Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με το βάρος αποδείξεως σε περίπτωση διάκρισης λόγω φύλου»

(97/C 133/12)

Στις 17 Οκτωβρίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και το άρθρο 2, παράγραφος 2 του Πρωτοκόλλου αριθ. 14 για την κοινωνική πολιτική, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Φεβρουαρίου 1997 με βάση εισηγητική έκθεση της κ. Sigmund.

Κατά την 343η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 103 ψήφους υπέρ, 13 κατά και 26 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Από εικοσαετίας, η Κοινότητα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια για την ισότητα των ανδρών και των γυναικών στην κοινωνία. Με βάση το άρθρο 119 της Συνθήκης, (με το οποίο καθιερώθηκε η αρχή της ίσης αμοιβής ανδρών και γυναικών για ισότιμη εργασία), η Κοινότητα θέσπισε την ισότητα μεταχείρισης στον επαγγελματικό βίο και σε αλλούς τομείς της κοινωνικής ασφάλισης. Σ' αυτά πρέπει να προστεθούν έξι οδηγίες, δύο συστάσεις και δέκα αποφάσεις του Συμβουλίου που αφορούν την ισότητα ευκαιριών και την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών.

1.2. Παρά την καθιέρωση αυτού του ευρύτατου νομικού συστήματος, δεν έχουν εξασφαλιστεί ακόμη πλήρως η ίση μεταχείριση και η ισότητα ευκαιριών. Τα διαδικαστικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν συχνά τα θύματα διακρίσεων και το γεγονός ότι αγνοούν τα δικαιώματά τους έχουν ως αποτέλεσμα να περιορίζεται η αποτελεσματικότητα των εγγυήσεων που προσφέρει η κοινοτική νομοθεσία.

1.3. Η Επιτροπή είχε υποβάλλει ήδη από τις 27 Μαϊου 1988 την «Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με το βάρος της απόδειξης ως προς την ίση αμοιβή και την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών» ().

Στη γνωμοδότηση της 27ης Οκτωβρίου 1988, η ΟΚΕ επικροτούσε την πρόταση της Επιτροπής, τονίζοντας τον επίκαιρο χαρακτήρα των αιτημάτων που περιλάμβανε το πρόγραμμα δράσης της 24ης Απριλίου 1986 για την προσφορά ίσων ευκαιριών στις γυναίκες (1986-1990).

Η πρόταση της Επιτροπής εξετάστηκε κατ' επανάληψη από το Συμβούλιο την περίοδο 1988-1994 και η Επιτροπή υποχρεώθηκε να επεξεργασθεί επανειλημμένα το σχέδιό της προκειμένου να γίνει γενικότερα αποδεκτό. Στη συνεδρίαση του Συμβουλίου που πραγματοποιήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 1993, 11 από τα τότε 12 κράτη μέλη κατόρθωσαν να συμφωνήσουν και να εγκρίνουν το σημαντικά τροποποιημένο σχέδιο οδηγίας. Ωστόσο, δεν υπήρξε η ομοφωνία απόψεων που ήταν απαραίτητη σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 100 και 235 της ΣΕΚ.

Τον Ιανουάριο του 1994, στην απόφαση που εξέδωσε σχετικά με το Λευκό Βιβλίο για την ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική, το ΕΚ κάλεσε την Επιτροπή να υποβάλει νέο σχέδιο οδηγίας. Στις 5 Ιουλίου 1995, η Επιτροπή ενέκρινε την πραγματοποίηση ακροάσεως με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και με βάση ένα κείμενο στο οποίο αναφέρονταν τα μέτρα και οι προτάσεις της σχετικά με το βάρος της αποδείξεως.

Κοινή άποψη των οργανώσεων που εξέφρασαν τις απόψεις τους κατά τις δύο ακροάσεις που πραγματοποιήθηκαν ήταν ότι αυτό που είχε εξαιρετική σημασία ήταν η ορθή εφαρμογή των κοινοτικών κανόνων για την ισότητα ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών.

Ωστόσο, οι κοινωνικοί εταίροι δεν επιθυμούσαν τη σύναψη συμφωνίας με βάση το άρθρο 4 της σύμβασης για την κοινωνική πολιτική.

Στη συνέχεια, η Επιτροπή υπέβαλε στις 17 Ιουλίου 1996 την «Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με το βάρος της αποδείξεως σε περίπτωση διάκρισης λόγω φύλου» ().

