C 486/23

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Χρηματοδότηση του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή από το Ταμείο Συνοχής και το Μέσο Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 486/04)

Εισηγητής: ο κ. Ιωάννης ΒΑΡΔΑΚΑΣΤΑΝΗΣ Συνεισηγήτρια: η κ. Judith VORBACH

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 20.1.2022 Νομική βάση Άρθρο 52 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Οικονομική και Νομισματική Ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή Υιοθετήθηκε από το τμήμα 9.9.2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 21.9.2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 572 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 139/3/3

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) πραγματοποιεί σημαντικά βήματα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Οι πολιτικές της για το κλίμα, το περιβάλλον και την ενέργεια αποσκοπούν στο να συμβάλουν μακροπρόθεσμα στην πρόληψη των δεινότερων επιπτώσεων της κλιματικής έκτακτης ανάγκης που αντιμετωπίζει ο πλανήτης μας. Ωστόσο, ενδέχεται να παραμένουν ανεπαρκείς.

1.2. Παρότι η δέσμευση της ΕΕ είναι σημαντική, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και της σπανιότητας πόρων έχουν ήδη, δυστυχώς, αρχίσει να γίνονται αισθητές. Για αυτό καλούμαστε να προσαρμοστούμε σε μια πρωτόγνωρη πραγματικότητα. Παρότι η ΕΕ είναι ορθώς προσηλωμένη στην αποτροπή της επιδείνωσης της κατάστασης, παραμένουμε απροετοίμαστοι για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων κλιματικών έκτακτων αναγκών, ενεργειακών κρίσεων και φυσικών καταστροφών.

1.3. Από το 2021, έχουμε βιώσει δύο ιδιαίτερα αξιοσημείωτες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί της ΕΕ αδυνατούσαν, όπως αποδείχθηκε, να αντιμετωπίσουν. Η πρώτη αφορούσε την καταστροφή που προκάλεσαν οι πλημμύρες και οι πυρκαγιές σε όλη την Ευρώπη το καλοκαίρι του 2022. Η δεύτερη συνίσταται στην τρέχουσα ενεργειακή κρίση και την ανάγκη για ενεργειακή αυτονομία της ΕΕ, που ανέδειξε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022.

1.4. Αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και ανθεκτικότητα της ΕΕ: προκλήσεις από οικονομική και κοινωνική σκοπιά ( 1 ). Ο τρέχων μηχανισμός της ΕΕ για την ανταπόκριση σε φυσικές καταστροφές είναι το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΤΑΕΕ). Ωστόσο, ο ετήσιος προϋπολογισμός του ΤΑΕΕ ωχριά μπροστά στο κόστος των ζημιών που προκάλεσαν οι πρόσφατες φυσικές καταστροφές και πρέπει να αυξηθεί σημαντικά. Η ενωσιακή χρηματοδότηση της μετάβασης στην πράσινη ενέργεια είναι πιο ουσιαστική, ωστόσο δεν λαμβάνει υπόψη την επιτακτικότητα της τρέχουσας ανάγκης της ΕΕ για ενεργειακή αυτονομία και τον τεράστιο κίνδυνο της ενεργειακής φτώχειας, όπως περιγράφεται στη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ) με θέμα

1.5. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η ΕΕ χρειάζεται έναν νέο χρηματοδοτικό μηχανισμό που θα παρέχει άμεση και φιλόδοξη στήριξη στα κράτη μέλη σε τέτοιες περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης όπως αναφέρονται ανωτέρω. Η ΕΟΚΕ προτείνει συνεπώς τη δημιουργία ενός νέου Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Η χρηματοδότησή του πρέπει να προέρχεται από την ανακατεύθυνση υφιστάμενων ενωσιακών πόρων, πρωτίστως από το Ταμείο Συνοχής και τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΜΑΑ), οι οποίοι θα αποτελούν αντικείμενο εξορθολογισμένης και συνεκτικής διαχείρισης στο πλαίσιο του νέου αυτού Ταμείου.

1.6. Ο εκσυγχρονισμός του χρηματοδοτικού περιβάλλοντος θα μπορούσε επίσης να περιλαμβάνει τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του, την κλιμάκωση υφιστάμενων προγραμμάτων και την εξέταση του προγράμματος Next Generation EU (NGEU) ως προτύπου για ένα νέο εργαλείο χρηματοδότησης.

1.7. Υπό το φως των σημαντικών επενδυτικών αναγκών, η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης στην Επιτροπή να εξετάσει το ενδεχόμενο ενίσχυσης του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μέσω της ενθάρρυνσης ιδιωτικών επενδύσεων και συνεισφορών. Όσον αφορά ειδικότερα τις φυσικές καταστροφές, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να καταβάλουν προσπάθειες για την ενίσχυση και την διευκόλυνση της ασφαλιστικής κάλυψης και χρήσης του συστήματος ασφάλισης, ως μέσο που κατευθύνει τη χρηματοδότηση προς τη βελτίωση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, ιδίως σε περιοχές που διατρέχουν κίνδυνο, προκειμένου να μειωθεί η εξάρτηση από τη χρηματοδοτική στήριξη της ΕΕ.

