EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 48/38

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Μετά την κρίση: ένα νέο χρηματοπιστωτικό σύστημα για την εσωτερική αγορά» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 48/08

Εισηγητής: ο κ. IOZIA

Συνεισηγητής: ο κ. BURANI

Στις 18 Φεβρουαρίου 2010, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Μετά την κρίση: ένα νέο χρηματοπιστωτικό σύστημα για την εσωτερική αγορά.

Το ειδικευμένο τμήμα «Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 8 Ιουλίου 2010.

Κατά την 465η σύνοδο της ολομέλειάς της, της 15ης και 16ης Σεπτεμβρίου 2010 (συνεδρίαση της 16ης Σεπτεμβρίου 2010), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 160 ψήφους υπέρ, 8 ψήφους κατά και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Με την παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας, η ΕΟΚΕ προτίθεται να υποδείξει ορισμένες δυνατές μεταρρυθμίσεις του ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού συστήματος: πώς θα πρέπει να ρυθμίζεται και πώς θα πρέπει να βελτιωθεί ο τρόπος λειτουργίας του προκειμένου να μειωθούν οι συστημικοί κίνδυνοι. Η χρηματοπιστωτική κρίση μπορεί ακόμη να ανακτήσει ισχύ και ένταση, εάν δεν τεθεί φραγμός στην ανεξέλεγκτη κερδοσκοπία και εάν οι κυβερνήσεις δεν δώσουν τις απαντήσεις εκείνες που αναμένονται εδώ και πολύ καιρό.

1.2 Το χρηματοπιστωτικό σύστημα στην εσωτερική αγορά μετά την κρίση: ΕΚΤ/ΕΣΚΤ, εμπορικές και επενδυτικές τράπεζες, συνεταιριστικά, αλληλέγγυα και «ηθικά» χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ασφαλιστικές εταιρείες, συνταξιοδοτικά ταμεία, επενδυτικοί οργανισμοί, ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια, αμοιβαία κεφάλαια, εταιρείες αξιολόγησης, παραγωγοί, διανομείς και πωλητές χρηματοπιστωτικών προϊόντων και τίτλων, χρηματιστήρια, μη ρυθμισμένες αγορές, ρυθμιστικές αρχές, εποπτικές αρχές, εταιρείες αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας: αυτοί είναι οι βασικοί παράγοντες του χρηματοπιστωτικού συστήματος που θα κληθούν να μεταβάλουν τη συμπεριφορά τους, να προσαρμοσθούν σε μια πιο αυστηρή νομοθεσία και να προσαρμόσουν την οργάνωσή τους στα νέα καθήκοντα που θα κληθούν να αναλάβουν.

1.3 Δεν πρέπει να θεωρούνται γενικώς υπεύθυνοι όλοι οι παράγοντες της αγοράς. Ευτυχώς ορισμένοι σημαντικοί τομείς, όπως ορισμένοι σημαντικοί υπερεθνικοί όμιλοι, δεν επλήγησαν άμεσα από την κρίση, καθώς οι δραστηριότητές τους δεν είχαν σχέση με το μεγάλο καζίνο των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων. Ασφαλιστικές εταιρείες, συνεταιριστικές και λαϊκές τράπεζες, ταμιευτήρια, αλλά και σημαντικές ευρωπαϊκές και παγκόσμιες εμπορικές τράπεζες, δεν αναγκάσθηκαν να αναπροσαρμόσουν τους ισολογισμούς τους εξαιτίας των χρηματοοικονομικών απωλειών, ούτε να ζητήσουν ενισχύσεις από τις κυβερνήσεις τους.

1.4 «Αιτία της κρίσης είναι η ηθική χρεοκοπία»: η ΕΟΚΕ συμμερίζεται αυτό το απόφθεγμα του Tomáš Baťa του 1932, επισημαίνοντας ότι, δυστυχώς, τίποτα δεν έχει αλλάξει! Εργαζόμενοι και συνταξιούχοι, επιχειρήσεις, πολίτες, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, καταναλωτές και χρήστες, έχουν όλοι έντονο συμφέρον να μπορούν να βασιστούν σε ένα αποτελεσματικό και ασφαλές χρηματοπιστωτικό σύστημα, με ορθολογικό κόστος, στο οποίο να μπορούν να εμπιστεύονται τις οικονομίες τους, στο οποίο να απευθύνονται για να υποστηρίξουν μια οικονομική πρωτοβουλία, θεωρώντας το απαραίτητο μέσο οικονομικής ανάπτυξης και θεματοφύλακα σημαντικών κοινωνικών υπηρεσιών όπως οι συντάξεις, οι ασφάλειες υγείας, ατυχημάτων και ζημιών. Η σοβαρότατη χρηματοπιστωτική κρίση έθεσε σε κίνδυνο όλο αυτό το σύστημα, με τη γενικευμένη απώλεια εμπιστοσύνης.

1.5 Θα πρέπει να αποκατασταθεί μια βάση εμπιστοσύνης προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, αλλά και προς τα πολιτικά όργανα και τις ρυθμιστικές και εποπτικές αρχές, οι οποίες δεν μπόρεσαν και δεν κατάφεραν να αποτρέψουν αυτήν την καταστροφή που κόστισε έως τώρα 2,3 τρις ευρώ σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες εκτιμήσεις του ΔΝΤ.

1.6 Η κοινή γνώμη δέχθηκε ένα ισχυρό σοκ. Η κρίση ρευστότητας που επέφερε η χρηματοπιστωτική κρίση έπληξε την πραγματική οικονομία, όπου υπήρξαν τεράστιες συνέπειες: η ανεργία ξεπέρασε το 10 %, φτάνοντας το 22 % στη Λετονία και το 19 % στην Ισπανία, με το σύνολο των ανέργων να ξεπερνά τα 23 εκατομμύρια τον Δεκέμβριο. Ο αριθμός αυτός πρόκειται να αυξηθεί ακόμη περισσότερο. Όλοι οι κρατικοί προϋπολογισμοί καταγράφουν τεράστια ελλείμματα, τα οποία θα πρέπει να καλυφθούν με προγράμματα προσαρμογής που δεν θα βοηθήσουν ασφαλώς την ανάπτυξη, αλλά θα λειτουργήσουν ως τροχοπέδη σε μια ήδη προαναγγελθείσα ψυχρή ανάκαμψη, χωρίς δηλαδή θετικά αποτελέσματα για την απασχόληση.

1.7 Η ΕΟΚΕ εξέδωσε τα τελευταία χρόνια σειρά γνωμοδοτήσεων, προτείνοντας ορισμένα στοιχεία προβληματισμού που συχνά αγνοήθηκαν και θα είχαν ασφαλώς βοηθήσει, εάν είχαν εισακουσθεί, στην αποφυγή ή, τουλάχιστον, στον περιορισμό των καταστροφικών συνεπειών της κρίσης.

