Γνωμοδότηση με θέμα «Μία πολιτική ανάπτυξης του αγροτικού τουρισμού στις περιφέρειες της ΕΕ»

(95/C 210/17)

Στις 26 Ιουλίου 1994, και σύμφωνα με το άρθρο 10 του εσωτερικού κανονισμού και το άρθρο 198 Γ, εδάφιο 4, της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Επιτροπή των Περιφερειών κατάρτισε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για το ανωτέρω θέμα.

Η υποεπιτροπή 2 «Τουρισμός - Ύπαιθρος» στην οποία ανατέθηκαν οι σχετικές εργασίες της ΕΤΠ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της ομόφωνα στις 25 Νοεμβρίου, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Lafay.

Κατά την 6η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Φεβρουαρίου 1995 (συνεδρίαση της 2ας Φεβρουαρίου 1995), η Επιτροπή των Περιφερειών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της ομόφωνα.

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ: ΕΝΑΣ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΟΣ ΑΞΟΝΑΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ

Ο αγροτικός τουρισμός κατέχει μία εξαιρετικά ιδιαίτερη θέση στην προβληματική της χωροταξίας της υπαίθρου, δεδομένου ότι πρόκειται για έναν συμπληρωματικό παράγοντα που συμβάλλει σημαντικά στη στρατηγική για την περιφερειακή ανάπτυξη.

- Επειδή αφορά άμεσα ή έμμεσα έναν μεγάλο αριθμό δημόσιων και ιδιωτικών φορέων, αποτελεί τον τομέα δραστηριότητας που κατεξοχήν επιτρέπει μία διαγώνια θέαση της ανάπτυξης του αγροτικού χώρου 7

- Επειδή εξαρτάται από παράγοντες άλλης φύσεως, συμβάλλει στην αντιστάθμιση των αδυναμιών των προβληματικών ζωνών και στην διόρθωση των στρεβλώσεων και των ανισοτήτων. Για το λόγο αυτό, θα μπορούσε ενδεχομένως να υιοθετηθεί μία πραγματική πολιτική αποκατάστασης των εδαφικών ισορροπιών μέσω της αναζωογόνησης ζωνών που, εν μέρει τουλάχιστον, έχουν απωλέσει το οικονομικό τους ενδιαφέρον, εν όψει για παράδειγμα της νέας ρύθμισης για την αγροτική πολιτική. Η ολοκληρωμένη αυτή δραστηριότητα θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιάς αναζωογόνησης σε τοπική κλίμακα, όχι μόνον διότι θα έδινε ώθηση σε μία νέα οικονομία υπηρεσιών (δημόσιων και ιδιωτικών), αλλά και διότι θα παρείχε τη δυνατότητα να αποβεί εκ νέου χρήσιμη μιά παραδοσιακή αρχιτεκτονική κληρονομιά που είναι ιδιαίτερα πλούσια και αντικατοπτρίζει την ιστορία των πολιτισμικών παραδόσεων που απαρτίζουν την Ευρώπη 7

- Επειδή αποτελεί πηγή συμπληρωματικών εσόδων και συντελεί στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης - έστω και μερικής ή εποχιακής - καθιστά δυνατή την καταπολέμηση του αποκλεισμού δεδομένου ότι παρέχει οικονομική υπόσταση και κοινωνική αναγνώριση σε πολλούς κατοίκους του αγροτικού κόσμου, κυρίως στους συζύγους των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Είναι σημαντικό να ενθαρρυνθεί στις αγροτικές περιοχές ένας τουρισμός υψηλής ποιότητας, στην ανάπτυξη του οποίου βασικό ρόλο διαδραματίζει η κατάρτιση. Η σχέση μεταξύ κατάρτισης και επένδυσης είναι μεγάλης σημασίας, η δε κατάρτιση υψηλής ποιότητας θα έχει ως αποτέλεσμα την άυξηση της κοινωνικής αναγνώρισης των τουριστικών επαγγελμάτων.

Από την ευκαιρία αυτή για ανάπτυξη, έχουν ήδη επωφεληθεί πολλές περιοχές. Έχουν όμως εκμεταλλευθεί πλήρως αυτή την ευκαιρία ; Ποιές είναι οι απαιτήσεις για μιά καλύτερη μορφή ανάπτυξης οι οποίες εντάσσονται σε μία πατροπαράδοτη λογική σύμφωνα με την οποία η αξιοποίηση και η προστασία των φυσικών, ανθρωπίνων και πολιτισμικών πόρων θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μίας βιώσιμης οικονομικής στρατηγικής ; Και ποιον ρόλο έχουν στην περίπτωση αυτή να διαδραματίσουν τα ευρωπαϊκά μέσα παρέμβασης και με βάση ποιές παραμέτρους ;

Αυτού του είδους είναι τα ερωτήματα στα οποία είναι σκόπιμο να δοθούν απαντήσεις, έχοντας τρεις στόχους:

- Να παρασχεθεί βοήθεια στους κατόχους αιρετών αξιωμάτων στον ρόλο τους ως παρακινητών, υποστηρικτών και αρωγών της τοπικής πρωτοβουλίας η οποία παραμένει ο κύριος άξονας μιάς μακροπρόθεσμης οικονομικής δραστηριότητας. Τις περισσότερες φορές το θέμα δεν είναι τόσο να επινοηθούν νέα κανονιστικά πλαίσια, όσο να καταβληθούν προσπάθειες για να υιοθετηθούν ή να γενικευθούν εθνικές ή περιφερειακές πειραματικές εφαρμογές που είχαν επιτυχία.

- Να επινοηθούν τα απαραίτητα μέσα, ούτως ώστε οι κοινοτικές παρεμβάσεις να χαρακτηρίζονται από περισσότερη συνοχή και οι πολιτικές που ακολουθούν τα διάφορα κράτη μέλη να εναρμονισθούν.

- Να συμφιλιωθεί, χάρη στην θετική επίδραση που είναι δυνατόν να έχει ένα διαρθρωμένο και παγιωμένο τουριστικό πρόγραμμα, η τοπική οικονομία με την προστασία του περιβάλλοντος κατά τρόπο βιώσιμο.

