Γνωμοδότηση για:

- την πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τα κοινοτικά σχέδια και υποδείγματα () και - την πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη νομική προστασία των σχεδίων και υποδειγμάτων () (94/C 388/03)

()()Στις 20 Δεκεμβρίου 1993, και σύμφωνα με το άρθρο 100 Α της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα βιομηχανίας, εμπορίου, βιοτεχνίας και υπηρεσιών, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, κατήρτισε τη γνωμοδότησή του στις 4 Μαΐου 1994 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Pardon.

Κατά την 317η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 6ης Ιουλίου 1994), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 83 ψήφους υπέρ, 52 κατά και 11 αποχές (ονομαστική ψηφοφορία).

1. Διαδικασία

Η ΟΚΕ έκρινε ότι, επειδή το θέμα είναι ευρύ και σημαντικό, θα ήταν σκόπιμο να υποβληθεί χωρίς καθυστέρηση μία πρώτη, μερική - πλην οριστική - γνωμοδότηση η οποία να αφορά αποκλειστικά ορισμένα σημαντικά και υπό αμφισβήτηση θέματα, με την επιφύλαξη, εξάλλου, να καταρτισθεί μεταγενέστερα συμπληρωματική γνωμοδότηση για το σύνολο των ερωτημάτων που θέτουν οι προτάσεις που υπέβαλε η Επιτροπή.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Τα πνευματικά δικαιώματα - που αφορούν τα εμπορικά σήματα, τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, τις γεωγραφικές ονομασίες, τα βιομηχανικά σχέδια και υποδείγματα, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, τις τοπογραφίες ημιαγωγών, τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών, τις βάσεις δεδομένων, τις βιοτεχνολογικές εφευρέσεις, τη δημιουργία νέων ειδών - αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στις εμπορικές συναλλαγές.

2.2. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμμερίζεται τις απόψεις που εκφράζονται στο Πράσινο Βιβλίο για την νομική προστασία των σχεδίων και υποδειγμάτων (ΙΙΙ/F/5131/91) σύμφωνα με το οποίο το πρόβλημα της νομικής προστασίας των σχεδίων και υποδειγμάτων απέκτησε συν τω χρόνω ολοένα και μεγαλύτερη σπουδαιότητα: τα προϊόντα στα οποία εφαρμόζονται τα σχέδια και υποδείγματα καταλαμβάνουν σήμερα σημαντική θέση στην οικονομία.

2.3. Τα βιομηχανικά σχέδια και υποδείγματα απέκτησαν εντυπωσιακή σημασία στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας ως ζωτικά στοιχεία της εμπορίας των καταναλωτικών προϊόντων. Το ζήτημα της νομικής προστασίας τους προσήλκυσε, δικαιολογημένα, ολοένα και περισσότερο την προσοχή των ενδιαφερόμενων κύκλων στις ανεπτυγμένες χώρες, κυρίως δε στην Ευρώπη.

2.4. Για το συμφέρον της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, προέχει να καταπολεμηθούν οι παραποιήσεις. Οι παραποιητές μπορούν να εκμεταλλευτούν ανεπίτρεπτα τις πνευματικές, καλλιτεχνικές, οικονομικές και εμπορικές επενδύσεις που έχει πραγματοποιήσει ο κατασκευαστής του πρωτότυπου προϊόντος ().

2.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή φρονεί, όπως το Πράσινο Βιβλίο:

- ότι είναι απαραίτητο να προωθηθούν οι επενδύσεις που αφορούν την βιομηχανική αισθητική ως συστατικό της βιομηχανικής πολιτικής 7

- ότι είναι απαραίτητο να προστατευθεί η δημιουργικότητα, δεδομένου ότι τα σχέδια και υποδείγματα θεωρούνται έκφραση της δημιουργικότητας του σχεδιαστή τους 7

- ότι είναι απαραίτητο να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί σύγχυση στον καταναλωτή όσον αφορά την προέλευση των προϊόντων που έχουν όμοια ή παρόμοια μορφή ή να υποστεί βλάβη εξαιτίας της έλλειψης ασφάλειας αυτών των προϊόντων 7

- ότι είναι σκόπιμο να ληφθεί υπόψη η θετική συμβολή την οποία αποφέρει στην τεχνική καινοτομία το σχέδιο ή το υπόδειγμα 7

- ότι είναι σημαντικό να υπάρξει μέριμνα ώστε να γίνεται σεβαστή η αρχή του θεμιτού ανταγωνισμού στις εμπορικές συναλλαγές.

2.6. Η ενιαία αγορά της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελεί επιτακτική ανάγκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επιβάλλεται να δημιουργηθεί ευρωπαϊκό δίκαιο των βιομηχανικών σχεδίων και υποδειγμάτων. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επικροτεί συνεπώς την πρωτοβουλία να προταθεί σχετική οδηγία.

