ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(91) 29 τελικό 
Βρυξέλλες, 13 Φεβρουαρίου 1991 
ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ 
1985-1989 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 
Σελίδες 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. 
ΜΕΡΟΣ Ι - Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ : ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ 2. 
Ι - Η φτώχεια δεν είναι μόνο η έλλειψη χρημάτων 2. 
Α. Χρηματική φτώχεια : 50 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν 
χαμηλό ε ι σόδημα 2. 
Β. Η φτώχε ι α αποτελε ( πολυδ ι άστατη πραγματ ι κότητα 5. 
II - Η φτώχεια έχει αλλάξει πρόσωπο 6 
Α. Η φτώχεια ελαττώθηκε ανάμεσα στους ηλικιωμένους, οι οποίοι 
ωστόσο παραμένουν ευπρόσβλητο ι 6 
Β. Ορισμένες οικονομικές και κοινωνικές μεταλλαγές αποτελούν νέους 
παράγοντες φτώχε ι ας 7. 
Γ. Ορια της κοινωνικής πρόνοιας 9. 
III - Το ζήτημα της φτώχειας αποτελεί πλέον αντικείμενο δημόσιου 
διαλόγου 11. 
Α. Η έννοια της φτώχειας έχει εξελιχθεί 11. 
Β. Φτώχεια, νέα φτώχεια; 12. 
Γ. Οι πρωτεργάτες της καταπολέμησης της φτώχειας 13. 
ΜΕΡΟΣ II - ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ 
ΦΤΩΧΕΙΑΣ (1985-1989) 15. 
Ι - Η εφαρμογή του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος για την 
καταπολέμηση της φτώχειας 16 
Α. 91 ερευνητικές ενέργειες 16. 
Β. 0 ευρωπαϊκός συντονισμός 18. 
Γ. Οι στατιστικές για τη φτώχεια 19. 
11 - Τα διδάγματα από την εμπειρία του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμ­
ματος για την καταπολέμηση της φτώχειας 19. 
Α. Διδάγματα σχετικά με την οργάνωση του δεύτερου 
προγράμματος 19. 
Β. Διδάγματα των ερευνητικών ενεργειών του δευτέρου ευρωπαϊκού 
προγράμματος για την καταπολέμηση της φτώχειας 20 
Ι Ι Ι - ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΑ ΜΙΑ ΕΥΡΩΠΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ 27. 
Ι - Ορισμένες πλευρές της οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης και της 
ευρωπαϊκής οικοδόμησης αποτελούν πρόκληση για την καταπολέμηση 
του κοινωνικού αποκλεισμού 27. 
Α. Απαντήσεις που πρέπει να δοθούν στις οικονομικές και κοινωνικές 
μεταλλαγές 27. 
Β. Η εσωτερική αγορά και η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.28 
II - Για μια συνεκτική και σφαιρική πολιτική καταπολέμησης του κοινωνι­
κού αποκλεισμού 28 
Α. Οι αρχές για μια Ευρώπη κοινωνικής αλληλεγγύης 29. 
Β. Οι ενέργειες για μια Ευρώπη κοινωνικής αλληλεγγύης 30. 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 
- 1 -
Ε1ΙΑΠΟ 
Σχεδιασμένο με σκοπό την ενίσχυση των κρατών μελών στις πολιτικές 
που ακολουθούν για την καταπολέμηση της φτώχειας, το δεύτερο κοινοτικό 
πρόγραμμα αναμενόταν να συνεισφέρει με δύο φιλόδοξους στόχους, να 
προτείνει νεωτεριστικές και μεταβιβάσιμες ενέργειες, που θα έχουν πρώτα 
δοκιμαστεί στην πράξη, και να φέρει στο φως τα αίτια της φτώχειας. 
Αυτή η έκθεση έχει ως θέμα την παράθεση και την αξιολόγηση των 
ενεργειών που έχουν γίνει καθώς και την παρουσίαση των διδαγμάτων που 
μπορούν να αντληθούν. 
Συντάχθηκε βάσει εργασιών που ετοίμασαν 4 ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες, 
οι Brian ABEL-SMITH, Αρίστος ΔΟΞΙΑΔΗΣ, Françoise EUVRARD και Giovanni 
SARPELLON. 
Ορισμένα διδάγματα έχουν ήδη γίνει γνωστά μετά την προσωρινή έκθεση που 
υπέβαλε η Επιτροπή στα μέσα του 1988 και τις δημοσιεύσεις της υπηρεσίας 
εμψύχωσης και διανομής του προγράμματος, η οποία μεταξύ άλλων 
πραγματοποίησε μια διαρκή αξιολόγηση των 91 ερευνητικών ενεργειών του 
προγράμματος. 
Αυτά τα διδάγματα συνέβαλαν στον καθορισμό από μέρους της Επιτροπής του 
περιεχομένου του τρίτου προγράμματος "φτώχεια", το οποίο προτάθηκε στο 
Συμβούλιο σε εύθετο χρόνο, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχεια και η 
αποτελεσματικότητα των κοινοτικών πρωτοβουλιών. 
Το πρώτο μέρος αυτής της έκθεσης είναι αφιερωμένο σε μια εξέταση 
της φτώχειας στην Ευρώπη: ποια είναι η σημασία της φτώχειας, πού 
εντοπίζεται, ποιες κατηγορίες του πληθυσμού θίγει; 
Το δεύτερο μέρος διατρέχει τις διάφορες φάσεις του δεύτερου 
ευρωπαϊκού προγράμματος καταπολέμησης της φτώχειας, που ολοκληρώθηκε στο 
τέλος του 1989. Σ'αυτό το μέρος παρουσιάζεται ένας ισολογισμός των 
ενεργειών που έγιναν στα πλαίσια αυτού του προγράμματος και γίνεται 
προσπάθεια να αντληθούν ορισμένα διδάγματα. 
Το τρίτο μέρος προτείνει κατευθύνσεις για τις πολιτικές 
καταπολέμησης της φτώχειας που πρέπει να ακολουθηθούν σε όλα τα επίπεδα 
της Κοινότητας, ώστε να είναι συνεκτικές και σφαιρικές. 
Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ / ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕ ΙΓ 
1. Πόσοι φτωχοί υπάρχουν σήμερα στην Ευρώπη και ποιοι είναι; Αν η 
φτώχεια υπάρχει εδώ και πολύ καιρό, δηλαδή από καταβολής κόσμου, οι 
μορφές της εξελίχθηκαν με τις νέες συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής 
ανάπτυξης, και πρόσφατα εμφανίστηκαν νέες ομάδες φτωχών. 
Η ύπαρξη, η επιμονή και η ανάπτυξη της φτώχειας είναι ζητήματα που, με 
διαφορετική μορφή και σε διαφορετικούς βαθμούς, έχουν προκαλέσει δημόσιο 
διάλογο σε όλα τα κράτη μέλη. 
Ι - Η φτώχεια δεν είναι μόνο η έλλειψη χρημάτων 
2. 0 ορισμός και η μέτρηση της φτώχειας είναι καθοριστικές πράξεις 
αφού οδηγούν αφενός στο να καταδειχθούν και να απαριθμηθούν οι άνθρωποι 
που ζουν κάτω από απαράδεκτες συνθήκες και οι οποίοι θα έπρεπε συνεπώς 
να βοηθηθούν κατά προτεραιότητα, και αφετέρου να μοιραστούν ευθύνες και 
διαδικασίες, και συνεπώς να προταθούν πολιτικές. 
Ένας πλήρης αντικειμενικός ορισμός της φτώχειας παραπέμπει σε ατομικές ή 
οικογενειακές καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από ελλείψεις ή 
ανεπάρκειες σε διάφορα πεδία: ανεπαρκείς πόροι, αλλά κυρίως πολλαπλές 
και ποικίλες αδυναμίες και κενά σε πεδία άσχετα προς το χρήμα όπως η 
εκπαίδευση, η δυνατότητα απασχόλησης, η υγεία, η στέγη, η απομόνωση: η 
φτώχεια έχει πολλές διαστάσεις που συνδυάζονται με διαφορετικό τρόπο για 
κάθε άτομο. Πολύμορφη και πολυδιάστατη, η φτώχεια έχει επίσης ως 
χαρακτηριστικό ότι δεν αποτελεί μια ομοιογενή ομάδα και συνεπώς δεν θα 
μπορούσε να αντιμετωπιστεί με απλή αύξηση μεταβίβασης χρημάτων. 
3. Η αξιολόγηση των κενών και των ανεπαρκειών που χαρακτηρίζουν 
τη φτώχεια υπάγεται καθεαυτή σε μια κλίμακα κανόνων που κυμαίνονται από 
την έννοια της ελάχιστης διαβίωσης (απόλυτη φτώχεια) έως την έννοια του 
χάσματος ανάμεσα στις συνθήκες ζωής των διαφόρων πολιτών στην (δια 
κοινωνία, κατά την (δια χρονική στιγμή (σχετική φτώχεια). Κηρύσσοντας 
την έναρξη του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος καταπολέμησης της 
φτώχειας (1985-1989) το Συμβούλιο υπουργών όρισε τους φτωχούς "ως τα 
άτομα των οποίων οι πόροι (υλικοί, πολιτιστικοί και κοινωνικοί) είναι 
τόσο λίγοι ώστε να αποκλείονται από το ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης που 
είναι αποδεκτό στο κράτος μέλος όπου ζουν". Αναφέροντας τα διάφορα είδη 
πόρων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, υλικούς, πολιτιστικούς και 
κοινωνικούς πόρους, το Συμβούλιο υπογραμμίζει τον πολυδιάστατο χαρακτήρα 
της φτώχειας. Επισημαίνει επίσης τη σχετικότητα της, εφόσον η φτώχεια 
καθορίζεται εν σχέσει προς τις συνθήκες διαβίωσης των λοιπών πολιτών της 
(διας κοινωνίας. Η φτώχεια λοιπόν, σύμφωνα με αυτόν τον ορισμό, είναι η 
άκρα(α μορφή της ανισότητας των επιπέδων διαβίωσης. 
Α. Χρηματική φτώχεια : 50 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν χαμηλό εισόδημα 
(1985).<1) 
4. Η ανεπάρκεια εισοδημάτων δεν είναι παρά μια μόνο από τις 
πλευρές της φτώχειας. Αποτελεί ωστόσο τον κοινό παρονομαστή των διαφόρων 
καταστάσεων φτώχειας και, ως εκ τούτου, μπορεί να αποτελέσει ορθό δείκτη 
της έκτασης της φτώχειας. 
(1) Το κόστος σε σύγκριση με τον αντίστοιχο ενήλικα χρησιμοποιήθηκε σε όλη την 
ανάλυση σαν σημείο αναφοράς του μέσου εισοδήματος κατά κεφαλή. 
- 3 -
5. Στην προσωρινή έκθεση για το δεύτερο ευρωπαϊκό πρόγραμμα 
καταπολέμησης της φτώχειας (1), περιλαμβάνεται η εκτίμηση ότι ο αριθμός 
των φτωχών, από 38 εκατομμύρια το 1975, είχε φτάσει στα 44 εκατομμύρια 
το 1985 στο σύνολο των 12 κρατών μελών της Κοινότητας. Αυτή η εκτίμηση 
είχε γίνει σε αποκλειστικά χρηματική βάση, καθορίζοντας το όριο της 
φτώχειας στο 50% του μέσου ατομικού διαθέσιμου εισοδήματος στο 
εξεταζόμενο κράτος. Οι μονάδες κατανάλωσης που χρησιμοποιήθηκαν ήταν 1 
για τους ανθρώπους που ζουν μόνοι, 0,7 για κάθε ενήλικα επιπλέον μέσα 
στην οικογένεια, και 0,5 για κάθε παιδί. Αυτοί οι αριθμοί όμως ήταν 
προσωρινοί και βασίζονταν σε μη επίσημες πηγές. 
6. Η Επιτροπή έκανε σήμερα τις εκτιμήσεις της βάσει των ίδιων 
ορισμών αλλά χρησιμοποιώντας τις έρευνες για τους οικογενειακούς 
προϋπολογισμούς που είναι σήμερα διαθέσιμες. Οι νέες εκτιμήσεις οδηγούν 
στην αύξηση του αριθμού των προσώπων που έχουν χαμηλό εισόδημα από 44 
εκατομμύρια σε 50 εκατομμύρια το 1985, αριθμός που αντιστοιχεί στο 15,4% 
του συνολικού πληθυσμού της Ευρώπης των 12 (πίνακας 1) (2). 
Οι ίδιοι υπολογισμοί για το 1980 δίνουν 49 εκατομμύρια ατόμων με χαμηλό 
εισόδημα. Υπάρχει συνεπώς σταθεροποίηση του αριθμού των φτωχών μεταξύ 
1980 και 1985 καθώς και του ποσοστού του πληθυσμού που θίγεται από τη 
φτώχεια, όσον αφορά το εισόδημα, α^άμεοα σ'αυτές τις δύο ημερομηνίες 
(15,6% το 1980). 
Αντίθετα μεταξύ 1975 και 1980, σύμφωνα όμως με πηγές λιγότερο καλής 
ποιότητας, ο αριθμός των νοικοκυριών με χαμηλό εισόδημα πρέπει να έχει 
αυξηθεί στην Ευρώπη των 9 (παράρτημα Ι, πίνακας A3) (3). 
7. Αυτή η σταθεροποίηση της φτώχειας στο σύνολο του πληθυσμού 
της Ευρώπης των 12 μεταξύ 1980 και 1985 αποτελεί συνέπεια διαφορετικών 
εξελίξεων στα κράτη μέλη: η αναλογία των ατόμων με χαμηλό εισόδημα 
διατηρήθηκε σχεδόν η ίδια ανάμεσα σ'αυτές τις δύο ημερομηνίες στη Δανία, 
στη Γερμανία και στην Πορτογαλία, αυξήθηκε στις Κάτω Χώρες, στην 
Ιρλανδία, στην Ιταλία και κυρίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ μειώθηκε στο 
Βέλγιο, στην Ελλάδα, στην Ισπανία και στη Γαλλία (παράρτημα Ι, πίνακας 
Α1) (4). 
(1) Κοινωνική Ευρώπη. Συμπλήρωμα 2/89. 
(2) Αυτοί οι αριθμοί είναι προφανώς υποτιμημένοι όπως φαίνεται στο 
παράρτημα Ι. 
(3) Τα λεπτομερή στατιστικά στοίχε(α περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι 
εφόσον η έκθεση περιορίζεται στην παρουσίαση των γενικών τάσεων. 
(4) Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν δεν επιτρέπουν τη διαπίστωση της 
κατάστασης στο Λουξεμβούργο. 
Το 1985, η αναλογία των προσώπων με χαμηλό εισόδημα στο σύνολο του 
πληθυσμού ήταν ιδιαίτερα υψηλή (18-32%) στις φτωχές χώρες της 
Κοινότητας: Πορτογαλία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιρλανδία, καθώς και Ηνωμένο 
Βασίλειο. Σε πολύ χαμηλά επίπεδα (6-11%) κυμαινόταν στο Βέλγιο, στη 
Δανία, στη Γερμανία και στις Κάτω Χώρες, ενώ ήταν σε μεσαίο επίπεδο 
(15%) στη Γαλλία και στην Ιταλία (παράρτημα Ι, πίνακας Α1). 
8. Η ερμηνεία των αριθμών που αναφέρονται σ'αυτή την έκθεση για 
τη φτώχεια στην Ευρώπη πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις των 
ορισμών και των τρόπων υπολογισμού που υιοθετούνται. Ακόμα και 
διατηρώντας μια αποκλειστικά χρηματική προσέγγιση του εισοδήματος, αρκεί 
να καθορίσουμε το όριο της φτώχειας στο 40% του μέσου διαθέσιμου κατά 
κεφαλή εισοδήματος, αντί για 50%, για να μειωθεί ο αριθμός των ατόμων με 
χαμηλό εισόδημα από 50 εκατομμύρια στα 26 εκατομμύρια το 1985. 0 αριθμός 
των φτωχών μειώνεται πράγματι σ'αυτή την περίπτωση κατά το ήμισυ ή και 
περισσότερο σε πολλές χώρες, ιδίως στη Γερμανία, στο Βέλγιο και στις 
Κάτω Χώρες (πίνακας 1). 
9. Επίσης, το όριο της φτώχειας που θα προτιμηθεί μπορεί να 
είναι ένας ευρωπαϊκός και όχι εθνικός μέρος όρος. Σ'αυτήν την περίπτωση 
το εισόδημα κάθε ατόμου συγκρίνεται με το μέσο διαθέσιμο κατά κεφαλή 
εισόδημα στο σύνολο των 12 κρατών μελών αντί να συγκρίνεται με το μέσο 
κατά κεφαλή διαθέσιμο εισόδημα της χώρας του. Η διαφορά που εμφανίζεται 
ανάμεσα στα αποτελέσματα που εξάγονται με αφετηρία αυτούς τους δύο 
ορισμούς είναι τόσο πιο μεγάλη όσο είναι σημαντικό το χάσμα του βιοτικού 
επιπέδου ανάμεσα στα κράτη μέλη. Έτσι, σε σύγκριση προς το μέσο 
ευρωπαϊκό εισόδημα, είναι φτωχοί το 69,5% του πορτογαλικού πληθυσμού 
(1985) αντί για το 32,7% σε σύγκριση προς το μέσο εθνικό εισόδημα. Στο 
άλλο άκρο, σε σύγκριση προς το ευρωπαϊκό εισόδημα είναι φτωχοί το 9,8% 
του βελγικού πληθυσμού αντί για το 5,9% σε σύγκριση προς το μέσο εθνικό 
εισόδημα 
(παράρτημα Ι πίνακας Α8). 
10. Είναι δυνατές και άλλες προσεγγίσεις της φτώχειας. Μία από 
αυτές συνίσταται στον υπολογισμό του αριθμού των φτωχών βάσει της ιδέας 
που έχουν οι ίδιοι οι άνθρωποι για τον εαυτό τους: ζητήθηκε από ένα 
αντιπροσωπευτικό δείγμα οικογενειών να τοποθετηθούν σε μια κλίμακα που 
κυμαινόταν από τη φτώχεια μέχρι τον πλούτο. Όμως, μόνο 2% των 
οικογενειών που ερωτήθηκαν τοποθετήθηκαν στο επίπεδο "φτωχός" και 9% 
τοποθετήθηκαν στο επίπεδο "φτωχός ή λίγο παραπάνω". Σύμφωνα λοιπόν με 
αυτή την μελέτη θα υπήρχαν πολύ λιγότεροι φτωχοί απ'ό,τι υποστηρίζουν οι 
εμπειρογνώμονες. Στην πραγματικότητα αυτά τα αποτελέσματα πρέπει να 
ερμηνευθούν έχοντας υπόψη ότι τα λιγότερο ευνοημένα άτομα δεν ερωτούνται 
εν γένει στο πλαίσιο παρόμοιων ερευνών, και ότι η υποτιμητικότητα που 
συνδέεται με τη φτώχεια οδηγεί τους ανθρώπους που βρίσκονται σε μεγάλη 
δυσχέρεια να μη δηλώνουν ότι είναι φτωχοί. 
11. Για την κατανόηση και την καταπολέμηση της φτώχειας, είναι 
σημαντικό να γνωρίζουμε αν τα άτομα με χαμηλό εισόδημα παραμένουν τα 
ίδια από τη μια χρονιά στην άλλη ή αν υπάρχουν αντίθετα σημαντικές ροές 
εισόδων και εξόδων από τη φτώχεια. Είναι πολύ νωρίς να αντλήσουμε 
συμπεράσματα από τις διάφορες μελέτες που πραγματοποίησαν ανεξάρτητες 
ομάδες με τη χρηματοδότηση της Επιτροπής για την παρακολούθηση της 
κατάστασης των νοικοκυριών. Γνωρίζουμε ωστόσο ότι στο Βέλγιο 
περισσότερες από τις μισές (60%) οικογένειες που χαρακτηρίστηκαν φτωχές 
το 1985 ήταν ακόμα φτωχές το 1988 και ότι 14% των οικογενειών που δεν 
θεωρούνταν φτωχές το 1985 περιλαμβάνονταν στους φτωχούς το 1988. 
12. Η πιο πρόσφατη ημερομηνία για την οποία υπάρχουν 
εκμεταλλεύσιμα στοιχεία για τη χρηματική πλευρά της φτώχειας (εισόδημα) 
ε (να ι το έτος 1985. Ύστερα από αυτήν την ημερομηνία, μπορούμε να πούμε 
ότι η φτώχεια έχει ελαττωθεί ελαφρά αφού μειώθηκε λίγο η ανεργία, και 
ορισμένες χώρες βελτίωσαν το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας και εισήγαγαν 
μέτρα εγγύησης πόρων όπως το ελάχιστο εισόδημα ένταξης (revenu minimum 
d'insertion) στη Γαλλία και το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα στο 
Λουξεμβούργο. 
5 -
Β. Η φτώχεια αποτελεί πολυδιάστατη πραγματικότητα 
13. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν μας επιτρέπουν να αναλύσουμε τις 
μη χρηματικές πλευρές της φτώχειας το ίδιο συστηματικά όσο και τα 
εισοδήματα, αλλά προβλέπεται η εκπόνηση εργασιών για τη βελτίωση της 
συγκρισιμότητας των στατιστικών στοιχείων για τις μη χρηματικές πλευρές 
στο προσεχές μέλλον. 
14. Η φτώχεια εκδηλώνεται με τη μορφή ανεπαρκειών και κενών σε 
αρκετά πεδία: 
- ως προς την εκπαίδευση, πρόκειται για αναλφαβητισμό, για πρόωρη 
διακοπή του σχολείου ή για άτακτη παρακολούθηση των μαθημάτων. Αυτές οι 
ελλείψεις διατηρούν και επιδεινώνουν τη φτώχεια των ανθρώπων που 
προσβάλλουν μειώνοντας αισθητά τις δυνατότητες τους απασχόλησης και 
συμμετοχής στην κοινωνική ζωή. 
- η κακή υγεία είναι, όπως και η ανεπαρκής εκπαίδευση, ταυτόχρονα αιτία 
και συνέπεια της φτώχειας. Γνωρίζουμε ότι το ποσοστό θνησιμότητας, η 
αναλογία χρόνιων ασθενειών και το αίσθημα του να μην έχεις καλή υγεία 
αποτελούν δείκτες ιδιαίτερα συνδεδεμένους όχι μόνο με την κοινωνική τάξη 
αλλά κυρίως με την ύπαρξη επαγγελματικών και χρηματικών δυσκολιών. 
Υπάρχουν επίσης πολλές μελέτες όπου φαίνεται ότι η ανεργία μπορεί να 
είναι αιτία κατάθλιψης, πνευματικής ασθένειας ή αυτοκτονίας. 
- η φτώχεια μπορεί επίσης να αποτελεί εμπόδιο στην πρόσβαση στις 
υγειονομικές υπηρεσίες, όχι μόνο εξαιτίας της προκαταβολής των εξόδων 
που είναι συχνά υποχρεωτική αλλά επίσης γιατί οι πολιτιστικές 
συμπεριφορές και συνήθειες δεν παροτρύνουν πάντα την προσφυγή στις 
υγειονομικές υπηρεσίες και ακόμα λιγότερο την έγκαιρη προσφυγή σ'αυτές 
τις υπηρεσίες. 
Επιπλέον, οι λιγότερο ευνοημένες περιοχές έχουν συχνά ελλείψεις σε 
εξοπλισμό και σε υπηρεσίες. 
- όσον αφορά τη στέγη, οι φτωχοί διατηρούν εν γένει τα λιγότερο άνετα 
καταλύματα, με το λιγότερο ευνοημένο περιβάλλον. Πολλοί φτωχοί 
στεγάζονται σε απομακρυσμένες συνοικίες των προαστίων, μακριά από τις 
υπηρεσίες και τις ανέσεις της πόλης. Οικογένειες που βρίσκονται σε 
ανάγκη, όπως και ορισμένοι άνεργοι που τους έχει γίνει έξωση από τα 
σπίτια τους λόγω μη πληρωμής του ενοικίου, ή οικογένειες με μόνο ένα 
γονέα, ύστερα από χωρισμό, που μπορεί να οφείλεται στη συζυγική βία, 
συγκεντρώνονται σε καταλύματα όπου κανείς άλλος δεν θα ήθελε να ζει. 
Τυχαίνει επίσης οι πιο φτωχοί να καταλαμβάνουν ακίνητα που πρόκειται να 
κατεδαφιστούν ή ακόμα να κατασκηνώνουν σε τροχόσπιστα ή σε φορτηγά. 
Ορισμένοι είναι άστεγοι ή, ιδίως στις χώρες του νότου, ζουν σε σαφώς 
απαράδεκτες συνθήκες στέγασης, σε υπόγεια ή σε χαμοκέλες χωρίς ανέσεις. 
15. Προς το μέσο της δεκαετίας του 80, ο αριθμός των αστέγων στη 
Γερμανία υπολογιζόταν μεταξύ ενός και δύο εκατομμυρίων ατόμων. 0 αριθμός 
των ανθρώπων που χρεώνονται, ιδίως για να πληρώσουν το ενοίκιο, αυξήθηκε 
σε πολλά κράτη μέλη με συνέπεια, στην περίπτωση οικιακών χρεών, την 
απειλή έξωσης. Έτσι, οι εξώσεις λόγω μη πληρωμής του ενοικίου 
δεκαπλασιάστηκαν σχεδόν στο Ηνωμένο Βασίλειο μεταξύ 1979 και 1986. Στο 
Βέλγιο, περισσότεροι από 700.000 άνθρωποι απειλήθηκαν με διακοπή της 
παροχής υγραερίου και ηλεκτρισμού το 1985, και 65.000 επικαλέσθηκαν 
σοβαρές δυσκολίες για να πληρώσουν τα χρέη τους. Μια μελέτη που έγινε 
στην Ολλανδία εκτιμά ότι το 1985 150.000 οικογένειες δεν μπορούσαν να 
τακτοποιήσουν τα χρέη τους λόγω του ότι αυτά ήταν πολύ υψηλά. 
16. Υπάρχουν αλληλουχίες που οδηγούν στη συσσώρευση 
μειονεκτημάτων. Η ανεργία και το χαμηλό επίπεδο εισοδήματος που 
προκύπτει από αυτήν μπορεί να προκαλούνται από ένα συνδυασμό έλλειψης 
προσόντων και κακής υγείας και προκαλούν με τη σειρά τους κακές συνθήκες 
στέγασης και κοινωνική απομόνωση. Η ανεργία και η υποβάθμιση του 
επιπέδου διαβίωσης μπορεί να οδηγούν στην κατάθλιψη και στην απάθεια 
μειώνοντας ακόμη περισσότερο τις πιθανότητες ευρέσεως εργασίας. Οι 
διακρίσεις λόγω φύλου και φυλής μπορεί να αποτελούν παράγοντα ύπαρξης 
χαμηλών και άτακτων εισοδημάτων και διακοπτόμενης ανεργίας, δύο 
καταστάσεις που προκαλούν κακή στέγαση, επιδείνωση της υγείας και τον 
κίνδυνο διαφυγής προς τον αλκοολισμό ή τα ναρκωτικά. 
II. Η «τώνεια ένει αλλάΣει πρόσωπο 
17. Η φτώχεια δεν έχει μειωθεί μεταξύ 1975 και 1985. Κυρίως έχει 
αλλάξει πρόσωπο: η φτώχεια μειώθηκε μεταξύ των ηλικιωμένων ατόμων, τη 
στιγμή που το συνολικό δυναμικό αυτών των τελευταίων αυξήθηκε σημαντικά 
κατά την (δια περίοδο. Κατ'ακολουθία, η φτώχεια αφορά κυρίως τον ενεργό 
πληθυσμό και τα παιδιά τους. Αυτό συνδέεται με την αύξηση της ανεργίας 
και την αλλαγή των οικογενειακών δομών, ι δ(ως την αύξηση των οικογενειών 
με ένα γονέα. 
Α. Η φτώχεια ελαττώθηκε ανάμεσα στους ηλικιωμένους, οι οποίοι ωστόσο 
παραμένουν ευπρόσβλητοι 
18. Μεταξύ 1975 και 1985 παρουσιάστηκε στην Ευρώπη μια μεγάλη 
αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων ατόμων που ζουν απομονωμένοι. Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, η αναλογία των ανθρώπων που ζουν απομονωμένοι ανάμεσα 
στα άτομα άνω των 75 ετών πέρασε από το 19% το 1961 στο 30% το 1981. Στη 
Γερμανία πέρασε από το 37% το 1975 στο 55% το 1985. Αυτή η κατάσταση 
αφορά πιο συχνά τις γυναίκες παρά τους άνδρες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
στη Γαλλία περισσότερο από το 40% των ηλικιωμένων γυναικών ζουν μόνες. 
Αντίθετα, αυτό ισχύει μόνο για το 1/5 των ηλικιωμένων γυναικών στην 
Ιρλανδία και στην Πορτογαλία. 
Μεταξύ 1980 και 1985, η αναλογία των ηλικιωμένων ατόμων ανάμεσα στους 
ανθρώπους με χαμηλό εισόδημα μειώθηκε στα κράτη μέλη (πίνακας 2), τιαρά 
την αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων και την αύξηση του ποσοστού τους 
μέσα στο σύνολο του πληθυσμού. Ιδιαίτερη μείωση σημειώθηκε στον αριθμό 
των ηλικιωμένων ατόμων με χαμηλό εισόδημα στην Ισπανία, στη Δανία, στην 
Ιρλανδία, στο Βέλγιο και σε μικρότερο βαθμό στη Γερμανία και στο Ηνωμένο 
Βασίλειο. Αντίθετα, αυτός ο αριθμός αυξήθηκε στη Δανία, στην Ιταλία, 
στην Πορτογαλία και ιδιαίτερα στις Κάτω Χώρες, ενώ παρέμεινε σχεδόν ο 
ίδιος στην Ελλάδα. 
Παντού, ευνοήθηκαν τα ηλικιωμένα άτομα νεώτερης ηλικίας και με πρωτογενή 
δικαιώματα πλήρους σύνταξης που συνδέονται με μια πλήρη επαγγελματική 
καριέρα, πράγμα που οδήγησε στη συγκέντρωση της φτώχειας στους πιο 
ηλικιωμένους και στις γυναίκες. 
- 7 -
Πίνακας 2 - Ηλικιωμένα άτομα 
Αριθμός ηλικιωμένων ατόμων των οποίων το εισόδημα είναι 
από το 50% του μέσου εθνικού εισοδήματος το 1980 και 
Πηγή : EUR0STAT 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ι σπαν ( α 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο Χιλιάδες άτομα 
1980 
175 
140 
1.374 
382 
1.379 
2.198 
109 
1.426 
69 
504 
1.988 1985 
144 
157 
1.263 
371 
1.080 
1.513 
54 
1.447 
91 
545 
1.846 Αύξηση ή 
σε χιλιάδες 
31 
17 
111 
11 
299 
685 
55 
21 
22 
41 
142 χαμηλότερο 
το 1985 
μείωση 
τοις % 
-17,7 
+ 12,2 
- 8,0 
- 2,9 
-21,7 
-31,2 
-51,0 
+ 1,5 
+31,3 
+ 8,2 
- 7,1 
Σύνολο 9.744 8.511 - 1.233 -12,7 
Β. Ορισμένες οικονομικές και κοινωνικές μεταλλαγές αποτελούν νέους παράγοντες 
φτώχειας. 
19. Στο κοινωνικό πεδίο, οι αλλαγές που επηρεάζουν σε βάθος την 
οργάνωση και τη λειτουργία της οικογένειας εκδηλώνονται σε διάφορους βαθμούς 
σε όλα τα κράτη μέλη. Συμβάλλουν πάντως στην αύξηση των περιπτώσεων απομόνωσης 
και των κινδύνων φτώχειας. Στο οικονομικό πεδίο, η ανεργία με τις διαφορετικές 
μορφές της οδηγεί άμεσα ή έμμεσα σε καταστάσεις φτώχειας, και τα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας δεν επαρκούν για να αποτρέψουν αυτές τις εξελίξεις. 
20. Η αύξηση του αριθμού των οικογενειών με ένα γονέα ε(ναι ιδιαίτερα 
σημαντική: έτσι το ποσοστό των οικογενειών με ένα γονέα διπλασιάστηκε στην 
Ιρλανδία μεταξύ 1975 και 1985. Έφτασε σε περισσότερο από 10% στο Βέλγιο και 
στη Γαλλία το 1985, περισσότερο από 11% στη Γερμανία, περίπου 13% στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και 20% στη Δανία. Αυτά τα ποσοστά είναι βέβαια λιγότερο υψηλά στις 
χώρες του κοινοτικού νότου αλλά κατά μέσο όρο περισσότερο από το 10% των 
οικογενειών ήταν το 1985 στην Ευρώπη οικογένειες με ένα γονέα. 
