Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το «Πράσινο Βιβλίο: Σύμπραξη για μια νέα οργάνωση της εργασίας»

(98/C 73/29)

Στις 21 Απριλίου 1997, και σύμφωνα με το άρθρο 2(2) της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και το Πρωτόκολλο (αριθ. 14) για την κοινωνική πολιτική. H Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το ανωτέρω Πράσινο βιβλίο.

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Νοεμβρίου 1997, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Meriano (εισηγητή) και της κ. Engelen-Kefer (συνεισηγήτρια).

Κατά τη 350η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 10ης Δεκεμβρίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 91 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 4 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το Πράσινο Βιβλίο σχετικά με τη σύμπραξη για μια νέα οργάνωση της εργασίας έχει ως στόχο να συμβάλει στην διεξαγόμενη συζήτηση για τις προοπτικές απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και εξετάζει τα περιθώρια αύξησης της απασχόλησης και βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας μέσω της καλύτερης οργάνωσης της εργασίας στο χώρο απασχόλησης.

Όπως αναφέρεται στην εισαγωγή, «Η έμφαση δίδεται στη νέα οργάνωση της εργασίας. Δεν υπάρχει κανένα μοντέλο, η έννοια αυτή συνεπάγεται ιδίως την αντικατάσταση των ιεραρχικών και ακάμπτων δομών με πιο καινοτομικά και ευέλικτα σχήματα που βασίζονται στα υψηλά προσόντα, στη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη και στη συμμετοχή των εργαζομένων». Στο πλαίσιο αυτό, το έγγραφο αναφέρεται στην έκθεση Ciampi σχετικά με την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας, σύμφωνα με την οποία «Μια συνεργατική προσέγγιση στη διαφορετική οργάνωση της εργασίας μέσα στις επιχειρήσεις θα βελτιώσει τις εργασιακές σχέσεις, θα επιτρέψει την ευρύτερη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων και θα οδηγήσει ενδεχομένως στη βελτίωση της ποιότητας των προϊόντων».

1.2. Κατά την άποψη της Επιτροπής, ενώ το μοντέλο οργάνωσης Ford που βασίζεται στη μαζική παραγωγή, συνέβαλε στη δημιουργία πρωτοφανών επιπέδων ευημερίας, δεν είναι αρκετά ευέλικτο για την ικανοποίηση των τρεχουσών αναγκών. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, εμφανίστηκαν νέες μορφές οργάνωσης, όπως η διαχείριση ολικής ποιότητας, συστήματα παραγωγής με μηδενικό απόθεμα και «Kaizen» (συνεχής βελτίωση) που αποσκοπούν με διάφορους τρόπους στη δημιουργία ενός ευέλικτου είδους εταιρειών με υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης και δυνατότητες πρόσληψης εξαιρετικά ειδικευμένου προσωπικού, και ικανών να επιφέρουν συνεχείς βελτιώσεις της ποιότητας και της παραγωγικότητας.

1.3. Μια μετατροπή του είδους αυτού μπορεί να εξηγηθεί από το συνδυασμό τριών παραγόντων: ανθρώπινου δυναμικού, πολύ καλύτερα εκπαιδευμένου και προετοιμασμένου για ένα όλο και πιο δημιουργικό ρόλο 7 των αγορών όπου οι καταναλωτές ζητούν όλο και περισσότερο ποικιλία ποιότητας, καινοτόμα προϊόντα και υπηρεσίες 7 και τεχνολογίας με την οποία η νέα κοινωνία των πληροφοριών μπορεί να εκπληρώσει την υπόσχεσή της μόνο εάν συνοδεύεται από οργανωτική ανανέωση. Κάθε ένας από τους παράγοντες αυτούς έχει σημαντική επίδραση στη διάρθρωση των εταιρειών, την οργάνωση της εργασίας και της σχέσης μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων.

1.4. Όλα τα θέματα αυτά δημιουργούν προβλήματα διάφορων ειδών που επηρεάζουν τον τρόπο οργάνωσης της παραγωγής και της κατάρτισης, καθώς επίσης και τη συμμετοχή.

Τα προβλήματα αυτά καλύπτουν ένα ολόκληρο φάσμα θεμάτων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και τα εξής:

- η εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση 7

- η εργατική νομοθεσία και οι εργασιακές σχέσεις 7

- τα μισθολογικά συστήματα 7

- το ωράριο εργασίας 7

- η φορολογία 7

- η κοινωνική ασφάλιση 7

- η υγεία και η ασφάλεια στον χώρο εργασίας 7

- τα περιβαλλοντικά θέματα 7

- η ισότητα ευκαιριών 7

- η αφομοίωση των ατόμων με ειδικές ανάγκες 7

- οι πολιτικές στον τομέα της αγοράς εργασίας 7

- ο εκσυγχρονισμός του δημόσιου τομέα 7

- η τηλεργασία.

1.5. Κάθε ένα από τα θέματα αυτά παρουσιάζει προκλήσεις, ιδίως όσον αφορά τον προσδιορισμό των αιτίων και των ρυθμίσεων για τη μεταβολή της οργάνωσης της εργασίας, αλλά σχετίζονται επίσης και με την προσαρμογή της πολιτικής απασχόλησης γενικότερα στα σύγχρονα δεδομένα και την δυνατότητα δημιουργίας μιας «νέας σύμπραξης», όπως αναφέρεται στον ίδιο τον τίτλο του Πράσινου Βιβλίου.

1.5.1. Τα θέματα αυτά αφορούν τόσο τις ΜΜΕ όσο και τις μεγάλες επιχειρήσεις 7 «ειδικότερα η έλλειψη των πόρων που απαιτούνται για συστηματικό οργανωτικό σχεδιασμό τείνει να παρεμποδίζει τη μακροπρόθεσμη εξέλιξη του προσωπικού (τους)» ().

Ειδικότερα, η έννοια της νέας σύμπραξης βασίζεται στην υπόθεση ότι οι τρέχουσες αλλαγές είναι τόσο κοινωνικής όσο και τεχνολογικής φύσεως. Εφόσον πολλές εταιρείες και πολλές κρατικές διοικητικές υπηρεσίες εξακολουθούν να εφαρμόζουν παραδοσιακά πρότυπα οργάνωσης, στο Πράσινο Βιβλίο εκφράζεται η άποψη ότι μια σύμπραξη - δηλαδή η αναζήτηση ιδεών όσον αφορά τη διαχείριση που βασίζονται στη συμμετοχή και οι οποίες, αντί να προσπαθούν να δημιουργήσουν εντός σύντομου χρονικού διαστήματος ένα νέο και άκαμπτο σύστημα οργάνωσης, έχουν ως στόχο τη θέσπιση μιας διαδικασίας για την εξεύρεση των καλύτερων λύσεων για κάθε μεμονωμένο τομέα και επιχείρηση - φαίνεται να είναι η πιο λογική προσέγγιση του προβλήματος.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Σε μια παγκόσμια οικονομία, η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης θα εξαρτάται από το βαθμό στον οποίο θα μπορεί να τονώσει την καινοτόμο της ικανότητα και να εξεύρει πιο ευφυείς λύσεις για την οργάνωση της εργασίας και την τεχνολογία. Στόχος πρέπει να είναι η βελτίωση της σχέσης μεταξύ τεχνολογίας και οργάνωσης της εργασίας, αφενός, και της χρησιμοποίησης των ανθρώπινων πόρων, αφετέρου. Οι ιεραρχικές μορφές οργάνωσης των επιχειρήσεων και οι παραδοσιακές μέθοδοι οργάνωσης της εργασίας τύπου Taylor δεν ανταποκρίνονται πάντα στα αιτήματα για ευέλικτη οργάνωση της παραγωγής και των υπηρεσιών με άμεση δυνατότητα προσαρμογής στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις της αγοράς. Πρέπει να αντικατασταθούν από νέες μορφές παραγωγής και οργάνωσης της εργασίας, στα πλαίσια των οποίων η πλήρης ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνατοτήτων αποτελεί προϋπόθεση της καινοτομικής ικανότητας.

