Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Ανανεώσιμοι πόροι: η συμβολή της υπαίθρου στην ενεργό προστασία του περιβάλλοντος και στη σταθερή ανάπτυξη"

(2000/C 367/13)

Στις 20 και 21 Οκτωβρίου 1999, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 23, σημείο 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: "Ανανεώσιμοι πόροι: μία συμβολή της υπαίθρου στην ενεργό προστασία του περιβάλλοντος και στη σταθερή ανάπτυξη".

Το τμήμα "γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου και περιβάλλον", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, κατάρτισε τη γνωμοδότησή του στις 26 Ιουλίου 2000, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Wilms.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατά την 375η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 20ής Σεπτεμβρίου 2000) υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Ιστορικό

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ένταξη της διάστασης της περιβαλλοντικής προστασίας και βιωσιμότητας σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές και δραστηριότητες (βλ. Άρθρο 6 της Συνθήκης). Στο επίκεντρο των προσπαθειών που αποσκοπούν στην προστασία του περιβάλλοντος βρίσκεται η ενεργός προστασία του κλίματος. Κύρια αιτία της αλλαγής του κλίματος είναι η αύξηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακος. Η εν λόγω εξέλιξη εξαρτάται κατ' ουσία από τον τρόπο, τη διαχείριση και την έκταση της χρήσης της ενέργειας. Οι αρχές της βιώσιμης ενέργειας πρέπει να αποτελούν τη βάση τόσο της προσφοράς ενέργειας, όσο και της χρήσης της.

Στο Λευκό Βιβλίο για μία κοινοτική στρατηγική και στο σχέδιο δράσης "Ενέργεια για το μέλλον: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας" αναφέρεται ο ακόλουθος στόχος: Το 2010 πρέπει το 12 % της ακαθάριστης κατανάλωσης ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Στο ίδιο έγγραφο αναφέρονται επίσης τα μέσα με τα οποία θα επιτευχθεί ο εν λόγω στόχος: κανόνες για την δημιουργία ευνοϊκότερων συνθηκών πλαισίωσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και αύξηση των χρηματοδοτικών πόρων που προορίζονται για προγράμματα υπέρ των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τόσο σε εθνική, όσο και σε κοινοτική κλίμακα.

Όμως στην προστασία του περιβάλλοντος δεν συμβάλλει μόνον η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Υφίστανται ποικίλες δυνατότητες προσέγγισης οι οποίες είναι αποτέλεσμα προβληματισμών που αποσκοπούν στην ορθολογικότερη χρήση της ενέργειας, την προσεκτικότερη εκμετάλλευση της γης και την χρησιμοποίηση των ανανεώσιμων πρώτων υλών.

1.2. Γενικοί πολιτικοί στόχοι

Αποστολή της σχετικής πολιτικής είναι να συμβιβασθούν μεταξύ τους με συγκεκριμένους χειρισμούς οικονομικοί (να διατηρηθούν οι πρώτες ύλες με χαμηλό κόστος για ιδιωτική και δημόσια χρήση· να διασφαλισθεί μακροπρόθεσμα η διαθεσιμότητα των πόρων καθώς και ο αδιάλειπτος ενεργειακός εφοδιασμός, κατά τρόπο που να συμμετέχουν όλοι στη συνολική αύξηση του εισοδήματος και της ευημερίας), οικολογικοί (να διατηρηθούν οι φυσικοί πόροι και να προστατευτεί το κλίμα, να διατηρηθεί και να αναπτυχθεί το φυσικό περιβάλλον, να διασφαλισθούν μακροπρόθεσμα οι φυσικοί πόροι μέσω της χρήσης ανανεώσιμων πόρων και να διατηρηθεί η βιοποικιλότητα) και κοινωνικοί στόχοι (να διατηρηθούν και να αναπτυχθούν οι χώροι αναψυχής, να δημιουργηθούν θέσεις απασχόλησης, να διασφαλισθεί η προσφορά κοινωνικών παροχών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων, αλλά και η δίκαιη κατανομή των εισοδημάτων).

2. Επείγων χαρακτήρας της γνωμοδότησης

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή(1) φρονεί ότι οι αγροτικές περιοχές, οι οποίες θεωρείται συχνά ότι αποτελούν ένα είδος οικολογικού αντισταθμίσματος, διαθέτουν τεράστιο δυναμικό για την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πόρων και ότι δεν έχουν εξαντληθεί όλες οι δυνατότητες ανανέωσης του φυσικού περιβάλλοντος. Είναι της γνώμης ότι στα προγράμματα στήριξης της Επιτροπής έχει δοθεί πολύ λίγη προσοχή στη βιώσιμη ανάπτυξη. Τα σχέδια και οι δημοσιεύσεις για την νέα περίοδο στήριξης 2000-2006 επιβεβαιώνουν αυτή την εκτίμηση. Η ΟΚΕ εκφράζει το φόβο ότι η βιωσιμότητα χρησιμοποιείται απλώς ως "εξάρτημα", ότι π.χ. έχει τη χρήση επιθέτου, προκειμένου να ικανοποιηθούν διατυπωμένες πολιτικές απαιτήσεις, δίχως να τίθενται σαφή κριτήρια και κλίμακες. Ως εκ τούτου είναι, π.χ., απαραίτητο να υπάρξει ευρύς κοινωνικός διάλογος σε όλα τα επίπεδα αυτού του προγράμματος ή κατά τον καθορισμό των μέσων χρηματοδότησης των οποίων θα πρέπει να είναι βάσιμα τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Με την παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ επιθυμεί να ασκήσει επιρροή τόσο στα μελλοντικά προγράμματα της Επιτροπής και των κρατών μελών, όσο και στη διαχείριση των μέσων χρηματοδότησης. Απομένει να αναζητηθεί και να καταδειχθεί ποία θα μπορούσε να είναι η συμβολή της υπαίθρου στο θέμα αυτό.

