EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 325/16

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Αποδέσμευση και ενίσχυση του δυναμικού της Ευρώπης στους τομείς της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας»

(2006/C 325/05)

Με επιστολή της, στις 9 Αυγούστου 2006, η Ομοσπονδιακή Υπουργός Παιδείας και Έρευνας, δρ. SCHAVAN, ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, εξ ονόματος της μελλοντικής γερμανικής Προεδρίας της ΕΕ, να καταρτίσει γνωμοδότηση για το θέμα: «Αποδέσμευση και ενίσχυση του δυναμικού της Ευρώπης στους τομείς της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας»

Η ΕΟΚΕ αποφάσισε να αναθέσει την προετοιμασία των σχετικών εργασιών της στο ειδικευμένο τμήμα «Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση».

Λόγω του επείγοντος χαρακτήρα των εργασιών, η ΕΟΚΕ αποφάσισε κατά την 431η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Δεκεμβρίου 2006 (συνεδρίαση της 13ης Δεκεμβρίου 2006) να ορίσει γενικό εισηγητή τον κ. WOLF και υιοθέτησε με 125 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση:

Περιεχόμενο:

1. Σύνοψη και συστάσεις

2. Γενικές πτυχές

3. Οικονομικά ζητήματα και σχετικές διαδικασίες

4. Διαρθρωτικές πτυχές και γενικό πλαίσιο

5. Ο παράγοντας άνθρωπος — Ανθρώπινο κεφάλαιο — Επιστήμονες και μηχανικοί

1. Σύνοψη και συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ επικροτεί το αίτημα που εξέφρασε η γερμανίδα ομοσπονδιακή υπουργός παιδείας και έρευνας, στο πλαίσιο της προετοιμασίας της γερμανικής Προεδρίας της ΕΕ, για την κατάρτιση διερευνητικής γνωμοδότησης με θέμα «Αποδέσμευση και ενίσχυση του δυναμικού της Ευρώπης στους τομείς της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας». Θεωρεί σημαντικό και σκόπιμο να συνυπολογιστεί κατ' αυτόν τον τρόπο εγκαίρως και η γνώμη της ΕΟΚΕ — ως γέφυρας με την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών — σχετικά με αυτό το εξαιρετικά ευρύ και πολύπλευρο θέμα στη μελλοντική διαμόρφωση της πολιτικής στους τομείς της εκπαίδευσης, της έρευνας και της καινοτομίας.

1.2 Έχοντας υπόψη τις δύο ανακοινώσεις (1) της Επιτροπής για το θέμα Καινοτομία σε όλο του το εύρος, καθώς και την έξοχη έκθεση Aho (2), η παρούσα γνωμοδότηση επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στα θέματα της Έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης — που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα της καινοτομίας — και της αναγκαίας συναφούς εκπαίδευσης. Έτσι θα αποφευχθούν και οι εκτενείς αλληλεπικαλύψεις με τα δημοσιεύματα που προαναφέρθηκαν.

1.3 Η επιστημονική και η τεχνολογική αριστεία και η μετατροπή της σε ανταγωνιστική οικονομική ισχύ αποτελούν τις καθοριστικές προϋποθέσεις για τη διασφάλιση του μέλλοντός μας — π.χ. όσον αφορά το ενεργειακό ζήτημα και το πρόβλημα του κλίματος — τη διατήρηση και βελτίωση της θέσης της Ευρώπης στο παγκόσμιο περιβάλλον, καθώς και για την περαιτέρω επέκταση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου και όχι τη διακινδύνευσή του.

1.4 Συνεπώς, η Ευρώπη θα πρέπει να συνειδητοποιήσει την παραδοσιακά ηγετική της θέση στους τομείς της έρευνας και καινοτομίας, και να τους αναζωογονήσει. Για το σκοπό αυτό, πρέπει να προωθηθούν περαιτέρω οι συναφείς απαραίτητες ικανότητες των πολιτών, να αυξηθούν σημαντικά οι επενδύσεις στην έρευνα και την ανάπτυξη, να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητά τους, να ενδυναμωθεί το πνεύμα και η ικανότητα καινοτομίας και, επίσης, να εξαλειφθούν τα υφιστάμενα εμπόδια.

1.5 Για την υλοποίηση αυτού του στόχου η πλέον σημαντική προϋπόθεση είναι η δημιουργία ενός προσπελάσιμου κοινωνικού περιβάλλοντος για την πρόοδο, στο πλαίσιο του οποίου η ανωτέρω προσέγγιση μπορεί να αποδώσει τα μέγιστα, ούτως ώστε να εξασφαλιστεί σε όλα τα επίπεδα πολιτικής το απαραίτητο ρυθμιστικό πλαίσιο και να ληφθούν οι αντίστοιχες καθοριστικές αποφάσεις, αλλά και για να δημιουργηθούν θέσεις απασχόλησης και να καλλιεργηθεί αρκετή εμπιστοσύνη και αισιοδοξία εκ μέρους της βιομηχανίας σε ό,τι αφορά τις απαραίτητες επενδύσεις.

1.6 Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να ενισχυθεί η εξοικείωση των πολιτών με τις επιστήμες και την τεχνολογία και, επίσης, και αξιοποιηθεί περισσότερο και να προωθηθεί πιο εντατικά το υφιστάμενο δυναμικό ταλέντων. Αναφορικά προς αυτό πρέπει να δοθεί σαφώς μεγαλύτερη έμφαση στα θέματα επιστήμη και τεχνολογία στα αναλυτικά προγράμματα της πρωτοβάθμιας και, ακόμη περισσότερο, της μέσης εκπαίδευσης.

1.7 Τα παιδιά και οι νέοι πρέπει σταδιακά να ενημερωθούν σχετικά με το όφελος της επιστήμης και της τεχνολογίας και να μυηθούν στις βασικές έννοιες και νόμους αυτού του θεματικού κύκλου μέσω ενδεικτικών παραδειγμάτων και πρακτικών εμπειριών. Οι ταλαντούχοι νέοι θα πρέπει να ενθαρρυνθούν προς μια συναφή επαγγελματική επιλογή και ένα, ως γνωστόν, απαιτητικό κύκλο σπουδών και να τους παρασχεθούν οι επαρκείς βασικές γνώσεις.

1.8 Μεταξύ άλλων, πρέπει επιπλέον να διασφαλιστεί ότι στα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα η παρεχόμενη επιστημονικοτεχνική ειδίκευση είναι τουλάχιστον ισότιμη με τα βέλτιστα διεθνή πρότυπα: το σημαντικότερο κεφάλαιο για την έρευνα και την καινοτομία αποτελούν οι εξαιρετικά καταρτισμένοι, πρόθυμοι επιστήμονες και μηχανικοί αμφότερων των φύλων, οι οποίοι αποκτούν και διευρύνουν την εμπειρογνωμοσύνη τους μέσω της δια βίου μάθησης καθ'όλη τη διάρκεια του επαγγελματικού τους βίου.

1.9 Επιπροσθέτως, είναι αναγκαίο να παρασχεθούν σε αυτούς τους επιστήμονες και μηχανικούς εκ μέρους της Κοινότητας, των κρατών μελών και των επιχειρήσεων ελκυστικές ευκαιρίες απασχόλησης, επαγγελματικά κίνητρα, προοπτικές σταδιοδρομίας και η δέουσα ασφάλεια όσον αφορά το σχεδιασμό της ζωής τους. Αυτές οι δράσεις πρέπει να ανταποκριθούν στην κοινωνική επένδυση μέσω της κατάρτισης των επιστημόνων και μηχανικών καθώς και στην υψηλή προσωπική επένδυση του καθενός σε ένα δύσκολο και απαιτητικό κύκλο σπουδών. Μόνον έτσι μπορεί να επιτευχθεί αντί της σημερινής, πολυσυζητημένης μονόπλευρης «διαρροής εγκεφάλων», μια μεταβολή της παγκόσμιας κινητικότητας αξιόλογων ερευνητών προς όφελος της Ευρώπης.

1.10 Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η προώθηση του πνεύματος καινοτομίας της βιομηχανίας και της επενδυτικής της ετοιμότητας στην έρευνα και την ανάπτυξη, ειδικότερα των μικρότερων και μεσαίων επιχειρήσεων, και η ενίσχυση της ελκυστικότητας και της αποδοτικότητας αυτής μέσω κατάλληλου νομικού, διοικητικού και χρηματοδοτικού πλαισίου.

1.11 Αξίζει να καταβληθούν ιδιαίτερες προσπάθειες, προκειμένου να επιταχυνθεί η εφαρμογή των νέων πορισμάτων της έρευνας και ανάπτυξης σε νέα προϊόντα ή διεργασίες. Για το σκοπό αυτό, οι επιχειρήσεις πρέπει να διασφαλίσουν μέσω της πολιτικής προσωπικού που ακολουθούν επαρκείς επιστημονικοτεχνικές ικανότητες, ούτως ώστε να καταστεί δυνατή η συμμετοχή τους στη διαδικασία καινοτομίας και να είναι σε θέση να αξιολογούν και να προσαρμόζονται σε νέες ιδέες και δυνατότητες.

1.12 Ως εκ τούτου, πέρα από τις χρηματοοικονομικές πτυχές και τις συνιστώσες που αφορούν τη φορολογική νομοθεσία και το δίκαιο περί ευθύνης θα πρέπει να δοθεί ξεχωριστή βαρύτητα στην αμοιβαία κινητικότητα μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων. Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται σκόπιμη η καθιέρωση ενός νέου, ελκυστικού γενικού συστήματος κινητικότητας και υποτροφιών το οποίο θα καλύπτει εξίσου τον πανεπιστημιακό και βιομηχανικό χώρο για τη μεταφορά γνώσεων, καθώς και την επαγγελματική κατάρτιση και επιμόρφωση.

1.13 Μέσω του εν λόγω συστήματος θα πρέπει να εξασφαλιστεί — σε αναλογία προς τη Σαββατική άδεια των καθηγητών πανεπιστημίου — η χρονικά περιορισμένη παραμονή εξαιρετικά καταρτισμένων επιστημόνων και μηχανικών στη βιομηχανία (και αντιστρόφως!), και η πλήρης εγγύηση της επιστροφής τους στην προηγούμενη επαγγελματική σταδιοδρομία. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να δημιουργηθεί μια γέφυρα προσωπικού για την αμοιβαία διείσδυση μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων και να προαχθεί με τον βέλτιστο τρόπο η απαραίτητη μεταφορά γνώσεων.

1.14 Παραδείγματα περαιτέρω συγκεκριμένων συστάσεων και διαπιστώσεων είναι τα εξής:

1.14.1 Ο στόχος της Βαρκελώνης, που διατυπώθηκε με σκοπό την υλοποίηση της στρατηγικής της Λισσαβώνας, πρέπει να ληφθεί πολύ σοβαρά υπόψη από όλους τους αναφερόμενους παράγοντες, έτσι ώστε η Ευρώπη να μην καταλήξει ουραγός του παγκόσμιου ανταγωνισμού επενδύσεων στο χώρο της έρευνας και ανάπτυξης. Ο στόχος αυτός επιβάλει αύξηση των σχετικών δαπανών της ΕΕ, έτσι ώστε να φτάσουν το 3 % του ΑΕγχΠ αυτής μέχρι το 2010. Οι για το σκοπό αυτό απαραίτητες επενδύσεις πρέπει κατά τα δύο τρίτα να προέλθουν από τον ιδιωτικό τομέα.

1.14.2 Σύμφωνα με τον τρέχοντα δημοσιονομικό προγραμματισμό της Κοινότητας για την περίοδο 2007-2013, το ποσοστό των συνολικών κοινοτικών επενδύσεων στην έρευνα και την ανάπτυξη, που θα πραγματοποιηθούν μέσω του 7ου προγράμματος πλαισίου Ε&Α (ΠΠ7), θα ανέλθει μόλις στο 2 % του στόχου που προσδιορίστηκε στη Βαρκελώνη. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι αυτό δεν επαρκεί για να ενεργοποιηθεί πλήρως η σημαντική μόχλευση και η ικανότητα ολοκλήρωσης της κοινοτικής ενίσχυσης για την πολιτική προώθησης των κρατών μελών και την αναγκαία επενδυτική ετοιμότητα της βιομηχανίας και να επιτευχθεί στον συγκεκριμένο τομέα η απαιτούμενη σημαντική αύξηση.

1.14.3 Ως εκ τούτου, αυτό το μερίδιο της κοινοτικής ενίσχυσης θα πρέπει σε πρώτη φάση να αυξηθεί στο 3 % περίπου στο πλαίσιο της επικείμενης αναθεώρησης του κοινοτικού προϋπολογισμού που θα πραγματοποιηθεί το 2008. Αυτό θα αποτελούσε ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό μέτρο εκ μέρους της Κοινότητας, προκειμένου να επιτευχθούν ταχύτερα απ' ότι διαβλέπεται επί του παρόντος οι εξίσου σημαντικοί στόχοι της Λισσαβώνας και της Βαρκελώνης. Το τελευταίο είναι απαραίτητο και επειδή οι ερευνητικές προσπάθειες π.χ. των ΗΠΑ ή της Κίνας σημειώνουν ταχύτατη ανάπτυξη.

1.14.4 Οι κοινοτικοί κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων πρέπει να διαμορφωθούν κατά τρόπο ώστε να ενθαρρύνουν τα κράτη μέλη και να τους παρέχουν τα απαραίτητα περιθώρια ελευθερίας, προκειμένου αυτά να προωθούν εντατικότερα, πιο αποτελεσματικά και με λιγότερη γραφειοκρατία ερευνητικά και αναπτυξιακά προγράμματα των πανεπιστημίων, των ερευνητικών οργανισμών και της βιομηχανίας, καθώς και την αναγκαία δικτύωσή τους.

