ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - ΚΟΙΝΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ που συνοψίζει τα αποτελέσματα της εξέτασης των εθνικών σχεδίων δράσης για την κοινωνική ένταξη (2003-2005) {SEC(2003)1425}

Σύνοψη Κυριότερων Σημείων

Συνολική αξιολόγηση και βασικά συμπεράσματα

Ανανεωμένη πολιτική δέσμευση

Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας, τον Μάρτιο του 2000, ζητήθηκε από τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να προχωρήσουν προς τη δραστική εκρίζωση της φτώχειας έως το 2010. Συμφωνήθηκε επίσης ότι τα κράτη μέλη πρέπει να συντονίσουν τις πολιτικές τους για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού με βάση την ανοικτή μέθοδο συντονισμού, η οποία συνδυάζει κοινούς στόχους, εθνικά σχέδια δράσης και κοινούς δείκτες, με στόχο την προώθηση πιο φιλόδοξων και πιο αποτελεσματικών στρατηγικών για την κοινωνική ένταξη.

Η σπουδαιότητα της επίτευξης του στόχου της Λισσαβόνας περί σημαντικής μείωσης της φτώχειας δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Η επιτυχία θα εξαρτηθεί σε κρίσιμο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη θα μεταφράσουν τις στρατηγικές φιλοδοξίες που καθορίζονται στα ΕΣΔ/ένταξη σε συγκεκριμένες δράσεις με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των πιο ευάλωτων ομάδων. Είναι επίσης ζωτικής σημασίας οι οικονομίες της ΕΕ να επανέλθουν το ταχύτερο δυνατό στην πορεία προς τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη. Με αυτό υπόψη, και στο πλαίσιο της εδραίωσης της κοινωνίας της γνώσης, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίσουν την ύπαρξη σταθερού δεσμού μεταξύ των πολιτικών κοινωνικής ένταξης και των πολιτικών τους στον οικονομικό τομέα και τον τομέα της απασχόλησης.

Στην παρούσα έκθεση προσδιορίζονται οι βασικές τάσεις και προκλήσεις σε ολόκληρη την Ένωση, καθώς και διάφορες προσεγγίσεις ορθών πρακτικών και καινοτομιών με στόχο το κοινό συμφέρον. Θα αποτελέσει τη βάση για την κοινή έκθεση του Συμβουλίου και της Επιτροπής σχετικά με την κοινωνική ένταξη, η οποία θα υποβληθεί στο εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2004. Στην έκθεση περιλαμβάνεται αξιολόγηση της προόδου που έχει σημειωθεί ως προς την εκπλήρωση του στόχου της Λισσαβόνας για μείωση της φτώχειας και καταστρώνεται η πολιτική ατζέντα για τη μελλοντική κοινοτική διαδικασία κοινωνικής ένταξης, καθώς το γενικό πλαίσιο πρόκειται να αλλάξει ριζικά. Από το 2004, στην εν λόγω διαδικασία θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η προσχώρηση 10 νέων κρατών μελών, στα οποία η φύση και η έκταση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού παρουσιάζουν συχνά έντονες διαφορές. Από το 2006 και μετά, η διαδικασία αυτή θα συμπεριλαμβάνεται στη νέα, απλουστευμένη συντονιστική δομή, σε επίπεδο ΕΕ, των πολιτικών για την κοινωνική προστασία, όπως πρότεινε η Επιτροπή τον Μάιο του 2003 και όπως προσυπέγραψε το Συμβούλιο τον Οκτώβριο του 2003.

Η φτώχεια και ο αποκλεισμός εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία

Παρά τη γενική βελτίωση που έχει σημειωθεί από το 1995 έως σήμερα, ο αριθμός των ατόμων που αντιμετωπίζουν σχετική εισοδηματική φτώχεια εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα υψηλός, καθώς το 2001 περισσότεροι από 55 εκατομμύρια άνθρωποι απειλούνταν από τη φτώχεια, αριθμός που αντιστοιχεί στο 15% του πληθυσμού της ΕΕ. Στις περισσότερες από τις μισές περιπτώσεις, το πρόβλημα του χαμηλού σχετικού εισοδήματος ήταν χρόνιο. Σε ολόκληρη την Ένωση υπάρχουν σημαντικές διαφορές όσον αφορά τη σοβαρότητα του προβλήματος της φτώχειας. Για παράδειγμα, ο συνολικός κίνδυνος το 2001 κυμαινόταν μεταξύ του 10% στη Σουηδία και του 21% στην Ιρλανδία. Στις χώρες του Νότου, καθώς και στην Ιρλανδία, οι φτωχοί όχι απλώς ωφελούνται λιγότερο από τη γενική ευημερία των χωρών όπου ζουν, αλλά επιπλέον είναι πιο πιθανό να υφίστανται χρόνιες μορφές φτώχειας και στέρησης. Η απειλή της φτώχειας είχε την τάση να είναι πολύ σοβαρότερη για ορισμένες ομάδες, όπως οι άνεργοι, οι μόνοι γονείς (κυρίως μητέρες), οι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι (κυρίως γυναίκες) και οι πολύτεκνες οικογένειες.

Ιδιαίτερα εκτεθειμένοι στην απειλή της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού είναι οι νέοι που δεν διαθέτουν επαρκείς δεξιότητες για την εξασφάλιση θέσης εργασίας. Το 2002, 19% σχεδόν των νέων ηλικίας 18 έως 24 ετών είχαν εγκαταλείψει πρόωρα το σχολείο και δεν παρακολουθούσαν κανενός είδους πρόγραμμα κατάρτισης. Αλλά και τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα. Πλήττονται από την εισοδηματική φτώχεια σε υψηλότερο ποσοστό απ' ότι οι ενήλικες (19% το 2001) και η στέρηση υλικών αγαθών στα πρώτα χρόνια της ζωής τους είναι πιθανό να επηρεάσει αρνητικά την ανάπτυξή τους και τις μελλοντικές τους ευκαιρίες. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι περιπτώσεις παιδιών που ζουν σε νοικοκυριά ανέργων, χωρίς καμία επαφή με τον κόσμο της εργασίας (10% των παιδιών στην Ένωση το 2002).

Η εκρίζωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού απαιτεί περαιτέρω βήματα

Σε αυτό το πλαίσιο, τρία χρόνια μετά τη Διάσκεψη της Λισσαβόνας, η δεύτερη γενιά των ΕΣΔ για την κοινωνική ένταξη αποτελεί σημαντική πολιτική παραδοχή της πρόκλησης για διασφάλιση της κοινωνικής ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα κράτη μέλη επαναλαμβάνουν ότι ο εκσυγχρονισμός της οικονομίας πρέπει να συμβαδίζει με τις προσπάθειες μείωσης της φτώχειας και με την καταπολέμηση του αποκλεισμού.

Αυτό καταδεικνύουν οι κύριες θετικές στρατηγικές εξελίξεις σε αυτά τα ΕΣΔ δεύτερης γενιάς για την κοινωνική ένταξη:

* Τα νέα ΕΣΔ διαθέτουν εν γένει ευρύ πεδίο εφαρμογής, το οποίο αντανακλά τον πολυδιάστατο χαρακτήρα της φτώχειας και του αποκλεισμού και καλύπτει ευρύ φάσμα τομέων πολιτικής, ιδίως δε την παροχή βασικών υπηρεσιών όπως εκπαίδευση, υγεία και στέγαση. Αντικατοπτρίζουν επίσης με καλύτερο τρόπο την πολυμορφία των εθνικών στρατηγικών και τον διαφορετικό βαθμό ανάπτυξης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας.

* Καταβάλλεται σαφής προσπάθεια εκ μέρους της πλειονότητας των κρατών μελών για τον καθορισμό ποσοτικών στόχων για τη μείωση της φτώχειας. Άλλες χώρες έχουν θέσει ποσοτικούς ενδιάμεσους στόχους οι οποίοι μπορούν ωστόσο να χρησιμεύσουν ώστε να καταστεί πιο φιλόδοξη η πολιτική και να διευκολυνθεί η παρακολούθηση των ΕΣΔ.

* Πολλά κράτη μέλη έχουν ενισχύσει σημαντικά τις θεσμικές ρυθμίσεις τους όσον αφορά την ενσωμάτωση της διάστασης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στη χάραξη εθνικών πολιτικών. Δίδεται επίσης πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην επέκταση αυτής της διαδικασίας σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

* Η διαδικασία ενθάρρυνσης της συμμετοχής βασικών ενδιαφερόμενων φορέων της κοινωνίας των πολιτών (ΜΚΟ, κοινωνικοί εταίροι και επιχειρηματική κοινότητα) στην κατάρτιση των ΕΣΔ έχει βελτιωθεί. Αυτό πρέπει να ενισχύσει τη συνάφεια των ΕΣΔ και των στόχων της Νίκαιας ως μέσων αναφοράς για τη χάραξη εθνικών πολιτικών.

Εντούτοις, παρά την πραγματική πρόοδο που σημειώθηκε, πρέπει να αναφερθεί πως υπάρχουν πολλά ακόμα που πρέπει να γίνουν, και ειδικότερα:

* Μια πραγματικά πολυδιάστατη προσέγγιση θα απαιτούσε να επιδειχθεί μεγαλύτερη προσοχή σε θέματα όπως η στέγαση, η διά βίου μάθηση, ο πολιτισμός, η ηλεκτρονική ένταξη και οι μεταφορές.

* Ο καθορισμός των στόχων πρέπει να αναπτυχθεί περισσότερο, ούτως ώστε οι στόχοι να καταστούν περισσότερο ειδικοί, ποσοτικοί και φιλόδοξοι.

* Πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην επίτευξη και την παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας και της ποιότητας των μέτρων που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

* Η πρόοδος που έχει σημειωθεί ως προς τη συμπερίληψη της διάστασης της κοινωνικής ένταξης στις πολιτικές πρέπει να εμβαθυνθεί μέσω της ενίσχυσης των θεσμικών ρυθμίσεων ώστε οι στόχοι που αφορούν την κοινωνική ένταξη να λαμβάνονται πάντα υπόψη κατά την κατάρτιση του προϋπολογισμού.

* Η αυξημένη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να επεκταθεί πέρα από την κατάρτιση των ΕΣΔ ώστε να καλύψει επίσης την υλοποίηση και την παρακολούθησή τους.

* Πρέπει να γίνουν περισσότερα ώστε να διασφαλιστεί ότι υπάρχει αμοιβαία ενίσχυση μεταξύ της οικονομικής και της κοινωνικής πολιτικής καθώς και της πολιτικής απασχόλησης.

Έξι βασικές προτεραιότητες

Λαμβάνοντας υπόψη την πολυμορφία των ΕΣΔ για την κοινωνική ένταξη 2003-2005, ζητείται από τα κράτη μέλη να επιδείξουν ιδιαίτερη προσοχή, κατά τη διάρκεια των δύο προσεχών ετών, στις έξι βασικές προτεραιότητες που ακολουθούν. Οι εν λόγω προτεραιότητες είναι ιδιαίτερα συναφείς στο πλαίσιο της αβεβαιότητας που χαρακτηρίζει συνεχώς το παγκόσμιο οικονομικό και πολιτικό κλίμα:

1. προώθηση των επενδύσεων και της εξειδίκευσης κατά την κατάρτιση ενεργητικών μέτρων για την αγορά εργασίας, ώστε να ικανοποιηθούν οι ανάγκες των ατόμων που αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση.

2. διασφάλιση ότι τα σχέδια κοινωνικής προστασίας είναι επαρκή και προσβάσιμα από όλους και ότι παρέχουν αποτελεσματικά κίνητρα στα άτομα που μπορούν να εργαστούν.

3. αύξηση της πρόσβασης σε ευκαιρίες αξιοπρεπούς στέγασης, ποιοτικών υπηρεσιών υγείας και διά βίου μάθησης για τις πιο ευάλωτες ομάδες και τις ομάδες που κινδυνεύουν περισσότερο από τον κοινωνικό αποκλεισμό.

4. ύπαρξη συντονισμένης προσπάθειας για την πρόληψη της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου και για την προώθηση της ομαλής μετάβασης από το σχολείο στην εργασία.

5. επικέντρωση στον τερματισμό της παιδικής φτώχειας.

6. λήψη μέτρων για τη μείωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού μεταναστών και εθνοτικών μειονοτήτων.

Διατήρηση της ώθησης

Προκειμένου να διατηρηθεί αμείωτη η ώθηση των θετικών εξελίξεων στα ΕΣΔ έως την αξιολόγηση της ανοικτής μεθόδου συντονισμού για την καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού, η οποία θα πραγματοποιηθεί το 2005, τα κράτη μέλη και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει:

* να συνεχίσουν να προάγουν την κινητοποίηση και τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων φορέων της κοινωνίας των πολιτών καθώς και των ίδιων των περιθωριοποιημένων ατόμων κατά την υλοποίηση και την παρακολούθηση των ΕΣΔ/ένταξη 2003-2005, και να προωθήσουν τα ΕΣΔ/ένταξη ως μέσο για την ενθάρρυνση του πολιτικού διαλόγου και την εξασφάλιση της στήριξης προς τις εθνικές στρατηγικές.

* να διασφαλίσουν ότι οι στρατηγικές ένταξης και απασχόλησης εφαρμόζονται με συνέπεια και αλληλοενισχύονται, καθώς και ότι διασφαλίζεται η σωστή αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων συνιστωσών της επερχόμενης απλουστευμένης διαδικασίας κοινωνικής προστασίας.

* να διασφαλίσουν ότι οι προτεραιότητες της κοινωνικής ένταξης που καθορίζονται στα ΕΣΔ αντικατοπτρίζονται στην ενδιάμεση αξιολόγηση των διαρθρωτικών ταμείων και στους στρατηγικούς τους προσανατολισμούς για μετά το 2006.

* να λάβουν πλήρως υπόψη τους τα θέματα που σχετίζονται με το φύλο καθώς και το ολοένα και σημαντικότερο ζήτημα του αποκλεισμού των μεταναστών και των εθνοτικών μειονοτήτων.

* να συνεχίσουν τις προσπάθειες ανάπτυξης των από κοινού συμφωνηθέντων δεικτών ή, όπου ενδείκνυται και με συμπληρωματικό χαρακτήρα, των εθνικών δεικτών για την παρακολούθηση των στόχων της εθνικής πολιτικής, προκειμένου να διευκολυνθεί η αξιολόγηση των επιτευγμάτων όσον αφορά τη μείωση της φτώχειας και του αποκλεισμού, η οποία θα διενεργηθεί το 2005.

* να εξακολουθήσουν να αναπτύσσουν την εθνική βάση στατιστικών στοιχείων, προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθούν αποτελεσματικά τις στρατηγικές κοινωνικής ένταξης, και να διασφαλίσουν ότι στηρίζουν την εφαρμογή των ευρωπαϊκών στατιστικών για το εισόδημα και τις συνθήκες διαβίωσης (SILC), ούτως ώστε το εν λόγω μέσο να παρέχει πιο επίκαιρα και αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία, τα οποία θα ενισχύουν τους κοινούς δείκτες.

* να αξιοποιήσουν πλήρως τις επιλογές ορθών πρακτικών που παρουσιάζονται ήδη στα ΕΣΔ/ένταξη, εντατικοποιώντας τη διαδικασία ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών μέσω της διασφάλισης αποτελεσματικής διάδοσης της γνώσης η οποία θα υποστηρίζεται από προγράμματα χρηματοδότησης της ΕΕ όπως το EQUAL ή το Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

* να προωθήσουν τη σταδιακή συμμετοχή των υποψήφιων χωρών στη συνολική διαδικασία, με βάση τα επερχόμενα κοινά υπομνήματα για την κοινωνική ένταξη και την υιοθέτηση εθνικών σχεδίων δράσης για τα νέα κράτη μέλη το 2004.

* να διασφαλίσουν ότι οι στόχοι της Ένωσης όσον αφορά την κοινωνική ένταξη αντικατοπτρίζονται στην προετοιμασία και την παρακολούθηση του προσεχούς εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, και ιδίως ότι οι εν λόγω στόχοι συνάδουν με τους γενικούς προσανατολισμούς της οικονομικής πολιτικής και την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση.

Εισαγωγή

Σκοπός και δομή της έκθεσης

Με την παρούσα έκθεση αξιολογείται η πρόοδος που έχει σημειωθεί στην εφαρμογή της ανοικτής μεθόδου συντονισμού, καθορίζονται βασικές προτεραιότητες για ανάληψη επείγουσας δράσης και προσδιορίζονται προσεγγίσεις ορθών πρακτικών και καινοτομίας προς το κοινό συμφέρον των κρατών μελών. Στόχος της έκθεσης είναι η προώθηση περισσότερο φιλόδοξων και αποτελεσματικών στρατηγικών κοινωνικής ένταξης μέσω της αμοιβαίας πληροφόρησης. Η έκθεση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα εθνικά σχέδια δράσης για την κοινωνική ένταξη 2003-2005, τα οποία υπέβαλαν όλα τα κράτη μέλη τον Ιούλιο του 2003. Στόχος της είναι να αποτελέσει τη βάση για την κοινή έκθεση σχετικά με την κοινωνική ένταξη την οποία πρόκειται να υποβάλει η Επιτροπή και το Συμβούλιο στο εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2004 και η οποία θα αποτελέσει βασικό βήμα στην περιοδική αξιολόγηση της προόδου όσον αφορά τους κοινωνικούς και οικονομικούς στόχους που καθορίζονται στη στρατηγική της Λισσαβόνας.

