Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με τα «Περιφερειακά φυσικά πάρκα: υποδείγματα για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πιο ευαίσθητων φυσικών χώρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης»

(97/C 215/02)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την απόφασή της της 12ης Ιουνίου 1996, σύμφωνα με το άρθρο 198Γ, εδάφιο 4 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, για κατάρτιση γνωμοδότησης για περιφερειακά φυσικά πάρκα: υποδείγματα για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πιο ευαίσθητων φυσικών χώρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για ανάθεση της προετοιμασίας της στην επιτροπή 2 «Χωροταξία της Υπαίθρου, Γεωργία, Αλιεία, Θήρα, Δάση, Θάλασσα και Ορεινές περιοχές» 7

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 2/97 rev.) που υιοθέτησε η επιτροπή 2 στις 12 Φεβρουαρίου 1997 (εισηγητής: ο κ. Joseph) 7

έχοντας υπόψη τη νέα Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, της 2ας Φεβρουαρίου 1992, με την οποία προβλέπεται, μεταξύ των κυριοτέρων στόχων της (άρθρο 2), η προώθηση μιας βιώσιμης ανάπτυξης που να μην βλάπτει το περιβάλλον 7

έχοντας υπόψη το κοινοτικό πρόγραμμα πολιτικής και δράσης για το περιβάλλον και μια βιώσιμη ανάπτυξη η οποία δεν βλάπτει το περιβάλλον και, ειδικότερα, τα άρθρα 25, 26 και 27 που αφορούν τη γεωργία και τα άρθρα 28, 29 και 30 που αφορούν τον τουρισμό 7

έχοντας υπόψη τη δήλωση του Cork για ένα ζωντανό αγροτικό κόσμο 7

εκτιμώντας ότι είναι ανάγκη να σχεδιασθεί μία πολιτική ολοκληρωμένης χωροταξίας της υπαίθρου με την οποία να ευνοείται η οικολογική της ισορροπία και να ωθούνται όλοι οι αρμόδιοι φορείς να συμμετάσχουν στην πολιτική αυτή 7

εκτιμώντας ότι η εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης της ευρωπαϊκής υπαίθρου θα είναι κατ'ανάγκη έργο μακροπρόθεσμο και ότι, συνεπώς, είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν επωφελώς εδάφη για πειραματισμό 7

εκτιμώντας ότι στις χώρες της Ένωσης υπάρχουν προστατευόμενα τοπία, είτε περιλαμβάνονται είτε όχι στον κατάλογο της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης και ότι τα προστατευόμενα αυτά τοπία μπορούν να αποτελέσουν το δοκιμαστικό πεδίο της πολιτικής αυτής 7

εκτιμώντας τα κεκτημένα των περιφερειακών φυσικών πάρκων και τον πειραματικό ρόλο που διαδραματίζουν στις χώρες της Ένωσης στις οποίες υπάρχουν 7

εκτιμώντας ότι ένα δίκτυο προστατευόμενων τοπίων της Ευρώπης, τα οποία διαχειρίζονται οι τοπικές αρχές σε συνεργασία με τους κοινωνικο-οικονομικούς παράγοντες και σε στενή σχέση με τα εθνικά και τα ευρωπαϊκά όργανα, μπορεί να προσδώσει νέα δυναμική στον ευρωπαϊκό αγροτικό κόσμο 7

εκτιμώντας ότι, για την αποτελεσματική και μακρόπνοη διασφάλιση της προστασίας και της ανάδειξης των πιο ευαίσθητων φυσικών χώρων, είναι απαραίτητο να συμμετέχουν στη διαχείρισή τους οι οικονομικοί παράγοντες και οι τοπικές αρχές 7

υιοθέτησε κατά την 17η σύνοδο ολομέλειας της 12ης και 13ης Μαρτίου 1997 (συνεδρίαση της 12ης Μαρτίου) την παρούσα γνωμοδότηση.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα δεν υπάρχουν σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Διεθνής Ένωση για την Προστασία της Φύσης έχει καταγράψει σε 13 από τις 15 χώρες της Ένωσης «προστατευόμενα τοπία» που είναι κατοικημένοι ευαίσθητοι φυσικοί χώροι οι οποίοι ορίζονται ως εξής: «Ζώνη ξηράς που ενίοτε περιλαμβάνει την ακτή και τα παράκτια ύδατα, όπου η αλληλεπίδραση ανθρώπου και φύσης έχει, με την πάροδο του χρόνου, προσδώσει στο τοπίο ιδιαίτερα και εξαιρετικά αισθητικά, οικολογικά ή/και πολιτιστικά χαρακτηριστικά και η οποία παρουσιάζει συχνά μεγάλη βιολογική ποικιλία.

Η προστασία της παραδοσιακής αυτής αλληλεπίδρασης σε όλα τα επίπεδα είναι ουσιαστική για την προστασία, τη διατήρηση και την εξέλιξη μιας τέτοιας περιοχής.»

Η γνωμοδότηση λαμβάνει υπόψη το σύνολο των χώρων αυτών. Στον κατάλογο των υφιστάμενων περιφερειών (παράρτημα) θα πρέπει να προστεθούν και εκείνες οι περιφέρειες των κρατών μελών που πληρούν τα κριτήρια. Οι εν λόγω περιφέρειες θα πρέπει να τύχουν της ίδιας μεταχείρισης με τις περιφέρειες που περιλαμβάνονται στον κατάλογο.

