[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 27.4.2010

COM(2010)191 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την υλοποίηση του Ευρωπαϊκού ενεργειακού προγράμματος ανάκαμψης

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την υλοποίηση του Ευρωπαϊκού ενεργειακού προγράμματος ανάκαμψης

1. Ευρωπαϊκό ενεργειακό πρόγραμμα ανάκαμψης: προέλευση και χαρακτηριστικά

Πλαίσιο και κίνητρα

Το Ευρωπαϊκό Ενεργειακό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (ΕΕΠΑ) προήλθε από το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Οικονομικής Ανάκαμψης, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 26 Νοεμβρίου 2008, με σκοπό να αντιμετωπιστεί η οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση στην Ευρώπη. Στο σχέδιο προβλεπόταν ότι συντονισμένη δράση σε εθνικό επίπεδο πρέπει να συνδυαστεί με δράσεις σε επίπεδο ΕΕ, με σκοπό να ενισχυθεί η αγοραστική δύναμη και να τονωθεί η ζήτηση στην οικονομία με τη διάθεση άμεσου δημοσιονομικού κινήτρου ύψους 200 δισ. ευρώ. Στο πλαίσιο αυτό, ως μία από τις κύριες προτεραιότητες προβλήθηκαν οι επενδύσεις στον εκσυγχρονισμό των ενεργειακών υποδομών και των εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας της Ευρώπης και προτάθηκε να διατεθούν πρόσθετοι όροι από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Τον Δεκέμβριο του 2008, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε το σχέδιο και κάλεσε την Επιτροπή να υποβάλει κατάλογο συγκεκριμένων ενεργειακών έργων. Επιπλέον, η δεύτερη επισκόπηση της ενεργειακής στρατηγικής, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή τον Νοέμβριο του 2008 και υιοθετήθηκε από το Εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2009, είναι καίριας σημασίας έγγραφο άσκησης πολιτικής, στο οποίο καθορίζονται οι προτεραιότητες της ΕΕ στον ενεργειακό τομέα για τα επόμενα έτη.

Καθώς εξελισσόταν η χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση, κατέστησαν αναγκαίες παρεμβάσεις στις δημόσιες δαπάνες για να διευκολυνθούν οι επενδύσεις στα ενεργειακά δίκτυα και στην καινοτόμο παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και να επιταχυνθεί η ανάπτυξη των τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα. Απότοκο της ύφεσης ήταν ο κίνδυνος να καθυστερήσουν ή να ματαιωθούν σχέδια έργων, πράγμα που θα υπονόμευε την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού της Ένωσης και την ποιότητα της προσφοράς ενέργειας στους τελικούς χρήστες. Η ΕΕ ανέλαβε δράση προτείνοντας σειρά επακριβώς στοχευμένων και κατάλληλων μέτρων για να ενισχυθούν οι επενδύσεις στον ενεργειακό τομέα.

Με βάση τα προαναφερόμενα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εξέδωσαν τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 663/2009 με τον οποίο θεσπίστηκε το Ευρωπαϊκό Ενεργειακό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (ΕΕΠΑ)[1]. Το ΕΕΠΑ είναι χρηματοδοτικό μέσο του οποίου ο γενικός στόχος είναι να τονώσει την ανάκαμψη από την ύφεση που επηρεάζει την οικονομία της ΕΕ, παράλληλα δε να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων της πολιτικής που ασκεί η ΕΕ στους τομείς της ενέργειας και του κλίματος, συγκεκριμένα: ασφάλεια και διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού, λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας και μείωση των εκπομπών θερμοκηπικών αερίων.

Μια καινοτόμος προσέγγιση

Για την επίτευξη των στόχων αυτών, για το ΕΕΠΑ έχει προβλεφθεί χρηματοδοτικό κονδύλιο ύψους 3 980 εκατομ. ευρώ για τη στήριξη τριών υποπρογραμμάτων. Σύμφωνα με τον κανονισμό, 2 .365 εκατομ. ευρώ θα διατεθούν για έργα υποδομών στους τομείς φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας, 565 εκατομ. ευρώ για έργα υπεράκτιας αιολικής ενέργειας (ΥΑιΕ) και 1 050 εκατομ. ευρώ για έργα δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCS). Αυτή η συμβολή της Ένωσης παρέχεται υπό μορφή επιχορηγήσεων στους υπευθύνους έργων, στα τρία επιμέρους πεδία του προγράμματος. Τα είδη έργων έχουν προκαθοριστεί και απαριθμούνται στο παράρτημα του κανονισμού, ενώ τα πρακτικά μέτρα για την υλοποίηση αυτών των έργων, καθώς και οι υπεύθυνοι των έργων, έχουν επιλεχθεί μετά από πρόσκληση υποβολής προτάσεων με βάση λεπτομερή κριτήρια επιλεξιμότητας, επιλογής και ανάθεσης. Οι επιχορηγήσεις επιτρέπεται να καλύπτουν μέχρι 50% των επιλέξιμων επενδυτικών δαπανών στην περίπτωση των έργων υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας και των έργων ΥΑιΕ και μέχρι 80% στην περίπτωση των έργων CCS.