1.8 Η ΕΟΚΕ ζητά από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα να επιταχύνουν τη διαδικασία μεταρρύθμισης. Δεκαοκτώ περίπου μήνες μετά την υποβολή των συμπερασμάτων της επιτροπής de Larosière, η ευρωπαϊκή διαδικασία λήψεως αποφάσεων δεν έχει εισέλθει ακόμη στην τελική της φάση. Οι κυβερνήσεις έχουν δυστυχώς αποδυναμώσει το μεταρρυθμιστικό σχέδιο, αποκλείοντας, για παράδειγμα, το ενδεχόμενο παρέμβασης μιας ευρωπαϊκής αρχής για τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

1.8.1 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις νομοθετικές πρωτοβουλίες που πρέπει να αναληφθούν για την ενίσχυση της ρύθμισης και της διαφάνειας των χρηματοπιστωτικών αγορών. Οι προτάσεις αυτές, που υποβλήθηκαν κατά την προετοιμασία αυτής της γνωμοδότησης, είναι προς τη σωστή κατεύθυνση. Η ενίσχυση της εποπτείας των οργανισμών αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας και η έναρξη συζήτησης σχετικά με την εταιρική διακυβέρνηση αποτελούν τις πλέον σημαντικές πτυχές. Οι εκθέσεις σχετικά με τις αμοιβές των διευθυντών και τις μισθολογικές πολιτικές ολοκληρώνουν τη δέσμη προτάσεων. Εντός έξι έως εννέα μηνών, η Επιτροπή δεσμεύτηκε να υποβάλει νέες προτάσεις για τη βελτίωση της λειτουργίας των αγορών παραγώγων προϊόντων, να λάβει τα κατάλληλα μέτρα για τις ανοικτές πωλήσεις και για τις CDS (credit default swaps - συμφωνίες ανταλλαγής κινδύνου αθέτησης) και να βελτιώσει την οδηγία για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων (MiFID).

1.8.2 Η ΕΟΚΕ αναμένει με ενδιαφέρον τις άλλες πρωτοβουλίες που έχουν ανακοινωθεί στον τομέα της ευθύνης: την αναθεώρηση της οδηγίας για τα συστήματα εγγύησης των καταθέσεων και της οδηγίας για τα συστήματα αποζημίωσης των επενδυτών. Η οδηγία για την κατάχρηση της αγοράς και η οδηγία για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (ΟΚΑ IV) θα τροποποιηθούν, ενώ προετοιμάζεται μια νέα πρόταση σχετικά με τα επενδυτικά προϊόντα για ιδιώτες επενδυτές (PRIP). Για τη μείωση του ρυθμιστικού αρμπιτράζ, η Επιτροπή θα εκδώσει μια ανακοίνωση σχετικά με τις κυρώσεις στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών.

1.9 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να καταβληθούν εντονότερες προσπάθειες για την προετοιμασία του χρηματοπιστωτικού συστήματος για την περίοδο μετά την κρίση, έτσι ώστε να είναι διαφανές, κοινωνικά και ηθικά υπεύθυνο, καλύτερα ελεγχόμενο και καινοτόμο και να έχει ισορροπημένη ανάπτυξη, συμβατή με το υπόλοιπο οικονομικό σύστημα, με στόχο τη μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη δημιουργία αξίας και βιώσιμης ανάπτυξης.

1.10 Αρκετά εκατομμύρια άνθρωποι εργάζονται στον χρηματοπιστωτικό τομέα. Στην πλειονότητά τους είναι έντιμοι άνθρωποι που εργάζονται με επαγγελματισμό και αξίζουν τον σεβασμό όλων. Μια μικρή μειοψηφία ανεύθυνων και αδίστακτων ανθρώπων δυσφήμισε μια ολόκληρη κατηγορία εργαζομένων.

1.11 Η ΕΟΚΕ συνιστά μεγαλύτερη διαφάνεια, κυρίως στον εντοπισμό των κινδύνων. Οι εξωχρηματιστηριακές αγορές παραγώγων προϊόντων δεν πρέπει να είναι ανοιχτές σε διμερείς συναλλαγές, αλλά να διεξάγονται αποκλειστικά με έναν κεντρικό αντισυμβαλλόμενο, ο οποίος, παρακολουθώντας τον συνολικό βαθμό κινδύνου, να μπορεί να εμποδίσει την πρόσβαση στις συναλλαγές σε υπερβολικά εκτεθειμένα μέρη. Οι συναλλαγές θα πρέπει να διεξάγονται σε μια ενιαία πλατφόρμα ή, τουλάχιστον, σε ένα καθορισμένο σύνολο από πλατφόρμες, βελτιώνοντας έτσι τη διαφάνεια των αγορών.

1.12 Η εταιρική κοινωνική ευθύνη θα πρέπει να εφαρμόζεται σε όλες τις δραστηριότητες και σε κάθε συναλλαγή στον χρηματοπιστωτικό τομέα. Ο όγκος των πωλήσεων απέκτησε προτεραιότητα έναντι των ορθών επενδυτικών συμβουλών. Η επιστροφή σε μια υψηλή επαγγελματική δεοντολογία πρέπει να συνοδεύεται από ρητή καταδίκη από τις επαγγελματικές ενώσεις του τομέα, οι οποίες θα πρέπει να ενθαρρύνουν τις ορθές συμπεριφορές λαμβάνοντας μέτρα πρόληψης και επιβάλλοντας κυρώσεις στις επιχειρήσεις που αποδεικνύονται ένοχες κακής πίστεως, εμπορικής απάτης ή άλλων συμπεριφορών που μπορούν να επισύρουν ποινική δίωξη.

1.13 Μια πιο ανοικτή και δημοκρατική διακυβέρνηση των εθνικών και των ευρωπαϊκών αρχών που να συμπεριλαμβάνει τους ενδιαφερόμενους φορείς στις κανονιστικές και στις εποπτικές δραστηριότητες. Εργαζόμενοι, επιχειρήσεις, καταναλωτές και χρήστες πρέπει να διαδραματίζουν αναγνωρισμένο ρόλο στην επιχειρηματική διακυβέρνηση. Η ΕΟΚΕ συνιστά τη μεγαλύτερη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στη διαβούλευση και στην αξιολόγηση του αντικτύπου. Οι πρόσφατες αποφάσεις της Επιτροπής σχετικά με την επιλογή των ομάδων εμπειρογνωμόνων εξακολουθούν να ευνοούν μόνο τη βιομηχανία χωρίς να εξασφαλίζουν τη δέουσα συμμετοχή των καταναλωτών και των εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ δεν θα κουραστεί να προτείνει μια ισορροπημένη εκπροσώπηση της κοινωνίας των πολιτών στις ομάδες εμπειρογνωμόνων και στις επιτροπές που συγκροτεί η Επιτροπή.