2.7. Η τελική πράξη η οποία επαναλαμβάνει τα αποτελέσματα των πολυμερών εμπορικών διαπραγματεύσεων του Γύρου της Ουρουγουάης περιλαμβάνει μία συμφωνία σχετικά με τις πτυχές των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που σχετίζονται με το εμπόριο.

Δυνάμει του άρθρου 7 της εν λόγω συμφωνίας, το οποίο καθορίζει τους στόχους:

«Η προστασία και ο σεβασμός των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να συμβάλλουν στην προώθηση της τεχνολογικής καινοτομίας και την αύξηση της μεταφοράς και της διάδοσης της τεχνολογίας, προς αμοιβαίο όφελος εκείνων που παράγουν και εκείνων που χρησιμοποιούν τεχνικές γνώσεις και υπέρ της κοινωνικής και οικονομικής ευημερίας, καθώς και στη διασφάλιση ισορροπίας μεταξύ δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.»

2.8. Δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 2, αυτής της συμφωνίας, οι συμβαλλόμενες χώρες έχουν τη δυνατότητα να προβλέπουν εξαιρέσεις οι οποίες περιορίζονται στην προστασία των βιομηχανικών σχεδίων και υποδειγμάτων, μόνο σε περίπτωση που οι εξαιρέσεις αυτές δεν βλάπτουν αδικαιολόγητα την κανονική εκμετάλλευση των προστατευόμενων βιομηχανικών σχεδίων και υποδειγμάτων και δεν θίγουν τα έννομα συμφέροντα του δικαιούχου του προστατευόμενου σχεδίου ή υποδείγματος, λαμβανομένων υπόψη των έννομων συμφερόντων των τρίτων.

Δυνάμει του άρθρου 26, παράγραφος 3, της ίδιας συμφωνίας, η διάρκεια της προστασίας που προσφέρεται θα πρέπει να είναι τουλάχιστον δεκαετής.

2.8.1. Η συμφωνία TRIP δεν θίγει τις αρμοδιότητες των συμβαλλόμενων χωρών όσον αφορά τον καθορισμό των προϋποθέσεων και την έκταση της προστασίας των δικαιωμάτων επί των σχεδίων ή των υποδειγμάτων.

2.9. Η εν λόγω συμφωνία, η οποία υπογράφηκε από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, θα έχει, σύμφωνα με το πρώτο άρθρο, υποχρεωτικό και δεσμευτικό χαρακτήρα. Τα μέλη θα μπορούν να θεσπίσουν, στην εθνική νομοθεσία τους, προστασία μεγαλύτερη από εκείνη που ορίζει η συμφωνία, μόνο σε περίπτωση που η προστασία αυτή δεν παραβαίνει τις διατάξεις της συμφωνίας.

2.10. Είναι σημαντικό ο ευρωπαϊκός κανονισμός για τα κοινοτικά σχέδια και υποδείγματα να σεβαστεί τις δεσμεύσεις που έχουν συμφωνηθεί.

2.11. Τα πνευματικά δικαιώματα έχουν θεσπισθεί για να ευνοήσουν την δημιουργία καινοτομιών και, ως εκ τούτου, να συμβάλλουν στην οικονομική πρόοδο και στη βελτίωση της κατάστασης των καταναλωτών.

2.12. Αυτές είναι οι συνθήκες υπό τις οποίες παρέχεται από το νόμο στο δημιουργό ένα αναγνωρισμένο αποκλειστικό δικαίωμα στην οικονομική εκμετάλλευση της καινοτομίας του κατά τη διάρκεια μιάς ορισμένης περιόδου.

2.13. Τα αποκομιζόμενα κέρδη, των οποίων καθορίζει την ύπαρξη και το ύψος η αγορά, αποτελούν την ανταμοιβή του δημιουργού για το έργο, τις έρευνες και τις επενδύσεις του.

2.14. Η κατάσταση αυτή αποσκοπεί στο να παροτρύνει και άλλα άτομα να καταβάλουν τις ίδιες προσπάθειες και να προσπαθήσουν να καινοτομήσουν και αυτά στο μέλλον.

2.15. Εάν δεν προστατεύονται τα πνευματικά δικαιώματα, τα έργα των καινοτόμων δημιουργών θα αντιγράφονται, πράγμα που θα έχει ως αποτέλεσμα να εκμηδενίζονται τα κέρδη τους και να μειώνονται τα κίνητρα για καινοτομία.

2.16. Ως εκ τούτου, η δυνατότητα απαγόρευσης των απομιμήσεων αποτελεί τη σημαντικότερη πτυχή των δικαιωμάτων που παρέχονται στο δημιουργό.

