ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Ανακοίνωση της Επιτροπής (1) σχετικά με την παρακολούθηση των οικοσυστημάτων δυνάμει του άρθρου 9 και του παραρτήματος V της οδηγίας (ΕΕ) 2016/2284 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη μείωση των εθνικών εκπομπών ορισμένων ατμοσφαιρικών ρύπων (οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών)

(2019/C 92/01)

1. Εισαγωγή και νομική βάση

Στόχος του παρόντος εγγράφου καθοδήγησης είναι να εξετάσει τα βασικά ερωτήματα που ενδέχεται να έχουν τα κράτη μέλη όσον αφορά τις πρακτικές λεπτομέρειες της συγκρότησης και λειτουργίας ενός δικτύου θέσεων παρακολούθησης που πληροί τις απαιτήσεις του άρθρου 9 της οδηγίας (ΕΕ) 2016/2284 (οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών) (2). Ως έγγραφο καθοδήγησης, το παρόν έγγραφο δεν έχει νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα, και τα κράτη μέλη έχουν την ευελιξία να συγκροτήσουν τα δίκτυά τους όπως κρίνουν ότι είναι κατάλληλα και πρακτικά για τις εγχώριες συνθήκες, εφόσον διασφαλίζουν την παρακολούθηση των αρνητικών επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, όπως απαιτείται από το άρθρο 9. Κατά την υποβολή των εκθέσεων για τα δίκτυά τους, τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να υποβάλουν έγγραφο που εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο έχουν αναπτυχθεί τα δίκτυα ώστε να πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

Στόχος τόσο της οδηγίας 2001/81/ΕΚ (3) («παλαιά οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών») όσο και της οδηγίας (ΕΕ) 2016/2284 («οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών») είναι η βελτίωση όχι μόνο της υγείας του ανθρώπου, αλλά και της κατάστασης των οικοσυστημάτων σε ολόκληρη την ΕΕ. Το πρόγραμμα «Καθαρός αέρας για την Ευρώπη» (4) περιλαμβάνει, εκτός από τον στόχο του για τη μείωση των επιπτώσεων στην υγεία σε ολόκληρη την Ένωση, έναν στόχο για τη μείωση κατά 35 % της έκτασης των οικοσυστημάτων που παρουσιάζουν ευτροφισμό μέχρι το 2030, σε σύγκριση με το 2005.

Η έκταση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην ΕΕ στα οικοσυστήματα προσδιορίζεται βάσει της υπέρβασης των κρίσιμων φορτίων και επιπέδων θείου, αζώτου και όζοντος με βάση κυρίως τη μεταφορά ρύπων σε μεγάλη απόσταση. Ο υπολογισμός αυτών των ορίων επιπτώσεων στηρίχθηκε στις εργασίες της ομάδας εργασίας για τις επιπτώσεις βάσει του Πρωτοκόλλου του Γκέτεμποργκ στη σύμβαση σχετικά με τη διαμεθοριακή ρύπανση της ατμόσφαιρας σε μεγάλη απόσταση (σύμβαση LRTAP) (5), συμπεριλαμβανομένων των εργασιών του κέντρου συντονισμού για τις επιπτώσεις (CCE) και των διεθνών προγραμμάτων συνεργασίας (ΔΠΣ) για τα ύδατα, τα δάση, τη βλάστηση, και την ολοκληρωμένη παρακολούθηση (6), καθώς και των δικτύων παρακολούθησης που συγκροτήθηκαν για τον σκοπό αυτόν στην επικράτεια των μερών που συμμετέχουν στο Πρωτόκολλο του Γκέτεμποργκ.

Δεδομένης της καθοριστικής σημασίας των εν λόγω εργασιών για τους στόχους της πολιτικής της ΕΕ για τον ατμοσφαιρικό αέρα που σχετίζονται με τα οικοσυστήματα και για να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα των εθνικών δεσμεύσεων μείωσης των εκπομπών, οι συννομοθέτες έχουν περιλάβει στην οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών διατάξεις που απαιτούν την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα οικοσυστήματα. Η υποχρεωτική παρακολούθηση έχει επίσης ως στόχο να ενισχύσει το έργο που επιτελείται στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP.

Οι κύριες υποχρεώσεις των κρατών μελών, σύμφωνα με την οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, είναι οι ακόλουθες:

— Διασφαλίζουν την παρακολούθηση των αρνητικών επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα οικοσυστήματα με βάση ένα δίκτυο θέσεων παρακολούθησης που είναι αντιπροσωπευτικό των μη δασικών οικοτόπων τους γλυκών υδάτων και των φυσικών και ημιφυσικών οικοτόπων τους, και των δασικών οικοσυστημάτων τους, υιοθετώντας μια οικονομικά αποδοτική προσέγγιση η οποία βασίζεται στους κινδύνους (άρθρο 9 παράγραφος 1 πρώτο εδάφιο)·

— Υποβάλλουν, έως την 1η Ιουλίου 2018 και στη συνέχεια ανά τετραετία, στην Επιτροπή και στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, τη γεωγραφική θέση των σταθμών παρακολούθησης και τους σχετικούς δείκτες που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης [άρθρο 10 παράγραφος 4 στοιχείο α)]·

— Υποβάλλουν, έως την 1η Ιουλίου 2019 και στη συνέχεια ανά τετραετία, στην Επιτροπή και στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, τα δεδομένα παρακολούθησης που αναφέρονται στο άρθρο 9 [άρθρο 10 παράγραφος 4 στοιχείο β)].

Η Επιτροπή:

— Έως την 1η Απριλίου 2020 και στη συνέχεια ανά τετραετία, υποβάλλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την πρόοδο ως προς τους στόχους για τη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα της Ένωσης σύμφωνα με το 7ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον (7ο ΠΔΠ) (7) [άρθρο 11 παράγραφος 1 στοιχείο α) σημείο iii)] (βλέπε τμήμα 2 για λεπτομέρειες).

Η συγκρότηση ενός πλήρως λειτουργικού δικτύου για την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι ζήτημα που επιδέχεται σταδιακή βελτίωση. Το παρόν έγγραφο καθοδήγησης επικεντρώνεται στα βασικά ζητήματα των πρώτων κύκλων υποβολής εκθέσεων (2018 και 2019). Με βάση τις πληροφορίες που κοινοποιούνται από τα κράτη μέλη δυνάμει του άρθρου 10, η Επιτροπή, στο πλαίσιο της έκθεσης που πρόκειται να δημοσιευθεί το 2020 δυνάμει του άρθρου 11 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, θα αξιολογήσει σε ποιο βαθμό πρέπει να ενισχυθούν τα δίκτυα παρακολούθησης που έχουν συγκροτηθεί έως τώρα, προκειμένου να πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 9. Βάσει της εν λόγω αξιολόγησης, καθώς και άλλων ζητημάτων ή διδαγμάτων που θα έχουν προκύψει κατά τη διάρκεια της διαδικασίας υλοποίησης, θα αξιολογηθεί κατά πόσον είναι αναγκαίες περαιτέρω βελτιώσεις στην παρακολούθηση. Έπειτα, οι βελτιώσεις αυτές θα πρέπει να εφαρμοστούν, στο μέτρο του δυνατού, για τον δεύτερο κύκλο υποβολής εκθέσεων (2022 και 2023).

Το παρόν έγγραφο καθοδήγησης διαρθρώνεται ως εξής:

— Τμήμα 2: Στόχοι της παρακολούθησης των οικοσυστημάτων στο πλαίσιο της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

— Τμήμα 3: Πεδίο εφαρμογής και σχεδιασμός του δικτύου παρακολούθησης των οικοσυστημάτων

— Τμήμα 4: Σχέση με άλλες δραστηριότητες παρακολούθησης

— Τμήμα 5: Υποβολή εκθέσεων

— Τμήμα 6: Στήριξη της υλοποίησης

— Τμήμα 7: Περιπτωσιολογικές μελέτες

2. Στόχοι της παρακολούθησης των οικοσυστημάτων στο πλαίσιο της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Στόχος του συστήματος παρακολούθησης των οικοσυστημάτων είναι να παρέχει τη βάση των γνώσεων για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών αναφορικά με την προστασία του περιβάλλοντος. Όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος, η οδηγία (άρθρο 1 και άρθρο 11) κάνει λόγο για «τους στόχους της Ένωσης στον τομέα της βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων σύμφωνα με το 7ο ΠΔΠ», οι οποίοι, σε σχέση με την ατμοσφαιρική ρύπανση, καθορίζονται ως εξής: «περαιτέρω μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των επιπτώσεών της στα οικοσυστήματα και στη βιοποικιλότητα με μακροπρόθεσμο στόχο τη μη υπέρβαση κρίσιμων φορτίων και επιπέδων» (8).

Επομένως, η πρόθεση είναι να ενισχυθεί το δίκτυο παρακολούθησης των οικοσυστημάτων που είναι απαραίτητο για τον προσδιορισμό της κατάστασης των χερσαίων οικοσυστημάτων και των οικοσυστημάτων γλυκών υδάτων, καθώς και για την πρόβλεψη των αλλαγών σε αυτά, με μακροπρόθεσμη προοπτική όσον αφορά τις επιπτώσεις των οξειδίων του θείου (SOx), των οξειδίων του αζώτου (NOx), της αμμωνίας (NHy) και του τροποσφαιρικού όζοντος (δηλαδή της οξίνισης, του ευτροφισμού, των βλαβών που προκαλεί το όζον ή των μεταβολών στη βιοποικιλότητα). Έτσι, απώτερος στόχος της παρακολούθησης είναι να βελτιώσει τις πληροφορίες για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα χερσαία οικοσυστήματα και στα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων, συμπεριλαμβανομένης της έκτασης των επιπτώσεων και του χρόνου αποκατάστασης των οικοσυστημάτων όταν οι επιπτώσεις μειώνονται, καθώς και να συμβάλει στην αναθεώρηση των κρίσιμων φορτίων και επιπέδων.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, τα κράτη μέλη συντονίζονται με άλλα προγράμματα παρακολούθησης στην επικράτειά τους και σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP, κατά περίπτωση. Η παρακολούθηση των οικοσυστημάτων που εφαρμόζεται σήμερα βάσει της οδηγίας για τα πτηνά (9), της οδηγίας για τους οικοτόπους (10) και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (11) περιλαμβάνει ένα ευρύ δίκτυο υποβολής εκθέσεων για τη συνολική κατάσταση των οικοσυστημάτων, αλλά οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης δεν παρακολουθούνται στο πλαίσιο των εν λόγω οδηγιών. Ως εκ τούτου, τα στοιχεία αναφορικά με την κατάσταση των οικοσυστημάτων που συλλέγονται στο πλαίσιο των ευρειών αυτών αξιολογήσεων θα είναι μόνο μερικώς σχετικά με τους στόχους του άρθρου 9 (το ζήτημα αυτό αναλύεται λεπτομερέστερα στο τμήμα 4 κατωτέρω με τίτλο «Σχέση με άλλες δραστηριότητες παρακολούθησης»). Η οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών ακολουθεί την παρακολούθηση των επιπτώσεων της σύμβασης LRTAP ως προς το ότι σχετίζεται ιδιαίτερα με τη διερεύνηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ως πίεσης στα οικοσυστήματα, με σκοπό την καλύτερη κατανόηση των σχετικών μηχανισμών, της έκτασης των επιπτώσεων και των προοπτικών ανάκαμψης. Η παρακολούθηση των οικοσυστημάτων στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP συνδέεται, επομένως, άμεσα με τους στόχους της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

3. Πεδίο εφαρμογής και σχεδιασμός του δικτύου παρακολούθησης των οικοσυστημάτων

3.1. Οι αξιοσημείωτες επιπτώσεις

Οι αξιοσημείωτες επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης για την παρακολούθηση των οικοσυστημάτων είναι, σε πρώτη φάση, εκείνες που σχετίζονται με τις ουσίες για τις οποίες έχουν τεθεί δεσμεύσεις μείωσης στο παράρτημα II της οδηγίας (δηλαδή SO2, NOX, NMVOC, NH3 και PM2,5), ήτοι: η οξίνιση, ο ευτροφισμός, και οι βλάβες που προκαλεί το όζον στην ανάπτυξη της βλάστησης και στη βιοποικιλότητα. Ενώ οι επιπτώσεις άλλων ρύπων (π.χ. βαρέων μετάλλων) προκαλούν επίσης ανησυχία, ενδείκνυται η υιοθέτηση σταδιακής προσέγγισης και προτείνεται το πρώτο στάδιο της παρακολούθησης να επικεντρώνεται στις τρεις αυτές επιπτώσεις.