1.14 Μια διακυβέρνηση των εταιρειών όπου τα εχέγγυα αξιοπιστίας και διαφάνειας θα επεκτείνονται από τους διαχειριστές στους μετόχους, το κεφάλαιο των οποίων θεωρείται μέχρι σήμερα εξ ορισμού νόμιμης προέλευσης, όταν κραυγαλέες υποθέσεις έχουν αποδείξει ότι αυτό δεν ισχύει πάντοτε.

1.15 Ο ρόλος των διευθυντικών στελεχών έχει ξεπεράσει τα όρια, όπως και ορισμένες αστρονομικές αμοιβές τους, οι οποίες διατηρήθηκαν ακόμη και μετά τις εθνικοποιήσεις που πραγματοποιήθηκαν για τη διάσωση ορισμένων ιδρυμάτων από τη χρεοκοπία. Μια σοβαρή πολιτική συγκράτησης των μπόνους, τα οποία θα πρέπει ίσως να διανέμονται μόνο σε περίπτωση σταθερών μεσοπρόθεσμων αποτελεσμάτων άνω του μέσου όρου του συστήματος, και κινήτρων για το προσωπικό, τα οποία θα πρέπει να συνδέονται με υπεύθυνες πωλήσεις (και όχι με εκστρατείες υπέρ των τραπεζικών προϊόντων χωρίς τον δέοντα σεβασμό στις ανάγκες του καταναλωτή) και να αναβαθμίζουν την ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού από άποψη επαγγελματικής συμβολής, ικανοποίησης των πελατών και μεγαλύτερου επαγγελματισμού.

1.16 Η ΕΟΚΕ συνιστά τη θέσπιση σοβαρών και αποτελεσματικών μέτρων εκ μέρους των εθνικών εποπτικών αρχών, οι οποίες δεν φαίνεται να είναι αρκετά πεπεισμένες για τη σκοπιμότητα μιας δράσης που δεν είναι μόνο ηθικολογική, αλλά αποβλέπει και στη μελλοντική διαφύλαξη του εμφανούς ή κρυφού προφίλ κινδύνου. Πολλές συναλλαγές πολύ υψηλού κινδύνου που πραγματοποιήθηκαν με σκοπό τον πολλαπλασιασμό των κερδών και των μπόνους θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

1.17 Η ΕΟΚΕ ζητά να καταργηθεί από την ευρωπαϊκή νομοθεσία η αναφορά στην αξιολόγηση του κινδύνου όσον αφορά την κατάταξη των επενδύσεων και τη συνεπακόλουθη κάλυψή τους με κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου, σύμφωνα με τις αρχές της Βασιλείας II, και ζητά από τις εθνικές αρχές να αναθεωρήσουν την πολιτική επενδύσεων.

1.18 Η αξιολόγηση του κρατικού χρέους των κρατών μελών θα πρέπει να πραγματοποιείται αποκλειστικά από έναν νέο ευρωπαϊκό ανεξάρτητο οργανισμό. Οι ανακοινώσεις υποβάθμισης του κρατικού χρέους μιας χώρας, όπως συνέβη πρόσφατα με την Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, προκάλεσαν σοβαρές διαταραχές στις αγορές και εκτεταμένη κερδοσκοπία, ενίσχυσαν δε το αίσθημα μιας σοβαρής κρίσης.

1.19 Η βοήθεια που χορηγήθηκε στην Ελλάδα θα χρησιμεύσει στην προστασία του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος, το οποίο ανέλαβε εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ του ελληνικού χρέους, δείχνοντας εμπιστοσύνη σε μία από τις σημαντικότερες επιχειρηματικές τράπεζες του κόσμου, η οποία απέκρυψε σημαντικές χρηματοδοτήσεις που δεν εμφανίσθηκαν στον επίσημο προϋπολογισμό των Αθηνών. Μόνο οι γαλλικές (76,45 δισεκατομμύρια ευρώ) και οι γερμανικές τράπεζες (38,57 δισεκατομμύρια ευρώ) έχουν χορηγήσει δάνεια ύψους 115 δισεκατομμυρίων ευρώ: ακόμη μία φορά οι ευρωπαίοι φορολογούμενοι καλούνται να πληρώσουν για παράνομες συμπεριφορές. Το οικονομικό και κοινωνικό κόστος που καλείται να επωμιστεί ο ελληνικός λαός είναι τεράστιο.

1.20 Η ΕΟΚΕ θεωρεί σκόπιμο να εξετάσει σε βάθος το ζήτημα της φορολόγησης ορισμένων χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων, ιδίως εκείνων που έχουν καθαρά κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Μία γνωμοδότηση για το ζήτημα υιοθετήθηκε πρόσφατα.

1.21 Η ΕΟΚΕ συνιστά τη δημιουργία ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης της κρίσης, τα οποία θα προβλέπουν αποτελεσματικά κριτήρια έγκαιρης προειδοποίησης, πρόληψης και εξόδου από την κρίση. Είναι αναγκαία η ανάπτυξη αξιόπιστων μηχανισμών αμοιβαίας υπευθυνότητας μεταξύ των αρχών των κρατών μελών, κυρίως όσον αφορά τους μεγάλους ευρωπαϊκούς ομίλους: στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, για παράδειγμα, οι χρηματοπιστωτικές αγορές βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά στα χέρια ασφαλιστικών εταιρειών και τραπεζών της Δύσης.

2. Εισαγωγή

2.1 «Αιτία της κρίσης είναι η ηθική χρεοκοπία.

Σημείο καμπής της οικονομικής κρίσης; Εγώ δεν πιστεύω σε αυθόρμητα σημεία καμπής. Αυτό που εμείς συνηθίσαμε να αποκαλούμε οικονομική κρίση είναι απλώς μία διαφορετική ονομασία για την ηθική χρεοκοπία.

Η ηθική χρεοκοπία είναι η αιτία, η οικονομική κρίση είναι απλώς η συνέπεια. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στη χώρα μας που πιστεύουν ότι μπορούμε να σωθούμε από την οικονομική παρακμή με τα χρήματα. Εγώ φοβούμαι τις συνέπειες αυτού του σφάλματος. Στη θέση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα δεν έχουμε ανάγκη από λαμπρές εκπλήξεις ή συμπτώσεις.

Χρειαζόμαστε μια ηθική στάση απέναντι στους ανθρώπους, στην εργασία και στον δημόσιο πλούτο.

Ποτέ πια στήριξη στις πτωχεύσεις, ποτέ πια χρέη, ποτέ πια καταπάτηση των αξιών χωρίς αντίκρισμα, ποτέ πια εκμετάλλευση των εργαζομένων· θα ήταν πολύ καλύτερα αν είχαμε ενεργήσει διαφορετικά για να ανακάμψουμε μετά τη φτώχεια της περιόδου του πολέμου και για να καταστήσουμε πιο αποτελεσματική, επιθυμητή και έντιμη την εργασία και την αποταμίευση, και όχι να παραδοθούμε στη νωθρότητα και τη σπατάλη. Έχεις δίκιο! Είναι αναγκαίο να ξεπεράσουμε την κρίση εμπιστοσύνης, ωστόσο δεν θα την νικήσουμε με τεχνικά, χρηματοοικονομικά ή πιστωτικά μέσα. Η εμπιστοσύνη είναι κάτι προσωπικό και μπορεί να αποκατασταθεί μόνο με την ηθική συμπεριφορά και το προσωπικό παράδειγμα.» Tomáš Baťa, 1932.