Η έκθεση εστιάζει στις πολιτικές και τις στρατηγικές που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και, κατ' επέκταση, για την προώθηση της κοινωνικής ένταξης. Επισημαίνονται παραδείγματα ορθών πρακτικών σε ποικίλους τομείς πολιτικής, με βάση τους δείκτες και τις πληροφορίες που παρέχουν τα ΕΣΔ/ένταξη 2003-2005. Στόχος της παρούσας έκθεσης, αλλά και των ΕΣΔ/ένταξη, δεν είναι να παρουσιάσουν μια γενική εικόνα του τρόπου οργάνωσης των εθνικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας ή του αντίκτυπου των συστημάτων αυτών και των πολιτικών άλλων τομέων στην κοινωνική συνοχή. Αντιθέτως, η έκθεση θα δώσει κυρίως έμφαση στην πρόσφατη δράση, παραμελώντας ενδεχομένως τις περισσότερο διαρθρωτικής φύσεως πολιτικές ή τα θεσμικά όργανα που συμβάλλουν αποφασιστικά στην προαγωγή της κοινωνικής ένταξης. Για τον λόγο αυτό, οι αναφορές σε κράτη μέλη που περιλαμβάνει το κείμενο της έκθεσης δεν πρέπει να θεωρηθούν πλήρεις, δεδομένου ότι επισημαίνονται παραδείγματα πρόσφατων πολιτικών δράσεων ενώ παραμελούνται οι περιπτώσεις εκείνες στις οποίες τέτοιου είδους πολιτικές εφαρμόζονται εδώ και πολύ καιρό.

Προκειμένου να παρασχεθούν οι απαραίτητες πληροφορίες σχετικά με το γενικό πλαίσιο, η έκθεση ξεκινά με μια ανάλυση των βασικών γνωρισμάτων και τάσεων της κοινωνικής ένταξης στην ΕΕ. Η εν λόγω ανάλυση πραγματοποιείται σε συγκριτικό πλαίσιο, με βάση τους από κοινού συμφωνηθέντες δείκτες τους οποίους προσυπέγραψε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάκεν. Η έκθεση προχωρεί εν συνεχεία στην περιγραφή των βασικών προκλήσεων όπως τις αντιλαμβάνονται τα κράτη μέλη στα ΕΣΔ για την κοινωνική ένταξη, βάσει των οποίων καθίσταται δυνατή η κατάστρωση πολιτικής ατζέντας για ολόκληρη την Ένωση κατά την περίοδο που καλύπτουν τα ΕΣΔ (2003-2005), με τη μορφή συνοπτικού καταλόγου που περιλαμβάνει έξι βασικές προτεραιότητες, λαμβάνοντας υπόψη την πολυμορφία της αρχικής κατάστασης και των κοινωνικών συστημάτων.

Στην έκθεση αξιολογείται επίσης ο τρόπος με τον οποίο τα κράτη μέλη μετατρέπουν τους κοινούς στόχους της ΕΕ σε εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αυτός ο ρόλος της έκθεσης έχει ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου ότι τα ΕΣΔ/ένταξη 2003-2005 αναμένεται να επιφέρουν σημαντικές βελτιώσεις όσον αφορά τον πολυδιάστατο χαρακτήρα, τη συνάφεια και τη φιλοδοξία των εθνικών στρατηγικών. Η εμπειρία που αποκομίσθηκε από την πρώτη σειρά ΕΣΔ για την κοινωνική ένταξη, καθώς και ο καθορισμός εθνικών στόχων για τη μείωση της φτώχειας, κατ' απαίτηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης, αποτελούν σημαντική βοήθεια ως προς αυτό.

Σε ολόκληρη την έκθεση, γίνεται συχνά χρήση των όρων «φτώχεια», «κοινωνικός αποκλεισμός» και «κοινωνική ένταξη». Παρατίθενται οι ακόλουθοι ορισμοί [1] για να διευκολυνθεί η κατανόηση:

[1] Οι ορισμοί αυτοί αποσκοπούν στο να συμπληρώσουν και να ενισχύσουν την κατανόηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, η οποία διαφαίνεται στους κοινούς στόχους και στους από κοινού συμφωνηθέντες δείκτες στους οποίους βασίζεται η ανοικτή μέθοδος συντονισμού.

Φτώχεια: Θεωρείται ότι ένα άτομο ζει σε συνθήκες φτώχειας, όταν το εισόδημα και οι πόροι του είναι ανεπαρκή σε τέτοιο βαθμό ώστε να το εμποδίζουν να απολαύει βιοτικού επιπέδου που να θεωρείται αποδεκτό στην κοινωνία στην οποία ζει. Εξαιτίας της φτώχειας, τα άτομα αυτά ενδεχομένως να υφίστανται πολλαπλά μειονεκτήματα λόγω ανεργίας, χαμηλού εισοδήματος, ανεπαρκούς στέγασης, ανεπαρκούς υγειονομικής περίθαλψης και φραγμών στη διά βίου μάθηση, τον πολιτισμό, τον αθλητισμό και την αναψυχή. Τα εν λόγω άτομα συχνά αποκλείονται και περιθωριοποιούνται από τη συμμετοχή σε δραστηριότητες (οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές) οι οποίες αποτελούν κανόνα για άλλα άτομα, ενώ ενδεχομένως περιορίζεται η πρόσβασή τους σε θεμελιώδη δικαιώματα.

Κοινωνικός αποκλεισμός: Ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι μια διαδικασία κατά την οποία ορισμένα άτομα εξωθούνται στο περιθώριο της κοινωνίας και εμποδίζεται η πλήρης συμμετοχή τους σε αυτήν, λόγω φτώχειας ή έλλειψης βασικών δεξιοτήτων και ευκαιριών για διά βίου μάθηση. Το γεγονός αυτό τους στερεί την πρόσβαση στην απασχόληση, το εισόδημα και τις ευκαιρίες για εκπαίδευση καθώς και στα κοινωνικά και τοπικά δίκτυα και δραστηριότητες. Τα άτομα αυτά έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε θέσεις εξουσίας και σε όργανα λήψης αποφάσεων και, ως εκ τούτου, αισθάνονται ανίσχυρα και ανίκανα να ασκήσουν έλεγχο στις αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.

Κοινωνική ένταξη: Η κοινωνική ένταξη είναι μια διαδικασία με την οποία διασφαλίζεται ότι τα άτομα που απειλούνται από τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό αποκτούν τις απαραίτητες ευκαιρίες και τους απαραίτητους πόρους ώστε να συμμετάσχουν πλήρως στον οικονομικό, τον κοινωνικό και τον πολιτιστικό βίο και να αποκτήσουν βιοτικό επίπεδο και ευημερία που να θεωρούνται φυσιολογικά στην κοινωνία στην οποία ζουν. Η κοινωνική ένταξη διασφαλίζει ότι τα εν λόγω άτομα αποκτούν μεγαλύτερη συμμετοχή στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή τους, καθώς και πρόσβαση στα θεμελιώδη δικαιώματά τους [2].

[2] Όπως αυτά ορίζονται στο Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.

Ιστορικό

Καθώς στο άρθρο 136 και στο άρθρο 137 της Συνθήκης του Άμστερνταμ η καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού αναγνωρίζεται ως τομέας στον οποίο η Κοινότητα μπορεί να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη στήριξη και τη συμπλήρωση των δραστηριοτήτων των κρατών μελών, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας, τον Μάρτιο του 2000, κρίθηκε αναγκαίο να πραγματοποιηθούν βήματα ώστε, έως το 2010, να υπάρξει ουσιαστική πρόοδος στην εκρίζωση της φτώχειας. Συμφωνήθηκε επίσης ότι τα κράτη μέλη πρέπει να συντονίσουν τις πολιτικές τους για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού με βάση μια ανοικτή μέθοδο συντονισμού, η οποία να συνδυάζει κοινούς στόχους, εθνικά σχέδια δράσης και ένα κοινοτικό πρόγραμμα δράσης.

Τον Δεκέμβριο του 2000, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας αποφάσισε να εγκαινιάσει τη νέα μέθοδο στον τομέα της καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και για τον λόγο αυτόν καθόρισε τέσσερις κοινούς στόχους:

1. διευκόλυνση της συμμετοχής στην απασχόληση και της πρόσβασης όλων των ατόμων σε πόρους, δικαιώματα, αγαθά και υπηρεσίες.

2. πρόληψη των κινδύνων αποκλεισμού.

3. παροχή βοήθειας στους πιο ευάλωτους.

4. κινητοποίηση όλων των αρμόδιων φορέων.

Τα εθνικά σχέδια δράσης για την κοινωνική ένταξη (ΕΣΔ/ένταξη χάριν συντομίας) διαδραματίζουν βασικό ρόλο στην κοινοτική διαδικασία, καθώς μετατρέπουν τους κοινούς στόχους σε εθνικές πολιτικές, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη τις συνθήκες που επικρατούν στα μεμονωμένα κράτη και την ειδική φύση των εθνικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας και των κοινωνικών πολιτικών.

Όλα τα κράτη μέλη υπέβαλαν τα πρώτα ΕΣΔ/ένταξη τον Ιούνιο του 2001. Η κατάρτιση των εν λόγω σχεδίων πρόσφερε την ευκαιρία ευρείας ενημέρωσης και διαβούλευσης των πλέον ενδιαφερόμενων φορέων καθώς και επανεξέτασης της βάσης των εθνικών στρατηγικών για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αποτέλεσε επίσης την ευκαιρία να αναπτυχθεί μια πιο στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση για την καταπολέμηση της φτώχειας. Επιπλέον, οι πληροφορίες που παρέχονται στα ΕΣΔ/ένταξη αποτέλεσαν καλή βάση για την ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών σε ολόκληρη την Ένωση.

Τα βασικά συμπεράσματα της εξέτασης των ΕΣΔ/ένταξη που πραγματοποίησαν η Επιτροπή και τα κράτη μέλη παρουσιάστηκαν στην κοινή έκθεση για την κοινωνική ένταξη, την οποία προσυπέγραψε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάκεν τον Δεκέμβριο του 2001.

Καθώς στο Λάκεν εγκρίθηκαν επίσης οι 18 από κοινού συμφωνηθέντες δείκτες μέτρησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, δημιουργήθηκε μια στέρεα βάση για την παρακολούθηση της προόδου και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των πολιτικών. Καλύπτονται ποικίλοι τομείς - εισοδηματική φτώχεια, καθώς και μακροχρόνια ανεργία, υγεία και διά βίου μάθηση - γεγονός που αντικατοπτρίζει τη γενική πεποίθηση ότι ο χαρακτήρας της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη είναι πολυδιάστατος και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο μεταβλητή. Οι εν λόγω δείκτες πρέπει να χρησιμεύσουν ως βάση ώστε η ΕΕ, αλλά και το κάθε κράτος μέλος ξεχωριστά, να αξιολογήσουν με αντικειμενικότητα την πρόοδο της πολυετούς διαδικασίας με βάση επαληθευμένα αποτελέσματα. Οι διάφοροι εθνικοί δείκτες πρέπει να εξακολουθήσουν να διαδραματίζουν κάποιον ρόλο, ιδίως στους τομείς εκείνους (π.χ. στέγαση) όπου δεν έχει σταθεί ακόμη δυνατό να βρεθεί ικανοποιητικός κοινός τόπος.

Ένα άλλο επίτευγμα το 2001 ήταν η υιοθέτηση του πρώτου κοινοτικού προγράμματος δράσης για την ενθάρρυνση του συντονισμού όσον αφορά την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Το πρόγραμμα, το οποίο θα υλοποιηθεί κατά την περίοδο 2002-2006, στόχο έχει να στηρίξει την ανάλυση της πολιτικής και τις βελτιώσεις των στατιστικών στοιχείων, την ανταλλαγή ορθών πρακτικών και την προώθηση της πανευρωπαϊκής δικτύωσης των ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στην καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Το πρόγραμμα, το οποίο αποτελεί τμήμα της ανοικτής μεθόδου συντονισμού, πρέπει να συνδέεται στενά με τα ΕΣΔ/ένταξη.

Κατά τα δύο πρώτα έτη, η υλοποίηση της κοινοτικής διαδικασίας κοινωνικής ένταξης προχωρούσε ομαλά, και η Επιτροπή, το Συμβούλιο καθώς και άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς θεωρούν πως σημειώθηκαν θετικά βήματα προόδου. Καθώς φαίνεται να υπάρχει ευρεία συναίνεση όσον αφορά τη χρησιμότητα της νέας διαδικασίας και την ευρωστία των κοινών στόχων που υιοθετήθηκαν στη Νίκαια, τον Δεκέμβριο του 2002 το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει από τα κράτη μέλη την κατάρτιση μιας δεύτερης γενιάς ΕΣΔ/ένταξη έως τον Ιούλιο του 2003, με βάση τους κοινούς στόχους και με μερικές μόνο ουσιαστικές μεταβολές:

(α) τα κράτη μέλη καλούνται να συμπεριλάβουν εθνικούς στόχους στα ΕΣΔ /ένταξη που καταρτίζουν (σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης).

(β) κατά την ανάλυση του κοινωνικού αποκλεισμού και την αξιολόγηση του αντίκτυπου της πολιτικής, τονίζεται η διαφοροποίηση του φύλου.

(γ) επισημαίνονται οι ειδικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες όσον αφορά την κοινωνική ένταξή τους.

Το μέλλον της διαδικασίας της ΕΕ για την κοινωνική ένταξη

Σύμφωνα με τη στρατηγική της Λισσαβόνας, η ανοικτή μέθοδος συντονισμού για την κοινωνική ένταξη πρέπει να εξεταστεί σε στενή σύνδεση με άλλες διαδικασίες που συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη και στην αύξηση της κοινωνικής συνοχής. Οι διαδικασίες συντονισμού της οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης, οι οποίες υποστηρίζονται αντίστοιχα από τις γενικές κατευθύνσεις για την οικονομική πολιτική και από την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, έχουν μεγάλη σημασία όσον αφορά την εκπλήρωση των στόχων της διαδικασίας κοινωνικής ένταξης. Επίσης, ολοένα και πιο σημαντική είναι η ανοικτή μέθοδος συντονισμού για τις συντάξεις, η οποία ξεκίνησε το 2002, καθώς και η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με την υγεία και τη μακροπρόθεσμη φροντίδα των ηλικιωμένων. Είναι ζωτικής σημασίας τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν, σε εθνικό επίπεδο, τη συνάφεια μεταξύ των στρατηγικών τους για την κοινωνική ένταξη και των πολιτικών στους τομείς αυτούς.

Επίσης, και πάλι σε επίπεδο ΕΕ, είναι απαραίτητο να ενισχυθεί η συνεκτικότητα των μηνυμάτων των πολιτικών, τα οποία προκύπτουν από τις διάφορες διαδικασίες συντονισμού, και παράλληλα να αποφευχθεί ο πολλαπλασιασμός των διαδικασιών με διαφορετικούς κανόνες και συχνά αλληλοεπικαλυπτόμενους στόχους. Αυτοί είναι οι κυριότεροι λόγοι για τους οποίους η Επιτροπή, σε πρόσφατη ανακοίνωσή της [3], υποβάλλει πρόταση η οποία στοχεύει στον εξορθολογισμό και την απλοποίηση της συνεργασίας σε σχέση με τις πολιτικές στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, με βάση την ανοικτή μέθοδο συντονισμού. Αυτό περιλαμβάνει τη δημιουργία μιας απλοποιημένης διαδικασίας, με βάση μια κοινή δέσμη στόχων στους οποίους θα περιλαμβάνεται η υγειονομική περίθαλψη, οι συντάξεις και η κοινωνική ένταξη, και οι οποίοι θα προσαρμόζονται με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα σε άλλες διαδικασίες συντονισμού των πολιτικών, ιδίως δε στους γενικούς προσανατολισμούς της οικονομικής πολιτικής και τη στρατηγική για την απασχόληση, καθιστώντας ως εκ τούτου περισσότερο ορατή την κοινωνική διάσταση που ενέχει η υλοποίηση της συνολικής στρατηγικής της Λισσαβόνας. Η διαδικασία υποβολής εκθέσεων σχετικά με τις ρυθμίσεις θα απλοποιηθεί, καθώς, από το 2006 και μετά, θα υποβάλλονται ενιαίες εκθέσεις στρατηγικής ανά τριετία, και ελαφρώς επικαιροποιημένες εκθέσεις στα έτη που μεσολαβούν. Η Επιτροπή πρότεινε επίσης την υποβολή κοινής έκθεσης, για πρώτη φορά το 2005, σχετικά με την κοινωνική προστασία και την κοινωνική ένταξη, με στόχο την ανάλυση των μεγάλων εξελίξεων της πολιτικής στο πλαίσιο των πρόσφατων κοινωνικών και οικονομικών τάσεων και προβλέψεων και την παροχή της βάσης για τη μετάδοση των ουσιαστικών μηνυμάτων πολιτικής προς το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.