[pic]

Το ΕΕΠΑ συνιστά καινοτόμο προσέγγιση για την ενωσιακή χρηματοδότηση υποδομών και εξάπλωσης της τεχνολογίας στον ενεργειακό τομέα. Με βάση τη χρηματοοικονομική συμβολή, είναι πρώτη φορά που διατίθεται ένα τόσο μεγάλο ποσό μέσω του προϋπολογισμού της ΕΕ. Πρόκειται για σημαντική αλλαγή σε σύγκριση με τα σχετικά μικρά ποσά που έχουν διατεθεί μέχρι τώρα από την Επιτροπή από το πρόγραμμα για τα διευρωπαϊκά δίκτυα ενέργειας (ΔΕΔ-Ε), από τα προγράμματα - πλαίσια ΕΤΑ και από το πρόγραμμα «Ευφυής ενέργεια για την Ευρώπη» (ΕΕΕ). Από το πρόγραμμα ΔΕΔ-Ε, το 7ο πρόγραμμα – πλαίσιο ΕΤΑ και το πρόγραμμα ΕΕΕ ενισχύονται ενεργειακά έργα με κονδύλια που ανέρχονται, αντιστοίχως, σε περίπου 20, 300 και 100 εκατομ. ευρώ ετησίως. Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι η ΕΕ ενισχύει επίσης ενεργειακά έργα μέσω άλλων χρηματοδοτικών μέσων, όπως τα Διαρθρωτικά Ταμεία, καθώς και με δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και με ειδικά χρηματοδοτικά μέσα.

Το χρηματοδοτικό μέσο ΕΕΠΑ έχει καταρτιστεί με τρόπο που να αντικατοπτρίζει τους συγκεκριμένους στόχους του. Προκειμένου σχέδιο παροχής κινήτρων να είναι αποτελεσματικό, από άποψη οικονομικής ανάκαμψης, τα ποσά πρέπει να διοχετευθούν γρήγορα στην οικονομία. Η βασική αυτή αρχή αποτυπώνεται στον κανονισμό ΕΕΠΑ, σύμφωνα με τον οποίο απαιτείται να έχουν αναληφθεί μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2010 οι νομικές δεσμεύσεις για την υλοποίηση του ΕΕΠΑ. Επιπλέον, στα κριτήρια ανάθεσης πρέπει να συγκαταλέγεται, σύμφωνα με τον κανονισμό, η ωριμότητα των μέτρων που προτείνονται για χρηματοδότηση ΕΕΠΑ, δηλαδή η ικανότητά τους να κινητοποιήσουν σημαντική δαπάνη κεφαλαίων το 2010.

Για να μεγιστοποιηθεί ο αντίκτυπος όσον αφορά τόσο τους στόχους της ενεργειακής πολιτικής, όσο και την οικονομική ανάκαμψη, το ΕΕΠΑ επικεντρώνεται σε σχετικά περιορισμένο πλήθος έργων εξέχουσας στρατηγικής σημασίας. Γνώμονα για να καθοριστούν τα έργα αποτέλεσαν οι προσανατολισμοί της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ που καθορίζονται στη Δεύτερη Επισκόπηση της Ενεργειακής Στρατηγικής και στο Ευρωπαϊκό Στρατηγικό Σχέδιο Ενεργειακών Τεχνολογιών, συνεκτιμώντας την πρόοδο που σημειώθηκε κατά την εφαρμογή του προγράμματος ΔΕΔ-Ε καθώς και την κατάλληλη γεωγραφική ισοκατανομή, όπως και οι διαβουλεύσεις με τους άμεσα ενδιαφερομένους στα πεδία που καλύπτει το πρόγραμμα. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, οι επιχορηγήσεις διατίθενται με βάση την ικανότητα των υποψηφίων να συμβάλουν στον εκσυγχρονισμό και στην ολοκλήρωση των ενωσιακών ενεργειακών δικτύων καθώς και στην ανάπτυξη και την εξάπλωση στρατηγικών τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Άλλα βασικά κριτήρια ανάθεσης συνιστούν: το κατά πόσον η έλλειψη πρόσβασης στη χρηματοδότηση καθυστερεί την υλοποίηση της δράσης· το κατά πόσον η κοινοτική επιχορήγηση θα αποτελέσει κίνητρο δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων· καθώς και οι κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

2. Πώς το ΕΕΠΑ εντάσσεται στην ενεργειακή πολιτική της ΕΕ

Προκειμένου να επιτύχει την ασφάλεια, την ανταγωνιστικότητα και την αειφορία του ενεργειακού εφοδιασμού τα επόμενα έτη και δεκαετίες, η ΕΕ πρέπει επειγόντως να επεκτείνει, να ανανεώσει κα να καταστήσει διαλειτουργική την ενεργειακή της υποδομή και να απαλλάξει την παραγωγή ενέργειας από τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα με την εξάπλωση στρατηγικής σημασίας τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών ανθρακούχων ενώσεων. Οι εξελίξεις αυτές είναι καίριας σημασίας προκειμένου η ΕΕ να επιτύχει μέχρι το 2020 τους στόχους για τους οποίους έχουν δεσμευθεί όλα τα κράτη μέλη, δηλαδή να μειώσουν τις εκπομπές θερμοκηπικών αερίων και την κατανάλωση πρωτογενούς ενέργειας κατά 20% και να αυξήσουν σε 20% το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην τελική κατανάλωση ενέργειας. Το ΕΕΠΑ αντιμετωπίζει αυτές τις προκλήσεις με τα τρία υποπρογράμματα.

Έργα υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας

Οι επενδύσεις σε υποδομές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας είναι αναγκαίες για να διευκολύνουν τις συναλλαγές ενέργειας και να συμβάλουν στην ανάπτυξη πραγματικά λειτουργικής εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Αδιάλειπτα λειτουργούσα εσωτερική αγορά ενέργειας θα παρέχει στους τελικούς χρήστες ποιοτικές υπηρεσίες με χαμηλότερο κόστος και θα προσφέρει επίσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση τη δυνατότητα να αντιμετωπίζει αποτελεσματικότερα οποιαδήποτε διακοπή του εφοδιασμού, όπως αυτή που σημειώθηκε τον Ιανουάριο του 2009.

