Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την ίδρυση Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων"

(COM(2003) 441 τελικό - 2003/0174 (COD))

(2004/C 32/11)

Στις 5 Σεπτεμβρίου 2003, το Συμβούλιο αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 152 της Συνθήκης περί ιδρύσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, να ζητήσει τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα "Απασχόληση, Κοινωνικές Υποθέσεις, Δικαιώματα του Πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 6 Οκτωβρίου 2003 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Bedossa.

Κατά την 403η σύνοδο ολομέλειάς της, στις 29 και 30 Οκτωβρίου 2003 (συνεδρίαση της 29ης Οκτωβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 125 ψήφους υπέρ, και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων προβάλει δύο επιτακτικούς λόγους για την εσπευσμένη υποβολή του παρόντος σχεδίου κανονισμού για την ίδρυση Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων:

1.1.1. Ο πρώτος είναι η μελλοντική έγκριση του σχεδίου της "Συνθήκης περί θεσπίσεως ενός Συντάγματος για την Ευρώπη" το οποίο εντόπισε κοινά προβλήματα στο χώρο της δημόσιας υγείας, τομέα στον οποίο οι αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ενισχυθούν όλως ιδιαιτέρως.

1.1.2. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι σήμερα εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα δημόσιας υγείας που εμφανίστηκαν εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια στον πλανήτη, με πιθανό σημείο εκκίνησης την εμφάνιση και την εκρηκτική εξάπλωση μεταλλασσόμενων ιών, όπως ο ιός του ΑΙDS, στις αρχές της δεκαετίας του '80 και, τέλος, στις αρχές του τρέχοντος έτους, τη μετάλλαξη του ιού Κορόνα, η οποία προκάλεσε γενικό συναγερμό από την Κίνα έως και τον Καναδά, και την εμφάνιση του σοβαρού οξέως αναπνευστικού συνδρόμου (ΣΟΑΣ), η οποία είχε πολλαπλές και πολυάριθμες συνέπειες που δεν έχουν ακόμη εκτιμηθεί όπως πρέπει.

1.2. Εκτός αυτών, δεν πρέπει να λησμονείται η ταυτόχρονη εμφάνιση, στα τέλη της δεκαετίας του '80, απειλών βιοτρομοκρατίας στην Ιαπωνία ή στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.

1.3. Από τη μελέτη της πρόσφατης ιστορίας αυτών των πανδημιών, το χαρακτηριστικό που προκύπτει είναι η άμεση εξέλιξη κινδύνων που απειλούν όλο τον πλανήτη: το ΑΙDS, που χωρίς αμφιβολία προέκυψε στο Κονγκό, εντοπίστηκε για πρώτη φορά στο Νόρφολκ, στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, και η μετάλλαξη του ιού Κορόνα που "εξαπλώθηκε" σε λιγότερο από τρεις μήνες από την Καντώνα της Κίνας στο Τορόντο του Καναδά.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι η μετάδοση των εν λόγω πανδημιών επιταχύνεται σημαντικά από τα ταξίδια και τα διεθνή συστήματα επικοινωνίας.

1.4. Έχει εμφανιστεί και μια άλλη τάση: οι ευρωπαίοι πολίτες, ακόμη και εάν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας είναι πολύ διαφορετικά, απαιτούν από το κράτος να τους προστατεύει ολοένα και περισσότερο από τους κινδύνους που απειλούν την υγεία τους ενώ, όσον αφορά τη δημόσια υγεία, οι αρχές εφαρμόζουν τις αρχές της πρόληψης, της έγκαιρης δράσης, της πληροφόρησης, και της διαφάνειας στις αντιδράσεις και τις αποφάσεις τους, έστω και εάν ορισμένες φορές είναι δύσκολο να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις αυτές.

1.4.1. Η κατάσταση που επικρατεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πάρα πολύ άνιση: ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν σύγχρονες και προσαρμοσμένες δομές, ενώ άλλα υστερούν σημαντικά στον τομέα αυτό. Η διαφορά αυτή ενδέχεται να αυξηθεί με τη διεύρυνση της ΕΕ και, για το λόγο αυτό, είναι αναγκαία η ίδρυση ενός οργανισμού όπως το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων και η αποτελεσματική του λειτουργία.

