Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Η προς ανατολάς διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ο δασικός τομέας"

(2002/C 149/13)

Την 1η Μαρτίου 2001 και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου, περιβάλλον" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Απριλίου 2002 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Seppo Kallio.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατά την σύνοδο ολομέλειάς της, της 24ης και 25ης Απριλίου 2002 (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου) υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 98 ψήφους υπέρ, 3 κατά και 8 αποχές.

1. Στόχος της γνωμοδότησης

1.1. Στην παρούσα γνωμοδότηση διευκρινίζεται η σημασία της δασοκομίας και της δασικής βιομηχανίας της ΕΕ - δηλαδή του δασικού τομέα - στις υποψήφιες χώρες(1) καθώς και οι αλλαγές που συνεπάγεται η διεύρυνση για τον δασικό τομέα της ΕΕ. Η εξέταση εστιάζεται κυρίως στη σημασία του δασικού τομέα ως πηγής οικονομικής ευημερίας και απασχόλησης. Επίσης λαμβάνεται υπόψη η σημασία των δασών από περιβαλλοντική σκοπιά. Είναι σημαντικό για την ΕΕ η δασοκομία να είναι βιώσιμη από οικονομική, οικολογική και κοινωνική πλευρά. Ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο είναι η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας σε δασικά θέματα.

1.2. Στη γνωμοδότηση εξετάζονται κυρίως οι δέκα υποψήφιες ΧΚΑΕ· η Τουρκία, η Κύπρος και η Μάλτα αναφέρονται όταν οι παρατηρήσεις τις αφορούν. Οι υποψήφιες χώρες έχουν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό το περιεχόμενο και τη διατύπωση της παρούσας γνωμοδότησης.

2. Η δασοκομία και η δασική βιομηχανία στις υποψήφιες χώρες

2.1. Δασικοί πόροι και παραγωγή ξυλείας

2.1.1. Οι υποψήφιες χώρες έχουν 34 εκατομμύρια εκτάρια δασικών εκτάσεων. Με τον τρόπο αυτό, η δασική και δασώδης έκταση της ΕΕ θα αυξηθεί με τη διεύρυνση κατά 25 %, και από 136 εκατομμύρια εκτάρια θα φθάσει τα 170 εκατομμύρια εκτάρια. Η εκμεταλλεύσιμη δασική έκταση θα αυξηθεί κατά 30 εκατομμύρια εκτάρια (από τα 95 εκατομμύρια εκτάρια σήμερα), δηλαδή κατά 31 %. Η Κύπρος και η Μάλτα διαθέτουν πενιχρούς δασικούς πόρους. Αντιθέτως, η Τουρκία διαθέτει μεγάλες δασώδεις και δασικές εκτάσεις, σχεδόν 21 εκατομμύρια εκτάρια, έστω και αν λιγότερο από το ήμισυ αποτελεί πραγματική δασική έκταση.

2.1.2. Υπάρχουν πολλές διαφορές μεταξύ των υποψήφιων χωρών όσον αφορά τα δάση τους, έστω και εάν είναι δυνατή η ταξινόμηση ανά ομάδες χωρών. Αναλογικά στις χώρες με τις μεγαλύτερες δασικές εκτάσεις(2) τα δάση καλύπτουν σχεδόν το ήμισυ της έκτασης, ενώ στις χώρες με λιγότερες δασικές εκτάσεις όπως η Ουγγαρία το ένα πέμπτο, και στις άλλες χώρες σχεδόν το 30 %. Ποσοτικά, τις μεγαλύτερες δασικές εκτάσεις έχει η Πολωνία με 9 εκατομμύρια εκτάρια. Τις μικρότερες δασικές εκτάσεις διαθέτει η Σλοβενία με ένα εκατομμύριο εκτάρια. Συνολικά, οι δασικές εκτάσεις αποτελούν περίπου το 32 % της συνολικής επιφάνειας των υποψήφιων χωρών, ενώ στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση το ποσοστό των δασικών εκτάσεων σε σχέση με τη συνολική επιφάνεια ανέρχεται στο 36 %.

2.1.3. Τα τελευταία πενήντα χρόνια έχει αυξηθεί σημαντικά η δασική έκταση σε πολλές υποψήφιες χώρες (κυρίως στις χώρες της Βαλτικής και στην Πολωνία) ως αποτέλεσμα της αναδάσωσης και της δασοφύτευσης, πράγμα που σημαίνει ότι τα περισσότερα δάση τους είναι νεαρά. Μακροπρόθεσμα, οι δασικές εκτάσεις θα συνεχίζουν να αυξάνονται σημαντικά σε ορισμένες υποψήφιες χώρες, ιδιαίτερα στην Πολωνία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία, εφόσον τα δασοκομικά τους προγράμματα αποφέρουν καρπούς (βλέπε σημείο 5.3). Η ανάγκη διαχείρισης του μεγάλου ποσοστού νεαρών και μεσήλικων δασών αποτελεί σημαντική πρόκληση, αλλά και ευκαιρία για την ανάπτυξη της δασοκομίας στις υποψήφιες χώρες.

2.1.4. Στις υποψήφιες χώρες, τα δάση είναι σχετικά πυκνά και τα αποθέματα ξυλείας συνεχίζουν να αυξάνονται εφόσον ο ρυθμός ανάπτυξης υπερβαίνει τον ρυθμό της υλοτομίας. Ο μέσος όρος εκμετάλλευσης των δασών για την παραγωγή ξυλείας είναι στις υποψήφιες χώρες χαμηλότερος από τον αντίστοιχο της σημερινής ΕΕ όπου η υλοτομία, σε σχέση με την αύξηση των αποθεμάτων ξυλείας, αποτελεί σχεδόν το 60-70 %. Η κατάσταση αλλάζει σημαντικά τόσο στα υφιστάμενα κράτη μέλη όσο και μεταξύ των υποψήφιων χωρών. Εν πάση περιπτώσει, τα δάση σχηματίζουν συνεχώς αποθέματα άνθρακα τόσο στις υποψήφιες χώρες όσο και στα κράτη μέλη της Ένωσης.

2.1.5. Τα μεγαλύτερα αποθέματα ξυλείας στις υποψήφιες χώρες έχουν η Πολωνία και η Ρουμανία. Η ένταξη και των 10 υποψήφιων χωρών στην ΕΕ θα αυξήσει τα αποθέματα ξυλείας σε 20 περίπου δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα. Δηλαδή το επίπεδο αύξησης θα είναι περίπου 47 %. Η αύξηση των αποθεμάτων ξυλείας θα είναι αναλογικά μεγαλύτερη από την αύξηση της δασικής έκτασης. Συνεπώς, με τη διεύρυνση θα αυξηθεί ο μέσος όρος αποθεμάτων ξυλείας(3) των δασών της ΕΕ ανά εκτάριο, αλλά φυσικά υπάρχει απόκλιση μεταξύ των υποψήφιων χωρών, όπως και μεταξύ των κρατών μελών της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2.1.6. Στην Πολωνία, την Τσεχία και στις χώρες της Βαλτικής το μεγαλύτερο μέρος των δασών αποτελείται από κωνοφόρα δένδρα. Στις υπόλοιπες χώρες το ποσοστό των φυλλοβόλων είναι πάνω από το ήμισυ των αποθεμάτων ξυλείας. Τα περισσότερα δάση φυλλοβόλων δένδρων βρίσκονται στην Ουγγαρία.

2.1.7. Τα δάση αποτελούν σημαντικό ανανεώσιμο πόρο με κυριότερο εκμεταλλεύσιμο οικονομικά προϊόν την ακατέργαστη ξυλεία, η κοπή και η επεξεργασία της οποίας παρέχει σημαντικές δυνατότητες όσον αφορά τον τομέα της απασχόλησης. Η μεγαλύτερη παραγωγός ακατέργαστης ξυλείας από τις υποψήφιες χώρες είναι η Πολωνία και ακολουθούν η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Ρουμανία και η Τουρκία. Το μικρότερο ποσοστό υλοτομίας κατ' έτος παρατηρείται στη Σλοβενία που είναι και η λιγότερο δασώδης χώρα. Στις υποψήφιες χώρες η τιμή της ακατέργαστης ξυλείας είναι επί του παρόντος χαμηλότερη από την τιμή που ισχύει στα κράτη μέλη της ΕΕ. Σε ορισμένες υποψήφιες χώρες η διαχείριση των δασών έχει αναπτυχθεί και προς την κατεύθυνση άλλων προϊόντων εκτός από την παραγωγή ξυλείας.

2.1.8. Ο ρυθμός υλοτομίας ακατέργαστης ξυλείας διαφέρει σημαντικά όχι μόνο μεταξύ των υποψήφιων χωρών, αλλά και χρόνο με το χρόνο στην ίδια χώρα. Μάλιστα, κάποιες χρονιές, σε ορισμένες υποψήφιες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης η μεγαλύτερη υλοτομία σημειώθηκε έπειτα από μια φυσική καταστροφή. Η διάρθρωση της ηλικίας των δασών και η καθαρή αύξησή τους θα καταστήσουν δυνατή την αύξηση της παραγωγής ξυλείας, ιδιαίτερα των καταλοίπων ξυλείας από την αραίωση.