Πολλοί τομείς ενδιαφέροντος καλύπτονται πλέον από οριζόντιες ή τομεακές δυνατότητες κοινοτικής παρέμβασης (στόχοι 5α και 5β, 1, PICLEADER, χρηματοδότηση πρότυπων προγραμμάτων, κ.λ.π.). Είναι γεγονός ότι παραμένουν υπερβολικά αποσπασματικές και τα σχετικά κονδύλια είναι αναμφισβήτητα πολύ περιορισμένα σε σύγκριση με τις δυνατότητες για σφαιρική ανάπτυξη που είναι σε θέση να προσφέρει η αξιοποίηση του τουρισμού. Παράλληλα, υπάρχουν αναμφισβήτητα υποχρεώσεις ή ανάγκες που δεν καλύπτονται από την πληθώρα αυτή των μέσων παρέμβασης.

Ούτως ή άλλως, ο πρώτος προσανατολισμός που διαγράφεται είναι η ανάγκη να συνδυασθεί το σύνολο των υφιστάμενων μέσων παρέμβασης ούτως ώστε να καταστεί δυνατόν να καταστρωθεί το γενικό πλαίσιο ανάπτυξης ενός τουριστικού προγράμματος σε αγροτικό περιβάλλον.

Από μιά άλλη οπτική γωνία, είναι σκόπιμο να εκτιμηθούν οι δυσκολίες τις οποίες θα πρέπει να αντιμετωπίσει μία νέα προσέγγιση της πολιτικής ανάπτυξης:

- η ποικιλία της προσφοράς του αγροτικού χώρου σε τουριστικά προϊόντα είναι ενδιαφέρουσα, είναι όμως ελλιπώς διαρθρωμένη και είναι συνδεδεμένη σε περιορισμένο βαθμό με τα μεγάλα δίκτυα διανομής των τουριστικών προϊόντων: πρέπει λοιπόν να καταστεί δυνατή μία κατακόρυφη, αλλά και εδαφική, δόμηση της προσφοράς 7

- το πρόβλημα του μεγέθους των προς υλοποίηση προγραμμάτων, δεδομένου ότι τα προγράμματα που αφορούν τον αγροτικό τουρισμό αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα: είτε να διατηρήσουν την μικρή τους κλίμακα, είτε να επεκταθούν και να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο να χάσουν την ιδιαιτερότητά τους και την ποιότητα των προϊόντων τους η οποία εξασφάλισε την επιτυχία τους. Και στο σημείο αυτό τίθεται το πρόβλημα της οργάνωσης στην κατάλληλη κλίμακα 7

- οι αρνητικές συνέπειες που θα μπορούσαν να προκύψουν από την φορολόγηση της τουριστικής δραστηριότητας στο αγροτικό περιβάλλον και από την αναγκαιότητα να εναρμονισθούν οι διάφοροι τρόποι αντιμετώπισης των διαφόρων παραγόντων του αγροτικού τουρισμού.

Τέλος, είναι σκόπιμο να γίνει ένας πρώτος απολογισμός των δράσεων που υποστηρίχθηκαν με επιτυχία κατά την περίοδο 1989-1993 ούτως ώστε να καθορισθούν τα χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων ή των μεθοδολογιών που πρέπει να ενθαρρυνθούν.

Τα προγράμματα πρέπει:

- να στηρίζονται σε μία ολοκληρωμένη προσέγγιση 7

- να κάνουν χρήση των κύριων φυσικών πόρων της περιφέρειας 7

- να έχουν θετική επίδραση στον τοπικό πληθυσμό και να βασίζονται στην συμμετοχή του. Για το λόγο αυτό είναι σκόπιμο να ληφθεί υπόψη η αύξηση του βαθμού θελκτικότητας όσο πολλαπλασιάζονται οι δραστηριότητες που παρέχονται στον τουρίστα (αθλητικές, πολιτιστικές, κλπ): το εκάστοτε πρόγραμμα πρέπει λοιπόν να καταρτίζεται με βάση ένα γενικό πλαίσιο εταιρικών σχέσεων.

Τα χαρακτηριστικά αυτά προϋποθέτουν ότι θα υποστηριχθεί μία νέα συνολική προσέγγιση. Οι προσανατολισμοί αυτής της πραγματικής στρατηγικής για την εκμετάλλευση του αγροτικού τουρισμού ως φορέα ανάπτυξης και διευθέτησης της υπαίθρου, μπορούν να στηρίζονται σε δώδεκα θέματα-κλειδιά τα οποία συνοψίζονται σε πέντε κατευθυντήριες αρχές.

1. Ενημέρωση

Η καλύτερη ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού εξαρτάται από την ύπαρξη μέσων για την χάραξη στρατηγικών προσφοράς τόσο σφαιρικών, όσο και μεμονωμένων.

1.1. Να υποστηριχθεί η δημιουργία και ανάπτυξη οικονομικών παρατηρητηρίων του τουρισμού

Η καλύτερη ενημέρωση ως προς τις προσδοκίες και τις συμπεριφορές της ζήτησης αποτελεί κύριο στοιχείο ενόψει της χάραξης στρατηγικών προσφοράς. Το γεγονός ωστόσο ότι δεν υφίστανται δεδομένα ή σφαιρικές μελέτες είναι ιδιαίτερα επιζήμιο εάν ληφθεί υπόψη η φύση της ροής των «μετακινήσεων» του αγροτικού τουρισμού, όπου οι Ευρωπαίοι αποτελούν την πλειοψηφία των πελατών.

Κάθε κράτος μέλος διαθέτει δικούς του τρόπους παρατήρησης και δικούς του δείκτες όσον αφορά την τουριστική ροή. Μολονότι τα συστήματα αυτά αποτελούν πηγή πλούτου, γίνεται αισθητή η ανάγκη εναρμόνισης: επείγει να καθιερωθεί ένας κοινός κώδικας, μία κοινή μέθοδος και μία κοινή τεχνογνωσία. Στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας θα πρέπει να αντληθούν οφέλη από την εμπειρία που αποκτήθηκε στο πλαίσιο του Παρατηρητηρίου για τον Αγροτικό Κόσμο που πρέπει να συστήσει η Επιτροπή.

