5. 7. 88 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 176/5 
II 
(Προπαρασκευαστικές πράξεις) 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με το βάρος της απόδειξης στον τομέα της ισότητας των 
αμοιβών και της ίσης μεταχείρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών 
COM(88)269 τελικό 
(Υποβληθείσα από την Επιτροπή στο Συμβούλιο στις 27 Μαίου 1988) 
(88/C 176/09) 
ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, 
Έχοντας υπόψη: 
τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής 
Κοινότητας, και ιδίως τα άρθρα 100 και 235, 
την πρόταση της Επιτροπής, 
τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 
τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, 
Εκτιμώντας: 
ότι η εφαρμογή της αρχής της ισότητας των αμοιβών μεταξύ 
εργαζομένων ανδρών και γυναικών, όπως ορίζεται στο 
άρθρο 119 της συνθήκης, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της 
εγκαθίδρυσης και της λειτουργίας της κοινής αγογράς· 
ότι στις 10 Φεβρουαρίου 1975, το Συμβούλιο εξέδωσε την 
οδηγία 75/117/ΕΟΚ(1), όσον αφορά την προσέγγιση των 
νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με την εφαρμογή 
της αρχής της ισότητας των αμοιβών μεταξύ εργαζομένων 
ανδρών και γυναικών 
ότι, ως προς τις άλλες πλευρές ίσης μεταχείρισης μεταξύ 
ανδρών και γυναικών, το Συμβούλιο εξέδωσε, στις 9 
Φεβρουαρίου 1976, την οδηγία 76/207/ΕΟΚ (2) για την 
εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και 
γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση σε απασχόληση, την 
επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες 
εργασίας, και στις 11 Δεκεμβρίου 1986, την οδηγία 
86/613/ΕΟΚ(3) σχετικά με τη δραστηριότητα, συμπεριλαμ­
βανομένης της γεωργικής, καθώς και για την προστασία της 
μητρότητας· 
ότι, όσον αφορά την ίση μεταχείριση μεταξύ ανδρών και 
γυναικών σε θέματα κοινωνικής ασφάλισης, το Συμβούλιο 
εξέδωσε, στις 19 Δεκεμβρίου 1978, την οδηγία 79/7/ΕΟΚ (4) για την προοδευτική εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχεί­
ρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέματα κοινωνικής 
ασφάλισης, και στις 24 Ιουλίου 1986, την οδηγία 
86/378/ΕΟΚ (5) για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μετα­
χείρισης ανδρών και γυναικών στα επαγγελματικά συστή­
ματα κοινωνικής ασφάλισης* 
ότι η Επιτροπή, στην ανακοίνωση της προς το Συμβούλιο 
της 20ής Δεκεμβρίου 1985 όσον αφορά το μεσοπρόθεσμο 
κοινοτικό πρόγραμμα σχετικά με την Ισότητα Ευκαιριών 
για τις Γυναίκες του 1986-1990, ανέλαβε την υποχρέωση να 
προτείνει την έκδοση κοινοτικής νομικής πράξης για την 
αρχή της αντιστροφής του βάρους της απόδειξης που ισχύει 
για όλα τα μέτρα σχετικά με την ισότητα (6)# 
ότι το Συμβούλιο, στο ψήφισμα του της 24ης Ιουλίου 1986 
σχετικά με την προώθηση της ισότητας ευκαιριών για τις 
γυναίκες (7) ενέκρινε τους γενικούς στόχους που εκτίθενται 
στην ανακοίνωση της Επιτροπής και κάλεσε τα κράτη μέλη 
να λάβουν μέτρα για να εξασφαλίσουν την πραγματική 
εφαρμογή του ισχύοντος δικαίου σε θέματα ισότητας, ιδιαί­
τερα με την εξέταση όλων των πλευρών των προβλημάτων 
σχετικά με την επιβολή του βάρους της απόδειξης* 
ότι το Συμβούλιο, στο ψήφισμα του της 22ας Δεκεμβρίου 
1986 σχετικά με το πρόγραμμα δράσης για την προώθηση 
της απασχόλησης (8) ανέλαβε την υποχρέωση να πάρει τις 
αποφάσεις και τα μέτρα που απαιτούνται για την ανάπτυξη 
της ισότητας πρόσβασης και των ευκαιριών στην αγορά 
εργασίας για τις γυναίκες με «την εφαρμογή του μεσοπρό­
θεσμου προγράμματος της Κοινότητας για το 1986-1990»· 
ότι είναι αναγκαίο να εξασφαλιστεί η τήρηση στον τομέα 
αυτό, της αρχής της ισότητας, όπως ορίζεται στο άρθρο 119 
της συνθήκης και στις οδηγίες του Συμβουλίου-
(•) ΕΕ αριθ. L 45 της 19. 2. 1975, σ. 19. 