2.2. Ενώ σημειώνει ότι οι κοινωνικοί εταίροι έχουν ήδη γνώση των θεμάτων που θίγονται στο Πράσινο Βιβλίο, η ΟΚΕ κρίνει ότι η πρωτοβουλία της Επιτροπής μπορεί να τους ενθαρρύνει να συμμετάσχουν εποικοδομητικά στις διεξοδικές συνομιλίες. Στην πράξη υπάρχει συχνά η εντύπωση ότι στην ευρωπαϊκή συζήτηση για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και της παραγωγικότητας, και τη δημιουργία περισσότερων θέσεων απασχόλησης, δίδεται περισσότερη προσοχή στη μείωση του εργατικού κόστους. Παράλληλα, η εξάλειψη του νόμιμου δευτερεύοντος μισθολογικού κόστους μπορεί να παράσχει μία αξιόλογη συμβολή, αν αυτό είναι αναγκαίο, βάσει της οικονομικής και τεχνικο-οργανωτικής διαρθρωτικής αλλαγής, και να δημιουργήσει ποιοτικές επιχειρηματικές στρατηγικές για την επιβίωση στον διεθνή ανταγωνισμό. Συνεπώς, το έγγραφο παρέχει μια προσιτή βάση για συζητήσεις, στα πλαίσια των διαβουλεύσεων με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων κοινωνικών ομάδων και με την επιφύλαξη της ανεξαρτησίας των κοινωνικών εταίρων.

Ωστόσο, η ΟΚΕ θα ήθελε καταρχάς να τονίσει ότι η τρέχουσα μετάβαση από ένα σύστημα οργάνωσης εργασίας τύπου Taylor σε νέα συστήματα που δοκιμάζονται τη στιγμή αυτή σε επιχειρηματικό και τομεακό επίπεδο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μια γραμμική, σφαιρική διαδικασία, επειδή οι ρυθμίσεις και τα χρονοδιαγράμματα πιθανόν να διαφέρουν ανάλογα με τις μεμονωμένες περιστάσεις.

2.3. Έχοντας υπόψη τα ανωτέρω, η ΟΚΕ κρίνει ότι κάθε χρήσιμη συζήτηση των θεμάτων που θίγονται στο Πράσινο Βιβλίο πρέπει να βασίζεται σε μια ρεαλιστική ανάλυση της καλύτερης πρακτικής που έχει χρησιμοποιηθεί μέχρι σήμερα στον τομέα αυτό σε επίπεδο ΕΕ. Η ανάλυση αυτή πρέπει να αποσκοπεί στον εντοπισμό πιθανών τομέων συμφωνίας, έχοντας υπόψη ότι οι σημαντικότερες πρόοδοι έχουν μέχρι σήμερα επιτευχθεί σε επιχειρηματικό επίπεδο και ότι, μια ακατάλληλη - ή εν πάση περιπτώσει πρόωρη - εφαρμογή των κανονισμών με αυστηρότερο τρόπο ενδέχεται τελικά να μειώσει την επίδρασή τους, τόσο από άποψη αναζήτησης μεγαλύτερης ευελιξίας και αύξησης της παραγωγικότητας στην εργασία όσο και από άποψη της επιθυμητής τόνωσης της απασχόλησης.

Όσον αφορά το τελευταίο θέμα, δεδομένου ότι το Πράσινο Βιβλίο «πρέπει επίσης να τοποθετηθεί στο ευρύτερο πλαίσιο των διάφορων κοινοτικών πρωτοβουλιών σχετικά με την απασχόληση» (σημείο 2), η ΟΚΕ πιστεύει ότι το όλο πρόβλημα απαιτεί μια δυναμική προσέγγιση στα πλαίσια της οποίας, αντί να προασπίζονται απλώς οι τρέχουσες πρακτικές απασχόλησης, πρέπει να δοθεί έμφαση στην επίτευξη μιας νέας ισορροπίας μεταξύ ευελιξίας και κοινωνικής προστασίας, δίδοντας πρωταρχική σημασία στην ανάπτυξη συστημάτων συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης και νέων ρυθμίσεων απασχόλησης, που εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να θεωρείται ως ατυπική.

Η πιο ευέλικτη οργάνωση της παραγωγής και της εργασίας πρέπει να πραγματοποιηθεί σε ένα νομοθετικό και συμβατικά ρυθμιζόμενο πλαίσιο κοινωνικής προστασίας. Η ρύθμιση των συνθηκών εργασίας και των όρων απασχόλησης με νομοθεσία και συλλογικές συμβάσεις, και η δημιουργία νέων μορφών οργάνωσης εργασίας, βάσει συμμετοχής και εμπιστοσύνης, αλληλοεξαρτώνται μάλλον παρά αποκλείουν η μία την άλλη. Πρέπει να επιτευχθεί μια νέα ισορροπία μεταξύ ευελιξίας και κοινωνικής προστασίας, ώστε να πραγματοποιηθούν όλες οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις της εργατικής και κοινωνικής νομοθεσίας και των κανόνων που θεσπίζονται από τις συλλογικές συμβάσεις, χωρίς ωστόσο να προκαλείται διάβρωση των κοινωνικών προτύπων.

2.4. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι είναι επίσης αναγκαίο να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις διάφορες καταστάσεις στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, καθώς επίσης και να οριστεί ρητά σε πιο βαθμό μπορούν να παρεμβαίνουν οι κρατικές αρχές στην προτεινόμενη σύμπραξη, ώστε να αξιολογηθούν καλύτερα οι ενδεχόμενες επιδράσεις σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η ΟΚΕ θα ήθελε επίσης να επισημάνει ότι, κατά την εξέταση πιθανών συμφωνιών, οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να πληρούν το καθήκον της βελτίωσης της απόδοσης τόσο της επιχείρησης όσο και των εργαζομένων. Προς το σκοπό αυτό, οι δομές επιχειρηματικής επικοινωνίας και οι διαδικασίες συλλογικών διαπραγματεύσεων πρέπει να προσαρμοσθούν στο επίπεδο συμμετοχής που είναι αναγκαίο για μια συμμετοχική προσέγγιση. Η σύμπραξη που προτείνει η Επιτροπή για μια νέα οργάνωση της εργασίας υποστηρίζεται σταθερά. Η αναδιοργάνωση της εργασίας και οι διαδικασίες παραγωγής μπορούν να τελεσφορίσουν μόνο σε συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους εργαζόμενους και με τη συμμετοχή των εκπροσώπων των συμφερόντων της εταιρείας και των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, οι επιχειρηματικές εμπειρίες από νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο ανταλλαγών και η δοκιμή παρόμοιων μοντέλων θα πρέπει να υποστηριχθεί δραστήρια στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος-πλαίσιο Ε& Α και της ευρωπαϊκής διαρθρωτικής πολιτικής, όπως προτάθηκε από ομάδα εμπειρογνωμόνων που ασχολήθηκε με το θέμα των κοινωνικών εκπτώσεων της κοινωνίας των πληροφοριών. Είναι εν προκειμένω απαραίτητο να τονωθεί η καλή θέληση και των δύο πλευρών.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Όσον αφορά κατ'αρχήν τις αιτίες για τη σταδιακή μόνο καθιέρωση νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας η ΟΚΕ τονίζει ότι η ακρόαση που διοργανώθηκε για την εκπόνηση της γνωμοδότησης, καθώς και η αξιολόγηση των σχετικών εγγράφων επιβεβαιώνουν γενικά τις μεγάλες γραμμές της ανάλυσης του Πράσινου Βιβλίου για το θέμα αυτό.

