Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Να μην παραμεληθεί κανείς κατά την υλοποίηση της Ατζέντας του 2030 για τη βιώσιμη ανάπτυξη»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2020/C 47/05)

Εισηγητής: ο κ. Peter SCHMIDT

Συνεισηγητής: ο κ. Lutz RIBBE

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 21.2.2019 Νομική βάση Άρθρο 32 παράγραφος 2 του εσωτερικού κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδια τμήματα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 31.10.2019 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 547 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 159/21/16

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Οι στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ (ΣΒΑ) ανοίγουν το δρόμο για ένα καλύτερο και πιο βιώσιμο μέλλον για όλους. Κεντρικό σημείο των ΣΒΑ είναι η δέσμευση ότι, κατά τη μεταστροφή προς μια βιώσιμη και σταθερή πορεία, δεν θα παραμεληθεί κανείς, με πρωταρχικό μέλημα όσους υστερούν περισσότερο, και ότι κανένας στόχος δε θα θεωρείται εκπληρωμένος παρά μόνο αν έχει επιτευχθεί για όλους.

1.2. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι κοινωνικοί προβληματισμοί πρέπει να αντιμετωπιστούν σε πλήρη συνέργεια με τους περιβαλλοντικούς και τους οικονομικούς. Η υλοποίηση των ΣΒΑ στην ΕΕ απαιτεί τη συγχώνευση της κοινωνικής με την οικονομική και την περιβαλλοντική διάσταση της αειφορίας, θα επιφέρει συστημική αλλαγή και θα υπερβαίνει την περιχαράκωση που χαρακτηρίζει εν πολλοίς τις ισχύουσες στρατηγικές της ΕΕ. Η αξία του καθορισμού μέτρων και πολιτικών μέσω του πολυδιάστατου πρίσματος της Ατζέντας του 2030 είναι αδιαμφισβήτητη. Η αντιμετώπιση του κοινωνικού ζητήματος θα είναι απολύτως ζωτικής σημασίας για την υλοποίηση της Ατζέντας.

1.3. Σε σύγκριση με την περιβαλλοντική ή την οικονομική διάσταση, τα κοινωνικά ζητήματα και η περιφερειακή συνοχή θεωρούνταν μέχρι σήμερα περισσότερο χωριστοί τομείς πολιτικής παρά πραγματικά αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής για την αειφορία. Αυτό που ορίζει την κοινωνική διάσταση μιας ολοκληρωμένης πολιτικής για την αειφορία δεν είναι μόνο ότι αναπτύσσει περαιτέρω παραδοσιακές κοινωνικές πολιτικές (όπως η βελτίωση των επιδομάτων πρόνοιας), αλλά ότι πράττει περισσότερα για τη δικαιοσύνη και τη συμμετοχή στην οικονομία –προς όφελος των πολιτών και των περιφερειών.

1.4. Η μετάβαση σε μία βιώσιμη, χωρίς ανθρακούχες εκπομπές και αποδοτική από πλευράς πόρων οικονομία απαιτεί θεμελιώδεις αλλαγές στην κοινωνία και την οικονομία μας. Αυτές οι αλλαγές δημιουργούν ευκαιρίες, αλλά και κινδύνους. Το να μην παραμεληθεί κανείς σημαίνει ότι όλα τα μέλη της κοινωνίας, ιδίως δε όσοι υστερούν περισσότερο, θα έχουν πραγματική δυνατότητα να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες και θα είναι καλά προετοιμασμένοι να αντεπεξέλθουν στους κινδύνους. Αυτό απαιτεί ενεργό πολιτική. Σε αυτό το πλαίσιο, ειδική προσοχή πρέπει να δοθεί στις πιο ευπαθείς ομάδες της κοινωνίας, καθώς και στις πιο μειονεκτούσες περιφέρειες και τοπικές οντότητες.

1.5. Το να μην παραμεληθεί κανείς συνεπάγεται επίσης την εκ νέου χειραφέτηση όσο το δυνατόν περισσότερων ατόμων ώστε να διαδραματίζουν θετικό ρόλο ως ενεργοί πολίτες, τη μεγιστοποίηση της προσβασιμότητας στις επενδύσεις, νέους τρόπους ζωής, καταναλωτικά ήθη και αειφόρο τεχνολογία για όλα τα άτομα, τις ομάδες και τις περιφέρειες κατά τη μεταβατική διαδικασία. Ο μετασχηματισμός στην κατεύθυνση της αειφορίας δεν μπορεί και δεν πρέπει να επιβληθεί από την κορυφή· θα επιτύχει μόνον εάν βασίζεται στην ευρεία στήριξη και ενεργό συμμετοχή όλων.

1.6. Για την υλοποίηση των ΣΒΑ και για να μην παραμεληθεί κανείς, η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και τα κράτη μέλη: — να θεσπίσουν ένα ευρωπαϊκό οικολογικό και κοινωνικό σύμφωνο, στο πλαίσιο μιας γενικότερης «Στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης της ΕΕ έως το 2050», το οποίο θα είναι πραγματικά αποσυνδεδεμένο από την υπερβολική χρήση των φυσικών πόρων και κεντρικός στόχος του οποίου θα είναι η ενίσχυση της ευημερίας των πολιτών. Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με ευχαρίστηση ότι η νέα Επιτροπή προτίθεται να δρομολογήσει ένα ευρωπαϊκό οικολογικό σύμφωνο· επιμένει, ωστόσο, ότι αυτό θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει την κοινωνική διάσταση· — να αξιολογούν συστηματικά τις δυνητικές αρνητικές ή θετικές παρενέργειες της μετάβασης στον πληθυσμό της Ευρώπης (ιδίως στους φτωχούς και στις ευπαθείς ομάδες) και στις διαρθρωτικά αδύναμες περιφέρειες και να κατανοήσουν καλύτερα τους διαγενεακούς παράγοντες ενίσχυσης της αειφορίας και της ανισότητας· — να συγκροτήσουν κατάλληλες διαχειριστικές δομές και μέσα για την υλοποίηση των ΣΒΑ και του ευρωπαϊκού οικολογικού και κοινωνικού συμφώνου, π.χ. χρησιμοποιώντας το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, τη βελτίωση της νομοθεσίας και το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένων του ταμείου συνοχής και του κοινωνικού ταμείου, για την προώθηση του μετασχηματισμού· — να διευρύνουν τη συναντίληψη της έννοιας της «δίκαιης μετάβασης» (πέραν του λιθάνθρακα) και να υλοποιήσουν πλήρως τον Ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων προς στήριξη της μετάβασης αυτής, προάγοντας ταυτόχρονα μεταρρυθμίσεις στα αναδιανεμητικά συστήματα (εξατομικευμένη φορολογία, κοινωνική προστασία και αειφόρες και κοινωνικές επενδύσεις), την ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και την ισότητα των φύλων· — να εξασφαλίσουν ίση πρόσβαση και τις ίσες ευκαιρίες όσον αφορά την κατάλληλη εκπαίδευση και κατάρτιση για όλους· — να εξαλείψουν τους φραγμούς στην ενεργό συμμετοχή των πολιτών που δεν διαθέτουν το αναγκαίο χρηματοοικονομικό και κοινωνικό κεφάλαιο, την αναγκαία γνώση και πληροφόρηση, και την πρόσβαση σε ευκαιρίες· — να θεσπίσουν πολιτικές που ωφελούν τους πολίτες και προστατεύουν το περιβάλλον, π.χ. σχέδια για την ατμοσφαιρική ρύπανση που δίνουν προτεραιότητα στις ευπαθείς ομάδες, οικολογικές πολιτικές κοινωνικής στέγης κ.λπ. — να προωθήσουν την κοινωνική και συνεργατική οικονομία στο πλαίσιο της μετάβασης στην αειφορία (π.χ. δεξιότητες, κυκλική οικονομία, ενεργειακή μετάβαση, ενθάρρυνση των συνεταιρισμών)· — να παράσχουν υποστήριξη στις ΜΜΕ ώστε να επιτύχουν στη μετάβαση και να επιτύχουν βιώσιμη ανταγωνιστικότητα, μέσω της καλύτερης πρόσβασης στις δεξιότητες, τη χρηματοδότηση, την καινοτομία και την τεχνολογία· — να ενισχύσουν τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας· — να σχεδιάσουν στρατηγική που θα εξασφαλίζει ότι, επιπλέον των πόλεων, και οι αγροτικές κοινότητες θα καταστούν πιο ανθεκτικές, βιώσιμες και χωρίς αποκλεισμούς· — να ενισχύσουν την προστασία του κλίματος και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στην Ευρώπη για την καταπολέμηση της απερήμωσης και να αντιμετωπίσουν τη λειψυδρία και την πληθυσμιακή συρρίκνωση· — να δώσουν ουσιαστικό λόγο και ρόλο στους νέους και στις μελλοντικές γενιές κατά τη λήψη αποφάσεων για την αειφορία· — να προωθήσουν αειφόρο εμπορική πολιτική, που θα ενσωματώνει τους θετικούς και αρνητικούς κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς εξωτερικούς παράγοντες του εμπορίου.

