Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Λισσαβώνα - Αναθεώρηση της Προοπτικής"

(2003/C 61/24)

Κατά τη σύνοδο ολομέλειας της 16ης Ιανουαρίου 2002 η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, βάσει του άρθρου 23 του Εσωτερικού της Κανονισμού να καταρτίσει γνωμοδότηση σχετικά με το ανωτέρω θέμα.

Σύμφωνα με τα άρθρα 11 (4) και 19 (1) του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συνέστησε υποεπιτροπή για να προετοιμάσει την εργασία της για το θέμα.

Η υποεπιτροπή υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 29 Ιουλίου 2002. Εισηγητής ήταν ο κ. Morgan.

Κατά την 393η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου 2002), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 86 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η πορτογαλική Προεδρία είχε θέσει υψηλούς στόχους κατά την προπαρασκευή του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβώνας που πραγματοποιήθηκε το Μάρτιο του 2000. Η ΕΟΚΕ, στη γνωμοδότηση που κατάρτισε για τη Λισσαβώνα(1) διαμοιράστηκε τη σχετική αισιοδοξία και πρότεινε το δικό της θεματολόγιο.

1.2. Κατά την προπαρασκευαστική διαδικασία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης που πραγματοποιήθηκε το Μάρτιο του 2002, ήταν φανερό ότι αν και όλοι συμφωνούσαν ότι οι στόχοι της Λισσαβώνας ήταν πολύ φιλόδοξοι, πολλοί παρατηρητές αλλά και πολλοί από τους συμμετέχοντες διατηρούσαν θεωρούσαν ανεπαρκή την πρόοδο που είχε σημειωθεί σε ό,τι αφορά το θεματολόγιο της Λισσαβώνας.

1.3. Η ΕΟΚΕ αποφάσισε να αναμείνει την έκθεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης πριν προβεί σε γνωμοδότηση σχετικά με την πρόοδο και πριν αποφανθεί για τις προτεραιότητες που προωθούνται.

2. Η Προοπτική

2.1. Η Προοπτική του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβώνας εκφράστηκε εύγλωττα από την πορτογαλική Προεδρία σε επιστολή που απηύθυνε στα μέλη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 17 Ιανουαρίου 2000. Ακολουθεί απόσπασμα της επιστολής του πρωθυπουργού κ. Guterres:

"Μία νέα περίοδος αρχίζει για την ευρωπαϊκή οικοδόμηση

Παρά το γεγονός ότι η οικονομία σημείωσε ανάκαμψη, εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικά κοινωνικά προβλήματα, όπως ανεργία και κοινωνικός αποκλεισμός, καθώς και ο κίνδυνος τα κοινωνικά ασφαλιστικά συστήματα να γνωρίσουν στο μέλλον έλλειψη ισορροπίας, πράγμα που αποδεικνύει ότι υπάρχουν βαθιά ριζωμένες διαρθρωτικές δυσκολίες που χρειάζεται να αποτελέσουν το αντικείμενο μιας θαρραλέας μεταρρύθμισης. Οι δυσκολίες αυτές εντείνονται από τις αναπόφευκτες προκλήσεις που θέτουν η παγκοσμιοποίηση, οι τεχνολογικές αλλαγές και η γήρανση του πληθυσμού. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο μπορεί να αντέξει μόνον εάν οικοδομηθούν νέοι ανταγωνιστικοί παράγοντες και εάν το ίδιο το κοινωνικό πρότυπο ανανεωθεί.

Υπάρχει ένα θέμα κεντρικής σημασίας που θα ήθελα να εξάρω ως σημείο αφετηρίας. Ένα νέο πρότυπο αναδύεται: το πρότυπο της οικονομίας της καινοτομίας και της γνώσης, το οποίο καθίσταται η κύρια πηγή πλούτου των εθνών, των περιφερειών, των επιχειρήσεων και των πολιτών. Η Ευρώπη υστερεί σημαντικά στον τομέα αυτόν και θα πρέπει να χαράξει το δικό της δρόμο προς ένα νέο επίπεδο ανταγωνιστικότητας, ενώ ταυτόχρονα θα καταπολεμά τους νέους κινδύνους κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι σημαντικό να συνδυαστεί η καινοτομία με την κοινωνική συμμετοχή.

Πιστεύω ότι συντρέχουν οι συνθήκες προκειμένου να προσδιορίσουμε έναν νέο στρατηγικό στόχο για τα προσεχή δέκα χρόνια: προκειμένου να καταστήσουμε την Ευρωπαϊκή Ένωση τον δυναμικότερο και ανταγωνιστικότερο οικονομικό χώρο στον κόσμο, ο οποίος να βασίζεται στην καινοτομία και τη γνώση και να είναι σε θέση να δώσει ώθηση στα επίπεδα της οικονομικής ανάπτυξης, με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή.

Μία οικονομική και κοινωνική στρατηγική με στόχο την ανανέωση της αναπτυξιακής βάσης στην Ευρώπη πρέπει να συνδυάζει μακροοικονομικές πολιτικές και τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας."

2.2. Πριν από το Συμβούλιο της Λισσαβώνας όλοι γνώριζαν ότι επρόκειτο για εξαιρετικά φιλόδοξη επιχείρηση. Πράγματι, το Συμβούλιο θέσπισε ένα δεκαετές θεματολόγιο για οικονομική και κοινωνική ανανέωση, που μεταγενέστερα συμπληρώθηκε με μία περιβαλλοντική πτυχή. Η αλληλεπίδραση και συνέργια μεταξύ αυτών των τριών πτυχών είναι ζωτικές, διότι σαφώς είναι αλληλοεξαρτημένες. Για να αξιοποιηθεί το δυναμικό της για αύξηση της απασχόλησης και της οικονομίας και για να βρεθεί στην κορυφή, η Ευρώπη χρειάζεται να επιτύχει ή να υπερβεί τους στόχους που έχουν τεθεί και για τις τρεις διαστάσεις της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Στον πίνακα 2 του δεύτερου μέρος της ανακοίνωσης της Επιτροπής "Η στρατηγική της Λισσαβώνας - πραγματοποιώντας την αλλαγή(2)" αναλύεται η πορεία των δύο τελευταίων ετών προς τους στόχους της Λισσαβώνας. Τα πιο προχωρημένα κράτη μέλη έχουν ήδη προσεγγίσει τους στόχους αλλά η πρόκληση είναι και ο κοινοτικός μέσος όρος να φθάσει στο ύψος αυτό.

2.3. Προκειμένου οι οικονομικοί στόχοι να εξεταστούν με προοπτική, ακολουθούν ορισμένα συγκριτικά στοιχεία για την ΕΕ και τις ΗΠΑ. Δύο προειδοποιήσεις όμως επιβάλλεται να εκφρασθούν: πρώτον, ότι οικονομικά δεδομένα ενδέχεται να μην αντανακλούν την πραγματική ποιότητα της ζωής και, δεύτερον, ότι η ποιότητα της οικονομικής δραστηριότητας ενδέχεται, επίσης, να ποικίλλει σημαντικά ανά χώρα, ιδίως αν μετράται με βάση τα πρότυπα της ορθής διακυβέρνησης και της κοινωνικής ευθύνης των επιχειρήσεων.