Η εμπειρία από τα περιφερειακά φυσικά πάρκα μπορεί να συμβάλει στον προβληματισμό για τη διαχείριση των χώρων αυτών και ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι επίσης να συμβάλει στη μεταφορά των εποικοδομητικών αυτών εμπειριών.

Το σύνολο των πολιτών ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την ποιότητα και την ποικιλομορφία των τοπίων και των φυσικών χώρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ωστόσο, αυτά τα πιο πλούσια σε κληρονομιά εδάφη απειλούνται σήμερα από την υπερεκμετάλλευση. Και τούτο, διότι η ισορροπία που υπήρχε επί αιώνες μεταξύ της φύσης και των παραδοσιακών δραστηριοτήτων του ανθρώπου διεκόπη λόγω πολλών παραγόντων, ορισμένοι εκ των οποίων είναι ευρύτατα γνωστοί (εξοπλισμοί που δεν ενσωματώνονται, ελάχιστα ελεγχόμενη αστικοποίηση, επιπτώσεις στο περιβάλλον λόγω της γεωργικής δραστηριότητας, βιομηχανική ρύπανση, υπερβολική ανάληψη φυσικών πόρων) άλλοι όμως δεν είναι τόσο προφανείς (υπερβολική κοσμοσυρροή σε ορισμένους χώρους, αθλήματα στη φύση, αλλαγές στη διαχείριση των υδάτων, υπερεκμετάλλευση των τοπίων) και μάλιστα ακούγονται ως παράδοξο (μείωση του ανθρώπινου παράγοντα και εξάλειψη παραδοσιακών δραστηριοτήτων όπως η βοσκή).

Εντούτοις, η διαφύλαξη της ταυτότητας, υπό το πρίσμα του τουρισμού και της μορφολογίας, των εδαφών στην ευρωπαϊκή κλίμακα αποτελεί επιταγή, τόσο για τους βραχυπρόθεσμους οικονομικούς στόχους όπως είναι η διατήρηση της τουριστικής δραστηριότητας, όσο και για την ποιότητα της ζωής των κατοίκων των περιοχών αυτών, καθώς και των μελλοντικών γενεών στις οποίες έχουμε το καθήκον να διαβιβάσουμε την κληρονομιά αυτή που παραλάβαμε.

Για τη διαφύλαξη των αξιόλογων αυτών χώρων, πρέπει να δράσουμε προς δύο κατευθύνσεις:

- προώθηση με κάθε μέσον της συνοχής των κρατικών πολιτικών που ασκούνται στις ευαίσθητες περιοχές 7

- πρόβλεψη κατάλληλων διατάξεων στις Ευρωπαϊκές Πολιτικές και στην κοινή γεωργική πολιτική ώστε να εξυπηρετούνται στόχοι που σχετίζονται με την προστασία και ανάπτυξη των περιοχών που παρουσιάζουν αυτή την εδαφική ποικιλομορφία.

1. Οι ευαίσθητοι φυσικοί πόροι και οι προκλήσεις της ΕΕ

Η παρούσα γνωμοδότηση δεν εξετάζει την ευρωπαϊκή ύπαιθρο στο σύνολό της, αλλά μόνον τα πιο ευαίσθητα από άποψη τοπίου εδάφη.

Θα εξετασθούν οι φυσικοί χώροι που διατρέχουν κίνδυνο λόγω της ιδιαίτερης σχέσης που έχει αναπτυχθεί σε αυτούς μεταξύ ανθρώπου και φύσης. Αυτό μπορεί να είναι παράκτιες περιοχές, υγρότοποι, ημιορεινές ζώνες, κ.λπ.

Αυτοί οι ευαίσθητοι φυσικοί χώροι αντιστοιχούν στον ορισμό της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης, που παρουσιάζεται στο πλαίσιο με τίτλο: «ΠΡΟΣΟΧΗ».

Στην παρούσα γνωμοδότηση εξετάζονται τα περιφερειακά φυσικά πάρκα και επιδιώκεται να παρουσιασθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο βιώσιμης ανάπτυξης για περιοχές των οποίων το φυσικό περιβάλλον και το τοπίο απειλούνται.

Η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί μια από τις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατ' εφαρμογή των συμφωνιών του Ρίο.

Η βιώσιμη αυτή ανάπτυξη θα τεθεί σε εφαρμογή προοδευτικά, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις της Agenda 21.

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα μπορούν να παράσχουν πολύτιμα παραδείγματα για άλλες αγροτικές περιοχές και να αποτελέσουν την αιχμή του δόρατος αυτής της νέας πολιτικής.

Στο πλαίσιο των περιφερειακών φυσικών πάρκων δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την οικονομική ανάπτυξη της περιοχής μέσα από τη διαφύλαξη και την αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, σε βαθμό ανάλογο με τα φυσικά πολιτιστικά και κοινωνικά δεδομένα τους. Ο σκοπός αυτός και τα μέσα που χρησιμοποιούνται ανταποκρίνονται πλήρως στους στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης.

1.1. Μια πολιτική για τα τοπία

Η άσκηση μιας πολιτικής για τη διατήρηση των τοπίων στην κλίμακα των δεκαπέντε κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ιδιαίτερα περίπλοκη, δεδομένης της ποικιλομορφίας των νομικών καθεστώτων. Εντούτοις, η ευαισθησία όλων των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών ιθυνόντων για το θέμα αυτό είναι μέγιστη.

Πράγματι, όσο η ανάγκη διαφύλαξης της ποιότητας της κληρονομιάς και των τοπίων αποτελεί αντικείμενο συναίνεσης και ισχυρής κοινωνικής απαίτησης στις δεκαπέντε χώρες της Ένωσης, τόσο η συγκεκριμένη εφαρμογή είναι ιδιαίτερα δυσχερής, λόγω της μεγάλης ποικιλομορφίας των νομικών μέσων.

