Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το «Πρώτο πολυετές πρόγραμμα υπέρ του Ευρωπαϊκού Τουρισμού (1997-2000) Philoxenia» () (97/C 30/26)

Στις 24 Ιουνίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για την παραπάνω πρόταση.

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 17 Σεπτεμβρίου 1996, με βάση την εισηγητική έκθεση του εισηγητή κ. Σκλαβούνου και του συνεισηγητή κ. Regaldo.

Κατά την 338η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 26ης Σεπτεμβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 84 ψήφους υπέρ, 5 ψήφους κατά και 6 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή και ιστορική ανασκόπηση

1.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ασχολήθηκε για πρώτη φορά επισήμως με το θέμα του τουρισμού το 1989. Στη σχετική γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα «Ο τουρισμός και η περιφερειακή ανάπτυξη» (), η ΟΚΕ εξέφραζε λύπη διότι ο τεράστιος αυτός τομέας δραστηριοτήτων, ο οποίος δημιουργεί πλούτο και θέσεις απασχόλησης, δεν αποτελούσε αντικείμενο κοινοτικής πολιτικής υποστηρίξεως και διαπίστωνε μάλιστα ότι ήταν παραμελημένος από τις διοικήσεις πολλών κρατών μελών, τα οποία δεν είχαν θεωρήσει σκόπιμο να συστήσουν ιδιαίτερο υπουργείο.

1.2. Η Επιτροπή των ΕΚ δημοσίευσε τις πρώτες σκέψεις της για τις κοινοτικές δράσεις που αναλήφθηκαν με σκοπό να ευνοήσουν τον τουρισμό στη διάρκεια της δεκαετίας του 1980. Το Συμβούλιο των Υπουργών αποφάσισε τότε να ανακηρύξει το 1990 «Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού», χειρονομία της οποίας η συμβολική σημασία είχε ως αποτέλεσμα να επισύρει την προσοχή των κρατών μελών και των ευρωπαίων πολιτών στην οικονομική διάσταση του τουρισμού και στη χρησιμότητα που είχε η ανάληψη μιας συντονισμένης αναπτυξιακής δράσεως.

1.3. Το 1992, η Επιτροπή δημοσίευσε ένα τριετές πρόγραμμα δράσης, το οποίο εγκρίθηκε από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή διότι, παρά τις ατέλειές του, ήταν μια καλή αρχή που υποσχόταν () (βλ. κεφάλαιο 5).

1.4. Κατά τα επόμενα χρόνια, και κυρίως στα πλαίσια της προετοιμασίας της Διασκέψεως του Εδιμβούργου που θα κατέληγε στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παρενέβησαν επανειλημμένως, προτρέποντας την Επιτροπή και το Συμβούλιο να συντονίσουν καλύτερα τις προτεινόμενες δράσεις και να εξασφαλίσουν ένα συνεκτικό πλαίσιο για την ευρωπαϊκή πολιτική τουρισμού ().

1.5. Τα άμεσα αποτελέσματα δεν ανταποκρίθηκαν στις προσδοκίες, διότι αν και η τροποποιημένη Συνθήκη αναγνωρίζει για πρώτη φορά τη δυνατότητα λήψεως μέτρων στον τομέα του τουρισμού, αποφεύγει, εντούτοις, το ζήτημα της ενσωματώσεως της πολιτικής αυτής στη Συνθήκη επί αυτονόμου νομικής βάσεως. Έτσι, το ζήτημα παραπέμφθηκε στη Διακυβερνητική Διάσκεψη του 1996.

1.6. Το επόμενο στάδιο ήταν το «Πράσινο Βιβλίο για τον Τουρισμό» που εκπόνησε η Επιτροπή (). Αντικείμενό του είναι να προκαλέσει τις αντιδράσεις όλων των ενδιαφερόμενων συνομιλητών (επαγγελματίες του τουριστικού τομέα, καταναλωτές, υπερασπιστές του περιβάλλοντος) σχετικά με το ευκταίο μέλλον του τομέα αυτού σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθόλο το φάσμα από τη διατήρηση του «status quo» έως την εναλλακτική λύση 4, δηλ. την παρεμβολή του νέου κεφαλαίου «Τουρισμός» στη Συνθήκη της ΕΕ. Η πλειοψηφία των μελών της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής είχε αποφανθεί υπέρ της εναλλακτικής λύσεως 4, φρονώντας ότι η Ευρώπη είναι σε θέση να προσδώσει μία πραγματική προστιθέμενη αξία στον τουρισμό, όπως προωθείται και ασκείται στα διάφορα κράτη μέλη.

1.7. Σήμερα η Επιτροπή, αφού αξιολόγησε τα αποτελέσματα του προγράμματος δράσης () και τις αντιδράσεις που συνέλεξε σχετικά με το Πράσινο Βιβλίο και την έκθεση εξωτερικών συμβούλων, υποβάλλει, κατόπιν σχετικής προτάσεως του Επιτρόπου κ. Παπούτση, το πρόγραμμα «Philoxenia».

1.8. Η διοικητική μονάδα τουρισμού δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της ΓΔ 23 μόνο το 1989. Ενδείκνυται να αναφερθεί ότι, προγενέστερα, ο φάκελλος «τουρισμός» αποτελούσε αρμοδιότητα της ΓΔ 7 - Μεταφορές.

1.9. Εξ ορισμού, ο τουρισμός αποτελεί ένα θέμα οριζόντιου χαρακτήρα και, ως εκ τούτου, όχι μόνο η ΓΔ 23, αλλά και άλλες ΓΔ ανέλαβαν κατά το παρελθόν και συνεχίζουν να αναλαμβάνουν σήμερα δράσεις που ή επηρεάζουν - άμεσα ή έμμεσα - τον τουριστικό τομέα. Ενδεικτικά μνημονεύονται η ΓΔ 4 - Ανταγωνισμός, η ΓΔ 5 - Απασχόληση, Εργασιακές Σχέσεις και Κοινωνικές Υποθέσεις, η ΓΔ 10 - Πληροφόρηση, Επικοινωνία, Πολιτιστικά Θέματα, Οπτικοακουστικός Τομέας, η ΓΔ 11 - Περιβάλλον, η ΓΔ 16 - Περιφερειακές Πολιτικές, η ΓΔ 21 - Τελωνεία και Έμμεση Φορολογία και η ΓΔ 24 - Πολιτική για τους Καταναλωτές.

1.10. Ως εκ τούτου, οι περισσότερες κοινοτικές δράσεις, εκτός, βεβαίως, εκείνων της ΓΔ 23, αναλήφθηκαν βάσει διαφορετικών προτεραιοτήτων και υπό διαφορετικά πρίσματα από εκείνα του τουρισμού.

1.11. Θα πρέπει, ωστόσο, να αναφερθεί ότι εξαίρεση αποτελεί η περίοδος από το 1995 και μετά, κατά την οποία η ΓΔ 23 - Τουρισμός κατέβαλε προσπάθειες για μεγαλύτερο συντονισμό των κοινοτικών δράσεων που επηρεάζουν τον τουρισμό, στο πλαίσιο, βεβαίως, των άτυπων και περιοσμένων συντονιστικών αρμοδιοτήτων που είχε. Χάρη στο Σχέδιο Δράσης 1993-94, διαπιστώθηκε ανάγκη για ενίσχυση της οριζόντιας προσέγγισης του τουρισμού και αποφυγή των αλληλοεπικαλύψεων. Σήμερα χρειάζεται να αναπτυχθούν ακόμη περισσότερο εσωτερικοί κοινοτικοί μηχανισμοί συντονισμού με στόχο τη μεγιστοποίηση των αναμενόμενων αποτελεσμάτων. Ο ρόλος και η ευθύνη της ανάπτυξής τους θα πρέπει να αναληφθούν κατά κύριο λόγο από τη ΓΔ 23.

