Γνωμοδότηση για το Πράσινο Βιβλίο - Προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης στην ενιαία αγορά (94/C 295/01)

Στις 18 Νοεμβρίου 1993, και σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το Πράσινο Βιβλίο - Προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης στην ενιαία αγορά.

Το τμήμα περιβάλλοντος, δημόσιας υγείας και κατανάλωσης, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, επεξεργάσθηκε τη γνωμοδότησή του στις 3 Μαΐου 1994 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Ataνde Ferreira.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, στην 316η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 1ης Ιουνίου 1994), υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Ως συνέχεια μίας πρώτης ανακοίνωσής της σχετικά με τη προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη, η οποία διαβιβάσθηκε στο Συμβούλιο υπό μορφήν υπομνήματος στις 4 Ιανουαρίου 1985 (1), και μίας «συμπληρωματικής» ανακοίνωσης στις 7 Μαΐου 1987 (2), η Επιτροπή αποφάσισε να επεξεργασθεί ένα «Πράσινο Βιβλίο για την προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης στην ενιαία αγορά» (αποκαλούμενο εφεξής για συντομία «Πράσινο Βιβλίο»), το οποίο και δημοσίευσε στις 11 Νοεμβρίου 1993, με σκοπό την έναρξη συζήτησης μεταξύ όλων των ενδιαφερομένων βάσει των προσανατολισμών που διαγράφονται σε αυτό.

1.2. Κατ`αρχάς, πρέπει γενικά να αναγνωρισθεί ότι η πρωτοβουλία της Επιτροπής γίνεται σε εύθετο χρόνο, καθώς συμπίπτει με τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Μάαστριχτ, η οποία αφενός καθορίζει με σαφήνεια το πλαίσιο και το πεδίο εφαρμογής μιας ειδικής πολιτικής για την προστασία των καταναλωτών (σημερινό άρθρο 129 Α της Συνθήκης της Ρώμης) και αφετέρου ανάγει σε στυλοβάτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης τη συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης (άρθρο Κ της Συνθήκης του Μάαστριχτ).

Πρέπει, επίσης, να τονισθεί η εξαίρετη τεχνική ποιότητα της εκπονηθείσας εργασίας, τόσο από πλευράς συλλογής των πληροφοριών όσο και από πλευράς μελέτης και θεωρητικής σύλληψης των πληροφοριών αυτών.

1.3. Αν και το Πράσινο Βιβλίο εξετάζει ειδικά την προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και τη ρύθμιση των διαφορών για καταναλωτικά θέματα στην εσωτερική αγορά, ορθώς αναφέρεται και σε γενικότερα ζητήματα, στο πλαίσιο των οποίων ανήκουν τα ειδικά προβλήματα που πραγματεύεται, όπως:

- ο ρόλος της προσφυγής στη δικαιοσύνη ως βάσης για τον καθορισμό μιας πολιτικής της ευρωπαϊκής ιθαγένειας,

- η αναγκαιότητα ενός ενιαίου δικαστικού χώρου ως δομικού στοιχείου για την επίτευξη της ενιαίας αγοράς.

1.4. Από την άλλη πλευρά, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι το Πράσινο Βιβλίο:

α) δεν διερευνά πλήρως τις νέες νομικές βάσεις που προσφέρονται με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ για την πραγμάτευση των ζητημάτων στα οποία αναφέρεται 7

β) δεν διευρύνει τον θεωρητικό ορισμό και χαρακτηρισμό ούτε προβαίνει σε συστηματική μελέτη των ζητημάτων που πραγματεύεται με ομοιόμορφα εννοιολογικά κριτήρια, αλλά προτιμά μια πραγματιστική προσέγγιση και στην ουσία συσχετίζει τα διάφορα θέματα μεταξύ τους για λόγους ευκολίας ή πολιτικής σκοπιμότητας 7

γ) δεν θεσπίζει ένα πρόγραμμα δράσης από πλευράς της Επιτροπής ούτε προτείνει συγκεκριμένα μέτρα που θα μπορούσαν να λάβουν είτε τα κράτη μέλη μεμονωμένα είτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ως σύνολο, βάσει ενιαίας γραμμής ή, έστω, βάσει εναρμονισμένου πλαισίου για τις μελλοντικές ενέργειες, αλλά περιορίζεται στη θέση των βάσεων της συζήτησης.

Τα κενά που αναφέρθηκαν, που είναι φυσικά σε ένα Πράσινο Βιβλίο, αποτελούν συνέπεια του γεγονότος ότι η Επιτροπή δεν θέλησε να παρουσιάσει από τώρα ένα Λευκό Βιβλίο με κατάλληλες προτάσεις, πράγμα που θα ήταν εφικτό αν ληφθεί υπόψη το πλήθος εμπειριών που έχουν συσσωρευθεί όπως αποκαλύπτει το Πράσινο Βιβλίο.

2. Το νομικό πλαίσιο του θέματος

2.1. Η πρόσβαση στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη εν γένει

2.1.1. Το ζήτημα της προσφυγής στη δικαιοσύνη, το οποίο δικαίως θεωρείται ως ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών και περιλαμβάνεται στο σχέδιο συντάγματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που υποβλήθηκε και συζητήθηκε προσφάτως στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (1), δεν μπορεί να διαχωρισθεί από το ευρύτερο θέμα της πρόσβασης στο δίκαιο.

Παράλληλα με το δικαίωμα σε προσιτή, ταχεία και αποτελεσματική δικαιοσύνη - δίκαιη δικαιοσύνη - οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να γνωρίζουν το δίκαιο.

Το δικαίωμα αυτό προηγείται και περιλαμβάνει το πρώτο και αποτελεί το λογικό και ηθικό του θεμέλιο.

2.1.2. Τα θέματα της νομικής ενημέρωσης και της νομικής προστασίας τοποθετούνται αμφότερα στον τομέα της πρόσβασης στο δίκαιο 7 στο πλαίσιο δε της νομικής προστασίας, ιδιαίτερη σημασία έχει η παροχή νομικών συμβουλών και το «ευεργέτημα πενίας», τόσο με την πρακτική όσο και με την οικονομική πτυχή του (υποστήριξη στο δικαστήριο και δικαστική αρωγή, αντιστοίχως). Τέλος, μεταξύ της νομικής προστασίας και της οργανωμένης υπεράσπισης των δικαιωμάτων, δεν πρέπει να λησμονείται το καίριο θέμα της υπεράσπισης των συλλογικών ή άλλων συμφερόντων.

2.1.3. Από πλευράς οργανωμένης υπεράσπισης των δικαιωμάτων, υπάρχουν επιπλέον τα συμπληρωματικά μεταξύ τους ζητήματα της απλούστευσης των δικονομικών διαδικασιών και/ή της θέσπισης εξωδικαστικών διαδικασιών για τη ρύθμιση των διαφορών.

Όσον αφορά την απλούστευση των δικονομικών διαδικασιών, περαιτέρω θέματα προς συζήτηση είναι η ενδεχόμενη δημιουργία δικαστηρίων ειδικών κατηγοριών, η θέσπιση ειδικών διαδικασιών για ορισμένους τύπους διαφορών και η απλούστευση των ένδικων μέσων υπό ορισμένες συνθήκες 7 όσον αφορά την ανάλυση των εξωδικαστικών μέσων, πάλι, η συζήτηση πρέπει να στραφεί γύρω από τις διάφορες εναλλακτικές δυνατότητες, διοικητικής ή διαιτητικής φύσεως, για τη διευθέτηση των διαφορών.

2.1.4. Όλα αυτά τα ζητήματα, εξάλλου, εξαρτώνται από έναν τομέα πολύ ευρύτερο από τις καταναλωτικές σχέσεις και τις σχετικές αντιδικίες, επειδή δεν ενδιαφέρουν μόνο τους καταναλωτές, αλλά και τις ίδιες τις επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες δεν μπορεί παρά να ωφεληθούν, αν, με τα μέσα αυτά, καθιερωθεί στις σχέσεις τους με το άλλο συμβαλλόμενο μέρος ένα ειρηνικό κλίμα, όπου οι κίνδυνοι να προκύψουν διαφορές θα είναι μειωμένοι.

Είναι λυπηρό το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν αναφέρει στην ανάλυσή της άλλες παράλληλες καταστάσεις, όπου παρουσιάζεται ο ίδιος τύπος προβλημάτων με την ίδια οξύτητα, όπως π.χ. η προστασία και η υπεράσπιση του περιβάλλοντος, αλλά επέμεινε στην αποσπασματική προσέγγιση των διάφορων πτυχών των κοινοτικών πολιτικών που προωθεί.

2.1.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είχε ήδη την ευκαιρία να εκφρασθεί επί του θέματος, ιδίως στη γνωμοδότησή της της 29ης Σεπτεμβρίου 1991 για την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς και την προστασία των καταναλωτών (2), στην οποία τόνιζε τη σημασία μιας «σφαιρικής και οριζόντιας προσέγγισης» από όλες τις υπηρεσίες της Επιτροπής (παράγραφος 4.1).

Όσον αφορά το ειδικότερο ζήτημα της πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη, η ΟΚΕ επαναλαμβάνει τις σταθερές θέσεις που έχει υποστηρίξει στο παρελθόν, ιδίως στη γνωμοδότηση της 23ης Σεπτεμβρίου 1992 για την Ευρώπη των πολιτών (3), στη γνωμοδότηση της 24ης Νοεμβρίου 1992 για τον καταναλωτή και την εσωτερική αγορά (4) και στη γνωμοδότηση της 22ας Σεπτεμβρίου 1993 για το «Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής όσον αφορά ένα στρατηγικό πρόγραμμα για την εσωτερική αγορά» (5).

2.1.6. Συνοπτικά, τα προβλήματα που τίθενται από το υπό συζήτηση θέμα μπορούν να σχηματοποιηθούν ως εξής.

2.2. Οι διαφορές κατανάλωσης

2.2.1. Η γενική προβληματική της πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη, με όλες τις προαναφερθείσες πτυχές, αποκτά, εντούτοις, ιδιαίτερη οξύτητα στις καταναλωτικές σχέσεις, λόγω της ειδικής θέσης που έχει σε αυτές το ένα από τα μέρη, ο καταναλωτής, όπως τονίστηκε εξάλλου κατά κόρον στο Γ` Ευρωπαϊκό Συνέδριο για τη δυνατότητα προσφυγής των καταναλωτών στη δικαιοσύνη, που πραγματοποιήθηκε στη Λισσαβώνα στις 21-23 Μαΐου 1992 (6).

Βάσει της έννοιας του καταναλωτή, συνεπώς, πρέπει να ορισθεί η έννοια της διαφοράς κατανάλωσης, στην οποία βρίσκεται αναμεμιγμένος ο ή οι καταναλωτές.

