Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέματα

«Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Ευρωπαϊκή στρατηγική για τις πλαστικές ύλες σε μια κυκλική οικονομία»

[COM(2018) 28 final]

και

«Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις παραλαβής για την παράδοση αποβλήτων από πλοία, για την κατάργηση της οδηγίας 2000/59/ΕΚ και την τροποποίηση της οδηγίας 2009/16/ΕΚ και της οδηγίας 2010/65/ΕΕ»

[COM(2018) 33 final — 2018/0012 (COD)]

(2018/C 283/09)

Εισηγητής: ο κ. Antonello PEZZINI

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 5.2.2018 Συμβούλιο, 9.2.2018 Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 12.2.2018 Νομική βάση Άρθρα 100 παρ. 2 και 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 19.9.2017 Αρμόδιο τμήμα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον Υιοθετήθηκε από το τμήμα 3.5.2018 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 23.5.2018 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 535 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 193/00/01

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ΕΟΚΕ, αν και υποστήριξε από την πρώτη στιγμή την πολιτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κυκλική οικονομία, θεωρεί ωστόσο ότι για την εφαρμογή της απαιτείται στενή συνεργασία με τους κοινωνικούς φορείς και με τις οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών μέσω εκστρατειών προγραμματισμού και με τη συμμετοχή φορέων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και των διαφόρων κέντρων κατάρτισης.

1.1.1. Ομοίως, απαιτούνται δραστικά μέτρα εκπαίδευσης και κατάρτισης, κίνητρα σχεδιασμού και συμπεριφοράς, κοινές τεχνικές και κανονιστικές προδιαγραφές ποιότητας, ελκυστικά —μεταξύ άλλων, φορολογικά και χρηματοδοτικά— συστήματα πριμοδότησης, μια συστημική και διατομεακή προσέγγιση, καθώς και η ευφυής και διαδεδομένη χρήση των ψηφιακών εφαρμογών.

1.2. Ο σεβασμός και η προστασία των αγαθών που περικλείει η δυναμική ισορροπία της βιόσφαιρας δεν προκύπτουν αυθόρμητα, αλλά είναι αποτέλεσμα της ευαισθησίας που τροφοδοτείται με την παιδεία και με τη συνειδητοποίηση ότι ο κόσμος δεν έχει δημιουργηθεί για να τον εκμεταλλευόμαστε και να τον καταστρέφουμε με σκοπό το οικονομικό κέρδος, αλλά για να τον χρησιμοποιούμε έξυπνα, να τον βελτιώνουμε και να τον διατηρούμε στη γένεση του οικουμενικού ανθρωπομορφισμού ( 1 )

1.3. Οι νέες ανακαλύψεις, όπως οι πολυμερείς ύλες, έχουν διευκολύνει την εργασία και τη ζωή των ανθρώπων, αλλά θα πρέπει να χρησιμοποιούνται στον κύκλο της ζωής τους κατά τρόπο που να μην έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη φύση.

1.3.1. Η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία την ανάπτυξη ενός πνεύματος οικολογικού σχεδιασμού των πολυμερών υλών, έτσι ώστε, μετά την πρώτη χρήση τους, να διευκολύνονται οι περαιτέρω χρήσεις των δευτερογενών πολυμερών υλών.

1.3.2. Απαιτείται μια πολιτισμική επανάσταση στη συμπεριφορά και στις δομές παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης που θα μετατρέψει τα απόβλητα σε πολύτιμους πόρους προς εκμετάλλευση, με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων όλων των βαθμίδων.

1.3.3. Για λόγους οικονομίας, υγείας και ασφάλειας, η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία τη χάραξη μιας βιομηχανικής στρατηγικής με στόχο την επαναχρησιμοποίηση, κυρίως στον τομέα των συσκευασιών που γνωρίζει σήμερα τεράστια ανάπτυξη. Στη στρατηγική αυτή θα πρέπει αν συμμετέχουν επιχειρήσεις με πείρα στις διαδικασίες ανακύκλωσης με στόχο την εναρμόνιση και τη συστηματοποίηση δεξιοτήτων πριν και μετά τη διαδικασία.

1.3.4. Οι εθνικοί οργανισμοί τυποποίησης, σε στενή συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς και τους διεθνείς οργανισμούς, θα πρέπει να ενισχύσουν τις διαδικασίες αναγνώρισης των δευτερογενών πρώτων υλών με τη βοήθεια της επισήμανσης, προκειμένου να ενισχυθεί μέσω της εναρμόνισης ανά την ΕΕ η ασφάλεια των καταναλωτών όσον αφορά τα νέα προϊόντα.

1.3.5. Κατά την ΕΟΚΕ, σημαντικό ρόλο πρέπει να διαδραματίσουν η έρευνα και η καινοτομία, ιδίως η κοινή τεχνολογική πρωτοβουλία «Institutional public-private partnerships under Horizon 2020», («Θεσμικές συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα υπό το πρόγραμμα Ορίζοντας 2020»), με στόχο την ανάπτυξη προϊόντων βιολογικής προέλευσης ( 2 ) και άλλων πρωτοβουλιών κυκλικής βιωσιμότητας στο προσεχές Ένατο πρόγραμμα-πλαίσιο.

