Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Το μέλλον των ορεινών ζωνών στην Ευρωπαϊκή Ένωση"

(2003/C 61/19)

Στις 16 Ιανουαρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα "Το μέλλον των ορεινών ζωνών στην Ευρωπαϊκή Ένωση".

Το τμήμα "Οικονομική και νομισματική ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, κατάρτισε τη γνωμοδότησή του στις 25 Ιουνίου 2002 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Bastian.

Κατά την 393η σύνοδο ολομέλειας, της 18ης και 19ης Σεπτεμβρίου 2002 (συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 66 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 12 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το έτος 2002, που ανακηρύχθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ως διεθνές έτος των Ορέων, θα πρέπει να ωθήσει την ΕΕ να εξετάσει τη θέση που προτίθεται να δώσει στις ορεινές της περιοχές.

1.2. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή όπως και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο έχουν επανειλημμένως εκδηλώσει το ενδιαφέρον τους για τις ορεινές ζώνες, καλώντας την ΕΕ να αναγνωρίσει τις ιδιαιτερότητες τους και να χαράξει γι' αυτές την κατάλληλη πολιτική ενίσχυσης, κυρίως στο πλαίσιο των εξής ενεργειών:

- Της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ της 28ης Απριλίου 1988 με θέμα "Μια πολιτική για τις ορεινές ζώνες"

- Της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ της 25ης Απριλίου 1996 με θέμα "Το Τόξο των Άλπεων - μια ευκαιρία για ανάπτυξη και ολοκλήρωση"

- Της γνωμοδότησης της ΕΤΠ της 21ης Απριλίου 1995 με θέμα "Ο ευρωπαϊκός χάρτης και οι ορεινές ζώνες"

- Της γνωμοδότησης της ΕΤΠ της 18ης Σεπτεμβρίου 1997 με θέμα "Μια πολιτική για την ορεινή γεωργία της Ευρώπης"

- Της έκθεσης της Επιτροπής Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης του ΕΚ της 16ης Οκτωβρίου 1998 με θέμα "Μια νέα στρατηγική υπέρ των ορεινών ζωνών" που εκπονήθηκε βάσει προηγούμενης μελέτης (AGRI 111/FR) της Γενικής Διεύθυνσης Μελετών του ΕΚ με τίτλο "Προς μια ευρωπαϊκή πολιτική για τις ορεινές περιοχές"

- Του ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 6ης Σεπτεμβρίου 2001 με θέμα "Τα 25 χρόνια εφαρμογής της κοινοτικής νομοθεσίας υπέρ της ορεινής γεωργίας".

1.3. Η ΕΟΚΕ τονίζει με ικανοποίηση ότι η Επιτροπή άρχισε, από την πλευρά της, στην πρώτη έκθεση προόδου που έδωσε συνέχεια στο δεύτερο φόρουμ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή, να εξετάζει το μέλλον των Διαρθρωτικών Ταμείων διερευνώντας τη δυνατότητα καθορισμού νέων κριτηρίων επιλεξιμότητας που λαμβάνουν υπόψη τις γεωφυσικές προκλήσεις και μειονεκτήματα, ιδίως των κατοίκων των ορεινών περιοχών. Η διάσκεψη που διοργανώθηκε στις 27 και 28 Μαΐου 2002 με θέμα "Οι περιφερειακές προτεραιότητες της Ένωσης για τον καθορισμό μιας κοινοτικής προστιθέμενης αξίας" φαίνεται να επιβεβαιώνει με ενθαρρυντικό τρόπο την επιδίωξη, από την Επιτροπή, μίας εξέλιξης της πολιτικής των Διαρθρωτικών Ταμείων προς την κατεύθυνση αυτή.

2. Η ιδιαιτερότητα των ορεινών ζωνών στην Ευρώπη

2.1. Οι ορεινές ζώνες χαρακτηρίζονται πρώτα απ' όλα από σημαντικά γεωφυσικά μειονεκτήματα, όπως η κλίση, το υψόμετρο και το κλίμα, αλλά και γενικότερα από την απομονωμένη θέση τους, αποτελούν όμως και εθνικό πλούτο διότι πρόκειται για εξαιρετικούς και συγχρόνως ευαίσθητους, σημαντικούς φυσικούς πόρους. Είναι συνεπώς αναντικατάστατες περιοχές για τις οποίες χρειάζεται οπωσδήποτε μια πολιτική που θα παρεμποδίζει την υπερβολική τους εκμετάλλευση.

2.2. Οι ορεινές περιοχές αποτελούν το 30 % της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης με πληθυσμό 30 εκατομ., λόγω μάλιστα της διεύρυνσης οι αριθμοί αυτοί θα αυξηθούν.

2.3. Γενικότερα, και με την επιφύλαξη σημαντικών, ορισμένες φορές, διαφορών μεταξύ των ορεινών όγκων, οι ιδιαιτερότητες των ορεινών ζωνών που έχουν ανάγκη μιας χρηματοδοτικής πολιτικής ή παρεμβατικής δημόσιας πολιτικής αντιμετωπίζουν τους ακόλουθους προβληματισμούς που διακρίνονται όλοι για τη διεθνική τους διάσταση:

2.4. Δημογραφία

Παρά ορισμένους πόλους ιδιαίτερα δυναμικούς, η δημογραφική διάρθρωση των ορεινών ζωνών είναι γενικά ευπαθής (χαμηλή πυκνότητα και γήρανση λόγω της μετανάστευσης των νέων γενεών και/ή της εγκατάστασης συνταξιούχων), ιδίως στις υποψήφιες προς ένταξη ορεινές χώρες.

2.5. Δημόσιες υπηρεσίες

Λόγω της κοινωνικής τους επίδρασης, οι δημόσιες υπηρεσίες έχουν καθοριστική σημασία για την περιφερειακή δυναμική των ορεινών ζωνών, ιδίως όσον αφορά τα ταχυδρομεία, τα σχολεία και τα ιδρύματα πρόνοιας. Απαιτούν, συνεπώς, εγγύτητα και προσαρμογή (από άποψη πολλαπλών προσόντων των υπαλλήλων και/ή φύσης των υπηρεσιών), που διατρέχουν κίνδυνο λόγω της ελευθέρωσης των δημόσιων υπηρεσιών στα πλαίσια του κοινοτικού δικαίου για τον ανταγωνισμό. Πράγματι, μια εθελοντική δράση χωροταξίας μέσω των δημόσιων υπηρεσιών είναι δυνατή μόνο εάν το εύρος της πολιτικής δημόσιας υπηρεσίας που προορίζεται για αυτές είναι επαρκώς μεγάλο για να συμπεριλάβει τις ανταποδοτικές υπηρεσίες που μπορούν να αντισταθμίζουν, έστω και εν μέρει, το αναπόφευκτο επιπρόσθετο κόστος, που συνεπάγεται η ενέργεια αυτή.

2.6. Οι Επικοινωνίες

Μια από τις βασικές αιτίες της μειωμένης ανταγωνιστικότητας της ορεινής οικονομίας συνδέεται άμεσα με τα προβλήματα του εγκλωβισμού. Εξάλλου η αύξηση των ενδοκοινοτικών μεταφορών αποτελεί πίεση για τους ορεινούς όγκους που διασχίζει, που πρέπει να ελεγχθεί και να εξισορροπηθεί.