2. Εισαγωγή

2.1. Για υπερβολικά πολύ καιρό, η κοινωνική διάσταση της αειφορίας δεν λαμβανόταν δεόντως υπόψη, είτε σε παγκόσμιο είτε σε ενωσιακό επίπεδο. Σε σύγκριση με την περιβαλλοντική και την οικονομική διάσταση, τα κοινωνικά ζητήματα και η περιφερειακή συνοχή θεωρούνταν μέχρι σήμερα περισσότερο ως διακριτοί τομείς πολιτικής παρά ως πραγματικά αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής για την αειφορία, ενώ ευρείες κοινωνικές ανισότητες και περιβαλλοντικές ανισορροπίες παραμένουν στην Ευρώπη, σε ορισμένες δε περιοχές επιδεινώνονται. Μέχρι σήμερα, οι πολιτικές όντως παραμελούσαν άτομα, ομάδες και περιφέρειες, αποτυγχάνοντας να σεβαστούν όχι μόνο τα όρια του πλανήτη, αλλά και τις βασικές κοινωνικές ανάγκες μεγάλου μέρους του πληθυσμού της ΕΕ. Η ΕΕ συχνά θεωρείται υπεύθυνη για τα τεράστια χάσματα μεταξύ των υποσχέσεων και της πραγματικότητας όσον αφορά την πολιτική συνοχής και την κοινωνική πολιτική.

2.2. Οι αυξανόμενοι θετικοί και αρνητικοί σύνδεσμοι μεταξύ των οικονομικών, των κοινωνικών και των οικολογικών προκλήσεων δεν μπορεί και δεν πρέπει να παραβλέπονται. Οι πρόσφατες διαδηλώσεις σε όλη την Ευρώπη δεν πρέπει να θεωρούνται σημάδι συνολικής απόρριψης των μεταρρυθμίσεων από το ευρύ κοινό. Αντιθέτως, αποτελούν έκφραση των φόβων πολλών πολιτών που είναι ήδη δυσαρεστημένοι από την τρέχουσα κατάστασή τους και που πλέον φοβούνται ότι οι αναγκαίοι μετασχηματισμοί που βρίσκονται ενώπιόν τους —για παράδειγμα, η στροφή σε μια ανθρακικά ουδέτερη οικονομία— θα αποβούν και πάλι σε βάρος τους.

2.3. Για αυτό, ένα νέο πολιτικό πλαίσιο για την αειφόρο ανάπτυξη πρέπει να αναλύει τις ελλείψεις των υφιστάμενων μη βιώσιμων πολιτικών και να οδηγεί σε ένα νέο οικολογικό και κοινωνικό σύμφωνο που θα αντιμετωπίζει ουσιαστικά τους φόβους των πολιτών μέσω πρακτικών λύσεων. Η δίκαιη κατανομή των βαρών και των οφελών αποτελεί το πρώτο βήμα για την επίτευξη της ευρύτερης δυνατής αποδοχής και στήριξης του κοινού σε αυτά τα κοινωνιακά μέτρα. Η συμμετοχή, κατά τρόπο θετικό, των πολιτών στη μετάβαση θα μειώσει τον κίνδυνο να προκύψει ακόμα μεγαλύτερη δυσαρέσκεια ή αντιρρήσεις ή να επικρατήσει η παραίτηση από την πολιτική ζωή με, π.χ., μεγάλη αποχή από τις εκλογές. Η έλλειψη συμμετοχής στα κοινά προκαλεί αδιαμφισβήτητα στη στροφή στον εξτρεμισμό, τον λαϊκισμό, τον ρατσισμό και τον εθνικισμό στην κοινωνία μας, γεγονός που ήδη παρατηρείται σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ.

2.4. Δεν μπορούμε να λύσουμε την οικολογική κρίση μέχρι να αντιμετωπιστεί η κοινωνική διάσταση και τούμπαλιν. Χρειαζόμαστε κοινωνιακό διάλογο ώστε να αποδεχθούμε ότι η κοινωνική διάσταση πρέπει να έχει ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, σημασία με την οικονομική και την περιβαλλοντική.

2.5. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι το να μην παραμεληθεί κανείς δεν πρέπει και δεν μπορεί να αφορά απλά τους επιμέρους προβληματισμούς των ατόμων και την οικονομική τους κατάσταση ( 1 ) . Αφορά επίσης τα νοικοκυριά, τις κοινότητες, τις περιφέρειες, τους κλάδους και τις μειονότητες που παραμελούνται και αισθάνονται εγκαταλελειμμένες —π.χ. όταν καταργούνται ή υποβαθμίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες, και όταν ακόμα και ζωτικές υπηρεσίες δεν είναι προσβάσιμες ή οικονομικά προσιτές (δεν είναι μόνο το χρήμα που έχει σημασία). Ξεκινά από τις υλικές υποδομές (μεταφορές, τηλεπικοινωνίες και διαδίκτυο) και εν συνεχεία επηρεάζει την εκπαίδευση, την υγεία και την κοινωνική μέριμνα και τις δραστηριότητες αναψυχής, καθώς και τις διοικητικές υπηρεσίες, τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου, την αστυνομία κ.λπ.