1.14.5 Όσον αφορά την προώθηση δράσεων Ε&Α, το δημοσιονομικό δίκαιο των επιμέρους κρατών μελών πρέπει να εξασφαλίσει μια πιο ευέλικτη εκροή πόρων, προσαρμοσμένη στην εξελικτική πορεία του εκάστοτε έργου, λόγου χάρη, μέσω της δυνατότητας μεταβίβασης διατιθέμενων κονδυλίων στο επόμενο ημερολογιακό ή οικονομικό έτος.

1.14.6 Οι προσπάθειες για την καθιέρωση κοινοτικού διπλώματος ευρεσιτεχνίας θα πρέπει επιτέλους να ολοκληρωθούν επιτυχώς, ενώ απαραίτητη είναι η επίλυση του γλωσσικού ζητήματος σύμφωνα με τα μακροχρόνια έθιμα της διεθνούς «επιστημονικής κοινότητας».

1.14.7 Η καινοτομία και η πρόοδος θεμελιώνονται στην αλληλεπίδραση της βασικής έρευνας, της εφαρμοσμένης έρευνας και της ανάπτυξης που είναι προσανατολισμένη στα προϊόντα, ενώ τα όρια μεταξύ των προαναφερόμενων τομέων είναι ασαφή.

1.14.8 Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητη από τη μια πλευρά η ενίσχυση της δικτύωσης των πυλώνων κατάρτιση, έρευνα και βιομηχανική εφαρμογή. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ επικροτεί τα σχέδια όσον αφορά τη σύσταση του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Τεχνολογίας (ΕΙΤ), το οποίο θα συμβάλλει στην περαιτέρω ανάπτυξη του δυναμικού καινοτομίας της Κοινότητας και των κρατών μελών, μέσω της διασύνδεσης δραστηριοτήτων κατάρτισης, έρευνας και καινοτομίας σε υψηλό επίπεδο.

1.14.9 Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης απαραίτητη η επαρκής κοινοτική ενίσχυση της βασικής έρευνας· το υποπρόγραμμα «Ιδέες» που εντάσσεται στο ΠΠ7 αποτελεί μια καλή προσέγγιση προς αυτό το σκοπό.

1.14.10 Άλλωστε, η πρόοδος και η συνεχής καινοτομία δεν βασίζονται μόνον στην επιστήμη και στην τεχνική, αλλά και στα κίνητρα όλων των φορέων που συμμετέχουν, σε νέα επιχειρηματικά μοντέλα και στις ορθές διαχειριστικές μεθόδους.

1.14.11 Ο στόχος είναι να δοθούν στους ανθρώπους όσο το δυνατό καλύτερες ευκαιρίες να αξιοποιήσουν το δυναμικό τους και να αναλάβουν πρωτοβουλίες ανάλογα με τα ταλέντα, την αποδοτικότητα και τη δημιουργικότητά τους. Έτσι, οι εργαζόμενοι σε μια επιχείρηση ή σε ένα ινστιτούτο πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν τις ιδέες και τις προτάσεις τους, και να ανταμείβονται γι αυτό. Τα ανωτέρω συνιστούν σημαντικά ζητήματα της κοινωνικής έρευνας, της οικονομικής των επιχειρήσεων και, γενικότερα, της διαχειριστικής νοοτροπίας.

1.14.12 Η προώθηση νέων ερευνητικών προσεγγίσεων, καινοτόμων τεχνολογιών, παραγωγικών διαδικασιών ή επιχειρηματικών μοντέλων συνεπάγεται κατ' ανάγκη την αποδοχή συγκεκριμένων κινδύνων όσον αφορά την επιτυχία. Η πρόοδος και ο κίνδυνος είναι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος.

1.14.13 Υπερβολικά αυστηρές κανονιστικές διατάξεις όσον αφορά την ενοποίηση των μορφών οργάνωσης, των ερευνητικών προγραμμάτων και των μεθόδων εργασίας μπορούν να παρεμποδίσουν την εξέλιξη προς το καινούργιο και την καινοτομία. Η ελευθερία της έρευνας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επιστημονική δημιουργικότητα, για νέες ανακαλύψεις και καινοτόμες τεχνικές, ανεξάρτητα από τα όρια που καθορίζονται μέσω της νομοθετικής ρύθμισης θεμάτων ηθικής δεοντολογίας και ανεξαρτήτως της δέουσας χρήσης των διατιθέμενων ενισχύσεων.

1.14.14 Οι διοικητικές διαδικασίες για την προαγωγή της έρευνας και της ανάπτυξης πρέπει να απλουστευτούν, προκειμένου να μειωθεί και η πληθώρα των απαιτούμενων ποικίλων, και συχνά αλληλοεπικαλυπτόμενων, διαδικασιών υποβολής αιτήσεων, αξιολόγησης, παρακολούθησης και ελέγχου και να διαμορφωθούν σε λογικά επίπεδα.

1.14.15 Εξάλλου, θα πρέπει να συνυπολογιστεί και το λεπτομερές κείμενο της παρούσας γνωμοδότησης. Στην εν λόγω γνωμοδότηση στοιχειοθετούνται οι συστάσεις, παρουσιάζονται πρόσθετες, πολύ συγκεκριμένες απόψεις, για τις οποίες διατυπώνονται περαιτέρω συστάσεις.

2. Γενικές πτυχές

2.1 Έχοντας υπόψη τις δύο πρόσφατες ανακοινώσεις (3) της Επιτροπής για το θέμα καινοτομία σε όλο του το εύρος, καθώς και την έξοχη έκθεση Ah (4), η παρούσα γνωμοδότηση επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στα θέματα της Έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης — που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα της καινοτομίας — και της αναγκαίας συναφούς εκπαίδευσης. Έτσι θα αποφευχθούν και οι εκτενείς αλληλεπικαλύψεις με τα δημοσιεύματα που προαναφέρθηκαν.

2.2 Η κοιτίδα της σύγχρονης επιστήμης και έρευνας βρίσκεται στην Ευρώπη (5). Η επιστήμη και η έρευνα, η μεθοδολογία τους και ο τρόπος σκέψης αποτέλεσαν καθοριστικό πρόδρομο της σύγχρονης ευρωπαϊκής κοινωνίας, των αξιών της, του σύγχρονου τρόπου ζωής και του βιοτικού της επιπέδου ·αποτέλεσαν το διακριτικό γνώρισμα του ευρωπαϊκού πολιτιστικού χώρου (6). Ως αποτέλεσμα, η «συνταγή» επιτυχίας για τα επιτεύγματα που προέκυψαν ήταν η ελεύθερη αλληλεπίδραση μεταξύ βιοτεχνικής εφευρετικότητας και επιχειρηματικού πνεύματος και επιστημονικής μεθοδολογίας και επιστημονικού συστήματος.

2.3 Σχεδόν παράλληλα με την επιστημονικοτεχνική πρόοδο σημειώθηκαν οι καθοριστικές κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στο σύγχρονο κράτος με τη διάκριση των εξουσιών, τη δημοκρατία, τα θεμελιώδη δικαιώματα και την κοινωνική νομοθεσία.

2.4 Ως αποτέλεσμα αυτών των κοινών διεργασιών, οι συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων στα κράτη και τις περιφέρειες όπου σημειώθηκαν οι μεταβολές αυτές, βελτιώθηκαν όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας.

2.5 Τα τελευταία 135 χρόνια, ο μέσος όρος του προσδόκιμου ζωής του πληθυσμού (7) υπερδιπλασιάστηκε (8). Τα τελευταία 50 χρόνια, η γεωργική απόδοση βάσει της γεωργικής έκτασης σχεδόν τριπλασιάστηκε. Τα θέματα που απασχολούν τα επιτυχημένα βιομηχανικά κράτη είναι η παχυσαρκία αντί του υποσιτισμού, ο κατακλυσμός πληροφοριών αντί της έλλειψης ενημέρωσης, η γήρανση του πληθυσμού αντί της παιδικής θνησιμότητας.

2.6 Οι ικανότητες και οι επιδόσεις της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από κινητικότητα, οι οποίες αποκτώνται μέσω της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας καλύπτουν όλες τις πτυχές της ανθρώπινης έκφανσης και ποιότητας ζωής.

2.7 Ενώ η άμεση αποστολή της έρευνας και της ανάπτυξης είναι η αναζήτηση νέων και εμπεριστατωμένων γνώσεων — δηλαδή η αναζήτηση του αγνώστου και η επιβεβαίωση του υποθετικού ή του γνωστού — καθώς και η ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων, τα αποτελέσματα αυτής της προσπάθειας έχουν ωφελήσει σε μεγάλο και, στο παρελθόν, αδιανόητο βαθμό τη ζωή των ανθρώπων. Κατ' αυτήν την μεταφορική έννοια, ένας από τους σκοπούς της έρευνας και ανάπτυξης είναι να υπηρετήσει το καλό του ανθρώπου.

2.8 Ένας άλλος παράγοντας που ήταν καθοριστικός για την επιτευχθείσα πρόοδο ήταν η ανάπτυξη και η εντατική αξιοποίηση βιομηχανικών διαδικασιών και μηχανών που λειτουργούν με ενέργεια: η ενέργεια απάλλαξε τον άνθρωπο από τη βαριά σωματική εργασία και εξελίχθηκε σε «τροφή» των σύγχρονων οικονομιών.

2.9 Από τα παραπάνω προκύπτει η πρώτη σημαντική σύσταση της ΕΟΚΕ: το κοινωνικό σύνολο οφείλει να συνειδητοποιήσει τον καθοριστικό ρόλο των ανωτέρω επιτευγμάτων για τον σύγχρονο τρόπο ζωής, τις προϋποθέσεις υλοποίησής τους καθώς και τις επιστημονικο-τεχνικές και πολιτιστικές επιδόσεις που συνδέονται με αυτά και να τους αποδώσει την αξία που τους αρμόζει. Αυτή η συνειδητοποίηση πρέπει να αποτελέσει μέρος της γενικής βασικής εκπαίδευσης! Πρέπει να υπενθυμιστεί η πολύ χαμηλότερη ποιότητα ζωής και η κατάσταση ένδειας, που εξακολουθεί να απαντάται ακόμη και σήμερα σε διάφορα μέρη του τρίτου κόσμου, και η οποία επικρατούσε επίσης σε όλες τις σύγχρονες βιομηχανικές χώρες πριν από την πραγματοποίηση όλων των προαναφερόμενων επιτευγμάτων, για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε το βιοτικό επίπεδο και τις προϋποθέσεις του, το οποίο θεωρούμε πλέον δεδομένο.

2.9.1 Ως εκ τούτου, τα αναλυτικά προγράμματα και ο διαθέσιμος χρόνος διδασκαλίας σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης πρέπει να διαμορφωθούν κατά τρόπο ώστε να μυήσουν σταδιακά τα παιδιά και τους νέους στον επιστημονικό και τεχνικό τρόπο σκέψης, καθώς και στο υφιστάμενο απόθεμα γνώσεων, μέσω σαφών ερμηνειών και εκπαιδευτικού υλικού που παρουσιάζει ενδιαφέρον (9). Επίσης, θα πρέπει να ενισχύσουν τη συνειδητοποίηση της αποφασιστικής σημασίας της επιστήμης και της τεχνολογικής ανάπτυξης για την καθημερινή μας ζωή. Στους ταλαντούχους νέους αμφότερων των φύλων πρέπει να δοθούν κίνητρα προκειμένου να επιλέξουν την επιστημονικοτεχνική κατεύθυνση στις σπουδές τους, να τους παρασχεθεί η καλύτερη δυνατή επιστημονικοτεχνική εκπαίδευση στα πανεπιστήμια και τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και να τους εξασφαλισθεί η περαιτέρω κατάρτιση μέσω προγραμμάτων δια βίου μάθησης. Τα μέχρι τούδε επιτεύγματα αποτελούν τη βάση της μελλοντικής προόδου.

2.10 Η πλειονότητα όσων διατυπώθηκαν παραπάνω δεν ισχύουν μόνον για την Ευρώπη, μολονότι τα προαναφερόμενα επιτεύγματα, δυστυχώς, δεν είναι ισότιμα και επαρκώς προσβάσιμα για όλους τους ανθρώπους, τις ομάδες του πληθυσμού και τους λαούς του πλανήτη.

2.10.1 Στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να υπογραμμιστεί ένα σημαντικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της σύγχρονης κοινωνίας της γνώσης: σε αντίθεση με το παρελθόν, όταν, λόγου χάρη, η παραγωγή μεταξιού στην Κίνα αποτελούσε μυστικό που προστατευόταν αυστηρά, η αποκτηθείσα γνώση, σχεδόν το πολυτιμότερο αγαθό μας, προσφέρεται σχεδόν ελεύθερα (10) π.χ. στα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα για σπουδαστές από όλη την υφήλιο (ακόμη και υπό την μορφή υποτροφιών), αλλά επίσης σε διδακτικά βιβλία, δημοσιεύσεις, στα έντυπα προδιαγραφών των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, σε διασκέψεις εμπειρογνωμόνων, σε διαδικτυακές δημοσιεύσεις, σε ειδικευμένα περιοδικά, κλπ.

2.10.2 Η ελεύθερη πρόσβαση του κοινού στην αποκτηθείσα γνώση συμβάλει από τη μια πλευρά στην παγκόσμια ανταλλαγή γνώσεων, η οποία είναι αναγκαία για την επιστημονική πρόοδο, από την άλλη όμως πλευρά, αποτελεί μια μοναδική και ιδιαίτερα αποτελεσματική μορφή αναπτυξιακής βοήθειας, η οποία π.χ. πρόσφερε ήδη από τον 19ο αιώνα τη δυνατότητα σε μια χώρα όπως η Ιαπωνία, στην οποία ο τρόπος ζωής και η κοινωνική διάρθρωση είχαν μεσαιωνικό χαρακτήρα, να αποκτήσει γρήγορα μέσω ιδίων προσπαθειών παρόμοιο βιοτικό επίπεδο με το αντίστοιχο της Ευρώπης.