2.6.1. Προς το σκοπό αυτό, η ανάπτυξη συνδυασμένων μέσων μεταφορών και, ιδίως, του συστήματος μεταφοράς "Piggy-back", αποδεικνύεται όλο και πιο επιτακτικά αναγκαία και δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο σε κοινοτικό πλαίσιο, αφενός για να μπορέσει να κατανοηθεί η προβληματική στο πιο κατάλληλο επίπεδο, ιδίως στο πλαίσιο Σχεδίου Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου(1) και αφετέρου για να εξασφαλισθεί μια συγχρηματοδότηση των αναγκαίων υποδομών από την ΕΕ.

2.6.2. Όσον αφορά τις νέες τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας (ΝΤΠΕ), η προσβασιμότητα σε αυτές τις ορεινές περιοχές αποτελεί πρωταρχικό διακύβευμα. Το σημαντικό επιπρόσθετο κόστος που συνδέεται με τις τεχνικές δυσκολίες τις οποίες προκαλούν οι ορεινοί όγκοί (εμπόδια στη διάδοση των συχνοτήτων, σημαντικά χερσαία εμπόδια) συνιστά πραγματική απειλή εδαφικής διάσπασης για τις ορεινές σε σχέση με τις άλλες περιοχές.

2.7. Τουρισμός

Οι ορεινές περιοχές μπορεί μεν να έχουν μια ορισμένη τουριστική διάσταση, είναι όμως απαραίτητο να κατευθύνουμε αυτή τη μορφή ανάπτυξης προκειμένου να ενταχθεί σε μια λογική βιώσιμης ανάπτυξης. Η εκτίμηση αυτή ισχύει κυρίως για τα μελλοντικά κράτη μέλη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης όπου δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί το βασικό μέρος του τουριστικού δυναμικού των ορεινών ζωνών. Όπως και η γεωργία, έτσι και ο τουρισμός δεν μπορεί μόνος του να αποτελέσει τη βάση της ορεινής οικονομίας, που θα πρέπει να είναι ποικίλη και σύνθετη.

2.7.1. Με την προοπτική αυτή και εντός των ορίων που καθορίζουν οι αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης, αποτελεί επιτακτική ανάγκη να διαφοροποιηθεί η τουριστική προσφορά των ορεινών ζωνών, προκειμένου να διαδοθεί περισσότερο, τόσο χρονικά (καλύτερη ισορροπία στις αφίξεις τουριστών μεταξύ των εποχών) όσο και χωρικά (καλύτερη κατανομή των τουριστικών ρευμάτων στην περιοχή).

2.8. Χρήση της γης

Επειδή η ορεινή γεωργία αποτελεί βασικό πυλώνα της ορεινής οικονομίας και κυρίως μια απαράμιλλη και σημαντική δραστηριότητα για την αναγκαία συντήρηση του ορεινού τοπίου, αλλά και επειδή συντελεί στην παραγωγή γεωργικών και αγροτοβιομηχανικών προϊόντων ποιότητας, πρέπει να αποτελέσει το αντικείμενο ιδιαίτερης προσοχής από την ΚΓΠ έτσι ώστε να διασφαλισθεί η ακατάπαυστη συνέχισή της στις ορεινές περιοχές.

2.8.1. Η υπερβολική χρήση χημικών ουσιών στη γη αποτελεί σημαντική πρόκληση για τις ορεινές περιοχές, τόσο από πλευράς πολεοδομίας (κατακερματισμός του τοπίου) όσο και φυσικών κινδύνων.

2.9. Εθνικός πλούτος

Η χλωρίδα και πανίδα στα ευρωπαϊκά όρη, που είναι ιδιαίτερα πλούσιες και σπάνιες, έχουν ως αποτέλεσμα να ασκούνται πιέσεις για την απόκτηση ακίνητης περιουσίας.

2.10. Εδάφη

Το γεγονός ότι τα εδάφη είναι επικλινή, τα καθιστά ιδιαίτερα ευαίσθητα στη διάβρωση. Τα εδάφη διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο, τόσο για τα ίδια τα όρη (υποβάθμιση των εδαφών) όσο και για τα υπερκείμενα εδάφη (φυσικοί κίνδυνοι).

2.11. Ύδωρ

Οι ορεινές ζώνες αποτελούν μεγάλους παραγωγούς ύδατος, τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα, και διασφαλίζουν στο πλαίσιο αυτό μια σημαντική εδαφική λειτουργία που συνιστά υπηρεσία κοινής ωφέλειας. Θα πρέπει δε να αποζημιώνονται για τους περιορισμούς που τους επιβάλλονται.

2.12. Ενέργεια

Η συμβολή των ορεινών περιοχών στην παραγωγή μη στερεών μορφών ενέργειας (της υδροηλεκτρικής κυρίως, αλλά και της αιολικής και ηλιακής ενέργειας) πρέπει να ληφθεί πλήρως υπόψη στο μέτρο που συμβάλει στην υλοποίηση των δεσμεύσεων του Κιότο όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Γι' αυτό και πρέπει να ενθαρρυνθεί η υιοθέτηση μιας πολιτικής προτιμησιακών τιμολογίων προς όφελος των ανανανεώσιμων πηγών ενέργειας καθώς και ένα σύστημα εξίσωσης υπέρ των περιοχών που προμηθεύουν ενεργειακούς πόρους του είδους αυτού.

2.12.1. Το μεγάλο δυναμικό των ορεινών περιοχών στον τομέα της αιολικής ενέργειας πρέπει επίσης να αποτελέσει το αντικείμενο (προσεκτικής) ανάπτυξης για να αποφευχθεί η γενική υποβάθμιση της ποιότητας του τοπίου στις ορεινές περιοχές, προσφέροντας στις τοπικές αρχές ένα νομικό πλαίσιο που να τις υποχρεώνει να αναπτύξουν στον τομέα αυτόν μια συλλογική στρατηγική για τον εξοπλισμό και να τους εξασφαλίσει από άποψη τοπικής μορφολογίας το αντάλλαγμα μιας δίκαιης ανταμοιβής.

2.13. Βιότοποι και οικοδόμηση

Η χωροταξία στις ορεινές περιοχές παρουσιάζει έντονη ιδιαιτερότητα, δεδομένού ότι η διαχείριση της κτιριακής κληρονομιάς απαιτεί τόσο δυνατότητες οικοδόμησης όσο και μέριμνα για να μην αφεθούν στην τύχη τους τα υπάρχοντα κτίρια, χωρίς ωστόσο να τεθεί σε κίνδυνο η ακεραιτότητα της υπαίθρου και αξιόλογων φυσικών τοπίων ούτε να οδηγήσει η κατασκευή οικισμών εξοχικών κατοικιών σε μόνιμη αποδυνάμωση των ορεινών βιοτόπων. Συνεπώς, μια συγκεκριμένη πρωτοβουλία πρέπει να αναληφθεί για τους ιδιοκτήτες των κατοικιών αυτών ώστε να συμμετέχουν επαρκώς στην τοπική ζωή.