GRAPH

2.2.2. Η ΟΚΕ πιστεύει, ως εκ τούτου, ότι πρέπει να επιβεβαιωθεί με σαφήνεια η παραδοσιακή έννοια του «καταναλωτή», όπως ορίζεται στα πρώτα κοινοτικά κείμενα για την πολιτική των καταναλωτών: ένα φυσικό πρόσωπο, που είναι μέρος σε μία ειδική σχέση τελικής χρήσεως, και αποκτά, για το ίδιο ή για την οικογένειά του με την ευρεία έννοια, αγαθά ή υπηρεσίες, περιλαμβανομένων και των δημόσιων υπηρεσιών, κατά κανόνα ουσιώδους χαρακτήρα, τα οποία (οι οποίες) παρέχονται είτε από έναν επαγγελματία λόγω της ειδικής επαγγελματικής του δραστηριότητας είτε από ένα δημόσιο οργανισμό στο πλαίσιο της παροχής δημόσιων υπηρεσιών.

Η έννοια της «διαφοράς κατανάλωσης», με τη σειρά της, που επίσης αξίζει ειδικής νομικής ανάλυσης, εμπεριέχει πτυχές όπως η σχετική δυσαναλογία μεταξύ του κόστους και του βάρους των δικονομικών διαδικασιών που απαιτούνται για μια απόπειρα ρύθμισης της εν λόγω διαφοράς, αφενός, και, αφετέρου, της σχετικά μικρής επίδικης οικονομικής αξίας (αυτό που καλείται κοινώς «μικροδιαφορές»).

2.2.3. Για αυτούς κυρίως τους λόγους και βάσει των προαναφερθέντων, είναι σημαντικό να επιμείνει η ΟΚΕ στις θέσεις που υποστηρίζει σταθερά εδώ και χρόνια και να επιβεβαιώσει για άλλη μια φορά την ανάγκη ειδικού καθεστώτος για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, εντός ή εκτός του δικαστηρίου, και για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης (μικροδιαφορών).

Η ΟΚΕ αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι από τη θέσπιση αυτού του ειδικού καθεστώτος θα ωφεληθούν και οι επαγγελματίες, και ιδιαίτερα οι μικρομεσαίες εμπορικές επιχειρήσεις, αφού οι διαφορές που προκύπτουν από τις συναλλαγές αγαθών και υπηρεσιών, στις οποίες μετέχουν οι καταναλωτές, θα μπορούν να ρυθμίζονται με ταχύτητα, βεβαιότητα και μικρότερο κόστος.

2.3. Η κοινοτική διάσταση του προβλήματος

2.3.1. Όλα τα προβλήματα που εκτίθενται ανωτέρω, που έχουν αποτελέσει αντικείμενο μεγαλύτερης ή μικρότερης φροντίδας και προσπαθειών για την ανεύρεση λύσεων σε εθνικό επίπεδο από τα διάφορα κράτη μέλη, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στο κοινοτικό επίπεδο.

Κατ`αρχάς, με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, αναπτύχθηκαν οι νομικές σχέσεις γενικά και οι νομικές σχέσεις κατανάλωσης ειδικότερα, και μάλιστα όχι τόσο ως φυσική συνέπεια της ολοκλήρωσης όσο ως αποτέλεσμα ιδιαίτερης ενθάρρυνσης.

Φυσικά, και οι πιθανότητες εμφάνισης «διασυνοριακών» διαφορών σε ένα χώρο δίχως σύνορα πολλαπλασιάστηκαν επίσης. Και η προφανής αντίφαση μεταξύ των όρων αυτού του θέματος, όπως ορθά επισημαίνει το Πράσινο Βιβλίο, οφείλεται στο γεγονός ότι η υλοποίηση της ενιαίας αγοράς δεν συνοδεύθηκε από την παράλληλη δημιουργία ενός ενιαίου δικαστικού χώρου.

2.3.2. Ανάμεσα στα πιο σημαντικά προβλήματα, που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στο κοινοτικό επίπεδο, διακρίνονται:

2.3.2.1. Η νομική ενημέρωση

Η συνύπαρξη χωριστών, μη εναρμονισμένων και ενδεχομένως αλληλοσυγκρουόμενων νομικών συστημάτων ουσιαστικού δικαίου για τη ρύθμιση των νομικών σχέσεων, με διάφορους βαθμούς συνεκτικότητας μεταξύ τους, δημιουργεί σύνθετα προβλήματα διεθνούς ιδιωτικού δικαίου, από πλευράς καθορισμού και της ερμηνείας του εφαρμοστέου δικαίου όσο και από πλευράς ορισμού των ίδιων των εννοιών (θεωρία της μεταβίβασης ή της επαναπομπής και θεωρία των νομικών χαρακτηρισμών) και οξύνει το πρόβλημα της πρόσβασης στο δίκαιο για τους πολίτες γενικά και για τους καταναλωτές ειδικότερα, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους.

2.3.2.2. Η νομική προστασία

2.3.2.2.1. Αυτό που ισχύει για το ουσιαστικό δίκαιο, όπου, πάντως, καταβάλλονται προσπάθειες από πλευράς της Κοινότητας για εναρμόνιση ή τουλάχιστον για αμοιβαία αναγνώριση, ώστε να περιορισθούν στο ελάχιστο οι συνέπειες της ποικιλίας των συστημάτων, είναι ακόμη πιο σημαντικό για το δικαστικό ή δικονομικό δίκαιο.

Η ύπαρξη διαφορετικών πολιτικών ή εμπορικών δικονομικών δικαίων, με χωριστούς, αντιφατικούς και συχνά αλληλοσυγκρουόμενους (τόσο θετικά όσο και αποθετικά) κανόνες για τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων και για τις δικονομικές διατυπώσεις (μορφή της δίκης, προθεσμία, κόστος, δικόγραφα, γλώσσα κλπ.) επιβάλλει την αύξηση της νομικής προστασίας των πολιτών, τόσο από πλευράς των νομικών συμβουλών όσο και από πλευράς ευεργετήματος πενίας (υποστήριξη στο δικαστήριο και δικαστική αρωγή).

2.3.2.2.2. Επιπλέον, ορισμένα εθνικά νομικά συστήματα δεν εξασφαλίζουν επαρκή και αποτελεσματική υπεράσπιση των κοινών και των συλλογικών συμφερόντων ή, όταν την προβλέπουν, ενδέχεται να αποκλείουν τους πολίτες τρίτων χωρών, αν όχι στη θεωρία, τουλάχιστον στην πρακτική λειτουργία του συστήματος, λόγω του παραδοσιακού ορισμού των κανόνων περί «ικανότητας δικαστικής παράστασης», που ισχύουν για την εκπροσώπησή τους σε δικαστήριο.

2.3.2.2.3. Η ΟΚΕ φρονεί, συνεπώς, ότι εδώ πρέπει να γίνει ένα πρώτο βήμα, έστω και με περιορισμένο πεδίο εφαρμογής και σε περιορισμένο τομέα, προς την εναρμόνιση των συνθηκών, υπό τις οποίες οι καταναλωτές και οι αντιπροσωπευτικές τους οργανώσεις μπορούν να επιτυγχάνουν νομική προστασία με τις ποικίλες μορφές της από τα διάφορα δικαστικά συστήματα των κρατών μελών. Για να γίνει αυτό, αρκεί να ορισθούν απλοί και ομοιόμορφοι κανόνες απαλλαγής από τα δικαστικά έξοδα και κανόνες περί δικαστικής αρωγής.

2.3.2.2.4. Αφετέρου, αν και η ΟΚΕ αναγνωρίζει και επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά την αναγκαιότητα μιας γενικής διάταξης, κοινοτικού επιπέδου, με την οποία θα αναγνωρίζεται ικανότητα δικαστικής παράστασης στις οργανώσεις των καταναλωτών, ούτως ώστε να μπορούν να εκπροσωπούν ενώπιον οποιουδήποτε εθνικού ή και κοινοτικού δικαστηρίου τα συλλογικά ή κοινά συμφέροντα, η ΟΚΕ φρονεί ότι οι προϋποθέσεις για την αναγνώριση του δικαιώματος γενικής εκπροσώπησης στις οργανώσεις καταναλωτών πρέπει να καθορισθούν από την εθνική έννομη τάξη κάθε κράτους μέλους και να αποτελέσουν αντικείμενο αμοιβαιότητας, πράγμα που είναι σύμφωνο και με τη θέση που είχε υποστηρίξει στο σχέδιο γνωμοδότησής της για την ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή για την «Πράσινη Βίβλο σχετικά με την αποκατάσταση των περιβαλλοντικών ζημιών» [έγγρ. COM(93) 47 τελικό] (1). Πάντως, ως προϋπόθεση για την αναγνώριση της ικανότητας δικαστικής παράστασης σε μια οργάνωση καταναλωτών, πρέπει πάντοτε να απαιτείται η εκ των προτέρων αναγνώριση της νομικής της προσωπικότητας, βάσει της έννομης τάξης εντός της οποίας δημιουργήθηκε.

2.3.2.3. Οι διασυνοριακές διαφορές κατανάλωσης

2.3.2.3.1. Το ανωτέρω πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη οξύτητα στις «διασυνοριακές» διαφορές κατανάλωσης, όπου, σε όλα τα χαρακτηριστικά της ιδιαίτερης θέσης του καταναλωτή, τα οποία προσδιορίσαμε σε εθνικό επίπεδο, και πέραν των αυξημένων δαπανών που προκύπτουν κατ`ανάγκη, προστίθενται και οι ειδικές δυσκολίες της απόστασης και της διαφοράς της γλώσσας και των εθίμων μεταξύ των μερών, μεταξύ των ίδιων των δικαστικών ή διοικητικών αρχών, καθώς και μεταξύ των ενδιαφερόμενων αντιπροσωπευτικών φορέων και οργανώσεων (οργανώσεις καταναλωτών, δημόσιοι φορείς ή δημόσιοι οργανισμοί για την προστασία των καταναλωτών κλπ.).

2.3.2.3.2. Παρά τις σημαντικές προόδους που έχουν ήδη συντελεσθεί βάσει συμβάσεων προς τη δημιουργία ενός «ευρωπαϊκού δικαστικού χώρου», ιδίως με τις Συμβάσεις των Βρυξελλών της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 και του Λουγκάνο της 19ης Ιουνίου 1980 για τους κανόνες που διέπουν τις αρμοδιότητες των δικαστηρίων, και τη Σύμβαση της Ρώμης της 19ης Ιουνίου 1980 για τους κανόνες που διέπουν τις διαφορές των νόμων που εφαρμόζονται στις συμβατικές υποχρεώσεις, πρέπει να γίνει παραδεκτό ότι το σύστημα δεν είναι μέχρι στιγμής σε θέση να δώσει πλήρη απάντηση σε μερικά από τα σημαντικότερα προβλήματα του τομέα (2).

Πρώτον, επειδή δεν έχει γίνει ακόμη καμία πρόοδος όσον αφορά την εναρμόνιση των κανόνων που διέπουν τις διαφορές των νόμων που εφαρμόζονται στις μη συμβατικές υποχρεώσεις 7 δεύτερον, επειδή η επέκταση των αρχών της Σύμβασης των Βρυξελλών στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ) με τη Σύμβαση του Λουγκάνο δεν συμπληρώθηκε από ανάλογη επέκταση των αρχών της Σύμβασης της Ρώμης 7 και, τέλος, επειδή, τόσο στο επίπεδο της «αναγνώρισης» των αλλοδαπών δικαστικών αποφάσεων όσο και σε αυτό του εκτελεστού τους, δεν είναι δυνατό να γίνεται ακόμη (εντελώς το αντίθετο) λόγος για αληθινή «ελεύθερη κυκλοφορία», λόγω των περιορισμών που εξακολουθούν να υφίστανται σε αυτό το θέμα (άρθρα 27 και 33 κ.ε. των Συμβάσεων των Βρυξελλών και του Λουγκάνο).

