Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για:

- την «Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το ρατσισμό, την ξενοφοβία και τον αντισημιτισμό» και

- την «Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου περί ανακήρυξης του 1997 ως Ευρωπαϊκού έτους κατά του ρατσισμού» ()

(96/C 204/09)

Στις 22 Φεβρουαρίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της ΣΕΚ, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για τις ανωτέρω ανακοίνωση και πρόταση.

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, που επιφορτίσθηκε με την προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 12 Απριλίου 1996 (Εισηγητής: ο κ. Κορυφιδής, Συνεισηγήτρια: η Dame Jocelyn Barrow)

Κατά τη 335η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου 1996), η ΟΚΕ υιοθέτησε με 112 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 5 αποχές την εξής γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το Δεκέμβριο του 1995, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση (COM(95) 653 τελικό), σχετικά με το ρατσισμό, την ξενοφοβία και τον αντισημιτισμό. Η ανακοίνωση συνοδεύεται από πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για ανακήρυξη του 1997 ως ευρωπαϊκού έτους κατά του ρατσισμού, με τους ακόλουθους στόχους:

α) να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη όσον αφορά το ρατσισμό, την ξενοφοβία και τον αντισημιτισμό στην Κοινότητα και να διαδώσει πληροφορίες γι`αυτά τα θέματα 7

β) να τονίσει την απειλή που αποτελούν οι διακρίσεις λόγω φυλής, χρώματος, θρησκείας, ιθαγένειας ή εθνικότητας για την οικονομική και κοινωνική συνοχή της Κοινότητας 7

γ) να καταστήσει γνωστά στο κοινό τα οφέλη που απορρέουν από την πολιτική ενσωμάτωσης, ιδίως στους τομείς της εκπαίδευσης, της επαγγελματικής κατάρτισης, της στέγασης και της απασχόλησης 7

δ) να ενθαρρύνει τον προβληματισμό και τις συζητήσεις σχετικά με τις ενέργειες που απαιτούνται για να καταπολεμηθεί ο ρατσισμός, η ξενοφοβία και ο αντισημιτισμός στην Κοινότητα 7

ε) να υποστηρίξει την ευρεία διάδοση των πληροφοριών σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνονται και τις ενέργειες που διεξάγονται σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά την καταπολέμηση του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού 7

στ) να προωθηθεί η αρχή της αλληλεγγύης ανάμεσα σε όλα τα μέλη της κοινωνίας 7

ζ) να προωθηθεί η συμμετοχή στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης των ατόμων που είναι θύματα του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού.

1.2. Η ΟΚΕ, θεωρώντας την καταπολέμηση των φαινομένων αυτών ως προϋπόθεση για την επίτευξη των στόχων της Συνθήκης, στηρίζει την ανακοίνωση της Επιτροπής και την πρότασή της προς το Συμβούλιο για ανακήρυξη του 1997 ως ευρωπαϊκού έτους κατά του ρατσισμού. Η στήριξη της ΟΚΕ γίνεται με τις επιφυλάξεις που διατυπώνονται στο σημείο 5 της γνωμοδότησης αυτής.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Ορισμός εννοιών

2.1.1. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει στην πρότασή της σαφείς ορισμούς των εννοιών «ρατσισμός», «ξενοφοβία» και «αντισημιτισμός» βασιζόμενη στα πρότυπα κείμενα και την ορολογία επίσημων διεθνών οργανισμών και ιδρυμάτων, όπως του ΟΗΕ, της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και του Συμβουλίου της Ευρώπης.

2.1.2. Η ΟΚΕ επισημαίνει, από την πλευρά της, ότι:

- με τον όρο «Ευρωπαϊκή ιδέα» νοείται η συστηματική, συναινετική, μακρόχρονη και επίπονη μεταπολεμική προσπάθεια των Ευρωπαίων να οικοδομήσουν την πολυπολιτισμική και πολυγλωσσική - άρα αντιρατσιστική - Ευρώπη της Ελευθερίας της Δημοκρατίας, της Ευημερίας και της Κοινωνικής Δικαιοσύνης 7

- θεωρητικά με τον όρο «Ευρωπαίοι πολίτες» νοούνται οι υπεύθυνοι δημοκρατικοί πολίτες της ΕΕ, οι οποίοι, όντας συνεπείς με τις υποχρεώσεις τους, στέκονται κριτικά απέναντι στους θεσμούς και τις λειτουργίες τους, ελέγχουν τα όρια και τις αποδόσεις τους και διεκδικούν συνεχώς τη διασφάλιση ουσιαστικής συμμετοχής στα κέντρα λήψης των αποφάσεων και δυνατότητας πρόσβασης σε κοινά δικαιώματα και πλεονεκτήματα.

2.1.3. Tα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν διαφορετικές κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και νομικές προσεγγίσεις όσον αφορά τον προσδιορισμό εννοιών, όπως μειονότητες, μετανάστες και αλλοδαποί.

2.1.3.1. Αν και οι όροι διαφέρουν, συχνά χρησιμοποιούνται λανθασμένα ο ένας αντί του άλλου. Ωστόσο, η ορολογία τονίζει τις σημαντικές διαφορές προσέγγισης όσον αφορά τόσο τις άμεσες αντιδράσεις, όσο και τις μελλοντικές επιπτώσεις.

2.1.3.2. Ο όρος «εθνοτική μειονότητα» χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό ενός αριθμητικά μικρότερου τμήματος του κύριου πληθυσμού, ο οποίος διακρίνεται από ευπροσδιόριστα φυλετικά ή και πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Είναι σημαντικό να γίνει η διάκριση μεταξύ αυτού του όρου και των τάσεων ξενοφοβίας για το στιγματισμό των μειονοτήτων και το συσχετισμό τους με ορισμένα χαρακτηριστικά. Στην Ευρώπη, είναι πιθανόν οι ομάδες αυτές να παρουσιάζουν διαφορές ως προς το χρόνο εγκατάστασής τους. Ορισμένες έχουν εγκατασταθεί σχετικά πρόσφατα, ενώ άλλες είναι εγκατεστημένες εδώ και αρκετές γενεές.

