Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Ο ρόλος της αγρότισσας στην αειφόρο ανάπτυξη της γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση"

(2000/C 204/07)

Στις 21 Οκτωβρίου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 2, του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να προβεί στην κατάρτιση γνωμοδότησης για τον "Ρόλο της αγρότισσας στην αειφόρο ανάπτυξη της γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση"

Το τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου και περιβάλλον" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Μαΐου 2000, με βάση την εισηγητική έκθεση της κας Borrego Izquierdo και της κας Sanchez Miguel, σύμφωνα με την απόφαση του τμήματος της 19ης Απριλίου 2000.

Κατά την 373η σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Μαΐου 2000 (συνεδρίαση της 24ης Μαΐου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 109 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η διασφάλιση της ισότητας των δικαιωμάτων και των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών ήταν και παραμένει βασικός στόχος τόσο σε διεθνές όσο και σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο. Ο εν λόγω στόχος αναγνωρίσθηκε γραπτώς για πρώτη φορά στον συστατικό χάρτη των Ηνωμένων Εθνών του 1946. Στη συνέχεια ανελήφθησαν πολυάριθμες δράσεις και πολιτικές και θεσπίσθηκαν κανόνες προς αυτή την κατεύθυνση, με βασικό στόχο τη διασφάλιση της ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών, όπως στην περίπτωση της Συνθήκης της Ρώμης το 1957(1) και πιο πρόσφατα της Συνθήκης του Άμστερνταμ το 1997, με την οποία τροποποιήθηκε η Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι ιδρυτικές συνθήκες των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και καθιερώνονται πλέον ειδικά προγράμματα για την προώθηση της ισότητας(2).

1.2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη θεσπίσει ειδική πολιτική για τις αγρότισσες η οποία όμως, ακόμη και μετά την υιοθέτηση του Προγράμματος Δράσης 2000, δεν εφαρμόζεται στην πράξη στο σύνολό της. Επίσης θα πρέπει να τονισθεί ότι υφίστανται ακόμη και οι ακόλουθες κανονιστικές διατάξεις που μπορούν να εφαρμοσθούν στη συγκεκριμένη περίπτωση: η πολιτική ανάπτυξης της υπαίθρου, η οποία περιλαμβάνει το μέρος εκείνο του Προγράμματος Δράσης 2000 που αφορά την ΚΓΠ, η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ που αποφασίσθηκε κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Βερολίνου που πραγματοποιήθηκε στις 24 και 25 Μαρτίου 1999(3), ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1257/1999 του Συμβουλίου της 17ης Μαΐου 1999 σχετικά με την υποστήριξη εκ μέρους του ΕΓΤΠΕ της ανάπτυξης της υπαίθρου και ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1260/1999 του Συμβουλίου της 21ης Ιουνίου 1999 με τον οποίο θεσπίζονται γενικές διατάξεις σχετικά με τα Διαρθρωτικά Ταμεία.

2. Στόχοι της γνωμοδότησης

2.1. Στόχος της παρούσας γνωμοδότησης είναι ο σαφέστερος προσδιορισμός της κατάστασης που επικρατεί και του ρόλου που διαδραματίζει η γυναίκα στις αγροτικές περιοχές της ΕΕ, λαμβανομένης υπόψη της ελάχιστης προσοχής που έχει επιδειχθεί για το ζήτημα των επιπτώσεων της διαφοροποίησης σε ό,τι αφορά την προσφορά θέσεων απασχόλησης για τις αγρότισσες. Επίσης, εξετάζονται οι διαφορετικές ανάγκες που έχουν οι γυναίκες στους τομείς της κατάρτισης και της απασχόλησης στο πλαίσιο των στρατηγικών ανάπτυξης της υπαίθρου.

2.2. Δεδομένου ότι δεν υφίστανται πρόσφατα στοιχεία, ιδιαίτερα στατιστικά, θα επιδιώξουμε την περιγραφή τόσο της επικρατούσας κατάστασης όσο και των πραγματικών αναγκών και προσδοκιών των γυναικών των αγροτικών περιοχών της ΕΕ, με στόχο τον προσδιορισμό και την προβολή των εμπειριών των εν λόγω αγροτισσών στους τομείς της κατάρτισης και της γεωργικής απασχόλησης, καθώς και των εμποδίων που παρεμβάλλονται στη συμμετοχή τους στη μισθωτή εργασία και στην επίσημη οικονομική δραστηριότητα.

2.3. Επίσης, θα επιδιωχθεί η αναζήτηση τόσο των κατάλληλων λύσεων σχετικά με την αναγνώριση του σημαντικού ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν οι γυναίκες στο πλαίσιο των προσπαθειών για την αειφόρο ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών, όσο και τρόπων βελτίωσης της επαγγελματικής, πολιτική, οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης τους.

3. Η αγρότισσα και η ανάπτυξη της υπαίθρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση

3.1. Η αγρότισσα ως ακρογωνιαίος λίθος της ανάπτυξης της υπαίθρου

3.1.1. Τα διαθέσιμα στοιχεία αφορούν κυρίως το ρόλο των γυναικών είτε ως αγροτισσών είτε ως μητέρων που ασχολούνται με τα παιδιά τους, αλλά είναι σαφές ότι ο όρος "γυναίκα της υπαίθρου" δεν είναι συνώνυμος με τον όρο "αγρότισσα". Παρά το γεγονός ότι οι αγρότισσες αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό μέρος των γυναικών που ζουν και εργάζονται στις αγροτικές περιοχές που εξαρτώνται άμεσα από τη γεωργική δραστηριότητα, η παρούσα γνωμοδότηση ενδιαφέρεται, ευρύτερα, για το ζήτημα της ολοκληρωμένης ανάπτυξης και διαφοροποίησης των αγροτικών περιοχών.

