβάνει υπόψη τη Δήλωση του Ρεΰκιαβικ σχετικά με την αλιεία που σχετίζεται με το θαλάσσιο οικοσύστημα, καθώς και την απόφαση 5/6 της Διάσκεψης των μελών της Σύμβασης για την βιοποικιλότητα.

- Εφαρμογή του κεφαλαίου 17 του Προγράμματος 21 που θεσπίζει πρόγραμμα δράσης για τη βιώσιμη ανάπτυξη στους ωκεανούς, τις θάλασσες και τις ακτές.

- Θέσπιση μηχανισμού για τον συντονισμό όλων των υπηρεσιών των Ηνωμένων Εθνών.

- Διατήρηση και αποκατάσταση των αλιευτικών αποθεμάτων σε ύψος που επιτρέπει την ανώτερη βιώσιμη παραγωγή, σε περίοδο που αναγκαστικά λήγει το 2015, για τα εξαντλημένα αποθέματα.

- Εφαρμογή του κώδικα συμπεριφοράς για την υπεύθυνη αλιεία του 1995.

- Επείγουσα ενίσχυση του προγράμματος ΟΤΓ για τη διαχείριση της αλιευτικής ικανότητας έως το 2005, όπως και του προγράμματος για την καταπολέμηση της παράνομης αλιείας πριν το 2004.

- Ενίσχυση του συντονισμού δωρητών και κοινοπραξιών για την ανάπτυξη των εθνικών, περιφερειακών ικανοτήτων για την υποδομή και ολοκληρωμένη διαχείριση των αλιευτικών αποθεμάτων.

- Υποστήριξη της βιώσιμης ανάπτυξης της υδατοκαλλιέργειας.

- Εφαρμογή του Συνολικού Προγράμματος Δράσης και της Διακηρύξεως του Μόντρεαλ για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος από τις δραστηριότητες χερσαίας προέλευσης, με ειδική έμφαση στην περίοδο 2002-2006 για τα αστικά απόβλητα και την αλλοίωση και καταστροφή των οικοτόπων.

- Βελτίωση των μέτρων για τη διεθνή θαλάσσια μεταφορά ραδιενεργών υλικών, τοξικών καταλοίπων και καυσίμων.

- Βελτίωση της επιστημονικής και τεχνικής συνεργασίας με τη θέσπιση διαδικασίας τακτικής ενημέρωσης στα Ηνωμένα Έθνη σχετικά με την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

1.6. Δεν παραγνωρίζεται, ωστόσο, ότι οι ευρωπαϊκοί στόχοι και περιβαλλοντικές δράσεις είναι από πολλές πλευρές καλύτερα προσδιορισμένοι και περισσότερο προωθημένοι σε σχέση με όσα θεσπίστηκαν στη Διάσκεψη Κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ. Είναι σκόπιμο συνεπώς να αποτελέσει η ΕΕ τον κινητήριο μοχλό των δράσεων που περιγράφηκαν, ως εγγυητής της υλοποίησης των Συμφωνιών του Κυότο και του Γκαίτεμποργκ.

1.7. Με την Ανακοίνωση αυτή, αρχίζει η συζήτηση για τη στρατηγική προστασίας και διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Θα πρέπει να επιδιωχθεί η προστασία όχι μόνο του ευρωπαϊκού αλλά και του διεθνούς χώρου, ούτως ώστε, όποια και αν είναι τα συμπεράσματα, να έχουν πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα, δεδομένου ότι συντελείται μια επιδείνωση του θαλάσσιου περιβάλλοντος για την οποία δεν επαρκούν απλές τομεακές ή εθνικές λύσεις· οι λύσεις πρέπει να δοθούν σε κοινοτικό και διεθνές πλαίσιο.

2. Περιεχόμενο της ανακοίνωσης

2.1. Η σημερινή κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος παρουσιάζει σημαντικά κενά ως προς την ενημέρωση των κοινοτικών αρχών. Το γεγονός ότι λείπει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση όλων των πολιτικών που επηρεάζουν το θαλάσσιο περιβάλλον δημιουργεί για την Επιτροπή την αναγκαιότητα καταγραφής όλων των διαθέσιμων πληροφοριών προκειμένου να μπορέσει κατόπιν να θεσπίσει τη βάση επί της οποίας θα στηρίξει τη θεματική στρατηγική.

2.2. Οι διαθέσιμες πληροφορίες για την περιβαλλοντική ποιότητα των θαλασσών και των ωκεανών αφορούν στα ακόλουθα:

- Περιφερειακές συμβάσεις για το θαλάσσιο περιβάλλον(2)

- Ενημερωτικές εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος

- Ενημέρωση για τη βιοποικιλότητα που προκύπτει από τη μεταρρύθμιση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής(3), τις κατασκευές σε θαλάσσιες ζώνες, τον ευτροφισμό των υδάτων, την μεταφορά και απόρριψη πετρελαίου κ.λπ.