2. Η σημασία του τουρισμού στην Ευρωπαϊκή Οικονομία

2.1. Η ΟΚΕ έχει κατ'επανάληψη τονίσει τη σημασία που αποδίδει στον τουρισμό. Με την ευκαιρία της παρούσας γνωμοδότησης, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι θεωρεί τον τομέα του τουρισμού πρωταρχικής σημασίας για την ευρωπαϊκή οικονομία για πολλούς λόγους, και ιδιαίτερα επειδή:

- η λεγόμενη τουριστική βιομηχανία προβλέπεται να καταστεί μέχρι το 2010 η μεγαλύτερη βιομηχανία στον κόσμο () με αριθμό διεθνών αφίξεων 700-750 εκατομμύρια 7

- η Ευρώπη προβλέπεται να παραμείνει ο κύριος προορισμός του παγκόσμιου τουριστικού ρεύματος, (έστω και αν μειωθεί το σχετικό της μερίδιο στον παγκόσμιο τουρισμό) 7

- ο τουρισμός είναι επομένως ο τομέας που δημιουργεί τις περισσότερες θέσεις απασχόλησης στην ευρωπαϊκή οικονομία και έχει άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στην περιφερειακή ανάπτυξη και την ανάπτυξη και άλλων τομέων.

2.2. Η σημασία του τουρισμού για την ευρωπαϊκή οικονομία μπορεί να συμπυκνωθεί στους ακόλουθους δείκτες. Μία στις οκτώ θέσεις απασχόλησης σήμερα στην Ευρώπη αναλογεί στον τουρισμό, ποσοστό που αντιστοιχεί σε πάνω από 9 εκατομμύρια εργαζόμενους. Επίσης, ο τουρισμός αντιπροσωπεύει το 13,4 % του ΑΕΠ της ΕΕ ().

2.3. Όπως αναγνωρίζει η αιτιολογική έκθεση του προγράμματος «Philoxenia» (COM(96) 168 τελικό), η διατήρηση της πρώτης θέσης στην παγκόσμια τουριστική αγορά δεν σημαίνει ότι μπορεί να δικαιολογηθεί εφησυχασμός. Την τελευταία εικοσαετία, η αγορά της Ευρώπης παρουσιάζει μία σταθερή κάμψη (περίπου 10 %) με παράλληλη αύξηση της ζήτησης σε χώρες προορισμού της Νοτιοανατολικής Ασίας, της Βόρειας Αφρικής και της Νότιας Αμερικής. Αναμφισβήτητα, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι δυνατόν να παραμείνει απαθής μπροστά στις εξελίξεις.

2.4. Η διατήρηση μιας σημαντικής θέσης στην παγκόσμια αγορά τουρισμού δεν πρέπει να επικεντρωθεί μονοσήμαντα σε αριθμητικούς στόχους. Η Ευρώπη πρέπει να διατηρήσει την κυρίαρχη θέση της σε τουρισμό υψηλών προδιαγραφών, υψηλής ποιότητας προσφερόμενων προϊόντων και εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Εκτός των φυσικών πόρων και της πολιτιστικής κληρονομιάς, η Ευρώπη πρέπει να διαμορφώσει και να διατηρήσει μία πολιτική προώθησης του τουρισμού, που θα στηρίζεται στην υψηλή ποιότητα των προσφερομένων προϊόντων και υπηρεσιών και θα προβάλλει την ευρωπαϊκή ταυτότητα και τις σύγχρονες ευρωπαϊκές εξελίξεις. Εκτός της παραδοσιακής, ιστορικής, πολιτιστικής αγοράς και του φυσικού περιβάλλοντος, το ευρωπαϊκό marketing μπορεί και πρέπει να παρουσιάζει προϊόντα που θα ανανεώνουν συνεχώς το ενδιαφέρον και θα αναπαράγουν ζήτηση.

2.5. Στη χάραξη και την υλοποίηση μίας τέτοιας στρατηγικής απαιτείται υψηλού επιπέδου συνεργασία και συντονισμός σε όλα τα επίπεδα - τοπικό, εθνικό, περιφερειακό και επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Απαιτείται συνεργασία και συντονισμός μεταξύ συναρμοδίων φορέων τόσο στο δημόσιο τομέα, όσο και μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

2.6. Απαιτείται έρευνα της παγκόσμιας ζήτησης και της διαμόρφωσής της, έρευνα του παγκόσμιου ανταγωνισμού και των εξελίξεων στην εσωτερική αγορά.

3. Σύγχρονες τάσεις και προβλήματα

3.1. Η εξέλιξη του ευρωπαϊκού τουρισμού από την εποχή του μεμονωμένου τουρίστα-περιηγητή (του τέλους του περασμένου αιώνα και της αρχής του παρόντος) στην εποχή του σημερινού «μαζικού τουρισμού» ή της λεγόμενης τουριστικής βιομηχανίας είναι σε αδιάσπαστη ενότητα με την εξέλιξη της ευρωπαϊκής κοινωνίας και οικονομίας, από την οποία καθορίζεται και την οποία, σήμερα, σε σημαντικό βαθμό επηρεάζει.

3.2. Πέραν των πολλών θετικών του επιπτώσεων από άποψη οικονομικής ανάπτυξης, ο σύγχρονος μαζικός τουρισμός χαρακτηρίζεται από:

- τη μετατροπή του τουρισμού από προνόμιο μιας οικονομικής και κοινωνικής elite σε αγαθό ευρύτατης λαϊκής και μαζικής κατανάλωσης 7

- την καθιέρωση των τουριστικών διακοπών ως βασικής ανάγκης σε όλα τα επίπεδα (εισοδηματικά, μορφωτικά, ταξικά) της ευρωπαϊκής κοινωνίας 7

- τη συγκρότηση γιγαντιαίων επιχειρήσεων που αναλαμβάνουν να ικανοποιήσουν την ως άνω ανάγκη μέσω της διαμόρφωσης τουριστικών προϊόντων και της παροχής ταξιδιωτικών διευκολύνσεων 7

- τη μαζική μεταφορά, τη μαζική αναψυχή, τη μαζική διαμονή και διατροφή, δηλαδή σταθερούς διακανονισμούς που καλύπτουν κάθε πτυχή 7

- την προσαρμογή τόσο της ποιότητας όσο και του τρόπου που προσφέρονται και καταναλώνονται τα τουριστικά αγαθά και οι υπηρεσίες, στις ανάγκες που δημιουργεί η μαζικότητα 7

- τη διαμόρφωση χαμηλού κόστους μεταφοράς και προσφερόμενων υπηρεσιών, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγκαστικά την προσφορά χαμηλών τιμών πώλησης του τελικού προϊόντος.

3.3. Αυτά έχουν συνέπειες από άποψη:

- οικολογικού κόστους (γεωγραφική υπερσυγκέντρωση καταλυμάτων σε μικρές περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, πληθυσμιακή υπερσυγκέντρωση σε ιδιαίτερα μικρές περιοχές και χρονικές περιόδους, σημαντική επιβάρυνση του εδάφους και του υπεδάφους) 7

- κοινωνικού κόστους (σε αρκετές περιοχές που εξειδικεύονται σε μαζικό και εποχιακό τουρισμό έχουν παρατηρηθεί έντονα κοινωνικά προβλήματα, προβλήματα στις κοινωνίες υποδοχής, όσο και προβλήματα μεταξύ τουριστών και κοινωνιών υποδοχής) 7

- πολιτιστικού κόστους (η μαζική κλίμακα και μορφή του τουρισμού σε αρκετές περιοχές δημιουργεί σοβαρά πολιτιστικά προβλήματα).

3.4. Ειδικές συνέπειες του μαζικού τουρισμού

3.4.1. Η μονομερής εξειδίκευση στον τουρισμό και η εποχικότητα της οικονομικής ζωής σε αρκετές περιοχές λειτουργούν αποδιαρθρωτικά στον κοινωνικό ιστό.

