ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 23.02.1996 
COM(96) 60 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
Η δημογραφική κατάσταση 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση 
-1995-

Σημείωση για τους αναγναχπες 
Όλες οι στατιστικές που παρουσιάζονται στην παρούσα έκθεση μας χορηγήθηκαν στο σύνολο χους 
από τη Στατιστική Υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Οι συγγραφής εκ((>ράζουν τις ευχαριστίες 
τους συναδέλφους τους της Eurostat για την πρόθυμη συνεργασία τους 
Πίνακας περιεχομένων 
Εισαγωγή 1 
1.- Ο πληθυσμός της Ένωσης: απολογισμός και προοπτικές 2 
2.- Το δημογραφικό μέλλον 12 
2.1 Δημογραφικό μέλλον και απασχόληση 13 
2.2 Δημογραφικό μέλλον και κοινωνική πρόνοια 19 
Συμπέρασμα 29 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
Συγκριτικοί δείκτες των συνεπειών της γήρανσης 
στις διάφορες χώρες 31 
Εισαγωγή 
II έκθεση για τη δημογραφική κατάσταση του 1994 ανέπτυξε με εμπεριστατωμένο τρόπο τη 
δημογραφική κατάσταση της Ένωσης και ανέλυσε τα αίτια της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απέβλεπε 
με τον τρόπο αυτό να παρουσιάσει ένα γενικό πλαίσιο αναφοράς όσον αφορά τις κύριες ερωτήσεις 
που αφορούν την εξέλιξη του ευρωπαϊκού πληθυσμού 
Λυτή η δεύτερη έκθεση συνεχίζει ατιτή τη μέθοδο υιοθετώντας μια θεώρηση του μέλλοντος 
μεσοπρόθεσμα και μακροχρόνια. Πάντως η έκθεση παρουσιάζει πιο επιλεκτικό χαρακτήρα διότι 
επιδιώκει να δώσει μια πρώτη κοινοτική πλαισίωση γι' αυτό που αποτελεί το κυρίαρχο στοιχείο του 
δημογραφικού μας μέλλοντος, δηλαδή το εύρος και η επιτάχυνση της διαδικασίας γήρανσης 
Η γήρανση του πληθυσμού είναι πράγματι ένα παλιό φαινόμενο που σήμερα παίρνει πρωτόγνωρες 
αναλογίες εξαιτίας της έκρηξης των γεννήσεων μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και της εξίσου 
θεαματικής υποχώρησης TUTV γεννήσεων που ακολούθησε αμέσως μετά. Η Ευρώπη θα αντιμετωπίσει 
με αυξανόμενο τρόπο στη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών τις συνέπειες αυτών των περασμένα/ν 
δημογραφικών κρίσεων. Δεδομένης της πρόσφατης δημογραφικής τους εξέλιξης, τα κράτη μέλη θα 
βιώσουν το πρόβλημα αυτό με διαφορετικές εντάσεις και διαβαθμίσεις. Όμως παντού οι συνέπειες 
θα είναι πολυάριθμες και θα επηρεάσουν τομείς όπως η οικονομία γενικότερα, η κοινωνική 
προστασία και η αλληλεγγιη των γενεών, ή το πεδίο όπου εκτυλίσσεται ο διάλογος μεταξύ ταη' 
κοινωνικών εταίρατν. 
Λόγω της αλληλεξάρτησης των διαφόρων παραγόντων και της ισορροπίας που υπάρχει μεταξύ τους 
και κυρίως λόγω του γεγονότος των εθνικών ιδιαιτεροτήτοον, δεν είναι δυνατόν να δοθεί ενιαία 
απάντηση στην ερώτηση του πώς να προσαρμόσουμε τα συστήματα μας στην προβλεπτή δημογραφική 
εξέλιξη. Αντίθετα μπορεί να είναι χρήσιμο να αναπτύξουμε στο επίπεδο της Ένωσης συνεπείς 
μετρήσεις των αποτελεσμάτων της γήρανσης, που να βασίζονται σε όμοια μεθοδολογία και συνεκτικά 
στατιστικά στοιχεία. Μια τέτοια μέθοδος θα επιτρέψει να πλεχτεί ο αρχικός καμβάς ποτι θα 
χρησιμεύσει για όλους τους προβληματισμούς και τις αναλύσεις σχετικά μ,: την οικονομική και 
κοινωνική εξέλιξη που η Επιτροπή έχει την πρόθεση να επιδιώξει στο μέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο 
ο στόχος της παρούσας έκθεσης είναι να συνεισφέρει ορισμένα στοιχεία προβληματισμού στο διάλογο 
που ξεκίνησε η Επιτροπή σχετικά με το μέλλον της κοινωνικής προστασίας (Το μέλλον Ό/ς 
κοινωνικής προστασίας Πλαίσιο σνζήτιισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο COM (95) 466 τελικό) και στην 
κατάστρωση μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση (Η ευρωπαϊκή στρατιγική για π/ν 
απασχόληωι COM(95) 465 τελικό). 
Ατιτή είναι η άποψη που κυραρχεί στις επόμενες σελίδες, όπου αναπτύσσεται μεταξύ άλλων το πώς 
θα εκτιμηθεί ποσοτικά ο ρόλος που διαδραματίζει η καθαρά δημογραφική εξέλιξη σε διάφορες 
πλευρές της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της Ένωσης. Αυτή η μέθοδος κάθε άλλο παρά 
φιλοδοξεί να προμηθεύσει τα στοιχεία οικονομικών προβλέψεων· αντίθετα προσπαθεί απλώς να 
καταγράψει τους περιορισμούς που θα επιβάλει από μόνη της η μελλοντική δημογραφική εξέλιξη 
στους συναφείς τομείς. 
1. Ο πληθυσμός της Ένωσης: απολογισμός και προοπτικές 
Οι οικονομικές επιδόσεις, η απασχόληση και η κοινωνική προστασία απασχολούν σήμερα το σύνολο 
των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε κοινοτικό επίπεδο, αυτό οδήγησε σε σημαντικές 
προσπάθειες προβληματισμού, συντονισμού και ακόμη, σε ό,τι αφορά την απασχόληση, διατύπωσης 
συγκεκριμένων στόχων αν αναλογισθούμε τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια στο Έσσεν και στις Κάννες 
Σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση γνωρίζει μια ειδική εξέλιξη όσον αφορά τον πληθυσμό της, διότι πρέπει 
να αντιμετωπίσει τα σε χρονική υστέρηση αποτελέσματα των μεγάλων παραμορφώσεων της 
πυραμίδας ηλικιών της κατά το παρελθόν. Αυτή η εξέλιξη επιβάλλει νέες προϋποθέσεις για την 
προσέγγιση στα θέματα της απασχόλησης και της κοινωνικής προστασίας. Σίγουρα αξίζει να ληφθεί 
υπόψη δεδομένου ότι η μακροχρόνια θεώρηση του μέλλοντος που επιτρέπει, θα επιτρέψει να 
αξιολογήσουμε, μεταξύ άλλων, τα αναμενόμενα αποτελέσματα από τη δημογραφική εξέλιξη της 
Ένωσης στους δύο αυτούς τομείς. Αρα είναι χρήσιμο να αρχίσουμε τοποθετώντας τις παραμέτρους 
αυτού του δημογραφικού μέλλοντος. 
Βαδίζουμε προς μείωση τον πληθυσμού; 
Όποιο και αν είναι το σενάριο εξέλιξης που υιοθετεί η Eurostat, η αύξηση του πληθυσμού δεν θα 
είναι στο μέλλον εντονότερη απ" ό,τι υπήρξε στο παρελθόν. Μια σύντομη ανασκόπηση της εξέλιξης 
της από το 1960 μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε ότι, με εξαίρεση τα "άλματα" που οφείλονταν 
κυρίως στις διάφορες διευρύνσεις της Κοινότητας, η δημογραφική αύξηση της Ένωσης είναι αργή 
Το μέλλον δεν επιφυλάσσει νέες εκπλήξεις. Μάλιστα συνολική μείωση του πληθυσμού θα ήταν 
δυνατόν να σημειωθεί σε περίπτωση μέτριας μεταναστευτικής συμμετοχής και διατήρησης των 
πρόσφατων τάσεων της γονιμότητας. 
Σχήμα 1 
500 τ 
Χαμηλή 
300 4+Η W Η t m +-'• IIΙ Ι H H II I I I I I I I HI H II IIII Ι t I 111 I It I II H I I I II H I I 
§tnOtf)QlQQI£Q!S)OU)OIS (ΟΓ-Γ»·«0ΟφΟ>δΟ·«-τ-(Ν(> 0)0)0)0><J)0)0)OOOOOC ,-τ-.-·«~τ-,-τ-,-(\|ΓΜ(Μ(ΝΓνΙΓ 
Η σνγχραττ]μένη αύξηστ) του πληθυσμού της Ένωσης και τα αποτελέσματα των διαδοχικών 
διευρύνσεων 
Η βραδεία δημογραφική αύξηση που χαρακτηρίζει την Ένωση δεν αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο 
Σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι αλήθεια, η θνησιμότητα και η γονιμότητα μειώνονται, και μάλιστα 
με ταχύτερο ρυθμό από εκείνον που προβλεπόταν από τη Στατιστική Υπηρεσία των Ηνωμένων 
Εθνών (η οποία αναθεωρεί τις προβλέψεις της, μετά τη διαπίστωση αυτή). Ωστόσο, η ύφεση που 
σημειώνεται δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οδηγεί στη μείωση του πληθυσμού: η γονιμότητα 
εξακολουθεί να είναι σε υψηλά επίπεδα στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπου επηρεάζει πληθυσμούς 
με: νεανική δομή (πολλές γυναίκες σε ηλικία γονιμότητος) Συνεπάγεται ότι το δημογραφικό βάρος 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε παγκόσμιο επίπεδο θα είναι μειωμένης σημασίας κατά τη διάρκεια του 
επόμενου αιώνα 
Σχήμα 2 
1993 2025 
6, Τ* AN SEA 
Αλλες Meo 7 ** Ιαπωνία[ 
Χώρ*ς 2.2% Κίνα 
2.6% WÊL 21.6% 
ALENA 
6.8% 
MERCOSUR 
3 6% 30.6% PEC» ΐνβία ΜλΓΚΡΕΚΠ 
12* 16.3% 1-2% AN SEA BE 
Ιαπωνία] 4 . 7% 
Αλλες Meo. 7-3% χ 5| 
Χώρος 
2.8% Κίνα 
18.4% 
ALENA 
6.1% 
«___ __ MERCOSUR 
ΚπόλοΐΛος "'^SefflllBH^*' 3.5% 
ΚΟΟμ°ς PECO Γν6ί««ΑΠα?ΕΜη 
36β* 0.8% 16.8% 1.4% 
Σε παγκόσμιο επίπεδο, το δημογραφικό βάρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης μειώνεται 
ΠΩΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΡΜΗΝΕΥΘΟΥΝ Λ ΥΤΕΣ ΟΙ ΠΡΟΒΟΛΕΣ; 
Προκειμένου να εκτιμηθεί η μελλοντική εξέλιξη ενός πληθυσμού, οφείλουμε να συνεκτιμήσουμε 
τρία είδη εξελίξεων: γεννητικότητα, θνησιμότητα, μεταναστεύσεις. Στην καθεμία από αυτές τις 
εξελίξεις πρέπει να προσθέσουμε τις κατηγοριοποιήσεις κατά ηλικία (γονιμότητα) όπως και 
κατά ηλικία και φύλο (θνησιμότητα και μεταναστεύσεις). Κατά συνέπεια, υπάρχει ένας δεσμός 
ισχυρός, αν και διάχυτος, μεταξύ δημογραφικής εξέλιξης και κοινωνικοοικονομικού κλίματος: 
οι συνθήκες εργασίας, η κοινωνική θέση, το βιοτικό επίπεδο, η εκπαίδευση, η κατάσταση της 
υγείας αποτελούν παράγοντες που είναι δυνατόν να επηρεάσουν τη γονιμότητα, τη θνησιμότητα 
και τις μεταναστεύσεις. Υπάρχει επομένως σχέση που συνδέει τις οικονομικές πολιτικές, ιδίως 
τις πολιτικές για την απασχόληση, ή τις κοινωνικές πολιτικές, και τις προβλεπόμενες 
δημογραφικές εξελίξεις μέσα στα τρία σενάρια της Eurostat. Μέσα σ1 αυτά τα σενάρια, 
μπορούμε να σχτιματοποιήσουμε τις σχέσεις που συνδέουν τις δημογραφικές υποθέσεις και το 
κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο με τον ακόλουθο τρόπο: 
ΥΨΗΛΗ: Αυξημένη γονιμότητα ( περίπου 2 παιδιά κατά γυναίκα το 2025), χαμηλή 
θνησιμόπ/τα (αναμενόμενη διάρκεια ζωής σε αύξηση: 84-86 έτη το 2025 για τις 
γυναίκες / 79 έως 82 έτη για τους άνδρες), ισχυρό μεταναστευτικό ρεύμα 
(800.000 άτομα/ έτος). 
Αυτό προϋποθέτει π.χ.: αυξημένη υποστήριξη των γυναικών και των 
οικογενειών, περιορισμό της φτώχειας και του αποκλεισμού, βελτίωση της 
υγείας, άνοιγμα σττ) μετανάστευση και καλές συνθήκες απασχόλησης. 
ΧΑΜΗΛΗ: Χαμηλή γονιμόΌβα (στασιμότητα ή συνέχιση της μείωσης), υψηλή 
θνησιμότιμα (αναμενόμενη διάρκεια ζωής σε ασθενή άνοδο: 79-81 έτι] για τις 
γυναίκες / 74 έως 76 έττι για τους άνδρες), μικρό μεταναστευτικό ισοζύγιο 
(250 000 άτομα/έτος). 
Αντό προϋποθέτει π.χ.: μείωση της κοινωνικής προστασίας, πιο αργή 
βελτίωστι του βιοτικού επιπέδου και των συνθηκών υγείας, κλείσιμο της 
μετανάστευστις ή χαμηλότερα οικονομικά κίνητρα. 
ΜΕΣΗ: μέσος όρίχ; των αποτελεσμάτων των δύο προηγούμενων σεναρίων. 
Οι προβολές αυτές παρουσιάζουν το πλεονέκτΐ)μα ότι επιτρέπουν τη σύγκριση μεταξύ όλων των 
κρατών μελών. Η Eurostat επεξεργάζεται εξειδικευμένα σενάρια τα οποία θα επιτρέψουν 
προβλέψεις έως το 2050, αναγκαίο χρονικό ορίζοντα για την αξιολόγησί) ορισμένων 
δημογραφικών διεργασκσν. θα πρέπει ωστόσο να υπενθυμίσουμε ότι τα αποτελέμστα των 
προβολών εμπεριέχουν έναν κάποιο βαθμό αβεβαιότητας, ιδίως σε σχέση με π/ν κατανομή κατά 
ηλικίες. Αυττ} η άποψη, εξάλλου, αναπτύχθηκε με σαφήνεια στην έκθεση για τη δημογραφική 
κατάστασί) του 1994 (βλ. κεφάλαιο 1.6). 
