Προτάθηκαν δύο νέες συνταγματικές αναθεωρήσεις, με στόχο να παρασχεθεί στους πολίτες άμεση πρόσβαση στο Συνταγματικό Δικαστήριο και να εξορθολογιστούν οι παλαιές διατάξεις που αφορούν το κράτος, τον αρχηγό του κράτους και την κυβέρνηση. Η πρώτη συνταγματική αναθεώρηση που κατατέθηκε τον Ιούνιο του 2020 έχει ως στόχο να χορηγήσει στους πολίτες άμεση πρόσβαση στο Συνταγματικό Δικαστήριο για τα κανονιστικά μέτρα που λαμβάνει η κυβέρνηση σε περίπτωση κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Στόχος της αναθεώρησης είναι η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στις 9 Μαρτίου 2021 το Συμβούλιο της Επικρατείας γνωμοδότησε σχετικά με την εν λόγω αναθεώρηση, εκφράζοντας την άποψη ότι δεν τη θεωρεί αναγκαία, δεδομένου ότι τα κανονιστικά μέτρα που θεσπίζονται στο πλαίσιο κατάστασης έκτακτης ανάγκης δεν διαφεύγουν τον έλεγχο νομιμότητας που ασκεί οποιοσδήποτε δικαστής. Σε συνέχεια αυτής της γνωμοδότησης, το Κοινοβούλιο πρέπει να συζητήσει και να αποφασίσει πώς θα προχωρήσει, με βάση τις παρατηρήσεις και την αξιολόγηση που έλαβε. Η δεύτερη συνταγματική αναθεώρηση που κατατέθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2020 αποσκοπεί στην τροποποίηση των κεφαλαίων που αφορούν την οργάνωση του κράτους, τον αρχηγό του κράτους, τη συνταγματική μοναρχία, την κυβέρνηση, τις σχέσεις μεταξύ του κράτους και των θρησκευτικών κοινοτήτων και τους δήμους. Στόχος της εν λόγω αναθεώρησης είναι ο εκσυγχρονισμός του Συντάγματος μέσω του εξορθολογισμού των παλαιών διατάξεων που αφορούν το κράτος, τον αρχηγό του κράτους και την κυβέρνηση. Επιπλέον, θα διευκρινίζει ότι ο ρόλος του Μεγάλου Δούκα είναι συμβολικός και τυπικός, ενώ η πολιτική ευθύνη για τις πράξεις του Μεγάλου Δούκα διασφαλίζεται από τα μέλη της κυβέρνησης. Στις 9 Μαρτίου 2021 το Συμβούλιο της Επικρατείας εξέδωσε θετική γνώμη σχετικά με την εν λόγω αναθεώρηση, επισημαίνοντας ότι είχε ήδη εγκρίνει πολλές από τις διατάξεις στο πλαίσιο του σχεδίου Συντάγματος που εγκαταλείφθηκε.

Η διαδικασία λήψης αποφάσεων φαίνεται να είναι πολυσυλλεκτική, ωστόσο οι συστάσεις των ενδιαφερόμενων μερών συχνά δεν ακολουθούνται. Εκφράστηκαν ανησυχίες όσον αφορά την κανονικότητα και την έκταση των διαβουλεύσεων με τα ενδιαφερόμενα μέρη κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Καθ’ όλη τη συνήθη νομοθετική διαδικασία, είναι υποχρεωτική η συμβουλευτική γνώμη του Συμβουλίου της Επικρατείας για κάθε προτεινόμενη νομοθετική πράξη. Επιπλέον, υπάρχουν πέντε επαγγελματικά επιμελητήρια, τα οποία καλούνται να γνωμοδοτήσουν στον αντίστοιχο τομέα εμπειρογνωσίας τους. Οι γνωμοδοτήσεις τους αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της νομοθετικής πρότασης και λαμβάνονται υπόψη κατά την εκπόνηση τροποποιήσεων του σχεδίου νομοθετικής πράξης. Ωστόσο, ενώ υπάρχει η δυνατότητα για άλλα ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλλουν γνωμοδοτήσεις, οι συστάσεις τους δεν ακολουθούνται σε τακτική βάση. Όσον αφορά την κανονιστική διαδικασία, η γνωμοδότηση του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι επίσης υποχρεωτική, με εξαίρεση τα κανονιστικά μέτρα που λαμβάνονται κατά τη διάρκεια κατάστασης έκτακτης ανάγκης, στο πλαίσιο της οποίας η αίτηση γνωμοδότησης είναι προαιρετική. Η γνώμη των επαγγελματικών επιμελητηρίων πρέπει επίσης να ζητείται για κάθε σχέδιο κανονιστικού μέτρου στον αντίστοιχο τομέα εμπειρογνωσίας τους. Επιπλέον, η μη πραγματοποίηση διαβούλευσης με τα αρμόδια επαγγελματικά επιμελητήρια επί σχεδίου κανονισμού συνεπάγεται νομικές κυρώσεις. Όσον αφορά τον ρόλο της Συμβουλευτικής Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (CCDH) στη διαδικασία θέσπισης κανονισμών, μολονότι η κυβέρνηση δεν υποχρεούται να απαντήσει στις συστάσεις της CCDH ή να τις ακολουθήσει, ορισμένα ενδιαφερόμενα μέρη ανέφεραν ότι η κυβέρνηση σπανίως τις λαμβάνει υπόψη, ιδίως κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19. Επιπλέον, σπάνιες παραμένουν και οι περιπτώσεις όπου ζητείται η γνώμη της CCDH από κοινοβουλευτική επιτροπή στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας. Όσον αφορά τη συμμετοχή άλλων φορέων για τα ανθρώπινα δικαιώματα (π.χ. του Διαμεσολαβητή), η κυβέρνηση διεξάγει ενίοτε διαβουλεύσεις σε διμερή βάση ή στο πλαίσιο της διυπουργικής επιτροπής για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, σπανίως λαμβάνονται υπόψη οι παρατηρήσεις και οι συστάσεις τους.

Επί του παρόντος χρησιμοποιούνται συνήθεις νομοθετικές διαδικασίες για τη θέσπιση μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19. Μεταξύ 18ης Μαρτίου 2020 και 24ης Ιουνίου 2020 το Λουξεμβούργο στηρίχθηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19. Αυτό το συνταγματικό καθεστώς επέτρεψε στην κυβέρνηση να λάβει κατάλληλα, αναγκαία και αναλογικά μέτρα για όλα τα θέματα για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Κατόπιν τούτου, το Κοινοβούλιο χρησιμοποιεί τη συνήθη νομοθετική διαδικασία, σε συνδυασμό με συντομότερες προθεσμίες, για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που σχετίζονται με την πανδημία COVID-19. Παρά το γεγονός ότι οι τροποποιήσεις εισάγονται με ταχύ ρυθμό, το Κοινοβούλιο επιδιώκει τη διεξαγωγή διαβουλεύσεων με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Ωστόσο, τα ενδιαφερόμενα μέρη εκφράζουν ανησυχίες σχετικά με τη συμμετοχικότητα της διαδικασίας διαβούλευσης, ιδίως σε περιπτώσεις όπου η νομοθεσία εγκρίνεται πολύ γρήγορα, οπότε και η διαβούλευση περιορίζεται στο Συμβούλιο της Επικρατείας και στα επαγγελματικά επιμελητήρια.

Ιδρύθηκε το «Σπίτι των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου». Η πρωτοβουλία για τη συνένωση των βασικών ανεξάρτητων αρχών που επιτελούν βασικούς ρόλους στη διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε έναν χώρο ολοκληρώθηκε το 2020. Το Σπίτι των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου συγκεντρώνει την CCDH, τον Διαμεσολαβητή για τα Δικαιώματα του Παιδιού και το Κέντρο για την Ίση Μεταχείριση. Στόχος του Σπιτιού των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι να διευκολύνει την πρόσβαση των πολιτών στα όργανα που προστατεύουν τα θεμελιώδη δικαιώματα και να αυξήσει τις συνέργειες μεταξύ των διαφόρων οργάνων. Η CCDH είναι ο διαπιστευμένος εθνικός οργανισμός για τα ανθρώπινα δικαιώματα του Λουξεμβούργου. Ο Διαμεσολαβητής για τα Δικαιώματα του Παιδιού είναι επιφορτισμένος ειδικά με την προστασία των δικαιωμάτων κάθε ατόμου ηλικίας κάτω των 18 ετών. Το Κέντρο για την Ίση Μεταχείριση είναι ο φορέας ισότητας του Λουξεμβούργου.