3.1.1. Παρά τις διαφορετικές καταστάσεις που επικρατούν σε κάθε επιχείρηση και τομέα, μπορεί να προβληθεί ο ισχυρισμός ότι η αποφασιστική ώθηση για την αναζήτηση καινοτόμων σχεδίων λύσεων προήλθε στις περισσότερες περιπτώσεις από τον εντεινόμενο ανταγωνισμό στην αγορά, ο οποίος κλόνισε τις μέχρι τότε υφιστάμενες ισορροπίες επιταχύνοντας ακόμη περισσότερο το ρυθμό ανάπτυξης των ήδη επεκτεινόμενων επιχειρήσεων.

3.1.2. Σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ (έγγρ. 42874 της 25ης Σεπτεμβρίου 1996), το φαινόμενο αυτό κάλυψε εν τω μεταξύ τουλάχιστον το ένα τέταρτο όλων των επιχειρήσεων, ιδίως των επιχειρήσεων μεγάλου μεγέθους. Παρατηρείται ιδιαίτερα στη μεταποιητική βιομηχανία και συγκεκριμένα στον τομέα της συναρμολόγησης, στην αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά εξαπλώνεται και στον τομέα των υπηρεσιών, ιδίως στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες.

3.1.3. Τις ίδιες συνέπειες είχε, στην περίπτωση των δημοσίων υπηρεσιών, η μείωση των δαπανών σε πολλά κράτη ως αποτέλεσμα των άδειων δημοσίων ταμείων, γεγονός που πρέπει να τύχει πιό προσεκτικής εξέτασης.

3.1.4. Εξάλλου, κατά την ακρόαση δόθηκε δικαίως έμφαση σε διάφορες μορφές ευελιξίας (καθήκοντα, ωράριο εργασίας, χρόνος εργασίας σε ετήσια βάση, μερική απασχόληση, συμβάσεις καθορισμένης διαρκείας, συστήματα μισθών). Επιπλέον, κατέστη σαφές ότι η συνεργασία στην πρακτική λαμβάνει εντελώς διαφορετικές μορφές, ανάλογα με το βαθμό συμμετοχής των εργαζομένων (πληροφόρηση, διαβούλευση, συναπόφαση).

3.1.5. Η βιομηχανική και τεχνολογική πολιτική κινήτρων που εφήρμοσε ο δημόσιος τομέας ευνόησε αυτή την εξέλιξη σε πολλά κράτη ().

3.1.6. Τούτο κατέστη ιδίως σαφές στην περίπτωση ορισμένων ΜΜΕ και των οργανώσεων που παρότρυναν να υποστηρίξουν τις τρέχουσες διαδικασίες μετατροπής, ιδιαίτερα στους τομείς της κατάρτισης και της μετεκπαίδευσης του προσωπικού σε όλες τις βαθμίδες. Εξάλλου, κατά την ακρόαση υπογραμμίσθηκαν ορισμένες προϋποθέσεις για την αλλαγή αυτή, όπως η καθιέρωση μιας νέας μορφής επαγγελματικής διαχείρισης. Ταυτόχρονα, καταδείχθηκε ότι οι ΜΜΕ έχουν αποδείξει μέχρι σήμερα την ιδιαίτερη ικανότητά τους να προσαρμόζονται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της αγοράς 7 σε πολλές περιπτώσεις, τούτο οφείλεται στην ιδιαιτερότητά τους στο θεσμικό τομέα, η οποία εξασφαλίζει ασφαλώς εντονότερη ευελιξία αλλά όχι ασφάλεια. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, πρόκειται για προβλήματα στα οποία πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή, δεδομένου ότι ο σπουδαίος ρόλος των ΜΜΕ στην ανάπτυξη του συστήματος παραγωγής συμβάλλει στη μόνιμη ανανέωση των οικονομικών διαρθρώσεων και είναι αδύνατο να αγνοηθεί.

3.1.7. Τέλος, η ΟΚΕ τονίζει ότι κατά την ανάλυση των διαφόρων καταστάσεων, διαφάνηκε τόσο η προθυμία όσο και η ικανότητα των εργατικών ενώσεων να μετάσχουν με ενεργό τρόπο στην ανάπτυξη που επιτεύχθηκε μέχρι σήμερα, μέσω της υποστήριξης, μεταξύ άλλων, διαρθρώσεων οι οποίες ευνοούν με διάφορους τρόπους τη σύνδεση των εργατών με την αναδιάρθρωση της επιχείρησης και ενισχύουν τη δέσμευση των εκπροσώπων τους για εκσυγχρονισμό κατά τις διάφορες διαπραγματεύσεις.

3.1.8. Σχετικά, μια ενδιαφέρουσα έκθεση που παρουσίασε μια επιχείρηση σχετικά με τις εμπειρίες της κατά τη διάρκεια της ακρόασης, βοήθησε στον προσδιορισμό ενός μέρους τουλάχιστον των προϋποθέσεων και των κύριων χαρακτηριστικών που συνδέονται με την πρακτική εφαρμογή της συνδιαχείρισης μιας επιχείρησης: κατάλληλη και αποτελεσματική εκπροσώπηση των συμφερόντων ως προϋπόθεση για την εξάλειψη της διχοτομίας των σχέσεων, μεγαλύτερη ευθύνη και περιθώρια δράσης για τους εργαζόμενους, με ταυτόχρονη μείωση του κόστους της επιτήρησης και βελτιστοποίηση των διεργασιών παραγωγής, σε συνδυασμό με μια τακτική διαδικασία συλλογισμού όσον αφορά τις μορφές απασχόλησης.

3.2. Η αναζήτηση των ορθότερων πρακτικών σε σχέση με τους παράγοντες που επηρεάζουν με τον πιό άμεσο τρόπο τις νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας ενίσχυσε ευθύς εξ αρχής τη σημασία που προσλαμβάνει και από οικονομική άποψη η ανάπτυξη συστηματικών εννοιών εξειδίκευσης σε συνδυασμό με νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας.

3.2.1. Στις περισσότερες περιπτώσεις, παρόμοια εξειδίκευση αποτελεί το κεντρικό στοιχείο για την προώθηση μορφών οργάνωσης της εργασίας που χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό προσωπικής ευθύνης και συμμετοχής και, παράλληλα, ευρεία αποκέντρωση των διαδικασιών λήψης αποφάσεων και αύξηση της ανάγκης για επαγγελματική προσαρμογή.

3.2.2. Από την άποψη αυτή, τα διαθέσιμα στοιχεία καταδεικνύουν τεράστιες διαφορές μεταξύ των εκβιομηχανισμένων κρατών, καθώς και στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου ότι η επαγγελματική προσαρμογή εξαρτάται σε έντονο βαθμό από το γενικό επίπεδο της βασικής εκπαίδευσης. Αυτό το γεγονός, το οποίο είναι ήδη επαρκώς γνωστό στην αναδιοργάνωση της μεταποιητικής βιομηχανίας, πιθανόν να είναι ακόμη πιό αισθητό αυτή τη στιγμή στον τομέα των υπηρεσιών ().