Η δικτυακή υποδομή για τη μεταφορά και τις συναλλαγές ενέργειας σε όλη την ΕΕ πρέπει να ολοκληρωθεί περαιτέρω με την κατασκευή των ζεύξεων που λείπουν. Αρκετά κράτη μέλη, ιδιαίτερα της Ανατολικής Ευρώπης και στις παρυφές της ΕΕ, πρέπει να συνδεθούν καλύτερα με την λοιπή Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά συνέπεια, το ΕΕΠΑ είναι επίσης μέσο για τη προαγωγή της αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών μελών. Επιπλέον, η ασφάλεια του εφοδιασμού καθιστά αναγκαία τα ενοποιημένα ενεργειακά δίκτυα εντός της ΕΕ, καθώς και τη διαφοροποίηση των οδεύσεων μεταφοράς ενέργειας και των ενεργειακών πόρων εκτός των συνόρων της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των πόρων που φθάνουν στην ΕΕ υπό μορφή υγροποιημένου φυσικού αερίου (ΥΦΑ).

Στο πλαίσιο αυτό, από το ΕΕΠΑ παρέχεται οικονομική στήριξη σε ώριμα έργα τα οποία, από τη στιγμή που θα τεθούν σε λειτουργία:

- θα αυξήσουν τον εφοδιασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης με φυσικό αέριο κατά περίπου 50 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα/έτος, που θα προέρχεται από πηγές εκτός Ευρώπης και θα διοχετεύεται μέσω των αγωγών Nabucco, ITGI-Poseidon, GALSI, καθώς και από τους νέους τερματικούς σταθμούς υγροποιημένου φυσικού αερίου στην Πολωνία και την Κύπρο·

- θα συμβάλουν στην ενίσχυση του ευρωπαϊκού δικτύου αγωγών φυσικού αερίου με την ανάπτυξη νέων διασυνδέσεων, ή την ενίσχυση των υφισταμένων διασυνδέσεων, μεταξύ Πορτογαλίας / Ισπανίας / Γαλλίας (αμφίδρομη), Γερμανίας / Βελγίου / Ηνωμένου Βασιλείου (αμφίδρομη), Ρουμανίας / Βουλγαρίας / Ελλάδας / Ιταλίας, Σλοβακίας / Ουγγαρίας (αμφίδρομη) και μεταξύ βαλτικών χωρών / Πολωνίας / Δανίας / Γερμανίας·

- θα υλοποιήσουν την αντίστροφη ροή σε κρίσιμα τμήματα διασύνδεσης των συστημάτων μεταφοράς φυσικού αερίου στην Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Αυστρία, τη Σλοβακία, την Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία, τη Λετονία, τη Λιθουανία και την Πολωνία, ώστε να καταστούν δυνατές η συνεργασία και οι συναλλαγές φυσικού αερίου προς αμφότερες τις κατευθύνσεις με γειτονικές χώρες και, κατ’ επέκταση, με πλέον απομακρυσμένες χώρες·

- θα συμβάλουν στην ενίσχυση του ευρωπαϊκού δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας, με την ενίσχυση της δυναμικότητας διασύνδεσης μεταξύ Ισπανίας και Γαλλίας, Πορτογαλίας και Ισπανίας, Αυστρίας και Ουγγαρίας, Ιρλανδίας και Ηνωμένου Βασιλείου καθώς και εντός της Κεντρικής Γερμανίας·

- θα ενσωματώσουν απομονωμένες περιφέρειες και «ενεργειακές νησίδες», με την κατασκευή νέων σημαντικών διασυνδέσεων από τις βαλτικές χώρες (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία) στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας της Βόρειας Ευρώπης, (Φινλανδία, Σουηδία, Δανία, Νορβηγία), καθώς και από τη Μάλτα στην Ιταλία και από την Σικελία στην ηπειρωτική Ιταλία.

Υπεράκτια αιολική ενέργεια (ΥΑιΕ)

Τα έργα που επιλέχθηκαν για επιχορήγηση ΕΕΠΑ είναι προπομποί στον τομέα της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας. Οι τεχνολογίες που θα επιδειχθούν και θα εγκατασταθούν σε μεγάλη κλίμακα – καινοτόμες κατασκευές έδρασης (έδραση βαρύτητας, τύπου jacket, τρίποδα, τριών πυλώνων), υπεράκτιες ανεμογεννήτριες πολλών μεγαβάτ, τεχνολογία δομοστοιχειωτής ενσωμάτωσης στο δίκτυο – είναι απαραίτητες προκειμένου να επιτευχθούν οι φιλόδοξοι στόχοι που έχει θέσει η ΕΕ για διείσδυση της αιολικής ενέργειας στην αγορά μέχρι το 2020 και μετέπειτα. Τα έργα έχουν ως αντικείμενο τις κύριες προκλήσεις που αναφέρονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής για την υπεράκτια αιολική ενέργεια και στη βιομηχανική πρωτοβουλία για τον τομέα της αιολικής ενέργειας[2], που συγκαταλέγεται στο Στρατηγικό Σχέδιο Ενεργειακών Τεχνολογιών. Με τις επιχορηγήσεις από το ΕΕΠΑ θα εξασφαλισθεί η εγκατάσταση των πρώτων μεγάλης ισχύος (400 MW) υπεράκτιων αιολικών πάρκων και αναμένεται ως άμεσο αποτέλεσμα πρόσθετη δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής χωρίς ανθρακούχες εκπομπές περίπου 1500 MW. Η συμβολή των επιχορηγήσεων ΕΕΠΑ είναι καίρια για να επιτύχουν τα κράτη μέλη της ΕΕ τους δεσμευτικούς στόχους για την ηλεκτροπαραγωγή από ανανεώσιμες πηγές το 2020. Οι επιχορηγήσεις είναι επίσης θεμελιώδους σημασίας για να επιτελεσθούν τα πρώτα βήματα συγκρότησης ευρωπαϊκού υπεράκτιου δικτύου, με συνακόλουθη αύξηση της δυνατότητας συναλλαγών ηλεκτρικής ενέργειας στην εσωτερική αγορά.