2.1.9. Πολλές από τις υποψήφιες χώρες είναι καθαρά εξαγωγείς ακατέργαστης ξυλείας, σε αντίθεση με τα υφιστάμενα κράτη μέλη. Σε όλες τις υποψήφιες χώρες το ποσοστό εξαγωγών καλύπτει σχεδόν το 1/5 ή το 1/6 της υλοτομίας, ορισμένες δε χώρες εξάγουν σχεδόν το ήμισυ της παραγόμενης ακατέργαστης ξυλείας. Οι μεγαλύτεροι εξαγωγείς ακατέργαστης ξυλείας είναι η Εσθονία, η Λεττονία και η Δημοκρατία της Τσεχίας, η κάθε μία από τις οποίες εξήγαγε το 1997 περίπου 3 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ακατέργαστης ξυλείας. Οι εξαγωγές ακατέργαστης ξυλείας των υποψήφιων χωρών, συνολικά 12-13 εκατομμύρια κυβικά μέτρα το 1997, ήταν τετραπλάσιες από τις εισαγωγές τους. Επειδή όμως οι υποψήφιες χώρες εξάγουν ένα μεγάλο ποσοστό της ακατέργαστης ξυλείας τους στην ΕΕ, η ΕΕ τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα θα γίνει, λόγω της διεύρυνσης, περισσότερο, όχι όμως και εντελώς, αυτάρκης στην ακατέργαστη ξυλεία.

2.2. Δασική βιομηχανία

2.2.1. Στις υποψήφιες χώρες η δασική βιομηχανία είναι κυρίως η βιομηχανία των προϊόντων ξυλείας. Η κατανάλωση προϊόντων ξυλείας ανά κάτοικο είναι πολύ χαμηλή στις υποψήφιες χώρες. Η κατανάλωση πριστής ξυλείας είναι κατά μέσο όρο 0,1 κυβικό μέτρο ανά κάτοικο κατ' έτος, δηλαδή λιγότερο από το ήμισυ του σημερινού επιπέδου κατανάλωσης της ΕΕ. Η παραγωγή πριστής ξυλείας αυξήθηκε σημαντικά, κατά τη δεκαετία του '90, κυρίως στις χώρες της Βαλτικής και της Κεντρικής Ευρώπης. Η παραγωγή πριστής ξυλείας των υποψήφιων χωρών είχε υπολογιστεί σε 17 εκατομμύρια κυβικά μέτρα το 1997, εκ των οποίων το ήμισυ σχεδόν εξάγεται, (κυρίως πριστή ξυλεία από κωνοφόρα δένδρα), η βιομηχανία δε πριστής ξυλείας αποτελεί σημαντικό κλάδο των εξαγωγών πολλών υποψήφιων χωρών(4). Επίσης η παραγωγή και η κατανάλωση ξυλείας κιβωτιοποιίας είναι μικρή και το σύνολο της παραγωγής ήταν 7 εκατομμύρια κυβ. μέτρα το 1997. Επίσης η παραγωγή ξυλείας κιβωτιοποιίας και η αύξηση των εξαγωγών έγιναν αισθητές τη δεκαετία του '90. Τη μεγαλύτερη παραγωγή έχουν η Πολωνία και η Τουρκία, αλλά η Τσεχία, η Λιθουανία και η Σλοβακία είναι σημαντικοί εξαγωγείς αντικολλητής ξυλείας (κόντρα πλακέ).

2.2.2. Η παραγωγή ξυλοπολτού και χάρτου στις υποψήφιες χώρες είναι σχετικά χαμηλή και οι χώρες αυτές είναι καθαρά εισαγωγείς χάρτου. Ο μέσος όρος κατανάλωσης χάρτου στις υποψήφιες χώρες είναι σχεδόν 60χλγρ ανά κεφαλή κατ' έτος, και αποτελεί μόνο το ένα τρίτο του αντίστοιχου μέσου όρου κατανάλωσης της σημερινής ΕΕ.

2.2.3. Οι επιχειρήσεις που παράγουν προϊόντα ξυλείας και έπιπλα είναι μικρές και χαρακτηρίζονται από κατακερματισμό. Υπάρχουν σχεδόν 16000 επιχειρήσεις που παράγουν προϊόντα ξυλείας και έπιπλα στις υποψήφιες χώρες, και 200 σχεδόν εργοστάσια παραγωγής χαρτοπολτού και χάρτου. Συνολικά, στον τομέα της δασικής βιομηχανίας, των εκδόσεων, των εκτυπώσεων και της βιομηχανίας επίπλων λειτουργούν πάνω από 30000 επιχειρήσεις.

2.2.4. Τα σημαντικότερα προβλήματα της δασικής βιομηχανίας των υποψήφιων χωρών συνίστανται στην ανάγκη βελτίωσης του επιπέδου τεχνολογίας και τεχνογνωσίας καθώς και της διάρθρωσης των επιχειρήσεων, η οποία χαρακτηρίζεται από μεγάλο κατακερματισμό. Η προστασία του περιβάλλοντος και η τεχνολογία παραγωγής χρειάζονται βελτίωση. Οι μικρές εγκαταστάσεις παραγωγής αποδυναμώνουν τη διαρθρωτική ανταγωνιστικότητα του τομέα. Αντιθέτως, τα γενικά επίπεδα δαπανών που είναι χαμηλότερα από εκείνα της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του εν λόγω τομέα. Οι δυνατότητες ανάπτυξης που προσφέρονται για τη δασική βιομηχανία των υποψηφίων χωρών εξαρτώνται επίσης από την αύξηση της εσωτερικής ζήτησης και από τα αποθέματα πρώτων υλών ξυλείας. Οι υποψήφιες χώρες επιδιώκουν να μειώσουν τις εξαγωγές ακατέργαστης ξυλείας και να αυξήσουν για παράδειγμα την παραγωγή και τις εξαγωγές πριστής ξυλείας με στόχο τη δημιουργία θέσεων εργασίας και προστιθέμενης αξίας στην εσωτερική αγορά. Τούτο όμως προϋποθέτει την πραγματοποίηση επενδύσεων με κεφάλαια και από το εξωτερικό.

3. Περιβάλλον

3.1. Οι βασικές αρχές της δασοκομίας στην ΕΕ είναι η αειφορία και η πολυλειτουργικότητα. Ένας σημαντικός ρόλος των δασών είναι η προστασία και η διαφύλαξη του περιβάλλοντος. Το ποσοστό προστασίας και διατήρησης των δασών κυμαίνεται μεταξύ του 2-21 % της δασικής έκτασης των υποψήφιων χωρών. Το ποσοστό των δασών που προστατεύονται αυστηρά βρίσκεται στις περισσότερες υποψήφιες χώρες κάτω από το 1 % της δασικής έκτασής τους, όπως και στα περισσότερα κράτη μέλη της σημερινής Ένωσης. Ωστόσο, εξαιτίας της ελλιπούς ενημέρωσης και των ορισμών που ποικίλλουν ως προς το περιεχόμενό τους δεν είναι δυνατό στη γνωμοδότηση τούτη να διαπιστωθεί με ακρίβεια το ποσοστό των προστατευόμενων δασικών περιοχών. Προϋπόθεση για την ένταξη στην ΕΕ είναι η εφαρμογή εκ μέρους των υποψηφίων χωρών της κοινοτικής νομοθεσίας για τα δίκτυα Νatura που αφορούν τις προστατευόμενες περιοχές.

Τα μέτρα χαρτογράφησης για τη δημιουργία αυτών των δικτύων βρίσκονται υπό εξέλιξη και σε διαφορετικό βαθμό στις υποψήφιες χώρες. Οι πιθανές συνέπειες αυτής της διαδικασίας για την προστασία των δασών στις υποψήφιες χώρες δεν είναι δυνατό να εκτιμηθούν κατά την κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης.

3.2. Η σοβαρότερη περιβαλλοντική απειλή που αντιμετωπίζουν τα δάση των υποψήφιων χωρών είναι η μόλυνση της ατμόσφαιρας και η οξίνιση του εδάφους. Η μόλυνση προκαλεί την πτώση των φύλλων των δένδρων, ιδιαίτερα στις υποψήφιες χώρες που βρίσκονται στην Κεντρική Ευρώπη. Τα δάση που έχουν προσβληθεί από τη μόλυνση είναι επίσης ευάλωτα και σε άλλες καταστροφές. Σε ορισμένες χώρες επίσης, εκτιμάται ότι η εξαφάνιση ορισμένων ειδών αποδυνάμωσε την ικανότητα των δασών να ανθίστανται σε καταστροφές. Οι πυρκαγιές των δασών αποτελούν επίσης μείζον πρόβλημα, ιδιαίτερα στις νότιες υποψήφιες χώρες.