2.6. Το να μην παραμεληθεί κανείς συνεπάγεται την εκ νέου ενεργοποίηση των πολιτών, τη μεγιστοποίηση της διαφάνειας και της συμμετοχής ατόμων, ομάδων και περιφερειών στη διαδικασία μετάβασης.

2.7. Επιπλέον, το να μην παραμεληθεί κανείς επεκτείνεται στις επόμενες γενιές, σύμφωνα με τον ορισμό της αειφόρου ανάπτυξης που παρατίθεται στην έκθεση της επιτροπής Brundtland ( 2 ) . Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι στο σημερινό ευρωπαϊκό πλαίσιο πολιτικής και οικονομία οι νέοι και οι μελλοντικές γενιές αδικούνται και επιδοκιμάζει το γεγονός ότι ιδίως οι νέοι εκφράζουν πλέον ξεκάθαρα τις ανησυχίες τους, π.χ. μέσω του κινήματος «Παρασκευές για το μέλλον».

2.8. Καθώς οι πολίτες χρειάζονται ενθάρρυνση προκειμένου να αντεπεξέλθουν χωρίς φόβο στην επικείμενη διαδικασία μετασχηματισμού, οι πολιτικοί ηγέτες από κάθε επίπεδο πρέπει να δώσουν ζωή στην αρχή του «να μην παραμεληθεί κανείς». Γιατί ο μετασχηματισμός συνεπάγεται αλλαγή και σε καμία περίπτωση δεν θα κερδίσουν όλοι από τη μετάβαση στην αειφορία. Είναι συνεπώς τόσο εσφαλμένο όσο και επιπόλαιο να μιλάμε για αμοιβαία —ή ακόμα και τριπλά— επωφελείς καταστάσεις. Παρότι η κοινωνία συνολικά θα ωφεληθεί, το κόστος και τα οφέλη δεν θα διανεμηθούν ισότιμα χωρίς πολιτικά μέτρα με στόχο να παραμεληθεί κανείς.

3. Ανησυχητικές τάσεις όσον αφορά τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανισότητες στην Ευρώπη

3.1. Η Ευρώπη έχει ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα ανθρώπινης ανάπτυξης και το προσδόκιμο ζωής των πολιτών της είναι μεταξύ των υψηλότερων στον κόσμο. Ωστόσο, η Ευρώπη έχει ακόμα πολύ δρόμο να διανύσει μέχρι να υλοποιήσει την κοινωνική διάσταση των ΣΒΑ. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat ( 3 ) , 109,2 εκατομμύρια άτομα, ήτοι 21,7 % του πληθυσμού της ΕΕ, απειλείτο με φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό το 2018. Τα παιδιά και οι μειονότητες κινδυνεύουν περισσότερο. Η σοβαρή υλική στέρηση, δείκτης απόλυτης φτώχειας, έχει ελαττωθεί από το 8,5 % στο 5,8 % του πληθυσμού της ΕΕ το 2018 ( 4 ) , αλλά απέχει ακόμη πολύ από τον στόχο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».

3.2. Το ποσοστό των απασχολούμενων γυναικών φτάνει μόλις το 67,5 % ( 5 ) έναντι 73 % των ανδρών (ενώ μόλις 55 % των γυναικών με τρία ή περισσότερα παιδιά απασχολούνται, έναντι 85 % των ανδρών ( 6 ) )· 32 % των γυναικών εργάζονται σε καθεστώς μερικής απασχόλησης ( 7 ) , έναντι μόλις 8 % των ανδρών. Το 2017 το μέσο μεικτό ωρομίσθιο των γυναικών ήταν κατά 16 % χαμηλότερο από αυτό των ανδρών στην ΕΕ λόγω του συνδυασμού στερεοτύπων, του διαχωρισμού στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας, του γεγονότος ότι οι διοικητικές και εποπτικές θέσεις κατέχονται κυρίως από άνδρες, μεγαλύτερων διαστημάτων εκτός αγοράς εργασίας, μη αμειβόμενων καθηκόντων φροντίδας και μισθολογικών διακρίσεων ( 8 ) . Η έλλειψη (παιδικής) μέριμνας παραμένει βασικός λόγος για τον οποίο οι γυναίκες δεν συμμετέχουν στο εργατικό δυναμικό. Μία στις τρεις μη ενεργές γυναίκες (31,7 %) ανέφερε ως αιτία τα καθήκοντα φροντίδας, έναντι μόλις 4,6 % των ανδρών. Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων αυξάνεται με την πάροδο της σταδιοδρομίας και του χρόνου, διευρύνοντας δραματικά το συνταξιοδοτικό χάσμα στο 39 %, με το χάσμα φτώχειας μεταξύ των φύλων να είναι μεγαλύτερο στη γηραιότερη ηλικιακή ομάδα (65 ετών και άνω) ( 9 )

3.3. Η ανισότητα του πλούτου είναι ακόμη μεγαλύτερη: το πλουσιότερο 10 % των νοικοκυριών κατέχει το 50 % του συνολικού πλούτου, ενώ το φτωχότερο 40 % κατέχει μόνο λίγο περισσότερο από το 3 % ( 10 ) . Το μερίδιο εισοδήματος του φτωχότερου 40 % του πληθυσμού όσον αφορά το συνολικό ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα έχει σταθεροποιηθεί σε χαμηλό επίπεδο, φτάνοντας το 21,1 % το 2017 (Eurostat ΣΒΑ 2019). Στην ΕΕ υφίστανται επίσης ευρείες ανισότητες όσον αφορά την κατανομή του εισοδήματος: το 2016, το υψηλότερο 20 % του πληθυσμού (με το υψηλότερο εισόδημα) κέρδισε 5,2 φορές περισσότερα από ό,τι το χαμηλότερο 20 % ( 11 )

3.4. Οι φτωχοί έχουν γίνει φτωχότεροι: ο βαθμός σοβαρότητας της φτώχειας (δηλαδή πόσο κάτω από το όριο κινδύνου φτώχειας βρίσκεται το εισόδημα των ατόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας) για το σύνολο της ΕΕ το 2016 ήταν 25 %: αυτό σημαίνει ότι το ήμισυ όσων ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας ήταν τουλάχιστον κατά 25 % κάτω από το αντίστοιχο όριο κινδύνου φτώχειας ( 12 )

3.5. Σύμφωνα με τα (μερικά) διαθέσιμα δεδομένα, τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος τείνουν να ζουν σε λιγότερο υγιές περιβάλλον από τα υψηλού εισοδήματος και αντιμετωπίζουν πολλαπλές μορφές ευπάθειας. Τα φτωχότερα νοικοκυριά αντιμετωπίζουν επίσης μεγαλύτερα προβλήματα όσον αφορά την πρόσβαση σε ενέργεια και μετακινήσεις ( 13 ) . Δεν υφίσταται ισότητα μεταξύ των Ευρωπαίων πολιτών όσον αφορά την έκθεση στη ρύπανση ή σε άλλους περιβαλλοντικούς κινδύνους ( 14 )

