Γνωμοδότηση για την ετήσια οικονομική έκθεση 1994 (94/C 195/17)

Στις 6 Απριλίου 1994 η Επιτροπή ζήτησε τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ετήσια οικονομική έκθεση 1994.

Το τμήμα οικονομικών, δημοσιονομικών και νομισματικών υποθέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 12 Απριλίου 1994 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Giacomelli.

Κατά την 315η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 27ης Απριλίου 1994), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με μεγάλη πλειοψηφία και 16 αποχές.

1. Η ετήσια οικονομική έκθεση 1994 της Επιτροπής - προβλέψεις και εισηγήσεις

1.1. Σύμφωνα με την άποψη που εκφράζει η Επιτροπή στην ετήσια οικονομική έκθεσή της του 1994, η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών υπήρξε η σοβαρότερη που πέρασε η Ευρώπη την τελευταία πεντηκονταετία. Συνέπειά της ήταν η απώλεια 3 εκατομμυρίων θέσεων απασχόλησης (λαμβανομένων, επίσης, υπόψη των νέων γερμανικών κρατιδίων). Πάντως, φαίνεται ότι η κατιούσα φάση της κρίσης έχει λήξει. Αν αποφευχθούν σφάλματα κατά την άσκηση της πολιτικής που θα ακολουθηθεί (επιτόκια, δημοσιονομικά ελλείμματα, εξέλιξη των μισθών, πληθωρισμός), μπορεί να αναμένεται ανάκαμψη. Το Λευκό Βιβλίο «Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση» και η σύσταση του Συμβουλίου για τους «Γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών (1)» της 22ας Δεκεμβρίου 1993, έγγραφο στο οποίο αναφέρεται η Επιτροπή σε πολλά σημεία της οικονομικής της έκθεσης, υποδεικνύουν μια σειρά δράσεων που πρέπει να αναπτυχθούν, προκειμένου να καταστήσουν την κοινοτική οικονομία περισσότερο ανταγωνιστική και δυναμική και να συμβάλουν στον περιορισμό και εν συνεχεία στη μείωση της ανεργίας.

1.1.1. Σύμφωνα με την έκθεση, η ουσιαστική μείωση της ανεργίας προϋποθέτει αρκετά ισχυρή ανάπτυξη, ικανή να δημιουργήσει θέσεις εργασίας για πολλά χρόνια. Τούτο απαιτεί αποφασιστικές προσπάθειες διαρθρωτικής αναπροσαρμογής και συνετή μακροοικονομική διαχείριση. Η διαρθρωτική αναπροσαρμογή θα αποβλέπει να καταστήσει αποτελεσματικότερη την αγορά εργασίας και να αλλάξει διάφορες όψεις του «συστήματος απασχόλησης», έτσι ώστε η ανάπτυξη να συμβάλει στη δημιουργία θέσεων εργασίας. Το Λευκό Βιβλίο προσφέρει στο σχετικό θέμα λύσεις πολλά υποσχόμενες. Σύμφωνα με αυτό, επιβάλλονται ενεργοί πολιτικές απασχόλησης, προκειμένου να αποφευχθεί η μετατροπή της σημερινής συγκυριακής ανεργίας σε διαρθρωτική ανεργία, που είναι πολύ δυσκολότερο να καταπολεμηθεί. Τονίζεται η εφαρμογή μιας βελτιωμένης επαγγελματικής κατάρτισης, προκειμένου να διατηρηθούν, και μάλιστα να αυξηθούν, τα επαγγελματικά προσόντα όσων έχασαν, χάνουν ή κινδυνεύουν να χάσουν τη θέση εργασίας τους.

1.2. Η ανάκαμψη θα έπρεπε να βασίζεται στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης η οποία θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης εκ μέρους των καταναλωτών και την ανάκαμψη των επενδύσεων. Οι επενδύσεις θα πρέπει να ενθαρρυνθούν από τα αποτελέσματα του Γύρου της Ουρουγουάης, τα οποία δεν θα γίνουν αμέσως αισθητά, αλλά θα μπορέσουν να διαδραματίσουν ένα ρόλο, υποστηριζόμενες και από την αναζωογόνηση της οικονομίας στις ΗΠΑ και τον Καναδά. Νέες μειώσεις των επιτοκίων θα μπορούσαν να στηρίξουν την ανάκαμψη.

1.3. Πάντως, άλλες εκτιμήσεις επιβάλλουν σύνεση, όπως π.χ., το ύψος των επιτοκίων που δεν είναι βέβαιο ότι θα συνεχίσει να μειώνεται και το υψηλό επίπεδο ανεργίας, το οποίο δεν πρόκειται να ελαττωθεί πριν το 1996, το ενωρίτερο. Εξάλλου, παρατηρείται μια τάση επιφύλαξης και φόβου εκ μέρους των κρατών μελών που επιθυμούν να συμμετάσχουν στην τελική φάση της ΟΝΕ και τα οποία ανησυχούν ότι δεν θα είναι σε θέση να τηρήσουν τα κριτήρια (δημοσιονομικό έλλειμμα, πληθωρισμός, δημόσιο χρέος). Πάντα, σύμφωνα με την ετήσια οικονομική έκθεση 1994 της Επιτροπής, η επιβεβαίωση των πρώτων ενδείξεων της ανάκαμψης εξαρτάται, σε ορισμένες χώρες, από τον έλεγχο του πληθωρισμού και, στο σύνολο των κρατών μελών, από μια συγκρατημένη αύξηση των μισθών καθώς και από τον έλεγχο και τη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων.

1.4. Τα στοιχεία στα οποία βασίζεται η έκθεση της Επιτροπής είναι, ουσιαστικά, τα στοιχεία που ανακοινώθηκαν το Νοέμβριο 1993, με μια ελαφρά άνοδο του επιπέδου της ανεργίας. Εξάλλου, επιβεβαιώνεται ότι η αναμενόμενη ελαφρά ανάπτυξη δεν θα έχει ως συνέπεια τη μείωση της ανεργίας. Αυτό που μπορεί να ελπίσει κανείς, στην καλύτερη περίπτωση, είναι να σταματήσει η επιδείνωση της κατάστασης, από το 1996 και το εξής.

Βασικά στοιχεία199319941995

ΑΕΠ P 0,3+ 1,3+ 2,1Ιδιωτική κατανάλωση P 0,1+ 0,3+ 1,3Ανεργία

(% του ενεργού πληθυσμού)10,611,211,3(Δεκέμβριος 1993 10,9 %)

1.5. Όσον αφορά τη νομισματική πολιτική, η Επιτροπή συνιστά στις κεντρικές τράπεζες να ευνοήσουν τη μείωση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων. Έχει πρωταρχική σημασία να συνεχιστεί η πρόοδος προς την κατεύθυνση της εξάλειψης της σύγκρουσης μεταξύ του στόχου της σταθερότητας και της εξέλιξης των μισθών και των εθνικών προϋπολογισμών. Αν χρειαστεί, τα χαμηλά επιτόκια θα μπορούσαν να μειωθούν ακόμη περισσότερο απ'ό,τι προβλέπεται.

1.6. Αυτό έχει μεγάλη σημασία, πολύ περισσότερο που η νομισματική πολιτική στην Κοινότητα δεν έχει ακόμη χαλαρώσει αρκετά, ώστε να μπορεί να συμβιβασθεί με μια ισχυρή αναζωογόνηση της οικονομικής ανάπτυξης, αν ληφθεί κυρίως υπόψη η πιθανότητα μιας περιοριστικής δημοσιονομικής πολιτικής σε αρκετά από τα κράτη μέλη κατά το 1994 και μετά από αυτό.

1.7. Επίσης, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η αισθητή μείωση των επιτοκίων στην Ευρώπη κατά τα τέλη του 1993 δεν οφειλόταν μόνο στη μείωση του πληθωρισμού αλλά και στις ευνοϊκές προοπτικές όσον αφορά τη μεσοπρόθεσμη παγίωση του προϋπολογισμού.