2.2 Τίποτα δεν έχει αλλάξει.

2.2.1 Η ανωτέρω, ασυνήθιστη στις γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ αναφορά μπορεί να χρησιμεύσει ως εισαγωγή στο ζήτημα πολύ καλύτερα από μια εμπεριστατωμένη νιοστή ανάλυση της κρίσης, των σφαλμάτων της πολιτικής, των ελεγκτικών αρχών, των εταιρειών αξιολόγησης, του χρηματοπιστωτικού συστήματος, όπως επίσης των επενδυτών και των μετόχων. Έχει χυθεί πολύ μελάνι: αρκεί να λεχθεί ότι τα μέτρα που εφαρμόσθηκαν, εξετάζονται ή σχεδιάζονται όσον αφορά τη μακροπροληπτική και μικροπροληπτική εποπτεία είναι ουσιαστικά αποτελεσματικά και ορθολογικά, αλλά απουσιάζει ακόμη μια οργανική και διαρθρωτική σύνδεση μεταξύ εποπτείας της αγοράς (τραπεζών, ασφαλιστικών εταιρειών, χρηματοπιστωτικών αγορών) και ελέγχου των συστημάτων πληρωμής· τα τελευταία –εάν ερμηνευθούν σωστά– μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για μεμονωμένες αδυναμίες ή συστημικές απειλές. Οι αρχές οφείλουν να εξετάσουν τη σκοπιμότητα της απόκτησης ενός τέτοιου συστήματος διασταυρωμένων ελέγχων.

2.2.2 Σε αντίθεση με το παρελθόν, η κοινωνία των πολιτών δεν είναι διατεθειμένη να αφήσει τη συζήτηση για το μέλλον του χρηματοπιστωτικού συστήματος στους ειδικούς, στους τεχνικούς και στους πολιτικούς, αλλά προτίθεται να συμμετάσχει ενεργά στην οικοδόμηση ενός βιώσιμου χρηματοπιστωτικού συστήματος, εφόσον είναι αναπόφευκτο οι επιλογές να έχουν επιπτώσεις στους εργαζομένους, στις επιχειρήσεις και στους πολίτες. Το δημόσιο χρήμα που δαπανήθηκε, πρώτα, για τη διάσωση των πιο εκτεθειμένων τραπεζών και, στη συνέχεια, για την παροχή του αναγκαίου οξυγόνου στην οικονομία που ασφυκτιούσε από μια άνευ προηγουμένου κρίση ρευστότητας, τελικά αύξησε τα ελλείμματα και τα δημόσια χρέη, τα οποία θα πρέπει να εξυγιανθούν με περαιτέρω διορθωτικές κινήσεις που θα σημάνουν και πάλι για τους πολίτες βάρη και φόρους, τους οποίους ασφαλώς δεν χρειάζονταν.

2.2.3 Το χρηματοπιστωτικό σύστημα μετά την κρίση δεν θα πρέπει και δεν θα μπορεί να είναι πλέον ίδιο με εκείνο που διαμορφώθηκε τα τελευταία 20 χρόνια. Για τον σκοπό αυτόν θα πρέπει να απαρνηθούμε τους δείκτες ανάπτυξης που εκτινάχθηκαν στα ύψη από μια βραχυπρόθεσμη πολιτική.

2.2.4 Πράγματι, η πολύ υψηλή αποδοτικότητα ώθησε τις πλέον αποφασιστικές επιχειρήσεις σε μια φάση συγκέντρωσης που εθεωρείτο αδιανόητη πριν από λίγα χρόνια.

2.2.5 Οι συγκεντρώσεις αυτές διευκολύνθηκαν από την ελευθέρωση και την ιδιωτικοποίηση σε πολλές χώρες, αλλά προπαντός από την ώθηση των οδηγιών για την ενιαία αγορά, οι οποίες δεν κατήργησαν μόνο τα εδαφικά σύνορα, αλλά και εκείνα που χώριζαν τις διάφορες εξειδικευμένες κατηγορίες: εμπορικές τράπεζες, επενδυτικές τράπεζες, χρηματοπιστωτικές εταιρείες, χρηματιστηριακές εταιρείες, αποθετήρια αξιών, διαχειριστές συστημάτων πληρωμών, ασφαλιστικές εταιρείες κλπ.

2.2.6 Οι χρηματοπιστωτικοί όμιλοι που σχηματίσθηκαν χαρακτηρίζονται από έντονη ετερογένεια, περίπλοκη διάρθρωση, διασταυρούμενες συμμετοχές και «χρυσές μετοχές» (ιδίως για τις πρώην κρατικές τράπεζες), καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη, αν όχι αδύνατη, τη συνολική εποπτεία των δομών. Μόνο τώρα, μετά την καταιγίδα που αναστάτωσε τις αγορές, γίνεται κατανοητή η ανάγκη θέσπισης διακρατικών μορφών εποπτείας. Οι διαδικασίες λήψεως των αποφάσεων προχωρούν, αλλά πολύ αργά. Οι ισχυρές χρηματοπιστωτικές οργανώσεις επιχειρούν να περιορίσουν τη ρυθμιστική δράση των αρχών, κατορθώνοντας να πείσουν ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να υποστηρίξουν τις θέσεις τους. Η έκθεση de Larosière, οι συνεπακόλουθες οδηγίες, η αναθεώρηση των συμφωνιών της Βασιλείας II και η τροποποίηση των ΔΛΠ (διεθνών λογιστικών προτύπων) προχωρούν με μεγάλες δυσκολίες και πολλές από τις υποσχέσεις αλλαγής φαίνεται πως χάνονται στην πορεία.

2.3 Η αποδοτικότητα

2.3.1 Αποδοτικότητα και ανάπτυξη

2.3.1.1 Η υψηλή αποδοτικότητα εθεωρείτο ανέκαθεν δείκτης υγείας μιας επιχείρησης. Αποτελεί επίσης στοιχείο που υποστηρίζει την αύξηση του μεγέθους της με την επανεπένδυση των κερδών. Μια επιχείρηση με απόδοση ιδίων κεφαλαίων της τάξης του 10 %, εάν επανεπενδύσει όλα τα κέρδη της, μπορεί να αναπτυχθεί κατά 10 % ετησίως, εφόσον διατηρεί σταθερή την αναλογία μεταξύ δανειακών και ιδίων κεφαλαίων: εάν αναπτύσσεται ταχύτερα, σημαίνει ότι αυξάνει το βάρος του δανεισμού ή ότι καταφεύγει στην αύξηση των ιδίων κεφαλαίων.