Η ΟΚΕ επιδιώκει την καλύτερη αλληλοεμπλοκή των διαφόρων τομέων πολιτικής, όπως είναι, π.χ., η γεωργία και η δασοκομία, η ενέργεια, οι διαρθρωτικές πολιτικές, η έρευνα και κατάρτιση. Στόχος της γνωμοδότησης είναι η ανάληψη μιάς πολιτικής πρωτοβουλίας και όχι η ανάπτυξη μιάς αναλυτικής προσέγγισης. Πρέπει να καταδειχθεί ποιοί πόροι εξετάζονται ως ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Εννοείται ότι τα μεμονωμένα είδη καυσίμων πρέπει, στο μέλλον, να υπόκεινται σε αναλύσεις κόστους-οφέλους από οικονομική και οικολογική σκοπιά.

3. Γενικές παρατηρήσεις

Κατά τη συζήτηση σχετικά με τη συμβολή της υπαίθρου σε ό,τι αφορά τους ανανεώσιμους πόρους και τη βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να εκτιμηθούν ιδιαιτέρως 4 εναλλακτικές εκδοχές):

3.1. Χρήση ανανεώσιμων μορφών ενέργειας

Ο υδροηλεκτρισμός αποτελεί την πηγή ενέργειας χάρη στην οποία αντλείται το υψηλότερο ποσοστό ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και παράγεται συνήθως σε μεγάλες εγκαταστάσεις. Ο ρυθμός αύξησης στις εγκαταστάσεις αυτές είναι μάλλον χαμηλότερος σε σύγκριση με άλλες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Αντιθέτως, πιο ενδιαφέρουσα είναι η δυνατότητα να αντλούνται ανανεώσιμες μορφές ενέργειας από μικρότερες εγκαταστάσεις παραγωγής υδροηλεκτρισμού (π.χ. στις ορεινές περιοχές).

Υφίστανται ακόμη σημαντικές δυνατότητες εντατικής χρήσης της ηλιακής ενέργειας δίχως να χρειαστεί να διατεθεί για το σκοπό αυτό επιπλέον γη μέσω της εγκατάστασης φωτοβολταϊκών συστημάτων σε επιφάνειες που υφίστανται ούτως ή άλλως (π.χ. στέγες, επιφάνειες κτηρίων, αντιθορυβικά φράγματα). Εξάλλου, είναι δυνατόν να οικοδομηθούν νέα συγκροτήματα αιολικής ενέργειας σε περιοχές προτεραιότητας που προσφέρονται για το σκοπό αυτό (όπως, π.χ., οι παράκτιες περιοχές). Σε ό,τι αφορά την ενέργεια που παράγεται από βιομάζα υφίστανται σημαντικές διαφορές από περιοχή σε περιοχή, ωστόσο ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές οι γεωργικές και δασικές εκμεταλλεύσεις μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στην αύξηση του εφοδιασμού σε ενέργεια από βιομάζα. Το ξύλο είναι αυτή τη στιγμή η σημαντικότερη πηγή ενέργειας που μπορεί να παραχθεί από ανανεώσιμες πρώτες ύλες. Εάν εντατικοποιηθεί η χρήση της ενέργειας από ξύλο, όχι μόνον αυξάνεται η συμβολή των ανανεώσιμων πόρων, αλλά και διανοίγονται νέες δυνατότητες οικονομικής αξιοποίησης της δασοκομίας και διασφαλίζονται θέσεις απασχόλησης. Η δασοκομία πρέπει να εντάσσεται στα ολοκληρωμένα σχέδια σχετικά με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Επιπλέον, η δασοκομία που είναι οργανωμένη σε κρατικό επίπεδο πρέπει να δώσει το καλό παράδειγμα έτσι ώστε, από κοινού με την ιδιωτική δασοκομία, να αξιοποιήσει αποτελεσματικότερα στους δασικούς πόρους. Η εντατικότερη χρήση φυτικών ελαίων παρέχει τη δυνατότητα να αξιοποιηθούν οικονομικά τα αγροτικά προϊόντα που προέρχονται από ελαιώδη φυτά. Κατά την παραγωγή ανανεώσιμων πρώτων υλών πρέπει να δίδεται προσοχή στις αρχές της βιώσιμης οικονομίας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το θέμα της λίπανσης και της άρδευσης.