3.4.2. Η κοινωνική ζωή παραλύει την περίοδο της αιχμής προς χάριν της οικονομικής, ενώ η πολιτιστική ζωή μεταμορφώνεται επίσης σε προϊόν προς διάθεση και κατανάλωση από τους επισκέπτες.

3.4.3. Οι σχέσεις μεταξύ τουριστών και τοπικής κοινωνίας είναι ανεπαρκείς. Λόγω των σταθερών διακανονισμών που προαναφέρθηκαν και αφορούν τους τουρίστες ως πελάτες και ως καταναλωτές, δίνεται περισσότερη σημασία στο κέρδος παρά στην ανθρώπινη επαφή και επικοινωνία.

3.4.4. Η τάση διαμόρφωσης ενός ολιγοπωλίου στο marketing και τη διακίνηση του ευρωπαϊκού τουρισμού τείνει να δημιουργεί έντονες αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις συμφερόντων στους κόλπους της ευρωπαϊκής τουριστικής «οικογένειας».

3.4.5. Η μεταφορά του κέντρου βάρους του επιχειρηματικού ενδιαφέροντος των μεγάλων του τουρισμού από την προσφορά τουριστικών προϊόντων και υπηρεσιών στην επικερδή επένδυση των κεφαλαίων που συγκεντρώνονται με τη διαδικασία προπώλησης πακέτων διακοπών μέσω προκαταβολών σε μαζική κλίμακα.

3.4.6. Η μεταφορά κεφαλαίων και κερδών από την τουριστική βιομηχανία στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

3.4.7. Η γρήγορη «τουριστική απαξίωση» ολόκληρων περιοχών με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτό συνεπάγεται για τις τοπικές κοινωνίες και οικονομίες, ως αποτέλεσμα της γεωγραφικής υπερσυγκέντρωσης καταλυμάτων, της αριθμητικής υπερσυγκέντρωσης τουριστών και της καταστροφής του φυσικού και πολιτιστικού κεφαλαίου που αποτέλεσε την κατ'εξοχή υποδομή για την τουριστική ανάπτυξη.

3.4.8. Η εποχιακή συγκέντρωση του τουριστικού ρεύματος στις περισσότερες περιοχές της Ευρώπης, με συνέπεια την εποχιακή απασχόληση τόσο στο επίπεδο του εργατικού δυναμικού, όσο και του επενδυδεμένου κεφαλαίου.

4. Βασικές ανάγκες του Ευρωπαϊκού Τουρισμού σήμερα

4.1. Οι βασικές ανάγκες του Ευρωπαϊκού Τουρισμού σήμερα μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής:

- ανάγκες της τουριστικής πελατείας (του Ευρωπαίου πολίτη ως ανθρώπου, ως εργαζόμενου, ως καταναλωτή, ανάγκες της σημερινής και της αναμενόμενης ζήτησης 7

- ανάγκες των ιδιοκτητών ή των επιχειρήσεων (κυρίως μικρομεσαίων επιχειρήσεων) 7

- ανάγκες των «πρακτορείων οργανωμένου τουρισμού» (Tour operators) των μεγάλων της ευρωπαϊκής τουριστικής βιομηχανίας 7

- ανάγκες των απασχολούμενων στον τουριστικό τομέα 7

- ανάγκες της ευρύτερης κοινωνίας, ιδιαίτερα στους τόπους υποδοχής τουριστών.

4.2. Οι ανάγκες της πελατείας:

- ανάγκες για αξιόπιστη διαφήμιση - πληροφόρηση - ενημέρωση 7

- ανάγκες για ασφάλεια από κάθε πιθανή απειλή κατά τη μεταφορά και τη διαμονή 7

- ανάγκες για φθηνότερα ναύλα στην εσωτερική αγορά, χωρίς να διακυβευθεί η ποιότητα των υπηρεσιών 7

- ανάγκες για στοιχειώδη αντιστοιχία της τιμής αγοράς και της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών 7

- ανάγκη για αποφυγή των κινδύνων που συνεπάγεται ο ολιγοπωλιακός έλεγχος της αγοράς 7

- ανάγκη για άμεση, αποτελεσματική και οικονομικά αντικειμενική αντιμετώπιση σε περίπτωση ατυχήματος ή ασθένειας τόσο για τον εσωτερικό όσο και τον εξωτερικό τουρισμό.

Τόσο για τα προβλήματα του τουρίστα ως καταναλωτή όσο και τα προβλήματα σχετικά με τα ατυχήματα και την υγεία, η ΟΚΕ επανέρχεται στην υποστήριξη των προηγούμενων προτάσεών της.

4.3. Οι ανάγκες των ιδιοκτητών καταλυμάτων και των επιχειρήσεων

- Οι παροχείς αυτών των υπηρεσιών ζητούν τον καθορισμό δίκαιων τιμών ως εξασφάλιση απέναντι στην κατάχρηση της κυρίαρχης θέσης που κατέχουν τα γραφεία οργανωμένου τουρισμού 7

- έχουν ανάγκη διαδικασιών και οργάνων διαιτησίας για τη ρύθμιση των διαφορών σχετικά με τις τιμές και την καθιέρωση δίκαιων όρων πληρωμής 7

- έχουν ανάγκη ειδικών πιστωτικών διευκολύνσεων για τις επιχειρηματικές τους ανάγκες από το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα και τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία 7

- έχουν ανάγκη αμεσότερης επικοινωνίας με το καταναλωτικό κοινό, ανάγκες ενημέρωσης και επιμόρφωσης σχετικά με την κοινωνία της πληροφορικής και τις νέες τεχνολογίες 7

- υπάρχει ανάγκη συμμετοχής της τοπικής αυτοδιοίκησης, των περιφερειακών αρχών, των κρατών και της ΕΕ στη διαφήμιση, στην προστασία του περιβάλλοντος και στη βελτίωση των υποδομών 7

- υπάρχει ανάγκη αντιμετώπισης της εποχικότητας του τουρισμού και των προβλημάτων που συνεπάγεται για ένα μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων του κλάδου 7

- τέλος, υπάρχει ανάγκη εκπαίδευσης και κατάρτισης στη διαχείριση επιχειρήσεων 7

Για την αντιμετώπιση των ανωτέρω προβλημάτων υπάρχει αναμφισβήτητη ανάγκη αποδοχής της αρχής της επικουρικότητας, αλλά και ανάγκη συμμετοχής από πλευράς της Ευρώπης.

4.4. Οι ανάγκες των πρακτορείων οργανωμένου τουρισμού (tour operators)

Οι tour operators θεωρούν ότι η διασφάλιση βασικών υποδομών όπως αεροδρόμια, τηλεπικοινωνίες, συστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης και παράλληλα ενός ειρηνικού και φιλικού προς τον τουρισμό κοινωνικοπολιτικού κλίματος, είναι βασική προϋπόθεση για να μπορούν να προχωρήσουν στη διαμόρφωση και την προσφορά προϊόντων και υπηρεσιών.

Ασφαλώς η πανευρωπαϊκή και η παγκόσμια διαφήμιση είναι ευπρόσδεκτη από πλευράς των tour operators.

4.5. Οι ανάγκες των απασχολούμενων στον τουρισμό

4.5.1. Oι εργαζόμενοι στον τουρισμό δεν μπορούν να ορισθούν ως ομοιογενής κατηγορία από άποψη εισοδημάτων, επαγγελματικών προσόντων και θέσης όσον αφορά το νομικό και κανονιστικό πλαίσιο. Αυτό οφείλεται εν μέρει στις μεγάλες διαφορές των δραστηριοτήτων που ασκούν και εν μέρει στο πλήθος των εταιρειών και των επιχειρήσεων που συμβάλλουν στην προσφορά ενός συγκεκριμένου «τουριστικού προϊόντος».

4.5.2. Αυτό που έχουν ωστόσο κοινό οι εργαζόμενοι του τομέα είναι ένα υψηλό ποσοστό άτυπων και εποχιακών θέσεων απασχόλησης και ένα περιβάλλον σχετικά αρρύθμιστο όσον αφορά τους όρους εργασίας.