1.8. Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ του ύψους των επιτοκίων, των ελλειμμάτων του προϋπολογισμού και των προοπτικών οικονομικής ανάπτυξης. Μία συνεχής πτωτική τάση των επιτοκίων και η συνακόλουθη βελτίωση των δυνατοτήτων οικονομικής ανάπτυξης θα διευκολύνουν τη μείωση των ελλειμμάτων του προϋπολογισμού υπό την έννοια των «Γενικών προσανατολισμών» και των κριτηρίων σύγκλισης.

2. Η επικρατούσα κατάσταση

2.1. Ορισμένοι «αξιόπιστοι δείκτες» που δημοσιεύτηκαν στα μέσα Φεβρουαρίου παρουσιάζουν, σε σχέση με τη βάση 100 του 1985, μια ανάκαμψη μεταξύ Οκτωβρίου και Δεκεμβρίου 1993 από P 23 σε P 19 για τη βιομηχανική παραγωγή, από P 44 σε P 38 για τις κατασκευές και από 96,8 σε 97,5 για το γενικό οικονομικό κλίμα. Στάσιμη παραμένει η κατανάλωση μετά από ανάκαμψη κατά 2 βαθμούς το Σεπτέμβριο.

2.2. Η Επιτροπή συχνά υπογραμμίζει την αναγκαιότητα να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη των οικονομικών παραγόντων, προκειμένου η ανάπτυξη της ζήτησης και η βελτίωση του επιπέδου επενδύσεων να μπορέσουν να δημιουργήσουν μια καινούργια ανάπτυξη. Όμως η εμπιστοσύνη αυτή εξαρτάται πρώτα απ'όλα από τις προοπτικές απασχόλησης για τους πολίτες: ο άνδρας ή η γυναίκα που φοβάται μη χάσει την εργασία του/της, δεν αναλαμβάνει παρά τις ελάχιστες δυνατές υποχρεώσεις στην οικονομική συμπεριφορά του/της. Με άλλα λόγια, ο καθένας έχει την τάση να μειώνει τις καταναλωτικές του δαπάνες και να μεταθέτει στο μέλλον τα επενδυτικά του σχέδια. Η ίδια αντίδραση παρατηρείται στην περίπτωση ενός επιχειρηματία που δεν θεωρεί ότι υπάρχουν καλύτερες προοπτικές πώλησης που να μπορούν να δικαιολογήσουν τυχόν επενδυτικές δαπάνες εκ μέρους του.

2.3. Ο πολίτης καταφεύγει σε μια αποταμίευση ασφαλείας, την οποία ιδιοποιούνται εκ των προτέρων τα δάνεια του δημοσίου. Το κράτος, για να καλύψει τις χρηματοδοτικές του ανάγκες, επιβαρύνει τη φορολογία και κάνει έκκληση στην αποταμίευση, αλλά φυσικά, για πολιτικούς λόγους, δίνει προτεραιότητα στις καταναλωτικές δαπάνες αντί να ενισχύσει τις επενδυτικές πρωτοβουλίες. Όμως οι ανάγκες στον τομέα των έργων υποδομής παραμένουν σημαντικές σε όλα τα κράτη μέλη.

2.4. Όσον αφορά τη βραχυπρόθεσμη οικονομική εξέλιξη, τα αριθμητικά στοιχεία που διαθέτουμε σήμερα δημιουργούν προσδοκίες για μια ανάπτυξη της τάξης του 1 έως 1,25 % το 1994 και του 2 % το 1995. Όσο για την εφαρμοζόμενη οικονομική πολιτική από τα κράτη μέλη μέχρι τώρα, θα πρέπει να συγκρίνουμε τις τρέχουσες εξελίξεις με τις συστάσεις που περιλαμβάνονται στους «Γενικούς προσανατολισμούς». Αν και εκδηλώνονται φόβοι σχετικά με τον πληθωρισμό, οι υφιστάμενες τάσεις είναι μάλλον καλές σύμφωνα με την Επιτροπή: προοπτική ενός ποσοστού πληθωρισμού της τάξης του 2 % έως 3 % για το 1996, πιο μετριοπαθής μισθολογική εξέλιξη από το Νοέμβριο 1993 και εξής. Στο δημοσιονομικό τομέα εντούτοις, η ασθενής οικονομική ανάπτυξη έχει προφανώς αντίκτυπο στους εθνικούς προϋπολογισμούς, έτσι ώστε, ενώ οι δαπάνες διαρκώς αυξάνονται, δεν υπάρχει προοπτική βελτίωσης.

2.5. Είναι αναμφίβολα ακριβές ότι η ανόρθωση της οικονομίας που διαβλέπουμε παραμένει ακόμη σε επίπεδα πολύ χαμηλά ώστε να προκαλέσει μείωση της ανεργίας. Ενώ οι δείκτες δημιουργούν την εντύπωση ότι η κρίση έφθασε στο αποκορύφωμά της στα τέλη του 1993, η ανάκαμψη που αναγγέλλουν προμηνύει εντούτοις μία αργή ανάπτυξη που δεν θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας, έτσι ώστε η ανεργία που κυμαινόταν σε ποσοστά της τάξης του 10,9 % τον Ιανουάριο, αναμένεται να ανέλθει σύμφωνα με ορισμένες πηγές στο 12 % κατά το τρέχον έτος (σε 11,5 % έως τα μέσα του 1995 σύμφωνα με τις προβλέψεις της Επιτροπής του Νοεμβρίου 1993).

2.6. Το Λευκό Βιβλίο συνιστά να επωφεληθούμε από τη νέα ανάπτυξη προκειμένου τα ελλείμματα του προϋπολογισμού του 1996/1997 να μειωθούν στο επίπεδο που προβλέπεται από το Μάαστριχτ, και αυτό στα περισσότερα τουλάχιστον κράτη.

2.7. Αν η προσδοκώμενη ανάκαμψη επιβεβαιωθεί ως προάγγελος μιας διαρκούς ανοδικής τάσεως, θα πρέπει να επωφεληθούν από αυτή τα κράτη μέλη.

2.7.1. Γεγονός πάντως είναι ότι, λόγω της σοβαρής κρίσης που πλήττει την ευρωπαϊκή οικονομία, το κριτήριο αναφοράς του 3 % του ΑΕΠ για το δημόσιο έλλειμμα, έχει ξεπεραστεί από πολλά κράτη μέλη. Στην έκθεση της Επιτροπής για το ποσοστό της επιτευχθείσας σύγκλισης, ο αντίκτυπος της περιόδου ύφεσης 1990-1993 στα ευρωπαϊκά δημόσια ελλείμματα υπολογίζεται στο 2,2 % του ΑΕΠ. Η ΟΚΕ συμπεραίνει απ'αυτό ότι μία οικονομική πολιτική ανάκτησης της χαμένης ανάπτυξης και παραγωγής π.χ. μέσα στα 4 επόμενα χρόνια, και μέσα σε ευρωπαϊκά πλαίσια, θα μπορούσε να μειώσει αναλογικά το ευρωπαϊκό δημόσιο έλλειμμα από 6,4 % σε 4,5 % του ΑΕΠ. Μία παρόμοια πολιτική ανάπτυξης θα μπορούσε επίσης να έχει σημαντική συμβολή στην κάμψη της τάσης της ανεργίας.

2.7.2. Εξάλλου, τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνήσουν για τις «διαρθρωτικές» πλευρές των ελλειμμάτων του προϋπολογισμού. Το μέγεθος όμως των «διαρθρωτικών» προσπαθειών πρέπει να καθορισθεί αφού ληφθεί υπόψη ο κίνδυνος μιας υπερβολικά βραχυπρόθεσμης προσπάθειας να οδηγήσει σε μια αβέβαιη και μάλιστα ανεπαρκή αποκατάσταση της ευρωπαϊκής συγκυρίας.

2.8. Όσον αφορά το εμπορικό ισοζύγιο, το αρνητικό υπόλοιπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μειώνεται. Αυτό, εντούτοις, οφείλεται κατ'αρχήν στην ελάττωση των εισαγωγών, λόγω της κρίσεως, αλλά επίσης και σε κάποια αύξηση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, που οφείλεται στην ανατίμηση του δολλαρίου και του γιεν, καθώς και στην ανάκαμψη της οικονομίας ορισμένων τρίτων χωρών.