Η οικονομική κατάσταση αυτών των οικογενειών με ένα γονέα εξαρτάται από το 
ποσοστό ανάμεσα σ'αυτές που εισπράττει κάποια σύνταξη (όπως συμβαίνει με τις 
χήρες). Εξαρτάται επίσης από το ποσοστό των γυναικών που είναι ικανές να 
ασκήσουν μια επαγγελματική δραστηριότητα και, για να είναι σε θέση να το 
κάνουν, να εξασφαλίζουν τη φύλαξη των παιδιών τους, κυρίως αν αυτά είναι 
μικρά. Γνωρίζουμε όμως ότι οι δυνατότητες φύλαξης μικρών παιδιών είναι 
ιδιαίτερα ανεπαρκείς στα πιο πολλά κράτη μέλη. Στην περίπτωση που οι γυναίκες 
ασκούν μια επαγγελματική δραστηριότητα, πρόκειται συχνά για μερική απασχόληση 
η οποία επίσης αμείβεται άσχημα. Κατά μέσο όρο οι γυναίκες δεν κερδίζουν παρά 
τα 2/3 έως τα 3/4 των μέσων ανδρικών εισοδημάτων με αντίστοιχη ολική 
απασχόληση. Επίσης, μεταξύ 1975 και 1985 ο αριθμός των οικογενειών με ένα 
γονέα που εξαρτώνταν από τις παροχές της κοινωνικής πρόνοιας αυξήθηκε στο 
Βέλγιο, στη Γαλλία, στη Γερμανία, στις Κάτω Χώρες και στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
- ο -
21. Αύξηση της ανεργίας. Το κύριο αίτιο ύπαρξης της φτώχειας στα 
κράτη μέλη είναι άμεσα ή έμμεσα ή αύξηση της ανεργίας και κυρίως της 
μακροχρόνιας ανεργίας. Δεν δημιουργήθηκαν αρκετές θέσεις εργασίας σε 
σύγκριση με τον αύξοντα αριθμό των ατόμων που επιδιώκουν να εισέλθουν 
στην αγορά εργασίας, και η αναδίπλωση της αγοράς εργασίας που 
παρατηρήθηκε πρόσφατα συνοδεύτηκε απο φαινόμενα επιλεκτικότητας τα οποία 
δεν ευνοούν τους μακροχρόνια ανέργους. 
0 κίνδυνος να αναπτυχθούν δύο κοινωνίες στους κόλπους των κρατών μελών, 
η μια ενεργός, με καλό εισόδημα, με καλή κοινωνική προστασία και 
διαρθρωμένη με κορμό την εργασία, και η άλλη φτωχή, χωρίς δικαιώματα και 
υποτιμημένη από την αδράνεια, είναι πολύ υψηλός. 
Η εξήγηση του υψηλού επιπέδου ανεργίας στις χώρες της Κοινότητας 
συνδέεται εν μέρει με την κάμψη της οικονομίας στα τέλη της δεκαετίας 
του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η οποία προκάλεσε πτώση 
των δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων. 0 δεύτερος λόγος συνδέεται με τις 
οικονομικές αναδιαρθρώσεις που έλαβαν χώρα στις οικονομικές 
δραστηριότητες της Κοινότητας εδώ και 15 χρόνια ως συνέπεια του 
ανταγωνισμού από την Ιαπωνία και από τις πρόσφατα βιομηχανοποιημένες 
χώρες. Πολλές περιοχές της Βόρειας Ευρώπης, ιδίως αυτές όπου 
κυριαρχούσαν στο παρελθόν οι βιομηχανίες, έγιναν μαύρα στίγματα της 
ανεργίας. 
22. Οι λιγότερο ανεπτυγμένες αγροτικές περιοχές της Κοινότητας, 
όπως η Πορτογαλία, ένα τμήμα της Ισπανίας, η νότια Ιταλία, η Ιρλανδία, η 
Ελλάδα, αντιμετωπίζουν επίσης από παλιά μια υποαπασχόληση διαρθρωτικού 
χαρακτήρα. Ακόμα και σε περιόδους ταχείας οικονομικής ανάπτυξης, αυτές 
οι περιοχές πλήττονται από την ανεργία. Πολυάριθμες καθυστερημένες 
περιοχές χαρακτηρίζονται από υψηλό επίπεδο αστυφιλίας, από μακροπρόθεσμη 
παρακμή της απασχόλησης και μη ισορροπημένη δημογραφική δομή περιέχοντας 
υψηλό ποσοστό ηλικιωμένων ατόμων. Έχει παρουσιαστεί επίσης, στο νότο, η 
επιστροφή των αποδήμων προς τις χώρες καταγωγής τους: περισσότεροι από 
300.000 Έλληνες επαναπατρίστηκαν μεταξύ 1974 και 1980 και αρκετοί 
αντιμετώπισαν δυσκολίες επανενσωμάτωσης σε μια παραδοσιακή κοινωνία. 
Στην Ελλάδα επίσης επέστρεψαν οι πρόσφυγες και στην Πορτογαλία οι πρώην 
άποικοι. 
23. Μεταξύ 1975 και 1985, στην ΕΥΡ-10,το ποσοστό ανεργίας 
αυξήθηκε από 3,7% σε 9,5% του ενεργού πληθυσμού ενώ το ποσοστό 
μακροχρόνιας ανεργίας (περισσότερο από ένα έτος) αυξήθηκε από 0,7 σε 
4,6%. Για το σύνολο της Κοινότητας, το ποσοστό ανεργίας έφτασε το 10,7% 
στην ΕΥΡ-12 το 1987 (8,2% στην ΕΥΡ-10) με 15,1 εκατομμύρια ανέργους και 
το 1989 έπεσε πάλι στο 9% στην ΕΥΡ-10 (10% στην ΕΥΡ-12). 
α) "Νέα φτώχεια" 
24. Άμεση συνέπεια της αναδιάρθρωσης των οικονομικών 
δραστηριοτήτων στα κράτη μέλη αποτελεί η δημιουργία νέων μορφών 
φτώχειας. Άνθρωποι με ειδικευμένη θέση εργασίας ολικής απασχόλησης κατά 
τα φαινόμενα σταθερή, απολύονται για οικονομικούς λόγους και 
αντιμετωπίζουν μια ανέχεια που μπορεί να τους οδηγήσει στην εξαθλίωση. 
Πρόκειται για ανθρώπους με κάποια προσόντα, νέους, υγιείς, οι 
περισσότεροι από τους οποίους αντιμετωπίζουν με δυσκολία μια κατάσταση 
που δυσχεραίνεται από δάνεια και άλλες υποχρεώσεις που είχαν αναληφθεί 
σε περιόδους ευημερίας. Αυτές οι ομάδες όμως δεν έχουν ούτε τη συνήθεια 
ούτε τις ικανότητες να ρυθμίζουν τη ζωή τους με χαμηλό εισόδημα, όπως 
φαίνεται από το σημαντικό ύψος των χρεών τους και την έλλειψη 
επιδεξιότητας ή την ολιγωρία τους να ζητήσουν τα επιδόματα που 
δικαιούνται. 
4θ 
- 9 -
β) Αόρατη ανεργία και προσωρινές μορφές απασχόλησης 
25. Αρκετές έρευνες του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος για την 
καταπολέμηση της φτώχειας έδειξαν με ποιο τρόπο οι επίσημες στατιστικές 
υποτιμούν τη σημασία της ανεργίας. Τα υποαπασχολούμενα άτομα, ιδίως στις 
χώρες της νότιας Ευρώπης, αριθμούνται δύσκολα. Π.χ., τα άτομα που έχουν 
έκτακτη θέση εργασίας ή παρακολουθούν κάποιο πρόγραμμα πρακτικής 
εξάσκησης, οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι που έχουν συνταξιοδοτηθεί πρόωρα 
και λαμβάνουν μια μικρή σύνταξη, οι νομάδες, οι αγρότες που είναι εν 
δυνάμει μετανάστες και οι άστεγοι, οι γυναίκες, ιδίως όταν είναι αρχηγοί 
οικογενείας, έχουν περιορισμένη εκπροσώπηση. Αρκετά από αυτά τα άτομα 
αποθαρρύνονται να αναζητήσουν εργασία. Οι στατιστικές για την ανεργία 
δεν υπολογίζουν επίσης ούτε τα αγροτικά οικογενειακά επιδόματα ούτε τα 
άτομα που έχουν μια προσωρινή απασχόληση και αναζητούν ενεργά μια 
σταθερή εργασία. Το 1986, υπήρχαν στη Γαλλία 1,4 εκατομμύρια άνθρωποι 
σ'αυτή την κατάσταση. 
26. Η σημαντική αύξηση των θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης 
δεν ανταποκρίνεται πάντα στις προτιμήσεις που εκφράζουν όσοι αποδέχονται 
παρόμοιες θέσεις. Το 1985, περισσότερες από το 40% των γυναικών στη 
Δανία, στις Κάτω Χώρες και στο Ηνωμένο Βασίλειο εργάζονταν με σχέση 
μερικής απασχόλησης ενώ πολλές από αυτές θα προτιμούσαν εργασία ολικής 
απασχόλησης και βέβαια, ακόμα και όταν αναζητούν άλλο είδος απασχόλησης, 
δεν εμφανίζονται στις στατιστικές για την ανεργία. 
27. Η εξέλιξη της αγοράς εργασίας τείνει προς έναν 
κατακερματισμό ανάμεσα σε μια αγορά εργασίας περιορισμένη η οποία 
προσφέρει σταθερή και καλά αμειβόμενη εργασία και σε μια δευτερεύουσα 
αγορά, η οποία είναι σε επέκταση, όπου η εργασία είναι προσωρινή, 
αβέβαιη, μερικής απασχόλησης και συνήθως άσχημα αμειβόμενη. Δεν 
πρόκειται εδώ να θέσουμε σε αμφισβήτηση τη σκοπιμότητα αυτών των 
ιδιαίτερων μορφών απασχόλησης, που ανταποκρίνονται στις ανάγκες 
ευελιξίας των επιχειρήσεων και μπορεί να ανταποκρίνονται, κάτω από 
ορισμένες προϋποθέσεις, στις επιθυμίες ενός ορισμένου αριθμού 
εργαζομένων. Φαίνεται δεδομένο ότι αυτές οι μορφές απασχόλησης έχουν 
επιτρέψει και επιτρέπουν, ελλείψει άλλων θέσεων, να έχουν πρόσβαση στην 
αγορά εργασίας λιγότερο ευνοημένα άτομα. Δεν επιτρέπεται ωστόσο να 
αγνοούμε ότι μπορούν να δημιουργήσουν μορφές διαρκούς αβεβαιότητας. Η 
συχνή εναλλαγή ανάμεσα σε περιόδους ανεργίας και άτυπης απασχόλησης 
σημαίνει ότι δεν είναι δυνατόν να συσταθεί δικαίωμα επιδόματος ανεργίας 
και ότι από την άλλη δεν επιτυγχάνεται σταθερή επαγγελματική ενσωμάτωση. 
Γ. Ορια της κοινωνικής πρόνοιας 
28. Παρόλο που έχουν επιτύχει ένα υψηλό επίπεδο ανάπτυξης, τα 
συστήματα κοινωνικής πρόνοιας των διαφόρων κρατών μελών δεν λαμβάνουν 
πάντα υπόψη τη φτώχεια αυτή καθεαυτή. Π.χ., η ασφάλιση ανεργίας ευνοεί 
παντού τον σκληρό nupf\wa των μισθωτών οι οποίοι έχουν αποκτήσει 
δικαιώματα εργαζόμενοι με ολική απασχόληση και με υψηλό μισθό. Κατά τη 
δημιουργία αυτού του συστήματος, δεν είχε προβλεφθεί η σημαντική αύξηση 
του αριθμού των ατόμων που αναζητούν για πρώτη φορά εργαοΐα (νέοι) ή 
επιδιώκουν να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας (γυναίκες) ή ακόμα ε (να ι 
άνεργοι ύστερα από tpyaola μερικής απασχόλησης, προσωρινή και άσχημα 
αμειβόμενη όπως οι θέσεις που καταλαμβάνουνσυχνά οι γυναίκες και οι 
θέσεις που δημιουργήθηκαν για τους νέους με την ενίσχυση του κράτους. 
Ομως περισσότεροι από το 1/3 των ανέργων στην Κοινότητα (5,9 
εκατομμύρια) είχαν ηλικία κάτω από 25 το 1987 και περισσότεροι από το 
1/2 (3,1 εκατομμύρια) από τα άτομα κάτω των 25 ετών δεν είχαν ποτέ 
εργασθεί. Για τη μακροχρόνια ανεργία δεν παρέχονται εν γένει επιδόματα 
στα ίδια επίπεδα που παρέχονται για την ανεργία που ακολουθεί αμέσως 
μετά την απώλεια μιας θέσης εργασίας. Ομως η διάρκεια της ανεργίας έχει 
αυξηθεί σημαντικά, υπερβαίνοντας το ένα έτος για περισσότερους από τους 
μισούς ανέργους στην Κοινότητα και τα δύο έτη για περισσότερους από το 
1/3 από αυτούς το 1987. 
29. Πολύ συχνά λοιπόν το μόνο καταφύγιο είναι η ενίσχυση από την 
κοινωνική πρόνοια, αν βέβαια πληρούνται οι προϋποθέσεις καταβολής των 
σχετικών παροχών. Έτσι βέβαια δεν παρέχεται πάντα επαρκές εισόδημα για 
την αποφυγή της φτώχειας. 
Στη Γερμανία, το ποσοστό των ανέργων που ελάμβαναν επίδομα ανεργίας 
έπεσε από το 66% το 1975 στο 38% το 1984. 
Κατ'ακολουθία, το 1975 λιγότεροι από το 14% των ανέργων υπάγονταν στην 
κοινωνική πρόνοια ενώ το 1985 είχαν φτάσει περίπου στο 33%. Στις Κάτω 
Χώρες, 20% των ανέργων υπάγονταν στην κοινωνική πρόνοια το 1975, ενώ το 
1985 αυτό το ποσοστό ε(χει φτάσει στο 57%. Η κοινωνική πρόνοια όμως δεν, 
προσφέρει πάντα εισόδημα υψηλότερο από το όριο του 50% του μέσου κατά 
κεφαλή διαθέσιμου εισοδήματος: σε ορισμένες χώρες, ισχύει το ίδιο για το 
ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. 
30. Συνολικά, ένα διόλου αμελητέο ποσοστό επίσημα καταγραμμένων 
ανέργων (διαθέσιμοι και σε αναζήτηση εργασίας) δεν λαμβάνει ούτε επίδομα 
ανεργίας ούτε επίδομα κοινωνικής πρόνοιας, τα οποία δεν δικαιούνται 
βάσει της νομοθεσίας. Είναι τόσο πολλοί που δεν επικαλούνται τα 
δικαιώματα τους από άγνοια ή φόβο της διοίκησης (μετανάστες που η 
κατάσταση τους είναι παράτυπη). Εξάλλου, εκείνοι που θα είχαν τη 
μεγαλύτερη ανάγκη για ενίσχυση - οι άστεγοι - συνήθως δεν έχουν κανένα 
δικαίωμα λόγω του ότι δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσουν τις 
προϋποθέσεις κατοικίας που απαιτούνται. 
Τέλος, αυτοί που έχουν τις λιγότερες ευκαιρίες να δικαιούνται τέτοιου 
είδους ενισχύσεις είναι οι γυναίκες και οι νέοι, στην περίπτωση των 
οποίων ο κίνδυνος να είναι άνεργοι είναι πιο μεγάλος. Εξαρτώνται 
επομένως από την αλληλεγγύη της οικογένειας, η οποία βλέπουμε ότι 
γίνεται όλο και πιο ισχνή ακόμα και στις χώρες του νότου, όπου 
απειλείται από την ανύπτυξη της αστικοποίησης και της εκβιομηχάνισης. 
Πίνακας 3 
Άνεργοι που δεν λαμβάνουν ούτε επίδομα ανεργίας ούτε ενίσχυση 
κοινωνικής πρόνοιας 
% των ανέργων % των ανέργων 
που δεν λαμβάνουν - 25 ετών 
επίδομα που δεν 
επ(δομα λαμβάνουν 
Βέλγιο 17 22 
Δαν ία 26 39 
Ιρλανδία 32 40 
Κάτω Χώρες 40 41 
Γερμανία 42 50 
Γαλλία 60 67 
Λουξεμβούργο 79 
Ιταλία 83 86 
Ελλάδα 96 
Πηγή : EUR0STAT, ευρωπαϊκή έρευνα για το ευρωπαϊκό δυναμικό, 1985. 
42 
- 11 -
31. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 80, τα συστήματα 
κοινωνικής πρόνοιας απορρόφησαν οπωσδήποτε τα αποτελέσματα της κρίσης, 
και περιόρισαν την επέκταση της φτώχειας. Ομως, αν φαίνεται ότι αυτή 
έχει σχετικά σταθεροποιηθεί, δεν έχει όμως μειωθεί, λόγω των κενών και 
των ανεπαρκειών που υπάρχουν ακόμα στη βασική κοινωνική πρόνοια. Έχει 
υπολογισθεί ότι χάρη στην κοινωνική πρόνοια έχει αποφύγει τη φτώχεια το 
85% των οικογενειών στο Βέλγιο, περίπου το 80% στη ΛωραΙνη, στο 
Λουξεμβούργο και στις Κάτω Χώρες αλλά μόνο τα 2/3 των οικογενειών στην 
Ιρλανδία. Στην Ελλάδα, αποφεύγουν τη χρηματική φτώχεια το 48% των 
οικογενειών χάρη στην κοινωνική ασφάλιση, πράγμα που σημαίνει ότι το 52% 
παραμένουν φτωχοί παρά την κοινωνική πρόνοια. 
32. Αυτά τα κενά και οι ανεπάρκειες της κοινωνικής πρόνοιας 
πρέπει να αξιολογηθούν λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση που επικρατεί στο 
κάθε κράτος μέλος. Η έλλειψη μηχανισμών εγγύησης πόρων σε ορισμένες 
χώρες, ο επιλεκτικός χαρακτήρας αυτών των μηχανισμών σε άλλες, ή ακόμα 
το πολύ χαμηλό επίπεδο των εξασφαλιζόμενων πόρων συμβάλλουν στη 
διατήρηση της φτώχειας. Επιπλέον για την αποτροπή της φτώχειας, δεν 
αρκεί η δημιουργία ενός συστήματος ελάχιστου εισοδήματος: δεν αξιοποιούν 
πάντα τα δικαιώματα τους όλοι οι ενδιαφερόμενοι. 
Ill - Το ζήτημα της φτώχειας αποτελεί πλέον αντικείμενο δημόσιου 
δι αλόγου 
33. Τα χαρακτηριστικά της φτώχειας στην Ευρώπη άλλαξαν κατά τη 
διάρκεια των τελευταίων ετών. Πλάι στην παραδοσιακή φτώχεια 
παρουσιάστηκαν και νέες καταστάσεις φτώχειας που πλήττουν κατηγορίες 
ανθρώπων που είναι ακατάλληλοι να τις αντιμετωπίσουν αφού μέχρι σήμερα 
είχαν ξεφύγει από αυτό το φαινόμενο. Διάφοροι οικονομικοί, πολιτικοί και 
κοινωνικοί παράγοντες κινητοποιούνται σε διάφορους βαθμούς για την 
καταπολέμηση της φτώχειας. 
Α. Η αντίληψη για τη φτώχεια έχει εξελιχθεί 
34. Οι δημοσκοπήσεις που γίνονται κατά περιόδους από το 
Ευρωβαρόμετρο δείχνουν ότι μετά την αύξηση που παρουσιάστηκε μεταξύ 1986 
και 1983 το ποσοστό των Ευρωπαίων που θεωρούν τους εαυτούς τους φτωχούς 
ελαττώθηκε μεταξύ 1983 και 1989. Επισημάνθηκαν παραπάνω (§ 10) τα όρια 
που έχουν αυτές οι έρευνες για τη μέτρηση της φτώχειας, και αναφέρουμε 
επομένως εδώ τα αποτελέσματα των εξιλίξεων της κοινής γνώμης μόνο 
ενδεικτικά. Το 1976, το 7,6% των Ευρωπαίων που ερωτήθηκαν (με εξαίρεση 
τους Έλληνες, τους Ισπανούς και τους Πορτογάλους) θεωρούσαν ότι 
βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. Αυτό το ποσοστό έφτασε το 10,7% το 
1983 (με εξαίρεση τους Ισπανούς και τους Πορτογάλους) για να ξανακατέβει 
στο 8,6% το 1989. Υπάρχουν όμως σημαντικές διαφορές από χώρα σε χώρα, 
αφού το ποσοστό των ατόμων που θεωρούν τους εαυτούς τους φτωχούς 
ανερχόταν το 1989 σε 2% στο Λουξεμβούργο, 4,7% στη Γερμανία, 15,5% στην 
Ισπανία και 12,5% στην Ιρλανδία. Οταν πρόκειται για τη συνοικία τους ή 
για το χωριό τους, το 1/5 των Ευρωπαίων αναγνωρίζει ότι υπάρχουν φτωχοί, 
ποσοστό που γίνεται 1/3 αν προστεθούν στις απαντήσεις για την υπάρχουσα 
φτώχεια αυτές που αφορούν τον κίνδυνο να περιέλθει κανείς σε κατάσταση 
φτώχειας. 
Αυτή η εξέλιξη της αντίληψης των αιτίων της φτώχειας εκφράζεται με το 
γεγονός ότι 66% των ατόμων που ερωτήθηκαν εκφράζουν την επιθυμία να 
κάνει το κράτος περισσότερα για την καταπολέμηση της φτώχειας. Επιπλέον 
οι μισοί δήλωσαν ότι είναι διατεθειμένοι να συνεισφέρουν οικονομικά και 
το 59% να προσφέρουν το χρόνο τους για να βοηθήσουν τους φτωχούς. 
13 
35. Το κύριο στοιχείο που αποκαλύπτουν οι έρευνες του 
Ευρωβαρόμετρου είναι η εξέλιξη της αντίληψης της φτώχειας: το 1989 η 
οκνηρία και η κακή θέληση αναφέρονται λιγότερο συχνά ως αιτίες της 
φτώχειας από ό,τι το 1976. Αντίθετα, προτιμώνται πιο συχνά το 1989 από 
ό,τι το 1976 οι αδυναμίες του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. Σύμφωνα με 
το 17% των ερωτηθέντων, η φτώχεια είναι αναπόφευκτη καθώς εξελίσσεται ο 
σύγχρονος κόσμος και σύμφωνα με το 18% οι φτωχοί ήταν άτυχοι. 
Β. Φτώχεια, νέα φτώχεια-, 
36. Σ^\ίερα στην Ευρώπη η φτώχεια εμφανίζεται περισσότερο από 
ποτέ ετερογενής, πολύμορφη και πολυδιάστατη. Δεν υπάρχει έλλειψη 
τυπολογιών για την καταγραφή αυτής της ποικιλίας, ούτε προσπαθειών για 
την προσεκτική διαφοροποίηση όλων των λέξεων που χρησιμοποιούνται για να 
την εκφράσουν: φτώχεια, αστάθεια, περιθωριοποίηση, κοινωνικός 
αποκλεισμός, τέταρτος κόσμος. Εδώ δεν πρόκειται να λάβουμε θέση ως προς 
αυτές τις διάφορες ονομασίες, που αντανακλούν συνήθως εθνικές ή 
πολιτιστικές ευαισθησίες, παρά μόνο για να υπογραμμίσουμε ότι στο 
ψήφισμα του Συμβουλίου της 29ης Σεπτεμβρίου 1989 προτιμήθηκε ο όρος 
κοινωνικός αποκλεισμός. Οι διάφορες καταστάσεις, των οποίων η ύπαρξη 
έχει διαπιστωθεί στα κράτη μέλη, φαίνεται ότι μπορούν να χωριστούν σε 
τρεις μεγάλες κατηγορίες. 
37. Υπάρχει κατ'αρχάς η ωτώΥεια που πλήττει άτομα και 
οικογένειες που έχουν αναγνωρισμένη θέση και εισόδημα τακτικό και 
σίγουρο αλλά ιδιαίτερα χαμηλό. Χαρακτηρίζεται επίσης με τον όρο 
"φιλόπονη φτώχεια" (pauvreté laborieuse). Αυτά τα άτομα έχουν χαμηλό 
βιοτικό επίπεδο που εξασφαλίζεται από τους δικούς τους πόρους. Ωστόσο η 
ισορροπία της ζωής τους είναι εξαιρετικά ασταθής, στο έλεος κάποιας 
ρήξΠζ, όπως απώλεια της εργασίας, εγκατάλειψη της δραστηριότητας του 
ενός συζύγου, μακροχρόνια ασθένεια κλπ. 
38. Υπάρχει μια νέα φτώχεια που αφορά ένα τμήμα του πληθυσμού 
του οποίου η κοινωνική συμμετοχή γίνεται τυχαία, είτε γιατί δεν 
κατορθώνει να έχει ένα τακτικό και σίγουρο εισόδημα (π.χ. οι νέοι που 
δεν κατορθώνουν να ενσωματωθούν στην αγορά εργασίας, ή γυναίκες 
ανύπανδρες και χήρες που επιζητούν να ξαναβρούν μια θέση εργασίας), είτε 
γιατί υπάρχει κάποια αλλοίωση στην τακτικότητα, στη βεβαιότητα και (ή) 
το επίπεδο του εισοδήματος. Παρόμοια κατάσταση δημιουργεί, π.χ., τη μη 
πληρωμή των δόσεων κατανωλωτικών ή στεγαστικών δανείων, τη μη πληρωμή 
των φόρων ή ακόμα τη διακοπή πληρωμής των ενοικίων, των λογαριασμών του 
φωταερίου, του ηλεκτρισμού, του τηλεφώνου κλπ. 
Αυτές οι νέες καταστάσεις φτώχειας οφείλονται, κατά κύριο λόγο, στην 
αναδιάρθρωση της αγοράς εργασίας που προκαλεί είτε επαναλαμβανόμενη είτε 
μακροχρόνια ανεργία. Μπορούν επίσης να αποδοθούν στα όρια των συστημάτων 
καταπολέμησης της φτώχειας και κοινωνικής πρόνοιας. 
39. Τέλος, υπάρχει η φτώχεια αυτού που ονομάζεται τέταρτος 
κόσμος, δηλαδή το στρώμα του πληθυσμού που βρίσκεται πιο χαμηλά στην 
κοινωνική κλίμακα. Τα εισοδήματα αυτών των ανθρώπων είναι εξαιρετικά 
χαμηλά, άτακτα και αβέβαια. Είναι συνήθως γνωστοί στις υπηρεσίες 
κοινωνικής πρόνοιας, όχι γιατί καλύπτονται ικανοποιητικά από το σύστημα 
κοινωνικής πρόνοιας αλλά γιατί η κατάσταση τους έχει την τάση να 
αναπαράγεται από γενιά σε γενιά και κυρίως γιατί συσσωρεύουν τις 
δυσκολίες έτσι ώστε να εμπίπτουν δύσκολα στα κλασσικά κριτήρια παροχής 
κοινωνικής πρόνοιας. 
Μ 
- 13 -
Γ. Οι πρωτεργάτες της καταπολέμησης της φτώχειας 
40. Η καταπολέμηση της φτώχειας υπάγεται κατ'αρχάς στην 
κοινωνική πολιτική των κρατών μελών. Το κεντοικφ κοάτο<:. που είναι 
εγγυητής της εθνικής αλληλεγγύης, πρέπει να μεριμνά για τη διατήρηση 
ενός ορισμένου επιπέδου κοινωνικής συνοχής. Σ'όλες τις χώρες, οι 
κεντρικές αρχές εφαρμόζουν κατά παράδοση στους διάφορους τομείς 
οικονομικής δραστηριότητας πολιτικές που συμβάλλουν στην καταπολέμηση 
της φτώχειας όπως η στεγαστική πολιτική, η εκπαιδευτική πολιτική και η 
πολιτική επαγγελματικής κατάρτισης, η πολιτική στους τομείς της υγείας, 
και της απασχόλησης. 
Για να είναι αποτελεσματικές αυτές οι πολιτικές έναντι των φτωχών, 
πρέπει οπωσδήποτε να εξασφαλίζεται ότι οι λεπτομέρειες της εφαρμογής 
τους δεν καταλήγουν στον αποκλεισμό των λιγότερο ευνοημένων ομάδων. 
Επίσης, οι αρμόδιοι έχουν εδώ και μερικά χρόνια συνειδητοποιήσει ότι η 
ανταπόκριση στις ανάγκες των φτωχών υπάγεται περισσότερο στην ύπαρξη 
ταυτόχρονων και συντονισμένων ενισχύσεων σε διάφορα πεδία παρά σε μια 
σειρά διαφορετικών πολιτικών που τίθενται σε εφαρμογή από όργανα και 
προσωπικό που εναλλάσονται. 
Επίσης, πλάι στις κλασικές πολιτικές κατά τομείς τα κράτη μέλη έχουν 
παροτρύνει και αναπτύξει προοδευτικά σφαιρικές προσεγγίσεις της φτώχειας 
θέτοντας σε εφαρμογή συνολικές ενέργειες σε δεδομένους χώρους. Π.χ. 
έχουν ήδη αναληφθεί σε αρκετά κράτη μέλη, βάσει συγκρίσιμων αρχών, 
προγράμματα αναζωογόνησης συνοικιών: κρατικές πιστώσεις συμπληρώνουν τις 
πιστώσεις που απελευθερώνουν οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης για 
χρηματοδότηση συντονισμένων έργων βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης των 
κατοίκων (βελτίωση των καταλυμάτων, εκπαίδευση των νέων, πολιτιστικές 
και αθλητικές δραστηριότητες, δυνατότητες απασχόλησης κλπ.). 
41. Οι κεντρικές αρχές ενός ορισμένου αριθμού κρατών μελών 
έδειξαν πρόσφατα ότι αναγνωρίζουν την ύπαρξη και τη σπουδαιότητα του 
φαινομένου της φτώχειας ορίζοντας και αναπτύσσοντας νέες πολιτικές 
σ'αυτόν τον τομέα (θέσπιση ελάχιστου εισοδήματος) με προορισμό τους 
φτωχούς, είτε διορίζοντας μια εθνική επιτροπή για τη φτώχεια όπως στην 
Ιταλία ή κάνοντας τη φτώχεια θέμα ενός υπουργικού χαρτοφυλακίου όπως στο 
Βέλγιο. 
42. Οι τοπι^ και πεοιωεοεια^ aoïéc έχουν το βάρος της 
συγκεκριμένης θέσης σε εφαρμογή της καταπολέμησης της φτώχειας. Οι 
λεπτομέρειες της δράσης τους ποικίλουν κατ'αρχάς σε συνάρτηση με το 
βαθμό αποκέντρωσης της κρατικής διοίκησης και των πολιτικών δομών. Κατά 
παράδοση διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο στο πεδίο της κοινωνικής πρόνοιας. 
Σήμερα, μέσω των πολιτικών τοπικής ανάπτυξης που προχωρούν στα πιο πολλά 
κράτη μέλη, μπορούν να επεμβαίνουν περισσότερο αποτελεσματικά. Αυτές οι 
πολιτικές τοπικής ανάπτυξης δεν αφορούν μόνο την καταπολέμηση της 
φτώχειας. Ευνοούν όπως μια σφαιρική αντιμετώπιση των διαφόρων παραγόντων 
που οδηγούν στον αποκλεισμό και την εξάρτηση: στέγη, εκπαίδευση, υγεία, 
εισόδημα, απασχόληση, κοινωνικότητα... Αυτή η σφαιρική αντιμετώπιση 
προϋποθέτει τη συνεργασία για να δίνεται στους διάφορους αρμόδιους των 
διαφόρων οργανισμών, που στο παρελθόν ήταν περιχαρακωμένοι ο καθένας στο 
χώρο του, η ευκαιρία να ενεργούν μαζί, συντονισμένα και συνεπώς πιο 
αποτελεσματικά. 
^5 
43. Εκτός από τους διοικητικούς και κυβερνητικούς οργανισμούς, 
ουσιαστικοί πρωταγωνιστές της καταπολέμησης της φτώχειας είναι οι 
μεγάλες ενώσεις γενικού ενδιαφέροντος. Αυτοί οι un κυβερνητικοί 
οονανισυοί αναπτύχθηκαν σε όλα τα κράτη μέλη, και ορισμένοι σε διεθνείς 
βάσεις. Προφανώς έχουν πολύ μεγάλη ποικιλία ως προς αρκετές πλευρές 
τους: φιλανθρωπική ή μαχητική λογική, δράση προσανατολισμένη είτε προς 
την άμεση επαφή με τους ενδιαφερόμενους είτε προς το πολιτικό ή 
μεσολαβητικό lobbying κλπ. Εφόσον διατηρούν πραγματικά άμεση επαφή με 
τις λιγότερο ευνοημένες ομάδες, είναι σε θέση να γίνονται ο εκπρόσωπος 
τους. 