Παρά το γεγονός ότι η πανδημία COVID-19 είχε αντίκτυπο στο έργο των ΜΚΟ, ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών στο Λουξεμβούργο παραμένει ανοιχτός. Από τον Απρίλιο του 2020 οι εκστρατείες συγκέντρωσης πόρων, καθώς και οι δραστηριότητες υποστήριξης και ευαισθητοποίησης χρειάστηκε να ακυρωθούν λόγω της πανδημίας COVID-19. Οι ΜΚΟ ανέφεραν ότι η διακοπή της συλλογικής δραστηριότητας συνοδεύτηκε από συνέπειες σε οικονομικό επίπεδο. Ωστόσο, τον Νοέμβριο του 2020, η κυβέρνηση παρουσίασε διάφορα σχέδια επιχορηγήσεων και τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη λήψη επιχορήγησης.

Παράρτημα I: Κατάλογος των πηγών με αλφαβητική σειρά*

* Ο κατάλογος των παρατηρήσεων που ελήφθησαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου διατίθεται στον ιστότοπο https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation .

Έκθεση δραστηριοτήτων για το 2020 της Επιτροπής για την Πρόσβαση σε Έγγραφα (Rapport d'activité 2020 de la Commission d’accès aux documents) ( https://gouvernement.lu/dam-assets/fr/publications/rapport-activite/minist-etat/cad/rapport-activite-2020-cad.pdf ).

Centre for Media Pluralism and Media Freedom (Κέντρο για την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας) (2021), Media pluralism monitor 2021 (Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα μαζικής επικοινωνίας για το 2021) ( https://cmpf.eui.eu/media-pluralism-monitor/mpm-2021/ ).

CIVICUS, Monitor tracking civic space — Luxembourg (Παρατηρητήριο του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών — Λουξεμβούργο) ( https://monitor.civicus.org/country/luzembourg/ ).

Βουλή των Αντιπροσώπων, Chambre des Députés (2019),Εσωτερικός κανονισμός, έκδοση του 2019, ( https://chd.lu/wps/wcm/connect/public/5abf3456-f398-4259-a831-20788c0f208c/reglementjuli2019.pdf?MOD=AJPERES&ContentCache=NONE&CACHE=NONE&CVID=mOb0p1W&CVID=mOb0p1W ).

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή Υπουργών (2010), Recommendation CM/Rec(2010)12 of the Committee of Ministers to member states on judges: independence, efficiency and responsibilities [Σύσταση CM/Rec(2010)12 της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους δικαστές: ανεξαρτησία, αποδοτικότητα και αρμοδιότητες].

Συμβούλιο της Ευρώπης: Πλατφόρμα για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων — Λουξεμβούργο. ( https://www.coe.int/en/web/media-freedom/luxembourg ).

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή της Βενετίας (2020), Opinion No. 1002 / 2020 on urgent interim opinion on the draft new constitution of Bulgaria [CDL-AD(2020)035], Γνώμη αριθ. 1002/2020, επείγουσα ενδιάμεση γνώμη σχετικά με το σχέδιο νέου Συντάγματος της Βουλγαρίας) [CDL-AD(2020)035].

Συμβούλιο της Επικρατείας (2015), Εσωτερικός κανονισμός ( https://conseil-etat.public.lu/fr/legislation/reglesdeontologiques.html ).

Γενική Διεύθυνση Επικοινωνίας (2020α), Έκτακτο Ευρωβαρόμετρο 482: Businesses' attitudes towards corruption in the EU (Στάση των επιχειρήσεων απέναντι στη διαφθορά στην ΕΕ).

Γενική Διεύθυνση Επικοινωνίας (2020β), Ειδικό Ευρωβαρόμετρο 502: Corruption (διαφθορά).

Σχέδιο νόμου για τον τροποποιημένο νόμο της 17ης Ιουλίου 2020 σχετικά με τα μέτρα για την καταπολέμηση της πανδημίας COVID-19. http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/pl/20170427

Ευρωπαϊκό Δίκτυο των Εθνικών Οργανισμών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ENNHRI) (2020) Παρατηρήσεις που υπέβαλε το ENNHRI για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.

Επιτροπή Δεοντολογίας (2020), Γνωμοδότηση της Επιτροπής Δεοντολογίας (Avis du comité d'éthique) (22.4.2020) ( https://gouvernement.lu/dam-assets/systeme-politique/gouvernement/rb-code-deontologie/Avis-du-comite-d-ethique-24042020-.pdf ).