Περισσότεροι ηλικιωμένοι και λιγότεροι νέοι: η διαδικασία γήρανσης 
Η πιο αξιοσημείωτη πλευρά της κοινοτικής δημογραφίας είναι ο χαρακτήρας της γήρανσης της που 
απεικονίζεται με. την επιταχυνομενη αύξηση της αριθμητικής σχέσης μεταξύ ηλικιωμένων και νέων 
ατόμων. Αυτό το εύρος της κοινοτικής γήρανσης μεταφράζεται κατά πολλούς τρόπους 
• Η διάμεση ηλικία, δηλαδή η ηλικία που διαιρεί τον πληθυσμό σε δύο ίσες ομάδες ήταν 32 
έτη το I960, έχει ανέλθει σε 36 έτη το 1995, δηλαδή αυξήθηκε μόνο κατά 4 έτη Όμως μέσα 
σε μικρότερο χρονικό διάστημα δηλαδή από σήμερα έως το 2025, η ηλικία αυτή θα 
υπερδιπλασιαστεί και θα ισούται με 45 έτη. 
• Οι αναλογίες των ατόμων κάτω των 20 ετών και των άνω των 60 ετών θα αντιστραφούν από 
σήμερα έως το 2025. Ενώ σήμερα οι αναλογίες είναι μεγαλύτερες στην πρώτη ομάδα, οι 
αναλογίες θα εξισωθούν γύρω στο 2005, μετά το οποίο η αναλογία των ηλικιωμένων ατόμων 
θα εξακολουθήσει να αυξάνεται. 
• Κατά τη διάρκεια των επόμενων τριάντα ετών, οι τρείς ομάδες που χονδρικά 
ανταποκρίνονται στην κοινωνικοοικονομική οργάνωση μέσα από τη λειτουργική τους θέση 
(παιδιά και σπουδαστές, οικονομικά εξαρτώμενοι, ενεργοί ενήλικοι και συνταξιούχοι 
ενήλικοι) θα υποστούν σημαντικές ανακατατάξεις, όσον αφορά τον αριθμό τα>ν μελών τους. 
Από σήμερα έως το 2025: 
• Ο ooiOuoc των νέων κάτω των 20 θα μειωθεί κατά 9,5 εκατ., δηλαδή κατά 11% σε σχέση με 
τον αριθμό τους σήμερα. Αυτό θα έχει άμεσο αντίκτυπο στην οργάνωση των υπηρεσιών που 
απευθύνονται ειδικά στους νέους (πχ. εκπαιδευτική υποδομή), και θα πρέπει να υπάρξει 
μέριμνα ώστε να διατηρηθούν η ποιότητα ζωής και οι ευκαιρίες ανάπτυξης που τους 
προσφέρονται, παρά τη μείωση του ποσοστού τους. 
• Η ομάδα των επαγγελματικά ενεργών ενηλίκων θα μειωθεί επίσης, όμως κατά ασθενέστερο 
ποσοστό (6,4%). Το εν λόγω τμήμα του πληθυσμού θα χάσει ωστόσο περίπου 13 
εκατομμύρια ατόμων, γεγονός το οποίο θα μεταβάλλει σημαντικά την αγορά του 
ανθρώπινου δυναμικού. 
Σχήμα 3 (Βασιζόμενο στο σενάριο μέσης πρόβλεψης) 
Αύξηση του ανθρώπινου δυναμικού μεταξύ 1995 
και 2025 
- Ç» Ο Ο Ο Ci «M M (S 
Νέοι και ηλικιωμένοι: αναστροφή της 
εκπροσώπησης 
ΊΠ3—' WS5 ·—5ÏÏT 
Σχετική αύξηση των τριών ηλικιακών ομάδων 
Οι συνταξιούχοι ενήλικοι θα αυξηθούν κατά περισσότερα από 37 εκατομμύρια άτομα, ήτοι 
αύξηση 50% περίπου. Η εντυπωσιακή αυτή άνοδος αποτελεί συνέπεια της σταδιακής 
μετάβασης της ομάδας των "baby boomers" (παιδιά ποτ) γεννήθηκαν σε περίοδο έκρηξης της 
γεννητικότητας) στην ηλικία της συνταξιοδότησης. Πώς θα επιτευχθεί, υπό τις κρατούσες 
συνθήκες, η διασφάλιση της χρηματοδότησης των συντάξεων και των υπηρεσιών υγείας; 
ΛΚΝ ιιι*ι·:ιιι·:ι ΙΝΛ ΣΥΓΧΓ;ΟΥΜΙ: ΠΙ ΛΙΙΜΟΓΡΛΨΙΚΙΙ ΠΙΡΛΝΣΙΙ ΜΙ: IN ΝΙ.ΚΙ^ΣΗ ΜΙΑΣ 
ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 
ΙΙρέπει να αποφύγουμε να συσχετίσουμε τη δημογραφική γήρανση, με οποιαδήποτε ιδέα οπισθοδρόμησης 
με την οποία συνδέεται ορισμένες φορές η βιολογική γήρανση. Πράγματι αυτή η διαδικασία ( ιναι ίο 
αποτέλεσμα δύο σημαντικά™ ρευμάτων που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες κοινωνίες 
Η δ\»νατότητα για τα ζευγάρια να αποφασίζουν ελεύθερα και υπεύθυνα, για τον αριθμό και τη 
χρονική στιγμή της γέννησης το™ παιδιά™ τοτις, είχε σαν αποτέλεσμα την ύφεση της 
γεννητικότητας 
Οι κοινατνικές και οι ιατρικές πρόοδοι επέτρεψαν την επιμήκυνση του χρόνου ζο/ης. υπό 
καλτ'ιτερες συνθήκες υγείας, γεγονός το οποίο οδήγησε σε σταθερή μείωση της θνησιμότητας 
Ωστόσο, οι επιτυχίες αυτές είναι εύθραυστες, και σε αυτούς τους τομείς τα κεκτημένα πρέπει να 
διατηρούνται με μεγάλη μέριμνα. Πολλά είναι τα κρίσιμα ερωτήματα τα οποία τίθενται άμεσα 
Αποκτούν τα ζευγάρια τον αριθμό παιδιών που επιθυμούν; Πολυάριθμες ευρωπαϊκές έρευνες για 
το θέμα αυτό δείχνουν ότι π.χ. οι Ευρωπαίοι επιθυμούν περισσότερα παιδιά απ' όσα έχουν στην 
πραγματικότητα. 
Ποια είναι τα όρια των προόδων της ιατρικής; Η νίκη που σημειώθηκε ενάντια στις λοιμώδεις 
νόσους και η βελτίωση των συνθηκών ζωής αποτέλεσαν τους ουσιαστικότερους παράγοντες για 
την αύξηση της αναμενόμενης διάρκειας ζωής. Ομως αν λάβουμε υπόψη την εξέλιξη ορισμένοι 
παθογόνα^ συντελεστάτν, δημιουργοίΓνται προβληματισμοί σχετικά με την συνέχιση αυτής της 
προόδου. 
Τι μέλλον επιφυλάσσει η κοινωνία μας σε εκείνα τα διαρκώς πιο πολυάριθμα υπερήλικα άτομα. 
// ΓΕΝΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΝΕΑΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ: Η ΤΕΤΑΡΤΗ ΗΛΙΚΙΑ 
Εάν αρχικά η επιμήκυνση της αναμενόμενης διάρκειας ζωής προκλήθηκε από τη μείωση της παιδικής 
θνησιμότητας, σήμερα προχωρά κυρίως μέσα από τη μείωση της θνησιμότητας στις μεγάλες ηλικίες: 
πεθαίνουμε σε όλο και μεγαλύτερη ηλικία. Κατά συνέπεια, τα παιδιά που συμπληρώνουν ένα χρόνο 
ζωής, διατρέχουν σε μικρό βαθμό τον κίνδυνο να αποβιώσουν πριν από την ηλικία ταη' 60 ετα'™ 
Από τα παραπάνα) προκύπτει ότι, αυτό που κάποτε οριζόταν ως "τρίτη ηλικία" και περιελάμβανε, σε ένα 
αμάλγαμα, όλους τους συνταξιούχους, στην οτισία συντίθεται από δυο ξεχωριστές κατηγορίες, στο 
κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο: 
τα άτομα που έχουν συνταξιοδοτηθεί και είναι δραστήρια, με ανέπαφες τις σα)ματικές και 
πνευματικές τους δυνάμεις, μ* ισχυρή συμμετοχή στην οικονομική δραστηριότητα α>ς 
καταναλωτές και με το ρόλο τους στην "άτυπη" οικονομική ζαχή (συναλλαγές προϊόντα™ και 
υπηρεσιών)· 
τα βιολογικά εξασθενημένα άτομα με περιορισμένη αυτονομία σε λειτουργικό επίπεδο, τα οποία 
είναι συνεπώς υποχρεωμένα να στηρίζονται σε εξωτερικούς πόρους προκείμενοι» να 
εξακολουθήσουν να ζοτ™ κάτω από ικανοποιητικές συνθήκες. 
Δεν υφίσταται, κατά έναν αυστηρό ορισμό, όριο ηλικίας το οποίο θα επέτρεπε τον σαφή διαχωρισμό 
αυτών των ομάδων. Το όριο αυτό είναι στην ουσία μεταβλητό, και είναι δ\™ατόν να ορισθεί ως η ηλικία 
στην οποία δεν απομένοτ™, κατά μέσο όρο παρά λίγα χρόνια ζωής. Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει 
οπωσδήποτε τα ηλικιωμένα άτομα άνω το™ 80. και ιδίως τα άτομα άνω τα™ 90 Σε 30 χρόνια (ατό 
σήμερα, ο αριθμός των ατόμο™ στην ανωτέρω κατηγορία ηλικίας θα είναι από δύο έ(σς τρεις φορές 
αυξημένος σε σχέση με σήμερα, γεγονός το οποίο θα οδηγήσει σε αυξημένη ζήτηση υποδομο™ 
προσαρμοσμένα™ στις ιδαίτερές τους ανάγκες 
Βλ. μεταξύ άλλων "Η οικογένεια και η επιθυμία για παιδί". έρει™α του Ευρ(υβαρομέτρου 
αριθ. 32, Αύγουστος 1990 
Μία περιφερειακή διαφοροποίιιση μ s σημαντικές Επιπτώσεις 
Μία περιφερειακή διαστρα>μάταχτη τα™ δημογραφικοί™ αυτά™ χαρακτηριστικά™ μπορεί να αποτελέσει 
σοβαρό θέμα προβληματισμού. Μία άνιση κατανομή της γήρανσης, σε περίπταχπι που σημειωθεί σε 
σημαντική έκταση, ενδέχεται να διαταράξει πλήρακ, το αναπτυξιακό δυναμικό της απασχόλησης στις 
περιφέρειες και να ενισχύσει τη συγκεντριυση αναγκών, άρα και τη συγκέντρωση των πορα™, σε υποδομές 
ειδικών υπηρεσιών. Ενδέχεται να προκύψουν σημαντικές ανισότητες στη δυναμικότητα οικονομικής και 
δημογραφικής εξέλιξης μεταξύ των περιφερειών. Για τους λόγους αυτούς, οι πληροφορίες που 
παρουσιάζονται στον χάρτη αριθ. 1 στο επίπεδο NUTS 3 αξίζουν ιδιαίτερο σχολιασμό. 
• Ηρος το διπολισμό του εδάφους και την εξάπλωση των μεγαλουπόλεων 
Σε πολλά κράτη μέλη, τα δεδομένα αποκαλύπτουν συμπαγείς και εκτεταμένες περιοχές αποψίλωσης του 
πληθυσμού και άλλες, μικρότερης κλίμακας, με δημογραφική ανάπτυξη. Στις περιοχές αποψίλωσης του 
πληθυσμού συναντούμε πολλές σταθερές παραμέτρους: 
• Η ελκυστικότητα των παράκτιων περιφερειών του Νότου η οποία συνδέεται με την ελκυστικότητα 
του κλίματος και τη βιομηχανία που προέρχεται από την έλξη αυτή. 
• Η αύξηση της πυκνότητας του πληθυσμού στις μητροπόλεις, η οποία συνοδεύεται από τη μείωση 
πληθυσμού στα κέντρα των πόλεων αυτών, όπακ; στο Παρίσι 
• Η συγκέντρωση του πληθυσμού κατά μήκος τα™ διάδρομο™ που συνδέουν τις μεγάλες πόλεις. 
• // αποψίλωση τον πληθυσμού, πηγή ανισορροπιών για την περιφερειακή δημογραφική δομή 
Η μείωση του πληθυσμού σε ορισμένες περιφέρειες, όπως για παράδειγμα στην πρώην Ανατολική 
Γερμανία, είναι δυνατόν να προκύπτει από τη μετανάστευση και από τη μείωση της φυσικής αύξησης 
Αυτό συνεπάγεται γενικά σημαντικές ανισορροπίες στη διάρθρωση του πληθυσμού 
Οι δύο αυτοί παράγοντες, εκ των οποίων ο πρώτος επηρεάζει κυρίως τους ενηλίκους και ο δεύτερος, 
εκ φύσεως, τους νεότερους, ευνοούν την γήρανση των πληθυσμοί™, με όλες τις συνέπειες που αυτό 
ενδέχεται να έχει για τις εξεταζόμενες περιοχές. 
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 
Σε θέματα'όπως η~ απασχόληση ή η κοινωνική. προστασία, ο προβληματισμός γίνεται συνήθως σε 
παγκόσμια κλίμακα. Αυτό ισχύει και για τα δημογραφικά θέματα. Ωστόσο, δεν μπορεί να 
αποκλειστεί ότι η αύξηση μίας διαφοροποίησης σε περιφερειακό επίπεδο ενδέχεται να ευθύνεται για 
τις τάσεις που εμφανίζονται σε επίπεδο χώρας. Παρατηρείται ότι η διαχείριση των πόρων σε τομείς 
όπως η ιατρoqxxρμακευτική περίθαλψη, η εκπαίδευση, η στέγαση, οι υποδομές μεταφορά™ ή η 
αγορά εργασίας εξαρτάται σε. μεγάλο βαθμό από την ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού σε τοπικό 
επίπεδο. 