3.1.2. "Αγρότισσα" θεωρείται η γυναίκα που ασκεί γεωργική δραστηριότητα, είτε ως ιδιοκτήτρια μίας εκμετάλλευσης είτε ως συνιδιοκτήτρια και σύζυγος ενός γεωργού που απασχολείται με καθεστώς πλήρους ή μερικής απασχόλησης σε μία γεωργική εκμετάλλευση. Βάσει των στατιστικών στοιχείων, οι αγρότισσες αντιπροσωπεύουν σήμερα το 1/3 του ενεργού γεωργικού πληθυσμού, δηλαδή το 34 % του συνολικού πληθυσμού. Από αυτές μόνον το 10 % είναι ιδιοκτήτριες των εκμεταλλεύσεων, παρά το γεγονός ότι το εν λόγω ποσοστό διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Μπορούμε να προβούμε στη διάκριση δύο κατηγοριών χωρών: στις χώρες που παρουσιάζουν διαρθρωτική υστέρηση ο αριθμός των γυναικών που είναι ιδιοκτήτριες είναι υψηλότερος του κοινοτικού μέσου όρου, ενώ το ποσοστό των εν λόγω γυναικών μειώνεται στις χώρες με εξειδικευμένη και εντατική γεωργική παραγωγή.

3.1.3. Ο νέος κανονισμός για την Ανάπτυξη της Υπαίθρου (1257/1999) περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό των αρχών της Διάσκεψης του Cork που πραγματοποιήθηκε το 1996. Μεταξύ των εν λόγω αρχών θα πρέπει να επισημανθούν οι ακόλουθες: ανάγκη υιοθέτησης μίας πολιτικής αειφόρου ανάπτυξης της υπαίθρου, προσπάθεια πολυεπιστημονικής και πολυτομεακής αντιμετώπισης του προβλήματος και κατά συνέπεια υιοθέτηση μίας ολοκληρωμένης προσέγγισης και στρατηγικής παρέμβασης με διαφοροποιημένες λύσεις, διασφάλιση της ορθής χρήσης των φυσικών πόρων, μεγαλύτερη εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας και μεγαλύτερη συνεργασία, μέσω της συμμετοχής των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

3.1.4. Θα πρέπει να επισημανθεί το σημαντικό έργο που μπορούν να προσφέρουν οι γυναίκες στο πλαίσιο της εφαρμογής του συνόλου των μέτρων που αναφέρονται στο άρθρο 33 του προαναφερθέντος κανονισμού(4), της αγροτοπεριβαλλοντικής πολιτικής, του Προγράμματος Δράσης 2000 και της πρόσφατης μεταρρύθμισης της ΚΓΠ.

3.1.5. Λόγω της πολυμορφίας των αγροτικών περιοχών της ΕΕ, η πολιτική για την ανάπτυξη της υπαίθρου θα πρέπει να διέπεται από τις αρχές της επικουρικότητας και της συμπληρωματικότητας και να βασίζεται στην συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων επιπέδων: τοπικού, περιφερειακού, εθνικού και διεθνούς.

3.1.6. Θα πρέπει να καταστεί σαφής ο πολυλειτουργικός χαρακτήρας της γεωργίας, όπως αυτός περιγράφεται στη Δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Λουξεμβούργου που πραγματοποιήθηκε στις 12 και 13 Δεκεμβρίου 1997.

3.1.7. Ο στόχος που θα πρέπει να επιδιωχθεί, μέσω μίας ολοκληρωμένης προσέγγισης, είναι η δημιουργία μίας πολυλειτουργικής γεωργίας που θα είναι ικανή να προωθήσει την ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών και των κατοίκων τους. Θα πρέπει όμως να επισημανθεί ότι, στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας η οποία βασίζεται στην αξιοποίηση των τοπικών πόρων, όλες οι αγροτικές περιοχές δεν διαθέτουν τις ίδιες δυνατότητες εξέλιξης. Κάθε περιοχή έχει τη δική της ταυτότητα και τα δικά της ενδογενή χαρακτηριστικά στα οποία θα πρέπει να βασισθεί η εφαρμογή τοπικών προγραμμάτων(5).

3.1.8. Η πολυλειτουργικότητα αποτελεί εγγενές στοιχείο του αγροτικού κόσμου. Θα πρέπει να αποδεχθούμε χωρίς δισταγμό το γεγονός ότι οι γεωργικές πολιτικές και οι πολιτικές ανάπτυξης της υπαίθρου αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου αδιάσπαστου συνόλου. Παρά το γεγονός ότι η γεωργία αποτελεί την κύρια απασχόληση του αγροτικού κόσμου, σε ένα λιγότερο ή περισσότερο μακρινό μέλλον, η σημερινή κατάσταση θα μπορούσε να αναστραφεί πλήρως, ιδιαίτερα όσον αφορά τις περιφέρειες που βρίσκονται στη δυσχερέστερη θέση, διότι, όπως έχει διαπιστωθεί, τις προκλήσεις που θέτει η απαίτηση για μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα μπορούν να τις αντιμετωπίσουν μόνον οι περιφέρειες που προέβησαν στην αναδιάρθρωση των εκμεταλλεύσεών τους και στην διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων τους, δημιουργώντας κατά τον τρόπο αυτό έναν ισχυρό επιχειρησιακό ιστό που μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες των κατοίκων τους, και στο πλαίσιο του οποίου οι γυναίκες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο λόγω της συμβολής τους στη διατήρηση μόνιμων κατοίκων.

