P9_TA(2021)0361

Δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών της Ανταρκτικής (ΠΘΠ) και διατήρηση της βιοποικιλότητας του Νοτίου Ωκεανού

Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 8ης Ιουλίου 2021 σχετικά με τη δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών της Ανταρκτικής (ΠΘΠ) και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας του Νοτίου Ωκεανού (2021/2757(RSP))

(2022/C 99/24)

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,

— έχοντας υπόψη την Ατζέντα των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη ανάπτυξη με ορίζοντα το 2030, και ιδίως τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ) 13 και 14,

— έχοντας υπόψη τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τη βιολογική ποικιλότητα (ΣΒΠ),

— έχοντας υπόψη τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ιδίως το Μέρος XII,

— έχοντας υπόψη τη Σύμβαση για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής (Σύμβαση CAMLR),

— έχοντας υπόψη την έκθεση συνολικής αξιολόγησης σχετικά με τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες οικοσυστημάτων της διακυβερνητικής πλατφόρμας επιστήμης-πολιτικής για τη βιοποικιλότητα και τις υπηρεσίες οικοσυστημάτων (IPBES), της 31ης Μαΐου 2019,

— έχοντας υπόψη την ειδική έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την κλιματική αλλαγή (IPCC) σχετικά με τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα, της 24ης Σεπτεμβρίου 2019, και την ειδική έκθεση της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη κατά 1,5 oC, της 8ης Οκτωβρίου 2018,

— έχοντας υπόψη την έκθεση με τίτλο «Αποστολή Starfish 2030: Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας» («Mission Starfish 2030: Restore our Ocean and Waters» του Συμβουλίου Αποστολής της Επιτροπής για Υγιείς Ωκεανούς, Θάλασσες, Παράκτια και Εσωτερικά Ύδατα, που δημοσιεύθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου 2020,

— έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής της 11ης Δεκεμβρίου 2019 με τίτλο «Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία» (COM(2019)0640),

— έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής, της 20ής Μαΐου 2020, με τίτλο «Στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030: Επαναφορά της φύσης στη ζωή μας» (COM(2020)0380),

— έχοντας υπόψη την ομιλία της προέδρου von der Leyen για την κατάσταση της Ένωσης στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 16ης Σεπτεμβρίου 2020,

— έχοντας υπόψη την κοινή δήλωση στην 21η διάσκεψη κορυφής ΕΕ-Κίνας, της 9ης Απριλίου 2019,

— έχοντας υπόψη το ανακοινωθέν των ηγετών της G7, της 13ης Ιουνίου 2021, με τίτλο «Το κοινό μας θεματολόγιο για παγκόσμια δράση με στόχο τη βελτίωση της δράσης» («Our Shared Agenda for Global Action to Build Back Better»),

— έχοντας υπόψη τη δήλωση της συνόδου κορυφής ΕΕ-ΗΠΑ, της 15ης Ιουνίου 2021, με τίτλο «Προς μια ανανεωμένη διατλαντική εταιρική σχέση»,

— έχοντας υπόψη το ψήφισμά του της 28ης Νοεμβρίου 2019, σχετικά με την κλιματική και περιβαλλοντική κατάσταση έκτακτης ανάγκης (1),

— έχοντας υπόψη το ψήφισμά του της 15ης Ιανουαρίου 2020 σχετικά με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (2),

— έχοντας υπόψη το ψήφισμά του της 9ης Ιουνίου 2021 σχετικά με τη στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα για το 2030: επαναφορά της φύσης στη ζωή μας (3),

— έχοντας υπόψη το ψήφισμά του της 16ης Ιανουαρίου 2020, σχετικά με τη 15η σύνοδο της Διάσκεψης των μερών (COP15) της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα (4),

— έχοντας υπόψη το ψήφισμά του της 25ης Μαρτίου 2021, σχετικά με τις επιπτώσεις των θαλάσσιων απορριμμάτων στην αλιεία (5),

— έχοντας υπόψη τη Συνθήκη της Ανταρκτικής που υπεγράφη την 1η Δεκεμβρίου 1959,

— έχοντας υπόψη το Πρωτόκολλο της Μαδρίτης για την προστασία του περιβάλλοντος στη Συνθήκη της Ανταρκτικής που υπεγράφη στις 4 Οκτωβρίου 1991 (Πρωτόκολλο της Μαδρίτης),

