[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 30.5.2007

COM(2007) 273 τελικό

ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΚΘΕΣΗ

για την οικονομική και κοινωνική συνοχή

(υποβληθείσα από την Επιτροπή) { SEC(2007) 694}

ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΚΘΕΣΗ

για την οικονομική και κοινωνική συνοχή

Το άρθρο 159 της Συνθήκης ορίζει ότι η Επιτροπή υποβάλλει ανά τριετία έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με την πρόοδο που έχει σημειωθεί για την υλοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής και σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο έχουν συμβάλει τα διάφορα μέσα που προβλέπονται στο εν λόγω άρθρο (πολιτικές των κρατών μελών και κοινοτικές πολιτικές).

Η παρούσα τέταρτη έκθεση για τη συνοχή παρέχει, πρώτον, μια επικαιροποιημένη εικόνα της κατάστασης και των προοπτικών όσον αφορά την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή και, δεύτερον, μια ανάλυση του αντικτύπου που έχει στη συνοχή, μέσα στην Ένωση, η πολιτική που εφαρμόζεται σε εθνικό και κοινοτικό επίπεδο. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται: 1) στην προκαταρκτική αξιολόγηση του αντικτύπου της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη συνοχή κατά την περίοδο προγραμματισμού 2000-2006 και 2) σε μια πρώτη αξιολόγηση της προετοιμασίας για τη νέα περίοδο 2007-2013, με βάση τις εθνικές στρατηγικές και τα σχέδια επιχειρησιακών προγραμμάτων που υποβλήθηκαν στην Επιτροπή από τα κράτη μέλη έως το τέλος Απριλίου 2007 [βλέπε SEC(2007) 694][1].

1. Η προστιθέμενη αξία της πολιτικής για τη συνοχή

Υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες που επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα και τον αντίκτυπο της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη συνοχή. Ένα οικονομικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από σταθερότητα τιμών και υγιή δημόσια οικονομικά θα ωφεληθεί από την ύπαρξη χαμηλότερων επιτοκίων. Αυτό, με τη σειρά του, τονώνει τις επενδύσεις και τη συσσώρευση κεφαλαίου, αυξάνοντας τόσο την παραγωγικότητα όσο και την απασχόληση. Συμβάλλει επίσης στην αύξηση του ρυθμού και της διάδοσης της καινοτομίας και μειώνει το κόστος κεφαλαίου.

Η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα των δημόσιων διοικητικών υπηρεσιών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο είναι ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας. Τέλος, συχνά, οι εξωτερικοί παράγοντες, και ιδίως η παγκοσμιοποίηση, είναι εκείνοι που αποτελούν τους βασικούς κινητήριους μοχλούς των διαρθρωτικών αλλαγών σε όλα τα επίπεδα και που έχουν ευρύ αντίκτυπο στην οικονομική ανάπτυξη και στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης.

Ωστόσο, με την εφαρμογή μιας αυστηρής και συνετής προσέγγισης, η πολιτική συνοχής κατόρθωσε να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο και τις ευκαιρίες σε όλη την Ένωση.

- Η σύγκλιση γίνεται σε εθνικό και σε περιφερειακό επίπεδο

Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2000-2006 οι σημαντικότεροι δικαιούχοι των ευρωπαϊκών προγραμμάτων της πολιτικής για τη συνοχή, ως ομάδα, εξακολούθησαν να παρουσιάζουν εντυπωσιακά ποσοστά ανάπτυξης. Σε περιφερειακό επίπεδο, οι ισχυρές οικονομικές επιδόσεις τις οποίες σημείωσαν κατά την προηγούμενη δεκαετία οι περιφέρειες με χαμηλό κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ είχαν ως συνέπεια το γεγονός ότι, με κριτήριο το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, οι περιφέρειες όλης της ΕΕ ακολούθησαν γενικά πορεία σύγκλισης.

- Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι αυτές οι τάσεις θα συνεχιστούν

Για την περίοδο 2007-2013 οι μελέτες δείχνουν ότι οι επενδύσεις που θα πραγματοποιηθούν βάσει των προγραμμάτων θα προσθέσουν περίπου 5-15% στα απόλυτα επίπεδα του ΑΕγχΠ στα περισσότερα νέα κράτη μέλη σε σύγκριση με το βασικό σενάριο. Επιπλέον, υπολογίζεται ότι μέχρι το 2015 οι επενδύσεις αυτές θα δημιουργήσουν περίπου 2 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας.

- Η πολιτική συνοχής υποστηρίζει την ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων εργασίας και έξω από τις περιφέρειες σύγκλισης

Η μεγέθυνση και η ανάπτυξη σε μια οικονομία της αγοράς συνδέονται αναπόφευκτα με αναδιαρθρώσεις, οι οποίες συχνά οδηγούν σε απώλειες θέσεων εργασίας και στη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, που κατανέμονται άνισα και οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν σε εδαφική συγκέντρωση κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων. Η ενίσχυση της ικανότητας της Ένωσης να προσαρμόζεται στις αλλαγές και να δημιουργεί νέες βιώσιμες θέσεις απασχόλησης είναι ένας από τους ρόλους της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη συνοχή, ακόμη και στα πλουσιότερα κράτη μέλη της Ένωσης. Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2000-2005 υπολογίζεται ότι δημιουργήθηκαν πάνω από 450.000 ακαθάριστες θέσεις εργασίας σε έξι χώρες, που αντιπροσωπεύουν περίπου τα δύο τρίτα της ευρωπαϊκής βοήθειας για το στόχο 2.

- Η πολιτική συνοχής υποστηρίζει την καινοτομική ικανότητα των κρατών μελών και των περιφερειών

Την περίοδο 2000-2006 η πολιτική συνοχής συνέβαλε σημαντικά στις προσπάθειες Ε&Α και ενίσχυσε την καινοτομική ικανότητα, ιδίως στις περιφέρειες του στόχου 1. Βάσει των προγραμμάτων που ήταν διαθέσιμα τη στιγμή που εκδόθηκε η παρούσα έκθεση, το ποσοστό των πόρων της πολιτικής για τη συνοχή που θα επενδυθούν στην καινοτομία και την Ε&Α κατά την περίοδο 2007-2013 θα υπερδιπλασιαστεί.

- Η επένδυση της πολιτικής για τη συνοχή στους ανθρώπους έχει υψηλή απόδοση

Πάνω από το 50% των κερδών παραγωγικότητας που επιτεύχθηκαν την τελευταία δεκαετία οφείλεται στην αναβάθμιση της ποιότητας του ανθρώπινου δυναμικού. Τα ευρωπαϊκά προγράμματα συνοχής συγχρηματοδοτούν την κατάρτιση περίπου 9 εκατομμυρίων ανθρώπων ετησίως, από τους οποίους περισσότεροι από τους μισούς είναι γυναίκες. Μεγάλο ποσοστό των δικαιούχων είτε (επαν)εισέρχονται στην απασχόληση έπειτα από κατάρτιση είτε εξασφαλίζουν καλύτερους όρους απασχόλησης και υψηλότερο εισόδημα.

- Η πολιτική για τη συνοχή αυξάνει τα δημόσια και ιδιωτικά κεφάλαια που διατίθενται για την υποστήριξη παραγωγικών επενδύσεων

Κατά την περίοδο 2000-2006 κάθε ευρώ που επενδύθηκε από την πολιτική για τη συνοχή είχε ως συνέπεια μέση επιπλέον δαπάνη 0,9 ευρώ στις περιφέρειες του στόχου 1. Στις περιφέρειες του στόχου 2, αυτή η επιπλέον δαπάνη μπορεί να φθάσει έως και το τριπλάσιο του ποσού που επενδύθηκε αρχικά. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω κανόνων πολιτικής όπως η συγχρηματοδότηση και η εταιρική σχέση, καθώς και μέσω της αυξανόμενης συμμετοχής των ιδιωτικών κεφαλαίων, περιλαμβανομένης μιας ποικιλίας συμφωνιών για συμπράξεις μεταξύ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Πιο πρόσφατα, η Επιτροπή, σε συνεργασία με τους διεθνείς χρηματοδοτικούς οργανισμούς, ανέπτυξε καινοτόμα χρηματοδοτικά μέσα, που συνδυάζονται με τη χορήγηση ενισχύσεων από την Κοινότητα και την συμπληρώνουν: JEREMIE για την προώθηση των ΜΜΕ και των μικροπιστώσεων και JESSICA για την αστική ανάπτυξη. Αυτό θα μετατρέψει τις επιχορηγήσεις σε ανακυκλώσιμες μορφές χρηματοδότησης, πράγμα που θα τις καταστήσει βιωσιμότερες σε πιο μακροπρόθεσμη προοπτική· θα αυξήσει το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα που θα προκύψει από τη χρήση των εν λόγω επιχορηγήσεων για την προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων και το συνδυασμό μ’ αυτά· και θα προσφέρει ισχυρότερα κίνητρα για καλύτερες επιδόσεις.