3.2. Αλλαγές που έλαβαν χώρα στην αγροτική Ευρώπη

3.2.1. Ο αγροτικός κόσμος διανύει περίοδο σημαντικών αλλαγών και μετασχηματισμών που αντικατοπτρίζονται στις ριζικές αναδιαρθρώσεις που λαμβάνουν χώρα: μείωση του αριθμού των γεωργών, γήρανση του πληθυσμού, εγκατάλειψη της υπαίθρου και απώλεια της πολιτιστικής ταυτότητας.

3.2.1. Παρά τη σημαντική βελτίωση των υποδομών και των εξοπλισμών που παρατηρήθηκε κατά τα τελευταία έτη στις αγροτικές περιοχές, συνεχίζεται η εγκατάλειψη ορισμένων εξ αυτών, οι οποίες, σε πολλές περιπτώσεις, ήταν ήδη αραιοκατοικημένες, από τους κατοίκους τους. Η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα ανησυχητική δεδομένου ότι οι περιοχές της υπαίθρου εγκαταλείπονται κυρίως από τους νέους και δυναμικότερους κατοίκους τους.

3.2.3. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται κυρίως στις περιορισμένες δυνατότητες εξασφάλισης εισοδήματος και εξεύρεσης κάποιας θέσεως απασχόλησης, καθώς και στη μεγάλη δυσκολία πρόσβασης στα εκπαιδευτικά και πολιτιστικά ιδρύματα και στις υπηρεσίες υγείας και ψυχαγωγίας. Ακόμη, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η ελάχιστη κοινωνική αναγνώριση της γεωργικής δραστηριότητας και του αγροτικού κόσμου και τα προβλήματα κοινωνικής συμμετοχής που αντιμετωπίζουν πολλές γυναίκες.

3.2.4. Η αυξανόμενη ένταξη των γυναικών στο χώρο της μισθωτής εργασίας επηρεάζει επίσης σημαντικά τις αγροτικές περιοχές, ενώ οι πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν οι γυναίκες για την αναζωογόνηση των εν λόγω περιοχών πολλαπλασιάζονται. Κατά συνέπεια, λόγω του ρόλου που διαδραματίζουν ως παράγοντες αναζωογόνησης της κοινωνικής και οικονομικής ζωής, η δημιουργία των συνθηκών εκείνων που συμβάλλουν στην παραμονή και την επιστροφή των γυναικών στις αγροτικές περιοχές θα πρέπει να αποτελεί βασικό στόχο όλων των παρεμβάσεων που πραγματοποιούνται με στόχο την ενδυνάμωση των μειονεκτικών περιοχών και την προώθηση της ανάπτυξης της υπαίθρου.

4. Eκπαίδευση και κατάρτιση

4.1. Η εκπαίδευση και κατάρτιση των ατόμων που κατοικούν στις αγροτικές περιοχές αποτελεί καθοριστικό παράγοντα ανάπτυξής τους. Και τούτο συμβαίνει σε τέτοιο βαθμό ώστε θεωρείται ότι τα δύο αυτά στοιχεία αποτελούν τη βάση για τη μελλοντική ανάπτυξη της ΕΕ. Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει ήδη αναγνωρίσει τη σημασία τους, δεδομένου ότι στο Λευκό Βιβλίο σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική επισημαίνεται ότι η πραγματοποίηση επενδύσεων στους τομείς της εκπαίδευσης και της κατάρτισης αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της Ένωσης καθώς και της κοινωνικής συνοχής της.

4.2. Παρά το γεγονός ότι η σημασία της κατάρτισης ως παράγοντος ανάπτυξης σε όλους τους τομείς της οικονομικής δραστηριότητας έχει γενικά αναγνωρισθεί, σε σχέση με τις αγροτικές περιοχές αποτελεί πρωταρχική ανάγκη διότι αποτελεί τη βάση για τη διασφάλιση οιασδήποτε μελλοντικής ανάπτυξης, τόσο λόγω των αλλαγών που σημειώνονται όσο και λόγω των κοινωνικοοικονομικών ιδιαιτεροτήτων των εν λόγω περιοχών.

4.3. Στην ενημερωτική έκθεση με τίτλο "Ο ρόλος των γυναικών στην οικονομική και κοινωνική ζωή, ειδικότερα σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας" αναφέρεται ότι "η κατάρτιση και ο επαγγελματικός προσανατολισμός θα πρέπει να διαμορφωθούν κατά τρόπο ώστε να εστιάζονται στις ειδικές ανάγκες των δύο φύλων και να υποστηρίζουν διαρθρώσεις επαρκώς συνυφασμένες με μια δεδομένη επικράτεια. Η επιμόρφωση των γυναικών θα πρέπει όχι μόνον να προβλέπει τις παραμέτρους που συνδέονται στενά με την επαγγελματική κατάρτιση, αλλά και να συνυπολογίζει πάντοτε στόχους που άπτονται της γενικής και βασικής επιμόρφωσης. Και τούτο προκειμένου να καταστεί δυνατό, αφενός, να καλυφθούν ενδεχόμενες ελλείψεις στον τομέα της γενικής κατάρτισης (λειτουργικός αναλφαβητισμός) και, αφετέρου, να διασφαλιστεί ότι - πέρα από το στόχο της προσαρμοστικότητας σε μία θέση εργασίας - προάγεται η συνειδητοποίηση των αντικειμενικών ή δυνητικών ίδιων ικανοτήτων."