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα, λόγω του ότι βασίζονται σε τοπικές πραγματικότητες και εφαρμόζουν συντονισμένα το ιδιαίτερο σχέδιο ανάπτυξής τους, πληρούν τις προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση αυτής της ποικιλομορφίας των καθεστώτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.2. Η εξέλιξη της κοινής γεωργικής πολιτικής

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα είναι ευαίσθητες περιοχές που πλήττονται περισσότερο από άλλες από τις αναστατώσεις που σημειώνονται στον αγροτικό κόσμο. Καθιστούν δυνατή την επισήμανση των ορίων των πολιτικών που εφαρμόζονται.

Μπορούν, συνεπώς, να χρησιμοποιηθούν ως πειραματικά πεδία για την επίδραση της ΚΓΠ στις περισσότερο ευαίσθητες περιοχές της ΕΕ, π.χ. κατά την εξέταση τρόπων για την επέκταση αγροπεριβαλλοντικών μέτρων της ΚΓΠ, όπως η κατάρτιση μακροπρόθεσμων συμβάσεων με εντόπιους γεωργούς.

Κατωτέρω θα αναπτυχθούν διάφορες προτάσεις.

1.3. Η εφαρμογή της Οδηγίας «περί βιοτόπων»

Natura 2000 είναι το όνομα του μελλοντικού δικτύου φυσικών προστατευόμενων χώρων. Θα είναι το αποτέλεσμα των συνεπειών των Οδηγιών «περί βιοτόπων» () και «πτηνών» () στις εθνικές και περιφερειακές χωροταξικές πολιτικές. Οι εν λόγω χώροι Natura 2000 θα προσδιοριστούν με βάση το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν για τη διατήρηση ορισμένων ειδών του ζωικού και του φυτικού βασιλείου, ή ορισμένων χαρακτηριστικών ειδών, τα οποία είναι σπάνια ή απειλούνται σε ευρωπαϊκή κλίμακα (οι κατάλογοι καθορίζονται στα παραρτήματα των οδηγιών). Οι εν λόγω χώροι είναι ακόμη στο στάδιο της μελέτης.

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα, τα οποία οικοδομούν το μέλλον τους με βάση την απογραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής τους, ενδείκνυνται ιδιαιτέρως για να συμβάλουν στην υλοποίηση αυτού του νέου δικτύου σε συνδυασμό με τις διαρθρώσεις που εκπροσωπούν τους διαχειριστές των χώρων.

1.4. Η αξιοποίηση των τοπικών προϊόντων με τη χρήση σήματος

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα χαρακτηρίζονται από σήμα κατατεθέν που αντιπροσωπεύει, μέσω των εγγυήσεων που παρέχονται στον καταναλωτή από τη συγγραφή υποχρεώσεων, το καλύτερο μέσο αξιοποίησης των αγροτικών και βιοτεχνικών προϊόντων της περιοχής. Πράγματι, το εν λόγω σήμα χαίρει της εμπιστοσύνης των καταναλωτών, όπως άλλωστε είχε υπογραμμισθεί στη γνωμοδότηση για την «προώθηση και προστασία των παραδοσιακών τοπικών γεωργικών προϊόντων - ισχυρό εφόδιο των περιφερειών» ().

Το σήμα ποιότητας μπορεί να είναι χρήσιμο μέσο για την ενθάρρυνση της τοπικής παραγωγής και προϊόντων χειροτεχνίας.

Η ενθάρρυνση αυτή είναι σημαντική στο εξωτερικό του πάρκου, αλλά επίσης αποτελεί εξαίρετο μέσον ανάκτησης της τοπικής αγοράς και ενίσχυσης της οικονομικής αλληλεγγύης ενός χώρου.

Προσοχή πρέπει να δοθεί ως προς την συμβατότητα της σχετικής δράσης με τις προβλέψεις του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2081/92 () για τα τρόφιμα ονομασίας προέλευσης ή γεωγραφικής ένδειξης.

1.5. Η ανάπτυξη του φυσικού τουρισμού

Το δίκτυο των περιφερειακών φυσικών πάρκων αποτελεί πλεονέκτημα για την ελεγχόμενη αξιοποίηση των χώρων από τουριστικής πλευράς και είναι το καλύτερο μέσο για την προώθηση του φυσικού τουρισμού το οποίο ανταποκρίνεται στο νέο αίτημα των ευρωπαίων πελατών. Δίνει τη δυνατότητα παροχής στους ευρωπαίους καταναλωτές της εγγύησης για προστατευμένη φύση και υπηρεσία ποιότητας. Συνεργασίες μπορούν επωφελώς να αναπτυχθούν προς τα δίκτυα για διαμονή και διατροφή στα αγροκτήματα.

1.6. Η περιβαλλοντική παιδαγωγική

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα, δεδομένου ότι αποτελούν συγκεκριμένη εφαρμογή, στην καθημερινότητα, της προστασίας του περιβάλλοντος, είναι άριστα παιδαγωγικά εργαλεία. Αποδεικνύουν καθημερινώς, με απτά παραδείγματα, ότι η μεγαλύτερη συνειδητοποίηση όσον αφορά το περιβάλλον δεν αντίκειται στην οικονομική ανάπτυξη αλλά αποτελεί ισχυρό εφόδιο για τον αγροτικό κόσμο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: αυτό είναι η βιώσιμη ανάπτυξη.