1.3.6. Θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη διαδικασία εφαρμογής ψηφιακής επισήμανσης στα ποικίλα είδη πλαστικών για να επιτρέπεται η αναγνώριση, ο διαχωρισμός και η ενδεχόμενη εξάλειψή τους βάσει κοινών μεθόδων. Ειδικότερα, οι εν λόγω δευτερογενείς πρώτες ύλες δεν πρέπει να περιέχουν τοξικές ουσίες που περιέχουν όσες πρώτες ύλες δεν προορίζονται για τρόφιμα και για παιδικά παιχνίδια.

1.4. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι απαιτείται παρέμβαση μέσω των χημικών αναλύσεων που συνδέονται με τον κανονισμό REACH, με σκοπό τον περιορισμό της ρύπανσης από μικροπλαστικά, η οποία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες απειλές για το περιβάλλον και την υγεία του ανθρώπου.

1.5. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με θέμα τον εξοπλισμό των λιμένων με εγκαταστάσεις συλλογής των αποβλήτων και τις υποχρεώσεις των υπευθύνων των πλοίων να τηρούν τις διαδικασίες παράδοσης των αποβλήτων.

1.5.1. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, μια τέτοια πολιτική θα πρέπει να εφαρμοστεί επίσης στη διαχείριση των ποταμών που αποτελούν έναν σημαντικό συλλέκτη της θαλάσσιας ρύπανσης.

1.5.2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι αναγκαία η συμμετοχή των οργανώσεων των αλιέων και των κοινωνικών φορέων σε μια προσπάθεια καθαρισμού των υδάτων από τα υπολείμματα συνθετικών πολυμερών, τόσο με πρωτοβουλίες ενημέρωσης όσο και εθνικές ή/και κοινωνικές χρηματοδοτήσεις, με τη λήψη επίσης μέτρων ευαισθητοποίησης σχετικών με τα απόβλητα που καταλήγουν στους ποταμούς και στις θάλασσες. Επίσης, με την κατάλληλη εκπαίδευση, θα μπορούσαν να παρεμβαίνουν στα αρχικά στάδια της ανακύκλωσης στο τμήμα του κλάδου που δραστηριοποιείται στους λιμένες ή κατά μήκος των ποταμών, ιδίως όταν η αλιευτική περίοδος είναι κλειστή ώστε να καταστεί δυνατή η αναπαραγωγή των ψαριών.

1.6. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, η δημιουργία και η ανάπτυξη νέων συμπληρωματικών δραστηριοτήτων ως απόρροια της κυκλικής οικονομίας επιβάλλουν την αναθεώρηση της ισχύουσας νομοθεσίας για τα απόβλητα. Η εν λόγω νομοθεσία απορρέει από την οδηγία 2008/98/ΕΚ η οποία καθιστά υπεύθυνο το πρόσωπο στην κατοχή του οποίου ευρίσκονται τα απόβλητα, συχνά χωρίς τη δημιουργία μηχανισμών για την επαναχρησιμοποίησή τους.

1.7. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι ο οικολογικός σχεδιασμός ( 3 ) —ο οποίος μέχρι σήμερα εφαρμόζεται στην εξοικονόμηση ενέργειας— θα πρέπει να ενεργοποιηθεί και στην κυκλική οικονομία, ιδίως όσον αφορά τα πλαστικά.

1.8. Η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία τη σύναψη κατάλληλων περιφερειακών συμφωνιών ως προς τη θαλάσσια ρύπανση, με την επέκτασή τους στην πολιτική γειτονίας και στις συμφωνίες για τη Βαλτική και την ευρωμεσογειακή εταιρική σχέση (Euromed).

1.9. Επίσης, πρέπει να υποστηριχθούν και να ενθαρρυνθούν οι προαιρετικές τομεακές και διατομεακές συμφωνίες με τις αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης, με την προαγωγή των πιστοποιήσεων των επιχειρήσεων (Σύστημα οικολογικής διαχείρισης και οικολογικού ελέγχου / EMAS, εταιρική κοινωνική ευθύνη) και των «οικολογικών σκαφών» ( 4 )

2. Εισαγωγή

2.1. Οι πλαστικές ύλες, με τη γενική έννοια του όρου μιας ομάδας πολυμερών υλών, είναι σημαντικά υλικά με ευρεία παρουσία στην οικονομία και στην καθημερινή μας ζωή. Συμβάλλουν στην προώθηση της βιώσιμης και ανταγωνιστικής ανάπτυξης, στη διαρκή απασχόληση και σε πλήθος τεχνολογικών και σχεδιαστικών καινοτομιών.

2.2. Η εφεύρεση των πλαστικών —από το μονομερές στο πολυμερές— πραγματοποιήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1950 από δύο επιστήμονες, τους Natta και Ziegler. Το 1953 ο Γερμανός χημικός Karl Ziegler κατάφερε να δημιουργήσει ένα είδος πλαστικού από το πετρέλαιο, το πολυαιθυλένιο, το μόριο του οποίου είναι ένα πολυμερές ( 5 ) . Ο Ιταλός χημικός Giulio Natta δημιούργησε ένα άλλο πολυμερές, το πολυπροπυλένιο, το οποίο κατοχυρώθηκε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας με την ονομασία Moplen. Η εφεύρεση αυτή συνέβαλε σημαντικά στην κρίση της εξορυκτικής βιομηχανίας, η οποία προσπόριζε μέχρι τότε τα υλικά ( 6 ) για την κατασκευή των αντικειμένων της καθημερινής ζωής και της εργασίας.

