[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 14.12.2010

COM(2010) 734 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Ανασκόπηση των μεταβατικών μέτρων που προβλέπονται στη Συνθήκη Προσχώρησης του 2005 όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Ανασκόπηση των μεταβατικών μέτρων που προβλέπονται στη Συνθήκη Προσχώρησης του 2005 όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης

ΣΥΝΟΨΗ

Η Συνθήκη Προσχώρησης που υπεγράφη το 2005 με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία[1] προβλέπει επταετή μεταβατική περίοδο (από το 2007 έως το 2014) κατά τη διάρκεια της οποίας παρέχεται η δυνατότητα στα εν λόγω κράτη μέλη να διατηρήσουν τους υφιστάμενους περιορισμούς σχετικά με την απόκτηση γεωργικών και δασικών εκτάσεων από φυσικά και νομικά πρόσωπα άλλων χωρών της ΕΕ / του ΕΟΧ. Ορίζει επίσης ότι, το τρίτο έτος μετά την προσχώρηση, πραγματοποιείται από την Επιτροπή ανασκόπηση των μεταβατικών αυτών μέτρων[2].

Στόχος της παρούσας έκθεσης είναι να πραγματοποιηθεί ανασκόπηση αυτών των προσωρινών περιορισμών και των αποτελεσμάτων τους, προκειμένου να υποβληθεί έκθεση σχετικά με τη δυνατότητα συντόμευσης ή περάτωσης της μεταβατικής περιόδου πριν από την ημερομηνία που ορίζεται στη Συνθήκη Προσχώρησης. Υπό το πρίσμα αυτού το στόχου, ανατέθηκε η εκπόνηση μελέτης, το 2009. Η μελέτη και η παρούσα έκθεση καταλήγουν στα ακόλουθα συμπεράσματα:

- Δεν υφίσταται πλήρης απαγόρευση όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία. Επομένως, παρά τους προσωρινούς περιορισμούς, η σημαντική παρουσία αλλοδαπών (υπό μορφή σύστασης νέων εταιρειών ή συμμετοχής στις εταιρείες που εδρεύουν στη χώρα, εγκατάστασης πολιτών της ΕΕ ως αυτοαπασχολούμενων γεωργών, καθώς και μίσθωσης γεωργικής γης) έχει διευθετηθεί χωρίς εμφανείς κραδασμούς του συστήματος. Υπό το φως της περιορισμένης πρόσβασης σε κεφάλαια και του κατακερματισμού της εγγείου ιδιοκτησίας στα δύο σχετικά κράτη μέλη, θα μπορούσε ακόμη και να θεωρηθεί ότι οι εν λόγω ξένες επενδύσεις συμβάλλουν στην εξάλειψη ορισμένων θεσμικών περιορισμών. Οι δραστηριότητες των ξένων επενδυτών είναι δυνατόν να έχουν θετικό αντίκτυπο στη γεωργική μεταρρύθμιση στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, με την εισαγωγή νέων τεχνολογιών, την παροχή των απολύτως αναγκαίων παραγωγικών κεφαλαίων, τον εξορθολογισμό των χρήσεων γης και την αύξηση της αξίας της γης.

- Η διαφορά, από άποψη εισοδήματος και τιμών πώλησης γης στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, σε σύγκριση με τα λοιπά κράτη μέλη της ΕΕ, μειώνεται συν τω χρόνω, αλλά εξακολουθεί να παραμένει σημαντική και να υπολείπεται σαφώς της πλήρους σύγκλισης. Ωστόσο, η μείωση αυτού του χάσματος ούτε αναμενόταν ούτε εθεωρείτο αναγκαία προϋπόθεση για τον τερματισμό των παρεκκλίσεων.

- Βελτιώνονται οι συναφείς με τη γεωργική παραγωγή κοινωνικοοικονομικοί δείκτες, και αυτή η θετική τάση αναμένεται να συνεχιστεί. Παραμένει, όμως, μεταξύ των δύο νέων κρατών μελών και των άλλων κρατών μελών της ΕΕ, σημαντικό κενό παραγωγικότητας και διαφορά στο ποσοστό εργαζομένων στον γεωργικό τομέα επί του συνόλου των εργαζομένων.

Μολονότι το χρονικό διάστημα που καλύφθηκε κατά την κατάρτιση της παρούσας έκθεσης είναι αναγκαστικά μικρό, με βάση την κατάσταση στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, όπως διαπιστώνεται στην ενδιάμεση ανασκόπηση, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν θα πρέπει να συντομευτούν οι προθεσμίες εφαρμογής των μεταβατικών περιοριστικών μέτρων σχετικά με την απόκτηση γεωργικής γης.

Ταυτοχρόνως, η Επιτροπή τονίζει ότι είναι σημαντικό να αξιοποιήσουν σωστά αυτά τα δύο κράτη μέλη το εναπομένον διάστημα της μεταβατικής περιόδου προκειμένου να προωθήσουν την ανάπτυξη του γεωργικού τομέα. Κατά την άποψη της Επιτροπής, φαίνεται πως θα ήταν προς όφελος της ανταγωνιστικότητας του γεωργικού τομέα στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία να εξεταστεί περαιτέρω άνοιγμα των γεωργικών αγορών σε ξένες επενδύσεις, με μετριοπαθή μέτρα, ακόμη και πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Εν προκειμένω, μπορεί να υποβληθεί σύσταση ώστε να ληφθούν ορισμένα μέτρα σε προαιρετική βάση:

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, η ελεύθερη αγορά ορισμένου ποσοστού γεωργικών εκτάσεων της χώρας·

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, η ελεύθερη αγορά ορισμένου ποσοστού γεωργικής γης, μέχρι ένα συγκεκριμένο μέγιστο ποσοστό ανά συναλλαγή, ενδεχομένως σε συνδυασμό, σε κάθε συναλλαγή, με την απαίτηση να πραγματοποιηθούν ορισμένες επενδύσεις σε τεχνολογική καινοτομία·

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, αλλά μισθώνουν γεωργικές εκτάσεις εκεί, η ελεύθερη αγορά αγροτικών κτιρίων και της γης στην οποία έχουν οικοδομηθεί.