— έχοντας υπόψη το άρθρο 132 παράγραφος 2 του Κανονισμού του,

Α. λαμβάνοντας υπόψη ότι η καλή οικολογική κατάσταση του ωκεανού είναι κρίσιμη για τη διαφύλαξη της βιοποικιλότητας και τη διασφάλιση της συνέχειας των υπηρεσιών οικοσυστήματος του, όπως η απορρόφηση CO2 και η παραγωγή οξυγόνου·

Β. λαμβάνοντας υπόψη ότι η Ανταρκτική και ο Νότιος Ωκεανός αποτελούν ενδιαίτημα για ένα απίστευτα πλούσιο οικοσύστημα άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας, ενώ ορισμένα είδη περιλαμβάνονται στον κόκκινο κατάλογο με τα απειλούμενα ή ευάλωτα είδη της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης·

Γ. λαμβάνοντας υπόψη ότι ο ωκεανός είναι απαραίτητος για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και έχει απορροφήσει πάνω από το 90 % της θερμότητας που εγκλωβίζεται από τις δικές μας εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα· λαμβάνοντας υπόψη ότι είναι η μεγαλύτερη ενεργή καταβόθρα διοξειδίου του άνθρακα στον κόσμο, έχοντας δεσμεύσει πάνω από το 30 % του άνθρακα από τις εν λόγω εκπομπές (6)·

Δ. λαμβάνοντας υπόψη ότι από το 1989 έως το 2018 η Ανταρκτική θερμαίνεται κατά 1,8 oC, τρεις φορές περισσότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο (7)· λαμβάνοντας υπόψη ότι τα στρώματα πάγου της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής προβλέπεται να χάσουν τη μάζα τους με αυξανόμενο ρυθμό καθ’ όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα και μετά·

Ε. λαμβάνοντας υπόψη ότι το κριλ της Ανταρκτικής αποτελεί βασικό μέρος της τροφικής αλυσίδας για πολλούς θαλάσσιους θηρευτές (πιγκουίνοι, φάλαινες, φώκιες, ψάρια) στον Νότιο Ωκεανό·

ΣΤ. λαμβάνοντας υπόψη ότι στην ειδική έκθεση της Διακυβερνητικής επιτροπής για την κλιματική αλλαγή (IPCC) με τίτλο «Οι ωκεανοί και η κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα» (8), επισημαίνεται ότι οι κλιματικοί μηχανισμοί εξαρτώνται από την υγεία των ωκεάνιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων, τα οποία πλήττονται επί του παρόντος από την υπερθέρμανση του πλανήτη, τη ρύπανση, την υπερεκμετάλλευση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, την οξίνιση, την αποξυγόνωση και τη διάβρωση των ακτών·

Ζ. λαμβάνοντας υπόψη ότι τα Ηνωμένα Έθνη έχουν διακηρύξει τη δεκαετία ωκεάνιας επιστήμης για τη βιώσιμη ανάπτυξη (2021-2030) για την ενίσχυση της επιστήμης σχετικά με τους ωκεανούς και την οικοδόμηση συλλογικής γνώσης·

Η. λαμβάνοντας υπόψη ότι η Συνθήκη της Ανταρκτικής, η οποία τέθηκε σε ισχύ πριν από 60 χρόνια την 23η Ιουνίου 1961, προβλέπει στο άρθρο IX τη συντήρηση και τη διατήρηση των έμβιων πόρων στην Ανταρκτική· λαμβάνοντας υπόψη ότι οι προσπάθειες αυτές καθορίζονται στο πρωτόκολλο της Μαδρίτης· λαμβάνοντας υπόψη ότι στο πρωτόκολλο αυτό ορίζεται η Ανταρκτική ως «φυσικό απόθεμα αφιερωμένο στην ειρήνη και την επιστήμη» και καθορίζονται οι βασικές αρχές που ισχύουν για τις δραστηριότητες στην Ανταρκτική·

