Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την "Πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση της Απόφασης αριθ. 253/2000/ΕΚ για τη θέσπιση του δευτέρου σταδίου του προγράμματος κοινοτικής δράσης στον τομέα της εκπαίδευσης 'ΣΩΚΡΑΤΗΣ'"

(COM(2002) 193 τελικό - 2002/0101 (COD))

(2002/C 241/18)

Στις 7 Ιουνίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, σχετικά με την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα των πολιτών", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 20 Ιουνίου 2002 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Bernabei.

Κατά την 392η σύνοδο ολομέλειας της 17ης Ιουλίου 2002, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το πρόγραμμα "Σωκράτης" βασίζεται στα άρθρα 149 και 150 της Συνθήκης ΕΚ, τα οποία ορίζουν ότι η Κοινότητα συμβάλλει στην ανάπτυξη παιδείας υψηλού επιπέδου, ενθαρρύνοντας τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών μέσω σειράς δράσεων, όπως κινητικότητα, ανταλλαγή πληροφοριών ή εκμάθηση των γλωσσών της Ένωσης, και προωθώντας τη συνεχή κατάρτιση για όλους τους πολίτες της Ένωσης.

1.2. Η Κοινότητα υποστηρίζει και συμπληρώνει τις δράσεις των κρατών μελών στον τομέα της εκπαίδευσης, σεβόμενη την αρμοδιότητά τους όσον αφορά το περιεχόμενο της διδασκαλίας και την οργάνωση των εθνικών εκπαιδευτικών συστημάτων. Τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια της Λισαβόνας και της Στοκχόλμης έθεσαν εξάλλου στο επίκεντρο της κοινοτικής στρατηγικής τη βιώσιμη ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής οικονομίας που θα είναι η ανταγωνιστικότερη στον κόσμο και θα βασίζεται στη γνώση. Επιπλέον, τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης έδωσαν για πρώτη φορά συγκεκριμένο και σημαντικό βάρος στην εκπαίδευση, υπογράμμισαν τη σπουδαιότητά της ως προς την εκπλήρωση άλλων στόχων, όπως η επαγγελματική κινητικότητα και η απασχόληση, και επιβεβαίωσαν ότι η εκπαίδευση θα είναι στο μέλλον θεμελιώδες και απαραίτητο στοιχείο της διαδικασίας οικοδόμησης της Ευρώπης(1).

1.3. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης ζήτησε ιδίως από την Επιτροπή να θέσει άμεσα σε εφαρμογή πέντε δράσεις: διασφάλιση της διαφάνειας των πτυχίων και προσόντων, ιδίως στο πλαίσιο της επαγγελματικής κατάρτισης, διευκόλυνση της εκμάθησης ξένων γλωσσών, εισαγωγή της ευρωπαϊκής διάστασης στα εκπαιδευτικά συστήματα των κρατών μελών, δρομολόγηση του προγράμματος εργασίας για τους προς εκπλήρωση στόχους στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, έγκριση του ψηφίσματος σχετικά με τη συνεχή κατάρτιση ενόψει της Συνόδου Κορυφής της Σεβίλλης του Ιουνίου 2002.

1.4. Το πρόγραμμα Σωκράτης, που εγκρίθηκε στις 24 Ιανουαρίου 2000 με την Απόφαση αριθ. 253/2000/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη δεύτερη φάση που καλύπτει την περίοδο 2000-2006 και με συνολικό προϋπολογισμό ύψους 1850 εκατομμυρίων EUR, εντάσσεται πλήρως στο πλαίσιο αυτό και προβλέπει οκτώ δράσεις:

- Comenius, για τη σχολική εκπαίδευση

- Erasmus, για την ανώτατη εκπαίδευση

- Grundtvig, για την εκπαίδευση ενηλίκων και άλλες εκπαιδευτικές μεθόδους

- Lingua, για την εκμάθηση ξένων γλωσσών

- Minerva, για την ανάπτυξη των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας στον τομέα της εκπαίδευσης

- Παρατήρησηκαι Καινοτομία των εκπαιδευτικών συστημάτων και πολιτικών

- Κοινές δράσεις με άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα

- Συνοδευτικά μέτρα ευαισθητοποίησης, διάδοσης, βελτίωσης της διαχείρισης και οριζόντιες προτεραιότητες, όπως η προώθηση της ισότητας των ευκαιριών και της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης.