2.3.1.2 Συνεπώς, οι πιο αποδοτικές επιχειρήσεις έχουν μεγαλύτερες ευκαιρίες ανάπτυξης.

2.3.2 Αποδοτικότητα και κίνδυνος

2.3.2.1 Για τη βελτίωση της αποδοτικότητας είναι συχνά αναγκαία η ανάληψη μεγαλύτερων κινδύνων: για τον σκοπό αυτόν, θεωρείται πως αυτό που έχει σημασία είναι η αποδοτικότητα σταθμισμένη ως προς τον κίνδυνο. Μόνο η αύξηση της σταθμισμένης ως προς τον κίνδυνο αποδοτικότητας διαμορφώνει πραγματική δημιουργία νέας αξίας (για τους μετόχους, βεβαίως, και όχι αναγκαστικά για τους λοιπούς ενδιαφερόμενους φορείς).

2.3.2.2 Από πού εξαρτάται αυτή η κρίση της σταθμισμένης ως προς τον κίνδυνο αποδοτικότητας; Από τη χρηματοπιστωτική αγορά, ασφαλώς.

2.3.2.3 Τι μας έχει διδάξει επ’ αυτού η κρίση; Ότι, αν και έχει βελτιωθεί η ικανότητα ερμηνείας και αξιολόγησης πολλών κινδύνων, η αγορά δεν είναι πάντα ικανή να τους προσδιορίσει ορθά.

2.3.2.4 Συνεπώς, ορισμένα μοντέλα αποδοτικότητας και ανάπτυξης, τόσο των επιχειρήσεων όσο και ολόκληρων οικονομιών, έμοιαζαν επιτυχημένα απλώς και μόνο επειδή δεν είχαν εκτιμηθεί σωστά οι κίνδυνοί τους.

2.3.2.5 Το πιο σημαντικό μάθημα που πρέπει να μας διδάξει η κρίση είναι ότι δεν θα είμαστε ποτέ ικανοί να εκτιμήσουμε σωστά όλους τους κινδύνους.

2.3.3 Οι μοχλοί της αποδοτικότητας

2.3.3.1 Οι δύο βασικοί μοχλοί της αποδοτικότητας, όχι μόνο για τις χρηματοπιστωτικές εταιρείες, είναι:

— η βελτίωση της αποτελεσματικότητας, που καθίσταται δυνατή χάρη στις οικονομίες κλίμακας (αύξηση του μεγέθους) και στις οικονομίες φάσματος (αύξηση του εύρους της προσφοράς προϊόντων και υπηρεσιών),

— η καινοτομία: προσφορά νέων προϊόντων και υπηρεσιών με μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους χάρη στον μικρότερο ανταγωνισμό.

2.3.3.2 Για τους λόγους αυτούς, τα συνθήματα «το μεγάλο είναι θετικό» και «η χρηματοπιστωτική καινοτομία βοηθάει» επικράτησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε πολλούς παράγοντες της χρηματοπιστωτικής αγοράς. Η αλήθεια είναι ότι υποτιμήθηκαν οι κίνδυνοι που συνδέονται με αυτές τις παραμέτρους. Συγκεκριμένα:

2.3.3.3 Μέγεθος - οικονομίες κλίμακας: ο κυριότερος κίνδυνος είναι ο συστημικός του «υπερβολικά μεγάλο για να καταρρεύσει» («too big to fail»).

2.3.3.4 Εύρος προσφοράς - οικονομίες φάσματος: ο κυριότερος κίνδυνος είναι πάντα συστημικής φύσης, αλλά θα μπορούσε να συνοψισθεί στο εξής: «υπερβολικά διασυνδεδεμένο για να καταρρεύσει» («too interconnected to fail»).

2.3.3.5 Χρηματοπιστωτική καινοτομία: σημαίνει εισαγωγή νέων προϊόντων/υπηρεσιών για τη διαχείριση νέων κινδύνων ή για τη διαχείριση γνωστών κινδύνων με νέο τρόπο. Εάν ήταν απλές δραστηριότητες, θα τις είχαν αναλάβει ήδη άλλοι. Οι κίνδυνοι αυτοί εκτιμούνται συχνά με μεγάλη προχειρότητα.

2.4 Οι κακώς εκτιμημένοι κίνδυνοι της χρηματοπιστωτικής καινοτομίας είναι η αιτία της χρηματοπιστωτικής κρίσης. Η καινοτομία, ωστόσο, είναι απαραίτητη για την επίτευξη υψηλής αποδοτικότητας, πολύ υψηλότερης από τον ρυθμό ανάπτυξης των αναπτυγμένων οικονομιών. Θα πρέπει να αναζητηθεί η αιτία του προβλήματος και όχι τα αποτελέσματά του: θα πρέπει να αποδεχθούμε ποσοστά αποδοτικότητας και ανάπτυξης χαμηλότερα από τους διψήφιους αριθμούς που θεωρούσαμε όχι μόνο θεμιτό, αλλά και αναγκαίο να επιδιώκουμε. Και τούτο διότι, εξ ορισμού, είναι πολύ πιθανόν, σε μια οικονομία που δεν μπορεί πλέον να αναπτύσσεται όπως πριν από 50 χρόνια, μια πολύ υψηλή αποδοτικότητα να εμπεριέχει κινδύνους που δεν μπορούν να παραβλεφθούν. Εάν δεν αποδεχθούμε ότι σε μια αναπτυγμένη οικονομία είναι παράλογο, αν όχι παρανοϊκό, να επιδιώκουμε από τις επενδύσεις μας διψήφιες αποδόσεις, θα συνεχίσουμε να τροφοδοτούμε τα αίτια που μας οδήγησαν ένα βήμα πριν από την κατάρρευση του συστήματος.

2.5 Οι επιχειρηματικές δραστηριότητες των τραπεζών και των χρηματοοικονομικών μεσαζόντων

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα παρεμβάλλεται ανάμεσα στις νομισματικές και τις χρηματοοικονομικές δραστηριότητες και τους κινδύνους. Η διαμεσολάβηση για τους κινδύνους διεξάγεται κυρίως με τις συμβάσεις παραγώγων μέσων, σε μεγάλο βαθμό εξωχρηματιστηριακών. Η νομισματική πολιτική μπορεί να επηρεάσει άμεσα τη νομισματική και τη χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση, αλλά δεν διαθέτει τα κατάλληλα όπλα για τα παράγωγα προϊόντα. Πράγματι, τα παράγωγα προϊόντα δεσμεύουν ελάχιστα ποσά ρευστότητας.