2.9. Το κοινοτικό δυναμικό ανάπτυξης παρουσιάζεται πολύ ασθενές γιατί βασίζεται σε ποσοστό επενδύσεων 19 % του ΑΕΠ, που δεν μπορεί να δημιουργήσει ανάπτυξη μεγαλύτερη του 2 %, ποσοστό που δεν επαρκεί για να υπάρξουν ελπίδες για σημαντική μείωση, δηλαδή μεσοπρόθεσμη απορρόφηση της ανεργίας. Το Λευκό Βιβλίο υποδεικνύει ότι αυτό το ποσοστό επενδύσεων πρέπει να φθάσει το ποσοστό του 23 % έως 24 % του ΑΕΠ το 2000 για να συνεπιφέρει μια ανάπτυξη ικανή να συντείνει σε μείωση της ανεργίας. Δεν πρέπει να λησμονούμε εν τω μεταξύ ότι οι μισθολογικές αυξήσεις και το επίπεδο αυτοχρηματοδότησης των επενδύσεων εξαρτώνται από την αύξηση της παραγωγικότητας. Οι νέες επενδύσεις πρέπει να χρησιμεύουν για τη δημιουργία θέσεων εργασίας, αλλά πρέπει να αναμένεται ότι θα προσανατολίζονται επίσης, με στόχο την ανταγωνιστικότητα, προς μια μεγαλύτερη χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών που θα επιτρέψει τη λήψη μέτρων αναδιάρθρωσης και ορθολογικής οργάνωσης. Η βελτίωση της κατάστασης της απασχόλησης θα βασίζεται, στην περίπτωση αυτή, στην εντατικοποίηση των προσπαθειών επαγγελματικής κατάρτισης και συνεχούς εκπαίδευσης.

2.10. Τα κράτη μέλη θα έπρεπε επίσης να είναι σε θέση να εξασφαλίζουν επαρκή αποταμίευση ώστε να καλύπτουν τις επενδυτικές τους δαπάνες. Το σταθερό ύψος της ιδιωτικής αποταμίευσης πρέπει να παροτρύνει τα κράτη να μειώνουν τις τρέχουσες δημόσιες δαπάνες προς όφελος των παραγωγικών επενδύσεων, να συμβάλλουν στη δημιουργία εθνικής αποταμίευσης και να αποφεύγουν την προσφυγή στο ξένο κεφάλαιο. Μία ορισμένη μείωση του ποσοστού του ΑΕΠ που αντιπροσωπεύουν οι δημόσιες δαπάνες, που φθάνουν κατά μέσο όρο το 50 % του ΑΕΠ περίπου, και υπερβαίνουν κατά πολύ τα επίπεδα των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας, θα ευνοούσε αναμφίβολα την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών της Κοινότητας. Η ιδιωτικοποίηση των δημόσιων και κοινωνικών δαπανών δεν πρέπει να αποτελεί απειλή για τις βασικές αρχές των κοινωνικών συστημάτων στην Ευρώπη, έστω και αν χρειαστεί να ελέγχεται η αποτελεσματικότητα και η χρήση των δαπανών αυτών.

2.11. Επίσης, η μείωση του ρόλου του δημοσίου τομέα στην ευρωπαϊκή οικονομία - με υπερβολικά δύσκαμπτους νομοθετικούς περιορισμούς - θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων. Τέλος, η ευαισθητοποίηση του δημόσιου τομέα ως προς τα τρέχοντα προβλήματα θα συνεπιφέρει, εάν πράγματι ακολουθηθεί η σύσταση της 22ας Δεκεμβρίου 1993 για τους «Γενικούς προσανατολισμούς», ευεργετικό αποτέλεσμα με ελάφρυνση των δημοσίων οικονομικών προς όφελος της προώθησης των δημοσίων επενδύσεων.

2.12. Η πολιτική που συνιστά το Λευκό Βιβλίο στηρίζεται επίσης στην εφαρμογή των «Γενικών προσανατολισμών». Στο πλαίσιο αυτό, οι προτάσεις για τα μεγάλα δίκτυα υποδομών έχουν σημασία και σε εθνικό επίπεδο, τόσο όσον αφορά την απασχόληση, όσο και όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα.

2.12.1. Είναι λυπηρό το γεγονός ότι ούτε τα κοινοτικά προγράμματα και συνεπώς ούτε και τα εθνικά προγράμματα εγκρίθηκαν ακόμη, πιθανόν λόγω των διαφορών απόψεων που υπάρχουν σχετικά με τη χρηματοδότηση στο Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων. Κατά μια πρόσφατη ανεπίσημη συνεδρίαση του Συμβουλίου, οι υπουργοί οικονομικών συμφώνησαν με την επιλογή προγραμμάτων προτεραιότητας, χωρίς ωστόσο να διευκρινίσουν πώς θα χρηματοδοτηθούν τα προγράμματα αυτά. Η ΟΚΕ ελπίζει ότι οι υπουργοί οικονομικών θα επιλύσουν σύντομα αυτό το πρόβλημα χρηματοδότησης.

3. Το διεθνές περιβάλλον

3.1. Η κατάληξη του Γύρου της Ουρουγουάης μέσα στα προβλεπόμενα πλαίσια, είναι ενθαρρυντική για την εξέλιξη των διεθνών συναλλαγών. Ο κίνδυνος να σημειωθεί ένα νέο κύμα προστατευτισμού στη διεθνή οικονομία κατέστη δυνατόν να αποφευχθεί την τελευταία στιγμή. Αν και δεν πρέπει να περιμένουμε θαύματα όσον αφορά την ανάπτυξη που θα επακολουθήσει μετά την αναδιαπραγμάτευση της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (ΓΣΔΕ), φαίνεται να διαγράφεται ο κίνδυνος μιας χειροτέρευσης του εμπορικού κλίματος που συνεπιφέρει επιδείνωση της όλης οικονομικής κατάστασης. Η συμφωνία παραμένει ασαφής, για ορισμένους τομείς, αλλά παγιώνει και ενισχύει τους υπάρχοντες κανόνες. Παραμένει ακόμη να εξευρεθούν λύσεις σε ορισμένα επίμαχα θέματα (οι οικονομικές υπηρεσίες ΗΠΑ/Ευρώπης, η αντιστάθμιση στον κλωστοϋφαντουργικό τομέα κλπ.) καθώς και σε τομείς που δεν συμπεριλαμβάνονται, όπως ο αεροναυπηγικός και ο οπτικοακουστικός τομέας. Ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας Sutherland αναγνώρισε ότι θα ήταν αντιρεαλιστικό να πιστέψουμε εκ των προτέρων σε μια τέλεια αρμονία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών κατά την υπογραφή της συμφωνίας.

3.1.1. Η ΟΚΕ τονίζει ότι πρέπει να εφαρμόζονται οι συμβάσεις που έχουν υπογραφεί στα πλαίσια του ΔΟΕ σε όλες τις σχέσεις με τις τρίτες χώρες. Ζητά από τα κράτη μέλη που δεν έχουν ακόμη επικυρώσει μία ή περισσότερες από τις συμβάσεις αυτές να σπεύσουν να την (ή τις) επικυρώσουν.

3.1.2. Στα πλαίσια αυτά, και τούτο αφορά κυρίως τα κράτη της Νοτιοανατολικής Ασίας, η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για την έλλειψη από τις συμφωνίες της ΓΣΔΕ οποιασδήποτε κοινωνικής ρήτρας που θα έτεινε στην αποτροπή καταστάσεων αθέμιτου ανταγωνισμού εκ μέρους κρατών που προσφέρουν προϊόντα που δεν έχουν επιβαρυνθεί από δαπάνες κοινωνικής προστασίας των εργαζομένων ή για τα οποία έχει χρησιμοποιηθεί η εργασία παιδιών.

3.1.3. Η ΟΚΕ καταλήγει έτσι να αναρωτηθεί εάν η Κοινότητα θα μπορεί για καιρό ακόμα να αποδέχεται την εφαρμογή των κανόνων της ΓΣΔΕ και τον ελεύθερο ανταγωνισμό που αποτελεί τη βασική τους ιδέα, στην περίπτωση χωρών που δεν σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, που εμποδίζουν την εισαγωγή προϊόντων και υπηρεσιών από κράτη μέλη της ΕΕ, και που αγνοούν την κοινωνική ασφάλεια των εργαζομένων, και δεν εφαρμόζουν τις ελάχιστες προδιαγραφές σε θέματα περιβάλλοντος, χωρίς εξάλλου η μεγάλη ανάπτυξη την οποία συνεπιφέρει αυτή η συμπεριφορά τους να οδηγεί σε αξιοσημείωτη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των λαών τους.

