Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Το μέλλον της πολιτικής της συνοχής ενόψει της διεύρυνσης και της μετάβασης στην οικονομία της γνώσης"

(2002/C 241/13)

Την 1η Μαρτίου 2001 και σύμφωνα με το άρθρο 23, εδάφιο 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση σχετικά με τη "2η έκθεση για την οικονομική και κοινωνική συνοχή" με το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε την πρόσθετη γνωμοδότηση του στις 25 Ιουνίου 2002 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Malosse.

Κατά τη 292η σύνοδο ολομέλειας της 17ης και 18ης Ιουλίου 2002 (συνεδρίαση της 17ης Ιουλίου) η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 127 ψήφους υπέρ, 1 κατά και με 1 αποχή, την ακόλουθη πρόσθετη γνωμοδότηση.

1. Περίληψη

Α. Η προοπτική της διεύρυνσης της ΕΕ στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και η μετάβαση της κοινωνίας μας προς την οικονομία της γνώσης δημιουργούν νέες συνθήκες για την εφαρμογή της πολιτικής της συνοχής στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Β. Οι νέες αυτές συνθήκες νομιμοποιούν ακόμη περισσότερο τη χάραξη μιας πιο φιλόδοξης πολιτικής της συνοχής, που θα έχει ως στόχο να καταστήσει τη διευρυμένη Ένωση έως το 2010 την πιο ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης στον κόσμο.

Γ. Η ομάδα μελέτης του τμήματος "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή", που ανέλαβε την προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, μετέβη σε μία περιφέρεια της ΕΕ του Στόχου 1 (την Ανδαλουσία) και σε μία περιφέρεια υποψήφιας χώρας (στα ανατολικά της Σλοβακίας), με σκοπό να διοργανώσει ακροάσεις των τοπικών οικονομικών και κοινωνικών δυνάμεων και να αντιπαραβάλει έτσι τις αναλύσεις της με τις πραγματικές επιτόπιες καταστάσεις.

Δ. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη για την αναγκαιότητα μιας βαθιάς μεταρρύθμισης των αρχών, των γενικών όρων, των προτεραιοτήτων και των συγκεκριμένων τρόπων εφαρμογής της πολιτικής της συνοχής.

E. Αυτή η μεταρρύθμιση πρέπει να μεταφραστεί επίσης στην αναθεώρηση των κριτηρίων επιλεξιμότητας, τα οποία, εκτός από τα συνήθη ποσοστά, πρέπει να περιλαμβάνουν και άλλες παραμέτρους όπως η απομάκρυνση, η απομόνωση, το έλλειμμα παιδείας και επιχειρηματικού πνεύματος και η ανυπαρξία καλά διαρθρωμένης κοινωνίας των πολιτών.

ΣΤ. Η προετοιμασία της μεταρρύθμισης θα πρέπει να μπορεί να στηριχτεί σε ένα έγγραφο αναφοράς, που θα παρέχει μια συνολική θεώρηση της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης των περιφερειών και των κρατών μελών μετά τη διεύρυνση. Αυτό το διερευνητικό έγγραφο συντάσσεται από την Επιτροπή και αναμένεται να είναι έτοιμο στις αρχές του 2004.

Ζ. Χωρίς να επιδιώκει την ενοποίηση, η πολιτική της συνοχής οφείλει να ενθαρρύνει τις τοπικές και εθνικές πρωτοβουλίες για την υπερπήδηση των διαρθρωτικών μειονεκτημάτων και τη δημιουργία ευνοϊκού κλίματος για την ανάπτυξη και την ευημερία. Οι παρεμβάσεις αυτές πρέπει να προχωρούν πιο πέρα από την απλή χρηματοδοτική ενίσχυση και να ενθαρρύνουν ιδιαίτερα το επιχειρηματικό πνεύμα και τη σύμπραξη δημόσιου/ιδιωτικού τομέα. Πρέπει επίσης να αποφεύγουν τη δημιουργία πνεύματος εξάρτησης από τις ενισχύσεις και στρεβλώσεων του ανταγωνισμού.

Η. Η στενότερη συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών δυνάμεων, αρχής γενομένης από τη βελτίωση της ενημέρωσης, θα συντελέσει στην καλύτερη εξισορρόπηση μεταξύ των πραγματικών αναγκών και των παρεμβάσεων της Ένωσης. Η δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέρ της συνοχής πρέπει να είναι πιο ορατή.

Θ. Η ανάπτυξη των ικανοτήτων ορθής διακυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, η παιδεία με την ευρύτερη έννοια και οι βασικές υποδομές θα πρέπει να αποτελέσουν τις τρεις μεγάλες προτεραιότητες μιας νέας πολιτικής της συνοχής. Οι προτεραιότητες αυτές θα λαμβάνουν υπόψη την επιτακτική ανάγκη της αειφόρου ανάπτυξης.

Ι. Επιβάλλεται η απλούστευση των ευρωπαϊκών διαδικασιών. Η ΕΟΚΕ έχει επεξεργαστεί συγκεκριμένες προτάσεις για νέες μεθόδους δράσης, βασισμένες στις αρχές της διαφάνειας, της συμμετοχής και του εκσυγχρονισμού.

Κ. Η δημιουργία ενός ενιαίου ταμείου, αρκετά ευέλικτου ώστε να προσαρμόζεται στις κατά τόπους ανάγκες, θα συντελούσε στην απλούστευση της χρήσης του και θα εξασφάλιζε επίσης μεγαλύτερη ορατότητα. Το ταμείο αυτό θα πρέπει να συμπληρωθεί με μια διευκόλυνση άμεσα προσιτή στους φορείς, που θα ενθαρρύνει τις συμπράξεις και τη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών. Για άλλες πολιτικές μη εδαφικής φύσεως ή για ειδικά ζητήματα, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν χωριστά χρηματοδοτικά μέσα.

Λ. Ένας πολύ καταναγκαστικός προγραμματισμός θα πρέπει να αντικατασταθεί από συμβάσεις στόχων, που θα συμπεριλαμβάνουν τη συμμετοχή εθνικών και τοπικών πολιτικών πόρων, όπως επίσης και ιδιωτικών επενδύσεων και επιστρεπτέων ενισχύσεων.

Μ. Η ΕΟΚΕ ζητά να χορηγηθούν επαρκή μέσα για την πολιτική της συνοχής, αλλά με την απαραίτητη ευελιξία που θα προάγει την ποιότητα των έργων. Θα πρέπει να διενεργηθεί μια συγκριτική ποιοτική αξιολόγηση και να εξασφαλιστεί η συνοχή με τις γενικές προτεραιότητες της ΕΕ και ο σεβασμός των αρχών της καλής διαχείρισης των δημόσιων πόρων.

2. Το πλαίσιο της πρόσθετης γνωμοδότησης πρωτοβουλίας: Ένα νέο περιβάλλον για την πολιτική της συνοχής

2.1. Σε μία πρώτη γνωμοδότηση που υιοθέτησε στη σύνοδο ολομέλειας της 25ης Απριλίου 2001(1), η ΕΟΚΕ έδωσε μια πρώτη πολιτική απάντηση, παρέχοντας έτσι τη συμβολή της στο Φόρουμ για τη Συνοχή που διοργάνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 21 και 22 Μαΐου 2001. Η γνωμοδότηση αυτή υποστηρίζει ευρέως την αρχή μιας πολιτικής της συνοχής ανανεωμένης και εφοδιασμένης με συμπληρωματικά μέσα προκειμένου να αντεπεξέλθει στις συνέπειες της διεύρυνσης.