[3] COM(2003)261, 27.5.2003.

Προχωρώντας βαθμιαία προς αυτή τη νέα απλουστευμένη διαδικασία συντονισμού των πολιτικών, είναι σημαντικό να διατηρηθεί η ώθηση που έχει προσφέρει η κατάρτιση και η παρακολούθηση των ΕΣΔ/ένταξη σε πολλά κράτη μέλη. Καθ' όλη τη διάρκεια των διαβουλεύσεων μετά τη δημοσίευση της ανακοίνωσης τον Μάιο του 2003, πολλοί ενδιαφερόμενοι φορείς και πολλά κράτη μέλη τόνισαν το σημείο αυτό. Συνεπώς, πρέπει να διασφαλιστεί στο μέλλον η ορατότητα των διαφόρων στοιχείων της διαδικασίας, ιδιαίτερα δε των ΕΣΔ/ένταξη, σε ένα πλαίσιο το οποίο να οδηγεί σε αυξημένη συνέπεια ως προς τη χάραξη των στρατηγικών τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ΕΕ. Επίσης, οι στόχοι και τα μέσα παρακολούθησης της διαδικασίας κοινωνικής ένταξης της ΕΕ πρέπει να αντικατοπτρίζονται επαρκώς και με συνέπεια στη στρατηγική αειφόρου ανάπτυξης.

Ο αντίκτυπος της διεύρυνσης

Με τη διεύρυνση, η Ένωση θα αναγκαστεί να αντιμετωπίσει νέες και συγκριτικά σημαντικότερες προκλήσεις όσον αφορά την προώθηση της κοινωνικής ένταξης. Από την εξέταση των συγκριτικών κοινωνικών δεικτών που βασίζονται σε εθνικά δεδομένα, αλλά και βάσει διαφόρων μελετών προκύπτει ότι μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στις υποψήφιες χώρες ζουν με χαμηλό εισόδημα και στερούνται πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες και υποδομές. Στις περισσότερες υποψήφιες χώρες, η ανεργία είναι υψηλή και τα συστήματα κοινωνικής προστασίας δεν είναι επαρκώς ανεπτυγμένα ώστε να παρέχουν σίγουρο εισόδημα στους ηλικιωμένους, τους ασθενείς ή τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Σε ορισμένες χώρες, η κοινωνική κατάσταση των εθνοτικών μειονοτήτων, των παιδιών και των ψυχασθενών εγείρει σοβαρές ανησυχίες. Από την άλλη μεριά, η εισοδηματική ανισότητα είναι εν γένει μικρότερη από ό,τι σε πολλά από τα υφιστάμενα κράτη μέλη και οι επιδόσεις στον τομέα της διά βίου μάθησης καλύτερες. Σε ένα γενικότερο πλαίσιο στο οποίο η ιδέα του κοινωνικού αποκλεισμού, όπως ορίζεται ανωτέρω, είναι μάλλον νεόκοπη και στο οποίο η προώθηση της κοινωνικής ένταξης κινδυνεύει να θεωρηθεί δευτερεύων στόχος σε σχέση με τον στόχο της ανταγωνιστικότητας ή της οικονομικής μεγέθυνσης, είναι σημαντικό να τονίσουμε τη συμπληρωματικότητα μεταξύ των πολιτικών και των στρατηγικών που στοχεύουν στην οικονομική μεγέθυνση και την κοινωνική συνοχή.

Ωστόσο, η διεύρυνση πρέπει επίσης να θεωρηθεί ως θετική ευκαιρία για την ευρύτερη αμοιβαία ανταλλαγή εμπειριών και ορθών πρακτικών καθώς και για αυξημένη δικτύωση των διαφόρων ενώσεων αλλά και των τοπικών και εθνικών αρχών που αντιμετωπίζουν εν πολλοίς παρεμφερείς προκλήσεις. Η ύπαρξη μεγαλύτερη πολυμορφίας κοινωνικών συνθηκών και συστημάτων στην Ένωση μετά τη διεύρυνση θα δράσει ως ισχυρό κίνητρο για την προώθηση της ανοικτής μεθόδου συντονισμού στον τομέα της κοινωνικής προστασίας και της κοινωνικής ένταξης.

Για αυτούς τους λόγους, η συμμετοχή όλων των υπό ένταξη χωρών στη διαδικασία κοινωνικής ένταξης της ΕΕ, πολύ πριν από την ημερομηνία της τυπικής διεύρυνσης, ήταν ζωτικής σημασίας. Το 2002, η ΓΔ EMPL και όλες οι υπό ένταξη χώρες συμφώνησαν την έναρξη διαδικασίας διμερούς συνεργασίας για την κατάρτιση των σχεδίων των κοινών υπομνημάτων για την ένταξη τα οποία στοχεύουν στον καθορισμό των βασικών κοινωνικών προκλήσεων σε κάθε χώρα και τα οποία εκθέτουν τις μείζονες πολιτικές που εφαρμόζονται ή πρόκειται να εφαρμοστούν και επισημαίνουν διάφορα βασικά θέματα πολιτικής που χρήζουν περαιτέρω εξέτασης. Τα κοινά υπομνήματα για την ένταξη θα ολοκληρωθούν και θα υπογραφούν από κοινού από την Επιτροπή και τις δέκα υπό ένταξη χώρες πριν από το τέλος του τρέχοντος έτους. Αυτή η διαδικασία αναμένεται να προετοιμάσει την πλήρη συμμετοχή των υπό ένταξη χωρών στη διαδικασία κοινωνικής ένταξης, η οποία θα ξεκινήσει στα μέσα του 2004 με την υποβολή των πρώτων ΕΣΔ/ένταξη για την περίοδο 2004-2006.

ΜΕΡΟΣ I - Η Ευρωπαϊκή Ένωση

1. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΈΝΤΑΞΗ - Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΕ

Στο παρόν κεφάλαιο καθορίζεται καταρχάς το οικονομικό και δημογραφικό πλαίσιο και εν συνεχεία πραγματοποιείται συνθετική συγκριτική ανάλυση της κατάστασης και των τάσεων της κοινωνικής ένταξης στην Ένωση κατά τα τελευταία έτη. Αυτό γίνεται με βάση την επιλογή των κοινών δεικτών φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού της ΕΕ. Στο κεφάλαιο 10 και στο παράρτημα στατιστικών στοιχείων παρατίθεται περιγραφή των κοινών δεικτών καθώς και πληροφορίες σχετικά με το ιστορικό της διαδικασίας υιοθέτησής τους, το μεθοδολογικό πλαίσιο για την επιλογή τους και οι στατιστικές πηγές που χρησιμοποιήθηκαν. Το παράρτημα των στατιστικών στοιχείων περιλαμβάνει επίσης πίνακες, οι οποίοι δείχνουν τα αποτελέσματα των δεικτών με βάση κοινές κοινοτικές πηγές.

Το οικονομικό και δημογραφικό πλαίσιο

Η κατάσταση της κοινωνικής ένταξης από την έναρξη της διαδικασίας της ΕΕ για την ένταξη πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο των επιδεινούμενων συνολικών μακροοικονομικών συνθηκών, καθώς στην ΕΕ εξακολουθούν να γίνονται αισθητές οι επιπτώσεις της παρατεταμένης επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης. Η αύξηση του κοινοτικού ΑΕγχΠ δεν ξεπέρασε το 1,1% κατά μέσο όρο το 2002, δηλαδή ήταν μικρότερη από τους παλαιότερους γοργούς ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης που έφταναν το 3,5% το 2001. Σύμφωνα με τις οικονομικές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που δημοσιεύθηκαν το φθινόπωρο, η επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης της ΕΕ αναμένεται να συνεχιστεί το 2003, και είναι μάλλον απίθανο να υπάρξει απότομη μεταστροφή. Η αύξηση του ΑΕγχΠ αναμένεται να φτάσει κατά μέσο όρο μόλις το 0,8% το 2003, να αυξηθεί κάπως φτάνοντας το 2% το 2004 και να μην ξεπεράσει το 2,5% το 2005

Μολονότι κατά τη διάρκεια του αρχικού σταδίου της επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης η απόδοση της αγοράς εργασίας της ΕΕ παρέμεινε ιδιαίτερα σταθερή, η αύξηση της απασχόλησης στην ΕΕ επιβραδύνθηκε το 2002, ύστερα από τις διαδοχικές ετήσιες αυξήσεις από το 1997 και μετά, οι οποίες ξεπερνούσαν τη μία ποσοστιαία μονάδα ετησίως κατά μέσο όρο, και ως εκ τούτου η ανεργία άρχισε να αυξάνεται εκ νέου ύστερα από 5 πέντε έτη συνεχούς μείωσης. Η μείωση της απασχόλησης αποτέλεσε στοιχείο ανησυχίας στο Βέλγιο, τη Δανία και τη Γερμανία. Το μέσο ποσοστό ανεργίας της ΕΕ εν τω συνόλω άγγιξε το 7,7% το 2002, ενώ προβλέπεται να φτάσει το 8,1% το 2003. Παρά την πρόοδο που είχε σημειωθεί κατά τα αμέσως προηγούμενα έτη, τα ποσοστά ανεργίας παραμένουν ιδιαίτερα υψηλά στη Φινλανδία, την Ελλάδα και την Ισπανία, ιδίως δε για τις γυναίκες στις δύο τελευταίες χώρες. Αναμένεται ότι τα εν λόγω ποσοστά θα ξεπεράσουν το επίπεδο του 9% στη Γαλλία και τη Γερμανία.

Παρά τις απογοητευτικές αυτές εξελίξεις, η ΕΕ συνέχισε να σημειώνει πρόοδο όσον αφορά την επίτευξη των στόχων της Λισσαβόνας και της Στοκχόλμης για την απασχόληση, αν και με πολύ βραδύτερους ρυθμούς σε σύγκριση με τα τελευταία έτη. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το ποσοστό απασχόλησης στην ΕΕ θα αγγίξει το 64,3% το 2002, δηλαδή θα ξεπεράσει κατά μία εκατοστιαία μονάδα το ποσοστό του 2001 που ήταν 63,4%. Το ποσοστό απασχόλησης για τις γυναίκες παρουσίασε πιο αξιοσημείωτη άνοδο καθώς έφτασε το 55,6%, από 54,1% που ήταν το 2001, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες σημείωσε ελαφρά πτώση πέρυσι, οπότε και έφτασε το 72,8%. Συνεπώς, το χάσμα μεταξύ των δύο φύλων ως προς τα ποσοστά απασχόλησης μειώνεται, ωστόσο, στην Ελλάδα, την Ιταλία και την Ισπανία εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές οι οποίες φτάνουν τις 27-29 ποσοστιαίες μονάδες. Για την ομάδα ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας (55-64 ετών) το ποσοστό απασχόλησης σε ολόκληρη την ΕΕ ξεπέρασε ελάχιστα το 40%, με τη χαμηλότερη τιμή να εμφανίζεται στο Βέλγιο (μόλις κάτω του 27%) και την υψηλότερη στη Σουηδία (68%). Κατά τα τελευταία έτη, το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας παρουσίασε σημαντική αύξηση σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από την Αυστρία, τη Γερμανία, την Ελλάδα και την Ιταλία.

Εν τω μεταξύ, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της γήρανσης του ευρωπαϊκού πληθυσμού στην κοινωνία καθίστανται σαφέστερες. Η αύξηση που παρατηρήθηκε κατά τα τελευταία εκατό έτη στο αριθμό του ενεργού πληθυσμού της Ευρώπης σύντομα θα σταματήσει, και σε λιγότερο από μία δεκαετία η επίπτωση της συνταξιοδότησης των ατόμων που γεννήθηκαν κατά την περίοδο της έκρηξης της γεννητικότητας θα αρχίσει να γίνεται ιδιαίτερα αισθητή. Μολονότι η γεννητικότητα αυξήθηκε ελαφρώς από 1,45 παιδιά ανά γυναίκα το 1999 σε 1,47 το 2001, εξακολουθεί να είναι πολύ χαμηλότερη από το επίπεδο αναπλήρωσης του 2,1. Το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται - αυξήθηκε κατά δύο έτη τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες κατά την προηγούμενη δεκαετία - και η θνησιμότητα αφορά ολοένα και περισσότερο την τρίτη ηλικία. Σήμερα, τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω αντιστοιχούν στο 16% του συνολικού πληθυσμού, ενώ τα άτομα κάτω των 15 ετών αντιστοιχούν στο 17%. Ήδη έως το 2010, τα ποσοστά αυτά θα έχουν αντιστραφεί. Η πιο δραματική αύξηση θα σημειωθεί στον αριθμό των «ιδιαίτερα ηλικιωμένων» ατόμων (ηλικίας άνω των 80 ετών), το ποσοστό των οποίων θα ανέλθει στο 50% περίπου κατά τα επόμενα 15 έτη.

Η αύξηση του ποσοστού εξάρτησης των ηλικιωμένων θα αυξήσει τις κοινωνικές απαιτήσεις όσον αφορά την κάλυψη των αναγκών περίθαλψης. Ταυτόχρονα, η εξέλιξη των οικογενειακών δομών υπονομεύει προοδευτικά τις αντικειμενικές συνθήκες για ύπαρξη αλληλεγγύης των γενεών στην οικογένεια. Οι γάμοι λιγοστεύουν συνεχώς ή γίνονται μεταξύ ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, και όλο και περισσότεροι από αυτούς καταλήγουν σε διάλυση. Η τάση προς μικρότερα νοικοκυριά, με περισσότερα άτομα όλων των ηλικιών να ζουν μόνα, συνεχίζεται αμείωτη. Παρατηρείται επίσης εκπληκτική αύξηση του αριθμού των παιδιών που ζουν με έναν μόνο ενήλικα, αλλά και μείωση του αριθμού των ζευγαριών με παιδιά. Το 2000, το 10% των παιδιών ηλικίας 0-14 ετών ζούσε με έναν μόνο ενήλικα, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό το 1990 ήταν 6%. Στις περισσότερες μονογονεϊκές οικογένειες, ο αρχηγός είναι γυναίκα.

Κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας: συγκρίσεις μεταξύ χωρών το 2001

Καθώς δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως κάποια δέσμη δεικτών που να αντικατοπτρίζει τον πολυδιάστατο χαρακτήρα του θέματος, η ανάλυση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην ΕΕ βασίζεται εν πολλοίς στους διαθέσιμους δείκτες, οι οποίοι σχετίζονται κυρίως με το εισόδημα. Πρωταρχικό πεδίο εστίασης αποτελούν οι δείκτες που αποκαλύπτουν τη σχέση με το μέσο επίπεδο ευημερίας σε μια συγκεκριμένη χώρα και σε ορισμένη χρονική στιγμή. Η ύπαρξη απόλυτου δείκτη δεν είναι απαραίτητη για την ΕΕ, και αυτό για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, η βασική πρόκληση για την Ευρώπη είναι ολόκληρος ο πληθυσμός της να μοιράζεται τα οφέλη του υψηλού μέσου όρου ευημερίας και να μην αρκείται στο στοιχειώδες βιοτικό επίπεδο, όπως συμβαίνει στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές του κόσμου. Δεύτερον, αυτό που θεωρείται ως ελάχιστο αποδεκτό βιοτικό επίπεδο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το γενικό επίπεδο κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης, το οποίο τείνει να ποικίλει σημαντικά στα κράτη μέλη.

Η αναλογία των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά με εισόδημα που δεν φτάνει το κατώτατο όριο του 60% του εθνικού μέσου εισοδήματος λαμβάνεται ως δείκτης του κινδύνου φτώχειας. Το 2001, το 15% του πληθυσμού της ΕΕ συγκαταλεγόταν στα άτομα που αντιμετώπιζαν κίνδυνο φτώχειας, ποσοστό που αντιστοιχεί σε περισσότερα από 55 εκατομμύρια άτομα στην ΕΕ. Αυτή η μέση τιμή που αναφέρεται στο σύνολο της ΕΕ κρύβει σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, καθώς η μερίδα του πληθυσμού που απειλείται από τη φτώχεια κυμαίνεται από 10% στη Σουηδία έως 21% στην Ιρλανδία.

Για όσο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα ένα άτομο έχει χαμηλό εισόδημα, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος στέρησης και αποκλεισμού από την κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική δραστηριότητα αλλά και ο κίνδυνος απόλυτης κοινωνικής απομόνωσης. Σε όλες τις χώρες, τουλάχιστον το 50% των ατόμων που απειλούνταν από τη φτώχεια το 2001 ζούσαν με χαμηλό εισόδημα για μεγάλο χρονικό διάστημα, δηλαδή, το ισοδύναμο εισόδημά τους ήταν κάτω του κατώτατου ορίου του 60% για το συγκεκριμένο έτος και για τα δύο τουλάχιστον έτη της προηγούμενης τριετίας (π.χ. το διάστημα 1998-2000). Στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, τα ποσοστά ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια είναι πολύ υψηλά, δύο στα τρία άτομα των οποίων το εισόδημα ήταν κάτω του κατώτατου ορίου το 2001 απειλούνταν για μεγάλο διάστημα από τη φτώχεια. Το 2001, στην ΕΕ, το 9% του πληθυσμού κατά μέσο όρο ζούσε σε μόνιμη φτώχεια.

Σχήμα 1. Ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια, σύνολο και ποσοστό μόνιμης φτώχειας - 2001

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(εκ των οποίων: ποσοστό ατόμων που ζουν σε μόνιμη φτώχεια, ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Το χάσμα της σχετικής φτώχειας, δηλαδή η διαφορά μεταξύ του διάμεσου ισοδύναμου εισοδήματος των φτωχών και του κατώτατου ορίου του 60%, εκπεφρασμένη ως ποσοστό του εν λόγω κατώτατου ορίου - μετρά πόσο χαμηλότερο του κατώτατου ορίου είναι το εισόδημα των ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια. Πρόκειται για σημαντικό δείκτη, καθώς συμπληρώνει την απόλυτη μέτρηση του αριθμού των ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια, παρέχοντας πληροφορίες σχετικά με το «πόσο φτωχοί είναι οι φτωχοί».

Το 2001, ο εν λόγω δείκτης ήταν 22% σε επίπεδο ΕΕ. Τούτο σημαίνει ότι το 50% των ατόμων που απειλούνταν από τη φτώχεια είχαν ισοδύναμο εισόδημα κάτω του 78% του κατώτατου ορίου του κινδύνου φτώχειας, ήτοι του 47% του διάμεσου ισοδύναμου εισοδήματος.

Σχήμα 2. Διάμεσος του χάσματος σχετικής φτώχειας, 2001 (%)

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(εκ του οποίου: ποσοστό χρόνιας φτώχειας, ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Η συγκριτική ανάλυση των εθνικών κατώτατων ορίων φανερώνει ότι ο τρόπος μέτρησης της φτώχειας που χρησιμοποιείται είναι σχετικός. Η σύγκριση αυτή είναι σημαντική για την κατανόηση του διαφορετικού επιπέδου οικονομικής ευημερίας στις χώρες [4]. Στο σχήμα 3 φαίνεται η νομισματική αξία των εθνικών κατώτατων ορίων κινδύνου φτώχειας μετρούμενη σε πρότυπα αγοραστικής δύναμης για ένα νοικοκυριό με έναν ενήλικα. Οι τιμές είναι ιδιαίτερα χαμηλές στην Πορτογαλία και την Ελλάδα. Στον αντίποδα, η τιμή του κατώτατο ορίου στο Λουξεμβούργο φαίνεται πως φθάνει το 170% του κοινοτικού μέσου όρου.

[4] Μια τέτοια σύγκριση θα είναι πολύ πιο σημαντική στο πλαίσιο της διευρυμένης Ένωσης, καθώς στις χώρες της ένταξης οι λιγότερο ευρείες κατανομές εισοδήματος οδηγούν σε ποσοστά κινδύνου φτώχειας τα οποία δεν διαφέρουν υπερβολικά από εκείνα που καταγράφονται στα υφιστάμενα κράτη μέλη, παρά το ιδιαίτερα χαμηλό επίπεδο μέσου εθνικού εισοδήματος των χωρών αυτών.

Σχήμα 3. Νομισματική αξία του κατώτατου ορίου κινδύνου φτώχειας για νοικοκυριά με έναν ενήλικα, σε ΠΑΔ, το 2001

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Από την παραπάνω ανάλυση προκύπτει ότι ο κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας εκδηλώνεται με ποικίλες μορφές ταυτόχρονα. Οι χώρες που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στον κίνδυνο της φτώχειας με βάση την αναλογία του αριθμού των φτωχών, τόσο όταν η φτώχεια μετράται σε μια δεδομένη χρονική στιγμή όσο και σε μια μεγαλύτερη περίοδο, συχνά παρουσιάζουν επίσης το μεγαλύτερο χάσμα σχετικής φτώχειας. Αυτό οφείλεται στις ευρείες κατανομές εισοδήματος στη βάση, σε συνδυασμό με το σχετικά χαμηλό συνολικό βιοτικό επίπεδο.

Το σημείο εστίασης του δείκτη της απειλής της φτώχειας εντοπίζεται στο κάτω μέρος της κατανομής του εισοδήματος. Επίσης, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον να εξεταστεί η συνολική κατανομή εισοδήματος, όπως προκύπτει λόγου χάρη από τη σχετική θέση του κάτω πεμπτημορίου και της ομάδας με τα υψηλότερα εισοδήματα στο πάνω μέρος. Το 2001, το συνολικό ισοδύναμο εισόδημα του πεμπτημορίου των πλουσιότερων ομάδων του πληθυσμού ήταν 4,4 φορές υψηλότερο από το εισόδημα του τμήματος του πληθυσμού με το χαμηλότερο εισόδημα. Η τιμή αυτή κυμαίνεται από 3,1 στη Δανία έως 6,5 στην Πορτογαλία (Πίνακας 6α του στατιστικού παραρτήματος). Παρόμοια είναι η κατάταξη των χωρών βάσει του συντελεστή Gini, ο οποίος μετρά τη συνολική κατανομή εισοδήματος (Πίνακας 7). Πρέπει να σημειωθεί ότι η εισοδηματική ανισότητα δείχνει να έχει ελαττωθεί (ή τουλάχιστον να παρέμεινε σταθερή) κατά την περίοδο 1995-2001 σε όλες τις χώρες εκτός από τις σκανδιναβικές, οι οποίες ούτως ή άλλως χαρακτηρίζονται κατά παράδοση από μικρή εισοδηματική ανισότητα.

Κίνδυνος φτώχειας ανάλογα με το φύλο, το νοικοκυριό και την ηλικία

Οι γυναίκες είναι γενικά πιο πιθανό να ζουν σε φτωχό νοικοκυριό: το 2001, το 16% των ενήλικων γυναικών (ηλικίας 16 ετών και άνω) ζουν με εισόδημα κάτω του κατώτατου ορίου, έναντι ποσοστού 13% των ανδρών της ίδιας ηλικιακής ομάδας [5]. Αυτό το πρότυπο ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη, με τις μεγαλύτερες διαφορές να καταγράφονται στην Αυστρία, τη Φινλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η Αυστρία και η Φινλανδία, μαζί με την Ιρλανδία, παρουσιάζουν επίσης τα μεγαλύτερα χάσματα ανά φύλο όσον αφορά τον κίνδυνο μόνιμης φτώχειας (Πίνακας 3), ενώ το χάσμα των δύο φύλων σε ολόκληρη την ΕΕ όσον αφορά αυτόν το δείκτη είναι μικρό. Τα στοιχεία που αφορούν το διάμεσο χάσμα ανά φύλο είναι ανομοιογενή (Πίνακας 4), καθώς σε πολλές χώρες το χάσμα είναι μεγαλύτερο για τους άνδρες παρά για τις γυναίκες. Ο κίνδυνος φτώχειας είναι συγκριτικά μεγαλύτερος για τις γυναίκες συγκεκριμένων ηλικιακών ομάδων, ιδίως για τις ηλικιωμένες (στις γυναίκες ηλικίας 65 ετών και άνω το ποσοστό είναι 21% εν συγκρίσει με το 16% που αντιστοιχεί στους ηλικιωμένους άνδρες, σε ολόκληρη την ΕΕ).

[5] Εκτός από τα νοικοκυριά με έναν ενήλικα, τα χάσματα όσον αφορά τον κίνδυνο φτώχειας ανά φύλο, πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή, καθώς βασίζονται στην υπόθεση της ίσης κατανομής εισοδήματος εντός του νοικοκυριού.

Σχήμα 4. Ποσοστό ατόμων 16 ετών και άνω που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας, ανά φύλο, 2001

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(Σύνολο, Άνδρες, Γυναίκες)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Όσον αφορά τους διάφορους τύπους νοικοκυριού, ο κίνδυνος φτώχειας είναι πολύ υψηλότερος στα μονογονεϊκά νοικοκυριά (35% κατά μέσο όρο στην ΕΕ), στα περισσότερα εκ των οποίων ο αρχηγός είναι γυναίκα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η έκθεση στον κίνδυνο της φτώχειας των μονογονεϊκών νοικοκυριών - τα οποία αντιστοιχούν σε σχετικά υψηλό ποσοστό επί του συνόλου των νοικοκυριών - είναι ιδιαίτερα υψηλή (50%, βλέπε Πίνακα 9). Επίσης, όσοι ζουν σε μεγάλα νοικοκυριά με τρία ή περισσότερα εξαρτώμενα τέκνα είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένοι στον κίνδυνο εισοδηματικής φτώχειας, με την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία να εμφανίζουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο (μεταξύ 34% και 49%, έναντι κοινοτικού μέσου όρου 27%).

Κατά συνέπεια, στις περισσότερες χώρες, τα επίπεδα εισοδηματικής φτώχειας που αντιμετωπίζουν τα παιδιά είναι υψηλότερα από εκείνα των ενηλίκων. Το φαινόμενο της ανεπάρκειας υλικών αγαθών για τα παιδιά πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρού προβληματισμού, καθώς έχει αναγνωριστεί γενικώς ότι επηρεάζει την εξέλιξή τους και τις μελλοντικές ευκαιρίες. Το 2001, το ποσοστό κινδύνου παιδικής φτώχειας ήταν 24% και άνω στην Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι διαφορές ως προς το βαθμό μονιμότητας της παιδικής φτώχειας σε σχέση με τη φτώχεια των ενηλίκων είναι επίσης σημαντικές (12% έναντι 9% σε ολόκληρη την ΕΕ), γεγονός που καταδεικνύει ότι υπάρχουν ειδικοί παράγοντες οι οποίοι διαμορφώνουν τον κίνδυνο της φτώχειας που αντιμετωπίζουν τα παιδιά σε σχέση με τον αντίστοιχο κίνδυνο που αντιμετωπίζει ο πληθυσμός στο σύνολό του.

Σχήμα 5. Ποσοστό κινδύνου παιδικής φτώχειας (παιδιά ηλικίας 0-15 ετών), 2001

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15, σύνολο)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Στο άλλο άκρο της ηλικιακής κλίμακας, τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω (Πίνακας 2) αντιμετωπίζουν επίσης σχετικά υψηλό κίνδυνο φτώχειας, ιδίως στη Δανία, την Ελλάδα, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία. Αντιθέτως στο Λουξεμβούργο στις Κάτω Χώρες και τη Σουηδία, οι ηλικιωμένοι επηρεάζονται λιγότερο από τον κίνδυνο φτώχειας σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού.

Η ανάλυση της εισοδηματικής κατάστασης των ηλικιωμένων επηρεάζεται από το γεγονός ότι η πηγή άντλησης στοιχείων που χρησιμοποιήθηκε για τον υπολογισμό των ποσοστών εισοδηματικής φτώχειας δεν λαμβάνει υπόψη το τεκμαρτό ενοίκιο, ήτοι τα χρήματα του ενοικίου που αποταμιεύει κάποιος εάν ζει σε ιδιόκτητη κατοικία. Αυτό ενδεχομένως να οδηγήσει σε υποτίμηση του βιοτικού επιπέδου των νοικοκυριών των ηλικιωμένων, οι οποίοι έχουν εν γένει περισσότερες πιθανότητες να ζουν σε ιδιόκτητη κατοικία από ό,τι οι νεώτεροι. Επιπλέον, εάν δεν συνυπολογιστεί ο παράγοντας της αποπληρωμής τόκων, τούτο ενδεχομένως να οδηγήσει σε υπερεκτίμηση του εισοδήματος εκείνων των νοικοκυριών (νεότερων εν γένει ατόμων) που αποπληρώνουν ακόμη κάποιο στεγαστικό δάνειο. Όλα αυτά αλλοιώνουν επίσης τις συγκρίσεις του συνολικού κινδύνου φτώχειας μεταξύ των χωρών, εφόσον το ποσοστό των ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας αλλά διαθέτουν ιδιόκτητη κατοικία ποικίλλει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Αυτό ισχύει πράγματι, καθώς το εν λόγω ποσοστό είναι υψηλότερο στις χώρες της νοτίου Ευρώπης, με την Ελλάδα να εμφανίζει το μέγιστο 93%, ενώ εμφανίζεται χαμηλότερο στη Γερμανία και την Ολλανδία (35% επί του συνολικού αριθμού των ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας). Συνεπώς, εάν συνυπολογιζόταν το τεκμαρτό ενοίκιο, η κατανομή του κινδύνου φτώχειας μεταξύ των χωρών θα ήταν ενδεχομένως πιο ομαλή από όσο παρουσιάζεται στο Σχήμα 1.

Ένα άλλο πρόβλημα της ανάλυσης των δεδομένων σχετικά με το εισόδημα είναι ότι δεν λαμβάνει υπόψη την κρατική ενίσχυση σε είδος (στέγαση, κατ' οίκον μέριμνα, δωρεάν υπηρεσίες κ.α.) που επηρεάζει σημαντικά το επίπεδο του καθαρού εισοδήματος των ηλικιωμένων.

Οι τάσεις της εισοδηματικής φτώχειας κατά τα τελευταία έτη

Ο προσδιορισμός των τάσεων της εισοδηματικής φτώχειας από το 2001 παραμένει προβληματικός λόγω των εγγενών καθυστερήσεων κατά τη συλλογή και την επαλήθευση των στατιστικών στοιχείων [6], αν και η πρόσφατη επένδυση στη βελτίωση των ικανοτήτων στον τομέα της στατιστικής αναμένεται να επιφέρει βελτιώσεις σε αυτό το επίπεδο. Συνεπώς, δεν είναι δυνατό να υπάρξει σαφής εικόνα του αντίκτυπου της νέας διαδικασίας συντονισμού της ΕΕ στην εισοδηματική φτώχεια. Κατά τα έτη που προηγήθηκαν της θέσπισης της νέας στρατηγικής, υπήρξε τάση μείωσης του επιπέδου σχετικής φτώχειας, και έτσι ο κοινοτικός μέσος όρος μειώθηκε από 17% το 1995 σε 15% το 2001.

[6] Ένα άλλο πρόβλημα είναι η απουσία εκτιμώμενων διαστημάτων εμπιστοσύνης για μεταβολές συναρτήσει του χρόνου. Συνεπώς, οι παρατηρούμενες μεταβολές συναρτήσει του χρόνου πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή.

Κατά την ερμηνεία των μεταβολών που επέρχονται με το πέρασμα του χρόνου, δεν πρέπει να λησμονείται το γεγονός ότι η υπό εξέταση μέτρηση του κινδύνου φτώχειας είναι σχετική. Τυχόν μείωση (αύξηση) της αναλογίας του πληθυσμού που αντιμετωπίζει κίνδυνο φτώχειας σημαίνει ότι υπάρχουν λιγότερα (περισσότερα) άτομα με εισόδημα κάτω του κατώτατου ορίου, το οποίο μεταβάλλεται συναρτήσει του χρόνου καθώς αναφέρεται στην κεντρική τιμή της κατανομής εισοδήματος κατά το εν λόγω έτος. Εάν αυξηθεί το επίπεδο του κατώτατου ορίου φτώχειας, ως αποτέλεσμα οικονομικής ανάπτυξης και αύξησης της απασχόλησης, και ταυτόχρονα μειωθεί το ποσοστό των ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας, τότε το εισόδημα ορισμένων από εκείνους που ζουν κάτω από το κατώτατο όριο της φτώχειας κατά το έτος έναρξης θα έχει αυξηθεί με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι το κατώτατο όριο.

Σε όλες τις χώρες, η τιμή του κατώτατου ορίου φτώχειας σημείωσε μεγαλύτερη αύξηση από αυτήν του πληθωρισμού, γεγονός που αντικατοπτρίζει την αύξηση του συνολικού επιπέδου ευημερίας. Με ποιον τρόπο σχετίζονται με τη βελτίωση αυτή τα αποτελέσματα όσον αφορά το ποσοστό κινδύνου φτώχειας που παρατηρήθηκαν το 2001; Στο σχήμα 6 κατωτέρω φαίνεται η ποσοστιαία μεταβολή κατά την περίοδο 1998-2001 τόσο του επίσημου ποσοστού κινδύνου φτώχειας όσο και του κινδύνου φτώχειας για δεδομένη χρονική στιγμή, ο οποίος υπολογίζεται με βάση την τιμή του κατώτατου ορίου το 1998 προσαυξημένη μόνο βάσει του πληθωρισμού. Σε όλες τις χώρες, το ποσοστό ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας, με έτος αναφοράς το 1998, παρουσίασε μείωση κατά την τριετία που μεσολάβησε έως το 2001, ιδίως στην Ισπανία και την Ιρλανδία. Εντούτοις, στην Ιρλανδία η αναλογία του πληθυσμού με ισοδύναμο εισόδημα κάτω του τρέχοντος κατώτατου ορίου αυξήθηκε: αυτό σημαίνει ότι η εισοδηματική κατάσταση ορισμένων από εκείνους που αντιμετώπιζαν κίνδυνο φτώχειας το 1998 παρουσίασε βελτίωση, αλλά όχι τόση ώστε να συμβαδίζει με τη συνολική αύξηση του βιοτικού επιπέδου της χώρας.

Σχήμα 6. Μεταβολές στο διάστημα 1998-2001 του ποσοστού ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια και του ποσοστού ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια σε δεδομένη χρονική στιγμή (1998)

Ποσοστιαίες μεταβολές

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15, Ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια, Ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια σε δεδομένη χρονική στιγμή (2003))

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Υπολογισμός του αντίκτυπου της κοινωνικής προστασίας

Μια σημαντική αρχή μεθοδολογίας για την επιλογή των κοινών δεικτών είναι ότι οι εν λόγω δείκτες πρέπει να μετρούν τα κοινωνικά αποτελέσματα και όχι τα μέσα με τα οποία αυτά επιτυγχάνονται. Τούτο συμβαίνει λόγω της ίδιας της φύσης της ανοικτής μεθόδου συντονισμού, σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη συμφωνούν μεν για τους στόχους, αλλά είναι ελεύθερα να επιλέξουν τις πολιτικές για την επίτευξη αυτών των στόχων. Επιπλέον, ο δείκτης που μετρά την προσπάθεια χάραξης πολιτικών δεν βοηθά πολύ, εάν δεν υπάρχει τρόπος να γίνει γνωστό κατά πόσον η εν λόγω προσπάθεια επιτυγχάνει το στόχο της. Ένας δείκτης που αποτελεί μερική εξαίρεση αυτού του κανόνα είναι ο δείκτης του ποσοστού ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας πριν από την καταβολή κοινωνικών παροχών σε χρήμα, ο οποίος, συγκρινόμενος με το ποσοστό κινδύνου μετά την καταβολή κοινωνικών παροχών, μπορεί να θεωρηθεί ως ο δείκτης που μετρά τις συνέπειες των κοινωνικών παροχών στη μείωση της φτώχειας.

Στην υποθετική περίπτωση απουσίας κάθε είδους κοινωνικής παροχής σε χρήμα ή σύνταξης, ο κίνδυνος φτώχειας που θα αντιμετώπιζε ο πληθυσμός της ΕΕ θα ήταν πολύ υψηλότερος από ό,τι στην πραγματικότητα (39% αντί για 15% το 2001). Είναι εύλογο ότι ο πρωτεύων ρόλος των συντάξεων των ηλικιωμένων δεν είναι η κατανομή του εισοδήματος μεταξύ των ατόμων, αλλά μάλλον η κατανομή του εισοδήματος σε όλον τον κύκλο ζωής ενός ατόμου. Συνεπώς, εάν οι συντάξεις θεωρηθούν πρωτεύον εισόδημα και όχι κοινωνικές παροχές, τότε το ποσοστό των ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια θα φτάσει το 24%, δηλαδή θα αυξηθεί κατά 9 ποσοστιαίες μονάδες από το ποσοστό κινδύνου φτώχειας όπως αυτό μετράται μετά τις κοινωνικές παροχές.

Στο σχήμα 7 κατωτέρω φαίνεται η μείωση (σε απόλυτη τιμή) του ποσοστού ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια, υπολογιζόμενη πριν και μετά τις παροχές σε χρήμα [7], με τη συμπερίληψη ή όχι των συντάξεων στην έννοια «κοινωνικές παροχές σε χρήμα». Εάν δεν συμπεριληφθούν οι συντάξεις, αλλά θεωρηθούν ως πρωτεύων εισόδημα, τότε η μείωση εμφανίζεται χαμηλότερη στην Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιταλία, και την Πορτογαλία και υψηλότερη στη Δανία, τις Κάτω Χώρες το Λουξεμβούργο και ιδίως στη Σουηδία, γεγονός που αντικατοπτρίζει τόσο το υψηλότερο επίπεδο δαπανών για την κοινωνική προστασία στις χώρες αυτές όσο και την επικέντρωση των εν λόγω δαπανών στην ανακατανομή του εισοδήματος. Εάν συμπεριληφθούν οι συντάξεις, τότε η εικόνα αλλάζει σημαντικά. Η συμβολή των κοινωνικών παροχών στη μείωση του κινδύνου εισοδηματικής φτώχειας παραμένει υψηλότερη στη Σουηδία, με δεύτερη τη Γερμανία, και γίνεται πολύ υψηλότερη στην Ιταλία και την Ελλάδα. Αυτό αντικατοπτρίζει τη δομή των δαπανών για την κοινωνική προστασία στις χώρες αυτές, όπου μεγάλο τμήμα των εν λόγω δαπανών διοχετεύεται στις συντάξεις, καθώς και την ηλιακή διάρθρωση του πληθυσμού.

[7] Ο δείκτης αυτός πρέπει να ερμηνεύεται με επιφύλαξη, για πολλούς λόγους. Πρώτον, δεν λαμβάνονται υπόψη παρεμβάσεις οι οποίες, όπως και οι κοινωνικές παροχές σε χρήμα, δύνανται να οδηγήσουν σε αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος νοικοκυριών και ατόμων, δηλαδή παροχές σε είδος και φορολογικές απαλλαγές και εκπτώσεις. Δεύτερον, συγκρίνει τον κίνδυνο φτώχειας πριν και μετά τις παροχές διατηρώντας θεωρώντας όλες τις υπόλοιπες μεταβλητές σταθερές.

Σχήμα 7. Αντίκτυπος των κοινωνικών παροχών (συμπεριλαμβανομένων ή εξαιρουμένων των συντάξεων) στο ποσοστό ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια, 2001.

% μείωση του συνολικού ποσοστού ατόμων που απειλούνται από τη φτώχεια

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ15, Εξαιρουμένων των συντάξεων, Συμπεριλαμβανομένων των συντάξεων)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Ο αντίκτυπος των κοινωνικών παροχών σε χρήμα στο ποσοστό κινδύνου φτώχειας διαφέρει τόσο μεταξύ ηλικιακών ομάδων όσο και ανάλογα με το φύλο (Πίνακας 12). Για την ΕΕ εν τω συνόλω, οι κοινωνικές παροχές σε χρήμα εξαιρουμένων των συντάξεων έχουν τον σημαντικότερο αντίκτυπο στη μείωση του κινδύνου παιδικής φτώχειας (το 2001, η μείωση ήταν 39%, έναντι 32% για άτομα ηλικίας 16 και άνω). Στις σκανδιναβικές χώρες, η μείωση του ποσοστού κινδύνου φτώχειας στα παιδιά ανερχόταν σε 65% τουλάχιστον. από την άλλη μεριά, στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία, τα παιδιά αποτελούν την ομάδα η οποία ωφελείται λιγότερο από την καταπολέμηση της φτώχειας μέσω επιδομάτων κοινωνικής πρόνοιας (η ποσοστιαία μείωση ήταν μικρότερη του 15%). Στους ενήλικες, τα επιδόματα κοινωνικής πρόνοιας (εξαιρουμένων των συντάξεων) μειώνουν τον κίνδυνο της φτώχειας περισσότερο για τους άνδρες παρά για τις γυναίκες σε όλες τις χώρες (εξαιρουμένων των Κάτω Χωρών και της Σουηδίας. η μείωση για ολόκληρη την ΕΕ ήταν 35% για τους άνδρες έναντι 33% για τις γυναίκες). Ωστόσο, όταν συνυπολογίζονται οι συντάξεις, οι διαφορές λόγω φύλου είναι λιγότερο έντονες, και σε μερικές χώρες μάλιστα είναι υπέρ των γυναικών.

Κατά την ερμηνεία του δείκτη κινδύνου φτώχειας πριν από τις κοινωνικές παροχές, δεν πρέπει να λησμονείται ότι η κοινωνική προστασία αυτή καθεαυτή μπορεί μεν να συντελεί στην αντιμετώπιση της φτώχειας, αλλά δεν βοηθά τα άτομα και τις οικογένειες να ξεφύγουν διά παντός από τη φτώχεια. Προκειμένου να είναι αποτελεσματικές για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, οι κοινωνικές παροχές σε χρήμα πρέπει να συνοδεύονται από επαρκή υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση, κοινωνικές υπηρεσίες και ενσωμάτωση των ατόμων που είναι ικανά να εργαστούν στην αγορά εργασίας. Για το λόγο αυτό, πολλά κράτη μέλη επικεντρώνουν ολοένα και περισσότερο τις πολιτικές τους στην προαγωγή της ατομικής αυτάρκειας, με τη δημιουργία συστημάτων κοινωνικής προστασίας τα οποία ευνοούν την απασχόληση και ενθαρρύνουν τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας.

Το χαμηλό εισόδημα αποτελεί μία μόνο διάσταση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, συνεπώς, προκειμένου το φαινόμενο αυτό να μετρηθεί σωστά και να αναλυθεί εις βάθος, είναι απαραίτητο να ληφθούν υπόψη και ορισμένες άλλες, εξίσου συναφείς, πτυχές όπως η πρόσβαση στην απασχόληση, η εκπαίδευση, η στέγαση, η υγειονομική περίθαλψη, ο βαθμός κάλυψης βασικών αναγκών και η ικανότητα πλήρους συμμετοχής στην κοινωνία. Στην πραγματικότητα, πολλές από τις πτυχές αυτές είναι πολύ δύσκολο να μετρηθούν, ιδίως σε επίπεδο ΕΕ. Στη συνέχεια, το παρόν κεφάλαιο σχολιάζει τα στοιχεία που βασίζονται στους κοινούς κοινοτικούς δείκτες της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, οι οποίοι όμως δεν καλύπτουν άλλες σημαντικές πτυχές όπως η επαρκής στέγαση, η θνησιμότητα και η πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη σε σχέση με την κοινωνικοοικονομική κατάσταση και τον βαθμό κοινωνικής συμμετοχής.

Ο ρόλος της αγοράς εργασίας στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό

Η απασχόληση συνιστά βασικό παράγοντα για την κοινωνική ένταξη, όχι μόνο επειδή αποφέρει εισόδημα, αλλά και επειδή μπορεί να προαγάγει την κοινωνική συμμετοχή και την προσωπική ανάπτυξη.

Η μακροχρόνια ανεργία συνδέεται στενά με την κοινωνική ένδεια, καθώς τα άτομα που είναι άνεργα για μεγάλο χρονικό διάστημα, όταν δεν τους παρέχεται κατάλληλη και έγκαιρη στήριξη, τείνουν να χάνουν τις δεξιότητες και την αυτοεκτίμηση που χρειάζονται προκειμένου να ανακτήσουν μια θέση στην αγορά εργασίας. Το 2002, η μακροπρόθεσμη ανεργία έπληττε το 3% του εργατικού δυναμικού της ΕΕ (το 39% των ανέργων). Δύο τρίτα σχεδόν των ατόμων αυτών, είχαν παραμείνει άνεργα για μεγάλο χρονικό διάστημα (τουλάχιστον 24 μήνες, βλέπε πίνακα 19). Στην ΕΕ, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2002, τα ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας στην Αυστρία, τη Δανία, τις Κάτω Χώρες, το Λουξεμβούργο και τη Σουηδία είναι ίσα ή μικρότερα του 1%. Η μακροχρόνια ανεργία παραμένει υψηλή στην Ελλάδα και την Ιταλία, όπου πλήττει περισσότερο από το 5% του εργατικού δυναμικού. Τα δύο αυτά κράτη μέλη, μαζί με την Ισπανία, παρουσιάζουν επίσης τις μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ των δύο φύλων. Σε ολόκληρη την ΕΕ, τα ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας είναι υψηλότερα στις γυναίκες παρά στους άνδρες, μολονότι στη Φινλανδία, την Ιρλανδία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο ισχύει το αντίθετο.

Σε επίπεδο ΕΕ, η μακροχρόνια ανεργία παρουσίασε σταδιακή μείωση από το υψηλότερο επίπεδο του 4,9% το 1995 στο 3% το 2002. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία σημειώθηκε η μεγαλύτερη μείωση: από το 1995 έως το 2002, το ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας μειώθηκε περισσότερο από το ήμισυ πέφτοντας κάτω από το 4% στην Ισπανία, ενώ στην Ιρλανδία μειώθηκε από 8% σε 1,3%.

Σχήμα 8. Ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας το 1995 και το 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15)

Πηγή: Eurostat, ΕΕ-ΕΕΔ

Το γεγονός ότι η εργασία συνιστά μακράν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο προστασίας ενός ατόμου από την απειλή της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού επιβεβαιώνεται σαφώς από τα στοιχεία που παρουσιάζονται στο Σχήμα 9, σύμφωνα με τα οποία μόνο το 7% του απασχολούμενου πληθυσμού (και το 6% των μισθωτών) στην ΕΕ ζούσε κάτω από το όριο κινδύνου φτώχειας του 2002, ενώ τα αντίστοιχα ποσοστά των ανέργων και του ανενεργού πληθυσμού ήταν 38% και 25% αντίστοιχα. Στην Ιρλανδία, την Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ένας στους δύο ανέργους περίπου απειλείται από τη φτώχεια. Οι συνταξιούχοι είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένοι στον κίνδυνο φτώχειας στην Ελλάδα και την Ιρλανδία ενώ στη Δανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία άλλες οικονομικά ανενεργές ομάδες του πληθυσμού απειλούνται περισσότερο από τη φτώχεια.

Σχήμα 9. Ποσοστό κινδύνου φτώχειας και συνήθης κατάσταση επαγγελματικής δραστηριότητας, 2001

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(Σύνολο, Απασχολούμενοι, Ποσοστό υπαλλήλων με καθεστώς εξαρτημένης εργασίας, Ποσοστό αυτοαπασχολούμενων, Άνεργοι, Συνταξιούχοι, Άλλες μη ενεργές ομάδες)

Πηγή: Eurostat, ECHP-UDB, έκδοση Ιουνίου 2003

Μολονότι τα άτομα που έχουν εργασία είναι λιγότερο εκτεθειμένα στον κίνδυνο της φτώχειας από ό,τι οι άλλες ομάδες, αντιπροσωπεύουν μεγάλη μερίδα των ατόμων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας καθώς μεγάλο τμήμα του ενήλικου πληθυσμού εργάζεται. Στην ΕΕ, περίπου το ένα τέταρτο των ατόμων ηλικίας 16 ετών και άνω που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας έχουν εργασία. στο Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία το αντίστοιχο ποσοστό είναι 40% ή και μεγαλύτερο. Συνεπώς, οι φτωχοί εργαζόμενοι πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο πολιτικού προβληματισμού. Οι χαμηλές αμοιβές συνιστούν σαφώς σημαντικό παράγοντα όσον αφορά τον κίνδυνο φτώχειας των εργαζομένων, ωστόσο, το γεγονός ότι τα άτομα αυτά έχουν περιορισμένα προσόντα και παραμένουν σε μη μόνιμες θέσεις εργασίας ή πολύ συχνά έχουν καθεστώς μερικής απασχόλησης [8], μπορεί επίσης να τα οδηγήσει στη φτώχεια καθώς και σε ανεπαρκείς συντάξεις στο μέλλον. Άλλοι, εξίσου σημαντικοί παράγοντες αφορούν το νοικοκυριό στο οποίο ζουν οι εργαζόμενοι: είναι σαφές ότι οι μόνοι γονείς ή οι μοναδικοί εργαζόμενοι σε νοικοκυριά με παιδιά είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένοι στον κίνδυνο φτώχειας.

[8] Σύμφωνα με τα στοιχεία, η αυτοαπασχόληση θεωρείται άλλος ένας «παράγων κινδύνου». Ωστόσο, η αξιοπιστία των στοιχείων σχετικά με το εισόδημα των αυτοαπασχολούμενων δεν είναι εγγυημένη, λόγω του προβλήματος της φοροδιαφυγής.

Πράγματι, η έννοια της φτώχειας των εργαζομένων αναφέρεται μόνο εν μέρει στην κατάσταση ορισμένων ατόμων, καθώς ο κίνδυνος φτώχειας μετράται σε επίπεδο νοικοκυριών. Έτσι, η οικονομική ευημερία των ανέργων, του μη ενεργού πληθυσμού ή των χαμηλόμισθων εξαρτάται από το ύψος όλων των πόρων που συνεισφέρουν όλα τα μέλη του νοικοκυριού τους. Συνεπώς, η έλλειψη απασχόλησης σε επίπεδο νοικοκυριού αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως βασικός παράγων κινδύνου φτώχειας.

Σε ολόκληρη την ΕΕ, το 2002, περίπου ένα στα δέκα άτομα ηλικίας 18 έως 59 ετών ζούσε σε νοικοκυριά ανέργων (Σχήμα 10). Το ποσοστό αυτό ήταν μεγαλύτερο στο Βέλγιο (14%), και ακολουθούσε το Ηνωμένο Βασίλειο (11%). Οι γυναίκες είχαν για άλλη μία φορά πολύ περισσότερες πιθανότητες να ζήσουν σε νοικοκυριό ανέργων από ό,τι οι άνδρες.

Υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι έχει σημειωθεί πρόοδος στον τομέα αυτόν. Η αναλογία ενεργών ενηλίκων που ζουν σε νοικοκυριά ανέργων μειώθηκε από το 1995 έως το 2002/2003 στις περισσότερες χώρες, ενώ ιδιαίτερα μεγάλες μειώσεις σημειώθηκαν στις Κάτω Χώρες και την Ισπανία.