2.3.2.3.3. Επιπλέον, η Σύμβαση των Βρυξελλών δεν εφαρμόζεται σε αγωγές απαγορευτικού χαρακτήρα ούτε σε θέματα ποινικής φύσεως, τα οποία, στην περίπτωση των διαφορών κατανάλωσης, πολύ συχνά είναι με τρόπο αναπόσπαστο συνδεδεμένα με θέματα αστικής φύσεως. Εξάλλου, είναι εντελώς μάταιη η προσφυγή στην «εκτελεστότητα» σε συντηρητικές διαδικασίες.

2.3.2.3.4. Επιπροσθέτως, παρά το Πρωτόκολλο του Λουξεμβούργου της 3ης Ιουνίου 1971, που παρέχει στο Δικαστήριο των Κοινοτήτων ειδική αρμοδιότητα να αποφαίνεται για την ερμηνεία της Σύμβασης των Βρυξελλών, αρμοδιότητα την οποία και ασκεί πλήρως, είναι αλήθεια ότι πολλά εξακολουθούν να παραμένουν στη δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων, τόσο ως προς το χαρακτηρισμό των καταστάσεων εκκρεμοδικίας όσο και ως προς την ερμηνεία των εφαρμοστέων ουσιαστικών κανόνων, πράγμα που έχει επιπτώσεις στη ρύθμιση των διαφορών.

2.3.2.3.5. Η ΟΚΕ πιστεύει, ως εκ τούτου, ότι εδώ υπάρχει ιδεώδες έδαφος για άλλο ένα μικρό βήμα προς τη θέσπιση εναρμονισμένων δικονομικών διατυπώσεων για τη ρύθμιση του ειδικού αυτού τύπου διαφορών, που φέρει αναγκαστικά αντιμέτωπες τις διάφορες εθνικές έννομες τάξεις. Έδη σήμερα έχουμε στη διάθεσή μας το πλεονέκτημα να αντλήσουμε διδάγματα από τα διάφορα πρότυπα προγράμματα, που έχουν πραγματοποιηθεί σχεδόν σε όλη την Κοινότητα.

2.3.2.3.6. Σε περίπτωση που αυτός ο τρόπος αποδειχθεί δύσκολος, λόγω ελλείψεως σχετικής πολιτικής βούλησης, η ΟΚΕ ελπίζει ότι τα κράτη μέλη θα διερευνήσουν βαθύτερα την εναλλακτική δυνατότητα να καλύψουν μέσω συμβάσεων τα επισημανθέντα κενά και να τελειοποιήσουν το ισχύον σύστημα, ούτως ώστε να δοθεί απάντηση στις θεμιτές σχετικές ανησυχίες των Ευρωπαίων πολιτών, γενικά, και των καταναλωτών, ειδικότερα.

3. Η κατάσταση και οι προοπτικές εξέλιξης στα κράτη μέλη

Τόσο το έγγραφο COM(84) 692 τελικό όσο και το Πράσινο Βιβλίο [έγγρ. COM(93) 576 τελικό] της Επιτροπής δίνουν λεπτομερή περιγραφή της κατάστασης που επικρατεί στα διάφορα κράτη μέλη, μια περιγραφή στην οποία συνέβαλαν-τα ίδια τα κράτη μέλη, απαντώντας σε ερωτήματα που τους υποβλήθηκαν (1).

Εκτός από αυτήν την περιγραφή, που δεν θα την επαναλάβουμε εδώ, τα ίδια έγγραφα επιτρέπουν την παρακολούθηση των εξελίξεων που συντελέσθηκαν μεταξύ 1984 και 1993.

3.1. Ένδικα μέσα

Όσον αφορά τα ένδικα μέσα, φαίνεται ότι οι εξελίξεις μπορούν, σε γενικές γραμμές, να συνοψισθούν γύρω από τους εξής άξονες:

3.1.1. Απλούστευση των δικαστικών διαδικασιών

3.1.1.1. Οι κυριότεροι προσανατολισμοί όσον αφορά την απλούστευση των δικαστικών διαδικασιών είναι:

α) ο περιορισμός των δικονομικών διατυπώσεων στο ελάχιστο 7

β) η απαλλαγή από την υποχρεωτική σύμπραξη δικηγόρου, χωρίς ωστόσο να τίθεται σε κίνδυνο, καθ`οιονδήποτε τρόπο, η διασφάλιση της υπεράσπισης και η αρχή της αντιμωλίας 7

γ) η περιστολή των δικονομικών προθεσμιών 7

δ) η ενίσχυση των εγγυήσεων της άτυπης παρέμβασης στις διαδικασίες 7

ε) η υποχρεωτική απόπειρα συμβιβασμού 7

στ) η απλούστευση του συστήματος αποδείξεως (2) 7

ζ) η αύξηση της διακριτικής ευχέρειας των δικαστών κατά την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων και την εφαρμογή του δικαίου (αποφάσεις που στηρίζονται στην επιείκεια) 7

η) η διευκόλυνση της εφαρμογής των δικαστικών αποφάσεων και των διατάξεων περί ασφαλιστικών μέτρων και παύσης ενέργειας.

3.1.1.2. Γενική προϋπόθεση αυτής της απλούστευσης των διαδικασιών, ωστόσο, δεν είναι τόσο η φύση της διαφοράς, ότι δηλαδή πρόκειται για διαφορά «κατανάλωσης», όσο η επίδικη οικονομική αξία, που θεωρείται σχετικά «μικρή». Δηλαδή, σχεδόν καθοριστικό κριτήριο για το ευεργέτημα των απλουστευμένων διαδικασιών είναι η σχετικά μικρή οικονομική σημασία της διαφοράς, αν και εδώ επίσης υπάρχει παντελής έλλειψη ομοιομορφίας, όπως φαίνεται καθαρά από τον πίνακα του σημείου ΙΙΙ.Α.1.α του Πράσινου Βιβλίου, όπου ο «ποσοτικός προσδιορισμός» των αξιών που θεωρούνται «μικροδιαφορές» στα διάφορα κράτη μέλη κυμαίνεται από 1 ώς 100 !

3.1.2. Ειδικές διαδικασίες για τις διαφορές κατανάλωσης

3.1.2.1. Ένα μόνο κράτος μέλος, η Ιρλανδία, έχει καθιερώσει ειδικό δικονομικό καθεστώς για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης, οι κυριότεροι παράμετροι του οποίου είναι οι εξής:

α) η υποχρεωτική προήγηση διαμεσολάβησης 7

β) η εξαιρετικά απλή διαδικασία 7

γ) η ειδική βοήθεια στους καταναλωτές για την έναρξη της διαδικασίας 7

δ) η υποχρεωτική απόπειρα συμβιβασμού.

3.1.2.2. Ειδικές διαδικασίες για τις διαφορές κατανάλωσης καθιερώθηκαν και σε δύο γαλλικά δικαστήρια (Dijon και Le Creusot), στο πλαίσιο των πρότυπων προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από την Επιτροπή. Οι διαδικασίες αυτές περιγράφονται στο Πράσινο Βιβλίο.

3.1.3. Δικαστήρια ειδικών διαφορών

3.1.3.1. Εκτός από το Ηνωμένο Βασίλειο (Restrictive Practices Court), κανένα άλλο κράτος μέλος δεν αντιμετώπισε ως ενδεχόμενο τη σύσταση δικαστηρίων ειδικών διαφορών για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης.

3.1.3.2. Πολλά κράτη μέλη, ωστόσο, έχουν συστήσει δικαστήρια ειδικών διαφορών μικρής βαθμίδας, κατά κανόνα με τις απλουστευμένες διαδικασίες που αναφέραμε ανωτέρω και περιορισμένη δικαιοδοσία, στις αρμοδιότητες των οποίων εμπίπτουν, φυσικά, οι περισσότερες διαφορές κατανάλωσης (Γερμανία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία, Πορτογαλία).

3.1.4. Προστασία των συλλογικών συμφερόντων

3.1.4.1. Τα δικαστικά συστήματα ορισμένων κρατών μελών αναγνωρίζουν τη δυνατότητα εκπροσώπησης των κοινών ή συλλογικών συμφερόντων στο δικαστήριο, είτε γενικά από δημόσιους θεσμούς τύπου Ombudsman (Ηνωμένο Βασίλειο, Δανία, Ιρλανδία) είτε από ενώσεις ή οργανώσεις που εκπροσωπούν τους κατόχους αυτών των δικαιωμάτων ή, ακόμη, από αντιπροσωπευτικές οργανώσεις σε συγκεκριμένους τομείς, με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τις αγωγές για παύση ενέργειας, γενικά ή σε σχέση με συγκεκριμένα θέματα, όπως οι καταχρηστικές ρήτρες, η καταναλωτική πίστη, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, η παραπλανητική διαφήμιση, ο αθέμιτος ανταγωνισμός κλπ. (Γερμανία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Ελλάδα, Λουξεμβούργο, Ολλανδία, Βέλγιο, Πορτογαλία).

3.1.4.2. Τα περισσότερα κράτη μέλη επιτρέπουν, ειδικότερα, την εκπροσώπηση των κοινών και συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών από τις οργανώσεις ή τις ενώσεις τους, είτε γενικά (ένα κράτος) είτε σε συγκεκριμένους τομείς ή υπό συγκεκριμένους όρους (όλα τα υπόλοιπα).

3.1.5. Αγωγές για παύση ενέργειας

3.1.5.1. Τα περισσότερα κράτη μέλη παρέχουν, επίσης, στις αντιπροσωπευτικές ενώσεις ή οργανώσεις των καταναλωτών τη δυνατότητα να ζητούν δικαστικώς την προσωρινή αποχή από αθέμιτες ή παράνομες πρακτικές, ιδίως όταν πρόκειται για καταχρηστικές ρήτρες ή παραπλανητική διαφήμιση.

3.1.6. Εφαρμογή των «αλλοδαπών» δικαστικών αποφάσεων

3.1.6.1. Τέλος, όλα τα κράτη μέλη προβλέπουν «δικό τους» τρόπο για την «αναγνώριση» των τελικών αποφάσεων «αλλοδαπών» δικαστηρίων για όλες τις διαφορές, έστω και αν τα δικαστήρια αυτά ανήκουν σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αν εφαρμόζεται το ισχύον διεθνές συμβατικό δίκαιο (συγκεκριμένα, η Σύμβαση των Βρυξελλών).

3.2. Εξωδικαστικά μέσα

3.2.1. Μη υποχρεωτικά μέσα (1)

3.2.1.1. Ορισμένα κράτη μέλη αναγνωρίζουν την ανεπάρκεια ή την ακαταλληλότητα των δικαστικών τους συστημάτων για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης και προβλέπουν διαδικασίες οικειοθελούς ή μη υποχρεωτικού τύπου για την επίλυσή τους. Οι διαδικασίες αυτές ποικίλλουν σημαντικά, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τις συνέπειες των εκδιδόμενων αποφάσεων (Γερμανία, Ελλάδα, Ισπανία, Γαλλία, Ιρλανδία, Ιταλία, Βέλγιο, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο).