1.2. Να υποστηριχθεί η δημιουργία και η ανάπτυξη κέντρων πόρων:

Είναι σκόπιμο, αφενός, να συγκεντρωθούν οι τεχνικές πληροφορίες που είναι απαραίτητες σε όσους λαμβάνουν αποφάσεις, στους τεχνικούς και στους προϊσταμένους επιχειρήσεων και, αφετέρου, να διευκολυνθεί η διασύνδεση των περιφερειακών αυτών κέντρων ούτως ώστε να καταστεί δυνατή μία καλύτερη εναρμόνιση των δράσεων και η συγκέντρωση της τεχνογνωσίας. Η ενέργεια αυτή αποβλέπει στη διευκόλυνση της χάραξης και την αύξηση της αποτελεσματικότητας μεμονωμένων στρατηγικών των τοπικών δημόσιων ή ιδιωτικών φορέων. Η επιτυχής εμπειρία των CARRURE (Carrefour rural europιen - Ευρωπαϊκό Αγροτικό Σταυροδρόμι) θα μπορούσε να δώσει ένα θετικό ερέθισμα για μια πιό εκτεταμένη πρωτοβουλία στην οποία ο αγροτικός τουρισμός θα είχε να διαδραματίσει σαφή ρόλο.

Εξάλλου, θα ήταν σκόπιμο να αναληφθούν δράσεις γενικότερου χαρακτήρα σε ευρωπαϊκή κλίμακα, οι οποίες να αποσκοπούν στον προσδιορισμό των αντιπροσωπευτικών οργανισμών σε κάθε κράτος μέλος, καθώς και των κύριων προγραμμάτων δράσεών τους. Οι δράσεις αυτές θα διευκολύνουν ενδεχομένως την σύσταση δικτύων, τα οποία θα οδηγήσουν στη βελτίωση της ποιότητας της προσφοράς, καθώς και της οικονομικής απόδοσής της (όπως απέδειξε η εμπειρία του προγράμματος Leader 1). Για το λόγο αυτό δεν μπορεί κανείς παρά να συνηγορήσει υπέρ του να δοθεί ώθηση σε μια δυναμική ανταλλαγής πληροφοριών και εμπειριών μέσω της σύστασης μιάς Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας η οποία να απαρτίζεται από το συνόλου των οργανισμών που η δραστηριότητά τους σχετίζεται με τον τομέα του Αγροτικού Τουρισμού.

2. Διευθέτηση με στόχο μια νέα ισορροπία

Ο Αγροτικός Τουρισμός αποτελεί ένα άθροισμα δραστηριοτήτων και υπηρεσιών σε μία συγκεκριμένη περιοχή: η ιδέα αυτή της αλυσίδας κοινών συμφερόντων ολοκλήρωσης πρέπει να αποτελέσει την κατευθυντήρια γραμμή που συνδέει τις τομεακές και οριζόντιες χωροταξικές πολιτικές.

2.1. Να προστατευθεί η πολιτιστική και φυσική κληρονομιά και η παράδοση δίνοντας έμφαση στην αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που έχει εγκαταλειφθεί, καθώς και στην ενίσχυση της πνευματικής καλλιέργειας και των τοπικών παραδόσεων στο πλαίσιο σφαιρικού περιφερειακού προγράμματος το οποίο να αντλεί οφέλη από το σύνολο των πόρων της εν λόγω περιοχής.

- Το ερέθισμα θα μπορούσαν ενδεχομένως να δώσουν πρωτότυπες πρωτοβουλίες όπως η πρωτοβουλία «Συνάντηση στην Γαλλία»: ήτοι, με αφετηρία την αποκατάσταση μιάς «κοινής» αρχιτεκτονικής κληρονομιάς σύμφωνα με σύγχρονα πρότυπα άνεσης, να προταθεί ένα γενικό οικονομικό σχέδιο το οποίο να περιλαμβάνει υπηρεσίες που ανταποκρίνονται στις νέες ανάγκες της κοινωνίας και διάφορες δραστηριότητες οι οποίες είναι σύμφωνες με τον αυθεντικό χαρακτήρα των αγροτικών περιοχών. Η πολιτική αυτή αναζωογόνησης γεωγραφικών ζωνών (σε διακοινοτική κλίμακα) στηρίζεται στην χρήση συμβόλων, στην ιδέα του «τουριστικού προϊόντος» η οποία μπορεί να συμβάλει στην δραστηριοποίηση των αγροτικών περιοχών.

Η εν λόγω πολιτική θα μπορούσε ενδεχομένως να συμπληρωθεί από μία πολιτική αναβάθμισης των τοπικών προϊόντων καθώς και αναβίωσης των παλαιών γεωργικών πρακτικών - κυρίως της κτηνοτροφίας - και των παλαιών βιοτεχνικών πρακτικών (επαγγελμάτων) οι οποίες αποτελούν επείγουσες προτεραιότητες της «διαφοροποίησης» που επιζητούν οι τοπικοί αρμόδιοι, όπως και οι τουρίστες που αναζητούν το αυθεντικό στοιχείο.