3.2. Χρήση ανανεώσιμων πρώτων υλών

Στις εκμεταλλεύσιμες γεωργικές εκτάσεις που δεν αξιοποιούνται πλέον θα πρέπει να καταστεί δυνατή η παραγωγή "μη εδώδιμων" προϊόντων δίχως να περικοπούν οι επιδοτήσεις που σχετίζονται με την παύση καλλιέργειας και χωρίς την επιβολή περιορισμών σε ορισμένα μόνο καλλιεργήσιμα είδη. Επιπλέον, πρέπει κυρίως να εξετασθεί κατά πόσον επιτυγχάνονται πράγματι βελτιώσεις υπέρ του περιβάλλοντος με την έννοια των "καθαρών πλεονεκτημάτων". Η καλλιέργεια ανανεώσιμων πρώτων υλών προσφέρει τώρα στους ευρωπαίους αγρότες επιπλέον δυνατότητες να αυξήσουν το εισόδημά τους και στο μέλλον θα αποβεί ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από οικονομικής πλευράς. Σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες εκμετάλλευσης των καυσίμων και των λιπαντικών, αυτές έχουν κάθε άλλο παρά εξαντληθεί (βλέπε τα έλαια)· στον τομέα αυτόν πρέπει να ενθαρρυνθεί η διεξαγωγή περαιτέρω έρευνας. Επίσης, δεν έχουν εξαντληθεί ακόμη και οι δυνατότητες εκμετάλλευσης των ελαιούχων φυτών διότι οι εισαγωγές της Ευρώπης στον τομέα αυτό εξακολουθούν να είναι μεγαλύτερες από τις εξαγωγές. Η χρησιμοποίηση φυσικών οικοδομικών υλικών στα κτίρια και τις κατοικίες καθίσταται ολοένα σημαντικότερη· από καιρό, π.χ., υφίστανται φυσικά χρώματα και μονωτικές ύλες που μπορούν να χρησιμεύσουν ως εναλλακτικές των προϊόντων που παράγονται με χημικό τρόπο. Άλλα παραδείγματα για την καινοτόμο εκμετάλλευση των ανανεώσιμων πρώτων υλών είναι η βιομηχανία αυτοκινήτων στην οποία χρησιμοποιούνται σε αυξανόμενο βαθμό φυσικές ίνες για την εσωτερική διακόσμηση των αυτοκινήτων, καθώς και η κλωστοϋφαντουργία όπου χρησιμοποιούνται σε αυξανόμενο βαθμό η κάνναβις και ο λίνος. Το ξύλο και ο φελλός που παράγονται με βάση οικονομικά κριτήρια βιωσιμότητας παρέχουν μεγάλες δυνατότητες χρήσης, π.χ. στον οικοδομικό τομέα και στις κατοικίες. Η βιώσιμη χρήση του δασικού οικοσυστήματος εξασφαλίζει επίσης την ίδια του την επιβίωση. Κατά συνέπεια η χρήση του φελλού στον μεσογειακό χώρο παράγει θέσεις απασχόλησης και προστατεύει τα σημαντικά από οικολογικής πλευράς αποθέματα σε φελλοφόρους βελανιδιές από την αποψίλωση. Ακόμη και στον τομέα των καλλυντικών και των προϊόντων φροντίδας του σώματος, καθώς και της υγιεινής και της θεραπείας, αυξάνεται η ζήτηση σε βιολογικά προϊόντα. Το οικονομικό τους όφελος θα αυξηθεί αναμφίβολα ακόμη περισσότερο.

3.3. Ορθολογική χρήση της ενέργειας

Οι δυνατότητες ορθολογικής χρήσης της ενέργειας και εξοικονόμησης της ενέργειας κάθε άλλο παρά έχουν εξαντληθεί. Δυνατότητες να εξοικονομηθεί ενέργεια δεν προσφέρονται μόνον στις αγροτικές κατοικίες, αλλά και στις επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανόμενων των γεωργικών και δασικών εκμεταλλεύσεων. Η χρήση σταθμών συμπαραγωγής ηλεκτρισμού και θερμότητας (ΣΠΗΘ) είναι επιθυμητή τόσο για οικολογικούς, όσο και για ενεργειακούς λόγους. Ωστόσο, αυτού του είδους οι σταθμοί δεν έχουν ακόμη διαδοθεί ευρέως στις αγροτικές περιοχές· π.χ., δεν έχουν ακόμη καταστεί αποδοτικοί από οικονομικής πλευράς. Είναι απαραίτητο να διεξαχθεί έρευνα ως προς τις δυνατότητες δημιουργίας τέτοιων σταθμών, καθώς και στον τομέα της ανάπτυξης τεχνολογιών. Σε ό,τι αφορά την διάθεση μέσων στήριξης από τα διαρθρωτικά ταμεία του συνόλου της γεωργικής πολιτικής έχει σήμερα μεγαλύτερη σημασία να δοθεί προσοχή στα βιώσιμα αποτελέσματά τους. Στο θέμα αυτό εξαιρετικές ευκαιρίες μπορούν να παράσχουν τα μέσα που διατίθενται για την ανακαίνιση αγροτικών οικισμών(2). Από πλευράς στήριξης, θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη θερμική μόνωση και τη χρήση ανανεώσιμων πρώτων υλών ως οικοδομικών υλικών, όσο είναι δυνατόν από την αντίστοιχη περιοχή. Προκειμένου να αξιοποιηθούν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα μέσα στήριξης υπέρ της ορθολογικής χρήσης της ενέργειας, πρέπει να βελτιωθούν τα συστήματα (περιβαλλοντικής) ενημέρωσης ως προς τις νέες τεχνολογικές εξελίξεις, σε συνδυασμό με τις νέες δυνατότητες που παρέχει η μεταφορά τεχνολογίας στις αγροτικές περιοχές.