Ενημερώνουν επίσης την κοινή γνώμη και τους λήπτες των αποφάσεων μέσα 
στην προοπτική της ευρύτερης κινητοποίησης των δυνατοτήτων αλληλεγγύης 
έναντι των φτωχών πληθυσμών. Ορισμένοι εργάζονται σε στενή συνεργασία με 
τις διάφορες τοπικές, νομαρχιακές, περιφερειακές και εθνικές αρχές. 
45. Οι υπεύθυνοι της 01KQVQu(fiK είχαν μάλλον την τάση, με 
ελάχιστες εξαιρέσεις, να παραμείνουν έξω από την καταπολέμηση της 
φτώχειας. Φαίνεται ωστόσο ότι έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν το 
πρόβλημα, ιδίως λόγω του εμφανούς συνδέσμου ανάμεσα στην εξέλιξη της 
ανεργίας και στη φτώχεια. Τα προγράμματα της τοπικής ανάπτυξης και 
οικονομικής και κοινωνικής ενσωμάτωσης θα έπρεπε να δίνουν την ευκαιρία 
για μια πιο ενεργό συμμετοχή των επιχειρήσεων και των σωματείων των 
εργαζομένων στη μεγάλη κινητοποίηση που απαιτεί η φτώχεια. 
Π 
- 15 -
ΜΕΡΟΣ II - ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ 
ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ (1985-1969) 
46. Ένας αύξων αριθμός ανθρώπων στην Ευρώπη είτε ε(ναι αποκλεισμένοι 
είτε βρίσκονται στο περιθώριο της απασχόλησης και μιας αναγνωρισμένης 
κοινωνικής θέσης. Σύμφωνα με τις μελέτες που έχουν γίνει, η ενιαία 
ευρωπαϊκή αγορά θα δημιουργήσει μεσοπρόθεσμα θέσεις εργασίας, αλλά 
βραχυπρόθεσμα, σε ορισμένες περιοχές που είτε είναι σε φάση 
ανασυγκρότησης είτε έχει καθυστερήσει η ανάπτυξη τους αλλά επίσης και σε 
άλλες πιο ανταγωνιστικές, μπορεί να θέσει σε κατάτασταση αβεβαιότητας 
τις πιο ευαίσθητες ομάδες. Απέναντι σ'αυτήν την πρόκληση, η Επιτροπή των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων συμβάλλει στην καταπολέμηση της φτώχειας σε αρκετά 
επίπεδα, τα οποία θα αναπτυχθούν στο τρίτο μέρος. Ένα από αυτά είναι η 
συνέχιση και η διεύρυνση των ειδικών ενεργειών που ξεκίνησαν στα μέσα 
της δεκαετίας του '70. Πρόκειται για την υποστήριξη της ανταλλαγής 
γνώσεων, της μεταφοράς εμπειριών και μοντέλων παρέμβασης. 
47. Μετά το πρώτο ευρωπαϊκό πρόγραμμα "μελετών και 
κατευθυντήριων έργων για την καταπολέμηση της φτώχειας" που εφαρμόστηκε 
μεταξύ 1975 και 1980, χρειάστηκαν 4 χρόνια εκτιμήσεων και προβληματισμών 
προτού συγκεντρωθούν οι προϋποθέσεις για να υποβληθεί από την Επιτροπή 
μια νέα πρόταση προγράμματος. Πράγματι, το δεύτερο πρόγραμμα ξεκίνησε 
μόλις τον Δεκέμβριο του 1984. Τελείωσε στα τέλη του 1989 και αυτή τη 
φορά, αντίθετα με την προηγούμενη, ξεκίνησε ένα τρίτο πρόγραμμα -
Φτώχεια 3- με την ονομασία "για την οικονομική και κοινωνική ενσωμάτωση 
των λιγότερο ευνοημένων ομάδων" για την περίοδο 1989-1994 χωρίς διακοπή 
μετά το τέλος του προηγούμενου προγράμματος. 
48. Πράττοντας κατ'αυτόν τον τρόπο, η Επιτροπή επεδίωξε να 
αποφύγει κάθε ρήξη στις ενέργειες που γίνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν 
παραγνωρίζει βέβαια το γεγονός ότι η αλληλεγγύη έναντι των λιγότερο 
ευνοημένων ατόμων ανήκει ουσιαστικά σε κάθε κράτος μέλος. Οφείλει όμως 
να λάβει υπόψη ότι η καταπολέμηση της φτώχειας έχει επίσης ρίζες στις 
οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές που συζητούνται σε κοινοτικό 
επίπεδο. Η καταπολέμηση της φτώχειας αποτελεί ένα πεδίο έρευνας και 
πειραματισμού όπου υπάρχουν πολλά κοινά σημεία ανάμεσα στους όρους των 
προς αντιμετώπιση προβλημάτων και στις λύσεις που υιοθετούνται ή 
δοκιμάζονται στις διάφορες χώρες. Επομένως είναι δυνατές οι ανταλλαγές 
εμπειριών προκειμένου να αποθησαυρίζονται σε κοινοτικό· επίπεδο οι 
γνώσεις που είναι χρήσιμες και να περιορίζονται οι αναπόφευκτες 
ψηλαφίσεις στα τυφλά που χαρακτηρίζουν κάθε ενέργεια σε ένα χώρο όπου τα 
προς αντιμετώπιση θεσμικά και κοινωνικά προβλήματα είναι ιδιαίτερα 
περίπλοκα. 
Η επιθυμούμενη συνέχεια στις ενέργειες πρέπει επίσης να συμβαδίζει με τη 
βελτίωση των χρησιμοποιούμενων μεθόδων. Φαίνεται επομένως απαραίτητο να 
ληφθούν υπόψη τα διδάγματα από την εμπειρία του δεύτερου κοινοτικού 
προγράμματος καταπολέμησης της φτώχειας, το οποίο περιείχε ισχυρά αλλά 
επίσης και αδύνατα σημεία, τα οποία συνδέονταν συνήθως με τις μόνιμες 
αιτίες της φτώχειας των οποίων η εξάλειψη είναι πιο δύσκολη. 
Η σύνταξη μιας προσωρινής έκθεσης έδωσε εξάλλου την ευκαιρία για την 
επισήμανση αυτών των σημείων (1). 
Χρησίμευσε επίσης για την άντληση ενός ορισμένου αριθμού διδαγμάτων που 
συνέβαλαν στις κατευθύνσεις του προγράμματος "Φτώχεια 3". 
(1) Κοινωνική Ευρώπη. Συμπλήρωμα 2. 1989. 
ι 
I - Η εφαρμογή του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος για την καταπολέμηση 
της φτώχειας 
49. Στο δεύτερο πρόγραμμα είχε δοθεί προϋπολογισμός σχετικά 
χαμηλός εν σχέσει προς το εύρος του προβλήματος: αρχικά, 25 εκατομμύρια 
ECU, τα οποία έγιναν 29 εκατομμύρια μετά την επέκταση του προγράμματος 
στην Ισπανία και στην Πορτογαλία. Το σχεδιασμό του προγράμματος είχαν 
εμπνεύσει δύο αρχές : 
- αποφυγή των υπερβολικά θεωρητικών ή ιδεολογικών προσεγγίσεων και 
θεμελίωση σε συγκεκριμένες εμπειρίες, 
- διερεύνηση των νεωτεριστικών μεθόδων που τίθενται σε εφαρμογή σε 
τοπικό επίπεδο από ενώσεις ή οργανισμούς που παρεμβαίνουν επί τόπου. 
Σ'αυτές τις βάσεις η Επιτροπή: 
- υποστήριξε 91 τοπικές ερευνητικές ενέργειες διεσπαρμένες στις 12 χώρες 
της Κοινότητας, 
- προσπάθησε να συντονίζει αυτές τις ενέργειες και να αξιολογεί τις 
προόδους τους καθ'όλη τη διάρκεια του προγράμματος, 
- προώθησε παράλληλα ένα σύνολο μελετών και στατιστικών εργασιών για τη 
φτώχεια, το μέγεθος της, την εξέλιξη της και την αντίληψη που υπάρχει 
για αυτήν στην Ευρώπη. 
Α. 91 ερευνητικές ενέργειες 
50. Ύστερα από το πρώτο πρόγραμμα που δεν περιείχε θέματα, 
φάνηκε απαραίτητο να συγκεντρωθούν οι εργασίες γύρω από κοινά θέματα. 
Γι'αυτό οι ενέργειες του δεύτερου προγράμματος κατανεμήθηκαν ανάμεσα σε 
8 θεματικές ομάδες που ορίστηκαν σε συνεργασία με τα διάφορα κράτη μέλη 
προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι τρόποι παρέμβασης που κατά παράδοση 
χρησιμοποιούσαν για την καταπολέμηση της φτώχειας: 
- ολοκληρωμένη ενέργεια σε αστική ζώνη, 
- ολοκληρωμένη ενέργεια σε αγροτική ζώνη, 
- μακροχρόνια άνεργοι, 
- νέοι άνεργοι, 
- ηλικιωμένα άτομα, 
- οικογένειες με ένα γονέα, 
- απόδημοι και πρόσφυγες, 
- περιθωριακοί. 
51. Με αφετηρία αυτά τα θέματα, η Επιτροπή ζήτησε τις προτάσεις 
των κρατών μελών. Η εξέταση των απαντήσεων κατέληξε στην επιλογή 91 
ερευνητικών ενεργειών. Αυτές επιλέχθηκαν λαμβάνοντας υπόψη αυστηρά και 
προσδιορισμένα σε κοινοτικό επίπεδο κριτήρια καθώς και το στόχο του 
προγράμματος που αποσκοπούσε στη διερεύνηση των 8 θεμάτων που 
προτιμήθηκαν και στην ανάλυση των μεθόδων και της τεχνογνωσίας των 12 
χωρών. 
η 
- 17 -
52. Κατανομή κατά θέυα : 26 ενέργειες αφιερώθηκαν στο θέμα 
"ολοκληρωμένη δράση" (13 σε αστικές ζώνες, 13 σε αγροτικές ζώνες). 
Ανάμεσα στις ομάδες που αφορούσαν τις ευαίσθητες πληθυσμιακές 
κατηγορίες, η ομάδα των "αποδήμων και προσφύγων" συγκέντρωσε 13 
ερευνητικές ενέργειες, η ομάδα των ηλικιωμένων 12, η ομάδα των 
"μακροχρόνια ανέργων" 11 ενώ η ομάδα των "νέων ανέργων" και η ομάδα των 
"οικογενειών με ένα γονέα" 9. 
53. Το εύρος των έργων ποίκιλε από τη μια χώρα στην άλλη και η 
κατανομή του αριθμού των σχεδίων ανά χώρα δεν αποτελεί σημαντικό 
στοιχείο. 
54. Η Επιτροπή χρηματοδότησε αυτές τις ενέργειες συνδράμοντας 
κατά το 50% (55% σε εξαιρετικές περιπτώσεις) του προϋπολογισμού 
λειτουργίας τους. Οι συγχρηματοδοτήσεις εξασφαλίστηκαν από άλλους 
φορείς: εθνικές ή τοπικές αρχές, δήμοι, εθνικές ή τοπικές ενώσεις στις 
περισσότερες περιπτώσεις, αλλά επίσης και κινήματα θρησκευτικού 
χαρακτήρα και, σπανιότερα, εργατικά σωματεία. 
Το ισχνό κονδύλιο από τον κοινοτικό προϋπολογισμό που αφιερώθηκε στο 
πρόγραμμα για τη διερεύνηση των 8 θεμάτων που προτιμήθηκαν κατέληξε στο 
να χρηματοδοτηθούν ενέργειες που στο σύνολο τους δεν είχαν μεγάλο εύρος. 
Ομως η διάσταση των ενεργειών φαίνεται ότι ήταν αποφασιστικός παράγοντας 
για την αποτελεσματικότητα τους. Το ύψος του προϋπολογισμού, το δυναμικό 
των διευθυντικών ομάδων, τα προσόντα των ανθρώπων που απασχολήθηκαν 
καθώς και η ικανότητα κινητοποίησης των ευνοϊκά διακείμενων και 
πρόσδεσης των ενδιαφερόμενων πληθυσμών διαδραματίζουν, πράγματι, 
σπουδαίο ρόλο για τη δυνατότητα επίτευξης των στόχων που είχαν τεθεί. 
Ακόμα και όταν συγκεντρώνονται σε ειδικές ομάδες ευπρόσβλητων ατόμων, οι 
ενέργειες πρέπει να έχουν μια ελάχιστη διάσταση ώστε να είναι 
συνδεδεμένες με τις λοιπές τοπικές και εθνικές παρεμβάσεις σ'αυτό το 
χώρο διατηρώντας σχέσεις που τους επιτρέπουν να χειρίζονται τις 
πολλαπλές πλευρές της φτώχειας. 
Γι'αυτό το λόγο οι ερευνητικές ενέργειες του προγράμματος βρίσκονταν σε 
ιδιαίτερα άμεση σχέση μεταξύ τους γιατί, από τη μια στην άλλη, ο 
προϋπολογισμός τους κυμαινόταν από το 1 έως το 10 και οι διευθυντικές 
τους ομάδες από 2 έως 27 άτομα πλήρους απασχόλησης. Επίσης, ορισμένες 
ενέργειες δεν επωφελήθηκαν από τη συνεργασία εθελοντών ενώ άλλες 
κινητοποίησαν περισσότερα από 200 άτομα. 
55. Οσον αφορά τη συμμετοχή των ίδιων των φτωχών στη διεύθυνση 
των ενεργειών, αυτή ήταν ιδιαίτερα χαμηλή σε ορισμένες χώρες, ενώ σε 
άλλες οι πιο πολλές ενέργειες λειτουργούσαν σύμφωνα με αυτή την αρχή. 
Είναι χρήσιμο να γίνει η ανάλυση των δυσχερειών που αντιμετωπίστηκαν για 
τη συμμετοχή των δικαιούχων στο σχεδιασμό και τη διαχείριση των 
ενεργειών κατά τον καθορισμό των στρατηγικών ολοκλήρωσης των πρότυπων 
ενεργειών του προγράμματος Φτώχεια 3. 
56. Οι ενέργειες ξεκινούσαν από διάφορες προσεγγίσεις της 
φτώχειας και ως εκ τούτου είχαν διαφορετικές λογικές παρέμβασης. Σε 
ορισμένες περιπτώσεις, η ενέργεια είχε ως κύριο ή μοναδικό στόχο την 
κοινωνικοποίηση ατόμων με ψυχολογικά προβλήματα. Αυτή η κοινωνικοποίηση 
ήταν περισσότερο ή λιγότερο φιλόδοξη ανάλογα με το αν αποσκοπούσε στην 
επανάληψη μιας κανονικής ζωής ή αν περιοριζόταν στην ανάληψη της 
προστασίας αυτών των ατόμων σε σταθερή βάση. Άλλες ενέργειες επεδίωξαν 
να καλύψουν τα κενά του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας εφόσον το 
τελευταίο δημιουργεί την εξάρτηση έναντι παροχών όπως το επίδομα 
διαζευγμένου γονέα. Επρόκειτο σ'αυτήν την περίπτωση για ένταξη ή 
επανένταξη στην κανονική ζωή και για ενίσχυση κατά την πρόσβαση σε μια 
αυτοτελή κοινωνικοποίηση μέσω της αγοράς εργασίας. 
<f 
Αντίθετα με τις ενέργειες που έγιναν ως προς τις πληθυσμιακές 
κατηγορίες, οι ενέργειες που αναπτύχθηκαν με βάση τον εδαφικό χώρο (σε 
αγροτικές ή αστικές ζώνες) βρίσκονταν πλησιέστερα προς τις διαδικασίες 
αποκλεισμού που εμφανίζονται π.χ. στη στοιχειώδη εκπαίδευση, στις επαφές 
με τους στεγαστικούς φορείς ή στις σχέσεις μεταξύ γειτόνων. Αυτές οι 
ενέργειες προήλθαν περισσότερο από μια κοινωνιολογική παρά 
ψυχοθεραπευτική προσέγγιση. 
57. Στις παραλλαγές που είχαν μέσα στην ευρύτητα τους οι 
ερευνητικές ενέργειες και στην ποικιλία των στόχων και των στρατηγικών 
τους, πρέπει να προσθέσουμε τις διαφορές που υπάρχουν στον περίγυρο από 
περιοχή σε περιοχή και από χώρα σε χώρα ώστε να έχουμε μια ιδέα για τις 
δυσκολίες που όφειλε να υπερβεί η ομάδα που ήταν επιφορτισμένη με το 
συντονισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Β. 0 ευρωπαϊκός συντονισμός 
58. Το καθήκον του συντονισμού και της εμψύχωσης των 91 
ερευνητικών ενεργειών ανατέθηκε από τις υπηρεσίες της Επιτροπής σε ένα 
ινστιτούτο κοινωνικής έρευνας της Κολωνίας. Αυτή η εργασία έγινε σε 
συνεργασία με δύο ομάδες που προσλήφθηκαν η μία από ένα κέντρο του 
πανεπιστημίου του Bath, και η άλλη από ένα μέλος του Καθολικού 
Πανεπιστημίου της Louvain. 
59. Είχε προβλεφθεί η παρακολούθηση του προγράμματος να γίνει 
από αυτές τις δύο ομάδες: μια αξιολόγηση εν σχέσει προς το εθνικό 
περιβάλλον, και η αξιοποίηση της τεχνογνωσίας των παραγόντων που 
εργάζονταν επί τόπου με μια αντιπαραβολή από χώρα σε χώρα των εμπειριών 
τους στα πλαίσια του κάθε θέματος. 
60. Η διανομή πληροφοριών σχετικά με το πρόγραμμα γινόταν με τη 
μορφή τακτικών δημοσιεύσεων σε αρκετές γλώσσες: 
- ένα εσωτερικό δελτίο ανταπόκρισης, 
- ένα τριμηνιαίο περιοδικό μεταφρασμένο ευρύτερης κυκλοφορίας από το 
δελτίο, 
- ετήσια συμπληρώματα αυτού του περιοδικού. 
Οι διεθνείς συναντήσεις ανταλλαγών, που γίνονταν στους τόπους των έργων, 
αποτελούσαν ευκαιρία για τη διοργάνωση, υπό την αιγίδα της Επιτροπής, 
εκδηλώσεων, σεμιναρίων, διαλέξεων και συζητήσεων, που έκαναν γνωστές 
στις τοπικές κοινότητες τις καταστάσεις της φτώχειας και τις ενέργειες 
που έχουν αναληφθεί για την αντιμετώπιση τους. 
Η υπηρεσία εμψύχωσης και διανομής διέθετε επίσης διάφορα έγγραφα 
παρουσίασης του προγράμματος, ι δ(ως μια περιγραφή των ερευνητικών 
ενεργειών, καθώς και εκθέσεις αξιολόγησης. 
61. Τέλος, η οικονομική διαχείριση των ενεργειών εξασφαλιζόταν 
άμεσα από την Επιτροπή. Γ. Οι στατιστικές για τη φτώχεια 
62. Τα επ(σημα στατιστικά στοιχεία για το σύνολο των καταστάσεων 
της φτώχειας και κυρίως για την εξέλιξη τους στο χρόνο και την κατανομή 
τους στο χώρο ήταν πρόδηλα ανεπαρκής. 
Για το λόγο αυτό η Επιτροπή επεδίωξε αφενός την καταγραφή και τη 
συγκέντρωση συγκρίσιμων στοιχείων για τη φτώχεια στο πλαίσιο της 
στατιστικής υπηρεσίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και αφετέρου ανέθεσε σε 
διάφορους ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες την πραγματοποίηση ερευνών για 
τις ποσοτικές και ποιοτικές μεθόδους μέτρησης του φαινομένου καθώς και 
για τις εκτιμήσεις του αριθμού των φτωχών. 
2ο 
- 19 -
Η Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) χρησιμοποίησε στις εργασίες της τα 
αποτελέσματα των κοινοτικών ερευνών για τον οικογενειακό προϋπολογισμό 
και τα διαθέσιμα διοικητικά στατιστικά στοιχεία στα κράτη μέλη. 
63. Από την πλευρά του, το κέντρο κοινωνικής πολιτικής του 
πανεπιστημίου της Αμβέρσας συντόνισε την επεξεργασία μέσων μέτρησης της 
φτώχειας με βάση τις αντιπροσωπευτικές δηλώσεις ταξινόμησης των 
οικογενειών (υποκειμενική μέτρηση της φτώχειας) σε 7 χώρες δοκιμάζοντας 
5 μεθόδους μέτρησης. 
64. Τέλος, το 1989 το Ευρωβαρόμετρο ανανέωσε την έρευνα που είχε 
γίνει το 1976 για την αντίληψη για τη φτώχεια στην Ευρώπη. 
65. Αυτό το σύνολο μέσων μέτρησης και αριθμητικών στοιχείων 
αποτελεί σημαντική πρόοδο για προσδιορισμό των δεδομένων κατά την 
εκπόνηση των κατάλληλων πολιτικών για την καταπολέμηση της φτώχειας. 
Οπωσδήποτε είναι ακόμα ελλιπές αλλά βοήθησε να παρουσιαστούν στο πρώτο 
μέρος αυτής της έκθεσης αρκετά λεπτομερείς διαπιστώσεις για τη φτώχεια 
στην Ευρώπη και για την εξέλιξη της κατά την τελευταία δεκαετία στο 
πρώτο μέρος αυτής της έκθεσης. 
11 - Τα διδάγματα από την εμπειρία του δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος 
για την καταπολέμηση της φτώχειας 
66. Τα διδάγματα από την εμπειρία του δεύτερου προγράμματος 
μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο κατηγορίες: 
- τα πρώτα, διοικητικής τάξεως με την ευρεία έννοια, σχετίζονται με τη 
διοργάνωση των έργων και τις μεθόδους διεύθυνσης του προγράμματος, 
- τα δεύτερα, περισσότερο πολιτικά, εξάγονται από το ίδιο το περιεχόμενο 
των ενεργειών που αναλήφθηκαν επί τόπου. 
Α. Διδάγματα σχετικά με την οργάνωση του δεύτερου προγράμματος 
67. Οι 91 ερευνητικές ενέργειες του δεύτερου προγράμματος ήταν 
αντανάκλαση της λογικής της πορείας που υιοθετήθηκε η οποία συνίστατο 
στη διερεύνηση των νεωτεριστικών μεθόδων που τέθηκαν σε εφαρμογή σε 
τοπικό επίπεδο απευθυνόμενες σε ιδιαίτερες ομάδες του πληθυσμού. Οι 
ενέργειες είχαν περιορισμένες διαστάσεις, και ήταν διασκορπισμένες και 
ετερογενείς. Επιπλέον, οι υπεύθυνοι ήταν άνδρες και γυναίκες της δράσης, 
συνήθως πολύ μεγαλόψυχοι, οι οποίοι μπόρεσαν να διαδραματίσουν 
καταλυτικό ρόλο για την ανάπτυξη της ενέργειας που είχαν στην 
αρμοδιότητα τους, δεν ήταν όμως προετοιμασμένοι να παρακολουθήσουν και 
να αναλύσουν τις συνθήκες της εξέλιξης αυτής της ενέργειας. 
68. Οι κοινοτικοί εκτιμητές και συντονιστές βρέθηκαν έτσι 
αντιμέτωποι με μια σημαντική ανάγκη για έργα και για τεχνική βοήθεια 
κατά την αυτο-αξιολόγηση και την εκπόνηση στρατηγικών, στην οποία 
όφειλαν να ανταποκριθούν. Αυτός ο ρόλος δεν είχε προβλεφθεί αρχικά και 
συχνά ερχόταν σε αντίφαση με τη θέση τους ως εκτιμητών ή διοργανωτών των 
ανταλλαγών μεταξύ των κρατών μελών, ανεξάρτητων από τις δραστηριότητες 
των έργων αυτών καθεαυτών. 
0 διασκορπισμός στο χώρο και ως προς τις λειτουργίες των καθηκόντων 
εμψύχωσης, οικονομικής διαχείρισης, αξιολόγησης και διάδοσης, που 
ανατέθηκαν σε διαφορετικά κρόοωπα, που βρίσκονταν σε διαφορετικούς 
οργανισμούς και τόπους απετέλεσε ανασταλτικό παράγοντα για μια συνοχή 
συνόλου του προγράμματος και την προσκόλληση των έργων σε ένα αληθινό 
κοινό έργο. 
Ιΐ 
Εν γένει, ο συντονισμός γνώρισε περιορισμούς στα ενδιάμεσα κλιμάκια 
ανάμεσα στο ευρωπαϊκό επίπεδο και στο επίπεδο των τοπικών ενεργειών. Οι 
διαστάσεις των ερευνητικών ενεργειών ήταν αποφασιστικές για την 
ικανότητα τους να ενσωματωθούν στα τοπικά δίκτυα παρέμβασης. Ορισμένες 
από αυτές είχαν το κατάλληλο μέγεθος για να κινητοποιήσουν αυτά τα 
δίκτυα ή ακόμα να χρησιμεύσουν τοπικά ως αναφορά, αλλά αυτό δεν ίσχυσε 
πάντα. 
69. Φροντίζοντας για την οικοδόμηση της κοινοτικής διάστασης η 
οποία δεν προβλεπόταν στο πρώτο πρόγραμμα, η Επιτροπή δεν πρότεινε 
ειδικές εθνικές δραστηριότητες. Ως εκ τούτου, η εμπλοκή των κρατών μελών 
δεν ήταν συχνά ιδιαίτερα υψηλή. Οι ερευνητικές ενέργειες φαίνονταν 
περιθωριακές εν σχέσει προς τα εθνικά έργα και ο παραδειγματικός και 
πειραματικός χαρακτήρας τον οποίο έπρεπε να έχουν δεν έγινε διόλου 
αντιληπτός. 
70. Είναι αλήθεια ότι οι ενέργειες του δεύτερου προγράμματος 
είχαν λιγότερη απήχηση στο πολιτικό πεδίο και περισσότερη στις ανάγκες 
των φτωχών και στην αναζήτηση συγκεκριμένων απαντήσεων στις δυσκολίες 
τους. Ομως, όπως τονίστηκε συχνά από τους υπεύθυνους των ενεργειών, η 
φτώχεια πρέπει να καταπολεμηθεί όσον το δυνατόν πλησιέστερα στα 
ενδιαφερόμενα άτομα, δηλαδή σε τοπικό επίπεδο. Από την άλλη βέβαια δεν 
μπορούν να γίνουν όλα επί τόπου: αυτό που γίνεται σε τοπικό επίπεδο 
εξαρτάται κατά πολύ από τις αποφάσεις που λαμβάνονται σε εθνικό και 
κοινοτικό επίπεδο. 
Β. Διδάγματα των ερευνητικών ενεργειών του δεύτερου ευρωπαϊκού 
προγράμματος για την καταπολέμηση της φτώχειας 
71. Οι ερευνητικές ενέργειες του δεύτερου ευρωπαϊκού 
προγράμματος για την καταπολέμηση της φτώχειας απέβλεπαν στην ενσωμάτωση 
των πληθυσμών χάρη των οποίων γίνονταν. Επρόκειτο για τον μετριασμό των 
κινδύνων παρέκκλισης για αύξουσες ακραίες ομάδες του πληθυσμού που 
δοκιμάζουν δυσχέρειες να προσαρμοστούν στο περιβάλλον τους και να 
ενταχθούν στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές δομές κυρίως 
εξαιτίας των βιομηχανικών αναδιαρθρώσεων και των κοινωνικών μεταλλαγών. 
Σκοπός των ενεργειών ήταν η διατήρηση ή η αναδημιουργία των κοινωνικών 
δεσμών είτε απευθυνόμενες στους φτωχούς είτε παρεμβαίνοντας στις 
οικονομικές και κοινωνικές δομές. 
72. Αυτές οι ενέργειες χρησίμευσαν ως κοινωνικό εργαστήριο για 
τη δοκιμή ενός ορισμένου αριθμού νεωτερισμών. Οι συνθήκες της εφαρμογής 
τους και τα αποτελέσματα που απέδωσαν κατέληξαν στην επανεξέταση της 
ισορροπίας ανά\ίεοα στις τρεις συνιστώσες οιασδήποτε πολιτικής προς 
όφελος των πιο φτωχών. Αφενός υπάρχει η ανοοά , οι περιορισμοί της 
οποίας ποικίλουν από τη μια χώρα στην άλλη, όμως επιβάλλει ορισμένους 
νόμους είτε de facto είτε de jure, και πρέπει να ευχόμαστε να μπορέσει 
τουλάχιστον να παράσχει τις προϋποθέσεις απασχόλησης των ανθρώπων που 
οί\\ιερα είναι περιθωριοποιημένοι. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν ορισμένα 
Qllià£iSL QTnoignc. KIVnTnglCC δυνάυείΓ Tnc κο ινών (oc (οικογένεια, 
γειτονιά, ενώσεις, διάφορες οργανώσεις αλληλεγγύης) των οποίων η 
αποτελεσματικότητα μπορεί να αυξηθεί και το πεδίο δράσης τους να 
διευρυνθεί εφόσον έχουν την ικανότητα να διαδραματίσουν θετικό ρόλο κατά 
της φτώχειας. Τέλος, λαμβάνοντας υπόψη την αγορά και τα σημεία στήριξης 
της κοινωνίας, υπάρχουν ενέργειες που ε(ναι δυνατόν να οργανωθούν από 
τις διάωοοεσ 6nu6oi8C govéc κυοίΐικ: σε τοπικό επίπεδο. 
11 
- 21 -
73. Τα διάφορα πεδία, συχνά ανόμοια, όπου οι ενέργειες του 
προγράμματος επέτρεψαν την αναζήτηση στίβων, τη δοκιμή των μεθόδων και 
την ανταλλαγή των εμπειριών μπορούν να χωριστούν ανάλογα με τον τομέα 
στον οποίο πραγματοποιείται η ενέργεια: απασχόληση, οικογένεια και 
γειτονιά, κοινωνική πρόνοια και φορείς κοινωνικής ασφάλισης, τοπική 
ανάπτυξη. 
1. Απασχόληση 
74. Η απασχόληση είναι ένα από τα μείζονα προβλήματα κατά την 
καταπολέμηση του αποκλεισμού. Επειδή η απασχόληση εξασφαλίζει το 
εισόδημα και δίνει μια κοινωνική ταυτότητα, ο αποκλεισμός από την 
απασχόληση είναι μια διαδικασία η οποία χωρίς ιδιαίτερη παρέμβαση οδηγεί 
σχεδόν με μαθηματική ακρίβεια στον κοινωνικό αποκλεισμό. 
Οι ερευνητικές ενέργειες επέτρεψαν τη δοκιμή ενός ορισμένου αριθμού 
περιπτώσεων που αφορούσαν τις καταστάσεις που επικρατούν και τις 
πολιτικές που ακολουθούνται στον τομέα της φτώχειας σε τοπικό, εθνικό 
και ευρωπαϊκό επίπεδο. Επέτρεψαν την εφαρμογή νέων προσεγγίσεων 
εμπνευσμένων από τις συζητήσεις που γίνονταν για το μέλλον της εργασίας 
και τη φύση της φτώχειας. 
75. Οι πολιτικές που ακολουθούνται κατά της ανεργίας διαφέρουν, 
είναι ωστόσο δυνατό να ξεχωρίσουμε κοινά στοιχεία. Επικεντρώνονται 
ουσιαστικά στην ανεργία των νέων και στην προσφορά εργατικού δυναμικού: 
επαγγελματική εκπαίδευση, αναζήτηση εργασίας, προϋπόθεση άσκησης κάποιας 
δραστηριότητας για την παροχή ενισχύσεων. Ωστόσο, οι άνθρωποι που 
ευνοούνται από αυτά τα μέτρα σπάνια βρίσκουν σταθερή απασχόληση. Επίσης, 
οι δραστηριότητες που αναπτύσσονται από ορισμένες ερευνητικές ενέργειες 
δεν αποσκοπούν μόνο στην επανενσωμάτωση των ανέργων στην αγορά εργασίας, 
αλλά στην ενίσχυση των ανέργων ώστε να μην εξαχρειωθούν. Διάφορες 
στρατηγικές τέθηκαν σε λειτουργία από τα έργα, οι οποίες εκτίθενται στη 
συνέχεια. 
α) Ενέργειες που απευθύνονται σε άτομα 
76. Πρωταρχικός στόχος των ερευνητικών ενεργειών ήταν να 
κινητοποιηθούν οι άνεργοι και να ενισχυθούν ώστε να βγουν από την 
απομόνωση τους και να καταπολεμήσουν τη μοιρολατρία και την υποτίμηση 
του εαυτού τους. Επρόκειτο για έναν πρώτο σταθμό που ήταν αναγκαίος πριν 
την ανάληψη ενεργειών που αποσκοπούσαν πιο άμεσα στην κατάρτιση και την 
αναζήτηση εργασίας. Αυτός ο στόχος επιδιώχθηκε με τη δημιουργία και την 
εμψύχωση χώρων συνάντησης (κέντραυποδοχής, κέντρα πληροφόρησης, κέντρα 
ανέργων κλπ.) ή με τη διοργάνωση τέτοιων ευκαιριών συναντήσεων από τους 
ίδιους τους ανθρώπους που ήταν σε δυσχερή θέση (δημόσιες συζητήσεις, ή 
ακόμα γιορτές, καρναβάλια κλπ.). 
