[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 12.10.2006

COM(2006) 574 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών στην ΕΕ {SEC(2006) 1247}

1. Μακροπροθεσμη διατηρησιμότητα των δημοσιων οικονομικων και δημοσιονομικη εποπτεια σε επιπεδο ΕΕ

Στις επόμενες δεκαετίες το μέγεθος και η ηλικιακή δομή του πληθυσμού της Ευρώπης θα υποστεί δραματικές αλλαγές εξαιτίας της υπογεννητικότητας, της συνεχούς επιμήκυνσης του προσδόκιμου ζωής και της συνταξιοδότησης της γενιάς του baby-boom. Η γήρανση του πληθυσμού θα δημιουργήσει μείζονες οικονομικές, δημοσιονομικές και κοινωνικές προκλήσεις. Αναμένεται ότι θα έχει σημαντικό αντίκτυπο στην ανάπτυξη και ότι θα δημιουργήσει σημαντικές πιέσεις για αύξηση των δημοσίων δαπανών[1]. Αυτό θα καταστήσει δύσκολο για τα κράτη μέλη να διατηρήσουν υγιή και διατηρήσιμα τα δημόσια οικονομικά τους μακροπρόθεσμα. Στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω του ότι τα μεγάλα ελλείμματα και το αυξανόμενο χρέος ορισμένων χωρών που οδηγούν σε μη διατηρήσιμα δημόσια οικονομικά, ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά τις μακροοικονομικές συνθήκες σε άλλες χώρες της ΟΝΕ. Ως εκ τούτου, η εξασφάλιση δημοσιονομικής διατηρησιμότητας απαιτεί διαχρονικά συνεκτικές πολιτικές, πράγμα το οποίο απαιτεί την αντιμετώπιση των δημοσιονομικών ανισορροπιών προτού γίνει αισθητός ο δημοσιονομικός αντίκτυπος της δημογραφικής γήρανσης.

Διαδοχικά Ευρωπαϊκά Συμβούλια αναγνώρισαν την ανάγκη αντιμετώπισης των συνεπειών της δημογραφικής γήρανσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Συγκεκριμένα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης αποφάσισε τον Μάρτιο του 2001 ότι « Το Συμβούλιο θα πρέπει να επανεξετάζει τακτικά τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, συμπεριλαμβανομένων των αναμενόμενων αντιξοοτήτων που θα προκληθούν από τις μελλοντικές δημογραφικές μεταβολές». Στην ανανεωμένη Στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ιουνίου 2006 τόνισε την σημαντική πρόκληση της δημογραφικής γήρανσης για τα δημόσια οικονομικά και πρότεινε τη συνεχή υποστήριξη των κρατών μελών από την ΕΕ, στην προσπάθειά τους να εκσυγχρονίσουν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας και να διασφαλίσουν την διατηρησιμότητά τους. Ακολουθώντας τις υποδείξεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η Επιτροπή και το Συμβούλιο εξετάζουν επί του παρόντος την μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών ως μέρος της τακτικής πολυμερούς δημοσιονομικής εποπτείας, δίνοντας με τον τρόπο αυτόν μεγαλύτερη έμφαση στη σχέση μεταξύ μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών στρατηγικών και θεμάτων μακροπρόθεσμης δημοσιονομικής διατηρησιμότητας.

Πράγματι, το Συμβούλιο ΕCOFIN τόνισε στην έκθεσή του, της 20ής Μαρτίου 2005, για την μεταρρύθμιση του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ) ότι κατά την εποπτεία των δημοσιονομικών θέσεων πρέπει να λαμβάνεται δεόντως υπόψη το χρέος και η διατηρησιμότητα ούτως ώστε να εξασφαλίζεται η μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Επίσης, ανέφερε ότι η σχέση μεταξύ μακροπρόθεσμης διατηρησιμότητας και μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού προγραμματισμού πρέπει να ενισχυθεί.

Το 2003, το Συμβούλιο ΕCOFIN έδωσε εντολή στην Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής να καταρτίσει μια νέα σειρά προβλέψεων για τις δημόσιες δαπάνες που συνεπάγεται η δημογραφική γήρανση με βάση μια νέα δημογραφική πρόβλεψη της Ευρωστάτ και συμφωνημένες παραδοχές σχετικά με τις βασικές οικονομικές μεταβλητές και για τα 25 κράτη μέλη, όσον αφορά τις μεταβιβάσεις για συντάξεις, περίθαλψη, μακροχρόνια φροντίδα, εκπαίδευση και την ανεργία[2]. Οι εν λόγω προβλέψεις ολοκληρώθηκαν τον Φεβρουάριο του 2006 και καταρτίστηκαν από κοινού από την Επιτροπή (ΓΔ ECFIN) και τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της Ομάδας Εργασίας για τη Δημογραφική Γήρανση της Επιτροπής Οικονομικής Πολιτικής (ΕΟΠ). Παρέχουν μια συγκρίσιμη, διαφανή και αξιόπιστη βάση αξιολόγησης τόσο των δημοσιονομικών συνεπειών των δημογραφικών μεταβολών όσο και της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών σε όλα τα κράτη μέλη.

Η έκθεση, μαζί με τις προβλέψεις, εγκρίθηκε από το Συμβούλιο ECOFIN στις 14 Φεβρουαρίου 2006 ως βάση εξέτασης της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών στο πλαίσιο του ΣΣΑ. Το Συμβούλιο θεώρησε ότι η εν λόγω έκθεση συνεισφέρει στις συνεχιζόμενες συζητήσεις για τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων κοινωνικών παροχών και την παράταση του επαγγελματικού βίου ως συνέχεια της σύσκεψης κορυφής του Hampton Court που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2005, της στρατηγικής της Λισαβόνας, της ανανεωμένης στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ και την ανοικτή μέθοδο συντονισμού των συντάξεων. Επιπλέον, στα συμπεράσματά του το Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να προβεί σε διεξοδική εξέταση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών στα κράτη μέλη, μέχρι τα τέλη του 2006. H έκθεση που επισυνάπτεται στην παρούσα ανακοίνωση ανταποκρίνεται στην πρόσκληση αυτή.