3.4. Ενίσχυση των κύκλων της ύλης σε τοπική και περιφερειακή κλίμακα

Η καθιέρωση αποτελεσματικότερης ανακύκλωσης της ύλης σε περιφερειακή και τοπική κλίμακα μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική εξοικονόμηση πρώτων υλών και ενέργειας, αλλά και να συμβάλει στην βιώσιμη ανάπτυξη (στην αναδιοργάνωση και την κατάλληλη διαμόρφωση των αποκεντρωμένων διαρθρώσεων· μέσο: σχέδια ανάπτυξης της υπαίθρου). Προσφέρονται οι ακόλουθες δυνατότητες: 1) ο διαχωρισμός και η ανακύκλωση των βιομηχανικών αποβλήτων και των οικιακών απορριμμάτων, καθώς και η χρήση τους για την παραγωγή ενέργειας, εφόσον αυτή είναι οικολογικά ακίνδυνη· 2) η σύσταση μικρών σταθμών επεξεργασίας αποβλήτων κυρίως στις απομονωμένες αγροτικές περιοχές· 3) η άμεση διαθέσιμη στην αγορά, όπου αυτό είναι οικονομικά εφικτό, αγροτικών προϊόντων, τα οποία όχι μόνον είναι δυνατόν να διασφαλίσουν επιπλέον εισόδημα στις αγροτικές εγκαταστάσεις, αλλά συμβάλλουν και στο να αποφεύγονται οι μεγάλες αποστάσεις για τη μεταφορά τους.

Με την προώθηση αναπτυξιακών δραστηριοτήτων σε τοπική και περιφερειακή κλίμακα σε τομείς όπως, π.χ., ο ανεφοδιασμός και η διαχείριση των αποβλήτων, η άμεση διάθεση στην αγορά και η επεξεργασία ανανεώσιμων πρώτων υλών, αυξάνονται οι απαιτήσεις σε εργατικό δυναμικό. Η στοχοθετημένη τους ανάπτυξη οδηγεί σε νέες θέσεις εργασίας. Κατ' αυτόν τον τρόπο αυξάνεται η προστιθέμενη αξία του αγροτικού χώρου. Η στοχοθετημένη ενίσχυση θα πρέπει να αφορά όχι μόνο τη γεωργική και δασική πρωτογενή παραγωγή αλλά σε μεγαλύτερο βαθμό τη μεταποίηση και τις υπηρεσίες.

4. Γενικοί στόχοι

4.1. Σχεδόν όλες οι πολιτικές δυνάμεις υποστηρίζουν ευρύτατα την εντατικότερη εκμετάλλευση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας

Κύριο μέλημα είναι να ληφθεί μέριμνα ώστε και οι επερχόμενες γενεές να διαθέτουν τις προϋποθέσεις για κατάλληλο βιοτικό επίπεδο. Δίχως οικονομική στήριξη δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί ο φιλόδοξος στόχος που έχει τεθεί για το έτος 2010. Παράλληλα με τον σημαντικό τομέα της έρευνας και της ανάπτυξης πρέπει να ενθαρρυνθούν οι δυνατότητες ευρείας παρέμβασης Καταρχάς, είναι σημαντικό να ενθαρρυνθεί η διάθεση στην αγορά ανανεώσιμων μορφών ενέργειας. Πρέπει να καταρτισθούν πλαίσια στήριξης που, μετά την αρχική φάση, να προσφέρουν ανάλογες δυνατότητες κέρδους στον επιχειρηματία. Θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να διασφαλίζεται η ασφάλεια του προγραμματισμού των επιχειρήσεων, να μπορούν αυτές να θέτουν την ενέργειά τους σε κυκλοφορία στην αγορά και να εξασφαλίζεται η διάθεσή της. Τέλος, πρέπει επίσης τα οικολογικά πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας να ανταμείβονται σε οικονομικούς όρους.

Προκειμένου να υπάρξει εντατική αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, απαιτείται να εναρμονιστεί η φορολογία τους σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Μεταξύ άλλων είναι σκόπιμο σχετικά να μπορούν τα κράτη μέλη να απαλλάσσουν τις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας από τη φορολογία. Θα πρέπει επίσης να δοθεί προσοχή ώστε η ελευθέρωση των αγορών ενέργειας να μην γίνει εις βάρος της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Σε εθνική κλίμακα θα πρέπει τα κράτη να θέσουν τους δικούς τους στόχους προκειμένου να επιτύχουν τον γενικό στόχο που έχει τεθεί έως το 2010 και να καθορίσουν με ποία μέσα θα επιτευχθούν οι εν λόγω στόχοι. Η ιδιαίτερη σημασία των αγροτικών περιοχών πρέπει να ληφθεί υπόψη με την ανάπτυξη εθνικών προγραμμάτων και να προωθηθεί περαιτέρω.

4.2. Πολιτικές πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη της υπαίθρου

Η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να αποβεί ο σημαίνων δείκτης στις αγροτικές περιοχές. Η ΟΚΕ ζητεί από τις αρμόδιες αρχές να καθιερώσουν μία συνολική πολιτική πρωτοβουλία για την βιώσιμη ανάπτυξη της υπαίθρου. Ένα από τα αποτελέσματα αυτής της πρωτοβουλίας θα πρέπει να είναι ο καθορισμός, η εφαρμογή, η αξιολόγηση και η διάδοση προτύπων, τα οποία να οδηγήσουν σε αποτελεσματικούς κύκλους της ύλης και στην καλύτερη δυνατή χρήση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας. Η πρωτοβουλία στηρίζεται σε ορισμένες σημαντικές αρχές της βιώσιμης οικονομίας, όπως, π.χ., στην όσο το δυνατόν μεγαλύτερη συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού στη διαδικασία ανάπτυξης, καθώς και στην απόδοση ίσης σημασίας σε οικολογικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες. Καθοριστικά στοιχεία της βιώσιμης ανάπτυξης εκτίθενται πιο κάτω.

