[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 24.10.2005

COM(2005) 517 τελικό

.

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Ετήσια έκθεση σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2004 {SEC(2005) 1326}

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Ετήσια έκθεση σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2004

Εισαγωγή

Η παρούσα ετήσια έκθεση αναφέρεται στις εξελίξεις και τις δραστηριότητες που έλαβαν χώρα εντός του 2004. Εκπονήθηκε κατ'εφαρμογήν του άρθρου 7 της συνθήκης Ευρατόμ[1] και του άρθρου 173 της συνθήκης ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας[2], καθώς και κατ'εφαρμογήν του άρθρου 4 της απόφασης θέσπισης του έκτου προγράμματος πλαισίου[3].

Συνοδεύεται από συνημμένο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής, το οποίο περιέχει πιο λεπτομερείς πληροφορίες και στατιστικές. Τα βασικά κεφάλαια αφορούν τις δραστηριότητες και τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν εντός του 2004 και την εξέλιξη των δραστηριοτήτων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι στατιστικοί πίνακες περιέχονται σε ξεχωριστό παράρτημα.

Κοινοτικές δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης

Υλοποίηση του 6ου προγράμματος πλαισίου

Η υλοποίηση του έκτου προγράμματος πλαισίου (ΠΠ6) συνεχίσθηκε με επιτυχία. Το ΠΠ6 δρομολογήθηκε το 2002, με προϋπολογισμό ύψους 17,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2002-2006, ο οποίος αυξήθηκε σε 19,2 δισεκατομμύρια ευρώ μετά τη διεύρυνση της Ένωσης. Κατεβλήθησαν επίσης ιδιαίτερες προσπάθειες προς ενθάρρυνση της συμμετοχής των νέων κρατών μελών.

Το 2004 υπεβλήθησαν περί τις 16,000 προτάσεις με περισσότερους των 84,400 συμμετέχοντες. Από τις προτάσεις αυτές, επελέγησαν προς χρηματοδότηση περίπου 2,000 (με περί τους 13,700 συμμετέχοντες).

Το 2004 υπεγράφησαν συνολικά περί τις 2,100 συμβάσεις για χρηματοδοτική συνεισφορά της ΕΚ συνολικού ύψους άνω των 4,200 εκατομμυρίων ευρώ.

Για το σκέλος "Ολοκλήρωση και ενίσχυση του ΕΧΕ", υπεβλήθησαν περισσότερες των 7,300 προτάσεων, εκ των οποίων επελέγησαν για χρηματοδότηση περί τις 1,100 προτάσεις με άνω των 11,400 συμμετέχοντες. Από τις επιλεγείσες για χρηματοδότηση προτάσεις, οι περισσότερες (περί τις 4,200) αφορούσαν τις επτά θεματικές προτεραιότητες του 6ου προγράμματος πλαισίου, και ένας μεγάλος αριθμός αφορούσαν τις οριζόντιες δραστηριότητες με συμμετοχή ΜΜΕ και τα ειδικά μέτρα υποστήριξης της διεθνούς συνεργασίας.

Επιπλέον, οι νεοεισαχθείσες στο ΠΠ6 δραστηριότητες SSP (Επιστημονική Υποστήριξη των Πολιτικών) και NEST (Νέες και Αναδυόμενες Επιστήμες και Τεχνολογίες) γνώρισαν επίσης μεγάλη επιτυχία με την επιλογή προς χρηματοδότηση άνω των 120 προτάσεων.

Για το σκέλος "Δόμηση του ΕΧΕ", το 2004 υπεβλήθησαν περισσότερες των 8,500 προτάσεων, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων (περί τις 7,900 προτάσεις) αφορούσαν τις δράσεις υπέρ των ανθρώπινων πόρων και της κινητικότητας. Επελέγησαν για χρηματοδότηση περισσότερες των 800 προτάσεων, εκ των οποίων ποσοστό 90% αφορούσαν τους ανθρώπινους πόρους και την κινητικότητα, ενώ οι υπόλοιπες αφορούσαν τις δράσεις "Έρευνα και Καινοτομία", "Υποδομές έρευνας" και "Επιστήμη και Κοινωνία".

Όσον αφορά τα νέα μέσα του ΠΠ6, το 2004 υπεβλήθησαν περί τις 900 προτάσεις ολοκληρωμένων έργων και δικτύων αριστείας, εκ των οποίων επελέγησαν προς χρηματοδότηση 150 περίπου. Εντός του 2004 υπεγράφησαν 165 συμβάσεις ολοκληρωμένων έργων και 76 συμβάσεις δικτύων αριστείας.

Τα προγράμματα εργασίας των ειδικών προγραμμάτων του 6ου προγράμματος πλαισίου έχουν ενημερωθεί επανειλημμένως. Μέχρι τα τέλη του 2004, το πρόγραμμα εργασίας του ειδικού προγράμματος ΕΚ "Ολοκλήρωση και ενίσχυση του ΕΧΕ" ενημερώθηκε 14 φορές, το πρόγραμμα εργασίας του ειδικού προγράμματος ΕΚ "Δόμηση του ΕΧΕ" οκτώ φορές, και το πρόγραμμα εργασίας του προγράμματος Ευρατόμ "Σχάση και σύντηξη" δύο φορές. Κάθε ενημέρωση προγράμματος εργασίας διαμορφώνει το περιεχόμενο νέων προσκλήσεων υποβολής προτάσεων, και μέχρι τα τέλη του 2004 προκηρύχθηκαν περισσότερες από 120 προσκλήσεις βάσει του ΠΠ6.

