ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(93) 518τελικό 
Βρυξέλλες, 16 Νοεμβρίου 1993 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΥΝ Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ 
Περιεχόμενα 
Εισαγωγή Ια 
ι. Γενικές εκτιμήσεις 5 
1) Η εξωτερική διάσταση της καταπολέμησης της φτώχειας : 
διεθνείς δυσχέρειες και διάρθρωση της συνεργασίας για την 
ανάπτυξη με άλλες πολιτικές 5 
2) Μ βασικά ιιολ ι ι ι κή εσωτερική διάσταση της κα ι απολέμησης 
της φτώχειας 7 
II. Οι πρωταρχικοί στόχοι της καταπολέμησης της φτώχειας 8 
1) Η οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση των φτωχών : 
ένας κεντρικός στόχος πολιτικού χαρακτήρα 8 
2) Ένας τρόπος διαρκούς και δίκαιης οικονομικής μεγέθυνσης 9 
3) Μια διευρυμένη πρόσβαση στους παραγωγικούς πόρους 10 
4) Βασικές κοινωνικές υπηρεσίες αποτελεσματικές και προσιτές 
σε όλους 11 
S ) Η προστασία των φτωχότερων, περιθωριοποιημένων ή 
ευάλωτων ομάδων 12 
III. Προϋποθέσεις για μια αποτελεσματική πολιτική καταπολέμησης 
ιης φτώχειας 13 
1) Γνώση των καταστάσεων φτώχειας, αξιολόγηση ιων 
αιιοι ελεσμάτων των πολιτικών και ιων προγραμμάτων, ενίσχυση 
των τοπικών δυνατοτήτων ανάλυσης 13 
2) Μία συμμετοχική προσέγγιση για να ευνοηθεί η κοινωνική 
ενσωμάτωση 13 
IV. Κατευθύνσεις για τα κυριότερα πεδία παρέμβασης της πολιτικής 
καταπολέμησης της φτώχειας 14 
1) Γενικά χαρακτηριστικά της προτεινόμενης προσέγγισης για 
την καταπολέμηση της φτώχειας στο πλαίσιο της συνεργασίας 
για την ανάπτυξη 15 
2) Η ένταξη της καταπολέμησης της φτώχειας στη 
διατύπωση και στην εφαρμογή μακροοικονομικών ιιολιτικών 
και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων 15 
3) ο ιιρωτ αρχικός προσανατολ ι υμός των τομεακών ιιολιτικών 
προς την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού και τη 
βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των φτωχών 16 
V. Η ενίσχυση των μέσων δράσης με τον κοινοτικό συντονισμό 17 
1) Συντονισμός για τη βελιίωση της γνώσης των καταστάσεων 
φτώχειας και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των 
πολιτικών και προγραμμάτων 19 
2) Συντονισμός στα διεθνή όργανα 2 0 
3) Συντονισμός για τη διεξαγωγή του διάλογου σχετικά 
με την αναπτυξιακή πολ ι ι ι κή με τις αναιι ι υσοόμενες χώρες 21 
Ειοανωνίτ 
Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 130 Υ) καθιστά την καταπολέμηση 
της φτώχειας έναν από τους πρωταρχικούς άξονες της κοινοτικής δράσης στον 
τομέα της συνεργασίας για την ανάπτυξη. Σ'αυτό το πλαίσιο, ύστερα από την 
ανακοίνωση της Επιτροπής του Μαίου του 1992 για τις προοπτικές της 
συνεργασίας ενόψει του 2000, το Συμβούλιο Ανάπτυξης επικύρωσε αυτή την 
προτεραιότητα, στη δήλωση του της 18ης Νοεμβρίου 1992, και ζήτησε από την 
Επιτροπή να επεξεργαστεί προτάσεις για μια συντονισμένη πολιτική 
καταπολέμησης της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, Η παρούσα ανακοίνωση 
αποτελεί συνέχεια αυτής της αίτησης. 
Η προτεραιότητα που έχει αποκτήσει εδώ και στο εξής η καταπολέμηση της 
φτώχειας οτ ι ς πολιτικές συνεργασίας, η οποία είναι αποδεκτή σήμερα σχεδόν 
παγκοσμίως, δείχνει μια διεθνή αναγνώριση της σοβαρότητας των προβλημάτων 
της φτώχειας για την ανάπτυξη. Η πολυπλοκότητα και η ποικιλία αυτών των 
προβλημάτων απαιτούν εμπεριστατωμένες θεωρητικές και εμπειρικές αναλύσεις, 
που προφανώς δεν μπορούν να αποτελέσουν το αντικείμενο της παρούσας 
ανακοίνωσης. Αλλά χωρίς ακόμη να προσεγγίσουμε τη συζήτηση για τον 
καθορισμό της φτώχειας ή για την εξέλιξη της έννοιας της, είναι σκόπιμο να 
προσδιορίσουμε τη γενική οημαο'ια της και την ιδιαιτερότητα της στις 
αναπτυσσόμενες χώρες. 
Ανεξάρτητα από τα προβλήματα μεγέθους, που είναι σημαντικά και στα οποία θα 
επανέλθουμε, μπορούμε να διακρίνουμε δύο προσεγγίσεις της φτώχειας, που 
αλληλοσυμπληρώνονται. 
Γε "απόλυτους" όρους, ορίζεται συνήθως η φτώχεια ως η κατάσταση των 
προσώπων ή ομάδων των οποίων τα χρηματικά ή άλλα μέσα δεν τους επιτρέπουν 
να προμηθευτούν τα αναγκαία αγαθά και υπηρεσίες για να επιτύχουν ένα 
ορισμένο επίπεδο "οικονομικής ευημερίας" το οποίο είναι προκαθορισμένο και 
θεωρείται ως το "ελάχιστα αποδεκτό" (οι "βασικές ανάγκες", κυρίως ειδών 
διατροφής οτην πράξη). Το πλεονέκτημα αυτού του ορισμού είναι αυτό που μέοα 
στη σχετική απλότητα του, με ορισμένες αρκετές φορές τολμηρές υποθέσεις, 
μπορεί να καταστήσει τη φτώχεια μετρήσιμη (ο αριθμός των προσώπων που 
βρίσκονται κάτω από ένα "κατώτατο όριο φτώχειας") και συγκρίσιμη (μέσα στο 
χρόνο και στο χώρο). Έχει τα μειονεκτήματα αυτής της ιδιότητας είναι 
πάντοτε επικίνδυνο να περιοριστεί ένα σύνθετο φαινόμενο ο ένα μοναδικό 
αριθμό, ιδίως όταν το στοιχείο αυτό πρόκειται να αποτελέσει τη βάση μιας 
πολι τ ικής. 
Πολυπλοκότητα και ποικιλία αναμφισβήτητα αναγνωρίζονται καλύτερα με μία 
προσέγγιση με όρους "σχετικής φτώχειας", που λαμβάνουν σαφέστερα υπόψη τα 
φαινόμενα της ανισότητας και του αποκλεισμού, και επομένως επιτρέπουν μια 
περισσότερο ποιοτική και δυναμική γνώση της φτώχειας. Αυτός ο τύπος 
προσέγγισης πρέπει να θεωρηθεί ως απαραίτητος για να επινοηθεί, τεθεί οε 
εφαρμογή και αξιολογηθεί μια πολιτική στο επίπεδο κάθε χώρας, παρόλο που 
αυτή η προσέγγιση δεν προσφέρεται για διεθνείς συγκρίσεις. 
Πρέπει τέλος να υπογραμμιστεί ότι, ακόμη και αν η φτώχεια δεν αποτελεί ίδιο 
χαρακτηριστικό των αναπτυσσομένων χωρών, χαρακτηρίζει κατά πολύ αυτές ι κ; 
χώρες λόγω των διαστάσεων, των ακραίων μορφών που λαμβάνει Η α ι , κυρίω». . 
λόγω των αποτελεσμάτων της στις ίδιες ιις δυνατότητες ανάπτυξης. 
Η καταπολέμηση της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν είναι κάτι rtuu 
απασχολεί για πρώτη φορά την Κοινότητα και τα κράτη μέλη. Η πολύ πλούσια 
κοινωνική ιστορία των ίδιων των χωρών της Κοινότητας καθώς και η πείρα που 
έχει αναπτυχθεί σε κοινοτικό επίπεδο όσον αφορά την "καταπολέμηση του 
κοινωνικού αποκλεισμού", αποτελούν τη βάση για την καταπολέμηση τ ΓΙ ς 
φτώχειας. 
- Α -ϊ- -
Στο ηαρελβόν τα κράτη μέλη και η Κοινότητα καθώς και άλλοι χρηματοδότες και 
οι ίδιες οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν καταβάλει σημαντικές προσπάθειες για 
να θέσουν σε εφαρμογή πολιτικές και προγράμματα που θα συμβάλουν στη μείωση 
της φτώχειας. Αλλά για πολλούς λόγους, ιδίως ένα μη ευνοϊκό διεθνές 
οικονομικό περιβάλλον (οι τιμές των πρώτων υλών, η κατάσταση των 
χρηματοοικονομικών αγορών), μια ορισμένη κάμψη των πολιτικών προτεραιοτήτων 
προς όφελος άλλων στόχων, τα προβλήματα χρέωσης, τη δημογραφική εξέλιξη, 
αυτές οι προσπάθειες δυστυχώς δεν έδωσαν μέχρι σήμερα τα αναμενόμενα 
αποτελέσματα, και έτσι η φτώχεια παραμένει ένα σημαντικό πρόβλημα στις 
περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες. 
Ύστερα από τις σημαντικές προόδους που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια 
των ετών 1960 και 1970, που μπορούμε να τις μετρήσουμε με την αύξηση των 
εισοδημάτων ανά κάτοικο και με τη βελτίωση των κοινωνικών δεικτών στις 
περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες, έχει σημειωθεί εδώ και μία δεκαετία μία 
επιβράδυνση, που αποτελεί μάλιστα μια οπισθοχώρηση σε ορισμένες περιφέρειες 
και ιδίως στην Αφρική νοτίως της Σαχάρας. 
Παρόλο που σε σχέση με το συνολικό πληθυσμό των αναπτυσσομένων χωρών 
αναλογία των φτωχών (αυτών που ζουν με λιγότερο από 1 δολάριο ημερησίως και 
ανά άτομο, σύμφωνα με το συμβατικό ορισμό της Διεθνούς Τράπεζας) συνέχισε 
να μειώνεται, ο απόλυτος αριθμός τους αυξάνεται από έτος σε έτος, συνολικά 
αυξήθηκε κατά περίπου 1,5% ετησίως μεταξύ του 1985 και του 1990 κατά τη 
Διεθνή Τράπεζα. Η εξέλιξη υπήρξε ασφαλώς πολύ διαφορετική ανάλογα με τις 
περιφέρειες : ο απόλυτος αριθμός των φτωχών μειώθηκε πράγματι μόνο στην 
Ανατολική Ασία κατά τη δεκαετία του 1980. ενώ συγχρόνως η αναλογία των 
φτωχών αυξήθηκε στην Αφρική και στη Λατινική Αμερική. Παρατηρήθηκε επίσης 
ότι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η υποβάθμιση της κατάστασης ήταν 
πιο έντονη για τις φτωχότερες χώρες και ομάδες πληθυσμών. Διαπιστώνεται 
επομένως γενικώς μια όξυνση των ανισοτήτων (μεταξύ του "Βορρά" και του 
"Νότου", μεταξύ αναπτυσσομένων χωρών, και μεταξύ ομάδων πληθυσμού οτο 
εσωτερικό κάθε χώρας), που αντιστοιχεί σε μία περίοδο οικονομικών 
δυσκολιών. 
Με σχετικά ευνοϊκές υποθέσεις για την οικονομική μεγέθυνση και για τις 
διεξαγόμενες πολιτικές, μπορεί να προβλεφτεί ότι κατά τα έτη 1990 η 
αναλογία των φτωχών θα πρέπει ασφαλώς να μειωθεί στις περισσότερες 
αναπτυσσόμενες χώρες, με εξαίρεση την Αφρική νοτίως της Σαχάρας όπου θα 
είναι δυνατόν να παραμείνει περίπου σταθερή. Αλλά ακόμη και με αυτές τις 
υποθέσεις ο απόλυτος αριθμός των φτωχών θα έχει μειωθεί το έτος 2000 πολύ 
λίγο στο σύνολο του, ενώ θα παρουσιάζει καθαρή αύξηση στην Αφρική νοτίως 
της Σαχάρας και θα σταθεροποιηθεί στη Λατινική Αμερική, στη Βόρειο Αφρική 
και στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, και παρά μια αισθητή βελτίωση, η Ννότια Ασία 
θα παραμείνει ακόμη για πολύ η περιοχή με το μεγαλύτερο αριθμό φτωχών, 
ακολουθούμενη από την Αφρική νοτίως της Σαχάρας. 
Η εμμονή, και συχνά η επιδείνωση των προβλημάτων της φτώχειας δείχνει την 
ανεπάρκεια των πολιτικών που έχουν εφαρμοστεί σ'αυτόν τον τομέα, ιδίως κατά 
τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, είτε από τις ίδιες τις αναπτυσσόμενες 
χώρες είτε από τους εξωτερικούς εταίρους τους. 
Αυτές οι πολιτικές έδωσαν γενικώς προτεραιότητα σε οικονομικές και 
δημοσιονομικές προσαρμογές, που εξάλλου ήταν συχνότατα απαραίτητες, πράγμα 
που είχε συχνά ως συνέπεια να παραμεληθούν οι κοινωνικοί στόχοι και ακόμη 
και η πιο μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη. Αυτή η κατεύθυνση συχνά 
υποτίμησε τη σημασία των εσωτερικών διαρθρωτικών προβλημάτων στις 
αναπτυσσόμενες χώρες (οικονομικών, κοινωνικών, πολιτιστικών, πολιτικών 
διοικητικών .. ). 
Στον κοινωνικό τομέα, τομεακές πολιτικές ακόμη και ειδικές ενέργειες 
προτιμήθηκαν από μία προσέγγιση συνολική (διατομεακή) και ενταγμένη οτ ι ς 
οικονομικές πολιτικές, και η αναγκαία συνέχεια των κοινωνικών πολιτικών 
θυσιάστηκε αρκετές φορές στις μακροοικονομικές ή άλλες βραχυπρόθεσμες 
ανάγκες. Η οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση των φτωχών, και γενικότερα η 
συμμετοχή τους στην καταπολέμηση της φτώχειας σπάνια βρέθηκαν στο επίκεντρο 
των πολιτικών. Επιπλέον, η σύλληψη αυτών των πολιτικών βασιζόταν συχνά σε 
μια πολύ κατά προσέγγιση γνώση των καταστάσεων φτώχειας και της δυναμικής 
τους, και επομένως δεν έλαβε αρκετά υπόψη την ιδιαιτερότητα των προβλημάτων 
της φτώχειας από τη μία χώρα ή περιοχή στην άλλη. 
Η πολιτική βούληση να καταστεί η μείωση της φτώχειας κεντρικός στόχος της 
ανάπτυξης ήταν σε πολλές χώρες αβέβαιη ή δεν στηριζόταν σε επαρκή εθνική 
συναίνεση, πράγμα που αποκαλύπτει ανεπάρκειες του πολιτικού διαλόγου σε όλα 
τα επίπεδα, περιλαμβανομένων και αυτών μεταξύ των υπεύθυνων κρατών και των 
εξωτερικών εταίρων τους, και, οπωσδήποτε, αποτελεί εμπόδιο σε σταθερές 
πολιτικές δεσμεύσεις. 
Οι διάφοροι χρηματοδότες, περιλαμβανομένης και της Κοινότητας και των 
κρατών μελών της, συχνά παραμέλησαν να εξασφαλίσουν την αναγκαία συνοχή των 
παρεμβάσεων τους, ελλείψει συστηματικού συντονισμού. Επιπλέον, η πολιτική 
συνεργασίας για την ανάπτυξη δεν διαρθρώθηκε επαρκώς με τις άλλες πολιτικές 
των αναπτυγμένων χωρών που έχουν έναν αντίκτυπο στην κατάσταση των 
αναπτυσσομένων χωρών και των προβλημάτων τους όσον αφορά την φτώχεια 
(εμπορικές σχέσεις και χρηματοοικονομικές σχέσεις). 
Η διπλή διαπίστωση των ανεπαρκειών των πολιτικών που έχουν εφαρμοστεί και 
της επιδείνωσης της φτώχειας και των ανισοτήτων, καθώς και η προοδευτική 
ολοκλήρωση της παγκόσμιας οικονομίας, δικαιολογούν να συμπεριληφθεί στο 
εξής η καταπολέμηση της φτώχειας μεταξύ των μεγάλων προτεραιοτήτων των 
διεθνών σχέσεων. Ιτα κίνητρα της αλληλεγγύης και της κοινωνικής δικαιοσύνης 
προστίθενται όλο και περισσότερο επιχειρήματα οικονομικής και πολιτικής 
φύσης : η φτώχεια αποτελεί συγχρόνως ένα σημαντικό εμπόδιο για την ανάπτυξη 
και μία πηγή κινδύνων αστάθειας και συγκρούσεων. Εξάλλου, είναι συχνά 
αντιληπτή στις αναπτυσσόμενες χώρες ως μια αόριστη απειλή, με τις μη 
ελεγχόμενες μεταναστεύσεις, τη διάδοση των επιδημιών, την υποβάθμιση του 
περιβάλλοντος, την τρομοκρατία, την κυκλοφορία των ναρκωτικών 
Εξάλλου, ενώ η δημοκρατία σημειώνει πρόοδο σε πολλά μέρη του κόσμου, η 
φτώχεια αποτελεί ένα σημαντικότατο εμπόδιο στην πραγματική συμμετοχή των 
πληθυσμών στο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό βίο. Αμοιβαία, η 
δημοκρατία ή τουλάχιστον η ύπαρξη ενός κράτους που διαθέτει ευρεία 
κοινωνική συναίνεση μπορεί να θεωρηθεί ως σημαντική προϋπόθεση για μια 
αποτελεσματική πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας. Με άλλα λόγια, τα 
πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα είναι σημαντικά μεταξύ της πολιτικής για τη 
μείωση της φτώχειας και της πολιτικής που αποβλέπει στο να ενισχύσει τη 
δημοκρατία και το σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου. 
Τα τελευταία έτη, η συζήτηση για την καταπολέμηση της φτώχειας 
εντατικοποιήθηκε και ανανεώθηκε, τόσο σε διεθνές όσο και σε κοινοτικό 
επίπεδο. Η φτώχεια στις αναπτυσσόμενες χώρες κατέστη σημαντική ανησυχία της 
διεθνούς κοινότητας, όπως το τονίζουν οι διάφορες και πολλές πρωτοβουλίες 
που έχουν ληφθεί εδώ και αρκετά έτη, ιδίως υπό την αιγίδα των διεθνών 
οργανισμών. Προνομιούχοι εταίροι των αναπτυσσομένων χωρών, η Κοινότητα κπι 
τα κράτη μέλη της έπαιξαν συχνά σημαντικό ρόλο ο'αυτές τις πρωτοβουλίες, 
χωρίς ωστόσο να αναπτύξουν μέχρι σήμερα μια συνολική και διαρθρωμένη 
πολιτική ο'αυτόν τον τομέα, και χωρίς να συντονιστούν ουστηματικά. 
10. Στην επεξεργασία των προτάσεων της, n Επιτροπή θέλησε να λάβει υπόψη 
συγχρόνως την κατάσταση της γενικής συζήτησης για τις πολιτικές μείωσης της 
φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, και την ιδιαίτερη πείρα σ'αυτόν τον 
τομέα της Κοινότητας και των κρατών μελών. Οι πολιτικές συνεργασίας 
επέτρεψαν, στο παρελθόν, να καθοριστούν και να τεθούν σε εφαρμογή πλαίσια 
παρέμβασης και διαλόγου με τις αναπτυσσόμενες χώρες οι ιδιαιτερότητες των 
οποίων θα έπρεπε να διατηρηθούν στο μέλλον. Αλλά συγχρόνως, οι αρχές, 
στόχοι και προσανατολισμοί μιας κοινής προσέγγισης μττορούν να καθοριστούν 
μόνον από την αναγνώριση των ανεπαρκειών και των ορίων των υπαρχουσών 
πολιτικών συνεργασίας για να καταπολεμηθεί αποτελεσματικά η φτώχεια. 
0 κυριότερος στόχος των προτάσεων της Επιτροπής είναι επομένως να ενισχύσει 
τις υπάρχουσες πολιτικές στο επίπεδο των κρατών μελών και στο κοινοτικό 
επίπεδο, εντάσσοντά τες σε ένα καλύτερα διαρθρωμένο πολιτικό και 
λειτουργικό πλαίσιο, για να αυξήσει τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα 
τους. Θα πρέπει να αξιοποιηθεί η ουμπληρωματικότητα των αντίστοιχων 
προσεγγίσεων και να υπάρξει όφελος από το φαινόμενο της "κρίσιμης μάζας" 
της κοινοτικής βοήθειας στο σύνολο της μέσω της εφαρμογής καλύτερα 
συντονισμένων παρεμβάσεων μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών μελών. 
11. Αφού υπενθυμίζει τη σημασία των δυσχερειών του διεθνούς περιβάλλοντος στ ι ς 
καταστάσεις φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, η παρούσα ανακοίνωοη 
τονίζει πρώτα τον βασικά πολιτικό χαρακτήρα της καταπολέμησης της φτώχειας. 
Με βάση αυτές τις γενικές εκτιμήσεις, καθορίζεται στη συνέχεια ότι ο 
κεντρικός στόχος της καταπολέμησης της φτώχειας πρέπει να είναι να δοθεί η 
δυνατότητα για πλήρη ενσωμάτωση των φτωχών στην αναπτυξιακή διαδικασία, της 
οποίας πρέπει να γίνουν τόσο τα υποκείμενα όσο και οι δικαιούχοι. Οι πιο 
ειδικοί οικονομικοί και κοινωνικοί στόχοι συμβάλλουν σ'αυτόν τον κεντρικό 
στόχο : ένας τρόπος οικονομικής μεγέθυνσης που συμβιβάζεται με τη μείωση 
των ανισοτήτων, χρησιμοποιώντας τις παραγωγικές δυνατότητες των φτωχών και 
δίνοντας τους πρόσβαση στις παραγωγικές πηγές· η ανάπτυξη βασικών 
κοινωνικών υπηρεσιών στις οποίες όλοι έχουν πρόσβαση, προϋπόθεση για τη 
βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των φτωχών καθώς και για την ανάπτυξη του 
ανθρώπινου δυναμικού. 
Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, διακρίνουμε δύο προϋποθέσεις πρέπει 
αφενός να βελτιωθεί η γνώση των καταστάσεων φτώχειας μέσα στην 
ιδιαιτερότητα τους, και να αξιολογηθεί συστηματικά ο αντίκτυπος για τη 
φτώχεια των αναπτυξιακών προγραμμάτων και σχεδίων· πρέπει αφετέρου να 
ενισχυθεί η ικανότητα αυτο-πρωτοβουλίας και αυτοοργάνωοης των φτωχών, ιδίως 
με την τόνωση, στο μέτρο του δυνατού, της συμμετοχής τους οι ην επινόηση, 
την εφαρμογή και την αξιολόγηση των αναπτυξιακών προγραμμάτων και σχεδίων 
Λόγω της ποικιλίας και του πολύπλοκου χαρακτήρα των καταστάσεων, η 
εξωτερική συνεργασία μπορεί να συμβάλει στην καταπολέμηση της φτώχειας μόνο 
βάσει μιας διαφοροποιημένης προσέγγισης, κατά χώρα, που θα ενσωματώνει το 
σύνολο των μέσων της συνεργασίας για την ανάπτυξη, και θα εγγράφεται μέοα 
στο χρόνο, εξ ου και η σημασία του πολιτικού διαλόγου με τις αναπτυσσόμενες 
χώρες. Η παρούσα ανακοίνωση αποφεύγει επομένως να διατυπώσει ένα παγκόσμιο 
πρόγραμμα καταπολέμησης της φτώχειας, και περιορίζει τις προτάσεις της για 
τους τομείς παρέμβασης σε παρατηρήσεις για τα γενικά κριτήρια που θα πρέπει 
να υπερέχουν στη διατύπωση των εθνικών προγραμμάτων, ιδιαίτερα στους τομείς 
των μακροοικονομικών και διαρθρωτικών πολιτικών καθώς και των τομεακών 
πολι τ ικών. 
