Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της 
Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική 
Επιτροπή, την Επιτροπή των Περιφερειών και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων — Επιτάχυνση της 
καινοτομίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας»
[COM(2016) 763 final]
(2017/C 288/11)
Εισηγητής: ο κ. Chr istophe QUAREZ
Αίτηση διαβούλευσης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 17.2.2017
Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης
Αρμόδιο ειδικευμένο τμήμα Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών
Υιοθετήθηκε από το ειδικευμένο 
τμήμα16.5.2017
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 1.6.2017
Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 526
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας
(υπέρ/κατά/αποχές)173/2/7
1.Συμπεράσματα και συστάσεις
1.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η Επιτροπή 
επιβεβαιώνει τη βούλησή της να επιταχυνθεί η μετάβαση προς μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών μέσω 
μιας συνολικής στρατηγικής για την παροχή κινήτρων για ιδιωτικές επενδύσεις, ειδικά προσαρμοσμένων χρηματοοικονομικών 
μέσων και χρηματοδότησης για την έρευνα και την καινοτομία.
1.2 Η Επιτροπή παρουσιάζει στην ανακοίνωσή της (1) ένα ευρύ φάσμα χρηματοπιστωτικών μέσων και τρόπων χρηματοδότησης, 
με στόχο τη στήριξη της καινοτομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόθεση της Επιτροπής να 
ενθαρρύνει νέες επενδύσεις σε όλη την αλυσίδα αξίας της καινοτομίας.
1.3 Ωστόσο, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για την πολυπλοκότητα και την ποικιλομορφία των ενισχύσεων αυτών. Ως εκ 
τούτου, χαιρετίζει την πρόθεση της Επιτροπής να δημιουργήσει μια ενιαία υπηρεσία εξυπηρέτησης για να κατευθύνει τους φορείς 
υλοποίησης έργων και τους επενδυτές, αλλά ζητεί να καταβληθεί προσπάθεια για να απλοποιηθεί η οικονομική προσφορά. Η ΕΟΚΕ 
θεωρεί πράγματι ότι οι εν λόγω οικονομικές ενισχύσεις είναι πάρα πολλές και δυσπρόσιτες για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις (ΠΜΕ) 
και τις τοπικές αρχές.
1.4 Η ΕΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να συνενώσουν τους πόρους τους για την υλοποίηση έργων 
μεγάλης κλίμακας στον τομέα της καινοτομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, προκειμένου να βελτιωθεί η συνεργασία μεταξύ 
των κύριων συντελεστών της ευρωπαϊκής έρευνας. Με τον τρόπο αυτό θα επιταχυνθεί ο συντονισμός των ερευνητικών φορέων ώστε 
να καταστούν περισσότερο ανταγωνιστικοί.
1.5 Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι ενώ οι ευρωπαϊκές πολιτικές για το κλίμα θα πρέπει να προωθήσουν τη μετατροπή αυτών των τομέων 
μέσω των επενδύσεων και της καινοτομίας, δεν θα πρέπει επ’ ουδενί να επισπεύσουν την παρακμή τους. Η μετεγκατάσταση των 
παραγωγικών δραστηριοτήτων δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί ως πολιτική καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος.
1.6 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο καλύτερος μοχλός καινοτομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών είναι ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που να 
θέτει υψηλή τιμή για το διοξείδιο του άνθρακα (CO 2) (σήμερα περί τα 7 ευρώ ο τόνος), ώστε να δοθεί στους επενδυτές ένα 
ξεκάθαρο μήνυμα, ότι δηλαδή οι τεχνολογίες ανθρακούχων εκπομπών δεν θα έχουν πλέον θέση στην Ευρώπη μεσοπρόθεσμα.
1.7 Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένας από τους κύριους ηγέτες παγκοσμίως στον τομέα 
της έρευνας και της καινοτομίας σχετικά με την καθαρή ενέργεια και ένας από τους σημαντικούς δημόσιους χρηματοδότες σε αυτόν 
τον τομέα, στον οποίο δαπανά πλέον των δέκα δισεκατομμυρίων ευρώ χρηματοδότησης. Η έρευνα και η καινοτομία είναι καίριας 
σημασίας για τη στήριξη της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης και τη διατήρησή της σε κορυφαία θέση παγκοσμίως στον τομέα των 
προηγμένων ενεργειακών τεχνολογιών και των λύσεων ενεργειακής απόδοσης.31.8.2017 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 288/81
(1) COM(2016) 763 final.