1.5. Η ΕΟΚΕ έλαβε θέση όσον αφορά τη θέσπιση του δευτέρου σταδίου του προγράμματος Σωκράτης στο πλαίσιο γνωμοδότησής της(2), όπου τόνιζε την υποστήριξή της προς τους στόχους του προγράμματος. Επιπλέον, η Επιτροπή θα υποβάλει στο Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών, το αργότερο μέχρι τις 30 Ιουνίου 2004, ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης της εφαρμογής του προγράμματος.

1.6. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε εξάλλου, στις 28 Φεβρουαρίου 2002, έκθεση και ψήφισμα σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος Σωκράτης(3), σύμφωνα με το δικαίωμα και υποχρέωσή του να μεριμνά για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των δαπανών κατά τρόπο συνεπή με τους στόχους του προβλεπόμενου προγράμματος, όπου επεσήμαινε διαρθρωτικά προβλήματα, ανεπαρκή συντονισμό με άλλα προγράμματα, βραδυκίνητες και περίπλοκες διαδικασίες και υπερβολική γραφειοκρατική επιβάρυνση, ελλιπή ενημέρωση, ελλιπή διάδοση των αποτελεσμάτων, καθώς και ανεπαρκείς διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης. Το Κοινοβούλιο ζητούσε μεγαλύτερο και καλύτερο συντονισμό, επιτάχυνση και απλούστευση των διαδικασιών, σαφείς συμφωνίες με τις Εθνικές Υπηρεσίες, καλύτερη παρακολούθηση και έλεγχο που να μην επιβαρύνουν ωστόσο την εφαρμογή του προγράμματος.

1.7. Από την πλευρά του, το Ελεγκτικό Συνέδριο υπέβαλε, στις 12 Μαρτίου 2002, ειδική έκθεση(4), όπου επισημαίνει σφάλματα σχεδιασμού που περιπλέκουν τη διάρθρωση, ανομοιογένεια των 38 προβλεπόμενων δράσεων, περίπλοκη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών, δυσχερή αξιολόγηση λόγω της ασάφειας των κριτηρίων και των παραμέτρων, καθώς και ανεπάρκεια του πλαισίου ανάπτυξης συνεργιών με άλλα κοινοτικά προγράμματα. Το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπιστώνει επίσης ελλείψεις τόσο σε επίπεδο κεντρικής διαχείρισης μέσω του Γραφείου Τεχνικής Βοήθειας όσο και σε επίπεδο αποκεντρωμένης διαχείρισης μέσω των Εθνικών Υπηρεσιών, λόγω απουσίας κατάλληλου καθεστώτος, έλλειψης μέσων και απουσίας νομικού πλαισίου για τον καταμερισμό των αρμοδιοτήτων. Τέλος, το Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει ότι οι εκθέσεις αξιολόγησης είναι ανεπαρκείς και ο αντίκτυπός τους αμφίβολος.

1.8. Στις απαντήσεις της προς το Ελεγκτικό Συνέδριο, η Επιτροπή υπογράμμισε ότι δεν μπορεί να υποτιμάται η σύγκρουση που υπάρχει μεταξύ της προάσπισης των απαιτήσεων αυστηρής διαχείρισης και της ανάγκης θέσπισης εύχρηστων τρόπων διαχείρισης που να σέβονται την αναλογικότητα σε σχέση με τα μικρά χορηγούμενα ποσά και τις απαιτήσεις απλούστερης πρόσβασης και διαχείρισης ενός προγράμματος που αφορά 70 εκατομμύρια νέους, πάνω από 4,5 εκατομμύρια εκπαιδευτικούς, περίπου 12 εκατομμύρια σπουδαστές που φοιτούν σε 5000 ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και εκατομμύρια ενήλικες που παρακολουθούν μαθήματα πλήρους ή μερικού χρόνου όχι μόνο στην Ένωση αλλά και στις υποψήφιες χώρες.

1.9. Για το νέο πρόγραμμα Σωκράτης ΙΙ καθορίστηκε, εξάλλου, πλαίσιο που περιλαμβάνει δείκτες, χρονοδιάγραμμα και διατάξεις τυποποίησης και συγκρισιμότητας των δεδομένων και προβλέφθηκε η υποβολή εθνικών εκθέσεων έως το τέλος του 2003. Η χρήση δικτύων Εθνικών Υπηρεσιών ενισχύθηκε και θεσπίστηκαν διατάξεις καταμερισμού των αρμοδιοτήτων. Περιορίστηκε η προσφυγή στο Γραφείο Τεχνικής Βοήθειας εν αναμονή ίδρυσης εκτελεστικής υπηρεσίας. Επιβεβαιώθηκε επίσης η ανάγκη κάποιας ευελιξίας σε επίπεδο υλοποίησης και θεσπίστηκαν διατάξεις για την απλούστευση των διαδικασιών καθώς και για τον έλεγχο και την παρακολούθηση.

