[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 26.11.2007

COM(2007) 745 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 2003/9/ΕΚ ΤΗΣ 27ΗΣ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2003 ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΕΛΑΧΙΣΤΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΩΝ ΑΙΤΟΥΝΤΩΝ ΑΣΥΛΟ ΣΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ

1. Εισαγωγή

Στις 27 Ιανουαρίου 2003, το Συμβούλιο εξέδωσε την οδηγία 2003/9/EΚ, σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για την υποδοχή των αιτούντων άσυλο στα κράτη μέλη[1]. Η οδηγία αυτή εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη εκτός από την Ιρλανδία και τη Δανία[2] και σχεδιάστηκε για την εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τις συνθήκες υποδοχής των αιτούντων άσυλο, ώστε κατά τον τρόπο αυτό να συμβάλει στην εφαρμογή ισότιμων συνθηκών σε επίπεδο ΕΕ όσον αφορά το άσυλο, καθώς και στον περιορισμό δευτερογενών μεταναστευτικών κινήσεων. Η οδηγία αποτελεί βασικό στοιχείο της πρώτης φάσης ενός Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος για το Άσυλο, όπως προβλέφθηκε στα προγράμματα του Τάμπερε του 1999 και της Χάγης του 2004[3].

Η παρούσα έκθεση που πληροί την υποχρέωση της Επιτροπής δυνάμει του άρθρου 25 της οδηγίας, στοχεύει να δώσει μια συνολική εικόνα της μεταφοράς και εφαρμογής της οδηγίας εκ μέρους των κρατών μελών και να εντοπίσει πιθανά προβλήματα. Τα συμπεράσματά της συνέβαλαν στην εκπόνηση της Πράσινης Βίβλου σχετικά με το μέλλον της Πολιτικής Ασύλου.

Η έκθεση εκπονήθηκε βάσει δύο μελετών που στόχευαν στη συλλογή των απαραίτητων πληροφοριών σχετικά με τη θέση σε ισχύ και εφαρμογή της οδηγίας[4].

Όσον αφορά τα κράτη μέλη (BE, EΛ, ΓΕ, ΑΥ) που δεν είχαν εκδώσει τις απαραίτητες πράξεις μεταφοράς κατά την εκπόνηση της έκθεσης (τέλη του 2006), τα δεδομένα εφαρμόζονται με βάση τα διαθέσιμα νομοσχέδια.

2. Παρακολούθηση της μεταφοράς

Τα κράτη μέλη όφειλαν να μεταφέρουν την οδηγία μέχρι τις 6 Φεβρουαρίου 2005.

Οι υπηρεσίες της Επιτροπής υποστήριξαν ενεργά τα κράτη μέλη κατά τη διάρκεια της διαδικασίας μεταφοράς, διοργανώνοντας τακτικές συνεδριάσεις με τους εθνικούς εμπειρογνώμονες.

Μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς, κινήθηκαν διαδικασίες παράβασης κατά όλων των κρατών μελών που δεν είχαν κοινοποιήσει, εν άλω ή εν μέρει, τα μέτρα μεταφοράς. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με το άρθρο 226 της συνθήκης, η Επιτροπή έστειλε 19 προειδοποιητικές επιστολές και 10 αιτιολογημένες γνώμες. Λήφθηκε απόφαση να ασκηθεί προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου κατά 6 κρατών μελών. Τρεις προσφυγές αποσύρθηκαν, μία άλλη διευθετήθηκε[5] και δύο εξακολουθούν να εκκρεμούν.[6]

3. Εφαρμογή ειδικών διατάξεων

3.1. Πεδίο εφαρμογής

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 2 σημείο γ) και του άρθρου 3, η οδηγία εφαρμόζεται στους αιτούντες άσυλο από την υποβολή αίτησης για διεθνή προστασία σύμφωνα με τη σύμβαση της Γενεύης και μέχρι να ληφθεί τελική απόφαση σχετικά με την αίτησή τους.

Στην πράξη δεν διαπιστώθηκε κανένα πρόβλημα όσον αφορά τα πρόσωπα στα οποία εφαρμόζεται η οδηγία. Εξάλλου, η μεγάλη πλειοψηφία των κρατών μελών επέλεξε επίσης να εφαρμόσει την οδηγία στα πρόσωπα που ζητούν επικουρική προστασία.

Πρέπει να σημειωθεί ότι ο βασικός λόγος για τον οποίο η επικουρική προστασία δεν εντάχθηκε στην οδηγία ήταν ότι, κατά τη στιγμή της έκδοσής της, η έννοια αυτή δεν αποτελούσε τμήμα του κεκτημένου της ΕΕ στον τομέα του ασύλου. Πάντως, από την έκδοση της οδηγίας για θέσπιση ελάχιστων απαιτήσεων,[7] η έννοια της επικουρικής προστασίας αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του κοινοτικού νομοθετικού πλαισίου σχετικά με το άσυλο και στο εξής πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε όλα τα μέσα που αφορούν το άσυλο.

Επισημάνθηκαν ελάχιστες δυσχέρειες όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας εντός της καθορισθείσας προθεσμίας. Ορισμένα κράτη μέλη, των οποίων οι νομοθετικές διαδικασίες προβλέπουν πολλά στάδια, δεν εφαρμόζουν την οδηγία, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της εξέτασης του παραδεκτού (ΙΣ, ΚΧ). Άλλα δεν εφαρμόζουν την οδηγία παρά μόνο στους αιτούντες που έχουν ήδη καταχωρηθεί ή είναι κάτοχοι ειδικών δελτίων ταυτότητας (EΛ, ΗΒ, ΚΥ). Επίσης ορισμένα κράτη μέλη περιορίζουν την εφαρμογή της οδηγίας στην περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας το υπεύθυνο για την επεξεργασία της αίτησης ασύλου κράτος μέλος έχει καθοριστεί δυνάμει του κανονισμού του Δουβλίνου[8] (ΑΥ, ΓΑ, ΙΣ).