Στα τέλη του 2003, μια ανεξάρτητη ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου, με επικεφαλής τον καθηγητή R. Marimon, ξεκίνησε αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέσων του 6ου προγράμματος πλαισίου. Η έκθεση της ομάδας[4] υποβλήθηκε στα τέλη Ιουνίου 2004. Η εν λόγω ομάδα εμπειρογνωμόνων ενέκρινε τους στόχους που επιδιώκουν να επιτύχουν τα νέα αυτά μέσα, αλλά πρότεινε κάποιες τροποποιήσεις στον τρόπο εφαρμογής τους. Η Επιτροπή έδωσε επίσημη απάντηση στην έκθεση στα τέλη Αυγούστου 2004 και εξακολούθησε να λαμβάνει διορθωτικά μέτρα και να εφαρμόζει σχέδιο δράσης με σκοπό τον εξορθολογισμό, την επιτάχυνση και, κατ'επέκταση, τη βελτίωση της εφαρμογής του προγράμματος πλαισίου.

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου, με επικεφαλής τον Δρα E. Ormala, διενήργησε πενταετή αξιολόγηση για την περίοδο 1999-2003. Η ομάδα υπογράμμισε τη σημασία του προγράμματος πλαισίου για την ανάπτυξη της βάσης γνώσεων της Ευρώπης και την αποκατάσταση των ελλείψεων του ευρωπαϊκού ερευνητικού τοπίου, ιδίως δε για τη δικτύωση των ερευνητών και των δραστηριοτήτων. Η εν λόγω ομάδα διατύπωσε συστάσεις που αφορούσαν τόσο το 6ο πρόγραμμα πλαίσιο όσο και τα μελλοντικά προγράμματα πλαίσια, και ιδίως συστάσεις υπέρ της ουσιαστικής αύξησης των κονδυλίων για την έρευνα, τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας και τις τεχνολογικές πλατφόρμες. Η αξιολόγηση αυτή στηριζόταν σε μια σειρά ex-post μελετών αντικτύπου. Η μελέτη αντικτύπου του 5ου προγράμματος πλαισίου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 5ο πρόγραμμα πλαίσιο προώθησε την ανάληψη ερευνητικών δραστηριοτήτων στρατηγικής σημασίας, οι οποίες δεν θα είχαν λάβει χώρα χωρίς τη χρηματοδοτική υποστήριξη της ΕΕ.

Άλλες δράσεις προς υποστήριξη της δημιουργίας ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας

Πέραν του προγράμματος πλαισίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση ανέλαβε διάφορες άλλες σημαντικές δράσεις προκειμένου να συμβάλει στη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας, η οποία αποτελεί βασικό στόχο της ΓΔ Έρευνα.

Το πρόγραμμα δράσης "Επενδύοντας στην έρευνα", το οποίο βρίσκεται υπό εξέλιξη, έχει αποφέρει ήδη κάποια πρώτα συγκεκριμένα αποτελέσματα όπως η δημιουργία 25 περίπου τεχνολογικών πλατφορμών. Πολλές από αυτές τις τεχνολογικές πλατφόρμες έχουν ήδη αναπτύξει στρατηγικά σχέδια έρευνας. Εξασφαλίζεται επίσης ο συντονισμός των εθνικών ερευνητικών πολιτικών μέσω της λεγόμενης ανοικτής μεθόδου συντονισμού (ΑΜΣ) και με τη συμμετοχή της CREST (βλ. ενότητα 3.1 κατωτέρω).

Ανελήφθησαν διάφορες πρωτοβουλίες με σκοπό την προσέλκυση κορυφαίων ερευνητών στην Ευρώπη και τη βελτίωση των επαγγελματικών τους προοπτικών, όπως: τις θεωρήσεις για ερευνητές τρίτων χωρών[5]· εκπόνηση πρότασης σύστασης για μια Ευρωπαϊκή Χάρτα του Ερευνητή και έναν κώδικα δεοντολογίας για την πρόσληψη ερευνητών· το ERA-link, το δίκτυο των ευρωπαίων ερευνητών που εργάζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες· και το ERA-MORE, το δίκτυο των κέντρων κινητικότητας ευρωπαίων ερευνητών.

Η ανακοίνωση με τίτλο "Προς μια ευρωπαϊκή στρατηγική για τη νανοτεχνολογία"[6] έδωσε το έναυσμα για έναν πολιτικό διάλογο σχετικά με την καίρια αυτή τεχνολογία του 21ου αιώνα, η οποία αποβλέπει στην ανάπτυξη προϊόντων, τεχνικών και συστημάτων ατομικής και μοριακής κλίμακας τα οποία θα διευκολύνουν τον καθημερινό μας βίο και μπορεί να έχουν εφαρμογές σε ποικίλους τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον ή η ασφάλεια.

