EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 77/88

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο αντίκτυπος της τρέχουσας εξέλιξης των αγορών ενέργειας στις βιομηχανικές αλυσίδες αξίας στην Ευρώπη»

(2009/C 77/22)

Στις 17 Ιανουαρίου 2008 η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Ο αντίκτυπος της τρέχουσας εξέλιξης των αγορών ενέργειας στις βιομηχανικές αλυσίδες αξίας στην Ευρώπη».

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (CCMI), στην οποία ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 24 Ιουνίου 2008 με βάση την έκθεση του εισηγητή, κ. Zboril, και του συνεισηγητή, κ. Kerkhoff.

Κατά την 447η σύνοδο ολομέλειάς της, της 17ης και 18ης Σεπτεμβρίου 2008 (συνεδρίαση της 17ης Σεπτεμβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 62 ψήφους υπέρ, 5 ψήφους κατά και 5 αποχές.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ λαμβάνει γνώση του νέου περιβάλλοντος των αγορών ενέργειας και αναγνωρίζει την ανάγκη περιορισμού της ανθρωπογενούς αλλαγής του κλίματος με τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Το κόστος της αλλαγής του κλίματος και οι οικονομικά αποδοτικές προσεγγίσεις της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου αποτελούν σημαντικά θέματα της συζήτησης σχετικά με την πολιτική για το κλίμα. Είναι μάλιστα ακόμη πιο σημαντικά ενόψει του απαραίτητου διπλασιασμού των παγκόσμιων ενεργειακών αποθεμάτων μέχρι το 2050, για να καλυφθούν οι ενεργειακές ανάγκες του παγκόσμιου πληθυσμού. Η βιώσιμη ενεργειακή και κλιματική πολιτική πρέπει να διαρθρωθεί έτσι ώστε να επιτυγχάνει τους στόχους της, διατηρώντας παράλληλα τις βιομηχανικές αλυσίδες προστιθέμενης αξίας ως ραχοκοκαλιά της ευρωπαϊκής οικονομίας, και συνεκτιμώντας το κόστος αποκατάστασης των ζημιών που προκαλεί η κλιματική αλλαγή, πράγμα που θα ωφελήσει σε μεγάλο βαθμό την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.

1.2 Λόγω του μεγάλου ποσοστού ενέργειας που απαιτείται αναπόφευκτα για την παραγωγή βασικών υλικών από τη μετατροπή πρώτων υλών, οι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών επηρεάζονται έντονα από κάθε αλλαγή του κόστους ή της φορολόγησης της ενέργειας ή άλλο παρόμοιο οικονομικό μέτρο. Ωστόσο, το ενεργειακό αποτύπωμα των βασικών υλικών πρέπει να αποδοθεί σε ολόκληρη τη βιομηχανική αλυσίδα αξίας· δεν έχει νόημα να εξεταστεί χωριστά.

1.3 Η άποψη της ΕΟΚΕ είναι ότι η ευρωπαϊκή οικονομία μπορεί να επιτύχει ανάπτυξη και καινοτομία μόνο εάν έχει βιώσιμη βιομηχανική βάση. Οι ανταγωνιστικές και καινοτόμοι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση των βιομηχανικών αλυσίδων αξίας. Η υποστήριξη της περιβαλλοντικής τεχνολογίας και της ανανεώσιμης ενέργειας αποτελεί, πράγματι, σημαντικό στόχο. Όμως, ακόμη και για την ανάπτυξη περιβαλλοντικών τεχνολογιών απαιτούνται αποτελεσματικές βιομηχανικές αλυσίδες αξίας. Και αυτές εξαρτώνται από τη διαθεσιμότητα και την εμπειρογνωσία των βιομηχανιών παραγωγής βασικών υλικών. Οι περιβαλλοντικές καινοτομίες, ειδικότερα, μπορούν να επιτευχθούν μόνο με συνεργασία σε όλη την αλυσίδα προστιθέμενης αξίας. Δεν μπορεί να υπάρξει επιτυχία χωρίς μια ολιστική προσέγγιση, που να καλύπτει τις αλυσίδες προστιθέμενης αξίας σε όλο τους το μήκος.

1.4 Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει ότι τα κτίρια, τα οποία καλύπτουν το 40 % της τελικής ζήτησης ενέργειας στην ΕΕ, είναι ο μεγαλύτερος τομέας κατανάλωσης ενέργειας. Το ήμισυ της συνολικής αύξησης της ενεργειακής αποδοτικότητας μπορεί να εξασφαλιστεί στο χώρο των κατασκευών και με αρνητικό κόστος. Αυτού του είδους οι βελτιώσεις θα μπορούσαν από μόνες τους να καλύψουν τις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει η ΕΕ με το πρωτόκολλο του Κιότο. Επιπλέον, αυτή η εξοικονόμηση ενέργειας μπορεί να επιτευχθεί με τη χρήση τεχνολογιών που είναι ήδη στη διάθεσή μας. Πέραν αυτών, η αύξηση της ενεργειακής αποδοτικότητας των κτιρίων έχει μόνο θετικές συνέπειες, δεδομένου ότι δημιουργεί απασχόληση, μειώνει τις λειτουργικές δαπάνες, αυξάνει τις ανέσεις και συμβάλλει στη δημιουργία ενός καθαρότερου περιβάλλοντος. Το θέμα αυτό θα πρέπει να αποτελέσει απόλυτη προτεραιότητα για την ΕΕ. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει επίσης τη σημασία που έχει η χρήση νέων, προηγμένης τεχνολογίας βασικών υλικών στις οικιακές εφαρμογές αλλά και σε γραφεία, καθώς και σε άλλους τομείς όπως αυτός της ενέργειας ή των μεταφορών.

1.5 Μια πιθανή μετεγκατάσταση βιομηχανιών εντάσεως ενέργειας εκτός της ΕΕ θα μείωνε σημαντικά την ελκυστικότητα της βιομηχανικής εγκατάστασης στην Ευρώπη, θα προξενούσε απώλειες οικονομικής ανάπτυξης και απασχόλησης και θα έθετε σε κίνδυνο το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο. Λόγω των αλληλεξαρτήσεων που υπάρχουν εντός των βιομηχανικών αλυσίδων αξίας, δεν είναι δυνατό να αντισταθμιστούν βραχυπρόθεσμα αυτές οι απώλειες από άλλους τομείς, π.χ. την περιβαλλοντική τεχνολογία. Αντίθετα, αυτοί οι τομείς θα έχουν επίσης απώλεια ανταγωνιστικότητας.

1.6 Οι βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας πρέπει πράγματι να συμβάλουν στους στόχους της ενεργειακής και της κλιματικής πολιτικής. Οι απαιτήσεις, ωστόσο, πρέπει να διαμορφωθούν κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αποκλεισθούν εκτενώς συγκριτικά μειονεκτήματα σε ένα παγκόσμιο επιχειρηματικό περιβάλλον. Οι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών είναι, από τη φύση τους, εξαιρετικά ευαίσθητες στον αντίκτυπο του κόστους της ενέργειας. Τα μέσα της ενεργειακής και της κλιματικής πολιτικής πρέπει, συνεπώς, να εξεταστούν προσεκτικά και να σχεδιαστούν με βάση την έκταση του αντικτύπου τους στην ανταγωνιστικότητα αυτών των βιομηχανιών. Η άρση των υπερβολικών και των περιττών επιβαρύνσεων θα πρέπει να αποτελεί επιταγή.