5. Στοιχεία της βιώσιμης ανάπτυξης

5.1. Ανάπτυξη προτύπων

Στη συζήτηση που διεξάγεται με θέμα τη βιωσιμότητα, αναγνωρίζεται ομόφωνα ότι παράλληλα με το γενικό πρότυπο της "βιώσιμης ανάπτυξης" πρέπει να καθορισθούν κι άλλα πρότυπα, σε περιφερειακή, π.χ., κλίμακα. Τα πρότυπα υπάρχουν προκειμένου να καθορίζουν τα πλαίσια προς τα οποία πρέπει να προσανατολίζονται οι εκάστοτε στόχοι, οι στρατηγικές και τα μέτρα. Αποτελούν συνεπώς σημεία αναφοράς για, συλλογικά υποστηριζόμενα, δεσμευτικά, καθοδηγητικά ιδανικά με προσανατολισμό στο μέλλον. Όλοι οι φορείς κάθε περιοχής πρέπει να έχουν την δυνατότητα να λάβουν μέρος στη συζήτηση για τα πρότυπα. Εξάλλου, πρέπει να επιτευχθεί μία δεσμευτική συμφωνία ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα αποτελέσματα των εν λόγω προτύπων θα τίθενται σε εφαρμογή στην πράξη.

5.2. Πολυλειτουργική γεωργία

Καθώς αυξάνεται η πολυλειτουργικότητα της γεωργίας, το έργο και οι στόχοι της πρέπει να προσδιορισθούν σε σχέση με τη χρήση των ανανεώσιμων πόρων, έτσι ώστε να προωθείται η προστασία του περιβάλλοντος και η βιώσιμη ανάπτυξη, και να μετατραπούν σε μέτρα. Οι σχετικές δυνατότητες έχουν κάθε άλλο παρά εξαντληθεί. Οι δυνατότητες ενίσχυσης της ΚΓΠ προσφέρουν μάλιστα ποικίλες δυνατότητες προσέγγισης οι οποίες πρέπει να δοκιμασθούν και να τεθούν σε εφαρμογή. Με τον τρόπο αυτόν είναι. π.χ., δυνατόν οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις να προσαρμόσουν βιώσιμα την ενεργητική τους βάση με τη βοήθεια των διαρθρωτικών ταμείων. Τα αντισταθμιστικά ταμεία παρέχουν π.χ. ευκαιρίες προκειμένου να στηριχθούν οι επενδύσεις στον τομέα της καλλιέργειας, της επεξεργασίας και της διάθεσης στην αγορά των ανανεώσιμων πρώτων υλών, συμπεριλαμβανομένων και των μέτρων αναδάσωσης.

5.3. Ανάπτυξη κλειστών κύκλων της ύλης σε τοπική και περιφερειακή κλίμακα και κατάρτιση του ενεργειακού ισοζυγίου

Στο παρελθόν εδίδετο ιδιαίτερα μικρή προσοχή στο θέμα της κατάρτισης του ισοζυγίου των υλών και του ενεργειακού ισοζυγίου, ωστόσο μόνον με τον τρόπο αυτό είναι δυνατόν να προσδιορισθούν και να δημιουργηθούν νέες δυνατότητες για τις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας. Ως προς το θέμα αυτό, πρέπει να έχει απόλυτη προτεραιότητα η καλύτερη δυνατή χρήση των ανανεώσιμων πόρων. Λόγω των δυνατοτήτων που διαθέτουν από πλευράς εδάφους και τεχνικού εξοπλισμού, καθώς και λόγω του υψηλά καταρτισμένου εργατικού δυναμικού τους, οι ΜΜΕ καθώς και οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις πρέπει, σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη των κύκλων της ύλης, να αναλαμβάνουν ολοένα και μεγαλύτερο έργο.

5.4. Φορολογική πολιτική και μέτρα προώθησης(3)

Η αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δεν είναι σήμερα ακόμη δυνατή σε τιμές που να καλύπτουν το κόστος. Με την ανάπτυξη αποτελεσματικότερων τεχνικών παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την αύξηση των τιμών των ορυκτών πρώτων υλών η χρήση τους θα καταστεί οικονομικώς αποδοτικότερη. Συγχρόνως όμως, η παραγωγή και η μεταποίηση ανανεώσιμων πρώτων υλών και η χρήση ανανεώσιμων ενεργειών απαιτούν εντατική χρήση του παράγοντα εργασία και μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης. Συνεπώς, η ενίσχυση της παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποτελεί επένδυση στο μέλλον.

Θα πρέπει να αναπτυχθούν και να δοκιμασθούν πρότυπα χάρη στα οποία οι επιχειρήσεις και τα ιδιωτικά νοικοκυριά που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να ενισχυθούν οικονομικώς. Κατά τους δοκιμαστικούς υπολογισμούς θα πρέπει να συνεκτιμηθούν και οι έμμεσες συνέπειες όπως, π.χ. το όφελος ή η ζημία που προκαλεί ενδεχομένως η χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για το περιβάλλον. Θα πρέπει να εξετασθούν τα υφιστάμενα προγράμματα στήριξης και οι σχετικές οδηγίες ως προς τη βιωσιμότητά τους ,ώστε η χρήση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των ανανεώσιμων πρώτων υλών να προωθηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό απ' ότι κατά το παρελθόν και να διασφαλισθεί μακροπρόθεσμα. Οι επιδοτήσεις θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο των συζητήσεων. Επίσης, θα πρέπει να εξεταστούν οι ενισχύσεις των επενδύσεων ως προς τη βιωσιμότητά τους(4). Μετά από μία χρηματοδότηση της εναρκτήριας και της μεταβατικής φάσης, οι επιμέρους εγκαταστάσεις πρέπει να αυτοχρηματοδοτούνται. Θα πρέπει να αναπτυχθούν κατάλληλα κριτήρια στα πλαίσια των δοκιμαστικών προτύπων.