2. Η κοινοτικη προσεγγιση όσον αφορα την αξιολογηση της μακροπροθεσμης διατηρησιμοτητας των δημοσιων οικονομικων

Η αξιολόγηση της μακροπρόθεσμης διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών αποτελεί μέρος της τακτικής δημοσιονομικής εποπτείας. Βασίζεται στις μακροπρόθεσμες προβλέψεις για τις συνδεόμενες με την δημογραφική γήρανση δαπάνες και στις δημοσιονομικές στρατηγικές που περιλαμβάνουν τα προγράμματα σταθερότητας και σύγκλισης. Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκεται η συνοχή μεταξύ βραχυπρόθεσμων έως μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών στόχων και μακροπρόθεσμης διατηρησιμότητας.

Το θέμα της μακροπρόθεσμης διατηρησιμότητας είναι πολυσχιδές. Σκοπός είναι να αποφευχθεί η επιβολή υπερβολικής επιβάρυνσης στις μελλοντικές γενεές και να διασφαλιστεί η ικανότητα της εκάστοτε χώρας να προσαρμόζει καταλλήλως την δημοσιονομική πολιτική της μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Για να αναλυθεί, με βάση τις τρέχουσες πολιτικές και ενόψει της σημαντικής δημοσιονομικής πρόκλησης που θέτει η δημογραφική γήρανση, αν τα δημόσια οικονομικά ακολουθούν διατηρήσιμη τροχιά ή όχι, απαιτείται μια μακροπρόθεσμη θεώρηση των δεσμεύσεων της κυβέρνησης. Προς τούτο, τα αποτελέσματα των κοινών μακροπρόθεσμων προβλέψεων για δαπάνες συνδεόμενες με τη δημογραφική γήρανση βάσει των τρεχουσών πολιτικών και η τρέχουσα δημοσιονομική κατάσταση αποτελούν βασικές παραμέτρους για την ανάλυση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών.

Οι νέες προβλέψεις προσφέρουν μια συγκρίσιμη, διαφανή και εύρωστη βάση αξιολόγησης των δημοσιονομικών συνεπειών της δημογραφικής αλλαγής και της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών σε όλα τα κράτη μέλη. Συνολικά, από τις προβλέψεις απορρέει ότι η δημογραφική γήρανση αποτελεί σημαντική δημοσιονομική πρόκληση για την ΕΕ. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της η προβλεπόμενη αύξηση των δημοσίων δαπανών θα αφορά τις συντάξεις και, σε μικρότερο βαθμό, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και την μακροχρόνια φροντίδα. Η δυνητική εξοικονόμηση πόρων από άποψη προβλεπόμενων δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση και τα επιδόματα ανεργίας θα είναι μάλλον περιορισμένη[3]. Οι συνδεόμενες με τη δημογραφική γήρανση δαπάνες της ΕΕ προβλέπεται ότι θα αυξηθούν κατά 4% περίπου του ΑΕΠ έως το 2050, μολονότι η γενική πρόβλεψη αυτή συγκαλύπτει αποκλίνουσες τάσεις που διαφέρουν πολύ από κράτος μέλος σε κράτος μέλος, κυμαινόμενες από αύξηση 7% του ΑΕΠ ή και περισσότερο σε ES, IE, LU, PT, CY, CZ, HU και SI έως μείωση ως ποσοστό του ΑΕΠ σε EE, LV και PL[4].

Οι προβλέψεις που έχουν γίνει για τα επίπεδα ελλείμματος και χρέους, με βάση τις προβλεπόμενες τάσεις όσον αφορά τις δαπάνες, καλύπτουν τον μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα. Η διατηρησιμότητα του χρέους απορρέει από τον διαχρονικό εισοδηματικό περιορισμό (intertemporal budget constraint) . Με βάση το κριτήριο αυτό οι τρέχουσες συνολικές υποχρεώσεις της κυβέρνησης, π.χ. το τρέχον δημόσιο χρέος και η παρούσα αξία των μελλοντικών δαπανών περιλαμβανομένου του δημοσιονομικού αντίκτυπου της δημογραφικής γήρανσης πρέπει να καλύπτονται από την παρούσα αξία των μελλοντικών κρατικών εσόδων. Οι τρέχουσες πολιτικές είναι διατηρήσιμες εάν εξασφαλίζουν την τήρηση του διαχρονικού εισοδηματικού περιορισμού.

Η αξιολόγηση της μακροπρόθεσμης διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών προχωρά πέρα από το θέμα της διατηρησιμότητας των τρεχουσών πολιτικών. Για να γίνει κατανοητή η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι αρμόδιοι για την χάραξη πολιτικών φορείς πρέπει να εκτιμηθεί και το μέγεθος των δημοσιονομικών ανισορροπιών. Σε αυτό χρησιμεύουν οι δείκτες κενού διατηρησιμότητας (sustainability gap indicators) που μετρούν το μέγεθος μιας απαιτούμενης μόνιμης δημοσιονομικής προσαρμογής (π.χ. μια μόνιμη μείωση των μη συνδεόμενων με τη δημογραφική γήρανση δημόσιων δαπανών ως ποσοστό του ΑΕΠ ή μια μόνιμη αύξηση των δημοσίων εσόδων ως ποσοστό του ΑΕΠ) που επιτρέπει την τήρηση του διαχρονικού εισοδηματικού περιορισμού της κυβέρνησης, εξασφαλίζοντας έτσι διατηρήσιμα δημόσια οικονομικά. Οι δείκτες διατηρησιμότητας μετρούν: (i) τον αντίκτυπο της αρχικής δημοσιονομικής θέσης, και (ii) τον μακροπρόθεσμο δημοσιονομικό αντίκτυπο της πληθυσμιακής γήρανσης.