3.6. Παρότι οι οικονομικές ανισότητες μεταξύ των χωρών της ΕΕ έχουν μειωθεί με την πάροδο του χρόνου, παραμένουν μεγάλες διαφορές μεταξύ κρατών μελών ( 15 ) , καθώς ο πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας κυμαίνεται από 32,8 % (Βουλγαρία) σε 12,2 % (Τσεχία) ( 16 ) . Υφίσταται διακύμανση ύψους 25,8 % στο διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών στην ΕΕ, με υψηλότερα επίπεδα στις χώρες της βόρειας και της δυτικής Ευρώπης και χαμηλότερα στις χώρες της ανατολικής και της νότιας Ευρώπης. Επίσης, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τα ποσοστά ανεργίας και την έκταση της σοβαρής υλικής στέρησης ( 17 ) . Συνολικά, 64,9 % του άνεργου πληθυσμού της ΕΕ βρίσκεται σε κίνδυνο, με ποσοστά που κυμαίνονται από 81,8 % στη Γερμανία σε 51,5 % στην Πολωνία ( 18 )

3.7. Οι ανισότητες είναι αποτέλεσμα της τρέχουσας οικονομικής μας κατάστασης. Η θεωρία «διάχυσης» της ανάπτυξης που θα ωφελούσε τους πάντες ισότιμα δεν αντικατοπτρίζει την ευρωπαϊκή πραγματικότητα: πράγματι, δεν ωφελήθηκαν όλοι κατά τον ίδιο τρόπο από την ευρωπαϊκή ανάπτυξη· τα νοικοκυριά υψηλότερου εισοδήματος ωφελήθηκαν πολύ περισσότερο από ό,τι το χαμηλότερο 40 % του πληθυσμού. Πολλοί δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα, ενώ ένα απειροελάχιστο κομμάτι επωφελείται από το μεγαλύτερο μέρος του πλούτου που όλοι συμβάλλουμε ώστε να δημιουργηθεί.

4. Τα διαφοροποιητικά αποτελέσματα της μετάβασης στην αειφορία

4.1. Η μετάβαση στην αειφορία δεν υπακούει απλώς στην ανάγκη να χρησιμοποιούμε με μεγαλύτερη φροντίδα και υπευθυνότητα τους φυσικούς μας πόρους, αλλά υπάρχουν αυξανόμενες ενδείξεις που συνηγορούν και υπέρ του οικονομικού της δυναμικού. Η παγκόσμια αγορά αγαθών και υπηρεσιών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών αυξάνεται ήδη ραγδαία. Ορισμένες από τις θέσεις εργασίας που δημιουργούνται εντός της οικονομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών βρίσκονται σε περιφέρειες και τομείς που βίωσαν ολόκληρες δεκαετίες υποεπενδύσεων. Μια πιο κυκλική οικονομία θα συμβάλει στην αποδοτική χρήση των πόρων, θα μειώσει τον αρνητικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο και θα αυξήσει την απασχόληση, μεταξύ άλλων με την επιστροφή των δραστηριοτήτων στην Ευρώπη και τη μετεγκατάστασή τους εντός των κρατών μελών, μεταξύ άλλων σε μειονεκτούσες περιοχές. Πρόσφατη μελέτη εκτιμά ότι οι πολιτικές κυκλικής οικονομίας θα οδηγήσουν σε αύξηση της καθαρής απασχόλησης κατά 650 000-700 000 θέσεις εργασίας έως το 2030 ( 19 ) . Πρέπει να μεριμνήσουμε έτσι ώστε να πρόκειται για υψηλής ποιότητας θέσεις προσβάσιμες σε όλους. Έως το 2030, η μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία αναμένεται να δημιουργήσει επιπλέον 1,2 εκατ. θέσεις εργασίας στην ΕΕ, πέραν των 12 εκατομμυρίων που αναμένονται ήδη. Η μετάβαση θα μπορούσε να μετριάσει τη σημερινή «πόλωση» των θέσεων εργασίας που δημιουργεί η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση δημιουργώντας επίσης θέσεις εργασίας στο μέσο της μισθολογικής κλίμακας και της κατανομής δεξιοτήτων, ιδίως στους κλάδους των κατασκευών και της μεταποίησης ( 20 ) . Όλοι οι κλάδοι θα επηρεαστούν, με σαφώς μεγαλύτερες ανατροπές στην αυτοκινητοβιομηχανία και τη γεωργία.

4.2. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουμε να γινόμαστε μάρτυρες τεράστιων στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, καθώς στο ισχύον πλαίσιο της οικονομίας αγοράς είναι αδύνατο να αποφευχθούν η σπατάλη, η μόλυνση ή η καταστροφή των φυσικών πόρων. Αυτές οι στρεβλώσεις δεν ζημιώνουν μόνο το περιβάλλον, αλλά αποτρέπουν και την ταχεία ανάπτυξη νέων και βιώσιμων οικονομικών επιλογών. Υφίστανται δε τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης. Στην πολιτική εσωτερικής αγοράς και στην εμπορική πολιτική δεν πρέπει να επιδιώκονται ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα μέσω ανεύθυνης συμπεριφοράς όσον αφορά την ευημερία των πολιτών ή μέσω της καταλήστευσης των φυσικών πόρων. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει συνεπώς το γεγονός ότι η νέα πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, π.χ., ζήτησε τη θέσπιση συνοριακής φορολόγησης άνθρακα, εφόσον το σύστημα αυτό σχεδιαστεί με στόχο την επιτάχυνση της μετάβασης στην αειφορία και την επίτευξη μεγαλύτερης κοινωνικής δικαιοσύνης. Ως άρτια μακροπρόθεσμη λύση, η ΕΟΚΕ θεωρεί σημαντικό η ΕΕ να αγωνιστεί για την παγκόσμια τιμολόγηση των ανθρακούχων εκπομπών.

