ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(94) 141 τελικό 
Βρυξέλλες, 22.04.1994 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΠΙΩΝ 
ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ 
ΕΤΗΣΙΑ ΕΚΘΕΣΗ 
ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 1992/93 
Τ e m ρ u s Γ PHARE 
Διευρωπαϊ κό πρόγραμμα συνεργασίας στον τομέα 
της τριτοβάθμιας εκπαίδευαης μεταξύ της Κεντρίκής και Ανατολικής Ευρώπης 
και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας 
(υποβληθέν από την Επιτροπή) 
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 
Σελίδα 
ΠΕΡΙΛΗΨΗ , . . 7 
Ι. ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΝ ΕΠΙΤΟΠΙΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ 9 
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 9 
1.1. Σκοπός και στόχοι 9 
1.2. Επιλογή των προγραμμάτων 9 
1.3. Διοργάνωση επισκέψεων 10 
2. ΕΠΙΤΟΠΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 10 
2.1. Η ομάδα επισκεπτών 10 
2.2. Πραγματοποίηση της επίσκεψης αξιολόγησης 10 
2.3. Διάφορες πτυχές της αξιολόγησης 11 
2.4. Διαδικασία έκθεσης πορισμάτων 11 
3. ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ 11 
3.1. Διεξαγωγή του ελέγχου 12 
3.2. Διαδικασία έκθεσης πορισμάτων 12 
4. ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ 12 
4.1. Άμεσες δράσεις που προήλθαν από επιτόπιες επισκέψεις 13 
Π. ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΕΚΤΙΜΙΙΣΗ 14 
1. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 14 
1.1. Ποιότητα των προγραμμάτων 14 
1.2. Προσέγγιση ανά κλάδο σπουδών 15 
1.3. Προσέγγιση ανάλογα με το είδος των δραστηριοτήτων .... 15 
1.4. Προσέγγιση ανάλογα με το χρόνο 17 
1.5. Αξιολόγηση από τις επιτόπιες επισκέψεις και εσωτερική 
αξιολόγηση από τη διοίκηση του TEMPUS 17 
2. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ 18 
2.1. Ποιότητα των προγραμμάτων 18 
2.2. Προβλήματα που συναντήθηκαν 19 
2.3. Συνοχή μεταξύ ακαδημαϊκής και οικονομικής αξιολόγησης 20 
3. ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΟΥΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ 21 
ÏR/W-5-
III. ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ TOY TEMPUS 22 
Ι. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 22 
1.1. Σημαντικές επιτυχίες 22 
1.2. Επιμέρους επιτεύγματα 23 
1.3. Οι δυσκολίες που συναντήθηκαν 24 
2. ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΥ 
ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ 24 
2.1. Απόκτηση διδακτικής εμπειρίας 25 
2.2. Ιδιοτυπίες της κινητικότητας των καθηγητών 26 
3. ΚΙΝΗΤΗΚΟΤΗΤΑ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ 26 
3.1. Αριθμός των σπουδαστών ανά πρόγραμμα 27 
3.2. Κατεύθυνση της ροής 27 
3.3. Επίπεδο σπουδών 27 
3.4. ι Κριτήρια επιλογής των σπουδαστών 27 
3.5. Υποδοχή των σπουδαστών και γλωσσική προετοιμασία 27 
3.6. Αναγνώριση των περιόδων σπουδών 28 
3.7. Ποια αποτελέσματα; 28 
4. ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ 29 
4.1. Είδη εξοπλισμού 29 
4.2. Συνθήκες χρήσης . . 29 
5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ 30 
5.1. Συμβολή της βιομηχανίας 30 
5.2. Μορφές συνεργασίας 31 
6. ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 32 
6.1. Παράγοντες επιτυχίας 32 
6.2. Πρακτική των δικτύων 32 
IV. ΕΠΙΔΡΑΣΗ 34 
1. Η "ΧΩΡΙΚΗ" ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΔΕΙΧΝΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ 34 
2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ 35 
3. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ 35 
4. ΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΩΣ ΜΟΧΛΟΙ ΑΛΛΑΓΗΣ 36 
5. ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ 37 
V. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 39 
Παράρτημα : Κατάλογος Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων στα οποία 
πραγματοποιήθηκε επίσκεψη 
-6-
II Ε Ρ Ι Λ II Ψ H 
1. Στόχος του προγράμματος των επιτοπίων επισκέψεων είναι η επιτυχής 
εφαρμογή ενός ποιοτικού ελέγχου του Προγράμματος TEMPUS και, 
ειδικότερα, των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, τόσο στον ακαδημαϊκό 
όσο και το δημοσιονομικό τομέα. Εξετάστηκαν τριάντα εννέα προγράμματα 
που διανύουν το 2ο ή το 3ο έτος, συγκεκριμένα, ένα δείγμα 10% του 
συνόλου, αντιπροσωπευτικό των αφορώμενων τομέων σπουδών και χωρών. Η 
Επιτροπή που προεδρεύει των αποστολών ελέγχου εξασφάλισε τη συνδρομή 
ακαδημαϊκών εμπειρογνωμόνων των κρατών μελών και των επιλέξιμων χωρών 
και συνεπικουρείται, εξάλλου, από εκπροσώπους του EC TEMPUS Office και 
των Εθνικών Γραφείων TEMPUS. 
2. Μεταξύ των 39 προγραμμάτων στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις, 5 
ταξινομήθηκαν άριστα έως καλά, 18 θεωρήθηκαν' καλά, 6 καλά έως μέτρια, 
7 μέτρια, 1 μέτριο έως μετριότατο και 2 μετριότατα. Αυτός ο συνολικός 
απολογισμός είναι θετικός, εφόσον σχεδόν το 60% των προγραμμάτων 
θεωρούνται ότι είναι καλού ή πολύ καλού επιπέδου και μόνο μια μικρή 
μειοψηφία (5%) είναι, πράγματι, απογοητευτική. 
3. Οι κυριότερες δραστηριότητες που αναπτύσσονται στα προγράμματα είναι η 
ανάπτυξη νέων καταρτίσεων (21%), η κινητικότητα του διδακτικού 
προσωπικού (20%) και η κινητικότητα των σπουδαστών (18%). Μετά από 
εξέταση προέκυψε ότι μια προσέγγιση που βασίζεται σε αυτές τις τρεις 
δράσεις και, ειδικότερα, στις δύο πρώτες, παρέχει τη δυνατότητα 
επιτυχίας ενός προγράμματος. 
4. Από τα αποτελέσματα της αξιολόγησης κατά τις επιτόπιες επισκέψεις 
προκύπτουν σημαντικές συγκλίσεις με τον απολογισμό της εσωτερικής 
αξιολόγησης της διοίκησης του TEMPUS, βάσει της εξέτασης των "τελικών 
εκθέσεων" των προγραμμάτων. Οι δύο προσεγγίσεις αλληλοσυμπληρώνονται. 
Οι τελικές εκθέσεις που ζητούνται από τους φορείς θα εξελιχθούν προς 
μια πιο ποιοτική προσέγγιση. 
5. Ένας δημοσιονομικός έλεγχος των προγραμμάτων διενεργήθηκε εκ 
παραλλήλου με την παιδαγωγική εμπειρία. Διαπιστώνεται επίσης ότι οι 
ακαδημαϊκές και δημοσιονομικές αξιολογήσεις των προγραμμάτων είναι 
αρκετά συναφείς. Σημειώνεται προσέγγιση γνωμών για το 79% των 
προγραμμάτων. Στα εξήντα πέντε τοις εκατό των προγραμμάτων 
αναγνωρίστηκε μια καλή ή άριστη οικονομική διαχείριση. Όσον αφορά τη 
μειοψηφία για την οποία υπάρχουν αμφιβολίες ή διαπιστώθηκαν σοβαρές 
παραλείψεις, υποβλήθηκαν προτάσεις ανάκαμψης, κυρίως αιτήσεις για 
επιστροφή χρημάτων (3% των συνολικού ποσού των προγραμμάτων στα οποία 
πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις). 
6. Η ανάπτυξη των προγραμμάτων εκπαίδευσης, η υλοποίηση των οποίων είναι 
συχνά πολύπλοκη, είναι ένας από τους ουσιώδεις στόχους του TEMPUS και 
σημειώνει ήδη σημαντικές επιτυχίες. Πλήρη εκπαιδευτικά προγράμματα με 
νέα διπλώματα έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή σε πολλές χώρες, σε κλάδους 
σπουδών, όπως το περιβάλλον, οι επιστήμες και η μηχανική, η διοίκηση, 
οι ξένες γλώσσες. Ωστόσο, αντιμετωπίζονται δυσκολίες, είτε για λόγους 
που δεν έχουν σχέση με τα προγράμματα (πολιτικής ή νομοθετικής τάξης ή 
που συνδέονται με την οικονομική κατάσταση), είτε για λόγους που 
συνδέονται με τα ίδια τα προγράμματα (έλλειψη διαυγών στόχων). 
Πρέπει να τονιστεί η σι\μασία της παραγωγής του παιδαγωγικού υλικού, που 
είναι άμεσο αποτέλεσμα της κινητικότητας των καθηγητών των επιλέξιμων 
χωρών προς την Κοινότητα. Εφόσον τα νέα εγχειρίδια, που συντάσσονται 
στη γλώσσα της χώρας, προσαρμόζονται στην τοπική πραγματικότητα, τα 
αποτελέσματα είναι άριστα. 
7. Η κινητικότητα των καθηγητών και των σπουδαστών είναι πολύ αναπτυγμένη 
στα πλαίσια των προγραμμάτων και απολαμβάνει μεγάλης εκτίμησης από τους 
δικαιούχους. Και στις δύο περιπτώσεις η επιλογή γίνεται με σοβαρότητα 
και εξαρτάται από τις γνώσεις του συγκεκριμένου τομέα και τις γλωσσικές 
ικανότητες. 
-7-
8. To TEMPUS συνέβαλε σημαντικά στην παροχή εξοπλισμού στα πανεπιστήμια 
των επιλέξιμων χωρών. Τα υλικά περιλαμβάνουν όχι μόνο μεγάλο 
εξειδικευμένο εξοπλισμό, αλλά επίσης βιβλία και κασέτες, καθώς και 
προσωπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές και, κατ'αυτόν τον τρόπο, 
συμβάλλουν ούτως ώστε τα δικαιούχα πανεπιστήμια να ανταποκρίνονται στα 
διεθνή πρότυπα. Η εμπειρία θεωρεί ότι η απαραίτητη τεχνολογική ανάπτυξη 
πρέπει να συνοδεύεται από μια διεξοδική ανακαίνιση της παιδαγωγικής και 
των δομών. 
9. Ο ενδεχόμενος απολογισμός της συνεργασίας που έχει διενεργηθεί μεταξύ 
πανεπιστημίων και βιομηχανίας είναι ακόμη περιορισμένος. Η βιομηχανία 
δε συμμετέχει στον καθορισμό του περιεχόμενου των αρχικών καταρτίσεων. 
Αντίθετα, η πρακτική εξάσκηση και οι τοποθετήσεις έχουν μια βέβαιη 
επιτυχία και σε ορισμένα πανεπιστήμια των επιλέξιμων χωρών 
αναπτύσσονται δράσεις κατάρτισης στον τομέα της διεύθυνσης του 
προσωπικού των επιχειρήσεων. 
10. Μια συμμετοχή όλων των εταίρων (και, κυρίως, ένας ενεργός ρόλος των 
επιλέξιμων χωρών), ένας μεγάλος βαθμός ατομικής δέσμευσης (και, 
ειδικότερα, του συντονιστή) είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την καλή 
διαχείριση και αποτελεσματική οργάνωση των προγραμμάτων. Η λήψη 
αποφάσεων πρέπει να διεξάγεται δημοκρατικά και να χαρακτηρίζεται από 
διαφάνεια. 
11. To TEMPUS τέθηκε σε εφαρμογή το 1990/91, έδωσε δε εμφασι\ στην άμεση 
επαφτ\ μεταξύ ιδρυμάτων και ευνόησε μια πρωτοβουλία που ξεκινούσε από τη 
βάση. Η άμεση ή προβλεπόμενη επίδραση είναι, ως εκ τούτου, πιο ισχυρή 
τώρα σε επίπεδο τμημάτων ή σχολών από ό,τι σε επίπεδο πανεπιστημίου και 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις επιλέξιμες χώρες. 
12. Οι προσδοκίες που προκάλεσαν οι επιτόπιες επισκέψεις και τα 
αποτελέσματα που έχουν ήδη επιτευχθεί οδηγούν στη σκέψη ότι το 
πρόγραμμα των επιτοπίων επισκέψεων πρέπει να συνεχιστεί. Για το έτος 
1993/94, μεταξύ των 50 επισκέψεων που προβλέπονται, ορισμένες θα 
προορίζονται για αυτά καθεαυτό τα ιδρύματα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης. Θα πρέπει να εξεταστεί πώς θα πραγματοποιηθεί η σύμπραξη 
πολλών προγραμμάτων στα πλαίσια του ίδιου πανεπιστημίου. 
-8-
I. TO ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΠΙΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ 
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Το παρόν έγγραφο είναι η πρώτη Ετήσια 'Εκθεση που δημοσιεύει η Επιτροπή των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος των επιτόπιων 
επισκέψεων, από το ακαδημαϊκό έτος 1992/93. Η Επιτροπή προβλέπει την έκδοση 
παρόμοιας έκθεσης ετησίως. 
Κατά τη συνάντηση της Επιτροπής TEMPUS της 29ης Ιουνίου 1992, στο Ηράκλειο, 
η Επιτροπή παρουσίασε την πρόταση της όσον αφορά την ενίσχυση των δυνατοτήτων 
δράσεως σχετικά με μια διαδικασία συνεπούς και αυστηρής παρακολούθησης των 
Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων με την εισαγωγή του προγράμματος των επιτόπιων 
επισκέψεων σε μεμονωμένα προγράμματα. Από αυτή την άποψη, η Επιτροπή έλαβε 
υπόψη την εξωτερική αξιολόγηση του Προγράμματος TEMPUS που διενέργησε η 
εταιρία Coopers & Lybrand, καθώς και τις συστάσεις που διατυπώθηκαν σε αυτή. 
1.1. Σκοτός και στόχοι 
Σκοπός του προγράμματος των επιτόπιων επισκέψεων είναι η επιτυχής εφαρμογή 
ενός 7Γθΐοτικού ελέγχου του ΙΙρογράμματος TEMPUS, γενικά, και των Κοινών 
Ευρωπαϊκών ΙΙρογραμμάτων, ειδικότερα. Οι επιτόπιες επισκέψεις έχουν ως κύριο 
σκοπό μια λεπτομερή αξιολόγηση της εξέλιξης των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων 
σε σχέση με τους δηλωμένους στόχους τους και εκτίμηση της αποτελεσματικότητας 
του δημοσιονομικού ελέγχου στον οποίο υποβάλλονται. 
Έχουν εντοπισθεί οι παρακάτω συγκεκριμένοι στόχοι για το πρόγραμμα των 
επιτόπιων επισκέψεων : 
• Αξιολόγηση της επίδρασης και των επιτευγμάτων των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων όσον αφορά το όφελος για τις επιλέξιμες χώρες, τα ιδρύματα 
εταίρους και σε μικρότερο βαθμό, τα κράτη μέλη και τα συμμετέχοντα 
ιδρύματα τους, με συνεκτίμηση του σκοπού του Προγράμματος TEMPUS σχετικά 
με την αναδιάρθρωση των εκπαιδευτικών συστημάτων στις επιλέξιμες χώρες. 
• Αξιολόγηση των οργανωτικών και οικονομικών πτυχών των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων όσον αφορά την ικανότητα εκπλήρωσης των δηλωμένων στόχων. 
• Επισήμανση των θετικών καθώς και των αδύνατων σημείων και των περιορισμών 
των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων και μελέτη των αναγκών τροποποίησης της 
λειτουργίας, της διαχείρισης, του περιεχόμενου και άλλων ακαδημαϊκών 
πτυχών των προγραμμάτων. ι 
• Διατύπωση συμβουλών και συστάσεων για ενδεχόμενες μεταβολές και βελτίωση 
της εφαρμογής του Προγράμματος TEMPUS, γενικά, και των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων, ειδικότερα. 
1.2. KriXoyij των τρογραμμάτων 
Στόχος της Κοινότητας ήταν να πραγματοποιηθεί επίσκεψη σε περίπου 10% των 
Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων που βρίσκονται στο 2ο ή 3ο έτος των 
δραστηριοτήτων τους. Δεν πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις σε προγράμματα που 
άρχισαν κατά το ακαδημαϊκό έτος 1992/93. 
Το δείγμα σχηματίστηκε από προγράμματα επιλεγμένα στην τύχη αφού λήφθηκε υπόψη 
η αναλογία των εθνικών1 και περιφερειακών προγραμμάτων, η κατανομή τους ανά 
επιλέξιμη χώρα και ανά τομέα σπουδών, το ποσοστό συμμετοχής των κρατών μελών 
ως εταίρων και ως αντισυμβαλλομένων, περιλαμβάνει δε, στο μέτρο του δυνατού, 
προγράμματα με αρχικό αντισυμβαλλόμενο τις επιλέξιμες χώρες. 
1.3. Διοργάνωση 6τισκίψ€ων 
Κάθε πρόγραμμα που επιλέχθηκε αποτέλεσε αντικείμενο δύο επισκέψεων. Μια πρώτη 
επίσκεψη αξιολόγησης διοργανώθηκε κατ'αρχήν σε ένα ίδρυμα εταίρο μιας από τις 
επιλέξιμες χώρες, εφόσον ήταν δυνατόν, όταν συνέρχονταν όλοι οι εταίροι. Η 
δεύτερη επίσκεψη πραγματοποιήθηκε στο αντισυμβαλλόμενο ίδρυμα λίγες εβδομάδες 
μετά την πρώτη επίσκεψη και συνίστατο σε ένα δημοσιονομικό έλεγχο. Προκειμένου 
να διευκολυνθεί η αξιοποίηση των εκθέσεων αξιολόγησης, όλες οι επισκέψεις 
πραγματοποιήθηκαν, στο μέτρο του δυνατού, σύμφωνα με τις ίδιες γενικές 
γραμμές. 
2. ΕΙΙΙΤΟΙΙΙΛ ΕΠΙΣΚΕΫΙΙ ΑΗΙΟΛΟΠΙΣΙΙΣ 
2.1. II ομάδα Γκισκεττών 
Με σκοπό να εξασφαλιστεί η συνεπής και ακριβής παρακολούθηση των Κοινών 
Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, η Επιτροπή εξασφάλισε τη σύμπραξη περίπου εβδομήντα 
ακαδημαϊκών εμπειρογνωμόνων που προέρχονταν από τις επιλέξιμες χώρες, καθώς 
και από την Κοινότητα. Τα οικεία Εθνικά Γραφεία TEMPUS υπέδειξαν τους 
εμπειρογνώμονες των επιλέξιμων χωρών, εκείνοι δε της Κοινότητας προέρχονταν 
από διάφορα πανεπιστήμια των κρατών μελών. Οι πανεπιστημιακοί της επιτροπής 
TEMPUS συμμετείχαν στην ομάδα εμπειρογνωμόνων. 
Δύο εμπειρογνώμονες ακαδημαϊκοί προσκλήθηκαν σε κάθε επίσκεψη αξιολόγησης (ο 
ένας από την επιλέξιμη χώρα και ο άλλος από την Κοινότητα) οι ειδικότητες των 
οποίων βρίσκονταν πλησιέστερα στους κλάδους σπουδών και τομείς δραστηριότητας 
του προγράμματος με το οποίο αναμενόταν να μην έχουν κανένα δεσμό. Την ομάδα 
εμπειρογνωμόνων επικουρούσαν στα καθήκοντα της οι εκπρόσωποι του EC TEMPUS 
Office και του σχετικού Εθνικού Γραφείου TEMPUS, επικεφαλής δε της αποστολής 
αξιολόγησης ήταν ο εκπρόσωπος της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Task 
Force Ανθρώπινο Δυναμικό, Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Νεότητα. 
2.2. II πραγματοποίηση της ιτίσκιψης αξιολόγησης 
Το χρονοδιάγραμμα των επισκέψεων αξιολόγησης καταρτίστηκε βάσει των 
δραστηριοτήτων που προγραμματίστηκαν από τους εταίρους του προγράμματος στις 
επιλέξιμες χώρες και η ημερομηνία της επίσκεψης ορίστηκε κατόπιν συμφωνίας με 
το συντονιστή του ΚΕΠ. 
Δύο εβδομάδες πριν από την αποστολή, οι επισκέπτες παρέλαβαν τα 
προπαρασκευαστικά έγγραφα: "Φάκελος Προγράμματος", "Οδηγίες για την 
πραγματοποίηση των επιτόπιων επισκέψεων αξιολόγησης", διαδικασίες εκθέσεων και 
πρακτικές πληροφορίες σχετικά με την παραμονή. 
Είχε ζητηθεί από τα διάφορα μέλη της ομάδας επισκεπτών να φθάσουν στην 
επιλέξιμη χώρα την παραμονή της ημέρας που ορίστηκε για την επίσκεψη, 
προκειμένου να συμμετάσχουν σε μια προπαρασκευαστική συνάντηση σε τμχ\μα της 
οποίας είχε προσκληθεί να λάβει μέρος, επίσης, ο συντονιστής. Οι επισκέπτες 
έπρεπε να εξασφαλίσουν ότι όλοι οι συμμετέχοντες ήταν ενήμεροι του σκοπού της 
αξιολόγησης και να καταλήξουν σε συμφωνία με τον συντονιστή για το 
χρονοδιάγραμμα και την ημερήσια διάταξη της επιτόπιας επίσκεψης, καθώς και για 
Κατά την επιλογή του δείγματος, τα προγράμματα στα οποία συμμετείχαν 
Τσέχοι ή/και Σλοβάκοι εταίροι θεωρήθηκαν ως εθνικά τσεχοσλοβακικά 
προγράμματα. 
-10-
τον τρόπο προσέγγισης της αξιολόγησης. Η επιτόπια επίσκεψη έπρεπε να διεξαχθεί 
σε ανοιχτό και ήρεμο περιβάλλον, δεδομένου ότι ο στόχος ήταν εμφαντ\ς και 
απαιτούσε καλή συνεργασία των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών. 
Κατά την επίσκεψη αξιολόγησης, οι επισκέπτες συζήτησαν με τους παρόντες 
εταίρους τα σημαντικά σημεία, τις αδυναμίες και τους περιορισμούς του 
προγράμματος κατά τη διάρκεια πολλών συναντήσεων εργασίας. Οι επισκέπτες 
συνάντησαν και υπέβαλαν ερωτήσεις στους σπουδαστές και τους καθηγητές που 
συμμετείχαν στην κινητικότητα και, τελικά, η ομάδα επισκέφθηκε τα εργαστήρια 
και άλλους χώρους προκειμένου να διαπιστώσει τη λειτουργία και το βαθμό 
ανταπόκρισης του εξοπλισμού που αποκτήθηκε προς τις χρηματοδοτικές ενισχύσεις 
του TEMPUS. 
Στο τέλος κάθε επίσκεψης, η ολομέλεια της ομάδας επισκεπτών συνέρχεται για να 
συζητήσει τα αποτελέσματα της αξιολόγησης, τα δε πρώτα συμπεράσματα και οι 
διαβουλεύσεις γνωστοποιούνται προφορικά και ανεπίσημα στους εταίρους. 
2.3. Αιάφορ€ς πτυχίς της αξιολόγησης 
Το καθήκον της ομάδας επισκεπτών συνίστατο στην αξιολόγηση του συνόλου των 
επιτευγμάτων, καθώς και της προόδου των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, με 
αναφορά στους δηλωμένους στόχους τους και τα συγκεκριμένα αποτελέσματα των 
ενδεχομένων δραστηριοτήτων· ειδικότερα, ανάπτυξη νέων προγραμμάτων σπουδών, 
κινητικότητα σπουδαστών και διδακτικού προσωπικού, εντατικές σειρές μαθημάτων 
σύντομης διάρκειας, εκσυγχρονισμός των εγκαταστάσεων, ανάπτυξη της σύμπραξης 
πανεπι στημί ων-επι χει ρήσεων , προγράμματα συνεχούς κατάρτι σης και ανακατάρτι σης , 
περιφερειακές δραστηριότητες και άλλες δραστηριότητες συνεργασίας στον τομέα 
της εκπαίδευσης. ' 
Σε ό,τι αφορά την εφαρμογή των προγραμμάτων, οι επισκέπτες έπρεπε να 
αξιολογήσουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε το πρόγραμμα και, συγκεκριμένα, 
την αποτελεσματική χρησιμοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού και άλλων πόρων και 
την τήρηση του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος. Η επίδραση των προγραμμάτων 
εκτιμήθηκε σε επίπεδο τμήματος, σχολής και πανεπιστημίου, και οι 
εμπειρογνώμονες κλήθηκαν να αποφανθούν, στα πλαίσια του δυνατού, για τα 
μακροπρόθεσμα αποτελέσματα του προγράμματος στον τομέα της ανάπτυξης της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και για την ευρύτερη επίδραση του στη 
διαδικασία μεταβολών σχετικά με τον οικονομικό και κοινωνικό τομέα των χωρών 
της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. 