1.7 Οι βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας χρειάζονται ασφαλή ενεργειακό εφοδιασμό, από ένα ενδεδειγμένο ευρωπαϊκό ενεργειακό μίγμα, το οποίο να μην αποκλείει καμία πηγή ενέργειας (άνθρακα, ανανεώσιμες πηγές, πυρηνική ενέργεια) και να βασίζεται στον αποτελεσματικό ανταγωνισμό στις αγορές ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου, ώστε να διαμορφώνονται τελικά λογικές τιμές για τον ενεργειακό εφοδιασμό. Τα συμφέροντα των εθνικών ενεργειακών πολιτικών θα πρέπει να συνδεθούν πιο έντονα με μια ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση, επειδή μέχρι σήμερα η ενεργειακή αγορά δεν συμβαδίζει με την ενιαία αγορά βιομηχανικών αγαθών. Ανεξάρτητα από την απόφαση ορισμένων κρατών μελών να μην κάνουν χρήση πυρηνικής ενέργειας, η διατήρηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με πυρηνική σχάση στην ΕΕ θα σήμαινε ότι θα διατηρηθεί και η τεχνογνωσία αυτής της τεχνολογίας στην Ευρώπη. Φυσικά, για τη συνέχιση της πυρηνικής επιλογής απαιτείται υψηλό επίπεδο ασφάλειας και καλή κατάρτιση των εργαζομένων (1).

1.8 Η σύναψη μιας φιλόδοξης διεθνούς συμφωνίας για την αλλαγή του κλίματος έχει ύψιστη σημασία για την αντιμετώπιση της αλλαγής του κλίματος. Θα πρέπει να επιβάλει υποχρεώσεις μείωσης εκπομπών σε όλες τις χώρες που συμβάλουν σημαντικά στις εκπομπές (σύμφωνα με την αρχή της κοινής, αλλά διαφοροποιημένης ευθύνης), συμπεριλαμβανομένων των βιομηχανιών εντάσεως για να διασφαλισθεί έτσι ο θεμιτός ανταγωνισμός και οι ισότιμοι όροι ανταγωνισμού. Εάν δεν υπάρξει τέτοια συμφωνία, η δωρεάν χορήγηση δικαιωμάτων στις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας για τις οποίες υπάρχει κίνδυνος «διαρροής άνθρακα» θα πρέπει να εξετασθεί στο πλαίσιο του συστήματος εμπορίας εκπομπών της ΕΕ για να αντισταθμισθούν οι κίνδυνοι ως προς την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης ως τόπου βιομηχανικής εγκατάστασης και την οικονομική της ανάπτυξη. Η τελική επιλογή της μεθόδου χορήγησης θα πρέπει να γίνεται με βάση τις επιδόσεις (π.χ. με συγκριτική αξιολόγηση), και βάσει των καλύτερων διαθέσιμων τεχνικών.

1.9 Για να ανοίξει ο δρόμος για μια μακροπρόθεσμη συμβολή στους στόχους της ενεργειακής και της κλιματικής πολιτικής, η ΕΟΚΕ συνιστά εντόνως επικέντρωση στην έρευνα και την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, ιδίως τώρα που οι διαθέσιμες παραγωγικές διαδικασίες είναι αρκετά ώριμες. Όπου δεν υπάρχουν ακόμη τεχνικές λύσεις, δεν μπορούν να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις της υψηλότερης ενεργειακής απόδοσης και των στόχων μείωσης των εκπομπών. Υπάρχουν ήδη εν λειτουργία πρόσφορες δομές, όπως π.χ. τεχνολογικές πλατφόρμες, αλλά χρειάζεται πολύ μεγαλύτερος συντονισμός των προσπαθειών, όπως αναμένεται π.χ. στο σχέδιο ΣΕΤ (2). Ωστόσο, πρέπει να δοθεί αρκετός χρόνος για να επιτευχθεί η επιθυμητή πρόοδος της τεχνολογίας και η επιθυμητή εμπορευσιμότητα από άποψη παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας

1.10 Η ΕΟΚΕ, με την ιδιαίτερη σχέση που έχει με τους οικονομικούς φορείς, θα πρέπει να επισημάνει τα προβλήματα των βιομηχανικών αλυσίδων αξίας, τα οποία τα πολιτικά όργανα δεν λαμβάνουν πάντοτε δεόντως υπόψη.

2. Ο αντίκτυπος της ενέργειας, ως συντελεστή της παραγωγής, στις βιομηχανικές αλυσίδες αξίας στην Ευρώπη

2.1 Η παραγωγή βασικών υλικών όπως ο χάλυβας, το αλουμίνιο και άλλα μη σιδηρούχα μέταλλα, τα χημικά, το τσιμέντο, ο ασβέστης, το γυαλί και ο χαρτοπολτός και το χαρτί αποτελεί την απαραίτητη βάση των βιομηχανικών αλυσίδων αξίας. Για τα βιομηχανικά προϊόντα απαιτούνται βασικά κατασκευαστικά και λειτουργικά υλικά με συγκεκριμένες μηχανικές, φυσικές και χημικές ιδιότητες, τα οποία δεν υπάρχουν σε φυσική κατάσταση. Στην πράξη, οι επιδόσεις των βιομηχανικών προϊόντων εξαρτώνται από τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά εφαρμογής των υλικών που χρησιμοποιούν και από τη βελτιστοποίηση αυτών των υλικών από άποψη κατανάλωσης ύλης και ενέργειας, ποιότητας, αξιοπιστίας, οικονομικής αποδοτικότητας, βιωσιμότητας, επιπτώσεων στο περιβάλλον κλπ. Η συνεχής εξέλιξη αυτών των υλικών είναι, συνεπώς, σημαντικός παράγοντας για το επίπεδο τεχνολογικής καινοτομίας κάθε διανοητού προϊόντος. Αλυσίδα αξίας είναι μια σειρά επιχειρήσεων ή φορέων που συνεργάζονται για να ικανοποιήσουν τη ζήτηση της αγοράς για συγκεκριμένα προϊόντα ή υπηρεσίες. Οι βιομηχανίες των τελευταίων σταδίων της βιομηχανικής αλυσίδας αξίας καταναλώνουν συγκριτικά λιγότερη ενέργεια για τις μεταποιητικές τους διαδικασίες· έτσι, η απομονωμένη εξέταση του τελικού προϊόντος δεν είναι χρήσιμη. Το ενεργειακό αποτύπωμα πρέπει να κριθεί με βάση ολόκληρη την αλυσίδα αξίας. Μια αύξηση του κόστους της ενέργειας δεν έχει αντίκτυπο μόνο στην παραγωγή των βασικών υλικών, αλλά μπορεί να επιφέρει ταυτόχρονα αυξήσεις των τιμών και στα ενδιάμεσα και στα τελικά προϊόντα, στα μεταγενέστερα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας, λόγω του υψηλότερου κόστους του βασικού υλικού, αν υπάρχει στην αγορά περιθώριο για αυτές τις αυξήσεις.

2.2 Μια ανταγωνιστική και καινοτόμος βιομηχανία παραγωγής βασικών υλικών είναι σημαντικός παράγοντας των αποφάσεων για τη γεωγραφική θέση των επόμενων κρίκων της βιομηχανικής αλυσίδας παραγωγής αξίας, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η κατασκευή μηχανημάτων ή η οικοδομική βιομηχανία. Εγγυάται την από κοινού ανάπτυξη επί μέτρω υλικών, προσαρμοσμένων στις ιδιαίτερες ανάγκες του χρήστη. Οι απαιτήσεις των πελατών για παράδοση την εύθετη στιγμή (just-in-time) καθιστούν επίσης απαραίτητη τη γεωγραφική εγγύτητα του προμηθευτή. Η βιομηχανική αλυσίδα αξίας χάνει την καινοτόμο δύναμη και την ανταγωνιστικότητά της, εάν δεν έχει την κατάλληλη υλική βάση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Υπάρχουν πολλές τέτοιες π.χ. στον τομέα επεξεργασίας του χάλυβα.

