Πρόταση ΟΔΗΓΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για τον έλεγχο των κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας

(υποβληθείσα από την Επιτροπή)

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

1. ΠΡΟΟΙΜΙΟ

Πηγές ραδιενέργειας χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο για διάφορους σκοπούς, ιδίως στη βιομηχανία, την ιατρική και την έρευνα. Οι κίνδυνοι από αυτές τις πηγές ποικίλλουν, ανάλογα με τη δραστικότητα, τα περιεχόμενα ραδιονουκλεΐδια, την κατασκευή κ.λπ.

Οι δυνητικοί κίνδυνοι από την προβλεπόμενη χρήση των πηγών είναι συνήθως επαρκώς γνωστοί. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η χρήση ραδιενεργών πηγών υπόκειται στις απαιτήσεις της νομοθεσίας για την προστασία από ιοντίζουσες ακτινοβολίες που προβλέπεται στο κεφάλαιο ΙΙΙ για την υγεία και ασφάλεια της Συνθήκης Ευρατόμ.

Προσφάτως ωστόσο, ορισμένα συμβάντα επέστησαν την προσοχή της Επιτροπής στο πρόβλημα των πηγών οι οποίες για διάφορους λόγους δεν είναι υπό έλεγχο. Αυτές οι «έκθετες» πηγές υπάρχει πιθανότητα να ανακτηθούν από άτομα, είτε εργαζόμενους είτε κοινό, που δεν έχουν επίγνωση των πιθανών κινδύνων. Έχουν σημειωθεί σοβαροί τραυματισμοί από ακτινοβολία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αν και όχι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θάνατοι.

Οι κλειστές πηγές ενέχουν ιδιαίτερους δυνητικούς κινδύνους λόγω του μικρού τους μεγέθους καθώς συχνά έχουν το μέγεθος ενός στυλογράφου ή είναι ακόμη μικρότερες, λόγω της χρήσης τους σε κινητά εξαρτήματα κ.λπ. Επειδή οι ραδιενεργές ουσίες περιέχονται σε μεταλλική κάπσουλα αυξάνεται η πιθανότητα να συλλεχθούν από το κοινό ή από χειριστές παλαιοσιδηρικών. Η ανεύρεση πηγών ραδιενέργειας σε χώρους απόρριψης παλαιοσιδηρικών και σε εγκαταστάσεις παραγωγής μετάλλου είναι συνήθη συμβάντα σε όλα τα μέρη του κόσμου. Στο συνημμένο τεχνικό παράρτημα δίνονται αναλυτικά στοιχεία για τη φύση των ραδιενεργών πηγών που προκαλούν ανησυχία και για τους σημαντικότερους κινδύνους από τη χρήση ή την κακή χρήση τους, παρουσιάζονται περιληπτικά οι εφαρμογές τους και παρατίθεται κατάλογος των σημαντικότερων ατυχημάτων που σημειώθηκαν τα τελευταία χρόνια.

2. ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Οι αρχές ακτινολογικής προστασίας παγκοσμίως αντιμετωπίζουν το ζήτημα της ορθής διαχείρισης των πηγών ραδιενέργειας, ιδίως των κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας. Αυτές, λόγω ενδεχομένως της κινητικότητάς τους, ενέχονται σε πολλά από τα γνωστά συμβάντα και ατυχήματα λόγω ραδιενέργειας.

Από τότε που οι πηγές ραδίου εφαρμόστηκαν για πρώτη φορά στην ιατρική, στις αρχές του 20ού αιώνα, έχει σημειωθεί σημαντική αύξηση στον αριθμό και τη χρήση των πηγών ραδιενέργειας, ιδίως από όταν τέθηκαν ευρέως σε χρήση τεχνητά ραδιονουκλεΐδια, κατά τη δεκαετία του '50 και του '60.

Στο πλαίσιο του κοινοτικού προγράμματος δράσης στον τομέα των ραδιενεργών αποβλήτων [1], η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε πρόσφατα μελέτη για τη διαχείριση και τη διάθεση των εκτός χρήσης κλειστών πηγών ραδιενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση [2]. Οι συντάκτες της μελέτης, χρησιμοποιώντας δική τους τεχνική και υποθέσεις, κατέληξαν στην εκτίμηση ότι περίπου 500.000 κλειστές πηγές έχουν διατεθεί κατά την τελευταία 50ετία σε διάφορους φορείς στα σημερινά 15 κράτη μέλη της ΕΕ. Από αυτές, 110.000 περίπου πηγές βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε χρήση. Το μεγαλύτερο μέρος των υπολοίπων έχουν αποσταλεί σε κεντρικούς χώρους ενδιάμεσης αποθήκευσης, έχουν επιστραφεί ή έχουν διατεθεί. Οι πηγές για τις οποίες υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να διαφύγουν του κανονιστικού ελέγχου είναι οι εκτός χρήσης πηγές που αποθηκεύονται τοπικά, στις εγκαταστάσεις των χρηστών. Η μελέτη εκτιμά ότι υπάρχουν περίπου 30.000 τέτοιες πηγές σε όλη την ΕΕ. Περισσότερα στοιχεία της μελέτης συνοψίζονται στο συνημμένο τεχνικό παράρτημα.

[1] Ψήφισμα του Συμβουλίου της 15ης Ιουνίου 1992 σχετικά με την ανανέωση του κοινοτικού προγράμματος δράσης στον τομέα των ραδιενεργών αποβλήτων. ΕΕ C 158, 25.06.1992

[2] Angus et al. Management and disposal of disused sealed radioactive sources in the European Union - EUR 1886 (2000)

Περιστασιακά, οι εθνικές αρμόδιες αρχές αντιμετωπίζουν περιπτώσεις στις οποίες η διαχείριση των πηγών ραδιενέργειας είναι πλημμελής ή οι πηγές ραδιενέργειας δεν υπόκεινται σε κανενός είδους κανονιστικό έλεγχο. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, οι συνέπειες για την υγεία των εργαζομένων ή του ευρύτερου κοινού μπορούν να είναι πολύ σοβαρές. Η πιθανότητα τέτοιων συμβάντων αυξάνεται όταν οι πηγές δεν χρησιμοποιούνται πλέον ενεργά και αποθηκεύονται ή αφήνονται απλά αφύλακτες για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Πράγματι, σύμφωνα με τις ενδείξεις, οι έλεγχοι μπορεί να εξασθενίσουν μεταξύ της χρονικής στιγμής όπου οι πηγές αποσύρονται από την ενεργό χρήση και της χρονικής στιγμής όπου επιστρέφονται στους παραγωγούς για πιθανή επαναχρησιμοποίηση ή δηλώνονται ως απόβλητα και εντάσσονται σε συστήματα διαχείρισης ραδιενεργών αποβλήτων.

Οι επιπτώσεις στην υγεία και οι οικονομικές συνέπειες των πιθανών ατυχημάτων με ανεπαρκώς ελεγχόμενες πηγές ραδιενέργειας μπορούν να είναι ιδιαίτερα σοβαρές. Τα πιο πρόσφατα σημαντικά συμβάντα παρουσιάζονται στο συνημμένο τεχνικό παράρτημα.

3. ΙΣΧΥΟΥΣΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

Τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω της συνθήκης Ευρατόμ, ανέθεσαν στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας το καθήκον να θεσπίσει ενιαίους κανόνες ασφαλείας για την προστασία της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού από τους κινδύνους που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες. Με την οδηγία που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1959 και αναθεωρήθηκε για τελευταία φορά το 1996 [3] καθορίζονται οι βασικοί κανόνες ασφαλείας για την προστασία της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού από τους κινδύνους που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες. Η οδηγία ισχύει για όλες τις πρακτικές οι οποίες ενέχουν δυνητικό κίνδυνο από ιοντίζουσες ακτινοβολίες και επιβάλλει τις βασικές αρχές για την προστασία από τη ραδιενέργεια και άλλες γενικής φύσεως απαιτήσεις, χωρίς εντούτοις να θεσπίζει λεπτομερείς κανόνες όσον αφορά τις πολυποίκιλες υφιστάμενες πρακτικές.

[3] Οδηγία του Συμβουλίου για τον καθορισμό των βασικών κανόνων ασφάλειας για την προστασία της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού από τους κινδύνους που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες. ΕΕ L159, 29.06.1996

Αν και οι βασικοί κανόνες ασφαλείας έχουν γενική εφαρμογή, ήδη στο παρελθόν χρειάστηκε να συμπληρωθούν με μέτρα που στοχεύουν σε συγκεκριμένους σκοπούς. Η θέσπιση τέτοιων μέτρων ήταν μερικές φορές η απάντηση σε συγκεκριμένα γεγονότα. Παραδείγματος χάριν, το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 6ης Ιουλίου 1988 σχετικά με τα συμπεράσματα της εξεταστικής επιτροπής για το χειρισμό και τη μεταφορά πυρηνικών υλικών [4] είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση της οδηγίας 92/3/Ευρατόμ σχετικά με τις αποστολές ραδιενεργών αποβλήτων [5].

[4] Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 6ης Ιουλίου 1988 σχετικά με τα συμπεράσματα της εξεταστικής επιτροπής για το χειρισμό και τη μεταφορά πυρηνικών υλικών. ΕΕ C235, 12.09.1988

[5] Οδηγία του Συμβουλίου για την επιτήρηση και τον έλεγχο των αποστολών ραδιενεργών αποβλήτων μεταξύ κρατών μελών καθώς και προς και από την Κοινότητα. ΕΕ L35, 12.02.1992

Ένα άλλο παράδειγμα είναι η θέσπιση του κανονισμού 1493/93/Ευρατόμ για τις αποστολές ραδιενεργών ουσιών μεταξύ κρατών μελών [6] ως αποτέλεσμα της κατάργησης των ελέγχων στα ενδοκοινοτικά σύνορα στις 31.12.1992.

[6] Κανονισμός του Συμβουλίου για τις αποστολές ραδιενεργών ουσιών μεταξύ κρατών μελών. ΕΕ L148, 19.06.1993

Εκτός από τις δραστηριότητες κανονιστικού χαρακτήρα, η Επιτροπή έλαβε και άλλα μέτρα σχετικά με τη διαχείριση των ραδιενεργών πηγών και την παρουσία ραδιενεργών υλικών στα παλαιοσιδηρικά. Αυτά τα μέτρα συνοψίζονται στο τεχνικό παράρτημα.

4. ΜΕΤΡΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΠΕΔΟ

Σε διεθνές επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπήρξε χορηγός, από κοινού με το Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (IAEA), τη Διεθνή Οργάνωση Εγκληματολογικής Αστυνομίας (INTERPOL) και την Παγκόσμια Oργάνωση Τελωνείων (WCO), σε συμπόσιο για την ασφάλεια των πηγών ραδιενέργειας και την προστασία του ραδιενεργού υλικού το οποίο διοργανώθηκε στην Dijon το 1998 υπό την αιγίδα της γαλλικής κυβέρνησης [7]. Από την εκδήλωση προέκυψε ότι το ζήτημα του ενισχυμένου ελέγχου των πηγών ραδιενέργειας είναι ιδιαίτερα επίκαιρο, λόγω της αύξησης των διεθνών συναλλαγών και επειδή οι πηγές που παράχθηκαν στη δεκαετία του '50 και στη δεκαετία του '60 πλησιάζουν στο τέλος της ζωής τους, φάση κατά την οποία η απώλεια ελέγχου είναι ιδιαίτερα πιθανή. Τον Οκτώβριο 1999, ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας, ως συνέχεια στο συμπόσιο της Dijon, θέσπισε πρόγραμμα δράσης για την ασφάλεια των πηγών ραδιενέργειας και την προστασία των ραδιενεργών υλικών, το οποίο επικυρώθηκε από τη γενική διάσκεψη του [8]. Μεταξύ των πρωτοβουλιών του προγράμματος δράσης δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη βοήθεια προς τα κράτη για τη διατήρηση ή τη θέσπιση κανονιστικού πλαισίου.

[7] Safety of Radiation Sources and Security of Radioactive Materials. Proceeding Series - IAEA, Vienna, 1999

[8] IAEA GC (43)/RES/10

Δύο σημαντικά επιτεύγματα σε αυτό το πλαίσιο είναι ο κώδικας δεοντολογίας σχετικά με την ασφάλεια και την προστασία των ραδιενεργών πηγών, που επικυρώθηκε από τη γενική διάσκεψη του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας τον Σεπτέμβριο 2000 [9], και το τεχνικό έγγραφο σχετικά με την κατηγοριοποίηση των πηγών ραδιενέργειας [10].

[9] Code of Conduct on the Safety and Security of Radioactive Sources. IAEA/CODEOC/2001 - Vienna 2001

[10] Categorisation of Radiation Sources - IAEA - TECDOC 1191, Vienna 2000

Το ζήτημα της ραδιενεργού μόλυνσης των παλαιοσιδηρικών και των μεταλλικών προϊόντων αντιμετωπίζεται προς το παρόν από ομάδα ειδικών την οποία έχει συγκαλέσει η Οικονομική Επιτροπή για την Ευρώπη των Ηνωμένων Εθνών (UNECE) και στην οποία συμμετέχουν εμπειρογνώμονες από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας μαζί με εμπειρογνώμονες από βιομηχανικές ενώσεις και από τα κράτη μέλη της UNECE. Συντόμως αναμένεται η δημοσίευση της έκθεσης που εκπονεί η ομάδα των ειδικών.

5. ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

Εν κατακλείδι, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι πρέπει να θεσπιστεί ειδική νομοθεσία, βασισμένη στη συνθήκη Ευρατόμ, η οποία να συμπληρώνει την οδηγία για τους βασικούς κανόνες ασφαλείας με σκοπό να ενισχυθεί ο έλεγχος από τις αρμόδιες εθνικές αρχές εκείνων των κλειστών πηγών ραδιενέργειας που αποτελούν το μεγαλύτερο κίνδυνο και να υπογραμμιστούν οι ευθύνες των κατόχων τέτοιων πηγών.

Ένα νομοθέτημα το οποίο να αφορά ειδικά τη διαχείριση των κλειστών πηγών θα βελτίωνε την προστασία των ανθρώπων και του περιβάλλοντος, αφενός, ενισχύοντας και εναρμονίζοντας τις κανονιστικού χαρακτήρα πρακτικές που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη βάσει των γενικών απαιτήσεων της οδηγίας για τους βασικούς κανόνες ασφαλείας και, αφ'ετέρου, ενισχύοντας το νομικό κεκτημένο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την παραμονή της περαιτέρω διεύρυνσης της Ένωσης.

6. ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

6.1. Προοίμιο

Το άρθρο 2β της Συνθήκης Ευρατόμ προβλέπει ότι η Κοινότητα οφείλει «να θεσπίζει ομοιόμορφους κανόνες ασφαλείας για την προστασία της υγείας του πληθυσμού και των εργαζομένων και να μεριμνά για την εφαρμογή τους». Στο άρθρο 31 της εν λόγω Συνθήκης καθορίζεται η διαδικασία για τη θέσπιση κανόνων και στο άρθρο 32 προβλέπεται η δυνατότητα συμπλήρωσής τους.

Συνεπώς, νομική βάση για την πρόταση αποτελούν τα άρθρα 31 και 32 της Συνθήκης Ευρατόμ.

6.2. Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής (άρθρο 1)

Η οδηγία του Συμβουλίου 96/29/Ευρατόμ προβλέπει διάφορες διατάξεις οι οποίες, εφαρμοζόμενες σωστά, θα απέτρεπαν τους κινδύνους που συνδέονται με την κατασκευή, τη χρήση και τη διάθεση κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας. Πρέπει εντούτοις να θεσπιστούν συμπληρωματικές κοινοτικές διατάξεις για τις δυνητικά πιο επικίνδυνες πηγές προκειμένου να μειωθεί περαιτέρω η πιθανότητα ατυχημάτων από τέτοιες πηγές.

Πολλές από τις διατάξεις που απαιτούνται από την πρόταση ισχύουν ήδη σε πολλά κράτη μέλη τα οποία εφάρμοσαν την οδηγία για τους βασικούς κανόνες ασφαλείας. Η πρόταση επεκτείνει σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση τις αποτελεσματικότερες πρακτικές που έχουν εφαρμόσει ορισμένα κράτη μέλη. Η μορφή της οδηγίας, σε αντίθεση με αυτή του κανονισμού, επιτρέπει στα κράτη μέλη να τροποποιήσουν το ρυθμιστικό σύστημά τους μόνο για τις απαιτήσεις που δεν ισχύουν ήδη.

Η οδηγία ισχύει κατ'αρχήν για τις κλειστές πηγές με ρυθμό δόσης άνω του 1 mSv/h σε απόσταση ενός μέτρου. Η δραστικότητα της πηγής εξαρτάται από τα παρόντα ραδιονουκλεΐδια και από τον τύπο εκπεμπόμενης ακτινοβολίας. Η δραστικότητα για τα ραδιονουκλεΐδια που χρησιμοποιούνται σε κλειστές πηγές δίνεται στο παράρτημα 1. Οι τιμές στον πίνακα αντιστοιχούν στο ένα εκατοστό των ορίων δραστικότητας που προβλέπονται στον κανονισμό σχετικά με την ασφαλή μεταφορά ραδιενεργών υλικών που εξέδωσε ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας [11] και άνω των οποίων η μεταφορά πρέπει να πραγματοποιηθεί σε συσκευασίες που έχουν σχεδιαστεί και δοκιμαστεί ώστε να εξασφαλίζεται η συγκράτηση των ραδιενεργών ουσιών σε συνθήκες ατυχήματος.

[11] Regulation for the Safe Transport of Radioactive Materials, Safety Standard Series No. TS-R-1 (ST-1, Revised), IAEA, Vienna 2000

6.3. Ορισμοί (Άρθρο 2)

Ο βασικός ορισμός είναι αυτός των πηγών υψηλής ραδιενέργειας. Ο ορισμός πρέπει να περιλαμβάνει όλες τις ραδιενεργές πηγές που τα τελευταία χρόνια προκάλεσαν ατυχήματα με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία και τα οποία έχουν αναφερθεί σε δημοσιευμένες έρευνες, όλες τις πηγές που προκάλεσαν σοβαρή μόλυνση σε εγκαταστάσεις κατεργασίας παλαιοσιδηρικών, όλες τις πηγές της κατηγορίας 1 του ΔΟΑΕ και μεγάλο τμήμα των πηγών της κατηγορίας 2 [12]. Ο ορισμός επιλέχθηκε προσεκτικά ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη ισορροπία μεταξύ του πρόσθετου τεχνικού και διοικητικού φόρτου και της μείωσης των κινδύνων για την υγεία από αυτές τις πηγές. Ο ορισμός των πηγών υψηλής ραδιενέργειας δεν συνδέεται με τις τιμές εξαίρεσης από την απαίτηση δήλωσης πρακτικών στην οδηγία 96/29/Eυρατόμ, δεδομένου ότι οι τιμές αυτές καθορίστηκαν με βάση ένα αμελητέο επίπεδο κινδύνου και οι απαιτήσεις της παρούσας πρότασης δεν θα πρέπει να επιβάλλουν στους κατόχους μικρών πηγών δυσανάλογη διοικητική επιβάρυνση σε σχέση με την πιθανή βλάβη της υγείας.

[12] Βλέπε υποσημείωση 10

Ο ορισμός της έκθετης πηγής είναι μια προσαρμογή του ορισμού που δίνεται στον κώδικα δεοντολογίας του ΔΟΑΕ σχετικά με την ασφάλεια και την προστασία των ραδιενεργών πηγών [13].

[13] Βλέπε υποσημείωση 9

6.4. Άδεια (άρθρο 3)

Η χρήση ραδιενεργών πηγών για βιομηχανικές ραδιογραφήσεις, επεξεργασία προϊόντων, έκθεση προσώπων για σκοπούς ιατρικής θεραπείας υπόκειται σε προηγούμενη λήψη άδειας στο πλαίσιο της οδηγίας 96/29 (άρθρο 4, παράγραφος 1, σημείο ε).

Η πρόταση απαιτεί την προηγούμενη λήψη άδειας για οποιαδήποτε πρακτική που περιλαμβάνει πηγή υψηλής ραδιενέργειας. Πριν εκδώσουν μια άδεια, οι αρμόδιες αρχές εξασφαλίζουν ότι έχουν γίνει ρυθμίσεις όχι μόνο για την ασφαλή χρήση της πηγής, αλλά και για τη σωστή διαχείριση της πηγής όταν τεθεί εκτός χρήσης. Έχει πράγματι αποδειχθεί ότι οι πηγές που ενέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο ατυχημάτων είναι εκείνες που δεν είναι πλέον σε ενεργό χρήση και των οποίων η ασφαλής διαχείριση τείνει να παραμεληθεί. Είναι επομένως απαραίτητο να εξασφαλιστεί ότι η πηγή εξακολουθεί να βρίσκεται υπό έλεγχο έως ότου μεταβιβαστεί προς ανακύκλωση, επαναχρησιμοποίηση ή διάθεση υπό ελεγχόμενες συνθήκες. Οι αρχές πρέπει επίσης να εξασφαλίζουν ότι έχουν ληφθεί οικονομικού χαρακτήρα μέτρα για τη διαχείριση των εκτός χρήσης πηγών.