2.4. Αιαοικασία ίκΟ(σης -πορισμάτων 
Εκπονήθηκαν συνοπτικές εκθέσεις που βασίζονται στις εκθέσεις μεμονωμένων 
εμπειρογνωμόνων και αφορούν την εξέλιξη και τα αποτελέσματα κάθε μεμονωμένης 
επίσκεψης αξιολόγησης. 
Τέλος, η Επιτροπή ενημέρωσε τους συντονιστές των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων για τα αποτελέσματα της αξιολόγησης και τους γνωστοποίησε τα 
σχόλια και τις συστάσεις της ομάδας επισκεπτών. 
3. ΔΙΙΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ 
Στόχος του ελέγχου είναι η γενική εξέταση της αρμόζουσας χρήσης των 
οικονομικών πόρων που διατέθηκαν για τα Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα και η 
διατύπωση συμβουλών και υποδείξεων για ενδεχόμενες αλλαγές και για βελτίωση 
της διαχείρισης και οργάνωσης των προγραμμάτων. 
Ι 
Οι δημοσιονομικοί έλεγχοι των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων πραγματοποιήθηκαν 
στα αντισυμβαλλόμενα ιδρύματα από δημοσιονομικούς εμπειρογνώμονες της 
Επιτροπής, επικουρούμενους από ειδικούς σε δημοσιονομικά &εματα του EC TEMPUS 
Office. 
Il-
3.1. AicÇaryaryiï του ίλίγχο» 
Το χρονοδιάγραμμα των δημοσιονομικών ελέγχων καταρτίστηκε μετά από συμφωνία 
με τον αντισυμβαλλόμενο σχετικά με την ημερομηνία της επίσκεψης, και αφού 
λήφθηκε υπόψη ο χρόνος που μπορούσαν να διαθέσουν οι δημοσιονομικές υπηρεσίες 
στα αντισυμβαλλόμενα ιδρύματα. Οι αντισυμβαλλόμενοι κλήθηκαν να θέσουν στη 
διάθεση των ελεγκτών τους προϋπολογισμούς και οικονομικούς συμβιβασμούς 
σχετικά με τις ενισχύσεις TEMPUS που χορηγήθηκαν κατά τα έτη 1990/91 και 
1991/92, καθώς και τις σχετικές καταστάσεις λογαριασμών και τα δικαιολογητικά 
των εξόδων. 
Ο δημοσιονομικός έλεγχος αποτελείται από δύο μέρη: στο πρώτο μέρος, οι 
ελεγκτές θέτουν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου σχετικά με τη διαχείριση της 
ενίσχυσης TEMPUS και τις εσωτερικές διαδικασίες που χρησιμοποιήθηκαν, ώστε να 
αξιολογηθεί η εγκυρότητα των εσωτερικών ελέγχων και η τήρηση των κανόνων 
αυτών. Το δεύτερο μέρος συνίσταται στην επαλήθευση των εξόδων και της 
αντιστοιχίας τους με τις δηλώσεις που περιέχονται στην περίληψη εξόδων της 
Ετήσιας Έκθεσης. Η επαλήθευση αυτή ποικίλλει ανάλογα με την εμφάνιση ή την 
απουσία αδυναμιών κατά το πρώτο μέρος της διαδικασίας που αφορά τον εσωτερικό 
έλεγχο. Κατ'αυτόν τον τρόπο, είναι εμφανές ότι η έκταση της έρευνας είναι πιο 
περιορισμένη στην περίπτωση ενός ΚΕΠ που το διαχειρίζεται ένα πανεπιστήμιο με 
εσωτερικό έλεγχο πολύ αναπτυγμένο, συγκεντρωτικό που ανταποκρίνεται στα 
ευρωπαϊκά πρότυπα, παρά για ένα ιδιωτικό ίδρυμα ή μια εταιρία παροχής 
υπηρεσιών. 
Κατά κανόνα, οι ελεγκτές έγιναν δεκτοί από τον αντισυμβαλλόμενο, ο οποίος 
συνοδευόταν συνήθως από τον υπεύθυνο για τα λογιστικά του προγράμματος και, 
ενδεχομένως, από άλλα άτομα που ενέχονταν στο πρόγραμμα. Η ατμόσφαιρα υπήρξε 
εγκάρδια, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις. 
Ο έλεγχος ολοκληρώνεται με μια σύντομη συνεδρίαση εργασίας κατά την οποία οι 
ελεγκτές καταλήγουν σε συμπεράσματα τα οποία γνωστοποιούνται προφορικά στον 
αντί συμβαλλόμενο. 
3.2. Αιαδικασία έκθατης πορισμάτων 
Μετά το τέλος κάθε δημοσιονομικού ελέγχου, συντάχθηκε μια έκθεση αξιολόγησης 
και συμπληρώθηκε ένα ερωτηματολόγιο σχετικά με τις διαδικασίες διαχείρισης. 
Σε περίπτωση παρουσίας προβλημάτων, οι αντισυμβαλλόμενοι ενημερώθηκαν για τις 
αδυναμίες που εντοπίστηκαν κατά τον οικονομικό έλεγχο και για ενδεχόμενες 
υποδείξεις σχετικά με τη μελλοντική οικονομική διαχείριση του προγράμματος. 
4. ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ 
Μια επίσκεψη αξιολόγησης και ένας δημοσιονομικός έλεγχος πραγματοποιήθηκαν για 
τα 39 Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα κατά την περίοδο μεταξύ Οκτωβρίου 1992 και 
Αυγούστου 1993. 
Οι ακόλουθοι πίνακες παρουσιάζουν την κατανομή των επισκέψεων ανά χώρα: 
Επιτόπιες επισκέψεις αξιολόγησης 
BG 
4 (1) CZ 
7 (3) Η 
11 (3) PL 
8 RO 
6 SLO 
1 SQ 
2(1) Σύνολο 
39 
ΣΗΜ.: () περιφερειακά προγράμματα 
ΣΗΜ.: ΒΘ=Βουλγαρία, 0Ζ=Τσεχία, Η=Ουγγαρία, Ρί=Πολωνία, ΡνΟ=Ρουμανία 
3ΙΧ)=Σλθβενί α, ες>=Σλοβακία 
12-
Δημοσιονομικοί έλεγχοι 
Β 
2 D 
5 DK 
2 Ε 
1 F 
9 GR 
2 Ι 
1 NL 
6 Ρ 
1 UK 
8 CZ 
1 Η 
1 Σύνολο 
39 
Στην Πολωνία και Ρουμανία, οι επιτόπιες επισκέψεις αξιολόγησης κάλυψαν όλες 
σχεδόν τις γεωγραφικές περιφέρειες, ενώ στη Βουλγαρία, Ουγγαρία και Δημοκρατία 
της Τσεχίας επικεντρώθηκαν κυρίως στην πρωτεύουσα. Ως προς τα ιδρύματα, 
πραγματοποιήθηκαν επανειλημμένες επισκέψεις σε ένα πανεπιστήμιο στη Ρουμανία 
και τρία πανεπιστήμια στην Ουγγαρία: τα σχετικά προγράμματα αφορούσαν διάφορες 
σχολές ή τμχ\ματα. 
Κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Προγράμματος TEMPUS, τα αντισυμβαλλόμενα 
ιδρύματα προέρχονταν από τις χώρες της Κοινότητας· ωστόσο, μετά το ακαδημαϊκό 
έτος 1992/93, δόθηκε, επίσης, η δυνατότητα σε ουγγρικά και τσεχοσλοβακικά 
ιδρύματα να αναλάβουν ρόλο αντισυμβαλλόμενου. Στο δείγμα προγραμμάτων στα 
οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις περιλαμβάνονταν δύο ΚΕΠ με 
αντισυμβαλλομένους από τις επιλέξιμες χώρες. 
4.1. Άμεσες δράσεις που προήλθαν από επιτόπιες επισκέψεις 
Τα αποτελέσματα των επιτοπίων επισκέψεων ενσωματώθηκαν στις διαδικασίες 
παρακολούθησης και ανανέωσης των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων. Στις 
περιπτώσεις όπου τ\ταν ενδεδειγμένο, ελήφθησαν άμεσα μέτρα από το EC TEMPUS 
Office, που αντιπροσώπευε την Επιτροπή, μετά από συμπεράσματα που 
διαμορφώθηκαν τόσο κατά την επίσκεψη αξιολόγησης όσο και κατά τον 
δημοσιονομικό έλεγχο. 
13-
II. ΣΥΝΟΛΙΚΙΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ 
1. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΙΏΝ ΕΠΙΣΚΕΨΕΩΝ ΛΗΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 
1.1. Τίοιότητα των προγραμμάτων 
Οι ακαδημαϊκοί εμπειρογνώμονες κλήθηκαν να προσδιορίσουν την ποιότητα των 
προγραμμάτων με τη χρησιμοποίηση των παρακάτω όρων: 
"Αριστο Το Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ανταποκρίνεται πλήρως στους στόχους 
του, χρησιμοποιεί δε κατά τον καλύτερο τρόπο το ανθρώπινο 
δυναμικό και τους άλλους πόρους σύμφωνα με το προβλεπόμενο 
χρονοδιάγραμμα. Το πρόγραμμα έχει επιρροή και είναι φορέας 
προστιθέμενης αξίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Μπορεί να θεωρηθεί σαν 
"πρότυπο" πρόγραμμα. 
Καλό Το Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ανταποκρίνεται στους στόχους του, 
παρουσιάζει ωστόσο ορισμένες ανεπάρκειες, κυρίως ως προς τη 
χρησιμοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού και άλλων πόρων και την 
τήρηση του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος. Το πρόγραμμα είναι 
δυνατό να έχει επιρροή και να είναι φορέας προστιθέμενης αξίας σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Μέτριο Το Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ανταποκρίνεται στους στόχους του με 
ορισμένες αδυναμίες ή/και ανεπάρκειες κυρίως στη χρήση του 
ανθρώπινου δυναμικού και άλλων πόρων, καθώς και στην τήρηση του 
χρονοδιαγράμματος. Η επιρροή και η προστιθέμενη αξία του 
προγράμματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι περιορισμένες. 
Μετριότατο Το Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα συναντά δυσκολίες στην εκπλήρωση των 
στόχων του. Παρουσιάζει ορισμένες αδυναμίες ή/και ανεπάρκειες 
κυρίως στη χρήση του ανθρώπινου δυναμικού και άλλων πόρων, καθώς 
και στην τήρηση του χρονοδιαγράμματος. Η επιρροή και η 
προστιθέμενη αξία του προγράμματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι 
αμφίβολή. 
Άλλο Να σημειωθεί 
Στο παρακάτω σχεδιάγραμμα φαίνεται ο καταμερισμός των προγραμμάτων σύμφωνα με 
τη συνολική αξιολόγηση των εμπειρογνωμόνων που διενέργησαν τις επιτόπιες 
επισκέψεις. 
Ποιότητα τον προγραμμάτων 
5% 13% 
18% 
15% • Μεταξύ άριστου και καλού 
D Καλό 
51 Μεταξύ καλού και μέτριου 
υ Μέτριο 
{Hill Μεταξύ μέτριου και μετριότατοι 
Ι{$ Μετριότατο 
46% 
Λπό τα 39 προγράμμα-ζα αια οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις, 5 κρίθηκαν καλά 
έως άριστα, 18 καλά, 6 μέτρια έως καλά, 7 μέτρια, 1 μετριότατο έως μέτριο και 
2 μετριότατα. 
Αυτός ο συνολικός απολογισμός είναι θετικός, αφού το επίπεδο σχεδόν 60% των 
προγραμμάτων κρίθηκε καλό ή πολύ καλό. Μια μικρή μειοψηφία (5%) είναι, όντως, 
απογοητευτική. Τέθηκε το ερώτημα εάν ήταν δυνατό να συσχετισθεί η ποιότητα των 
προγραμμάτων με ορισμένα χαρακτηριστικά τους. 
1.2. ϊίροσεγγιση ανά κλάδο σπονδών 
Το μέγεθος του δείγματος, επιβάλλει μια σχετική επιφύλαξη και δεν είναι δυνατό 
να γενικευθούν τα συμπεράσματα για τους κλάδους σπουδών που αντιπροσωπεύονται 
μια ή δύο, μόνο, φορές στο δείγμα. Σε ό,τι αφορά τους τομείς με ευρύτερη 
αντιπροσώπευση, προκύπτει ότι κυρίως τα ΚΕΠ που συγκεντρώνουν την καλύτερη 
βαθμολογία είναι εκείνα που έχουν ως αντικείμενο τις σύγχρονες γλώσσες, 
ακολουθούμενα από τα προγράμματα στον κλάδο της μηχανικής, κατόπιν της 
διοίκησης, της ιατρικής και των φυσι ογνωστι κο'ιν επιστημών, και, τέλος, της 
γεωργίας. 'Εστω και άν οι διαφορές δεν είναι σημαντικές, φαίνεται ότι τα ΚΕίΙ 
στον τομέα της γεωργίας και των γεωργικών προϊόντων διατροφής συναντούν 
ορισμένες δυσκολίες, που συνδέονται με τη γενικότερη κατάσταση που ετηκρατεί 
στον τομέα αυτό, καθώς επίσης, ίσως, και με το γεγονός ότι η ένταξη της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με αντικείμενο τη γεωργία στο εκπαιδευτικό σύστημα 
των επιλέξιμων χωρών παρουσιάζεται πολύπλοκη. 
1.3. ϊίροσεγγιση ανάλογα με το είδος των δραστηριοτήτων 
Κατά την αξιολόγηση, οι υπεύθυνοι των προγραμμάτων είχαν το καθήκον να 
προσδιορίσουν ποσοτικά το βαθμό σπουδαιότητας μιας σειράς δραστηριοτήτων στα 
πλαίσια του ΚΕΠ τους: ανάπτυξη νέων καταρτίσεων, κινητικότητα καθηγητών, 
κινητικότητα σπουδαστών, εντατικές σειρές μαθημάτων, εξοπλισμός, ανοικτή και 
εξ αποστάσεως εκπαίδευση, σχέσεις με τη βιομηχανία, συνεχής κατάρτιση και 
άλλες δραστηριότητες στον τομέα της συνεργασίας στην εκπαίδευση. 
Μέσος βαθμός προσέγγισης των προγραμμάτων ανάλογα με το είδος των 
δραστηριοτήτων 
4,04 % 
5,34 * 
20,74 % 
3,53 % 
15,38 * 
20,31 * 
8,57 % ^Ανάπτυξη εκπαιδευτικών 
προγραμμάτων 
D Κινητικότητα καθηγητών 
Η Κινητίκότητα σπουδαστών 
0 Εντατικές σειρές μαθημάτων 
U3 Εξοπλισμός 
Β Ανοικτή και εξ αποστάσεως 
εκπαί δευση 
•Σχέσεις με τη βιομηχανία 
ϋ Συνεχής κατάρτιση 
Β Άλλα 
17,64 % 
Από γενική άποψη, τα προγράμματα δηλώνουν ότι κατανέμουν την ενέργεια τους 
περίπου ισομερώς οτην ανάπτυξη νέων καταρτίσεων (21%), την κινητικότητα 
καθηγητών (20%), την κινητικότητα σπουδαστών (18%)· η προμήθεια εξοπλισμού 
διαδραματίζει έναν όχι ευκαταφρόνητο ρόλο (15%). Αντίθετα, οι άλλες 
δραστηριότητες προσλαμβάνουν μικρότερη σημασία: οι εντατικές σειρές μαθημάτων 
(8%), οι σχέσεις με τη βιομηχανία (5%), η συνεχής κατάρτιση (5%), η ανοικτή 
και εξ αποστάσεως εκπαίδευση(3%). 
15-
Ήταν λοιπόν ενδιαφέρουσα η ιδέα να εξεταστεί εάν τα προγράμματα που είχαν 
δώσει προτεραιότητα σε ένα συγκεκριμένο τομέα είχαν διαφορετικό επίπεδο 
αξιολόγησης από το μέσο όρο. Υπήρχε επίσης η δυνατότητα να εξακριβωθεί εάν τα 
προγράμματα που κατατάσσονταν μεταξύ των καλύτερων, αλλά και εκείνα που είχαν 
δημιουργήσει τη μετριότερη εντύπωση, συγκέντρωναν ορισμένα ιδιαίτερα 
χαράκτηριστικά. 
Οι διαφορές δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικές και οι διαπιστώσεις που ακολουθούν 
θα πρέπει να ερμηνευθούν με μεγάλη επιφύλαξη. Προκύπτει, ωστόσο, ότι τα 
προγράμματα όπου ο εξοπλισμός διαδραματίζει σημαντικό ρόλο αξιολογήθηκαν κατά 
κανόνα θετικά. Τα 4 από τα 5 προγράμματα που πέτυχαν την υψηλότερη βαθμολογία 
δηλώνουν ότι αφιερώνουν περισσότερο από το 20% των δραστηριοτήτων τους στον 
εκσυγχρονισμό του εξοπλισμού (ενώ ο μέσος όρος του δείγματος είναι 15%). 
Είναι φανερό ότι ο εφοδιασμός με σύγχρονα παιδαγωγικά υλικά (και κυρίως 
ηλεκτρονικούς υπολογιστές με λογισμικά και εξοπλισμό για εργαστήρια 
διδασκαλίας) έχει κατά κανόνα μεγάλη απήχηση στη ζωή ενός τμήματος και η 
επίδραση του γίνεται ιδιαίτερα αισθητή. 
Αξίζει να σημειωθεί ότι σε 17 από τα 23 προγράμματα που κρίθηκαν ως καλά ή 
πολύ καλά, η κινητικότητα των καθηγητών, η ανάπτυξη νέων καταρτίσεων ή/και η 
κινητικότητα των σπουδαστών υπερβαίνουν το μερίδιο που καταλαμβάνουν αυτές οι 
δραστηριότητες στο σύνολο των προγραμμάτων. Επτά από τα προγράμματα αυτά 
αφιερώνουν περισσότερο από 50% του συνόλου των δραστηριοτήτων τους στην 
ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών που στηρίζονται σε πολύ μεγάλο βαθμό στην 
κινητικότητα των καθηγητών, η οποία σε τρείς περιπτώσεις συμπληρώνεται από 
κινητικότητα σπουδαστών μεγαλύτερη από το μέσο όρο. 
Η κινητικότητα σπουδαστών, όταν είναι μεγαλύτερη από το μέσο όρο του δείγματος 
(πράγμα που συμβαίνει στην περίπτωση 18 προγραμμάτων), συνοδεύεται πάντα από 
κινητικότητα των καθηγητών μεγαλύτερη από το μέσο όρο των προγραμμάτων με 
υψηλές βαθμολογίες (6 προγράμματα). Ταυτόχρονα, τα προγράμματα αυτά αφι ερώνουν 
σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων τους στην ανάπτυξη νέων προγραμμάτων 
σπουδών, με εξαίρεση ένα πρόγραμμα που ασχολείται αποκλειστικά με την 
κινητικότητα. 
Αυτό οδηγεί στη διαπίστωση ότι η κινητικότητα των καθηγητών αποτελεί την 
κεντρική δραστηριότητα των ΚΕΠ και ότι από την ποιότητα της κινητικότητας 
αυτής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η υλοποίηση οποιουδήποτε στόχου για 
διαρθρωτικές αλλαγές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. 
Ταυτόχρονα, 7 από τα 10 μετριότερα προγράμματα (με βαθμό "μέτριο" ή "πολύ 
μέτριο"), αφιερώνουν στην κινητικότητα των καθηγητών περισσότερο χρόνο από το 
μέσο όρο του δείγματος. Ωστόσο, τα πλεονεκτήματα της ατομικής κινητικότητας 
των καθηγητών είναι εμφανή: ένας καθηγητής μπορεί να αξιοποιήσει τις γνώσεις 
και την τεχνογνωσία που αποκομίζει από την παραμονή του στο εξωτερικό στην 
παιδαγωγική του πρακτική- αλλά, όταν η κινητικότητα παρουσιάζει αδυναμίες σε 
θέματα συντονισμοί) και οργάνωσης ή δεν συνδέεται με ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα 
δημιουργίας νέων σειρών μαθημάτων, για παράδειγμα, είναι δυνατό να εκτραπεί 
προς την ικανοποίηση καθαρά προσωπικών στόχων (σε θέματα έρευνας, για 
παράδειγμα), και έτσι να περιοριστεί η επιρροή του. 
Σε λιγότερο σημαντικό βαθμό, τα προγράμματα που έδειξαν ενδιαφέρον για την 
ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση πέτυχαν επίσης υψηλές επιδόσεις: όλα τα 
προγράμματα που διέθεσαν περισσότερο από 10% των δραστηριοτήτων τους σε αυτά 
τα θέματα βαθμολογούνται ως καλά ή πολύ καλά. Η ίδια διαπίστωση (με την 
εξαίρεση ενός προγράμματος) ισχύει και για τη συνεχή κατάρτιση. Έτσι, στους 
δύο τελευταίους τομείς, επιβραβεύεται η ανανεωτική διάσταση, κυρίως επειδή η 
εξ αποστάσεως εκπαίδευση και η συνεχής κατάρτιση αξιοποιούνται κατά κανόνα σε 
παραδοσιακούς κλάδους σπουδών, όπως η μηχανική και η ιατρική ή η διαχείριση 
και το περιβάλλον, ενώ η παρουσία των δύο τελευταίων κλάδων σπουδών είναι, 
ωστόσο, ακόμη περιορισμένη στις επιλέξιμες χώρες. 
Τέλος, τα προγράμματα που εκτιμούν ότι αφιέρωσαν σημαντικό μέρος του χρόνου 
τους στην ανάπτυξη δεσμών με τις επιχειρήσεις, σπάνια κατορθώνουν να 
διακριθούν μεταξύ των καλύτερων. Στην περίπτωση τους, οι μέτριες επιδόσεις 
ίσως δικαιολογούνται από τις γενικές δυσκολίες υλοποίησης των δεσμών 
πανεπιστημίων-βιομηχανίας στη σημερινή οικονομική κατάσταση των επιλέξιμων 
χωρών. 
16-
1.4. ϊίροσεγγιση ανάλογα με το χρόνο 
Το δε γμα συγκέντρωσε 13 προγράμματα 7ΐου φθάνουν στο τελευταίο (3ο) έτος 
λειτουργίας τους και 26 προγράμματα που διανύουν το 2ο έτος δραστηριότητας 
τους . 
Οι δύο ομάδες παρουσιάζουν μια διαφορά χαρακτηριστικών όσον αφορά την 
ακαδημαϊκή τους ποιότητα. Η αναλογία προγραμμάτων που διανύουν το δεύτερο έτος 
δραστηριότητας και που κρίθηκαν καλά ή πολύ καλά είναι κάπως μεγαλύτερη σε 
σχέση με τα προγράμματα που βρίσκονται στο τρίτο έτος λειτουργίας τους (62% 
έναντι 54%). Αντίθετα, η αναλογία των προγραμμάτων που κρίθηκαν μέτρια ή 
μέτρια έως καλά είναι πολύ μεγαλύτερη στο 3ο έτος από ό,τι στο δεύτερο (46% 
έναντι 27%). Τέλος, τα προγράμματα που παρουσίασαν αδυναμίες (11%) βρίσκονται 
ακόμη στο 2ο έτος τους. Σημειώνουμε, ωστόσο, ότι οι αξιολογήσεις, αν και 
πραγματοποιήθηκαν στο ίδιο πνεύμα και με την ίδια κλίμακα, εκτιμούσαν δύο 
ελαφρά αποκλίνουσες πραγματικότητες: αφενός, την πρόοδο που σημειώθηκε κατά 
το 2ο έτος και, αφετέρου, τα τελικά επιτεύγματα του 3ου έτους. 