2.3 Η παραγωγή βασικών υλικών απαιτεί γενικά μεγάλες ποσότητες ενέργειας — ιδίως σε σύγκριση με τα μεταγενέστερα στάδια της παραγωγής. Η κατανάλωση ενέργειας που απαιτείται στις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας ανά μονάδα αξίας είναι τουλάχιστον δεκαπλάσια (και έως πεντηκονταπλάσια) από ό,τι στις μεταγενέστερες βιομηχανίες, όπως η μηχανολογία. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, η κατανάλωση πρωτογενούς ενέργειας του τσιμέντου είναι 4,5 kg, του χάλυβα 2,83 kg και του χαρτιού 2,02 kg SKE ανά μονάδα προστιθέμενης αξίας, ενώ ο αντίστοιχος αριθμός για τον τομέα της μηχανολογίας είναι μόνο 0,05 kg SKE (3). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα βασικά υλικά πρέπει να κατασκευαστούν από φυσικές πρώτες ύλες μέσω φυσικής ή χημικής μετατροπής. Στο πλαίσιο αυτό, απαιτούνται υψηλές θερμοκρασίες για τις διαδικασίες της καύσης, της τήξης και της αναγωγής, καθώς και ηλεκτρική ενέργεια για την ηλεκτρόλυση. Για τη λήψη ημικατεργασμένων προϊόντων απαιτούνται επίσης υψηλά επίπεδα ενεργειακής κατανάλωσης. Σε πολλές περιπτώσεις, οι πηγές πρωτογενούς ενέργειας δεν χρησιμοποιούνται για την παραγωγή θερμότητας και ηλεκτρισμού, αλλά ως πρώτες ύλες ή ως αναγωγικά μέσα, π.χ. στις διαδικασίες αναγωγής για την παραγωγή σιδήρου. Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί πως η ποιότητα των πρώτων υλών σταδιακά χειροτερεύει, οπότε για την επεξεργασία τους απαιτείται συνήθως περισσότερη ενέργεια.

2.4 Οι συνολικές ενεργειακές απαιτήσεις ενός βιομηχανικού προϊόντος πρέπει να συγκριθούν τόσο με την εξοικονόμηση ενέργειας που ίσως προκύψει από ενδεχόμενες καινοτομίες στο προϊόν αυτό όσο και με την εφαρμογή του προϊόντος σε άλλους τομείς. Η σύγκριση αυτή μπορεί να γίνει μόνο με συνεργασία των παραγωγών των βασικών υλικών και των βιομηχανικών παραγωγών των μεταγενέστερων σταδίων της αλυσίδας στα οποία τα νεοαναπτυχθέντα υλικά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Για παράδειγμα, για τους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής με υψηλότερη απόδοση και χαμηλότερη κατανάλωση πρωτογενούς ενέργειας απαιτούνται χάλυβες υψηλών επιδόσεων, ανθεκτικοί σε μεγάλες θερμοκρασίες. Εναλλακτικά, τα ειδικά ποσοστά κατανάλωσης καυσίμων στον τομέα των μεταφορών, για παράδειγμα, μπορούν να μειωθούν με τη χρήση ελαφρών υλικών στην κατασκευή αυτοκινήτων.

3. Η κατάσταση στις διάφορες αγορές ενέργειας (άνθρακας, πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ηλεκτρισμός) και ο αντίκτυπός της στις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας (4)

3.1 Οι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών —όπως είναι το τσιμέντο, ο χάλυβας, τα μη σιδηρούχα μέταλλα, τα χημικά προϊόντα, το γυαλί ή ο χαρτοπολτός και το χαρτί— χρησιμοποιούν, επιπλέον των πρώτων υλών, και ορυκτά καύσιμα για ενέργειας και επηρεάζονται από το κόστος των διάφορων πηγών ενέργειας με ποικίλους τρόπους. Το αργό πετρέλαιο, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται στη χημική βιομηχανία ως πρώτη ύλη για την παραγωγή πλαστικών και άλλων πετροχημικών προϊόντων. Εν τω μεταξύ, οι εξελίξεις στις πετρελαιαγορές επηρέασαν και τις τιμές αγοράς του φυσικού αερίου και του ηλεκτρισμού, επειδή οι τιμές του φυσικού αερίου εξακολουθούν να συνδέονται με την τιμή του πετρελαίου. Οι εξελίξεις στην αγορά άνθρακα επηρεάζουν επίσης το κόστος του ηλεκτρισμού για τις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας. Επιπροσθέτως, η χαλυβουργία χρησιμοποιεί άνθρακα και οπτάνθρακα ως αναγωγικά μέσα.

3.2 Η στατική εμβέλεια των αποθεμάτων πετρελαίου, δηλαδή εκείνων των πόρων που μπορούν σήμερα να αποτελέσουν αντικείμενο επικερδούς τεχνικής εκμετάλλευσης, είναι 40 περίπου χρόνια. Το διάστημα αυτό θα μπορούσε να παραταθεί σημαντικά, εάν άνοιγαν στο μέλλον δυνατότητες οικονομικής εκμετάλλευσης και άλλων πόρων, ιδίως μη συμβατικών πετρελαϊκών πόρων όπως η πετρελαιοφόρος άμμος. Η εξέλιξη των τιμών του πετρελαίου χαρακτηρίζεται από αύξηση της κατανάλωσης, ιδίως στην Κίνα και την Ινδία. Το αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης επιτείνεται από την αυξανόμενη δύναμη των χωρών του ΟΠΕΚ στην αγορά, που καθιστά όλο και πιο δύσκολη τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού λόγω της άνισης κατανομής των αποθεμάτων. Η περιφερειακή συγκέντρωση της παραγωγής σε έθνη με σημαντική πολιτική και οικονομική αστάθεια θα αυξήσει την αβεβαιότητα λόγω της αδυναμίας υπολογισμού των πιθανών μελλοντικών περιορισμών της προσφοράς, με τις συνακόλουθες επιπτώσεις τους στις τιμές.

3.3 Η στατική εμβέλεια των αποθεμάτων φυσικού αερίου —60 περίπου χρόνια με βάση τα σημερινά δεδομένα— είναι μεγαλύτερη από του πετρελαίου. Το φυσικό αέριο είναι η ταχύτερα εξαπλούμενη πηγή πρωτογενούς ενέργειας στην Ευρώπη. Η εξάρτηση της ΕΕ από τις αγορές φυσικού αερίου αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό από την κατανάλωσή της. Τα σποραδικά κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου σε κράτη μέλη όπως οι Κάτω Χώρες, η Νορβηγία και το Ηνωμένο Βασίλειο εξαντλούνται σταδιακά, ενώ η εισαγωγή αερίου —ως επί το πλείστον από μία και την αυτή πηγή, τη Ρωσία— αυξάνεται. Μακροπρόθεσμα πρέπει να αναμένεται αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου, ενώ —το σπουδαιότερο— αυτή η εξάρτηση από μία και μοναδική πηγή ίσως να δώσει στη Ρωσία τη δυνατότητα να ασκεί πολιτική επιρροή στην ΕΕ. Το ενδεχόμενο μιας τέτοιας εξέλιξης αυξάνεται λόγω των φυσικά περιορισμένων στρατηγικών αποθεμάτων αερίου στην ΕΕ.

3.4 Τα αποθέματα άνθρακα που μπορούν να εξορυχθούν με οικονομικά βιώσιμο τρόπο είναι πολύ μεγαλύτερα από τα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η στατική εμβέλεια των αποθεμάτων άνθρακα υπολογίζεται γενικά σε 150 χρόνια. Επιπλέον, τα αποθέματα αυτά είναι ευρύτερα κατανεμημένα μεταξύ των ηπείρων και βρίσκονται γενικά σε χώρες με πολιτική σταθερότητα, όπως οι ΗΠΑ ή η Αυστραλία. Όπως και σε άλλες πηγές ενέργειας, λόγω της αύξησης της ζήτησης, η τιμή του άνθρακα αυξήθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια.