1.8. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή πρέπει να είναι ευπροσάρμοστο, ευέλικτο και έτοιμο να ανταποκριθεί σε νέες αναδυόμενες κρίσεις τα επόμενα χρόνια και δεκαετίες.

1.9. Είναι εξαιρετικά σημαντικό η λειτουργία του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, που επικεντρώνεται περισσότερο στην ταχεία και επείγουσα απόκριση, να συνάδει με τις γενικές πολιτικές της ΕΕ για το κλίμα, το περιβάλλον και την ενέργεια, ώστε μακροπρόθεσμα να μειωθεί η εξάρτηση από παρεμβάσεις έκτακτης ανάγκης και να προστατευτεί η ανθρωπότητα και ο φυσικός κόσμος.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης συνάδει με τις δεσμεύσεις της ΕΕ στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας για την εφαρμογή της συμφωνίας του Παρισιού και των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ). Παρότι η αντιμετώπιση των αιτίων της κλιματικής αλλαγής θα πρέπει να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κλιματικής πολιτικής της ΕΕ, η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη ύπαρξης, παράλληλα με τα σχέδια για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ισχυρών και εξορθολογισμένων χρηματοδοτικών μηχανισμών για την αντιμετώπιση των κλιματικών και ενεργειακών έκτακτων αναγκών που βιώνουν ήδη οι πολίτες της ΕΕ.

2.2. Το όραμα της ΕΟΚΕ αφορά ένα νέο Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, πρόταση που συμμερίζονται πολυάριθμα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ( 2 ) . Ο μηχανισμός αυτός θα πρέπει να χρηματοδοτείται από τα υφιστάμενα κονδύλια συνοχής και τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, που θα συγκεντρώνονται σε ένα ενιαίο ταμείο για τη βελτίωση της αποδοτικότητας και του χρόνου απόκρισης και τη διευκόλυνση της κεντρικής παρακολούθησης των τομέων όπου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη χρηματοδότησης. Θα πρέπει επίσης να ενισχύσει την ικανότητα της ΕΕ να στηρίζει τα κράτη μέλη στην ταχεία απόκριση σε κλιματικές, περιβαλλοντικές και ενεργειακές έκτακτες ανάγκες. Στο τρέχον πλαίσιο, ο μηχανισμός θα αντιμετώπιζε δύο από τις πιο αξιοσημείωτες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που βιώνουμε: την αποκατάσταση από τις ολοένα συχνότερες φυσικές καταστροφές και την επείγουσα ανάγκη μετάβασης στην πράσινη ενέργεια και στροφής προς την ενεργειακή αυτονομία της Ευρώπης. Ταυτόχρονα, θα ήταν και ευέλικτος για την αντιμετώπιση και μελλοντικών κρίσεων.

2.3. Ήδη διατίθενται ενωσιακοί πόροι για την ενεργειακή μετάβαση και την αποκατάσταση από καταστροφές, ωστόσο διάφορα ζητήματα υπονομεύουν την αποτελεσματικότητά τους. Το υφιστάμενο Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΤΑΕΕ), που συστάθηκε προκειμένου να συνδράμει κοινότητες στην αποκατάσταση από φυσικές καταστροφές, απλά δεν επαρκεί για την έκταση των σύγχρονων κλιματικών καταστροφών. Η χρηματοδότηση της ενεργειακής μετάβασης είναι πιο φιλόδοξη, αλλά απέχει ακόμη πολύ από το να είναι επαρκής. Επιπλέον, η διαχείρισή της γίνεται μέσα από πολλά διαφορετικά ταμεία, με κίνδυνο ασυνέπειας ή αλληλεπικαλύψεων, και κατά τρόπο που αναμειγνύει άμεσους και πιο μακροπρόθεσμους στόχους καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής. Η ανάγκη αύξησης της ενεργειακής αυτονομίας της ΕΕ λόγω της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία ανέδειξε σε ποιο βαθμό η ενεργειακή μας εξάρτηση από τρίτες χώρες υπονομεύει την ικανότητά μας να αντιδρούμε αποφασιστικά στις διεθνείς εξελίξεις.

2.4. Η ΕΟΚΕ ζητεί συνεπώς τη δημιουργία Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, που θα αποσκοπεί συγκεκριμένα στην απάντηση σε επείγουσες περιβαλλοντικές, κλιματικές και ενεργειακές έκτακτες ανάγκες, και θα βοηθά την ΕΕ να προσαρμοστεί στην νέα πραγματικότητα όπου αυτές οι κρίσεις δυστυχώς συμβαίνουν ολοένα συχνότερα. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να λειτουργεί ως αποθεματικό χρηματοδότησης, έτοιμο να αναλάβει δράση σε περιόδους οξυμένων επενδυτικών αναγκών.