Από το υποπρόγραμμα του ΕΕΠΑ για την υπεράκτια αιολική ενέργεια χορηγείται χρηματοδοτική στήριξη για μεγάλης κλίμακας δοκιμές, κατασκευή και εγκατάσταση καινοτόμων ανεμογεννητριών και υπεράκτιων εδράσεων με:

- 4 έργα εγκατάστασης μεγάλων υπεράκτιων αιολικών πάρκων στα ανοιχτά των γερμανικών ακτών στη Βόρεια Θάλασσα (Bard I, Global Tech I, Nordsee Ost, Borkum West II)·

- 1 έργο που αφορά δοκιμαστική εγκατάσταση αιολικής ενέργειας στα ανοικτά του Αberdeen (Ηνωμένο Βασίλειο)·

- 1 έργο που αφορά την υλοποίηση της επόμενης φάσης του αιολικού πάρκου Thornton Bank στη Βόρεια Θάλασσα, στα ανοικτά των βελγικών ακτών.

Από το υποπρόγραμμα του ΕΕΠΑ για την υπεράκτια αιολική ενέργεια χορηγείται επίσης οικονομική στήριξη για την ανάπτυξη δομοστοιχειωτών λύσεων με στόχο την ενσωμάτωση στο δίκτυο μεγάλων ποσοτήτων ηλεκτροπαραγωγής από αιολική ενέργεια μέσω :

- 1 έργου που εξασφαλίζει ολοκληρωμένη λύση διασύνδεσης των αιολικών πάρκων της περιοχής Kriegers Flak στη Βαλτική Θάλασσα (Γερμανία, Δανία) ·

- καλωδίου διασύνδεσης Κάτω Χωρών και Δανίας, με τη χρήση τεχνολογίας μεταφοράς συνεχούς ρεύματος υψηλής τάσης (HVDC), που καθιστά δυνατή τη σύνδεση των υπεράκτιων αιολικών πάρκων με το χερσαίο δίκτυο·

- υπεράκτιου κόμβου για την προγραμματισμένη ζεύξη HVDC μεταξύ των νήσων Shetland και της Σκωτίας (Ηνωμένο Βασίλειο), που θα χρησιμεύει ως πολλαπλός τερματικός σταθμός για τη σύνδεση των προγραμματισμένων αιολικών πάρκων και της ηλεκτροπαραγωγής από θαλάσσια ενέργεια.

Δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα (CCS)

Οι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα και η βαριά βιομηχανία συγκαταλέγονται στις μεγαλύτερες πηγές εκπομπών CO2, αφού οι εκπομπές τους καταλαμβάνουν το 52% των συνολικών εκπομπών CO2 σε όλη την υφήλιο. Θα συνεχιστεί η χρήση ορυκτών καυσίμων στην ηλεκτροπαραγωγή και, ακόμα και αν πράγματι βαίνει αυξανόμενο το μερίδιο που καταλαμβάνουν στην αγορά οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η χρήση του γαιάνθρακα δεν αναμένεται να σημειώσει πτώση στις επερχόμενες δεκαετίες. Χάρη στην ιδιότητα της να απαλλάσσει την ηλεκτροπαραγωγή από ανθρακούχες εκπομπές, η τεχνολογία CCS μπορεί να συμβάλει σημαντικά, μαζί με τα μέτρα ενεργειακής απόδοσης και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στην επίτευξη των στόχων που έχουμε θέσει για μείωση των εκπομπών CO2. Ωστόσο, η τεχνολογία αυτή δεν είναι ακόμη εμπορικώς βιώσιμη και πρέπει να δοκιμασθεί. Το πρόβλημα αυτό αποτελεί αντικείμενο του ΕΕΠΑ, με το οποίο χορηγείται οικονομική στήριξη για έξι μεγάλης κλίμακας έργα επίδειξης CCS, από τα οποία αναμένεται να εξελιχθεί η ιδέα της CCS, να μειωθούν οι δαπάνες επενδύσεων και λειτουργίας της τεχνολογίας αυτής και να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη για τη χρησιμότητά της. Το ΕΕΠΑ αποτελεί το πρώτο βήμα προς την επίτευξη του στόχου να καταστεί εμπορικώς βιώσιμη η ηλεκτροπαραγωγή με βάση την τεχνολογία CCS έως το 2020. Αυτά τα πρωτοπόρα έργα μπορούν να προλειάνουν το έδαφος για πολύ περισσότερα στο μέλλον, δεδομένου ότι αποτελούν έργα επίδειξης που καλύπτουν και τις τρεις κύριες τεχνολογίες δέσμευσης CO2, συγκεκριμένα: τη δέσμευση μετά την καύση, την καύση με οξυγόνο (oxyfuel) και τον ολοκληρωμένο συνδυασμένο κύκλο εξαερίωσης (IGCC). Εξάλλου, στο πλαίσιο των έργων αυτών αξιοποιούνται όλες οι κύριες επιλογές αποθήκευσης: χερσαία καθώς και υπεράκτια αποθήκευση σε αλμυρούς υδροφορείς και σε εξαντλημένα κοιτάσματα υδρογονανθράκων.