3.2.1.2. Γενικά, η προσέγγιση αυτού του ζητήματος είναι κατά βάση τομεακή και η προσφυγή σε διαδικασίες εθελοντικού ή μη υποχρεωτικού τύπου για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης είναι περισσότερο διαδεδομένη στον τομέα των υπηρεσιών, ιδίως των χρηματοπιστωτικών, καθώς και ορισμένων δημόσιων υπηρεσιών μεγάλης σημασίας.

3.2.1.3. Τα μέσα που χρησιμοποιούνται περισσότερο σε αυτές τις διαδικασίες είναι η διαμεσολάβηση και η απόπειρα συμβιβασμού, με δυνατότητα προσφυγής ή μη, εν τέλει, στη δικαιοσύνη. Πρόκειται συνήθως για μέτρα προκαταρκτικά ή προδικαστικά και συμπληρωματικά της δικαστικής διαδικασίας.

3.2.1.4. Ωστόσο, υπάρχουν τέτοιες διαφορές μεταξύ των διάφορων καθεστώτων, ώστε είναι δύσκολο να διακριθούν χαρακτηριστικά κοινά σε όλα τους.

3.2.2. Διαιτησία

3.2.2.1. Αντί των δικαστικών διαδικασιών, σε διάφορα κράτη μέλη παρατηρείται αύξηση του ενδιαφέροντος για θέσπιση και εφαρμογή διαδικασιών διαιτησίας για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης.

Αν και η διαιτησία είναι ένας παλαιός ένδικος μηχανισμός, που προβλέπεται από τα περισσότερα ευρωπαϊκά δικαστικά συστήματα, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, η χρήση της τόσο εντός όσο και εκτός ενός κράτους για υποθέσεις όχι αυστηρά εμπορικής φύσεως υπήρξε πολύ περιορισμένη.

3.2.2.2. Προσφάτως, όμως, ορισμένα κράτη μέλη, ανάμεσα στα οποία η Ισπανία και η Πορτογαλία, γενικά, και η Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, για συγκεκριμένους τομείς ή για ειδικής φύσεως υποθέσεις, επεξεργάσθηκαν και προέβησαν στην εφαρμογή επίσημων σχεδίων διαιτησίας για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης.

3.2.2.3. Η περιγραφή του πορτογαλικού συστήματος στο Πράσινο Βιβλίο επιτρέπει τον προσδιορισμό των κοινών χαρακτηριστικών αυτών των συστημάτων και την εκτίμηση των πλεονεκτημάτων τους, στα οποία και οφείλεται η επιτυχία τους στην Πορτογαλία.

Τα πιο σημαντικά από αυτά τα χαρακτηριστικά είναι:

α) οι διαδικασίες είναι εντελώς δωρεάν 7

β) είναι πολύ απλές και ταχείες 7

γ) πρέπει υποχρεωτικά να προηγείται μεσολάβηση και απόπειρα συνδιαλλαγής από εξειδικευμένους νομικούς, οι οποίοι στη συνέχεια προετοιμάζουν την υπόθεση για απόφαση 7

δ) ο διαιτητής, ο οποίος πρέπει να είναι δικαστής εν ενεργεία, έχει ευρείες αρμοδιότητες και τη δυνατότητα να αποφασίζει με πνεύμα επιείκειας και καλής πίστης 7

ε) η απόφαση του διαιτητή είναι πλήρως ισότιμη με τις δικαστικές αποφάσεις, πράγμα που ισχύει στη συνέχεια και για την αναγκαστική της εκτέλεση, η οποία είναι αρμοδιότητα των δικαστηρίων και δεν συνεπάγεται καμία δαπάνη 7

στ) η διαιτησία έχει θεσμικό ή μόνιμο χαρακτήρα και υποστηρίζεται από τεχνικές υπηρεσίες υψηλής εξειδίκευσης 7

ζ) οι επαγγελματίες έχουν γενικά τη δυνατότητα προσφυγής στο σύστημα για τις περισσότερες διαφορές στις οποίες ενέχονται στο μέλλον 7

η) το σύστημα έχει τη δυνατότητα να ρυθμίζει εύκολα τις διασυνοριακές διαφορές κατανάλωσης που ανακύπτουν στην Πορτογαλία 7

θ) το σύστημα έχει σχετικά μικρό κόστος και δεν χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από το κράτος.

3.3. Τα πρότυπα προγράμματα

3.3.1. Εκτός από το πρότυπο πρόγραμμα της Πορτογαλίας για ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης με διαιτησία, το Πράσινο Βιβλίο απαριθμεί και περιγράφει διάφορα πρότυπα προγράμματα που έχουν ήδη ολοκληρωθεί ή είναι υπό εξέλιξη στις διάφορες χώρες, άλλα με την υποστήριξη της Επιτροπής και άλλα όχι: της Marchienne-au-Pont και της Deinze στο Βέλγιο, τα τρία προγράμματα νομικής ενημέρωσης και νομικών συμβουλών στη Γερμανία, τα τέσσερα γραφεία παροχής νομικών συμβουλών στην Ελλάδα, το πρότυπο πρόγραμμα των πόλεων Dijon και Le Creusot στη Γαλλία, το Consumer Personal Service της Ιρλανδίας, τα κέντρα νομικής ενημέρωσης των καταναλωτών στο Μιλάνο και το Φορλί της Ιταλίας και το πείραμα του Dundee της Σκωτίας.

3.3.2. Παρόλα αυτά, η πληθώρα και η ποικιλία των πρωτοβουλιών δυσχεραίνει τη σύγκρισή τους, ιδίως όταν δεν συνοδεύεται από αξιολόγηση των αποτελεσμάτων βάσει αντικειμενικών κριτηρίων.

3.3.3. Ωστόσο, εφόσον υπάρχει ήδη επαρκές δείγμα διάφορων «πρότυπων προγραμμάτων» σε εθνικό επίπεδο, μερικά από τα οποία είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους, η ΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να επωφεληθεί από την ευκαιρία που της προσφέρει η εξέταση του Πράσινου Βιβλίου και να προβεί στην εκτίμηση της κατάστασης και σε μια συγκριτική ανάλυση των διάφορων πρότυπων προγραμμάτων, προσδιορίζοντας τα σχετικά τους πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, ούτως ώστε να καταλήξει σε συμπεράσματα σχετικά με τους βασικούς προσανατολισμούς των μελλοντικών πειραματικών ενεργειών σε αυτόν τον τομέα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των διδαγμάτων που μπορούν να αντληθούν από μια τέτοια ανάλυση είναι αυτό που παρέχεται πολύ εύστοχα στο κεφάλαιο ΙΙΙ Γ.1 του Πράσινου Βιβλίου («Η ενίσχυση για νομικές συμβουλές»).

3.3.4. Αντί του ευρέος πολλαπλασιασμού των πρότυπων προγραμμάτων, θα μπορούσαν να διοργανωθούν δημόσιες ακροάσεις επί του θέματος, στο πλαίσιο της συζήτησης που προτείνει το Πράσινο Βιβλίο. Τα συμπεράσματα θα αποτελούσαν, εξάλλου, άκρως πολύτιμη συμβολή στον καθορισμό των προσανατολισμών των μελλοντικών ενεργειών της Επιτροπής στον εν λόγω τομέα.

3.4. Η εθνική ρύθμιση των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης

3.4.1. Επειδή οι διαφορές «κατανάλωσης» έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που τις διακρίνουν από τις άλλες διαφορές εν γένει, ούτως ώστε να χρήζουν ιδιαίτερων χειρισμών, τόσο από πλευράς νομικών ρυθμίσεων που τις προσδιορίζουν και τις χαρακτηρίζουν, όσο και από πλευράς δικαστικών ή εξωδικαστικών διαδικαστικών κανόνων που εφαρμόζονται για την επίλυσή τους 7 και επειδή, ακόμη, μέσα στο γενικό πλαίσιο των «διασυνοριακών» διαφορών, εκείνες που αφορούν την κατανάλωση έχουν τόσο μεγάλη σημασία, ώστε να χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής και μέριμνας, λόγω του αντίκτυπου που ενδέχεται να έχει η ταχεία και αποτελεσματική τους ρύθμιση στην υλοποίηση και την ανάπτυξη της ενιαίας αγοράς, θα ήταν χρήσιμο να μελετηθεί πώς αντιμετωπίζεται ο ιδιαίτερος αυτός τύπος διαφοράς από κάθε κράτος μέλος και ποιοι κανόνες πολιτικής ή εμπορικής δικονομίας εφαρμόζονται.

3.4.2. Το Πράσινο Βιβλίο, όμως, αν και ορίζει επακριβώς την έννοια της «διασυνοριακής διαφοράς» και απαριθμεί εξαντλητικά τους πρόσθετους και τους ειδικούς φραγμούς που υπάρχουν γενικά σε τέτοιες περιπτώσεις, δεν δίνει καμία ένδειξη σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ρυθμίζονται οι διασυνοριακές διαφορές κατανάλωσης από τα κράτη μέλη ή τα αποτελέσματά του, ούτως ώστε να γίνει δυνατό να εκτιμηθεί ο βαθμός καταλληλότητας των ισχυόντων συστημάτων και η ικανότητά τους να ρυθμίζουν αυτό το πρόβλημα.

4. Οι μεγάλες επιλογές στο κοινοτικό επίπεδο

4.1. Οι αρχές και οι περιορισμοί τους

4.1.1. Θεμελιώδης αρχή του δικαίου, κοινή στις περισσότερες έννομες τάξεις των κρατών μελών της Κοινότητας και αναγνωρισμένη και από την κοινοτική έννομη τάξη, είναι ότι κάθε δικαίωμα πρέπει να αντιστοιχεί σε μία πράξη, με την οποία να αναγνωρίζεται δικαστικώς. Η αρχή αυτή είναι αντιστάθμιση της απαγόρευσης της αυτοδικίας: κανείς δεν έχει δικαίωμα να καταφεύγει στη βία για να διεκδικήσει ή να κατοχυρώσει τα δικαιώματά του, εκτός από τις περιπτώσεις και εντός των ορίων που προβλέπει ο ίδιος ο νόμος.

Όλο το δικονομικό δίκαιο στηρίζεται σε αυτήν τη θεμελιώδη αρχή.

4.1.2. Ως εκ τούτου, είναι απόλυτα ορθός ο τρόπος, με τον οποίο το Πράσινο Βιβλίο θέτει το ζήτημα του συνδέσμου μεταξύ ουσιαστικού δικαίου και ένδικων μέσων (σημείο ΙΙΙ Δ.1), και αξιέπαινος για τη σαφήνεια της διατύπωσής του.

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει: δηλαδή ότι αφενός, τα νομικά συστήματα των κρατών μελών υποχρεούνται να προβλέπουν την αποτελεσματική υλοποίηση αυτού του συνδέσμου μεταξύ ουσιαστικού δικαίου και ένδικων μέσων, και ότι αφετέρου, η Επιτροπή έχει το δικαίωμα να απαιτήσει από τα κράτη μέλη να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα για το σκοπό αυτό.