2.5. Το Ταμείο πρέπει να παρέχει την ευελιξία και την αποφασιστικότητα που απαιτούνται για ταχείες και φιλόδοξες επενδύσεις που θα καλύπτουν τις άμεσες ανάγκες της ΕΕ, διατηρώντας παράλληλα τη συνοχή με τις μακροπρόθεσμες πολιτικές για το κλίμα και την ενέργεια. Θα συγκεντρώνει μέρος των κονδυλίων συνοχής που προορίζονται για κλιματικά ζητήματα, του υφιστάμενου ΤΑΕΕ και μερίδιο της χρηματοδότησης του ΜΑΑ που προορίζεται για περιβαλλοντικές μεταρρυθμίσεις. Η συγκέντρωση αυτών των πόρων σε ένα μοναδικό ταμείο με σαφή εστίαση στην επείγουσα ανάληψη δράσης θα βελτιώσει την απόδοση της απόκρισης και θα διευκολύνει την παρακολούθηση των πλέον πιεστικών επενδυτικών αναγκών. Θα πρέπει να βελτιώσει την ικανότητα άμεσης διάθεσης των κονδυλίων εκεί όπου χρειάζονται.

2.6. Ο εκσυγχρονισμός του χρηματοδοτικού περιβάλλοντος θα μπορούσε επίσης να περιλαμβάνει τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής και την κλιμάκωση των υφιστάμενων προγραμμάτων. Δεδομένου του κοινού συμφέροντος και της επείγουσας ανάγκης καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής και των καταστροφικών επιπτώσεών της, η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει επίσης την ανάγκη για μια βελτιωμένη μέθοδο χρηματοδότησης στο μέλλον. Ακόμη και αν (ορθώς) εφαρμοστεί ένας χρυσός κανόνας για τις πράσινες επενδύσεις, ορισμένα κράτη μέλη ενδέχεται να μην έχουν τη δυνατότητα να συγκεντρώσουν τα τεράστια ποσά επενδύσεων που απαιτούνται χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο τη δημοσιονομική τους βιωσιμότητα. Για αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης να εξεταστεί το Next Generation EU (NGEU) ως πρότυπο για τη χρηματοδότηση του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Οι επιχορηγήσεις ή/και τα δάνεια από αυτό το ταμείο θα πρέπει να αποδεσμεύονται υπό τον όρο ότι το κράτος μέλος ή η περιφέρεια που τα λαμβάνει τα επενδύει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής ή των επιπτώσεών της, πραγματοποιώντας, για παράδειγμα, επακόλουθες επενδύσεις σε ανανεώσιμες και απαλλαγμένες από τις ανθρακούχες εκπομπές πηγές ενέργειας. Οποιαδήποτε τέτοια μέτρα πολιτικής πρέπει να συνδέονται με την υποχρεωτική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, τηρώντας παράλληλα την αρχή της εταιρικής σχέσης που κατοχυρώνεται στην πολιτική συνοχής.

2.7. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή από μόνο του δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση των συνεπειών των φυσικών καταστροφών και για την κάλυψη του κόστους της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο «χάσμα στην προστασία του κλίματος», δηλαδή στο ποσοστό των μη ασφαλισμένων οικονομικών απωλειών που προκαλούνται από καταστροφές που σχετίζονται με το κλίμα. Η ασφαλιστική κάλυψη έναντι φυσικών καταστροφών παραμένει χαμηλή στην Ευρώπη, με μόλις 35 % των απωλειών λόγω φυσικών καταστροφών την περίοδο 1980-2017 να είναι ασφαλισμένες ( 3 ) . Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό να εξεταστεί και να προωθηθεί η ασφάλιση έναντι καταστροφών στα κράτη μέλη και να προωθηθούν εθνικά συστήματα ασφάλισης που ενθαρρύνουν τους χρήστες να επενδύσουν στην προσαρμογή, γεγονός που θα μειώσει την πίεση που ασκείται στα ταμεία της ΕΕ και θα ενθαρρύνει τις προορατικές επενδύσεις. Ο διάλογος μεταξύ των ενδιαφερομένων μερών και η καινοτομία όσον αφορά τα ασφαλιστικά προϊόντα μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη νεωτερικών λύσεων μετατόπισης κινδύνου, με προτεραιότητα στην ευστάθεια των χρηματαγορών και την προστασία των καταναλωτών ( 4 ) . Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα ενισχυθεί η ικανότητα του Ταμείου προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή να ανταποκριθεί στις μελλοντικές προκλήσεις.

2.8. Τα κονδύλια της ΕΕ επιτελούν επίσης σημαντικό ρόλο ως κεφάλαιο εκκίνησης για την προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων, μεταξύ άλλων για την προσαρμογή με στόχο τη βελτίωση της ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

3. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ως εργαλείο αποκατάστασης και ετοιμότητας απέναντι σε καταστροφές

3.1. Μια διοργανική μελέτη της ΕΕ αποτυπώνει σαφώς τον επείγοντα χαρακτήρα της αντιμετώπισης της κλιματικής καταστροφής: «Η αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1,5 βαθμό είναι το μέγιστο όριο που μπορεί να αντέξει ο πλανήτης· αν η θερμοκρασία αυξηθεί περαιτέρω μετά το 2030, θα αντιμετωπίσουμε ακόμη περισσότερες ξηρασίες, πλημμύρες, ακραία ζέστη και φτώχεια για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους· τον πιθανό αφανισμό των πιο ευάλωτων πληθυσμών» ( 5 )