Για να συμβάλει στην ανάπτυξη ανεξάρτητης ευρωπαϊκής ικανότητας δορυφορικής γεωσκόπησης και τηλεανίχνευσης, η Επιτροπή υπέβαλε σχέδιο δράσης για την εφαρμογή της δεύτερης φάσης (2004-2008) της πρωτοβουλίας Παγκόσμιας Παρακολούθησης του Περιβάλλοντος και της Ασφάλειας (GMES)[7] σε στενή συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος. Σε συνδυασμό με το υψηλής στρατηγικής σημασίας δορυφορικό σύστημα πλοήγησης GALILEO, η πρωτοβουλία αυτή θα αποτελέσει αναπόσπαστο τμήμα του υπό ανάπτυξη ευρωπαϊκού διαστημικού προγράμματος.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει, από κοινού με τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία και τη Νότιο Αφρική, την προεδρία της Ομάδας Γεωσκοπήσεων (GEO), η οποία επιδιώκει να αναπτύξει, μέχρι τον Φεβρουάριο του 2005, δεκαετές πρόγραμμα υλοποίησης ενός σφαιρικού, συντονισμένου και μόνιμου παγκόσμιου συστήματος συστημάτων γεωσκόπησης (GEOSS). Από τις 55 χώρες μέλη της GEO, το 20 % είναι ευρωπαϊκές χώρες. Η Επιτροπή υποστηρίζει ενεργά την εκπόνηση του προγράμματος υλοποίησης του GEOSS και συντονίζει την ευρωπαϊκή θέση.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατέβαλε προσπάθειες ώστε να επιτευχθεί συναίνεση των μερών ως προς την εγκατάσταση του ITER (Διεθνούς Πειραματικού Θερμοπυρηνικού Αντιδραστήρα) στο Cadarache (Γαλλία), τόπος που έτυχε της ομόφωνης έγκρισης του Συμβουλίου, και ως προς την ανάληψη δραστηριοτήτων συμπληρωματικών του έργου ITER. Το έργο ITER συνίσταται στην κατασκευή ενός πυρηνικού αντιδραστήρα σύντηξης με σύμπραξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ιαπωνίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας, της Νότιας Κορέας και της Ρωσίας. Η επίδειξη της βιωσιμότητας μιας μη ρυπογόνου πηγής ενέργειας θα αποτελέσει ουσιαστικό βήμα προς την ικανοποίηση της αυξανόμενης ενεργειακής ζήτησης.

Η νέα προπαρασκευαστική δράση για την έρευνα στον τομέα της ασφάλειας[8] επιδιώκει να προωθήσει την ανάπτυξη ενός στρατηγικού σχεδίου έρευνας το οποίο θα γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ των δραστηριοτήτων έρευνας μη αμυντικού χαρακτήρα που υποστηρίζουν τα κοινοτικά προγράμματα πλαίσια και των εθνικών και διακυβερνητικών πρωτοβουλιών.

Η υπογραφή των συμφωνιών επιστημονικής και τεχνολογικής συνεργασίας με τη Βραζιλία και το Μεξικό, και η κύρωση των συμφωνιών με την Τυνησία και το Μαρόκο το 2004 ενίσχυσαν τη διεθνή διάσταση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

Στην ανακοίνωση με τίτλο "Η Ευρώπη και η βασική έρευνα"[9] που εκδόθηκε στις αρχές του 2004, προσδιορίσθηκε η αναγκαιότητα καθιέρωσης ενός νέου μηχανισμού χρηματοδοτικής υποστήριξης της βασικής έρευνας ο οποίος θα βασίζεται αποκλειστικά και μόνο σε κριτήρια επιστημονικής αριστείας, και θα τίθεται σε εφαρμογή μέσω ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας. Ο διάλογος που αναπτύχθηκε με έναυσμα τη συγκεκριμένη ανακοίνωση συνέβαλε επίσης στην εκπόνηση της πρότασης για το έβδομο πρόγραμμα πλαίσιο.

Εξελίξεις στα κράτη μέλη και εφαρμογή της ανοικτής μεθόδου συντονισμού

Η ανοικτή μέθοδος συντονισμού ως μέσο επίτευξης των στόχων της Βαρκελώνης

Η ανοικτή μέθοδος συντονισμού (ΑΜΣ) αποτελεί έναν κοινοτικό μηχανισμό ο οποίος συμβάλλει στην προσπάθεια πολιτικής εκμάθησης και ολοκλήρωσης, ενθαρρύνοντας και διευκολύνοντας την αμοιβαία ανταλλαγή γνώσεων και βέλτιστων πρακτικών. Το 2004 ολοκληρώθηκε με επιτυχία ο πρώτος κύκλος εφαρμογής της ΑΜΣ στην ερευνητική πολιτική. Τον Οκτώβριο του 2004, η CREST εξέδωσε έκθεση σχετικά με τον πρώτο κύκλο εφαρμογής της ΑΜΣ στο σχέδιο δράσης για το 3%, η οποία υποβλήθηκε στο Συμβούλιο και την Επιτροπή. Η εν λόγω έκθεση περιέχει 30 πολιτικές συστάσεις. Τα κράτη μέλη και το Συμβούλιο αναγνώρισαν την προστιθέμενη αξία της εφαρμογής της ΑΜΣ στην ερευνητική πολιτική. Ως εκ τούτου, δρομολογήθηκε ένας δεύτερος κύκλος.