2.3. Οι πλαστικές ύλες προέρχονται από το πετρέλαιο: από δύο κιλά πετρελαίου παράγεται κατά μέσο όρο ένα κιλό πλαστικού.

2.3.1. Με τα νέα αυτά υλικά ( 7 ) κατασκευάστηκε μεγάλη ποικιλία προϊόντων που δεν σκουριάζουν, είναι ελαφρά και δεν σπάνε. Το 1973 κατασκευάστηκε η πρώτη φιάλη από PET ( 8 )

2.4. Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει ( 9 ) ήδη ότι «η μετάβαση προς μια ευρωπαϊκή κυκλική οικονομία θα ανοίξει θετικές προοπτικές για την υλοποίηση των στόχων της στρατηγικής Ευρώπη 2020».

2.5. Πράγματι, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι η μετάβαση προς μια ευρωπαϊκή κυκλική οικονομία μπορεί να ανοίξει θετικές προοπτικές από άποψη συστημικής ανταγωνιστικότητας της ΕΕ «εάν βασιστεί σε ένα κοινό ευρωπαϊκό στρατηγικό όραμα με την ενεργό συμμετοχή του κόσμου της εργασίας, των κυβερνήσεων, των εργοδοτών και των εργαζομένων, των καταναλωτών και των νομοθετικών και ρυθμιστικών αρχών στα διάφορα επίπεδα» ( 10 )

2.6. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει τη δέσμη μέτρων του 2014 ( 11 ) —η οποία εν συνεχεία αποσύρθηκε— καθώς και εκείνη του 2015 για τη θέσπιση ενός σχεδίου δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία, η οποία έθετε ως βασική προτεραιότητα τις πλαστικές ύλες.

2.7. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, «αλλαγή συμπεριφοράς μπορεί να επιτευχθεί καλύτερα με σαφή μηνύματα για τις τιμές, π.χ. παροχή προσιτών και ανταγωνιστικών τιμών στους καταναλωτές. Αυτό μπορεί αρχικά να επιτευχθεί μέσω συστημάτων διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού (ΔΕΠ) ή/και οικολογικής φορολόγησης» ( 12 )

2.8. Η ευρωπαϊκή βιομηχανία πλαστικών κατέγραψε το 2016 κύκλο εργασιών περίπου 350 δισεκατ. ευρώ, με περίπου 62 000 επιχειρήσεις, 1,5 και πλέον εκατ. εργαζομένους και παραγωγή 60 εκατ. τόνων ( 13 )

2.9. Σήμερα, οι πλαστικές ύλες είναι παρούσες σε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής: από τις μεταφορές έως τις κατασκευές και από τις τηλεπικοινωνίες έως τα προϊόντα ευρείας κατανάλωσης, από τα τρόφιμα έως την υγεία.

2.10. Οι ΜΜΕ, περίπου το 80 % των επιχειρήσεων πλαστικών υλών της ΕΕ, απασχολούν έως 20 εργαζομένους, ενώ οι μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 20 % του κλάδου ( 14 )

2.11. Κάθε χρόνο οι Ευρωπαίοι παράγουν 25 εκατ. τόνους πλαστικών αποβλήτων. Από αυτά ανακυκλώνεται λιγότερο από το 30 % ( 15 )

2.12. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη σε ευρωπαϊκό επίπεδο (υποσημείωση 15), η αντικατάσταση των πλαστικών στις κύριες εφαρμογές από άλλα υλικά θα τετραπλασίαζε περίπου το βάρος των συσκευασιών σε σχέση με τα πλαστικά, θα προκαλούσε αύξηση κατά 60 % του όγκου των παραγόμενων αποβλήτων και άνοδο της ετήσιας κατανάλωσης ενέργειας κατά 57 % κατά τη διάρκεια του συνολικού κύκλου ζωής των προϊόντων.

2.12.1. Από την άλλη πλευρά, το 95 % της αξίας των συσκευασιών χάνεται μετά από μία μόνο χρήση. Από τους 78 εκατ. τόνους που διατίθενται στην κατανάλωση, το 72 % δεν ανακτάται. Από αυτούς, το 40 % καταλήγει στην υγειονομική ταφή και το 32 % διαφεύγει από τα νόμιμα συστήματα συλλογής.

2.13. Αυτό καθιστά αναγκαία την ανάπτυξη του οικολογικού σχεδιασμού των πλαστικών υλών, προκειμένου να καταστούν καλύτερα ανακυκλώσιμες και να αυξηθεί κατά συνέπεια η ζήτηση ανακυκλωμένων πλαστικών από τους ποικίλους βιομηχανικούς τομείς και τα κυκλώματα διανομής, τους καταναλωτές και τους Ευρωπαίους πολίτες.

2.13.1. Είναι σημαντικό να ενισχυθεί ο διάλογος με τη βιομηχανία ανακύκλωσης, προκειμένου να γίνουν κατανοητές οι παραγωγικές διεργασίες, οι ανάγκες και οι τεχνολογίες της.