3.2. Αρχίζει να διαφαίνεται ότι είμαστε ελλιπέστατα προετοιμασμένοι για τις προκλήσεις που θέτει η κλιματική αλλαγή. Το 2021, τα κράτη μέλη της ΕΕ αντιμετώπισαν πρωτοφανείς καταστροφές λόγω φυσικών καταστροφών, από θανατηφόρες πλημμύρες στη Γερμανία και τη Μπενελούξ μέχρι καταστροφικές πυρκαγιές στην Ελλάδα και την Ισπανία. Ενόψει της κλιματικής κρίσης, και σε συνδυασμό με άλλες πηγές περιβαλλοντικής υποβάθμισης, είναι πιθανό η καταστροφή και οι φυσικές καταστροφές να αποτελέσουν τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Όσο περισσότερο αναβάλλονται, αποδυναμώνονται ή αποτρέπονται αποτελεσματικά μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και της περιβαλλοντικής υποβάθμισης, τόσο θα αυξάνονται οι κίνδυνοι.

3.3. Τουλάχιστον 240 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στις πλημμύρες που έπληξαν τη δυτική Ευρώπη το καλοκαίρι του 2021 ( 6 ) , ενώ αμέτρητοι άλλοι εκτοπίστηκαν και έχασαν τα σπίτια τους. Στην Ελλάδα, καταγράφηκαν περισσότερες από 500 πυρκαγιές κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα που έπληξε τη χώρα ( 7 )

3.4. Δεν ήταν πρωτοφανές μόνο το μέγεθος της καταστροφής και της απώλειας ανθρώπινων ζωών λόγω περιβαλλοντικών καταστροφών το 2021 αλλά και το οικονομικό κόστος για τις πληγείσες κοινότητες. Στη δυτική Ευρώπη, οι πλημμύρες εκτιμάται ότι προκάλεσαν ζημιές ύψους 38 δισ. ευρώ ( 8 ) . Στην Ελλάδα, ο πρωθυπουργός υποχρεώθηκε να εγκρίνει ένα πακέτο βοήθειας ύψους 500 εκατ. ευρώ για το νησί της Εύβοιας, την περιοχή που επλήγη περισσότερο από τις πυρκαγιές ( 9 )

3.5. Κανένα μέρος του πλανήτη δεν είναι απαλλαγμένο από τους αυξανόμενους κινδύνους των φυσικών καταστροφών. Ομοίως, κανένα κράτος μέλος της ΕΕ δεν διαθέτει επαρκή μέσα ώστε να υπερβεί τέτοιες τεράστιες προκλήσεις —είτε όσον αφορά τους πόρους και τα υλικά για την αντιμετώπιση της ξηρασίας, των πυρκαγιών και των πλημμυρών είτε όσον αφορά τη χρηματοδότηση που απαιτείται για την ανάκαμψη των πληγεισών περιοχών.

3.6. Οι επενδύσεις του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στην απόκριση σε φυσικές καταστροφές πρέπει να συμπληρώνουν τις τρέχουσες δαπάνες των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων σε δράσεις ετοιμότητας και πρόληψης καταστροφών. Απαιτούνται τεράστιες επενδύσεις για τη δημιουργία ανθεκτικότητας έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, για παράδειγμα επενδύσεις για την κατασκευή αναχωμάτων, κτιρίων ανθεκτικών στις πλημμύρες, την προστασία από τη διάβρωση των ακτών, τον εξοπλισμό για την παρακολούθηση και τον περιορισμό των πυρκαγιών, καθώς και την τεχνολογία για την εξοικονόμηση και την αποθήκευση πόσιμου νερού σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασίες, μεταξύ άλλων. Ενώ τα διαρθρωτικά επενδυτικά ταμεία θα πρέπει να εργάζονται εκ των προτέρων για τη μείωση των πιθανών ζημιών, το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να μπορεί να αντιδρά γρήγορα σε περιπτώσεις όπου αυτά τα προληπτικά μέτρα δεν έχουν καταφέρει να αποτρέψουν ορισμένες ζημίες.

3.7. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι οι προβλεπόμενες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης απαιτούν έναν πολύ πιο ισχυρό μηχανισμό στήριξης από τον ήδη υφιστάμενο. Ο συνολικός προϋπολογισμός του ΤΑΕΕ περιορίζεται σε συνολικά 500 εκατ. ευρώ ετησίως ( 10 ) . Από τη σύστασή του το 2002, το ΤΑΕΕ έχει στηρίξει 28 διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες με περισσότερα από 7 δισ. ευρώ ( 11 ) . Το ποσό αυτό είναι εντυπωσιακό, αλλά σε καμία περίπτωση δεν θα ήταν αρκετό για να καλύψει το κόστος ζημιών λόγω φυσικών καταστροφών μόνο το 2021.

