EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 317/37

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Αστικοί χώροι και βία των νέων»

(2009/C 317/06)

Εισηγητής: ο κ. ZUFIAUR NARVAIZA

Στις 10 Ιουλίου 2008, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Αστικοί χώροι και βία των νέων».

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 25 Ιουνίου 2009, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. ZUFIAUR NARVAIZA.

Κατά την 455η σύνοδο ολομέλειας, της 15ης και 16ης Ιουλίου 2009 (συνεδρίαση της 15ης Ιουλίου 2009), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 174 ψήφους υπέρ, 3 ψήφους κατά και 7 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Περίληψη και συστάσεις

1.1. Η ευρωπαϊκή κοινωνία προβληματίζεται σήμερα με το φαινόμενο της βίας και της εγκληματικότητας των ανηλίκων και των νεαρών ενηλίκων. Ωστόσο, επιθυμεί να προωθήσει την πλήρη ανάπτυξη των νέων και να ενθαρρύνει την κοινωνική και επαγγελματική τους ένταξη. Τα φαινόμενα βίας των νέων διαδίδονται ευρέως από τα εθνικά μέσα ενημέρωσης. Πρέπει, όμως, να διευκρινιστεί ότι, κατά γενικό κανόνα, οι στατιστικές (1)για την εγκληματικότητα των ανηλίκων στην Ευρώπη δεν παρουσιάζουν αξιοσημείωτη αύξηση, ή ακόμη και παραμένουν ουσιαστικά σε σταθερά επίπεδα. Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας έχει στόχο να προσφέρει διαφωτιστικά στοιχεία σχετικά με τη βία των νέων και να προτείνει συστάσεις, χωρίς ωστόσο να ενοχοποιεί τη νεολαία ούτε και να την ταυτίζει με ορισμένες παρεκτροπές.

1.2. Ιστορικά, η κάθε έννομη τάξη στον ευρωπαϊκό χώρο ανέπτυξε το δικό της πρότυπο δικαιοσύνης των ανηλίκων, γεγονός που εξηγεί τις διαφορές των κανονιστικών προτύπων και των απαντήσεων στη βία των ανηλίκων και των νέων. Πράγματι, τα συστήματα δικαιοσύνης ανηλίκων που ισχύουν στα κράτη μέλη της ΕΕ εμφανίζουν σημαντικές διαφορές όσον αφορά πτυχές όπως οι πολιτικές κοινωνικής προστασίας και πρόληψης, η ηλικία καταλογισμού ποινικής ευθύνης, οι χρησιμοποιούμενες διαδικασίες, τα εφαρμοστέα μέτρα ή οι κυρώσεις, οι διαθέσιμοι πόροι κλπ. Ωστόσο, οι διαφορές αυτές εκδηλώνονται σε κοινωνίες που εμφανίζουν βούληση ευρωπαϊκής οικοδόμησης, αλλά πλήττονται σκληρά από την κρίση και, συνεπώς, τα ήδη περιορισμένα μέσα που διαθέτουν για πολιτικές ενσωμάτωσης των νέων μειώνονται ακόμη περισσότερο.

1.3. Οι συστάσεις της παρούσας γνωμοδότησης βασίζονται σε δύο κατευθυντήριες γραμμές, εκ των οποίων η πρώτη είναι η προληπτική προσέγγιση του φαινομένου. Πράγματι, οι βίαιες ή αντικοινωνικές συμπεριφορές πηγάζουν συχνά από προβλήματα όπως η διαμόρφωση και η διάρθρωση των αστικών χώρων, καθώς και η αυξανόμενη φτώχεια και η περιθωριοποίηση των πληθυσμών. Επιπλέον, παρότι οι νέοι είναι πρωταγωνιστές των πράξεων βίας στα πλαίσια αυτά, είναι επίσης θύματα του κόσμου που τους περιβάλλει. Έτσι, ο προβληματισμός για τη συλλογική βία των ανηλίκων και των νέων και την πρόληψή της δεν μπορεί να έχει ως μοναδική απάντηση την καταστολή και την τιμωρία για τις διαπραχθείσες πράξεις. Η δεύτερη κατευθυντήρια γραμμή της παρούσας γνωμοδότησης είναι ότι το φαινόμενο αυτό δεν πρέπει να εξετάζεται αποκλειστικά από εθνική οπτική, δεδομένου ότι ο ευρωπαϊκός χώρος χαρακτηρίζεται από στενές αλληλεπιδράσεις στο επίπεδο της οικονομίας, των αξιών, των κοινωνικών συμπεριφορών και της επικοινωνίας.

1.4. Είναι γεγονός ότι τα φαινόμενα βίας και εγκληματικότητας των ανηλίκων υφίστανται εδώ και πολλά χρόνια στις ευρωπαϊκές χώρες, με μορφές που επανεμφανίζονται. Γενικά, τα φαινόμενα αυτά γίνονταν αντιληπτά ως μια κοινωνική παθολογία. Σήμερα, αντίθετα, ορίζονται μάλλον ως στοιχεία ανασφάλειας, όπως διευκρινίζεται στην έκθεση Peyrefitte (2), η οποία καθιερώνει τη διαφορά μεταξύ του εγκλήματος και του φόβου του εγκλήματος.

1.5. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, στο οποίο το ζήτημα της βίας των ανηλίκων προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, στις 15 Μαρτίου 2006, γνωμοδότηση με τίτλο: «Η πρόληψη της νεανικής εγκληματικότητας, οι τρόποι αντιμετώπισής της και ο ρόλος της δικαιοσύνης των ανηλίκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση» (3). Η γνωμοδότηση αυτή, στην οποία υπογραμμίζεται η σημασία της προληπτικής προσέγγισης, λήφθηκε υπόψη από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα (4), και αποτέλεσε επίσης έγγραφο αναφοράς σε διάφορα ευρωπαϊκά και διεθνή επίπεδα σχετικά με τις νομικές, τις ποινικές και τις κοινωνικές πτυχές της νεανικής εγκληματικότητας.