4.3. 2 και η διάθεση των σχετικών εσόδων στην ανάπτυξη δημοσίων μεταφορών θα μπορούσαν να έχουν ευεργετική επίδραση στην εισοδηματική ανισότητα και στα κοινωνικά αποτελέσματα. Τα φορολογικά συστήματα στα κράτη μέλη της ΕΕ είναι προβληματικά, καθότι βασίζονται υπερβολικά στη φορολόγηση της εργασίας. Μάλιστα, οι περιβαλλοντικοί φόροι αποτελούσαν μόλις 6,3 % των συνολικών φορολογικών εσόδων το 2016, ενώ η φορολόγηση της εργασίας αποτελούσε 49,8 % του συνόλου. Μια ολιστική προσέγγιση της φορολογικής μεταρρύθμισης, με γνώμονα τους ΣΒΑ, θα μπορούσε πράγματι να στρέψει την εστίαση από την εργασία στη φορολόγηση του υπερβολικού πλούτου, της κατανάλωσης, της ρύπανσης ή της ψηφιοποίησης ( 21 ) . Αυτή η στροφή θα πρέπει να συνυπολογίζει την αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα στην Ευρώπη καθώς και τη σχέση μεταξύ του εισοδηματικού επιπέδου και του ανθρακικού αποτυπώματος. Μάλιστα, οι περιβαλλοντικοί φόροι πρέπει να σχεδιάζονται κατά τρόπο που θα εξασφαλίζει την αλλαγή συμπεριφοράς μεταξύ των μεγαλύτερων χρηστών και θα μειώνει τον αρνητικό αντίκτυπο στην εισοδηματική ανισότητα και την ανισότητα ενεργητικού. Για παράδειγμα, ο τερματισμός των επιδοτήσεων σε ορυκτές πηγές ενέργειας, η θέσπιση τιμολόγησης του COκαι η διάθεση των σχετικών εσόδων στην ανάπτυξη δημοσίων μεταφορών θα μπορούσαν να έχουν ευεργετική επίδραση στην εισοδηματική ανισότητα και στα κοινωνικά αποτελέσματα.

4.4. Μόνον εάν η Ευρώπη πράξει τα δέοντα σε αυτό το μέτωπο θα διαθέτει την αξιοπιστία ώστε να δράσει σαν παγκόσμιος ηγέτης επί της αειφορίας. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση ώστε να ωφεληθεί από τις ταχέως αναπτυσσόμενες μελλοντικές αγορές, π.χ. στους τομείς της κυκλικής οικονομίας, των οικολογικών τεχνολογιών, της βιομηχανικής και της βιώσιμης χρηματοπιστωτικής. Ταυτόχρονα, η προσήλωση στον στόχο της αειφορίας σε παγκόσμιο επίπεδο συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων πολιτικής της ΕΕ σε άλλους τομείς (όπως η αντιμετώπιση των αιτίων της μετανάστευσης, το δίκαιο παγκόσμιο εμπόριο και η μείωση της εξάρτησης από πλούσιες σε πετρέλαιο χώρες, από την οπτική της εξωτερικής πολιτικής).

4.5. Ωστόσο, η μετάβαση στην αειφορία απαιτεί τεράστιες δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις ή υψηλές δαπάνες σε διαρκή καταναλωτικά αγαθά, οι οποίες θα αποφέρουν καρπούς μακροπρόθεσμα σε επίπεδο νοικοκυριών, επιχειρήσεων καθώς και δήμου, περιφέρειας ή κράτους. Το κρίσιμο ερώτημα για την κοινωνική αειφορία είναι: ποιος μπορεί να επενδύσει ή να δαπανήσει αυτά τα ποσά; Η απάντηση θα καθορίσει ποιος θα ωφεληθεί από τα προσδοκώμενα οικονομικά οφέλη και ποιος όχι. Η κοινωνική αειφορία απειλείται εάν: — μόνο οι μεγάλες επιχειρήσεις μπορούν να επενδύσουν και οι ΜΜΕ όχι, — οι νεοφυείς επιχειρήσεις δεν έχουν πρόσβαση στις μελλοντικές αγορές μιας αειφόρου οικονομίας, — μόνο ο δημόσιος τομέας πλούσιων και όχι δομικά αδύναμων περιφερειών έχει τα κονδύλια ώστε να καταστήσει τις υποδομές κατάλληλες για την αειφορία, — πρωτίστως, τα άτομα χαμηλότερου εισοδήματος και λιγότερων χρηματοπιστωτικών πόρων, χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου και λιγότερων γνώσεων, χαμηλότερης πιστοληπτικής ικανότητας, χαμηλότερου κοινωνικού κεφαλαίου και μικρότερης αυτοπεποίθησης δεν διαθέτουν ή νομίζουν ότι δεν διαθέτουν πραγματικές ευκαιρίες να επενδύσουν ή να αλλάξουν τις καταναλωτικές τους συνήθειες προς την κατεύθυνση της αειφορίας. Σε αυτό το σενάριο, οι μόνοι που θα ωφεληθούν από τη μετάβαση στην αειφορία είναι όσοι ήδη ευημερούν. Οι κοινωνικές ανισότητες και αδικίες θα αυξηθούν, το ίδιο και οι περιφερειακές ανισότητες.

4.6. Αυτό που ορίζει την κοινωνική αειφορία δεν είναι το κατά πόσον αναπτύσσει περαιτέρω παραδοσιακές κοινωνικές πολιτικές (όπως η βελτίωση των επιδομάτων πρόνοιας), αλλά το κατά πόσον παρέχει περισσότερες ίσες ευκαιρίες συμμετοχής στην οικονομία. Προς τούτο, πρέπει να επιτραπεί στις ΜΜΕ, τις νεοφυείς επιχειρήσεις, το δημόσιο τομέα σε δομικά αδύναμες περιφέρειες και, πάνω από όλα, στους πολίτες (ιδίως τους πιο ευάλωτους) να συμμετέχουν ενεργά στη μετάβαση προς την αειφορία. Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει να εξεταστούν επιπρόσθετοι παράγοντες, όπως το φύλο, οι ατομικές ικανότητες και η ηλικία, καθώς ενδέχεται να εντείνουν τις υφιστάμενες ανισότητες στην Ευρώπη.

4.7. O εδαφικός αντίκτυπος της μετάβασης πρέπει επίσης να συνυπολογιστεί· παγκοσμίως, 67 % του πληθυσμού θα ζει σε πόλεις έως το 2050. Στην Ευρώπη, το αντίστοιχο ποσοστό αναμένεται να φτάσει το 80 %. Δεν δίνουν όλοι οι πολίτες την ίδια βαρύτητα στο περιβάλλον, και η ανάπτυξη των πολιτικών πρέπει να αντικατοπτρίζει το γεγονός αυτό με κατάλληλο τρόπο. Για παράδειγμα, οι Λονδρέζοι παράγουν λίγο πάνω από το ήμισυ του μέσου όρου εκπομπών του Ηνωμένου Βασιλείου ( 22 ) . Ταυτόχρονα, ωστόσο, οι αγροτικοί πληθυσμοί συχνά επιτελούν σημαντικό ρόλο στην παροχή και συντήρηση οικοσυστημικών υπηρεσιών. Για αυτό, οι αγροτικές περιοχές και οι κωμοπόλεις, καθώς και οι εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ, δεν πρέπει να λησμονηθούν αλλά να συμμετέχουν στη μετάβαση.

5. Στρατηγικοί τομείς δράσεις — προς την εξεύρεση λύσεων

5.1. Μια κοινή προσέγγιση στην πολιτική βιώσιμης ανάπτυξης είναι η χρήση οικονομικών κινήτρων για την ενθάρρυνση περιβαλλοντικά θεμιτής συμπεριφοράς και/ή την τιμωρία επιβλαβών προς το περιβάλλον συμπεριφορών. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο της τιμολόγησης του CO 2 , το σύστημα βασίζεται στην πεποίθηση ότι η τιμή αγοράς πρέπει να ανακλά το κόστος των εκπομπών CO 2 . Αυτή η προσέγγιση μπορεί να γενικευτεί στο συνυπολογισμό κάθε εξωτερικού παράγοντα επιρροής στο φυσικό περιβάλλον μέσω της ενσωμάτωσής του στην τιμή. Η προσέγγιση της ενσωμάτωσης εξωτερικών παραγόντων είναι δημοφιλής γιατί υπόσχεται μεγάλη αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα και συνάδει με τη βασική αρχή της οικονομίας αγοράς.