- Η πολιτική συνοχής ευνόησε την υιοθέτηση ολοκληρωμένων προσεγγίσεων για την ανάπτυξη

Η πολιτική συνοχής συμβάλλει στην προώθηση της ανάπτυξης με ολοκληρωμένο τρόπο, συνεκτιμώντας τον αντίκτυπο σύνθετων προβλημάτων, όπως οι προκλήσεις που δημιουργούνται από την παγκοσμιοποίηση, την αλλαγή του κλίματος και τις δημογραφικές εξελίξεις, πράγμα που προάγει τη συνοχή μεταξύ των διαφόρων τομεακών πολιτικών. Αυτή η ολοκληρωμένη προσέγγιση συνέβαλε στη βελτίωση του συνολικού αντικτύπου των τομεακών παρεμβάσεων με την εκμετάλλευση των συνεργειών μεταξύ των διαφόρων τομέων πολιτικής και με τον έλεγχο των παρενεργειών τους, με τη διευκόλυνση του διαλόγου μεταξύ των διοικητικών υπηρεσιών και με την καλύτερη προσαρμογή των παρεμβάσεων στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά των περιφερειών και των τοπικών κοινωνιών.

- Η πολιτική συνοχής συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας των δημόσιων επενδύσεων

Η επταετής προγραμματική προσέγγιση της πολιτικής, που βασίζεται σε έναν εγγυημένο προϋπολογισμό κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, βελτίωσε σημαντικά το μακροπρόθεσμο δημοσιονομικό προγραμματισμό σε πολλά κράτη μέλη και περιφέρειες. Επιπλέον, η πολιτική συνοχής συμβάλλει στον προσδιορισμό προτεραιοτήτων για τις αποφάσεις που αφορούν τις δημόσιες επενδύσεις, πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα, ιδίως στις χώρες συνοχής, την αποτελεσματικότερη και αποδοτικότερη χρήση των δημόσιων επενδύσεων γενικά, και όχι μόνο στις περιπτώσεις στις οποίες οι εν λόγω επενδύσεις συγχρηματοδοτήθηκαν από την Κοινότητα. Με τον τρόπο αυτόν, η πολιτική συνοχής επηρεάζει το επενδυτικό μοντέλο, μετατοπίζοντάς το προς στόχους υψηλότερης παραγωγικότητας και μεγαλύτερης βιωσιμότητας.

- Η πολιτική συνοχής προώθησε τη συνεργασία ως βασικό στοιχείο της χρηστής διακυβέρνησης

Η αρχή της συνεργασίας είναι θεμελιώδης αρχή που διατρέχει όλες τις πτυχές της πολιτικής για τη συνοχή -προγραμματισμός, εφαρμογή, παρακολούθηση και αξιολόγηση- και είναι πλέον ευρέως αποδεκτή ως βασικό στοιχείο χρηστής διακυβέρνησης. Το πολυεπίπεδο σύστημα διακυβέρνησης, που βασίζεται σε μια στρατηγική προσέγγιση και περιλαμβάνει τις κοινοτικές, εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές και τους διάφορους εμπλεκόμενους φορείς, συμβάλλει στο να εξασφαλιστεί ότι οι ενέργειες προσαρμόζονται στις επιτόπιες συνθήκες και ότι υπάρχει γνήσια και αταλάντευτη δέσμευση για την επιδίωξη της επιτυχίας.

2. Κατάσταση και τάσεις οσον αφορα τις οικονομικές, κοινωνικές και εδαφικές ανισοτητές

2.1. Οικονομική συνοχή

- Η σύγκλιση γίνεται τόσο σε εθνικό ...

Οι μεγαλύτεροι δικαιούχοι της πολιτικής για τη συνοχή κατά τη διάρκεια της περιόδου 1994-2006 -Ελλάδα, Ισπανία, Ιρλανδία και Πορτογαλία- ως ομάδα είχαν εντυπωσιακές επιδόσεις όσον αφορά την ανάπτυξη. Μεταξύ 1995 και 2005 η Ελλάδα μείωσε το χάσμα που την χώριζε από την υπόλοιπη EΕ-27, φτάνοντας από το 74% στο 88% του μέσου όρου της ΕΕ-27 το 2005. Έως το ίδιο έτος, η Ισπανία και η Ιρλανδία είχαν ανεβεί από το 91% και το 102%, αντίστοιχα, στο 102% και το 145% του μέσου όρου της Ένωσης. Την ίδια περίοδο, η ανάπτυξη στην Πορτογαλία ήταν χαμηλότερη από το μέσο όρο της ΕΕ από το 1999. Το 2005 το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ της ανήλθε στο 74% του μέσου όρου της EΕ.

Η πλέον ταχύρρυθμη ανάπτυξη και η ταχύτερη μείωση της διαφοράς επιτυγχάνεται από τις νέες χώρες, και ιδίως από εκείνες που έχουν πολύ χαμηλό ΑΕγχΠ. Το ΑΕγχΠ των τριών κρατών της Βαλτικής διπλασιάστηκε σχεδόν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1995-2005. Η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία σημείωσαν επίσης πολύ καλές επιδόσεις, καθώς τα ποσοστά ανάπτυξής τους ήταν πάνω από υπερδιπλάσια σε σχέση με το μέσο όρο της ΕΕ.

Ωστόσο, λόγω των πολύ χαμηλών αφετηριών του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ τους, και με βάση τα σημερινά ποσοστά ανάπτυξης, φαίνεται ότι η Πολωνία, και ιδίως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, θα χρειαστούν πιθανώς περισσότερα από 15 χρόνια για να φθάσουν σε κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ της τάξης του 75% του μέσου όρου της EΕ-27.

- ... όσο και σε περιφερειακό επίπεδο

Η σχετικά ισχυρή οικονομική ανάπτυξη των περιφερειών με χαμηλό κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ κατά τη διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας οδήγησε γενικά στη σύγκλιση των περιφερειών της ΕΕ. Μεταξύ 1995 και 2004, ο αριθμός των περιφερειών με κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ χαμηλότερο από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ μειώθηκε από 78 σε 70, ενώ ο αριθμός των περιφερειών με κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ χαμηλότερο από το 50% του μέσου όρου της ΕΕ υποχώρησε από 39 σε 32.

Οι υστερούσες περιφέρειες της ΕΕ-15, που ήταν σημαντικοί αποδέκτες υποστήριξης στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνοχή κατά τη διάρκεια της περιόδου 2000-2006, παρουσίασαν σημαντική αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ σε σχέση με την υπόλοιπη ΕΕ μεταξύ 1995 και 2004. Το 1995, 50 περιφέρειες με συνολικά 71 εκατομμύρια κατοίκους είχαν κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ χαμηλότερο από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ-15. Το 2004, σχεδόν στο ένα τέταρτο από τις περιφέρειες αυτές, όπου κατοικούν περίπου 10 εκατομμύρια άτομα, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ υπερέβη το όριο του 75%.

- ... αλλά οι ανισότητες παραμένουν σημαντικές

Παρά την εν λόγω πρόοδο, οι απόλυτες διαφορές παραμένουν μεγάλες. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην πρόσφατη διεύρυνση και εν μέρει στο γεγονός ότι η ανάπτυξη τείνει να συγκεντρώνεται -κατά τη διάρκεια των αρχικών αναπτυξιακών φάσεων- στις δυναμικότερες περιφέρειες των χωρών.