1.5. Από το 1999, η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διαχειρίζεται ένα δίκτυο για τις μεταδοτικές ασθένειες, πρόκειται όμως για μια συνεργασία η οποία περιορίζεται σε συγκεκριμένα σημεία και είναι ανεπαρκής.

Στο εξής, επιβάλλεται η σημαντική ενίσχυση του συστήματος, έτσι ώστε να μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να το ελέγχει με αποτελεσματικό τρόπο. Επίσης, τον Ιούλιο του 2003, στο Γκέτεμποργκ, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ζήτησε την ίδρυση του Κέντρου για τον έλεγχο και την πρόληψη μεταδοτικών ασθενειών.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, από τον Ιούνιο του 2003, μετά την ανακοίνωση της επιδημίας του ΣΟΑΣ, πολλά κράτη εκδήλωσαν ενδιαφέρον να συμμετάσχουν στο σχέδιο για την ίδρυση του Κέντρου αυτού.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Επιβάλλεται να υπάρξει μια συστηματική και δομημένη προσέγγιση του θέματος του ελέγχου των μεταδοτικών ασθενειών καθώς και άλλων σοβαρών απειλών για τη υγεία Αυτές δείχνουν ότι είναι σημαντική η προληπτική προσέγγιση, και ορθώς αναφέρεται στην ονομασία του κέντρου και διευκρινίζεται στην αποστολή του (άρθρο 3 της πρότασης).

Όντως, στον γεωργοδιατροφικό τομέα, οι διαδοχικές κρίσεις με την εμφάνισή της σφογκώδους εγκεφαλοπάθειας των βοοειδών, της ασθένειας Κρόιτσφελντ Γιάκομπς, του αφθώδους πυρετού και της γρίπης των πουλερικών, συνιστούν γενικευμένες και σοβαρές απειλές.

2.2. Στο χώρο του περιβάλλοντος, η έκρηξη νοσηρότητας και θνησιμότητας που οφείλεται στον αμίαντο, στην έκθεση σε χημικά μέσα, η εμφάνιση αναπνευστικών νόσων που οφείλονται στη ρύπανση, θεωρούνται εφεξής σημαντικές υγειονομικές κρίσεις, που έχουν, επίσης, χαρακτηριστικά επιδημίας. Η πρόληψη και ο έλεγχος αυτών των νέων υγειονομικών κρίσεων απαιτούν να ξεπεραστεί το επιδημιολογικό πρότυπο που είναι προσαρμοσμένο μόνο στις μεταδοτικές νόσους, και μάλιστα ακόμη περισσότερο, εφόσον και γι' αυτές τις νόσους εντείνονται οι επιδράσεις του περιβάλλοντος. Οι κρίσεις αυτές δείχνουν τη σημασία που έχει η μελέτη των αλληλεπιδράσεων και η συσσώρευση επικίνδυνων παραγόντων που μπορεί να εξελιχθούν σε σοβαρές παθολογίες και σε υγειονομικές κρίσεις. Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων πρέπει να είναι σωστά οργανωμένο και εξοπλισμένο για να προβεί σε αυτού του είδους τις πολύπλοκες αναλύσεις, με τους μηχανισμούς, π.χ., αλληλεπιδράσεων και σώρευσης.

3. Κίνδυνοι για την υγεία

3.1. Στο μέλλον, οι κίνδυνοι για την υγεία μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική προέλευση: Μπορεί να πληγούν πολυάριθμες περιοχές του προηγμένου κόσμου αλλά και αναπτυσσόμενες περιφέρειες με φτωχή υγειονομική υποδομή, πράγμα που προκύπτει από τη διαπίστωση ότι υπάρχουν σήμερα μορφές ακαριαίου αιμορραγικού πυρετού, όπως ο πυρετός που οφείλεται στον ιό Εbola, για τις οποίες δεν έχει βρεθεί καμία απολύτως θεραπεία.

Οι διάφορες μορφές γρίπης που οφείλονται σε ιούς που μεταλλάσσονται διαρκώς συνιστούν πραγματική απειλή για την πρόκληση σοβαρών κρίσεων.