5.2. Ευτυχώς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή άρχισε να λαμβάνει σοβαρότερα υπόψη την προσέγγιση ενσωμάτωσης των εξωτερικών παραγόντων, αναγνωρίζοντας, π.χ., ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας βρίσκονται σε μειονεκτική θέση όσο το εξωτερικό κόστος των ορυκτών πόρων δεν αντικατοπτρίζεται πλήρως στην τιμή αγοράς ( 23 ) , ή επιχειρώντας να εφαρμόσει την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» ( 24 ) στον τομέα των μεταφορών. Αυτές οι προσεγγίσεις συμφιλιώνουν την οικολογική με την οικονομική διάσταση της αειφορίας, δεν λαμβάνουν ωστόσο υπόψη την κοινωνική διάσταση. Πρέπει να παρέχουμε σε όλες τις κοινωνιακές ομάδες και ενδιαφερόμενα μέρη ένα πλαίσιο που θα τους παρέχει δίκαιη ευκαιρία να παράγουν και να καταναλώνουν κατά τρόπο βιώσιμο. Διαφορετικά, οι ΜΜΕ θα χάσουν την ανταγωνιστικότητά τους, οι δομικά αδύναμες περιφέρειες θα καταστούν ακόμα πιο αδύναμες και οι κοινωνικά ή ατομικά μειονεκτούντες θα έχουν ακόμα λιγότερες ευκαιρίες συμμετοχής στην κοινωνιακή ευημερία.

5.3. Κατά συνέπεια, μια στρατηγική αειφορίας που βασίζεται αποκλειστικά σε μια αγορά όπου, ιδανικά, ενσωματώνονται όλοι οι εξωτερικοί παράγοντες δεν αρκεί, γιατί δεν φέρνει αυτομάτως βιώσιμα αποτελέσματα για την κοινωνία. Πέραν της ενσωμάτωσης των εξωτερικών παραγόντων, μια πολιτική που προωθεί την κοινωνική αειφορία πρέπει να υιοθετήσει ευρύτερη προσέγγιση. Οι υφιστάμενοι φραγμοί που εμποδίζουν άτομα, κοινωνικές ομάδες, συνεταιρισμούς, συγκεκριμένες επιχειρήσεις ή το δημόσιο τομέα να συμμετάσχουν στην αειφόρο ανάπτυξη πρέπει να εξαλειφθούν.

5.4. Η μετάβαση στην αειφορία θα είναι ιδιαίτερα κρίσιμης σημασίας σε συγκεκριμένους τομείς, όπως τα τρόφιμα, οι μεταφορές, η στέγη και η ενέργεια. Ειδικότερα, τρία παραδείγματα από τον κλάδο της ενέργειας καταδεικνύουν όσα προαναφέρθηκαν: — Η υψηλότερη τιμή του CO2 αυξάνει το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας, εκτός από την περίπτωση που παράγεται με μηδενικές εκπομπές CO2. Αυτό καθιστά ελκυστικότερο τον αυτοεφοδιασμό με ηλεκτρική ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, όπως η ηλιακή (που στο μέλλον θα ενισχυθεί με τη χρήση της αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας). Η ιδιοπαραγωγή κρίνεται θεμιτή όσον αφορά την περιβαλλοντική και κοινωνική αειφορία. Ωστόσο, όσοι ζουν σε ιδιόκτητα σπίτια ή όσοι διευθύνουν μεγαλύτερες επιχειρήσεις και διαθέτουν αρκετά μεγάλες (στέγες) επιφάνειες έχουν σαφώς μεγαλύτερη πιθανότητα να ωφεληθούν από την ιδιοπαραγωγή. Για τους ενοικιαστές ή τις μικρές βιοτεχνίες, αντιθέτως, η ιδιοπαραγωγή είναι δυσκολότερη, αν όχι αντικειμενικά αδύνατη. Για αυτό, η ενέργεια γίνεται ολοένα ακριβότερη για αυτούς, τη στιγμή που οι αυτοεφοδιαζόμενοι μπορούν να εξοικονομούν χρήματα και να κάνουν απόσβεση της επένδυσής τους, λαμβάνοντας ακόμα και επιδοτήσεις από τα χρήματα των φορολογούμενων σε ορισμένες περιπτώσεις. Αυτό ενισχύει την κοινωνική ανισότητα και τα ανταγωνιστικά μειονεκτήματα των μικρών επιχειρήσεων. Παρόμοια προβλήματα εμφανίζονται στον τομέα της θέρμανσης. — Η υψηλότερη τιμή του CO2 καθιστά ακριβότερα τα ορυκτά καύσιμα. Με άλλα λόγια, η απόσβεση του κόστους της αγοράς ηλεκτρικού οχήματος γίνεται γρηγορότερα. Ωστόσο, η αγορά αυτή απαιτεί ρευστότητα, ή έστω πιστοληπτική ικανότητα. Οι ιδιώτες, ή και οι μικρές επιχειρήσεις, που δεν διαθέτουν αυτά δεν είναι σε θέση να αγοράσουν ηλεκτρικό όχημα και πρέπει, συνεπώς, να επωμισθούν την υψηλότερη τιμή της βενζίνης. Μια άλλη επιλογή, τουλάχιστον στις μεγάλες πόλεις, είναι οι δημόσιες συγκοινωνίες ή η ποδηλασία. Αυτό ωστόσο δεν αποτελεί ρεαλιστική εναλλακτική λύση σε πολλές αγροτικές περιοχές. Το αποτέλεσμα είναι ότι δεν συναντούμε απλώς τα ίδια προβλήματα όπως με την ηλεκτρική ενέργεια ή τη θέρμανση, αλλά και η περιβαλλοντική συνοχή δέχεται εντονότερες πιέσεις. — Τέλος, ο καλύτερος τρόπος να ενθαρρυνθεί αποτελεσματικά η ανάπτυξη της κυκλικής οικονομίας είναι πιθανότατα να καταστεί ακριβότερη η κατανάλωση πρώτων υλών, π.χ. μέσω του ΦΠΑ. Ωστόσο, η αποφυγή ή η ανακύκλωση πρώτων υλών από τη βιομηχανία και τον κλάδο του εμπορίου συχνά απαιτεί αρχικές επενδύσεις σε εξοπλισμό και τεχνολογία, πράγμα που και πάλι ευνοεί τις μεγάλες επιχειρήσεις σε βάρος των ΜΜΕ.