2.14. Τα ανακυκλωμένα πλαστικά πρέπει να υποστούν μια αναπροσαρμογή και μια αναβάθμιση μέσω μιας διαδικασίας τυποποίησης και πιστοποίησης με τη χρήση επισήμανσης.

2.15. Σε μια κυκλική οικονομία, οι πλαστικές ύλες πρέπει να θεωρούνται πολύτιμος κοινός υλικός πόρος, καθώς είναι απαραίτητες για τη βιώσιμη και ανταγωνιστική οικονομική ανάπτυξη στην υπηρεσία των πολιτών, της υγείας και του περιβάλλοντος, υπό τον όρο ότι τα προϊόντα που χρησιμοποιούν αυτή την πρώτη ύλη δεν θα θεωρούνται πλέον «απόβλητα προς εξάλειψη», αλλά «αντικείμενα προς ανάκτηση».

3. Οι θάλασσες και τα πλαστικά

3.1. Το 70 % της επιφάνειας του πλανήτη καλύπτεται από πελάγη και ωκεανούς και τα νερά των θαλασσών αντιπροσωπεύουν το 97 % των υδάτινων πόρων. Οι ωκεανοί είναι οι μεγάλοι μας σύμμαχοι κατά της κλιματικής αλλαγής και έχουν ενταχθεί στη Συμφωνία του Παρισιού με μια ειδική έκθεση της Διακυβερνητικής επιτροπής για την κλιματική αλλαγή (IPCC) με θέμα τους ωκεανούς.

3.2. Τα θαλάσσια απορρίμματα και, κυρίως, τα πλαστικά και τα μικροπλαστικά, αντιπροσωπεύουν μια άλλη μεγάλη απειλή για τους ωκεανούς και, συνεπώς, αποτελούν παγκόσμιο πρόβλημα που αφορά όλους τους ωκεανούς. Κάθε χρόνο, εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων καταλήγουν στους ωκεανούς σε όλο τον κόσμο προκαλώντας προβλήματα στο περιβάλλον, στην οικονομία, στην αισθητική του τοπίου και στην υγεία. Τα θαλάσσια απορρίμματα μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές οικονομικές ζημίες όπως απώλειες για τους παράκτιους πληθυσμούς, μείωση του τουρισμού, καθώς και εμπόδια στις θαλάσσιες μεταφορές και στην αλιεία.

3.3. Το πιθανό κόστος για τον καθαρισμό των ακτών και των παραλιών σε όλη την ΕΕ εκτιμάται ότι ανέρχεται σε περίπου 630 εκατ. ευρώ ετησίως.

3.4. Εξαιτίας της συσσώρευσης και της εξάπλωσής τους, τα θαλάσσια απορρίμματα αποτελούν τεράστια απειλή για την υγεία των ωκεανών όλης της Γης, κυρίως λόγω της ταχείας αύξησής τους. Για τον σκοπό αυτό, είναι απαραίτητο να λαμβάνονται ισορροπημένα και αποτελεσματικά μέτρα κυκλικής οικονομίας σε διεθνές και ενωσιακό επίπεδο, με στόχο τη μείωση των θαλάσσιων απορριμμάτων της ΕΕ κατά 30 % και 50 % το 2025 και το 2030 αντιστοίχως.

3.4.1. Για την επίτευξη των στόχων αυτών, θα πρέπει να τροποποιηθεί κατ’ αρχάς η υφιστάμενη νομοθεσία, η οποία αποδίδει την ιδιοκτησία των αποβλήτων σε αυτούς που τα συλλέγουν, αποτελώντας αντικίνητρο για τη συλλογή τους.

3.4.2. Θα πρέπει να μελετηθούν κατάλληλα κίνητρα για όσους, και πρωτίστως για τους αλιείς, μπορούν να συνεργαστούν για την απορρύπανση των θαλασσών και των ποταμών, με την κατάλληλη χρήση και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Θάλασσας και Αλιείας (ΕΤΘΑ).

3.5. Στις 18 Δεκεμβρίου 2017 το Συμβούλιο ενέκρινε τα συμπεράσματα σχετικά με την οικολογική καινοτομία επισημαίνοντας επίσης «την ανάγκη για συνοχή μεταξύ πολιτικών υποστήριξης της καινοτομίας και άλλων πολιτικών, ειδικότερα: προστασία της ανθρώπινης υγείας, σεβασμός του περιβάλλοντος και μετάβαση στην κυκλική οικονομία» ( 16 )

3.6. Από την πλευρά του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε διάφορα έγγραφα για το ζήτημα αυτό: το «Ψήφισμα της 9ης Ιουλίου 2015 σχετικά με την αποδοτικότητα των πόρων: προς μια κυκλική οικονομία», τα ψηφίσματα του Φεβρουαρίου του 2017 σχετικά με τη Δέσμη μέτρων για τα απόβλητα και το ψήφισμα της 18ης Δεκεμβρίου 2017 σχετικά με τη διεθνή διακυβέρνηση των ωκεανών.