Εξάλλου, οι περιφερειακές ανισορροπίες στη δημογραφική δυναμική αποτελούν ακόμη πιθαν ' ,,γή 
ειδικών κοινα™ικών προβλημάτων, που είναι δυσεπίλυτα. Ορισμένες κοινωνικοδημογραφικές 
καταστάσεις ενδέχεται π.χ. να οδηγήσοτ™ τους πληθυσμούς σε αναγκαστική παραμονή σε ένα 
γεωγραφικό χώρο και, κατά συνέπεια, να εμποδίσουν τη μείωση τα™ γεισγραφικών ανισορροπία™ 
μέσω της γεωγραφικής κινητικότητας. Είναι η περίπτωση τα™ υπερήλικα™, οι οποίοι μετακινούνται 
δύσκολα, λόγω της έλλειψης προσωπικών πόρων, του κόστους στέγασης, κλπ 
Θα ήταν χρήσιμο να αναλύσουμε τη διαδικασία και τις μελλοντικές τάσεις της περιφερειακής 
δημογραφικής δυναμικής ώστε να μελετήσουμε τη σχέση της με. την ανάπτυξη των περιφερεκόν και 
ιδίοις με την ανάπτυξη της απασχόλησης. 

Οι δύο κινητήριες δυνάμεις της γήρανσης 
1 Η μείωση τιις γονιμότητας 
Με τη μείωση, κάθε χρόνο, του αριθμού των νεογενντιτιυν, η μείωση της γονιμότητας που άρχισε να 
σημειώνεται το 1965 οδηγεί σήμερα σε μία πυραμίδα ηλικιών με όλο και στενότερη βάση. 
Η παρατήρηση της γονιμότητας κατά τη διάρκεια μίας μεγάλης περιόδοτι στο παρελθόν επιβεβαιώνει την 
ιδέα της διάδοσης ενός συγκεκριμένου προτύπου, βάσει του οποίου οι χώρες της Ένωσης συγκλίνουν 
προς επίπεδα που παρουσιάζουν μικρότερη διασπορά σε σχέση με πριν από 40 χρόνια. Ωστόσο, η 
μεταβαλλόμενη δυναμικότητα της διαδικασίας μείωσης και τα άνισα επίπεδα αφετηρίας (βλέπε Σχήμα 
5) είχαν ως συνέπεια το γεγονός ότι τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιμετωπίζουν μία 
εξαιρετικά άνιση διαδικασία γήρανσης. 
Η ιστορία της γονιμότητας διακρίνει κυρίως τέσσερις ενδεικτικές περιπτώσεις: 
Τις χώρες του Βορρά (Σουηδία, Φινλανδία και Δανία), όπου το χαρακτηριστικό είναι η 
ανάκτηση της γονιμότητας προς το τέλος της δεκαετίας του 1980, της οποίας τα τρέχοντα 
επίπεδα (μεταξύ 1,7 και 2,1) είναι μεταξύ των υψηλότερα™ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρότι 
υπάρχει μια πρόσφατη τάση προς τη μείωση. 
Τις χώρες του κέντρου (Ηνωμένο Βασίλειο, Κάτω Χώρες, Βέλγιο, Γαλλία και Λουξεμβούργο), 
όπου η γονιμότητα, από το 1975 περίπου, κυμαίνεται σε επίπεδα κάτω του 2,1 που είναι το 
όριο ασφαλείας για την ανανέωση των γενεών [1,5 έως 1,8]. 
Τη Γερμανία και την Αυστρία που έχουν παρόμοιο δημογραφικό παρελθόν, και όπου το 
φαινόμενο "baby-boom" (έκρηξη γεννητικότητας) είχε σημειωθεί νωρίτερα και οι οποίες 
παραμένουν εδώ και 20 χρόνια σε πολύ χαμηλά επίπεδα γονιμότητας (1,4 έως 1,6). 
Τις χώρες του Νότου και την Ιρλανδία όπου η μείωση της γονιμότητας σημειώθηκε με 
καθυστέρηση, όμως απότομα, και όπου δεν έχει σταθεροποιηθεί ακόμη (1,1 έως 1,4). Λόγω 
του φαινομένου αυτού, στις εν λόγω χώρες αναμένεται σημαντική δυσαναλογία μεταξύ τα™ 
ηλικιακών ομάδα™ τα™ "κάτω τα™ 45" και εκείνα™ "άνω των 45 " κατά το 2025. 
2 Η μκίωση τικ θνησιμότητας 
Η επιμήκυνση του προσδώκιμου ζωής που σημειώθηκε μετά το 1960 είναι γενικευμένη, ακιτόσο 
ενδιαφέρουσα διαπίστακιη αποτελεί το γεγονός ότι οι μεγαλύτερες πρόοδοι σημειώθηκαν στις χώρες όπου, 
αρχικά το προσδώκιμο ζωής ήταν χαμηλότερο. Στο παρελθόν, εκείνο που προκάλεσε αυτή την αλματώδη 
πρόοδο ήταν η μείουση της παιδικής θνησιμότητας. Σήμερα, αφορά κυρίως τους "ανω των 60", χάρη στην 
πρόοδο που σημειώθηκε στους τομείς της πρόληψης και θεραπείας των καρδιοαγγειακών παθήσεα™ και 
του καρκίνου. Στον τομέα αυτό, η εξέλιξη προς την καλύτερη υγιεινή ζωής -ισορροπημένη διατροφή, 
εγκατάλειψη της συνήθειας του καπνίσματος, σωματική άσκηση, τακτική ιατρική παρακολούθηση - έπαιξε 
επίσης σημαντικό ρόλο. 
Ενώπιον του θανάτου, οι άνδρες και οι γυναίκες εξακολουθούν να μην είναι ίσοι. Κατά μέσο όρο, οι 
γυναίκες ζουν ακόμη έξι χρόνια περίπου περισσότερο από τους άνδρες με αποτέλεσμα ο πληθυσμός τ 
ηλικιωμένα™ είναι κατά πλειονότητα γυναικείος. Ωστόσο οι πρόοδοι στο προσδώκιμο ζωής σημείων? · 
παράλληλα και για τα δύο φύλα. 
Σχήμα 4 >ν 
Ανδρες 
85 -
80 -
75 · 
70 4-
65 -
60 -• Οροσδώκχμο ζωής κατά το 1993 
•Ι Προσδώκιμο ζωής κατά το 1960 Γυναίκες 
Η επιμήκυνοη του χρόνου ζωής: πρόοδος και σύγκλιση otnv Ευρωπαϊκή Ενωση 
Σχήμα 5 
Η εξέλιξη τοπ υνγχνριαχον δείκτη Υονψότι/τας κατά rr/v τελενταία 40ετίαΓ 
Στα σχήματα α\»τά εισαγάγαμε τα στοιχεία για την Ελβετία και τη Νορβηγία για να 
διευκρινίσουμε τη γεωγραφική διάσταση των ομογενών δημογραφικών συμπεριφορών 
9 
ΤΟ ΠΡΟΣΔΩΚΙΜΟ ΖΩΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ 
ΔΙΑΣΠΟΡΑ 
Η επιμήκυνση της ζωής δεν είναι αυτονόητο κεκτημένο, είναι παράγωγο ενός συνδυασμού 
παραγόντων συμπεριφοράς (διατροφή, κάπνισμα, σωματική άσκηση, ιατρική παρακολούθηση), οι 
οποίοι με τη σειρά τους συνδέονται με την κοινωνική / οικονομική θέση (εκπαίδευση, είδος 
εργασίας, εισοδήματα, ανεργία), με την τεχνολογική πρόοδο και με την εξέλιξη των γνώσεων σε 
ιατρικό επίπεδο, με την ποιότητα του περιβάλλοντος (έκθεση σε βλαβερές ουσίες) και με την 
κοινωνική πρόοδο (πρόσβαση στην κατάλληλη περίθαλψη, πρόληψη τα™ ασθενειών και τα™ 
ατυχημάτων, πληροφόρηση). 
Αυτές οι παράμετροι έχουν σημαντική περιφερειακή και κοινα™ική διασπορά, δημιουργώντας 
σημαντικές διαφορές στον τομέα της υγείας, ενώ καλό θα ήταν να τις μελετήσουμε αναλυτικά σε 
περιφερειακό επίπεδο. 
Οι μεταναστεύσεις σημαντικός ο ρόλος τους στην αύξηση του πληθυσμού, ωστόσο 
είναι αναποτελεσματικές για την αντιστάθμιση των επιπτώσεων της γήρανσης 
Δυστυχώς, για την ανάλυση των μεταναστευτικών ρεύματα™ διαθέτουμε μόνον ελλιπείς στατιστικές και 
συχνά μη συγκρίσιμες μεταξύ τους. Για παράδειγμα, ορισμένες χώρες χαρακτηρίζουν ως μετανάστες όσους 
ζητούν πολιτικό άσυλο, ενώ άλλες όχι. Πάντως, από τις παρατηρήσεις που έχουμε στη διάθεση μας 
σχετικά με τα μεταναστευτικά ρεύματα προς την Ευρωπαϊκή Ενωση, είναι δυνατόν να εντοπίσουμε. 
ορισμένες βασικές τάσεις: 
Τα μεταναστευτικά ρεύματα προς την Ένωση συνδέθηκαν, ιδίως κατά τα τελευταία έτη, με 
γεγονότα συγκυριακού χαρακτήρα (επανένωση της Γερμανίας, διάλυση του ανατολικού μπλοκ, 
πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία). Η πιθανότητα να διατηρηθούν τα επίπεδα των μεταναστευτικών 
ισοζυγίων που παρατηρήθηκαν από το 1990 έως το 1994, και τα οποία ξεπερνούν το Ι 
εκατομμύριο άτομα, είναι μικρή. Υπενθυμίζουμε, ότι κατά τη δεκαετία του 1970, τα ισοζύγια 
αυτά ανέρχονταν κατά μέσο όρο σε 300.000 άτομα ετησίως, και ότι είχαν καταστεί αρνητικά 
στις αρχές της δεκαετίας του 1980. 
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η ελεγχόμενη μετανάστευση εργαζομένων αντικαταστάθηκε 
προοδευτικά από τη μετανάστευση των οικογενειών τα™ μεταναστών, και των αιτούντων 
πολιτικό άσυλο. Απόδειξη των ανωτέρω αποτελεί το ότι η αναλογία αλλοδαπών επί του συνόλου 
των εργαζόμενα™ παρέμεινε απόλυτα σταθερή. 
Ενώ η μετανάστευση μεταξύ της Ένωσης και του εξωτερικού είναι έντονα συγκυριακή, αντίθετα 
η κινητικότητα μεταξύ κρατών μελών περιβάλλεται με μία βασική τάση: μείωση των 
μεταναστετιτικών ρευμάτων ή τουλάχιστον σταθεροποίηση σε μάλλον χαμηλά επίπεδα. Στον Γ 
λόγω τομέα, τα στοί,χεία είναι αποσπασματικά και κυμαινόμενης ποιότητας Έρευvcς 
μεγαλύτερης εμβέλειας θα ήταν χρήσιμες ώστε να κατανοηθούν καλύτερα οι μεταναστευτικές 
κινήσεις σε διάφορα γεωγραφικά επίπεδα και να επανατοποθετηθούν στα ειδικά περιβάλλοντα 
στα οποία εκδηλώνονται. 
Εξαιτίας της μείαχιης της γονιμότητας και του φαινομένου της γήρανσης, το μεταναστευτικό 
ισοζύγιο θα αποκτήσει αυξανόμενη βαρύτητα στη δημογραφική ανάπτυξη της Ένωσης 
ΕΙΝΑΙ ΕΦΙΚΤΟ ΝΑ Am ΙΣΪΑΘΜΙΣΘΕΙ II ΓΗΡΑΝΣΗ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ; 
Το ερώτημα επανέρχεται συχνά, για το λόγο αυτό είναι χρήσιμο να απαντηθεί με ποσοτικά δεδομένα 
Όπως ήδη αναφέρθηκε, η γήρανση αντιστοιχεί σε αύξηση της αναλογίας η-λικια>μένα™ σε σχέση με τους 
νεότερους. Το σχήμα ποτι ακολουθεί παρουσιάζει δύο καμπύλες: χαμηλά, τα μεταναστευτικά ισοζυγία 
(εισερχόμενοι μετανάστες, από τους οποίους αφαιρούνται οι εξερχόμενοι μετανάστες), τα οποία 
υπολογίζονται βάσει το\> "μέσου" σεναρίου, δηλαδή τελικά 525.000 εισερχόμενοι μετανάστες ετηοκυς Η 
καμπύλη στο άνω μέρος αντιστοιχεί, με τη σειρά της, στους καθαρούς αριθμούς μεταναστα™ που θα 
έπρεπε να εισέλθουν στην Ένισση προκειμένου να διατηρηθεί σταθερή η αναλογία 60-1/20-59 ετα™ στο 
επίπεδο του 1995. 
Σε σχέση με τα τρέχοντα επίπεδα, οι καθαρές ροές μεταναστών προς την Ενωση θα έπρεπε να 
αυξηθούν από 0.5 εκατ. σε 5-7 εκατομμύρια άτομα ώστε να εξαφανιστεί πλήρους το φαινόμενο του 
"baby-boom" και παρά το ότι η βασική μέθοδος που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό είναι η 
λιγότερο ευνοϊκή για τη γήρανση, δεδομένου ότι δεν συνεκτιμά τη γήρανση τα™ μεταναστών και ότι 
όλοι περιελήφθησαν στην κατηγορία της ηλικίας προς εργασία Τα αποτελέσματα αυτής της 
προσομοίαχτης δείχνουν καλά σε ποιο βαθμό είναι αναπόφευκτη η γήρανση της Ένωσης 
Σχήμα 6 
8000 000 
7000 000 + 
6000 000 
5000 000 + 
4000 000 
3000 000 
2000 000 -
1000 000 -αναγκαία 
επίπεδα για 
την πλήρη 
αντιστάθμιση 
της γήρανσης 
προβλεπόμενοι 
μετανάστες στο 
«μέσο» σενάριο 
«- <ν α 
.- τ- .- τ- ΟΙ 8 8 8 8 8 8 8 
(Μ ΓΜ ΓΪ (Ν Μ Γ5 Μ CM (Ν <Ν CM C* 
Ο Ο Ο Ο Ο 
fN (Ν (Ν <Ν (Ν 
Οι απαιτούμενοι μετανάστες για π/ν αντιστάθμιση του ^χχινομένου τοι> "baby-boom" είναι απο S έ«κ 
14 (/)ορές περισσότεροι σε σχέση με τα ωιμερινά επίπεδα 
2 - Το δημογραφικό μέλλον 
Τέσσερα μεγάλα ρεύματα περιγράφουν λοιπόν το δημογραφικό μέλλον της Έναχίης: η γενική μείιυση του 
πληθυσμού, περισσότερο ή λιγότερο βραχυπρόθεσμη, η μείωση του αριθμού το™ παιδιών και τα™ νέα™, 
η σημαντική μείωση των ατόμων σε ηλικία εργασίας και, τέλος, η εκρηκτική αύξηση του αριθμού των 
ατόμων που προοδευτικά φθάνουν στη σύνταξη και στα γηρατειά. Αυτά τα στοιχεία που διαπιστιυθηκε 
ότι είναι διαρθρωτικά, και που δεν είναι δυνατόν να εξισορροπηθούν από τη μετανάστευση - με δεδομένη 
τη σημερινή σύσταση της και την ετιρυτητα των αλλαγών - απαιτούν εμπεριστατωμένο προβληματισμό 
όσον αφορά τις συνέπειες τους στους τομείς της απασχόλησης, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής ζωής 
στο σύνολο της. 