Οι δείκτες διατηρησιμότητας παρέχουν μια σταθερή βάση για τη διαπίστωση της κυριότερης προέλευσης των κινδύνων όσον αφορά τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών στα κράτη μέλη της ΕΕ. Για μια γενική αξιολόγηση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών λαμβάνονται υπόψη άλλοι παράγοντες που οδηγούν σε καλύτερη αξιολόγηση ως προς την πιθανή προέλευση των κυριότερων κινδύνων. Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για παράγοντες που συνδέονται τόσο με βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες εξελίξεις όσο και με μακροπρόθεσμες δημοσιονομικές τάσεις:

- Το τρέχον δημόσιο χρέος (current stock of government debt) αποτελεί, εύλογα, τον σημαντικότερο παράγοντα διότι: (i) οι χώρες με μεγάλο χρέος είναι περισσότερο ευάλωτες σε βραχυπρόθεσμους/μεσοπρόθεσμους κραδασμούς στην οικονομική ανάπτυξη και σε μεταβολές των επιτοκίων, (ii) ένα υψηλό επίπεδο χρέους μπορεί να οδηγήσει σε επιτόκια υψηλότερα από εκείνα στα οποία βασίζονται οι προβλέψεις και να αυξήσει ακόμη περισσότερο τους κινδύνους για τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών, και, (iii) χώρες με υψηλό επίπεδο χρέους πρέπει να διατηρήσουν μεγάλα πρωτογενή πλεονάσματα επί παρατεταμένο χρονικό διάστημα προκειμένου να το μειώσουν, πράγμα το οποίο μπορεί να αποδειχθεί δύσκολο εάν υπάρχουν άλλες ανταγωνιστικές δημοσιονομικές πιέσεις.

- Οι μεσοπρόθεσμοι στόχοι (ΜΠΣ) και οι βραχυπρόθεσμες δημοσιονομικές εξελίξεις παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τον προσανατολισμό των δημοσιονομικών πολιτικών. Λαμβάνεται ως βασική παραδοχή ότι όλες οι χώρες θα επιτύχουν τους μεσοπρόθεσμους στόχους τους το 2010. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Επιτροπή περιμένει από όλα τα κράτη μέλη να επιτύχουν τον ΜΠΣ τους το 2010. Ορισμένα τον έχουν ήδη επιτύχει ενώ άλλα μπορεί να μην τον επιτύχουν έως το 2010. Απλώς χρησιμεύει ως ένδειξη του βαθμού στον οποίο, στις περισσότερες περιπτώσεις, η δημοσιονομική εξυγίανση μπορεί να συμβάλλει στη μείωση των κινδύνων που περιβάλλουν τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Επιπλέον, οι πλέον πρόσφατες προβλέψεις των υπηρεσιών της Επιτροπής περιγράφουν τις αναμενόμενες βραχυπρόθεσμες δημοσιονομικές εξελίξεις υπό αμετάβλητες πολιτικές, και επισημαίνουν αν ο δημοσιονομικός προγραμματισμός των κρατών μελών ενέχει βραχυπρόθεσμους κινδύνους.

- Οι έλεγχοι ευαισθησίας (sensitivity tests) παρέχουν πληροφορίες ως προς την ευρωστία των αποτελεσμάτων απέναντι στις μεταβολές βασικών παραμέτρων. Για παράδειγμα, η αντοχή των συνταξιοδοτικών συστημάτων σε εξωτερικούς κραδασμούς διαφέρει από χώρα σε χώρα. Εκτός αυτού, υφίσταται αβεβαιότητα όσον αφορά το μέγεθος της πρόκλησης που αντιπροσωπεύει η διατηρησιμότητα στο πλαίσιο της ΕΕ. Η χρησιμοποίηση διαφορετικών παραδοχών για τους κυριότερους παράγοντες που επηρεάζουν τις δαπάνες μπορεί να έχει μεγάλο αντίκτυπο. Οι κυβερνητικές δαπάνες μπορεί να αυξηθούν ταχύτερα από ό,τι προκύπτει με βάση μόνον τις μελλοντικές δημογραφικές εξελίξεις. Στο παρελθόν, παράγοντες όπως η αυξημένη παροχή και ποιότητα δημόσιων υπηρεσιών, συνέβαλαν εξίσου σε ανοδικές τάσεις για δαπάνες, π.χ. στον τομέα της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης.

- Εάν η μέση σύνταξη γίνει πολύ μικρότερη από το μέσο εισόδημα σε σχέση με σήμερα, μπορεί μελλοντικά να δημιουργηθούν δημοσιονομικές πιέσεις άλλου είδους. Αυτό μπορεί να συμβεί εάν, π.χ. η ανεπάρκεια των συντάξεων αυξήσει τον κίνδυνο της φτώχειας για τα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα και οδηγήσει σε μεγαλύτερες δημόσιες κοινωνικές δαπάνες, ή οι ιδιωτικές συντάξεις αποδειχθούν χαμηλότερες από το αναμενόμενο με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να αναγκαστεί να καλύψει τη διαφορά. Η μείωση, λοιπόν, του σχετικού επιπέδου των συντάξεων μπορεί να συνεπάγεται διαφορετικούς κινδύνους για τα δημόσια οικονομικά εκτός εάν ληφθούν μέτρα που θα επιτρέψουν στους μελλοντικούς συνταξιούχους να έχουν τα κατάλληλα εισοδήματα από συντάξεις.