2.3. Από την άλλη πλευρά, υφίσταται η σημερινή κατάσταση ως προς τους κανόνες που ισχύουν στα θέματα προστασίας και διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος, όπου θα πρέπει να διακριθούν δύο καταστάσεις. Πρώτον, οι κανόνες που έχουν αποκλειστικά κοινοτικό περιεχόμενο και, δεύτερον, αυτοί που έχουν διεθνή χαρακτήρα. Οι πρώτοι, οι κανόνες(4) γενικού χαρακτήρα, είναι η Οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (DMA)(5), η Οδηγία για τους οικοτόπους(6) και τα άγρια πτηνά(7), και η Οδηγία ΙPCC(8). Επίδραση ασκούν επίσης, με ειδικό έστω τρόπο, όλοι οι κανόνες που σχετίζονται με την επεξεργασία των καταλοίπων, τα ύδατα κολύμβησης, τις θαλάσσιες μεταφορές, την ΚΓΠ, κ.λπ.

2.4. Οι κανόνες διεθνούς χαρακτήρα περιλαμβάνονται σε Συμβάσεις που διέπουν γενικές πτυχές της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος αλλά και συγκεκριμένες πτυχές όπως η προστασία των θαλάσσιων ειδών, η πρόληψη της ρύπανσης από επικίνδυνες ουσίες, η χρόνια ρύπανση από το πετρέλαιο, κλπ. Οι πιο σημαντικές σχετικές Συμβάσεις είναι η OSPAR(9), η ΗΕLCOM(10) και η Barcelona(11).

2.5. Η ύπαρξη πληροφοριών για τις επιπτώσεις που έχει η εφαρμογή των ισχυόντων κανόνων περιορίζεται, αφενός, από την μακροπρόθεσμη γενικώς εκδήλωση των αποτελεσμάτων τους και, αφετέρου, από το γεγονός ότι δεν υφίσταται εθνική παρακολούθηση της κατάστασης των χωρικών θαλάσσιων υδάτων. Η Επιτροπή παρουσιάζει την κατάσταση από δύο σκοπιές:

- Τα κενά της διαθέσιμης πληροφόρησης.

- Σύνοψη των δραστηριοτήτων παρακολούθησης, αξιολόγησης, υποβολής ενημερωτικών εκθέσεων, διαχείρισης των στοιχείων και υπό εξέλιξη έρευνας(12).

2.6. Δεδομένου ότι τα συμπεράσματα σχετικά με την κατάσταση αυτή δεν είναι καθόλου θετικά, προτείνονται στόχοι για κάθε μια από τις διακριτές πτυχές του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Γενικότερα, καθορίζεται ότι η θαλάσσια στρατηγική θα πρέπει να αποτελέσει συμβολή στην κοινοτική στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης. Για το λόγο αυτό, όπως αναφέρεται και στο Έκτο ΠΔ, πρέπει να ενισχυθεί η βιώσιμη χρήση των θαλασσών και η διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένων του θαλάσσιου βυθού και των περιοχών κοντά σε εκβολές ποταμών και ακτές, και συγχρόνως να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα σημεία με μεγάλη βιοποικιλότητα.

2.6.1. Οι συγκεκριμένοι στόχοι αναφέρονται στα ακόλουθα θέματα:

- Συρρίκνωση της βιοποικιλότητας και καταστροφή των οικοτόπων (θεσπίζονται τρεις στόχοι για τη συγκράτηση του φαινομένου αυτού)·

- Επικίνδυνες ουσίες (ένας στόχος)·

- Ευτροφισμός (ένας στόχος)·

- Ραδιοϊσότοπα (ένας στόχος)·

- Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανση (ένας στόχος)·

- Απορρίμματα (ένας στόχος)·

- Θαλάσσιες μεταφορές (ένας στόχος)·

- Υγεία και περιβάλλον (ένας στόχος)·

- Κλιματικές μεταβολές (τρεις στόχοι)·

- Βελτίωση των βάσεων γνώσεων.

2.7. Για την επίτευξη των προτεινόμενων στόχων η Επιτροπή προτείνει 23 δράσεις που αποβλέπουν στην υλοποίηση καθενός από τους στόχους αυτούς μέσω της εφαρμογής της πρόληψης και της αρχής της προστασίας. Όλες αυτές με τη σειρά τους στηρίζονται σε δράσεις που προτείνονται με βάση τους ισχύοντες κανόνες και αποβλέπουν βασικά στην προστασία της βιοποικιλότητας, προσδιορίζοντας ειδικές ζώνες διατήρησης αλλά και περιφερειακά προγράμματα διαχείρισης των υδάτων σύμφωνα με τις περιφερειακές θαλάσσιες Συμβάσεις.