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΟΚΕ επικροτεί κατά βάση την πρωτοβουλία της Επιτροπής να υποβάλει την εξεταζόμενη πρόταση οδηγίας. Παράλληλα δε, συμμερίζεται την άποψή της ότι, προκειμένου να εξασφαλιστεί η καλύτερη εφαρμογή και η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης, απαιτείται η ανάληψη κοινής δράσης.

2.2. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών πρέπει να εφαρμόζεται στην πράξη ως θεμελιώδης επιταγή της ιδέας της δικαιοσύνης. Για το λόγο αυτό, υποστηρίζει τα μέτρα που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των δυσχερειών που αντιμετωπίζουν οι δικαιούχοι.

2.3. Ωστόσο, η ΟΚΕ δεν συμμερίζεται την άποψη της Επιτροπής που περιλαμβάνεται στο υπόμνημα ότι η προτεινόμενη ρύθμιση δεν πρόκειται να έχει διοικητικές επιπτώσεις που θα εμποδίζουν τη δημιουργία, τη λειτουργία και την εξέλιξη μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η προβολή απαιτήσεων ακολουθεί, σε πολλές περιπτώσεις, αρκετό διάστημα μετά την αφορμή. Για τις μικρομεσαίες βιοτεχνίες, τους χειροτέχνες, τους ελεύθερους επαγγελματίες ή τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις θα μπορούσε, κάτω από ορισμένες συνθήκες να είναι δύσκολη ή ακόμη και αδύνατη η υποβόλη των απαιτούμενων αποδεικτικών στοιχείων. Λόγω του περιορισμένου μεγέθους της διάρθρωσής τους δεν είναι απαραίτητο να καταχωρούν συστηματικά δεδομένα σχετικά με την οργανωτική και εργασιακή τους εξέλιξη, που είναι ορατή ούτως ή άλλως. Από την άλλη πλευρά, η υποχρέωση καταχώρησης μπορεί, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να οδηγήσει σε δυσανάλογη αύξηση του γραφειοκρατικού φόρτου και του σχετικού κόστους.

Η ΟΚΕ διαπιστώνει σαφώς ότι παρά τις σκέψεις αυτές είναι αναμφίβολο ότι η πρόταση οδηγίας που επιδοκιμάζεται καταρχή από την ΟΚΕ ισχύει χωρίς κανένα περιορισμό και για τις ΜΜΕ.

Η ΟΚΕ ελπίζει ότι η Επιτροπή θα συνεκτιμήσει τα δεδομένα αυτά κατά την κατάρτιση των προγραμμάτων της για τη σύσταση, την επιβίωση και την προώθηση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων λαμβάνοντας κατάλληλα μέτρα. Για λόγους που αφορούν τη νομική ασφάλεια, αυτό δε μπορεί να θεωρηθεί ως δεδομένο κατά την εφαρμογή της νέας οδηγίας.

2.4. Η οδηγία πρέπει να εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις κοινοτικών νομοθετικών πράξεων που έχουν εκδοθεί ή που πρόκειται να εκδοθούν σε σχέση με τις διακρίσεις λόγω φύλου και δεν αποκλείουν ρητώς της εφαρμογή της. Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται στην περίπτωση ποινικής δίωξης, εκτός και αν τα κράτη μέλη ορίζουν αλλιώς.

2.5. Στην πρόταση οδηγίας εξετάζονται τρία θέματα:

- ο ορισμός της έμμεσης διάκρισης (άρθρο 2),

- το βάρος της απόδειξης (άρθρο 4), και

- οι διαδικασίες (άρθρο 5).

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Η έμμεση διάκριση (άρθρο 2)

3.1.1. Μέχρι σήμερα η έννοια της «έμμεσης διάκρισης» δεν είχει οριστεί στην Κοινότητα. Στις σχετικές οδηγίες, η έννοια χρησιμοποιείται χωρίς να ορίζεται. Αυτό το νομικό κενό έχει μέχρι στιγμής καλυφθεί μόνο από την Ιρλανδία, την Ιταλία και το ΗΒ.

3.1.2. Ωστόσο, το ΔΕΚ δημιούργησε τα τελευταία χρόνια μια αρκετά ενιαία και σαφή νομολογία, σύμφωνα με την οποία τίθεται θέμα διάκρισης στην περίπτωση εφαρμογής «ενός φαινομενικά ουδέτερου κριτηρίου, που επηρεάζει μια σημαντικά μεγαλύτερη αναλογία ατόμων του ιδίου φύλου».