3.3. Η διατήρηση των δασών που πλήττονται από τη ρύπανση και, μεταξύ άλλων, η δενδροφύτευση γηγενών ειδών αποτελούν πρωταρχικούς στόχους των υποψήφιων χωρών. Όταν τα δάση ανθίστανται καλύτερα στις καταστροφές, είναι επίσης δυνατή η αύξηση της μεθοδικής υλοτόμησης, η οποία προσφέρει καλύτερης ποιότητας ξυλεία και, κατ' αυτόν τον τρόπο, προάγονται οι οικονομικοί στόχοι της δασοκομίας που συνδέονται με την αύξηση της παραγωγής ξυλείας.

3.4. Όσον αφορά την ποικιλία σε είδη δένδρων, τα δάση των υποψηφίων χωρών εκτιμώνται από ορισμένες απόψεις ως αρκετά πλούσια. Όλα σχεδόν τα δάση υπήρξαν, κατά περιόδους, αντικείμενο ανθρώπινης παρέμβασης.

3.5. Η προστασία του περιβάλλοντος και ο πολυλειτουργικός χαρακτήρας των δασών παρουσιάζουν προβλήματα για τις υποψήφιες χώρες. Ένα σημαντικό πρόβλημα είναι η έλλειψη πόρων, αλλά και η τεχνογνωσία χρήζει βελτίωσης. Επιπλέον, ο τρόπος αντιμετώπισης του θέματος συνιστά σε ορισμένες περιπτώσεις ανασταλτικό παράγοντα. Τα υποψήφια κράτη μέλη πρέπει ωστόσο να συνειδητοποιήσουν ότι μια αποτελεσματική περιβαλλοντική πολιτική συμβάλλει στη διατήρηση του δασικού πλούτου.

4. Η οικονομική και κοινωνική σημασία των δασών

4.1. Τα δάση στο πλαίσιο της εθνικής οικονομίας και της κοινωνίας

4.1.1. Στις χώρες της Βαλτικής και στη Σλοβακία η συμβολή της δασοκομίας στο ΑΕγχΠ είναι λίγο πάνω από το 1 %, ενώ στις υπόλοιπες υποψήφιες χώρες το ποσοστό είναι μικρότερο από 1 %. Το ποσοστό της δασικής βιομηχανίας είναι μεγαλύτερο, όμως δεν υπάρχουν διαθέσιμα ακριβή στατιστικά στοιχεία. Σε γενικές γραμμές, η δασοκομία και η δασική βιομηχανία είναι σημαντικές για την εθνική οικονομία πολλών υποψήφιων χωρών, ιδιαίτερα για τις αγροτικές περιοχές τους. Προσφέρουν απασχόληση, εισοδήματα και κέρδη από εξαγωγές, ενώ τα δάση χρησιμοποιούνται επίσης για σκοπούς αναψυχής. Η ιδιωτική δασοκομία, η οποία αναπτύσσεται και πάλι, είναι επίσης σημαντική, και το θέμα αυτό εξετάζεται στη σημείο 4.2.

4.1.2. Αν και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν παρέχουν ακριβείς αριθμούς για την απασχόληση στη δασοκομία, ο συγκεκριμένος τομέας αποτελεί σημαντικό εργοδότη, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές. Η δασοκομία, η δασική βιομηχανία και οι συναφείς κλάδοι, δηλαδή η βιομηχανία που βασίζεται στο δασικό τομέα απασχολούν από κοινού στις υποψήφιες χώρες περίπου ένα εκατομμύριο άτομα. Ο δασικός τομέας υπολογίζεται ότι απασχολεί σήμερα στην ΕΕ περίπου 4 εκατομμύρια άτομα. Με συγκριτικούς όρους, στις υποψήφιες χώρες η δασική βιομηχανία αποτελεί τον σημαντικότερο εργοδότη στις χώρες της Βαλτικής, ενώ με απόλυτους όρους, η Πολωνία έχει το υψηλότερο ποσοστό απασχόλησης στη δασική βιομηχανία.

4.1.3. Η λειτουργία του δάσους ως χώρου αναψυχής, καθώς και η αισθητική αξία του συνιστούν σημαντικά στοιχεία όσον αφορά την κοινωνική αειφορία. Σε όλες τις υποψήφιες χώρες υπάρχουν δασικές περιοχές που προορίζονται ειδικά για σκοπούς αναψυχής και η χρήση των δασών για τέτοιους σκοπούς θεωρείται σημαντική. Καθώς οι υποψήφιες χώρες γειτνιάζουν με τις πυκνοκατοικημένες χώρες της Ένωσης, με τη διεύρυνση ενδέχεται να αυξηθούν οι δυνατότητες της Ένωσης να χρησιμοποιεί τα δάση για σκοπούς αναψυχής. Ταυτόχρονα, οι υποψήφιες χώρες θα έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν υπηρεσίες σχετικά με την χρήση των δασών για σκοπούς αναψυχής καθώς και τουριστικές δραστηριότητες.

4.1.4. Το "δικαίωμα όλων", τουλάχιστον το γενικό δικαίωμα των πολιτών να επισκέπτονται το δάσος, έχει ισχύ στις υποψήφιες χώρες και αποτελεί σημαντικό τρόπο αξιοποίησης των δασών από κοινωνικής πλευράς.

4.1.5. Παράλληλα με την αύξηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας δασών, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των ιδιοκτητών δασών και του κοινωνικού συνόλου σχετικά με το "δικαίωμα όλων" έχουν αναδειχθεί στις υποψήφιες χώρες σε αντικείμενο διαλόγου: επιζητείται να καθοριστούν με σαφήνεια τα δικαιώματα, οι υποχρεώσεις και οι ευθύνες. Είναι ουσιαστικής σημασίας η χρήση των δασών για σκοπούς αναψυχής να μην θίγει τα δικαιώματα των ιδιοκτητών ούτε να επηρεάζει τις δυνατότητες εμπορικής εκμετάλλευσης των δασών τους. Παράλληλα, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή προκειμένου να αποφευχθεί η διένεξη μεταξύ της χρήσης των δασών για σκοπούς αναψυχής και της οικολογικής αειφορίας του δάσους.

4.2. Η διαδικασία αλλαγής του καθεστώτος ιδιοκτησίας των δασών

4.2.1. Η μεγαλύτερη αλλαγή στη δομή της δασοκομίας των υποψήφιων χωρών κατά τη δεκαετία του 1990, η οποία συνεχίζεται και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, είναι η διαδικασία ιδιωτικοποίησης της γης, δηλαδή η μεταρρύθμιση της έγγειας ιδιοκτησίας. Αυτή η μεταρρύθμιση επαναφέρει την ιδιωτική δασοκομία, η οποία στις περισσότερες υποψήφιες χώρες εξέλιπε μετά το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου. Εξαίρεση αποτελούν η Σλοβενία και η Πολωνία, στις οποίες οι δασικές ιδιοκτησίες κρατικοποιήθηκαν μόνο εν μέρει. Το αποτέλεσμα αυτής της μεταρρύθμισης στην έγγεια ιδιοκτησία είναι ασφαλώς η μείωση της ιδιοκτησίας δασών από το δημόσιο. Επιπλέον, διευρύνονται τα καθήκοντα και οι αρμοδιότητες της δημόσιας διαχείρισης των δασών. Οι αλλαγές δημιουργούν πολλές προκλήσεις παρά το γεγονός ότι η γνώση όσον αφορά τη δασοκομία και η επιστημονική έρευνα στον εν λόγω τομέα είναι από πολλές απόψεις υψηλού επιπέδου στις υποψήφιες χώρες, οι οποίες διαθέτουν μακρά παράδοση στον συγκεκριμένο τομέα. Η μεταρρύθμιση στην έγγεια ιδιοκτησία πραγματοποιείται μέσω της απόδοσης, που σημαίνει την επιστροφή γης σε όσους ήταν ιδιοκτήτες της πριν από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Επίσης, δημιουργούνται νέοι ιδιοκτήτες δασικών εκτάσεων, διότι τις προς ιδιωτικοποίηση περιοχές μπορούν να τις αγοράσουν και άλλα άτομα ή εταιρείες, στην περίπτωση που οι προηγούμενοι ιδιοκτήτες δεν τις επιθυμούν ή δεν μπορούν να εντοπιστούν (στην περίπτωση αυτή πρόκειται για ιδιωτικοποίηση).