3.7. Η δράση για τον καθαρισμό της Μεσογείου θα μπορούσε να συνδυαστεί με το Πρόγραμμα Prima, το οποίο προβλέπει οικολογικές παρεμβάσεις με περιβαλλοντικούς σκοπούς ( 17 )

4. Οι προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

4.1. Η στρατηγική που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποβλέπει στην προστασία του περιβάλλοντος από τη ρύπανση των πλαστικών, παράλληλα προάγει την ανάπτυξη και την καινοτομία, επιχειρώντας έτσι να μετατρέψει την οικονομική πρόκληση ενός γραμμικού προτύπου παραγωγής-διανομής-κατανάλωσης-συμπεριφοράς σε κυκλικό μοντέλο που θα αυτοτροφοδοτείται με την αποτελεσματική χρήση των πόρων, με την οποία τα «απόβλητα» θα θεωρούνται «ανακτήσιμοι πόροι» .

4.2. Η επαναχρησιμοποίηση, η ανακύκλωση και η ανάκτηση θα καταστούν οι βασικές έννοιες επί των οποίων θα οικοδομηθεί ένα νέο πρότυπο που θα ευνοεί τον νέο σχεδιασμό, τη βιωσιμότητα, την καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα σε όλη την εσωτερική και διεθνή αγορά.

Η προτεινόμενη στρατηγική περιλαμβάνει 40 δράσεις, 15 συστάσεις προς τις εθνικές και περιφερειακές αρχές και 8 συστάσεις προς τον βιομηχανικό τομέα.

4.3. Η πρόταση οδηγίας σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις παραλαβής αποβλήτων εισάγει νέους κανόνες για την καταπολέμηση του φαινομένου των θαλάσσιων απορριμμάτων, με μέτρα που θα διασφαλίζουν ότι τα απόβλητα που παράγονται επί των πλοίων ή συλλέγονται στη θάλασσα δεν θα εγκαταλείπονται στη θάλασσα αλλά θα επιστρέφονται στην ξηρά προκειμένου να υφίστανται την κατάλληλη επεξεργασία. Επίσης, περιλαμβάνει μέτρα σχετικά με τη μείωση του διοικητικού φόρτου για τους λιμένες, τα πλοία και τις αρμόδιες αρχές.

5. Γενικές παρατηρήσεις και συστάσεις

5.1. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, μια επιτυχημένη στρατηγική για τα πλαστικά δεν μπορεί να μην περιλαμβάνει αποτελεσματικά μέτρα στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, κίνητρα για τον σχεδιασμό και τη συμπεριφορά, κοινές τεχνικές και κανονιστικές προδιαγραφές υψηλής- ποιότητας, ελκυστικά συστήματα πριμοδότησης —συμπεριλαμβανομένων των φορολογικών και χρηματοδοτικών—, μια συστημική και διατομεακή προσέγγιση, την ευφυή και εκτεταμένη χρήση των ψηφιακών εφαρμογών, εκτεταμένα και συμμετοχικά προβλεπτικά μέτρα, προκειμένου να συνοδεύεται η διαδικασία από μια πραγματική ευρωπαϊκή αντίληψη περί κυκλικότητας των πλαστικών υλών που θα βασίζεται στην ανάλυση του συνολικού κύκλου ζωής των προϊόντων .

5.2. Η ρύπανση από μικροπλαστικά είναι μια από τις κύριες απειλές για το περιβάλλον και την υγεία των ανθρώπων. Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνται συχνά στα απορρυπαντικά, στα καλλυντικά, στα έπιπλα και στις βαφές. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ , η ρύπανση αυτή πρέπει να καταπολεμηθεί στην πηγή με παρεμβάσεις σε επίπεδο ΕΕ βάσει του κανονισμού REACH .

5.3. Στην ΕΕ, περίπου το 40 % των πλαστικών είναι μίας χρήσης και η μεγαλύτερη πηγή ρύπανσης. Για τον λόγο αυτόν, η επιβολή ελάχιστης χρέωσης για κάθε πλαστική σακούλα θα οδηγήσει στη θεαματική μείωση της χρήσης τους. Η ΕΟΚΕ προτείνει την επέκταση του μέτρου αυτού σε όλα τα πλαστικά είδη μίας χρήσης.

5.4. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αποτελεί προτεραιότητα η ψηφιακή επισήμανση των διαφόρων ειδών των πλαστικών υλών, με σκοπό την αναγνώριση, την επιλογή και τον ενδεχόμενο αποκλεισμό των επιβλαβών στοιχείων. Οι πλαστικές ύλες περιέχουν συχνά τοξικές ουσίες, οι οποίες απαγορεύονται στα υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα και στα παιχνίδια. Η ανακύκλωση των πλαστικών θα μπορούσε να μεταφέρει τις ουσίες αυτές στα νέα προϊόντα. Είναι συνεπώς αναγκαίο να διασφαλίζεται και να πιστοποιείται ότι οι «δευτερογενείς πρώτες ύλες» δεν θα περιέχουν τοξικές ουσίες.

5.5. Οι εθνικές νομοθεσίες διαφέρουν μεταξύ τους όσον αφορά τις ποσότητες και τις εγκρίσεις. Θα ήταν σκόπιμη μια ενιαία και πιο αυστηρή εναρμονισμένη νομοθεσία, προς όφελος των καταναλωτών.