4.5.3. Η αύξηση της απασχόλησης που θα προκύψει από μια κατάλληλη στρατηγική τουριστικής ανάπτυξης θα πρέπει οπωσδήποτε να συνοδευθεί από ποιοτική βελτίωση των διεξοτήτων του εργατικού δυναμικού. Τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν είναι τα εξής:

- προαγωγή της κατάρτισης, της επαγγελματικής συνείδησης και της συμμετοχής των εργαζομένων, καθώς και αμοιβαία αναγνώριση της επαγγελματικής πείρας, των τυπικών προσόντων και των διπλωμάτων 7

- καθορισμός ενός νομικού πλαισίου για όλους τους εργαζόμενους, ακόμη και στις «άτυπες» θέσεις εργασίας 7

- έλεγχος του σεβασμού των ελάχιστων δικαιωμάτων που καθορίζονται στον «Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζομένων στην ΕΕ», ιδίως όσον αφορά το ωράριο εργασίας, την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας και τη συμβατική κατοχύρωση των όρων εργασίας 7

- σε κάθε περίπτωση, συμμόρφωση με τις συμβάσεις της ΔΟΕ, και ιδιαίτερα με τη σύμβαση 172.

4.5.4. Τα μέτρα αυτά θα συμβάλουν στην ανάπτυξη τουριστικών υπηρεσιών ποιότητας, στη διασφάλιση της απαραίτητης οριζόντιας και κάθετης κινητικότητας των εργαζόμενων του τομέα και στη συναινετική επίλυση των προβλημάτων ευελιξίας που αντιμετωπίζονται ιδίως στις τουριστικές ΜΜΕ.

4.6. Οι ανάγκες της ευρύτερης κοινωνίας

4.6.1. Η άναρχη ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων μαζικού τουρισμού σε πολλές περιοχές της Ευρώπης, ιδιαίτερα του Ευρωπαϊκού Νότου, τελείως αντίθετα από μια ισορροπημένη περιφερειακή και οικονομική ανάπτυξη, έχει δημιουργήσει μια σειρά προβλημάτων και αναγκών που χρήζουν μελέτης και αντιμετώπισης. Πολλοί χώροι τουριστικής συγκέντρωσης έχουν καταστεί χώροι αχαλίνωτης μαζικής εκτόνωσης που δημιουργεί προβλήματα στις τοπικές κοινωνίες. Σε πολλές τουριστικές περιοχές ο τουρισμός, αντί να αποτελεί συντελεστή επαφής, γνωριμίας και κατανόησης μεταξύ των λαών και των πολιτισμών, αποτελεί συντελεστή μισο-ξενίας, αντιπαράθεσης και ανοικτών συγκρούσεων.

4.6.2. Οι κοινωνίες υποδοχής χρειάζονται προετοιμασία και ενημέρωση. Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και ενημέρωσης των κοινωνιών και τόπων υποδοχής τουριστών χρειάζονται ειδική ενημέρωση για την αποφυγή και την πρόληψη των αρνητικών επιπτώσεων. Πολιτιστικές επαφές και ανταλλαγές κατά τις νεκρές περιόδους μεταξύ τόπων αποστολής και τόπων υποδοχής τουριστών είναι αναγκαίες, ούτως ώστε να υπάρξει και μία άλλη κλίμακα και ποιότητα σχέσεων και ανταλλαγών που δεν είναι μονοσήμαντα ωφελιμιστικές. Η κοινωνικά, οικονομικά και πολιτιστικά αναπτυξιακή διαχείριση του χρόνου της νεκρής περιόδου είναι πρόβλημα που απαιτεί επιμόρφωση και κατάρτιση σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα του Ευρωπαϊκού Νότου.

5. Οι βασικές ελλείψεις των μέχρι τώρα δράσεων

5.1. Τα μέχρι και το 1995 μέτρα πολιτικής για την ενίσχυση του τουρισμού διακρίνονται για:

- την έλλειψη συνοχής 7

- την έλλειψη συντονισμού μεταξύ των αρμόδιων φορέων 7

- την έλλειψη στρατηγικής 7

- την έλλειψη έρευνας και προγραμματισμού 7

- την έλλειψη διαδικασιών αξιολόγησης των αποτελεσμάτων τους 7

- την αδυναμία πρόληψης ή/και διόρθωσης των αρνητικών συνεπειών του τουρισμού 7

- την ανυπαρξία διαδικασιών και μεθόδων διαλόγου στο χώρο του τουρισμού 7

- την έλλειψη εναρμόνισης (π.χ. όσον αφορά το ΦΠΑ).

6. Philoxenia

6.1. Το προτεινόμενο τετραετές πρόγραμμα για τη στήριξη του ευρωπαϊκού τουρισμού (Philoxenia), αρχής γενομένης από την 1η Ιανουαρίου 1997, θέτει ως κυρίαρχο στόχο την ενίσχυση-ενθάρρυνση της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού τουρισμού με προοπτική τη συνεισφορά του τουρισμού στη γενικότερη αναπτυξιακή ευρωπαϊκή προσπάθεια και την αύξηση της απασχόλησης.

6.2. Για την πραγμάτωση του ως άνω στρατηγικού στόχου, το πρόγραμμα προτείνει ως ενδιάμεσους τακτικούς στόχους:

- τη βελτίωση της γνώσης στον τομέα του τουρισμού 7

- τη βελτίωση του νομικού και χρηματο-οικονομικού περιβάλλοντος που αφορά τον τουρισμό 7

- τη βελτίωση του ποιοτικού επιπέδου των προσφερομένων υπηρεσιών και προϊόντων 7

- την αύξηση του αριθμού των τουριστών από τρίτες χώρες.

6.3. Προτείνεται να είναι το πρόγραμμα ανοιχτό στη συμμετοχή των συνδεδεμένων κρατών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, σύμφωνα με τα πρωτόκολλα συνεργασίας για τη συμμετοχή αυτών των χωρών σε κοινοτικά προγράμματα. Επίσης, το πρόγραμμα θα είναι ανοιχτό για τη συμμετοχή της Κύπρου και της Μάλτας, βάσει των κανόνων που ισχύουν για τις χώρες ΕΖΕΣ, ως χώρες που συμμετέχουν στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και σύμφωνα με τις διαδικασίες που θα συμφωνηθούν με αυτές τις χώρες.

6.4. Το πρόγραμμα ορίζει επίσης (στο άρθρο 7) ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να παρέχει πληροφορίες για κάθε βασικό μέτρο που αφορά τον τουρισμό με έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών.

6.5. Στο άρθρο 8, το πρόγραμμα εισηγείται τακτική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του προγράμματος και, βάσει αυτής της αξιολόγησης, μία ενδιάμεση έκθεση τρία χρόνια μετά την έναρξη του προγράμματος, και μία τελική έκθεση εντός δωδεκαμήνου μετά το τέλος του προγράμματος.

7. Γενικές παρατηρήσεις για το πρόγραμμα

7.1. Ως προς τους στόχους του προγράμματος η ΟΚΕ παρατηρεί ότι:

- οι στόχοι που θέτει το πρόγραμμα εξυπηρετούν βασικές κυρίαρχες ανάγκες του ευρωπαϊκού τουρισμού 7

- είναι εντός των πλαισίων που θέτουν οι παρεχόμενοι πόροι για την υλοποίηση του προγράμματος.

7.2. Τόσο οι προτάσεις για την ενημέρωση των αρμόδιων και ενδιαφερομένων οργάνων, όσο και οι προτάσεις για τη σταδιακή και την τελική αξιολόγηση του προγράμματος, ικανοποιούν εκφρασμένες απόψεις της ΟΚΕ για τη δημοκρατικότητα, τη συμμετοχικότητα, τη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα των κοινοτικών δράσεων.