2.2. Η παρούσα πρόσθετη γνωμοδότηση φιλοδοξεί να συνεχίσει και να εμβαθύνει τον προβληματισμό της ΕΟΚΕ, με βάση τις πληροφορίες που περιέχονται στη "Δεύτερη έκθεση για τη συνοχή"(2) και στην "Πρώτη έκθεση προόδου σχετικά με την οικονομική και κοινωνική συνοχή"(3). Λαμβάνει επίσης υπόψη τις περιοδικές εκθέσεις της Επιτροπής για τις υποψήφιες χώρες. Πράγματι, η προοπτική της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 2004, σε 25 χώρες (και, πιο μακροπρόθεσμα, ίσως σε περισσότερες) θέτει το θεμελιώδες ζήτημα των αναφορών, των στόχων, των προτεραιοτήτων και των μεθόδων της πολιτικής της συνοχής, όταν μάλιστα οι νεοεισερχόμενες χώρες είναι, στη μεγάλη πλειοψηφία τους, πολύ λιγότερο ανεπτυγμένες από τα σημερινά κράτη μέλη. Το κατά κεφαλήν εισόδημα των σημερινών υποψηφίων χωρών είναι γενικά πολύ πιο χαμηλό από το μέσο επίπεδο της ΕΕ, ενώ ενίοτε, για ορισμένες περιφέρειες ή χώρες, μετά βίας φτάνει το 1/4 του κοινοτικού μέσου όρου.

2.3. Η παρούσα πρόσθετη γνωμοδότηση φιλοδοξεί επίσης να επεκτείνει τον προβληματισμό και στις συνέπειες που θα έχει για την πολιτική της συνοχής η μετάβαση στην οικονομία της γνώσης. Πράγματι, η ΕΟΚΕ συμμερίζεται τους γενικούς στόχους της Ένωσης και, ιδιαίτερα, τον στόχο που έθεσε στη Σύνοδο Κορυφής της Λισαβόνας τον Μάρτιο του 2000 να γίνει έως το 2010 "η μεγαλύτερη οικονομία της γνώσης στον κόσμο".

2.3.1. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ αποδίδει επίσης μεγάλη σημασία στις λεγόμενες διαδικασίες του Κάρντιφ, του Λουξεμβούργου και του Γκέτεμποργκ, που διευρύνουν την έννοια της εδαφικής και της οικονομικής συνοχής στην κοινωνική της διάσταση, στις δράσεις υπέρ της απασχόλησης και στην αειφόρο ανάπτυξη.

2.3.2. Η ΕΟΚΕ συγκαταλέγει επίσης στις προτεραιότητές της τον Ευρωπαϊκό Χάρτη των Μικρών Επιχειρήσεων, που υιοθετήθηκε στη Σύνοδο Κορυφής της Φέιρα και δίνει έμφαση στην καθοριστική συμβολή του επιχειρηματικού πνεύματος στη δυνητική ανάπτυξη της Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη υποστήριξης και ενίσχυσης των υφισταμένων επιχειρήσεων.

2.4. Ο προβληματισμός της ΕΟΚΕ θα πρέπει επίσης να ενταχθεί στο ακόμη ευρύτερο πλαίσιο των εργασιών της Συνέλευσης για το μέλλον της Ευρώπης, που ξεκίνησαν στις 28 Φεβρουαρίου 2002. Η ΕΟΚΕ, που εκπροσωπείται στη Συνέλευση με τρεις παρατηρητές, θέλει να παράσχει μια πρωτότυπη συμβολή, προκειμένου να εισακουσθεί η φωνή των οικονομικών και κοινωνικών οργανώσεων της ευρωπαϊκής κοινωνίας των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των υποψήφιων για ένταξη χωρών, με τις οποίες η ΕΟΚΕ έχει αναπτύξει πολύ τακτικές επαφές.

2.5. Προκειμένου να εμπλουτίσει τον προβληματισμό της ακούγοντας τις αναλύσεις των τοπικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, η ομάδα μελέτης του τμήματος "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή", που έχει αναλάβει την προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, μετέβη στην Ανδαλουσία, επιλέξιμη σήμερα περιφέρεια του Στόχου 1 των διαρθρωτικών πολιτικών και του Ταμείου Συνοχής και μία από τις περιφέρειες της Ευρώπης που ενδιαφέρονται περισσότερο για την πολιτική συνοχής, προκειμένου να διοργανώσει με το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο της Ανδαλουσίας μια κοινή ακρόαση στις 20 και 21 Σεπτεμβρίου 2001(4).

2.6. Βάσει του ίδιου σκεπτικού, η ομάδα μελέτης μετέβη στις 7 και 8 Μαρτίου 2002 στο Πρέσοφ, στα ανατολικά της Δημοκρατίας της Σλοβακίας, όπου ακροάστηκε τοπικές οργανώσεις προερχόμενες από τον οικονομικό και κοινωνικό χώρο και από την κοινωνία των πολιτών, προκειμένου να εξακριβώσει τον βαθμό ενημέρωσής τους σχετικά με τις κοινοτικές πολιτικές και τις εμπειρίες τους με τους προενταξιακούς πόρους και να εκτιμήσει επίσης τις προσδοκίες τους από την πολιτική συνοχής μετά την ένταξη της χώρας τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση(5).

3. Οι διαπιστώσεις

3.1. Ο θεμελιώδης ρόλος της πολιτικής της συνοχής

3.1.1. Η πολιτική της συνοχής θα διαδραματίσει θεμελιώδη ρόλο για τις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η οικονομική τους υστέρηση και η παλαιότητα των υποδομών τους αποτελούν σήμερα πολύ γνωστή πραγματικότητα, που δικαιολογεί πλήρως την εφαρμογή της πολιτικής της συνοχής αμέσως μετά την προσχώρησή τους στην Ένωση.

3.1.2. Διαπιστώνεται επίσης, ακόμα και στο εσωτερικό υποψήφιων χωρών όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Τσεχική Δημοκρατία ή η Σλοβακία, αύξηση των περιφερειακών διαφορών. Έτσι, στη Σλοβακία, στην περιφέρεια της Μπρατισλάβα το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ πλησιάζει τον κοινοτικό μέσον όρο (95 %) με χαμηλό ποσοστό ανεργίας (6,6 %), ενώ στα ανατολικά της χώρας, όπως στην περιφέρεια του Πρέσοφ, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ μόλις που φθάνει το 39 % του κοινοτικού μέσου όρου, ενώ το ποσοστό ανεργίας σε ορισμένους τομείς ξεπερνά το 50 %.

3.1.3. Για τα σημερινά κράτη μέλη, η πολιτική της συνοχής εξακολουθεί να έχει μεγάλη σημασία. Κατά πρώτον, η προσήλωση των περιφερειών του Στόχου 1 στις πολιτικές συνοχής αποτελεί μείζον πολιτικό γεγονός. Έτσι, στην Ανδαλουσία οι οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις, ενώ αναγνωρίζουν την ανάγκη ριζικών μεταβολών στην πολιτική συνοχής, τη θεωρούν πάντως βασική συνιστώσα της Ένωσης και δεν θα διανοούνταν να τη στερηθούν, όσο παραμένει σημαντική η διαρθρωτική τους υστέρηση έναντι των άλλων περιφερειών της Ένωσης.

3.1.4. Έπειτα, ορισμένες από τις περιφέρειες που ωφελούνται σήμερα από την πολιτική συνοχής, αλλά κινδυνεύουν αύριο να παραμεριστούν, αντιμετωπίζουν ακόμη σοβαρές εσωτερικές δυσκολίες ως προς την εδαφική τους συνοχή, μολονότι έχει μειωθεί σημαντικά η αναπτυξιακή τους υστέρηση σε σχέση με τον κοινοτικό μέσον όρο. Έτσι, τα παραδοσιακά κριτήρια επιλεξιμότητας (κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, ποσοστό ανεργίας) δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τις δυσκολίες διαρθρωτικής, γεωγραφικής ή πολιτιστικής φύσεως.