77. Μια δεύτερη φάση συνίστατο στο να γίνουν πιο κατάλληλοι για 
την αγορά εργασίας άνθρωποι που δεν ήταν καθόλου κατάλληλοι ή δεν ήταν 
πλέον. Ορισμένες ενέργειες είχαν έτσι ως στόχο την παροχή κατά τρόπο 
συνεχόμενο και προοδευτικό επαγγελματικής εμπειρίας σε νέους που αλλιώς 
δεν θα έβρισκαν απασχόληση. Σ'αυτή την εμπειρία χρησιμοποιήθηκαν με 
συστηματικό τρόπο οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, που χρησίμευσαν ως 
εφαλτήριο προς σταθερές θέσεις εργασίας. 
Σε άλλες περιπτώσεις, οι ομάδες των ερευνητικών ενεργειών πρότειναν 
ενδιάμεσες πρακτικές ανάμεσα στην κατάρτιση και την προπαρασκευή προς 
εργασία. Δραστηριότητες "ενασχόλησης" έδωσαν την ευκαιρία σε ορισμένα 
άτομα να ξαναμάθουν τους ρυθμούς της επαγγελματικής ή απλώς κοινωνικής 
ζωής. 
& 
Επίσης προτάθηκαν γνήσια προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, ιδίως με 
στόχο την προετοιμασία για συχνά ιδιαίτερα ειδικευμένες θέσεις εργασίας, 
η δημιουργία των οποίων αναμενόταν από την εγκατάσταση νέων επιχειρήσεων 
στη περιοχή ή στη συνοικία. 
78. Τέλος, για ορισμένους ανέργους, η βοήθεια τους έδωσε την 
ευκαιρία να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στη ζωή της τοπικής κοινωνίας. 
Από την επαφή μεταξύ τους, ορισμένοι μπόρεσαν να αναλύσουν τις ανάγκες 
τους και κυρίως να αξιολογήσουν τις ικανότητες τους να συμμετέχουν σε 
συλλογικές δραστηριότητες: πλαισίωση διαφόρων ομάδων, ενίσχυση στην 
επαγγελματική κατάρτιση των νέων, δραστηριότητες αναζήτησης και παροχής 
συμβουλών. 
β) Τροποποιήσεις του περιβάλλοντος 
79. Πάντως, οι ενέργειες του προγράμματος δεν περιορίστηκαν στα 
άτομα, οι ομάδες επιδίωξαν επίσης να δράσουν στο άμεσο περιβάλλον των 
ανέργων. Δημιούργησαν και ανέπτυξαν δεσμούς με τις τοπικές αρχές 
προκειμένου να γίνουν τροποποιήσεις σε ορισμένες νομοθετικές ρυθμίσεις 
για να διευκολυνθεί η ύπαρξη και η λειτουργία των ομάδων ή των κέντρων 
των ανέργων: σε ορισμένα από αυτά τα κέντρα αναγνωρίστηκε η ιδιότητα του 
σωματείου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, μπόρεσαν να κάνουν δωρεάν χρήση 
δημοτικών εγκαταστάσεων, εξασφαλίστηκε στους ανέργους δωρεάν κυκλοφορία 
με τα μέσα μαζικής μεταφοράς. 
Είχε φανεί σημαντική η ανάπτυξη μιας γνήσιας πολιτικής στον τομέα της 
επικοινωνίας για να γίνουν γνωστά τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι 
άνεργοι και οι δυνατές λύσεις αυτών των προβλημάτων. Η έκδοση δελτίων 
και φυλλαδίων και η διανομή ταινιών video που προετοιμάστηκαν από 
ομάδες ανέργων υπήρξαν μέσα που χρησιμοποιήθηκαν σ'αυτήν την προοπτική. 
Ολες αυτές οι δραστηριότητες ήταν στο σύνολο τους επωφελείς. Συνέβαλαν 
στο να μεταβληθεί θετικά η εικόνα που έχει η κοινή γνώμη για τους 
ανέργους. 
80. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτών των πρακτικών 
περιορίστηκε από τον εξαιρετικά χαμηλό αριθμό θέσεων που προσέφερε η 
αγορά εργασίας. Επίσης, ορισμένες ομάδες αφοσιώθηκαν στη διοργάνωση 
δραστηριοτήτων για άτομα που κινδύνευαν να παραμείνουν μόνιμα έξω από 
την αγορά εργασίας: δημιουργία επιχειρήσεων, παραγωγικών συνεταιρισμών ή 
συνεταιρισμών υπηρεσιών και μεσιτικών επιχειρήσεων. 
81. Καθώς τα έργα δεν ήταν μεγάλων διαστάσεων, δεν είναι δυνατό 
να αξιολογηθεί η δράση τους σε συνάρτηση με τη μείωση του αριθμού των 
λιγότερο ευνοημένων ανέργων στη ζώνη εφαρμογής τους. Αντίθετα, το πιο 
καινούργιο δίδαγμα που προσέφεραν στο πεδίο της ανεργίας έχει ποιοτικό 
χαρακτήρα: πώς να εξασφαλιστεί κάποια ελάχιστη ποιότητα ζωής σε άτομα 
που πρέπει να ζήσουν συχνά για πολύ καιρό στο περιθώριο της αγοράς 
εργασίας, ποιες ενεργητικές κοινωνικές παρεμβάσεις πρέπει να 
αντιμετωπίζονται. Έκαναν εμφανή τη σημασία ανάπτυξης εθνικών πολιτικών 
στήριξης των εισοδημάτων και την ανάγκη κάποιας εγγύησης πόρων. 
Προσέφεραν παραδείγματα για την ανάγκη προσαρμογής των εθνικών πολιτικών 
στον τομέα της απασχόλησης και της επαγγελματικής κατάρτισης έναντι των 
λιγότερο ευνοημένων ομάδων. 
U 
- 23 -
2. Οργανισμοί κοινωνικής πρόνοιας 
82. Οι ερευνητικές ενέργειες, μέχρι ενός ορισμένου σημείου, 
χρησίμευσαν για να δοκιμαστεί η αποτελεσματικότητα των συστημάτων 
κοινωνικής πρόνοιας για τις λιγότερο ευνοημένες ομάδες. Ομως, σε 
περισσότερες από τις μισές περιπτώσεις, οι αρμόδιοι αυτών των ενεργειών 
αντιμετώπισαν θεσμικά εμπόδια. Τα όρια των συστημάτων αφορούν τόσο την 
πενιχρότητα των επιδομάτων όσο και τις περιοριστικές προϋποθέσεις 
παροχής τους. 0 προσδιορισμός των δικαιούχων δεν λαμβάνει πάντα υπόψη 
τις νέες καταστάσεις φτώχειας. Ορισμένες ενισχύσεις "σημαδεύουν" 
κοινωνικά αυτούς που τις ζητούν, ορισμένες έχουν δυσνόητες λεπτομέρειες 
υπολογισμού, ενώ άλλες έχουν αντίθετα αποτελέσματα και καταλήγουν στη 
δημιουργία νέων μορφών φτώχειας. 
83. Σ'αυτό το χώρο, υπάρχει παντού η ανάγκη ενημέρωσης και 
παροχής συμβουλών στους εν δυνάμει δικαιούχους. Ταυτόχρονα οι οργανικά 
αρμόδιοι χρειάζεται να γνωρίζουν την ύπαρζΐ) των ατόμων που βρίσκονται σε 
κατάσταση φτώχειας και τα προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζουν αυτά τα 
άτομα. Επομένως χρειάζονται ενδιάμεσοι για να παίξουν αυτό το ρόλο 
κοινού σημείου επαφής όταν πρόκειται για τους φτωχούς: να εξασφαλίσουν 
στους ενδιαφερομένους την πρόσβαση στην πληροφόρηση και, στους φορείς, 
την πρόσβαση στους φτωχούς. 
α) Διευκόλυνση της πρόσβασης των ενδιαφερομένων στις υπηρεσίες 
και τα δικαιώματα κοινωνικού χαρακτήρα 
84. Στο πλαίσιο του προγράμματος αναλήφθηκαν πολυάριθμες 
ενέργειες με σκοπό να γνωρίσουν οι φτωχοί τα δικαιώματα τους και να 
βοηθηθούν για να εξασφαλίσουν το σεβασμό σ'αυτά τα δικαιώματα: 
πληροφορίες που διανέμονται κατά τρόπο συστηματικό και γενικό σε 
ορισμένες ομάδες όπως οι οικογένειες με ένα γονέα ή οι μετανάστες, 
συμπεριλαμβάνοντας, γι' αυτούς τους τελευταίους, πληροφορίες για τα 
κοινωνικά μέτρα που ισχύουν στην (δια τη χώρα τους όταν πρόκειται να 
επιστρέψουν σ'αυτήν· συμβουλές που παρέχονται προσωπικά σε διαρκή βάση 
στο επίπεδο της συνοικίας· νομική βοήθεια για να βοηθηθούν οι 
ενδιαφερόμενοι να προσφύγουν στα δικαστήρια αν αυτό είναι αναγκαίο για 
να γίνουν σεβαστά ορισμένα δικαιώματα κλπ. 
β) Βελτίωση των σχέσεων ανάμεσα στις υπηρεσίες και τους χρήστες 
85. Δεν είναι βέβαιο ότι αρκεί να οργανωθούν οι υπηρεσίες σε 
τοπικό επίπεδο για να βελτιωθούν οι σχέσεις με τους χρήστες και για να 
υπάρξει ανταπόκριση στις ειδικές ανάγκες αυτών των τελευταίων. Αυτό που 
φάνηκεαντίθετα απαραίτητο σχεδόν παντού ε(ναι η βελτίωση του συντονισμού 
των ενεργειών που αναλαμβάνονται από τους διάφορους φορείς, είτε 
πρόκειται για δημόσιους ή ιδιωτικούς οργανισμούς, που εξαρτώνται από 
κεντρικό ή από τοπικό επίπεδο, είτε λειτουργούν σε επαγγελματική ή σε 
εθελοντική βάση. Η αποτελεσματικότητα μεγάλωνε όταν οι υπεύθυνοι των 
διάφορων οργανισμών που παρέμβαιναν σε τοπικό επίπεδο οργανώνονταν για 
να εναρμονίσουν τις πρακτικές τους και να συντονίσουν τα μέσα τους. 
86. Η αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών ε(ναι δυνατόν επίσης να 
βελτιώνεται με τη συστηματική διαβούλευση του πληθυσμού πριν από τον 
προσδιορισμό των πολιτικών ή των μέτρων που αποβλέπουν στην ανταπόκριση 
στις ανάγκες αυτού του πληθυσμού. Η συμμετοχή των φτωχών στρωμάτων του 
πληθυσμού στη διοργάνωση και τη διαχείριση των υπηρεσιών αποτελεί μια 
προχωρημένη μορφή αυτής της διαβούλευσης. 
25 
87. Η κατάρτιση του προσωπικού των κοινωνικών υπηρεσιών μπορεί 
επίσης να σχεδιάζεται ωφέλιμα σε συνάρτηση με τις ανάγκες των φτωχών 
στρωμάτων του πληθυσμού, είτε για να τους δοθεί η ικανότητα να 
προτείνουν μια ενίσχυση σε άτομα που διαβάζουν και γράφουν ελάχιστα, ή 
ακόμα για να εξασκηθούν στη γλώσσα καταγωγής των εν δυνάμει 
ενδιαφερομένων. Γενικότερα το προσωπικό θα έπρεπε να ενημερώνεται για τα 
προβλήματα που συναντούν τα διάφορα στρώματα του πληθυσμού που 
βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. 
88. Στον ίδιο χώρο, κατέστη δυνατό να έχουν χρήσιμα αποτελέσματα 
ορισμένα προγράμματα κατάρτισης με διαπολιτιστικούς τρόπους εκπαίδευσης, 
όπου οι διδάσκοντες απευθύνονταν σε παιδιά που προέρχονταν από 
οικογένειες που αντιμετώπιζαν δυσχέρειες. 
Ορισμένοι συμμετείχαν σε ενέργειες που παρείχαν τη δυνατότητα να 
συνεχίζουν να γίνονται δεκτοί στο σχολείο νέοι που το είχαν διακόψει, 
για να μη βρεθούν στο δρόμο. 
Είναι αυτονόητο ότι κάθε είδους ρατσιστική ή σεξιστική συμπεριφορά από 
μέρους του προσωπικού των κοινωνικών οργανισμών πρέπει να απαγορεύεται 
αυστηρά, παρόλο που ο καθορισμός αυτής της συμπεριφοράς μπορεί να ε (να ι 
λεπτός. 
γ) θέσπιση παροχών καλύτερα προσαρμοσμένων στην καταπολέμηση της 
φτώχειας 
89. Οι περίπλοκες διαδικασίες και οι πολυάριθμες διατυπώσεις που 
χρειάζονται αποθαρρύνουν ορισμένους ενδιαφερόμενους, θα έπρεπε να 
εξασφαλίζεται μια περιοδική εξέταση των προϋποθέσεων πρόσβασης στις 
ενισχύσεις με στόχο την εξασφάλιση της συστηματικής απλοποίησης της 
πρόσβασης σ'αυτού του είδους τα δικαιώματα. 
90. Ορισμένες παροχές όπως τα οικογενειακά επιδόματα θα 
μπορούσαν πιθανόν να διαδραματίσουν πιο σημαντικό ρόλο κατά την 
καταπολέμηση της φτώχειας. 
91. Επιτέλους πρέπει να αποφύγουμε να δημιουργήσουμε ένα μόνιμα 
ενισχυόμενο τμήμα του πληθυσμού το οποίο θα παραμένει σε μια κατάσταση 
εξάρτησης από χρηματικές ενισχύσεις και κοινωνικούς λειτουργούς. Σ'αυτή 
την προοπτική, μπορεί να είναι χρήσιμη η πρόβλεψη χρηματοδοτικών 
κινήτρων για την αποδοχή μιας θέσης εργασίας, τίθενται όμως δύσκολα 
προβλήματα συμφωνίας με την αγορά, της οποίας δεν πρέπει να 
διαταράσσουν τη λειτουργία με αθέμιτοανταγωνισμό, και με το συνδυασμένο 
παιχνίδι της φορολογίας, των κοινωνικών εισφορών και του ύψους των 
παρεχόμενων ενισχύσεων (κυρίως όταν αυτές οι τελευταίες συνδέονται με 
μια σειρά άλλα ευεργήτηματα). 
92. Το πιο ενδιαφέρον δίδαγμα των έργων ήταν ότι έδειξαν με ποιο 
τρόπο μπορεί να οικοδομηθεί κοινό σημείο επαφής ανάμεσα στα μέτρα και 
τις υπηρεσίες που προσφέρονται από το δημόσιο τομέα αφενός, και στους 
δικαιούχους, αφετέρου. 
Επίσης πώς μπορεί να συσταθεί μια συνεργασία ανάμεσα στον δημόσιο και 
στον ιδιωτικό τομέα για μια πιο αποτελεσματική ενίσχυση των λιγότερο 
ευνοημένων ομάδων. 
2* 
- 25 -
3. Οικογένεια και τοπική κοινωνία 
93. Οι δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές που παρατηρούνται 
στις κοινωνίες μας συμβάλλουν στη δημιουργία καταστάσεων απομόνωσης και 
εξάρτησης. Η αύξηση του αριθμού των διαζυγίων, η ανάπτυξη των 
επαγγελματικών δραστηριοτήτων των γυναικών, η αύξηση του αριθμού των 
ηλικιωμένων ατόμων και του ποσοστού που εκφράζουν στο σύνολο του 
πληθυσμού αποτελούν εξελίξεις που συνέβαλαν στην τροποποίηση της 
σύνθεσης των οικογενειών και της ικανότητας τους να έχουν την ευθύνη των 
εξαρτώμενων ατόμων. 
94. Σχετικά με αυτό, οι ομάδες των ερευνητικών ενεργειών έχουν 
αντιδράσει διαφορετικά ανάλογα με τον πολιτισμό της κάθε χώρας. Σε 
ορισμένες χώρες και για ορισμένες ομάδες, πρωταρχικό στόχο αποτελεί η 
αποϊδρυματοποίηση των περιθωριοποιημένων ατόμων. Πρέπει να αποφεύγεται 
η εγκατάσταση και η μακροχρόνια παραμονή σε άσυλα, να μένουν τα 
εξαρτημένα άτομα στο σπίτι και να αναπτύσσονται σχέσεις ανάμεοα σ'αυτά 
τα άτομα και την υπόλοιπη κοινότητα. Έτσι, ορισμένες ομάδες δοκίμασαν με 
επιτυχία τις υπάρχουσες δυνατότητες ανάπτυξης σε τοπικό επίπεδο των 
σχέσεων μεταξύ των γενεών: η εμπειρία, τα επαγγελματικά προσόντα και η 
διαθεσιμότητα των νεότερων συνταξιούχων ή των γυναικών που είναι αρχηγοί 
οικογενείας και δεν βρίσκουν απασχόληση είναι ίσως σε θέση να 
ανταποκριθούν στις ανάγκες και στην απομόνωση των εξαρτημένων 
ηλικιωμένων ατόμων ή των ασθενών και ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Αναλαμβάνοντας την ευθύνη ενός μέρους της περίθαλψης μαζί με την τοπική 
κοινωνία, αυτές οι ομάδες συνέβαλαν στην ενίσχυση των οικογενειών που 
έχουν αναλάβει το βάρος των ασθενών τους και δόθηκε η ευκαιρία στους 
ασθενείς να εγκαταλείψουν το (δρυμά τους. Επέμειναν εξάλλου στο υψηλό 
κόστος της συντήρησης στο σπίτι, της οποίας η ανάπτυξη δεν μπορεί βέβαια 
να αποτελεί λύση στους περιορισμούς του προϋπολογισμού. 
95. Οπως και με τους ανέργους, οι ενέργειες είχαν ως στόχο την 
τροποποίηση προς το καλύτερο της συμπεριφοράς των εξαρτημένων ατόμων και 
της εικόνας που έχει γι'αυτούς το περιβάλλον τους, δίνοντας σ'αυτά τα 
άτομα τα μέσα να ρυθμίσουν τη ζωή τους, να οργανωθούν μεταξύ τους και να 
λάβουν τα ίδια τις αποφάσεις που τους αφορούν. 
Άλλες ομάδες έκριναν αντίθετα υπερβολικό το βάρος που αντιπροσωπεύει ένα 
ηλικιωμένο άτομο ή ένας ασθενής στο σπίτι για τις οικογένειες, και πολύ 
περισσότερο όταν αυτό το βάρος επιβαρύνει στις πιο πολλές περιπτώσεις 
τις γυναίκες. 
96. Η πιο αξιολόγηση συνεισφορά από μέρους των έργων σ'αυτόν 
τον τομέα συνδέεται με τη διεύρυνση των γνώσεων για τη φύση και τις 
διαστάσεις της φτώχειας καθώς και για το διαθέσιμο δυναμικό που υπάρχει 
στα λιγότερο ευνοημένα άτομα αν γνωρίζουμε να το αξιοποιήσουμε. 4. 
Τοπική ανάπτυξη, κινητοποίηση του τοπικού δυναμικού 
97. Πολυάριθμες ερευνητικές ενέργειες απέβλεπαν στο να 
δοκιμαστούν ιδιαίτερες λεπτομέρειες ολοκληρωμένης δράσης: ενέργειες που 
να επιτρέπουν στις μειονεκτούσες τοπικές κοινότητες να εργαστούν μαζί 
και στους εθελοντές και στους φορείς να αναλάβουν ενεργό συνεργασία για 
την καταπολέμηση του αποκλεισμού. Οι ενέργειες του προγράμματος 
απέδειξαν ότι είναι δυνατή η ταυτόχρονη συμμετοχή του πληθυσμού, της 
διοίκησης και των τοπικών αρχών κατά την καταπολέμηση του κοινωνικού 
αποκλεισμού. 
η 
Υπάρχουν μέθοδοι που επιτρέπουν την εμπλοκή του πληθυσμού κατά την 
εγκαινίαση, την πραγματοποίηση και την προβολή, οικονομικών, κοινωνικών 
και πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Οι οικονομικές δραστηριότητες είναι 
συχνά έργο συνεταιρισμών ή συλλογικών επιχειρήσεων που συνδέουν τον 
πληθυσμό με τις αποφάσεις και τη διαχείριση. 
Σε πολιτιστικό επίπεδο, αυτό που μπορεί να αξιοποιηθεί είναι η τοπική 
κουλτούρα και παραδόσεις και να δίνεται η δυνατότητα διοργάνωσης 
αντίστοιχων δραστηριοτήτων.· π.χ. αξιοποίηση φυσικών ή αρχαιολογικών 
χώρων. Στον κοινωνικό τομέα, κατέστη δυνατό να συσταθούν ή να βελτιωθούν 
υπηρεσίες ή ακόμα και στοιχεία υποδομής μετά από διαβούλευση με τον 
πληθυσμό: κοινωνικές υπηρεσίες, μεταφορές, επικοινωνίες κλπ. 
98. Συγκεκριμένα, αποδείχθηκε θετική η δημιουργία κέντρων 
πληροφόρησης και συναντήσεων: αποτελεί φανερή εκδήλωση της ύπαρξης του 
συλλογικού έργου. Η συμμετοχή πρακτορείων ανάπτυξης και γραφείων 
επιχειρήσεων κρίθηκε αναγκαία για την προώθηση των τοπικών οικονομικών 
πρωτοβουλιών διασφαλίζοντας την τεχνική προετοιμασία τους. Είχε επίσης 
εκφραστεί η ευχή αυτά τα πρακτορεία ή γραφεία να είναι σε θέση να 
καταρτίσουν τους φακέλους με τις αιτήσεις χρηματοδότησης και να τους 
υποστηρίξουν στα διάφορα κυβερνητικά κλιμάκια και έναντι της Επιτροπής 
των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
99. Τα διδάγματα που ανλήθηκαν από την πείρα των έργων που 
λειτούργησαν κατά τρόπο ολοκληρωμένο και παροτρύνοντας την τοπική 
ανάπτυξη απέφεραν τους περισσότερους καρπούς κατά τον καθορισμό των 
βασικών αρχών του προγράμματος Φτώχεια 3. 
100. Στο σύνολο τους οι ενέργειες του δεύτερου προγράμματος 
είχαν το μεγάλο πλεονέκτημα ότι έγιναν πολύ κοντά στους φτωχούς και 
ακόμη, σε ορισμένες περιτώσεις, από τους ίδιους τους φτωχούς. Έδωσαν την 
ευκαιρία να φανερωθούν οι δυσλειτουργίες των οικονομιών μας και ορισμένα 
κενά στις κοινωνικές πολιτικές που ακολουθούνταν για να απαλείψουν αυτές 
τις δυσλειτουργίες. Αποκάλυψαν επίσης την ανάγκη ενεργειών που να 
ενσωματώνουν όλες τις διαστάσεις της φτώχειας συντονίζοντας τις 
πολιτικές και τις ενέργειες των διαφόρων δημόσιων και ιδιωτικών φορέων. 
Πολιτικές και ενέργειες πρέπει να προσανατολίζονται προς την ανάπτυξη 
της αυτοτέλειας, με τη συμμετοχή των δικαιούχων. Το τρίτο ευρωπαϊκό 
πρόγραμμα που αποφασίστηκε τον Ιούλιο του 1989 από το Συμβούλιο για την 
ενσωμάτωση των λιγότερο ευνοημένων ομάδων -Φτώχεια 3- σχεδιάστηκε, κάτω 
από το πρίσμα των εμπειριών του δεύτερου προγράμματος, για τη θέση σε 
εφαρμογή παρόμοιων ενεργειών. Αυτός ο φιλόδοξος στόχος αποτελεί πράγματι 
τη βάση της κοινωνικής και οικονομικής επανένταξης των φτωχών. 
11 
27 -
ΜΕΡΟΣ III - ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΩΠΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ 
101. 0 αποφασιστικός σταθμός που αποτελεί για την Κοινότητα η 
ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς δεν θα έχει πραγματική επιτυχία αν δεν 
λάβει υπόψη το φαινόμενο του αποκλεισμού. 
Η Επιτροπή εκτιμά ότι η αλληλεγγύη προϋποθέτει προσπάθειες και ενέργειες 
που σχετίζονται με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. 
Αυτό το αναγκαίο καθήκον είναι πιο δύσκολο στο βαθμό που ορισμένες 
οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις συνιστούν πρόκληση για την 
καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Απαιτεί επομένως την 
κινητοποίηση των διαφόρων επιπέδων ευθύνης για ενέργειες αποκεντρωμένες 
αλλά όσο το δυνατόν πιο συνεκτικές. 
Ι. - Ορισμένες πλευρές της οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης και της 
ευρωπαϊκής οικοδόμησης αποτελούν πρόκληση για την καταπολέμηση του 
κοινωνικού αποκλεισμού. 
102. Οι οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις που είναι υπό 
εξέλιξη ή άμεσα προβλέψιμες στα κράτη μέλη μας επιτρέπουν να 
προμαντέψουμε τη συνέχεια της ανάπτυξης καταστάσεων απομόνωσης και 
κοινωνικού αποκλεισμού. Ταυτόχρονα ο οικονομικός εκσυγχρονισμός που 
αναμένεται από την ενιαία αγορά θα προκαλέσει σημαντικές εξελίξεις 
ευνοϊκές και για την αύξηση της οικονομίας και για την απασχόληση. Αυτή 
η εξέλιξη όμως μπορεί επίσης να έχει ως αποτέλεσμα, τουλάχιστον σε ένα 
πρώτο χρόνο, τον αποκλεισμό ορισμένων. Γι' αυτό το λόγο αυτή η διπλή 
εξέλιξη υπάρχει κίνδυνος να δημιουργήσει μια σειρά από προκλήσεις για 
την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Ποιες απαντήσεις μπορούν να 
δοθούν σ'αυτές τις προκλήσεις χωρίς ωστόσο να διακινδυνεύσει ούτε η 
αύξηση της οικονομίας ούτε η βελτίωση της απασχόλησης; 
Α. Απαντήσεις που πρέπει να δοθούν στις οικονομικές και κοινωνικές 
μεταλλαγές 
103. Οι προκλήσεις είναι δύο κατηγοριών, κοινωνικές και 
δημογραφικές αφενός, οικονομικές αφετέρου. Είναι αυτονόητο ότι δεν 
εκδηλώνονται στον ίδιο βαθμό σε όλα τα κράτη μέλη, εκπλήσσει όμως η 
διαπίστωση ότι αναπτύσσονται με την ίδια ισχύ και παντού παρατηρείται 
αύξηση των καταστάσεων απομόνωσης και φτώχειας. Οσον αφορά τις 
μ€ταλλαγές οικονομικού ΚΑΙ δημογραφικού χαρακτήρα , η γεννητικότητα και 
η συνεχιζόμενη αύξηση του μέσου όρου ζωής τροποποιούν την πυραμίδα των 
ηλικιών τονίζοντας τη γήρανση του πληθυσμού: το τμήμα των ηλικιωμένων 
ατόμων (άνω των 60 ετών) και των γερόντων (άνω των 75 ετών) θα συνεχίσει 
να αυξάνεται. Βέβαια, όπως έχει τονιστεί, σήμερα πλέον τα γηρατειά και η 
φτώχεια δεν συνδέονται κατά τρόπο συστηματικό. Ωστόσο, ο μεγάλος αριθμός 
ηλικιωμένων ατόμων που θα έχουν περάσει μεγάλες περιόδους ανεργίας ή 
προσωρινής και κακοπληρωμένης απασχόλησης δεν θα δικαιούνται 
ικανοποιητικές συντάξεις γήρατος ακόμα και όταν συνταξιοδοτούνται στην 
κανονική ηλικία γιατί δεν θα είναι δυνατόν να συσταθεί το σχετικό 
δικαίωμα. Στις περιπτώσεις όπου η κοινωνική πρόνοια είναι ακόμα ελάχιστα 
ανεπτυγμένη, υπάρχει εξάλλου ο κίνδυνος ορισμένα άτομα να προστατεύονται 
ανεπαρκώς έναντι των καταστάσεων κοινωνικού αποκλεισμού και 
φτώχει ας.Παράλληλα, η όλο και πιο συχνή χαλάρωση των δικτύων 
οικογενειακής αλληλεγγύης και η αστάθεια του οικογενειακού κυττάρου 
οδηγούν στις οικογένειες με ένα γονέα και στην απομόνωση. 
Από την πλευρά των οικονουικών ε?ελ!?εων . το βασικό γεγονός που 
φαίνεται ότι μπορεί να προβλεφθεί σήμερα είναι η σφαιρική βελτίωση της 
αγοράς εργασίας λόγω της περίσσιας αύξησης που θα προέλθει από την 
ενιαία αγορά. 
21 
Αυτή η σφαιρικά ευνοϊκή εξέλιξη θα έχει όμως σημαντικούς περιορισμούς 
που μπορεί να εκδηλωθούν με την αύξηση ορισμένων καταστάσεων κοινωνικού 
αποκλεισμού: Πράγματι, η μείωση του επιπέδου της ανεργίας, αφενός, δεν 
πρόκειται να παρουσιαστεί παρά μόνο προοδευτικά, αφετέρου δεν θα 
ευνοήσει στον ίδιο βαθμό όλες τις κατηγορίες και, τέλος, θα συνοδεύεται 
σίγουρα από μια τάση για πιο ασταθείς θέσεις εργασίας. 
Β. Η εσωτερική αγορά και η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού 
104. Η οικοδόμηση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς αποτελεί εγγύηση 
μιας οικονομίας πιο δυναμικής, πιο αποτελεσματικής και πιο δημιουργικής 
στον τομέα της απασχόλησης, υπάρχει όμως κίνδυνος εμφάνισης δύο νέων 
παραγόντων οι οποίοι μπορεί να αποτελέσουν δυσκολίες για την 
καταπολέμηση της φτώχειας. 
Το πρώτο γεγονός αφορά τον πεοιοοιαυό των πεοιθωοίων Υειοισυοό που έχουν 
κατά παράδοση στη διάθεση τους τα κράτη μέλη για την εξασφάλιση της 
κοινωνικής τους πολιτικής: η αύξηση της ανακατανομής των εισοδημάτων 
μέσω της δημοσιονομικής πολιτικής, η προσφυγή στο έλλειμα του κρατικού 
προϋπολογισμού ή του ισοζυγίου πληρωμών, η υποτίμηση για ανταγωνιστικούς 
σκοπούς κλπ. δεν θα μπορούν πλέον να γίνουν. Αυτοί οι περιορισμοί είναι 
σε μεγάλο βαθμό επιθυμητοί και αποδεκτοί, αποτελούν μια από τις 
προϋποθέσεις που συνιστούν τον εκσυγχρονισμό της Ευρώπης, ωστόσο στο 
κοινωνικό πεδίο μπορεί να δημιουργήσουν αισθητές δυσχέρειες στις 
βραχυπρόθεσμες διευθετήσεις. 
Υπάρχει κατά δεύτερο μέρος - όπως έχουν δείξει οι μελέτες σχετικά με την 
εσωτερική αγορά - ένας κίνδυνος τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα αυξανόμενων 
δυσχερειών αστάθειας και ενίσχυσης της περιθωριοποίησης ορισμένων 
κατηγοριών. 
105. Ακριβώς μέσα σ'αυτές τις περίπλοκες συνθήκες ανήκει στις 
εθνικές αρχές ο καθορισμός μιας σφαιρικής και συνεκτικής πολιτικής κατά 
του κοινοτικού αποκλεισμού στην οποία πρέπει να συμβάλλουν τα κοινοτικά 
όργανα. 
II. - Για μια συνεκτική και σφαιρική πολιτική καταπολέμησης του 
κοινωνικού αποκλεισμού 
106. Παρουσιάζοντας τη συμβολή της για μια Ευρώπη κοινωνικής 
αλληλεγγύης, η Επιτροπή έχει συνειδητοποιήσει ότι ο ρόλος της πρέπει να 
βρίσκεται ανάμεσα σε δύο άκρα: 
- το ένα άκρο θα ήταν να μπει στις λεπτομέρειες των ενεργειών που 
αναλαμβάνονται: αυτή η προσέγγιση θα ήταν οπωσδήποτε αποτυχημένη, θα 
περιείχε πολλές αυταπάτες και σημαντικό κίνδυνο τεχνοκρατικής 
αντιμετώπισης. Αποστολή της Επιτροπής όμως δεν είναι να αντικαταστήσει 
τα κράτη, και ακόμη λιγότερο τους αποκεντρωμένους οργανισμούς τοπικής 
αυτοδιοίκησης·- το δεύτερο άκρο, τελείως αντίθετο θα ήταν η αποχή από 
κάθε πρωτοβουλία σχετικά με την καταπολέμηση της φτώχειας. Παρόμοια 
"αυτοεξαίρεση" θα ήταν επικίνδυνη απέναντι στην πρόκληση (1) που 
εκφράζει η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Εξάλλου, η έλλειψη της 
παραμικρής συνεισφοράς σ'αυτό το πρόβλημα θα υπήρχε κίνδυνος να 
προκαλέσει ακραίες αντιδράσεις ή κοινωνικές ρήξεις, οι οποίες θα ήταν 
πιθανό να θέσουν οι ίδιες σε κίνδυνο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα στο σύνολο 
του. 
Ρ 
- 29 -
107. Γι'αυτό το λόγο η Επιτροπή προτείνει ανάμεσα σ'αυτά τα δύο 
άκρα, ένα μέσο όρο που εκφράζεται με τις εξής κατευθύνσεις: 
- παρότρυνση και συντονισμός των προβληματισμών, των εμπειριών και των 
πρακτικών στον τομέα της καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού, 
συγκέντρωση των αποτελεσμάτων τους και συμβολή κατ'αυτόν τον τρόπο στην 
ανάπτυξη του διαλόγου και των πολιτικών σ'αυτό το πεδίο· 
- ανάπτυξη ορισμένων πρωτοβουλιών που να αποσκοπούν ή να συμβάλλουν 
στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού μέσα στο πλαίσιο των 
κοινοτικών πολιτικών. 
Αυτές οι κατευθύνσεις μπορούν πλέον να βρουν στήριγμα στις ενέργειες που 
έχουν αναληφθεί σε διάφορα πεδία από την Επιτροπή. 
Απορρεέουν εξάλλου από γενικές αρχές. 
Α. Οι αρχές για μια Ευρώπη κοινωνικής αλληλεγγύης 
108. Αυτές οι αρχές είναι τρεις: 
α) Η πρώτη αρχή είναι η αρχή της ενσωυάτωοηο. θα πρέπει να προωθηθεί μια 
ολοκληρωμένη και συναφής πολιτική σ' αυτόν τον τομέα. 
Είναι σημαντικό να επαγρυπνούμε ώστε να μην παρουσιάζονται διαδικασίες 
κοινωνικού αποκλεισμού στους διάφορους τομείς της ενέργειας: εκπαίδευση, 
επαγγελματική κατάρτιση, στέγη, υγεία, περιφερειακή ανάπτυξη κλπ. Οι 
πλευρές που αφορούν τις λιγότερο ευνοημένες ομάδες θα έπρεπε να 
λαμβάνονται υπόψη κατά την εκπόνηση των γενικών οικονομικών και 
κοινωνικών πολιτικών. Αυτές οι γενικές πολιτικές θα μπορούσαν να 
συμπληρώνονται με πιο ειδικές πολιτικές που θα συνδέονται άμεσα με την 
εξάλειψη των καταστάσεων κοινωνικού αποκλεισμού, από τη στιγμή που αυτές 
οι τελευταίες θα έχουν εξακριβωθεί. 
β) Η δεύτερη αρχή είναι η αρχή της επικουοικότηταΓ : αφορά το ρόλο των 
διάφορων αρχών που είναι επιφορτισμένες με την εκπόνηση και τη θέση σε 
εφαρμογή των πολιτικών. Οι ενέργειες που έχουν αναληφθεί στο πλαίσιο του 
δεύτερου ευρωπαϊκού προγράμματος καταπολέμησης της φτώχειας (1985-1989) 
έκαναν φανερό τον αναντικατάστατο ρόλο του τοπικού επιπέδου για την 
αποτελεσματική διενέργεια των ενεργειών προς όφελος των ατόμων που 
απειλούνται από τον κοινωνικό αποκλεισμό. Αντίθετα, ανήκει στις εθνικές 
αρχές να διασφαλίσουν την ανάληψη αποτελεσματικών ενεργειών σε τοπικό 
επίπεδο και να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις πληροφόρησης, συντονισμού 
και χρηματοδότησης που είναι αναγκαίες για την πραγματοποίηση αυτών των 
ενεργειών. 
(1) Βλ. παραπάνω 
Ως προς την κοινοτική συμμετοχή, πρόκειται κυρίως για την προώθηση της 
ανταλλαγής ιδεών, εμπειριών και πρακτικών και της παρότρυνσης, κατ' 
αυτόν τον τρόπο, ενός σφαιρικού προβληματισμού για τις πολιτικές και 
τις ενέργειες που πρέπει να αναληφθούν στα πλαίσια της καταπολέμησης της 
φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς και για την ανάληψη 
περιορισμένου αριθμού πρωτοβουλιών για τη διασφάλιση των θεμελιωδών 
δικαιωμάτων στους τομείς των κοινοτικών αρμοδιοτήτων. 
V 
γ) Η τρίτη αρχή, που συνδέεται στενά με τη δεύτερη, είναι η αρχή της 
κοινωνική^ ουνεοναοία(:. Δουλεύοντας μαζί τόσο στο επίπεδο της εκπόνησης 
των πολιτικών όσο και στο επίπεδο των διαφόρων μέτρων ή τοπικών έργων, 
οι πρωτεργάτες της καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού (είτε 
ιδιώτες, φιλανθρωπικές οργανώσεις, κοινωνικοί εταίροι, ομάδες κατ'οίκον 
κλπ., είτε το δημόσιο, τόσο σε τοπικό όσο σε εθνικό και κοινοτικό 
επίπεδο) θα μπορούν να αναπτύξουν αυτήν την ολοκληρωμένη και 
πολυδιάστατη προσέγγιση, η οποία μόνη είναι ικανή να προσβάλει και τα 
αίτια και τα αποτελέσματα της φτώχειας. 
Β. Οι ενέργειες για μια Ευρώπη κοινωνικής αλληλεγγύης 
109. Η Κοινότητα έχει ήδη αναλάβει ορισμένες πρωτοβουλίες 
σχετικές με την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. 
Κατ'αρχάς, όσον αφορά την πολιτική δέσμευση, το ψήφισμα του Συμβουλίου 
της 29ης Σεπτεμβρίου σχετικά με την καταπολέμηση του κοινωνικού 
αποκλεισμού εκφράζει τη βούληση του συμβουλίου για την ανάπτυξη uiac 
ou»aioiKnc και συνεκτικήο πολιτι^ σ'αυτό το πεδίο που θα βασίζεται 
στην εγγύηση επαρκών πόρων και μιας πολιτικής ένταξης των λιγότερο 
ευνοημένων ομάδων όπου θα συναρθρώνονται οι οικονομικές και οι 
κοινωνικές πλευρές. 
0 χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων 
αναγνωρίζει το δικαίωμα των ατόμων που αποκλείονται από την αγορά 
εργασίας καθώς και των ηλικιωμένων να επωφελούνται από επαοκε^ παοογέο 
και πόοου(:. 
Σ'αυτή τη βάση, το πρόγραμμα δράσης που υιοθετήθηκε από την 
Επιτροπή τον Νοέμβριο του 1989 σχετικά με τη θέση σε εφαρμογή του Χάρτη 
προβλέπει μια ποάΕη που είναι άμεσα αφιερωμένη στην καταπολέμηση του 
κοινωνικού αποκλεισμού: μια σύσταση για κοινά κριτήρια σχετικά με την 
εγγύηση επαρκών πόρων και παροχών. 
Παράλληλα, προβλέπει τη ουνένιοη του ποονοάυυατοο νια την 
καταπολέυηοη Tnc ωτώγειαο. 
Αυτό το τελευταίο, το τρίτο σ'αυτόν τον τομέα, αποτελεί την τελευταία 
πτέρυγα - την πιο ορατή - αυτών των πρωτοβουλιών. Οχι ιδιαίτερα ευρύ -
λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία των δύο προηγούμενων προγραμμάτων -
αποσκοπεί στην προώθηση - μέσω της υποστήριξης και της δικτύωσης έργων 
και νεωτεριστικών ενεργειών - πρότυπων ενεργειών που βασίζονται στις 
αρχές του τοπικού επιπέδου, της κοινωνικής συνεργασίας και της 
πολυδιάστατης δράσης. 
Η Επιτροπή παροτρύνει εξάλλου τη συνεοναοία υε TIC un κυΒεονητικέΓ 
οργανώσειc που δραστηροποιούνται σ'αυτόν τον τομέα, κυρίως 
υποστηρίζοντας τη σύσταση ενός ευρωπαϊκού forum που θα επιτρέπει σ*αυτές 
τις οργανώσεις να προβάλλουν τις απόψεις τους και να προωθούν το διάλογο 
με τα κοινοτικά όργανα.Τέλος, το παρατηρητήριο των πολιτικών 
καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού - η σύσταση του οποίου είναι 
σήμερα δυνατή - θα έπρεπε να αποτελέσει ένα εργαλείο συγκριτικής 
ανάλυσης και αξιολόγησης των μέτρων και πολιτικών σ'αυτό το πεδίο, 
αποτελώντας έτσι μια βάση προβληματισμού για την παρότρυνση του 
πολιτικού διαλόγου στα κατάλληλα επίπεδα. 
Κ 
- 31 -
110. Εξάλλου, μια σειρά πιο γενικών ενεργειών μπορούν να έχουν 
σημαντικό αντίκτυπο στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. 
Η Κοινότητα παρεμβαίνει κατ'αρχάς μαζικά μέσω των διαρθρωτικών ταυείων. 
Αυτά τα ταμεία επιτρέπουν την ανάληψη, κυρίως στις λιγότερο ευνοημένες 
ζώνες, ενεργειών σε μεγάλη κλίμακα, που είναι αφιερωμένες στην 
επαγγελματική κατάρτιση και την απασχόληση ιδίως των νέων και των 
μακροχρόνια ανέργων. 
Σ'αυτό το πλαίσιο, μπορούν να αναφερθούν ιδίως οι πρόσφατες κοινοτικές 
πρωτοβουλίες που προτάθηκαν από την Επιτροπή, κυρίως αυτές που αφορούν 
τα άτομα με ειδικές ανάγκες και ορισμένες από τις λιγότερο ευνοημένες 
ομάδες: HORIZON. 
Αυτό ισχύει επίσης για μια σειρά νομικών πρωτοβουλιών που προβλέπονται 
στο πρόγραμμα δράσης της Επιτροπής σχετικά με τη θέση σε εφαρμογή του 
χάρτη των Βευελιωδών κοινωνικών δικαιωυάτων. Αναφέρουμε κυρίως τα τρία 
σχέδια οδηγίας σχετικά με ορισμένες σχέσεις εργασίας (άτυπη εργασία) 
αντίστοιχα πάνω στη βάση των άρθρων 100, 100Α και 118Α της Συνθήκης, την 
προβλεπόμενη οδηγία σχετικά με την προστασία των νέων, την προβλεπόμενη 
σύσταση σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων της κοινωνικής πρόνοιας και τη 
σύσταση σχετικά με την εγγύηση επαρκών πόρων και παροχών για τους 
ευρωπαίους πολίτες καθώς και τη γνώμη για τη δίκαιη αμοιβή. 
111. Μπορούμε εξάλλου να υπογραμμίσουμε το ρόλο που μπορεί να 
διαδραματίσουν σχετικά ορισμένα προγράμματα στον τομέα της απασχόλησης 
(όπως τα προγράμματα LE0A και ERGO) και της επαγγελματικής κατάρτισης, 
κυρίως το πρόγραμμα PETRA. 
112. Τα προγράμματα δράσης που αφορούν ορισμένες ευπρόσβλητες 
κατηγορίες ατόμων όπως το πρόγραμμα σχετικά με τις ίσες ευκαιρίες για 
τις γυναίκες ή το πρόγραμμα υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες (HELIOS) 
μπορούν να έχουν ιδιαίτερη σημασία, κυρίως στο πεδίο της στρατηγικής της 
πρόληψης του κοινωνικού αποκλεισμού. 
113. Ας αναφέρουμε επίσης τους διάφορους μηχανισμούς 
παρατήρησης, κυρίως στον τομέα της απασχόλησης (παρατηρητήριο για την 
απασχόληση), της κοινωνικής πρόνοιας (MISS0C), της οικογενειακής 
πολιτικής (παρατηρητήριο για την οικογενειακή πολιτική), των οποίων οι 
αναλύσεις μπορούν να συμβάλλουν στην εξακρίβωση των προβλημάτων και των 
μέτρων που αφορούν τον κοινωνικό αποκλεισμό και τη φτώχεια. 
114. Η ενίσχυση του αντίκτυπου αυτών των διαφορετικών ενεργειών 
απαιτεί αυξανόμενη συνοχή μεταξύ τους, η οποία θα επιτρέπει την 
ανάπτυξη των απαραίτητων συνεργασιών. Αυτό συνεπάγεται την ενίσχυση της 
συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών στους κόλπους της Επιτροπής, 
κυρίως μέσω της ομάδας 
Inter-services που συστάθηκε το 1989. Αυτό συνεπάγεται επίσης αυξανόμενη 
λήψη υπόψη της διάστασης της καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού 
στις ενέργειες που αναλαμβάνονται και σε κοινοτικό όπως και σε εθνικό 
επίπεδο. 
Το πρόγραμμα HORIZON θα είναι αποκαλυπτικό σχετικά με αυτό το ζήτημα, 
αλλά επίσης - και ίσως κατά κύριο λόγο - η προώθηση των στρατηγικών 
σύγκλισης των πολιτικών, κυρίως στο πεδίο της κοινωνικής πρόνοιας, και 
οι ενέργειες σχετικά με την απασχόληση και την προώθηση προγραμμάτων 
σχετικών με ορισμένες κατηγορίες ατόμων. 
13 
115. Η προσέγγιση που υιοθετείται στο 3ο κοινοτικό πρόγραμμα 
καταπολέμησης της φτώχειας, όπου υπογραμμίζεται ότι η ανάγκη της 
ανάπτυξης κοινωνικής συνεργασίας ανάμεσα στο σύνολο των ενδιαφερομένων, 
τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα, και της προώθησης μιας 
πολυδιάστατης προσέγγισης που αποφεύγει τον κατακερματισμό και την 
έλλειψη συνοχής των ενεργειών πρέπει προφανώς να τεθεί κατά πρώτον σε 
εφαρμογή από την Κοινότητα και την Επιτροπή. 
116. Το σύνολο αυτών των μηχανισμών και αυτών των ενεργειών 
πρέπει να επιτρέπει στους διάφορους αρμοδίους να πραγματοποιούν επαφές 
με άλλους προκειμένου να επωφελούνται από πληροφορίες που επιτρέπουν 
ευρύτερη στρατηγική, θα έπρεπε επίσης να αποτελέσει τη βάση ενός 
συνολικού προβληματισμού για την καταπολέμηση του κοινωνικού 
αποκλεισμού, καταπολέμηση που δεν απαιτεί τελικά μόνο τη διάθεση 
αυξανόμενων οικονομικών μέσων, αλλά επίσης, και ίσως κύρια, απαιτεί την 
υποστήριξη μιας προσπάθειας νεωτερισμού στις μεθόδους και στις πρακτικές 
των οργάνων, και υπομονετική εργασία οικοδόμησης της κοινωνικής 
συνεργασίας ταυτόχρονα σε τοπικό, σε εθνικό και σε κοινοτικό επίπεδο. Η 
φιλοδοξία της Επιτροπής έγκειται στην πρόοδο προς την κατεύθυνση του 
νεωτερισμού, της συμπληρωματικότητας των πολιτικών και της κοινωνικής 
συνεργασίας με στόχο την επίτευξη της συμμετοχής όλων των ευρωπαίων 
πολιτών την οικοδόμηση μιας Ευρώπης πιο ισχυρής οικονομικά και πολιτικά, 
αλλά επίσης πιο δίκαιης και πιο αλληλέγγυας, μιας Ευρώπης κοινωνικής 
αλληλεγγύης. 
% 
- 1 -
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I. ΣΤΑΤΙ ΣΤ ΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 
Οι μετρήσεις της φτώχειας των χαμηλών εισοδημάτων στο κυρίως κείμενο είναι 
ποσοστά επί του μέσου κόστους ενός νοικοκυριού σε σύγκριση με τον αντίστοιχο 
ενήλικα ("σχετική φτώχεια"). Οι συντελεστές του αντίστοιχου ενήλικα 
χρησιμοποιήθηκαν για να ληφθούν υπόψη οι διαφορές που υπάρχουν στο μέγεθος και στη 
σύνθεση των νοικοκυριών. Αυτοί οι συντελεστές είναι οι ακόλουθοι : πρώτος ενήλικας 
του νοικοκυριού : 1, έκαστος των άλλων ενηλίκων : 0,7, τέκνα (κάτω των 14 ετών) : 
0,5. Αυτή η μέθοδος παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι είναι συναφής με τα μεγέθη που 
χρησιμοποιούνται στην τελική έκθεση για το Πρώτο Πρόγραμμα και στην προσωρινή 
έκθεση για το Δεύτερο Πρόγραμμα. Ενώ θα ήταν ίσως καλύτερο να γίνουν οι συγκρίσεις 
με βάση τη διάμεσο και όχι το μέσο όρο, η διάμεσος δεν μπορεί να υπολογιστεί για 
το 1975. 
Η κύρια αρνητική κριτική που δέχθηκε αυτή η προσέγγιση είναι ότι αποτελεί 
μέσο μέτρησης της ανισότητας και όχι της φτώχειας. Άλλες προσεγγίσεις του 
υπολογισμού της φτώχειας έχουν εξεταστεί στα πλαίσια του Δεύτερου Προγράμματος. 
Αναφέρονται παρακάτω και τονίζονται τόσο τα αποτελέσματα αυτών των προσεγγίσεων 
όσο και τα μειονεκτήματα της χρησιμοποίησης τους. 
1. ΣΧΕΤΙΚΗ ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΑ ΚΡΑΤΗ ΜΕΛΗ 
Α. Η ανεπάρκεια των στατιστικών στοιχείων 
Πριν προχωρήσουμε στην περιγραφή αυτών των άλλων μεθόδων πρέπει να 
τονίσουμε την ανεπάρκεια των στατιστικών στοιχείων που χρησιμοποιούνται για την 
εφαρμογή της κύριας βάσης υπολογισμού. Οι υπολογισμοί έχουν γίνει με βάση 
σταστιστικά στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί για μελέτες σχετικά με τον 
οικογενειακό προϋπολογισμό οι οποίες χρησίμευσαν για άλλους σκοπούς. Είναι πιθανόν 
ότι η χρησιμοποίηση αυτών των στοιχείων θα οδηγήσει σε εκτίμηση της φτώχειας που 
είναι κατώτερη από την πραγματικότητα για τους παρακάτω λόγους: 
(1) Εξαιρούνται οι άστεγοι και αναπόφευκτα δεν αντιπροσωπεύονται στο βαθμό 
που πρέπει οι νομάδες, οι επαναπατρισθέντες μετανάστες, οι πολιτικοί 
πρόσφυγες, οι λαθρομετανάστες ή τα άτομα που ζουν σε άθλιες συνοικίες. 
(2) Δεν συμπεριλαμβάνονται στα στοιχεία τα άτομα που ζουν σε ιδρύματα κάθε 
είδους. Είναι πιθανόν ότι τα άτομα αυτά είναι δυσανάλογα πτωχά. 
(3) Οι αριθμοί έχουν υπολογιστεί με βάση τις δαπάνες, που λαμβάνονται ως 
αντιπροσωπευτικές του εισοδήματος, απλώς και μόνο διότι σε μερικές χώρες 
το εισόδημα δεν αναφέρεται στο βαθμό που πρέπει στις έρευνες οικογενειακού 
προϋπολογισμού. Το πιθανότερο είναι ότι οι δαπάνες υπερβαίνουν το εισόδημα 
στις πτωχές οικογένειες καθώς οι τελευταίες είναι πιθανότερο ότι 
συσσωρεύουν χρέη παρά ότι συγκεντρώνουν οικονομίες. Αυτό πρέπει να ισχύει 
ιδίως όταν δεν υπάρχει σταθερό εισόδημα - το οποίο διαφέρει από τη μια 
ημέρα στην άλλη. 
Από την άλλη πλευρά είναι δύσκολο να υπολογιστούν οι δαπάνες από το 
εισόδημα σε είδος. Στο βαθμό που αυτό θεωρείται μικρότερο απ'ό,τι είναι στην 
πραγματικότητα, είναι πιθανόν να θεωρούνται χαμηλότερα από ότι είναι στην 
πραγματικότητα τα έσοδα των αγροτικών νοικοκυριών χαμηλού εισοδήματος. Ούτε 
λαμβάνεται υπόψη η συμβολή στο νοικοκυριό της μη μισθωτής εργασίας, πράγμα που 
αφορά ιδίως τις γυναίκες. Επιπλέον, τα στοιχεία στηρίζονται στα νοικοκυριά και όχι 
στις οικογένειες και πρέπει να ληφθεί ως προϋπόθεση ότι το εισόδημα συγκεντρώνεται 
από κοινού και κατανέμεται δίκαια στα πλαίσια του νοικοκυριού, πράγμα που δεν 
ισχύει για πολλά νοικοκυριά. Οι γυναίκες που δεν έχουν μισθωτή εργασία μπορεί να 
βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σύγκριση με αυτούς που κερδίζουν χρήματα από την 
εργασία τους. 
15 
θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι το μέγεθος των δειγμάτων στη àavla και 
την Ολλανδία ήταν μικρό όπως επίσης ήταν χαμηλός και ο βαθμός ανταπόκρισης στην 
έρευνα της Δανίας. Εξάλλου, τα στοιχεία δεν είναι πλήρως συγκρίσιμα μεταξύ κρατών 
από αρκετές διαφορετικές διαφορετικές απόψεις. Πρώτον πρέπει να ληφθεί ως 
προϋπόθεση ότι οι σχετικές τ:μές δεν παρουσιάζουν διακυμάνσεις μεταξύ των διαφόρων 
κρατών μελών. Δεύτερον, πρέπει να θεωρηθεί ότι δεν διαφέρουν οι δαπάνες που 
απαιτούνται προκειμένου να επιτευχθεί ένας ελάχιστα αποδεκτός τρόπος διαβίωσης. 
Ένα παράδειγμα είναι η ανάγκη της θέρμανσης στα ψυχρά κλίματα και η σημασία των 
ψυγείων στα θερμά κλίματα. Ένα δεύτερο είναι οι διακυμάνσεις που παρατηρούνται στο 
βαθμό επιδότησης της στέγασης ατόμων με χαμηλό εισόδημα ή στο βαθμό που υπηρεσίες 
παρέχονται δωρεάν ή επιδοτούνται κατά το μεγαλύτερο μέρος, όπως συμβαίνει με την 
υγειονομική περίθαλψη καθώς και με το ζήτημα του για ποιες ομάδες εισοδημάτων 
πρόκειται. 
Συνολικά είναι πιθανόν ότι το επίπεδο της φτώχειας εμφανίζεται χαμηλότερο 
απ'ό,τι είναι στην πραγματικότητα και όχι υψηλότερο λόγω του γεγονότος ότι δεν 
περιλαμβάνονται στις έρευνες πολλές κατηγορίες πτωχών ατόμων. 
Β. Σχετική φτώχεια στα νοικοκυριά 
0 πίνακας Α.1 δείχνει τον αριθμό των ατόμων με κατά κεφαλήν εισόδημα 
χαμηλότερο από το μισό του μέσου εθνικού κατά κεφαλήν εισοδήματος. 0 πίνακας 
δείχνει έναν αρκετά σταθερό αριθμό πτωχών ατόμων (49,1 εκατομμ. για το 1980 και 
49,6 εκατομμ. για το 1985). Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη διαπίστωση ότι η 
φτώχεια έχει ελαφρώς αυξηθεί στα νοικοκυριά λόγω της αύξησης του αριθμού μικρών 
νοικοκυριών και της αύξησης της φτώχειας τέτοιων νοικοκυριών. 
Στον πίνακα Α.1 φαίνεται, για το έτος 1985, η γεωγραφική κατανομή κατά 
κράτος μέλος όλων των νοικοκυριών της Κοινότητας που βρίσκονται κάτω από το μισό 
του μέσου εθνικού κατά κεφαλήν εισοδήματος. Το 1985, 23,5% των πτωχών νοικοκυριών 
της Κοινότητας ζούσαν στο Ηνωμένο Βασίλειο, 18,3% στη Γαλλία και 17,1% στην 
Ιταλία. 
Στο πίνακα Α.2 συγκρίνονται ο αριθμός νοικοκυριών κάτω από το 40% και κάτω 
από το 50% του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος. 
Ενώ ο αριθμός των πτωχών ατόμων (κάτω από 50% του μέσου εθνικού κατά 
κεφαλήν εισοδήματος) ήταν λιγότερο ή περισσότερο ο ίδιος μεταξύ 1980 και 1985, ο 
αριθμός πτωχών νοικοκυριών παρουσίασε ελαφρά αύξηση. 
Γ. Σχετικά όρια χαμηλού εισοδήματος υπολογισμένου σε εθνικό νόμισμα 
Στον πίνακα Α.4 φαίνεται το μηνιαίο εισόδημα, υπολογισμένο σε εθνικό 
νόμισμα (ισοτιμία του 1980), που αντιστοιχεί στο 40% και 50% του μέσου κατά 
κεφαλήν εισοδήματος το 1980 για νοικοκυριό ενός ενήλικα και για νοικοκυριό 4 
ατόμων (δύο ενηλίκων και δύο παιδιών). Στον πίνακα Α.5 δίνονται τα αντίστοιχα 
στοιχεία για το 1985. 
2. ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΜΕ ΣΤΑΘΕΡΟ ΟΡΙΟ ΦΤΩΧΕΙΑΣ 
Α. Το σύνολο των ατόμων 
Έχει επίσης ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε τη μεταβολή του αριθμού 
νοικοκυριών και του αριθμού ατόμων που βρίσκονταν κάτω από το 50% του μέσου κατά 
κεφαλήν εισοδήματος για κάθε χρονιά χρησιμοποιώντας για το 1985 το ίδιο πραγματικό 
επίπεδο εισοδήματος που χρησιμοποιήθηκε και για το 1980. 
% 
- 3 -
Το μέσο εισόδημα αυξήθηκε ελαφρά σε απόλυτες τιμές μεταξύ 1980 και 1985 στο σύνολο 
της Κοινότητας. Είναι σημαντικό όμως να σημειωθεί ότι εμφανίστηκε μια ελαφρά πτώση 
του μέσου πραγματικού εισοδήματος ανάμεσα στις δύο αυτές χρονιές στη Γερμανία, 
στην Πορτογαλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο και κάπως μεγαλύτερη πτώση του μέσου 
πραγματικού εισοδήματος στην Ισπανία, στην Ιρλανδία και στην Ολλανδία. 
Β. Παιδιά, ηλικιωμένοι και άλλες κατηγορίες 
0 βαθμός στον οποίο τα παιδιά βρίσκονταν κάτω από το 50% του μέσου εθνικού 
εισοδήματος το 1980 φαίνεται στον πίνακα Α.6. 
Μεταξύ 1980 και 1985, ο αριθμός πτωχών παιδιών μειώθηκε κατά 3% περίπου. 
Εδώ όμως κρύβεται μια μικρή αύξηση της συχνότητας εμφανίσεως της φτώχειας στα 
παιδιά, η οποία το 1985 ήταν περίπου 50% μεγαλύτερη απ'ό,τι στα άτομα σε ηλικία να 
εργαστούν και σχεδόν (δια με τη συχνότητα εμφανίσεως της φτώχειας στους 
ηλικιωμένους. Η μείωση του αριθμού πτωχών παιδιών οφείλεται εν μέρει στη μείωση 
του αριθμού πολυμελών οικογενειών. Αντίθετα με τη γενική τάση, σημειώθηκε 
σημαντική αύξηση του αριθμού των πτωχών παιδιών στην Ιρλανδία (24%), στην Ολλανδία 
(26%) και μικρότερη αύξηση στο Ηνωμένο Βασίλειο (12%) και στη Γερμανία (3,5%). 
0 βαθμός στον οποίο παιδιά και ηλικιωμένοι και άλλες κατηγορίες ατόμων 
βρίσκονταν κάτω από το 50% του μέσου κοινοτικού κατά κεφαλήν εισοδήματος το 1980 
σε απόλυτες τιμές φαίνεται στον πίνακα Α.7. Εάν υπολογιστεί μ'αυτόν τον τρόπο, ο 
αριθμός πτωχών παιδιών μειώθηκε κατά 1,2 εκατομμ., αλλά σημειώθηκαν αυξήσεις στη 
Γερμανία, στην Ιρλανδία και στην Ολλανδία. 0 αριθμός των πτωχών ηλικιωμένων 
μειώθηκε κατά 1,5 εκατομμ. περίπου, αλλά υπ/\ρ^αν αυξήσεις στην Ολλανδία και στην 
Πορτογαλία. 0 αριθμός των πτωχών σημείωσε μικρή αύξηση μεταξύ των ατόμων σε ηλικία 
να εργαστούν. Σημειώθηκαν αυξήσεις στην Ισπανία, στην Ιρλανδία, στην Ολλανδία, 
στην Πορτογαλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
3. ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ 
Α. Σύνολο ατόμων 
Στον πίνακα Α.5 φαίνεται η αθροιστική κατανομή ατόμων ανάλογα με τις 
δαπάνες κατά οικογένεια για το 1980 και το 1985 σε ECU με την ισοτιμία του 1980 
και για τις δύο χρονιές. 
Ο πίνακας δείχνει ότι η κατανομή των δαπανών ήταν πιο ομοιόμορφη το 1985 
απ' ό,τι το 1980. 
Β. Παιδιά, ηλικιωμένοι και άλλες κατηγορίες 
0 πίνακας Α.6 δείχνει την αθροιστική κατανομή παιδιών, ηλικιωμένων και 
άλλων κατηγοριών ανάλογα με τις δαπάνες κατά οικογένεια το 1985. 
Από τον πίνακα φαίνεται ότι η ανισότητα είναι μεγαλύτερη στα παιδιά και 
τους ηλικιωμένους σε σύγκριση με τα άτομα που είναι σε ηλικία να εργαστούν. 
4. ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΞΥ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ 
0 πίνακας Α.4 δείχνει το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα κατά κράτος μέλος για 
το 1980 και 1985 (και για τις δύο χρονιές σε ECU με την ισοτιμία του 1980) σε 
3ί 
- 4 -
σύγκριση με το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα της Κοινότητας. Από τον πίνακα φαίνεται 
ότι ο μέσος όρος δαπανών κατά οικογένεια ήταν πάνω από 2,5 φορές υψηλότερος στη 
Δανία απ'ό,τι στην Πορτογαλία. (Στον πίνακα δεν περιλαμβάνεται το Λουξεμβούργο). 
Φαίνεται επίσης ότι στη Δανία επετεύχθη η μεγαλύτερη αύξηση του βιοτικού επιπέδου 
μεταξύ 1980 και 1985. 
5. ΣΧΕΤΙΚΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΕΝΤΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 
0 πίνακας Α.8 δείχνει τον αριθμό των ατόμων με εισόδημα κατώτερο του 50% 
του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος της Κοινότητας. 
Σύμφωνα με αυτή τη βάση υπολογισμού, υπήρχαν 51 εκατομμ. περίπου φτωχοί 
στην Κοινότητα το 1985 (σε σύγκριση με τα 49 εκατομμ. που είχαν υπολογιστεί σε 
σχέση με το μέσο εθνικό κατά κεφαλήν εισόδημα) και σχεδόν 53 εκατομμ. το 1980 (σε 
σύγκριση με τα 49,6 εκατομμ. που είχαν υπολογιστεί σε σχέση με το μέσο εθνικό κατά 
κεφαλήν εισόδημα). 0 μεγαλύτερος αριθμός φτωχών για το 1985 ήταν στην Ισπανία 
(12,5 εκατομμ.). Υπήρχαν σχεδόν 9 εκατομμ. στο Ηνωμένο Βασίλειο, σχεδόν 8 εκατομμ. 
στην Ιταλία και περίπου 6,7 εκατομμ. στη Γαλλία. Με αυτό το κριτήριο πάνω από 69% 
του πληθυσμού της Πορτογαλίας ήταν πτωχοί και 32% του πληθυσμού της Ισπανίας και 
πάνω από το 1/4 του πληθυσμού της Ιρλανδίας ήταν πτωχοί. 
Η γεωγραφική κατανομή των ατόμων με εισόδημα χαμηλότερο του 50% του 
κοινοτικού μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος σε κάθε κράτος μέλος το 1985 φαίνεται 
στον πίνακα Α.8. 
Σχεδόν το 1/4 των "πτωχών" της Κοινότητας βρίσκονταν στην Ισπανία, σχεδόν 
18% στο Ηνωμένο Βασίλειο, πάνω από 15% στην Ιταλία και κάτω από 14% στην 
Πορτογαλία. 
0 αριθμός των ατόμων με εισόδημα χαμηλότερο του 40% του κοινοτικού μέσου 
κατά κεφαλήν εισοδήματος φαίνεται στον πίνακα Α.9. 