- Οι μεταβολές στα κρατικά έσοδα ως ποσοστό του ΑΕΠ μακροπρόθεσμα επηρεάζουν τις μελλοντικές δημοσιονομικές εξελίξεις. Για παράδειγμα, εάν οι συνταξιοδοτικές εισφορές απαλλάσσονται από την φορολογία ενώ οι πληρωμές συντάξεων φορολογούνται, η φορολογία των συντάξεων ως ποσοστό του ΑΕΠ μπορεί να αυξηθεί μακροπρόθεσμα αν οι χώρες έχουν συσσωρεύσει πολλά περιουσιακά στοιχεία σε χρηματοδοτούμενα συνταξιοδοτικά καθεστώτα τα οποία δεν έχουν ακόμη εισέλθει σε φάση ωριμότητας.

- Ένας υψηλότερος δείκτης τρέχουσας φορολογίας μειώνει περισσότερο τα περιθώρια ελιγμών όσον αφορά τη χρησιμοποίηση φορολογικών αυξήσεων για τη χρηματοδότηση πρόσθετων δημόσιων δαπανών από ό,τι ένας χαμηλότερος δείκτης φορολογίας.

Ωστόσο, οι παράγοντες αυτοί πρέπει να λαμβάνονται υπόψη με επιφυλάξεις δεδομένου ότι δεν μπορούν πάντοτε να ποσοτικοποιηθούν, ενώ μπορεί να μην υπάρχουν πλήρη στοιχεία.

Προκειμένου να διαπιστωθεί η σχετική σημασία των κινδύνων για τη μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών, εφαρμόζεται ένα σύστημα ταξινόμησης τριών επιπέδων, το οποίο η Επιτροπή και το Συμβούλιο εφάρμοσαν στον γύρο αξιολόγησης των προγραμμάτων σταθερότητας και σύγκλισης του 2005/06: χαμηλός / μέτριος / υψηλός κίνδυνος . Η ταξινόμηση αυτή αναγνωρίζει ότι η δημογραφική γήρανση αντιπροσωπεύει μακροπρόθεσμη δημοσιονομική πρόκληση για όλες τις χώρες, π.χ. χαμηλός κίνδυνος δεν σημαίνει παντελή έλλειψη κινδύνου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και χώρες χαμηλού κινδύνου αντιμετωπίζουν μη αμελητέο κενό διατηρησιμότητας. Οι χώρες αυτές πρέπει να αντιμετωπίσουν την πρόκληση της δημογραφικής γήρανσης με πρόσθετες μεταρρυθμίσεις και/ή με τη βελτίωση της δημοσιονομικής τους κατάστασης. Υφίσταται κάποια αβεβαιότητα όσον αφορά την τροπή των μελλοντικών εξελίξεων όσον αφορά τις προβλεπόμενες δαπάνες· εάν οι συνδεόμενες με την δημογραφική γήρανση δαπάνες επηρεάζονται από άλλους παράγοντες πλην της δημογραφικής αλλαγής οι οποίοι παρατηρήθηκαν και στο παρελθόν, η εξασφάλιση της δημοσιονομικής διατηρησιμότητας μπορεί να αποδειχθεί ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση. Ταυτόχρονα η ταξινόμηση παρέχει σαφή ένδειξη του βαθμού κινδύνου που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν τα κράτη μέλη της ΕΕ όσον αφορά τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Το γεγονός αυτό, όπως και η ανάλυση των κυριότερων πηγών κινδύνου, αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την εξεύρεση του κατάλληλου τρόπου αντίδρασης σε επίπεδο πολιτικής.

3. Γενικη αξιολογηση των κινδυνων για τη μακροπροθεσμη διατηρησιμοτητα των δημοσιων οικονομικων στην ΕΕ

Η δημογραφική γήρανση τις επόμενες δεκαετίες θα αποτελέσει σημαντική πρόκληση για την ΕΕ. Η γήρανση του πληθυσμού έχει μείζονα αντίκτυπο στις δημόσιες δαπάνες μακροπρόθεσμα κυρίως εξαιτίας της σημαντικής αύξησης των συνταξιοδοτικών δαπανών. Προκειμένου να αντιμετωπιστεί η δημοσιονομική αυτή πρόκληση, η ΕΕ πρέπει να εφαρμόσει μέτρα διαρθρωτικής μεταρρύθμισης ούτως ώστε να περιορισθούν οι μακροπρόθεσμες τάσεις δαπανών και να αυξηθεί η δυνητική ανάπτυξη π.χ. μέσω της αύξησης των ποσοστών απασχόλησης ή της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης. Επιπλέον, πρέπει να συνεχισθεί η δημοσιονομική εξυγίανση ούτως ώστε να δημιουργηθούν περιθώρια για δημοσιονομικούς ελιγμούς προτού αρχίσουν να γίνονται αισθητές οι συνέπειες της γήρανσης. Από την ανάλυση προκύπτει ότι αν δεν επέλθουν μεταρρυθμίσεις και δημοσιονομική εξυγίανση, θα υπάρξει σημαντικό κενό διατηρησιμότητας, 3½% του ΑΕΠ, δηλαδή ίσο προς τη διαφορά μεταξύ διαρθρωτικής δημοσιονομικής θέσης του 2005 και διατηρήσιμης θέσης, τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε επίπεδο ζώνης του ευρώ.