2.6 Ο κίνδυνος των παραγώγων: ήτοι οι κίνδυνοι από τη διαχείριση των κινδύνων

Τα παράγωγα ήταν το βασικό μέσο της χρηματοπιστωτικής καινοτομίας. Η εξωχρηματιστηριακή αγορά ήταν το πεδίο καταμερισμού του κινδύνου, όπου οι αναληφθέντες αρχικά κίνδυνοι από έναν μόνο φορέα μεταβιβάζονταν και κατακερματίζονταν σε πλήθος συναλλαγών. Θεωρητικά αυτό θα έπρεπε να οδηγεί στον κατακερματισμό και, συνεπώς, στην αποδυνάμωση των αρχικών αποσταθεροποιητικών χαρακτηριστικών των κινδύνων. Παραβλέφθηκε, ωστόσο, το γεγονός ότι το πλήθος των διασυνδέσεων που ενέχουν αυτές οι συναλλαγές δημιουργεί έναν κίνδυνο αντισυμβαλλομένου που δύσκολα μπορεί να ελεγχθεί, οπότε χάνεται η έννοια του συνολικού κινδύνου, και ένα φαινόμενο τύπου «υπερβολικά διασυνδεδεμένο για να καταρρεύσει».

2.7 Η πορεία προς ένα σταθερότερο χρηματοπιστωτικό σύστημα

Είναι λάθος να υποστηρίξουμε ότι η χρηματοπιστωτική καινοτομία πρέπει να αντιμετωπίζεται αρνητικά, επειδή συνέβαλε στη δημιουργία των προϋποθέσεων για την κρίση. Δεν μπορούμε, ωστόσο, να θεωρούμε ότι όσα συνέβησαν είναι απλώς ένα περιστασιακό πρόβλημα: αποδεικνύουν, αντιθέτως, ότι το σύστημα δεν είναι αποδεκτό με αυτήν τη μορφή.

Ένα ολοκληρωμένο σύστημα ελέγχου των κινδύνων πρέπει να κινείται σε τρεις κατευθύνσεις: μέσα, αγορές και όργανα.

2.7.1 Τα μέσα

Αντί για την απαγόρευση της δημιουργίας νέων μέσων, θα έπρεπε να εφαρμόζεται ένα είδος μηχανισμού καταγραφής που θα ορίζει σε ποιους μπορούν αυτά τα μέσα να προσφέρονται. Τα μη καταχωρισμένα μέσα θα μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο από εξειδικευμένους φορείς. Θα πρέπει να εφαρμόζεται το σύστημα των φαρμάκων: ορισμένα μπορούν να πωλούνται σχεδόν ελεύθερα, κάποια άλλα μόνο με ιατρική συνταγή και άλλα μόνο σε εξειδικευμένες μονάδες.

2.7.2 Τα όργανα

Η κλασική μικροπροληπτική εποπτεία, η οποία θα έπρεπε να ελέγχει την αυτόνομη σταθερότητα ενός μεσάζοντα, είναι ανεπαρκής. Για τη δημιουργία ενός μακροπροληπτικού πλαισίου πρέπει να ληφθούν υπόψη δύο σημαντικά εξωτερικά στοιχεία:

— η διασύνδεση. Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έχουν κοινές εκθέσεις που διευρύνουν τις αρνητικές συνέπειες των κινδύνων. Εδώ επανέρχονται τα δύο προβλήματα «υπερβολικά μεγάλο για να καταρρεύσει» και «υπερβολικά διασυνδεδεμένο για να καταρρεύσει»·

— η προκυκλικότητα. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα έπρεπε να διαχειρίζεται τους κινδύνους του πραγματικού συστήματος. Στην πραγματικότητα, συχνά οι δυναμικές του ενός ενισχύουν τις δυναμικές του άλλου, με συνέπεια την επιδείνωση και όχι την εξασθένιση της οικονομικής ανόδου και των κρίσεων.

2.7.2.1 Μέσω του επονομαζόμενου «σκιώδους τραπεζικού συστήματος» δεν επιδιώχθηκαν μόνο θεμιτοί στόχοι μεγαλύτερης ευελιξίας, αλλά και στόχοι παράκαμψης των κανόνων προληπτικής εποπτείας. Οι ρυθμιζόμενοι φορείς, όπως οι τράπεζες, το χρησιμοποίησαν για το επονομαζόμενο «προληπτικό αρμπιτράζ» (prudential arbitrage), ήτοι για να αυξήσουν τη χρηματοδοτική μόχλευση σε βάρος των όσων ορίζει η νομοθεσία. Το εν λόγω σύστημα πρέπει να ενταχθεί εντός του νομοθετικού πλαισίου. Οι τράπεζες δεν θα πρέπει να μπορούν να χρησιμοποιούν αυτό το σύστημα για να παρακάμψουν τις κεφαλαιακές απαιτήσεις.

2.7.3 Οι αγορές

Η κρίση απέδειξε περίτρανα ότι οι χρηματοπιστωτικές αγορές δεν διαθέτουν αυτόνομη ικανότητα αυτοδιόρθωσης για τη δημιουργία νέων συνθηκών ισορροπίας σε όλες τις καταστάσεις. Το ενδεχόμενο ταχείας μετάβασης από την αφθονία των συναλλαγών στην έλλειψη ρευστότητας είναι, συνεπώς, μία πιθανή εξέλιξη.

2.7.3.1 Όταν οι συναλλαγές πραγματοποιούνται διμερώς, όπως συμβαίνει με τα εξωχρηματιστηριακά παράγωγα προϊόντα, η πτώχευση ενός ιδρύματος μπορεί να επηρεάσει πολλούς αντισυμβαλλόμενους με συνεπακόλουθο συστημικό κίνδυνο. Για τον περιορισμό των συστημικών κινδύνων των αγορών είναι αναγκαίο να αντικατασταθούν οι συστημικές συναλλαγές από συναλλαγές με κεντρικό αντισυμβαλλόμενο: οι συναλλαγές θα πρέπει επίσης να διεξάγονται ή σε μια ενιαία πλατφόρμα ή σε ένα καθορισμένο σύνολο από πλατφόρμες, έτσι ώστε να διασφαλίζεται μεγαλύτερη διαφάνεια. Είναι προφανές ότι οι όροι αυτοί προϋποθέτουν μεγαλύτερη τυποποίηση των συμβάσεων που αποτελούν αντικείμενο συναλλαγής: αυτό δεν αποτελεί ανεπιθύμητη παρενέργεια, αλλά θετική συνέπεια που θα βελτιώσει τη διαφάνεια των αγορών.

