ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
ΚΟΜ(90)449 τελικό 
Βρυξέλλες,6 Νοεμβρίου 1990 
ΙΣΟΤΗΤΑ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΜΕΤΑΞΗ 
ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΔΡΩΝ 
3 ° Με σοπροθεσμο πρόγραμμα 
κοινοτικής δράσης 
19911995 

- 1 -
I . ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
TEvac QUVTOUOC atfoXoviouoc των 6ύο ποοηνούυενων ποονοαυυάτων ôoaonc 
Η Κοινότητα έχει παίξει κινητήριο ρόλο στη προώθηση της ισότητας των ευκαιριών 
ανάμεσα στις γυναίκες και τους άνδρες. Από το 1975, μετά την έγκριση του 
προγράμματος κοινωνικής δράσης, η Κοινότητα, με τις νομοθετικές της πράξεις, 
συγκεκριμενοποίησε και διεύρυνε προοδευτικά το πεδίο εφαρμογής της αρχής της 
ισότητας, αρχή που αναγνωρίζεται από τις διατάξεις του άρθρου 119 της 
Συνθήκης. Στη συνέχεια, η Κοινότητα ενέκρινε δύο προγράμματα δράσης για την 
ισότητα των ευκαιριών τα οποία επέτρεψαν ουσιαστική πρόοδο στον τομέα της 
ισότητας. 
θεωρώντας ωστόσο, ότι η εφαρμογή των νόμων δεν αρκεί, από μόνη της, για την 
προώθηση, στην πράξη, της ισότητας των ευκαιριών, η Επιτροπή κατέβαλε κάθε 
προσπάθεια, κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων προγραμμάτων δράσης, για την 
προώθηση συγκεκριμένων ενεργειών που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης 
των γυναικών στην καθημερινή πρακτική, ιδιαίτερα στον τομέα της απασχόλησης. Η 
εφαρμογή ενός δικτύου επαφών και ανταλλαγών, η λήψη μέτρων πληροφόρησης και 
ευαισθητοποίησης, και η χρηματοδότηση συγκεκριμένων θετικών ενεργειών, 
ιδιαίτερα σε όφελος των λιγότερο ευνοημένων κατηγοριών γυναικών, συνέβαλαν 
στην επικέντρωση της προσοχής στα κοινά προβλήματα και εμπόδια που συναντούν 
οι γυναίκες μέσα στην Κοινότητα, στην άρση των περιπτώσεων ανισότητας, και 
στην ενθάρρυνση της ενεργοποίησης των διάφορων ενδιαφερόμενων εταίρων και 
ειδικότερα των κρατών μελών και των κοινωνικών εταίρων. 
Η Επιτροπή, εξάλλου, εργάστηκε σε άμεση συνεργασία με τις επιτροπές ή τους 
οργανισμούς ισότητας που έχουν συστήσει τα κράτη μέλη, των οποίων ο ρόλος έχει 
προοδευτικά αυξηθεί. Η συνεργασία αυτή διευκολύνθηκε σημαντικά από τη σύσταση 
το 1981 της Συμβουλευτικής Επιτροπής για την Ισότητα των Ευκαιριών που 
αποτελείται από εκπροσώπους όλων των κρατών μελών. 
Οι επιτροπές ισότητας ή οι ισοδύναμοι οργανισμοί, οι κοινωνικοί εταίροι και το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχουν αναγνωρίσει τη θετική και τονωτική επίδραση των 
ενεργειών της Επιτροπής που έχουν στόχο την ενιαία ανάπτυξη σε κοινοτικό 
επίπεδο της δράσης για την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών για τις 
γυναίκες και κάλεσαν την Επιτροπή να συνεχίσει και να εντείνει τη δράση της, 
ώστε από τη μία πλευρά να διασφαλιστούν οι κοινοτικές κατακτήσεις σε όλα τα 
κράτη μέλη, και από την άλλη να αντιμετωπιστεί το νέο πλαίσιο και οι νέες 
προκλήσεις της δεκαετίας του 1990. 
Κατ'αυτό τον τρόπο, ο κοινοτικός χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων 
των εργαζομένων προβλέπει την ένταση των ενεργειών που αποσκοπούν στην 
προώθηση της ισότητας των ευκαιριών, και η εκπόνηση του τρίτου προγράμματος 
εγγράφεται στο πρόγραμμα δράσης που αφορά την εφαρμογή του χάρτη. 
Με βάση το ρόλο του Κοινοβουλίου - και ιδιαίτερα αυτόν της επιτροπής των 
δικαιωμάτων των γυναικών - κατά τη διαμόρφωση της κοινοτικής πολιτικής στο 
θέμα της ισότητας των ευκαιριών, το τρίτο πρόγραμμα δράσης έλαβε υπόψη τις 
διάφορες αποφάσεις που αφορούν την ισότητα. 
- 2 -
AteBvetc iroooirTiicéc οτο θέυα Tnc lOOTnTac των ευκαιριών: ανανκη aXXnXevvunc 
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, οι παγκόσμιες προοπτικές που 
αφορούν την ισότητα των ευκαιριών έχουν επίσης μεταβληθεί. Η συνεχής ανταλλαγή 
πείρας και εμπειριών σχετικά με την ισότητα των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο δεν μπορεί îtapà να οδηγήσει σε 
αμοιβαία οφέλη, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη η ενίσχυση των σχέσεων ανάμεσα στην 
Κοινότητα και τις γειτονικές χώρες. Η Κοινότητα οφείλει να επιδείξει 
αλληλεγγύη προς τις γυναίκες των τρίτων χωρών. Η μεταβολή του διεθνούς 
περιβάλλοντος επιβάλλει μία αυξανόμενη συνεργασία με τους σχετικούς 
ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς και ιδιαίτερα με τα Ηνωμένα Έθνη 
λαμβανομένου υπόψη του παγκόσμιου προγράμματος δράσης τους μέχρι το έτος 2000 
που έχει τίτλο "Nairobi Forward Looking Strategies for the Advancement of 
Women". 
TO KQlVtfVlKQOJKQYQUlKO ïïhaJCMP. 
To 3o πρόγραμμα δράσης θα εξελιχθεί μέσα σε ένα νέο κοινωνικοοικονομικό 
πλαίσιο. Νέο, επειδή θα δει να ολοκληρώνεται η πραγματοποίηση της εσωτερικής 
αγοράς που θα απαιτήσει, σε σημαντικό βαθμό, εκ μέρους των επιχειρήσεων και 
των εργαζομένων μία ενισχυμένη προσπάθεια προσαρμογής ώστε να βελτιωθεί η 
ανταγωνιστικότητα της κοινοτικής οικονομίας. Νέο επίσης, επειδή οι 
δημογραφικές προοπτικές στον ορίζοντα του 21ου αιώνα ενδέχεται να σημάνουν την 
εμφάνιση εντάσεων στην αγορά εργασίας. Μπροστά σ'αυτές τις μεταβολές, η Ευρώπη 
θα έχει ανάγκη εξειδικευμένης εργατικής δύναμης και στο θέμα αυτό η συμβολή 
των γυναικών θα είναι αποφασιστική. Ωστόσο, στα περισσότερα κράτη μέλη, οι 
γυναίκες αποτελούν πολύ συχνά μία εφεδρεία εργατικού δυναμικού που σήμερα 
υποαπασχολείται. Απομένουν ακόμα πολυάριθμα εμπόδια για τη συμμετοχή των 
γυναικών, σε συνθήκες ισότητας, στον κόσμο της εργασίας και στην κοινωνία. Οι 
γυναίκες εξακολουθούν να καταλαμβάνουν στη μεγάλη τους πλειοψηφία θέσεις 
εργασίας μικρής εξειδίκευσης και προσωρινές. Επιπλέον διαπιστώνεται μία 
επιδείνωση της διαφοράς ανάμεσα στο ποσοστό ανεργίας των ανδρών και των 
γυναικών (7% έναντι 12% για την Κοινότητα στο σύνολο της). Ακόμα πιο 
ανησυχητική είναι η αύξηση του αριθμού των ανέργων γυναικών μακράς διαρκείας 
(που αντιπροσωπεύουν σήμερα το 55% του συνόλου των ανέργων μακράς διαρκείας) 
και αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα σοβαρές δυσκολίες επαγγελματικής επανένταξης. 
Έτσι, οι γυναίκες αισθάνονται σήμερα ιδιαίτερη απειλή λόγω της έλλειψης 
εξειδίκευσης και της προσωρινότητας της απασχόλησης τους απέναντι στις 
διαρθρωτικές αλλαγές της αγοράς εργασίας και στην επιτάχυνση των τεχνολογικών 
μεταβολών που αναμένονται από την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Οι 
γυναίκες αποτελούν εξάλλου ένα δυναμικό απαραίτητο για την οικονομική ανάπτυξη 
της Ευρώπης. 
Η βελτίωση της ένταξης των γυναικών στην αγορά εργασίας, όχι μόνο με 
ποσοτικούς αλλά και με ποιοτικούς όρους, συνιστά σήμερα μία ουσιώδη διάσταση 
της στρατηγικής για την οικονομική και κοινωνική συνοχή της Ευρώπης. 
Αυτή η αλλαγή του κοινωνικοοικονομικού πλαισίου απαιτεί από την Επιτροπή να 
προσαρμόσει τις πρωτοβουλίες της. Γι'αυτό το λόγο η Επιτροπή προτείνει ένα νέο 
πρόγραμμα δράσης - μεσοπρόθεσμης προοπτικής - του οποίου ο θεμελιώδης στόχος 
είναι να συμβάλει στην προώθηση της πλήρους και ολοκληρωτικής συμμετοχής των 
γυναικών στην αγορά εργασίας και στην αξιοποίηση της συνεισφοράς τους. 
- 3 -
Το νέο αυτό πλαίσιο κάνει σήμερα φανερό ότι η πολιτική ισότητας των ευκαιριών 
μεταξύ γυναικών και ανδρών δεν μπορεί να θεωρείται πλέον αποκλειστικά ως 
πολιτική ειδικού και περιορισμένου χαρακτήρα, αλλά ως αναπόσπαστη συνιστώσα 
και διάσταση των οικονομικών και κοινωνικών πολιτικών και των διαρθρωτικών 
πολιτικών της Κοινότητας. 
Μέσα σε αυτή την προοπτική, το τρίτο πρόγραμμα δράσης έχει ως στόχο: 
τη στερέωση των κοινοτικών κατακτήσεων και την αξιοποίηση της εμπειρίας 
που έχει αποκτηθεί μέχρι τώρα· 
την ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών σε όφελος των γυναικών στον τομέα της 
επαγγελματικής κατάρτισης και της απασχόλησης, που να εντάσσονται στο 
πλαίσιο των κοινοτικών πολιτικών και προγραμμάτων· 
την ενίσχυση της συνεργασίας και της συμπληρωματικότητας μεταξύ των 
ενεργειών που γίνονται από τους διάφορους σχετικούς παράγοντες (Επιτροπή, 
κράτη μέλη και κοινωνικοί εταίροι). 
Το τρίτο πρόγραμμα δράσης πρέπει επομένως να σηματοδοτήσει ένα νέο στάδιο στην 
πολιτική ισότητας προτείνοντας μία πιο ολοκληρωμένη και συνολική στρατηγική 
δράσης. 
Συϋπληρωυατικότητα και επικουρικότητα 
Η στρατηγική αυτή θα στηρίζεται κατ'αρχήν στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ 
των "εταίρων ισότητας", δηλαδή μεταξύ όλων όσων η δέσμευση είναι αναγκαία για 
την εφαρμογή του προγράμματος συμπεριλαμβανομένων των σχετικών τοπικών και 
περιφερειακών οργανώσεων. Η επιτυχία και η αποτελεσματικότητα των μέτρων που 
αποσκοπούν στην προώθηση της ισότητας των ευκαιριών, δεν θα γίνει δυνατό να 
εξασφαλιστούν παρά στο πλαίσιο της συμπληρωματικότητας μεταξύ των ενεργειών 
που πραγματοποιούνται από την Επιτροπή, και αυτών που πραγματοποιούνται από τα 
κράτη μέλη. Για το σκοπό αυτό το τρίτο πρόγραμμα προσδιορίζει τα μέτρα που 
υπάγονται στην αρμοδιότητα της Επιτροπής και αυτά που υπάγονται στην 
αρμοδιότητα των κρατών μελών. Αυτή η στρατηγική δράσης θα απαιτήσει επίσης μία 
ουσιαστική δέσμευση εκ μέρους των κοινωνικών εταίρων που θα έχουν να παίξουν 
ένα θεμελιώδη ρόλο κατά την εφαρμογή στην πράξη των στόχων που καθορίζονται 
στο πρόγραμμα καθώς και κατά την ένταξη της ισότητας των ευκαιριών στον 
κοινωνικό διάλογο. Η δημιουργία των κινήτρων και των μορφών συνεργασίας που 
απαιτούνται για την υλοποίηση των στόχων του τρίτου προγράμματος, καθώς και η 
πραγματοποίηση μόνιμων αλλαγών, δεν είναι δυνατές παρά με τη συντονισμένη και 
αλληλοσυμπληρούμενη δράση όλων των εταίρων. 
Εξάλλου, το τρίτο πρόγραμμα δράσης προβλέπει την ένταξη του στόχου της 
ισότητας στις γενικές πολιτικές, πράγμα που αποτελεί ένα καινοτόμο 
χαρακτηριστικό αυτού του προγράμματος. Αυτό σημαίνει ότι ο στόχος της ισότητας 
των ευκαιριών πρέπει να ενσωματωθεί στη διαμόρφωση και την εφαρμογή όλων των 
σχετικών πολιτικών και προγραμμάτων δράσης τόσο σε κοινοτικό όσο και σε εθνικό 
επίπεδο. 
Η κοινοτική πρωτοβουλία για την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών προς 
όφελος των γυναικών στον τομέα της απασχόλησης και της επαγγελματικής 
κατάρτισης (πρωτοβουλία NOW) αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την 
κατεύθυνση. Έχει μπει σε εφαρμογή στο πλαίσιο των στόχων των διαρθρωτικών 
ταμείων και λαμβάνει υπόψη τις ειδικές διαρθρωτικές δυσκολίες που 
αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα στις λιγότερο 
- 4 
αναπτυγμένες περιοχές. Το πρόγραμμα NOW αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο αυτού του 
τρίτου προγράμματος δράσης και, σε ότι αφορά την εφαρμογή αυτού του 
προγράμματος, η συμπληρωματικότητα και η επικουρικότητα εξασφαλίζονται χάρη 
στο σύστημα της εταιρικότητας που έχει τεθεί σε εφαρμογή στο πλαίσιο της 
αναμόρφωσης των διαρθρωτικών ταμείων. 
Οι ΟΤΟΥΟΙ του τοΙ του woovoauuaToc 6oaonc 
Για να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της δεκαετίας του 1990, ο γενικός στόχος 
του τρίτου προγράμματος δράσης θα είναι η προώθηση της συμμετοχής των γυναικών 
και η επανεκτίμηση της συνεισφοράς τους στην οικονομική και κοινωνική ζωή. Τα 
μέτρα που προτείνονται από το τρίτο πρόγραμμα δράσης αρθρώνονται γύρω από 3 
θεμελιώδη θέματα: 
1. Η εφαρμογή και η επέκταση του νομικού πλαισίου 
Οι προτεινόμενες ενέργειες έχουν ως στόχο: 
την εξασφάλιση της εφαρμογής και της επέκτασης των υπαρχουσών νομικών 
διατάξεων· 
την κάλυψη σε μεγαλύτερο βάθος των ειδικών θεμάτων που αφορούν την 
ισότητα της αμοιβής για εργασία ίσης αξίας και την έννοια της έμμεσης 
διάκρισης· 
την άνοδο του επιπέδου πληροφόρησης σχετικά με τα δικαιώματα και τις 
υποχρεώσεις. 
2. Η ένταξη των γυναικών στην αγορά εργασίας 
Οι προτεινόμενες ενέργειες έχουν ως στόχο: 
την αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας με τη λήψη 
συγκεκριμένων μέτρων υπέρ της απασχόλησης των γυναικών και με την 
προώθηση της γυναικείας επιχειρηματικότητας και των τοπικών 
πρωτοβουλιών απασχόλησης· 
τη βελτίωση της ποιότητας της απασχόλησης των γυναικών με την 
αξιοποίηση του δυναμικού τους, ιδιαίτερα με την ενίσχυση των 
εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, την επαγγελματική κατάρτιση, την 
καλύτερη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού και τη λήψη ευνοϊκών 
μέτρων μέσα στις επιχειρήσεις· 
τη μείωση των εμποδίων για την πρόσβαση και τη συμμετοχή των γυναικών 
στην απασχόληση, ιδιαίτερα μέσω μέτρων που αποσκοπούν στο να μπορούν 
να συμβιβάζονται ευκολότερα οι οικογενειακές και επαγγελματικές 
ευθύνες. 
Για την επίτευξη αυτών των στόχων, η Επιτροπή θα θέσει σε εφαρμογή μία νέα 
κοινοτική πρωτοβουλία για την προώθηση της ισότητας των ευκαιριών στον τομέα 
της απασχόλησης και της επαγγελματικής κατάρτισης (πρωτοβουλία NOW) και θα 
συνεχίσει τις ενέργειες της στον τομέα της απασχόλησης. 