3.1.3. Η Επιτροπή υιοθετεί την αρχή αυτή. Η ΟΚΕ κρίνει ότι ο ορισμός της «έμμεσης διάκρισης» σε κοινοτική οδηγία, σύμφωνα με τα κριτήρια που εφαρμόζονται από το ΔΕΚ, βελτιώνει τη νομική κάλυψη. Εκτός αυτού δε, με την πράξη αυτή τονίζεται με τον κατάλληλο τρόπο η σημασία της έννοιας αυτής. Ο ορισμός αυτός πρέπει να διευκολύνει τις εθνικές αρχές να αποφασίζουν για κάθε περίπτωση κατά πόσο τίθεται θέμα έμμεσης διάκρισης.

3.1.4. Κατά τη γνώμη της ΟΚΕ, η αναφορά στην οικογενειακή κατάσταση πρέπει να εκληφθεί ως παράδειγμα 7 η λέξη «ιδιαιτέρως», που αναφέρεται στο σχέδιο οδηγίας, θα μπορούσε κάτω από ορισμένες συνθήκες να οδηγήσει σε παρερμηνείες. Για το λόγο αυτό, η ΟΚΕ προτείνει να αντικατασταθεί η λέξη αυτή από τη φράση «για παράδειγμα».

3.2. Το βάρος απόδειξης (άρθρο 4)

3.2.1. Παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή αναφέρει σαφώς στην αιτιολογική έκθεσή της ότι δεν προτείνει στο άρθρο 4, παράγραφος 1 την αναστροφή του βάρους της απόδειξης, αυτό δεν προκύπτει από τη διατύπωση που επιλέγεται στο κείμενο της οδηγίας.

3.2.2. Λαμβανομένων υπόψη των διαφόρων πλευρών του προβλήματος της απόδειξης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να απλοποιηθεί, να διασαφηνιστεί και να οριοθετηθεί το άρθρο 4.

Από την άποψη αυτή, κρίνεται σκόπιμο, αφενός, να καθιερωθεί η υποχρέωση του εργοδότη να προσφέρει τη συνεργασία του και να συμμετέχει στη διαλεύκανση περιπτώσεων και, αφετέρου, να θεσπιστεί μια ρύθμιση στην οποία θα διευκρινίζεται ποια αποδεικτικά στοιχεία απαιτούνται σε περίπτωση διακρίσεων.

3.2.3. Με στόχο την νομική εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης, η ΟΚΕ προτείνει ότι είναι αρκετό να καταστούν εύλογες οι καταστάσεις που συνιστούν διάκριση με βάση το φύλο. Αυτό σημαίνει ότι - σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σε ορισμένες εθνικές νομοθεσίες- το δικαστήριο δε χρειάζεται να είναι σχεδόν απόλυτα βέβαιο για την ύπαρξη διακρίσεων με βάση το φύλο (πράγμα που θα καθιστούσε σχεδόν αδύνατη τη δίωξη των διακρίσεων), αλλά ότι αρκεί το ενδεχόμενο αυτό να θεωρηθεί ως πάρα πολύ πιθανό εάν ληφθούν υπόψη όλα τα σχετικά δεδομένα. Στην περίπτωση λοιπόν διακρίσεως λόγω φύλου, αρκεί να θεωρηθεί ότι είναι βάσιμος ο ισχυρισμός της διακριτικής μεταχείρισης. Κατ' αυτόν τον τρόπο, ο ενάγων απαλλάσσεται από το πρόβλημα της προσκόμισης στο δικαστήριο πλήρων αποδεικτικών στοιχείων.

Σε κάθε περίπτωση, τα εθνικά δικαστήρια είναι αρμόδια να κρίνουν τους ισχυρισμούς που προβάλλονται σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία.

Πρόκειται για μια ρύθμιση που κατά την άποψη της ΟΚΕ είναι ενδεδειγμένη, επειδή η διευκόλυνση της απόδειξης θα μπορούσε να ωφελήσει τον ενάγοντα, προσφέροντας παράλληλα στον εναγόμενο τη δυνατότητα να διασαφηνίσει ότι δεν τίθεται θέμα δυσμενούς διάκρισης λόγω φύλου.

3.2.4. Στην αιτιολογική έκθεσή της, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι δεν επιθυμεί την αντιστροφή του βάρους της απόδειξης. Ωστόσο, η ΟΚΕ κρίνει ότι τα συμπεράσματα που αναφέρονται στο σημείο 27 δεν αντιστοιχούν στη διατύπωση του άρθρου 4, παράγραφος 1.