1.6. Η γνωμοδότηση εκείνη ζητούσε την εμβριθέστερη ανάλυση του φαινομένου της νεανικής εγκληματικότητας. Από την άποψη αυτή, η βία των ανηλίκων και των νέων (δηλαδή των εφήβων ηλικίας 13-18 ετών και των νεαρών ενηλίκων 18-21 ετών ή ακόμη και 25 ετών, ανάλογα με τη χώρα, οι οποίοι υπόκεινται ακόμη ενίοτε στο σύστημα καταλογισμού ποινικής ευθύνης που ισχύει για τους ανηλίκους) είναι ένα φαινόμενο που προκαλεί ολοένα και περισσότερο το ενδιαφέρον των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ωστόσο, τα φαινόμενα βίας προσλαμβάνουν διάφορες μορφές: εκδηλώνονται στους αστικούς χώρους, στο πλαίσιο του σχολείου — κυρίως με τη μορφή της ηθικής παρενόχλησης—, αλλά και στο οικογενειακό περιβάλλον, σε ομάδες ή συμμορίες, σε αθλητικές εκδηλώσεις ή ακόμη μέσω των νέων τεχνολογιών της πληροφορίας, όπως το Διαδίκτυο κλπ. Οπωσδήποτε, όλες αυτές οι εκφράσεις της βίας αξίζει να αναλυθούν, αλλά θελήσαμε να περιορίσουμε την παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας στις συλλογικές εκδηλώσεις βίας των νέων στους αστικούς χώρους.

1.7. Πράγματι, εδώ και μια εικοσαετία το ζήτημα της συλλογικής βίας βρίσκεται στο προσκήνιο και οι πιο περιθωριακές συνοικίες παρατηρούνται και μελετώνται από τους ερευνητές (κοινωνιολόγους, εθνολόγους, γεωγράφους, νομικούς, πολιτειολόγους κλπ.). Παρότι οι παράγοντες στους οποίους οφείλονται οι αστικές αυτές ταραχές είναι γνωστοί (ανεργία, αβεβαιότητα, αποδιάρθρωση της οικογένειας, εγκατάλειψη του σχολείου, σχολική αποτυχία, διακρίσεις κλπ.), η κατάσταση και οι σχετικές απαντήσεις εκτραχύνθηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών. Είναι αλήθεια ότι οι κρίσεις επέτειναν τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα και καθιστούν εμφανή μια ορισμένη υποβάθμιση των νέων γενεών σε σχέση με τη γενεά των γονέων τους, με χαρακτηριστικό γνώρισμα την έλλειψη δυνατοτήτων κοινωνικής αναρρίχησης και την άνοδο του ατομικισμού. Αυτό προκαλεί φαινόμενα και ένα αίσθημα αδικίας και εσωστρέφειας, η συλλογική έκφραση των οποίων συνιστά την πιο ορατή εκδήλωση αντιπαράθεσης με τις αρχές.

1.8. Χωρίς επίσημο και νομικό ορισμό, ο όρος της συλλογικής βίας χρησιμοποιείται συχνά για να χαρακτηρίσει ποικιλόμορφα βίαια γεγονότα, τα οποία εκτυλίσσονται σε δημόσιους χώρους και εκδηλώνονται είτε με επιθέσεις που σχετίζονται με εθνοτικές και φυλετικές διακρίσεις μεταξύ κοινοτήτων, οδηγώντας και σε συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων ομάδων, είτε στη σχέση των πληθυσμών με τους θεσμούς, όπου οι σχέσεις μεταξύ νέων και δυνάμεων της τάξης αποκτούν εμβληματικό χαρακτήρα.

1.9. Παρότι τα φαινόμενα αυτά αναπτύχθηκαν τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη, εμφανιζόμενα στη Γαλλία, στη Μεγάλη Βρετανία, στην Ισπανία, στις Κάτω Χώρες, στη Δανία, στο Βέλγιο, στην Ελλάδα κλπ., δεν θεωρήθηκαν ποτέ ούτε λήφθηκαν υπόψη από τις εθνικές κυβερνήσεις και από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ως συνολικό πρόβλημα, αλλά μάλλον ως συγκυριακά και μεμονωμένα επιφαινόμενα.

1.10. Για τον λόγο αυτό, η παρούσα γνωμοδότηση συνιστά τον συντονισμό των δράσεων σε τοπικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο απαιτώντας, κατά συνέπεια, κοινοτικές αποκρίσεις μέσω ειδικών προγραμμάτων στο πλαίσιο των πολιτικών για την οικογένεια, τη νεολαία, την εκπαίδευση και την κατάρτιση, την απασχόληση, την πρόληψη της εγκληματικότητας και τον δικαστικό συντονισμό. Οι συγκεκριμένες αυτές αποκρίσεις πρέπει να εγγραφούν σε στρατηγικές αστικής ανάπλασης, προσαρμογής των δημόσιων υπηρεσιών, καταπολέμησης όλων των μορφών διακρίσεων, καθώς και στην αναβάθμιση των σχέσεων μεταξύ του κράτους και των πολιτών του, ιδίως μέσω των δυνάμεων της τάξης, μέσω της διδασκαλίας της αγωγής του πολίτη, των ηθικών και κοινωνικών αξιών, της χρήσης των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της παροχής στους γονείς συνδρομής για την εκπαίδευση των παιδιών τους.

2. Χαρακτηριστικά και αίτια της συλλογικής βίας των ανηλίκων στους αστικούς χώρους