3.5 Ο ηλεκτρισμός είναι δευτερογενής μορφή ενέργειας, που παράγεται κυρίως από άνθρακα, φυσικό αέριο, πυρηνική ενέργεια και ανανεώσιμες πηγές πρωτογενούς ενέργειας, ενώ σε ορισμένα κράτη μέλη μεγάλο μέρος της ηλεκτροπαραγωγής εξακολουθεί να βασίζεται στο πετρέλαιο. Η σύνθεση του μείγματος που χρησιμοποιείται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το κόστος της ηλεκτροπαραγωγής. Οι σταθμοί που χρησιμοποιούν άνθρακα ή πυρηνική ενέργεια αποτελούν μια οικονομικά αποδοτική πηγή για την ενεργειακή τροφοδότηση του βασικού δικτύου, ενώ οι ανανεώσιμες ενέργειες στην ΕΕ πρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω. Σε σύγκριση με άλλες πηγές πρωτογενούς ενέργειας, οι τελευταίες χαρακτηρίζονται μέχρι στιγμής από σχετικά υψηλό κόστος, κυρίως διότι σε μεγάλο βαθμό οι εξωγενείς επιδράσεις δεν αντικατοπτρίζονται στην τιμή των συμβατικών ενεργειών. Στην περίπτωση της αιολικής και της φωτοβολταϊκής ενέργειας υπάρχει χαμηλή και κυμαινόμενη διαθεσιμότητα, με τα συνακόλουθα προβλήματα για το δίκτυο που θα πρέπει να προσαρμοσθεί ώστε να ανταποκριθεί στη μελλοντική ανάπτυξη παροχής ηλεκτρικής ενεργείας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Μερικές ανανεώσιμες πηγές είναι λιγότερο δαπανηρές από άλλες, διαφέροντας από περιφέρεια σε περιφέρεια. Η φωτοβολταϊκή ενέργεια, για παράδειγμα, μπορεί να συμφέρει οικονομικά στις ηλιόλουστες περιφέρειες της Νότιας Ευρώπης, ενώ δεν είναι οικονομική στη Βόρεια.

4. Αλλαγή του περιβάλλοντος των ενεργειακών αγορών

4.1 Οι αγορές ενέργειας υφίστανται μέσα σε ένα δυναμικό περιβάλλον, στο οποίο συμβάλλουν διάφορες οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές επιρροές, με πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις. Η βιομηχανία αντιμετωπίζει σήμερα μια αλλαγή των όρων και του κόστους του ενεργειακού εφοδιασμού, η οποία δημιουργεί υπερβολική αβεβαιότητα. Η αυξανόμενη εξάρτηση της Ευρώπης από τις ενεργειακές εισαγωγές και οι περαιτέρω αυξήσεις των τιμών της ενέργειας που αναμένονται ενισχύουν τις ανησυχίες για την ικανοποίηση της ζήτησης ενέργειας στο μέλλον. Αναγνωρίζεται ευρέως ότι η διασφάλιση ασφαλούς και αξιόπιστου ενεργειακού εφοδιασμού σε προσιτές και σταθερές τιμές είναι ζωτική για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη και θα πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα μιας υγιούς και συνεκτικής ενεργειακής πολιτικής.

4.2 Οι πρόσφατες ραγδαίες αλλαγές του οικονομικού περιβάλλοντος στην Ευρώπη και παγκοσμίως επιβάλλουν στον τομέα της ενέργειας να αναπτύξει νέες προσεγγίσεις και πολιτικές για να ανταποκριθεί καλύτερα στις απαιτήσεις ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού. Ενώ στο παρελθόν η ασφάλεια εφοδιασμού εθεωρείτο κατά παράδοση πρωτίστως αρμοδιότητα των κυβερνήσεων των κρατών μελών, η τρέχουσα κατάσταση της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας απαιτεί από τις δυνάμεις της αγοράς να διαδραματίσουν συμπληρωματικό ρόλο. Σε μια ελευθερωμένη αγορά, η ασφάλεια και η ανταγωνιστικότητα έχουν κάποιο κόστος. Για να επιτευχθεί μακροπρόθεσμη ασφάλεια εφοδιασμού, η κοινή ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική καθίσταται ζήτημα βασικής στρατηγικής σημασίας (5).

4.3 Οι ορυκτές πηγές ενέργειας δεν είναι ανανεώσιμες. Πολλοί από τους πόρους πετρελαίου και φυσικού αερίου της ΕΕ έχουν ήδη εξαντληθεί. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να εξεταστεί σε συνάρτηση με τα αυξανόμενα επίπεδα κατανάλωσης των αναπτυσσόμενων χωρών όπως η Κίνα και η Ινδία. Στην περίπτωση του πετρελαίου ιδιαίτερα, υπάρχει ευρύ φάσμα πρόσθετων, μη συμβατικών αποθεμάτων (π.χ. πετρελαιοφόρου άμμου), η εκμετάλλευση των οποίων είναι ακόμη δύσκολη και δαπανηρή, δημιουργούν δε τεράστιους όγκους αερίων του θερμοκηπίου. Ο περιορισμός των αποθεμάτων είναι, συνεπώς, πολύ πιθανό να επιφέρει αύξηση του κόστους εκμετάλλευσης και, τελικά, αύξηση των τιμών.

4.4 Το μερίδιο των εισαγόμενων πηγών πρωτογενούς ενέργειας στη συνολική κατανάλωση της ΕΕ είναι σήμερα περίπου 50 % και αναμένεται να αυξηθεί σε 70 % στο εγγύς μέλλον (2030). Η ΕΕ εξαρτάται έτσι, ιδίως για το πετρέλαιο και για το φυσικό της αέριο, από τις εισαγωγές από λίγες αριθμητικά χώρες (όπως τα έθνη του ΟΠΕΚ ή η Ρωσία), οι οποίες έχουν ισχυρή θέση στην αγορά. Δεδομένου ότι αυτές οι χώρες και οι περιφέρειες συχνά χαρακτηρίζονται από σημαντική πολιτική και οικονομική αστάθεια, δεν είναι εγγυημένος ένας σταθερός εφοδιασμός. Μια πρόσφατη αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατέδειξε πόσο ευάλωτη είναι οικονομικά η ΕΕ. Επομένως, είναι σημαντικό να αποκτήσει η ΕΕ δικούς της πόρους και να διαχειριστεί βιώσιμα τους υφιστάμενους. Η εξάρτηση από τις εισαγωγές ενέργειας έχει σημαντικές συνέπειες για την ασφάλεια για όλες τις μορφές ενέργειας εκτός από τον άνθρακα, επειδή η προμήθειά του γίνεται από ευρύτερο φάσμα κρατών, τα οποία τυχαίνει επίσης να θεωρούνται σταθερά. Παρόλα αυτά, η Ευρώπη έχει και δικές της πηγές άνθρακα, οικονομικά βιώσιμες μάλιστα: η εξόρυξη λιγνίτη στην ΕΕ είναι σχετικά φθηνή.

4.5 Οι αγορές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, που στο παρελθόν χαρακτηρίζονταν από φυσικό μονοπώλιο και εθνική βάση, σήμερα έχουν αρχίσει να ελευθερώνονται και να ολοκληρώνονται. Αν και το δίκτυο διανομής είναι ρυθμισμένο, ο ανταγωνισμός στα επίπεδα της παραγωγής και της εμπορίας αναμένεται ότι θα οδηγήσει σε μείωση των τιμών και αύξηση της ανταγωνιστικότητας. Η στρατηγική αυτή έχει επιφέρει σύγκλιση των τιμών ως ένα βαθμό μεταξύ γειτονικών χωρών. Ωστόσο, ο εθνικός κατακερματισμός των αγορών λόγω των ιστορικών στενώσεων στο δίκτυο διανομής εμποδίζει, πλην λιγοστών εξαιρέσεων, τον ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών μελών.

4.6 Επιπροσθέτως, οι τιμές του φυσικού αερίου και άλλων πηγών πρωτογενούς ενέργειας –οι οποίες αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του κόστους της ηλεκτροπαραγωγής (βλ. σημείο 3.5 ανωτέρω)– υπέστησαν τεράστιες αυξήσεις τα τελευταία χρόνια. Τέλος, οι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής δεν διαθέτουν πλέον πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα και ο κλάδος διέρχεται μια περίοδο μεγάλων επενδύσεων. Όλοι αυτοί οι παράγοντες συνέτειναν στην άνοδο των τιμών, παρά τις συνεχείς βελτιώσεις (βλ. π.χ. την προοδευτική ολοκλήρωση της Κεντροδυτικής Ευρώπης: Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες). Συγκέντρωση της παραγωγής και της διανομής της ενέργειας παρατηρείται και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς να σχετίζεται με τα επίπεδα τιμών του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας.

4.7 Η πολιτική απόφαση που έλαβε η ΕΕ να μετριάσει την ανθρωπογενή αλλαγή του κλίματος με εκτενείς περικοπές των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου αποτελεί ήδη σημαντικό παράγοντα στις ενεργειακές αγορές και η σημασία της συνεχώς ενισχύεται. Κατά συνέπεια, υπάρχει πολύ πιο έντονη επικέντρωση στην ενεργειακή απόδοση, η οποία πρέπει να αυξηθεί θεαματικά, για να μειωθεί με ασφάλεια η ένταση CO2 της ενεργειακής κατανάλωσης. Από την οπτική αυτή, η δημόσια αποδοχή των πλούσιων σε άνθρακα ορυκτών καυσίμων μειώνεται, ενώ οι πηγές ενέργειας με χαμηλό περιεχόμενο άνθρακα (όπως το φυσικό αέριο) ή οι τεχνολογίες με σχεδόν μηδενικό CO2 (όπως οι ανανεώσιμες μορφές ενέργειας και, από μερικές απόψεις, η πυρηνική) αποκτούν καλύτερη κοινωνική υπόληψη, αν και αυτό δεν συμβαίνει σε όλα τα κράτη μέλη.

4.8 Η διασφάλιση επαρκούς ενεργειακού εφοδιασμού για την ΕΕ δεν αποτελεί σήμερα μόνο μείζονα πρόκληση από την άποψη της απόκτησης κατάλληλης και ευρέως διαθέσιμης τεχνολογίας, αλλά επίσης —όλο και περισσότερο— αγώνα ενάντια στο ρολόι. Στο παρελθόν, ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ αποφάσισαν να πάψουν να χρησιμοποιούν πυρηνική ενέργεια, με όλους τους επακόλουθους περιορισμούς που θα επέφερε αυτή η απόφαση στο μείγμα ηλεκτροπαραγωγής τους. Επιπροσθέτως, η κατασκευή σταθμών ηλεκτροπαραγωγής που λειτουργούν με άνθρακα και της υποδομής που απαιτείται για τη μετάδοση της ενέργειας αποτέλεσαν αντικείμενο κάποιας αντίστασης από πλευράς του πληθυσμού. Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να ματαιώνονται όλο και περισσότερο τα σχέδια κατασκευής τέτοιων σταθμών, όπως συνέβη για παράδειγμα στο Ensdorf της Γερμανίας λόγω των δραστηριοτήτων ορισμένων ομάδων πολιτών. Ακόμη και ορισμένες ανανεώσιμες ενέργειες, όπως οι ανεμόμυλοι, συναντούν όλο και συχνότερα αντίσταση. Η δημόσια αποδοχή όλων των μορφών ενέργειας, και όχι μόνο της πυρηνικής, αποτελεί πλέον σοβαρό ζήτημα, που πρέπει να προσεγγιστεί με τη μέγιστη προσοχή, για να ευθυγραμμιστεί η παραγωγή ενέργειας με τις ανάγκες των πολιτών και της οικονομίας της ΕΕ.

4.9 Ως αποτέλεσμα, η ικανότητα παραγωγής στην ΕΕ μένει στάσιμη, μόνο λίγα νέα σχέδια τελούν υπό ανάπτυξη ενώ δεν μπορεί να αποκλεισθεί εντελώς το ενδεχόμενο να αντιμετωπίσει η ΕΕ στο μέλλον σοβαρά προβλήματα. Ο επικείμενος εκσυγχρονισμός των ευρωπαϊκών εγκαταστάσεων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος συνιστά πρόκληση αλλά συγχρόνως και ευκαιρία. Είναι επειγόντως αναγκαίο να δοθεί στους δυνητικούς επενδυτές το συντομότερο δυνατό το μήνυμα ότι στο μέλλον μόνο επενδύσεις σε τεχνολογίες με χαμηλό ποσοστό άνθρακα θα είναι οικονομικά συμφέρουσες.

5. Οι στρατηγικές προσαρμογής της βιομηχανίας

5.1 Οι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών με υψηλή ένταση ενέργειας υφίσταται πολλές πιέσεις να προσαρμοστούν — ενόψει της παγκοσμιοποίησης των αγορών και των μεταβολών στις αγορές ενέργειας. Από τη μία πλευρά, οι επιχειρήσεις πρέπει να αντεπεξέλθουν στον διεθνή ανταγωνισμό μέσω της ανάπτυξης καινοτόμων προϊόντων και μεθόδων. Από την άλλη, είναι υποχρεωμένες να απορροφήσουν το αυξανόμενο κόστος της ενέργειας και να συμμορφωθούν με τις πολιτικές αποφάσεις που έχουν ληφθεί για τη δέουσα μείωση τόσο των εκπομπών CO2 όσο και των επιπέδων ενεργειακής κατανάλωσης.

5.2 Με την παγκοσμιοποίηση έχουν εντατικοποιηθεί οι διεθνείς οικονομικές αλληλεπιδράσεις. Οι προμηθευτές από τις αναπτυσσόμενες χώρες έχουν καλύψει την τεχνολογική τους υστέρηση και τώρα προσφέρουν παραγωγή εντάσεων εργασίας σε λογικότερες τιμές. Οι προμηθευτές βασικών υλικών αντέδρασαν σ' αυτήν την πρόκληση με τη βελτιστοποίηση των μεθόδων παραγωγής τους, την εξειδίκευση σε προϊόντα υψηλής τεχνολογικής ποιότητας ή την ανάπτυξη προϊόντων «επί μέτρω» σε στενή συνεργασία με τους πελάτες. Αναπτύσσονται όλο και συχνότερα εταιρικές σχέσεις μεταξύ προμηθευτών υλικών και πελατών, για την παροχή ποικίλων υπηρεσιών.

5.3 Το κόστος της ενέργειας αντιστοιχεί σε σημαντικό τμήμα του κόστους παραγωγής των υλικών στις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας. Έτσι, συμφέρει οικονομικά αυτές τις βιομηχανίες να μειώσουν την ειδική ενεργειακή τους κατανάλωση. Στο πεδίο αυτό έχουν επιτευχθεί σημαντικά αποτελέσματα τις τελευταίες δεκαετίας. Οι βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας της ΕΕ έχουν την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία στην ενεργειακή απόδοση κατά την παραγωγή.

5.4 Οι πρόσφατες πολιτικές απαιτήσεις της μείωσης των εκπομπών CO2 και της αύξησης της ενεργειακής απόδοσης θέτουν περαιτέρω προκλήσεις στις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας. Σε πολλές περιπτώσεις, οι υφιστάμενες τεχνολογίες και μέθοδοι έχουν ήδη φθάσει στα φυσικά και χημικά τους όρια (6). Η κατανάλωση αναγωγικών μέσων από τη χαλυβουργία κατά τη διαδικασία μετατροπής σε υψικάμινο, για παράδειγμα, βρίσκεται ήδη στο κατώτατο χημικό/φυσικό όριο και δεν μπορεί να μειωθεί περαιτέρω χωρίς θυσίες στην καταναλωτική ζήτηση και στους όγκους παραγωγής. Για να μπορέσει να συντελεστεί οποιαδήποτε αισθητή περαιτέρω βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, θα χρειαστούν αρκετά τεχνολογικά επιτεύγματα, τα οποία θα πρέπει προηγουμένως να προσδιοριστούν, να διερευνηθούν και να αναπτυχθούν. Προς τούτο, απαιτούνται μεγάλες προσπάθειες της βιομηχανίας. Γι' αυτό, υπάρχουν ήδη μακροπρόθεσμα σχέδια έρευνας και επίδειξης στο πλαίσιο των τεχνολογικών πλατφορμών και προσπαθειών όπως το σύστημα CCS (διαχωρισμός και αποθήκευση του CO2). Το ίδιο ισχύει και για άλλες βιομηχανίες με διαδικασίες που παράγουν εκπομπές, όπως η ασβεστοβιομηχανία και η τσιμεντοβιομηχανία. Η Ε&Α είναι σημαντική μακροπρόθεσμη πρόκληση και για τον ενεργειακό εφοδιασμό, π.χ. σε σχέση με το σύστημα CCS ή τις ανανεώσιμες τεχνολογίες.