3.2. Τύποι οικοσυστημάτων

Το άρθρο 9 παράγραφος 1 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών απαιτεί από τα κράτη μέλη να διενεργούν την παρακολούθηση με βάση: «ένα δίκτυο θέσεων παρακολούθησης που είναι αντιπροσωπευτικό των οικοτόπων τους γλυκών υδάτων και των φυσικών και ημιφυσικών οικοτόπων τους και των δασικών οικοσυστημάτων τους, υιοθετώντας μια οικονομικά αποδοτική προσέγγιση η οποία βασίζεται στους κινδύνους».

Υπάρχει μεγάλος αριθμός τύπων οικοσυστημάτων διάσπαρτων σε όλη την Ευρώπη (12), ενώ ο αριθμός των τύπων οικοσυστημάτων διαφέρει σημαντικά από κράτος μέλος σε κράτος μέλος. Ενώ η κάλυψη του δικτύου πρέπει να είναι αντιπροσωπευτική των οικοσυστημάτων που υπάρχουν στην επικράτειά τους, τα κράτη μέλη θα πρέπει να υιοθετήσουν μια οικονομικά αποδοτική προσέγγιση η οποία να βασίζεται στους κινδύνους, όπως προβλέπεται στο άρθρο 9 παράγραφος 1 της οδηγίας για τα ανώτατα εθνικά όρια εκπομπών, κατά την επιλογή του αριθμού και της τοποθεσίας των θέσεων και του είδους των δεικτών που παρακολουθούνται.

Σημείο εκκίνησης για τον προσδιορισμό του αντιπροσωπευτικού αριθμού των οικοσυστημάτων και των οικοτόπων τους προς παρακολούθηση είναι ο αριθμός των βιογεωγραφικών περιοχών σε κάθε κράτος μέλος. Η τελευταία ταξινόμηση των βιογεωγραφικών περιοχών της ΕΕ περιλαμβάνει έντεκα περιοχές (Αλπική, Ανατολίας, Αρκτική, Ατλαντική, Μαύρης Θάλασσας, Βόρεια, Ηπειρωτική, Μακαρονησιακή, Μεσογειακή, Παννονική και Στεπική), όπως φαίνεται στο σχήμα 1 κατωτέρω.

Στην ιδανική περίπτωση, θα πρέπει να συγκροτηθεί τουλάχιστον μία θέση παρακολούθησης για κάθε τύπο οικοσυστήματος σε μια βιογεωγραφική περιοχή.

Σχήμα 1

Βιογεωγραφικές περιοχές στην Ευρώπη (1)

(1) https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/biogeographical-regions-europe-3

Εντός κάθε βιογεωγραφικής περιοχής, τα κύρια οικοσυστήματα και οικότοποι ενδιαφέροντος μπορούν να ταξινομηθούν σύμφωνα με τις ταξινομήσεις MAES (13) και EUNIS (14). Το ποσοστό της έκτασης που καλύπτεται από κάθε τύπο οικοσυστήματος κατά MAES ποικίλλει σημαντικά (σχήμα 2) εντός μιας χώρας και εντός της ΕΕ στο σύνολό της, και υπάρχουν επίσης σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών.

Σχήμα 2

Έκταση και ποσοστό των τύπων χερσαίων οικοσυστημάτων και οικοσυστημάτων γλυκών υδάτων της ΕΕ-28 (MAES, 2016 (1))

(1) MAES Technical Report 2016-095 «Mapping and assessing the condition of Europe's ecosystems: Progress and challenges. 3 rd Report — Final, March 2016».

Είναι σαφές ότι ορισμένοι τύποι οικοσυστημάτων της ταξινόμησης MAES δεν σχετίζονται με τους στόχους της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών (κυρίως τα αστικά οικοσυστήματα και η πλειονότητα των εκτάσεων με αραιή ή καθόλου βλάστηση). Όσον αφορά τους αγρούς αμειψισποράς, το φορτίο θρεπτικών ουσιών από την ατμοσφαιρική ρύπανση είναι λιγότερο σημαντικό σε σύγκριση με τη γονιμοποίηση και άλλα μέτρα, ωστόσο το γεγονός ότι οι καλλιέργειες είναι ευαίσθητες στο όζον δικαιολογεί παρακολούθηση.

Στη βάση αυτή, έξι κύριες κατηγορίες οικοσυστημάτων έχουν σημασία για την οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών: Λειμώνες, αγροί αμειψισποράς, δάση και δασικές εκτάσεις, ερεικώνες και θαμνώδεις εκτάσεις, υγρότοποι, και ποταμοί και λίμνες, όπως φαίνεται στον πίνακα 1. Οι εν λόγω κατηγορίες MAES μπορούν εύκολα να συνδεθούν με κατηγορίες οικοτόπων EUNIS (επίπεδο 1 και 2) και με κατηγορίες εδαφοκάλυψης βάσει καταλόγου Corine (15) (επίπεδο 3) στο αντίστοιχο επίπεδο των διαθέσιμων πληροφοριών από το γενικό επίπεδο 1 έως το πιο λεπτομερές επίπεδο 3 ή ανώτερο. Ειδικά οικοσυστήματα και οικότοποι ειδικού ενδιαφέροντος ή μεγάλης σημασίας και αξίας μπορούν να ενσωματωθούν στο σύστημα παρακολούθησης, αφού συνδεθούν με αυτές τις κατηγορίες.

Πίνακας 1

Επισκόπηση των οικοσυστημάτων και των οικοτόπων και σύνδεση μεταξύ τύπων οικοσυστημάτων MAES, κατηγοριών οικοτόπων EUNIS και κατηγοριών εδαφοκάλυψης βάσει καταλόγου Corine

Τύπος οικοσυστήματος MAES Κατηγορίες οικοτόπων EUNIS Επίπεδο 1 Κατηγορίες οικοτόπων EUNIS Επίπεδο 2 Κατηγορίες εδαφοκάλυψης βάσει καταλόγου Corine Επίπεδο 3 Αγροί αμειψισποράς I Τακτικά ή πρόσφατα καλλιεργούμενοι γεωργικοί, δενδροκηπευτικοί και οικιστικοί οικότοποι I1 Εκτάσεις αρόσιμης γης και εκτάσεις καλλιέργειας ανθοκηπευτικών I2 Καλλιεργούμενες εκτάσεις κήπων και πάρκων 2.1.1. Μη αρδευόμενες αρόσιμες εκτάσεις 2.1.2. Μόνιμα αρδευόμενες εκτάσεις 2.1.3. Ορυζώνες 2.2.1. Αμπελώνες 2.2.2. Φυτείες οπωροφόρων δένδρων και θάμνων σαρκωδών καρπών 2.2.3. Ελαιώνες 2.4.1. Ετήσιες καλλιέργειες που συνδέονται με μόνιμες καλλιέργειες 2.4.2. Εκτάσεις με διάφορους τύπους καλλιέργειας 2.4.3. Εκτάσεις που καταλαμβάνονται κυρίως από γεωργία, με σημαντικές περιοχές φυσικής βλάστησης 2.4.4. Γεωργοδασικές περιοχές Λειμώνες E Λειμώνες και εκτάσεις στις οποίες επικρατούν πόες πλην των αγρωστωδών, βρύα ή λειχήνες E1 Ξηροί λειμώνες E2 Μεσοφιλικοί λειμώνες E3 Εποχιακά υγροί και υγροί λειμώνες E4 Αλπικοί και υποαλπικοί λειμώνες E5 Παρυφές και ξέφωτα δασικών εκτάσεων και συστάδες ψηλών πόων πλην των αγρωστωδών E6 Ενδοχωρικές αλατούχες στέπες E7 Αραιά δασώδεις λειμώνες 2.3.1. Βοσκότοποι 3.2.1. Φυσικοί λειμώνες Δασικές εκτάσεις και δάση G Δασικές εκτάσεις, δάση και άλλες δασώδεις εκτάσεις G1 Δασικές εκτάσεις με πλατύφυλλα φυλλοβόλα φυτά G2 Δασικές εκτάσεις με αειθαλή φυλλοβόλα φυτά G3 Δασικές εκτάσεις κωνοφόρων G4 Μικτές δασικές εκτάσεις G5 Δενδροστοιχίες, μικρές δασικές εκτάσεις, πρόσφατα υλοτομημένες δασικές εκτάσεις, δασικές εκτάσεις σε πρώιμο στάδιο, πρεμνοφυή δάση 3.1.1. Δάση πλατύφυλλων 3.1.2. Δάση κωνοφόρων 3.1.3. Μικτά δάση 3.2.4. Εκτάσεις μετάβασης μεταξύ δασικών και θαμνωδών εκτάσεων Ερεικώνες και θαμνώδεις εκτάσεις F Ερεικώνες, λόχμες και τούνδρα F1 Τούνδρα F2 Αρκτικές, αλπικές και υποαλπικές λόχμες F3 Εύκρατες και μεσογειακές-ορεινές λόχμες F4 Εύκρατες θαμνώδεις εκτάσεις με ερεικώνες F5 Μακία, δενδροειδή matorrals και θερμομεσογειακές λόχμες F6 Φρύγανα F7 Μεσογειακά χέρσα εδάφη με ακανθώδη F8 Θερμοατλαντικές ξηροφυτικές λόχμες F9 Ποτάμιες και βαλτώδεις θαμνώδεις εκτάσεις FA Θαμνοστοιχίες FB Φυτείες θάμνων 3.2.2. Βάλτοι και ερεικώνες 3.2.3. Σκληρόφυλλη βλάστηση Υγρότοποι D Έλη, τυρφώνες και βάλτοι D1 Υψηλοί και επιφανειακοί τυρφώνες D2 Πεδινά έλη, άγονοι βάλτοι και μεταβατικά έλη D3 Τυρφώνες aapa, τυρφώνες palsa και πολυγωνικοί τυρφώνες D4 Βάλτοι πλούσιοι σε βάσεις και ασβεστούχα έλη με πηγές D5 Σπαθόχορτα και καλαμιώνες, συνήθως χωρίς ελεύθερα-στάσιμα ύδατα D6 Ενδοχωρικά αλμυρά και υφάλμυρα έλη και καλαμιώνες 4.1.1. Ενδοχωρικά έλη 4.1.2. Τυρφώνες Ποταμοί και λίμνες C Ενδοχωρικά επιφανειακά ύδατα C1 Επιφανειακά στάσιμα ύδατα C2 Επιφανειακά ρέοντα ύδατα C3 Παράκτια ζώνη ενδοχωρικών επιφανειακών υδάτινων όγκων 5.1.1. Υδατορρεύματα 5.1.2. Υδάτινοι όγκοι Πηγή: http://ec.europa.eu/environment/nature/knowledge/ecosystem_assessment/pdf/MAESWorkingPaper2013.pdf

3.3. Επιλογή, αριθμός και πυκνότητα θέσεων

Δεδομένης της ποικιλίας των συνθηκών όσον αφορά το μέγεθος της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των βιολογικών, χημικών και φυσικών χαρακτηριστικών κάθε τύπου οικοσυστήματος σε όλη την ΕΕ, το παρόν τμήμα επικεντρώνεται στην παροχή ποιοτικών κριτηρίων για την επιλογή της θέσης που έχει σημασία για κάθε τύπο οικοσυστήματος. Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να αποτελούν τη βάση για την επιλογή των θέσεων και για τον προσδιορισμό του αριθμού και της πυκνότητάς τους, ώστε να διασφαλίζεται η ύπαρξη ενός επαρκούς και συνεκτικού δικτύου παρακολούθησης που θα αφορά ειδικά την κατάσταση των επιμέρους κρατών μελών. Θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι η επιλογή των θέσεων είναι μια διαδικασία που ενέχει πολλαπλά κριτήρια, τα οποία ενδέχεται να ποικίλλουν μεταξύ των κρατών μελών.

Όπου είναι δυνατόν, οι επιλεχθείσες θέσεις θα πρέπει να ικανοποιούν τις ακόλουθες αρχές:

— η θέση θα πρέπει να είναι αντιπροσωπευτική του τύπου οικοσυστήματος που θα παρακολουθείται·

— η θέση θα πρέπει να είναι τέτοια ώστε οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής εναπόθεσης να μπορούν να διακριθούν από άλλες πιέσεις·

— η θέση θα πρέπει να είναι ευαίσθητη στην εν λόγω πίεση, έτσι ώστε οι τυχόν επιπτώσεις να είναι εύκολα αναγνωρίσιμες.

