EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 13/161

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Οι επιπτώσεις της ψηφιοποίησης στον κλάδο των υπηρεσιών και στην απασχόληση σε σχέση με τις βιομηχανικές μεταλλαγές»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2016/C 013/24)

Εισηγητής: ο κ. Wolfgang GREIF Συνεισηγητής: ο κ. Hannes LEO

Με επιστολή της 29ης Ιουνίου 2015, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο κ. Nicolas SCHMIT, υπουργός Εργασίας, Απασχόλησης και Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, ενεργώντας εξ ονόματος της μελλοντικής λουξεμβουργιανής προεδρίας, ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα:

«Οι επιπτώσεις της ψηφιοποίησης στον κλάδο των υπηρεσιών και στην απασχόληση σε σχέση με τις βιομηχανικές μεταλλαγές»

(διερευνητική γνωμοδότηση).

Η συμβουλευτική επιτροπή βιομηχανικών μεταλλαγών (CCMI), στην οποία ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη διερευνητική γνωμοδότησή της στις 15 Ιουλίου 2015.

Κατά την 510η σύνοδο ολομέλειάς της, της 16ης και 17ης Σεπτεμβρίου 2015 (συνεδρίαση της 16ης Σεπτεμβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 139 ψήφους υπέρ, 1 ψήφο κατά και οκτώ αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ψηφιοποίηση αλλάζει όλες τις πτυχές της κοινωνίας και της οικονομίας, και φυσικά επηρεάζει επίσης την εργασία και την απασχόληση. Οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να αυξήσουν τον πλούτο σε πρωτόγνωρα επίπεδα και να ενισχύσουν την ποιότητα της εργασίας και της απασχόλησης στην Ευρώπη. Ωστόσο, αυτές οι ευκαιρίες ενέχουν και κινδύνους, όπως είναι προφανές σε όλους τους οικονομικούς κλάδους, συμπεριλαμβανομένου του κλάδου των ιδιωτικών υπηρεσιών (1).

1.2. Από τη μία πλευρά, τα καινοτόμα πρότυπα υπηρεσιών και επιχειρήσεων που καθίστανται εφικτά χάρη στην ψηφιοποίηση επιτρέπουν την άντληση πρωτοφανών οφελών όσον αφορά την παραγωγικότητα των υπηρεσιών και την ενίσχυση των επιλογών του καταναλωτή (2). Από την άλλη πλευρά, τα πρότυπα αυτά έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην αγορά εργασίας καθώς και στην οργάνωση της εργασίας, όπως, λόγου χάρη, αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων και περιορισμός της πρόσβασης στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, γεγονός που μπορεί να επιφέρει αρνητικές συνέπειες για συγκεκριμένες ομάδες εργαζομένων, εάν δεν αντιμετωπιστεί με τις κατάλληλες δράσεις.

1.3. Συνεπώς, οι επιπτώσεις της ψηφιοποίησης των υπηρεσιών στην απασχόληση απαιτούν προσοχή και κατάλληλη διαχείριση, από πολιτικής άποψης. Η προορατική χάραξη πολιτικής τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο μπορεί και πρέπει να διασφαλίσει την πλήρη αξιοποίηση των προφανών δυνατοτήτων που παρέχει η ψηφιοποίηση, αποφεύγοντας συγχρόνως τις ενδεχόμενες παγίδες της. Με το Ψηφιακό Θεματολόγιο για την Ευρώπη και την πρωτοβουλία για την ψηφιακή ενιαία αγορά, η ΕΕ αποτελεί ενεργό παράγοντα στον τομέα της ψηφιακής πολιτικής. Εντούτοις, η πλειονότητα των επιπτώσεων της ψηφιοποίησης στην απασχόληση εξακολουθούν να μην αναγνωρίζονται και, ως εκ τούτου, να μην αντιμετωπίζονται ικανοποιητικά στα συναφή μέτρα πολιτικής.

1.4. Η ψηφιοποίηση αποτελεί αναμφίβολα μία από τις δυναμικότερες εξελίξεις της εποχής μας, στο πλαίσιο της οποίας οι ευκαιρίες είναι στενά συνυφασμένες με τους κινδύνους. Οι μελλοντικές εξελίξεις είναι πιθανό να έχουν σύνθετο χαρακτήρα, με την παράλληλη εμφάνιση νεοσύστατων εταιρειών, μικρών επιχειρήσεων και ευέλικτων δραστηριοτήτων δίπλα στις παραδοσιακές επιχειρήσεις και βιομηχανίες. Μέχρι στιγμής, η επίδραση των εν λόγω εξελίξεων στην απασχόληση δεν είναι πλήρως κατανοητή και δεν μπορεί να προβλεφθεί με ακρίβεια. Κατά συνέπεια, οι ανησυχίες σχετικά με τη μείωση των ποσοστών απασχόλησης αυξάνονται συγχρόνως με την αναντιστοιχία δεξιοτήτων που εξακολουθεί να παρατηρείται στις αγορές εργασίας της ΕΕ. Η εποικοδομητική συνεργασία και η αυξημένη ευαισθητοποίηση των βασικών ενδιαφερομένων φορέων, δηλαδή των κυβερνήσεων και των κοινωνικών εταίρων, είναι ζωτικής σημασίας στην προκειμένη περίπτωση. Η μεγάλη ποικιλομορφία κοινωνικοοικονομικών δομών και τα διαφορετικά επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης στην επικράτεια της ΕΕ ενδέχεται να απαιτήσουν ειδικές αναλύσεις και προσεγγίσεις για τη διαχείριση των επιπτώσεων της ψηφιοποίησης στις αγορές εργασίας και στην απασχόληση.

1.5. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τις προφανείς προκλήσεις που δημιουργεί η ψηφιοποίηση για την απασχόληση στον τομέα των υπηρεσιών και προβαίνει στις ακόλουθες συστάσεις για την πολιτική τους διαχείριση:

1.5.1. Για να εφοδιαστεί το εργατικό δυναμικό της ΕΕ με τις δεξιότητες που απαιτούνται στην ψηφιακή εποχή, πρέπει να προωθηθούν δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις στην επαγγελματική εκπαίδευση και πρέπει να εξεταστεί εάν χρειάζεται να θεσπιστούν ευρωπαϊκά μέτρα προκειμένου να διαδοθούν σε ολόκληρη την επικράτεια της ΕΕ οι θετικές εμπειρίες που αποκομίστηκαν σε διάφορα κράτη μέλη όσον αφορά την εκπαιδευτική άδεια.

1.5.2. Στο πλαίσιο ενός ευρέος διαλόγου θα πρέπει να εξεταστεί πιο προσεκτικά, εάν και σε ποιο βαθμό θα πρέπει να εξασφαλιστεί πρόσθετη προστασία για την ιδιωτική ζωή των εργαζομένων σε μια εποχή στην οποία δεσπόζει η ψηφιακή κινητή επικοινωνία, και ποια μέτρα κρίνονται ενδεχομένως σκόπιμο να ληφθούν τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο για να περιοριστεί η απανταχού διαθεσιμότητα και προσβασιμότητα. Επίσης, θα πρέπει να εξεταστούν έξυπνα μέτρα για την ενίσχυση της θέσης του αυξανόμενου πληθυσμού αυτοαπασχολούμενων ως προς το ζήτημα αυτό.

1.5.3. Απαιτούνται καλύτερες στατιστικές και έρευνα σχετικά με τον κλάδο των υπηρεσιών (σε παγκόσμιο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο), που θα παράσχουν λεπτομερείς προβλέψεις όσον αφορά την εξέλιξη της αγοράς, καθώς και όσον αφορά την πόλωση της εργασίας, της απασχόλησης και του εισοδήματος. Το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» θα πρέπει συνεπώς να παρέχει ικανή χρηματοδότηση στην έρευνα για την απασχόληση στον κλάδο των υπηρεσιών. Επιπλέον, απαιτούνται επειγόντως λεπτομερείς και τακτικά επικαιροποιημένες στατιστικές για τη διάδοση και την ανάπτυξη των άτυπων μορφών απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων στοιχείων για πρακτικές όπως ο πληθοπορισμός.

1.5.4. Για να αντιμετωπιστεί η αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων που προκαλείται εν μέρει από την ψηφιοποίηση, θα πρέπει να προωθηθούν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις σε όλα τα επίπεδα, ιδίως σε κλάδους και σε επιχειρήσεις που επηρεάζονται από την ψηφιοποίηση. Έτσι μπορεί να εξασφαλιστεί ότι οι νέες μορφές ψηφιοποιημένης οργάνωσης της εργασίας θα έχουν ως αποτέλεσμα τη βελτίωση και όχι την επιδείνωση της ποιότητας των θέσεων εργασίας.

1.5.5. Απαιτούνται αυστηρές διατάξεις όσον αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων προκειμένου να προστατευθούν τα καθιερωμένα πρότυπα που ισχύουν για την ιδιωτικότητα στην εργασία. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων θα πρέπει να θέτει ελάχιστες προδιαγραφές και να μην εμποδίζει τα κράτη μέλη από τη θέσπιση αυστηρότερης νομοθεσίας. Ο υπό διαπραγμάτευση κανονισμός της ΕΕ για την προστασία των δεδομένων θα πρέπει συνεπώς να περιέχει «ρήτρα επιφύλαξης» που να επιτρέπει στα κράτη μέλη να υπερβαίνουν τις ελάχιστες προδιαγραφές της ΕΕ.

1.5.6. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, θα πρέπει να εξετάσουν στρατηγικές για την προσαρμογή του πεδίου εφαρμογής των κοινωνικών προτύπων καθώς και των προτύπων του εργατικού δικαίου, έτσι ώστε να αντικατοπτρίζουν τις συνθήκες του ψηφιακού περιβάλλοντος εργασίας.

1.5.7. Ο νέος βιομηχανικός κύκλος της «Βιομηχανίας 4.0» και η ψηφιοποίηση επηρεάζουν ολόκληρη την κοινωνία. Χρειάζεται εποικοδομητικός διάλογος μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, των κρατών μελών και της ΕΕ, προκειμένου να εξεταστούν οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας, καθώς και οι πιθανές και αναγκαίες αλλαγές στον τομέα του κοινωνικού και εργατικού δικαίου. Πρόσφατα δρομολογήθηκαν ορισμένες εξαιρετικά ελπιδοφόρες πρωτοβουλίες εκ μέρους των κυβερνήσεων και των κοινωνικών εταίρων, π.χ. στη Γερμανία, στις Κάτω Χώρες και στην Αυστρία. Σε κάθε περίπτωση, λαμβάνονται υπόψη τα ειδικά χαρακτηριστικά των εθνικών εξελίξεων και οι ευκαιρίες που αυτές προσφέρουν. Οι βέλτιστες πρακτικές θα πρέπει να διαδοθούν.

1.5.8. Η ΕΕ, οι εθνικές κυβερνήσεις και οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να δρομολογήσουν διαλόγους με στόχο τη θέσπιση πολιτικών μέτρων και νομοθεσίας για τη διασφάλιση ενδεδειγμένων επιπέδων υποχρεωτικής κοινωνικής προστασίας για το σύνολο του εργατικού δυναμικού, συμπεριλαμβανομένων των απασχολούμενων σε άτυπες μορφές απασχόλησης.

1.5.9. Το συνολικό μακροοικονομικό πλαίσιο διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Το συνολικό μακροοικονομικό πλαίσιο διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Για την ενίσχυση της απασχόλησης παρά τη φθίνουσα ζήτηση εργατικού δυναμικού, πρέπει, στο πλαίσιο διαλόγου με όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς, να εντοπιστούν τα πιθανά προβλήματα και, ανάλογα με τις επιμέρους ανάγκες κάθε κράτους μέλους, να καταρτιστούν οι αντίστοιχες στρατηγικές για την επίλυσή τους (π.χ. στους τομείς των δημοσίων επενδύσεων, των επενδύσεων για τη δημιουργία απασχόλησης, του επιμερισμού των θέσεων εργασίας, καθώς και της μείωσης του χρόνου εργασίας).

1.5.10. Οι μεταρρυθμίσεις των φορολογικών συστημάτων πρέπει να εξεταστούν προσεκτικά, ώστε να διασφαλιστούν παρόμοια επίπεδα φορολόγησης όλων των μορφών εισοδήματος, είτε αυτό προκύπτει από τομείς με συμβατική οργάνωση είτε από τη συνεργατική οικονομία. Για να εξασφαλιστεί και μελλοντικά η βιωσιμότητα των κοινωνικών συστημάτων και να μειωθεί η επιβάρυνση του παράγοντα του εργατικού δυναμικού, θα μπορούσε να εξετασθεί η δυνατότητα αξιοποίησης τμήματος του «μερίσματος ψηφιοποίησης» για αυτό τον σκοπό.