3.2.3. Η ΟΚΕ συμφωνεί ρητώς με τις δηλώσεις της Επιτροπής και την ανάγκη για μεταρρύθμιση στους τομείς της κατάρτισης και της συνεχούς κατάρτισης. Η αρχική επαγγελματική εκπαίδευση συνίσταται ιδίως στην παροχή των βασικών ειδικεύσεων και κοινωνικών ικανοτήτων. Οι μονίμως μεταβαλλόμενες προκλήσεις του περιβάλλοντος της απασχόλησης καθιστούν ιδιαίτερα σημαντική μια ευρεία και πολύπτυχη βασική εκπαίδευση. Η καθιέρωση νέων τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών καθιστά αναγκαία μια διαρκή εξειδίκευση στους ίδιους τους κόλπους των επιχειρήσεων. Πρέπει να δημιουργηθούν νέες δομές απασχόλησης, που ενθαρρύνουν την εξειδίκευση, και να συνδεθούν με συστηματικές έννοιες συνεχούς κατάρτισης. Σύμφωνα με το «πνεύμα της εταιρικής σχέσης», οι εργαζόμενοι δύνανται να προσδιορίζουν οι ίδιοι τις ανάγκες τους για εξειδίκευση και να απαιτούν αντίστοιχα μέτρα για την κατάρτισή τους. Όπως τονίζεται στο Πράσινο Βιβλίο, τα τελευταία μπορεί να λάβουν τη μορφή συμπληρωματικών, προσωρινών μαθημάτων που παραδίδουν τρίτοι εκτός της επιχείρησης. Συνεπώς, η ρύθμιση της ουσίας και των προϋποθέσεων εξειδίκευσης πρέπει να αποτελεί αντικείμενο συμφωνιών με τους εκπροσώπους συμφερόντων σε επίπεδο επιχείρησης ή τα συμβαλλόμενα μέρη των συλλογικών συμβάσεων. Μόνο έτσι είναι δυνατή η αξιοποίηση της δημιουργικότητας και της προθυμίας για κατάρτιση των εργαζομένων και εξασφαλίζεται μια θετική ατμόσφαιρα για τη συνεχή κατάρτιση.

3.2.4. Οι γνώσεις που απέκτησε η ΟΚΕ κατά τη διάρκεια των εργασιών καθιστούν ακόμη σαφές ότι, εκτός από τα μέτρα εξειδίκευσης στην επιχείρηση, είναι απαραίτητη και η παροχή δυνατοτήτων «αυτοεκπαίδευσης». Προτείνεται επιπλέον όπως, όπου οι επιχειρήσεις διαθέτουν πλεονάζουσα ικανότητα, θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να προσφέρουν τους εκπαιδευτές τους για την κατάρτιση ανέργων και νεαρών παραβατών του νόμου. Τούτο μπορεί να επιτευχθεί μέσω της δημοσίευσης πληροφοριών για παρόμοιες πρωτοβουλίες, όπως στον Transatlantic Civil Society Dialogue (TACD) και/ή μέσω της απονομής βραβείων καλής επιχειρηματικής πρακτικής.

3.2.5. Όσον αφορά τις ΜΜΕ, η σημασία των πρωτοβουλιών για την ενίσχυση αλληλένδετων δομών εκμάθησης κατέστη σαφής. Σχετικά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα η δραστηριότητα των ενώσεων εργοδοτών και των εργατικών οργανώσεων στο γεωργικό τομέα της Γαλλίας, των οποίων η διαχείριση εξασφαλίζεται με ισομερή τρόπο και οι οποίες επιδιώκουν στόχους κατάρτισης. Διαπραγματεύονται συμφωνίες με το εθνικό γραφείο εργασίας, βάσει των οποίων εξασφαλίζονται ικανοποιητικές θέσεις απασχόλησης σε διάφορους εποχιακούς εργαζομένους και αποφεύγονται ως αποτέλεσμα οι απολύσεις. Συνεπώς, λόγω της άμεσης σχέσης μεταξύ της ουσίας της κατάρτισης και της ζήτησης εργασίας είναι σκόπιμο, και στον τομέα της συνεχούς κατάρτισης, να δοθεί κεντρική σημασία στις επαγγελματικές και συνδικαλιστικές ισομερείς οργανώσεις.

3.2.6. Παρόμοιες πρωτοβουλίες εμπίπτουν στο γενικό τομέα των μέτρων για τη διευκόλυνση της προσαρμογής των ΜΜΕ στις νέες συνθήκες αγοράς μέσω της δημιουργίας νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας.

3.3. Οι ποικίλες εμπειρίες που γνώρισε η ΟΚΕ επιβεβαιώνουν από την άλλη πλευρά τον εμφανή σύνδεσμο μεταξύ της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης, της οργάνωσης εργασίας και του χρόνου εργασίας.

3.3.1. Η κατάσταση αυτή προτρέπει την ΟΚΕ να επαναλάβει ρητώς τη γνώμη που είχε διατυπώσει σε σχετική γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της: «Δεν υφίσταται μεμονωμένο ενιαίο πρότυπο μείωσης και αναδιοργάνωσης του χρόνου εργασίας το οποίο οι ευρωπαϊκές αρχές να θεσπίσουν "βάσει διατάγματος"». Υπάρχουν ωστόσο ακαταμάχητα επιχειρήματα υπέρ της προαγωγής των επιλογών χρόνου εργασίας που είναι «στα μέτρα του καθενός» (). Η άποψη αυτή συγκλίνει βασικά με την ακόλουθη δήλωση που περιέχει το Πράσινο Βιβλίο: «Ο τρόπος κατανομής της εργασίας πρέπει να αποτελεί αντικείμενο σχεδιασμού και τα ωράρια εργασίας πρέπει να προσαρμοσθούν στη νέα κατάσταση» ().

3.3.2. Από την άλλη πλευρά, υπενθυμίζονται επίσης οι συστάσεις που απευθύνει η ΟΚΕ στη σχετική γνωμοδότηση πρωτοβουλίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις κυβερνήσεις των κρατών μελών, και συγκεκριμένα η ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών συμβάσεων σε όλα τα επίπεδα σχετικά με τη μείωση και την αναδιοργάνωση του χρόνου εργασίας καθώς και τη θέσπιση σαφών νομικών διατάξεων σχετικά με την ίση μεταχείριση του εργατικού δυναμικού που δραστηριοποιείται υπό το καθεστώς της μερικής απασχόλησης.

3.3.3. Από την άποψη αυτή, η ΟΚΕ παραπέμπει στην ευρωπαϊκή σύμβαση πλαίσιο για τη μερική απασχόληση που συνήφθη βάσει του κοινωνικού διαλόγου.

3.3.4. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, η σύμβαση αυτή, της οποίας προηγήθηκε μια σύμβαση για τη γονική άδεια, αποτελεί σημείο αφετηρίας για τη σύναψη περαιτέρω συμβάσεων όσον αφορά άλλες άτυπες ή ευέλικτες μορφές εργασίας, οι οποίες θα εφαρμοσθούν κατόπιν, δυνάμει της συμφωνίας σχετικά με την κοινωνική πολιτική που περιλαμβάνεται στο παράρτημα του σχετικού Πρωτοκόλλου της Συνθήκης του Μάαστριχτ (), υπό τη μορφή αποφάσεων του Συμβουλίου, που θα καταστούν υποχρεωτικές στα συμβαλλόμενα κράτη μέσω της θέσπισης νόμων ή ανάλογων μέτρων.