4.1.3. Είναι, ωστόσο, κοινώς παραδεκτό σήμερα - όχι μόνο από την πλέον πρόσφατη νομολογία του Δικαστηρίου που παρατίθεται στο Πράσινο Βιβλίο, αλλά και από προγενέστερες αποφάσεις του που έβαιναν ήδη προς αυτήν την κατεύθυνση (1) - ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει δική της, μη επικουρική αρμοδιότητα επί δικονομικών θεμάτων και δύναται να αποφασίζει ιδία πρωτοβουλία εντός της δικαιοδοσίας της, και να καθορίζει τα ένδικα μέσα ή τις διαδικασίες για τη ρύθμιση των διαφορών.

Η πρωτοβουλία αυτή δεν πρέπει να ασκείται μόνο όταν δεν υπάρχουν εθνικές ρυθμίσεις (ακραία περίπτωση), αλλά και όταν οι ρυθμίσεις αυτές αποδεικνύονται ατελέσφορες για αποτελεσματική υπεράσπιση των εν λόγω δικαιωμάτων.

Και μόνο η μνεία των τριών οδηγιών που αναφέρονται στο σημείο ΙΙΙ. Δ.2, παράγραφοι 1, 2 και 3, του Πράσινου Βιβλίου (για τις κρατικές προμήθειες, για τις διαδικασίες προσφυγής στον τομέα των συμβάσεων κρατικών προμηθειών και δημοσίων έργων και για την παραπλανητική διαφήμιση) αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα αυτής της επιβεβαίωσης και πρέπει να τονιστεί ότι και στις τρεις περιπτώσεις χρησιμοποιείται μία και μόνη νομική βάση, δηλαδή το άρθρο 100 Α της Συνθήκης της Ρώμης. (2)

4.1.4. Σήμερα, ωστόσο, με τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Μάαστριχτ, έχει καθιερωθεί μια νέα νομική βάση για την κοινοτική παρέμβαση στο συγκεκριμένο τομέα της προστασίας των καταναλωτών: το άρθρο 129 Α της Συνθήκης της Ρώμης, οι δυνατότητες του οποίου πρέπει να αξιοποιηθούν στο έπακρο.

4.1.5. Επ`αυτού το Πράσινο Βιβλίο τηρεί απόλυτη σιγή, ίσως επειδή το έγγραφο [COM(93) 576 τελικό] φέρει μεν ημερομηνία 16 Νοεμβρίου 1993, αλλά πρέπει να καταρτίστηκε παλαιότερα.

4.1.6. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να εξετασθεί πώς μπορεί να ενισχυθεί η θέση της Επιτροπής βάσει του νέου άρθρου 129 Α της Συνθήκης της Ρώμης 7 συγκεκριμένα, πώς μπορεί να προβαίνει - πέραν των μέτρων που θα συνεχίσει να λαμβάνει για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς βάσει του άρθρου 100 Α - και σε άλλες συγκεκριμένες ενέργειες προς υποστήριξη και συμπλήρωση της πολιτικής των κρατών μελών, με σκοπό την προστασία της υγείας, της ασφάλειας, των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών και την εξασφάλιση της επαρκούς τους ενημέρωσης.

4.1.7. Ως προς αυτό, έχει σημασία να επισημανθεί ότι η επιλογή της συγκεκριμένης νομικής βάσης θα υπόκειται πάντα στην εφαρμογή της γενικής αρχής της επικουρικότητας και ότι το Δικαστήριο θα είναι πάντα το όργανο που θα αποφασίζει τελικά για την ορθή εφαρμογή της σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Αληθεύει, όμως, εξίσου ότι εάν υπάρχει τομέας όπου παρουσιάζεται πραγματική νομική «αδυναμία» να επιτευχθούν, πόσο μάλλον επαρκώς, σε εθνικό επίπεδο οι επιθυμητοί στόχοι, η αναγκαιότητα των οποίων είναι αδιαμφισβήτητη και πρέπει συνεπώς να επιτευχθούν σε κοινοτικό επίπεδο, αυτός είναι ακριβώς ο τομέας της ρύθμισης των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης και των συναφών θεμάτων.

4.1.8. Η ΟΚΕ πιστεύει, συνεπώς, ότι η Επιτροπή πρέπει να διερευνήσει όλες τις συνέπειες και τους πιθανούς περιορισμούς της εφαρμογής του άρθρου 129 Α της Συνθήκης της Ρώμης στη συγκεκριμένη περίπτωση, μελετώντας σε βάθος τη νομική του φύση.

4.1.9. Η πλήρης θέση σε ισχύ της Συνθήκης του Μάαστριχτ θέτει επίσης και μία άλλη, πιο γενική πτυχή: την όλη προβληματική της πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη γενικά, βάσει του νέου άρθρου Κ της Συνθήκης για τη συνεργασία στους τομείς της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων.

4.1.10. Συγκεκριμένα, με το άρθρο Κ.1, σημείο 6, το οποίο αναφέρεται ειδικά στη δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις, το άρθρο Κ.3, παράγραφος 1, που καθιερώνει τη συνεργασία με σκοπό το συντονισμό της δράσης των κρατών μελών, και το άρθρο Κ.3, παράγραφος 2, που δίδει στην Επιτροπή το δικαίωμα της πρωτοβουλίας να καθορίζει κοινές «θέσεις», καθώς και κοινές «δράσεις» στον περιορισμένο αυτό τομέα, ανοίγονται νέες και απροσδόκητες προοπτικές προόδου, μέσω συμβάσεων, με την επιφύλαξη του άρθρου 220 της Συνθήκης της Ρώμης, προς την όλο και μεγαλύτερη εναρμόνιση της πολιτικής δικονομίας των κρατών μελών, σε συγκεκριμένους, αλλά όλο και πιο διευρυμένους τομείς, οι οποίοι θα υπερβαίνουν μάλιστα κατά πολύ τους προφανείς, άμεσους και πρωταρχικούς στόχους, που αναφέρονται ρητώς στη Συνθήκη του Μάαστριχτ.

4.1.11. Επ`αυτού, η ΟΚΕ φρονεί ότι οι κυβερνήσεις των κρατών μελών πρέπει να διερευνήσουν όλες τις δυνατότητες του άρθρου Κ της Συνθήκης του Μάαστριχτ, και ιδιαίτερα τις πτυχές που αφορούν την ενίσχυση και τη βελτίωση των συνθηκών πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη των Ευρωπαίων πολιτών, γενικά, και των καταναλωτών, ειδικότερα, με σκοπό την ολοένα και μεγαλύτερη ισότητα, βεβαιότητα και ασφάλεια κατά την εφαρμογή του δικαίου, ώστε να τεθούν τα θεμέλια για να δημιουργηθεί, εν καιρώ, ένας ενιαίος δικαστικός χώρος.

4.2. Τα μέτρα και τα μέσα

4.2.1. Ένας κοινός δικαστικός χώρος

4.2.1.1. Το Πράσινο Βιβλίο τονίζει επανειλημμένα ότι τα «κακώς κείμενα» της σημερινής κατάστασης των θεμάτων οφείλονται στο γεγονός ότι, παράλληλα με την πραγματοποίηση της ενιαίας αγοράς και την επακολουθήσασα κατάργηση των συνόρων, ώστε να εξασφαλισθεί η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, δεν δημιουργήθηκε και ένας εναίος δικαστικός χώρος (1).

Πραγματικά, είναι τουλάχιστον παράλογο, ως αρχή, οι επιχειρήσεις να έχουν πλέον το δικαίωμα να πωλούν τα προϊόντα τους οπουδήποτε στην Κοινότητα και οι καταναλωτές να ενθαρρύνονται να αγοράζουν αγαθά σε όποιο μέρος επιθυμούν να επισκεφθούν ή να εγκατασταθούν ελεύθερα, ενώ οι ίδιοι αυτοί καταναλωτές δεν έχουν το δικαίωμα να αντιμετωπίζονται με απόλυτη ισότητα όταν προκύπτουν διαφορές από αυτές τις συναλλαγές, όπου και αν διεξήχθησαν και όπου και αν διαμένουν ή βρίσκονται οι ίδιοι.

4.2.1.2. Η ιδέα αυτή δεν είναι, εξάλλου, καινούρια και αποτελεί αντικείμενο πολλών κοινοτικών εγγράφων, ανάμεσα στα οποία αυτά που αναφέρει το ίδιο το Πράσινο Βιβλίο, και ιδιαίτερα η έκθεση Sutherland (2) και η ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που αποτελούσε συνέχειά της (3), το «Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής όσον αφορά ένα στρατηγικό πρόγραμμα για την εσωτερική αγορά», που αποτελούσε παράρτημα της ανακοίνωσης της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «Ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της εσωτερικής αγοράς» (4), ιδίως το σημείο 22, και η «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο «Η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της εσωτερικής αγοράς»: στρατηγικό πρόγραμμα» (5).

4.2.1.3. Λόγω του ιστορικού της ενδιαφέροντος και των ιδιαίτερα προχωρημένων (τόσο για την εποχή της όσο και για τη σημερινή) θέσεων που υποστηρίζει, είναι σημαντικό να αναφερθεί ακόμη η έκθεση Βoot για την «Πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη», που εκπονήθηκε για λογαριασμό της νομικής επιτροπής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (έγγρ. Α 2-152/86, 12 Νοεμβρίου 1986) με βάση το υπόμνημα της Επιτροπής για το ίδιο θέμα [έγγρ. COM(84) 692 τελικό, ιδίως τα σημεία 9 και 11]. Σε αυτή στηρίχθηκε το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 12ης Μαΐου 1987, το οποίο απέρριπτε τη αρνητική αντίδραση της Επιτροπής στη σύσταση να προταθεί νομοθεσία με την οποία να απαιτείται η τροποποίηση του δικονομικού δικαίου των κρατών μελών, διότι αυτή είναι η καλύτερη μέθοδος για να εξασφαλισθεί κατάλληλο και ικανοποιητικό επίπεδο υπεράσπισης των καταναλωτών (αρ. 3).

4.2.1.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, από την πλευρά της, έχει τονίσει έντονα τη σημασία αυτής της διάστασης, συγκεκριμένα στις προαναφερθείσες γνωμοδοτήσεις πρωτοβουλίας για την «Πραγματοποίηση της ενιαίας αγοράς και την προστασία των καταναλωτών» (παράγραφος 5.4.2) και για τον «Καταναλωτή και την εσωτερική αγορά» (παράγραφος 4.12). Την πραγματεύθηκε, επίσης, ευρέως στη μελέτη που είναι προσαρτημένη στην έκθεσή της για το ίδιο θέμα (τμήμα IV) και, τέλος, στις γνωμοδοτήσεις της για την έκθεση Sutherland (6) και για το «Στρατηγικό πρόγραμμα για την εσωτερική αγορά» (7), ιδίως στο σημείο 3.3.1, όπου η ΟΚΕ υποστήριζε ότι «ο τίτλος VI της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση δίδει στην Επιτροπή το δικαίωμα πρωτοβουλίας σε θέματα δικαστικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών».