5 -
3. Η βελτίωση της θέσης των γυναικών μέσα στην κοινωνία 
Για να επιτευχθεί σταθερή πρόοδος και πραγματική αλλαγή στάσης, εκτιμήθηκε ότι 
οι ενέργειες ευαισθητοποίησης πρέπει να μην περιορίζονται στον τομέα 
αποκλειστικά της απασχόλησης· έτσι, οι ενέργειες που προτείνονται αποσκοπούν: 
στη συνέχιση και επέκταση των μέτρων ευαισθητοποίησης που αφορούν 
συγκεκριμένα θέματα του προγράμματος δράσης και στη βελτίωση και τη 
διάδοση της πληροφόρησης στα θέματα της ισότητας των ευκαιριών· 
στη συνέχιση της ενθάρρυνσης για καλύτερη παρουσία των γυναικών στον τομέα 
των μέσων μαζικής ενημέρωσης και στην ανάπτυξη καινοτόμων προγραμμάτων που 
να δίνουν μία θετική εικόνα της γυναίκας· 
στην ενθάρρυνση των μέτρων που αποσκοπούν στην προώθηση της συμμετοχής των 
γυναικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στην κοινωνική και οικονομική ζωή. 
- 6 
11 . ΜΕΤΡΑ ΠΡΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ 
ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΔΡΑΣΗΣ 
1. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΚΑΙ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ 
noooooc itou ένει ειτιτευγθεί: άοθοο 119 Tnc ΣυνΒηκηο ΕΟΚ και o6nvUc στο Béua 
της ισότητας 
Το άρθρο 119 της Συνθήκης της Ρώμης και οι πέντε οδηγίες που αφορούν την 
ισότητα μεταχείρισης αποτελούν τη νομική βάση της κοινοτικής δράσης που 
αποσκοπεί στο να κάνει σεβαστή και να προωθήσει την ισότητα μεταχείρισης 
μεταξύ ανδρών και γυναικών. Οι διατάξεις αυτές συνιστούν για τα κράτη μέλη ένα 
αναγκαστικό σύνολο νόμων το οποίο έχει διευκρινιστεί με πολλές σημαντικές 
αποφάσεις του Δικαστηρίου. 
Χάρη στο πρόγραμμα κοινωνικής δράσης που εγκρίθηκε το 1974, και στην εφαρμογή 
των πρώτων και δεύτερων προγραμμάτων δράσης για την ισότητα των ευκαιριών των 
γυναικών, το κοινοτικό δίκαιο που αφορά την ισότητα των ευκαιριών αποτελεί 
πλέον ένα επεξεργασμένο νομικό πλαίσιο. Οι οδηγίες 75/117 (ισότητα των αμοιβών 
μεταξύ ανδρών και γυναικών), 76/207 (ισότητα μεταχείρισης σε ότι αφορά την 
πρόσβαση στην απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση, και τις 
συνθήκες εργασίας), και 79/7 (προοδευτική εφαρμογή της αρχής της ίσης 
μεταχείρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφάλισης) 
συνέβαλαν σημαντικά στην προώθηση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων στα κράτη 
μέλη. Όλα τα κράτη μέλη έχουν ενσωματώσει την ισότητα μεταχείρισης στη 
νομοθεσία τους. Αυτό επέτρεψε την τροποποίηση προς θετική κατεύθυνση 
πολυάριθμων πρακτικών και διαδικασιών στο θέμα της απασχόλησης, καθώς και 
ορισμένων καθεστώτων κοινωνικής ασφάλισης που ισχύουν στην Κοινότητα. 
Κατά τη διάρκεια του δεύτερου προγράμματος δράσης, εγκρίθηκαν δύο άλλες 
οδηγίες. Πρόκειται για την οδηγία 86/378 που αφορά την εφαρμογή της αρχής της 
ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στα επαγγελματικά συστήματα κοινωνικής 
ασφάλισης και την οδηγία 86/613 σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της ίσης 
μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν ανεξάρτητη δραστηριότητα, 
συμπεριλαμβανομένης της γεωργικής, καθώς και με την προστασία της μητρότητας. 
Δύο άλλες προτάσεις οδηγιών που εκπονήθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της 
περιόδου δεν έχουν ακόμα εγκριθεί από το Συμβούλιο: η πρώτη αφορά τις γονικές 
άδειες και τις άδειες για οικογενειακούς λόγους, και η δεύτερη το βάρος της 
απόδειξης. Το Σεπτέμβριο του 1990 εγκρίθηκε από την Επιτροπή και υποβλήθηκε 
στο Συμβούλιο μία άλλη πρόταση οδηγίας που αφορά την προστασία κατά την 
εργασία των γυναικών που είναι έγκυες ή βρίσκονται στην περίοδο της λοχείας. 
Η αηόφαοί] που εκδόθηκε στις 17 Μαΐου 1990 από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για την 
υπόθεση Douglas Barber εναντίον Guardian Royal Exchange Group (υπόθεση 262/88) 
έχει σημαντικές συνέπειες στο θέμα του επαγγελματικού καθεστώτος 
συνταξιοδότησης. Το δικαστήριο εκτίμησε πράγματι ότι οι επαγγελματικές 
συντάξεις αποτελούν συστατικό τμήμα της αμοιβής των μισθωτών, και εμπίπτουν 
κατά συνέπεια στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 119 της Συνθήκης της Ρώμης που 
θεσπίζει την αρχή της ίσης αμοιβής για εργασία ίσης αξίας στα κράτη μέλη της 
- 7 -
Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η απόφαση αυτή ξεκαθάρισε σε σημαντικό βαθμό τις 
διχογνωμίες σχετικά με το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 119 και θα έχει 
σημαντικές νομικές και πολιτικές συνέπειες. 
Η Επιτροπή εκτιμά ότι με την έγκριση των προτάσεων οδηγιών και την εφαρμογή 
των κατάλληλων μέτρων για να ληφθούν υπόψη οι συνέπειες της απόφασης που 
εκδόθηκε στην υπόθεση Barber, με στόχο την κάλυψη ορισμένων κενών, η Κοινότητα 
θα διαθέτει α'αυτό το στάδιο, ένα κατάλληλο νομικό πλαίσιο. 
TQ υέλλον 
Με βάση τις παραπάνω εξελίξεις, το τρίτο πρόγραμμα θα δώσει έμφαση κυρίως στη 
βελτίωση της αποτελεσματικότητας του υπάρχοντος νομικού πλαισίου. 
Η ευθύνη της επίβλεψης για την εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου ανήκει στην 
Επιτροπή, με την ιδιότητα της του θεματοφύλακα των συνθηκών. Είναι επομένως 
απαραίτητο να συνεχίσει και να βελτιώνει την αποτελεσματική εφαρμογή των 
διατάξεων του άρθρου 119 και των οδηγιών σχετικά με την ισότητα στα κράτη 
μέλη, και να κινεί εάν είναι αναγκαίο τις διαδικασίες παράβασης. Οι κυρωτικές 
διαδικασίες όμως δεν αρκούν, καθώς η υλοποίηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης 
απαιτεί να γίνει καλύτερα αντιληπτή η σημασία του κοινοτικού δικαίου, όχι μόνο 
από τους εργοδότες, τα συνδικάτα και τους εργαζόμενους, αλλά και απ'αυτούς που 
είναι επιφορτισμένοι με την εφαρμογή του νόμου, θα πρέπει επίσης να 
διευκολυνθεί η λήψη αποζημιώσεων από τα δικαστήρια και η εφαρμογή και η 
επέκταση αποτελεσματικών μέσων προσφυγής για τα άτομα που είναι θύματα 
διακρίσεων λόγω φύλου. 
Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί στη νομοθεσία κατά τη διάρκεια της 
τελευταίας δεκαετίας, υπάρχει ακόμα ανάγκη να αποσαφηνιστούν ορισμένες 
περίπλοκες έννοιες, ιδιαίτερα αυτές της "έμμεσης διάκρισης" και της "ίσης 
αμοιβής για εργασία ίσης αξίας" . Εξακολουθεί επίσης να υπάρχει μία απόσταση 
α^άμεοα στις υποχρεώσεις που επιβάλλει ο νόμος και την καθημερινή πρακτική στα 
κράτη μέλη. Η διαφορά μεταξύ των μέσων επιπέδων αμοιβής ανδρών και γυναικών 
στην Κοινότητα παραμένει ακόμα σημαντική. Η συνεισφορά των γυναικών 
εξακολουθεί να υποτιμάται λόγω διακρίσεων που οφείλονται στα συστήματα 
επαγγελματικής κατάταξης, αξιολόγησης και προαγωγής, και στα καθεστώτα 
κοινωνικής ασφάλισης. Τα ζητήματα αυτά πρέπει να εξεταστούν με προσοχή. 
Πράγματι, απομένουν ακόμα πολλά να γίνουν, όχι μόνο για την εξασφάλιση της 
ουσιαστικής εφαρμογής του υπάρχοντος κοινοτικού δικαίου, αλλά και για να 
αποσαφηνιστούν ορισμένες σύνθετες έννοιες και να επεκταθεί το συγκεκριμένο 
πεδίο εφαρμογής του, ιδιαίτερα στον τομέα της κοινωνικής προστασίας. 
Στο πλαίσιο του τρίτου προγράμματος δράσης, η Επιτροπή θα πρέπει κατά συνέπεια 
να εξακολουθήσει να φροντίζει για τη βελτίωση της εφαρμογής των υπαρχουσών 
διατάξεων, να συνεχίσει τις προσπάθειες της για την καλύτερη γνώση και 
κατανόηση της νομοθεσίας στο θέμα της ισότητας και να καλύψει τα υπάρχοντα 
νομικά κενά. 
8 -
Οι ενέργειες της Επιτροπής στον τομέα αυτό πρέπει να στραφούν ιδιαίτερα: 
1. Στην εφαρμογή και ανάπτυξη των υπαρχουσών διαδικασιών 
Η Επιτροπή θα συνεχίσει, όπως και στο παρελθόν, να κάνει χρήση του άρθρου 169 
της Συνθήκης όταν θα το κρίνει αναγκαίο. Εξάλλου, θα συνεχίσει να παρακολουθεί 
την εφαρμογή των ισχυουσών οδηγιών, στηριζόμενη εξίσου τόσο στο δίκτυο των 
ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων όσο και στις σχετικές οργανώσεις. Εξάλλου, 
δεδομένης της πολυπλοκότητας του νομικού συστήματος, θα χρειαστεί η 
διαλεύκανση ορισμένων εννοιών και η σε βάθος μελέτη της αποτελεσματικότητας 
των ισχυόντων νομικών μηχανισμών, καθώς και η αντιμετώπιση της ενίσχυσης τους, 
αν αυτό αποδειχθεί απαραίτητο. 
2. Στη μελέτη ιδιαίτερων προβλημάτων: η Επιτροπή αναλαμβάνει τη δέσμευση σε 
ότι αφορά : 
(α) την ίση αυοιΒή νια tone aEiac παοεγόυενη εργασία 
να υιοθετήσει ένα μνημόνιο που να προσδιορίζει τη σημασία και την 
έννοια της ίσης αμοιβής για ίσης α^Ιας παρεχόμενη εργασία και να 
προτείνει κατευθύνσεις για τα κριτήρια που πρέπει να ληφθούν υπόψη 
για την επαγγελματική αποτίμηση και κατάταξη· 
να συλλέξει πληροφορίες και να πραγματοποιήσει μελέτες που αφορούν 
τα χαρακτηριστικά των συστημάτων πληρωμής και την επίδραση τους 
στις διαφορές αμοιβής γυναικών και ανδρών. 
(β) την έυυεση διάκριση 
να συνεισφέρει, σε συνεργασία με το νομικό δίκτυο, στη διευκρίνηση 
της έννοιας της έμμεσης διάκρισης, με βάση την ερμηνεία του 
Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. 
(Υ) την κοινωνική προστασία και κοινωνική ασφάλιση 
να υποβάλει μια ανακοίνωση για τα επαγγελματικά ασφαλιστικά 
συστήματα ή τα συμπληρωματικά συστήματα παροχών που υπόκεινται στο 
άρθρο 119/ΕΟΚ περί ισότητας αμοιβής, και να αποφασίσει τα 
επιβαλλόμενα μέτρα, λαμβάνοντας υπόψη την απόφαση του Ευρωπαϊκού 
Δικαστηρίου της 17ης Μαΐου 1990 σχετικά με την υπόθεση Barber 
(υπόθεση 262/88). 
(δ) ΤΚ ανεξαρτήτως εργαζόμενες γυναίκες 
να υποβάλει στο Συμβούλιο έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της 
οδηγίας υπ. αριθ. 86/613/ΕΟΚ, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης 
μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν ανεξάρτητο επάγγελμα, 
συμπεριλαμβανομένων των γεωργικών δραστηριοτήτων, όπως και περί 
προστασίας της μητρότητας. Η οδηγία αυτή θα αναθεωρηθεί, όπως 
προβλέπεται στο άρθρο της 11. 
- 9 -
3. Ευαισθητοποίηση. Η Επιτροπή δεσμεύεται να: 
α) προωθήσει, σε συνεργασία με το νομικό δίκτυο, τη διάδοση πληροφοριών και 
την κατάρτιση σχετικά με τις έννοιες των δικαιωμάτων, με τις νέες 
νομοθεσίες, και με τα μέσα καλύτερης εφαρμογής των υπαρχουσών διατάξεων, 
στους δικαστικούς, δικηγόρους και άλλα επαγγέλματα που σχετίζονται με την 
εφαρμογή του δικαίου* 
β) εξασφαλίσει τη συνέχεια της ανάπτυξης του δικαίου στα κράτη μέλη και να 
καθιερώσει ένα σύστημα διάδοσης πληροφοριών σχετικά με τη νομολογία και 
τους δικαστικούς κανονισμούς. 
Η Επιτροπή θεωρεί πως ανάγεται στην ευθύνη των κρατών μελών: 
α) να επαγρυπνούν ώστε κάθε νέα νομοθεσία να είναι απαλλαγμένη από διατάξεις 
που κάνουν διακρίσεις· και να αναπτύσσουν τα κατάλληλα μέσα συλλογικών 
προσφυγών και να επαγρυπνούν ώστε οι εθνικοί φορείς που είναι υπεύθυνοι 
για την πολιτική ισότητας και τα άλλα σχετικά δικαστήρια να διαθέτουν 
επαρκείς πηγές για την αποτελεσματική υποστήριξη των προσώπων που ζητούν 
δικαστική επανόρθωση μίας ζημίας* 
β) λάβουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να εγγυηθούν την εφαρμογή της νομοθεσίας 
περί ισότητας αμοιβής, να μελετήσουν συστηματικά και να εφαρμόσουν τις 
πρακτικές συνέπειες των αποφάσεων του Δικαστηρίου· 
γ) βελτιώσουν τη διάδοση των νομικών πληροφοριών εντάσσοντας μαθήματα για το 
κοινοτικό δίκαιο και την αρχή της ισότητας στην κατάρτιση των 
επαγγελματιών του δικαίου και των νομικών. Να προωθήσουν προς την 
κατεύθυνση των εργαζομένων, των συνδικάτων, των εργοδοτών και της κοινής 
γνώμης εκστρατείες πληροφόρησης και ευαισθητοποίησης για τα δικαιώματα και 
τις νομικές υποχρεώσεις. 
Η Επιτροπή θεωρεί πως ανάγεται στην ευθύνη των κοινωνικών εταίρων να 
περιλάβουν μεταξύ των θεμάτων των συλλογικών διαπραγματεύσεων την αρχή της 
ίσης αμοιβής, όπως και τα συστήματα κατάταξης και εκτίμησης της εργασίας και 
να προχωρήσουν στη μελέτη των συστημάτων αμοιβής και κατάταξης προκειμένου να 
απαλειφθούν οι διατάξεις που κάνουν άμεση ή έμμεση διάκριση. 
- 10 -
2. Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Πρόοδος πον σημειώθηκε. 
Το δεύτερο Πρόγραμμα Δράσης όρισε συγκεκριμένο αριθμό μέτρων σχετικών με την 
απασχόληση των γυναικών, ιδιαίτερα μέτρων που στοχεύουν στην ενθάρρυνση της 
πρόσβασης και συμμετοχής των γυναικών στην απασχόληση σε ίση βάση με τους 
άνδρες. Ο στόχος αυτός έπρεπε να επιτευχθεί όχι μόνο με την εφαρμογή του 
δικαίου αλλά και με ειδικά μέτρα που στοχεύουν στην προώθηση της γυναικείας 
απασχόλησης και στην ενθάρρυνση της πρόσβασης των γυναικών σε επαγγέλματα όπου 
υποεκπροσωπούνταν, κυρίως μέσω της υιοθέτησης ειδικών μέτρων υπέρ αυτών. 
Σχετικά με την απασχόληση, ένα Ψήφισμα του Συμβουλίου της 7ης Ιουνίου 1984 
περί ενεργειών που έχουν ως στόχο την καταπολέμηση της γυναικείας ανεργίας, 
διαπίστωνε τη οημαοία και τις ιδιαιτερότητες του προβλήματος αυτού, που 
καθιστούσαν απαραίτητη την εφαρμογή ειδικών προσπαθειών για την άρση των 
εμποδίων που θίγουν τη γυναικεία απασχόληση και για την προώθηση της ισότητας 
ευκαιριών στην αγορά εργασίας. Οι αρχές αυτές αποτελούν επίσης μέρος του 
Ψηφίσματος του Συμβουλίου της 12ης Δεκεμβρίου 1988 που αφορά την ιδιαίτερη 
περίπτωση της επαγγελματικής επανένταξης και της όψιμης επαγγελματικής ένταξης 
των γυναικών. 