2.1.3.3. Ο όρος «μετανάστης» χαρακτηρίζει ορθώς την πρώτη γενεά ατόμων που εισέρχονται σε μια νέα κοινωνία. Σε όλη την Κοινότητα, και πέρα από αυτή, υπάρχουν διαρκώς μετακινούμενα άτομα και, κατά συνέπεια, ο όρος αυτός χρησιμοποιείται πολύ συχνά. Ωστόσο, χρησιμοποιείται λανθασμένα για να περιγράψει τη δεύτερη και τις επόμενες γενεές που ακολούθησαν την πρώτη εγκατάσταση, εισήλθαν στην αγορά εργασίας και προτίθενται να ασκήσουν τα δικαιώματά τους και να αναλάβουν τις υποχρεώσεις τους ως πολίτες.

2.1.3.4. Ο όρος «αλλοδαπός εργαζόμενος» προσδιορίζει βασικά τη σχέση εργασίας που συνοδεύεται από τα προβλήματα της ελευθέρης μετακίνησης, της άσκησης πολιτικών δικαιωμάτων, της προστασίας, και της οικογενειακής επανένωσης 7 επίσης, υποδεικνύει ότι η σχέση μπορεί να είναι περιορισμένου χρόνου (και να υπόκειται στις περιστάσεις της αγοράς εργασίας).

Η σημασία των ορισμών αυτών έγκειται στο ότι και οι τρεις αυτές κατηγορίες ατόμων ενδέχεται να έλθουν αντιμέτωπες με το ρατσισμό και την ξενοφοβία.

2.2. Προσδιορισμός του μεγέθους, της έκτασης και των ορίων του φαινομένου

2.2.1. Εκτιμάται ότι τα φαινόμενα του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, βρίσκονται αυτήν την εποχή σε έξαρση. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις η συμπεριφορά ορισμένων ανθρώπων είναι αξιόμεμπτη και προκαλεί ανησυχίες. Πρέπει οπωσδήποτε να ερμηνευθεί και, κατά συνέπεια, να ερευνηθεί και να μελετηθεί σοβαρά, σε επίπεδο πανεπιστημίων και εφηρμοσμένης έρευνας, η σημασία και η έκταση του φαινομένου, καθώς επίσης και οι αιτίες της ύπαρξής του.

2.2.2. Σε κάθε περίπτωση και από την αρχή μπορεί να επισημανθεί ότι το ζήτημα του ρατσισμού εγγίζει τον πυρήνα τόσο των ιδεωδών της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και των προσπαθειών της να θέσει σε πρακτική εφαρμογή τις τέσσερις ελευθερίες.

2.2.2.1. Σήμερα ζούμε σε μια Κοινότητα όπου η ανομοιογένεια του πληθυσμού της απέχει πολύ από τη δημογραφική σύνθεση που παρουσίαζε κατά την εποχή της εκπόνησης της Συνθήκης της Ρώμης. Οι ρυθμοί με τους οποίους πραγματοποιούνται οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές στον πλανήτη επηρεάζουν καθοριστικά την Κοινότητα, ενώ οι μετακινήσεις και εγκαταστάσεις εντός των συνόρων της πληθυσμών, από χώρες εκτός Κοινότητας, δεν έχουν σταματήσει.

2.2.2.2. Ο σημερινός πολίτης ή κάτοικος της ΕΕ δεν κατάγεται υποχρεωτικά από την «ομοιογενή» - φυλετικά, πολιτισμικά ή και εθνικά κατά περίπτωση - «ευρωπαϊκή κολυμβήθρα», (εάν υποτεθεί ότι συνέβαινε ποτέ κάτι τέτοιο).

2.2.2.3. Ο πληθυσμός της ΕΕ πλέον, αντιστοιχεί σ`ένα ανθρώπινο μωσαϊκό, που σίγουρα εμπλουτίζει την ύπαρξή μας και που δεν δημιουργείται τόσο από νεοαφιχθέντα άτομα, αλλά από τα παιδιά και τα εγγόνια παλαιότερα αφιχθέντων ατόμων, τα οποία, ως πολίτες της ΕΕ, προσδοκούν να έχουν τη δυνατότητα να απολαύουν των τεσσάρων ελευθεριών. Το να χαρακτηρίζονται οι εθνικές μειονότητες απλώς και μόνον ως μετανάστες, αλλοδαποί ή πρόσφυγες, δείχνει στενότητα πνεύματος.

2.2.2.4. Για την ίδια την προοπτική της ΕΕ είναι σημαντικό να μην λησμονούμε ότι αυτό το ανθρώπινο δυναμικό μπορεί ταυτόχρονα να συμβάλει στη δημιουργία πολιτικών και οικονομικών δεσμών ανάμεσα στην Κοινότητα και σε άλλα σημεία του πλανήτη. Κατά συνέπεια τα άτομα αυτά δεν συνεπάγονται «προβλήματα», αλλά αντίθετα παρέχουν ευκαιρίες.

2.2.2.5. Στην προοπτική του εικοστού πρώτου αιώνα είναι πλέον καιρός να αναγνωρίσουμε τους κινδύνους που εγκυμονούν ο ρατσισμός και οι υποστηρικτές του για την ευρωπαϊκή ιδέα και να αναδείξουμε το χαρακτήρα του προβλήματος, σε αντιπαράθεση με τον ισχυρισμό ότι πρόκειται για κάτι το επουσιώδες.