Ακόμη και μερικές από τις πιο ανεπτυγμένες περιφέρειες (εκείνες με επίπεδο ΑΕγχΠ υψηλότερο από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ-27) αρχίζουν να παρουσιάζουν πολύ χαμηλά ή ακόμη και αρνητικά ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης. Κατά την περίοδο 2000-2004, το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ υποχώρησε σε 27 περιφέρειες, ενώ σε άλλες 24 αυξήθηκε λιγότερο από 0,5% ετησίως. Σε πέντε από τις περιφέρειες αυτές, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ έπεσε κάτω από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ.

- Οι αυξήσεις της απασχόλησης και της παραγωγικότητας ενισχύουν την ανάπτυξη των περιφερειών

Οι υστερούσες περιφέρειες μειώνουν γρήγορα το χάσμα που τις χωρίζει από πλευράς παραγωγικότητας. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έκδηλο στα νέα κράτη μέλη: στα τρία κράτη της Βαλτικής και σε τμήματα της Πολωνίας η παραγωγικότητα αυξήθηκε μεταξύ 1995 και 2004 τέσσερις φορές γρηγορότερα από το μέσο όρο της ΕΕ. Ωστόσο, μερικές από τις περιφέρειες αυτές ξεκινούν από πολύ χαμηλά επίπεδα. Καθώς η απασχόληση στις περιφέρειες αυτές μετατοπίζεται προς τομείς υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, η περιφερειακή παραγωγικότητα είναι πιθανόν να αυξηθεί, ακόμη και αν η τομεακή παραγωγικότητα παραμείνει σταθερή.

Το 2004 οι περιφέρειες της Πορτογαλίας, της Ελλάδας, της Ιρλανδίας και της Ισπανίας εξακολουθούσαν να έχουν επίπεδα παραγωγικότητας σημαντικά υψηλότερα από τα αντίστοιχα επίπεδα των νέων κρατών μελών. Η Ιρλανδία συνδύασε την υψηλότερη ανάπτυξη της απασχόλησης στην ΕΕ με σημαντικές αυξήσεις της παραγωγικότητας. Από την άλλη πλευρά, η περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη της Ισπανίας στηρίχθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην αύξηση της απασχόλησης, πράγμα που σημαίνει ότι η ανάπτυξη αυτή ίσως είναι δύσκολο να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα. Στην Πορτογαλία, η απασχόληση αυξήθηκε σημαντικά έως το 2001, έκτοτε όμως παρέμεινε στάσιμη, ενώ στην Ελλάδα η αύξηση της απασχόλησης ήταν περιορισμένη έως το 2001, αλλά μετά αυξήθηκε σημαντικά.

Σε εννέα από τις δέκα πιο ανεπτυγμένες περιφέρειες, η απασχόληση αυξήθηκε, ενώ σε περίπου ίδιο αριθμό περιφερειών σημειώθηκε επίσης αύξηση και της παραγωγικότητας. Ωστόσο, μεταξύ 1995 και 2004 η παραγωγικότητα υποχώρησε σε 29 περιφέρειες της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Γερμανίας, ενώ η απασχόληση μειώθηκε σε 16 περιφέρειες, κυρίως της ανατολικής Γερμανίας και της βόρειας Αγγλίας.

2.2. Κοινωνική συνοχή

- Τα ποσοστά απασχόλησης συνέκλιναν σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο ...

Μεταξύ 2000 και 2005 τα περιφερειακά ποσοστά απασχόλησης παρουσίασαν σύγκλιση στην ΕΕ. Ωστόσο, το 2005, τα ποσοστά απασχόλησης στις υστερούσες περιφέρειες εξακολουθούσαν να είναι χαμηλότερα από εκείνα των υπόλοιπων περιφερειών της Ένωσης κατά περίπου 11 ποσοστιαίες μονάδες.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου σε ορισμένες χώρες σημειώθηκε σταθερή και εκτεταμένη αύξηση της απασχόλησης, ενώ σε άλλες -όπως η Ρουμανία και η Πολωνία-καταγράφηκε πτώση στις περισσότερες περιφέρειες, σε μερικές περιπτώσεις πάνω από δύο ποσοστιαίες μονάδες.

Για να επιτευχθούν οι στόχοι της Λισαβόνας όσον αφορά τα ποσοστά απασχόλησης, η ΕΕ πρέπει να δημιουργήσει περίπου 23,5 εκατομμύρια περισσότερες θέσεις εργασίας, από τις οποίες 7 εκατομμύρια για γυναίκες και 7 εκατομμύρια για άτομα ηλικίας 55-64 ετών. Η δημιουργία θέσεων εργασίας σ’ αυτήν την κλίμακα θα απαιτήσει επενδύσεις σε νέες δραστηριότητες, σε συνδυασμό με την ύπαρξη εκπαιδευμένου εργατικού δυναμικού που θα τις αναλάβει.

- ... και οι διαφορές στα ποσοστά ανεργίας έχουν μειωθεί

Μεταξύ 2000 και 2005 η ανεργία μειώθηκε από 13,4% σε 12,4% στις υστερούσες περιφέρειες. Ωστόσο, σε 17 απ’ αυτές η ανεργία αυξήθηκε περισσότερο από 2 ποσοστιαίες μονάδες.

Στις πιο ανεπτυγμένες περιφέρειες, η ανεργία παρέμεινε σταθερή μεταξύ 2000 και 2005 σε ποσοστό μόλις χαμηλότερο από το 8%, αν και οι ισπανικές, ιταλικές, γαλλικές και βρετανικές περιφέρειες παρουσίασαν γενικά μείωση του εν λόγω ποσοστού, ενώ οι γερμανικές, αυστριακές, ολλανδικές και βελγικές περιφέρειες κάποια αύξηση.

Το 2005 το ποσοστό ανεργίας των γυναικών ήταν υψηλότερο από το αντίστοιχο των ανδρών στην ΕΕ, αλλά η διαφορά μειώθηκε κατά ένα τρίτο μεταξύ 2000 και 2005. Η μεγαλύτερη απόκλιση σημειώθηκε στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία.

- Η φτώχεια παραμένει πρόκληση ...

Το ποσοστό του πληθυσμού που απειλείται από τη φτώχεια παραμένει σχετικά υψηλό σε μερικά κράτη μέλη. Με βάση τον ορισμό ότι φτωχοί θεωρούνται εκείνοι που έχουν εισόδημα χαμηλότερο από το 60% του εθνικού μέσου εισοδήματος, το ποσοστό των ατόμων που εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή ανήλθε το 2004 περίπου στο 20% στη Λιθουανία, την Πολωνία, την Ιρλανδία, την Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, αλλά μόνο στο 10% στις Κάτω Χώρες, την Τσεχία και τη Σουηδία. Κατά μέσον όρο, τα άτομα που απειλούνται από τη φτώχεια ανέρχονταν συνολικά, το 2004, στο 16% του πληθυσμού της ΕΕ ή περίπου σε 75 εκατομμύρια άτομα. Αυτός ο κίνδυνος είναι υψηλότερος για τις γυναίκες, τα νέα παιδιά, τους ηλικιωμένους και τους ανέργους.

- Τα επίπεδα εκπαίδευσης αυξάνονται, αλλά παραμένουν χαμηλά στις υστερούσες περιφέρειες

Σημαντικός παράγοντας σε μια ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης είναι το μορφωμένο και καλά καταρτισμένο εργατικό δυναμικό. Προϊόντος του χρόνου έγιναν βελτιώσεις: το ποσοστό των νέων ηλικίας 25-34 ετών που κατέχουν πανεπιστημιακό ή ισοδύναμο πτυχίο αυξάνεται και είναι σήμερα σχεδόν διπλάσιο από το αντίστοιχο ποσοστό των ατόμων της παλαιότερης γενιάς ηλικίας 55-64 ετών. Ωστόσο, το μορφωτικό επίπεδο των νέων υστερεί σε ορισμένα κράτη μέλη, και ιδίως στη Ρουμανία, την Τσεχία, την Ιταλία και τη Σλοβακία.