(2) ΕΕ αριθ. L 39 της 14. 2. 1976, σ. 40. 
Ο ΕΕ αριθ. L 359 της 19. 12. 1986, σ. 56. 
(*) ΕΕ αριθ. L 6 της 10. 1. 1979, σ. 24. (5) ΕΕ αριθ. L 225 της 12. 8. 1986, σ. 40. 
(6) Συμπλήρωμα 3/86 — Δελτίο ΕΚ, παράγραφος 19γ. 
Ο ΕΕ αριθ. C 203 της 12. 8. 1986, σ. 2. 
(8) ΕΕ αριθ. C 340 της 31. 12. 1986, σ. 2. 
Αριθ. C 176/6 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 5. 7. 88 
ότι η πραγματική εφαρμογή της αρχής της ισότητας, όπως 
ορίζεται στις διατάξεις αυτές, απαιτεί τη λήψη συμπληρωμα­
τικών μέτρων σχετικά με τη διεξαγωγή της διαδικασίας και 
των αποδείξεων ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων ή των 
άλλων αρμόδιων αρχών 
ότι εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των 
κρατών μελών στο πεδίο αυτό" ότι, ως εκ τούτου, απαι­
τείται προσέγγιση των εθνικών διατάξεων για την εφαρμογή 
της αρχής της ισότητας· 
ότι, από ορισμένες απόψεις, η συνθήκη δεν προβλέπει τις 
αναγκαίες ειδικές εξουσίες δράσης, 
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΟΔΗΓΙΑ: 
ΤΜΗΜΑ Ι 
Γενικές διατάξεις 
Άρ&ρο Ι 
1. Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η εξασφάλιση 
μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας για τα μέτρα που λαμβά­
νονται από τα κράτη μέλη με βάση την αρχή της ισότητας 
μεταξύ ανδρών και γυναικών ώστε να δίδεται η δανατότητα 
σε κάθε πρόσωπο που θεωρεί ότι θίγεται από τη μη εφαρ­
μογή της αρχής της ισότητας να διεκδικεί τα δικαιώματα 
του διά της δικαστικής οδού αφού, ενδεχομένως, προσφύγει 
σε άλλα αρμόδια όργανα. 
2. Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, η αρχή της 
ισότητας είναι η αναφερόμενη στο άρθρο 119 της συνθήκης 
και στις οδηγίες 75/117/ΕΟΚ, 76/207/ΕΟΚ, 79/7/ΕΟΚ, 
86/378/ΕΟΚ και 86/613/ΕΟΚ. 
Άρΰρο 2 
1. Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται: 
α) σε όλα τα κοινοτικά μέτρα που αφορούν την αρχή της 
ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών τα οποία αναφέ­
ρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 · 
6) σε κάθε μέτρο που πρόκειται να ληφθεί μελλοντικά και 
το οποίο δεν αποκλείει ρητά την εφαρμογή της· 
γ) σε κάθε αστική ή διοικητική διαδικασία που αφορά το 
δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα που προβλέπει προσφυγές σύμ­
φωνα με το εθνικό δίκαιο, κατ' εφαρμογή των ανωτέρω 
μέτρων. 
2. Η παρούσα οδηγία δεν εφαρμόζεται σε ποινική διαδι­
κασία μολονότι μια τέτοια διαδικασία μπορεί να προβλέπει 
προσφυγή σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, κατ' εφαρμογή 
των ανωτέρω μέτρων. ΤΜΗΜΑ II 
Ειδικές διατάξεις 
Άρΰρο 3 
ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΕΙΞΗ! 