Όλα τα κράτη μέλη συμμορφώνονται με τον κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο η οδηγία εφαρμόζεται μέχρις ότου εκδοθεί οριστική απόφαση (ήτοι, απόφαση κατά της οποίας δεν μπορεί να ασκηθεί ένδικο μέσο στα πλαίσια του εθνικού δικαίου).

Πάντως, υφίστανται σοβαρά προβλήματα όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας σε όλα τα κέντρα υποδοχής των αιτούντων άσυλο. Τουλάχιστον επτά κράτη μέλη (ΗΒ, BE, IT, ΚΧ, ΠΛ, ΛΟΥ, ΚΥ)[9] δεν εφαρμόζουν την οδηγία στα κέντρα κράτησης. Άλλα κράτη (π.χ. ΑΥ) δεν την εφαρμόζουν στις ζώνες διέλευσης.

Δεδομένου ότι η οδηγία δεν προβλέπει εξαίρεση όσον αφορά την εφαρμογή της σε ορισμένες εγκαταστάσεις που προορίζονται για αιτούντες άσυλο, οι διατάξεις της εφαρμόζονται σε όλα τα είδη εγκαταστάσεων, περιλαμβανομένων των κέντρων κράτησης.

3.2. Διαδικασίες

3.2.1. Ενημέρωση

Το άρθρο 5 επιβάλλει στα κράτη μέλη να παρέχουν στους αιτούντες άσυλο γραπτή ενημέρωση στη γλώσσα που κατανοούν σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους βάσει της οδηγίας, καθώς και σχετικά με τις οργανώσεις που παρέχουν νομική ή άλλη συνδρομή.

Οι αιτούντες άσυλο ενημερώνονται δεόντως στα περισσότερα κράτη μέλη. Μόνον ορισμένα κράτη μέλη δεν μετέφεραν εν όλω (ΓΕ) ή εν μέρει (ΑΥ) την εν λόγω διάταξη στη νομοθεσία τους.

Επισημάνθηκαν προβλήματα σε ορισμένα κράτη μέλη (ΚΥ, ΣΝ, ΓΕ και ΜΑ), όπου η παρασχεθείσα ενημέρωση σχετικά με τις οργανώσεις που παρέχουν συνδρομή στους αιτούντες άσυλο δεν ήταν επαρκής.

Όλα τα κράτη μέλη παρέχουν την ενημέρωση μέσα σε προθεσμία που δεν υπερβαίνει τις 15 ημέρες από την υποβολή της αίτησης ασύλου. Ο αριθμός των γλωσσών στις οποίες είναι διαθέσιμες οι πληροφορίες αυτές ποικίλλει, αναλόγως των κρατών μελών - από 3 (MΑ) ως 34 (AΥ).

Η πρόσβαση στην ενημέρωση σε πολλές γλώσσες είναι βασικής σημασίας ώστε να διασφαλιστεί ότι οι αιτούντες άσυλο μπορούν να απολαύσουν πράγματι τα δικαιώματα που τους εγγυάται η οδηγία. Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να χρησιμοποιήσουν την ευρωπαϊκή συνδρομή του Ευρωπαϊκού Ταμείου για τους Πρόσφυγες[10]ώστε να αυξηθεί ο αριθμός των γλωσσών στις οποίες διατίθεται η ενημέρωση.

3.2.2. Επίσημα έγγραφα

Το άρθρο 6 επιβάλει στα κράτη μέλη να χορηγούν στους αιτούντες άσυλο εντός τριών ημερών από την υποβολή αίτησης ασύλου στην αρμόδια αρχή, έγγραφο το οποίο εκδίδεται στο όνομά τους και το οποίο πιστοποιεί την κατάστασή τους.

Πολλά κράτη μέλη δεν τηρούν την εν λόγω προθεσμία. Ορισμένα δεν πρόβλεψαν καμία σχετική διάταξη στη νομοθεσία τους (ΓΕ, ΚΧ, ΟΥ, ΕΛ, ΙΣ). Άλλα πρόβλεψαν σαφή προθεσμία στη νομοθεσία τους αλλά δεν την τηρούν στην πράξη (IT, ΣΔ, ΗΒ, ΓΑ).

Όλα τα κράτη μέλη χορηγούν το κατάλληλο έγγραφο στους αιτούντες άσυλο οι οποίοι δεν τελούν υπό κράτηση. Πάντως, τόσο η μορφή όσο και το περιεχόμενο του εν λόγω εγγράφου ποικίλλουν αισθητά. Ειδικότερα, πολλά κράτη μέλη χορηγούν έγγραφα που δεν διευκρινίζουν την ταυτότητα, πράγμα που, έστω κι αν επιτρέπεται από την οδηγία, δημιουργεί σοβαρές πρακτικές δυσχέρειες (π.χ. προβλήματα για το άνοιγμα τραπεζικού λογαριασμού). Ένα εναρμονισμένο υπόδειγμα εγγράφου που θα ανέφερε την ταυτότητα των αιτούντων άσυλο, θα βοηθούσε στο να υπερβληθούν τα πρακτικά αυτά προβλήματα.

Σχεδόν όλα τα κράτη μέλη δεν χορηγούν έγγραφα στους υπό κράτηση αιτούντες άσυλο, όπως προβλέπει η οδηγία (εξαιρέσεις ΚΧ, ΚΥ, ΙΤ).

Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα έγγραφα ισχύουν καθόλη τη διάρκεια της διαδικασίας και στις χώρες όπου περιορίζεται η ισχύς τους (από δύο μήνες έως 1 έτος), η διαδικασία ανανέωσης δεν θέτει προβλήματα.