2. Εισαγωγή: Διαρθρωτική αλλαγή στις υπηρεσίες

2.1. Τα τελευταία χρόνια έχει επιτευχθεί σημαντική πρόοδος στην ανάπτυξη των ψηφιακών τεχνολογιών. Αυτές οι νέες και εξαιρετικά ισχυρές δυνατότητες των ψηφιακών τεχνολογιών καθιστούν δυνατή την αυτοματοποίηση ακόμα περισσότερων εργασιών και επαγγελμάτων (π.χ. το αυτοοδηγούμενο αυτοκίνητο, το διαδίκτυο των πραγμάτων, η ψηφιοποίηση των διαδικασιών βιομηχανικής παραγωγής ή η «τέταρτη βιομηχανική επανάσταση»). Επιπλέον, οι ψηφιακές τεχνολογίες οδηγούν στη δραστική μείωση του κόστους αναζήτησης και συναλλαγών, διευκολύνοντας έτσι την ανάπτυξη στον κλάδο των υπηρεσιών εντελώς νέων επιχειρηματικών μοντέλων υψηλής επεκτασιμότητας (π.χ. διαδικτυακές αγορές και πλατφόρμες συμπεριλαμβανομένης της επονομαζόμενης συνεργατικής οικονομίας, Uber, Airbnb). Το γεγονός αυτό ενθαρρύνει την ψηφιοποίηση των επιχειρηματικών μοντέλων και διαδικασιών σε ένα ευρύ φάσμα οικονομικών τομέων. Ορισμένοι από αυτούς τους τομείς έχουν ήδη εξεταστεί σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ (3).

2.2. Η ψηφιοποίηση συνεπάγεται μείζονες αλλαγές στις διαδικασίες και αναδιάρθρωση σε σχεδόν όλους τους τομείς του κλάδου των υπηρεσιών (4), ο οποίος μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ανθεκτικός στον τεχνολογικό εξορθολογισμό. Για πολλά χρόνια, οι υπηρεσίες θεωρούνταν ως υποστηρικτικός κλάδος άλλων τμημάτων της οικονομίας (π.χ. της γεωργίας, της εξορυκτικής βιομηχανίας, της μεταποίησης και των κατασκευών), των νοικοκυριών και των καταναλωτών, καθώς και ως παθητικός χρήστης νέων τεχνολογιών. Εντούτοις, η εμφάνιση του διαδικτύου σε συνδυασμό με την ελευθέρωση των τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών έχει αλλάξει ουσιαστικά τον ρόλο των υπηρεσιών.

2.3. Ο αντίκτυπος των ανωτέρω εξελίξεων για την απασχόληση στους επηρεαζόμενους τομείς αυξανόταν βραδέως τις τελευταίες δεκαετίες αλλά σήμερα προχωρά με ταχείς ρυθμούς. Ορισμένες επιπτώσεις της ψηφιοποίησης στην απασχόληση έχουν γίνει ήδη αισθητές. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται: — Νέες απαιτήσεις δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού στον κλάδο των υπηρεσιών. — Επενδύσεις που καταστρέφουν θέσεις εργασίας, καθώς η τεχνολογία διατίθεται σε χαμηλότερες τιμές και τείνει όλο και συχνότερα να χρησιμοποιείται για καθήκοντα που παλαιότερα εκτελούνταν αποκλειστικά από το ανθρώπινο δυναμικό. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, στους παραδοσιακούς κλάδους, αυτές οι αλλαγές έχουν οδηγήσει στην πτώση της ζήτησης εργατικού δυναμικού, ενώ μειώνεται το ποσοστό του ΑΕγχΠ που επενδύεται στο εργατικό δυναμικό (5). — Πτώση στη ζήτηση προσωπικού μεσαίου και υψηλού επιπέδου εξειδίκευσης, η οποία αναμένεται να επιδεινωθεί στο άμεσο μέλλον. Σύμφωνα με διάφορες εκτιμήσεις, περίπου 50 % των σημερινών θέσεων εργασίας κινδυνεύουν να αντικατασταθούν από την ψηφιακή τεχνολογία εντός της προσεχούς εικοσαετίας (6). Η εμπειρία καταδεικνύει, ωστόσο, ότι τέτοιου είδους προβλέψεις θα πρέπει να συνεκτιμηθούν με επιφύλαξη.

2.4. Η ψηφιοποίηση προσδοκάται να αυξήσει την παραγωγικότητα σε πρωτοφανή επίπεδα και, ως εκ τούτου, να δημιουργήσει ένα «μέρισμα ψηφιοποίησης», και από την άλλη να μειώσει σημαντικά τη ζήτηση εργατικού δυναμικού, ιδίως για εργαζομένους μέτριας εξειδίκευσης. Αυτό συνεπάγεται αύξηση της ανεργίας, «διάβρωση της μεσαίας τάξης» και περαιτέρω αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων (7).

2.5. Επί του παρόντος, οι αμερικανικές εταιρείες κυριαρχούν στην ψηφιακή οικονομία, ενώ η Ευρώπη έχει χάσει σε μεγάλο βαθμό το παιχνίδι στον τομέα της ανάπτυξης ψηφιακών τεχνολογιών. Ταυτόχρονα, η Ευρώπη φαντάζει απροετοίμαστη για τις θεμελιώδεις αλλαγές που επιδρούν στην οικονομία και την κοινωνία μας (δηλαδή τα προαναφερθέντα τεράστια οφέλη για την παραγωγικότητα αλλά και η απειλή δημιουργίας ανισορροπιών που ενδέχεται να οδηγήσουν σε ακραίες αυξήσεις της ανεργίας σε ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων και στην περαιτέρω πόλωση της κοινωνίας), πράγμα που αποτελεί πηγή ανησυχίας.

2.6. Παρότι το αποτέλεσμα των αλλαγών που επιφέρει η τεχνολογία είναι αδύνατον να προβλεφθεί σε τόσο μεγάλη κλίμακα, είναι σαφώς απαραίτητο να κληθεί η ΕΕ να αναλάβει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση των εν λόγω εξελίξεων και στη διαχείριση των επιπτώσεών τους στην απασχόληση και την κοινωνία, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη ότι ο ρόλος της επί του παρόντος δεν είναι σε καμία περίπτωση ενεργός (8). Με την παρούσα γνωμοδότηση επιδιώκεται η επανόρθωση αυτής της κατάστασης μέσω της εξέτασης του αντίκτυπου της ψηφιοποίησης για την απασχόληση στον κλάδο των υπηρεσιών και της έκδοσης συναφών συστάσεων πολιτικής.