2.14. Φυσικοί κίνδυνοι

Ορισμένοι σημαντικοί φυσικοί κίνδυνοι αφορούν αποκλειστικά τις ορεινές ζώνες (χιονοστιβάδες, πλημμύρες που δημιουργούν οι χείμαρροι, πτώσεις λίθων). Οι κίνδυνοι αυτοί καθιστούν μια περιοχή ιδιαίτερη εκτεθειμένη και συνεπώς δυνητικά επικίνδυνη, πράγμα που απαιτεί μόνιμη δράση όσον αφορά τις γνώσεις, την πρόβλεψη και την πρόληψη.

2.15. Οικονομία

Τέλος, η οικονομία των ορεινών περιοχών διαθέτει μεν ορισμένα πλεονεκτήματα αλλά παρουσιάζει και ορισμένες αδυναμίες που απαιτούν ιδιαίτερη μεταχείριση. Έντονη εποχικότητα των σημαντικότερων δραστηριοτήτων, π.χ. του τουρισμού και της γεωργίας, που ωθεί σε πολλαπλή ενασχόληση, σε καινοτομίες και, μερικές φορές, σε έξοχες επιδόσεις (π.χ. βιομηχανίες μηχανικών μικροεξαρτημάτων) και μεγάλη συγκέντρωση μικρών επιχειρήσεων σε ένα ελάχιστα ευνοϊκό περιβάλλον νόμων της σχετικής απομόνωσής τους από συμβουλευτικές υπηρεσίες ή προμηθευτές.

3. Απολογισμός της κοινοτικής δράσης για τις ορεινές ζώνες

3.1. Προσδιορισμός των ορεινών ζωνών: Μια κυμαινόμενη προσέγγιση λόγω πολύ διαφορετικών πραγματικοτήτων

3.1.1. Οι ορεινές ζώνες είχαν διαφορετική διαχρονικώς θέση στις κοινοτικές πολιτικές και συνθεωρούντο λίγο έως πολύ από αυτές. Βάσει του ισχύοντος κοινοτικού δικαίου και λόγω της μη αναγνώρισης των ιδιαιτεροτήτων της, η ορεινή περιοχή δεν έχει ακόμη καταστεί πραγματικά κοινοτική έννοια. Τέλος, δεν εμφανίζεται παρά μόνο στην οδηγία της οποίας η έγκριση ήταν ιστορικό γεγονός για να εξυπηρετήσει τον προσδιορισμό της Αντισταθμιστικής Αποζημίωσης Φυσικών Μειονεκτημάτων (ICHN) προκειμένου να προσδιορισθούν οι δικαιούχοι. Θέτοντας τις βάσεις για την καταβολή αντισταθμιστικών αποζημιώσεων υπέρ των εν λόγω ζωνών, η οδηγία αυτή αποτελούσε μια βιώσιμη πρωτοβουλία συνοδευόμενη από συγκεκριμένα μέτρα εφαρμογής και ανάπτυξης. Ωστόσο, έχοντας υπόψη τις πολύ άνισες προσπάθειες των κρατών μελών στον τομέα αυτόν, που εξαρτώνται από τα περιθώρια που έχουν να ορίζουν παραμέτρους βάσει των κριτηρίων του υψομέτρου, της κλίσης του εδάφους και του κλίματος που προβλέπει ο κοινοτικός ορισμός, εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα τόσο ποιοτικές όσο και ποσοτικές αποκλίσεις.

3.1.2. Συνεπώς, διαπιστώνονται σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών (που είναι αντικειμενικώς αιτιολογημένες, διότι δύο περιοχές του αυτού υψόμετρου ενδέχεται να εμφανίζουν εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες τόσο από την άποψη του κλίματος, όσο και από την άποψη της βλάστησης. Ενώ στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία το απαιτούμενο υψόμετρο για να αναγνωρισθεί μια περιοχή ως ορεινή είναι τα 700 μέτρα, στην Ισπανία είναι τα 1000. Ακόμη, ενώ η κλιτύς που λαμβάνεται υπόψη απαιτείται να έχει κλίση άνω του 20 % στη Γαλλία και στην Ισπανία, στην Ιταλία δεν υπολογίζεται και στη Γερμανία δεν αναφέρεται καθόλου. Εξάλλου, είναι περίεργο το γεγονός ότι αν και στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν υπάρχει καμία ορεινή ζώνη υπό την έννοια της οδηγίας 75/268, τα υψίπεδα της Σκωτίας ανταποκρίνονται στην εικόνα που έχουμε για την ορεινή ζώνη. Οι ζώνες της Σουηδίας και της Φινλανδίας, που βρίσκονται στα βόρεια του 62ου παραλλήλου εξομοιώνονται με τις ορεινές επειδή αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα και τις ίδιες συνθήκες με τις ορεινές.

3.1.3. Σε σχέση με τις άλλες λιγότερο ευνοημένες περιοχές, οι ορεινές ζώνες χαρακτηρίζονται κυρίως από ιδιαίτερα αντίξοες κλιματικές συνθήκες και πιο δύσκολη μορφολογία του εδάφους. Για το λόγο αυτό τα κριτήρια της κλίσης, του υψόμετρου και του κλίματος διατηρούν όλη την αξία τους για να προσδιορίσουν την πραγματικότητα μιας ορεινής ζώνης, διότι τη συνδέουν με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει. Αλλά από την προηγούμενη διαπίστωση συνάγεται ότι δεν είναι ούτε συνεπές, ούτε ευκταίο να μην αναγνωρίζεται ως ορεινή περιοχή σ' ένα κράτος μέλος, αυτό που αναγνωρίζεται σε άλλο. Θα έπρεπε να εναρμονισθεί η πραγματικότητα της ευρωπαϊκής ορεινής περιοχής, διατηρώντας βέβαια ορισμένη επικουρικότητα όσον αφορά τον τελικό προσδιορισμό των σχετικών εδαφών και προσαρμόζοντας ανάλογα το σημερινό κοινοτικό ορισμό με την καθιέρωση μιας "ψαλίδας" για καθένα από τα τρία κριτήρια (ή τουλάχιστο για τα δύο, του υψόμετρου και της κλίσης).

3.1.4. Οι εδαφολογικοί κλιματολογικοί παράγοντες επηρεάζουν μόνιμα την οικονομία των λιγότερο ευνοημένων ορεινών ζωνών και για το λόγο αυτό είναι αναγκαίο να προβλεφθούν αντισταθμιστικά μέτρα για να διατηρηθεί ο πολυλειτουργικός χαρακτήρας τους. Για να προβληθούν καλύτερα τα κοινά χαρακτηριστικά των ορεινών περιοχών της ΕΕ και για να υπάρχει μεγαλύτερη συνοχή στην ταξινόμηση των διάφορων κατηγοριών λιγότερο ευνοημένων περιοχών, βάσει της αρχής της επικουρικότητας, μεταξύ των κοινών χαρακτηριστικών των ορεινών ζωνών θα πρέπει να συγκαταλέγονται οι κλιματολογικές και εδαφολογικές συνθήκες.