Θ. λαμβάνοντας υπόψη ότι την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της, την Αυστραλία, τη Νορβηγία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ουρουγουάη ακολούθησαν την 28η Απριλίου 2021 οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Νέα Ζηλανδία ως χορηγοί της πρότασης για τη δημιουργία δύο θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στον Νότιο Ωκεανό (Ανταρκτική), στην Ανατολική Ανταρκτική και στη Θάλασσα Weddell·

Ι. λαμβάνοντας υπόψη ότι βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής (CCAMLR) για τη δημιουργία αυτών των δύο νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών, οι οποίες θα έχουν συνδυασμένο μέγεθος περίπου 3 εκατομμυρίων km2· λαμβάνοντας υπόψη ότι η έγκριση των εν λόγω προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών θα συμβάλει στην επίτευξη των δεσμεύσεων της ΕΕ και των παγκόσμιων δεσμεύσεων για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας·

ΙΑ. λαμβάνοντας υπόψη ότι οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την προστασία των ωκεάνιων οικοσυστημάτων, καθώς μπορούν να αυξήσουν την ποικιλότητα και την αφθονία των ειδών, ενισχύοντας παράλληλα την ανθεκτικότητα των ωκεανών στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής·

ΙΒ. λαμβάνοντας υπόψη ότι οι ηγέτες της G7 δήλωσαν ότι υποστηρίζουν πλήρως τη δέσμευση της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής να αναπτύξει αντιπροσωπευτικό σύστημα θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στην περιοχή της σύμβασης για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής στον Νότιο Ωκεανό με βάση τα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία·

ΙΓ. λαμβάνοντας υπόψη ότι η ΕΕ και οι ΗΠΑ έχουν εκφράσει την πλήρη δέσμευσή τους προκειμένου να προωθηθεί ένα επιτυχημένο και φιλόδοξο παγκόσμιο πλαίσιο βιοποικιλότητας μετά το 2020 στο πλαίσιο της Σύμβασης για τη Βιολογική Ποικιλότητα και την πλήρη υποστήριξή τους για τον χαρακτηρισμό νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στον Νότιο Ωκεανό, καθώς και προκειμένου να συνεχίσει η συνεργασία για την προώθηση της βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας, της βιώσιμης αλιείας και της πρόληψης της παράνομης, λαθραίας και άναρχης (ΠΛΑ) αλιείας·

ΙΔ. λαμβάνοντας υπόψη ότι το Κοινοβούλιο έχει εκφράσει την ισχυρή υποστήριξή του σε φιλόδοξες δράσεις για την προστασία και την αποκατάσταση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, ιδίως στο ψήφισμά του σχετικά με τη «στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030: επαναφορά της φύσης στη ζωή μας», και λαμβάνοντας υπόψη το ψήφισμά του σχετικά με τη 15η σύνοδο της Διάσκεψης των μερών (COP15) της Σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα·

ΙΕ. λαμβάνοντας υπόψη ότι το Κοινοβούλιο έχει καλέσει την Επιτροπή να προωθήσει ένα φιλόδοξο διεθνές μοντέλο διακυβέρνησης για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα πέραν των εθνικών δικαιοδοσιών και να αναγνωρίσει όλες τις θάλασσες και τους ωκεανούς ως παγκόσμιο κοινό αγαθό· λαμβάνοντας υπόψη ότι, επιπλέον, καλεί την Επιτροπή και την Ένωση να ασκήσουν πιέσεις για τη θέσπιση μιας φιλόδοξης παγκόσμιας συνθήκης για τους ωκεανούς με σκοπό την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας παγκοσμίως κατά την επόμενη σύνοδο της διακυβερνητικής διάσκεψης για τη βιοποικιλότητα σε περιοχές που βρίσκονται εκτός εθνικής δικαιοδοσίας·

ΙΣΤ. λαμβάνοντας υπόψη ότι βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις στα Ηνωμένα Έθνη για μια συμφωνία εφαρμογής για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας σε περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας στο πλαίσιο της UNCLOS, με την οποία προβλέπεται η δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών στην ανοικτή θάλασσα·