3.1.5. Εξάλλου, κατά τα τελευταία πέντε έτη, παρατηρείται ότι οι διαφορές ανάπτυξης στο εσωτερικό ορισμένων χωρών που δεν είναι από τις μικρότερες (Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο) ακολουθούν μάλλον ανοδική πορεία. Οι διαφορές αυτές θα ήταν ακόμη μεγαλύτερες χωρίς την παρέμβαση των διαρθρωτικών πολιτικών και της πολιτικής της συνοχής, λόγω της έντονης τάσης για πόλωση της οικονομικής ανάπτυξης στις πλουσιότερες περιοχές. Όμως, η διαρθρωτική πολιτική θα πρέπει να είναι κατανοητή, πράγμα που απέχει πολύ από την πραγματικότητα σήμερα σε πολλά κράτη μέλη, κυρίως λόγω της μεγάλης της πολυπλοκότητας, η οποία συχνά μεταβάλλεται σε αδιαφάνεια! Είναι ουσιώδες να αναρωτηθούμε ποια είναι η προστιθέμενη αξία της ευρωπαϊκής πολιτικής της συνοχής για αυτές τις περιφέρειες. Εκ πρώτης όψεως, η παρέμβαση της ΕΕ θα μπορούσε να δικαιολογηθεί στο όνομα της σύμπραξης, της δικτύωσης και της ανταλλαγής εμπειριών πέρα από τα εθνικά πλαίσια.

3.1.6. Η κοινωνική συνοχή είναι εξίσου σημαντική με την εδαφική, σύμφωνα με τις απόψεις που γίνονται από όλους δεκτές στην ΕΟΚΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η δεύτερη ετήσια έκθεση και η πρώτη έκθεση προόδου περιέχουν μάλλον ανησυχητικά στοιχεία, αφού κάνουν λόγο για αύξηση των διαφορών και ιδιαίτερα του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ύπαρξη, κατά το έτος αναφοράς 1997, σημαντικών ποσοστών του πληθυσμού κάτω από το διεθνές κατώφλι της φτώχειας, ποσοστών που πλησιάζουν το 20 % σε ορισμένα κράτη μέλη (22 % στο Ηνωμένο Βασίλειο, 22 % στην Ελλάδα, 23 % στην Πορτογαλία) θα έπρεπε να ανησυχήσει περισσότερο τους αρμόδιους πολιτικούς της Ένωσης. Πράγματι, πώς μπορεί να αξιώνει η ΕΕ να καταστεί η μεγαλύτερη οικονομία της γνώσης στον κόσμο με έναν τόσο σημαντικό αριθμό αποκλεισμένων;

3.1.7. Τέλος - και η σκέψη αυτή ισχύει για τους Στόχους 2 και 3 της πολιτικής της συνοχής - κρίνεται σκόπιμο να συμμετάσχουν οι περιφέρειες όλων των κρατών μελών, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της μεγαλύτερης προσχώρησης των πολιτών στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Ωστόσο, από την άποψη αυτή, τα ζητήματα της ορατότητας και της κοινοτικής προστιθέμενης αξίας μοιάζουν πολύ πιο σημαντικά από αυτό καθαυτό το ποσό που ενδέχεται να προταθεί για τις ευρωπαϊκές ενισχύσεις.

3.2. Η αποποίηση της βοήθειας

3.2.1. Πρέπει να πούμε εδώ καθαρά ότι ο στόχος μιας πολιτικής της συνοχής δεν μπορεί να είναι η εξάλειψη των αποκλίσεων ή η εξομοίωση των αναπτυξιακών επιπέδων. Πάντα θα υπάρχουν, για αντικειμενικούς και υποκειμενικούς λόγους, ορισμένες περιφέρειες που θα ευημερούν περισσότερο από άλλες. Στόχος της πολιτικής της συνοχής πρέπει να παραμείνει, αφενός, η ελάττωση των επιπτώσεων των διαρθρωτικών μειονεκτημάτων (απομακρυσμένος, νησιωτικός χαρακτήρας κ.λπ.) και, αφετέρου, η αξιοποίηση των οικονομικών δυνατοτήτων και των τοπικών πρωτοβουλιών. Η πραγματική ανάπτυξη είναι στα χέρια των πληθυσμών, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των δημόσιων φορέων και των επιχειρηματιών.

3.2.2. Πρέπει να εξακολουθήσει να λαμβάνεται μέριμνα ώστε οι ευρωπαϊκές ενισχύσεις να αποτελούν κίνητρα για δράση και όχι να εξελίσσονται σε μορφή βοήθειας ή εξάρτησης. Πράγματι, η πείρα που έχει αποκτηθεί σε ορισμένα από τα σημερινά κράτη μέλη μάς προτρέπει να υποδείξουμε στις υποψήφιες χώρες ότι το μέλλον τους εξαρτάται αποκλειστικά από τις ίδιες και από την ικανότητα πρωτοβουλίας των πολιτών και των οικονομικών και κοινωνικών τους φορέων, έστω και αν η κοινοτική χρηματοδοτική στήριξη μπορεί να διαδραματίσει επιταχυντικό και καταλυτικό ρόλο.

3.2.3. Το θέμα της ορθής χρήσης των ενισχύσεων φαίνεται εξίσου θεμελιώδες για χώρες με ιδιαίτερα περιορισμένες διοικητικές ικανότητες, οι οποίες αντιμετωπίζουν και πολύ σοβαρά προβλήματα διαφθοράς. Θα πρέπει, λοιπόν, να ενισχυθεί η αξιολόγηση και ο έλεγχος των δράσεων που αναλαμβάνονται από την Ένωση και να προβλεφθούν ακόμη και κυρώσεις για τις σοβαρότερες περιπτώσεις, υπό τον όρο ότι δεν θα θίγονται οι ενδιαφερόμενοι πληθυσμοί.

3.3. Μία μεγάλη αδυναμία: η ανεπαρκής συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών φορέων

3.3.1. Η ενεργός συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και η ενίσχυση των δυνατοτήτων των οργανώσεων που τη συνθέτουν αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για μια καλή χρήση των διαρθρωτικών πολιτικών ενόψει μιας βιώσιμης περιφερειακής ανάπτυξης. Η συμμετοχή των μη κρατικών φορέων πρέπει να είναι αποτελεσματική σε όλες τις φάσεις των εφαρμοζόμενων δράσεων: σύλληψη, εφαρμογή και αξιολόγηση. Από την άποψη αυτή, είναι προφανές ότι ο απολογισμός της κοινοτικής πολιτικής είναι απογοητευτικός. Υποβάλλονται πολλές διαμαρτυρίες για ανεπαρκή συμμετοχή στις κοινοτικές πολιτικές, πράγμα που επηρεάζει αρνητικά την ορατότητα, τη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα της πολιτικής της συνοχής.

3.3.2. Σημειωτέον ότι αυτή η διαπίστωση αποδεικνύεται εξίσου ακριβής και για τις υποψήφιες χώρες, όπου η πολύ μικρή ανάπτυξη των τοπικών οργανώσεων χρησιμεύει ως πρόσχημα για την έλλειψη διαφάνειας και για την σχεδόν παντελή απουσία συμμετοχής των μη κυβερνητικών φορέων στην εφαρμογή των προενταξιακών ενισχύσεων. Επιπλέον, η χρήση των προενταξιακών προγραμμάτων, η έναρξη των οποίων έχει ήδη υποστεί σημαντικές καθυστερήσεις, κινδυνεύει να επιβραδυνθεί, αν οι φορείς αυτοί δεν κινητοποιηθούν εγκαίρως για να υποβάλουν σχέδια.

3.4. Η ανάγκη για νέες προτεραιότητες

3.4.1. Έχει πρωταρχική σημασία να προσαρμοστεί η πολιτική της συνοχής στους μεγάλους στρατηγικούς στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδίως στις λεγόμενες διαδικασίες του Κάρντιφ, του Λουξεμβούργου, της Λισσαβώνας και του Γκέτεμποργκ, στις οποίες η πρόσφατη Σύνοδος Κορυφής της Βαρκελώνης τον Μάρτιο του 2002 επιχείρησε να προσδώσει συνοχή. Τόσο οι δεσμεύσεις του Ευρωπαϊκού Χάρτη για τις Μικρές Επιχειρήσεις όσο και οι σκέψεις σχετικά με την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών, που επαναδιατυπώθηκαν στη Βαρκελώνη, πρέπει να ενσωματωθούν επίσης στη συζήτηση για τις προτεραιότητες. Η ΕΟΚΕ είναι υπέρ δεσμευτικών προσανατολισμών που θα ενσωματώνουν τις πολιτικές προτεραιότητες της Ένωσης και θα καθοριστούν με συνεργασία των κρατών μελών, της Επιτροπής των Περιφερειών και της ΕΟΚΕ.

3.4.2. Ενώ η δημόσια εξουσία τείνει σχεδόν παντού να επικεντρωθεί εκ νέου στα βασιλικά της προνόμια εις βάρος της άμεσης οικονομικής δράσης, η κοινοτική παρέμβαση θα πρέπει να επικεντρωθεί επίσης στα ουσιώδη, δηλαδή στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που να ευνοεί την οικονομική δραστηριότητα και την καινοτομία: πρώτα με τις βασικές υλικές και άυλες υποδομές με την ευρεία έννοια και έπειτα με τη βελτίωση των ανθρώπινων πόρων.

3.4.3. Οι άμεσες επιδοτήσεις στις επιχειρήσεις μπορούν να προκαλέσουν αρνητικά αποτελέσματα: μετεγκατάσταση των επιχειρήσεων σε άλλη περιοχή, "κυνήγι των επιδοτήσεων" και στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Η καινοτομία εξαρτάται πολύ περισσότερο από τις ικανότητες των ατόμων και του περιβάλλοντος γενικότερα παρά από τις επιδοτήσεις. Οι επιχειρήσεις, ιδίως οι μικρομεσαίες, επιζητούν στις μέρες μας να διαθέτουν ποιοτικές βασικές υποδομές και καλό επίπεδο εκπαίδευσης και προσόντων προσαρμοσμένων στις ανάγκες τους.

3.4.4. Η κοινωνική συναίνεση μέσω του διαλόγου, όπως και η ύπαρξη αυτόνομων και καλά διαρθρωμένων οργανώσεων σύνδεσης με την κοινωνία, οι οποίες θα μπορούν να παρέχουν υπηρεσίες γενικού συμφέροντος όπως εκπροσώπηση και πληροφόρηση, μπορούν να θεωρηθούν σήμερα πολύ πιο πρόσφορες προϋποθέσεις για την οικονομική ανάκαμψη από ό,τι οι επιδοτήσεις.

3.4.5. Η προοπτική μιας αειφόρου ανάπτυξης, επίκεντρο της νέας στρατηγικής που υιοθετήθηκε στη Σύνοδο Κορυφής του Γκέτεμποργκ την περασμένη άνοιξη, υποστηρίζεται καταρχήν από όλες τις οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις. Θα πρέπει να επισημανθούν όλες οι συνέπειες αυτού του γεγονότος. Αφενός, στην επιλογή των μέσων μεταφοράς και των οδών επικοινωνίας θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το επιτακτικό αίτημα της αειφόρου ανάπτυξης. Οι οδικές μεταφορές δεν μπορούν πλέον να παρουσιάζονται ως μοναδική λύση για τα προβλήματα πρόσβασης και γεωγραφικής απομόνωσης. Οι σιδηροδρομικές και οι πλωτές μεταφορές, ιδίως για τα εμπορεύματα, θα πρέπει να προτιμούνται όσο το δυνατόν περισσότερο. Αφετέρου, η αναγκαστική πορεία ορισμένων ευρωπαϊκών περιφερειών προς τον μαζικό τουρισμό, με την υποχρέωση της κατασκευής δαπανηρών υποδομών, που χρησιμοποιούνται μόνο κατά τη διάρκεια μιας σύντομης περιόδου του έτους, μπορεί να δημιουργήσει αντιδράσεις απόρριψης εκ μέρους του πληθυσμού. Η συνέχιση αυτής της δραστηριότητας θα πρέπει να συνοδευτεί με πιο λεπτομερείς αναλύσεις σχετικά με την ενσωμάτωσή της στον τοπικό ιστό και τις επιπτώσεις της στο περιβάλλον.

3.4.6. Είναι σημαντικό να αξιολογηθούν οι προτεραιότητες και οι μέθοδοι δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με το θέμα της οικονομίας της γνώσης. Σύμφωνα με τη δεύτερη έκθεση για τη συνοχή, στο 14 % της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης συγκεντρώνεται το 50 % της παραγωγής πλούτου και τα Ύ των δαπανών για έρευνα και ανάπτυξη. Μία από τις προκλήσεις της πολιτικής της συνοχής θα μπορούσε να είναι η διευκόλυνση της διάδοσης των νέων τεχνολογιών και η συνακόλουθη αύξηση των δυνατοτήτων των λιγότερο ευνοημένων περιφερειών να αποκτήσουν πρόσβαση στην οικονομία της γνώσης. Σε μια περιφέρεια σαν την Ανδαλουσία, υπάρχει ευρεία συναίνεση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων όσον αφορά την προτεραιότητα που πρέπει να δοθεί σε συντονισμένες προσπάθειες να αποφευχθεί η καθυστέρηση σε θέματα χρήσης των τεχνολογιών των πληροφοριών και να μην επαναληφθούν τα σφάλματα του παρελθόντος, όταν η περιφέρεια αυτή δεν ήξερε ή δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στην βιομηχανική εποχή.

3.4.7. Σε ό,τι αφορά την οικονομία της γνώσης, η εκπαίδευση και η κατάρτιση κατέχουν κεντρική θέση. Ο διαχωρισμός, υπόλειμμα του παρελθόντος, της επαγγελματικής κατάρτισης - που είναι επιλέξιμη από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο - από την εκπαίδευση - που δεν είναι επιλέξιμη - είναι εντελώς παρωχημένος στις μέρες μας, τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση τάσσεται, πολύ σωστά, υπέρ της εκπαίδευσης/κατάρτισης καθ' όλη τη διάρκεια του βίου. Το ερώτημα αυτό τίθεται με ιδιαίτερη οξύτητα στις υποψήφιες χώρες, όπου οι ανάγκες επαγγελματικού αναπροσανατολισμού και επαγγελματικής επιμόρφωσης είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Σήμερα συχνά είναι τα πανεπιστήμια, και όχι πλέον οι φυσικοί πόροι, αυτά που προσελκύουν τις επιχειρήσεις! Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι, σε μια ανανεωμένη πολιτική της συνοχής, η εκπαίδευση και η κατάρτιση θα αποτελέσουν τους άξονες προτεραιότητας, που θα προωθήσουν την ανάδυση ενός "αγαθού κύκλου" ευημερίας.

3.5. Η ανάγκη για νέες μεθόδους

3.5.1. Η ύπαρξη ιδιαίτερα πολυάριθμων μέσων στη διάθεση της πολιτικής της συνοχής (ΕΓΤΠΕ, ΕΚΤ, ΕΤΠΑ, Ταμείο Συνοχής) ευνοεί την αλληλεπικάλυψη. Το ίδιο σφάλμα έχει, ως φαίνεται, διαπραχθεί και στις υποψήφιες χώρες με την αφθονία εργαλείων όπως τα ΙSPA, SAPARD, PHARE, στα οποία προστίθενται τα Tempus, Leonardo κ.λπ., που δημιουργούν σύγχυση και αυξάνουν την αμηχανία ενός πληθυσμού που σε μεγάλο βαθμό αγνοεί τις κοινοτικές διαδικασίες. Αυτή η πληθώρα εργαλείων οδηγεί επίσης τους τοπικούς παράγοντες στην εκπόνηση τμηματικών σχεδίων που συμβαδίζουν με τις κοινοτικές διαδικασίες, αντί να προσεγγίζουν τις ανάγκες τους με σφαιρικό τρόπο και να προσδιορίζουν τα σχέδιά τους κατά τρόπο ολοκληρωμένο και πολυτομεακό. Για να απλουστευθούν και να καταστούν πιο ευανάγνωστες και συνεκτικές οι παρεμβάσεις της Ένωσης, θα πρέπει να συγχωνεύσουμε τα διάφορα διαρθρωτικά ευρωπαϊκά μέσα σε ένα μόνο εργαλείο, αρκετά ευέλικτο ώστε να προσαρμόζεται στις τοπικές ανάγκες και προτεραιότητες.