3.1.4. Οι κανόνες της ΓΣΔΕ δεν επιτρέπουν αυτή τη στιγμή την εφαρμογή συμβάσεων που έχουν υπογραφεί στα πλαίσια της ΔΟΕ για να αποφεύγονται καταστάσεις αθέμιτου ανταγωνισμού. Εξάλλου, δεν επιτρέπουν να λαμβάνονται υπόψη απαιτήσεις σε θέματα περιβάλλοντος ή ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Γι'αυτό, μετά την επίσημη υπογραφή της συμφωνίας στο Μαρακές στις 15 Απριλίου 1994, πρέπει να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα, ώστε όλες οι μέριμνες οικολογικής, κοινωνικής και νομικής φύσεως να περιλαμβάνονται στις προτεραιότητες της νέας Παγκόσμιας Οργάνωσης Εμπορίου που θα διαδεχθεί την ΓΣΔΕ από την 1η Ιανουαρίου 1995 και μετά.

3.2. Υπάρχουν ακόμη αρκετά εμπόδια μεταξύ των εταίρων και, ακόμη και σε θέματα που φαίνεται ότι έχουν διευθετηθεί, η αποστασιοποίηση του ενός μπορεί να προκαλέσει την αντανακλαστική αντίδραση του άλλου. Ιδιαίτερα, οι πρόσφατες έριδες μεταξύ ΗΠΑ και Ιαπωνίας συντηρούν τους φόβους για κατά τόπους προσφυγή σε διμερή προσέγγιση και για οπισθοδρόμηση σε θέσεις κρατικού προστατευτισμού. Οι Αμερικανοί επισείουν αυτή τη στιγμή την απειλή επαναφοράς του «υπεράρθρου 301» του νόμου τους για το εμπόριο, τόσο στις σχέσεις τους με την Ιαπωνία, όσο και όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, προς όφελος της ανοικτής σ'όλο τον κόσμο οικονομίας της, θα πρέπει να επαγρυπνεί διαρκώς για την τήρηση των αρχών που έχουν συμφωνηθεί.

3.3. Αν εξαιρέσουμε τα μάλλον ενθαρρυντικά αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί στην Τσεχία, την Πολωνία, την Ουγγαρία και την Σλοβενία, οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης καταφέρνουν με πολύ μεγάλη δυσκολία να προσαρμοσθούν στα νέα δεδομένα μιας οικονομίας που προσανατολίζεται προς μία οικονομία της αγοράς. Οι περισσότερες από τις χώρες αυτές αντιμετωπίζουν αρνητική ανάπτυξη. Η Κοινότητα δεν μπόρεσε να χαράξει μια στρατηγική που να επιτρέπει πιο ενεργό συμμετοχή στην εξελικτική πορεία των χωρών αυτών. Ακόμη και αν κάποτε χαράξει μια τέτοια στρατηγική, οι θετικές επιπτώσεις για τη δική της οικονομία θα γίνουν αισθητές μετά από κάποιο διάστημα. Εξάλλου, ενόψει των τεράστιων αναγκών και της πολιτικής αβεβαιότητας που επικρατεί στη Ρωσία και στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, η Κοινότητα, που έχει και η ίδια βυθιστεί σε μια φάση οξύτατης ύφεσης και που πρέπει να αφιερώσει το μέγιστο των πόρων της στην αναζωογόνηση του δικού της αναπτυξιακού ρυθμού, δεν μπορεί προς στιγμήν να αναλάβει περισσότερες ενέργειες από όσες προβλέπονται στο πλαίσιο των συμφωνιών συνεργασίας και σύνδεσης. Η Κοινότητα πρέπει προφανώς να ανοίξει τα σύνορά της στα προϊόντα που προέρχονται από τις χώρες αυτές, αλλά, σε περίπτωση που μορφές αθέμιτου ανταγωνισμού θέσουν σε κίνδυνο ορισμένους τομείς δραστηριότητας, δεν θα πρέπει να διστάσει να χρησιμοποιήσει τα κατάλληλα εμπορικά μέσα.

3.4. Πρόσφατες κοινοτικές πρωτοβουλίες για χρηματοδότηση σχεδίων στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης φαίνονται να σηματοδοτούν τη βούληση να σημειωθεί πρόοδος προς τη σωστή κατεύθυνση. Η ΟΚΕ θα επανέλθει στα στοιχεία που φαίνονται να προαναγγέλλουν νέες εξελίξεις, μόλις υπάρξουν πιο χειροπιαστά αποτελέσματα.

3.5. Φαίνεται, πάντως, ότι δεν αντιμετωπίζεται μόνο το θέμα της χρηματοδοτικής ενίσχυσης. Οι χώρες αυτές έχουν επίσης ανάγκη από την παροχή συμβουλών και τεχνογνωσίας σε όλους τους τομείς: τεχνικό, διοικητικό, κοινωνικό, εκπαιδευτικό, οργανωτικό, κλπ., προκειμένου να μπορέσουν να δημιουργήσουν διαρθρώσεις που να στηρίξουν τη μετατροπή της οικονομίας τους σε οικονομία της αγοράς. Αυτό το έργο πρέπει να διευκολυνθεί με ένα καλό επίπεδο εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης για ένα μεγάλο τμήμα των πληθυσμών αυτών.

3.6. Ίσως η έξοδος από την κρίση επιτρέψει μακροπρόθεσμα στην Κοινότητα, στα κράτη μέλη και στους ιδιώτες επενδυτές να συμβάλουν πιο ουσιαστικά στην παγίωση της οικονομίας της αγοράς στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

3.7. Εν τω μεταξύ, δεν πρέπει να εθελοτυφλούμε ως προς το ότι η απογοήτευση των λαών μπορεί να προκαλέσει ένα ρεύμα επανόδου προς την κατευθυνόμενη οικονομία και μάλιστα προς πάσης φύσεως ολοκληρωτισμό.

3.8. Όσο για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών (ΕΖΕΣ), η έναρξη ισχύος, από την 1η Ιανουαρίου 1994, της συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο με τα κράτη της ΕΕ, στην οποία δεν συμμετέχει η Ελβετία, παγιώνει την εν δυνάμει ζώνη ελευθέρων συναλλαγών που υπάρχει μεταξύ των χωρών αυτών και των κρατών της ΕΕ, αλλά δεν έχει επιφέρει ακόμη την αύξηση της οικονομικής δυναμικής που δικαιολογημένα αναμένεται, ιδίως στα πλαίσια της προσχώρησης ορισμένων από τις χώρες αυτές στην ΕΕ. Σημεία πάντως που προαναγγέλλουν ανάκαμψη έχουν γίνει αντιληπτά, κυρίως στη Σουηδία.

3.9. Όσον αφορά τις βιομηχανικές χώρες, μόνο οι ΗΠΑ παρουσιάζουν σήμερα υψηλότερους αναπτυξιακούς ρυθμούς. Το έλλειμμα του εμπορικού τους ισοζυγίου εξακολουθεί ωστόσο να αυξάνεται επικίνδυνα, ενώ η ανάκαμψη της οικονομίας προκαλεί αύξηση των εισαγωγών, οι οποίες κοστίζουν ακριβότερα δεδομένου ότι η ισοτιμία του δολλαρίου παραμένει σχετικά χαμηλή.

3.10. Η Ιαπωνία βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση παρά τα πολλαπλά προγράμματα ανάκαμψης που έχει διαδοχικά αποφασίσει η κυβέρνηση. Εκτός από τις επιπτώσεις της ανατίμησης του γιεν, υφίσταται σήμερα τη σοβαρότερη κρίση από το 1975 και μετά, ενώ ο πολύ χαμηλός αναπτυξιακός της ρυθμός σημειώνει πτώση κατά 2,2 % ετησίως.