4.4. Λαμβανομένου υπόψη του δυαδικού χαρακτήρα των συστημάτων κατάρτισης τα οποία διαχειρίζονται ορισμένα κράτη μέλη, το κυριότερο πρόβλημα που παρουσιάζεται αφορά το γεγονός ότι οι γυναίκες που ζουν σε αγροτικές περιοχές όχι μόνον αδυνατούν, κυρίως λόγω ηλικίας, να επωφεληθούν από τα επίσημα προγράμματα παροχής επαγγελματικής κατάρτισης που καθιστούν δυνατή τη χορήγηση επισήμων τίτλων, αλλά, ακόμη και στην περίπτωση των γυναικών που μπορούν να συμμετάσχουν σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, χορηγούνται πιστοποιητικά ικανότητας για να καταλάβουν μια θέση απασχόλησης χωρίς η εν λόγω κατάρτιση να είναι επίσημα αναγνωρισμένη. Επίσης θα πρέπει να επισημανθεί το ανεπαρκές φάσμα μαθημάτων τα οποία διδάσκονται οι αγρότισσες, γεγονός που δημιουργεί δυσκολίες στην κατάρτιση των γυναικών σε επαγγέλματα στα οποία δεν αντιπροσωπεύονται ικανοποιητικά και καθιστά αδύνατη τόσο την προσαρμογή των προγραμμάτων στις πραγματικές ανάγκες της κάθε περιοχής όσο και την αναγνώριση των τίτλων που τους χορηγούνται εκτός της περιοχής τους, στο πλαίσιο ενός εναρμονισμένου συστήματος χορήγησης πιστοποιητικών(6).

4.5. Θα πρέπει να επισημανθεί ο καθοριστικής σημασίας ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει για τις αγροτικές περιοχές η εξ αποστάσεως παροχή εκπαίδευσης.

4.6. Στις περισσότερες περιοχές του κόσμου ο αριθμός των γυναικών που λαμβάνουν ακαδημαϊκή μόρφωση είναι κατά πολύ μικρότερος του αντίστοιχου αριθμού των ανδρών. Το φαινόμενο αυτό είναι περισσότερο έντονο στις αγροτικές περιοχές. Η επαγγελματική κατάρτιση που παρέχεται στις περισσότερες χώρες της Κοινότητας έχει περισσότερο αστικό προσανατολισμό και δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες κατάρτισης των αγροτικών περιοχών. Είναι αναγκαίο να ληφθούν μέτρα για την παροχή γεωργικής κατάρτισης και όχι μόνον βιομηχανικής κατάρτισης.

4.7. Ένα από τα μέτρα που συμβάλλουν σημαντικά στην ανάπτυξη της υπαίθρου είναι η εφαρμογή των κοινοτικών προγραμμάτων, όπως το πρόγραμμα Leader+(7), τα οποία έχουν ως στόχο την απόκτηση δεξιοτήτων και την κατάρτιση στους τομείς της καινοτομίας και της τεχνολογίας, ώστε να καταστεί δυνατή η αναγνώριση του ρόλου των γυναικών στο πλαίσιο της λειτουργίας των οικονομιών των αγροτικών περιοχών(8).

4.8. Εξάλλου, υπάρχει και το πρόγραμμα Equal, το οποίο αφορά γενικά τις γυναίκες, τα μειονεκτούντα άτομα και τις εθνικές μειονότητες.

5. Απασχόληση

5.1. Αποτελεί γεγονός ότι η ανεργία στις αγροτικές περιοχές πλήττει περισσότερο τις γυναίκες και λιγότερο τους άνδρες.

5.2. Οι μεγαλύτερες αποκλίσεις ως προς το ποσοστό απασχόλησης μεταξύ των αγροτικών και των αστικών περιοχών οφείλονται όχι μόνο στον αγροτικό χαρακτήρα των περιοχών αλλά και στο διαφορετικό ποσοστό απασχόλησης των δύο φύλων.

5.3. Ένας άλλος παράγοντας που συμβάλλει στην ύπαρξη της εν λόγω απόκλισης είναι η ηλικία, δεδομένου ότι οι αγρότισσες αφιερώνουν λιγότερο χρόνο για την απόκτηση κατάρτισης, λόγω του ότι εισέρχονται νωρίτερα στην ενεργό ζωή.

5.4. Η συμμετοχή των γυναικών στους τρεις κυριότερους τομείς δραστηριότητας (γεωργία, βιομηχανία, υπηρεσίες) καθιστά εμφανή τη σημαντική αύξηση του ποσοστού των γυναικών που απασχολούνται στον τομέα των υπηρεσιών και καταδεικνύει το πόσο θα συνεισφέρει, σταδιακά, η ανάπτυξη του αγροτουρισμού στην ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας των εν λόγω περιοχών.

5.5. Η απασχόληση των αγροτισσών επικεντρώνεται σε δραστηριότητες που δεν απαιτούν κάποια εξειδίκευση ή όπου το απαιτούμενο επίπεδο εξειδίκευσης είναι χαμηλό. Οι κυριότεροι παράγοντες που περιορίζουν την πρόσβαση των γυναικών στην απασχόληση είναι οι ακόλουθοι: ανεπαρκείς θέσεις απασχόλησης, μεγάλες αποστάσεις και δυσκολίες μεταφοράς, ακατάλληλες υπηρεσίες και εγκαταστάσεις υποστήριξης, ανισότητες ως προς την κατανομή των ευθυνών σε σχέση με τις οικιακές εργασίες και τις οικογενειακές υποχρεώσεις, χορήγηση χαμηλότερων μισθών σε σχέση με τους άνδρες και συγκεκριμένες πολιτισμικές νοοτροπίες.

5.6. Κατά τη διάρκεια του έκτακτου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που πραγματοποιήθηκε στο Λουξεμβούργο στις 20 και 21 Νοεμβρίου 1997(9) καταρτίσθηκαν οι βασικές κατευθυντήριες γραμμές για το έτος 1998. Θα πρέπει να επισημανθεί το μέρος IV που αφορά την ενίσχυση της πολιτικής για τη διασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών.