3.2. Σε αυτά πρέπει να προστεθούν και οι "συνηθισμένες" χημικές, τοξικές και μικροβιολογικές ουσίες καθώς και αυτές που μπορεί να προέρχονται από εσκεμμένες δράσεις "βιοτρομοκρατίας", όπως το αέριο Σαρίν στην Ιαπωνία, ο άνθρακας στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η βοτυλική τοξίνη και αέρια που προξενούν παράλυση ή ασφυξία, στο Ιράκ.

3.3. Υπάρχουν δύο παράμετροι που πρέπει να ελέγχονται:

- Ο χρόνος και η ταχύτητα αντίδρασης των επιχειρησιακών συντονιστικών διαρθρώσεων αποτελούν παράγοντες που έχουν καθοριστική σημασία για την αντιμετώπιση παρόμοιων σοβαρών κρίσεων που απειλούν την υγεία. Αυτό προκύπτει από την πρόσφατη κρίση που προξένησε το ΣΟΑΣ.

- Το δίκτυο που θα δημιουργηθεί θα πρέπει να είναι επίσης συνδεδεμένο με τα άλλα παγκόσμια δίκτυα, όπως η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) και το δίκτυο CDC (Κέντρο για τον Έλεγχο και την Πρόληψη Νόσων) που ευρίσκεται στην Ατλάντα των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής.

3.4. Οι συνέπειες των κρίσεων αυτών δεν γίνονται αισθητές μόνο στο χώρο της δημόσιας υγείας, με άλλα λόγια δεν αφορούν μόνο την ανάγκη να δοθεί μια κατάλληλη απάντηση στη γενικευμένη ανησυχία του κοινού, αλλά και στο χώρο της οικονομίας, δεδομένου ότι η κρίση που προέκυψε με το ΣΟΑΣ έπληξε την οικονομία πολλών χωρών της Ασίας και, σε μικρότερο βαθμό, ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που δρουν στο χώρο του τουρισμού ή των μεταφορών.

3.5. Η απόφαση αριθ. 2119/98/ΕΚ για την δημιουργία δικτύου επιδημιολογικής παρακολούθησης και ελέγχου των μεταδοτικών νόσων στην Ευρωπαϊκή Ένωση έρχεται να διορθώσει την ακαταστασία που επικρατεί σήμερα.

3.6. Υπάρχουν πολλά κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαθέτουν αποτελεσματικές και αποδοτικές υποδομές στην επικράτειά τους, οι οποίες όμως δεν είναι αρκετά συντονισμένες. Αυτό που χρειάζεται είναι παρακολούθηση, έγκαιρη προειδοποίηση, και αντίδραση σε ευρωπαϊκή κλίμακα, και εφόσον σχηματιστεί κατ' αυτόν τον τρόπο ένα "δίκτυο των δικτύων" ως κοινοτική βάση, απαιτούνται παρακολούθηση των δράσεων και τεχνικές παρεμβάσεις.

3.7. Οι απαιτήσεις αυτές καταδεικνύουν ότι είναι απαραίτητο να αυξηθούν σημαντικά -και μάλιστα διαχρονικά- οι οικονομικοί πόροι που είναι απαραίτητοι για την κάλυψή τους.

Οι επιστημονικές γνωματεύσεις και ο συντονισμός των πολιτικών στον τομέα της δημόσιας υγείας με στόχο να δοθεί απάντηση στις πολυάριθμες απαιτήσεις και τις ιδιαίτερα σημαντικές υποχρεώσεις που υφίστανται απαιτούν τη διάθεση σημαντικών χρηματοδοτικών πόρων, εφόσον υπάρχει πρόθεση να αυξηθεί η ικανότητα εκδόσεως ανεξάρτητων επιστημονικών γνωματεύσεων, προκειμένου να εξασφαλιστεί μια αποτελεσματική επιχειρησιακή συνεργασία.

3.8. Ο κατακερματισμός των σημερινών διαρθρώσεων είναι προβληματικός. Πρέπει να δημιουργηθούν νέοι μηχανισμοί που θα βοηθήσουν τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να εκπληρώσουν το έργο τους.

Η προσχώρηση δέκα νέων κρατών μελών, η πλειονότητα των οποίων διαθέτει ανεπαρκείς υποδομές, ενδέχεται να υπονομεύσει την αποτελεσματικότητα των δράσεων παρακολούθησης.