Δεν υπάρχει γενικός τρόπος εξήγησης αυτών των διαβαθμίσεων· μόνο παράμετροι 
μπορούν να ληφθούν υπόψη, χωρίς να είναι δυνατό να προσδιοριστεί σαφώς σε ποια 
θέματα φάνηκε η επίδραση τους: 
• η επιλογή τ\ταν πιο αυστηρή κατά το Ιο έτος λειτουργίας του TEMPUS σε σχέση 
με το 2ο (ποσοστό προγραμμάτων που έγιναν δεκτά κατά το 1990: 11,3%, κατά 
το 1991: 22,7%) · 
• συγχρόνως, τελειοποιήθηκε η διαδικασία, ενώ ο όρος για αντιστοιχία μεταξύ 
των προγραμμάτων και των προτεραιοτήτων της σχετικής χώρας εφαρμόστηκε με 
μεγαλύτερη αυστηρότητα κατά το 1991· 
• τα προγράμματα που ξεκίνησαν το 1990 είχαν δυσκολίες κατά το πρώτο έτος 
εξαιτίας της αργοπορίας στην υπογραφή των συμβάσεων, ωστόσο αυτό δεν είχε 
συνέπειες στην ποιότητα των τελικών επιτευγμάτων 
• σημειώνουμε κάτι το παράδοξο: στις χώρες με το μεγαλύτερο ποσοστό 
προγραμμάτων που εγκρίθηκαν (50% των προγραμμάτων που υποβλήθηκαν), τα 5 
από τα 6 ΚΕΠ, στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, κρίθηκαν καλά έως πολύ 
καλά. 
1.5. Αξιολόγηση από τις επιτόπιες επισκέψεις και εσωτερική αξιολόγηση από τη διοίκηση 
του TEMPUS 
Οι συντονιστές προγραμμάτων έχουν τη συμβατική υποχρέωση να αποστέλλουν κάθε 
χρόνο στο EC TEMPUS Office της Κοινότητας έκθεση της δραστηριότητας τους (τη 
γνωστή ως "τελική έκθεση"). Αυτές οι εκθέσεις υποβάλλονται σε ποιοτική 
αξιολόγηση και δημοσιονομικό έλεγχο στις Βρυξέλλες, και κρίθηκε σκόπιμο να 
συγκριθεί η κρίση αυτή με την γνώμη των εμπειρογνωμόνων για τα προγράμματα στα 
οποία πραγματοποιήθηκαν επιτόπιες επισκέψεις. 
Από τα αποτελέσματα προκύπτει μεγάλη σύγκλιση: σε σύνολο 39 προγραμμάτων, τα 
29 σημειώνουν ίδιες ή παρόμοιες επιδόσεις. Τα προγράμματα του δείγματος που 
πέτυχαν τη μεγαλύτερη βαθμολογία κατατάχθηκαν όλα σε καλό επίπεδο στις τελικές 
εκθέσεις, ενώ παρατηρείται επίσης και το αντίθετο. 
Σημαντικές διαφορές παρατηρούνται σε 10 μόνο προγράμματα. Σε έξι περιπτώσεις, 
η επιτόπια επίσκεψη εξέφρασε ευνοϊκότερη γνώμη από εκείνη του EC TEMPUS 
Office, και στο πιο εύγλωττο παράδειγμα, οι εμπειρογνώμονες χαρακτήρισαν σαν 
"καλά προγράμματα" δύο ΚΕΠ που κρίθηκαν "πολύ μέτρια" ή "μέτρια" κατά την 
αξιολόγηση των τελικών εκθέσεων. Αντίθετα, οι επιτόπιες επισκέψεις έκριναν 
αυστηρότερα ορισμένα προγράμματα', πρόκειται για τα τρία μετριότερα προγράμματα 
του δείγματος, που χάρη στην τελική τους έκθεση που τα αφορούσε πέτυχαν το 
βαθμό "μέτρια" ή "μέτρια έως καλά". 
17-
Αυτές οι διαπιστώσεις δίνουν αφορμή για πολλά σχόλια: 
4 Οι φορείς θα πρέπει να επιδιώξουν την αξιοποίηση μέσω της Ετήσιας 'Εκθεσης 
τους των καινοτόμων εμπειριών που ανέλαβαν στο πρόγραμμα τους: πράγματι, 
οι επιτόπιες επισκέψεις δεν θα καλύπτουν περισσότερο από 10% των 
προγραμμάτων που θα λειτουργούν ετησίως. 
4 Όσον αφορά το EC TEMPUS Office, οι δύο προσεγγίσεις αλληλοσυμπληρώνονται 
και από φέτος, οι εκθέσεις των επιτοπίων επισκέψεων ελήφθησαν υπόψη κατά 
την εξέταση των αιτήσεων ανανέωσης των προγραμμάτων. Κατά το 1993-94, οι 
ερωτήσεις που τίθενται στους φορείς στα πλαίσια των τελικών εκθέσεων θα 
εξελιχθούν προς μια προσέγγιση που θα δίνει μεγαλύτερη σχ\μασία στην 
ποιότητα και, έτσι, θα σχηματίζεται μια καλύτερη εικόνα σχετικά με την 
πραγματική επίδραση σε τοπικό επίπεδο. 
2. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΛΕΓΧΩΝ 
2.1. Τίοιότητα των προγραμμάτων 
Οι δημοσιονομικοί ελεγκτές συνόψισαν τα αποτελέσματα του δημοσιονομικού 
ελέγχου των προγραμμάτων βάσει των ακόλουθων κατηγοριών: 
Απόλυτα ικανοποιητικό 
Ικανοποιητικό, με επουσιώδη προβλήματα 
Ικανοποιητικό, με προβλήματα επιλεξιμδτητας ή οργάνωσης 
Αμφίβολης ποιότητας, επιβάλλεται η διεξαγωγή περαιτέρω ερευνών 
Το πρόγραμμα μπορεί να συνεχιστεί αλλά με αυστηρές τροποποιήσεις 
Όχι, το πρόγραμμα πρέπει να διακοπεί. 
Το παρακάτω σχεδιάγραμμα δείχνει την κατανομή των προγραμμάτων σε σχέση με τα 
αποτελέσματα των δημοσιονομικών ελέγχων. 
Αποτελέσματα των δημοσιονομικών ελέγχων 
10,26 % 
10,26 % 
Β Απόλυτα ικανοποιητικό 
| ] Ικανοποιητικό, με επουσιώδη προβλήματα 
Β Ικανοποιητικό, με προβλήματα 
επι λεξιμότητας ή οργάνωσης 
Fjj Αμφί βολής ποιότητας, επιβάλλεται η 
διεξαγωγή περαιτέρω ερευνών 
5§ Το πρόγραμμα μπορεί να συνεχιστεί αλλά 
με αυστηρές τροποποιήσεις 
Εννέα στα 39 προγράμματα πέτυχαν την υψηλότερη βαθμολογία: η οικονομική 
διαχείριση χαρακτηρίζεται από διαφάνεια και είναι απόλυτα ικανοποιητική. 
Για 16 ΚΕΠ (41%), το αποτέλεσμα του ελέγχου ήταν ικανοποιητικό. Ωστόσο, οι 
δημοσιονομικοί ελεγκτές εντόπισαν ορισμένα επουσιώδη προβλήματα που αφορούσαν, 
για παράδειγμα, τις συναλλαγματικές ισοτιμίες ή την επιλεξιμότητα. 
Δεκαπέντε τοις εκατό των ελέγχων (6 προγράμματα) μπορούν, επίσης, να θεωρηθούν 
ικανοποιητικοί. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν τα προγράμματα όπου 
διαπιστώθηκαν μικρά προβλήματα σχετικά με την επιλεξιμότητα των δαπανών, ή 
πραγματοποιήθηκαν δαπάνες μετά τη λήξη της συμβατικής περιόδου ή ορισμένες 
δαπάνες είχαν εγγραφεί χωρίς να έχουν ακόμη εκτελεσθεί. Το σύστημα έκθεσης 
πορισμάτων σχετικά με την πραγματική κατάσταση των εξόδων στα ιδρύματα 
εταίρους παρουσιάζει μερικές φορές μικρά προβλήματα, αυτό δε συμβαίνει συχνά 
με προγράμματα που λειτουργούν με αποκεντρωμένη διαχείριση. 
Όταν όλα τα έγγραφα που ζητήθηκαν προκαταβολικά (αποσπάσματα λογαριασμών, 
τιμολόγια, δικαιολογητικά, κλπ.) είτε έλειπαν είτε δεν τ\ταν ικανοποιητικά, ο 
οικονομικός συμβιβασμός αποδείχτηκε πολύ δύσκολος και επίπονος. Επειδή τα 
προγράμματα αυτά παρουσίασαν μια οικονομική διαχείριση πολύ χαμηλού επιπέδου, 
χαρακτηρίστηκαν από τους εμπειρογνώμονες ως "αμφίβολης ποιότητας", και οι 
αντισυμβαλλόμενοι κλήθηκαν να προσκομίσουν συμπληρωματικές πληροφορίες σε 
καθορισμένη προθεσμία. Τέσσερα προγράμματα βρίσκονται σε αυτή την περίπτωση 
(10% του δείγματος). 
Τέλος, όπως έδειξε ο έλεγχος, επιβάλλεται να γίνουν αυστηρές τροποποιήσεις 
σχετικές με την οικονομική διαχείριση σε άλλα 4 προγράμματα, χωρίς τι ς οποίες 
τα ΚΕΠ δεν θα είναι δυνατό να συνεχιστούν. Στις περιπτώσεις αυτές, δεν υπήρχε 
αντιστοιχία μεταξύ της περίληψης των ετήσιων δαπανών και των πραγματικών 
δαπανών, τα δικαιολογητικά πληρωμών έλειπαν ή δεν εγκρίθηκαν από τους 
ελεγκτές, ενώ μεγάλο μέρος των δαπανών δεν ήταν επιλέξιμες. 
Ο συνολικός απολογισμός είναι θετικός, 64% των προγραμμάτων στα οποία 
πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις κρίνεται ότι διαθέτουν άριστη ή καλή οικονομική 
διαχείριση. Δεκαπέντε τοις εκατό των προγραμμάτων είναι απλώς ικανοποιητικά, 
αλλά 20% υποβλήθηκαν σε συμπληρωματική παρακολούθηση. 
2.2. Ώροβλήματα που συναντήθηκαν 
Κατά τον δημοσιονομικό έλεγχο, οι εμπειρογνώμονες στηρίζονται κατ'αρχήν στην 
περιγραφή εξόδων, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σύμβασης. Στα πλαίσια 
της διαδικασίας παρακολούθησης και ανανέωσης των προγραμμάτων TEMPUS, η τελική 
έκθεση σχετικά με τις δραστηριότητες και η συνημμένη περιγραφή εξόδων 
υποβάλλονται σε ποιοτικό έλεγχο και πραγματοποιείται επαλήθευση των δαπανών, 
τα αποτελέσματα της οποίας λαμβάνονται υπόψη σε ό,τι αφορά τη συνέχιση της 
λειτουργίας των προγραμμάτων. Αντικείμενο του ελέγχου είναι, αφενός, ο 
συμβιβασμός των δαπανών που εμφανίζονται στην τελική έκθεση και στην εσωτερική 
λογιστική της οργάνωσης και, αφετέρου, η παρουσίαση των σχετικών 
δι καιολογητικών. 
Τα προβλήματα γενικού χαρακτήρα που οι δημοσιονομικοί ελεγκτές συναντούν στο 
έργο τους παρουσιάζονται κατά κανόνα, αφενός, στις περιπτώσεις όπου οι 
αντισυμβαλλόμενοι είτε δεν κατανόησαν σωστά είτε δεν κατανόησαν καθόλου τις 
συμβατικές τους υποχρεώσεις και, αφετέρου, όταν οι διαδικασίες εσωτερικού 
ελέγχου που εφαρμόστηκαν δεν ήταν αρκετά αξιόπιστες. Για παράδειγμα, στις 
ελάχιστες περιπτώσεις όπου η περιγραφή εξόδων βασίζεται τόσο σε εκτιμήσεις όσο 
και στις πραγματικές δαπάνες, οποιοσδήποτε συμβιβασμός με τα τιμολόγια 
καθίστατο αδύνατος. Η παρουσίαση τιμολογίων προ φόρμα και πιστοποιητικών που 
προέρχονταν από τις κεντρικές υπηρεσίες των ιδρυμάτων σε αντικατάσταση 
πραγματικών τιμολογίων αποτελούσε απόδειξη αδυναμιών στη διαχείριση. 
Ανακρίβειες σε λογιστικά βιβλία οδηγούσαν σε αναντιστοιχίες μεταξύ της 
οικονομικής κατάστασης του προγράμματος όπως αυτή εμφανιζόταν στην περιγραφή 
εξόδων και του υπόλοιπου του λογαριασμού TEMPUS: για παράδειγμα, αμέλεια από 
μέρους του αντισυμβαλλόμενου να εκτελέσει εσωτερικές μεταφορές πληρωμών μεταξύ 
δύο τμημάτων του ίδιου ιδρύματος. Οι ελεγκτές αναφέρθηκαν συχνά στο πρόβλημα 
της χρησιμοποίησης ανακριβούς συναλλαγματικής ισοτιμίας κατά τη μετατροπή σε 
ECU των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν σε ξένο νόμισμα για τις ανάγκες του 
ετήσιου προϋπολογισμού. 
-19-
Ορισμένες θέσεις του προϋπολογισμού που αφορούσαν σημαντικά ποσά, όπως ο 
εξοπλισμός ή τα έξοδα προσωπικού, υποβλήθηκαν σε λεπτομερή επαλήθευση. Οι 
δαπάνες για την αγορά και εγκατάσταση εξοπλισμού ανταποκρίνονται κατά κανόνα 
στις δηλώσεις που περιέχονται στις τελικές εκθέσεις και τηρείται γενικά η 
απαίτηση για ευρωπαϊκή προέλευση του εξοπλισμού που αγοράστηκε με κονδύλια του 
TEMPUS. Οι συστάσεις που έγιναν από τους εμπειρογνώμονες αφορούν κυρίως τη 
βελτίωση των διαδικασιών εσωτερικού ελέγχου σχετικά μ( το ζήτημα των 
προσκλήσεων υποβολής υποψηφιοτήτων και των συμβάσεων εγγύησης ή συντήρησης. 
Οι ελεγκτές σημείωσαν, επίσης, ότι τα τιμολόγια που εκδόθηκαν μετά το τέλος 
της συμβατικής περιόδου αναφέρονται συχνά σε εξοπλισμό και αφορούν ποσά που 
αντιστοιχούν στο υπόλοιπο προς εξόφληση κατά το τέλος του ακαδημαϊκού έτους. 
Φαίνεται ότι είναι συνήθης πρακτική να ξοδεύονται τα ποσά που απομένουν προς 
εξόφληση για εξοπλισμό προς όφελος των εταίρων των επιλέξιμων χωρών, πράγμα 
που είναι αποδεκτό από τις διοικητικές υπηρεσίες του TEMPUS. 
Δόθηκε επίσης προτεραιότητα στην επαλήθευση των δαπανών που ενδεχομένως δεν 
ήταν επιλέξιμες, όπως, για παράδειγμα, ενισχύσεις κινητικότητας που 
ξεπερνούσαν τα όρια που προβλέπονταν από τη σύμβαση. Η υπέρβαση των ορίων 
οφείλεται κυρίως σε οργανωτικά προβλήματα (περιορισμένος αριθμός διαθέσιμων 
φθηνών κατοικιών) και στο κόστος των ναύλων που ξεπερνούσαν τα μειωμένα 
τιμολόγια. Οι ελεγκτές βρήκαν, επίσης, περιπτώσεις όπου η διάρκεια άσκησης 
διδακτικών καθηκόντων ή συνεδριάσεων που αναφερόταν στην ετήσια έκθεση δεν 
αντιστοιχούσε με την πραγματική διάρκεια παραμονής. Συνολικά, οι περισσότερες 
δαπάνες που παρουσίασαν προβλήματα ή δεν εγκρίθηκαν αφορούσαν υψηλά ναύλα 
ή/και έξοδα παραμονής. 
Οι εκθέσεις ελέγχου αναφέρουν επίσης ότι ήταν δύσκολο για τους ελεγκτές να 
εκτιμήσουν τον πραγματικό χρόνο που καταναλώθηκε από άτομα που εργάστηκαν στα 
πλαίσια του προγράμματος. Πράγματι, οι αντισυμβαλλόμενοι συχνά αντιμετώπισαν 
δυσκολίες στον προσδιορισμό του αριθμού των ωρών (εβδομάδων ή μηνών) εργασίας 
που διατέθηκαν για το πρόγραμμα και, ακόμη και όταν είχαν στη διάθεση τους 
αποδείξεις πληρωμών, οι ελεγκτές αδυνατούσαν να επαληθεύσουν εάν είχαν τηρηθεί 
τα τοπικά μισθολόγια, ιδιαίτερα στις επιλέξιμες χώρες. Για μετριασμό αυτού του 
προβλήματος, στο εξής θα ζητείται από την αρχή της σύμβασης ένας θεωρημένος 
λεπτομερής προϋπολογισμός που θα αναφέρει τα ετήσια έξοδα προσωπικού. 
Τέλος, σημειώνουμε ότι το συνολικό ποσό των δαπανών που ζητήθηκε να 
επιστραφούν είναι κατώτερο από 3% του συνολικού ποσού που διατέθηκε για τα 
προγράμματα στα οποία έγιναν επισκέψεις. 
2.3. Συνοχή μεταξύ ακαδημαϊκής και οικονομικής αξιολόγησης 
Η ανάλυση των αποτελεσμάτων των δημοσιονομικών ελέγχων υποβάλλεται σε χωριστή 
επεξεργασία· ωστόσο, είναι ενδιαφέρον να εξεταστεί εάν τα ίδια προγράμματα, 
τα οποία εξετάστηκαν σε διαφορετικό τόπο και από διαφορετικές πλευρές, 
κρίθηκαν με τα ίδια αποτελέσματα. 
Συνολικά, οι εκτιμήσεις συγκλίνουν αρκετά: τα προγράμματα που κρίθηκαν ως καλά 
από ακαδημαϊκή άποψη βαθμολογήθηκαν ως "καλά" ή "καλά με επουσιώδη προβλήματα" 
σε ό,τι αφορά την οικονομική τους διαχείριση. Αντίθετα, ένα από τα μετριότερα 
ΚΕΠ από παιδαγωγική άποψη κατατάσσεται και μεταξύ εκείνων που παρουσίασαν τη 
λιγότερο ικανοποιητική οικονομική διαχείριση. 
Υπάρχουν, ωστόσο, μερικές περιπτώσεις (7 σε σύνολο 39) όπου παρατηρούνται 
σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των δύο προσεγγίσεων: σε δύο από αυτές τις 
περιπτώσεις, η οικονομική διαχείριση είναι άψογη, ενώ η ποιότητα των 
προγραμμάτων είναι απλώς μέτρια, και ένα τρίτο βαθμολογείται ως "καλό με 
επουσιώδη προβλήματα" όσον αφορά το δημοσιονομικό έλεγχο και ως "πολύ μέτριο 
έως μέτριο" από ακαδημαϊκή άποψη. Εντούτοις, τελικά το φαινόμενο αυτό 
δικαιολογείται, ιδιαίτερα εάν η οικονομική διαχείριση προέρχεται από ένα 
ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με καλή γνώση της διαχείρισης των κοινοτικών 
προγραμμάτων και με κατάλληλο προσωπικό. 
Οι υπόλοιπες τέσσερις περιπτώσεις δημιουργούν πιο περίπλοκα προβλήματα, με 
θετική εκτίμηση στον ακαδημαϊκό τομέα και αρνητική στον δημοσιονομικό έλεγχο. 
Τα προγράμματα αυτά υποβάλλονται σε αυστηρή παρακολούθηση και έχει ζητηθεί από 
τους αντισυμβαλλομένους να προβούν σε ριζικές τροποποιήσεις όσον αφορά την 
οικονομική διαχείριση. 
-20-
3. ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΙΙΡΟΚΥΠΤΟΥΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ 
Οι επιτόπιες επισκέψεις αποτελούν επίσης μέρος του συνολικού μηχανισμού 
παρακολούθησης και αξιολόγησης του προγράμματος, που τέθηκε σε εφαρμογή από 
την Επιτροπή. 
Ειδικότερα, για τα προγράμματα που διανύουν το δεύτερο έτος τους και επιθυμούν 
να εξασφαλίσουν χορήγηση ενίσχυσης για ένα επιπλέον οικονομικό έτος, εφόσον 
το πρόγραμμα αποτελεί μέρος του δείγματος, τα αποτελέματα των επιτόπιων 
.επισκέψεων είναι ένα από τα στοιχεία που λαμβάνονται υπόψη. Κατ'αυτόν τον 
τρόπο, όταν από την επιτόπου αξιολόγηση που διενεργούν οι εμπειρογνώμονες 
προκύπτουν σημαντικές αδυναμίες για το Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα και τα 
συμπεράσματα αυτά επιβεβαιώνονται από μια ανεπαρκή ποιότητα "τελικών εκθέσεων" 
ή άλλα στοιχεία του τακτικού διάλογου της διοίκησης TEMPUS και των συντονιστών 
των προγραμμάτων, ενδέχεται να ανακύψουν συνθήκες για τη διακοπή της ενίσχυσης 
σε ορισμένα προγράμματα: τέτοια κατάσταση προέκυψε δύο φορές κατά το δείγμα 
του έτους 1992/93. 
Ενδέχεται επίσης να οριστούν ορισμένα μέτρα που δε συνεπάγονται διακοπή της 
οικονομικής ενίχύσης: κατά τις επισκέψεις ακαδημαϊκού χαρακτήρα, οι 
εμπειρογνώμονες προέβησαν σε συστάσεις προς τους συντονιστές των προγραμμάτων, 
με τις οποίες εισηγούνται αναπροσανατολισμό των δραστηριοτήτων ενός 
προγράμματος. Σύμφωνα με τους δημοσιονομικούς ελέγχους, εφόσον ληφθούν υπόψη 
οι συμβατικές υποχρεώσεις που έγιναν δεκτές από τους υπευθύνους των 
προγραμμάτων, ενδέχεται να απαιτηθεί η επιστροφή των χρημάτων για μη 
δικαιολογημένες δαπάνες. 
Εξάλλου, εκτός από το πρόγραμμα των επιτόπιων επισκέψεων, η Επιτροπή 
συνεπικουρούμενη από το EC TEMPUS Office, προγραμμάτισε ειδικές αποστολές που 
αφορούσαν αποκλειστικά την οικονομική διαχείριση ορισμένων προγραμμάτων ή 
σοβαρά προβλήματα που παρουσιάστηκαν. 
-21 
III. ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΗΛΡΕΜΒΛΣΙΙΣ TOY TEMPUS 
Η προσέγγιση ανάλογα με το είδος των δραστηριοτήτων έχει περιγραφεί στο 
προηγούμενο μέρος με ποσοτικούς όρους, θα ήταν χρήσιμο να προβούμε σε μια πιο 
λεπτομερή εξέταση των αποτελεσμάτων στα οποία καταλήξαμε, στα πλαίσια των 
Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, στους κυριότερους τομείς δραστηριότητας. 
Επιλέγησαν πέντε θεματαζ τα περισσότερα προγράμματα αναφέρονται αποκλειστικά 
σε τέσσερα από αυτά τα θέματα (νέες καταρτίσεις, κινητικότητα των σπουδαστών, 
κινητικότητα του διδακτικού προσωπικού, εξοπλισμός). Ο ρόλος της συνεργασίας 
πανεπιστημίων-βιομηχανίας είναι στην πραγματικότητα μέτριος, εφόσον, όμως, 
πρόκειται για επιδίωξη του προγράμματος από την αρχή, ύ,ταν αναγκαία η 
διενέργεια ενός πρώτου απολογισμού. 
1. ΑΝΑΠΤΥΗΙΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 
Η ανάπτυξη εκπαιδευτικών προγραμμάτων είναι ένας από τους μείζονες στόχους του 
TEMPUS: μπορεί να λάβει τη μορφή της δημιουργίας νέων προγραμμάτων ή της 
μερικής ή ολικής αναθεώρησης και προσαρμογής των υφισταμένων προγραμμάτων. 
Μπορεί να έχει ως συνέπεια τη δημιουργία νέων πτυχίων και, ενδεχομένως, μια 
ανακαίνιση των δομών του ιδρύματος. 