1.7. Η απασχόληση

Η ενίσχυση της απασχόλησης στο γεωργικό τομέα και η ανάπτυξη της μη γεωργικής απασχόλησης, ειδικά της τουριστικής, στις αγροτικές περιοχές αποτελεί σήμερα θεμελιώδη στόχο των χωρών της ΕΕ. Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα, συμβάλλοντας στη συνοχή των κρατικών πολιτικών και βασιζόμενα στο τοπικό δυναμικό χωρίς να το καταστρέφουν, είναι ένα πολύ καλό μέσον για την ανάπτυξη σταθερών θέσεων απασχόλησης στον αγροτικό κόσμο.

2. Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα: εργαστήρια διαχείρισης του εδάφους

Οι γεωργικές πολιτικές οι οποίες είναι καθοριστικές για τη διαχείριση του εδάφους, καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Συνεπώς, με προοπτική τη βιώσιμη διαχείριση του χώρου, είναι σκόπιμο να παρατηρηθούν και να ληφθούν υπόψη τα όσα συμβαίνουν στα πάρκα για να γίνουν ορισμένες προτάσεις επί του θέματος.

Προς τούτο οργανώνεται η συλλογή στοιχείων μέσω δημιουργηθησόμενου δικτύου ειδικών εργαστηρίων.

Επίσης, οι πολιτικές για τα δάση και την πολεοδομία διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο αλλά υπόκεινται στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Για τούτο, θα πραγματοποιούνται αναφορές, στα αντίστοιχα σημεία της γνωμοδότησης, στα συνοδευτικά μέτρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τους τομείς αυτούς.

2.1. Ανάγκη πρόβλεψης των εξελίξεων για μια βιωσιμότερη γεωργική πολιτική

Με την καθιέρωση συνοδευτικών μέτρων (για τη γεωργία και το περιβάλλον, για τη δενδροφύτευση και για την προσυνταξιοδότηση) χρηματοδοτούμενων από το ΕΓΤΠΕ-τμήμα εγγυήσεων, η μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής του 1992 επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξη των σχέσεων της γεωργίας με το περιβάλλον στον γεωργικό και αγροτικό τομέα. Οι πρακτικές συνέπειες της μεταρρύθμισης αυτής θα φανούν τα επόμενα χρόνια. Πρέπει να διατηρηθούν και να αναπτυχθούν περαιτέρω, ως μέσον αυτόνομης ενίσχυσης, οι αποστολές παρακολούθησης - με ιδιαίτερη έμφαση στο ζήτημα της ενθάρρυνσης των μεθόδων παραγωγής που δεν βλάπτουν το περιβάλλον και τα τοπία.

Πολλά μέτρα βρίσκονται στην πρώτη φάση της πενταετούς εφαρμογής. Από αυτή την άποψη, οι προτάσεις του 1992, θα αξιολογηθούν με τη λήξη των πέντε ετών εφαρμογής.

Πράγματι, τα μέτρα για τη γεωργία και το περιβάλλον ισχύουν, βάσει των συμβάσεων, για πέντε έτη και η οριστική ή εκ περιτροπής παύση καλλιέργειας ισχύει και αυτή για πέντε έτη βάσει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1765/92 ().

Πρόωρος απολογισμός αυτής της πρώτης φάσης καθίσταται αναγκαίος προκειμένου να υπάρξει καλύτερη προετοιμασία της επόμενης. Τούτο είναι ακόμη ουσιαστικότερο εφόσον η εφαρμογή της πρώτης φάσης έδειξε την αναγκαιότητα:

- απόκτησης νέων κοινωνικο-οικονομικών αναφορών 7

- προσδιορισμού των συγκεκριμένων αναγκών των περιοχών 7

- έναρξης συζητήσεων που να ξεπερνούν τα όρια της απλής παραγωγής τροφίμων. Πολλά από τα βασικά ερωτήματα αφορούν τον παραγωγό και τη χρήση της γης. Η παράκαμψή τους σημαίνει παρεμπόδιση των εμφανιζόμενων εξελίξεων.

Για το λόγο αυτό, είναι αναγκαία η πρόβλεψη των εξελίξεων, τόσο στο τεχνικό, οικονομικό και κοινωνιολογικό επίπεδο, όσο και στο επίπεδο των διαδικασιών. Με τον τρόπο αυτό, θα καταστεί δυνατή, με τις νέες προτάσεις, η προσαρμογή των κειμένων στην πραγματικότητα και τη δυναμική της.

2.2. Προτάσεις για τα περιφερειακά φυσικά πάρκα και τους ευαίσθητους φυσικούς χώρους

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα, πραγματικά εργαστήρια «ανοιχτού χώρου», αποτελούν τον καταλληλότερο φορέα για να απαντήσει σε αυτές τις αναγκαιότητες.

Συνεπώς, μπορούν να προβλεφθούν και να προταθούν συγκεκριμένες δράσεις διότι:

- εδώ και πολλές δεκαετίες σημαντικός άξονας της πολιτικής και των δράσεων που χαράσσονται στο πλαίσιο των περιφερειακών φυσικών πάρκων είναι η ολοκλήρωση γεωργίας-περιβάλλοντος 7

- εφόσον υπάρχουν, τα πάρκα λειτουργούν ως «στηθοσκόπιο» που καθιστά δυνατή την εκτίμηση των αναγκών και της έλλειψης αντιστοιχίας μεταξύ των γενικών ρυθμιστικών πολιτικών και των τοπικών προβληματισμών. Αποτελούν, συνεπώς, διαγνωστικό μέσο 7

- ομάδες που εργάζονται σε αυτά παρέχουν τη φαιά ουσία και τις διεπιστημονικές γνώσεις που απαιτούνται για την επεξεργασία των προτάσεων δράσεως 7

- βρίσκονται μονίμως σε επαφή, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, με τους φορείς της γεωργικής ανάπτυξης: αιρετούς άρχοντες, ιδρύματα, επαγγελματικές οργανώσεις. Στο πλαίσιο δε των δραστηριοτήτων τους εισχωρούν και στον τομέα της έρευνας και της κατάρτισης.