Το 2005 περίπου το 23% των ατόμων ηλικίας 25-64 ετών στην ΕΕ είχαν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το εν λόγω ποσοστό κυμαίνεται από 35% στη Φινλανδία έως περίπου 10% στη Ρουμανία. Οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών είναι ακόμη μεγαλύτερες και δεν συγκλίνουν. Κατά μέσον όρο, οι υστερούσες περιφέρειες έχουν μικρότερο ποσοστό ατόμων ηλικίας 25-64 ετών με πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

2.3. Εδαφική συνοχή

- Λιγότερη εδαφική συγκέντρωση του ΑΕγχΠ της ΕΕ-27 στον παραδοσιακό πυρήνα της Ευρώπης ...

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η γεωγραφική συγκέντρωση της οικονομικής ευημερίας στην ΕΕ μειώνεται: ο παραδοσιακός οικονομικός «πυρήνας» της Ευρώπης (η περιοχή μεταξύ Λονδίνου, Παρισιού, Μιλάνου, Μονάχου και Αμβούργου) συνέβαλε σημαντικά λιγότερο στο ΑΕγχΠ της ΕΕ-27 το 2004 απ' ό,τι το 1995, ενώ το ποσοστό του πληθυσμού του παρέμεινε σταθερό. Αυτή η τάση οφείλεται στην εμφάνιση νέων κέντρων ανάπτυξης όπως το Δουβλίνο, η Μαδρίτη, το Ελσίνκι και η Στοκχόλμη, αλλά και η Βαρσοβία, η Πράγα, η Μπρατισλάβα και η Βουδαπέστη.

- ... αλλά περισσότερη σε εθνικό επίπεδο ...

Ωστόσο, μέσα στα κράτη μέλη, η οικονομική δραστηριότητα ήταν περισσότερο συγκεντρωμένη στις περιφέρειες των πρωτευουσών σε όλη την ΕΕ, με εξαίρεση το Βερολίνο και το Δουβλίνο. Μεταξύ 1995 και 2004, το μερίδιο των περιφερειών των πρωτευουσών στο εθνικό ΑΕγχΠ αυξήθηκε κατά μέσον όρο κατά 9%, ενώ ο πληθυσμός τους αυξήθηκε κατά 2%. Αυτή η τάση ήταν ιδιαίτερα ισχυρή μεταξύ 1995 και 2000, ιδίως στη Βαρσοβία και το Βουκουρέστι.

Η αυξανόμενη συγκέντρωση του πληθυσμού και της οικονομικής δραστηριότητας στις περιφέρειες των πρωτευουσών θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να περιορίσει τη γενική οικονομική ανάπτυξη, δεδομένου ότι διάφορες αρνητικές συνέπειες όπως η αύξηση του κόστους στέγασης, η έλλειψη επιχειρηματικών χώρων, η κυκλοφοριακή συμφόρηση και η ρύπανση έχουν δυσμενείς επιπτώσεις στην εικόνα και την ανταγωνιστικότητα. Η δημιουργία δευτερευόντων πόλων ανάπτυξης θα μπορούσε να συμβάλει στη μείωση της πίεσης που ασκείται στις περιφέρειες των πρωτευουσών και στην προώθηση υψηλότερου συνολικού αναπτυξιακού δυναμικού.

- ... με μια τάση προς την ανάπτυξη των προαστίων ...

Η κυρίαρχη τάση στις ευρωπαϊκές πόλεις είναι η ανάπτυξη των προαστίων. Μεταξύ 1996 και 2001, στο 90% των αστικών κέντρων, ο πληθυσμός των προαστίων αυξήθηκε περισσότερο απ' ό,τι στο κέντρο της πόλης. Το ένα τρίτο αυτών των αστικών κέντρων παρουσίασε μείωση πληθυσμού κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά στις περισσότερες από αυτές τις πόλεις ο πληθυσμός των προαστίων αυξήθηκε, ενώ ο πληθυσμός του κέντρου των πόλεων μειώθηκε. Η μετακίνηση του πληθυσμού προς τα προάστια δημιουργεί αναπόφευκτα μεγαλύτερες πιέσεις στο σύστημα αστικών μεταφορών, ενώ η μεταφορά της οικονομικής δραστηριότητας στα προάστια μπορεί να οδηγήσει στον οικονομικό μαρασμό του παραδοσιακού κέντρου των πόλεων.

Η συγκέντρωση της ένδειας στις αστικές γειτονιές εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Παρά τη συγκέντρωση της απασχόλησης στις πόλεις, οι κάτοικοι των πόλεων, ιδίως εκείνοι με τα λιγότερα προσόντα, δυσκολεύονται να βρουν εργασία, ενώ το ένα τρίτο των θέσεων απασχόλησης καταλαμβάνεται από άτομα που έρχονται στην πόλη από άλλα σημεία για να εργαστούν.

Το φαινόμενο αυτό συνδυάζεται με τη συγκέντρωση της ανεργίας σε συγκεκριμένα σημεία των πόλεων. Σ’ αυτές τις περιοχές υψηλής ανεργίας συγκεντρώνονται κατά κανόνα και άλλες εκφάνσεις της ένδειας, όπως η κατοικία χαμηλής ποιότητας, η ανεπάρκεια των δημόσιων συγκοινωνιών και άλλων υπηρεσιών όπως η εκπαίδευση, καθώς επίσης χαμηλά επίπεδα εισοδήματος και υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας.

- ... ενώ μερικές αγροτικές περιφέρειες εξακολουθούν να χάνουν πληθυσμό

Η σημαντική εξωτερική μετανάστευση από τις αγροτικές περιφέρειες εξακολουθεί να είναι η κρατούσα τάση σε μεγάλα τμήματα της ΕΕ, και ιδίως στη νότια Ιταλία, τη βόρεια Φινλανδία, Σουηδία και Σκωτία, την ανατολική Γερμανία και τα ανατολικά τμήματα της Πολωνίας. Η έλλειψη προοπτικών εργασίας εκτός της γεωργίας και το χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο οδηγούν τους ανθρώπους, και ιδίως τους νέους και τους ειδικευμένους, να αναζητήσουν ευκαιρίες αλλού. Το γεγονός αυτό έχει σωρευτικές επιπτώσεις στις εν λόγω περιοχές, καθώς τις αφήνει με έναν γηράσκοντα πληθυσμό και συρρικνώνει τις βασικές υπηρεσίες[2].

- ... και υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες για περισσότερες διασυνοριακές συναλλαγές

Η εφαρμογή διασυνοριακών προγραμμάτων επί πολλά έτη βελτίωσε τη συνεργασία μεταξύ των παραμεθόριων περιφερειών της EΕ15, και ιδίως μεταξύ των χωρών της Μπενελούξ, της Γερμανίας και της Γαλλίας. Τα νέα εσωτερικά σύνορα δεν είναι ακόμη εξίσου διαπερατά, ενώ οι κυκλοφοριακές ροές είναι πολύ χαμηλότερες.

Η αύξηση της διαπερατότητας αυτών των συνόρων, τόσο σε υλικό όσο και σε διοικητικό επίπεδο, θα διευκολύνει την κίνηση ανθρώπων και αγαθών μεταξύ των εν λόγω περιφερειών και θα οδηγήσει σε επίπεδα οικονομικών συναλλαγών ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες αυτών των περιφερειών. Αυτό το είδος δραστηριότητας συνεργασίας είναι ακόμη σημαντικότερο για τις παραμεθόριες περιφέρειες που βρίσκονται κατά μήκος των εξωτερικών συνόρων.

3. Η μεταρρύθμιση της πολιτικής για τη συνοχή - 2007-2013

Το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2005 επισήμανε τα εξής:

«Eίναι απαραίτητο να επανενεργοποιηθεί χωρίς χρονοτριβή η στρατηγική της Λισσαβώνας και να γίνει επανιεράρχηση προτεραιοτήτων προς όφελος της οικονομικής ανάπτυξης και της απασχόλησης. Πράγματι, η Ευρώπη πρέπει να ανανεώσει τις βάσεις της ανταγωνιστικότητάς της, να αυξήσει το δυναμικό οικονομικής ανάπτυξης που διαθέτει καθώς και την παραγωγικότητά της και να ενισχύσει την κοινωνική της συνοχή, δίνοντας κατά κύριο λόγο έμφαση στη γνώση, την καινοτομία και την αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού.