3.5.2. Οι κοινοτικές διαδικασίες, στην πορεία των ετών, έδωσαν έμφαση στη λεπτομέρεια, με αποτέλεσμα μια πολύ μεγάλη πολυπλοκότητα των διαδικασιών εις βάρος της διαφάνειας και της προσβασιμότητας. Οι ίδιες ανεπάρκειες παρατηρούνται ήδη και στις υποψήφιες χώρες όσον αφορά την εφαρμογή των προενταξιακών ενισχύσεων.

3.5.3. Επιβάλλονται, λοιπόν, ριζικές αλλαγές για την απλούστευση των διαδικασιών. Πρέπει, επίσης, να προβλεφθεί ενίσχυση της τεχνικής βοήθειας προς τις εθνικές και τοπικές διοικήσεις των υποψήφιων χωρών, καθώς και προς τους οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς, οι οποίοι θα πρέπει να κληθούν να διαδραματίσουν θεμελιώδη ρόλο στην υλοποίηση των προγραμμάτων.

3.5.4. Όσον αφορά τη διαφάνεια, επιβάλλονται επίσης καθοριστικές αλλαγές. Παράλληλα με κάθε κοινοτική παρέμβαση θα πρέπει να εφαρμόζονται πραγματικές πολιτικές και μηχανισμοί συνεχούς πληροφόρησης.

4. Για μια βαθιά μεταρρύθμιση των γενικών αρχών και όρων της πολιτικής της συνοχής

4.1. Νέες αρχές

4.1.1. Η διεύρυνση της Ένωσης σε χώρες που αντιμετωπίζουν εντελώς πρωτόγνωρες καταστάσεις, καθώς και η εμφάνιση της οικονομίας της γνώσης επιβάλλουν την εκ θεμελίων μεταρρύθμιση μιας πολιτικής που έχει αποδείξει μεν την αξία της, αλλά έχει αποκαλύψει και βαθιές αδυναμίες.

4.1.2. H EOKE επαναλαμβάνει την υποστήριξή της προς τις αρχές της κοινοτικής πολιτικής της συνοχής, τόσο ως έκφραση προσήλωσης στις αξίες της αλληλεγγύης όσο και ως πραγματιστική φροντίδα για μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα, η οποία δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί με περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες που θα παρέμεναν στο περιθώριο. Η υποστήριξη αυτή σημαίνει επίσης ότι η εν λόγω πολιτική, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα πρέπει να εφαρμοστεί για τη μείωση των διαφορών τόσο μεταξύ των περιφερειών όσο και μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Στόχος της πολιτικής αυτής δεν είναι, έστω και λίγο, να εξαλείψει τις αποκλίσεις, αλλά να προσδώσει στις λιγότερο ευνοημένες περιοχές και κατηγορίες εκείνα τα εφόδια (υποδομές, εκπαίδευση, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών) που θα τους επιτρέψουν να υπερνικήσουν τα μειονεκτήματά τους και να καλύψουν την καθυστέρησή τους.

4.1.3. Η πολιτική της συνοχής δεν πρέπει να είναι μόνο ένα σύνολο διαθέσιμων μέσων, αλλά και ένας τρόπος σκέψης. Όσον αφορά τα μέτρα, είναι σαφές ότι χρειάζεται ιεράρχηση των προτεραιοτήτων και ότι μόνο οι δημοσιονομικές ενισχύσεις δεν αρκούν. Πρέπει να αξιοποιηθούν περισσότερο, σ' αυτό το πλαίσιο, οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, οι πρωτοβουλίες των ιδιωτικών φορέων και των εθελοντικών οργανώσεων, η μεταφορά τεχνογνωσίας και η διάδοση των βέλτιστων πρακτικών. Η χρήση των δημοσιονομικών μέσων της Ένωσης πρέπει να επιφυλάσσεται για τη στήριξη των ουσιωδών προτεραιοτήτων όσον αφορά τα πιο σοβαρά μειονεκτήματα, την ανάπτυξη της εταιρικής σχέσης και τη σύσταση δικτύων συνεργασίας, ανταλλαγής εμπειριών και διάδοσης των βέλτιστων πρακτικών.

4.1.4. Για την υλοποίηση των ουσιωδών προτεραιοτήτων, τα κοινοτικά χρηματοδοτικά μέσα πρέπει να συμπληρώνουν και να υποστηρίζουν τους εθνικούς και τους τοπικούς πόρους, στους οποίους συμπεριλαμβάνεται και η συστηματικότερη προσφυγή στα ιδιωτικά κεφάλαια. Θα πρέπει επίσης να προβλεφθεί κατ' αρχήν η προοδευτική μείωση των ενισχύσεων, για να μην ενθαρρυνθεί μια παθητικότητα που θα οδηγούσε στη διαιώνιση της βοήθειας. Κάθε δημόσιο ευρώ που δαπανάται πρέπει να έχει καταλυτικό αντίκτυπο. Όσον αφορά τις επιχειρήσεις, θα πρέπει να απαγορευθούν οι επιδοτήσεις, πηγές στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, και να ενθαρρυνθούν προπαντός οι υπηρεσίες στήριξης των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, η σύσταση νέων επιχειρήσεων και η διευκόλυνση της πρόσβασης στις κεφαλαιαγορές. Η αρχή της προσθετικότητας των πόρων (κοινοτικών, εθνικών, περιφερειακών, τοπικών και ιδιωτικών) είναι θεμελιώδης για την εξασφάλιση της κινητοποίησης του δυναμικού και την ενθάρρυνση των συμπράξεων. Δεν πρέπει, ωστόσο, να περιπλέξει υπερβολικά τις διαδικασίες ούτε να μειώσει την ορατότητα των κοινοτικών παρεμβάσεων.

4.1.5. Η ανάλυση των νέων αναγκών και των νέων προτεραιοτήτων θα πρέπει να οδηγήσει, επίσης, στον συνυπολογισμό και άλλων κριτηρίων επιλεξιμότητας πέρα από το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, ιδίως για τα σημερινά κράτη μέλη, όπως η απομακρυσμένη ή "εξόχως απόκεντρη" γεωγραφική θέση, η δυσκολία πρόσβασης, το έλλειμμα εκπαίδευσης, η αδυναμία του επιχειρηματικού πνεύματος, η ικανότητα και το δυναμικό διαχείρισης των υπηρεσιών κοινής ωφελείας, η αδύναμη διάρθρωση της κοινωνίας των πολιτών και η ικανότητά της να παράγει τοπική ανάπτυξη, η σύμπραξη δημόσιου/ιδιωτικού τομέα και η κατάρτιση στη διαχείριση της κοινωνικής οικονομίας.

4.2. Νέοι όροι εφαρμογής

4.2.1. Μέχρι σήμερα η ενημέρωση και η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών παραμένουν πολύ περιορισμένες. Είναι απαραίτητο να εξασφαλιστεί πλήρης διαφάνεια όσον αφορά την εφαρμογή των πολιτικών συνοχής και να εγκαταλειφθούν οι εμπιστευτικές πρακτικές του παρελθόντος. Η ΕΟΚΕ ζητά διαρθρωμένες δράσεις ενημέρωσης μέσω συγκεντρώσεων ευαισθητοποίησης, πρακτικών εγχειριδίων και πληροφοριών στο Διαδίκτυο και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Κάθε πρόγραμμα από εδώ και εμπρός θα πρέπει να συνοδεύεται από ένα πρόγραμμα ενημέρωσης που θα εφαρμόζεται σε τοπικό επίπεδο από τις τοπικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, στις οποίες θα ανατεθεί ρόλος αναμεταδότη.

4.2.2. Πριν από κάθε ευρωπαϊκό πρόγραμμα, πρέπει να διενεργείται ανάλυση των αναγκών στο περιφερειακό επίπεδο, με εξασφαλισμένη συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών φορέων, π.χ. μέσω περιφερειακών ομάδων συντονισμού. Η φάση αυτή πρέπει να υποστηριχθεί από την ΕΕ και να θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση κάθε κοινοτικής παρέμβασης.