2.10.3 Ωστόσο, πρέπει να τεθούν όρια σε αυτήν την ελεύθερη προσβασιμότητα των γνώσεων και ικανοτήτων που αποκτούνται, στις περιπτώσεις όπου επιδιώκεται η απόδοση των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν στην έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη από τα μεταγενέστερα οικονομικά τους οφέλη και, ταυτοχρόνως, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ενδιαφερόμενων οικονομιών, οι οποίες αποκτούν κατ' αυτόν τον τρόπο προβάδισμα στην αγορά.

2.10.4 Για το σκοπό αυτό, τα περισσότερα βιομηχανικά κράτη ανέπτυξαν ένα ισορροπημένο νομικό σύστημα για την προσωρινή προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, κορύφωση του οποίου αποτελεί το δίκαιο περί διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Αναφορικά με αυτό το ζήτημα, η ΕΟΚΕ εξέδωσε πολλές γνωμοδοτήσει (11) και έχει ζητήσει επανειλημμένα την καθιέρωση ευρωπαϊκού διπλώματος ευρεσιτεχνίας, συγχρόνως όμως και τη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση όσον αφορά την οικονομική και πολιτιστική σημασία της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σε τελευταία ανάλυση η αναγνώριση και προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελούν ζωτικό κίνητρο και δίκαιη ανταμοιβή για τους εφευρέτες νέων τεχνικών και τους δημιουργούς νέων έργων.

2.11 Ποιο είναι το συμπέρασμα για την πολιτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας; Καταρχάς, προκύπτει το σημαντικό και πολύ συγκεκριμένο ερώτημα, ποιο κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) θα πρέπει να επενδυθεί στην έρευνα και ανάπτυξη, στο πλαίσιο μιας ισορροπημένης συνολικής πολιτικής.

2.11.1 Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα συνάγεται από τη θέση της Ευρώπης στον παγκόσμιο ανταγωνισμό, συνεπώς, από την περίφημη στρατηγική της Λισσαβώνας (12).

2.11.2 Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που συνήλθε στη Βαρκελώνη τον Μάρτιο του 2002 (13) έθεσε ήδη ορισμένα ορόσημα (14) και διατύπωσε τον πλέον ευρέως γνωστό στόχο του 3 %, σύμφωνα με τον οποίο οι συνολικές δαπάνες της Ένωσης για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη πρέπει να αυξηθούν, με σκοπό να έχουν πλησιάσει το 3 % του ΑΕγχΠ έως το 2010. Τα δύο τρίτα της απαιτούμενης επένδυσης θα πρέπει να προέρχονται από ιδιωτικά κεφάλαια (σημείο 47 των συμπερασμάτων της Προεδρίας). Παράλληλα με την μαζική αύξηση των κοινοτικών επενδύσεων που διατίθενται για τους σκοπούς της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, στόχο αποτελεί η δημιουργία κινήτρων για τα κράτη μέλη και την βιομηχανία, προκειμένου να ενισχύσουν τις επενδύσεις τους σε αυτούς τους τομείς. Η ΕΟΚΕ υποστήριξε απερίφραστα τον στόχο αυτό σε πλήθος γνωμοδοτήσεων (15), εντούτοις, η υλοποίησή του δεν διαφαίνεται εφικτή — με την εξαίρεση ορισμένων κρατών μελών. Η κατάσταση αυτή προξενεί ανησυχίες.

2.11.3 Εκτός αυτού, στην έκθεση Stern (16) με τίτλο «The Economics of Climate Change» (Τα οικονομικά της κλιματικής αλλαγής) που δημοσιεύτηκε στο τέλος Οκτωβρίου 2006, επισημαίνεται ότι για τη μείωση και μόνον της θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας του πλανήτη που προκαλούν τα αέρια του θερμοκηπίου πρέπει να δαπανηθεί περίπου το 1 % του ΑΕγχΠ, ενώ είναι απαραίτητο να αναληφθούν περαιτέρω δραστηριότητες στους τομείς της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης.

2.11.4 Πράγματι, η κλιματική αλλαγή και η σχέση της με το γενικότερο πρόβλημα της χρήσης ενέργειας, της κατανάλωσης ενέργειας και του βιώσιμου ενεργειακού εφοδιασμού δεν αποτελούν το μοναδικό κύκλο προβλημάτων. Επίσης η καταπολέμηση των φυσικών και ψυχικών ασθενειών, η διευκόλυνση της διαβίωσης των ατόμων με αναπηρίες, οι συνέπειες των δημογραφικών μεταβολών, συμπεριλαμβανομένης της έρευνας εναλλακτικών λύσεων καθώς και εκείνης για την προστασία του περιβάλλοντος, καθώς και γενικά η διασφάλιση των όρων διαβίωσης και του ευρωπαϊκού συστήματος αξιών, αποτελούν, για παράδειγμα, σημαντικά ερευνητικά αντικείμενα, για τα οποία η ΕΟΚΕ έχει διατυπώσει σαφείς συστάσεις σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις, όπως για παράδειγμα εκείνη με θέμα το 7ο πρόγραμμα-πλαίσιο για Ε&Α, καθώς και τα ειδικά προγράμματά του.

2.12 Είναι γνωστό ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με την πολύ σοβαρή πρόκληση της όξυνσης του παγκόσμιου ανταγωνισμού, στο πλαίσιο του οποίου στόχος είναι η διατήρηση των ευρωπαϊκών θέσεων απασχόλησης, των εισοδηματικών επιπέδων καθώς και των κοινωνικών και περιβαλλοντικών προτύπων. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει όχι μόνον την πρόκληση της οικονομικής δύναμης των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας, αλλά ιδιαίτερα των αξιοσημείωτων και ολοένα πιο δυναμικών επιδόσεων στο χώρο της βιομηχανίας και της έρευνας κρατών όπως η Κίνα (η Κίνα φιλοδοξεί να καταστεί μέχρι το 2050 πρώτη παγκόσμια τεχνολογική δύναμη παίρνοντας τα ηνία από τις ΗΠΑ!) (17)), η Ινδία και η Βραζιλία, δεδομένου ότι σε αυτές τις χώρες τα επίπεδα των αμοιβών, καθώς και των κοινωνικών και περιβαλλοντικών προτύπων είναι σαφώς χαμηλότερα.

2.13 Ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο του παγκόσμιου ανταγωνισμού, καθώς και του συνεπαγόμενου παγκόσμιου αγώνα δρόμου των αυξανόμενων επενδύσεων στην έρευνα και την ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένου του παγκόσμιου ανταγωνισμού για τους καλύτερους επιστήμονες και μηχανικούς, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα πρέπει να αξιοποιήσει πιο αποτελεσματικά και να ενισχύσει περαιτέρω το δυναμικό της στους τομείς της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης και της καινοτομίας. Επομένως, πρωταρχικός στόχος είναι ο παγκόσμιος και όχι ο ενδοκοινοτικός ανταγωνισμός!

2.14 Συνεπώς, η Ευρώπη μπορεί να διατηρήσει την ανταγωνιστική της θέση μόνον εφόσον διατηρεί και το προβάδισμα (18) στους χώρους της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης και της καινοτομίας μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο δημοκρατίας, κράτους δικαίου, επιχειρηματικής ελευθερίας, ασφάλειας προγραμματισμού, βούλησης για επιδόσεις και αναγνώρισης των επιτεύξεων. Ο Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας πρέπει να ενισχυθεί και να επεκταθεί. Αφενός αυτό αναγνωρίζεται πλέον στις πολιτικές δηλώσεις πρόθεσης, ωστόσο, σε ό,τι αφορά τις ενέργειες που αναλαμβάνονται και την πρακτική εφαρμογή μέσω του καθορισμού πραγματικών προτεραιοτήτων (π.χ. προϋπολογισμοί για την έρευνα) και της θέσπισης σχετικών κανονιστικών πλαισίων (π.χ. διάρθρωση των συλλογικών συμβάσεων εργασίας (19), φορολογική νομοθεσία) εξακολουθούν, δυστυχώς, να υφίστανται σαφή ελλείμματα, τόσο σε επίπεδο Κοινότητας, όσο και σε επίπεδο της πλειοψηφίας των κρατών μελών.

2.15 Άλλα κράτη που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, όπως λόγου χάρη οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία, καθώς και η Ελβετία κατορθώνουν όχι μόνο να αυξήσουν σαφώς τις δαπάνες στους τομείς της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης και της καινοτομίας, αλλά και να τις αξιοποιήσουν πιο αποτελεσματικά. Αυτό καταδεικνύεται μεταξύ άλλων από το ότι οι ΗΠΑ αποτελούν κατεξοχήν πόλο έλξης για τους Ευρωπαίους επιστήμονες και μηχανικούς, γεγονός που εξακολουθεί να οδηγεί στη διαρροή εγκεφάλων, το λεγόμενο «brain drain»: από τη μια πλευρά είναι επιθυμητή η αμοιβαία κινητικότητα, από την άλλη όμως, αυτό συνεπάγεται πλεόνασμα εμπειρογνωμόνων και ταλαντούχων επιστημόνων που μεταναστεύουν στις ΗΠΑ.

2.16 Αναφορικά με τις ΗΠΑ, αυτό το γεγονός δεν αποτελεί απλώς δείκτη της οικονομικής αποτελεσματικότητας και ενός υψηλότερης ποιότητας ερευνητικού συστήματος, αλλά αποδυναμώνει επιπλέον την Ευρώπη και ισχυροποιεί τις ΗΠΑ. Επιπλέον, σε σύγκριση με την Ευρώπη, η πολιτική των ΗΠΑ στους χώρους της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης χαρακτηρίζεται από μια πιο ανοιχτή και θαρραλέα προσέγγιση απέναντι σε νέες ιδέες και νέα σχέδια, ταυτόχρονα όμως, και από μια γενικότερη προθυμία ανάληψης κινδύνων. Εκτός αυτού, η πολιτική των ΗΠΑ αντλεί τα κίνητρά της όχι μόνον από την οικονομική ανταγωνιστικότητα, αλλά εξίσου από μια συνεπή εθνική στρατηγική ασφαλείας (20) καθώς και από τις εκτεταμένες επενδύσεις στους τομείς της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης που συνδέονται με αυτήν, γεγονός που οδηγεί σε γόνιμη αλληλεπίδραση.

2.17 Ως εκ τούτου, η Ευρώπη πρέπει να θέσει πλέον ως στόχο την αναζωογόνηση της παράδοσής της ως ηγετικής δύναμης στο χώρο της έρευνας και της καινοτομίας, να αυξήσει κατά πολύ τις επενδύσεις στην έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, να προωθήσει τις συναφείς ικανότητες των πολιτών της και να ανταμείψει τις επιδόσεις τους, και, επίσης, να καταργήσει οποιαδήποτε εμπόδια.

2.18 Για την υλοποίηση αυτού του στόχου, η πλέον σημαντική προϋπόθεση είναι η δημιουργία ενός προσπελάσιμου κοινωνικού περιβάλλοντος για την πρόοδο, στο πλαίσιο του οποίου η ανωτέρω προσέγγιση μπορεί να αποδώσει τα μέγιστα, ούτως ώστε, σε όλα τα επίπεδα πολιτικής να εξασφαλιστεί το απαραίτητο ρυθμιστικό πλαίσιο και να ληφθούν οι αντίστοιχες καθοριστικής σημασίας αποφάσεις· Μόνο τότε θα μπορέσουν οι σχολές και τα πανεπιστήμια να εκπληρώσουν την αποστολή τους στα πλαίσια του παγκόσμιου ανταγωνισμού και να κινήσουν το ενδιαφέρον αρκετών νέων για την επιστήμη και την τεχνολογία. Μόνο τότε θα μπορέσει να αναπτυχθεί επαρκής εμπιστοσύνη και αισιοδοξία εκ μέρους της βιομηχανίας σε ό,τι αφορά τις απαραίτητες επενδύσεις.

3. Οικονομικά ζητήματα και σχετικές διαδικασίες

3.1 Πηγή των επενδύσεων. Η έρευνα και η καινοτομία — σε συνδυασμό με την ποιοτική και ενδεδειγμένη κατάρτιση των ατόμων που διαθέτουν τα κατάλληλα προσόντα — συνιστούν την απαιτούμενη προϋπόθεση για τη μελλοντική ευημερία της κοινωνίας. Συνεπώς, η κοινωνία πρέπει να εξασφαλίσει τις αναγκαίες επενδύσεις για την επίτευξη αυτού του στόχου. Στην ΕΕ, οι εν λόγω επενδύσεις προέρχονται από την Κοινότητα, τα κράτη μέλη, τις επιχειρήσεις και — σε μικρό βαθμό — από ιδιωτικά ιδρύματα.

3.2 Ενίσχυση εκ μέρους της Κοινότητας

3.2.1 7 ο πρόγραμμα πλαίσιο ΕΤΑ. Σε ό,τι αφορά την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η βασική συμβολή (21) για την χρηματοδότηση της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης προέρχεται από το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο ΕΤΑ. Ο συνολικός προϋπολογισμός τους για την περίοδο 2007-2013 (22) ανέρχεται περίπου στα 50 δισεκατομμύρια ευρώ (23), ποσό που αντιστοιχεί το 5,8 % περίπου του γενικού προϋπολογισμού των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για τη συγκεκριμένη περίοδο.

3.2.2 Επομένως, το ανωτέρω ποσό ισοδυναμεί με το 0,06 % του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και αντιστοιχεί μόλις στο 2 % της αξίας στόχου της Βαρκελώνης (βλέπε παράρτημα). Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι αυτό είναι ανεπαρκές, προκειμένου να ενεργοποιηθεί πλήρως η σημαντική μόχλευση και η ικανότητα ολοκλήρωσης της κοινοτικής ενίσχυσης για την πολιτική προώθησης των κρατών μελών και την αναγκαία επενδυτική ετοιμότητα της βιομηχανίας και να επιτευχθεί στο συγκεκριμένο τομέα η απαιτούμενη σημαντική αύξηση.