1. Τα κράτη μέλη προβλέπουν ότι, στις περιπτώσεις που 
ένα πρόσωπο το οποίο θεωρεί ότι θίγεται από τη μη εφαρ­
μογή της αρχής της ισότητας έναντι αυτού, προσκομίζει σε 
οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας ενώπιον δικαστηρίου ή 
άλλης αρμόδιας αρχής, ανάλογα με την περίπτωση, στοιχεία 
από τα οποία συνάγεται τεκμήριο για την ύπαρξη διά­
κρισης, ο εναγόμενος πρέπει να αποδείξει τη μη παράβαση 
της αρχής της ισότητας. Οι τυχόν υπάρχουσες αμφιβολίες 
ερμηνεύονται υπέρ του ενάγοντος. 
2. Τεκμήριο διάκρισης υπάρχει εφόσον ο ενάγων απο­
δείξει ένα πραγματικό περιστατικό ή σειρά πραγματικών 
περιστατικών τα οποία, εάν δεν αντικρουστούν, ισοδυνα­
μούν με άμεση ή έμμεση διάκριση. 
3. Η παρούσα οδηγία δεν θίγει το δικαίωμα των κρατών 
μελών να επιβάλουν το βάρος της απόδειξης στον εναγό­
μενο. 
Άρΰρο 4 
ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ 
Τα κράτη μέλη θεσπίζουν στα εθνικά νομικά τους συστή­
ματα τα μέτρα τα οποία είναι αναγκαία ώστε: 
α) τα δικαστήρια ή οι άλλες αρμόδιες αρχές να μπορούν να 
διατάξουν τη λήψη κάθε μέτρου που απαιτείται ώστε να 
εξασφαλισθεί η αποτελεσματική εξέταση κάθε καταγγε­
λίας για διάκριση" 
6) να δίδονται στους αντιδίκους όλες οι σχετικές πληροφο­
ρίες τις οποίες διαθέτει ή μπορεί εύλογα να εξασφαλίσει 
καθένας από αυτούς και τις οποίες χρειάζονται για την 
υποστήριξη των ισχυρισμών τους, εφόσον η αποκάλυψη 
τους δεν βλάπτει ουσιωδώς τα συμφέροντα του αντι­
δίκου για λόγους που δεν αναφέρονται στη συγκεκρι­
μένη διαφορά. 
Άρϋ'ρο 5 
ΕΜΜΕΣΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ 
1. Για τους σκοπούς της αρχής της ισότητας που αναφέ­
ρεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2, έμμεση διάκριση υπάρχει 
στις περιπτώσεις όπου μια φαινομενικά ουδέτερη διάταξη, 
κριτήριο ή πρακτική θέτει σε δυσανάλογα μειονεκτική θέση 
το ένα από τα δύο φύλα, ιδιαίτερα όσον αφορά την οικογε­
νειακή κατάσταση, και δεν δικαιολογείται αντικειμενικά 
από κανένα αναγκαίο λόγο ή συνθήκη άσχετο με το φύλο 
του ενδιαφερόμενου. 
5. 7. 88 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 176/7 
2. Τα κράτη μέλη προβλέπουν ότι η πρόθεση του εναγό­
μενου δεν λαμβάνεται υπόψη όταν κρίνεται κατά πόσο έχει 
παραβιαστεί, σε συγκεκριμένη περίπτωση, η αρχή της ισό­
τητας. 
ΤΜΗΜΑ III 
Τελικές διατάξεις 
Άρθρο 6 
Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα μέτρα που λαμβάνονται 
κατ' εφαρμογή της παρούσας οδηγίας καθώς και οι διατά­
ξεις που ισχύουν ήδη επί του θέματος να γνωστοποιούνται 
σε όλους τους ενδιαφερόμενους με κάθε πρόσφορο τρόπο, 
όπως είναι η ενημέρωση στους τόπους εργασίας. 
Άρθρο 7 
1. Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονι­
στικές και διοικητικές διατάξεις που είναι αναγκαίες για να 
συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία σε προθεσμία τριών 
ετών από την κοινοποίηση της. Ενημερώνουν αμέσως την 
Επιτροπή σχετικά. 