2.3.1. Η φιλοδοξία μετά τη Λισσαβώνα είναι η επίτευξη ενός αναπτυξιακού δείκτη 3 % το χρόνο κατά τη δεκαετία. Έναντι αυτού του στόχου της ανά έτος μέσης αύξησης του συνολικού ΑεγχΠ κατά 3 % ιδού οι τρέχοντες δείκτες αύξησης το χρόνο σε πραγματικό ΑεγχΠ(3):

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.3.2. Αυτές οι διαφορές έναντι των ΗΠΑ δημιουργούν μία τεράστια διαφορά σε συνολικά μεγέθη κατά μέσο όρο στην περίοδο 1992-2000(4):

ΕΕ: 20,7 %;

ΗΠΑ: 38,7 %

Η απόδοση των κρατών μελών παρουσιάζει και πάλι μεγάλες αποκλίσεις, διότι πολλά από τα μικρά κράτη υπερβαίνουν τα μεγαλύτερα. Για να υπερκαλυφθεί το εν λόγω χάσμα χρειάζεται να αναληφθεί ριζική δράση: ή "γενναία μεταρρύθμιση", κατά το λεγόμενο της πορτογαλικής Προεδρίας.

2.3.3. Σημαντικό στοιχείο του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ αποτελεί το ποσοστό απασχόλησης. Το 2001, το ποσοστό αυτό έφτανε στην ΕΕ το 66 %, ενώ στις ΗΠΑ το 75 %. Το ποσοστό απασχόλησης οιασδήποτε περιόδου είναι επακόλουθο της πρότερης αύξησης της απασχόλησης. Το μέσο ετήσιο ποσοστό αύξησης της απασχόλησης κατά την πρόσφατη περίοδο έχει ως εξής:

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.3.4. Η αδυναμία δημιουργίας επαρκών θέσεων απασχόλησης, βρίσκεται στο επίκεντρο του κοινοτικού διλήμματος. Χρειάζεται μεγαλύτερη ζήτηση για εργαζομένους και είναι ανάγκη η αγορά εργασίας να λειτουργεί αποτελεσματικά. Πολλές προσπάθειες καταβάλλονται σε όλη την ΕΕ όσον αφορά τα προσόντα του εργατικού δυναμικού, την ποιότητα της εργασίας και τις ίσες ευκαιρίες. Ωστόσο, χρειάζονται ακόμη μεγαλύτερες προσπάθειες για να υπάρξει διαθέσιμη απασχόληση.

2.3.5. Αν και τα παρακάτω δεδομένα είναι ευρέως κατανοητά, το ζήτημα δεν εξετάζεται δεόντως και κατά συνέπεια το πρόβλημα παραμένει ανεπίλυτο: η αύξηση της απασχόλησης στον επιχειρησιακό τομέα για την περίοδο 1980-2000 έφθασε στην ΕΕ το 5 % ενώ στις ΗΠΑ το 43 %(5). Η ΕΕ δεν έχει την απαραίτητη δυναμική για τη δημιουργία απασχόλησης και τούτο ακριβώς είναι το επίκεντρο της πρόκλησης που εκφράσθηκε στη Προοπτική της Λισσαβώνας.

2.3.6. Είναι κατατοπιστικό να εξετασθούν οι τομείς που σχετίζονται με τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Το μερίδιο των τομέων με ένταση τεχνολογίας είναι υψηλότερο στο σύνολο του μεταποιητικού τομέα στις ΗΠΑ σε σύγκριση με την ΕΕ καθόλη την περίοδο έως το 1985 και έκτοτε έχει αυξηθεί σημαντικά. Το 1998 για παράδειγμα, οι τομείς με ένταση τεχνολογίας αποτελούσαν το 35 % περίπου της μεταποιητικής προστιθέμενης αξίας σε σύγκριση με το περίπου 24 % στην ΕΕ(6). Το μερίδιο των ΗΠΑ αυξήθηκε σχεδόν κατά 9 % κατά την περίοδο 1985-1998 ενώ το μερίδιο της ΕΕ αυξήθηκε μόλις κατά 1,5 %.

2.3.7. Στην ΕΕ ο τομέας των υπηρεσιών παρέχει το 69 % του συνόλου της απασχόλησης και το 70 % του συνόλου της παραγωγής. Πρόκειται για αύξηση ύψους 6 % ανά εξεταζόμενη περίοδο από το 1990(7). Στην ΕΕ, ο τομέας των υπηρεσιών παρέχει το 74 % των θέσεων απασχόλησης και το 78 % του συνόλου της παραγωγής. Στον τομέα της παροχής υπηρεσιών στις επιχειρήσεις, τα σχετικά ποσοστά έχουν ως εξής:

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.3.8. Λόγω της αυξανόμενης ζήτησης για υπηρεσίες που συνεπάγεται η αύξηση των εισοδημάτων, η ΕΕ οφείλει να διασφαλίσει ότι υλοποιούνται οι στόχοι της εν δυνάμει απασχόλησης, οι οποίοι συνοδεύουν την ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών. Προς τούτο απαιτείται η εξάλειψη των φραγμών στην ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών(8).

2.4. Αυτή η ανάγκη δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης, οδήγησε την ΕΟΚΕ να αναφέρει στη γνωμοδότηση της σχετικά με τη Σύνοδο κορυφής της Λισσαβώνας ότι η κύρια απαίτηση που θα έχει να αντιμετωπίσει το Συμβούλιο της Λισσαβώνας είναι να εξετάσει από στρατηγικής πλευράς την κατάσταση στην Ευρώπη στο πλαίσιο του νέου προτύπου. "Η παρούσα κυκλική οικονομική ανάκαμψη θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως δικαιολογία για να μην αναληφθεί ουσιαστική δράση, η οποία είναι απαραίτητη προκειμένου η κυκλική ανάκαμψη να μετατραπεί σε μία διαρθρωτική αναγέννηση η οποία θα επιφέρει βιώσιμη αύξηση της απασχόλησης."(9).

2.5. Είπαμε επίσης: "Έχουμε την πεποίθηση ότι στην Ευρώπη διαθέτουμε την απαιτούμενη καινοτομία, δημιουργικότητα και γνώση, καθώς και το απαιτούμενο επιχειρηματικό πνεύμα που θα μας επιτρέψει να διαπρέψουμε με βάση το νέο πρότυπο. Πρέπει ωστόσο να αφήσουμε ελεύθερες τις ικανότητές μας. Τα εμπόδια πρέπει να αντικατασταθούν με ευκαιρίες. Οι κυρώσεις πρέπει να αντικατασταθούν με κίνητρα. Κατά την τελευταία δεκαετία οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες ελευθερώθηκαν. Τώρα απομένει να ελευθερώσουμε την ενεργητικότητα των ανδρών και των γυναικών της Ευρώπης."