5.5 Η προσπάθεια των βιομηχανιών παραγωγής βασικών υλικών να επιτύχουν επαναστατικές νέες τεχνολογίες παραγωγής με μικρότερη ενεργειακή κατανάλωση θα χρειαστεί χρόνο για να φέρει αποτελέσματα. Εκτός από την τεχνική πρόοδο, η εφαρμογή των νέων διαδικασιών θα πρέπει να συγχρονιστεί με τους κύκλους επενδύσεων των επιχειρήσεων. Σε τελική ανάλυση, η βασική προϋπόθεση για την καθιέρωση νέων διαδικασιών είναι η οικονομική τους βιωσιμότητα — που, με τη σειρά της, πρέπει να μετρηθεί σε σχέση με τον ανταγωνισμό στην παγκόσμια αγορά. Γι' αυτόν τον λόγο και για άλλους παράγοντες (διοικητικές επιβαρύνσεις, περιορισμένοι οικονομικοί πόροι και παρεπόμενη οικονομική αβεβαιότητα), θα πρέπει να περάσουν αρκετές δεκαετίες πριν μπορέσουν οι βιομηχανίες παραγωγής βασικών υλικών να κάνουν οποιοδήποτε σημαντικό βήμα προόδου προς την εξοικονόμηση ενέργειας. Αυτή είναι και η διαφορά μεταξύ των βιομηχανιών εντάσεως ενέργειας και των βιομηχανιών του τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, οι οποίες, παρότι επίσης επιτυγχάνουν βελτιώσεις της απόδοσης σταδιακά σύμφωνα με τους επενδυτικούς τους κύκλους, μπορούν πιο εύκολα να περάσουν το κόστος των βελτιώσεων και άλλες συναφείς διοικητικές επιβαρύνσεις στους αιχμάλωτους πελάτες.

5.6 Η ενεργειακή απόδοση των βιομηχανικών προϊόντων μπορεί να αυξηθεί σημαντικά με τη χρήση νέων, αναπτυγμένων βασικών υλικών που έχουν παραχθεί σε συνεργασία με άλλους τομείς,, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία ή οι κατασκευαστές σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, με αποτέλεσμα εξαρτήματα με μεγαλύτερη αντίσταση στη θερμοκρασία ή μικρότερο βάρος. Τα κατάλληλα συστήματα ελέγχου των διαδικασιών βελτιώνουν επίσης την ποιότητα από άποψη ενεργειακής απόδοσης. Εξοπλισμός για την παραγωγή ανανεώσιμων ενεργειών παράγεται επίσης με λειτουργικά βασικά υλικά (π.χ. ανεμογεννήτριες από χάλυβα και πλαστικά υψηλών επιδόσεων). Αν και το δυναμικό είναι μεγάλο, η ανάγκη ερευνών στα υλικά παραμένει αντίστοιχα μεγάλη, επειδή οι περισσότερες νέες εξελίξεις δεν είναι ακόμη αρκετά ώριμες για εμπορική χρήση.

6. Ο αντίκτυπος της ενεργειακής πολιτικής στις βιομηχανικές αλυσίδες αξίας

6.1 Η ενεργειακή πολιτική επηρεάζει τις αγορές ενέργειας με διάφορα μέσα. Αφενός, προχωρά με βραδείς ρυθμούς ένα ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο για μια ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, αλλά δεν έχει ακόμη οδηγήσει στον επιθυμητό στόχο της σταθερότητας των τιμών. Αφετέρου, η παραγωγή ηλεκτρικής και η παραγωγή βιομηχανικής ενέργειας επηρεάζονται και θα επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από το σύστημα εμπορίας εκπομπών (ΣΕΕ) της ΕΕ, σκοπός του οποίου ήταν να λειτουργεί ως βασικό μέσο μείωσης των εκπομπών. Η αξία του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ΣΕΔΕ) θα υπολογιστεί με βάση τον αντίκτυπο που θα έχει επί των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, τη σημασία που θα έχει και τον υποδειγματικό ρόλο που θα διαδραματίσει στα πλαίσια της προσπάθειας για την τόνωση της δράσης σε παγκόσμια κλίμακα και/ή την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου παγκόσμιου προγράμματος. Το κυριότερο πρόβλημα είναι ότι το σύστημα δεν είναι παγκόσμιο, αλλά περιορίζεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πράγμα που δημιουργεί κίνδυνο διαρροής άνθρακα στις διεθνείς ανταγωνιστικές βιομηχανίες. Για τον λόγο αυτό άλλωστε η ΕΕ θα πρέπει να ασκήσει πίεση, προκειμένου οι συζητήσεις για την εμπορία δικαιωμάτων εκπομπών (ΣΕΔΕ) να διεξαχθούν σε διεθνές επίπεδο. Τα προβληματικά χαρακτηριστικά του προτεινόμενου αναθεωρημένου συστήματος θα πρέπει, συνεπώς, να εξεταστούν με μεγάλη προσοχή για να ελαχιστοποιηθεί ο προβλεπόμενος αντίκτυπος στο κόστος.

6.2 Το 2005 καθιερώθηκαν απόλυτα όρια για τις εκπομπές CO2 των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και τις μεταποιητικές εγκαταστάσεις των βιομηχανιών εντάσεως ενέργειας. Για τις τελευταίες, οι εκπομπές των οποίων είναι στενά συνδεδεμένες με τους όγκους παραγωγής λόγω τεχνολογικών περιορισμών, τα όρια αυτά αυξάνουν σημαντικά το κόστος κάθε αύξησης της παραγωγής που υπερβαίνει τους εγκεκριμένους όγκους. Η δημοπράτηση των δικαιωμάτων εκπομπής, που έχει προγραμματιστεί να αρχίσει το 2013, θα επιφέρει σημαντική μείωση του κόστους παραγωγής όλων των βασικών υλικών, η οποία στις περισσότερες περιπτώσεις δεν μπορεί να μεταβιβαστεί στους πελάτες των μεταγενέστερων σταδίων της αλυσίδας.

6.3 Στόχος της ΕΕ είναι να μειώσει τις εκπομπές CO2, να διατηρήσει την εξάρτηση από τις εισαγωγές σε διαχειρίσιμα επίπεδα και να προωθήσει τεχνολογίες για εξαγωγή, διευρύνοντας το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών στο ενεργειακό της μείγμα. Η χρηματοδότηση της εγκατάστασης ανανεώσιμων ενεργειών θα αποτελούσε λογική συμβολή σε αυτούς τους στόχους, αλλά τα συστήματα μόνιμης επιδότησης θα πρέπει να αποφευχθούν. Τέλος, οι ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να γίνουν ανταγωνιστικές στην αγορά. Η σημερινή εξέλιξη των τιμών της ενέργειας, όπως επίσης η τεχνική πρόοδος στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έχουν ήδη αυξήσει αισθητά την ανταγωνιστικότητα των ανανεώσιμων ενεργειών. Σήμερα, η προώθηση των ανανεώσιμων ενεργειών στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής στην ΕΕ γίνεται μέσω εθνικών συστημάτων επιδότησης, που συνδυάζουν, σε διάφορους βαθμούς, συστήματα ποσοστώσεων με ανταλλαγές πιστοποιητικών και συστήματα εγγυημένων τιμών αγοράς για τις ανανεώσιμες ενέργειες. Το πρόσθετο κόστος των ανανεώσιμων ενεργειών συνήθως μεταβιβάζεται στους τελικούς καταναλωτές στην τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας. Οι βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας επιβαρύνονται σήμερα ακόμα, όπως και άλλοι χρήστες, με τη χρηματοδότηση της ανανεώσιμης ενέργειας μέσω των τιμών του ηλεκτρισμού

6.4 Μολονότι ορισμένοι τομείς, για παράδειγμα τμήματα της κατασκευής μηχανημάτων, ωφελούνται από την αγορά ανανεώσιμων πηγών, τα οφέλη αυτά πρέπει να συγκριθούν με τις αρνητικές συνέπειες των βιομηχανιών βασικών μετάλλων. Εξάλλου, η αλυσίδα εφοδιασμού τους και, κατά συνέπεια, η ανταγωνιστικότητά τους, θα μπορούσε να επηρεαστεί εάν τα βασικά μέταλλα παραγκωνιστούν λόγω του πρόσθετου κόστους από την επιδότηση των ανανεώσιμων (7). Αυτό τουλάχιστον μπορεί να αποτραπεί χάρη στη μείωση του μεγίστου κόστους των εν λόγω βιομηχανιών. Μολονότι η ανάπτυξη των αγορών ανανεώσιμων δημιουργεί, επίσης, ευκαιρίες για τις εξαγωγές τεχνολογίας, για παράδειγμα, αιολική ενέργεια, στις περιοχές που αυτές μπορούν να εφαρμοστούν επικερδώς, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι δεν επωφελούνται μόνο οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αλλά και η οικονομία ευρωπαϊκή με τη σειρά από τις επιδοτούμενες αγορές της Ευρώπης — μια μεγάλη αναλογία, για παράδειγμα φωτοβολταϊκού υλικού στην Ευρώπη προέρχεται από την Ιαπωνία.