Η δημογραφική εξέλιξη που μόλις περιγράψαμε, και της οποίας τα αποτελέσματα εμφανίζονται με 
καθυστέρηση και θα προκαλέσοτ™ καταστάσεις που ποικίλλοτ™ από το ένα κράτος μέλος στο άλλο αλλά 
οι οποίες σε κάθε περίπτωση θα είναι οξυμένες, θα γίνει αισθητή σε πολλούς τομείς: 
1- Στην οικονομία με την ευρεία έννοια 
Η αγορά εργασίας, η οποία μέχρι τώρα προσανατολιζόταν σε έναν ορισμένο τύπο αγαθών και 
υπηρεσιών, θα πρέπει να προσαρμοσθεί σε μία διαφοροποιημένη ζήτηση, κυρίαχ, στους τομείς της 
εκπαίδευσης, της στέγασης, της υγείας, τα™ μεταφορών και της αναψυχής. Αυτό θα πρέπει να 
γίνει τη στιγμή όπου εκείνοι ακριβώς που παράγουν τους πόρους που χρειάζεται η οικονομία θα 
λιγοστεύουν σταθερά, και όπου οι μέλλουσες γενιές, για τις οποίες η οικονομική μεγέθυνση 
επιτάσσει να έχουν υψηλή παιδεία και κατάρτιση, θα παρουσιάζουν επίσης σταθερή μείωση 
2- Στην κοινωνική προστασία και στην αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών 
Ο δημογραφικός πληθωρισμός της έκρηξης γεννητικότητας θα πλήξει προοδευτικά, στο τέλος του 
αιώνα, την κατηγορία των συνταξιούχο™. Θα ανακύψουν νέα προβλήματα για τη χρηματοδότηση 
και την οργάνωση της κοινα™ικής προστασίας, που θα επηρεάσουν -όπακ; φαίνεται- τα 
συστήματα συνταξιοδότησης, αλλά επίσης τον τομέα της απασχόλησης, π.χ διαμέσου της 
δημιουργίας νέα™ υπηρεσιών λόγω της αύξησης του αριθμού των υπερήλικων ατόμων Η 
κοινωνική και οικογενειακή ζωή θα επισκιαστεί με τον τρόπο αυτό από τις ανάγκες τα™ 
ηλικιωμένων και αυτό όσον αφορά όλες τις πλευρές του θέματος. Σε ποιες παραχωρήσεις θα 
προβούν οι ηλικιωμένοι προς όφελος των νέων γενιών και πώς οι γενιές αυτές θα αναλάβουν τη 
χρηματοδότηση τα™ συνταξιούχων. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η αρχή της αλληλεγγύης των 
γενεών αναδύεται α>ς ζωτικής σημασίας στοιχείο για τις μελλοντικές προσαρμογές 
3- Στις συνθήκες διαλόγου των κοινωνικών εταίρων 
Με τη γήρανση και εάν τα σημερινά ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης διατηρηθούν, υπάρχει 
κίνδυνος να πληγούν τα μέσα εισοδήματα των πολιτών Οι συλλογικές συμβάσεις θα 
συνεκτιμήσοτ/ν αναπόφευκτα τα νέα μοντέλλα αναδιανομής, μέσα σε πλαίσιο όπου η 
αναδιοργάνωση της εργασίας, τόσο όσον αφορά τη δομή της όσο και το χρόνο εργασίας 
αποτελούν πιθανώς την αναγκαία απάντηση στη δημογραφική μεταβολή 
Πώς θα προσαρμόσουμε τα κοινωνικά συστήματα μας σε αυτές τις δημογραφικές αλλαγές. Πρόκειται 
για ένα βασικό ερώτημα στο οποίο δεν υπάρχει μεμονωμένη απάντηση Τα ενλόγω φαινόμενα είναι 
αλληλένδετα και κάθε απόπειρα επίλυσης οφείλει να εντάξει την κοινωνική διάσταση της προτεινόμενης 
αλλαγής στις καθαρά οικονομικές επιταγές. Δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στο σεβασμό και την αξιοποίηση 
του ανθρώπινου δ\™αμικού της η Έναχτη θα καταφέρει να μεταβάλει σε πλεονεκτήματα τα στοιχεία που 
σήμερα μπορούν να εμφανιστούν ως πρόβλημα. 
Προκειμένου να υποβοηθηθεί ο προβληματισμός, ο ρόλος της μελλοντικής δημογραφικής εξέλιξης, 
αξιολογείται εδώ από δύο πλευρές, της απασχόλησης και της κοινωνικής προστασίας Επιχειρείται η 
παράθεση ορισμένων πρώτων αριθμητικών στοιχείων, ώστε να διευκολυνθεί η αξιολόγηση του 
αντίκτυπου τα™ αλλαγών στη διάρθρα>ση του πληθυσμού, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, σε αυτούς 
τους δύο τομείς. 
12 
2.1 Δημογραφικό μέλλον και απασχόληση 
Συμμετοχή: χώρος για ανάπτυξη 
Ανάμεσα στις λύσεις που εξετάζονται για την απογείακπ) της οικονομικής δυναμικής, την πρώτη θέση 
κατέχει η γενικευμένη άνοδος των επίπεδα™ θέσεο™ απασχόλησης. Θεωρητικά, από τη σκοπιά του 
πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, οι σχετικές προϋποθέσεις υπάρχουν ήδη: 
όσον αφορά τις γυναίκες ηλικίας άνω των 15 ετών, η αναλογία τα™ οικονομικά ενεργών είναι 
σαφώςμικρότερη απ' ό,τι στους άνδρες, ιδίως για τις πιο ηλιωμένες. Τόσο για τις νεότερες όσο 
και για τις πιο ηλικιαιμένες υπάρχει ακόμα σημαντικό περιθώριο για την αύξηση τα™ ποσοστών 
συμμετοχής και απασχόλησης· 
οι νέοι πλήττονται ιδιαίτερα από την ανεργία ιδίως αν εξετάσουμε την αναλογία άνεργα™ νέα™ 
ανάμεσα στους ενεργούς νέους. Η είσοδος τα™ νέα™ στην αγορά εργασίας αντιπροσαχπεύει ένα 
στόχο δράσης κατά προτεραιότητα· 
μία από τις επιπτώσεις της πρόωρης συνταξιοδότησης, είναι ότι οι εργαζόμενοι ηλικίας 60-65 
ετών είναι κατά 50% λιγότεροι από εκείνους ηλικίας 55-59 ετών, ενώ οι αποκλίσεις ανάμεσα σ' 
αυτές τις δύο ηλικιακές ομάδες είναι λιγότερο έντονες. Η διαχείριση των πρόωρων 
συνταξιοδοτήσεων συνέβαλε στη μείωση του απασχολούμενου πληθυσμού 
Σχήμα 7 
1994 
Ανδρες 
Μη ενεργοί 
Ανεργοι i 
ο 
ο 
Χ. ο d ι wmmmmmm .ι \mmmmmsm. WMmammmm • wz/wmmmmt, 
4.5 1.5 
% eni του συνόλου του πληθυσμού 
Σημερινή δημογραφική διάρθρωση και διάρθρωση του ενεργού πληθυσμού 
Έτσι η σημερινή δημογραφική κατάσταση προσφέρει έναν μη αμελητέο χώρο για την αύξηση των επιπέδων 
απασχόληωις. Με βάσΐ) αυπ} π/ διαπίστωω) μπορούμε να αναρωτηθούμε πώς η μεσοπρόθεσμη 
δημογραφική εξέλιξη θα μπορούσε ενδεχομένως να αναδιατυπώσει αυτή τη διαπίστωση. 
13 
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΑΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ: ΜΕΘΟΔΟΑΟΓΙΚΕΣ ΠΑΕΥΡΕΣ ΠΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑΚΩΝ 
ΟΜΑΔΩΝ 
Δεχόμαστε συμβατικά ότι συνήθως θεωρούμε ως άτομα σε ηλικία εργασίας τον πληθυσμό ηλικίας 15 έως 
64 ετών (συμπληρωμένα). Εννοείται ότι μια τέτοια κατηγοριοποίηση δεν είναι πλήρως ακριβής: από 
τη μια πλευρά δεν συνεκτιμά όλα τα ενεργά άτομα, δεδομένου ότι ορισμένα άτομα άνω των 65 
εργάζονται ακόμη και από την άλλη πλευρά αντίθετα, περιλαμβάνει μια κατηγορία (τους νέους των 15 
ετών) οι οποίοι σε ορισμένα κράτη μέλη αποκλείονται βάσει του νόμου από την αγορά εργασίας. 
Πάντακ; η χρήση αυτής της σύμβασης προσφέρει το πλεονέκτημα ότι είναι δυνατές οι συγκρίσεις. 
Εξάλλου γνωρίζουμε ότι από την πλευρά της συμμετοχής στην αγορά εργασίας, οι ηλικιακές ομάδες στα 
δύο άκρα αυτού του πληθυσμού (η ομάδα των 15-19 ετών και η ομάδα τα™ 60-64 ετών) παρουσιάζουν 
συντελεστές συμμετοχής κατά πολύ κατώτερους από την ηλικία τα™ 20-59 ετών και κυρίους, ότι η 
συμμετοχή τους είναι κατά πολύ λιγότερο σταθερή στο βαθμό που τα ποσοστά κατά έτος ηλικίας έχουν 
ελάχιστα ομοιόμορφη κατανομή και όπου διαχρονικά διαφέρουν σημαντικά (παράταση των σπουδών 
για τους νέους, πρόωρες συνταξιοδοτήσεις για τους πιο ηλικιωμένους). Εξάλλου το μοντέλο που 
χρησιμοποιούμε μέσα σ' αυτή την έκθεση για να μετρήσουμε τον αντίκτυπο της γήρανσης στην 
κοινωνική προστασία (βλ. το πλαίσιο που δίδεται παρακάτω) επιβάλλει για μεθοδολογικούς λόγους, 
την επιλογή μιας πιο σταθερής ομάδας δεδομένου ότι η σχετική δημογραφική της εξέλιξη πρέπει να 
συσχετιστεί με την εξέλιξη του ενεργού πληθυσμού της. Για το λόγο αυτό μέσα στην έκθεση μας 
απομονώνουμε την κατηγορία των 20-59 ετών μέσα στον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας. Επομένακ; η 
ανάλυση δεν αφορά κατά την αυστηρή έννοια τον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας αλλά μόνο την 
κατηγορία, μέσα σ' αυτό τον πληθυσμό, που παρουσιάζει τις καλύτερες προϋποθέσεις από την άποψη 
της μέτρησης του αντίκτυπου της γήρανσης. 
Πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι οι αξιολογήσεις που παρουσιάζουμε παρακάτω αποτελούν μόνο το 
αρχικό στάδιο της μοντελοποίησης και προϋποθέτουν σταθερό ποσοστό συμμετοχής στο μέλλον. 
Εξάλλου οι αναλύσεις των εξελίξεων και των μεταβολών των ποσοστών συμμετοχής και απασχόλησης 
καθώς και τα™ οικονομικών και κοινα™ικών αποτελεσμάτων τους, παρουσιάζονται κάθε χρονιά μέσα 
στην έκθεση της Επιτροπής "Η απασχόληση στην Ευρώπη". 
Από σήμερα σε 10 χρόνια, έντονες αλλαγές στον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας 
Σήμερα, ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας ανέρχεται σε 249,1 εκατ. άτομα, από τα οποία 210, 4 εκατ. 
έχουν ηλικία 20-59 ετών. Μέσα σε μια δεκαετία ο πληθυσμός θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 1,5 έσχ; 5,5 
εκατ., ανάλογα με το άν δεχτούμε το "χαμηλό" σενάριο ή "υψηλό" σενάριο της Eurostat, πράγμα που θα 
μπορούσε να ευνοήσει την αύξηση τα™ θέσεο™ εργασίας. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις, η εσωτερική 
δομή αυτής της ομάδας θα αλλάξει έντονα: 
• οι νέοι ηλικίας 15 έως 19 ετών, θα μειωθούν κατά ελάχιστα περισσότερο από 1 εκατ.(-5%)· 
• ο αριθμός των ατόμων 20-29 ετών θα μειωθεί κατά μέσο όρο κατά 9 εκατ (-17%). Ακριβώς αυτές 
οι ομάδες πλήττονται περισσότερο από την ανεργία σήμερα. Μπορούμε επομένως να 
αναρωτηθούμε εάν η δημογραφική εξέλιξη θα μπορούσε να απορροφήσει η ίδια ένα μέρος της 
ανεργίας μέσα σε αυτή την κατηγορία· 
• όσον αφορά τα άτομα ηλικίας 30-49 ετών, ο αριθμός τους θα αυξηθεί κατά 7,5 εκατ (+7%). 
Πρόκειται για την ομάδα εκείνη, όπου η αύξηση της συμμετοχής θα εμφανιζόταν να έχει τα 
περισσότερα αριθμητικά πλεονεκτήματα. 
• ο αριθμός των ατόμων 50-59 ετών θα αυξηθεί κατά 5,5 εκατ. (+12%). Η διατήρηση αυτών των 
ατόμων αυτών σε απασχόληση αποκτά σημαντική σημασία όσον αφορά το στόχο που συνίσταται 
να επιδιαιχθεί αυξημένο ποσοστό απασχόλησης· 
14 
τ) ομάδα ταη' 60-64 ετα™, ομάδα η οποία εξέρχεται από την κατηγορία σε ηλικία εργασίας. 
εξισορροπεί με αύξηση κατά Ι εκατ περίπου, τη μείωση της ομάδας 15-19 ετα'™ που εισέρχεται 
στην κατηγορία 
10 000 000 
S 000 000 
-5 000 000 
-10 000 000 
16-19 20-29 30-49 50-59 60-64 15-19 20-29 30-49 50-59 60-64 
Η γήρανση στον πληθυσμό των ατόμων σε ηλικία εργασίας 
Μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας = μείωση της ανεργίας· 
Μια εξίσωση που δεν έχει ακόμη επαληθευτεί 
Προκειμένου να αξιολογήσουμε το πώς οι εσωτερικές δημογραφικές μεταβολές στην αγορά εργασίας 
μπορούν καθαυτές να ελαττώσουν την ανεργία, προχωρήσαμε σε προσομοίωση για καθεμία από τις τρεις 
ηλικιακές ομάδες. Προφανώς πρόκειται για απόπειρα που περιορίζεται στον τομέα της ανάλυσης, διότι 
θέλουμε πιο ειδικά να δώσουμε μια ιδέα της ευαισθησίας τηε ανεργίας απέναντι στη δημογραφική εξέλιξη 
και ενδεχομένως στην εξέλιξη τα™ ποσοστών απασχόλησης.: 
Στα απέναντι σχήματα. 
η σταθερή γραμμή (3) δείχνει τον αριθμό ατόμα™ που απασγολούνταν σε κάποια θέση εργασίας 
το 1995 
η υψηλότερη καμπύλη (1) δίνει την εξέλιξη του αριθμού τα™ ενεργών ατόμα™ εάν το ποσοστό 
συμμετοχής αυτής της ομάδας το 1995 είχε παραμείνει σταθερό. 
η καμπύλη στο μέσον (2) παρουσιάζει την εξέλιξη του αριθμού τα™ απασχολούμενων εφόσον 
σημειωνόταν μια ετήσια αύξηση του ποσοστού απασχόλησης κατά 0.5%, από το 1995 και μετά 
Με την αύξηση του ποσοστού της απασχόλησης κατά 0,5% ετησίως από το 1995 »| προκύπτουσα μείακ>η 
της ανεργίας ποικίλλει από 6,1% ως 7,8% γι' ατιτά τα ένδεκα χρόνια. Ωστόσο, λόγω του ότι τα επίπεδα 
τα™ αρχικών ποσοστών ανεργίας διαφέροτ™, θα εξακολουθούσε να υπάρχει ανεργία της τάξης του 9.9% 
στους νεότερους (αρχικά 16,6%). ενώ στα άτομα μεταξύ 30 και 49 ετών η ανεργία θα υποχωρούσε σε 
επίπεδα σαφώς χαμηλότερα (2.33%). Στα άτομα που βρίσκονται στο τέλος της σταδιοδρομίας τους η 
δημογραφική εξέλιξη θα εκμηδένιζε απλά την ανεργία 
15 
44 000 000 y 
42 000 000 
40 000 000 
38 000 000 
36 000 000 
34 000 000 
32 000 000 
30 000000 
1995 2001 2003 2005 70 000 000 
1995 1997 1999 2001 2003 2005 
34 000 000 j 
32 000 000 -
30 000 000 · 
• 
28 000 000 
26 000 000 · 
24 000 000 -· 22 000 000 
1995 1997 1999 2001 2003 2005 
Σε 10 έτη, η δημογραφική εξέλιξη από μόνη n/ç δεν θα επιλύσει τα προβλήματα της ανεργίας 
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΘΕΤΕΙ Η ΓΗΡΑΝΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΣΕ ΗΑΙΚΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 
Όπως και ο συνολικός πληθυσμός έτσι και ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας γερνά και αυτό σημαίνει 
ότι ανάμεσα στα ενεργά άτομα ο αριθμός των πιο ηλικιωμένων εργαζόμενα™ αυξάνεται σε σχέση με 
τον αριθμό των πιο νέων εργαζόμενα™. Επιπλέον στο σφαιρικό πλαίσιο που γνωρίζει η Ένωση, 
ίσως θα χρειαστεί να ενισχύσουμε στο μέλλον την παρουσία πιο ηλικωμένων εργαζομένων στην 
αγορά εργασίας για να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες της παραγωγής. Έστω και αν τα θέματα αυτά 
δεν εισέρχονται απευθείας στο πλαίσιο των πτυχών που εξετάζει η παρούσα έκθεση, τρία από αυτά 
αξίζει να αναφερθούν και θα χρειαστούν πλήρη ανάλυση στο μέλλον: 
• Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στη μέση ηλικία τα™ εργαζομένων και την παραγωγικότητα; 
• Γνωρίζοντας ότι με την ηλικία υπάρχει μέση αύξηση του μισθού, ποια θα είναι η επίδραση 
της γήρανσης του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας στους λογαριασμούς των επιχειρήσεων; 
• Αν θεωρήσουμε ως δεδομένο ότι η συνεισφορά των νέων εργαζομένων που έχουν 
εκπαιδευθεί στις πλέον σύγχρονες εξελίξεις στον τομέα τους συμβάλλει στη βελτίωση του 
μέσου επιπέδου ειδίκευσης του εργατικού δυναμικού, πώς θα ήταν δυνατόν να 
διατηρήσουμε, ή και να αυξήσουμε, το μέσο επίπεδο ειδίκευσης το™ εργαζόμενα™ όταν 
μειώνεται ο αριθμός των νέων που εισέρχονται στην αγορά εργασίας; 
Οι εθνικές αποκλίσεις στις μεταβολές του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας 
Το γεγονός ότι τα κράτη μέλη παρουσιάζουν διαφορετικές διαρθρώσεις πληθυσμού λόγω διαφορών στη 
χρονική εμφάνιση και στο επίπεδο των φαινομένων της δημογραφικής μεταβολής, έχει άμεση επίδραση 
στη σύγκριση της εξέλιξης της αγοράς εργασίας κατά την επόμενη δεκαετία Έτσι σύμφουνα με το 
"χαμηλό" σενάριο της Eurostat: 
• Σε όλα τα κράτη μέλη όπου η μείωση της γονιμότητας σημειώθηκε πιο πρόσφατα (Ιρλανδία, 
χώρες του Νότου), με εξαίρεση την Ιταλία, οι συνέπειες της ρήξης μεταξύ των αριθμών τα™ νέα™ 
και των ηλικιωμένων αναμένεται να γίνουν αισθητές με καθυστέρηση. Ομοίως, για τις χώρες 
16 
αυτές, η ομάδα τα™ 20-29 ετα™ αναμένεται να γνιυρίσει ασθενή μόνον μειαχίη βραχυπρόθεσμα 
και μεσοπρόθεσμα 
Όμως στην πλειονότητα των κρατών μελών, ο αριθμός τα™ ατόμα™ που είναι πιθανόν να 
συμμετάσχοι™ στον ενεργό πληθυσμό αναμένεται να υποστεί σημαντική μείωση, από 10% έως 
σχεδόν 30% μερικές φορές 
Στους πιο ηλικιωμένους σημειώνεται η αντίθεση τάση: στα κράτη μέλη με την παλαιότερη 
διάρθρωση, ο αριθμός τους αναμένεται να αυξηθεί κατά 10% έως 40%, ανάλογα με την 
περίπτωση. 
Οι σημαντικές αυτές αλλαγές, ακόμη και σε μία τόσο σύντομη περίοδο, θα αναμένεται να 
προκαλέσοτ™ στην Ιταλία και ιδίως στη Γερμανία, μείωση του συνολικού πληθυσμού στην ομάδα 
20-59 ετών. Οι ανακατατάξεις αυτές ανανμένεται να απαιτήσουν ταχείες αναπροσαρμογές στην 
αγορά εργασίας 
Σχήμα 10 
Κατά τα επόμενα 10 ή 15 έτη όλες αυτές οι 
ομάδες θα έχουν συνταξιοδοτηθεί 
Σύνολο Ο πληθυσμός που αναμένεται να είναι σε 
θέση να συμμετάσχεχ στον ενεργό πληθυσμό θα 
μειωθεί σε όλες τχς χώρες, με εξαίρεση την 
Ιρλανδία και τη Φινλανδία 
Εθνικές διαφορές των συνεπειών της δημογραφίας στην απασχόληστ) μεταξύ 1995-2005 
Τα παραπάνω στοιχεία αποτελούν απλώς πολύ σι™οπτικές απόψεις που διαφωτίζουν τη δημογραφική 
διάσταση της εξέλιξης της απασχόλησης. Συμπληρωματικές αναλύσεις θα έρθουν αργότερα να 
εμβαθύνουν και να συμπληρώσουν αυτή την προσέγγιση, διότι πολυάριθμες εροπήσεις δημογραφικού 
χαρακτήρα μένουν αναπάντητες, όπακ, ο ρόλος της ανεργίας στις σχέσεις εξάρτησης, ο αντίκτυπος το™ 
μετατοπίσεων στη δημογραφική δομή πάνω στη διαδικασία ανανέωσης του εργατικού δυναμικού, η 
οικονομική σημασία της αύξησης, κάτω από την επίδραση της διαφορικής θνησιμότητας, της αγοράς των 
ατόμων που ζουν μόνα ή ακόμη η σχέση ανάμεσα στην ευκαμψία του εργατικού δυναμικού και την 
ηλικία, ανά τομέα δραστηριότητας. Μια μονογραφία με θέμα τα αποτελέσματα της δημογραφικής 
γήρανσης στην Ένωση βρίσκεται στο στάδιο της συγγραφής και θα μπορέσει σε μερικούς μήνες να μας 
δώσει πιο πλατιές αναλύσεις ώστε να βρούμε τα πρώτα στοιχεία της απάντησης σ* αυτές τις ερωτήσεις 
17 
ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗΣ 
Το ευρωπαϊκό τοπίο παροτ>σιάζεται σήμερα ως ένα μωσαϊκό αποτελούμενο από ζά™ες σχετικής 
ευημερίας και από ζώνες σε παρακμή. Η αιτία είναι η απορρύθμιση του μηχανισμού ισοσκέλισης 
ζήτησης και προσφοράς σε περιφερειακό επίΛεδο, η οποία άλλοτε εξασφαλιζόταν από την εσωτερική 
κινητικότητα: ο ενεργός πληθυσμός κινείται ολοένα και λιγότερο 
Οι περιφεριακές αποκλίσεις μεταξύ της κινητικότητας του πληθυσμού και της χωροταξικής 
ανακατανομής των θέσεων εργασίας, μπορεί να οδηγήσουν σε δυσλειτουργίες, οι οποίες οξύνονται 
από τις διαφορές στη δημογραφική δομή. 
Ωστόσο, εκτιμώντας ότι ένα χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης οδηγεί παρ' όλα αυτά στη μετανάστευση 
δυνητικών εργαζόμενων, προς το εξωτερικό όπως συνέβη σε ορισμένες ευρωπαϊκές περιφέρειες κατά 
το παρελθόν, η συνέπεια θα είναι μια αύξηση των ανισορροπιών μεταξύ τα™ περιφερειών σε ό,τι 
αφορά τη δημογραφική διάρθρωση. Οι ελκυστικές περιφέρειες θα έχουν μικρότερο μέσο όρο ηλικίας, 
ενώ οι εγκαταλελειμμένες περιφέρειες θα γνωρίσοτ™ μια ακόμη πιο ταχεία γήρανση. 
2.2 Δημογραφικό μέλλον και κοινωνική προστασία 
Η κοινα™ική προστασία γενικά ορίζεται ως το σύνολο το™ μηχανισμα™ μεταφοράς πόρο™, οι οποίοι 
στοχεύουν στην προστασία τα™ πολιτά™ από κοινωνικούς κινδύνους, όπως οι ασθένειες, η εγκυμοσύνη, 
η ανικανότητα προς εργασία, η ανεργία, το γήρας και η επιβίωση, η εξάρτηση και τα οικογενειακά βάρη 
Στους τομείς αυτούς ο ρόλος της δημογραφικής εξέλιξης αξίζει να εξεταστεί σύμφωνα με διάφορους 
άξονες διότι 
οι δημογραφικές εξελίξεις προκάλεσαν, από τότε που εφαρμόστηκαν τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας, βασικούς μετασχηματισμούς του ίδιου του χαρακτήρα αυτών τα™ διάφορο™ 
κοινοτικών κινδύνων, αλλάζοντας έτσι τις προϋποθέσεις άσκησης των μηχανισμοί™ μεταφοράς, 
ανάμεσα σ' αυτούς τους μηχανισμούς η δημογραφική εξέλιξη έχει αντίκτυπο στα οικονομικά 
ισοζυγία, επηρεάζοντας όχι μόνο τις ισορροπίες των συστημάτων αλλά επίσης, έμμεσα, την 
οικονομική ανάπτυξη μέσω των εισοδημάτων και των συμπεριφορών διάφορα™ κατηγοριών 
ατόμα™ μέσα στην κοινα™ία (κατανάλωση, αποταμίευση), 
η δημογραφική εξέλιξη εξαρτά ορισμένες κοινοτικές πλευρές διαμέσου τα™ κοινωνικών 
επιπτώσεα™ τα™ δύο προηγούμενων πλευρών (αλληλεγγύη μεταξύ τα™ γενεών, συνοχή του 
κοινα™ικού ιστού). 
Στη διάρκεια των επόμενων 25 ετών η συνεχής αύξηση της γήρανσης την οποία θα προκαλέσει η 
προοδευτική είσοδος τα™ "baby-boomers" στην ηλικία συνταξιοδότησης, θέτει πριν απ' όλα τα ζήτημα 
της χρηματοδότησης της. Αυτή η πλευρά θα μεγεθυνθεί εξάλλου από το γεγονός ότι, σε σχέση με την 
αύξηση του αριθμού τα™ συνταξιούχο™, ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας θα αρχίσει να μειώνεται (-13 
εκατ. στην ομάδα των 20-59 ετών). Μέσα στην ίδια την κατηγορία τα™ ηλικιωμένα™, η δημογραφική 
εξέλιξη θα προκαλέσει σημαντική αύξηση τα™ αριθμών τα™ υπερήλικα™3 τα™ οποία™ η κατανάλωση όσον 
αφορά την υγεία είναι πολύ ανώτερη από το μέσο όρο. Σε περίπτωση ισότητας τα™ δαπανών ανά κεφαλή 
θα ήταν δυνατόν να επακολουθήσει αύξηση τα™ δαπανά™ υγείας. Στους δύο αυτούς μεγάλους τομείς της 
κοινα™ικής προστασίας, οι ανάγκες χρηματοδότησης θα γνα)ρίσουν αναμφίβολα σημαντική άνοδο. Όμως 
πριν προχωρήσουμε σε αξιολόγηση τους, αξίζει να υπενθυμίσουμε ορισμένες βασικές δημογραφικές 
αλλαγές που πρωτοστάτησαν όσον αφορά την αλλαγή του πλαισίου μέσα στο οποίο έπρεπε να ασκηθεί 
η κοινωνική προστασία από τότε που δημιοτιργήθηκε. 
Η αλλαγή του πλαισίου 
Από τότε που πρωτοεφαρμόστηκαν τα περισσότερα συστήματα κοινοονικής προστασίας, μια σειρά 
στοιχεία™ κοινωνικού, οικονομικού και δημογραφικού χαρακτήρα υπέστη ριζικές και διαρκείς αλλαγές, 
τροποποιώντας το πλαίσιο παρέμβασης της κοινοτικής προστασίας. Ανάμεσα σ* αυτά τα στοιχεία 
μπορούμε να αναφέρουμε. 
τις διαφορετικές σ\™θήκες για τις διαδοχικές γενιές, 
ένα φαινόμενο οικογενειακής αλλαγής, 
αλλαγές στην κατάσταση της απασχόλησης, 
την εξέλιξη των σχέσεα™ ανάμεσα στην οικογενειακή και την επαγγελματική ζα>ή 
Η μελλοντική γήρανση θα μπορούσε να τονίσει παραπέρα αυτές τις περασμένες οικονομικές και 
κοινωνικές αλλαγές. 
Διαδοχικές γενιές με διαφορετικό χαρακτήρα 
Σημαντικές είναι οι διαφορές σε ποσοτικό επίπεδο, καθώς και στα κοινά™ικο-οικονομικά 
χαρακτηριστικά τα™ διαδοχικοί™ γενεά™. Η κλίμακα τοαν εισοδήματα™ και το βιοτικό επίπεδο των 
Βλ. το σχήμα 18 που παρουιάζεται παρακάτω 
19 
σημερινών συνταξιούχο™ στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό σε πρότυπα απασχόλησης και κοινα™ικης 
ασφάλισης τα οποία δεν θα ισχύουν πλήρακ; για τις επόμενες γενιές συνταξιούχο™ 
Οι σχέσεις αλληλεγγύης μεταξύ τα™ γενεοί™ για την ανάληψη τα™ βαροί™ για τους συνταξιούχους αλλά 
και γενικά για τους ηλικια>μένους, θα έρθουν αντιμέτωπες πιθανώς με αυτή τη νέα μεταβλητή 
Η μεταβολή στην οικογένεια 
Παράλληλα με την αλλαγή της κοινοτικής θέσης της γυναίκας, το οικογενειακό μοντέλο 
κατακερματίσθηκε και σήμερα αντιστοιχεί σε εξατομικευμένες πολύπλοκες διαδρομές. Πέρα από το 
γεγονός ότι ορισμένα συστήματα κοινοονικής προστασίας στηρίζονται ακόμη σε μια παραδοσιακή έννοια 
του οικογενειακού μοντέλου (οικογένειες που στηρίζονται κυρίους στο εισόδημα του συζύγου, γάμοι που 
λύνονται μόνο όταν πεθάνει ένας από τους συζύγους), ορισμένα από αυτά προϋποθέτουν την ύπαρξη 
οικογενειακής υποστήριξης για τους ηλικιωμένους 
Δεδομένου του πλαισίου των οικογενειακών αλλαγών, η δυνατότητα για τις οικογένειες να αναλάβουν 
μια τέτοια υποστήριξη θα ήταν δυνατόν να απαιτήσει ορισμένες προσαρμογές της αγοράς εργασίας και 
της οργάνωσης της κοινωνικής προστασίας. 
Στον τομέα αυτό, θα είναι χρήσιμο να παρακολουθήσουμε τις νέες δυνατότητες που προσφέρουν η 
ανάπτυξη και η διάδοση των νέων τεχνολογιών της πληροφορίας. 
Σχήμα Π 
Οικογένοιες με ένα 
γονέα (%) 
Αριθμός παιδιών ανά 
γυναίκα 
Διαζύγια (μικΐό 
ποσοσχό για 1000) 
Εξώγαμες γεννήσεις 
(%) 
Νοικοκυριά ενός 
αιόμου (%) 
5 10 
Οικογένοιες τ.ου 15 
>cç και 20 25 
cou σήμερα 
ΕΛΑΦΡΥΝΕΙ Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΙΣ ΔΑΠΑΝΕΣ ΤΩΝ ΠΑΡΟΧΩΝ 
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ/ΜΗΤΡΟΤΗΤΑΣ; 
Θα μπορούσαμε εκ των προτέρων να υποθέσουμε ότι η μείωση της γονιμότητας, ενδέχεται να 
οδηγήσει σε μείωση των δαπανών κοινωνικής προστασίας σε ό,τι αφορά το κονδύλιο 
'οικογένεια/μητρότητα". Υπαρχοι™ ωστόσο πολλοί παράγοντες που περιορίζουν αυτή τη 
δυνατότητα αντιστάθμισης: 
τα κονδύλια οικογένειας/μητρότητας κατέχουν μικρή σχετικά θέση στο σύνολο των δαπανών 
κοινοονικής προστασίας: λιγότερο από 8%, σε σύγκριση με το 45% τα™ συντάξεα™/επιβία>σης 
και το 34% για την τιγεία, 
η εξέλιξη του τρόπου ζαιής (διάλυση και ανασύνδεση ζευγαριών και οικογενειών) ενδέχεται 
να μεταφραστεί με νέες επιβαρύνσεις, 
η μετατόπιση της χρονικής περιόδου της γονιμότητας (γήρανση των γόνιμων γυναικών) έχει 
ως συνέπεια την αύξηση τα™ δαπανών σχετικά με τις γεννήσεις από μητέρες σε 
προχωρημένη ηλικία, που θεωρούνται "επικίνδυνες" και απαιτούν αυξημένη 
παρακολοτ'ίθηση πριν από τον τοκετό, 
η μείωση του αριθμού των παιδιών δεν μεταφράστηκε αυτόματα στο περελθόν με ισοδύναμη 
μείακτη τα™ δαπανών ανά κεφαλή στον τομέα της φύλαξης των παιδιών και της 
εκπαίδευσης. 
20 
Αλλαγές στην κατάσταση της απασχόλησης 
Το πλαίσιο της απασχόλησης άλλαξε κατά πολύ σε τρία σημαντικά σημεία και έτσι επέβαλε Οε<υρηοη της 
κοινουνικής προστασίας: 
παρατηρούμε ότι ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας έχει γίνει πιο εύτραπος στην ανεργία Λυτό 
μεταφράζεται για την κοινα™ική προστασία, με αύξηση τα™ παροχα™ ανεργίας και μεΐαχ)η το™ 
εισφορά™ τα™ μισθαπά™, 
κάτω από το συνδυασμένο αποτέλεσμα της παράτασης του χρόνου q>om^|ç στο σχολείο, που 
καθυστερεί την είσοδο στην καθημερινή ζωή, και των πρόωρα™ συνταξιοδοτήαεα™ που 
απεναντίας επιταχύνουν την έξοδο από την επαγγελματική ζατή, ο αριθμός τα™ ετών για τα οποία 
καταβάλλονται εισφορές στην κοινα™ική προστασία ανά μισθαπό, μειοόθηκε διαχρονικά, 
το μισθολογικό καθεστάκ, υποβαθμίστηκε με τη μορφή αύξησης της έκτακτης εργασίας και της 
εργασίας μερικής απασχόλησης, με συνέπεια να αλλάξουν οι προϋποθέσεις για την ασφάλιση 
σύνταξης και την αύξηση των κινδύνων αποκλεισμού 
Απέναντι σε αυτές τις τάσεις μπορούμε να αξιολογήσουμε το όφελος για την Ένωση να προωθήσει πάλι 
την απασχόληση. Αν καταφέρναμε π.χ. να γενικεύσουμε ποσοστά απασχόλησης ίσα με 70% -επίπεδο 
που υπάρχει στα κράτη μέλη όπου αυτά είναι τα πιο υψηλά καθώς και στις ΗΠΑ- θα αποκτούσαμε 
επιπλέον 30 εκατ. θέσεις εργασίας. Ατιτό θα άλλαζε προς το καλύτερο τα βασικά σενάρια για τη 
χρηματοδότηση ορισμένα™ δαπανών κοινοανικής προστασίας. 
Σχήμα 12 
Ποαοσιό ανερνίας 
(άνδρες) 
Ποσοστό ανεργίας 
(γυναίκες) 
Εκτακιπ εργασία 
(άνδρες * Ι 
Εκιακιη εργασία 
(νυναίκες \) 
Μερική απασχόληση 
(άνδρες t) 
Μερική απασχόληση 
(γυναίκες \) 
5 10 15 20 
Αλλαγές απ/ν απασχόληση 30 
Η αύξηση της γυναικείας συμμετοχής 
Μία από τις πιο εντυπακτιακές κοινοανικές εξελίξεις του αιώνα μας υπήρξε η μαζική είσοδος τα™ 
γυναικά™ στην επαγγελματική ζαχή. Πάντοος αυτή η εξέλιξη θέτει ακόμη διάφορα προβλήματα στο βαθμό 
που: 
η οργάνοοση της εργασίας και γενικά τα™ υπηρεσία™ (βρεφονηπιακοί σταθμοί, α>ράρια), όντας 
ακόμη άκαμπτη, δεν κατάφερε να εντάξει επαρκάκ; τις αυξημένες ανάγκες συνταιριάαματος 
δουλειάς και ιδιωτικής ζωής. 
μέσα στα ζευγάρια οι γ\™αίκες είναι ακόμα κατά πλειονότητα αρμόδιες για τις "οικογενειακές 
υποθέσεις" (νοικοκυριό, εκπαίδευση των παιδιών), πράγμα που δημιουργεί διπλή επιβάρυνση για 
τις περισσότερες από ατιτές που εργάζονται, 
η είσοδος των γ\™αικών σε ισότιμη βάση με τους άνδρες στην αγορά εργασίας δεν έχει 
εξασφαλιστεί ακόμη. Υπάρχουν ακόμη γενικά προβλήματα που αποτελούν διακρίσεις εκ το™ 
πράγματα™, 
το συνταίριασμα οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής θέτει πιο γενικά το πρόβλημα των 
ρόλων του άνδρα και της γτ™αίκας. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να υπογραμμίσουμε τη συμφωνία 
τα™ ευροαπαία™ κοινοανικοί™ εταίρων, της UNICE, της CEEP και της CES σχετικά με τη γονική 
άδεια που αποτελεί μια σημαντική σι™εισφορά στην υλοποίηση της προώθησης της ισότητας τα™ 
ευκαιρία™ και του συνταιριάσματος της οικογενειακής ζαϊής και της επαγγελματικής ζωής. 
21 
Σχήμα 13 
ν 60% 
§, 55% + 
?„ 50%* 
a «% + 
^ 40% + 
Ο 
ο 35% + ο α 
30% φοκ 
*FIN 
Α t»K 
•ο 
• *G« 
1.2 1.4 1.6 1.8 
Μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα 
Δεν υπάρχει μονοσήμαντη σχέση ανάμεσα στη συμμετοχή των γυναικών και τη γονιμότητα μέσα στην 
Ένωση 
Οι διαφορές των εισόδων/εξόδων στον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας 
Το σχήμα 3 μας έδωσε μια πρώτη ένδειξη σχετικά με τις καθαρές διαφορές από σήμερα έως το 2025 
διάφορων ηλικιακών ομάδων του πληθυσμού. Αξίζει να προσέξουμε πάντα στη βάση των διάφορων 
σεναρίων, πώς θα γίνει ετησίως η αντικατάσταση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, με τρόπο ώστε να 
μπορέσουμε να αξιολογήσουμε και να χρονολογήσουμε το εύρος της διαφοράς ανάμεσα σε εισόδους και 
εξόδους αυτής της κατηγορίας. Αυτό θα αποτελέσει χρήσιμη ένδειξη για να αξιολογήσουμε το ρόλο της 
γήρανσης στον τομέα των συντάξεων. 
Με τη μορφή που παρουσιάζεται μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η γήρανση συνεπάγεται σημαντική αύξηση 
του αριθμού των ηλικιωμένων. Η αύξηση αυτή θα είναι ιδιαίτερα έντονη λίγο μετά την αλλαγή του αιώνα 
και θα αυξάνει κάθε έτος τον αριθμό των ατόμων που φτάνουν στα 60. που θα περάσει σύμφωνα με το 
μέσο σενάριο από 4.0 εκατ. το 1995 σε 5.9 εκατ. το 2025. Η αύξηση αυτή θα σημειωθεί κυρίως μετά 
το 2006 και θα οδηγήσει σε ετήσια επίπεδα πρωτόγνωρα έως τότε. 
Η αντίθεση είναι έντονη με τη μελλοντική εξέλιξη των ατόμων που φθάνουν στην ηλικία των 20 ετών. Ο 
αριθμός αυτών των νέων που φτάνοτ™ στα 20 ήταν 5,1 εκατ. το 1995 και θα μειωθεί σε σε 4,2 εκατ το 
2025. 
Σχήμα 14 
6300 000 
5 800 000 
5 300 000 
4 800 000 
4300000 |-pr-r 
3 800 000 4-
3 300 000 Ατομα 20 
cxuv 
* Χαμηλή 
—Υγαλή 
Μίση 
•Μ Ml I I I I I I I I F& 
»- * »«- Ο !•> «D 
• * m S ο» ο> 
• β» S β> Λ Ο» Ι Ι Ι Ι Ι Ι Ι Ι Ι Ι IJ ι ι ι ι ι ι 
ο« » · «- ·» κ ο δ S ο ο ε 
« Λ* ίΜ Γ* IN C4 
Η έκρηξη τον αριθμού των "εξηντάρηδων" Δεν προβλέπεται ανανέωστ) του ενεργού πληθυσμού 
22 
Κάποια πρώτα στοιχεία από την ανάλυση που θα ακολουθήσει 
Για να αξιολογήσουμε τον αντίκτυπο της δημογραφικής γήρανσης στο επίπεδο του προϊόντος (ίνα 
κεφαλή, επεξεργαστήκαμε ένα πρώτο μοντέλο το οποίο θα δοκιμαστεί με την εισαγωγή διάφορο™ 
παράμετρο™ αργότερα. Βέβαια πρόκειται για ένα μοντέλο που δεν λαμβάνει ακόμη υπόψη του τις 
οικονομικές αλληλεπιδράσεις κάτι το οποίο θα επιδιωχθεί σε μία κατοπινή ανάλυση Αντίθετα αυτό το 
απλοποιημένο μοντέλο προσφέρει τη δυνατότητα να απομονωθεί η καθαρά δημογραφική επίδραση αφού 
μας επιτρέπει να μετρήσουμε την επίδραση των μεταβολά™ στην έξοδο και είσοδο τα™ ατόμα™ σε 
δεδομένες ομάδες ηλικιών 
ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΕΣ ΜΟΝΤΕΑΟ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΟΥΜΕ 
ΑΝΤΙΚΤΥΠΟ ΤΗΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ ΤΟΝ 
Το μοντέλο που επεξεργαστήκαμε παρακάτω αποτελεί χρήσιμη αφετηρία για να μετρήσουμε τον 
αυστηρά δημογραφικό αντίκτυπο της γήρανσης πάνω στις δαπάνες των συντάξεων αποχώρησης 
Με βάση μια πρώτη εκτίμηση τα™ αναπόφευκτων δαπανών (στάδιο Ι που παρουσιάζεται εδώ) 
διάφορες παραμετρικές προσομοιώσεις θα γίνοτ™ αργότερα για να μετρήσουμε το αποτέλεσμα που 
λαμβάνεται με κάθε μεταβολή που εισάγεται και να υπολογίσουμε τα όρια της. Στη συνέχεια αυτό 
το πρώτο μοντέλο θα βελτια)θεί για συνεκτιμήσουμε συμπληρα)ματικές πλευρές που υπάρχουν στην 
πραγματικότητα και να δώσουμε μια πιο επακριβή προσέγγιση του θέματος 
Προς το παρόν αυτό το μοντέλο δεν δίνει παρά μια μερική αναπαράσταση της πραγματικότητας, 
όμως παρ 'όλα αυτά είναι πολύ χρήσιμο διότι εκτός του ότι εκφράζει ποσοτικά το αναπόφευκτο 
αποτέλεσμα της γήρανσης πάνω στην ανάπτυξη, επιτρέπει να μετρήσουμε διαμέσοτι τα™ 
αποτελέσματα™ που έχει παραγάγει για κάθε κράτος μέλος (βλ. παράρτημα), σε ποιο σημείο οι 
δημογραφικές διαφορές διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο όσον αφορά το χαρακτήρα, το εύρος και 
τη χρονική διάταξη των αποτελεσμάτων της γήρανσης. Το μοντέλο βασίζεται σε ένα πρόγραμμα 
κατανομής όπου βρίσκουμε τις εξής παραμέτρους και υποθέσεις: 
ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ 
Αριθμός ενεργά™ ατόμων 
Αριθμός συνταξιούχο™ 
Μέσος μισθός 
Μέσο κατά κεφαλήν προϊόν 
Μέσο ποσοστό εισφοράς για τις 
συντάξεις 
Ποσοστό μεταφοράς (σχέση μεταξύ 
μέσου μισθού και μέσης σύνταξης) ΑΡΧΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ 
Τα άτομα ηλικίας 20-59 ετών 
εξελίσσονται όπα>ς τα ενεργά 
Οι εξηντάρηδες εξελίσσονται όπως οι 
συνταξιούχοι (σύνταξη στα 60 για 
όλους) 
Όλα τα ενεργά άτομα είναι μισθωτοί 
Η παραγωγή προορίζεται αποκλειστικά 
για την πληρωμή μισθών και 
συντάξεα™ 
Μεταβλητή εξαρτώμενη από το μισθό 
και την παραγαιγή 
Καθορίζεται σε 0,75% (υποθέτουμε ότι 
η μέση σύνταξη είναι σταθερή, ίση με 
3/4 του μέσου μισθού) 
Τα προίπα αποτελέσματα του μοντέλου αυτού παρουσιάζονται στο ακόλουθο οχήμα. Δείχνουν, σε ετήσια 
βάση και κατά μέσο όρο για το σύνολο της Ένωσης, ποιο τμήμα της κατά κεφαλήν ετήσιας αύξησης της 
παραγατγικότητας θα επιβαρ\™θεί από τις αυστηρά δημογραφικές συνέπειες στις συντάξεις Κατά τα δέκα 
επόμενα έτη, η αναλογία αυτή θα παραμείνει σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα του παρελθόντος μεταξύ 
0,1% και 0,3%. Ωστόσο, μετά το 2005, οι δημογραφικές σ\™έπειες θα είναι εμφανέστερες, επηρεάζοντας 
πιθανότατα πάνω από το 0,5% ετησίως. Για να κατανοήσουμε καλύτερα την έκταση των παραπάνω, 
μπορούμε να τη συγκεκριμενοποιήσουμε παραθέτοντας τρεις υποθέσεις αύξησης του ΑΕΠ 
23 
Έστωσαν τρεις ενδεικτικές περιπτώσεις: ετήσια ανάπτυξη ίση με 1%, 2% και 3% από το>ρα μέχρι το 2025 
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του μοντέλου, η πραγματική αύξηση θα μειωνόταν αντίστοιχα, αφού 
αφαιρεθεί το "κόστος" της δημογραφικής επιβάρυνσης σε 0,5%, 1.5% και 2,5%· πρόκειται για όχι 
αμελητέο αποτέλεσμα 
Προφανώς, τα πρώτα αυτά αποτελέσματα εξαρτώνται από τις υποθέσεις που διατυπώθηκαν και οι 
οποίες, λόγω του συντηρητικού τους χαρακτήρα, σκιαγραφούν με σαφήνεια την τάξη μεγέθους τοτι 
προβλήματος. Η ολοκλήραχτη τουν εργασιοί™ στο πλαίσιο της μονογραφίας για τα αποτελέσματα της 
γήρανσης θα επιτρέψει την επαλήθευση της ευαισθησίας της τελικής αντίδρασης στις διάφορες 
παραμέτρους 
Σχήμα 15 
Απαιτούμενη αύξησί] της παραγωγικότητας για π/ν αντιμετώπιση των αναγκών που δημιουργεί η 
γήρανση 
Είναι σαφές ότι ο τρόπος με τον οποίο θα βελτιστοποιήσουμε την οικονομική και κοινοτική μας 
ανάπτυξη λαμβάνοντας υπόψη τις νέες αυτές συνθήκες αποτελεί ένα θέμα που τίθεται πάντα κατά 
προτεραιότητα. Θα μας χρησιμεύσουν πάρα πολύ κατάλληλα στοιχεία για την ποσοτική ανάλυση και για 
την ανάπτυξη μοντέλα™ με τα οποία θα εκτιμούμε τις συνέπειες τα™ διάφορα™ μεταβλητών στα διάφορα 
συστήματα. Έτσι θα μπορέσουμε να αξιολογήσουμε τις διάφορες διαθέσιμες επιλογές και να 
κατανοήσουμε σε ποιο βαθμό τα διάφορα δημογραφικά παρελθόντα στα κράτη μέλη εξαρτούν τις 
ιδιαιτερότητες τους, ιδίους στον τομέα της κοινοτικής προστασίας. 
Πρώτη παρουσίαση της ανάλυσης που θα πραγματοποιηθεί 
Το εν λόγω μοντέλο με τις μεταβλητές του αναπτύσσει διάφορες επιλογές που παρ'όλα αυτά 
προσαρτώνται σε πραγματικότητες. Είναι προφανές ότι εάν το μέσο ανά κεφαλή προϊόν είναι σταθερό, 
το αποτέλεσμα του μοντέλου θα προσαρτηθεί σε ένα πλαίσιο παραγωγικότητας με ισότητα απασχόλησης. 
Μεταβάλλοντας κατόπιν αυτή την παράμετρο θα μπορέσουμε να εξακριβώσουμε, στη βάση ενός δεδομένου 
δημογραφικού σεναρίου και σε μια συγκριτική προοπτική, το προς ποια κατεύθυνση αναμένεται να 
αυξηθεί η παραγωγικότητα για να συνεκτιμήσει τη δημογραφική εξέλιξη. Προφανώς, στην περίπτωση μας 
δεν πρόκειται για ένα μοντέλο που λαμβάνει υπόψη τον περίπλοκο χαρακτήρα τα™ οικονομικά™ 
αλληλεπιδράσεων, οι οποίες και θα πρέπει να συνεκτιμηθούν. Το πολύ απλοποιημένο αυτό μοντέλο, όμως, 
έχει το πλεονέκτημα ότι απομονώνει τον αυστηρά δημογραφικό αντίκτυπο της γήρανσης, αφού μετρά την 
επίδραση τα™ διακυμάνσεα™ τα™ εισόδα™/εξόδα™ σε δεδομένες κατηγορίες ηλικιών. 
Το μοντέλο που παρουσιάζουμε εδώ μας επιτρέπει να μεταβάλουμε τις 4 ανεξάρτητες παραμέτρους που 
περιλαμβάνει. Για να διασαφήσουμε τη χρήση του πρέπει να διευκρινίσουμε με ποιο τρόπο αυτές οι 
διάφορες παράμετροι θα ήταν δτ™ατόν να χρησιμοποιηθούν για να εκτιμήσουμε το πώς θα περιορίσουμε 
τα αναπόφετικτα αποτελέσματα της γήρανσης που μετρήσαμε και παρουσιάσαμε πρωτύτερα. 
μεταβολή των ποσοστών συμμετοχής 
Ως πράπη υπόθεση το μοντέλο διατηρεί την ισότητα ανάμεσα στις δημογραφικές εξελίξεις και. στις 
εξελίξεις του ενεργού πληθυσμού. Μεταβάλλοντας την παράμετρο που καθορίζει τον ενεργό πληθυσμό 
του μοντέλου, θα μπορέσουμε να μετρήσουμε το όφελος που θα αντλούσαμε από αύξηση ταη' ποσοστά™ 
συμμετοχής Κατόπιν το μοντέλο αναμένεται να συμπληρωθεί για να διακρίνει, μέσα στον ενεργό 
πληθυσμό, τους ανέργους από τους απασχολουμένους 
Σήμερα, ανάμεσα στα κράτη μέλη υπάρχοτ™ σημαντικές διαφοροποιήσεις όσον αφορά τη συμμετοχή Σε 
ορισμένα κράτη παρουσιάζονται τημηλά επίπεδα ποτι πλησιάζουν το 70%. ενώ σε άλλα τα ποσοστά μετά 
βίας ανέρχονται σε 58%. Αυτή η διαφορά σν™επάγεται ότι το περιθώριο έλιγμα™ γι' αυτή τη λύση θα 
παίξει με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την αφετηρία. Για το λόγο αυτό, η λύση ποτι συνίσταται στο 
να αυξήσουμε τη συμμετοχή θα πρέπει να μελετηθεί στην εθνική κλίμακα, όπου θα περιβληθεί με ειδική 
σημασία. Επιπλέον η ύπαρξη σημαντικών διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών αναφορικά με την 
απασχόληση απαιτεί εξέλιξη του μοντέλου για την εμβάθ\™ση αυτής της διάστασης. 
μεταβολή των ποσοστών των συνταξιούχων 
Επισήμους, η ηλικία στ™ταξιοδότησης στα περισσότερα κράτη μέλη είναι τα 65 έτη, αλλά στην πράξη 
είναι μάλλον τα 60 έτη. Εκ κατασκευής, το μοντέλο βασίζεται σε μια γενική ηλικία συνταξιοδότησης ίση 
με 60 έτη. Το πραπο ερώτημα ποτ» τίθεται είναι κατά πόσο μια αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης θα 
επηρεάσει την οικονομία και τα δημόσια οικονομικά, αν υποθέσουμε ότι ύπαρχοι™ αρκετές θέσεις για 
μια τέτοια αύξηση της απασχόλησης. Με βάση τις προίπες δοκιμές αυτή η λύση παρουσιάζει πολύ 
αποδοτικά αποτελέσματα βραχυπρόθεσμα δεδομένου ότι με αυτή κερδίζουμε σε δύο ταμπλώ. μειώνοντας 
τους συνταξιούχους ενώ ταυτόχρονα αυξάνουμε τα ενεργά άτομα. Ο αντίκτυπος μιας τέτοιας 
μετατόπισης επεκτείνεται λοιπόν πολύ πέρα από την απλή αύξηση τα™ ποσοστά™ συμμετοχής 
Το δεύτερο ερώτημα είναι με ποιον τρόπο πρέπει να αυξηθεί η σημερινή ηλικία συνταξιοδότησης αχπε 
να διατηρηθεί αμετάβλητη η δημογραφική αναλογία. Σύμφωνα με τις προσομοιώσεις, στο σύνολο της 
Ένωσης θα έπρεπε να αυξηθεί η ηλικία συνταξιοδότησης τουλάχιστον κατά έξι έτη σε σχέση με το 
σημερινό της επίπεδο. Αυτό δείχνει τα όρια της στιγκεκριμένης επιλογής. 
Σχήμα 16 
67 
59 Χαμηλή ^όθεση 
8 8 8 8 ο ο ο ο ο 
Δοκιμές για τη μεταβολή της ηλικίας συνταξιοδόΏίσης (ΰστε να αντισταθμιστεί η δημογραφική 
γήρανσιι 
μεταβολή της παραγωγικότητας 
Κατ' αρχάς θα ήταν δι™ατόν να πιστέψουμε ότι οι μελλοντικές δημογραφικές εξελίξεις θα ήταν δυνατόν 
να εξισορροπηθοι'™ με: μια αυξημένη παραγωγικότητα ως απόρροια της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών και 
νέα™ μορφών οργάναχ*ης της εργασίας. Το μοντέλο αποδεικνύει ότι μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα 
η άνοδος της αναγκαίας παραγα™ικότητας θα ήταν κατά πολύ ανώτερη σε σχέση με το παρελθόν ιδίοις 
ύστερα από το 2005 (σχήμα 15). Χωρίς ατιτήν την αύξηση της παραγωγικότητας, τα περιθώρια 
βελτίαχτης τα™ οικονομικών σι™θηκών για τις εργαζόμενες γενεές θα περιορίζονται όλο και περισσότερο, 
κατά τρόπο πραπόγνα)ρο. 
25 
μεταβολή των ποσοστών μεταφοράς 
Αυτή η λύση συνίσταται στο να αλλάξουμε τις πηγές χρηματοδότησης για την επιβάρυνση τα™ μη ενεργά™ 
ατόμων και όλο και περισσότερο εξετάζεται στο πλαίσιο εργασία'™ για το θέμα αυτό Εξάλλου συχνά 
τη συγκρίνουμε με τα πλεονεκτήματα που παρουσιάζει η μείαχ)η τα™ μη μισθολογικά™ δαπανών ιης 
εργασίας για να εξασφαλιστούν η ανταγα™ιστικότητακαι η ανάπτυξη και για να αυξηθεί η απασχόληση 
Σχηματικά οι ιδέες που συζητήσαμε στο πλαίσιο αυτής της επιλογής συνοψίζονται σε δύο σημεία 
αύξηση της βάσης τα™ καταβάλλοντα™ εισφορές Στους όρους του μοντέλου αυτό μπορεί να 
παρασταθεί με μεταβολές στις σχέσεις μεταξύ ενεργά™ και μη ενεργά™, 
αλλαγές στο επίπεδο τα™ ρυθμό™ μεταφοράς μεταξύ το™ συντάξεο™ και τα™ μισθα™ 
Αυτά τα δύο σημεία είναι δυνατόν να αξιολογηθούν από το μοντέλο. Σήμερα το μοντέλο προϋποθέτει 
ένα ποσοστό μεταφοράς ίσο με 75% και την υπόθεση ότι όλοι οι ενεργοί είναι μισθωτοί ενώ οι μισθοί και 
συντάξεις μοιράζονται την παραγαιγή τους. 
Θα είναι δυνατόν να παίξουμε πάνω σ' αυτές τις δύο υποθέσεις για να μετρήσουμε την ευαισθησία 
ανάμεσα στις μεταβολές του ποσοστού μεταφοράς και της βάσης τα™ καταβαλλόντων εισφορές αφενόςκαι 
των δημογραφικών αποτελέσματα™ αφετέρου 
Το σημερινό μοντέλο εξ ορισμού δεν προβλέπει παρά μόνον την επιλογή της "κατανομής"· επομένα>ς δεν 
επιτρέπει να υπολογίσουμε το αποτέλεσμα της γήρανσης σε ένα μικτό σύστημα ή σύστημα 
κεφαλαιοποίησης. Ωστόσο το μοντέλο παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι μπορεί να δαχιει μια σαφή ιδέα 
έστω και αν είναι απλουστευική, για τον αντίκτυπο της γήρανσης πάνω στις δαπάνες των συντάξεων και 
για τα όρια των διάφορων λύσεων που θα ήταν δυνατό να εξεταστούν για να μειωθεί αυτός ο 
αντίκτυπος. Εξάλλου πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι αυτή η προσέγγιση είναι συμπληρα>ματική τα™ 
λεπτομερειακοί™ αναλύσεο™ σχετικά με την κοινοτική προστασία που περιλαμβάνονται στην έκθεση της 
Επιτροπής "Η κοινοτική προστασία στην Ευρώπη". 