3.2.3. Περιορισμός ή ανάκληση των συνθηκών υποδοχής

Εάν, σύμφωνα με το άρθρο 16 παράγραφοι 1έως 3, αποφασιστεί η ανάκληση των συνθηκών υποδοχής, η οδηγία περιέχει ορισμένους διαδικαστικούς κανόνες (άρθρο 16, παράγραφος 4), που περιλαμβάνουν το δικαίωμα προσφυγής κατά απορριπτικής απόφασης και το δικαίωμα δωρεάν νομικής συνδρομής στο πλαίσιο της προσφυγής (άρθρο 21).

Δεν διαπιστώθηκε κανένα μείζον πρόβλημα όσον αφορά την εγγύηση για ατομικό, αντικειμενικό και αμερόληπτο χαρακτήρα των αποφάσεων ανάκλησης.

Σημειώθηκαν ορισμένες ελλείψεις όσον αφορά τη δυνατότητα άσκησης προσφυγής κατά ορισμένων απορριπτικών αποφάσεων. Ενώ όλα τα κράτη μέλη προβλέπουν τη δυνατότητα αυτή για τις αποφάσεις κράτησης, ορισμένα δεν εξέδωσαν καμία διάταξη σχετικά με τη δυνατότητα άσκησης προσφυγής κατά αποφάσεων που θίγουν την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων (ΑΥ, ΗΒ, ΣK), κατά αποφάσεων περιορισμού ή ανάκλησης των συνθηκών υποδοχής (ΟΥ, ΣΝ) ή κατά οποιασδήποτε απόφασης πλην των αποφάσεων κράτησης (ΙΣ, ΜΑ). Επίσης, διαπιστώθηκαν προβλήματα σχετικά με αποφάσεις ανάκλησης με ανεπαρκή αιτιολόγηση ή προφορική κοινοποίηση (ΚΧ, ΣΝ). Όλες αυτές οι καταστάσεις αντίκεινται προς τις διατάξεις του άρθρου 21 παράγραφος 1.

Μόνον δύο κράτη μέλη (ΚΥ, ΕΛ) δεν εξέδωσαν καμία διάταξη σχετικά με τη δωρεάν πρόσβαση σε νομική συνδρομή στο πλαίσιο προσφυγής. Ορισμένα κράτη μέλη δεν την χορηγούν παρά στους αιτούντες άσυλο που δεν είναι σε θέση να καλύψουν τις δαπάνες αυτές ή σε εκείνους που η προσφυγή θα μπορούσε να έχει επιτυχή κατάληξη (π.χ. ΚΧ, ΓΕ). Τέλος, επισημάνθηκαν πρακτικά προβλήματα σχετικά με την πραγματική πρόσβαση σε νομική συνδρομή σε ορισμένα άλλα κράτη μέλη (ΛΕ, ΟΥ, ΑΥ, ΕΣ).

3.3. Υλικές συνθήκες υποδοχής και ενότητα της οικογένειας

3.3.1. Μορφή

Τα άρθρα 13 και 14 επιβάλλουν στα κράτη μέλη να παρέχουν στους αιτούντες άσυλο τις υλικές συνθήκες υποδοχής (στέγαση, τροφή, ρουχισμό κλπ), αφήνοντάς τους συγχρόνως ευρεία διακριτική ευχέρεια όσον αφορά τη μορφή των υλικών αυτών συνθηκών υποδοχής.

Στα περισσότερα κράτη μέλη η στέγαση παρέχεται σε είδος. Η πιο συνηθισμένη μορφή είναι τα κέντρα φιλοξενίας. Μόνον ορισμένα κράτη μέλη (ΗΒ, ΒΕ, ΙΤ, ΣΔ), παρέχουν ατομική στέγαση. Σε ορισμένα κράτη μέλη, το είδος της στέγασης ποικίλλει ανάλογα με το στάδιο της διαδικασίας (ΑΥ, ΦΙ, ΣΝ, ΚΧ, ΠΛ, ΤΣ, ΣΚ). Σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, χορηγούνται χρηματικές παροχές για την κάλυψη των δαπανών στέγασης: Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και Σλοβενία -λόγω έλλειψης θέσεων· Βέλγιο και Πορτογαλία -σε συνάρτηση με το στάδιο της διαδικασίας· Κύπρος – ως θέμα αρχής. Η τροφή προσφέρεται σε είδος στα περισσότερα κράτη μέλη (εξαιρέσεις ΕΣ, ΛΕ, ΗΒ, ΦΙ, ΣΔ). Παρότι ποικίλλει αισθητά ο τρόπος με τον οποίο καλύπτονται οι ενδυματικές ανάγκες των αιτούντων άσυλο, τα κράτη μέλη που χορηγούν οικονομική ενίσχυση για το σκοπό αυτό αποτελούν ακόμη μειοψηφία (ΑΥ, ΦΙ, ΛΟΥ, ΚΧ, ΠΛ, ΗΒ, ΙΣ, ΣΔ, ΠΟ, ΚΥ, και σε ορισμένες περιπτώσεις ΒΕ και ΑΥ).

Επίσης, έστω και αν οι βασικές υλικές ανάγκες καλύπτονται σε είδος, οι αιτούντες άσυλο σχεδόν πάντα (εκτός από τη Σλοβενία) επωφελούνται οικονομικών παροχών για την κάλυψη ορισμένων άλλων δαπανών.

3.3.2. Επάρκεια και ενότητα της οικογένειας

Σύμφωνα με τα άρθρα 13 και 14, οι υλικές συνθήκες υποδοχής πρέπει να επαρκούν ώστε να διασφαλίζεται η διαβίωση και η υγεία των αιτούντων. Τα άρθρα 8 και 14 παράγραφος 2 επίσης επιβάλλουν τη διατήρηση της ενότητας της οικογένειας των αιτούντων άσυλο στους οποίους παρέχεται στέγη.