1.8 Η ΕΟΚΕ επικροτεί τη σημασία που δίδεται στα δύο άκρα της αλυσίδας καινοτομίας, στο πλαίσιο της οποίας κομβικό ρόλο 
διαδραματίζει το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» με την εκ των κάτω προσέγγιση της χρηματοδότησης της βασικής έρευνας αιχμής, 
χάρη στη μεσολάβηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας, αλλά και χάρη στην αναμενόμενη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού 
Συμβουλίου Καινοτομίας, που έχει ως στόχο να βοηθήσει τις βιομηχανίες, ιδίως τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ), να 
δημιουργήσουν νέες αγορές.
1.9 Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να κατανοήσει καλύτερα τα σχέδια της Επιτροπής που αποσκοπούν στη διερεύνηση νέων προσεγγίσεων για 
μια έρευνα και καινοτομία με συγκεκριμένη αποστολή. Ειδικότερα, η διαδικασία εντοπισμού και επιλογής των σχεδίων αυτών πρέπει 
να περιγράφεται με περισσότερες λεπτομέρειες.
1.10 Η ΕΟΚΕ ζητεί τη συμμετοχή της κοινωνίας πολιτών στο πλαίσιο της νέας πλατφόρμας έρευνας στον τομέα της ενέργειας 
την οποία προτίθεται να θεσπίσει η Επιτροπή, με τη συμμετοχή ειδικών του τομέα της ενέργειας, προερχόμενων από τα πεδία των 
κοινωνικών επιστημών, αλλά και των ανθρωπιστικών και τεχνικών επιστημών.
2.Κυρία σημεία της ανακοίνωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής
2.1 Η Επιτροπή επιβεβαιώνει τη φιλοδοξία της να επιταχυνθεί η μετάβαση σε μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλών 
ανθρακούχων εκπομπών.
2.2 Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή παρουσιάζει δέσμη νομοθετικών μέτρων που βασίζεται σε τρεις βασικούς στόχους:
—προτεραιότητα στην ενεργειακή απόδοση,
—η Ευρώπη παγκόσμιος ηγέτης στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας,
—δίκαιη μεταχείριση για τους καταναλωτές.
2.3 Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή παρουσιάζει μια συνολική στρατηγική όσον αφορά τους βασικούς μοχλούς πολιτικής που η 
ΕΕ μπορεί να αξιοποιήσει για την τόνωση των ιδιωτικών επενδύσεων για την καινοτομία στον τομέα της καθαρής ενέργειας:
—Δημιουργία ισχυρών και συνεκτικών κινήτρων για την ενίσχυση των ιδιωτικών επενδύσεων στην έρευνα και την ανάπτυξη της 
καθαρής ενέργειας.
—Ανάπτυξη στοχευμένων χρηματοδοτικών μέσων για τη μείωση του κινδύνου που συνεπάγονται οι ιδιωτικές επενδύσεις σε 
τεχνολογίες καθαρής ενέργειας ή σε εμπορικά μοντέλα μη δοκιμασμένα αλλά ελπιδοφόρα, ιδίως λόγω επιστημονικών, 
τεχνολογικών ή συνδεδεμένων με την αγορά αβεβαιοτήτων.
—Προσανατολισμός της χρηματοδότησης που παρέχεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) στην έρευνα και την καινοτομία (ιδίως 
στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας 2020»).
—Αλλαγές στο κανονιστικό πλαίσιο ώστε οι χρηματοδοτήσεις των κρατών μελών στον τομέα της ενέργειας να προσανατολιστούν 
προς την ενέργεια χαμηλών εκπομπών άνθρακα αντί των ορυκτών καυσίμων.
2.4 Η Επιτροπή καθορίζει στην ανακοίνωσή της τέσσερις τεχνολογικούς τομείς προτεραιότητας:
—Τη μείωση των ανθρακούχων εκπομπών των κτιρίων της ΕΕ έως το 2050. Τα κτίρια ευθύνονται για το 40 % της ζήτησης 
ενέργειας και σχεδόν το 75 % του κτιριακού δυναμικού της ΕΕ πρέπει να ανακαινιστεί από απόψεως ενεργειακής απόδοσης.