3.1.5. Όμως, η πραγματικότητα της ορεινής ζώνης είναι επίσης εξαιρετικά διαφορετική: συστήματα χορτονομής, λοφώδη, ξηρά ή υψηλά βουνά, ... Με την προοπτική της πολλαπλής αξιοποίησης των επιμέρους ορεινών περιοχών, θα ήταν χρήσιμο να γίνουν και υποδιαιρέσεις σε μικρότερες ζώνες που θα επέτρεπαν π.χ. τη διάκριση μεταξύ υψηλού και μέσου ορεινού όγκου ή ακόμη μεταξύ χιονισμένου και ξηρού ορεινού όγκου. Ωστόσο, υπάρχουν ήδη παρόμοιες διακρίσεις σε ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. στο κτηματολόγιο της Αυστρίας) και θα υπάρχει καλύτερη γνώση σε κοινοτικό επίπεδο για να αξιοποιηθεί κατά τον καλύτερο τρόπο για ένα εναρμονισμένο κοινοτικό πλαίσιο.

3.2. Πολλαπλές ενέργειες χωρίς κατευθυντήρια γραμμή

3.2.1. Ενώ δεν υπάρχει συγκεκριμένη κοινή πολιτική για τις ορεινές περιοχές, εντούτοις αυτή εμπεριέχεται, λίγο ως πολύ άμεσα, σε πολλά μέτρα και/ή σε κοινοτικές ρυθμίσεις.

3.2.2. Το πρώτο και πλέον σαφές μέτρο είναι η αντισταθμιστική αποζημίωση του φυσικού μειονεκτήματος που εισάγεται με την οδηγία 75/268, που παραμένει μέχρι σήμερα "ο ακρογωνιαίος λίθος" της διαίρεσης των ορεινών περιοχών σε ζώνες στην ΕΕ, και παραμένει περιορισμένη παρά την αναμφισβήτητη σημασία της στον τομέα της χωροταξίας στα πλαίσια της ΚΓΠ.

3.2.3. Ακολουθούν εν συνεχεία τρεις μορφές κοινοτικών δράσεων που ενέχουν ιδιαίτερη σημασία για τις ορεινές περιοχές, διότι ναι μεν οι δράσεις αυτές ενέχονται ευρέως στην πολιτική για τις ορεινές περιοχές, δεν αναφέρονται όμως ρητώς. Οι δράσεις αυτές είναι: καταρχάς η πολιτική των Διαρθρωτικών Ταμείων, και εν συνεχεία, στα πλαίσια της πολιτικής αυτής, το πρόγραμμα Ιnterreg, οι οδηγίες για τα πτηνά και το οικοσύστημα.

3.2.3.1. Η πολιτική των Διαρθρωτικών Ταμείων

Τα Διαρθρωτικά Ταμεία, που έχουν ως στόχο να προσεγγίσουν οι περιοχές που αντιμετωπίζουν διαρθρωτικές δυσχέρειες ή παρουσιάζουν καθυστέρηση ως προς την ανάπτυξή τους το μέσο κοινοτικό επίπεδο των οικονομικών αποδόσεων, άσκησαν (με τον πρώην Στόχο 5β) και συνεχίζουν να ασκούν (με το σημερινό Στόχο 2) σημαντική επίδραση σε πολλές ορεινές ζώνες, από τις οποίες το 95 % είναι σήμερα επιλέξιμες βάσει των Στόχων 1 και 2. Ωστόσο πρέπει να διαπιστωθεί ότι η επιλεξιμότητα αυτή δεν προκύπτει από την ορεινή ιδιαιτερότητα των μειονεκτημάτων τους. Αυτό μπορεί να δείχνει μια πιθανή αναντιστοιχία μεταξύ των χρηματοδοτούμενων προγραμμάτων και της πραγματικότητας των αντιμετωπιζόμενων προβλημάτων.

3.2.3.2. Interreg

Φυσικά σύνορα εκ των πραγμάτων, οι περισσότεροι ορεινοί όγκοι της ΕΕ επωφελούνται από τα προγράμματα της πτυχής Α των προγραμμάτων Ιnterreg. Για τους ίδιους λόγους, πολλές περιφέρειες των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ συμμετέχουν στα προγράμματα Phare ή Tacis στους τομείς των μεταφορών, του τουρισμού, της εναλλακτικής χρήσης γαιών, της προστασίας του εθνικού φυσικού πλούτου. Εάν οι ορεινές ζώνες περιλαμβάνονται σε ορισμένα προγράμματα Ιnterreg διακρατικής συνεργασίας της πτυχής Β (ιδίως στη Νοτιοδυτική Ευρώπη και στις Άλπεις), αυτό οφείλεται περισσότερο σε σύμπτωση. Στις μεγάλες αυτές εδαφικές εκτάσεις πρέπει να αναπτυχθεί εθελοντική δράση για να αναγνωρισθεί η ύπαρξη τους. Όσον αφορά το πολύ ανοικτό πλαίσιο διαπεριφερειακής συνεργασίας της πτυχής C, μολονότι φαίνεται πρόσφορο για την καθιέρωση τεχνικών δικτύων συνεργασίας μεταξύ των ορεινών ζωνών, εντούτοις πρέπει να ξεκινήσει από το μηδέν(2).

3.2.3.3. Οι οδηγίες για τα πτηνά και το οικοσύστημα

Το δίκτυο Νatura 2000 η σημασία του οποίου έχει τονισθεί από την ΕΟΚΕ(3) έχει αποκτήσει στερεές βάσεις στις ορεινές περιοχές, πράγμα που είναι λογικό εξαιτίας του πλούτου και της ευπάθειας της βιοποικιλίας που περικλείει. Επισημαίνεται εξάλλου, ότι πέραν του βιογεωγραφικού αλπικού χώρου, πολλές προτάσεις για τις ορεινές τοποθεσίες στο Νatura 2000 εξαρτώνται επίσης από "ηπειρωτικούς" βιογεωγραφικούς χώρους (όπως π.χ. στη Γαλλία το Massif Central), "μεσογειακούς" (όπως η Πίνδος στην Ελλάδα ή τα Απέννινα στην Ιταλία), "μαροκικού τύπου" (Γιβραλτάρ), ή ακόμη από "ατλαντικούς" (όπως τα Κανταβρικά όρη στην Ισπανία). Η διαπίστωση αυτή δεν τονίζει μόνο τη υψηλή ποιότητα, αλλά και τη μεγάλη ποικιλία του φυσικού ορεινού πλούτου.

3.2.4. Δύο άλλες κοινοτικές δράσεις αφορούν τις ορεινές ζώνες: η πολιτική στον τομέα των υδάτων και η ΚΓΠ.

3.2.4.1. Σχετικά με τους υδάτινους πόρους πρέπει να τονισθεί ότι, επειδή τα όρη αποτελούν την κυριότερη πηγή παραγωγής ύδατος, πρέπει οπωσδήποτε να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα προστασίας που θα διασφαλίζουν την ποιότητα και την αφθονία του. Είναι συνεπώς νόμιμο να αντισταθμισθούν ή να αποζημιωθούν οι τοπικές υποχρεώσεις που μπορεί να συνεπάγονται τα ανωτέρω.

3.2.4.2. Τα μέτρα της ΚΓΠ, που μπορεί να ενδιαφέρουν τις ορεινές ζώνες, είναι πολλά (πέραν των αντισταθμιστικών αποζημιώσεων φυσικών μειονεκτημάτων) και αποτελούν αντιστοίχως μέσα κατάλληλα για να τονώσουν τη γεωργία των εν λόγω ζωνών: μέτρα γεωργοπεριβαλλοντικά, δασικά, ανάπτυξης της υπαίθρου, ρύθμισης των γεωργικών σημάτων, της βιολογικής γεωργίας, του εκσυγχρονισμού των συστημάτων, προγράμματα Leader, ...