Ενδέχεται να είναι χρήσιμο να υπάρχουν χάρτες των περιοχών που είναι ευαίσθητες σε συγκεκριμένες επιπτώσεις κατά την επιλογή των θέσεων παρακολούθησης.

Η βιοποικιλότητα θα πρέπει να είναι ένα άλλο κριτήριο επιλογής των θέσεων παρακολούθησης, για να εξετάζονται οι σχέσεις αιτίου–αποτελέσματος μεταξύ της ρύπανσης και της βιοποικιλότητας. Παρόλο που δεν είναι απαραίτητο όλες οι τοποθεσίες να είναι υψηλής αξίας ως προς τη βιοποικιλότητα, το δίκτυο ως σύνολο θα πρέπει να εξασφαλίζει επαρκή αντιπροσώπευση των θέσεων που έχουν διαταραχθεί ελάχιστα από τη διαχείριση και, κατά προτίμηση, εκείνων που είναι πλούσιες σε είδη, οι οποίες μπορεί, για παράδειγμα, να βρίσκονται σε περιοχές του δικτύου Natura 2000, σε καθορισμένες περιοχές σε εθνικό επίπεδο (σύμφωνα με την κοινή βάση δεδομένων για τις καθορισμένες περιοχές — CDDA) ή σε άλλες προστατευόμενες περιοχές.

Συνολικά, ο απαιτούμενος αριθμός και πυκνότητα των θέσεων εξαρτώνται από την ευαισθησία των οικοσυστημάτων, τους τύπους των οικοσυστημάτων που επηρεάζονται, τον αριθμό των διαφόρων τύπων οικοσυστημάτων που απαντούν στις διάφορες βιογεωγραφικές περιοχές (βλέπε τμήμα 3.2 ανωτέρω), καθώς και από την ένταση των πιέσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Το εθνικό δίκτυο θα πρέπει να είναι τέτοιο ώστε να επιτρέπει την ανάλυση των χωρικών διαβαθμίσεων και την κατανόηση των σχέσεων αιτίου-αποτελέσματος, και θα πρέπει να παρέχει στοιχεία για τη χαρτογράφηση και μοντελοποίηση των κρίσιμων φορτίων, καθώς και των επιπέδων και των υπερβάσεων. Είναι σημαντικότερο να υπάρχουν θέσεις σε διάφορες περιοχές παρά να υπάρχουν διάφορες θέσεις σε κάθε περιοχή. Στις πιο παρθένες περιοχές χρειάζονται λιγότερες θέσεις όταν εντός των περιοχών αυτών δεν αναμένονται σημαντικές αλλαγές, αλλά δεν θα πρέπει να μην υπάρχει καμία θέση.

Όσον αφορά τις φυσικές περιβαλλοντικές συνθήκες, το δίκτυο θα πρέπει να καλύπτει τις πλέον σημαντικές σχετικές διαβαθμίσεις των κρατών μελών. Οι βασικές κλιματολογικές παράμετροι (βροχοπτώσεις, θερμοκρασία), οι υδρολογικές παράμετροι και οι διαβαθμίσεις της αλκαλικότητας του εδάφους (π.χ. pH) θα πρέπει να ποικίλλουν συστηματικά. Οι πληροφορίες αυτές είναι εν μέρει εγγενείς στις αντίστοιχες βιογεωγραφικές περιοχές (βλέπε τμήμα 3.2) και μπορούν να εξειδικευθούν περαιτέρω με χάρτες με πιο λεπτομερή ταξινόμηση των περιβαλλοντικών στρωμάτων (π.χ. Metzger et al. 2005 (16)).

Όσον αφορά τις παραμέτρους ατμοσφαιρικής ρύπανσης, κάθε κράτος μέλος θα πρέπει τουλάχιστον να καλύψει περιοχές με υψηλά επίπεδα εναπόθεσης ουσιών που προκαλούν οξίνιση και ευτροφισμό (σε εθνικό επίπεδο), και με υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης όζοντος. Για τους σκοπούς μακροπρόθεσμων συγκρίσεων, θα πρέπει επίσης να επιλεγούν θέσεις αναφοράς με χαμηλές τιμές εναπόθεσης/συγκέντρωσης. Για την επιλογή της θέσης, συνιστάται η χρήση υφιστάμενων χαρτών υπέρβασης κρίσιμου φορτίου/επιπέδου.

Όσον αφορά τους τύπους οικοσυστημάτων, κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να επιλέξει θέσεις σύμφωνα με την αντιπροσωπευτικότητά τους στην επικράτειά του (βλέπε πίνακα 1). Επιπλέον, το παράρτημα I της οδηγίας για τους οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ) μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επιλογή των οικοτόπων ανάλογα με τη συνάφειά τους.

Λαμβανομένης υπόψη της κατανομής των ευαίσθητων οικοσυστημάτων και των πόρων που απαιτούνται για τη λήψη των αναγκαίων μετρήσεων με σκοπό την αξιολόγηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενδεχομένως να ενδείκνυται μια κλιμακωτή προσέγγιση, με την ευρεία παρακολούθηση ενός σχετικά απλού συνόλου παραμέτρων (επίπεδο Ι) που θα ενισχύεται με την πιο στοχευμένη και διεξοδική παρακολούθηση ενός μικρότερου συνόλου πιο εξειδικευμένων παραμέτρων (επίπεδο ΙΙ). Στην περίπτωση ορισμένων οικοσυστημάτων, ενδέχεται να ενδείκνυται η χρήση θέσεων ελάχιστης πυκνότητας για την παρακολούθηση επιπέδου I (για παράδειγμα, η παρακολούθηση επιπέδου Ι στο πλαίσιο του ΔΠΣ-δάση χρησιμοποιεί ένα δίκτυο που βασίζεται σε περιοχές έκτασης 16 x 16 km). Κατά περίπτωση, αυτή η διάκριση των επιπέδων γίνεται κατωτέρω στις συστάσεις σχετικά με τις παραμέτρους και τη συχνότητα παρακολούθησης.

3.4. Παράμετροι που πρέπει να παρακολουθούνται και συχνότητα παρακολούθησης

Στο παρόν τμήμα του εγγράφου καθοδήγησης αναλύονται οι δυνητικά κατάλληλες παράμετροι παρακολούθησης, οι οποίες αντικατοπτρίζουν εκείνες που περιγράφονται στο παράρτημα V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, όπου προβλέπονται προαιρετικοί δείκτες για την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Παρουσιάζονται προτάσεις για την παρακολούθηση της οξίνισης και του ευτροφισμού βάσει της πείρας και των προηγούμενων δραστηριοτήτων των ΔΠΣ για τα δάση και τις δασικές εκτάσεις, για τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων, καθώς και για την παρακολούθηση των βλαβών που προκαλεί το όζον σε όλα τα χερσαία οικοσυστήματα. Γίνεται επίσης αναφορά στις θέσεις ολοκληρωμένης παρακολούθησης των ΔΠΣ, οι οποίες παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τις επιπτώσεις στα συγκεκριμένα οικοσυστήματα, καθώς και σχετικά με το διαχωρισμό των επιδράσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από άλλες επιπτώσεις, ιδίως για τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων. Το παρόν τμήμα βασίζεται κυρίως στα σχετικά εγχειρίδια των ΔΠΣ και της σύμβασης LRTAP, αναγνωρίζοντας τις επιστημονικά εγκεκριμένες εφαρμοσμένες μεθόδους και τη μακρόχρονη πείρα στην παρακολούθηση των επιπτώσεων της ρύπανσης, οι οποίες έχουν επίσης εξεταστεί περαιτέρω από την ομάδα εμπειρογνωμόνων της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών. Ωστόσο, η υποβολή εκθέσεων θα πρέπει να καλύπτει και τα οικοσυστήματα που δεν παρακολουθούνται μέχρι σήμερα στο πλαίσιο των ΔΠΣ, και ιδίως τους λειμώνες, τους ερεικώνες και άλλα φυσικά ή ημιφυσικά οικοσυστήματα μεγάλης σημασίας. Ο συνολικός κατάλογος παραμέτρων που προτείνεται να λαμβάνονται υπόψη για την παρακολούθηση δυνάμει του άρθρου 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών περιλαμβάνεται στο υπόδειγμα υποβολής εκθέσεων από την 1η Ιουλίου 2018 και στα σχετικά έγγραφα (17).

Τα ακόλουθα τμήματα 3.4.1 έως 3.4.4 παρέχουν σύντομες επισκοπήσεις για τις σχετικές παραμέτρους, αξιοποιώντας τα υφιστάμενα συστήματα παρακολούθησης του ΔΠΣ, όπως αυτά έχουν αναπτυχθεί στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP. Όσον αφορά την οξίνιση και τον ευτροφισμό, τα συστήματα αυτά έχουν αναπτυχθεί μέχρι στιγμής μόνον για τα δάση και τις δασικές εκτάσεις, και για τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων. Η παρακολούθηση των επιπτώσεων του όζοντος έχει επικεντρωθεί κυρίως στους αγρούς αμειψισποράς.

Αφού αναθεωρηθούν και προσαρμοστούν ελαφρώς, τα τμήματα αυτά μπορούν να χρησιμεύσουν ως έγγραφα καθοδήγησης για την παρακολούθηση των άλλων οικοσυστημάτων και οικοτόπων που απαιτεί το άρθρο 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, όπως είναι οι λειμώνες, οι ερεικώνες και άλλα φυσικά ή ημιφυσικά οικοσυστήματα. Μπορούν επίσης να συμπεριληφθούν φυσικά και ημιφυσικά οικοσυστήματα σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως οι αστικές και περιαστικές ή οι παράκτιες περιοχές, καθώς παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις σχετικές πολιτικές των κρατών μελών.

Όπως ορίζεται λεπτομερέστερα στο τμήμα 4, μπορούν να ενσωματωθούν δεδομένα και πληροφορίες από άλλα δίκτυα παρακολούθησης με στόχο να αυξηθεί η οικονομική αποδοτικότητα και να αποφεύγονται οι παράλληλες εργασίες. Η δράση 5 της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2020, η πρωτοβουλία MAES (χαρτογράφηση και αξιολόγηση των οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών τους), ιδίως στην 5η έκθεσή της (18), παρέχει πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο μέτρησης και αξιολόγησης των συνθηκών των οικοσυστημάτων και των σχετικών δεικτών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν.

3.4.1. Χερσαία οικοσυστήματα: δάση και δασικές εκτάσεις στο πλαίσιο του ΔΠΣ

Στον πίνακα 2 κατωτέρω παρατίθενται οι παράμετροι και οι συχνότητες παρακολούθησής τους για τις θέσεις (19) επιπέδου Ι και επιπέδου ΙΙ για τα δασικά οικοσυστήματα, σύμφωνα με την προσέγγιση του ΔΠΣ-δάση και λαμβανομένου δεόντως υπόψη του παραρτήματος V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών. Όλες οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση της κατάστασης των δασικών οικοσυστημάτων έντασης τόσο επιπέδου Ι όσο και επιπέδου ΙΙ περιγράφονται αναλυτικά σε ένα εκτενές εγχειρίδιο (20), ενώ στον παρακάτω πίνακα παρατίθενται αναφορές στις σχετικές ενότητες του εγχειριδίου, σχετικά και με τα δεδομένα που θα πρέπει να υποβάλλονται. Η επισκόπηση των μελετών που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του ΔΠΣ-δάση, καθώς και οι σχετικές παράμετροι είναι διαθέσιμες στο εν λόγω εγχειρίδιο, αλλά και στο διαδίκτυο (http://icp-forests.net/).