2.1. Πρόταση ορισμού: Δεν υπάρχει κοινά αποδεκτός ορισμός της συλλογικής βίας των ανηλίκων και των νεαρών ενηλίκων στους αστικούς χώρους. Η βελγική νομοθεσία αναπτύσσει την έννοια των αστικών «ταραχών», ενώ άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται για μια σειρά από αδικήματα που διαπράττονται από γνωστούς και ταυτοποιημένους παραβάτες του νόμου. Προκειμένου να εξαγάγουμε μια πρώτη πρόταση ελάχιστου και σφαιρικού ορισμού, στο υπόλοιπο του κειμένου θα δώσουμε σε αυτήν τη βία την έννοια της συγκέντρωσης στον αστικό χώρο βίαιων συμπεριφορών που αποτελούν επίσης μέσο έκφρασης για ορισμένες κατηγορίες του πληθυσμού. Οι αιτιολογίες όσων συμμετέχουν στη βία αυτή είναι ποικίλες: κοινωνικές διακρίσεις, συγκρούσεις με τις δυνάμεις της τάξης, φυλετικό μίσος, όξυνση των θρησκευτικών διαφορών κλπ., γεγονός που αναδεικνύει, κατά κάποιον τρόπο, τις ελλείψεις και την ανεπάρκεια των κοινωνικών υπηρεσιών, στόχος των οποίων είναι, μέσω των δράσεων κοινωνικής προστασίας, να προλαμβάνουν αυτού του είδους τις εκδηλώσεις βίας. Ο ορισμός που χρησιμοποιούμε επιχειρεί να περιγράψει τη συλλογική βία που εκτυλίσσεται σε δημόσιους χώρους και εκδηλώνεται με επιθέσεις εναντίον κατοίκων που ανήκουν σε μια εθνοτική ομάδα ή εναντίον των δυνάμεων της αστυνομίας, καθώς επίσης και με καταστροφές που συνοδεύονται από λεηλασίες, όπως για παράδειγμα πυρπολήσεις δημόσιων κτιρίων ή οχημάτων κλπ.

2.2. Ας σημειωθεί ότι η αύξηση των βίαιων πράξεων (πράξεις καταστροφής και βανδαλισμού, κτυπήματα και επιθέσεις, ληστείες, βιασμοί κλπ.) δεν αφορά αποκλειστικά τους νέους, αφού η εποχή μας χαρακτηρίζεται από αύξηση της βίας. Ωστόσο, η ηλικία των ατόμων που διαπράττουν τις πράξεις αστικής βίας είναι ένας σημαντικός παράγοντας για την κατανόηση του φαινομένου και για τις λύσεις που πρέπει να δοθούν, καθώς το ποσοστό των ανηλίκων και των νεαρών ενηλίκων είναι σημαντικό. Έτσι, κατά τη διάρκεια των επεισοδίων του 2005 στη Γαλλία, τα αριθμητικά στοιχεία της αστυνομίας δείχνουν ότι από τα 640 άτομα περίπου που φυλακίσθηκαν, τα 100 ήταν ανήλικα. Σε μια προσπάθεια προληπτικής προσέγγισης, έχει σημασία να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή σε βιώσιμες λύσεις προσανατολισμένες προς τις νέες γενιές, οι οποίες αποτελούν την κινητήριο δύναμη της αλλαγής και της εξέλιξης.

2.3. Μελέτη και χαρακτηρισμός υπό εξέλιξη: Κάθε κράτος έχει αναπτύξει τη δική του μεθοδολογία για την καταγραφή και τον χαρακτηρισμό της συλλογικής βίας στους αστικούς χώρους. Πολύπλοκα συστήματα όπως η κλίμακα της Bui-Trong (5), η οποία διαβαθμίζει την ένταση των διάφορων μορφών συλλογικής βίας ανάλογα με τον αριθμό των εμπλεκόμενων προσώπων, την οργάνωση και τους στόχους κλπ., επιτρέπουν τον εννοιολογικό προσδιορισμό του φαινομένου. Εδώ και αρκετά χρόνια, και κυρίως μετά τα επεισόδια του 2005, η Γαλλία αναπτύσσει δείκτες αστικής βίας (Indicateurs de Violence Urbaine – INVU) βασισμένους στην αξιολόγηση των επιπέδων βίας στις ευαίσθητες συνοικίες, σύμφωνα με ποσοτικές και ποιοτικές έρευνες και με μελέτες θυματοποίησης. Οι δείκτες αυτοί, όπως και οι ανάλογοι δείκτες στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, είναι ακόμη πολύ πρόσφατοι ώστε να δώσουν ακριβή ένδειξη της έντασης της αστικής βίας και, επιπλέον, προσκρούουν πάντοτε στα προβλήματα που συνδέονται με τις πηγές και τη συλλογή των δεδομένων.

2.4. Όπως διευκρινίσθηκε ήδη στον ορισμό του φαινομένου, υπενθυμίζεται ότι η εκδήλωση συλλογικής βίας εντάσσεται μεν σε ένα ιδιαίτερο εθνικό πλαίσιο, παρουσιάζει όμως κοινά χαρακτηριστικά στην Ευρώπη. Έτσι, ενόψει των γεγονότων που διαδραματίσθηκαν σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες τα τελευταία χρόνια, μπορούμε να διατυπώσουμε μια τυπολογία της εξέλιξης των γεγονότων:

— Κοινωνικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις: αυτή η μορφή συλλογικής βίας εκδηλώνεται ως αντίδραση στις διακρίσεις και στον κοινωνικό, οικονομικό και γεωγραφικό αποκλεισμό και προσλαμβάνει τη μορφή βίαιων αντιδράσεων κατά των δυνάμεων της τάξης ή των εκπροσώπων του κράτους, που κρίνονται υπεύθυνοι για τα συγκεκριμένα κοινωνικά προβλήματα. Η διάσταση της διαμαρτυρίας κατά του συστήματος και κατά καταστάσεων που θεωρούνται άδικες προκαλεί την αντιπαράθεση με τις δυνάμεις ασφαλείας, με τους δημόσιους θεσμούς που εκπροσωπούν το κράτος και με μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται ως κατασταλτική. Η Γαλλία επλήγη ιδιαίτερα από τις κοινωνικές αντιπαραθέσεις, κατά την λεγόμενη κρίση των προαστίων, όπου η απουσία κοινωνικής σύμμειξης και αρκετές δεκαετίες αναποτελεσματικών αστικών πολιτικών οδήγησαν στον στιγματισμό των συγκεκριμένων αστικών περιοχών. Αυτές οι εξεγέρσεις πολιτικού χαρακτήρα (6) αποτελούνται από έναν κύκλο τριών σταδίων, ο οποίος περιλαμβάνει την πυροδότηση —η οποία συνδέεται με ένα γεγονός συχνά τραγικό και άδικο—, την κατάσταση ευφορίας και τις εκδηλώσεις ψυχολογίας της μάζας και, τέλος, την εκτόνωση (7).