2.17. Η αναγνώριση των πνευματικών δκαιωμάτων έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία αποκλειστικών δικαιωμάτων. Αυτά αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε αποτελεσματικής οικονομίας αγοράς.

3. Οι προϋποθέσεις για την προστασία

3.1. Η πρώτη προϋπόθεση για την προστασία είναι το σχέδιο ή το υπόδειγμα να είναι νέο.

3.1.1. Σύμφωνα με την πρόταση κανονισμού (άρθρο 5), η έννοια της καινοτομίας αξιολογείται σε παγκόσμιο επίπεδο.

3.1.2. Η διάταξη αυτή, όπως είναι διατυπωμένη, φαίνεται δυσεφάρμοστη σε πολλούς τομείς και ιδιαίτερα στην κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία. Συχνά, οι πωλητές προϊόντων παραποίησης/απομίμησης εφοδιάζονται με ψευδείς βεβαιώσεις ότι το επίμαχο σχέδιο ή υπόδειγμα είχε δημιουργηθεί παλαιότερα σε τρίτη χώρα.

3.1.3. Αν είναι έτσι, τότε το σχέδιο ή υπόδειγμα θα πρέπει να καθίσταται προσιτό στους ενδιαφερόμενους κύκλους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας πριν από την κρίσιμη ημερομηνία.

3.1.4. Βάσει των ανωτέρω σκέψεων, το άρθρο 5, παράγραφος 2, θα μπορούσε να συνταχθεί ως εξής:

«Ένα σχέδιο ή υπόδειγμα λογίζεται ότι κατέστη προσιτό στο κοινό αν δημοσιεύτηκε μετά την καταχώρηση ή κατ`άλλο τρόπο εξετέθη, χρησιμοποιήθηκε στο εμπόριο ή κατέστη γνωστό με οποιοδήποτε άλλο τρόπο, εκτός αν τα γεγονότα αυτά είναι λογικώς αδύνατο να γίνουν γνωστά πριν από την κρίσιμη ημερομηνία στους εξειδικευμένους κύκλους του σχετικού τομέα της Κοινότητας.»

3.2. Το άρθρο 6 ορίζει τη δεύτερη προϋπόθεση για την προστασία, η οποία είναι η ατομικότητα.

3.2.1. Όσον αφορά την έκφραση «ενήμερος χρήστης», η αιτιολογική έκθεση (σ. 21) διευκρινίζει ότι η χρήση της σημαίνει ότι η ομοιότητα δεν κρίνεται σε επίπεδο «εμπειρογνωμόνων σε θέματα σχεδίων και υποδειγμάτων». Αν είναι έτσι, τότε το επίθετο «ενήμερος» φαίνεται ασαφές και πρέπει, συνεπώς, να απαλειφθεί.

3.2.2. Ο περιγραφόμενος χρήστης είναι εκείνος που ενδιαφέρεται είτε επαγγελματικά είτε προσωπικά για την απόκτηση ή την αναπαραγωγή του υποδείγματος.

3.2.3. Η έκφραση «ουσιωδώς» έχει σαν αποτέλεσμα τον αποκλεισμό πολλών σχεδίων και υποδειγμάτων από την προβλεπόμενη προστασία, ιδίως στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας. Πρέπει, λοιπόν, να απαλειφθεί.

3.2.4. Αξίζει να εξετασθεί ως ενδεχόμενο η εξής διατύπωση: ότι ένα σχέδιο ή υπόδειγμα διαθέτει ατομικότητα όταν, βάσει της γενικής οπτικής εντύπωσης που προξενεί στο ενδιαφερόμενο κοινό, διακρίνεται από κάθε άλλο σχέδιο ή υπόδειγμα, γνωστό από τη συνήθη διεκπεραίωση των εργασιών των εξειδεικευμένων κύκλων του σχετικού τομέα της Κοινότητας.

3.2.5. Η ατομικότητα ενός σχεδίου πρέπει να απορρέει από ένα δημιούργημα που διαφοροποιείται από τις κατασκευές που ήταν γνωστές στους σχετικούς κύκλους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας πριν από την κρίσιμη ημερομηνία, λόγω της διαφορετικής εντύπωσης που προξενεί στα μάτια του χρήστη.

3.3. Ενόψει της σύνταξης που προτείνεται για το άρθρο 5, παράγραφος 1, το άρθρο 11, παράγραφος 1, πρέπει να συνταχθεί ως εξής:

«Η προστασία που παρέχεται από το σχέδιο ή υπόδειγμα εκτείνεται σε κάθε άλλο σχέδιο ή υπόδειγμα, το οποίο, παρόλες του τις διαφορές, προκαλεί στο χρήστη γενική εντύπωση ομοιότητας.»

3.4. Βάσει της σύνταξης που προτείνεται εδώ, η παράγραφος 2 φαίνεται περιττή και θα μπορούσε, ίσως, να καταργηθεί.