2.8. Μεταξύ των προτεινόμενων δράσεων επισημαίνονται εκείνες που αποβλέπουν στην ενίσχυση του συντονισμού και της συνεργασίας όχι μόνο σε κοινοτικό πλαίσιο αλλά και στο διεθνές επίπεδο. Επισημαίνεται η πρόταση συντονισμού μεταξύ όλων των Οργανισμών θαλάσσιας προστασίας στους κόλπους του ΟΗΕ και του Προγράμματος 21.

2.9. Η βελτίωση της βάσης γνώσεων είναι σήμερα μια από τις δράσεις που έχουν προχωρήσει περισσότερο δεδομένου ότι έχει προσδιοριστεί χρονοδιάγραμμα για την ανάπτυξη διαδικασιών παρακολούθησης παρόμοιων με ό,τι θεσπίζεται στην ΟΠΥ.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της πρότασης της Επιτροπής, στο βαθμό που αντιπροσωπεύει την αφετηρία των συζητήσεων με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη για την διατήρηση και προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Ωστόσο, οι ατυχείς και ολοένα και συχνότερες περιπτώσεις ρύπανσης των θαλάσσιων υδάτων μας οδηγούν στη διαπίστωση ότι απαιτείται εκ μέρους των κρατών μελών μεγαλύτερη πολιτική βούληση ως προς την εφαρμογή της ισχύουσας νομοθεσίας, καθώς και καταλογισμός της ευθύνης στους υπαίτιους των ζημιών με αποτελεσματικό τρόπο.

3.2. Σε σχέση με το περιεχόμενο της πρότασης που υποβάλλεται από την Επιτροπή, επισημαίνεται ότι τόσο οι αρχές, ως προς τις οποίες συμφωνεί ευρέως η ΕΟΚΕ, όσο και ο συντονισμός των πολιτικών που έχουν επιπτώσεις στο περιβάλλον, στην συγκεκριμένη περίπτωση στο θαλάσσιο περιβάλλον, είναι απαιτήσεις που τονίστηκαν σε πολλές από τις γνωμοδοτήσεις μας. Θεωρούμε ότι η κοινοτική στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη προϋποθέτει τον οριζόντιο χαρακτήρα της εφαρμογής των πολιτικών αυτών. Ωστόσο, δεν μπορεί να συνεχιστεί η λήψη νομοθετικών μέτρων, εάν δεν υπάρχει παράλληλα εφαρμογή και έλεγχος των κανόνων εκ μέρους των αρμόδιων αρχών. Είναι αναγκαίος, ωστόσο, ο καταμερισμός των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εν λόγω αρχών να μην οδηγεί σε κενό νομοθεσίας που θα παρεμποδίζει το εφαρμόσιμο των κανόνων.

3.3. Από την εξέταση των στόχων που αναφέρονται προκύπτει ότι, στην πλειοψηφία τους, αφορούν τη συμμόρφωση με την ισχύουσα νομοθεσία, την ανάλυση και αξιολόγηση των επιπτώσεων που έχουν οι διάφορες ουσίες αλλά και άλλοι αρνητικοί παράγοντες, την παρατήρηση και μελέτη άλλων επιπτώσεων, κλπ. Η ΕΟΚΕ θεωρεί θετική την "προσέγγιση με βάση το οικοσύστημα" στο βαθμό που σημαίνει τη χρήση νέας μεθοδολογίας, ωστόσο το γεγονός είναι ότι δεν εξηγεί σε τι συνίσταται η προσέγγιση, πράγμα που είναι αναγκαίο για να μπορέσουμε να κρίνουμε εάν η στρατηγική που υποβάλλεται (στόχοι και δράσεις) είναι συνεκτική με τη προσέγγιση αυτή(13). Αρκεί να αναφερθεί ότι στο μεσογειακό χώρο υφίστανται 33 διαμορφωμένα οικοσυστήματα και ότι σε συνάρτηση με τη χωροθέτησή τους πλήττονται από πιέσεις και αντικτύπους των οποίων οι παράγοντες διαφέρουν πολύ μεταξύ τους.

3.4. Από την άλλη πλευρά, η σύνθεση της προτεινόμενης στρατηγικής περιορίζεται στη συνέχιση των σημερινών προσανατολισμών και δραστηριοτήτων των οποίων το αποτέλεσμα, όπως άλλωστε και πολλών άλλων περιβαλλοντικών πολιτικών, μπορεί να συνοψιστεί στη φράση "προχωρούμε ένα βήμα εμπρός στην περιβαλλοντική προστασία αλλά η κατάσταση επιδεινώνεται κατά δύο βήματα". Έτσι όλες οι προτεινόμενες δράσεις για την επίτευξη των στόχων απλώς:

- Ολοκληρώνουν τις ήδη ισχύουσες οδηγίες ή τις προσαρμόζουν,

- Αξιολογούν, μελετούν, αναλύουν και παρατηρούν,

- Συντονίζουν συμβάσεις, ενημερωτικές εκθέσεις.