Αναφορικά με τις δύο αυτές αναγκαιότητες και δεδομένης της ιδιαιτερότητάς τους, προτείνονται δύο επίπεδα δράσης στο πλαίσιο των περιφερειακών φυσικών πάρκων.

Οι προτάσεις αυτές θα πρέπει να εξεταστούν με τη μορφή συμβολαίου μεταξύ του κράτους μέλους, της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των Πάρκων. Θα αφορούν κάθε φορά σαφώς οριοθετημένη έκταση.

Με το συμβόλαιο αυτό επιδιώκεται ο από κοινού καθορισμός συγκεκριμένων στόχων και η αξιολόγησή τους ώστε να αντληθούν διδάγματα.

Μέσω συμβάσεων είναι επίσης δυνατή η συμμετοχή των φορέων έρευνας και κατάρτισης (γεωργική εκπαίδευση, κατάρτιση της τοπικής δημόσιας διοίκησης, κ.λπ.) προκειμένου να αξιολογηθούν και να διαδοθούν οι αποκτηθείσες πληροφορίες.

Τα συμβόλαια θα πρέπει συγκεκριμένα να καλύπτουν τα εξής θέματα:

α. Προσαρμογή ή καλύτερη συνεκτίμηση των υφιστάμενων μέτρων

- Οι προτάσεις που αφορούν την παύση καλλιέργειας καθώς και τα μέτρα για τη γεωργία και το περιβάλλον, μολονότι έχουν συνέπειες στη μείωση της παραγωγής, ενδέχεται να βελτιωθούν περαιτέρω σε ό,τι αφορά τις συνέπειές τους στα οικοσυστήματα, τα τοπία και τους φυσικούς πόρους.

Στο πλαίσιο των περιφερειακών φυσικών πάρκων, σε ορισμένα από τα οποία πραγματοποιήθηκε μελέτη από κοινού με τους γεωργούς για την πρακτική εφαρμογή των μέτρων με σαφώς καθορισμένους περιβαλλοντικούς στόχους, υποβάλλονται προτάσεις για τη βελτίωση του υφιστάμενου συστήματος και για την καλύτερη εκτίμηση του παράγοντα «περιβάλλον».

Προτείνεται στην Επιτροπή και στα κράτη μέλη να αποδεχθούν την αρχή ότι τα περιφερειακά φυσικά πάρκα αποτελούν προνομιακούς εταίρους για τη δοκιμαστική εφαρμογή των νέων μέτρων.

- Μελέτη της οργάνωσης της γεωργικής εκμετάλλευσης υπό το πρίσμα νέας λειτουργίας: η υποδοχή του κοινού.

Η πρόσβαση για το κοινό προϋποθέτει σημαντική πολιτιστική εξέλιξη αλλά δεν πρέπει να αγνοείται και η μελέτη των τεχνικών θεμάτων: διάφοροι τύποι πρόσβασης (ελεύθερη, διαρκής ή με συνοδεία) και οι επιπτώσεις τους στην οργάνωση του ζωϊκού κεφαλαίου, στην κατανομή των σημείων ανεφοδιασμού σε νερό, στην ασφάλεια των αγαθών και των προσώπων.

Παρόμοιες σκέψεις για τόσο διαφορετικούς χώρους όπως έλη ή λοφώδεις ζώνες, ενδεχομένως να προσθέσουν στοιχεία λειτουργικού χαρακτήρα σε ένα ευρωπαϊκό κείμενο (Κανον. (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92 άρθρο 2) ().

- Ενθάρρυνση τρόπων διαχείρισης του χώρου που σέβονται την ποιότητα του βιολογικού περιβάλλοντος. Οι εν λόγω τρόποι διαχείρισης αφορούν, μεταξύ άλλων, χώρους συγκέντρωσης: κοινοτικούς, μαντριά, ποτάμιους άξονες. Ενδείκνυται σήμερα η εξέταση των μέσων που απαιτούνται για την αξιοποίηση ή την εκ νέου αξιοποποίηση παρόμοιων χώρων.

β. Στοιχεία που καθιστούν δυνατή τη διεύρυνση του περιθωρίου ελιγμών στις περιφέρειες κατά την εφαρμογή των μέσων της διαρθρωτικής γεωργικής πολιτικής και της συνοδευτικής πτυχής της

- Επεξεργασία των μεθόδων και των μέσων που απαιτούνται για τη σύναψη συμβάσεων διαχείρισης γεωργικοπεριβαλλοντικού χαρακτήρα:

μελέτη των νομικών πράξεων υπό το φως των στοιχείων που έχουν συλλεγεί στις ζώνες πειραματισμού. Τί είδους σύμβαση μπορεί να συναφθεί με ένα ιδιοκτήτη γεωργικής εκμετάλλευσης; Σε ποιές περιπτώσεις προβλέπεται σύμβαση με τον ιδιοκτήτη και ποιας διάρκειας προκειμένου να έχει θετικές επιπτώσεις στο περιβάλλον;

μελέτη των μέσων διάγνωσης που προαπαιτούνται της σύναψης συμβάσεων: απογραφή, χαρτογράφηση για την επισήμανση και ιεράρχηση των ζωνών που απειλούνται τόσο από βιολογική όσο και από περιβαλλοντική άποψη.