5.6. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, θα πρέπει να ενισχυθούν οι δράσεις με σκοπό να διασφαλιστεί η προτεραιότητα: — σε κοινές μεθόδους ανίχνευσης· — στην ψηφιοποίηση προϊόντων, διαδικασιών και συστατικών, για ψηφιακή επισήμανση των διαφόρων ειδών· — σε άρτιες υποδομές συλλογής και διαχωρισμού με συστήματα οπτικής αναγνώρισης· — σε πρότυπα και πιστοποιήσεις προϊόντων, διαδικασιών και εγκαταστάσεων· — στην επαγγελματική οργάνωση και την εποπτεία της ανακύκλωσης· — σε συστήματα πριμοδότησης διευρυμένων ευθυνών του παραγωγού και του καταναλωτή· — στη δρομολόγηση μιας ενωσιακής πειραματικής δράσης για την οργάνωση, τη δημιουργία και την ανταγωνιστική εμπορική ανάπτυξη μιας πραγματικής ευρωπαϊκής; αγοράς των δευτερογενών πλαστικών υλών ποιότητας, με τη διάδοση των οικολογικών δημόσιων συμβάσεων.

5.7. Η διαφοροποιημένη συλλογή και κυρίως η ανακύκλωση του PET ( 18 ) μπορούν να προσφέρουν στην ΕΕ οικονομικά οφέλη με νέες παραγωγικές δραστηριότητες και ευκαιρίες απασχόλησης.

5.8. Μέχρι σήμερα προτιμώνται η οργανική ανακύκλωση με κομποστοποίηση ( 19 ) , η καύση σε χώρους υγειονομικής ταφής ή η ανάκτηση ενέργειας με καύση ( 20 ) , ιδίως στη σιδηρουργία και την τσιμεντοβιομηχανία, με τη χρήση κατάλληλων φίλτρων καυσαερίων.

5.9. Καθίσταται διαρκώς πιο αναγκαία η ανακύκλωση των πλαστικών σε νέα προϊόντα του ίδιου (φιάλη σε φιάλη) ή διαφορετικού (πλαστικό σε ύφασμα) τύπου. Αυτό ωστόσο προϋποθέτει μια διαδικασία παροχής κινήτρων στους καταναλωτές ( 21 ) και την ευκολία αναγνώρισης μέσω οπτικών συστημάτων στα σημεία συλλογής.

5.10. Το ανακυκλωμένο PET μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ίνα για την παραγωγή θερινών και χειμερινών υφασμάτων, φορμών εργασίας, στρατιωτικών στολών, ενισχύσεων ελαστικών, σωλήνων, κυλιόμενων ιμάντων, μεμβρανών συσκευασίας και τυπωμένων προϊόντων.

5.11. Αν οι διαδικασίες τηρούνται σωστά και πιστοποιούνται, μέσω της άρτιας τεχνικής-κανονιστικής τυποποίησης και πιστοποίησης, και μετά την ανακύκλωση ( 22 ) , το PET παραμένει χημικά αδρανές και είναι συνεπώς κατάλληλο για εφαρμογές ασφαλούς επαφής με τα τρόφιμα ( 23 )

5.12. Όσον αφορά τα θαλάσσια απορρίμματα , η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τον συντονισμό της οδηγίας με τη Διεθνή σύμβαση για την πρόληψη της ρύπανσης από πλοία (MARPOL) και θεωρεί ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος των αποβλήτων από τα αλιευτικά και τα σκάφη αναψυχής μπορεί να δώσει λύσεις στο πρόβλημα της ρύπανσης των θαλασσών, υπό τον όρο ότι θα υπάρξουν κατάλληλες εξαιρέσεις για τα μικρά σκάφη και για τους λιμένες περιορισμένης κίνησης.

5.13. Για την οργάνωση της συλλογής των αποβλήτων στη θάλασσα θα ήταν σκόπιμη —μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Θάλασσας και Αλιείας— η συμμετοχή των οργανώσεων των αλιέων, οι οποίοι, με την κατάλληλη εκπαίδευση, θα μπορούσαν να συμπληρώνουν τα επισφαλή τους έσοδα από την αλιεία με εκείνα από τη συλλογή απορριμμάτων και τη συμμετοχή τους στην αλυσίδα της ανακύκλωσης.

5.14. Το ίδιο ισχύει για τον καθαρισμό των ποταμών, μέσω των συνεταιρισμών και με την τροποποίηση της ισχύουσας νομοθεσίας ( 24 )

5.15. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αποτελεί προτεραιότητα η σύναψη περιφερειακών συμφωνιών για τη ρύπανση των θαλασσών, ιδίως στις παραθαλάσσιες και στις παραποτάμιες ζώνες.

6. Ειδικές παρατηρήσεις

6.1. Από το PET στην υφαντουργική ίνα. Η ανακύκλωση του PET είναι μια μη ρυπογόνος καινοτόμος μηχανική και χημική κατεργασία που διατηρεί την καθαρότητα της ίνας μειώνοντας την κατανάλωση νερού και ενέργειας και τις εκπομπές CO 2 περίπου κατά 30 % και όλα αυτά χωρίς την παραγωγή σκωρίας ή αποβλήτων.

6.1.1. Χάρη στη διαφοροποιημένη συλλογή, ανακτάται κατ’ αρχάς η πρώτη ύλη. Μετά τα στάδια της κονιορτοποίησης, της πλύσης, της άλεσης, της συρματοποίησης, της ξήρανσης και της κοκκοποίησης, το PET μετατρέπεται σε νέο πολυμερές μέσω μιας μη ρυπογόνου κατεργασίας που εκμεταλλεύεται κατά κύριο λόγο της μεταβολές της θερμοκρασίας. Στο τέλος, το τετηγμένο πολυμερές που σχηματίζεται οδηγείται σε μηχανή εξώθησης. Κόβεται στο επιθυμητό μήκος για την παραγωγή ανακυκλωμένων συνθετικών ινών πολυεστέρα υψηλής ποιότητας και αντοχής.