3.2.5. Από αυτό το συνοπτικό κατάλογο συνάγεται ότι, παρά την ύπαρξη ολόκληρης σειράς κοινοτικών μέτρων που αποσκοπούν, ή κυρίως που αναφέρονται στις ορεινές ζώνες, είτε πραγματικά είτε δυνητικά, δεν υπάρχει ακόμη διαρθρωμένη ευρωπαϊκή πολιτική για τις ορεινές ζώνες που να αποτελείται από μέτρα που δεν εφαρμόζονται παρά μόνο στις ζώνες αυτές, εξαιτίας της αναγνώρισης των ιδιαιτεροτήτων τους, και που ανταποκρίνονται σε μια συνολική και συνεκτική στρατηγική. Για το λόγο αυτό έχουν καθοριστική σημασία από την άποψη αυτή οι τρέχουσες εκτιμήσεις της Επιτροπής, ενώ το ευρωπαϊκό σεμινάριο που θα διοργανώσει στις 17 Οκτωβρίου για το πρόβλημα των ορεινών ζωνών θα αποτελέσει ορόσημο για το μέλλον των περιοχών αυτών.

3.3. Το διεθνές πλαίσιο

3.3.1. Οι ορεινές περιοχές τείνουν να καταστούν για το διεθνές δίκαιο μια όλο και μεγαλύτερη πηγή ανησυχίας, από την άποψη της προστασίας του ορεινού περιβάλλοντος.

3.3.2. Το αλπικό σύμφωνο, που υπεγράφη στο Berchtesgaden το 1989, και άρχισε να ισχύει το 1998, και για το οποίο η ΕΕ έχει εκφράσει το ενδιαφέρον της, αντιμετώπισε πολλές δυσκολίες κατά τις διαπραγματεύσεις και τη θέση σε ισχύ πραγματικά λειτουργικών πρωτοκόλλων, πράγμα που δείχνει τον πολύ τεχνοκρατικό και ανεπαρκώς διαφανή χαρακτήρα του.

3.3.3. Το κεφάλαιο 13 της "Ατζέντα 21", που υιοθετήθηκε το 1992 στη διάσκεψη κορυφής του Ρίο, δεσμεύει βασικά τα συμβαλλόμενα κράτη να εγκαταστήσουν καλύτερα μέσα γνώσης και παρατήρησης των ορεινών τους περιοχών και να διασφαλίσουν γι' αυτά τον κατάλληλο έγγειο έλεγχο για την ενδεδειγμένη διαχείριση των υψηλών λεκανών απορροής. Το πρόσφατο συνέδριο στο Γιοχάνεσμπουργκ (Αύγουστος 2002), στο οποίο παρουσιάσθηκε ο απολογισμός της "Ατζέντα 21", κατέληξε στην επιβεβαίωση των διεθνών δεσμεύσεων του Ρίο για τον εν λόγω τομέα. Με την ευκαιρία αυτή, η ΕΕ εκφράσθηκε υπέρ της βιώσιμης ανάπτυξης της οποίας η υλοποίηση για τους ορεινούς πληθυσμούς θα μπορούσε να βασιστεί κυρίως στην τελική δήλωση του πρώτου παγκόσμιου φόρουμ των ορεινών πληθυσμών που πραγματοποιήθηκε στο Chambéry (Γαλλία) τον Ιούνιο του 2002 και θα συνέλθει για δεύτερη φορά στο Quito (σημερινός) από 17 έως 22 Σεπτεμβρίου 2002.

3.3.4. Η απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ να ανακηρύξει το 2002 ως το Διεθνές Έτος των Ορέων.

3.3.5. Άλλες ενέργειες, σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, αποσκοπούν στη δημιουργία μιας προσέγγισης για τις ορεινές περιοχές, που θα συνδυάζει την ανάπτυξη και την προστασία, όπως το σχέδιο του ευρωπαϊκού συμφώνου για τις ορεινές ζώνες, που εκπονήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης, και το οποίο θεωρούν, τόσο η ΕΟΚΕ όσο και η ΕΤΠ, ως παράδειγμα προς μίμηση για την ΕΕ, όσον αφορά τη χάραξη ευρωπαϊκής πολιτικής για τις ορεινές ζώνες.

3.4. Η διεύρυνση

3.4.1. Τέλος, από πιο κοινοτική άποψη, οι ορεινές περιοχές αποτελούν ενόψει της διεύρυνσης, ένα από τα πλέον ευαίσθητα διακυβεύματα:

- αφενός, διότι μεταξύ των υποψήφιων προς ένταξη χωρών περιλαμβάνονται πολλές χώρες με σημαντικές ορεινές ζώνες και με σημαντικούς ορεινούς πληθυσμούς (Βουλγαρία, Πολωνία, Δημοκρατία της Τσεχίας, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία).

- αφετέρου, διότι υπάρχει ο κίνδυνος να μειωθούν δραστικά, από το 2007, βάσει των κατευθυντήριων γραμμών του προϋπολογισμού της Ένωσης τα ποσά των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων που θα μπορούσαν να ωφελήσουν τις ορεινές ζώνες των σημερινών κρατών μελών.

3.4.2. Μολονότι είναι γνωστές οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται από το εν λόγω πλαίσιο και κυρίως οι τεράστιες ανάγκες των υποψήφιων προς ένταξη χωρών για ενίσχυση της τοπικής και περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης, εντούτοις δεν είναι λιγότερο αλήθεια ότι:

- ορισμένα εδάφη της Ένωσης που δικαιούνται σήμερα των πόρων των διαρθρωτικών ταμείων, διότι υπάγονται στο Στόχο 1 ή 2, μέχρι το 2006 δεν θα έχουν ακόμη επιτύχει το μέσο κοινοτικό επίπεδο απόδοσης,

- είναι συνεπώς απαραίτητη μια νέα λογική προσέγγισης των περιοχών εκ μέρους της πολιτικής των διαρθρωτικών ταμείων προκειμένου να διατηρηθεί, σε επιλεκτική βάση βέβαια, η επιλεξιμότητα ορισμένων περιοχών που αντιμετωπίζουν διαρθρωτικές δυσκολίες, που είναι ιδίως χρόνιες και ασυμβίβαστες με τις θεμελιώδεις αρχές των Συνθηκών.

4. Η ένταξη του βουνού στη μελλοντική πολιτική των διαρθρωτικών ταμείων

4.1. Έλεγχος της εξέλιξης των Διαρθρωτικών Ταμείων χωρίς την πρόκληση δυσρυθμιών

4.1.1. Οι δημοσιονομικοί περιορισμοί δεν πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα να εστιάζεται η πολιτική των Διαρθρωτικών Ταμείων του αύριο στα νέα κράτη μέλη με την αιτιολογία ότι οι πληθυσμοί τους έχουν το χαμηλότερο ΑΕγχΠ. Η έκταση των προκλήσεων που δημιουργεί η διεύρυνση δεν πρέπει να οδηγήσει την Ένωση στο να παραμερίσει το πρότυπο ανάπτυξης που καθιέρωσε εν ονόματι των επειγουσών αναγκών που απαιτούν οπωσδήποτε εξαιρετικά μέσα και μια δράση προσαρμογής τελείως συγκεκριμένη. Είναι συνεπώς αναγκαίο πάνω απ' όλα να αποτελέσει η διεύρυνση αντικείμενο συμπληρωματικής προσπάθειας εκ μέρους των κρατών μελών, σε δημοσιονομικό επίπεδο, που θα στοχεύει κατά προτεραιότητα στο ταμείο συνοχής, από το οποίο θα πρέπει να εξαρτάται πρωτίστως ο προβληματισμός αυτός, (πράγμα που θα προϋπέθετε κατά συνέπεια έναν επαναπροσανατολισμό των τρόπων παρέμβασής του) τροποποιώντας έτσι τις δυνατότητες που έχουν τα Διαρθρωτικά Ταμεία.