4.2.2. Σε πολλές υποψήφιες χώρες, και μετά τη μεταρρύθμιση στην έγγεια ιδιοκτησία το μεγαλύτερο τμήμα των δασών θα εξακολουθεί να είναι κρατική ιδιοκτησία. Η ιδιωτικοποίηση των δασών που πραγματοποιείται τώρα θα μεταβάλει σημαντικά το καθεστώς της ιδιοκτησίας των δασών. Πέρα από το κράτος και διάφοροι δημόσιοι φορείς, όπως οι δήμοι, είναι ιδιοκτήτες δασών σε ορισμένες υποψήφιες χώρες. Επίσης είναι πιθανό και άλλοι οργανισμοί ή κοινότητες, όπως η εκκλησία, να μπορούν να κατέχουν δασικές εκτάσεις. Το καθεστώς δασικής ιδιοκτησίας ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των υποψήφιων χωρών.

4.2.3. Η μεταρρύθμιση στην έγγεια ιδιοκτησία βρίσκεται ακόμη υπό εξέλιξη αρχές της δεκαετίας του 2000 σε πολλές υποψήφιες χώρες, επομένως το καθεστώς ιδιοκτησίας των δασών θα μεταβληθεί περαιτέρω τα επόμενα έτη. Πριν το 2000, και ανάλογα με την υποψήφια χώρα, είχε ιδιωτικοποιηθεί το 5-70 % περίπου των δασών, με τη Ρουμανία στο χαμηλότερο ποσοστό, δηλαδή 5 %, και τη Σλοβενία στο υψηλότερο ποσοστό, δηλαδή 70 %. Υπολογίζεται ότι, όταν ολοκληρωθεί μελλοντικά η διαδικασία ιδιωτικοποίησης, το 30-40 % όλων των δασών των υποψήφιων χωρών θα έχει ιδιωτικοποιηθεί, επομένως το 60-70 % θα παραμείνει στην ιδιοκτησία του δημοσίου. Όπως είναι φυσικό υπάρχουν και θα υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των υποψήφιων χωρών όσον αφορά το καθεστώς ιδιοκτησίας των δασών. Η διεύρυνση θα επιφέρει αλλαγές στο καθεστώς ιδιοκτησίας των δασών στην ΕΕ, το οποίο θα τείνει προς την ιδιοκτησία του δημοσίου, εφόσον σήμερα το 65 % των δασών των 15 κρατών μελών ανήκει στον ιδιωτικό τομέα και μόνο το 35 % περίπου στο δημόσιο.

4.2.4. Υπολογίζεται ότι θα δημιουργηθούν συνολικά 3-4 εκατομμύρια νέες ιδιωτικές δασικές εκμεταλλεύσεις στις υποψήφιες χώρες. Οι νέες δασικές εκμεταλλεύσεις θα είναι κατά μέσο όρο μικρές, μεγέθους 2-3 εκταρίων. Σε ορισμένες από τις υποψήφιες χώρες, το μέσο μέγεθος της εκμετάλλευσης είναι ακόμη και μικρότερο του ενός εκταρίου. Η προστασία της αποδοτικότητας και της ανταγωνιστικότητας της δασοκομίας των μικρών ιδιωτικών δασικών εκμεταλλεύσεων συνιστά σημαντική πρόκληση για τις υποψήφιες χώρες. Συνολικά, με τη διεύρυνση ο αριθμός των ιδιωτικών δασικών εκμεταλλεύσεων της ΕΕ θα αυξηθεί πάνω από 40 %, δηλαδή από τα επτά εκατομμύρια θα ανέλθει στα 10-11 εκατομμύρια. Παράλληλα, ο αριθμός των ιδιοκτητών δασικών εκμεταλλεύσεων θα αυξηθεί από 12 εκατομμύρια που είναι σήμερα στην ΕΕ σε 16 εκατομμύρια περίπου. Συνεπώς, μετά τη διεύρυνση, το 3-4 % των πολιτών της Ένωσης θα έχει τη δική του δασική εκμετάλλευση.

4.2.5. Η διαδικασία ιδιωτικοποίησης των δασών αποτελεί σημαντική πρόκληση και για τη διαχείριση των δασών στις υποψήφιες χώρες: για παράδειγμα πρέπει να θεσπιστεί νέα νομοθεσία για την ιδιωτική δασοκομία και να δημιουργηθούν νέες δομές και θεσμοί εφαρμογής και ελέγχου. Αυτό το έργο βρίσκεται υπό εξέλιξη. Η διαδικασία ιδιωτικοποίησης θα διαρκέσει αρκετά χρόνια, γεγονός που προκαλεί άλλα προβλήματα. Για παράδειγμα, ενδέχεται να έχουν πραγματοποιηθεί παράνομες υλοτομήσεις ή πραγματικές κλοπές ξυλείας σε δασικές περιοχές με ασαφές καθεστώς ιδιοκτησίας. Συνεπώς, η συνεργασία μεταξύ των δημοσίων αρχών και των αρχών της τοπικής αυτοδιοίκησης, μεταξύ ιδιωτών ιδιοκτητών ή/και φορέων προστασίας του περιβάλλοντος και της φύσης, είναι απολύτως απαραίτητη, προκειμένου να επιτευχθεί αποτελεσματική και υπεύθυνη διαχείριση των δασών.

4.2.6. Εξαιτίας των ιστορικών γεγονότων, οι περισσότεροι νέοι ιδιοκτήτες δασών δεν διαθέτουν την εμπειρία και την τεχνογνωσία για την πρακτική εφαρμογή της δασοκομίας ή για την εμπορική εκμετάλλευση της ξυλείας. Επιπλέον, σε καμιά υποψήφια χώρα δεν υπάρχουν ιδρύματα κατάρτισης ή έρευνας για τα θέματα αυτά, ή εάν υπάρχουν χρήζουν εν πάση περιπτώσει βελτίωσης. Ωστόσο, η αύξηση της παροχής συμβουλών και τεχνογνωσίας σε οικονομικά, οικολογικά και κοινωνικά θέματα που αφορούν τη δασοκομία, όπως και η παροχή κινήτρων στα πολλά εκατομμύρια νέων ιδιοκτητών δασικών εκτάσεων για την αειφόρο διαχείριση και χρήση των δασών συνιστά σημαντικό στόχο. Τα παραπάνω είναι στοιχεία καίριας σημασίας για την οικονομική και οικολογική αειφορία της δασοκομίας. Για το λόγο αυτό αναπτύσσονται τώρα συστήματα παροχής συμβουλών και κατάρτισης.

4.2.7. Επειδή οι νέες ιδιωτικές δασικές εκμεταλλεύσεις είναι μικρές, ένα από τα κυριότερα μέσα για την ανάπτυξη της ιδιωτικής δασοκομίας είναι να δοθεί έμφαση στην αύξηση της συνεργασίας των ιδιοκτητών δασών και στη σύσταση συνεταιρισμών. Μέσω ανεξάρτητων συνεταιρισμών, είναι δυνατή η αποτελεσματική μετάδοση γνώσεων, η προαγωγή της αποδοτικότητας της δασοκομίας και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας των ιδιοκτητών δασών, καθώς και η παροχή κινήτρων στους ιδιοκτήτες δασών για την άσκηση αειφόρου δασοκομίας. Ωστόσο, εκτός από την απουσία τεχνογνωσίας, η έλλειψη πόρων συνιστά επίσης πρόβλημα. Εξάλλου, εξαιτίας των εμπειριών του παρελθόντος, οι ιδιοκτήτες δασών αντιμετωπίζουν επιφυλακτικά τα σχέδια συνεργασίας. Εντούτοις, η κατάρτιση των ιδιοκτητών δασών και η ανάπτυξη συμπράξεων θα προσλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη σημασία όσο θα προχωρά η διαδικασία ιδιωτικοποίησης. Εν προκειμένω, οι υποψήφιες χώρες θα χρειαστούν, εκτός από τους οικονομικούς πόρους, και τη διεθνή τεχνογνωσία ώστε να αποκτήσουν πρότυπα και εμπειρικές γνώσεις για την αποτελεσματική οργάνωση της συνεργασίας και της παροχής συμβουλών στους ιδιοκτήτες δασών. Και για το λόγο αυτό η συνεργασία για την οποία γίνεται λόγος στο σημείο 4.2.5 έχει εξαιρετική σημασία.

4.2.8. Η ιδιωτικοποίηση στις υποψήφιες χώρες συνεπάγεται την αλλαγή της αγοράς τους ξυλείας. Η εμπειρία των νέων ιδιοκτητών δασών όσον αφορά το εμπόριο ξυλείας είναι περιορισμένη, καθώς και η πρόσβασή τους σε πληροφορίες για την αγορά ξυλείας. Όπως και όλη η υποδομή της ιδιωτικής δασοκομίας, οι νόμοι που αφορούν το εμπόριο ξυλείας, ο έλεγχός τους, η παροχή, αφενός, πληροφόρησης για την αγορά ξυλείας και, αφετέρου, συμβουλών προς τους ιδιοκτήτες δασών αποτελούν αναπτυσσόμενους τομείς στις υποψήφιες χώρες.