Ο πρώτος κύκλος εφαρμογής της ΑΜΣ δέχθηκε κάποιες επικρίσεις ως προς τις σχετικά υψηλές υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών των κρατών μελών. Κατά συνέπεια, ο δεύτερος κύκλος εφαρμογής της ΑΜΣ που ξεκίνησε στις αρχές του 2005 προβλέπει πιο σαφείς και ελαστικές διαδικασίες. Ο δεύτερος αυτός κύκλος εφαρμογής της ΑΜΣ εστιάζεται στις εξής πέντε πτυχές:

- ενθάρρυνση της μεταρρύθμισης των δημόσιων ερευνητικών κέντρων και των πανεπιστημίων, κατά τρόπο ώστε να δίνεται έμφαση στη μεταφορά τεχνολογίας προς τη βιομηχανία και το κοινωνικό σύνολο·

- σχεδιαστικά μέτρα προώθησης της ανάπτυξης νεοσύστατων ΜΜΕ έντασης έρευνας·

- σχεδιασμός και αξιολόγηση φορολογικών μέτρων για την προώθηση της επιχειρηματικής έρευνας, ανάπτυξης και καινοτομίας·

- βελτίωση του σχεδιασμού και της εφαρμογής του συνδυασμού πολιτικών σε εθνικό επίπεδο· και

- τα καθεστώτα κυριότητας των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας στον δημόσιο τομέα.

Οι ανωτέρω πτυχές προτεραιότητας έχουν καθοριστεί με βάση τα αποτελέσματα του πρώτου κύκλου εφαρμογής της ΑΜΣ, και αποτελούν αντικείμενο περαιτέρω εις βάθος αναλύσεων. Οι αντίστοιχες ομάδες εργασίας θα αναφέρουν στην CREST, η οποία διατηρεί τον ιδιαίτερο ρόλο της δίνοντας αναφορά τόσο στην Επιτροπή όσο και στο Συμβούλιο. Η CREST αναμένεται να εκδώσει έκθεση επί του δεύτερου κύκλου εφαρμογής της ΑΜΣ τον Μάρτιο του 2006.

Πέραν των εργασιών του πρώτου κύκλου, με την αναθεωρημένη στρατηγική της Λισσαβόνας έχουν εξορθολογιστεί οι διαδικασίες υποβολής των σχετικών εθνικών εκθέσεων προόδου. Συγκεκριμένα, τα κράτη μέλη καταρτίζουν εθνικά μεταρρυθμιστικά προγράμματα και τα υποβάλλουν στην Επιτροπή. Τα εθνικά μεταρρυθμιστικά προγράμματα περιλαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή της ΑΜΣ στους περισσότερους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της έρευνας ενόψει της επίτευξης του στόχου του 3%.

Σε ό,τι αφορά την εφαρμογή της ΑΜΣ στους ανθρώπινους πόρους της έρευνας, η διευθύνουσα ομάδα της υλοποίησης της στρατηγικής υπέρ της κινητικότητας ξεκίνησε τη δραστηριότητά της το 2002. Η διευθύνουσα ομάδα απαρτίζεται από εκπροσώπους των κρατών μελών και οι εργασίες της έχουν αποφέρει απτή βελτίωση του περιβάλλοντος κινητικότητας των ερευνητών, όπως αναφέρεται σε ετήσια βάση στις λεγόμενες εκθέσεις υλοποίησης και στις εκθέσεις προς την CREST στο πλαίσιο της εφαρμογής του σχεδίου δράσης του 3%. Έχει αποδειχθεί πολύ θετική εμπειρία τόσο για τα κράτη μέλη όσο και για τις υπηρεσίες της Επιτροπής.

Τάσεις των επενδύσεων στην έρευνα

Κατά την περίοδο 2000-2003 παρατηρήθηκε μια γενική τάση στασιμότητας όσον αφορά την ένταση Ε&Α[10] στην ΕΕ των 25. Οι χαμηλές αυτές επιδόσεις οφείλονται κυρίως στο χαμηλό ποσοστό αύξησης της έντασης Ε&Α στις τρεις σημαντικότερες επενδύτριες σε Ε&Α χώρες, δηλαδή στη Γερμανία, τη Γαλλία και το ΗΒ, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περί τα δύο τρία των συνολικών δαπανών για Ε&Α στην ΕΕ των 25.