Τέλος, η παρούσα ανακοίνωοη υπενθυμίζει στο τελευταίο τμήμα της τον 
πρωταρχικό χαρακτήρα του συντονισμού μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών 
μελών στον τομέα της καταπολέμησης της φτώχειας, και τονίζει τα τρία κύρια 
θέματα της, με συνοπτικές προτάσεις για τις διαδικασίες · 
- συντονισμού για τη βελτίωση της γνώσης των καταστάσεων φτώχειας και την 
αξιολόγηση του αντίκτυπου των πολιτικών και των προγραμμάτων· 
- συντονισμού στα διεθνή όργανα· 
- συντονισμού για την εφαρμογή του πολιτικού διαλόγου με τις αναπτυσσόμενες 
χώρες. 
Ι. revtKéc EKTtuftoeic 
12 Μπορούμε να διακρίνουμε στα προβλήματα της φτώχειας των αναπτυσσομένων 
χωρών μια εσωτερική διάσταση, που αποτελεί το αντικείμενο των εθνικών 
πολιτικών καταπολέμησης της φτώχειας, και μια εξωτερική διάσταση, που 
εξαρτάται από το διεθνές περιβάλλον και τον τρόπο ένταξης κάθε χώρας οτην 
παγκόσμια οικονομία, θα υπενθυμίσουμε πρώτα περιληπτικά τις κυριότερες 
πλευρές της εξωτερικής διάστασης, κατόπιν θα επανέλθουμε στο θεμελιώδες 
θέμα της πολιτικής και εθνικής διάστασης όσον αφορά την καταπολέμηση της 
φτώχειας. 
1) Η εΣωτερική δχάοχαση της καταπολέυησης της (φτώχειας : διεθνείς δυσχέρειες 
και διάρθρωση Tnc συνεργασίας για την ανάπτυξη υε άλλες πολιτικές 
13. Η καταπολέμηση της φτώχειας εξαρτάται ουσιαστικά από τις αποφάσεις κάθε 
χώρας και από τις πολιτικές της όσον αφορά την ανάπτυξη, ωστόσο οι συνθήκες 
του διεθνούς περιβάλλοντος εμποδίζουν την επιλογή εθνικών στρατηγικών. 
Ασφαλώς, τα αποτελέσματα των εξωτερικών δυσχερειών στη φτώχεια ποικίλλουν 
ευρέως ανάλογα με τις ειδικές μορφές ένταξης στην παγκόσμια οικονομία, 
ανάλογα με τις πολιτικές που ακολουθεί κάθε χώρα και ανάλογα με τα δικά της 
εσωτερικά προβλήματα. Αλλά επειδή οι οικονομίες των αναπτυσσομένων χωρών 
είναι συχνά ευάλωτες στις αλλαγές του διεθνούς περιβάλλοντος τους, ο 
αντίκτυπος των πολιτικών των άλλων χωρών, ιδίως των αναπτυσσομένων χωρών, 
εξακολουθεί να παραμένει σημαντικός σε πολλούς τομείς. Στο εσωτερικό κάθε 
χώρας, αυτός ο ευάλωτος χαρακτήρας μπορεί να είναι πιο έντονος για τις πιο 
πτωχές ομάδες του πληθυσμού. 
Η ευθύνη των αναπτυσσομένων χωρών στον καθορισμό των διεθνών συνθηκών και 
προβλημάτων της ανάπτυξης γενικά και της καταπολέμησης των φτώχειας ειδικά 
είναι επομένως καθοριστική, και γίνεται αντιληπτή μ'αυτή την ιδιότητα από 
τις κυβερνήσεις και τους πληθυσμούς των αναπτυσσομένων χωρών. Αυτό μπορεί 
να έχει συνέπειες για την αποτελεσματικότητα της συνεργασίας για την 
ανάπτυξη σ'αυτόν τον τομέα. 
14. Λαμβανομένων υπόψη αυτών των εκτιμήσεων, πρέπει να υπενθυμιστούν εδώ οι 
κυριότεροι διεθνείς παράγοντες που έχουν μια συνολική επίπτωση στην εμμονή 
της πτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες. 
Το πρώτο από αυτά τα προβλήματα αφορά τις εμπορικές σχέσεις, και ιδιαίτερα 
τον προστατευτι QUO των αναπτυγμένων χωρών, που θέτει εμπόδια στις εξαγωγές 
των αναπτυσσομένων χωρών αλλά εισάγει επίσης πολλές άλλες στρεβλώσεις, για 
παράδειγμα στην παραγωγή και στις συναλλαγές γεωργικών προϊόντων. Μέτρα 
ελευθέρωσης του διεθνούς εμπορίου δασμολογικού ή μη χαρακτήρα, ιδίως στο 
πλαίσιο των διαπραγματεύσεων της GATT, θα μπορούσαν να έχουν άμεσα και 
βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα που θα είναι ευνοϊκά για τους φτωχούς των χωρών 
που βρίσκονται στο στάδιο της εκβιομηχάνισης, τονώνοντας ιδίως τις 
βιομηχανίες με εργατικό δυναμικό, και για τις φτωχότερες χώρες, 
αποτελέσματα είναι αλήθεια, λιγότερο σίγουρα και, οπωσδήποτε πιο 
μακροπρόθεσμα και έμμεσα, για παράδειγμα ενθαρρύνοντας σ'αυτές τη 
διαφοροποίηση. Πρέπει ωστόσο να υπενθυμιστεί εδώ ότι η Κοινότητα χορηγεί 
ήδη έναν ορισμένο αριθμό εμπορικών προτιμήσεων στις περισσότερες 
αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως μεταξύ των πιο φτωχών. 
'Ενα δεύτερο πρόβλημα είναι το πρόβλημα των αγορών των βασικώνπροϊόντων. 
των οποίων οι διακυμάνσεις των τιμών έχουν πολλές φορές καταστρεπτικά 
αποτελέσματα στις οικονομίες των πιο φτωχών χωρών, των οποίων η συνολική 
ισορροπία και συχνά η κατάσταση στον αγροτικό κόσμο εξαρτώνται πολλές φορές 
σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές ενός μικρού αριθμού προϊόντων του 
πρωτογενούς τομέα. 
0 όγκος, η γεωγραφική και τομεακή κατανομή, οι συνθήκες και οι χρήσεις των 
γρηυατικών μεταφορών (περιλαμβανομένων και των άμεσων επενδύσεων) προς τις 
αναπτυσσόμενες χώρες, και ιδιαίτερα η βοήθεια ποος τις αναπτυσσόμενες., χώρες 
στην περίπτωση των πιο φτωχών χωρών, θέτουν επίσης ένα ορισμένο αριθμό 
προβλημάτων, που μπορούμε να τον συνοψίσουμε στη διαπίστωση της σχετικής 
τους ανικανότητας να συμβάλουν ουσιαστικά στη μείωση της φτώχειας στις 
αναπτυσσόμενες χώρες. 
Για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, περιλαμβανομένων μεταξύ αυτών και των πιο 
φτωχών κυρίως στην Αφρική νοτίως της Σαχάρας, η ε£ωτερικη χρέωση αποτελεί 
σημαντικό εμπόδιο για την ανάπτυξη και τη μείωση της φτώχειας, που θα 
μπορέσει να αρθεί μόνο με ελαφρυντικά μέσα πιο σημαντικά από τα μέσα που 
έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα. 
Τέλος, πρέπει να αναφερθεί το γενικότερο πρόβλημα της αστάθειας και των 
αβεβαιοτήτων που υπάρχουν οτη διεθνή συγκυρία, οι οποίες επηρεάζουν την 
κατάσταση των αναπτυσσομένων χωρών ιδίως μέσω της εξέλιξης της παγκόσμιας 
ζήτησης, των διακυμάνσεων των τιμών συναλλάγματος και των επιτοκίων, και 
των διακυμάνσεων όσον αφορά τη διαθεσιμότητα κεφαλαίων στις 
μακροοικονομικές αγορές. 
15. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για τη ο^μαοία του αντίκτυπου αυτών των 
εξωτερικών παραγόντων στην κατάσταση των αναπτυσσομένων χωρών, εφόσον 
μάλιστα δεν υπάρχει καμία δυνατότητα δράσης αηό μέρους τους. Για τις 
αναπτυγμένες χώρες αντίθετα υπάρχει ένα σημαντικό περιθώριο παρέμβασης m; 
ορισμένους απ'αυτούς τους τομείς, ιδίως όσον αφορά ι ην εμπορική πολιτική ή 
τη διαχείριση των προβλημάτων της εξωτερικής χρέωσης. Αλλά είναι αλήθεια 
ότι για άλλους τομείς, όπως η λειτουργία των αγορών ή ρύθμιση της διεθνούς 
συγκυρίας, οι πραγματικές δυνατότητες δράσης παραμένουν πολύ αβέβαιες. 
6. Υπενθυμίζοντας ότι για το θέμα των σχέσεων μεταξύ της συνεργασίας για την 
ανάπτυξη και άλλων κοινοτικών πολιτικών πρέπει να γίνει άλλη ανακοίνωση της 
Επιτροπής, πρέπει να τονιστεί εδώ ότι η αποτελεσματικότητα της πολιτικής 
συνεργασίας για την ανάπτυξη, στην οποία συγκεντρώνεται η παρούσα 
ανακοίνωση, θα μπορούσε να βελτιωθεί αν εξασφαλιστεί η συνεπής διάρθρωοή 
της με τις άλλες πολιτικές της Κοινότητας και ιων κρατών μελών που 
επηρεάζουν την κατάσταση των αναπτυσσομένων χωρών. Πρέπει να ληφθεί υπόψη 
ιδιαίτερα, στη διατύπωση και στην εφαρμογή αυτών των άλλων πολιτικών, ο 
ενδεχόμενος αντίκτυπος τους στη φτώχεια, κατά τρόπο ώστε τουλάχιστον να 
αποφευχτούν ή να αντισταθμιστούν τα αρνητικά αποτελέσματα. Οποιεσδήποτε και 
αν είναι οι πρακτικές δυσκολίες και τα πολιτικά εμπόδια, δεν πρέπει να 
παραμεληθεί η θΓ\μαοία αυτής της άρθρωσης Υ ία λόγους συνοχής και κοινοτικής 
φερεγγυότητας. Πρέπει να υπενθυμιστεί τέλος ότι προβλέπεται ρητά οι η 
Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 130 Φ). 
2) Η Βασικά πολιτική εσωτερική διάσταση Tnc καταπολέυησης της φτώχειας 
17. Παρά τον μεγάλο αριθμό κειμένων, συχνά πολύ κατάλληλων για τις πολιτικές 
καταπολέμησης της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, το θέμα εξακολουθεί 
στο σύνολο του να είναι ανεπαρκώς προσδιορισμένο, δεδομένου ότι τα όρια και 
οι στόχοι του διατηρούν κάποια ασάφεια, αν όχι σύγχυση- Αυτό προκύπτει 
χωρίς αμφιβολία από τον πολύπλοκο χαρακτήρα των προβλημάτων της φτώχειας, 
οι πολλαπλές αιτίες και εκδηλώσεις των οποίων καθιστούν δύσκολο τον 
προσδιορισμό των βασικών στοιχείων. Αλλά αυτό προκύπτει επίσης και από τη 
μεγάλη σημασία, που συχνά παραβλέπεται ή υποτιμάται των παραγόντων 
πολιτικού χαρακτήρα στην εμμονή των καταστάσεων φτώχειας. 
18. Ένα θέμα του οποίου οι πολιτικές συνέπειες είναι ιδιαίτερα σαφείς είναι το 
θέμα της εμμονής, και μάλιστα της ενίσχυσης των ανισοτήτων όσον αφορά την 
ηρόοβαοη στους παράγοντες και στα οφέλη της οικονομικής μεγέθυνσης, που 
αποτελεί μια συχνά σημαντική συνιστώσα των καταστάσεων φτώχειας και της 
αναπαραγωγής τους, παρόλο που το σχετικό βάρος της ποικίλλει ανάλογα με τις 
χώρες και από περίοδο οε περίοδο. Ορισμένες χώρες της Ευρώπης γνώρισαν 
τέτοιες καταστάσεις κατά τις φάσεις της εκβιομηχάνισης τους, τις οποίες 
ξαναβρίσκουμε εν μέρει σε αναπτυσσόμενες χώρες κατά την πρόσφατη περίοδο, 
για παράδειγμα σε ορισμένες χώρες της Λατινικής Αμερικής όπου οι ανισότητες 
εμφανίζονται συχνά ως κυρίαρχος παράγων της φτώχειας. 
Το κράτος παίζει πάντοτε έναν ρόλο αναδιανομής, λαμβάνοντας ένα τμήμα του 
εθνικού εισοδήματος και κατανέμοντας το με τη μορφή δημόσιων υπηρεσιών ή 
μεταβίβασης ποσών, με όσο το δυνατόν πιο ισορροπημένο τρόπο προς όφελος 
ομάδων που καθορίζονται βάσει οικονομικών, κοινωνικών, περιφερειακών ή 
άλλων κριτηρίων. Το αποτέλεσμα αυτής της παρέμβασης μπορεί να είναι μάλλον 
ευνοϊκό ως προς τη μείωση της φτώχειας. 
Οι περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες δεν διαθέτουν δομές και μηχανισμούς 
μετριασμού της κρίσης και ανακατανομής των οφελών της οικονομικής 
μεγέθυνσης, που να μπορούν να συγκριθούν με αυτούς που υπάρχουν στις 
οικονομικά και πολιτικά αναπτυγμένες χώρες. Αυτές οι δομές και οι 
μηχανισμοί δεν αναπτύσσονται αυτόματα με οικονομικά μέσα, αλλά εξαρτώνται 
ουσιαστικά από πολιτικές αποφάσεις, επομένως από την πολιτική βούληση των 
αρχών που στηρίζεται από μία ορισμένη συναίνεση στον πληθυσμό. Από αυτό 
προκύπτει ότι η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και η σωστή δημόσια διοίκηση 
αποτελούν μια από τις σημαντικές προϋποθέσεις για την καταπολέμηση της 
φτώχειας. 
19. Παρατηρήσαμε κατά τη διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας την επικράτηση 
μιας αποκλειστικά οικονομικής αντίληψης για την ανάπτυξη, από την οποία 
προέκυπτε πολλές φορές η υπερβολική πεποίθηση ότι η επαναφορά στην τάξη της 
οικονομίας - σταθεροποίηση της μακροοικονομίας, άνοιγμα και ελευθέρωση των 
αγορών - θα έπρεπε να αρκεί για να επιλύσει το βασικότερο από τα προβλήματα 
της ανάπτυξης, περιλαμβανομένης και της φτώχειας, με τη διάδοση των 
ωφελημάτων της μεγέθυνσης σε όλες τις κοινωνικές ομάδες. 
Αυτή η προσέγγιση είχε σημαντικές επιτυχίες σε χώρες μέσου εισοδήματος και, 
τουλάχιστον επέτρεψε να τεθεί τέρμα στις καταστροφές που είχαν προκληθεί 
από την υπερβολική κρατική παρέμβαοη που συνδυάζεται με κακή δημόσια 
διοίκηση. Αλλά στο εξής γνωρίζουμε καλύτερα τα όρια της κυρίως στις πιο 
φτωχές χώρες, από την άποψη της ανάπτυξης και ιδιαίτερα από την άποψη της 
καταπολέμησης της φτώχειας. Η ελεύθερη λειτουργία της αγοράς είναι αναγκαία 
για μια διαρκή οικονομική μεγέθυνση αλλά δεν αρκεί για να την εξασφαλίσει, 
όπως και η διαρκής οικονομική μεγέθυνση, όταν παρουσιάζεται, δεν αρκεί από 
μόνη της για να μειώσει τη φτώχεια. Έτσι υπάρχει σήμερα ευρεία συμφωνία 
για να αναγνωριστεί η ανάγκη να διευρυνθεί η αντίληψη της οικονομικής 
ανάπτυξης στην κοινωνική, πολιτική και θεσμική (trickle-down) ανάπτυξη 
20. Κάθε πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας πρέπει επομένως να ευνοήσει απο 
την αρχή, οικονομικές και κοινωνικές δομές που να εξασφαλίζουν σε όλους την 
πρόσβαση στις παραγωγικές πηγές και στα οφέλη της οικονομικής μεγέθυνσης 
κατά τρόπο που να εγγυάται μια κάποια ασφάλεια στις φτωχές ομάδες του 
πληθυσμού και κυρίως την πλήρη οικονομική, κοινωνική και πολιτική 
ενσωμάτωση τους. 
0 σαφώς πολιτικός χαρακτήρας των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων στις περισσότερες 
περιπτώσεις σημαίνει ότι οι αντίστοιχες αποφάσεις μπορούν να ληφθούν μόνο 
από τις αρχές των ενδιαφερομένων χωρών. Και μόνον γι 'αυτό το λόγο, η 
καταπολέμηση της φτώχειας έχει την ευκαιρία να επιτύχει μόνον αν 
αντιστοιχεί σε μια ισχυρή και σαφή τοπική πολιτική βούληση, που εκφράζεται 
μέσα στον ορισμό μιας ειδικής στρατηγικής. 
Οι εξωτερικοί χρηματοδότες μπορούν να παρέμβουν μόνο στηρίζοντας ή 
ενδεχομένως παρακινώντας αυτή την εθνική πολιτική βούληση, χωρίς την οποία 
θα παρείχαν απλώς και μόνο βοήθεια, ίσως χρήσιμη στο άμεσο μέλλον αλλά 
χωρίς διαρκή αποτελέσματα. 
21. Επειδή η πολιτική διάσταση είναι βασική για την καταπολέμηση της φτώχειας, 
δύσκολα αντιλαμβανόμαστε μια κυβέρνηση με μικρή αντιπροσώπευση, ή ευάλωτη 
από πολιτική, θεσμική ή διοικητική άποψη, που θα παρεμβαίνει προς όφελος 
κοινωνικών ομάδων ή περιφερειών που δεν αντιστοιχούν οτ ι ς ομάδες 
συμφέροντος στις οποίες βασίζεται η εξουσία της. Εφόσον οι πολιτικές 
αποφάσεις επηρεάζουν τις οικονομικές ή κοινωνικές δομές, ή απλώς 
τροποποιούν τους μηχανισμούς μεταφοράς και ανακατανομής, λαμβάνονται και 
τίθενται σε εφαρμογή πιο εύκολα από κυβερνήσεις που προέρχονται από 
δημοκρατικές διαδικασίες, ή οπωσδήποτε που έχουν ευρεία κοινωνική 
συναίνεση. Γενικότερα, η πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας, οποιεσδήποτε 
και αν είναι οι ειδικές μορφές της σε κάθε χώρα, μπορεί να είναι 
αποτελεσματική μόνον αν διαθέτει διαρκή εθνική συναίνεση. 
Οι διαδικασίες εκδημοκρατισμού καθώς και η ενίσχυση του κράτους δικαίου και 
της οωστής δημόσιας διοίκησης, αποτελούν επομένως βασικό στοιχείο για την 
καταπολέμηση της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπως συνέβη εξάλλου 
και στις δικές μας χώρες. Επίσης η δράση της Κοινότητας και των κρατών 
μελών που στηρίζει ή παρακινεί αυτές τις εξελίξεις αποτελεί αποφασιστική 
συνιστώσα των πολιτικών μας συνεργασίας για την ανάπτυξη. 
Ι Ι - Οι πρωταρχικοί στόχοι της καταπολέιιηοηο Tnc Φτώχειας 
1 ) Η οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση των φτωχών : ένας κεντρικός στόχος 
πολιτικού χαρακτήρα 
22. Πέρα από την αύξηση του εθνικού πλούτου, την καλύτερη κατανομή του, την 
ανάπτυξη των κοινωνικών υπηρεσιών, ή την εσωτερική ή εξωτερική βοήθεια, ο 
κεντρικός στόχος της καταπολέμησης της φτώχειας πρέπει να είναι η πλήρης 
ενσωμάτωση των φτωχών, ως ατόμων και ως δικαιούχων, στο οικονομικό σύστημα 
και στις κοινωνικές και πολιτικές δομές. 
23. Αξίζει να τονίσουμε εδώ ότι αυτός ο στόχος οδηγεί στο να γίνει αντιληπτή η 
καταπολέμηση της φτώχειας όχι ως "τομέας" παρέμβασης μεταξύ άλλων ή 
συμπληρωματικός άλλων, πράγμα που θα σήμαινε μια προσέγγιση όσον αφορά τη 
βοήθεια, αλλά επίσης ως βασική συνιστώσα της ανάπτυξης, δεδομένου ότι η 
εμμονή της φτώχειας είναι ουσιαστικά ένα από τα βασικά προβλήματα των 
αναπτυσσομένων χωρών και όχι ένα δευτερεύον αποτέλεσμα της υποανάπτυξης. 
24. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μια στρατηγική που βασίζεται ο'αυτό το στόχο 
είναι βιώσιμη μόνο αν υπάρχουν συγχρόνως μια πραγματική εθνική πολιτική 
βούληση να αντιμετωπιστεί αυτό το πρόβλημα, μια ικανότητα να τεθεί σε 
εφαρμογή αυτή η βούληση, και μια συλλογική συνείδηση, λίγο ή πολύ 
συναινετική, της τροχοπέδης που αποτελεί για την ανάπτυξη η συνεχιζόμενη 
φτώχει α. 
Εξάλλου, ο στόχος που καθορίζεται έτσι συνεπάγεται ότι η καταπολέμηση της 
φτώχειας πρέπει να ενσωματωθεί στη διατύπωση και στην εφαρμογή της εθνικής 
στρατηγικής για την ανάπτυξη, και να αποτελέσει έναν από τους σαφείς 
στόχους κάθε πολιτικής, προγράμματος ή αναπτυξιακού σχεδίου. 
25. Από την άποψη της συνεργασίας για την ανάπτυξη, αυτό σημαίνει ότι οι 
εξωτερικοί χρηματοδότες θα έπρεπε, μέσω του πολιτικού διαλόγου, να 
προωθήσουν συστηματικά την καταπολέμηση της φτώχειας ως ένα από τα βασικά 
θέματα της ανάπτυξης, και να βοηθήσουν στο να συνειδητοποιήσουν οι 
κυβερνήσεις των αναπτυσσομένων χωρών την πρόκληση που αποτελεί για την 
ανάπτυξη που αντιπροσωπεύει η συνέχιση της φτώχειας σε ένα υψηλό επίπεδο. Η 
πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας πρέπει συγχρόνως να ευνοήσει την 
ενίσχυση των ανθρώπινων, τεχνικών και θεσμικών δυνατοτήτων που είναι 
αναγκαίες για τον σκοπό αυτό σε τοπικό επίπεδο. 
26. Οι στρατηγικές που επιτρέπουν να επιτευχτει ο στόχος της ένταξης των φτωχών 
στην αναπτυξιακή διαδικασία είναι προφανώς διαφορετικές ανάλογα με τη χώρα 
και δεν μπορούν να διατυπωθούν ούτε με γενικότητες, ούτε άλλωστε από 
εξωτερικούς παράγοντες. Ωστόσο, μπορεί να προσδιοριστεί ένας ορισμένος 
αριθμός ενδιάμεσων στόχων πρέπει να ευνοηθούν αφενός ένας τρόπος 
οικονομικής μεγέθυνσης που να συμβιβάζεται με τη μείωση των ανισοτήτων και 
τη διατήρηση των δεσμών της κοινωνικής ενσωμάτωσης και να βασίζεται στην 
ανάπτυξη των παραγωγικών δυνατοτήτων των φτωχών ιδίως με την εντατική 
χρησιμοποίηση της εργασίας και τη διευρυμένη πρόσβαση στους παραγωγικούς 
πόρους. Πρέπει να ευνοηθεί, αφετέρου, η πρόσβαση των φτωχών στις βασικές 
κοινωνικές υπηρεσίες, κατά τρόπο που να επιτρέπει τη βελτίωση των συνθηκών 
διαβίωσης τους και την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού που αποτελούν την 
προϋπόθεση για την ενσωμάιωση τους και γ ι α μια διαρκή αναπτυξιαι-ή 
διαδικασία. 