4.2.1.5. Είναι γνωστό, ωστόσο, ότι το Συμβούλιο δεν έχει δείξει μεγάλο ενθουσιασμό για την επιδίωξη μιας εναρμόνισης, η οποία θα εξάλειφε άπαξ διά παντός όλες τις διαφορές και τις αποκλίσεις των αστικών δικονομικών καθεστώτων των κρατών μελών, τουλάχιστον στο γενικό επίπεδο που προϋποθέτει η καθιέρωση ενός ενιαίου δικαστικού χώρου (8).

4.2.1.6. Το Πράσινο Βιβλίο, ωστόσο, θέτει προς συζήτηση αρκετά σημεία, που αφορούν τη δυνατότητα ενίσχυσης και επέκτασης των καταστάσεων, στις οποίες θα ήταν επιθυμητό και εφικτό να συντελεσθεί πρόοδος σε τομεακό επίπεδο. Η παρούσα γνωμοδότηση δεν θίγει τα σημεία αυτά, αλλά η ΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να μελετηθούν βαθύτερα.

4.2.1.7. Ένας τομέας, όπου η ΟΚΕ πιστεύει ότι πρέπει οπωσδήποτε να συντελεσθεί πρόοδος προς αυτήν την κατεύθυνση, είναι ακριβώς ο καθορισμός κοινών δικονομικών αρχών για ένα σύστημα πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη, όταν πρόκειται για διασυνοριακές καταναλωτικές σχέσεις. Για το σκοπό αυτό, πρέπει να καταστεί ευρέως γνωστή στο κοινό και να χρησιμοποιείται πραγματικά η υπάρχουσα γραμμή του κοινοτικού προϋπολογισμού που αφορά τη δικαστική αρωγή.

Αν και δειλό, θα ήταν ένα πρώτο βήμα, με περιορισμένο πεδίο, αλλά με αναμφισβήτητη σημασία για όλους τους πολίτες της Ευρώπης, και ασφαλώς θα συνέβαλε πολύ θετικά στην αποτελεσματική υλοποίηση της ενιαίας αγοράς.

4.2.2. Το δικονομικό δίκαιο που απορρέει από συμβάσεις

4.2.2.1. Ένας άλλος τομέας, που επίσης αναλύεται σαφώς στο Πράσινο Βιβλίο, είναι αυτός των περιορισμών και των δυσχερειών που συναντώνται κατά την εφαρμογή του δικαίου που απορρέει από συμβάσεις, ιδίως στις διασυνοριακές διαφορές κατανάλωσης, και συγκεκριμένα από τη Σύμβαση των Βρυξελλών του 1968 και τη Σύμβαση της Ρώμης του 1980.

4.2.2.2. Ακόμη και αν υπερπηδηθεί το εμπόδιο της κύρωσης, οι κανόνες του δικαίου αυτού δεν επιτρέπουν την αποφυγή έκδηλων και σημαντικών αποκλίσεων ως προς το νομικό καθεστώς που εφαρμόζεται σε δεδομένη κατάσταση, λόγω του διαφορετικού βαθμού συνάφειας αυτών των καθεστώτων, πέραν των καθυστερήσεων, που ενδέχεται να επιφέρει η επίκληση, μέσω εξαίρεσης, θεμάτων που αφορούν τον καθορισμό της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων και το νομικό χαρακτηρισμό των ίδιων των πράξεων ή των συμβάσεων, που αποτελούν την αιτία της δικαστικής αγωγής και που είναι συνάρτηση προηγούμενου καθορισμού του επί της ουσίας εφαρμοστέου νόμου. Όλα αυτά μετατρέπουν τις τελικές αποφάσεις για φαινομενικά απλές διαφορές σε πραγματικά αινίγματα προς τέρψη μόνο πεπειραμένων νομικών, όπως επισημάνθηκε και στο σημείο 2.3.2.3.2 της παρούσας γνωμοδότησης.

4.2.2.3. Η ΟΚΕ πιστεύει, εντούτοις, ότι, παρά το ανωτέρω πρόβλημα, υπάρχει σημαντικό περιθώριο για πρόοδο, μέσω συμβάσεων, για ολοένα μεγαλύτερη βεβαιότητα και ασφάλεια στις καταναλωτικές σχέσεις, με τον επακριβή ορισμό των εννοιών, την ενοποίηση των πρακτικών και, κυρίως, τον περιορισμό της γραφειοκρατίας στη λειτουργία των δικαστικών μηχανισμών όλων των κρατών μελών, ούτως ώστε να επιτραπεί η ταχύτερη και αποτελεσματικότερη εφαρμογή της δικαιοσύνης. Γι`αυτό η Επιτροπή πρέπει να χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της σε αυτόν τον τομέα.

4.2.3. Τα πρότυπα προγράμματα

4.2.3.1. Όσον αφορά τα πρότυπα προγράμματα, αν και αναγνωρίζεται το αναμφίλεκτο ενδιαφέρον που παρουσιάζουν, επιβάλλεται να τεθεί το ερώτημα μήπως η χρήση τους χρησιμεύει ως πρόσχημα, εδώ και δέκα χρόνια περίπου, για να μη λάβει στην πράξη η Κοινότητα οριστική θέση για τα υπό συζήτηση προβλήματα.

4.2.3.2. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, στο σημείο 3.3, όσα έχουν γίνει μέχρι σήμερα αρκούν για να αντληθούν διδάγματα, τα οποία μπορούν να σταθούν χρήσιμα για τον καθορισμό των προσανατολισμών της μελλοντικής δράσης της Κοινότητας, καθώς και για συγκεκριμένες και - κατά το δυνατό - ομοιόμορφες πρωτοβουλίες σε όλο τον κοινοτικό χώρο.

4.2.2.3. Η ΟΚΕ είναι, επίσης, της γνώμης ότι, εκτός εξαιρετικών και επαρκώς αιτιολογημένων περιπτώσεων, δεν θα πρέπει να συνεχισθεί επ`άπειρον ο πολλαπλασιασμός των πρότυπων προγραμμάτων, ιδίως εάν δεν καθοδηγούνται από ένα σύνολο κοινών βασικών αρχών ή κανόνων, που πρέπει να αντληθούν από τη μέχρι σήμερα πείρα σε αυτόν τον τομέα.

4.2.4. Η προοδευτική εναρμόνιση της αστικής και της εμπορικής δικονομίας των κρατών μελών

4.2.4.1. Η ΟΚΕ φρονεί, αντίθετα, ότι σήμερα υπάρχουν πια οι νομικές προϋποθέσεις, για να προβούμε σε προτάσεις εναρμόνισης ορισμένων πτυχών της αστικής και της εμπορικής δικονομίας των κρατών μελών.

Το Πράσινο Βιβλίο περιέχει ήδη πολλές και καθ`όλα έγκυρες σχετικές προτάσεις, αν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές δεν συμφωνούν απόλυτα με τους προσανατολισμούς που προτείνουμε εδώ.

4.2.4.2. Ανάμεσά τους, η ΟΚΕ διακρίνει τις εξής, λόγω του ότι αφορούν τους κυριότερους τομείς όπου πρέπει να ενθαρρυνθούν κοινοτικές προσπάθειες:

α) τις αγωγές για παύση ενέργειας, που αποσκοπούν στην ενιαία και ομοιόμορφη πρόληψη και αποχή από πρακτικές που θεωρούνται αθέμιτες στο πλαίσιο των διαφορών κατανάλωσης, κατ`εφαρμογή του άρθρου 24 της Συνθήκης των Βρυξελλών 7

β) τη γενική αναγνώριση του δικαιώματος δικαστικής παράστασης στις οργανώσεις των καταναλωτών, για την εκπροσώπηση των κοινών και των συλλογικών συμφερόντων ενώπιον οποιασδήποτε δικαστικής ή εξωδικαστικής αρχής οποιουδήποτε κράτους μέλους, ανεξάρτητα από την εθνικότητα των ενδιαφερομένων, την εθνικότητα των ίδιων των οργανώσεων και τον αρχικό τόπο της διαφοράς 7

γ) τον καθορισμό των βασικών κανόνων μιας ομοιόμορφης διαδικασίας για τις συλλογικές και τις κοινές αγωγές στον τομέα των διαφορών κατανάλωσης 7

δ) την προαναφερθείσα ομοιόμορφη διαδικασία για τη ρύθμιση των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης, η οποία μπορεί να εφαρμοσθεί από κάθε εθνική δικαιοδοσία.

4.2.4.3. Οι τέσσερις αυτοί τομείς πρέπει να καλύπτονται από ενιαίο κοινοτικό νομικό μέσο, για το οποίο, όπως επισημάνθηκε και ανωτέρω, υπάρχει νομική βάση στα υφιστάμενα θεμελιώδη κείμενα της ΕΚ και της ΕΕ.

4.2.5. Διεύρυνση και βελτίωση των μέσων ρύθμισης των διαφορών στο κοινοτικό καταναλωτικό δίκαιο

4.2.5.1. Τέλος, στο ίδιο το κοινοτικό δικαστικό σύστημα, αναγνωρίζεται ότι οι ιδιώτες έχουν σήμερα ελάχιστες δυνατότητες παρέμβασης, λόγω των καθιερωμένων κανόνων περί ικανότητας δικαστικής παράστασης. Υπάρχει εδώ τεράστιο πεδίο για προβληματισμούς και για προτάσεις τροποποίησης της σημερινής κατάστασης, ούτως ώστε να εξασφαλισθεί η δυνατότητα προσφυγής των καταναλωτών, μεμονωμένα, και των οργανώσεων που τους εκπροσωπούν συλλογικά, στο Δικαστήριο, και ιδιαίτερα το πρωτοβάθμιο, επιβεβαιώνοντας έτσι ρητώς ότι στον ευρωπαϊκό δικαστικό χώρο είναι επιτρεπτή η συλλογική αγωγή, στην οποία φαίνεται να ανοίγει την πόρτα, αν και δειλά, η πλέον πρόσφατη νομολογία.

4.2.5.2. Πέραν αυτής της συγκεκριμένης πτυχής, η ΟΚΕ πιστεύει ότι πρέπει να επαναλάβει την πρόταση που είχε διατυπώσει και σε άλλες περιστάσεις, να συσταθούν μηχανισμοί που θα μπορούσαν να συμβάλουν αποφασιστικά στη βελτίωση της σημερινής κατάστασης, όπως:

α) να συσταθεί στην Επιτροπή να εξασφαλίσει τον άμεσο και οριζόντιο αντίκτυπο των μέσων εφαρμογής της κοινοτικής πολιτικής για τους καταναλωτές 7

β) να παρωθηθεί η Επιτροπή να βελτιώσει τα μέσα και τις διαδικασίες πρόσβασης των καταναλωτών στις υπηρεσίες της, προκειμένου να ενθαρρυνθεί να καταθέτει αγωγές στο Δικαστήριο, στο πλαίσιο του άρθρου 169 της Συνθήκης της Ρώμης.