3.9. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να είναι σε θέση να ενεργοποιεί τα κράτη μέλη της και τις ειδικές διαρθρώσεις για τη διαρκή παρακολούθηση κάθε είδους απειλής κατά της δημόσιας υγείας: η ευρύτερη διασύνδεση με την ΠΟΥ, καθώς και με άλλες ειδικές διαρθρώσεις σε όλο τον κόσμο θα πρέπει να επιτρέπει τη συνεχή ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των δικτύων, προκειμένου να χρησιμοποιούνται πάντοτε και αμέσως τα κατάλληλα μέσα για να αντιμετωπίζοντται οι επιθέσεις, οποιαδήποτε κι αν είναι η προέλευση αυτών.

3.10. Οι υγειονομικές κρίσεις που αντιμετώπισαν την τελευταία δεκαετία οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ευαισθητοποίησαν τους αρμόδιους σε ευρωπαϊκή και σε εθνική κλίμακα, αλλά και το κοινό, ώστε να αποδεχθούν το γεγονός ότι πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες προσπάθειες για να αντιμετωπιστούν οι κρίσεις που απειλούν τη δημόσια υγεία.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Για να αντιμετωπισθούν οι αυξημένες απαιτήσεις των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εν όψει υγειονομικών κρίσεων με διαφορετικές και, καμιά φορά, πολλαπλές προελεύσεις, μια χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης χρειάζεται ικανότητα, εμπειρογνωμοσύνη και εμπειρία από όλες τις πλευρές, προκειμένου να μπορέσει να αξιοποιήσει και να συντονίσει τις ειδικές γνώσεις που υπάρχουν.

4.2. Το δίκτυο που πρέπει να δημιουργηθεί έχει διάφορες ανάγκες:

- Καταρτισμένο, ικανό και επαρκές προσωπικό.

- Τα υφιστάμενα επιδημιολογικά κέντρα πρέπει να κατέχουν προνομιακή θέση στο μηχανισμό που θα δημιουργηθεί.

- Η κατ' αυτόν τον τρόπο καθορισμένη πηγή πληροφοριών πρέπει να ευρίσκεται στη διάθεση όλων των εταίρων. Οι επιστημονικές γνωματεύσεις της πρέπει να έχουν κύρος και να επιτρέπουν στην Επιτροπή να καταρτίζει κάθε είδους προτάσεις δράσεως και νομοθετικά σχέδια.

4.3. Το εν λόγω κέντρο που εκτελεί καθήκοντα ενός ανεξάρτητου ευρωπαϊκού οργανισμού, θα πρέπει να κινητοποιήσει και να ενισχύσει σημαντικά τη συνέργια των υφιστάμενων εθνικών κέντρων που είναι αρμόδια για τον έλεγχο των νόσων. Πρέπει δε να συμβάλει στη βελτίωση της συνεργασίας σε μια διευρυμένη Ευρώπη καθώς και με άλλους οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την ασφάλεια των τροφίμων (ΕΟΑΤ) και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την αξιολόγηση φαρμακευτικών προϊόντων (ΕΟΑΧΠ) ο οποίος έχει ειδικές αρμοδιότητες στον τομέα ελέγχου των φαρμάκων για να αποτραπούν άσκοπες επικαλύψεις.

4.4. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμφωνεί κατά βάση με την ανάλυση της Επιτροπής όσον αφορά στον ορισμό και την αντίληψη των καθηκόντων του εν λόγω Ευρωπαϊκού Κέντρου για την πρόληψη και τον έλεγχο νόσων:

- Επίβλεψη και δικτύωση των υφισταμένων εργαστηρίων για την ταχεία εναρμόνιση των μεθόδων παρακολούθησης και την επίσπευση της συγκρισιμότητας και της συμβατότητας των δεδομένων παρακολούθησης, όσο το δυνατόν συντομότερα.

- Επιστημονικές γνωματεύσεις υψηλού επιπέδου αναγνωρισμένες από τις επιστημονικές και ακαδημαϊκές αρχές και τυποποίηση των εργαστηριακών διαδικασιών, η άριστη ποιότητα και η ανεξαρτησία των εργασιών των οποίων πρέπει να είναι εξασφαλισμένες.