Για την επίτευξη των στόχων αυτών, η Ένωση πρέπει να κινητοποιήσει περισσότερο όλα τα ενδεδειγμένα εθνικά και κοινοτικά μέσα - συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής στον τομέα της συνοχής - στις τρεις διαστάσεις της στρατηγικής: οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική, ώστε να αξιοποιηθούν καλύτερα οι μεταξύ τους συνέργειες, εντός γενικού πλαισίου αειφόρου ανάπτυξης.»

Οι περισσότερες προσπάθειες μείωσης των ανισοτήτων στην ΕΕ σε γεωγραφικό επίπεδο καταβάλλονται μέσω της πολιτικής για τη συνοχή. Η πολιτική αυτή χαρακτηρίζεται από την παροχή ενισχύσεων υπό προϋποθέσεις, οι οποίες επιβάλλονται, για τις μεταβιβάσεις πόρων, τόσο στο επίπεδο των ενισχύσεων όσο και στο επίπεδο του συστήματος εφαρμογής. Ειδικότερα, τα κράτη μέλη πρέπει να καταρτίζουν μια μεσοπρόθεσμη στρατηγική για τη χρήση των πόρων, να συμπληρώνουν με εθνικούς πόρους τις ευρωπαϊκές ενισχύσεις, να συνεργάζονται σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και να σέβονται τη νομοθεσία και τις πολιτικές της ΕΕ. Αυτοί οι όροι έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη ενός κοινού συστήματος διαχείρισης μεταξύ ευρωπαϊκού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού επιπέδου: εν ολίγοις, σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα διακυβέρνησης.

Μετά τη μεταρρύθμιση της πολιτικής για τη συνοχή το 2006 για την περίοδο 2007-2013, ο κύριος στόχος της πολιτικής για τη συνοχή παραμένει η μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των κρατών μελών και των περιφερειών μέσω της συγκέντρωσης των πόρων στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες. Την περίοδο 2007-2013 ο κύριος όγκος θα συγκεντρωθεί στις φτωχότερες περιφέρειες και χώρες: ενώ το 1989 στις περιφέρειες με τα χαμηλότερα εισοδήματα διατέθηκε το 56% των διαθέσιμων πόρων, στο τέλος της νέας περιόδου προγραμματισμού το αντίστοιχο ποσοστό θα είναι 85%. Τα νέα κράτη μέλη, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 21% του πληθυσμού της ΕΕ-27, θα λάβουν ποσοστό που υπερβαίνει κατά τι το 52% του συνόλου κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου. Ωστόσο, σύμφωνα με την νέα ατζέντα για την ανάπτυξη και την απασχόληση, και στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η πολιτική συνοχής δίνει αυξανόμενη έμφαση στη βελτίωση της ανταγωνιστικής θέσης των περιφερειών στο πλαίσιο της παγκόσμιας οικονομίας. Ως εκ τούτου, οι πόροι επικεντρώνονται σε όλες τις περιφέρειες που πρέπει να προβούν σε διαρθρωτικές προσαρμογές, καθώς και στην πραγματοποίηση επενδύσεων που δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην συγκέντρωση των δραστηριοτήτων γύρω από την έρευνα, την καινοτομία και την ανάπτυξη της κοινωνίας της πληροφορίας και των επιχειρήσεων.

Το αποτέλεσμα αυτών των στόχων είναι ότι, την περίοδο 2007-2013, η πολιτική συνοχής θα ακολουθεί παντού τις ίδιες κατευθύνσεις ανάπτυξης και απασχόλησης, αλλά η ένταση της υποστήριξης που θα παρέχεται από την Ένωση θα αντανακλά τις ανάγκες και τους διαθέσιμους πόρους των κρατών μελών και των περιφερειών. Η έκβαση των διαπραγματεύσεων σχετικά με τις δημοσιονομικές προοπτικές για την περίοδο 2007-2013, που είχε ως αποτέλεσμα τη διάθεση σημαντικών πόρων στην πολιτική για τη συνοχή (35% του συνολικού προϋπολογισμού της ΕΕ), υποδηλώνει ότι υπάρχει υψηλός βαθμός πολιτικής συναίνεσης ως προς αυτό το σύστημα υλοποίησης των κοινοτικών προτεραιοτήτων.

3.1. Εφαρμογή της νέας στρατηγικής της Ευρώπης για την ανάπτυξη και την απασχόληση

Η τόνωση της ανάπτυξης και η δημιουργία θέσεων απασχόλησης βρισκόταν ανέκαθεν στο επίκεντρο των προγραμμάτων συνοχής της ΕΕ και η μεταρρύθμιση της πολιτικής για την περίοδο 2007-2013 προσπάθησε να ενισχύσει αυτή τη διάσταση.

- Μια νέα στρατηγική προσέγγιση

Μια προσέγγιση περισσότερο στρατηγικού χαρακτήρα, βασισμένη σε ευρωπαϊκές προτεραιότητες, θα πλαισιώσει τη διαδικασία εφαρμογής της πολιτικής για τη συνοχή σε επίπεδο ΕΕ, σε εθνικό επίπεδο και, στη συνέχεια, σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Η προσέγγιση αυτή αναμένεται να συμβάλει στην αύξηση της οικονομικής αποδοτικότητας και της διαφάνειας, αλλά και στη διευκόλυνση της πολιτικής λογοδοσίας. Αυτή είναι η προσέγγιση που καθορίζεται στις κοινοτικές στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές, που αντανακλούν τις προτεραιότητες που καθόρισε η ανανεωμένη στρατηγική της Λισαβόνας και οι οποίες, με τη σειρά τους, δημιουργούν το πλαίσιο για την κατάρτιση των εθνικών στρατηγικών βάσει της πολιτικής και των προγραμμάτων συνοχής.

- Δέσμευση πόρων

Τα κράτη μέλη αποφάσισαν το Δεκέμβριο του 2005 ότι οι αρχές που είναι αρμόδιες για την προετοιμασία της νέας γενιάς των προγραμμάτων συνοχής πρέπει να δεσμεύσουν ένα ορισμένο ποσοστό πόρων για τις βασικές επενδύσεις που συνδέονται με την ανανεωμένη στρατηγική για την ανάπτυξη και την απασχόληση (Ε&Α και καινοτομία· υποδομές ευρωπαϊκής σημασίας· βιομηχανική ανταγωνιστικότητα· ανανεώσιμες μορφές ενέργειας· ενεργειακή αποδοτικότητα· οικολογικές καινοτομίες· ανθρώπινο δυναμικό) και, ειδικότερα, 60% για τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες και 75% για τις άλλες περιφέρειες.

Σύμφωνα με τα έγγραφα προγραμματισμού που ήταν διαθέσιμα για την παρούσα έκθεση, αυτοί οι στόχοι επιτεύχθηκαν κατά μεγάλο μέρος. Στην ΕΕ-27 το μέσο ποσοστό των πόρων που δεσμεύθηκαν για βασικές επενδύσεις της στρατηγικής της Λισαβόνας ανέρχεται σε 61,2% για το στόχο της σύγκλισης και σε 76,7% για το στόχο της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας και απασχόλησης. Συνολικά περίπου 200 δισεκατομμύρια ευρώ θα διατεθούν για τις εν λόγω επενδύσεις. Σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο, το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει αύξηση μεγαλύτερη από 50 δισεκατομμύρια ευρώ.

3.2. Βελτίωση της νομοθεσίας: απλοποίηση και αναλογικότητα

Ενώ η χρήση των πόρων της πολιτικής για τη συνοχή πρέπει να τηρεί τα πρότυπα ελέγχου και χρηστής οικονομικής διαχείρισης, έχουν ληφθεί σημαντικά μέτρα για τον εκσυγχρονισμό της νομοθεσίας και την απλούστευση των κανόνων διαχείρισης της πολιτικής για τη συνοχή. Ειδικότερα:

- Ενιαίο σύνολο κανόνων διαχείρισης

Υπάρχει τώρα ένας ενιαίος εκτελεστικός κανονισμός της Επιτροπής για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, ο οποίος αντικαθιστά 10 κανονισμούς που ίσχυαν για την περίοδο προγραμματισμού 2000-2006. Οι κανόνες διαχείρισης των προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Συνοχής ευθυγραμμίστηκαν με εκείνους των διαρθρωτικών ταμείων. Αυτό θα κάνει τη διαχείριση των ταμείων ευκολότερη και λιγότερο δαπανηρή.