3. Η διακυβέρνηση

3.1 Εάν είναι δύσκολο να ελεγχθούν οι αγορές, είναι ακόμη πιο δύσκολο να ελεγχθεί η διακυβέρνηση: ενώ φαινομενικά ο έλεγχος ανήκει σε αυτόν που κατέχει την πλειοψηφία (άμεσα ή μέσω συμφωνιών), στην πράξη οι διαφορετικές νομοθεσίες, ορισμένες περισσότερο ελαστικές από άλλες, επιτρέπουν τη δημιουργία χρηματοπιστωτικών οντοτήτων ασαφούς προέλευσης. Εκτός από το γενικό πρόβλημα της διαφάνειας, προκύπτει και ένα σύνθετο ζήτημα: η διείσδυση στον χρηματοπιστωτικό τομέα σκοτεινών κέντρων ή του οικονομικού εγκλήματος. Το θέμα περιλαμβάνει τα κρατικά ή υπό κρατικό έλεγχο επενδυτικά ταμεία, τη νομιμοποίηση παράνομων προσόδων, τη φοροδιαφυγή, τους φορολογικούς παραδείσους· εν ολίγοις, την παρουσία –όχι κατ’ ανάγκη πλειοψηφική–«θολών» συμφερόντων. Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους μεγάλους ομίλους· επεκτείνεται, ίσως μάλιστα και σε μεγαλύτερο βαθμό, στο πλήθος των χρηματοπιστωτικών εταιρειών και των οργανισμών συλλογικών επενδύσεων, όχι κατ’ ανάγκη μεγάλου μεγέθους. Οι οδηγίες προβλέπουν κανόνες για την αποδοχή προσώπων στα διευθυντικά όργανα και μετοχών στις χρηματιστηριακές συναλλαγές, αλλά σιωπούν όσον αφορά τη φύση και την προέλευση των κεφαλαίων, αποδεχόμενες εμμέσως την αναγνώρισή τους ως νόμιμων. Εδώ δεν απαιτείται η θέσπιση νέων κανόνων, αλλά η δημιουργία επιχειρησιακών συνδέσεων μεταξύ των ερευνητικών και των εποπτικών αρχών.

3.2 Η αχίλλειος πτέρνα των μεγάλων ομίλων είναι συχνά ακριβώς η ασθενής διακυβέρνηση, η οποία έχει οργανωθεί για να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των διευθυντικών στελεχών που έχουν μετατραπεί σε πραγματικούς κυρίαρχους της επιχείρησης. Η διάχυση του κεφαλαίου λόγω των διαδοχικών συγχωνεύσεων μεταξύ των συμμετεχόντων στην αγορά έχει προκαλέσει τη σταδιακή αποδυνάμωση των βασικών μετόχων, σε ορισμένες περιπτώσεις σε σημείο που να αδυνατούν να αντισταθούν σε επιθετική προσφορά εξαγοράς. Μεγάλοι διεθνείς όμιλοι εξαγοράσθηκαν πρώτα και εν συνεχεία διαμελίστηκαν από τους ανταγωνιστές, με πολύ αρνητικές συνέπειες για την πραγματική οικονομία και τους εργαζόμενους.

3.3 «… σε ένα σχετικά προσεχές μέλλον θα επικρατήσει μια κοινωνία οργανωμένη με ένα τελείως διαφορετικό σύστημα βασικών οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών οργάνων και στην οποία θα είναι εξίσου διαφορετικές οι βασικές κοινωνικές ή ιδεολογικές αρχές. Στη νέα κοινωνική δομή, μια διαφορετική ομάδα ή τάξη –τα διευθυντικά στελέχη– θα είναι η κυρίαρχη ή διευθύνουσα τάξη» (James Burnham, The Managerial Revolution: What is Happening in the World. New York: John Day Co., 1941).

3.4 Η πολιτική εξουσία, μάλλον υποτελής προς τα μεγάλα τραπεζικά στελέχη, ενίσχυσε αυτόν τον μετασχηματισμό. Ακόμη και στις πρόσφατες, αναγκαστικές εξαγορές τραπεζών από ορισμένες χώρες, δεν είχε την ικανότητα να επαναφέρει λίγη τάξη στις σχέσεις μεταξύ στελεχών και μετόχων. Η συντριπτική ήττα του Προέδρου Obama από τα ηγετικά στελέχη της AIG, τα οποία εισέπραξαν 165 εκατομμύρια δολάρια από τα 170 δισεκατομμύρια που διέθεσε το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομίας, αποδεικνύει το μέγεθος της ανεξέλεγκτης ισχύος, αλλά και κυνικής και προκλητικής στην εν λόγω περίπτωση, δύναμης των στελεχών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες οι μεγάλες τράπεζες ορθοπόδησαν χάρη στα 787 δισεκατομμύρια που κατέβαλαν οι φορολογούμενοι ως ενίσχυση. Εν συνεχεία ενίσχυσαν τα διευθυντικά στελέχη τους με μπόνους (49,5 δισεκατομμύρια μόνο οι Goldman Sachs, JpMorganChase και Morgan Stanley). Και τώρα, χάρη στα μαγικά μπόνους, εξοικονομούν από τη φορολογία: μιας και οι αμοιβές αυτές δεν φορολογούνται, όλο το σύστημα (σύμφωνα με τους υπολογισμούς της Robert Willens LLC) θα εξοικονομήσει περίπου 80 δισεκατομμύρια. Στην Ευρώπη τα ποσά είναι μικρότερα, αλλά η RboS διένειμε 1,3 δισεκατομμύρια στερλίνες. Τίποτα δεν έχει αλλάξει!

3.5 Είναι αναγκαία μια σοβαρή αναθεώρηση των μηχανισμών διακυβέρνησης, με την ανακατανομή της εταιρικής εξουσίας μεταξύ μετόχων και στελεχών και με την επαναφορά του καθενός στη θέση του.

3.6 Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων στη διακυβέρνηση, σε μια πιο προηγμένη οικονομική δημοκρατία, μπορεί να συμβάλει στην επανεξισορρόπηση της εξουσίας και στον αναπροσανατολισμό των επιχειρηματικών στρατηγικών από τον βραχυπρόθεσμο στον μακροπρόθεσμο ορίζοντα, με σαφή πλεονεκτήματα για ολόκληρη την οικονομία.

3.7 Τα διαρκή και σταθερά κέρδη, η συνετή διαχείριση των κινδύνων και μια προληπτική πολιτική των επενδύσεων πρέπει να χαρακτηρίζουν τη νέα πορεία του χρηματοπιστωτικού συστήματος, μετά την ανέμελη περίοδο των διψήφιων ρυθμών ανάπτυξης.

4. Η πίστωση: παράγοντας ανάπτυξης και κοινωνική λειτουργία

4.1 Ο αναντικατάστατος ρόλος του χρηματοπιστωτικού συστήματος στη διοχέτευση πόρων προς τις παραγωγικές δραστηριότητες έχει προφανείς θετικές κοινωνικές επιδράσεις. Η εργασία και ο πλούτος που παράγουν οι επιχειρήσεις, χάρη και στην υποστήριξη των τραπεζών, προσφέρουν ευημερία και κοινωφελείς υπηρεσίες. Ο επιμερισμός του κινδύνου από τις ασφαλιστικές εταιρείες παρέχει σταθερότητα και σιγουριά στις οικονομικές δραστηριότητες.