Πίνακας 2

Επιλεγμένα σύμπλοκα δεικτών, παραμέτρων και πηγών για τις μεθόδους από το ΔΠΣ-δάση για τη συμπλήρωση των προαιρετικών δεικτών του παραρτήματος V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Μέτρηση (σύμπλοκο δεικτών) Παράμετροι Συχνότητα Μέθοδοι Οξύτητα του εδάφους σε στερεά φάση εδάφους Συγκεντρώσεις στοιχείων (βασικά κατιόντα κ.λπ.) Ca, Mg, K, Na, Alex, Ntot και αναλογίες C/N Κάθε 10-15 έτη στις θέσεις επιπέδου Ι και επιπέδου ΙΙ Μέρος X Οξύτητα του εδάφους στο εδαφικό διάλυμα pH, [SOx] (*1), [NO3], [βασικά κατιόντα (Ca, Mg, K, Na)], [Alex] Κάθε 4 εβδομάδες στις θέσεις επιπέδου ΙΙ Μέρος XI Στράγγιση νιτρικών του εδάφους στο εδαφικό διάλυμα [NO3+] στο βαθύτερο στρώμα του εδάφους (40-80 cm)· για τον υπολογισμό των ροών, πρέπει να εφαρμοστεί μοντέλο ροής υδάτων (μοντέλο υδατικού ισοζυγίου) Κάθε 4 εβδομάδες στις θέσεις επιπέδου ΙΙ Μέρος X, μοντέλο υδατικού ισοζυγίου, βλέπε μέρος IX αναλογία C/N + ολικό N του εδάφους, σε στερεά φάση εδάφους απόθεμα άνθρακα (Cstock), απόθεμα αζώτου (Nstock), αναλογία C/N Κάθε 10-15 έτη στις θέσεις επιπέδου Ι και επιπέδου ΙΙ Μέρος X Ισοζύγιο θρεπτικών συστατικών στο φύλλωμα [N], [P], [K], [Mg] και αναλογίες με [N] Κάθε 2 έτη στο επίπεδο ΙΙ, κάθε 10-15 έτη σε θέσεις επιπέδου Ι Μέρος XII

Σημασία έχουν και άλλες παράμετροι που καλύπτουν άλλα σημαντικά χαρακτηριστικά και ιδιότητες των δασικών οικοσυστημάτων, όπως η ηλικία της συστάδας, τα είδη δένδρων, η σύνθεση και η ποικιλομορφία της χαμηλής βλάστησης, η κατάσταση της κόμης, ο δείκτης φυλλικής επιφάνειας (LAI), η χημική σύσταση της διαπερώσας βροχής, η ποσότητα και χημική σύσταση της φυλλοστρωμνής, ή η σύνθεση επίφυτων λειχήνων (σε κορμούς δένδρων), και που μπορούν να συμπληρώνουν τους προαιρετικούς δείκτες που καθορίζονται στο παράρτημα V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών. Οι σχετικές μέθοδοι παρατίθενται επίσης στα αντίστοιχα μέρη του εγχειριδίου του ΔΠΣ-δάση.

Σε ορισμένες θέσεις του ΔΠΣ-δάση, αλλά και σε άλλες θέσεις δασικών και χερσαίων οικοσυστημάτων, η συγκέντρωση αζώτου στα βρύα παρακολουθείται κάθε πέντε έτη (πέραν των βαρέων μετάλλων και επιλεγμένων έμμονων οργανικών ρύπων, και αναφέρεται στο ΔΠΣ-βλάστηση (το εγχειρίδιο διατίθεται στο http://icpvegetation.ceh.ac.uk).

3.4.2. Οικοσυστήματα γλυκών υδάτων: ποταμοί και λίμνες στο πλαίσιο του ΔΠΣ

Τα επιφανειακά ύδατα, όπως οι ποταμοί και οι λίμνες, αποτελούν σε πολλές περιπτώσεις το πρώτο μέσο του οικοσυστήματος που αντιδρά στην οξίνιση και τον ευτροφισμό. Σε υψίπεδα πολλών μερών της Ευρώπης υπάρχουν λεκάνες απορροής ευαίσθητες στα οξέα με αβαθή, έντονα πυριτικά εδάφη και μικρή δυνατότητα να συγκρατούν τα θειικά και τα νιτρικά. Οι πληθυσμοί ιχθύων και άλλων υδρόβιων οργανισμών έχουν πληγεί αισθητά κατά τα τελευταία 100 έτη. Σε πολλούς ποταμούς και λίμνες, τα αποθέματα ιχθύων έχουν εξαλειφθεί λόγω της διασυνοριακής ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Τα επίπεδα θειικών, νιτρικών, αλκαλικότητας, pH και αργιλίου στα ευαίσθητα ύδατα ανταποκρίνονται ταχέως στη μεταβολή των εκπομπών, με επακόλουθες επιπτώσεις στους ευαίσθητους οργανισμούς και, ως εκ τούτου, σε ολόκληρο το οικοσύστημα. Αυτές οι επιπτώσεις είναι εμφανείς σε αποστάσεις τόσο σχετικά κοντά, αλλά και μακριά, από μείζονες εκπομπές. Καθώς οι εκπομπές άρχισαν να μειώνονται κατά τη δεκαετία του 1980, οι χημικοί δείκτες των υδάτων άρχισαν γρήγορα να παρουσιάζουν ενδείξεις ανάκαμψης, ενώ η βιολογική ανάπαυση έχει μείνει πίσω. Πιο πρόσφατα, καταδείχθηκε ότι η εναπόθεση αζώτου μπορεί να έχει επιπτώσεις λίπανσης (ευτροφισμού) σε ορισμένα επιφανειακά ύδατα σε παρθένες περιοχές που βρίσκονται μακριά από άμεσες ανθρωπογενείς οχλήσεις. Τα αυξανόμενα φορτία αζώτου στην ατμόσφαιρα θα μπορούσαν, επομένως, να μεταβάλουν τη λειτουργία της υδάτινης τροφικής αλυσίδας με δυνητικά σοβαρές συνέπειες. Η χημική σύσταση και η βιολογία των υδάτων στα επιφανειακά ύδατα αποτελούν ορισμένους από τους καλύτερους δείκτες για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των μέτρων μετριασμού της στα οικοσυστήματα της Ευρώπης.

Τα προγράμματα που έχουν σχεδιαστεί για την παρακολούθηση των επιπτώσεων της εναπόθεσης θείου και αζώτου στα γλυκά ύδατα θα πρέπει τουλάχιστον να περιλαμβάνουν τις παραμέτρους που απαριθμούνται στον πίνακα 3. Η συχνότητα της δειγματοληψίας θα πρέπει να αντικατοπτρίζει τις χρονικές διακυμάνσεις της θέσης που βρίσκεται υπό παρακολούθηση. Οι θέσεις όπου πραγματοποιείται ταχεία ανταλλαγή υδάτων θα ανταποκρίνονται ταχύτερα στις μεταβολές εναπόθεσης. Σύμφωνα με πρόταση του ΔΠΣ-ύδατα, στις λίμνες και τους ποταμούς ταχείας κατάκλυσης θα πρέπει να πραγματοποιείται δειγματοληψία τουλάχιστον σε μηνιαία βάση (ICP Waters, 2010). Η τριμηνιαία ή εποχική δειγματοληψία μπορεί να είναι επαρκής σε λίμνες όπου ο θεωρητικός χρόνος παραμονής των υδάτων είναι μεγαλύτερος από μερικούς μήνες. Η βιολογική παρακολούθηση ευαίσθητων ειδών ή κοινοτήτων, τουλάχιστον σε ορισμένες από τις επιλεγείσες θέσεις, συνιστάται ιδιαίτερα (πίνακας 4).

Άλλες φυσικές και χημικές παράμετροι, όπως είναι η θερμοκρασία, η ροή των υδάτων, τα κλάσματα αργιλίου, το ολικό άζωτο και ο φώσφορος, παρέχουν συμπληρωματικές πληροφορίες, οι οποίες, ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες, μπορεί να είναι χρήσιμες, π.χ. για την ερμηνεία των βιολογικών επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Πίνακας 3

Ποταμοί και λίμνες: Συνιστώμενες ελάχιστες παράμετροι, χημική σύσταση στο πλαίσιο του ΔΠΣ-ύδατα

Στοιχεία και περαιτέρω διευκρινίσεις μπορείτε να βρείτε στο εγχειρίδιο του ΔΠΣ-ύδατα (ICP Waters, 2010). Οι παραπομπές αφορούν τα κεφάλαια του εγχειριδίου.

Μέτρηση Παράμετροι Συχνότητα Μέθοδος Δεδομένα προς υποβολή Ευαισθησία λεκάνης απορροής λίμνης και υδροχημικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (οξίνιση) Αλκαλικότητα, θειικά, νιτρικά, χλώριο, pH, ασβέστιο, μαγνήσιο, νάτριο, κάλιο, διαλυμένος οργανικός άνθρακας, και ειδική αγωγιμότητα Εποχική/τριμηνιαία έως ετήσια, ανάλογα με τον ρυθμό κατάκλυσης Στιγμιαία δειγματοληψία από το ανώτερο στρώμα (0,1-1 m) ή από το σημείο εκροής της λίμνης. Όπως περιγράφεται στο κεφάλαιο 3. Κύρια ιόντα (mg/l), νιτρικά (mg Ν/l), pH, DOC (mg C/l), αλκαλικότητα (μeq/L), αγωγιμότητα στους 25 °C (μS/cm) Ευαισθησία λεκάνης απορροής ποταμού/υδατορρεύματος και υδροχημικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (οξίνιση) Αλκαλικότητα, θειικά, νιτρικά, χλώριο, pH, ασβέστιο, μαγνήσιο, νάτριο, κάλιο, διαλυμένος οργανικός άνθρακας, και ειδική αγωγιμότητα Μηνιαία Στιγμιαία δειγματοληψία. Όπως περιγράφεται στο κεφάλαιο 3. Κύρια ιόντα (mg/l), νιτρικά (mg Ν/l), pH, DOC (mg C/l), αλκαλικότητα (μeq/L), αγωγιμότητα στους 25 °C (μS/cm)





Πίνακας 4

Ποταμοί και λίμνες: Συνιστώμενες πρόσθετες παράμετροι, βιολογία στο πλαίσιο του ΔΠΣ-ύδατα

Στοιχεία και περαιτέρω διευκρινίσεις μπορείτε να βρείτε στο εγχειρίδιο του ΔΠΣ-ύδατα. Οι παραπομπές αφορούν τα κεφάλαια του εγχειριδίου.

Μέτρηση Παράμετροι Συχνότητα Μέθοδος Δεδομένα προς υποβολή Βιολογικοί δείκτες ατμοσφαιρικής ρύπανσης (οξίνιση). Βενθικά ασπόνδυλα σε ποταμούς και λίμνες Παρουσία/απουσία ή σχετική αφθονία συγκεκριμένων ομάδων/ειδών Εποχική έως ετήσια Δειγματοληψία με απόχη (kick sampling), δειγματοληψία παραλιακής ζώνης ή δειγματοληψία πυρήνα. Βλέπε κεφάλαιο 4. Οι μέθοδοι της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (ΟΠΥ) βασίζονται σε πρότυπα CEN και ISO, και είναι επαρκείς. Ποιοτικά ή ποσοτικά δεδομένα. http://www.icp-waters.no/data/submit-data/ Άλλες ομάδες, όπως οι ιχθύες, τα διάτομα και τα περίφυτα μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν ως βιοδείκτες της οξίνισης.

3.4.3. Χερσαία οικοσυστήματα: βλάβες που προκαλεί το όζον στο πλαίσιο του ΔΠΣ

Η παρακολούθηση των βλαβών που προκαλεί το όζον ενέχει δυσκολίες που αφορούν ειδικά τον εν λόγω ρύπο. Οι εναποθέσεις θειούχων και αζωτούχων ενώσεων παραμένουν στα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων και στα χερσαία οικοσυστήματα, στη βλάστηση, αλλά και στο έδαφος, σε χημική μορφή η οποία μπορεί να παρακολουθείται, συμπεριλαμβανομένων των συγκεντρώσεων στα φυτά και τα βρύα (βλέπε πίνακες 3 και 4). Επιπλέον, η εναπόθεση θείου και/ή αζώτου οδηγεί στην οξίνιση των γλυκών υδάτων και των εδαφών που μπορούν να παρακολουθούνται. Αντιθέτως, το όζον καθεαυτό δεν συσσωρεύεται στη βλάστηση ή στο έδαφος· τα προϊόντα της διάσπασης του όζοντος εντός των φυτών και οι αντιδράσεις των φυτών σε αυτά είναι που προκαλούν τη βλάβη.

Η υπερβολική έκθεση σε τροποσφαιρικό όζον συνεπάγεται επιβλαβείς επιπτώσεις για πολλούς τύπους βλάστησης, εις βάρος των χερσαίων οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών που αυτά παρέχουν (π.χ. παραγωγή τροφίμων και ξυλείας, δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα, ποιότητα του αέρα και ρύθμιση του κλίματος). Οι επιπτώσεις στα είδη που είναι ευαίσθητα στο όζον περιλαμβάνουν ορατές βλάβες στο φύλλωμα, μείωση της ανάπτυξης, της ποιότητας και της ποσότητας απόδοσης για τις καλλιέργειες, του αριθμού των ανθών και της σποροπαραγωγής, καθώς και ενίσχυση της τρωτότητας σε αβιοτικές καταπονήσεις, όπως ο παγετός ή η ξηρασία, και σε βιοτικές καταπονήσεις, όπως οι επιβλαβείς οργανισμοί και οι ασθένειες.