Δεν παρατηρήθηκε κανένα μείζον πρόβλημα στην παροχή υλικών συνθηκών υποδοχής σε είδος και στα κέντρα υποδοχής.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο αριθμός των θέσεων στέγασης για τους αιτούντες άσυλο αντιστοιχεί στις ανάγκες. Σύμφωνα με την οδηγία, όταν παρέχεται στέγη στους αιτούντες άσυλο, τα περισσότερα κράτη μέλη εγγυώνται την ενότητα της οικογένειας αυτών των τελευταίων. Μόνον δύο κράτη μέλη (IT, ΓΕ) ζητούν ως προϋπόθεση της διατήρησης της ενότητας αυτής να τηρηθούν ορισμένες διαδικαστικές απαιτήσεις που θα μπορούσαν να αντίκεινται στην οδηγία.

Πάντως, ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να έχουν έλλειψη διαθέσιμων θέσεων για τους αιτούντες άσυλο (π.χ. ΚΥ, IT, ΓΑ). Άλλα προβλήματα διαπιστώθηκαν όσον αφορά τον παρεχόμενο ρουχισμό στους αιτούντες άσυλο (ΣΝ, ΣΚ, ΛΤ, ΠΛ, ΤΣ, ΛΕ, ΚΥ, ΚΧ) ή το γενικά χαμηλό επίπεδο των συνθηκών υποδοχής (ΛΤ, ΕΛ).

Σε ορισμένα μόνο κράτη μέλη (ΟΥ, ΛΤ, ΣΝ, ΕΛ, ΒΕ, ΙΤ, ΜΑ) μπορεί να αμφισβητηθεί η επάρκεια των συνθηκών υποδοχής που χορηγούνται στους τελούντες υπό κράτηση αιτούντες άσυλο έστω και αν για προφανείς λόγους κατά κανόνα διαφέρουν από τις συνθήκες υποδοχής που προσφέρονται στους μη κρατούμενους αιτούντες άσυλο.

Τα βασικά προβλήματα σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας εντοπίστηκαν στα κράτη μέλη όπου οι αιτούντες άσυλο λαμβάνουν χρηματικές παροχές. Οι χρηματικές αυτές παροχές πολύ συχνά είναι υπερβολικά χαμηλές για την κάλυψη της διαμονής τους (ΚΥ, ΓΑ, ΕΣ, ΑΥ, ΠΟ, ΣΝ). Τα ποσά σπανιότατα είναι συγκρίσιμα με εκείνα της ελάχιστης κοινωνικής πρόνοιας που χορηγείται στους εθνικούς υπηκόους και, όταν αυτό ισχύει, μπορεί επίσης να αποδειχθούν ανεπαρκείς, εφόσον οι αιτούντες άσυλο δεν λαμβάνουν οικογενειακά επιδόματα και/ή άλλα είδη άτυπης στήριξης.

3.3.3. Περιπτώσεις ανάκλησης των συνθηκών υποδοχής

Στο άρθρο 16, παράγραφοι 1 έως 3, διευκρινίζονται οι καταστάσεις στις οποίες μπορεί να γίνει περιορισμός ή ανάκληση των συνθηκών υποδοχής στους αιτούντες άσυλο (π.χ. μη τήρηση της υποχρέωσης προσέλευσης ενώπιον των αρχών ή αδικαιολόγητη ωφέλεια από τις υλικές συνθήκες υποδοχής).

Ορισμένα κράτη μέλη ανακαλούν τις συνθήκες υποδοχής σε καταστάσεις που δεν εγκρίνονται από την οδηγία (ΦΙ, ΓΕ, ΚΧ και ορισμένες περιοχές της ΑΥ).

Μόνον ορισμένα κράτη μέλη επιλέγουν, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 16 παράγραφος 2, να αρνηθούν συνθήκες υποδοχής σε περιπτώσεις όπου ο αιτών άσυλο δεν υπέβαλε αίτηση ασύλου το συντομότερο δυνατόν (ΕΛ, ΜΑ, ΚΥ, ΗΒ). Πάντως, στην περίπτωση της τελευταίας αυτής χώρας, η προσφυγή στη διάταξη αυτή περιορίστηκε αισθητά με απόφαση της Βουλής των Λόρδων σχετικά με την τήρηση του άρθρου 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.[11]

3.4. Δικαιώματα

3.4.1. Διαμονή και ελευθερία κυκλοφορίας

Το άρθρο 7 χορηγεί στους αιτούντες άσυλο το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας στα κράτη μέλη στα οποία ζήτησαν άσυλο και επιλέγουν να διαμείνουν. Το δικαίωμα αυτό μπορεί να περιοριστεί για διάφορους λόγους (δημόσιο συμφέρον ή δημόσια τάξη, ταχεία επεξεργασία της αίτησης).

Μη κρατούμενοι αιτούντες άσυλο

Δεδομένης της ευρείας διακριτικής ευχέρειας των κρατών μελών για τον περιορισμό του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής, δεν έχει επισημανθεί κανένα μείζον πρόβλημα στην εφαρμογή των οικείων διατάξεων.

Τα περισσότερα κράτη μέλη χορηγούν το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας για το σύνολο της επικράτειάς τους. Ορισμένα κράτη μέλη (ΤΣ, ΑΥ, ΛΤ) διατηρούν το δικαίωμα περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας για λόγους δημόσιας τάξης. Δύο κράτη μέλη (ΓΕ, ΑΥ) περιορίζουν τακτικά την ελεύθερη κυκλοφορία των αιτούντων άσυλο σε μια διοικητική περιφέρεια. Σε ορισμένα άλλα κράτη μέλη, η ελεύθερη κυκλοφορία περιορίζεται στην πράξη, δεδομένου ότι οι αιτούντες άσυλο οφείλουν να παρουσιάζονται ή να παραμένουν στα κέντρα φιλοξενίας συγκεκριμένες χρονικές στιγμές (ΚΧ, ΣΚ, ΣΝ, ΟΥ, ΛΤ, ΕΣ, ΤΣ).