2.3. Προσπάθεια ερμηνείας του φαινομένου - πιθανές αιτίες

2.3.1. Η ξενοφοβία και ο ρατσισμός είναι φαινόμενα που βασίζονται, κυρίως, στην άγνοια (έλλειψη γνώσης) και, συνακόλουθα, στην ανασφάλεια που αισθάνεται ο άνθρωπος απέναντι σε κάτι ξένο σ`αυτόν και ίσως διαφορετικό.

2.3.2. Κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, οι τάσεις της ξενοφοβίας και του ρατσισμού μπορούν να μετεξελιχθούν από προσωπικές λανθάνουσες ενοχές και αντιλήψεις σε συλλογικές ιδεολογικοποιημένες συμπεριφορές που κατά κανόνα εκλύουν επιθετικότητα. Από τη στιγμή που θα συμβεί κάτι τέτοιο, από τη στιγμή δηλαδή που η ατομική ρατσιστική τάση μετεξελιχθεί και εκφρασθεί ως συλλογική αντίληψη και ως κοινωνική συμπεριφορά, τόσο ιδιωτικώς όσο και δημοσίως, έχουμε πλέον υπαρκτό πρόβλημα ρατσισμού, συμπεριλαμβανόμενου του θεσμοθετημένου ρατσισμού και ρατσιστικών πολιτικών.

2.3.3. Συγκεκριμένες ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης των φαινομένων του ρατσισμού και της ξενοφοβίας μεταξύ άλλων είναι:

- η ατομική, κοινωνική, εθνική κ.λπ. απομόνωση 7

- η έλλειψη ή η απόκρυψη γνώσης, η παραπληφορόρηση και η αποπληροφόρηση 7

- η οικονομική εξαθλίωση, η ανεργία και η κοινωνική περιθωριοποίηση 7

- η καλλιέργεια φυλετικού, ακραίου εθνικού, θρησκευτικού ή όποιας άλλης μορφής φανατισμού.

2.3.3.1. Οι προηγούμενες συνθήκες, από μόνες τους η κάθε μια ή σε συνδυασμό, ευνοούν στην ανάπτυξη των φαινομένων του ρατσισμού και της ξενοφοβίας.

2.3.3.2. Η ανεργία, ειδικότερα, αποτελεί έναν από τους παράγοντες που συμβάλουν περισσότερο στην πρόκληση, στην ανάπτυξη και την εξωτερίκευση ρατσιστικής συμπεριφοράς. Η υποτροπή του φαινομένου σε περιόδους, όπως η δική μας, κατά τις οποίες αντιμετωπίζονται σοβαρά προβλήματα ανεργίας, αποτελεί απόδειξη. Η προοπτική αυτή αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους είναι επιτακτικά αναγκαία η χάραξη πολιτικών για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την καταπολέμηση της ανεργίας.

2.3.4. Αρνητικές συνθήκες ανάπτυξης του φαινομένου

2.3.4.1. Αν παρακολουθήσουμε ιστορικά το φαινόμενο του ρατσισμού, διαπιστώνουμε εύκολα τις περιόδους άμβλυνσής του. Αυτές διακρίνονται από την ελεύθερη κινητικότητα μεταξύ των φυλών (), από το αν ή όχι υπάρχει υπέρτερος κοινός στόχος μεταξύ των φυλών () και από το αν υπάρχει ή όχι κοινή αντίληψη και αίσθηση περί του δικαίου, δηλαδή ενιαίο και αποδεκτό θεσμικό πλαίσιο και ενιαίο και αποδεκτό επίπεδο συλλογικής και ατομικής λειτουργίας και δράσης ().

2.4. Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι ο ρατσισμός από λανθάνουσα - επίκτητη λόγω αδυναμιών - ατομική αντίληψη μπορεί, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να εκδηλωθεί και να μετατραπεί σε συλλογικό ιδεολογικό ρεύμα, μερικές φορές μάλιστα, πλειοψηφικό.

2.4.1. Από τη στιγμή που θα συμβεί κάτι τέτοιο, οι πολιτικές (ατομικές και συλλογικές) συμπεριφορές γίνονται πρωτόγονες, παράλογες και απάνθρωπες.

2.4.2. Η ξενοφοβία αποτελεί σίγουρα προθάλαμο καλλιέργειας ρατσιστικών αντιλήψεων, ενώ ο αντισημιτισμός φέρει ιστορικά την πιο έντονη, ίσως, σφραγίδα της ρατσιστικής βίας.

2.4.3. Η πρόληψη της ξενοφοβίας και του ρατσισμού αποτελεί ουσιαστική υποχρέωση κάθε δημοκρατικής και ανθρωποκεντρικής κοινωνίας.

2.4.4. Η Ευρωπαϊκή ιδέα ως αντίληψη και στάση ζωής, ταυτισμένη καθώς είναι με τις έννοιες της συναίνεσης, της συνεργασίας, της ανεκτικότητας και του σεβασμού της διαφορετικότητας, είναι σαφώς ασύμβατη με τα φαινόμενα της ξενοφοβίας, του ρατσισμού και του αντισημιτισμού.

2.4.5. Η Ευρωπαϊκή Ένωση με τα θεσμικά της όργανα, ως ο κατ`εξοχήν φορέας και εκφραστής της Ευρωπαϊκής ιδέας, αλλά και ως εξ αντικειμένου γνώστης της πραγματικότητας που επικρατεί στο εσωτερικό της Κοινότητας, υποχρεούται να συλλάβει έγκαιρα τα μηνύματα S.O.S. που εκπέμπονται και να προχωρήσει άμεσα σε συγκεκριμένες προτάσεις-πλαίσιο για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Η ΕΕ πρέπει να λάβει μέτρα για να διασφαλισθεί η έγκαιρη αντιμετώπιση του ρατσισμού συμβάλλοντας έτσι στη μείωσή του.