6.5 Η πυρηνική ενέργεια είναι σημαντικό στοιχείο του ενεργειακού μίγματος σε πολλές χώρες της ΕΕ, ενώ ορισμένες άλλες χώρες αποφάσισαν να διακόψουν αυτή τη μορφή ηλεκτροπαραγωγής. Στις εν λόγω χώρες, δεν υπάρχουν φθηνές πηγές ηλεκτρικής ενέργειας βασικού φόρτου με χαμηλό επίπεδο εκπομπών CO2 και η πυρηνική ενέργεια πρέπει να αντικατασταθούν από ορυκτά καύσιμα ή ανανεώσιμες πηγές (8). Το αποτέλεσμα είναι ότι οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, οι εκπομπές CO2, και οι τιμές των δικαιωμάτων εκπομπών CO2 θα ανέλθουν, με επακόλουθες επιπτώσεις στις βιομηχανίες έντασης ενέργειας.

6.6 Πολλά κράτη μέλη της ΕΕ έχουν θεσπίσει φόρους με σκοπό τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας ή τον περιορισμό των εκπομπών CO2. Σε μια πράσινη βίβλο σχετικά με τα μέσα για την πολιτική οικονομικού κλίματος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μελετά την εναρμόνιση των εν λόγω μέσα σε ευρωπαϊκό επίπεδο και τη θέσπιση περισσότερων κινήτρων για τη μείωση των εκπομπών CO2. Οι βιομηχανίες έντασης ενέργειας θα αντιμετωπίσουν σημαντική αύξηση των τιμών ηλεκτρικού ρεύματος και ενέργειας. Το κόστος αυτό μπορεί εν μέρει μόνο να αντισταθμιστεί μέτρα ενεργειακής αποδοτικότητας όπως αναφέρεται παραπάνω.

7. Το πλανητικό περιβάλλον

7.1 Η ενεργειακή πολιτική και η πολιτική για την κλιματική αλλαγή δεν γνωρίζουν πλέον εθνικά ή περιφερειακά σύνορα. Η ασφάλεια του εφοδιασμού, η έλλειψη ενεργειακών πηγών και, προπάντων, η κλιματική αλλαγή, είναι πλανητικές προκλήσεις. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά μόνο εάν όλες οι περιοχές του κόσμου εμπλακούν στην προσπάθεια. Αντίθετα, φιλόδοξες πολιτικές μείωσης των εκπομπών στην ΕΕ θα παραμείνουν αναποτελεσματικές εφόσον οι ταχέως αναπτυσσόμενες χώρες όπως, για παράδειγμα, η Κίνα μπορούν αντισταθμίσουν αυτή την εξοικονόμηση διαμέσου βιομηχανικής ανάπτυξης.

7.2 Η αυξανόμενη αλληλεπίδραση μεταξύ παγκόσμιου εμπορίου και ροών κεφαλαίων οδηγεί σε αυξανόμενο ανταγωνισμό μεταξύ των παγκόσμιων γεωγραφικών θέσεων εγκατάστασης. Οι βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας ανταγωνίζονται επίσης σε παγκόσμιο επίπεδο για πελάτες και κεφάλαια. Πρώτον, έχουν άμεσο ανταγωνισμό με άλλους προμηθευτές υλικών εκτός της ΕΕ. Δεύτερον, οι μεταποιητικοί βιομηχανικοί τομείς που εξαρτώνται έντονα από τις εξαγωγές, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία ή οι βιομηχανίες κατασκευής μηχανημάτων, μεταβιβάζουν τις πιέσεις του κόστους από την παγκόσμια αγορά στις βιομηχανίες παραγωγής υλικών. Η διεθνής ανταγωνιστική κατάσταση διακρίνει τις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας από τους περιφερειακούς τομείς, όπως ο τομέας της ηλεκτροπαραγωγής.

7.3 Ο συνδυασμός της παγκόσμιας πρόκλησης της ενεργειακής και της κλιματικής πολιτικής με τον παγκόσμιο βιομηχανικό ανταγωνισμό σημαίνει ότι μια υπερβολική επιβάρυνση του κόστους για τις βιομηχανίες εντάσεως ενέργειας θα επιφέρει μετεγκαταστάσεις. Αυτό συμβαίνει όταν περιοχές εκτός Ευρώπης δεν επιβάλλουν ανάλογες επιβαρύνσεις στις βιομηχανίες τους. Όλες οι συνιστώσες της ενεργειακής/κλιματικής πολιτικής της ΕΕ θα πρέπει να βασιστούν στην ορθή και ρεαλιστική αξιολόγηση των πόρων (φυσικών, ανθρώπινων και κοινωνικών) και στη δυνητική χρονική εξέλιξή τους (στρατηγική της Λισσαβώνας κλπ.), ώστε να μπορέσουν να εκμεταλλευθούν αυτούς τους πόρους για το αμοιβαία βιώσιμο μέλλον μας. Οι στρατηγικοί προβληματισμοί της ΕΕ θα πρέπει να αντικατοπτρίζουν αυτές τις στρατηγικές βάσεις.

7.4 Η μετεγκατάσταση της παραγωγής θα έχει πιθανότητα ως αποτέλεσμα την αύξηση των εκπομπών σε περιοχές εκτός Ευρώπης. Οι παραγωγικές τους διαδικασίες κάλλιστα μπορεί να παρουσιάζουν χαμηλότερη ενεργειακή απόδοση από ό,τι στις χώρες προέλευσης. Πρόσθετες εκπομπές θα δημιουργηθούν από τη μεταφορά των διαρρευσάντων προϊόντων στην Ευρώπη. Ακόμα και αν η παραγωγή μεταφερόταν σε αποδοτικές εγκαταστάσεις, ωστόσο, η διαρροή δεν θα ήταν βιώσιμη, επειδή η παραγωγή θα έφευγε σταδιακά από την Ευρώπη με αποτέλεσμα απώλειες απασχόλησης και τεχνογνωσίας, ακόμα και από άποψη περιβαλλοντικής τεχνολογίας. Ο καθοριστικός παράγοντας για τη διαμόρφωσης της κοινοτικής πολιτικής θα πρέπει να είναι η παγκόσμια μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

7.5 Η μετεγκατάσταση των βιομηχανιών εντάσεως ενέργειας θα επιφέρει μείωση της απασχόλησης και της οικονομικής ανάπτυξης. Η απώλεια του κρίκου των βασικών υλικών μειώνει επίσης την ανταγωνιστικότητα της τοποθεσίας για τους μεταγενέστερους κρίκους της βιομηχανικής αλυσίδας και οδηγεί σε διάβρωση όλων των επιπέδων της αλυσίδας αξίας. Η ευρωπαϊκή οικονομία, ωστόσο, χρειάζεται τον βιομηχανικό της πυρήνα. Μια οικονομία βασισμένη αποκλειστικά στις υπηρεσίες δεν είναι βιώσιμη — επειδή πολλές υπηρεσίες εντάσεως δημιουργίας αξίας είναι υπηρεσίες που σχετίζονται με τη βιομηχανία και θα κινδυνεύσουν επίσης από την απώλεια των βιομηχανικών τους βάσεων. Επιπλέον, η πρωτοκαθεδρία της ΕΕ στην τεχνολογία και την καινοτομία (προς όφελος τόσο των περιβαλλοντικών όσο και άλλων θεμάτων) εξαρτάται από την παρουσία βασικών βιομηχανιών στην ευρωπαϊκή επικράτεια

Βρυξέλλες, 17 Σεπτεμβρίου 2008. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Παγκόσμια Ένωση Πυρηνικών Εκμεταλλεύσεων: World Nuclear Power Reactors 2007-2008 and Uranium requirements (Πυρηνικοί αντιδραστήρες στον κόσμο 2007-2008 και απαιτήσεις σε ουράνιο):

http://www.world-nuclear.org/info/reactors.html

(2) Σχέδιο SET — COM(2007) 723 τελικό.