7.3. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί ότι όλες οι χώρες της Μεσογείου που λαμβάνονται υπόψη στο πλασίσιο των αποφάσεων της Ευρωμεσογειακής Διακυβερνητικής Διάσκεψης της Βαρκελώνης (1995), και όχι μόνο η Κύπρος και η Μάλτα, θα έπρεπε να συμμετάσχουν στο «Philoxenia» για να αναπτυχθούν οι καλύτερες δυνατές συνέργιες σε ολόκληρη την Ευρωμεσογειακή περιοχή. Φυσικά, τούτο θα έπρεπε να γίνει με τη συνδρομή διαφόρων κονδυλίων του προϋπολογισμού (π.χ. αυτών που προβλέπονται ειδικά από τις αποφάσεις της Βαρκελώνης) για να μη μειωθούν ακόμη περισσότερο οι ήδη ανεπαρκείς πόροι που διατίθενται για το πρόγραμμα Philoxenia.

7.4. Τα προτεινόμενα μέτρα, αφενός, συμφωνούν με την αρχή της επικουρικότητας και, συγχρόνως, προσδιορίζουν ορθά τις ανάγκες και τα συμφέροντα του ευρωπαϊκού τουρισμού στο σύνολό του. Επιπλέον, το πρόγραμμα είναι κατάλληλα δομημένο και συνδέει επιτυχώς τους στρατηγικούς στόχους με τους ενδιάμεσους και τους άμεσους στόχους και δράσεις.

7.5. Ωστόσο, το πρόγραμμα Philoxenia δεν επισημαίνει την ιδιαίτερα σημαντική ανάγκη για τη χάραξη μιας ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής για τον τουρισμό. Η χάραξη μιας τέτοιας πολιτικής θα μπορούσε να αντιμετωπίσει θέματα λεπτά και σημαντικά τόσο από οικονομικής, κοινωνικής όσο και πολιτικής και πολιτιστικής πλευράς, καθώς και από πλευράς ηθικού κώδικα.

7.6. Η ΟΚΕ διακατέχεται από σοβαρές ανησυχίες όσον αφορά τον οργανωμένο «σεξοτουρισμό» και κάθε μορφή κακοποίησης και εκμετάλλευσης των παιδιών. Κρίνει δε ότι επιβάλλεται να θεσπιστούν και να εφαρμοστούν αμέσως μέτρα για την καταπολέμηση των φαινομένων αυτών ().

Ο «σεξοτουρισμός» έχει, επίσης, επιπτώσεις για την εικόνα της Ευρώπης στο εξωτερικό, καθώς και για τις σχέσεις της με τρίτες χώρες, όπως αυτές της Βόρειας Αφρικής, της περιοχής του Ειρηνικού και της Λατινικής Αμερικής. Επιπλέον, διάφορες μορφές παραδιοσιακού τουρισμού απειλούνται λόγω των αρνητικών αντιδράσεων των πελατών προς το «σεξοτουρισμό».

7.7. Ο προϋπολογισμός

Η ΟΚΕ κρίνει ότι οι ανάγκες του ευρωπαϊκού τουρισμού απαιτούν μία πολύ περισσότερο ενθαρρυντική και γενναιόδωρη αντιμετώπιση από πλευράς της Ευρωπαϊκής ΟΚΕ επισημαίνει Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι στόχοι του προγράμματος, μολονότι είναι σωστά ιεραρχημένοι, είναι περιορισμένοι λόγω των ανεπαρκών πόρων του προγράμματος. Το πρώτο πολυετές πρόγραμμα στήριξης του ευρωπαϊκού τουρισμού θα έπρεπε να διαθέτει πόρους που θα του επέτρεπαν να περιλαμβάνει δράσεις ενθάρρυνσης, στήριξης και ανάπτυξης, όχι μόνο για την προσέλκυση εξωτερικών επισκεπτών, αλλά και για την ανάπτυξη του εσωτερικού ενδο-ευρωπαϊκού τουρισμού και όλων των εναλλακτικών μορφών τουρισμού και κατηγοριών τουρισμού που ευνοούν:

την επέκταση της τουριστικής περιόδου 7

την αντιμετώπιση της εποχικότητας 7

την αύξηση της απασχόλησης 7

την προσφορά υψηλής ποιότητας υπηρεσιών.

8. Ειδικές παρατηρήσεις ως προς τους προτεινόμενους στόχους και δράσεις

8.1. Στόχος Α: Βελτίωση των γνώσεων στον τομέα του τουρισμού

Η ΟΚΕ κρίνει ότι ο στόχος Α είναι πρώτης προτεραιότητος τόσο για τη σοβαρή μελέτη των προβλημάτων που αντιμετωπίζει ο ευρωπαϊκός τουρισμός όσο και για τη χάραξη και στήριξη μιας αποτελεσματικής αναπτυξιακής πολιτικής. Επιπλέον, η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των άμεσων και έμμεσων ενισχύσεων στον τουρισμό θα παραμείνει συνθηματολογία χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο, αν ο στόχος Α δεν επιδιωχθεί με την επιβαλλόμενη πληρότητα και μεθοδικότητα.

8.1.1. Στόχος Α1: Ανάπτυξη πληροφοριακών στοιχείων σε σχέση με τον τουρισμό

Η ΟΚΕ κρίνει αναμφισβήτητη ανάγκη τη βελτίωση της προσπελασιμότητας και της φιλικότητας των στατιστικών στοιχείων για τον χρήστη. Ως προς τις δράσεις, η ΟΚΕ συμφωνεί τόσο με τη χρησιμότητα της εδραίωσης του ευρωπαϊκού στατιστικού συστήματος για τον τουρισμό όσο και με την ανάγκη διενέργειας ερευνών, μελετών και αναλύσεων. Όμως, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι οι φορείς του κλάδου θα πρέπει να συμμετέχουν στην ιεράρχηση των αναγκών και στον καθορισμό των πρωτεραιοτήτων του ερευνητικού προγράμματος και του προγράμματος μελετών.

8.1.2. Στόχος Α2: Συγκέντρωση τουριστικών πληροφοριών από άλλες πηγές

Η συγκέντρωση πληροφοριών για τον τουρισμό από άλλες πηγές, αποτελεί μια πολύ χρήσιμη λειτουργία που θα καλύψει ανάγκες πρακτικές, θεωρητικές και ερευνητικές, ανάγκες της βιομηχανίας τουρισμού αλλά και των υπεύθυνων για την χάραξη πολιτικής. Η προτεινόμενη δράση, η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικτύου έρευνας και τεκμηρίωσης, μας βρίσκει σύμφωνους ως προς τη χρησιμότητα, όμως ο τρόπος λειτουργίας και επικοινωνίας με την τουριστική βιομηχανία είναι ζητήματα που απαιτούν διευκρινίσεις, διάλογο, προσοχή. Επίσης, η ΟΚΕ κρίνει ότι η δράση του στόχου Α2 είναι συμπληρωματική των δράσεων Α1 και, μ'αυτή την έννοια, το Philoxenia καλύπτει, τουλάχιστον από πλευράς μεθόδου και προσέγγισης, όλο το φάσμα των αναγκών της τουριστικής βιομηχανίας όσον αφορά την έρευνα, τη μελέτη και την τεκμηρίωση. Παραμένει βέβαια ανοιχτό το σοβαρό ζήτημα του τρόπου υλοποίησης των στόχων και των σχέσεων του δικτύου με τους φορείς του κλάδου. Παραμένουν ανοιχτά προς συζήτηση τα προβλήματα της πρόσβασης των ενδιαφερόμενων στα στοιχεία του δικτύου και της διακίνησης και της διάχυσης των πληροφοριών εκ μέρους του δικτύου.

8.1.3. Στόχος Α3: Διευκόλυνση της αξιολόγησης των κοινοτικών μέτρων που επηρεάζουν τον τουρισμό

Ως προς τον Στόχο Α3 και την προτεινόμενη δράση, ενώ η ΟΚΕ συμφωνεί με τον στόχο, κρίνει ότι η προτεινόμενη δράση δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες στις οποίες απευθύνεται ο στόχος.