Ένας ετήσιος ρυθμός αύξησης της έντασης Ε&Α της τάξης του 0,7% (μέση ετήσια αύξηση μεταξύ 2000 και 2003) σαφέστατα δεν αρκεί για να επιτευχθεί ο στόχος του 3% μέχρι το 2010. Εάν η τάση αυτή παραμείνει αμετάβλητη (δηλαδή λαμβάνοντας ως δεδομένη μια γραμμική εξέλιξη της τάσης των ετών 2000-2003), το 2010 η ΕΕ θα παρουσιάζει ένταση Ε&Α της τάξης του 2,20% περίπου. Η ένταση Ε&Α της ΕΕ αυξήθηκε ωστόσο με ταχύτερους ρυθμούς απ'ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου οι ιδιωτικές επενδύσεις στην Ε&Α έχουν μειωθεί σημαντικά σε σχέση με το 2000. Κατά συνέπεια, η ΕΕ των 25 συνολικά καλύπτει σιγά σιγά την διαφορά της από τις ΗΠΑ. Η αύξηση της έντασης Ε&Α είναι υψηλότερη στην Ιαπωνία απ'ό,τι στην ΕΕ και στις ΗΠΑ, αν και οι αυτές οι φαινομενικά υψηλές επιδόσεις οφείλονται εν μέρει στον χαμηλό ρυθμό ανάπτυξης του ΑΕΠ της Ιαπωνίας (παρονομαστή) κατά τα τελευταία έτη.

Στο επίπεδο της ΕΕ των 25, το μερίδιο των δαπανών του ιδιωτικού τομέα σε Ε&Α (ΑΔΕΑ) είναι πολύ χαμηλότερο απ'ό,τι στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία. Η συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα στη χρηματοδότηση της έρευνας μειώνεται μάλιστα τα τελευταία χρόνια τόσο στην ΕΕ όσο και στις ΗΠΑ, αν και η μείωση αυτή είναι μεγαλύτερη στις ΗΠΑ. Αντιστρόφως, το μερίδιο των Ε&Α δαπανών που χρηματοδοτούνται από τον τομέα των επιχειρήσεων σημειώνει αύξηση στην Ιαπωνία.

Όπως έχει υπογραμμιστεί επανειλημμένα, ο στόχος του 3% που τέθηκε στη Λισσαβόνα δεν αποτελεί απλώς έναν στόχο δαπανών. Προϋποθέτει σημαντική αύξηση του αριθμού των ερευνητών στην Ευρώπη, η οποία με τη σειρά της απαιτεί ουσιαστική επέκταση της κατάρτισης των ερευνητών και μεγαλύτερη διαθεσιμότητα ελκυστικών επαγγελματικών σταδιοδρομιών για τους ερευνητές. Έχει εκτιμηθεί ότι, για να επιτευχθούν οι στόχοι της Λισσαβόνας/Βαρκελώνης, χρειάζεται να αυξηθεί ο αριθμός των ερευνητών κατά 1,2 εκατομμύρια: 500,000 για την ανανέωση του ερευνητικού εργατικού δυναμικού (προς αντικατάσταση των συνταξιοδοτούμενων) και 700,000 σε νέες θέσεις. Στο διάστημα μεταξύ 1997 και 2002, ο αριθμός των ερευνητών αυξήθηκε κατά 22,5% (ή 105,000 ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης).

Σε επίπεδο ΕΕ, ο αριθμός των μεταπτυχιακών σπουδαστών (συμπεριλαμβανομένων των υποψήφιων διδακτόρων) και των τίτλων σπουδών στις θετικές επιστήμες και στη μηχανική επιτρέπει τη συνεχιζόμενη αύξηση του ερευνητικού δυναμικού με τον ίδιο ρυθμό που παρατηρείται από το 1997. Στο διάστημα 1998-2001, απονεμήθηκαν ετησίως 76,750 διδακτορικά διπλώματα κατά μέσο όρο, το 44% των οποίων στις θετικές επιστήμες και τη μηχανική. Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των πτυχιούχων ερευνητών αυξάνεται ετησίως κατά 4% περίπου σε όλη την Ευρώπη, αν και σε ορισμένες χώρες παρατηρήθηκε μείωση του αριθμού των πτυχιούχων ερευνητών σε συγκεκριμένους τομείς όπως η χημεία και η φυσική.

Σε ό,τι αφορά τη διαθεσιμότητα ανθρώπινων πόρων στον χώρο της έρευνας, τα στοιχεία παρουσιάζουν κάποιες αντιφάσεις. Ως μια από τις κύριες αιτίες για τη μείωση του ενδιαφέροντος των νέων για τις επιστημονικές σπουδές αναφέρονται συχνά οι περιορισμένες επαγγελματικές προοπτικές των επιστημόνων, αλλά δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία που να αποδεικνύουν έντονη ανοδική πίεση στους μισθούς των επαγγελματιών της Ε&Τ στην ΕΕ. Φαίνεται ότι τα προβλήματα εντοπίζονται περισσότερο στην πλευρά της ζήτησης παρά στην πλευρά της προσφοράς. Η ΕΕ θα είναι σε θέση να επιτύχει τον στόχο της Βαρκελώνης εάν το 60% περίπου των πτυχιούχων θετικών επιστημών και μηχανικής ακολουθήσουν σταδιοδρομία στον χώρο της έρευνας. Εντούτοις, πρόσφατες έρευνες αποκάλυψαν ότι μόνο το 40% των κατόχων διδακτορικού που εργάζονται στο Ηνωμένο Βασίλειο ασκούν ερευνητική δραστηριότητα είτε σε πανεπιστημιακό πλαίσιο (22%) είτε εκτός αυτού (18%). Αυτό υποδηλώνει ριζικές αλλαγές στην αγορά εργασίας των ερευνητών. Οι πηγές της ζήτησης είναι πιο διαφοροποιημένες σε σχέση με το παρελθόν (π.χ. τομέας των υπηρεσιών, πολυεθνικές εταιρείες, νεοσύστατες εταιρείες). Οι περισσότεροι από αυτούς τους υψηλά εξειδικευμένους εργαζομένους απασχολούνται σε τομείς υπηρεσιών έντασης γνώσης, συμπεριλαμβανομένων των τομέων της εκπαίδευσης, της υγείας και της κοινωνικής εργασίας.