4. Ρήτρα για τις επισκευές

4.1. Όπως και όλα τα άλλα δικαιώματα προστασίας της επαγγελματικής πνευματικής ιδιοκτησίας, και η προστασία των σχεδίων και υποδειγμάτων συνεπάγεται αποκλειστικά δικαιώματα (δικαιώματα μονοπωλίου). Το μονοπώλιο που παρέχεται στον κάτοχο του δικαιώματος που αφορά το «Design» αφορά πάντως, την εξωτερική μορφή (το «Design») του προϊόντος και όχι το ίδιο το προϊόν.

4.2. Μ`αυτόν τον τρόπο τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας που αφορούν τα σχέδια και υποδείγματα, παρέχουν ένα μονοπώλιο επί της μορφής, όχι όμως μονοπώλιο και επί του προϊόντος. «Η προστασία του σχεδίου και υποδείγματος σ`ένα ρολόϊ δεν παρακωλύει τον ανταγωνισμό στην αγορά ρολογιών» (αιτιολογική έκθεση 9.2 της Επιτροπής στην πρόταση κανονισμού).

4.3. Όσον αφορά τα εξαρτήματα στα οποία αναφέρεται η ρήτρα για τις επισκευές (π.χ. ένα φτερό ή ένας προβολέας αυτοκινήτου) δεν ισχύει το αυτό. Η μορφή, το «Design», αυτών των εξαρτημάτων δεν μπορεί να αλλάξει έναντι του αρχικού προϊόντος που πρέπει να αντικατασταθεί.

4.4. Εάν περιληφθούν στην προστασία σχεδίων και υποδειγμάτων και παρόμοια εξαρτήματα, τούτο οδηγεί σε μονοπώλια προϊόντων στις αγορές ανταλλακτικών 7 δικαιώματα επί σχεδίων και υποδειγμάτων για ένα ανταλλακτικό φτερού ή προβολέα, αποκλείουν κάθε ανταγωνισμό σ`αυτό τον τομέα προϊόντων.

4.5. Αυτό όμως αντιβαίνει στο βασικό περιεχόμενο της προστασίας σχεδίων και υποδειγμάτων, για τον αντικειμενικό ορισμό του περιεχομένου των οποίων αρμόδιος είναι ο νομοθέτης (βλ. ανωτέρω 2.8.1).

4.6. Η ρήτρα για τις επισκευές περιέχει τον εξής ορισμό: Η ρήτρα αυτή επιτρέπει την απόκτηση και άσκηση δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας επί σχεδίων και προτύπων, εκεί όπου τα δικαιώματα αυτά τυγχάνουν μιας συστηματικής εφαρμογής 7 ενώ κατά κανόνα εμποδίζει την άσκηση των δικαιωμάτων αυτών, εκεί όπου - όπως στον τομέα των επισκευών - δεν μπορούν να τύχουν συστηματικής εφαρμογής. Με τον τρόπο αυτό η ρήτρα εμποδίζει τη δημιουργία μονοπωλίων, τον αποκλεισμό από την αγορά ανταγωνιστικών προσφορών και την εξάρτηση των καταναλωτών από τις τιμές που θα υπαγορεύει ο εκάστοτε μοναδικός προσφέρων.

4.7. Συγχρόνως, η ρήτρα για τις επισκευές εμποδίζει τη δημιουργία μονοπωλίων. Διότι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη χορήγηση χρηματικής επιβράβευσης για το σχέδιο, δηλαδή η ύπαρξη μιας αγοράς και η δυνατότητα των καταναλωτών να εκφράζουν τις προτιμήσεις τους (βλ. ανωτέρω 2.13), αναιρείται αν η προστασία των σχεδίων και υποδειγμάτων επεκταθεί και στα ανταλλακτικά στα οποία αναφέρεται η ρήτρα για τις επισκευές (βλ. ανωτέρω 4.4).

4.8. Συνεπώς, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει τη ρήτρα επισκευών που προτείνει η Επιτροπή.

4.9. H προσοχή της ΟΚΕ έχει επιστηθεί σε μία ασάφεια σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 23. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να διασαφηνίσει, ειδικότερα, εάν πρόκειται να ισχύει για μέρη ενός πολυσύνθετου προϊόντος, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας των οποίων δεν ανήκουν στο σχεδιαστή του πολυσύνθετου προϊόντος, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση των αλεξηνεμίων (παρμπρίς) των αυτοκινήτων.

Βρυξέλλες, 6 Ιουλίου 1994.

Η Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Susanne TIEMANN

() ΕΕ αριθ. C 29 της 31. 1. 1994, σ. 20.

() ΕΕ αριθ. C 345 της 23. 12. 1993, σ. 14.

() ΕΕ αριθ. C 52 της 19. 2 .1994.