—Την ενίσχυση της ηγετικής θέσης της ΕΕ στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τη διατήρηση της δεσπόζουσας 
θέσης της παγκοσμίως όσον αφορά τις τεχνολογίες αυτές.
—Την ανάπτυξη προσιτών λύσεων για την αποθήκευση ενέργειας, κυρίως με την αναθέρμανση της παραγωγής συσσωρευτών στην 
Ευρώπη.
—Την προώθηση της ηλεκτροκίνησης μέσω της ανάπτυξης πιο φθηνών και αυτόνομων συσσωρευτών, καθώς και μέσω της 
εφαρμογής ταχύτερων λύσεων επαναφόρτισης.
2.5 Η Επιτροπή προτείνει επίσης τον καλύτερο συντονισμό των προσπαθειών καινοτομίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας με 
τους δήμους, τις περιφέρειες και τα κράτη μέλη.C 288/82 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 31.8.2017
3.Γενικές παρατηρήσεις
3.1 Στις 30 Νοεμβρίου 2016 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε μια πολύ πυκνή δέσμη μέτρων, με την ονομασία «Καθαρή 
ενέργεια για όλους τους Ευρωπαίους», η οποία αποτελείται από μια σειρά προτάσεων για την αναδιοργάνωση της αγοράς ενέργειας, 
ιδίως από ανανεώσιμες πηγές, προκειμένου να τηρηθούν οι υποχρεώσεις που αναλήφθηκαν με την υπογραφή της συμφωνίας του 
Παρισιού για το κλίμα.
3.2 Με τη συμφωνία του Παρισιού, η ΕΕ δεσμεύτηκε να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά 40 % έως το 2030. 
Αλλά, τον Οκτώβριο του 2014, καθόρισε επίσης ένα πλαίσιο δράσης για το κλίμα και την ενέργεια, με χρονικό ορίζοντα το έτος 
2030, με δύο ακόμα στόχους: 20 % από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας το 2020, ύστερα 
τουλάχιστον 27 % το 2030, και από 20 % σε τουλάχιστον 27 % εξοικονόμηση ενέργειας στα ίδια χρονικά πλαίσια.
3.3 Σε πολλές γνωμοδοτήσεις της, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την ανάγκη να επιταχυνθεί η μετάβαση προς μια ανταγωνιστική 
ευρωπαϊκή οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, ώστε να ληφθούν υπόψη οι θέσεις και οι προτάσεις που έχουν διατυπωθεί 
από την κοινωνία πολιτών.
3.4 Ζητώντας μια «δίκαιη μετάβαση», η ΕΟΚΕ δεν έχει ποτέ δεχθεί να φέρει σε αντιπαράθεση απασχόληση και προστασία του 
περιβάλλοντος. Και οι δύο στόχοι πρέπει να επιδιώκονται με την ίδια αποφασιστικότητα.
3.5 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι οι ευρωπαϊκές πολιτικές για το κλίμα πρέπει να προωθούν τη μετατροπή αυτών των τομέων μέσω των 
επενδύσεων και της καινοτομίας, δεν πρέπει όμως επ’ ουδενί να επισπεύσουν την παρακμή τους. Η μετεγκατάσταση των 
παραγωγικών δραστηριοτήτων δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί πολιτική καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος.
3.6 Μέχρι σήμερα, η πολιτική ενεργειακής καινοτομίας στην ΕΕ έδινε κυρίως έμφαση στην ανάπτυξη τεχνολογιών, αγνοώντας 
αυτό που είναι πραγματικά σημαντικό για τους πολίτες: την ικανοποίηση των ενεργειακών τους αναγκών όπως η θέρμανση, η 
κινητικότητα ή ο φωτισμός.
3.7 Στην ανακοίνωσή της, η Επιτροπή αναγνωρίζει σήμερα ότι ο καταναλωτής βρίσκεται στο επίκεντρο του ενεργειακού 
συστήματος, καθώς είναι παραγωγός σε αποκεντρωμένα ενεργειακά δίκτυα ή απαιτεί ανταγωνιστικές λύσεις χαμηλών ανθρακούχων 
εκπομπών.