4.5. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιμένει ότι η επιστημονική παρακολούθηση πρέπει να είναι διαρκής και να συγκλίνει στην άμεση και έγκαιρη εγρήγορση με την οποία θα μπορούν να αποσοβούνται όλες οι σοβαρές κρίσεις που ενδέχεται να προκύψουν.

4.6. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί ότι, καμιά φορά, η τεχνική βοήθεια δεν μπορεί παρά να περιορίζεται στις χώρες Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πρέπει να δίδεται προσοχή σε όλα τα μηνύματα που προέρχονται από άλλες πλευρές, έτσι ώστε να υπάρχει η δυνατότητα ταχείας αντίδρασης: Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να είναι σε θέση να δέχεται και/ή να προσφέρει βοήθεια σε όλους όσοι μπορούν να την συνδράμουν σε κάθε είδους επιχείρηση: κοινοτικούς οργανισμούς, ΠΟΥ, ΚΕΝ (κέντρα ελέγχου των νόσων), ανθρωπιστικές ιατρικές οργανώσεις, ξένα γραφεία τα οποία αντιμετωπίζουν πιθανές εστίες κινδύνου σε άλλες περιοχές και ιδιαίτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

4.7. Πέραν αυτών των δράσεων που έχουν σχέση με την έρευνα και την πρόληψη, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμφωνεί το κέντρο αυτό να διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο στο συντονισμό των αντιδράσεων στις σοβαρές υγειονομικές απειλές σε κοινοτική κλίμακα, με το συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων όπως είναι, π.χ, οι αρχές οι οποίες είναι υπεύθυνες για τη δημόσια υγεία και την πολιτική προστασία, ο στρατός, και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

4.8. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή λαμβάνει με ενδιαφέρον γνώση του σχεδίου για την οργάνωση του εν λόγω Ευρωπαϊκού Κέντρου:

- Μικρό μέγεθος αλλά πολύ μεγάλη επιρροή χάρη στις συνέργιες με τα εθνικά ιδρύματα.

Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκφράζει τις αμφιβολίες της για την έναρξη της λειτουργίας του, λόγω της φειδούς όσον αφορά το προσωπικό του.

- Η διοικητική διάρθρωση είναι προφανώς άμεση και ευέλικτη, επιτρέποντας την διαρκή παρακολούθηση της συνοχής των δράσεων που αναλαμβάνονται στα πλαίσια κοινοτικών πολιτικών και εθνικών πρωτοβουλιών.

4.9. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επισημαίνει, τονίζοντας παράλληλα ότι είναι απολύτως σύμφωνη ότι το συμβουλευτικό σώμα (άρθρο 18) πρέπει να συγκροτηθεί με εξαιρετική σχολαστικότητα και ακρίβεια, όχι αποκλειστικά από μέλη αναλόγων εθνικών ιδρυμάτων, δεδομένου ότι, ως όργανο υποστήριξης του διευθυντή, αποτελεί τον βασικό πυρήνα της προσπάθειας να εξασφαλιστεί η ύπαρξη αυτής της διάρθρωσης που έχει ουσιαστική σημασία για την άσκηση μιας ευρείας πολιτικής για τη δημόσια υγεία στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

5. Συμπεράσματα

5.1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντέδρασε άμεσα στη διεθνή υγειονομική κρίση που προκάλεσε το ΣΟΑΣ.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είναι πεπεισμένη ότι στο μέλλον οι απειλές αυτές θα πολλαπλασιαστούν ποικιλοτρόπως με χημικές και τοξικές ουσίες, κλιματολογικές επιδράσεις, ιούς ή μικρόβια, και ότι θα ενταθούν με την αντίσταση που αναπτύσσουν οι ουσίες αυτές στις θεραπείες, όπως συμβαίνει με την φυματίωση, το ΑΙDS, την ελονοσία και τους ακαριαίους αιμορραγικούς πυρετούς.

5.2. Η δημιουργία του Κέντρου αυτού ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Ένωση να ενισχύσει την πολιτική της για τη δημόσια υγεία, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 152 του σχεδίου Ευρωπαϊκού Συντάγματος, το οποίο θα συζητηθεί στη Διακυβερνητική Διάσκεψη.

Βρυξέλλες, 29 Οκτωβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch