Γνώμη της Συμβουλευτικής Επιτροπής ΕΚΑΧ όσον αφορά την ανακοίνωση της Επιτροπής "Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη βιώσιμη ανάπτυξη"

(Εγκρίθηκε ομόφωνα στη 359η σύνοδο της 25ης Ιανουαρίου 2002)

(2002/C 54/03)

Η Συμβουλευτική Επιτροπή της ΕΚΑΧ:

1. ΓΕΝΙΚΑ

1. Χαιρετίζει την έναρξη εκ μέρους της Επιτροπής μιας ευρείας συζήτησης σχετικά με την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης. Ενστερνίζεται πλήρως την ανάγκη για την εφαρμογή μακροπρόθεσμων πολιτικών για τη βιωσιμότητα(1), τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο, που θα εξισορροπούν τους τρεις στόχους της βελτίωσης του περιβάλλοντος, της κοινωνικής ανάπτυξης και της οικονομικής μεγέθυνσης. Σημειώνει με ενδιαφέρον την πρωτοβουλία της Επιτροπής να παρουσιάσει κατά τη σύνοδο κορυφής του Laeken ένα σχέδιο δράσης για τη βελτίωση του κανονιστικού περιβάλλοντος, με στόχο να εξασφαλιστεί ότι οι σημαντικές μελλοντικές νομοθετικές προτάσεις θα περιλαμβάνουν αξιολόγηση του πιθανού αντίκτυπού τους από οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική άποψη, τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ.

2. Ειδικότερα, επικροτεί τη δήλωση ότι "δεν πρέπει να επιτραπεί σε στενά κλαδικά συμφέροντα να επικρατήσουν σε βάρος της ευημερίας του συνόλου της κοινωνίας", και σημειώνει ότι η οικονομική μεγέθυνση διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο για την εξασφάλιση της ευημερίας αυτής. Ομοίως, υποστηρίζει τη δήλωση ότι υπάρχει αυτήν την περίοδο, στη διαμόρφωση της πολιτικής της ΕΕ, "περιορισμένο ενδιαφέρον για την προοπτική πιο μακροπρόθεσμων καταστάσεων που συνεπάγονται οφέλη για όλους τους συντελεστές". Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στη σημερινή ανάπτυξη περιβαλλοντικών πολιτικών.

3. Ωστόσο, εκφράζει τη βαθιά ανησυχία της για το γεγονός ότι οι λεπτομερείς προτάσεις που προβλέπονται στην ανακοίνωση δεν ανταποκρίνονται σε αυτούς τους αρχικούς στόχους. Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι και οι προτεραιότητες που αναφέρονται στην ανακοίνωση αφορούν αποκλειστικά τον τομέα του περιβάλλοντος ("περιορισμός της κλιματικής αλλαγής και αύξηση της χρήσης καθαρής ενέργειας", "αντιμετώπιση απειλών για τη δημόσια υγεία", "πιο υπεύθυνη διαχείριση των φυσικών πόρων", και "βελτίωση του συστήματος μεταφορών και διαχείριση των χρήσεων γης"). Επιπλέον το παράρτημα 1 της ανακοίνωσης αναφέρει τους στόχους της στρατηγικής της Λισαβόνας στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής ("καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού" και "αντιμετώπιση των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της γήρανσης του πληθυσμού"). Πουθενά στην ανακοίνωση δεν εξετάζονται οι στόχοι ή οι προτεραιότητες όσον αφορά την οικονομική μεγέθυνση ή κοινωνικά ζητήματα.

4. Τονίζει ότι η οικονομική μεγέθυνση συνιστά απολύτως αναγκαία προϋπόθεση για την επίτευξη των στόχων της περιβαλλοντικής και της κοινωνικής πολιτικής. Εάν το τρίτο αυτό συστατικό στοιχείο της βιώσιμης ανάπτυξης δεν συνεκτιμηθεί ισότιμα κατά τη διαμόρφωση της πολιτικής της ΕΕ, τα άλλα δύο συστατικά θα αποτύχουν. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις, και ιδίως η μεταποίηση, είναι ο κινητήριος μοχλός της οικονομικής μεγέθυνσης.