2.6. Το θέμα που προκύπτει τώρα στα περισσότερα κράτη μέλη είναι πώς να προχωρήσουν στον τομέα αυτόν. Χρειάζεται μια ισορροπία μεταξύ κοινωνικής ασφάλειας και οικονομικής ελαστικότητας, και μεταξύ μακροπρόθεσμης και βραχυπρόθεσμης κλίμακας. Τα αποτελέσματα των ΗΠΑ δείχνουν ότι η γενική οικονομική και απασχολησιακή απόδοση της ΕΕ μπορεί και επιβάλλεται να βελτιωθεί ουσιαστικά. Τα πρότυπα για τον τρόπο επίτευξης τούτου υπάρχουν στην Ευρώπη, ιδιαίτερα βάσει των παραδειγμάτων που έδωσαν τα λίγα κράτη μέλη που είναι εφάμιλλα ή υπερβαίνουν τις ΗΠΑ στην απασχόληση σε άλλους τομείς. Ακόμη σύμφωνα με το παράδειγμα ορισμένων χωρών (π.χ. Δανία, Ολλανδία και Σουηδία) δεν υφίσταται περίπτωση αντίθεσης μεταξύ ενός υψηλού επιπέδου κοινωνικής προστασίας και υψηλού επιπέδου απασχόλησης. Πράγματι, όπως είναι ο στόχος της Προοπτικής της Λισσαβώνας - η οικονομική, κοινωνική πολιτική και η πολιτική για την απασχόληση αλληλοστηρίζονται και η παραδοσιακή αλληλεπίδραση μεταξύ ανάπτυξης και ασφάλειας μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην ενίσχυση των υφιστάμενων συνεργιών.

3. Συμπεράσματα της Προεδρίας- Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Λισσαβώνας - Μάρτιος 2000

3.1. Η Προοπτική μεταφέρεται στα Συμπεράσματα της Προεδρίας:

"Η Ένωση έχει τάξει σήμερα έναν νέο στρατηγικό στόχο για την επόμενη δεκαετία: να γίνει η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή."

3.2. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, ορίστηκαν δύο βασικοί τομείς δράσης:

(α) η προετοιμασία της μετάβασης σε μια ανταγωνιστική οικονομία βασισμένη στη γνώση,

(β) ο εκσυγχρονισμός του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου μέσω της επένδυσης στον άνθρωπο και της οικοδόμησης ενός ενεργού κράτους πρόνοιας.

3.3. Τα λεπτομερή μέτρα που προτάθηκαν για την προετοιμασία της μετάβασης της οικονομίας ήταν:

- μια κοινωνία της πληροφορίας για όλους,

- δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας και Καινοτομίας,

- δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος για την ίδρυση και την ανάπτυξη καινοτόμων επιχειρήσεων, ιδίως μικρομεσαίων,

- οικονομικές μεταρρυθμίσεις για μια πλήρη και εντελώς λειτουργική εσωτερική αγορά,

- αποτελεσματικές και ολοκληρωμένες κεφαλαιαγορές,

- εξέταση των μακροοικονομικών πολιτικών, φορολογική αναδιάταξη, δημοσιονομική εξυγίανση και βιωσιμότητα.

3.3.1. Οι αποφάσεις αυτές ήταν σημαντικές για δύο λόγους: πρώτον, επεσήμαναν την πρόθεση ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς στους τομείς που δεν περιλαμβάνονταν ακόμη. Δεύτερον, όσον αφορά την καινοτομία και τη γνώση, αποτελούν το περίγραμμα για μετασχηματισμό της οικονομίας.

3.4. Τα λεπτομερή μέτρα που προτάθηκαν για τον εκσυγχρονισμό του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου ήταν:

- εκπαίδευση και κατάρτιση για τη ζωή και την εργασία στην κοινωνία της γνώσης,

- περισσότερες και καλύτερες θέσεις απασχόλησης στην Ευρώπη: ανάπτυξη μιας ενεργητικής πολιτικής για την απασχόληση,

- εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας,

- ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης.

3.4.1. Το κοινωνικό θεματολόγιο αναπτύχθηκε περαιτέρω στο Συμβούλιο της Νίκαιας (βλ. μέρος 4 κατωτέρω).

3.5. Εκτός από τα δύο προαναφερθέντα προγράμματα, εξετάσθηκε και η υλοποίηση των αποφάσεων:

- βελτίωση των υφιστάμενων διαδικασιών,

- εφαρμογή νέας ανοικτής μεθόδου συντονισμού,

- κινητοποίηση των απαιτούμενων μέσων.

3.5.1. Η ουσιαστική πτυχή της διαδικασίας της Λισσαβώνας είναι η συνεργασία μεταξύ κρατών μελών που ενεργούν σε εθνικό επίπεδο και ο συντονισμός αυτής της δράσης σε επίπεδο εαρινών συνόδων κορυφής. Οι στόχοι επιτυγχάνονται μέσω των πιέσεων μεταξύ ομολόγων και ανοικτού συντονισμού, ενώ κατά την εαρινή σύνοδος κορυφής γίνεται έλεγχος της προόδου. Για να υλοποιηθεί η προοπτική της Λισσαβώνας, είναι αναγκαίο να αναγνωρίζει κάθε κράτος μέλος αυτή τη συνυπευθυνότητα και την ανάγκη μεταρρυθμίσεων σε εθνική κλίμακα.

3.5.2. Επιπλέον, του "κάθετου" συντονισμού μεταξύ ΕΕ και κρατών μελών, προστίθεται και ο "οριζόντιος" μέσω της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων με την ανώτερη έκφρασή του την κοινωνική διάσκεψη που προηγείται της εαρινής συνόδου κορυφής. Η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων σημαίνει, επίσης, συμμετοχή των επιχειρήσεων κατά τρόπο ώστε να διαδραματίσουν ένα ρόλο για την επέλευση της αλλαγής.

3.6. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ η προοπτική της Λισσαβώνας είναι ορθή. Η πρόκληση για την ΕΕ είναι να επιτύχει τις επιδιωκόμενες αλλαγές τόσο στα κράτη μέλη όσο και στην ίδια.

4. Συμπεράσματα της Προεδρίας- Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας - Νοέμβριος 2000

4.1. Στη Νίκαια, το Συμβούλιο υιοθέτησε το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Θεματολόγιο όπου προσδιορίσθηκαν, σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβώνας, ειδικές προτεραιότητες προς δράση για την προσεχή πενταετία. "Το θεματολόγιο αποτελεί σημαντικό βήμα προς την εφαρμογή και τον εκσυγχρονισμό του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Προτύπου". Στη Νίκαια, επίσης, το Συμβούλιο ανέλαβε να εξετάζει σε κάθε Εαρινή Σύνοδο την πρόοδο στην εφαρμογή της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Οι κοινωνικοί εταίροι εκλήθησαν να διαδραματίσουν πλήρη ρόλο κατά την εφαρμογή και παρακολούθηση του θεματολογίου, συγκεκριμένα στο πλαίσιο ετήσιας κοινωνικής διάσκεψης που θα προηγείται της Εαρινής Συνόδου του Συμβουλίου.