- Ενιαίο σύνολο κανόνων επιλεξιμότητας για τις δαπάνες

Τα κράτη μέλη θα μπορούν να χρησιμοποιούν εθνικούς κανόνες επιλεξιμότητας για τα συγχρηματοδοτούμενα σχέδια αντί για δύο σύνολα κανόνων, όπως γινόταν στο παρελθόν (ένα για τα συγχρηματοδοτούμενα από την Κοινότητα σχέδια και ένα για τα σχέδια που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους), πράγμα που θα απλοποιήσει πολύ τη διαχείριση των σχεδίων.

- Απλούστευση της χρηματοοικονομικής διαχείρισης

Τα χρηματοοικονομικά σχέδια, ο καθορισμός του ποσοστού παρέμβασης και οι επιστροφές της ΕΕ θα γίνονται τώρα σε πιο υψηλό επίπεδο (σε επίπεδο προγράμματος ή άξονα προτεραιότητας αντί σε επίπεδο μέτρου, όπως πριν). Αυτό θα απλουστεύσει τη διαχείριση των προγραμμάτων και θα περιορίσει τις περιπτώσεις στις οποίες τα χρηματοοικονομικά σχέδια πρέπει να τροποποιηθούν, δίνοντας έτσι ευρύτερη αυτονομία στις εθνικές αρχές που είναι υπεύθυνες για τη διαχείριση των επιχειρησιακών προγραμμάτων.

- Αύξηση της αναλογικότητας και απλούστευση των συστημάτων ελέγχου

Για τα μικρότερα προγράμματα ένα μέρος από τις απαιτήσεις που αφορούν τις ρυθμίσεις ελέγχου μπορούν να υλοποιούνται από εθνικούς φορείς που ιδρύονται σύμφωνα με τους εθνικούς κανόνες, πράγμα που θα μειώσει την ανάγκη συμμόρφωσης με ορισμένες κοινοτικές απαιτήσεις λογιστικού ελέγχου.

- Σαφέστεροι κανόνες για την ενημέρωση και την επικοινωνία

Οι πολίτες και οι πιθανοί δικαιούχοι των ταμείων σε όλα τα κράτη μέλη θα έχουν την ίδια πρόσβαση στις πληροφορίες για τις ευκαιρίες χρηματοδότησης και για τις χορηγήσεις που μπορούν να λάβουν στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνοχή, πράγμα που θα μειώσει το χρόνο και την προσπάθεια που πρέπει να καταβάλλουν για την αναζήτηση πληροφοριών αυτού του είδους.

- Ηλεκτρονική διακυβέρνηση στην πράξη

Για πρώτη φορά η ανταλλαγή εγγράφων μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής θα γίνεται μόνο ηλεκτρονικά. Αυτό σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας εποχής όσον αφορά την ηλεκτρονική ανταλλαγή στοιχείων και την ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Με τον τρόπο αυτόν θα εξοικονομηθεί πολύς χρόνος για τη διαχείριση των προγραμμάτων και θα μειωθεί ο κίνδυνος διαφωνίας μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών ως προς την ποσότητα και το είδος των πληροφοριών που πρέπει να παρέχονται.

3.3. Πολιτική συνοχής και προβολή των αξιών και των πολιτικών της ΕΕ

Οι χώρες εκτός της Ένωσης εκφράζουν αυξανόμενο ενδιαφέρον και επιθυμία να μάθουν περισσότερα για την ευρωπαϊκή πολιτική συνοχής ως μέσο προώθησης μιας πιο ισορροπημένης περιφερειακής ανάπτυξης. Ειδικότερα:

- Στις 15 Μαΐου 2006 υπογράφηκε μνημόνιο συμφωνίας μεταξύ της Επιτροπής και της Κίνας για συνεργασία στον τομέα της περιφερειακής πολιτικής. Οι κινεζικές αρχές ανήγαγαν την ισορροπημένη περιφερειακή ανάπτυξη σε μία από τις βασικές προτεραιότητες του πενταετούς αναπτυξιακού τους σχεδίου και ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για τη διεύρυνση των περιφερειακών εισοδηματικών ανισοτήτων. Από το 2005 η Κίνα και η Ινδία συμφώνησαν επίσης σχέδια κοινής δράσης και υπέγραψαν μνημόνια συμφωνίας με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στον τομέα της απασχόλησης και της κοινωνικής πολιτικής.

- Στις 23 Μαΐου 2007 υπογράφηκε μνημόνιο συμφωνίας με την κυβέρνηση της Ρωσικής Ομοσπονδίας για συνεργασία στον τομέα της περιφερειακής πολιτικής, με σκοπό την ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τις εμπειρίες που αφορούν τη χάραξη και την εφαρμογή της πολιτικής για τη συνοχή.

Παρόμοιες προσεγγίσεις συζητούνται με χώρες όπως η Νότια Αφρική και η Βραζιλία και με ομάδες οικονομικής ολοκλήρωσης όπως το Mercosur. Συγχρόνως, η ευρωπαϊκή πολιτική συνοχής προκαλεί το ενδιαφέρον των αρμόδιων επιτροπών των Ηνωμένων Εθνών, του ΟΟΣΑ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Βασική συνιστώσα της προστιθέμενης αξίας της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη συνοχή στο πλαίσιο αυτό είναι η υποστήριξη των ευρωπαϊκών απόψεων σε θέματα όπως οι ελεύθερες αγορές, η ισότητα των δύο φύλων και η ισότητα ευκαιριών, η βιώσιμη ανάπτυξη και η θέσπιση ενός συστήματος βασισμένου στην συμμετοχική δημοκρατία.

4. Νεεσ προκλήσεις

Διακήρυξη του Βερολίνου επ' ευκαιρία της 50ής επετείου της υπογραφής των Συνθηκών της Ρώμης:

«Υπάρχουν πολλοί στόχοι που δεν μπορούμε να τους πετύχουμε μόνοι μας, αλλά μόνο από κοινού. Τα καθήκοντα κατανέμονται μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των κρατών μελών και των περιφερειών και τοπικών αρχών τους.»

Η ανάπτυξη και η απασχόληση στην Ευρώπη απαιτούν πολιτικές που να μπορούν να προβλέπουν και να διαχειρίζονται τις νέες προκλήσεις. Μερικές από τις προκλήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για την πολιτική συνοχής, διότι επηρεάζουν άνισα τις διάφορες περιοχές της Ευρώπης και είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε διεύρυνση των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων.

- Αύξηση της παγκόσμιας πίεσης για αναδιάρθρωση και εκσυγχρονισμό

Σχεδόν όλες οι περιφέρειες αντιμετωπίζουν την ανάγκη να αναδιαρθρωθούν, να εκσυγχρονιστούν και να διευκολύνουν τη συνεχή και με βάση τη γνώση καινοτομία σε προϊόντα, μεθόδους διοίκησης και διαδικασίες, καθώς και σε ό,τι αφορά το ανθρώπινο κεφάλαιο, ούτως ώστε να αντεπεξέλθουν στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης. Ακόμη και μέσα σε ένα περιβάλλον εντυπωσιακών ποσοστών ανάπτυξης, οι περιφέρειες των νέων κρατών μελών έχουν οικονομική δομή που είναι συγκεντρωμένη σε μεγάλο βαθμό σε τομείς στους οποίους ο ανταγωνισμός από τις αναδυόμενες ασιατικές οικονομίες είναι έντονος. Το οικονομικό ζητούμενο για τις περιφέρειες αυτές θα είναι η πρόβλεψη και η διευκόλυνση της αλλαγής. Αυτό θα συμβάλει στην ελαχιστοποίηση του κόστους της αλλαγής και θα αποτελέσει επίσης παράγοντα που θα διευκολύνει την αλλαγή. Για τους λόγους αυτούς, πρέπει να ληφθούν πολύ έγκαιρα διάφορα μέτρα που θα εφοδιάσουν και θα προετοιμάσουν τους ανθρώπους και τις περιφέρειες για την αλλαγή.

Ομοίως, σε πολλές περιφέρειες των πλουσιότερων κρατών μελών μεγάλο ποσοστό της απασχόλησης είναι συγκεντρωμένο σε παραδοσιακούς τομείς, όπου το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μεθόδους παραγωγής χαμηλότερου κόστους και χαμηλότερων αμοιβών.