5. Υπογραμμίζει ότι μόνο εάν οι επιχειρήσεις της ΕΕ παραμείνουν ανταγωνιστικές θα είναι σε θέση να συνεχίσουν να παρέχουν την οικονομική μεγέθυνση από την οποία εξαρτάται η βιωσιμότητα. Πουθενά στην ανακοίνωση δεν αναγνωρίζεται ρητά ότι οι επιχειρήσεις της ΕΕ λειτουργούν σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον, και αντιμετωπίζουν ολοένα αυξανόμενες ανταγωνιστικές πιέσεις. Επιπλέον, οι άνισες προσεγγίσεις στην περιβαλλοντική νομοθεσία σε άλλες περιοχές και χώρες επιτείνουν τις ανταγωνιστικές πιέσεις.

6. Κατά συνέπεια, επιμένει ότι, εάν η ΕΕ επιθυμεί σοβαρά την ανάπτυξη μιας συνεπούς προσέγγισης για τη βιώσιμη ανάπτυξη, τότε οι αξιολογήσεις του αντικτύπου όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων πρέπει να αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο όλων των τομέων της χάραξης πολιτικής. Βιώσιμη πολιτική είναι εκείνη που επιτυγχάνει τους στόχους της έχοντας παράλληλα τη λιγότερη δυσμενή επίδραση στην ανταγωνιστικότητα.

7. Tονίζει ότι η κοινωνική διάσταση πρέπει να είναι στο επίκεντρο της γενικής στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Επομένως, στο μέλλον, πρέπει να επιτευχθεί, να επεκταθεί και να εξασφαλιστεί υψηλή ποιότητα διαβίωσης. Ποιότητα διαβίωσης σημαίνει ασφάλεια της απασχόλησης, βελτιωμένη προστασία της εργασίας και της υγείας, επαρκές εισόδημα, κατάλληλη κατοικία, δυνατότητες προσωπικής εξέλιξης και προ πάντων υγεία. Η καλή εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση (που μπορούν να οριστούν ως δια βίου μάθηση) αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη δημιουργία αξιόπιστης κοινωνικής βάσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους. Ο σταθερός διάλογος μεταξύ των κοινωνικών εταίρων πρέπει να εξασφαλίσει τη συναίνεση σε όλα τα επίπεδα και να εξηγήσει τη διαδικασία της βιώσιμης ανάπτυξης. Στο σημαντικό τομέα της προστασίας της εργασίας και της υγείας, η κοινωνική και τεχνική έρευνα της ΕΚΑΧ επέφερε σημαντικές βελτιώσεις. Στο μέλλον, ο τομέας αυτός πρέπει να εδραιωθεί και να προωθηθεί.

8. Σημειώνει επίσης ότι η τεχνολογική πρόοδος έχει συμβάλει πάρα πολύ στον υλικό πλούτο της κοινωνίας και στην ποιότητα της ζωής, και μπορεί να συνεχίσει να παρέχει λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Οι στρατηγικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει επομένως να ενθαρρύνουν και να υποστηρίξουν την καινοτομία εκ μέρους των επιχειρήσεων, και το πρόγραμμα πλαίσιο της ΕΕ για την Ε& ΤΑ πρέπει να είναι συνεπές προς τις στρατηγικές αυτές. Ωστόσο, οι επιχειρήσεις θα είναι σε θέση να επενδύουν σε καινοτομίες μόνο εάν παραμείνουν ανταγωνιστικές.

9. Επισημαίνει ότι η πρόθεση της Επιτροπής "να δώσει προτεραιότητα στις προσεγγίσεις με βάση την αγορά που παρέχουν κίνητρα όσον αφορά τις τιμές οποτεδήποτε υπάρχει πιθανότητα να επιτευχθούν μέσω αυτών κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί στόχοι, με ευέλικτο και οικονομικά αποδοτικό τρόπο" έρχεται σε αντίφαση με την παρούσα προσέγγισή της. Κίνητρα όσον αφορά τις τιμές προτείνονται συχνά υπό μορφή πρόσθετης φορολογίας. Οι φόροι όμως είναι σπάνια οικονομικώς αποδοτικοί και όταν επιβάλλονται στις επιχειρήσεις σχεδόν πάντα βλάπτουν την ανταγωνιστικότητα. Συχνά, οι μηχανισμοί τιμολόγησης δεν είναι το πλέον άμεσα αποτελεσματικό μέσο για την επίτευξη των επιθυμητών περιβαλλοντικών στόχων. Η τιμολόγηση, σε γενικές γραμμές, δεν είναι η αποτελεσματικότερη λύση παρά μόνον όταν ο καταναλωτής έχει γνήσια επιλογή μεταξύ ισοδύναμων δυνατοτήτων.