5.7. Οι γυναικείοι συνεταιρισμοί διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και στην οικονομία των παραγωγικών περιφερειών, δίδοντας τη δυνατότητα συμπληρωματικής απασχόλησης, σε σχέση με την αποκλειστικά αγροτική απασχόληση, μέσω της παραγωγής και εμπορίας βιοτεχνικών προϊόντων, για τα οποία υφίσταται σήμερα σημαντική ζήτηση στην αγορά, και της παροχής υπηρεσιών που λαμβάνει χώρα στις αγροτικές περιοχές, όπως παραδείγματος χάρη ο αγροτουρισμός. Παρά το γεγονός ότι ο αριθμός τους διαφέρει από χώρα σε χώρα της ΕΕ, τα κράτη μέλη στα οποία οι εν λόγω συνεταιρισμοί αντιπροσωπεύουν σημαντικό ποσοστό της γεωργικής δραστηριότητας παρουσιάζουν την μεγαλύτερη παραγωγική και εμπορική αποτελεσματικότητα, γεγονός που καταδεικνύει τη σημαντική συμβολή τους στην αγροτική ανάπτυξη και στη βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων.

6. Ειδικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αγρότισσες της ΕΕ

6.1. Ιδιοκτησιακό καθεστώς των εκμεταλλεύσεων

6.1.1. Ένα από τα κυριότερα προβλήματα που θα πρέπει να αντιμετωπισθούν στο πλαίσιο της εξέτασης του γεωργικού τομέα, είναι η δυσκολία προσδιορισμού των ανθρώπινων πόρων που διαθέτει ο γεωργικός τομέας των διαφόρων χωρών. Η διαφορετική ιδιότητα με την οποία απασχολείται κάποιος στη γεωργία (ιδιοκτήτης, υπεύθυνος εκμετάλλευσης, απασχολούμενος σε οικογενειακή επιχείριση, μισθωτός), ο τρόπος απασχόλησής του (μερική απασχόληση, κύρια απασχόληση, πλήρης απασχόληση, συνεχής απασχόληση, περιστασιακή απασχόληση, εποχιακή απασχόληση κ.λπ.), η ανυπαρξία διάκρισης μεταξύ της γεωργικής απασχόλησης, της απασχόλησης με στόχο το βιοπορισμό ση και της βιοτεχνικής απασχόλησης και η προσφυγή στη χρήση των ειδικών καθεστώτων κοινωνικής ασφάλισης, αποτελούν μερικούς από τους παράγοντες που παρεμβάλλουν εμπόδια στον προσδιορισμό του πραγματικού αριθμού των απασχολούμενων στον γεωργικό τομέα. Η εν λόγω κατάσταση είναι ακόμη πιο δύσκολη σε σχέση με τις γυναίκες, λόγω, κυρίως, της κεκαλυμμένης απασχόλησής τους σε γεωργικές εργασίες και της ανυπαρξίας μίας σαφούς διαχωριστικής γραμμής μεταξύ της εργασίας που πραγματοποιείται στην ίδια τη γεωργική εκμετάλλευση και της εργασίας που πραγματοποιείται στο σπίτι και άλλων γεωργικών εργασιών.

6.1.2. Ακόμη θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μία σειρά από άλλους, καθοριστικής σημασίας, παράγοντες που συνδέονται με την εξέταση της εν λόγω κατάστασης, όπως οι ακόλουθοι:

6.1.2.1. Η συγκέντρωση στατιστικών στοιχείων από διαφορετικές πηγές καθιστά σχεδόν αδύνατη τη διεξοδική σύγκριση των στοιχείων που αφορούν τις γυναίκες. Επίσης, θα πρέπει να τονισθεί ότι ορισμένες από τις πηγές που χρησιμοποιούνται δεν κάνουν διάκριση μεταξύ της συμπεριφοράς των δύο φύλων.

6.1.2.2. Η φορολογία συγκαταλέγεται στους παράγοντες που συμβάλλουν στην απόκρυψη της πραγματικής απασχόλησης των ανδρών. Σε πολλές περιπτώσεις η μεταβίβαση ρόλων ως προς την ευθύνη λειτουργίας της εκμετάλλευσης μεταξύ των συζύγων, ιδιαίτερα όταν η κύρια απασχόληση του συζύγου δεν είναι γεωργική, γίνεται με στόχο την κατανομή των εισοδημάτων και τη μείωση των φορολογικών βαρών της οικογένειας.

6.1.2.3. Το ειδικό γεωργικό καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης χρησιμοποιείται πολλές φορές εκ μέρους των αγροτισσών ως μέσο εξασφάλισης σύνταξης.

6.1.3. Στις χώρες της Ένωσης, οι οικογενειακές εκμεταλλεύσεις αποτελούν τη βασική διάρθρωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Στην Ευρώπη υπάρχουν 7 εκ. εκμεταλλεύσεις, το 67 % των οποίων έχουν έκταση από 1 έως 10 εκτάρια, δηλαδή ο χαρακτήρας τους είναι οικογενειακός. Από αυτές 5 εκ. βρίσκονται στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, την Ιταλία, την Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία, γεγονός που αντικατοπτρίζει τα ιστορικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά της γεωργικής ταυτότητας της Ευρώπης. Η επιβίωση της εν λόγω ταυτότητας όμως απειλείται διότι δεν έχει γίνει ευρύτερα γνωστό και δεν έχει συνειδητοποιηθεί ότι, λόγω του ρόλου που διαδραματίζει και της θέσης που κατέχει στο πλαίσιο της γεωργικής δραστηριότητας, είναι απαραίτητη η διατήρησή της για την επιβίωση και ανάπτυξη της υπαίθρου(10).

6.1.4. Θα ήταν σκόπιμο να προσδιορισθεί ο αριθμός των γυναικών που συμβάλλουν στην οικονομική δραστηριότητα της εκμετάλλευσης, δεδομένου ότι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το ήμισυ της συνολικής συνεισφοράς στη γεωργία, στις εθνικές οικονομίες και στην οικονομία της ΕΕ, ώστε μεταγενέστερα να διευκολυνθεί ο προσδιορισμός της συμβολής των ιδιοκτητριών εκμεταλλεύσεων και των μισθωτών.