— Φαινόμενα απώλειας του ελέγχου: πρόκειται για μαζικές πολιτικές, αθλητικές ή πολιτιστικές εκδηλώσεις, που εκτρέπονται και καταλήγουν σε απώλεια του ελέγχου, όχι μόνον από τους διοργανωτές, αλλά και από τις δυνάμεις της δημόσιας τάξης. Η βία κατά τη διάρκεια αγώνων ποδοσφαίρου ή τα «rave party», ακόμη και η απώλεια του ελέγχου κατά τη διάρκεια δημόσιων διαδηλώσεων, είναι ορισμένα παραδείγματα του φαινομένου αυτού. Στο πλήθος και στη γενική απώλεια ελέγχου προστίθεται επίσης η συμμετοχή «τραμπούκων», στους οποίους περιλαμβάνονται άτομα που στοχεύουν στην αύξηση των υλικών καταστροφών. Η Ένωση δεν πρέπει να λησμονεί ότι αυτά τα κρούσματα ανεξέλεγκτης βίας προκαλούν με τη σειρά τους σε ορισμένα κράτη μέλη απόπειρες πιο οργανωμένης βίας, που απειλούν περισσότερο τη δημοκρατία.

— Συγκρούσεις μεταξύ βίαιων συμμοριών: Οι ομάδες νέων δεν είναι εξ ορισμού βίαιες. Συγκροτούνται ως υποκατάστατο της οικογένειας και του άμεσου περιβάλλοντος του νέου και του προσφέρουν την αίσθηση ότι ανήκει σε ένα σύνολο και, κατά κάποιον τρόπο, μια συγκεκριμένη απόκριση στις αμφιβολίες της εφηβείας. Στη συγκεκριμένη περίπτωση των βίαιων συμμοριών, αυτή η μορφή παρεκτροπής χαρακτηρίζεται από εγκληματικές ενέργειες, οι οποίες συνδέονται με την παρουσία ομάδων εφήβων ή νεαρών ενηλίκων που δίνουν έμφαση στη δύναμη και στον εκφοβισμό και οργανώνουν τακτικά συγκρούσεις ή βίαιες εγκληματικές ενέργειες. Οι συμμορίες αυτές συγκρούονται στον αστικό χώρο, είτε στους δρόμους είτε σε εμπορικά κέντρα, για τον έλεγχο μιας περιοχής ή ενός παράνομου εμπορίου ή των αρχών, μέσω των εκπροσώπων τους: των αστυνομικών και των φυλάκων ή φρουρών, όπως στο βόρειο Παρίσι ή στο νότιο Λονδίνο όπου συγκρούονται τακτικά αντίπαλες συμμορίες. Στην Ισπανία, οι λατινοαμερικανικές συμμορίες (οι οποίες ονομάζονται «Maras» ή «Pandillas», όπως οι Latin kings και οι Ñetas) έκαναν πρόσφατα την εμφάνισή τους στη χώρα. Η συμμορία είναι για τους νέους ένα μέσο να προσφέρουν ο ένας στον άλλο ασφάλεια μέσα σε έναν εχθρικό κόσμο, και τούτο σε αντιπαράθεση με τους «άλλους» από τον δρόμο ή τη γειτονική συνοικία. Σήμερα, τις συμμορίες αυτές τις απαρτίζουν οι πλέον απόκληροι της κοινωνίας ορισμένων προαστίων και η βία τους συνδέεται με φαινόμενα αποτυχίας, αβεβαιότητας κλπ. Εξάλλου, μια κατάλληλη αντιμετώπιση των βίαιων συμμοριών έχει καθοριστική σημασία, προκειμένου να αποφευχθεί τυχόν στρατολόγησή τους από το οργανωμένο έγκλημα.

— Εθνοτικές και θρησκευτικές αντιπαραθέσεις: αυτή η μορφή βίας χαρακτηρίζεται, καταρχάς, από την εθνοτική φύση της, καθώς οι δράστες ή οι κύριοι στόχοι των βίαιων πράξεων προέρχονται από μια εθνοτική —ή εξομοιούμενη με εθνοτική— ή θρησκευτική κοινότητα. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Ισπανία (ταραχές στο Αλκορκόν τον Οκτώβριο του 2007 μεταξύ νεαρών Ισπανών και Λατινοαμερικανών), η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες (Οκτώβριος του 2007 στο Άμστερνταμ), η Δανία (Φεβρουάριος 2008), το Βέλγιο (στο Άντερλεχτ τον Μάιο του 2008) κλπ., γνώρισαν τέτοιου είδους αντιπαραθέσεις, στις οποίες η διάσταση της μετανάστευσης και της θρησκείας, καθώς και πλήθος άλλων παραγόντων, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο.

2.5. Τα βίαια επεισόδια στους αστικούς χώρους είναι αποτέλεσμα πολλαπλών αιτίων, τα οποία συνυπάρχουν κατά το μάλλον ή ήττον, ανάλογα με το είδος του γεγονότος:

— Φτώχεια, αβεβαιότητα, ανεργία. Οι εκδηλώσεις συλλογικής βίας στην Ευρώπη καταγράφηκαν κυρίως στις πλέον υποβαθμισμένες συνοικίες, ως αποτέλεσμα της περιθωριοποίησης και του κοινωνικού αποκλεισμού. Η αποδιάρθρωση της οικογένειας, η ανεργία των νέων, η επαγγελματική αβεβαιότητα, καθώς και η έλλειψη κατάρτισης και, κατά συνέπεια, η αδυναμία κοινωνικο-επαγγελματικής ένταξης καθιστούν τις συνοικίες αυτές ιδιαίτερα ευαίσθητες στις εξελίξεις της οικονομίας, ιδίως σε εποχές χρηματοπιστωτικής κρίσης, όπως η σημερινή.

— Πρόσβαση σε όπλα και σε παράνομες ουσίες. Το εμπόριο σκληρών ναρκωτικών στις περισσότερες από τις πρωτεύουσες κρατών και περιφερειών της Ευρώπης, με δράστες κυρίως ενηλίκους και όχι ανηλίκους, ευνοεί την εμφάνιση φαινομένων βίας που συνδέονται με την παράνομη εμπορία των ουσιών αυτών και με την εξάπλωση των πυροβόλων όπλων. Τα παιδιά και οι έφηβοι, θύματα ενός κόσμου που τους ξεπερνά, μπορούν να αποτελέσουν στόχο των εμπόρων που εκμεταλλεύονται ορισμένους νέους.