5.5. Η δημιουργία συνεταιριστικών διαρθρώσεων

Λόγω των φυσικών δεδομένων αλλά και του σημερινού σταδίου της τεχνολογικής εξέλιξης, η παραγωγή ανανεώσιμων ενεργειών δεν είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί σε μεγάλες ενότητες και υπόκειται συχνά στις εποχιακές διακυμάνσεις. Οι διακυμάνσεις της παραγωγής των ανανεώσιμων ενεργειών και ανανεώσιμων πρώτων υλών καθώς και η κατανομή των κινδύνων αναγκάζουν τους παραγωγούς να αναζητούν νέες μορφές συνεργασίας. Ιδιαίτερα στις γεωργικές περιοχές είναι απαραίτητο να βρεθούν νέες μορφές συνεργασίας μεταξύ των επιχειρήσεων, των ιδιωτικών νοικοκυριών και της δημόσιας διοίκησης διότι μόνο με κοινές δομές παραγωγής και διάθεσης στην αγορά μπορεί να διασφαλιστεί η συνέχεια του εφοδιασμού των καταναλωτών.

5.6. Βιώσιμες μορφές εργασίας

Κατά κανόνα οι επιχειρήσεις που λειτουργούν στις αγροτικές περιοχές απασχολούν μικρό αριθμό εργαζομένων. Συγχρόνως, παρατηρείται αύξηση των απαιτήσεων της κοινωνίας για επικοινωνία και συνεργασία. Η ανάγκη για εντατικότερη συνεργασία καθίσταται ολοένα και πιο επιτακτική λόγω της αυξανόμενης πολυπλοκότητας των παραγωγικών διαδικασιών και των κοινωνικών υποχρεώσεων. Οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις πρέπει να προσαρμοστούν στο νέο αυτό περιβάλλον. Κατά την παραγωγή, την εμπορία και τη διάθεση στην αγορά θα χρειάζεται στο μέλλον να αναζητηθούν συνεταιριστικές μορφές εργασίας. Οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες αυτές μεθόδους ιδιαίτερα με στόχο να βρεθούν καινοτόμες λύσεις για τα επιχειρησιακά και περιφερειακά προβλήματα μέσω της στενότερης συνεργασίας με άλλες επιχειρήσεις. Η ικανότητα για συνεργασία δεν πρέπει όμως να περιορίζεται μόνο στην εργασία στο επίπεδο της επιχείρησης αλλά θα πρέπει επίσης να αναζητηθούν νέες μορφές επικοινωνίας με τους καταναλωτές και τους αγοραστές των προϊόντων και των υπηρεσιών.

5.7. Σύγχρονη επαγγελματική κατάρτιση και επιμόρφωση στις αγροτικές περιοχές

Είναι απαραίτητο να εξοικειωθούν οι ενδιαφερόμενοι παράγοντες με τις μεθόδους της αειφόρου οικονομικής δραστηριότητας. Κάθε προσπάθεια να υποχρεωθεί ο μεμονωμένος ενδιαφερόμενος, μέσω νόμων και κανονισμών, να υιοθετεί βιώσιμες μεθόδους οικονομικής δραστηριότητας είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Από την άλλη πλευρά, είναι απαραίτητο να κατανοήσουν τα ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού την ανάγκη για βιώσιμη ανάπτυξη και να ενεργούν ανάλογα. Σημαντικοί στόχοι του εκπαιδευτικού τομέα είναι να δημιουργήσει κίνητρα για αυτόνομη δραστηριοποίηση, για την ανάπτυξη πρωτοβουλιών και για την δημιουργία κινήτρων για συνεργασία. Κάθε πολίτης πρέπει να έχει πρόσβαση στη μόρφωση. Ωστόσο, ο στόχος αυτός δύσκολα υλοποιείται, κυρίως στις αγροτικές περιοχές, κι αυτό οφείλεται συχνά στις μεγάλες αποστάσεις από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και στην περιορισμένη προσφορά εκπαιδευτικών προγραμμάτων, για να αναφερθούν μόνο δύο παραδείγματα που σκιαγραφούν ανάγλυφα το γεωγραφικό μειονέκτημα των περιοχών αυτών. Συνεπώς, η εκπαίδευση αποτελεί το σημαντικότερο μέσο για την προώθηση "βιώσιμων τρόπων σκέψης". Αυτός ο νέος τρόπος σκέψης μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω ενός νέου περιεχομένου, νέων μεθόδων και μέσων του εκπαιδευτικού τομέα. Γι αυτό χρειάζονται εντατικότερες προσπάθειες από όλες τις πλευρές

5.8. Ανάπτυξη των υποδομών

Ο αγροτικός χώρος δεν πρέπει να μετατραπεί σε μουσείο και οι περιφέρειες δεν πρέπει να διατηρούνται για λόγους νοσταλγίας. Χρειάζεται να πραγματοποιηθεί ένα ορισμένο αναπτυξιακό έργο και να βελτιωθούν οι υποδομές, όπως π.χ. το ταχυδρομικό και μεταφορικό δίκτυο και η χάραξη δρόμων. Διότι μακροπρόθεσμα και η "μη-ανάπτυξη" συνεπάγεται κόστος.