3. Μετασχηματισμός των αναγκών για δεξιότητες

3.1. Οι ψηφιακές τεχνολογίες εισάγονται σε ολοένα και περισσότερους χώρους εργασίας στον κλάδο των υπηρεσιών, γεγονός που αποτελεί λογική συνέπεια της ψηφιοποίησης. Για παράδειγμα, περίπου το 60 % των εργαζομένων στον τραπεζικό τομέα αναφέρουν την εισαγωγή νέων τεχνολογιών στον χώρο εργασίας τους τα τελευταία τρία χρόνια (9). Για να μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν αυτή την τεχνολογία, οι εργαζόμενοι χρειάζονται ειδικές ικανότητες, ήτοι «ηλεκτρονικές δεξιότητες». Για τον σκοπό αυτό, απαιτείται η ανάλογη επικαιροποίηση των προγραμμάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης και η εφαρμογή σχετικών μέτρων κατάρτισης.

3.2. Εντούτοις, από τα επίσημα δεδομένα της Επιτροπής προκύπτει ότι παρατηρούνται σοβαρές καθυστερήσεις στον τομέα της ανάπτυξης δεξιοτήτων, και κατ’ εκτίμηση το 47 % του εργατικού δυναμικού της ΕΕ δεν διαθέτει επαρκείς ηλεκτρονικές δεξιότητες, παρότι υφίστανται εμφανείς διαφορές μεταξύ των χωρών (10). Πέραν της μη αξιοποίησης των ευκαιριών δημιουργίας θέσεων εργασίας, αυτή η «αναντιστοιχία δεξιοτήτων» μπορεί να αποτελέσει τροχοπέδη στην ανάπτυξη της ψηφιακής οικονομίας και, ως εκ τούτου, να πλήξει την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ εάν δεν επανορθωθεί.

3.3. Για να αντιμετωπιστεί αυτή η αναντιστοιχία δεξιοτήτων στα προγράμματα σπουδών, απαιτούνται αξιόπιστες πληροφορίες σχετικά με τις ανάγκες και τις ελλείψεις δεξιοτήτων. Πράγματι, η ΕΕ δραστηριοποιείται ήδη σε αυτό τον τομέα, συγκεκριμένα μέσω οργανισμών όπως το CEDEFOP. Η εκχώρηση της πρωτοβουλίας στους κοινωνικούς εταίρους όσον αφορά αυτές τις «πληροφορίες δεξιοτήτων», για παράδειγμα υπό μορφή τομεακών συμβουλίων δεξιοτήτων, είναι πρακτική που έχει ήδη στεφθεί με επιτυχία. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι λυπηρό το γεγονός ότι η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο μείωσης του ρόλου τους αντικαθιστώντας τα συμβούλια δεξιοτήτων των κοινωνικών εταίρων με πολυμερείς συμμαχίες δεξιοτήτων. Εντούτοις, καθώς το πρόβλημα της αναντιστοιχίας των δεξιοτήτων εξακολουθεί να υφίσταται παρά τις διαθέσιμες πληροφορίες δεξιοτήτων, το πρόβλημα κατά τα φαινόμενα έγκειται κυρίως στην έλλειψη στρατηγικής υλοποίησης και επενδύσεων.

3.4. Η προώθηση των δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση είναι ζωτικής σημασίας. Σε ορισμένα κράτη μέλη ισχύουν ελάχιστα δικαιώματα εκπαιδευτικής άδειας μετ’ αποδοχών. Θα πρέπει να εξεταστεί αν αυτό θα μπορούσε να προσφέρει ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την προσαρμογή της ανάγκης απόκτησης δεξιοτήτων και αν χρειάζεται να θεσπιστούν μέτρα σε ευρωπαϊκή κλίμακα με σκοπό την ευρύτερη διάδοση αυτών των εμπειριών στην ΕΕ.

4. Η πόλωση της οργάνωσης της εργασίας και του εισοδήματος

4.1. Οι αλλαγές στις απαιτήσεις δεξιοτήτων είναι αλληλένδετες με τον μετασχηματισμό της οργάνωσης της εργασίας, ήτοι των εργασιών που εκτελούν οι εργαζόμενοι και του τρόπου εκτέλεσής τους. Σε αυτόν τον τομέα, επί του παρόντος η ψηφιοποίηση οδηγεί στη σταδιακή «πόλωση» της απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών από άποψη αυτονομίας της εργασίας και μισθών, πράγμα που σημαίνει ότι οι θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών είναι πιθανότερο να βρίσκονται είτε στο ανώτερο είτε στο κατώτερο άκρο του φάσματος των μισθών και της αυτονομίας, ενώ ο αριθμός των θέσεων εργασίας που βρίσκονται στο ενδιάμεσο μειώνεται. Ταυτόχρονα, πρέπει να παρακολουθούνται και οι νέες εξελίξεις, οι οποίες οδηγούν σε αυτόματες προσαρμογές της αγοράς εργασίας.

4.2. Η ψηφιοποίηση του κλάδου των υπηρεσιών δημιουργεί ζήτηση για εργατικό δυναμικό σε θέσεις που απαιτούν υψηλό επίπεδο γνώσεων, ιδίως στους τομείς των επαγγελματικών και των τεχνικών υπηρεσιών, π.χ. για τη διαχείριση δικτύων ΤΠ. Οι εργασίες που εκτελούν αυτοί οι επαγγελματίες μπορούν συνήθως να ολοκληρωθούν εξ αποστάσεως μέσω της χρήσης κινητών ψηφιακών συσκευών.

4.3. Αυτές οι ευέλικτες μορφές οργάνωσης της εργασίας συνήθως παρέχουν υψηλό επίπεδο αυτονομίας στους εργαζόμενους και μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα των θέσεων εργασίας, να αυξήσουν και να διευκολύνουν τον συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Εντούτοις, ταυτόχρονα αυτές οι ευέλικτες μορφές εργασίας δημιουργούν κινδύνους εάν οι εργαζόμενοι είναι ή αισθάνονται την υποχρέωση να είναι διαθέσιμοι για εργασία ανά πάσα στιγμή. Αυτού του είδους η «εργασία χωρίς όρια» μπορεί να προκαλέσει άγχος και υπερκόπωση.