Όλα τα προγράμματα που αποτέλεσαν αντικείμενο αποστολών αξιολόγησης εφέτος 
δεν είχαν αναφέρει την ανάπτυξη των προγραμμάτων εκπαίδευσης ως την κατ'εξοχήν 
προτεραιότητα τους. Σχεδόν το 20% των προγραμμάτων δηλώνουν ότι αφιερώνουν 
περισσότερο από το 40% των δραστηριοτήτων τους σε νέες καταρτίσεις και 40% 
αφιερώνουν από 20 έως 40% των δραστηριοτήτων τους σε αυτή· η δραστηριότητα, 
όμως, αυττ\ δεν περιλαμβάνεται σε 4 επί 39 προγραμμάτων και είναι πολύ 
περιορισμένη σε 13 άλλα. 
1.1. Σημαντικές επιτυχίες 
Η δημιουργία νέων καταρτίσεων που οδηγούν στην απόκτηση ενός νέου πτυχίου 
μπορεί να θεωρηθεί ως το σημαντικότερο επίτευγμα. Μεταξύ των πιο αξιόλογων 
επιτευγμάτων των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων TEMPUS, θα αναφερθούν: 
4 στον τομέα του περί βάλλοντος 
0 η εφαρμογή ενός "Master of Environment Management" στο 
Πολυτεχνείο του Γκντανσκ (Πολωνία), με Δανούς ή Γερμανούς 
εταίρους, που οργανώνεται στον 5ο έτος του βασικού κύκλου, σε δύο 
εξάμηνα 15 εβδομάδων το καθένα, για σπουδαστές που προέρχονται 
από διάφορες χώρες· 
0 η δημιουργία κύκλου σπουδών 4 ετών στο Πανεπιστήμιο Γεωργίας του 
Gôdôllô (Ουγγαρία), που αποκαλείται "Bachelor of Sciences-
Environmental and Landscape Management", με Γερμανό, Ιταλό και 
Αυστριακό εταίρο. Το πρόγραμμα αυτό αφορά 35 σπουδαστές και είναι 
καινοτόμο σε παιδαγωγικό επίπεδο, με ένα μεγάλο μέρος 
προαιρετικής και πολυκλαδικής εκπαίδευσης. Αυτό το περιφερειακό 
πρόγραμμα συνέβαλε επίσης στην εισαγωγή μιας νέας ειδίκευσης που 
προσανατολίζεται προς το περιβάλλον στο Πανεπιστήμι ο Γεωργίας της 
Νίτρα (Σλοβακία). 
4 στον τομέα των επιστημών και της μηχανικής 
0 η δημιουργία στο Κόζιτσε (Σλοβακία), σε συνεργασία περιφερειακού 
επιπέδου με την Πράγα (Τσεχία), ενός κύκλου διδακτορικών σπουδών 
στη βιοφυσική, που δεν υπήρχαν προηγουμένως, σε ένα πρόγραμμα με 
Γάλλο, Τσέχο, Ιταλό, Ολλανδό και Σουηδό εταίρο. 
-22-
Ο η εφαρμογή νέων δομών εκπαίδευσης στην επιστήμη της μηχανικής στο 
νέο Πανεπιστήμιο της Suceava (Ρουμανία), όπου οι πρώτοι 
σπουδαστές κάτοχοι ενός διπλώματος ισοδύναμου προς το γαλλικό DUT 
αποφοιτούν φέτος. Στα πλαίσια του προγράμματος, 6 τομείς σπουδών 
έχουν ήδη αναθεωρηθεί και δύο έχουν πλήρως αναμορφωθεί, μεταξύ 
των οποίων το σχέδιο που επεξεργάζεται ο ηλεκτρονικός 
υπολογιστής, με τη βοήθεια των Γάλλων και Βρετανών εταίρων. 
0 η δημιουργία νέων πολυκλαδικών κύκλων σπουδών με Ολλανδό και 
Γερμανό εταίρο, στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος που 
αποτελούν μέρος του προγράμματος σπουδών M.Se. στο Πανεπιστήμιο 
L. Eôtvôs (Ουγγαρία), το οποίο αναγνωρίζεται από το τοπικό 
Υπουργείο. Το πρόγραμμα συνδυάζει δύο τομείς σπουδών: γεωλογία 
και γεωφυσική. 
Φ στον τομέα της διαχείρισης 
0 η εφαρμογή από το "Brno Business School" του Τεχνικού 
Πανεπιστήμιου του Μπρνο (Τσεχία) ενός νέου τμήματος της Σχολής 
Διοίκησης Επιχειρήσεων, που προσφέρει σπουδές τύπου ΜΒΑ εντατικών 
προγραμμάτων για διοικητικά στελέχη, με Βρετανό, Ισπανό, 'Ελληνα, 
Ιταλό και Πολωνό εταίρο· 
0 η έναρξη στη Λιουμπλιάνα (Σλοβενία) ενός "Master of Sciences-
Entrepreneurship" που αφορά 23 φοιτητές για περίοδο 2 ετών 
(Βρετανός, Ισπανός και Ολλανδός εταίρος)· 
0 η δημιουργία του "Business School of Transylvania" (Ρουμανία) σε 
συνεργασία με βρετανικά και ελληνικά ιδρύματα: το BST 
εξουσιοδοτείται από το Υπουργείο Παιδείας της Ρουμανίας να 
χορηγεί ένα πτυχίο ΜΒΑ σε 2 έτη και παρέχει επίσης εντατικές 
σειρές μαθημάτων σε διευθυντές επιχειρήσεων. 
Φ στον τομέα των ξένων γλωσσών 
0 η δημιουργία στο Πανεπιστήμιο του Κλουτζ (Ρουμανία) ενός "Πτυχίου 
στις Εφαρμοσμένες Ξένες Γλώσσες" τετραετούς φοίτησης, στα πλαίσια 
ενός νέου τμήματος Εφαρμοσμένων Σύγχρονων Γλωσσών, με Γάλλο, 
Βέλγο και Ολλανδό εταίρο. 
Του χρόνου, άλλα προγράμματα θα πρέπει να καταλήξουν σε ισοδύναμα 
αποτελέσματα. Επισημαίνεται η ποικιλία των σχετικών τομέων σπουδών και των 
επιπέδων εκπαίδευσης, έστω και εάν μπορεί να διαπιστωθεί μια πόλωση σχετικά 
με το 4ο και 5ο έτος. Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί ότι τα προγράμματα στον 
τομέα της διοίκησης έχουν έναν έντονο προσανατολισμό συνεχούς κατάρτισης και, 
ως εκ τούτου, αποτελούν αντικείμενο επαφών με τον τοπικό οικονομικό κόσμο. Η 
φροντίδα αυτή συνδέσμου με τις επιχειρήσεις ξανασυναντάται, σε μια άλλη μορφή, 
στο πρόγραμμα του Γκντανσκ για την πρακτική άσκηση και του Κλουτζ για τις 
εφαρμοσμένες σύγχρονες γλώσσες, σε ό,τι αφορά την έρευνα στον τομέα της 
ένταξης των φοιτητών στην επαγγελματική ζωή. 
1.2. Επιμέρους επιτεύγματα 
Αν και δεν διαθέτουν μια τόσο σφαιρική προσέγγιση όσο οι περιπτώσεις που 
αναφέρονται παραπάνω, έχουν συντελεσθεί σημαντικές μεταβολές και σε άλλα 
προγράμματα στον παιδαγωγικό τομέα. Πρόκειται για την αναθεώρηση του 
προγράμματος ορισμένων κλάδων σπουδών, και σε ορισμένες περιπτώσεις για τον 
πλήρη μετασχηματισμό του. Έχουν δημιουργηθεί εντατικά προγράμματα. Συχνά, 
τέθηκαν σε εφαρμογή προαιρετικές σειρές μαθημάτων. Πρόκειται για μια θετική 
προσέγγιση που μπορεί να εισαγάγει την καινοτομία, την πολυκλαδικότητα και 
απευθύνεται σε ένα ποικίλο κοινό· απαιτείται, όμως, μέριμνα ούτως ώστε η 
παρεχόμενη εκπαίδευση να είναι έγκυρη και η ύπαρξη της να μην αποτελεί 
δικαιολογία για να μην πραγματοποιούνται τροποποιήσεις σε βάθος. 
Ομολογουμένως, σε ορισμένες περιπτώσεις αυτοί οι κύκλοι σπουδών καθίστανται 
έγκυροι από "πιστοποιητικά" που χορηγούνται από το πανεπιστήμιο της χώρας 
προέλευσης ή από ένα ίδρυμα εταίρο· ωστόσο, όλοι αυτοί οι τίτλοι δεν έχουν την 
ίδια αξία για την επιλέξιμη χώρα ή τη συνέχιση σπουδών στην Κοινότητα. 
-23-
Από τη μελέτη των προγραμμάτων προκύπτει η σπουδαιότητα της παραγωγής του 
παιδαγωγικού υλικού: εγχειρίδια, σημειώσεις ανάγνωσης, περιπτωσιολογικές 
μελέτες, κλπ. Αυτά τα επιτεύγματα προέρχονται από την κινητικότητα των 
καθηγητών των επιλέξιμων χωρών προς την Κοινότητα και την αξιοποίηση της για 
συγκέντρωση διδακτικού υλικού, το οποίο αποδεικνύεται ότι αποτέλεσε 
αντικείμενο ουσιαστικών προσαρμογών σε τοπικό επίπεδο. Τα νέα εγχειρίδια 
συντάσσονται στη γλώσσα της δικαιούχου χώρας: η Ουγγαρία παρέχει σχετικά τα 
περισσότερα παραδείγματα, μπορούσε, όμως, να αναφερθεί το παράδειγμα ενός 
περιφερειακού προγράμματος, όπου ένα εγχειρίδιο είναι διαθέσιμο στα αγγλικά, 
τα πολωνικά, και τα τσεχικά, ενδιαφέρει δε ένα βρετανό εκδότη. 
Στον τομέα των γλωσσών, η εμπειρία αποκαλύπτει την αναγκαιότητα "καλής χρήσης" 
των ξένων γλωσσών. Είναι αποδεκτό και ακόμη επιθυμητό, για ορισμένους κύκλους 
μαθημάτων, ειδικότερα εκείνων που παρέχονται από τους "επισκέπτες καθηγητές", 
να χρησιμοποιείται μια γλώσσα της Κοινότητας. Ωστόσο, είναι προτιμότερο για 
το σύνολο του προγράμματος, όταν πρόκειται για μια εντελώς νέα κατάρτιση, να 
μη χρησιμοποιείται αποκλειστικά μια ξένη γλώσσα, έστω και μόνο για να δίνεται 
η δυνατότητα παρακολούθησης στους φοιτητές του σχετικού πανεπιστημίου οι 
οποίοι δεν σπούδασαν τη γλώσσα αυτή, οι οποίοι, όμως, διαθέτουν τα κίνητρα για 
να συμμετάσχουν. 
1.3. Οι δυσκολίες που συναντήθηκαν 
Πολλοί παράγοντες μπορεί να οδηγήσουν σε αποτυχία ή μη ολοκλήρωση των σχεδίων 
όσον αφορά την ανάπτυξη νέων προγραμμάτων. Τονίζεται, ειδικότερα, η σημασία 
των εξωτερικών παραγόντων ως προς τα ιδρύματα, οι οποίοι αφορούν, κυρίως, την 
οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση και την πρόοδο της μεταρρύθμισης στην 
τριτοβάθμια εκπαίδευση. 
Ένα πρόγραμμα το οποίο θα κατέληγε σε χορήγηση πτυχίου σε 2 χρόνια στη 
μηχανική ματαιώνεται γιατί το Υπουργείο Παιδείας δε θέλει να το αναγνωρίσει. 
Μια περίοδος κατάρτισης σε θέματα συγκοινωνίας που είχε στόχο να ανταποκριθεί 
στις ανάγκες του τομέα αυτού δεν επιτυγχάνει να αρχίσει διάλογο με τις 
βιομηχανίες και τις υπηρεσίες που αδυνατούν να διατυπώσουν σαφή αιτήματα. 
Ο τομέας της γεωργίας φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στους 
περιορισμούς αυτούς: οι καθυστερήσεις της γεωργικής πολιτικής, γενικά, ή/και 
η μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στον τομέα της γεωργίας καθιστούν 
ανέφικτα πολλά προγράμματα (για παράδειγμα, στη Βουλγαρία, την Ουγγαρία). 
Άλλοι παράγοντες συνδέονται με την κακή λειτουργία που χαρακτηρίζει τα 
προγράμματα: 
• πολύ φιλόδοξοι στόχοι: ο κοινός στόχος της αμοιβαίας αναγνώρισης των 
πτυχίων, σε ένα τόσο ειδικό τομέα όσο η ιατρική, δεν ανήκε, ίσως, στην 
αρμοδιότητα ενός προγράμματος και τελικά δεν πραγματοποιήθηκε καν το 
στάδιο ανάπτυξης των νέων καταρτίσεων 
• στόχοι χωρίς καμιά συνοχή: χωρίς προοπτική συνόλου, ορισμένα 
προγράμματα είναι καινοτόμα, με τρόπο, όμως, που στερείται συνοχής και 
δεν ασκεί σημαντική επιρροή ούτως ώστε να επενεργεί στη δομή της 
εκπαί δευσης· 
• οι διαφορές επιπέδου μεταξύ των εταίρων, πολύ άνισες επενδύσεις στα 
προγράμματα, ένας συντονιστής που δεν είναι επαρκώς δραστήριος, όλες 
αυτές οι συνθήκες δεν ευνοούν την ανάπτυξη των παιδαγωγικών 
προγραμμάτων. 
2. ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΥ 
ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ 
Οι δραστηριότητες σχετικά με την κινητικότητα του διδακτικού πανεπιστημιακού 
προσωπικού ή του διοικητικού προσωπικού περιλαμβάνουν τα διδακτικά καθήκοντα, 
την πρακτική άσκηση και τις περιόδους ανακατάρτισης στο εξωτερικό. Μια από τις 
μείζονες δράσεις που αναπτύχθηκαν στο TEMPUS είναι η κινητικότητα του 
διδακτικού προσωπικού. Μεταξύ των προγμαμμάτων στα οποία πραγματοποιήθηκαν 
επισκέψεις, περισσότερο από το 15% αφιερώνουν σε αυτή περισσότερο από το 30% 
των δραστηριοτήτων τους, η πλειονότητα των ΚΕΠ (56%) αφιερώνουν από 18 έως 
25%. Μόνο το 5% των ΚΕΠ δεν αναλαμβάνουν καμιά δράση στον τομέα αυτό. 
-24-
Σε ό,τι αφορά τη διάρκεια της παραμονής, από Ανατολή προς-Δύση σημειώνεται μια 
ποικιλία καταστάσεων (από μια εβδομάδα σε ένα έτος περίπου), ενώ από Δύση 
προς-Ανατολή είναι απίθανο να υπερβαίνει τις δύο εβδομάδες. Ο μέσος όρος των 
εκπαιδευτικών αποστολών στις επιλέξιμες χώρες υπολογίζεται σε δέκα ημέρες, ενώ 
η παραμονή των καθηγητών στην Κοινότητα για ανάλογη κινητικότητα υπολογίζεται 
κατά μέσο όρο γύρω στις δύο εβδομάδες. Στις περιόδους ανακατάρτί σης και 
ενημέρωσης δίδεται ευρέως προτεραιότητα στους καθηγητές της Ανατολικής 
Ευρώπης, με μέσο όρο παραμονής έξι εβδομάδες. Ωστόσο, αυτού του είδους η 
παραμονή παρουσιάζει πολύ διαφορετική διάρκεια. Στις συνεντεύξεις που έγιναν 
κατά τις επιτόπιες επισκέψεις, οι ακαδημαϊκοί συχνά πρότείναν περιόδους 
ανακατάρτίσης και ενημέρωσης διάρκειας, τεσσάρων εβδομάδων τουλάχιστο. 
Δεν προκαλεί έκπληξη ότι τα δεδομένα σχετικά με την κινητικότητα από Ανατολή 
προς-Δύση δείχνουν ότι η επιλογή στηρίχτηκε, σε γενικές γραμμές, στα κριτήρια 
γνώσεων τόσο στο σχετικό επιστημονικό τομέα όσο και στο γλωσσικό τομέα. Στα 
προγράμματα στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, 20% των δικαιούχων 
κινητικότητας ήταν γυναίκες. Πολλά προγράμματα έδωσαν το προβάδισμα στους 
νέους εκπαιδευτικούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ομάδες των εμπειρογνωμόνων 
σχημάτισαν την εντύπωση ότι, χωρίς να αμφισβητείται η προσωπική αξία των 
ατόμων που επιλέγησαν, δεν υπήρχε πάντα συνοχή στις επιλογές που έγιναν στα 
πλαίσια ενός και του αυτού προγράμματος. Οι παρατηρήσεις που αναφέρονται 
συγκεκριμένα στο χαμηλό επίπεδο γλωσσικών γνώσεων των υποτρόφων 
αντισταθμίζονται από εκείνες που, αντίθετα, τονίζουν τη μη ύπαρξη προβλημάτων. 
Οι πιο σημαντικές κινητικότητες που περιλαμβάνονται στο δείγμα εντοπίζονται 
στο "Γαλλόφωνο Δίκτυο Μηχανικής του Τεχνικού Πανεπιστημίου Βουδαπέστης" 
(Ουγγαρία), σε ένα πρόγραμμα στον τομέα της γεωργίας που συντονίζεται από το 
Gôdôllô (Ουγγαρία) και στο περιφερειακό πρόγραμμα του Μονπελιέ στους κλάδους 
της χημείας και της εφαρμοσμένης χημείας. 
2.1. Απόκτηση διδακτικής εμπειρίας 
Η μεγάλη πλειοψηφία των καθηγητών που πραγματοποίησαν περιόδους κινητικότητας 
τονίζει τη σημασία της απόκτησης νέων παιδαγωγικών μέσων. Το πλεονέκτημα της 
μετάβασης καθηγητών σε διάφορες χώρες είναι η απεξάρτηση τους από ένα και 
μοναδικό πρότυπο: αυτό υπογραμμίζεται από τους καθηγητές του Κλουτζ 
(Εφαρμοσμένες Σύγχρονες Γλώσσες), οι οποίοι επισκέφτηκαν το Βέλγιο, τις Κάτω 
Χώρες και τη Γαλλία, και της Βουδαπέστης, οι οποίοι εργάστηκαν στα πλαίσια του 
προγράμματος επιμόρφωσης καθηγητών, δικαιούχοι του οποίου μετέβησαν στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γερμανία. 
Κύριος στόχος αυτής της κινητικότητας είναι η αξιοποίηση του υλικού που 
συγκεντρώνεται, για το σχεδιασμό νέων σειρών μαθημάτων. Η συλλογή και 
επεξεργασία του νέου διδακτικού υλικού έγινε από τους καθηγητές του 
Πανεπιστημίου της Suceava (Ρουμανία) κατά τη διαμονή τους στη Γαλλία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο. Οι Πολωνοί καθηγητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα 
αεροναυπηγικής STAR κατασκεύασαν κατά την επιστροφή τους όργανα για μαθήματα 
που κάνουν χρήση πολλών μέσων· οι Ούγγροι καθηγητές του Αγροτικού 
Πανεπιστήμιου Gôdôllô (Ουγγαρία) δηλώνουν ότι έμαθαν νέες μεθόδους έρευνας και 
διδασκαλίας κατά τη συνεργασία τους με τους Γερμανούς, Αυστριακούς και Ιταλούς 
συναδέλφους τους. Μια σειρά σημειώσεων μαθημάτων εκπονήθηκε από τους 
Βουλγάρους και Ούγγρους καθηγητές στα πλαίσια ενός περιφερειακού προγράμματος 
με θέμα τα εφαρμοσμένα διακριτικά μαθηματικά. 
Ωστόσο, η παρακολούθηση των εκπαιδευτικών πρακτικών που συνηθίζονται στη Δύση 
δε θα πρέπει να έχει σαν μοναδικό αποτέλεσμα την αυτούσια αντιγραφή των 
μαθημάτων των ξένων συναδέλφων: από την άποψη αυτή, αξίζει να αναφερθεί ότι 
στα πλαίσια ενός προγράμματος εξ αποστάσεως εκπαίδευσης στον τομέα της 
διοίκησης επιχειρήσεων, στη Βουλγαρία, εκπονήθηκε ένα εγχειρίδιο λογιστικών, 
που στηριζόταν μεν στο σύστημα που εφαρμόζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά ήταν 
προσαρμοσμένο στην τοπική πραγματικότητα. Επίσης, έγιναν περιπτωσιολογικές 
μελέτες τοπικών επιχειρήσεων στα πλαίσια του προγράμματος "Transylvanian 
Business School" (Ρουμανία) για τη χρήση των φοιτητών. 
2.V 
2.2. Ιδιοτυπίες της κινητικότητας των καθηγητών 
Πάντως, τα αποτελέσματα της κινητικότητας των καθηγητών παρουσιάζουν 
ανομοιογένεια: η αποτελεσματικότητα των δράσεων αυτού του είδους αποδεικνύεται 
περιορισμένη όταν η οργάνωση της επιλογής δε διαθέτει συνοχή, ή όταν η 
παρακολούθηση της στον τομέα της ανάπτυξης νέων αντικειμένων μάθησης επαφίεται 
στην ατομική πρωτοβουλία. Η κινητικότητα των καθηγητών δεν πρέπει να γίνεται 
αυτοσκοπός, αλλά να εντάσσεται σε ένα παιδαγωγικό πρόγραμμα. Στις ελάχιστες 
περιπτώσεις ταυτόχρονης οργάνωσης δραστηριοτήτων κινητικότητας καθηγητών και 
σπουδαστών, προκύπτουν θετικά αποτελέσματα, εφόσον οι καθηγητές έχουν τη 
δυνατότητα παρακολούθησης της προόδου των μαθητών τους και οι δύο ομάδες 
μπορούν να συζητήσουν, κατά την επάνοδο τους, την εμπειρία τους· αυτό 
συμβαίνει, κυρίως, στο πρόγραμμα "Σύγχρονες Ευρωπαϊκές Γλώσσες", που 
συντονίζεται από τη Χαϊδελβέργη, το πρόγραμμα "Βιοχημεία" στην Πράγα (Τσεχία), 
το πρόγραμμα "Εφαρμοσμένες Σύγχρονες Γλώσσες" στο Κλουτζ (Ρουμανία). 
Η εφαρμογή της κινητικότητας είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική σε ό,τι αφορά τη 
δυσκολία πραγματοποίησης ισόρροπων ανταλλαγών μεταξύ Ανατολής και Δύσης, 
πρόβλημα που αναφέρθηκε ήδη (δυσκολίες γενικά στην εξεύρεση καθηγητών έστω και 
για σύντομες αποστολές), κατανομή των καθηγητών που προέρχονται από τις 
επιλέξιμες χώρες στις διάφορες χώρες της Κοινότητας (εξαιτίας του άνισου 
επίπεδου γλωσσομάθειας) και των καθηγητών που προέρχονται από χώρες της 
Κοινότητας στις διάφορες ανατολικές πόλεις (φαίνεται να υπάρχει καλύτερη 
πρόσβαση σε ορισμένες χώρες προορισμού, ή μεγαλύτερο θέλγητρο λόγω του 
πλαίσιου ζωής σε αυτές). 
Η κινητικότητα του διοικητικού προσωπικού στα πλαίσια του TEMPUS είναι 
ασήμαντη- εντούτοις, από επιτόπιες επισκέψεις προέκυψαν ενδιαφέρουσες 
πρωτοβουλίες σε αυτόν τον τομέα. Δύο εξειδικευμένοι τεχνικοί του Πανεπιστημίου 
του Wageningen εστάλησαν με ενίσχυση κινητικότητας στην Πράγα, για να 
βοηθήσουν τους συναδέλφους τους να εξοικειωθούν με τη συντήρηση νέων συσκευών 
για εργαστήρια κατάρτισης. Βιβλιοθηκάριοι του Τεχνικού Πανεπιστημίου του 
Γκντανσκ (Πολωνία) και του Κλουτζ (Ρουμανία) παρακολούθησαν μαθήματα 
ανακατάρτίσης στη Lavia και τη Γαλλία σχετικά με τη χρησιμοποίηση νέων 
συστημάτων ηλεκτρονικών καταλόγων που χρησιμοποιήθηκαν στα πλαίσια του 
προγράμματος. Μέλη του διοικητικού προσωπικού του Τεχνικού Πανεπιστημίου του 
Γκντανσκ, καθώς και ο πρύτανις, πραγματοποίησαν επισκέψεις στις διοικητικές 
υπηρεσίες του Πανεπιστημίου του Ροσκίλντε. 