2. ΑΛΛΑΓΗ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

10. Εκφράζει τη λύπη της για την πρόθεση της Επιτροπής να εξασφαλίσει την έκδοση οδηγίας για τη φορολόγηση των ενεργειακών προϊόντων. Εάν η Επιτροπή εφάρμοζε καταλλήλως τις αρχές που αναφέρονται στο σημείο 9 ανωτέρω, θα εγκατέλειπε αυτόν τον στόχο. Η φορολογία της ενέργειας, αν δεν εφαρμοστεί από όλες τις άλλες ανταγωνιστικές χώρες, θα βλάψει σοβαρά την ανταγωνιστικότητα του τομέα της μεταποίησης της ΕΕ και επομένως δεν αποτελεί βιώσιμη πολιτική. Υπάρχουν άλλα, περισσότερο αποτελεσματικά σε σχέση με το κόστος, πολιτικά μέτρα για την ενθάρρυνση της ενεργειακής αποδοτικότητας στον τομέα της μεταποίησης. Ειδικότερα, στους τομείς εντάσεως ενέργειας, όπως είναι η χαλυβουργία, η χρήση συμφωνιών ύστερα από διαπραγματεύσεις προσφέρει τη δυνατότητα επίτευξης αντίστοιχων επιπέδων εξοικονόμησης ενέργειας με χαμηλότερο κόστος. Ο κύριος τρόπος με τον οποίο η ενεργειακή φορολογία θα μπορούσε να οδηγήσει στη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας στην ΕΕ είναι με τη μεταφορά μεταποιητικών δραστηριοτήτων σε χώρες που δεν επιβάλλουν τέτοια κοινωνική επιβάρυνση. Την ίδια απειλή θα συνεπάγεται η υποχρεωτική και περιορισμένη κατά κλάδο "εμπορία εκπομπών" σε επίπεδο επιχειρήσεων. Όσον αφορά το ζήτημα αυτό, η Συμβουλευτική Επιτροπή της ΕΚΑΧ υπενθυμίζει τη θέση της σχετικά με το ευρωπαϊκό πρόγραμμα κατά της αλλαγής του κλίματος και την εμπορία εκπομπών της 5ης Απριλίου 2001(2).

11. Υπογραμμίζει ότι ο άνθρακας μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για ένα βιώσιμο μέλλον. Χρειάζεται να κατασκευαστούν νέοι, καθαροί σταθμοί παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος από άνθρακα, οι οποίοι θα μολύνουν λιγότερο και θα έχουν υψηλότερες αποδόσεις προκειμένου να μειωθούν οι εκπομπές αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου και να συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων του Κιότο. Πάνω απ' όλα, οι σταθμοί αυτοί θα εξασφαλίσουν την ασφάλεια και την αξιοπιστία του ενεργειακού εφοδιασμού που απαιτείται για τη μακροπρόθεσμη βιώσιμη οικονομική μεγέθυνση. Το κόστος αυτών των τεχνολογιών δεν είναι υψηλό: έχει υπολογιστεί ότι ηλεκτρική ενέργεια από εγκαταστάσεις ολοκληρωμένης αεροποίησης συνδυασμένου κύκλου (IGCC)(3) μπορεί να παραχθεί με λίγο πάνω από 50 ευρώ ανά MWh. Η σύγκριση είναι καταλυτική σε σχέση με την ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές(4), όπως την αιολική ενέργεια σε ανοικτή θάλασσα με κόστος 80 ευρώ ανά MWh, την ενέργεια από βιομάζα με πάνω από 130 ευρώ ανά MWh και τη φωτοβολταϊκή ενέργεια με περίπου 250 ευρώ ανά MWh. Επομένως, πρέπει να εφαρμοστούν μηχανισμοί υποστήριξης που θα διευκολύνουν την κατασκευή καθαρών σταθμών άνθρακα, και θα ενισχύσουν τις δραστηριότητες έρευνας και επίδειξης σε σχέση με τον καθαρό άνθρακα.