4.2.3. Οι οικονομικοί και κοινωνικοί φορείς της κοινωνίας των πολιτών, που θα επιλέγονται ανάλογα με την αντιπροσωπευτικότητα και τη νομιμότητά τους, όπως και τα εκλεγμένα στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης, πρέπει να συμμετέχουν πλήρως και χωρίς περιορισμούς τόσο στη σύλληψη και την εφαρμογή όσο και στην αξιολόγηση των δράσεων που θα αναληφθούν. Η ΕΟΚΕ συνιστά, έτσι, μια γενικευμένη προσφυγή στις συνολικές επιδοτήσεις των τοπικών οργανώσεων, που τους επιτρέπουν ιδίως να διαχειρίζονται μικρά έργα, τα οποία συχνά είναι καλά προσαρμοσμένα στις ανάγκες.

4.2.4. Οι δράσεις ανταλλαγής εμπειριών και συνεργασίας μεταξύ των περιφερειών παραμένουν ακόμη πολύ εμπιστευτικές και χωρίς πραγματικά σημαντικό αντίκτυπο. Έτσι, είναι λυπηρό που οι αναπτυξιακά καθυστερημένες περιφέρειες δεν μπορούν να επωφεληθούν περισσότερο από τις επιτυχημένες εμπειρίες που έχουν αποκομίσει άλλες περιφέρειες της Ευρώπης. Επιβάλλεται, συνεπώς, εντατικοποίηση αυτών των ανταλλαγών, π.χ. με τη θέσπιση ειδικού μέσου, στο οποίο θα μπορούν να έχουν άμεση πρόσβαση οι τοπικές αρχές και οι οικονομικοί και κοινωνικοί εταίροι.

4.2.5. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να είναι η δράση της ΕΕ πολύ ευδιόρατη επί τόπου. Προς τούτο, εκτός από μια συστηματική πολιτική ενημέρωσης, θα πρέπει να δοθούν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τα μέσα για να εξασφαλίσει κάποια παρουσία στη δικαιούχο περιφέρεια, π.χ. με τη μορφή της εκχώρησης αρμοδιοτήτων, εξ ονόματος της ΕΕ, σε αυτόνομες από την πολιτική εξουσία υπηρεσίες ή σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

4.2.6. Η αξιολόγηση των δράσεων που εκτελούνται αποτελεί βασικό στοιχείο για το μέλλον της πολιτικής της συνοχής και για την αποδοχή της από τους πληθυσμούς που δεν επωφελούνται από αυτήν. Η ορθή αξιολόγηση δεν πρέπει να συνίσταται μόνο στον έλεγχο της νομιμότητας ή της συμβατότητας με τον προϋπολογισμό. Πρέπει κυρίως να μετρά τον πραγματικό αντίκτυπο των εκτελούμενων δράσεων, τόσο σε σχέση με τους αρχικούς στόχους όσο και σε συνάρτηση με τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Πρέπει επίσης να αναφέρεται στον συνολικό αντίκτυπο της πολιτικής της συνοχής σε δεδομένη περιφέρεια ή κοινωνική ομάδα. Καμία αξιολόγηση δεν θα μπορεί να είναι ορθή χωρίς την ενεργό συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων που εκπροσωπούν τα ενδιαφερόμενα μέρη. Όσον αφορά την αξιολόγηση, η ΕΟΚΕ επιθυμεί να διοργανώνονται συστηματικά στις περιφέρειες συναντήσεις, όπου οι τοπικές οργανώσεις θα μπορούν να πάρουν τον λόγο άμεσα και χωρίς περιορισμούς, βάσει ενός ερωτηματολογίου που θα έχει καταρτιστεί εκ των προτέρων σε συνεννόηση με τις ίδιες αυτές τοπικές οργανώσεις. Η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να συμμετάσχει σ' αυτές τις συναντήσεις, ακολουθώντας το πρότυπο των ακροάσεων που διοργάνωσε στη Σεβίλλη και στο Πρέσοφ.

5. Για νέες προτεραιότητες και νέους τρόπους εφαρμογής της κοινοτικής πολιτικής της συνοχής

5.1. Νέες προτεραιότητες.

Οι τρεις μεγάλες προτεραιότητες μιας νέας πολιτικής για τη συνοχή θα πρέπει να είναι η ανάπτυξη ικανοτήτων χρηστής διακυβέρνησης, η εκπαίδευση με την ευρεία έννοια και οι βασικές υποδομές.

5.1.1. Ενίσχυση των ικανοτήτων για μια καλύτερη διακυβέρνηση. Η ενίσχυση των ικανοτήτων των διοικήσεων για χρηστή διακυβέρνηση, όπως και η στήριξη της ανάπτυξης μιας οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, εμφανίζονται ως οι νέες θεμελιώδεις προτεραιότητες για τις υποψήφιες χώρες. Σε προσωρινή βάση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε να αντισταθμίσει τις ελλείψεις με την άμεση διαχείριση από μια εξειδικευμένη υπηρεσία. Στις δικαιούχους περιφέρειες θα μπορούσαν, επίσης, να αναληφθούν δράσεις για την επιτάχυνση της χρήσης των νέων τεχνολογιών από τις διοικήσεις, χάριν κυρίως της απλούστευσης και της διαφάνειας, τόσο έναντι των επιχειρήσεων και των οικονομικών και κοινωνικών φορέων όσο και έναντι των πολιτών γενικά. Θα ήταν επίσης θεμελιώδες να υποστηριχθούν οι ικανότητες των τοπικών οικονομικών και κοινωνικών οργανώσεων, όχι μόνο στη συνήθη λειτουργία τους, αλλά και στο πλαίσιο έργων για την ενίσχυση του συμβουλευτικού τους ρόλου ή για την ανάπτυξη υπηρεσιών κοινού ενδιαφέροντος για τα μέλη τους. Θα ήταν σκόπιμο να ενθαρρυνθούν οι αδελφοποιήσεις μέσω προγραμμάτων που θα αποσκοπούν στην αύξηση της συνεργασίας των περιφερειών για αυτά τα θέματα.

5.1.2. Ενίσχυση των δυνατοτήτων εκπαίδευσης, κατάρτισης και έρευνας. Σε συνάρτηση με τις μεγάλες προτεραιότητες της Ένωσης και ιδιαίτερα με τα συμπεράσματα της Συνόδου Κορυφής της Λισαβόνας, η προαγωγή της συνολικής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας μέσω της εισαγωγής των τεχνολογιών θα έπρεπε να θεωρείται ένας από τους βασικούς άξονες για τη δεκαετία 2000-2010. Προς το σκοπό αυτό, η βασική εκπαίδευση θα μπορούσε να αναχθεί σε σημαντική προτεραιότητα των προγραμμάτων συνοχής. Συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να θεσπίσει, στο πλαίσιο πολυετών προσανατολισμών, ότι τουλάχιστον το 25 % των χορηγούμενων βοηθειών προορίζονται για τις δυνατότητες εκπαίδευσης, όπως και για την κατάρτιση και την έρευνα. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση θα πρέπει να νοηθούν εδώ με την ευρύτατη έννοιά τους, έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνουν όλες τις δράσεις ευαισθητοποίησης στις τεχνολογίες των πληροφοριών, τόσο εντός των επιχειρήσεων, ιδίως των μικρότερων, όσο και στο επίπεδο των πολιτών.

5.1.2.1. Χάρη στην ενίσχυση των δυνατοτήτων εκπαίδευσης, τόσο της βασικής όσο και της επιμορφωτικής κατάρτισης καθ' όλη τη διάρκεια του βίου, η Ένωση θα μπορέσει να συμμετάσχει στην καταπολέμηση των αιτιών του αποκλεισμού. Γι' αυτό, η διάδοση των επιτυχημένων εμπειριών σε όλη την Ένωση θα μπορούσε να παράσχει μια πραγματική κοινοτική προστιθέμενη αξία.

5.1.2.2. Σε ορισμένες υποψήφιες χώρες, η τύχη εθνικών μειονοτήτων που συχνά ζουν στο περιθώριο, χωρίς απασχόληση και χωρίς πρόσβαση στην εκπαίδευση, όπως οι Ρομ, αποτελεί μείζονα πηγή ανησυχίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να προσφέρει, πολύ πέραν των επιδομάτων, τα οποία είναι σπανίως αποτελεσματικά στην πράξη, επιτυχημένες εμπειρίες ενσωμάτωσης των μειονοτήτων στην κοινωνία.