Στο πλαίσιο αυτό, με το ΕΕΠΑ χορηγείται χρηματοδοτική στήριξη για τα ακόλουθα ώριμα έργα CCS, με σκοπό να τεθούν σε λειτουργία μέχρι το 2015:

- Το έργο στην τοποθεσία Jaenschwalde (Γερμανία), για την επίδειξη της τεχνολογίας καύσης με οξυγόνο και δέσμευσης μετά την καύση σε υπάρχοντα σταθμό ηλεκτροπαραγωγής. Μελετώνται δύο εναλλακτικές λύσεις αποθήκευσης και μεταφοράς.

- Η εγκατάσταση τεχνολογίας CCS μετά την καύση σε νέο θερμοηλεκτρικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής ισχύος 660 MW είναι το αντικείμενο του έργου στο Porto Tolle (Ιταλία). Το μέρος του έργου που αφορά τη δέσμευση συνίσταται στην επεξεργασία απαερίων που αντιστοιχούν στην ηλεκτροπαραγωγή 250 MW. Έχει προγραμματισθεί η αποθήκευση σε αλμυρό υδροφορέα στην Αδριατική Θάλασσα.

- Στο Ρότερνταμ (Κάτω Χώρες) θα διεξαχθούν δοκιμές τεχνολογίας δέσμευσης μετά την καύση σε εγκατάσταση ισχύος ισοδυνάμου 250 MW. Έχει προγραμματισθεί να αποθηκεύεται το CO2 σε εξαντλημένο υπεράκτιο κοίτασμα φυσικού αερίου κοντά στην εγκατάσταση. Το έργο εντάσσεται στην πρωτοβουλία της πόλης του Ρότερνταμ για το κλίμα, της οποίας σκοπός είναι να αναπτυχθεί υποδομή μεταφοράς και αποθήκευσης CO2 στην περιοχή.

- Το αντικείμενο έργου στο Belchatow (Πολωνία) θα είναι να επιδειχθεί η τεχνολογία δέσμευσης μετά την καύση σε νέα μονάδα εκχύλισης με υπερκρίσιμο αέριο σε μεγάλο σταθμό ηλεκτροπαραγωγής από λιγνίτη στην Ευρώπη. Θα διερευνηθεί η δυνατότητα αποθήκευσης σε τρεις διαφορετικούς αλμυρούς υδροφορείς που βρίσκονται κοντά στον σταθμό ηλεκτροπαραγωγής.

- Στην Compostilla (Ισπανία) θα δοκιμασθεί η τεχνολογία καύσης με οξυγόνο και ρευστοποιημένης κλίνης σε πιλοτικό σταθμό ισχύος 30 MW, ο οποίος μέχρι το Δεκέμβριο του 2015 θα αναβαθμισθεί σε σταθμό επίδειξης ισχύος άνω 320 MW. Έχει προγραμματισθεί η αποθήκευση σε γειτονικό αλμυρό υδροφορέα.

- Στο Hatfield (Ηνωμένο Βασίλειο) θα εκτελεσθεί έργο επίδειξης της τεχνολογίας δέσμευσης προ της καύσης σε νέο σταθμό ηλεκτροπαραγωγής με ολοκληρωμένο συνδυασμένο κύκλο εξαερίωσης ισχύος 900 MW. Προβλέπεται η αποθήκευση σε υπεράκτιο κοίτασμα φυσικού αερίου, στη Βόρεια Θάλασσα. Το έργο αυτό εντάσσεται στην πρωτοβουλία Yorkshire Forward, σκοπός της οποίας είναι η ανάπτυξη υποδομής μεταφοράς και αποθήκευσης CO2 στην περιοχή.

3. Πορεία υλοποίησης του ΕΕΠΑ

Στις 19 Μαΐου 2009 η Επιτροπή δημοσίευσε ενιαία πρόσκληση υποβολής προτάσεων και για τα τρία υποπρογράμματα, με την οποία καλούσε τους υποψήφιους υπευθύνους έργων να υποβάλουν προτάσεις μέχρι τις 15 Ιουλίου 2009. Στην Επιτροπή υποβλήθηκαν 87 αιτήσεις: 46 για έργα υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, 29 για έργα υπεράκτιας αιολικής ενέργειας και 12 για έργα δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα. Αξιολογήθηκαν χωριστά οι αιτήσεις κάθε υποπρογράμματος. Η αξιολόγηση και των τριών υποπρογραμμάτων άρχισε το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιουλίου 2009. Η αξιολόγηση των αιτήσεων στήριξης για έργα υπεράκτιας αιολικής ενέργειας και CCS ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2009, ενώ η αξιολόγηση των αιτήσεων στήριξης για έργα υποδομών φυσικού αερίου και ενέργειας διήρκεσε περισσότερο και ολοκληρώθηκε το Νοέμβριο του 2009, λόγω της πολυπλοκότητας των έργων και του μεγάλου αριθμού υποψηφιοτήτων.

Με βάση τις συστάσεις των επιτροπών αξιολόγησης, η Επιτροπή συνέταξε αποφάσεις ανάθεσης για κάθε υποπρόγραμμα. Οι προταθείσες αποφάσεις ανάθεσης εγκρίθηκαν από τις οικείες επιτροπές[3] και εν συνεχεία υποβλήθηκαν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για έλεγχο. Η Επιτροπή ενέκρινε τις αποφάσεις ανάθεσης στις 9 Δεκεμβρίου 2009, όσον αφορά τα υποπρογράμματα για την υπεράκτια αιολική ενέργεια και τη CCS, και στις 4 Μαρτίου 2010, όσον αφορά τα έργα για τις υποδομές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας.