— Πολεοδομία. Οι λεγόμενες ευαίσθητες συνοικίες των ευρωπαϊκών πόλεων εμφανίζουν κοινά χαρακτηριστικά και συχνά θεωρούνται προαστιακά γκέτο, τα οποία δεν ανταποκρίνονται πλέον στα κριτήρια της κοινωνικής σύμμειξης και της σύγχρονης πολεοδομίας. Είτε βρίσκονται στο κέντρο (Ηνωμένο Βασίλειο, Βέλγιο) είτε στην περιφέρεια (Γαλλία, Γερμανία κλπ.), οι συνοικίες και τα κτίρια αυτά δεν συντηρήθηκαν επαρκώς και υποβαθμίσθηκαν σταδιακά φτάνοντας στο σημείο να καταστούν ανθυγιεινά και επικίνδυνα.

— Σχέσεις με τις δυνάμεις της τάξης. Πολλά κρούσματα συλλογικής βίας υποδαυλίζονται από την αντίδραση στην αίσθηση ότι η αστυνομία λαμβάνει ως στόχο τις εμφανείς μειονότητες ή επιδίδεται σε υπέρμετρη χρήση βίας (8). Όπως αναφέρει το Κέντρο Στρατηγικής Ανάλυσης, «η εχθρική διάθεση των κατοίκων κατά της παρουσίας των δυνάμεων της τάξης στη συνοικία τους είναι αισθητή, όπως και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο κράτος και στους δημόσιους θεσμούς (9)».

— Μέσα ενημέρωσης. Τα μέσα ενημέρωσης έχουν συχνά την τάση να εστιάζουν στο θέμα με αρνητικό τρόπο, ο οποίος μπορεί να στιγματίσει περαιτέρω τους κατοίκους των λεγόμενων ευαίσθητων συνοικιών και να ανατροφοδοτήσει την εκδήλωση της βίας, μέσω της υπερβολικής δημοσιότητας που δίνεται στα φαινόμενα αυτά. Το 2005, στη Γαλλία, τα μέσα ενημέρωσης κάλυψαν τα γεγονότα σε καθημερινή βάση, ενώ στο Βέλγιο και στη Γερμανία η κυβέρνηση προσπάθησε να περιορίσει τις δημόσιες αναφορές, για την αποφυγή διάπραξης νέων αδικημάτων που θα εμπνέονταν από τα προηγούμενα.

3. Μορφές απόκρισης σε ένα διεθνικό πρόβλημα

3.1. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, οι βίαιες πράξεις στον αστικό χώρο, είτε σποραδικές είναι είτε συνεχείς, είναι ιδιαίτερα σοβαρές, τόσο από πολιτική άποψη, στον βαθμό που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ικανότητα του κράτους να επιβάλλει τον σεβασμό του κοινωνικού συμβολαίου και να προστατεύει τους πολίτες, όσο και από κοινωνική άποψη, καθώς αντικατοπτρίζουν την κοινωνική ρήξη και τα προβλήματα ένταξης. Υπό τις συνθήκες αυτές, το κράτος καλείται να δώσει σαφείς αποκρίσεις στο πρόβλημα της συλλογικής βίας στις πόλεις. Είναι, όμως, αναγκαίο να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι αποκρίσεις αυτές διαφέρουν σημαντικά από τη μια χώρα στην άλλη, είναι περισσότερο κατασταλτικές σε ορισμένες περιπτώσεις και περισσότερο προληπτικές σε άλλες. Θα πρέπει, λοιπόν, να καταβληθούν διαρκείς προσπάθειες αξιολόγησης, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, των δημόσιων πολιτικών για την αντιμετώπιση του φαινομένου αυτού και να καταστούν πιο αποτελεσματικές και συγκρίσιμες οι στατιστικές στον συγκεκριμένο τομέα (τα στοιχεία που αφορούν την εγκληματικότητα δεν πρέπει να αναλύονται μόνον με βάση τον αριθμό των καταγγελιών που υποβάλλονται, αλλά και βάσει του ποσοστού εκείνων που επιλύονται). Πρέπει να αναπτυχθούν κοινοί δείκτες για τη διευκόλυνση της διάθεσης, σε εθνικό επίπεδο, των αστυνομικών και δικαστικών αρχείων, αντί μελετών θυματοποίησης, οι οποίες είναι κατά το μάλλον ή ήττον υποκειμενικές.

3.2. Γενικά, οι αποκρίσεις των κρατών μελών προσλαμβάνουν τις ακόλουθες μορφές:

— Πρωτοβουλίες θετικής διάκρισης υπέρ των ευαίσθητων συνοικιών, όπως οι ζώνες εκπαιδευτικής δράσης και προετοιμασίας για την πρώτη θέση απασχόλησης στη Γαλλία, ή στο Βερολίνο, όπου αστυνομικοί και νεαροί εθελοντές πραγματοποιούν μαζί τακτικές περιπολίες για την αποφυγή και την πρόληψη καταστάσεων που μπορούν να οδηγήσουν σε επεισόδια αστικής βίας. Μετά τη σύσταση αυτών των μεικτών αστυνομικών περιπόλων (στην οποία χρειάσθηκε να πειστούν να συνεργασθούν οι πρώην αρχηγοί συμμοριών), η εγκληματικότητα μειώθηκε κατά 20 % στις περιοχές όπου παρεμβαίνουν μαζί (10).

— Ενίσχυση της αστυνομικής παρουσίας και της βιντεοπαρακολούθησης στις ευαίσθητες περιοχές, όπως τα σχολεία ή οι χώροι αναψυχής. Τα μέτρα αυτά, από μόνα τους, δεν ανταποκρίνονται πλήρως στο συγκεκριμένο πρόβλημα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τον στιγματισμό των συγκεκριμένων χώρων και την πρόκληση στους νέους μιας αίσθησης διαρκούς ελέγχου και κατασταλτικής δράσης.

— Πολιτικές αστικής ανάπλασης, λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένες ανάλογα με τη χώρα: στη Γαλλία, κυρίως μέσω της υπηρεσίας για την αστική ανάπλαση (11)· στη Γερμανία, μέσω των αστικών αναπλάσεων που πραγματοποιήθηκαν κατά την επανένωση της χώρας.