6.1.5. Η εργασία της αγρότισσας στην οικογενειακή εκμετάλλευση είναι πολύ δύσκολο να προσδιορισθεί επακριβώς, αφενός διότι σε αυτή συμπεριλαμβάνονται και οι οικιακές εργασίες που πραγματοποιεί και αφετέρου διότι το είδος της παραγωγικής εργασίας που εκτελεί είναι δύσκολο να μετρηθεί. Η συμβολή της πάντως στη γεωργική δραστηριότητα είναι βέβαιο ότι είναι υποτιμημένη.

6.2. Οι αγρότισσες και η κοινωνική ασφάλιση

6.2.1. Η δυσκολία προσδιορισμού της θέσης των αγροτισσών καθίσταται εμφανής στο πλαίσιο των διαφόρων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης που εφαρμόζονται γι αυτές στην ΕΕ. Απλοποιώντας τα πράγματα μπορούμε να προσδιορίσουμε ένα γενικό καθεστώς το οποίο ισχύει για όλους τους εργαζομένους, ανεξάρτητα από τη δραστηριότητα που ασκούν και το περιβάλλον στο οποίο την ασκούν, και ένα ειδικό καθεστώς που λαμβάνει διάφορες μορφές ανάλογα με την ασκούμενη δραστηριότητα και στο οποίο υπάγεται και η γεωργική απασχόληση.

6.2.2. Το γενικό καθεστώς κοινωνικής ασφάλισης εξασφαλίζει σημαντικές κοινωνικές παροχές στους εργαζομένους που υπάγονται σε αυτό, τους οποίους και διαφοροποιεί σε σχέση με τα ειδικά καθεστώτα, και παρέχει πολύ πιο συγκεκριμένα οφέλη στις γυναίκες που απασχολούνται ως μισθωτές στον γεωργικό τομέα, ιδιαίτερα όσον αφορά την προστασία της υγείας και ειδικότερα στην περίπτωση ασθενειών, μητρότητας, διακοπών, συντάξεων, κ.λπ.

6.2.3. Αντιθέτως, στην περίπτωση των ειδικών καθεστώτων, τα εν λόγω δικαιώματα κατοχυρώνονται μόνον στην περίπτωση που οι γυναίκες εμφανίζονται είτε ως ιδιοκτήτριες των εκμεταλλεύσεων είτε ως μισθωτές στο γεωργικό τομέα. Σε κάθε άλλη περίπτωση απολαμβάνουν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης μόνο υπό την ιδιότητα των συζύγων(11). Αυτή είναι μια από τις αιτίες της καθυστερημένης εγγραφής των αγροτισσών στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, καθώς αναζητούν τα δικαιώματα που δεν μπορούν να αποκτήσουν, ιδίως όσον αφορά την εξασφάλιση συντάξεων, με την ένταξή τους στο ειδικό καθεστώς.

6.2.4. Θα ήταν εύλογο να συνεχισθεί, εκ μέρους της ΕΕ, η εφαρμογή της οδηγίας 86/613/ΕΟΚ σχετικά με την αναγνώριση της εργασίας των νυμφευμένων γυναικών, βασικός στόχος της οποίας είναι η μείωση των διαφορών που υφίστανται μεταξύ των διαφόρων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης σχετικά με τη γεωργική δραστηριότητα.

6.2.5. Ενδεχομένως, οι γυναίκες που, ενώ δεν ασκούν άλλη δραστηριότητα εκτός της γεωργικής, δηλώνουν ότι καταβάλλουν εισφορές στο γενικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τις καταβάλλουν στην πραγματικότητα ως αυτόνομες εργαζόμενες. Το γεγονός αυτό ίσως αντικατοπτρίζει τις νομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες που καταβάλλουν εισφορές στο γεωργικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. Οι εν λόγω δυσκολίες συνδέονται επίσης και με την απαίτηση για "μόνιμη", ως ένα σημείο, απασχόληση που αποτελεί ένα από τα κριτήρια για την ένταξή τους στο προαναφερθέν σύστημα, κριτήριο άλλωστε που είναι πολύ ασαφές και σε ορισμένες περιπτώσεις ελάχιστα ρεαλιστικό, δεδομένου ότι σχετίζεται άμεσα με την οικονομική διάσταση της εκμετάλλευσης. Κατά συνέπεια, καθίσταται σαφές ότι η οικονομική υπόσταση της εκμετάλλευσης επηρεάζει άμεσα το επίπεδο των εισφορών που καταβάλλουν οι αγρότισσες.

7. Προτάσεις και συμπεράσματα

7.1. Η διασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών στις αγροτικές περιοχές θα πρέπει να έχει ως στόχο τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και θα πρέπει να ενσωματωθεί σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές που αφορούν την ανάπτυξη της υπαίθρου. Για το λόγο αυτό κατά την εφαρμογή των εν λόγω πολιτικών θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες και των δύο φύλων. Επίσης, η Επιτροπή θα πρέπει, κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας του επόμενου προγράμματος για την ισότητα των ευκαιριών που πρόκειται να τεθεί σε ισχύ το 2001, να λάβει υπόψη τις προτάσεις που υποβάλλει η ΟΚΕ.

7.2. Οι πολιτικές για την προώθηση της ισότητας θα πρέπει να επιδιώκουν την παραμονή των γυναικών στον τόπο καταγωγής τους προκειμένου να διασφαλισθεί η διατήρηση των αναγκαίων πληθυσμιακών ισορροπιών και της βιώσιμης ανάπτυξης.