2) Ένας τρόπος διαρκούς και δίκαιης οικονομικής υεγέθυνσης 
27. Ένας ρυθμός οικονομικής μεγέθυνσης αρκετά ισχυρός, που ξεπερνά σε μόνιμη 
βάση των ποσοστό δημογραφικής αύξησης, μπορεί γενικά να θεωρηθεί ως 
απαραίτητη προϋπόθεση για να διεξαχθεί μια συνολική πολιτική καταπολέμησης 
της φτώχειας. Εκτός από τις οικονομικές πλευρές της αυτή η προϋπόθεση 
συνεπάγεται τον καθορισμό και την εισαγωγή μιας πολιτικής ελέγχου της 
δημογραφικής εξέλιξης, θέμα για το οποίο έχει ήδη αρχίσει ο συντονισμός 
μεταξύ της Κοινότητας και των κρατών μελών. Αλλά ξέρουμε σήμερα ότι πέρα 
από το συνολικό ρυθμό της αύξησης του μέσου εισοδήματος ανά κάτοικο, για τη 
μείωση της φτώχειας απαιτείται κυρίως να καθοριστεί ένας τρόπος οικονομικής 
μεγέθυνσης που να διαρθρώνει αφενός τις μεταρρυθμίσεις των οικονομικών και 
θεσμικών δομών, προϋπόθεση για μια διαρκή οικονομική μεγέθυνση, και 
αφετέρου τους στόχους της κοινωνικής ανάπτυξης, προϋπόθεση για μια δίκαιη 
οικονομική μεγέθυνση. 
Τα οικονομικά χαρακτηριστικά αυτού του τρόπου οικονομικής μεγέθυνσης 
εξαρτώνται από την κατάσταση κάθε εθνικής οικονομίας, αλλά στη μεγάλη 
πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για ένα τρόπο εντατικής αύξησης οε 
εργατικό δυναμικό και επομένως ευνοϊκής για την απασχόληση. Οι τομεακές και 
περιφερειακές κατευθύνσεις πρέπει να λάβουν υπόψη τα χαρακτηριστικά της 
φτώχειας, θεωρώντας ότι η επιλογή των τομέων με προτεραιότητα, προφανώς 
διαφορετική σε κάθε χώρα, αποτελεί πάντοτε 
10 
θεμελιώδη και διαρκή συνιστώσα του τρόπου της οικονομικής μεγέθυνσης· Η 
αγροτική ανάπτυξη γενικά, και η δημιουργία θέσεων απασχόλησης σε αστικά 
κέντρα στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες, ιδίως μέσω των μικρών 
επιχειρήσεων και του άτυπου τομέα, πρέπει να ευνοηθούν επιπρόσθετα στις 
περισσότερες περιπτώσεις. 
28. Συγχρόνως, ο τρόπος οικονομικής μεγέθυνσης πρέπει να συμβιβάζεται με μία 
δίκαιη κατανομή των εισοδημάτων και του πλούτου, ή τουλάχιστον δεν πρέπει 
να υστερεί από αυτήν την άποψη. Πράγματι, ορισμένοι τρόποι οικονομικής 
μεγέθυνσης, που σπάνια δημιουργούν θέσεις απασχόλησης και/ή είναι σε μεγάλο 
βαθμό άνισοι, δεν σημειώνουν καμία πρόοδο όσον αφορά τη μείωση της 
φτώχειας, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν ακόμη και σ'αυτόν τον τομέα 
σημαντικές οπισθοδρομήσεις. 
Είναι σίγουρο ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η μείωση των ανισοτήτων πρέπι.ι 
να θεωρηθεί ως η κύρια ουνιοτώσα των προγραμμάτων καταπολέμησης τ ru; 
φτώχειας, είτε επειδή ο τρόπος οικονομικής μεγέθυνσης που έχει υιοθετηθι i 
μέχρι σήμερα είναι γνωστό ότι είναι άνισος (για παράδειγμα σε ορισμένες 
χώρες της Λατινικής Αμερικής), είτε επειδή μεσοπρόθεσμα δεν προβλέπεται 
επαρκής αύξηση του μέσου εισοδήματος ανά κάτοικο (για παράδειγμα οε 
ορισμένες χώρες της Αφρικής νοτίως της Σαχάρας). 
29. Τα ενδεχόμενα αποτελέσματα όσον αφορά τη φτώχεια πρέπει να εξεταστούν μέσα 
στην επινόηση και την εφαρμογή όλων των οικονομικών πολιτικών, και 
ιδιαίτερα στο πλαίσιο των προγραμμάτων διαρθρωτικής προσαρμογής· Αυτά 
πρέπει γενικά να ενσωματώσουν καλύτερα τους μακροπρόθεσμους στόχους της 
οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης, να καθορίσουν καλύτερα το εύρος, τον 
ρυθμό και τη συνέχεια των μακροοικονομικών και διαρθρωτικών μέτρων, και να 
προσαρμοστούν καλύτερα στα ειδικά προβλήματα των αναπτυσσομένων χωρών. 
Αυτές οι αναγκαίες αναθεωρήσεις δεν πρέπει ωστόσο να έχουν ως αποτέλεσμα να 
θυοιασθεί η οικονομική σταθεροποίηση και η επάνοδος στην τάξη του κράτους, 
στοιχεία που αποτελούν προηγούμενες προϋποθέσεις για κάθε συνεπές πρόγραμμα 
για την καταπολέμηση της φτώχειας ή, Υ'α την ανάπτυξη. 
3) Μια διευρυμένη πρόσβαση στους παραγωγικούς πόρους για τους φτωχούς 
30. Η ενίσχυση των παραγωγικών δυνατοτήτων των φτωχών είναι ένας βασικός στόχος 
κάθε συνολικής στρατηγικής για την καταπολέμηση της φτώχειας, που 
περιλαμβάνει οικονομικές πλευρές και πλευρές που συμβάλλουν συγχρόνως στο 
να διατηρηθούν ή να αποκατασταθούν οι σχέσεις κοινωνικής ενσωμάτωσης. Η 
προώθηση της πρόσβασης των φτωχών στους παραγωγικούς πόρους, ιδίως στη γη, 
στην πίστωση, στις υποδομές, στις τεχνικές, στην κατάρτιση, επιτρέπει στις 
φτωχές ομάδες να αξιοποιήσουν τον παράγοντα παραγωγής που διαθέτουν: την 
εργατική τους δύναμη. Αυτός ο στόχος συμπληρώνει έτσι τον προηγούμενο 
στόχο της οικονομικής μεγέθυνσης που ευνοεί τη δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης, και προσανατολίζει την αναπτυξιακή διαδικασία προς την έννοια 
της ενσωμάτωσης όλων των κοινωνικών στρωμάτων. 
31. 0 οικονομικός αντίκτυπος της πρόσβασης στους παραγωγικούς πόρους για την 
κατάσταση των φτωχών είναι διπλός.· άμεσος με τα δημιουργούμενα ή 
αναδιανεμόμενα εισοδήματα, και έμμεσος μέσω των προόδων της παραγωγικότητας 
και της δραστηριότητας που εκφράζονται μεσοπρόθεσμα με μια πιο έντονη 
οικονομική μεγέθυνση. Αυτός ο στόχος περιλαμβάνει εξάλλου σημαντικά 
αποτελέσματα προς την κατεύθυνση της συμμετοχικής και αυτόνομης ανάπτυξης, 
που μπορούμε να τη θεωρήσουμε βασική για μια διαρκή λύοη των προβλημάτων 
της φτώχειας. 
32. Όλα αυτά τα αποτελέσματα ωστόσο δεν επιτυγχάνονται αυτόματα, και 
εξαρτώνται προφανώς από το περιεχόμενο των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και 
των αναγκαίων επενδύσεων, που ποικίλλουν πολύ ανάλογα με τις χώρες και τους 
σχετικούς τομείς (παρόλο που στην πλειονότητα των πιο φτωχών χωρών αφορά 
κατά προτεραιότητα τις αγροτικές περιοχές). Εξάλλου, το εύρος και το 
11 
κόστος των μεταρρυθμίσεων, από την άποψη των κοινωνικών δομών και ίσως της 
πολιτικής σταθερότητας, μπορεί να είναι σημαντικά. 
4) Βασικές κοινωνικές υπηρεσίες αποτελεσματικές και προσιτές σε όλους 
33. 0 στόχος να αναπτυχθεί το ανθρώπινο δυναμικό και να βελτιωθούν συγχρόνως οι 
συνθήκες διαβίωσης των φτωχών πρέπει να είναι μία από τις κεντρικές 
συνιστώσες κάθε στρατηγικής για την καταπολέμηση της φτώχειας. Η επένδυση 
στο ανθρώπινο δυναμικό είναι πράγματι το καθοριστικό στοιχείο για μια 
αυξημένη συμμετοχή των φτωχών στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. 
Πολιτικές συνεπείς, δυναμικές και στηριζόμενες στους κοινωνικούς τομείς, 
όπως n υγεία και ο οικογενειακός προγραμματισμός, n εκπαίδευση και η 
κατάρτιση, η επισιτιστική ασφάλεια και η διατροφή, καταπολεμούν τα πιο 
αισθητά αποτελέσματα της φτώχειας στις συνθήκες διαβίωσης, αλλά συγχρόνως 
και ορισμένες από τις αιτίες και τους μηχανισμούς αναπαραγωγής της. Αυτή η 
διπλή διάσταση των κοινωνικών πολιτικών πρέπει να αποτελέσει βασικό 
κριτήριο για την επινόηση τους. 
Παρόλο που το ειδικό περιεχόμενο αυτών των τομεακών πολιτικών μπορεί να 
είναι πολύ διαφορετικό από τη μια χώρα στην άλλη, μπορούμε να καθορίσουμε 
ως γενικό κανόνα το ότι οι κοινωνικές υπηρεσίες πρέπει κατά προτεραιότητα 
να εξασφαλίσουν μια ελάχιστη βάση ("αρχικό" επίπεδο) όπου στην 
πραγματικότητα θα έχει πρόσβαση το σύνολο του πληθυσμού. 
34. Αυτές οι πολιτικές μπορούν και πρέπει να διεξαχθούν συμπληρωματικά με τους 
οικονομικούς στόχους, εφόσον θεωρείται ότι αυτοί, ακόμη και όταν έχουν 
επιτευχθεί, δεν εξασφαλίζουν αυτόματα την κοινωνική πρόοδο. Αυτό 
συνεπάγεται να καθοριστεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, συγχρόνως 
οικονομική και κοινωνική, αντί να επινοηθεί η κοινωνική διάσταση ως 
συνοδευτική πολιτική που αποβλέπει κυρίως στο να αντισταθμίσει τα 
ενδεχόμενα αρνητικά αποτελέσματα των οικονομικών πολιτικών, πράγμα που έχει 
συχνά συμβεί, για παράδειγμα στο πλαίσιο της κοινωνικής διάστασης της 
προσαρμογής -
Ωστόσο δεν πρέπει να παραβλεφτούν οι δυσκολίες ως προς τη σύλληψη, οι 
πολιτικές και λειτουργικές αυτής της ολοκλήρωσης των οικονομικών και 
κοινωνικών στόχων σε μια πολιτική συνόλου. Η βασική προϋπόθεση επιτυχίας 
είναι η ολοκλήρωση να στηρίζεται σε μια ισχυρή πολιτική βούληση, που η ίδια 
θα βασίζεται σε μια διαρκή κοινωνική συναίνεση. Αυι ή η βούληση πρέπτ ι 
οπωσδήποτε να εκφραστεί στο επίπεδο του κεντρικού κράτους, του οποίου ο 
ρόλος είναι αποφασιστικός, αλλά επίσης και στο επίπεδο της τοπικής 
αυτοδιοίκησης και των οργανώσεων βάσης που γενικά αναλαμβάνουν την εφαρμογή 
των κοινωνικών πολιτικών. 
35. Σε όλες τις περιπτώσεις, μια άλλη σημαντική προϋπόθεση για την 
αποτελεσματικότητα των τομεακών πολιτικών στο πλαίσιο της καταπολέμησης της 
φτώχειας είναι η συνοχή μεταξύ τους: οε ιδανικές συνθήκες, οι πολιτικές 
κάθε κοινωνικού "τομέα" θα πρέπει να είναι αντιληπτές ως συνιστώσες μιας 
κοινωνικής πολιτικής συνόλου. Μια συνεπής πολιτική στο σύνολο των 
κοινωνικών τομέων θα έχει ως αποτέλεσμα έναν ευνοϊκό αντίκτυπο πιο 
σημαντικό από το σύνολο των αποτελεσμάτων καθεμιάς των αντίστοιχων τομεακών 
πολιτικών. Αντίθετα, μια τομεακή πολιτική, ακόμη και αν είναι σωστά 
αντιληπτή και εφαρμόζεται από την άποψη της καταπολέμησης της φτώχειας, 
διατρέχει τον κίνδυνο να παραμείνει ελάχιστα αποτελεσματική αν διεξάγεται 
μεμονωμένα. Και εδώ ακόμη, θα παρατηρήσουμε ότι αυτή η προϋπόθεοη 
πληρούται μόνο στο πλαίσιο μιας ισχυρής κεντρικής πολιτικής βούλησης, αλλά 
πρέπει να προσθέσουμε ότι απαιτεί επίσης κατάλληλες διοικητικές δομές. 
36. Στην περίπτωση των παρεμβάσεων συνεργασίας στους κοινωνικούς τομείς, είναι 
ιδιαίτερα σημαντικό για την αποτελεσματικότητα τους και τη συνέχεια τους , 
12 
να ενταχθούν σε εσωτερικές πολιτικές που καθορίζονται σε εθνικό επίπεδο και 
να συμβάλουν στο να ενισχύσουν, και μάλιστα να θέσουν σε εφαρμογή, 
κατάλληλες θεσμικές δομές. 
Επίσης, η σύλληψη και η εφαρμογή αυτών των πολιτικών πρέπει να 
προσαρμοσθούν στις πραγματικές ανάγκες των φτωχών, να προσεγγίσουν τη 
ζήτηση που έχει εκφραστεί πραγματικά, ή ενδεχομένως να συμβάλουν στο να 
προκαλέσουν αυτή τη ζήτηση, ίσως μέσω αποκεντρωμένων ενώσεων ή οργανώσεων. 
37. Ύστερα από αίτηση του Συμβουλίου, η Επιτροπή θα υποβάλει στους προσεχείς 
μήνες πιο συγκεκριμένες προτάσεις που θα αφορούν τις πολιτικές συνεργασίας 
σε καθέναν από τους κυριότερους κοινωνικούς τομείς (υγεία, εκπαίδευση και 
κατάρτιση, επισιτιστική ασφάλεια), όπως έχει ήδη κάνει για τον οικογενειακό 
προγραμματισμό. 
5) Η προστασία των φτωχότερων, περιθωριοποιημένων η ευάλωτων ομάδων 
38. Κάθε πολιτική για την καταπολέμηση της φτώχειας πρέπει να αποβλέπει στο να 
αμβλύνει τουλάχιστον τα αποτελέσματα της έσχατης φτώχειας, είτε είναι 
χρόνια ή ευκαιριακή, για τις πιο φτωχές, περιθωριοποιημένες ή ευθάλωτες 
ομάδες ή άτομα, που δεν θα επωφεληθούν, ή θα επωφεληθούν αλλά όχι αρκετά, ή 
μόνον πολύ μακροπρόθεσμα, από τα μέτρα που θα εγκριθούν στο πλαίσιο άλλων 
στόχων (και που πολλές φορές αυτά τα μέτρα ενδέχεται ακόμη και να βλάψουν 
βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα). Αυτό ανταποκρίνεται στον στόχο να υπάρξει 
εγγύηση για όλες τις ελάχιστες προϋποθέσεις αξιοπρέπειας που απαγορεύει η 
έσχατη φτώχεια, δηλαδή η αθλιότητα. 
39. Ακόμη και ένας τρόπος δίκαιης οικονομικής μεγέθυνσης και κοινωνικές 
πολιτικές που επινοούνται και έχουν στόχο να καταπολεμήσουν τη φτώχεια δεν 
μπορούν να φθάσουν σε όλες τις κατηγορίες των φτωχών, και οι πιο φτωχοί fia 
είναι συχνότατα αυτοί που θα αποκλειστούν. Είτε η περιθωριοποίηση τους 
οφείλεται σε οικονομικά και κοινωνικο-πολι τιστικά αίτια, είτε είναι 
διαρκής ή προσωρινή, συλλογική ή ατομική (μειονεκτούντα άτομα, γέροι), οι 
δημόσιες αρχές έχουν καθήκον να τους εξασφαλίζουν τις ελάχιστες συνθήκες 
διαβίωσης, αλλά επίσης να διατηρούν ή να αποκαθιστούν τους δεσμούς της 
κοινωνικής ενσωμάτωσης. 
Οποιεσδήποτε και αν είναι οι μορφές τους-προγράμματα επισιτιστικής 
ασφάλειας, δημόσια προγράμματα για την απασχόληση, συστήματα κοινωνικής 
προστασίας λίγο ή πολύ πλήρη-, γι'αυτές τις δημόσιες παρεμβάσεις 
απαιτούνται χρηματοδοτικά, τεχνικά και διοικητικά μέσα αρκετές φορές 
σημαντικά. Έτσι πρόκειται για έναν τομέα στον οποίο η εξωτερική βοήθεια 
μπορεί να παίξει αποφασιστικό ρόλο, συμβουλευτικό όσο και χρηματοδοτικό. 
Εξάλλου, αυτός ο στόχος μπορεί επίσης να απαιτήσει σε ορισμένες εξαιρετικές 
καταστάσεις πιο μαζικές αλλά λιγότερο διαρκείς εξωτερικές παρεμβάσεις, στο 
πλαίσιο των βοηθειών έκτακτης ανάγκης. 
IN. Προϋποθέσεις για μια αποτελεσματική πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας 
1 ) Γνώση των καταστάσεων φτώχειας, αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των πολιτικών 
και των προγραμμάτων, και ενίσχυση των τοπικών δυνατοτήτων ανάλυσης 
40. Η τακτική διάθεση κατάλληλης και έγκυρης πληροφόρησης για τις καταστάσεις 
φτώχειας σε κάθε χώρα, και η συστηματική αξιολόγηση του αντίκτυπου για ιη 
φτώχεια όλων των αναπτυξιακών προγραμμάτων και σχεδίων είναι απαραίτητα, 
προϋποθέσεις τόσο για να ευνοηθεί ο διάλογος μεταξύ των αναπτυσσομένων 
χωρών και των χρηματοδοτών όσο και για να καθορισθούν, προσανατολιστούν και 
συνεχιστούν οι επιτόπου παρεμβάσεις. 
13 
41. Σε συνολικό επίπεδο, τα ποσοτικά μέτρα που επεξεργάζονται διεθνή όργανα, 
ιδίως η Διεθνής Τράπεζα και το PNUD , αποτελούν σημαντική βάση που θα 
συμπληρωθεί κατά περίπτωση αφού ληφθούν υπόψη κυρίως οι ποιοτικές και 
δυναμικές πλευρές που πολύ συχνά έχουν παραμεληθεί στις υπάρχουσες μελέτες 
Θα πρέπει να αναπτυχτεί ένα πλαίσιο μακροκοινωνικής ανάλυσης, ενσωματωμένο 
στο παραδοσιακό μακροοικονομικό πλαίσιο, που θα συνδέει στενά τις 
κατευθύνσεις της οικονομικής ανάπτυξης και τις κατευθύνσεις της κοινωνικής 
ανάπτυξης. Αυτό το πλαίσιο θα επιτρέψει να καθοριστούν ακριβείς στόχοι 
όσον αφορά τα κοινωνικά θέματα, να δημιουργηθούν εναλλακτικά σενάρια, να 
συνεχιστεί η πραγματοποίηση τους και να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα τους. 
42. Στο επίπεδο των προγραμμάτων. θα πρέπει να καθοριστεί μια κλίμακα 
κοινωνικής ανάλυσης, που θα συμπληρώνει τα συνήθη οικονομικά και 
δημοσιονομικά κριτήρια. Αν ενσωματωθεί ο στόχος της μείωσης της φτώχειας 
σε όλα τα προγράμματα, και σε καθεμία από τις φάσεις τους της σύλληψης, 
επιλογής, εφαρμογής και αξιολόγησης, θα υπάρξει η δυνατότητα να 
πριμοδοτηθούν, με συγκρίσιμο οικονομικό κόστος, τα προγράμματα που έχουν 
έναν πιο ευνοϊκό αντίκτυπο όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, τη 
βελτίωση του κοινωνικού περιβάλλοντος, την πρόσβαση των φτωχών στους 
παραγωγικούς πόρους ή στις κοινωνικές υπηρεσίες, το βαθμό συμμετοχής των 
δικαιούχων. 
43. Επειδή η καταπολέμηση της φτώχειας πρέπει να καταστεί ένας ουσιαστικά 
εσωτερικός αγώνας στις αναπτυσσόμενες χώρες, η πραγματοποίηση αναλύσεων και 
αξιολογήσεων πρέπει όσο το δυνατόν να στηρίζεται σε διαθέσιμες τοπικά 
πληροφορίες και στην ανάπτυξη των τοπικών δυνατοτήτων. Μια τεχνική και 
χρηματοδοτική στήριξη στους οργανισμούς που έχουν αναλάβει υποχρεώσεις 
σ'αυτόν τον τομέα, ακόμη και σε αποκεντρωμένο επίπεδο, θα μπορούσε να 
αποδειχτεί ιδιαίτερα ωφέλιμη από αυτήν την άποψη. 
2) Μια συμμετοχική προσέγγιση για να ευνοηθεί η κοινωνική ενσωμάτωση 
44. 0 διάλογος για τις επιλογές κοινωνικής ανάπτυξης θα πρέπει να ευνοηθεί, στο 
μέτρο του δυνατού, με διαφορετικές μορφές συμμετοχής των ενδιαφερομένων σε 
διάφορα επίπεδα σύλληψης ή οπωσδήποτε εφαρμογής και αξιολόγησης των 
πολιτικών και των προγραμμάτων. Αυτό θα επιτρέψει να ενισχυθεί η ικανότητα 
αυτοπρωτοβουλίας και αυτοοργάνωσης των φτωχών για την ανάληψη των 
προβλημάτων τους, που αποτελεί αποφασιστική προϋπόθεση για τη διαρκή 
αποτελεσματικότητα κάθε πολιτικής για την καταπολέμηση της φτώχειας. 
Οι εξωτερικές παρεμβάσεις πρέπει να στηρίζονται, στο μέτρο του δυνατού, 
στις τοπικές δυνατότητες, και να ευνοούν τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων 
πληθυσμών τόσο σε οργανωτικό επίπεδο όσο και όσον αφορά τις τεχνικές 
αρμοδιότητες που συχνά υπάρχουν αλλά υποχρησιμοποιούνται. Αυτή η συμμετοχή 
επιτρέπει να εξασφαλιστεί μια καλύτερη κατανομή των εξωτερικών παρεμβάσεων 
σε τοπικό πλαίσιο, και αυξάνει την αποτελεσματικότητα τους. Μπορεί να 
δώσει συχνά τη δυνατότητα να γίνουν καλύτερα γνωστοί και να αντιμετωπιστούν 
οι ' κοινωνικοπολι τιστικοί μηχανισμοί αναπαραγωγής της φτώχειας και 
περιθωριοποίησης των φτωχών. Τέλος, πρέπει να θεωρηθεί ως σημαντικός 
παράγων της στήριξης του εκδημοκρατισμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. 
45. Ωστόσο, η συμμετοχή και η οργάνωση των φτωχών αποτελούν προϋπόθεση της 
οποίας οι λειτουργικές και πολιτικές δυσκολίες είναι τόσο μεγάλες όσο και η 
or\\jaoia τους. Παρά τις επιτυχίες ορισμένων "συμμετοχικών προγραμμάτων" και 
την αυξανόμενη σημασία που αποδίδεται στην "αποκεντρωμένη συνεργασία", οι 
αναφορές στη συμμετοχή των δικαιούχων παρουσιάζονται αρκετές φορές 
περισσότερο ως γοητευτικός λόγος παρά ως πραγματικός προσανατολισμός για 
την εφαρμογή των προγραμμάτων. 
Αυτό προκύπτει κυρίως από την οικονομική, κοινωνική και πολιτική 
περιθωριοποίηση των φτωχότερων ομάδων, που τις θέτει συχνά εκτός του 
14 
πλαισίου των πολιτικών και των αναπτυξιακών προγραμμάτων, οτι ς οποίες 
περιλαμβάνονται αρκετές φορές και οι "δράσεις ειδικευμένου χαρακτήρα". 