8.1.3.1. Ασφαλώς το πρόγραμμα Philoxenia δεν αποτελεί το μοναδικό «μέσο» ευρωπαϊκής τουριστικής πολιτικής. Η Ευρωπαϊκή Τουριστική Βιομηχανία ενισχύεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσα από ένα ευρύτατο φάσμα δράσεων που, έμμεσα ή άμεσα, έχουν επιπτώσεις στον τουρισμό. Η έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με τα μέτρα που αφορούν τον τουρισμό (COM(96) 29 τελικό, 5/2/1996) αποτελεί μία εκτενέστατη περιγραφή:

- των άμεσων κοινοτικών μέτρων που επηρεάζουν τον τουρισμό 7

- των ειδικών κοινοτικών δράσεων για την υποστήριξη του ευρωπαϊκού τουρισμού, και των άλλων κοινοτικών μέτρων που επηρεάζουν τον τουρισμό.

8.1.3.2. Τα Διαρθρωτικά Ταμεία προσφέρουν τις κυριότερες χρηματοδοτήσεις στον τουρισμό και προβλέπεται να τις προσφέρουν και κατά την περίοδο 1994-1999. Παρά το γεγονός ότι οι χορηγήσεις των ταμείων προς τον τουρισμό «καθορίστηκαν» στα κοινοτικά πλαίσια στήριξης ή τα ενιαία έγγραφα προγραμματισμού (που καταρτίστηκαν ύστερα από συνεννόηση μεταξύ κάθε κράτους μέλους και της Επιτροπής), αυτή τη στιγμή είναι δύσκολο να προσδιορισθεί ποια ενίσχυση πηγαίνει σε ποια κατεύθυνση, σε ποιους ακριβώς τομείς, με ποια κριτήρια.

8.1.3.3. Επίσης, η τουριστική βιομηχανία είναι σαφές ότι ενισχύεται μέσω του Ταμείου Συνοχής (Cohesion Fund) για τη βελτίωση της υποδομής μεταφορών και για την προστασία του περιβάλλοντος στην Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα.

8.1.3.4. Επιπλέον, θεωρείται ότι οι παρεμβάσεις του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης αποτελούν τη σημαντικότερη πηγή χορήγησης διαρθρωτικών πόρων για την ανάπτυξη του τουρισμού (COM (96) 29 τελικό, σ. 80). Οι χρηματοδοτήσεις του ΕΤΠΑ κατανέμονται σε έργα υποδομής, στην ανάπτυξη των ενδογενών πόρων των περιφερειών και σε παραγωγικές επενδύσεις.

8.1.3.5. Οι δράσεις που αναφέρονται στους λεγόμενους τουριστικούς πόρους, την αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά ή το φυσικό και το δομημένο περιβάλλον ή δράσεις που αναφέρονται στους ανθρώπινους πόρους, έχουν ασφαλώς επίπτωση στον τουρισμό. Σημαντικές θεωρούνται για τον τουρισμό και οι δράσεις για την έρευνα και την ανάπτυξη.

8.1.3.6. Συμπερασματικά, είναι γεγονός ότι ο τουρισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενισχύεται έμμεσα από πολλές δράσεις (όπως όλοι οι τομείς και οι κλάδοι της ευρωπαϊκής οικονομίας). Η μελέτη αυτών των δράσεων (δράσεων έμμεσης ενίσχυσης του τουρισμού ή άλλων πολιτικών που ενισχύουν άμεσα τον τουρισμό) οδηγεί στο όχι ευχάριστο συμπέρασμα ότι σήμερα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δεν γνωρίζουμε ποιες και πόσες ενισχύσεις παρέχονται στον τουρισμό, με ποιες προτεραιότητες, με ποιες επιδιωκόμενες συνέργειες, στο πλαίσο ποιας στρατηγικής.

8.1.3.7. Η ΟΚΕ κρίνει ότι πρέπει να υπάρξει σαφής διαχωρισμός των άμεσων και των έμμεσων ενισχύσεων στον τομέα του τουρισμού και, ει δυνατόν, κατά κλάδο.

8.1.3.8. Ο όρος «τουριστική βιομηχανία και ενισχύσεις στην τουριστική βιομηχανία» είναι αρκετά γενικός και δεν επιτρέπει την επιβαλλόμενη αξιολόγηση των αναγκών, των ενισχύσεων και των αποτελεσμάτων κατά κλάδο. Για παράδειγμα, το Συμβούλιο Χωροταξίας (Λειψία, 21. 9. 1994) συνέστησε την ανάπτυξη μιας Ευρωπαϊκής Προοπτικής Χωροταξικής Ανάπτυξης (ΕΠΧΑ). Αναγνωρίζονοντας πόσο σημαντική είναι η υλοποίηση ενός τέτοιου στόχου για τη χάραξη ευρωπαϊκής στρατηγικής για τον τουρισμό και την τουριστική πολιτική σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, μπορούμε ασφαλώς να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι:

- η συγκέντρωση, η αξιολόγηση και η διάχυση πληροφοριών για τον τουρισμό σε πανευρωπαϊκή κλίμακα είναι επιβεβλημένη 7

- η ιεράρχηση προτεραιοτήτων στις δράσεις, η διασφάλιση συνοχής, συντονισμού και συνεργειών στις δράσεις πρέπει να αποτελεί το κύριο μέλημα της ΓΔ 23.

8.1.3.9. Κατά συνέπεια, επιβάλλονται δράσεις ουσιαστικότερες και αποτελεσματικότερες της διευκόλυνσης και της αξιολόγησης των κοινοτικών μέτρων που επηρεάζουν τον τουρισμό, οι οποίες προτείνονται από το πρόγραμμα Philoxenia. Όταν οι άλλες ΓΔ υιοθετούν μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό, επιβάλλεται, να λαμβάνουν υπόψη το πλαίσιο των αρχών των προτεραιοτήτων και των στόχων που διαμορφώνονται στα πλαίσια δράσης της ΓΔ 23. Οι νέες πολιτικές π.χ. στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, των διαρθρωτικών ταμείων και του περιβάλλοντος θα πρέπει να αφιερώνουν ειδικό κεφάλαιο στις επιπτώσεις που θα έχουν στον τουρισμό (όπως έγινε στο νέο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον). Η αρμόδια ΓΔ θα πρέπει να είναι ανά πάσα στιγμή σε θέση να παράσχει πληροφορίες για κάθε δράση που αφορά άμεσα τον τουρισμό).

8.1.3.10. Ως προς την προτεινόμενη δράση του Στόχου Α3, η ΟΚΕ κρίνει ότι ο προτεινόμενος μηχανισμός θα ήταν χρησιμότερος:

- αν ήταν μάλλον οικονομικής παρά νομικής φύσεως 7

- αν μπορούσε να λειτουργεί ως μηχανισμός συνέργειας εναρμόνισης και συντονισμού μεταξύ της ΓΔ 23 και άλλων γενικών διευθύνσεων των οποίων οι δράσεις αφορούν τον τουρισμό 7

- αν μπορούσε να παρακολουθεί και να αξιολογεί σε ποιό βαθμό οι συνέργειες και τα συνθετικά αποτελέσματα των διαφόρων δράσεων εξυπηρετούν τους στρατηγικούς στόχους της τουριστικής πολιτικής της ΕΕ.

8.2. Στόχος Β και Β1: Βελτίωση του νομοθετικού και χρηματοοικονομικού περιβάλλοντος του τουρισμού και συνεργασία με τα κράτη μέλη, τη βιομηχανία και τους άλλους φορείς του κλάδου

8.2.1. Η ΟΚΕ παρατηρεί ότι, ενώ οι Στόχοι Β και Β1 είναι ιδιαίτερα σημαντικοί και αγγίζουν πολύ σοβαρά προβλήματα του κλάδου, οι προτεινόμενες δράσεις είναι μέν πολύ σοβαρές ως θεματικές ενότητες, αλλά δεν αποτελούν αυτό καθαυτό δράσεις.