2. Τα κράτη μέλη καταργούν η τροποποιούν όλες τις δια­
τάξεις που είναι αντίθετες με την παρούσα οδηγία και λαμ-
ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, 
Έχοντας υπόψη: 
τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής 
Κοινότητας, και ιδίως τα άρθρα 42 και 43, 
την πρόταση της Επιτροπής, 
τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 
Εκτιμώντας: 
ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, που συνήλθε στις 11 και 12 
Φεβρουαρίου 1988 καθόρισε ως προσανατολισμό την εξά­
λειψη των επιβαρύνσεων που ενδεχομένως συνεπάγονται τα 
αποθέματα των γεωργικών προϊόντων 
ότι όσον αφορά τις αλκοόλες που προέρχονται από την 
απόσταξη που αναφέρεται στο άρθρο 39 του κανονισμού 
(ΕΟΚ) αριθ. 822/87 του Συμβουλίου ('), όπως τροποποιή­
θηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 3992/87 της 
Επιτροπής (2), το δημόσιο απόθεμα υποτιμάται, στο μέλλον, βάνουν τα αναγκαία μέτρα για την ανάλογη κατάργηση ή 
τροποποίηση των σχετικών διατάξεων που υπάρχουν σε 
συλλογικές ή ατομικές συμβάσεις εργασίας, εσωτερικούς 
κανονισμούς επιχειρήσεων ή στα καταστατικά των ελεύ­
θερων επαγγελμάτων. 
Άρθρο 8 
1. Σε προθεσμία δύο ετών από τη λήξη της τριετούς 
περιόδου που προβλέπεται στο άρθρο 7 παράγραφος 1, τα 
κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επιτροπή όλες τις χρήσιμες 
πληροφορίες για τη σύνταξη έκθεσης σχετικά με την εφαρ­
μογή της παρούσας οδηγίας, η οποία υποβάλλεται στο Συμ­
βούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. 
2. Εν συνεχεία, τα κράτη μέλη διαβιβάζουν στην Επι­
τροπή, ανά τριετία, πληροφορίες σχετικά με την πρόοδο που 
έχει γίνει κατά την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας και τις 
ήδη ισχύουσες διατάξεις, τις γενικές τάσεις στην εφαρμογή 
των διατάξεων που περιλαμβάνει καθώς και την εξέλιξη 
τους, ώστε να είναι σε θέση η Επιτροπή να συντάσσει 
έκθεση η οποία υποβάλλεται στο Συμβούλιο και στο Ευρω­
παϊκό Κοινοβούλιο ανά τριετία. 
Άρθρο 9 
Η παρούσα οδηγία απευθύνεται στα κράτη μέλη. 
κατά τη διαφορά μεταξύ της τιμής αγοράς και της προβλε­
πομένης αξίας διάθεσης σύμφωνα με τις διατάξεις των 
άρθρων 7 και 8 του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1883/78 του 
Συμβουλίου της 2ας Αυγούστου 1978 περί των γενικών 
κανόνων χρηματοδοτήσεως των παρεμβάσεων από το Ευρω­
παϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, 
τμήμα Εγγυήσεων (3), όπως τροποποιήθηκε τελευταία από 
τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2095/87 (4)· 
ότι όσον αφορά τις αλκοόλες που προέρχονται από τις απο­
στάξεις που αναφέρονται στα άρθρα 35 και 36 του κανονι­
σμού (ΕΟΚ) αριθ. 822/87, το ΕΓΤΠΕ αναλαμβάνει μόνον τις 
δαπάνες που προκύπτουν από τη διάθεση τους σε άλλους 
τομείς πλην της αγοράς των αλκοολών και των αλκοο­
λούχων ποτών που παράγονται στην Κοινότητα* ότι για να 
υποστούν οι αλκοόλες αυτές παρόμοια υποτίμηση με την 
υποτίμηση που υφίστανται οι αλκοόλες που προέχονται από 
την απόσταξη που αναφέρεται στο άρθρο 39 του κανονι­
σμού (ΕΟΚ) αριθ. 822/87 είναι αναγκαία η θέσπιση ειδικής 
διάταξης· ότι η εν λόγω διάταξη πρέπει να παρεμβληθεί 
στον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 822/87, Πρόταση κανονισμού (ΕΟΚ) του Συμβουλίου για τροποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 822/87 για 
την κοινή οργάνωση της αμπελοοινικής αγοράς 
COM(88)281 τελικό 
(Υποβληθείσα από την Επιτροπή στο Συμβούλιο στις 30 Μαίου 1988) 
(88/C 176/10) 
(') ΕΕ αριθ. L 84 της 27. 3. 1987, σ. 1. 
(2) ΕΕ αριθ. L 377 της 31. 12. 1987, σ. 20. (3) ΕΕ αριθ. L 216 της 5. 8. 1978, σ. 1. 
(4) ΕΕ αριθ. L 196 της 17. 7. 1987, σ. 3.