Τέλος, είναι γενικότερα σκόπιμο να ενθαρρυνθεί η προώθηση και η προστασία των τοπικών παραδόσεων οι οποίες είναι από μόνες τους σε θέση να αποβούν κίνητρο για τουριστική διαμονή, είτε πρόκειται για κλάδους όπως η μουσική και ο χορός, είτε όπως η τέχνη ή η λογοτεχνία. Τα θετικά αυτά στοιχεία κατέστη δυνατό να αξιοποιηθούν σε πολλές περιφέρειες της Ενωσης, μέσα από δράσεις που στηρίζονται σε προγράμματα εκδηλώσεων (παραδοσιακές πανηγύρεις, διεθνείς εορτές, κ.λ.π.). Θα ήταν αναμφισβήτητα σκόπιμο οι δράσεις αυτές να επεκταθούν ούτως ώστε να καλύπτουν και τις τουριστικές διαμονές με παραδοσιακότερο χαρακτήρα, δεδομένου ότι ο τύπος αυτός τουρισμού δεν έχει ενδιαφέρον μόνον για τους παραθεριστές, αλλά είναι ωφέλιμος και για τον εγχώριο πληθυσμό. Εχει επανειλημμένως επιχειρηθεί να στηριχθούν τα προγράμματα σε μιά καλύτερη ένταξη του συνόλου των πολιτισμικών αυτών εκφάνσεων στις δραστηριότητες αναψυχής, ορισμένες από τις οποίες έχουν ήδη υποστηριχθεί σε κοινοτικό επίπεδο (βλ. την περίπτωση της περιοχής της Ν. Γαλλίας «Pays Cathare» που υποστηρίχθηκε από το πρόγραμμα Leader 1, την Ομάδα «Wallonie Belge», κ.ά.).

Αυτός ο τύπος αναπτυξιακής στρατηγικής πρέπει να υποστηριχθεί διότι παρέχει τη δυνατότητα να αποβούν εκ νέου χρήσιμοι και οικονομικά ενδιαφέροντες οι μάρτυρες αυτοί της ιστορίας που απειλούνται από την εξέλιξη της αγροτικής οικονομίας, και να συνεισφέρουν, εξάλλου, στη διατήρηση μιάς ζωντανής κληρονομιάς χάρη στην ευρεία αποδοχή και τη συμμετοχή του εγχώριου πληθυσμού.

Όσον αφορά μία πραγματική πατροπαράδοτη πολιτική διαχείρισης των φυσικών χώρων η οποία εκτείνεται από την υποστήριξη της συντήρησης χώρων που είναι ευχάριστοι και ανοικτοί έως μία πραγματική πολιτική του τοπίου χάρη σε μία γεωργική δραστηριότητα που υποστηρίζεται στο σύνολο της περιοχής έχουν ήδη αναληφθεί διάφορες πρωτοβουλίες από τα κράτη μέλη. Ορισμένες ευρωπαϊκές οδηγίες για την προστασία της πανίδας και της χλωρίδας, όπως οι οδηγίες που σχετίζονται με τον έλεγχο της γεωργικής παραγωγής, έχουν και αυτές αρχίσει να προτείνουν μερικές απαντήσεις στην επιταγή της διαχείρισης των φυσικών πόρων. Τούτο θα πραγματοποιηθεί με τη διάθεση ειδικών πόρων για μια βιώσιμη πολιτική γεωργικής και περιβαλλοντικής ανάπτυξης. Πράγματι, ο αγροτικός τουρισμός δεν στηρίζεται μόνο στον πλούτο του ανθρώπινου δυναμικού του αλλά κυρίως στα φυσικά προσόντα του:

Η τοπική αυτοδιοίκηση θα πρέπει λοιπόν να υποστηριχθεί, μεταξύ άλλων σε διεθνική ή διαπεριφερειακή κλίμακα, ούτως ώστε τα στοιχεία αυτά να αξιοποιηθούν υπέρ του τουρισμού μέσω της οργάνωσης πραγματικών φορέων τουριστικών προϊόντων.

Για το λόγο αυτό, η οικονομική ενίσχυση και αρωγή πρέπει να ευνοήσει τις «ήπιες, εναλλακτικές, βιώσιμες» μορφές τουρισμού οι οποίες στηρίζονται στο φυσικό περιβάλλον διαφυλάσσοντας ταυτόχρονα την ισορροπία του και οι οποίες επιτρέπουν την συμφιλίωση των βιώσιμων συμφερόντων όλων των παραγόντων μιας ζώνης.

Η πολιτική ανάπτυξης που έχει υιοθετηθεί στο πλαίσιο των Φυσικών Πάρκων των Περιφερειών αποτελεί το υπόδειγμα των μεθόδων που πρέπει να χρησιμοποιηθούν υπέρ μιάς επαγγελματικής και πατροπαράδοτης διαχείρισης των χώρων.

Είναι αναγκαίο να προωθηθεί και να προστατευθεί η τοπική πολιτιστική παράδοση, ιδίως στις απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές. Η τοπική πολιτιστική δημιουργία θα πρέπει να προωθηθεί και να αναπτυχθεί ως θεμέλιο για την ανάπτυξη τουρισμού ενδιαφέροντος (γλωσσολογικού ή πολιτιστικού, για παράδειγμα). Αυτό θα συμβάλει στην τόνωση του τουρισμού με την ευρύτατη έννοια, η οποία περιλαμβάνει τη γλώσσα, τη μουσική, το χορό, την τέχνη και τη λογοτεχνία. Με την ενδυνάμωση της τοπικής πολιτιστικής δημιουργίας δεν θα τονωθεί μόνο ο τουρισμός, αλλά και θα μειωθούν οι απειλές κατά της τοπικής πολιτιστικής παράδοσης και θα δημιουργηθεί μεγαλύτερος ενθουσιασμός για τον τουρισμό.

2.2. Να ληφθεί υπόψη η προβληματική της διατήρησης των δημόσιων και ιδιωτικών υπηρεσιών που ανταποκρίνονται στις νέες ανάγκες της κοινωνίας, οι οποίες αποτελούν απαραίτητα στηρίγματα των τουριστικών διαμονών, μία πολιτική που κατά τα άλλα θα συνέβαλε στην αποκατάσταση των εδαφικών ισορροπιών - τόσο από φυσικής πλευράς, όσο και από πλευράς αναζωογόνησης της υπαίθρου. Το σημαντικό αυτό θέμα εξακολουθεί να μην λαμβάνεται επαρκώς υπόψη, ακόμη και στο πλαίσιο μιάς πρωτοβουλίας όπως το Leader.