Αυτό το αποτέλεσμα γίνεται συχνά πιο έντονο από την ανεπαρκή ικανότητα 
οργάνωσης των φτωχότερων ομάδων του πληθυσμού, και από προβλήματα που 
χαρακτηρίζουν τους πολυμερείς και διμερείς οργανισμούς συνεργασίας για την 
ανάπτυξη: προβλήματα πολιτικά (σχέσεις με τις κυβερνήσεις), θεσμικά 
(περισσότερα χρηματοοικονομικά μέσα παρά ανθρώπινο δυναμικό) και αρκετές 
φορές πολιτιστικά (κατάρτιση και ευαισθησία των εξωτερικών παρεμβαινόντων), 
46. Αυτές οι δυσκολίες μπορούν να οδηγήσουν αφενός στο να αυξηθεί ο ρόλος των 
παραγόντων που μεσολαβούν όπως η τοπική αυτοδιοίκηση ή οι μη κυβερνητικές 
οργανώσεις (τοπικές ή ευρωπαϊκές), τουλάχιστον στο επίπεδο της εφαρμογής 
και της αξιολόγησης ορισμένων προγραμμάτων και σχεδίων, και αφετέρου στο να 
δοθεί έμφαση στις περιφερειακές ή τομεακές επιλογές που ενδέχεται να 
ωφελήσουν έμμεσα περισσότερο τις φτωχότερες ομάδες (για παράδειγμα οι 
πολιτικές επισιτιστικής ασφάλειας). Μόνο η ακριβής ανάλυση κάθε περίπτωσης 
μπορεί να δείξει σε πιό βαθμό οι πιο φτωχές ομάδες μπορούν να επηρεαστούν 
έμμεσα από τα αποτελέσματα πολιτικών εξειδικευμένου χαρακτήρα σε άλλες 
ομάδες πληθυσμού. 
IV. ΚατευΒύνσεΐΓ νια τα κυριότερα πεδία ngpéuBaonc της πολιτι^ καταπολεμηθώ 
47. Η ποικιλία και η πολυπλοκότητα των καταστάσεων φτώχειας στις αναπτυσσόμενες 
χώρες, ο ουσιαστικά πολιτικός χαρακτήρας της, και η διαωοοοποιημένη 
προσέγγιση, ανά χώρα, η οποία έχει καταστεί αναγκαία, σημαίνουν ότι η φύση 
των προσπαθειών που πρέπει να αναληφθούν, η ιεράρχηση των στόχων, η 
καθιέρωση των προτεραιοτήτων και το ακριβές περιεχόμενο τους, ο συνδυασμός 
και η χρονική συνέχεια των πολιτικών και των μέσων, δεν μπορεί παρά να 
είναι ειδικές για κάθε χώρα. Αυτές οι διαφορετικές πλευρές μπορούν να 
καθοριστούν μόνο μετά από προσδιορισμό των παραγόντων της φτώχειας, και 
αφού ληφθεί υπόψη ο βαθμός και οι συνθήκες της τοπικής πολιτικής βούλησης 
και των εξωτερικών παρεμβάσεων καθώς και τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν 
κάθε χώρα. Οι προσανατολισμοί που ακολουθούν αποτελούν επομένως μόνο βάση 
από την οποία θα πρέπει να καθοριστούν σε εθνικό επίπεδο ειδικά προγράμματα 
παρέμβασης. 
1) Γενικά χαρακτηριστικά της προτεινόμενης προσέγγισης για την καταπολέμηση 
της φτώχειας στο πλαίσιο της συνεργασίας για την ανάπτυξη 
48. Τα προβλήματα .της φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες είναι πολύπλοκα και 
πολυδιάστατα, εξ ου και η ανάγκη μιας ολοκληρωμένης προρέγγι σης. που να 
συνδυάζει με συνεπή τρόπο τα διάφορα μέσα παρέμβασης σε ένα πρόγραμμα 
συνόλου για κάθε χώρα. Αυτή n προσέγγιση αφορά όλες τις πλευρές τικ 
πολιτικής συνεργασίας για την ανάπτυξη, περιλαμβανομένων και των 
αλληλεπιδράσεων με τις παρεμβάσεις που δεν κατευθύνονται άμεσα στο στόχο 
της καταπολέμησης της φτώχειας, και εκτός αυτού όλες τις πολιτικές των 
αναπτυσσομένων χωρών που έχουν αποτελέσματα στην οικονομική ανάπτυξη 'ων 
αναπτυσσομένων χωρών, ιδίως στις κοινωνικές πλευρές της. 
49. Εξάλλου, και οποιαδήποτε και αν είναι τα μέσα εφαρμογής σε κάθε περίπτωση, 
η μείωση της φτώχειας μπορεί να προβλεφτεί ορθολογικά μόνο με σταδιακό και 
συνεχή τρόπο και με μια μακροπρόθεσμη προσέγγιση, η οποία πρέπει να ληφθεί 
υπόψη στον καθορισμό των στόχων και στην επιλογή των μέσων σε κάθε στάδιο. 
Αυτό θα πρέπει να γίνει με την εφαρμογή εθνικών προγραμμάτων διαρκούς 
ανάπτυξης, στα οποία η καταπολέμηση της φτώχειας θα αποτελεί έναν από τους 
πρωταρχικούς στόχους. 
15 
50. Αυτά τα χαρακτηριστικά τονίζουν τη σημασία ενός μόνιμου πολιτικού διαλονου 
των χρηματοδοτών (ιδιαίτερα των κοινοτικών) με τα κράτη των αναπτυσσομένων 
χωρών, ξεχωριστά ή κατά ομογενή γεωγραφική ομάδα, και στο μέτρο του δυνατού 
με άλλες αντιπροσωπευτικές τοπικές οργανώσεις. Από αυτήν την άποψη, οι 
ευθύνες των κυβερνητικών και άλλων παραγόντων στις αναπτυσσόμενες χώρες, ο 
βαθμός προτεραιότητας που δίνεται πράγματι στο στόχο της μείωσης της 
φτώχειας στις εσωτερικές πολιτικές τους, και οι προσπάθειες που 
αναλαμβάνουν αυτές οι χώρες για να βελτιώσουν την ικανότητα εφαρμογής αυτών 
των πολιτικών ιδίως σε θεσμικό επίπεδο, αποτελούν βασικές πλευρές της 
καταπολέμησης της φτώχειας. 
2) Η έντα£η Tnc καταπολέμησης της φτώχεtac στη διατύπωση και στην εωαρμονή 
μακροοικονομικών πολιτικών και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων 
51. Το κυριότερο επί του παρόντος μέσο παρέμβασης σ'αυτό το επίπεδο είναι τα 
προγράμματα διαρθρωτικής προσαρμογής, στη διαπραγμάτευση των οποίων η 
Κοινότητα και ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη σημαντική ευθύνη, παράλληλα με 
άλλους χρηματοδότες και ιδίως τα ιδρύματα του Bretton Woods. Λαμβάνοντας 
υπόψη τα αρκετά απογοητευτικά αποτελέσματα αυτών των προγραμμάτων, ακόμη 
και στον τομέα των μακροοικονομικών στόχων τους, σε πολλές από τις πιο 
φτωχές χώρες, πρέπει να εξακολουθήσει να ευνοείται η εξέλιξη του 
περιεχομένου τους προς την κατεύθυνση: 
- μιας καλύτερης ένταξης των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών στόχων 
σε ένα ενιαίο συνεπές πλαίσιο, κατά τρόπο ώστε να ενισχυθούν οι θετικοί 
δεσμοί μεταξύ της οικονομικής μεγέθυνσης, της κοινωνικής προόδου και της 
σταθεροποίησης της δημοκρατίας· 
- μιας καλύτερης διάρθρωσης μεταξύ της σταθεροποίησης (βραχυπρόθεσμα), της 
διαρθρωτικής προσαρμογής αυτής καθεαυτής (μεσοπρόθεσμα) και της ανάπτυξης 
(μακροπρόθεσμα), που μπορεί να οδηγήσει στο να αναθεωρηθούν τα συνήθη 
σχήματα για την τάξη και το ρυθμό στη συνέχεια των μεταρρυμίσεων· 
- μιας καλύτερης συνειδητοποίησης των ειδικών προβλημάτων των φτωχότερων 
χωρών (για παράδειγμα προβλήματα ικανότητας προσφοράς, διαρθρωτικής 
αστάθειας του εξωτερικού εμπορίου, οργάνωσης των αγορών, θεσμικής και 
διοικητικής ικανότητας, ευάλωτου χαρακτήρα ορισμένων κοινωνικοοικονομικών 
ομάδων...), και ιδιαίτερα μιας μεγάλης ευελιξίας όσον αφορά την 
ελευθέρωση του εξωτερικού εμπορίου και το μοίρασμα των ρόλων μεταξύ 
κράτους και αγοράς. 
52. Μεταξύ των τομέων με προτεραιότητα που πρέπει να (επαν-) εξετασθούν, και 
χωρίς αυτό να επηρεάζει τους στόχους της οικονομικής και μάλιστα της 
θεσμικής σταθεροποίησης που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση yia κάθε 
αποτελεσματική πολιτική, πρέπει να περιληφθούν: 
- η προώθηση (ή τουλάχιστον προστασία) της απασχόλησης, με το να ευνοηθεί η 
εντατική αύξηση του εργατικού δυναμικού και να βελτιωθεί η πρόσβαση των 
φτωχών στις παραγωγικές πηγές, περιλαμβανομένων και των πηγών με δημόσιες 
επενδύσεις και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις· 
- η μείωση των ανισοτήτων στην κατανομή των εισοδημάτων και του πλούτου, 
στις οποίες έχουν σημαντική επίπτωση οι μακρο-οικονομικές, 
περιλαμβανομένων και αυτών που αφορούν δημοσιονομικά θέματα, και οι 
τομεακές επιλογές· 
- η βελτίωση της πρόσβασης στις βασικές κοινωνικές υπηρεσίες, ιδίως με εκ 
νέου χορηγήσεις του προϋπολογισμού, που συνδέονται με διαρθρωτικές ή 
θεσμικές μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο συνεπών τομεακών πολιτικών· 
16 
- η στήριξη για την ανάπτυξη της γεωργίας και, πέρα από αυτή, της αγροτικής 
οικονομίας στην οποία βρίσκεται ακόμη σήμερα n πλειονότητα των φτωχών και 
κυρίως των πιο φτωχών στις περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες, και από την 
οποία εξαρτάται οε μεγάλο βαθμό η επισιτιστική ασφάλεια του συνόλου του 
πληθυσμού· 
- η προώθηση της παραγωγικής επένδυσης και η στήριξη των ιδιωτικών 
πρωτοβουλιών, με το να ευνοηθούν η ανάπτυξη και ο δυναμισμός των μικρών 
επιχειρήσεων και του άτυπου τομέα και η καλύτερη ενσωμάτωση τους στην 
οικονομία. 
53. Η συνεργασία με τα ιδρύματα του Bretton Woods είναι σ'αυτόν τον τομέα 
ιδιαίτερα σημαντική, λόγω του ρόλου που έπαιξαν μέχρι σήμερα στη σύλληψη, 
διαπραγμάτευση και εφαρμογή της διαρθρωτικής προσαρμογής και γενικότερα 
στον προβληματισμό για τις κατάλληλες στρατηγικές. Αυτή η συνεργασία 
μπορεί ακόμη να βελτιωθεί περισσότερο αν ξεχωριστούν καλύτερα οι ρόλοι των 
διαφόρων παρόντων παραγόντων: σε γενικές γραμμές, ο ρόλος των ιδρυμάτων 
του Bretton Woods είναι βασικά τεχνικός, ενώ η Κοινότητα και τα κράτη μέλη 
καθώς και οι άλλοι διμερείς χρηματοδότες πρέπει να έχουν έναν πολύ πιο 
πολιτικό ρόλο, ιδίως στις διαπραγματεύσεις με τις κυβερνήσεις των 
αναπτυσσομένων χωρών. 
3) 0 πρωταρχικός προσανατολισμός των τομεακών πολιτικών προς τ ην ανάπτυξη του 
ανθρώπινου δυναμικού και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των φτωχών 
54. Η καταπολέμηση της φτώχειας, δηλαδή συγχρόνως η βελτίωση των συνθηκών 
διαβίωσης και η επένδυση σε ανθρώπινο δυναμικό για να βελτιωθούν οι 
δυνατότητες οικονομικής και κοινωνικής ενσωμάτωσης των φτωχών, πρέπει να 
είναι η με προτεραιότητα κατεύθυνση των πολιτικών που διεξάγονται στους 
τομείς της ανθρώπινης και κοινωνικής ανάπτυξης, δηλαδή κυρίως της υγείας 
και του οικογενειακού προγραμματισμού, της εκπαίδευσης και της επιμόρφωσης, 
της επισιτιστικής ασφάλειας και της διατροφής· Για αυτήν την προτεραιότητα 
υπάρχει σήΜερα ευρεία συναίνεση, ιδίως στο εσωτερικό της Κοινότητας. Έτσι 
το θέμα της καταπολέμησης της φτώχειας θα μπορούσε να δώσει τη δυνατότητα 
να εξασφαλιστεί η διατομεακή συνοχή των κοινωνικών πολιτικών, που αποτελεί 
προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα τους. 
55. Στο επίπεδο των μέσων, χρηματοδοτικοί πόροι μπορούν συχνά να αποδεσμευτούν 
με διατομεακές επαναχορηγήσεις (για παράδειγμα στο πλαίσιο των επιθεωρήσεων 
των δημοσίων δαπανών), αλλά επίσης και με ενδοτομεακές, ανάλογα με τα 
κριτήρια αποτελεσματικότητας και δυνατότητας πρόσβασης (ιδίως για τις πιο 
φτωχές ομάδες και άτομα).Η μερική κάλυψη ορισμένων τύπων δαηανών μπορεί να 
ελαφρύνει σημαντικά τις δυσχέρειες του πμούπολογι ομού, χωρίς να βλάψει τους 
φτωχούς εφόσον μέτρα που εισάγουν διακρίσεις επιτρέπουν να αποφευχθεί η 
εξαίρεση τους από την πρόσβαση στις βασικές υπηρεσίες. Η εξωτερική 
χρηματοδότηση θα πρέπει να παίξει έναν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των 
κοινωνικών τομέων στις πιο φτωχές χώρες, τα μέσα του προϋπολογισμού των 
οποίων θα παραμείνουν ακόμη για αρκετό χρόνο ανεπαρκή. 
Αλλά πέρα από τα θέματα χρηματοδότησης, είναι αναγκαίος να γίνουν 
μεταρρυθμίσεις πιο διαρθρωτικού και θεσμικού χαρακτήρα σε πολλές 
περιπτώσεις, που να αποβλέπουν ιδίως στο να προσεγγίσουν την προσφορά με ι η 
ζήτηση (που υπάρχει ή που πρέπει να δημιουργηθεί) και με τις πραγματικές 
ανάγκες των πληθυσμών σε βασικές κοινωνικές υπηρεσίες, ιδίως στις αγροτικές 
περιοχές. Μια αποφασιστική προϋπόθεση γι'αυτές τις μεταρρυθμίσεις είναι η 
ποιότητα των μέσων σε τοπικό προσωπικό σε όλα τα επίπεδα, πράγμα που μας 
κάνει να τονίσουμε τη σημασία της επιμόρφωσης, αλλά επίσης και της γενικής 
διοίκησης. 
56. Η καταπολέμηση της φτώχειας δεν θα πρέπει να περιοριστΓ.ί στους κοινωνικούς 
τομείς με προτεραιότητα, έτσι ώστε ο στόχος της μείωσης της φτώχειας να 
ενσωματωθεί σε όλες τις άλλης τομεακές πολιτικές, που μπορούν να έχουν 
17 
συνέπειες για την κατάσταση των φτωχών. Αυτό είναι προφανές για τις 
κοινωνικές υποδομές ή τις γεωργικές πολιτικές και τις πολιτικές αγροτικής 
ανάπτυξης, αλλά μπορεί να έχει, ανάλογα με την περίπτωση, μεγάλη σημασία σε 
άλλους τομείς όπως ο συλλογικός εξοπλισμός στα αστικά κέντρα ή τα δίκτυα 
μεταφοράς και επικοινωνίας. 
57. Επίσης, ο στόχος της μείωσης της φτώχειας πρέπει να πάρει σημαντική θέση 
στη σύλληψη "οριζοντίων" πολιτικών, όπως είναι οι πολιτικές για το 
περιβάλλον, ή τον ρόλο και τη θέση των γυναικών. Πρέπει πράγματι να δοθεί 
ιδιαίτερη προσοχή στις γυναίκες, γιατί συχνά είναι πιό ευάλωτες στις 
καταστάσεις φτώχειας, αλλά επίσης εξαιτίας του συχνά αποφασιστικού ρόλου 
τους όσον αφορά την υγεία, την εκπαίδευση, τη διατροφή και ασφαλώς τον 
οικογενειακό προγραμματισμό. 
58. Τέλος, για τις τομεακές πολιτικές (κοινωνικές ή άλλες) όπως και για την 
εφαρμογή μηχανισμών μεταφοράς και άλλων μέσων προστασίας των φτωχότερων 
ομάδων, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη τα συχνά σημαντικά προβλήματα που 
θέτει η κατάλληλη εξειδίκευση των ενεργειών. Οι λύσεις είναι πολύ 
διαφορετικές ανάλογα με τις περιπτώσεις (με τον τύπο παροχής υπηρεσιών, τον 
τρόπο διανομής, τους όρους χορήγησης, τα κριτήρια προσδιορισμού a priori 
των δικαιούχων, κλπ.), και μπορούν να καθορίσουν αρκετές φορές το ίδιο το 
περιεχόμενο των προγραμμάτων. Πρέπει να τονίσουμε γενικά αφενός τη σημασία 
μιας σωστής γνώσης των καταστάσεων και των μηχανισμών της πτώχευσης 
(περιλαμβανομένων και των πολιτικών δυσχερειών), και αφετέρου το συμφέρον 
για μια συμμετοχική προσέγγιση σε τοπική κλίμακα όπως αναφέρθηκε παραπάνω. 
V. Η evtoYUon των μέσων δράσηc με τον κοινοτικό συντονισμό 
59. Η ανάγκη για μια ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ της Κοινότητας και των 
κρατών μελών της όσον αφορά τη συνεργασία για την ανάπτυξη, που προβλέπεται 
στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 130 Ψ), συζητήθηκε στην 
ανακοίνωση της Επιτροπής του Μαίου 1992 για την πολιτική συνεργασίας για 
την ανάπτυξη ενόψει του 2000, και τονίστηκε από το Συμβούλιο οτη δήλωση του 
του Νοεμβρίου 1992. 
Η ίδια δήλωση τονίζει τον πρωταρχικό χαρακτήρα της καταπολέμησης της 
φτώχειας μεταξύ των τομέων συντονισμού, που επικυρώνεται από το Συμβούλιο 
στα συμπεράσματα του του Μαίου 1993 για τον συντονισμό των πολιτικών με 
βάση τρία γενικά κριτήρια: συνεισφορά στους κυριότερους στόχους της 
αναπτυξιακής πολιτικής της Κοινότητας· ύπαρξη συγκριτικού πλεονεκτήματος 
του συντονισμού από την άποψη της αποτελεσματικότητας της βοήθειας για την 
ανάπτυξη· ανάγκη να συμπληρωθεί ή να προσαρμοστεί η υπάρχουσα πολιτική. 
60. Η καταπολέμηση της φτώχειας ανταποκρίνεται ιδιαίτερα καλά σ'αυτά τα τρία 
κριτήρια: 
- η παρούσα ανακοίνωση υπενθύμισε τη σημασία της καταπολέμησης της φτώχειας 
στο πλαίσιο της πολιτικής για την ανάπτυξη της οποίας είναι - ή θα πρέπει 
να είναι - μία από τις βασικές συνιστώσες, όπως αυτό αναφέρεται εξάλλου 
στη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 130 Υ). Αυτός ο κεντρικός 
χαρακτήρας της καταπολέμησης της φτώχειας στους στόχους της συνεργασίας 
αποτελεί σήμερα αντικείμενο αρκετά ευρείας συναίνεσης μεταξύ των 
χρηματοδοτών, κοινοτικών και άλλων-
- όσον αφορά το συγκριτικό πλεονέκτημα του συντονισμού σχετικά με τπν 
καταπολέμηση της φτώχειας, μπορούμε να επιβεβαιώσουμε ότι πρόκειται για 
έναν από τους τομείς όπου εμφανίζεται σαφέστερα. Αυτό απορρέει αφενός 
18 
από το ίδιο το εύρος των προβλημάτων που απαιτεί μια συνολική προσέγγιση 
και μάλλον σημαντικά μέσα παρά συγκεκριμένες ή διασκορπισμένες δράσεις, 
αφετέρου από την απαραίτητη ενότητα της πολιτικής για τη μείωση της 
φτώχειας σε κάθε χώρα και από τις επιπτώσεις της για το σύνολο της 
αναπτυξιακής πολιτικής, και τέλος από την ανάγκη για έναν πολιτικό 
διάλογο των εξωτερικών χρηματοδοτών με τα κράτη των αναπτυσσομένων χωρών 
(και με άλλα κράτη, όργανα και οργανώσεις), διάλογο για την 
αποτελεσματικότητα του οποίου απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η συνοχή της 
κοινοτικής συνεργασίας· 
- παρά τη γενική συμφωνία για τον πρωταρχικό χαρακτήρα της καταπολέμησης 
της φτώχειας, η συνεδρίαση των εμπειρογνωμόνων που διοργάνωσε η Επιτροπή 
τον Φεβρουάριο του 1993 αποκάλυψε ότι τα περισσότερα κράτη μέλη δεν έχουν 
ακόμη επιτύχει να εκφράσουν αυτόν το στόχο αρχής στις συγκεκριμένες 
πολιτικές και παρεμβάσεις τους στις αναπτυσσόμενες χώρες. Περιοριζόμαστε 
γενικά στο να χορηγήσουμε αναλογικά λίγο περισσότερη βοήθεια στις 
φτωχότερες χώρες, να αυξήσουμε ελάχιστα το τμήμα που προορίζεται για τους 
κοινωνικούς τομείς, να εξειδικεύσουμε ορισμένα σχέδια στις φτωχότερες 
ομάδες για παράδειγμα μέσω των μη κυβερνητικών οργανώσεων, τέλος να 
στηρίξουμε τις στρατηγικές της Διεθνούς Τράπεζας σε μακρο-οικονομικό 
επίπεδο (ιδιαίτερα κοινωνική διάσταση της προσαρμογής). Αυτές οι 
διασκορπισμένες και συγκεκριμένες ενέργειες αποδεικνύονται σαφώς 
ανεπαρκείς για να επιλύσουν ένα πρόβλημα με τόσο μεγάλη ευρύτητα. 
61. Επειδή δεν έχει ληφθεί υπόψη η συνολική και ουσιαστικά πολιτική πλευρά των 
προβλημάτων της φτώχειας και των ενδεχόμενων λύσεων τους, και επομένως δεν 
υπάρχει συνεπής στρατηγική συνόλου και συνεχής πολιτικός διάλογος, υπάρχει 
ο φόβος ότι η συνεργασία για την ανάπτυξη θα εξακολουθήσει να έχει ελάχιστα 
πραγματικά και διαρκή αποτελέσματα όσον αφορά την καταπολέμηση της 
φτώχειας, και ότι τα προβλήματα της φτώχειας θα συνεχίσουν να εντείνονται 
και να επιδεινώνονται σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως στην Αφρική 
νοτίως της Σαχάρας. 
62. 0 συντονισμός των πολιτικών και των παρεμβάσεων της Κοινότητας και των 
κρατών μελών, που βασίζεται στην κοινή γενική στρατηγική που προτείνεται 
στην παρούσα ανακοίνωση, αποτελεί ένα από τα μέσα για να βελτιωθεί η 
συνεισφορά της συνεργασίας για την ανάπτυξη στην καταπολέμηση της φτώχειας. 
0 κοινοτικός συντονισμός θα πρέπει να δώσει τη δυνατότητα αφενός να υπάρξει 
πλήρες όφελος από τη συμπληρωματικότητα (γεωγραφική, τομεακή, μεθοδολογική 
ή άλλη) των διμερών και κοινοτικών προσεγγίσεων που σήμερα είναι 
διασκορπισμένες, πράγμα που θα αυξήσει την αποτελεσματικότητα τους, και 
αφετέρου να δημιουργηθεί ένα φαινόμενο "κριτικής μάζας" που θα αυξήσει τη 
συνέπεια και την φερεγγυότητα τους. 
63. Πέρα από τη συμφωνία για τις γενικές αρχές, η βασική προϋπόθεση για την 
αποτελεσματικότητα της προτεινόμενης στρατηγικής και, επομένως. κ<υ 
συντονισμού είναι η εφαρμογή της ανά χώρα, για να ληφθεί υπόψη ri ποικιλία 
των καταστάσεων, των προβλημάτων και των δυσχερειών, αλλά επίσης επειόή 
ακόμη και η πληρέστερη και συνεπέστερη των στρατηγικών της καταπολέμησης 
της φτώχειας μπορεί να επιτύχει μόνο αν βασίζεται σε ισχυρή τοπική πολιτική 
βούληση και σε διαρκή εθνική συναίνεση. 