Ένα στοιχείο που αποτρέπει, σε μερικές περιπτώσεις, την μεταφορά των πηγών προς διάθεση είναι το κόστος της διάθεσης το οποίο κανονικά θα απαιτούνταν από τον τελευταίο κάτοχο της πηγής. Είναι επομένως απαραίτητο, πριν χρησιμοποιηθεί η πηγή στην πρακτική από την οποία ο κάτοχος αναμένει οφέλη, να έχουν ληφθεί οικονομικού χαρακτήρα μέτρα για το τέλος ζωής της πηγής. Παραδείγματα τέτοιου είδους μέτρων δίνονται στην παράγραφο 2 στοιχείο (β).

6.5. Μεταβιβάσεις (άρθρο 4)

Ο όρος «μεταβίβαση» (transfer) που χρησιμοποιείται στην πρόταση αναφέρεται στη μεταβίβαση της ευθύνης και της ιδιοκτησίας από ένα άτομο σε ένα άλλο. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον όρο «αποστολή» (shipment) που χρησιμοποιείται στον κανονισμό 1493/93/Ευρατόμ όπου ορίζεται ως εξής:

«Αποστολή: οι εργασίες μεταφοράς των ραδιενεργών ουσιών από το τόπο προέλευσης στον τόπο προορισμού, συμπεριλαμβανομένης της φόρτωσης και της εκφόρτωσης».

Οι διατάξεις για τις αποστολές κλειστών πηγών καθορίζονται στην οδηγία του Συμβουλίου 92/3/Ευρατόμ [14] και στον κανονισμό του Συμβουλίου 1493/93 [15]. Η Επιτροπή ανέλαβε να αναθεωρήσει αυτές τις διατάξεις, ιδίως για να εξετάσει τις αποστολές των πηγών προς και από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ένα ζήτημα που δεν καλύπτεται από τις υφιστάμενες διατάξεις. Με το άρθρο 4 της πρότασης απαιτείται από τα κράτη μέλη να οργανώσουν ένα σύστημα ελέγχου των μεταβιβάσεων κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας, χωρίς εξαιρέσεις, συμπεριλαμβανόμενων των μεταβιβάσεων εντός κράτους μέλους και αυτών στις οποίες εμπλέκεται τρίτη χώρα.

[14] Βλέπε υποσημείωση 5

[15] Βλέπε υποσημείωση 6

6.6. Αρχεία (άρθρο 5)

Σύμφωνα με τις γνώμες των ειδικών τις οποίες συγκέντρωσε η Επιτροπή, για να εξασφαλιστεί ασφάλεια, είναι αποτελεσματικότερο να στρέφεται ο έλεγχος που ασκούν οι αρχές στους κατόχους των πηγών μάλλον, παρά στις ίδιες τις πηγές. Επομένως προτείνεται η χρήση ενός τυποποιημένου φύλλου καταγραφής το οποίο πρέπει να διατηρούν οι ίδιοι οι κάτοχοι των πηγών με πληροφορίες για τον κάτοχο της πηγής, τους ελέγχους και τις δοκιμές που διενεργήθηκαν στην πηγή καθώς και τις μεταβιβάσεις της.

Η χρήση τυποποιημένων φύλλων καταγραφής θα διευκολύνει την ανταλλαγή πληροφοριών και την τήρηση αρχείων από τις αρχές σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο, εφόσον το επιθυμούν.

Η ετήσια υποβολή στις αρμόδιες αρχές (παράγραφος 3) εξασφαλίζει ότι ο κάτοχος υπάρχει ακόμα και εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του όσον αφορά στην πηγή. Η μη υποβολή έκθεσης από έναν κάτοχο πρέπει να θεωρείται ως ένδειξη ότι η πηγή διατρέχει κίνδυνο, και πρέπει να προτρέπει τις αρχές να προχωρήσουν σε περαιτέρω επαληθεύσεις.

6.7. Κοινές απαιτήσεις για τους κατόχους πηγής (άρθρο 6)

Είναι απαραίτητο να εκτελούνται δοκιμές διαφυγής για να επιβεβαιωθεί ότι οι κλειστές πηγές διατηρούν την ακεραιότητά τους. Η ακεραιότητα της πηγής εξασφαλίζει ότι τόσο σε κανονικές συνθήκες λειτουργίας όσο και σε πολλές συνθήκες ατυχήματος, τα ραδιενεργά υλικά παραμένουν σταθερά στο εσωτερικό της πηγής και δεν προκαλούν μόλυνση των ατόμων, των χώρων εργασίας ή του περιβάλλοντος. Οι κίνδυνοι μόλυνσης δεν μπορούν εντούτοις ποτέ να αποκλειστούν εντελώς επειδή καμία πηγή δεν μπορεί να έχει σχεδιασθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι ανθεκτική σε παραβίαση ή σε επεξεργασία όπως σύνθλιψη σε εγκατάσταση κατεργασίας παλαιοσιδηρικών.

Η παράγραφος (ε) απαιτεί από τους κατόχους να επιστρέφουν ή να μεταβιβάζουν τις πηγές σε προμηθευτή ή σε αναγνωρισμένη εγκατάσταση, προς ανακύκλωση, μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή διάθεση χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη λήξη της χρήσης.

Οι αρμόδιες αρχές διαθέτουν διάφορα μέσα για να εξασφαλίσουν ότι οι πηγές μεταβιβάζονται κατάλληλα μετά από τη λήξη της χρήσης τους όπως:

* επιβολή ετήσιου τέλους κατοχής της πηγής

* επιβολή χρονικού περιορισμού στην άδεια

* καταβολη εγγύησης η οποία επιστρέφεται όταν μεταβιβασθεί η πηγή.

Επιτρέπεται η άμεση μεταβίβαση μιας πηγής από έναν χρήστη σε έναν άλλο χρήστη, αλλά με τη σύμφωνη γνώμη των αρμοδίων αρχών, όπως προβλέπτεται στο σημείο (ε), και ο μεταβιβάζων πρέπει να έχει ελέγξει κατά πόσον ο δέκτης χρήστης διαθέτει την απαιτούμενη άδεια, σύμφωνα με το σημέιο (στ).

6.8. Χαρακτηρισμός και σήμανση (άρθρο 7)

Διατάξεις για τον χαρακτηρισμό και τη σήμανση των πηγών είναι απαραίτητες, ειδικά για τις περιπτώσεις όπου χάνεται ο έλεγχος μιας πηγής. Οι πληροφορίες θα διευκολύνουν την ανάκτηση της πηγής και θα εξασφαλίσουν ότι θα ληφθούν επαρκή μέτρα ασφαλείας όταν ανευρεθεί. Επιπλέον των αναγκών ασφαλείας, ο χαρακτηρισμός και η σήμανση μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον προσδιορισμό του κατόχου, ή του τελευταίου νόμιμου κατόχου της πηγής, για σκοπούς δίωξης ή απόδοσης δαπανών.

6.9. Κατάρτιση και πληροφορίες (άρθρο 8)

Η οδηγία για τους βασικούς κανόνες ασφαλείας απαιτεί την κατάρτιση των ατόμων που επισταμένως ασχολούνται με τις πηγές. Ειδική κατάρτιση θα πρέπει να δοθεί στους εργαζόμενους εκείνους που χρησιμοποιούν ή χειρίζονται πηγές υψηλής ραδιενέργειας ή βρίσκονται πλησίον τέτοιων πηγών.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι υπάρχει η πιθανότητα να διαφύγουν οι κλειστές πηγές τον έλεγχο, είναι απαραίτητο να παρασχεθούν κατάλληλες πληροφορίες και κατάρτιση στα άτομα τα οποία υπό κανονικές συνθήκες δεν ασχολούνται με ραδιενεργές πηγές αλλά εργάζονται σε εγκαταστάσεις όπου οι έκθετες πηγές είναι πιθανότερο να εμφανιστούν.

6.10. Έκθετες πηγές (άρθρο 9)

Η πρόταση ασχολείται κυρίως με τις απαιτήσεις που στοχεύουν στην πρόληψη, προκειμένου να μην καταστούν έκθετες οι πηγές. Εντούτοις, στο άρθρο 9 καθορίζονται απαιτήσεις που στοχεύουν στην επανάκτηση του ελέγχου των υφιστάμενων έκθετων πηγών.

Τα προτεινόμενα μέτρα προβλέπουν

* ανάθεση των αρμοδιοτήτων σχετικά με την κατάλληλη προπαρασκευή για παρεμβάσεις σε περιπτώσεις ανίχνευσης μιας έκθετης πηγής. Μετά από το ατύχημα στην Ισπανία το 1998 (βλέπε παράγραφος 4 του τεχνικού παραρτήματος), οι ισπανικές αρχές προώθησαν τη θέσπιση ενός πρωτοκόλλου συνεργασίας για την ακτινολογική επιτήρηση των μεταλλικών υλικών. Το πρωτόκολλο αποδίδει σαφείς αρμοδιότητες για τις διάφορες ενέργειες μετά από την ανίχνευση μιας έκθετης πηγής, και έχει υπογραφεί από όλες τις αρχές και τις σχετικές βιομηχανικές ενώσεις. Η ανάθεση των αρμοδιοτήτων θα εξαρτάται από τη δομή των σχετικών εθνικών διοικήσεων.

* προσδιορισμό των αρμόδιων εθνικών οργάνων ή σημείων επαφής όπου τα πρόσωπα που υποψιάζονται την ύπαρξη μιας έκθετης πηγής μπορούν γρήγορα να ζητήσουν συμβουλές και βοήθεια.

* καθιέρωση ελέγχων στα μέρη όπου είναι πλέον πιθανό να εμφανιστούν έκθετες πηγές, όπως μεγάλοι χώροι συγκέντρωσης παλαιοσιδηρικών, σημαντικές εγκαταστάσεις ανακύκλωσης μετάλλων ή σημαντικά κομβικά σημεία διέλευσης. Εξοπλισμός ανίχνευσης ραδιενέργειας έχει ήδη εγκατασταθεί από τους μεγάλους βιομηχανικούς φορείς οι οποίοι είναι ενήμεροι για τους κινδύνους που θέτουν οι έκθετες πηγές για την υγεία των εργαζομένων τους και για την ποιότητα των προϊόντων τους. Η έγκαιρη ανίχνευση έκθετων πηγών πριν την κατεργασία στην εγκατάσταση μπορεί επίσης να αποτρέψει τις υπέρογκες μερικές φορές δαπάνες που προκύπτουν από τη μόλυνση της εγκατάστασης και του περιβάλλοντος.

* οργάνωση εκστρατειών για την ανάκτηση έκθετων πηγών, ή πηγών που διατρέχουν τον κίνδυνο να καταστούν έκθετες.

6.11. Διεθνής συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών (άρθρο 10)

Οι πηγές ραδιενέργειας χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο, και το εμπόριο ανακυκλωμένων μετάλλων είναι κυρίως διεθνές. Η πρόταση επομένως απαιτεί από τα κράτη μέλη να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να συνεργάζονται με άλλα κράτη με σκοπό να ανακτηθεί ο έλεγχος των έκθετων πηγών.