Αν μειωθεί το όριο της φτώχειας στο 40% του κοινοτικού μέσου εισοδήματος, 
μειώνεται και ο αριθμός των "πτωχών" σε 30 εκατομμ. για το 1985, από τα οποία 7,6 
εκατομμ. βρίσκονταν στην Ισπανία και περίπου 5 εκατομμ. στην Ιταλία και την 
Πορτογαλία μαζί. Οι μετρήσεις δείχνουν επίσης μικρή αύξηση της "φτώχειας" μεταξύ 
του 1980 και 1985. Η συχνότητα εμφανίσεως της "φτώχειας" στην Πορτογαλία παραμένει 
στο ύψος του 57% και τις δύο χρονιές. 
Η γεωγραφική κατανομή των ατόμων με εισόδημα χαμηλότερο του 40% του 
κοινοτικού μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος σε κάθε κράτος μέλος το 1985 φαίνονται 
στο διάγραμμα Α.9, σύμφωνα με το οποίο σχεδόν το 1/4 των "πτωχών" της Κοινότητας 
βρίσκονταν στην Ισπανία, το 19% στην Πορτογαλία, πάνω από 17% στην Ιταλία και 
15,5% στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
6. ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΦΤΩΧΕΙΑ 
Έχει προβληθεί το επιχείρημα ότι η απόφαση σχετικά με το τι είναι φτώχεια 
δεν θα πρέπει να λαμβάνεται από "ειδικούς" ή κυβερνήσεις αλλά από τον πληθυσμό στο 
σύνολο του ή από αυτό το τμήμα του πληθυσμού του οποίου το εισόδημα είναι σχετικά 
χαμηλό. Προσπάθειες για τη λειτουργική εφαρμογή αυτής της προσέγγισης 
χρηματοδοτήθηκαν μέσα στα πλαίσια της έρευνας που διεξήχθη για το Πρώτο Πρόγραμμα. 
Από τότε αυτές οι μέθοδοι έχουν επεκταθεί σε περισσότερα κράτη μέλη. 
Δύο κάπως διαφορετικοί τρόποι εφαρμογής των παραπάνω έχουν αναπτυχθεί και 
δοκιμαστεί. Ζητήθηκε από διάφορες οικογένειες να καθορίσουν το ελάχιστο εισόδημα 
που χρειάζεται η οικογένεια με τις σημερινές συνθήκες για να τα βγάλει πέρα. Η 
μέθοδος την οποία ανέπτυξε το Κέντρο Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου της 
Αμβέρσας (η μέθοδος CSP) προσδιορίζει το επίπεδο του εισοδήματος με το οποίο οι 
οικογένειες χαμηλού εισοδήματος υποστηρίζουν ότι θα είχαν "κάποια δυσκολία" να τα 
βγάλουν πέρα και υπολογίζει κατά μέσο όρο το αποτέλεσμα για διαφορετικής σύνθεσης 
νοικοκυριά. Η δεύτερη μέθοδος αναπτύχθηκε στα Πανεπιστήμια του Leyden και του 
ΤΙ I burg (μέθοδος SPL) και χρησιμοποιεί απαντήσεις από όλα τα νοικοκυριά σχετικά με 
το ποιο εισόδημα "μόλις επαρκεί" με βάση μια δεκάβαθμη κλίμακα. Τα αποτελέσματα 
που προέκυψαν από αυτές τις μεθόδους για 5 χώρες και δύο περιοχές φαίνονται στον 
πίνακα Α.10. 
3/ 
- 5 -
Πίνακας Α.10 
Ποσοστό νοικοκυριών σχετικά και υποκειμενικά πτωχών 
(Πέντε χώρες και δύο περιοχές) 
Χώρα ή περιοχή Έτος Κάτω Βάση CSP Βάση SPL 
του 50% 
Βέλγιο 1985 5,2- 21,4 24,9 
Ελλάδα 1988 17,4- 42,6 42 
Ιρλανδία 1987 17,4- 35,3 32,4 
Λουξεμβούργο 1985 .. 14,7 23,2 
Ολλανδία 1985 7,9- 12,4 8,6 
Καταλονία 1988 15,1* 31,3 37,3 
(Ισπανία) 
Λοραίνη 1985 9,7* 26,6 29,1 
(Γαλλία) 
- κατ'εκτίμηση υπολογισμοί της Eurostat για το 1985 
* Με βάση τα στοιχεία μικρής κλίμακας τοπικών ερευνών της Καταλονίας (1988) και 
της Λοραίνης (1985) 
Κατά τη σύγκριση αυτών των αποτελεσμάτων με τα αποτελέσματα που προκύπτουν 
από τις συγκρίσεις με το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα, πρέπει να παρατηρηθούν τα 
εξής: 
(1) Τα αποτελέσματα είναι σε κάθε περίπτωση υψηλότερα. Μεγάλος αριθμός 
ατόμων με εισόδημα πάνω από το μισό του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος 
έχουν κάποια δυσκολία να τα βγάλουν πέρα. Ως αποτέλεσμα αυτού ένας από 
τους υπευθύνους των ερευνών χαρακτηρίζει τα αποτελέσματα ως μετρήσεις "της 
ανασφάλειας της διαβίωσης" και χρησιμοποιεί τον όρο "φτώχεια" μόνο 
προκειμένου να αποφύγει αυτή τη δύσκαμπτη φράση. 
(2) Σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτά στη Λοραίνη συναντάται πολύ υψηλότερο 
ποσοστό "φτώχειας" απ'ό,τι στην Ολλανδία, με το Βέλγιο σε ενδιάμεση θέση, 
παρόλο που οι 3 αυτές χώρες έχουν περίπου το ίδιο επίπεδο μέσου 
εισοδήματος. 
(3) Οι δύο υποκειμενικές μετρήσεις δεν δίνουν κατ'ανάγκη παρόμοια 
αποτελέσματα για την ίδια χώρα. Για παράδειγμα, η μέθοδος CSP δίνει 
παρόμοια αποτελέσματα για τη Λοραίνη και το Λουξεμβούργο σε αντίθεση με τη 
μέθοδο SLP. 
Παρατηρείται και άλλη μια εντυπωσιακή διαφορά κατά τη σε βάθος ανάλυση των 
αποτελεσμάτων. Και οι δύο υποκειμενικές μέθοδοι ορίζουν πολύ χαμηλές κλίμακες 
ισοδυναμίας. Αυτό ισχύει ιδίως στην περίπτωση των παιδιών. Ούτε είναι απόλυτα 
συνεπείς από αυτή την άποψη τόσο μεταξύ χωρών όσο και μεταξύ των δύο μεθόδων. Η 
μέθοδος SPL καταλήγει σε σχετικά ευρείες κλίμακες ισοδυναμίας για την Ιρλανδία, 
την Καταλονία και το Λουξεμβούργο, ενώ είναι μικρές για την Ολλανδία και στην 
περίπτωση της μεθόδου CSP είναι μικρές για το Λουξεμβούργο. Σε αρκετές χώρες, οι 
κλίμακες ισοδυναμίας της CSP πέφτουν μετά το πρώτο παιδί σαν να μην εξαρτώνται οι 
δαπάνες που καταβάλλονται για τα παιδιά τόσο από τον αριθμό τους όσο από το αν μια 
οικογένεια έχει παιδιά ή όχι. Οι κλίμακες ισοδυναμίας έχουν ζωτική σημασία για τον 
υπολογισμό της φτώχειας. Ενώ οι υπολογισμοί με βάση το μέσο κατά κεφαλή εισόδημα 
δείχνουν, για όλες σχεδόν τις χώρες, ότι η φτώχεια αυξάνεται όσο αυξάνει ο αριθμός 
των παιδιών, αυτό δεν συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις και με τις υποκειμενικές 
μετρήσεις της φτώχειας. 
35 
Έτσι με τη χρησιμοποίηση των υποκειμενικών μετρήσεων, τα μικρά νοικοκυριά 
(υπεύθυνος για τα οποία είναι συχνά κάποιος ηλικιωμένος, κάποιος συνταξιούχος ή 
μια γυναίκα) φαίνονται ως πιο επιρρεπή στη φτώχεια απ'ό,τι όταν χρησιμοποιείται ως 
μονάδα μετρήσεως το ποσοστό του κατά κεφαλήν εισοδήματος, που είναι αντικειμενικό 
μέγεθος. 
Τέλος, τα αποτελέσματα δεν είναι ούτε χρονικά συνεπή, τουλάχιστον για την 
περίπτωση του Βελγίου, όπου οι έρευνες διεξήχθησαν και το 1985 και το 1988. Η βάση 
της CSP αυξάνεται κατά ποσοστά που κυμαίνονται από 3 έως 13%. Αλλά η βάση της SLP 
ανεβαίνει για όλα τα νοικοκυριά με παιδιά αλλά κατεβαίνει για όλους τους άλλους 
τύπους νοικοκυριού έως και κατά 12%. 
Ενώ τα υποκειμενικά όρια της φτώχειας έχουν αξία για μια συγκεκριμένη χώρα 
σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, φαίνεται ότι είναι ακατάλληλα για 
συγκρίσεις μεταξύ χωρών ή μεταξύ διαφορετικών χρονικών περιόδων. Από αυτές τις 
απόψεις η βάση της φτώχειας που θα χρησιμοποιηθεί για την Κοινότητα πρέπει να 
είναι αυτόνομη. Εξάλλου, οι κλίμακες ισοδυναμίας είναι τόσο χαμηλότερες από αυτές 
που χρησιμοποιούνται στην Κοινότητα στις κλίμακες κοινωνικής αρωγής ώστε θέτουν 
πρόβλημα αξιοπιστίας και αποδοχής. Με βάση αυτή τη σύγκριση οι κλίμακες 
ισοδυναμίας που χρησιμοποιούνται παραπάνω στις συγκρίσεις με το κατά κεφαλήν 
εισόδημα μπορεί να είναι πολύ υψηλές. 
7. ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΥΤΟΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΟΝΤΑΙ ΠΤΩΧΑ 
Οι υπολογισμοί σ'αυτήν την κατηγορία διαφέρουν από τις μετρήσεις της 
υποκειμενικής φτώχειας κατά το ότι λαμβάνονται υπόψη μόνο τα νοικοκυριά που 
θεωρούν τα (δια ότι είναι πτωχά. Έτσι το κριτήριο της φτώχειας καθορίζεται από το 
κάθε νοικοκυριό που θεωρεί ότι είναι πτωχό και όχι από τον κατά μέσο όρο 
υπολογισμό του ελάχιστου εισοδήματος με το οποίο μπορούν να τα βγάλουν πέρα τα 
νοικοκυριά ή των εισοδημάτων που θεωρείται ότι "μόλις επαρκούν". 
Τρεις παρόμοιες έρευνες χρηματοδοτήθηκαν από την Επιτροπή το 1976, το 1983 
και το 1989. Τα αποτελέσματα των τριών αυτών ερευνών φαίνονται στον πίνακα Α.9. Η 
στήλη 1 αναφέρεται σ'αυτούς που θεωρούν ότι είναι πτωχοί και η στήλη 2 αναφέρεται 
σε αυτούς που τοποθετούν τους εαυτούς τους στο αμέσως επόμενο σημείο (προς τα 
πάνω) της επτάβαθμης κλίμακας. 
Οι απαντήσεις αντιστοιχούν σε γενικές γραμμές στις απόλυτες μέσες τιμές 
των κρατών μελών στο μέτρο που στην Ισπανία, στην Ελλάδα, στην Ιρλανδία και στην 
Πορτογαλία εμφανίζονται τα υψηλότερα επίπεδα νοικοκυριών που αυτοχαρακτηρίζονται 
πτωχά - και που πολύ λίγοι άνθρωποι θεωρούν τους εαυτούς τους πτωχούς στο 
Λουξεμβούργο. Υπήρξε αύξηση των ανθρώπων που θεωρούν τους εαυτούς τους πτωχούς 
μεταξύ του 1976 και το 1983 και στη συνέχεια πτώση το 1989, όχι όμως στα επίπεδα 
το 1976, εκτός από την Ιταλία. 
ko 
- 7 -
Πίνακας Α.11 
Ποσοστό νοικοκυριών που θεωρούν ότι είναι "πτωχά" (1) ή "στα όρια της φτώχειας" 
(2). 
(1976, 1983 και 1989). 
Κράτος μέλος 1976 1983 1989 
1 1+2 1+2 1 1+2 
Β 
ΟΑ 
D 
EL 
ES 
F 
IR 
IT 
L 
NL 
Ρ 
UK 1.0 
1.5 
1.1 
1.6 
2.2 
3.0 
1.1 
1.2 
2.5 4.0 
2.7 
3.3 
6.0 
4.4 
7.8 
1.1 
3.2 
6.8 5.0 
4.2 
4.4 
7.6 
6.6 
10.8 
2.2 
4.4 
9.3 1.8 
0.7 
1.0 
8.0 
β.1* 
3.6 
3.6 
1.3 
2.1 
4.1 7.1 
4.1 
4.9 
12.7 
8.5 
11.0 
10.5 
3.0 
7.2 
7.4 8.9 
4.8 
5.9 
20.7 
11.6 
14.6 
14.1 
4.3 
9.3 
11.5 0.4 
2.2 
0.9 
3.4 
4.2 
2.8 
4.4 
1.5 
0.3 
1.3 
3.4 
3.2 4.5 
3.4 
3.8 
10.5 
11.3 
7.2 
8.1 
4.7 
1.7 
3.7 
9.0 
6.6 4.9 
5.6 
4.7 
13.9 
15.5 
10.0 
12.5 
6.2 
2.0 
5.5 
12.4 
9.8 
ΕΥΡ 9 
ΕΥΡ 10 
ΕΥΡ 12 2.0 5.6 7.6 
2.9 7.8 10.7 
2.3 6.3 8.6 
8. ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ 
Στον πίνακα Α.10 φαίνεται ο πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Κοινότητας κατανεμημένος κατά 
ομάδες ηλικιών για το 1975, για το 1985 και σύμφωνα με τις εκτιμήσεις για το έτος 
2000. 
Μεταξύ 1975 και 1985 ο πληθυσμός ηλικίας κάτω των 15 ετών μειώθηκε κατά 11,6 
εκατομμύρια και ο πληθυσμός ηλικίας από 15 έως 24 ετών αυξήθηκε κατά 5,8 
y 
εκατομμύρια. Τα άτομα ηλικίας από 65 έως 74 ετών μειώθηκαν κατά 1,6 εκατομμύρια 
και τα άτομα ηλικίας άνω των 75 αυξήθηκαν κατά 5,2 εκατομμύρια. Η Κοινότητα 
χρειάστηκε να δημιουργήσει θέσεις εργασίας για 6 εκατομμύρια περισσότερους νέους 
που προστέθηκαν στο εργατικό δυναμικό και να υποστηρίξει 4 εκατομμύρια 
περισσότερους ηλικιωμένους, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν 
συνταξιοδοτηθεί. Η εντυπωσιακότερη μεταβολή είναι η αύξηση των ατόμων ηλικίας άνω 
των 75 ετών κατά 37,4%. Από αυτή την ομάδα ηλικιών το 1985 το 65,7% ήταν γυναίκες. 
Πίνακας Α.12 
Η δομή του πληθυσμού της Κοινότητας κατά ηλικίες 
(1975, 1985 και οι εκτιμήσεις για το 2000) 
Ομάδα ηλικιών 1975 1985 2000 
0-14 75.1 63.5 54.1 
15-24 46.6 52.7 40.0 
25-64 150.1 162.2 178.0 
65-74 25.9 24.3 31.6 
75+ 13.9 19.1 25.7 
ΣΥΝΟΛΟ 311.6 321.8 329.4 
Πηνή: Eurostat 
Κατά την περίοδο από το 1985 έως το 2000, ο πληθυσμός της Κοινότητας αναμένεται να 
αυξηθεί κατά 7,6 εκατομμύρια. 0 αριθμός ατόμων ηλικίας κάτω των 15 ετών αναμένεται 
να μειωθεί κατά 9,4 εκατομμύρια. Ζωτική σημασία έχει η αναμενόμενη μείωση του 
αριθμού ατόμων ηλικίας μεταξύ 15 και 24 ετών κατά 12,7 εκατομμύρια. Μέχρι το έτος 
2000 ο πληθυσμός της Κοινότητας σε ηλικία να εργαστεί θα έχει μειωθεί κατά 2,6 
εκατομμύρια. Σ'αυτές τις προβλέψεις δεν λαμβάνεται υπόψη ο πληθυσμός της 
Ανατολικής Γερμανίας. Για την (δια περίοδο τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω 
αναμένεται να αυξηθούν κατά 13,9 εκατομμύρια, 6,6 εκατομμύρια από τα οποία θα 
έχουν ηλικία 75 ετών και άνω. 
9. ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Α. Η σύνθεση του ενεργού πληθυσμού 
Στον πίνακα Α.13 φαίνονται οι μεταβολές του ενεργού πληθυσμού μεταξύ 1975 και 1985 
κατά ομάδα ηλικιών και φύλο. 
U 
- 9 -
Πίνακας Α.13 
Ο πληθυσμός ατόμων σε ηλικία να εργαστούν στα 12 κράτη μέλη 
1975 και 1985 
(εκατομμύρια) 
Ομάδα ηλικιών 
1975 Άνδρες 
1985 Γυναίκες 
1975 1985 
15-24 
25-34 
35-44 
45-54 
55-64 23.7 
21.6 
20.0 
18.5 
13.5 26.8 
23.5 
21.2 
19.2 
16.6 22.9 
20.8 
19.7 
19.9 
16.1 25.9 
23.0 
20.9 
19.4 
18.9 
ΣΥΝΟΛΟ 97.3 107.3 99.4 108.1 
Πηνή: Έρευνα εργατικού δυναμικού 
Στην Κοινότητα με την σημερινή της μορφή, ο πληθυσμός που είναι σε ηλικία να 
εργαστεί έχει αυξηθεί κατά 19 εκατομμύρια σχεδόν και η αύξηση αυτή είναι 
συγκεντρωμένη στο νεότερο πληθυσμό. Οι περισσότεροι απ'αυτούς τους νέους αναζητούν 
μισθωτή εργασία, η οποία ήταν δύσκολο να εξασφαλιστεί σε περίοδο σχετικά αρ\Ας 
οικονομικής ανάπτυξης και έντονου ανταγωνισμού - ιδίως από τις χώρες του Ειρηνικού 
οι οποίες γνώρισαν πολύ ταχύτερους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης. 
Στον πίνακα Α. 14 φαίνεται η κατανομή των νοικοκυριών με ξεχωριστή αναφορά των 
νοικοκυριών για τα οποία υπεύθυνος είναι ένας γονέας και στα οποία υπάρχει ή δεν 
υπάρχει κάποιο εργαζόμενο μέλος και των άλλων νοικοκυριών στα οποία δεν υπάρχει 
κανένα εργαζόμενο μέλος ή υπάρχουν ένα ή περισσότερα εργαζόμενα μέλη. 
Πίνακας Α.14 
Νοικοκυριά για τα οποία είναι υπεύθυνα άτομα ηλικίας 
κατανεμημένα ανάλογα με τον αριθμό των εργαζομένων μελών. από 15 έως 65 ετών 
1985 και 1987 
(Το σύνολο της Κοινότητας σε εκατομμύρια) 
Ένας γονέας 
Κανένα εργαζόμενο μέλος 1.6 
Ένα ή περισσότερα εργαζόμενα μέλη 4.2 
Άλλα νοικοκυριά 
Κανένα εργαζόμενο μέλος 11.7 
Ένα εργαζόμενο μέλος 31.9 
Δύο ή περισσότερα εργαζόμενα μέλη 29.3 1.7 
4.3 
12.1 
31.9 
30.0 
ΣΥΝΟΛΟ 
ΠηνΛ: Έρευνα εργατικού δυναμικού 78.6 79.9 
43 
Ο πίνακας δείχνει ότι σε οικογένειες με ένα γονέα, στις περισσότερες από 
τις οποίες αρχηγός της οικογένειας είναι γυναίκα, πάνω από τα 2/3 των υπευθύνων 
για το νοικοκυριό είναι εργαζόμενοι. Δείχνει επίσης ότι σήμερα ο αριθμός 
νοικοκυριών με δύο εργαζόμενα μέλη είναι σχεδόν ο ίδιος με τον αριθμό νοικοκυριών 
με ένα εργαζόμενο μέλος - κυρίως λόγω του βαθμού στον οποίο οι γυναίκες σήμερα 
έχουν μισθωτή απασχόληση όπως και οι άνδρες. Υπήρχαν το 1987 σχεδόν 14 εκατομμύρια 
νοικοκυριά χωρίς εργαζόμενο μέλος, υπεύθυνο για τα οποία ήταν άτομο σε ηλικία να 
εργαστεί. 
Β. Στατιστικά στοιχεία ανεργίας 
Εν μέρει ως αποτέλεσμα αυτών των δομικών μεταβολών και εν μέρει λόγω των σχετικά 
χαμηλών ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης, το ποσοστό ανεργίας που προέκυψε από 
επίσημες μετρήσεις ήταν σημαντικά υψηλότερο το 1985 από ό,τι το 1975. Στον πίνακα 
Α.15 φαίνεται το ποσοστό ανέργων για κάθε κράτος μέλος. 
Πίνακας Α.15 
Ποσοστό ανέργων κατά κράτος μέλος 
(1975 και 1985) 
Κράτος μέλος Ποσοστό ανέργων 
1975 1985 1987 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπαν(α 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 3.2 
6.8 
2.9 
3.3 
9.6 
3.3 
(0.6) 
3.2 
4.6 11.3 
7.8 
6.9 
7.8 
21.9 
10.3 
18.0 
9.2 
3.0 
10.5 
8.6 
11.5 11.3 
6.1 
6.8 
7.4 
20.6 
10.7 
18.1 
10.7 
2.5 
10.0 
7.4 
11.0 
ΣΥΝΟΛΟ ΕΥΡ 12 
ΕΥΡ 9 3.7 10.7 
9.6 10.8 
10.7 
Πηνή: Έρευνα εργατικού δυναμικού 
Στα 9 παλαιότερα κράτη μέλη, η ανεργία αυξήθηκε από 3,7% σε 10,7% μεταξύ 1985 και 
1987. Για την Κοινότητα ως σύνολο υπήρξε πολύ μικρή αύξηση της ανεργίας μεταξύ 
1985 και 1987. Μέχρι το 1989 η ανεργία είχε πέσει στο 9% και αναμένεται να πέσει 
στο 8,7% το 1990. Η διάρκεια αναζήτησης εργασίας φαίνεται στον πίνακα Α.16. 
LU 
- 11 -
Πίνακας Α.16 
Μετρήσεις της ανεργίας όσον αφορά τη διάρκεια αναζήτησης εργασίας 
(Ως ποσοστό επί του συνόλου των ανέργων) 
Κράτος μέλος Ένα έτος ή περισσότερο Δύο έτη ή περισσότερο 
1975 1985 1987 1985 1987 
Βέλγιο 29.7 88.2 74.6 51.5 56.7 
άανία 9.4 32.0 29.5 13.3 12.6 
Γερμανία 11.8 46.9 48.1 26.7 31.0 
Ελλάδα 43.4 45.8 19.5 20.4 
Ισπανία 57.8* 65.7 — 47.8 
Γαλλία 16.3 43.8 49.4 29.8 29.8 
Ιρλανδία 19.1 62.2 66.1 41.1 47.0 
Ιταλία 33.8 63.6 66.3 38.1 42.2 
Λουξεμβούργο — (36.8) (34.2) (13.8) (15.6) 
Κάτω Χώρες 18.6 56.4 45.7 35.7 29.6 
Πορτογαλία — 48.4* 56.7 — 35.3 
Ηνωμένο Βασίλειο 14.8 48.7 45.2 33.2 30.5 
ΕΥΡ 12 53.8* 55.4 36.8 
ΕΥΡ 9 18.4 48.5 52.7 29.5 34.1 
Πηνή: Έρευνα εργατικού δυναμικού (LFS) 
* Τα στοιχεία για την Ισπανία και την Πορτογαλία προέρχονται από εθνικές 
δημοσιεύσεις των αποτελεσμάτων της LFS: για την Ισπανία τα στοιχεία αφορούν τον 
πληθυσμό ηλικίας 16 ετών ή περισσότερο ενώ για την Πορτογαλία οι αριθμοί 
αναφέρονται σε άτομα ηλικίας 10 ετών και άνω. 
k5 
- \ί -
Πίνακας Α.1 Άτομα με εισόδημα κατώτερο του 50% του μέσου εθνικού κατά κεφαλήν 
εισοδήματος. 
Πίνακας 1: Συχνότητα εμφανίσεως της φτώχειας συγκριτικά για τα έτη 1980 και 1985 
(ως όριο φτώχειας έχει ληφθεί το 50% των μέσων εθνικών ισοδύναμων δαπανών για τις 
αντίστοιχες χρονιές). 
Χώρα ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ ΑΤΟΜΑ 
1980 1985 1980 1985 
Βέλγιο 
Δαν(α, 
Γερμανία, 
Ελλάδα, 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο % Απόλ (000) % Απόλ (000) % Απόλ (000) % Απόλ (000) 
6.3 
β.Ο 
VU 
20.5 
20,3 
18,0 
18.5 
12,0 
6,9 
31.4 
14,1 226 
166 
2 582 
604 
2 129 
3503 
167 
2 237 
345 
906 
2806 5,2 
6,0 
β,2 
17,4 
17,8 
14,8 
17.4 
14.7 
7.9 
31.7 
18.9 169 
166 
2306 
527 
1924 
2 947 
162 
2 760 
403 
948 
3790 7.1 
7.9 
10,5 
21.5 
20.9 
19.1 
18,4 
14.1 
9,6 
32.4 
14.· 701 
407 
6448 
2073 
7 829 
10 313 
625 
7941 
1363 
3167 
6 22β 5.9 
ΛΑ 
9.9 
18,4 
1&9 
15.7 
19.5 
15.5 
11.4 
32.7 
111 663 
409 
6 074 
1 817 
7257 
8 661 
6S4 
0880 
1661 
3 310 
10 324 
Πηγή : Eurostat 
4t 
- 13 -
ΠΙΝΑΚΑΣ Α.2 
Νοικοκυριά με εισόδημα κατώτερο του 40% και του 50% του μεοου εθνικού 
κατά κεφαλήν εισοδήματος (οε χιλιάδες) 
1980 
κατώτερο του κατώτερο του 
40 % 50 % 1985 . κατώτερο του κατώτερο του 
40 % 50 Χ 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΣΥΝΟΛΟ 70 
72 
119 
342 
250 
009 
92 
451 
122 
591 
1 258 
8 378 226 
166 
592 
604 
129 
503 
167 
237 
345 
906 
2 808 
15 682 54 
72 
949 
274 
065 
559 
84 
628 
129 
621 
2 120 
8 555 189 
166 
306 
527 
924 
947 
162 
760 
403 
948 
3 790 
16 121 
Πηγή Eurostat 
it 
- 14 -
Πίνακας Α.3 
Μεταβολή του αριθμού νοικοκυριών με εισόδημα κατώτερο του 50/. 
του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος σε κάθε κράτος μέλος 
μεταζύ 1975 και 1985 (σε εκατομμ.) 
1975 1980 1985 Ποσοστιαία 
μεταβολή 
Νοικοκυριά % Νοικοκυριά % Νοικοκυριά % 
Βέλγιο 
Δαν ί α 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπαν ία . 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
ΣΥΝΟΛΟ ΕΥΡΩΠΗ 9 
ΣΥΝΟΛΟ ΕΥΡΩΠΗ 12 0,21 
0,33 
1,53 
2,63 
0,17 
3,82 
0,02 
0,23 
1,24 
10,18 6,6 
13,0 
6,6 
14,8 
23,1 
21,8 
14,6 
4,8 
6,3 
11.4 0,23 
0,17 
2,59 
0,60 
2,13 
3,50 
0,17 
2,24 
0,00 
0,34 
0,91 
2,81 
12,04 
15,68 6,3 
8,0 
10,3 
20,5 
20,3 
18,0 
18,5 
12,0 
6,9 
31,4 
14,1 
14,1 75-8980-85 
0,19 5,2 - 1,4 
0,17 8,0 - 5,0 
2,31 9,2 2,6 
0,53 17,4 
1,92 17,8 
2,95 14,» 0,0 
0,16 17,4 - 5,7 
2,76 4,7 - 7,1 
0,40 7,9 3,1 
3,79 18,9 
4,35 21,7 15,4 
12,73 
16,12 14,4 -1.1 
0,0 
-1.1 
3,1 
2.5 
-3,2 
-1.1 
2,7 
1,0 
0,3 
7,6 
0,8 
41 
- 15 -
Πίνακας Α.4 1980 
Μηνιαίο εισόδημα υπολογισμένο σε εθνικό νόμισμα, με βάση τις τρέχουσες τιμές, 
που αντιστοιχεί στο 40% και στο 50% του μέσου εθνικού εισοδήματος για νοικοκυριά 
ενός ατόμου και 4 ατόμων (2 ενηλίκων + 2 παιδιών) 
40% του μέσου 
εθνικού εισοδήματος 50% του μέσου 
εθνικού εισοδήματος 50% του μέσου . 