3.3. Από την άλλη πλευρά, μια αποτελεσματική πολιτική εδαφικής συνοχής μπορεί να συμβάλει στην αποφυγή της συγκέντρωσης στις αστικές περιοχές παραγόντων που ευνοούν την ανάπτυξη βίαιων συμπεριφορών των νέων. Εξ ου και οι προσπάθειες που καταβάλλονται για την ανάπλαση και την ενίσχυση του οικιστικού χαρακτήρα του αστικού χώρου. Η αναβάθμιση προϋποθέτει έναν μακροπρόθεσμο προβληματισμό σχετικά με τις δράσεις αστικής ανάπλασης στο πλαίσιο ενός συνολικού στρατηγικού χωροταξικού σχεδίου, σε συνεργασία με όλους τους ενδιαφερομένους, συμπεριλαμβανομένων των νέων. Στόχος είναι η επανένταξη των συνοικιών στην πόλη και η αποκατάστασή τους, ώστε να τονωθεί η ανάπτυξη του τοπικού πληθυσμού και να ενισχυθεί η κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική λειτουργία των δημόσιων αυτών χώρων. Στόχος της έννοιας της οικιστικής διαμόρφωσης (résidentialisation), η οποία ορίζεται ως ειδική μέθοδος αναβάθμισης του αστικού χώρου, είναι η ρύθμιση των ιδιαίτερων προβλημάτων των κατοικημένων περιοχών ώστε η πόλη να καταστεί τόπος ένταξης και πρόληψης, με απώτερο σκοπό την καταπολέμηση των σημερινών αστικών προβλημάτων: εμπόριο ναρκωτικών, κινήματα καταλήψεων, βία και υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Βασικός στόχος είναι η αποτροπή του αποκλεισμού σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, χάρη στη διευκόλυνση της κυκλοφορίας, ώστε οι συνοικίες αυτές να μπορούν να ανοιχθούν στην πόλη, γεγονός που θα ενισχύσει την προβολή και την ένταξη του αστικού πληθυσμού στο σύνολό του. Ωστόσο, οι δράσεις αστικής αναμόρφωσης πρέπει να συνοδεύονται από ισχυρές στρατηγικές στους τομείς της παιδείας, της επαγγελματικής κατάρτισης και της πρόσβασης στην απασχόληση, χωρίς τις οποίες δεν είναι δυνατή καμία βιώσιμη βελτίωση.

3.4. Η βία των νέων έχει τις ρίζες της στην έλλειψη κοινωνικής συνοχής, η οποία συνδέεται με την κρίση της ιδιότητας του πολίτη μιας πόλης. Ο δημόσιος χώρος, κύριο χαρακτηριστικό του οποίου είναι ότι επιτρέπει τη συμβίωση πολύ διαφορετικών πολιτών, απαιτεί την τήρηση των κοινών κανόνων που στοχεύουν στην προστασία των ατομικών ελευθεριών. Όμως, οι μεγαλουπόλεις βρίσκονται αντιμέτωπες με την εύθραυστη συγκατοίκηση πληθυσμών με πολλαπλούς κώδικες και πολιτισμούς, οι οποίοι είναι, ως εκ τούτου, ξένοι μεταξύ τους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αποδυνάμωση των κοινωνικών δεσμών και ορισμένων μορφών αλληλεγγύης (12). Επιβάλλεται μια διοργανική και πολυαιτιακή απόκριση, προκειμένου να εφαρμοστούν αποτελεσματικά και ενδεδειγμένα μέτρα πρόληψης για όλους τους άμεσα ή έμμεσα ενδιαφερομένους: αστυνομία, δικαιοσύνη, κοινωνικές υπηρεσίες, στέγαση, απασχόληση, εκπαίδευση. Ωστόσο, οι τοπικές αρχές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στον τομέα αυτό, καθώς οι αρμοδιότητές τους περιλαμβάνουν, ειδικότερα, τον καθορισμό των αστικών χώρων και των υπηρεσιών που παρέχονται στους πολίτες.

3.5. Στην Ευρώπη, η αστική βία των ανηλίκων εκδηλώνεται βεβαίως σε διαφορετικά πλαίσια και με διαφορετικούς βαθμούς έντασης, αλλά η ανάλυσή της και η μελέτη των αποκρίσεων εντάσσονται σε ένα ευρύτερο νομοθετικό και νομικό πλαίσιο, σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σήμερα, οι μελέτες και οι αξιολογήσεις σχετικά με την πρόληψη της νεανικής εγκληματικότητας απαιτούν την διεπιστημονική και διοργανική συνεργασία των κρατικών υπηρεσιών και, σε πιο πρακτικό επίπεδο, των επαγγελματιών της άμεσης παρέμβασης (κοινωνικοί λειτουργοί, αστυνομία, δικαστήρια, επαγγελματικό πλαίσιο κλπ.). Οι χώρες, οι περιφέρειες και οι πόλεις της Ευρώπης που γνώρισαν επεισόδια συλλογικής βίας δυσκολεύονται να επανέλθουν σε μια ομαλή κατάσταση, στην κοινωνική συγκατοίκηση και στον σεβασμό των θεσμών, για το σύνολο του πληθυσμού. Επιπλέον, η αστική βία έχει πολύ υψηλό κόστος από υλική άποψη, αλλά επίσης, και κυρίως, από κοινωνική και πολιτική άποψη (13).

3.6. Σε μια συγκυρία όπου η εγκληματικότητα των ανηλίκων στην Ευρώπη παραμένει ουσιαστικά σταθερή, αλλά οι πράξεις που διαπράττονται χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη βιαιότητα, ορισμένα τοπικά προγράμματα, που υλοποιούνται σε διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καταδεικνύουν τη σημασία της πρόληψης και των ολοκληρωμένων κοινωνικών στρατηγικών για τους νέους στις αστικές περιοχές (14). Στην περίπτωση του προγράμματος των ασφαλών συνοικιών του Birmingham (ευρωπαϊκό βραβείο πρόληψης της εγκληματικότητας το 2004), θεμελιώδεις στόχοι ήταν η μείωση των διαφόρων μορφών βίας και εγκληματικότητας, η βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών και η ενθάρρυνση των κοινοτήτων να συμμετάσχουν οι ίδιες ενεργά στην κοινωνική τους ένταξη (15).