1. προσδίδει έμφαση στο γεγονός ότι η Ανταρκτική και ο Νότιος Ωκεανός περιέχουν οικοσυστήματα και βιοποικιλότητα εξαιρετικής αξίας και επιστημονικής σημασίας, καθώς και ότι η θάλασσα Weddell είναι καίριας σημασίας για την παγκόσμια ωκεάνια κυκλοφορία και το παγκόσμιο κλίμα· υπογραμμίζει τη σημασία της διασφάλισης της ταχείας και αποτελεσματικής προστασίας τους·

2. εκφράζει την πλήρη υποστήριξή του στις προσπάθειες που καταβάλλουν η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της, η Αυστραλία, η Νορβηγία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ουρουγουάη, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Νέα Ζηλανδία για τη δημιουργία δύο νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στην ανατολική Ανταρκτική και στη Θάλασσα Weddell στον ανταρκτικό ωκεανό· καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη, στο πλαίσιο της προετοιμασίας για την ετήσια συνεδρίαση της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής το 2021, να εντείνουν τις διμερείς και πολυμερείς προσπάθειές τους για να εξασφαλίσουν στήριξη για τη δημιουργία αυτών των θαλάσσιων ζωνών κατά τους προσεχείς μήνες, και ειδικότερα να εστιάσουν στα μέλη της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής που έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους στις προτάσεις για τις ΠΘΠ·

3. υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με τη στρατηγική για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030, η ΕΕ θα πρέπει να αξιοποιήσει όλες τις διπλωματικές της δυνατότητες μόχλευσης και προβολής για να συμβάλει στη σύναψη συμφωνίας για τον χαρακτηρισμό μεγάλων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στον Νότιο Ωκεανό·

4. υπενθυμίζει τη δέσμευση της Ένωσης για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος να καλύπτει με νομική προστασία τουλάχιστον το 30 % της θαλάσσιας περιοχής της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αυστηρής προστασίας του 10 % των θαλασσών της· υπενθυμίζει ότι η ΕΕ θα πρέπει να διασφαλίσει ότι το παγκόσμιο πλαίσιο για την περίοδο μετά το 2020 θα περιλαμβάνει φιλόδοξους παγκόσμιους στόχους για το 2030 σύμφωνα με τις δεσμεύσεις της ΕΕ· υπενθυμίζει, επιπλέον, τη θέση του ότι η ΕΕ θα πρέπει να αναλάβει ηγετικό ρόλο παγκοσμίως και να ασκήσει πίεση για υψηλό επίπεδο φιλοδοξίας, αντίστοιχο ή υπεράνω του δικού της, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, συμπεριλαμβανομένων νομικά δεσμευτικών στόχων παγκόσμιας αποκατάστασης και προστασίας τουλάχιστον 30 % έως το 2030· υπογραμμίζει ότι οι προστατευόμενες περιοχές πρέπει να προστατεύονται αποτελεσματικά·

5. υπενθυμίζει τη δέσμευση της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής να δημιουργήσει ένα αντιπροσωπευτικό σύστημα προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών (ΠΘΠ) στην περιοχή της σύμβασης CAMLR έως το 2012, το οποίο θα προστατεύει αντιπροσωπευτικά παραδείγματα θαλάσσιων οικοσυστημάτων, βιοποικιλότητας και ενδιαιτημάτων·

6. υπογραμμίζει ότι το πρωτόκολλο της Μαδρίτης απαγορεύει τις δραστηριότητες που σχετίζονται με τους ορυκτούς πόρους της Ανταρκτικής, εκτός εάν πρόκειται για σκοπούς επιστημονικής έρευνας· ζητεί να διατηρηθεί αυτή η κρίσιμη διάταξη στις μελλοντικές συμφωνίες·

7. επισημαίνει ότι η γεωγραφική απομόνωση του Νότιου Ωκεανού καθιστά τις δραστηριότητες παρακολούθησης στην περιοχή της σύμβασης CAMLR περίπλοκες και δυσχερείς·

8. επισημαίνει ότι πάνω από το 80 % του θαλάσσιου βυθού παραμένει ανεξερεύνητο ( 9 ) και ότι απαιτείται περαιτέρω ωκεανογραφική έρευνα, ιδίως όσον αφορά τις επιπτώσεις της ρύπανσης και της κλιματικής αλλαγής στα οικοσυστήματα·

9. καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη, από κοινού με τους παγκόσμιους εταίρους, να ενισχύσουν το δίκτυο των προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών σε παγκόσμιο επίπεδο μέσω ενισχυμένης διαχείρισης, καλύτερου χωροταξικού σχεδιασμού, αξιολογήσεων και επιβολής, προκειμένου να αυξηθεί η οικολογική συνοχή και η συνδεσιμότητα των προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών·

10. υπογραμμίζει ότι οι δραστηριότητες ΠΛΑ αλιείας συνιστούν σημαντική απειλή για τη βιώσιμη αλιεία και την ανθεκτικότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων·

11. υπογραμμίζει ότι ο τουρισμός στην Ανταρκτική πρέπει να ασκείται με βιώσιμο τρόπο· καλεί, ως εκ τούτου, την Επιτροπή για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής να διασφαλίσει ότι ο τουρισμός θα ασκείται αναλόγως και ότι δεν θα επιφέρει αρνητικές επιπτώσεις στο οικοσύστημα·

12. υπογραμμίζει ότι η δημιουργία αυτών των δύο νέων προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών θα συμβάλει σημαντικά στην παγκόσμια διάσταση της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα· καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να χρησιμοποιήσουν τη δημιουργία αυτών των ΠΘΠ ως βάση στις παγκόσμιες διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο της Σύμβασης για τη Βιολογική Ποικιλότητα στη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τη Βιοποικιλότητα (COP15) στο Κουνμίνγκ της Κίνας·

13. σημειώνει ότι η δημιουργία ΠΘΠ που καλύπτουν πάνω από 3 εκατομμύρια km 2 στην ανατολική Ανταρκτική και στη Θάλασσα Weddell θα οδηγήσει στη δημιουργία μίας από τις μεγαλύτερες περιοχές θαλάσσιας προστασίας στην ιστορία·

14. αναθέτει στον Πρόεδρό του να διαβιβάσει το παρόν ψήφισμα στο Συμβούλιο, στην Επιτροπή, στον Αντιπρόεδρο της Επιτροπής/Ύπατο Εκπρόσωπο της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας και στα κράτη μέλη της Επιτροπής για τη διατήρηση της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας της Ανταρκτικής.

(1) ΕΕ C 232 της 16.6.2021, σ. 28.

(2) Κείμενα που εγκρίθηκαν, P9_TA(2020)0005.

(3) Κείμενα που εγκρίθηκαν, P9_TA(2021)0277.

(4) Κείμενα που εγκρίθηκαν, P9_TA(2020)0015.

(5) Κείμενα που εγκρίθηκαν, P9_TA(2021)0096.

(6) Bindoff, N. κ.ά., «Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level» («Παρατηρήσεις: Ωκεάνια κλιματική αλλαγή και στάθμη της θάλασσας»), Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Συμβολή της ομάδας εργασίας Ι στην τέταρτη έκθεση αξιολόγησης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή, Cambridge University Press, Cambridge, Ηνωμένο Βασίλειο και Νέα Υόρκη, NY, ΗΠΑ, 2007. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ar4-wg1-chapter5-1.pdf Rhein, M. κ.ά., «Observations: Ocean» («Παρατηρήσεις: ο Ωκεανός»), Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Συμβολή της ομάδας εργασίας Ι στην πέμπτη έκθεση αξιολόγησης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή, Cambridge University Press, Cambridge, Ηνωμένο Βασίλειο και Νέα Υόρκη, NY, ΗΠΑ, 2013. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf·

Cheng L, κ.ά., 2019, «Record-Setting Ocean Warmth Continued in 2019», Advances in Atmospheric Sciences, Vol. 37, February 2020. https://link.springer.com/article/10.1007/s00376-020-9283-7

(7) Kyle R. Clem, Ryan L. Fogt, John Turner, Benjamin R. Lintner, Gareth J. Marshall, James R. Miller, James A. Renwick, «Record warming at the South Pole during the past three decades», Nature Climate Change, 2020· DOI: 10.1038/s41558-020-0815-z.

(8) Ειδική Έκθεση της Διακυβερνητικής επιτροπής για την κλιματική αλλαγή σχετικά με τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα (IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate). Summary for Policymakers, 2019. https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/summary-for-policymakers/

(9) National Ocean Service, 2021: https://oceanservice.noaa.gov/facts/exploration.html.