Λίγα διοικητικά εμπόδια σημειώθηκαν κατά την πραγματοποίηση των ανταλλαγών ζ 
ωστόσο, μερικές φορές αναφέρονται δυσκολίες στις ανταλλαγές από Ανατολή προς-
Δύση λόγω μη πληρωμής του βασικού μισθού από τα πανεπιστήμια προέλευσης των 
καθηγητών μετά από ορισμένο χρονικό διάστημα απουσίας (πρόβλημα που ανακύπτει 
στην Πολωνία και τη Ρουμανία), και εξακολουθούν να αναφέρονται καθυστερήσεις 
χορήγησης βίζας, κυρίως στη Ρουμανία. 
3. ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ 
Η κινητικότητα των σπουδαστών αποτελούσε μέρος των δραστηριοτήτων των 
περισσότερων προγραμμάτων τα οποία απετέλεσαν αντικείμενο μελετών. Εντούτοις, 
από 12 προγράμματα του δείγματος απουσιάζει εντελώς η κινητικότητα σπουδαστών. 
Έξι προγράμματα αφιερώνουν σε αυτήν πάνω από το 40% των δραστηριοτήτων τους 
και για δύο από αυτά μπορεί να θεωρηθεί ως κύριο θέμα με σημαντικό αριθμό 
συμμετεχόντων· το ένα στον τομέα των γλωσσών, που συντονίζει η Χαϊδελβέργη, 
και το άλλο στη χημεία, το οποίο οργανώνεται από το Μονπελιε. Πρέπει να 
σημειωθεί ότι και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για περιφερειακά προγράμματα. 
Η πλειοψηφία των προγραμμάτων στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις 
αφιερώνουν μέρος της δραστηριότητας τους, συγκεκριμένα μεταξύ 20 και 30%, στην 
κινητικότητα σπουδαστών. 
Διαπιστώνεται ότι οι εταίροι των προγραμμάτων βρίσκουν απόλυτα ικανοποιητική 
την κινητικότητα των σπουδαστών* από την άποψη της απόκτησης εμπειρίας, 
εμφανίζεται συχνά σαν μια από τις πιο επιτυχημένες πλευρές των Κοινών 
Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων. Δε χρειάζεται να αναφερθούν εδώ στατιστικά στοιχεία 
του αριθμού ατόμων που αφορά το δείγμα, αφού οι ετήσιες εκθέσεις του TEMPUS 
εξαντλούν το θέμα αυτό. Το κεφάλαιο αυτό θα προσπαθήσει κυρίως να περιγράψει 
γενικές τάσεις. 
-26-
3.1. Αριθμός σπουδαστών ανά πρόγραμμα 
Ένας όχι ευκαταφρόνητος αριθμός προγραμμάτων διαχειρίζεται κινητικότητες 
αρκετά περιορισμένης έκτασης (3 έως 8 άτομα ετησίως). Η κινητικότητα θεωρείται 
εκτεταμένη όταν αφορά περισσότερα από 10 άτομα. Από αυτή την άποψη, 
προγράμματα όπως το "Γαλλόφωνο δίκτυο" του Τεχνικού Πανεπιστημίου της 
Βουδαπέστης (Ουγγαρία) -περίπου 150 σπουδαστές σε διάστημα τριών ετών- ή η 
συνεργασία στον τομέα των συγκοινωνιών μεταξύ Αμβέρσας και Στεττίνου (Πολωνία) 
-τοποθέτηση για πρακτική άσκηση στο Βέλγιο 24 Πολωνών σπουδαστών- απαίτησαν 
την διοργάνωση σημαντικών μηχανισμών. 
Τα προγράμματα που έχουν ως βασική δραστηριότητα την κινητικότητα, όπως αυτό 
που συντονίζεται από τη Χαϊδελβέργη με θέμα τις Σύγχρονες Ευρωπαϊκές Γλώσσες, 
περνούν σε άλλη διάσταση: 143 σπουδαστές το χρόνο. ' 
3.2. Κατεύθυνση της ροής 
Δεν προξενεί έκπληξη το γεγονός, που εντάσσεται σε μια γενικότερη τάση, ότι 
μεγαλύτερη ροή (και, κατά συνέπεια, το γενικότερο ενδιαφέρον των ιδρυμάτων) 
κατευθύνεται από τα πανεπιστήμια Ανατολής προς-Δύση. 
Οι υπεύθυνοι των πανεπιστημίων της Ανατολικής Ευρώπης εκφράζουν τη λύπη τους 
για τη συχνά πολύ περιορισμένη ροή από Δύση προς- Ανατολή. Φαίνεται ότι οι 
σπουδαστές της Δυτικής Ευρώπης που εκδηλώνουν ενδιαφέρον για το TEMPUS 
ενδιαφέρονται περισσότερο για περιόδους άσκησης σε επιχειρήσεις της Ανατολικής 
Ευρώπης παρά για περιόδους σπουδών σε πανεπιστήμια, εκτός εάν έχουν 
συγκεκριμένο πρόγραμμα πτυχιακών εργασιών- στην περίπτωση αυτή, οι 
επιχειρήσεις υποδοχής είναι είτε τοπικές είτε θυγατρικές εταιριών των χωρών 
της Κοινότητας. Η κινητικότητα από Δύση προς-Ανατολή περιορίζεται επίσης 
αντικειμενικά λόγω γλωσσικών δυσκολιών. 
3.3. Επίπεδο σπουδών 
Η πλειοψηφία των σπουδαστών που επωφελήθηκε από την κινητικότητα βρίσκεται στο 
4ο και 5ο έτος, πράγμα που ανταποκρίνεται στις επιθυμίες των πανεπιστημιακών 
κύκλων. Πρέπει να σημειωθεί ότι στον τομέα της μηχανικής, που είναι σημαντικός 
στο δείγμα, αυτό ανταποκρίνεται στην περίοδο που οι σπουδαστές πρέπει να 
πραγματοποιήσουν μια προσωπική έρευνα που να ακολουθείται από μια διατριβή 
(είδος "Diplomarbeit"). Η κι νητικότητα μπορεί στην περίπτωση αυτή να επιτρέψει 
την υλοποίηση του στόχου αυτού. Οι κινήσεις στο 2ο και 3ο έτος είναι σπάνιες 
και ο απολογισμός τους διαφορετικός. Το ποσοστό διδακτορικών σπουδών είναι 
ακόμη πιο περιορισμένο, εξαιτίας των επιλογών του TEMPUS, καθώς επίσης 
εξαιτίας του ότι τα εθνικά συστήματα εξετάσεων (διατριβές) δεν είναι επαρκώς 
κατάλληλα για μια ολοκληρωμένη προετοιμασία σε πολλές χώρες. Η προοδευτική 
μεταφορά των μελετών αυτών που διεξάγονται από τις Ακαδημίες προς τα 
πανεπιστήμια αναμένεται να δώσει τη δυνατότητα αναβάθμισης του επιπέδου των 
ανταλλαγών. 
3.4. Κριτήρια επιλογής των σπουδαστών 
Η εμπειρία επιβεβαιώνει τη σοβαρότητα των κριτηρίων που διατύπωσαν οι φορείς. 
Το επίπεδο που έχει επιτευχθεί στο δεδομένο τομέα σπουδών και οι γλωσσικές 
ικανότητες αναφέρονται, σχεδόν εξίσου και ομόφωνα, ως τα αποφασιστικά 
στοιχεία. Πολύ συχνά οργανωνόταν γενικός διαγωνισμός, με δημοσιότητα στο 
ίδρυμα. Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί ότι στη διαδικασία επιλογής συμμετέχει 
συχνά ο εταίρος της Δυτικής Ευρώπης: ο τελευταίος είτε πρέπει να είναι παρών 
στις ad hoc συνομιλίες, είτε θα κάνει την τελική επιλογή από μια προεπιλογή 
που πραγματοποιήθηκε από το πανεπιστήμιο προέλευσης. 
3.5. Υποδοχή των σπουδαστών και γλωσσική προετοιμασία 
Από τις επιτόπι ες επισκέψεις προκύπτει ότι στις περισσότερες περιπτώσεις, η 
παραμονή των σπουδαστών πραγματοποιείται σε καλές υλικές συνθήκες. Γενικά, οι 
υποτροφίες κρίνονται ότι είναι επαρκούς επιπέδου. Οι σπουδαστές λαμβάνουν 
συνήθως μια προκαταβολή της υποτροφίας τους για να καλυφθούν τα έξοδα ταξιδιού 
και το υπόλοιπο της υποτροφίας χορηγείται από το πανεπιστήμιο υποδοχής υπό 
τύπο μηνιαίου επιδόματος. 
-27-
Ωστόσο, δύο προβλήματα χρήζουν προσοχής. Το θέμα των διδάκτρων στα 
πανεπιστήμια όπου αυτά είναι σημαντικά (Ηνωμένο Βασίλειο): μια προκαταρκτική 
συμφωνία πρέπει να επιτευχθεί για να μην εκτεθεί σε κίνδυνο η κινητικότητα. 
Οι δυσκολίες στέγασης στις χώρες ή πόλεις όπου το κόστος της ζωής είναι υψηλό: 
πρόβλημα που αντιμετωπίζεται επανειλημμένα στη Γερμανία και το Παρίσι. Σε 
άλλες περιπτώσεις, όταν δεν κατέστη δυνατό για τους υπευθύνους της οργάνωσης 
κινητικότητας να εξασφαλίσουν εγκαίρως φθηνό κατάλυμα (ξενώνας πανεπιστημίου), 
στεγάζουν υποτρόφους στο ξενοδοχείο -με μεγαλύτερο κόστος- έστω και εάν 
πρόκειται για παραμονή μεγαλύτερης διάρκειας. 
Έστω και αν οι γλωσσικές ικανότητες εξετάζονται κατά την επιλογή, 
διαφαίνονται δυσκολίες προσαρμογής για τους σπουδαστές σε κινητικότητα. Η 
γλωσσική προετοιμασία (πριν από την αναχώρηση) και η στήριξη (κατά την 
παραμονή) κάποτε λείπουν. Επιπλέον, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ορισμένων 
προγραμμάτων θα παρακινήσει, στην πραγματικότητα, τους σπουδαστές να 
καταρτίζονται σε δύο ξένες γλώσσες: πρόκειται για τους Ούγγρους σπουδαστές που 
φοιτούν σε ένα τμήμα ιταλικών του γερμανικού πανεπιστημίου ή τους Ρουμάνους 
που μαθαίνουν αγγλικά και πηγαίνουν με πρόγραμμα κινητικότητας στις Κάτω 
Χώρες. Αλλά, τα πανεπιστήμια τονίζουν ότι η γνώση της γλώσσας του κράτους 
υποδοχής, που παρέχει τη δυνατότητα κοινωνικής και πολιτιστικής ένταξης, 
πρέπει να είναι σε ανάλογο επίπεδο με τη γνώση της γλώσσας εργασίας του 
προγράμματος. 
3.6. Αναγνώριση των περιόδων σπουδών 
Η πραγματικότητα στο θέμα αυτό παρουσιάζει μεγάλες διάφορες: μη αναγνώριση της 
περιόδου σπουδών στο εξωτερικό· μερική αναγνώριση (απαλλαγή από τα μαθήματα, 
ο σπουδαστής, όμως, περνά τις εξετάσει ς του κατά την επιστροφή)· πλήρης 
αναγνώριση (απαλλαγή από τις εξετάσει ς κατά την επιστροφή εάν η φοίτηση ήταν 
ικανοποιητική στο πανεπιστήμιο υποδοχής). 
Γενικά, οι πανεπιστημιακοί των επιλέξιμων χωρών φαίνεται να είναι ενημερωμένοι 
και ενδιαφέρονται για τα συστήματα που υπάρχουν στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας, κυρίως δε το Ευρωπαϊκό σύστημα ακαδημαϊκών μονάδων μεταφερομένων 
σε όλη την Κοινότητα (ECTS). Ωστόσο, πρέπει ακόμη να συνειδητοποιηθεί ότι τα 
μέτρα που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της αναγνώρισης των περιόδων σπουδών 
εξαρτώνται τα μέγιστα από τις τοπικές ή ενδεχομένως τις εθνικές ακαδημαϊκές 
αρχές των επιλέξιμων χωρών. 
3.7. ΪΙοια αποτελέσματα; 
Οι σπουδαστές αποκομίζουν ένα πολύ θετικό απολογισμό από την παραμονή τους και 
οι καθηγητές συμμερίζονται τη γνώμη αυτή. Οι εμπειρίες που προκύπτουν από την 
κινητικότητα είναι διάφορες. 
Ορισμένοι τονίζουν την προστιθέμενη αξία της περιόδου της κινητικότητας για 
την επαγγελματική ένταξη: αυτό συμβαίνει στην περίπτωση των Πολωνών σπουδαστών 
που καταρτίζονται στον τομέα των μεταφορών στο Στεττίνο (Πολωνία). Αυτό 
συμβαίνει και σε ένα άλλο κλάδο, στην περίπτωση των Ούγγρων σπουδαστών του 
Πανεπιστημίου Lorand Eôtvôs της Βουδαπέστης (Ουγγαρία) -πρόγραμμα για την 
κοινωνική ασφάλιση στην Ευρώπη- που έγιναν βοηθοί στο δικό τους πανεπιστήμιο. 
Άλλοι σπουδαστές εμμένουν στο όφελος που αποκομίζεται από την καθαρά 
ακαδημαϊκή άποψη: προσωπικά προγράμματα, επιτυχής ολοκλήρωση των εργασιών του 
τέλους των σπουδών. 
Οι σπουδαστές ενός προγράμματος το οποίο ασχολείται με την κατάρτιση των νέων 
καθηγητών σύγκριναν τις παιδαγωγικές προσεγγίσεις που ισχύουν σε δύο χώρες της 
ΕΚ και κατέληξαν σε συμπεράσματα για το δικό τους σύστημα. Οι σπουδαστές της 
ιατρικής στο Debrecen (Ουγγαρία) διαπίστωσαν την ύπαρξη, στο εξωτερικό, μιας 
άλλης προσέγγισης των σχέσεων μεταξύ καθηγητών/σπουδαστών και ιατρών/ασθενών. 
Οι παρατηρήσεις αυτές συνδέονται με εκείνες άλλων κοινοτικών προγραμμάτων 
κατάρτισης. Η κινητικότητα αποτελεί μια αναντικατάστατη προσφορά από άποψη 
πολιτιστικών ανταλλαγών, γνώσης μιας γλώσσας, ανακάλυψης ενός άλλου 
πολιτισμού, αμοιβαίας κατανόησης των λαών της Ευρώπης. 
-28-
4. ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΗΟΙΙΛ1ΣΜΟΥ 
4.1. Είδη εξοπλισμού 
Ο εξοπλισμός που τα πανεπιστήμια των επιλέξιμων χωρών αποκτούν χάρη στο TEMPUS 
είναι περιορισμένος. Αντιπροσωπεύει κατά μέσον όρο περίπου 15% της 
δραστηριότητας των προγραμμάτων. Στην περίπτωση 7 προγραμμάτων του δείγματος, 
η αναλογία υπερβαίνει το 30%, ενώ για την πλειοψηφία (64%) ποικίλλει μεταξύ 
10 και 20%. Επτά ΚΕΠ σε σύνολο 39 δεν ασχολούνται καθόλου με θέματα εξοπλισμού 
(18%). 
Τα υλικά εξοπλισμού των προγραμμάτων στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις 
χωρίζονται στις ακόλουθες κατηγορίες: 
• βαριές κατασκευές που προορίζονται για εξειδικευμένη εργασία 
• παιδαγωγικό υλικό πληροφορικής 
• υλικά πληροφορικής για τη διοίκηση και για τη μηχανοργάνωση γραφείου, 
για τις ανάγκες διαχείρισης του προγράμματος 
• άλλα παιδαγωγικά υλικά (βιβλία, περιοδικά, κασσέτες...) 
Σαν παράδειγμα βαριών κατασκευών, αναφέρουμε τον εξοπλισμό στα πλαίσια 
προγραμμάτων όπως το "Microelectronic Design" του Τεχνικού Πανεπιστήμιου της 
Βουδαπέστης ή το "Mathématiques Discrètes" που οργανώνεται από τρία 
πανεπιστήμια της Σόφιας- επίσης για το σχεδιασμό με τη βοήθεια ηλεκτρονικού 
υπολογιστή στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας (πρόγραμμα αεροναυπηγικής) 
και στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Πράγας (αεροδυναμική). Το πρόγραμμα με θέμα 
το περιβάλλον στο Γκντανσκ (Πολωνία) εξοπλίστηκε με ένα μηχάνημα για την 
ανάλυση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενώ στο Ιδρυμα Αλιείας και Ιχθυολογίας του 
Ζάμπιενεκ (Πολωνία) εγκαταστάθηκαν συσκευές για την επεξεργασία λυμάτων. Για 
τις ανάγκες ενός προγράμματος συνεργασίας μεταξύ Πανεπιστημίου της Πράγας και 
Παρισιού 6 στον τομέα της "Φυσικής και Βιοφυσικής Χημείας", το Πανεπιστήμιο 
του Safarik του Κόζιτσε (Σλοβακία) απέκτησε ένα μηχάνημα λέιζερ με αργόν, και 
το Πανεπιστήμιο της Πράγας ένα "laser eximer" και έναν ανιχνευτή πολλών 
διαύλων. Στην Οστράβα (Τσεχία), εξάλλου, στα πλαίσια ενός προγράμματος σε 
συνεργασία με το Sheffield, εγκαταστάθηκε ένα εργαστήριο ανάλυσης της 
ρύπανσης, ενώ τέσσερα πανεπιστημιακά κέντρα στις Δημοκρατίες της Τσεχίας και 
Σλοβακίας απέκτησαν υλικό ενδοσκοπήσεων. Για να δοθεί ένα παράδειγμα πέρα από 
τις θεωρητικές επιστήμες, το τμήμα Εφαρμοσμένων Σύγχρονων Γλωσσών του Κλουτζ 
(Ρουμανία) απέκτησε 15 θαλάμους εργαστηρίων γλωσσών που του προσέφερε η πόλη 
της Νάντης. 
Ο εξοπλισμός σε προσωπικούς υπολογιστές για παιδαγωγικούς σκοπούς είναι, 
φυσικά, ακόμη πιο διαδεδομένος. Στις επιλέξιμες χώρες, τα πανεπιστήμια εταίροι 
απέκτησαν επίσης υπολογιστές, εκτυπωτές και τηλεαντιγραφικά μηχανήματα, για 
τις ανάγκες της διαχείρισης προγραμμάτων. 
Στον παιδαγωγικό εξοπλισμό περιλαμβάνονται, επίσης, εκτός από εγχειρίδια και 
περιοδικά, μια συλλογή βιντεοκασσετών με ταινίες των καλύτερων ιταλών 
σκηνοθετών στο Πετς (Ουγγαρία) στα πλαίσια του προγράμματος "Ιταλική γλώσσα 
και Πολιτισμός", μαθήματα γαστρεντερολογίας με βίντεο στα Πανεπιστήμια 
ιατρικής της Πράγας, του Μπρνο και της Μπρατισλάβα (γαλλο-βελγικό πρόγραμμα). 
Στη Λιουμπλιάνα χρησιμοποιούνται, εξάλλου, οπτικοακουστικά μέσα, στα πλαίσια 
ενός προγράμματος στον τομέα της διαχείρισης. 
4.2. Συνθήκες χρήσης 
Για να αναφερθούν μερικές περιπτώσεις όπου τα υλικά χρησιμοποιούνται μάλλον 
για ερευνητικούς σκοπούς, προκύπτει ότι το συνολικό ποσοστό χρησιμοποίησης -
κυρίως των υπολογιστών- βρίσκεται σε πολύ υψηλό επίπεδο. Αίθουσες για πρακτική 
εξάσκηση που παραμένουν ανοικτές πολλές ώρες την ημέρα, πολύ σημαντική 
παρουσία και μεγάλο ενδιαφέρον από μέρους σπουδαστών και καθηγητών, 
δυνατότητες αυτοεξυπηρέτησης, είναι φαινόμενα που παρατηρούνται συχνά. Ας 
προσθέσουμε ότι στα ιδρύματα του δείγματος δεν έχει αναφερθεί ούτε μια 
περίπτωση αποδεδειγμένης εξαφάνισης ή καταστροφής του υλικού, πράγμα σημαντικό 
για την ανάπτυξη της εμπιστοσύνης μεταξύ εταίρων. Εξάλλου, η παρακολούθηση 
στηρίζεται γενικά σε σωστές αρχές: συχνά οι σπουδαστές συνεπικουρούνται κυρίως 
από νέους καθηγητές που συμμετείχαν σε δραστηριότητες κινητικότητας, οι οποίοι 
βοηθούν στη μύηση των σπουδαστών στη χρήση των υλικών. Σημειώνουμε εδώ μια 
επιτυχημένη πρωτοβουλία στα πλαίσια ενός προγράμματος χημείας όπου οι εταίροι 
έκαναν χρήση υποτροφιών προκειμένου πανεπιστημιακό τεχνικό προσωπικό από τις 
-29-
άτω Χωρίς να ταξιδέψει σε μια επιλέξιμη χώρα για να βοηθήσει στην εγκατάσταση 
έου εξοπλισμού. Πέρα από το πρακτικό όφελος, η συνεργασία στα πλαίσια ενός Κά-
νέ< 
προγράμματος TEMPUS με άλλα μέλη του προσωπικού του πανεπιστημίου, εκτός από 
τους σπουδαστές και καθηγητές, συμβάλλει στη σύσφιγξη των δεσμών μεταξύ 
ιδρυμάτων. 
Από την επιτόπια παρακολούθηση προκύπτει ότι στις περισσότερες περιπτώσεις, 
ο εξοπλισμός πληροφορικής αγοράστηκε επιτόπου, με πρωτοβουλία του εταίρου της 
επιλέξιμης χώρας. Στις περιπτώσεις -που είναι και οι περισσότερες- όπου ο 
αντισυμβαλλόμενος προέρχεται από χώρα της Δυτικής Ευρώπης, παίρνει εκείνος την 
πρωτοβουλία της πληρωμής. Οι περισσότερες εταιρίες που ειδικεύονται στη 
διανομή υλικού πληροφορικής διαθέτουν πράγματι αντιπροσωπείες στις πρωτεύουσες 
των επιλέξιμων χωρών, και οι τιμές είναι πολύ ανταγωνιστικές. 
Το μέλλον των προγραμμάτων που ασχολούνται σε σημαντικό βαθμό με τον εξοπλισμό 
εξαρτάται κατά πολύ από τα μέτρα που λαμβάνονται σε ό,τι αφορά τη συντήρηση: 
οι τρόποι αντιμετώπισης αυτού του θέματος ποικίλλουν. Γενικά, η απόκτηση 
εξοπλισμού είναι σημαντικό στοιχείο στο ζήτημα της εναρμόνισης των 
πανεπιστημίων των δικαιούχων χωρών με τα διεθνή πρότυπα. Το TEMPUS 
αντιμετωπίζεται σαν κύρια πηγή χρηματοδότησης σε διεθνές επίπεδο, η οποία 
παρέχει τη δυνατότητα για την κάλυψη των κενών σε αυτόν τον τομέα, πράγμα 
απαραίτητο κυρίως επειδή οι επιλέξιμες χώρες διαθέτουν κατά κανόνα 
ικανοποιητικό θεωρητικό επίπεδο στον τομέα των επιστημών. 
Ωστόσο, στα συμπεράσματα της πραγματογνωμοσύνης επισημαίνεται ότι η ανάπτυξη 
αυτού τού υλικού πρέπει να ακολουθεί παράλληλη πορεία με την εξέλιξη της 
παιδαγωγικής διάστασης. Η τεχνική πλευρά δε θα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν 
αυτοσκοπός, και η απόκτηση εξοπλισμού, έστω και της πιο προηγμένης 
τεχνολογίας, δε θα πρέπει να επισκιάζει τη μελέτη σχετικά με τη θέση που αυτός 
θα πρέπει να καταλαμβάνει στη γενικότερη οργάνωση με στόχο τη βελτιστοποίηση 
του ανθρώπινου δυναμικού και την ανανέωση σε βάθος του παιδαγωγικού 
περίεχόμενου. 
5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ 
5.1. Συμβολή της βιομηχανίας 
Στο αντιπροσωπευτικό δείγμα που επιλέχθηκε για το πρόγραμμα επιτόπιων 
επισκέψεων, ο αριθμός επιχειρησιακών φορέων ή, γενικότερα, αντιπροσώπων της 
οικονομικής ζωής, ήταν περιορισμένος: Μόνο 9 προγράμματα σε σύνολο 39 
περιλαμβάνονταν σε δράσεις που είχαν σχέση με τη βιομηχανία. Αυτό δείχνει ότι 
η παρουσία της βιομηχανίας στο TEMPUS παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα κατά τα δύο 
πρώτα έτη λειτουργίας του προγράμματος. 