Η αυξημένη διεθνής κινητικότητα των ερευνητών και ο αυξημένος ανταγωνισμός για την προσέλκυση των καλύτερων ερευνητών θα ασκούν πρόσθετες πιέσεις στη διαχείριση των ανθρώπινων πόρων Ε&Α στα κράτη μέλη.

Τάσεις της πολιτικής στον τομέα της έρευνας

Παρά το γεγονός ότι οι γενικοί δημοσιονομικοί περιορισμοί ασκούν σοβαρές πιέσεις στη δημόσια χρηματοδότηση της Ε&Α, παρατηρούνται σαφείς γενικές τάσεις βελτίωσης του συνδυασμού πολιτικών και των δομών διακυβέρνησης της έρευνας οι οποίες ευθυγραμμίζονται με τη στρατηγική της Λισσαβόνας. Η σειρά μέτρων και μηχανισμών που χρησιμοποιούνται διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τη χώρα, όπως άλλωστε και το "ειδικό βάρος" των πολιτικών, αλλά όλες οι χώρες συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο την αναγκαιότητα βελτίωσης της συνοχής και της ολοκλήρωσης των πολιτικών.

Μια πρώτη τάση είναι η σύγκλιση των εννοιολογικών προσεγγίσεων της πολιτικής ΕΤΑ , σε όλα τα κράτη μέλη, προς ένα "συστημικό" πλαίσιο. Αυτό το πολιτικό πλαίσιο καθορίζει ρητώς τη χάραξη πολιτικής σε χώρες όπως η Φινλανδία, η Γερμανία, η Σουηδία και οι Κάτω Χώρες. Εστιάζεται στο συνολικό "σύστημα", ιδιαίτερο για κάθε χώρα, των θεσμών και οργανισμών που προωθούν την έρευνα και την καινοτομία και διαμορφώνουν τις σχέσεις μεταξύ των συντελεστών, και δίνει έμφαση στη διασυνδεσιμότητα των διαφόρων τύπων πολιτικών.

Μια δεύτερη τάση είναι η αυξανόμενη πολυπλοκότητα του συνδυασμού πολιτικών . Το φάσμα των από μακρόν καθιερωμένων πολιτικών χρηματοδότησης της έρευνας (επιχορηγήσεις υπέρ της Ε&Α, μεταφορά τεχνολογίας) διευρύνεται με πρόσθετους χρηματοοικονομικούς μηχανισμούς (συμπεριλαμβάνονται οι πράξεις επιχειρηματικού κεφαλαίου) και με μεγάλη ποικιλία συμπληρωματικών πολιτικών που αφορούν την εκπαίδευση και την κατάρτιση και κινητικότητα των ερευνητών, τις υποδομές έρευνας, τη συσπείρωση των πολιτικών μέσων, τα προγράμματα συνεργασίας, τα καθεστώτα ΔΔΙ, τις κανονιστικές πολιτικές, τον ρόλο του δημόσιου τομέα ως χρήστη της ΕΤΑ, τη δημιουργία επιχειρήσεων, την αειφόρο ανάπτυξη, κτλ. Αυτή η ενίσχυση του "οριζόντιου χαρακτήρα" της πολιτικής ΕΤΑ έχει θολώσει τη διαχωριστική γραμμή που τη χώριζε από τις άλλες πολιτικές και διευκολύνει την περαιτέρω ολοκλήρωση των πολιτικών.

Μια τρίτη τάση που παρατηρείται σε όλες τις χώρες, σε διαφορετικό κάθε φορά βαθμό, είναι η αυξανόμενη σημασία των ζητημάτων συντονισμού . Ορισμένες χώρες (π.χ. οι Κάτω Χώρες) ακολούθησαν το φινλανδικό πρότυπο του Συμβουλίου Επιστημονικής και Τεχνολογικής Πολιτικής. Εντούτοις, σε πολλές χώρες τα ερευνητικά συστήματα εξακολουθούν να είναι υπερβολικά "κατακερματισμένα" και απαιτείται πληρέστερη ολοκλήρωση των στρατηγικών που ακολουθούν οι διάφορες υπηρεσίες και οργανισμοί.