- Συμβολή στην κατάρτιση αναφορών τεχνολογικού και οικονομικού χαρακτήρα για τις μεθόδους παραγωγής που σέβονται το περιβάλλον (εκτατική εκτροφή, βιολογική γεωργία) ώστε να καταστεί δυνατός ο σχεδιασμός των συμβάσεων και η κατάρτιση της συγγραφής υποχρεώσεων που να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες του εδάφους.

- Μελέτη της ισορροπίας γεωργίας-δασοκομίας: ποια είναι η δυνατή δενδροφύτευση για τις γεωργικές περιοχές εφόσον επιθυμείται ο σεβασμός της βιοποικιλότητας, των τοπίων και της οικονομικής βιωσιμότητας των γεωργικών και δασοκομικών δραστηριοτήτων 7

γ. Προτάσεις για καταστάσεις που δεν έχουν ληφθεί αρκετά υπόψη στους κανονισμούς και παρ'όλα αυτά αποτελούν κεντρικό θέμα των συζήτησεων των επόμενων χρόνων

- Κληρονομικά δικαιώματα παραγωγής: η εκτατική γεωργία θεωρείται σήμερα ενδιαφέρων τρόπος διαχείρισης για τη διατήρηση του περιβάλλοντος χώρου. Αρκετοί φορείς συνηγορούν υπέρ της ενίσχυσης ή της αποκατάστασης των βοσκοτόπων που διατηρούνται λόγω της εκτατικής εκτροφής. Ωστόσο, οι προτάσεις αυτές δημιουργούν προβλήματα ως προς την εφαρμογή τους.

Το θέμα αφορά κυρίως την κατανομή των φυτοφάγων ζώων στην περιοχή: εάν οι ενισχύσεις που παρέχονται στους γεωργούς οι οποίοι προβαίνουν σε αλλαγές μεθόδων υπέρ της εκτατικής εκτροφής θεωρούνται σημαντικές, η έλλειψη φυτοφάγων ζώων γίνεται αμέσως αισθητή μόλις υιοθετηθούν μέθοδοι εκτατικής εκτροφής που καθιστούν δυνατή την αξιοποίηση των εκτάσεων που φυτεύτηκαν.

Κρίνεται, συνεπώς, μάταιη η ελπίδα υποκατάστασης των εκτατικών εκτροφών σε βάρος εμπορευματικών παραγωγών, καθώς και η αποκατάσταση των χώρων η εγκατάλειψη των οποίων απειλεί την ποιότητα του περιβάλλοντος, αν δεν εξευρεθούν τα μέσα για την έναρξη διαλόγου όσον αφορά την κατανομή των δικαιωμάτων παραγωγής ανάλογα με τα τοπικά συμφέροντα.

Αυτά τα δικαιώματα παραγωγής θα πρέπει επίσης να εφαρμόζονται και σε άλλες παραγωγές.

Εκφράζεται η επιθυμία:

- η εν λόγω συζήτηση να διεξαχθεί σε ευρωπαϊκή κλίμακα 7

- τα περιφερειακά φυσικά πάρκα να χρησιμεύσουν ως πεδία πειραματισμού προτείνοντας μηχανισμούς δικαιωμάτων παραγωγής και δικαιωμάτων πριμοδότησης της αγροτικής ιδιοκτησίας που θα καταστήσουν δυνατή τη σύνδεση παραγωγής και διαχείρισης του χώρου.

Οι γεωργοί που εργάζονται στο χώρο του πάρκου θα πρέπει να απολαμβάνουν δικαιωμάτων παραγωγής βάσει συγγραφής υποχρεώσεων η οποία θα εγγυάται ότι η λειτουργία του συστήματος παραγωγής θα είναι τέτοια ώστε να διαφυλάσσονται οι τοπικές συνθήκες του περιβάλλοντος, του τοπίου, της χρήσης γης και, παράλληλα, θα διασφαλίζει την ποιότητα της παραγωγής.

Αυτά τα δικαιώματα παραγωγής θα πρέπει να ασκούνται εκ παραλλήλου με τα κλασικά δικαιώματα παραγωγής ούτως ώστε να αποτραπεί ο ανταγωνισμός με τα δίκτυα παραγωγής.

Ο μηχανισμός αυτός θα εφαρμοσθεί πειραματικά για μια τριετία με βάση πειραματικά στάδια. Μετά την πάροδο της τριετίας, θα πραγματοποιηθεί απολογισμός. Προκειμένου να διασφαλισθεί ότι πρόκειται για πειραματική και εξειδικευμένη πολιτική, θα υπογραφεί σύμβαση μεταξύ Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κράτους μέλους, τοπικών αρχών και εθνικού πάρκου.

Εκτάσεις χωρίς γεωργούς

Σήμερα υπάρχουν πολλές συμβάσεις διαχείρισης που έχουν συναφθεί με τους ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Πρόκειται για ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο εφόσον η γεωργική δραστηριότητα, όταν ασκείται με συγκεκριμένο τρόπο, συμβάλλει στη διατήρηση του περιβάλλοντος και του τοπίου.

Εντούτοις, σε ορισμένες περιφέρειες, λόγω της μεγάλης εγκατάλειψης των καλλιεργούμενων εκτάσεων, οι ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων δεν επαρκούν πλέον για τη διασφάλιση της διαχείρισης του εδάφους.