64. Τηρούμενης αυτής της αρχής του συντονισμού κατά περίπτωση που βασίζεται οε 
προηγούμενη συμφωνία για τη γενική στρατηγική, οι τρεις κύριοι τομείς στους 
οποίους μπορεί να τεθεί σε εφαρμογή αυτός ο συντονισμός είναι. 
- η βελτίωση της γνώσης των καταστάσεων και προβλημάτων της φτώχειας και η 
συστηματική αξιολόγηση του αντίκτυπου οτη φτώχεια των αναπτυξιακών 
πολιτικών και σχεδίων, περιλαμβανομένης και της καλύτερης χρησιμοποίησης 
και της ενίσχυσης των τοπικών δυνατοτήτων και αρμοδιοτήτων· 
19 
- η συμφωνία με άλλους χρηματοδότες και ιδιαίτερα τους διεθνείς 
οργανισμούς· 
- τέλος και κυρίως ο πολιτικός διάλογος με τις αρχές των αναπτυσσομένων 
χωρών. 
Για καθένα από αυτά τα επίπεδα θα μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν ειδικές 
διαδικασίες με βάση τις προτάσεις που διατύπωσε η Επιτροπή στην ανακοίνωση 
της στο Συμβούλιο της 10ης Μαίου 1993. 
1 ) Συντονισυόε νια τη Βελτίωση Tnc ννώσης των καταστάσεων φτώχειας και την 
αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των πολιτικών και προγραμμάτων 
65. Η βελτίωση των γνώσεων όσον αφορά τη φτώχεια είναι ένας τομέας στον οποίο ο 
συντονισμός θα είχε προφανή πλεονεκτήματα όσον αφορά τη σχέση κόστους-
αποτελεσματικότητας, και αυτό για τεχνικούς λόγους, όπως προκύπτει σαφώς 
από τα συμπεράσματα της συνεδρίασης των εμπειρογνωμόνων του Φεβρουαρίου 
1993. Στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων που αναφέρθηκαν παραπάνω, αυτή η 
μορφή συντονισμού πρέπει να αναπτυχθεί τόσο στο επίπεδο των συστηματικών 
και αμοιβαίων ανταλλαγών πληροφόρησης και της ανάπτυξης εναρμονισμένων 
μεθοδολογιών και τεχνικών, όσο και επιτόπου με την ενσωμάτωση, ήδη από την 
αρχή, των οργανισμών των αναπτυσσομένων χωρών και με τη χρησιμοποίηση και 
δημιουργία των τοπικών τεχνικών ικανοτήτων. Η συμμετοχή τους οε δίκτυα 
ανταλλαγής πληροφοριών είναι πράγματι μια από τις προϋποθέσεις για την 
αποτελεσματικότητα τους. 
66. Στο επίπεδο των διαδικασιών, η Ομάδα Εργασίας που υπάρχει ήδη για τη 
συνεργασία στον τομέα της στατιστικής με τ ι ς αναπτυσσόμενες χώρες (υπό την 
αιγίδα της Στατιστικής Υπηρεσίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων) θα μπορούσε να 
χρησιμοποιηθεί σ'αυτό το πλαίσιο. Αλλά θα πρέπει επίσης παράλληλα να 
υπάρξει όφελος από την πείρα και τις αρμοδιότητες που έχουν αποκτήσει 
προοδευτικά οι υπηρεσίες των κρατών μελών καθώς και η Επιτροπή όσον αφορά 
την παρακολούθηση και αξιολόγηση, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, των συνθηκών 
διαβίωσης των πληθυσμών και των μηχανισμών ολοκλήρωσης και κοινωνικού 
αποκλεισμού. Εννοείται, ότι είναι αναγκαίο να γίνουν εργασίες για να 
προσαρμοστούν οι μέθοδοι και οι τεχνικές στο ειδικό πλαίσιο των 
αναπτυσσομένων χωρών. Πρέπει να διεξαχθούν σε στενή συνεργασία με τους 
τοπικούς παράγοντες καθώς και με τα αρμόδια διεθνή όργανα, εκφράζοντας 
συγχρόνως τα κοινοτικά κριτήρια παρέμβασης. 
67. Η αξιολόγηση του κοινωνικού αντίκτυπου του συνόλου των αναπτυξιακών 
πολιτικών και σχεδίων της Κοινότητας και των κρατών μελών είναι ένας άλλος 
τομέας στον οποίο μπορούμε να αναμένουμε σημαντικά συγκριτικά πλεονεκτήματα 
με μια ενίσχυση του συντονισμού, περιλαμβανομένων αοφαΧώς και της 
χρησιμοποίησης και ενίσχυσης των τοπικών δυνατοτήτων. Η επεξεργασία ενός 
πλαισίου μακροκοινωνικής ανάλυσης, κριτηρίων αξιολόγησης του κοινωνικού 
αντίκτυπου των εθνικών προγραμμάτων επένδυσης, και μιας κοινωνικής κλίμακας 
ανάλυσης και επιλογών των σχεδίων θα πρέπει να διεξαχθεί από κοινού, και να 
επιτρέψει ευκαιριακές κοινές εφαρμογές, και κυρίως συστηματικές και 
αμοιβαίες ανταλλαγές των αποτελεσμάτων από τις αξιολογήσεις. Πρόκειται εδώ 
πιθανώς για ένα από τα πιο σίγουρα μέσα για να βελτιωθεί η 
αποτελεσματικότητα του συνόλου της συνεργασίας για την ανάπτυξη από την 
άποψη της μείωσης της φτώχειας. 
2) Συντονισμότ στα διεθνή όργανα 
68. Τα θέματα ανάπτυξης και ιδιαίτερα η καταπολέμηση της φτώχειας ανήκουν στην 
αρμοδιότητα διαφόρων διεθνών οργανισμών και οργάνων στους οποίους 
συμμετέχουν η Κοινότητα και τα κράτη μέλη, όπως οι διάφορες υπηρεσίες της 
20 
Διεθνούς Τράπεζας, οι στρογγυλές τράπεζες του PNUD και οι συνεδριάσεις των 
ειδικευμένων υπηρεσιών των HE, οι συνεδριάσεις του CAD, πιο πρόσφατα η 
"Μόνιμη Επιτροπή για την άμβλυση της φτώχειας" της CNUCED, κλπ. 
Ελλείψει συστηματικού συντονισμού και αναζήτησης κοινών θέσεων, η κοινοτική 
επιρροή στον καθορισμό των πολιτικών και στρατηγικών και ενδεχομένως σιη 
λήψη αποφάσεων από αυτούς τους οργανισμούς παρέμεινε μέχρι σήμερα σχετικά 
περιορισμένη και οπωσδήποτε ανεπαρκής, ενώ η Κοινότητα και τα κράτη μέλη 
της αποτελούν μαζί τον κυριότερο προμηθευτή δημόσιας βοήθειας για την 
ανάπτυξη (περίπου το 42% του συνόλου σε παγκόσμιο επίπεδο, από το οποίο το 
30% διμερές, 6% κοινοτικό και 6% μέσω ιων πολυμερών οργανισμών). 
Πρέπει να υπενθυμίσουμε εδώ ότι η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (άρθρο 
130 Ψ) προβλέπει ρητά αυτή τη μορφή συντονισμού, "μεταξύ άλλων στα πλαίσια 
διεθνών οργανισμών και διεθνών διασκέψεων", και προσδιορίζει ότι "η 
Επιτροπή μπορεί να αναλαμβάνει κάθε χρήσιμη πρωτοβουλία" προς αυτήν την 
κατεύθυνση. 
Γ>9. Ένας ιομέας κο ι νο ι ι MOD ουνιονισμού οι διεθνές MM'IUÔO ιδιαίιιρης, σημασίας 
είναι ο τομέας ιης διαρθρωτικής, προσαρμογής, που μι τις επ Μιτώσεις ιου πιο 
σύνολο της αναπτυξιακής πολιτικής των εν λόγω χωρών καθορίζει σε μεγάλο 
βαθμό τις προϋποθέσεις και τις δυσχέρειες της καταπολέμησης της φτώχειας. 
Για το λόγο αυτό, αλλά επίσης λόγω του αποφασιστικού ρόλου της Διεθνούς 
Τράπεζας στην καταπολέμηση της φτώχειας σε όλα τα επίπεδα - στατιστικές και 
αναλύσεις, καθορισμός στρατηγικών, διαπραγμάτευση και εφαρμογή εθνικών 
προγραμμάτων -, ο συστηματικός κοινοτικός συντονισμός στους κόλπους αυτού 
του οργάνου είναι απαραίτητος, ιδίως στο πλαίσιο συζητήσεων για ειδικές 
περιφέρειες και χώρες. 
70. Ένας άλλος τομέας διεθνούς συντονισμού που πρέπει να αναφερθεί εδώ είναι ο 
τομέας των εξωτερικών δυσχερειών για τις αναπτυσσόμενες χώρες. Μεταξύ των 
προβλημάτων που απαρριθμήθηκαν παραπάνω σ'αυτό το πλαίσιο, το πρόβλημα του 
εξωτερικού χρέους εντάσσεται πλήρως στο πλαίσιο του αναγκαίου κοινοτικού 
συντονισμού στα διεθνή όργανα, και ξέρουμε εξάλλου ότι δυσχεραίνει πολύ τις 
στρατηγικές επιλογές των φτωχότερων χωρών. Πολλές από αυτές τις χώρες δεν 
θα μπορέσουν πράγματι να θέσουν οε εφαρμογή τις διαρκείς μακροοικονομικές, 
διαρθρωτικές και κοινωνικές πολιτικές που απαιτεί κάθε στρατηγική για την 
καταπολέμηση της φτώχειας, εφόσον οι ανάγκες της εξυπηρέτησης του χρέους θα 
συνεχίσουν να απορροφούν σημαντικό μέρος των πόρων τους και να τους 
επιβάλλουν προτεραιότητες βραχυπρόθεσμης οικονομικής πολιτικής. 
Η Κοινότητα θα πρέπει κατά συνέπεια να εγκρίνει μια γενική κοινή θέση για 
τη διαχείριση των προβλημάτων της εξωτερικής χρέωσης των φτωχότερων χωρών, 
ενδεχομένως με τη μορφή ενός "σχεδίου" το περιεχόμενο του οποίου δεν είναι 
δυνατόν να σκιαγραφηθεί ασφαλώς εδώ, αλλά μία από τις αρχές ιου οποίου θα 
πρέπει να είναι η λήψη υπόψη ιων μακροπρόθεσμων στόχων της ανάπτυξης και 
ιδιαίτερα της καταπολέμησης της φτώχειας. Αυτό το μη καταναγκαστικό σχέδιο 
θα μπορούσε στη συνέχεια να χρησιμεύσει ως βάση για διαπραγμάτευση ανάλογα 
με την περίπτωση στα αρμόδια διεθνή όργανα, ιδίως στο πλαίσιο της "Λέσχης 
των Παρ ισ ί ων". 
3) Συντονισμός για τη διεξαγωγή του διαλόγου σχετικά με την αναπτυξιακή 
πολιτική με τις αναπτυσσόμενες χωρ ε ς 
71. Όπως έχει ήδη ιονιστεί, η στρατηγική για την καταπολέμηση της φτώχειας 
μπορεί να έχει λειτουργική αξία μόνο στο βαθμό που προσαρμόζεται, και 
μάλιστα ενσωματώνεται, στην αναπτυξιακή πολιτική κάθε χώρας. Γι'αυτό ιο 
21 
λόγο, το πιο σημαντικό επίπεδο καθορισμού της συνεισφοράς που μπορεί να 
φέρει η συνεργασία για την ανάπτυξη στην καταπολέμηση της φτώχειας είναι το 
επίπεδο του διαλόγου μεταξύ των χρηματοδοτών και των αρχών κάθε χώρας. 
Είναι προτ ιμότερο, για να καταλήξει αυτός ο διάλογος σε συνεπ? ίς και 
αποτελεσματικές ιιολι τ ικές, τα κράτη των αναπτυσσομέων χωρών να μπορέσουν να 
δ ι αιιραγμα ι ευ ι ούν με το σύνολο των χρηματοδοτών μάλλον ιιαρά μι καθένα από 
αυτούς ξεχωριστά. Αυτό συνεπάγεται προφανώς έναν ορισμένο προηγούμενο 
συντονισμό μεταξύ αυτών των τελευταίων, που θα διεξαχθεί κατά χώρα. 
72. Η Κοινότητα και τα κράτη μέλη της, με το ποιοτικό βάρος τους στη βοήθεια 
για την ανάπτυξη, με την ύπαρξη κοινών στόχων και στρατηγικών, με τις 
σχέσεις τους με άλλους δωρητές περιλαμβανομένων και των διεθνών 
οργανισμών, μπορούν και πρέπει να παίζουν σημαντικό και κινητήριο ρόλο 
σ'αυτόν το συντονισμό μεταξύ των χρηματοδοτών. Με αυτή την προοπτική 
φαίνεται καθαρά η σημασία που θα έχει η ενίσχυση του κοινοτικού 
συντονισμού για την καταπολέμηση της φτώχειας σε κάθε αναπτυσσόμενη χώρα. 
73. Ουσιαστικά, μόλις το Συμβούλιο των Υπουργών για τη συνεργασία στην ανάπτυξη 
θα έχει καθορίσει τις γενικές κατευθύνσεις του, θα είναι αναγκαίο να 
καθοριστούν σταδιακά οι ειδικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της 
φτώχειας που θα εφαρμόσουν κατά χώρα η Κοινότητα και τα κράτη μέλη της. 
Λαμβάνοντας υπόψη αυτήν την κοινή βάση κάθε κράτος μέλος ή η Κοινότητα θα 
μπορέσουν να αρχίσουν το διάλογο με τις ενδιαφερόμενες αναπτυσσόμενες 
χώρες, διατηρώντας τον έλεγχο από κάθε χώρα των κατευθύσεων της όσον αφορά 
την ανάπτυξη. 
Η Κοινότητα και τα κράτη μέλη της έθεσαν σε εφαρμογή ειδικά πλαίσια 
διαλόγου με τις αναπτυσσόμενες χώρες, τα οποία είναι αναγκαίο να ενισχύσουν 
ώστε να ληφθούν καλύτερα υπόψη οι μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις προς την 
κατεύθυνση της μείωσης ιης φτώχειας, και να ενσωματωθούν καλύτερα οι στόχοι 
και οι κατευθύνσεις της καταπολέμησης της φτώχειας στις πολιτικές 
συνεργασίας για την ανάπτυξη της Κοινότητας και των κρατών μελών. 
74. Αυτός ο διάλογος θα ιιρέπει να εκφραστεί με αμοιβαίες δεσμεύσεις που αφορούν 
τους στόχους, τις προτεραιότητες και τα μέσα καταπολέμησης της φτώχειας στο 
πλαίσιο της αναπτυξιακής πολιτικής κάθε ενδιαφερόμενης χώρας. Από την 
πλευρά των αναπτυσσομένων χωρών, η δέσμευση αντικατοπτρίζει μια πολιτική 
βούληση να συνεχισθεί ένα συνεπές αναπτυξιακό πρόγραμμα, που θα 
περιλαμβάνει τα μέτρα και τις οικονομικές, θεσμικές ή άλλες μεταρρυθμίσεις 
που είναι αναγκαίες για να μειωθούν οι ανισότητες και να ευνοηθεί η 
πρόσβαση των φτωχών στους παραγωγικούς πόρους πηγές και στις βασικές 
κοινωνικές υπηρεσίες. Και από την άποψη των εξωτερικών εταίρων τους στη 
συνεργασία για την ανάπτυξη, ιδιαίτερα της Κοινότητας και των κρατών μελών 
της, εγγυάται τη συνεχή στήριξη αυτού του προγράμματος, καθώς και τη 
σταθερότητα των παρεχόμενων πόρων, τη συνοχή και την αποτελεσματικότητα της 
χρησιμοποίησης τους, και ένα διεθνές περιβάλλον που τουλάχιστον δεν είναι 
δυσμενές. 
Αυτές οι υποχρεώσεις θα μπορούσαν να πάρουν διάφορες μορφές, προσαρμοσμένες 
στις καταστάσεις κάθε χώρας και στις σχέσεις που διατηρούν με ι ην κοινοί ική 
Κυρώιιη. Στις περιπτώσεις που πληρούνται οι αμισιες δυνατές ιιρούιιηθέοι- ις, 
θα μπορούσαν να τεθούν ot Εφαρμογή "πυμβάο* ι^ διαρκούς ανάιι ιυξης", πι u, 
οιιο ί ες οι στόχοι της μείωσης ιης φτώχειας θα είχαν σημανιική θέοη. 
7'j. Όσον αφορά τις διαδικασίες συντονισμού των πολιτικών ανάπτυξης, μπορούμε 
να παραπέμψουμε στις προτάσεις της ανακοίνωσης της Επιτροπής της 10ης Μαΐου 
1993, ιδιαίτερα στις προτάσεις που αφορούν τις συστηματικές και 
22 
αμοιβαίες ανιαλλαγές πληροφοριών και αξιολογήσεων, την εντατι κόποίηση και 
ρύθμιση του συντονισμού επιτόπου, την εφαρμογή ενός μηχανισμού 
παρακολούθησης της εφαρμογής των ψηφισμάτων του Συμβουλίου, την απονομή 
ενός τροποποιημένου και ενισχυμένου ρόλου για τις επιτροπές ΕΤΑ, ΑΧΛΑΑ και 
ΔΜΑ, και τη χρησιμοποίηση των συνεδριάσεων των γενικών διευθυντών της 
ανάπτυξης, με επιπλέον μια μόνιμη μονάδα εργασίας των υπηρεσιών της 
Επιτροπής και των κρατών μελών που θα ανταποκρίνονται σε μια συγκεκριμένη 
εντολή για τις πολιτικές καταπολέμησης της φτώχειας. 
76. Η αρχή του συντονισμού ανά χώρα είναι προφανώς βασική σε αυτό το επίπεδο, 
επειδή η δικαιούχος χώρα πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της διαδικασίας 
του κοινοτικού συντονισμού. Με αυτή την προοπτική, το Συμβούλιο θα 
μπορούσε να ζητήσει από μία ομάδα εργασίας να προτείνει ήδη από το προσεχές 
έτος την επιλογή ενός μικρού αριθμού αναπτυσσομένων χωρών στις οποίες θα 
μπορούσε να ννισχυθεί πειραμαιικά ο κοινοτικός συντονισμός όσον αφορά την 
καταπολέμηση της φτώχειας, κατά την έννοια των κατευθύνσεων που έχουν 
αναφερθεί παραπάνω. Διάφορα κράτη μέλη, ή η Επιτροπή, θα μπορούσαν α ι η 
συνέχεια να αναλάβουν, ανάλογα με τ ις χώρες, έναν "αρχηγικό" ρόλο που θα 
miviovic'i ι ι ι ς παρεμβάσεις ιης Κοινότητας και των κρα ι ών μ{ λών στα 
ιι | χ >Ύράμμα ι α Μα ιαιιολέ μησης ι ης φτώχειας σε κάθε ενδιαφερόμενη χώμα. 
77. Τα θέματα που αφορούν τους χρηματοδοτικούς πόρους και το ανθρώπινο δυναμικό 
των πολιτικών καταπολέμησης της φτώχειας θα μπορούσαν αναμφίβολα να 
προσεγγιστούν επίσης σ'αυτό το πλαίσιο, δηλαδή κατά χώρα. 
Συνολικά είναι σαφές ότι οι διαθέσιμοι πόροι της δημόσιας βοήθειας για την 
ανάιιιυζη είναι ανεπαρκείς σε σχέση με τις ανάγκες όσον αφορά την 
καταπολέμηση της φτώχειας (καθώς επίσης και σε σχέση με τις δεσμεύσεις που 
έχουν αναλάβει οι χρηματοδόι ες), και πιθανώς θα παραμείνουν έτσι στα 
προσεχή έτη παρά το συμπλήρωμα που θα μπορούσαν να παράσχουν για παράδειγμα 
μέτρα ελάφρυνσης του εξωτερικού χρέους ορισμένων χωρών. Αλλά ακόμη και 
χωρίς επιπρόσθετους χρηματοδοτικούς πόρους, τομεακές και γεωγραφικές 
επαναχορηγήσεις καθώς και μέτρα για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας ιης 
βοήθειας μπορούν να συμβάλουν γρήγορα και ουσιαατ ικά στη με ίωση ιη<^ 
<{) ι ωχ ε ι <<ς ο ι ι ς αναπ ι υσσόμ ε ν ε ς χώρε ς . 
ΧΊΟ επίπεδο του ανθρώπινου και διοικητικού δυναμικού, μπορούμε να 
επιβεβαιώσουμε ότ ι η εφαρμογή των προτάσεων της παρούσας ανακοίνωσης θα 
απαιτήσει εκ μέρους της Κοινότητας και των κρατών μελών σημαντικές 
ιιροσιιάθε ι ες, ιυ ακριβές περιεχόμενο των οποίων θα πρέπει να εξεταστεί από 
κοινού, ιδίοις με βάση τις εργασίες που θα διεξαγάγει η Κοινότητα όσον αφορά 
το συντονισμό και τη συνοχή των πολιτικών της συνεργασίας για την ανάπτυξη. 
23 
COMMUNICATION DE LA COMMISSION AU CONSEIL ET AU PARLEMENT 
RELATIVE À LA POLITIQUE DE LA COMMUNAUTE ET DES ETATS MEMBRES 
DE LUTTE CONTRE LA PAUVRETÉ DANS LES PAYS EN DÉVELOPPEMENT 
Annexes 
.2< f 
A1 
ANNEXE 1 
LA PAUVRETÉ DANS LES PAYS EN DÉVELOPPEMENT 
Sommaire 
Introduction 2 
I. Les grandes tendances de la pauvreté dans les pays en développement 3 
1) Deux décennies de progrès social: les années 1960 et 1970 3 
2) Tendances récentes: l'accroissement des inégalités 4 
3) Perspectives à l'horizon 2000: une croissance économique suffisante? 8 
II. Les principales caractéristiques de la pauvreté dans les pays en développement 9 
1) Indicateurs économiques et sociaux: les déterminants de la pauvreté 9 
2) Analyse régionale: les exclus de la croissance de l'économie mondiale 1 1 
3) Nécessité d'une meilleure connaissance des problèmes de pauvreté 11 
III. L'aide publique au développement et la pauvreté 12 
1 ) Les principaux flux 1 2 
2) L'aide publique au développement de la Communauté et des Etats membres 14 
3) Les orientations pour l'aide publique au développement dans le futur 
et la lutte contre la pauvreté 1 6 
Conclusion 17 
A2 
Introduction 
1. La pauvreté s'exprime dans les pays en développement de manière structurelle, 
comme conséquence première d'un état de sous-développement économique, ou de 
manière conjoncturelle, comme manifestation principale de situations exceptionnelles, 
comme la guerre ou les catastrophes naturelles ou climatiques. Il s'agit d'un 
phénomène socio-économique complexe et multiforme et de nombreuses difficultés 
se posent dès lors qu'il s'agit de mener des analyses globales et comparatives à 
l'échelle de la planète. 
2. Appréhender correctement un phénomène aussi complexe et diversifié que la pauvreté 
requiert l'utilisation d'instruments de mesure permettant de travailler simultanément 
sur plusieurs dimensions, et en particulière de concilier: 
une approche globale au niveau d'une société dans son ensemble, et une 
approche individuelle au niveau des situations particulières de groupes d'individus 
ou de ménages; 
une approche quantitative (combien de pauvres?) permettant les comparaisons, 
et une approche qualitative (comment perçoivent et ressentent-ils cette 
pauvreté?), visant à mieux et comprendre la diversité des conditions de pauvreté; 
une approche structurelle (déterminants de la pauvreté, causes) et une approche 
conjoncturelle (état de gravité des situations, effets de la pauvreté); 
une approche statique, décrivant et comparant la situation à un moment donné, 
et une approche dynamique, analysant les mécanismes de reproduction de la 
pauvreté; 
une approche économique (logique d'analyse de flux et de stocks) et une 
approche sociologique (logique d'analyse de comportements). 
3. Chacune de ces dimensions a eu, dans le passé, ses adeptes et ses détracteurs, et 
d'importantes recherches ont été engagées. Sur le plan global, quantitatif et socio 
économique, des standards internationaux ont été développés, tels que les lignes et 
seuils de pauvreté, utilisés notamment par la Banque Mondiale en particulier, ou des 
indices synthétiques du développement humain réalisés par le PNUD. Ces standards 
permettent des comparaisons de niveaux de pauvreté entre pays en développement 
et, avec les "profils de la pauvreté", une identification de leurs principales 
composantes. 