3.2.3 Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι δεν υλοποιήθηκε η σύστασή της (24) όσον αφορά την περαιτέρω αύξηση του μεριδίου του συνολικού κοινοτικού προϋπολογισμού που διατίθεται για το 7ο πρόγραμμα-πλαίσιο ΕΤΑ. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να επιτύχουν σαφή πρόοδο σχετικά με αυτό το θέμα στο πλαίσιο της επικείμενης αναθεώρησης του προϋπολογισμού της ΕΕ που θα πραγματοποιηθεί το 2008 και να αυξήσουν τον όγκο των διαθέσιμων κοινοτικών ενισχύσεων για το 7ο πρόγραμμα-πλαίσιο ΕΤΑ στο 3 % της αξίας στόχου της Βαρκελώνης.

3.2.4 Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων Επιπλέον, η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι οι χρηματοδοτικοί πόροι της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων πρέπει να διοχετευθούν περισσότερο στην έρευνα, την ανάπτυξη και την καινοτομία (25), ειδικά σε έργα που αφορούν τη δημιουργία των αναγκαίων υποδομών και τη μεταφορά γνώσεων για τη βιομηχανική εφαρμογή.

3.2.5 Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία Το ίδιο ισχύει, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, για την χρησιμοποίηση των πόρων των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών Ταμείων. Σε αυτόν τον τομέα, και ειδικά στα νέα κράτη μέλη, εντοπίζεται σαφής ανάγκη για κάλυψη της καθυστέρησης όσον αφορά την ανάπτυξη των απαραίτητων υποδομών έρευνας και τη δικτύωσή τους με την εγκατάσταση σύγχρονων επιχειρήσεων υψηλής τεχνολογίας.

3.3 Χρηματοδότηση εκ μέρους των κρατών μελών και των επιχειρήσεων — Κοινοτικά μέτρα στήριξης.

3.3.1 Περισσότερες επενδύσεις εκ μέρους των επιχειρήσεων. Λαμβανομένου υπόψη του περιορισμένου από άποψη διάρθρωσης μεριδίου της κοινοτικής χρηματοδότησης, είναι καθοριστικής σημασίας τόσο τα κράτη μέλη όσο και οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις (26) να πραγματοποιήσουν επαρκείς — δηλαδή περισσότερες απ' ότι μέχρι σήμερα — επενδύσεις στην έρευνα, την ανάπτυξη και τη συναφή κατάρτιση, προκειμένου να αποδεσμεύσουν και να ενισχύσουν το δυναμικό της Ευρώπης στους τομείς της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας, να αξιοποιήσουν τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας και να υλοποιήσουν, τουλάχιστον κατά προσέγγιση, το στόχο της Βαρκελώνης. Εδώ, τα περισσότερα κράτη μέλη πρέπει επειγόντως να καλύψουν το χάσμα που υπάρχει!

3.3.2 Αξιόπιστο και κατάλληλο γενικό πλαίσιο. Παράλληλα με τις χρηματοδοτικές προσπάθειες κρίνεται σκόπιμη και η επανεξέταση όλων των λοιπών προϋποθέσεων, προκειμένου να επιτευχθούν τα μέγιστα αποτελέσματα με τους πόρους που επενδύονται. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι απαραίτητο απόψεις και στόχοι που δεν σχετίζονται με την έρευνα να υποβληθούν σε ανάλυση κόστους-ωφέλειας, ενώ πρέπει να διασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή ασφάλεια προγραμματισμού και η αξιοπιστία των κρατικών στόχων.

3.3.3 Μέτρα στήριξης εκ μέρους της Κοινότητας. Για το σκοπό αυτό η Ευρωπαϊκή Κοινότητα μπορεί και πρέπει να παράσχει υποστήριξη μέσω της πολιτικής της, κατά κύριο λόγο θεσπίζοντας δέοντες συναφείς κανονισμούς και κατάλληλες οδηγίες, δημιουργώντας ένα βέλτιστο ρυθμιστικό πλαίσιο και αξιοποιώντας με σύνεση τη μόχλευση της χρηματοδότησής της από το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο ΕΤΑ.

3.3.4 Κοινοτική νομοθεσία περί κρατικών ενισχύσεων. Ερμηνεύοντας τα άρθρα 87 και 88 της Συνθήκης ΕΚ, η κοινοτική νομοθεσία περί κρατικών ενισχύσεων καθορίζει το είδος, το εύρος και τις διοικητικές διαδικασίες των επιτρεπόμενων κρατικών ενισχύσεων (27) για εργασίες έρευνας και ανάπτυξης. Συνεπώς, το πλαίσιο της νομοθεσίας περί κρατικών ενισχύσεων αποτελεί έναν ακόμη καθοριστικό μοχλό για την προώθηση της έρευνας από τα κράτη μέλη, αλλά και για την βέλτιστη αξιοποίηση της κοινοτικής χρηματοδότησης για το 7ο πρόγραμμα-πλαίσιο ΕΤΑ. Ως εκ τούτου, η κοινοτική νομοθεσία περί κρατικών ενισχύσεων πρέπει να διαμορφωθεί έτσι (28) ώστε να ενθαρρύνει και να διευκολύνει τα κράτη μέλη στο να προωθούν, με τον πλέον αποτελεσματικό και λιγότερο γραφειοκρατικό τρόπο, ερευνητικά και αναπτυξιακά σχέδια των πανεπιστημίων, των ερευνητικών οργανισμών, της βιομηχανίας και των μεταξύ τους συνεργιών εντατικότερα και πιο αποδοτικά απ' ότι μέχρι σήμερα.

3.3.5 Προτεραιότητα στην παγκόσμια ανταγωνιστικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει πρωτίστως να αποφευχθεί η θέσπιση υπερβολικά περιοριστικών κανόνων όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη, οι οποίοι συνεπάγονται εκτενείς γραφειοκρατικές διαδικασίες και εστιάζονται αποκλειστικά στις συνθήκες ανταγωνισμού εντός της Κοινότητας με αποτέλεσμα να συνιστούν τροχοπέδη για την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αντιθέτως, δεδομένης της εξαιρετικά χαμηλής συμβολής της κοινοτικής χρηματοδότησης (29) τα κράτη μέλη πρέπει να μπορούν να προωθούν γενναιόδωρα και χωρίς γραφειοκρατικά εμπόδια τη δικτύωση μεταξύ πανεπιστήμιων, ερευνητικών ινστιτούτων και βιομηχανίας, η οποία είναι απαραίτητη στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

3.3.6 ΜΜΕ και νεοσύστατες επιχειρήσεις Ακόμη, είναι σημαντικό να ενισχυθεί περαιτέρω το δυναμικό καινοτομίας των ΜΜΕ και κυρίως των νεοσύστατων επιχειρήσεων και, επίσης, να παρασχεθούν γενικότερα πιο ισχυρά κίνητρα για την αύξηση των επενδύσεων της βιομηχανίας σε αυτόν τον τομέα. Αναφορικά με αυτό το θέμα, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στις συστάσεις της (30) σχετικά με το κοινοτικό «Πολυετές πρόγραμμα για τις επιχειρήσεις και την επιχειρηματικότητα, ιδίως για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ)» και την ζωτική σε αυτό το πλαίσιο προώθηση στον τομέα της οικονομίας της γνώσης. Από το γεγονός ότι το 98 % όλων των επιχειρήσεων στην Ε.Ε. είναι μικρομεσαίες, γίνεται απόλυτα σαφές πόσο σημαντική είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας αυτής της κατηγορίας επιχειρήσεων.

3.3.7 Το παράδειγμα των ΗΠΑ. Παράδειγμα θα πρέπει να αποτελέσει η συναφής πολιτική ενισχύσεων των παγκόσμιων ανταγωνιστών, κυρίως των ΗΠΑ.

3.4 Δημοσιονομικό δίκαιο των κρατών μελών. Μια περαιτέρω σημαντική πτυχή σχετικά με τη χρηματοδότηση είναι το κατά πόσο οι δημοσιονομικοί κανόνες των επιμέρους κρατών μελών δημιουργούν ευνοϊκό κλίμα για την επίτευξη του στόχου της αποτελεσματικής χρήσης των πόρων. Εάν αυτό δεν ισχύει, η Κοινότητα θα πρέπει να αναλάβει δράση, προκειμένου το δημοσιονομικό δίκαιο του εκάστοτε κράτους μέλους να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες της έρευνας και της ανάπτυξης απ' ό,τι μέχρι σήμερα.

3.4.1 Πιο ευέλικτο χρονοδιάγραμμα εκροής πόρων και δημοσιονομικό δίκαιο Ειδικά στην περίπτωση μεγάλων αναπτυξιακών έργων, αλλά γενικά σε ό,τι αφορά το σύνολο των επενδύσεων έρευνας και ανάπτυξης θα πρέπει να αποτραπεί ο αυθαίρετος καθορισμός χρονοδιαγραμμάτων για την εκροή κρατικών ενισχύσεων (όπως π.χ. στην περίπτωση της εθνικής λογιστικής), τα οποία οδηγούν στη λήψη μη ενδεδειγμένων ως προς το εκάστοτε έργο αποφάσεων. Δεδομένου ότι, όταν αναλαμβάνονται έργα στο πλαίσιο των νέων τεχνολογιών, δεν μπορεί πάντοτε να προβλεφθεί επακριβώς το συνολικό κόστος, κυρίως δε η εκροή πόρων ανά ημερολογιακό έτος, υπάρχει ενδεχόμενο παύσης της χρηματοδότησης έργων, όταν τα χρονοδιαγράμματα για την εκροή κρατικών ενισχύσεων συνδέονται με το ημερολογιακό έτος. Αυτό συνεπάγεται ακατάλληλες διαδικασίες βελτιστοποίησης και αναποτελεσματικότητα, και, για το λόγο αυτό, πρέπει να βρεθούν καλύτερες λύσεις οι οποίες να ενσωματωθούν στο δημοσιονομικό δίκαιο των κρατών μελών, όπως π.χ. η δυνατότητα μεταφοράς μέρους των διατιθέμενων πιστώσεων στο επόμενο ημερολογιακό ή οικονομικό έτος.

3.5 Φορολογική νομοθεσία και δίκαιο περί ευθύνης των κρατών μελών Ομοίως, η Κοινότητα θα πρέπει να μεριμνήσει ώστε και η φορολογική νομοθεσία και το δίκαιο περί ευθύνης των κρατών μελών να είναι καλύτερα προσανατολισμένα προς το στόχο της παροχής κινήτρων στη βιομηχανία για την αύξηση των επενδύσεων έρευνας και ανάπτυξης και διατήρησης της διαφάνειας όσον αφορά τους οικονομικούς κινδύνους που συνοδεύουν την εισαγωγή καινοτόμων τεχνικών ή προϊόντων.

3.6 Επαρκής βασική χρηματοδότηση εκ μέρους των κρατών μελών Επιπλέον, τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνήσουν για την επαρκή βασική χρηματοδότηση των ερευνητικών οργανισμών τους, προκειμένου να μπορέσουν να αξιοποιήσουν το πλεονέκτημα της συγχρηματοδότησης μέσω του 7ου προγράμματος-πλαισίου ΕΤΑ.

3.7 Λογιστική, κοστολόγηση και αξιολόγηση. Επίσης, θα πρέπει να εξεταστούν οι διαδικασίες λογιστικής, κοστολόγησης και αξιολόγησης των δαπανών των δικαιούχων κρατικών επιδοτήσεων, δηλαδή των διαφόρων ερευνητικών οργανισμών, ως προς το εάν ανταποκρίνονται πραγματικά στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της έρευνας και της ανάπτυξης. Κυρίως δε θα πρέπει να εξεταστεί, εάν οι επιχειρηματικές προσεγγίσεις που έχουν βελτιστοποιηθεί και εφαρμόζονται στην μεταποιητική βιομηχανία μπορούν να μεταφερθούν αυτούσιες σε οργανισμούς, προϊόν των οποίων είναι η παραγωγή γνώσης, και κατά πόσο αυτές δύνανται να οδηγήσουν σε στρεβλώσεις όσον αφορά τις δαπάνες, την παρουσίαση και την αξιολόγηση στους εν λόγω οργανισμούς.

3.8 Πολιτικές και κοινωνικές προτεραιότητες. Σε γενικές γραμμές, πρέπει να ενισχυθεί σε επίπεδο πολιτικής — και στα μέσα ενημέρωσης ως διαμορφωτές της κοινής γνώμης — η συνειδητοποίηση ότι η επαρκής και αποτελεσματική έρευνα και ανάπτυξη συνιστούν τον αναγκαίο θεμέλιο λίθο για τη μελλοντική ευημερία, συνεπώς για τις θέσεις απασχόλησης, τις κοινωνικές παροχές και την ανταγωνιστικότητα, και να αναληφθούν οι ανάλογες πρωτοβουλίες προς αυτήν την κατεύθυνση. Αυτό αφορά τόσο τις αναγκαίες δημοσιονομικές αποφάσεις όσον αφορά τις απαιτούμενες επενδύσεις, όσο και τα ρυθμιστικά πλαίσια για την κατάρτιση, το εργατικό δίκαιο, τις συνθήκες εργασίας, τη φορολογική νομοθεσία, το δίκαιο των συλλογικών συμβάσεων εργασίας, κλπ. Αφορά επίσης τη βασική στάση της κοινωνίας ως συνόλου απέναντι στην επιστημονικοτεχνική πρόοδο, η οποία προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες, αναπόφευκτα όμως, παρά τα προνοητικά μέτρα που λαμβάνονται, ενέχει και ορισμένους κινδύνους. Η υπερβολική αποστροφή στον κίνδυνο οδηγεί σε στασιμότητα, και, τελικά, σε οπισθοδρόμηση και απώλεια επιστημονικών δεξιοτήτων.