Επιπλέον, ορισμένοι από τους φορείς αυτούς, ενώ έχουν τη νομική μορφή 
εταιριών, στην πραγματικότητα είναι κέντρα κατάρτισης και παροχής συμβουλών, 
τα οποία δεν είναι πάντα σε θέση να συμβάλουν σε σημαντικό βαθμό στα 
προγράμματα σε ό,τι αφορά τη συνεργασία πανεπιστημίων και βιομηχανίας. 
Από την εμπειρία που έχει αποκτηθεί συνάγεται μια πρώτη διαπίστωση: δεν 
υπάρχει απόλυτη σύμπτωση μεταξύ της επίσημης συμμετοχής ενός "επιχειρηματικού" 
εταίρου σε ένα Κοινό Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα και το πραγματικό επίπεδο συνεργασίας 
με τη βιομηχανία. 
Η συμβολή ορισμένων βιομηχανικών εταίρων από τις επιλέξιμες χώρες ήταν 
ιδιαίτερα περιορισμένη: πράγματι, σε ορισμένες περιπτώσεις ενδιαφέρονται κατά 
κύριο λόγο για την αναδιάρθρωση των ίδιων δραστηριοτήτων τους. Όσο για τους 
ελάχιστους επιχειρηματίες από χώρες της Κοινότητας με άμεση παρουσία στα 
προγράμματα, διαδραμάτισαν γενικά πιο δραστήριο ρόλο: σαν παράδειγμα 
αναφέρουμε τις αρχές του λιμένα της Αμβέρσας στα πλαίσια ενός προγράμματος με 
θέμα τις "συγκοινωνίες" στην Πολωνία, την αεροναυτική σύμπραξη που συμμετέχει 
στο πρόγραμμα STAR Πολωνία, την εταιρία British Steel Consultants στην 
Δημοκρατία της Τσεχίας. 
-30-
Αντίθετα, άλλοι οργανισμοί έδειξαν ενδιαφέρον για τα προγράμματα αν και, στην 
αρχή, αυτά δεν τους αφορούσαν άμεσα. Τέτοιες περιπτώσεις είναι, στη Δύση, οι 
περιπτώσεις επιχειρήσεων που προσφέρθηκαν να φιλοξενήσουν σπουδαστές από τις 
επιλέξιμες χώρες που επρόκειτο να συμμετάσχουν σε τοποθετήσεις πρακτικής 
άσκησης· και στην Ανατολή, οι περιπτώσεις επιχειρήσεων που έδειξαν ενδιαφέρον 
για δράσεις συνεχούς κατάρτισης, για τη συμμετοχή των διευθυντών και στελεχών 
τους σε εντατικές σειρές μαθημάτων διοίκησης. Μερικοί δείχνουν ακόμη 
ενδιαφέρον για το πρόγραμμα γενικότερα: δύο τσεχικές επιχειρήσεις χάλυβα για 
ένα πρόγραμμα στην Οστράβα (Τσεχία), καθώς και οι ουγγρικές "Atomic Energy 
Board" "Gas Oil Cooperation" για ένα πρόγραμμα γεωλογίας. 
ι 
Τέλος, και άλλοι οικονομικοί φορείς με επιρροή έδειξαν με συγκεκριμένο τρόπο 
το ενδιαφέρον τους για ορισμένα προγράμματα: το Υπουργείο Οικονομικών της 
Σλοβενίας για ένα πρόγραμμα "διοίκησης" στη Λιουμπλιάνα, το Κέντρο 
Επιχειρήσεων και Καινοτομιών που δημιουργήθηκε χάρη στο PHARE, στη Δημοκρατία 
της Τσεχίας ή οι αρχές του Γκντανσκ (Πολωνία) για το Κέντρο Περιβάλλοντος. 
5.2. Μορφές συνεργασίας 
Από θεωρητική άποψη, τα θέματα της συνεργασίας πανεπιστημίων και βιομηχανίας 
ποικίλλουν. Στην πράξη, παρουσιάζουν άνιση ανάπτυξη. 
Η συμμετοχή των βιομηχανιών στον προσδιορισμό του περιεχομένου της αρχικής 
κατάρτισης είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Η ιδέα αυτή είναι κατ'αρχήν σωστή: η 
οικονομία θα έπρεπε να είναι σε θέση να διατυπώσει τις ανάγκες της σε σχέση 
με το εκπαιδευτικό σύστημα, ούτως ώστε η αρχική κατάρτιση να προσαρμόζεται 
ανάλογα και να παρέχει το απαραίτητο ειδικευμένο προσωπικό. Στην πράξη, οι 
επιχειρήσεις, που συχνά αγωνίζονται να επιβιώσουν, δεν είναι σε θέση να 
προβλέψουν τάσεις και να προσδιορίσουν ανάγκες. 
Ο απολογισμός παρουσιάζει μεγάλες αδυναμίες, επίσης, στον τομέα της σύναψης 
συμβάσεων για την έρευνα: οι βιομηχανίες δε διαθέτουν τα οικονομικά μέσα για 
να κάνουν παραγγελίες στο πανεπιστήμιο, ακόμη και στους τομείς όπου, μεταξύ 
άλλων, χάρη στο TEMPUS, πραγματοποιήθηκαν σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις 
που οδήγησαν σε διάφορες εφαρμογές. 
Αντίθετα, οι δραστηριότητες με στόχο την κατάρτιση που αναπτύχθηκαν στα 
πανεπιστήμια των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για το προσωπικό 
των επιχειρήσεων, συχνά (αλλά όχι αποκλειστικά) με μορφή εντατικών περιόδων 
άσκησης, σημείωσαν αρκετή επιτυχία: τέτοια παραδείγματα συναντώνται στο Τόρουν 
(Πολωνία), όπου 80% των σπουδαστών του κύκλου κατάρτισης "MME και διοίκηση 
επιχειρήσεων" προέρχονται από επιχειρήσεις, στη Σόφια, στο Κλουτζ, στη 
Λιουμπλιάνα... Σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, πρόκειται για τη διοίκηση 
επιχειρήσεων, με διάφορες μορφές ειδίκευσης. Πέρα από το ενδιαφέρον της 
πρωτοβουλίας αυτής ως προς την κάλυψη των αναγκών της τοπικής οικονομίας, οι 
επιτυχίες που σημειώθηκαν δίνουν, εξάλλου, τη δυνατότητα για χρήσιμη 
οικονομική συμβολή στη λειτουργία των πανεπιστημίων. 
Τα προγράμματα τοποθέτησης σπουδαστών σε επιχειρήσεις, για περιόδους πρακτικής 
άσκησης, λειτούργησαν σωστά σε γενικές γραμμές. Όσον αφορά την κατεύθυνση από 
Ανατολή προς-Δύση, δεν έγινε δυνατό να δοθεί πλήρης ικανοποίηση. Υπάρχουν, 
εντούτοις, μερικές ενδιαφέρουσες επιτυχίες: υποδοχή περισσοτέρων από 20 
Πολωνών ασκουμένων στο λιμάνι της Αμβέρσας, ή τοποθετήσεις πρακτικής άσκησης 
σε επιχειρήσεις που ασχολούνται με περιβαλλοντικά προβλήματα στο Ροσκίλντε, 
για παράδειγμα. Όσον αφορά την κατεύθυνση από Δύση προς-Ανατολή, το ποσοστό 
επιτυχίας ήταν υψηλότερο, αλλά η συμμετοχή πιο περιορισμένη:! αναφέρουμε την 
επίσκεψη στην Πολωνία Ολλανδών σπουδαστών της σχολής Hogenschool Den Haag, την 
παραμονή στην Ουγγαρία γαλλόφωνων σπουδαστών μηχανικής. 
-31 
6. ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 
6.1. Τίαράγοντες επιτυχίας 
Η τήρηση των τρόπων διοργάνωσης και διαχείρισης των δικτύων στα πλαίσια του 
δείγματος, οδηγεί σε θετική συνολική εκτίμηση. 
Οι παράγοντες χάρη στους οποίους η διαχείριση ορισμένων προγραμμάτων κρίνεται 
ικανοποιητική είναι οι εξής: 
συμμετοχή όλων των εταίρων και ένας βαθμός ατομικής δέσμευσης· 
παροχή σημαντικού περιθωρίου πρωτοβουλίας στους εκπροσώπους των 
επιλέξιμων χωρών 
ρεαλιστικό και διαρθρωμένο πρόγραμμα εργασίας με τήρηση του 
προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος· 
ααφης κατανομή καθηκόντων και ευθυνών 
καλή οικονομική διαχείριση. 
Πρέπει, επίσης, να προστεθεί η παρουσία ισχυρών προσωπικοτήτων, ικανών να 
οργανώσουν το δίκτυο και να εμπνεύσουν στους συναδέλφους τους τον απαραίτητο 
ενθουσιασμό. 
Γενικά, τα προγράμματα οι εταίροι των οποίων γνωρίζονταν προηγουμένως (μέσω 
επιστημονικής συνεργασίας ή συμμετοχής σε άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα) 
απελάμβαναν ένα πλεονέκτημα και διέθεταν περισσότερες δυνατότητες για 
αυθόρμητη συνεργασία. Αυτό συμβαίνει σε ένα πρόγραμμα στον τομέα της 
τριβολογίας στη Σουτσεάβα (Ρουμανία) ή ένα πρόγραμμα διδασκαλίας των ιταλικών 
στο Πετς (Ουγγαρία), ή ακόμη μια περιφερειακή συνεργασία της Βουδαπέστης, της 
Βαρσοβίας και του Ντάρμσταντ στον τομέα της μικροηλεκτρονικής. 
Αυτό το τελευταίο πρόγραμμα χρησιμεύει, επίσης, ως παράδειγμα από την άποψη 
της προσωπικής δέσμευσης του συντονιστή, όπως και το πρόγραμμα μεταξύ Πράγας 
και Παρισιού VI στον τομέα της βιοχημείας, εκείνο του κλουτζ στον τομέα των 
εφαρμοσμένων σύγχρονων γλωσσών η της συνεργασίας της Σόφιας και του Μάαστριχτ 
στην τεχνολογία πληροφοριών. 
Όσον αφορά την ενεργό συμμετοχή των ιδρυμάτων των επιλέξιμων χωρών, πρέπει 
να αναφερθεί, πέραν της πλειονότητας των προγραμμάτων που αναφέρθηκαν 
παραπάνω, ο ηγετικός ρόλος του Πανεπιστημίου του Gôdôllô (Ουγγαρία) σε ένα 
γεωργικό πρόγραμμα στο οποίο είναι αντισυμβαλλόμενο και συντονιστής και για 
το οποίο μπορεί να βασίζεται στη βοήθεια ενός τοπικού "Γραφείου TEMPUS", του 
ίδιου του ιδρύματος. 
Ο δημοκρατικός και συλλογικός χαρακτήρας των αποφάσεων είναι επίσης βασικός 
παράγοντας της επιτυχίας, ο οποίος χαρακτηρίζεται από διαφάνεια και απρόσκοπτη 
κυκλοφορία των πληροφοριών. Τούτο προϋποθέτει την τακτική πραγματοποίηση 
συναντήσεων των εταίρων, για τους οποίους δύο συνεδριάσεις κατ'έτος μπορούν 
να θεωρηθούν ως εφικτός στόχος (αυτό εξαρτάται, βέβαια, από τις συγκεκριμένες 
προϋποθέσεις). Αξιολογήθηκε ένα πρόγραμμα όπου οι εταίροι συναντιούνται 6 
φορές κατ'έτος, χωρίς η συνολική αποτελεσματικότητα να φαίνεται ανώτερη από 
αυτή που σημειώθηκε αλλού. 
6.2. Ώρακτική των δικτύων 
Δε φαίνεται να υπάρχει σημαντική διαφορά σχετικά με την ποιότητα ή την απόδοση 
μεταξύ των "μικρών" και των "μεγάλων" δικτύων, έστω και εάν η πρακτική και οι 
περιορισμοί διαφέρουν. 
-32-
Στα "μεγάλα" δίκτυα (περιφερειακό πρόγραμμα Χαϊδελβέργης για τις γλώσσες· 
δίκτυο γαλλόφωνων ...), διαμορφώθηκε μια περιορισμένη δομή διεύθυνσης 
(Επιτροπή Πλοήγησης), η οποία περιλαμβάνει μόνο τους πιο δραστήριους εταίρους, 
πράγμα που δε πημαίν<ι ότι ο ρόλος των άλλων είναι ανύπαρκτος, είναι, όμως, 
πιο π* ρι ορι ομί νος (για παράδίίγμα, υποδοχή /ων ασκουμένων ή /ων σ7/ουδασ·/ών ) . 
Τα "μικρά" δίκτυα, που θεωρητικά είναι πιο εύχρηστα, διατρέχουν πάντοτε τον 
κίνδυνο διμερούς παρέκκλισης, εάν ένας από τους εταίρους της Δυτικής Ευρώπης 
ακολουθήσει παθητική στάση και δε συμμετάσχει. 
Τα προγράμματα που αποτέλεσαν αντικείμενο επίσκεψης φέτος, και των οποίων 
συντονιστές είναι τα ιδρύματα των επιλέξιμων χωρών, ανέρχονταν στα έξι: δεν 
υπάρχει ποιοτική διαφορά μεταξύ της ομάδας αυτής και του συνόλου των άλλων 
προγραμμάτων όσον αφορά την ποιότητα της διαχείρισης των δικτύων. Εξάλλου, σε 
δύο προγράμματα του δείγματος, ο ρόλος του αντισυμβαλλόμενου μεταβιβάσθηκε στο 
ίδρυμα της επιλέξιμης χώρας για το 3ο έτος του προγράμματος και οι 
δημοσιονομικοί έλεγχοι που πραγματοποιήθηκαν στην Πράγα (Τσεχία) και το 
Gôdôllô (Ουγγαρία) αποδείχθηκαν πλήρως ικανοποιητικοί. 
Παρομοίως, ο διαχωρισμός των καθηκόντων του συντονιστή και του 
αντισυμβαλλόμενου, όταν γίνεται ορθά, μπορεί να είναι τέλειος. Σε αυτές τις 
περιπτώσεις, ο συντονισμός της διοργάνωσης των δραστηριοτήτων και της 
οικονομικής διαχείρισης χρειάζεται, ωστόσο, μια πέραν του μέσου όρου προσωπική 
δέσμευση τόσο εκ μέρους του συντονιστή όσο και του αντισυμβαλλόμενου. 
Μια καλή διαχείριση του προγράμματος προϋποθέτει μια στρατηγική ικανότητα 
πρόβλεψης. Τα προγράμματα που αξιολογούνται σφαιρικά ως "πολύ μέτρια" ή 
"μέτρια" είναι συχνά εκείνα στα οποία οι αποφάσεις λαμβάνονται ξεχωριστά, 
χωρίς μια άποψη του συνόλου. Κατ'αυτόν τον τρόπο, αναλώνεται συχνά μάταια 
μεγάλη ενέργεια. Λίγα προγράμματα ασκούν συστηματικά αυτοαξιολόγηση, η ένωση 
Βουδαπέστης-Ντάρμσταντ που έχει ήδη αναφερθεί αποτελεί ένα ευχάριστο αντίθετο 
παράδειγμα. 
Ωστόσο, τα δίκτυα τροποποιούνται κατά τη διάρκεια του προγράμματος· η εμπειρία 
δείχνει ότι όταν ένας εταίρος δεν είναι σε θέση να εκπληρώσει τα καθήκοντα 
του, ή δε συμφωνεί με τη πλειονότητα των άλλων, είναι προτιμότερο να υποστεί 
χωρίς καθυστέρηση τις συνέπειες. Αντίστροφα, οι εμπειρογνώμονες που είναι 
υπεύθυνοι για την αξιολόγηση είχαν ποικίλες αντιδράσεις στις εισηγήσεις 
διεύρυνσης των δικτύων που διατυπώθηκαν από ορισμένους φορείς. Μολονότι η 
διεύρυνση είναι επιθυμητή για να αποκατασταθεί η ισορροπία, για παράδειγμα, 
μιας συνεργασίας που ουσιαστικά έχει υπερβολικά καταστεί διμερής, μπορεί να 
περικλείει ορισμένους κινδύνους: μη ολοκλήρωση του αρχικού προγράμματος, 
διασπορά, δυσκολία στην ένταξη νέων στοιχείων (για παράδειγμα, κατά το 3ο 
έτος). 
Δεν μπορούμε να θίξουμε τη λειτουργία των δικτύων χωρίς να αναφερθούμε στη 
γλωσσική πτυχή: η δραστηριότητα είναι πολύ δύσκολη χωρίς κοινή γλώσσα εργασίας 
(μια ανάλογη περίπτωση έχει σημειωθεί). Σε πάρα πολλές περιπτώσεις, 
χρησιμοποιούνται τα αγγλικά, κυρίως όταν τα δίκτυα είναι μεγάλα και 
περιλαμβάνουν συμμετέχοντες από πολλές χώρες. Όταν τα προγράμματα 
επικεντρώνονται στην ταυτότητα και τον πολιτισμό ενός κράτους μέλους της ΕΚ, 
προφανώς η γλώσσα του κράτους αυτού υπερέχει: "δίκτυο γαλλόφωνων" ή 
"διδασκαλία των ιταλικών" στην Ουγγαρία. Τα γερμανικά χρησιμοποιούνται ως 
γλώσσα εργασίας στο πρόγραμμα με την Τιμισυάρα (Ρουμανία) και τα γαλλικά σε 
ένα πρόγραμμα σχετικά με την ιατρική στις Δημοκρατίες της Τσεχίας και της 
Σλοβακίας. 
Σχεδόν το σύνολο των συντονιστών του προγράμματος, κυρίως εκείνων που 
λειτουργούν καλά, υπογράμμισε ότι τα καθήκοντα οργάνωσης ενός ΚΕΠ του TEMPUS 
τους οδηγεί να δεσμευτούν προσωπικά σε ό,τι αφορά το χρόνο εργασίας ή να 
διαθέσουν πόρους των ιδρυμάτων τους που υπερβαίνουν κατά πολύ την αποζημίωση 
που προβλέπεται για τη διαχείριση του προγράμματος υπό τύπο συνδρομής στις 
διαρθρωτικές δαπάνες. Έχοντας, ωστόσο, επίγνωση της ανάγκης να επωφεληθούν 
τα ιδρύματα των επιλέξιμων χωρών από όσο το δυνατό μεγαλύτερο μέρος των 
κονδυλίων που διατίθενται, αποδέχονται αυτήν την κατάσταση. Διαπίστωσαν, 
επίσης (όσοι από α"υτούς δεν είχαν εμπειρία στον τομέα διαχείρισης διεθνών 
προγραμμάτων), ότι η καλή λειτουργία ενός τέτοιου προγράμματος προϋπέθετε όχι 
μόνο επιστημονικές και παιδαγωγικές, αλλά πραγματικές διοικητικές ικανότητες. 
-33-
IV. ΕΠΙΔΡΑΣΙΙ 
To TEMPUS, μέρος του γενικού προγράμματος κοινοτικής βοήθειας για την 
οικονομική αναδιάρθρωση των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 
(PHARE), θεσπίστηκε για να ανταποκριθεί στις ανάγκες των επιλέξιμων χωρών 
στους τομείς της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Κατά τα διάφορα 
στάδια επιλογής, αποδόθηκε ιδιαίτερη σημασία στα προγράμματα που παρουσίαζαν 
όχι μόνο βραχυπρόθεσμους ρεαλιστικούς στόχους, αλλά και σε αυτά που φαίνονταν 
να έχουν μακροπρόθεσμα αποτελέσματα στην ανάπτυξη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
στις επιλέξιμες· χώρες. 
Οι ακαδημαϊκοί που συμμετείχαν στις αποστολές αξιολόγησης κλήθηκαν να 
επισημάνουν την εκτίμηση τους για την επίδραση των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων στο χρόνο: κατά τη διάρκεια λειτουργίας του προγράμματος, 
μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, καθώς επίσης και στη "χωρική" του διάσταση: 
στο τμήμα, τη σχολή, το πανεπιστήμιο και την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η 
εκτίμηση του επιπέδου επίδρασης βασίστηκε σε βαθμολογική κλίμακα "υψηλή", 
"μεσαία" και "χαμηλή". 
Αξίζει να εξετάσουμε τη στατιστική επεξεργασία βάσει των εγγράφων αξιολόγησης 
που συμπλήρωσαν οι ακαδημαϊκοί της ομάδας της επιτόπιας επίσκεψης. 
Επίδραση των προγραμμάτων 
υψηλή 
μεσαία Α 
χαμηλή Ι Βραχυπρόθεσμα 
Μακροπρόθεσμα 
^ Ι 
Τμήμα Σχολή ΤΙανεττιστήμιο Τριτοβάθμια Άλλα 
εκτταίδευσπ 
1. Η "ΧΩΡΙΚΗ" ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΔΕΙΧΝΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ 
Τμήμα 
Μια μεγάλη πλειοψηφία θεωρεί ότι τα Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα στα οποία 
πραγματοποιήθηκε επίσκεψη έχουν, στο σύνολο τους, υψηλή επίδραση στο επίπεδο 
του τμήματος τους. Η θετική αυτή βαθμολογία δίνεται από τους ακαδημαϊκούς 
εμπειρογνώμονες για το 71% των προγραμμάτων στη διάρκεια της λειτουργίας τους· 
αφορά δε μεσοπρόθεσμα το 60% και μακροπρόθεσμα το 34% από αυτά. 
Σχολή 
Το TEMPUS παρουσιάζει αξιοσημείωτη επίδραση σε επίπεδο πανεπιστημιακής σχολής: 
οι εμπειρογνώμονες την τοποθετούν στη "μεσαία" βαθμίδα, για το σύνολο των 
προγραμμάτων, τόσο κατά τη διάρκεια λειτουργίας του προγράμματος όσο και 
μακροπρόθεσμα. 
-34-
Πρέπει να σημειωθεί ότι 67% των προγραμμάτων τα οποία ασκούν έντονη επιρροή 
σε επίπεδο τμήματος (η 23% του δείγματος) έχουν, επίσης, μεγάλη επίδραση σε 
επίπεδο σχολής κατά τη διάρκεια του προγράμματος. Μακροπρόθεσμα, η εκτίμηση 
των εμπειρογνωμόνων παραμένει υψηλή για το 33% των προγραμμάτων αυτών. 
Πανεπιστήμιο 
Τα αποτελέσματα γίνονται λιγότερο αισθητά σε επίπεδο πανεπιστημίου: η κρίση 
της πλειοψηφίας των εμπειρογνωμόνων οδηγεί στη σκέψη ότι τα Κοινά Ευρωπαϊκά 
Προγράμματα έχουν "μικρή" έως "μέτρια" επιρροή, τόσο κατά τη διάρκεια του 
προγράμματος όσο και μακροπρόθεσμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι κανένα πρόγραμμα 
δεν παίρνει την υψηλότερη βαθμολογία τουλάχιστο κατά την περίοδο της 
λειτουργίας του. 
Τριτοβάθμια εκπαίδευση 
Τα Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα, το καθένα χωριστά, έχουν περιορισμένα άμεσα 
αποτελέσματα ως προς την ανανέωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εντούτοις, στη 
Ρουμανία ένα πρόγραμμα θεωρείται αναμφισβήτητα ότι έχει μεγάλη απήχηση. Η 
γενική, όμως, εκτίμηση το κρίνει μεταξύ "αδυνάτου" και "μετρίου". Οι 
εμπειρογνώμονες φαίνονται λίγο πιο αισιόδοξοι μακροπρόθεσμα: σε ό,τι αφορά την 
τριτοβάθμια εκπαίδευση στο σύνολο της, η επίδραση θα φανεί μάλλον κάπως 
σημαντικότερη. 
Άλλα 
Είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς την επιρροή εκτός τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
Υπό τον τίτλο "Άλλα" θα μπορούσαν να ταξινομηθούν τα αποτελέσματα σε σχέση 
με την οικονομία, μια περιοχή, την έρευνα, κτλ...Βέβαια, ανάμεσα στις γνώμες 
που εκφράστηκαν, βρίσκουμε μια μάλλον ευνοϊκή κρίση για τα υπό εξέταση 
προγράμματα, τουλάχιστο μακροπρόθεσμα. Αυτό, όμως, δεν αφορά παρά μια 
μειοψηφία του δείγματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εμπειρογνώμονες 
αισθάνονται ανίκανοι να υπολογίσουν την ευρύτερη επιρροή των προγραμμάτων, 
και, κατά συνέπεια, δεν εκφέρουν γνώμη. 