Αν δεν ληφθούν μέτρα για την πλήρωση του κενού αυτού προβλέπεται ότι ο δείκτης δημόσιου χρέους/ ΑΕΠ θα παραμείνει σε επίπεδο άνω του 60% κατά τις επόμενες δεκαετίες για το σύνολο της ΕΕ και ότι γύρω στο 2020 θα αρχίσει να αυξάνεται σημαντικά φθάνοντας σχεδόν σε 200% του ΑΕΠ το 2050.

Σημαντικό στοιχείο της μεταρρύθμισης του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης το 2005 ήταν η συμφιλίωση της μακροπρόθεσμης πρόκλησης πολιτικής με τη διαδικασία χάραξης της μεσοπρόθεσμης δημοσιονομικής πολιτικής. Ως μέρος του νέου ΣΣΑ, καθιερώθηκε η χρήση μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών στόχων (ΜΠΣ) που αντικατοπτρίζουν τις ιδιαιτερότητες κάθε χώρας και αφορούν τον λόγο χρέους/ΑΕΠ και τη δυνητική ανάπτυξη.

Στη μεγάλη τους πλειοψηφία τα κράτη μέλη παρουσιάζουν έλλειμμα στον προϋπολογισμό τους το οποίο υπερβαίνει τους ΜΠΣ τους και σκοπεύουν να εξυγιάνουν τα δημόσια οικονομικά τους μέσα στα επόμενα χρόνια. Προκειμένου να φανεί ο αντίκτυπος μιας μεσοπρόθεσμης βελτίωσης της δημοσιονομικής θέσης στην μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα, πραγματοποιήθηκε ανάλυση ενός εναλλακτικού σεναρίου βάσει του οποίου όλα τα κράτη μέλη θα έχουν επιτύχει τους ΜΠΣ το 2010. Με βάση την παραδοχή αυτή, τα κενά διατηρησιμότητας στην ΕΕ και στη ζώνη του ευρώ θα ανέρχονται περίπου σε 1½% του ΑΕΠ. Όσον αφορά τις συνέπειες για το χρέος στη ζώνη του ευρώ, εάν επιτευχθούν οι ΜΠΣ το 2010, ο δείκτης χρέους/ΑΕΠ προβλέπεται ότι θα ανέλθει σε 80% περίπου του ΑΕΠ το 2050, σε σύγκριση με περίπου 200% του ΑΕΠ στην περίπτωση που η δημοσιονομική θέση του 2005 παραμείνει αμετάβλητη. Για την ΕΕ ως σύνολο, προβλέπεται ότι ο δείκτης χρέους/ΑΕΠ θα είναι κάτω από την τιμή αναφοράς 60% του ΑΕΠ έως τις αρχές της δεκαετίας του 2040.

Συνεπώς, εάν τα κράτη μέλη επιτύχουν τους ΜΠΣ τους το 2010 σε σχέση με την δημοσιονομική θέση του 2005, η μακροπρόθεσμη δημοσιονομική πρόκληση που αντιπροσωπεύει η δημογραφική γήρανση μπορεί να μειωθεί και μάλιστα σχεδόν στο μισό. Από αυτό προκύπτει καθαρά ότι η δημοσιονομική εξυγίανση μεσοπρόθεσμα μπορεί να συμβάλει πολύ στη μείωση των προβλημάτων δημοσιονομικής διατηρησιμότητας τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε επίπεδο ζώνης του ευρώ. Ωστόσο, δεν αρκεί για την πλήρη αντιμετώπιση της πρόκλησης αυτής. Αν δεν αντιμετωπισθούν οι διαρθρωτικές εξελίξεις που συνεπάγεται η δημογραφική γήρανση, ο λόγος χρέους/ΑΕΠ θα συνεχίσει να παρουσιάζει ανοδική τάση στις περισσότερες χώρες το 2050.

Η εξασφάλιση της δημοσιονομικής διατηρησιμότητας μακροπρόθεσμα απαιτεί πρόσθετη δημοσιονομική εξυγίανση ιδίως ελλείψει περαιτέρω μεταρρυθμίσεων που θα περιόριζαν μακροπρόθεσμα και σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό τη σημαντική αύξηση των συνδεόμενων με τη δημογραφική γήρανση δαπανών στα κράτη μέλη. Διάφορα κράτη μέλη έχουν προβεί σε μεταρρύθμιση των συστημάτων συντάξεων τα τελευταία έτη, ιδίως οι DE, FR και AT, ενώ παλαιότερα π.χ. οι IT και SE είχαν επίσης προβεί σε μεταρρυθμίσεις στον τομέα αυτόν. Αυτό δείχνει ότι χάρη στην αποφασιστική εφαρμογή μεταρρυθμίσεων, που σε πολλές περιπτώσεις ήταν δύσκολες, η προβλεπόμενη αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών μειώθηκε. Ωστόσο, οι προβλεπόμενες αυξήσεις δαπανών στην ΕΕ παραμένουν σημαντικές. Επιπλέον, προκειμένου να εξασφαλιστεί, σε μόνιμη βάση η επιτυχία σημαντικών μεταρρυθμίσεων στον τομέα των συντάξεων, αυτές πρέπει να συνδυάζονται με την επιμήκυνση του επαγγελματικού βίου ούτως ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη συσσώρευση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων και, κατ' επέκταση, θετικός αντίκτυπος μελλοντικά στο επίπεδο των συντάξεων έναντι των μισθών. Αυτό, όμως, ενδέχεται να απαιτήσει άλλες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις.