4.2.6. Άλλες πρωτοβουλίες

4.2.6.1. Όσον αφορά τις άλλες πρωτοβουλίες, που προτείνει το Πράσινο Βιβλίο να συζητηθούν και που δεν είναι αυστηρά νομικής φύσεως, η ΟΚΕ υποστηρίζει και καλεί την Επιτροπή να συνεχίσει τις προσπάθειές της προπάντων στους εξής τομείς:

α) επαρκής δημοσιονομική πρόβλεψη της Κοινότητας για δικαστική αρωγή σε διασυνοριακές διαδικασίες, δημοσιότητά της και παράλληλη υποστήριξη των οργανώσεων των καταναλωτών να αναλάβουν δράση σε αυτόν τον τομέα 7

β) προώθηση των κωδίκων καλής συμπεριφοράς σε κοινοτικό επίπεδο και καθορισμός, με σύσταση της Επιτροπής, των ελάχιστων κριτηρίων, με την επιφύλαξη ενδεχόμενης μετατροπής της σε οδηγία, εάν συντρέχει περίπτωση 7

γ) εντατικοποίηση της ανταλλαγής πληροφοριών και πείρας μεταξύ των διάφορων πρότυπων προγραμμάτων 7

δ) ενθάρρυνση του διαλόγου μεταξύ καταναλωτών και επαγγελματιών, καλό παράδειγμα της οποίας μπορεί να αποτελέσει το forum κατανάλωσης που πρόκειται να πραγματοποιηθεί προσεχώς.

5. Συμβολές για ένα πρόγραμμα δράσης και νομοθετικών πρωτοβουλιών

5.1. Χωρίς να διατείνεται ότι εξαντλεί το θέμα, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να σκεφθεί κατά πόσον είναι εφικτό και ενδεδειγμένο να υιοθετηθούν τα εξής μέτρα:

α) απογραφή και κριτική ανάλυση των μέσων που διαθέτει το κοινό στα διάφορα κράτη μέλη για τη ρύθμιση των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης 7

β) επαρκής ενημέρωση του κοινού για τα μέσα αυτά σε όλα τα κράτη μέλη 7

γ) παρώθηση των κρατών μελών να αναπτύξουν, ιδίως μέσω της στήριξης ιδιωτικών οργανισμών, συστήματα μεσολάβησης και συμβιβασμού για την πρόληψη της εμφάνισης διαφορών κατανάλωσης, αξιοποιώντας τα διδάγματα των πρότυπων προγραμμάτων 7

δ) συγκριτική και λεπτομερής μελέτη των ποσοτικών αποτελεσμάτων των πρότυπων προγραμμάτων και καθορισμός των βασικών γραμμών που θεωρούνται οι πλέον κατάλληλες για τη ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης 7

ε) προώθηση του διαλόγου μεταξύ των διάφορων ενδιαφερομένων για την προβληματική της πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη - δικαστών, δικηγόρων, επαγγελματικών οργανώσεων, οργανώσεων καταναλωτών και συναφών, εκπροσώπων των υπουργείων δικαιοσύνης των κρατών μελών - ιδίως όσον αφορά τα συστήματα προσκόμισης αποδεικτικών στοιχείων 7

στ) καθιέρωση δικτύου τοπικών κέντρων για την παροχή νομικών συμβουλών δωρεάν ή με μειωμένο κόστος, ειδικά καταρτισμένων ώστε να παρέχουν νομικές πληροφορίες για τις διασυνοριακές διαφορές σε προδικαστικό επίπεδο (εφαρμοστέο δίκαιο, δικονομικά μέσα, υφιστάμενες πρακτικές στα διάφορα κράτη μέλη) 7

ζ) εξέταση της δυνατότητας να θεσπισθεί προαιρετική ασφάλιση νομικής προστασίας για τις διαφορές κατανάλωσης, γενικά, και για τις διασυνοριακές διαφορές, ιδιαίτερα, η οποία θα συνάπτεται από τους καταναλωτές ή τις οργανώσεις τους 7

η) προγράμματα κατάρτισης, ούτως ώστε όσοι καλούνται να εφαρμόσουν το εθνικό δίκαιο των διάφορων κρατών μελών υπό την οπτική του κοινοτικού δικαίου, να το πράττουν ομοιόμορφα. Αυτό δεν ισχύει μόνο για τους δικαστές, τους υπαλλήλους της εισαγγελίας ή ανάλογων φορέων και τους δικηγόρους, αλλά και για τους ειδικούς που είναι υπεύθυνοι για τη νομοθετική μεταφορά του κοινοτικού δικαίου 7

θ) προώθηση του συμβιβασμού των διακυβευόμενων συμφερόντων με την ενθάρρυνση του επί ίσοις όροις διαλόγου ανάμεσα σε εκπροσώπους των επαγγελματιών, των καταναλωτών και των αρμόδιων δημόσιων φορέων 7

ι) ενθάρρυνση της δημιουργίας, στις επιχειρήσεις ή στις οργανώσεις που τις εκπροσωπούν, οργανισμών ειδικά επιφορτισμένων να δέχονται τα παράπονα των καταναλωτών, να προωθούν τις φιλικές λύσεις και να προλαμβάνουν τις διαφορές.

5.2. Η ΟΚΕ πιστεύει, ακόμη, ότι επείγει να μελετηθούν και να αναλυθούν λεπτομερώς οι τομείς, όπου υπάρχουν ειδικές δυσκολίες προσφυγής των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και οι οποίοι πρέπει να ρυθμιστούν σε κοινοτικό επίπεδο, και καλεί την Επιτροπή να παρουσιάσει συγκεκριμένες προτάσεις ιδίως όσον αφορά τα εξής:

α) την ικανότητα των οργανώσεων των καταναλωτών να κινούν δικαστικές διαδικασίες για την εκπροσώπηση συλλογικών και κοινών συμφερόντων ενώπιον των δικαστηρίων οποιουδήποτε κράτους μέλους, καθώς και ενώπιον του Δικαστηρίου των Κοινοτήτων, και να λαμβάνουν αποζημιώσεις, σύμφωνα με την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης και εφόσον οι οργανώσεις αυτές διαθέτουν ικανότητα δικαστικής παράστασης και θεωρούνται αντιπροσωπευτικές σύμφωνα με τους νόμους του κράτους μέλους στο οποίο έχουν συσταθεί 7

β) ένα σύστημα δικαστικής αρωγής και υποστήριξης ειδικά για τις διασυνοριακές διαφορές, που να περιλαμβάνει όχι μόνο το δικαστικό, αλλά και το προδικαστικό στάδιο παροχής νομικών συμβουλών.

5.3. Η ΟΚΕ πιστεύει, τέλος, ότι η Επιτροπή πρέπει να παρουσιάσει σύντομα νομοθετικές προτάσεις στους εξής τομείς:

α) τον καθορισμό κοινών δικονομικών αρχών και κανόνων για μια ομοιόμορφη διαδικασία ρύθμισης των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης και των αγωγών για παύση ενέργειας 7

β) τον καθορισμό θεμελιωδών κανόνων για την εναρμόνιση των συλλογικών και των κοινών αγωγών σχετικά με διαφορές κατανάλωσης σε κοινοτικό επίπεδο.

6. Συμπεράσματα

Η ΟΚΕ:

α) επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής να δημοσιεύσει το Πράσινο Βιβλίο και υπογραμμίζει την επίκαιρη σημασία του, καθώς και την υψηλή τεχνική ποιότητα και τη φροντίδα της επεξεργασίας του 7

β) συμμερίζεται τις ανησυχίες της Επιτροπής τόσο σχετικά με το κοινοτικό έλλειμμα στον τομέα της πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη, που αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα της Ευρώπης των πολιτών, όσο και σχετικά με την ανυπαρξία ενός κοινού δικαστικού χώρου, ουσιαστικού εργαλείου για την αποτελεσματική λειτουργία της ενιαίας αγοράς και τη βελτίωση της ποιότητας, της αποτελεσματικότητας και της ανταγωνιστικότητας του οικονομικού συστήματος 7

γ) λυπάται, εντούτοις, που η Επιτροπή δεν επωφελήθηκε της ευκαιρίας για να παρουσιάσει συγκεκριμένες προτάσεις δράσης στο πλαίσιο των συγκεκριμένων αρμοδιοτήτων της, διερευνώντας ιδίως τις νέες δυνατότητες που προσφέρει το άρθρο 129 Α της Συνθήκης της Ρώμης, και, ως εκ τούτου, ελπίζει να υποβάλει νέο πρόγραμμα δράσης, λαμβάνοντας υπόψη τις προτάσεις που διατυπώνονται στο σημείο 5.1 7

δ) εγκρίνει και υποστηρίζει την πρωτοβουλία της Επιτροπής να ανοίξει εις βάθος συζήτηση αυτών των θεμάτων, στην οποία πρέπει να κληθούν να συμμετάσχουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς και οργανώσεις 7

ε) πιστεύει ότι πρέπει να ενθαρρυνθεί ο διάλογος μεταξύ δημόσιων φορέων, επαγγελματικών οργανώσεων και οργανώσεων των καταναλωτών, με σκοπό το συμβιβασμό των διακυβευόμενων συμφερόντων και την αποτροπή των νομικών διαφορών, προωθώντας τη θέσπιση διαδικασιών μεσολάβησης και εκούσιας συνδιαλλαγής 7

στ) φρονεί ότι, παράλληλα με τη βελτίωση και την τελειοποίηση των δικαστικών μηχανισμών, η οποία πρέπει να συνεχισθεί, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις διαιτητικές διαδικασίες θεσμικού χαρακτήρα, ως εναλλακτική μορφή ρύθμισης των διαφορών κατανάλωσης 7

ζ) συμβουλεύει την Επιτροπή, αντί του επ`άπειρον πολλαπλασιασμού των πρότυπων προγραμμάτων, να προβεί στην κριτική και ποσοτική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους και να συναγάγει συμπεράσματα από τη μέχρι σήμερα πείρα 7

η) έχει επίγνωση των νομικών και των πολιτικών δυσχερειών, που υφίστανται στο σημερινό στάδιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για να μπορέσουν να γίνουν σημαντικά βήματα προς τη γενική εναρμόνιση στον τομέα της προσφυγής στη δικαιοσύνη 7

θ) πιστεύει, εντούτοις, ότι είναι δυνατή η πρόοδος με μικρά βήματα και σε συγκεκριμένους τομείς, όπως οι διασυνοριακές διαφορές κατανάλωσης, προς την επιθυμητή εναρμόνιση των πρακτικών και των διαδικασιών, ώστε να είναι όλοι πραγματικά ίσοι ενώπιον της δικαιοσύνης και να βελτιωθούν οι συνθήκες βεβαιότητας, αποτελεσματικότητας και ασφάλειας κατά την εφαρμογή του δικαίου 7

ι) συμβουλεύει, ως εκ τούτου, την Επιτροπή να λάβει υπόψη τις προτάσεις που διατυπώνει στο σημείο 5.3 σχετικά με τους τομείς, στους οποίους πρέπει να παρουσιάσει συγκεκριμένες προτάσεις νομοθετικών μέτρων σε κοινοτικό επίπεδο 7

ια) παροτρύνει, επίσης, την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για τελειοποίηση των διεθνών συμβάσεων για τη ρύθμιση των διαφορών, ιδίως αναπτύσσοντας τους μηχανισμούς της Σύμβασης των Βρυξελλών, αν και έχει επίγνωση των δυσχερειών που θα ενέχει πάντοτε η χρήση του διεθνούς ιδιωτικού δικαίου για την αποτελεσματική και ταχεία ρύθμιση των διασυνοριακών διαφορών κατανάλωσης 7

ιβ) παρωθεί, γι`αυτό, τα κράτη μέλη να αξιοποιήσουν όλες τις δυνατότητες των διατάξεων του άρθρου Κ της Συνθήκης του Μάαστριχτ, που εφαρμόζονται στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας 7

ιγ) καλεί τα κράτη μέλη να δώσουν ιδιαίτερη σημασία στα συστήματα πρόσβασης στο δίκαιο και τη δικαιοσύνη σε εθνικό επίπεδο, γενικά και ειδικά όσον αφορά τις διαφορές κατανάλωσης, θεσπίζοντας για το σκοπό αυτό ειδικούς, απλουστευμένους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς 7

ιδ) υπογραμμίζει, ως προς αυτό, τη σημασία της συλλογικής εκπροσώπησης των κοινών συμφερόντων και τονίζει την αναγκαιότητα να αναγνωρισθεί από κάθε κράτος μέλος, καθώς και από το Δικαστήριο των Κοινοτήτων, το δικαίωμα δικαστικής παράστασης στις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις των καταναλωτών, τόσο για αγωγές για αποχή από ενέργεια όσο και για αγωγές για αποζημίωση.