3.5. Είναι αναγκαίο, ενδεχομένως, να αναζητηθεί μια άλλη στρατηγική και, ενδεχομένως, μεταξύ των τρόπων που πρέπει να διερευνηθούν, τον κυριότερο ρόλο πρέπει να έχει η αποτελεσματικότητα, νοούμενη ως η πραγματική ικανότητα της ΕΕ να ασκεί επίδραση στα θαλάσσια περιβάλλοντα, αξιοποιώντας:

- Τα κανονιστκά μέσα (υποχρεωτικοί κανόνες και απλές συμφωνίες ή συμβάσεις)

- Τα οικονομικά μέσα (εμπορικές συμφωνίες, προγράμματα χρηματοδότησης προς τρίτες χώρες)

3.6. Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να θεσπιστούν δράσεις ανά πλαίσιο όπως για παράδειγμα:

- Πλαίσιο 1. Παράκτια και παραποτάμια ύδατα, που αντιστοιχούν στα χωρικά ύδατα των κρατών μελών όπου η επιρροή, όσον αφορά την ικανότητα ρύθμισης, εποπτείας και κυρώσεων, είναι πλήρης και όπου υφίστανται ήδη πολυάριθμες διατάξεις κοινοτικού και κρατικού φάσματος.

- Πλαίσιο 2. Ύδατα και θάλασσες των θαλάσσιων ζωνών όπου η επιρροή είναι ισχυρή, (διακόσια μίλια) δεδομένου ότι υφίστανται χωρικά ύδατα και πολιτικές και οικονομικές σχέσεις επί των οποίων μπορεί να ασκηθεί πίεση.

- Πλαίσιο 3. Ύδατα και θάλασσες στις οποίες η επίδραση είναι περιορισμένη δεδομένου ότι πρόκειται για διεθνή ύδατα (αλιευτικές περιοχές των κοινοτικών σκαφών, περιοχές τουριστικού προορισμού πολιτών της ΕΕ).

3.7. Από την εξέταση των προαναφερθέντων κοινοτικών κανόνων οι οποίοι έχουν επίδραση στο θαλάσσιο περιβάλλον προκύπτουν σημαντικά κενά στα μέτρα που έχουν ληφθεί για την προστασία του. Πράγματι, ορισμένα μέτρα αποτελούν σήμερα αντικείμενο τροποποιήσεων ενώ άλλα δεν εφαρμόζονται λόγω αναβολής της έναρξης ισχύος τους και της προβολής αντιρρήσεων εκ μέρους πολλών κρατών μελών(14), καθώς και, τέλος, λόγω καθυστερημένης μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο και μετέπειτα εφαρμογής τους.

3.8. Οι θαλάσσιες Συμβάσεις διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην ανακοίνωση που θα πρέπει όμως να σχετικοποιηθεί και εν μέρει να αντικατασταθεί από νομοθετικές πρωτοβουλίες της ΕΕ. Αυτές οι διεθνείς συμφωνίες διατηρούν σημαντικούς περιορισμούς, γενικώς σε σχέση με τις πραγματικές δεσμευτικές υποχρεώσεις. Έχουν μεγάλη σημασία όσον αφορά την κατάρτιση των στρατηγικών για τους στόχους, τη δέσμευση ετερογενών χωρών, κ.λπ., ωστόσο δεν διαθέτουν επαρκή ικανότητα εφαρμογής ή επιβολής κυρώσεων σε περιπτώσεις παραβάσεων, εάν δεν συμπεριληφθούν δεόντως στη νομοθεσία του κάθε κράτους. Από την άλλη πλευρά, το δυναμικό που διαθέτουν όσον αφορά την προσαρμογή στις επιστημονικές, τεχνικές ή κοινωνικές εξελίξεις περιορίζεται από τις χρονοβόρες διαδικασίες κατάρτισης, κύρωσης και έναρξης ισχύος.

3.9. Σε σχέση με τις διεθνείς Συμβάσεις, επισημαίνεται ο περιορισμένος χαρακτήρας τους. Από τη μια πλευρά, έχουν γεωγραφικά περιορισμένη εφαρμογή, με αποτέλεσμα να καλύπτουν ένα τμήμα μόνο των ωκεανών και των θαλασσών, αυτό δηλαδή που αντιστοιχεί στα χωρικά ύδατα των κρατών μελών και, στην καλύτερη των περιπτώσεων, ορισμένων από τις γειτονικές χώρες, χωρίς να μπορούν να προστατεύσουν άλλα τμήματα στα οποία υπάρχουν κοινοτικά συμφέροντα, όπως είναι για παράδειγμα οι αλιευτικές περιοχές στον Αφρικανικό Ατλαντικό τις οποίες εκμεταλλεύονται ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Από την άλλη πλευρά, ο δεσμευτικός τους χαρακτήρας είναι περιορισμένος λόγω έλλειψης δυνατοτήτων επιβολής της εφαρμογής τους, πράγμα που οδηγεί σε ανεπαρκή λειτουργικότητα των Συμβάσεων αυτών.

3.9.1. Παρά το γεγονός αυτό και μολονότι αναγνωρίζει τις περιορισμένες επιπτώσεις της, η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία τη συνέχιση από την ΕΕ της περιβαλλοντικής πολιτικής της στα πλαίσια των Συμβάσεων και των διεθνών οργανισμών ως τρόπο υποστήριξης του πρότυπου βιώσιμης ανάπτυξης.

3.10. Σε σχέση με τους προτεινόμενους στόχους, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι είναι σκόπιμη η διεύρυνσή τους τουλάχιστον από τρεις σημαντικές σκοπιές:

- την πρόληψη των σοβαρών ατυχημάτων με περιβαλλοντικούς αντικτύπους στα θαλάσσια ύδατα τα οποία συμβαίνουν τόσο στη ξηρά όσο και στη θάλασσα και για τα οποία υφίστανται σχετικές οδηγίες (Seveso II, Erika),

- την υλοποίηση της χρήσης των παράκτιων ζωνών όπως ρυθμίζεται στη DMA (πολεοδόμηση, υποδομές, συναφείς οικονομικές δραστηριότητες και επεξεργασία υπολειμματικών υδάτων).

- τις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές και τη χρήση αμφιβόλων νομικών τεχνικών όπως είναι οι "σημαίες ευκαιρίας", υπεύθυνες για ένα μεγάλο μέρος της ακυβερνησίας που υφίσταται σήμερα στο πεδίο αυτό καθώς και των σημαντικών σχετικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων (απορρίψεις, ατυχήματα, μεταφορά επικίνδυνων προϊόντων χωρίς εγγυήσεις, χρήση τοξικών ουσιών στο θαλάσσιο περιβάλλον).

3.11. Οι υπόλοιποι στόχοι που τίθενται στην ανακοίνωση είναι πολύ φιλόδοξοι και, αναμφίβολα, λογικοί σε συνάρτηση με τον γενικότερο στόχο (βιώσιμη χρήση της θάλασσας και προστασία των σχετικών οικοσυστημάτων). Ωστόσο, τόσο οι δράσεις όσο και το προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στους στόχους αυτούς.

3.12. Οι 23 σχετικές δράσεις και οι 14 στόχοι δεν παρουσιάζουν κανένα καινοτόμο χαρακτηριστικό και στερούνται στοιχείου ή στοιχείων στα οποία θα βασιστεί η ολοκλήρωση. Στην ΟΠΥ αυτός ο "ακρογωνιαίος λίθος" στον οποίο οικοδομείται η ολοκλήρωση των πολιτικών είναι η "καλή κατάσταση" των υδάτων.

3.13. Πολλές δράσεις δεν περιλαμβάνουν περίοδο υλοποίησης και εκείνες που την περιλαμβάνουν τάσσουν τόσο μακροπρόθεσμες προθεσμίες ώστε δύσκολα θα επιτευχθούν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Εξαίρεση σ' αυτό αποτελούν ορισμένες αναλύσεις (έτος 2004 μελέτες για τη σχέση OSPAR και ραδιενεργών ουσιών, στρατηγική για την εξάλειψη των απορρίψεων πετρελαίου των διαφόρων πηγών, απορρίμματα).

Ως παράδειγμα, οι προθεσμίες για τη μείωση της χρόνιας ρύπανσης πετρελαίου είναι:

- Έτος 2010 για την επίτευξή της με τα σημερινά όρια απορρίψεων,

- Έτος 2020 για τη δράση στην πηγή.

Αυτή η καθυστέρηση είναι ακατανόητη τη στιγμή που σήμερα οι διαθέσιμες τεχνολογίες επιτρέπουν την ανίχνευση και τον εντοπισμό σε πραγματικό χρόνο των παράνομων απορρίψεων από τα σκάφη (δορυφόροι τύπου ΕΝVISAT).

3.14. Σχετικά με την αξιολόγηση του αντίκτυπου των κοινοτικών Οδηγιών, υφίστανται διαφορετικές προοπτικές και αντιλήψεις για την κατάσταση των θαλασσών στα πλαίσια της ΕΕ. Οι δείκτες της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος δεν υποδηλώνουν σημαντική πρόοδο και σε πολλές περιπτώσεις παρουσιάζουν οπισθοχώρηση. Για παράδειγμα, η έκταση της αλιείας στις μεσογειακές ακτές φανερώνει κορεσμό των ζωνών "παράκτιας αλιείας", οι εγκαταστάσεις υδατοκαλλιέργειας παρουσιάζουν προβλήματα περιβαλλοντικής αντοχής κ.λπ.