4.2. Τα κύρια κεφάλαια του κοινωνικού προγράμματος είναι:

- περισσότερη και καλύτερη απασχόληση,

- πρόβλεψη και εκμετάλλευση της αλλαγής στο εργασιακό περιβάλλον με τη δημιουργία καλύτερης ισορροπίας μεταξύ ελαστικότητας και ασφάλειας,

- καταπολέμηση της ένδειας και κάθε μορφής αποκλεισμού και διακριτικής μεταχείρισης για να ενισχυθεί η κοινωνική ολοκλήρωση,

- εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας,

- ενίσχυση της ισότητας των φύλων,

- ενίσχυση των πτυχών της κοινωνικής πολιτικής κατά τη διεύρυνση και των εξωτερικών σχέσεων της ΕΕ.

4.3. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη εκσυγχρονισμού της κοινωνικής προστασίας και της δημιουργίας μιας καλύτερης ισορροπίας μεταξύ ελαστικότητας και ασφάλειας στο εργασιακό περιβάλλον και τις ιδιαίτερες ευθύνες εργοδοτών και εργαζομένων.

5. Συμπεράσματα της Προεδρίας- Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ - Ιούνιος 2001

5.1. Στο Γκέτεμποργκ η στρατηγική της Λισσαβώνας επεκτάθηκε:

"Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καταλήγει σε συμφωνία ως προς μία στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη, η οποία συμπληρώνει την πολιτική δέσμευση της Ένωσης για την οικονομική και κοινωνική ανανέωση, προσθέτει μία τρίτη, περιβαλλοντική διάσταση στη στρατηγική της Λισσαβώνας και καθορίζει νέα προσέγγιση στη χάραξη πολιτικής."

5.2. Οι κύριοι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της περιβαλλοντικής διάστασης είναι:

- η νέα προσέγγιση στη χάραξη πολιτικής,

- η παγκόσμια διάσταση,

- ο καθορισμός των περιβαλλοντικών προτεραιοτήτων,

- η ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στις κοινοτικές πολιτικές.

Η ΕΟΚΕ επεξεργάστηκε γνωμοδότηση για τη στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης ως συμβολή στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης(10) και με βάση αυτήν, κατήρτισε γνωμοδότηση για την παγκόσμια διάσταση εν όψει της σχετικής παγκόσμιας διάσκεψης στο Γιοχάνεσμπουργκ τον Αύγουστο/Σεπτέμβριο 2002(11).

5.3. Οι τέσσερις περιβαλλοντικές προτεραιότητες είναι:

- η αντιμετώπιση των κλιματικών μεταβολών,

- η διασφάλιση βιώσιμων μεταφορών,

- η αντιμετώπιση των κινδύνων για τη δημόσια υγεία,

- η πιο υπεύθυνη διαχείριση των φυσικών πόρων.

5.4. Οι προτεραιότητες τέθηκαν σε ένα μάλλον θεωρητικό και διεπιστημονικό επίπεδο. Απομένει να διαπιστωθεί με ποιο τρόπο θα μετατραπούν σε πράξεις. Ακόμη περισσότερο, το πραγματικό πρόβλημα είναι η "βιωσιμότητα" των πολιτικών της ΕΕ στον κοινωνικό, οικονομικό και περιβαλλοντικό τομέα και ο βαθμός της συνοχής των ακολουθούμενων πολιτικών.

6. Ανακοίνωση της Επιτροπής - Η στρατηγική της Λισσαβώνας- Για την επίτευξη της αλλαγής - Ιανουάριος 2002

6.1. Στην Ανακοίνωση αυτή, η Επιτροπή παραδίδει την αξιολόγησή της για την πρόοδο που σημειώθηκε κατά τη διετία που ακολούθησε την Σύνοδο της Λισσαβώνας:

"Για την επίτευξη των στόχων της Λισσαβώνας χρειάζεται ένα σταθερό ποσοστό οικονομικής μεγέθυνσης στην ΕΕ ύψους 3 %. (Τα στοιχεία που παραθέτει η Επιτροπή στην έκθεσή της αναφέρουν ποσοστό 1,6 %). Λόγω της επιβράδυνσης του ρυθμού μεγέθυνσης που επικρατεί σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι ακόμη πιο σημαντικό να υλοποιηθούν επιτυχώς οι μεταρρυθμίσεις που θα οδηγήσουν σε μια συνεχή αύξηση του ποσοστού απασχόλησης και σε υψηλότερη παραγωγικότητα της εργασίας.

Μετά από τη Λισσαβώνα η διαφορά του κατά κεφαλή ΑΕγχΠ μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των ΗΠΑ παρέμεινε ίδια. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα, το κατά κεφαλή ΑΕγχΠ στην Ένωση αντιστοιχεί στο 64 % αυτού των ΗΠΑ. Η διαφορετική παραγωγικότητα εργασίας ανά ώρα εξηγεί περίπου το ένα τρίτο αυτής της διαφοράς. Τα υπόλοιπα δύο τρίτα οφείλονται στο χαμηλότερο αριθμό ετησίων ωρών εργασίας ανά εργαζόμενο και στο χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης στην Ένωση. Χρειάζεται πρόοδος στη συνολική στρατηγική της Λισσαβώνας για να μειωθούν σημαντικά οι διαφορές αυτές."

6.2. Σε άλλο σημείο αναφέρεται ότι "Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης θα είναι μια κρίσιμη στιγμή για τη στρατηγική της Λισσαβώνας...".

- Η Επιτροπή έχει μέχρι τώρα υποβάλλει τις κυριότερες προτάσεις πολιτικής.

- Η δεύτερη φάση της συμφωνίας και έγκρισης αυτών των πολιτικών έχει δρομολογηθεί ήδη. Η επιτυχία ή η αποτυχία έγκειται σε μεγάλο βαθμό στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ή το Συμβούλιο, που πρέπει να λάβουν αποφάσεις για σημαντικούς τομείς της στρατηγικής.

- Η τελική φάση, κατά την οποία οι συμφωνημένες πολιτικές πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή και να αρχίσουν να έχουν άμεσο αντίκτυπο έχει μόλις αρχίσει.

6.3.

"Η μετατροπή όμως νέων πολιτικών σε απτά αποτελέσματα, όπως δείχνει η παρούσα έκθεση, απαιτεί δράση από όλα τα συνεργαζόμενα μέρη. Σημειώθηκαν ήδη σημαντικές επιτυχίες αλλά σε ορισμένους καίριους τομείς οικονομικών και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η πρόοδος υπήρξε αργή ή απογοητευτική.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο οφείλει να καλύψει αυτό το 'χάσμα μεταξύ προσδοκιών και αποτελεσμάτων' πριν διευρυνθεί περισσότερο. Οφείλει να αποστείλει μήνυμα εμπιστοσύνης και να δώσει μια σαφή πολιτική ώθηση στους τομείς όπου η ανάγκη προόδου είναι πλέον επείγουσα."