Ο "εξευρωπαϊσμός" των πολιτικών έρευνας των κρατών μελών ευθυγραμμίζεται με την αυξανόμενη συνειδητοποίηση των αλληλεξαρτήσεων και των συνεπειών των νέων διαδικασιών παγκοσμιοποίησης στην αναδιάρθρωση των ερευνητικών συστημάτων. Η διεθνικοποίηση του ερευνητικού συστήματος αποτελεί μείζον ζήτημα προβληματισμού σε αρκετές χώρες. Οι πολιτικές εκσυγχρονισμού όλων των κρατών μελών υποστηρίζονται ανεπιφύλακτα από τη διαδικασία της Λισσαβόνας, σύμφωνα με τα διάφορα μέτρα του σχεδίου δράσης του 3%. Η θέσπιση, από ορισμένα κράτη μέλη, στόχων για τις επενδύσεις στην Ε&Α που συμβαδίζουν με τον στόχο του 3% αποτελεί επίσης απερίφραστη αποδοχή του σχεδίου δράσης του 3%.

Μελλοντικές προοπτικές

Η αναγνώριση του καθοριστικού ρόλου της έρευνας για την κοινωνία της γνώσης και την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη στην Ευρώπη επιβεβαιώθηκε στην πράξη με τις προτάσεις της Επιτροπής σχετικά με τις δημοσιονομικές προοπτικές της Ένωσης για την περίοδο 2007-2013, όπου προβλέπεται διπλασιασμός των κονδυλίων που διατίθενται για την έρευνα.[11]

Τον Ιούνιο του 2004, η ανακοίνωση με τίτλο "Η επιστήμη και η τεχνολογία, κλειδιά του μέλλοντος της Ευρώπης"[12] έδωσε το έναυσμα σε έναν πολιτικό διάλογο σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές της μελλοντικής πολιτικής και δράσης της Ένωσης στον τομέα της έρευνας. Δρομολογώντας κατ'αυτό τον τρόπο τα έβδομα προγράμματα πλαίσια, η ανακοίνωση προτείνει την αύξηση των ευρωπαϊκών ερευνητικών προσπαθειών και την ενίσχυση της απήχησης της δράσης της Ένωσης με τη διάρθρωσή της γύρω από έξι μείζονες στόχους: δημιουργία κέντρων αριστείας μέσω συνεργατικής έρευνας· ανάληψη ευρωπαϊκών τεχνολογικών πρωτοβουλιών μεγάλης κλίμακας· προώθηση και τόνωση της βασικής έρευνας (και δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας)· αύξηση της ικανότητας προσέλκυσης κορυφαίων ερευνητών στην Ευρώπη· ανάπτυξη ερευνητικών υποδομών ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος· και βελτίωση του συντονισμού μεταξύ των εθνικών ερευνητικών προγραμμάτων.

Σε συνέχεια της ως άνω ανακοίνωσης διοργανώθηκαν δύο ευρείες διαβουλεύσεις των άμεσα ενδιαφερόμενων μερών, εκ των οποίων η μία αφορούσε τις γενικές κατευθυντήριες γραμμές μελλοντικής δράσης και η άλλη τις μελλοντικές θεματικές προτεραιότητες. Διενεργήθηκε μελέτη αντικτύπου και εκ των προτέρων εκτίμηση των έβδομων προγραμμάτων πλαισίων, με ιδιαίτερη έμφαση στις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες των προγραμμάτων και στη συνεκτίμηση κοινωνικοοικονομικών παραμέτρων και προοπτικών στοιχείων στις προτεραιότητες.

Μετά την ολοκλήρωση του διαλόγου αυτού, η Επιτροπή υπέβαλε, στις αρχές Απριλίου 2005, τις προτάσεις της για το έβδομο πρόγραμμα πλαίσιο[13].

Τις προτάσεις αυτές συμπληρώνουν οι προτάσεις της Επιτροπής για την επόμενη γενιά προγραμμάτων των διαρθρωτικών ταμείων, οι οποίες επίσης δίνουν έμφαση στην επένδυση στην έρευνα και στην καινοτομία ως πηγή οικονομικής ανάπτυξης.

Συμπληρωματικές πηγές πληροφοριών

Περισσότερες λεπτομέρειες περιλαμβάνονται στο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής που συνοδεύει την παρούσα έκθεση. Για περισσότερες πληροφορίες, διατίθενται στο κοινό οι ακόλουθες πηγές πληροφοριών:

- ετήσιες εκθέσεις παρακολούθησης για το πρόγραμμα πλαίσιο και για τα ειδικά προγράμματα, οι οποίες κάνουν συνοπτικό και ανεξάρτητο απολογισμό της προόδου και της ποιότητας των δράσεων που αναλαμβάνονται κατ'εκτέλεση των προγραμμάτων·

- εκθέσεις πενταετούς αξιολόγησης, στις οποίες γίνεται αποτίμηση της εφαρμογής και των αποτελεσμάτων των κοινοτικών δραστηριοτήτων έρευνας κατά τα πέντε προηγούμενα έτη·