3.15. Αυτή η επιδείνωση παρουσιάζεται παρά τις πολυάριθμες οδηγίες που επιχειρούν να ρυθμίσουν τη διαχείριση και την χρήση των χωρικών θαλάσσιων υδάτων. Για το λόγο αυτό, είναι σκόπιμο να αξιολογηθεί ο αντίκτυπος των κοινοτικών κανόνων προκειμένου να εξουδετερωθούν οι αιτίες της σχετικής αποτυχίας και να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα για την προώθηση της αποτελεσματικότητάς τους. Είναι αναγκαίο στην αξιολόγηση αυτή να λάβουν μέρος και τα ενδιαφερόμενα μέρη (οικολόγοι, συνδικαλιστικές ενώσεις, βιομηχανία) και να διατεθούν χρηματικοί και επιστημονικοτεχνικοί πόροι για το σκοπό αυτό. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος θα πρέπει να διαδραματίσει βασικό ρόλο στο πεδίο αυτό.

4. Προτάσεις για νέες δράσεις που θα εξετασθούν σε σχέση με την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος

4.1. Η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητη την επέκταση των προτεινόμενων δράσεων στο βαθμό που τα αναφερόμενα γεγονότα, από την υλοποίηση της ανακοίνωσης, καταδεικνύουν σαφώς την ανάγκη για μια ενίσχυσή τους, καθώς και τη συνεκτίμηση αυτών των δράσεων σε όλους τους κανόνες που αφορούν την εκπλήρωση των κοινοτικών διατάξεων που ισχύουν τώρα.

4.2. Προς το σκοπό αυτό θα ήταν σκόπιμο όπως, με την επιφύλαξη του σκοπού της παρούσας ανακοίνωσης, η προστασία και η διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος ενσωματώσουν ως δράσεις τις εξής προτάσεις, που, αφενός, βελτιώνουν τον συντονισμό μεταξύ των διάφορων πολιτικών και του θαλάσσιου περιβάλλοντος και, αφετέρου, επιχειρούν να επιλύσουν καταστάσεις που δημιουργούν ένα κλίμα ανησυχίας μεταξύ των ευρωπαίων πολιτών.

4.2.1. Από την άποψη της συνοχής μεταξύ όλων των πολιτικών η Επιτροπή οφείλει να προσδιορίσει την έννοια της καλής θαλάσσιας κατάστασης ως τελικό στόχο επί του οποίου διαρθρώνονται οι 23 δράσεις που συνδέονται με τους 14 στόχους. Τούτο θα επιτρέψει την ύπαρξη ενός δεσμού μεταξύ όλων εκείνων, καθώς και μιας ενιαίας μεθοδολογίας που καινοτομεί και "δένει" αυτές τις δράσεις.

4.2.2. Επίσης ο περιορισμός του χρόνου εφαρμογής, τόσο των κανόνων όσο και των περιόδων για τις οποίες προτείνονται οι δράσεις διατήρησης και προστασίας, θα αποτελέσει μέσο αποτελεσματικό για την αντιμετώπιση της χειροτέρευσης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Η ευρύτητα των περιόδων που προβλέπονται για να υλοποιηθούν πολλές από τις δράσεις, τις καθιστούν ανενεργούς ύστερα από τη συχνότητα με την οποία προχωρεί η χειροτέρευση του περιβάλλοντος.

4.2.3. Σε διεθνή κλίμακα η βελτίωση του ελέγχου για την εφαρμογή των διεθνών συνθηκών μέσω του Διακυβερνητικού Θαλάσσιου Οργανισμού, όπως έγινε δεκτό στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης στις 12 και 13 Δεκεμβρίου 2002(15), θα επιτρέψει να επεκταθούν οι επιπτώσεις των κανόνων προστασίας και διατήρησης σε περισσότερα διεθνή σημεία. Ταυτόχρονα επιβάλλεται να αναζητηθούν μέσα για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας αυτών των Συμβάσεων με τη χρήση οικονομικών στοιχείων που εξασφαλίζουν τη νόμιμη εκτέλεση εκ μέρους των τρίτων χωρών που τις έχουν υπογράψει με την παροχή τεχνικών και οικονομικών βοηθειών.