Η μόνη ορατή βλάβη στα χερσαία οικοσυστήματα που μπορεί να αποδοθεί άμεσα στο όζον είναι οι βλάβες στο φύλλωμα. Οι βλάβες στο φύλλωμα προκαλούνται στα είδη με ευαισθησία στο όζον κατά τις ημέρες με υψηλές συγκεντρώσεις τροποσφαιρικού όζοντος. Ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής σχέση μεταξύ των βλαβών από όζον στο φύλλωμα της βλάστησης και των επιπτώσεων σε παραμέτρους όπως η ανάπτυξη (π.χ. ανάπτυξη των δένδρων) ή η απόδοση (στην περίπτωση των καλλιεργειών). Όσον αφορά τα φυλλώδη λαχανικά, η εμπορεύσιμη αξία θα μειωθεί εάν υπάρχουν ορατές βλάβες στο φύλλωμα. Με βάση πειραματικά δεδομένα, έχουν καθοριστεί κρίσιμες στάθμες όζοντος για παραμέτρους όπως η βιομάζα των δένδρων και η απόδοση των καλλιεργειών, καθώς αυτές αντιπροσωπεύουν σωρευτικές επιπτώσεις της εποχικής έκθεσης στο όζον.

Οι κρίσιμες στάθμες όζοντος ορίζονται ως η σωρευτική έκθεση ή σωρευτική στοματική ροή των ατμοσφαιρικών ρύπων πέραν των οποίων μπορούν να επέλθουν άμεσες αρνητικές επιπτώσεις σε ευαίσθητη βλάστηση σύμφωνα με τις έως τώρα γνώσεις. Τα κρίσιμα επίπεδα του όζοντος και οι τιμές-στόχοι για την προστασία της βλάστησης που προβλέπονται στην ευρωπαϊκή νομοθεσία (οδηγία 2008/50/ΕΚ (21)) βασίζονται στη σωρευτική συγκέντρωση όζοντος. Πιο πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι οι τιμές-στόχοι που βασίζονται στη σωρευτική στοματική ροή όζοντος [π.χ. ο δείκτης φυτοτοξικής δόσης όζοντος (POD)] είναι βιολογικά πιο σημαντικές από τις τιμές-στόχους που βασίζονται στη συγκέντρωση (π.χ. AOT40), καθώς παρέχουν εκτίμηση της ποσότητας του όζοντος που εισέρχεται στους πόρους των φύλλων (στόματα) και προκαλεί βλάβη στο εσωτερικό του φυτού (Mills et al., 2011a,b). Η μεθοδολογία για τον υπολογισμό του POD διαμορφώθηκε και εφαρμόσθηκε από το ΔΠΣ-βλάστηση χρησιμοποιώντας το μοντέλο DO3SE. Με την παρακολούθηση των ωριαίων συγκεντρώσεων του όζοντος και μετεωρολογικών παραμέτρων (πίνακας 5), μπορούν να υπολογιστούν οι σωρευτικές στοματικές ροές όζοντος για συγκεκριμένα είδη φυτών. Η υπέρβαση των κρίσιμων επιπέδων όζοντος που βασίζονται στις στοματικές ροές αποτελεί ένδειξη του κινδύνου για επιπτώσεις από το όζον σε ένα είδος της θέσης που είναι ευαίσθητο στο όζον. Λεπτομέρειες σχετικά με τον υπολογισμό του POD και την εφαρμογή του διατίθενται στο εγχειρίδιο για τις μεθοδολογίες και τα κριτήρια για τη δημιουργία μοντέλων και τη χαρτογράφηση των κρίσιμων φορτίων και επιπέδων, καθώς και των επιπτώσεων, των κινδύνων και των τάσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (22).

Πίνακας 5

Δείκτες για την εκτίμηση των βλαβών που προκαλεί το όζον στη βλάστηση σύμφωνα με το παράρτημα V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Στοιχεία και περαιτέρω διευκρινίσεις μπορείτε να βρείτε στα σχετικά εγχειρίδια του ΔΠΣ.

Δείκτης Μέτρηση Συχνότητα Παραπομπή για μεθοδολογία και αναφορά δεδομένων Βλάβες από όζον στο φύλλωμα των δένδρων Ορατά συμπτώματα από όζον σε φύλλα ειδών δένδρων και σε δένδρα και ξυλώδη φυτά σε θέσεις δειγματοληψίας εκτεθειμένες στο φως (LESS)· Ανάπτυξη της διαμέτρου των δένδρων Ορατά συμπτώματα από όζον: ετησίως σε επιφάνειες επιπέδου ΙΙ· Ανάπτυξη της διαμέτρου: κάθε 5 έτη Μέρος VIII (ορατά συμπτώματα από όζον) και μέρος V (ανάπτυξη διαμέτρου) του εγχειριδίου για το ΔΠΣ-δάση Βλάβες από όζον στο φύλλωμα καλλιεργειών και ειδών που δεν είναι δένδρα Ορατά συμπτώματα από όζον στα φύλλα· Καλλιέργειες: απόδοση συγκομιδής Ορατά συμπτώματα από όζον: τουλάχιστον μία φορά ετησίως κατά την καλλιεργητική περίοδο, κατά προτίμηση αμέσως μετά (3-7 ημέρες) από επεισόδιο όζοντος (1)· Απόδοση καλλιέργειας: ετησίως http://icpvegetation.ceh.ac.uk. Να αναθεωρηθεί από προηγούμενα εγχειρίδια, ώστε να συμφωνεί με την οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών (συμπεριλαμβανομένων των καταλόγων των ειδών που είναι ευαίσθητα στο όζον) Υπέρβαση των κρίσιμων επιπέδων όζοντος που βασίζονται στη ροή Συγκέντρωση όζοντος (2), μετεωρολογικές συνθήκες (3) (θερμοκρασία, σχετική υγρασία, ένταση του φωτός, βροχοπτώσεις, ταχύτητα ανέμου, ατμοσφαιρική πίεση) και τύπος εδάφους (αμμώδες, αργιλώδες, πηλώδες) στη θέση ή κοντά σε αυτήν (4). Για τον υπολογισμό της ροής του όζοντος και της υπέρβασης των κρίσιμων επιπέδων μπορεί να χρησιμοποιηθεί μοντέλο DO3SE βασιζόμενο στη ροή Ετησίως: Ωριαία στοιχεία κατά την καλλιεργητική περίοδον (5) Method in Modelling and Mapping Manual LRTAP Convention, Chapter 3 – «Mapping critical levels for vegetation» (http://icpvegetation.ceh.ac.uk, συμπεριλαμβανομένου υπερσυνδέσμου για την ηλεκτρονική έκδοση του μοντέλου DO3SE (6))

3.4.4. Ολοκληρωμένη παρακολούθηση των οικοσυστημάτων γλυκών υδάτων και των χερσαίων οικοσυστημάτων στο πλαίσιο του ΔΠΣ

Η ολοκληρωμένη παρακολούθηση των οικοσυστημάτων αφορά τη διεξοδική ταυτόχρονη μέτρηση των φυσικών, χημικών και βιολογικών ιδιοτήτων μιας λεκάνης απορροής, σε βάθος χρόνου και μεταξύ των διαμερισμάτων. Λόγω της πολυπλοκότητάς της, η ολοκληρωμένη παρακολούθηση δεν αποσκοπεί να καλύψει μεγάλες εκτάσεις, αλλά περισσότερο να βελτιώσει την κατανόηση της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ του αέρα, του εδάφους, των υδάτων και της βιολογικής αντίδρασης κατά κύριο λόγο σε δασικά οικοσυστήματα. Οι εν λόγω περιοχές παρακολούθησης θα μπορούσαν να παρέχουν, αφενός, δεδομένα για συγκεκριμένα οικοσυστήματα, π.χ. για τα δασικά οικοσυστήματα ή τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων, και, αφετέρου, θα μπορούσαν να επιτρέπουν την καλύτερη διάκριση μεταξύ των επιπτώσεων που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση σε σύγκριση με άλλες πιθανές πηγές ρύπανσης. Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν λίγες τοποθεσίες στα κράτη μέλη στις οποίες πραγματοποιείται αυτή η λεπτομερής παρακολούθηση. Συνιστάται στα κράτη μέλη να διαθέτουν τουλάχιστον δύο θέσεις που καλύπτουν τις σχετικές διαβαθμίσεις όσον αφορά το κλίμα και την εναπόθεση. Οι θέσεις ολοκληρωμένης παρακολούθησης θα πρέπει να είναι μικρές και καλά οριοθετημένες λεκάνες απορροής σε φυσικές ή ημιφυσικές περιοχές. Οι μετρήσεις περιλαμβάνουν τις μετεωρολογικές συνθήκες, την υγρή και ξηρά εναπόθεση, τη διαπερώσα βροχή, τη χημική σύσταση του εδάφους (σε στερεά και υγρή φάση), τη χημική σύσταση των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, και τη βιολογική απόκριση (ήτοι βλάστηση και άλλα βιολογικά στοιχεία). Σκοπός είναι να παρακολουθούνται και να αξιολογούνται τόσο οι βιογεωχημικές τάσεις όσο και οι βιολογικές αποκρίσεις· να γίνεται διαχωρισμός μεταξύ του θορύβου και της φυσικής διακύμανσης από το σήμα της ανθρωπογενούς διατάραξης μέσω της παρακολούθησης των φυσικών δασικών οικοσυστημάτων· και να αναπτύσσονται και εφαρμόζονται εργαλεία, π.χ. μοντέλα για την περιφερειακή αξιολόγηση και πρόβλεψη μακροπρόθεσμων επιπτώσεων.

Στον πίνακα 6 παρατίθενται σημαντικές μεταβλητές σύμφωνα με το παράρτημα V της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών και οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα οικοσυστήματα. Λεπτομερή περιγραφή του απαιτούμενου εξοπλισμού, του σχεδιασμού και των μεθοδολογιών μπορείτε να βρείτε στο εγχειρίδιο του ΔΠΣ-ολοκληρωμένη παρακολούθηση (23). Το πλήρες πρόγραμμα των ολοκληρωμένων μετρήσεων επιτρέπει επίσης τη διενέργεια λεπτομερούς μοντελοποίησης, την ανάλυση της σχέσης αιτίου–αποτελέσματος και τη μελέτη των αλληλεπιδράσεων με τις διεργασίες της κλιματικής αλλαγής (24) (25) (26).

Πίνακας 6

Παράμετροι και συχνότητες για τις θέσεις ολοκληρωμένης παρακολούθησης του ΔΠΣ

Λεπτομερή περιγραφή και μεθοδολογία μπορείτε να βρείτε στο εγχειρίδιο ICP Integrated Monitoring (27).