3.11. Όσο για τις χώρες της Ν.Α. Ασίας, αυτές σημειώνουν πολύ μεγάλη ανάπτυξη. Αν και η οριστική απώλεια τμημάτων της παγκόσμιας αγοράς για την Ευρώπη δεν μπορεί να καταλογισθεί αποκλειστικά και μόνο στον ανταγωνισμό των χωρών αυτών, το σφρίγος της ανάπτυξής τους υπενθυμίζει εντούτοις στους οικονομικούς παράγοντες της Κοινότητας ότι η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και των επιχειρήσεών μας παραμένει μια αναπότρεπτη πρόκληση.

3.11.1. Ενώ ισχύουν οι επιφυλάξεις που εκφράστηκαν σχετικά στα σημεία 3.1.1, 3.1.2 και 3.1.3, η ΟΚΕ θεωρεί πως η ιδέα ότι οι χώρες αυτές της Ν.Α. Ασίας μπόρεσαν να φθάσουν σε τόσο υψηλά επίπεδα ανάπτυξης χωρίς να λαμβάνουν ενισχύσεις για την ανάπτυξη εκ μέρους της Κοινότητας ή των κρατών μελών, θα έπρεπε να αποτελέσει βάση για προβληματισμό. Πολυάριθμα έτη παροχής κοινοτικής ενίσχυσης για την ανάπτυξη σε αφρικανικές χώρες δε μπόρεσαν να δώσουν ώθηση στις οικονομίες των χωρών αυτών. Η αναπτυξιακή πολιτική της Ευρώπης στην Αφρική δεν πέτυχε το στόχο της, ο οποίος συνίστατο στο να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη των χωρών αυτών και να δημιουργηθούν τελικά αγορές για τις εξαγωγικές βιομηχανίες της Κοινότητας. Γι'αυτό το λόγο αξίζει να μελετηθεί πώς μπορεί να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της παρουσίας της Ευρώπης στην Αφρική και να αναπροσανατολιστούν οι χρηματοδοτικές ενισχύσεις προς την κατεύθυνση της τεχνικής και διοικητικής υποστήριξης που χρειάζονται αυτές οι χώρες.

4. Τα αποτελέσματα των κοινοτικών και εθνικών πολιτικών

4.1. Η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, καταρχήν, και η έναρξη ισχύος της Συνθήκης του Μάαστριχτ, κατόπιν, με τις προοπτικές μετάβασης στο δεύτερο στάδιο προς την Οικονομική και Νομισματική Ένωση δημιούργησαν βάσιμες ελπίδες. Η παγίωση της εσωτερικής αγοράς, παράλληλα με την αλληλεγγύη στα πλαίσια της νέας Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναμενόταν να αυξήσει την εμπιστοσύνη του πολίτη, που θα επένδυε προς την κατεύθυνση της αύξησης της ανάπτυξης, προς όφελος όλων. Οι δυσχέρειες που αντιμετωπίστηκαν για την επικύρωση της Συνθήκης της Ένωσης και η συνειδητοποίηση του ότι μένουν ακόμη πολλά να γίνουν ώστε η Ευρώπη των 12 να καταστεί μια πραγματική ενιαία αγορά, εξανέμισαν ένα μεγάλο μέρος των ελπίδων.

4.2. Εξάλλου, η, τόσο απαραίτητη, σύγκλιση των οικονομιών και οικονομικών αποδόσεων των κρατών μελών και της Κοινότητας όχι μόνο δεν προόδευσε προσφάτως, αλλά σημειώνει, αν όχι αντίστροφη πορεία, οπωσδήποτε στασιμότητα. Υπάρχει αναμφίβολα απόκκλιση όσον αφορά τα «κριτήρια του Μάαστριχτ». Ο πληθωρισμός, που ευνοήθηκε από την ασθενή συγκυρία και το χαμηλό επίπεδο τιμών των πρώτων υλών (κυρίως του πετρελαίου), εξελίσσεται προς τη σωστή κατεύθυνση (παρόλο που απέχει αρκετά, κατά μέσον όρο, από τα ποσοστά του 2 % και 3 % που προβλέπονται στους «Γενικούς προσανατολισμούς» του Δεκεμβρίου 1993), αλλά το έλλειμμα του προϋπολογισμού παρουσίασε αύξηση σε όλα τα κράτη μέλη. Το ίδιο παρατηρείται και με το δανεισμό, που διογκούται εις βάρος των περιθωρίων χειρισμών τα οποία χρειάζονται οι αρμόδιοι φορείς για να εφαρμόσουν τις μακροοικονομικές πολιτικές τους προς την κατεύθυνση μιας βιώσιμης ανάπτυξης και όχι μιας πληθωριστικής ανάπτυξης.

4.2.1. Η διαφορά μεταξύ των κρατών μελών, λοιπόν, δεν αυξήθηκε. Ωστόσο, απομακρύνθηκαν όλα τα κράτη μέλη από τους στόχους του Μάαστριχτ, που θεωρούνταν τα κριτήρια που πρέπει να πληρούνται οπωσδήποτε, και παίρνουν απλώς «καλό βαθμό» όσον αφορά τον πληθωρισμό.

4.3. Είναι ωστόσο κατανοητό τα κράτη μέλη, μέσα στα πλαίσια των περιθωρίων χειρισμών τους, να θέτουν σε κίνηση τους αυτόματους σταθεροποιητές για να ευνοήσουν την οικονομική ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, έστω και αν μια παρόμοια πολιτική καθιστά για ένα διάστημα δυσχερέστερη την τήρηση του κριτηρίου της σύγκλισης που συνδέεται με το έλλειμμα του προϋπολογισμού - χωρίς όμως και να χάνει από την προοπτική της το κριτήριο αυτό. Παρόλα αυτά, λίγες πολιτικές αυτού του είδους εφαρμόστηκαν και η πολύ μεγάλη πλειοψηφία των δαπανών των κρατών μελών δεν διοχετεύθηκε στον παραγωγικό τομέα.

4.4. Όσον αφορά τις τιμές συναλλάγματος, κατά το 1993 σημειώθηκαν κλυδωνισμοί τέτοιας έντασης ώστε χρειάστηκε να αποφασιστεί η διεύρυνση 2 φορές x 15 % της ζώνης συναλλαγματικών διακυμάνσεων στα πλαίσια του ΕΝΣ. Η εξέλιξη των συναλλαγματικών τιμών εισήλθε κατόπιν σε περίοδο νηνεμίας. Για το λόγο αυτό, μπορεί να τεθεί το ερώτημα μήπως θα ήταν σκόπιμο να είχε γίνει ενωρίτερα η σχετική παρέμβαση προκειμένου να τεθεί φραγμός στην κερδοσκοπία.

4.5. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι, εάν επιβαλλόταν να ληφθεί επειγόντως απόφαση, θα ήταν καλύτερα να είχαν αντιμετωπισθεί οι βαθύτερες αιτίες των νομισματικών αναταραχών. Πράγματι, οι αναπροσαρμογές του Αυγούστου 1993 δεν προέκυψαν αποκλειστικά και μόνο από την κερδοσκοπία, αλλά αρκετές μη ενδεικνυόμενες οικονομικές πολιτικές οδήγησαν στη δημιουργία των πιέσεων αυτών, από τις οποίες επωφελήθηκαν οι κερδοσκόποι. Μία νέα ευθυγράμμιση ορισμένων συναλλαγματικών τιμών, στην κατάλληλη στιγμή, στα πλαίσια της οποίας θα λαμβάνονταν υπόψη οι πραγματικές οικονομικές επιδόσεις των επιμέρους χωρών, θα είχε αναμφίβολα αποθαρρύνει εγκαίρως κάθε μεγάλης έκτασης κερδοσκοπική πράξη.

4.6. Όμως, η έλλειψη παρόμοιων αναπροσαρμογών και το δέλεαρ της σταθερής ζώνης στα πλαίσια του ΕΝΣ, τη στιγμή που τα κράτη μέλη επεδίωκαν ορισμένες φορές αντίθετους οικονομικούς στόχους, καθώς άλλα μεν επιζητούσαν τη σταθερότητα, άλλα δε την οικονομική ανάκαμψη, αποτελούν πιθανότατα τις κύριες αιτίες των κλυδωνισμών που σημειώθηκαν στην Κοινότητα κατά το παρελθόν έτος.