3.3.5. Η ΟΚΕ φρονεί ότι τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν μέχρι σήμερα στον τομέα αυτό δικαιολογούν την αποδοχή της σύναψης συμβάσεων εκ μέρους των κοινωνικών εταίρων, οι οποίες θα ανταποκρίνονται τόσο στην ανάγκη για τις επιχειρήσεις να προσαρμόσουν τις συνθήκες εργασίας στις τροποποιημένες συνθήκες παραγωγής και αγοράς όσο και στις ανάγκες των εργαζομένων και των δύο φύλων, οι οποίοι είτε ετοιμάζονται να τεθούν υπό σύνταξη, είτε συνδυάζουν την επαγγελματική και την οικογενειακή ζωή και επιθυμούν να εκμεταλλευθούν δυνατότητες κατάρτισης και συνεχούς κατάρτισης για να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους και να αυξήσουν τις δυνατότητες επαγγελματικής σταδιοδρομίας τους (), ενισχύοντας κατ'αυτό τον τρόπο την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, βελτιώνοντας τις συνθήκες εργασίας των εργαζομένων και συμβάλλοντας στην εξάλειψη της ανεργίας. Εκτός αυτού, παρόμοιες συμβάσεις θα ανταποκρίνονται επίσης στις προσωπικές ανάγκες των εργαζομένων, οι οποίες λαμβάνουν αυξανόμενη σημασία, ακόμη και στο περιβάλλον της επιχείρησης 7 πρόκειται ιδίως για την ανάγκη που αισθάνεται ένα μεγάλο μέρος των εργαζομένων να αναλαμβάνει περισσότερες ευθύνες και να συμμετέχει σε εντονότερο βαθμό στην εργασία, να συνδυάζει την επαγγελματική δραστηριότητα με ενδιαφέροντα εκτός της επιχείρησης, ιδίως οικογενειακά, και να διαθέτει μεγαλύτερη ευχέρεια όσον αφορά την κατανομή του χρόνου του.

3.3.6. Βάσει των σκέψεων αυτών η ΟΚΕ φρονεί ακόμη ότι η βαθμιαία δοκιμή νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας στο επίπεδο της επιχείρησης ή των κλάδων δεν πρέπει να αποσυνδεθεί από τις ενδεχόμενες επιπτώσεις της στην εργατική νομοθεσία και ότι η δημιουργία νέων μορφών εργασίας προϋποθέτει την καθιέρωση ενός γενικού πλαισίου αναφοράς για την προφύλαξη των ενδιαφερόμενων εργαζομένων από τυχόν διακρίσεις. Ταυτόχρονα, πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η απαίτηση της ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας και της αποφυγής διοικητικών, δημοσιονομικών και νομικών δυσκολιών που ενδέχεται να παρεμποδίσουν τη σύσταση και την ανάπτυξη ΜΜΕ (). Κατά τον τρόπο αυτό, τα ληφθέντα από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέτρα θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μεγαλύτερη προσαρμογή του νομοθετικού πλαισίου, η οποία είναι οπωσδήποτε αναγκαία και για την καινοτομία.

3.4. Εξάλλου, οι μέχρι σήμερα αναλυθείσες εμπειρίες των επιχειρήσεων οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η αναδιάρθρωση των τελευταίων και η ανακατανομή των καθηκόντων συχνά συνδέονται με το σχεδιασμό νέων μισθολογικών συστημάτων που μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός κλίματος συνδιαχείρισης, ιδίως μέσω της συμμετοχής των εργαζομένων στις επιτυχίες της επιχείρησης.

3.5. Κατά την άποψη της ΟΚΕ το πρόβλημα που αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας γνωμοδότησης πρέπει οπωσδήποτε να συνδεθεί με τη διασφάλιση μιας πραγματικής συμμετοχής των εργαζομένων στη διαδικασία αναδιοργάνωσης της εργασίας και της αναδιάρθρωσης γενικά των οικείων επιχειρήσεων.

3.5.1. Η απαίτηση αυτή απορρέει από όλες τις εμπειρίες που αναλύθηκαν κατά τη διάρκεια των εργασιών, ενώ τονίζεται ομόφωνα η ανάγκη για τροποποίηση των δομών επικοινωνίας στο εσωτερικό της επιχείρησης και για πρόβλεψη περισσότερων δυνατοτήτων συμμετοχής των εργαζομένων διότι τούτο αποτελεί προϋπόθεση για μια εντονότερη σύμπραξη.

3.5.2. Στο σημείο αυτό σημειώνεται ότι το έγγραφο που εκπόνησε πρόσφατα η Επιτροπή σχετικά με τη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους σε θέματα πληροφόρησης και διαβούλευσης με τους εργαζομένους στο εθνικό επίπεδο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο παρόν Πράσινο Βιβλίο και περιλαμβάνει τη δήλωση σύμφωνα με την οποία, ένας κατάλληλος και επαρκής βαθμός πληροφόρησης και διαβούλευσης με τους εργαζομένους σε μια κατάσταση υψηλής ανεργίας επιτρέπει μια αποτελεσματική και προφυλακτική αντιμετώπιση των συνδεδεμένων με την απασχόληση προβλημάτων στο επιχειρηματικό επίπεδο () 7 κατ'αυτό τον τρόπο, ιδίως αν υπάρξει απώλεια θέσεων απασχόλησης, τα προβλήματα θα είναι δυνατό να προσδιορισθούν και να προβλεφθούν και οι συναφείς κοινωνικές δαπάνες να αποφευχθούν ή να μειωθούν.

3.5.3. Από την άποψη αυτή, η ΟΚΕ παραπέμπει ακόμη στη γνωμοδότησή της σχετικά με την προγενέστερη ανακοίνωση της Επιτροπής (της 29ης Μαΐου 1996) για το ίδιο θέμα, η οποία αναφέρεται στο νέο έγγραφο (παράγραφος 5) και αφήνει στους κοινωνικούς εταίρους την ευχέρεια να κρίνουν κατά πόσο είναι σκόπιμη μια ρύθμιση του θέματος σε κοινοτικό επίπεδο, η οποία θα βασίζεται κατά προτίμηση σε μια σε εθνική κλίμακα συναφθείσα συμφωνία.

3.5.4. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, το ζήτημα αυτό θα λάβει ασφαλώς όλο και μεγαλύτερη σημασία. Δεν πρόκειται μόνο για την προφύλαξη των εργαζομένων από τις αρνητικές συνέπειες που ενδέχεται να έχει η επιδίωξη εντονότερης ανταγωνιστικότητας για την απασχόληση και την υγεία 7 είναι επίσης απαραίτητο να αναγνωρισθεί ότι μια εντονότερη συμμετοχή των εργαζομένων αποτελεί προϋπόθεση για την επίτευξη των στόχων της επιχείρησης. Παράλληλα, οι έρευνες που πραγματοποίησε η ίδια η Επιτροπή κατέδειξαν ότι η άμεση σύνδεση των ενδιαφερόμενων εργαζομένων, από την άποψη της σύμπραξης στο χώρο εργασίας, είναι πιό αποτελεσματική όταν υφίστανται σταθερές δομές εκπροσώπησης των συμφερόντων στο επίπεδο της επιχείρησης και/ή εκ μέρους εργατικών συνδικάτων.

3.6. Όσον αφορά την επίδραση των νέων προτύπων οργάνωσης της εργασίας στην ανάπτυξη της απασχόλησης, στις επιχειρήσεις όπου πραγματοποιήθηκαν έρευνες, οι εξετασθείσες περιπτώσεις παρουσιάζουν βέβαια αρκετά διαφορετικές καταστάσεις, που κυμαίνονται από τη διατήρηση του επιπέδου απασχόλησης ή τουλάχιστον ενός όσο το δυνατό μικρότερου αριθμού απολύσεων στις επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν δυσχέρειες ως την έντονη αύξηση της απασχόλησης, η οποία σε ορισμένες μικρομεσαίες βιομηχανικές επιχειρήσεις υπερβαίνει μάλιστα και τις πιό αισιόδοξες προγνώσεις.

3.6.1. Τα αποτελέσματα εξαρτώνται βέβαια πάντα από την κατάσταση της αγοράς, η οποία διαφέρει από χώρα σε χώρα και από κλάδο σε κλάδο 7 ωστόσο, οι ορθότερες πρακτικές συνδέονται με την αντιμετώπιση κρίσεων, εκ των οποίων ορισμένες σοβαρές, και την ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας, όπου δεν υπάρχει καμία αμφιβολία όσον αφορά τη σταθερότητα των εξελίξεων.