Μέτρηση (σύμπλοκο δεικτών) Παράμετρος Συχνότητα Μέθοδος Μετεωρολογικές συνθήκες Βροχόπτωση, θερμοκρασία του αέρα, θερμοκρασία του εδάφους, σχετική υγρασία, ταχύτητα του ανέμου, διεύθυνση του ανέμου, ολική ακτινοβολία/καθαρή ακτινοβολία Μηνιαία Μέρος 7.1 Χημική σύσταση του αέρα Διοξείδιο του θείου, διοξείδιο του αζώτου, όζον, σωματιδιακό θειικό, νιτρικά σε αερολύματα και αέρια, νιτρικό οξύ, αμμωνία και αμμώνιο σε αερολύματα Μηνιαία Μέρος 7.2 Χημική σύσταση κατακρημνισμάτων (εγχειρίδιο EMEP) Θειικά, νιτρικά, αμμώνιο, χλώριο, νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, μαγνήσιο και αλκαλικότητα Μηνιαία Μέρος 7.3 Διαπερώσα βροχή Θειικά, νιτρικά, αμμώνιο, ολικό N, χλώριο, νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, μαγνήσιο, διαλυμένος οργανικός άνθρακας και ισχυρό οξύ (με pH) Εβδομαδιαία έως μηνιαία Μέρος 7.5 Χημική σύσταση του εδάφους pH (CaCl2), ολικό S, ολικό P, ολικό N, ανταλλάξιμο Ca, ανταλλάξιμο Mg, ανταλλάξιμο K, ανταλλάξιμο Na, ανταλλάξιμο Al, ολικός οργανικός άνθρακας (TOC), ανταλλάξιμη ογκομετρούμενη οξύτητα (H+Al) Κάθε πέντε έτη Μέρος 7.7 Χημική σύσταση εδαφικών υδάτων pH, ηλεκτρική αγωγιμότητα, αλκαλικότητα, διάγραμμα Gran, ολικό N, αμμώνιο, νιτρικά, ολικό P, Ca, Mg, K, Na, ολικό αργίλιο, ασταθές αργίλιο Τέσσερις φορές ετησίως Μέρος 7.8 Χημική σύσταση υδάτων επιφανειακής απορροής αλκαλικότητα, θειικά, νιτρικά, χλώριο, διαλυμένος οργανικός άνθρακας, pH, ασβέστιο, μαγνήσιο, νάτριο, κάλιο, ανόργανο (ασταθές) αργίλιο, ολικό άζωτο, αμμώνιο, απορροή ύδατος υδατορρεύματος, ειδική αγωγιμότητα Μηνιαία Μέρος 7.10 Χημική σύσταση του φυλλώματος Ca, K, Mg, Na, N, P, S, Cu, Fe, Mn, Zn και TOC Κάθε πέντε έτη Μέρος 7.12 Χημική σύσταση φυλλοστρωμνής Ca, K, Mg, Na, N, P, S, Cu, Fe, Mn, Zn και TOC Ετησίως Μέρος 7.13 Βλάστηση (θέση εντατικής παρακολούθησης) Χαμηλή βλάστηση, βλάστηση αγρών, βλάστηση στρωμάτων θάμνων και δένδρων, και ιδίως αγγειόφυτα, βρυόφυτα και λειχήνες που αναπτύσσονται στο έδαφος. Διάμετρος δένδρων, δομή κόμης Κάθε τρία έτη Μέρος 7.17 Επίφυτα επί κορμών Λειχηνικά είδη που αναπτύσσονται σε κορμούς ζώντων δένδρων Κάθε πέντε έτη Μέρος 7.20 Εναέρια πράσινα φύκη αριθμός κλαδιών και νεότερων βλαστών με φύκη παχύτερο στρώμα φυκών ανά δένδρο, αριθμός ετήσιων βλαστών με > 50 % εναπομείνασες βελόνες, αριθμός ετήσιων βλαστών με > 5 % εναπομείνασες βελόνες Ετησίως Μέρος 7.21

4. Σχέση με άλλες δραστηριότητες παρακολούθησης

Το άρθρο 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών ορίζει τα εξής: «Τα κράτη μέλη συντονίζονται με άλλα προγράμματα παρακολούθησης που έχουν θεσπιστεί δυνάμει της ενωσιακής νομοθεσίας, συμπεριλαμβανομένης της οδηγίας 2008/50/ΕΚ, της οδηγίας 2000/60/ΕΚ […] και της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ […] και, ενδεχομένως, της σύμβασης LRTAP και, όπου ενδείκνυται, χρησιμοποιούν στοιχεία που συγκεντρώθηκαν δυνάμει των προγραμμάτων αυτών.».

Σκοπός των διατάξεων αυτών είναι να μεγιστοποιηθεί η χρήση των δεδομένων που συλλέγονται στο πλαίσιο των υφιστάμενων συστημάτων, ώστε να αποφεύγεται η αλληλεπικάλυψη και να αξιοποιούνται συνέργειες. Εντούτοις, είναι σημαντικό να προσδιοριστούν οι τύποι οικοσυστημάτων και οι σχετικές θέσεις και παράμετροι, όπως ορίζεται στο τμήμα 3 ανωτέρω, προκειμένου ο έλεγχος να είναι συναφής με τους σκοπούς της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

4.1. Σχέση με την παρακολούθηση στο πλαίσιο της νομοθεσίας/των πρωτοβουλιών της ΕΕ

Πραγματοποιείται εκτεταμένη παρακολούθηση των όγκων γλυκών υδάτων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (2000/60/ΕΚ), καθώς και παρακολούθηση ευρέος φάσματος οικοτόπων βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ). Οι πληροφορίες που υποβάλλονται στην ΕΕ είναι διαθέσιμες μέσω των σχετικών βάσεων δεδομένων του Eionet (28) υπό τον συντονισμό του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος.

Δεδομένου του στόχου και των απαιτήσεων για την επιλογή της θέσης όσον αφορά την παρακολούθηση βάσει της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, μόνο ένα υποσύνολο των θέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα ενδέχεται να έχει σημασία για τους τρέχοντες σκοπούς. Κυρίως θέσεις που γειτνιάζουν με πηγές και περιβάλλονται από φυσικές περιοχές έχουν σημασία για την απόδοση της ποιότητας των υδάτων στις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Μια περιπτωσιολογική μελέτη για την ενσωμάτωση της παρακολούθησης βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα σε ένα δίκτυο παρακολούθησης για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη Φινλανδία παρατίθεται στο τμήμα 7.2.

Άλλες σημαντικές πηγές δεδομένων, οι οποίες μπορούν να ενσωματωθούν στην παρακολούθηση που σχετίζεται με το άρθρο 9, μπορούν να προκύψουν από την έρευνα LUCAS (έρευνα για τη χρήση και την κάλυψη γης) (29), π.χ. σχετικά με την περιεκτικότητα του εδάφους σε άνθρακα και άζωτο. Η πρωτοβουλία της ΕΕ για τους επικονιαστές (30), καθώς και άλλα μεμονωμένα σχέδια της ΕΕ για την παρακολούθηση των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας μπορούν να παρέχουν επιπλέον ευκαιρίες για την εναρμόνιση, την ενσωμάτωση και την αύξηση της αποτελεσματικότητας της συλλογής δεδομένων σε διάφορα προγράμματα παρακολούθησης.

4.2. Σχέση με παρακολούθηση στο πλαίσιο πρωτοβουλιών της σύμβασης LRTAP

Οι δραστηριότητες παρακολούθησης οικοσυστημάτων στο πλαίσιο της ομάδας εργασίας για τις επιπτώσεις (WGE) της σύμβασης LRTAP έχουν άμεση σχέση με την εφαρμογή της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, καθώς έχουν τους ίδιους στόχους και έχουν αναπτύξει σημαντικά τεχνικά στοιχεία αναφοράς κατά τα περισσότερα από 20 χρόνια λειτουργίας τους.

Ως αποτέλεσμα, αυτή η μακροπρόθεσμη παρακολούθηση στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP παρέχει σημαντικά σύνολα δεδομένων για το παρελθόν, βάσει παρακολούθησης σύμφωνα με εγκεκριμένες μεθόδους και, ως εκ τούτου, χρησιμοποιώντας συνεκτικές μεθόδους δειγματοληψίας και ανάλυσης, και συχνότητα.

Τα δίκτυα εντατικής παρακολούθησης της WGE βασίζονται στα οικοσυστήματα, και είναι θεματικά (ατμοσφαιρική ρύπανση) και μακροπρόθεσμα. Τα χαρακτηριστικά αυτά επιτρέπουν τον εντοπισμό των μεταβολών στα οικοσυστήματα, την αξιολόγηση των σχετικών παραγόντων και τον προσδιορισμό των συνεπειών των μεταβολών στα οικοσυστήματα και, ως εκ τούτου, την ενημέρωση των υπευθύνων χάραξης πολιτικής σχετικά με την κατάσταση, καθώς και την πρόβλεψη μελλοντικών μεταβολών.

Εν ολίγοις, οι στόχοι της παρακολούθησης των οικοσυστημάτων σύμφωνα με την οδηγία για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών είναι πανομοιότυποι με εκείνους των υφιστάμενων δικτύων παρακολούθησης στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP και, επομένως, η παρακολούθηση αυτή θα πρέπει να αξιοποιείται στο σύνολό της για τους σκοπούς της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, διότι:

— Παρακολουθεί δείκτες για την οξίνιση, τον ευτροφισμό και τις επιπτώσεις του όζοντος στα οικοσυστήματα (σχεδόν όλες τις παραμέτρους του παραρτήματος V)·

— Εντοπίζει μεταβολές στα οικοσυστήματα·

— Προσδιορίζει τον ρυθμό της μεταβολής ή την τάση (χρονική κλίμακα), την έκταση της μεταβολής (χωρική κλίμακα) και την ένταση της μεταβολής (μέγεθος της επίπτωσης)·

— Καθιστά δυνατή την κατανόηση του τρόπου με τον οποίον οι μεταβολές θα επηρεάσουν την κατάσταση των οικοσυστημάτων·

— Καθιστά δυνατή την πρόβλεψη και τον προσδιορισμό των εν λόγω μεταβολών που σχετίζονται με τις φυσικές διεργασίες και τις ανθρώπινες δραστηριότητες·

— Διευκολύνει τη μοντελοποίηση της δυναμικής των οικοσυστημάτων και των συναφών διαδικασιών·

— Καθιστά δυνατή την πρόβλεψη των δυνητικά δυσμενών επιδράσεων και, κατά συνέπεια, παρέχει «έγκαιρες προειδοποιήσεις»·

— Καθιστά δυνατή την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των πολιτικών.

Είναι επίσης σημαντικό να επισημανθεί ότι, στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP, η θεματική παρακολούθηση συνδυάζει την παρακολούθηση των απειλών της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των επιπτώσεων ώστε να επιτυγχάνεται επαρκές επίπεδο προβλεψιμότητας, με σκοπό την παροχή καλύτερης καθοδήγησης στις δράσεις πολιτικής. Η ταυτόχρονη παρακολούθηση των τάσεων καταπόνησης των οικοσυστημάτων (ατμοσφαιρική ρύπανση) και των επιπτώσεων στα οικοσυστήματα βελτιώνει την ερμηνεία των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης.

4.3. Σχέση με άλλα δίκτυα παρακολούθησης

Για την παρακολούθηση τύπων οικοσυστημάτων οι οποίοι δεν καλύπτονται από τα ΔΠΣ, μπορεί να εξεταστεί η αξιοποίηση του δικτύου LTER-Europe (ευρωπαϊκό δίκτυο μακροπρόθεσμης έρευνας οικοσυστημάτων). Το LTER-Europe είναι μια ευρωπαϊκή κεντρική οργάνωση και ερευνητική υποδομή για ερευνητικά κέντρα και σταθμούς που διεξάγουν έρευνα και παρακολούθηση του περιβάλλοντος και των οικοσυστημάτων (31). Ένας βασικός στόχος είναι να οργανωθούν όλες οι ευρωπαϊκές θέσεις ώστε να δημιουργηθεί μια βάση γνώσεων για τη βελτίωση της κατανόησης της δομής και των λειτουργιών των οικοσυστημάτων και της μακροπρόθεσμης απόκρισής τους σε περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες.

Οι κυριότεροι στόχοι του LTER-Europe είναι:

— Ο εντοπισμός των παραγόντων προώθησης των μεταβολών στα οικοσυστήματα στις διάφορες περιβαλλοντικές και οικονομικές διαβαθμίσεις της Ευρώπης·

— Η διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ αυτών των παραγόντων, των αποκρίσεων και των αναπτυξιακών προκλήσεων στο πλαίσιο μιας κοινής ερευνητικής ατζέντας, και η παραπομπή σε εναρμονισμένες παραμέτρους και μεθόδους·

— η ανάπτυξη κριτηρίων για θέσεις LTER και για πλατφόρμες LTSER (32) για την ενίσχυση των επιστημών αιχμής με μοναδική επιτόπια υποδομή·

— Η βελτίωση της συνεργασίας και των συνεργειών μεταξύ των διαφόρων παραγόντων, ομάδων συμφερόντων, δικτύων κ.λπ.

Το LTER-Europe εργάζεται για την επίτευξη των στόχων αυτών, παρέχοντας ένα πλαίσιο για την ανάπτυξη έργων, εργασίες σχεδιασμού, εκπαίδευση, ανταλλαγή τεχνογνωσίας, επικοινωνία και θεσμική ολοκλήρωση. Ορισμένες παράμετροι που είναι χρήσιμες για την παρακολούθηση βάσει του άρθρου 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών παρακολουθούνται ήδη στο πλαίσιο του LTER-Europe, και τα κράτη μέλη μπορεί να επιθυμούν να εξετάσουν εάν και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να συμπληρωθεί το σύστημα για να καλύψει πρόσθετες παραμέτρους (33).