4.1.2. Μολονότι δεν είναι επίκαιρη μια συστηματική "σταδιακή μείωση" της στήριξης των περιφερειών που είναι σήμερα δικαιούχοι των Διαρθρωτικών Ταμείων, είναι σημαντικό το επίπεδο του ΑΕγχΠ αναφοράς για τον προσδιορισμό της επιλεξιμότητας στην πολιτική των Διαρθρωτικών Ταμείων να μην αποκλείει τεχνητώς τις περιφέρειες των σημερινών κρατών μελών των οποίων το μέσο επίπεδο του ΑΕγχΠ θα ανέλθει αποκλειστικά και μόνον λόγω της προσχώρησης των νέων υποψήφιων χωρών, ώστε να μην υποχρεωθούμε να υποχωρήσουμε σοβαρά στις αρχικές μας φιλοδοξίες.

4.2. Ανάπτυξη μιας αληθινής κοινοτικής πολιτικής χωροταξίας

4.2.1. Αν υποχρεωθεί να εφαρμόσει πιο αυστηρά κριτήρια επιλογής, η περιφερειακή πολιτική που μέχρι σήμερα επιδίωκε κοινωνικοοικονομικούς στόχους θα μπορούσε στο μέλλον να ενταχθεί σε ένα γενικότερο χωροταξικό πλαίσιο, που θα απέβλεπε στην αρμονική και εξισορροπημένη κατανομή των πληθυσμών και των δραστηριοτήτων σε μια περιοχή, έννοια που μπορούμε εξάλλου να αποδώσουμε στο στόχο της "αρμονικής ανάπτυξης" που αναγράφεται στο άρθρο 158, Τίτλος XVII Οικονομική και Οικονομική Συνοχή, των Συνθηκών(4).

4.2.2. Ο ορισμός των αρχών και των στόχων της χωροταξίας σε κοινοτικό επίπεδο έχει αυξημένη σημασία για να μπορέσει η ΕΕ να αναπτύξει στον τομέα αυτό μια αληθινή κινητήρια δράση πέραν ενός απλού συντονιστικού ρόλου. Μεταξύ των αρχών οργάνωσης μιας περιοχής (ή του κοινοτικού χώρου) που εξαρτώνται από την αρμονική ανάπτυξη θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνονται κυρίως:

4.2.2.1. Η αρχή μιας ισόρροπης κατανομής ανθρώπων και δραστηριοτήτων σε όλη την περιοχή, πράγμα που προϋποθέτει:

- τον έλεγχο των υπερβολικών αστικών συγκεντρώσεων, που αποτελούν πηγές κρίσης στους τομείς της απασχόλησης, της ασφάλειας, του περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής, χωρίς να αμφισβητηθεί ο ρόλος των αστικών συστημάτων ως βασικού παράγοντα των εθνικών οικονομιών, ενώ το θέμα εν προκειμένω είναι να προληφθεί, μέσω προσαρμοσμένων μέσων, η αποδυνάμωση των ορεινών ζωνών λόγω της ελκυστικότητας των πόλεων όταν αυτή οφείλεται μόνο σε μια ανεπάρκεια του περιβάλλοντος των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών από άποψη εξοπλισμών και υπηρεσιών. Συνεπώς, πρέπει να εφαρμοσθεί η αρχή αυτή όχι με μέτρα κατά των πόλεων, αλλά με μία θετική δράση υπέρ των ορεινών ζωνών.

- την αποτροπή της εγκατάλειψης και, κατά συνέπεια, της υποβάθμισης της φύσεως "κατά το αμερικανικό πρότυπο", πράγμα ασυμβίβαστο με την ιστορία της ηπείρου μας, διότι, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, ολόκληρη η ευρωπαϊκή επικράτεια αποτελεί χώρο που διαμόρφωσε ο άνθρωπος.

- την θετική αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπινων και εδαφικών ενεργειών στο μέτρο που τέτοιες ενέργειες εγγυώνται τη συντήρηση, τη διεσδυτικότητα, δηλάδη τη βιολογική ποικιλότητα.

4.2.3. Κατά συνέπεια, η διατήρηση του εν λόγω δεσμού μεταξύ πληθυσμού και περιοχής, που εγγυάται την ορθή διαχείριση του χώρου, πρέπει να καταστεί στόχος προτεραιότητας της νέας αυτής πολιτικής, η οποία εξαιτίας του γεγονότος αυτού θα πρέπει να παρεμβαίνει στις περιοχές που είναι πιο ευάλωτες ή απειλούμενες.

4.2.4. Οι χώροι που καθορίζονται με αυτόν τον τρόπο διατρέχουν, γενικότερα, εδαφικούς κινδύνους και/ή έχουν σημαντικά αντικειμενικά μειονεκτήματα που πρέπει με τη δράση αυτή να τεθούν υπό έλεγχο.

4.2.5. Διαθέτουν επίσης σημαντικά πλεονεκτήματα (που συμβαδίζουν με τις προαναφερθείσες προκλήσεις) τα πλεονεκτήματα των ορεινών περιοχών έγκεινται στην εξαιρετική σημασία του ορεινού περιβάλλοντος, στην ποιότητα των προϊόντων τους και της τεχνογνωσίας τους που τις καθιστούν χώρους εξαιρετικής ποιότητας. Ωστόσο, τα πλεονεκτήματα αυτά δε μπορούν να αξιοποιηθούν πλήρως παρά μόνο εάν ληφθούν ταυτόχρονα και δεόντως υπόψη τα μειονεκτήματα που παρουσιάζουν οι περιοχές αυτές.

4.3. Μια πολιτική που απευθύνεται στις περιοχές με σοβαρά μειονεκτήματα

4.3.1. Κατά συνέπεια, τα κριτήρια προσδιορισμού των περιοχών που ωφελούνται από τα ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά Ταμεία (ως μέσα χωροταξίας και όχι μόνο ως μέσα τοπικής ανάπτυξης) θα έπρεπε να είναι τα εξής:

4.3.1.1. το συλλογικό συμφέρον των υπό εξέταση περιοχών: αυτό θα αυξανόταν όχι μόνο σύμφωνα με την ποιότητα του φυσικού εθνικού πλούτου, της σύνθεσης των πληθυσμών τους, αλλά και βάσει των παρεχομένων υπηρεσιών, δηλ. καλές συνθήκες διαβίωσης, που παρέχονται στον τοπικό πληθυσμό (από την παραγωγή εμπορευμάτων ή δομικών εξοπλισμών έως τη διάθεση χώρων ψυχαγωγίας ή πλούτου εθνικών πόρων). Πάντως, είναι σημαντικό να μην περιορισθεί η προσέγγιση αυτή μόνο στη συνεκτίμηση των εθνικών πόρων και να ενσωματωθούν σε αυτή τόσο η σημασία που αποδίδουν οι πολίτες στα πλεονεκτήματα της προσχώρησης όσο και η άποψη των ενδιαφερόμενων πληθυσμών.