5.5. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι —όσο δικαιολογημένη κι αν είναι η ενθάρρυνση της ανανεώσιμης ενέργειας, της ηλεκτροκίνησης και της κυκλικής οικονομίας μέσω της αύξησης του κόστους των εκπομπών ή των πρώτων υλών— η κοινωνική αειφορία θα πληγεί αν αυτή είναι η μόνη προσέγγιση. Η προσέγγιση αυτή πρέπει να υποστηρίζεται από πρωτοβουλίες που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα την κατάσταση των μειονεκτούντων φορέων της αγοράς και αν μη τι άλλο αντισταθμίζουν τα μειονεκτήματά τους. Ωστόσο, η αποζημίωση αυτή καθεαυτή συχνά δεν αρκεί για την επίτευξη προόδου στην κοινωνική αειφορία. Σε ορισμένους τομείς, οι μειονεκτούντες πρέπει να διαθέτουν καλύτερες ευκαιρίες από τους υπόλοιπους.

5.6. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμμετοχή, π.χ., στην ενεργειακή μετάβαση εξαρτάται επίσης από την εκπαίδευση και τη γνώση για τις δυνητικές ενέργειες, άρα είναι ουσιαστικής σημασίας η παροχή βοήθειας στους πολίτες για τη βελτίωση της εμπιστοσύνης τους στη συμμετοχή σε δραστηριότητες που οδηγούν σε μεγαλύτερη συμμετοχή στην αειφόρο ανάπτυξη. Χωρίς αυτό, τα εμπόδια που δημιουργούν οι διοικητικές διαδικασίες και η γραφειοκρατία είναι ακόμα πιο επαχθή. Η αλλαγή των υποδομών χρήζει επίσης προσοχής.

5.7. Άλλος ένας στρατηγικός τομέας δράσης είναι οι τίτλοι, η εκπαίδευση, η καθοδήγηση και η συνδρομή. Η μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία θα έχει μείζονα αντίκτυπο στις ανάγκες δεξιοτήτων. Υφίσταται επείγουσα ανάγκη επένδυσης στο ανθρώπινο κεφάλαιο (εκπαίδευση, κατάρτιση, διά βίου μάθηση) ώστε οι σημερινές και οι μελλοντικές γενιές να εφοδιαστούν με τα αναγκαία προσόντα όσον αφορά τις οικολογικές και τις ψηφιακές τεχνολογίες. Τα σχολεία και τα πανεπιστήμια πρέπει να διαθέτουν ειδικά προγράμματα σπουδών για την αειφόρο ανάπτυξη με σκοπό την προαγωγή της μαθητείας στην εργασία βάσει της κατάστασης που επικρατεί στις αγορές εργασίας. Η επένδυση στη δημιουργία νέων δεξιοτήτων και στην αναβάθμιση υπαρχουσών είναι απαραίτητη προκειμένου να μην μείνει κανείς πίσω.

5.8. Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις (π.χ. χρηματοδοτούμενες από την «προοδευτική φορολογία» και από καινοτόμους φόρους όπως ο φόρος χρηματοπιστωτικών συναλλαγών) είναι εξίσου σημαντικές. Ο μεταβαλλόμενος χαρακτήρας της εργασίας λόγω της τεχνολογικής αλλαγής θα καταστήσει το ζήτημα των νέων επιδομάτων, όπως το ικανό εισόδημα για όλους, βασικό σημείο συζήτησης για την επόμενη περίοδο μέσω της πλήρους συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων. Θα είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι ο σχεδιασμός τους θα στηρίζει, αντί να εμποδίζει, την αειφορία.

5.9. Η κοινωνική πολιτική μοιάζει να αγνοεί τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Για παράδειγμα, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο δεν αντιμετωπίζει την κλιματική αλλαγή, καθώς μόλις 7 % του προϋπολογισμού του διατίθεται σε μια χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και κλιματικά ανθεκτική οικονομία μέσω της μεταρρύθμισης των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, της προσαρμογής των τίτλων και των προσόντων, της αναβάθμισης των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού και της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας ( 25 ) . Επιπλέον, η έλλειψη συνοχής μεταξύ των πολιτικών πλαισίων συνεπάγεται ότι οι συνδιαλλαγές, οι συνέργειες και η ανάγκη για συνοδευτικά μέτρα είτε απουσιάζουν από το διάλογο είτε είναι δύσκολο να εκτιμηθούν λόγω της έλλειψης προσαρμοσμένων δεδομένων, εργαλείων ή διαδικασιών.

5.10. Ειδικότερα, για τη διευκόλυνση της στροφής από την εκ των υστέρων αποζημίωση και τις προσπάθειες μετριασμού στη διευκόλυνση των κοινωνικά μειονεκτούντων σε δομικά μειονεκτούσες περιφέρειες να αναπτύξουν οι ίδιοι έργα από τη βάση και σταδιακά να δημιουργήσουν πραγματικά βιώσιμα, συμμετοχικά και χωρίς αποκλεισμούς οικονομικά μοντέλα ( 26 ) , απαιτούνται τα ακόλουθα: — εγγυημένο ικανό εισόδημα για όσους βρίσκονται σε ανάγκη· — εγγυημένη πρόσβαση σε μικροχρηματοδοτική στήριξη ή δημόσια δάνεια για άτομα με χαμηλή πιστοληπτική ικανότητα από την οπτική των ιδιωτικών τραπεζών· — στήριξη του αυτοεφοδιασμού (ιδίως του κοινοτικού), για παράδειγμα στους τομείς της ενέργειας, της στέγης και της γεωργίας, που θα μπορούσε να λάβει διαφορετικές μορφές δομών εντός της κοινωνικής οικονομίας, ιδίως δε συνεταιρισμών)· — μείωση των διοικητικών φραγμών για αυτούς τους φορείς· — ενεργή νομική και τεχνική παροχή συμβουλών· — ενίσχυση των δημοσίων επενδύσεων στις υποδομές και των κοινωνικών επενδύσεων.

6. Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της αειφορίας

6.1. Ο Ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων (ΕΠΚΔ) που διακηρύχθηκε από την ΕΕ τον Νοέμβριο του 2017 αποτελεί το ειδικό μέσο για την αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων της ΕΕ καθότι εκφράζει αρχές και δικαιώματα απαραίτητα για την εύρυθμη λειτουργία των αγορών εργασίας και του συστήματος πρόνοιας του 21ου αιώνα, και αφορά τη θέσπιση νέων και αποτελεσματικότερων δικαιωμάτων για όλους τους πολίτες με βάση είκοσι βασικές αρχές που διαρθρώνονται στις εξής τρεις κατηγορίες: α) ισότητα ευκαιριών και πρόσβαση στην αγορά εργασίας, β) δίκαιες συνθήκες εργασίας, και γ) κοινωνική προστασία και ένταξη για όλους.