4.7. Μέσα στα πλαίσια αυτά, η θέση και οι πολιτικές των κεντρικών τραπεζών συμβάλλουν στη δημιουργία κλίματος αβεβαιότητας, ενώ συγχρόνως τίθενται και ερωτήματα σχετικά με την ορθότητα ορισμένων παρεμβάσεων. Προφανώς, η ΟΚΕ δεν μπορεί να αμφισβητήσει την αρχή της ανεξαρτησίας των Κεντρικών Τραπεζών, που είναι η μόνη εγγύηση της νομισματικής σταθερότητας και σημαντικό στοιχείο στην καταπολέμηση του πληθωρισμού. Παρόλα αυτά, οι ενέργειες ορισμένων τραπεζών είναι μερικές φορές δύσκολα κατανοητές σε σχέση με την ευθύνη των Κεντρικών Τραπεζών όσον αφορά τη συμβολή τους στην αρμονική ανάπτυξη της οικονομίας της χώρας τους.

4.7.1. Βέβαια, η Μπούντεσμπανκ, που αναφέρεται πιο συχνά, χρειάστηκε να διαχειριστεί από νομισματική άποψη την ενοποίηση των δύο Γερμανιών και για το λόγο αυτό γίνεται κατανοητή η επιπλέον σύνεση που επέδειξαν οι αρμόδιοι. Ωστόσο, η ΟΚΕ φρονεί ότι, λόγω της διατήρησης των υπερβολικά υψηλών πραγματικών επιτοκίων έναντι ενός πτωτικού πληθωρισμού και μιας συγκυριακής κατάστασης σε ύφεση, η Μπούντεσμπανκ θα μπορούσε να προχωρήσει με λιγότερο διστακτικά βήματα προς την κατεύθυνση μιας πιο αισθητής μείωσης των ενδεικτικών επιτοκίων της. Αυτό θα είχε διευκολύνει τη χρηματοδότηση των τρεχουσών δαπανών και των ταμειακών δαπανών των επιχειρήσεων και θα είχε δώσει ώθηση στις επενδύσεις, στην αναθέρμανση της οικονομικής ανάπτυξης και στη βελτίωση της κατάστασης της απασχόλησης. Η ευεργετική επίδραση μιας τέτοιας ενέργειας θα είχε γίνει αισθητή και στα άλλα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως δε σ'εκείνα των οποίων οι Κεντρικές Τράπεζες αναγκάζονται να ακολουθούν τις κινήσεις της Μπούντεσμπανκ. Πλην των πολιτικών λόγων, τίποτε δεν θα εμπόδιζε, εντούτοις, άλλες Κεντρικές Τράπεζες να ακολουθήσουν νομισματικές πολιτικές πιο ευνοϊκές για τις επενδύσεις και την απασχόληση.

4.8. Είναι αλήθεια ότι, εν τω μεταξύ, λόγω της μείωσης του πληθωρισμού και των ασθενών προοπτικών για κατανάλωση και επενδύσεις, η Μπούντεσμπανκ προέβη σε συγκρατημένες αλλά διαδοχικές μειώσεις των επιτοκίων της, παρόλο που η εξέλιξη της ποσότητας κυκλοφορούντος νομίσματος Μ3 έχει κατά πολύ ξεπεράσει την προβλεπόμενη «ψαλλίδα». Πρέπει πράγματι να αναγνωρίσει κανείς ότι το προεξοφλητικό επιτόκιο και το επιτόκιο Lombard καθορίστηκαν σε 5 % και 6,50 % αντίστοιχα, και ότι κυρίως το επιτόκιο των δανείων που παραχωρεί η Κεντρική Τράπεζα προς τις ιδιωτικές τράπεζες, τρίτο κατευθυντήριο επιτόκιο που καλύπτει όμως τα 2/3 των αναγκών αναχρηματοδότησης των τραπεζών, μειώθηκε πολύ πρόσφατα σταδιακά από 5,97 % σε 5,70 %.

4.8.1. Ανάλογες κινήσεις προηγήθηκαν ή ακολούθησαν σε άλλα κράτη μέλη.

4.8.2. Όμως πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι τα επιτόκια δεν είναι παρά ένας μόνο παράγοντας του τριπτύχου «ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα και απασχόληση».

4.9. Ενώ η μείωση των επιτοκίων σήμερα καλύπτει τη ζήτηση των επιχειρήσεων, των εργαζομένων και των καταναλωτών, και ενώ συνιστάται επίσης από τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) στις περισσότερο διστακτικές χώρες, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι τους πρώτους μήνες του 1994 εκδηλώθηκαν φόβοι νέας αύξησης του πληθωρισμού μετά τη μεγάλη ανάπτυξη (4,5 % το τελευταίο τρίμηνο του 1993) και τη νέα άνοδο των επιτοκίων στις ΗΠΑ. Η πρόβλεψη μιας ανάκαμψης στην Ευρώπη και η τρέχουσα μείωση των επιτοκίων, παρά τη διόγκωση της ποσότητας κυκλοφορούντος νομίσματος στην Ομοσπονδιακή Γερμανία, θα μπορούσε να συνεπιφέρει αναστροφή της κίνησης των επιτοκίων των Κεντρικών Ευρωπαϊκών Τραπεζών. Οι πρόσφατες αναταραχές που προκλήθηκαν από μία απότομη και ακανόνιστη αύξηση της ποσότητας κυκλοφορούντος νομίσματος στη Γερμανία, δείχνουν ότι η κατάσταση είναι εξαιρετικά επισφαλής. Ήδη, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια παρουσιάζουν ανοδική τάση. Δεν πρέπει να λησμονούμε και τις εξελίξεις που θα μπορούσε να προκαλέσει μια άνοδος των τιμών των πρώτων υλών, σε περίπτωση γενικής οικονομικής ανάκαμψης. Οι τιμές αυτές βρίσκονται σήμερα στα χαμηλότερά τους επίπεδα λόγω της κρίσης και του υποτιμημένου δολλαρίου.

4.9.1. Εξάλλου, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πληθωρισμός στην Ευρώπη έχει ανασχεθεί από τις εμμένουσες συνέπειες της πιο σοβαρής και μακράς ύφεσης που γνώρισε η Ευρώπη μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, δηλαδή με ένα υψηλό ποσοστό ανεργίας και ένα πολύ χαμηλό ποσοστό εκμετάλλευσης των δυνατοτήτων. Τα υπάρχοντα αποθέματα δυναμικού παραγωγής, εάν επιβεβαιωθεί η ανάκαμψη, θα έπρεπε σ'ένα πρώτο στάδιο να εμποδίσουν κάθε ένταση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης και συνακόλουθα επανάκαμψη του πληθωρισμού.

4.10. Ενώ είναι πολύ νωρίς ακόμη για να αξιολογήσουμε όσον αφορά την απασχόληση το Λευκό Βιβλίο που η Επιτροπή εκπόνησε πέρυσι με θέμα «ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση», τα μέτρα που αποφασίστηκαν στο Εδιμβούργο, καταρχήν, και στην Κοπεγχάγη, κατόπιν, δεν φαίνονται πράγματι να συνεπιφέρουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Πρέπει να διερωτηθούμε μήπως θα έπρεπε να διευκρινισθεί υπό την έννοια της καλύτερης συνοχής και μεγαλύτερης διαφάνειας η γενική ιδέα της χρηματοδότησης από την Κοινότητα ορισμένων δράσεων, είτε πρόκειται για έρευνα, για εκπαίδευση ή για άμεσες επενδύσεις σε σχέδια μεγάλης εμβέλειας, όπως είναι τα διασυνοριακά δίκτυα. Για το τελευταίο ζήτημα, οι αποφάσεις του Συμβουλίου Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων στην Αθήνα περιλαμβάνουν ορισμένες προτάσεις για το προσεχές μέλλον.