4.3.1.2. οι σημερινές ή πιθανές απειλές: η ύπαρξη τους θα αιτιολογήσει μερικώς την παρέμβαση του δημοσίου. Οι πιέσεις που υφίστανται οι περιοχές μπορεί να είναι διαφορετικής φύσεως, όπως π.χ. από τον τεράστιο αριθμό τουριστών ή την τεράστια κυκλοφορία εμπορευμάτων ή ακόμη οι πιέσεις μπορεί να οφείλονται στην απερήμωση λόγω της μετανάστευσης των γεωργών ή στην εγκατάλειψη και ακόμη στην υπερβολική αναδάσωση του τοπίου....), ή ακόμη και στους κινδύνους εξαιτίας αναρχικής οικονομικής ανάπτυξης...

4.3.1.3. η ιδιαιτερότητα των αναμενόμενων δράσεων: οφείλεται στο ότι τα επιχειρησιακά μέτρα για τη χρηματοδότηση ή την οργάνωση θα συνδέονται στενά με την ταυτότητα που έχει έτσι προσδιορισθεί, των περιοχών αυτών και κατά συνέπεια τα εν λόγω μέτρα δεν θα μπορούν να μεταφερθούν σε άλλες περιοχές (όπως π.χ. η πρόληψη φυσικών κινδύνων για τις ορεινές περιοχές) για τις οποίες αιτιολογείται η εφαρμογή μιας συγκεκριμένης πολιτικής ή στρατηγικής.

4.3.2. Εκτός από τις ορεινές εκτάσεις, πολλές κατηγορίες εκτάσεων μπορεί να ανταποκρίνονται σ' αυτό το είδος ανάλυσης: ιδιαίτερα απομακρυσμένες περιοχές, τα νησιά, οι ακτές, οι βόρειες πολικές περιοχές, η απομονωμένη ύπαιθρος, θέματα για τα οποία η ΕΟΚΕ έχει καταρτίσει διάφορες γνωμοδοτήσεις(5).

4.3.3. Όσον αφορά τη προσέγγιση αυτή την οποία εφαρμόζουν ορισμένα κράτη μέλη (καθώς και τα συστήματα παροχής συλλογικών υπηρεσιών στη Γαλλία), θα ήταν σκόπιμο να διασφαλίσει η ΕΕ την εναρμόνισή της και να φροντίσει για τη συνοχή της, ιδίως όσον αφορά τις προοπτικές του Σχεδίου Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου (SDEC).

4.4. Διαφορετική αντίληψη του πλούτου των πληθυσμών

4.4.1. Εάν η μελλοντική επιλεξιμότητα των περιοχών για τα Διαρθρωτικά Ταμεία πρέπει πάνω απ' όλα να βασίζεται σε κριτήρια εκτίμησης της φύσης των μειονεκτημάτων τους και των συλλογικών διακυβευμάτων που αποκρύπτουν, τότε δεν θα ήταν δυνατό να αποκλεισθεί, βάσει της εν λόγω προσέγγισης, η εκτίμηση της ευημερίας τους, στο βαθμό που αυτή αποτελεί ένα από τα κυριότερα μέσα που επιτρέπουν την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της πολιτικής αυτής. Η νέα προσέγγιση που υποστηρίζουν τα Διαρθρωτικά Ταμεία θα πρέπει, συνεπώς, να συνδυάζει εδαφικά και κοινωνικοοικονομικά κριτήρια.

4.4.2. Επιπλέον, το κριτήριο της εκτίμησης του τοπικού πλούτου δεν θα μπορούσε να αποτελεί την αιτία αποκλεισμού από τα οφέλη κάθε μέτρου αντιστάθμισης των μειονεκτημάτων που είναι αντικειμενικά και μόνιμα και τα οποία προκαλούν συνεχώς πρόσθετες δαπάνες, όπως το ΙCHN σχετικά με τα μειονέκτημα των ορεινών περιοχών.

4.4.3. Όμως, για να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της παρέμβασης εκεί όπου παρουσιάζονται οι οξύτερες ανάγκες, η εκτίμηση της ευημερίας των περιοχών θα πρέπει να μπορεί να πραγματοποιηθεί στο χαμηλότερο επίπεδο, δηλ. στο ΝUTS V (επίπεδο τοπικής αρχής) προκειμένου να επιτευχθεί η κατά το δυνατό ακριβέστερη εκτίμηση της ευημερίας των περιοχών, ενώ θα πρέπει να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για να μπορέσουν τα στατιστικά μέσα των κρατών μελών να επιτύχουν στο στόχο αυτό. Ωστόσο, έχοντας υπόψη τα προβλήματα και τους κινδύνους μιας παρόμοιας προσέγγισης πρέπει επίσης να εξασφαλισθεί χωρίς διακρίσεις η επιλεξιμότητα των ειδικών ενισχύσεων για τις ορεινές περιοχές με τον καθορισμό ανωτάτων ορίων ώστε να μην αποτελούν για ορισμένους πηγή εσόδων δυσανάλογη προς τις αδυναμίες που υποτίθεται ότι καλύπτουν.

4.4.4. Με την προοπτική αυτή, βάσει της οριοθέτησης των δήμων που διαθέτει η Επιτροπή θα μπορούσε να προβλεφθεί η δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου των ορεινών περιοχών.

4.5. Η υπέρβαση της αντιστάθμισης των μειονεκτημάτων

4.5.1. Διάρκεια και όρια του δικαιώματος αντιστάθμισης των μειονεκτημάτων. Ένα σύστημα άμεσης ενίσχυσης του εισοδήματος που θα αντισταθμίζει τα οικονομικά μειονεκτήματα που συνδέονται άμεσα με τα φυσικά μειονεκτήματα παραμένει νόμιμο, εφόσον τα τελευταία δεν μπορούν να διορθωθούν (π.χ. γεωργική παραγωγή που συνδέεται λιγότερο με την ποιότητα του εδάφους και με την εποχικότητα....), ενώ μπορεί να θεωρηθεί ως μεταβατικό συνοδευτικό μέτρο για είδη μειονεκτημάτων που ανήκουν βέβαια στα διαρθρωτικά αλλά είναι διορθώσιμα (π.χ. η απομόνωση που μπορεί να μετριασθεί με την εγκατάσταση αποτελεσματικών δικτύων - μεταφορών, NTIC -).

4.5.1.1. Χρειάζεται να προσδιορισθεί το σύνολο των μειονεκτημάτων που υφίστανται οι ορεινές περιοχές, προκειμένου να καταστεί δυνατή η διάκριση μεταξύ εκείνων για τα οποία θα καταβάλλεται οικονομική αντιστάθμιση σε μόνιμη βάση και εκείνων για τα οποία χρειάζεται προσωρινή δράση που θα οδηγήσει στην εξάλειψή τους ή τουλάχιστον στο μετριασμό τους.