Επιπλέον, μπορούν να χρησιμοποιηθούν δεδομένα από τις εθνικές δασικές απογραφές και από άλλες εθνικές δραστηριότητες παρακολούθησης. Τα ερευνητικά έργα μπορούν να αποτελέσουν μια άλλη πηγή σχετικών δεδομένων, όπως είναι οι πληροφορίες που βασίζονται σε τηλεπισκόπηση, οι οποίες μπορούν να παρέχουν σαφή χωρικά στοιχεία όσον αφορά τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην κατάσταση των φυτών (π.χ. Cotrozzi et al. (2018) (34)).

5. Υποβολή εκθέσεων

5.1. Υποβολή γεωγραφικής θέσης των σταθμών παρακολούθησης και των σχετικών δεικτών, από την 1η Ιουλίου 2018 και στη συνέχεια ανά τετραετία

Κατά την υποβολή της γεωγραφικής θέσης των σταθμών παρακολούθησης και των σχετικών δεικτών που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, σύμφωνα με το άρθρο 10 παράγραφος 4 στοιχείο α) της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, θα πρέπει να αναφέρονται:

— Οι συντεταγμένες και το υψόμετρο του σταθμού, η ονομασία και ο τύπος του οικοτόπου/οικοσυστήματος και σύντομη περιγραφή του σταθμού·

— Λεπτομέρειες ως προς τις παραμέτρους που παρακολουθούνται σε κάθε σταθμό.

Οι πληροφορίες αυτές θα πρέπει να συνοδεύονται από επεξήγηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάστηκε το δίκτυο, λαμβάνοντας υπόψη τις απαιτήσεις που ορίζονται στο άρθρο 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

5.2. Υποβολή των ροών δεδομένων, από την 1η Ιουλίου 2019 και στη συνέχεια ανά τετραετία

Η υποβολή των δεδομένων παρακολούθησης που αναφέρεται στο άρθρο 9 της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών, σύμφωνα με το άρθρο 10 παράγραφος 4 στοιχείο β), θα πρέπει να ακολουθεί τις ακόλουθες αρχές:

— Θα πρέπει να είναι τυποποιημένη, στο μέτρο του δυνατού, σύμφωνα με τις υφιστάμενες ροές δεδομένων·

— Θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη συμμόρφωση με την υποδομή χωρικών πληροφοριών INSPIRE (35)·

— Θα πρέπει να αξιοποιεί τα συστήματα υποβολής στοιχείων που δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο των ΔΠΣ.

Σ' αυτή τη βάση, η Επιτροπή και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος έχουν αναπτύξει ένα υπόδειγμα (36) για αυτές τις απαιτήσεις υποβολής στοιχείων, του οποίου η χρήση συνιστάται ιδιαίτερα για να καταστεί δυνατή η συγκρισιμότητα και η συνεκτικότητα των στοιχείων, και για να διευκολυνθεί η ανάλυσή τους.

6. Στήριξη της υλοποίησης

Οι ανταλλαγές πληροφοριών σχετικά με τις πρακτικές των κρατών μελών, στις οποίες στηρίχθηκε η δημιουργία του παρόντος εγγράφου καθοδήγησης, ήταν πολύ χρήσιμες. Στο πλαίσιο αυτό, το εργαλείο μεταξύ ομοτίμων που δημιουργήθηκε βάσει της Επισκόπησης της Περιβαλλοντικής Εφαρμογής της Επιτροπής καθιστά δυνατή την περαιτέρω αμοιβαία υποστήριξη, είτε με τη μορφή μηχανισμών στήριξης μέσω αδελφοποιήσεων ή με ανταλλαγές μεταξύ μεγαλύτερων ομάδων κρατών μελών ως προς την υλοποίηση και την ορθή πρακτική. Το εργαλείο αυτό χρησιμοποιεί το εδραιωμένο μέσο TAIEX της Επιτροπής και, κατόπιν αιτήματος δημόσιας αρχής κράτους μέλους (εθνικής, περιφερειακής, τοπικής κ.λπ.), το TAIEX μπορεί να οργανώσει αποστολές εμπειρογνωμόνων από δημόσιες περιβαλλοντικές αρχές με σκοπό την παροχή εμπειρογνωμοσυνών, επισκέψεις μελέτης προσωπικού σε άλλο κράτος μέλος προκειμένου να διδαχθούν από τις εμπειρίες των ομοτίμων τους, καθώς και τη διεξαγωγή μεμονωμένων ή πολυεθνικών εργαστηρίων. Περισσότερες πληροφορίες, τη σχετική ηλεκτρονική αίτηση καθώς και πληροφορίες για την καταχώριση εμπειρογνωμόνων θα βρείτε στον δικτυακό τόπο:

http://ec.europa.eu/environment/eir/p2p/index_en.htm

Επίσης, πρέπει να σημειωθεί ότι τα ΔΠΣ διοργανώνουν ετήσιες συναντήσεις στις οποίες μπορούν να παρευρίσκονται εθνικοί εμπειρογνώμονες για να μαθαίνουν περισσότερα σχετικά με την παρακολούθηση και για να ανταλλάσσουν τις εμπειρίες τους ως προς τη λειτουργία των θέσεων. Πληροφορίες θα βρείτε στον δικτυακό τόπο:

https://www.unece.org/environmental-policy/conventions/envlrtapwelcome/meetings-and-events.html#/)

7. Περιπτωσιολογικές μελέτες

7.1. Παρακολούθηση του όζοντος στο Ηνωμένο Βασίλειο

Το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει μια θέση εντατικής παρακολούθησης του όζοντος, την οποία διαχειρίζεται το κέντρο συντονισμού του προγράμματος ΔΠΣ-βλάστηση. Στη θέση αυτή παρακολουθούνται οι ωριαίες συγκεντρώσεις όζοντος και οι μετεωρολογικές συνθήκες προκειμένου να καθίσταται δυνατός ο υπολογισμός των σωρευτικών στοματικών ροών όζοντος (POD) κατά την καλλιεργητική περίοδο για διάφορα είδη φυτών [καλλιέργειες, δένδρα, (ημι)φυσική βλάστηση]. Έτσι, είναι δυνατός ο υπολογισμός της υπέρβασης των κρίσιμων επιπέδων όζοντος που βασίζονται στη ροή. Επιπλέον, οι βλάβες στο φύλλωμα ειδών που παρουσιάζουν ευαισθησία στο όζον παρακολουθούνται τακτικά, αλλά συχνά δεν παρατηρούνται λόγω των γενικώς χαμηλών ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων όζοντος στη θέση. Το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει επίσης ένα αγροτικό δίκτυο περίπου 20 θέσεων παρακολούθησης όπου καταγράφονται ωριαίες συγκεντρώσεις όζοντος. Σε συνδυασμό με μοντελοποιημένα μετεωρολογικά δεδομένα, καθίσταται δυνατός ο υπολογισμός των βασιζόμενων στη ροή κρίσιμων επιπέδων όζοντος για τις εν λόγω θέσεις. Οι βλάβες που προκαλεί το όζον στο φύλλωμα δεν παρακολουθούνται προς το παρόν στις εν λόγω θέσεις.

7.2. Ενσωμάτωση της παρακολούθησης των φινλανδικών επιφανειακών υδάτων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (ΟΠΥ), των ΔΠΣ στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP και της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (2000/60/ΕΚ) επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διενεργούν πρόγραμμα εποπτικής παρακολούθησης προκειμένου να παρέχουν πληροφορίες π.χ. για την εκτίμηση μακροπρόθεσμων μεταβολών των φυσικών συνθηκών και των μακροπρόθεσμων μεταβολών που προκύπτουν από διαδεδομένες (παγκόσμιες) ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Για την εκπλήρωση αυτών των στόχων εποπτείας, πρέπει να διενεργείται παρακολούθηση της οικολογικής και χημικής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων συνήθως σε υδατικά συστήματα που παρουσιάζουν φυσικές ή ημιφυσικές συνθήκες αναφοράς και/ή υψηλή/καλή οικολογική κατάσταση. Η παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης του θείου και του αζώτου στα υδάτινα οικοσυστήματα στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP αφορά κατά βάση τους ίδιους στόχους και σχέδια εποπτείας, και, ως εκ τούτου, η παρακολούθηση των υδάτινων οικοσυστημάτων στο πλαίσιο των ΔΠΣ της σύμβασης LRTAP είναι σημαντική για την παρακολούθηση των θέσεων αναφοράς βάσει της ΟΠΥ (και αντιστρόφως). Οι σκοποί και οι στόχοι των εν λόγω προγραμμάτων παρακολούθησης είναι επίσης σημαντικοί για την παρακολούθηση των οικοσυστημάτων στο πλαίσιο της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

Η παρακολούθηση βάσει της ΟΠΥ σε θέσεις αναφοράς στη Φινλανδία —τόσο από χημικής όσο και από βιολογικής απόψεως— πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο σε λίμνες και υδατορρεύματα που βρίσκονται σε προστατευόμενες ή απομακρυσμένες περιοχές ή σε λεκάνες απορροής που βρίσκονται σε άλλες περιοχές με καμία ή με ελάχιστη άμεση ανθρώπινη επιρροή. Εν γένει, αυτά τα είδη γλυκών υδάτων στη Φινλανδία είναι ολιγοτροφικά ή δυστροφικά, η χερσαία λεκάνη απορροής είναι κυρίως δασική και η χημική σύσταση των υδάτων χαρακτηρίζεται από χαμηλή ή μέτρια ιοντική ισχύ. Ως εκ τούτου, τα εν λόγω υδατικά συστήματα παρουσιάζουν ευαισθησία στις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Για τους σκοπούς της παρακολούθησης της οικολογικής και χημικής κατάστασης των λιμνών και των ποταμών βάσει της ΟΠΥ, η τυπολογία, η οποία είναι αντιπροσωπευτική των γλυκών υδάτων, των φυσικών και ημιφυσικών οικοτόπων τους στη Φινλανδία, αποτελείται από τους ακόλουθους τύπους λιμνών και ποταμών (πίνακας 8):

Πίνακας 8

Τυπολογία φινλανδικών υδατικών συστημάτων γλυκού νερού

(http://www.ymparisto.fi/en-US/Waters/State_of_the_surface_waters/Typology_of_surface_waters)

Τύποι λιμνών Τύποι ποταμών Μικρές και μεσαίου μεγέθους λίμνες φτωχές σε χούμο Μικροί ποταμοί τυρφώνων Μικρές λίμνες με χουμικές ουσίες Μικροί ποταμοί σε περιοχές με ανόργανα εδάφη Μεσαίου μεγέθους λίμνες με χουμικές ουσίες Μικροί ποταμοί σε περιοχές με αργιλώδη εδάφη Μεγάλες λίμνες φτωχές σε χούμο Μεσαίου μεγέθους ποταμοί τυρφώνων Μεγάλες λίμνες με χουμικές ουσίες Ποταμοί μεσαίου μεγέθους σε περιοχές με ανόργανα εδάφη Λίμνες πλούσιες σε χούμο Ποταμοί μεσαίου μεγέθους σε περιοχές με αργιλώδη εδάφη Αβαθείς λίμνες φτωχές σε χούμο Μεγάλοι ποταμοί τυρφώνων Αβαθείς λίμνες με χουμικές ουσίες Μεγάλοι ποταμοί σε περιοχές με ανόργανα εδάφη Αβαθείς λίμνες πλούσιες σε χούμο Μεγάλοι ποταμοί σε περιοχές με αργιλώδη εδάφη Λίμνες με πολύ πρόσκαιρη κατακράτηση ύδατος Πολύ μεγάλοι ποταμοί τυρφώνων Λίμνες στη βόρεια Λαπωνία Πολύ μεγάλοι ποταμοί σε περιοχές με ανόργανα εδάφη Λίμνες φυσικά πλούσιες σε θρεπτικά συστατικά και ασβέστιο