6.12. Εγγύηση (άρθρο 11)

Στην περίπτωση έκθετων πηγών, δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί ποιος είναι υπόλογος για τις δαπάνες και τη ζημιά που προκάλεσε η πηγή και συχνά η ευθύνη αποδίδεται στο άτομο που ανίχνευσε την έκθετη πηγή. Τα κράτη μέλη έχουν διάφορες δυνατότητες να αντιμετωπίσουν το ζήτημα, για παράδειγμα, την ίδρυση ταμείου για την κάλυψη των δαπανών και των ζημιών από την ανίχνευση έκθετων πηγών. Το ταμείο πρέπει να χρηματοδοτείται από εγγυήσεις που θα καταθέτουν τα άτομα τα οποία αποκομίζουν οφέλη από τη χρήση πηγών.

6.13. Επιθεωρήσεις (άρθρο 12)

Τυποποιημένο κείμενο.

6.14. Αρμόδιες αρχές (άρθρο 13)

Είναι απαραίτητο οι αρμόδιες αρχές που είναι εξουσιοδοτημένες με την εκτέλεση καθηκόντων στο πλαίσιο της οδηγίας να διαθέτουν όλες τις πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την επικοινωνία, όπως προβλέπεται στο άρθρο 10, με τις αρχές σε άλλα κράτη μέλη.

Η Επιτροπή δημοσιεύει τις πληροφορίες αυτές στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

6.15. Έκθεση σχετικά με την κτηθείσα πείρα (άρθρο 14)

Τρία έτη πρακτικής πείρας από την εφαρμογή της οδηγίας θα επιτρέψουν στην Επιτροπή, μαζί με τα κράτη μέλη, να προχωρήσει σε μια πρώτη αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της οδηγίας, και στον προσδιορισμό πιθανών απλοποιήσεων, πρόσθετων απαιτήσεων ή διευκρινίσεων.

6.16. Κυρώσεις (άρθρο 15)

Τυποποιημένο κείμενο.

6.17. Εφαρμογή (άρθρο 16)

Δύο έτη θεωρούνται λογικός χρόνος για την εφαρμογή της οδηγίας, λαμβάνοντας υπόψη ότι σε όλα τα κράτη μέλη ισχύουν ήδη κανονιστικές ρυθμίσεις που καλύπτουν το θέμα οι οποίες χρειάζεται ενδεχομένως να ολοκληρωθούν ή να τροποποιηθούν.

6.18. Έναρξη ισχύος (άρθρο 17)

Αναμένεται ότι οι εθνικές διατάξεις εφαρμογής της οδηγίας θα εφαρμοστούν αρχικά σε πηγές που έχουν τεθεί στην αγορά μετά από την ημερομηνία εφαρμογής. Μια περίοδος δύο περαιτέρω ετών προβλέπεται για την εφαρμογή της οδηγίας όσον αφορά τις προϋπάρχουσες πηγές.

Τεχνικό παράρτημα

1. ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΚΛΕΙΣΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Μια κλειστή πηγή ραδιενέργειας είναι μια «πηγή με κατασκευή τέτοια ώστε να εμποδίζεται, υπό κανονικές συνθήκες χρήσης, οποιαδήποτε διαρροή ραδιενεργών ουσιών στο περιβάλλον». [16]

[16] Οδηγία 96/29/Ευρατόμ Ευρατόμ του Συμβουλίου της 13ης Μαΐου 1996 για τον καθορισμό των βασικών κανόνων ασφάλειας για την προστασία της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού από τους κινδύνους που προκύπτουν από ιονίζουσες ακτινοβολίες. ΕΕ L 159 της 29.06.1996 - άρθρο πρώτο

Οι κλειστές πηγές ραδιενέργειας χρησιμοποιούνται ευρέως στη βιομηχανία, την ιατρική και την έρευνα. Μέχρι τη δεκαετία του '50, μόνο ραδιονουκλεΐδια φυσικής προέλευσης, ιδιαίτερα το ράδιο-226 χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή κλειστών πηγών. Από τότε, έχουν γίνει ευρέως διαθέσιμα ραδιονουκλεΐδια παραγόμενα τεχνητά σε πυρηνικά εργοστάσια και σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Ανάλογα με τον τύπο ακτινοβολίας, υπάρχουν οι εξής τέσσερις κύριες κατηγορίες κλειστών πηγών:

* Πηγές γάμμα - χρησιμοποιούνται κυρίως στη βιομηχανία, την εξωτερική ακτινοθεραπεία, τη βραχυθεραπεία και την αποστείρωση.

* Πηγές βήτα - χρησιμοποιούνται κυρίως στη βιομηχανία, π.χ. στα παχύμετρα, στην κλινική ακτινοθεραπεία καθώς και στην εκπαίδευση και την κατάρτιση.

* Πηγές άλφα- χρησιμοποιούνται κυρίως στους ανιχνευτές καπνού, στις πηγές θερμότητας, στα αναλυτικά εργαστήρια καθώς και στην εκπαίδευση και την κατάρτιση.

* Πηγές νετρονίων - χρησιμοποιούνται κυρίως στα αναλυτικά εργαστήρια, στη βιομηχανία, στις τεχνικές βαθμονόμησης καθώς και στην εκπαίδευση και την κατάρτιση.

Στο προσάρτημα Α παρουσιάζονται συνοπτικά οι κλειστές πηγές που χρησιμοποιούνται σε ποικίλες εφαρμογές, με το αντίστοιχο φάσμα ραδιενέργειάς τους. Οι πηγές, η δραστικότητα των οποίων μπορεί να οδηγήσει σε ρυθμό δόσης σε απόσταση ενός μέτρου που να υπερβαίνει το 1 mSv/h, θέτουν σημαντικούς ραδιολογικούς κινδύνους. Πρόκειται για μικρό αριθμό ραδιονουκλεϊδίων (κυρίως κοβάλτιο-60, καίσιο-137, ιρίδιο-192, αμερίκιο-241, στρόντιο-90 και ράδιο-226).

Επιπλέον των πηγών που χρησιμοποιούνται ή έχουν τεθεί εκτός χρήσης [17], πρέπει να ληφθεί υπόψη μια τρίτη κατηγορία πηγών, οι καλούμενες «έκθετες πηγές» (orphan sources) που αναφέρονται στον κώδικα δεοντολογίας του ΔΟΑΕ σχετικά με την ασφάλεια και την προστασία των πηγών ραδιενέργειας. Σύμφωνα με τον κώδικα [18], «έκθετες» πηγές είναι οι πηγές οι οποίες:

[17] C. Crumpton. Management of spent radiation sources in the European Union: quantities, storage, recycling and disposal. Ref. EUR 16960 en (1996)

[18] Code of Conduct on the Safety and Security of Radioactive Sources. IAEA/CODEOC/2001 - Vienna 2001

* δεν τέθηκαν ποτέ υπό κανονιστικό έλεγχο.

* είχαν τεθεί υπό κανονιστικό έλεγχο αλλά εγκαταλείφθηκαν.

* είχαν τεθεί υπό κανονιστικό έλεγχο αλλά έχουν απολεσθεί ή τοποθετηθεί σε εσφαλμένο μέρος.

* είχαν τεθεί υπό κανονιστικό έλεγχο αλλά έχουν κλαπεί ή αφαιρεθεί χωρίς κατάλληλη έγκριση.

2. ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΚΛΕΙΣΤΩΝ ΠΗΓΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ

Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που εκπονήθηκε με κοινοτική χρηματοδότηση [19], κατά την τελευταία 50ετία, περίπου 500.000 πηγές διατέθηκαν σε χρήστες στα σημερινά κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από τις 500.000 αυτές πηγές πρέπει να χρησιμοποιούνται ακόμη περίπου 110.000. Οι εναπομένουσες 390.000 πηγές που είναι προσωρινά ή μόνιμα άχρηστες για τους κατόχους τους αναφέρονται ως «εκτός χρήσης». Αυτές οι τελευταίες αποθηκεύονται ή διατίθενται είτε σε κεντρικές εγκαταστάσεις (περίπου 360.000 πηγές) είτε σε εγκαταστάσεις των χρηστών (περίπου 30.000 πηγές). Εντούτοις, το γεγονός ότι οι πηγές δεν χρησιμοποιούνται δεν αποτελεί ένδειξη ότι η ραδιενέργειά τους είναι αμελητέα ούτε ότι οι πηγές έχουν καταστεί αβλαβείς για τους ανθρώπους και το περιβάλλον.

[19] M. ANGUS ET AL. MANAGEMENT AND DISPOSAL OF DISUSED SEALED RADIOACTIVE SOURCES IN THE EUROPEAN UNION. EUR 18186 (2000)

3. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλούν οι πηγές εκτός χρήσης που είναι αποθηκευμένες στις εγκαταστάσεις του χρήστη επειδή υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να διαφύγουν αυτές οι πηγές από τον κανονιστικό έλεγχο και να καταστούν επομένως «έκθετες» πηγές. Λόγοι για να καταστεί μια πηγή έκθετη είναι (κατά σειρά σπουδαιότητας):

* εκούσια απόρριψη της πηγής με σκοπό να μειωθεί η επιβάρυνση του κατόχου ως προς τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τη μακροπρόθεσμη αποθήκευση και διάθεση.

* ακούσια απώλεια της πηγής λόγω ελλιπούς επίγνωσης των χρηστών.

* πλημμελής διαχείριση από το χρήστη (κανείς δεν γνωρίζει τι έχει απογίνει η αποσυρθείσα πηγή).

* εξαφάνιση του χρήστη (π.χ. λόγω χρεωκοπίας), που περιορίζει ή και διακόπτει παντελώς κάθε έλεγχο των πηγών.

* κλοπή της πηγής ή του εξοπλισμού που την περιέχει (για μεταπώληση ως παλαιοσιδηρικά).

Οι έκθετες πηγές μπορούν να προκαλέσουν σοβαρό τραυματισμό ή και τον θάνατο των εργαζομένων καθώς και του ευρύτερου κοινού που δεν έχουν συνείδηση της ύπαρξής τους, όπως για παράδειγμα στα εργοστάσια σιδηρουργίας όπου ανακυκλώνονται τα παλαιοσιδηρικά.

Τέλος, μια έκθετη πηγή μπορεί να παρουσιάζει διαφυγή. Σε αυτή την περίπτωση αυξάνονται δραματικά οι ακτινικές επιπτώσεις από το χειρισμό τους, τόσο σε κανονικές συνθήκες όσο και σε συνθήκες ατυχήματος.

4. ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ

Οι επιπτώσεις στην υγεία και οι οικονομικές συνέπειες των πιθανών ατυχημάτων από ανεπαρκώς ελεγχόμενες πηγές ραδιενέργειας μπορούν να είναι ιδιαίτερα σοβαρές. Το 1993, η έκθεση της Επιστημονικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με τις επιπτώσεις της ατομικής ακτινοβολίας (UNSCEAR) και η πρόσφατη βιβλιογραφία [20] αναφέρουν πολλά σημαντικά ατυχήματα, μεταξύ των οποίων:

[20] IAEA Bulletin Vol 41 No 3.1999

* Στη Goiania της Βραζιλίας, το 1987, μια πηγή τηλεθεραπείας καισίου-137 αφαιρέθηκε από το περίβλημά της και υπέστη θραύση. Πενήντα τέσσερις άνθρωποι νοσηλεύθηκαν λόγω έκθεσης στην ακτινοβολία και τέσσερις πέθαναν. Η μόλυνση του περιβάλλοντος ήταν εκτεταμένη.

* Στην Κίνα, το 1992, μια πηγή κοβαλτίου-60 χάθηκε και περισυλλέχθηκε από ένα άτομο. Τρία άτομα στην οικογένεια πέθαναν λόγω υπερβολικής έκθεσης.

* Το 1997, στη Γεωργία, αφού αρκετοί συνοριακοί φρουροί ασθένησαν εμφανίζοντας συμπτώματα ασθενειών προκαλούμενων από ακτινοβολία, ανακαλύφθηκε ομάδα ραδιενεργών πηγών εγκαταλελειμμένη σε στρατώνα που ελεγχόταν παλαιότερα από το σοβιετικό στρατό. Εκπονήθηκε πρόγραμμα διαπίστωσης της κατάστασης και ανακαλύφθηκαν περισσότερες από 70 πηγές ραδιενέργειας σε πολλά σημεία σε όλη τη χώρα. Τρεις από τους φρουρούς που ακτινοβολήθηκαν περισσότερο υποβλήθηκαν σε θεραπεία στη Γαλλία και τέσσερις άλλοι στη Γερμανία για να επωφεληθούν από εξειδικευμένες θεραπευτικές τεχνικές.

* Στην Κωνσταντινούπολη της Τουρκίας, το 1998, πουλήθηκαν ως παλαιοσιδηρικά δύο πηγές κοβαλτίου-60 μέσα στα εμπορευματοκιβώτια μεταφοράς τους. Δέκα άτομα υποβλήθηκαν σε θεραπεία για οξύ ακτινικό σύνδρομο. Αρκετούς μήνες μετά από την ανακάλυψη του συμβάντος μια από τις δύο πηγές ακόμη έλειπε.

* Το 1999, στο Περού, μια πηγή ιριδίου-192 προοριζόμενη για μη καταστρεπτική δοκιμή υλικών αφέθηκε χωρίς έλεγχο. Ένας ανυποψίαστος εργαζόμενος έβαλε την πηγή στην τσέπη του και υπέστη σοβαρό τραυματισμό από ακτινοβολία. Μεταφέρθηκε προσωρινά στη Γαλλία για να ωφεληθεί από εξειδικευμένες θεραπευτικές τεχνικές.

Ευτυχώς, κανένα παρόμοιο θανατηφόρο ατύχημα δεν έχει σημειωθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Εντούτοις, η πιθανότητα αυτή δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς. Τον Μάιο 1998, μια πηγή καισίου-137 τυχαία υπέστη τήξη σε εργοστάσιο χάλυβα στην Ισπανία. Σημαντικό τμήμα της ραδιενέργειας απελευθερώθηκε στην ατμόσφαιρα, το υπόλοιπο κατακρατήθηκε στα συστήματα κατακράτησης σκόνης και κατά συνέπεια μολύνθηκαν 270 τόνοι χάλυβα. Περίπου 400 άνθρωποι ελέγχθηκαν για εσωτερική μόλυνση και έξι από αυτούς βρέθηκαν να έχουν ανιχνεύσιμα επίπεδα μόλυνσης με καίσιο. Ευτυχώς, οι δόσεις που ανιχνεύθηκαν ήταν ασήμαντες από ακτινολογική άποψη. Οι οικονομικές συνέπειες του ατυχήματος, στις οποίες περιλαμβάνονταν η αναστολή της λειτουργίας των εγκαταστάσεων, οι διαδικασίες απολύμανσης και η διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων, εκτιμήθηκαν σε 26 εκατομμύρια ευρώ. Δεν κατέστη δυνατό να καθοριστεί εάν η πηγή προήλθε από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή από τρίτη χώρα, μέσω αποστολής φορτίου παλαιοσιδηρικών.

Μια μελέτη [21] αναθεώρησης των διαφορετικών πρακτικών διαχείρισης των πηγών στην ΕΕ, υπολόγισε σε 70 το πολύ τις πηγές που ετησίως διαφεύγουν του κανονιστικού ελέγχου σε όλη την ΕΕ.

[21] ΒΛΕΠΕ ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ 4

5. ΚΥΡΙΟΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΔΙΑΦΕΥΓΟΥΝ ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ

Οι λόγοι για τους οποίους οι πηγές διαφεύγουν του κανονιστικού ελέγχου στα κράτη μέλη μπορούν να ομαδοποιηθούν στις ακόλουθες κατηγορίες. Η αντίστοιχη σημασία κάθε μιας από αυτές τις κατηγορίες ποικίλλει, ωστόσο η έλλειψη επίγνωσης από πλευράς των χρηστών, η έλλειψη αυστηρών κανονιστικών ρυθμίσεων στο παρελθόν και η εξαφάνιση του χρήστη είναι πιθανώς οι τρεις κύριες αιτίες που θα μπορούσαν να εξηγήσουν γιατί ορισμένες φορές οι πηγές διαφεύγουν από τον κανονιστικό έλεγχο:

(1) Η έλλειψη επίγνωσης των χρηστών σχετικά με τους κινδύνους που θα μπορούσαν να υπάρξουν εάν αναρμόδια άτομα, είτε εργαζόμενοι είτε μέλη του ευρύτερου κοινού, έχουν πρόσβαση στην πηγή. Συνέπειες αυτής της έλλειψης επίγνωσης είναι ο πλημμελής έλεγχος των κλειστών πηγών στις εγκαταστάσεις του χρήστη και τα ανεπαρκή μέτρα ασφαλείας κατά την αποθήκευση ή/και τη διάθεση των πηγών.

(2) Η ανιχνευσιμότητα των πηγών και των εκτός χρήσης κλειστών πηγών δεν εξασφαλίζεται σε κάθε στάδιο της διαχείρισής τους, από την κατασκευή ή εισαγωγή τους στη χώρα του χρήστη έως την ανακύκλωση, την μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή/και τη διάθεση.

(3) Η μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή και διάθεση των εκτός χρήσης πηγών ποικίλλει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Στα κράτη μέλη τα οποία διαθέτουν κεντρικές εγκαταστάσεις αποθήκευσης, οι υπηρεσίες αποθήκευσης και διάθεσης γενικά χρεώνονται στους χρήστες των πηγών. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το κόστος αποθήκευσης και διάθεσης μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά υψηλό σε ορισμένες χώρες, πολύ υψηλότερο από την τιμή αγοράς της ίδιας της πηγής ραδιενέργειας. Επομένως, οι χρήστες έχουν ενδεχομένως τον πειρασμό να τις κρατήσουν στις εγκαταστάσεις τους για απροσδιόριστο διάστημα, αυξάνοντας με τον τρόπο αυτό τον κίνδυνο να διαφύγουν οι πηγές από τον κανονιστικό έλεγχο. Τα κράτη μέλη που δεν διαθέτουν εγκαταστάσεις αποθήκευσης και διάθεσης των εκτός χρήσης πηγών στην επικράτειά τους, απαιτούν από τους χρήστες να επιστρέφουν τις εκτός χρήσης πηγές στον προμηθευτή που βρίσκεται στο εξωτερικό. Σε αυτήν την περίπτωση, το κόστος της αποθήκευσης και της διάθεσης μπορεί να περιληφθεί στην τιμή αγοράς της πηγής.

(4) Ο χρήστης δεν είναι πλέον ικανός να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του σχετικά με τη διαχείριση των κλειστών πηγών (ανεπαρκής έλεγχος μετά από αλλαγή των συνθηκών, πτώχευση, κλοπή... κ.λπ). Σε αυτήν την περίπτωση, εάν δεν υπάρχει καμία δομή (π.χ. δίκτυο των χρηστών των κλειστών πηγών, κρατική οργάνωση, κ.λπ...) ικανή να αναλάβει την ευθύνη της διαχείρισης των κλειστών πηγών, και ιδίως των εκτός χρήσης κλειστών πηγών, υπάρχει κίνδυνος να σημειωθεί τυχαία έκθεση.

(5) Ανυπαρξία επαρκούς συστήματος κανονιστικής ρύθμισης την εποχή που έγινε η προμήθεια των πηγών. Αυτό ισχύει κυρίως για τις ιστορικές πηγές (ραδίου-226) που χρησιμοποιήθηκαν στα κράτη μέλη μέχρι τη δεκαετία του '50.

6. Ισχύοντα κανονιστικά πλαίσια στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης εφαρμόζονται συστήματα κανονιστικής ρύθμισης, τα οποία απαιτούν ιδίως από τους χρήστες κλειστών πηγών να διαθέτουν άδεια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η νομοθεσία δίνει ιδιαίτερη προσοχή στην αξιολόγηση της ικανότητας του μελλοντικού χρήστη πριν του χορηγηθεί άδεια και κατόπιν, η προσοχή περιορίζεται. Αυτό σημαίνει ότι ο χρήστης πρέπει να διαθέτει κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό και κατάλληλα συστήματα διαχείρισης. Το σύστημα διαχείρισης πρέπει να είναι σε θέση να εξασφαλίζει ότι ο χρήστης γνωρίζει τη θέση όλων των πηγών οποιαδήποτε στιγμή. Κατά συνέπεια, οι προσπάθειες κανονιστικής ρύθμισης επικεντρώνονται στην επιθεώρηση των χρηστών για να εξασφαλιστεί ότι αυτό ισχύει.

Σε άλλες περιπτώσεις, ο κανονιστικός έλεγχος εφαρμόζεται καθ'όλο τον κύκλο ζωής της πηγής, με ιδιαίτερη προσοχή κατά την έγκριση των μεταβιβάσεων μεμονωμένων πηγών. Οι κανονιστικές δομές ποικίλλουν επίσης αρκετά. Στις χώρες με μικρές αγορές κλειστών πηγών, ένας μοναδικός φορέας κανονιστικής ρύθμισης είναι υπεύθυνος για όλες τις πτυχές της χρήσης και της διάθεσης των κλειστών πηγών. Στα μεγαλύτερα κράτη ενδέχεται να υπάρχουν πολυάριθμοι φορείς κανονιστικής ρύθμισης που επιμερίζονται τις αρμοδιότητες σε περιφερειακή ή λειτουργική βάση.

7. ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει σαφή επίγνωση της πιθανότητας να σημειωθούν ατυχήματα λόγω πλημμελούς διαχείρισης κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

Ήδη το 1996 διοργάνωσε σύσκεψη με ειδικούς από τα κράτη μέλη για να αναλυθεί το ζήτημα, αποδίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στην πιθανή παρουσία ραδιενέργειας στα παλαιοσιδηρικά. Εκείνη την εποχή, η επικρατούσα προσέγγιση ήταν η συμπλήρωση των βιομηχανικών συμφωνιών για την ποιότητα και τον έλεγχο των εισερχόμενων φορτίων παλαιοσιδηρικών και η προαγωγή των ανταλλαγών πληροφοριών για την προέλευση και τις μετακινήσεις πιθανώς μολυσμένων φορτίων.

Τόσο οι εθνικές αρχές όσο και οι οικονομικοί φορείς ενέτειναν τους ελέγχους τους και, κατά συνέπεια, αυξήθηκε ο αριθμός ανιχνεύσεων ραδιενεργών πηγών σε παλαιοσιδηρικά. Το 1999 διοργανώθηκε συνάντηση παρακολούθησης της πορείας του θέματος. Τον Ιούνιο 1999, το Συμβούλιο [22] κατέληξε στο συμπέρασμα ότι είναι αναγκαίο να αναπτύξει η Ευρωπαϊκή Ένωση κοινές απόψεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που σχετίζονται με τα ραδιενεργά παλαιοσιδηρικά και την ορθή διαχείριση των εκτός χρήσης κλειστών πηγών ραδιενέργειας.

[22] 2190ό Συμβούλιο - Λουξεμβούργο 14-15 Ιουνίου 1999

Για αρκετά έτη, οι υπηρεσίες της Επιτροπής έχουν εργαστεί ενεργά στον τομέα της διαχείρισης των αναλωμένων ή εκτός χρήσης κλειστών πηγών με σκοπό τη βελτίωση της ασφάλειας των εφαρμοζόμενων διοικητικών συστημάτων στα κράτη μέλη [23] [24], στις υποψήφιες χώρες καθώς επίσης και στη Ρωσική Ομοσπονδία [25]. Τον Ιούνιο του 1999 διοργανώθηκε στις Βρυξέλλες τεχνική ημερίδα επισκόπησης και ανάλυσης των διαχειριστικών πρακτικών σχετικά με τις αναλωμένες κλειστές πηγές ραδιενέργειας στα κράτη μέλη. Οι συστάσεις που διατυπώθηκαν κατά την ημερίδα λήφθηκαν επίσης υπόψη.

[23] Βλέπε υποσημείωση 2

[24] Βλέπε υποσημείωση 4

[25] J.M. Alardin et al. Management of sealed radioactive sources produced and sold in the Russian Federation. EUR report 18191 (1999)

Αυτό το θέμα έχει εξεταστεί επίσης στο πλαίσιο του κοινοτικού σχεδίου δράσης [26] στον τομέα των ραδιενεργών αποβλήτων.

[26] Ψήφισμα του Συμβουλίου της 15ης Ιουνίου 1992 σχετικά με την ανανέωση του κοινοτικού προγράμματος δράσης στον τομέα των ραδιενεργών αποβλήτων. ΕΕ C158, 25.06.1992

ΠΡΟΣΑΡΤΗΜΑ Α: ΧΡΗΣΗ ΠΗΓΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑΣ (προέλευση του πίνακα: "Methods to Identify and Locate Sealed Disused Sources", IAEA TECDOC 804, Ιούλιος 1995)

Χρήση των πηγών ραδιενέργειας στη βιομηχανία

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Χρήση των πηγών ραδιενέργειας στη βιομηχανία (συνέχεια)

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Χρήση των πηγών ραδιενέργειας στην ιατρική

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Χρήση των πηγών ραδιενέργειας στην έρευνα

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

2003/0005 (CNS)

Πρόταση ΟΔΗΓΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για τον έλεγχο των κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας, και ιδίως το άρθρο 31 παράγραφος 2 και το άρθρο 32,

την πρόταση της Επιτροπής [27] η οποία καταρτίστηκε αφού ελήφθη η γνώμη ομάδας τα μέλη της οποίας υπέδειξε η Επιστημονική και Τεχνική Επιτροπή, μεταξύ των ειδικών επιστημόνων των κρατών μελών, σύμφωνα με το άρθρο 31 της Συνθήκης ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας,

[27] EE C [...], , σ. [...]

τη γνώμη της Ευρωπαϊκή Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής [28],

[28] EE C [...], , σ. [...]

τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου [29],

[29] EE C [...], , σ. [...]

Εκτιμώντας τα εξής:

(1) Σύμφωνα με το άρθρο 30 της συνθήκης Ευρατόμ εντός της Κοινότητας θεσπίζονται βασικοί κανόνες προστασίας της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού κατά των κινδύνων που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες.

(2) Με την οδηγία του Συμβουλίου 96/29/Ευρατόμ της 13ης Μαΐου 1996 όπου καθορίζονται βασικοί κανόνες ασφαλείας για την προστασία της υγείας των εργαζομένων και του πληθυσμού κατά των κινδύνων που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες [30] συνεχίζεται η σειρά οδηγιών με τις οποίες, από το 1959, θεσπίζονται βασικοί κανόνες ασφαλείας.

[30] ΕΕ L 159, 29.6.1996, σ. 1.

(3) Η οδηγία 96/29/Ευρατόμ, στο σημείο ε) της πρώτης παραγράφου του άρθρου 4, απαιτεί την προηγούμενη λήψη αδείας για πρακτικές όπως, μεταξύ άλλων, η χρήση ραδιενεργών πηγών για βιομηχανικές ραδιογραφήσεις, η επεξεργασία προϊόντων, η έρευνα και η έκθεση προσώπων για σκοπούς ιατρικής θεραπείας. Ενδείκνυται να επεκταθεί η ως άνω απαίτηση σε όλες τις πρακτικές όπου χρησιμοποιούνται πηγές υψηλής ραδιενέργειας ώστε να μειωθεί περαιτέρω η πιθανότητα ατυχήματος εξ αιτίας των πηγών αυτών.

(4) Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ) εκδίδει κανονισμούς για την ασφαλή μεταφορά ραδιενεργού υλικού, όπου περιλαμβάνουν επιτρεπόμενα όρια, που θα πρέπει να αποτελέσουν μια κατάλληλη βάση για τον ορισμό των κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας στο πλαίσιο του πεδίου εφαρμογής της παρούσας οδηγίας [31].

[31] IAEA Safety Standards Series No TS R 1 (ST, Revised), Vienna, 2000

(5) Η οδηγία 96/29/Eυρατόμ καθορίζει τιμές εξαίρεσης, για τη δήλωση πρακτικών στις αρχές. Οι τιμές αυτές καθορίστηκαν στη βάση ενός αμελητέου επιπέδου κινδύνου. Δεδομένου ότι οι απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας δεν πρέπει να επιβάλλουν στους κατόχους μικρών πηγών διοικητικές υποχρεώσεις δυσανάλογες με την πιθανή βλάβη της υγείας, δεν θα πρέπει να επεκταθεί ο ορισμός των κλειστών πηγών ραδιενέργειας στα επίπεδα εξαίρεσης της οδηγίας 96/29/Eυρατόμ.

(6) Οι αποστολές κλειστών πηγών μεταξύ των κρατών μελών υπόκεινται στη διαδικασία που θεσπίστηκε με τον κανονισμό (Ευρατόμ) 1493/93 του Συμβουλίου της 8ης Ιουνίου 1993 για τις αποστολές ραδιενεργών ουσιών μεταξύ κρατών μελών [32].

[32] ΕΕ L 148, 19.06.1993, σ. 1.

(7) Μολονότι οι διατάξεις που απορρέουν από την ισχύουσα νομοθεσία σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο εξασφαλίζουν βασική προστασία, οι πηγές υψηλής ραδιενέργειας εξακολουθούν να παρουσιάζουν σοβαρούς δυνητικούς κινδύνους για την υγεία του ανθρώπου και για το περιβάλλον και επομένως πρέπει να υπόκεινται σε αυστηρό έλεγχο από τη στιγμή που κατασκευάζονται έως τη στιγμή που παραδίδονται σε αναγνωρισμένη εγκατάσταση για μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή διάθεση.

(8) Για να προληφθούν τα ατυχήματα και οι τραυματισμοί πρέπει το σημείο απόθεσης κάθε πηγής υψηλής ραδιενέργειας να είναι γνωστό, να έχει καταγραφεί και επαληθευθεί από τη στιγμή που η πηγή κατασκευάζεται ή εισάγεται στην Κοινότητα έως τη στιγμή που μεταφέρεται σε αναγνωρισμένη εγκατάσταση για μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή για διάθεση ή που εξάγεται από την Κοινότητα. Κανένα φυσικό ή οικονομικό εμπόδιο δεν πρέπει να παρεμποδίζει την κατάλληλη επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση ή διάθεση αυτών των πηγών όταν παύει η χρήση τους υπό ευλόγως προβλέψιμες συνθήκες.

(9) Οι μετακινήσεις εντός της Κοινότητας πηγών υψηλής ραδιενέργειας καθιστούν απαραίτητη την εναρμόνιση του ελέγχου αυτών των πηγών μέσω της εφαρμογής ελάχιστων κριτηρίων.

(10) Η εμπειρία καταδείχνει ότι, παρά την ύπαρξη κατάλληλου κανονιστικού πλαισίου, οι πηγές υψηλής ραδιενέργειας ενδέχεται να βρεθούν εκτός ελέγχου. Επιπλέον, η ύπαρξη «έκθετων» πηγών που προέκυψαν από παρελθούσες δραστηριότητες απαιτεί την ανάληψη ειδικών πρωτοβουλιών.

(11) Κατά συνέπεια, είναι απαραίτητο να προβλεφθεί ο χαρακτηρισμός, η σήμανση και η τήρηση αρχείων για κάθε πηγή υψηλής ραδιενέργειας καθώς και η ειδική κατάρτιση και πληροφόρηση όλων όσων παίρνουν μέρος σε δραστηριότητες σχετικές με τη χρήση πηγών. Είναι ενδεδειγμένο να προβλεφθεί επίσης κατάλληλη κατάρτιση και πληροφόρηση όσων ενδέχεται να έρθουν τυχαία σε επαφή με έκθετες πηγές.

(12) Είναι επίσης αναγκαίο να προβλεφθούν τα κατάλληλα μέσα αντιμετώπισης των έκθετων πηγών υψηλής ραδιενέργειας, η διεθνής συνεργασία και ανταλλαγή σχετικών πληροφοριών, η επιθεώρηση και, τέλος, να προβλεφθούν οικονομικού χαρακτήρα διατάξεις για τις περιπτώσεις όπου ο αρχικός κάτοχος είτε δεν μπορεί να προσδιοριστεί είτε, εάν προσδιοριστεί, βρεθεί αναξιόχρεος.