5.1.3. Ενίσχυση των βασικών υποδομών με στόχο την αειφόρο ανάπτυξη. Η τρίτη μεγάλη προτεραιότητα αφορά τις βασικές υποδομές, νοούμενες με την ευρεία έννοια: οδοί επικοινωνίας, δίκτυα τηλεπικοινωνιών, ιδίως για τη διευκόλυνση της πρόσβασης στις νέες τεχνολογίες, εξοπλισμοί για τη βελτίωση των διαρθρώσεων της εκπαίδευσης, της κατάρτισης, της έρευνας και της διάδοσης της καινοτομίας, εξοπλισμοί για την προστασία του περιβάλλοντος κλπ. Η προοπτική της αειφόρου ανάπτυξης πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο των αναπτυξιακών επιλογών, ιδίως όσον αφορά τις οδούς επικοινωνίας.

5.2. Νέες μέθοδοι: διαφάνεια, συμμετοχή, εκσυγχρονισμός, συνοχή

5.2.1. Η επιδίωξη μεγαλύτερης διαφάνειας, με τη συστηματική ενημέρωση των πολιτών για τις επιλογές που γίνονται, μαζί με τη συστηματική συμμετοχή των πλέον αντιπροσωπευτικών οικονομικών και κοινωνικών οργανώσεων, οπωσδήποτε θα βελτιώσει τον αντίκτυπο και την αποτελεσματικότητα της πολιτικής της συνοχής. Για τον σκοπό αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά τη θέσπιση περιφερειακών ομάδων συντονισμού, στις οποίες θα συμμετέχουν κυρίως τα εκλεγμένα στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης και οι οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις.

5.2.2. Η ανάπτυξη σύγχρονων και ευέλικτων μεθόδων διαχείρισης, όπως οι συνολικές επιδοτήσεις προς τους οικονομικούς και κοινωνικούς οργανισμούς, οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί και η προσφυγή στη σύμπραξη δημόσιου/ιδιωτικού τομέα θα μπορούσαν να αντικατασταθούν επωφελώς από ένα πολυετή προγραμματισμό που σήμερα φαίνεται απηρχαιωμένος. Αυτός ο λεπτομερειακός και σχολαστικός ενίοτε προγραμματισμός θα μπορούσε να αντικατασταθεί με συμβάσεις στόχων.

5.2.3. Η συνοχή των κοινοτικών πολιτικών καθίσταται ακόμη πιο επείγουσα όσο η Ένωση, σε κάθε νέα Σύνοδο Κορυφής, θέτει νέες προτεραιότητες: ανταγωνισμός, κοινωνική συνοχή, αειφόρος ανάπτυξη και απασχόληση. Εκτός από τη δημιουργία ενός ενιαίου ταμείου, θα πρέπει να προταθεί μια νέα, αρκετά ευέλικτη μέθοδος για τη διασταύρωση των προτεραιοτήτων των προγραμμάτων συνοχής με τις οριζόντιες προτεραιότητες της Ένωσης. Ο στόχος θα ήταν, έτσι, να ενθαρρυνθεί η μέθοδος που αποκαλείται "από τη βάση προς τα άνω": πρόταση τοπικών έργων από τη βάση, συναίνεση των περιφερειακών ομάδων συντονισμού, διαπραγμάτευση σύμβασης στόχων με τη συμμετοχή των διάφορων εταίρων (ΕΕ, κρατών, περιφερειών, κοινωνίας των πολιτών, ιδιωτικών επενδυτών και χρηματοπιστωτικών ενδιάμεσων), ευέλικτη διαχείριση των παρεμβάσεων.

5.2.4. Η έννοια της προσθετικότητας θα μπορούσε να νοηθεί εδώ με ευέλικτο τρόπο, ως γενίκευση του συστήματος των διασταυρούμενων επιδοτήσεων, δηλαδή η ΕΕ να υποστηρίζει μία πρωτοβουλία και το κράτος μέλος μία άλλη. Η προσθετικότητα που εφαρμόζεται αυστηρά, έργο προς έργο, είναι παράγοντας περιπλοκής και βλάπτει την ορατότητα.

5.2.5. Η επικείμενη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς 400-500 εκατομμυρίων καταναλωτών παρουσιάζει τον κίνδυνο να αλλάξει τις στρατηγικές των επιχειρήσεων που είναι εγκατεστημένες σε πολλές από τις 25 ή 27 χώρες. Με την προοπτική αυτή, θα ήταν επιθυμητό να υπάρχει ένα έγγραφο αναφοράς - κατά το πρότυπο εκείνου που είχε καταρτιστεί με την έκθεση Padoa-Schioppa το 1986 - που θα παρέχει μια σφαιρική μεσοπρόθεσμη εικόνα της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης των περιφερειών και των κρατών μελών μετά τη διεύρυνση. Το έγγραφο αυτό θα επέτρεπε στις σημερινές και τις μελλοντικές περιφέρειες της Ένωσης να τοποθετήσουν καλύτερα τις φιλοδοξίες τους και θα χρησίμευε ως αντικειμενική βάση για τις διαιτησίες του μελλοντικού Πακέτου 2007.

5.2.6. Επειδή η απευθείας διαχείριση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποδεικνύεται σήμερα αδύνατη και η ανάθεσή τους αποκλειστικά στα κράτη μέλη είναι επικίνδυνη, θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο σύστασης υπηρεσιών εκτέλεσης με προσωρινές αποστολές, ιδίως στις υποψήφιες χώρες. Ένα από τα καθήκοντά τους θα μπορούσε να είναι η ενθάρρυνση της βαθμονόμησης των καλύτερων επιδόσεων και των μεγαλύτερων επιτυχιών, προκειμένου να ευνοηθεί η διάδοσή τους. Σε κάθε περίπτωση, η δράση της ΕΕ θα πρέπει να είναι πιο ορατή και πιο αναγνωρίσιμη από τον πολίτη. Πέρα από την ανάρτηση πινακίδων με τα σύμβολα ή τα γενικά ανεξιχνίαστα ακρωνύμια των ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών μέσων, η παρουσία εκπροσώπων της ΕΕ ή των τοπικών αρχών που δρουν εξ ονόματός της θα ήταν η πιο απτή εκδήλωση αυτής της ορατότητας.

5.2.7. Οι ευρωπαίοι πολίτες, δικαιολογημένα, επαγρυπνούν όλο και περισσότερο σχετικά με τη χρήση των ευρωπαϊκών δημόσιων πόρων και δεν θα δεχτούν τον περιορισμό τους. Πρόκειται και για την εικόνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την αξιοπιστία της διαδικασίας διεύρυνσης. Η καθιέρωση ποιοτικής και συγκριτικής αξιολόγησης και η ενίσχυση του διαχειριστικού ελέγχου στην ΕΕ είναι αποφασιστικής σημασίας. Η κατάσταση σε ορισμένες υποψήφιες χώρες, σε θέματα διαχείρισης των δημόσιων πόρων, είναι πολύ ανησυχητική(6). Η διαφάνεια των ευρωπαϊκών ενισχύσεων πρέπει να είναι πλήρης και συνιστάται να τεθεί σε εφαρμογή μια μόνιμη παρακολούθηση της "καλής διαχείρισης των δημόσιων πόρων", η οποία θα ασκείται από έναν ανεξάρτητο φορέα σε σύνδεση με τους οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς κάθε δικαιούχου περιφέρειας της πολιτικής της συνοχής. Η προσωρινή αναστολή των προγραμμάτων ή η εφαρμογή άμεσης διαχείρισης θα είναι οι κατάλληλες απαντήσεις σε περίπτωση ολίσθησης.