2.3. Να βελτιωθεί η πρόσβαση στους πολιτιστικούς και φυσικούς χώρους και στους χώρους αναψυχής ούτως ώστε να καταστεί δυνατή η καλύτερη αξιοποίηση αυτής της κληρονομιάς μέσω της ενίσχυσης των υποδομών του τομέα των επικοινωνιών οι οποίες εκτείνονται πέρα από τα εθνικά, ήτοι τα περιφερειακά σύνορα. Επίσης, θα πρέπει να εξετασθεί και η αξιοποίηση των συγκοινωνιών περιορισμένης κλίμακας και της συντήρησής τους, ούτως ώστε να διασφαλισθεί η αδιάλειπτη όδευση στην Ευρώπη, στα πλαίσια των σταθερών προσπαθειών που καταβάλλονται για την προστασία και την αναδιευθέτηση του βιωτικού πλαισίου του εγχώριου πληθυσμού. Στην προκειμένη περίπτωση είναι σκόπιμο να εξακολουθήσουν να καταβάλλονται οι προσπάθειες που αποβλέπουν στην αποκατάσταση των μονοπατιών για πεζοπόρους ή τη δημιουργία οδών πρόσβασης (Στόχος 5Β, Leader, κ.λ.π.) - χωρίς τις οποίες δεν είναι δυνατόν να υπάρξει κανένα είδος τουρισμού - όπως προσπάθειες με στόχο την βελτίωση της οδικής σήμανσης.

2.4. Να καθορισθεί κοινό σύστημα συμβόλων: ο αγροτικός χώρος της Ένωσης πρέπει να είναι δυνατόν να αναγνωρισθεί και να είναι προσβάσιμος σε όλους χάρη στον καθορισμό κοινών λογοτύπων τα οποία δεν θα αποσκοπούν στο να υποκαταστήσουν τα εμπορικά σήματα, αλλά στο να διευκολύνουν την αναγνώριση των συμβόλων του ευρωπαϊκού αγροτικού τουρισμού. Τα λογότυπα αυτά θα πρέπει να αντιστοιχούν σε εναρμονισμένες συγγραφές υποχρεώσεων για τα περιγραφόμενα είδη (καταλύματα, εξοπλισμό, κ.λ.π.) και τις προσφερόμενες υπηρεσίες, δίνοντας έμφαση στα κριτήρια ποιότητας και διασφαλίζοντας ότι οι πελάτες θα έχουν στη διάθεσή τους κατάλληλα καταρτισμένους τοπικούς πράκτορες.

Η υποδοχή πρέπει να είναι οργανωμένη σύμφωνα με τα απαραίτητα γραφεία πληροφοριών στη σχετική γεωγραφική κλίμακα (κωμόπολη, περιοχή), γραφεία τα οποία θα υπάγονται στην κρίση των τοπικών και περιφερειακών αρχών και θα ιδρυθούν με την στενή συνεργασία των αρχών αυτών, και σε συνδυασμό με συντονισμένες υπηρεσίες ούτως ώστε να διευκολύνεται η επιλογή κάθε τουρίστα.

Ούτως ή άλλως, σε μία πρώτη φάση κύριος στόχος είναι η επίτευξη εναρμόνισης των συστημάτων συμβόλων και η απλοποίησή τους στην επικράτεια της Ένωσης. Είναι ωστόσο, σημαντικό να προβλεφθεί χώρος σ`αυτό το κοινό σύστημα συμβόλων για τις γλώσσες των μειονοτήτων.

3. Οργάνωση

Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες των ποικίλων συνιστωσών του αγροτικού τουρισμού είναι ο ορισμός της επαρκούς «κρίσιμης μάζας» (από άποψη δυνατοτήτων υποδοχής και ποικιλίας των παροχών) για την παρουσίαση μιας προσφοράς ελκυστικής, που ταυτόχρονα θα διατηρεί τα χαρακτηριστικά της αυθεντικότητας και της προνομιακής υποδοχής, τα οποία και συνιστούν την επιτυχία της.

3.1. Η σύλληψη και η εκτέλεση τοπικών τουριστικών σχεδίων

Η ελκυστικότητα των αγροτικών τουριστικών προϊόντων στηρίζεται στα φυσικά και πολιτιστικά πλεονεκτήματα του μωσαϊκού των περιφερειών της Ευρώπης. Η καλύτερη και πιο μακρόπνοη αξιοποίηση των αναπτυξιακών δυνατοτήτων κάθε τόπου θα συντελεσθεί ακριβώς με τη στήριξη των σχεδίων στους κατοίκους και τον πολιτισμό του κάθε τόπου. Γι`αυτό και είναι απαραίτητο να υποστηριχθεί η φάση της σύλληψης των σχεδίων, η φάση του κοινού προβληματισμού όλων των πιθανών φορέων σε μια γεωγραφική ζώνη (η οποία μπορεί να υπερβαίνει τις διοικητικές κατατμήσεις, για να αποκτήσει γεωγραφική, οικονομική και ανθρώπινη συνοχή).

Αυτές οι δραστηριότητες της προετοιμασίας και του προβληματισμού, στις οποίες θα συμμετέχουν όλοι οι φορείς της εκάστοτε περιοχής, πρέπει να υποστηριχθούν διότι συχνότατα είναι απαραίτητες για τη σύλληψη ατομικών ή συλλογικών σχεδίων, που θα καταλήξουν στη διαμόρφωση συντονισμένων αναπτυξιακών προγραμμάτων, απαραίτητων για τη δημιουργία μιας συγκροτημένης τουριστικής προσφοράς από άποψη συμπληρωματικών παροχών υποδοχής, στέγασης, διατροφής, υπηρεσιών, αναψυχής και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων.

Η διαχείριση του τουρισμού θα διαφέρει στις περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανάλογα με τις κλιματολογικές συνθήκες, πράγμα που θα μπορούσε να σημαίνει να προβλέπονται εγκαταστάσεις, οι οποίες ενδέχεται να μην μπορούν να υποστηριχθούν μόνο από τον τοπικό πληθυσμό.