3.6.2. Η ΟΚΕ εκτιμά ότι, ενόψει μιας κατάστασης όπως η σημερινή, η οποία χαρακτηρίζεται από ένα υψηλό ποσοστό ανεργίας στην Ευρώπη, δεν μπορεί παρά να υποστηριχθεί η απαίτηση που διατυπώνεται ρητώς στο Πράσινο Βιβλίο, σύμφωνα με την οποία, η συζήτηση σχετικά με τις νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο μιας γενικής στρατηγικής για την απασχόληση και την καταπολέμηση της ανεργίας.

3.7. Εξάλλου, δεν πρέπει να παραβλεφθεί το γεγονός ότι αν και οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας πρέπει ασφαλώς να καθιερωθούν κυρίως μέσω διαπραγματεύσεων μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, ωστόσο, στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης το θέμα λαμβάνει διαστάσεις οι οποίες υπερβαίνουν τις αρμοδιότητες των τελευταίων, πράγμα που καθιστά αναγκαία τη θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων.

3.7.1. Στο προοίμιο της προαναφερθείσας σύμβασης πλαίσιο για τη μερική απασχόληση αναγνωρίζεται σχετικά ότι η νομοθετική ρύθμιση της κοινωνικής ασφάλισης υπόκειται στην απόφαση των κρατών μελών. Η πλήρης εξάλειψη των διακρίσεων που πραγματεύεται η σχετική συμφωνία προϋποθέτει μια ανάλογη προσαρμογή των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης στα νέα δεδομένα, πράγμα που είχε τονίσει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δουβλίνου στη δήλωσή του για την απασχόληση.

3.7.2. Η ΟΚΕ παραπέμπει σχετικά στη γνωμοδότησή της για την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το μέλλον της κοινωνικής προστασίας (), και συγκεκριμένα στο μέρος με τίτλο «Συνοδευτικά μέτρα της εξέλιξης των μορφών απασχόλησης» στο οποίο εξετάζεται, μεταξύ άλλων, η συμφωνία και η σύσταση της ΔΟΕ για τη μερική απασχόληση (1994) και τονίζεται ρητώς η ανάγκη για προσαρμογή των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και της νομοθεσίας περί συντάξεων στις νέες μορφές απασχόλησης και για λήψη κατάλληλων μέτρων διασφάλισης ώστε «να αποφευχθεί η περίπτωση τα άτομα που κατέχουν ευέλικτες και άτυπες απασχολήσεις να χάσουν συνολικά ή εν μέρει την κοινωνική προστασία» () ().

3.7.3. Το θέμα των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της τρέχουσας εξέλιξης της οργάνωσης εργασίας, που πραγματεύεται το Πράσινο Βιβλίο, αποτέλεσε αντικείμενο εξέτασης της ακρόασης η οποία συνέβαλε στην εκπόνηση της παρούσας γνωμοδότησης.

3.7.4. Εξετάσθηκαν ιδίως οι πτυχές που αφορούν άμεσα τις ΜΜΕ των οποίων η τρέχουσα ανάπτυξη συνδέεται σαφώς, και στην περίπτωση των προμηθευτών και της ανάθεσης συμβάσεων σε υπεργολάβους, με τη διαδικασία αναδιάρθρωσης της επιχείρησης, η οποία αποτελεί κατά μεγάλο μέρος την πηγή νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας.

3.7.5. Τα προβλήματα υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας έτυχαν επίσης ιδιαίτερης προσοχής στο πλαίσιο μιας μελέτης που πραγματοποίησε το ίδρυμα του Δουβλίνου το προηγούμενο έτος, η οποία κατέδειξε τη σημασία της προσαρμογής των ισχυουσών ρυθμίσεων στα δεδομένα που μεταβλήθηκαν ως αποτέλεσμα των νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας. Σε γενικές γραμμές, υπογραμμίσθηκε η ανάγκη για υποστήριξη των καινοτομιών που τέθηκαν σε κίνηση στο επίπεδο της επιχείρησης, μέσω μιας ανάλογης μεταρρύθμισης του κοινωνικού συστήματος, με στόχο τη διατήρηση και ενίσχυση της ισότιμης μεταχείρισης των εργαζομένων.

3.7.6. Το σύγχρονο σύστημα προστασίας της εργασίας που καθιερώθηκε δυνάμει των ευρωπαϊκών οδηγιών και οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας μπορούν να αλληλοενισχυθούν από την άποψη της αναζήτησης ιδεών και πρακτικών εφαρμογών. Οι δομές, οι θεσμοί και οι εμπειρίες της προστασίας της υγείας προσφέρουν μια πολύτιμη πηγή για τη διάδοση νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας. Η ΟΚΕ αναμένει από την Επιτροπή πρωτοβουλίες για την ενθάρρυνση πρότυπων σχεδίων με στόχο την ενσωμάτωση της προστασίας της εργασίας και της υγείας κατά την ανάπτυξη νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας.

3.7.7. Η τηλεργασία και η εργασία εξ αποστάσεως αποτέλεσαν επίσης αντικείμενο συζήτησης, κατά την οποία αποδείχθηκε η αυξανόμενη σημασία τους. Ωστόσο, κατέστη σαφές ότι είναι ακόμη απαραίτητος ο προσδιορισμός και η ανάλυση ενός κοινού ορισμού, πλαισίου και κατανόησης. Η ΟΚΕ επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής () σχετικά με τη διοργάνωση διαβουλεύσεων, κατά το πρώτο εξάμηνο του 1998, με τους κοινωνικούς εταίρους για να αξιολογηθεί κατά πόσο και σε ποιό βαθμό είναι σκόπιμη η δράση και προστασία των «τηλεργαζομένων» σε κοινοτικό επίπεδο.

3.7.8. Σχετικά με το θέμα που πραγματεύεται το Πράσινο Βιβλίο τέθηκε επιπλέον το ερώτημα του τρόπου με τον οποίο η πληροφόρηση μπορεί να συμβάλει στην απόκτηση νέων εμπειριών εκ μέρους των ΜΜΕ και κατά πόσο οι εν λόγω εμπειρίες είναι κατάλληλες για την ανεξάρτητη απασχόληση, ιδίως στο γεωργικό τομέα.

4. Συμπεράσματα

4.1. Κατά τη διατύπωση των συμπερασμάτων της, η ΟΚΕ έλαβε σε μεγάλο βαθμό υπόψη τις σημαντικές πληροφορίες που αποκόμισε κατά τη διάρκεια της ακρόασης. Ασφαλώς, η αξία της περιγραφής ιδιαίτερων καταστάσεων περιορισμένης αντιπροσωπευτικότητας δεν πρέπει να υποτιμηθεί 7 ωστόσο, είναι αναμφισβήτητο ότι οι περιπτώσεις που εξετάσθηκαν μέχρι σήμερα παρατηρούνται, σε διαφορετικό βαθμό, τόσο σε τομείς που ευρίσκονται στην κορυφή της τεχνολογικής προόδου όσο και σε παραδοσιακούς οικονομικούς τομείς. Πάντως, τα φαινόμενα που αναλύθηκαν μέχρι σήμερα δεν πρέπει να οδηγήσουν στην εξαγωγή πρόωρων συμπερασμάτων, διότι παρουσιάζονται επίσης σε τομείς που δεν τυγχάνουν του ίδιου βαθμού προσοχής, όπως οι συνεταιρισμοί και τα φιλανθρωπικά σωματεία. Ορισμένες περιπτώσεις που περιγράφονται στο Πράσινο Βιβλίο είναι από την άποψη αυτή ιδιαίτερα ανάγλυφες.