2.4.6. Τα ως άνω μέτρα δεν μπορούν να εγγίζουν μόνον και να κινούνται στην περίμετρο του προβλήματος. Θα πρέπει να διασπούν τον πυρήνα του και να καταπολεμούν τις αιτίες τους στις ρίζες τους.

2.4.7. Με παρεμβάσεις μορφωτικού χαρακτήρα μέσα στα εκπαιδευτικά συστήματα, αλλά και έξω απ`αυτά, μπορεί να καταπολεμηθεί μακροπρόθεσμα η άγνοια και, συνεπώς, η ξενοφοβία και η ρατσιστική τάση του ατόμου, ενώ μπορούν επίσης να αναπτυχθούν οι κατάλληλοι μηχανισμοί διύλισης της πληροφορίας και εντοπισμού της αποπληροφόρησης και παραπληροφόρησης.

2.4.8. Οι παρεμβάσεις κοινωνικού χαρακτήρα, όπως η καταπολέμηση της ανεργίας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης, μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία συνθηκών ασύμβατων με την ανάπτυξη της ξενοφοβίας και του ρατσισμού.

2.4.9. Με παρεμβάσεις αντιμετώπισης της ρατσιστικής προπαγάνδας - ιδιαίτερα με την ανάδειξη της προοπτικής του ρατσισμού, αλλά και την ανάδειξη των στόχων που υπηρετούν τα ρατσιστικά κινήματα και οι ηγεσίες τους - θα μπορούσαν να καλλιεργηθούν, να αναπτυχθούν ή και να αφυπνιστούν οι λανθάνουσες, επίσης, αντιρατσιστικές συνειδήσεις που ελπίζεται ότι αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των ευρωπαίων πολιτών σήμερα.

2.4.10. Καθώς το σύνολο των πολιτών της ΕΕ καθίσταται όλο και πιο ανομοιογενές, οφείλουμε να διασφαλίσουμε τη δέουσα ισορροπία μεταξύ της υπερηφάνειας ενός ατόμου για τις καταβολές του, (όπως αυτές καθορίζονται βάσει ιστορικών ή άλλων παραγόντων) και του σεβασμού της φυλετικής, πολιτισμικής, θρησκευτικής ή εθνικής ιδιαιτερότητας.

Ανεξάρτητα με το πώς έχει πλάσει ο καθένας μας στο μυαλό του την εικόνα της κοινωνίας, οι προκλήσεις του σήμερα και πολύ περισσότερο του αύριο απαιτούν άμεσο ανοιχτό διάλογο, για την επίλυση αυτού του είδους των προβλημάτων στο εσωτερικό της ΕΕ, τώρα. Ο ρατσισμός, είτε εκφράζεται με απροκάλυπτη βία, είτε πλήττει τις ευκαιρίες ή τις δυνατότητες που παρέχονται στη ζωή των ατόμων, δεν αποτελεί επουσιώδες ζήτημα, αλλά θέμα που έρχεται σε άμεση αντίθεση με την ουσία της δημοκρατίας.

3. Η ΟΚΕ για το πρόβλημα του ρατσισμού και της ξενοφοβίας

3.1. Η ΟΚΕ είναι φορέας και χώρος όπου συνυπάρχουν και διαλέγονται, συναινούν, διαφωνούν, ανταγωνίζονται και συναγωνίζονται άτομα, κοινωνικές ομάδες ή και εθνικές δυνάμεις με διαφορετικές αντιλήψεις και συμφέροντα. Η αντιρατσιστική λοιπόν τοποθέτηση και στάση της ΟΚΕ ως οργάνου, λόγω ακριβώς αυτής της μορφής λειτουργίας του, πρέπει να θεωρείται δεδομένη, έχει κατακτηθεί από παλιά και έχει εκφραστεί και διατυπωθεί κατά καιρούς σε σειρά γνωμοδότησεων ().

3.2. Από την άλλη πλευρά, η ΟΚΕ, όπως και τα αντίστοιχα όργανα των κρατών μελών, λόγω ακριβώς της σύνθεσής τους, του τρόπου λειτουργίας και της λογικής τους, έχουν να παίξουν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική ενάντια στην ξενοφοβία, το ρατσισμό και τον αντισημιτισμό.

3.3. Η κοινή δήλωση για την πρόληψη των φυλετικών διακρίσεων και της ξενοφοβίας και την προώθηση της ίσης μεταχείρισης στο χώρο εργασίας, που εγκρίθηκε στη Σύνοδο Κορυφής των κοινωνικών εταίρων στη Φλωρεντία, στις 21 Οκτωβρίου 1995, μπορεί να αποτελέσει τη βάση για αναζήτηση και ανάδειξη συγκεκριμένων σχετικών πολιτικών. Στα πλαίσια της προσέγγισης αυτής πρέπει να εντάσσεται η συμπερίληψη και άλλων ομάδων που εκπροσωπούν τις διάφορες κατηγορίες οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων.

4. Κύρια σημεία του εγγράφου της Επιτροπής ()

4.1. H ανακοίνωση της Επιτροπής, αφού επισημαίνει την ύπαρξη του προβλήματος σ`όλη την ΕΕ και την έλλειψη σχετικής σύγχρονης μελέτης και στοιχείων για προσδιορισμό του μεγέθους του, εντοπίζει και υπογραμμίζει τις ρίζες των αιτιών της ξενοφοβίας, του ρατσισμού και του αντισημιτισμού και διατυπώνει την αναγκαιότητα ευρωπαϊκής απάντησης στο πρόβλημα.