3.8. Σε περιπτώσεις φυσικών καταστροφών, διαπιστώνουμε αυξημένο κίνδυνο απώλειας ζωών σε ορισμένες ομάδες που δεν μπορούν εύκολα να απομακρυνθούν από τις πληγείσες περιοχές. Αυτό ισχύει κυρίως για τους ηλικιωμένους, τα άτομα με αναπηρία και τα παιδιά. Οι επενδύσεις πρέπει να είναι στοχευμένες προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης διαθέτουν το υλικό και την εφεδρεία πρόσθετων διασωστών προκειμένου να βοηθήσουν όλα τα άτομα που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Τα φτωχότερα άτομα δυσκολεύονται επίσης περισσότερο να εγκαταλείψουν το σπίτι τους λόγω του κόστους εξεύρεσης εναλλακτικής στέγης και της περιορισμένης πρόσβασής τους σε ιδιωτικά μέσα μεταφοράς. Αυτό θα πρέπει να είναι κάτι που το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα επιδιώξει να αντιμετωπίσει.

4. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ως δρόμος προς τη μετάβαση στην πράσινη ενέργεια

4.1. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή αφορά επίσης την προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα παραγωγής βιώσιμης ενέργειας. Λόγω των πρόσφατων εξελίξεων, η ΕΕ βιώνει τεράστιες και επείγουσες προκλήσεις στον τομέα της ενεργειακής ανεξαρτησίας, οι οποίες δεν είχαν προβλεφθεί κατά την κατάρτιση του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (ΠΔΠ), του NGEU και του Πλαισίου Οικονομικής Διακυβέρνησης. Αναφερόμενη στο σχέδιο «REPowerEU» ( 12 ) της Επιτροπής και στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η ΕΟΚΕ συμφωνεί πλήρως ότι, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η ανάγκη για ενεργειακή ανεξαρτησία δεν υπήρξε ποτέ μεγαλύτερη, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

4.2. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη για έμφαση στον ρόλο που οι πράσινες και απαλλαγμένες από ανθρακούχες εκπομπές ενεργειακές τεχνολογίες, η βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και η μείωση της ενεργειακής ζήτησης μπορούν να διαδραματίσουν στην αύξηση της παροχής και της οικονομικής προσιτότητας της ενέργειας στην ΕΕ. Αυτό θα συμβάλει επίσης στην προστασία από ανατιμήσεις, οι οποίες εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη, εντείνουν τις ανισότητες, προκαλούν ενεργειακή φτώχεια, αυξάνουν το κόστος παραγωγής και υπονομεύουν την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ. Ειδικότερα, η ΕΟΚΕ επικροτεί την επιτάχυνση της ανάπτυξης καινοτόμων λύσεων με βάση το υδρογόνο και ανταγωνιστικού κόστους ανανεώσιμων μορφών ενέργειας στον κλάδο.

4.3. Η ανάγκη επείγουσας και φιλόδοξης επένδυσης στη στροφή προς πιο οικολογικές μορφές ενέργειας που θα παράγονται εντός της ΕΕ είναι σημαντικότερη από ποτέ. Παρότι η παραγωγή πράσινης ενέργειας και η ενεργειακή αυτονομία πρέπει πάντοτε να αποτελούν μακροπρόθεσμο στόχο για την ΕΕ, η άμεση συγκυρία θέτει την ΕΕ σε επείγουσα χρεία προμήθειας οικονομικά προσιτής ενέργειας από εναλλακτικές πηγές, χωρίς να υπονομεύονται οι ενεργειακοί της στόχοι. Οι επείγουσες επενδυτικές ανάγκες για την παροχή οικονομικά προσιτής ενέργειας από εναλλακτικές πηγές στους πολίτες θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν καλύτερα και αποδοτικότερα από το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή από ό,τι από τους υφιστάμενους μηχανισμούς.

4.4. Είναι ολοένα πιο εμφανές για την ΕΟΚΕ πως η ενεργειακή εξάρτηση αποδυναμώνει τις απαντήσεις της ΕΕ σε χώρες όπως η Ρωσία, όπως φαίνεται ξεκάθαρα στην απάντηση της ΕΕ στην εισβολή στην Ουκρανία. Η σημερινή υπερβολική εξάρτηση από ρωσικό φυσικό αέριο υπονόμευσε σημαντικά την ικανότητα της ΕΕ και των κρατών μελών της να αναλάβουν άμεσα δράση χωρίς να εκθέσουν τους πολίτες τους σε κίνδυνο ελλείψεων καυσίμων και ενεργειακής φτώχειας. Δυστυχώς, τα σχέδια προμήθειας με φυσικό αέριο από τις ΗΠΑ δεν προσφέρουν βιώσιμη ή περιβαλλοντικά υπεύθυνη λύση ( 13 )

4.5. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα πρέπει να λειτουργήσει ως μέσο χρηματοδότησης της επείγουσας ανάγκης μας για οικολογική και απαλλαγμένη από ανθρακούχες εκπομπές ενέργεια παραγόμενη στην ΕΕ, με φιλόδοξη προμήθεια υφιστάμενων τεχνολογιών και επενδύσεις στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών με στόχο την επίτευξη οικονομίας μηδενικών ανθρακούχων εκπομπών. Η ΕΟΚΕ προειδοποιεί σθεναρά πως ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν πρέπει να θέσει στο περιθώριο την αποστολή επίτευξης των περιβαλλοντικών και κοινωνικών στόχων της ΕΕ, που αποτελούν τη βάση για την οικοδόμηση οικονομικής ισχύος μακροπρόθεσμα.