4.2.9. Τα κρατικά δάση θα εξακολουθήσουν και στο μέλλον να είναι σημαντικά για τις υποψήφιες χώρες τόσο από οικονομικής και οικολογικής πλευράς, όσο και από κοινωνικής. Ωστόσο, με τη μεταρρύθμιση της έγγειας ιδιοκτησίας αλλάζει και το καθεστώς των δημοσίων δασών. Σε ορισμένες υποψήφιες χώρες μόνον το ήμισυ των δασών θα πάψει να υπόκειται σε κρατική διαχείριση. Ταυτόχρονα, εμφανίζονται νέα καθήκοντα και απαιτήσεις στον τομέα διαχείρισης των δασών. Η υιοθέτηση νέων μεθόδων δράσης και πρακτικών δεν πραγματοποιείται πάντοτε απρόσκοπτα. Συνολικά, τόσο οι αλλαγές που επιφέρει η μεταρρύθμιση στην έγγεια ιδιοκτησία όσο και οι γενικότερες αλλαγές στην κοινωνία δημιουργούν ανάγκες κατάρτισης και ανάπτυξης για τη διαχείριση των δασών.

5. Νομοθεσία και προγράμματα δασοκομίας, καθώς και μέτρα στήριξης της ΕΕ για την ανάπτυξη της δασοκομίας

5.1. Από τις υποψήφιες χώρες που θα ενταχθούν στην ΕΕ αναμένεται να τηρούν τις ίδιες διεθνείς συμφωνίες και διαδικασίες για τα δάση και το περιβάλλον τις οποίες τηρεί και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι υποψήφιες χώρες πρέπει να αναπτύξουν εθνικά προγράμματα για τη δασοκομία τα οποία να αποτελούν αντικείμενο των κοινοτικών οικονομικών ενισχύσεων.

5.2. Στη δεκαετία του '90, οι υποψήφιες χώρες προέβησαν σε αναθεώρηση της νομοθεσίας τους για τη δασοκομία. Επίσης, έχουν εκπονηθεί προγράμματα για τη δασοκομία και το περιβάλλον, τα οποία βρίσκονται ακόμη υπό επεξεργασία. Ωστόσο, η εφαρμογή των μέτρων που απαιτεί η νομοθεσία και ο αποτελεσματικός έλεγχός τους παρουσιάζουν καθυστέρηση σε σύγκριση με τη θέσπιση της νομοθεσίας.

5.3. Κοινός στόχος των προγραμμάτων ανάπτυξης της δασοκομίας, ιδιαίτερα στην Πολωνία και την Ουγγαρία, αλλά και στη Σλοβακία και τη Ρουμανία, είναι η δασοφύτευση, δηλαδή η αύξηση της δασικής έκτασης. Σε ορισμένες τουλάχιστον υποψήφιες χώρες, η δασοφύτευση γεωργικών ή άλλων εκτάσεων συγκαταλέγεται μεταξύ των επιλέξιμων για ενίσχυση μέτρων που αφορούν τη δασοκομία (βλέπε επίσης σημείο 5.7).

5.4. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90 οι επενδύσεις των υποψήφιων χωρών στη δασοκομία ήταν περιορισμένες, λόγω των οικονομικών δυσκολιών που αντιμετώπιζαν οι χώρες αυτές την εποχή εκείνη. Πολλοί άλλοι τομείς της εθνικής οικονομίας είχαν υψηλότερη προτεραιότητα κατά την κατανομή των λιγοστών οικονομικών πόρων. Για παράδειγμα, οι κρατικές ενισχύσεις για την ανάπτυξη της ιδιωτικής δασοκομίας ήταν ελάχιστες ή τα προγράμματα ενίσχυσης μόλις αναπτύσσονταν (βλέπε επίσης παράγραφο 5.5). Εντούτοις, η πραγματοποίηση χαμηλών επενδύσεων στη δασοκομία δεν σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζεται κατ' αρχήν η σημασία της δασοκομίας ή της δασικής βιομηχανίας για το κοινωνικό σύνολο.

5.5. Η ΕΕ μπορεί, πριν από την ένταξη των υποψήφιων χωρών στην ΕΕ, να προωθήσει την ανάπτυξη της δασοκομίας των χωρών αυτών μέσω διαφόρων προγραμμάτων υποστήριξης. Το πρόγραμμα SAPARD καθιστά δυνατή τη στήριξη δράσεων που συνάδουν με τον κανονισμό για την Ανάπτυξη της Υπαίθρου στο πλαίσιο της Ατζέντας 2000. Οι υποψήφιες χώρες, όπως και τα κράτη μέλη, αναμένεται να συγχρηματοδοτήσουν το πρόγραμμα SAPARD. Πολλές υποψήφιες χώρες έχουν ήδη καταρτίσει προγράμματα στήριξης των ιδιωτικών δασών σε βαθμό που οι ιδιοκτήτες τους είναι δυνατό να λάβουν οικονομική ενίσχυση από την ΕΕ. Οι χώρες αυτές έχουν επίσης τη δυνατότητα να συμμετέχουν στα έργα Ε & Α, καθώς και στο πρόγραμμα COST μεταξύ άλλων. Επίσης, τα προγράμματα Phare και LIFE της ΕΕ έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη της δασοκομίας των υποψήφιων χωρών.

5.6. Σύμφωνα με τα προγράμματα των υποψήφιων χωρών για την κατανομή της ενίσχυσης στο πλαίσιο του προγράμματος SAPARD 2000-2006, το μερίδιο για μέτρα στον τομέα της δασοκομίας ανέρχεται συνολικά στο 5 %, δηλαδή σε 168 εκατομμύρια ευρώ. Το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει κάποιες ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με την ενίσχυση που έλαβαν τα σημερινά κράτη μέλη της ΕΕ για τη δασοκομία μέσω του ΕΓΤΠΕ κατά τα έτη 1994-1999. Τα υφιστάμενα κράτη μέλη της ΕΕ, από το σύνολο των ενισχύσεων του ΕΓΤΠΕ, διέθεσαν, κατά την περίοδο 1994-1999, το 1 % για τη δασοκομία. Ωστόσο, το μεγαλύτερο τμήμα από αυτό το ποσό ήταν κάθε άλλο παρά ανάλογο των αναπτυξιακών ενισχύσεων του προγράμματος SAPARD.

5.7. Τα σχέδια των υποψήφιων χωρών παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές όσον αφορά την χρηματοδότηση της ΕΕ για τη δασοκομία στο πλαίσιο του προγράμματος SAPARD. Αντιθέτως, ορισμένες χώρες δεν προβλέπουν καμιά ενίσχυση τύπου SAPARD για τη δασοκομία. Οι υποψήφιες χώρες του Νότου θα επωφεληθούν περισσότερο από τις ενισχύσεις για τη δασοκομία στο πλαίσιο του προγράμματος SAPARD, με βάση την υποβολή δικών τους προγραμμάτων. Οι περισσότερες από τις υποψήφιες χώρες σχεδιάζουν να υποστηρίξουν την αναδάσωση με διάφορες μορφές, καθώς και την κατάρτιση και τις ενώσεις των ιδιοκτητών δασών, τη διάνοιξη δρόμων στα δάση, τη δημιουργία φυτωρίων, κ.λπ. Η χρηματοδότηση δράσεων για τα δάση είναι δυνατή και στο πλαίσιο μέτρων που δεν αφορούν τη δασοκομία. Εάν τούτο ληφθεί υπόψη, το ποσοστό της κοινοτικής ενίσχυσης για τη δασοκομία στο πλαίσιο του SAPARD υπερβαίνει το 5 %. Στην πράξη, η χορήγηση ενισχύσεων στις υποψήφιες χώρες προϋποθέτει τη δημιουργία συστημάτων διαχείρισης και τα συναφή προβλήματα έχουν επί του παρόντος καθυστερήσει την αξιοποίηση των ενισχύσεων. Εξάλλου, η τελική αξιολόγηση της χρήσης των ενισχύσεων δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί προτού ολοκληρωθεί η προγραμματική περίοδος. Επίσης, οι ρυθμίσεις και οι οικονομικοί πόροι που αφορούν τις ενισχύσεις για τη δασοκομία της ΕΕ μπορεί να μεταβληθούν στο μέλλον.

6. Σύνοψη, συμπεράσματα και συστάσεις

6.1. Σύνοψη και συμπεράσματα: οι συνέπειες της διεύρυνσης

6.1.1. Σημαντική αύξηση των δασικών εκτάσεων και των ιδιοκτητών δασών

Με τη διεύρυνση ο πληθυσμός της ΕΕ θα αυξηθεί κατά 28 % περίπου και η έκτασή της κατά 33 %. Τα δάση και οι άλλες δασικές εκτάσεις θα αυξηθούν αντίστοιχα κατά 34 εκατομμύρια εκτάρια (δηλαδή κατά 25 %)(5). Η ΕΕ θα αποκτήσει 3-4 εκατομμύρια νέους ιδιοκτήτες δασών, πέραν των 12 εκατομμυρίων που υπάρχουν σήμερα, ώστε μετά τη διεύρυνση το 3-4 % περίπου των πολιτών της ΕΕ θα είναι ιδιοκτήτες δασών. Συνολικά, η ιδιοκτησία δασών από το δημόσιο θα αυξηθεί στην Ένωση μετά τη διεύρυνση, ενώ η αναλογία των ιδιωτικών δασών θα μειωθεί ελαφρά.