3.8 Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την εξέλιξη αυτή, διότι μια στρατηγική καινοτομίας για τους πολίτες ξεκινά με την ανάλυση των αναγκών 
τους και της ενεργειακής συμπεριφοράς τους.
3.9 Η Επιτροπή παρουσιάζει στην ανακοίνωσή της ένα ευρύ φάσμα χρηματοπιστωτικών και χρηματοδοτικών μέσων, με στόχο τη 
στήριξη της καινοτομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη βούληση της Επιτροπής για προώθηση 
πρόσθετων επενδύσεων σε όλη την αλυσίδα αξίας της καινοτομίας, αλλά εκφράζει την ανησυχία της για την πολυπλοκότητα και την 
ποικιλομορφία των ενισχύσεων αυτών, που τις καθιστά δυσπρόσιτες, ιδίως στις πολύ μικρές καινοτόμες επιχειρήσεις ή στις τοπικές 
αρχές.
3.10 Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την πρόθεση της Επιτροπής να δημιουργήσει μια ενιαία υπηρεσία εξυπηρέτησης για 
να κατευθύνει τους φορείς υλοποίησης έργων και τους επενδυτές, αλλά ζητεί να καταβληθεί προσπάθεια για να απλοποιηθεί η 
οικονομική προσφορά.
3.11 Πράγματι, ανάμεσα στο ταμείο καινοτομίας του συστήματος εμπορίας εκπομπών (ΣΕΔΕ), το Ευρωπαϊκό Ταμείο για την 
ενέργεια, την αλλαγή του κλίματος και τις υποδομές με ορίζοντα το 2020, το «Inno vFin», την «InnoEnergy», το πρόγραμμα 
«Ορίζοντας 2020», το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), είναι δύσκολο 
να βγει άκρη (2).
3.12 Στη γνωμοδότησή της «Ενεργειακές τεχνολογίες και καινοτομία» (3), η ΕΟΚΕ υπενθύμιζε ότι οι μεγάλες καινοτομίες δεν 
προήλθαν από τους βιομηχανικούς κλάδους ή τις δεσπόζουσες επιχειρήσεις που κυριαρχούσαν στην αγορά, αλλά από «ειδικούς» 
προερχόμενους, για παράδειγμα, από τον κλάδο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
4.Ειδικές παρατηρήσεις
4.1 Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση της Επιτροπής να μειώσει τις επιδοτήσεις ορισμένων κρατών μελών για το πετρέλαιο και τον 
άνθρακα, αλλά υπενθυμίζει ότι πρέπει να προβλεφθούν οι βιομηχανικές μεταλλαγές και να προταθούν εναλλακτικές λύσεις, όσον 
αφορά την κατάρτιση και την απασχόληση των ενδιαφερομένων εργαζομένων, ιδίως στον τομέα των ορυχείων.31.8.2017 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 288/83
(2) ΕΕ C 268 της 14.8.2015, σ. 27.
(3) ΕΕ C 67 της 6.3.2014, σ. 132.
4.2 Η κοινωνική αποδοχή της ενεργειακής μετάβασης, σε όρους απασχόλησης, είναι απαραίτητη για την πολιτική στήριξη των 
κρατών μελών.
4.3 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο καλύτερος μοχλός καινοτομίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών είναι ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που να 
ορίζει υψηλή τιμή για το CO 2 (σήμερα περί τα 7 ευρώ ο τόνος), ώστε να δίνεται ένα ξεκάθαρο μήνυμα στους επενδυτές, ότι δηλαδή 
οι τεχνολογίες ανθρακούχων εκπομπών δεν θα έχουν πλέον θέση στην Ευρώπη μεσοπρόθεσμα.
4.4 Η τεχνολογία δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCS) ελάχιστα αναφέρεται, ενώ η Επιτροπή θεωρεί 
αυτήν την τεχνολογία απαραίτητη για την επίτευξη των στόχων του 2050.