6.4. Η ΕΟΚΕ παρατηρεί ότι έπειτα από την έμφαση που δόθηκε στη Λισσαβώνα και το Γκέτεμποργκ στο θέμα της υλοποίησης των αποφάσεων, η Επιτροπή ζητά ακόμη από τους πολιτικούς την εφαρμογή των εν λόγω αποφάσεων. Πάντως η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει την πρόοδο που σημειώθηκε για την κάλυψη του χάσματος μετά τη Διάσκεψη της Βαρκελώνης.

6.5. Η προπαρασκευή και οι προσδοκίες από το Συμβούλιο της Βαρκελώνης επισκιάστηκαν από το γεγονός ότι ορισμένες χώρες διένυαν προεκλογική περίοδο. Οι πολιτικοί δεν επιθυμούσαν να προδικάσουν στη Βαρκελώνη θέματα που συζητούνταν στις προεκλογικές εκστρατείες.

6.6. Η ΕΟΚΕ διατίθεται ευνοϊκά στη μεγαλύτερη χρήση της ανοικτής μεθόδου συντονισμού και λαμβάνει γνώση των προσπαθειών που κατέβαλαν οι κοινωνικοί εταίροι σε τομείς ευθύνης τους σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Πάντως, η ΟΚΕ θεωρεί αναγκαία για την επιτυχία αυτής της μεθόδου την δημόσια και συστηματική αποτίμηση της προόδου στα κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ συνιστά να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα της προσέγγισης της Επιτροπής κατά την προετοιμασία της προσεχούς εαρινής συνόδου κορυφής.

7. Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης - Μάρτιος 2002

7.1. Τα συμπεράσματα επικεντρώθηκαν σε δύο κύρια προγράμματα.

- διατήρηση της δυναμικής της μακροπρόθεσμης στρατηγικής μας (στρατηγικής της Λισσαβώνας),

- δράσεις προτεραιότητας σε τρεις τομείς.

7.2. Η διατήρηση της δυναμικής περιελάμβανε τέσσερα θέματα:

- συντονισμό των οικονομικών πολιτικών,

- αειφόρο ανάπτυξη,

- δημιουργία ευνοϊκότερου περιβάλλοντος για την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα,

- ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής- Το "Κοινωνικό θεματολόγιο".

7.3. Αξιοσημείωτη υπήρξε δήλωση που περιέχεται στο κεφάλαιο για τον συντονισμό των οικονομικών πολιτικών:

"Στο επίκεντρο θα βρίσκονται η ποιότητα και η βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, η επιδίωξη των περαιτέρω αναγκαίων μεταρρυθμίσεων στην παραγωγή, στις κεφαλαιαγορές και στην αγορά εργασίας και η εξασφάλιση συνοχής με τις πολιτικές που αποφασίζονται σε κάθε τομέα." Το καίριο ερώτημα είναι κατά πόσον οι μεταρρυθμίσεις που τονίζονται με πλάγιους χαρακτήρες θα μετατραπούν σε προτάσεις στα προγράμματα δράσης.

7.4. Οι τρεις δράσεις προτεραιότητας είναι:

- ενεργές πολιτικές για την πλήρη απασχόληση - περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας,

- σύνδεση των ευρωπαϊκών οικονομιών,

- ανταγωνιστική οικονομία βασισμένη στη γνώση.

7.5. Η πρώτη δράση προτεραιότητας καλεί σε ενεργές πολιτικές για την επίτευξη της πλήρους απασχόλησης. Δεν τίθεται το θέμα της ενδυνάμωσης της οικονομικής δραστηριότητας και της ζήτησης απασχόλησης. Ωστόσο, η παράγραφος 28 των συμπερασμάτων αναφέρει τα εξής: "Η πλήρης απασχόληση στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τον πυρήνα της στρατηγικής της Λισσαβώνας και τον βασικό στόχο των οικονομικών και κοινωνικών πολιτικών, οι οποίες προϋποθέτουν τη δημιουργία περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Είναι λοιπόν απαραίτητο να συνεχίσει να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στις μεταρρυθμίσεις των πολιτικών απασχόλησης και αγοράς εργασίας."

7.6. Κύριο μέλημα μιας ενισχυμένης στρατηγικής για την απασχόληση είναι η αύξηση της απασχολησιμότητας και του δείκτη απασχόλησης, άλλως, η βελτίωση του σκέλους της προσφοράς εργασίας δια μέσου της ανάπτυξης δεξιοτήτων, της κοινωνικής ένταξης κ.λπ.

7.7. Υπάρχει συγκεκριμένη κατευθυντήριος γραμμή που σχετίζεται με την λειτουργία της αγοράς εργασίας:

"Για να εξασφαλιστεί η δέουσα ισορροπία μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας, τα κράτη μέλη καλούνται να επανεξετάσουν, σύμφωνα με την εθνική τους πρακτική, τις ρυθμίσεις για τις συμβάσεις εργασίας και όπου απαιτείται το κόστος, με στόχο τη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας."

Πρόκειται πλέον για κεντρικό ζήτημα στις πολιτικές αντιπαραθέσεις σε πολλά κράτη μέλη.

7.8. Η δεύτερη δράση προτεραιότητας αναφέρεται στη σύνδεση των ευρωπαϊκών οικονομιών. Περιλαμβάνει τα εξής θέματα:

- χρηματαγορές (χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες),

- ολοκλήρωση των ευρωπαϊκών δικτύων ενέργειας, μεταφορών και επικοινωνιών,

- δημόσιες υπηρεσίες ποιότητας.

7.9. Όλα τα ανωτέρω θέματα είναι καταρχάς ευκταία, αν και η εκτέλεσή τους θα αντιμετωπίσει τεράστιες δυσκολίες. Τα μέτρα αναμένεται να τονώσουν τη ζήτηση απασχόλησης, αν και θα χρειασθεί χρόνος για την επεξεργασία τους.

7.10. Η τρίτη δράση προτεραιότητας αφορά την ανταγωνιστική οικονομία που βασίζεται στη γνώση και έχει δύο διαστάσεις:

- εκπαίδευση,

- έρευνα και πρωτοποριακές τεχνολογίες.

Και οι δύο είναι ευκταίες. Η μέχρι σήμερα βραδεία υλοποίηση του προγράμματος Ε& Α της Λισσαβώνας είναι άκρως απογοητευτική. Η ΕΟΚΕ προτρέπει σε ανάληψη δράσης προτεραιότητας στον εν λόγω τομέα. Ανησυχεί πάντως για το στόχο του 3 % της Ε& Α επί του ΑΕγχΠ. Υπάρχει κίνδυνος ελλιπούς ανταπόκρισης τόσο από το δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα.