2. Η ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ 
ι 
Σύμφωνα με τις γνώμες που εκφράστηκαν, η επίδραση των προγραμμάτων σε επίπεδο 
τμήματος και σχολής θα ελαττώνεται με τον καιρό. Αντίθετα, μόλις περάσουμε στο 
πανεπιστημιακό επίπεδο ή την τριτοβάθμια εκπαίδευση, τα αποτελέσματα 
παρουσιάζουν πιο πολλές διακυμάνσεις και μπορεί να προβλεφθεί ότι, σε 
ορισμένες περιπτώσεις, τα προγράμματα θα παρουσιάζουν, σε εθνικό επίπεδο, 
εμφανέστερες συνέπειες σε μερικά χρόνια από ό,τι σήμερα. Αυτές, όμως, οι 
διαπιστώσεις είναι λογικές στο σύνολο τους: είναι σχετικά εύκολο να 
υπολογιστούν κατά την επίσκεψη τα άμεσα αποτελέσματα ενός προγράμματος στο 
περιβάλλον του. Είναι, ωστόσο, πολύ δύσκολο να κρίνει κανείς σε επίπεδο 
πανεπιστήμιου ή χώρας, και αν ληφθεί υπόψη ο αναγκαίος χρόνος για τις 
απαντήσεις στα πλαίσια του εκπαιδευτικού συστήματος, είναι δυνατό να 
υπολογιστεί ότι μια τοπική πρωτοβουλία θα μπορεί να αξιοποιηθεί σε 3 έως 5 
έτη, εφόσον τότε θα εναρμονιστεί με άλλες ή με την επιθυμία των εθνικά 
υπευθύνων για τη λήψη των αποφάσεων. 
3. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ 
Η επίδραση θεωρείται υψηλή σε επίπεδο τμήματος όταν οι βασικές δραστηριότητες 
ενός προγράμματος εξελίσσονται σωστά: καλή διαχείριση της κινητικότητας, 
παροχή εξοπλισμού που ανταποκρίνεται στις παιδαγωγικές ανάγκες, εφαρμογή νέων 
παιδαγωγικών μέσων, εισαγωγή νέων μαθημάτων. 
-35-
Για να αποκτήσει ένα πρόγραμμα μεγάλη επίδραση, σε επίπεδο πανεπιστημιακής 
σχολής, δεν αρκεί να ανταποκρίνεται σε μεμονωμένα αιτήματα καθηγητών και 
σπουδαστών. Πρέπει να διαδίδει νέες παιδαγωγικές προσεγγίσεις ή να αναπτύσσει 
την αναγνώριση των περιόδων σπουδών. Πρέπει, πάνω από όλα, να έχει διαρθρωτικό 
αποτέλεσμα: η δημιουργία νέων τμημάτων είναι, μ' αυτή την έννοια, σημαντική 
και υπάρχουν πολλά παραδείγματα: το Τμήμα Τεχνολογίας Γάλακτος στο Αγροτικό 
Πανεπιστήμιο του Ποζνάν (Πολωνία),το Τμήμα Θαλασσίων Λιμένων στο Στεττίνο 
(Πολωνία), η Σχολή Επιχειρήσεων στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μπρνο (Τσεχία), 
η δημιουργία του "Κέντρου Εκπαίδευσης" στην αυτοδιδασκαλία στο Ιατρικό 
Πανεπιστήμιο του Debrecen (Ουγγαρία) κτλ. Η συνεργασία σχολών είναι επίσης 
δείγμα ισχυρής επίδρασης στο θεσμικό επίπεδο, όπως, για παράδειγμα, στο Κέντρο 
Περιβαλλοντικών Σπουδών του Πολυτεχνείου του Γκντανσκ (Πολωνία), ή και 
τμημάτων, όπως το Πανεπιστήμιο του L. Eôtvôs στη Βουδαπέστη (Ουγγαρία) και το 
Πανεπιστήμιο Γεωργίας στο Gôdôllô (Ουγγαρία). 
Έχουν, επίσης, μεγάλη επίδραση στο θεσμικό τομέα τα προγράμματα που οι 
υπεύθυνοι των πανεπιστημίων θεωρούν ότι προσδίδουν στο ίδρυμα τους ένα ρόλο 
"κέντρου αριστείας" σε ένα συγκεκριμένο τομέα η ότι συμβάλλουν στη δημιουργία 
μιας "νέας εικόνας" του ιδρύματος τους. 
Η προοπτική ένταξης σε ένα μόνιμο ευρωπαϊκό δίκτυο είναι επίσης παράγοντας 
μεγάλης επίδρασης. 
Τα λίγα προγράμματα που αποτελούν από μόνα τους παράγοντες μεγάλης επίδρασης 
στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι εκείνα που οδηγούν στην ανάπτυξη νέων 
καταρτίσεων στη χώρα με πρωτότυπη μορφή και μπορούν να χρησιμεύσουν ως 
πρότυπο. Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση του "Τμήματος Εφαρμοσμένων Σύγχρονων 
Γλωσσών" του Πανεπιστημίου του Κλουτζ (Ρουμανία), της "Σχολής Επιχειρήσεων της 
Τρανσυλβανίας", επίσης στο Κλουτζ. Παρατηρούμε ότι ένα πρόγραμμα έχει 
μεγαλύτερη πιθανότητα να αποκτήσει μεγάλη επιρροή σε εθνικό επίπεδο όταν 
υπεισέρχεται σε μη παραδοσιακούς τομείς σπουδών στις επιλέξιμες χώρες. 
Ανθρώπινοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν, σε μικρό βέβαια βαθμό, την 
επίδραση των προγραμμάτων. Οι υπεύθυνοι πανεπιστημίου που συναντήθηκαν κατά 
την επίσκεψη και οι οποίοι έχουν αναπτύξει δράση στις μεταρρυθμίσεις της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις επιλέξιμες χώρες, εκδήλωσαν πραγματικό 
ενδιαφέρον για τα προγράμματα που οδηγούν σε διαρθρωτικές αλλαγές. Πολλοί 
πρυτάνεις των πανεπιστημίων στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις 
διαβεβαίωσαν την ομάδα επισκεπτών για την προσωπική τους υποστήριξη, καθώς και 
αυτή του ιδρύματός τους προς το ΚΕΠ. 
4. ΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΩΣ ΜΟΧΛΟΙ ΑΛΛΑΓΗΣ 
Οι παραπάνω παρατηρήσεις για την ισχυρότερη επιρροή των προγραμμάτων σε τοπική 
κλίμακα πρέπει να συσχετιστούν με τους στόχους του TEMPUS στην πρώτη φάση της 
εφαρμογής του και τις συνθήκες έναρξης του προγράμματος. Τα προγράμματα στα 
οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη ξεκίνησαν το 1990/91 ή το 1991/92 σε μια 
περίοδο όπου δινόταν μεγάλη σημασία στις άμεσες επαφές μεταξύ ιδρυμάτων 
(δηλαδή κυρίως μεταξύ πανεπιστημιακών που ανήκαν σε διαφορετικά ιδρύματα) με 
μια προσέγγιση από τη βάση ("bottom-up approach"). Η μέθοδος που αποβλέπει στη 
προσέγγιση αυτών των επιτοπίων πρωτοβουλιών και των εθνικών προτεραιοτήτων σε 
συνδυασμό με τη μεταρρυθμιστική πολιτική στη τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι πιο 
πρόσφατη. Απαιτείται, λοιπόν, ορισμένος χρόνος μέχρι να μπορέσουμε να 
αξιολογήσουμε την επίδραση των προγραμμάτων που ξεκίνησαν μέσα σε αυτά τα νέα 
πλαί σι α. 
Αν διασταυρώσουμε τις αναλύσεις αυτές, θα διαπιστώσουμε ότι δύο σύνολα 
αποκλίνουν: το σύνολο "τμήμα-σχολή" και το σύνολο "πανεπιστήμιο-τριτοβάθμια 
εκπαί δευση". 
'Ενα πρόγραμμα που έχει αναγνωριστεί σε επίπεδο πανεπιστημιακού τμήματος 
έχει, ως εκ τούτου, μεγάλες πιθανότητες να εκτιμηθεί στη πανεπιστημιακή σχολή. 
Πολλοί λόγοι συντρέχουν στην εξήγηση αυτού του φαινομένου: γεωγραφική 
εγγύτητα, ανθρώπινο μέγεθος των σχολών, εγγύτητα των ακαδημαϊκών ανησυχιών. 
-36-
Αντίθετα, ένα πρόγραμμα δεν έχει απαραίτητα επίδραση στο πανεπιστήμιο του και, 
κατά κάποιο τρόπο, είναι σχεδόν εξίσου εύκολο (ή εξίσου δύσκολο) να 
αναγνωριστεί σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ιδρύματος. Για ορισμένους 
πανεπιστημιακούς, είναι δυνατό η ακαδημαϊκή ειδικότητα να βιώνεται ως πιο 
σημαντική από ό,τι για το ίδιο το ίδρυμα στο οποίο εργάζονται. Για παράδειγμα, 
ο συντονιστής ενός προγράμματος με θέμα τη διοίκηση, μπορεί να εκτιμήσει ότι 
έχει περισσότερες πιθανότητες να κεντρίσει το ενδιαφέρον ενός συναδέλφου του 
τομέα σπουδών του σε μια άλλη πόλη, ή ενός εμπειρογνώμονα του Υπουργείου, παρά 
του πρύτανη του, εάν ο τελευταίος αυτός είναι θετικής κατευθύνσεως. Ενδέχεται 
επίσης το πλαίσιο που οδηγεί στην αυτονομία των πανεπιστημίων, καθώς και την 
αποκέντρωση των εξουσιών των ιδρυμάτων, να μην επιτρέπει στους πρυτάνεις να 
υπολογίσουν ποιο είναι το περιθώριο δράσης τους. Οι παρατηρήσεις αυτές 
υπογραμμίζουν, κυρίως, ότι το πανεπιστήμιο αυτό καθεαυτό και η διοίκηση του 
δεν εκλαμβάνεται καθαρά ως μοχλός αλλαγής. 'Οπως τονίζει ένας από τους 
εμπειρογνώμονες μιας επιλέξιμης χώρας, "τα πανεπιστήμια των επιλέξιμων χωρα>ν 
πρέπει να έχουν πιο ισχυρές στρατηγικές διαρθρωτικής ανάπτυξης και να 
επικεντρώνονται σε προγράμματα που αποτελούν δυνατό στήριγμα (προϋπόθεση, 
όμως, γι'αυτό είναι να διαδραματίσουν τα πανεπιστήμια ένα πραγματικά ενεργό 
ρόλο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων)". 
Είναι, λοιπόν, θέματα ζωτικής σημασίας η πολυκλαδικότητα, αφενός, και οι 
διευθυντικές ικανότητες, αφετέρου. Η απόφαση η οποία λήφθηκε να διενεργηθεί 
μέρος των επιτόπιων επισκέψεων, το 1993/94, στα ίδια τα ιδρύματα, θα πρέπει 
να επιτρέψει την πιο διεξοδική ανάλυση των εξελίξεων στον τομέα αυτό. 
5. ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ 
Η δυνατότητα συνέχισης των δραστηριοτήτων των προγραμμάτων και των δικτύων που 
διαμορφώθηκαν γύρω από αυτά και μετά την περίοδο της τριετούς υποστήριξης του 
TEMPUS, αποτελεί προφανώς καλό δείκτη της μεγάλης αποτελεσματικότητας τους, 
και, πέρα από αυτό, της μακροπρόθεσμης δράσης του προγράμματος στα 
πανεπιστήμια. 
Γενικά, τα προγράμματα που έχουν χαρακτηριστεί ως πολύ μέτρια ή μέτρια δεν 
είναι σε θέση να επιδείξουν προβληματισμό τέτοιου τύπου. Υπάρχουν, όμως, 
επίσης καλά προγράμματα που, επειδή δρουν σε εξειδικευμένο τομέα και δεν έχουν 
πιθανότητες να προσελκύσουν εκ των προτέρων εξωτερική χρηματοδότηση, 
εκδηλώνουν ανησυχία σχετικά με την περίοδο μετά το TEMPUS. 
Μεταξύ των καλών προγραμμάτων που δείχνουν επιθυμία να συνεχίσουν τις 
δραστηριότητες τους, πολλά υπεισέρχονται στη προοπτική του TEMPUS. Πρόκειται, 
πρώτα απ' όλα, για προγράμματα στο δεύτερο χρόνο της λειτουργίας τους τα οποία 
αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο διεύρυνσης των εταίρων τους. Η διεύρυνση αυτή 
πρόσβλεπε", κυρίως σε κάποια άλλη χώρα της Κοινότητας, ιδιαίτερα εφόσον οι 
εταίροι συνειδητοποιήσουν ότι το πρόγραμμα τους, βασισμένο αρχικά σε εθνικά 
πρότυπα, μντορεί να επωφεληθεί από τη συμβολή άλλων κοινοτικών εμπειριών. Αυτό 
γίνεται, για παράδειγμα, με την εισαγωγή νέων προγραμμάτων σπουδών και 
α7Γθτελεί θετική αντανάκλαση της ανάλυσης των αναγκών του πανεπιστημίου στην 
επιλέξιμη χώρα: έτσι, στη Ρουμανία θα ξεκινήσει ένα πρόγραμμα γαλλικής 
έμπνευσης με συμμετοχή της Γερμανίας, και ένα άλλο που οργάνωσαν οι Βρετανοί 
σε γαλλόφωνο ίδρυμα. Ο νέος εταίρος, ο οποίος είναι σε θέση να παράσχει την 
επιθυμητή πραγματογνωμοσύνη, προέρχεται συνήθως από την ομάδα ERASMUS στην 
οποία συμμετέχει ήδη ένας από τους εταίρους του προγράμματος TEMPUS. 
Πολλοί εκδηλώνουν την επιθυμία να καταθέσουν νέα πρόταση στην περίπτωση 
προγραμμάτων που διανύουν το τρίτο έτος τους: ένα πρόγραμμα κινητικότητας 
επιθυμεί να διατηρηθεί με τις ιδιομορφίες του- σε ένα άλλο δίκτυο, το ίδρυμα 
της επιλέξιμης χώρας επιθυμεί να γίνει συντονιστής. 
Κύριο μέλημα των συντονιστών των προγραμμάτων που πρόκειται να ολοκληρωθούν 
είναι το πώς θα ισχυροποιήσουν και θα διατηρήσουν τα κεκτημένα της συνεργασίας 
του TEMPUS. Μολονότι κανένα σχέδιο για το οποίο πραγματοποιήθηκε επίσκεψη δεν 
μπόρεσε να φθάσει oe αυτοχρηματοδοτούμενη διάρθρωση, εκφράζεται γενική 
επιθυμία για συνέχιση της συνεργασίας των εταίρων οι οποίοι υπογραμμίζουν ότι 
τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα κινδυνεύουν λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων. Η 
συντήρηση και οι επισκευές του εξοπλισμού, καθώς και η λειτουργία νέων σειρών 
μαθημάτων που διοργανώνονται με τη συμμετοχή διεθνών εταίρων απαιτούν 
οικονομικά μέσα που δε διαθέτουν τα πανεπιστήμια των επιλέξιμων χωρών. 
-37-
Οι πιο συχνές ερωτήσεις που τέθηκαν στις ομάδες επισκεπτών αφορούσαν το πώς 
θα επωφεληθεί η πανεπιστημιακή κοινότητα από τα νέα προγράμματα σπουδών (κατά 
την επίσκεψη στο Κλουτζ, εκδηλώθηκε ενδιαφέρον, από εκπροσώπους ρουμανικών 
πανεπιστημίων για το πρόγραμμα σπουδών στις εφαρμοσμένες σύγχρονες γλώσσες), 
ή το πώς θα χρησιμοποιηθούν και από άλλες σχολές τα νέα παιδαγωγικά υλικά. 
Αναλογιζόμενα το μέλλον της συνεργασίας, ορισμένα Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα 
στρέφουν το βλέμμα προς άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα: το PHARE (το οποίο 
αναφέρθηκε στη Σλοβενία), το ACE, και τα ερευνητικά προγράμματα. Άλλα 
προγράμματα στρέφουν την προσοχή τους στη σύσταση μεγάλων διεθνικών δικτύων, 
χωρίς να ασχολούνται ειδικά με ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα. 'Ετσι, έχει 
ανακοινωθεί ότι ένα "Ευρωπαϊκό Δίκτυο Χημείας" είναι σε πορεία παγιοποίησης, 
χάρη στο TEMPUS που επέτρεψε τη συνεργασία εταίρων με αυτό, ενώ ένα "Ευρωπαϊκό 
Πανεπιστήμιο Αεροναυπηγικής" πρόκειται να συσταθεί του χρόνου, βάσει δικτύου 
που δημιουργήθηκε στα πλαίσια του COMETT: η υποστήριξη του TEMPUS βοήθησε 
την ένταξη των Πολο>νών σε αυτό. 
Σε δύο, τουλάχιστο, περιπτώσεις, η διμερής βοήθεια αντιμετωπίζεται ως πιθανός 
συνεχιστής χρηματοδότησης: βρετανική (Βρετανικό Συμβούλιο, Know-How Fund), 
γαλλική (Υπουργείο Εξωτερικών). Στα πλαίσια του TEMPUS, προβλέπονται 
ενισχύσεις τοπικής προέλευσης από κυβερνήσεις και εθνικά ιδρύματα. Συμφωνίες 
συνεργασίας πανεπιστημίων ή αδελφοποίησης περιοχών βασίζονται σε ορισμένα από 
τα προγράμματα (Γκντανσκ-Ροσκίλντε-Κωστάντζα-Βρέστη). 
Αντίθετα, λίγα προγράμματα διακινδυνεύουν να εξαρτηθούν, τουλάχιστο 
βραχυπρόθεσμα, από την τοπική βιομηχανία δεδομένης της οικονομικής δυσπραγίας. 
Σε δύο, τουλάχιστο, όμως, περιπτώσεις (στη Βουλγαρία και τη Σλοβενία), 
αναφέρεται ότι οι ίδιοι οι σπουδαστές μπορούν να συμβάλλουν αποφασιστικά στην 
οικονομική ισορροπία των προγραμμάτων: είναι αλήθεια ότι πρόκειται για 
ενήλικες ασκούμενους στα πλαίσια προγράμματος συνεχούς κατάρτισης και ότι αυτό 
υπάγεται στο τομέα της διαχείρισης. 
Όσον αφορά τη διαχείριση των δικτύων, οι εταίροι των ΚΕΠ που έχουν άμεση 
σχέση με τα προγράμματα ERASMUS ή COMETT εκφράζουν την επιθυμία για ένταξη σε 
κάποιο μόνιμο ευρωπαϊκό δίκτυο. Η ευρωπαϊκή υπεραξία των δικτύων αυτών 
συνεπάγεται για τις επιλέξιμες χώρες την εξασφάλιση μιας ποιοτικής συνεργασίας 
και της προώθησης ολοκληρωμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Έτσι συμβαίνει 
για πολλά ΚΕίΙ, ιδιαίτερα στην ιατρική (που συντονίζεται από το Ρόττερνταμ), 
στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης (Λουβαίνη), στις σύγχρονες γλώσσες 
(Χαϊδελβέργη) ή στην αεροναυπηγική (Talence). 
Παρατηρήθηκε από πολλές αποστολές εμπειρογνωμόνων ότι πολλοί αντιπρόσωποι 
ιδρυμάτων των επιλέξιμων χωρών έθεσαν το πρόβλημα της προσχώρησης τους, 
βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα, στα μορφωτικά προγράμματα της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας, ιδιαίτερα στο ERASMUS και το ECTS. Ειδικότερα η Ουγγαρία και σε, 
μικρότερο βαθμό, η Πολωνία και η Τσεχία προέβαλαν αυτή την απαίτηση. 
Το μέγεθος της σημερινής επίδρασης των Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων στο 
περιβάλλον τους και η διαπίστωση ότι η πλειοψηφία των δικτύων που 
συγκροτήθηκαν εξαιτίας των προγραμμάτων αυτών, επιθυμούν να σταθεροποιηθούν 
πέραν του 3ου έτους χορήγησης ενίσχυσης, δικαιολογούν την πρωτοβουλία έναρξης 
μιας νέας δράσης, "τα Κοινά Ευρωπαϊκά Δίκτυα" (Joint European Networks), κατά 
το ακαδημαϊκό έτος 1993/94. Η χορήγηση έστω και μιας περιορισμένης ενίσχυσης, 
για ένα ή δύο έτη, σε δίκτυα τα οποία επιθυμούν να συνεχίσουν τις συναντήσεις 
τους, να βοηθήσουν άλλα ιδρύματα να επωφεληθούν από την εμπειρία τους, να 
εξασφαλίσουν τη συντήρηση του εξοπλισμού που εγκαταστάθηκε στα επιλέξιμα 
κράτη, φαίνεται ότι σήμερα ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των παραγόντων που 
ασχολούνται με το πρόγραμμα και συμβάλλει στη διαφύλαξη των κεκτημένων της 
συνεργασί ας. 
-38-
V. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Το Πρόγραμμα των επιτο7ίίων επισκέψεων του έτους 1992/93 παρείχε πολύτιμες 
πληροφορίες σχετικά με την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων που διεξάγονται στα 
πλαίσια του TEMPUS. Κινητοποίησε ένα σημαντικό αριθμό ακαδημαϊκών 
εμπειρογνωμόνων, κάλυψε το σύνολο των επιλέξιμων χωρών (που είχαν ήδη 
προγράμματα κατά το 2ο έτος) και κλάδους σπουδών που αντιπροσωπεύονταν 
σημαντικά στο πρόγραμμα. 
Από την ά7Γθψη αυτή, το δείγμα μπορεί να θεωρηθεί ως αντιπροσωπευτικό: δεν 
περιγράφει βέβαια διεξοδικά τις καταστάσεις που αντιμετωπίζονται, προκύπτουν, 
όμως, από αυτό τα κυριότερα χαρακτηριστικά των προγραμμάτων υπό υλοποίηση, 
τόσο όσον αφορά τι ς επιτυχίες όσο και τους περιορισμούς τους. 
Το γεγονός ότι το 60% των προγραμμάτων κρίνονται καλά ή άριστα πρέπει να 
θεωρηθεί ως ένα σημαντικό αποτέλεσμα, σε μια αξιολόγηση που οι γνώμες των 
εμπειρογνωμόνων που προέρχονται από τον ακαδημαϊκό κόσμο ήταν επικρατέστερες. 
Πρέπει εν προκειμένω να αναφερθεί ότι το TEMPUS τέθηκε σε εφαρμογή επειγόντως, 
σε ένα πλαίσιο ταχέων μεταβολών σε πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο 
στις επιλέξιμες χώρες. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα ιδρύματα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης δεν είχαν προηγούμενη εμπειρία, σε τέτοια κλίμακα, ενός 
προγράμματος συνεργασίας με ένα άλλο γεωγραφικό σύνολο. 
Είναι φυσικό στο πλαίσιο αυτό, ορισμένα προγράμματα να παρουσιάζουν 
ανε7Γάρκει ες, είτε σε επίπεδο υλοποίησης των στόχων, είτε σε επίπεδο 
διαχείρισης: ο αριθμός τους είναι πολύ περιορισμένος και λήφθηκαν μέτρα 
παρακολούθησης και ανάκαμψης. 
Η διεξαγωγή των επιτόπιων επισκέψεων δε θα καθίστατο δυνατή χωρίς την ενεργό 
και αποτελεσματική συμμετοχή των Εθνικών Γραφείων TEMPUS στις επιλέξιμες 
χώρες. Τα γραφεία αυτά συνέβαλαν στη διοργάνωση και την απρόσκοπτη διενέργεια 
των επιτόπιων επισκέψεων, αλλά ακόμη περισσότερο, με τη συμμετοχή τους 
συνέβαλαν στην αξιολόγηση των προγραμμάτων που τα αφορούν άμεσα. 
Η συμμετοχή των ακαδημαϊκών συμβάλλει στη δημιουργία ενός πυρήνα εκτιμητών. 
Κατ'αυτόν τον τρ07Γθ, τα Εθνικά Γραφεία TEMPUS συμμετέχουν στη μεγάλη κίνηση, 
η οποία, στα πλαίσια των μεταρρυθμίσεων των συστημάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης των επιλέξιμων χωρών, έχει ως στόχο να προωθήσει την εφαρμογή 
αξιόπιστων και ανεξάρτητων διαδικασιών αξιολόγησης των πανεπιστημίων. 
Οι προσδοκίες που προκαλούν οι επιτόπιες επισκέψεις και τα αποτελέσματα στα 
οποία έχουν ήδη καταλήξει οδηγούν στη σκέψη ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα πρέπει 
να ενταχθεί στο πρόγραμμα καθ'όλη τη διάρκεια του. Δεδομένης της ανάγκης να 
καταρτιστεί ένα δείγμα τόσο αντιπροσωπευτικό όσο και εφικτό, ενδέχεται να 
πραγματοποιηθούν 50 επιτόπιες επισκέψεις κατά το ακαδημαϊκό έτος 1993/94. 
Οι επισκέψεις των προγραμμάτων θα αποτελέσουν την πλειοψηφία· ωστόσο, 
εισάγεται μια καινοτομία. Ο επαναπροσανατολισμός του Προγράμματος TEMPUS με 
στόχο να ληφθούν περισσότερο υπόψη οι προτεραιότητες που καθιερώθηκαν από τις 
εθνικές αρχές και η αντίληψη του στρατηγικού στόχου που αποτελούν τα 
πανεπιστήμια και η διοίκηση τους οδήγησαν την Επιτροπή να εισηγηθεί τον 
προσανατολισμό ενός σημαντικού αριθμού επισκέψεων προς τα ιδρύματα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης υπό την ιδιότητα τους αυτή· πρόκειται για ιδρύματα 
τα οποία εξυπηρετούνται από πολλά προγράμματα TEMPUS, όπου η πραγματογνωμοσύνη 
θα 7Γροσπαθήσει να εξετάσει με ποιο τρόπο υλοποιείται η σύμπραξη των διαφόρων 
διεθνών συνεργασιών. 
-39-
Έτσι, ο μηχανισμός αξιολόγησης του TEMPUS, που περιλαμβάνει επίσης τον 
τακτικό διάλογο μεταξύ του EC TEMPUS Office και των υπευθύνων των 
προγραμμάτων, καθώς και μια εξωτερική αξιολόγηση που πρέπει να αρχίσει το 
1994, ενισχύεται ετησίως, προκειμένου οι κοινοτικές και εθνικές αρχές (των 
επιλέξιμων χωρών και των κρατών μελών), η πανεπιστημιακή κοινότητα και το 
σύνολο των ιδρυμάτων τα οποία αφορούν οι στόχος του TEMPUS, να μπορέσουν να 
εκτιμήσουν, με τον πιο διαφανή δυνατό τρόπο, τα αποτελέσματα στα οποία 
κατέληξαν σε σύγκριση με τα μέσα που αναλήφθηκαν. 
-40-
ANNEX: List of Joint European Projects Visited 
JEP-0077-92 
Title: Development of new curricula in microelectronics design methodologies 
Partners: 
Β Interuniversitair Micro-Electronica Centrum 
DK Danmarks Tekniske Hojskole 
F Institut National Polytechnique de Grenoble 
Coordinating and contracting organisation: 
D Technische Hochschule Darmstadt 
Institut fur Mikroele.ktronische Système H Technical University of Budapest 
PL Institute of Electron Technology 
USA University of Cincinnati 
JEP-0087-S2 
Title: Curriculum development in supply management 
Partners: 
Budapest University of Economics 
Institute Superior de Economie e Gestâo U Κ University of Strathclyde 
Coordinating and contracting organisation: 
D Bayerische Julius-Maximilians Universitât Wurzburg 
BctricbswirtschafUichos Institut 
JKIMH 07-92 
Title: 
Partners: 
Β 
Β 
Β 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F 
F Establishment of a French-speaking technology unit ut the Technical University of Budapest 
Université Libre de Bruxelles 
Université de Mons-Hainaut 
Université de l'État à Liège 
AUEF Bretagne 
France Telecom 
Institut National Polytechnique de Toulouse 
Institut National des Sciences Appliquées de Lyon 
Union des Ings. et Techs. Utilisant la Langue Française 
Université d'Angers 
Université de Caen 
École d'Architecture de Marseille Luminy 
Coordinating and contracting organisation: 
F Institut National des Sciences Appliquées de Rennes 
JEP-0151-92 
Title: Improvement in teaching of modern European languages 
Partners: 
Β Katholieke Universiteit Leuven 
CZ Charles University, Prague 
D Baycrische Julius-Maximilians Universitât Wurzburg 
D Friedrich-Schillcr-Universitat Jena 
D Universitàt-Gesamthocbschule Paderborn 
DK Aarhus Universitet 
Ε Universidad do Granada 
Ε Universidad de Salamanca 
F Université de Caen 
GR Aristoteleio Panepistimio Thessalonikis 
H Budapest University of Economics 
H Janus Pannonius University, Pecs 
H Lajos Kossuth University, Debrecen 
H Lorand Eotvos University, Budapest 
H Technical University of Budapest 
I UETP Toscana, Firenze 
Coordinating and contracting organisation: 
D Ruprecht-Karls-Universitat Heidelberg 
Akademisches Auslandsamt I 
I 
I 
IRL 
IRL 
NL 
NL 
Ρ 
PL 
PL 
PL 
PL 
PL 
SF 
SQ 
UK Université de Reims Champagne - Ardenne 
Université de Rennes I 
Université de Technologie de Compiègne 
Université des Sciences et Techn. du Languedoc 
(Montpellier II) 
École Nationale Supérieure de Chimie de Montpellier 
École Nationale des Ponts et Chaussées 
École Spéciale des Travaux Publics du Bâtiment 
et de l'Industrie (U.I.T.F.) 
Technical University of Budapest 
Université degli studi di Bologna 
Université degli studi di Pavia 
Université degli studi di Siena 
Dublin University, Trinity College 
University College Dublin 
Rijksuniversiteit Groningen 
Rijksuniversiteit Leiden 
Universidade de Coimbra 
Bialystok Technical University 
Jagiellonian University, Krakow 
University of Lodz 
University of Wroclaw 
Warsaw University 
University of Joensuu 
Comenius University, Bratislava 
University of Bristol 
M 
JEP-0338-92 
Title: TEMPUS - Portassist: port management training 
Partners: 
Β Universitaire Facultciten Sint-Ignatius Antwerpen PL 
I Université degli studi di Bari PL 
PL Maritime Office in Szczecin PL 
Coordinating and contracting organisation: 
Β Antwerp Port Engineering and Consulting VZW Municipal Government of Szczecin 
Port Authority Szczecin-Swinoujscie 
University of Szczecin 
JEP-0387-92 
Title: Development of higher education capacities in the field of social security law 
Partners: 
CZ Charles University, Prague 
D Universitât Osnabriick 
DK Roskilde Universitetscenter 
Ε Universidad Pontificia Comillas 
GR Ethniko kai Kapodislriako Panepistimio Athinon 
H Lorând Eôtvôs University, Budapest 
I Libera Université Internazionale di Studi Sociali Roma IRL Dublin University, Trinity College 
NL Katholieke Universiteit Brabant 
Ρ Universidade Internacional 
PL Jagicllonian University, Krùakow 
S University of Lund 
UK University of Edinburgh 
Coordinating organisation: 
Β Contracting organisation: 
Katholieke Universiteit Leuven 
Rechtsfaculteit - Instituut Sociaal Recht Β Katholieke Universiteit Leuven 
Rector 
JEP-0487-92 
Title: Establishment of a centre for environmental studies, Gdansk 
Partners: 
D Freie Universitât Berlin PL Gdansk Technical University 
Coordinating and contracting organisation: 
DK Roskilde Universitetscenter 
Dept. Environmental, Technology and Social Studies 
JEP-0544-92 
Title: CORTEX - Coherent rational medical training and exchange in a pan-European context 
Partners: 
Β Universiteit Gent 
D Justus-Liebig-Universitât Gicssen 
D RuprechUiarls-Universitât Heidelberg 
DK Aarhus Universitet 
DK Odense Universitet 
Ε Universidad Complutense de Madrid 
Ε Universidad de Cadiz 
Ε Universidad de Extremadura 
Ε Universidad de Granada 
Ε Universidad de Oviedo 
Ε Universidad de Salamanca 
Ε Universidad de Valladolid 
Coordinating and contracting organisation: 
NL Erasmus Universiteit Rotterdam 
Faculteit der Geneeskunde F Université Claude Bernard (Lyon I) 
GR Aristotcleio Panepistimio Thessalonikis 
H Albert Srent-Gyôrgyi University of Medicine 
H Debrecen University of Medicine 
H Pecs University of Medicine 
H Semmelweis University of Medicine 
I Université degli studi di Bologna 
NL Katholieke Universiteit Nijmegen 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
NL Rijksuniversiteit Utrecht 
NL Vrije Universiteit Amsterdam 
S University of Lund 
JEP-0717-92 
Title: Small and medium enterprises in the context of management education 
Partners: 
CZ Technical University Brno 
Ε Universidad de Seville 
GR Effective Management International Ltd 
Coordinating and contracting organisation: 
UK Nottingham Polytechnic 
Business School I 
PL Université degli studi di Firenze 
Nicholas Copernicus University 
kl 
JEP-0779-92 
Title: 
Partners: 
Β 
F 
PL 
PL 
PL Extension of Star aerospace network to Poland 
Katholieke Industrielc Hogeschool West-Vlaanderen PL 
Star - EUPL PL 
Airplanes Factory 'PIZ' 
Polish Airlines (LOT) PL 
Rzeszow Technical University UK Star-PL 
Technical Bureau for new aircraft industry ~PLZ' 
programmes 
Warsaw Technical University 
Kingston Polytechnic 
Coordinating and contracting organisation: 
F institut Universitaire de Technologie Ά', Formations Aérospaciales 
Domaine Universitaire 
JEP-1073-92 
Title: Development of the expertise of East European higher education institutions and enterprises in milk processing, 
manufacture and marketing 
Partners: 
IRL University College, Cork 
PL Agricultural Academy, Poznan 
Coordinating organisation: 
UK Scottish Agricultural College 
Food Technology Department PL H. Kollataj Agricultural Academy 
Contracting organisation: 
UK The Scottish Agricultural College 
Dean's Unit 
JEP-1179-92 
Title: 
Partners: 
CZ 
CZ 
CZ 
CZ 
CZ 
CZ 
D Development of a European aircraft design consortium in higher education 
Aeronautical Research and Test Institute, Prague 
Aerotechnik, Uhcrské Hradiste-Kunovice 
Czech Technical University in Prague 
Moravan Aircraft Company, Otrokovice 
Motorlet, Prague 
Technical University Brno 
Technische Universitât Carolo-Wilhelmina zu 
Braunschweig 
Coordinating organisation: 
UK University of Glasgow 
Department of Aerospace Engineering D Universitât Stuttgart 
Ε Universidad Politécnica de Madrid 
F École Nationale Supérieure de l'Aéronautique et 
de l'Espace - LET Aircraft Manufacturer 
I Politecnico di Torino 
NL Technische Universiteit Delft 
UK Euroaerospace 
UK Zlin Electronics Ltd 
Contracting organisation: 
UK University of Glasgow 
Office for EC programmes 
JEP-125S-92 
Title: Development of the practice of endoscopy 
Partners: 
Β Université Catholique de Louvain 
CZ Charles University, Prague 
CZ Czech Medical Association, Prague 
CZ Czech Society for Gastro Enterology, Prague 
CZ Palacky University, Olomouc 
CZ Technical University Brno 
CZ University of Veterinary Science, Brno 
F Association Endoscopia, Nancy 
F Canal France International F 
F 
F 
F 
SQ ICARE-Nord 
Ministère de l'Éducation Nationale de la Jeunesse 
et des Sports 
Ministère de la Solidarité, de la Santé et de la 
Protection Sociale 
Ministère des Affaires Étrangères 
Olympus 
Région Lorraine 
Université du Droit et de la Santé Lille II 
Comenius University, Bratislava 
Coordinating and contracting organisation: 
F Université de Nancy II 
Vidéoscop 
u\ 
JEP-1457-92 
Title: Training of Hungarian primary teachers in foreign languages and teaching methods 
Partners: 
H Budapest Teacher Training College UK St. Martin's College 
Coordinating and contracting organisation: 
D Universitât Augsburg 
Lehrst. fur Schulpâdagogik, Philosophischc Fakullât I 
JEP-1465-92 
Title: Development of education of agriculture and environmental protection 
Partners: 
Β Faculté des Sciences Agronomiques de Gembloux UK University of Edinburgh 
H Gôdôllô University of Agricultural Sciences 
Coordinating and contracting organisation: 
F Institut National Agronomique Paris-Grignon 
JEP-1501-92 
Title: Upgrading and development of education, training and continuing education of mechanical engineers with special attention 
to environmental protection and economical energy utilisation 
Partners: 
A 
D Technische Universitât Wien 
Technische Universitât Carolo-Wilhelmina zu 
Braunschweig 
D Technische Universitât Clauslhal 
D Universitât Fridericiana Karlsruhe (TH) 
F Électricité de France International 
H Hungarian Electricity Board (MVMT) 
H National A,ssociation of Hungarian Entrepeneurs 
(VOSZ) 
Coordinating organisation: 
II Technical University of Budapest 
Department of Heat Engines H University of Miskolc 
I European Institute of Technology 
I Université degli studi di Roma 'La Sapienza' 
Ρ Institute Superior Técnico 
SF Helsinki University of Technology 
UK University of Glasgow 
UK University of Newcastle-Upon-Tyne 
Contracting organisation: 
Ρ Institute SuporiorTécnico 
Department of Mechanical Engineering 
JEP-1506-92 
Title: Advanced training in geology 
Partners: 
D Universitât Fridericiana Karlsruhe (TH) 
Coordinating organisation: 
H Lorând Eôtvôs University 
Faculty of Natural Sciences NL Vrye Universiteit Amsterdam 
Contracting organisation: 
NL Vrije Universiteit Amsterdam 
Institute of Earth Sciences 
JEP-1564-92 
Title: Establishment of an open learning system in Bulgaria (BONYS) 
Partners: 
Β Interactive Learning Services Ltd UK Polytechnic of West London 
BG Higher Institute of Economics 
Coordinating and contracting organisation: 
GR T.E.I. Larissis 
School of Business and Economics 
ill, 
JEP-1570-92 
Title: Human rights education and training in Eastern Europe 
Partners: 
D Ludwig-Maximilians-Universitat Miinchen 
PL International Cultural Centre, Krakow 
Coordinating and contracting organisation: 
UK Association of Rights and Humanity PL Jagiellonian University, Krakow 
UK University of Essex, Colchester 
JEP-1668-92 
Title: Update on Poland: trainer training in business economics 
Partners: 
PL Nicholas Copernicus University 
Coordinating and contracting organisation: 
NL Haagse Hogeschool (Centraal Instituut) 
Economics and Management Department UK Teesside Polytechnic 
JEP-1728-92 
Title: 
Partners: 
Β 
BG 
BG 
BG University network for coordination and development of artificial intelligence and advanced information technologies 
education 
Vrije Universiteit Brussel 
Bulgarian Academy of Sciences, Sofia 
Higher Institute of Mechanical and Electrical 
Engineering, Sofia 
Higher Pedagogical Institute 'Neophit Rilski', Blagoevgrad BG New Bulgarian University, Sofia 
BG Sofia University 'St. Kliment Ohridski' 
D Universitât Hamburg 
GR Hellenic Operational Research Society, Thessaloniki 
Coordinating and contracting organisation: 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
Computer Science Department 
JEP-1746-92 
Title: Cooperation and exchange in economic studies with the University of Lodz 
Partners: 
F Université de Nancy II 
F Université des Sciences Sociales Grenoble II 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
Coordinating organisation: 
NL European Institute of Public Administration 
Community Policies and Internal Market PL University of Lodz 
UK University of Kent at Canterbury 
Contracting organisation: 
NL Foundation for European Studies in Central and 
Eastern Europe 
JEP-2016-92 
Title: Improvement of aquaculture research and training in Poland 
Partners: 
PL Universiteit Gent PL 
Is ti tu to per lo Sfruttamcnto Biologico délie Lagune, PL 
Lésina UK 
Agricultural Academy, Warsaw 
Coordinating and contracting organisation: 
DK Horsens Tekniske Skolc (The Aquaculture Centre) Inland Fisheries Institute, Rutki 
National Union of Producer's Societies, Warsaw 
Sparsholt College, Hampshire 
as 
JEP-2092-92 
Title: Updating of education in applications of discrete mathematics 
Partners: 
BG Bulgarian Academy of Sciences 
BG Sofia University 'St. Kliment Ohridski' 
BG University 'Cyril and Methodius' 
D Techn. Universitât Carolo-Wilhelmina Braunschweig 
Coordinating and contracting organisation: 
UK University of East Anglia 
School of Mathematics H 
I 
UK Lorând Eôtvôs University 
Université degli studi di Roma 'La Sapienza' 
Queen Mary and Westfield College 
(University of London) 
JEP-2139-92 
Title: Development of higher education in chemistry and applied chemistry 
Partners: 
BG 
BG 
CZ 
CZ 
D 
Ε 'Prof.Dr.A. Zlatarov* Higher Institute of Chemical 
Engineering, Bourgas 
Higher Institute of Chemical Technology, Sofia 
Czech Academy of Sciences, Praha 
University of Chemical Technology, Praha 
Justus-Liebig-Universitât Giessen 
CETS - Institute Quimico de Sarriâ 
Centre CNRS-Inserm de Pharmacologie et 
d'Endocrinologie 
Institut Montpellierain d'Etudes Françaises 
Institut National Polytechnique de Toulouse H Technical University of Budapest 
I Université degli studi di Pavia 
I Université degli studi di Torino 
Ρ Institute Superior Técnico, Lisboa 
PL Technical university of Wroclaw 
PL University of Lodz 
PL University of Wroclaw 
RO University of Craiova 
SQ Slovak Technical University, Bratislava 
UK Thames Polytechnic, London 
UK University College of Swansea 
Coordinating and contracting organisation: 
F École Nationale Supérieure de Chimie de Montpellier 
Faculté de Chimie 
JEP-2155-92 
Title: Teaching of Italian in Hungary 
Partners: 
D Deutscher Volkshochschul-Vcrband E.V. 
F Université de Paris-Sorbonne (Paris ΓΥ) 
H Fondazione Ponte H Janus Pannonius University 
I Université degli studi di Firenze 
Coordinating and contracting organisation: 
I Centro per lo Studio delle IJnguc e dclla Comunicazione Applicata 
JEP-2233-92 
Title: Agricultural education in Central Europe 
Partners: 
A 
CZ Universitât fur Bodenkultur Wien 
University of Agriculture, Nitra 
Coordinating and contracting organisation: 
H Gôdôllô University of Agricultural Sciences 
Faculty of Agricultural Sciences 
JEP-2262-92 Universitât Hohenheim 
Université degli studi di Milano 
Title: New curricula and courses in engineering theory education 
Partners: 
AUS University of Sydney Ρ 
BG Higher Institute of Mechanical and Electrical Engineering PL 
CZ Masaryk University PL 
CZ Masaryk University SF 
D Hamburger Ausbildungspartnerschaft UK 
D Technische Universitât Magdeburg 
D TechnischUniversitat Munchen SQ 
H Technical University of Budapest UK 
I Inter-Univers. Research Centre on Develop.Countries 
Coordinating and contracting organisation: 
CZ Czech Technical University in Prague 
International Centre for Zcientific Computing Universidade Técnica de Lisboa 
Krakow Technical University 
Warsaw Technical University 
Helsinki University of Technology 
Queen Mary and Westfield College 
(University of London) 
Slovak Technical University 
University of Liverpool 
u 
JEP-2294-92 
Title: Ostrava project: engineering staff re-training project 
Partners: 
NL Industriële Hogeschcol van het Rijk B.M.E. 
Β Industriële Hogeschool van het Ryk C.T.L. 
CZ Technical University of Mining and Metallurgy 
of Ostrava 
Coordinating and contracting organisation: 
UK Longlands College 
Applied Science and Computing Department Ε Universidad de Cordoba 
UK British Steel Consultants Ltd 
UK Teesside Polytechnic 
JEP-2327-92 
Title: Improvement of the standard of education in biophysics and chemical physics 
Partners: 
CZ Charles University, Prague 
I Université degli studi di Bologna 
NL Landbouwuniversiteit Wageningen 
Coordinating and contracting organisation: 
F Université Pierre et Marie Curie (Paris VI) 
Laboratoire de Physique et Chimie Biomoléculaires S 
SQ University of Stockholm 
Safarik University, Kosice 
JEP-2390-92 
Title: Masters degree programme in enterprise studies and development of policy framework for entrepreneurship and SME 
development 
Partners: 
Ε Barcelona Activa 
Ε Universidad Politécnica de Catalufia 
NL Institute of Social Studies 
Coordinating and contracting organisation: 
UK University of Stirling 
Scottish Enterprise Foundation SIX) Gea College 
SLO University of Ljubljana 
JEP-2506-92 
Title: Developing the teaching of informatics in agriculture 
Partners: 
BG Higher Institute of Agriculture, Plovdiv 
BG Higher Institute of Economics, Sofia 
GR Georgiko Panepistimio Athinon 
Coordinating and contracting organisation: 
GR Greek Productivity Centre (Elkepa) 
Institute of Information Science NL Association of Colleges for Professional 
Higher Agricultural Education 
NL European Institute of Public Administration 
JEP-2578-92 
Title: The Kosice regional partnership project: training of teachers in management 
Partners: 
UK Nothern Development Company 
UK Teesside Polytechnic 
SQ Visokâ Vojenskâ Letecka Skola, Kosice 
Coordinating and contracting organisation: 
Ε Universidad Politécnica de Valencia 
Industrial Engineering SQ Technical University, Kosice 
SQ Industrial Society of Slovakia, Bratislava 
JEP-2710-92 
Title: PAETES - Establishment of advanced study of tribology 
Partners: 
F Institut National des Sciences Appliquées de Lyon UK Imperial College Science, Medicine & Technology 
Coordinating organisation: 
RO University 'Stefan eel Mare', Suceava 
Faculté d'Ingénierie Mécanique Contracting organisation: 
F Institut des Sciences Appliquées de Lyon 
Laboratoire de Mécanique des Contacts 
VU •U\ 
JEP-2714-92 
Title: Development of curricula for European Studies in Romania 
Partners: 
Β Collège d'Europe, Brugges 
F Council of Europe, Strasbourg 
F Université de Nancy II 
Coordinating and contracting organisation: 
NL European Institute of Public Administration 
Task Force Central & Easten Europe IRL University of Limerick 
NL Universiteit van Amsterdam 
RO Bucharest University 
JEP-2729-92 
Title: Cooperation and training in health studies between Brest (France), Cadiz (Spain), Constanza (Romania) 
Partners: 
Ε Universidad de Cadiz RO University 'Ovidius', Constanta 
Coordinating and contracting organisation: 
F Université de Bretagne Occidentale, Brest 
Faculté de Médecine 
JEP-2759-92 
Title: 
Partners: EstabUshment of a Department of Applied Foreign Languages at the Arts Faculty of Cluj-Napoca (interpreting, translation, 
public relations, business and trade) 
Université de Mons-Hainaut 
Université de Nantes 
Coordinating organisation: 
RO University 'Babes-Bolyai', Cluj-Napoca 
Faculté des Lettres NL Rijksuniversiteit Limburg 
Contracting organisation: 
F Université de Nantes 
Département des Langues Etrangères Appliquées 
JEP-2760-92 
Title: Development of technology transfer seminars and establishment of a centre for science transfer in Timisoara, Romania 
Partners: 
D 
D 
F Datenauswertungsbûro fur Ecology-Engineering 
Dr. Braha 
Limnologisches Institut Dr Nowak 
Université des Sciences et Techniques de Lille 
Flandres Artois RO Academy of Economie Studies, Bucharest 
RO Environmental Surveillance and Protection 
Agency, Timisoara 
RO Institute of Construction, Bucharest 
RO Timisoara University 
Coordinating and contracting organisation: 
D Universitât Bremen 
Zentrum fur Weiterbildung 
JEP-2764-92 
Title: EstabUshment of the Babes-Bolyai University Business School for Transylvania 
Partners: 
GR Ikonomiko Panepistimio Athinon 
Ρ Universidade Técnica de Lisboa 
Coordinating and contracting organisation: 
UK Nottingham Polytechnic 
Business School RO University 'Babes-Bolyai', Cluj-Napoca 
- Vlll - (A S 
ISSN 0254-1483 
COM (94) 141 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 
Apifl. καταλόγου : CB-CO-94-148-GR-C 
ISBN 92-77-67629-9 
Υπηρεσία Επισήυιων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Luxembourg 
CL U")