12. Υποστηρίζει τη χρηματοδότηση κατάλληλου προγράμματος εργασιών για να διευκρινιστεί το κόστος και η πρακτικότητα της απομόνωσης του CO2 από τα καυσαέρια σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργούν με άνθρακα. Εάν η μέθοδος αυτή αποδειχθεί αποδοτική ως προς το κόστος, τότε προφανώς θα υπάρξουν σημαντικά οφέλη τόσο για το περιβάλλον όσο και για τη βιομηχανία άνθρακα. Η περαιτέρω ανάπτυξη της συνδυασμένης καύσης βιομάζας και άνθρακα, δηλαδή ο συνδυασμός ανανεώσιμης ενέργειας με τη διατήρηση του ρόλου του άνθρακα, πρέπει να ενθαρρυνθεί από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη.

13. Καλεί την Επιτροπή να δώσει στην ευρωπαϊκή βιομηχανία άνθρακα μια προοπτική για το μέλλον, προκειμένου να εξασφαλιστούν η πρόσβαση στα κοιτάσματα και η ασφάλεια του ενεργειακού ανεφοδιασμού. Κατ' αυτό τον τρόπο, θα αποφευχθεί ο χαρακτηρισμός της ευρωπαϊκής εξορυκτικής βιομηχανίας ως βιομηχανίας στο τελικό στάδιο της παρακμής.

14. Σε αυτήν την προοπτική, υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με την Επιτροπή, πρέπει να αναπτυχθούν οι εγχώριες πηγές πρωτογενούς ενέργειας της ΕΕ και ότι συντρέχουν βάσιμοι λόγοι για τη συνέχιση μιας περιορισμένης παραγωγής άνθρακα, δεδομένου ότι όχι μόνο θα συμβάλει στην ασφάλεια του ενεργειακού ανεφοδιασμού αλλά και θα βοηθήσει την απασχόληση στην ΕΕ, καθώς επίσης και την ανάπτυξη καθαρών τεχνολογιών άνθρακα.

3. ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ

15. Αναγνωρίζει ότι ο κλάδος πρέπει να προβάλει τον υποδειγματικό ρόλο του στην επεξεργασία των πόρων. Αλλά το γεγονός ότι οι πόροι δεν είναι αστείρευτοι σημαίνει ότι όλοι οι τομείς της κοινωνίας, και όχι μόνο η βιομηχανία, πρέπει να επανεξετάσουν τις πρακτικές τους. Η βιομηχανία άνθρακα και η χαλυβουργία έχουν επίγνωση των ευθυνών που τους αναλογούν για το περιβάλλον και για την κοινωνία πέρα από τις εμπορικές δραστηριότητες και την κεφαλαιαγορά.

16. Υπογραμμίζει ότι η ευθύνη των επιχειρήσεων περιλαμβάνει μια ισορροπημένη εκτίμηση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών πτυχών των εμπορικών δραστηριοτήτων για τη συνεχή βελτίωση των εμπορικών διαδικασιών. Η συμμόρφωση προς τους εφαρμοστέους κανονισμούς αποτελεί προϋπόθεση των εμπορικών δραστηριοτήτων.

17. Τονίζει ότι η βελτίωση της προστασίας του περιβάλλοντος αποτελεί μια συνεχή διαδικασία. Για παράδειγμα, πριν από μερικά έτη η χαλυβουργία ανέλαβε νέες πρωτοβουλίες με βάση μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για τα προϊόντα, την παραγωγή και τα μέσα. Αυτή η στρατηγική της ολιστικής αντιμετώπισης των ροών υλικών δίνει προτεραιότητα στην αποτροπή της παραγωγής εκπομπών σε όλα τα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Σήμερα, οι χαλυβουργικές εγκαταστάσεις στην Ευρώπη σχεδιάζονται και κατασκευάζονται εξαρχής κατά τρόπο ώστε οι επιδράσεις στο περιβάλλον και η χρήση των πόρων να είναι όσο το δυνατόν πιο περιορισμένες. Οι καλύτερες διαθέσιμες τεχνικές χρησιμοποιούνται για να εξασφαλίσουν την αποτελεσματική χρήση του επενδυμένου κεφαλαίου. Επιπλέον, τα υποπροϊόντα από την καύση άνθρακα και την παραγωγή χάλυβα χρησιμοποιούνται ως πρώτες ύλες δομικών κατασκευών, με αποτέλεσμα πάλι την εξοικονόμηση φυσικών πόρων.