Σχήμα 10. Άτομα ηλικίας 18-59 ετών που ζουν σε νοικοκυριά ανέργων, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15, Σύνολο, Γυναίκες, Άνδρες)

Πηγή: Eurostat, ΕΕ-ΕΕΔ

Το γεγονός ότι πολλά παιδιά μεγαλώνουν σε νοικοκυριά ανέργων προκαλεί έντονο προβληματισμό, καθώς η απουσία εργαζόμενου ενήλικα ο οποίος θα αποτελούσε πρότυπο ενδέχεται να επηρεάσει τις επιδόσεις των παιδιών στην εκπαίδευση και στη μελλοντική αγορά εργασίας. Το 2002, το ποσοστό των παιδιών που ζουν σε νοικοκυριά ανέργων ήταν ελαφρώς υψηλότερο από αυτό των νεαρών ενηλίκων (9,9%), ωστόσο υπάρχουν εντονότερες διαφορές από χώρα σε χώρα, καθώς το ποσοστό αυτό είναι κάτω του 3% στο Λουξεμβούργο και άνω του 17% στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Το ποσοστό των παιδιών που ζουν σε νοικοκυριά ανέργων μειώθηκε σε πολλές χώρες, και η πιο αξιόλογη μείωση σημειώθηκε στην Ιρλανδία και την Ισπανία.

Σχήμα 11. Παιδιά που ζούσαν σε νοικοκυριά ανέργων το 1995 και το 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ΕΕ 15)

Πηγή: Eurostat, ΕΕ-ΕΕΔ

Περιφερειακή συνοχή

Όλοι οι δείκτες που έχουν εξεταστεί έως τώρα υπολογίζονται σε εθνικό επίπεδο. Όμως, οι διαφορές από περιοχή σε περιοχή είναι σημαντικές όχι μόνο μεταξύ χωρών αλλά και εντός κάθε χώρας. Η κατανόηση της φύσης και των καταστάσεων φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού στο υπο-εθνικό επίπεδο είναι σημαντική για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση αποτελεσματικών πολιτικών για την καταπολέμησή τους. Για παράδειγμα, έχει ενδεχομένως αξία να γίνει διάκριση μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών. Οι προβληματισμοί περί αξιοπιστίας των στατιστικών στοιχείων εμποδίζουν την αναγωγή των περισσότερων κοινών δεικτών της ΕΕ σε επίπεδο περιφέρειας. Επιπλέον δεν υπάρχει σε κοινοτικό επίπεδο κοινώς αποδεκτός ορισμός των περιφερειών πέραν του ορισμού που βασίζεται σε διοικητικά και πολιτικά κριτήρια (ήτοι, της ταξινόμησης NUTS).

Η διασπορά (συντελεστής μεταβλητότητας) των ποσοστών απασχόλησης σε επίπεδο NUTS2 αποτελεί προσεγγιστικό μέτρο της κοινωνικής συνοχής από περιφέρεια σε περιφέρεια. Η περιφερειακή συνοχή είναι χαμηλότερη στην Ιταλία, και ακολουθεί με διαφορά η Ισπανία. Επίσης, η Ιταλία παρουσιάζει μικρή βελτίωση από το 1996, ενώ σε ολόκληρη η EΕ φαίνεται πως υπάρχει σχετική σύγκλιση των ποσοστών απασχόλησης στις περιφέρειες. Στις περιφέρειες του στόχου 1 τα ποσοστά ανεργίας έχουν αυξηθεί με ταχύτερους ρυθμούς από ότι στις άλλες περιφέρειες: μεταξύ του 1996 και του 2002, ο αριθμός των απασχολούμενων στις περιφέρειες του στόχου 1 αυξήθηκε κατά 5% και άνω του συνόλου του ενεργού πληθυσμού, ενώ στην υπόλοιπη ΕΕ η αύξηση ήταν 4%. Ωστόσο, το συνολικό ποσοστό του ενεργού ενεργού πληθυσμού που απασχολείται παραμένει χαμηλότερο στις περιφέρειες του στόχου 1 (56,2% το 2002) σε σχέση με τις υπόλοιπες (66,7%).

Ο ρόλος των δεξιοτήτων στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό

Η έλλειψη βασικών ικανοτήτων και προσόντων συνιστά μείζον εμπόδιο στην κοινωνική ένταξη, και αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο σε μια κοινωνία και σε μια οικονομία που βασίζονται στη γνώση. Ως εκ τούτου, υπάρχει ολοένα αυξανόμενος κίνδυνος δημιουργίας νέων κοινωνικών χασμάτων μεταξύ των ατόμων που έχουν πρόσβαση στη διά βίου μάθηση προκειμένου να βρουν εργασία, να αυξήσουν την προσαρμοστικότητά τους, να εξελιχθούν και να είναι ενεργοί πολίτες, και εκείνων που παραμένουν αποκλεισμένοι από αυτήν. Συνεπώς, η «πραγμάτωση μιας ευρωπαϊκής περιοχής διά βίου μάθησης» [9] παραμένει μείζων πρόκληση για τη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς.

[9] (COM (2001) 678 τελικό)

Τα στοιχεία της έρευνας εργατικού δυναμικού (ΕΕΔ) του 2002/2003 δείχνουν ότι περίπου το 19% όλων των ατόμων ηλικίας 18-24 ετών είχαν χαμηλού επιπέδου εκπαίδευση (δηλαδή, δεν είχαν παρακολουθήσει καν την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση) και δεν είχαν συμμετάσχει σε δραστηριότητες εκπαίδευσης ή κατάρτισης κατά τις τέσσερις τελευταίες εβδομάδες πριν από τη διεξαγωγή της έρευνας. Οι τιμές κυμαίνονταν από 10% ή και λιγότερο στην Αυστρία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, έως 41% στην Πορτογαλία. Σε όλες τις χώρες οι νέοι άνδρες έχουν περισσότερες πιθανότητες από τις νέες γυναίκες να εγκαταλείψουν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα διαθέτοντας χαμηλά εκπαιδευτικά προσόντα (Πίνακας 20).

Οι τάσεις σε συνάρτηση με το χρόνο μπορούν να παρατηρηθούν με την εξέταση διαφορετικών ομάδων ατόμων: όσον αφορά το ποσοστό ατόμων με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, η διαφορά μεταξύ ατόμων νεαρής ηλικίας (18 έως 24 ετών) και ηλικιωμένων (65 ετών και άνω, Πίνακας 21) είναι εκπληκτική: σε ολόκληρη την ΕΕ, το 70% των ατόμων της δεύτερης ομάδας δεν είχε παρακολουθήσει καν την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σε αντίθεση με το 19% όλων των ατόμων ηλικίας 18-24 ετών που αναφέρεται ανωτέρω. Οι μεγαλύτερη αύξηση καταγράφηκε στις χώρες του Νότου, οι οποίες αρχικά παρουσίαζαν χαμηλά ποσοστά ακαδημαϊκών επιδόσεων, τα οποία αφορούσαν πάνω από το 80% των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας.

Υγεία

Ένας δείκτης στον τομέα της υγείας ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί πως εκφράζει την κατάσταση της υγείας καθώς και τη γενική ευημερία των χωρών είναι το προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση (Πίνακας 22). Πρόκειται για έναν σύνθετο δείκτη, ο οποίος, εκτός από την κατάσταση της υγείας των ατόμων, αντικατοπτρίζει πολλές άλλες διαστάσεις, όπως η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και η χρησιμοποίησή τους, καθώς και διάφοροι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες γενικότερα.

Ο πληθυσμός της ΕΕ χαρακτηρίζεται από υψηλό προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση: οι εθνικοί αριθμοί πλησιάζουν τα 77 έτη (στη Δανία, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία) και τα 79 έτη (Ισπανία, Ιταλία και Σουηδία). Μολονότι το προσδόκιμο ζωής είναι υψηλότερο κατά έξι περίπου έτη για τις γυναίκες από ό,τι για τους άνδρες, λόγω της μονίμως υψηλότερης θνησιμότητας των ανδρών καθ' όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής, το χάσμα αρχίζει να γεφυρώνεται καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε περισσότερο για τους άνδρες από ό,τι για τις γυναίκες κατά την τελευταία δεκαετία στην πλειονότητα των κρατών μελών.

Όλοι αναγνωρίζουν ότι η κακή υγεία αποτελεί τόσο αίτιο όσο και συνέπεια των ευρύτερων κοινωνικοοικονομικών δυσκολιών. Ως εκ τούτου, η συνολική κατάσταση της υγείας του πληθυσμού τείνει να είναι χειρότερη στις ομάδες με χαμηλότερο εισόδημα. Σε ολόκληρη την ΕΕ, αλλά και στα κράτη μέλη ξεχωριστά, το ποσοστό των ατόμων που δηλώνουν ότι η υγεία τους είναι κακή ή πολύ κακή είναι πολύ υψηλότερο στα άτομα που ζουν κάτω του ορίου κινδύνου φτώχειας από ό,τι στα άτομα άνω του εν λόγω ορίου (16% και 7% αντίστοιχα) (Πίνακας 23).

2. ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ, ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΟΥΝ ΑΠΟ ΤΑ ΕΣΔ/ΈΝΤΑΞΗ

Η προσπάθεια εντοπισμού των τρεχουσών τάσεων που προκύπτουν από τα ΕΣΔ/ένταξη καθίσταται δυσχερής ελλείψει πρόσφατων στοιχείων, ακόμα και σε εθνικό επίπεδο, αλλά και λόγω των πολύ διαφορετικών προσεγγίσεων που πραγματοποιούνται στα αναλυτικά κεφάλαια. Σε γενικές γραμμές, πάντως, τα ΕΣΔ/ένταξη του 2003 αντικατοπτρίζουν ένα λιγότερο αισιόδοξο κλίμα όσον αφορά την αντιμετώπιση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού από ό,τι την περίοδο που καταρτίστηκαν τα πρώτα ΕΣΔ/ένταξη, δηλαδή τον Ιούνιο του 2001. Τα περισσότερα κράτη μέλη εκφράζουν τον φόβο ότι η παρούσα επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης, συνοδευόμενη από την αύξηση της μακροχρόνιας ανεργίας και τις λίγες ευκαιρίες εύρεσης εργασίας, ενδεχομένως να εκθέσει περισσότερους ανθρώπους στον κίνδυνο της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και να προκαλέσει επιδείνωση της κατάστασης των ατόμων πλήττονται ήδη από τα φαινόμενα αυτά. Εντούτοις, η αντίληψη αυτή ποικίλει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Παρότι η παγκόσμια οικονομική κατάσταση καθίσταται δυσχερέστερη, ορισμένες χώρες, οι οποίες ωστόσο παρουσιάζουν σχετικά υψηλούς αριθμούς όσον αφορά τον κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό πεπεισμένες ότι οι πρόσφατες θετικές οικονομικές τάσεις θα διατηρηθούν, συμβάλλοντας στη μείωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού (EL, E, IRL, I, UK). Άλλες χώρες, αν και επισημαίνουν την ύπαρξη αυξημένων πιέσεων, εμφανίζονται πεπεισμένες ότι θα κατορθώσουν να διατηρήσουν τα σχετικά υψηλά σημερινά επίπεδα κοινωνικής ένταξης και να αντιμετωπίσουν τις αυξημένες απαιτήσεις με βάση τα υφιστάμενα, σωστά ανεπτυγμένα συστήματά τους, αλλά παραδέχονται ότι πρέπει ίσως να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες (B, DK, FIN, L, NL, A, S). Ωστόσο, κάποια άλλα κράτη μέλη εμφανίζονται πιο απαισιόδοξα και επισημαίνουν την ύπαρξη μεγαλύτερων προκλήσεων, ιδίως σε σχέση με την αυξανόμενη ανεργία (D, F, P).

Κατά τα δύο προηγούμενα έτη, πολλές χώρες ενέτειναν τις προσπάθειές τους σε πολλούς τομείς. Ως εκ τούτου, αρχίζουν να προβάλλουν θετικές τάσεις. Σε ορισμένες χώρες (IRL, UK) σημειώνεται πραγματική πρόοδος όσον αφορά τη μείωση του αριθμού ατόμων που απειλούνται από μόνιμη ή μακροπρόθεσμη φτώχεια. Διαπιστώνονται επίσης σημαντικά βήματα προόδου όσον αφορά την αντιμετώπισης της παιδικής φτώχειας (IRL, UK).

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ορισμένες αρνητικές τάσεις οι οποίες φαίνεται να εδραιώνονται σε πολλές χώρες. Τα επίπεδα ανεργίας αυξάνονται παντού. Σε ορισμένες χώρες, παρά τις θετικότερες εξελίξεις στο ζήτημα της ανεργίας, εξακολουθούν να υπάρχουν σχετικά μεγάλες διαφορές όσον αφορά το εισόδημα (IRL, UK). Ο αριθμός των ατόμων που εξαρτώνται από τα συστήματα ελάχιστου εισοδήματος παρουσιάζει αυξητική τάση. Όσον αφορά τη στέγαση, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι λίστες αναμονής για εύρεση στέγης έχουν μεγαλώσει, ενώ ο αριθμός των αστέγων παρουσιάζει αυξητικές τάσεις. Μολονότι σε γενικές γραμμές το επίπεδο της υγείας διατηρήθηκε σταθερό σε μεγάλο βαθμό, φαίνεται πως υπήρξε αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας και τοξικομανίας.

Οι μείζονες διαρθρωτικές αλλαγές που εντοπίζονται στην κοινή έκθεση του 2001 εξακολουθούν να αναγνωρίζονται ως σημαντικοί παράγοντες οι οποίοι έχουν άλλοτε θετικές και άλλοτε αρνητικές συνέπειες στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, ήτοι:

- οι συνέπειες των μειζόνων διαρθρωτικών αλλαγών στην αγορά εργασίας ως αποτέλεσμα της ταχείας οικονομικής μεταβολής και της παγκοσμιοποίησης.

- οι συνέπειες της ταχείας ανάπτυξης της βασισμένης στη γνώση κοινωνίας και των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας.

- οι συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού και τα συνεπακόλουθα υψηλότερα ποσοστά εξάρτησης καθώς και οι αυξημένες απαιτήσεις για υπηρεσίες μέριμνας.

- οι συνέπειες της αυξανόμενης μετανάστευσης και εθνικής πολυμορφίας.

- οι συνεχιζόμενες αλλαγές της δομής των νοικοκυριών με τα συνεχιζόμενα υψηλά επίπεδα διάλυσης οικογενειών, τον αυξανόμενο αριθμό μονογονεϊκών οικογενειών και την τάση αποθεσμοποίησης της οικογενειακής ζωής.

- η τάση για ύπαρξη μεγαλύτερης ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών, ιδιαίτερα δε για υψηλότερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Οι παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό και οι οποίοι εντοπίστηκαν το 2001 επιβεβαιώνονται στα ΕΣΔ του 2003 και είναι οι ακόλουθοι: μακροπρόθεσμη εξάρτηση από χαμηλό/ανεπαρκές εισόδημα, μακροχρόνια ανεργία, χαμηλή ποιότητα ή παντελής έλλειψη πιστοποιούμενης επαγγελματικής εμπειρίας, χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και κατάρτισης και αναλφαβητισμός, παιδική και εφηβική ηλικία σε ευάλωτη οικογένεια, αναπηρία, προβλήματα υγείας και δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, στέγαση σε πολλαπλά μειονεκτική περιοχή, προβλήματα στέγασης και έλλειψης στέγης, μετανάστευση, εθνική καταγωγή, ρατσισμός και διακρίσεις.

Ωστόσο, μολονότι το φάσμα των κινδύνων και των φραγμών δεν έχει μεταβληθεί, τα ΕΣΔ του 2003 σκιαγραφούν μια πιο διαφοροποιημένη και σύνθετη εικόνα, και μερικές καταστάσεις προβάλλουν εντονότερα από άλλοτε ως ιδιαίτερα συνδεδεμένες με τον κοινωνικό αποκλεισμό: διαβίωση σε νοικοκυριό ανέργων, ανεπαρκές εισόδημα, υπερχρέωση, ψυχασθένεια, αλκοολισμός ή τοξικομανία, αναπηρία, εξάρτηση από μακροχρόνια φροντίδα, αιτούντες άσυλο, πρόσφυγες και μετανάστες, στέγαση σε μειονεκτούσες αστικές ή αγροτικές περιοχές.