4.6. Όσον αφορά τη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης, η πρόοδος διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Το 2018, μόλις 11 από τα 27 κράτη μέλη είχαν επιτύχει μείωση της συνολικής εγχώριας ενεργειακής τους ζήτηση σε επίπεδα κάτω από το στόχο για το 2020. Συνολικά, η ΕΕ απέχει πολύ από την επίτευξη των στόχων της για το 2030, πράγμα που υποδηλώνει την ανάγκη για επιπρόσθετες προσπάθειες. Ευτυχώς, το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας στην ΕΕ αυξάνεται σταθερά. Η δέσμη προσαρμογής στο στόχο του 55 % πρότεινε την επίτευξη μεριδίου 40 % της ενεργειακής κατανάλωσης για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έως το 2030. Αν και το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην ενεργειακή κατανάλωση ποικίλλει επίσης ουσιαστικά ανά την ΕΕ, το ίδιο ισχύει και με την ικανότητα παραγωγής ανανεώσιμων μορφών ενέργειας, λόγω δημοσιονομικών περιορισμών και γεωγραφίας. Σε ορισμένες χώρες, η κατά κεφαλήν εγκατεστημένη φωτοβολταϊκή ικανότητα είναι αρκετά χαμηλή παρά το υψηλό δυναμικό του τομέα. Άλλες χώρες επιτυγχάνουν υψηλό μερίδιο ανανεώσιμων μορφών ενέργειας λόγω ευνοϊκών γεωγραφικών συνθηκών, που καθιστούν δυνατή την κατασκευή υδροηλεκτρικών σταθμών.

4.7. REPowerEU Η εντατικοποίηση των προσπαθειών για την μετάβαση στην πράσινη ενέργεια θα συνοδευτεί από νέες ανάγκες χρηματοδότησης, και θα πρέπει να υλοποιηθεί επειγόντως δεδομένης της ενεργειακής κρίσης και της αυξανόμενης ανάγκης για ενεργειακή αυτονομία της ΕΕ. Η τόνωση των προτάσεων της δέσμης προσαρμογής στο στόχο του 55 % με υψηλότερους στόχους και συντομότερες προθεσμίες για την ανανεώσιμη ενέργεια, π.χ. όσον αφορά την εξάπλωση της ηλιακής και της αιολικής ενέργειας και τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, θα απαιτήσει ισχυρή χρηματοδοτική απόκριση. Η Επιτροπή εξήγγειλε την πρόθεσή της να αξιολογήσει τις εν λόγω χρηματοδοτικές ανάγκες στο πλαίσιο των προτάσεων ( 14 ) με βάση τη χαρτογράφηση των αναγκών στα κράτη μέλη, καθώς και τις απαιτήσεις για διασυνοριακές επενδύσεις. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την εξαγγελία, προειδοποιεί ωστόσο ότι τα υφιστάμενα χρηματοδοτικά εργαλεία σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο δεν επαρκούν και πως απαιτείται ανάληψη δράσης ώστε οι ανανεώσιμες μορφές ενέργειας να αποτελέσουν άμεση λύση. Οι δαπάνες του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή για ανανεώσιμες μορφές ενέργειας θα πρέπει επίσης να ενισχυθούν, μέσω της προσέλκυσης ιδιωτικών επενδύσεων, με το ταμείο να ενεργεί ως πάροχος κεφαλαίων εκκίνησης.

4.8. Η κλιμάκωση των επενδύσεων για τη βελτίωση της ενεργειακής αυτονομίας της ΕΕ πρέπει να συμβαδίζει με την εστίαση στη μετάβαση σε πράσινη ενέργεια και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Προκειμένου να επιτύχει η ΕΕ θα χρειαστεί, εκτός των πιο άμεσων επενδύσεων μέσω του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, σημαντικές μακροπρόθεσμες επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία, καθώς και νέους τρόπους παραγωγής και κατανάλωσης, ώστε να βελτιωθεί η ικανότητά μας να παρέχουμε καθαρή και οικονομικά προσιτή ενέργεια σε όλους. Το θεματολόγιο της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία επιδεικνύει ήδη σημαντική αποφασιστικότητα για την επίτευξη αυτού του στόχου, με δυνατότητα αξιοσημείωτης προόδου. Ωστόσο, αυτή η έμφαση στην έρευνα πρέπει να συνδυαστεί με τη δέσμευση των κρατών μελών να υιοθετήσουν πιο οικολογικές μορφές παραγωγής ενέργειας και την ικανότητά τους να απεξαρτηθούν από πιο παραδοσιακά μέσα παραγωγής ενέργειας, ιδίως στα κράτη μέλη που εξακολουθούν να βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα.