4.2.4. Ένα θέμα μεγάλης σημασίας, που εκδηλώθηκε στις τελευταίες θαλάσσιες καταστροφές, υπήρξε η επιστημονική έρευνα για συστήματα βιολογικής αποκατάστασης που επιτρέπουν την αποκατάσταση των ζημιών με τρόπο που σέβεται περισσότερο το θαλάσσιο περιβάλλον(16). Κατά την έννοια αυτή η Επιτροπή οφείλει να βελτιώσει το συντονισμό μεταξύ του 6ου Ερευνητικού Προγράμματος και του 6ου Προγράμματος για το περιβάλλον, με τέτοιο τρόπο ώστε μέρος των πόρων να αφιερωθεί σε περιβαλλοντικές έρευνες πρακτικού χαρακτήρα.

4.2.5. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι, εκτός από τις νέες προτεινόμενες δράσεις δεν θα πρέπει να παραγνωριστούν και οι δράσεις που αποβλέπουν στην ενημέρωση σχετικά με τις πολιτικές για το περιβάλλον και ειδικότερα στην προσπάθεια να συνεχίσει η εκπαίδευση να αποτελεί το μέσον για το μέλλον των γνώσεων και για την εφαρμογή αυτών των πολιτικών.

4.2.6. Σχετικά με τη συνεκτίμηση νέων δράσεων που τείνουν να έχουν επιπτώσεις στην πρόληψη των αιτιών των τελευταίων θαλάσσιων ατυχημάτων, πολλές από τις οποίες έχουν ήδη εγκριθεί με αναδρομικότητα και σε συνθήκες παρόμοιες με τις υφιστάμενες(17), επιβάλλεται διάκριση μεταξύ εκείνων που θίγουν μόνο ρυθμίσεις των οποίων εκκρεμεί η έναρξη ισχύος, εκείνων που απαιτούν οικονομική ενίσχυση για να υλοποιηθούν και εκείνων που απαιτούν περαιτέρω ανάπτυξη.

4.2.6.1. Μεταξύ των πρώτων συγκαταλέγονται:

- Αναδιατύπωση του Κανονισμού (ΕΚ) 417/2002 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 18ης Φεβρουαρίου(18), σχετικά με τα πλοία με διπλό κοίτος ή αντίστοιχο σχέδιο για δεξαμενόπλοια με τρόπο ώστε να υπάρχει ένα καθαρό και ασφαλές σκάφος.

- Άμεση εφαρμογή της οδηγίας 2001/106/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 19ης Σεπτεμβρίου που τροποποιεί την οδηγία 95/21/ΕΚ για την εκπλήρωση των διεθνών κανόνων για τη θαλάσσια ασφάλεια, πρόληψης της μόλυνσης και τους προς διαβίωσης και εργασίας επί του σκάφους.

- Έγκριση και εφαρμογή της πρότασης οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την περιβαλλοντική ευθύνη με σκοπό την πρόληψη και επανόρθωση των ζημιών που προκαλούνται στο περιβάλλον, όπως και της Οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου(19).

4.2.6.2. Κατά δεύτερο λόγο και σε σχέση με τις δράσεις που απαιτούν μόνο μια οικονομική υποστήριξη εκ μέρους της ΕΕ(20) για να υλοποιηθούν πρέπει να εξετασθεί:

- Η άμεση εφαρμογή των μέσων που περιλαμβάνονται στη δέσμη Εrika I και Εrika II, ιδιαίτερα εκείνα που αφορούν στην προετοιμασία λιμένων υποδοχής για πλοία που βρίσκονται σε κίνδυνο. Η ενίσχυση ενός ευρωπαϊκού δικτύου παρακολούθησης της θαλάσσιας συγκοινωνίας καθώς και η διάθεση εκ μέρους των κρατών μελών επαρκούς αριθμού εποπτών για τους κοινοτικούς λιμένες.

- Η απομάκρυνση των επικίνδυνων σκαφών από τις κύριες θαλάσσιες οδούς με τη δημιουργία διαδρόμων μακριά από τις ακτές.

- Η θέσπιση ενός συστήματος επαλήθευσης των κρατών όπου γίνεται η νηολόγηση των πλοίων.

- Η έρευνα και η καταγραφή αποβλήτων (όπως χημικά φιαλίδια, κιβώτια με ραδιενεργά υλικά) που ρίπτονται στο θαλάσσιο περιβάλλον.

4.2.6.3. Τέλος, και κατά τρίτο λόγο, η καθιέρωση νέων μεθόδων κατά την εφαρμογή κανόνων που χρησιμοποιούνται στους μηχανισμούς, που εφαρμόζουν οι επιχειρήσεις και οι αρμόδιες αρχές για να εξαλείψουν ή καλύψουν ευθύνες, ελέγχους ή φόρους, όπως σημαίες ευκαιρίας, εταιρίες που παρεμβάλλονται στην ιδιοκτησία των σκαφών κ.λπ.