Όσον αφορά τη σχέση μεταξύ ανεργίας, φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, αξίζει να σημειωθούν τρεις πτυχές. Η πρώτη είναι η αυξημένη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι οι άνεργοι δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα, και οι λόγοι για τους οποίους ορισμένα άτομα αντιμετωπίζουν δυσκολίες πρόσβασης στην αγορά εργασίας ποικίλλουν σημαντικά ανάλογα με το άτομο. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τους μακροχρόνια άνεργους, οι οποίοι υφίστανται σειρά συσσωρευόμενων μειονεκτημάτων όπως λειτουργικός αναλφαβητισμός, ξεπερασμένες ικανότητες, έλλειψη γλωσσικών ικανοτήτων, αναπηρία ή κακή υγεία, τοξικομανία, εξαιρετικά μακροχρόνια απουσία από τον κόσμο της εργασίας και άλλα. Τα μειονεκτήματα αυτά, αν δεν αντισταθμιστούν από επαρκή και έγκαιρη στήριξη, ενδεχομένως να οδηγήσουν σε μόνιμο αποκλεισμό από την αγορά εργασίας. Επιπροσθέτως, τέτοιου είδους μειονεκτήματα μπορούν να επιδεινωθούν από αρνητικούς αντικειμενικούς παράγοντες, όπως έλλειψη θέσεων εργασίας, έλλειψη υπηρεσιών παιδικής μέριμνας, έλλειψη μεταφορών, διαμονή σε περιοχές με υψηλή ανεργία, έλλειψη στέγης, έλλειψη ανοικτών και ευέλικτων ευκαιριών μάθησης οι οποίες να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των εν λόγω ατόμων, προκαταλήψεις και διακρίσεις (π.χ. κατά των μεταναστών, των εθνοτικών μειονοτήτων, των πρώην κρατουμένων, των ατόμων με μαθησιακές δυσκολίες, των γυναικών ή των ανδρών λόγω φύλου). Δεύτερον, δίδεται μεγαλύτερη έμφαση στην ιδιαίτερα ευάλωτη κατάσταση των νοικοκυριών ανέργων, αλλά και στους μεγαλύτερους κινδύνους φτώχειας που αντιμετωπίζουν τα νοικοκυριά στα οποία εργάζεται ένα και όχι δύο μέλη. Τρίτον, τονίζεται επανειλημμένως ο ευάλωτος χαρακτήρας τριών συγκεκριμένων ομάδων: των εργαζόμενων ανδρών και γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας των οποίων τα προσόντα έχουν καταστεί περιττά, της ηλικιακής ομάδας των νέων ανδρών και γυναικών μεταξύ 16-25 ετών οι οποίοι δεν διαθέτουν τυπικά ή πιστοποιούμενα προσόντα και των μεταναστών και εθνοτικών μειονοτήτων.

Όσον αφορά το χαμηλό εισόδημα και τη φτώχεια, πρέπει να δοθεί προσοχή σε πέντε πτυχές. Πρώτον, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι, ακόμα και στις χώρες εκείνες όπου τα πραγματικά εισοδήματα των φτωχότερων αυξήθηκαν, αυτό συνέβη με πολύ χαμηλότερους ρυθμούς από ό,τι για την υπόλοιπη κοινωνία και, ως εκ τούτου, η σχετική εισοδηματική φτώχεια ενδεχομένως να αυξήθηκε (UK, IRL). Η δεύτερη πτυχή είναι η ιδιαίτερη έμφαση που δίδεται στον πολύ υψηλό κίνδυνο που αντιμετωπίζουν άτομα τα οποία επιβιώνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα με χαμηλό εισόδημα (FIN, UK). Η τρίτη πτυχή αφορά τον επιδίωξη ορισμένων χωρών να αποφύγουν οποιαδήποτε αύξηση του αριθμού των εργαζόμενων φτωχών. Η τέταρτη πτυχή είναι η αναγνώριση του πόσο συχνά η υπερχρέωση παγιδεύει κάποιους στη φτώχεια (A, B, FIN, F, IRL και UK). Τέλος, σε πολλές χώρες (π.χ. UK, IRL, D, I, L, P, S) προκαλούν ανησυχία οι περιπτώσεις παιδιών που μεγαλώνουν σε οικογένειες χαμηλών εισοδημάτων.

Η σπουδαιότητα των μειονεκτημάτων όσον αφορά την εκπαίδευση και την κατάρτιση ως φραγμών στην κοινωνική ένταξη και στην κοινωνία και την οικονομία της γνώσης έχει ήδη τονιστεί ιδιαίτερα, αλλά τα νέα ΕΣΔ εφιστούν κυρίως την προσοχή σε τρεις πτυχές. Η πρώτη είναι το ζήτημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού όχι μόνο μεταξύ μαθητών, αλλά και σε ολόκληρο τον πληθυσμό των ενηλίκων (D, F). η δεύτερη είναι το ιδιαίτερο πρόβλημα της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου (D, FIN, IRL, NL) και η τρίτη είναι η αυξανόμενη σπουδαιότητα της διά βίου μάθησης και της απόκτησης νέων βασικών δεξιοτήτων, όπως μάθηση της εκμάθησης, ξένες γλώσσες, κοινωνικές ικανότητες, ΤΠΕ και επιχειρηματικό πνεύμα.

Όσον αφορά την κακή υγεία και τις αναπηρίες, αναγνωρίζεται ότι η φύση και ο βαθμός κινδύνου ποικίλλουν πολύ ανάλογα με τον τύπο της αναπηρίας (S). Γενικώς, στα ΕΣΔ δίδεται μεγαλύτερη έμφαση στον ιδιαίτερα υψηλό κίνδυνο της μακροχρόνιας φτώχειας και αποκλεισμού που αντιμετωπίζουν τα άτομα με κάποια αναπηρία (A, IRL, NL, DK).

Πολλά κράτη μέλη τονίζουν πολύ περισσότερο στα ΕΣΔ για το 2003 τον υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού που συνδέεται με τη μετανάστευση ή προκύπτει από το γεγονός ότι ένα άτομο προέρχεται από κάποια εθνοτική μειονότητα. Εντούτοις, τονίζεται επίσης η πολυπλοκότητα και η πολυμορφία των καταστάσεων. Κάποιες ιδιαίτερες πτυχές που αναφέρονται είναι οι δυσκολίες στην εξεύρεση κατοικίας και καλοπληρωμένης εργασίας (F, FIN, S,) καθώς και οι φραγμοί στην πρόσβαση στη διά βίου μάθηση, ιδίως δε στην εκμάθηση ξένων γλωσσών. Περισσότερη προσοχή δίδεται επίσης στους ηλικιωμένους μετανάστες (D), στους αναγκαστικούς/προσυμφωνημένους γάμους, στην κακή υγεία (S) και στο χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο (NL, DK). Οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων επισημαίνονται επίσης σε ορισμένα ΕΣΔ (IRL, S). Πολλά κράτη μέλη επισημαίνουν τα επιμέρους προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Ρομ και πολλοί νομάδες (IRL). Ορισμένα κράτη μέλη (UK, S, F, FIN, B και IRL) συνδέουν άμεσα τα θέματα των διακρίσεων με την κοινωνική συνοχή.

Γενικώς, τα ΕΣΔ του 2003 τονίζουν την ανάγκη να ληφθεί περισσότερο υπόψη η κατάσταση των ατόμων που αντιμετωπίζουν πολλαπλούς κινδύνους ή συσσωρευμένα προβλήματα, καθώς τα άτομα αυτά ενδέχεται να παγιδευτούν στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό (S, FIN). Επισημαίνονται συχνά οι εξής ομάδες: πρώην φυλακισμένοι, άστεγοι, άτομα που εξέρχονται από ιδρύματα, αλκοολικοί και τοξικομανείς, ψυχασθενείς, ιερόδουλοι.

Ένα σημαντικό γνώρισμα των ΕΣΔ του 2003 είναι η αυξημένη προσοχή που επιδεικνύεται στις περιφερειακές και τοπικές μεταβολές των επιπέδων φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού και στον τρόπο με τον οποίο οι υποκείμενες αιτίες φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού ενδεχομένως να ποικίλλουν από περιφέρεια σε περιφέρεια (B, F). Σε ορισμένες υποβαθμισμένες περιφέρειες με αρνητική μετανάστευση, η υψηλή ανεργία και τα αυξανόμενα ποσοστά εξάρτησης (FIN, P) έρχονται σε αντίθεση με τα προβλήματα συμφόρησης που αντιμετωπίζουν κάποιες αναπτυσσόμενες περιφέρειες, όπου τα θέματα της στέγασης εμφανίζονται εντονότερα. Επίσης, επισημαίνεται το ζήτημα των απομακρυσμένων αγροτικών περιοχών με ηλικιωμένους κατοίκους, υπηρεσίες χαμηλής ποιότητας και υψηλότερα επίπεδα εξάρτησης (IRL, EL, P, UK). Επισημαίνονται τακτικά οι ιδιαίτερες συγκεντρώσεις φτώχειας και πολλαπλής στέρησης σε συγκεκριμένες κοινότητες πόλεων. Ως προς αυτό, σημειώνεται το πρόβλημα της υποβάθμισης του κοινωνικού κεφαλαίου. Σε κοινότητες που αντιμετωπίζουν πολλαπλά μειονεκτήματα έχει παρατηρηθεί επανειλημμένως υποβάθμιση των δικτύων σχέσεων, των συστημάτων και δομών στήριξης που διευκολύνουν την ενεργή συμμετοχή των ατόμων στην κοινότητα στην οποία ζουν και τα οποία αποτελούν απαραίτητο τμήμα μιας ισχυρής και ζωντανής κοινωνίας των πολιτών.

Ένα άλλο θέμα που προβάλλεται ιδιαίτερα στα ΕΣΔ του 2003 είναι ο σημαντικός ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν οι ανισότητες μεταξύ των δύο φύλων στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ωστόσο, είναι λιγότερο σαφές εάν αυτό αντικατοπτρίζει την αύξηση του πραγματικού αντίκτυπου του φύλου ή απλώς την αυξημένη επίγνωση όσον αφορά το θέμα αυτό. Γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στη διάσταση του φύλου στο πλαίσιο των μόνων γονέων, της ενδοοικογενειακής βίας και των προβλημάτων που προκαλούνται από τις εύκαμπτες μορφές εργασίας και τα περιορισμένα δικαιώματα συνταξιοδότησης. Τονίζονται επίσης οι διαφορές του φύλου μεταξύ των πιο μειονεκτουσών ομάδων, όσον αφορά, λόγου χάρη, τους αστέγους, τους πρώην φυλακισμένους, και τους τοξικομανείς (DK).

Η αναγνώριση του βαθμού στον οποίο η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορούν να μεταβιβαστούν από γενιά σε γενιά δεν αποτελεί πρωτοτυπία των ΕΣΔ του 2003. Ωστόσο, αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ο βαθμός στον οποίο τα άτομα που μεγαλώνουν μέσα στη φτώχεια κινδυνεύουν ιδιαίτερα να αποτελέσουν την επόμενη γενιά φτωχών και ανέργων. Μεγαλύτερη προσοχή επιδεικνύεται στους τρόπους με τους οποίους η φτώχεια μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά καθώς και στην ιδιαίτερη διάσταση της παιδικής φτώχειας, η οποία πρέπει να αντιμετωπιστεί ώστε να σπάσει αυτός ο κύκλος.

Μια άλλη σημαντική διάσταση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην οποία δίδεται μεγαλύτερη προσοχή είναι η παλινδρόμηση των ατόμων στη φτώχεια. Ορισμένα ΕΣΔ/ένταξη επισημαίνουν την ανάγκη να γίνει περισσότερο κατανοητός ο λόγος για τον οποίο ορισμένα άτομα παγιδεύονται στη μακροχρόνια φτώχεια ή παλινδρομούν στη φτώχεια, ενώ κάποιοι άλλοι (η πλειονότητα) ενδεχομένως να είναι φτωχοί για σύντομες σχετικά περιόδους.

Βασικές προκλήσεις

Η κυριότερη πολιτική πρόκληση που προκύπτει από τα ΕΣΔ είναι η ανάγκη διασφάλισης εκ μέρους των κρατών μελών ότι η οικονομική πολιτική, η πολιτική για την απασχόληση, η πολιτική για τη διά βίου μάθηση, η πολιτιστική πολιτική και η κοινωνική πολιτική είναι ολοκληρωμένες, και ότι σε όλους αυτούς τους τομείς πολιτικής λαμβάνεται υπόψη ο προβληματισμός όσον αφορά την πρόληψη και την εκρίζωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αυτό είναι σημαντικό προκειμένου να επιτευχθεί μια ολοκληρωμένη και συντονισμένη προσέγγιση της εκρίζωσης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι επίσης σαφές ότι οι χώρες οι οποίες συνδυάζουν υψηλά επίπεδα κοινωνικής προστασίας με ιδιαίτερα παραγωγικές οικονομίες και διαρκώς υψηλά επίπεδα απασχόλησης είναι οι πλέον κατάλληλες για να διατηρήσουν κοινωνίες χωρίς αποκλεισμούς. Είναι σημαντικό να υπάρξουν αποτελεσματικές πολιτικές σε τομείς όπως η κοινωνική προστασία, η διά βίου μάθηση, η υγεία, η στέγαση, οι μεταφορές και ο πολιτισμός, ο αθλητισμός και η αναψυχή, οι οποίες να οδηγήσουν σε προσιτές σε όλους υπηρεσίες. Εντούτοις, για τα πιο ευάλωτα άτομα, μια τέτοια καθολική παροχή πρέπει συνήθως να συμπληρώνεται από στοχοθετημένη και εξειδικευμένη στήριξη, η οποία θα βοηθήσει τα άτομα αυτά να υπερβούν συγκεκριμένα εμπόδια όσον αφορά τη συμμετοχή τους στην κοινωνία.

Στην πρώτη κοινή έκθεση καθορίστηκαν 8 βασικές προκλήσεις στις οποίες πρέπει να ανταποκριθούν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό όλα τα κράτη μέλη. Η ανάλυση των ΕΣΔ του 2003, καθώς και η ανάλυση που πραγματοποιήθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, καταδεικνύουν ότι οι εν λόγω προκλήσεις εξακολουθούν να παρέχουν ένα ισχυρό πλαίσιο στα κράτη μέλη. Ωστόσο, δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση σε ορισμένες διαστάσεις των εν λόγω συνολικών προκλήσεων.

Ανάπτυξη μιας αγοράς εργασίας χωρίς αποκλεισμούς και προώθηση της απασχόλησης ως δικαίωμα και ευκαιρία για όλους: Όλα ανεξαιρέτως τα κράτη μέλη τονίζουν τη σπουδαιότητα της απασχόλησης στην πρόληψη και την καταπολέμηση της φτώχειας. Τονίζεται ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και προσεγγίσεων, πολλές εκ των οποίων αντικατοπτρίζονται επίσης στα ΕΣΔ/απασχόληση. Ωστόσο, στα ΕΣΔ/ένταξη επισημαίνεται ιδιαίτερα αφενός η πρόκληση για παροχή εξατομικευμένης και προσαρμοσμένης στήριξης στα άτομα που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα μειονεκτήματα και είναι περισσότερο απομακρυσμένα από την αγορά εργασίας (π.χ. μετανάστες, πρώην φυλακισμένοι, άτομα που εξήλθαν από ιδρύματα, άτομα με ειδικές ανάγκες) και αφετέρου η ανάγκη να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην κατάσταση των νοικοκυριών ανέργων και των νέων ανέργων που δεν διαθέτουν στοιχειώδεις ικανότητες ή τυπικά προσόντα.

Εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος και πόρων για μια αξιοπρεπή διαβίωση: Μολονότι τονίζεται ότι η απασχόληση αποτελεί για τους περισσότερους ανθρώπους τον βασικό τρόπο διασφάλισης επαρκούς εισοδήματος, η σπουδαιότητα ύπαρξης αποτελεσματικών συστημάτων εισοδηματικής στήριξης των ατόμων που δεν μπορούν να κερδίζουν τα προς το ζην ή έχουν αποσυρθεί παραμένει βασική πρόκληση, και πολλά κράτη μέλη πρέπει να κάνουν περισσότερα στο θέμα αυτό. Η δημιουργία στενών δεσμών μεταξύ των συστημάτων εισοδηματικής στήριξης και των πολιτικών για την αύξηση της ικανότητας των ανθρώπων να έχουν πρόσβαση στην αγορά εργασίας ώστε να τερματιστεί η μακροχρόνια εξάρτηση θεωρείται επίσης πολύ σημαντική. Εξίσου σημαντικό είναι να διασφαλιστεί η προσεκτική ολοκλήρωση της φορολογικής πολιτικής, της πολιτικής εισοδηματικής στήριξης και της πολιτικής για τον ελάχιστο μισθό, προκειμένου οι αποδοχές από την εργασία να είναι επαρκείς ώστε οι άνθρωποι να εξέρχονται από τη φτώχεια.

Αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού μειονεκτήματος μέσω των ευκαιριών πρόληψης και διά βίου μάθησης: Στο πλαίσιο αυτής της συνολικής πρόκλησης, ξεχωρίζουν τέσσερις επιμέρους προκλήσεις: ανάπτυξη συντονισμένων και ολοκληρωμένων δράσεων για την πρόληψη της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου. ευκαιρίες μάθησης για όλους όσοι πάσχουν από λειτουργικό αναλφαβητισμό. αύξηση της πρόσβασης στη διά βίου μάθηση για όλα τα περιθωριοποιημένα άτομα με ιδιαίτερη επικέντρωση στους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας, τον γηράσκοντα πληθυσμό και στα άτομα που απειλούνται περισσότερο από τον αποκλεισμό. αύξηση της επικέντρωσης στην αγωγή των παιδιών νηπιακής ηλικίας και την έγκαιρη και ευέλικτη ατομική στήριξη σε όλα τα είδη επίσημης εκπαίδευσης και κατάρτισης (συμπεριλαμβανομένων των πανεπιστημίων) ώστε να εξαλειφθούν τα εκπαιδευτικά μειονεκτήματα και να δοθεί δυνατότητα για δεύτερη ευκαιρία στη ζωή. Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η διά βίου μάθηση δεν είναι σημαντική μόνο για τη διευκόλυνση της ένταξης των ατόμων στην απασχόληση. Δεδομένου ότι πάνω από το 50% του πληθυσμού άνω των 25 ετών βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας, πρέπει επίσης να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην προετοιμασία των ανθρώπων ώστε να ζουν αξιοπρεπώς εκτός αγοράς εργασίας και η ζωή τους να έχει κάποιο νόημα. Τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες εντοπίζεται έλλειψη ικανοτήτων σε τομείς όπως διαχείριση νοικοκυριού, ανατροφή παιδιών, διαχείριση χρημάτων ή χρεών, κίνδυνοι υγείας στο νοικοκυριό και κατάλληλη περίθαλψη ασθενών ή ηλικιωμένων, πολιτισμός, και ενεργή συμμετοχή στα κοινά. Καθώς ούτε τα σχολεία ούτε οι οικογένειες δεν μεταβιβάζουν με αξιοπιστία αυτές τις ικανότητες, είναι σαφής η νέα πρόκληση περί ανοίγματος των ευκαιριών διά βίου μάθησης για όλους.

Διατήρηση της οικογενειακής αλληλεγγύης με ταυτόχρονη προώθηση της ισοτιμίας των φύλων και προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και των οφελών των μελών της οικογένειας καθώς και των δικαιωμάτων του παιδιού: Η μεταβαλλόμενη φύση της οικογένειας και οι συνέπειές της στην παροχή στήριξης και φροντίδας αποτελούν αντικείμενο μείζονος προβληματισμού σε πολλά κράτη μέλη. Όλα σχεδόν τα κράτη μέλη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις που δημιουργούν τα υψηλότερα επίπεδα φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού των μονογονεϊκών και των πολύτεκνων οικογενειών. Επισημαίνεται επίσης η σπουδαιότητα της διατήρησης της ισότητας σε περιόδους οικονομικής δυσχέρειας, καθώς οι εν λόγω ομάδες κινδυνεύουν ακόμα περισσότερο. Επιπλέον, αναγνωρίζεται ευρέως ότι, προκειμένου να υπάρξει μακροπρόθεσμη μείωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, πρέπει να σπάσει ο κύκλος της παιδικής φτώχειας. Σε όλα τα ΕΣΔ αναγνωρίζεται η σπουδαιότητα εξεύρεσης ισορροπίας μεταξύ εργασιακού και οικογενειακού βίου στις οικογένειες και, ως προς αυτό, επιδεικνύεται μεγαλύτερη προσοχή στην ανάγκη διασφάλισης ότι οι ομάδες χαμηλού εισοδήματος επωφελούνται από τις προσπάθειες συνδυασμού του εργασιακού και του οικογενειακού βίου. Επισημαίνεται συχνά η πρόκληση της στήριξης των ιδιαίτερα ευάλωτων οικογενειών, ιδίως δε της αντιμετώπισης της ενδοοικογενειακής βίας.

Εξασφάλιση ικανοποιητικής στέγασης για όλους: Η πρόκληση της ανάπτυξης ολοκληρωμένων στρατηγικών με στόχο την πρόληψη και τη μείωση του φαινομένου των αστέγων φαίνεται πως απασχολεί όλα τα κράτη μέλη. Επιπροσθέτως, η μεταβολές στην οικονομία οδηγούν στην άσκηση νέων πιέσεων στη στέγαση, και ορισμένα κράτη μέλη αναγκάζονται να βρουν τρόπο να αυξήσουν την προσφορά στέγης σε προσιτές τιμές σε ορισμένες πόλεις, προκειμένου να διευθετήσουν το ζήτημα των ατελείωτων λιστών αναμονής και του συνωστισμού. Ειδικότερα, είναι απαραίτητο να αναγνωριστεί ότι η αγορά από μόνη της δεν καλύπτει όλες τις ανάγκες στέγασης και ότι ορισμένες ομάδες, όπως τα άτομα με ειδικές ανάγκες και οι μετανάστες, αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες.

Εξασφάλιση ίσης πρόσβασης σε υπηρεσίες υψηλής ποιότητας (στην υγεία, τις μεταφορές, τον κοινωνικό τομέα, την περίθαλψη, τον πολιτισμό, την αναψυχή και στον νομικό τομέα): Η διασφάλιση της παροχής επαρκών, προσβάσιμων και οικονομικά προσιτών υπηρεσιών υψηλής ποιότητας σε όλους τους πολίτες εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πρόκληση σε πολλά κράτη μέλη. Σε πολλά ΕΣΔ τονίζονται εκ νέου αφενός η ιδιαίτερη πρόκληση για αύξηση της πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και μέριμνας ιδίως για τους ηλικιωμένους και τους ψυχασθενείς ή τους πάσχοντες, και αφετέρου η σπουδαιότητα της πρόσβασης σε υπηρεσίες μεταφορών. Είναι προφανής η ανάγκη να αναγνωριστεί περισσότερο η ανάγκη πρόσβασης στον πολιτισμό, ο οποίος συνιστά σημαντική διάσταση της κοινωνικής ένταξης αλλά και μέσο για την υποβοήθηση των ανθρώπων να ξεπεράσουν τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Βελτίωση της παροχής υπηρεσιών: Η πρόκληση της παροχής υπηρεσιών κατά τρόπο ευέλικτο ώστε να καλύπτονται οι τοπικές και οι ατομικές ανάγκες και να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες των αποκλεισμένων ομάδων και κοινοτήτων είναι κοινή για όλους. Για ορισμένα κράτη μέλη, η πρόκληση συνίσταται στη διατήρηση κατάλληλων υπηρεσιών σε περιόδους επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης, ενώ για άλλα στη συνέχιση των επενδύσεων στην ανάπτυξη και στην ποιότητα των υπηρεσιών, όταν οι πόροι είναι περιορισμένοι. Μια άλλη, ολοένα εντονότερη πρόκληση είναι η διασφάλιση στις οικογένειες χαμηλού εισοδήματος ισότιμης πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες, όπως το ηλεκτρικό ρεύμα, η ύδρευση και οι μεταφορές, στο πλαίσιο της αυξανόμενης απελευθέρωσης των εν λόγω βασικών υπηρεσιών. Μια κοινή πρόκληση είναι η διασφάλιση καλύτερης πρόσβασης σε πληροφορίες, καθώς και στενότερου συντονισμού και ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών αλλά και μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης, ούτως ώστε να διασφαλιστεί η πολυδύναμη αρχική υποδοχή και η καλύτερα ενσωματωμένη στήριξη. Καθώς σε ορισμένα κράτη μέλη τονίζεται ολοένα και περισσότερο η στοχοθέτηση των υπηρεσιών ή η προσαρμογή τους στις ανάγκες των ατόμων που απειλούνται, είναι σημαντικό να αποφευχθεί ο συνεχής αποκλεισμός ορισμένων ατόμων από τον γενικό κορμό, λόγου χάρη με τα «μέτρα» ξεχωριστής εκπαίδευσης και κατάρτισης, μέσω της διασφάλισης ότι όλες οι κοινωφελείς υπηρεσίες περιλαμβάνουν τη διάσταση της κοινωνικής ένταξης στη φιλοσοφία, στη διαχείριση και στις διαδικασίες τους, γεγονός που καταδεικνύει την εταιρική κοινωνική ευθύνη τους.

Αναζωογόνηση περιοχών πολλαπλής υποβάθμισης: Η ανάπτυξη τοπικών εταιρικών σχέσεων μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων φορέων καθώς και η ανάπτυξη ολοκληρωμένων οικονομικών και κοινωνικών μέτρων καθώς και μέτρων για την απασχόληση ώστε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της πολλαπλής υποβάθμισης σε ορισμένες κοινότητες συνιστά κοινή για όλους πρόκληση. Σε αυτό πλαίσιο, επιδεικνύεται επίσης μεγάλη προσοχή στην αποστολή της επαναδημιουργίας κοινωνικού κεφαλαίου και της κινητοποίησης των ίδιων των κατοίκων των εν λόγω περιοχών μέσω προσεγγίσεων ανάπτυξης των κοινοτήτων και προσεγγίσεων δημιουργίας «πόλεων και περιφερειών μάθησης» και «κοινωνικών πόλεων», οι οποίες δίνουν ώθηση στους κατοίκους να αλλάξουν οι ίδιοι τη ζωή τους. Στη διαδικασία αναζωογόνησης, η αντιμετώπιση της εγκληματικότητας και η μείωση της τοξικομανίας συνιστούν ιδιαίτερη πρόκληση. Ωστόσο, προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ενώ το πρόβλημα των αστικών περιοχών πολλαπλής υποβάθμισης καλύπτεται σε ικανοποιητικό βαθμό, πολύ λίγα κράτη μέλη καταπιάνονται με το πρόβλημα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στις αγροτικές περιοχές. Όσα κράτη μέλη αναφέρονται στο θέμα αυτό, τονίζουν ότι πρέπει να δοθεί έμφαση σε πολυδιάστατες και ολοκληρωμένες προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση των αλληλοσυνδεδεμένων προβλημάτων των περιοχών αυτών, όπως η εσωτερική μετανάστευση που οδηγεί στην ερήμωσή τους και στη γήρανση του πληθυσμού, η περιορισμένη οικονομική βάση με αποτέλεσμα την έλλειψη ευκαιριών απασχόλησης, οι μικρές μη βιώσιμες αγροτικές εκμεταλλεύσεις, τα χαμηλά εισοδήματα, η εξάρτηση από την κοινωνική πρόνοια, και η απουσία πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες ή η κατάργησή τους. Πρόκειται για έναν τομέα που χρήζει μεγαλύτερης προσοχής κατά τη διαδικασία κοινωνικής ένταξης στο μέλλον.

Έξι βασικές προτεραιότητες

Από την παραπάνω ανάλυση προκύπτει σαφώς ότι, προκειμένου να υπάρξει αποτελεσματική στρατηγική για τη δραστική μείωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, χρειάζεται μια πολυδιάστατη και μακροπρόθεσμη προσέγγιση, η οποία να σχετίζεται ιδιαίτερα με τις 8 βασικές προκλήσεις που αναφέρονται ανωτέρω. Εντούτοις, στο πλαίσιο του συνεχιζόμενου κλίματος οικονομικής και πολιτικής αβεβαιότητας που επικρατεί παγκοσμίως, ζητείται από τα κράτη μέλη να επιδείξουν ιδιαίτερη προσοχή, κατά τη διάρκεια των δύο ή τριών προσεχών ετών, στις 6 βασικές προτεραιότητες που αναφέρονται κατωτέρω. Οι εν λόγω προτεραιότητες είναι ιδιαίτερα σημαντικές προκειμένου να διατηρηθεί αμείωτη η ώθηση προς τον στόχο της Λισσαβόνας για ουσιαστική πρόοδο στην προσπάθεια καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού έως το 2010, αλλά και προκειμένου τα άτομα που κινδυνεύουν περισσότερο να μην υποστούν δυσανάλογα τις επιπτώσεις της επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης ή του ελέγχου των δημοσιονομικών ελλειμμάτων.

1. Ενίσχυση της επένδυσης σε ενεργητικά και εξειδικευμένα μέτρα για την αγορά εργασίας, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες των ατόμων που αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη δυσκολία ως προς την ένταξη στην αγορά εργασίας, και καλύτερη διασύνδεση των πολιτικών κοινωνικής προστασίας, διά βίου μάθησης και αγοράς εργασίας, με στόχο την αλληλοενίσχυσή τους.

2. Διασφάλιση της επάρκειας των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων ελάχιστου εισοδήματος, προκειμένου να εξασφαλίζεται επαρκές εισόδημα για όλους, το οποίο να τους επιτρέπει να ζουν με αξιοπρέπεια, και να δίνονται αποτελεσματικά κίνητρα για την εύρεση εργασίας από όσους είναι σε θέση να εργαστούν.

3. Αύξηση της πρόσβασης των πλέον ευάλωτων ατόμων και των ατόμων που απειλούνται περισσότερο από κοινωνικό αποκλεισμό σε συνθήκες αξιοπρεπούς στέγασης, σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και υπηρεσίας περίθαλψης σε μακροπρόθεσμη βάση, καθώς και σε ειδικές και τακτικές ευκαιρίες διά βίου μάθησης και πολιτιστικών δραστηριοτήτων για όλους.

4. Συντονισμένη προσπάθεια για την πρόληψη της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου και άλλων ιδρυμάτων επίσημης εκπαίδευσης και κατάρτισης και για την αντιμετώπιση του συνεχιζόμενου προβλήματος της μετάβασης από το σχολείο στην εργασία, ιδίως όσον αφορά τα νεαρά άτομα που εγκαταλείπουν το σχολείο διαθέτοντας χαμηλής ποιότητας προσόντα.

5. Επικέντρωση στον τερματισμό της παιδικής φτώχειας ως σημαντικό βήμα για την καταπολέμηση της μεταβίβασης της φτώχειας από γενιά σε γενιά, με ιδιαίτερη εστίαση σε πρωτοβουλίες έγκαιρης παρέμβασης και έγκαιρης εκπαίδευσης, με στόχο τον εντοπισμό και τη στήριξη των φτωχών παιδιών και οικογενειών.

6. Συντονισμένη πορεία προς τη μείωση των επιπέδων φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού και την αύξηση της συμμετοχής των μεταναστών και των εθνοτικών μειονοτήτων στην αγορά εργασίας στον ίδιο βαθμό με την πλειονότητα του πληθυσμού.

Ως προς την επιδίωξη αυτών των βασικών προτεραιοτήτων, είναι σημαντικό τα κράτη μέλη να αναπτύξουν ολοκληρωμένες και συντονισμένες στρατηγικές σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, ιδιαίτερα δε σε κοινότητες που αντιμετωπίζουν πολλαπλά μειονεκτήματα. Οι εν λόγω στρατηγικές πρέπει να προσαρμόζουν τις διάφορες πολιτικές στην τοπική κατάσταση, να διευκολύνουν την κινητοποίηση και τη συμμετοχή όλων των φορέων και να διασφαλίζουν την ύπαρξη περισσότερο προσιτών και ποιοτικών υπηρεσιών για τους φτωχούς και κοινωνικά αποκλεισμένους πολίτες. Είναι επίσης σημαντικό να διασφαλιστεί η συμπερίληψη της διάστασης του φύλου σε όλες αυτές τις προτεραιότητες, με στόχο την προαγωγή της ισοτιμίας των φύλων.

3. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΠΟΥ ΥΙΟΘΕΤΟΥΝΤΑΙ ΣΤΑ ΕΣΔ/ΕΝΤΑΞΗ (ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΩΝ ΤΩΝ ΣΤΟΧΩΝ)

Η βασική αιτία για την οποία τα κράτη μέλη πρέπει να καταρτίσουν Εθνικά Σχέδια Δράσης είναι να μπορέσουν να επανεξετάσουν και να ενισχύσουν περαιτέρω τις πολιτικές και τα προγράμματά τους ώστε να αυξήσουν την αποτελεσματικότητά τους. Τα κράτη μέλη προσεγγίζουν αυτή την αποστολή από πολύ διαφορετικές αφετηρίες, τόσο σε σχέση με το επίπεδο της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, όσο και σε σχέση με τις εντελώς διαφορετικές παραδόσεις τους όσον αφορά την κοινωνική πρόνοια, αλλά και υπό το πρίσμα των διαφορετικών δομών διακυβέρνησης. Επίσης, τα κράτη μέλη παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές στο βαθμό στον οποίο έχουν αναδείξει την πρόσβαση των πολιτών τους στα δικαιώματα συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών δικαιωμάτων σε θεμελιώδη αρχή της προσέγγισης που ακολουθούν κατά την ανάπτυξη πολιτικών και προγραμμάτων. Όλοι αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη προσεγγίζουν αυτή την αποστολή. Πράγματι, σε πολλά ΕΣΔ/ένταξη του 2003, τα κράτη μέλη επιδεικνύουν έντονα την τάση να προσαρμόζουν το πλαίσιο που καταρτίστηκε με βάση τους κοινούς στόχους, και να εκπονούν σχέδια τα οποία ταιριάζουν περισσότερο στην εθνική τους παράδοση όσον αφορά τη χάραξη πολιτικών. Σε έναν βαθμό, αυτή η «εθνικοποίηση» των σχεδίων μπορεί να θεωρηθεί θετικό βήμα προς την εναρμόνιση της κατάρτισης σχεδίων με τις διαδικασίες χάραξης εθνικών πολιτικών. Ωστόσο, υπάρχει ο κίνδυνος να παραμεληθούν ορισμένες σημαντικές διαστάσεις της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού που καθορίζονται στους κοινούς στόχους.

Όποια αφετηρία και αν υιοθέτησαν τα κράτη μέλη, είναι σαφές ότι η ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών σχεδίων για την αντιμετώπιση τ