3.2. Προώθηση του πλαισίου διαχείρισης των τοπικών αναπτυξιακών στρατηγικών

Πρόκειται για τον καθορισμό και την εφαρμογή μεθοδολογιών που θα επιτρέψουν τη διευκόλυνση της συνεννόησης, της εταιρικής σχέσης και των συνεργιών μεταξύ των επιχειρήσεων, των ενώσεων και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης.

Για να καθορίσουμε τις ανάγκες και τη μεθοδολογία αυτής της σφαιρικής προσέγγισης της επεξεργασίας και της πώλησης ενός ομοιογενούς και ολοκληρωμένου τουριστικού προϊόντος σε μία περιοχή, θα μπορούσαμε να εμπνευσθούμε ιδίως από το ιρλανδικό εγχείρημα Ιrish Country Holidays (που σήμερα περιλαμβάνει 9 διοικητικά διαμερίσματα).

4. Κατάρτιση

Ο κυριότερος στόχος που πρέπει να επιτευχθεί είναι η θέσπιση μιας μεθόδου για τη στήριξη των σχεδίων, από το ξεκίνημά τους (τη φάση της ευαισθητοποίησης) και σε όλη τη μετέπειτα πορεία τους και στη δημιουργία ενός δικτύου μέσω ενός κεντρικού χειριστή, ο οποίος, σε κάθε στάδιο της ζωής του σχεδίου, θα συνενώνει τους απαραίτητους εξωτερικούς παράγοντες. Η νέα αυτή έννοια της σφαιρικής και διαρκούς στήριξης αποτελεί χωρίς αμφιβολία μία συμπληρωματική διαβεβαίωση για την επίτευξη φιλόδοξων και ανθεκτικών ατομικών σχεδίων.

Με την προοπτική αυτή και εν αναμονή της θέσπισης ενός ενιαίου χρηματοδοτικού πλαισίου, το οποίο θα επιτρέψει την εφαρμογή αυτής της νέας πολιτικής, δύο στόχοι πρέπει να επιτευχθούν: αφενός, να βελτιωθεί η ποιότητα των συμβουλών που παρέχονται στις επιχειρήσεις και, αφετέρου, να εφαρμοσθούν καινοτόμοι και ποιοτικές μέθοδοι κατάρτισης.

4.1. Υποστήριξη της απασχόλησης χάρη στη στήριξη των επιχειρήσεων με τη δημιουργία και την ανάπτυξη κέντρων παροχής συμβουλών στις επιχειρήσεις και τους φορείς των σχεδίων. Τα κέντρα αυτά θα μπορούσαν να συγκεντρώνουν στοιχεία σχετικά με όλες τις δραστηριότητες που συμβάλουν στην αγροτική ανάπτυξη και να προωθήσουν έτσι την ανάδυση φυτωρίων επιχειρηματιών. Στοιχεία προβληματισμού, π.χ. σχετικά με τα χρηματοδοτικά μέσα, θα μπορούσαν να αντληθούν από τη βρετανική πείρα στην πολιτική επιδότησης της παροχής συμβουλών στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.

4.2. Στήριξη της κατάρτισης των ανθρώπινου δυναμικού, είτε πρόκειται για εκλεγμένους αξιωματούχους είτε για τεχνικούς, στο πλαίσιο των επαγγελματικών οργανώσεων, αλλά και της εκάστοτε περιοχής, σχετικά με συγκεκριμένα σχέδια, τα οποία θα συγκεντρώνουν ποικίλους εταίρους: εκλεγμένους τοπικούς αξιωματούχους, οικονομικούς φορείς (επιχειρήσεις κ.λ.π.) και εκπροσώπους οργανώσεων (κοινωνικο-επαγγελματικών, πολιτιστικών κ.λ.π.). Είναι σημαντικό οι ενέργειες των τοπικών φορέων να προσαρμόζονται σε κάθε περίπτωση στις ανάγκες μιας διατομεακής και πολύπλευρης εταιρικής σχέσης.

Όσον αφορά τη διαμόρφωση ενός προγράμματος κατάρτισης-στήριξης αγροτουριστικών σχεδίων, πολλά διδάγματα μπορούν να αντληθούν από τη διεθνική πείρα που έχει αποκτηθεί στο πλαίσιο του EUROFORM (Ευρωπαϊκού Κέντρου Εκπαίδευσης στον τομέα της μικροηλεκτρονικής και των συναφών τεχνολογιών).

Επίσης χρήσιμη θα ήταν η διάδοση πρωτοβουλιών όπως η θέσπιση Περιφερειακών Ταμείων για την ενίσχυση της παροχής συμβουλών και της καινοτομίας στον τουριστικό τομέα.

5. Διαχείριση

5.1. Υποστήριξη προγραμμάτων με στόχο την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών (ιδίως στον τομέα της οργάνωσης της διανομής), αποφεύγοντας τους κινδύνους μηχανογραφικών συγκεντρώσεων στοιχείων που είναι δύσκολες στο χειρισμό ή όχι επαρκώς καταξιωμένες όσον αφορά τον τρόπο εκμετάλλευσής τους.

5.2. Εναρμόνιση των πλαισίων διαχείρισης του αγροτικού τουρισμού

Προκειμένου να επιτευχθεί μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των τοπικών πρωτοβουλιών και να ενωθούν οι τομεακές οπτικές γωνίες σε μία ολοκληρωμένη περιφερειακή προσέγγιση, ώστε να οικοδομηθεί μια ουσιαστική αγροτική πολιτική.