Ορισμένα κράτη μέλη δεν επιτρέπουν στους αιτούντες άσυλο να επιλέγουν τον τόπο διαμονής τους (ΑΥ, ΓΕ, ΛΟΥ, ΚΧ, ΕΛ). Άλλα κράτη τους το επιτρέπουν υπό ορισμένους όρους ή κατά τη διάρκεια συγκεκριμένου σταδίου της διαδικασίας ασύλου. Ελάχιστα κράτη μέλη αφήνουν ελεύθερη επιλογή στους αιτούντες άσυλο, πράγμα που πολύ συχνά αποτελεί τον μόνο τρόπο να αντισταθμιστεί η έλλειψη ικανότητας των κέντρων υποδοχής (π.χ. ΓΑ, ΚΥ). Ορισμένα κράτη μέλη προσφεύγουν επίσης στη διάταξη που θέτει ως προϋπόθεση τον τόπο διαμονής για την παροχή υλικών συνθηκών υποδοχής (ΠΛ, ΦΙ, ΕΣ, ΛΤ).

Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι αιτούντες άσυλο είναι ελεύθεροι να απομακρυνθούν από τον τρόπο διαμονής τους χωρίς άδεια ή υποβάλλοντας μια καθαρά τυπική αίτηση, που συνήθως γίνεται δεκτή (ΚΥ, ΓΑ, ΠΟ, ΛΟΥ, ΜΑ, ΠΛ, ΣΔ, ΒΕ, ΕΣ, ΙΤ, ΟΥ). Άλλα κράτη εισήγαγαν αυστηρότερα συστήματα ελέγχου, που βασίζονταν σε περιορισμένο αριθμό ημερών απουσίας, υποχρέωση να παρουσιάζονται ή σχεδόν απόλυτη αδυναμία εξόδου, εκτός από εξαιρετικές περιστάσεις.

Κρατούμενοι αιτούντες άσυλο

Όλα τα κράτη μέλη προβλέπουν την κράτηση για πολλούς λόγους (που ξεκινούν από εξαιρετικές περιστάσεις (ΓΕ) και καταλήγουν σε γενικευμένη πρακτική κράτησης όλων των αιτούντων άσυλο που εισήλθαν παράνομα στην επικράτεια του κράτους μέλους με εξαίρεση τα πρόσωπα που έχουν ειδικές ανάγκες (ΜΑ)). Επίσης, η διάρκεια της κράτησης ποικίλλει από επτά ημέρες (ΠΟ) έως 12 μήνες (ΜΑ, ΟΥ), και μάλιστα μέχρι αορίστου χρόνου (ΗΒ, ΦΙ).

Πάντως, δεδομένου ότι η οδηγία θεωρεί την κράτηση ως εξαίρεση στο γενικό κανόνα της ελεύθερης κυκλοφορίας, που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί παρά μόνον όταν «αυτό κρίνεται αναγκαίο», η αυτόματη θέση υπό κράτηση χωρίς αξιολόγηση της κατάστασης του ενδιαφερομένου προσώπου αντίκειται στην οδηγία. Εξάλλου, εκτός από περιπτώσεις δεόντως αιτιολογημένες (πχ για λόγους δημόσιας τάξης), η διάρκεια κράτησης που επιτρέπει τους κρατούμενους αιτούντες άσυλο να επωφεληθούν των δικαιωμάτων που εγγυάται η οδηγία, επίσης αντίκειται στις διατάξεις αυτής της τελευταίας.

3.4.2. Πρόσβαση στα κέντρα φιλοξενίας

Οι αιτούντες άσυλο δικαιούνται να επικοινωνήσουν με την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες, τους νομικούς της συμβούλους και ΜΚΟ.

Κανένα ιδιαίτερο πρόβλημα δεν διαπιστώθηκε όσον αφορά την εφαρμογή του άρθρου 14 παράγραφος 2. Κατά κανόνα η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες, οι νομικοί σύμβουλοι και οι ΜΚΟ έχουν εύκολη πρόσβαση σε όλα τα κέντρα φιλοξενίας (περιλαμβανομένων των κέντρων κράτησης) και έχουν επαφές με τους αιτούντες άσυλο. Ορισμένα κράτη μέλη προσφέρουν πρόσβαση στα κέντρα φιλοξενίας με την επιφύλαξη ειδικής άδειας (ιδίως για τις ΜΚΟ).

3.4.3. Πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και εργασία

Οι αιτούντες άσυλο δικαιούνται επίσης υπό όρους πρόσβαση στην αγορά εργασίας και στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Όπως προβλέπει το άρθρο 15, όλα τα κράτη μέλη εγγυώνται τουλάχιστον πρόσβαση σε κατεπείγουσες περιπτώσεις, περιλαμβανομένων των αιτούντων άσυλο που είναι υπό κράτηση. Μεγάλος αριθμός κρατών μελών επέκτεινε την πρόσβαση στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ορισμένες φορές χορηγώντας την ίδια περίθαλψη με εκείνη που παρέχεται στους υπηκόους τους (ΤΣ, ΚΧ, ΠΛ).

Λόγω της σημαντικής ευελιξίας που επιτρέπει το άρθρο 11, δεν διαπιστώθηκε κανένα μείζον πρόβλημα στην τήρηση των κανόνων σχετικά με την πρόσβαση των αιτούντων άσυλο στην αγορά εργασίας.

Τα μισά κράτη μέλη περιορίζουν την πρόσβαση αυτή στη μέγιστη επιτρεπτή διάρκεια, ήτοι ένα έτος (ΤΣ, ΕΣ, ΓΕ, ΓΑ, ΟΥ, ΛΕ, ΜΑ, ΠΛ, ΣΚ, ΣΝ, ΗΒ, ΚΥ). Εννέα κράτη μέλη (EΛ, ΠΟ, ΑΥ, ΦΙ, ΣΔ, ΙΤ, ΙΣ, ΚΧ, ΛΟΥ) επιτρέπουν την πρόσβαση σε πιο σύντομες προθεσμίες (άμεσα στην Ελλάδα έως 9 μήνες στο Λουξεμβούργο). Μόνον η Λιθουανία παραβιάζει την οδηγία και δεν προβλέπει καθόλου αυτή τη δυνατότητα.