(13) Τα κράτη μέλη πρέπει να καθορίσουν κανόνες σχετικά με τις κυρώσεις που εφαρμόζονται στις περιπτώσεις παράβασης των διατάξεων της παρούσας οδηγίας και να εξασφαλίσουν ότι εφαρμόζονται. οι εν λόγω κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΟΔΗΓΙΑ:

Άρθρο 1 Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής

1. Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι η πρόληψη της έκθεσης σε ιοντίζουσες ακτινοβολίες που είναι αποτέλεσμα του ανεπαρκούς ελέγχου κλειστών πηγών υψηλής ραδιενέργειας και η εναρμόνιση των ελέγχων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη με τον καθορισμό ειδικών απαιτήσεων που να εξασφαλίζουν ότι κάθε εν λόγω πηγή βρίσκεται υπό έλεγχο.

2. Η οδηγία ισχύει για τις πηγές υψηλής ραδιενέργειας όπως αυτές ορίζονται στο άρθρο 2.

3. Οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την παρούσα οδηγία συμπληρώνουν εκείνες της οδηγίας 96/29/Ευρατόμ.

Άρθρο 2 Ορισμοί

Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, εφαρμόζονται οι ακόλουθοι ορισμοί:

(α) πηγή υψηλής ραδιενέργειας ή πηγή: κλειστή πηγή που περιέχει ένα ραδιονουκλεΐδιο η δραστικότητα του οποίου την στιγμή της κατασκευής ή της πρώτης κυκλοφορίας στο εμπόριο είναι ίση με ή υπερβαίνει το σχετικό επίπεδο δραστικότητας που προσδιορίζεται στο παράρτημα Ι.

(β) άδεια: η έγκριση που χορηγούν οι αρμόδιες αρχές, με έγγραφό τους, όταν υποβληθεί αίτηση για εκτέλεση μιας πρακτικής στην οποία ενέχεται πηγή υψηλής ραδιενέργειας.

(γ) αρμόδια αρχή: κάθε αρχή που υποδεικνύεται από κράτος μέλος για την εκτέλεση καθηκόντων που εντάσσονται στο πλαίσιο της παρούσας οδηγίας.

(δ) εκτός χρήσης πηγή υψηλής ραδιενέργειας: πηγή η οποία δεν χρησιμοποιείται πλέον ή δεν προορίζεται να χρησιμοποιηθεί για το σκοπό για τον οποίο χορηγήθηκε άδεια.

(ε) κάτοχος: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που έχει στην κατοχή του μια πηγή.

(στ) κατασκευαστής: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που κατασκευάζει μια πηγή.

(ζ) έκθετη πηγή: πηγή η οποία δεν βρίσκεται υπό κανονιστικό έλεγχο, είτε επειδή δεν τέθηκε ποτέ υπό κανονιστικό έλεγχο είτε επειδή έχει εγκαταλειφθεί, απολεσθεί, τοποθετηθεί σε εσφαλμένο μέρος, κλαπεί ή μεταβιβαστεί χωρίς κατάλληλη άδεια.

(η) αναγνωρισμένη εγκατάσταση: μια εγκατάσταση στο έδαφος κράτους μέλους που έχει λάβει άδεια από τις αρμόδιες αρχές του εν λόγω κράτους μέλους σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία για τη μακροπρόθεσμη αποθήκευση ή διάθεση πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

(θ) επαναχρησιμοποιούμενη πηγή: μια πηγή υψηλής ραδιενέργειας που χρησιμοποιείται από άλλο χρήστη για την ίδια ή για άλλη πρακτική.

(ι) κλειστή πηγή: έχει την έννοια που της αποδίδεται στην οδηγία 96/29/Ευρατόμ.

(ια) προμηθευτής: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που προμηθεύει ή διαθέτει πηγή υψηλής ραδιενέργειας.

(ιβ) χρήστης: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που χρησιμοποιεί πηγή υψηλής ραδιενέργειας.

(ιγ) μεταβίβαση πηγής υψηλής ραδιενέργειας: η μεταβίβαση πηγής υψηλής ραδιενέργειας από έναν κάτοχο σε άλλον.

Άρθρο 3 Άδεια

1. Τα κράτη μέλη απαιτούν την προηγούμενη λήψη άδειας για οποιαδήποτε πρακτική που περιλαμβάνει πηγή υψηλής ραδιενέργειας.

2. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι, πριν εκδοθεί άδεια:

(α) έχουν ληφθεί μέτρα για την ασφαλή διαχείριση των πηγών υψηλής ραδιενέργειας, και στην περίπτωση που αυτές καταστούν εκτός χρήσης πηγές.

(β) έχουν δημιουργηθεί χρηματοοικονομικές προβλέψεις για την ασφαλή διαχείριση των πηγών υψηλής ραδιενέργειας όταν αυτές καταστούν εκτός χρήσης πηγές. Οι χρηματοοικονομικές προβλέψεις που αναφέρονται ανωτέρω στο στοιχείο (β) της παραγράφου 2 είναι δυνατό να περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων:

(i) μια θεσμοθετημένη τραπεζική κατάθεση υπό τον έλεγχο του κράτους μέλους.

(ii) μια δυνάμενη να ελεγχθεί πρόβλεψη στις οικονομικές καταστάσεις μιας επιχείρησης.

(iii) μια ασφαλιστική πρόβλεψη που θα χρησιμοποιηθεί μόνον σε περίπτωση μη λειτουργίας των συνήθων εμπορικών διαδικασιών.

3. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι η άδεια καλύπτει:

(α) αρμοδιότητες.

(β) ελάχιστες ικανότητες του προσωπικού.

(γ) ελάχιστα κριτήρια απόδοσης του εξοπλισμού.

(δ) απαιτήσεις για διαδικασίες έκτακτης ανάγκης και επικοινωνιακές συνδέσεις.

(ε) διαδικασίες εργασίας που πρέπει να ακολουθούνται.

(στ) συντήρηση του εξοπλισμού και των πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

(ζ) κατάλληλη διαχείριση εκτός χρήσης πηγών υψηλής ραδιενέργειας, συμπεριλαμβανόμενων των συμφωνιών σχετικά με την πιθανή μεταβίβαση εκτός χρήσης πηγών σε προμηθευτή ή σε αναγνωρισμένη εγκατάσταση.

Άρθρο 4 Μεταβιβάσεις

Τα κράτη μέλη οργανώνουν σύστημα για τον επαρκή έλεγχο των μεμονωμένων μεταβιβάσεων πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

Άρθρο 5 Αρχεία

1. Η αρμόδια αρχή τηρεί κατάλληλα αρχεία των κατόχων αδειών, με σαφή ένδειξη του τύπου ή των τύπων πηγών που αφορά η άδεια. Η αρμόδια αρχή τηρεί επίσης κατάλληλα αρχεία των μεταβιβάσεων και διαθέσεων πηγών υψηλής ραδιενέργειας κατά τη λήξη της άδειας.

2. Ο κάτοχος τηρεί αρχεία όλων των πηγών υψηλής ραδιενέργειας που έχει στην κατοχή του, των σημείων τοποθέτησης και των μεταβιβάσεών τους. Τα αρχεία συντάσσονται σύμφωνα με το φύλλο καταγραφής που περιέχεται στο παράρτημα ΙΙ όσον αφορά τόσο τις περιεχόμενες πληροφορίες όσο και τη μορφή.

3. Ο κάτοχος κοινοποιεί στην αρμόδια αρχή αντίγραφο των αρχείων που προβλέπονται στην παράγραφο 2

(α) όταν αρχίζει να τηρεί τα εν λόγω αρχεία.

(β) κατόπιν, ανά 12μηνο.

(γ) όταν παύει να τηρεί τα εν λόγω αρχεία, επειδή δεν έχει πλέον στην κατοχή του καμία πηγή και

(δ) όποτε του ζητηθεί από την αρμόδια αρχή.

Τα αρχεία του κατόχου είναι διαθέσιμα προς επιθεώρηση από την αρμόδια αρχή.

4. Η Επιτροπή δύναται να ενημερώνει το τυποποιημένο φύλλο καταγραφής πηγών που περιέχεται στο παράρτημα ΙΙ.

Άρθρο 6 Απαιτήσεις από τους κατόχους

Κάθε κάτοχος πηγής υψηλής ραδιενέργειας:

(α) εξασφαλίζει ότι εκτελούνται δοκιμές διαφυγής τακτικά για να ελεγχθεί η ακεραιότητα κάθε πηγής υψηλής ραδιενέργειας.

(β) ελέγχει τακτικά ότι κάθε πηγή υψηλής ραδιενέργειας είναι παρούσα στη θέση χρήσης ή αποθήκευσής της.

(γ) εξασφαλίζει ότι κάθε σταθερή και κινητή πηγή υψηλής ραδιενέργειας υπόκειται σε επαρκή μέτρα για να αποτραπεί η άνευ αδείας πρόσβαση σε αυτήν καθώς και η απώλεια, η κλοπή, η πυρκαγιά και η παράνομη χρήση της πηγής.

(δ) ειδοποιεί πάραυτα την αρμόδια αρχή σε περίπτωση απώλειας, κλοπής, παράνομης χρήσης πηγής υψηλής ραδιενέργειας καθώς και οποιουδήποτε γεγονότος, συμπεριλαμβανόμενης της πυρκαγιάς, που μπορεί να έχει προκαλέσει βλάβη στην πηγή.

(ε) επιστρέφει ή μεταβιβάζει κάθε πηγή υψηλής ραδιενέργειας σε προμηθευτή ή σε αναγνωρισμένη εγκατάσταση, εκτός εάν υπάρξει διαφορετική συμφωνία με την αρμόδια αρχή, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη λήξη της χρήσης.

(στ) εξακριβώνει πριν από οιαδήποτε μεταβίβαση πηγής υψηλής ραδιενέργειας ότι ο δέκτης διαθέτει κατάλληλη άδεια.

Άρθρο 7 Xαρακτηρισμός και σήμανση

1. Ο κατασκευαστής χαρακτηρίζει κάθε πηγή υψηλής ραδιενέργειας με ένα μοναδικό αριθμό. Όπου αυτό είναι εφαρμόσιμο, ο αριθμός να αποτυπώνεται στην πηγή. Ο κατασκευαστής θέτει εγχάρακτη σήμανση και ετικέτα στο περίβλημα και, όταν είναι πρακτικά εφικτό, στις πηγές υψηλής ραδιενέργειας με κατάλληλο προειδοποιητικό σήμα για τον κίνδυνο από ακτινοβολία.

2. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι κάθε πηγή υψηλής ραδιενέργειας συνοδεύεται από γραπτές πληροφορίες που αναφέρουν ότι η πηγή έχει χαρακτηρισθεί και σημανθεί σύμφωνα με την παράγραφο 1. Οι πληροφορίες περιλαμβάνουν φωτογραφίες της πηγής, του περιβλήματος της, της συσκευασίας μεταφοράς, του εξαρτήματος ή της συσκευής κατά περίπτωση.