4.4. Θα πρέπει να διεξαχθεί ευρύς διάλογος προκειμένου να εξεταστεί περαιτέρω αν και κατά πόσο χρειάζεται περισσότερη προστασία της ιδιωτικής ζωής των εργαζομένων στην εποχή των πανταχού παρόντων μέσων ψηφιακής κινητής επικοινωνίας και ποια είναι τα μέτρα που θα ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να θεσπιστούν σε εθνική και σε ευρωπαϊκή κλίμακα για τον περιορισμό της απανταχού διαθεσιμότητας και προσβασιμότητας. Κατά τον ίδιο τρόπο, πρέπει να εξεταστεί η θέσπιση έξυπνων μέτρων για τη βελτίωση της θέσης του αυξανόμενου πληθυσμού αυτοαπασχολούμενων στο χώρο αυτό.

4.5. Σε άλλους τομείς, η ψηφιοποίηση των υπηρεσιών οδηγεί στη μείωση της αυτονομίας στην εργασία. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στα κέντρα εφοδιαστικής για το ηλεκτρονικό εμπόριο, όπου δημιουργούνται θέσεις εργασίας οι οποίες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην εκτέλεση στερεότυπων εργασιών. Σε αυτές τις μορφές οργάνωσης της εργασίας, οι εργαζόμενοι συνήθως λαμβάνουν λεπτομερείς οδηγίες μέσω ψηφιακών συσκευών όσον αφορά τα είδη που πρέπει να συσκευάσουν σε κάθε κιβώτιο.

4.6. Λόγω της τυποποιημένης και σχετικά απλής φύσης τους, αυτές οι μορφές εργασίας που βασίζονται στην εκτέλεση στερεότυπων εργασιών δημιουργούν προσιτές ευκαιρίες εργασίας για εργαζόμενους χαμηλής ειδίκευσης και για νεοεισερχόμενους στην αγορά εργασίας. Εντούτοις, η ποιότητα αυτών των θέσεων εργασίας συχνά θεωρείται χαμηλή, διότι οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι οι δεξιότητες και τα προσόντα τους δεν αξιοποιούνται πλήρως.

4.7. Η ψηφιοποίηση είναι σίγουρα μια από τις πιο δυναμικές εξελίξεις της εποχής μας, όπου ευκαιρίες και κίνδυνοι συνδέονται στενά μεταξύ τους. Οι μελλοντικές εξελίξεις είναι πιθανό να είναι πολύπλοκες, με νεοσύστατες επιχειρήσεις, μικρές επιχειρήσεις, καθώς και ευέλικτες λειτουργίες να εμφανίζονται παράλληλα με τις παραδοσιακές εταιρείες και βιομηχανίες. Μέχρι σήμερα, οι επιπτώσεις στην απασχόληση αυτών των εξελίξεων δεν είναι πλήρως κατανοητές και ούτε μπορούν να προβλεφθούν με ακρίβεια. Ως εκ τούτου, οι φόβοι για μείωση των ποσοστών απασχόλησης αυξάνονται ενώ παράλληλα εξακολουθούν να υπάρχουν αναντιστοιχίες δεξιοτήτων στις αγορές εργασίας της ΕΕ. Εν προκειμένω, η εποικοδομητική συνεργασία και η αύξηση της ευαισθητοποίησης μεταξύ των κυριότερων παραγόντων, δηλαδή κυβερνήσεων και κοινωνικών εταίρων, είναι καθοριστικής σημασίας. Η ευρεία ποικιλία των κοινωνικοοικονομικών δομών και των διαφορετικών επιπέδων οικονομικής ανάπτυξης στην ΕΕ μπορεί να απαιτήσει ειδικές αναλύσεις και προσεγγίσεις για τη διαχείριση των συνεπειών της ψηφιοποίησης στις αγορές εργασίας και στην απασχόληση.

4.8. Απαιτούνται καλύτερες στατιστικές και έρευνα στον κλάδο των υπηρεσιών (σε ευρωπαϊκή αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα) με σκοπό την ακριβέστερη πρόγνωση των εξελίξεων στην αγορά εργασίας και την περιγραφή της πόλωσης της εργασίας και της απασχόλησης. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να προγραμματιστεί στο πλαίσιο του «Ορίζοντα 2020» επαρκής χρηματοδότηση για την έρευνα σχετικά με την απασχόληση στον κλάδο των υπηρεσιών και την οργάνωση της εργασίας. Τα πορίσματα των ερευνών πρέπει να εφαρμοστούν μέσω ενεργών πολιτικών που θα διασφαλίζουν ευκαιρίες δημιουργίας θέσεων εργασίας υψηλής ποιότητας που θα αξιοποιούνται στην ψηφιακή οικονομία, ενώ παράλληλα θα αποφεύγονται οι κίνδυνοι. Επιπλέον, η εισαγωγή νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας πρέπει να αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ των κοινωνικών εταίρων έτσι ώστε οι νέες μορφές ψηφιοποιημένης οργάνωσης της εργασίας να οδηγούν στη βελτίωση και όχι στην επιδείνωση της ποιότητας των θέσεων εργασίας.

4.9. Αυτές οι τάσεις πόλωσης της οργάνωσης της εργασίας οδηγούν στην πόλωση των αμοιβών, όπως επισημαίνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (11). Σε ορισμένες περιπτώσεις, η έλλειψη ή η καταστρατήγηση των συλλογικών συμβάσεων συντείνει σε αυτό το πρόβλημα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι οι πάροχοι ψηφιακών υπηρεσιών, οι οποίοι επιμένουν στην ιδιαίτερη φύση των επιχειρηματικών μοντέλων τους για να αμφισβητήσουν την εφαρμοσιμότητα των υφιστάμενων συλλογικών συμβάσεων για τους εργαζομένους τους. Για παράδειγμα, ορισμένες εταιρείες ηλεκτρονικού εμπορίου επιμένουν ότι οι εργαζόμενοί τους δεν μπορούν να θεωρηθούν ως εργαζόμενοι στον τομέα του λιανικού εμπορίου και, ως εκ τούτου, δεν είναι επιλέξιμοι για τους μισθούς που έχουν συμφωνηθεί συλλογικά στον τομέα του λιανικού εμπορίου.