7.3. Η δημιουργία ενός ελκυστικού περιβάλλοντος στις αγροτικές περιοχές, με τη δημιουργία των βασικών υποδομών είναι ζήτημα καθοριστικής σημασίας, διότι κατά τον τρόπο αυτό θα διευκολυνθεί η πρόσβαση των γυναικών τόσο στην κατάρτιση όσο και στην απασχόληση. Το ίδιο ισχύει και για τις υπηρεσίες αντικατάστασης και τις υπηρεσίες υποστήριξης της διαχείρισης της εκμετάλλευσης.

7.4. Θα πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερος συντονισμός μεταξύ των τοπικών, περιφερειακών, εθνικών και ευρωπαϊκών αρχών με μεγαλύτερη συμμετοχή και των θεσμικών οργάνων, και με παροχή κινήτρων σε ισότιμη βάση για την ανάπτυξη.

7.5. Θα πρέπει να επισημανθεί η ανάγκη αξιοποίησης κατά προτεραιότητα της διαφοροποίησης στην οποία οι γυναίκες διαδραματίζουν συχνά πρωταγωνιστικό ρόλο (ΜΜΕ, παραγωγή περιφερειακών προϊόντων, βιοτεχνία και αγροτουρισμός), και με τον τρόπο αυτό να ενισχυθεί η πολυλειτουργικότητα.

7.6. Θα πρέπει να υπάρξει συντονισμός μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων και των συστημάτων κατάρτισης και των παραγωγικών συστημάτων ώστε να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα της εγκατάλειψης της υπαίθρου. Η παροχή εκπαίδευσης, και ιδιαίτερα βασικής εκπαίδευσης και γενικής κατάρτισης (συμπεριλαμβανομένης της παροχής εκπαίδευσης εξ αποστάσεως), αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη μεταγενέστερη ορθή αξιοποίηση των πόρων και των ικανοτήτων που αποκτώνται, ενώ η παροχή επαγγελματικής κατάρτισης με τη χορήγηση επισήμων τίτλων συμφωνεί με τις νέες εργασιακές ανάγκες.

7.7. Η ΟΚΕ έχει συνειδητοποιήσει το πόσο σημαντικό είναι τα συστήματα παροχής κατάρτισης να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες των αγροτισσών και τις ειδικές συνθήκες υπό τις οποίες ζουν. Για το λόγο αυτό η παρεχόμενη βοήθεια θα πρέπει να αποσκοπεί στην τόνωση της αυτοπεποίθησής τους και στη διασφάλιση της συμμετοχής τους τόσο στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων όσο και στη γενικότερη κοινωνικοοικονομική ζωή. Θα πρέπει να προωθηθεί η χρήση τοπικών οικονομικών πόρων με στόχο την προώθηση σχεδίων ανάπτυξης της υπαίθρου.

7.8. Θα πρέπει να συνεχισθεί η εφαρμογή ορισμένων πρωτοβουλιών, όπως οι πρωτοβουλίες Leader+ και Equal, διότι συμβάλλουν σημαντικά στη προώθηση της ισότητας των ευκαιριών, και να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στον τομέα της κατάρτισης που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη. Ένα μέρος των εν λόγω πρωτοβουλιών θα πρέπει να αφορά ειδικά τις αγρότισσες.

7.9. Η ΟΚΕ υποστηρίζει την προοδευτική εφαρμογή εκ μέρους των διαφόρων κρατών μελών των κανονιστικών ρυθμίσεων που αποσκοπούν στη συμφιλίωση της επαγγελματικής και της οικογενειακής ζωής, με την καθιέρωση της δυνατότητας διαπραγμάτευσης σχετικά με την εφαρμογή ελαστικών ωραρίων που θα επιτρέψουν την δίκαιη κατανομή των οικογενειακών βαρών μεταξύ ανδρών και γυναικών, με την προώθηση νέων σχημάτων που θα καταστήσουν δυνατή την ικανοποίηση των αναγκών των ατόμων που χρειάζονται φροντίδα και ιδιαίτερα των παιδιών, των ηλικιωμένων, των ασθενών και των ατόμων με ειδικές ανάγκες, και με τη λήψη των κατάλληλων μέτρων για την προστασία της μητρότητας.

7.10. Θα πρέπει να προωθηθεί η αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχουν οι διάφορες χρηματοπιστωτικές τεχνικές κατά τη χορήγηση αγροτικών δανείων, ώστε να υπάρξει μεγαλύτερη συνέργια μεταξύ των χρησιμοποιούμενων ιδιωτικών και δημόσιων κεφαλαίων και να περιορισθούν οι οικονομικές υποχρεώσεις των ΜΜΕ. Κατά τον τρόπο αυτό θα διευκολυνθεί η πρόσβαση στη λήψη δανείων με ευνοϊκούς όρους ή μικροδανείων, γεγονός που θα συμβάλει στην ανάληψη επιχειρηματικών πρωτοβουλιών εκ μέρους των γυναικών(12).

7.11. Η μεταρρύθμιση των Διαρθρωτικών Ταμείων μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην ενίσχυση της ευημερίας των αγροτικών περιοχών, δίδοντας έμφαση στην υποστήριξη των νέων καθώς και σε όλες τις νέες δραστηριότητες που μπορούν να αναπτύξουν οι γυναίκες. Θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο να λαμβάνονται υπόψη, στο πλαίσιο των προγραμμάτων που εγκρίνονται από το ΕΚΤ, οι ανάγκες των αγροτισσών, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διάδοση της χρήσης των νέων τεχνολογιών, ώστε να καταστεί δυνατή η μεγαλύτερη αναγνώριση και προώθηση των δραστηριοτήτων και των προϊόντων των αγροτισσών.