Από αυτούς τους 12 τύπους λιμνών για τους σκοπούς παρακολούθησης βάσει της ΟΠΥ, οι τύποι «μικρές λίμνες φτωχές σε χούμο» και «μικρές λίμνες με χουμικές ουσίες» (συμπεριλαμβανομένων των αβαθών) περιλαμβάνουν μικρές (A < 1 km2) δασικές λίμνες πηγών, οι οποίες είναι κοινές στις βόρειες περιοχές σε εκτάσεις δασών κωνοφόρων και σε εκτάσεις τυρφώνων, και είναι πολυάριθμες στη Φινλανδία, ενώ έχει αποδειχθεί ότι είναι ευαίσθητες στην ατμοσφαιρική ρύπανση, καθώς και καλοί δείκτες των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Ο τύπος «λίμνες στη βόρεια Λαπωνία» επίσης περιλαμβάνει ευαίσθητες λίμνες σε δασικές ή ορεινές περιοχές στη βόρεια Φινλανδία με χημικά χαρακτηριστικά τη χαμηλή ιοντική ισχύ και τα λίγα θρεπτικά συστατικά. Αντίστοιχα, οι ποταμοί των τύπων «μικροί ποταμοί τυρφώνων» και «μικροί ποταμοί σε περιοχές με ανόργανα εδάφη» περιλαμβάνουν μικρά υδατορρεύματα σε δασικές ή ορεινές περιοχές, και πολλοί εξ αυτών είναι ευαίσθητοι, καθώς και καλοί δείκτες των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Η παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στις λίμνες και τα υδατορρεύματα σε δασικές και ορεινές περιοχές αναφοράς στη Φινλανδία πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP (ICP Waters, ICP Integrated Monitoring) και των εθνικών προγραμμάτων παρακολούθησης. Στις περισσότερες θέσεις, η τακτική παρακολούθηση ξεκίνησε το 1990, και πραγματοποιείται σήμερα σε 34 θέσεις, οι οποίες καλύπτουν γεωγραφικά το σύνολο της χώρας. Για να συμπληρωθεί η παρακολούθηση βάσει της ΟΠΥ στα σημεία αναφοράς, 18 από τις 34 θέσεις ΔΠΣ/εθνικές θέσεις ενσωματώθηκαν στην παρακολούθηση/υποβολή εκθέσεων βάσει της ΟΠΥ, με σκοπό την παροχή πληροφοριών σχετικά με τις μακροπρόθεσμες μεταβολές των φυσικών συνθηκών και τις μακροπρόθεσμες μεταβολές που προκύπτουν από παγκόσμιες πιέσεις, κυρίως από την ατμοσφαιρική εναπόθεση και την κλιματική αλλαγή. Σε αντάλλαγμα, η παρακολούθηση βάσει της ΟΠΥ παρέχει βιολογικά δεδομένα για τις απαιτήσεις των αξιολογήσεων στο πλαίσιο της σύμβασης LRTAP. Οι αξιολογήσεις βάσει της σύμβασης LRTAP και των εθνικών προγραμμάτων παρακολούθησης που είναι κατάλληλα για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης πληρούν τις απαιτήσεις της χημικής ανάλυσης για τους σκοπούς της ΟΠΥ, συμπεριλαμβανομένων του pH, της αλκαλικότητας, των κυριότερων ανιόντων και κατιόντων, των θρεπτικών συστατικών και του διαλυμένου οργανικού άνθρακα. Η παρακολούθηση των στόχων, ο σχεδιασμός της εποπτείας (όπως η δημιουργία/επιλογή της θέσης, η δειγματοληψία και οι χημικές αναλύσεις) και η κοινή βάση δεδομένων συντονίζονται από κυβερνητικό φορέα περιβαλλοντικής διοίκησης, συμπεριλαμβανομένου του φινλανδικού περιβαλλοντικού ινστιτούτου και 13 κέντρων για την οικονομία, την ανάπτυξη, τις μεταφορές και το περιβάλλον. Ο κυβερνητικός φορέας Natural Resources Institute Finland (Luke) συμμετέχει επίσης στην εθνική παρακολούθηση στο πλαίσιο της ΟΠΥ, προσδίδοντας κύρος και παρέχοντας εμπειρογνωσία όσον αφορά την παρακολούθηση των ιχθύων. Υφίστανται κεντρικές δραστηριότητες οι οποίες επιτρέπουν βασιζόμενη στους κινδύνους, ευέλικτη και αποτελεσματική ως προς το κόστος προσέγγιση όσον αφορά την παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο διαφορετικών διεθνών προγραμμάτων, καθώς και όσον αφορά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση νέων προγραμμάτων παρακολούθησης, όπως η παρακολούθηση στο πλαίσιο της οδηγίας για τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών.

(1) Δήλωση αποποίησης ευθύνης: Σκοπός του παρόντος εγγράφου καθοδήγησης είναι να παρέχει βοήθεια προς τις εθνικές αρχές ως προς την εφαρμογή της οδηγίας (ΕΕ) 2016/2284. Το παρόν έγγραφο αντικατοπτρίζει τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και, ως εκ τούτου, δεν είναι νομικά δεσμευτικό. Η δεσμευτική ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Οι απόψεις που εκφράζονται στο παρόν έγγραφο καθοδήγησης δεν μπορούν να προδικάσουν τη θέση που ενδέχεται να υιοθετήσει η Επιτροπή ενώπιον του ΔΕΕ.

(2) Οδηγία (ΕΕ) 2016/2284 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Δεκεμβρίου 2016, σχετικά με τη μείωση των εθνικών εκπομπών ορισμένων ατμοσφαιρικών ρύπων, την τροποποίηση της οδηγίας 2003/35/ΕΚ και την κατάργηση της οδηγίας 2001/81/ΕΚ (ΕΕ L 344 της 17.12.2016, σ. 1).

(3) Οδηγία 2001/81/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2001, σχετικά με εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών για ορισμένους ατμοσφαιρικούς ρύπους (ΕΕ L 309 της 27.11.2001, σ. 22).

(4) Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Πρόγραμμα «Καθαρός αέρας για την Ευρώπη» [COM(2013) 918 final].

(5) https://www.unece.org/env/lrtap/welcome.html

(6) Αναλυτικά: ICP on Assessment and Monitoring Effects of Air Pollution on Rivers and Lakes (ΔΠΣ για την αξιολόγηση και τις επιπτώσεις της παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στους ποταμούς και τις λίμνες)· ICP on Assessment and Monitoring of Air Pollution Effects on Forests (ΔΠΣ για την αξιολόγηση και τις επιπτώσεις της παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα δάση)· ICP on Effects of Air Pollution on Natural Vegetation and Crops (ΔΠΣ για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη φυσική βλάστηση και τις καλλιέργειες)· ICP on Integrated Monitoring of Air Pollution Effects on Ecosystems (ΔΠΣ για την ολοκληρωμένη παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα οικοσυστήματα).

(7) Απόφαση αριθ. 1386/2013/EE του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Νοεμβρίου 2013, σχετικά με γενικό ενωσιακό πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον έως το 2020 «Ευημερία εντός των ορίων του πλανήτη μας» (ΕΕ L 354 της 28.12.2013, σ. 171).

(8) 7ο ΠΔΠ σημείο 28 στοιχείο δ).

(9) Οδηγία 2009/147/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Νοεμβρίου 2009, περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (ΕΕ L 20 της 26.1.2010, σ. 7).

(10) Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ L 206 της 22.7.1992, σ. 7).

(11) Οδηγία 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (ΕΕ L 327 της 22.12.2000, σ. 1).

(12) Βλέπε, π.χ., παράρτημα 1 της οδηγίας 92/43/ΕΟΚ για τους οικοτόπους.

(13) Χαρτογράφηση και αξιολόγηση των οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών τους — MAES: http://ec.europa.eu/environment/nature/knowledge/ecosystem_assessment/pdf/MAESWorkingPaper2013.pdf

(14) Ευρωπαϊκό σύστημα πληροφοριών για τη φύση — EUNIS: https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eunis-habitat-classification

(15) Κατηγορίες εδαφοκάλυψης βάσει καταλόγου Corine.

(16) Metzger, M.J., Bunce, R.G.H, Jongman, R.H.G, Mücher, C.A., Watkins, J.W. 2005. A climatic stratification of the environment of Europe. Global Ecology and Biogeography 14: 549-563. Υπερσύνδεσμος DOI: http://dx.doi.org/10.1111/j.1466-822x.2005.00190.x

(17) Βλέπε http://ec.europa.eu/environment/air/reduction/ecosysmonitoring.htm, ιδίως http://ec.europa.eu/environment/air/pdf/Technical%20Specifications%20NEC%20Article%209%20location%20and%20indicators%20final.docx και http://ec.europa.eu/environment/air/pdf/template%20NEC%20Article%209%20location%20and%20indicators%20for%2001%20July%202018%20final.xlsx

(18) Maes, J. et al., 2018, Analytical framework for mapping and assessing of ecosystem condition, http://ec.europa.eu/environment/nature/knowledge/ecosystem_assessment/pdf/Brochure%20MAES.pdf

(19) Στα αγγλικά, το ΔΠΣ χρησιμοποιεί τον όρο «plot» αντί του «site» για τη «θέση».

(20) UNECE ICP Forests Programme Co-ordinating Centre 2016. http://www.icp-forests.org/Manual.htm

(*1) []: συγκεντρώσεις

(21) Οδηγία 2008/50/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 2008, για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα και καθαρότερο αέρα για την Ευρώπη (ΕΕ L 152 της 11.6.2008, σ. 1).

(22) https://icpvegetation.ceh.ac.uk/publications/thematic· ιδίως στο https://www.icpmapping.org/Latest_update_Mapping_Manual Chapter 3: Mapping critical levels for vegetation, LTRAP Convention, 2017.

(1) Για τον ορισμό του επεισοδίου όζοντος, βλέπε https://www.eea.europa.eu/themes/air/air-quality/resources/glossary/ozone-episode

(2) Απαιτούνται πληροφορίες για το ύψος των μετρήσεων.

(3) Αν δεν διατίθενται στοιχεία μετρήσεων, μπορούν να χρησιμοποιηθούν μοντελοποιημένα ωριαία δεδομένα.

(4) Απαιτούνται πληροφορίες σχετικά με το γεωγραφικό πλάτος και το υψόμετρο της θέσης, καθώς και της βιογεωγραφικής ζώνης στην οποία βρίσκεται η θέση (βλέπε σχήμα 1).

(5) Απαιτούνται ωριαίες μετρήσεις συγκεντρώσεων όζοντος και μετεωρολογικά δεδομένα για τον υπολογισμό της στοματικής ροής όζοντος. Ο υπολογισμός των ροών από δεδομένα κατ' εκτίμηση ωριαίας συγκέντρωσης όζοντος με τη χρήση παθητικών δειγματοληπτών (που συγκεντρώνουν όζον για περίοδο 1-2 εβδομάδων) συνδέεται με υψηλό βαθμό αβεβαιότητας.

(6) https://www.sei-international.org/do3se

(23) www.syke.fi/nature/icpim

(24) Holmberg, M., Vuorenmaa, J., Posch, M., Forsius, M., et al., 2013. Relationship between critical load exceedances and empirical impact indicators at Integrated Monitoring sites across Europe. Ecological Indicators 24, 256-265.

(25) Dirnböck, T., Grandin, U., Bernhardt-Römermann, M., Beudert, B., Canullo, R., Forsius, M., Grabner, M.-T., Holmberg, M., Kleemola, S., Lundin, L., Mirtl, M., Neumann, M., Pompei, E., Salemaa, M., Starlinger, F., Staszewski, T., Uziębło, A.K., 2014. Forest floor vegetation response to nitrogen deposition in Europe. Global Change Biology 20, 429-440.

(26) Vuorenmaa, J., Augustaitis, A., Beudert, B., Clarke, N., de Wit, H.A., Dirnböck, T., Frey, J., Forsius, M., Indriksone, I., Kleemola, S., 2017. Long-term sulphate and inorganic nitrogen mass balance budgets in European ICP Integrated Monitoring catchments (1990–2012). Ecological Indicators 76, 15-29.

(27) UNECE ICP Integrated Monitoring Programme Manual 2017, http://www.syke.fi/en-US/Research__Development/Ecosystem_services/Monitoring/Integrated_Monitoring/Manual_for_Integrated_Monitoring

(28) https://bd.eionet.europa.eu/activities/Reporting/Article_17 http://cdr.eionet.europa.eu/help/WFD/WFD_521_2016

(29) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/LUCAS_-_Land_use_and_land_cover_survey

(30) http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/pollinators/index_en.htm

(31) www.lter-europe.net

(32) Long-Term Socio-Economic Research (μακροπρόθεσμη κοινωνικοοικονομική έρευνα).

(33) Μπορείτε να βρείτε τις θέσεις LTER και τα προγράμματά μετρήσεών τους στο https://data.lter-europe.net/deims/

(34) Cotrozzi, L., Townsend, P. A., Pellegrini, E., Nali, C., Couture, J. J., 2018, Reflectance spectroscopy: a novel approach to better understand and monitor the impact of air pollution on Mediterranean plants. https://doi.org/10.1007/s11356-017-9568-2

(35) https://inspire.ec.europa.eu/

(36) http://ec.europa.eu/environment/air/reduction/ecosysmonitoring.htm