4. Διαρθρωτικές πτυχές και γενικό πλαίσιο

4.1 Γενικές πτυχές (31). Ως εκ τούτου, το οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο έχει πρωταρχική σημασία για την καλύτερη δυνατή ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της εφευρετικότητας (32), και διευκολύνει την δημιουργία και διατήρηση μιας καλύτερης κατηγορίας επιστημόνων και μηχανικών για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας. Αυτό προϋποθέτει την εφαρμογή μέτρων που διευκολύνουν τη διατήρηση ή τη δημιουργία βέλτιστων συνθηκών λειτουργίας της ποιοτικής επιστήμης και έρευνας.

4.2 Δοκιμή νέων ιδεών και προσεγγίσεων. Η επιστήμη και η έρευνα επιδιώκουν την υλοποίηση των καλύτερων και πλέον καινοτόμων ιδεών, διαδικασιών και αποτελεσμάτων· Σ'αυτά συγκαταλέγεται και η ανεξάρτητη αναπαραγωγή (ή αναίρεση) — δηλαδή η «πιστοποίηση» — των νέων γνώσεων, καθώς και από τη διάδοσή τους, την εμβάθυνση και τη διεύρυνσή τους. Πρωταρχικός στόχος παραμένει η σταδιακή ανακάλυψη νέου εδάφους. Επομένως, είναι αναγκαίο να καταστούν εφικτές και να ενθαρρυνθούν πολυφωνικές (33) και διεπιστημονικές προσεγγίσεις όσον αφορά την έρευνα, τις διαδικασίες αξιολόγησης και τις ερευνητικές δομές, προκειμένου να προωθηθεί και να αξιοποιηθεί η εξελικτική διαδικασία (34) με στόχο την επίτευξη των βέλτιστων ιδεών, αποτελεσμάτων και μορφών οργάνωσης.

4.3 Κριτήρια αξιολόγησης και περιθώρια ελιγμών. Συνεπώς, τα κριτήρια αξιολόγησης πρέπει να προωθούν το «καινούργιο» και, ταυτόχρονα, να αποδέχονται τον κίνδυνο της αποτυχίας, δεδομένου ότι η επιτυχία δεν αποτελεί μια εκ των προτέρων εγγύηση. Πρέπει να αποφευχθούν υπερβολικά αυστηρές διατάξεις σχετικά με μια προσέγγιση από την κορυφή προς τη βάση ή κανονιστικά πλαίσια όσον αφορά την ενοποίηση των μορφών οργάνωσης, των ερευνητικών προγραμμάτων και των μεθόδων εργασίας, διότι ενδέχεται να παρεμποδίσουν την εξέλιξη προς το καινούργιο και την καινοτομία. Για την καινοτομία απαιτούνται επαρκή επιχειρηματικά πλαίσια ελευθερίας, προκειμένου να προληφθεί ο «μαρασμός» των νέων ιδεών, λόγω υπερβολικά περιοριστικών διατάξεων. Η ελευθερία της έρευνας — αλλά και η αποδέσμευση από μη ενδεδειγμένα, περιοριστικά (35) ή ιδεολογικά πρότυπα — συνιστά βασική προϋπόθεση για την επιστημονική δημιουργικότητα, ανεξάρτητα από τα όρια που καθορίζονται μέσω της νομοθετικής ρύθμισης θεμάτων ηθικής δεοντολογίας και ανεξαρτήτως της δέουσας χρήσης των διατιθέμενων ενισχύσεων.

4.3.1 Από τη βάση προς την κορυφή. Ως εκ τούτου, κάθε ερευνητική πολιτική πρέπει να στηρίζεται στην ακόλουθη θεμελιώδη αρχή: όσο το δυνατό περισσότερο «από τη βάση προς την κορυφή» και όσο το δυνατό λιγότερο «από την κορυφή προς τη βάση». Επίσης, όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αποκέντρωση και όσο το δυνατόν λιγότερος συγκεντρωτισμός. Σε τελευταία ανάλυση, στόχο αποτελεί η επίτευξη της ισορροπίας μεταξύ, από τη μια πλευρά, της ατομικής εφευρετικότητας και δημιουργικότητας και, από την άλλη πλευρά, του απαιτούμενου σχεδιασμού, της εναρμόνισης και της καθοδήγησης με παράλληλη διασύνδεση των πόρων, προκειμένου να καταστεί δυνατή η εκτέλεση μεγαλύτερων έργων που βασίζονται στην αρχή της κατανομής της εργασίας.

4.3.2 Σχέδια συνεργασίας. Τέλος, στην περίπτωση ιδιαίτερα απαιτητικών και πολλά υποσχόμενων ερευνητικών και αναπτυξιακών σχεδίων ή έργων υψηλής τεχνολογίας, συχνά απαιτείται η διακρατική συνεργασία μεταξύ διαφορετικών ερευνητικών οργανισμών, επιχειρήσεων, κλπ., συμπεριλαμβανομένης της χρηματοδότησης από διαφορετικούς συναφείς φορείς. Ειδικά, όταν οι εσωτερικές οργανωτικές δομές, τα συστήματα αξιολόγησης, η πολιτική προσωπικού, οι δημοσιονομικοί κανόνες (36) κλπ. αποκλίνουν σημαντικά μεταξύ τους, μπορεί να ανακύψουν εμπόδια στην επιτυχία αυτής της συνεργασίας. Στο πλαίσιο των σχεδίων συνεργασίας, όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς είναι πρόθυμοι να συνυπολογίζουν τις αμοιβαίες ανάγκες, και να συμφωνούν στη θέσπιση κοινών, ειδικών για το εκάστοτε έργο, κανόνων, οι οποίοι αποκλίνουν από τις επιμέρους λοιπές πρακτικές των μερών όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο, να παραιτούνται από απαιτήσεις προτεραιότητας και να συνάπτουν βιώσιμες συμφωνίες.

4.3.3 Ανοιχτή μέθοδος συντονισμού. Ενώ στο σημείο «Δοκιμή νέων ιδεών και προσεγγίσεων» συνιστάται πολυφωνία και παρουσιάζονται τα μειονεκτήματα της εκτεταμένης ομοιογένειας για την εξελικτική πρόοδο, στην περίπτωση των σχεδίων συνεργασίας, και γενικότερα για την ενδοευρωπαϊκή συνεργασία, χρειάζεται ένα ελάχιστο επίπεδο ομοιογένειας των εφαρμοζόμενων κανόνων και κριτηρίων εντός των συνεργαζόμενων θεσμικών οργάνων. Για το σκοπό αυτό, η ανοιχτή μέθοδος συντονισμού πρέπει να εφαρμοστεί προσεκτικά, προκειμένου να βρεθεί η απαιτούμενη ισορροπία μεταξύ αυτών των αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων.

4.4 Απλούστευση (37) και μείωση των διοικητικών διαδικασιών — Αποφυγή της δημιουργίας οργάνων με συγκρίσιμα ή αλληλεπικαλυπτόμενα καθήκοντα (38). Οι δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης συμπεριλαμβάνουν καθήκοντα που συνδέονται με τον ερευνητικό σχεδιασμό, τα επιχειρηματικά και διοικητικά καθήκοντα, καθώς και τα καθήκοντα αξιολόγησης που πρέπει να διεκπεραιώνονται μόνο από έμπειρους επιστήμονες και μηχανικούς. Εξάλλου, οι απαιτούμενες διοικητικές διαδικασίες έχουν αυξηθεί και διογκωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε η γραφειοκρατία που συνδέεται με αυτές αποδυναμώνει σημαντικά την αποδοτικότητα της πραγματικής ερευνητικής δραστηριότητας. Ειδικότερα, έχει δημιουργηθεί μια πληθώρα απαιτούμενων διαδικασιών υποβολής αιτήσεων, αξιολόγησης, παρακολούθησης και ελέγχου, οι οποίες οδηγούν σε αντιπαραγωγική δραστηριότητα και αποδυναμώνουν την αποδοτικότητα της ερευνητικής δραστηριότητας (39). Επιπροσθέτως: η πληθώρα διαδικασιών αξιολόγησης δεν μπορεί να υποκαταστήσει την έλλειψη επενδύσεων στους τομείς της κατάρτισης, της έρευνας και της ανάπτυξης.

4.4.1 Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει το επείγον αίτημά της (40), ότι τόσο η Επιτροπή όσο και τα κράτη μέλη πρέπει να επιληφθούν άμεσα του θέματος αυτού και να επιδιώξουν την επίτευξη αποτελεσματικότερων και καλύτερα συντονισμένων διαδικασιών (ειδικά σε συνεργασία και μεταξύ των οργάνων συμμετοχής των κρατών μελών). Συγκεκριμένα, συνιστάται η μείωση του υπερβολικά μεγάλου αριθμού καθέτων (ή οριζόντιων/παραλλήλων) οργάνων (και διαδικασιών) έγκρισης, προσανατολισμού και ελέγχου που δρουν το ένα ανεξάρτητα από τον άλλο.

4.5 Προώθηση της αριστείας και ανταγωνισμός. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις προσπάθειες της Επιτροπής, των κρατών μελών και των ερευνητικών οργανισμών για την ιδιαίτερη προώθηση εξαιρετικών επιδόσεων ή προτάσεων προγραμμάτων. Αυτό συμβάλει γενικότερα στην επίτευξη της αριστείας στους τομείς της έρευνας και της ανάπτυξης, ενώ, ταυτόχρονα, στηρίζει τις προσπάθειες διατήρησης ή προσέλκυσης των πλέον επιτυχημένων ερευνητών στην Ευρώπη. Όμως, αυτό συνδέεται με ακόμη μεγαλύτερη αύξηση των διοικητικών διαδικασιών. Ως εκ τούτου, είναι ακόμη επιτακτικότερη η ανάγκη να μειωθεί δραστικά το σύνολο όλων αυτών των διαδικασιών και να επιδιωχθεί ο εξορθολογισμός και η απλούστευση των συναφών πρακτικών. Στη προκείμενη περίπτωση βρίσκει εφαρμογή η φράση: «περισσότερα αποτελέσματα με λιγότερα μέσα».

4.6 Μείωση της επιλεκτικότητας των κατηγοριών έρευνας. Δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ των κατηγοριών της βασικής έρευνας, της εφαρμοσμένης έρευνας και της ανάπτυξης, αλλά πολύ περισσότερο γόνιμες δικτυώσεις και αναδράσεις. Επομένως, προκειμένου να διατηρηθεί η διάκριση αυτών των κατηγοριών στα ρυθμιστικά πλαίσια, πρέπει να διασφαλιστεί ότι οι ενδιαφερόμενοι οργανισμοί διαθέτουν επαρκή διακριτική ευχέρεια και περιθώρια λήψης αποφάσεων για τον καθορισμό των εκάστοτε μεριδίων. Ανεξάρτητα από αυτό, γεγονός παραμένει ότι τα αποτελέσματα της βασικής έρευνας είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλεφθούν ή να σχεδιαστούν εκ των προτέρων, ενώ μια στοχοθετημένη και προγραμματισμένη προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί μόνον εφόσον προσδιοριστεί προηγουμένως ο στόχος και καθοριστεί σαφώς η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί.

4.7 Η μετάβαση από τη γνώση της φύσης σε καινοτόμα προϊόντα, καινοτόμες μεθόδους και υπηρεσίες. Αξίζει να καταβληθούν ιδιαίτερες προσπάθειες, προκειμένου να επιταχυνθεί η εφαρμογή των νέων πορισμάτων της βασικής έρευνας καθώς και της εφαρμοσμένης έρευνας και ανάπτυξης σε νέα προϊόντα, μεθόδους ή υπηρεσίες. Μολονότι αυτό αποτελεί ένα από τα βασικά προβλήματα, δυστυχώς δεν υπάρχει μια ενιαία «μαγική συνταγή» για την επίλυσή του. Ωστόσο, μπορούν να προσδιοριστούν ορισμένες αρχές και να προταθούν συγκεκριμένα μέτρα.

4.7.1 Αναμφισβήτητα, το σημαντικότερο μέτρο είναι η βελτίωση της κινητικότητας του προσωπικού μεταξύ πανεπιστημίων και βιομηχανίας (βλέπε σχετικά το σημείο 5.5), αλλά, γενικότερα, και η προώθηση της αμοιβαίας κατανόησης και της αμοιβαίας διείσδυσης αυτών των δύο «πολιτισμών» (41).

4.7.2 Στο πλαίσιο αυτό, η ιδιωτική οικονομία οφείλει από την πλευρά της να αναπτύξει μια ανάλογη επιχειρηματική νοοτροπία και να ενισχύσει τις προσπάθειές της για τα αποτελέσματα της έρευνας και ανάπτυξης, καθώς και να καταδείξει περισσότερο θάρρος όσον αφορά την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων (βλέπε επίσης το σημείο 4.5). Από την πλευρά τους, οι επιχειρήσεις πρέπει να αναπτύξουν επαρκείς επιστημονικοτεχνικές ικανότητες, ώστε να είναι σε θέση να αξιολογούν καταστάσεις και να προσαρμόζονται. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις πρέπει να καταβάλουν σημαντικές προσπάθειες για τη δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος για την καινοτομία, καθώς και την προώθηση και αξιοποίηση του δημιουργικού δυναμικού του προσωπικού τους. Η τεχνογνωσία μπορεί να μεταφερθεί ή να αγοραστεί εφόσον υπάρχει και είναι γνωστή και κατανοητή (42).