6. Οι προτάσεις της ΟΚΕ περιληπτικά

6.1. Πρωτοβουλίες για τις αγροτικές περιοχές

Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναπτύξει κοινοτική πολιτική πρωτοβουλία για την βιώσιμη ανάπτυξη του αγροτικού χώρου (βλέπε σημείο 4.2 της παρούσας γνωμοδότησης). Μέρος αυτής της πρωτοβουλίας μπορεί να αποτελέσει ο ανταγωνισμός στον οποίο συμμετέχουν μεμονωμένα ή από κοινού οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης. Στόχος είναι να διακριθούν οι περιφέρειες που έχουν πετύχει υψηλό βαθμό κάλυψης του περιφερειακού κύκλου πρώτων υλών και των ανανεώσιμων ενεργειών και οι οποίες έχουν αναπτύξει αποτελεσματικές στρατηγικές για την επίτευξη του στόχου αυτού.

6.2. Παρατηρητήριο για τις αγροτικές περιοχές

Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την υποστήριξη της δημιουργίας παρατηρητηρίου για τις αγροτικές περιοχές όπως προβλέπεται από τις γενικές κατευθύνσεις για την κοινοτική πρωτοβουλία όσον αφορά την αγροτική ανάπτυξη (Leader+) COM(1999) 475 τελικό. Η λειτουργία του παρατηρητηρίου αυτού δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο σε δραστηριότητες του προγράμματος Leader+, αλλά θα πρέπει να ανταποκριθεί πλήρως στην αποστολή του να συγκεντρώνει πληροφορίες για τις κοινοτικές δράσεις σχετικά με την αγροτική ανάπτυξη. Το παρατηρητήριο μπορεί στα πλαίσια της διασφάλισης των προϋποθέσεων για μία βιώσιμη ανάπτυξη να αναλάβει διάφορα καθήκοντα όπως π.χ. τη δημιουργία και ανάπτυξη δικτύου βιώσιμων σχεδίων καθώς και την προβολή θετικών παραδειγμάτων βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης. Το παρατηρητήριο θα πρέπει επιπλέον να αναπτύξει σχέδια για τον συντονισμό μεταξύ των επιμέρους υπουργείων και δημόσιων αρχών(5). Η ΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να μεριμνήσει για μία εντατική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στις εργασίες του παρατηρητηρίου.

6.3. Αξιολόγηση των στόχων και των δυνατοτήτων δράσης στα πλαίσια των υφιστάμενων προγραμμάτων

Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προβεί σε μία αξιολόγηση των προγραμμάτων της με στόχο την πλήρη ένταξη της βιώσιμης ανάπτυξης και της προστασίας του κλίματος στους στόχους και στις ενέργειες που προβλέπουν οι κοινοτικές πολιτικές. Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί σε δράσεις οι οποίες αποσκοπούν στη βελτίωση των ανθρώπινων πόρων. Στον τομέα της εκπαίδευσης θα πρέπει να προωθηθούν κυρίως τα περιεχόμενα και οι ικανότητες οι οποίες αποτελούν προϋπόθεση για βιώσιμη σκέψη και δράση.

Στα περιφερειακά προγράμματα, όπως προβλέπονται στα πλαίσια του κανονισμού ΕΚ για την προώθηση της ανάπτυξης των γεωργικών περιοχών, θα πρέπει να ληφθεί ιδιαίτερα υπόψη η αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και ανανεώσιμων πρώτων υλών. Η ΟΚΕ καλεί γι' αυτό την Επιτροπή να παροτρύνει τους υπεύθυνους των αγροτικών περιοχών να συμπεριλάβουν στα προγράμματά τους αναλύσεις σχετικά με τον απολογισμό της χρήσης πρώτων υλών και ενέργειας σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Κριτήριο για τη χορήγηση των ευρωπαϊκών οικονομικών ενισχύσεων θα πρέπει να είναι τα αποτελέσματα των απολογισμών αυτών και οι προγραμματικές τους συνέπειες.

Στα πλαίσια της ρύθμισης των κρατικών ενισχύσεων περιβαλλοντικής προστασίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις ανανεώσιμες πρώτες ύλες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να ορίσει κατάλληλες περιόδους στήριξης, οι οποίες είναι ζωτικής σημασίας για τον τομέα αυτό.

6.4. Κατάρτιση νέων προγραμμάτων και κανονισμών

Παράλληλα με την αξιολόγηση των υφιστάμενων προγραμμάτων η Επιτροπή καλείται να αναπτύξει νέες πρωτοβουλίες για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την προστασία του κλίματος. Η ΟΚΕ διαβλέπει για το σκοπό αυτό δύο στρατηγικές προσεγγίσεις: 1) βελτίωση της έρευνας και της ανάπτυξης και 2) προώθηση της χρήσης καινοτόμων τεχνικών και διαδικασιών.

6.4.1. Βελτίωση της έρευνας και της ανάπτυξης

Τα ερευνητικά προγράμματα και σχέδια της Επιτροπής θα πρέπει να επικεντρωθούν ιδιαίτερα στην πρακτική εφαρμογή της έρευνας στον τομέα των ανανεώσιμων πρώτων υλών και ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Θα πρέπει να διερευνηθεί επίσης και η αποθεματοποίηση και η αποτελεσματική χρήση τους σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Ιδιαίτερο βάρος θα πρέπει να δοθεί σε αυτό το πλαίσιο στην δυνατότητα μεταφοράς των τεχνικών αυτών στις αγροτικές περιοχές. Θεωρείται απαραίτητο να βελτιωθούν ορισμένες πτυχές της προώθησης της έρευνας κυρίως στον τομέα της μεταποίησης ανανεώσιμων πρώτων υλών.