Αξιολόγηση όσον αφορά τα κράτη μέλη της ΕΕ

Μολονότι ο δημοσιονομικός αντίκτυπος της δημογραφικής γήρανσης προβληματίζει όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα συνολικά μεγέθη της ΕΕ συγκαλύπτουν τις υπάρχουσες μεγάλες αποκλίσεις. Υπάρχουν μεγάλες αποκλίσεις στην ΕΕ ως προς τον βαθμό των κινδύνων και την κυριότερη προέλευσή τους. Συνολικά, από τα 25 κράτη μέλη της ΕΕ, θεωρείται ότι έξι αντιμετωπίζουν υψηλό κίνδυνο , δέκα μέτριο κίνδυνο και εννέα χαμηλό κίνδυνο, πράγμα εν γένει που επιβεβαιώνει τις αξιολογήσεις των προγραμμάτων σταθερότητας και σύγκλισης που πραγματοποιήθηκαν κατά τους πρώτους μήνες του 2006. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά των προκλήσεων όσον αφορά τη διατηρησιμότητα συνοψίζονται ως εξής:

- Χώρες υψηλού κινδύνου

Η ομάδα των χωρών υψηλού κινδύνου (CZ, EL, CY, HU, PT και SI) χαρακτηρίζεται από σημαντικότατη αύξηση των συνδεόμενων με την δημογραφική γήρανση δαπανών μακροπρόθεσμα, πράγμα το οποίο καθιστά σαφές ότι θα αποδειχθεί απολύτως αναγκαία η λήψη μέτρων για τον περιορισμό τους. Επιπλέον οι CZ, EL, CY, HU και PT παρουσιάζουν μεγάλα ελλείμματα και σε ορισμένες περιπτώσεις υψηλά επίπεδα χρέους, ιδίως η Ελλάδα. Συνεπώς, η δημοσιονομική εξυγίανση είναι εξίσου απαραίτητη και επείγουσα για τα κράτη αυτά προκειμένου να μειωθούν οι κίνδυνοι για τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών.

- Χώρες μέτριου κινδύνου

Η ενδιάμεση ομάδα χωρών (BE, DE, ES, FR, IE, IT, LU, MT, SK και UK) περιλαμβάνει χώρες με πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά αλλά με σχετικά σαφή διάκριση μεταξύ: (i) χωρών με σημαντικό κόστος δημογραφικής γήρανσης, όπου ενδέχεται να χρειαστούν μέτρα περιορισμού των σχετικών δαπανών, οι οποίες, ωστόσο, έχουν σχετικά ισχυρές δημοσιονομικές θέσεις επί του παρόντος (ES, IE, LU) και, (ii) χώρες που πρέπει να προβούν μεσοπρόθεσμα σε εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών τους, σε διαφορετικό βαθμό η κάθε μία, αλλά για τις οποίες το κόστος της δημογραφικής γήρανσης είναι λιγότερο προβληματικό, συνήθως χάρη στις μεταρρυθμίσεις που επέφεραν στα συστήματα συντάξεων (SK, IT, DE, FR, UK και MT). Από την ομάδα αυτή ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην Ιταλία όπου είναι επιτακτική η ταχεία δημοσιονομική εξυγίανση ώστε να εξασφαλιστεί η σταθερή μείωση του χρέους που σήμερα βρίσκεται σε πολύ υψηλό επίπεδο. Το Βέλγιο έχει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά με αμφότερες τις υποομάδες αυτές. Η διατήρηση ενός ισχυρού δημοσιονομικού αποτελέσματος είναι απαραίτητη προκειμένου, αφενός, να μειωθούν τα πολύ υψηλά επίπεδα χρέους και, αφετέρου, να αντισταθμιστεί η μεγάλη αύξηση των συνδεόμενων με τη δημογραφική γήρανση δαπανών, που υπερβαίνουν τον μέσο όρο της ΕΕ. Ωστόσο, ακόμη και αν διατηρηθεί επί μακρό χρονικό διάστημα, το τρέχον υψηλό πρωτογενές πλεόνασμα δεν αρκεί για την πλήρη κάλυψη του σχετικά μεγάλου κόστους της γήρανσης του πληθυσμού μακροπρόθεσμα. Η λήψη μέτρων περιορισμού των προβλεπόμενων αυξήσεων στις συνταξιοδοτικές δαπάνες, αναμφίβολα θα συμβάλει στη μείωση των κινδύνων για τη διατηρησιμότητα.

- Χώρες χαμηλού κινδύνου

Οι χώρες χαμηλού κινδύνου (DK, EE, LV, LT, NL, AT, PL, FI και SE) έχουν γενικά προχωρήσει περισσότερο από όλες τις άλλες στην αντιμετώπιση της δημογραφικής γήρανσης, πράγμα το οποίο οφείλεται σε ισχυρή δημοσιονομική θέση (μεγάλα πλεονάσματα, μείωση του χρέους και/ή συσσώρευση περιουσιακών στοιχείων) και /ή σε διεξοδικές συνταξιοδοτικές μεταρρυθμίσεις που ορισμένες φορές περιλαμβάνουν την στροφή προς ιδιωτικά συνταξιοδοτικά προγράμματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι στις χώρες αυτές δεν υφίστανται κίνδυνοι για τη μακροπρόθεσμη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Στην πράξη, η κατάστασή τους αυτή οφείλεται στην επιτυχή εφαρμογή ριζικών μεταρρυθμίσεων που μείωσαν σε σημαντικό βαθμό τον μακροπρόθεσμο δημοσιονομικό αντίκτυπο της δημογραφικής γήρανσης (EE, LV, LT, AT, PL και SE) και στη διατήρηση της δημοσιονομικής αυτής θέσης ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, στην ενίσχυσή της. Άλλες χώρες με σχετικά υψηλό προβλεπόμενο κόστος δημογραφικής γήρανσης, ιδίως στον τομέα των συντάξεων, μπορεί επίσης να χρειαστεί να μελετήσουν την περίπτωση εφαρμογής διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων για την τροποποίηση των αναμενόμενων μακροπρόθεσμων δημοσιονομικών τάσεων, εάν δεν κατορθώσουν να διατηρήσουν μακροπρόθεσμα την ισχυρή δημοσιονομική τους θέση (DK, NL και FI), αν και η συνολική προσαρμογή θα ήταν μικρότερη σε σχέση με τις χώρες μέτριου και υψηλού κινδύνου.