Πολλοί τύποι παρέμβασης θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν σχετικά:

- να ενθαρρυνθούν οι ανταλλαγές μεταξύ των διάφορων φορέων του αγροτικού τουρισμού, ούτως ώστε, αφενός, να εξομαλυνθούν οι δυσκολίες που σχετίζονται με την άγνοια των αμοιβαίων σχέσεών τους και, αφετέρου, να δοθεί δυνατότητα για προβληματισμό σχετικά με τις κοινές τους ανάγκες (ιδίως τις νομικές δυσχέρειες και τις ανάγκες για υποδομές ή για προώθηση των προϊόντων) 7

- να βελτιωθεί η οικονομική απόδοση των σχεδίων, αφενός με μεγαλύτερη ενημέρωση σχετικά με τις δυνατότητες χρηματοδότησής τους (από την Ευρώπη, από τα κράτη μέλη, από τις περιφέρειες κοκ.) και αφετέρου με μία αναπτυξιακή δυναμική (ελάφρυνση των φορολογικών επιβαρύνσεων, μείωση των φόρων). Κατά την κατάστρωση των αναπτυξιακών προγραμμάτων, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των περιφερειών που τυγχάνουν ενίσχυσης από τα περιφερειακά ταμεία (περιφέρειες που εμπίπτουν στους στόχους 1, 2 και 5β) και των περιφερειών που δεν τυγχάνουν μεν τέτοιας ενίσχυσης, αλλά στις οποίες χρειάζεται ενδεχομένως να υποστηριχθούν συγκεκριμένα σχέδια. Ειδική στήριξη μπορεί βεβαίως να εξασφαλισθεί μέσω των τεχνικών και επαγγελματικών δικτύων 7 εντούτοις, είναι απαραίτητο να μπορούν να εφαρμόζονται οι κατάλληλες μορφές στήριξης για κάθε περίπτωση, είτε πρόκεται για τεχνική στήριξη (διαχείριση έργου) είτε για οικονομική (μείωση των φόρων κατά τη φάση της δημιουργίας και της εκκίνησης) 7

- τέλος, να γίνει απογραφή των μέσων που θα επιτρέψουν στις οικονομικές πρωτοβουλίες που αναπτύσσονται σε αγροτικό περιβάλλον να επωφεληθούν από την τοπική αποταμίευση. Η προβληματική της κινητοποίησης των τοπικών πόρων πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ειδικής έρευνας, στην οποία θα ληφθούν υπόψη οι δυνατότητες που προσφέρει αυτή η κινητοποίηση, τόσο από άποψη στήριξης για τη σύλληψη νέων σχεδίων ή τη σταθεροποίηση των παλιών, όσο και από άποψη συνδετικού παράγοντα όλων των κατοίκων της ζώνης ενός σχεδίου.

6. Τρόπος εφαρμογής

Ένα σφαιρικό πρόγραμμα για την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού θα πρέπει να διαμορφωθεί σε συνεργασία με τις υπηρεσίες της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, ώστε να υπάρξει συντονισμένη εφαρμογή των δώδεκα κατωτέρω προτάσεων.

Όλο αυτό το νέο εγχείρημα για τη σφαιρική και ποιοτική στήριξη των σχεδίων, το οποίο αποτελεί μια νέα οικονομική στρατηγική για την αξιοποίηση του χώρου, χρειάζεται να επικυρωθεί με πειραματισμό πραγματικών διαστάσεων και διάρκειας αρκετής για να μπορέσουν να αντληθούν πραγματικά διδάγματα, ιδίως με την ανάλυση των δυσκολιών και των εμποδίων που αντιμετωπίζονται σε όλον τον ευρωπαϊκό αγροτικό χώρο.

Κατά τη χάραξη και την εφαρμογή αυτού του προγράμματος, πρέπει να ληφθούν υπόψη δύο παράγοντες:

- ότι ο χωροταξικός σχεδιασμός, ιδίως για τουριστικούς σκοπούς, μπορεί να νοηθεί μόνο ως σύνθεση όλων των βασικών λειτουργιών που συναποτελούν τον τουρισμό: υποδοχή, στέγαση-διατροφή, υπηρεσίες, αναψυχή και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Η επιτυχία του αγροτικού τουρισμού, δηλαδή, συνίσταται στην επιτυχή αξιοποίηση του τοπικού δυναμικού στο πλαίσιο της βέλτιστης χωροταξικής οργάνωσης κάθε περιοχής,

- ότι η έννοια της φυσικής ισορροπίας πρέπει να αντιμετωπίζεται με την προοπτική της διαρκούς ανάπτυξης σε ευρωπαϊκή κλίμακα: το περιβάλλον - τόσο ως χώρος όσο και ως πατρογονική αρχιτεκτονική κληρονομιά - είναι πλούτος για τον τόπο, αρκεί να μην αντιμετωπίζεται μόνο με τη δυναμική της προστασίας, αλλά και της σωστής αξιοποίησης.

Για να αποφέρουν απτά αποτελέσματα οι δύο ανωτέρω προσεγγίσεις, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη διέλευση από τη φάση της προετοιμασίας στη φάση της υλοποίησης, μέσω της κατάλληλης «διαχείρισης σχεδίου» για κάθε περίπτωση.

Κατά την προετοιμασία του σχεδίου πρέπει να επιδιωχθεί:

- η δημιουργία του κατάλληλου περιβάλλοντος,

- η συγκέντρωση των βουλήσεων και των μέσων,

- ο καθορισμός των κατευθυντήριων γραμμών και των στόχων.

Η διαχείριση του σχεδίου φροντίζει για:

- τον προγραμματισμό των εργασιών, από την άποψη του συγκεκριμένου ατομικού και συλλογικού τρόπου εφαρμογής τους,

- την κατάρτιση χρονοδιαγράμματος εφαρμογής,

- την εξασφάλιση της εδαφικής συνοχής,

- την αξιοποίηση κάθε επιτεύγματος με την εξακρίβωση της λειτουργικότητάς του σε σχέση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε τόπου,

- τον προσδιορισμό των συμπληρωματικών στοιχείων που είναι απαραίτητα για την οργάνωση της υποδοχής και των υπηρεσιών.

Ο απαραίτητος αυτός πειραματισμός πρέπει, συνεπώς, να διεξαχθεί σε αναγνωρισμένες τοποθεσίες και σε εγχειρήματα που προσδιορίζονται τοπικώς στο επίπεδο της συγκεκριμένης περιφέρειας (κατά το πρότυπο των ομάδων κοινοτήτων ή «pays» της Γαλλίας).