εθνικού εισοδήματος 
Νοικοκυριό 
1 ατόμου Νοικοκυριό 
4 ατόμων Νοικοκυριό 
1 ατόμου Νοικοκυριό 
4 ατόμων Νοικοκυριό 
1 ατόμου Νοικοκυριό 
4 ατόμων 
Βέλγιο β.37< 22.610 
Δανία 1.Β20 4.914 
Γερμανία 513 1.385 
Ελλάδα 6.018 16.248 
Ισπανία 10.185 27.498 
Γαλλία 1.078 2.911 
Ιρλανδία 086 232 
Ιταλία 141.787 382.826 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 567 1.530 
Πορτογαλία 3.425 9.248 
Ηνωμένο Βασίλειο 093 251 10.468 
2.275 
641 
7.522 
12.731 
1.348 
108 
177.234 
708 
4.281 
116 28.263 
6.142 
1.731 
20.310 
34.373 
3.639 
290 
478.532 
1.913 
1.560 
314 4.338 
940 
288 
4.288 
7.627 
638 
057 
90.332 
0.286 
4.025 
ose 11.714 
2.538 
717 
11.578 
20.593 
1.724 
154 
243.897 
772 
10.868 
158 
iiS 
Πίνακας Α.5 1985 
Hnv,aio ε,οόδημα ο,ολογ,Ομένο οε εθν,κό νόμισμα V*™^ ειοοδήμά-τος 
"*Τ. -^ ΓνΓ-Χ - ÎiZ»™ --- 2 „,..*> 
40% του μέσου εθνικού 
εισοδήματος 50% του μέσου εθνικού 
εισοδήματος 50% του μέσου εθνικού 
εισοδήματος 
Νοικοκυριό Νοικοκυριό Νοικοκυριό Νοικοκυριό Νοικοκυριό Νοικοκυριό 
1 ατόμου 4 ατόμων 1 ατόμου 4 ατόμων 1 ατόμου 4 ατόμων 
Βέλγιο 12.074 32.599 
Δανία 2.960 7.991 
Γερμανία 610 1.646 
Ελλάδα 16.777 45.297 
Ισπανία 9.570. 25.840 
Γαλλία 1.772 4,784 
Ιρλανδία 145 391 
Ιταλία 286.713 774.124 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 673 1.818 
Πορτογαλία 9.581 2S.868 
Ηνωμένο Βασίλειο 140 377 15.092 
3.700 
762 
20.971 
11.963 
2.215 
181 
358.391 
842 
11.976 
175 40.749 
9.989 
2.057 
56.122 
32.300 
5.960 
489 
967.655 
2.273 
32.336 
472 6.095 
1.376 
348 
10.965 
13.447 
1.009 
102 
171.902 
150 
11.435 
083 16.457 
3.715 
940 
29.606 
36.306 
2.723 
274 
464.136 
945 
30.875 
223 
£> 
- 17 -
Πίνακας Α.6 
Επιπτώσεις της φτώχειας σε παιδιά και ηλικιωμένους 
Σύγκριση των ετών 1980 και 1985 
(Όριο φτώχειας ίσο με το 50% του εθνικού μέσου όρου των ισοδύναμων δαπανών 
σε εθνικό επίπεδο για τα αντίστοιχα έτη) 
Χώρα ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
15*0 IMS 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο % Από\οοο) * Απόλί0Οο) 
8,0 
8.7 
114 
20.7 
22,1 
20.7 
22.4 
WJ 
13.1 
36.2 
20.1 158 
92 
1244 
473 
1124 
2.453 
231 
L972 
403 
901 
1354 6.7 
9J 
13.7 
18.9 
20.2 
19.5 
2JS 
15.1 
17.7 
36.6 
24 JD 126 
87 
L2I7 
395 
L817 
1290 
216 
Lsa 
505 
810 
16<2 ΙΛΟ 
%Απόλ çQQoj ςΑπόλ 
12,4 
18.S 
14,3 
3U 
3Ζ9 
30.4 
30.0 
18.6 
<2 
US 
23.8 175 
140 
L374 
312 
1J79 
2.191 
109 
L426 
69 
504 
L988 10.7 
20.4 
14,0 
3.2 
23.6 
21.4 
14,2 
20.0 
52 
45J 
21.7 19SS 
lu 
157 
1.253 
371 
ΙΛΟ 
1-513 
54 
L447 
91 
545 
ΙΛΛ6 
Si 
- 18 -
Πίνακας Α.7 
Επιπτώσεις της φτώχειας σε παιδιά και ηλικιωμένους 
Σύγκριση των ετών 1980 και 1985 
(Όριο φτώχειας ίσο με το 50% του κοινοτικού μέσου όρου 
των ισοδύναμων δαπανών για το 1980) 
Χώρα ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ 
Βέλγιο 
Δαν ί α 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Κοινότητα 19» 
«Απόλ (οοο) 
3.1 
4.3 
IS 
28.1 
32.1 
17.8 
25.9 
17.1 
5.0 
70J 
20.4 61 
45 
832 
642 
3.0U 
1110 
266 
1092 
153 
1.751 
1392 1945 
^Απόλ^οοο, 
2.1 
3J 
9.8 
21.6 
33.6 
15.0 
35.0 
13.4 
7.1 
71.2 
21.0 39 
29 
919 
450 
3.022 
1.761 
359 
1.504 
202 
1.713 
2Ô09 ςΑπόλ 
15.7 13.452 19.4 LL307 4.7 
9.3 
9.8 
39.9 
43.9 
27.1 
23.6 
19.6 
1.6 
80.3 
24^ 
2Ζ5 19S0 
(000) 
67 
69 
942 
488 
1.840 
1.956 
122 
1-506 
26 
902 
1018 
9.93S 1985 
*Από\οοο> 
33 
7.1 
10.0 
31.2 
39.2 
17.8 
19.9 
18,0 
11 
81.0 
19^ 
19.6 4< 
54 
907 
410 
1.790 
1252 
75 
1Ô07 
36 
975 
1.63C 
8.47S 
si 
- 19 -
Πίνακας Α.8 
Ατομα με εισόδημα κατώτερο του 50% του κοινοτικού μέσου εισοδήματος — 
Αριθμός ατόμων Ποσοστό επί τουσυν°λ,κου 
(σε χιλ.) πληθυσμού 
1980 1985 1980 1985 
Βέλγιο 268 182 2,7 1,8 
Δανία 201 136 3,9 2,7 
Γερμανία 4 416 4 335 7,2 7,1 
Ελλάδα 2 784 2 062 28,9 20,9 
Ισπανία 11 512 12 453 30,8 32,4 
Γαλλία 8 997 6 685 16.7 12,1 
Ιρλανδία 729 898 21,4 25,6 
Ιταλία 8 437 7 912 15,0 13,9 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 517 664 3,7 4,6 
Πορτογαλία 8 701 7 023 68,6 69,5 
Ηνωμένο Βασίλειο 8 368 8 944 14,9 15,8 
ΣΥΝΟΛΟ 52 930 51 292 16,8 15,9 
Πηγή : EUR0STAT 
S3 
Πίνακας Α.9 
Ατομα με εισόδημα κατώτερο του 40% του κοινοτικού μέσου εισοδήματος 
Αριθμός ατόμων Ποσοστό επί του 
(σε χιλ.) συνολικού πληθυσμού 
1980 1985 1980 1985 
Βέλγιο 76 54 0,8 0,5 
Δανία 83 56 1,6 1,1 
Γερμανία 1 821 1 705 3,0 2,8 
Ελλάδα 1 636 1 077 17,0 10,9 
Ισπανία 7 578 7 518 18,9 19,7 
Γαλλία 4 875 3 413 9,0 6,2 
Ιρλανδία 395 506 11,6 14,4 
Ιταλία 5 316 4 847 9,4 8,5 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 169 186 1,2 1,3 
Πορτογαλία 5 573 5 879 57,1 58,2 
Ηνωμένο Βασίλειο 3 732 4 739 6,6 8,4 
Σύνολο 30 736 30 040 9,7 9,3 
Πηγή : EUR0STAT 
$4 
- 21 -
ΣΧΗΜΑ Α.Ο 
Κατανομή των ατόμων με εισόδημα κατώτερο του 50% 
του μέσου εθνικού εισοδήματος κατά κράτος μέλος το 1985 
Ηνωμένο Βασίλει<^20,8%) 
Πορτογαλία (6,7%) 
Κάτω Χώρες (3,3%) 
Ιταλία (17,9%) Βέλγιο (1,2%) 
Δανία (0,8%) 
Γερμανία(ΐ2,2%) 
Ελλάδα (3,7%) 
Ισπανία (14,6%) 
Γαλλία (17,5%) 
Ιρλανδία (1,4%) 
55 
ΣΧΗΜΑ Α.1 
Κατανομή των νοικοκυριών με εισόδημα κατώτερο του 50% 
του μέσου εθνικού εισοδήματος κατά κράτος μέλος το 1985 
Ηνωμένο Βασίλειο (23,5%) 
Πορτογαλία (5,9%) 
Κάτω Χώρες (2,5%) 
Ιταλία (17,1%) Βέλγιο (1,2%) 
Δανία Π,ΟΖ) 
Γερμανία (14,3%) 
Ελλάδα (3,3%) 
Ισπανία (11,9%) 
Γαλλία (18,3%) 
Ιρλανδία (1,0%) 
& 
- 23 -
ΣΧΗΜΑ Α.4 
Μέσες κατά κεφαλήν οικογενειακές δαπάνες σύμφωνα με τα κράτη μέλη το 1980 
και το 1985 
(υπολογισμένες σε ECU με την ισοτιμία του 1980 για τις δύο εξεταζόμενες χρονιές, 
σε σύγκριση με το μέσο κοινοτικό όρο), 
(σε χιλιάδες) 
υκ CURη 
ΓΓΊ \9bù 2Ζ3 **** 
57 
ΣΧΗΜΑ Α.5 
Κατανομή των ατόμων, σε αθροιστικά ποσοστά, σύμφωνα με το ύφος των 
οικογενειακών δαπανών το 1980 (επάνω καμπύλη) και το 1985 (κάτω καμπύλη) 
σε ECU με την ισοτιμία του 1980. 
100 
90 
eo 
70 
£0 
50 
40 
20 
10 | . 
Ι 
1 Ι 
Ι ν // r 
/ 
/ 
/ 
/ /ι ι | | 
! ι 
ι 
1 | 
Ι Ι ! Ι Ι 
Ι Ι Ι ι ι ι Ι 
ι ι ι ι ι ι ' ' ' ' 
4 (Thousand) 6 (σε χιλιάδες) 
Fcmily Expenditure in i960 ECU icr 3o!h Yecrs 10 
53 
- 25 -
ΣΧΗΜΑ Α.6 
Κατανομή σε αθροιστικά ποσοστά των παιδιών, των ηλικιωμένων και άλλων κατηγοριών 
ατόμων σύμφωνα με το ύφος των οικογενειακών δαπανών το 1980. 
Στις 4000 ECU η επάνω καμπύλη αφορά τους ηλικιωμένους, 
η ενδιάμεση καμπύλη τα παιδιά και 
η κάτω καμπύλη τις άλλες κατηγορίες. 
1C0 
.Fcmily Expe (Thousonds) (ςε χιλιάδες) 
jenditure in 19Β0 ECU 
5i 
ΣΧΗΜΑ Α.8 
Κατανομή κατά κράτος μέλος των ατόμων με εισόδημα 
ύτεοο του 50% του μέσου κοινοτικού εισοδήματος για το 198> κατώτερο 
Ηνωμένο Βασίλειθ(17,5%) 
Πορτογαλίΰί13,7Χ) 
Κάτω Χώρες (1,3%) 
Ιταλία (15,5%) Βέλγιο + Δανία (0,4%) 
ερμαν(α^8,5%) 
Ελλάδα (4,0%) 
Ισπανία (24,3%) 
Γαλλία (13,1%) 
Ιρλανδία (1, 
ΣΧΗΜΑ Α.9 
Κατανομή κατά κράτος μέλος των ατόμων με εισόδημα 
υτεοο του 40% του μέσου κοινοτικού εισοδήματος για το 1VB5 
- Βέλγιο + Δανία (0,4%) κατώτερο 
Ηνωμένο Βασίλειο (15,5%) 
Πορτογαλία (19,3%) 
Κάτω Χώρες (0,6%) 
Ιταλία (17,3%) έρμαν ία (5,6%) 
Ελλάδα (3,5%) 
Ισπανία (24,9%) 
αλλία (11,2%) 
Ιρλανδία (1,7%) 
ίο 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 
Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ 
1. Γενική περιγραφή 
Με απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 1984, το Συμβούλιο των νπουργών έθεσε σε 
εφαρμογή το Δεύτερο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για την καταπολέμηση της 
φτώχειας (1985-1989). Το πρόγραμμα αυτό περιελάμβανε: 91 τοπικά έργα 
ερευνητικών ενεργειών· μια υπηρεσία δραστηριοποίησης και μετάδοσης 
επιφορτισμένη με το συντονισμό και την αξιολόγηση των δραστηριοτήτων, 
και με τη μετάδοση των αποτελεσμάτων· μελέτες σχετικά με τα στατιστικά 
στοιχεία που αναφέρονται στη φτώχεια. Το πρόγραμμα αποσκοπούσε στην 
αύξηση της αποτελεσματικότητας της προσπάθειας για την καταπολέμηση της 
φτώχειας και στην εφαρμογή συγκεκριμένων ενεργειών υπέρ των 
μειονεκτούντων ατόμων, και στον προσδιορισμό των αποτελεσματικότερων 
μέτρων που θα επιτρέψουν την καταπολέμηση των αιτίων της φτώχειας και το 
μετριασμό των συνεπειών της στην Κοινότητα" (αποφάσεις του Συμβουλίου 
των υπουργών, 1984, άρθρο 1.1). 
Τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν αυτό το πρόγραμμα για την καταπολέμηση 
της φτώχειας, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί πειραματικό πρόγραμμα, είναι 
εμφανή στα 91 έργα ερευνητικών ενεργειών στα 8 θέματα με βάση τα οποία 
κατηγοριοποιήθηκαν αυτά τα έργα, στο συντονισμό, στην αξιολόγηση και στη 
διάδοση, καθώς και στη διακρατική δράση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
- 2 -
Αρχικά το Πρόγραμμα περιελάμβανε 65 έργα ερευνητικών ενεργειών: 26 περαιτέρω 
έργα που αφορούσαν την Ισπανία και την Πορτογαλία προστέθηκαν το καλοκαίρι του 
1987. Αυτά τα έργα επελέγησαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ύστερα από μια 
προκαταρκτική επιλογή των εθνικών κυβερνήσεων διότι προσέφεραν ιδιαίτερα 
ενδιαφέροντα παραδείγματα εργασίας στον τομέα της καταπολέμησης της φτώχειας. 
Ασχολούνταν με εκείνες τις πληθυσμιακές ομάδες που είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς 
στη φτώχεια: τους μακροχρόνια ανέργους, τους νέους ανέργους, τους 
ηλικιωμένους, τις οικογένειες με ένα γονέα, τους μετανάστες δεύτερης γενιάς, 
τους πρόσφυγες και τους επαναπατριζόμενους μετανάστες και διάφορες 
"περιθωριακές" ομάδες του πληθυσμού, ιδίως αστέγους. Πολλά από αυτά τα έργα 
είχαν ως αντικείμενο τη φτώχεια σε υποβαθμισμένες αστικές περιοχές και σε 
άγονες αγροτικές περιοχές. 
Η λειτουργία των έργων στηρίχθηκε στη συνεργασία διακρατικών ομάδων. 0 σκοπός 
ήταν, πρώτον, μέσω αυτής της συνεργασίας και ανταλλαγής να αποκτηθούν νέες 
γνώσεις και να εξευρεθούν νέες μέθοδοι για την αντιμετώπιση της φτώχειας που 
θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στη συνέχεια· και δεύτερον να προκύψει απ'αυτήν 
την πρακτική συνεργασία υλικό που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και από τους 
ενδιαφερομένους εκτός του Προγράμματος οι οποίοι ασχολούνται με δραστηριότητες 
για την καταπολέμηση της φτώχειας. Η αξία του διακρατικού αυτού Προγράμματος 
έγκειται στην αύξηση της ικανότητας για καινοτομίες και στην αύξηση της 
αποτελεσματικότητας του κάθε έργου, με τη συγχώνευση της συλλογικής εμπειρίας 
και την εξαγωγή συμπερασμάτων για δράσης σε εθνικό και κοινοτικό επίπεδο. 
2. Επιλογή 
Το Ιούλιο του 1984, η Επιτροπή παρουσίασε ένα σχέδιο απόφασης στο Συμβούλιο: η 
απόφαση εκδόθηκε στις 19 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους. Μετά την απόφαση του 
Συμβουλίου, η Επιτροπή καθόρισε τις απαραίτητες διαδικασίες υποβολής αιτήσεων 
και κατά το πρώτο ήμισυ του 1985, οι εθνικές κυβερνήσεις κάλεσαν τους 
ενδιαφερομένους να υποβάλουν αιτήσεις υποψηφιότητας για την ανάληψη έργου. 
Η δημοσιότητα που δόθηκε στην πρόσκληση υποβολής υποψηφιοτήτων για την 
παρουσίαση έργων ήταν διαφορετική από χώρα σε χώρα, με αποτέλεσμα να διαφέρουν 
οι δυνατότητες επιλογής. 
Το καλοκαίρι του 1985, η Επιτροπή επέλεξε μεταξύ των έργων που είχαν υποβληθεί 
τα καταλληλότερα από τεχνικής πλευράς και αυτά που μπορούσαν να 
"προσαρμοστούν" στα πλαίσια διακρατικών ομάδων, όσον αφορά τα κοινά "θέματα" 
του Προγράμματος. 
Η Επιτροπή και οι εθνικές κυβερνήσεις δεν ήταν αοφαλώς οι μόνοι φορείς που 
είχαν ορίσει συγκεκριμένα στάδια και προσδοκίες όσον αφορά τα έργα και το 
πρόγραμμα. Πολλοί άλλοι φορείς ενεπλάκησαν, όχι μόνο κατά την εκτέλεση των 
έργων αλλά και κατά το στάδιο του σχεδιασμού, όπως για παράδειγμα μεγάλα 
ιδρύματα, που λειτουργούν σε εθελοντική βάση και συνδικάτα οργανωμένα σε 
εθνικό και διεθνές επίπεδο. 
Δεν είχε προβλεφθεί επίσημα από το πρόγραμμα προκαταρκτική φάση ορισμού, 
παρ'όλα αυτά, πολλά έργα παρουσίασαν μεγάλες δυσκολίες στο ξεκίνημα τους και 
στην επί τόπου εφαρμογή της δομής που είχε προβλεφθεί στους φακέλους που είχαν 
υποβληθεί. 
3. Γεωγραφική κατανομή 
Στην απόφαση του να θέσει σε εφαρμογή ένα Δεύτερο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για την 
καταπολέμηση της φτώχειας, το Συμβούλιο των υπουργών ενέκρινε την πρόταση της 
Επιτροπής να περιστρέφονται οι διάφοροι τύποι ενεργειών κυρίως γύρω από θέματα 
α 
- 3 -
κοινά στα διάφορα κράτη μέλη. 
Αξίζει να σημειωθούν τα ακόλουθα σημεία: 
Ι. ο μικρός βαθμός εκπροσώπησης μικρών βόρειων χωρών στο πρόγραμμα· 
II. μερικές περιοχές δεν εκπροσωπούνται καθόλου στο πρόγραμμα, παρά τα 
υψηλά ποσοστά φτώχειας που εμφανίζουν· 
III. το μοναδικό αγροτικό έργο σε μερικές χώρες, παρά το μέγεθος της 
φτώχειας των αγροτών σ'αυτές τις χώρες (μία ανισορροπία που 
αντισταθμίστηκε σε κάποιο βαθμό από την επιπλέον χρηματοδότηση εκ 
μέρους της κυβέρνησης έργων που δεν είχαν επιλεγεί από την Επιτροπή)· 
IV. Το θέμα των "περιθωριακών" αντιμετωπιζόταν αρχικά μόνο από δύο 
προγράμματα· η προσθήκη των ιβηρικών έργων επέτρεψε την επανόρθωση 
αυτής της ανισορροπίας, παρ'όλο που αυτό έγινε, όπως θα μπορούσε 
κάποιος να παρατηρήσει, μόνο με την παραχώρηση του να μην ταξινομηθούν 
απόλυτα σωστά μερικά από τα ιβηρικά έργα. 
4. Ανάδοχοι 
Μερικά έργα είναι αυτόνομοι οργανισμοί· αλλά τα περισσότερα - περισσότερα από 
τα 4/5 - ανήκουν σε μεγαλύτερους οργανισμούς, οι οποίοι υπέγραψαν τη σύμβαση 
με την Επιτροπή και οι οποίοι είναι τελικά υπεύθυνοι για τις δραστηριότητες 
των έργων. Και φυσικά, είτε κάποιο έργο υπάγεται σε κάποιο μεγαλύτερο 
οργανισμό είτε όχι, μπορεί να εκπονήθηκε από πολλούς διαφορετικούς οργανισμούς 
που συμμετείχαν στη δημιουργία του, πολλοί από τους οποίους μπορεί να 
συνεχίζουν να συμμετέχουν ενεργά σ'αυτό, επίσημα ή ανεπίσημα. 
Σε πολλές περιπτώσεις, διάφορα έργα υποβλήθηκαν από οργανισμούς που είχαν ήδη 
σχέση με τον τομέα της καταπολέμησης της φτώχειας. Σε μερικές περιπτώσεις 
πάντως, η ύπαρξη του Ευρωπαϊκού Προγράμματος προκάλεσε την υποβολή έργων από 
οργανισμούς που είναι σχετικά καινούργιοι στον τομέα, όπως είναι για 
παράδειγμα οι συνδικαλιστικές οργανώσεις. Οι ανάδοχοι έχουν επηρεάσει τη 
στρατηγική του έργου με τις παραδόσεις τους, και αντιστρόφως το έργο υπήρξε 
σημαντικό για την εξέλιξη των ίδιων των αναδόχων. 
Μεταξύ των εμφανέστερων παραλλαγών μπορούμε να αναφέρουμε: 
Ι. τα επίπεδα συμμετοχής θρησκευτικών οργανώσεων· 
II. τη συμμετοχή τοπικών και περιφερειακών αρχών σε άλλες χώρες· 
III. το επίπεδο συμμετοχής τοπικών οργανώσεων που στηρίζονται στην προσφορά 
εθελοντών· 
IV. το χαμηλό ποσοστό συμμετοχής συνδικαλιστικών οργανώσεων. 
Η σημασία κάποιου συγκεκριμένου τύπου αναδόχου δεν είναι ασφαλώς η ίδια σε 
όλες τις χώρες: ο ρόλος και οι αρμοδιότητες των οργανώσεων που λειτουργούν σε 
εθελοντική βάση ή των τοπικών αρχών, για παράδειγμα, στον τομέα της κοινωνικής 
πρόνοιας ποικίλλουν σε μεγάλο βαθμό. 
0 
4 -
5. Προσωπικό 
Οι ικανότητες, η εμπειρία και ο ενθουσιασμός του προσωπικού που προσλαμβάνεται 
για ένα έργο έχουν πολύ μεγάλη σημασία για τη διαμόρφωση της κατεύθυνσης και 
για την επιτυχία του έργου. 
Δυσκολίες στην εξεύρεση του κατάλληλου προσωπικού δημιούργησαν σημαντικά 
προβλήματα για ορισμένα έργα. 
Σύμφωνα με τον πίνακα 1, από τις πληροφορίες που υπάρχουν για 85 από τα έργα, 
ο αριθμός των πλήρως απασχολουμένων ήταν περίπου 400: δηλαδή αντιστοιχούν 4,8 
άτομα κατά μέσο όρο σε κάθε έργο· ανάλογος ήταν και ο αριθμός των εργαζομένων 
με καθεστώς μερικής απασχόλησης. 
Το 70% των έργων χρησιμοποιούν εθελοντές, μερικά σε μεγάλη έκταση. 
Αρκετά έργα χρησιμοποίησαν κυβερνητικά προγράμματα επαγγελματικής εμπειρίας 
και κοινοτικά προγράμματα απασχόλησης, προκειμένου να προσλάβουν προσωπικό 
είτε σε προσωρινή βάση είτε με καθεστώς μερικής απασχόλησης. Σε κάποιο βαθμό, 
η επάνδρωση αυτών των έργων αντικατοπτρίζει τις επιπτώσεις μερικών ευρύτερων 
μεταβολών στην αγορά εργασίας, πράγμα που φαίνεται στο συνεχώς αυξανόμενο 
αριθμό υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων και όσων εργάζονται στο δημόσιο τομέα, 
που έχουν προσληφθεί με βραχυπρόθεσμες και προσωρινές συμβάσεις. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 1 
ΕΠΙΠΕΔΑ ΕΠΑΝΔΡΩΣΗΣ: 1987-88 
Σύνολο Άνδρες Γυναίκες Πτωχοί Οχι πτωχοί 
Προσωπικό πλήρους απασχόλησης 412 169 243 
Προσωπικό μερικής απασχόλησης 418 153 265 
Ισοδύναμο προσωπικό πλήρους 
απσχόλησης 615 242 373 
Εθελοντές 2204 108 
95 
159 304 
323 
456 
Αριθμός έργων: 91 (συμπεριλαμβανομένων και 5 έργων που υποδιαιρούνται σε 
διάφορα υπο-έργα) 
Αν τα στοιχεία για την κάθε χώρα εξεταστούν ξεχωριστά, διαπιστώνεται ότι τα 
έργα του Βελγίου και της Δανίας ήταν στο σύνολο τους τα καλύτερα επανδρωμένα, 
με ισοδύναμο προσωπικό πλήρους απασχόλησης άνω των 11 ατόμων κατά μέσο όρο· 
τα έργα της Ιρλανδίας και της Γαλλίας ήταν τα λιγότερο καλά επανδρωμένα, με 
ισοδύναμο προσωπικό πλήρους απασχόλησης μόνο 3 και 4 ατόμων κατά μέσο όρο 
αντιστοίχως· 
το μοναδικό ολλανδικό έργο είχε προσωπικό μόνο δύο ατόμων (στα στοιχεία δεν 
περιλαμβάνεται η κατανομή των ατόμων και στα υπο-έργα). Το μεγαλύτερο έργο 
όσον αφορά το ισοδύναμο προσωπικό πλήρους απασχόλησης ήταν το υπ. αριθ. 3 (με 
προσωπικό 27 ατόμων) στο Βέλγιο. 
Οσον αφορά τη σύνθεση του προσωπικού εντός των διαφορετικών κρατών, το Βέλγιο 
και το Λουξεμβούργο είναι οι μόνες χώρες όπου ο αριθμός του άρρενος ισοδύναμου 
προσωπικού πλήρους απασχόλησης υπερβαίνει τον αριθμό των γυναικών. Η Γαλλία, η 
Ιταλία και το Λουξεμβούργο ξεχωρίζουν ως προς το ότι προσέλαβαν πολύ μικρό 
ποσοστό πτωχών ατόμων· η Πορτογαλία είναι η μόνη χώρα στην οποία η πλειοψηφία 
του προσωπικού προέρχεται από αυτή την κατηγορία ατόμων. 
α 
- 5 -
Μεγάλες διαφορές, τέλος, παρατηρούνται και όσον αφορά τον αριθμό εθελοντών που 
συνήθως επιστρατεύουν τα έργα ως συνεργάτες: κυμαίνονται από έναν αριθμό άνω 
των 200 ατόμων κατά μέσο όρο στην περίπτωση της Δανίας και της Ολλανδίας σε 
σχεδόν κανένα στην περίπτωση της Γαλλίας και του Λουξεμβούργου. 
6. Προϋπολογισμός 
Τα έργα παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές μεγέθους, όσον αφορά τον ετήσιο 
προϋπολογισμό τους (που περιλαμβάνει και τα ευρωπαϊκά και τα συμπληρωματικά 
ταμεία). Τα 4 μεγαλύτερα έργα (με έδρα το Λουξεμβούργο, την Ισπανία, το Βέλγιο 
και τη Γερμανία) ήταν περίπου 10 φορές μεγαλύτερα από τα μικρότερα. Αυτές οι 
διαφορές στους οικονομικούς πόρους επηρεάζουν τη δυνατότητα των έργων να 
αναπτύξουν αποτελεσματικές στρατηγικές. 
0 πίνακας 2 συνοψίζει τις πηγές προέλευσης των συμπληρωματικών ταμείων 
των έργων εξαρτώνται από μία μόνο πηγή. Το 1/3 
Είναι φανερό ότι στις περισσότερες χώρες όλα τα κυβερνητικά επίπεδα έχουν 
συμμετάσχει στη χρηματοδότηση των έργων. Αν δεν ληφθούν υπόψη η Δανία και η 
Ολλανδία, όπου ο αριθμός των έργων είναι πολύ μικρός, οι εμφανέστερες διαφορές 
μεταξύ κρατών είναι η έλλειψη χρηματοδότησης από την κεντρική εξουσία για τα 
ιταλικά έργα και η έλλειψη χρηματοδότησης από τις περιφερειακές και τοπικές 
αρχές όσον αφορά τα ιρλανδικά έργα. 
Πίνακας 2 
Ποσοστό έργων στην αντίστοιχη χώρα που χρηματοδοτήθηκαν συμπληρωματικά 
από την αναφερόμενη πηγή 
Β DA EL ES 
Κεντρική κυβέρνηση 67 50 37 37 87 100 89 
Τοπικές αρχές 50 0 50 50 50 71 0 
Περιφερειακές αρχές 67 0 37 37 87 57 0 
Ιδιοι πόροι (*) 67 0 50 37 37 71 33 
Άλλες πηγές 33 100 12 25 12 43 11 
IT NL UK EC12 
Κεντρική κυβέρνηση 0 100 100 80 36 
Τοπικές αρχές 62 67 0 20 57 
Περιφερειακές αρχές 25 33 100 50 29 
Ιδιοι πόροι (*) 50 67 100 30 64 
Άλλες πηγές 25 33 0 10 50 62 
45 
45 
48 
26 
(*) Συμπεριλαμβάνονται και 
ιεραρχικά οργανισμούς. οι δωρεές και η χρηματοδότηση από τους ανώτερους 
Αριθμός έργων 
υπο-ργα). 92 (συμπεριλαμβανομένων και 5 που υποδιαιρούνται σε διάφορα 
6S 
- 6 -
7. Οι 8 θεματικές ομάδες 
1. Μακροχρόνια άνεργοι. Παρ'όλο που η ανεργία αφορά όλες τις χώρες της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας, κατανέμεται άνισα μεταξύ των διαφόρων περιοχών. Αφορά 
ιδιαίτερα τις παραδοσιακές βιομηχανικές ζώνες στις οποίες οι εθνικές και 
ευρωπαϊκές πολιτικές οδήγησαν σε επανεγκατάσταση ή αναδιάρθρωση των 
παραδοσιακών βιομηχανιών και/ή στην εισαγωγή νέων τεχνολογιών. Το μεγαλύτερο 
μέρος των έργων αυτής της ομάδας τοποθετείται σε ζώνες που γνωρίζουν 
οικονομική και κοινωνική παρακμή και όπου η ανεργία υπερβαίνει κατά πολύ τον 
εθνικό μέσο όρο. Έντεκα έργα έχουν ως αντικείμενο αυτά τα θέματα, που 
κατανέμονται ως εξής ανά χώρα: Γερμανία 3, Ιρλανδία 1, Ιταλία 1, Μεγάλη 
Βρετανία 2, Ισπανία 4. 
Τα "έργα" αποσκοπούν στην επίτευξη πολλών και ποικίλων στόχων, μεταξύ των 
οποίων στην τοπική οικονομική ανάπτυξη, στην κοινοτική ανάπτυξη, στην 
κατάργηση της απομόνωσης, στην ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τον 
πολιτικό χαρακτήρα της ανεργίας, στην οργάνωση μαθημάτων επαγγελματικής 
επανεκπαίδευσης, στην εξεύρεση μεθόδων για την εξασφάλιση ενός ελάχιστου 
απαραίτητου εισοδήματος και μεθόδων που θα επιτρέψουν στους πτωχούς να έλθουν 
σε επαφή με τις τοπικές αρχές. Κοινός παρονομαστής αυτών των στόχων ήταν να 
καταβληθεί προσπάθεια επηρεασμού της πολιτικής της απασχόλησης και της 
κοινωνικής πολιτικής σε όλα τα επίπεδα λήψης αποφάσεων προκειμένου να 
επιτευχθεί βελτίωση του τρόπου ζωής των μακροχρόνια ανέργων. 
2. Νέοι άνεργοι. Οσον αφορά τη γεωγραφική κατανομή των έργων αυτής της 
ομάδας, παρατηρείται μία πολύ μεγάλη διασπορά στα πλαίσια της Κοινότητας, η 
οποία αοφαΧώς προσπαθεί να παρακολουθήσει την έκταση του φαινομένου. Η ομάδα 
περιελάμβανε 9 έργα με έδρα το Βέλγιο, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιρλανδία, 
την Ιταλία, τη Μεγάλη Βρετανία, το Λουξεμβούργο, την Ισπανία και την 
Πορτογαλία, και συνήθως αστικές ή ημιαστικές περιοχές, στις οποίες τα ποσοστά 
ανεργίας είναι γενικά υψηλότερα από τον εθνικό μέσο όρο. 
Αφετηρία των έργων ήταν η διαπίστωση ότι γι' αυτούς τους νέους που βρίσκονται 
σε μειονεκτική θέση, βασικό ζήτημα είναι αφενός το να βρουν εργασία και ένα 
αξιοπρεπές εισόδημα που θα τους επιτρέψει να ζουν όπως όλος ο κόσμος και 
αφετέρου ο αποκλεισμός τους από το πλέγμα κοινωνικών σχέσεων που προσφέρει η 
εργασία. Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, τα έργα εφάρμοσαν διάφορα 
προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης με την ευρεία έννοια και επαγγελματικής 
επανένταξης, διευκολύνοντας την πρόσβαση σε ήδη υπάρχουσες θέσεις εργασίας ή 
υποστηρίζοντας τις πρωτοβουλίες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. 
3. Ηλικιωμένοι. Πώς μπορεί να δοθεί η δυνατότητα στους ηλικιωμένους που 
βρίσκονται σε μειονεκτική θέση να αποκαταστήσουν τους δεσμούς τους με τον έξω 
κόσμο, να ξαναβρούν την ικανότητα να κινούνται σ'αυτόν και να βρίσκουν 
απαντήσεις και λύσεις στις ανάγκες και τις επιθυμίες τους; Πώς είναι δυνατόν 
να τους προσφερθούν παραδεκτές υλικές και κοινωνικές συνθήκες διαβίωσης, που 
να ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους και στις αντικειμενικές τους δυνατότητες; 
Γι'αυτά τα ερωτήματα επιχείρησαν να βρουν απαντήσεις τα έργα της ομάδας 
"ηλικιωμένοι", οργανώνοντας τη δράση τους σε δύο κύριες και συμπληρωματικές 
κατευθύνσεις: 1) της "αποϊδρυματοποίησης", δηλαδή της δυνατότητας παραμονής 
των ηλικιωμένων στο καθημερινό τους περιβάλλον, για όσο χρόνο το επιθυμούν και 
στις καλύτερες δυνατές συνθήκες· 2) της συμμετοχής, δηλαδή ενίσχυσης της 
α 
_ 7 -
ενεργού συμμετοχής των ηλικιωμένων οτον οικονομικό και κοινωνικό βίο. Τα 12 
έργα αυτής της ομάδας κατανεμήθηκαν μεταξύ 7 κρατών: Γαλλίας, Ιταλίας, (2 
έργα), Λουξεμβούργου, Κάτω Χωρών, Μεγάλης Βρετανίας (4 έργα), Ισπανίας (2 
έργα) και Πορτογαλίας. Μεταξύ των αποτελεσμάτων που επετεύχθησαν πρέπει ιδίως 
να τονιστεί το γεγονός ότι ανέβηκε η αυτοεκτίμηση των ηλικιωμένων αλλά και η 
εκτίμηση εκ μέρους ίου περιβάλλοντος τους· επίσης η κοινωνικοποίηση και η 
ένταξη σε ένα κοινωνικό πλαίσιο· n δημιουργία οχέσεων αλληλοβοήθειας και 
αλληλεγγύης που μπορούν να καλύψουν τ ι ς άμεσες ανάγκες των μελών της ομάδας. 