4. ENSURING SUSTAINABLE PUBLIC FINANCES: A BROAD POLICY CHALLENGE FOR THE EU

Από την ανάλυση προκύπτει ότι η αντιμετώπιση του δημοσιονομικού αντίκτυπου της δημογραφικής γήρανσης αποτελεί βασική πολιτική πρόκληση για την ΕΕ. Επιβεβαιώνει ότι η τρισκελής στρατηγική που αποφάσισε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης το 2001, η οποία περιλαμβάνει ταχύρυθμη μείωση του χρέους, αύξηση των ποσοστών απασχόλησης και παραγωγικότητας και μεταρρύθμιση των συστημάτων συντάξεων, ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και μακροχρόνιας φροντίδας, είναι κατάλληλη και ότι πρέπει να συνεχιστεί προκειμένου να αντιμετωπιστεί η οικονομική και δημοσιονομική πρόκληση που αντιπροσωπεύει η δημογραφική γήρανση.

Πρώτον, τα κράτη μέλη πρέπει να επιτύχουν ταχύτερα και να διατηρήσουν υγιείς διαρθρωτικές δημοσιονομικές θέσεις έτσι ώστε το δημόσιο χρέος να μειωθεί με ταχύτερους ρυθμούς, προτού γίνει πλήρως αισθητός ο αντίκτυπος της δημογραφικής γήρανσης. Πράγματι, η ανάλυση διατηρησιμότητας δείχνει ότι η εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών προς την κατεύθυνση των ΜΠΣ και η διατήρηση μιας τέτοιας θέσης θα συμβάλλει πολύ στην ελάφρυνση μέρους του μακροπρόθεσμου δημοσιονομικού κόστους της δημογραφικής γήρανσης στην ΕΕ και δεν θα επιτρέψει την ταχεία και μεγάλη αύξηση του δείκτη χρέους/ΑΕΠ. Επιπλέον, τα υγιή δημόσια οικονομικά αποτελούν προϋπόθεση για χαμηλά επιτόκια και υψηλούς και σταθερούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης που, με τη σειρά τους, συνεισφέρουν στη βελτίωση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών.

Δεύτερον, υπάρχει ανάγκη αύξησης των ποσοστών απασχόλησης, ιδίως μεταξύ γυναικών και ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, και πρέπει να ληφθούν κατάλληλα μέτρα για την αύξηση της προσφοράς εργατικού δυναμικού και της αξιοποίησής του. Από την ανάλυση της έκθεσης προκύπτει ότι η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης περισσότερο από το αναμενόμενο θα συνέβαλλε σημαντικά διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Πράγματι, πολλές χώρες θα ωφελούνταν σημαντικά από περαιτέρω μείωση της διαρθρωτικής ανεργίας. Εκτός αυτού η επιτυχής εφαρμογή τέτοιων μέτρων πολιτικής και η βελτίωση της παραγωγικότητας, σύμφωνα με τους στόχους της στρατηγικής της Λισαβόνας, θα οδηγούσε σε άνοδο των ποσοστών αύξησης του δυνητικού ΑΕΠ, στη βελτίωση του μελλοντικού βιοτικού επιπέδου και στη δημιουργία μεγαλύτερων περιθωρίων ανακατανομής των δημοσιονομικών πόρων στο μέλλον. Επιπλέον, οι κοινές μακροπρόθεσμες προβλέψεις δείχνουν ότι ενδέχεται να υπάρξει κάποια περιορισμένη εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων από την προβλεπόμενη μείωση των εκπαιδευτικών δαπανών εξαιτίας της δημογραφικής γήρανσης. Ωστόσο, ενόψει της ανάγκης να βελτιωθεί η παραγωγικότητα στο μέλλον, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να μελετήσουν το ενδεχόμενο χρησιμοποίησης των εξοικονομούμενων αυτών πόρων για να εκσυγχρονίσουν τα εκπαιδευτικά τους συστήματα, περιλαμβανομένης της ανάπτυξης της δια βίου μάθησης , να επενδύσουν στην άνοδο του μορφωτικού επιπέδου και να βελτιώσουν τη λειτουργία των εκπαιδευτικών συστημάτων, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις της Λισαβόνας για την οικοδόμηση μιας οικονομίας και κοινωνίας με βάση τη γνώση.