Άρθρο 8 Κατάρτιση και ενημέρωση

1. Κατά τη διοργάνωση κατάρτισης στον τομέα της ακτινοπροστασίας σύμφωνα με το άρθρο 22 της οδηγίας 96/29/Ευρατόμ, ο κάτοχος αδείας εξασφαλίζει ότι αυτή η κατάρτιση περιλαμβάνει ειδικές απαιτήσεις για την ασφαλή διαχείριση των πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

Η κατάρτιση πρέπει να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις αναγκαίες απαιτήσεις ασφαλείας και να περιέχει συγκεκριμένες πληροφορίες για τις πιθανές συνέπειες της απώλειας επαρκούς ελέγχου των πηγών υψηλής ραδιενέργειας.

Η κατάρτιση απευθύνεται στους εργαζόμενους εκείνους οι οποίοι χρησιμοποιούν ή χειρίζονται πηγές υψηλής ραδιενέργειας ή βρίσκονται πλησίον τους.

Η κατάρτιση επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα.

2. Τα κράτη μέλη ενθαρρύνουν τη διοίκηση και τους εργαζομένους εγκαταστάσεων στις οποίες είναι εξαιρετικά πιθανό να βρεθούν ή να υποβληθούν σε κατεργασία έκθετες πηγές υψηλής ραδιενέργειας, όπως μεγάλοι χώροι συγκέντρωσης παλαιοδισηρικών και σημαντικές εγκαταστάσεις ανακύκλωσης παλαιοσιδηρικών, καθώς και τη διοίκηση και τους εργαζομένους σημαντικών κομβικών σημείων διέλευσης όπως οι τελωνειακοί σταθμοί:

(α) να ενημερώνονται για την πιθανότητα να βρεθούν αντιμέτωποι με πηγή υψηλής ραδιενέργειας.

(β) να λαμβάνουν οδηγίες για την οπτική ανίχνευση των πηγών υψηλής ραδιενέργειας και των περιεκτών τους.

(γ) να ενημερώνονται για τα βασικά στοιχεία σχετικά με τη ραδιενέργεια και τις επιπτώσεις της.

(δ) να ενημερώνονται για τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται σε περίπτωση ανίχνευσης ή υποψίας ανίχνευσης πηγής υψηλής ραδιενέργειας.

Άρθρο 9 Έκθετες πηγές υψηλής ραδιενέργειας

1. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι αρμόδιες αρχές διαθέτουν την προπαρασκευή, ή έχουν θεσπίσει διατάξεις, ιδίως όσον αφορά την ανάθεση αρμοδιοτήτων, για την ανάκτηση έκθετων πηγών υψηλής ραδιενέργειας και για την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών λόγω ραδιενέργειας και ότι έχουν προβλέψει κατάλληλα σχέδια και μέτρα αντιμετώπισης.

2. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν την άμεση διαθεσιμότητα εξειδικευμένων τεχνικών συμβουλών και βοήθειας σε άτομα τα οποία κανονικά δεν συμμετέχουν σε διαδικασίες υποκείμενες σε απαιτήσεις ακτινοπροστασίας και τα οποία υποψιάζονται την παρουσία έκθετης πηγής υψηλής ραδιενέργειας. Πρωταρχικός στόχος των συμβουλών και της βοήθειας είναι η ακτινοπροστασία των εργαζομένων και του ευρέος κοινού και η ασφάλεια της πηγής.

3. Τα κράτη μέλη ενθαρρύνουν την καθιέρωση ελέγχων που στοχεύουν στην ανίχνευση έκθετων πηγών υψηλής ραδιενέργειας. Παρόμοιοι έλεγχοι πρέπει να εκτελούνται σε χώρους όπου μπορούν να απαντηθούν έκθετες πηγές, όπως μεγάλοι χώροι συγκέντρωσης παλαιοσιδηρικών και σημαντικές εγκαταστάσεις ανακύκλωσης παλαιοσιδηρικών καθώς και σημαντικά κομβικά σημεία διέλευσης, όπως οι τελωνειακοί σταθμοί.

4. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν τη διοργάνωση εκστρατειών ανάκτησης έκθετων πηγών υψηλής ραδιενέργειας, οι οποίες εγκαταλείπονται από παρελθούσες δραστηριότητες.

Οι εκστρατείες μπορεί να περιλαμβάνουν οικονομική συμμετοχή των κρατών μελών στις δαπάνες ανάκτησης, διαχείρισης και διάθεσης των πηγών και έρευνες στα ιστορικά αρχεία των αρχών, όπως τελωνεία, και των κατόχων αδειών, όπως ερευνητικά ιδρύματα, ινστιτούτα δοκιμής υλικών και νοσοκομεία.

Άρθρο 10 Διεθνής συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών

Κάθε κράτος μέλος ανταλλάσσει πληροφορίες και συνεργάζεται με άλλα κράτη μέλη ή τρίτες χώρες και τους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς όσον αφορά απώλειες, αφαίρεση, κλοπή και ανακάλυψη πηγών υψηλής ραδιενέργειας και όσον αφορά τις σχετικές έρευνες.

Άρθρο 11 Εγγύηση

Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν την καθιέρωση καθεστώτος εγγύησης για τις βλάβες στην υγεία που προκαλούνται από πηγές υψηλής ραδιενέργειας καθώς και για τις δαπάνες των παρεμβάσεων που τις αφορούν, ιδίως για τις δαπάνες παρεμβάσεων που ενδέχεται να προκύψουν από την εφαρμογή των απαιτήσεων του άρθρου 9, ώστε να προλαμβάνονται οι καταστάσεις που ενδέχεται να προκύψουν λόγω αδυναμίας να προσδιοριστεί ο κάτοχος ή όταν ο κάτοχος είναι αναξιόχρεος.

Άρθρο 12 Επιθεωρήσεις

Τα κράτη μέλη καθιερώνουν σύστημα επιθεώρησης για την επιβολή των διατάξεων που θεσπίζονται σε συμμόρφωση προς την παρούσα οδηγία.

Άρθρο 13 Αρμόδια αρχή

1. Τα κράτη μέλη υποδεικνύουν την αρμόδια αρχή για την εκτέλεση των στόχων της παρούσας οδηγίας.

2. Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επιτροπή το αργότερο έως τις [...] το όνομα και τη διεύθυνση της αρμόδιας αρχής και όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για ταχεία επικοινωνία με την εν λόγω αρχή.

3. Σε περίπτωση που εντός ενός κράτους μέλους οι αρμόδιες αρχές είναι περισσότερες της μιας, τα κράτη μέλη υποδεικνύουν ένα σημείο επαφής το οποίο αναλαμβάνει τη διασύνδεση με τις αντίστοιχες αρχές των άλλων κρατών μελών.

4. Τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επιτροπή τυχόν αλλαγές στα στοιχεία που προβλέπονται στις παραγράφους 2 και 3.

5. Η Επιτροπή διαβιβάζει τις πληροφορίες που προβλέπονται στις παραγράφους 2, 3 και 4 σε όλες τις αρμόδιες αρχές στην Κοινότητα και τις δημοσιεύει στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

Άρθρο 14 Έκθεση σχετικά με την αποκτηθείσα πείρα

Πέντε έτη μετά την ημερομηνία που αναφέρεται στην παράγραφο 1 του άρθρου 17, τα κράτη μέλη υποβάλλουν στην Επιτροπή έκθεση σχετικά με την αποκτηθείσα πείρα από την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας.

Βασιζόμενη στην έκθεση, η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή.

Άρθρο 15 Κυρώσεις

Tα κράτη μέλη ορίζουν τους κανόνες για τις κυρώσεις που εφαρμόζονται για παραβάσεις των εθνικών διατάξεων που έχουν θεσπιστεί δυνάμει της παρούσας οδηγίας και λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλισθεί η εφαρμογή τους. Οι προβλεπόμενες κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές. Τα κράτη μέλη κοινοποιούν αυτές τις διατάξεις στην Επιτροπή το αργότερο έως την ημερομηνία που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του άρθρου 16 και κοινοποιούν αμέσως οποιαδήποτε μεταγενέστερη τροποποίησή τους.

Άρθρο 16 Μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο

1. Τα κράτη μέλη θέτουν σε εφαρμογή τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που είναι απαραίτητες προκειμένου να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία το αργότερο έως τις [....]. Ενημερώνουν αμέσως την Επιτροπή σχετικά.

Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν τις εν λόγω διατάξεις, οι τελευταίες αυτές περιέχουν παραπομπή στην παρούσα οδηγία ή συνοδεύονται από παρόμοια παραπομπή κατά την επίσημη δημοσίευσή τους. Ο τρόπος της παραπομπής καθορίζεται από τα κράτη μέλη.

2. Τα κράτη μέλη ανακοινώνουν στην Επιτροπή το κείμενο των ουσιωδών νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων τις οποίες θεσπίζουν στον τομέα που διέπεται από την παρούσα οδηγία.

Άρθρο 17 Μεταβατική διάταξη

Όσον αφορά τις πηγές υψηλής ραδιενέργειας που τίθενται στην αγορά πριν από την ημερομηνία που αναφέρεται στο άρθρο 16 ισχύουν το αργότερο 24 μήνες από την εν λόγω ημερομηνία, τα άρθρα 3, 4, 5 και 6.

Άρθρο 18 Έναρξη ισχύος

Η παρούσα οδηγία τίθεται σε ισχύ την 20η ημέρα μετά από την δημοσίευσή της στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

Άρθρο 19

Η παρούσα οδηγία απευθύνεται στα κράτη μέλη.

Βρυξέλλες, [...]

Για το Συμβούλιο

Ο Πρόεδρος

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι

Επίπεδα δραστικότητας

Για τα ραδιονουκλεΐδια που δεν αναφέρονται στον κατωτέρω πίνακα, το σχετικό επίπεδο δραστικότητας είναι ένα εκατοστό από την αντίστοιχη τιμή Α1 που προβλέπεται στους κανονισμούς του ΔΟΑΕ για την ασφαλή μεταφορά ραδιενεργών υλικών, αριθ. TS-R-1 (ST -1, αναθεωρημένο) - Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας, Βιέννη 2000.

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

(α) στο επίπεδο δραστικότητας συνυπολογίζεται η δραστικότητα των νουκλεϊδίων διάσπασης με ημι-ζωές μικρότερες των 10 ημερών.

(β) περιλαμβάνονται οι πηγές νετρονίων με βηρύλλιο

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ

ΦΥΛΛΟ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΠΗΓΩΝ ΥΨΗΛΗΣ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑΣ (HAS) (τα στοιχεία με πλάγιους χαρακτήρες είναι προαιρετικά)

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>