7.11. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έλαβε επίσης αποφάσεις για τη βελτίωση των μεθόδων εργασίας της ΕΕ. Οι προκαταρκτικές εργασίες για τη Βαρκελώνη κατέδειξαν ότι βελτιώσεις είναι πράγματι αναγκαίες στην εφαρμογή της ανοικτής μεθόδου συντονισμού ειδικά, μάλιστα, όσον αφορά την εκτέλεση του προγράμματος της Λισσαβώνας σε εθνικό επίπεδο.

7.12. Το βασικό πολιτικό θέμα είναι ο βαθμός στον οποίο το κοινωνικό πρότυπο θα μεταρρυθμισθεί. Υπάρχουν δύο πτυχές. Πρώτον, οι τρόποι με τους οποίους τα συστήματα κοινωνικής ασφάλειας, είτε ενθαρρύνουν, είτε αποθαρρύνουν τους ενδιαφερόμενους να αναζητήσουν απασχόληση. Δεύτερον, οι τρόποι με τους οποίους ενθαρρύνουν ή αποθαρρύνουν τους εργοδότες για να δημιουργήσουν απασχόληση. Σε μια κοινωνική οικονομία αγοράς και οι δύο πτυχές πρέπει να λειτουργούν καλά. Είναι αναγκαίο να εξισορροπηθεί η ασφάλεια για τους μισθωτούς και η ελαστικότητα για τους εργοδότες και τους εργαζομένους. Πρόκειται για συνεχιζόμενη συζήτηση την οποία η διεργασία της Λισσαβώνας χρειάζεται να φέρει εις πέρας.

8. Ανανέωση της Προοπτικής;

8.1. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να επιστήσει εκ νέου την προσοχή στα κύρια σημεία του θεματολογίου που υπέβαλε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβώνας (βλ. σημείο 3.2 της παρούσας γνωμοδότησης):

8.1.1. Να προσαρμοστεί το κοινωνικό πρότυπο (ή πρότυπα) στο νέο πρότυπο

"Ενώ διατηρείται η κοινωνική προστασία, το κοινωνικό πρότυπο στις διάφορες εκφάνσεις του πρέπει να προσαρμοστεί, προκειμένου να αρθούν οι φραγμοί που τίθενται στην απασχόληση, να αποφευχθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός σε όλες τις ηλικιακές ομάδες και να ενισχυθεί η ισότητα των ευκαιριών, ιδιαίτερα για τις γυναίκες."

Στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για το Συμβούλιο της Λισσαβώνας επισημάνθηκε η ύπαρξη του γερμανικού, του σκανδιναβικού, του μεσογειακού και του αγγλοσαξωνικού κοινωνικού προτύπου και παρατηρήθηκε ότι προσέφεραν διαφορετικά οικονομικά και κοινωνικά αποτελέσματα μέσω ποικιλίας μέτρων. Στον πίνακα 2 της ανακοίνωσης της Επιτροπής που προηγήθηκε του Συμβουλίου της Βαρκελώνης, παρουσιάσθηκε η πρόοδος που σημειώθηκε σε ορισμένους στόχους της Λισσαβώνας και καταδείχθηκε ότι ο μέσος όρος των καλύτερων κρατών μελών ήταν τώρα συχνά στο ύψος ή και ανώτερος του στόχου του 2010. Είναι διδακτικό να εξετασθούν ποια κοινωνικά πρότυπα παρήγαγαν αυτά τα καλύτερα, από το μέσο όρο αποτελέσματα. Το σκανδιναβικό πρότυπο φαίνεται ότι επιτυγχάνει τα καλύτερα αποτελέσματα και παράγει, αναμφίβολα, την καλύτερη ποιότητα διαβίωσης. Η ανοικτής μέθοδος συντονισμού δίνει το μέσο να επιλεγεί το καλύτερο χαρακτηριστικό κάθε προτύπου ώστε να συμβάλλει σε ανώτερα γενικά αποτελέσματα.

8.1.2. Να επιτευχθεί μαζική κατάρτιση στις τεχνολογίες της κοινωνίας των πληροφοριών

"Για να διασφαλισθεί η απασχολησιμότητα και να αποφευχθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή σε κάθε γενεά ανδρών και γυναικών."

Ενώ έχουν αναληφθεί σημαντικές πρωτοβουλίες, η ανακολουθία ευκαιριών απασχόλησης και προσόντων σε κάθε κατηγορία ηλικίας παραμένει βασικό εμπόδιο στην επίτευξη των στόχων της Λισσαβώνας και συγκεκριμένα της πλήρους απασχόλησης.

8.1.3. Να γίνει δημοφιλέστερη και να διευκολυνθεί η ανάπτυξη της επιχειρηματικής νοοτροπίας

"Δεξιότητες και απασχολησιμότητα για όλους, κίνητρα για τους επιχειρηματίες και τους εργαζόμενους και αναγνώριση της κοινωνικής αξίας των επιχειρήσεων. Με τον όρο 'επιχειρηματίες' εννοούμε τους ιδρυτές και διαχειριστές των ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας που αξιοποιούν τις νέες τεχνολογίες και απευθύνονται σε νέες αγορές."

Στη γνωμοδότηση για τη Λισσαβώνα η ΕΟΚΕ ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την κατάρτιση και την ίδρυση νέων επιχειρήσεων ως δημιουργούς νέων θέσεων απασχόλησης. Υπάρχει, βέβαια, το γενικό θέμα του επιχειρηματικού πνεύματος στις επιχειρήσεις όλων των διαστάσεων και στην κοινωνία γενικά. Στα δύο έτη μετά τη Λισσαβώνα, η Επιτροπή υπήρξαν ανέλαβε ορισμένες πρωτοβουλίες για να δημιουργηθεί ένα φιλικό περιβάλλον για την ίδρυση και επέκταση καινοτόμων επιχειρήσεων, ιδίως ΜΜΕ. Πάντως, υφίσταται η γενικότερη ανάγκη τόνωσης της επιχειρηματικής νοοτροπίας και στήριξης της επιχειρηματικής δραστηριότητας.

8.1.4. Να βοηθηθούν οι καθιερωμένες επιχειρήσεις για να προσχωρήσουν στο νέο πρότυπο

Το θέμα αυτό μπορεί να συνεπάγεται σημαντική αλλαγή σε επίπεδο επιχειρήσεων. Έχει πλέον διαπιστωθεί ότι η ανάκαμψη της αύξησης της παραγωγικότητας κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του '90 στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ σχετίζεται στενά με τη χρήση και τη διάδοση των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνίας (ΤΠΕ) που διεισδύουν σε ένα ευρύ και ολοένα αυξανόμενο σύνολο οικονομικών δραστηριοτήτων(12). Εφόσον οι ΤΠΕ διαδραματίζουν σήμερα αποφασιστικό ρόλο για τον εκσυγχρονισμό των οικονομιών, θα πρέπει να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε η διάδοσή τους να είναι η ευρύτερη δυνατή(13).