4.10. Για να αντιμετωπιστεί η αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων που προκαλείται εν μέρει από την ψηφιοποίηση, θα πρέπει να προωθηθούν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις σε όλα τα επίπεδα, κυρίως στους κλάδους και τις επιχειρήσεις που σχετίζονται με την ψηφιοποίηση.

4.11. Οι εργαζόμενοι σε ψηφιοποιημένες μορφές οργάνωσης της εργασίας παράγουν μεγάλες ποσότητες προσωπικών δεδομένων που περιέχουν πληροφορίες σχετικά με το πού βρίσκονται, τι κάνουν, πότε και με ποιόν. Παρά το γεγονός ότι με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται ευκαιρίες για ιδιαίτερα αποδοτική εργασία μέσω της ομαλής ροής των πληροφοριών, ταυτόχρονα επιτρέπονται παρεμβατικές πρακτικές παρακολούθησης των εργαζομένων, γεγονός που απειλεί τα κατοχυρωμένα πρότυπα ιδιωτικότητας στην εργασία.

4.12. Απαιτούνται αυστηρές διατάξεις όσον αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων προκειμένου να προστατεύονται τα καθιερωμένα επίπεδα ιδιωτικότητας στην εργασία. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων θα πρέπει να θέτει ελάχιστες προδιαγραφές και να μην εμποδίζει τα κράτη μέλη από τη θέσπιση αυστηρότερης νομοθεσίας. Ο υπό διαπραγμάτευση κανονισμός της ΕΕ για την προστασία των δεδομένων θα πρέπει συνεπώς να περιέχει «ρήτρα επιφύλαξης» που θα επιτρέπει στα κράτη μέλη να υπερβαίνουν τις ελάχιστες προδιαγραφές της ΕΕ.

5. Μετασχηματισμός των θεσμών της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας

5.1. Καθώς οι πληροφορίες μπορούν να ανταλλάσσονται σε μακρινές αποστάσεις και μεταξύ τεράστιων κοινών με πολύ χαμηλό κόστος, οι ψηφιακές τεχνολογίες επιτρέπουν ιδιαίτερα κατακερματισμένα επιχειρηματικά μοντέλα Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η ανάγκη αυστηρών, λειτουργικά και γεωγραφικά ολοκληρωμένων εταιρικών δομών με σαφώς καθορισμένο προσωπικό, ιεραρχία και εγκαταστάσεις.

5.2. Αυτές οι εξελίξεις ενισχύουν τη δυνατότητα των εταιρειών να βασίζονται σε εργαζόμενους με ελαστικές συμβάσεις, όπως για παράδειγμα σε αυτοαπασχολούμενους εργαζόμενους. Πρόσφατα έχει σημειωθεί σημαντική αύξηση της αυτοαπασχόλησης, ιδίως στους τομείς των υπηρεσιών, όπως για παράδειγμα στις ΤΠΕ, στα μέσα ενημέρωσης και στις διοικητικές και υποστηρικτικές υπηρεσίες (12). Πρακτικές όπως ο πληθοπορισμός, ήτοι διαδικτυακές πλατφόρμες στις οποίες οι εταιρείες μπορούν να δημοσιεύουν προσκλήσεις υποβολής προσφορών για εργασίες και στη συνέχεια οι ελεύθεροι επαγγελματίες να ανταγωνίζονται για αυτές, αναμένεται να οδηγήσουν στην περαιτέρω αύξηση της αυτοαπασχόλησης. Επιπλέον, ο ανταγωνισμός για ευκαιρίες εργασίας σε τέτοιες πλατφόρμες πληθοπορισμού είναι παγκόσμιος, γεγονός που συνιστά ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τους ελεύθερους επαγγελματίες που εργάζονται σε χώρες που χαρακτηρίζονται από χαμηλό κόστος διαβίωσης, χαμηλούς φόρους εισοδήματος και χαμηλό επίπεδο ασφαλιστικών εισφορών.

5.3. Ορισμένοι εργαζόμενοι εκτιμούν την ευελιξία που προσφέρουν αυτές οι ρυθμίσεις απασχόλησης. Ωστόσο, λόγω της έντονης ανάπτυξης των άτυπων μορφών απασχόλησης, οι κατοχυρωμένοι θεσμοί της αγοράς εργασίας, όπως η νομοθεσία για την προστασία της απασχόλησης, τα συστήματα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και οι δομές κοινωνικού διαλόγου θα μπορούσαν να χάσουν μέρος της ισχύος τους. Επιπροσθέτως, λόγω του αυξημένου διασυνοριακού ανταγωνισμού μεταξύ των ατόμων που αναζητούν εργασία, για παράδειγμα στις δικτυακές πύλες πληθοπορισμού, οι εν λόγω θεσμοί της αγοράς εργασίας υφίστανται ανταγωνιστικές πιέσεις. Υπό το πρίσμα της ψηφιακής αλλαγής, εναπόκειται στους εθνικούς κοινωνικούς εταίρους και στις κυβερνήσεις να βρουν τις αντίστοιχες λύσεις μέσα από έναν εποικοδομητικό διάλογο, ούτως ώστε να εξασφαλίσουν δίκαιες και χωρίς αποκλεισμούς αγορές εργασίας για όλες τις μορφές απασχόλησης.

5.4. Η απασχόληση στη συνεργατική οικονομία αποδεικνύεται ιδιαίτερα περίπλοκο ζήτημα από αυτή την άποψη. Σε πολλές περιπτώσεις, η σχέση απασχόλησης και το νομικό καθεστώς των εμπλεκόμενων μερών παραμένουν ασαφή. Το ερώτημα εάν ο οδηγός ενός ιδιωτικού οχήματος που μπορεί να προσληφθεί μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας είναι αυτοαπασχολούμενος ή καταλαμβάνει μια εξαρτημένη θέση εργασίας, και εάν ναι, από ποιον —τον επιβάτη ή τον διαχειριστή της διαδικτυακής πλατφόρμας— συχνά μένει αδιευκρίνιστο. Κατά συνέπεια καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολος ο προσδιορισμός της συναφούς νομοθεσίας, τόσο από την άποψη του εργατικού δικαίου και του δικαίου περί ευθύνης, όσο και των διατάξεων που συμφωνούνται σε συλλογικό επίπεδο. Εάν δεν μπορούσε να εφαρμοστεί καμία από τις καθιερωμένες κατηγορίες της νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων, η συνεργατική οικονομία θα λειτουργούσε πράγματι σε νομικά γκρίζες ζώνες. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την άσκηση ανταγωνιστικής πίεσης στις θέσεις εργασίας και στις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στο πλαίσιο των καθιερωμένων κατηγοριών της νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων.