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Ανασκόπηση των μεταβατικών μέτρων που προβλέπονται στη Συνθήκη Προσχώρησης του 2005 όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης

Η Επιτροπή υποβάλλει την παρούσα έκθεση στο Συμβούλιο σύμφωνα με το Πρωτόκολλο σχετικά με τους όρους και τις λεπτομέρειες της προσχώρησης της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Πρωτόκολλο και τα παραρτήματά του VI και VII περιέχουν τους προβλεπόμενους όρους για την εφαρμογή μεταβατικών μέτρων, συμπεριλαμβανομένων των μεταβατικών περιόδων κατά την διάρκεια των οποίων δύνανται να διατηρηθούν οι υφιστάμενοι περιορισμοί σχετικά με την αγορά γεωργικών και δασικών εκτάσεων και δασών από υπηκόους και νομικά πρόσωπα άλλων χωρών της ΕΕ / του ΕΟΧ. Αμφότερα τα παραρτήματα ορίζουν ότι το τρίτο έτος από την ημερομηνία προσχώρησης θα πρέπει να πραγματοποιηθεί γενική ανασκόπηση των μεταβατικών αυτών μέτρων, υπό τη μορφή έκθεσης της Επιτροπής προς το Συμβούλιο.

Υπό το πρίσμα αυτής της υποχρέωσης, εκπονήθηκε από σύμβουλο[3] μελέτη[4], στην οποία αναλύονται οι επιπτώσεις των μεταβατικών μέτρων στον γεωργικό τομέα στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία (εφεξής λεγόμενες ΕΕ-2).

1. Νομική βάση της έκθεσης της Επιτροπής

Στο άρθρο 63 της ΣΛΕΕ κατοχυρώνεται η θεμελιώδης ελευθερία κινήσεων κεφαλαίων[5], η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, καθεστώς ελεύθερων επενδύσεων για την απόκτηση ακινήτων[6].

Η Συνθήκη Προσχώρησης που υπεγράφη με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία το 2005 προβλέπει ότι, κατά παρέκκλιση από την κατοχυρωμένη στη Συνθήκη ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, παραχωρείται και στα δύο νέα κράτη μέλη επταετής μεταβατική περίοδος από το 2007 (ημερομηνία προσχώρησης) έως το 2014, κατά τη διάρκεια της οποίας δύνανται να διατηρήσουν τους περιορισμούς στην ισχύουσα κατά την υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης νομοθεσία τους σχετικά με την απόκτηση γεωργικών και δασικών εκτάσεων και δασών .

Το άρθρο 20 του Πρωτοκόλλου σχετικά με τους όρους και τις λεπτομέρειες της προσχώρησης της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει ότι τα προαναφερόμενα μεταβατικά μέτρα εφαρμόζονται υπό τους όρους που προβλέπονται στο Παράρτημα VI (Βουλγαρία) και στο Παράρτημα VII (Ρουμανία).

Τα παραρτήματα αναφέρουν ότι «το τρίτο έτος από την ημερομηνία προσχώρησης, πραγματοποιείται γενική ανασκόπηση των μεταβατικών αυτών μέτρων. Προς τούτο, η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση στο Συμβούλιο . Το Συμβούλιο μπορεί, αποφασίζοντας ομόφωνα βάσει πρότασης της Επιτροπής, να αποφασίσει τη συντόμευση ή περάτωση της μεταβατικής περιόδου…».

2. Οι μεταβατικές ρυθμίσεις

Κατά τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, ανησυχίες παρεμφερείς με εκείνες που διατυπώθηκαν από επτά εκ των δέκα κρατών τα οποία προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004, οδήγησαν τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία να ζητήσουν μεταβατική περίοδο σχετικά με την απόκτηση γεωργικών εκτάσεων από υπηκόους άλλων κρατών μελών της ΕΕ και από νομικά πρόσωπα που έχουν συσταθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία άλλου κράτους μέλους, και που δεν έχουν εγκατασταθεί ούτε εγγραφεί στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία[7] (εφεξής αναφερόμενοι ως αλλοδαποί της ΕΕ). Ο βασικός λόγος για τον οποίο υποβλήθηκε το εν λόγω αίτημα φαίνεται να είναι η ανάγκη να προστατεύσουν τις συναφείς με τις γεωργικές δραστηριότητες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες από τις επιπτώσεις της προσχώρησής τους στην ενιαία αγορά και της ένταξής τους στην Κοινή Γεωργική Πολιτική . Στόχος των μεταβατικών μέτρων είναι να μετριασθούν οι επιπτώσεις της ανοικτής αγοράς γεωργικών ακινήτων στην ΕΕ-2, οι οποίες οφείλονται στο σχετικά χαμηλό επίπεδο τιμών αγοράς γης και γεωργικού εισοδήματος σε σύγκριση με την υπόλοιπη ΕΕ (εφεξής αναφερόμενη ως ΕΕ-25) . Ωστόσο, επειδή οι περιορισμοί στις ξένες επενδύσεις ενδέχεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του γεωργικού τομέα, και ιδίως στην παραγωγικότητα, την τεχνολογική καινοτομία και την ανταγωνιστικότητά του, η Βουλγαρία και η Ρουμανία μπορούν να εφαρμόζουν τις περιοριστικές διατάξεις τους μόνον για μεταβατική περίοδο που περιορίζεται σε επτά έτη (2007 έως 2014).