4.2. Ως στόχος της - εξαγγελθείσας ήδη στο μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα κοινωνικής δράσης 1995-1997 - ανακοίνωσης καταγράφεται από την Επιτροπή η συγκέντρωση των δραστηριοτήτων στον τομέα αυτό και ο τρόπος ανάπτυξής τους στην προσεχή περίοδο, καθώς και η υποβολή της συγκεκριμένης πρότασης για απόφαση του Συμβουλίου, περί ανακήρυξης του 1997 ως ευρωπαϊκού έτους κατά του ρατσισμού.

4.3. Η Επιτροπή επικαλούμενη τη μέχρι τώρα δράση της στην ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής απάντησης στο πρόβλημα του ρατσισμού, ορίζει τον ειδικό ρόλο που μπορεί να συνεχίζει να διαδραματίζει στον τομέα αυτό, συμπληρώνοντας τις ενέργειες των κρατών μελών, στη βάση των παρακάτω κατευθυντήριων αρχών:

- Συνεργασία όλων των ενδιαφερόμενων μερών για την καταπολέμηση του ρατσισμού.

- Κύριος στόχος οποιασδήποτε στρατηγικής κατά του ρατσισμού θα είναι η πρόληψη.

- Καθιέρωση των προτεραιοτήτων στη βάση της συνεργασίας.

- Τήρηση της αρχής της επικουρικότητας.

Ως κύριο μοχλό ανάπτυξης της δράσης της η Επιτροπή επικαλείται την ενσωμάτωση των ενδεικνυόμενων ενεργειών στα σημερινά όργανα πολιτικής των συναφών τομέων, με κυριότερο όργανο το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο.

Η δεύτερη κύρια συνεισφορά προέρχεται από όργανα που ήδη - άμεσα ή έμμεσα - συμβάλλουν στην καταπολέμηση του ρατσισμού και θα εξακολουθήσουν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο μέλλον.

Τέτοια είναι εκείνα που σχετίζονται με τους τομείς της εκπαίδευσης, κατάρτισης και νεολαίας (π.χ. Socrates, Leonardo da Vinci και Νεολαία για την Ευρώπη ΙΙΙ).

Τέλος, η Επιτροπή κάνει λόγο για αξιοποίηση σωστών και αποτελεσματικών αντιρατσιστικών πρακτικών με τη διάδοσή τους ανάμεσα στους ενδιαφερόμενους οργανισμούς, ιδιαίτερα αυτούς που σχετίζονται με τους μετανάστες και τις εθνοτικές μειονότητες.

Ειδικότερα κάνει λόγο για την ενίσχυση πρωτοβουλιών όπως «Oι πόλεις κατά του ρατσισμού» και του θεσμού των «διαμεσολαβητών» και οργανώσεων, όπως το «Φόρουμ των μεταναστών» και το «Elaine» (Ευρωπαϊκό Δίκτυο Αρχών Τοπικής Αυτοδιοίκησης για τις πολιτικές Εθνοτικών Μειονοτήτων).

4.4. Στο θέμα της νομοθεσίας σε Ευρωπαϊκό επίπεδο η Επιτροπή:

- Έχει επικεντρωθεί στην ανάγκη να συσσωρευθούν γνώσεις για τις ομοιότητες και τις διαφορές ανάμεσα στις νομοθετικές διατάξεις στα κράτη μέλη και να αναπτυχθούν και εμβαθυνθούν συνεργατικές ανταλλαγές σε κοινοτικό επίπεδο.

- Προτείνει την εισαγωγή ειδικής ρήτρας περί μη διακρίσεων στη Συνθήκη, πράγμα που σημαίνει αυτόματη εφαρμογή της σε όλες τις κοινοτικές διατάξεις, όπου ενδείκνυται.

- Προτείνει να περιληφθούν επίσης στη Συνθήκη ειδικές εξουσίες όσον αφορά την καταπολέμηση των φυλετικών διακρίσεων.

Στα προηγούμενα πλαίσια και επειδή υπάρχουν φαινόμενα ρατσιστικής συμπεριφοράς της ίδιας της αστυνομίας, η ΟΚΕ θεωρεί ως θετική την ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής για την κατάρτιση των αστυνομικών με στόχο την αντιμετώπιση των διακρίσεων και την κατάρτιση των αστυνομικών όσον αφορά την προληπτική και την εκ των υστέρων αστυνόμευση για την αντιμετώπιση των ρατσιστικών εγκλημάτων. Προς την προηγούμενη κατεύθυνση, η ΟΚΕ εκτιμά ότι θα βοηθούσε η συγκρότηση ειδικού σώματος αστυνομικών.

4.5. Η διάρκεια ανάπτυξης της δράσης είναι 24 μήνες, ενώ την ευθύνη εφαρμογής της απόφασης αυτής έχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συνεπικουρούμενη από επιτροπή συμβουλευτικού χαρακτήρα που απαρτίζεται από τους εκπροσώπους των κρατών μελών.

5. Ειδικές παρατηρήσεις

5.1. Σε όλο το κείμενο της Επιτροπής είναι εμφανής μία έντονη προσπάθεια, αλλά και μια αγωνία να γίνει αντιληπτή η απειλή των διακρίσεων και να υπάρξουν συγκεκριμένες και αποτελεσματικές δράσεις καταπολέμησης των φαινομένων του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού. Η προηγούμενη επισήμανση δείχνει ότι υπάρχουν, ίσως, στα θεσμικά όργανα της κοινότητας διαφορετικές εκτιμήσεις για το μέγεθος του προβλήματος, την έντασή του και τον τρόπο αντιμετώπισής του. Η ΟΚΕ από την αρχή δηλώνει ότι συντάσσεται με εκείνες τις δυνάμεις που θεωρούν ότι η Συνθήκη πρέπει να περιλαμβάνει μια διάταξη περί μη εισαγωγής διακρίσεων. Γι`αυτό και η ΟΚΕ στηρίζει και συντάσσεται με κάθε αντιρατσιστική θέση των οργάνων της Κοινότητας.