1.10. Η πρόταση απόφασης που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας γνωμοδότησης αποβλέπει στη μείωση της διοικητικής επιβάρυνσης, που είναι δυσανάλογη σε σχέση με τα περιορισμένα διατιθέμενα κονδύλια - 3315 EUR κατά μέσο όρο ανά σχέδιο το 2000 - και στον περιορισμό του φαινομένου της αποθάρρυνσης των μικρότερων ιδρυμάτων όπως τα δημοτικά σχολεία, εκπληρώνοντας ταυτόχρονα τις απαιτήσεις της Απόφασης αριθ. 253/2000/ΕΚ του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου που ορίζει ότι υπό κανονικές συνθήκες η κοινοτική συνεισφορά δεν πρέπει να υπερβαίνει το 75 % του συνολικού κόστους κάθε μεμονωμένου σχεδίου.

2. Η πρόταση της Επιτροπής

2.1. Στόχος της πρότασης της Επιτροπής είναι να τροποποιηθούν οι νομοθετικές διατάξεις που αφορούν το δεύτερο στάδιο του προγράμματος Σωκράτης προκειμένου να καταστεί πιο ευέλικτο το σύστημα συγχρηματοδότησης επιπλέον του 75 %, όπως καθορίζεται από τις νέες νομοθετικές διατάξεις.

2.2. Σύμφωνα με τις αρχές της απλούστευσης και της αναλογικότητας και με τη σχετική δέσμευση που ανέλαβε στη Λευκή Βίβλο "Η μεταρρύθμιση της Επιτροπής"(5), η Επιτροπή εκτιμά ότι δεν πρέπει να επιβληθεί απαίτηση "προς τα ιδρύματα που συμμετέχουν σε σχέδια στο πλαίσιο των αποκεντρωμένων δράσεων του προγράμματος, να λογοδοτούν για το κόστος συμβολής του προσωπικού που απασχολούν στην υλοποίηση του σχεδίου, με μόνο σκοπό να αποδείξουν ότι η κοινοτική επιδότηση δεν υπερβαίνει το 75 % του συνολικού κόστους του σχεδίου".

2.3. Η Επιτροπή προτείνει συνεπώς την τροποποίηση της πρώτης παραγράφου του Μέρους IV, Τμήμα B, σημείο 2, της Απόφασης αριθ. 253/2000/ΕΚ προκειμένου να παρέχεται επαρκής ευελιξία στην εφαρμογή αυτής της υποχρέωσης συγχρηματοδότησης.

2.4. Στο πλαίσιο αυτό, η κατάργηση της απαίτησης να αποδεικνύουν οι δικαιούχοι συμμετοχή στη συγχρηματοδότηση τουλάχιστον ίση με 25 % του συνολικού κόστους του σχεδίου τους δίνει τη δυνατότητα να συνεχίσουν να υποβάλλουν αίτηση και έκθεση μόνο βάσει των άμεσων δαπανών, χωρίς να πρέπει να αιτιολογούν τις δαπάνες για τη συμβολή του προσωπικού στην υλοποίηση του σχεδίου.

2.5. Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, αυτή η τροποποίηση έχει μόνο τεχνικό χαρακτήρα και δεν επηρεάζει τους οικονομικούς πόρους ούτε το ανθρώπινο δυναμικό, ούτε αποτελεί παρέκκλιση από την αρχή που καθιερώνεται στο νέο δημοσιονομικό κανονισμό του Σωκράτης II που ορίζει ότι η χορήγηση των κοινοτικών επιδοτήσεων προϋποθέτει τη συγχρηματοδότηση του σχεδίου, απαίτηση που θα εξακολουθεί να εξασφαλίζεται σε κάθε περίπτωση μέσω της συμμετοχής του προσωπικού του δικαιούχου στην υλοποίηση του σχεδίου.

3. Παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την πρόταση της Επιτροπής στο μέτρο που αποβλέπει στην επίτευξη της κατάλληλης ισορροπίας μεταξύ, αφενός, της βασικής αρχής της συγχρηματοδότησης, που θεωρεί κάθε δράση ως ενεργό και υπεύθυνη συμμετοχή των προτεινόντων σχέδιο μέσω της παροχής προσωπικού και της ανάπτυξης δραστηριοτήτων παράλληλα με την κοινοτική επιδότηση και, αφετέρου, της αναγκαίας απλούστευσης και "απογραφειοκρατικοποίησης" και της καθιέρωσης συνεργιών, που πρέπει να διακρίνουν τις δράσεις που στοχεύουν στη δημιουργία ποιοτικών ανθρώπινων πόρων και στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής συνεργασίας στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας και των στόχων που ορίστηκαν στη Στοκχόλμη και στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης του Μαρτίου 2002.

3.2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί συνεπώς θετική την πρόταση τεχνικής τροποποίησης όσον αφορά τους όρους χορήγησης των οικονομικών ενισχύσεων στα σχέδια που εφαρμόζονται δυνάμει του εν λόγω προγράμματος, αν και εκτιμά ότι διάφορες πτυχές των θεμάτων που επισημαίνονται στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 28ης Φεβρουαρίου 2002 και στην ειδική έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου αριθ. 2/2002 της 12ης Μαρτίου 2002 παραμένουν ανοικτές και πρέπει να εμβαθυνθούν περαιτέρω και να επιλυθούν.

3.3. Ιδιαίτερα, πέρα από την αναγκαία αναθεώρηση όσον αφορά τη θετική εφαρμογή των αρχών της απλούστευσης και της αναλογικότητας στις εν λόγω διατάξεις συγχρηματοδότησης, θα πρέπει να εξεταστεί η ανάγκη:

- να διασφαλιστεί η συνέπεια, ο συντονισμός και η διαφάνεια των ευρύτατων και περίπλοκων αποκεντρωμένων δράσεων σε μια διευρυμένη Ευρώπη 25-28 κρατών μελών,

- να βελτιωθεί η ενημέρωση και η διάδοση των αποτελεσμάτων μέσω κατάλληλων συστημάτων δικτύων πληροφορικής και της ανάπτυξης του συστήματος διαχείρισης πληροφοριών Συμμέτρια,

- να επιτευχθούν σημαντικότερες και καλύτερες συνέργιες με τα άλλα κοινοτικά προγράμματα, ιδίως ενόψει της δημιουργίας ευρωπαϊκού χώρου εκπαίδευσης και έρευνας, και να επιδιωχθεί η ανάπτυξη των προβλεπόμενων κοινών δράσεων που δεν έχουν ακόμη τεθεί σε εφαρμογή,

- να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα του νέου πλαισίου δεικτών, τυποποίησης και συγκρισιμότητας των δεδομένων, παρακολούθησης και ελέγχου, ούτως ώστε οι αξιολογήσεις των επιπτώσεων να οδηγούν στην καλύτερη αξιοποίηση και προγραμματικό προσανατολισμό των δράσεων του προγράμματος Σωκράτης, χωρίς να προκαλείται ανώφελος και επιζήμιος "διοικητικός στραγγαλισμός" των δικαιούχων,

- να επιταχυνθούν περαιτέρω οι διαδικασίες, ιδίως όσον αφορά τις πληρωμές ποσών συχνά πολύ μικρών.

3.4. Η ΕΟΚΕ καλεί συνεπώς την Επιτροπή να εμβαθύνει περαιτέρω στα ζητήματα αυτά και στα ενδεδειγμένα μέτρα που καθόρισε στον τομέα αυτό, στο πλαίσιο της ενδιάμεσης έκθεσης αξιολόγησης που πρέπει να υποβάλει στην Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος Σωκράτης II μέχρι τις 30 Ιουνίου 2004.

Βρυξέλλες, 17 Ιουλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Δήλωση της ισπανικής Προεδρίας στο Συμβούλιο των Υπουργών Παιδείας και Νεότητας της 30.5.2002.

(2) ΕΕ C 410 της 30.12.1998.

(3) A5 0021/2002.

(4) Ειδική Έκθεση αριθ. 2/2002 σχετικά με τα προγράμματα κοινοτικών δράσεων "Σωκράτης" και "Νεολαία για την Ευρώπη" της 12.3.2002.

(5) COM(2000) 200 τελικό/2.