Ο ανταγωνισμός που βασίζεται μόνο σε παράγοντες κόστους δεν αποτελεί βιώσιμη επιλογή. Επομένως, οι περιφέρειες πρέπει να εκσυγχρονίσουν και να διαφοροποιήσουν την οικονομική τους δομή σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας, δημιουργώντας για τις επιχειρήσεις, και ιδίως για τις ΜΜΕ, τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να υιοθετούν και να προσαρμόζουν καινοτόμα προϊόντα και διαδικασίες, να δημιουργούν δίκτυα συνεργασίας με άλλες επιχειρήσεις και με ερευνητικούς φορείς, να έχουν πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια και να διεθνοποιούν τις δραστηριότητές τους.

Οι οικονομικές δραστηριότητες αιχμής και το ταλαντούχο ανθρώπινο δυναμικό έχουν την τάση να συγκεντρώνονται γεωγραφικά σε μεγάλο βαθμό σε λίγα αστικά κέντρα που έχουν παγκόσμια παρουσία. Αυτό δημιουργεί ευκαιρίες, αλλά η έρευνα δείχνει ότι, πάνω από ένα ορισμένο μέγεθος, αρχίζουν να εμφανίζονται αρνητικές συνέπειες που συνδέονται με τη συγκέντρωση του πληθυσμού, όπως η ρύπανση, η άναρχη επέκταση των πόλεων και η κυκλοφοριακή συμφόρηση.

Πολλές περιφέρειες της Ένωσης συγκαταλέγονται μεταξύ των ανταγωνιστικότερων και πλέον καινοτόμων περιφερειών του κόσμου και επωφελούνται από την παγκοσμιοποίηση. Αυτό επιτεύχθηκε με την επένδυση σε νέες δεξιότητες, με τη δημιουργία ή την προσέλκυση νέων «δεξαμενών» ταλαντούχου ανθρώπινου δυναμικού και με την προώθηση δικτύων και ομάδων. Μόνο με την αξιοποίηση αυτών των επιτυχιών και αναπτυξιακών στρατηγικών μπορεί η Ένωση να κινητοποιήσει όλο το δυναμικό της και να οδηγήσει την οικονομία της στην οδό της ταχύρρυθμης και βιώσιμης ανάπτυξης.

- Αλλαγή του κλίματος

Πολλές περιφέρειες σε όλη την Ευρώπη θα κληθούν να αντιμετωπίσουν σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό τις ασύμμετρες συνέπειες της αλλαγής του κλίματος. Αυτό θα δημιουργήσει σοβαρές προκλήσεις για τη γεωργία, την αλιεία και τη βιομηχανία τουρισμού σε ορισμένες περιφέρειες και θα απαιτήσει σημαντικές επενδύσεις για την αντιμετώπιση της ξηρασίας, των πυρκαγιών, της διάβρωσης των ακτών και των πλημμυρών. Οι εν λόγω αλλαγές ενδέχεται να έχουν δυσανάλογες συνέπειες για τις μειονεκτούσες ή τις χαμηλού εισοδήματος ομάδες, οι οποίες ίσως να μην έχουν τα μέσα για να προσαρμοστούν σ’ αυτές. Επίσης θα χρειαστούν σημαντικές επενδύσεις για τη συμμόρφωση με το κοινοτικό κεκτημένο και με τους στόχους μείωσης των εκπομπών που τέθηκαν από το εαρινό Συμβούλιο του Μαρτίου του 2007. Ωστόσο, όλες οι διαθέσιμες οικονομικές εκθέσεις επισημαίνουν ότι το κόστος της μη ανάληψης δράσης για την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών υπερβαίνει κατά πολύ το κόστος της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε επίπεδο συμβατό με το στόχο της ΕΕ για περιορισμό της αλλαγής του κλίματος σε 2 βαθμούς Κελσίου.

Η καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος παρέχει στις περιφερειακές οικονομίες νέα οικονομικά κίνητρα και ευκαιρίες μέσω της οικολογικής καινοτομίας, της ανάπτυξης βιομηχανιών φιλικών για το περιβάλλον και της απασχόλησης στον τομέα αυτόν.

- Αύξηση των τιμών της ενέργειας

Η αύξηση των τιμών της ενέργειας θα επηρεάσει τις περιφέρειες της ΕΕ με διάφορους τρόπους ανάλογα με τον τρόπο κάλυψης των ενεργειακών αναγκών τους, την οικονομική τους δομή και την ενεργειακή αποδοτικότητα των επιχειρήσεών τους. Η αύξηση του κόστους μεταφοράς τείνει να πλήξει τις γεωγραφικά απομακρυσμένες περιφέρειες, όπως τα βόρεια μέρη της Φινλανδίας και της Σουηδίας ή τα νοτιότερα τμήματα της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, καθώς και τα νησιά, συμπεριλαμβανομένων της Μάλτας και της Κύπρου. Τομείς βασικής σημασίας για πολλές τέτοιες περιφέρειες, όπως ο τουρισμός, θα μπορούσαν να είναι ευάλωτοι στις αυξήσεις του κόστους, αν και αυτό θα ήταν δυνατόν να αντισταθμιστεί βραχυπρόθεσμα από τα κέρδη αποδοτικότητας που προκύπτουν από τους αερομεταφορείς χαμηλού κόστους. Οι αυξήσεις των τιμών της ενέργειας έχουν δυσανάλογες επιπτώσεις στις χαμηλές εισοδηματικές ομάδες και επιτείνουν την «ενεργειακή φτώχεια» των μειονεκτούντων.

Η ανάπτυξη ή η επέκταση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και η πραγματοποίηση επενδύσεων στην ενεργειακή αποδοτικότητα παρέχουν σημαντικές ευκαιρίες στις περισσότερες περιφέρειες και προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο. Παραδείγματος χάριν, υπολογίζεται ότι τα ετήσια έσοδα της παγκόσμιας βιομηχανίας εξοπλισμού ηλιακής ενέργειας θα τετραπλασιαστούν κατά τα τρία έτη που απομένουν έως το 2010. Επίσης, οι αυξήσεις των τιμών της ενέργειας θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν, ιδίως στις περιφέρειες που παρουσιάζουν υστέρηση, τη χάραξη αναπτυξιακών στρατηγικών που βασίζονται σε μεθόδους παραγωγής με μικρότερη ένταση ενέργειας.

- Εμφάνιση δημογραφικών ανισορροπιών και κοινωνικών εντάσεων

Στο ένα τρίτο των περιφερειών της Ένωσης σημειώθηκε μείωση του πληθυσμού μεταξύ 2000 και 2003. Στις περισσότερες περιπτώσεις η εξέλιξη αυτή οφειλόταν τόσο στη φυσική μείωση του πληθυσμού όσο και στην καθαρή εξωτερική μετανάστευση. Οι προβολές δείχνουν ότι η φυσική αύξηση του πληθυσμού θα εξακολουθήσει να μειώνεται, ακόμη και σε πολλές από τις υστερούσες περιφέρειες. Ως εκ τούτου, οι περιφέρειες αυτές θα κληθούν να αντιμετωπίσουν μια διττή πρόκληση: να προωθήσουν την ανάπτυξη και την απασχόληση, αντιμετωπίζοντας όμως συγχρόνως τις αρνητικές συνέπειες της γήρανσης και της μείωσης του πληθυσμού τους.

Η δημογραφική αλλαγή και παρακμή υπονομεύει την ανάπτυξη της απασχόλησης στο μέλλον. Έως το 2011 υπάρχουν ακόμη περιθώρια για σημαντική ανάπτυξη της απασχόλησης και της οικονομίας. Από το 2012 έως περίπου το 2017 αναμένεται αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, που θα αντισταθμίσουν τη μείωση του ενεργού πληθυσμού. Όμως, από το 2017 και μετά, η συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού ενδέχεται να οδηγήσει σε στασιμότητα και, εν συνεχεία, σε μείωση του απόλυτου επιπέδου απασχόλησης.