5.5. Επί του παρόντος δεν υπάρχουν αξιόπιστες και επικαιροποιημένες πληροφορίες, προκειμένου να αξιολογηθεί ποιες δράσεις της πολιτικής απασχόλησης είναι κατάλληλες για τη συνεργατική οικονομία. Για την αποκατάσταση αυτών των ελλείψεων, απαιτούνται επειγόντως λεπτομερή και τακτικά επικαιροποιημένα στατιστικά στοιχεία σχετικά με την απασχόληση και συγκεκριμένα με τις άτυπες και νέες μορφές απασχόλησης.

5.6. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν στρατηγικές για τη δυνατότητα προσαρμογής του πεδίου εφαρμογής τόσο των κοινωνικών προτύπων όσο και των προτύπων του εργατικού δικαίου κατά τρόπο ώστε να αντικατοπτρίζει τις συνθήκες του ψηφιακού κόσμου εργασίας. Οι σχετικές πρωτοβουλίες πρέπει να λαμβάνουν τη μορφή συγκροτημένου διαλόγου με τους κοινωνικούς εταίρους για τη διασφάλιση εφικτών λύσεων βάσει στοιχείων που θα συνυπολογίζουν τα συμφέροντα των χρηστών των υπηρεσιών. Αντίστοιχες ελπιδοφόρες πρωτοβουλίες υπάρχουν ήδη στη Γερμανία, στις Κάτω Χώρες και στην Αυστρία.

5.7. Δεδομένου ότι αυτές οι εξελίξεις απειλούν μεταξύ άλλων τις καθιερωμένες πρακτικές κοινωνικού διαλόγου και συλλογικής διαπραγμάτευσης, απαιτείται η δρομολόγηση ενός εποικοδομητικού διαλόγου μεταξύ των κοινωνικών εταίρων για την εξέταση πιθανών και αναγκαίων προσαρμογών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να διαδραματίσει καίριο ρόλο στην ενθάρρυνση αυτού του διαλόγου παρέχοντας χρηματοδότηση σε συναφή έργα των κοινωνικών εταίρων και ενθαρρύνοντας συναφή ερευνητικά έργα στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας 2020».

5.8. Χάρη στην ψηφιοποίηση, η ένταση εργασίας των επιχειρηματικών μοντέλων στους τομείς των υπηρεσιών μειώνεται. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στον τραπεζικό τομέα, όπου οι επιχειρηματικές διαδικασίες έχουν εν μέρει αυτοματοποιηθεί και μετατοπιστεί στο ψηφιακό περιβάλλον. Αυτό καθιστά περιττό ένα μέρος του προσωπικού. Οι Frey και Osborne του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης εκτιμούν ότι οι θέσεις εργασίας και τα επαγγέλματα μέσου εισοδήματος, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων ελεύθερων επαγγελμάτων, θα επηρεαστούν ιδιαίτερα από αυτή την αυτοματοποίηση (13). Η ψηφιοποίηση θα έχει σημαντικό αντίκτυπο και στην απασχόληση στη δημόσια διοίκηση και σε δημόσιους θεσμούς, καθώς και εν γένει στην παροχή υπηρεσιών κοινής ωφελείας, θέμα που δεν έχει μέχρι στιγμής εξεταστεί όσο θα έπρεπε. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ θα λάβει θέση επ’ αυτού σε ξεχωριστή γνωμοδότηση πρωτοβουλίας.

5.9. Η ομάδα προβληματισμού Bruegel εκτιμά ότι τα κράτη μέλη της ΕΕ κινδυνεύουν να χάσουν από το 40 % έως το 60 % των θέσεων εργασίας τους εντός της προσεχούς εικοσαετίας λόγω της αυτοματοποίησης που επιφέρει η ψηφιοποίηση (14). Εικάζεται επιπλέον ότι στην ψηφιακή εποχή, σε αντίθεση με προηγούμενα στάδια της βιομηχανικής ανάπτυξης, τα συνολικά οφέλη παραγωγικότητας για την οικονομία δεν συνεπάγονται πλέον την άμεση ανάπτυξη της απασχόλησης (15). Ως εκ τούτου, είναι αμφίβολο κατά πόσον μια πλήρως ψηφιοποιημένη οικονομία παράγει επαρκή ζήτηση εργατικού δυναμικού για να αντισταθμιστούν οι εκτιμώμενες απώλειες θέσεων εργασίας που οφείλονται στην αυτοματοποίηση των υπηρεσιών. Από την άλλη πλευρά, εξακολουθεί να υπάρχει σε ολόκληρη την Ευρώπη αναντιστοιχία μεταξύ των διαθέσιμων και των ζητούμενων δεξιοτήτων, ενώ, υπό αυτό το πρίσμα, είναι δύσκολο να διατυπωθούν προβλέψεις.

5.10. Οι αλλαγές στη ζήτηση εργατικού δυναμικού σε έναν ψηφιοποιημένο κλάδο υπηρεσιών, μετρούμενες βάσει των ωρών εργασίας που πραγματοποιούνται, πρέπει να παρακολουθούνται. Για την ενίσχυση της απασχόλησης παρά τη μειούμενη ζήτηση εργατικού δυναμικού και για τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής, πρέπει να διεξαχθεί επειγόντως διάλογος με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων μερών, προκειμένου να επισημανθούν τα ενδεχόμενα προβλήματα και, ανάλογα με τις ανάγκες, να αναπτυχθούν στα επιμέρους κράτη μέλη στρατηγικές για την αντιμετώπισή τους (π.χ. δημόσιες επενδύσεις στη δημιουργία απασχόλησης, μεταξύ άλλων μέσω της καινοτομίας, κατανομή της εργασίας και περικοπή του χρόνου απασχόλησης).