4.1.1. Ένας εμπειρογνώμονας επιχειρήσεων παρουσίασε λεπτομερή κατάλογο των δυσκολιών που παρουσιάζουν η πορεία προς μια νέα οργάνωση της εργασίας και η επακόλουθη μεταβολή των εξουσιών σε μια συγκεκριμένη επιχείρηση. Κατά την άποψή του, οι δυσκολίες αυτές μπορούν ακόμη και να υπονομεύσουν τα αποτελέσματα της αναδιάρθρωσης, όχι μόνο από την άποψη της προστασίας των δικαιωμάτων των εργαζομένων αλλά και από την πλευρά της διαφάνειας των νέων στρατηγικών διαχείρισης. Ο κατάλογος αυτός είναι αξιόλογος διότι παρουσιάζει τις δυσκολίες που συνδέονται με την ανάληψη νέων ευθυνών σε κάθε μεταβατική περίοδο, όπως π.χ. η απώλεια κεκτημένων βεβαιοτήτων και εγγυήσεων, οι δυσκολίες της διάγνωσης και η δυσπιστία που προκαλείται από αμφισβητήσεις, οι οποίες προκύπτουν ενίοτε με μια νέα οργάνωση της εργασίας 7 όπως τονίσθηκε, η τελευταία αποτελεί την πηγή για νέες μορφές συγκρούσεων ακόμη και στο εσωτερικό των ενδιαφερόμενων μερών, τις οποίες όλοι οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να δεσμευθούν να αντιμετωπίσουν.

4.1.2. Δεν πρέπει να παραβλεφθεί το γεγονός ότι τα νέα φαινόμενα που παρατηρήθηκαν, εκτός από τη σημαντική έκτασή τους, έχουν σπουδαιότατες συνέπειες που καθιστούν απαραίτητη μια προσαρμογή των εκάστοτε παραδοσιακών θέσεων των κοινωνικών εταίρων και, ως αποτέλεσμα, μια κριτική αναθεώρηση.

4.2. Η τρέχουσα κατάσταση δικαιολογεί την υιοθέτηση διαφορετικών μεθόδων και στάσεων και απαιτεί από όλους τους ενδιαφερόμενους μεγάλη επαγρύπνιση όσον αφορά τις επερχόμενες μεταβολές και τις προβλέψιμες συνέπειές τους, ιδίως για την απασχόληση. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, θεωρήθηκε σκόπιμο να υπενθυμισθεί ότι η επαγρύπνιση σε σχέση με την αστάθεια των συνθηκών εργασίας αποτελεί ένα σημαντικό βήμα και επηρεάζει την πραγματική ποιότητα των λύσεων που ανευρίσκονται κατά την πορεία των διαπραγματεύσεων, πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε θεωρητική υπόθεση.

4.2.1. Όπως τονίσθηκε επανειλημμένως, η επαγρύπνιση αυτή πρέπει να υφίσταται ιδίως στο επίπεδο της επιχείρησης 7 υπό την έννοια αυτή, η προταθείσα από την Επιτροπή σύμπραξη προορίζεται να οδηγήσει επίσης σε μια νέα διάσταση των σχέσεων που υφίστανται στο σχετικό τομέα μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και σε μια τακτική παρακολούθηση ενδεχόμενων σημαντικών εξελίξεων από πλευράς ευελιξίας και συμμετοχής.

4.2.2. Ανεξάρτητα από την ενδεχόμενη χρησιμοποίηση ορισμένων λύσεων, που εφαρμόζονται από μια συγκεκριμένη επιχείρηση, σε ορισμένες καταστάσεις ενός κλάδου, υπάρχει η δυνατότητα της εξαγωγής γενικών συμπερασμάτων ιδίως στον τομέα του τομεακού κοινωνικού διαλόγου και, ενδεχομένως, της σύναψης συμφωνιών μεταξύ κοινωνικών εταίρων. Παρόμοιες συμφωνίες, όπως αυτές που συνήφθησαν ήδη στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής, αποβλέπουν στη διαμόρφωση ενός γενικού πλαισίου αναφοράς που θα βασίζεται στη θέσπιση γενικών αρχών και κατώτερων απαιτήσεων, οι οποίες είτε θα καταστούν υποχρεωτικές δυνάμει μιας σχετικής απόφασης του Συμβουλίου, είτε θα εκτελεσθούν αυτόνομα από τα μέρη των συλλογικών συμβάσεων.

4.2.3. Κατά την πορεία προς την κατεύθυνση αυτή, προέκυψαν αναμφισβήτητα δυσκολίες και δισταγμοί, αλλά και ενθαρρυντικά αποτελέσματα. Τούτο καταδεικνύει ότι για τη διαμόρφωση μιας νέας οργάνωσης της εργασίας είναι απαραίτητη η προσαρμογή των συμβατικών μέσων στα νέα δεδομένα που διακρίνονται βαθμιαία στον ορίζοντα, καθώς και ότι τα νομοθετικά μέτρα σε αυτό τον ευάλωτο και κεφαλαιώδη τομέα δεν πρέπει να υπονομεύουν την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων αλλά, στο μέτρο που κρίνονται απαραίτητα, να βασίζονται στις συμφωνίες που έχουν συνάψει οι τελευταίοι ιδίως σε επίπεδο κλάδου ().

4.2.4. Η συζήτηση στην οποία έδωσε ώθηση η Επιτροπή με τη δημοσίευση του Πράσινου Βιβλίου και οι διαβουλεύσεις που τέθηκαν σε κίνηση για το συγκεκριμένο θέμα πρέπει να θεωρηθούν ως συμβολή σε μια διαδικασία συλλογισμού στην οποία, με την επιφύλαξη των δράσεων και της αυτονομίας των επιτροπών που είναι αρμόδιες κατά περίπτωση για τη σύναψη συμφωνιών, είναι ευκταία και ευπρόσδεκτη η συμμετοχή όλων των οικείων παραγόντων, όπως π.χ. των πανεπιστημίων, των τοπικών αρχών και των μη κυβερνητικών οργανώσεων, συμπεριλαμβανομένων βέβαια και των οργανώσεων που εκπροσωπεί η ΟΚΕ, οι οποίες δεν έχουν συνδεθεί άμεσα με τον κοινωνικό διάλογο μέχρι σήμερα.

4.3. Συνεπώς, η ΟΚΕ θεωρεί τη σύμπραξη για μια νέα οργάνωση εργασίας που προτείνεται στο Πράσινο Βιβλίο ως μια πρόκληση που απευθύνεται τόσο στην ΟΚΕ όσο και στα υπόλοιπα ευρωπαϊκά όργανα και συμπεριλαμβάνει την ΟΚΕ στη διαδικασία διαβουλεύσεων. Κατά την άποψη της τελευταίας, το Πράσινο Βιβλίο είναι μια ένδειξη των προσπαθειών που καταβάλλει η Επιτροπή σε γενικότερη κλίμακα για την ενεργή ενίσχυση της διαδικασίας προσαρμογής των κοινωνικών υποδομών της Ευρώπης στα νέα δεδομένα του διεθνούς ανταγωνισμού και στις τροποποιηθείσες απαιτήσεις στις οποίες καλούνται να ανταποκριθούν οι εργαζόμενοι. Από την άποψη της πιό άμεσης σύνδεσης των αρχών με τις συζητήσεις σχετικά με την προταθείσα σύμπραξη, η ΟΚΕ χαιρετίζει το γεγονός ότι στο έγγραφο δίδεται προσοχή στον εκσυγχρονισμό του δημοσίου τομέα, του οποίου η συνεκτίμηση είναι οπωσδήποτε απαραίτητη για την επίτευξη μιας πιό ευέλικτης διαχείρισης της οικονομίας, με μεγαλύτερη συμμετοχή των εργαζομένων. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει ότι προϋπόθεση για τον εκσυγχρονισμό του δημοσίου τομέα είναι η εκμετάλλευση όλων των παραγόντων που είναι ικανοί να αναλάβουν ευθύνες σε θέματα διαχείρισης, καθώς και μια στάση που λαμβάνει υπόψη αφενός αποτελεσματικές για την οικονομία πτυχές και αφετέρου τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των εργαζομένων. Η ΟΚΕ εκφράζει την επιθυμία όπως τα κίνητρα των αρχών συμβάλουν με θετικό τρόπο στις μελλοντικές προόδους στον τομέα και προκαλέσουν, κατά το δυνατόν, μια ευρύτερη συζήτηση με την κοινωνία και τους θεσμούς της 7 βέβαια, οι αρχές δεν πρέπει να υπονομεύσουν το ρόλο των κοινωνικών εταίρων κατά την άσκηση της αυτονομίας τους για τη σύναψη συμβάσεων.