Τρίτον, τα κράτη μέλη πρέπει να μελετήσουν ποιες είναι οι κατάλληλες μεταρρυθμίσεις για τα συστήματα συντάξεων, ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και μακροχρόνιας φροντίδας ούτως ώστε να εξασφαλιστεί η οικονομική τους βιωσιμότητα ενόψει της δημογραφικής γήρανσης. Ταυτόχρονα πρέπει να εξασφαλίσουν τους βασικούς στόχους πολιτικής περί επάρκειας και πρόσβασης. Οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στα συστήματα συντάξεων περίπου των μισών από τα κράτη μέλη της ΕΕ15 και ορισμένων νέων κρατών μελών, μείωσαν τον δημοσιονομικό αντίκτυπο της δημογραφικής γήρανσης και συμβάλλουν στην άνοδο του πραγματικού ορίου συνταξιοδότησης. Πράγματι, από την ανάλυση προκύπτει ότι οι πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στον τομέα των συντάξεων π.χ. στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Αυστρία, καθώς και παλαιότερες μεταρρυθμίσεις π.χ. στην Ιταλία και τη Σουηδία, συνέβαλαν σημαντικά στη βελτίωση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών. Εξάλλου, η αύξηση της απασχόλησης αναμφίβολα αυξάνει την ευημερία καθώς βελτιώνει την οικονομική διατηρησιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων, καθυστερεί την έναρξη καταβολής των συνταξιοδοτικών παροχών, αυξάνει τις εισφορές στα συνταξιοδοτικά προγράμματα και μπορεί να οδηγήσει σε πρόσθετη εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων. Επιπλέον, η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, ιδίως ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, είναι πρωταρχικής σημασίας για τις χώρες στις οποίες προβλέπεται σημαντική μείωση του δείκτη παροχών, δηλαδή του μέσου όρου των συντάξεων προς το ΑΕΠ ανά εργαζόμενο, δεδομένου ότι μειώνει τον κίνδυνο ανεπαρκών συντάξεων στο μέλλον. Σε πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στον τομέα των συντάξεων, ορισμένα κράτη μέλη συνέδεσαν το προσδόκιμο ζωής κατά την συνταξιοδότηση με το ύψος των συντάξεων. Τα μέτρα αυτά φαίνεται ότι οδηγούν σε καλύτερη κατανομή του δημογραφικού κινδύνου. Αυτό αποτελεί σημαντικό κίνητρο για την επιμήκυνση του επαγγελματικού βίου. Επιπλέον, η ανάλυση διατηρησιμότητας δείχνει ότι υπάρχουν μεγάλα περιθώρια για την εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων στον τομέα των δαπανών ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης αν η προβλεπόμενη αύξηση του προσδόκιμου ζωής μακροπρόθεσμα συνοδευτεί από αύξηση του αριθμού των ετών υγιούς ζωής και βελτίωση της κατάστασης υγείας. Η λήψη μέτρων που βελτιώνουν την κατάσταση της υγείας του πληθυσμού μπορεί, με τον τρόπο αυτό, να συμβάλλει στην μείωση του κόστους της δημογραφικής γήρανσης και στη βελτίωση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών.

Εκτός από την αυστηρή εφαρμογή του προγράμματος εξυγίανσης των δημόσιων οικονομικών μεσοπρόθεσμα με βάση τους ΜΠΣ και/ή τη διατήρηση δημοσιονομικής θέσης τέτοιας ώστε να μειώνονται οι κίνδυνοι για τη διατηρησιμότητα, απαιτείται αποφασιστική προσπάθεια για τη βελτίωση της λειτουργίας των οικονομιών της ΕΕ και την προσαρμογή των δημόσιων συστημάτων τους με σκοπό την καλύτερη αντιμετώπιση των επερχόμενων σημαντικών προκλήσεων. Οι πολιτικές στις οποίες βασίζεται η τρισκελής αυτή στρατηγική αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής της Λισαβόνας στο μέτρο που η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης και η εφαρμογή υγιών μακροοικονομικών και μικροοικονομικών πολιτικών συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη και ευημερία. Ο κατάλληλος συνδυασμός πολιτικών στους τρεις αυτούς τομείς θα εξαρτηθεί από τους βασικούς λόγους που διέπουν την πρόκληση της διατηρησιμότητας και τις προτεραιότητες πολιτικής που έχει θέσει το κάθε κράτος μέλος.

* * *

[1] Βλέπε Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής και Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ΓΔ ECFIN), (2006), ‘The impact of ageing on public expenditure: projections for the EU25 Member States on pensions, health-care, long-term care, education and unemployment transfers (2004-2050)’ (Οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού στις δημόσιες δαπάνες: προβλέψεις για τα κράτη μέλη της EΕ-25 όσον αφορά τις συντάξεις, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, τη μακροχρόνια φροντίδα και τα επιδόματα ανεργίας (2004-2050)), Ευρωπαϊκή οικονομία, Ειδικές εκθέσεις αριθ. 1, 2006.

[2] Οι μακροπρόθεσμες δημοσιονομικές προβλέψεις καταρτίζονται σε βάση «αμετάβλητων πολιτικών» και δεν περιλαμβάνουν τα αποτελέσματα επιπρόσθετων πολιτικών που μπορούν να ενισχύσουν π.χ. την οικονομική ανάπτυξη και να επηρεάσουν θετικά τις δημοσιονομικές προβλέψεις.

[3] Η προβλεπόμενη εξοικονόμηση πόρων από τις δαπάνες για εκπαίδευση έχει εκτιμηθεί με βάση τις τρέχουσες πολιτικές. Σύμφωνα με τις δεσμεύσεις της Λισαβόνας να οικοδομηθεί μια οικονομία βασισμένη στη γνώση, οι εξοικονομούμενοι πόροι θα μπορούσαν να διατεθούν σε εκπαιδευτικούς τομείς με υψηλή κοινωνικοοικονομική και δημοσιονομική απόδοση, σύμφωνα με τα συμπεράσματα του εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του 2006.

[4] Δεν υποβλήθηκαν προβλέψεις για την Ελλάδα στις νέες κοινές προβλέψεις με αποτέλεσμα να έχει υποεκτιμηθεί η αύξηση όσον αφορά τις συνδεόμενες με τη δημογραφική γήρανση προβλέψεις. Προβλεπόταν αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών στην Ελλάδα μεταξύ 2005 και 2050 κατά 12,4% του ΑΕΠ στις κοινές προβλέψεις του 2001 και κατά 10,2% στο ελληνικό επικαιροποιημένο πρόγραμμα σταθερότητας του 2002.