4.11. Η ΟΚΕ εκφράζει έντονη δυσαρέσκεια για την καθυστέρηση που σημειώθηκε από το Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων και τα κράτη μέλη όσον αφορά την έναρξη ισχύος των επενδυτικών προγραμμάτων που πρέπει να ενταχθούν στο πλαίσιο των διευρωπαϊκών δικτύων (μεταφορές και ενέργεια) όπως προβλέπουν τα «Πορίσματα της Προεδρίας» του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 10ης και 11ης Δεκεμβρίου 1993. Το πρόβλημα αυτό εξετάστηκε λεπτομερώς στο σημείο 2.12.1, ενώ απευθύνθηκε επείγουσα έκκληση στα κοινοτικά και εθνικά αρμόδια όργανα να προβούν χωρίς χρονοτριβή στην υλοποίηση των προγραμμάτων αυτών, με τα οποία δημιουργούνται θέσεις απασχόλησης.

4.12. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι τα αποτελέσματα του Λευκού Βιβλίου και των «Γενικών προσανατολισμών», που αποφασίστηκαν από το Συμβούλιο το Δεκέμβριο 1993, θα γίνουν μεσοπροθέσμως και μακροπροθέσμως αισθητά, δεδομένου ότι αυτή ήταν και η αρχική ιδέα. Η Κοινότητα δεν διαθέτει μέσα βραχυπρόθεσμης οικονομικής πολιτικής. Για τους επόμενους μήνες, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη εξαρτώνται, όσον αφορά τα αποτελέσματα μιας αναμενόμενης ελαφράς ανάκαμψης, από το παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον. Ρόλος τους είναι να καλλιεργήσουν και να εδραιώσουν την ανάκαμψη αυτή για να την μετατρέψουν σε βιώσιμη ανάπτυξη εφαρμόζοντας τις συστάσεις του Λευκού Βιβλίου με τρόπο αλληλέγγυο και συνεκτικό.

5. Μεσοπρόθεσμες προοπτικές

5.1. Η ΟΚΕ ελπίζει ότι οι κοινοτικές συζητήσεις για το Λευκό Βιβλίο θα συνεχιστούν σε όλα τα κοινοτικά επίπεδα. Ορισμένα διαρθρωτικά μέτρα που προβλέπονται για την υλοποίηση της ανάπτυξης, της ανταγωνιστικότητας και της απασχόλησης συγχρόνως, αναμφίβολα θα έχουν τελικά θετική επίδραση στην κοινοτική οικονομία. Στα πλαίσια αυτά εντάσσεται η έρευνα για την εξεύρεση πιο ευέλικτων παραγωγικών δομών και αγορών εργασίας. Μπορούν να αναφερθούν πρόσφατα παραδείγματα στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας, της μεταλλουργίας, της χημείας και του δημοσίου τομέα στη Γερμανία, όπου οι συλλογικές διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων που αντανακλούν το βαθμό της ευελιξίας: συγκράτηση των μισθών, αφενός, και ανακατανομή του χρόνου εργασίας, αφετέρου, με εγγυήσεις για τη διατήρηση των θέσεων εργασίας. Σε βιομηχανικές δραστηριότητες μεγάλης έντασης κεφαλαίου, μια καλύτερη χρήση του παραγωγικού μηχανισμού σε συνάρτηση με το χρόνο αποτελεί σημαντικό παράγοντα ανταγωνιστικότητας.

5.2. Η ΟΚΕ έχει τη γνώμη ότι η Κοινότητα πρέπει να συνεχίσει τον αγώνα της για μια βιώσιμη αλληλεγγύη στα πλαίσια του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου που χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση της ποιότητας και ασφάλειας σε όλους τους τομείς (ασφάλεια προϊόντων, ασφάλεια και υγεία στον τόπο εργασίας, κοινωνική προστασία), καθώς και από την ενθάρρυνση της ανάληψης κινδύνων και του επιχειρηματικού πνεύματος. Οι επιχειρήσεις, που δημιουργούν πλούτο μέσω της εργασίας και του κεφαλαίου, και το συνδικαλιστικό κίνημα θα αποτελέσουν τους κύριους εγγυητές του κοινωνικού πρότυπου.

5.3. Η βελτίωση του κλίματος επενδύσεων με την καλύτερη δυνατή χρήση των φορολογικών μέσων και την ενθάρρυνση των χρηματοδοτήσεων παραμένει ένα σημαντικός τομέας για τα κράτη μέλη, βάσει της αρχής της επικουρικότητας. Η Κοινότητα πρέπει, εντούτοις, να διαδραματίσει εδώ ένα σημαντικό ρόλο διαιτησίας για να αποτραπεί το ενδεχόμενο να επιδοθούν τα κράτη μέλη σε έναν υπέρμετρο ανταγωνισμό που θα οδηγούσε σε απώλεια φορολογικών εσόδων, καταστροφική για τις δημόσιες επενδύσεις και τη συνέχεια της κοινωνικής ασφάλισης.

6. Θεσμικές παρατηρήσεις

6.1. Οι προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ για τις ετήσιες οικονομικές εκθέσεις καταρτίζονταν κατόπιν αιτήσεως του Συμβουλίου, βάσει της απόφασης 90/141/ΕΟΚ της 12ης Μαρτίου 1990 σχετικά με την υλοποίηση μιας προοδευτικής σύγκλισης των οικονομικών πολιτικών και αποδόσεων, στα πλαίσια της πρώτης φάσης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης.

6.2. Από την 1η Ιανουαρίου 1994, όμως, περάσαμε στη δεύτερη φάση της ΟΝΕ και - εφόσον η Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ήδη τεθεί σε ισχύ από την 1η Νοεμβρίου 1993 - η παρούσα γνωμοδότηση εντάσσεται στο πλαίσιο μιας νέας διαδικασίας. Πράγματι, η ετήσια οικονομική έκθεση δεν αποστέλλεται πλέον στο Συμβούλιο για έγκριση. Δημοσιεύεται, ωστόσο, από την Επιτροπή, και το Συμβούλιο μπορεί να λάβει γνώση σχετικά και να την συζητήσει. Η Επιτροπή, αφού λάβει υπόψη τις συζητήσεις του Συμβουλίου, υποβάλλει προτάσεις συστάσεων για να εκπονηθούν οι «Γενικοί προσανατολισμοί των οικονομικών πολιτικών», που προβλέπονται στο άρθρο 103 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η λειτουργία λοιπόν της ετήσιας οικονομικής έκθεσης τροποποιείται αναλόγως.

6.3. Από το δεύτερο στάδιο και μετά, ο συντονισμός των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών αποτελεί αρμοδιότητα της Κοινότητας, ενώ οι στόχοι καθορίζονται κυρίως από το Συμβούλιο. Η εφαρμογή των μέσων που θα επιτρέψουν τη σύγκλιση των οικονομιών των κρατών ανήκει στην αρμοδιότητα των τελευταίων. Αυτό προκύπτει από την αρχή της επικουρικότητας που περιλαμβάνεται στη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και απορρέει επίσης από τις συστάσεις του Συμβουλίου της 22ας Δεκεμβρίου 1993 σχετικά με τους «Γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών της Κοινότητας» (1).

6.4. Το άρθρο 103 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει, εξάλλου, τη δυνατότητα να απευθύνει το Συμβούλιο, ύστερα από πρόταση της Επιτροπής, προς τα κράτη μέλη που ενδεχομένως αποκλίνουν από τους κοινοτικούς στόχους, συστάσεις εμπιστευτικού ή δημόσιου χαρακτήρα. Βάσει του άρθρου 103, παράγραφος 5 μπορεί να θεσπιστεί μια λεπτομερής διαδικασία προκειμένου να επιτευχθεί μία πολυμερής εποπτεία. Η Επιτροπή δεν προτίθεται ακόμη να προβεί σε σχετικές προτάσεις. Περιμένει πρώτα να αποκομίσει εμπειρίες σχετικά με την εφαρμογή της νέας διαδικασίας. Σημειωτέον ότι το Συμβούλιο έχει ενημερώσει το Κοινοβούλιο για τους «Γενικούς προσανατολισμούς» (άρθρο 103, παραγρ. 2). Δυστυχώς, στο άρθρο 103 δεν αναφέρεται η ΟΚΕ, γεγονός που μας λυπεί έντονα.