4.7.3 Για το σκοπό αυτό, μπορεί να συμβάλουν και τα βελτιωμένα συστήματα πληροφοριών, τα οποία είναι ανοικτά στο κοινό μέσω του διαδικτύου και επιτρέπουν στους δυνητικά ενδιαφερόμενους να ακολουθήσουν όλη τη διαδρομή από την γενική συλλογή χαρακτηριστικών λέξεων στα πορίσματα της ευρωπαϊκής έρευνας, καθώς και στις αυθεντικές δημοσιεύσεις και τους συγγραφείς αυτών, και να μπορέσουν κατ' αυτό τον τρόπο να εντοπίσουν τις επαφές που χρειάζονται. Αυτό επιχειρείται ήδη εν μέρει με το Cordis (43). Αυτού του είδους τα συστήματα πληροφοριών θα πρέπει στο μέτρο του δυνατού να προσφέρουν πρόσβαση και στα άτομα με ειδικές ανάγκες (44) και να λαμβάνουν υπόψη τη γήρανση της κοινωνίας.

4.7.4 Τουλάχιστον εξίσου σημαντική είναι όμως και η απαιτούμενη συνεργασία των ερευνητικών οργανισμών με τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στους εκάστοτε θεματικούς τομείς. Αυτή η συνεργασία μπορεί να προαχθεί μέσω της άμεσης φυσικής εγγύτητας (45), δεδομένου ότι αυτή η άμεση γειτνίαση (συσπειρώσεις — «cluster») συνεπάγεται αναγκαστικές, αλλά και επιδιωκόμενες συναντήσεις και εταιρικές σχέσεις. Αυτού του είδους η δημιουργία συσπειρώσεων πρέπει να προαχθεί περαιτέρω μέσω κατάλληλων προγραμμάτων. Παράλληλα όμως, πρέπει να αναγνωρισθούν και να στηριχθούν και οι προσπάθειες που καταβάλλονται σε τοπική και περιφερειακή κλίμακα για την προώθηση της μεταφοράς τεχνογνωσίας και τη δημιουργία πυρήνων. Ένα σχετικό παράδειγμα είναι οι πρωτοβουλίες των «επιστημονικών πόλεων» (46).

4.7.5 Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ επικροτεί ένθερμα τα τρέχοντα σχέδια (47) σχετικά με την ίδρυση ενός Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Τεχνολογίας (ΕΙΤ), το οποίο θα συμβάλει στην περαιτέρω ανάπτυξη της καινοτομικής ικανότητας της Κοινότητας και των κρατών μελών περιλαμβάνοντας στην προσπάθεια αυτή τις δραστηριότητες εκπαίδευσης, έρευνας και καινοτομίας κατά τα υψηλότερα δυνατά πρότυπα. Το ΕΙΤ θα πρέπει πρωταρχικά να λειτουργήσει στο πλαίσιο κοινοτήτων γνώσης και καινοτομίας. Η ΕΟΚΕ συνιστά και στην περίπτωση αυτή να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στην ανάπτυξη, την προαγωγή και την προτίμηση πρωτοβουλιών και διεργασιών «από τη βάση προς τα πάνω».

4.7.6 Συνολικά, θα έπρεπε και τα κράτη μέλη, από την πλευρά τους, να αυξήσουν τις δράσεις στήριξης που αναλαμβάνουν σε αυτόν τον τομέα. Σε αυτές τις δράσεις πρέπει να συμπεριληφθούν αφενός οι προαναφερθείσες νεοσύστατες επιχειρήσεις, και, αφετέρου, η συνεργασία (48) μεταξύ των ερευνητικών ιδρυμάτων και των ήδη εγκατεστημένων επιχειρήσεων.

4.8 Η σημασία της βασικής έρευνας. Εντούτοις, αυτά τα προγράμματα οικονομικής ενίσχυσης δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να εφαρμοστούν εις βάρος της βασικής έρευνας. Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ επαναδιατυπώνει την υποστήριξή της για το εξαιρετικά σημαντικό πρόγραμμα «Ιδέες» στο ΠΠ7, καθώς και για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας, το οποίο συγκροτείται για τη διαχείρισή του. Στα πλαίσια αυτά μια νέα ιδέα μπορεί να ωθήσει ως χιονοστιβάδα την καινοτομία και να δημιουργήσει ένα νέο άνοιγμα σε πολλούς τομείς της τεχνολογίας (49). Η σημασία της βασικής έρευνας και της προώθησής της αναγνωρίζεται και υποστηρίζεται και από τη βιομηχανία (50).

4.8.1 Αυτό ανταποκρίνεται στην επανειλημμένα διατυπωθείσα σύσταση της ΕΟΚΕ ότι στο τρίπτυχο της καινοτομίας: βασική έρευνα, εφαρμοσμένη έρευνα και ανάπτυξη (ανάπτυξη προϊόντων και διαδικασιών) πρέπει να δοθεί η δέουσα βαρύτητα σε όλους τους τρεις πυλώνες μέσω της επαρκούς προώθησης και της βασικής έρευνας.

4.9 Το καινοτομικό προϊόν. Ακόμη και εάν εφαρμοστούν στην πράξη όλες οι παραπάνω συστάσεις, παραμένει καθήκον της ιδιωτικής οικονομίας η υλοποίηση, αξιοποίηση ή παραγωγή και η εμπορική προώθηση του καινοτομικού προϊόντος, της καινοτομικής διαδικασίας και παροχής υπηρεσιών βάσει των γνώσεων και ικανοτήτων που αποκτήθηκαν μέσω της έρευνας και της ανάπτυξης. Για αυτήν την διεργασία απαιτούνται σημαντικές αρχικές επενδύσεις και επαρκής χρόνος, ενώ ταυτόχρονα συνεπάγεται εκτεταμένους οικονομικούς κινδύνους, κυρίως για τις ΜΜΕ. Η Κοινότητα και τα κράτη μέλη μπορούν και σε αυτόν τομέα να συμβάλλουν καθοριστικά μέσω μιας συνολικά αξιόπιστης πολιτικής, μέσω της κατάργησης των διοικητικών εμποδίων, με την παροχή οικονομικοπολιτικών — και ιδίως φορολογικών — κινήτρων, επαρκούς εφοδιασμού με επιχειρηματικά κεφάλαια, μέσω ευφυών, αποτελεσματικών, μη γραφειοκρατικών χρηματοδοτικών προγραμμάτων, καταβάλλοντας συγχρόνως συνεχείς προσπάθειες με στόχο τη διαμόρφωση ενός ευνοϊκού κοινωνικού περιβάλλοντος για την τεχνολογία και την καινοτομία.

4.9.1 Στην καθιέρωση καινοτομικών προϊόντων (τεχνικών, υπηρεσιών …) θα μπορούσαν επίσης να συμβάλουν και οι δημόσιες συμβάσεις, προωθώντας κατά αυτό τον τρόπο τον εκσυγχρονισμό των δημόσιων Οργανισμών (51).

4.10 Πνευματική ιδιοκτησία και κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Μια αδυναμία της ΕΕ εντοπίζεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχει κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Αυτή η έλλειψη έχει ως επακόλουθο σαφώς υψηλότερο κόστος και άλλους φραγμούς για όσους επιθυμούν να διασφαλίσουν την πνευματική τους ιδιοκτησία. Η επικρατούσα κατάσταση συνεπάγεται δύο σημαντικά μειονεκτήματα: από τη μια πλευρά, υψηλότερο κόστος για την κατοχύρωση και προστασία των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, από την άλλη όμως, απώλεια της ενδεχόμενης προστασίας των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας λόγω καθυστερήσεων και αποθάρρυνσης.

4.10.1 Γλωσσικό πρόβλημα. Ένα από τα εμπόδια για την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με την καθιέρωση κοινοτικού διπλώματος ευρεσιτεχνίας συνιστά το γλωσσικό πρόβλημα. Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά να ρυθμιστεί το πρόβλημα αυτό σύμφωνα με τη μακρόχρονη πρακτική της διεθνούς «επιστημονικής κοινότητας». Αυτό όμως δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να χρησιμοποιηθεί ή να κατανοηθεί ως προσπάθεια για το γενικό παρεμποδισμό ή τον περιορισμό της γλωσσικής πολυμέρειας στην Ευρώπη. Η γλωσσική πολυμέρεια υποστηρίζεται από την ΕΟΚΕ (52) ως χαρακτηριστικό του πολιτιστικού εύρους της ηπείρου μας.

4.10.2 Καθιέρωση προθεσμίας προκαταρκτικής δημοσίευσης η οποία δεν βλάπτει τον καινοτόμο χαρακτήρα της εφεύρεσης. Ταυτόχρονα, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει το παλαιότερο αίτημά της όσον αφορά την καθιέρωση προθεσμίας προκαταρτικής δημοσίευσης, η οποία να μην βλάπτει τον καινοτόμο χαρακτήρα της εφεύρεσης (53) προκειμένου να δοθεί κατ' αυτόν τον τρόπο λύση στο εξής δίλημμα: αφενός οι ερευνητές πρέπει να δημοσιεύουν αμέσως τα πορίσματά τους, αφετέρου όμως, υφίσταται ο περιορισμός ότι η κατοχύρωση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι δυνατή μόνο για νέες, άγνωστες μέχρι σήμερα εφευρέσεις.

4.11 Ειδικές συνθήκες στα νέα κράτη μέλη. Ενώ, από τη μια πλευρά, τα νέα κράτη μέλη διαθέτουν γενικότερα το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των χαμηλών μισθών — παράμετρος που βεβαίως συνεπάγεται και το μειονέκτημα του χαμηλότερου βιοτικού επιπέδου για την πλειοψηφία των πολιτών — δυστυχώς, από την άλλη πλευρά, σε αυτές τις χώρες εντοπίζεται έλλειψη της απαιτούμενης υποδομής για την έρευνα και την ανάπτυξη, η οποία παραμένει ανεπαρκώς ανεπτυγμένη.

4.11.1 Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα συστήσει (54) να χρησιμοποιηθεί σημαντικά μεγαλύτερο μέρος των πιστώσεων των διαρθρωτικών ταμείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ανάπτυξη επιστημονικής υποδομής. Για το σκοπό αυτό, η χρήση πιστώσεων της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων θα μπορούσε να αποφέρει σημαντικά οφέλη.

4.11.2 Παρόλα αυτά, τα νέα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης, από την πλευρά τους, να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια να καλύψουν όσο το δυνατόν συντομότερα το προαναφερόμενο κενό και σταδιακά να επιτύχουν το στόχο του 3 %. Γενικά, πρωταρχικός στόχος της Κοινότητας πρέπει να είναι η σθεναρή στήριξη των νέων κρατών μελών κατά την ανάπτυξη του ερευνητικού τους συστήματος και την προώθηση των νέων επιστημόνων.

4.12 Καινοτομία (55) υπό την ευρύτερη έννοια. Ενώ στις προηγούμενες παρατηρήσεις και συστάσεις η καινοτομία αντιμετωπίζεται κατεξοχήν ως απόρροια επιστημονικοτεχνικών δραστηριοτήτων και πρωτοβουλιών, εν προκειμένω, υπογραμμίζονται με έμφαση και οι επιχειρηματικές, εμπορικές και κοινωνικές πτυχές (56) και οι δυνατότητες καινοτόμων ιδεών και διαδικασιών. Αναμφίβολα, οι εν λόγω συνιστώσες συμπληρώνουν την επιστημονικοτεχνική πτυχή και είναι εξίσου σημαντικές για την ευημερία, την ανταγωνιστικότητα και τη στρατηγική της Λισσαβώνας. Ωστόσο, στο πλαίσιο της παρούσας διερευνητικής γνωμοδότησης, οι ανωτέρω συνιστώσες αφορούν πρωτίστως θέματα της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, τα οποία θα εξεταστούν ξεχωριστά σε μελλοντική γνωμοδότηση για τη στρατηγική της Λισσαβώνας. (Βλέπε επιπλέον το επόμενο κεφάλαιο.)

4.12.1 Σε σχέση με αυτό, η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τις ανακοινώσεις της Επιτροπής (57) (βλέπε επίσης σημείο 1. 2) της 13ης Σεπτεμβρίου 2006«Κάνοντας τη γνώση πράξη: Μια στρατηγική καινοτομίας ευρείας βάσης για την ΕΕ», COM(2006)589, και της 12ης Οκτωβρίου 2006«Μια Ευρώπη φιλική προς την καινοτομία», την κατεύθυνση των οποίων και υποστηρίζει πλήρως και επιπλέον διευκρινίζει σε ορισμένα σημεία μέσω της παρούσας γνωμοδότησης (η πρώτη ανακοίνωση σχετίζεται με την επίσης αξία υποστήριξης έκθεση Aho (58). Επίσης, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στις δικές της προτάσεις (59) για την άσκηση μιας καινοτόμου πολιτικής απασχόλησης.

5. Ο παράγοντας άνθρωπος — Ανθρώπινο κεφάλαιο — Επιστήμονες και μηχανικοί (60)

5.1 Προσωπικές πτυχές — Κίνητρα. Αναφορικά με αυτό, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότησή που πραγματεύεται ειδικά αυτό το θέμα (61) και επιβεβαιώνει εκ νέου τις συστάσεις που περιέχονται σε αυτήν. Η ΕΟΚΕ έχει τονίσει και παλαιότερα ότι το ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί την πιο ευαίσθητη και πολύτιμη πηγή έρευνας και ανάπτυξης. Συνεπώς, ύψιστη προτεραιότητα αποτελεί η παροχή κινήτρων σε ταλαντούχους, νέους ανθρώπους να ακολουθήσουν επιστημονική ή τεχνική σταδιοδρομία και η εξασφάλιση της καλύτερης δυνατής συναφούς εκπαίδευσης.