6.1.2. Η δασοκομία και η δασική βιομηχανία ως σημαντική πηγή απασχόλησης

Η βιομηχανία που βασίζεται στο δασικό τομέα, δηλαδή η δασική βιομηχανία των συναφών κλάδων και η δασοκομία αποτελούν από κοινού σημαντική πηγή απασχόλησης στις υποψήφιες χώρες, παρέχοντας περίπου ένα εκατομμύριο θέσεων εργασίας. Στη δασική βιομηχανία και στη δασοκομία της διευρυμένης Ένωσης θα απασχολούνται συνολικά περίπου 5 εκατομμύρια άτομα, δηλαδή η απασχόληση στον τομέα θα αυξηθεί κατά ένα τέταρτο σε σχέση με τη σημερινή.

6.1.3. Μεγαλύτερη αυτάρκεια σε δασικά προϊόντα και ενίσχυση του ανταγωνισμού βραχυπρόθεσμα

Η συνολική υλοτομία ακατέργαστης ξυλείας των υποψήφιων χωρών ανέρχεται σχεδόν στο ένα τρίτο της υλοτομίας των σημερινών κρατών μελών της ΕΕ. Η ποσότητα παραγωγής πριστής ξυλείας στις υποψήφιες χώρες ανέρχεται περίπου στο ένα τέταρτο της παραγωγής πριστής ξυλείας της ΕΕ. Η παραγωγή και η κατανάλωση χάρτου και χαρτονιού στις υποψήφιες χώρες είναι ασήμαντη. Ως αποτέλεσμα της διεύρυνσης, η ΕΕ θα καταστεί σχεδόν αυτάρκης στην πριστή ξυλεία, ενώ θα αυξηθεί το επίπεδο της αυτάρκειάς της σε ακατέργαστη ξυλεία συγκριτικά με το σημερινό, επειδή οι υποψήφιες χώρες θα είναι σημαντικοί εξαγωγείς πριστής και ακατέργαστης ξυλείας προς τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΕ θα παραμείνει καθαρός εξαγωγέας χάρτου και μετά τη διεύρυνση. Βραχυπρόθεσμα, θα ενταθεί ο ανταγωνισμός στην αγορά πριστής ξυλείας και άλλων δασικών προϊόντων, αλλά στην αγορά της βιομηχανίας χαρτοπολτού και χάρτου δεν αναμένονται αξιόλογες μεταβολές. Οι υποψήφιες χώρες αποτελούν έναν ενδιαφέροντα πιθανό στόχο για επενδύσεις επιχειρήσεων της δασικής βιομηχανίας που έχουν την έδρα τους στο έδαφος της σημερινής ΕΕ. Όσον αφορά ιδιαίτερα την παραγωγή δασικών προϊόντων, εάν δεν αυξηθεί ταχέως η κατανάλωση δασικών προϊόντων στην Ένωση ή δεν δημιουργηθούν νέες δυνατότητες εξαγωγών εκτός της Ένωσης, τότε ενδέχεται να συμβεί ακόμη και μετατόπιση της παραγωγής από τα σημερινά κράτη μέλη προς τις υποψήφιες χώρες. Από την άλλη, οι επενδύσεις στις υποψήφιες χώρες περιορίζονται από πολλούς παράγοντες, όπως η αστάθεια της οικονομίας και ο ρυθμός κατανάλωσης δασικών προϊόντων.

6.1.4. Μακροπρόθεσμη αύξηση της κατανάλωσης δασικών προϊόντων

Η κατανάλωση δασικών προϊόντων, καθώς και χάρτου και χαρτονιού θα πολλαπλασιαστεί μακροπρόθεσμα στις υποψήφιες χώρες. Ο διπλασιασμός της κατανάλωσης πριστής ξυλείας στις υποψήφιες χώρες θα οδηγήσει σε αύξηση των αναγκών κατά 10-11 εκατομμύρια κυβικά μέτρα πριστής ξυλείας, δηλαδή σε αύξηση του σημερινού επιπέδου κατανάλωσης της Ένωσης μαζί με τις υποψήφιες χώρες κατά 13-14 %. Η κατανάλωση χάρτου στις υποψήφιες χώρες μπορεί ακόμη και να τριπλασιαστεί σε σχέση με το σημερινό επίπεδο. Το γεγονός αυτό θα αυξήσει την κατανάλωση χάρτου στη διευρυμένη Ένωση περισσότερο από 15 % συγκριτικά με τη σημερινή. Μολονότι τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας θα περιορίσουν την αύξηση της κατανάλωσης χάρτου στο μέλλον, σε ορισμένους όμως τομείς της βιομηχανίας χάρτου η ζήτηση θα αυξηθεί ούτως ή άλλως, όπως για παράδειγμα όσον αφορά το χαρτί συσκευασίας και το χαρτόνι.

6.1.5. Η ιδιωτικοποίηση αποτελεί σημαντική αλλαγή για τη δασοκομία

Η μεταρρύθμιση στην έγγεια ιδιοκτησία αποτελεί παράγοντα που, επί του παρόντος και στο προσεχές μέλλον, θα επηρεάσει σημαντικά τη δασοκομία των υποψήφιων χωρών. Οι αρμοδιότητες του τομέα διαχείρισης των δασών μεταβάλλονται και η διοίκηση αντιμετωπίζει αρκετές προκλήσεις σχετικά με την ανάπτυξη και την κατάρτιση. Η οργάνωση της κατάρτισης και της παροχής συμβουλών στα εκατομμύρια νέους ιδιοκτήτες δασών, καθώς και η αύξηση της μεταξύ τους συνεργασίας συνιστούν βασικά αναπτυξιακά μέσα, με τα οποία επιδιώκεται να αυξηθεί η αποδοτικότητα και να εξασφαλιστεί η οικονομική και οικολογική βιωσιμότητα της ιδιωτικής δασοκομίας. Η ανάπτυξη της αγοράς ξυλείας είναι σημαντική, προκειμένου να καταστεί αποτελεσματική και ευέλικτη και να επιλυθούν τα προβλήματα που αναχαιτίζουν τη λειτουργία της. Η αποτελεσματικότητα της αγοράς ξυλείας είναι επίσης σημαντική και για την ανάπτυξη της δασικής βιομηχανίας. Οι υποψήφιες χώρες θεωρούν αναγκαία την αύξηση της έρευνας στον τομέα της δασοκομίας. Ωστόσο, προέχει η θέσπιση αξιόπιστης νομοθεσίας, που να στηρίζει το μεταβαλλόμενο καθεστώς ιδιοκτησίας των δασών, καθώς και η αποτελεσματική εφαρμογή της προκειμένου να αναπτυχθεί μια αειφόρος και υπεύθυνη ιδιοκτησία δασών, η οποία να μεταβιβάζεται από γενεά σε γενεά.

6.1.6. Οι περιβαλλοντικές προκλήσεις και η κοινωνική ευθύνη

Τα δάση των υποψηφίων χωρών πλήττονται μεταξύ άλλων από τη ρύπανση της ατμόσφαιρας και τη μόλυνση του εδάφους, η οποία επιδιώκεται να εξαλειφθεί με μέσα διαχείρισης των δασών. Οι περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η δασική βιομηχανία είναι, για παράδειγμα, η χρήση λιγότερο ρυπογόνων διαδικασιών και τεχνολογιών, καθώς και η οργάνωση της διαχείρισης των αποβλήτων και της ανακύκλωσης. Οι νέοι ιδιοκτήτες δασών έχουν ανάγκη από γνώσεις για τη βιώσιμη διαχείριση και χρήση των δασών συμπεριλαμβανομένων και των περιβαλλοντικών ζητημάτων. Ταυτόχρονα, οι υποψήφιες χώρες επιθυμούν να αυξήσουν τη σημασία της δασοκομίας και της δασικής βιομηχανίας ως παραγόντων που συμβάλλουν στην αύξηση της απασχόλησης και των εισοδημάτων.

6.2. Συστάσεις

6.2.1. Η αρχή της επικουρικότητας καθοδηγεί τη δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της δασοκομίας

Η αρχή της επικουρικότητας πρέπει να εφαρμοστεί στον τομέα της δασοκομίας στην ΕΕ ακόμη και μετά τη διεύρυνση, εφόσον τα δάση διαφέρουν ως προς την οικονομική, οικολογική, κοινωνική και βιολογική σημασία τους, τόσο στα σημερινά κράτη μέλη όσο και στις υποψήφιες χώρες. Η δράση της ΕΕ στον τομέα της δασοκομίας καθορίζεται από τη Συνθήκη, την υπόλοιπη νομοθεσία και τη δασική στρατηγική της Ένωσης. Επίσης, η ΕΕ έχει προσχωρήσει σε πολλές διεθνείς συμφωνίες που αφορούν τα δάση. Είναι σημαντικό να σεβαστούν και οι υποψήφιες χώρες αυτές τις αρχές και δεσμεύσεις.