6.5. Η νέα διαδικασία θέτει για την ΟΚΕ ένα καταρχήν νομικό πρόβλημα που καθίσταται και ουσιαστικό πολιτικό πρόβλημα: εφόσον δεν είναι υποχρεωτική η γνωμοδότηση της ΟΚΕ, ποιος θα είναι ο ρόλος των κοινωνικο-επαγγελματικών κύκλων που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ σε σχέση με τον καθορισμό των πολιτικών που, στη συνέχεια, θα τους επιβληθούν, πολύ περισσότερο που, στα πλαίσια της πρώτης σύστασης του Συμβουλίου της 22ας Δεκεμβρίου 1993 για τους «Γενικούς προσανατολισμούς», γίνεται έκκληση στη συνεργασία και αλληλεγγύη ακριβώς αυτών των κύκλων, και κυρίως σε ό,τι αφορά τη σταθερότητα των τιμών, τον έλεγχο του κόστους παραγωγής, την πολιτική επενδύσεων και τη δημιουργία θέσεων εργασίας ;

6.6. Μέσα σ'αυτά τα πλαίσια, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την απόφαση της Επιτροπής να ζητήσει τη γνωμοδότησή της για την ετήσια οικονομική έκθεση, έστω και εάν, όπως και κατά το παρελθόν, οι προθεσμίες για την κατάρτιση μιας εμπεριστατωμένης γνωμοδότησης παραμένουν εξαιρετικά περιορισμένες. Η ΟΚΕ αντιλαμβάνεται πάντως ότι η ουσία του προβλήματος έγκειται στον περιορισμό του ρόλου της Επιτροπής σε θέματα συντονισμού των οικονομικών πολιτικών της Κοινότητας και των κρατών μελών. Σύμφωνα με το άρθρο 103, παράγραφος 2, ο ρόλος αυτός περιορίζεται εφεξής στη διατύπωση συστάσεων, τις οποίες το Συμβούλιο μπορεί πάντα να αλλάξει, ενώ προηγουμένως η Επιτροπή διέθετε αποκλειστικό δικαίωμα πρωτοβουλίας και υπέβαλλε προτάσεις, μετά από τις γνωμοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, τις οποίες το Συμβούλιο μπορούσε να αλλάξει μόνο εφόσον υπήρχε ομοφωνία. Αυτή η νέα προσέγγιση είναι δυνατόν να επιδράσει αρνητικά στην αποτελεσματικότητα των λαμβανόμενων αποφάσεων. Επίσης, δημιουργεί προβλήματα διαφάνειας και θέτει υπό αμφισβήτηση το δημοκρατικό χαρακτήρα της κοινοτικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων.

7. Συμπεράσματα

7.1. Πρέπει να καταρτισθούν κατάλληλες και συντονισμένες μακροοικονομικές κοινοτικές και εθνικές πολιτικές, προκειμένου να αναχαιτισθεί η ανεργία, χωρίς, ωστόσο, να εγκαταλειφθεί μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα η επίδιωξη της σύγκλισης των οικονομιών. Τούτο προϋποθέτει στενή συνεργασία μεταξύ Κυβερνήσεων και Κεντρικών Τραπεζών. Το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ίδρυμα θα μπορούσε σταδιακά να διαδραματίσει συντονιστικό ρόλο στο θέμα αυτό.

7.1.1. Κατά την Επιτροπή, υπάρχει αξιοσημείωτη πιθανότητα να επιτευχθεί ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης 3 % το 1996, οπότε θα αρχίσει να μειώνεται και η ανεργία. Τούτο προϋποθέτει αύξηση των εξαγωγών και άρα ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και ανάκτηση της εμπιστοσύνης των επενδυτών και των καταναλωτών. Η συγκράτηση των μισθών και ο έλεγχος των προϋπολογισμών των κρατών είναι επίσης αναπότρεπτες προϋποθέσεις για την ανάκαμψη. Τόσο η μεν, όσο και ο δε, θα επιτρέψουν να υπάρξει ένα ισόρροπο πλέγμα πολιτικών με χαμηλά επιτόκια, ενίσχυση της εμπιστοσύνης και ενθάρρυνση της δημόσιας αποταμίευσης. Όλα αυτά προϋποθέτουν την εφαρμογή μιας πολιτικής σταθερότητας και τιθάσευσης του πληθωρισμού.

7.2. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι τα κράτη μέλη πρέπει να επιδοθούν με αποφασιστικότητα στην εξυγίανση των δημοσιονομικών τους πολιτικών, κυρίως με την προοδευτική μείωση των συλλογικών τρεχουσών δαπανών τους προς όφελος των παραγωγικών δημοσίων επενδύσεων.

7.3. Η ΟΚΕ δεν θα μπορούσε εντούτοις να υποστηρίξει μια συνολική στρατηγική μείωσης των πραγματικών μισθών, ως μέτρο κατά του πληθωρισμού και αλόγιστη στρατηγική για την εξυγίανση του προϋπολογισμού: σε δύσκολους από συγκυριακής πλευράς καιρούς, τούτο θα μπρούσε να επιτείνει ακόμη περισσότερο τα προβλήματα της ανεργίας και να καθυστερήσει την οικονομική ανάπτυξη. Λόγω του σημερινού ανώτατου επιπέδου ανεργίας, η επιπλέον ανεργία που θα συνεπέφερε μία παρόμοια στρατηγική δεν μπορεί να προβλεφθεί και είναι απαράδεκτη.

7.4. Η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ ενός μεγαλύτερου συντονισμού της οικονομικής πολιτικής με στόχο να περιορισθεί ο κίνδυνος αυτός με την ανάληψη μιας κατάλληλης ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για επενδύσεις, με την ουσιαστική μείωση των βαχυπρόθεσμων επιτοκίων, στα πλαίσια πάντα παρακολούθησης της εξέλιξης των μακροπρόθεσμων επιτοκίων που σημειώνουν μία ελαφρά αύξηση.

7.5. Ενώ αναγνωρίζει την ανάγκη νομισματικής σταθερότητας, η ΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να αποφευχθούν τα σφάλματα του παρελθόντος, δεδομένου του υψηλού ποσοστού ανεργίας και του σχετικά χαμηλού πληθωρισμού. Πρέπει, αντιθέτως, να εφαρμοστεί μια οικονομική πολιτική με άξονα την αποκατάσταση της υγείας των επιχειρήσεων που επιφέρει αναστροφή της στάσης της ανεργίας. Η υλοποίηση μίας ισχυρής ανάπτυξης, βιώσιμης αλλά όχι πληθωριστικής, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την αντιμετώπιση της κατάστασης.

7.6. Η ΟΚΕ αναγγέλλει ότι προτίθεται να προβεί, μέσα σε άλλα πλαίσια, σε εξέταση των πτυχών της κοινωνίας του αύριο και κυρίως σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή στην εργασία και την κατανομή των θέσεων εργασίας, όπως και την κοινωνική προστασία.

7.7. Ενόψει της θεσμικής αναθεώρησης των Συνθηκών το 1996 και του πιο σημαντικού ρόλου που καλούνται να διαδραματίσουν οι κοινωνικο-οικονομικοί κύκλοι, τόσο με την αλληλεγγύη τους για την εφαρμογή των γενικών προσανατολισμών που καθορίζει το Συμβούλιο, όσο και με τη συμμετοχή τους στη χάραξη της εισοδηματικής πολιτικής, η ΟΚΕ τονίζει ότι πρέπει να είναι υποχρεωτική η γνωμοδότησή της στο πλαίσιο της εναρμόνισης των οικονομικών πολιτικών που προβλέπονται στο άρθρο 103 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εξάλλου, για να καταστεί η διαδικασία που προβλέπει το άρθρο αυτό πιο διαφανής και πιο δημοκρατική, πρέπει να θεσπιστεί εκ νέου το δικαίωμα πρωτοβουλίας της Επιτροπής και να προβλεφθεί και η νομοθετική συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, καθώς και η διαβούλευση με την Επιτροπή των Περιφερειών παράλληλα με τη διαβούλευση με την ΟΚΕ.

Βρυξέλλες, 27 Απριλίου 1994.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Susanne TIEMANN

(1) ΕΕ αριθ. L 7 της 11. 1. 1994.

(2) ΕΕ αριθ. L 7 της 11. 1. 1994.