Στην παράγραφο 29 των Συμπερασμάτων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης, ζητήθηκε από τους κοινωνικούς εταίρους να θέσουν τις στρατηγικές τους στην υπηρεσία της στρατηγικής της Λισσαβώνας. "Το πολυετές πρόγραμμα το οποίο θα υποβάλουν το Δεκέμβριο 2002 θα πρέπει ήδη να περιλαμβάνει την εν λόγω συμβολή, ιδίως σε σχέση με την προσαρμοστικότητα των επιχειρήσεων όσον αφορά πτυχές όπως: συλλογικές διαπραγματεύσεις, συγκράτηση των μισθών, βελτίωση της παραγωγικότητας, συνεχής επιμόρφωση, νέες τεχνολογίες και ευέλικτη οργάνωση της εργασίας."

Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη να διευκολύνουν οι κοινωνικοί εταίροι μια τέτοια αλλαγή σε επίπεδο επιχείρησης καθώς και να δώσουν τη δυνατότητα στις ΤΠΕ να συμβάλλουν στην ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη.

Όπως επισημάνθηκε στη Βαρκελώνη, η προσεχής εαρινή διάσκεψη κορυφής θα δώσει την ευκαιρία να ελεγχθούν τα θέματα αυτά.

8.1.5. Να προσαρμοστεί η εκπαίδευση και η κατάρτιση στο νέο πρότυπο

"Μολονότι η εκπαίδευση και η κατάρτιση έχουν κεντρική σημασία για την όλη θεώρηση του νέου προτύπου γενικά, και για την απασχολησιμότητα ειδικότερα, αξίζει να σημειωθεί ότι το νέο πρότυπο απορρέει στις Ηνωμένες Πολιτείες από μία βάση χαμηλών γενικά εκπαιδευτικών επιδόσεων. Εάν έχει την υποστήριξη των κυβερνήσεων και των εταιρειών, η ΕΕ ενδέχεται να έχει την ευκαιρία να δημιουργήσει νέες ποιοτικές θέσεις απασχόλησης, καθώς και όγκο απασχόλησης, χάρη στις υψηλότερου επιπέδου εκπαιδευτικές επιδόσεις της. Οι επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελούν τη βάση της κοινωνίας της καινοτομίας και της γνώσης."

Έχουν αναληφθεί πολλές πρωτοβουλίες από την Επιτροπή στην εκπαίδευση και την κατάρτιση για τη διευκόλυνση της διαβίωσης και της απασχόλησης στην κοινωνία της γνώσης. Επειδή πρόκειται για θεμελιώδες ζήτημα, θα ήταν σκόπιμο να υπάρχει περισσότερη προσοχή και πρόοδος από πλευράς σχετικών δεικτών στην προσεχή εαρινή σύνοδο κορυφής.

8.1.6. Να αξιοποιηθεί η σταθερή ανάπτυξη υπέρ της καινοτομίας και της γνώσης

"Η πλήρης προσαρμογή της οικονομίας και της νοοτροπίας της ΕΕ στις αρχές και τους κανόνες της σταθερής ανάπτυξης θα οδηγήσει σε ριζικές αλλαγές, θεμελιώδη ασυνέχεια, καθώς και τόσο σε τεχνολογικές καινοτομίες όσο και σε καινοτομίες από πλευράς συμπεριφοράς. Αυτού του είδους οι εξελίξεις είναι λογικό επακόλουθο του νέου προτύπου."

Η ΕΟΚΕ, υιοθετώντας μια σφαιρική άποψη, προέβλεψε ήδη, στο μέρος 9 της γνωμοδότησής της για τη σύνοδο κορυφής της Λισσαβώνας, την ανάγκη για ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής και της βιώσιμης διάστασης. Σε τελική ανάλυση, θα έπρεπε να υπογραμμισθεί η ανάγκη να αναφερθεί η πολιτική ηγεσία στην κλίμακα των απαιτούμενων αλλαγών.

8.2. Ακολουθεί το πρόγραμμα για τη βιώσιμη ανάπτυξη που προτάθηκε από την ΕΟΚΕ στο σημείο 9ο της γνωμοδότησής της.

"8.2.1. Θα ήταν δύσκολο να καταστρωθεί ένα νέο πρότυπο που να μην περικλείει την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης. Θα πρέπει να είναι ένα 'βιώσιμο' πρότυπο και για να επιτευχθεί θα πρέπει να βασίζεται στην καινοτομία και τη γνώση. Ορισμένα από τα μείζονα θέματα προβληματισμού είναι:

- ο έλεγχος και η μείωση των αποβλήτων και της ρύπανσης στο έδαφος, τα ύδατα και την ατμόσφαιρα,

- η βιώσιμη χρήση του εδάφους και των υδάτων για σκοπούς που σχετίζονται με τη γεωργία, τη δασοκομία, την κηπουρική, την αστικοποίηση, την εκβιομηχάνιση, τις μεταφορές, τον τουρισμό και τον αθλητισμό,

- η ανάπτυξη βιώσιμων πηγών καυσίμων και η χρήση οργανικών καυσίμων και άλλων περιορισμένων φυσικών πόρων.

- το γεγονός ότι θα πρέπει να βελτιωθεί η ισορροπία μεταξύ ζήτησης και βιωσιμότητας στην παραγωγή τροφίμων σε γη και θάλασσα, με αυξημένη την προσοχή στην ποιότητα της τροφικής αλυσίδας.

- η βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών μεταφορών, η οποία θα πρέπει να υποστηρίζεται από μία ορθολογικότερη προσέγγιση της πολεοδομίας και της χωροταξίας."

8.3. Η ΕΟΚΕ συνιστά την ανωτέρω δομή ως ένα τρόπο υλοποίησης των προτεραιοτήτων της Επιτροπής που είναι περισσότερο θεωρητικές, λιγότερο συγκεκριμένες και στοχοθετημένες:

- καταπολέμηση των κλιματικών μεταβολών,

- διασφάλιση βιώσιμων μεταφορών,

- αντιμετώπιση απειλών για τη δημόσια υγεία,

- πιο υπεύθυνη διαχείριση των φυσικών πόρων.

8.4. Από το Γκέτεμποργκ, η Επιτροπή ανέλαβε αριθμό πρωτοβουλιών με σκοπό να προστεθεί η περιβαλλοντική πτυχή. Η ΕΟΚΕ τονίζει και πάλι ότι το κύριο πρόβλημα είναι η βιωσιμότητα όλων των πτυχών. Σχετικά, επαναλαμβάνονται αποσπάσματα από τη γνωμοδότηση για την βιωσιμότητα:

"8.4.1. Η ανάπτυξη της σχετικής βάσης γνώσεων παρέχει τα μέσα για καλύτερο χειρισμό της βιωσιμότητας. Ευκαιρίες για την πραγματοποίηση έρευνας τόσο από το κράτος όσο και από τον ιδιωτικό τομέα υπάρχουν, είναι ωστόσο επιβεβλημένο το κράτος να αναλάβει πρωτοβουλίες.

8.4.2. Υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες να δημιουργηθούν θέσεις απασχόλησης με την αξιοποίηση των τεχνολογιών υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος και της βιώσιμης ανάπτυξης.