5.2. Για την ΟΚΕ κεντρικό ζήτημα και προϋπόθεση σωστής αντιμετώπισης κάθε προβλήματος αποτελεί η σε βάθος γνώση του ίδιου του προβλήματος, των αιτιών του και των προεκτάσεών του. Στα προηγούμενα πλαίσια, η ΟΚΕ θεωρεί αδιανόητο να απέχουμε οκτώ ολόκληρα χρόνια από την τελευταία σχετική έρευνα «Ευρωβαρόμετρο» και ζητά την σε τακτά χρονικά διαστήματα πραγματοποίηση παρόμοιων ερευνών (Σημείο 2.3.3 της Ανακοίνωσης). Προς την ίδια κατεύθυνση και για τον ίδιο σκοπό, η ΟΚΕ συντάσσεται επίσης με την άμεση δημιουργία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Παρακολούθησης του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας (Σημείο 2.3.5 της Ανακοίνωσης).

5.3. Για την ΟΚΕ μία ολοκληρωμένη στρατηγική ενάντια στο ρατσισμό και την ξενοφοβία προϋποθέτει δράσεις στο εσωτερικό της Κοινότητας, αλλά και δράσεις σε διηπειρωτικό επίπεδο. Οι δράσεις ενάντια στο ρατσισμό, την ξενοφοβία και τον αντισημιτισμό, αν και αποτελούν προϋπόθεση για τη θετική κοινωνική και οικονομική προοπτική της Κοινότητας, δεν αρκούν για την καταπολέμηση των φαινομένων αυτών συνολικά. Προς την κατεύθυνση αυτή, η ΟΚΕ ζητά να γίνουν, κατ`αρχάς, σχετικές μελέτες εκ μέρους της Επιτροπής και σε συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς για την καταγραφή της κατάστασης σε παγκόσμιο επίπεδο και, στη συνέχεια, να αναπτυχθούν σε συνεργασία με τους ίδιους φορείς σχετικές πολιτικές διεθνούς διάστασης και εμβέλειας (Σημείο 2.3.6 της Ανακοίνωσης).

5.4. Για τις δράσεις εντός της Κοινότητας ενάντια στο ρατσισμό η ΟΚΕ επισημαίνει:

5.4.1. Όπως αναφέρεται στη γνωμοδότησή της για την «Ευρώπη των πολιτών», απαιτούνται δράσεις σε επίπεδο Ένωσης για να περιληφθεί στη Συνθήκη διάταξη περί απαγορεύσης της εισαγωγής διακρίσεων για λόγους φύλου, χρώματος, φυλής, απόψεων και πεποιθήσεων (). Συνεπώς, η ΟΚΕ συμφωνεί με την άποψη της Επιτροπής για την εισαγωγή στη Συνθήκη ρήτρας μη διακρίσεων, καθώς και ειδικών εξουσιών για την καταπολέμηση των φυλετικών διακρίσεων (Σημείο 2.3.7 της Ανακοίνωσης). Κρίνει ότι η Διακυβερνητική Διάσκεψη του 1996 αποτελεί το πεδίο όπου θα πρέπει να ληφθούν οι σχετικές αποφάσεις για τροποποίηση της Συνθήκης με βάση τις σχετικές προτάσεις της Ομάδας Προβληματισμού. Σημειώνει και υποστηρίζει την πρόταση VII της «Επιτροπής Σοφών», σύμφωνα με την οποία η Συνθήκη πρέπει να προβλέπει «απαγόρευση κάθε μορφής διακρίσεων για λόγους φυλής, χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας πολιτικών ή άλλων απόψεων ή κοινωνικής προέλευσης της ιδιότητας του μέλους μιας εθνικής μειονότητας, πλούτου, καταγωγής, ανικανότητας ή οποιασδήποτε άλλης κατάστασης» ().

5.4.2. Θεωρεί την εκπαίδευση ως κύριο μοχλό καταπολέμησης των ρατσιστικών προκαταλήψεων και δημιουργίας αντιρατσιστικής συνείδησης. Ζητά να ενισχυθεί και να διαμορφωθεί η εκπαίδευση και η κατάρτιση - ειδικά των νέων - με τρόπο ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στο ρόλο της. Προς την προηγούμενη κατεύθυνση, η ΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτείται διεύρυνση και ενίσχυση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, ενώ απαιτούνται επίσης έξυπνες μικρές επιλογές που θα καταπολεμούν τις προκαταλήψεις. Μια τέτοια έξυπνη πρόκληση είναι π.χ. το «ποιος δάσκαλος θα διδάσκει πού;».

5.4.3. Η ΟΚΕ θεωρεί επίσης ότι ο ρόλος των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην πρόληψη και την καταπολέμηση του ρατσισμού είναι ζωτικός. Ο ζωτικός αυτός χαρακτήρας έγκειται στο γεγονός ότι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν θετικά και αρνητικά στην εκπλήρωση ενός στόχου. Για την ΟΚΕ οι πολιτικές που πρέπει να ακολουθηθούν για το συγκεκριμένο θέμα απέναντι στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι δύο ειδών και δεν επηρεάζουν βέβαια την ελευθερία λειτουργίας τους. Είναι:

- εκείνη που σχετίζεται με την αξιοποίησή τους - μεταξύ των άλλων και με τη διαφήμιση - για την καταπολέμηση των φαινομένων του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού (που δεν έχουν πάντα ως επίκεντρο την εθνικότητα, τη φυλετική καταγωγή και τη θρησκεία) και

- εκείνη που σχετίζεται με την ακύρωση των αντίθετων με τον προηγούμενο στόχο μηνυμάτων που εκπέμπουν.

5.4.3.1. Η πρώτη πολιτική περιλαμβάνει κίνητρα και ενισχύσεις για προώθηση εκπομπών και κειμένων αντιρατσιστικού χαρακτήρα. Σ`αυτήν ανήκουν όλες οι προτάσεις της Επιτροπής (κείμενο ανακοίνωσης 2.3.3 - Άρθρο 3 της πρότασης απόφασης του Συμβουλίου), καθώς και η ανάπτυξη σχετικής διαφημιστικής εκστρατείας με προβολή ιδιαίτερα έξυπνων και θετικών αντιρατσιστικών δράσεων. Σ`αυτήν την πολιτική ανήκει, επίσης, η ανάπτυξη ενός μεσομακροπρόθεσμου προγράμματος εκπαίδευσης και κατάρτισης των ανθρώπων των μέσων μαζικής ενημέρωσης, όπως επίσης και η πραγματοποίηση πανευρωπαϊκού διαλόγου για ενιαίους κανόνες δεοντολογίας σ`ό,τι αφορά την αναζήτηση, την ανάδειξη και την παρουσίαση της είδησης.

5.4.3.2. Στη δεύτερη κατηγορία πολιτικών ανήκουν όλες εκείνες που σχετίζονται με την ανάπτυξη του εγκεφαλικού αμυντικού συστήματος των πολιτών απέναντι στην παραπληροφόρηση και την αποπληροφόρηση.

Η αναγκαιότητα δημιουργίας μέσα από την εκπαίδευση και τη δια βίου εκπαίδευση μηχανισμών διύλισης της πληροφορίας και ελέγχου της «γνώσης» είναι απολύτως απαραίτητη, αφού η κοινωνία της γνώσης και της πληροφορίας είναι πλέον υπαρκτή και παντοδύναμη.

5.4.3.3. Η ΟΚΕ ζητά να καταχωρηθεί ως δράση της Επιτροπής στην απόφαση για ανακήρυξη του 1997 ως Ευρωπαϊκού έτους κατά του ρατσισμού, η επιδίωξη απαγόρευσης της διακίνησης ρατσιστικού υλικού μέσω του Internet. Προς την κατεύθυνση αυτή, η Επιτροπή καλείται να αναπτύξει διάλογο με το Συμβούλιο της Ευρώπης και άλλους διεθνείς οργανισμούς με βάση τη συνεργασία σε όλα τα επίπεδα.

5.4.4. Η ΟΚΕ συμφωνεί κατ`αρχήν με την πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για την ανακήρυξη του 1997 ως Ευρωπαϊκού έτους ενάντια στο ρατσισμό. Επισημαίνει όμως σχετικά τα εξής:

5.4.4.1. Θεωρεί τους στόχους της πρότασης φιλόδοξους σε σχέση με τα κονδύλια που διατίθενται. Γι`αυτό, η ΟΚΕ ζητά αύξηση των σχετικών κονδυλίων, περιορισμό του αριθμού των δράσεων και διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής τους.

Σε κάθε περίπτωση, η ΟΚΕ στηρίζει τις προτάσεις που συμπεριλαμβάνονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής οι οποίες αφορούν την προώθηση υπερεθνικών προγραμμάτων ενάντια στον ρατσισμό.

5.4.4.2. Η ΟΚΕ ζητά να προστεθεί στη φράση, «Εκτιμώντας... ότι οι ρατσιστικές και ξενοφοβικές απόψεις μπορούν να αποτελέσουν φραγμό στην αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων για ελεύθερη κυκλοφορία», που αναφέρεται στο τέλος της σελίδας 25 της ανακοίνωσης της Επιτροπής, (Ελληνικό κείμενο), το εξής: «και ότι ο περιορισμός των δικαιωμάτων ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηκόων τρίτων χωρών - κατοίκων της ΕΕ - συμβάλλει στην ενίσχυση των ρατσιστικών και ξενοφοβικών αντιλήψεων».

5.4.4.3. Η ΟΚΕ επιμένει ιδιαίτερα στην αξιοποίηση της εκπαίδευσης για την καλλιέργεια και ανάπτυξη αντιρατσιστικής συνείδησης, καθώς και στην αξιοποίηση των μέσων μαζικής ενημέρωσης για την καταπολέμηση των ρατσιστικών φαινομένων και την ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών.

5.4.4.4. Τέλος, η ΟΚΕ κρίνει ότι η καθιέρωση έτους κατά του ρατσισμού δεν συμβάλλει απλώς στην υιοθέτηση στάσης για την καταπολέμηση των κινδύνων του ρατσισμού, αλλά παράλληλα εξυμνεί τις θετικές και ευπρόσδεκτες αλλαγές που σημειώνονται στις κοινωνίες μας. Επιπλέον, αποσκοπεί στο να προβάλει όχι μόνον ό,τι έχει επιτευχθεί μέχρι τώρα, αλλά και τα νέα προβλήματα των οποίων πρέπει να επιληφθούμε καθώς κατευθυνόμαστε προς τον 21ο αιώνα. Το δικαίωμα κάθε πολίτη να απολαύει των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η κατάκτηση παγκοσμίως μιας στοιχειώδους ποιότητας ζωής θα πρέπει να αποτελεί την πεμπτουσία κάθε σχετικής δράσης που θα αναλαμβάνεται κατά τη διάρκεια αυτού του έτους.

5.4.5. Η ΟΚΕ, σε σχέση με το κείμενο της Επιτροπής, αλλά και ανεξάρτητα από αυτό, επιθυμεί να υπογραμμίσει προς κάθε κατεύθυνση τη σημασία που έχει η κοινή δήλωση των κοινωνικών εταίρων (Φλωρεντία, Οκτώβρης `95) για την «πρόληψη των φυλετικών διακρίσεων και της ξενοφοβίας και την προώθηση της ισότητας μεταχείρισης στο χώρο εργασίας». Το κείμενο αυτό, αποτέλεσμα κοινών εμπειριών των κοινωνικών εταίρων, αλλά και αναγκαιότητα για την παραπέρα προώθηση της ευρωπαϊκής οικονομίας και κοινωνίας, μπορεί να αξιοποιηθεί πολύπλευρα από την Επιτροπή. Η ΟΚΕ υιοθετεί τη δήλωση της Φλωρεντίας και καλεί την Επιτροπή να συνεργαστεί με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων για ενίσχυση και προώθηση των στόχων που θέτουν, ενώ αναγνωρίζει το ρόλο που διαδραματίζεται στο χώρο εργασίας κατά την εξέταση του εν λόγω θέματος. Στα πλαίσια της προσέγγισης αυτής πρέπει να εντάσσεται η συμπερίληψη και άλλων ομάδων που εκπροσωπούν τις διάφορες κατηγορίες οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Υπό το πνεύμα αυτό, η ΟΚΕ ζητεί να συμμετάσχουν οι κοινωνικοί εταίροι στην επιτροπή στην οποία έχει ανατεθεί η παρακολούθηση της διεξαγωγής του Ευρωπαϊκού Έτους. Η ΟΚΕ θα πρέπει να έχει, όπως και στο παρελθόν, το ρόλο του παρατηρητή.

5.5. Σε κάθε περίπτωση, η ΟΚΕ κρίνει ότι η καταπολέμηση των διακρίσεων, του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού δεν θα γίνει εφ`άπαξ με μία μάχη. Θα γίνει με πολλές μάχες, μέρα με τη μέρα, σε επίπεδο κοινωνίας. Δηλαδή στη δουλειά, στο σχολείο, στους χώρους ψυχαγωγίας, στο σπίτι. Από εμάς, τις αντοχές μας και τη συνέπεια λόγων και έργων εξαρτάται, κατά πολύ, το πόσο σύντομα μπορούμε ως κοινωνία να φθάσουμε στο σημείο να σεβόμαστε την ιδιαιτερότητα, να αναγνωρίζουμε τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις σ`όλους και να καταξιώνουμε τους πραγματικά ικανούς, ανεξάρτητα από φυλή, χρώμα, φύλο, θρησκεία και ιδεολογία.

5.6. Διατυπώνοντας τις προηγούμενες προτάσεις, η ΟΚΕ στοχεύει σε ευρύτερη θεώρηση από εκείνη του καθορισμού ενός συγκεκριμένου έτους ή του καθορισμού μιας ειδικής ή χωριστής πολιτικής ανταπόκρισης στα προβλήματα αυτά. Η ΟΚΕ θεωρεί τα ζήτημα αυτό ως μόνιμη ευθύνη που πρέπει να ενσωματωθεί στα ευρωπαϊκά ιδανικά. Αυτό σημαίνει, μεταξύ των άλλων, ότι οι σχετικές ενέργειες των τοπικών, περιφερειακών και εθνικών αρχών πρέπει να παρακολουθούνται και να προωθούνται, ώστε το πρόβλημα να αναγνωρισθεί και να αποτελέσει αντικείμενο δράσεων, διότι συνδέεται με τις τέσσερεις ελευθερίες που αναφέρονται στη Συνθήκη της Ρώμης. Οι δημογραφικές αλλαγές στην Κοινότητα, που πραγματοποιούνται στο ευρύτερο πλαίσιο μιας μεταβαλλόμενης παγκόσμιας τάξης, καθιστούν το ζήτημα αυτό ζωτικής σημασίας για την επόμενη χιλιετηρίδα.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 1996.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() ΕΕ αριθ. C 89 της 26. 3. 1996, σ. 7.

() H κινητικότητα εδώ δεν αναφέρεται μόνον στα άτομα, αλλά και στις ιδέες.

() Η άμβλυνση του φαινομένου του ρατσισμού στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ και αμέσως μετά απ`αυτόν συνδέθηκε με τη συνύπαρξη και συμβίωση των μαύρων και λευκών στρατιωτών στον πόλεμο.

() Το κοινό περί δικαίου αίσθημα προϋποθέτει, μεταξύ των άλλων, και υγιές ανταγωνιστικό περιβάλλον, καθώς επίσης και όμοιες αφετηριακές προϋποθέσεις ανάπτυξης.

() Βλέπε σχετικές γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ:

1. ΕΕ αριθ. C 186 της 26. 7. 1985 7

2. ΕΕ αριθ. C 343 της 24. 12. 1988 7

3. 89/C 23/12 7

4. 92/C 40/95 της 31. 1. 1991 7

5. ΕΕ αριθ. C 393 της 31. 12. 1994, σ. 69 7

6. ΕΕ αριθ. C 313 της 30. 11. 1992 (ψήφισμα) 7

7. ΕΕ αριθ. C 158 της 28. 5. 1996, σ. 38 7

8. ΕΕ αριθ. C 397 της 31. 12. 1994 (CAL - Λευκό Βιβλίο: Ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική - η πορεία για την Ευρώπη) 7

9. ΕΕ αριθ. 313 της 30. 11. 1992 - (Rangoni-Machiavelli 7 Ευρώπη των Πολιτών).

() Έγγρ. COM(95) 653, σημεία 1.1 και 1.2.

() Γνωμοδότηση για την «Ευρώπη των πολιτών» (Εισηγήτρια η κ. Rangoni-Machiavelli), ΕΕ αριθ. C 313 της 30. 11. 1992, Σύσταση (2).

() Έκθεση της Επιτροπής Σοφών με πρόεδρο την κ. Μaria de Lourdes Pintasilgo - Βρυξέλλες, Οκτώβριος 1995-Φεβρουάριος 1996.