Il n'y a pourtant pas de mesure unique et universelle en matière de pauvreté, et il est 
nécessaire de recourir à une panoplie plus large d'instruments qui complète les 
mesures quantitatives et qui permette de réconcilier les analyses de la pauvreté, d'une 
part, et le pilotage des opérations de coopération (identification et formulation mais 
aussi suivi et évaluation), d'autre part. 
4. Aux difficultés de mesure s'ajoutent des difficultés de conceptualisation et d'analyse 
tenant à la nature complexe, multi-dimensionnelle et différenciée de la pauvreté 
Même s'il existe des caratérîstiques communes à tous les pauvres, les déterminants 
A3 
sont variés et dépendent en grande partie des conditions spécifiques, qu'elles soient 
économiques, politiques, sociales ou culturelles, de chaque pays. Cette complexité 
rend nécessaires des analyses aussi précises que possible des situations de pauvreté, 
tant pour identifier les principaux problèmes que pour évaluer l'impact des efforts qui 
sont engagés pour s'y attaquer. 
Cette première annexe vise à donner une image synthétique du niveau et des 
tendances de la pauvreté dans les pays en développement (point 1 ) pour ensuite 
tenter une caractérisation de la pauvreté par thèmes et par régions (point 2). Enfin, 
l'aide publique au développement, en particulier celle de la Communauté, est analysée 
afin d'en estimer le contenu en "lutte contre la pauvreté" (point 3). 
I· Les grandes tendances de la pauvreté dans les pays en développement 
La nature de la pauvreté a fortement évolué depuis les années 1960: des progrès 
significatifs ont été réalisés en période de forte croissance économique et ceci jusqu'à 
la fin des années 1970. L'ensemble des indicateurs de bien-être se sont améliorés. 
Mais actuellement ces progrès sont remis en cause, particulièrement en Afrique Sub-
Saharienne, mais aussi dans d'autres pays du monde. Les perspectives d'avenir sont 
très différenciées selon les régions et largement dépendantes des futurs rythmes de 
la croissance économique comme des facteurs de stabilité politique et sociale. 
1 ) Deux décennies de progrès social: les années 1960 et 1970 
7. "Au cours des 25 dernières années, la consommation moyenne par habitant dans les 
pays en voie de développement a augmenté de 70% en termes réels, l'espérance de 
vie moyenne est passée de 51 à 63 ans et le taux de scolarisation au niveau primaire 
a atteint 89%" (Banque Mondiale - Stratégie de lutte contre la pauvreté de la Banque 
Mondiale: progrès réalisés et problèmes à résoudre - 1993). Les résultats ont parfois 
été spectaculaires, tant sur la plan de !a croissance économique (taux de croissance 
réelle moyen annuel de 1965 à 1980 de 5.9% pour les pays en développement dans 
leur ensemble contre seulement 3.7% dans les pays développés; source: BM), que sur 
le plan des indicateurs sociaux (doublement de l'accès à l'eau potable, division par 2 
du taux de mortalité des enfants; source: PNUD). 
8. Ce bilan très positif masque pourtant des différences très nettes entre pays et groupes 
de pays, mais aussi entre domaines du développement social. Partant d'un niveau plus 
bas, les pays de l'Afrique Sub-Saharienne sont restés très en deçà des progrès réalisés 
par les autres pays en développement (accroissement du PNB réel par habitant de 2% 
par an, comparés à 3.4 pour l'Amérique Latine et 4.8 pour l'Asie de l'Est; source: 
BM); au contraire, certains pays d'Amérique Latine (par exemple le Brésil ou 
l'Equateur) comme d'Asie (par exemple l'Indonésie ou les NPI) ont particulièrement 
profité de cette période de croissance. 
9. Les progrès ont été particulièrement sensibles dans les secteurs de l'éducation et de 
la santé; ils sont pourtant restés plus mitigés pour le secteur de la nutrition où la 
couverture des besoins en calories n'a évolué que de 2 points (de 88% à 90%) entre 
A4 
1965 et 1980 pour les pays les moins développés (de 90% à 107% pour l'ensemble 
des pays en développement; source: PNUD). D'une manière générale, grâce aux 
importants progrès économiques de ces deux décennies, la pauvreté a reculé et les 
revenus de tous, même ceux des plus pauvres, ont augmenté. Des divergences de 
développement sont cependant apparues dès le début des années 1970 dans les pays 
où la croissance de la population n'a pas été correctement maîtrisée et a 
considérablement limité l'accroissement du bien être individuel. 
Tableau 1 - Evolution des taux de croissance de la population 
(croissance annuelle moyenne) 
1965-73 1973-80 1980-91 1991-2000 
Afrique Sub-Saharienne 2.6 2.8 3.1 3.0 
Asie de l'Est et Pacifique 2.7 1.7 1.6 1.4 
Asie du Sud 2.4 2.4 2.2 1.9 
Amérique Latine et Caraïbes 2.7 2.4 2.0 1.6 
Source: Banque Mondiale 
2) Tendances récentes: l'accroissement des inégalités 
10. On a dit des années 1980 qu'elles ont été une décennie perdue pour le 
développement. Selon la Banque Mondiale, plus d'un milliard de personnes (près du 
tiers de la population des pays en voie de développement) vivaient au milieu des 
années 1980 au dessous d'un seuil de pauvreté fixé à 370 US$ par an (niveau de 
revenu permettant la couverture des besoins alimentaires et d'autres besoins de base, 
exprimé aux prix de 1985). 
En 1989, les revenus des "20% les plus riches" de la population mondiale étaient 59 
fois supérieur à ceux des "20% les plus pauvres"; ce ratio était de 30 en 1960 
(Source: PNUD, Rapport sur le Développement humain, 1 992). La pauvreté prend ainsi 
une nouvelle dimension: celle de l'accroissement des inégalités entre pays riches et 
pays pauvres, mais aussi à l'intérieur des pays en voie de développement entre 
segments riches et pauvres de la population. 
11. En 1990, les pauvres représentent 49% de la population de l'Asie du Sud, 48% de 
celle de l'Afrique Sub-Saharienne, 33% de celle du Moyen-Orient et de l'Afrique du 
Nord, 25% de celle de l'Amérique Latine et des Caraïbes, et 11 % de celle de l'Asie 
de l'Est. La progression globale du niveau de vie s'est ralentie au cours des années 
1980 et même si l'incidence globale de la pauvreté est encore probablement en 
diminution, cette diminution n'est pas suffisante pour empêcher une augmentation du 
nombre total des pauvres dans le monde. 
1 2. Entre 1985 et 1990 la proportion de pauvres (nombre de personnes vivant en dessous 
du seuil de la pauvreté - "head count ratio") est passée de 30.5% à 29.7%. Etant 
donné l'accroissement de la population mondiale, le nombre des pauvres aura pourtant 
augmenté de 80 millions de personnes en 5 ans (source: BM). 
A5 
Tableau 2 - Répartition de la pauvreté par régions en 1985 
(en % du total des pays en développement) 
Population Population 
totale pauvre 
Afrique Sub-Saharienne 11.1 16.1 
Asie de l'Est 40.2 25.0 
Asie du Sud 29.7 46.4 
Amérique Latine et Caraïbes 11.2 6.6 
Europe, Moyen-Orient et Afrique du Nord 7.7 5.9 
Total 100.0 100.0 
Source: Banque Mondiale 
13. La progression des indicateurs sociaux constatée depuis les années 1960 s'est aussi 
ralentie dès 1980. Ceci est étroitement corrélé à la diminution des taux de croissance 
réelle des économies des pays en développement. Ceci a particulièrement touché les 
pays de l'Afrique Sub-Saharienne et ceux d'Amérique Latine et des Caraïbes. 
Tableau 3 - Evolution des taux de croissance réelle du PNB par habitant 
(on % moyen annuel) 
1965-80 1980-91 
Afrique Sub-Saharienne 2.0 -1.2 
Asie de l'Est 4.8 6.1 
Asie du Sud 1.2 3.1 
Amérique Latine et Caraïbes 3.4 -0.3 
Moyen Orient et Afrique du Nord 3.9 -2.4 
Total pays en développement 3.4 1.0 
Source: Banque Mondiale 
14. Les années 1980 auront aussi vu les inégalités s'accroître, d'abord entre le Nord et 
le Sud, mais aussi entre pays en développement et à l'intérieur de ces derniers entre 
les segments les plus riches et les plus pauvres de la population. Concernant les 
disparités entre le Nord et le Sud, le Rapport sur le développement humain 1992 du 
PNUD constate pourtant, sur la période 1960 à 1990, une diminution des inégalités 
sur les variables de "survie humaine", telles la durée de vie moyennne, la mortalité 
infantile ou l'accès à l'eau potable; mais, d'autre part, il montre un accroissement des 
écarts Nord-Sud sur les variables de "progrès humain", telles le nombre d'années de 
scolarisation, le nombre de personnes suivant un enseignement tertiaire ou le 
pourcentage de techniciens et de scientifiques dans la population totale. 
15. C'est pourtant sur le plan des revenus que ces disparités entre les plus riches et les 
plus pauvres apparaissent de la manière la plus évidente. 
A6 
Tableau 4 - Disparités globales de revenus 1960-1989 
(% des revenus globaux et ratios) 
1960 1970 1980 1989 
20% les plus pauvres 2.3 2.3 1.7 1.4 
20% les plus riches 70.2 73.9 76.3 82.7 
Ratio 30 32 45 59 
Source: PNUD 
16. Ces inégalités sont aussi visibles à l'intérieur des pays en développement, où elles 
semblent s'être accrues durant les dix dernières années. 
Tableau 5 - Disparités de revenu dans quelques pays (%) 
20% les plus pauvres 20% les plus riches 
Ouganda (1989-90) 8.5 41.9 
Côte d'Ivoire (1988) 7.3 47.2 
Inde (1989-90) 8.8 41.3 
Indonésie (1990) 8.7 42.3 
Tunisie (1990) 5.9 46.3 
Brésil (1989) 2.1 67.5 
Chili (1989) 3.7 62.9 
Source: Banque Mondiale 
1 7. Dans la plupart des pays pour lesquels on dispose de données, la pauvreté est 
essentiellement rurale. Les différences de niveau de bien-être entre zones rurales et 
urbaines sont surtout frappantes en Afrique et en Asie du Sud, bien que l'incidence 
de la pauvreté urbaine augmente partout. Même si cette distinction entre zones rurales 
et urbaines est toujours pertinente du point de vue de l'étendue et de la profondeur 
de la pauvreté, son estimation à travers les revenus (toujours plus faibles en milieu 
rural) ne reflète qu'imparfaitement la réalité du phénomène. S'il est vrai que les 
services et équipements sociaux sont plus nombreux en ville, les pauvres urbains n'y 
ont pas toujours accès et souffrent de plus de conditions de vie déplorables (habitat, 
hygiène, surpeuplement, pollution...). 
Tableau 6 - Pauvreté rurale dans les années 1980 (en %) 
Population rurale Pauvres ruraux 
en % du total en % du total 
Afrique Sub-Saharienne 57 86 
Asie 77 79 
Amérique Latine et Caraïbes 59 66 
Source: Banque Mondiale - Pauvreté exprimée en termes de revenus (seuil de pauvreté) 
A7 
18. Les taux d'accroissement de la poulation urbaine sont importants et augmentent 
régulièrement depuis 1960, parfois à un rythme double de celui de la population 
totale. En Amérique Latine, le nombre de pauvres urbains aurait augmenté de 30 
millions entre 1980 et 1989, celui des pauvres ruraux de 10 millions. Ce phénomène 
touche l'ensemble des pays en développement avec plus ou moins d'acuité (entre 
1947 et 1981, la ville du Caire a augmenté de 6.5 Millions habitants; Lagos comptait 
700.000 habitants en 1965 et 5.6 millions en 1985; la population de la ville de Dehli 
a augmenté au rythme de 4.6% l'an entre 1971 et 1981; entre 1960 et 1990, la 
population urbaine au Brésil est passée de 50.4% à 76.1 % de la population totale, au 
Mexique de 54.9% à 72.6%). 
Tableau 7 - Pourcentage de la population urbaine (%) 
1960 1991 2000(p) 
Pays les moins avancés 8 20 26 
Afrique Sub-Saharienne 15 31 38 
Ensemble pays en développement 22 37 45 
Pays développés 61 73 75 
Ensemble monde 34 45 60 
Source: PNUD 
19. Au niveau régional, l'Afrique Sub-Saharienne est la partie du monde qui a le plus 
souffert durant les années 1980: le nombre de pauvres dans cette région a augmenté 
à peu près au même rythme que la population, soit d'environ 3% par an (Banque 
Mondiale). De plus, c'est aussi en Afrique Sub-Saharienne que l'écart entre le revenu 
moyen des pauvres et le seuil de pauvreté (indice de l'écart de pauvreté) s'est le plus 
accru: les pauvres y sont devenus plus pauvres. 
20. L'Asie du Sud reste la région avec la plus forte incidence de pauvreté (y vivent environ 
plus de la moitié des pauvres du monde), bien que cette incidence ait diminué dans 
les dernières années et que la proportion de la population vivant en deçà du seuil de 
pauvreté tende à reculer. 
21. Selon la Banque Mondiale, dans les années 1980, le nombre des pauvres aurait 
augmenté proportionnellement plus que l'ensemble de la population au Moyen-Orient 
et Afrique du Nord et en Amérique Latine (pour cette dernière, on estime que le 
nombre des pauvres aurait augmenté de 40 millions entre 1980 et 1989). Dans ces 
trois régions, les pauvres se seraient aussi appauvris. 
22. L'Asie de l'Est est la seule région où la Banque Mondiale estime que le nombre de 
personnes vivant dans la pauvreté ainsi que la proportion de pauvres auraient diminué 
(incidence de la pauvreté affectant 1 /3 de la population en 1 970, 1 /5 en 1 980 et 1 /10 
en 1990). 
A8 
3) Les perspectives à l'horizon 2000: une croissance économique suffisante? 
23. Si les tendances de la deuxième moitié des années 1980 se maintiennent (taux annuel 
composé d'accroissement de la pauvreté d'environ 1.5%), le nombre de personnes 
ayant un revenu annuel inférieur ou égal à US$ 370 (1 US$ par jour aux prix de 1985) 
pourrait atteindre 1.3 milliard en l'an 2000, soit presque 1/5 de la population 
mondiale. Ces perspectives sont évidemment liées aux prévisions de croissance 
économique ainsi qu'aux interventions qui seront engagées pour renforcer l'action en 
faveur des pauvres. 
En faisant des hypothèses qualifuées de "relativement optimistes" sur la situation 
économique mondiale (croissance de 3% dans les pays développés, baisse des taux 
d'intérêt réels, hausse des prix des produits de base, aboutissement des négociations 
du GATT, réduction des dettes), la Banque Mondiale prévoit que l'incidence de la 
pauvreté dans les pays en développement devrait évoluer selon les tendances ci-
dessous: 
Tableau 8 - Incidence de la pauvreté en l'an 2000, par région 
(en % de la population totale, et en millions d'individus) 
Incidence de la pauvreté Nombre de pauvres 
1985 2000 1985 2000 
Afrique Sub-Saharienne 46.8 43.1 180 265 
Asie de l'Est 20.4 4.0 280 70 
Asie du Sud 50.9 26.0 525 365 
Amérique Latine et Caraïbes 19.1 11.4 75 60 
Europe de l'Est 7.8 7.9 5 5 
Moyen-Orient et Afrique du Nord 
et autres pays d'Europe 31.0 22.6 60 60 
Total 32.7 18.0 1125 825 
Source: Banque Mondiale 
24. Si le nombre de pauvres et l'incidence de la pauvreté devraient diminuer dans le 
monde d'ici à l'an 2000, la répartition de cette pauvreté entre les différentes régions 
devrait considérablement se modifier. 
L'incidence de la pauvreté en Afrique Sub-Saharienne devrait rester à un niveau élevé, 
comparable à celui de 1985, le nombre de pauvres dans cette région augmentant de 
plus de 45%: presque un tiers des pauvres y seront localisés en l'an 2000 (contre 
16% en 1985). La diminution la plus spectaculaire du nombre des pauvres devrait 
avoir lieu en Asie de l'Est. La situation de la pauvreté devrait stagner en Amérique 
Latine, au Moyen Orient et Afrique du Nord, et en Europe de l'Est. L'Asie du Sud 
restera la région avec le nombre de pauvres le plus élevé, mais l'incidence de la 
pauvreté devrait y diminuer de moitié. L'Afrique Sub-Saharienne et l'Asie du Sud 
resteront donc les régions où la pauvreté sera la plus notable. 
A9 
II. Les principales caractéristiques de la pauvreté dans les pays en développement 
25. Il n'existe malheureusement que très peu d'informations comparables entre les pays 
en développement sur les déterminants et les causes de la pauvreté, ce qui rend 
difficiles l'identification des pauvres, les analyses de la pauvreté, et le ciblage des 
politiques. On dispose de certains éléments dans les pays où des enquêtes sur les 
conditions de vie ont été réalisées récemment, sans pour autant que cela autorise les 
recoupements et réconciliations entre l'approche de la pauvreté basée sur les revenus 
des ménages (approche économique et quantitative) et d'autres facteurs plus 
qualitatifs. 
26. Les connaissances ont pourtant sensiblement progressé en ce domaine grâce aux 
efforts réalisés par diverses organisations multilatérales ou nationales. En particulier, 
les indicateurs sociaux de la Banque Mondiale et l'indicateur de développement 
humain du PNUD fournissent des bases utiles. Si leur analyse montre que le 
développement social est souvent corrélé au progrès économique, cette relation n'est 
ni universelle, ni linéaire. 
27. Deux problèmes majeurs d'évaluation se posent: tout d'abord au niveau de la 
comparabilité des situations entre pays et régions, chacune de ces situations étant 
spécifiques, et ensuite, au niveau de l'appréhension des processus de reproduction de 
la pauvreté. 
1) Indicateurs économiques et sociaux: les déterminants de la pauvreté 
28. Au-delà des caractéristiques générales sur les niveaux de revenus, l'incidence de la 
pauvreté est très différente de pays à pays, en fonction des spécificités socio­
culturelles et des niveaux de couverture des besoins sociaux essentiels. La pauvreté 
existe dans tous les pays, et en particulier dans tous les pays en développement; elle 
subsiste dans des pays ayant atteint des niveaux de revenus moyens très différents. 
Ceci est essentiellement lié aux facteurs structurels d'inégalités, et à l'importance 
qu'attachent les gouvernements au développement social et humain, que ce soit pour 
des raisons politiques, économiques ou culturelles. 
29. L'éducation joue un rôle essentiel pour l'accroissement de la productivité du facteur 
humain et l'ouverture à des opportunités de revenus. De nombreuses études ont 
montré l'effet de l'éducation sur la production et la productivité: une augmentation 
d'un an du nombre moyen d'années de scolarité pourrait permettre d'accroître le PIB 
de 3% (Banque Mondiale). Ceci doit être relativisé par régions, les persepectives en 
Afrique Sub-Saharienne étant beaucoup moins bonnes (peu ou pas d'impact sur la 
production). 
30. La plupart des pays en développement ont ainsi largement investi dans l'éducation 
entre 1965 et 1985, en particulier pour l'éducation primaire et la construction 
d'écoles; mais cet effort s'est largement ralenti aujourd'hui. En 1965, les pays à faible 
revenu et à revenu intermédiaire affectaient, respectivement, 21% et 14% de leur 
budget total d'éducation à la construction d'écoles; en 1985, ce pourcentage est 
tombé à 12% dans les deux cas. 
A10 
31. Après d'énormes progrès en matière de taux de scolarisation depuis 1960, le rythme 
s'est largement ralenti. Dans certains pays, on constate même une certaine 
déscolarisation liée aux coûts de l'éducation et à la relation entre ce coût et les 
opportunités d'activité et d'emploi générées. Ce phénomène est particulièrement 
visible dans les zones rurales et affecte en particulier l'éducation des filles. A travers 
cette déscolarisation, les mécaniques de la pauvreté se reproduisent de génération en 
génération. 
32. En l'absence de mécanismes de protection sociale, les incapacités physiques, 
temporaires (maladies) ou plus longues (infirmités), influent directement sur les 
conditions de vie des plus pauvres. Le maintien du potentiel physique est essentiel à 
la survie de ces segments de la population. Pour le plus long terme, c'est la santé des 
enfants et des femmes enceintes qui est primordiale. Les carences alimentaires et les 
maladies influeront dramatiquement sur les conditions de gestation des enfants et leur 
développement physique et intellectuel. 
33. La part des dépenses publiques consacrée à la santé a pourtant diminué, au mieux 
stagné, entre 1970 et 1990, dans les pays à faible revenu et les pays à revenu 
intermédiaire. La faiblesse du secteur public (dont les dépenses sont de plus largement 
absorbées par la maintenance et le fonctionnement des grands complexes hospitaliers) 
influe directement sur les possibiltés d'accès des plus pauvres à des soins de santé 
qui correspondent à leurs besoins, c'est à dire à des soins de santé primaire. 
34. Les disparités entre hommes et femmes restent très élevées dans la plupart des pays 
en développement. Ceci se confirme tant au niveau des taux de mortalité infantile, de 
la scolarisation (les femmes restent, en moyenne, plus de deux fois moins de temps 
que les hommes dans le système scolaire - trois fois moins pour l'Asie du Sud), du 
partage des tâches à l'intérieur du ménage, des conditions de mortalité à l'âge adulte 
(la mortalité maternelle a évolué beaucoup moins favorablement que la mortalité 
infantile), qu'au niveau des facteurs économiques (accès aux ressources productives 
et au crédit, par exemple). 
35. Les caractéristiques de la pauvreté se différencient très largement selon la localisation 
rurale ou urbaine. Pourtant, les niveaux moyens de revenus peu élevés en milieu rural 
ne peuvent donner qu'une image incomplète de la pauvreté rurale. D'autres facteurs, 
tels que les conditions de sécurité alimentaire, l'accès aux services sociaux, les 
conditions d'habitation, les liens d'intégration sociale, influent sur les comparaisons. 
36. Diverses autres caractéristiques interviennent aussi dans les déterminants de la 
pauvreté. Elles peuvent être ainsi liées à des appartenances ethniques ou à 
l'organisation culturelle ou sociale des sociétés. Elles peuvent, en outre, provenir de 
facteurs naturels comme la dotation en ressources naturelles ou les conditions 
climatiques. Elles sont aussi liées à des facteurs de répartition des marchés, 
d'infrastructures de base (communication, transport) ou d'accès aux services sociaux 
essentiels. Enfin, elles peuvent être liées à des déplacements de population 
(immigration naturelle ou économique, déplacements suite à des conflits, des 
persécutions ou des catastrophes naturelles). 
A11 
2) Analyse régionale: les exclus de la croissance de l'économie mondiale 
37. L'Afrique Sub-Saharienne se situe à un des extrêmes de l'échelle mondiale de la 
pauvreté. Outre que l'évolution des indicateurs de développement social y a été moins 
favorable entre 1960 et 1980 que dans les autres régions du monde, en particulier 
parce que le niveau de départ était plus bas, l'incidence de la pauvreté devrait y être, 
en l'an 2000, la plus élevée du monde. Quelles que soient les projections, la 
proportion de pauvres y est très élevée et risque surtout de le rester pour longtemps. 
La Banque Mondiale estime qu'il faudra atteindre un niveau de croissance annuel de 
près de 5,5% pour obtenir un niveau de consommation par habitant tout juste 
suffisant pour stabiliser le nombre des pauvres dans cette région. Or les prévisions les 
plus optimistes de croissance pour cette région sont inférieures de plus de deux points 
à cet optimum. 
38. L'Asie de l'Est se situe radicalement à l'autre extrémité de l'échelle de la pauvreté 
mondiale. En 1985, le nombre de pauvres dans cette région était tombé à 280 millions 
(situés pour l'essentiel en Chine), et l'incidence de la pauvreté devrait encore baisser 
considérablement dans les prochaines années. La poursuite des réformes économiques 
et de l'accélération du taux de croissance en Chine (prévision de l'ordre de 7% l'an; 
source Banque Mondiale) sont les conditions essentielles de cette évolution favorable. 
39. Les perspectives en Asie du Sud sont beaucoup plus favorables que celle de l'Afrique 
Sub-Saharienne, même si cette région restera en l'an 2000 la partie du monde avec 
le nombre le plus élevé de pauvres. L'Inde devrait jouer un rôle essentiel dans ce recul 
de la pauvreté en Asie du Sud (ce pays accueillait en effet 420 des 525 millions de 
pauvres de la région en 1985), si elle parvient à maintenir le taux de croissance de son 
économie à des niveaux comparables à ceux atteints durant les années 1980. Dans 
cette région, le Bangladesh et le Pakistan ont des perspectives beaucoup moins 
favorables, très proches de celles de l'Afrique Sub-Saharienne. 