6.2. Η εφαρμογή του πυλώνα απαιτεί ισχυρή δημοσιονομική βάση και επενδύσεις. Αφ’ ενός, το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο πρέπει να εξασφαλίζει την αναγκαία χρηματοδότηση και, αφετέρου, οι κοινωνικές επενδύσεις μπορούν να διευκολυνθούν μέσω ενός «χρυσού κανόνα» ( 27 ) για τις δημόσιες επενδύσεις με κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους. Με την εφαρμογή ενδεδειγμένων φορολογικών πολιτικών, μεταξύ άλλων και αποτελεσματικών μέτρων για την καταπολέμηση της φορολογικής απάτης, της φοροαποφυγής και του επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού, θα παρασχεθεί στα κράτη μέλη και στην ΕΕ η δυνατότητα να αντλήσουν πρόσθετα μέσα προκειμένου να συμβάλουν στη χρηματοδότηση του κοινωνικού πυλώνα ( 28 ) και στους ΣΒΑ. Οι επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα μπορούν επίσης να συμπληρώσουν τις δημόσιες δαπάνες/επενδύσεις σε ορισμένους τομείς, αλλά θα πρέπει να υπόκεινται σε συγκεκριμένα και διαφανή κριτήρια τα οποία εγγυώνται επαρκή κοινωνική ανταπόδοση προς όφελος του γενικού συμφέροντος ( 29 )

6.3. Παρότι υφίσταται κοινός τόπος μεταξύ των 17 ΣΒΑ και των 20 δικαιωμάτων και αρχών του ΕΠΚΔ, μέχρι στιγμής δεν έχει κατατεθεί πρόταση σχετικά με τη δημιουργία χρήσιμων συνεργειών μεταξύ των δύο. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με τη βελτίωση των 14 δεικτών του Κοινωνικού πίνακα αποτελεσμάτων προκειμένου να αντιστοιχούν περισσότερο στα 20 δικαιώματα και αρχές του ΕΠΚΔ και τους ΣΒΑ. Βάσει μιας διευρυμένης και πιο συγκεκριμένης σειράς κοινών δεικτών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να δρομολογήσει στρατηγική για τον καλύτερο συνδυασμό αυτών των δύο ουσιαστικής σημασίας μέσων κοινωνικοπεριβαλλοντικής προόδου, με την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων που δημιουργούν σύγχυση. Ο ιστότοποςwww.inequalityin.eu ( 30 ) είναι ένα καλό παράδειγμα μέσου που μετρά τα εισοδήματα και τις περιβαλλοντικές παραμέτρους ως δείκτες ποιότητας ζωής εντός των κρατών μελών.

6.4. Γίνεται συζήτηση σχετικά με το πώς θα γίνει λειτουργική η έννοια της «δίκαιης μετάβασης» στην Ευρώπη. Οι ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας θα συμβάλουν στην εξομάλυνση της μετάβασης, ιδίως σε θέσεις εργασίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών (κατάρτιση και υποστήριξη της αναζήτησης εργασίας, π.χ.) και στην ενίσχυση της συμμετοχής των εργαζομένων, το ίδιο δε και οι πληρωμές για περιβαλλοντικές υπηρεσίες, που στηρίζουν μειονεκτούσες ομάδες κατά τη μετάβαση ( 31 )

Βρυξέλλες, 31 Οκτωβρίου 2019. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 44).

(2) Έκθεση Brundtland "Our Common Future" (Το κοινό μας μέλλον).

(3) https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10163468/3-16102019-CP-EN.pdf/edc3178f-ae3e-9973-f147-b839ee522578

(4) Βλέπε υποσημείωση 3.

(5) O.π.

(6) https://eige.europa.eu/publications/poverty-gender-and-intersecting-inequalities-in-the-eu

(7) Eurostat

(8) https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/gender-equality/equal-pay/gender-pay-gap-situation-eu_en

(9) https://www.equalpayday.be/europa/· Eurostat

(10) ΟΟΣΑ, Understanding The Socio-Economic Divide in Europe (Κατανόηση του κοινωνικοοικονομικού χάσματος στην Ευρώπη), επεξηγηματική έκθεση, 2017.

(11) Εισοδηματική ανισότητα στην ΕΕ, Eurostat, 2016

(12) "What is poverty – Poverty facts and trends" (Τι είναι φτώχεια; Δεδομένα και τάσεις), Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Φτώχειας, 2016

(13) 30x30 Actions for a Sustainable Europe (Δράσεις για μια Βιώσιμη Ευρώπη), σχέδιο δράσης #Think2030, Ινστιτούτο Ευρωπαϊκής Πολιτικής Περιβάλλοντος

(14) ΕΟΠ (2018).

(15) Eurostat 2019.

(16) Βλέπε υποσημείωση 3.

(17) ESPAS 2019 και Eurostat 2018.

(18) Eurostat 2018.

(19) "Impacts of circular economy policies on the labour market" (Αντίκτυπος των πολιτικών κυκλικής οικονομίας στην αγορά εργασίας), έκθεση των Cambridge Econometrics, Trinomics και ICF για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Μάιος 2018.

(20) Ανασκόπηση των εξελίξεων στον τομέα της απασχόλησης και των κοινωνικών εξελίξεων στην Ευρώπη (ESDE), 2019.

(21) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με τη φορολόγηση των εταιρειών με σημαντική ψηφιακή παρουσία» (ΕΕ C 129 της 11.4.2018, σ. 7).

(22) Διεθνές Ινστιτούτο για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (IIED).

(23) Κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του περιβάλλοντος και της ενέργειας (2014-2020) (EE C 200 της 28.6.2014, σ. 1).

(24) Λευκή Βίβλος «Χάρτης πορείας για έναν Ενιαίο Ευρωπαϊκό Χώρο Μεταφορών – Για ένα ανταγωνιστικό και ενεργειακά αποδοτικό σύστημα μεταφορών» [COM(2011) 144 final].

(25) Baldock, David και Charveriat, Céline. 2018. Στην έκθεση τα στοιχεία αναφέρονται ως «ίδιοι υπολογισμοί βασισμένα στο έγγραφο Ricardo (2017). "Climate mainstreaming in the EU Budget: preparing for the next MFF» (Ενσωμάτωση της κλιματικής διάστασης στον προϋπολογισμό της ΕΕ: προετοιμασία του νέου ΠΔΠ)

(26) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Νέα βιώσιμα οικονομικά μοντέλα» (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 57).

(27) ΕΕ C 227 της 28.6.2018, σ. 1, σημείο 1.6· ΕΕ C 197 της 8.6.2018, σ. 33, σημεία 1.8 και 3.6· ΕΕ C 327 της 12.11.2013, σ. 11 ΕΕ C 227 της 28.6.2018, σ. 95, σημείο 1.4· ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 21 ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 1, σημείο 3.14 και ΕΕ C 190 της 5.6.2019, σ. 24, σημείο 1.8· ECO/498 (βλέπε σελίδα 113 στην παρούσα Επίσημη Εφημερίδα).

(28) EE C 262 της 25.7.2018, σ. 1, σημείο 1.6.

(29) EE C 262 της 25.7.2018, σ. 1, σημείο 1.4.

(30) https://www.inequalityin.eu

(31) Η επιτροπή ITUC αναφέρεται στις κατευθυντήριες γραμμές της ΔΟΕ για μια δίκαιη μετάβαση.