18. Επισημαίνει ότι η χρήση της ενέργειας με συνδεδεμένα δίκτυα, το σύστημα ανακύκλωσης του χρησιμοποιούμενου ύδατος και η μείωση των αποβλήτων της παραγωγής (ή η ανακύκλωσή τους) είναι σαφή σημάδια της λελογισμένης επεξεργασίας των φυσικών πόρων εκ μέρους της χαλυβουργίας. Σήμερα, περισσότερο από το 40 % της παραγωγής χάλυβα στην Ευρώπη δεν προέρχεται πλέον από μεταλλεύματα, αλλά λαμβάνεται με την ανακύκλωση απορριμμάτων χάλυβα. Μέχρι 100 % των απορριμμάτων χάλυβα λειώνονται με τη διαδικασία των ηλεκτροκαμίνων τόξου. Η χρήση απορριμμάτων χάλυβα υπολογίζεται ότι αποτρέπει την εξόρυξη 600000000 τόνων μεταλλεύματος σιδήρου και τη χρήση 140000000 τόνων κοκ παγκοσμίως.

4. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ

19. Τονίζει ότι ο χάλυβας και ο άνθρακας είναι ασφαλή υλικά. Ειδικότερα, ο άνθρακας μπορεί εύκολα και ακίνδυνα να αποθηκευτεί και η μεταφορά του δεν συνεπάγεται τους ίδιους περιβαλλοντικούς κινδύνους με τη μεταφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου.

20. Υποστηρίζει το στόχο αύξησης των μεταφορών χάλυβα και άνθρακα με λιγότερο επιβαρυντικά για το περιβάλλον μέσα (π.χ. σιδηρόδρομοι, υδάτινοι οδοί), αντί των οδικών μεταφορών.

21. Παρατηρεί ότι οι βιομηχανίες χάλυβα και άνθρακα είναι ήδη από τους μεγαλύτερους χρήστες των σιδηροδρόμων και των υδάτινων οδών στην ΕΕ. Εντούτοις, εξακολουθούν σε πολλές περιπτώσεις να πραγματοποιούνται οδικές μεταφορές, όχι επειδή το κόστος είναι χαμηλότερο, αλλά επειδή δεν υπάρχουν επαρκείς εναλλακτικές λύσεις. Η παροχή βιώσιμων εναλλακτικών λύσεων με την αύξηση των επενδύσεων σε υποδομές δημόσιων μεταφορών θα ενθαρρύνει τη μεγαλύτερη χρήση των μέσων αυτών. Η αύξηση των τιμών των οδικών μεταφορών όμως απλά θα αυξήσει το κόστος της μεταποίησης και επομένως δεν συνιστά πολιτική βιώσιμης ανάπτυξης.

22. Στην πραγματικότητα, ήδη ο τομέας της μεταποίησης της ΕΕ αντιμετωπίζει υψηλότερο κόστος μεταφορών σε σχέση με τους σημαντικότερους ανταγωνιστές. Σύμφωνα με την UNICE, οι δαπάνες υλικοτεχνικής υποστήριξης αντιπροσωπεύουν συνολικά το 12 % του ΑΕγχΠ στην Ευρώπη έναντι 10 % στις ΗΠΑ.

23. Εκφράζει επομένως τη λύπη της για το γεγονός ότι άλλη μια φορά η Επιτροπή προτείνει μηχανισμούς τιμολόγησης για την επίτευξη των στόχων της. Η ακαταλληλότητα της τιμολόγησης ως πολιτικού μέσου για τη μεταβολή των μεταφορικών επιλογών καταδεικνύεται περίτρανα στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου που, σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής(5), έχει τους υψηλότερους φόρους καυσίμων οδικών μεταφορών στην ΕΕ και, ταυτόχρονα, την υψηλότερη χρήση αυτοκινήτων.

(1) COM(2001) 264 τελικό.

(2) ΕΕ C 170 της 14.6.2001, σ. 8.

(3) Υπουργείο Εμπορίου και Βιομηχανίας του ΗΒ "Clean Coal Review 2002".

(4) Υπουργείο Εμπορίου και Βιομηχανίας του ΗΒ "New and renewable energy - Prospects in the UK for the 21st century - Supporting analysis", Μάρτιος 1999.

(5) Βλέπε: "EU energy and transport in figures 2001.htm".