4. Οικογένειες με ένα γονέα. Αϊτό τα εννέα έργα αυτής της ομάδας τα οκτώ είναι 
βορει©ευρωπαϊκά (ανήκουν στη Δανία, στη Γερμανία, στη Γαλλία, στην Ιρλανδία, 
στο Λουξεμβούργο, 3 έργα στη .Μεγάλη Βρετανία) και το ένατο είναι πορτογαλικό 
έργο που προστέθηκε στην ομάδα το καλοκαίρι του 1987. Σε όλη την Ευρώπη όλο 
και περισσότεροι γονείς ανατρέφουν μόνοι τα παιδιά τους: αυτό για ορισμένους 
είναι αποτέλεσμα επιλογής, και για πολλούς άλλους προτιμότερη εναλλακτική λύση 
από το γάμο ή τη σχέση που έχουν διάκοψε!. Επικεφαλής των περισσότερων 
οικογενειών ενός γονέα είναι γυναίκες» όμως, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν 
για να ανταποκριθούν στις ανάγκες τους αποτελούν βασικό παράγοντα που 
συμβάλλει στην αύξηση της φτώχειας των γυναικών στην Ευρώπη. 
Οι διακρίσεις των οποίων μπορεί να πέσουν θύματα οι γυναίκες στους τομείς της 
εκπαίδευσης, της επαγγελματικής κατάρτισης και στην αγορά εργασίας, μπορεί να 
γίνουν ακόμη μεγαλύτερες για τις γυναίκες ιτου μεγαλώνουν μόνες τα παιδιά τους. 
Τα έργα στηρίχθηκαν σε δύο μεθόδους: οτην πρώτη περίπτωση όλη η διαδικασία 
υποδοχής, καθοδήγησης, υποστήριξης, και ιταροχής συμβουλών σε θέματα κοινωνικών 
δικαιωμάτων κτλ, γίνεται από την ομάδα των ατόμων που τα ίδια είναι οι 
μοναδικοί γονείς στην οικογένεια τους. Στη δεύτερη περίπτωση, αντίθετα, η 
γυναίκα καθοδηγείται προς τους μηχανισμούς επαγγελματικής κατάρτισης ή σε 
μεταβατικές θέσεις εργασίας από επαγγελματίες. 
Σχεδόν όλα τα έργα εξαρτώνται από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς και όλοι έχουν 
αναγνωρίσει την αναγκαιότητα της συνεργασίας με άλλους οργανισμούς που 
λειτουργούν σε εθελοντική βάση, με τις υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας, με κάθε 
είδους ιδιωτικά ή δημόσια ιδρύματα που ενδιαφέρονται για το πρόβλημα των 
οικογενειών ενός γονέα, δηλαδή για την ανάγκη αλληλοϋποστήριξης. 
5. Μετανάστες και πρόσφυγες. Οι υλικές και οικονομικές πλευρές της φτώχειας 
για τους πρόσφυγες, τους μετανάστες και τις εθνικές μειονότητες αποτελούν μόνο 
ένα μέρος ενός πολύ πιο σύνθετου φαινομένου. Η φτώχεια μπορεί να θεωρηθεί, με 
μια πιο συμβατική έννοια, ότι αποκαλύπτει το βαθμό κοινωνικής και οικονομικής 
ενσωμάτωσης ή έλλειψης ενσωμάτωσης των ατόμων. Στόχος των έργων ήταν να 
επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή ένταξη ή επανένταξη των ατόμων από ψυχο-
κοινωνικής, πολιτικής, νομικής πλευράς χωρίς αυτό να αποβεί σε βάρος της 
ατομικής και πολιτιστικής τους ταυτότητας. Αποσκοπούσαν στη βελτίωση των 
δυνατοτήτων αυτοοργάνωσης των ατόμων με την ενθάρρυνση της συμμετοχής τους στα 
πλαίσια της κοινότητας υποδοχής. Σ'αυτή την ομάδα ανήκουν 12 έργα (Βέλγιο 2, 
âavla, Γερμανία, Ελλάδα 4, Μεγάλη Βρετανία, Ιταλία, Πορτογαλία 2), τα οποία 
λειτούργησαν σε διαφορετικές συνθήκες. Γενικά ανέπτυξαν έντονη δράση οε τοπικό 
επίπεδο, προκειμένου να καλλιεργήσουν επαρκείς σχέσεις και επαφές με τους 
διαθέσιμους τοπικούς φορείς (δήμους και κοινότητες, εκκλησίες, συνδικάτα, 
κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης, υπηρεσίες κοινωνικής αρωγής, πρωτοβουλίες 
if 
- 8 -
για την δημιουργία θέσεων εργασίας, κλπ.). Συχνά χρειάστηκε να έλθουν σε άμεση 
επαφή με τις αρμόδιες αρχές για τη μετανάστευση, τα υπουργεία εργασίας, τις 
τοπικές και περιφερειακές αρχές κλπ. Σε κάποια περίπτωση μάλιστα υπήρξε 
διακρατική συνεργασία, αποτέλεσμα της οποίας ήταν να γίνουν επίσημες επαφές 
μεταξύ της χώρας προέλευσης και της χώρας υποδοχής, χρησιμοποιήθηκαν διάφορες 
στρατηγικές ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης με μεγαλύτερη ή μικρότερη 
επιτυχία. Η οργάνωση σε πολλούς τομείς των ομάδων εργασίας και η χρησιμοποίηση 
εμπειρογνωμόνων που συχνά προσφέρθηκαν εθελοντικά να εργαστούν στο νομικό, 
κοινωνικό, ψυχο-κοινωνικό και ιατρικό τομέα, κρίθηκαν πολύ αποτελεσματικές. 
6. Περιθωριακά άτομα. Η περιθωριοποίηση είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που 
εκδηλώνεται σε πολλές συγκεκριμένες καταστάσεις· κατά συνέπεια τα έργα αυτής 
της ομάδας διαφέρουν αρκετά μεταξύ τους. Κατανέμονται μεταξύ 5 χωρών (Γαλλίας, 
Βελγίου, Ιρλανδίας, Μεγάλης Βρετανίας, Ισπανίας: 5, Πορτογαλίας: 3). Τα 
προβλήματα τα οποία χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν μπορούν να συνοψισθούν με τον 
ακόλουθο τρόπο : απόλυση ή αδυναμία εξεύρεσης "κανονικής" απασχόλησης· απώλεια 
των κοινωνικών ρόλων και της πολιτιστικής ταυτότητας· 
περιθωριοποίηση και υποβάθμιση των χώρων στους οποίους είναι εντεταγμένα τα 
άτομα· μείωση της κοινωνικότητας, έλλειψη μόνιμης κατοικίας με όλα τα 
κοινωνικής και διοικητικής φύσεως προβλήματα που συνεπάγεται και ανάμιξη σε 
μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό σε παράνομες δραστηριότητες. Η δράση που 
ανέπτυξαν τα έργα προσανατολίστηκε τόσο προς την κοινωνική επανένταξη του 
πληθυσμού που αποτελούσε αντικείμενο αυτών των έργων μέσω της επαγγελματικής 
επανένταξης, και προς την ταχύτερη δυνατή ικανοποίηση των άμεσων αναγκών των 
ατόμων που αντιμετωπίζουν πραγματική φτώχεια, χωρίς όμως να κατορθώσουν να 
αλλάξουν τις καταστάσεις ριζικά. Σε γενικές γραμμές, τα έργα συμπλήρωσαν την 
επικουρική τους δράση με μια προσπάθεια να καταστήσουν το πρόβλημα γνωστό στο 
κοινό, σε συνάρτηση με μια προσπάθεια ορθολογικοποίησης των μηχανισμών αρωγής 
και κοινωνικής δράσης. Η εργασία χρησιμοποιήθηκε ως το κατ'εξοχήν όργανο μιας 
πολιτικής κοινωνικής επανένταξης, είτε με τη μορφή "της επιδοτούμενης 
εργασίας", είτε με την εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που προσφέρουν οι 
δευτερεύουσες αγορές εργασίας (χαμηλής αποδοτικότητας), χρησιμοποιήθηκαν 
επίσης αποτελεσματικά οι οργανώσεις κοινωνικής αλληλεγγύης, τα μέλη των οποίων 
μπορεί να είναι άτομα περιθωριακά είτε όχι. 
7. Ενιαία αγροτική δράση. Με εξαίρεση τα βελγικά έργα, τα 13 αγροτικά έργα του 
Δεύτερου Ευρωπαϊκού Προγράμματος για την καταπολέμηση της φτώχειας αφορούν τις 
πλέον υποβαθμισμένες περιοχές της Ευρώπης από οικονομικής πλευράς. Τα έργα της 
Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Ιρλανδίας αφορούν 
περιφερειακές περιοχές της Νότιας και Δυτικής Ευρώπης, και απομακρυσμένες, 
απομονωμένες ζώνες που χαρακτηρίζονται από χαμηλή δημογραφική πυκνότητα. Το 
έργο του Βελγίου αφορά μία αγροτική περιοχή που βρίσκεται σε ένα έντονα 
αστικοποιημένο περιβάλλον και το έργο της Ουαλίας αφορά μία περιοχή που θα 
μπορούσαμε να πούμε ότι έχει πληγεί από την οικονομική παρακμή. 
*? 
9 -
Τα παραπάνω έργα έχουν αναπτύξει ανανεωτική δράση και συστηματοποίησαν την 
πρακτική τους προσέγγιση στηριζόμενα σε ένα πρότυπο αγροτικής ανάπτυξης που 
στηρίζεται στην ενσωμάτωση και τη συμμετοχή. 
Οι κοινοί παρονομαστές αυτού του τύπου αγροτικής ανάπτυξης που μπόρεσαν να 
προσδιοριστούν είναι οι εξής: 
έντονη τάση να χρησιμοποιούνται δομές ή συστήματα συνεργασίας προκειμένου 
να προχωρήσουν τα πράγματα ανάλογα με την κλίμακα του έργου, 
ανάπτυξη μιας σειράς δραστηριοτήτων ενημέρωσης και επαγγελματικής 
κατάρτισης σε όλα τα έργα, οι οποίες δραστηριότητες θεωρούνται ως 
απαραίτητο στοιχείο της διαδικασίας ευαισθητοποίησης και συμμετοχής του 
πληθυσμού, 
πολλά αγροτικά έργα επεσήμαναν τις ανάγκες ιδιαίτερων υπο-ομάδων που 
ανήκουν στην τοπική αγροτική κοινότητα και βρήκαν τα απαραίτητα μέσα για 
να ασχοληθούν μ'αυτές τις υπο-ομάδες, δηλαδή τους ηλικιωμένους, τους νέους 
ανέργους, τις οικογένειες με ένα γονέα. 
8. Ενιαία αστική δράση· Τα 13 έργα ενιαίας αστικής δράσης κατανέμονται σε 8 
χώρες (Βέλγιο 2, Ισπανία 2, Μεγάλη Βρετανία, Ελλάδα, Γαλλία 2, Ιρλανδία 2, 
Ιταλία 2, Πορτογαλία). Ως στόχο είχαν θέσει: την επαναδραστηριοποίηση των 
δικτύων αλληλοβοήθειας, των μηχανισμών κοινωνικής οργάνωσης και της συλλογικής 
χρήσης των χώρων· την κινητοποίηση του δυναμικού και της βούλησης του τοπικού 
στοιχείου· 
να συνδέσουν τους τοπικούς φορείς με την ανάληψη δραστηριότητας προσδίδοντας 
τους υπευθυνότητα· να ανταποκριθούν στις επιθυμίες των γυναικών να 
συμμετάσχουν στον οικονομικό βίο· να ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των παιδιών, των 
ενηλίκων, των ηλικιωμένων, στα έργα που αφορούν τη συνοικία τους, το σπίτι 
τους σε περίπτωση αναδιάρθρωσης· να τους δώσουν τη δυνατότητα να ξεφύγουν από 
την εξάρτηση από την κοινωνική αρωγή, προτείνοντας τους ενεργό συμμετοχή 
κοινωνικά χρήσιμη για το σύνολο» να τους βοηθήσουν να περάσουν από το στάδιο 
της εξάρτησης από την κοινωνική πρόνοια στο στάδιο της απόκτησης δικαιωμάτων. 
Ανεξάρτητα από το πρόβλημα των μειονοτήτων που πρέπει να διατηρήσουν το 
δικαίωμα ξεχωριστής έκφρασης, δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στις ασθενέστερες 
πληθυσμιακές ομάδες διότι αυτές ζουν στο περιθώριο και κινδυνεύουν να 
παραμεληθούν και μάλιστα σε σχέση με τα προγράμματα ανάπτυξης που είχαν 
καταρτιστεί κυρίως γι'αυτές. Συγκεκριμένη δράση έχει αναληφθεί σε συνεργασία 
μ'αυτές προκειμένου να τους επιτραπεί να αυξήσουν τα περιθώρια αυτονομίας 
τους. 
ίή 
V/1802/90 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3 
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΣΗΣ 
ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗΣ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ 
Κατά τη διάρκεια των 4 ετών εφαρμογής του Δεύτερου Ευρωπαϊκού 
Προγράμματος Καταπολέμησης της Φτώχειας, τα τρία τμήματα της Υπηρεσίας 
προβολής και διάδοσης εξέδωσαν και διέδωσαν 3 διαφορετικές σειρές 
εγγράφων. 
1. Εκδόσεις του τμήματος "Συντονισμός" 
1.1. Τελικές εκθέσεις 
Δημοσιεύθηκαν 2 έγγραφα (στα γαλλικά, αγγλικά και ισπανικά) ως τελικές 
εκθέσεις σχετικά με την εργασία του τμήματος "Συντονισμός" και των 8 
διεθνικών ομάδων. 
J. P. Hiernaux: Lutter contre la pauvreté en Europe - Acquis et 
perspectives de la confrontation transnationale des expériences de 
terrain. 
H προετοιμασία έγινε με βάση τη συνεργασία των διεθνικών ομάδων, των 
συντονιστών τους και των μελών, του γραφείου συντονισμού. Δεκέμβριος 
1989. 
J. P. Hiernaux, Α. Ganty, M. Silvestre et C. Marques Balsa: 
L'action transnationale évaluée par les participants des projets. 
Δεκέμβριος 1989. 
1.2. Συνθέσεις των διεθνικών ομάδων 
Μία μπροσούρα σχετικά με τα επιτεύγματα και τις προοπτικές του συνόλου 
των εργασιών για κάθε ένα από τα 8 θέματα του δεύτερου ευρωπαϊκού 
ρ 
- 3 
προγράμματος καταπολέμησης της φτώχειας εκδόθηκε στη σειρά "ACQUIS ET 
PERSPECTIVES" σε δύο γλώσσες (γαλλικά και αγγλικά): 
Διεθνική ομάδα "Action intégrée urbaine" (συντονιστής και συντάκτης 
C. Chi got): Action intégrée de développement socioéconomique dans 
les zones urbaines défavorisées. Μάιος 1988, 3η έκδοση Ιανουάριος 
1989. 
Διεθνική ομάδα "Action intégrée rurale" (συντονιστής και συντάκτης: 
S. Kennedy): La pauvreté dans les zones rurales d'Europe. 
Φεβρουάριος 1989. 
Διεθνική ομάδα "Personnes âgées" (συντονιστής S. Greengross, 
συντάκτης M. Silvestre): Personnes âgées et pauvreté en Europe. 
Μάιος 1988. 
Διεθνική ομάδα "Familles monoparentales" (συντονιστής C. Hartmann-
Hirsch. Συντάκτες: C. Hartmann-Hirsch και D. Robbins): La pauvreté 
des familles monoparentales. Μάρτιος 1989. 
Διεθνική ομάδα "Jeunes Chômeurs" (συντονιστής C. Carracillo, 
συντάκτης A. Ganty): Formation et réinsertion des jeunes chômeurs 
marginalisés. Μάιος 1988. 
Διεθνική ομάδα "Chômeurs de longue durée" (συντονιστής: A. K. 
Παπαντωνίου, συντάκτες: Α. Κ. Παπαντωνίου και η διεθνική ομάδα): 
Chômage et Pauvreté, L'expérience de onze projets. Δεκέμβριος 1989. 
Διεθνική ομάδα "Migrants" (συντονιστής: P. v.Bethlenfalvy, 
συντάκτης: P. v.Bethlenfalvy σε συνεργασία με τους D. v. 
Bethlenfalvy και P. Rôsiger): Réfugiés, migrants, minorités 
ethniques et gitans en Europe. Οκτώβριος 1989. 
Διεθνική ομάδα "Marginaux" (συντονιστής: A. Guiglia, συντάκτες: C. 
Marques Balsa και A. Guiglia): L'action auprès des populations et 
de collectivités marginalisées. Οκτώβριος 1989. 
V 
1.3. Διαθεματικά έγγραφα 
Το τμήμα "Συντονισμός" δημοσίευσε ορισμένα έγγραφα σχετικά με 
διαθεματικά ή "εγκάρσια" ζητήματα στη σειρά "DOCUMENTS DE TRAVAIL". 
Ομάδα συντονισμού του προγράμματος: L'action transnationale dans le 
Programme Européen de Lutte contre la pauvreté, Conditions, 
Réalisations et Perspectives (Ιανουάριος 1986 - Ιούνιος 1987). 
Έγγραφο GEI/RPI (στα γαλλικά, αγγλικά, ισπανικά και πορτογαλικά). 
J. P. Hiernaux: Production et animation dans les rencontres des 
équipes transnationales. Σεπτέμβριος 1987. Έγγραφα GE-2/IM-1 (στα 
γαλλικά και αγγλικά). 
1.4. Διεθνικές συναντήσεις 
Τα έγγραφα που προέκυψαν από τις διεθνικές συναντήσεις των 8 θεματικών 
ομάδων (συνθετικές εκθέσεις ή πρακτικά συνεδριάσεων, έγγραφα 
προβληματισμού) και τα έγγραφα εργασίας των διεθνικών ομάδων 
δημοσιεύθηκαν στη σειρά " DOCUMENTS DE TRAVAIL. Για παράδειγμα: 
Διεθνική ομάδα "Action intégrée urbaine" (συντονιστής C. Chigot). 
Pauvreté et développement économique local. Rencontre 
transnationale de Noia 13-17.05.1987. Συντάκτης: F. Euvrard. 
Μάρτιος 1988. Έγγραφο TR-9a/IU-2A (στα γαλλικά και αγγλικά). 
Participation des habitants et action intégrée de lutte contre la 
pauvreté. Recontre transnationale de Dublin, 02-07.05.1988. 
Συντάκτης: C. Jacquier. Σεπτέμβριος 1988. Έγγραφο TR-31/IU-4 (στα 
γαλλικά και αγγλικά). 
Διεθνική ομάδα "Action intégrée rurale" (συντονιστής: S. Kennedy): 
Le diagnostic et les orientations méthodiques de l'action intégrée 
rurale. Recontre transnationale de Leuven, 13.-17.01 1988. 
η 
5 -
Συντάκτης C. Marques-Balsa. Μάρτιος 1988. Έγγραφο TR-24/IR-3 (στα 
γαλλικά και αγγλικά). 
Les femmes en milieu rural. Rencontre transnationale de Vila de 
Rel, 16-18.04.1989. Συντάκτης: S. Kennedy. Απρίλιος 1989. Έγγραφο 
TR-39/IR-7 (στα γαλλικά και αγγλικά). 
Διεθνική ομάδα "Migrants et réfugiés" (Συντονιστής: P. v. 
Bethlenfalvy): 
Apprentissage des lanques, culture, éducation et emploi dans un 
contexte de pauvreté. Rencontre transnationale de Copenhaque, 14-
18.12.1987. 
Συντάκτης: P. v. Bethlenfalvy σε συνεργασία με τους F. Peuliche, T. 
Wedege, I. Boesen, A. Christiansen και D. v.Bethlenfalvy, 1988. 
Έγγραφο TR-35/MI4 (στα γαλλικά και αγγλικά). 
Le développement des communautés ethniques en milieu urbain 
défavorisé. 
Έγγραφο TR-36/MI-5 (στα γαλλικά και αγγλικά). 
Διεθνική ομάδα "Chômeurs de longue durée", συντονιστής: Γ. 
Μουργελάς (1986-1988), Α. Παπαντωνίου (1988-1989): 
Les alliances dans l'action en faveur des chômeurs de longue durée, 
rencontre transnationale de Dublin. Φεβρουάριος 1988. Συντάκτης C. 
Marques-Balsa. Μάρτιος 1988. Έγγραφα TR-25a/LT2a (στα γαλλικά και 
αγγλικά). 
Α. Survey of Projects in the long-Term Unemployment Theme-Group, 
Transnational Meeting Bielefeld, 11-16.11.1989. Συντάκτης: P. 
McGinn. Νοέμβριος 1989. Έγγραφο TR-45/LT-3 (στα αγγλικά). 
Διεθνική ομάδα "Marginaux/Sans Abri" (συντονιστής: Α. Guiglia): 
ΠΛ 
Les Sans abri en Europe - Expériences novatrices en matière 
d'action sur le terrain. Rapport général du séminaire transnational 
de Vlerset. Συντάκτες: J. P. Hiernaux, D. Neufcoeur, C. Chigot και 
A. Guiglia. Ιούνιος 1987. 
Έγγραφο TR-II/MA-I (στα γαλλικά και αγγλικά). 
Processus et procédure de l'action intégrée - des collectivités 
merginalisées aux communautés. Rencontre transnationale de Rabo de 
Peixe, 24-29.10.1988. Συντάκτης C. Marques-Balsa. Φεβρουάριος 1989. 
Έγγραφο TR-32/MA-4 (στα γαλλικά, αγγλικά και πορτογαλικά). 
2. Εκδόσεις του Τμήματος Αξιολόγησης 
2.1. Τελική έκθεση 
Η τελική έκθεση του Τμήματος Αξιολόγησης εκδόθηκε τον Απρίλιο του 
1990. 
G. Room σε συνεργασία με τους G. Abou Sada J. Bennington, J. Breda, M. 
G. Giannichedda, E. Guillen, B. Henningsen, F. Laczko, J. Madeira, D. 
Mylonakis, S. O'Cinneide, D. Robbins και C. Whitting: Final Report of 
the Programme Evaluation Team. Απρίλιος 1990. 
Η τελική αυτή έκθεση συνοδεύεται από 11 εθνικές εκθέσεις που έχουν 
συντάξει οι εθνικοί συνεργάτες του Τμήματος Αξιολόγησης. 
2.2. Γενικές εκδόσεις σχετικά με την αξιολόγηση: 
Το Τμήμα Αξιολόγησης έχει εκδόσει έγγραφα εργασίας σχετικά με 
μεθοδολογικά ζητήματα της αξιολόγησης στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού 
προγράμματος: 
G. Room: The Evaluation of the European Programme to Combat 
Povetry. 1988. Έγγραφο ESWP 33. 
G. Room, G. Whitting: Criteria for Project Evaluation. 1988. 
Έγγραφο ESWP 34. 
% 
- 7 -
G. Whitting: Measuring the Cost-Effectiveness of Antl-Proverty 
Projects. 1989. Έγγραφο ESWP 35. 
G. Whitting: A Good Practice Guide to Self-Evaluation. 1989. 
Έγγραφο ESWP 36. 
2.3. Εθνικά συναφή έγγραφα 
Στην πρώτη φάση του Ευρωπαϊκού Προγράμματος, εκδόθηκε από το Τμήμα 
Αξιολόγησης μία σειρά εγγράφων συναφών με τη φτώχεια και τις πολιτικές 
κατά της φτώχειας στα κράτη μέλη, που συνέταξαν ανεξάρτητοι 
εμπειρογνώμονες. 
G. Vandenbroucke: Contextual Paper on Poverty In Belgium. 
Σεπτέμβριος 1987. Έγγραφο ESWP 10. 
P. Abrahamson, J. Henderson, J. P. Henriksen, JE. Larsen: Poverty 
and Poverty Politics in Denmatk in the 1980's. Ιούνιος 1987. 
Έγγραφο ESWP 11. 
J. Bolz: Poverty in the Federal Republic of Germany. Ιούλιος 1987. 
Έγγραφο ESWP 12. 
D. Karantinos: Poverty and Anti-Poverty in Greece. Ιούνιος 1987. 
Έγγραφο ESWP 13. 
A. Duran, P. Lopez Arrlbas: Poverty in Spain. Ιούνιος 1987. Έγγραφο 
ESWP 14. 
0MIN0R: Poverty in France. Δεκέμβριος 1987. Έγγραφο ESWP 15. 
P. Kelleher: proverty in Ireland. Ιούλιος 1987. Έγγραφο ESWP 16. 
Ε. M. Brandolini, V. Razzano: Proverty and Social Policies in 
Italy. Ιούλιος 1987. Έγγραφο ESWP 17. 
k 
R. Muffels. A. de Vries: Poverty in Debate - a Study on Evidence, 
Policy, and Public Opinion on Poverty in the Netherlands. Ιούλιος 
1987. Έγγραφο ESWP 18. 
A. Bruto da Costa: Contextual Paper on Poverty in Portugal. Ιούλιος 
1987. Έγγραφο ESWP 19. 
C. & A. Walker: Poverty in Great Britain. Σεπτέμβριος 1987. Έγγραφο 
ESWP 20. 
2.4. θεματικά συναφή έγγραφα 
Μία επιπλέον σειρά δημοσιευμένων εγγράφων εργασίας ασχολείται με ειδικά 
θέματα της φτώχειας, η σειρά "Theme Contextual Papers": 
R. Lawson: Unemployment, Social Security and Poverty - European 
Comparisons. Οκτώβριος 1986. Έγγραφο ESWP 21. 
P. Burton M. Stewart: Urban Deprivation - A Theme Paper for the 
European Programme to Combat Poverty. Αύγουστος 1987. Έγγραφο ESWP 
22. 
M. O'Higgins: Lone-Parent Families in the European Community -
Numbers and Socio-Economic Characteristics. Αύγουστος 1987. Έγγραφο 
ESWP 23. 
F. Laczko: Poverty and the Elderly in the European Community. 
Ιανουάριος 1988. Έγγραφο ESWP 24. 
Η. Newby: Rural Restructuring and Rural Poverty in Europe. 
Ιανουάριος 1988. Έγγραφο ESWP 25. 
T. Ress: Poverty and the young Unemployed in Europe. 1988. Έγγραφο 
ESWP 26. 
F. Laczko J. Bennington, J. Breda: Employment and the Labour 
Market. 1989. Έγγραφο 37. 
Κ 
- 9 -
F. Laczko. D. Robbins, M. Giannichedda: The Family and the Local 
Community. 1989. Έγγραφο ESWP 38. 
G. Whitting, N. Hennlngsen, J. P. Trlcart: Social Institutions, 
Social Protection. 1989. Έγγραφο ESWP 39. 
G. Whitting, S. O'Cinneide, D.Mylonaki: Integrated Area Development 
and the Mobilisation of Local Ressources. 1989. Έγγραφο ESWP 40. 
2.5. Κοινοτικά συναφή έγγραφα 
H τελευταία σειρά εκδόσεων ασχολείται με τις στρατηγικές και τα 
προβλήματα καταπολέμησης της φτώχειας σε κοινοτικό επίπεδο, η σειρά 
"Community Contextual Papers": 
Ε. L. Drury: European Community Policies and Actions of Relevance 
to the Second EC Programme to Combat Poverty. Αύγουστος 1987. 
Έγγραφο ESWP 30. 
A. B. Philip, J. St Wabe: Regional Disparities in the European 
Community. Αύγουστος 1987. Έγγραφο ESWP 31. 
3. Εκδόσεις του Τμήματος Διάδοσης 
3.1. "Σύντομες περιγραφές" 
Ως αρχική πηγή λεπτομερούς και πλήρους ενημέρωσης σχετικά με το 
πρόγραμμα στο σύνολο του, όλα τα σχέδια και τα καθήκοντα της Υπηρεσίας 
Προβολής και Διάδοσης, το Τμήμα Διάδοσης εξέδωσε το 1987 το βιβλίο 
"Action Research Projects, Short Descriptions of the 65 projects" στα 
αγγλικά και γαλλικά. Μετά την επέκταση του προγράμματος στην Ισπανία 
και την Πορτογαλία, δημοσιεύτηκε το 1989 μια αναθεωρημένη μορφή οε δύο 
εκδόσεις με τον τίτλο "Second Programme of the European Communities to 
Combat Poverty: Short Descriptions of the Projects" με πρόλογο της κας 
Βάσως Παπανδρέου, μέλους της Επιτροπής. 
η 
3.2. Δελτίο 
Για την τακτική και συνεχή ενημέρωση όλων των συντελεστών του 
Ευρωπαϊκού Προγράμματος, το Τμήμα Διάδοσης της Υπηρεσίας εκδίδει κάθε 
μήνα το BULLETIN d'INFORMATI ON στα γαλλικά και αγγλικά. Το δελτίο αυτό 
διανεμήθηκε σε όλους τους υπεύθυνους σχεδίων και τους συνεργάτες των 
άλλων τμημάτων καθώς και σε μέλη της συμβουλευτικής ομάδας, μέλη του 
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και σχετικών ευρωπαϊκών οργάνων και οργανισμών. 
Το δελτίο διανεμήθηκε σε 400 αντίτυπα. 
3.3. Επιθεώρηση "ECHANGE/EXCHANGE" 
Για την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, των παραγωγών των μέσων μαζικής 
ενημέρωσης, των ατόμων που ασχολούνται ενεργά με την κοινωνική πολιτική 
στα κράτη μέλη κλπ. το Τμήμα Διάδοσης εκδίδει κάθε 3 μήνες την 
επιθεώρηση "ECHANGE/EXCHANGE" στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, 
ισπανικά και - για ένα ορισμένο διάστημα - στα ελληνικά. Στο τελευταίο 
στάδιο, διανέμονταν τακτικά 4.000 αντίγραφα. 
3.4. EXCHANGE SPECIAL 
Εκτός από την τακτική τριμηνιαία επιθεώρηση, η Υπηρεσία έχει εκδόσει 
ορισμένα ειδικά τεύχη (EXCHANGE SPECIAL) για συγκεκριμένα θέματα του 
προγράμματος, όπως για παράδειγμα η χειμερινή βοήθεια, τα κέντρα 
ανεργίας, η νέα φτώχεια, η φτώχεια στη Νότια Ευρώπη κλπ. 
3.5. Αποκόμματα τύπου 
Δημοσιεύματα τύπου σχετικά με το πρόγραμμα στο σύνολο του ή σχετικά με 
ειδικά σχέδια συλλέγονται, ανατυπώνονται και διανέμονται ως γενική πηγή 
ενημέρωσης. Μεμονωμένα αποκόμματα τύπου κυκλοφόρησαν στα τεύχη 
"ACTUELS", και μια συλλογή αποκομμάτων τύπου εκδόθηκε το 1988 με τον 
τίτλο "ECHO DE LA PRESSE". Για ορισμένες χώρες μέλη, εκδόθηκαν ειδικές 
συλλογές. 
η 
- 11 -
3.6. Έκθεση 
To 1989, η Υπηρεσία Διάδοσης διοργάνωσε μία έκθεση έργων τέχνης και 
εξέδωσε ένα κατάλογο "Poverty in Painting and Scuilpture" (φτώχεια στη 
ζωγραφική και τη γλυπτική). Η έκθεση παρουσιάστηκε στο Dusse I dorf, στο 
Λουξεμβούργο και στις Βρυξέλλες. 
3.7. Φυλλάδια και μπροσούρες 
Ως μέσον σύντομης γενικής ενημέρωσης, Π Υπηρεσία εξέδωσε φυλλάδια 
γενικού περιεχομένου το 1987, 1988 και 1989 στις 9 γλώσσες της 
Κοινότητας και μικρές μπροσούρες σχετικά με τα σχέδια στην Ισπανία 
(Espana participa en el segundo programa europo de lucha contra la 
pobreza, 1988), την Πορτογαλία (Portugal participa no segundo programa 
europeu de luta contra a pobreza, 1988) και τη Γερμανία 
(Akrionsforschungsprojekte in der Bundesrepublik Deutschland, 1988 και 
1989). Για κάθε μία από τις 8 θεματικές ομάδες του προγράμματος, 
εκδόθηκε μια ειδική μπροσούρα σε 3 γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, 
γερμανικά). 
3.8. "Info-Package" (πακέτο πληροφοριών) 
Το Τμήμα Διάδοσης λαμβάνει καθημερινά αιτήσεις για ενημέρωση σχετικά με 
το πρόγραμμα γενικά, τις θεματικές ομάδες ή άλλα ειδικά θέματα από 
πολιτικούς, επιστήμονες, κοινωνικά ιδρύματα, δημοσιογράφους κλπ. Για να 
είναι σε θέση να διαδόσει τις απαιτούμενες ειδικές πληροφορίες, η 
υπηρεσία διανέμει τακτικά ενημερωμένα πακέτα πληροφοριών σχετικά με 
ειδικά ζητήματα (γενικές πληροφορίες· σχέδια των θεματικών ομάδων· 
σχέδια στα κράτη μέλη· διεθνικός συντονισμός· αξιολόγηση· κλπ.). 
« 

ISSN 0254-1483 
COM(91)29 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 05 
Apit). καταλόγου : CB-CO-91-048-GR-C 
ISBN 92-77-692634 
ΤΙΜΗ ΠΩΛΗΣΗΣ ιιέχρι 30βελ(βε<: 3,50 ECU για κάβε 10 επιπλέον οελίβες: 1,25 ECU 
Υπηρεσία Επισήμων Εκβάσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L·2985 Luxembourg