5.2 Πανεπιστήμια και πολυτεχνικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Για το λόγο αυτό, η ύπαρξη των απαιτούμενων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την κάλυψη της ανάγκης σε καλούς επιστήμονες και μηχανικούς. Επομένως, είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί και να διατηρηθεί — και σε συνεργασία με τους τομείς της έρευνας και της εκπαίδευσης (62)- επαρκής αριθμός κατάλληλα εξοπλισμένων πανεπιστημίων και, προπάντων, πολυτεχνικών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται από υψηλή ποιότητα και προσελκύουν τους σπουδαστές. Αυτά τα ιδρύματα πρέπει να είναι σε θέση να ανταγωνιστούν τα καλύτερα πανεπιστήμια των ΗΠΑ ή άλλων χωρών εκτός της Ευρώπης. Ως εκ τούτου, πρέπει επίσης να διαθέτουν επαρκή ελκυστικότητα, προκειμένου να κινήσουν το ενδιαφέρον των καλύτερων σπουδαστών εκτός της Ευρώπης. Σε αυτό το πλαίσιο, θα μπορούσε να συμβάλει θετικά το ΕΙΤ.

5.3 Κινητικότητα. Δεδομένου ότι σήμερα, μετά την ολοκλήρωση μιας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, η ενδοευρωπαϊκή καθώς και η διεθνής κινητικότητα για τους νέους επιστήμονες και μηχανικούς θεωρείται σχεδόν αναπόσπαστο μέρος της απαιτούμενης κατάρτισης, ως εκ τούτου, πρέπει να τεθούν δύο περαιτέρω απαιτήσεις:

5.3.1 Η κινητικότητα πρέπει να επιβραβεύεται και όχι να τιμωρείται. Δυστυχώς, εξακολουθούν να υφίστανται πλήθος, νέων μάλιστα (63) κανόνων όσον αφορά το δίκαιο συλλογικών συμβάσεων εργασίας, τη φορολογική νομοθεσία, το δίκαιο των ασφαλειών και τη συνταξιοδοτική νομοθεσία, οι οποίοι επιφέρουν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Ως προς αυτό, κρίνεται απαραίτητο να πραγματοποιηθεί μια συστηματική και στοχοθετημένη επανεξέταση και διόρθωση όλων των συναφών πτυχών και εμποδίων. Επιπλέον, λαμβανομένης υπόψη της ανάγκης να διαφυλαχθεί η οικογενειακή συνοχή, οι δράσεις που αναλαμβάνονται πρέπει να ισχύουν για ολόκληρη την οικογένεια.

5.3.2 Η κινητικότητα δεν πρέπει να αποτελέσει μονόδρομο προς τη «διαρροή εγκεφάλων». Επομένως, οι προοπτικές επιτυχίας, οι οποίες βασίζονται στον εξοπλισμό που παρέχεται και στο εργασιακό περιβάλλον καθώς και τα εισοδηματικά επίπεδα των ερευνητών και μηχανικών, πρέπει να προσανατολίζονται στους επιστήμονες χωρών εκτός της Ευρώπης, οι οποίες βρίσκονται σε ανταγωνιστική θέση απέναντί της.

5.4 Σταδιοδρομία. Πέραν των στόχων των ίδιων των ερευνητών, η κοινωνία επενδύει επίσης στην απόκτηση της αναγκαίας ευρείας, απαιτούμενης βασικής και προηγμένης εξειδικευμένης γνώσης μέσω του ερευνητικού έργου. Οι πολιτικοί ιθύνοντες που εκπροσωπούν την κοινωνία αναλαμβάνουν την ευθύνη να διασφαλίσουν την αξιοποίηση της εν λόγω επένδυσης στο μέγιστο βαθμό. Η ανάληψη της ευθύνης αυτής πρέπει να αντικατοπτρίζεται στην φροντίδα για κατάλληλες δυνατότητες σταδιοδρομίας για τους ερευνητές με ελκυστικές δυνατότητες ειδίκευσης προς αποφυγή των τυχόν αδιεξόδων. Η ανεργία ή η απασχόληση των υψηλά καταρτισμένων επιστημόνων και μηχανικών σε άσχετους με την ειδικότητά τους τομείς συνιστά σπατάλη των επενδύσεων της οικονομίας και αποτρεπτικό παράγοντα για τους νέους ταλαντούχους μελλοντικούς επιστήμονες και μηχανικούς, οι οποίοι αποθαρρύνονται από το να ακολουθήσουν σταδιοδρομία στους τομείς της επιστήμης και της τεχνολογίας ή αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την Ευρώπη.

5.4.1 Υποψήφιοι διδάκτορες. Δεδομένης της απαιτούμενης διάρκειας ενός πλήρους κύκλου σπουδών στον επιστημονικοτεχνικό τομέα και της διδακτορικής εργασίας που ακολουθεί μετά το πέρας των σπουδών, και εάν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι οι διδακτορικές διατριβές στον επιστημονικό και τεχνολογικό τομέα προϋποθέτουν την ικανότητα για αυτόνομη εργασία και απαιτούν την πλήρη επαγγελματική δέσμευση, είναι ζωτικό αυτή η δέσμευση να αναγνωρίζεται και να επιβραβεύεται δεόντως (αυτό συμβαίνει ενίοτε στην περίπτωση των μηχανικών). Είναι επιζήμιο για διάφορους λόγους, να στερούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα την οικονομική τους ανεξαρτησία οι πλέον ταλαντούχοι νέοι επιστήμονες κατά την περίοδο των διδακτορικών σπουδών, εξαιτίας ανεπαρκούς αμοιβής (64). Οι μηχανικοί και επιστήμονες που διαθέτουν πανεπιστημιακών τίτλο πλήρων σπουδών δεν είναι μαθητευόμενοι, ούτε ασκούμενοι.

5.4.2 Για την περαιτέρω σταδιοδρομία είναι σημαντικό να αναπτυχθούν ελκυστικά μοντέλα προγραμματισμένης πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας («tenure-track») καθώς και εναλλακτικές επαγγελματικές δυνατότητες ειδίκευσης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, βρίσκει ακόμη μεγαλύτερη εφαρμογή η τελευταία πρόταση της προηγούμενης παραγράφου.

5.4.3 Πρέπει να δοθούν στους ανθρώπους οι σωστές ευκαιρίες. Η πρόοδος και η συνεχής καινοτομία δεν βασίζονται μόνον στην επιστήμη και στην τεχνική, αλλά και στα κίνητρα όλων των φορέων που συμμετέχουν, σε νέα επιχειρηματικά μοντέλα και στις ορθές διαχειριστικές μεθόδους. Συνεπώς, στόχο αποτελεί να δοθούν στους ανθρώπους — συνεπώς και σε όλους τους εργαζόμενους σε επιχειρήσεις και ιδρύματα ερευνών — άριστες ευκαιρίες να αναπτύξουν τα ιδιαίτερα ταλέντα τους και να αναλάβουν πρωτοβουλίες, ανάλογα με τις ξεχωριστές τους δεξιότητες, την αποδοτικότητα και τη δημιουργικότητά τους, και, επίσης, να δημιουργηθεί το κατάλληλο κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο ανταποκρίνεται στο δημιουργικό τους δυναμικό και το προάγει. Τα ανωτέρω συνιστούν σημαντικά ζητήματα της κοινωνικής πολιτικής και της κοινωνικής έρευνας, της οικογενειακής πολιτικής, της οικονομικής των επιχειρήσεων και, γενικότερα, της διαχειριστικής νοοτροπίας. Σε αυτό το πλαίσιο, αναγνωρίζεται πλέον και ο ρόλος της δέουσας ισορροπίας μεταξύ εργασίας και ιδιωτικής ζωής για την προαγωγή της δημιουργικότητας και παραγωγικότητας (65).

5.5 Δίαυλοι μεταξύ πανεπιστημίων και βιομηχανίας. Ο καλύτερος δίαυλος για την μεταφορά γνώσεων και την ανταλλαγή εμπειριών είναι οι ίδιοι οι ειδικευμένοι επιστήμονες. Ως εκ τούτου, εδώ και πολύ καιρό καταβάλλονται προσπάθειες για την ενίσχυση της ανταλλαγής προσωπικού μεταξύ πανεπιστημίων και ερευνητικών ιδρυμάτων από τη μια πλευρά, και βιομηχανίας από την άλλη πλευρά. Παρά τις υφιστάμενες δυσκολίες και τα εμπόδια που παρουσιάζονται, αυτές οι προσπάθειες πρέπει οπωσδήποτε να εντατικοποιηθούν.

5.5.1 Εντούτοις, δυστυχώς, δεν κατέστη δυνατό μέχρι σήμερα (66) να ξεπεραστούν τα ποικίλα εμπόδια που εντοπίζονται στη νομοθεσία περί συλλογικών συμβάσεων εργασίας, στη νοοτροπία που διέπει τους διορισμούς, στα κριτήρια σταδιοδρομίας, κλπ. Ως προς αυτό, και δεδομένου ότι τα υφιστάμενα προβλήματα είναι κατ' ουσία γνωστά, πρέπει να επιδιωχθεί εκ νέου η άσκηση επιρροής στις διαδικασίες ή η τροποποίησή τους καθώς και η κατάργηση των εμποδίων όσον αφορά τα επίπεδα των αμοιβών. Εξάλλου, δεν αποτελεί απλώς θέμα μισθολογικών επιπέδων και των πολύ διαφορετικών αμοιβών· μια πρόσθετη βασική συνιστώσα είναι οι διαφορές που εντοπίζονται μεταξύ της επιχειρηματικής νοοτροπίας της βιομηχανίας και εκείνης της ακαδημαϊκής κοινότητας. Μολονότι ορισμένες από αυτές αποτελούν εγγενείς διαφορές, ωστόσο, είναι σημαντικό να αυξηθεί κατά πολύ η κινητικότητα και συνεργασία μεταξύ των δύο χώρων. Η ΕΟΚΕ συνιστά την επεξεργασία νέων ιδεών προκειμένου να επιτευχθούν θετικά αποτελέσματα σε αυτό το ζωτικής σημασίας θέμα.

5.5.2 Ως εκ τούτου, πέρα από τις χρηματοοικονομικές πτυχές και τις συνιστώσες που αφορούν τη φορολογική νομοθεσία και το δίκαιο περί ευθύνης, ξεχωριστή βαρύτητα θα πρέπει να δοθεί στην αμοιβαία κινητικότητα μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων. Αναλόγως, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τη σύστασή της να δημιουργηθεί ένα σύστημα υποτροφιών και ενισχύσεων, το οποίο θα παρέχει κίνητρα για μια χρονικά περιορισμένη (π.χ. ένα έως τρία έτη) αμοιβαία κινητικότητα (με την εγγύηση της δυνατότητας επιστροφής στην προηγούμενη επαγγελματική σταδιοδρομία) μεταξύ βιομηχανίας και επιστημονικών οργανισμών, κατ' αναλογία προς τη «σαββατική» άδεια στον πανεπιστημιακό χώρο. Αυτή η κινητικότητα θα μπορούσε να συμβάλλει όχι μόνο στην προώθηση νέων προσωπικών επαφών και την καλύτερη κατανόηση των αμοιβαίων συνθηκών, καθώς και στη μεταφορά γνώσεων, αλλά, βεβαίως, να δημιουργήσει το κατάλληλο πλαίσιο για μακροπρόθεσμες ανταλλαγές. Η ΕΟΚΕ συνειδητοποιεί ότι αυτού του είδους διαδικασίες επιστροφής συνεπάγονται προβλήματα και για τις δύο πλευρές (67), ωστόσο, τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από αυτές τις υποτροφίες, υπερισχύουν των μειονεκτημάτων. επιπλέον, αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει μια περαιτέρω εξέλιξη στην επαγγελματική σταδιοδρομία.

Βρυξέλλες, 13 Δεκεμβρίου 2006. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) COM(2006)502, 13-9-2006«Κάνοντας τη γνώση πράξη: Μια στρατηγική καινοτομίας ευρείας βάσης για την ΕΕ», COM(2006)589, 12-10-2006«Μια Ευρώπη σύγχρονη και φιλική προς την καινοτομία»

(2) EUR 22005 «Creating an Innovative Europe», ISBN 92-79-00964-8

(3) Βλ. υποσημείωση 1.

(4) Βλ. υποσημείωση 2.

(5) Για την κοιτίδα των επιστημών γενικότερα, πρέπει να συνυπολογιστούν επίσης ο ελληνικός και αιγυπτιακός πολιτισμός αλλά και η παροδική αλλά γόνιμη αλληλεπίδραση με τον ινδοαραβικό πολιτισμό.

(6) Μια εξαιρετικά εμπεριστατωμένη και διαφοροποιημένη περιγραφή αυτών των διεργασιών περιέχεται στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ «Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη», ΕΕ C 221 της 7ης Αυγούστου 2001).

(7) Στη Γερμανία.

(8) Ειδικά χάρη στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας.

(9) Στόχο δεν συνιστά η εκμάθηση και κατανόηση πλήθους τύπων, αλλά η κατανόηση των βασικών αρχών της τεχνικής και των θεμελιωδών φυσικών νόμων και, επίσης, της σημασίας ποσοτικών συσχετισμών και της χρησιμότητας των μαθηματικών.

(10) Παρόλα αυτά βλ. το σημείο 2.10.3: Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις (i) η χρήση των γνώσεων περιορίζεται χρονικά μέσω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας ή η απόκτησή τους είναι δυνατή μέσω αδειών εκμετάλλευσης ή (ii) τις γνώσεις διαχειρίζονται επιχειρήσεις, με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας στην εκάστοτε περίπτωση, ως επιχειρηματικά μυστικά για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

(11) Βλέπε (ΕΕ C 112 της 30ής Απριλίου 2004), (ΕΕ C 112 της 30ής Απριλίου 2004), (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006) και ΕΕ C 324 της 30.12.2006.

(12) http://consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/de/ec/00100-r1.d0.htm.

(13) http://consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/de/ec/71067.pdf.

(14) Δυστυχώς, μέχρι σήμερα τα εν λόγω ορόσημα, όπως π.χ. ο στόχος του 3 %, έχουν υλοποιηθεί μόνο εν μέρει.