3.2.5. Συνεπώς, προς όφελος της σαφήνειας, η ΟΚΕ προτείνει:

3.2.5.1. Να τροποποιηθεί η επικεφαλίδα του άρθρου 4 σε:

«Απόδειξη διάκρισης λόγω φύλου».

3.2.5.2. Το κείμενο του άρθρου 4, παράγραφος 1, να τροποποιηθεί ως εξής:

«Τα κράτη μέλη μεριμνούν σύμφωνα με τα εθνικά δικονομικά τους συστήματα ώστε:

α. Όταν ένα πρόσωπο κρίνει ότι θίγεται από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης και αποδεικνύει ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής πραγματικά περιστατικά από τα οποία πιθανολογείται η ύπαρξη διάκρισης λόγω φύλου, το βάρος της απόδειξης μεταπίπτει στον εναγόμενο, ο οποίος οφείλει να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Οποιαδήποτε αμφιβολία όσον αφορά την απόδειξη ενός περιστατικού είναι σε βάρος του εναγόμενου, ο οποίος προξένησε την υπόνοια διακρίσεως 7

β. Όταν ο εναγόμενος εφαρμόζει σύστημα ή λαμβάνει απόφαση που στερείται διαφάνειας, να φέρει το βάρος της απόδειξης ότι η φαινομενική διάκριση οφείλεται σε παράγοντες αντικειμενικούς και όχι σε διάκριση λόγω φύλου 7

γ. Ο ενάγων να μην οφείλει να αποδείξει την υπαιτιότητα του εναγόμενου για να αποδείξει παραβίαση της απαγόρευσης κάθε διάκρισης βασισμένης στο φύλο.»

3.3. Διαδικασίες (άρθρο 5)

3.3.1. Στο άρθρο προβλέπεται ότι τα δικαστήρια και οι άλλες αρμόδιες αρχές μπορούν να διατάσσουν μέτρα προκειμένου να εξασφαλιστεί «η πραγματική εξέταση κάθε καταγγελίας διάκρισης». Επιπλέον, καθιερώνεται και το δικαίωμα ενημέρωσης των ενδιαφερομένων πλευρών - ακόμη και αν αυτό επιτρέπεται μόνο κάτω από ορισμένες συνθήκες.

3.3.2. H OKE αμφιβάλλει αν το θέμα αυτό μπορεί να ρυθμιστεί με τον καλύτερο τρόπο στο κοινοτικό δίκαιο και διερωτάται αν δεν πρέπει (σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας) να αφεθεί στα κατ'ιδίαν κράτη μέλη να διαμορφώσουν την έννομη τάξη τους. Κατά συνέπεια, η ΟΚΕ καλεί επειγόντως την Επιτροπή να μελετήσει το θέμα αυτό με τη δέουσα επιμέλεια.

Εφόσον προκύψει ότι μια παρόμοια ρύθμιση είναι όντως απαράδεκτη σε ευρωπαϊκή κλίμακα, η ΟΚΕ προτείνει τη διαγραφή του άρθρου 5 της πρότασης οδηγίας.

Βρυξέλλες, 26 Φεβρουαρίου 1997.

Ο Πρόεδρος τηςΟικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ αριθ. C 176 της 5. 7. 1988.

() Έγγραφο COM(96)340 τελικό.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η τροπολογία που ακολουθεί, η οποία συγκέντρωσε περισσότερο από το ένα τέταρτο των ψήφων υπέρ, απορρίφθηκε κατά τη διάρκεια των συζητήσεων:

Σημείο 3.3.2

Και οι 2 παράγραφοι να αντικατασταθούν από τις εξής:

«Η ΟΚΕ φρονεί ότι είναι ανάγκη να ληφθούν παρόμοιες ρυθμίσεις ώστε η οδηγία να εφαρμοσθεί στην πράξη. Πρέπει να αναφερθεί ότι στο άρθρο 5 ορίζεται ότι τα κράτη μέλη πρέπει να εγγυώνται ορισμένες διαδικασίες, χωρίς όμως να αναφέρεται ο τρόπος με τον οποίο θα γίνεται».

Αιτιολογία

Χωρίς το άρθρο 5 η οδηγία θα απωλέσει τη δύναμή της. Αφού το άρθρο 5 δεν ρυθμίζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη θα καταρτίζουν τις διαδικασίες της γι'αυτές τις δικαστικές υποθέσεις, δεν υπάρχει λόγος να υφίσταται αμφιβολία για τους κανόνες σχετικά με την αρχή της επικουρικότητας.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 45, ψήφοι κατά: 77, αποχές: 9.