3. Στόχοι της έκθεσης

Στόχος της Επιτροπής είναι να προβεί σε ανασκόπηση των επιπτώσεων της προσχώρησης και των προσωρινών περιορισμών στον γεωργικό τομέα στην ΕΕ-2. Θα εξετάσει επίσης αν εξακολουθούν να είναι βάσιμες οι ανησυχίες που οδήγησαν τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία να ζητήσουν μεταβατικές περιόδους για την ελεύθερη απόκτηση γεωργικής γης. Κατόπιν τούτου, η Επιτροπή θα είναι σε θέση να κρίνει κατά πόσον υπάρχει ανάγκη να διατηρηθούν τα μεταβατικά μέτρα για την προβλεπόμενη μεταβατική περίοδο και να υποβάλει έκθεση σχετικά με τη σκοπιμότητα της συντόμευσης ή περάτωσής της πριν από το 2014, έτος καθοριζόμενο στη Συνθήκη Προσχώρησης . Πριν από την αξιολόγηση της Επιτροπής προηγήθηκε η μελέτη CEPS 2010, η οποία περιέχει έρευνα και ανάλυση των εξελίξεων που σημειώθηκαν στην ΕΕ-2 στο διάστημα που μεσολάβησε από τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, καθώς και σύγκριση των εξελίξεων με την κατάσταση στην ΕΕ-25.

4. Μεθοδολογική προσέγγιση

Προκειμένου να γίνουν κατανοητές οι παρούσες και μελλοντικές επιπτώσεις των συναφών με την έγγειο ιδιοκτησία περιορισμών, η μελέτη εστιάστηκε σε δύο ερωτήματα: i) σε ποιο βαθμό οι περιορισμοί όσον αφορά την ιδιοκτησία γαιών από αλλοδαπούς επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα των κτηματικών συναλλαγών και της εκχώρησης γαιών, καθώς και την ανάπτυξη της παραγωγικότητας, και ii) σε ποιο βαθμό εξακολουθούν να ευσταθούν οι παράγοντες από τους οποίους πηγάζουν οι ανησυχίες της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας (εάν δεν υπήρχαν οι περιορισμοί, θα γινόταν μαζική εξαγορά γαιών από αλλοδαπούς).

Η έρευνα εστιάστηκε στα ακόλουθα βασικά θέματα: συγκριτική ανάλυση των μεταβατικών περιοριστικών μέτρων που ισχύουν στην ΕΕ-2· λοιποί παράγοντες που επηρεάζουν τις κτηματαγορές γεωργικών γαιών και τις κτηματικές συναλλαγές· πώς έχουν αναπτυχθεί οι κτηματαγορές γεωργικής γης τα τελευταία χρόνια, ιδίως όσον αφορά τις τιμές απόκτησης και μίσθωσης γαιών, την ανάπτυξη του γεωργικού εισοδήματος και τον βαθμό σύγκλισής του με την ΕΕ-25· και ανάλυση ορισμένων βασικών δεικτών γεωργικών επιδόσεων στην ΕΕ-2, σε σύγκριση με τους αντίστοιχους δείκτες στην ΕΕ-25.

5. Γενική επισκόπηση της κατάστασης μετά από τρία χρόνια συμμετοχής στην ΕΕ

Περιορισμοί της ιδιοκτησίας για αλλοδαπούς και λειτουργία των κτηματαγορών

Τα περιοριστικά μέτρα που θεσπίστηκαν από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία αφορούν την ιδιοκτησία (αλλά όχι μίσθωση) γεωργικής γης από αλλοδαπούς (δηλ. γεωργούς μη κατοίκους της χώρας και νομικές οντότητες). Εφόσον οι περιορισμοί που επιβάλλονται όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης από αλλοδαπούς στην ΕΕ-2 είναι περιορισμένου χαρακτήρα, θα πρέπει να τονιστεί ότι η αποτελεσματικότητα των συναλλαγών γεωργικής γης φαίνεται να εμποδίζεται επίσης από μια ποικιλία άλλων παραγόντων, όπως για παράδειγμα: i) από περιορισμούς και ατέλειες στις κεφαλαιαγορές , που έχουν ως αποτέλεσμα την αναπόφευκτη αναγκαιότητα να χρηματοδοτούν οι γεωργοί τις αγορές γης από δικές τους αποταμιεύσεις· ii) από τον κατακερματισμό της εγγείου ιδιοκτησίας , που περιορίζει τις πωλήσεις γεωργικής γης, εφόσον οι αγοραστές ενδιαφέρονται περισσότερο για την αγορά ενοποιημένων εκτάσεων· iii) από το υψηλό διοικητικό κόστος , που συνδέεται με τις κτηματομεσιτικές συναλλαγές και την προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας.

Νομικοί περιορισμοί που ισχύουν στην ΕΕ-2 όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης από αλλοδαπούς

Η Συνθήκη Προσχώρησης με τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία το 2005 προβλέπει τη δυνατότητα να διατηρήσουν, για επταετή μεταβατική περίοδο από την προσχώρηση, τους εθνικούς κανόνες σύμφωνα με τους οποίους οι αλλοδαποί της ΕΕ δεν δύνανται, γενικώς, να αποκτήσουν γεωργικές εκτάσεις. Ωστόσο, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, οι αλλοδαποί της ΕΕ ήταν σε θέση να αποκτήσουν γεωργικές εκτάσεις στην ΕΕ-2, ήδη κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου. Εξ άλλου, και στις δύο χώρες, οι αλλοδαποί της ΕΕ μπορούν να μισθώνουν ελεύθερα γεωργικές εκτάσεις.

Στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία, η απόκτηση γεωργικής γης από αλλοδαπούς της ΕΕ έχει ρυθμιστεί κατά παρεμφερή τρόπο:

i) οι πολίτες της ΕΕ που επιθυμούν να εγκατασταθούν ως αυτοαπασχολούμενοι γεωργοί και να αποκτήσουν γεωργική γη στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία δεν υπόκεινται σε οιουσδήποτε περιορισμούς ούτε διαδικασίες διαφορετικούς/ές από εκείνους/ες που ισχύουν για τους υπηκόους της χώρας· ii) οι νομικές οντότητες που είναι εγκατεστημένες στη Βουλγαρία ή τη Ρουμανία μπορούν επίσης να αποκτούν ελεύθερα γεωργική γη και στις δύο χώρες, ανεξάρτητα από το επίπεδο ξένης συμμετοχής στο κεφάλαιό τους.

Οι εν λόγω δυνατότητες επενδύσεων για αλλοδαπούς της ΕΕ αποδεικνύουν ότι οι περιορισμοί που ισχύουν στην ΕΕ-2 είναι λιγότερο περιοριστικοί από εκείνους που υφίστανται σε ορισμένα από τα κράτη που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004 και ζήτησαν μεταβατική περίοδο σχετικά την απόκτηση γεωργικών εκτάσεων (εφεξής αναφερόμενα ως χώρες ΕΕ-7[8]). Η κυριότερη διαφορά είναι ότι η Βουλγαρία και η Ρουμανία δεν έχουν θέσει περιορισμούς στην απόκτηση γης από νομικές οντότητες εγκατεστημένες στο έδαφός τους, ανεξάρτητα από τη συμμετοχή αλλοδαπών στο κεφάλαιο των οντοτήτων αυτών. Θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι η Βουλγαρία και η Ρουμανία έχουν θεσπίσει λιγότερο περιοριστικές προϋποθέσεις τις οποίες πρέπει να πληρούν οι πολίτες της ΕΕ, πριν εγκατασταθούν ως αυτοαπασχολούμενοι γεωργοί και κάνουν χρήση του δικαιώματός τους να αποκτήσουν γεωργική γη στις χώρες αυτές. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επίσημα δεδομένα όσον αφορά την ιδιοκτησία γεωργικής γης από αλλοδαπούς στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, ώστε να μπορούν να εκτιμηθούν εύκολα οι επιπτώσεις των περιορισμών. Παρ’ όλα ταύτα, οι πληροφορίες που έχουν συγκεντρωθεί, από διάφορες πηγές, από εθνικούς ειδικούς στον τομέα της εγγείου ιδιοκτησίας οι οποίοι συμμετείχαν στη μελέτη[9] υποδεικνύουν ότι υπάρχει σημαντική ξένη ιδιοκτησία γεωργικών ακινήτων και στις δύο χώρες. Η απόκτηση γης από ξένους επενδυτές παρουσίασε σαφώς σημαντική αύξηση, λόγω της απόδοσης γαιών σε ιδιώτες ιδιοκτήτες.

Οι εκ του νόμου περιορισμοί που διέπουν την απόκτηση γεωργικής γης από αλλοδαπούς της ΕΕ στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία απεικονίζουν την απουσία αυστηρής και πλήρους απαγόρευσης της απόκτησης γης από αλλοδαπούς, η οποία, επομένως, δεν μπορεί να θεωρηθεί ουσιαστική για την επίτευξη των στόχων που επιδιώκονται με την καθιέρωση της μεταβατικής περιόδου.

Άμεσες ξένες επενδύσεις

Η αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) στη γεωργία αναμένεται να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην τόσο απαραίτητη πρόσβαση σε κεφάλαια, τεχνολογία και τεχνογνωσία στον εν λόγω τομέα. Από τις συνολικές ΑΞΕ στη Βουλγαρία ύψους περίπου 32 δις ευρώ έως το 2008, και περίπου 43 δις ευρώ έως το 2007 στη Ρουμανία, οι ΑΞΕ που έχουν διοχετευθεί στον γεωργικό τομέα στη Βουλγαρία ανέρχονται σε 166 εκατ. ευρώ, και σε 280 εκατ. ευρώ στη Ρουμανία. Μολονότι τα ποσά αυτά είναι σχετικά χαμηλά, οι επενδύσεις αυτές, επειδή τονώνουν παράλληλα τις (κάθετες) δευτερογενείς επιπτώσεις που προέρχονται από την πραγματοποίηση ΑΞΕ σε συναφείς τομείς (π.χ. στον τομέα των τροφίμων), έχουν θετικό αντίκτυπο στην αύξηση της γεωργικής παραγωγικότητας και της αξίας της γης.

Επίδραση της προσχώρησης στην ΕΕ στις κτηματαγορές της ΕΕ-2

Παρ’ όλους τους (εν μέρει) περιορισμούς στις ξένες επενδύσεις που καλύπτουν τον γεωργικό τομέα, η προσχώρηση στην ΕΕ έχει ήδη επηρεάσει θετικά την ανάπτυξη του εν λόγω τομέα. Με την τόνωση των ξένων επενδύσεων στη συνολική οικονομία της ΕΕ-2 και με τη διευκόλυνση της ανάπτυξης του χρηματοπιστωτικού τομέα, η προσχώρηση στην ΕΕ βελτίωσε την πρόσβαση των γεωργών σε πιστώσεις και ασφάλιση, πράγμα το οποίο είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση της γεωργικής παραγωγικότητας, την αυξημένη ζήτηση γης και την άνοδο της αξίας της γης.

Περαιτέρω, οι επιδοτήσεις σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις της ΕΕ-2 που είναι συνδεδεμένες με την Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ), μολονότι βρίσκονται ακόμη σε χαμηλότερο επίπεδο σε σύγκριση με τις επιδοτήσεις που διατίθενται σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις σε άλλα κράτη μέλη της ΕΕ, αντιπροσωπεύουν σημαντικό μέρος του γεωργικού εισοδήματος στην ΕΕ-2. Αφού οι περισσότερες επιδοτήσεις συνδέονται είτε με τη γη είτε με την παραγωγή προϊόντων, προωθούν τη ζήτηση για γη και τονώνουν την αύξηση της παραγωγικότητας.

Μεταβαλλόμενες κτηματαγορές στην ΕΕ-2

Το συνολικό μέγεθος της κτηματαγοράς πωλήσεων στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία είναι μικρό. Στη Βουλγαρία, πραγματοποιήθηκαν συναλλαγές πωλήσεων περίπου 140 000 εκταρίων γεωργικής γης έως το 2008. Στη Ρουμανία, οι συναλλαγές γεωργικής γης μέσω πωλήσεων ανήλθαν σε περίπου 220 000 εκτάρια έως το 2009. Πάντως, και στις δύο χώρες, οι εκτάσεις που αποτέλεσαν αντικείμενο συναλλαγών μέσω πωλήσεων επταπλασιάστηκαν κατά την περίοδο 1999 – 2008. Την εποχή της προσχώρησης, οι πωλήσεις γης στη Βουλγαρία αυξήθηκαν κατά 45% (στην περίοδο 2006 – 2008) και υπερτριπλασιάστηκαν στη Ρουμανία (στην περίοδο 2005-2009).

Μολονότι οι κτηματαγορές πωλήσεων φαίνεται να αναπτύσσονται με παρόμοιο τρόπο στην ΕΕ-2, οι κτηματαγορές μισθώσεων διαφέρουν σημαντικά. Η μίσθωση είναι πολύ λιγότερο σημαντική στη Ρουμανία απ’ ό,τι στη Βουλγαρία. Στο πλαίσιο της ΕΕ-27, η Ρουμανία έχει το μικρότερο μερίδιο μισθώσεων[10], αν και αυτό έχει αυξηθεί τα τελευταία έτη. Στη Ρουμανία, όπως και σε άλλες χώρες, η μίσθωση γης είναι πολύ σημαντικότερη για μεγαλύτερες νομικές οντότητες, οι οποίες μισθώνουν περισσότερο από το ένα τρίτο της γης που χρησιμοποιούν (36% το 2007). Ωστόσο, το 2007, οι εταιρείες γεωργικών εκμεταλλεύσεων χρησιμοποιούσαν μόνον το 35% περίπου επί του συνόλου των γεωργικών εκτάσεων στη Ρουμανία, ενώ οι νομικές οντότητες στη Βουλγαρία κατείχαν περίπου το 53% του συνόλου της γεωργικής γης.

Για την εκπόνηση της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν εθνικές πηγές για τη συλλογή στατιστικών στοιχείων σχετικά με τις τιμές πώλησης και μίσθωσης γης . Μετά την προσχώρηση, η αύξηση των τιμών μίσθωσης υπήρξε συνολικά μέτρια[11]. Αντιθέτως, κατά τα έτη λίγο πριν από την προσχώρηση και μετά από αυτήν, η αύξηση των τιμών πώλησης γης ήταν αξιοσημείωτη.

Κατά την περίοδο πριν από την προσχώρηση (2004-2006), οι τιμές πώλησης γης στη Βουλγαρία αυξήθηκαν κατά 24% (στο επίπεδο των 895 ευρώ/εκτάριο). Μετά την προσχώρηση, οι τιμές πώλησης γης στη Βουλγαρία αυξήθηκαν κατά 34% σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την προσχώρηση και έφθασαν, το 2007-2008, στο επίπεδο των 1 202 ευρώ/εκτάριο. Στη Ρουμανία, κατά την περίοδο πριν από την προσχώρηση (2004-2005), οι τιμές πώλησης γης αυξήθηκαν κατά 200% και πλέον, σε περίπου 900 ευρώ/εκτάριο, με ιδιαίτερα απότομη αύξηση το 2005, έτος κατά το οποίο υπεγράφη η Συνθήκη Προσχώρησης. Μετά την προσχώρηση, οι τιμές πώλησης γεωργικής γης αυξήθηκαν περαιτέρω κατά περισσότερο από 50%, σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την προσχώρηση, σε 1 400 ευρώ/εκτάριο το 2008.

Συνεπεία της προαναφερόμενης αύξησης των τιμών πώλησης γης στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, μειώθηκε η διαφορά τιμών γης μεταξύ αυτών των δύο χωρών και της ΕΕ-25. Παρ’ όλα ταύτα, υπάρχει ακόμη αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ των τιμών γης στην ΕΕ-2 και των τιμών στην ΕΕ-15 (κράτη μέλη της ΕΕ πριν από την 1η Μαΐου 2004). Αντιθέτως, οι τιμές πώλησης γης στην ΕΕ-2 είναι τώρα συγκρίσιμες με εκείνες στην ΕΕ-7[12].

Ωστόσο, έχοντας υπόψη ότι οι αγορές μίσθωσης γης είναι ανοικτές στους αλλοδαπούς και στις δύο ΕΕ-2, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η σύγκλιση των τιμών μίσθωσης γης μετά την προσχώρηση δεν ήταν εντονότερη από τη σύγκλιση των τιμών πώλησης γης. Το φαινόμενο αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένδειξη ότι η μίσθωση γεωργικής γης χωρίς τη δυνατότητα συνδυασμού της με την απόκτηση αναγκαίας γης για την άσκηση γεωργικών δραστηριοτήτων παρουσιάζει περιορισμένο μόνον ενδιαφέρον για τους ξένους επενδυτές.

Κοινωνικοοικονομική δομή του γεωργικού τομέα

Η διαδικασία διαρκούς μεταβολής του γεωργικού τομέα στην ΕΕ-2 εμφανίζει ήδη θετικά αποτελέσματα. Από τα διαθέσιμα δεδομένα προκύπτει ότι, το 2008, οι αποδόσεις της καλλιέργειας σιταριού στη Βουλγαρία ανέρχονταν στο 70% του επιπέδου στην ΕΕ-25, οι δε αποδόσεις στη Ρουμανία βρίσκονταν περίπου στο 60% του επιπέδου στην ΕΕ-25. Μειώνεται επίσης το κενό παραγωγικότητας της εργασίας μεταξύ της ΕΕ-2 και της ΕΕ-25, μολονότι εξακολουθούν να υπάρχουν μεγάλες διαφορές. Το 2008, το μερίδιο της προστιθέμενης αξίας ανά εισροή γεωργικής εργασίας στη Ρουμανία ήταν περίπου 45% του επιπέδου στην ΕΕ-25 και στη Βουλγαρία ανερχόταν στο 60% του επιπέδου στην ΕΕ-25. Πάντως, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η εισροή γεωργικής εργασίας έχει μειωθεί σημαντικά στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία (περισσότερο από 40%, από το 2000 έως το 2009)[13].

Επιπλέον, ενώ το 2007 το μερίδιο της απασχόλησης στον γεωργικό τομέα ήταν 18% στη Βουλγαρία και 28% στη Ρουμανία, ήταν μόνον 5% στην ΕΕ-25. Το πραγματικό γεωργικό εισόδημα σε σχέση με την εισροή εργασίας αυξήθηκε, από το 2000 έως το 2008, περίπου κατά 51% στη Βουλγαρία και 68% στη Ρουμανία[14]. Παρ’ όλα ταύτα, μολονότι μειώνονται συν τω χρόνω οι διαφορές μεταξύ του γεωργικού εισοδήματος στην ΕΕ-2 και την ΕΕ-25, εξακολουθούν να παραμένουν σημαντικές. Το 2008, το γεωργικό εισόδημα στη Βουλγαρία έφθανε στο ήμισυ του επιπέδου στην ΕΕ-15[15], αλλά βρισκόταν πλησιέστερα στο μέσο γεωργικό εισόδημα στην ΕΕ-7. Στη Ρουμανία, όμως, το γεωργικό εισόδημα το 2008 ανερχόταν στο ένα τέταρτο του εισοδήματος στην ΕΕ-15 και, παρ’ όλον ότι ήταν συγκρίσιμο με εκείνο της Λεττονίας, της Λιθουανίας και της Πολωνίας, εξακολουθούσε να βρίσκεται κάτω από το μέσο γεωργικό εισόδημα στην ΕΕ-7[16].

6. Συμπεράσματα

Η ανάπτυξη του γεωργικού τομέα στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, και ειδικότερα, η ενίσχυση της γεωργικής παραγωγής, η βελτίωση της παραγωγικότητας, η αύξηση του γεωργικού εισοδήματος και των τιμών πώλησης γης, φανερώνουν ότι οι διαφορές μεταξύ της ΕΕ-2 και της ΕΕ-25, μολονότι υπάρχουν ακόμη, μειώνονται σαφώς με την πάροδο του χρόνου. Επομένως, οι ανησυχίες που διατυπώθηκαν κατά τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, κυρίως ότι το σχετικά χαμηλότερο επίπεδο γεωργικού εισοδήματος και τιμών γης στην ΕΕ-2 σε σύγκριση με την ΕΕ-25 θα οδηγούσε σε αθρόα απόκτηση γης από αλλοδαπούς, εάν δεν επιβάλλονταν προσωρινοί περιορισμοί των ξένων επενδύσεων στον γεωργικό τομέα, φαίνεται τώρα, τρία χρόνια μετά την προσχώρηση, ότι εξακολουθούν να είναι βάσιμες, αλλά μόνον μέχρις ενός ορισμένου σημείου.