40. L'Amérique Latine et les Caraïbes continuent de présenter de très fortes inégalités 
entre les plus riches et les plus pauvres. Selon la Banque Mondiale, il suffirait de 0.7% 
du PIB régional pour porter le revenu de tous les pauvres de la région juste au-dessus 
du seuil de pauvreté. Ce montant correspondrait à l'équivalent d'un impôt de 2% sur 
le revenu du cinquième le plus riche de la population. 
41. La situation dans la région de l'Afrique du Nord et Moyen-Orient est principalement 
déterminée par la mise en oeuvre de programmes de reconstruction après la fin des 
conflits armés, et par l'engagement de réformes économiques et politiques. Ces pays 
demeurent toutefois pour la plupart très sensibles aux conditions du marché pétrolier. 
L'évolution de la pauvreté dans le futur dépendra fondamentalement de la capacité 
des pays de la région à mener à bien les réformes engagées et à stabiliser 
l'environnement politique. Les perspectives pour l'Algérie et l'Egypte notamment 
demeurent très préoccupantes. 
3) Nécessité d'une meilleure connaissance des problèmes de pauvreté 
42. Il n'y a donc pas de profil "type" pour les pauvres du monde, ni donc de recette 
unique pour lutter contre la pauvreté. Les situations varient considérablement d'une 
région à l'autre, d'un pays à l'autre, et même à l'intérieur d'un même pays entre divers 
A12 
segments de la population. Trouver la combinaison d'interventions adaptée par pays 
reste le principal défi de la lutte contre la pauvreté dans le monde. L'analyse des 
facteurs de la pauvreté, telle qu'elle peut être menée sur la base des indicateurs 
quantitatifs, ne suffit pas en général pour déterminer des orientations pour les 
politiques de coopération. 
43. En premier Heu, il faut souligner Pîmportance que prennent dans les pays en 
développement les effets des politiques plus globales (régime des échanges mondiaux, 
système financier et monétaire international...), qui sont essentiellement du ressort 
des pays industrialisés. Ces effets doivent nécessairement être pris en compte, car 
intervenant comme une "contrainte extérieure" sur les politiques spécifiques des pays 
en développement. 
44. Les déterminants de la pauvreté sont variés et complexes; ils demandent qu'une 
analyse détaillée soit réalisée aux niveaux les plus fins, c'est à dire au niveau des 
pauvres eux-mêmes. Pour mieux identifier les pauvres et leurs problèmes, il faut en 
outre leur donner la parole et leur laisser la possibilité d'exprimer leurs besoins tels 
qu'ils les ressentent. Il est ainsi essentiel de sortir de l'évaluation quantitative, 
malheureusement la seule disponible aujourd'hui pour les analyses comparatives, et 
de promouvoir des techniques d'évaluation plus centrées sur les pauvres eux-mêmes. 
III. L'aide publique au développement et la pauvreté 
45. Dans le contexte difficile décrit ci-dessus, la lutte contre la pauvreté va demander des 
efforts soutenus tant de la part des gouvernements des pays en développement que 
de la part de l'assistance extérieure. Concernant la seconde, l'APD joue un rôle 
essentiel. 
1) Les principaux flux 
46. La composition des flux financiers (nets) reçus par les pays en développement s'est 
considérablement modifiée depuis une décennie. Le financement public du 
développement (APD et prêts de développement non concessionnels), qui ne comptait 
en 1980 que pour 30% du total, a dépassé la moitié entre 1984 et 1991 (avec un 
maximum de presque 70% en 1986-87), mais reviendrait à un peu plus de 40% en 
1992 à cause d'une forte reprise des prêts bancaires. Le FPD représente cependant 
les trois quarts des montants reçus par les pays à faible revenu, et la quasi totalité 
pour les pays les moins avancés. 
La part de l'APD dans le total est passée de 24% en 1980 à plus de 40% en 1990-91 
(et même plus de la moitié en 1986-87), mais seulement un tiers en 1992. L'APD est 
de plus en plus largement composée de dons: 85% actuellement, contre un pou plus 
de 60% il y a dix ans. 
A l'intérieur des flux d'origine privée, les investissements directs ont enregistré une 
forte augmentation, doublant leur part dans le total, de 10% en 1 980 à 20% en 1991 
(un peu moins en 1992). Si on y ajoute certains autres apports privés (titres non 
A13 
remboursables) et les dons publics et des ONG, on constate que le total des flux non 
générateurs de dettes a régulièrement augmenté, de 28% en 1980 à 61 % en 1 991, 
revenant cependant à 53% en 1992. 
47. En termes réels, l'APD totale (bilatérale et versée aux organismes multilatéraux) des 
pays du CAD (Comité d'Aide au Développement, comptant 20 pays en 1992, dont 
10 Etats membres de la Communauté) a progressé à un rythme annuel de 3.2% entre 
1980-81 et 1990-91, suivant plus ou moins l'évolution du revenu réel des pays 
donateurs, de sorte que Γ effort d'aide mesuré en proportion du PNB est resté à peu 
près stable autour de 0.33%. De 40.5 milliards de US$ en 1980-81 (versements nets, 
aux prix et taux de change de 1990) pour l'ensemble des donateurs du CAD, elle est 
passée à 55.5 milliards en 1990-91. On peut y ajouter quelques 5 milliards versés par 
des ONG. L'APD n'aurait augmenté en 1992 que de près de 1 % en termes réels par 
rapport à l'année précédente (Source CAD-OCDE). 
11 faut cependant préciser que, du point de vue des pays bénéficiaires, l'APD totale 
reçue n'a guère augmenté, du fait de l'effondrement des flux en provenance des 
donateurs n'appartenant pas au CAD (principalement pays arabes, ex-URSS et PECO), 
dont l'APD est passée de près de 20 milliards par an en 1980-81 à moins de 3 
milliards actuellement. 
48. Bien que l'orientation géographique de l'aide ne soit évidemment pas un critère 
suffisant pour déterminer son "contenu" en termes de lutte contre la pauvreté, les 
données sur son orientation relative vers les pays les plus pauvres constituent quand 
même un premier indicateur des objectifs poursuivis par les donateurs. 
La part de l'APD dirigée vers les pays à faible revenu (liste de l'OCDE) est relativement 
peu importante: 64% de celle reçue par tous les pays en développement en 1 989-91, 
et seulement 60% de celle versée par la Communauté et ses Etats membres, alors que 
la part des PFR dans la population totale est de plus de 82%. En termes d'aide par 
habitant, ceci donne un peu moins de 10 dollars par habitant et par an, contre près 
de 13 en moyenne pour tous les pays en développement. Il est vrai que ces chiffres 
sont fortement influencés par l'aide proportionnellement très faible que reçoivent la 
Chine et l'Inde: si on ne compte ces deux pays ni dans les PFR ni dans le total, l'aide 
par habitant est de l'ordre de 21 dollars pour les PFR, contre 23 pour l'ensemble. 
L'APD destinée aux pays les moins avancés (47 pays actuellement) représente quant 
à elle près de 29% du total en 1989-91, et 33% de celle versée par la Communauté 
et ses Etats membres. L'aide moyenne par habitant reçue chaque année par les PMA 
est de presque 30 dollars (leur population ne représente que près de 1 2% de celle de 
tous les pays en développement). 
49. Un examen sommaire de la répartition de l'aide par grandes régions en développement 
révèle que l'Afrique Sub-Saharienne, où les problèmes de pauvreté sont les plus aigus 
et les perspectives sur son évolution les plus sombres, bénéficie d'une concentration 
importante (et croissante) de l'APD, avec presque un tiers du total actuellement, plus 
de 36 dollars d'aide par habitant (soit 2.5 fois la moyenne pour l'ensemble des pays 
en développement), ce qui représente près de 11 % du PNB (contre moins de 2% pour 
l'ensemble des pays en développement). Mais on notera que l'autre région recevant 
proportionnellement le plus d'APD est celle comprenant les pays méditerranéens et 
du Moyen-Orient, dont seul l'Egypte est classé parmi les pays à faible revenu. 
A14 
Tableau 9 - Répartition de l'APD par grandes régions 
Afrique 
Sub-Sahar. 
Méditerr. et 
Moyen-Or. 
Asie et 
Océanie 
Amérique 
Lat. et Car. 
Ensemble 
des PED APD reçue, 
US$ mrds. 
1990-91 
17.6 
12.7 
15.1 
5.3 
57.9 Part dans 
total, % 
1990-91 
30.5 
22.1 
26.6 
9.5 
100.0 Variation, 
% par an 
1982-91 
8.3 
13.3 
6.3 
7.7 
6.5 APD / hab., 
US$ 
1990 
36.2 
38.0 
5.5 
12.0 
14.3 APD / PNB, 
% 
1990 
10.8 
1.6 
1.1 
0.6 
1.8 
Source: CAD - OCDE 
50. Le bilan pou encourageant de plusiours décennies d'aide au développement, on 
particulier on ce qui concerne les pays les plus pauvres dont les perspectives restent 
les plus sombres, a conduit vers lu fin des années 1980 les responsables dos 
politiques de coopération à remettre en cause certains principes, et notamment à 
intégrer la lutte contre la pauvreté dans les objectifs essentiels du développement, et 
à se préoccuper davantage de l'environnement politique et institutionnel dans les pays 
destinataires de l'aide. 
L'absence de stratégies effectives et cohérentes de développement dans beaucoup 
des pays en développement eux-mêmes a aussi beaucoup affecté l'efficacité de l'aide, 
ainsi que l'absence de coordination entre les bailleurs de fonds extérieurs. Aujourd'hui 
l'APD se substitue largement dans certains pays en développement aux pouvoirs 
publics locaux. Cependant, d'importants progrès ont aussi été obtenus grâce à l'APD, 
par exemple dans le développement des infrastructures ou encore dans la lutte contre 
les grandes endémies, et d'importants gains de productivité ont été réalisés (révolution 
verte en Asie du Sud, par exemple). 
2) L'aide publique au développement de la Communauté et des Etats membres 
51. Pris ensemble, les Etats membres de la Communauté sont le plus important 
fournisseur d'APD aux pays en développement, cette aide étant en partie bilatérale, 
en partie communautaire et en partie distribuée à travers des organismes 
multilatéraux. Leur part est actuellement de l'ordre de 46% du total de l'APD versée 
par les 21 pays membres du CAD, soit environ 43% de l'APD mondiale. Par rapport 
au PNB, l'APD représente 0.43% pour la Communauté, contre 0.33% en moyenne 
pour tous les pays du CAD; ces chiffres se comparent à l'engagement de consacrer 
A15 
0.7% de leur PNB à l'APD, que n'atteignent actuellement que les pays Scandinaves 
et les Pays Bas. 
L'aide des pays de la Communauté a un peu moins augmenté depuis dix ans que celle 
de l'ensemble des pays du CAD, mais sa part dans le total mondial s'est accrue, à 
cause du déclin de l'aide des pays n'appartenant pas au CAD. 
Tableau 10 - APD des pays membres du CAD 
(versements nets, aux prix et taux de change de 1991, 
en milliards de dollars et en %) 
BE Volume 
moyenne d'APD 
1991-92 
US$ mrds. 
0.80 % 
1.4 Variation 
91-2 /80-1 
% / an 
-0.7 APD / PNB 
1980 - 81 
% moyen 
0.54 1991 - 92 
% moyen 
0.40 
DK 
DE 
ES 
FR 1.25 2.1 4.6 0.74 
6.82 11.6 2.1 0.45 
1.38 
7.48 2.4 
12.8 5.8 0.10 
4.7 0.48 1.00 
0.40 
0.26 
0.62 
IR 
IT 
LU 
NL 
PO 0.07 
3.47 
0.04 0.1 
5.9 
0.1 3.1 0.16 
9.3 0.16 
15.9 0.12 
2.52 4.3 0.7 1.01 
0.22 0.4 11.4 0.02 0.17 
0.30 
0.31 
0.87 
0.31 
UK 
CE 11 total 3.14 5.4 0.9 0.39 
27.18 46.4 3.4 0.40 0.31 
0.43 
EU 
Japon 
Fin, Nor, Sue 
Aut, Sui 
Aus, Can, NZ 
CAD total 11.31 19.3 1.9 
10.63 
4.25 18.1 6.7 
7.3 5.3 0.23 
_°:30 
0.66 
1.49 2.5 
3.76 6.4 5.7 
2.9 0.26 
0.43 
58.63 100.0 3.7 0.33 0.19 
_031 
0.93 
0.36 
0.4? 
0.33 
Source: CAD - OCDE 
A16 
52. Au niveau des Etats membres, la France et l'Allemagne restent les plus importants 
donneurs en volume, avec plus de la moitié du total (respectivement 3ème et 4ème 
plus gros donneurs des membres du CAD). Le Danemark et les Pays-Bas ont le plus 
fort ratio d'aide par rapport au PNB. Au cours des années récentes, les pays ayant Ιο 
plus augmenté leur effort d'aide sont l'Espagne, le Portugal et le Luxembourg. 
53. L'orientation de l'APD communautaire diffère de l'APD totale sur le plan géographique: 
elle est en effet fortement concentrée sur l'Afrique Sub-Saharienne, qui en reçoit près 
de 43% (alors que cette région ne reçoit que 30% de l'aide totale). Sur le plan des 
utilisations, les secteurs sociaux bénéficient en général d'une plus forte concentration, 
ainsi que l'agriculture. L'APD de la Communauté et des états membres se répartit 
entre le secteur agricole (près de 16%), celui des transports (environ 12%), celui de 
la santé et la population (9%), de l'éducation (8%) et de l'énergie (8%). 
3 ) Les orientations pour l'aide publique au développement dans le futur et la Jut 1: e_ç_pn tre 
la pauvreté 
54. Plus que son volume, c'est l'orientation et la mise en oeuvre de l'APD qui sont 
déterminantes. Il est certain qu'un effort supplémentaire devrait être fourni devant 
l'ampleur du phénomène de la pauvreté et sa persistance probable dans le futur, voire 
son accroissement dans certaines parties du monde (en particulier Afrique Sub-
Saharienne, mais aussi d'autres régions si les prévisions de croissance ne se réalisent 
pas). 
Mais même un accroissement substantiel des budgets d'aide ne serait pas une 
condition suffisante pour assurer un développement social harmonieux dans les pays 
en développement. Les enseignements que l'on peut tirer de l'expérience passée 
doivent être exploités et conduire à une remise en cause d'un certain nombre de 
pratiques et à la mise en oeuvre d'approches nouvelles. L'orientation de l'APD doit 
être réfléchie en terme d'efficacité et de synergie. 
55. La priorité de la lutte contre la pauvreté doit être l'occasion d'un débat sur la mise en 
oeuvre de l'APD et du soutien extérieur dans son ensemble. Ce débat, large et ouvert, 
devra permettre de définir, conjointement avec l'ensemble des partenaires, les 
véhicules appropriés pour les interventions en matière de lutte contre la pauvreté. 
Parmi les principaux éléments à considérer dans ce débat il y a: l'ouverture vers les 
partenaires non-gouvernementaux, la participation des bénéficiaires à toutes les 
phases des interventions (en particulier celles liées à l'identification, l'exécution, le 
suivi et l'évaluation), la promotion du développement décentralisé, mais aussi, bien 
sûr, la meilleure intégration des politiques économiques et sociales, et les orientations 
dans les secteurs sociaux eux-mêmes. 
56. Accroître l'efficacité de l'aide pour la lutte contre la pauvreté aura aussi des 
implications sur différents problèmes des politiques d'aide (liaison, conditionnante, 
degré de libéralité, répartition entre pays bénéficiaires, affectation sectorielle, types 
d'instruments). Ceci devrait impliquer de revoir, en particulier, les mécanismes de 
coordination entre bailleurs de fonds et la cohérence entre les politiques. Si tous ces 
aspects ont une importance évidente, ils ne pourront pas être traités de manière 
globale et nécessiteront que des débats plus spécifiques soient menés, y compris pays 
par pays. 
A17 
Conclusion 
57. La pauvreté est aujourd'hui le principal défi au développement dans la plus grande 
partie des pays en développement. La Communauté doit participer activement à ce 
débat. De par la place qu'elle occupe tant sur le plan financier (part de l'APD) que sur 
celui de l'histoire (liens culturels étroits entre les pays en développement et les Etats 
membres) ou sur le plan politique (structures de concertation et de dialogue avec les 
pays en développement), elle a un rôle essentiel à jouer dans les années à venir. 
L'expérience acquise jusqu'ici montre que la coopération n'a pas, dans de nombreux 
cas, donné les résultats espérés, et en particulier n'a pas permis de stabiliser, voire 
de freiner, le rythme d'appauvrissement des plus pauvres. Cette expérience est 
cependant riche d'enseignements. 
A18 
ANNEXE 2 
LES POLITIQUES DE LUTTE CONTRE LA PAUVRETÉ DANS LES PAYS EN 
DÉVELOPPEMENT ET LEURS INSUFFISANCES 
Sommaire 
Introduction 19 
I. Les années 1980: une gestion de crise pour le développement 20 
1 ) Les contraintes des ré-équilibrages macro économiques et financiers 20 
2) La multiplication rapide des nouvelles priorités de développement 21 
3) La faiblesse des engagements réciproques 21 
II. Une connaissance insuffisante de la pauvreté dans les pays en développement 22 
1 ) Des perceptions différentes de la pauvreté 22 
2) Une approche trop quantitative et statique de la pauvreté 23 
3) L'absence d'analyse d'impact systématique 23 
III. Une approche opérationnelle restrictive de la lutte contre la pauvreté 24 
1) Des actions ponctuelles de compensation à court terme 24 
2) Une priorité trop large accordée à la logique sectorielle 24 
3) La faible participation des bénéficiaires 25 
4) Un mauvais dosage entre les interventions 25 
IV. Insuffisantes coordination et synergie entre les interventions extérieures 26 
V. Un trop faible accent sur le renforcement des capacités au niveau local 
et sur l'appui à la démocratie 27 
1 ) Renforcement des capacités techniques 27 
2) Renforcement institutionnel et concertation régionale 28 
3) Le cadre démocratique 28 
Conclusion 29 
A19 
Introduction 
1. La pauvreté dans les pays en développement ne devrait pas, dans un proche avenir, 
diminuer de façon notable; ce mouvement s'accompagne, en outre, d'un fort 
accroissement des inégalités entre le Nord et le Sud, entre les différents pays du Sud 
et, ce qui est encore plus dramatique, à l'intérieur de ces pays entre différents 
segments de la population. La pauvreté atteint aujourd'hui une ampleur qui 
hypothèque les possibilités de développement et qui amène les pays développés à 
s'interroger sur l'efficacité de leur aide. 
2. Outre que la pauvreté est un frein notable à la croissance mondiale, un facteur 
constant d'instabilité et un des déterminants de la dégradation de l'environnement, 
elle entrave la participation effective des populations et le renforcement de la 
démocratie et du respect des droits de l'homme. Lutter contre la pauvreté apparaît dès 
lors comme une priorité pour assurer la stabilité et le développement, sur les plans 
économique, politique et social, et comme un des plus importants défis actuels au 
niveau mondial. 
3. La communauté internationale se mobilise pour répondre à ce défi: la Banque Mondiale 
a fait, dès 1990, de la lutte contre la pauvreté un thème central de ses interventions 
dans les pays en développement; une "commission permanente de l'atténuation de 
la pauvreté" a été constituée récemment au sein de la CNUCED; la réduction de la 
pauvreté sera un des sujets majeurs discuté lors des débats du Sommet Mondial sur 
le Développement Social qui sera organisé sous l'égide des Nations Unies en 1995. 
4. Le phénomène "pauvreté" n'a pourtant rien de nouveau et de nombreuses initiatives 
ont été engagées par le passé pour tenter d'y apporter un remède. Au niveau 
international, sur les 20 dernières années, les plus novatrices de ces initiatives auront, 
sans aucun doute, été (i) dans les années 1970, l'approche "besoins essentiels" 
lancée par le BIT, (ii) dans les années 1980, les approches "ajustement à visage 
humain" développée par l'UNICEF et "dimension sociale de l'ajustement" exécutée par 
la Banque Mondiale, le PNUD et la Banque Africaine de Développement et, (iii) dans 
les années 1990, les approches "développement humain" du PNUD et "overty 
alleviation" de la Banque Mondiale. 
5. Ces initiatives ont été largement relayées par les coopérations bilatérales des Etats 
membres comme par la coopération communautaire, soit à travers un soutien financier 
et technique aux interventions internationales , soit à travers un engagement individuel 
plus ciblé sur certains thèmes de développement qui leur étaient traditionnels (appui 
dans les secteurs sociaux, projets ciblés sur des groupes à risque, dialogue politique, 
en particulier). 
6. On dispose donc aujourd'hui en matière de lutte contre la pauvreté dans les pays en 
développement non seulement d'une expérience opérationnelle effective, mais aussi 
d'un corps de méthodes et de concepts éprouvés. Même si les résultats n'ont pas 
toujours été à la hauteur des attentes, l'analyse prélable de ce cadre de référence est 
essentielle pour tirer les leçons du passé, de manière à identifier les principaux 
obstacles à la mise en oeuvre d'une politique communautaire de lutte contre la 
pauvreté et la positionner plus efficacement par rapport à ce qui existe. 
A20 
I. Les années 1980: une gestion de crise pour le développement 
Les années 1980 ont été largement consacrées au rééquilibrage économique et 
financier: la majorité des nations, et en particulier les pays en développement, se sont 
engagées alors dans de vastes efforts de stabilisation et d'ajustement structurel. 
L'ampleur des réformes qui ont ainsi été mises en oeuvre a particulièrement contribué 
à modifier les orientations et les modalités de la coopération au développement. 
1) Les contraintes des ré-équilibrages macro-économiques et financiers 
8. Depuis les crises financières qui ont touché de nombreux pays en développement au 
début des années 1980, leurs politiques économiques ont été largement centrées sur 
des mesures de stabilisation et d'ajustement structurel, l'objectif étant de restaurer 
les principaux équilibres macro-économiques qui sont une condition d'une croissance 
durable. L'ampleur des problèmes financiers à affronter immédiatement a parfois 
masqué des déséquilibres plus profonds tenant aux structures mêmes des économies 
(en particulier sur les mécanismes de redistribution des bénéfices du développement), 
et d'une manière plus large des sociétés (répartition des rôles entre l'Etat et le secteur 
privé, structures sociales, structures de représentativité politique, institutions). 
9. Face à une crise profonde et persistante, un certain nombre de pays en 
développement, en Afrique et en Amérique Latine surtout, ont dû mener 
simultanément des politiques de stabilisation interne et externe, et des politiques 
d'ajustement structurel. Ces politiques économiques ont été mises en oeuvre sans 
qu'il soit toujours possible d'en évaluer précisément les implications pour les 
structures sociales et politiques. De ce fait, les interventions en matière sociale ont 
souvent été envisagées ex-post, sans être totalement intégrées dans une vision plus 
large et cohérente du développement. 
10. Cette approche en deux temps (recherche des équilibres économiques et financiers, 
puis mise en place de la contrepartie sociale) a considérablement hypothéqué tant les 
chances de succès des réformes économiques que l'efficacité de l'accompagnement 
social. Il est ainsi vite apparu que le modèle de croissance à suivre est tout aussi 
important que son rythme. Bien que ceci ne soit pas général, les options de 
développement n'ont, dans de nombreux pays, pas suffisemment favorisé une 
articulation ex-ante des réformes économiques et financières et des politiques de bien-
être social, l'une étant la garantie de succès de l'autre, et vice-versa. 
11. Dans ce contexte, la stabilité politique et institutionnelle apparaît comme une 
condition supplémentaire à réaliser. De nombreux pays ont longtemps souffert de 
conditions de gouvernement autocratiques et de possibilités d'expression politique 
limitées, ceci n'ayant pas favorisé l'adhésion de la population aux projets de réformes 
économiques, et donc fortement handicapé leurs résultats. Il existe des relations très 
étroites, bien que complexes, entre les facteurs de développement économiques, 
sociaux et politiques, qui doivent être envisagés conjointement et de manière intégrée. 
A21 
2) La multiplication rapide des nouvelles priorités de développement 
12. La persistance de la crise durant les années 1980 dans un grand nombre de pays en 
développement, en particulier en Afrique mais aussi dans d'autres continents, a 
généré de nombreuses interrogations sur la validité des options et stratégies suivies. 
Ceci a, par la suite, favorisé l'émergence de nouveaux thèmes de développement. 
Dans l'espoir de trouver de nouvelles réponses aux problèmes des pays en 
développement, mais aussi un fil conducteur cohérent et mobilisateur au 
développement et à la coopération, des initiatives diverses ont été lancées par la 
communauté internationale. Elles ont privilégié successivement des thèmes comme 
la "good governance", le "développement décentralisé", la "participation", les 
"femmes dans le développement",, la "démocratie", l'"environnement", et, bien sûr, 
la "pauvreté", sans que cette liste soit exhaustive. Certains de ces thèmes sont 
devenus des conditions préalables à l'assistance de certains bailleurs de fonds. 