4.3.1. Οπωσδήποτε, η ΟΚΕ θεωρεί ότι οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας δεν πρόκειται να προσφέρουν μια άριστη και οριστική λύση στα προβλήματα που συνδέονται με τις σχέσεις μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Συνιστά, ωστόσο, όπως η αναζήτηση παρόμοιων λύσεων προσανατολισθεί προς την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, τη διατήρηση και ενίσχυση των δυνατοτήτων προσωπικής ολοκλήρωσης και τόνωσης της επίγνωσης της ευθύνης, τη μείωση και την αποτροπή κινδύνων για την υγεία που συνδέονται με τις διαδικασίες εργασίας και παραγωγής, την ενθάρρυνση μιας ειδικευμένης εργασίας που τονώνει την προσωπικότητα, μέσω της παροχής δυνατοτήτων για τη λήψη αποφάσεων, την επικοινωνία και τη συνεργασία, το άνοιγμα επαγγελματικών προοπτικών, την καταπολέμηση της παραδοσιακής κατανομής της εργασίας μεταξύ των δύο φύλων ακαι την ανάπτυξη νέων, ειδικευμένων τομέων απασχόλησης για τις γυναίκες. Τα μέτρα πρέπει επίσης να αποβλέπουν στη σταθεροποίηση της βάσης για την αποτελεσματική διαχείριση των εταιρειών.

4.3.2. Οι συνεργατικές μορφές εργασίας που επιτρέπουν την περαιτέρω ανάπτυξη ειδικεύσεων και παρέχουν στους εργαζόμενους περισσότερες δυνατότητες για ανάληψη ευθυνών και συμμετοχή, θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μια νέα ισορροπία μεταξύ των αναγκών των εργαζομένων και της επιθυμίας που εκφράζουν οι επιχειρήσεις για μια πιό ευέλικτη οργάνωση της παραγωγής και της εργασίας.

Εν κατακλείδι, η ΟΚΕ θα ήθελε να τονίσει ότι είναι προς το συμφέρον όλων των μερών όπως το σύνολο των ευρωπαίων εργαζομένων να διαθέτει προσόντα υψηλού επιπέδου που θα επιτρέψουν σε όλους να καταλάβουν νέες θέσεις απασχόλησης. Αυτό διευκολύνει τις αναδιαρθρώσεις, εντείνει τη μεγέθυνση (της οικονομίας) και συμβάλλει στην ασφάλεια σε μια περίοδο αλλαγών. Ένα αυξημένο ύψος ανεργίας μακράς διάρκειας, σε συνδυασμό με μια έλλειψη εργατικού δυναμικού στους τομείς που αναπτύσσονται, δεν βοηθά την οικονομία και δεν είναι αποδεκτό από κοινωνικής πλευράς.

Μέσω συμφωνιών και συμβάσεων μεταξύ των κοινωνικών εταίρων σε όλους τους κλάδους μπορεί να δημιουργηθούν συστήματα εξειδίκευσης και ασφάλειας με χαρακτήρα συμπληρωματικό προς τα δημόσια συστήματα που συμβάλλουν έτσι, στη βελτίωση των συνθηκών που είναι αναγκαίες για τη δυνατότητα απασχόλησης. Η ΟΚΕ τονίζει, ταυτόχρονα, ότι λόγω των ταχυτάτων μεταλλαγών και των αναγκών από πλευράς επαγγελματικών προσόντων θα χρειασθεί στο μέλλον η εμπλοκή, με εντονότερο τρόπο, εκείνων που δραστηριοποιούνται στα συστήματα κατάρτισης και εκπαίδευσης.

Βρυξέλλες, 10 Δεκεμβρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() COM(97) 128 τελικό, σημείο 26.

() Το προαναφερθέν έγγραφο του ΟΟΣΑ περιλαμβάνει έναν εξαντλητικό κατάλογο των μέτρων που ελήφθησαν.

() Από την άποψη αυτή, το προαναφερθέν έγγραφο του ΟΟΣΑ κάνει διάκριση μεταξύ διαφόρων προτύπων που εφαρμόζονται σε συστήματα της οικονομίας αγοράς (στον Καναδά, στις ΗΠΑ και με τεράστιες διαφορές στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο), σε συστήματα που βασίζονται στην επιδίωξη εθνικής συναίνεσης (Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Κάτω Χώρες, τα σκανδιναβικά κράτη στο σύνολό τους και Αυστρία), στον τομέα των επιχειρήσεων (Ιαπωνία) καθώς και στα διάφορα συστήματα στην Ελλάδα, στην Ιρλανδία, στην Ιταλία, στην Πορτογαλία, στην Ισπανία και στην Τουρκία.

() Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΟΚΕ για το χρόνο εργασίας (ΕΕ C 18 της 22.1.1996).

() Πράσινο Βιβλίο [έγγρ. COM(97) 128 τελικό, πίνακας σ. 10].

() Περιλαμβάνεται πλέον στη Συνθήκη του Άμστερνταμ.

() Βλ. Ευρωπαϊκή σύμβαση πλαίσιο για τη μερική απασχόληση, γενική αιτιολογική σκέψη, σ. 5.

() Βλ. Ευρωπαϊκή σύμβαση πλαίσιο για τη μερική απασχόληση, γενική αιτιολογική σκέψη, σ. 7.

() Έγγραφο για τη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους στο κοινοτικό επίπεδο όσον αφορά θέματα πληροφόρησης και διαβούλευσης με τους εργαζομένους σε εθνική κλίμακα. Εισαγωγή, πέμπτη παράγραφος.

() Γνωμοδότηση για την Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα «Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο» (ΕΕ C 66 της 3.3.1997).

() Γνωμοδότηση για την Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα «Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο» (ΕΕ C 66 της 3.3.1997, σημ. 4.3.7.2.4).

() Αναφέρεται σχετικά ότι η ΟΚΕ επεξεργάζεται αυτή τη στιγμή μια γνωμοδότηση για την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τον εκσυγχρονισμό και τη βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση 7 το εν λόγω έγγραφο αποτελεί το αποτέλεσμα των συζητήσεων τις οποίες προκάλεσε το προγενέστερο κείμενο.

() Ανακοίνωση της Επιτροπής για την «Κοινωνική διάσταση και την επίδραση στην αγορά εργασίας της κοινωνίας των πληροφοριών - Πρώτα ο άνθρωπος - Τα επόμενα βήματα» (έγγρ. COM(97) 390 τελικό της 23ης Ιουλίου 1997, σελ. 13, § 32 «Βασικές ενέργειες»).

() Παρόμοιες συμφωνίες συνήφθησαν πρόσφατα για παράδειγμα στους τομείς της γεωργίας (EFA/ETUC-GEOPA/COPA: Γενική συμφωνία σύστασης για τη βελτίωση της μισθωτής απασχόλησης στη γεωργία της 24ης Ιουλίου 1997) και του καθαρισμού (Υπόμνημα του SENI-Eurofiet για τις νέες πηγές απασχόλησης της 21ης Οκτωβρίου 1996).