6.2. Ο μετασχηματισμός του PET ( 25 ) (τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο) σε ύφασμα συνιστά καινοτομία, προστασία του περιβάλλοντος και ποιότητα: από τις τεχνικές παραγωγής ως το σχέδιο.

6.2.1. Τεχνικά δεδομένα ( 26 ) — 2 κιλά πετρελαίου (C9H18) παράγουν 1 κιλό PET (C10H8O4)N· — 1 φιάλη του 1,5 λίτρου έχει βάρος 38 γραμμαρίων· — 1 φιάλη του 0,5 λίτρου έχει βάρος 25 γραμμαρίων· — για την παραγωγή ενός φούτερ τύπου φλις (330 gr/m2) χρειάζονται περίπου 27 φιάλες του 1,5 λίτρου· — 27 φιάλες αντιστοιχούν σε 1 026 γραμμάρια PET που ισοδυναμούν περίπου με 2 052 γραμμάρια πετρελαίου· — η μείωση του CO2 για 2 052 γραμμάρια πετρελαίου (24,2136 kWh) (27) είναι περίπου 6,39239 kg/CO2.

6.2.2. 2 ( 28 ). Άλλο παράδειγμα: 53 900 πλαστικές φιάλες του 1,5 λίτρου μπορούν να μετατραπούν με ανακύκλωση σε εξαιρετικό πολυεστέρα για την παραγωγή 7 000 σακιδίων, με εξοικονόμηση 3,34 t CO

7. Θέματα προς εξέταση

7.1. Δεσμεύσεις των κρατών: — εκπαίδευση, από το σχολείο, για τη διαφοροποιημένη συλλογή (και των πλαστικών!), ιδίως σε επίπεδο νοικοκυριού· — δημιουργία συνεταιρισμών/κοινοπραξιών για τη συλλογή πλαστικών σε συνεργασία με δήμους και επιχειρήσεις και την παράδοσή τους σε κέντρα επεξεργασίας και πιστοποίησης της δευτερογενούς πλαστικής ύλης· — προσαρμογή των ισχυουσών νομοθεσιών για τα απόβλητα στις ανάγκες που συνδέονται με τη συλλογή των πλαστικών.

7.2. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τον διάλογο μεταξύ των συναρμοδίων αφενός μεν για τη σύσταση ενός ταμείου επενδύσεων στις τεχνολογίες ανακύκλωσης των πλαστικών υλών, αφετέρου δε για τη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής αγοράς για υψηλής ποιότητας δευτερογενών πλαστικών.

7.3. και του νέου Ένατου προγράμματος-πλαισίου, ακόμη και με μελέτες για τα βακτήρια Υποστήριξη μέσω του προγράμματος «Ορίζοντας 2020»ακόμη και με μελέτες για τα βακτήρια ( 29 ) , της JTI (Κοινή Τεχνολογική Πρωτοβουλία) institutional public-private partnership (μία εκ των 7 κοινών τεχνολογικών πρωτοβουλιών) on Bio-based Industries.

Βρυξέλλες, 23 Μαΐου 2018. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) Benedetto Croce· στην ιστορία όλων αυτών που έχουν ανθρώπινη μορφή, στο σύμπαν.

(2) Η Πρωτοβουλία της βιομηχανίας βιοπροϊόντων είναι μια σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ) μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Κοινοπραξίας Βιομηχανιών Βιοπροϊόντων (Bio-based Industries Consortium). Η κοινοπραξία απαρτίζεται επί του παρόντος από περισσότερες από 60 ευρωπαϊκές μεγάλες και μικρές επιχειρήσεις, ομίλους και οργανισμούς στον τομέα της τεχνολογίας, της βιομηχανίας, της γεωργίας και της δασοκομίας. Έχουν όλες δεσμευτεί να επενδύσουν στη συνεργατική έρευνα, την ανάπτυξη και την προβολή των βιολογικών τεχνολογιών στο πλαίσιο της ΣΔΙΤ. Προβλέπονται επενδύσεις ύψους 3,8 δισεκατ. ευρώ στην καινοτομία βάσει βιολογικών μεθόδων από την περίοδο 2014-2020 («Ορίζοντας 2020»), δηλαδή 1 δισεκατ. ευρώ από ενωσιακά κονδύλια και 2,8 δισεκατ. ευρώ από ιδιωτικές επενδύσεις.

(3) Βλ. οδηγία 2005/32/ΕΕ και τις τροποποιήσεις της.

(4) Πρβ. άρθρο 8.5 COM (2008) 33.

(5) Ο Ziegler, σε συνεργασία με τον Natta, εφηύρε τη στερεοειδική σύνθεση του πολυπροπυλενίου, χρησιμοποιώντας καταλύτες που περιέχουν τιτάνιο· οι καταλύτες αυτοί αποκαλούνται κοινώς «καταλύτες Ziegler-Natta». Το 1963 τους απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ Χημείας.