Κρίνεται σκόπιμη η εξέταση του θεμάτος των συμβάσεων διαχείρισης με τους ιδιοκτήτες γης, είτε είναι ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων, είτε δασοκομικών εκμεταλλεύσεων.

Τούτο καλύπτει τους στόχους των συμβάσεων αυτών και της σύνδεσής τους με συμβάσεις που έχουν συναφθεί με ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων προκειμένου να αποφευχθεί κάθε μορφή ανταγωνισμού. Στη συζήτηση θα πρέπει, επίσης, να θιγεί το θέμα του περιεχομένου και των νομικών όρων των συμβάσεων.

Είναι, επίσης, απαραίτητο να θιγεί, με τη μορφή πολιτικής συζήτησης αλλά και με τεχνικούς όρους, το θέμα του ρόλου των ασκούντων πολλαπλές δραστηριότητες στη διατήρηση του αγροτικού χώρου: ποιου είδους συμβάσεις διαχείρισης συνάπτονται με αυτούς; πώς καθορίζονται;

3. Οι θεμελιώδεις αρχές των περιφερειακών φυσικών πάρκων

Η μεγάλη πρωτοτυπία των περιφερειακών φυσικών πάρκων έγκειται στο γεγονός ότι δημιουργήθηκαν για την προστασία του περιβάλλοντος και για να συμβάλουν ταυτόχρονα στην οικονομική ανάπτυξη των ευαίσθητων περιοχών.

Το περιφερειακό φυσικό πάρκο είναι ένα σύνολο δήμων που με την υποστήριξη των περιφερειών και των νομαρχιών χάραζουν το μέλλον τους με την κατάρτιση χωροταξικού σχεδίου το οποίο αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης και υλοποίησης μέσω χάρτη ο οποίος εγκρίνεται από το κράτος για μια δεκαετία. Η δημιουργία πάρκου αποσκοπεί στον ορθό χωραταξικό σχεδιασμό, στη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, στο συντονισμό και την οργάνωση και στη συνοχή των πολιτικών και των δράσεων για την ισόρροπη διαχείριση του χώρου. Για την επίτευξη τούτου, απαιτείται η συνεργασία των διαφόρων φορέων που δρουν στη συγκεκριμένη περιοχή.

Ένα περιφερειακό φυσικό πάρκο διέπεται από τις ακόλουθες τέσσερις θεμελιώδεις αρχές:

1) Προσέγγιση μέσω του χώρου: η δημιουργία ενός περιφερειακού φυσικού πάρκου καθορίζεται από τις φυσικές και βιογεωγραφικές διαστάσεις του χώρου αλλά και από τα πολιτιστικά και ιστορικά χαρακτηριστικά.

2) Οικοδόμηση του περιφερειακού φυσικού πάρκου, πράγμα το οποίο συνιστά παράγοντα επιτυχίας διότι αυτό που λείπει περισσότερο από τον αγροτικό κόσμο είναι η ικανότητα προβολής στο χρόνο, η δράση επί κοινού σχεδίου.

3) Συμβατική διάσταση: από τη στιγμή που το σχέδιο υλοποιείται, υπογράφεται σύμβαση μεταξύ όλων των συμβαλλομένων μερών, εταίρων, τοπικών οργανισμών και κράτους, με την οποία διασφαλίζεται ότι το σχέδιο θα ολοκληρωθεί. Πρόκειται για πολύ σημαντικό πλεονέκτημα εφόσον καθίσταται δυνατή η πολιτική και οικονομική υποστήριξη συγκεκριμένης περιοχής που καλύπτεται σε κοινό σχέδιο.

4) Δημιουργία διοικητικής δομής που αναλαμβάνει την εφαρμογή του σχεδίου. Στην εν λόγω διοικητική δομή συμμετέχουν οι ενδιαφερόμενοι τοπικοί οργανισμοί. Πρόκειται για την ορθή εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας: οι υποχρεώσεις αναλαμβάνονται στο πλαίσιο της σύμβασης που έχει υπογραφεί από όλους τους εταίρους.

Η δομή αυτή αποτελεί επίσης εξαίρετο μέσο συνεννόησης και κινητοποίησης όλων των τοπικών και θεσμικών παραγόντων. Η πολυκλαδική ομάδα που έχει συσταθεί, δίνει τη δυνατότητα μεταφοράς της τεχνογνωσίας στον τεχνικό, το διοικητικό και το δημοσιονομικό τομέα, τεχνογνωσία η οποία, ασφαλώς, αποτελεί το βασικό κινητήριο μοχλό της τοπικής ανάπτυξης στις περιοχές που επλήγησαν έντονα.

Τα περιφερειακά φυσικά πάρκα πρέπει να αναγνωρισθούν και να στηριχθούν από την Επιτροπή διότι αποτελούν εργαλείο για την ενίσχυση της βιώσιμης ανάπτυξης. Λόγω του υποδειγματικού τους ρόλου στην προσαρμογή των γεωργικών διαρθρώσεων και την πρόωθηση της ανάπτυξης του αγροτικού χώρου, πρέπει ως πρότυπο σχέδιο να τύχουν μεγαλύτερης προώθησης, δυνάμει του άρθρου 8 του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2085/93 του ΕΓΤΠΕ, τμήμα Προσανατολισμού ().

4. Προς ένα ευρωπαϊκό δίκτυο περιφερειακών φυσικών πάρκων και ευαίσθητων φυσικών χώρων

Η δέσμευση για μια βιώσιμη ανάπτυξη του ευρωπαϊκού αγροτικού χώρου δεν μπορεί να ανακληθεί. Τούτο απαιτεί προσαρμογή της κοινής γεωργικής πολιτικής και των περιφερειακών πολιτικών.