6.4.2. Η προώθηση της καινοτομίας

Η διεύρυνση της παραγωγής ανανεώσιμων πρώτων υλών και η χρήση ανανεώσιμων ενεργειών οδηγεί σε νέες ανάγκες όσον αφορά την καινοτομία των προϊόντων. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Η Επιτροπή θα πρέπει να υποστηρίξει τη διαδικασία αυτή με στοχοθετημένα προγράμματα στήριξης (για την παραγωγή ρεύματος και θέρμανσης). Η ΟΚΕ θεωρεί αναγκαίο να δοθεί ιδιαίτερο βάρος στην περιφερειακή προστιθέμενη αξία, δηλαδή στην ανάγκη να υποστηριχθούν και οι επιχειρήσεις μεταποίησης οι οποίες λειτουργούν κυρίως στις αγροτικές περιοχές. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προωθήσει ειδικά προγράμματα για την χρηματοδότηση της ορθολογικής χρήσης της ενέργειας και της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ιδιαίτερα στη γεωργία και στη δασοκομία. Πρέπει να τονισθεί σχετικά η ανάγκη στενής σύνδεσης μεταξύ των επενδύσεων και των οικολογικών μέτρων που θα μπορούσαν να προωθηθούν στα πλαίσια του Διαρθρωτικού Ταμείου. Τελικώς, και τα καινοτόμα προϊόντα και οι καινοτόμες τεχνολογίες ενισχύουν τις εξαγωγές της ευρωπαϊκής οικονομίας και ,στην προκειμένη περίπτωση, των μικρομεσαίων επιχειρήσεων

6.5. Η βελτίωση των νομικών διατάξεων

Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να ερευνήσει στα κράτη μέλη ποίες νομικές διατάξεις εμποδίζουν τη χρήση των ανανεώσιμων ενεργειών και των ανανεώσιμων πρώτων υλών. Η ΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να διατυπώσει στα πλαίσια μίας γενικής έκθεσης τις προτάσεις της για τη δημιουργία ομοιόμορφου νομικού πλαισίου. Επιπλέον προτείνει την ανάπτυξη στρατηγικών και σχεδίων για την επιβολή φόρου επί των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα σε κοινοτικό επίπεδο καθώς και μία φορολογική απαλλαγή (διευκόλυνση) για τη χρήση καυσίμων βιολογικής προέλευσης.

6.6. Υποψήφιες για προσχώρηση χώρες

Οι υποψήφιες χώρες πρέπει να συμμετέχουν στις προσπάθειες για τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τη χρήση ανανεώσιμων πρώτων υλών με στόχο τη βελτίωση του κύκλου της χρήσης πρώτων υλών σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Θα πρέπει επίσης να διοργανωθεί η ανταλλαγή εμπειριών στα πλαίσια της συνεργασίας, με στόχο να εξαχθούν αμοιβαία διδάγματα. Η Επιτροπή καλείται επίσης να καταρτίσει κατάλογο σχετικά με την έκταση της χρήσης ανανεώσιμων ενεργειών και της διάθεσης των ενεργειών αυτών στις υποψήφιες χώρες. Με βάση τον κατάλογο αυτό θα πρέπει να διερευνηθεί ποίες είναι οι δυνατότητες ανάπτυξης στις αγροτικές περιοχές των χωρών αυτών, αν εφαρμόζουν τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης.

Βρυξέλλες, 20 Σεπτεμβρίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) Με την επιφύλαξη της έγκρισης από την σύνοδο ολομέλειας.

(2) Βλέπε π.χ. τα μέτρα που προβλέπονται στο άρθρο 33 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1257/1999. Βλέπε επίσης σχετικά με το θέμα αυτό και τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 29ης Απριλίου 1998 (ΕΕ C 214 της 10.7.1998, σ. 56) για την ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα "Ενέργεια του μέλλοντος: Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας" (Λευκό Βιβλίο).

(3) Βλέπε σχετικά τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για την "Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την προαγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέρηειας" (CES 999/2000) και ιδιαίτερα τα σημεία 5 και 11.

(4) Στην γνωμοδότησή της για την γενική αξιολόγηση του 5ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον που υιοθετήθηκε στις 24 Μαΐου 2000 (ΕΕ C 204 της 18.7.2000), η ΟΚΕ τονίζει "την ανάγκη χρηματοδοτικών κινήτρων για τον νέο προσανατολισμό των επενδύσεων και την ενίσχυση των τεχνολογικών καινοτομιών". Περαιτέρω θεωρεί σκόπιμη "τη δημιουργία κινήτρων για την αναπλήρωση μη περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων και παρόμοια κίνητρα να αναπτυχθούν εκεί όπου ήδη υπάρχουν". Τελικός στόχος επιβάλλεται να είναι "ότι οι επιδοτήσεις τότε μόνο παρέχονται αν ενισχύουν μια συνεχή εξέλιξη και ότι ενισχύσεις για μη συνεχείς δραστηριότητες διακόπτονται".

(5) Βλέπε σχετικά το σημείο 2.6.3. της γνωμοδότησης που αναφέρεται στην υποσημείωση (2).