8.2.2. Πρέπει να αναθεωρηθεί ο ρόλος και το πλαίσιο λειτουργίας της συμβουλευτικής επιτροπής με σκοπό να καταστεί όργανο ουσιαστικής συμμετοχής στη χάραξη ευρωπαϊκής τουριστικής πολιτικής, τον έλεγχο και την αξιολόγηση της πολιτικής αυτής.

8.2.3. Πρέπει να αντιμετωπισθεί άμεσα το πρόβλημα της χρηματοδότησης των μικρομεσαίων του ευρωπαϊκού τουρισμού και να αντιμετωπισθεί θεσμικά η σχέση του με το Ευρωπαϊκό Τραπεζικό Σύστημα. Επίσης, η ενίσχυση των μικρομεσαίων του ευρωπαϊκού τουρισμού μέσω των διαφόρων κοινοτικών ταμείων πρέπει να λάβει υπόψη τις ειδικές ανάγκες του κλάδου και να τον αντιμετωπίζει ως μια ειδική κατηγορία.

8.2.4. Η ανάγκη διαλόγου διευθέτησης διαφορών, εναρμόνισης συμφερόντων και διαιτησίας πρέπει να τονισθεί ακόμη περισσότερο στο πρόγραμμα Philoxenia. Η ΟΚΕ κρίνει ότι, εκτός από την άτυπη διοργάνωση τακτικών συναντήσεων και στρογγυλών τραπεζών (όπως προτείνεται στο σχέδιο του προγράμματος) η Ευρωπαϊκή Τουριστική Βιομηχανία έχει ανάγκη την ενίσχυση, τον εξορθολογισμό και τελικά την εφαρμογή θεσμών διαλόγου μεταξύ όλων των ενεχόμενων φορέων, κυρίως για την αποφυγή των προβλημάτων και, εάν συντρέχει περίπτωση, για τη ρύθμιση των διαφορών.

8.2.5. Το νομοθετικό πλαίσιο και το χρηματοοικονομικό περιβάλλον του τουρισμού πρέπει να αντιμετωπισθούν εκ νέου με στόχο τόσο την προσπάθεια εναρμόνισης μεταξύ κρατών μελών όσο και την επισήμανση και προβολή των βέλτιστων πρακτικών. Η συνεργασία μεταξύ κρατών μελών επιβάλλεται να ενθαρρυνθεί με κάθε μέσο και σε κάθε επίπεδο. Από το επίπεδο της προστασίας του καταναλωτή ως το επίπεδο της ασφαλούς διακίνησης, της φιλικότητας για τον τουρίστα των μέσων μεταφοράς, των σταθμών, των αεροδρομίων, της αστυνομίας, ακόμη και ως το επίπεδο της στρατηγικής για την αντιμετώπιση των μεγάλων προβλημάτων του τουρισμού, όπως η εποχικότητα, η μόλυνση του περιβάλλοντος, η χρηματοδότηση των μικρομεσαίων, η ανταγωνιστικότητα.

8.3. Στόχος Γ: Βελτίωση της ποιότητας του ευρωπαϊκού τουρισμού

8.3.1. Στο στόχο Γ το πρόγραμμα προσπαθεί να αντιμετωπίσει δύο κεφαλαιώδη ζητήματα του ευρωπαϊκού τουρισμού:

- το ζήτημα της αειφόρου ανάπτυξης και

- την εξάλειψη των εμποδίων που παρακωλύουν την ανάπτυξη του τουρισμού. (Φαίνεται άστοχη η επιλογή του τίτλου του σχετικού κεφαλαίου, διότι δεν αντιστοιχεί στο περιεχόμενό του.)

8.3.2. Σε ό,τι αφορά την επιδίωξη μιας πολιτικής αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης η ΟΚΕ αναμφισβήτητα συμφωνεί. Όμως, οι τρόποι για τη διαμόρφωση και υλοποίηση μιας τέτοιας πολιτικής παραμένουν το ζητούμενο. Κατά πρώτο λόγο, απαιτείται μια κριτική θεώρηση του κατεστημένου, του κυρίαρχου μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης, το οποίο δύσκολα ή σπανιότερα μπορεί να συνδυασθεί με τη λογική της αειφόρου ανάπτυξης.

8.3.3. Πρέπει να διαμορφωθεί το γενικότερο πλαίσιο πολιτικής, πάνω στο οποίο θα στηριχθεί η οργάνωση του τουρισμού και η προσφορά προϊόντων «αειφόρου κατευθύνσεως».

8.3.4. Ζητήματα όπως η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία χωροταξικής ανάπτυξης, μεταφορών, τηλεπικοινωνιών, ζητήματα πολιτικής διακοπών και τουρισμού ειδικών μορφών και κατηγοριών, πρέπει να αντιμετωπισθούν με στόχο την αειφόρο ανάπτυξη.

8.3.5. Επίσης, η αειφόρος ανάπτυξη δεν μπορεί να προκύψει μόνο από την παρέμβαση του δημόσιου τομέα και της τουριστικής βιομηχανίας. Για να εδραιωθεί η αειφορία στον τουρισμό ως θεωρία και πράξη απαιτείται η συμμετοχή της κοινωνίας στο σύνολό της. Απαιτείται μια πανευρωπαϊκή εκστρατεία με προσέγγιση του θέματος σε ακαδημαϊκό επίπεδο, σε επίπεδο μέσων μαζικής ενημέρωσης, σε επίπεδο οργάνωσης της εργασίας, της αναψυχής, του ελεύθερου χρόνου, σε επίπεδο πολιτισμού καθημερινής ζωής. Η άμεση και σε βάθος συσχέτιση του πολιτισμού με τον τουρισμό, η συσχέτιση των δράσεων για τον πολιτισμό με τον τουρισμό σε τοπικό, εθνικό, περιφερειακό, αλλά και ευρωπαϊκό επίπεδο έχει βασική σημασία.

8.4. Γ2: Η εξάλειψη των προβλημάτων που εμποδίζουν την ανάπτυξη του τουρισμού

8.4.1. Η ανάπτυξη εναλλακτικών, εξειδικευμένων μορφών τουρισμού είναι ασφαλώς ένας τρόπος συμβολής στην ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας. Δεν πρέπει, όμως, να λησμονείται ότι το ενιαίο νόμισμα θα οδηγήσει στην άρση πολλών εμποδίων που αντιμετωπίζει ο ευρωπαϊκός τουρισμός.

8.4.2. Η ΟΚΕ κρίνει σκόπιμο να ενθαρρυνθούν νέες μορφές τουρισμού. Για παράδειγμα, ο τουρισμός παιδείας/εκπαιδευτικός τουρισμός μπορεί να αποτελέσει συντελεστή αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης σε σχέση τόσο με τον ενδοευρωπαϊκό τουρισμό όσο και με τον εισερχόμενο τουρισμό. Ο αγροτουρισμός συνιστά πλέον αναγνωρισμένη δραστηριότητα. Με τον ίδιο τρόπο, θα πρέπει να ενθαρρυνθεί ο τουρισμός που σχετίζεται με την αλιεία και ναυσιπλοΐα σε ποτάμια, λίμνες, και εσωτερικά ύδατα και γύρω από μικρές αλιευτικές περιοχές.

8.4.3. Ο τουρισμός για συνεδριακούς και γενικότερα επιστημονικούς σκοπούς, εκτός του ότι αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια του έτους κα συνήθως λιγότερο κατά τη διάρκεια των επίσημων σχολικών διακοπών, είναι ένας από τους πιο επικερδείς τουριστικούς τομείς και από τους τομείς που δημιουργούν τις περισσότερες θέσεις απασχόλησης.