4.3. Η ΕΟΚΕ ανησυχεί για την έλλειψη συντονισμού μεταξύ των διάφορων αρμόδιων αρχών όχι μόνο μεταξύ εκείνων των κρατών μελών, αλλά και μεταξύ των περιφερειακών, του ιδίου ή όχι κράτους. Γι' αυτό προτείνει τη χρήση ενός από τα υφιστάμενα συστήματα, προς το σκοπό αυτό, στις κοινοτικές διατάξεις όπως, π.χ., η ρύθμιση στην οδηγία για την αγορά ύδατος για τις διάφορες διοικήσεις των υδρολογικών λεκανών που επιβάλλεται να συντονισθούν για να εκτελέσουν το σχέδιο λεκανών που έχει καταστρωθεί και, ιδίως, να υπάρχει μόνιμη ενημέρωση για κάθε μία από τις προθεσμίες κατά τις οποίες το σχέδιο εκτυλίσσεται.

Βρυξέλλες, 14 Μαΐου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Διάσκεψη Κορυφής για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη του Γιοχάνεσμπουργκ 2002. Νότια Αφρική 26 Αυγούστου έως 4 Σεπτεμβρίου. Κεφάλαια I-IV.

(2) Πάραρτημα I, περιέχει πληροφορίες που προκύπτουν από τις Συμβάσεις αυτές.

(3) COM(2002) 181 τελικό - ΕΕ C 85 της 8.4.2003.

(4) Αναφέρονται στο Πάραρτημα 2

(5) Οδηγία 2000/60/ΕΚ - ΕΕ L 327 της 22.12.2000.

(6) Οδηγία 92/43/ΕOΚ - ΕΕ L 206 της 22.7.1992.

(7) Οδηγία 79/409/ΕOΚ - ΕΕ L 103 της 25.4.1979.

(8) Οδηγία 96/61/ΕΚ - ΕΕ L 82 της 22.3.1997.

(9) Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος του Βορειοανατολικού Ατλαντικού.

(10) Σύμβαση του Ελσίνκι για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της Βαλτικής.

(11) Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των παράκτιων περιοχών της Μεσογείου.

(12) Πάραρτημα 3.

(13) Η διάσκεψη Stakeholder για την πρόταση της Επιτροπής, που έγινε στις 4-6 Δεκεμβρίου 2002 στο Koge της Δανίας, διασαφήνισε την έννοια ως εξής. "Ο συνεκτικός, πλήρης χειρισμός των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων που βασίζεται στην καλύτερη διαθέσιμη επιστημονική γνώση για το οικοσύστημα και τη δυναμική του, για να διακριβωθούν, και αναληφθεί σχετική δράση, οι επιρροές που είναι κρίσιμες για την υγεία του θαλάσσιου οικοσυστήματος έτσι θα επιτευχθεί διαρκής χρήση των αγαθών και υπηρεσιών του οικοσυστήματος και διατήρηση της ακεραιότητάς του". Επιπλέον, η προσέγγιση του συστήματος αποτελεί πρωταρχική βάση για δράση σύμφωνα με τη Σύμβαση για την βιολογική διαποικιλότητα. Μια προσέγγιση του οικοσυστήματος με βάση τη θαλάσσια και την παράκτια βιολογική διαποικιλότητα βρίσκεται σε ανάπτυξη.

(14) Μεταρρύθμιση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής. COM(2002) 181 τελικό - ΕΕ C 85 της 8.4.2003.

(15) Βλέπε την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την ενίσχυση της θαλάσσιας ασφάλειας (COM(2002) 681 τελικό) και τα συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης στις 12 και 13 Δεκεμβρίου 2002 (13.12.2002, αριθ. 400/02).

(16) Χρησιμοποιήθηκε με καλά αποτελέσματα στην καταστροφή του Εxxon Valdez στην Αλάσκα.

(17) Τα μέσα που υιοθέτησαν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο και περιλαμβάνονται στη δέσμη Εrika Ι και Εrika II, αρχίζουν να ισχύουν τον Ιανουάριο 2003 για τα πλοία με απλό κοίτος.

(18) Η Επιτροπή υπέβαλε τροποποίηση στις 20.12.2002.

(19) Η εφαρμογή της αρχής ότι ο υπαίτιος πληρώνει αντιστοιχεί στο ισχύον πρότυπο στις ΗΠΑ. Επιβάλλεται να αποφευχθεί, πάντως, όπως ο τρόπος για την εφαρμογή της ευθύνης αυτής συνίσταται τη χρήση σημαιών ευκαιρίας που εξαλείφουν την εφαρμογή του κοινοτικού νομοθετικού καθεστώτος όπως έχει αποδειχθεί στην πράξη. Η Επιτροπή υπέβαλε το COM(2003) 92 τελικό πρόταση τροποποίησης της οδηγίας "Μόλυνση από πλοία/ποινικές κυρώσεις".

(20) Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 21ης και 22ης Μαρτίου 2003 υιοθέτησε την ενίσχυση αυτών των οικονομικών μέτρων.