Η εγκυρότητα του εγχειρήματος προϋποθέτει τη διεξαγωγή του σε επαρκείς σε αριθμό και ποικιλία περιφέρειες, ώστε να εξαχθούν αντιπροσωπευτικά διδάγματα.

7. Συμπεράσματα

Η ΕΤΠ τονίζει ότι η ΕΕ δεν διαθέτει καμία αρμοδιότητα στον τομέα της τουριστικής πολιτικής. Η Ένωση μπορεί να λαμβάνει μέτρα για την τουριστική ανάπτυξη της υπαίθρου μόνο στο πλαίσιο άλλων κοινοτικών πολιτικών και των διαρθρωτικών ταμείων.

Σκοπός των δώδεκα ανωτέρω προτάσεων δεν είναι η αμφισβήτηση των τοπικών πρωτοβουλιών που αποτελούν τον πλούτο του αγροτικού τουρισμού, ούτε των εθνικών ή τοπικών οργανισμών που αποτελούν τη δύναμή του. Είναι, αντίθετα:

- η αναγνώριση των σημαντικών δυνατοτήτων που εμπεριέχουν οι μορφές βιώσιμου τουρισμού, που σέβονται το περιβάλλον και αξιοποιούν τους φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους κάθε περιφέρειας, που έχουν παραχθεί χάρη στην πρωτοβουλία του τοπικού πληθυσμού. Ο αγροτικός τουρισμός μπορεί πραγματικά, σε πολλές περιφέρειες και ιδιαίτερα στις πλέον απόκεντρες, να συμβάλει στην ισοροπημένη χωροταξική οργάνωση όλου του ευρωπαϊκού χώρου 7

- η εναρμόνιση των τρόπων διαχείρισης της τουριστικής προσφοράς: εδώ υπάγονται πολλοί τομείς, με κυριότερους ανάμεσά τους τη διευκόλυνση της κυκλοφορίας των πολιτών-καταναλωτών της Ένωσης (ενιαίο σύστημα σήμανσης, χρονοδιάγραμμα των σχολικών διακοπών, χρήση σύγχρονων κυκλωμάτων διανομής όπως η τηλεματική) και την απαραίτητη εναρμόνιση της νομικής υπόστασης των ποικίλων φορέων του αγροτικού τουρισμού 7

- η προώθηση της θέσπισης συνεργιών, μέσω της ευρωπαϊκής στήριξης - τόσο με τις υπάρχουσες όσο και με ενισχυμένες αρμοδιότητες και πόρους - και η απόδοση στον αγροτικό κόσμο της θέσης που του αρμόζει μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πολιτική αυτή περιλαμβάνει τη συναρμογή των χρηματοδοτικών ενισχύσεων, καθώς και τη σύγκλιση και τις ανταλλαγές μεταξύ των δημόσιων και των ιδιωτικών φορέων.

Βάσει αυτών των τριών αρχών, η Επιτροπή των Περιφερειών καλεί να χορηγηθούν ενισχύσεις υπέρ:

- ενός Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου, το οποίο θα συγκεντρώνει τα δεδομένα που θα συλλέγονται από ένα δίκτυο παρατηρητηρίων του τουρισμού στις περιφέρειες της Ένωσης 7

- ερευνητικών κέντρων για τη στήριξη των τοπικών πρωτοβουλιών, εμπνευσμένων από την πείρα των CARRURE 7

- φιλόδοξων πολιτικών, στηριγμένων στην προστασία και την προαγωγή της πολιτιστικής, φυσικής και παραδοσιακής κληρονομιάς και επικεντρωμένων ιδιαίτερα στο θετικό ρόλο που διαδραματίζει η γεωργία όσον αφορά την αξιοποίηση του χώρου και των συναφών τεχνογνωσιών (γαστρονομία, υποδοχή, παραδόσεις κοκ.) 7

- μέτρων που αποσκοπούν στη διατήρηση των απαραίτητων υπηρεσιών για τη διαμονή των τουριστών 7

- της ανάπτυξης υποδομών στον τομέα των μεταφορών, ιδίως στις εξόχως απόκεντρες ζώνες της Ένωσης 7

- της εναρμόνισης των συστημάτων σήμανσης που χρησιμοποιούνται, ώστε να διευκολυνθεί η κυκλοφορία των πολιτών της Ένωσης 7

- της προετοιμασίας της περιοχής, προκειμένου να καταρτισθούν σχέδια στηριγμένα πραγματικά στην τοπική πρωτοβουλία 7

- της υιοθέτησης μεθοδολογιών που θα δώσουν τη δυνατότητα να ενωθούν όλοι οι δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς κάθε περιοχής, ώστε να διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο τουριστικό προϊόν, που να ανταποκρίνεται στις τάσεις της αγοράς 7

- της στήριξης των επιχειρήσεων με την ανάπτυξη συμβουλευτικών κέντρων 7

- φιλόδοξων προγραμμάτων κατάρτισης, βασισμένων στη στήριξη των σχεδίων (από την ευαισθητοποίηση μέχρι τη δικτύωση των φορέων) 7

- της υιοθέτησης νέων τεχνολογιών για τη διανομή της προσφοράς 7

- της συνεργασίας σχετικά με τα πλαίσια διαχείρισης του αγροτικού τουρισμού (από άποψη νομικής υπόστασης των επιχειρηματιών, φορολογίας τους, χρηματοδοτικών και ανθρώπινων πόρων που έχουν στη διάθεσή τους κ.λ.π.).

Οι δώδεκα αυτές προτάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών έχουν στόχο τη διέλευση από μια αγροτική οικονομία, που χαρακτηρίζεται από εξατομίκευση της προσφοράς, σε μια σωστή ορθολογική, εταιρική και πολιτιστική εκμετάλλευση του τουριστικού κοιτάσματος, η οποία, για πολλές αγροτικές μας περιοχές, είναι μια ευκαιρία που πρέπει οπωσδήποτε να αξιοποιηθεί.

Βρυξέλλες, 2 Φεβρουαρίου 1995.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Jacques BLANC