- η ευρωπαϊκή έκθεση δεικτών επιστήμης και τεχνολογίας, η οποία περιέχει περιγραφές, στατιστικά στοιχεία και λεπτομερείς αναλύσεις σχετικά με τις ευρωπαϊκές και εθνικές δραστηριότητες ΕΤΑ και το παγκόσμιο περιβάλλον τους·

- η ετήσια έκδοση "Key Figures", η οποία παρέχει σειρά δεικτών για την αξιολόγηση της θέσης της Ευρώπης στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας και της καινοτομίας·

- στατιστικές για την επιστήμη και την τεχνολογία, τις οποίες καταρτίζει η Eurostat σχετικά με την Ε&Α, την καινοτομία, τους ανθρώπινους πόρους της επιστήμης και της τεχνολογίας, τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τους κλάδους υψηλής τεχνολογίας (διατίθενται δωρεάν στην ιστοθέση της Eurostat – βλ. διεύθυνση παρακάτω – υπό το κεφάλαιο “Επιστήμη και τεχνολογία”)·

- Στατιστικές σχετικά με την Επιστήμη και την Τεχνολογία στην Ευρώπη: δημοσιεύεται ως μέρος της συλλογής "Πανόραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης" (ΓΔ Έρευνα/Eurostat)·

- μελέτες και αναλύσεις δημοσιευόμενες στα πλαίσια των κοινοτικών προγραμμάτων ΕΤΑ, οι οποίες πραγματεύονται τα τυπικά θέματα των τομέων ΕΤΑ που αυτές καλύπτουν.

Τα περισσότερα από τα έγγραφα αυτά είναι διαθέσιμα ή είναι δυνατό να παραγγελθούν από τις σελίδες της Επιτροπής στο Διαδίκτυο:

- τη γενική ιστοθέση της Επιτροπής στον EUROPA: http://europa.eu.int/

- την ιστοθέση CORDIS που περιέχει εκτενείς πληροφορίες για το πρόγραμμα πλαίσιο ΕΤΑ:http://www.cordis.lu

- την ιστοθέση της Γενικής Διεύθυνσης Έρευνας της Επιτροπής: http://europa.eu.int/comm/research

- την ιστοθέση της Γενικής Διεύθυνσης Κοινωνίας της Πληροφορίας της Επιτροπής:http://europa.eu.int/information_society/index_en.htm

- την ιστοθέση της Γενικής Διεύθυνσης Επιχειρήσεων της Επιτροπής:http://europa.eu.int/comm/dgs/enterprise/

- την ιστοθέση της Γενικής Διεύθυνσης Ενέργειας και Μεταφορών της Επιτροπής:http://europa.eu.int/comm/dgs/energy_transport/index.html

- την ιστοθέση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ) : http://www.jrc.cec.eu.int/

- την ιστοθέση της Eurostat: http://epp.eurostat.cec.eu.int

[1] “Η Επιτροπή μεριμνά για την εκτέλεση των προγραμμάτων και υποβάλλει στο Συμβούλιο κατ'έτος έκθεση επί του θέματος αυτού”.

[2] “Στην αρχή κάθε έτους, η Επιτροπή υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο έκθεση, η οποία αναφέρεται ιδίως στις δραστηριότητες του προηγούμενου έτους στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης και της διάδοσης των αποτελεσμάτων καθώς και στο πρόγραμμα εργασίας του τρέχοντος έτους.”

[3] Απόφαση αριθ. 1513/2002/EΚ της 27ης Ιουνίου 2002. Άρθρο 4: “Στο πλαίσιο της ετήσιας έκθεσης που υποβάλλει κατ' εφαρμογή του άρθρου 173 της συνθήκης, η Επιτροπή αναφέρει λεπτομερώς την πρόοδο της υλοποίησης του έκτου προγράμματος πλαισίου, ιδίως όσον αφορά την επίτευξη των στόχων και προτεραιοτήτων του,[…], περιλαμβάνει δε και πληροφορίες σχετικά με τις χρηματοοικονομικές πλευρές καθώς και με τη χρήση των μηχανισμών.”

[4] COM(2004) 574; SEC(2004) 1057, 27.8.2004.

[5] COM(2004) 178, 16.3.2004.

[6] COM(2004) 338, 12.5.2004.

[7] COM(2004) 65, 3.2.2004.

[8] COM(2004) 72, 3.2.2004.

[9] COM(2004) 9, 14.1.2004.

[10] Η ένταση Ε&Α είναι η σχέση των ακαθάριστων δαπανών για έρευνα & ανάπτυξη (ΑΔΕΑ) ως προς το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ). Όλοι οι δείκτες προέρχονται από την έκδοση Key Figures 2005 on Science, Technology and Innovation. Towards a European Knowledge Area ’ (θα δημοσιευθεί εντός του 2005). Τα αριθμητικά αυτά στοιχεία βασίζονται στις πιο πρόσφατες χρονολογικές σειρές που διαθέτουν ο ΟΟΣΑ (MSTI-2005-1) και η EUROSTAT.

[11] COM(2004) 101, 10.2.2004; COM(2004) 487, 14.7.2004.

[12] COM(2004) 353, 16.6.2004.

[13] COM(2005) 119 τελικό, 6.4.2004.