6.2.2. Η βιωσιμότητα και η πολυλειτουργικότητα, βασικές αρχές αξιοποίησης των δασών

Επειδή η δασοκομία και η δασική βιομηχανία αποτελούν σημαντική πηγή απασχόλησης και οικονομικής ευημερίας τόσο στην ΕΕ όσο και στις υποψήφιες χώρες, η οικονομική εκμετάλλευση των δασών θα είναι σημαντική και μετά τη διεύρυνση. Επίσης σημαντικός είναι ο οικολογικός και κοινωνικός ρόλος των δασών. Κατά συνέπεια, η οικονομική, οικολογική και κοινωνική αειφορία, καθώς και η πολυλειτουργικότητα των δασών θα αποτελούν και μετά τη διεύρυνση θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης για τη δασοκομία.

6.2.3. Η ανάπτυξη της ιδιωτικής δασοκομίας και τα νομικά πλαίσια

Τα αποθέματα ξυλείας αυξάνονται στα δάση των υποψήφιων χωρών, και η υλοτομία σε σχέση με την αύξηση των δασών είναι χαμηλότερη σε σύγκριση με τη σημερινή κατάσταση στο έδαφος της Ένωσης. Με τη διεύρυνση της ΕΕ, δημιουργούνται θετικές προοπτικές για την οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική αξιοποίηση των δασών.

Έχει αποδειχτεί, γενικά ότι η εκμετάλλευση των δασών από ιδιώτες έχει θετικές συνέπειες στη βιωσιμότητά τους. Έτσι, ενδείκνυται η επαναφορά της ιδιωτικής ιδιοκτησίας δασών στις υποψήφιες χώρες. Η ιδιοκτησία δασικών εκτάσεων προσφέρει μια νέα πηγή εισοδήματος σε πολλούς ιδιώτες, τη δυνατότητα προμήθειας ξυλείας για τις οικιακές ανάγκες καθώς και καύσιμης ξυλείας, όπως και δυνατότητες απασχόλησης στον πληθυσμό, ιδίως των αγροτικών περιοχών των υποψήφιων χωρών.

Η υλοποίηση αυτών των προοπτικών απαιτεί από τις υποψήφιες χώρες να αναπτύξουν γρήγορα και αντικειμενικά τα απαραίτητα νομικά και θεσμικά πλαίσια για την ευνοϊκή ανάπτυξη της ιδιωτικής δασοκομίας. Για το λόγο αυτό, ενδείκνυται η αποσαφήνιση του καθεστώτος σχετικά με την ιδιοκτησία και η ολοκλήρωση της διαδικασίας ιδιωτικοποιήσεων.

6.2.4. Η κατάρτιση και η συνεργασία των ιδιοκτητών δασών

Προκειμένου να αναπτυχθεί η ιδιωτική δασοκομία των υποψηφίων χωρών πρέπει να προωθηθεί πρωτίστως η κατάρτιση, η παροχή συμβουλών και η αυθόρμητη συνεργασία των ιδιοκτητών δασών. Οι ενισχύσεις του κοινοτικού προγράμματος Sapard προσφέρουν τις δυνατότητες χρηματοδότησης αυτών των στόχων και οι ενισχύσεις αυτές πρέπει να διατεθούν για τους συγκεκριμένους σκοπούς. Είναι επίσης αναγκαίο η τεχνογνωσία των σημερινών κρατών μελών της ΕΕ σχετικά με την ιδιωτική δασοκομία να μεταφερθεί στις υποψήφιες χώρες. Η ΟΚΕ προτείνει η Ευρωπαϊκή Ένωση να αναλάβει ενεργό δράση για τη σύσταση ενός φόρουμ ανταλλαγής πληροφοριών, που να εξυπηρετεί τον παραπάνω σκοπό.

6.2.5. Αγορά ξυλείας και πιστοποίηση των δασών

Με την ιδιωτικοποίηση των δασών οι υποψήφιες χώρες μπορούν να εξασφαλίσουν την λειτουργικότητα και την ανταγωνιστικότητα της μεταβαλλόμενης αγοράς ξυλείας, αρκεί να αυξηθεί η ενημέρωση για την εν λόγω αγορά. Επίσης είναι αναγκαία η ενίσχυση των νομικών ελέγχων. Η λειτουργικότητα της αγοράς ξυλείας στις υποψήφιες χώρες είναι επίσης ουσιαστικής σημασίας για την εξασφάλιση της ανταγωνιστικότητας της αγοράς ακατέργαστης ξυλείας σε όλη την Ένωση. Σε ό,τι αφορά την εθελοντική πιστοποίηση των δασών, είναι ουσιαστικό οι ενδεχόμενες διαδικασίες πιστοποίησης στις υποψήφιες χώρες να είναι διαφανείς και ανεξάρτητες.

6.2.6. Ενεργειακοί πόροι των δασών και η χρήση τους για σκοπούς αναψυχής

Παράλληλα με τη βιομηχανία ακατέργαστης ξυλείας, οι υπηρεσίες σχετικά με τη χρήση των δασών για σκοπούς αναψυχής, η θήρα, η ενεργειακή χρήση της ξυλείας και η εκμετάλλευση δασικών προϊόντων εκτός της ακατέργαστης ξυλείας παρέχουν στις υποψήφιες χώρες δυνατότητες για την ανάπτυξη της υπαίθρου. Στόχος της ΕΕ είναι, μεταξύ άλλων, η αύξηση της παραγωγής ενέργειας από βιομάζα προερχόμενη από την ξυλεία. Τα νεαρά δάση των υποψηφίων χωρών και η υλοποίηση των φιλόδοξων στόχων καθώς και οι ανάγκες διαχείρισης των δασών θα μπορούσαν να συμβάλουν ώστε τα δάση αυτά να αποτελέσουν μια πηγή ενέργειας από βιομάζα προερχόμενη από την ξυλεία κάθε φορά που, για παράδειγμα, η ανανέωση των υφιστάμενων νεαρών δασών συμβάλλει ώστε να παράγονται από τη βιομηχανία άχρηστα υπολείμματα ξυλείας. Επίσης για την ανάπτυξη της χρήσης της ξυλείας θα πρέπει να επιδιωχθεί η καλύτερη δυνατή επεξεργασία της. Θα πρέπει να αποσαφηνιστούν οι δυνατότητες ανάπτυξης δραστηριοτήτων στο δασικό τομέα καθώς και οι συνέπειές τους.

6.2.7. Τα δάση και το κλίμα

Επιπλέον, ο ρόλος των δασών στον ατμοσφαιρικό κύκλο του άνθρακα δημιουργεί νέες προοπτικές για την αξιοποίηση των δασών. Εν προκειμένω, η σημασία των δασών πρέπει να αποσαφηνιστεί τόσο στις υποψήφιες χώρες όσο και στα σημερινά κράτη μέλη της ΕΕ, τόσο σε γενικό επίπεδο όσο και εντός των ορίων της σύμβασης για το κλίμα σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Κυότο. Επίσης θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η χρήση της ξυλείας για ενεργειακούς σκοπούς. Είναι ανάγκη να εξεταστεί η σημασία των δασών ως δημόσιων αγαθών, οι αξίες και οι αξιολογήσεις που συνδέονται με αυτά, καθώς και τα ζητήματα αποζημίωσης.

6.2.8. Βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και κοινωνική ευθύνη

Η βιωσιμότητα και η μέριμνα για το περιβάλλον αποτελούν βασική αρχή της δασοκομίας και της δασικής βιομηχανίας. Συνεπώς, είναι απαραίτητο να εφαρμόζεται προσεκτική και ελέγξιμη πολιτική περιβάλλοντος, η οποία συμβάλλει στην προστασία των δασών. Παρόμοια πολιτική περιβάλλοντος πρέπει να προσφέρει ένα ικανοποιητικό πλαίσιο για τη δασοκομία και τον τομέα επεξεργασίας ξύλου ώστε να μπορούν να αναπτύξουν ανταγωνιστική δραστηριότητα με υπεύθυνο τρόπο. Η οικονομική βιωσιμότητα είναι απαραίτητη για την κοινωνική βιωσιμότητα. Μέσα στα όρια αυτά, εντάσσονται, μεταξύ άλλων, οι δυνατότητες απασχόλησης και η δυνατότητα διατήρησης και προαγωγής δραστηριοτήτων που συμβάλλουν στη διατήρηση της υπαίθρου, όπως η δασοκομία και η δασική βιομηχανία. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η χρήση των δασών για σκοπούς αναψυχής και οι συναφείς υπηρεσίες. Για την ανάπτυξη της δασικής βιομηχανίας και ολόκληρου του δασικού τομέα στις υποψήφιες χώρες απαιτείται η πραγματοποίηση ανοικτού και αποτελεσματικού διαλόγου στον οποίο να συμμετέχουν διάφορα τμήματα της κοινωνίας.