7.12. Αν η ανάπτυξη της υπαίθρου νοηθεί ως ενδογενής και σταθερή διεργασία, είναι απαραίτητη η οργάνωση του τοπικού γυναικείου πληθυσμού σε ενώσεις και ομάδες εργασίας, ώστε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στις προσπάθειες για τη βελτίωση των συνθηκών που επικρατούν στην περιοχή του και να συμβάλει στην προώθηση της κατάρτισης των υφιστάμενων ανθρωπίνων πόρων και στο σχεδιασμό στρατηγικών ανάδειξης των τοπικών αναπτυξιακών παραγόντων.

7.13. Θα ήταν πολύ χρήσιμο να ληφθούν τα κατάλληλα διαχειριστικά μέτρα με στόχο τη διευκόλυνση του συντονισμού των ενεργειών όλων των συνεταιριστικών κινημάτων και οργανώσεων των αγροτισσών που υπάρχουν στα κράτη μέλη, ώστε να καταστεί δυνατή η μόνιμη εκπροσώπηση των αγροτισσών σε όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Κατά τον τρόπο αυτό θα υπάρξει μεγαλύτερη ενημέρωση και ανταλλαγή εμπειριών για τη μελέτη των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η κάθε περιοχή και θα δοθεί η δυνατότητα εξεύρεσης των κατάλληλων λύσεων.

7.14. Όσον αφορά τα ειδικά προβλήματα που αφορούν το ιδιοκτησιακό καθεστώς των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα πρέπει να αναληφθούν άμεσα προσπάθειες για την αναγνώριση, σε όποιες χώρες αυτό δεν έχει ακόμη γίνει, της εργασίας που πραγματοποιούν οι γυναίκες σύζυγοι στο πλαίσιο της εκμετάλλευσης. Όσον αφορά τις ασφαλιστικές εισφορές των γυναικών, μία πιθανή λύση θα ήταν η καθιέρωση μίας ενιαίας ασφαλιστικής εισφοράς τόσο για τους ανεξάρτητους γεωργούς όσο και για τους βοηθούς τους.

Βρυξέλλες, 24 Μαΐου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) Η ευρωπαϊκή πολιτική υπέρ της ισότητας των ευκαιριών, βασίζεται στο άρθρο 119 της Συνθήκης της Ρώμης που προβλέπει την εφαρμογή της αρχής της παροχής ίσων αμοιβών για άνδρες και γυναίκες. Το εν λόγω άρθρο έχει αποτελέσει τη βάση για την ανάπτυξη μίας ουσιαστικής κοινωνικής πολιτικής.

(2) Σήμερα περιλαμβάνονται στο IV πρόγραμμα δράσης για την ισότητα των ευκαιριών (1996-2000).

(3) Η νέα πολιτική για την ανάπτυξη της υπαίθρου που περιλαμβάνεται στην ΚΓΠ έχει ως στόχο, μεταξύ άλλων, τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας καθώς και την ισότητα των παρεχόμενων ευκαιριών.

(4) Το εν λόγω άρθρο του κανονισμού αφορά αποκλειστικά τις αγροτικές περιοχές και προβλέπει τη λήψη μίας σειράς μέτρων με σκοπό την ανάπτυξη του συνόλου των αγροτικών περιοχών. Μεταξύ των εν λόγω μέτρων θα πρέπει να επισημανθούν τα ακόλουθα: εμπορία προϊόντων ποιότητας, παροχή βασικών υπηρεσιών για τον αγροτικό πληθυσμό, διαφοροποίηση των αγροτικών δραστηριοτήτων και των άλλων δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τη γεωργία ώστε να υπάρχει η δυνατότητα απόκτησης εναλλακτικών εισοδημάτων, προώθηση του τουρισμού και της βιοτεχνίας, παροχή υπηρεσιών αντικατάστασης καθώς και βοηθητικών υπηρεσιών στον τομέα της διαχείρισης των εκμεταλλεύσεων, κ.λπ.

(5) Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την πολυλειτουργικότητα βλέπε τη γνωμοδότηση με θέμα "Μια πολιτική για την εδραίωση του ευρωπαϊκού γεωργικού προτύπου", EE C 368 της 20.12.1999, σ. 76 και τη γνωμοδότηση με θέμα "Οι γεωργοπεριβαλλοντικοί στόχοι που πρέπει να επιδιωχθούν κατά προτεραιότητα στο πλαίσιο της πολυλειτουργικής γεωργίας που προβλέπεται από την Agenda 2000", EE C 368 της 20.12.1999, σ. 68.

(6) Tη θέση αυτή επιβεβαιώνει και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Λευκή Βίβλο για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση.

(7) Προς το παρόν έχουν εγκριθεί οι οδηγίες για το πρόγραμμα Leader+, στόχος του οποίου είναι η κατά προτεραιότητα υποστήριξη της υιοθέτησης πρότυπων στρατηγικών για την ανάπτυξη του ενδογενούς δυναμικού των αγροτικών περιοχών.

(8) Θα πρέπει να επισημανθεί η γνωμοδότηση Leader+, ΕΕ C 51 της 23.2.2000 όπου γίνεται ειδική αναφορά στις ανάγκες των αγροτισσών.

(9) Το 1998 αποτέλεσε έτος εδραίωσης της διαδικασίας αναγνώρισης της ισότητας των ευκαιριών ως βασικού στοιχείου του ευρωπαϊκού προτύπου δημιουργίας θέσεων απασχόλησης.

(10) Πηγή: Eurostat, "H Eυρώπη σε αριθμούς", 5η έκδοση.

(11) Κοινοτική οδηγία σχετικά με την αναγνώριση της εργασίας των νυμφευμένων γυναικών, 86/613/ΕΟΚ, της 11ης Δεκεμβρίου 1986.

(12) Παραδείγματος χάρη στη Σουηδία λειτουργεί ειδική τράπεζα για γυναίκες.