Οι δαπάνες για την υγεία 
Η εμπειρία δείχνει πόσο δύσκολο είναι να ελεγχθεί η αύξηση τα™ δαπανά™ για την υγεία Κατά το 
παρελθόν, η αύξηση αυτή πήγαζε από δύο μη δημογραφικούς παράγοντες: τη χρήση περισσότερο σύνθετο™ 
τεχνολογία™, και την αύξηση της κατανάλωσης ιατρικής περίθαλψης σε κάθε ηλικία (με την οποία ίσως 
συνδέεται η επιμήκυνση του χρόνου ζωής). 
Ορισμένες μελέτες πάνω στο θέμα εκτιμούν ότι το 60% των δαπανών για την υγεία ενός ατόμου 
επικεντρώνονται στο έτος που προηγείται του θανάτοτι του, όποια κι άν είναι η ηλικία του εν λόy<< 
ατόμου. Κατά συνέπεια, είναι ενδιαφέρον να εξετάσουμε την εξέλιξη του αριθμού το™ Οανάτα™ στο 
μέλλον, ώστε να εκτιμηθούν οι διακυμάνσεις το™ δαπανοί™ υγείας μελλοντικά 
Σύμφο™α με τη μέση υπόθεση, για την εξέλιξη του πληθυσμού, η δημογραφική γήρανση θα οδηγήσει σε 
εξέλιξη του αριθμού ετήσιο™ θανάτων από 3.725.000 που σημειώθηκαν το 1994, σε 4.375.000 περίπου το 
2025 Αυτό αντιστοιχεί σε σχετική αύξηση ίση με 17,5%, ποσοστό επί το οποίο το 60% των δαπάνα™ 
υγείας θα πολλαπλασιασθεί σε τριάντα χρόνια, απλά και μόνο λόγω το™ δημογραφικό™ συνέπεια™ 
26 
Σχήμα 17 
-« I I I I I I < > I I ) 1 Ι Ι Ι Ι ( ι < 
Περισσότεροι άνθρωποι στο τέλος της ζωής τους. 
Ένας δεύτερος παράγοντας που πρέπει να ληφθεί υπόψη σε σχέση με τη γήρανση, είναι η δυνητική 
αύξηση του αριθμού των εξαρτώμενων ατόμων. 
Ο υπολογισμός του απαιτεί σοβαρότερες έρε\™ες, Ωστόσο, ένας τρόπος προσέγγισης του φαινομένου 
είναι η μέτρηση της αύξησης, από σήμερα έως το 2025, των υπερηλίκων για τους οποίους γνωρίζουμε 
ότι υπάρχει αυξημένο ποσοστό κινδύνου λειτουργικής εξάρτησης. 
Όπως σαφώς προκύπτει όταν περιγράφουμε έναν παρόμοιο δείκτη, οι υπερήλικες είναι αυτοί που θα 
αυξηθούν κυρίως: ο αριθμός τους θα τριπλασιασθεί σε σχέση με τα σημερινά επίπεδα. 
Εάν αποδειχθεί ότι οι δαπάνες της υγείας συσχετίζονται, για την κατηγορία των ηλικιωμένο™, με την 
ηλικία τους, η τάση της δημογραφικής εξέλιξης θα αύξανε παραπέρα τις δαπάνες υγείας 
Σχήμα 18 
3.0 
2.5 
2.0 
1.5 
1.0 
0.5 
0.0 ΙΣυντελεστής 
διακύμανσης μετ,αξύ 
1995 και 2025 Ί 
>80 ετών 
Οι αριθμός των υπερηλίκων διπλασιάζεται η τριπλασιάζεται 
27 
Ορισμένες κοινωνικές πλευρές 
Εννοείται ότι η ποσοτική προσέγγιση στις συνέπειες της γήρανσης για την κοινα™ική προστασία απαιιεί 
την κατασκευή μοντέλλο™ με πολλές μεταβλητές που θα συνεκτιμούν τις μελλοντικές οικονομικές και 
δημογραφικές εξελίξεις Όμως σε. καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αγνοήσει την κοινο™ική διάσταση και 
την ποιοτική προσέγγιση η οποία θα είναι δυνατόν να στηριχθεί, μεταξύ άλλα™, στις εργασίες που έχει 
ολοκληρα>σει μέχρι σήμερα το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για τους Ηλικιωμένους Ορισμένες από αυτές 
τις εργασίες δείχνουν ότι υπάρχουν σημαντικές ανισότητες μεταξύ του πληθουμού τα™ ηλικιωμένα™ 
Επιπλέον, εντοπίζεται ότι οι ανισότητες αυτές είναι αυξανόμενες και σε στενή συνάφεια με τις διαφορές 
που ενυπάρχουν στις κονουνικές πολιτικές στο εσοπερικό της κάθε χώρας. Για παράδειγμα, οι διαφορές 
μεταξύ το™ εισοδήματα™ το™ εργαζόμενο™ και των εισοδήματα™ των συνταξιούχο™, ή ακόμη μεταξύ των 
εισοδήματα™ τοον ανδρό™ και το™ γυναικά™ συνταξιούχων, μεγαλώνουν. Δεδομένου ότι οι ανισότητες 
απειλούν την κοινοτική συνοχή, αποτελούν τρανή πρόκληση για τις σύγχρονες κοινωνίες 
Καθώς ο πληθυσμός γερνά, η σημερινή υποβάθμιση της απασχόλησης και η ανεργία για μεγάλο αριθμό 
πολιτών, τροποποιούν για πολλούς τις προϋποθέσεις δικαιώματος συνταξιοδότησης και θα ήταν δυνατόν 
να οδηγήσουν σε πιο έντονες ρήξεις ανάμεσα στους μελλοντικούς συνταξιούχους, ακόμη καινά 
συνεπαχθούν τον κοινο™ικό αποκλεισμό ορισμένο™ από αυτούς. Αραγε τι θα απογίνει στο πλαίσιο αυτό, 
το συμβόλαιο αλληλεγγύης ανάμεσα στις γενιές; 
Στο ατομικό επίπεδο, έχει αποδειχθεί ότι με την ηλικία, τα δίκτυα διαπροσωπικό™ σχέσεο™ εξασθενούν: 
απώλεια το™ επαγγελματικό™ διασυνδέσεα™, προοδευτική απώλεια φίλων της ίδιας ηλικίας, επίσης χηρεία 
- η οποία είναι εντονότερη στις γυναίκες λόγω των διαφορών στα ποσοστά θνησιμότητας Πέρα από τις 
δυσκολίες κοινοσνικής ένταξης ή αυτονομίας που προκαλούνται από αυτές τις αλλαγές στις σχέσεις, 
υπάρχουν και οι ανάγκες πολλά™ υπερήλικο™ σε θέματα στέγασης ή ψυχολογικής ή σωματικής βοήθειας. 
Δεν είναι επομένως περιττό να υπενθυμίσουμε ότι η αλληλεγγύη ανάμεσα στις γενιές εξακολουθεί να 
αποτελεί κινητήρια δύναμη στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Η αλληλεγγύη αυτή εκφράζεται όχι μόνο με τον 
μηχανισμό μεταφοράς μεταξύ των εισοδημάτων, αλλά επίσης με περισσότερο διακριτικούς τρόπους, ποτι 
είναι δύσκολο να καταγραφούν: για παράδειγμα, ο χρόνος που αφιερώνεται στη μέριμνα για τα 
εξαρτώμενα άτομα. Ακόμη και σε κοινο™ίες όπου οι οικογενειακοί δεσμοί φαίνεται να είναι εξαιρετικά 
ασθενείς, παρατηρήθηκε η σπουδαιότητα και η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων "εξ αποστάσεως", 
στις σχέσεις μεταξύ των γενεών Πρόκειται για ένα συσσουρευμένο επί έτη κεφάλαιο, τη διατήρηση του 
οποίου πρέπει να επιδιοόξουμε. 
28 
Συμπέρασμα 
Οι απόπειρες αυτές που επιχειρήσαμε για την ποσοτική εκτίμηση τα™ συνέπεια™ της δημογραφικής 
εξέλιξης εγγράφονται στην προέκταση το™ συμπεράσματα™ της Επιτροπής στο λευκό βιβλίο 
"Ανταγο™ιστικότητα, απασχόληση, ανάπτυξη" δεδομένου ότι υπογραμμίζουν την έκταση το™ συνεχά™ 
προσπάθεια™ που πρέπει να καταβληθούν μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα όσον αφορά την 
απασχόληση και την οικονομική ανάπτυξη, λόγο) της ό)θησης της δημογραφικής γήρανσης 
Σε αυτό το πλαίσιο ο στόχος της παρούσας έκθεσης είναι να συνεισφέρει ορισμένα στοιχεία 
προβληματισμού στο διάλογο ποτι ξεκίνησε η Επιτροπή σχετικά με το μέλλον της κοινα™ικής προστασίας 
και στην κατάστραχτη μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση 
Ένα από τα ζητήματα κλειδιά για την προσαρμογή του χρηματοοικονομικού βάρους το οποίο τίθεται από 
τη δημογραφία συνίσταται σε μια βελτιούμενη προσαρμογή της αγοράς εργασίας και της εκπαίδευσης στις 
ανάγκες που θέτει η εξέλιξη αυτή: η αγορά χειάζεται προσόντα τα οποία νά είναι πράγματι ανώτερα, και 
παρά να σκέφτεται κανείς την "μεία>ση τα™ δαπανά™*' θα ήταν αποδοτικότερο να σκέφτεται "επενδυτικά", 
δηλαδή επενδύσεις στο ανθρώπινο κεφάλαιο, οικονομικές επενδύσεις οι οποίες δημιουργούν θέσεις 
εργασίας, κοινοονικές επενδύσεις για την ενθάρρτ™ση της επαγγελματικής δραστηριότητας, κτλ 
Το ευρωπαϊκό κοινοτικό μοντέλο πρέπει επίσης να εξελιχθεί εάν θέλει να διατηρήσει τους θεμελιώδεις 
στόχους του. Πράγματι το μοντέλο αυτό αναπτύχθηκε μέσα σε ένα πλαίσο μαζικής παραγωγής και 
σταθερότητας των θέσεων εργασίας και των προσόντων καθώς και εμπορικό™ μοντέλλο™, οικογενειακό™ 
δομό™ καθώς και πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, προϋποθέσεις ποτι δεν ισχύουν πλέον σήμερα 
Τεράστιες αλλαγές έχουν σημεια)θεί στη διάρκεια του αιό™α όσον αφορά την τεχνολογία, τις 
ειδικεύσεις,την ισότητα τα™ ευκαιρία™ ανάμεσα στα φύλα και τις κοινοτικές κατηγορίες 
Επειδή η δημογραφική προοπτική συμβάλλει στο να τοποθετηθούν όλοι αυτοί οι τομείς μέσα σε μια 
μεσοπρόθεσμη και μακροχρόνια προοπτική, η Ευραιπαίή Επιτροπή προτίθεται να συνεχίσει τις 
προσπάθειες της στον τομέα αυτής της επιστήμης και επιθυμεί μεταξύ άλλο™ να εντατικοποιήσει τη 
συνεργασία της με τις εθνικές υπηρεσίες σε επιστημονική βάση. Ατιτή η στινεργασία, που πρέπει να 
αναπτυχθεί στο πλαίσιο τοον διαθέσιμο™ πόρο™, αναμένεται να καλύψει ένα σύνολο σαφώς 
καθορισμένο™ στόχο™ όπακ; η σύγκριση το™ μεθοδολογιοί™, η βελτίοχιη τα™ μοντέλλων και η ενίσχυση 
της βάσης στατιστικό™ στοιχείο™. 
Μια τέτοια συνεργασία αναμένεται να παραγάγει σημαντικά αποτελέσματα και αναμένεται να επιτρέψει 
να αυξήσουμε τη γνοσση μας για τον αντίκτυπο της δημογραφικής εξέλιξης στις πολιτικές 
απασχόλησης, της κοινο™ικής πολιτικής και πολυάριθμο™ άλλο™ πολιτικών τομέων, 
να ενθαρρύνουμε τις συζητήσεις μέσα στην Ένοοση με όλους τους ενδιαφερόμενους παράγοντες 
για τις συνέπειες το™ δημογραφικό™ αλλαγό™. 
Ο κύριος στόχος αυτής της μεθόδου είναι να εξοπλιστούν τα κράτη μέλη με ένα πλαίσιο αναφοράς που 
θα μπορεί να εξασφαλίσει πιο αποτελεσματικές συγκρίσεις και το αναγκαίο υλικό για μια αυξημένη 
επιστημονική σι™εργασία. 
29 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
Συγκριτικοί δείκτες των συνεπειών της γήρανσης στις διάφορες χώρες 
31 

33 
[ ε αλί α Λουξεμβούργο 
0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ 
Κάτω Χώρες Πορτογαλία 
0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ 
Ισπανία Σουηδία 
0-19 20-59 60+ 0-19 20-59 60+ 
Ηνωμένο Βασίλειο 
0-19 20-59 60+ 
31 
35 
Ιταλία 
#ε^ά|*Ι<>:·; υψηλής., '.., 
υπόθεσης / 
Σενάρχο χαμηλής 
υπόθεσης 
mt+H+H-l-H+tl+l·! 
Κάτω Χώρες 
Σενάρχο υψηλής 
υπόθεσης 
Σενάρχο χαμηλής 
υπόθεσης 
5- ••:** CM fvl 
re S 8 :| 1.2% j 
1.0% ί 
0.8% 
0.6% 4: 
0.4% 
0.2% f 
0.0% 
-0.2% 
-0.4% Λου ξ ε μβουργο 
Σενάρχο χαμηλής 
υπόθεσης 
ενάρχο υψηλής 
Πορτογαλία 
Σενάρχο υψηλής 
υπόθεσης 
Σενάρχο 
χαμηλής υπό θέσης 
5 8 8 
-0.4% ι 
1.2% τ 
1.0% 
0.8% 
0.6% 4 
0.4% 
0.2% 
0.0% 
-0.2% <* 
-04% Ισπανία 
Σενάρχο υψηλής 
υπόθεσης Σουηδία 
Η-ΙΙ-Η-+++++Η-Η 
q> CO qo φ Λ Ô Σενάρχο χαμηλής 
υπόθεσης 
ΤΜΊ lin Η4TH+f f+44-Η-Η 
co r^- »- ti) Σενάρχο υψηλής 
υπόθεσης 
ενάρχο 
χαμηλής υπόθεσης 
1 Γ"Τ'Τ'Τ"Ι**Ί"Τ*Τ Ήτ ΓΤ,τ'τ-νΤ*Τ*,Γ",Γ'τ,ΤΜ''τ Ί 
fi 
« 8 S β 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Σενάρχο υψηλής 
υπόθεσης 
Σενάρχο 
μηλής υπόθεσης 
% 

ISSN 0254-1483 
COM(96) 60 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 05 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-072-GR-C 
ISBN 92-78-00609-2 
Υπηρεσία Επίσημων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο 
3*