(15) (ΕΕ C 95 της 23ης Απριλίου 2003)

(16) http://www.hm-treasury.gov.uk/independent_reviews/stern_review_economics_climate_change/sternreview_index.cfm.

(17) bild der Wissenschaft (γερμανικό επιστημονικό περιοδικό ) 9/2006 σ. 109.

(18) Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει επανειλημμένα (π.χ. (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006) ότι ο στόχος του 3 % που ορίστηκε στη Βαρκελώνη συνιστά απλώς «κινητό στόχο» λόγω του παγκόσμιου ανταγωνισμού επενδύσεων στους χώρους της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης· όποιος καθυστερήσει στην επίτευξή του θα εξακολουθήσει να βρίσκεται στην τελευταία θέση.

(19) Ιδιαιτέρως η εισοδηματική κατάσταση και οι συμβάσεις εργασίας των νέων επιστημόνων και μηχανικών.

(20) Το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ (Department of Defense) προωθεί σε μεγάλο βαθμό ερευνητικά σχέδια σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.

(21) Παράλληλα, υπάρχουν και άλλα χρηματοδοτικά προγράμματα διαφόρων άλλων υπηρεσιών της Επιτροπής, όπως π.χ. το πρόγραμμα πλαίσιο για την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία (2007-2013) ή το πρόγραμμα «Ευφυής ενέργεια για την Ευρώπη».

(22) COM (2006) 364 τελικό με την επιφύλαξη σχετικής απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου η οποία εκκρεμεί.

(23) συν περίπου 2 δισεκατομμύρια ευρώ του 7ου προγράμματος πλαισίου ΕΤΑ — Ευρατόμ.

(24) CESE 1484/2005 (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006).

(25) Για το θέμα αυτό καταρτίζεται σήμερα γνωμοδότηση εκ μέρους της ΣΕΒΜ.

(26) Πρόσφατη μελέτη της Επιτροπής κατέδειξε ότι το 2005, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αύξησαν κατά 5,3 % τις επενδύσεις τους στους τομείς της έρευνας και της ανάπτυξης, γεγονός που εκτιμάται ως θετική εξέλιξη.

(27) Βλέπε επίσης (ΕΕ C 80 της 30ής Μαρτίου 2004) καθώς και (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006).

(28) Για το θέμα αυτό δημοσιεύτηκαν στην ιστοσελίδα της Eπιτροπής, στις 22 Νοεμβρίου 2006, ανακοίνωση τύπου (IP / 0 6/2006) και έγγραφο (χωρίς ημερομηνία και ενδεικτικά στοιχεία!) με τίτλο «Κοινοτικό πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα, την ανάπτυξη και την καινοτομία» Η ΕΟΚΕ δεν μπόρεσε να σχηματίσει άποψη για το θέμα αυτό, ούτε και έχει την πρόθεση να το εξετάσει κατά την έννοια των ανωτέρω συστάσεων.

(29) Βλέπε το σημείο 3.2.2

(30) (ΕΕ C 234 της 22 Σεπτεμβρίου 2005)

(31) Εν μέρει βάσει της γνωμοδότησης (ΕΕ C 95 της 23ης Απριλίου 2003).

(32) Βλέπε σχετικά και το σημείο 3.4

(33) Βλέπε σχετικά και το σημείο «Σχέδια συνεργασίας» που αναλύεται παρακάτω.

(34) Βλέπε επίσης τη γνωμοδότηση (ΕΕ C 221 της 7ης Αυγούστου 2001) με τίτλο «Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες», σημείο 4.7: «Η έρευνα είναι ένα βήμα προς το άγνωστο και επομένως η προσέγγιση που θα επιλέξει το μεμονωμένο άτομο ή η ομάδα διαφέρει και συμπληρώνεται ανάλογα με τις ανάγκες, τις ικανότητες και τη διάθεση του κάθε ερευνητή. Ο ερευνητής είναι μια πολυδιάστατη προσωπικότητα: είναι διαχειριστής, μηχανικός, συλλέκτης, λεπτολόγος, μάγος ή καλλιτέχνης. Η ερευνητική δραστηριότητα συνεπάγεται ψηλάφηση του αγνώστου, προαίσθηση λύσεων, αξιολόγηση άγνωστου τοπίου, συλλογή και κατάταξη στοιχείων, ανεύρεση νέων σημάτων, ανίχνευση γενικότερων συσχετισμών και προτύπων, την αναγνώριση νέων συσχετισμών, την ανάπτυξη μαθηματικών προτύπων, την ανάπτυξη των απαραίτητων όρων και συμβόλων, την ανάπτυξη και την κατασκευή νέων συσκευών, την αναζήτηση απλών λύσεων και αρμονίας. Η ερευνητική δραστηριότητα συνεπάγεται όμως επίσης επιβεβαίωση, διασφάλιση, διεύρυνση, γενίκευση και αναπαραγωγή.»

(35) Βλέπε επίσης τη γνωμοδότηση (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006), σημείο 4.13.2 «Χάρτα» συμπεριλαμβανομένης της υποσημείωσης

(36) Βλέπε σχετικά και το σημείο «Πιο ευέλικτα χρονοδιαγράμματα εκροής πόρων και το δημοσιονομικό δίκαιο»

(37) Βλέπε επίσης ΕΕ C 309 της 16.12.2006 π.χ. το σημείο 1.2 (Δεν έχει δημοσιευτεί ακόμη στην επίσημη εφημερίδα)

(38) Βάσει της CESE 1674/2004.

(39) Αναφορικά με αυτό το θέμα, η Γερμανική Ένωση Καθηγητών Πανεπιστημίου (Deutscher Hochschulverband) δημοσίευσε πρόσφατα μια περιεκτική συγκριτική μελέτη στο επιστημονικό περιοδικό «Forschung und Lehre», τεύχος 9/06, σελίδα 516 (www.forschung-und-lehre.de).

(40) Κεφάλαιο 5.1.8 (ΕΕ C 110 της 30.4.2004)

(41) Να μην γίνει σύγχυση με το έργο «Οι δύο πολιτισμοί» του G.P. Snow — Science and Humanities (Θετικές και ανθρωπιστικές επιστήμες).

(42) Παράθεμα από τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ σχετικά με τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας. (ΕΕ C 204 της 18ης Ιουλίου 2000).

(43) http://cordis.europa.eu.

(44) βλ. σχετικά τους κανόνες του ΕΤΠΑ

(45) Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση της διεπιστημονικής έρευνας.

(46) Βλ. www.sciencecities.eu

(47) Για το θέμα η ΕΟΚΕ προετοιμάζει την κατάρτιση ξεχωριστής γνωμοδότησης.

(48) Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να αναφερθούν ορισμένες βασικές διαφορές, οι οποίες έχουν ήδη επισημανθεί στην παράγραφο 7 της γνωμοδότησης ΕΕ C 309 της 16.12.2006. Π.χ.:

— Η βασική έρευνα — όπως και κάθε μακροπρόθεσμη προσπάθεια έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης — προάγεται με την έγκαιρη δημοσίευση των αποτελεσμάτων της, η οποία προσφέρει σε άλλες ερευνητικές ομάδες τη δυνατότητα να τα επανεξετάσουν.. Επιπλέον, πρέπει να αξιοποιηθούν τυχόν συνεργίες οι οποίες προκύπτουν από την άμεση επικοινωνία στους κόλπους της «επιστημονικής κοινότητας», ιδιαιτέρως όταν υπάρχουν πολλά εργαστήρια τα οποία συνεργάζονται σε ένα κοινό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης.

— Ο δημόσιος τομέας πρέπει επίσης — ως συνήθως — να επιμείνει στη δημοσίευση των αποτελεσμάτων των ερευνών που διεξάγονται για λογαριασμό του, προκειμένου να εξασφαλιστεί η δίκαιη κατανομή των ενισχύσεων και να προαχθεί η ανταγωνιστικότητα.

— Από την άλλη πλευρά, μία επιχείρηση — με βάση την ανταγωνιστική της θέση — ενδιαφέρεται να διατηρήσει απόρρητα τα αποτελέσματα των ερευνών που διεξάγει για την παραγωγή προϊόντων τουλάχιστον έως ότου είναι σε θέση να προσφέρει στην αγορά ένα έτοιμο προϊόν.

(49) Βλέπε σχετικά και τη γνωμοδότηση ΕΕ C 309 της 16.12.2006, παράγραφοι 1, 7 και 8.

(50) Βλ. The Economic Returns to Basic Research and the Benefits of University-Industry Relationships. A literature review and update of findings (Μια επισκόπηση της βιβλιογραφίας και παρουσίαση των πλέον σύγχρονων πορισμάτων). Έκθεση που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του «Office of Science and Technology»* του Ηνωμένου Βασιλείου από το SPRU — Science and Technology Policy Research (Έρευνα της πολιτικής στους χώρους της επιστήμης και της τεχνολογίας). Alister Scott, Grové Steyn, Aldo Geuna*, Stefano Brusoni, Ed Steinmueller, 2002

(51) Είναι ωστόσο γνωστό ότι τα άλματα προς την καινοτομία εμπερικλείουν πάντοτε κινδύνους, οι οποίοι μπορεί να οδηγήσουν σε καθυστερήσεις, αύξηση των δαπανών ή ακόμη και πλήρη αποτυχία Η κατάσταση αυτή μπορεί να προκαλέσει την κριτική του κοινού με αποτέλεσμα η συμβολή της να μπορεί να μετρηθεί μόνο με βάση μακροπρόθεσμες επιτυχίες ( π.χ.: Airbus 380, το γερμανικό σύστημα διοδίων στους αυτοκινητόδρομους και οι άδειες UMTS). [(Universal Mobile Telecomunications System)].

(52) «Ένα νέο στρατηγικό πλαίσιο για την πολυγλωσσία» . (ΕΕ C 324 της 30.12.2006).

(53) Αυτό σημαίνει, ότι η δημοσίευση, εντός καθορισμένης χρονικής προθεσμίας, νέων ερευνητικών αποτελεσμάτων από τον ενδιαφερόμενο εφευρέτη, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι βλάπτει τον καινοτόμο χαρακτήρα της εφεύρεσης σε περίπτωση υποβολής αίτησης για την μεταγενέστερη έκδοση διπλώματος ευρεσιτεχνίας. Βλέπε επίσης το σημείο 5.2· (ΕΕ C 95 της 23ης Απριλίου 2005) καθώς και την γνωμοδότηση τα σημεία 2.5.1 και 2.5.2 (ΕΕ C 110 της 30ής Απριλίου 2004).

(54) Μεταξύ άλλων βλέπε C (ΕΕ C 65 της 17ης Μαρτίου 2006).

(55) Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής για την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Τεχνολογίας ως «καινοτομία» νοείται η διαδικασία και τα αποτελέσματά της με τα οποία νέες ιδέες δίνουν απαντήσεις στην κοινωνιακή ή οικονομική ζήτηση και δημιουργούν νέα προϊόντα, υπηρεσίες ή επιχειρηματικά μοντέλα που εισάγονται με επιτυχία σε μια υφιστάμενη αγορά ή που μπορούν να δημιουργήσουν νέες αγορές. Κατά την έννοια της διερευνητικής γνωμοδότησης που ζητήθηκε να καταρτιστεί, πρόκειται κατά κύριο λόγο για επιστημονικοτεχνικές διαδικασίες ή επιστημονικοτεχνικά προϊόντα.

(56) Βλέπε την υποσημείωση 55. Σύμφωνα με έναν πιο περιεκτικό ορισμό από τον αγγλόφωνο χώρο: «Innovation is the successful exploitation of new ideas» (Καινοτομία είναι η επιτυχής εκμετάλλευση νέων ιδεών).

(57) COM (2006)502 τελικό και COM (589) τελικό, καθώς και υποσημειώσεις 1 και 2.

(58) Esko Aho /EUR 22005. http://europa.eu.int/invest.in.research/

(59) Π.χ. «Ευελιξία με ασφάλεια (Flexicurity) η περίπτωση της Δανίας» (ΕΕ C 195 της 18ης Αυγούστου 2006)

(60) Αυτός ο ορισμός ισχύει και για τα δύο φύλα, δηλαδή και για τις γυναίκες επιστήμονες και μηχανικούς.

(61) «Οι ερευνητές στον ευρωπαϊκό χώρο έρευνας: ένα επάγγελμα, πληθώρα σταδιοδρομιών» (ΕΕ C 110 της 30ής Απριλίου 2004).

(62) Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται σκόπιμη η βελτίωση της δικτύωσης μεταξύ πανεπιστημίων και μη πανεπιστημιακών ερευνητικών ιδρυμάτων, προκειμένου να ενσωματωθεί ο εξοπλισμός και η υποδομή τους στη σύνδεση της έρευνας με τη διδασκαλία, καθώς και προκειμένου να ενσωματωθούν οι νεώτερες γνώσεις στη διδασκαλία.

(63) Π.χ. στη Γερμανία.

(64) Βλέπε σχετικά και την γνωμοδότηση (ΕΕ C 110 της 30ής Απριλίου 2004).

(65) Βλέπε άρθρο της γερμανικής εφημερίδας «Frankfurter Allgemeine Zeitung», αριθ. φύλλου 257, 4 Νοεμβρίου 2005, C1

(66) Βλέπε π.χ. άρθρο στο επιστημονικό περιοδικό «Forschung und Lehre» (για λογαριασμό της Γερμανικής ένωσης καθηγητών πανεπιστημίων — Deutscher Hochschulverband·· www.forschung-und-lehre.de) 4/06 σ. 208 καθώς και το τεύχος 7/06 σ. 402. του ίδιου περιοδικού.

(67) Βλέπε π.χ. το παράρτημα «Beruf und Chance» (Επάγγελμα και ευκαιρίες) της γερμανικής εφημερίδας «Frankfurter Allgemeine Zeitung», αριθ. φύλλου 251, 28 Οκτωβρίου 2005, C1