6. Αντίκτυπος στο κράτος πρόνοιας και στα φορολογικά καθεστώτα

6.1. Συνεπώς, η έντονη αύξηση των άτυπων μορφών απασχόλησης που συνεπάγεται η ψηφιοποίηση των υπηρεσιών έχει ως αποτέλεσμα αυξανόμενο μέρος του εργατικού δυναμικού να μην μπορεί να συνεισφέρει και να ωφεληθεί από τα θεσμοθετημένα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, όπως η δημόσια ασφάλιση ανεργίας, υγείας και συντάξεων. Σε ορισμένα κράτη μέλη, το θέμα αυτό αποτελεί ήδη αντικείμενο συζήτησης μεταξύ κοινωνικών εταίρων και κυβερνήσεως. Σε συνδυασμό με τη μείωση των συνολικών ποσοστών απασχόλησης, οι εν λόγω εξελίξεις θα περιορίσουν σημαντικά τα έσοδα και, ως εκ τούτου, τη συνολική αποτελεσματικότητα των θεσμοθετημένων φορολογικών καθεστώτων και καθεστώτων κοινωνικής πρόνοιας που βασίζονται στα έσοδα τα οποία δημιουργούνται μέσω τελών επί των μισθών και μέσω συστημάτων συγχρηματοδότησης εργοδότη και εργαζομένου και, επομένως, εξαρτώνται από υψηλά ποσοστά τυπικής απασχόλησης.

6.2. Αυτή η απώλεια αποτελεσματικότητας θα απειλήσει σοβαρά τον ιστό του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, το οποίο είναι οικοδομημένο πάνω στην ισχυρή συμμετοχή του δημόσιου τομέα στη χρηματοδότηση και στην παροχή υπηρεσιών κοινής ωφέλειας και αποτελεσματικών δικτύων κοινωνικής ασφάλειας. Εντούτοις, η επιτυχής διαχείριση της διαδικασίας ψηφιοποίησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ουσιαστική παροχή των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας, όπως τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα και οι ευρυζωνικές υποδομές.

6.3. Η ΕΕ, οι εθνικές κυβερνήσεις και οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να δρομολογήσουν διαλόγους με στόχο τη θέσπιση πολιτικών μέτρων και νομοθεσίας για τη διασφάλιση του κατάλληλου επιπέδου υποχρεωτικής κοινωνικής προστασίας για το σύνολο του εργατικού δυναμικού, συμπεριλαμβανομένων των αυτοαπασχολούμενων, των εργαζόμενων βάσει του μοντέλου του πληθοπορισμού και των εργαζόμενων της συνεργατικής οικονομίας. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι μεταξύ των ομάδων αυτών ενδέχεται να επικρατούν αποκλίνουσες απόψεις.

6.4. Ομοίως, οι μεταρρυθμίσεις των φορολογικών συστημάτων πρέπει να εξεταστούν προσεκτικά, ώστε να διασφαλιστούν παρόμοια επίπεδα φορολόγησης όλων των μορφών εισοδήματος, είτε αυτό προκύπτει από τομείς με συμβατική οργάνωση είτε από τη συνεργατική οικονομία. Η ΕΕ πρέπει να ενθαρρύνει και να συντονίσει αντίστοιχες μεταρρυθμίσεις των κρατών μελών.

6.5. Για να εξασφαλιστεί και μελλοντικά η βιωσιμότητα των κοινωνικών συστημάτων και να μειωθεί η επιβάρυνση του παράγοντα του εργατικού δυναμικού, θα μπορούσε να εξετασθεί η δυνατότητα αξιοποίησης τμήματος του «μερίσματος ψηφιοποίησης» για τον σκοπό αυτό.

Βρυξέλλες, 16 Σεπτεμβρίου 2015. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Henri MALOSSE

(1) Η παρούσα γνωμοδότηση αναφέρεται στον κλάδο των ιδιωτικών υπηρεσιών, όπως αυτός ορίζεται στις τυποποιημένες στατιστικές ταξινομήσεις (π.χ. NACE Rev. 2 F-N; Q-T).

(2) Π.χ., Υπουργείο Απασχόλησης της Φινλανδίας (2015): Service Economy Revolution and Digitalisation: http://www.tem.fi/files/43374/TEMjul_41_2015_web_22062015.pdf

(3) Μεταξύ άλλων, η γνωμοδότηση ΕΕ C 12 της 15.1.2015, σ. 23 με θέμα: Ο αντίκτυπος των επιχειρηματικών υπηρεσιών στη βιομηχανία (εισηγητές: ο κ. Van Iersel και ο κ. Leo) στην οποία περιγράφονται τα ειδικά χαρακτηριστικά της επονομαζόμενης τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης.

(4) Ο ορισμός του κλάδου των υπηρεσιών είναι αυτός που χρησιμοποιείται συνήθως στις στατιστικές ταξινομήσεις.

(5) Βλέπε, για παράδειγμα, Brynjolffson και McAfee (2014): The Second Machine Age, New York, W.W. Norton & Company, κεφ. 11.

(6) Π.χ., Bowles, J., The computerisation of European jobs — Who will win and who will lose from the impact of new technology onto old areas of employment?, 2014, The computerisation of European jobs, Frey, C. M., Osborne, M., The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation?, 2013, Pajarinen, M., Rouvinen, P., Ekeland, A., Computerization Threatens One-Third of Finnish and Norwegian Employment, ETLA, 2015.

(7) Βλέπε υποσημείωση 10.

(8) Αντίστοιχες συστάσεις σε διάφορες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ (συμπεριλαμβανομένων των ΕΕ C 311 της 12.9.2014, σ. 15, ΕΕ C 12 της 15.1.2015, σ. 23, ΕΕ C 332 της 8.10.2015, σ 36, ΕΕ C 271 της 19.9.2013, σ. 116 και ΕΕ C 67 της 6.3.2014, σ. 96).

(9) Eurofound (2014): Συνθήκες εργασίας και ποιότητα των θέσεων εργασίας: σύγκριση κλάδων στην Ευρώπη.

(10) http://ec.europa.eu/priorities/digital-single-market/docs/dsm-factsheet_el.pdf

(11) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (2015): Wage and Income Inequality in the European Union (Μισθολογικές και εισοδηματικές ανισότητες στην Ευρωπαϊκή Ένωση).

(12) UNI Europa (2015): Towards a Fair Future for European Services, διατίθεται στη διεύθυνση: http://uniglobalunion.org/sites/default/files/public_shared/files/towards_a_fair_future_for_european_services.pdf.

(13) Frey και Osborne (2013), βλέπε υποσημείωση 6.

(14) Bruegel (2014): The computerisation of European jobs.

(15) Bowles (2014), βλέπε υποσημείωση 6.