Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για τη διατήρηση, το χαρακτηρισμό, τη συλλογή και τη χρησιμοποίηση γενετικών πόρων στη γεωργία και για τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) υπ' αριθ. 1258/1999"

(COM(2001) 617 τελικό (Μέρος I) - 2001-0256 CNS)

(2002/C 149/04)

Στις 22 Νοεμβρίου 2001, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει με βάση τα άρθρα 36 και 37 της Συνθήκης ΕOK τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου, περιβάλλον", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Απριλίου 2002. Εισηγητής ήταν ο κ. Ribbe.

Κατά την 390ή σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Απριλίου 2002 (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 89 ψήφους υπέρ και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1467/94 του Συμβουλίου, για τη διατήρηση, το χαρακτηρισμό, τη συλλογή και χρησιμοποίηση των γενετικών πόρων στη γεωργία δρομολογήθηκε πενταετές πρόγραμμα δράσης το οποίο έληξε στις 31 Δεκεμβρίου 1999. Με το πρόγραμμα δράσης ουσιαστικά η Επιτροπή επανέλαβε πρωτοβουλίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το οποίο ήδη κατά τη δεκαετία του 1980 είχε επισημάνει σε πολυάριθμα ψηφίσματά του το πρόβλημα της διείσδυσης γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών και είχε προτείνει κοινοτικές πρωτοβουλίες προκειμένου να αντιμετωπισθεί το θέμα αυτό.

1.2. Χάρη στο πρόγραμμα δράσης χρηματοδοτήθηκαν διάφορα σχέδια. Τα περισσότερα από τα σχέδια αυτά αφορούσαν κατά κύριο λόγο το χαρακτηρισμό γενετικών πόρων, διαθέσιμων εκτός του φυσικού τους περιβάλλοντος (ex situ). Οι συμμετέχοντες ήταν ιδίως τράπεζες γονιδίων, επιστημονικά ιδρύματα και άλλοι χρήστες. Στις εργασίες των επιστημονικών ιδρυμάτων συμμετείχαν μεταξύ άλλων και μη κυβερνητικοί οργανισμοί.

1.3. Όπως προβλεπόταν στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1467/94, το πρόγραμμα δράσης αξιολογήθηκε μετά την ολοκλήρωσή του από ομάδα ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων. Η σχετική έκθεση διαβιβάσθηκε στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αξιολογεί γενικά το πρόγραμμα δράσης θετικά αλλά συγχρόνως ζητεί τη συνέχεια και ενίσχυση των δράσεων και προτείνει ταυτόχρονα,

- να επιτευχθεί μεγαλύτερη ισορροπία μεταξύ των σχεδίων που αφορούν φυτά και σχεδίων που αφορούν ζώα,

- να συμπεριληφθεί η έννοια της διατήρησης στο φυσικό περιβάλλον (in situ)/στην εκμετάλλευση ως ανταπόκριση στις διεθνείς δεσμεύσεις και στα χαρακτηριστικά των οικοπεριοχών,

- να δοθεί έμφαση στην ενεργότερη συμμετοχή των ΜΚΟ,

- να ενισχυθεί ο συντονισμός μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις και ενέργειες σε επίπεδο FAO,

- να προσανατολισθούν οι ενέργειες γενικά προς μια ευρύτερη συμμετοχή των κρατών μελών.

1.4. Η Επιτροπή με το σχέδιο κανονισμού που υποβάλει, προτείνει τη θέσπιση νέου κοινοτικού προγράμματος δράσης πενταετούς διάρκειας.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόταση της Επιτροπής να καταρτισθεί νέο πρόγραμμα κοινοτικής δράσης. Τονίζει ότι η απώλεια γενετικών πόρων στη γεωργία συνεχίζεται ανεμπόδιστα και ότι συνεπώς επιβάλλεται να καταβληθούν προσπάθειες αφενός για τον χαρακτηρισμό, την καταγραφή και τη διατήρηση των γενετικών πόρων και αφετέρου για τη διασφάλιση της αξιοποίησης της γενετικής πολυμορφίας στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις.

2.2. Δεν διατίθεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση σχετικά με τις ιδιότητες δηλαδή σχετικά με το γενετικό δυναμικό που περιλαμβάνεται στα γνωστά είδη, τα οποία απειλούνται σε μεγάλο βαθμό από εξαφάνιση. Συνεπώς, ένας σημαντικός λόγος υπέρ της διατήρησης όλων των γενετικών πόρων έγκειται στη δυνατή αξιοποίηση όλων έως σήμερα άγνωστων ιδιοτήτων τους.