Για προφανείς λόγους, οι αιτούντες άσυλο που τελούν υπό κράτηση δεν έχουν σχεδόν καθόλου πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να είναι συμβιβάσιμη προς την οδηγία στα κράτη μέλη όπου η κράτηση μπορεί να υπερβεί τους 12 μήνες (ΦΙ, ΗΒ).

Πολύ συχνά, τα κράτη μέλη ζητούν από τους αιτούντες άσυλο να υποβάλουν αίτηση για άδεια εργασίας (ΑΥ, ΒΕ, ΕΣ, ΓΕ, ΟΥ, ΛΕ, ΜΑ, ΚΧ, ΠΛ, ΣΚ, ΣΝ, ΣΔ, ΙΣ, ΛΟΥ, ΓΑ, ΗΒ), και περιορίζουν την πρόσβαση στην αγορά εργασίας σε ορισμένους οικονομικούς τομείς (ΚΥ), καθώς και τη διάρκεια του επιτρεπόμενου χρόνου εργασίας (ορισμένες φορές με πολύ περιοριστικό τρόπο) (ΚΧ, ΓΑ, ΑΥ).

Οι συμπληρωματικοί περιορισμοί που επιβάλλονται στους αιτούντες άσυλο οι οποίοι έχουν ήδη πρόσβαση στην αγορά εργασίας, όπως η απαίτηση άδειας εργασίας, θα μπορούσαν να δυσχεράνουν αισθητά στην πράξη την εν λόγω πρόσβαση.

3.4.4. Πρόσβαση στην εκπαίδευση

Σύμφωνα με το άρθρο 10, οι ανήλικοι αιτούντες άσυλο ή τα ανήλικα τέκνα των αιτούντων άσυλο (περιλαμβανομένων εκείνων που είναι υπό κράτηση) δικαιούνται να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση το αργότερο εντός τριών μηνών από την υποβολή της αίτησης ασύλου.

Μη κρατούμενοι ανήλικοι

Ενώ η πρόσβαση στη βασική εκπαίδευση δεν θέτει κανένα πρόβλημα, η πρόσβαση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση εξαρτάται από τις διαθέσιμες θέσεις ή από αποφάσεις των τοπικών αρχών (ΑΥ, ΣΝ, ΦΙ, ΟΥ). Σε ορισμένα κράτη συμβαίνει οι ανήλικοι να μην μπορούν να έχουν πρόσβαση στο σχολικό σύστημα παρά ορισμένες περιόδους του σχολικού έτους, πράγμα που συνεπάγεται καθυστερήσεις στην πράξη (ΠΛ, ΓΑ).

Ανήλικοι υπό κράτηση

Αντίθετα από τις διατάξεις της οδηγίας, πολλά κράτη μέλη αρνούνται την πρόσβαση στην εκπαίδευση σε ανήλικους που έχουν τεθεί υπό κράτηση ή την καθιστούν αδύνατη ή εξαιρετικά περιορισμένη στην πράξη (ΑΥ, ΒΕ, ΦΙ, ΓΑ, ΟΥ, ΙΤ, ΠΛ, ΣΚ, ΣΝ, ΗΒ, ΚΧ). Ελάχιστα μόνο κράτη μέλη αναγνωρίζουν το δικαίωμα αυτό ή οργανώνουν ειδικές τάξεις στα κέντρα κράτησης (ΛΕ, ΤΣ, ΛΤ, ΣΔ).

3.5. Αιτούντες άσυλο με ειδικές ανάγκες

3.5.1. Προσδιορισμός

Δεδομένου ότι πρέπει να ανταποκρίνονται στις ειδικές ανάγκες των ευάλωτων αιτούντων άσυλο, τα κράτη μέλη οφείλουν να διαπιστώνουν την ύπαρξη ειδικών αναγκών (άρθρο 17).

Επισημάνθηκαν ήδη ορισμένα κενά στη μεταφορά της οδηγίας όσον αφορά τον ορισμό των ευάλωτων ομάδων. Παρότι η πλειοψηφία των κρατών μελών αναγνωρίζει τα πρόσωπα αυτά, συντάσσοντας κατάλογο με όλες τις αναφερόμενες στην οδηγία ομάδες ή ανατρέχοντας σε ανοικτή ρήτρα, ορισμένα κράτη δεν καλύπτουν το σύνολο του καταλόγου που προβλέπεται στο άρθρο 17 παράγραφος 1 ή δεν ασχολούνται καθόλου με τα πρόσωπα με ειδικές ανάγκες (ΣΚ, ΓΑ, ΟΥ, ΛΤ, ΜΑ, ΠΛ, ΛΕ, ΕΣ και ορισμένες περιοχές της ΑΥ).

Εξάλλου, ορισμένα κράτη μέλη (ΗΒ, ΓΕ, ΑΥ, BE, ΛΟΥ, EΛ, IT, ΣΚ, ΣΝ) δεν διαθέτουν καμία διαδικασία προσδιορισμού. Παρότι δεν πρόκειται για υποχρέωση με τη στενή έννοια του όρου, εκφράζονται σοβαρές επιφυλάξεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο διαπιστώνεται η κατάσταση προσώπων με ειδικές ανάγκες αυτή τη στιγμή, σε κράτη μέλη που δεν προβλέπουν τέτοιου είδους διαδικασία.

Η διαπίστωση ευάλωτων αιτούντων άσυλο αποτελεί βασικό στοιχείο χωρίς το οποίο οι διατάξεις της οδηγίας σχετικά με την ειδική αντιμετώπιση των προσώπων αυτών θα έχαναν κάθε νόημα.