3.7. Η ενίσχυση μιας ευρωπαϊκής κοινωνίας οργανωμένης και αλληλέγγυας, χάρη στη στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς καινοτόμα σχέδια που διαθέτουν κοινωνική διάσταση και διάσταση ένταξης, εγγυάται την ενίσχυση της ασφάλειας και της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης. Ενδεικτικά, τα προγράμματα URBAN είναι μια κοινοτική πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πόλεων και των συνοικιών σε κρίση, η οποία ευνοεί τη σαφή βελτίωση της πρόληψης της βίας των ανηλίκων και της εγκληματικότητας γενικότερα.

3.8. Εξάλλου, η ανάπτυξη της συμμετοχής των πολιτών στη διαδικασία λήψης τοπικών αποφάσεων, ανταλλαγής εμπειριών και ορθών πρακτικών επιτρέπει την προώθηση της έννοιας της «αστικής διακυβέρνησης», η οποία προσδιορίζεται από μια σειρά μελετών για την αναδιοργάνωση και τη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών, τον σχεδιασμό και την υλοποίηση νέων δομών αστικής διαχείρισης· τη θέσπιση σταθερών δεικτών αξιολόγησης της τοπικής διαχείρισης· τη διεξαγωγή εκστρατειών ενημέρωσης και βελτίωσης της πρόσβασης στις πληροφορίες για τους πολίτες, χωρίς ωστόσο να περιπίπτουμε στον στιγματισμό και στην αυτάρεσκη περιγραφή της ανθρώπινης αθλιότητας.

3.9. Υπάρχουν και άλλες πρωτοβουλίες, όπως το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Νεολαία, στόχος του οποίου είναι η βελτίωση της κατάρτισης, της κινητικότητας, της επαγγελματικής ένταξης και της κοινωνικής ενσωμάτωσης των νεαρών ευρωπαίων και η παράλληλη διευκόλυνση του συνδυασμού οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής.

3.10. Κατά γενικό κανόνα, η ενεργός συμμετοχή των νέων στα κοινά έχει ευνοηθεί από το τεράστιο έργο που έχουν επιτελέσει οι οργανώσεις που αναπτύσσουν καθημερινά επιτόπιες δραστηριότητες, συμμετέχοντας έτσι στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών, εθνικών ή τοπικών στρατηγικών για την ανάπτυξη και για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

4. Προτάσεις για μια ευρωπαϊκή πολιτική για την καταπολέμηση της βίας των νέων στους αστικούς χώρους

4.1. Οι κατευθυντήριες γραμμές ή προσανατολισμοί που παρατίθενται στη συνέχεια προκύπτουν από όσα προαναφέρθηκαν στην παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας:

— Οι απαντήσεις στη συλλογική βία, τόσο την εγκληματικότητα όσο και τις άλλες αντικοινωνικές πράξεις που διαπράττουν ανήλικοι, πρέπει να είναι πολλαπλές. Πρέπει να υποβάλλονται σε συνεχείς αξιολογήσεις, προκειμένου να βελτιώνονται συνεχώς, ενισχύοντας πάντοτε τη συνιστώσα της παιδείας και της κατάρτισης, καθώς και τη συμμετοχή των ίδιων των ανηλίκων στην ανάπτυξή τους και στην οικοδόμηση του μέλλοντός τους.

— Οι διάφορες στρατηγικές πρόληψης και εναλλακτικών δυνατοτήτων πρέπει να προωθηθούν μέσω μιας σαφούς και βιώσιμης ευρωπαϊκής πολιτικής, η οποία θα βασίζεται σε προτεραιότητες που θα καθορισθούν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης για να συμβάλουν στην επίλυση των προβλημάτων βίας ανηλίκων στους αστικούς χώρους, αποφεύγοντας στο μέτρο του δυνατού τη δικαστική παρέμβαση.

— Τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο, πρέπει να αναγνωριστεί ιδιαιτέρως το έργο των κοινωνικών δομών που απευθύνονται στους νέους. Πολλές από αυτές, είτε πρόκειται για συλλόγους και οργανώσεις είτε για δημόσιους φορείς, διαδραματίζουν πρωταρχικό ρόλο στη ζωή των νέων, κυρίως προσφέροντάς τους δραστηριότητες ώστε να μην μένουν σε απραξία και να μην κινδυνεύουν να περιέλθουν σε καθεστώς παρανομίας. Ο ρόλος, λοιπόν, των σχολείων και των οργανώσεων πρέπει να ληφθεί ιδιαιτέρως υπόψη και να υποστηριχθεί, κυρίως με δημόσια χρηματοδότηση.

— Πρέπει να εναρμονισθούν σε ευρωπαϊκό και σε διεθνές επίπεδο οι αρχές που αφορούν τη βία και την εγκληματικότητα των ανηλίκων, με τον ορισμό ελάχιστων κανόνων που πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο των εθνικών νομοθεσιών. Οι αρχές αυτές πρέπει να χρησιμοποιούνται ως δείκτες εγγύησης των δικαιωμάτων των ανηλίκων. Λαμβάνοντας υπόψη τον πολυκλαδικό χαρακτήρα των κρατικών υπηρεσιών και οργάνων που ασχολούνται με τη διαχείριση του ευρωπαϊκού αστικού χώρου, πρέπει να αναπτυχθούν πρωτοβουλίες και να θεσπισθούν κανόνες ορθών πρακτικών, οι οποίοι θα μπορούν να αξιολογούνται και να αναλύονται από ένα ευρωπαϊκό παρατηρητήριο της δικαιοσύνης ανηλίκων, για παράδειγμα, ώστε να διαθέτουμε αξιόπιστα και συγκρίσιμα στατιστικά στοιχεία σχετικά με τη βία των νέων στους αστικούς χώρους.

— Οι κυρώσεις και τα μέτρα που επιβάλλονται από τις εθνικές δικαιοδοτικές αρχές πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το ύψιστο συμφέρον του εφήβου ανάλογα με την ηλικία του, την ψυχολογική του ωριμότητα, τη φυσική του κατάσταση, την ανάπτυξη και τις ικανότητές του (16). Πρέπει να προσαρμόζονται πάντοτε στις συγκεκριμένες προσωπικές συνθήκες (αρχή της εξατομίκευσης των μέτρων).

— Οι στρατηγικές αστικής ανάπλασης, συνοδευόμενες από βιώσιμες κοινωνικές πολιτικές, πρέπει να ενθαρρυνθούν από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, με την προοπτική πάντοτε μιας καλύτερης κατανομής των χρήσεων γης και καλύτερης χωροταξίας, για την αποφυγή του αποκλεισμού και τη διευκόλυνση της αστικής ένταξης των πιο ευάλωτων πληθυσμών.

— Οι αρχές πρέπει να παράσχουν στα ιδρύματα επαρκείς πόρους για την προστασία και την επανένταξη των ανηλίκων, προσφέροντάς τους κατάλληλα μέσα και προσωπικό, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι παρεμβάσεις έχουν σημαντική επίδραση στη ζωή των ανηλίκων.

— Η κατάλληλη επιλογή και η ειδική κατάρτιση των κοινωνικών και των νομικών φορέων και των δυνάμεων της αστυνομίας πρέπει να διασφαλίζονται, ει δυνατόν σε επίπεδο ευρωπαϊκών προτύπων αναφοράς, και να τηρούνται διαρκώς σε ενημερότητα, στη βάση μιας πολυθεσμικής και πολυκλαδικής συνεργασίας σε πλαίσιο διεθνικών ανταλλαγών — ειδικότερα δε, για την εγκαθίδρυση διαλόγου και σχέσεων μεταξύ των δυνάμεων της τάξης και των νέων.

— Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη πρέπει να θεωρήσουν το 2010, το οποίο έχει ανακηρυχθεί ευρωπαϊκό έτος καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, ως ευκαιρία για να καταδείξουν την αποφασιστικότητά τους να αναγάγουν την προστασία των δικαιωμάτων των νέων που βρίσκονται σε σύγκρουση με τον νόμο, καθώς και την πρόληψη της βίας στους αστικούς χώρους, σε προτεραιότητα για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

— Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να δημιουργήσουν ένα κονδύλιο χρηματοδότησης για την προστασία των ανηλίκων από τον κοινωνικό αποκλεισμό στους πλέον περιθωριοποιημένους αστικούς χώρους, με στόχο την υποστήριξη καινοτόμων σχεδίων στο πλαίσιο της ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής της κοινωνίας των πολιτών και, μέσω αυτής, την προώθηση του πνεύματος πρωτοβουλίας και επιχειρηματικότητας των νέων.

— Η εφαρμογή κοινών κριτηρίων και ορθών πρακτικών πρέπει να αποσκοπεί στην πρόληψη, στην αποκατάσταση και στην επανένταξη των ανηλίκων με παραβατική συμπεριφορά.

Βρυξέλλες, 15 Ιουλίου 2009. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI

(1) Όπως καταδεικνύει, για παράδειγμα, η έκθεση της Γενικής Εισαγγελίας της Ισπανίας, όπου η εγκληματικότητα μειώθηκε το 2007 σχεδόν κατά 2 % σε σχέση με το 2007.

(2) Rapport du Comite d’études sur la violence, la criminalité et la délinquance. Réponses à la violence, Παρίσι, Presse Pocket 1977, σελ. 41.

(3) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 15 Μαρτίου 2006 με θέμα «Η πρόληψη της νεανικής εγκληματικότητας, οι τρόποι αντιμετώπισής της και ο ρόλος της δικαιοσύνης των ανηλίκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση» (εισηγητής: ο κ. ZUFIAUR NARVAIZA (ΕΕ C 110 της 9.5.2006, σ. 75).

(4) Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 21ης Ιουνίου 2007 σχετικά με την παραβατικότητα ανηλίκων: ο ρόλος της γυναίκας, της οικογένειας και της κοινωνίας.

http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2007-0283&language=EL&ring=A6-2007-0212

(5) «Résurgence de la violence en France», BUI-TRONG Lucienne, Futuribles, Φεβρουάριος 1996, σσ. 17-18.

(6) Le Goaziou (V.), Mucchielli (L.) 2006, Quand les banlieues brulent. Retour sur les émeutes de 2005, Παρίσι, La Découverte.

(7) Bachmann (C.), Le Guennec (N.), 1997, Autopsie d’une émeute. Histoire exemplaire du soulèvement d’un quartier, Παρίσι, Albin Michel.

(8) The Politics of Protest. Extra-Parliamentary Politics in Britain since 1970. Peter JOYCE. Palgrave MACMILLAN, 2002.

(9) Centre d’analyse stratégique. “Les violences urbaines: une exception française? Enseignements d’une comparaison internationale”, Note de veille no 31, 23 Οκτωβρίου 2006. (http://www.strategie.gouv.fr/IMG/pdf/NoteExterneDeVeille31.pdf)

(10) «Jeunes et policiers font cause commune à Berlin» http://www.oijj.org/news_ficha.php?cod=54117&home=SI&idioma=es.

(11) ANRU.fr.

(12) «La dynamique de la disqualification sociale» στο Sciences humaines no 28, Μάιος 1993.

(13) Στην περίπτωση του Clichy-sous-Bois, στη Γαλλία, οι υλικές ζημίες το 2005 ανήλθαν σε 150 εκατομμύρια ευρώ.

(14) «Prévenir la délinquance en milieu urbain et auprès des jeunes. Recueil international de pratiques inspirantes». Centre international pour la prévention de la criminalité, 2005. (www.crime-prevention-intl.org/publications/pub_113_1.pdf)

(15) Τα επιτευχθέντα αποτελέσματα περιλάμβαναν μείωση κατά 29 % κατά μέσο όρο των διαπραχθέντων από νέους αδικημάτων, έναντι 12 % σε άλλους συγκρίσιμους τομείς.

(16) Βλ. την Κοινή διακήρυξη της Βαλένθια, Διεθνές Παρατηρητήριο της Δικαιοσύνης Ανηλίκων.