8.4.3. Για να αντιμετωπισθούν τα θέματα που διατυπώνονται στο σημείο 8.1. ανωτέρω θα χρειαστούν καινοτομίες τεχνικού, βιομηχανικού και πολιτιστικού χαρακτήρα, καθώς και καινοτομίες στον τομέα της συμπεριφοράς. Οι επιτυχείς καινοτομίες θα οδηγήσουν στην αναζωογόνηση των υφιστάμενων επιχειρήσεων, καθώς και στη σύσταση νέων και επιτυχημένων ΜΜΕ. Τα κράτη μέλη θα χρειαστεί να θεσπίσουν τα κατάλληλα κίνητρα, αλλά και να χρησιμοποιήσουν και την πειθώ τους, προκειμένου να δώσουν ώθηση στις καινοτομίες αυτές.

8.4.4. Οι προοπτικές για ένα βιώσιμο οικονομικό, οικολογικό και κοινωνικά σταθερό μέλλον θα βελτιωθούν εάν οικοδομηθεί και αναπτυχθεί περαιτέρω μία ευρεία βάση τεχνολογικής και οργανωτικής εμπειρογνωμοσύνης. Μία από τις προϋποθέσεις είναι να υφίσταται ένα λειτουργικό και αποτελεσματικό σύστημα καινοτομίας στο οποίο η αλληλεπίδραση μεταξύ έρευνας και εκπαίδευσης, μεταξύ κατάρτισης, παραγωγής και οργάνωσης και μεταξύ μεταφοράς τεχνολογιών και κρατικών πολιτικών στον τομέα της καινοτομίας να λαμβάνει ποικίλες μορφές.

8.4.5. Για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο να ενισχυθεί στην Ευρώπη περισσότερο, σε βάθος και σε εύρος, η έρευνα και ανάπτυξη ως φυτώριο και βάση κάθε μελλοντικής καινοτομίας(14). Συγχρόνως, θα πρέπει οι σχετικές σταδιοδρομίες να καταστούν ελκυστικές ώστε να προσελκύουν το ενδιαφέρον των πλέον ταλαντούχων και να τους προτρέπουν να παραμείνουν στην Ευρώπη. Στο επίπεδο της σχολικής εκπαίδευσης θα πρέπει να υπάρχουν καθηγητές υψηλής κατάρτισης για τα μαθηματικά και τις θετικές επιστήμες (και ενδεχομένως στην τεχνολογία).

8.4.6. Η Σύνοδος Κορυφής της Λισσαβώνας θα πρέπει να αναθέσει στην Επιτροπή την ευθύνη της εξέτασης των θεμάτων που αναφέρονται στο σημείο 8.1. (σημείο 9.1 της αρχικής γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ) στο πλαίσιο των υφιστάμενων προγραμμάτων και των δεσμεύσεων που έχουν ήδη αναληφθεί έτσι ώστε το Συμβούλιο να μπορέσει να εξετάσει το ενδεχόμενο περαιτέρω δράσεων με στόχο να διασφαλισθεί ότι το νέο πρότυπο θα είναι βιώσιμο."

9. Συμπεράσματα

9.1. Έχουμε την άποψη ότι έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος σε πολλούς τομείς, ιδίως εκεί όπου η Επιτροπή ανέλαβε την πρωτοβουλία.

9.2. Έχουμε την άποψη ότι σε τομείς όπου χρειάζεται πολιτική πρωτοβουλία, μόνον ορισμένα κράτη μέλη έχουν πραγματοποιήσει την απαραίτητη πρόοδο. Ειδικότερα, καλούμε τους πολιτικούς να ενσωματώσουν την περιβαλλοντική προστασία και τη βιωσιμότητα σε όλες τις σημαντικές πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν για κάθε τομέα. Ορισμένα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν εάν τα υφιστάμενα κοινωνικά τους πρότυπα είναι βιώσιμα.

9.3. Η ΕΟΚΕ παρέλαβε την Ανακοίνωση της Επιτροπής(15) με τίτλο "Παραγωγικότητα: το κλειδί για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών οικονομιών και επιχειρήσεων". Στο κείμενο αυτό, η ίδια η Επιτροπή υπογραμμίζει την πρόκληση και τη σημασία επίτευξης των στόχων της Λισσαβώνας. Η ΕΟΚΕ θα επεξεργαστεί εν ευθέτω χρόνω σχετική γνωμοδότηση.

9.4. Η πρόοδος στη στρατηγική της Λισσαβώνας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανοικτή μέθοδο συντονισμού και από την πρόοδο που σημειώνεται σε κάθε εαρινή σύνοδο κορυφής καθώς και την συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στην κοινωνική σύνοδο που προηγείται της εαρινής. Η διεργασία αυτή χρειάζεται αντικειμενική εκτίμηση ενόψει της εαρινής συνόδου κορυφής του 2003 όταν το χρονοδιάγραμμα της Λισσαβώνας θα έχει υλοποιηθεί κατά 30 %. Η ΕΟΚΕ θα υποβάλει έκθεση στο Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο πριν από την εαρινή σύνοδο κορυφής το 2003.

9.5. Στη γνωμοδότηση που υπεβλήθη στο Συμβούλιο της Λισσαβώνας, η ΕΟΚΕ έθεσε το ερώτημα μήπως προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις της νέας συγκυρίας, χρειαζόμαστε μάλλον ένα νέο πρότυπο διακυβέρνησης. Είναι σαφές ότι το εν λόγω ερώτημα πρέπει να τεθεί εκ νέου, εάν θέλουμε να αναληφθεί η απαιτούμενη δράση προκειμένου να πραγματωθεί η Προοπτική της Λισσαβώνας. Το νέο πρότυπο θα πρέπει να προσδιορισθεί από τη Συνέλευση για το Μέλλον της Ευρώπης. Τούτο είναι και το αίτημα της ΕΟΚΕ προς τη Συνέλευση.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) EE C 117 της 26.4.2000, σ. 62.

(2) COM(2002) 14 τελικό.

(3) Πηγή: Έκθεση για την Ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα 2001, σ. 19.

(4) Πηγή: Eurostat, 2002.

(5) Πηγή: ΟΟΣΑ 2000.

(6) COM(2002) 206 τελικό. Τμήμα 4, 4η παράγραφος.

(7) Ευρωπαϊκή Έκθεση για τον ανταγωνισμό 2002, Κεφάλαιο ΙΙΙ.

(8) COM(2002) 206 τελικό. Τμήμα 5, 6η παράγραφος.

(9) ΕΕ C 117 της 26.4.2000.

(10) EE C 94 της 10.4.2002.

(11) EE C 21 της 17.9.2002.

(12) COM(2002) 262 τελικό - Μέρος 3, 2η παράγραφος.

(13) COM(2002) 262 τελικό - Μέρος 3, τελευταία παράγραφος.

(14) Βλ. επίσης την ανακοίνωση της Επιτροπής 'Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης', COM(2000) 6 τελικό.

(15) COM(2002) 262 τελικό.