(3) Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της Ομοσπονδιακής Στατιστικής Υπηρεσίας της Γερμανίας.

(4) Βλ. π.χ. BP Statistical Review of World Energy, Ιούνιος 2007.

(5) Γνωμοδότηση TEN/312 «Προς μία κοινή ενεργειακή πολιτική», CESE 236/2008 fin.

(6) Εισηγήσεις κατά τη δημόσια ακρόαση για την παρούσα γνωμοδότηση (CCMI/052), 7 Μαΐου 2008. Διατίθενται στην ιστοθέση της CCMI, στη διεύθυνση:

http://eesc.europa.eu/sections/ccmi/index_en.asp

(7) See, for example, Pfaffenberger, Nguyen, Gabriel (Δεκέμβριος 2003): Ermittlung der Arbeitsplätze und Beschäftigungswirkungen im Bereich Eneuerbarer Energien.

(8) Hydro energy, as in Scandinavia for example, remains restricted to a limited number of countries with advantageous natural conditions.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 της γνωμοδότησης της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Οι ακόλουθες τροπολογίες, που έλαβαν πάνω από το ένα τέταρτο των ψήφων, απορρίφθηκαν κατά τη συζήτηση 1. Σημείο 1.9 Να προστεθεί νέο σημείο 1.9: «Ωστόσο, στον μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα, είναι απαραίτητο η ευρωπαϊκή οικονομία να στραφεί προς μεθόδους παραγωγής και προϊόντα χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Αν επιθυμούμε να επιτύχουμε την αναγκαία για την πρόληψη των ανεξέλεγκτων κλιματικών αλλαγών μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα σε ποσοστό 60-80 % μέχρι το 2050 στις βιομηχανικές χώρες, είναι αντιπαραγωγικό να προστατεύονται οι βιομηχανικοί κλάδοι υψηλής έντασης άνθρακα. Αντιθέτως, η Ευρώπη επιβάλλεται να προχωρήσει περαιτέρω με την αναδιάρθρωση της οικονομίας της, προκειμένου να αποκτήσει σε αυτόν τον τομέα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, ως η αιχμή του δόρατος της τεχνολογικής καινοτομίας, και να ενθαρρύνει την προώθηση μεταρρυθμίσεων σε άλλες χώρες. Με τη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης (business as usual), συνοδευόμενη από μετριοπαθείς αυξήσεις της ενεργειακής απόδοσης στα ενεργοβόρα προϊόντα, δεν θα είναι δυνατή η υλοποίηση αυτής της τρίτης βιομηχανικής επανάστασης.» Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας Ψήφοι υπέρ: 23 Ψήφοι κατά: 27 Αποχές: 12 2. Σημείο 6.7 Να προστεθεί το ακόλουθο, νέο σημείο 6.7: «Όμως, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, η ευρωπαϊκή οικονομία πρέπει να μεταστραφεί σε παραγωγικές μεθόδους και προϊόντα “χαμηλής χρήσης άνθρακα”. Για να επιτευχθεί η μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα κατά 60 έως 80 % μέχρι το 2050 στις βιομηχανικές χώρες, μείωση η οποία είναι απαραίτητη για την αποφυγή μιας ανεξέλεγκτης κλιματικής αλλαγής, θα ήταν αντιπαραγωγικό να προστατεύονταν βιομηχανικοί κλάδοι υψηλής χρήσης άνθρακα. Αυτό που χρειάζεται πολύ μάλλον είναι να πρωτοστατήσει η Ευρώπη στη μεταλλαγή της οικονομίας της και να αναδειχθεί σε αιχμή του δόρατος στο χώρο της τεχνολογικής καινοτομίας, ώστε να αποκτήσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και να δώσει το έναυσμα για αλλαγές σε άλλες χώρες. Αυτή η τρίτη βιομηχανική επανάσταση θα είναι αδύνατη, εάν συνεχίσει να επικρατεί μια στάση του είδους “business as usual”, συνοδευόμενη από μια περιορισμένη αύξηση της αποτελεσματικότητας στα προϊόντα υψηλής ενεργειακής έντασης.» Πρόκειται για το ίδιο κείμενο με του σημείου 1.9 (Συμπεράσματα και συστάσεις) αλλά στο σημείο 6. (Ο αντίκτυπος της ενεργειακής πολιτικής στις βιομηχανικές αλυσίδες αξίας) Δεδομένου ότι το σημείο 1.6 απορρίφθηκε, διαγράφεται συνεπώς και το σημείο 6.7. 3. Σημεία 7.4 και 7.5 Να ενοποιηθούν τα σημεία 7.4 και 7.5 και να τροποποιηθούν ως εξής: «Η Μία μετεγκατάσταση της παραγωγής θα έχει πιθανότητα ως αποτέλεσμα την αύξηση των εκπομπών σε περιοχές εκτός Ευρώπης., εάν ο Οι παραγωγικές τους διαδικασίες κάλλιστα μπορεί να παρουσιάζουν χαμηλότερη ενεργειακή απόδοση από ό,τι στις χώρες προέλευσης, γεγονός ωστόσο που είναι απίθανο εξαιτίας των αυξηθεισών τιμών ενέργειας στα νέα κτήρια. Πρόσθετες εκπομπές θα δημιουργηθούν από τη μεταφορά των διαρρευσάντων προϊόντων στην Ευρώπη. Ακόμα και αν η παραγωγή μεταφερόταν σε αποδοτικές εγκαταστάσεις, ωστόσο, η διαρροή δεν θα ήταν βιώσιμη, επειδή η παραγωγή θα έφευγε σταδιακά από την Ευρώπη με αποτέλεσμα απώλειες απασχόλησης και τεχνογνωσίας, ακόμα και από άποψη περιβαλλοντικής τεχνολογίας. Ο καθοριστικός παράγοντας για τη διαμόρφωσης της κοινοτικής πολιτικής θα πρέπει να είναι η επίτευξη μίας συμφωνίας για το κλίμα, η οποία θα συμβάλλει σε μία η παγκόσμια μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η μετεγκατάσταση των βιομηχανιών εντάσεως ενέργειας θα επιφέρει μείωση της απασχόλησης και της οικονομικής ανάπτυξης. Η απώλεια του κρίκου των βασικών υλικών μειώνει επίσης την ανταγωνιστικότητα της τοποθεσίας για τους μεταγενέστερους κρίκους της βιομηχανικής αλυσίδας και οδηγεί σε διάβρωση όλων των επιπέδων της αλυσίδας αξίας. Η ευρωπαϊκή οικονομία, ωστόσο, χρειάζεται τον βιομηχανικό της πυρήνα. Μια οικονομία βασισμένη αποκλειστικά στις υπηρεσίες δεν είναι βιώσιμη — επειδή πολλές υπηρεσίες εντάσεως δημιουργίας αξίας είναι υπηρεσίες που σχετίζονται με τη βιομηχανία και θα κινδυνεύσουν επίσης από την απώλεια των βιομηχανικών τους βάσεων. Επιπλέον, η πρωτοκαθεδρία της ΕΕ στην τεχνολογία και την καινοτομία (προς όφελος τόσο των περιβαλλοντικών όσο και άλλων θεμάτων) εξαρτάται από την παρουσία βασικών βιομηχανιών στην ευρωπαϊκή επικράτεια.» Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας Ψήφοι υπέρ: 21 Ψήφοι κατά: 41 Αποχές: 3