4.5 Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ εκπλήσσεται από το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν εξηγεί γιατί δεν λειτούργησαν τα εργαλεία που 
δημιουργήθηκαν το 2008 για να ενθαρρύνουν την ανάπτυξη της τεχνολογίας δέσμευσης και αποθήκευσης CO 2 στην Ευρώπη.
4.6 Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόθεση της Επιτροπής για την απεξάρτηση των κτιρίων της ΕΕ από τον άνθρακα έως το 2050. Το 
κτιριακό δυναμικό από μόνο του ευθύνεται για πάνω από το 40 % της τελικής ζήτησης ενέργειας στην Ένωση.
4.7 Η πρόκληση της ενεργειακά αποδοτικής ανακαίνισης του κτιριακού αποθέματος είναι σημαντική, αλλά η ΕΟΚΕ δεν βλέπει 
στην ανακοίνωση της Επιτροπής συγκεκριμένα εργαλεία και χρηματοδοτικές ενισχύσεις για την επίτευξη αυτού του στόχου.
4.8 Οι τεχνικές λύσεις (μόνωση, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για τη θέρμανση και το ζεστό νερό οικιακής χρήσης) υπάρχουν 
στα νέα κτίρια, συχνά χάρη σε ειδικές κανονιστικές ρυθμίσεις για τη θέρμανση στα κράτη μέλη, αλλά οι ενισχύσεις για την 
ενεργειακά αποδοτική ανακαίνιση των παλαιών είναι καταφανώς ανεπαρκείς, ενώ, τις περισσότερες φορές, οι πλέον μειονεκτούσες 
οικογένειες είναι αυτές που ζουν σε ενεργοβόρες κατοικίες.
4.9 Όσον αφορά τον τομέα των μεταφορών, άλλο κλάδο με υψηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει 
τους στόχους της Επιτροπής, αλλά διατυπώνει ορισμένα ερωτήματα:
—Είναι πράγματι απαραίτητο να αυξηθεί η ηλεκτροκίνηση με την παραγωγή συσσωρευτών στην Ευρώπη και με την ενσωματωμένη 
αποθήκευση στα ηλεκτρικά συστήματα, αλλά η ΕΟΚΕ διερωτάται γιατί δεν υπάρχουν στην ανακοίνωση ρυθμιστικές ή 
χρηματοπιστωτικές διατάξεις που θα επιτρέψουν τη δημιουργία σημείων επαναφόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων στα οδικά 
δίκτυα και τους αυτοκινητοδρόμους της Ένωσης, που είναι, ωστόσο, απαραίτητα για την προώθηση των ηλεκτρικών οχημάτων.
—Για να συμπληρωθούν τα μέτρα που αφορούν την τεχνολογική καινοτομία για την απαλλαγή του τομέα των μεταφορών από τις 
ανθρακούχες εκπομπές, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να επικεντρωθεί στις μεταφορές εμπορευμάτων με φορτηγά, προωθώντας 
λύσεις συνδυασμένων μεταφορών με την ανάπτυξη των σιδηροδρομικών και πλωτών εμπορευματικών μεταφορών. Κρίνεται 
επίσης σκόπιμο να ενθαρρυνθεί η στροφή από τη χρήση ιδιωτικών οχημάτων προς τη χρήση δημόσιων συγκοινωνιών.
4.10 Όσον αφορά τη χρηματοδότηση της καινοτομίας, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η συμμετοχική χρηματοδότηση μπορεί να 
διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο. Ως τομέας σε πλήρη άνθιση (σύντομα θα είναι σημαντικότερος από τα κεφάλαια επιχειρηματικού 
κινδύνου), η συμμετοχική χρηματοδότηση παρέχει στους πολίτες τη δυνατότητα να συμμετέχουν άμεσα στη διαδικασία καινοτομίας 
στην υπηρεσία των καθαρών μορφών ενέργειας.
4.11 Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προωθήσει τη συμμετοχική χρηματοδότηση και να κατευθύνει τους πόρους προς τους 
τέσσερις τεχνολογικούς τομείς που θεωρεί προτεραιότητας (ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, λύσεις αποθήκευσης, ηλεκτροκίνηση, 
κατοικίες με πλεόνασμα ενέργειας).
Βρυξέλλες, 1η Ιουνίου 2017.
Ο Πρόεδρος  
της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής
Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ C 288/84 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 31.8.2017