5.3. Ένα ενιαίο διαρθρωτικό ταμείο

5.3.1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαίνεται να εκτιμά ότι θα είναι δυνατό να απορροφηθεί το σοκ της διεύρυνσης κατά την περίοδο 2004-2006 και να συνεχισθεί η χρηματοδοτική βοήθεια των περιφερειών των σημερινών κρατών μελών των οποίων το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ θα παραμείνει κατώτερο του 75 % του κοινοτικού μέσου όρου. Μετά το 2006, ενώ η προτεραιότητα θα δίνεται στις περιφέρειες με αναπτυξιακή υστέρηση που βρίσκονται κυρίως στα μελλοντικά κράτη μέλη, έχει σημασία να μην αποκλειστούν με σκληρό τρόπο, χωρίς περίοδο προσαρμογής, ορισμένες περιφέρειες που είναι σήμερα δικαιούχοι και των οποίων το πραγματικό επίπεδο ανάπτυξης έχει προοδεύσει ελάχιστα.

5.3.2. Η ΕΟΚΕ δεν μπορεί να δεχθεί ότι το μέλλον της πολιτικής συνοχής ανταποκρίνεται μόνο σε δημοσιονομικές σκοπιμότητες. Γι' αυτό, ζητά να επιτρέψουν τα χρησιμοποιούμενα μέσα την εφαρμογή μιας φιλόδοξης πολιτικής της συνοχής, που θα ανταποκρίνεται στην πρόκληση της διεύρυνσης, θα επιτρέπει στις νέες περιφέρειες να φέρουν σε πέρας τον αναπροσανατολισμό της βιομηχανίας και της γεωργίας τους, θα καλύπτει την ανάγκη να διασφαλιστεί η προσαρμογή στην οικονομία της γνώσης, θα εξασφαλίζει έναν ισορροπημένο καταμερισμό των δραστηριοτήτων στην ευρωπαϊκή επικράτεια και θα συμβάλει αποτελεσματικότερα στη μείωση των υφιστάμενων διαφορών στο εσωτερικό της Ευρώπης των 15. Δεν είναι όμως υπέρ ενός είδους "φυγής προς τα εμπρός", που θα είχε ως αποτέλεσμα την αδιάκοπη αύξηση των δαπανών χωρίς εμφανή αποτελέσματα.

5.3.3. Μια πολιτική συνοχής ανανεωμένη, διαφανής, συνεκτική και απλουστευμένη πρέπει επίσης να πετύχει περισσότερα με μέσα πλαισιωμένα από δύσκολες οικονομικές προοπτικές, που θα επέβαλλαν μεγαλύτερη αυστηρότητα.

5.3.4. Για ένα ενιαίο ταμείο

5.3.4.1. Για λόγους απλούστευσης και ολοκλήρωσης, η ΕΟΚΕ συνιστά τη σύσταση ενός ενιαίου ταμείου. Η ύπαρξη διάφορων μέσων για την πολιτική συνοχής βλάπτει εμφανώς την ορατότητα της δράσης της Ένωσης. Μπορεί επίσης να αποτελέσει πηγή έλλειψης συνοχής. Η ΕΟΚΕ συνιστά, κατά συνέπεια, ένα ενιαίο ταμείο για τις χώρες και τις περιφέρειες με αναπτυξιακή καθυστέρηση. Το ενιαίο ταμείο θα μπορούσε να συμπληρωθεί με ένα μέσο που θα προορίζεται για όλους τους φορείς, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών και κοινωνικών οργανώσεων, στο σύνολο της επικράτειας της ΕΕ, προκειμένου να αναπτυχθούν συμπράξεις και δίκτυα συνεργασίας και διάδοσης των βέλτιστων πρακτικών. Οι άλλες πολιτικές, όπως αυτές που αποσκοπούν στην καταπολέμηση του αποκλεισμού, στην ανάπτυξη των διευρωπαϊκών δικτύων ή στην αντιμετώπιση ειδικών καταστάσεων όπως τα φυσικά μειονεκτήματα, θα μπορούσαν να αποτελούν αντικείμενο άλλων μέσων.

5.3.4.2. Το ενιαίο ταμείο θα διατηρούσε μια λογική πολυετούς λειτουργίας, μια λογική που αποδείχθηκε χρήσιμη για τη σταθερότητα των αναπτυξιακών έργων. Ωστόσο, η πείρα έχει δείξει ότι το σύστημα των "πακέτων χρηματοδότησης" που χορηγούνται σε κάθε χώρα έχει το μειονέκτημα ότι παγώνει μια κατάσταση για πολλά χρόνια χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις και αφήνει να εννοηθεί ότι πρόκειται για αυτομάτως οφειλόμενα ποσά. Η ΕΟΚΕ ζητά, λοιπόν, να μελετηθεί μια νέα μέθοδος καταμερισμού των πόρων του ενιαίου ταμείου, με πολυετή εθνικά ενδεικτικά κονδύλια, αλλά χωρίς εγγυημένο τραβηκτικό δικαίωμα. Κάθε χρόνο θα μπορούσε να αποφασίζεται μια διακύμανση, ανάλογα με τις συμπληρωματικές δημοσιονομικές διαθεσιμότητες. Τα ποσά θα κατανέμονται λαμβάνοντας υπόψη τη δυνατότητα των περιφερειών ή των φορέων να προτείνουν μελετημένα σχέδια που αντιστοιχούν στις συμβάσεις στόχων. Κατά την εκπόνηση των συμβάσεων στόχων προτεραιότητας, η συμμετοχή των εθνικών και των τοπικών δημόσιων πόρων, όπως και οι επενδύσεις και οι επιστρεπτέες ενισχύσεις του ιδιωτικού τομέα θα πρέπει επίσης να προβλεφθούν ανάλογα κυρίως με τις προτεινόμενες δράσεις και σύμφωνα με έναν τρόπο υπολογισμού, στον οποίο θα λαμβάνονται υπόψη οι δημοσιονομικές δυνατότητες του δημοσίου και το συνολικό επίπεδο ανάπτυξης της συγκεκριμένης χώρας.

5.3.4.3. Ανάμεσα στις προς μελέτη υποθέσεις, η ΕΟΚΕ συνιστά να οριστεί το συνολικό πολυετές ποσό του ενιαίου ταμείου σε ένα ελάχιστο επίπεδο και τα ενδεχόμενα ποσά που θα προκύπτουν από τα αναπτυξιακά περιθώρια, από την ποιοτική ανεπάρκεια των υποβαλλόμενων προγραμμάτων ή από καθυστερήσεις πληρωμών να μπορούν να χρησιμεύουν για τη συσσώρευση αποθεμάτων για την αντιμετώπιση δυσκολότερων οικονομικών καταστάσεων (που απαιτούν συμπληρωματικές παρεμβάσεις) ή για μελλοντικές διευρύνσεις. Η υπόθεση αυτή θα πρέπει να εγγραφεί στην προοπτική μιας πιο ριζικής μεταρρύθμισης του μηχανισμού ιδίων πόρων της Ένωσης, που θα εξασφαλίζει μεγαλύτερη ορατότητα έναντι του πολίτη και ευθύνη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τα έσοδα.

5.3.5. Το ενιαίο διαρθρωτικό ταμείο θα μπορούσε να συμπληρωθεί με μία διευκόλυνση που θα προορίζεται για όλους τους φορείς, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών και κοινωνικών οργανώσεων, στο σύνολο της επικράτειας της ΕΕ, προκειμένου να αναπτυχθούν συμπράξεις και δίκτυα συνεργασίας και διάδοσης των βέλτιστων πρακτικών.

Βρυξέλλες, 17 Ιουλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 193 της 10.7.2001.

(2) COM(2001) 24 τελικό.

(3) COM(2002) 46 τελικό.

(4) Βλέπε στο Παράρτημα 1 το ερωτηματολόγιο που αποτέλεσε τη βάση της ακρόασης.

(5) Βλέπε στο Παράρτημα 2 το ερωτηματολόγιο που αποτέλεσε τη βάση της ακρόασης.

(6) Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Καταπολέμηση της φορολογικής απάτης στην ενιαία αγορά", ΟΚΕ 808/2000, και γνωμοδοτήσεις που υποβλήθηκαν στις Μεικτές Συμβουλευτικές Επιτροπές ΕΕ/Βουλγαρίας και ΕΕ/Σλοβακίας, ΟΚΕ.