3.5.2. Ανάγκες των ευάλωτων αιτούντων άσυλο

Εντοπίστηκε ότι η ικανοποίηση των αναγκών των ευάλωτων προσώπων αποτελεί έναν από τους τομείς στους οποίους είναι ανεπαρκής η εφαρμογή της οδηγίας.

Ένας ευάλωτος αιτών άσυλο οφείλει να έχει πρόσβαση στις κατάλληλες υπηρεσίες αποκατάστασης (ανήλικοι που είναι θύματα κατάχρησης, αμέλειας, εκμετάλλευσης κλπ), σε νομική εκπροσώπηση (ασυνόδευτοι ανήλικοι) ή στην απαραίτητη θεραπεία (θύματα κάθε μορφής βίας) – βλ. άρθρα 17έως 20.

Ενώ οι ειδικές ανάγκες στέγασης κατά κανόνα ικανοποιούνται, η κατάλληλη πρόσβαση σε περίθαλψη είναι περιορισμένη: π.χ. έλλειψη πραγματικής πρόσβασης στην ιατρική περίθαλψη, έλλειψη ειδικής περίθαλψης (ιδίως για τα θύματα βασανισμού και βίας), ανεπαρκής κάλυψη εξόδων κ.λπ.

Παρότι οι ανήλικοι κατά κανόνα στεγάζονται με τους γονείς τους ή άλλα μέλη της οικογένειάς τους, διαπιστώθηκαν ορισμένες παρατυπίες όσον αφορά τους ανηλίκους που έχουν ειδικές ανάγκες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, δε θεσπίστηκε καμία ειδική νομική διάταξη (ΕΣ, ΓΑ, ΟΥ, ΛΕ, ΛΟΥ). Πολλά άλλα κράτη μέλη αντιμετώπισαν πρακτικά προβλήματα που καθιστούν εξαιρετικά δυσχερή την πραγματική πρόσβαση σε ειδικές ρυθμίσεις που αφορούν ανηλίκους, π.χ. λόγω υποτίμησης των αναγκών ή έλλειψης ειδικευμένου προσωπικού.

Σχεδόν το σύνολο των κρατών μελών εγγυάται νομική εκπροσώπηση στους ασυνόδευτους ανηλίκους. Αυτοί οι τελευταίοι κατά κανόνα τοποθετούνται σε ανάδοχο οικογένεια ή σε ειδικά κέντρα. Επίσης, η αναζήτηση μελών της οικογενείας τους διασφαλίζεται σε νομικό ή πρακτικό επίπεδο. Μόνον τρία κράτη μέλη (ΓΕ, ΣΔ, ΠΟ) επέλεξαν να στεγάζουν τους ασυνόδευτους ανηλίκους άνω των 16 ετών σε κέντρα στέγασης ενηλίκων.

Θα μπορούσαν να υπάρξουν σοβαρά προβλήματα στα κράτη μέλη που δεν αποκλείουν τη θέση υπό κράτηση των αιτούντων άσυλο με ειδικές ανάγκες. Τα περισσότερα από τα κράτη αυτά επιτρέπουν την κράτηση ανηλίκων και πολλά επιτρέπουν ακόμη και την κράτηση ασυνόδευτων ανηλίκων. Δεδομένου ότι το επίπεδο συνθηκών υποδοχής των κρατούμενων αναπόφευκτα είναι πολύ χαμηλότερο, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς μπορούν να ικανοποιηθούν οι ειδικές ανάγκες των ευάλωτων προσώπων (και ιδίως των ανηλίκων). Έστω και αν ορισμένα κράτη μέλη πρόβλεψαν ειδικές ρυθμίσεις για το σκοπό αυτό, οι εν λόγω ρυθμίσεις δεν καλύπτουν όλες τις ομάδες προσώπων με ειδικές ανάγκες.

Λόγω της ειδικής τους κατάστασης, η θέση υπό κράτηση των ευάλωτων αιτούντων άσυλο θα έπρεπε να θεωρηθεί ως έσχατη λύση, σε περιπτώσεις δεόντως αιτιολογημένες. Σε κάθε περίπτωση, η κράτηση δεν θα πρέπει να δυσχεραίνει την πρόσβασή τους στα δικαιώματα που τους εγγυάται η οδηγία (πρόσβαση σε κατάλληλη περίθαλψη, απαραίτητη θεραπεία και αποκατάσταση, εκπαίδευση των ανηλίκων). Εξάλλου, κάθε απόφαση θέσης υπό κράτηση ανήλικου πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη το ύψιστο συμφέρον του παιδιού.

Εξάλλου, όσον αφορά τους ασυνόδευτους ανηλίκους, το άρθρο 19 παράγραφος 2 προβλέπει σαφώς ότι φιλοξενούνται από ενήλικους συγγενείς, από ανάδοχο οικογένεια, σε κέντρα φιλοξενίας με ειδικές ρυθμίσεις για ανηλίκους, σε άλλους χώρους φιλοξενίας κατάλληλους για ανηλίκους. Η θέση υπό κράτηση των εν λόγω αιτούντων άσυλο δεν μπορεί να γίνει παρά με πλήρη τήρηση της εν λόγω διάταξης και αποκλειστικά εάν η κράτηση αποδεικνύεται ότι εξυπηρετεί το ύψιστο συμφέρον του παιδιού.

3.6. Λειτουργία του συστήματος υποδοχής

3.6.1. Προσωπικό και πόροι

Το άρθρο 24 επιβάλει το προσωπικό που ασχολείται με τους αιτούντες άσυλο να έχει λάβει την απαραίτητη βασική κατάρτιση αναφορικά με τις ανάγκες των αιτούντων άσυλο και τα κράτη μέλη να παρέχουν τους αναγκαίους πόρους για την υποδοχή των αιτούντων άσυλο.

Μπορούν να εκφραστούν επιφυλάξεις σχετικά με το επίπεδο του ανθρώπινου δυναμικού και των υλικών πόρων που παρέχονται για την εφαρμογή των συστημάτων υποδοχής σε τρία κράτη μέλη (IT, ΚΥ, ΜΑ).