Υποπρόγραμμα | Πλήθος προτάσεων που υποβλήθηκαν | Πλήθος προτάσεων που επιλέχθηκαν | Επιχορηγήσεις που εγκρίθηκαν (δισ. ευρώ) |

Υποδομές - φυσικού αερίου (συμπεριλαμβανομένης της αντίστροφης ροής) - ηλεκτρικής ενέργειας | 46 33 13 | 43 31 12 | 2,299 1,391 0,908 |

Υπεράκτια αιολική ενέργεια | 29 | 9 | 0,565 |

Δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα | 12 | 6 | 1,000 |

ΣΥΝΟΛΟ (δισ. ευρώ) | 3,864 |

Εκτιμάται επί του παρόντος ότι σχεδόν το σύνολο του κονδυλίου χρηματοδότησης ΕΕΠΑ ( 3,98 δισ. ευρώ) θα έχει δεσμευθεί την άνοιξη του 2010. Το υπόλοιπο, ύψους περίπου 115 εκατομ. ευρώ (λιγότερο από το 3% του συνόλου), δεν είναι δυνατόν να δεσμευθεί. Το ύψος του ποσού αυτού δεν αναμένεται να αλλάξει, εκτός εάν ένας ή περισσότεροι ανάδοχοι έργων δεν απορροφήσουν τις επιχορηγήσεις, λόγω κανονιστικών περιορισμών και κινδύνων τεχνολογικών ή σχετιζόμενων με την αγορά. Το ακριβές ποσό των κονδυλίων που δεν θα δεσμευθούν θα είναι γνωστό το φθινόπωρο του 2010. Οι διοικητικές υπηρεσίες της Επιτροπής εξετάζουν επί του παρόντος τις δυνατότητες ανακατανομής μη απορροφηθέντων κονδυλίων, σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 7 και το άρθρο 28 του κανονισμού, καθώς και με τη δήλωση της Επιτροπής που προσαρτάται στον κανονισμό.

Από τη στιγμή που εγκρίθηκαν οι αποφάσεις ανάθεσης, η Επιτροπή δρομολόγησε τις επιμέρους νομικές δεσμεύσεις. Στην περίπτωση των υποπρογραμμάτων ΥΑιΕ και CCS, οι νομικές δεσμεύσεις έλαβαν τη μορφή συμφωνιών επιχορηγήσεων, που θα υπογραφούν από την Επιτροπή και τον εκάστοτε δικαιούχο. Για τα έργα υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, η Επιτροπή εκδίδει ατομικές αποφάσεις επιχορήγησης και τις κοινοποιεί στους δικαιούχους.

Έργα υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας

Στην Επιτροπή υποβλήθηκαν 46 προτάσεις, με τις οποίες ζητήθηκε χρηματοδοτική ενίσχυση συνολικού ύψους 2,364 δισ. ευρώ. Οι προτάσεις αξιολογήθηκαν από εσωτερική επιτροπή αξιολόγησης, απαρτιζόμενη από υπαλλήλους της Επιτροπής και υποστηριζόμενη από ομάδα εξωτερικών ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων. Η επιτροπή αξιολόγησης συνέστησε τη χρηματοδότηση 43 έργων και η Επιτροπή αποφάσισε να χορηγήσει χρηματοδοτική στήριξη ύψους 2,3 δισ. ευρώ (σε 31 έργα φυσικού αερίου και 12 ηλεκτρικής ενέργειας). Καταρτίζονται οι 43 ατομικές αποφάσεις επιχορήγησης, οι οποίες θα εκδοθούν και θα κοινοποιηθούν μέχρι το Μάιο του 2010.

Έργα υπεράκτιας αιολικής ενέργειας

Το υποπρόγραμμα ΥΑιΕ ήταν ιδιαιτέρως επιτυχές, δεδομένου ότι με τις 29 προτάσεις που υποβλήθηκαν ζητήθηκε χρηματοδοτική στήριξη συνολικού ύψους 1,669 δισ. ευρώ, που μακράν υπερβαίνει το προβλεφθέν κονδύλιο των 565 εκατομ. ευρώ. Βασιζόμενη στις συστάσεις της επιτροπής αξιολόγησης, που απαρτιζόταν από υπαλλήλους της Επιτροπής, η Επιτροπή χορήγησε 565 εκατομ. ευρώ στις 9 προτάσεις με την υψηλότερη βαθμολογία, στο πλαίσιο του διαθέσιμου προϋπολογισμού. Έχουν ήδη συναφθεί τέσσερις συμφωνίες επιχορήγησης, οι δε υπόλοιπες πέντε βρίσκονται στο στάδιο υπογραφής τους.

Έργα δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα

Υποβλήθηκαν συνολικώς 12 προτάσεις. Η χρηματοδοτική στήριξη που ζητήθηκε για το σύνολο των προτάσεων ήταν 1,770 δισ. ευρώ, ενώ το κονδύλι χρηματοδότησης που είχε προβλεφθεί για έργα CCS ανερχόταν σε 1,050 δισ. ευρώ. Με βάση τις συστάσεις της Επιτροπής αξιολόγησης, που απαρτιζόταν από υπαλλήλους της Επιτροπής και εμπειρογνώμονες της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων ως παρατηρητές, η Επιτροπή χορήγησε 1 δισ. ευρώ στις έξι προτάσεις με την υψηλότερη βαθμολογία. Έχουν ήδη υπογραφεί τρεις συμφωνίες επιχορήγησης και οι λοιπές έξι είναι εν εξελίξει.