4.9. Παρότι η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την υφιστάμενη χρηματοδότηση που προβλέπεται για την κλιματική πολιτική στο ΠΔΠ και το NGEU, επισημαίνει επίσης πως οι πιο άμεσες περιβαλλοντικές απειλές για τους πολίτες της ΕΕ έχουν αλλάξει από την κατάρτισή τους, και απαιτούνται νέες προσεγγίσεις. Πέραν της δημιουργίας του νέου αυτού ταμείου, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να επανεξετάσει το χρηματοδοτικό περιβάλλον προκειμένου να εντοπιστούν κενά χρηματοδότησης και επιπρόσθετες χρηματοδοτικές ανάγκες σε σχέση με διάφορες πτυχές της κλιματικής πολιτικής.

5. Διασφάλιση της ευρωστίας των υφιστάμενων πολιτικών της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια και της συμπληρωματικότητας του Ταμείου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή

5.1. Το Ταμείο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα απαντά σε πολύ συγκεκριμένη ανεκπλήρωτη ανάγκη όσον αφορά την ενωσιακή χρηματοδότηση, ήτοι την ύπαρξη ικανής χρηματοδότησης για ταχεία απόκριση σε κλιματικές, περιβαλλοντικές και ενεργειακές έκτακτες ανάγκες. Ωστόσο, το ταμείο πρέπει να συνάδει και να είναι συμβατό με τις γενικές συναφείς πολιτικές της ΕΕ.

5.2. Η κλιματική κρίση αποτελεί συστημικό ζήτημα που υπερβαίνει τα σύνορα, πράγμα που συνεπάγεται τη συστημική ανάγκη να αλλάξει ο τρόπος λειτουργίας της οικονομίας μας και καθιστά επιτακτική την προσήλωση των κυβερνήσεων σε συστημικές λύσεις, και όχι απλά στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της κρίσης.

5.3. Οι τεράστιες ανισότητες στον τρόπο με τον οποίο εμπλέκονται και πλήττονται άτομα και ομάδες επιδεινώνουν το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Οι ανισότητες αυτές σχετίζονται με το αποτύπωμα άνθρακα, όπου σημειώνονται αρκετά σημαντικές διαφορές στις κατά κεφαλήν εκπομπές CO 2 στα διάφορα κράτη μέλη και περιφέρειες της ΕΕ. Διαπιστώνουμε επίσης ανισότητες όσον αφορά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, την ικανότητα προσαρμογής και αντιμετώπισης των προκλήσεων και, τέλος, τις επιπτώσεις των μέτρων πολιτικής για το κλίμα και τις επικείμενες σημαντικές διαρθρωτικές αλλαγές.

5.4. Στο εσωτερικό της ΕΕ, οι κλιματικές επιπτώσεις διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό εντός και μεταξύ των κρατών μελών, ανάλογα με τη γεωγραφία τους και την κατάσταση και τη διάρθρωση της οικονομίας τους. Για παράδειγμα, ενώ το 7 % του πληθυσμού της ΕΕ ζει σε περιοχές με υψηλό κίνδυνο πλημμυρών, πάνω από το 9 % ζει σε περιοχές όπου σημειώνονται 120 ημέρες χωρίς βροχή.

5.5. Η προσπάθεια για μια δίκαιη μετάβαση απαιτεί επίσης βιώσιμες κοινωνικές συνθήκες σύμφωνα με τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ) και τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ ζητεί μια ολιστική προσέγγιση για την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και παραπέμπει στον κανονισμό για την ταξινόμηση, ο οποίος καθορίζει έξι περιβαλλοντικούς στόχους: μετριασμό της κλιματικής αλλαγής· προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή· βιώσιμη χρήση και προστασία των υδάτινων και των θαλάσσιων πόρων· μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία· πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης και προστασία και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων.

5.6. Με εγκεκριμένο προϋπολογισμό άνω των 330 δισ. ευρώ κατά την τρέχουσα περίοδο προγραμματισμού, η πολιτική συνοχής αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο και σημαντικότερο κοινό επενδυτικό εργαλείο στην Ευρώπη και, ως εκ τούτου, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Οι ανισότητες εντός και μεταξύ των κρατών μελών, τις οποίες σκοπεύει να αντιμετωπίσει η πολιτική συνοχής, είναι επίσης πολύ πιθανό να επηρεαστούν από την κλιματική αλλαγή και τις συνέπειές της. Από την πλευρά του, το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας δίνει επίσης ισχυρή έμφαση στο κλίμα. Μολονότι διαπιστώνουμε σαφή δέσμευση για επενδύσεις, είναι αναγκαίο να υπάρχει σαφής και διαρθρωμένη εικόνα όσον αφορά τα κονδύλια της ΕΕ που προορίζονται για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και τον τρόπο διαχείρισής τους.

5.7. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει επίσης την ανάγκη οι τοπικές και περιφερειακές αρχές να αναλάβουν σαφή πολιτική δέσμευση για την επίτευξη των κλιματικών στόχων. Είναι επείγουσα ανάγκη να ενισχυθεί ο πολυεπίπεδος διάλογος μεταξύ των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών αρχών για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή εθνικών μέτρων για την κλιματική αλλαγή σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, για την άμεση πρόσβαση των τοπικών αρχών στη χρηματοδότηση και για την παρακολούθηση της προόδου των μέτρων που εγκρίνονται. Οι κοινωνικοί εταίροι και η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών πρέπει να συμμετέχουν στη διαδικασία αυτή, ώστε να διασφαλιστεί μια ισορροπημένη προσέγγιση, με σεβασμό των συμφερόντων όλων των ομάδων.