8.4.4. Ο τουρισμός της τρίτης ηλικίας σε συνδυασμό ή όχι με τον ιαματικό τουρισμό, μπορεί να αποτελέσει μια κατεύθυνση που θα επιλύσει τόσο το πρόβλημα της εποχικότητας, όσο και προβλήματα της τρίτης ηλικίας σχετικά με τον αποκλεισμό, την απομόνωση και την αναψυχή. Σε κάθε χώρα θα πρέπει, επίσης, να γίνουν προβλέψεις για την κάλυψη των ειδικών αναγκών των ατόμων με αναπηρίες.

8.4.5. Ο θρησκευτικός τουρισμός μπορεί να αναπτυχθεί σε πολλά επίπεδα και να ανοίξει μια αγορά η οποία έχει ελάχιστα αναπτυχθεί (π.χ. οδοιπόροι που ακολουθούν τα βήματα του Αγίου Παύλου ή του Λούθηρου, ή η διασύνδεση μοναστηριών, κ.λπ.).

8.4.6. Οι τοπικές πρωτοβουλίες είναι χρήσιμο να ενισχυθούν στην προτεινόμενη από το Philoxenia κατεύθυνση έτσι ώστε να διαπιστωθεί ποιες κατηγορίες προβλημάτων μπορούν να αντιμετωπισθούν τοπικά και ποιες απαιτούν περιφεριακή, εθνική, διεθνική, πανευρωπαϊκή παρέμβαση.

8.4.7. Είναι, όμως, σαφές ότι η έκταση των προβλημάτων του τουρισμού σε κάθε προτεινόμενο στόχο είναι τέτοια, ώστε οι προτεινόμενες δράσεις απλά μπορούν να καταδείξουν ορισμένα φωτεινά μονοπάτια διεξόδου, τρόπους αντιμετώπισης και όχι συνολική λύση του προβλήματος.

8.5. Στόχος Δ: Προβολή της Ευρώπης ως τουριστικού προορισμού

8.5.1. Σχετικά με το Στόχο Δ, η ΟΚΕ παρατηρεί ότι η αύξηση του αριθμού των επισκεπτών από τρίτες χώρες αποτελεί συνισταμένη όλων των προηγουμένων δράσεων και όχι μόνον της προβολής.

8.5.2. Η δημιουργία ζήτησης προϊόντων που μόνον η Ευρώπη μπορεί να προσφέρει, και μάλιστα προϊόντων αειφόρου ζητήσεως, μπορεί να συντελέσει ουσιαστικά στην εξυπηρέτηση του στόχου της αειφόρου ανάπτυξης. Για παράδειγμα, η συνεργασία των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων ή των υπουργών παιδείας με στόχο την καθιέρωση πανευρωπαϊκών «standards» για αναγνωρισμένα λυκειακού και πανεπιστημιακού επιπέδου μαθήματα ή σπουδές στην Ευρώπη, μπορεί να δημιουργήσει μια μόνιμη ροή επισκεπτών. Σπουδές στην Ευρωπαϊκή ιστορία, στην Ευρωπαϊκή τέχνη, σπουδές στην Αρχαιολογία δεν είναι δυνατόν να ολοκληρώνονται χωρίς μαθητεία σε ένα ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο.

8.5.3. Τα γραφεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανά τον κόσμο μπορούν να ενισχυθούν με ένα στέλεχος αρμόδιο για θέματα τουρισμού. Τα διάφορα κέντρα προώθησης των εθνικών πολιτισμών και των γλωσσών των κρατών μελών της Ευρώπης, όπως το Βρετανικό Συμβούλιο, το Ινστιτούτο Goethe, κ.λπ., που καλύπτουν σήμερα ολόκληρο τον κόσμο μπορούν να συνεργαστούν, μπορούν να αξιοποιηθούν και στο πλαίσιο της προαγωγής του ευρωπαϊκού τουρισμού.

8.5.4. Από τις 20 κυριότερες πόλεις του κόσμου που προσφέρουν συνεδριακό τουρισμό, οι 18 ανήκουν στην Ευρώπη. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη μπορεί να συνδυάζει και ικανοποιεί διάφορες ανάγκες τουριστικής ζήτησης, όχι μόνο ανάγκες ιστορικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

8.5.5. Πρέπει να μελετηθούν και να ανευρεθούν τρόποι και μέσα μακροχρόνιας αποτελεσματικότητας. Η επιλογή των ομάδων στόχευσης (target groups) από ευρωπαϊκής σκοπιάς θα πρέπει να διαφέρει τόσο από τις επιλογές των εθνικών οργανισμών τουρισμού ή εκείνες των Tour Operators.

8.5.6. Η συνεργασία μεταξύ των εθνικών οργανισμών τουρισμού μπορεί να αποδώσει θαυμάσιους καρπούς. Η προβολή των Άλπεων, για παράδειγμα, μπορεί να γίνει μέσω διεθνικής συνεργασίας. Το ίδιο ισχύει για την προβολή της Μεσογείου και της περιοχής της Σκανδιναβίας.

8.5.7. Με στόχο τη σταθερή προοαγωγή του ευρωπαϊκού τουρισμού, αντί να αναζητείται απλώς τουριστική πελατεία, θα ήταν καλύτερα να αξιοποιηθεί με ολοκληρωμένο τρόπο η ανά τον κόσμο παρουσία των Ευρωπαίων.

9. Συμπεράσματα

9.1. Παρόλες τις προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να οριοθετήσει και να αναλύσει τα διάφορα προβλήματα και παρόλες τις βελτιώσεις που έχουν επιτευχθεί όσον αφορά την εναρμόνιση των στατιστικών μεθόδων, εξακολουθεί να μην υπάρχει συγκεκριμένη και θεσμοθετημένη ευρωπαϊκή πολιτική τουρισμού.

9.2. Το πρόγραμμα Philoxenia έρχεται να καλύψει ένα βασικό κενό. Εντάσσει αρκετές από τις προηγούμενες δράσεις, σε μια συγκροτημένη διάρθρωση με σαφώς προσδιορισμένο τελικό στόχο: πώς θα βελτιωθούν οι οικονομικές επιδόσεις του τομέα του τουρισμού χωρίς να υποβαθμιστεί το φυσικό περιβάλλον ή η ποιότητα της ανθρώπινης ζωής.

9.3. Με το πρόγραμμα αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση μπαίνει, σε ό,τι αφορά τον τουρισμό, στην ιστορική φάση της διαμόρφωσης και της υλοποίησης συνεκτικής τουριστικής πολιτικής. Κρίνοντας το Philoxenia το πρώτο μικρό και αποφασιστικό βήμα για το μέλλον, θεωρούμε ότι η προετοιμασία ενός Philoxenia ΙΙ, πρέπει να αποτελέσει δέσμευση της Επιτροπής προς την ευρωπαϊκή τουριστική «οικογένεια».

Βρυξέλλες, 26 Σεπτεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() ΕΕ αριθ. C 222 της 31. 7. 1996, σ. 9.

() ΕΕ αριθ. C 332 της 31. 12. 1990.

() ΕΕ αριθ. C 49 της 24. 2. 1992.

() ΕΕ αριθ. C 393 της 24. 12. 1994.

() Γνωμοδότηση της ΟΚΕ, ΕΕ αριθ. C 301 της 13. 11. 1995.

() Price Waterhouse Study for the European Commission.

() Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού (WTO) International Tourism Overview Highlights 1995, Μαδρίτη, 1996.

() The Economist, 29. 7-4. 8. 1995.

() ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η τροπολογία που ακολουθεί η οποία έλαβε τουλάχιστο το ένα τέταρτο του συνόλου των ψήφων, απορρίφθηκε κατά τη συζήτηση:

Σημείο 7.6

Στο τέλος προστίθενται τα εξής: «Σχετικά η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προβεί σε έρευνα για την εργασία των παιδιών στο Πακιστάν, έναντι της οποίας τέθηκε ήδη σε κίνηση η σχετική διαδικασία βάσει των άρθρων 9 και 10 του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 3281/84 ύστερα από τη διαβίβαση καταγγελιών.»

Αιτιολογία

Αυτονόητη.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 30, ψήφοι κατά: 39, αποχές: 19.