Η ανάλυση της παρούσας κατάστασης στον γεωργικό τομέα στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία αποδεικνύει ότι οι περιορισμοί δεν ισοδυναμούν με πλήρη και αυστηρή απαγόρευση των ξένων επενδύσεων σε γεωργικές εκτάσεις. Ταυτοχρόνως, υπάρχουν θεσμικοί παράγοντες που επιβραδύνουν, σε κάποιο βαθμό, την πρόοδο της διαρθρωτικής μεταρρύθμισης του γεωργικού τομέα στην ΕΕ-2. Μεταξύ των παραγόντων αυτών συγκαταλέγονται οι ατέλειες των κεφαλαιαγορών, ο κατακερματισμός της εγγείου ιδιοκτησίας και το υψηλό κόστος των συναλλαγών. Φαίνεται, επομένως, ότι οι στόχοι που επιδιώκονται με τους προσωρινούς περιορισμούς, δηλ. να μετριαστούν οι επιπτώσεις της ανοικτής αγοράς γεωργικών ακινήτων στην ΕΕ-2, θα μπορούσαν να επιτευχθούν καλύτερα εάν, κατά τη μεταβατική περίοδο, οι τοπικοί γεωργοί μπορούσαν επίσης να διαθέτουν απρόσκοπτη πρόσβαση σε κεφάλαια. Αυτό θα τους παρείχε τη δυνατότητα να ενοποιήσουν τις εκτάσεις γης τους, να επενδύσουν σε τεχνολογία, να βελτιώσουν την παραγωγικότητά τους και θα οδηγούσε, κατά συνέπεια, σε αυξημένο γεωργικό εισόδημα και τιμές γης. Ωστόσο, στην κατάσταση όπου υπάρχουν ατέλειες στην κεφαλαιαγορά, εν μέρει εξαιτίας της χρηματοπιστωτικής κρίσης, χρειάζονται επειγόντως νέα κεφάλαια, προκειμένου να διευκολυνθεί περαιτέρω και να τονωθεί η ανάπτυξη του γεωργικού τομέα στην ΕΕ-2. Αξίζει, συνεπώς, να μελετηθεί σοβαρά το άνοιγμα των αγορών αυτών σε ξένες επενδύσεις, υιοθετώντας μετριοπαθή μέτρα, ακόμη και πριν από τη λήξη των μεταβατικών περιόδων, ώστε να διασφαλιστεί η ανταγωνιστικότητα του γεωργικού τομέα στην ΕΕ-2.

Στο πλαίσιο της ανωτέρω πρότασης, θα μπορούσε να εξεταστεί η καθιέρωση των ακόλουθων, έστω και μετριοπαθών, μεταρρυθμίσεων:

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, η ελεύθερη αγορά ορισμένου ποσοστού γεωργικών εκτάσεων της χώρας·

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, η ελεύθερη αγορά ορισμένου ποσοστού γεωργικής γης, μέχρι ένα συγκεκριμένο μέγιστο ποσοστό ανά συναλλαγή, ενδεχομένως σε συνδυασμό, σε κάθε συναλλαγή, με την απαίτηση να πραγματοποιηθούν ορισμένες επενδύσεις σε τεχνολογική καινοτομία·

- να επιτραπεί στους αλλοδαπούς της ΕΕ που δεν είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ-2, αλλά μισθώνουν γεωργικές εκτάσεις εκεί, η ελεύθερη αγορά αγροτικών κτιρίων και της γης στην οποία έχουν οικοδομηθεί.

Θα πρέπει να μην λησμονείται ότι ήδη υπάρχει αξιοσημείωτη παρουσία ξένων στη γεωργική αγορά της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας, με τις νομικές οντότητες που είναι εγκατεστημένες στην ΕΕ-2 και λειτουργούν με ξένα κεφάλαια, με τους αλλοδαπούς που μισθώνουν γεωργικές εκτάσεις χωρίς περιορισμούς και με τους αυτοαπασχολούμενους γεωργούς της ΕΕ που κατοικούν στην ΕΕ-2. Η απόκτηση γης από τους εν λόγω επενδυτές της ΕΕ δεν προκάλεσε ορατούς κραδασμούς στο σύστημα. Θα μπορούσε ακόμη και να θεωρηθεί ότι οι οικονομικές δραστηριότητές τους συμβάλλουν στην εξάλειψη συστημικών αδυναμιών, συνδεόμενων με χρονίζοντα θεσμικά προβλήματα, που εμποδίζουν την αποτελεσματικότερη χρήση της γης, και άρα τη γεωργική παραγωγικότητα. Εξ άλλου, δεν φαίνεται ομοίως πιθανή η εμφάνιση ισχυρών κραδασμών από μαζικές εξαγορές γαιών μετά το τέλος της μεταβατικής περιόδου, αφού οι μελλοντικοί επενδυτές πιθανώς θα είναι εκείνοι οι οποίοι, κατ’ αρχήν, ενδιαφέρονται για τη γεωργική αγορά στην ΕΕ-2, αλλά όχι στον βαθμό ώστε να χρειαστεί να εγκατασταθούν ήδη εκεί κατά τη μεταβατική περίοδο και να αποκτήσουν ήδη από τώρα γεωργική γη σε ακόμη χαμηλότερη προηγούμενη τιμή. Επιπλέον, η εξέλιξη των τιμών στην ήδη χωρίς περιορισμούς αγορά μίσθωσης γης φαίνεται επίσης να αποτελεί ένδειξη ότι, ακόμη και μετά το τέλος της μεταβατικής περιόδου, μπορεί ενδεχομένως να συνεχιστεί η προοδευτική πορεία σύγκλισης των τιμών πώλησης γης με την ΕΕ-25. Οι ξένοι επενδυτές αναμένεται να συνδυάσουν τις δραστηριότητές τους αγοράς και μίσθωσης γεωργικών εκτάσεων.

Δεδομένων των προθεσμιών που καθορίζονται στη Συνθήκη Προσχώρησης του 2005 για τη σύνταξη της παρούσας έκθεσης, η περίοδος που εξετάστηκε[17] είναι πολύ μικρή για να προκύψουν περισσότερο εκτεταμένα εμπειρικά στοιχεία σχετικά με τις επιπτώσεις της προσχώρησης και των προσωρινών περιορισμών στην ανάπτυξη της γεωργικής αγοράς στην ΕΕ-2. Παρ’ όλα ταύτα, η μελέτη της Επιτροπής έδειξε ότι η διαφορά μεταξύ της ΕΕ-2 και της ΕΕ-25, από άποψη εισοδήματος και τιμών γης, η οποία αποτελούσε μια από τις εντονότερες ανησυχίες σε αυτές τις δύο χώρες τον καιρό της προσχώρησης, έχει υποχωρήσει τα τελευταία χρόνια, αλλά ακόμη υπολείπεται της πλήρους σύγκλισης. Επομένως, η πλήρης σύγκλιση των τιμών δεν αποτελεί ούτε αναμενόμενη ούτε αναγκαία προϋπόθεση για τον τερματισμό των παρεκκλίσεων. Η μελέτη CEPS 2010 κατέδειξε περαιτέρω ότι η ΕΕ-2 θα ήταν συνετό να αξιοποιήσει σωστά το εναπομένον διάστημα της μεταβατικής περιόδου προκειμένου να προωθήσει την ανάπτυξη στον γεωργικό τομέα και να προετοιμαστεί για την αναπόφευκτη λήξη των προσωρινών περιορισμών. Εφόσον οι ξένες επενδύσεις φαίνεται ότι οδηγούν στη διαδικασία εξορθολογισμού των χρήσεων γης, ενίσχυσης της παραγωγικότητας, αύξησης του επιπέδου τεχνολογικής καινοτομίας και βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών αγορών, κρίνεται σκόπιμο να υποβληθεί σύσταση στην ΕΕ-2 να εξεταστεί το ενδεχόμενο λήψης μέτρων για το περαιτέρω άνοιγμα των αντίστοιχων γεωργικών τομέων τους σε προαιρετική βάση.

Λαμβανομένης υπόψη της κατάστασης που επικρατεί στην ΕΕ-2, όπως προκύπτει από την ενδιάμεση ανασκόπηση των μεταβατικών μέτρων για την απόκτηση γεωργικών εκτάσεων, η Επιτροπή δεν καταλήγει στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να συντομευτούν οι προθεσμίες εφαρμογής των προσωρινών περιοριστικών μέτρων στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία.

[1] ΕΕ L 157 της 21ης Ιουνίου 2005, σ. 11.

[2] Το άρθρο 3 παράγραφος 2 των παραρτημάτων VI και VII του Πρωτοκόλλου Προσχώρησης ορίζει: « Προς τούτο, η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση στο Συμβούλιο. Το Συμβούλιο μπορεί, αποφασίζοντας ομόφωνα βάσει πρότασης της Επιτροπής, να αποφασίσει τη συντόμευση ή περάτωση της μεταβατικής περιόδου…» .

[3] Κέντρο Μελετών Ευρωπαϊκής Πολιτικής (Centre for European Policy Studies – CEPS).

[4] «Review of the Transitional Restrictions Maintained by Bulgaria and Romania with regard to the Acquisitions of Agricultural Real Estate» (Ανασκόπηση των μεταβατικών περιοριστικών μέτρων που διατηρούν η Βουλγαρία και η Ρουμανία όσον αφορά την απόκτηση γεωργικής γης), εφεξής αναφερόμενη ως μελέτη CEPS 2010, http://ec.europa.eu/internal_market/capital/reports.

[5] Βλ. ονοματολογία των κινήσεων κεφαλαίων που παρατίθεται στο παράρτημα Ι της οδηγίας 88/361/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Ιουνίου 1988, για τη θέση σε εφαρμογή του άρθρου 67 της συνθήκης (ΕΕ L 178 της 8.7.1988, σ. 5). Παρότι η εν λόγω οδηγία καταργήθηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αναγνωρίσει την ενδεικτική αξία της ονοματολογίας.

[6] Η πενταετής μεταβατική περίοδος που παραχωρήθηκε στη Βουλγαρία και τη Ρουμανία όσον αφορά την απόκτηση ακινήτων για δευτερεύουσα κατοικία δεν αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έκθεσης.

[7] Σύμφωνα με τη ρητή διατύπωση της Συνθήκης Προσχώρησης, αμέσως μετά την προσχώρηση, όλοι οι προαναφερόμενοι κανόνες είναι επίσης άμεσα εφαρμοστέοι στους υπηκόους και στις νομικές οντότητες του ΕΟΧ.

[8] Πρόκειται για την Τσεχική Δημοκρατία, την Εσθονία, τη Λεττονία, τη Λιθουανία, την Ουγγαρία, την Πολωνία και τη Σλοβακία.

[9] Βλ. τις εξηγήσεις και τα παραδείγματα που προτείνονται στο τμήμα 4 και στο τμήμα 6 της μελέτης CEPS 2010.

[10] Βλ. πίνακα 4 στη σελίδα 20 της μελέτης CEPS 2010.

[11] Στη Βουλγαρία, όπου η μίσθωση γης είναι πολύ σημαντικότερη από ό,τι στη Ρουμανία, οι τιμές μίσθωσης το 2008, μετά την προσχώρηση, ήταν μόνον κατά 17% υψηλότερες από τις τιμές μίσθωσης το 2006, πριν από την προσχώρηση.

[12] Βλ. σχήμα 11 και πίνακα 17 στις σελίδες 43-44 της μελέτης CEPS 2010.

[13] Πηγή: Eurostat (Οικονομικοί Λογαριασμοί της Γεωργίας, Στατιστικές Εισροών Γεωργικής Εργασίας).

[14] Σύμφωνα με τον δείκτη A του εισοδήματος από γεωργικές δραστηριότητες (πηγή: Eurostat (Οικονομικοί Λογαριασμοί της Γεωργίας).

[15] Από άποψη αγοραστικής δύναμης.

[16] Βλ. σχήμα 18 στη σελίδα 54 της μελέτης CEPS 2010.

[17] Τα περισσότερα από τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία κατά την ημερομηνία έγκρισης της παρούσας έκθεσης αναφέρονται σε δεδομένα που περιορίζονται στο 2008.