Παράλληλα, οι περιφέρειες θα κληθούν να αντιμετωπίσουν διάφορες κοινωνικές προκλήσεις που προκύπτουν από τις αναντιστοιχίες δεξιοτήτων (διαχωρισμός της αγοράς εργασίας μεταξύ υψηλών δεξιοτήτων/υψηλών μισθών και χαμηλών δεξιοτήτων/ χαμηλών μισθών, αύξηση της εισροής μεταναστών), καθώς η οικονομία οδηγεί την αλυσίδα αξίας προς δραστηριότητες βασισμένες στη γνώση, μέσα σε ένα περιβάλλον στο οποίο οι παραδοσιακοί θεσμοί ασφαλείας διαβρώνονται.

- Οι εθνικές πολιτικές δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να συμβαδίσουν με τον ταχύ ρυθμό των αλλαγών που επιβάλλουν αυτές οι τάσεις

Ενώ η διαχείριση των δημόσιων επενδύσεων γίνεται ολοένα και περισσότερο σε επίπεδο κατώτερο του εθνικού, η τάση κατά τη διάρκεια των προηγούμενων ετών ήταν πτωτική, δεδομένου ότι οι εθνικοί και οι «υποεθνικοί» προϋπολογισμοί αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού (μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος, πιο δαπανηρά συστήματα υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικών υπηρεσιών) και της πραγματοποίησης οικονομικών μεταρρυθμίσεων που βασίζονται εν μέρει σε χαμηλότερη φορολογία.

Επιπλέον, οι πόροι που παραμένουν διαθέσιμοι για τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας κατευθύνονται κυρίως προς πόλους ανάπτυξης. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα λόγω συσσώρευσης του πληθυσμού (συμφόρηση, ρύπανση, κοινωνικός διαχωρισμός, άναρχη επέκταση των πόλεων), αφενός, και περισσότερες περιφερειακές ανισότητες, αφετέρου.

Επομενα βηματα

Κατά τη διάρκεια του 2007 και του 2008 η Επιτροπή θα αναπτύξει την προσέγγιση της για τη δημοσιονομική επανεξέταση 2008/2009, θέτοντας κριτήρια για την αξιολόγηση της πολιτικής, διερευνώντας τις μελλοντικές πολιτικές και δοκιμάζοντας τη βιωσιμότητα των διαφόρων εναλλακτικών επιλογών. Στο πλαίσιο αυτό, και χωρίς να προδικάζει την έκβαση της δημοσιονομικής επανεξέτασης, η παρούσα έκθεση επισημαίνει ορισμένες προκλήσεις τις οποίες θα κληθεί να αντιμετωπίσει η πολιτική συνοχής κατά τα επόμενα έτη. Το φόρουμ για τη συνοχή, το οποίο θα πραγματοποιηθεί στις 27/28 Σεπτεμβρίου, θα προσφέρει μια πρώτη ευκαιρία για τη συζήτηση των θεμάτων αυτών με τους εμπλεκόμενους παράγοντες. Ειδικότερα, το φόρουμ θα μπορούσε να οργανωθεί με άξονα τα ακόλουθα ερωτήματα.

1. Ποια διδάγματα μπορούν να αντληθούν από την εμπειρία της προετοιμασίας των προγραμμάτων της περιόδου 2007-2013; Στο πλαίσιο αυτό, και με βάση την ανάλυση που γίνεται στην παρούσα έκθεση, πόσο προσαρμοσμένη είναι η πολιτική συνοχής στις νέες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουν οι ευρωπαϊκές περιφέρειες κατά τα επόμενα έτη; Για παράδειγμα:

1.1. Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι περιφέρειες στις πιέσεις αναδιάρθρωσης που ασκούνται από δυναμικούς ανταγωνιστές σε τομείς χαμηλής και μεσαίας τεχνολογικής ανάπτυξης;

1.2. Με δεδομένες τις μεγάλες διαφορές στα ποσοστά γεννήσεων, στα ποσοστά θανάτων και στις μεταναστευτικές ροές σε περιφερειακό επίπεδο, ποιος είναι ο ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει η πολιτική συνοχής για την αντιμετώπιση της δημογραφικής αλλαγής;

1.3. Σε ποιο βαθμό η αλλαγή του κλίματος αποτελεί πρόκληση για την πολιτική συνοχής;

2. Πώς μπορεί η πολιτική συνοχής να αναπτύξει περαιτέρω μια ολοκληρωμένη και πιο ευέλικτη προσέγγιση για την ανάπτυξη/μεγέθυνση και τη δημιουργία θέσεων εργασίας σ' αυτό το νέο πλαίσιο;

2.1. Πώς μπορεί η πολιτική για τη συνοχή να προωθήσει αποτελεσματικότερα την αρμονική, ισόρροπη και βιώσιμη ανάπτυξη, λαμβάνοντας υπόψη την πολυμορφία των περιφερειών της ΕΕ, όπως οι λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες, τα νησιά, οι αγροτικές και παράκτιες περιφέρειες, αλλά επίσης οι πόλεις, οι παρακμάζουσες βιομηχανικές περιφέρειες και οι άλλες περιφέρειες με ιδιαίτερα γεωγραφικά χαρακτηριστικά;

2.2. Ποιες είναι οι συνέπειες των προκλήσεων που επισημαίνονται στην έκθεση για βασικά στοιχεία της κοινωνικής συνοχής, όπως η ενσωμάτωση, η ένταξη και οι ευκαιρίες για όλους; Χρειάζονται και άλλες προσπάθειες για την πρόβλεψη και την αντιμετώπιση αυτών των συνεπειών;

2.3. Ποιες είναι οι βασικές μελλοντικές δεξιότητες που έχουν ουσιώδη σημασία για τους πολίτες μας για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων;

2.4. Ποιες είναι οι κρίσιμες ικανότητες που πρέπει να αναπτυχθούν σε περιφερειακό επίπεδο για να γίνουν οι περιφέρειες ανταγωνιστικές στον παγκόσμιο στίβο;

3. Μετά την αξιολόγηση των απαντήσεων στις προηγούμενες ερωτήσεις, πώς αξιολογείται το σύστημα διαχείρισης της πολιτικής για τη συνοχή για την περίοδο 2007-2013;

3.1. Με δεδομένη την ανάγκη για αποδοτική διαχείριση των προγραμμάτων της πολιτικής για τη συνοχή, ποια είναι η βέλτιστη κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ κοινοτικού, εθνικού και περιφερειακού επιπέδου στο πλαίσιο ενός πολυεπίπεδου συστήματος διακυβέρνησης;

3.2. Πώς μπορεί η πολιτική συνοχής να υποστηρίζει αποτελεσματικότερα τις δημόσιες πολιτικές στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες; Ποιοι μηχανισμοί εφαρμογής θα μπορούσαν να καταστήσουν την πολιτική περισσότερο βασισμένη στις επιδόσεις και περισσότερο φιλική για το χρήστη;

3.3. Πώς μπορούμε να ενισχύσουμε περισσότερο τη σχέση μεταξύ της πολιτικής για τη συνοχή και των άλλων εθνικών και κοινοτικών πολιτικών, για να επιτύχουμε περισσότερη και καλύτερη συνέργεια και συμπληρωματικότητα;

3.4. Ποιες είναι οι νέες ευκαιρίες διαπεριφερειακής συνεργασίας, τόσο μέσα όσο και έξω από την ΕΕ;

[1] Την περίοδο 2000-2006 τα ταμεία που συνέβαλαν στην πολιτική συνοχής ήταν πέντε – ΕΤΠΑ, ΕΚΤ, Ταμείο Συνοχής, ΕΓΤΠΕ-τμήμα Προσανατολισμού και ΧΜΠΑ. Για την τρέχουσα περίοδο 2007-2013 η παρούσα έκθεση εστιάζεται στη συμβολή που έχουν στην πολιτική για τη συνοχή τα ταμεία ΕΤΠΑ, ΕΚΤ και Ταμείο Συνοχής. Το πρώην ΕΓΤΠΕ-τμήμα Προσανατολισμού έχει πλέον απορροφηθεί από το νέο Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης, το οποίο επίσης συμβάλλει στην οικονομική και κοινωνική συνοχή.

[2] Το Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων. Βλέπε ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με θέμα «Απασχόληση στις αγροτικές περιοχές: κάλυψη του ελλείμματος θέσεων εργασίας» - COM(2006) 857 της 21.12.2006.