Βρυξέλλες, 1η Ιουνίου 1994.

Η Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Susanne TIEMANN

(1) Έγγρ. COM(84) 652 τελικό.

(2) Έγγρ. COM(87) 210 τελικό.

(3) Έγγρ. ΡΕ 179.622 της 10. 2. 1994.

(4) ΕΕ αριθ. C 339 της 31. 12. 1991.

(5) ΕΕ αριθ. C 313 της 30. 11. 1992.

(6) ΕΕ αριθ. C 19 της 25. 1. 1993.

(7) ΕΕ αριθ. C 304 της 10. 11. 1993.

(8) Είναι λυπηρό το γεγονός ότι δεν έχουν δημοσιευθεί ακόμη τα πρακτικά αυτού του Συνεδρίου, διότι οι εισηγήσεις που έγιναν στη διάρκειά του αποτελούν συμβολές υψηλού επιπέδου για τη γενική συζήτηση του θέματος.

(9) Έγγρ. CES 989/93 (δεν δημοσιεύθηκε ακόμη).

(10) Πρβλ. σχετικά τα πρακτικά του συνεδρίου για την ερμηνεία της Συνθήκης των Βρυξελλών από το Δικαστήριο των Κοινοτήτων εν όψει του Ευρωπαϊκού Δικαστικού Χώρου, που πραγματοποιήθηκε στο Λουξεμβούργο στις 11 και 12 Μαρτίου 1991 (Butterworths, 1993). Bλ. επίσης τις σχετικές παρατηρήσεις στο εξαίρετο «Πράσινο βιβλίο για τις εγγυήσεις των καταναλωτικών αγαθών και την εξυπηρέτηση μετά την πώληση» [έγγρ. COM(93) 509 τελικό].

(11) Eις γνώση της ΟΚΕ, με πρωτοβουλία ορισμένων μελών της και κατόπιν αιτήσεως του εισηγητή, περιήλθαν σχόλια για την κατάσταση στις διάφορες χώρες, επειδή μεταγενέστερες εξελίξεις ή ελλείψεις στις πληροφορίες που συνέλεξε η Επιτροπή κατά την επεξεργασία του Πράσινου Βιβλίου αποκάλυψαν ότι η περιγραφή των συστημάτων τους χρειάζεται διορθώσεις.

1. Δανία

1.1. Όσον αφορά την εκπροσώπηση των μερών σε περίπτωση παραπομπής της υπόθεσης στην Επιτροπή Προσφυγών των Καταναλωτών (σελ. 24, σημείο 2), η εκπροσώπηση των καταναλωτών και των επαγγελματικών κλάδων είναι ισομερής. Στο 70-80 % των περιπτώσεων, οι επαγγελματικοί κλάδοι αποδέχονται τις αποφάσεις της Επιτροπής.

1.2. Τα ετήσια ποσά για το δικαίωμα δωρεάν νομικής προστασίας είναι (στις 21. 2. 1994):

- φορολογητέα εισοδήματα κατώτερα των 174 000 κορονών για μεμονωμένα άτομα και

- 220 000 κορώνες για τα ανδρόγυνα, ύπανδρα ή μη, οι οποίες προσαυξάνονται κατά 30 000 κορώνες για κάθε τέκνο κάτω των 18 ετών συντηρούμενο από το ανδρόγυνο.

1.3. Αντίθετα από ό,τι αναφέρει το Πράσινο Βιβλίο, η Επιτροπή Προσφυγών δεν αναλαμβάνει τα έξοδα της εκδίκασης της υπόθεσης στο δικαστήριο. Αναλαμβάνει τα έξοδα της δικής της λειτουργίας και οι ενδιαφερόμενοι πληρώνουν ως συμβολή 80 κορώνες ή 400 κορώνες όταν πρόκειται για διαφορές σχετικές με αυτοκίνητα οχήματα.

2. Ιρλανδία

2.1. Η διαδικασία για την αντιμετώπιση των μικροδιαφορών των καταναλωτών (σελ. 41, σημείο 1) επεκτάθηκε σε όλη τη χώρα.

Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να εκπροσωπούνται από δικηγόρο («solicitor»), αλλά η σχετική επιβάρυνση δεν περιλαμβάνεται στα καλυπτόμενα δικαστικά έξοδα.

2.2. Όσον αφορά το σύστημα του επιτρόπου των πιστωτικών ιδρυμάτων, το σημερινό όριο (3. 3. 94) είναι 30 000 IRL. Όλα τα πιστωτικά και ασφαλιστικά ιδρύματα είναι εντεταγμένα στο σύστημα.

2.3. Δεν είναι ορθή η χρήση της έκφρασης «κοινοβουλευτικός ombudsman» (σελ. 42, σημείο 2) 7 θα έπρεπε να αναγραφεί απλώς «ombudsman».

2.4. Ο Διευθυντής για υποθέσεις κατανάλωσης και ανταγωνισμού (Consumer`s and Fair`s Trade) έχει την αρμοδιότητα να καταγγέλλει ιδία πρωτοβουλία τους πωλητές αγαθών και τους παρέχοντες υπηρεσίες που παραβιάζουν τη «Sale of Goods and Supply of Services Act 1981».

3. Λουξεμβούργο

3.1. Σε καθένα από τα τρία ειρηνοδικεία της χώρας υπάρχει και μία υπηρεσία στήριξης για νομική ενημέρωση, η οποία εξασφαλίζεται από υπάλληλο του δικαστηρίου («greppier»).

3.2. Η ανωτέρω υπηρεσία έχει σκοπό να ενημερώνει τους ενδιαφερόμενους για τις διαδικασίες που έχουν στη διάθεσή τους για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους και να τους κατευθύνει σχετικά με την προσφυγή τους σε δικηγόρο, εάν συντρέχει περίπτωση.

4. Πορτογαλία

4.1. Θεσπίσθηκε διαδικασία δικαστικής διάταξης (νομοθετικό διάταγμα 404 της 10ης Δεκεμβρίου 1993), μέτρο που αποσκοπεί στην επιβολή της εκπλήρωσης των χρηματικών υποχρεώσεων που απορρέουν από μία σύμβαση, αξίας μικρότερης του 1 000 000 Escudos (σελ. 52, σημείο 1).

4.2. Κατά κανόνα, οι οργανώσεις των καταναλωτών μπορούν να παρίστανται σε αγωγές που αφορούν την υπεράσπιση συλλογικών συμφερόντων (νόμος 29 της 22ας Αυγούστου 1981, άρθρο 13). Ωστόσο, όταν πρόκειται για γενικές ρήτρες συμβάσεων (άρθο 25, αρίθ. 1, παράγραφος α) του νομοθετικού διατάγματος 446 της 25ης Οκτωβρίου 1985), έχουν τη δυνατότητα να κινούν δικαστικές διαδικασίες, προκειμένου να εξασφαλίσουν την καταδίκη για την παράλειψη της χρήσης ή της επιβολής των εν λόγω ρητρών.

4.3. Το Σύνταγμα (άρθρο 52) προβλέπει, χωρίς να τη ρυθμίζει, μία «λαϊκή αγωγή», η οποία θα μπορούσε να εφαρμοσθεί άμεσα (άρθρο 18 του Συντάγματος) και να χρησιμοποιείται σε ορισμένες περιπτώσεις.

4.4. Το Υπουργείο Δημόσιων Υποθέσεων είναι γενικώς αρμόδιο να εγείρει αστικές αγωγές που αφορούν δημόσια συμφέροντα και, πιο συγκεκριμένα, τα συλλογικά συμφέροντα των καταναλωτών και τις γενικές ρήτρες συμβάσεων.

(12) Πρβλ. την οδηγία 92/59/ΕΟΚ για την «ευθύνη επί του προϊόντος» (ΕΕ αριθ. L 228 της 11. 8. 1992) και την οδηγία 84/450/ΕΟΚ για την παραπλανητική διαφήμιση (ΕΕ αριθ. L 250 της 19. 9. 1984).

(13) Η έκφραση προτιμάται έναντι εκείνης που χρησιμοποιεί η Επιτροπή, επειδή ο όρος «διοικητικές» διαδικασίες δεν έχει ενιαία σημασία στις διάφορες γλώσσες.

(14) Πρβλ. τις αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 1976, REWE, αριθ. 5 (υπόθ. 33/76, Συλλογή, σ. 1989) και COMET, αριθ. 14 (υπόθ. 45/76, Συλλογή, σ. 2043).

(15) Είναι αμφισβητήσιμο αν το «δικαίωμα απάντησης», που προβλέπεται από την οδηγία 89/522/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 3ης Οκτωβρίου 1989 για τις τηλεοπτικές δραστηριότητες (EE αριθ. L 298 της 17. 10. 1989), είναι της ίδιας φύσης με τις διαδικασίες που προβλέπονται από τις άλλες μνημονευόμενες οδηγίες.

(16) Πρβλ. ιδίως τα σημεία Ι.Α.ΙΙ, τελευταίες παράγραφοι, και Ι.Β.2.

(17) «Η εσωτερική αγορά μετά το 1992: πώς να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις», ιδίως οι Συστάσεις 18-30.

(18) Έγγρ. SEC(92) 2277 τελικό, ιδίως το μέρος IV.

(19) Έγγρ. COM(93) 256 τελικό.

(20) Έγγρ. COM(93) 632 τελικό, ιδίως το τμήμα Β.ΙΙΙ.

(21) ΕΕ αριθ. C 201 της 26. 7. 1993.

(22) EE αριθ. C 304 της 10. 11. 1993.

(23) Για να μην αναφέρουμε την πλέον πρόσφατη θέση του Συμβουλίου για το στρατηγικό πρόγραμμα για την εσωτερική αγορά της 16ης Δεκεμβρίου 1993, που χαρακτηρίζεται από πλήρη «έλλειψη ενθουσιασμού», ας υπενθυμίσουμε το ψήφισμα του Συμβουλίου για τις μελλοντικες προτεραιότητες της ΕΚ σε θέματα πολιτικής των καταναλωτών του 1989 και το ψήφισμα του 1992 για την πολιτική των καταναλωτών στην ΕΚ (ΕΕ αριθ. C 294 της 22. 11. 1989 και ΕΕ αριθ. C 186 της 23. 7. 1992).