5.8. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον καθοριστικό ρόλο των τοπικών, κοινωνικών και περιφερειακών εταίρων στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Δυστυχώς, η στήριξη που λαμβάνουν πολλοί εξ αυτών για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων τους απέχει πολύ από το να θεωρείται επαρκής για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν. Μεταξύ άλλων, το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης πρέπει να ενισχυθεί προκειμένου να παρέχει μεγαλύτερη στήριξη.

5.9. Η ΕΟΚΕ επιμένει ότι η μετάβαση προς την περιβαλλοντική βιωσιμότητα πρέπει να είναι χωρίς αποκλεισμούς και να συνάδει με τους ΣΒΑ και τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, τα βασικά κριτήρια πρέπει να περιλαμβάνουν τη διασφάλιση και τη δημιουργία νέων, ποιοτικών πράσινων θέσεων εργασίας, διασφαλίζοντας έτσι κατάρτιση και κοινωνικά μέτρα χωρίς αποκλεισμούς, με την ανάπτυξη εναλλακτικών κλιματικά ουδέτερων οικονομικών τομέων για τον πληθυσμό της περιφέρειας. Πρέπει να αντισταθμίζει τις πιθανές δυσμενείς επιπτώσεις των μέτρων πολιτικής για το κλίμα και των διαρθρωτικών αλλαγών. Για παράδειγμα, οι δημόσιες συμβάσεις και τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων για τις επιχειρήσεις θα πρέπει να συνδεθούν με τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και να σέβονται τα δικαιώματα των εργαζομένων, τα περιβαλλοντικά πρότυπα και τις φορολογικές υποχρεώσεις. Επιπλέον, τα ευάλωτα άτομα πρέπει να προστατεύονται από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αποφεύγοντας πάντοτε την ενεργειακή φτώχεια. Τέλος, η ΕΟΚΕ επισημαίνει την αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής ζημίας» του ενωσιακού συστήματος ταξινόμησης, η οποία ορίζει ότι δεν επιτρέπεται να θιγούν περιβαλλοντικοί στόχοι μέσω της εφαρμογής διάφορων πολιτικών.

5.10. Καθώς η τυπική και η άτυπη εκπαίδευση αποτελεί σημαντικό μηχανισμό για την καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης, είναι σημαντικές οι επενδύσεις στην προσβάσιμη εκπαίδευση αναφορικά με την κλιματική αλλαγή και την ενεργό συμμετοχή στα κοινά. Η εκπαίδευση σχετικά με την αειφορία αποτελεί ισχυρό εργαλείο με το οποίο πρέπει να εφοδιαστούν οι νέοι, καθώς τους χειραφετεί προκειμένου να συμμετάσχουν στη συζήτηση για την κατεύθυνση που πρέπει να λάβουν συγκεκριμένες κλιματικές πολιτικές. Ο ρόλος της εκπαίδευσης και της κατάρτισης στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής αναγνωρίζεται ολοένα περισσότερο.

Βρυξέλλες, 21 Σεπτεμβρίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) https://www.eesc.europa.eu/el/our-work/opinions-information-reports/opinions/tackling-energy-poverty-and-eus-resilience-challenges-economic-and-social-perspective (βλ. σελίδα 88 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(2) Περιφερειακή ανάπτυξη: μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προτείνουν τη σύσταση Ταμείου Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή| Επικαιρότητα | Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

(3) Economic losses from climate-related extremes in Europe — Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος

(4) Διαμορφώνοντας μια Ευρώπη ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή — η νέα στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, COM (2021) 82 final, ενότητα 2.2.3, και Στρατηγική χρηματοδότησης της μετάβασης προς τη βιώσιμη οικονομία, COM (2021) 390 final, ενότητες ΙΙ και ΙΙΙ, Δράση 2γ, Πίνακας επιδόσεων της Ευρωπαϊκής Αρχής Ασφαλίσεων και Επαγγελματικών Συντάξεων (ΕΑΑΕΣ) για τα κενά ασφαλιστικής κάλυψης και έγγραφο συζήτησης.

(5) ESPAS_Report.pdf, σ. 8.

(6) https://www.brusselstimes.com/belgium-all-news/199487/europes-summer-floods-amount-to-worlds-second-most-costly-natural-disaster-of-2021

(7) https://www.reuters.com/world/europe/greece-starts-count-cost-after-week-devastating-fires-2021-08-09/

(8) Europe's summer floods amount to world's second-most costly natural disaster of 2021 (brusselstimes.com)

(9) https://www.reuters.com/world/europe/greece-starts-count-cost-after-week-devastating-fires-2021-08-09/

(10) Ταμείο Αλληλεγγύης της ΕΕ

(11) https://ec.europa.eu/regional_policy/el/funding/solidarity-fund/

(12) Σχέδιο REPowerEU, COM(2022) 230 final.

(13) U.S., EU strike LNG deal as Europe seeks to cut Russian gas | Reuters

(14) COM(2022) 230 final.