Στα πλαίσια αυτά, το 1983 το δίκτυο "εργαζόμενες γυναίκες" ήταν το πρώτο που 
δημιουργήθηκε. Πρόκειται για ένα δίκτυο μελέτης και έρευνας που περιλαμβάνει 
οικονομολόγους, δημογράφους και κοινωνιολόγους της εργασίας που ανήκουν σε 
καθένα από τα κράτη μέλη. Το δίκτυο αυτό συνεργάζεται στενά με τη Στατιστική 
Υπηρεσία. Το πρώτο καθήκον του ήταν η μελέτη των "στατιστικών δεικτών εξέλιξης 
της κατάστασης των γυναικών στην αγορά εργασίας". Πιο πρόσφατα, το δίκτυο 
δημοσίευσε μία μελέτη σύνθεσης και εθνικές εκθέσεις για τις "διακινούμενες 
γυναίκες και τις συνθήκες εργασίας", την άτυπη απασχόληση στα 12 κράτη μέλη 
και, τελευταία, μία μελέτη για την επίδραση της ολοκλήρωσης της εσωτερικής 
αγοράς στη γυναικεία απασχόληση στον τομέα της υφαντουργίας και τον τομέα των 
τραπεζών. 
Καθώς οι τοπικές πρωτοβουλίες απασχόλησης αποδεικνύονται αποτελεσματικό μέσο 
καταπολέμησης της γυναικείας ανεργίας, η Επιτροπή προώθησε το 1987 ένα 
πρόγραμμα άμεσης ενίσχυσης της απασχόλησης, με στόχο την παρότρυνση και 
ενθάρρυνση της δημιουργίας επιχειρήσεων από γυναίκες. Το πρόγραμμα αυτό, του 
οποίου η εμψύχωση και προώθηση εξασφαλίζονται από το δίκτυο "ILE", αντιστοιχεί 
σε μια πολύ μεγάλη ζήτηση και επέτρεψε ένα πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα που 
ακολουθείται, σε τοπικό και επαρχιακό επίπεδο, από συνεταιριστικά εγχειρήματα 
με στόχο την ενθάρρυνση της ανάπτυξης θετικών ενεργειών, η Επιτροπή καθιέρωσε 
μία σειρά δικτύων. 
Εκτός από το δίκτυο για τη "διαφοροποίηση των επαγγελματικών επιλογών", 
δημιουργήθηκαν, στα πλαίσια του δεύτερου Προγράμματος Δράσης, τρία ακόμα 
δίκτυα με στόχο την προώθηση των θετικών ενεργειών: το δίκτυο "θετική δράση 
στον ιδιωτικό τομέα", το "Ομάδα εργασίας στα υψηλά δημόσια λειτουργήματα" και 
το "Διευθυντική επιτροπή για την ισότητα των ευκαιριών στο ραδιόφωνο και την 
τηλεόραση". Η εργασία των δικτύων αυτών επέτρεψε στην Επιτροπή και στα κράτη 
μέλη να αποκτήσουν αξιοσημείωτη εμπειρία ως προς τη διαμόρφωση και εφαρμογή 
των θετικών δραστηριοτήτων. 
- 11 -
Τέλος, το δίκτυο IRIS δημιουργήθηκε το Δεκέμβριο 1988 με στόχο τη βελτίωση της 
επαγγελματικής κατάρτισης των γυναικών και την προετοιμασία τους εν όψει του 
1992. To IRIS είναι ένα δίκτυο προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης 
προσαρμοσμένων στις ιδιαίτερες ανάγκες των γυναικών, που ασχολείται κυρίως με 
την ανάπτυξη μιας μεθοδολογίας της επαγγελματικής κατάρτισης για γυναίκες, των 
μέσων αποτίμησης της επαγγελματικής κατάρτισης καθώς και με την προώθηση της 
μεταφοράς και μετάδοσης εμπειριών. 
Το δεύτερο πρόγραμμα δράσης επέτρεψε τη διαπίστωση πως η ίση μεταχείριση 
ανδρών και γυναικών δεν θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί παρά μέσω σημαντικής 
προόδου που θα επιτρέψει το συμβιβασμό επαγγελματικής ζωής και οικογενειακών 
ευθυνών. Σ'αυτά τα πλαίσια καθιερώθηκε το δίκτυο της Επιτροπής για τη "φύλαξη 
των παιδιών". Το δίκτυο αυτό διαδραμάτισε ουσιώδη ρόλο, συγκεντρώνοντας και 
εκτιμώντας πληροφορίες για τις δυνατότητες φύλαξης των παιδιών σε όλα τα κράτη 
μέλη. Επέτρεψε να επισημανθεί η σημασία του θέματος και έκανε υποδείξεις στην 
Επιτροπή. Το δίκτυο δημοσίευσε τρεις σημαντικές εκθέσεις. Η εργασία αυτή 
επέτρεψε την εμβάθυνση στο πρόβλημα της φύλαξης των παιδιών, και την 
επισήμανση του γεγονότος πως ένα ποιοτικό σύστημα φύλαξης παιδιών αποτελεί 
προκαταρκτική συνθήκη για την πραγματική ισότητα ευκαιριών μεταξύ γυναικών και 
ανδρών στην απασχόληση. 
Το υέλλον 
Παρά τις προόδους που περί γράφηκαν πιο πάνω και παρά μία κάποια αύξηση του 
ποσοστού δραστηριότητας των γυναικών, η διαφορά μεταξύ ποσοστού ανδρικής 
ανεργίας και ποσοστού γυναικείας ανεργίας αυξήθηκε και οι γυναίκες αποτελούν 
την πλειοψηφία των μακροχρόνια ανέργων. Η τάση για αύξηση της μερικής 
απασχόλησης και της άτυπης εργασίας για τις γυναίκες θα μπορούσε να τονίσει 
ακόμη περισσότερο το διαχωρισμό και τον κατακερματισμό της αγοράς εργασίας. 
Εξάλλου, όλο και περισσότερες γυναίκες παραμένουν σήμερα στο περιθώριο της 
οικονομίας ή σε κατάσταση κοινωνικού αποκλεισμού. 
Κατά το δεύτερο Πρόγραμμα Δράσης, έγινε εμφανέστερη η ανάγκη να βελτιωθεί 
επίσης η ποιότητα της γυναικείας συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Παρά την 
αυξανόμενη παρουσία τους στον κόσμο της εργασίας, οι γυναίκες παραμένουν 
περιορισμένες κυρίως στις θέσεις χαμηλού επιπέδου σε όλους τους τομείς 
απασχόλησης, ακόμα και σε εκείνους όπου οι γυναίκες αποτελούν πλειοψηφία. 
Μολονότι υπάρχουν σήμερα περισσότερες γυναίκες στις θέσεις μέσου επιπέδου από 
όσες υπήρχαν στην αρχή της δεκαετίας του 80, στην πράξη δεν φθάνουν στα 
υψηλότερα επίπεδα. Η έλλειψη δυνατοτήτων για προσωπική και επαγγελματική 
ανάπτυξη των γυναικών αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για την ισότητα ευκαιριών 
μεταξύ ανδρών και γυναικών· αποτελεί εξίσου τεράστια σπατάλη ταλέντων και 
τεχνογνωσίας και στη στήριξη της παραδοσιακής ανδρικής θεώρησης του ρόλου των 
γυναικών. 
Τα εμπόδια στην ένταξη των γυναικών 
Σήμερα, οι δύο ουσιώδεις παράγοντες που εμποδίζουν την πρόσβαση των γυναικών 
στην αγορά εργασίας είναι η διάκριση στην εκπαίδευση και οι δυσκολίες 
πρόσβασης στην επαγγελματική κατάρτιση. Η πραγματοποίηση της πραγματικής 
ισότητας ευκαιριών μεταξύ αγοριών και κοριτσιών στο σχολείο αποτελεί το 
θεμέλιο της ισότητας στην επαγγελματική ζωή. Η υιοθετούμενη συμπεριφορά και οι 
αποκτώμενες ειδικεύσεις κατά την περίοδο αυτή έχουν θεμελιώδη επίδραση στις 
μελλοντικές δυνατότητες κατάρτισης και ανάπτυξης της σταδιοδρομίας. 
- 12 -
Η σημασία της κοινοτικής δράσης για την προώθηση της ισότητας ευκαιριών μεταξύ 
αγοριών και κοριτσιών στο σχολείο αναγνωρίστηκε από το Συμβούλιο, και τους 
Υπουργούς Παιδείας που συναντήθηκαν στο Συμβούλιο σε ένα Ψήφισμα με στόχο την 
ανάληψη ενεργειών σε επίπεδο κρατών μελών και Κοινότητας. 
Από μιαν άλλη πλευρά, οι δυσκολίες πρόσβασης στην επαγγελματική κατάρτιση 
κρατούν πολλές γυναίκες σε χαμηλά επίπεδα εξειδίκευσης και τελικά τις 
περιορίζουν σε επαγγέλματα κακοπληρωμένα και ελάχιστα προστατευμένα. Το 
σχετικά χαμηλό επίπεδο γυναικείας εξειδίκευσης σήμερα είναι ένας από τους 
λόγους που εξηγούν πως το γυναικείο δυναμικό υποχρησιμοποιείται και πως η 
γυναικεία απασχόληση απειλείται ιδιαίτερα. Υπάρχει λοιπόν μία προφανής ανάγκη 
ουσιώδους ανάπτυξης των δυνατοτήτων κατάρτισης και προαγωγής μιας καλύτερης 
πρόσβασης στην επαγγελματική κατάρτιση μέσω συμβουλευτικών ενεργειών, 
ενεργειών προκατάρτισης (συμπεριλαμβανομένου του προσωπικού απολογισμού, 
συμβουλών που αφορούν τη σταδιοδρομία ή την αναζήτηση επαγγέλματος), ενεργειών 
ευκαιριακής ή συνεχούς κατάρτισης. 
Η ανάγκη αυτή διαπιστώθηκε καθαρά από την Επιτροπή στη Σύσταση του της 24ης 
Νοεμβρίου 1987 περί επαγγελματικής κατάρτισης των γυναικών. 
Ποιότητα της απασχόλησης 
Προκειμένου να βελτιωθεί η ποιότητα της επαγγελματικής ζωής των γυναικών και 
να τους δοθεί η δυνατότητα να έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τους άνδρες, είναι 
απαραίτητο να δοθεί η μεγαλύτερη δυνατή προσοχή στη βελτίωση της διαχείρισης 
του ανθρώπινου δυναμικού στις επιχειρήσεις, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στην 
πρόσληψη, στην επαγγελματική ανάπτυξη και στην αναγνώριση των γυναικών στους 
οργανισμούς αυτούς. 
Καθώς η καθιέρωση προγραμμάτων θετικών ενεργειών στις επιχειρήσεις εγγράφεται 
στο πλαίσιο της βελτίωσης του ανθρώπινου δυναμικού και επιτρέπει την 
εξασφάλιση μιας πραγματικής ποιότητας της γυναικείας απασχόλησης, αποτελεί μία 
πρόσθετη διάσταση απαραίτητη για την επαγγελματική ένταξη των γυναικών. Η 
καταξίωση και βελτίωση του ανθρώπινου δυναμικού των επιχειρήσεων αποτελούν 
εξάλλου ένα στόχο για τις επιχειρήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουν τις 
διαρθρωτικές και τεχνολογικές αλλαγές και την έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού 
δυναμικού. Τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν στον τομέα αυτό αποτελούν ένα 
σχετικά νέο πεδίο ενεργειών, τόσο της Επιτροπής όσο και ορισμένων κρατών 
μελών. Οι ενέργειες αυτές εξάλλου δεν θα μπορέσουν να έχουν κάποια επίδραση 
τιαρά μόνο αν οι κοινωνικοί εταίροι εντάξουν τους στόχους αυτούς στον κοινωνικό 
διάλογο και στις διαπραγματεύσεις των συλλογικών συμβάσεων. 
Ένα άλλο θέμα που αποδείχθηκε σημαντικό κατά το δεύτερο Πρόγραμμα Δράσης και 
το οποίο αγγίζει την ποιότητα της γυναικείας απασχόλησης, είναι το θέμα της 
προστασίας της αξιοπρέπειας του άνδρα και της γυναίκας στην εργασία. Στα 
πλαίσια αυτά, το Ψήφισμα του Συμβουλίου περί "αξιοπρέπειας α^δρώ^ και γυναικών 
στην εργασία", φανερώνει πως μία ανεπιθύμητη συμπεριφορά φυλετικής φύσεως ή 
που να βασίζεται στο φύλο, που θίγει την αξιοπρέπεια ανδρών και γυναικών στην 
εργασία, μπορεί να αντιτίθεται στην αρχή της ίσης μεταχείρισης. 
- 13 -
Συμβιβασμός οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής 
Τα τελευταία αυτά χρόνια έγινε εξίσου φανερό το γεγονός πως η ανεπάρκεια 
δυνατοτήτων φύλαξης των παιδιών αποτελεί εμπόδιο για την επαγγελματική 
δραστηριότητα των γυναικών που έχουν παιδιά, και πως η επαγγελματική ένταξη 
των γυναικών χρειάζεται αξιοσημείωτες προόδους στο θέμα του συμβιβασμού 
οικογενειακών και επαγγελματικών ευθυνών. 0 συμβιβασμός αυτός προϋποθέτει 
εξίσου πως οι άνδρες - όπως και οι γυναίκες - θα μπορούν να απολαμβάνουν μέτρα 
που στοχεύουν στην καλύτερη εναρμόνιση οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής, 
και στην εξασφάλιση, με τον τρόπο αυτό, μιας ίσης κατανομής των οικογενειακών 
ευθυνών. 0 Κοινωνικός Χάρτης υπογραμμίζει κυρίως την ανάγκη λήψεως 
συγκεκριμένων μέτρων για το θέμα αυτό. 
Στόχοι και μέσα 
Έτσι, εκτιμώντας την πορεία που διανύθηκε και τα εμπόδια που πρέπει ακόμα να 
ξεπεραστούν ώστε να επιτευχθεί μία πραγματική ισότητα ευκαιριών, είναι 
απαραίτητο να υιοθετηθούν τρεις πρωταρχικοί στόχοι κατά το τρίτο αυτό 
Πρόγραμμα: 
Η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας, κυρίως μέσω της 
διευκόλυνσης της ένταξης τους. 
η καταξίωση της γυναικείας εργασίας μέσω της βελτίωσης της ποιότητας της 
απασχόλησης τους, κυρίως χάρη στη βελτίωση της επαγγελματικής κατάρτισης 
και εκπαίδευσης, στην ανάπτυξη προγραμμάτων θετικών ενεργειών στις 
επιχειρήσεις καθώς και μέσω της προστασίας της αξιοπρέπειας του άνδρα και 
της γυναίκας κατά την εργασία· 
ο περιορισμός των εμποδίων στην ένταξη των γυναικών στην αγορά εργασίας 
κυρίως μέσω της εξασφάλισης μιας αρμονικής ισορροπίας μεταξύ εργασίας και 
οικογενειακής ζωής. 
Η υλοποίηση των τριών αυτών στόχων πρέπει να επιτρέπει την επίτευξη 
μεγαλύτερης ισότητας ευκαιριών στην αγορά εργασίας. Για να επιτευχθούν 
συγκεκριμένα και μακροχρόνια αποτελέσματα, η κοινοτική δράση πρέπει να είναι 
πολλαπλή και εντεταγμένη σε μια σφαιρική θεώρηση. 
Με αυτή την προοπτική η Επιτροπή πρότεινε ένα πρόγραμμα κοινοτικής 
πρωτοβουλίας, το "NOW", που θα αποτελέσει το "θεμέλιο" στο οποίο θα στηριχθούν 
οι κοινοτικές ενέργειες για την επαγγελματική ένταξη των γυναικών και θα 
αποτελέσει επίσης την αρχή της ανανέωσης των κοινοτικών μέτρων στον τομέα αυτό 
για τα επόμενα χρόνια. Η πρωτοβουλία αυτή θα συγκεκριμενοποιήσει και ενισχύσει 
την συνεργασία μεταξύ Κοινότητας και κρατών μελών, και των κρατών μελών μεταξύ 
τους, στα πλαίσια των σχετικών με τα Διαρθρωτικά Ταμεία κανονισμών, για την 
ανάπτυξη της ισότητας ευκαιριών στην αγορά εργασίας.. Με τον τρόπο αυτό, το 
τρίτο πρόγραμμα δράσης θα σημειώσει το πέρασμα από τη δοκιμαστική φάση που 
χαρακτήρισε το τελευταίο Πρόγραμμα σε ένα στάδιο που θα επιτρέπει μια πιο 
εκτεταμένη και ολοκληρωμένη προσέγγιση. 
Εξάλλου, οι ενέργειες επαγγελματικής κατάρτισης και ενισχύσεων της απασχόλησης 
προβλέπονται επίσης στα κοινοτικά πλαίσια στήριξης. Οι ενέργειες αυτές πρέπει 
να είναι συμβατές με την σχετική με την ισότητα ευκαιριών πολιτική και 
νομοθεσία. 
- 14 -
Η Επιτροπή θα συνεχίσει εξάλλου τις πρωτοβουλίες που ήδη ανέλαβε με το 
προηγούμενο πρόγραμμα στον τομέα της απασχόλησης, εξασφαλίζοντας τη 
συμπληρωματικότητα με την πρωτοβουλία NOW και τις ενέργειες που 
συγχρηματοδοτούνται, στα κοινοτικά πλαίσια στήριξης. 
2.1. ΜΙΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΓΙΑ 
ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ: 
NOW 
Η Επιτροπή αποφάσισε, στις 18 Ιουλίου 1990, να εφαρμόσει, στο πλαίσιο των 
διαρθρωτικών ταμείων, μία κοινοτική πρωτοβουλία (NOW) για την προαγωγή της 
επαγγελματικής κατάρτισης και την απασχόληση των γυναικών. Η Επιτροπή 
παρουσίασε ένα σχέδιο για γνωμοδότηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην 
Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή όπως και στις επιτροπές που υπάγονται στα 
Διαρθρωτικά Ταμεία. Υπό το φως αυτών των διαβουλεύσεων, η Επιτροπή θα 
οριστικοποίησε ι την πρόταση της πρωτοβουλίας αυτής. 
Η πρωτοβουλία NOW προσφέρει στα κράτη μέλη, στο πλαίσιο διεθνικών 
επιχειρηματικών δραστηριοτήτων τη δυνατότητα συγχρηματοδότησης ενεργειών που 
θα έχουν ως στόχο: 
να συμβάλλουν στην επαναξιοποίηση και στην προαγωγή των προσόντων των 
γυναικών, καθώς και στην α\\α^τ\ της νοοτροπίας της επιχείρησης, ώστε να 
τους επιτραπεί να δημιουργήσουν την δικιά τους επιχείρηση ή συνεταιρισμό· 
να συμβάλλουν στην επανένταξη των γυναικών στη "κανονική" αγορά εργασίας 
ώστε να αποφευχθεί η επιδείνωση των καταστάσεων αποκλεισμού από την αγορά 
εργασίας και της θεσμοποίησης της αστάθειας της γυναικείας απασχόλησης. 
Η Κοινότητα θα χρηματοδοτήσει συμπληρωματικά μέτρα για να ενισχύσει τις 
εγκαταστάσεις υποδοχής των παιδιών και τεχνικής υποστηρίξης για να 
βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των ενεργειών επαγγελματικής κατάρτισης και 
προαγωγής της απασχόλησης, στο περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, κυρίως 
στις λιγότερο αναπτυγμένες περιοχές. 
Πιο συγκεκριμένα, τα επιλέξιμα μέτρα στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας 
είναι : 
15 -
Α. Δημιουργία μικρών επιχειρήσεων και συνεταιρισμών από τις γυναίκες. 
Παρατηρούμε μια αυξανόμενη τάση στις γυναίκες να προσανατολίζονται στη 
δημιουργία ανεξάρτητων δραστηριοτήτων παντού μέσα στην Κοινότητα· Η 
δημιουργία μικρών επιχειρήσεων είναι σήμερα ένα μέσο να επιλυθεί το 
πρόβλημα της γυναικείας ανεργίας, κυρίως στις λιγότερο ανεπτυγμένες 
περιοχές. 0 βαθμός επιβίωσης αυτών των επιχειρήσεων είναι ωστόσο μικρός, 
κυρίως λόγο της έλλειψης κατάρτισης και τεχνογνωσίας. 
Εξάλλου, παρόμοιες ενέργειες συμβάλλουν στην ενθάρρυνση της τοπικής 
ανάπτυξης και της ένταξης των γυναικών στον κοινωνικοοικονομικό ιστό των 
λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών, όταν υπάρχουν οι κατάλληλες δομές 
υποστήριξης για να εξασφαλίσουν την υποβοήθηση και την παρακολούθηση αυτών 
των πρωτοβουλιών στο τοπικό επίπεδο για να τις ενσωματώσουν στη δυναμική 
της κοινοτικής ανάπτυξης. 
Είναι λοιπόν αναγκαίο να εφαρμόσουμε μέτρα κατάρτισης σε όλα τα στάδια της 
δημιουργίας και της ανάπτυξης των επιχειρήσεων, καθώς και . μέτρα 
οικονομικής υποστήριξης στη δημιουργία αυτών των επιχειρήσεων ή 
συνεταιρισμών, σε ένα κοινοτικό πλαίσιο. 
Συνεπώς, η Κοινότητα θα υποστηρίξει: 
α) μέτρα επαγγελματικής κατάρτισης, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων 
προκαταρκτικής κατάρτισης, προσαρμοσμένων στις ανάγκες λειτουργίας 
αυτών των επιχειρήσεων και των συνεταιρισμών· 
β) την υποβοήθηση της δημιουργίας δραστηριοτήτων ανεξαρτήτως 
απασχολουμένων· 
γ) τη βοήθεια στο ξεκίνημα υπηρεσιών που έχουν για αποστολή να βοηθήσουν 
τις γυναίκες να προσπελάσουν τις υπάρχουσες δομές σχετικά με τη 
δημιουργία βιοτεχνικών δραστηριοτήτων ή μικρομεσαίων επιχειρήσεων. 
Η εφαρμογή τους θα υποστηριχθεί κυρίως με το υπάρχον κοινοτικό δίκτυο για 
τις τοπικές πρωτοβουλίες απασχόλησης (ILE). 
- 16 -
Β. Μέτρα προσανατολισμού και παροχής συμβουλών, προκαταρτικής κατάρτισης, 
κατάρτισης και πρόσβασης στην απασχόληση με στόχο την επαγγελματική 
επανένταξη. 
α) Έχοντας υπόψη της επιδείνωση της μακροχρόνιας ανεργίας των γυναικών 
και των δυσκολιών που συναντούν αυτές για να επανενταχθούν στην αγορά 
εργασίας ύστερα από μεγάλη απουσία, η Επιτροπή θα χρηματοδοτήσει σε 
όλη την Κοινότητα, ειδικές ενέργειες προσανατολισμού και παροχής 
συμβουλών, που προορίζονται να διευκολύνουν την επαγγελματική 
επανένταξη. Αυτά τα μέτρα θα επικεντρώνονται στις ανέργους μεγάλης 
διάρκειας, στις γυναίκες που επιθυμούν να επανενταχθούν στην αγορά 
εργασίας ύστερα από μεγάλη διακοπή, καθώς και στις νέες γυναίκες χωρίς 
προσόντα· 
β) Η Επιτροπή θα συμμετάσχει επίσης στη χρηματοδότηση μέτρων 
επαγγελματικής κατάρτισης, συμπεριλαμβανομένης της προκαταρκτικής 
κατάρτισης, και μέτρων υποβοήθησης της απασχόλησης υπέρ των κατηγοριών 
που προβλέπονται στο σημείο α) και, στις περιοχές των στόχων 1, 2 και 
5β) υπέρ των γυναικών ανέργων και των γυναικών με ασταθή απασχόληση. 
θα δοθεί προτεραιότητα στα μέτρα που θα αποφασιστούν από κοινού από 
τους εργοδότες και τους οργανισμούς επαγγελματικής κατάρτισης. 
Γ. Συμπληρωματικά μέτρα 
Αυτά τα μέτρα αφορούν κυρίως τις συνθήκες υποδοχής των παιδιών και 
τεχνικής βοήθειας. Πρέπει να συνδέονται απευθείας με τα προηγούμενα 
μέτρα. 
Γ.1 Ανάπτυξη των εγκαταστάσεων υποδοχής των παιδιών 
Η γενική ανεπάρκεια των δυνατοτήτων υποδοχής των παιδιών, η οποία 
επιδεινώνεται από μια άνιση γεωγραφική κατανομή των παιδικών σταθμών, 
αποτελεί ένα εμπόδιο στην συμμετοχή των γυναικών που έχουν παιδιά στην 
αγορά εργασίας και στην κατάρτιση, και συμβάλλει στον διαχωρισμό των 
θέσεων απασχόλησης και στην έλλειψη ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. 
Στο πλαίσιο των μέτρων που έχουν ξεκινήσει με την πρωτοβουλία NOW, η 
Κοινότητα θα υποστηρίξει: 
α) τη δημιουργία παιδικών σταθμών, κυρίως στις ζώνες βιομηχανικής 
συγκέντρωσης, υπέρ επιχειρήσεων, ομίλων επιχειρήσεων ή κέντρων 
επαγγελματικής κατάρτισης· 
β) τις δαπάνες λειτουργίας των παιδικών σταθμών που εξαρτώνται από τα 
κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης 
- 17 -
γ) τα διάφορα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης για τους εργαζομένους 
στον τομέα της βρεφικής ηλικίας, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας 
αυτών των υπηρεσιών, καθώς και τις συνθήκες απασχόλησης αυτού του 
προσωπικού. 
Γ.2 Μέτρα τεχνικής βοήθειας 
Να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι και να βελτιωθεί η ικανότητα 
προγραμματισμού και παρακολούθησης των ενδιαφερόμενων εταίρων (αρχές 
περιφερειακής και τοπικής αυτοδιοίκησης, φορείς επαγγελματικής 
κατάρτισης, κοινωνικοοικονομικοί εταίροι, κέντρα έρευνας και 
πληροφόρησης για τις γυναίκες, κτλ.) και για να προαχθούν οι 
συντονισμένες ενεργές α^υμεαα στους παραπάνω σ' ένα κοινοτικό πλαίσιο, 
η Κοινότητα θα υποστηρίξει διάφορα συμπληρωματικά μέτρα υπέρ αυτών. 
Αυτά τα μέτρα θα συμπεριλάβουν κυρίως: 
α) τη βοήθεια στη δημιουργία ή στην ανάπτυξη δομών υποστήριξης όπως 
δίκτυα ή διεθνικές κοινοπραξίες· 
β) την τεχνική βοήθεια με στόχο την εφαρμογή των δράσεων που 
υπάγονται στην NOW· 
γ) τις ενέργειες ευαισθητοποίησης, τη συλλογή και τη διάθεση 
πληροφοριών σχετικά με την καλή πρακτική, κυρίως στο διεθνικό 
επίπεδο· 
δ) την παρακολούθηση και αξιολόγηση των ενεργειών επαγγελματικής 
κατάρτισης και την υποβοήθηση της απασχόλησης· 
ε) τη μεταφορά εμπειριών από το τοπικό επίπεδο στο τεχνικό και/ή 
κοινοτικό επίπεδο που αφορούν μεταξύ άλλων την εκπαίδευση των 
εκπαιδευτών και των υπευθύνων για τη διαπραγμάτευση των μέτρων 
κατάρτισης μέσα στην επιχείρησης. 
Η εφαρμογή αυτών των μέτρων θα είναι δυνατόν να υποστηριχθεί από τα κοινοτικά 
δίκτυα για την ισότητα των ευκαιριών, όπως το IRIS, το δίκτυο για τους 
παιδικούς σταθμούς και το δίκτυο θετικών ενεργειών μέσα στις επιχειρήσεις. 
- 18 -
2.2. ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ 
Η πρωτοβουλία NOW; όπως όλες οι κοινοτικές πρωτοβουλίες που ασχολούνται με το 
ανθρώπινο στοιχείο, στοχεύει στην ολοκλήρωση των κοινοτικών πλαισίων 
υποστήριξης μέσα από την προσφορά στοιχείων που διαθέτουν κοινοτική διάσταση 
και μέσα από την προώθηση της διακρατικής συνεργασίας διορθώνει ορισμένες 
πλευρές που καλύπτονται ανεπαρκώς· πρόκειται ιδίως για θέματα που αφορούν τις 
λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες. 
Οι ενέργειες κατάρτισης και επιδοτήσεων της απασχόλησης (στις οποίες 
περιλαμβάνονται επιδοτήσεις ελεύθερων επαγγελματιών), μπορούν να 
χρηματοδοτούνται μέσω των υφιστάμενων κοινοτικών πλαισίων υποστήριξης, στο 
μέτρο που οι ενέργειες ανταποκρίνονται στις προτεραιότητες τις οποίες ορίζουν 
αυτά. 
Μπορούν να χρηματοδοτούνται οι ακόλουθες ενέργειες : 
ενέργειες των στόχων 3 και 4 σ'ολόκληρη την Κοινότητα, για υποστήριξη 
γυναικών κάτω των 25 ετών και μακροχρόνια άνεργες γυναίκες, 
ενέργειες των στόχων 1, 2 και 5β στις περιφέρειες που αφορούν οι στόχοι 
αυτοί, για υποστήριξη ανέργων γυναικών, γυναικών που απειλούνται με 
ανεργία (ιδιαίτερα στα πλαίσια της αναδιάρθρωσης επιχειρήσεων) και 
γυναικών οι οποίες εργάζονται σε MME. 
Προβλέπεται εξάλλου, ότι οι ενέργειες που αναλαμβάνονται μέσα στα κοινοτιά 
πλαίσια υποστήριξης πρέπει να είναι σύμφωνα με την κοινοτική πολιτική και 
νομοθεσία όσον αφορά την ισότητα των ευκαιριών ανδρών και γυναικών ή 
τουλάχιστον να συμβάλλουν στο θέμα της ισότητας των ευκαιριών. Πρέπει να 
λαμβάνεται ιδιαίτερα υπόψη το γεγονός ότι οι αιτήσεις για υποδομή και παροχή 
κατάρτισης διευκολύνουν την επανένταξη των μητέρων στην αγορά εργασίας. 
2.3. ΑΛΛΑ ΜΕΤΡΑ 
Διάφορα άλλα μέτρα είναι απαραίτητα για την προώθηση της ένταξης των γυναικών 
στην αγορά εργασίας. Τα μέτρα αυτά λαμβάνονται σε διαφορετικούς τομείς οι 
οποίοι έχουν αντίκτυπο στο σύνολο των παραγόντων με βάση τους οποίους 
καθορίζεται η θέση των γυναικών στην αγορά εργασίας.Τα μέτρα που λαμβάνονται 
στους τομείς αυτούς ανήκουν κυρίως στην αρμοδιότητα των κρατών μελών και την 
αρμοδιότητα των κοινωνικών εταίρων. 
Ωστόσο, η εμπειρία του παρελθόντος δείχνει κάτι το οποίο εξάλλου αναφέρεται 
και σε πολλά πρόσφατα ψηφίσματα του Συμβουλίου: η κοινοτική ενέργεια 
παρουσιάζει μια εμφαφανή προστιθέμενη αξία όσον αφορά την ενίσχυση της 
αποτελεσματικότητας πρωτοβουλιών οι οποίες επηρεάζουν την απασχόληση των 
γυναικών. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή θα αναλάβει και θα αναπτύξει τις ενέργειες 
της σε τρεις κατευθύνσεις: 
- 19 -
αποσαφήνιση και ανάλυση των σημερινών τάσεων και προβλημάτων, με 
συγκριτικό τρόπο για το σύνολο των κρατών μελών της Κοινότητας· 
συλλογή και διάδοση πληροφοριών σχετικών με τις ενέργειες οι οποίες 
αναλαμβάνονται σε επίπεδο κρατών μελών και τόνωση της ανταλλαγής 
εμπειριών* 
προώθηση ειδικών ενεργειών και πειραματικών σχεδίων τα οποία συμβάλλουν 
στην ανάπτυξη και τη διάδοση παραδειγμάτων καλής πρακτικής στους κόλπους 
της Κοινότητας. 
Η Επιτροπή εξάλλου θα μεριμνά ώστε η διάσταση της ισότητας των ευκαιριών και 
τα συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στην αγορά εργασίας 
να λαμβάνονται ρητά υπόψη στο σύνολο των κατάλληλων κοινοτικών πολιτικών και 
προγραμμάτων. Ιδιαίτερη προσοχή θα δοθεί στο σύνολο των προγραμμάτων τα οποία 
χρηματοδοτούνται από τα Διαρθρωτικά Ταμεία καθώς και σε όλα τα υφιστάμενα 
προγράμματα στους τομείς της επαγγελματικής κατάρτισης και της προώθησης των 
διεθνών ανταλλαγών φοιτητών και εργαζομένων. Αυτή η πολιτική ένταξης 
(mainstreaming) θα αρχίσει να εφαρμόζεται προοδευτικά, θα υλοποιηθεί δε αρχικά 
μέσω της συστηματικής συλλογής δεδομένων σχετικά με τη συμμετοχή των γυναικών 
σε καθένα από τα προγράμματα αυτά, και στη συνέχεια μέσω μιας ανάλυσης της 
επάρκειας της συμμετοχής αυτής ως προς τους συνολικούς στόχους του παρόντος 
προγράμματος. Τα αποτελέσματα των εκτιμήσεων θα χρησιμεύσουν για τον καθορισμό 
της μορφής των προγραμμάτων τα οποία θα εφαρμοστούν. 
Η Επιτροπή θεωρεί ότι ανήκει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών να εντάξουν την 
ισότητα των ευκαιριών στην πολιτική τους σε θέματα απασχόλησης, εκπαίδευσης 
και στην κοινωνική πολιτική. Η Επιτροπή θα συλλέγει πληροφορίες σχετικά με τις 
πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται για το σκοπό αυτό από τα κράτη μέλη και θα τις 
εντάσσει σε μια έκθεση με θέμα τα μέτρα σχετικά με την ισότητα των ευκαιριών 
τα οποία τίθενται σ'εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο κατά τη διάρκεια της περιόδου 
που καλύπτει το τρίτο πρόγραμμα δράσης. 
Η Επιτροπή θεωρεί ότι ανήκει στην αρμοδιότητα των κοινωνικών εταίρων να 
εντάσσουν την ισότητα στις ενέργειες τους, τόσο σε κοινοτικό όσο και σε εθνικό 
επίπεδο. Σε κοινοτικό ιδιαίτερα επίπεδο, η Επιτροπή θεωρεί σημαντικό να 
ληφθούν ρητά υπόψη κατά τον κοινωνικό διάλογο τα συγκεκριμένα προβλήματα τα 
οποία αντιμετωπίζουν οι γυναίκες σε θέματα πρόσβασης στην αγορά εργασίας, 
εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης. Σε εθνικό επίπεδο, οι στόχοι της 
πολιτικής της ισότητας των ευκαιριών πρέπει να περιλαμβάνονται στις συλλογικές 
δ ιαπραγματεύσει ς. 
IvYKSKPiuévsc 6V6PYSISÇ 
Μέσα στο πνεύμα αυτό, στο τρίτο πρόγραμμα δράσης προτείνεται η ανάληψη και η 
ανάπτυξη των παρακάτω ενεργειών: 
- 20 -
Α. Έρευνες σχετικά με τη θέση των γυναικών στην αγορά εργασίας 
Η Επιτροπή θα συνεχίσει την ανάθεση και τη χρηματοδότηση ερευνών και μελετών 
σχετικά με τις δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες για την πλήρη ένταξη 
τους στην αγορά εργασίας, σε ισότιμη βάση με τους άνδρες. Ιδιαίτερη προσοχή θα 
δοθεί στην κατάσταση των κατηγοριών των λιγότερο ευνοημένων γυναικών, καθώς 
και σε θέματα όπως π.χ. ο αντίκτυπος του 1992 στην απασχόληση των γυναικών, οι 
γυναίκες και η άτυπη εργασία, οι νέοι τρόποι διευθέτησης του χρόνου εργασίας. 
Στα πλαίσια αυτά η Επιτροπή θα συνεχίσει να προωθεί τη δημιουργία στατιστικών 
αναλύσεων της θέσης των γυναικών, που περιλαμβάνεται επίσης η βελτίωση των 
υφιστάμενων εννοιών, δεικτών και μεθόδων. 
Η Επιτροπή εξάλλου θα συνεχίσει επίσης να υποστηρίζει το δίκτυο 
εμπειρογνωμόνων "Γυναίκες και αγορά εργασίας", με σκοπό την εγγύηση παροχής 
μιας συνεχούς ενημέρωσης σχετικά με τις νέες εξελίξεις στο θέμα της 
απασχόλησης των γυναικών στα κράτη μέλη, και τη μεγαλύτερη διάδοση των 
αποτελεσμάτων των τρεχουσών ερευνών στον τομέα αυτό, σ'ολόκληρη την Κοινότητα. 
Τα τελευταία χρόνια, μια νέα ειδικότητα με την ονομασία "Σπουδές σχετικά με τη 
θέση των γυναικών" θεσμοθετήθηκε πλήρως σε ορισμένα πανεπιστήμια και κέντρα 
ερευνών. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι η θέση των γυναικών μελετάται κάτω από 
μία συνολική και διεπιστημονική προοπτική. 
Μια από τις ενέργειες οι οποίες προτείνονται στα πλαίσια του παρόντος 
προγράμματος προβλέπει τη συλλογή της ευρύτερης δυνατής πληροφόρησης σχετικά 
με την εξέλιξη αυτή, τη διάδοση της πληροφόρησης και την προώθηση της 
ανάπτυξης παρόμοιων πρωτοβουλιών σ'ολόκληρη την Κοινότητα. 
Τα αποτελέσματα όλων αυτών των δραστηριοτήτων έρευνας πρέπει να συνεισφέρουν 
στη δημιουργία τακτικών εκθέσεων σχετικά με τη θέση των γυναικών στην αγορά 
εργασίας. Ιδιαίτερη προσοχή θα δοθεί στις συνέπειες για τις πολιτικές, καθώς 
οι αναλύσεις παρουσιάζουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εφαρμογή του 
προγράμματος, και κυρίως της πρωτοβουλίας NOW. Οι εκθέσεις αυτές μπορούν ακόμη 
να τροφοδοτήσουν πολιτικές συζητήσεις, ιδιαίτερα στα πλαίσια φορέων όπως η 
Μόνιμη Επιτροπή Απασχόλησης και ο Κοινωνικός Διάλογος του Val Duchesse. 
Β. Ανταλλαγές πληροφοριών και εμπειριών σχετικά με τα μέτρα τα οποία 
στοχεύουν στη βελτίωση της ένταξης των γυναικών στην αγορά εργασίας, και 
στην προώθηση των παραδειγμάτων θετικών επιτευγμάτων. 
Η Επιτροπή θα συνεχίσει τη συλλογή και τη διάδοση πληροφοριών σχετικά με τα 
μέτρα τα οποία στοχεύουν στη βελτίωση της ένταξης των γυναικών στην αγορά 
εργασίας σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, θα συνεχίσει ακόμη να 
ενθαρρύνει την ανταλλαγή εμπειριών ανάμεσα σε όσους αφορά η εφαρμογή τέτοιων 
μέτρων. Στα πλαίσια του παρόντος προγράμματος δράσης, οι ενέργειες αυτές 
ουσιαστικά θα επικεντρώνονται στους παρακάτω τομείς: 
Στον τομέα της εκπαίδευσης, το ψήφισμα του Συμβουλίου του 1985, και τα 
συμπεράσματα της συνεδρίασης της 31.5.1990 των υπουργών Παιδείας η οποία έγινε 
στο πλαίσιο του Συμβουλίου, τόνισαν και επιβεβαίωσαν τη σπουδαιότητα την οποία 
αποδίδουν σε ενέργειες που αποβλέπουν στην προώθηση της ισότητας των ευκαιριών 
για τα κορίτσια και τα αγόρια σχολικής ηλικίας. 
- 21 -
Ξεκινώντας από τη δέσμευση αυτή, η Επιτροπή θα αναλάβει τη δραστηριότητα 
σύνταξης, από κοινού με τα κράτη μέλη, μιας έκθεσης της προόδου που σημειώθηκε 
μετά την πρώτη έκθεση την εφαρμογή του ψηφίσματος του 1985. Για το σκοπό αυτό 
θα υπάρξει συνεργασία της Επιτροπής με την ομάδα εργασίας η οποία ασχολείται 
με την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της εφαρμογής του ψηφίσματος του 
1985, και με την επιτροπή εκπαίδευσης του Συμβουλίου. Οι τομείς ενεργειών 
προτεραιότητας για την επόμενη περίοδο θα καθοριστούν στη συνέχεια σε 
συνεργασία με τα κράτη μέλη. 
Εξάλλου, η Επιτροπή θα φροντίσει για τη διάδοση των συμπερασμάτων της έρευνας 
και των παραδειγμάτων θετικής πρακτικής στο θέμα της ισότητας των ευκαιριών, 
που περιλαμβάνουν (α) τα συμπεράσματα του προγράμματος ερευνητικής δράσης 
σχετικά με την ισότητα των ευκαιριών στον τομέα της κατάρτισης εκπαιδευτικών 
(TENET)· και (β) τα αποτελέσματα ενεργειών οι οποίες αναλήφθηκαν για να 
εντείνουν το ενδιαφέρον των νεαρών κοριτσιών για επιστημονικά και τεχνικά 
θέματα. 
Στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης: η Επιτροπή θα εξακολουθήσει την 
ανταλλαγή εμπειριών και μεθόδων εργασίας μέσω του δικτύου IRIS και θα 
αναπτύξει το δίκτυο αυτό με σκοπό τη βελτίωση της προσέγγισης στις ανάγκες των 
γυναικών στον τομέα της κατάρτισης, την προώθηση της νεωτεριστικής κατάρτισης 
και την ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής μεθοδολογίας στον τομέα. Με βάση την έκθεση 
αξιολόγησης της Σύστασης του 1987, και την εμπειρία που αποκτήθηκε στα πλαίσια 
του δικτύου IRIS, η Επιτροπή θα προτείνει τις κατάλληλες πρωτοβουλίες. 
Στον τομέα των θετικών ενεργειών μέσα σε επιχειρήσεις: η Επιτροπή θα 
μεριμνήσει για μια συστηματικότερη χρήση των θετικών ενεργειών, στα πλαίσια 
της Σύστασης του Συμβουλίου της 13.12.1984 σχετικά με την προώθηση θετικών 
ενεργειών υπέρ των γυναικών, και θα δημιουργήσει μια έκθεση των σημερινών 
ενεργειών οι οποίες έχουν αναληφθεί από τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή θα 
συνεχίσει, ιδιαίτερα, να προωθεί, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους 
και τα σχετικά δίκτυα, τις καλές πρακτικές σχετικά με την ισότητα των 
ευκαιριών, καθώς και προγράμματα θετικών δράσεων στον δημόσιο και ιδιωτικό 
τομέα, τα οποία αποτελούν συστατικό μέρος των πολιτικών προσωπικού και της 
διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού. Η Επιτροπή θα παρέχει οικονομική 
υποστήριξη σε σχέδια επίδειξης προγραμμάτων θετικών δράσεων, τα οποία 
εφαρμόζονται από τους κοινωνικούς εταίρους. 
Γ. Αλλα μέτρα με στόχο την ενθάρρυνση της δημιουργίας επιχειρήσεων από 
γυναίκες και την προώθηση της επιχειρηματικής δραστηριότητας των γυναικών 
Όπως επισημάναμε παραπάνω, η Επιτροπή στο παρελθόν προσπάθησε να ευνοήσει τη 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης και μικρών επιχειρήσεων από γυναίκες, μέσω του 
προγράμματος ILE. Η πρωτοβουλία NOW θα επιτρέψει τη σημαντική ανάπτυξη 
ενεργειών αυτού του είδους, ιδιαίτερα στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες 
της Κοινότητας, χάρη στις ενισχύσεις για δημιουργία θέσεων απασχόλησης και σε 
μέτρα επαγγελματικής κατάρτισης. 
Πέρα από τις σημαντικές βελτιώσεις, τόσο ποσοτικές όσο και ποιοτικές, οι 
οποίες απορρέουν από το πρόγραμμα αυτό, η Επιτροπή θα συνεχίσει να προωθεί, με 
τη βοήθεια του δικτύου εμπειρογνωμόνων "Γυναίκες στις τοπικές πρωτοβουλίες 
απασχόλησης", τις τοπικές πρωτοβουλίες απασχόλησης, ιδιαίτερα στις περιοχές οι 
οποίες δεν υπάγονται στο πεδίο εφαρμογής της πρωτοβουλίας NOW. Μόλις 
επιτευχθεί η εφαρμογή της πρωτοβουλίας NOW, θα ακολουθήσει προσαρμογή του 
προγράμματος ILE, με σκοπό την εγγύηση της πλήρους συμπληρωματικότητας μεταξύ 
των δύο τύπων ενεργειών. 
- 22 -
Δ. Αλλα μέτρα για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας με στόχο το συμβιβασμό 
των οικογενειακών και των επαγγελματικών υποχρεώσεων ανδρών και γυναικών 
Η Επιτροπή θα λάβει συγκεκριμένα μέτρα στους ακόλουθους τομείς: 
(α) Προστασία Tnc αΕιοποέπε^ των εοναΕουένων ανδοών και YWOiKwy. Η 
Επιτροπή θα θεσπίσει αφού συμβουλευθεί τις κυβερνήσεις, 
εθνικές υπηρεσίες αρμόδιες για την πολιτική της ισότητας και των 
κοινωνικών εταίρων και ένα κώδικα καλής συμπεριφοράς σχετικά με την 
προστασία της αξιοπρέπειας των εργαζόμενων ανδρών και γυναικών, ο 
οποίος θα παρέχει κατευθυντήριες γραμμές. Αυτές θα βασίζονται σε 
παραδείγματα και πρακτικές που έχουν αποδειχθεί θετικά στα κράτη μέλη 
σε ό,τι αφορά την εφαρμογή και τη χρήση θετικών μέτρων με σκοπό τη 
δημιουργία ενός κλίματος εργασίας μέσα στο οποίο θα επικρατεί 
αμοιβαίος σεβασμός της προσωπικότητας γυναικών και ανδρών. 
(β) Ανάπτυξη ωοοέων φύλαΕηο παιδιών. Η Επιτροπή θα διατυπώσει μια Σύσταση 
σχετικά με τους τρόπους φύλαξης των παιδιών και θα δημιουργήσει κώδικα 
καλής πρακτικής ο οποίος θα συμπληρώσει την παραπάνω Σύσταση. 0 
κώδικας θα περιλαμβάνει κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις 
πληροφορίες, τις οποίες τα κράτη μέλη οφείλουν να παρέχουν σε τακτά 
χρονικά διαστήματα σχετικά με τους τρόπους φύλαξης των παιδιών. Η 
Επιτροπή θα συνεχίσει επίσης να υποστηρίζει στο δίκτυο "Φύλαξη 
Παιδιών" για να καταστεί δυνατή η ενίσχυση της πρωτοβουλίας NOW και, 
μεταξύ άλλων, η συνέχεια της εξέλιξης, η αξιολόγηση των πολιτικών 
επιλογών, η συλλογή και διάδοση πληροφοριών, και η θεμελίωση κριτηρίων 
ποιότητας των υπηρεσιών φύλαξης παιδιών. Τέλος η Επιτροπή θα 
χρηματοδοτεί προγράμματα δράσης με νεωτεριστικό χαρακτήρα, ιδιαίτερα 
στις αγροτικές περιοχές, με σκοπό την ολοκλήρωση της πρωτοβουλίας NOW. 
Με την έννοια αυτή, ιδιαίτερη προσοχή θα δοθεί στη θέση των 
οικογενειών με πρόσθετες ανάγκες και ειδικότερα σε όσες κατοικούν σε 
αγροτικές περιοχές ή έχουν τη φροντίδα ατόμων με ειδικές ανάγκες ή 
ηλικιωμένων. 
(Y) npQgTqqJg Tnc μητρότητας ΚΟΠ ά6ειεc νια οικονενειακούΓ λόνουο. Η 
Επιτροπή θα δημιουργήσει μια Σύσταση σχετικά με ένα κώδικα καλής 
συμπεριφοράς σε θέματα προστασίας της εγκυμοσύνης και της μητρότητας. 
Εξάλλου, η Επιτροπή θα δημοσιεύει εκθέσεις σε περιοδική βάση, θα 
εκτελεί μελέτες και θα διαδίδει πληροφορίες σχετικά με την έκταση και 
τη φύση των μέτρων τα οποία αποσκοπούν στη βοήθεια των εργαζόμενων 
γονέων. Οι εκθέσεις θα περιλαμβάνουν ακόμη πληροφορίες σχετικά με την 
εμπειρία, νομική και πρακτική, που προέρχεται από χώρες εκτός 
Κοινότητας οι οποίες έχουν προοδεύσει ιδιαίτερα σε βέματα ίσης 
κατανομής των οικογενειακών υποχρεώσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών. 
Συμιτλη&ωυ,ατικότητα και συντονισμός 
Η αξιολόγηση του δεύτερου προγράμματος έδειξε ότι η αποτελεσματικότητα κάθε 
ενέργειας αυξάνεται σημαντικά όταν εξασφαλίζεται συμπληρωματικότητα μεταξύ των 
πρωτοβουλιών οι οποίες αναλαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο, και όταν κατά την 
εφαρμογή τους υπάρχει συντονισμός σε κάποιο βαθμό. Η πρωτοβουλία NOW 
εξασφαλίζει αυτόματα τη συμπληρωματικότητα αυτή, χάρη στο σύστημα σύμπραξης το 
οποίο εφαρμόζεται στα πλαίσια της αναμόρφωσης των Διαρθρωτικών Ταμείων. 
23 -
Αντίθετα, δεν συμβαίνει το ίδιο για τα άλλα μέτρα τα οποία παρουσιάζονται στο 
πρόγραμμα αυτό. με δεδομένο αυτό το γεγονός, θα ενθαρρυνθούν τα κράτη μέλη να 
αναπτύξουν παράλληλες δράσεις σε καθένα από τους τομείς που προαναφέρθηκαν. Η 
Επιτροπή θα συλλέγει πληροφορίες σχετικά με το θέμα αυτό και θα ακολουθεί τις 
πρωτοβουλίες οι οποίες έχουν αναληφθεί από τα κράτη μέλη. Στο έργο αυτό η 
Επιτροπή θα υποβοηθείται από τη Συμβουλευτική Επιτροπή για την ισότητα των 
ευκαιριών. 
Οι κοινωνικοί εταίροι θα ενθαρρύνονται ώστε να καταστήσουν την ισότητα των 
ευκαιριών αντικείμενο των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Οφείλουν ιδιαίτερα να 
προσπαθήσουν να εφαρμόσουν στις επιχειρήσεις τα προγράμματα θετικών δράσεων, 
τα οποία θα εντάσσονται σε μια συνεπή πολιτική διαχείρισης του ανθρώπινου 
δυναμικού και να προκαλέσουν μια πραγματική δέσμευση προς όφελος της 
συνεχιζόμενης κατάρτισης των γυναικών μέσα στις επιχειρήσεις. 
- 24 -
3. ΝΑ ΒΕΛΤΙΩΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 
Σήμερα διαπιστώνουμε ότι για να εξασφαλίσουν την προαγωγή της ισότητας των 
ευκαιριών, τα κράτη μέλη προσπαθούν όχι μόνο να επιτύχουν την ισότητα των 
ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών στο επίπεδο της απασχόλησης, αλλά επίσης 
να βελτιώσουν την κατάσταση των γυναικών μέσα στην κοινωνία. Πράγματι, 
υπάρχουν πολύ στενές αλληλεπιδράσεις μεταξύ αυτών των δύο τομέων και 
συνειδητοποιούμε όλο και περισσότερο ότι η ισότητα των ευκαιριών δεν θα είναι 
αποτελεσματική παρά όταν προχωρήσουμε και στα δύο μέτωπα. 
Με στόχο τη βελτίωση της κατάστασης της γυναίκας μέσα στην κοινωνία, έχουν 
επιλεγεί τρεις θεμελιώδεις τομείς για τις κοινοτικές ενέργειες κατά τη 
διάρκεια του τρίτου προγράμματος δράσης. Πρώτον, η Επιτροπή θα συνεχίσει τις 
προσπάθειες της που αποβλέπουν στο να συνειδητοποιήσει η κοινή γνώμη το 
γεγονός ότι η ισότητα των ευκαιριών είναι ένα θέμα κλειδί που αφορά όλα τα 
ζητήματα της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής των ανδρών και των 
γυναικών, καθώς και την κατάσταση τους μέσα στην κοινωνία και τη συνεισφορά 
τους σε αυτή. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να προαγάγει τη 
διάδοση των πληροφοριών που αποβλέπουν στη βελτίωση της κατανόησης του 
προβλήματος της ισότητας και στο να διευκολυνθούν οι πολιτικές ισότητας των 
ευκαιριών και τα προγράμματα θετικών ενεργειών, να έχουν πολλαπλασιαστικά 
αποτελέσματα. 0 δεύτερος τομέας δράσης αφορά την εικόνα της γυναίκας μέσα στα 
μέσα μαζικής ενημέρωσης· η Επιτροπή θα συνεχίσει και θα αναπτύξει τις 
ενέργειες που έχουν ήδη ξεκινήσει κατά τη διάρκεια του προηγούμενου 
προγράμματος. 0 τρίτος τομέας δράσης αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στη 
διαδικασία λήψης αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας: αυτό αποτελεί μία 
καινούργια ενέργεια η οποία θα πρέπει να αναπτυχθεί στη διάρκεια του τρίτου 
προγράμματος. 
3.1. ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ 
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 
npfofai WW smTsOxgnKgy 
Ένα εντυπωσιακό πλήθος πληροφοριών συνελέγησαν, αναλύθηκαν και διαδόθηκαν, με 
κεντρικό άξονα διαβίβασης την Επιτροπή και τα κράτη μέλη, κυρίως χάρη στη 
δουλειά των δικτύων, στις τακτικές επαφές που διευκολύνονται από την 
Συμβουλευτική Επιτροπή και χάρη στη συνεργασία των κοινωνικών εταίρων. 
Ειδικά, ολοκληρώθηκαν πολυάριθμες μελέτες και ερευνητικές εκθέσεις, που μας 
επιτρέπουν να βελτιώσουμε την κατανόηση της φύσης των προβλημάτων που 
συναντούν οι γυναίκες και να οριοθετήσουμε το δρόμο για τις μελλοντικές 
εξελίξεις. Σε αυτό το πλαίσιο δραστηριοτήτων των δικτύων, δημιουργήθηκαν για 
πρώτη φορά τρεις βάσεις δεδομένων. Η δημιουργία των δικτύων σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο ενεθάρρυνε την ανάπτυξη ορισμένων δικτύων σε εθνικό επίπεδο. 
Μελλοντικές svéPYsisc 
Η δράση της Επιτροπής στο πλαίσιο του τρίτου προγράμματος θα αφορά δύο κυρίως 
τομείς: την ευαισθητοποίηση και τη διάδοση των πληροφοριών. 
25 -
α) Η ευαισθητοποίηση 
Η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να βελτιώνει την ποσότητα και την ποιότητα των 
διαθέσιμων πληροφοριών σχετικά με όλα τα θέματα που εντοπίστηκαν στο τρίτο 
πρόγραμμα δράσης σχετικά με την ισότητα των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών. Αυτές οι δραστηριότητες θα επικεντρωθούν σε κοινό ειδικά επιλεγμένο: 
τους λήπτες αποφάσεων, τις πολιτικές προσωπικότητες σε τοπικό, περιφερειακό 
και εθνικό επίπεδο, τους εργοδότες και τα συνδικάτα, τα νομικά επαγγέλματα και 
τους εκπαιδευτικούς. 
β) Η διάδοση των πληροφοριών 
Η Επιτροπή θα δημοσιεύσει και θα διαδώσει διάφορες μελέτες, έρευνες και 
εκθέσεις αξιολόγησης στο πλαίσιο του παρόντος προγράμματος δράσης. Η Επιτροπή 
θα επαγρυπνά επίσης ώστε όλα τα προγράμματα της γενικής πληροφόρησης και ιδίως 
το πρόγραμμα πληροφόρησης της Επιτροπής σχετικά με το 1992 να περιλαμβάνουν 
και να λαμβάνουν υπόψη τα ουσιώδη δεδομένα που αφορούν τις γυναίκες. 
Για να προωθήσει αυτή τη δραστηριότητα σε συνεργασία με όλα τα ενδιαφερόμενα 
μέρη, η Επιτροπή προτίθεται να προωθήσει και να υποστηρίξει την ανάπτυξη της 
συνεργασίας και της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των κέντρων τεκμηρίωσης, των 
ειδικευμένων βιβλιοθηκών, των αρχείων και άλλων κέντρων που διαθέτουν 
σημαντικές πληροφορίες που αφορούν τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων των 
επαφών και των ανταλλαγών με κατάλληλους διεθνείς οργανισμούς. 
Τα κράτη μέλη θα ενθαρρυνθούν να αναλάβουν παρόμοιες πρωτοβουλίες. 
3.2 Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ (MME) 
Στη διάρκεια του δεύτερου προγράμματος δράσης, η Επιτροπή, κινητήρια δύναμη 
για τις αλλαγές μέσα στην Κοινότητα, προσδιόρισε την βιομηχανία των MME ως 
έναν από τους τομείς κλειδιά που επιτρέπουν να επηρεάζεται η κοινή γνώμη. Η 
Επιτροπή αναγνώρισε ότι η αύξηση του αριθμού των γυναικών σε θέσεις λήψης 
αποφάσεων και σε ειδικές θέσεις μέσα στη βιομηχανία των MME θα επέτρεπε να 
επηρεαστεί το περιεχόμενο των προγραμμάτων και να προαχθεί μια θετική εικόνα 
όσον αφορά τον ρόλο της γυναίκας μέσα στην κοινωνία. Στο πλαίσιο του δεύτερου 
προγράμματος δράσης, δημιουργήθηκε λοιπόν μια συντονιστική επιτροπή όσον αφορά 
την ισότητα των ευκαιριών στον τομέα της ραδιοφωνίας και της τηλεόρασης με 
ειδικό στόχο να πείσει τους οργανισμούς ραδιοφωνίας και τηλεόρασης να 
προαγάγουν την ισότητα των ευκαιριών. Ανάμεσα στα συγκεκριμένα επιτεύγματα 
αυτής της επιτροπής πρέπει να αναφέρουμε: τις συστάσεις για αναλυτικές 
ενέργειες όσον αφορά την απασχόληση, που διαβιβάστηκαν στους γενικούς 
διευθυντές των οργανισμών ραδιοφωνίας και τηλεόρασης και που συνοδεύονταν από 
αξιολόγηση της εφαρμογής τους· μια βάση δεδομένων σχετικά με την απασχόληση 
των ανδρών και των γυναικών στον τομέα αυτό· διάφορα σχέδια θετικών ενεργειών 
όπου εμπλέκονται αυτοί οι οργανισμοί και μια μπροσούρα που εκθέτει έναν κώδικα 
καλής πρακτικής. 
- 26 -
Μελλοντικές svépYsisc 
Η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να προαγάγει την καλύτερη εκπροσώπηση των γυναικών 
μέσα στην βιομηχανία των MME καθώς και μέσα στο θεσμικό και επαγγελματικό 
περιβάλλον αυτών των οργανισμών· εξάλλου, θα αναπτύξει προγράμματα και 
καινοτομικά βοηθητικά μέσα που προορίζονται να καταπολεμήσουν τα παραδοσιακά 
κλισέ και να προαγάγουν μια θετική εικόνα των γυναικών και των ανδρών. 
Με την βοήθεια της συντονιστικής επιτροπής για την ισότητα των ευκαιριών στον 
τομέα της ραδιοφωνίας και της τηλεόρασης η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να 
αναλύει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην επαγγελματική κατάσταση των γυναικών 
μέσα στα MME και στα προϊόντα που διαδίδουν αυτά και να καταρτίζει συστάσεις 
σχετικά με την αντιπροσώπευση των γυναικών στη βιομηχανία των MME και την 
εικόνα της γυναίκας που αντικατοπτρίζεται μέσα στα MME. Η Επιτροπή θα 
υποστηρίξει επίσης πρωτοβουλίες που ενθαρρύνουν τις καινοτομίες στο επίπεδο 
των προγραμμάτων και του περιεχομένου τους και θα επαγρυπνεί ώστε να προαχθεί 
μια θετική εικόνα της γυναίκας, συμπεριλαμβανομένου του γεγονότος ότι θα 
εξακολουθήσει να απονέμει το βραβείο της NIKE. 
Η Επιτροπή θεωρεί ότι ανήκει στην ευθύνη των κρατών μελών να πάρουν τέτοια 
μέτρα ώστε να συνειδητοποιήσουμε την ανάγκη να περιγραφούν οι αντίστοιχοι 
ρόλοι των ανδρών και των γυναικών με ισόρροπο τρόπο μέσα στα MME π.χ. με την 
οργάνωση στο εθνικό επίπεδο, συνεδρίων και σεμιναρίων, ερευνών και εκστρατειών 
πληροφόρησης. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να βοηθήσουν τις εταιρίες τηλεόρασης και 
τα εκπαιδευτικά ιδρύματα να αναπτύξουν παιδαγωγικά βοηθητικά μέσα στον τομέα 
αυτό. 
3.3 01 ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ 
Η ενεργός συμμετοχή των γυναικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων θα μπορούσε να 
είναι ένα από τα πιό αποτελεσματικά μέσα για να επιτύχουμε την ισότητα των 
ευκαιριών μεταξύ των γυναικών και των ανδρών και να προκαλέσουμε πάγιες 
αλλαγές απόψεων. Τα προσόντα και οι ικανότητες που προσφέρουν οι γυναίκες θα 
οφελήσουν το σύνολο της κοινωνίας και - πράγμα που είναι επίσης σημαντικό - θα 
ληφθούν καλύτερα υπόψη τα συμφέροντα και οι ειδικές ανάγκες των γυναικών. 
θα υπάρξει συντονισμός μεταξύ αυτής της πρωτοβουλίας και της προηγούμενης, 
δεδομένου ότι οι γυναίκες στα MME και οι γυναίκες στη διαδικασία λήψης 
αποφάσεων εκπροσωπούν δύο όψεις της δράσης που αποβλέπει στη βελτίωση της 
κατάστασης των γυναικών μέσα στην κοινωνία. Εξάλλου, τα MME θα μπορούσαν τα 
ίδια, να είναι αποτελεσματικό όργανο για να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη 
λόγω του ότι υπάρχει ακατάλληλη αντιπροσώπευση των γυναικών μέσα σε όλους τους 
τομείς λήψης αποφάσεων, δηλαδή στην πολιτική και δημόσια ζωή, στις θέσεις των 
στελεχών και της λήψης αποφάσεων, στα συνδικάτα, στα θεσμικά όργανα καθώς και 
στον τομέα της εκπαίδευσης. 
- 27 -
Α. Η Επιτροπή δεσμεύεται να : 
α) Συντονίσει τη δράση της με τη δράση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και να 
ενισχύσει τους δεσμούς με τα πολιτικά κόματα και όλους εκείνους που μέσα 
στα κράτη μέλη συμβάλλουν στη διαμόρφωση της γνώμης στον τομέα αυτό, ώστε 
να μπορέσουμε να συνειδητοποιήσουμε τη θεμελιώδη σημασία που έχει η 
αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εξουσία λήψης αποφάσεων· να 
προαγάγει, με την οργάνωση συνεδρίων και άλλων μέτρων, μια αυξημένη 
αντιπροσώπευση των γυναικών στο εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. 
β) Δημιουργήσει ένα δίκτυο εμπειρογνωμόνων όσον αφορά το θέμα "οι γυναίκες 
και η λήψη αποφάσεων" επιφορτισμένο να αναλύει τα εμπόδια τα οποία 
συναντούν οι γυναίκες στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και να προτείνει τις 
σχετικές στρατηγικές. 
γ) Δρομολογήσει και επιχορηγήσει διάφορα ειδικά σχέδια δράσης και έρευνας, 
τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. 
δ) Υποστηρίξει τους οργανισμούς που παρακολουθούν την εξέλιξη της συμμετοχής 
των γυναικών στη δημόσια ζωή, όπως το lobby των ευρωπαίων γυναικών καθώς 
και τους εθνικούς οργανισμούς και τα δίκτυα που είναι υπεύθυνοι στον τομέα 
της ισότητας των ευκαιριών. 
Β. Η Επιτροπή θεωρεί ότι ανήκει στην ευθύνη των κρατών μελών να : 
α) λαμβάνουν τα μέτρα που μπορεί να ενισχύσουν τη συμμετοχή των γυναικών στην 
ιδιωτική και δημόσια ζωή, κυρίως με τον διορισμό γυναικών μέσα σε δημόσιες 
επιτροπές και υπηρεσίες, σε δημόσιους οργανισμούς που ασχολούνται με την 
οικονομική, γεωργική ή βιομηχανική ανάπτυξη και άλλες δημόσιες αρχές, 
β) συνεργάζονται με όλους τους "διαμορφωτές της γνώμης", συμπεριλαμβανομένων 
των MME, των γυναικείων οργανώσεων και άλλων ομάδων συμφερόντων, ώστε να 
ευαισθητοποιηθεί πλήρως η κοινή γνώμη όσον αφορά τη θεμελιώδη σημασία να 
εκλέγεται μεγαλύτερος αριθμός γυναικών μέσα στα κοινοβούλια και τις 
συνελεύσεις, για να αυξηθεί η συμμετοχή τους σε όλα τα επίπεδα των 
εξουσιών λήψης αποφάσεων, 
γ) ενθαρρύνουν τις αρχές περιφερειακής και τοπικής αυτοδιοίκησης και τα 
πολιτικά κόματα να αναπτύξουν πρωτοβουλίες στον τομέα της ισότητας των 
ευκαιριών, επικεντρωμένες στο ειδικότερο θέμα των γυναικών μέσα στη 
διαδικασία λήψης αποφάσεων, 
δ) επαγρυπνούν όσον αφορά την αντιπροσώπευση των γυναικών μέσα στα διοικητικά 
συμβούλια των δημόσιων και ιδιωτικών επιχειρήσεων και να ενθαρρύνουν τις 
οργανώσεις που είναι υπεύθυνες για την πολιτική της ισότητας να χαράζουν 
τις κατευθυντήριες αρχές ώστε να εξασφαλίζεται ισόρροπη αντιπροσώπευση των 
γυναικών και των ανδρών μέσα σ' αυτά τα συμβούλια. 
- 28 -
Γ. Η Επιτροπή θεωρεί ότι ανήκει στην ευθύνη των κοινωνικών εταίρων να: 
α) αυξήσουν την αναλογία των γυναικών μέσα στα όργανα τους για τη λήψη 
αποφάσεων και μέσα στους εκπροσωπευτικούς τους φορείς· 
β) συνεργάζονται με τις γυναικείες οργανώσεις στο εθνικό επίπεδο. 
- 29 
III. ΕΦΑΡΜΟΓΗ TOY 30Y 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΚΑΙ 
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ 
Η επιτυχία και η αποτελεσματικότητα της πολιτικής προαγωγής της ισότητας 
των ευκαιριών δεν μπορούν να εξασφαλιστούν παρά μόνο εάν η εφαρμογή του 
προγράμματος στηρίζεται σε τρείς στοιχειώδεις αρχές: 
μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που επιτρέπει την συνδυασμένη και 
συμπληρωματική χρησιμοποίηση των διαφόρων μέσων παρέμβασης: το νομικό 
πλαίσιο, το πρόγραμμα NOW, τις θετικές δράσεις, τις δράσεις 
έρευνας/πληροφόρησης/ευαισθητοπο ί ησης 
μια αληθινή πολιτική συνεργασίας που θα επιτρέπει την επιστράτευση 
όλων των ενδιαφερομένων παραγόντων 
μια τακτική αξιολόγηση των προγραμμάτων και ενεργειών και την 
δημιουργία μέσων αξιολόγησης περισσότερο προσαρμοσμένων στο κοινοτικό 
πλαίσιο. 
Σε ότι αφορά την πολιτική συνεργασίας, το πρόγραμμα αναγνωρίζει τις ευθύνες 
καθενός των ενδιαφερομένων εταίρων (Επιτροπή, κράτη μέλη, κοινωνικοί εταίροι) 
και τις ενέργειες που πρέπει να αναληφθούν από καθένα εξ αυτών. Αν το δεύτερο 
πρόγραμμα δράσης είχε ήδη αναγνωρίσει τις ενέργειες που υπάγονται αφενός στην 
αρμοδιότητα της Κοινότητας και αφετέρου σε εκείνη των κρατών μελών, κρίθηκε 
απαραίτητη η αναγνώριση από το τρίτο πρόγραμμα, των ενεργειών που υπάγονται 
στην αρμοδιότητα των κοινωνικών εταίρων και να υπογραμμιστεί ειδικότερα η 
ανάγκη ενίσχυσης του συντονισμού με τους κοινωνικούς εταίρους, τόσο σε εθνικό 
όσο και σε κοινοτικό επίπεδο. Μόνο με μία συντονισμένη και συμπληρωματική 
δράση καθενός από τους εταίρους θα δημιουργηθούν τα αποτελέσματα επαγωγής και 
συνεργασίας που θα επιτρέψουν την πραγματοποίηση των στόχων του 3ου 
προγράμματος. 
Η συμβουλευτική επιτροπή, συνεργαζόμενη αρχή για την εφαρμογή του 3ου 
προγράμματος, έχει ένα σημαντικό ρόλο να διαδραματίσει. Οι ενέργειες της 
συμβουλευτικής επιτροπής θα ενισχυθούν με μία συνεργασία υποστηριζόμενη από 
την Επιτροπή. Οι εθνικές εμπειρίες αποτελούν ένα σημαντικό πόρο για την 
Επιτροπή που της επιτρέπουν να αντιμετωπίσει τα αποτελέσματα των διαφόρων 
ενεργειών που αναλαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο, να αξιολογήσει από κοινού τα 
κυριώτερα εμπόδια και τα κύρια σημεία επιτυχίας και να προτείνει κοινοτικούς 
προσανατολισμούς. 
Αν, εξάλλου, το τρίτο πρόγραμμα δράσης ορίζει ένα γενικό πλαίσιο, τα μέτρα που 
πρέπει να ληφθούν από καθένα από των κρατών μελών, θα εξαρτηθούν από το εθνικό 
πλαίσιο και από τις προόδους που ήδη έχουν πραγματοποιηθεί σε καθένα από τα 
κράτη, θα εναπόκειται σε καθένα από τα κράτη να καταρτίσει κατά περίπτωση ένα 
εθνικό σχέδιο για την προαγωγή της ισότητας ευκαιριών θεσπίζοντας ποσοτικά 
εκφρασμένους στόχους για την υλοποίηση των εθνικών στόχων προτεραιότητας. 
- 30 -
Η παρακολούθηση και η αΣιολόνηση του ποονοάυυατοΓ θα γίνουν σε δύο επίπεδα: 
εφαρμογή και αποτελέσματα των ενεργειών των προγραμμάτων που 
θεσπίζονται από την Επιτροπή (NOW, IRIS, ILes) 
σφαιρική αξιολόγηση της πολιτικής ισότητας λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο 
των ενεργειών που διευθύνονται από την Επιτροπή και των ενεργειών που 
εκτελούνται από τα κράτη μέλη. Με βάση την αξιολόγηση των 
δραστηριοτήτων και των εκθέσεων που λαμβάνονται από τα κράτη μέλη η 
Επιτροπή θα συντάξει ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης και τελική έκθεση 
αξιολόγησης αφού ολοκληρωθεί η περίοδος που καλύπτεται από το τρίτο 
πρόγραμμα. Η Επιτροπή θα προσπαθήσει να προβεί σε ποιοτική αξιολόγηση 
των αποτελεσμάτων στην Κοινότητα, λαμβάνοντας υπόψη τον 
αλληλεπιδραστικό χαρακτήρα των ενεργειών και να αξιολογήσει την 
εμβέλεια των θετικών αλλαγών στις συμπεριφορές, πράγμα που είναι 
λιγότερο εύκολο να αξιολογηθεί σε βραχυπρόθεσμη βάση. 
Σε ότι αφορά την πρωτοβουλία NOW, το πρόγραμμα θα αξιολογηθεί σύμφωνα με τις 
διαδικασίες που έχουν οριστεί από την Επιτροπή, σε συνεργασία με τους 
υπόλοιπους ενδιαφερόμενους φορείς. Για την αξιολόγηση της ποιότητας των 
ενεργειών που εφαρμόζουν στη βάση της πρωτοβουλίας NOW , η Επιτροπή θα λάβει 
υπόψη ειδικότερα : 
την κοινοτική διάσταση και τον διεθνικό χαρακτήρα των ενεργειών 
την επίπτωση των προτεινόμενων μέτρων επί της απασχόλησης των γυναικών 
την συνεκτικότητα και συμπληρωματικότητα τους ως προς άλλες κοινοτικές 
δράσεις 
την επίπτωση τους στην ανάπτυξη της περιφερειακής και τοπικής 
οικονομίας. 
Η πρωτοβουλία NOW θα εφαρμοστεί σύμφωνα με τις διατάξεις που ρυθμίζουν τα 
διαρθρωτικά ταμεία, που ορίζουν τα κριτήρια επιλεξιμότητας και στόχους 
παρέμβασης προτεραιότητας. Τα προγράμματα θα υποβληθούν από τα κράτη μέλη προς 
την Επιτροπή, σύμφωνα με τη διαδικασία που ισχύει για όλα τα σχέδια που 
αποτελούν το αντικείμενο χρηματοδότησης στα διαρθρωτικά ταμεία. 
Η ανάπτυξη του δικτύου IRIS θα γίνει λαμβάνοντας υπόψη την αξιολόγηση των 
ενεργειών που έχου πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο των εθνικών συνεδριάσεων 
αξιολόγησης των εθνικών προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης και των 
διεθνικών σεμιναρίων που επέτρεψαν την αναγνώριση των αναγκών, των κενών και 
των απαντήσεων που πρέπει να δοθούν, σε ότι αφορά ιδιαίτερα την επαγγελματική 
κατάρτιση των γυναικών σε αγροτικό περιβάλλον, την κατάρτιση των γυναικών στην 
επιχείρηση και στη δημιουργία επιχειρήσεων. 
Εξάλλου, η ομάδα εργασίας IRIS που συνεδριάζει δύο φορές ετησίως προβαίνει ανά 
τακτά χρονικά διαστήματα σε μία αξιολόγηση της εφαρμογής της σύστασης σχετικά 
με την επαγγελματική κατάρτιση κατά το 1987. Τέλος μία διαδικασία συνεχούς 
αξιολόγησης έχει θεσπιστεί μέσω ερωτηματολογίων που αποστέλλονται στους 
πρωταγωνιστές της κατάρτισης (φορείς επαγγελματικής κατάρτισης, εργοδότες, 
συνδικάτα) για την αξιολόγηση αφενός του ρόλου και της προστιθέμενης αξίας του 
δικτύου IRIS, για την αξιολόγηση της επίπτωσης κάθε προγράμματος 
επαγγελματικής κατάρτισης στο ποσοστό επαγγελματικής ένταξης των γυναικών που 
έχουν παρακολουθήσει προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης. 
- 31 -
Μια μελέτη αξιολόγησης του προγράμματος ILE, που κάλυπτε τα έτη 1988-1989 
επέτρεψε αφενός την μέτρηση της επίπτωσης του προγράμματος αυτού στην 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης (που δεν μπορεί να ανταποκριθεί παρά στο 20% των 
επιλέξιμων αιτήσεων) και αφετέρου να αποδείξει την καταλυτική και 
πολλαπλασιαστική επίδραση των επιδοτήσεων που χορηγούνται προκαλώντας 
ενέργειες συνεργασίας σε άλλους οργανισμούς χρηματοδότησης (τοπικούς και 
περιφερειακούς). Κατόπιν αυτής της εκτίμησης, τα κριτήρια αυτής της 
αξιολόγησης των σχεδίων διασαφηνίστηκαν, ώστε να λαβαίνει υπόψη ειδικότερα την 
ένταξη των σχεδίων στο περιφερειακό και τοπικό πλαίσιο. Η αξιολόγηση αυτή θα 
συνεχιστεί στο μέλλον. 
- 32 -
15.10.1990 
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΟ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΜΕΣΟΠΡΟΘΕΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ 
1. Τίτλος της Φράσης κςπ αντιστοιχούντα κον$νΜα του προϋπολργιομού 
Αριθμός του κεφαλαίου: 3-10 και 3-40 
Αριθμός θέσης: 3-1000 Γενικές ενέργειες στον τομέα 
της εκπαίδευσης και της 
νεότητας 
Τίτλος: 3-1020 Γενικές ενέργειες στον τομέα 
της επαγγελματικής κατάρτισης 
και προσανατολισμού. 
3-4010 Αγορά εργασίας και απασχόλησης 
3-4012 Ενέργειες για την ισότητα 
μεταξύ ανδρών και γυναικών. 
2. Νομική Βάση 
Άοθοο 119 Tnc Συνθήκη Tnc Pâ)unc 
Οδηγία του Συμβουλίου της 10 Φεβρουαρίου 1975 περί προσεγγίσεως των 
νομοθεσιών των κρατών μελών που αφορούν την εφαρμογή της αρχής της 
ισότητας των ευκαιριών μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών (Ε.Ε. L 
45/19 της 19.2.1975) - (75/117/Ε0Κ). 
Οδηγία του Συμβουλίου της 9ης Φεβρουαρίου 1976 περί εφαρμογής της αρχής 
περί ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών, όσον αφορά την πρόσβαση σε 
απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και την προώθηση και τις συνθήκες 
λειτουργίας (Ε.Ε. L 39/40 της 14.2.1976) - (76/7/ΕΟΚ). 
Οδηγία του Συμβουλίου της 19 Δεκεμβρίου 1978 περί της προοδευτικής 
εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών στα 
θέματα κοινωνικής ασφάλισης (Ε.Ε. L 6/24 της 10.1.1979) - (79/7/ΕΟΚ). 
Ψήφισμα του Συμβουλίου της 12 Ιουλίου 1982 σχετικά με την προώθηση της 
ισότητας ευκαιριών για τις γυναίκες (E.E.C 186/3 της 21.7.1982). 
Ψήφισμα του Συμβουλίου της 7ης Ιουνίου 1984 σχετικά με τις δράσεις για την 
καταπολέμηση της ανεργίας των γυναικών (Ε.Ε C 161/4 της 21.6.1984) -
(84/C/161/02). 
Σύσταση του Συμβουλίου της 13ης Δεκεμβρίου 1984 σχετικά με την προώθηση 
θετικών δράσεων υπέρ των γυναικών (Ε.Ε. L 331/34 της 19.12.1984) -
(84/635/ΕΟΚ). 
- 33 -
Ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδί ας συνελθόντων στα πλαίσια 
του Συμβουλίου της 3ης Ιουνίου 1985 που αφορά πρόγραμμα δράσης για την 
ισότητα των ευκαιριών μεταξύ κοριτσιών και αγοριών στον τομέα της 
εκπαίδευσης (Ε.Ε. C 166/1 της 5.7.1985) (85/C 166/01). 
Οδηγία του Συμβουλίου της 11ης Δεκεμβρίου 1986 σχετικά με την εφαρμογή της 
αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν ανεξάρτητη 
δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένης της γεωργικής, καθώς και για την 
προστασία της μητρότητας 86/613/ΕΟΚ (Ε.Ε. L 359 της 19.12.1986). 
Σύσταση της Επιτροπής της 24ης Νοεμβρίου 1987 που αφορά την επαγγελματική 
κατάρτιση των γυναικών (Ε.Ε. L 342 της 4.12.1987). 
Ψήφισμα του Συμβουλίου της 16 Δεκεμβρίου 1988 που αφορά την επαγγελματική 
επανένταξη και την καθυστερημένη επαγγελματική ένταξη των γυναικών (Ε.Ε. C 
333 της 28.12.1988). 
Ψήφισμα του Συμβουλίου της 29ης Μαίου 1990 που αφορά την προστασία της 
αξιοπρέπειας, των ανδρών και των γυναικών στην εργασία (Ε.Ε. C 157 της 
27.6.1990). 
3. Πρόταση κατάταξης σε, υποχρεωτικές και μη υποχρεωτικές δαπάνες 
Μη υποχρεωτικές δαπάνες 
4. Σκοπός και π6Ρΐγραφή της δράσης 
4.1. Σκοπός 
Η υλοποίηση των σκοπών του παρόντος μεσοπρόθεσμου κοινοτικού προγράμματος 
(1991-1995) προβλέπει την χρηματοδότηση σχεδίων και προγραμμάτων στους 
διάφορους τομείς δράσης που έχουν επιλεγεί (βλέπε παράτημα 1). 
Το πρόγραμμα αυτό αφορά : 
τις γυναίκες που εργάζονται ή εκείνες που ενδέχεται να εργαστούν 
(περιλαμβανόμενων των μεταναστευουσών γυναικών) 
τις εργαζόμενες (εργαζόμενους) που θα μπορούσαν να υποστούν σε άνιση 
μεταχείριση 
τα ιδρύματα ισότητας, τους οργανισμούς, τις ενώσεις, τα κέντρα 
κατάρτισης, τα κέντρα έρευνας ... που θα μπορούσαν να προωθήσουν τις 
δράσεις στους προβλεπόμενους τομείς. 
- 34 -
5. Οικονουική επίπτωση Tnc ôoaonc επί των πιστώσεων παοέυΒαση£ 
πρβλ. πίνακα παραρτήματος 3 
Προτάθηκε από το 1983 να συγκεντρωθούν όλοι οι οικονομικοί πόροι που είναι 
απαραίτητοι για τη χρηματοδότηση του προγράμματος σε ένα κονδύλιο του 
προϋπολογισμού την 3-4012. Από το 1992, οι πιστώσεις προϋπολογισμού (Β 3-4010 
και Β 3-4012) που είναι απαραίτητες για την εφαρμογή του προγράμματος δράσης 
θα συγκεντρωθούν σε ένα κονδύλιο προϋπολογισμού την 3-4012. 
5.1 Χρονοδιάγραμμα διάθεσης των ποσών που θεωρούνται αναγκαία 
1991 1992 
Πιστώσεις υποχρέωσης 5.000.000 5.300.000 
Πιστώσεις πληρωμών 3.000.000 4.000.000 
Υπενθυμίζεται ότι ο συνολικός προϋπολογισμός τους 1990 για την ισότητα 
ευκαιριών ανέρχεται σε 4.850.000 ECU από τα οποία 2.800.000 ECU βάσει του 
κονδυλίου 6410 (Β3 - 4012), 1.150.000 ECU με βάσει την 6400 (Β3 - 4010), 
900.000 ECU με βάσει την 6340 και 6300 (Β3 - 1020 και Β3 - 1000). 
Οι πιστώσεις που ζητήθηκαν από τον προϋπολογισμό 1991 καλύπτουν το ποσό που 
θεωρείται αναγκαίο για το έτος αυτό. θα επιτρέψουν την εκκίνηση, σε μία 
ελάχιστη βάση, τριών νέων δράσεων. 
Για το έτος 1992, έχει προβλεφθεί μία αύξηση κατά 6% (ήδη 300.000 ECU) για να 
επιτρέψει την ανάπτυξη του προγράμματος IRIS και τριών νέων δράσεων. 
Για τα επόμενα έτη, η Επιτροπή θα καταρτίσει για κάθε έτος λαμβάνοντας υπόψη 
την εκτέλεση και τα αποτελέσματα που θα επιτευχθούν, τον πίνακα των πιστώσεων 
που θα ζητήσει στο πλαίσιο των δημοσιονομικών προοπτικών που αποτελούν μέρος 
της διοργανικής συμφωνίας. 
6. Τρόποι χρηματοδότησης της δράσης 
Χρηματοδοτικές βοήθειες, συμβάσεις παροχής υπηρεσιών, έρευνα/μελέτης. 
6.1. Ποσοστό κοινοτικής χρηματοδοτικής συμμετοχής (σε Χ) στο συνολικό 
κόστος της δράσης 
Χρηματοδότηση κατά 100% : για τα δίκτυα το πρόγραμμα ILE, δίκτυο IRIS, 
μελέτες/έρευνα· φροντίδα παιδιών και εμπειρογνώμονες 
Για τις λοιπές δράσεις (βοήθεια) επί το ποσοστό % θα προσδιορίζεται κατά 
περ ίπτώση. 
- 35 -
7. Οικονουικη επίπτωση επί των πιστώσεων προσωπικού και λειτουργίας 
7.1. Προσωπικό απαραίτητο για την εκπαίδευση του προγράμματος 
ΓΔ V υπάΡΧΟν Ζητούυενο ποόσθετο προσωπικό 
5Α 1Α 
2Β 1Β 
3Γ 2Γ 
2 μη καθορισμένης βαθμίδας 
Αυτές οι πρόσθετες θέσεις θα πρέπει να βρεθούν είτε μέσω εσωτερικής 
αναδιάρθρωσης είτε στο πλαίσιο του προγραμματισμού των πόρων για το υπόψη 
έτος. 
7.2. Αναγκαίες πιστώσεις λειτουργίας 
προς υπόμνηση συνεδριάσεις της συμβουλευτικής 
επιτροπής για την ισότητα ευκαιριών 
(2510) 
συνεδρίαση των ομάδων εργασίας (2500). 
36 -
Παράρτημα 1 
ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ 
1. Ooiouoc των σκοπών στο τρίτο ποόνοαυυα 6oaonc 
Το 3ο πρόγραμμα δράσης αναγνωρίζει: 
1) 3 στρατηγικούς ειδικότερους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν σε κάθε 
έναν από τους αναγνωρισθέντες τομείς. 
2) Τα μέσα για την επίτευξη αυτών των στόχων. 
3) Τα μέτρα που θα πρέπει να εφαρμοστούν απο την Επιτροπή και από τα 
κράτη μέλη (και ενδεχόμενα από τους κοινωνικούς εταίρους). 
Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει έτσι τον ορισμό των γενικών στόχων μιας πολιτικής 
ισότητας τόσο στο επίπεδο της Κοινότητας όσο και των κρατών μελών. 
Δεν είναι δυνατή η ποσοτική έκφραση στο επίπεδο της Κοινότητας των στόχων που 
σχετίζονται με - πχ. τη μείωση του ποσοστού ανεργίας, την αύξηση της 
επαγγελματικής κατάρτισης των γυναικών, την αύξηση των θέσεων στελεχών για τις 
γυναίκες ... · εναπόκειται στα κράτη μέλη να προσδιορίσουν ποσοτικά 
εκφρασμένους στόχους που να ανταποκρίνονται σε εθνικές ιδιαιτερότητες. 
Το κύοιο τυήυα του ποοϋπολονιουού για την προώθηση της ισότητας αφιερώθηκε 
μέχρι τώρα στα δίκτυα (περιλαμβανόμενου του IRIS) 43%^1^· για τις 
δράσεις/έρευνες 7%· για τις ενέργειες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης 13%^2^ 
στα εκπαιδευτικά σχέδια 8%. 
Είναι σαφές ότι είναι πολύ δύσκολο να οριστούν ποσοτικοί στόχοι στους τομείς 
αυτούς. Οι ενέργειες αυτές έχουν πραγματικά προτιμηθεί και επιλεγεί λόγω του 
πολλαπλασιαστικού τους αποτελέσματος και για την ανάπτυξη μιας συνεργασίας 
μεταξύ του εθνικού επιπέδου και του κοινοτικού -και, κυρίως, όταν πρόκειται 
για εργασία δικτύων ή ενέργειες ευαισθητοποίησης και πληροφόρησης. 
Εξάλλου, η Επιτροπή χρηματοδοτεί την υποστήριξη εθνικών ενεργειών πληροφόρησης 
και ευαισθητοποίησης που εντάσσονται στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης και 
έχουν ένα χαρακτήρα προτεραιότητας και οι οποίες συμβάλλουν σε μια κατάλληλη 
γεωγραφική κατανομή. 
Οι πρόσφατες μελέτες έχουν ως αντικείμενο να επιτρέψουν μια ενδελεχή ανάλυση 
των προβλημάτων και της εξέλιξης της κατάστασης των γυναικών μέσα στην 
προοπτική της ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς και της προπαρασκευής του 
τρίτου προγράμματος. 
2_* Δράση της Επιτροπής 
Ο συνολικός προϋπολογισμός (όλα τα κονδύλια του προϋπολογισμού αθροισμένα) 
ήταν 5.000.000 ECU το 1989 και 4.850.000 ECU το 1991. 
(1) από το οποίο 15% είναι το IRIS 
(2) Περιλαμβανόμενης της υποστήριξης εθνικών δραστηριοτήτων 
- 37 -
Το προσχέδιο προϋπολογισμού 91 προβλέπει τη διάθεση ποσού 5.000.000 ECU το 
οποίο αντιστοιχεί σε μία στασιμότητα του προϋπολογισμού επί 3 έτη. 
Η αύξηση κατά 6% του προϋπολογισμού που προβλέπει το 1992 θα επιτρέψει την 
έναρξη εκτέλεσης σε μια ελάχιστη βάση, των ενεργειών που προβλέπονται 
σύμφωνα με το τρίτο πρόγραμμα δράσης. 
Α. Ενέργειες προς συνέχιση 
Σε μία πρώτη φάση (1991-1992), η Επιτροπή θα συνεχίσει και θα αξιοποιήσει 
τις υφιστάμενες δραστηριότητες και οι νέες ενέργειες θα εκκινήσουν σε μια 
ελάχιστη βάση. Μετά το 1992, η ανάπτυξη των δραστηριοτήτων αυτών θα 
εξεταστεί σε συνάρτηση με την αναθεώρηση των οικονομικών προοπτικών. 
Δίκτυα πλnoo«όonσnc και ανταλλαγών 
Τα δίκτυα αποτελούν ένα ουσιαστικό μέσον για την εφαρμογή του τρίτου 
κοινοτικού προγράμματος. 
Τα υφιστάμενα δίκτυα θα διατηρηθούν (εκτός εκείνων της διαφοροποίησης των 
επαγγελματικών επιλογών). Δύο νέα δίκτυα θα δημιουργηθούν: "οι σε πλέον 
δυσμενή θέση γυναίκες" και "οι γυναίκες στη διαδικασία λήψης απόφασης". 
Επιπλέον η Επιτροπή θα ενθαρρύνει τις επαφές μεταξύ των υφισταμένων 
δικτύων (κυρίως δίκτυα εργοδοτών και συνδικάτων). 
Η δημιουργία ενός από τα δύο νέα δίκτυα θα προβλεφθεί μετά το 1992 σε 
συνάρτηση με τις οικονομικές προοπτικές. 
Υποστήριξη των τοπικών πρωτοβουλιών απασγόληθΓ^ 
Το τρίτο πρόγραμμα δράσης προβλέπει τη συνέχιση του υφιστάμενου 
προγράμματος (άμεση επιδότηση για την δημιουργία μικρών επιχειρήσεων ή 
συνεταιρισμών), ενόψει κυρίως μιας ανάπτυξης συμπληρωματικών ενεργειών που 
αφορούν τα σχέδια που συγχρηματοδοτούνται από το NOW. 
Δίκτυο IRIS (επαγγελματική κατάρτιση των γυναικών). 
Το πρόγραμμα προβλέπει την ανάπτυξη του δικτύου (αύξηση του αριθμού των 
επιλεγομένων σχεδίων, ανταλλαγές μεταξύ σχεδίων, συνεταιρισμούς, 
σεμινάρια, τράπεζες δεδομένων ...) ώστε να υπάρξει μια καλύτερη 
ανταπόκριση στις ανάγκες της επαγγελματικής κατάρτισης των γυναικών στο 
πλαίσιο της προοπτικής του 1992 και για να παροτρυνθεί μια αύξηση των 
σχεδίων επαγγελματικής κατάρτισης υπέρ των γυναικών. 
Εκπαίδευση 
Συγχρηματοδότηση ενεργέ ιών-έρευνας σχετικά με την επιμόρφωση των 
καθηγητών: αξιολόγηση και διάδοση των αποτελεσμάτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Ανάπτυξη των ενεργειών υπέρ της εκπαίδευσης των γυναικών και των νέων 
κοριτσιών που βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση. 
Μελέτε^έοευνε^α? ι ολονήσε ι c/στατ ι στ ι Kéc 
Έναρξη εκτέλεσης μελετών και ερευνών που είναι αναγκαίες για την εφαρμογή 
του τρίτου προγράμματος. 
Προβλέπεται πέραν της ενίσχυσης των ενεργειών αξιολόγησης και μια 
σημαντική ανάπτυξη του προγράμματος συλλογής δεδομένων (μέσω 
ερωτηματολογίων, στατιστικών, ... ). 
- 38 -
Ενέονει εc ευαιοθητοποίηση^κατάοτ tone : προαγωγή και διάδοση Tnc 
πληροφόρησης, 
Διοργάνωση συνεδρίων, σεμιναρίων, συζητήσεων, ανταλλαγών εμπειριών σχετικά 
με τους στρατηγικούς άξονες του τρίτου προγράμματος δράσης. 
Πρόγραμμα πληροφόρησης σχετικά με το 1992 και την Κοινοτική πολιτική στον 
τομέα της ισότητας των ευκαιριών (στους επαγγελματίες, στους κοινωνικούς 
εταίρους, στις επιτροπές ισότητας, στις ενώσεις ...). 
Υποστήριξη των δικτύων πληροφόρησης/τεκμηρίωσης 
Ενέργειες πληροφόρησης και προαγωγής των δραστηριοτήτων του τρίτου 
προγράμματος: εκπόνηση φυλλαδίων ενημερωτικών δελτίων, οπτικοακουστικού 
υλικού ...). 
Υποστήριξη εθνικών ενεργειών 
Συμβολή στη χρηματοδότηση εθνικών ενεργειών για την προαγωγή της ισότητας, 
σύμφωνα με τους στόχους που επιλέχτηκαν για το τρίτο πρόγραμμα δράσης, 
(αναλαμβάνονται από τις εθνικές, περιφερειακές, τοπικές διοικήσεις, 
επιτροπές ισότητας, τα πανεπιστήμια, τις ενώσεις, ...). 
Β. ^c ενέονει se που θα εγκαινιαστούν στο πλαίσιο του το ί του ποονοάυιια^ 
Όλα αυτά τα προγράμματα θα αρχίσουν να εφαρμόζονται το 1991 σε μια 
ελάχιστη βάση και θα αναπτυχθούν προοδευτικά σε συνάρτηση με τις 
οικονομικές προοπτικές. 
ΥποστήριΕη θετικών ενεργέ ιώνστιc επιχειρήσεις 
Πρόκειται για ουσιώδη άξονα του προγράμματος δράσης 
Μετά τις ενέργειες ευαισθητοποίησης του δικτύου πρέπει να προωθηθεί η 
ουσιαστική εφαρμογή θετικών ενεργειών στις επιχειρήσεις (συγχρηματοδότηση 
προγραμμάτων) η εγκαινίαση ενεργειών ενημέρωσης/ευαισθητοποίησης των 
κοινωνικών εταίρων. 
Μ?λέτ6ς YvvqiKwv 
Προώθηση των μελετών σχετικά με τις γυναίκες (βάση δεδομένων, υποστήριξη 
σε δίκτυα, εκπόνηση οδηγού, δημοσιεύσεις). 
Φύλαξη παιδιών 
Το 3ο πρόγραμμα προβλέπει ανάπτυξη των ενεργειών στον τομέα αυτό: ανάπτυξη 
των δραστηριοτήτων του δικτύου (προγράμματα επίσκεψης και ανταλλαγών, 
τεχνικά σεμινάρια, ανάπτυξη της πληροφόρησης/τεκμηρίωσης) και εγκαινίαση 
σχεδίων πιλότων και επίδειξης, κυρίως στις αγροτικές ζώνες (συμπληρωματικό 
πρόγραμμα του προγράμματος NOW λαμβανόμενων υπόψη των κριτηρίων 
επιλεξιμότητας). 
Βελτίωση Tnc KOTaoTaonc των γυναικών στην κοινωνία 
Ανάληψη νέων πρωτοβουλιών στον τομέα των μέσων ενημέρωσης και ενόψει της 
προώθησης των γυναικών στη διαδικασίαα λήψης αποφάσεων. 
- 39 -
Evnu80<i>TiKéc εvέpvειεc που βα. πΡαΥΜΟΤΟπΟΙ nSpC»Y από την υπηρεσία 
ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΓΥΝΑΙΚΕΣ (ΓΔ Χ) 
Η ΓΔ Χ επιθυμεί να ενισχύσει τη δραστηριότητα της για την έναρξη, τη 
διάδοση και την υποστήριξη του τρίτου προγράμματος (προϋπολογισμός Β 3-
301). 
- 40 -
Παράρτημα 2 
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ 
Ποόνοαυυα ILE (ToniKéc πoωτoBoυλtεc απασγόλησηΟ (25% του ποοϋπολονιουοό) 
0 αντίκτυπος του προγράμματος ILE στην απασχόληση των γυναικών είναι πιο 
εύκολος να εξακριβωθεί, δεδομένου ότι το πρόγραμμα προβλέπει την καταβολή 
επιχορήγησης 1.000 ECU για κάθε θέση απασγόλnσnc που δηυιουρνείται (με 
ελάχιστο 2.000 ECU (απαιτούνται τουλάχιστον 2 θέσεις απασχόλησης) και ένα 
μέγιστο 5.000 ECU κατ' επιχείρηση). 
Έτσι, ποσό ύψους 1 MECU^3^ (προβλεπόμενο ποσό για το 1989 και το 1990) 
επέτρεψε να υποστηριχθεί απευθείας η δημιουργία περισσότερων από 1.200 
νέες θέσεις εργασίας ισοδύναμες πλήρους απασχόλησης (από τις οποίες 28% 
θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης). Διαπιστώνουμε ότι αν και πολύ 
περιορισμένη (σε σχέση με άλλες επιδοτήσεις απευθείας βοήθειας στην 
απασχόληση), η επιχορήγηση που δίνει η Κοινότητα έχει έναν καταλυτικό και 
πολλαπλασιαστικό ρόλο, υποκινώντας δραστηριότητες κοινοπραξίας σε άλλους 
οργανισμούς (τοπικούς ή εθνικούς), ενώ η μέση συμμετοχή της Επιτροπής στη 
χρηματοδότηση ξεκινήματος έργων είναι κατά μέσο όρο 13%. 
Πρέπει να σημειώσουμε επίσης ότι έχοντας υπόψη την επιτυχία αυτού του 
προγράμματος, η Κοινότητα δεν μπορεί να δώσει ευνοϊκή απάντηση παρά στο 
20% περίπου των επιλέξιμων αιτήσεων. 
2. Το ποόνραυυα IRIS 
Το δίκτυο IRIS αναπτύχθηκε προοδευτικά: 
αύξηση του αριθμού των έργων (από 71 σε 250), χρηματοδότηση εθνικών 
και διεθνικών σεμιναρίων, προγράμματα επισκέψεων και ανταλλαγών, 
σύνταξη καταλόγου και μιας βάσης δεδομένων, ανάπτυξη δραστηριοτήτων 
κοινοπραξίας και αδερφοποίησης. 
η ανάπτυξη του προγράμματος IRIS πρέπει να επιτρέψει να επωφεληθεί 
ένας αυξανόμενος αριθμός γυναικών (σε κατάρτιση, ήτοι περίπου 20.000 
γυναίκες το 1992 σε 56.000 το 1995) και κυρίως να δημιουργηθεί ένα 
πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα πάνω στον αριθμό έργων κατάρτισης υπέρ των 
γυναικών. 
Τα κονδύλια που υπάγονται στον τίτλο 6430 του προϋπολογισμού (δηλαδή 
500.000 ECU για 71 έργα) δεν επαρκούν για να επιτρέψουν την ανάπτυξη 
του δικτύου που έχει εφαρμοστεί με την προοπτική του 1992. 
(3) αποτελέσματα μιας μερικής αξιολόγησης που αφορά την περίοδο από τα μέσα 
του 1988 ώς τα μέσα του 1989. βλέπε το επισυναπτόμενο σημείωμα. 
41 -
3. Χοηυατοοότηοη θετικών ενεργειών OTIC επιχειρήσει 
0 προβλεπόμενος προϋπολογισμός του τρίτου προγράμματος δράσης αναμένεται 
να επιτρέψει τη χρηματοδότηση ενός αυξανόμενου αριθμού έργων στις 
επιχειρήσεις ήτοι 2 έργα ανά χώρα (δηλαδή 24 έργα), 3 ανά χώρα το 1993 (36 
έργα), έως 6 έργα ανά χώρα το 1994 (δηλαδή 72 έργα) (έως μέσο ύψος 35.000 
ECU ανά έργο). 
Με στόχο τη δημιουργία πραγματογνωμοσύνης για τη θετική δράση στο 
κοινοτικό επίπεδο είναι απαραίτητο να υπάρξει χρηματοδότηση ενεργειών 
για ανταλλαγές εμπειριών και άλλων πρακτικών (μέσω σεμιναρίων 
εργοδοτών, συνδικάτων, διάδοσης ενημερωτικού δελτίου στους 
ενδιαφερόμενους παράγοντες). 
- 42 -
Παοάρτηυα 3 1991<1> 
1.400.000(2 
1.000.000Î3 
150.000(4 
750.000(2 
400.000(6 
350.000^4 
470.000<4 
200.000(4 
50.000<4 
50.000(4 
180.000^4 
5.000.000 1992 
1.400.000 
1.000.000 
250.000 
(5) 850.000<5) 
400.000 
350.000 
470.000 
200.000 
100.000 
100.000 
180.000 
5.300.000 Δίκτυα 
I.L.E. 
θετικές ενέργειες στις 
επιχειρήσεις 
Δίκτυο IRIS (F.Ρ.) 
Εκπαίδευση και μελέτη 
για τις γυναίκες 
Δράσεις μελέτες/έρευνες 
αξιολόγησης/στατι στ ικές 
Ενέργειες ευαισθητοποίησης, 
κατάρτιση και αξιολόγηση των 
πληροφοριών 
Υποστήριξη εθνικών ενεργειών 
Φύλαξη παιδιών 
Βελτίωση της κατάστασης 
της γυναίκας 
Συνεδρι άσε ις+εμπειρογνώμονες 
Σύνολο 
(1) Τα προβλεπόμενα ποσά στον προϋπολογισμό του 1991 είναι τα (δια με τα ποσά 
που προβλέπονται για το 1990 
(2) Προϋπολογισμός 6410 (Β3-4012) και 6400 (Β3-4012) 
(3) Προϋπολογισμός 6400 (Β3-4010) 
(4) Προϋπολογισμός 6410 (Β3-4010) 
(5) Από τα οποία 500.000 ECU στον προϋπολογισμό Β3-1020 
(6) Προϋπολογισμός 6300 (Β3-1000) Τα ποσά θα καθοριστούν οριστικά σε συνάρτηση 
με τις πιστώσεις που θα αποφασιστούν γι' αυτές τις γραμμές. 
- 43 -
Παράρτημα 4 
Κατάλογος των δικτύων και ομάδων εργασίας (δεύτερο πρόγραμμα δράσης) 
Ομάδα εργασίας για την επαγγελματική κατάρτιση των γυναικών (IRIS) 
Δίκτυο για τη φύλαξη των παιδιών 
Δίκτυο για την εφαρμογή των οδηγιών σχετικά με την ισότητα 
Ομάδα συμβούλων επιχειρήσεων για την προαγωγή των θετικών δράσεων στη 
βιομηχανία 
Ομάδα εργασίας "ισότητα των ευκαιριών στο σχολείο" 
Ομάδα εμπειρογνωμόνων "γυναίκες στην απασχόληση" 
Γυναίκες σε ανώτερες θέσεις της δημόσιας διοίκησης 
Δίκτυο "γυναίκες στις τοπικές πρωτοβουλίες απασχόλησης" 
Συντονιστική ομάδα για την ισότητα των ευκαιριών στην τηλεόραση και 
στη ραδιοφωνία. 


ISSN 0254-1483 
COM(90)449 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 06 
Αρι«. καταλόγου : CB-CO-90-553-GR-C 
ISBN 92-77-65540-2 
ΤΙΜΗ ΠΩΛΗΣΗΣ uéxpi 30 σελίδες: 3,50ECU γιάκά^ε 10 επιπλέον σελίδες: 1.25ECU 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Luxembourg