13. Ces thèmes ne sont pas sans signification ni importance, bien au contraire, chacun 
d'eux étant un élément essentiel du développement. Plus que leur contenu, c'est donc 
la manière dont ces thèmes ont été discutés avec les pays en développement, leur 
rapide traduction en projets et programmes, leur traitement différencié par les divers 
bailleurs de fonds, et parfois leur imposition comme critère d'allocation de l'aide, qui 
ont créé une certaine confusion sur les priorités du développement. Ces thèmes n'ont 
pas été véritablement internalises, faute de temps, d'information et de dialogue, par 
les gouvernements des pays en développement ni par les populations mêmes. 
Le thème de la lutte contre la pauvreté a particulièrement souffert de cette 
multiplication des priorités de développement, la perception de sa nature et de son 
importance comme son interprétation étant parfois fort différentes entre Sud et Nord. 
3) La faiblesse des engagements réciproques 
14. La lutte contre la pauvreté s'inscrit dans une perspective à long terme qui vise à 
influer sur les bases structurelles de la pauvreté, en particulier celles liées à l'accès 
aux ressources productives, à la valorisation des ressources humaines, à l'organisation 
sociale et aux liens de solidarité. 
1 5. Agir sur ces bases demande une remise en ordre de l'appareil d'état, et souvent des 
réformes réglementaires et institutionnelles (par exemple sur les problèmes fonciers 
et sur l'accès au crédit). Le rythme des interventions doit ainsi être continu et leurs 
résultats dépendent, pour une large part, de la mobilisation politique et de 
l'engagement des gouvernements et des populations des pays en développement, 
comme des bailleurs de fonds, sur ces thèmes. Les urgences des interventions pour 
juguler les crises financières, ainsi que la multiplication des priorités de développement 
ont contribué à la faiblesse et à l'instabilité des engagements réels qui ont été pris par 
le passé en matière de lutte contre la pauvreté. 
1 6. Certains pays en développement ont pourtant enregistré des progrès notables en 
matière de développement social, la réduction de la pauvreté y étant intimement liée 
au progrès économique; dans d'autres pays les résultats sont pourtant nettement 
moins satisfaisants, et on peut légitimement s'interroger sur leur durabilité 
A22 
Globalement, les résultats ne sont pas à la hauteur des objectifs qui ont été affichés, 
tant par les gouvernements des pays en développement que par les bailleurs de fonds. 
II. Une connaissance insuffisante de la pauvreté dans les pays en développement 
17. La mise en oeuvre des programmes de lutte contre la pauvreté s'est particulièrement 
heurtée à la difficulté d'établir une base d'information fiable et complète, qui permette 
de développer un dialogue cohérent d'une part entre les gouvernements des pays en 
développement et leur population, et d'autre part entre ces mêmes gouvernements et 
leurs partenaires extérieurs. La complexité et la multi-dimensionnalité du phénomène 
"pauvreté" rendent particulièrement difficiles sa mesure et son suivi permanent. De 
plus, sa diversité entre pays rend difficiles les comparaisons internationales. 
1 ) Des perceptions différentes de la pauvreté 
18. Dans de nombreux pays en développement, la pauvreté est un fait social accepté, 
voire même totalement intégré dans les structures sociales. Il existe souvent une 
organisation collective, hors administration, dans laquelle les plus pauvres ont leur 
"statut" spécifique et qui assure leur "prise en charge". Ces mécanismes d'assistance 
sociale traditionnels n'ont pas favorisé le développement d'une culture administrative 
dans le domaine social. La responsabilité de la politique sociale, en particulier pour son 
exécution, est largement partagée avec les mouvements associatifs locaux. 
19. Pour les gouvernements des pays en développement, aux groupes les plus vulnérables 
se substituent souvent des groupes dits "vocaux", qui défendent des intérêts 
économiques communs avec assez de force et d'organisation pour représenter un 
danger pour la stabilité sociale du pays. Il s'agit souvent de groupements 
professionnels ou économiques dont les conditions de vie sont affectées par 
l'environnement économique et financier du pays (à titre d'exemple: les jeunes 
diplômés sans emploi, les fonctionnaires...). Ils constituent une préoccupation 
essentielle pour les gouvernements des pays en développement. 
Même s'il est important de favoriser leur adhésion aux options de développement des 
pays, ces groupes ne correspondent pas aux segments les plus pauvres de la 
population, qui devraient être les cibles privilégiées des actions du gouvernement et 
de l'assistance extérieure. Cette ambilavence de la notion de "vulnérabilité" a créé par 
le passé une confusion sur les objectifs des programmes de lutte contre la pauvreté, 
qui a été largement dommageable pour leur efficacité. 
20. Par ailleurs, trop peu d'attention a été apportée aux spécifités propres de chaque 
régions ou pays. La pauvreté se matérialise en effet sous diverses formes qui 
dépendent en grande partie des structures économiques, politiques, sociales et 
culturelles de chaque pays. 
A23 
2) Une approche trop quantitative et statique de la pauvreté 
21. Mesurer dans toutes ses dimensions un phénomène aussi complexe que la pauvreté 
pose d'énormes problèmes conceptuels et techniques. Essentiellement pour des 
raisons pratiques, c'est une approche quantitative qui a été privilégiée jusqu'à 
aujourd'hui, y compris à travers les profils de pauvreté développés sous l'égide de la 
Banque Mondiale. Il est maintenant reconnu que les critères purement statistiques 
(basés principalement sur l'estimation des revenus et des consommations des 
ménages, mais aussi des niveaux d'éducation, des indicateurs de santé, d'accès à 
l'eau potable...) ne donnent qu'un aperçu incomplet de la pauvreté et qu'ils doivent 
être complétés, voire explicités, par des investigations privilégiant les informations 
qualitatives, et aussi l'expression de leurs besoins par les pauvres eux-mêmes. 
22. Une connaissance de la pauvreté davantage basée sur le dialogue avec les pauvres et 
avec les bénéficiaires des projets (mais aussi sur la recherche d'instruments de 
dialogue, pouvant, en particulier, être déterminés par des interlocuteurs au niveau 
local) devrait permettre, en outre, de mieux orienter les interventions vers les 
préoccupations concrètes de groupes les plus pauvres. Elle devrait aussi permettre un 
pilotage plus fin et efficace de ces interventions, qu'il s'agisse de leur identification 
ou de leur suivi et de leur évaluation. 
23. L'évolution de la pauvreté est sans doute beaucoup plus significative que son niveau 
à un moment donné. Il est donc essentiel de mettre en place des instruments qui 
permettent de suivre de façon permanente les conditions de vie des groupes les plus 
pauvres de la population, mais aussi leur perception de leur propre état de pauvreté. 
L'établissement de tels instruments s'est particulièrement heurté aux faibles capacités 
techniques locales en ce domaine. Les efforts de renforcement de ces capacités ont 
généralement été limités au stricts aspects statistiques de collecte et traitement de 
l'information. Trop peu d'attention a été apportée à l'analyse de cette information, à 
son utilisation pour générer un débat sur des options alternatives de développement, 
et à son impact sur l'orientation des politiques. 
3) L'absence d'analyse d'impact systématique 
24. Les interventions en matière de lutte contre la pauvreté n'ont pas bénéficié d'une 
évaluation systématique de leurs effets sur les groupes cibles. Outre que les liens de 
causalité sont difficiles à isoler, aucun instrument d'analyse n'a été véritablement 
développé à cet effet tant par les gouvernements des pays en développement que par 
l'assistance extérieure, et cela qu'il s'agisse de l'impact au niveau des projets 
individuels ou à celui de l'ensemble des interventions en matière sociale. 
25. Il est donc aujourd'hui pratiquement impossible d'identifier avec précision, parmi la 
large panoplie des interventions menées en matière de lutte contre la pauvreté ces 
dernières années, celles qui ont eu les meilleurs résultats et qui devraient être 
reproduites. Plus largement, les programmes d'assistance extérieurs n'ont pas fait 
l'objet d'une évaluation systématique de leur "contenu en pauvreté" qui permettrait 
de tirer des enseignements et, le cas échéant, de proposer une ré-orientation des 
actions plus conforme avec les objectifs de la lutte contre la pauvreté. 
A24 
26, Les cadres d'analyse macro-sociaux utilisés pour identifier les effets sociaux des 
mesures et des programmes de réforme ont été développés, dans la plupart des cas, 
sur la base de modèles de référence économiques (matrices de comptabilité sociale, 
modèles d'équilibre général calculables, en particulier) principalement alimentés par 
des informations de type quantitatif. S'ils ont permis parfois d'appréhender les effets 
de prix, de distribution et de transfert des revenus et d'emploi, ils n'ont généralement 
pas établis de liens explicites entre les sphères économique et sociale. 
Ill, Une approche opérationnelle restrictive de la lutte contre la pauvreté 
27. La nature des interventions de lutte contre la pauvreté a profondément évoluée au 
cours des dix dernières années. Considérées initialement comme des mesures 
d'accompagnement aux nécessaires réformes économiques et financières (dimension 
sociale de l'ajustement, en particulier), elles ont peu à peu acquis un caractère plus 
complet et autonome, sans que pour autant il soit possible de dire aujourd'hui qu'elles 
découlent d'une approche globale du développement, les intégrant ex-ante, 
1 ) Des actions ponctuelles de compensation à court terme 
28. La lutte contre la pauvreté a longtemps été considérée comme un ensemble de 
mesures visant à atténuer les potentiels coûts sociaux des politiques économiques, 
qu'elles s'appuyent ou non sur des programmes d'ajustement structurel ou de 
stabilisation. Elles ont été initialement mises en oeuvre selon une logique passive et 
secondaire, dont la principale caractéristique a été de n'apporter que des solutions 
temporaires et partielles au problème de la pauvreté. 
29. La prise en compte d'un champ d'intervention plus large, celui du développement en 
général, a permis de s'engager dans une perspective plus active et dynamique qui a 
favorisé, entre autres, une réflexion sur les relations entre la pauvreté et la croissance. 
Il est aujourd'hui reconnu que la pauvreté est un frein majeur à la croissance dans les 
pays en développement et qu'elle doit être intégralement prise en compte dans tout 
schéma de développement. Ceci est pourtant loin de se traduire effectivement dans 
les faits et il reste d'importants efforts à faire, en particulier sur les plans institutionnel 
et politique, pour traduire ces concepts sur le plan opérationnel. 
2) Une priorité trop large accordée à la logique sectorielle 
30. La lutte contre la pauvreté s'appuie, entre autres, sur des mesures tendant à favoriser 
l'accès des plus pauvres aux ressources productives et aux services sociaux 
essentiels. Ces deux éléments apparaissent essentiels pour valoriser le capital humain, 
ressource principale, voire unique, des pauvres. Les politiques sectorielles sont 
particulièrement liées à cet objectif, soit de manière directe comme celles de la santé, 
de l'éducation ou de la nutrition, soit de manière plus indirecte, via leurs effets 
générateurs d'activité (création d'emploi ou génération de revenus, désenclavement...) 
ou de réformes (réforme foncière, accès au crédit...), comme celles des 
infrastructures, des transports, de l'agriculture. 
A25 
31. Si ces politiques sectorielles jouent ainsi un rôle déterminant pour fonder les bases 
d'un développement soutenable et équitable, leur nature même (une perspective de 
réforme à long terme et une base large d'intervention sur l'ensemble de la population) 
rend difficile un ciblage particulier sur les plus pauvres. De plus, certaines mesures, 
qui ont une justification pour la gestion de ces secteurs (en particulier celles visant la 
substitution de la gestion publique par le privé, le recouvrement des coûts), peuvent 
particulièrement affecter les groupes les plus pauvres. 
La mise en place, dans les secteurs de l'éducation et de la santé par exemple, de 
mesures visant à améliorer la qualité des prestations offertes ne présente, à priori, 
aucune garantie d'un meilleur accès des plus pauvres à ces services. La logique 
sectorielle doit nécessairement être dépassée pour y intégrer, à tous les niveaux, les 
considérations spécifiques de la lutte contre la pauvreté. 
32. Il faut en outre éviter tout cloisonnement sectoriel qui empêcherait de saisir la 
globalité du phénomène "pauvreté" et, au contraire, favoriser les approches inter­
sectorielles. En effet, une politique sociale globale cohérente a un impact plus 
important que la somme des effets de chacune des politiques sociales menées 
isolément. Dans l'autre sens, des retards dans un des secteurs nuisent souvent à 
l'efficacité des politiques dans les autres secteurs sociaux. 
3) La faible participation des bénéficiaires 
34. L'expérience passée a concrètement montré que la participation des bénéficiaires est 
une condition importante de l'efficacité des mesures de lutte contre la pauvreté. Ceci 
est aujourd'hui très largement reconnu. "Ecouter et donner la parole aux pauvres" 
permet de mieux cibler les interventions sur les besoins réels et de favoriser la prise 
en main par les pauvres de leur propre développement. 
35. Rendre opérationnel cet objectif n'est pourtant pas simple, et les exemples concrets 
de participation restent très limités. Le développement de ces expériences s'est heurté 
à de nombreuses contraintes, qui doivent être analysées en détail pour pouvoir être 
levées sur le terrain. 
Parmi ces contraintes, les plus significatives ont été celles liées (i) au champ effectif 
de la participation (identification des besoins, établissement des priorités, traduction 
en projets, financement, mise en oeuvre, évaluation, suivi et maintenance), (ii) au 
pilotage et au suivi des projets participatifs (les montants individuels sont 
généralement faibles mais la complexité demeure), (iii) à l'identification de relais 
locaux d'exécution entre les gouvernements et la population (ONG, associations, 
groupements), et (iv) à la réglementation et au désengagement de l'administration. 
4) Un mauvais dosage entre les interventions 
36. Les instruments "classiques" de la coopération au développement n'ont pas permis 
jusqu'ici, pris séparément, d'apporter une réponse efficace à la pauvreté, à la fois 
dans ses aspects court terme (urgence) et long terme (eradication). Pourtant, la lutte 
contre la pauvreté ne demande pas nécessairement de concevoir de nouveaux 
A26 
instruments de coopération, mais bien d'en adapter la mise en oeuvre, à la fois par un 
meilleur ciblage et par une vision plus globale. 
En tenant compte des spécificités de chaque pays, c'est donc une approche 
différenciée et intégrée ("policy-mix") qu'il convient de promouvoir pour la lutte contre 
la pauvreté. Elle devrait pouvoir être appliquée au niveau de chaque politique, 
intégrant des éléments permettant d'évaluer les impacts probables sur la pauvreté 
(une sorte de "visa" pauvreté) et d'envisager, le cas échéant, les modifications à y 
apporter. 
37. Cette approche devrait aussi pouvoir être appliquée au niveau plus global de la 
politique de développement de chaque pays, pour assurer que la panoplie d'actions 
envisagées est conforme à la multi-dimensionnalité du combat contre la pauvreté, et, 
le cas échéant, pour garantir un volume d'intervention proportionné à l'ampleur du 
problème. Lnfin, une telle approche devrait aussi être envisagée par les intervenants 
extérieurs, pour adapter leur portefeuille d'assistance aux particularités de chaque 
pays et s'assurer qu'ils soutiennent efficacement les efforts des gouvernements en 
la matière. 
IV. Insuffisantes coordination et synergie entre les interventions extérieures 
38. Il est aujourd'hui reconnu que l'ampleur des problèmes de pauvreté dépasse largement 
les possibilités des bailleurs de fonds individuels. Par ailleurs, la cohérence d'ensemble 
des interventions de lutte contre la pauvreté dans chaque pays est une condition 
essentielle de leur efficacité. 
39. Des diverses expériences de coordination qui ont été tentées dans les années passées 
sur la lutte contre la pauvreté, l'initiative "dimension sociale de l'ajustement", lancée 
par la Banque Mondiale, le PNUD et la Banque Africaine de Développement, a sans 
aucun doute été celle qui a fait progresser le plus les débats, particulièrement en 
Afrique. Si l'expérience n'a pas été totalement concluante, elle a permis à plus d'une 
dizaine de bailleurs de fonds de tenter de coordonner leurs activités en la matière, ce 
qui lui a vraissemblablement donné une ampleur qu'elle n'aurait pas eu autrement. 
40. La lutte contre la pauvreté a, pendant longtemps, manqué d'un forum international qui 
permettrait d'échanger des idées et des expériences sur une base régulière, voire 
permanente (entre bailleurs de fonds, mais aussi avec les partenaires des pays en 
développement), de valoriser les interventions les plus adaptées, de mobiliser les 
compétences techniques et de définir des orientations communes. 
41. La Communauté n'a malheureusement pas joué jusqu'à ce jour un rôle mobilisateur 
sur le thème de la pauvreté, ni au niveau des Etats membres, ni au-delà dans les 
instances internationales. Elle a pourtant montré, dans d'autres domaines de la 
coopération (en particulier l'ajustement structurel), ou sur des politiques 
communautaires internes (en particulier lutte contre les inégalités sociales), que son 
rôle pouvait être important, s'appuyant sur une complémentarité naturelle des 
approches de chaque état membre et sur "l'effet masse critique" de leur mise en 
commun. 
A27 
42. Les insuffisances du manque de coordination se manifestent de manière 
particulièrement notable au niveau local, où il s'agit d'établir avec chaque pays en 
développement un dialogue cohérent à la fois sur une stratégie de développement 
intégrant la lutte contre la pauvreté et sur les priorités qui y sont attachées. Dans ce 
dialogue politique, il s'agit souvent de convaincre, mais aussi de soutenir, et dans le 
contexte de la lutte contre la pauvreté une approche concertée des bailleurs apparaît 
comme une nécessité pour assister le gouvernement dans la mise en oeuvre de sa 
stratégie. 
Un trop faible accent sur le renforcement des capacités au niveau local et sur l'appui 
à la démocratie 
43. La faible internalisation des politiques de lutte contre la pauvreté est une des causes 
décisives du peu de résultats obtenus jusqu'ici par les diverses interventions en 
matière sociale. Formuler ces politiques demande des partenaires formés à des 
techniques nouvelles d'action sociale et des réseaux de compétences au niveau local 
capables de les mettre en oeuvre. Le renforcement des capacités locales n'a pas 
bénéficié du support nécessaire pour assurer le désengagement progressif de 
l'assistance extérieure et la prise en main par les pays en développement eux-mêmes 
de leur politique sociale. 
44. Certaines conditions de dialogue et de débat sont en outre nécessaires au niveau de 
chaque état pays en développement pour assurer que l'ensemble de la population 
participe à l'élaboration des politiques, et puisse, par la suite, en assumer la mise en 
oeuvre et en partager équitabfement les bénéfices. 
1) Renforcement des capacités techniques 
45. Renforcer les capacités techniques des intervenants en matière de lutte contre la 
pauvreté a été un thème largement convoyé par les diverses initiatives de lutte contre 
la pauvreté, mais les résultats n'ont pas été à la mesure des ambitions. La cause 
principale se trouve sans doute dans le fait que l'attention a été portée sur un partage 
trop strict des responsabilités de chacun des acteurs, sans véritable réconciliation en 
fin de parcours. 
46. On a formé par exemple des statiticiens responsables de la collecte de l'information 
sur les ménages sans apporter l'attention nécessaire à la formation des utilisateurs de 
ces informations, qu'ils soient techniciens ou politiques. On a favorisé des opérations 
d'assistance technique à la gestion de projets à la base, sans les lier effectivement 
avec une formation adéquate des responsables de l'administration locale ou 
décentralisée, ni avec un soutien technique aux planificateurs des départements 
sectoriels de l'administration centrale. Les différents relais de la chaîne des projets 
sociaux ont ainsi été renforcés, mais pris individuellement; la chaîne elle-même reste 
très fragile. 
A28 
47. Un effort important de formation et d'assistance technique (principalement sur le tas 
et à la tâche) reste donc nécessaire dans un domaine ou la formation "traditionnelle" 
est, dans la majorité des cas, très sporadique et incomplète. 
2) Renforcement institutionnel et concertation régionale 
48. Le renforcement des capacités techniques au niveau individuel doit aussi 
s'accompagner d'un renforcement institutionnel, qui devrait garantir la durabilité des 
méthodes et des processus, mais aussi favoriser l'émergence d'une mémoire 
technique. La mobilité des individus, mais surtout l'instabilité et la rapide évolution des 
structures économiques, politiques, sociales et culturelles dans les pays en 
développement milite fortement pour la mise en place d'institutions et d'organisations 
stables, garantissant le transfert du savoir-faire. 
Ce renforcement institutionnel ne doit pas s'entendre uniquement pour les structures 
administratives, mais bien pour l'ensemble des partenaires, qu'ils appartiennent ou 
non à la sphère étatique. Ceci devrait favoriser l'établissement d'un dialogue large et 
structuré entre les gouvernements et leurs populations. 
49. L'assistance technique devrait pouvoir s'entendre aussi dans son aspect Sud/Sud. 
Certains pays en développement ont développé des stratégies de lutte contre la 
pauvreté qui fonctionnent et pourraient avoir valeur d'exemple pour d'autres. Par le 
passé, ce type de coopération n'a pas été développé systématiquement, les 
organismes d'aide extérieure agissant, au cas par cas, comme disséminateurs 
d'information. Pourtant les avantages de la coopération Sud/Sud ne sont plus à 
expliquer, et un recours systématique à ce type d'assistance améliorerait rapidement 
la qualité et la pertinence des interventions en matière de lutte contre la pauvreté. 
50. En outre, il n'a pas été assez tenu compte par le passé des synergies potentielles que 
pourrait développer une concertation au niveau régional. Même si chaque pays a ses 
spécifités propres, il existe, par région, des caractéristiques communes qui pourraient 
être mieux appréhendées, puis combattues, par des interventions plus larges que 
celles mises en oeuvre au nuveau national. Cet aspect n'est pas spécifique à la lutte 
contre la pauvreté, mais il présente dans ce cas une validité toute particulière. 
3) Le cadre démocratique 
51. Enfin, il est largement reconnu aujourd'hui qu'un réel débat démocratique ne peut 
s'instaurer que si l'ensemble de la société est partie prenante du développement, sans 
exclusion pour des raisons politiques, économiques ou sociales. A l'inverse, la lutte 
contre la pauvreté ne peut se concevoir que dans un cadre démocratique, qui permette 
la participation des plus pauvres à la prise en main de leur destin propre et l'effectivité 
des réseaux de leur représentativité. 
L'existence d'un cadre politique stable et démocratique est donc une base essentielle 
pour la formulation et la mise en oeuvre d'une stratégie effective de lutte contre la 
pauvreté. Les bailleurs de fonds en général et la Communauté en particulier, ont uni; 
responsabilité évidente en la matière. 
A29 
Conclusion 
52. Durant les dix dernières années, la priorité des politiques de développement a été 
clairement accordée aux problèmes économiques et financiers. Ce choix a, dans la 
plupart des cas, sous-évalué la force des contraintes structurelles sur les processus 
de développement, et n'a pas permis d'inscrire la lutte contre la pauvreté dans une 
perspective de développement cohérente, intégrant progrès social et progrès 
économique. La lutte contre la pauvreté n'a pas non plus jusqu'ici procédé d'une 
analyse adéquate des spécificités de la pauvreté dans chaque pays en développement, 
intégrant des causalités socio économiques et d'autres facteurs qualitatifs. Les 
combinaisons de politiques mises en oeuvre ont trop privilégié des approches 
parcellaires ou sectorielles face à un phénomène complexe et multi-dimensionnel, 
n'ont pas toujours été basées sur une forte volonté politique interne, et n'ont pas 
suffisamment favorisé la prise en main par les pauvres de leur destin propre. Les 
succès de la lutte contre la pauvreté sont donc restés très limités et ponctuels. 
53. Malgré le rôle important qu'elle joue en matière de coopération au développement et 
l'importance qu'elle accorde aux problèmes liés à l'exclusion sociale, la Communauté 
ne s'est pas, jusqu'à présent, explicitement engagée dans une stratégie globale de 
lutte contre la pauvreté dans les pays en développement, contrairement à ce qu'elle 
a fait dans d'autres domaines. L'expérience acquise en la matière durant les dix 
dernières années, ainsi que la volonté politique exprimée lors du Conseil 
Développement du 18 novembre 1992, devraient permettre maintenant de se donner 
les moyens de combler cette lacune. 
ISSN 0254-1483 
COM(93) 518 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR π 
Apifl. καταλόγου : CB-CO-93-555-GR-C 
ISBN 92-77-60124-8 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Luxembourg