6.2.9. Όπως προαναφέρθηκε, η προσεκτική διαχείριση των δασών αλλά και άλλων φυσικών ζωνών είναι καθήκον των δημοσίων αρχών αλλά και των ιδιωτών ή/και των φορέων προστασίας του περιβάλλοντος και της φύσης, οι οποίοι είναι ιδιοκτήτες δασικών ή άλλων φυσικών ζωνών. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τη συλλογική ευθύνη όλων αυτών των φορέων. Η ΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία ενός οργάνου ευρωπαϊκού επιπέδου, στους κόλπους του οποίου θα ανταλλάσσονται εμπειρίες με στόχο να αναπτυχθεί υπεύθυνη πολιτική διαχείρισης των δασών και άλλων φυσικών ζωνών.

6.2.10. Προώθηση της χρήσης ξυλείας

Τόσο στο έδαφος της σημερινής Ένωσης όσο και στις υποψήφιες χώρες επιδιώκεται η αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής προϊόντων ξυλείας και η σχετική αύξηση των θέσεων εργασίας και εισοδημάτων. Η ξυλεία είναι ανανεώσιμο και ανακυκλώμενο φυσικό υλικό, και η χρήση της δεν επιβαρύνει την ατμόσφαιρα με άνθρακα. Για το λόγο αυτό ενδείκνυται η προώθηση της χρήσης της ξυλείας ως οικοδομικού υλικού, τόσο στα σημερινά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και στις υποψήφιες χώρες. Η αύξηση της ζήτησης προϊόντων ξυλείας στις υποψήφιες χώρες, θα επιταχύνει την επιδιωκόμενη ανάπτυξη της βιομηχανίας προϊόντων ξυλείας και θα συμβάλει στην αύξηση των εισοδημάτων και του αριθμού των θέσεων εργασίας στον τομέα αυτό.

6.2.11. Ενισχύσεις και ανταγωνισμός στον τομέα της δασοκομίας

Τα μέτρα ενίσχυσης της ΕΕ για την ανάπτυξη της δασοκομίας των υποψήφιων χωρών είναι από πολλές απόψεις αιτιολογημένα, τόσο από πλευράς ανάπτυξης της υπαίθρου όσο και από πλευράς περιβάλλοντος. Ωστόσο, η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας σημαίνει ότι οι ενισχύσεις που χορηγεί η ΕΕ δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να οδηγήσουν σε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού στην αγορά ξυλείας ή δασικών προϊόντων. Η χρήση και οι συνέπειες των ενισχύσεων της ΕΕ για τη δασοκομία στη δεκαετία του '90 πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σοβαρής μελέτης σε κοινοτικό επίπεδο. Να μελετηθεί δηλαδή πώς χρησιμοποιήθηκαν οι ενισχύσεις αυτές και τι αποτελέσματα είχαν. Η γνώση αυτή θα ωφελήσει την ανάπτυξη και την αξιολόγηση των προγραμμάτων ενίσχυσης στο μέλλον.

6.2.12. Κατάρτιση, έρευνα και παροχή πληροφοριών

Με τη διεύρυνση της ΕΕ ενισχύεται η σημασία της ουσιαστικής και ενιαίας ενημέρωσης σε ό,τι αφορά τη δασοκομία και τη δασική βιομηχανία στην Ένωση. Ειδικότερα όσον αφορά τις υποψήφιες χώρες είναι ανάγκη να αναπτυχθεί ο τομέας αυτός. Η ΕΕ θα πρέπει να επενδύσει σε αναπτυξιακά σχέδια τα οποία να προωθούν την επεξεργασία συνεκτικών και ενήμερων στατιστικών στοιχείων για το δασικό τομέα στο σύνολο της ΕΕ και στις υποψήφιες χώρες. Επίσης ενδείκνυται η δραστηριοποίηση της ΕΕ προκειμένου να καταρτιστούν σχέδια τα οποία θα βελτιώνουν τα στατιστικά στοιχεία σχετικά με την αγορά ξυλείας στις υποψήφιες χώρες. Είναι επίσης αναγκαίο να αναπτυχθούν στις υποψήφιες χώρες δράσεις έρευνας και κατάρτισης για δασοκομικά θέματα. Θα πρέπει δε να πραγματοποιηθούν επενδύσεις για την έρευνα στον τομέα της ιδιωτικής δασοκομίας, η οποία τις προηγούμενες δεκαετίες είχε παραμείνει σε χαμηλά επίπεδα.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Λεττονία, Λιθουανία, Εσθονία, Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβακία, Σλοβενία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κύπρος, Μάλτα και Τουρκία.

(2) Σλοβενία, Σλοβακία, Εσθονία και Λιθουανία.

(3) Τα αποθέματα ανά εκτάριο είναι μεγαλύτερα στις υποψήφιες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, κυρίως στην Τσεχία και στην Σλοβακία, με πάνω από 260m3/ha. Το μικρότερο απόθεμα ανά εκτάριο έχουν η Εσθονία και η Βουλγαρία με 140m3/ha. Συνεπώς μεταξύ των υποψήφιων χωρών ο όγκος των αποθεμάτων ξυλείας διαφέρει σημαντικά.

(4) Ιδιαίτερα στις χώρες της Βαλτικής, στην Πολωνία, στη Δημοκρατία της Τσεχίας και στη Ρουμανία.

(5) Εάν, εκτός των 10 υποψήφιων χωρών, ληφθεί επίσης υπόψη η Τουρκία, η Μάλτα και η Κύπρος, ο πληθυσμός της ΕΕ θα αυξηθεί κατά 45 %, η έκτασή της κατά 58 %, και η δασική και δασώδης έκτασή της κατά 55 εκατομμύρια εκτάρια, δηλαδή κατά 41 %.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

στη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η ακόλουθη τροπολογία, η οποία έλαβε το ένα τέταρτο των ψήφων, απορρίφθηκε κατά τη διάρκεια των συζητήσεων της ΟΚΕ:

Σημείο 6.2.2

Να προστεθεί νέα παράγραφος μετά από το σημείο 6.2.2. "'Από περιβαλλοντική άποψη, η φύτευση κωνοφόρων συμβάλλει στην επιτάχυνση της οξίνισης του εδάφους, οι συνήθεις μέθοδοι φύτευσης και συντήρησης δεν επιτρέπουν την τουριστική αξιοποίηση και, επιπλέον, στο περιβάλλον αυτό δεν μπορεί να υπάρξει ζωή αγρίων ζώων. Τα δάση πυκνοφυτεμένων κωνοφόρων, με τα χαμηλά τους κλαδιά να κρέμονται στο έδαφος, και τα οποία, μόλις αναπτυχθούν, υλοτομούνται μαζικά, με μηχανήματα που καταστρέφουν εις βάθος τα εδάφη και τα μονοπάτια και αφήνουν το έδαφος εκτεθειμένο στη διάβρωση από τη βροχή, καθιστούν το έδαφος αυτό ακατάλληλο για οποιαδήποτε άλλη χρήση. Τα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα αυτών των μορφών εκμετάλλευσης, για το περιβάλλον και για τη μεταβολή των εδαφών θα έπρεπε να αποτελέσουν αντικείμενο επιστημονικών μελετών. Επιδοτήσεις θα έπρεπε να χορηγούνται αποκλειστικά για τα παραδοσιακά πλατύφυλλα, που παρέχουν δομήσιμη και καύσιμη ξυλεία και που αναπτύσσονται αργά και ευνοούν τις οικολογικές ισορροπίες, καθώς και, στο Νότο, για είδη ανθεκτικά στην πυρκαγιά. Οι επιδοτήσεις θα έπρεπε να περιλαμβάνουν υποχρεώσεις συντήρησης και αποψίλωσης, συντήρησης των προσβάσεων και των μονοπατιών, κυρίως για τουριστικούς λόγους, καθώς και ένα όριο αναλογίας μεταξύ εκτάσεων με κωνοφόρα και εκτάσεων με πλατύφυλλα, ώστε να προστατεύεται η βιολογική ποικιλία. Για ορισμένους βιότοπους απαιτείται ειδική προστασία.'"

Αιτιολογία

Η γνωμοδότηση εστιάζεται στην παραγωγικότητα, που ευνοεί κυρίως τα κωνοφόρα και τα είδη ταχείας ανάπτυξης, όπως η λεύκη. Θα έπρεπε, λοιπόν, να εξισορροπηθεί κάπως, ώστε να προωθηθούν μορφές εκμετάλλευσης του δασικού πλούτου λιγότερο εντατικές, πολυλειτουργικές και πραγματικά αειφόρες.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 37, ψήφοι κατά: 39, αποχές: 8.