Οι εξελίξεις αυτές θα γίνουν κατ'ανάγκη προοδευτικά και θα χρειαστούν χρόνο και σκέψη. Προτείνουμε να προωθηθούν σε μια πρώτη φάση στις πιο ευαίσθητες κατοικημένες περιοχές της ευρωπαϊκής υπαίθρου, στις οποίες αναπτύσσεται δράση υπέρ της βιώσιμης ανάπτυξης.

Το νέο αυτό δίκτυο θα μπορούσε να αποτελέσει τον κεντρικό άξονα για τη χάραξη περισσότερο συνεκτικής πολιτικής στον τομέα της προστασίας της φύσης και των τοπίων, της βιώσιμης ανάπτυξης, και των περιφερειακών πολιτικών με κοινή ευθύνη των κρατών μελών και των περιφερειακών αρχών.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η Επιτροπή των Περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζητεί από την Επιτροπή:

1. να θεσπίσει συνοδευτικά μέτρα για την Κοινή Γεωργική Πολιτική, με ιδιαίτερο κέντρο βάρους στο σύνολο της προώθησης παραγωγικών μεθόδων φιλικών προς το περιβάλλον και στην προστασία του τοπίου. Η Επιτροπή οφείλει να προβλέψει γενικά σχέδια αλλά να αφήσει τη διαμόρφωση και τη χρήση φιλικών προς το περιβάλλον παραγωγών στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες,

2. να διευκολύνει τη δημιουργία δικτύου για πειραματική εφαρμογή των προτάσεων που περιέχονται στην παρούσα έκθεση, με βάση τα προστατευόμενα τοπία των διαφόρων χωρών της Ένωσης που επιθυμούν να συμμετάσχουν. Το δίκτυο αυτό θα αναλάβει, με τη στήριξη της Επιτροπής, να πραγματευθεί τα ακόλουθα θέματα:

2.1. να καταλήξει, μετά από προβληματισμό, στη μέθοδο της οργάνωσης και της γεωργικής εκμετάλλευσης σε σχέση με μία νέα λειτουργία: την υποδοχή του κοινού 7

2.2. να προωθήσει μεθόδους διαχείρισης των συλλογικών χώρων οι οποίες να μη βλάπτουν τη βιολογική ποιότητα του περιβάλλοντος 7

2.3. να μελετήσει τις αναγκαίες μεθόδους και τα απαιτούμενα μέσα για την εφαρμογή των συμβάσεων γεωργικής και περιβαλλοντικής διαχείρισης 7

2.4. να συμβάλει στην κατάρτιση τεχνικών και οικονομικών αναφορών σχετικά με τις μεθόδους παραγωγής που δεν βλάπτουν το περιβάλλον 7

2.5. να μελετήσει τις ισορροπίες γεωργίας-δασοκομίας 7

2.6. να δοκιμάσει την εφαρμογή των κληρονομικών δικαιωμάτων παραγωγής χωρίς να παραγνωρίζονται οι συνταγματικές διατάξεις που ισχύουν σε κάθε κράτος μέλος. Το πείραμα θα διαρκέσει μια τριετία, στο τέλος της οποίας θα πραγματοποιηθεί αξιολόγηση 7

2.7. να επιληφθεί ρητά του ζητήματος των συμβάσεων διαχείρισης με τους κτηματίες 7

2.8. να δοκιμάσει την εφαρμογή μακροπρόθεσμων συμβάσεων με τους γεωργούς και τους δασοκόμους,

3. να διευκολύνει τη δικτύωση και τις σχέσεις μεταξύ των προστατευόμενων τοπίων κατά τρόπο ώστε να επισπευσθεί η εφαρμογή του πέμπτου προγράμματος, λαμβανομένου υπόψη του περιφερειακού περιθωρίου ελιγμών με βάση το άρθρο 3Β, εδάφιο 1 και άρθρο 4, παράγραφος 1, 2ο εδάφιο της ΣΕΚ,

4. να καταρτίσει έκθεση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται οι συστάσεις του πέμπτου προγράμματος για το περιβάλλον στα προστατευόμενα τοπία της Ευρώπης,

5. η έκθεση αυτή πρέπει να καταρτισθεί σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές που είναι αρμόδιες για τη διαχείριση αυτών των προστατευόμενων τοπίων,

6. να συμβάλει στην εφαρμογή προγράμματος κατάρτισης για τους εκλεγμένους στο τοπικό επίπεδο και τους τεχνικούς που είναι αρμόδιοι για τη διαχείριση αυτών των προστατευόμενων τοπίων.

Βρυξέλλες, 12 Μαρτίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Pasqual MARAGALL i MIRA

() ΕΕ αριθ. L 206 της 22. 7. 1992, σ. 7.

() ΕΕ αριθ. L 103 της 25. 4. 1979, σ. 1 7 ΕΕ αριθ. L 115 της 8. 5. 1991, σ. 4 7 ΕΕ αριθ. L 164 της 30. 6. 1994, σ. 9.

() ΕΕ αριθ. C 34 της 3. 2. 1997, σ. 8.

() ΕΕ αριθ. L 208 της 24. 7. 1992, σ. 1.

() ΕΕ αριθ. L 181 της 1. 7. 1992, σ. 12.

() ΕΕ αριθ. L 215 της 30. 7. 1992, σ. 85.

() ΕΕ αριθ. L 193 της 31. 7. 1993, σ. 44.