4.2 Αυτή η κοινωνική λειτουργία δεν πρέπει, ωστόσο, να συγχέεται με την «κοινωνική» αξιολόγηση του κινδύνου. Η τράπεζα είναι μία επιχείρηση όπως όλες οι άλλες και φέρει ευθύνη για τους πόρους που της εμπιστεύονται: μια τράπεζα που χρηματοδοτεί επιχειρήσεις στο χείλος της πτώχευσης εκτίθεται σε ποινικές ευθύνες και, σε περίπτωση ιδιωτών, θα κατηγορηθεί ότι τους ώθησε σε υπερχρέωση.

4.3 Το μόνο αξιόπιστο κριτήριο για την παροχή πίστωσης είναι η αυστηρή, αντικειμενική και υπεύθυνη αξιολόγηση του κινδύνου, σε συνδυασμό βεβαίως με την εκτίμηση των κοινωνικών στόχων των διατιθέμενων πόρων: υπάρχει διαφορά στην επιλογή μεταξύ κάποιου που ζητά πόρους για να αυξήσει την παραγωγή ή να αποφύγει απολύσεις και κάποιου που θα ήθελε να μεταφέρει τη δραστηριότητά του στο εξωτερικό. Αυτά είναι γενικά κριτήρια που ισχύουν για όλες τις τράπεζες, μεγάλες και μικρές, μετοχικές εταιρείες, συνεταιρισμούς ή ταμιευτήρια· ακόμη και για εκείνες που επιτελούν δεδηλωμένες «κοινωνικές» λειτουργίες όπως η μικροπίστωση και η ηθικά ή κοινωνικά υπεύθυνη πίστωση.

5. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα μετά την κρίση

5.1 Πριν από 80 σχεδόν χρόνια ο Tomáš Baťa είχε υποδείξει τον σωστό δρόμο: μια αποφασιστική επιστροφή στην επαγγελματική δεοντολογία· την επιστροφή σε αξίες και αρχές που εξασθένησαν πολύ με την πάροδο του χρόνου· την αποδοχή εκ μέρους των επενδυτών χαμηλότερων, αλλά πιο σταθερών, αποδόσεων στο πλαίσιο μιας μακροπρόθεσμης πολιτικής· τον διαχωρισμό των καθαρά κερδοσκοπικών δραστηριοτήτων που πρέπει να απομονώνονται από τις υπόλοιπες και καλύτερα ρυθμισμένες χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες.

5.2 Ένα διαφανές χρηματοπιστωτικό σύστημα που θα παρέχει επαρκή πληροφόρηση για να είναι κατανοητός ο κίνδυνος που συνδέεται με τις προτεινόμενες συναλλαγές: από τις κάρτες ανανεώσιμης πίστωσης (πρόσφατα σε πολύ μεγάλους εκδότες απαγορεύθηκε η συνέχιση της πώλησης των προϊόντων τους κατά παράβαση της νομοθεσίας κατά της τοκογλυφίας και της νομιμοποίησης παράνομων εσόδων!), έως τα απλά και πιο σύνθετα χρηματοπιστωτικά προϊόντα.

5.3 Ένα κοινωνικά υπεύθυνο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η αναζήτηση του βραχυπρόθεσμου κέρδους ώθησε πολλές χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις να δώσουν προτεραιότητα στην ποσότητα και στους όγκους των πωλήσεων και όχι στην ποιότητα της παρεχόμενης προς τον πελάτη υπηρεσίας. Πολλοί άνθρωποι επηρεάστηκαν από προτάσεις αγοράς χρηματοπιστωτικών προϊόντων που αποδείχτηκαν εντελώς ακατάλληλα για την ικανοποίηση των αναγκών των αποταμιευτών. Αυτές αποτελούν περιπτώσεις πωλήσεων που αντίκεινται στις συμβουλές, στην κοινή λογική και στα βασικά επαγγελματικά πρότυπα, σε αντιδιαστολή προς τις πωλήσεις βάσει ορθών συμβουλών. Για την επίτευξη καλύτερων αποτελεσμάτων, οι εν λόγω πωλήσεις έλαβαν ώθηση από καθημερινές, ισχυρές εμπορικές πιέσεις με αντάλλαγμα πριμ και μπόνους, αλλά και ενέργειες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν παρενόχληση για όσους δεν κατάφερναν να επιτύχουν τα προσδοκώμενα, διαρκώς υψηλότερα αποτελέσματα. Η αρχή που ορίζει η νομοθεσία σχετικά με την εμπορική απάτη και τα αφανή ελαττώματα θα πρέπει να ισχύει και για το χρηματοπιστωτικό σύστημα.

5.4 Ένα ηθικά υπεύθυνο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οι επαγγελματικές ενώσεις του τομέα θα πρέπει να αναλάβουν πρωτοβουλίες για την πρόληψη παθολογικών φαινομένων και να επωμιστούν την ευθύνη επιβολής παραδειγματικών κυρώσεων στις επιχειρήσεις που κρίνονται ένοχες κακής πίστεως, εμπορικής απάτης ή άλλων συμπεριφορών που μπορούν να επισύρουν ποινική δίωξη· παρόμοιες θέσεις απουσιάζουν σήμερα.

5.5 Ένα καλύτερα ρυθμισμένο και ελεγχόμενο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οι παράγοντες του χρηματοπιστωτικού συστήματος πολλαπλασιάζονται, ενώ μειώνονται οι δυνατότητες των εποπτικών αρχών να παρακολουθούν από κοντά τις εξελίξεις της αγοράς και των νομοθετικών αρχών να ελέγχουν την τάξη και να απομακρύνουν ακατάλληλες, αν όχι εγκληματικές, οργανώσεις. Επιβάλλεται μια προσπάθεια εξορθολογισμού, κάθαρσης και αναδιάρθρωσης. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα, μολονότι οφείλει να εφαρμόζει τα πλέον σύγχρονα διαχειριστικά πρότυπα, δεν είναι μια βιομηχανία όπως όλες οι άλλες. Διαχειρίζεται ένα ειδικό κεφάλαιο που είναι η εμπιστοσύνη των επενδυτών και των πελατών, η οποία είναι απαραίτητη για τη δραστηριότητά του. Αρκούσε ένα τριπλό Α σε έναν τίτλο για να νιώσει απόλυτα ασφαλής ο επενδυτής. Η πραγματικότητα απέδειξε ότι απέχουμε πολύ από τη δημιουργία των μηχανισμών ασφαλείας.

5.6 Ένα καινοτόμο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η αναζήτηση νέων χρηματοπιστωτικών μέσων, με σκοπό την καλύτερη εξυπηρέτηση των αναγκών της αγοράς, πρέπει να συνεχίσει να είναι ο κινητήριος μοχλός της οικονομίας. Η μείωση των μοχλεύσεων και ο πολλαπλασιασμός των δυνατοτήτων προστασίας από τους κινδύνους με την αποδοχή δίκαιων αποδόσεων είναι ο σωστός τρόπος προσέγγισης: μια επιστροφή στο μέλλον. Δύο βήματα πίσω με τον τυχοδιωκτισμό, τρία βήματα εμπρός για ένα μέλλον βιώσιμης ανάπτυξης.