2.3. Διαπιστώνεται μεγάλη καθυστέρηση όσον αφορά την καταγραφή του γενετικού δυναμικού σε βάσεις δεδομένων, τη δικτυοποίηση μεταξύ των υφιστάμενων βάσεων δεδομένων αλλά και συγχρόνως μεγάλη ασάφεια όσον αφορά την πρόσβαση και την αξιοποίηση παρόμοιων δεδομένων.

2.4. Ήδη εφαρμόζεται μια επιστημονική προσέγγιση σκοπός της οποίας είναι να διασφαλίσει την προστασία του γενετικού δυναμικού για μελλοντική χρήση. Θεωρητικά επαρκεί η δημιουργία τραπεζών γονιδίων ή η διατήρηση ενός σχετικά μικρού αριθμού ζώντων δειγμάτων σε είδος βοτανικού ή ζωολογικού κήπου.

2.5. Η εξέλιξη της βιοποικιλότητας των φυτών, κυρίως στη γεωργία, επηρεάζεται βέβαια από οικονομικά κριτήρια, αλλά και από τις κλιματολογικές συνθήκες, την εμφάνιση νέων ασθενειών στο ευρωπαϊκό έδαφος καθώς και από τη θετική εξέλιξη των φυτοϋγειονομικών συνθηκών. Παράλληλα με αυτή την επιστημονική προσέγγιση κρίνεται τουλάχιστο εξίσου αναγκαίο να διασφαλισθεί η χρήση της πολυμορφίας των γενετικών πόρων στη γεωργία με την προώθηση, στο πλαίσιο του δεύτερου πυλώνα της ΚΓΠ, μεθόδων που να σέβονται το περιβάλλον, όπως η εναλλαγή ποικιλόμορφων καλλιεργειών. Πρέπει να προβλεφθούν επίσης άλλα μέτρα για τη συνέχεια της εκτροφής φυλών κατοικίδιων ζώων που αρχίζουν να σπανίζουν.

2.6. Αδιαμφισβήτητα, η διατήρηση της πολυμορφίας αποτελεί καθήκον όχι μόνο δημοσίου αλλά και ευρωπαϊκού συμφέροντος. Στη γνωμοδότηση με θέμα "η κατάσταση και η προστασία της φύσης στην Ευρώπη"(1) η ΟΚΕ διαπίστωσε ότι η προστασία της πολυμορφίας των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας είναι προς το συμφέρον ολόκληρης της Ευρώπης, μολονότι μεγάλος αριθμός των ειδών αυτών δεν απαντώνται σε όλες τις περιφέρειες της Ευρώπης. Αυτό ισχύει όμως και για τα είδη της μη άγριας πανίδας και χλωρίδας, τα οποία είναι κάτι περισσότερο από τμήματα γενετικού υλικού που "ενδεχομένως" προσφέρουν οικονομικό όφελος, διότι αντικατοπτρίζουν την πολυμορφία του ευρωπαϊκού αγροτικού και τεχνητού τοπίου το οποίο οφείλουμε να διατηρήσουμε.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι από τη λήξη της προηγούμενης δράσης (31 Δεκεμβρίου 1999) έως τη δημοσίευση της σημερινής πρότασης για την έναρξη νέας δράσης, πέρασαν σχεδόν δύο έτη. Αυτό μας επιτρέπει να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι στην Επιτροπή διεξήχθησαν εκτεταμένες συζητήσεις σχετικά με τη σκοπιμότητα της συνέχειας της δράσης αυτής.

3.2. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι η χρηματοδότηση της δράσης, η οποία κυμαινόταν παλαιότερα στα 20 δισ. ευρώ συνολικά, σήμερα ανέρχεται πλέον στα 10 δις. ευρώ ετησίως. Ωστόσο, θα πρέπει να είναι σαφές ότι παρόμοιο ποσό αποτελεί ασφαλώς πολύτιμο μέσο χρηματοδότησης της επιστημονικής καταγραφής, κατάταξης και συγκρότησης αρχείου των γενετικών πόρων, αλλά ότι το μέτρο αυτό σε καμία περίπτωση δεν επαρκεί προκειμένου να αξιοποιηθούν ευρέως στην πράξη στις γεωργικές καλλιέργειες τα από οικονομική άποψη λιγότερο ενδιαφέροντα είδη.

3.2.1. Συνεπώς, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του άρθρου 1, παράγραφος 2 του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1258/1999, όπως προτείνεται στο άρθρο 9 της πρότασης Κανονισμού, ώστε να συμπεριλαμβάνονται οι δράσεις που στοχεύουν στη διατήρηση, το χαρακτηρισμό, τη συλλογή και τη χρησιμοποίηση γενετικών πόρων στη γεωργία.

3.2.2. Κρίνεται ωστόσο απαραίτητο να έχουν τα προγράμματα και τα μέτρα αυτά δεσμευτικό χαρακτήρα σε επίπεδο κρατών μελών. Επίσης, δεν πρέπει να περιορίζεται, όπως συμβαίνει έως σήμερα, στα είδη των οποίων ο αριθμός έχει ήδη περιορισθεί στο ελάχιστο και τα οποία συνεπώς απειλούνται από εξαφάνιση.