Το ζήτημα της κατάρτισης του προσωπικού συνήθως ρυθμίζεται με νομικές διατάξεις ή πρακτικά μέτρα. Πάντως, τίθενται ορισμένα προβλήματα όσον αφορά το περιεχόμενο των μαθημάτων κατάρτισης. Η κατάρτιση πολύ συχνά επικεντρώνεται στις γυναίκες και τους ανηλίκους. Μόνον ορισμένα κράτη μέλη προτείνουν κατάρτιση για τα θύματα βασανισμού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, επισημάνθηκε έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού (ΕΣ, ΕΛ, ΛΤ) και γλωσσικής κατάρτισης (ΕΣ, ΕΛ, ΠΛ).

Η αρχή του απορρήτου τηρείται σε μεγάλο βαθμό από το προσωπικό τόσο των δημόσιων διοικήσεων όσο και των άλλων φορέων. Διαπιστώθηκαν ορισμένα κενά στον τομέα αυτό, όταν η διαχείριση ολόκληρων κέντρων γινόταν από ιδιωτικούς φορείς, όπως οι ΜΚΟ.

4. Συμπεράσματα

Στο σύνολό της, η οδηγία μεταφέρθηκε ικανοποιητικά στα περισσότερα κράτη μέλη. Παρατηρήθηκαν μόνον ορισμένα προβλήματα οριζόντιου χαρακτήρα σχετικά με την εσφαλμένη μεταφορά ή την κακή εφαρμογή της οδηγίας. Η Επιτροπή θα εξετάσει και θα παρακολουθήσει από κοντά όλες τις περιπτώσεις όπου εντοπίστηκαν προβλήματα στην εφαρμογή της οδηγίας.

Αντίθετα από τις προβλέψεις που ακολούθησαν την έκδοση της οδηγίας, φαίνεται ότι τα κράτη μέλη δεν μείωσαν τα εσωτερικά τους πρότυπα συνδρομής στους αιτούντες άσυλο. Πάντως, η παρούσα έκθεση αποδεικνύει σαφώς ότι η σημαντική διακριτική ευχέρεια που επιτρέπει η οδηγία σε διάφορους τομείς, ιδίως όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόλησης και στην ιατρική περίθαλψη, το επίπεδο και τη μορφή των υλικών συνθηκών υποδοχής, το δικαίωμα στην ελεύθερη κυκλοφορία και τις ανάγκες των ευάλωτων προσώπων αντίκειται στο στόχο της εφαρμογής ενιαίου πεδίου ισότιμων συνθηκών, στον τομέα των συνθηκών υποδοχής.

Η εξεύρεση κατάλληλων απαντήσεων στα ερωτήματα αυτά υπερβαίνει το στόχο της παρούσας έκθεσης, δεδομένου ότι απαιτεί ευρύ πολιτικό προβληματισμό σχετικά με το πόσο φιλόδοξο είναι το Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα για το Άσυλο. Κατά συνέπεια, τα ζητήματα αυτά εξετάζονται στην Πράσινη Βίβλο σχετικά με το μέλλον της Πολιτικής Ασύλου, την οποία δημοσίευσε πρόσφατα η Επιτροπή.

Κατά συνέπεια, προτού προτείνει τροποποιήσεις στην οδηγία, η Επιτροπή κρίνει απαραίτητο να αναμείνει τα αποτελέσματα της δημόσιας διαβούλευσης σχετικά με την Πράσινη Βίβλο.

[1] ΕΕ L 31, της 6.2.2003, σ.18.

[2] Για τους σκοπούς της έκθεσης, νοούνται ως «κράτη μέλη» τα κράτη μέλη που δεσμεύονται από την οδηγία.

[3] Συμπεράσματα της Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε, Οκτώβριος 1999· Παράρτημα 1 στα συμπεράσματα της Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου των Βρυξελλών, Νοέμβριος 2004.

[4] EMN "Reception Systems, their Capacities and the Social Situation of Asylum Applicants within the Reception System in the EU Member States", (Τα συστήματα υποδοχής και η ικανότητά τους, καθώς και η κοινωνική κατάσταση των αιτούντων άσυλο στο σύστημα υποδοχής των κρατών μελών της ΕΕ), Μάιος 2006 – μελέτη που ανατέθηκε στο δίκτυο "Odysseus" (Academic Network for Legal Studies on Immigration and Asylum in Europe).

[5] Προσφυγή που ασκήθηκε κατά της Αυστρίας, στο πλαίσιο της οποίας η Αυστρία κρίθηκε ένοχη για παράλειψη των υποχρεώσεών της βάσει της συνθήκης.

[6] Προσφυγές κατά της Ελλάδας και της Γερμανίας

[7] Οδηγία 2004/83/EΚ της 29ης Απριλίου 2004, για θέσπιση ελάχιστων απαιτήσεων για την αναγνώριση και το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών ή των απάτριδων ως προσφύγων ή ως προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας για άλλους λόγους, (ΕΕ L 304, της 30.9.2004).

[8] Κανονισμός (EΚ) αριθ. 343/2003 για τη θέσπιση των κριτηρίων και μηχανισμών για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι υπεύθυνο για την εξέταση αίτησης ασύλου που υποβάλλεται σε κράτος μέλος από υπήκοο τρίτης χώρας, ΕΕ L 50, της 25.2.2003, σ. 1.

[9] Η κατάσταση στην Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία δεν είναι σαφής.

[10] Απόφαση του Συμβουλίου της 2ας Δεκεμβρίου 2004 για τη σύσταση του Ευρωπαϊκού Ταμείου για τους Πρόσφυγες για την περίοδο 2005 έως 2010, ΕΕ L381 της 28.12.2004, σ. 52.

[11] Συμπεράσματα του Lords of Appeal στην υπόθεση Regina κατά Secretary of State for the Home Department της 3ης Νοεμβρίου 2005, [2005] UKHL 66.