4. Πρώτη αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και επιτευγμάτων

Δεδομένου του σύντομου χρονικού διαστήματος που μεσολάβησε αφότου δημοσιεύτηκε η πρόσκληση υποβολής προτάσεων για το ΕΕΠΑ, είναι πολύ νωρίς να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα του προγράμματος. Ωστόσο, ακόμη και στο τρέχον στάδιο υλοποίησής του, είναι δυνατή μια πρώτη ποιοτική εκτίμηση του αντικτύπου του ΕΕΠΑ. Κατ’ αρχάς, πρέπει να τονιστεί η επιτυχία της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων. Ο μεγάλος αριθμός και η ποιότητα των προτάσεων που υποβλήθηκαν επιβεβαιώνει την καταλληλότητα της προσέγγισης ΕΕΠΑ και την ετοιμότητα της βιομηχανίας.

Ιδιαιτέρως ενδιαφέρον είναι το ότι το ΕΕΠΑ εξ αρχής φαίνεται να επιτάχυνε τις επενδύσεις σε υποδομές. Η τεχνική ωριμότητα των έργων που έχουν επιλεγεί σημαίνει ότι προκαταρκτικές μελέτες σκοπιμότητας, αναλύσεις του κόστους και της αγοράς και επενδυτικές στρατηγικές ― που σε ορισμένες περιπτώσεις χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα ΔΕΔ-Ε ― είχαν ήδη ολοκληρωθεί προτού το ΕΕΠΑ έλθει στο προσκήνιο. Ωστόσο, έχει αποδειχθεί ότι η προοπτική χρηματοδοτικής στήριξης από την ΕΕ για κεφαλαιουχικές δαπάνες είναι καθοριστικής σημασίας για την έναρξη εκτέλεσης έργων. Ειδικότερα, η χρηματοδότηση ΕΕΠΑ λειτούργησε ως κίνητρο, προσελκύοντας συγχρηματοδότες και ενθαρρύνοντάς τους να αναλάβουν δεσμεύσεις επενδύσεων. Έτσι, κατέστη δυνατό να προχωρήσουν έργα που ειδάλλως θα είχαν καθυστερήσει ή εγκαταλειφθεί, λόγω των ιδιαιτέρως σοβαρών περιορισμών χρηματοδότησης που επικρατούν στην τρέχουσα οικονομική συγκυρία. Η συνεισφορά της ΕΕ θα έχει σημαντικό μοχλευτικό αποτέλεσμα. Στην περίπτωση των έργων φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας αναμένεται ότι τα 2,3 δισ. ευρώ των επιχορηγήσεων ΕΕΠΑ θα συμβάλουν στην άντληση περισσοτέρων των 22 δισ. ευρώ επενδύσεων του ιδιωτικού τομέα μέσα στα επόμενα 3 έως 5 χρόνια.

Ωστόσο, τα αποτελέσματα των επιχορηγήσεων ΕΕΠΑ στην τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης δεν περιορίζονται στις άμεσες επενδύσεις σε επιλεγμένα έργα. Εκτείνονται, επίσης, στην αλυσίδα εφοδιασμού Τούτο είναι ήδη ορατό στον τομέα της ΥΑιΕ, στον οποίο τα έργα συμβάλλουν στη δημιουργία ή την εξασφάλιση πολλών θέσεων εργασίας σε νέα εργοστάσια ή γραμμές παραγωγής για την κατασκευή των εδράσεων και των κατασκευαστικών μερών των ανεμογεννητριών, καθώς και στη συναρμολόγηση και την εγκατάστασή τους στην ανοικτή θάλασσα. Μέρος αυτής της νέας παραγωγικής δραστηριότητας πραγματοποιείται σε περιοχές όπου η ανεργία είναι ιδιαίτερα υψηλή, για παράδειγμα κοντά στην ακτογραμμή του Cuxhaven, στη βόρεια Γερμανία. Με κριτήριο την εκτέλεση του προϋπολογισμού, η μεγαλύτερη πρόοδος έχει σημειωθεί στα έργα ΥΑιΕ. Στα τέλη Μαρτίου 2010, η Επιτροπή είχε εκταμιεύσει πληρωμές προχρηματοδότησης συνολικού ύψους άνω των 65 εκατομ. ευρώ. Περαιτέρω πληρωμές, συνολικού ύψους περίπου 155 εκατομ. ευρώ, έχουν προγραμματιστεί για το διάστημα Απριλίου - Ιουνίου 2010.

Ικανοποιητική πρόοδος σημειώνεται επίσης στα έργα δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα. Η παρουσία του ΕΕΠΑ ως συγχρηματοδότη υπήρξε καθοριστική για την εκκίνηση των εν λόγω έργων. Τα αποτελέσματα της επίδειξης γίνονται ήδη αισθητά στα έργα που εκτελούνται στο Ρότερνταμ και το Hatfield, τα οποία φιλοδοξούν να αναδειχθούν σε κόμβους CCS με δυναμικό προσέλκυσης περαιτέρω επενδύσεων σε υποδομές μεταφοράς και αποθήκευσης CO2 από άλλους φορείς που εκπέμπουν μεγάλες ποσότητες CO2 στις περιοχές αυτές. Οι πρώτες παραγγελίες για τις εγκαταστάσεις αναμένονται κατά τη διάρκεια του 2010 και θα οδηγήσουν σε σημαντικές κεφαλαιουχικές δαπάνες και στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

5. Δυνητικοί κίνδυνοι κατά την υλοποίηση των έργων και μέτρα άμβλυνσής τους

Τα έργα που στηρίζονται από το ΕΕΠΑ ενδέχεται να παρουσιάζουν υψηλό βαθμό τεχνικής, οργανωτικής και οικονομικής πολυπλοκότητας και, ως εκ τούτου, συνεπάγονται κάποιο επίπεδο κινδύνου. Η επιτυχής υλοποίηση κάθε έργου προϋποθέτει ότι έχει τηρηθεί όλη η συναφής περιβαλλοντική νομοθεσία[4], έχουν εκδοθεί εγκαίρως οι άδειες κατασκευής και οι υπεύθυνοι του έργου ανταποκρίνονται στις δεσμεύσεις χρηματοδότησης που έχουν αναλάβει. Η ενεργός συνεργασία των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών αρχών διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο κατά τις διοικητικές διαδικασίες για την έκδοση των απαραίτητων αδειών. Για την αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων, στις ατομικές αποφάσεις της Επιτροπής για την επιχορήγηση έργων υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας θα προβλέπεται ότι, πριν από την εκταμίευση, οι δικαιούχοι πρέπει:

- να έχουν λάβει τις απαραίτητες περιβαλλοντικές και κατασκευαστικές άδειες και

- να έχουν υπογράψει απόφαση επένδυσης, δηλαδή επίσημη δέσμευση από τους υπευθύνους του έργου να προχωρήσουν το έργο έως τα τέλη του 2010.

Σε περίπτωση που οι όροι αυτοί δεν πληρούνται, η Επιτροπή θα αξιολογήσει την κατάσταση προκειμένου να ακυρώσει, ενδεχομένως, την απόφαση και να αποδεσμεύσει τους πόρους.

Σε ορισμένα έργα υπεράκτιας αιολικής ενέργειας ο βασικός κίνδυνος είναι τεχνολογικός. Για παράδειγμα, αντικείμενο ενός από τα έργα είναι να επιδειχθεί για πρώτη φορά η υπεράκτια εγκατάσταση ανεμογεννητριών 6 MW, ενώ σε άλλα έργα θα χρησιμοποιηθεί καινοτόμος τεχνολογία μεταφοράς συνεχούς ρεύματος υψηλής τάσης (HVDC) για να αποδειχθεί πόση δυναμικότητα αιολικής ενέργειας είναι δυνατόν να ενσωματωθεί στα δίκτυα ηλεκτρισμού. Σε άλλα έργα, οι κίνδυνοι είναι περισσότερο οικονομικοί (προβλέπεται περάτωση από χρηματοδοτική άποψη κατά τους προσεχείς μήνες) ή διοικητικοί (πιθανές καθυστερήσεις με άδειες). Στα τεχνικά παραρτήματα των συμφωνιών επιχορήγησης εξηγείται με ποιον τρόπο οι δικαιούχοι διαχειρίζονται τους κινδύνους που εμπεριέχουν τα έργα και περιλαμβάνονται σχέδια για την απόκτηση της απαιτούμενης συγχρηματοδότησης και αδειών.

Όσο για τα έργα CCS, η εφαρμογή εξελίσσεται ομαλά. Υπάρχουν, ωστόσο, ευαίσθητα θέματα τα οποία πρέπει να παρακολουθούνται. Πρώτον, είναι απαραίτητο να συνεχιστεί η εθνική χρηματοδότηση και η δέσμευση από τη βιομηχανία προκειμένου τα έργα επίδειξης CCS να ολοκληρωθούν επιτυχώς μέχρι το 2015. Επιπλέον, τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν το αναγκαίο νομικό πλαίσιο για την αποθήκευση CO2, με τη μεταφορά της οδηγίας CCS[5] στην εθνική τους νομοθεσία. Αυτό είναι απαραίτητο για να αποφευχθούν καθυστερήσεις έκδοσης αδειών αποθήκευσης CO2 και, συνακολούθως, για την έγκαιρη έγκριση της τελικής απόφασης επένδυσης. Τέλος, πρέπει να αντιμετωπιστεί δεόντως η ευαισθητοποίηση του κοινού για την ασφάλεια αποθήκευσης CO2, καθώς είναι κρίσιμης σημασίας για την υλοποίηση των έργων CCS.

Οι αρμόδιες υπηρεσίες της Επιτροπής, σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη ή/και τους υπευθύνους των έργων, θα διασφαλίσουν τη διαχείριση κάθε έργου. Θα βασίζονται σε εκθέσεις τεχνικής εκτέλεσης και σε καταστάσεις δαπανών, που πρέπει να παρέχονται από τους δικαιούχους σε τακτική βάση, και θα παρακολουθούν την πρόοδο με επιτόπου επισκέψεις. Όταν ενδείκνυται, την Επιτροπή θα υποστηρίζουν εξωτερικοί ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες για την παρακολούθηση των έργων ΕΕΠΑ και τη συνολική εκτίμηση των επιπτώσεων του προγράμματος ΕΕΠΑ.

[1] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 663/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2009, για τη θέσπιση προγράμματος ενίσχυσης της οικονομικής ανάκαμψης με τη χορήγηση κοινοτικής χρηματοδοτικής συνδρομής για έργα στον τομέα της ενέργειας.

[2] COM(2008)768 και COM(2007)723.

[3] Η επιτροπή του 7ου ΠΠ όσον αφορά τα υποπρογράμματα ΥαιΕ και CCS, και η επιτροπή για τη χορήγηση χρηματοδοτικής ενίσχυσης στον τομέα των ΔΕΔ-Ε όσον αφορά τα έργα υποδομών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας.

[4] Πρέπει να τηρούνται σημαντικές πράξεις του παράγωγου δικαίου της ΕΕ στον περιβαλλοντικό τομέα, συγκεκριμένα: η οδηγία 85/337/ΕΟΚ για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/11/ΕΚ και την οδηγία 2003/35/ΕΚ, η οδηγία 2001/42/ΕΚ σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων, η Σύμβαση για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε διασυνοριακό πλαίσιο (Espoo, 1991) και η οδηγία 92/43/ΕΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας.

[5] Οδηγία 2009/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2009, σχετικά με την αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα σε γεωλογικούς σχηματισμούς.