(6) Ψευδάργυρος, σφαλερίτης, σμιθσονίτης, βαρύτης, βακελίτης.

(7) PE (πολυαιθυλένιο)· PP (πολυπροπυλένιο)· PS (πολυστυρένιο)· PET (τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο)· PVC (χλωριούχο πολυβινύλιο).

(8) Κατοχυρώθηκε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από τον Αμερικανό μηχανικό N. Convers Wyeth.

(9) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (ΕΕ C 230 της 14.7.2015, σ. 91).

(10) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (ΕΕ C 230 της 14.7.2015, σ. 91).

(11) SWD(2014)0208 και SWD(2015) 259 fin.

(12) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (ΕΕ C 230 της 14.7.2015, σ. 91).

(13) Βλ. έκθεση με θέμα «L'eccellenza della filiera della plastica per il rilancio industriale dell'ITALIA e dell'EUROPA, 2017» (Η συμβολή του τομέα των πλαστικών υλών στη βιομηχανική ανάκαμψη της Ιταλίας και της Ευρώπης, 2017) https://www.ambrosetti.eu/wp-content/uploads/parte-2.pdf.

(14) Ambrosetti, L'eccellenza della filiera della plastica nell'UE, 2015 (Η συμβολή του τομέα των πλαστικών υλών στην ΕΕ, 2015).

(15) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δελτίο τύπου της 16ης Ιανουαρίου 2018.

(16) http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-15811-2017-INIT/el/pdf, Συμπεράσματα του Συμβουλίου της 18.12.2017, Οικολογική καινοτομία: προώθηση της μετάβασης σε μια κυκλική οικονομία.

(17) COM(2016) 662 final και γνωμοδότηση ΕΟΚΕ (ΕΕ C 125 της 21.4.2017, σ. 80).

(18) PET: τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο, σύνθεση (C10H8O4)n. Παράγεται από το αργό πετρέλαιο (C9H18). Είναι θερμοπλαστική ρητίνη, κατάλληλη για επαφή με τρόφιμα.

(19) Το κομπόστ είναι αυτό που μένει μετά τη διεργασία αποσύνθεσης και χουμοποίησης υπολειμμάτων οργανικών ουσιών.

(20) RDF, στερεό καύσιμο από απορρίμματα. Κατά την καύση, η ρήξη των δεσμών μεταξύ των ατόμων υδρογόνου και άνθρακα του πλαστικού, εκλύει μεγάλες ποσότητες θερμότητας.

(21) Π.χ. χρέωση υποχρεωτικής εγγύησης στη Γερμανία ή υποχρεωτική παραλαβή της κενής συσκευασίας από τους πωλητές (Ελβετία).

(22) Αποτροπή σχηματισμού ακεταλδεΰδης βελτιστοποιώντας τη θερμοκρασία τήξης και τον χρόνο παραμονής. Αποτροπή της επιμόλυνσης.

(23) Σε ορισμένες χώρες, οι περιέκτες που προορίζονται για τρόφιμα δεν μπορούν εκ του νόμου να περιέχουν στη σύνθεσή τους πάνω από 50 % δευτερογενών πλαστικών υλών. Επίσης, δεν πρέπει να έρχονται σε επαφή με τα τρόφιμα και, συνεπώς, τα ανακυκλωμένα πλαστικά συνδυάζονται με «παρθένα» πλαστικά στις επιφάνειες επαφής με τα τρόφιμα.

(24) Εκτιμάται ότι 1,15 και 2,41 εκατ. τόνοι πλαστικών αποβλήτων εισέρχονται στον ωκεανό ετησίως από ποτάμια, με πάνω από το 74 % των εκπομπών να σημειώνονται μεταξύ Μαΐου και Οκτωβρίου. Οι 20 πλέον ρυπογόνοι ποταμοί, που βρίσκονται κυρίως στην Ασία, είναι υπεύθυνοι για το 67 % των συνολικών ποσοτήτων.

(25) Οι πολυεστέρες παράγονται από το PET και είναι διαθέσιμοι σε νιφάδες, σε λείες ή διογκωμένες ίνες και σε μικροΐνες.

(26) Πηγή: Pielleitalia S.r.l Grassobbio Bergamo.

(27) Πηγή: Κοινό Κέντρο Ερευνών Ίσπρα (JRC Ispra): Συντελεστής μετατροπής αργού πετρελαίου:

— 11,8 MWh/t

— 0,264 tCO2/MWh

(28) Βλ. υποσημείωση 28 JRC Ispra.

(29) Το Kyoto Institute of Technology και το Keio UNIVERSITY, με άλλα ιαπωνικά ερευνητικά ινστιτούτα, απομόνωσαν ένα είδος βακτηρίου, το Ideonella sakaiensis, ικανό να «καταβροχθίσει» το πλαστικό, χρησιμοποιώντας το ως πηγή διατροφής και ανάπτυξης, μέσω της χημικής δράσης μόνο δύο ενζύμων. Βλ.: science.sciencemag.org/content/351/6278/1196 — YOSHIDA & OTHERS. Ο καθηγητής John McGeehan του Πανεπιστημίου του Portsmouth και οι συνάδελφοί του κατά λάθος δημιούργησαν μια υπερ-τροφοδοτούμενη έκδοση του ενζύμου που καταναλώνει πλαστικό, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences το 2018.