3.3. Η ΟΚΕ έχει την εντύπωση ότι, μολονότι η Επιτροπή προτείνει την κατάρτιση νέου προγράμματος δράσης, δεν αναγνωρίζεται πλήρως η σημασία μιας άμεσης δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στον τομέα αυτό. Κατά συνέπεια, σε αντίθεση προς την τελευταία δράση, δεν πρόκειται να προταθούν και να εφαρμοσθούν άλλα κοινοτικά σχέδια στο μέλλον. Η προτεινόμενη δράση θα υλοποιηθεί αποκλειστικά με τη λήψη μέτρων σε επίπεδο κρατών μελών, και σε ορισμένες περιπτώσεις με τη μορφή πολυεθνικών προγραμμάτων. Επιπλέον, τα προγράμματα που χρηματοδοτούνται με κοινοτικούς πόρους δεν θα εγκρίνονται πλέον στις Βρυξέλλες αλλά τα κράτη μέλη απλώς θα κοινοποιούν τα προγράμματα αυτά και τις ενδεχόμενες τροποποιήσεις τους στην Επιτροπή (άρθρο 4 παράγραφος 1). Κατ' αυτόν τον τρόπο η Επιτροπή παραιτείται από το δικαίωμά της να προτείνει κοινοτικά μέτρα σε τομείς στους οποίους δεν δραστηριοποιούνται τα κράτη μέλη. Δημιουργείται έτσι ένα κενό.

3.4. Προτείνεται να επανεξετασθεί η προγραμματισμένη κατάργηση του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1467/94, ο οποίος επιτρέπει την πρόταση ιδίων σχεδίων. Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί μέριμνα ώστε να διατηρηθεί ο σημαντικός συντονιστικός ρόλος της Επιτροπής σ' αυτόν τον τομέα. Ο ρόλος της υπερβαίνει τα όρια των μέτρων του Κανονισμού αυτού και συμπεριλαμβάνει για παράδειγμα το συντονισμό των κρατών μελών σε διεθνές επίπεδο.

3.5. Σύμφωνα με το άρθρο 7 η χρηματοδότηση των μέτρων πραγματοποιείται κατά τέτοιο τρόπο ώστε τα κράτη μέλη να αναλαμβάνουν τουλάχιστον το 15 % του κόστους ενώ η συμμετοχή της Κοινότητας ανέρχεται στο 35 %. Δηλαδή, ο ανάδοχος του σχεδίου θα πρέπει να αναλάβει το 50 % του κόστους. Υπάρχει κίνδυνος σε περίπτωση προγραμμάτων όπως αυτό, στα οποία δεν υπάρχει άμεσο οικονομικό συμφέρον, ορισμένα σχέδια τα οποία είναι απαραίτητα για τη διατήρηση και ιδιαίτερα για τη χρήση γενετικών πόρων να μην υλοποιηθούν.

3.6. Επιπλέον, η ΟΚΕ κρίνει ότι δεν είναι σαφές αν υπάρχει συνέχεια όσον αφορά τη δέσμευση της Επιτροπής στον τομέα αυτό. Κρίνεται απαραίτητο να κοινοποιηθούν στην κοινή γνώμη και στα ευρωπαϊκά όργανα τα προγραμματισμένα μέτρα και οι δράσεις της Επιτροπής που απαιτούνται προκειμένου να ανταποκριθεί η Κοινότητα στην ευρύτατη διάσταση του στόχου αυτού, διάσταση η οποία υπερβαίνει το συγκεκριμένο πενταετές πρόγραμμα.

3.7. Η ΟΚΕ κρίνει ότι δεν είναι ακόμα σαφής η έννοια του όρου "οικοπεριοχές" (βλέπε άρθρο 4 παράγραφος 1 γ). Ποιος καθορίζει τον χαρακτηρισμό των περιοχών αυτών (και σύμφωνα με ποία κριτήρια);

3.7.1. Η Επιτροπή καλείται να συντάξει έκθεση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να διαμορφωθεί ο κανονισμός (EK) αριθ. 1257/1999 για τη στήριξη της ανάπτυξης του αγροτικού χώρου, προκειμένου να προωθηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό η καλλιέργεια σπάνιων φυτικών ειδών ή η εκτροφή σπάνιων κατοικίδιων ζώων ως αναπόσπαστο μέρος μιας πολυλειτουργικής γεωργίας και ενός γενικού προγράμματος διατήρησης και αξιοποίησης των γενετικών πόρων.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ με θέμα "η κατάσταση και η προστασία της φύσης στην Ευρώπη" ΕΕ C 221 της 7.8.2001, σ. 130-137.