4.5.2. Με άλλα λόγια, οι ορεινές ζώνες χρειάζονται πολύ περισσότερο μια πολιτική που θα αποσκοπεί στη φυσική μείωση των μειονεκτημάτων τους παρά μια πολιτική που θα τα αντισταθμίζει απλά με τη μορφή προσόδου. Αυτό συνεπάγεται την ανάπτυξη δράσεων προς τις εξής κατευθύνσεις:

4.5.2.1. Στον τομέα εξοπλισμών υποδομής, οι περιοχές χρειάζεται να συμβιβάσουν την ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων με τον εύθραυστο χαρακτήρα του φυσικού και ανθρώπινου περιβάλλοντός τους(6). Πρέπει να εφοδιασθούν με τα απαραίτητα μέσα για να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις που υφίστανται (κυρίως στον τομέα των ενδοκοινοτικών μεταφορών), αλλά και σε οτιδήποτε αφορά την εξομοίωση των πληθυσμών τους με τους πληθυσμούς των λοιπών τμημάτων της περιοχής (τοπική συγκοινωνιακή εξυπηρέτηση για τη σύνδεση με τους κεντρικούς κυκλοφοριακούς άξονες, ή σύνδεση με δίκτυα υψηλής ταχύτητας, ή ακόμη κάλυψη της περιοχής από την κινητή τηλεφωνία).

4.5.2.2. στο ρυθμιστικό τομέα, η αναγνώριση της ιδιαιτερότητας των ορεινών περιοχών πρέπει να επιτρέψει την προσαρμογή ορισμένων κανόνων (ιδίως των τεχνικών προτύπων) ώστε να μην παρακωλυθεί η ανάπτυξη πρωτοβουλιών και πρωτότυπων λύσεων, που έχουν συχνά μέτρια εμβέλεια αλλά είναι ταυτόχρονα ζωτικής σημασίας σε τοπικό επίπεδο, χωρίς ωστόσο να τίθεται θέμα παρεκκλίσεων που οδηγούν σε υποβάθμιση των συνθηκών ασφάλειας ή ποιότητας. Επίσης, η εν λόγω ενέργεια επιτρέπει να γίνουν οι περιοχές αυτές, χώροι διεξαγωγής πειραμάτων, τα διδάγματα των οποίων θα μπορέσουν να τα αξιοποιήσουν και άλλοι.

4.5.2.3. στο ρυθμιστικό τομέα, η υιοθέτηση ειδικών μέτρων, επειδή δεν αφορά παρά μόνο τις συγκεκριμένες περιοχές, επιτρέπει να γίνεται μια θετική διάκριση υπέρ αυτού, κυρίως για να αξιοποιηθεί η ταυτότητά τους, χάρη στις συγκεκριμένες παραγωγές προϊόντων τους και στην τεχνογνωσία τους.

4.5.3. Σύνδεση της αντιστάθμισης των μειονεκτημάτων και των ανταλλαγμάτων. Η αντιστάθμιση των γεωφυσικών μειονεκτημάτων δεν νομιμοποιείται τόσο λόγω της ανάγκης για ισότητα όσο λόγω του γενικού συμφέροντος και των υλικών ανταλλαγμάτων που παρέχονται στην τοπική κοινότητα. Τα ανταλλάγματα αυτά πρέπει να αναλυθούν σφαιρικά σε σχέση με τους στόχους της χωροταξίας που θα έχουν καθορισθεί.

4.5.3.1. Η αρχή αυτή συνηγορεί κυρίως υπέρ της προσαρμογής των περιβαλλοντικών προϋποθέσεων στις οποίες υπόκεινται οι αντισταθμιστικές αποζημιώσεις για τα φυσικά μειονεκτήματα, δεδομένων ότι οι καλές πρακτικές που απαιτούνται σήμερα για τη λήψη των πριμοδοτήσεων αυτών δεν λαμβάνουν οπωσδήποτε υπόψη την πραγματικότητα των ορεινών περιοχών και έχουν πολύ περισσότερα αγροπεριβαλλοντική παρά χωροταξική διάσταση.

4.5.3.2. Επομένως, ο σκοπός που εξυπηρετούν οι περιοχές αυτές πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως κριτήριο εκτίμησης των ανταλλαγμάτων, αφού η αντιστάθμιση που χορηγείται για τα μειονεκτήματα αποτελεί την ανταμοιβή για υπηρεσίες που προσφέρουν οι εν λόγω περιοχές. Ως κυριότερες ανταποδόσεις που μπορούν να αναφερθούν, κυρίως για τις ορεινές περιοχές, είναι οι εξής:

- η γεωργική και ή η δασική παραγωγή: οι δύο αυτές βασικές λειτουργίες της γης, που αφορούν τεράστιες εκτάσεις, πρέπει κατ' αρχάς να διατηρήσουν τον οικονομικό τους σκοπό, αλλά και να αιτιολογούν το γεγονός ότι μπορεί να αποτελέσουν αντικείμενο δράσης για την άμεση ενίσχυση του εισοδήματος όταν η αποδοτικότητα τους δεν είναι η δέουσα, δηλ. εκείνη που θα διασφαλίζει τη διάρκεια του προορισμού τους που είναι η καλλιέργεια και η συντήρηση του τοπίου και η πρόληψη των μεγαλύτερων φυσικών κινδύνων

- η ασφάλεια: μια περιοχή που συντηρείται προφυλάσσεται από τις φθορές που μπορεί να προκαλέσουν φυσικές καταστροφές τα αποτελέσματα των οποίων είναι ορατά στις γειτονικές περιοχές. Η διάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα αποδοτική στις ορεινές περιοχές

- το τοπίο: προϊόν της ιστορίας και μείζον στοιχείο του φυσικού και πολιτιστικού εθνικού μας πλούτου, το τοπίο αναγνωρίζεται πλέον ως αυτοτελής φορέας υπηρεσιών

- η προσφορά χώρων αναψυχής: το φαινόμενο της υποδοχής ανθρώπων από άλλα μέρη με σκοπό τη διασκέδαση, είτε πρόκειται για τουρισμό είτε για απλή αναψυχή, είναι για πολλούς το αποτέλεσμα των ενδογενών χαρακτηριστικών των ορεινών περιοχών. Εντούτοις, η λειτουργία αυτή πρέπει να διαφυλάσσεται και να συνοδεύεται από τη λήψη μέτρων για να μπορεί να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της ζήτησης.

- Η παραγωγή και η "αποθεματοποίηση" φυσικών πόρων: εάν το σύνολο των φυσικών πόρων συνδέεται απαραίτητα με την περιοχή, ορισμένα περιβάλλοντα προορίζονται περισσότερο, σε σύγκριση με άλλα, για την παραγωγή φυσικών πόρων και χρησιμοποιούνται ως χώρος "αποθεματοποίησης" τους: αυτό συμβαίνει για τον αέρα σε σχέση με το δάσος, ή το νερό σε σχέση με το βουνό, στοιχεία που επιβάλλονται ως οι κυριότεροι δύο φυσικοί πόροι, έχοντας υπόψη τους άμεσους κινδύνους που αντιμετωπίζουν όσον αφορά την κατανάλωση, χωρίς ωστόσο να λησμονείται η βιοποικιλότητα ...

5. Ανάληψη δέσμευσης όσον αφορά μια ευρωπαϊκή πολιτική για τις ορεινές περιοχές

5.1. Πέραν της εν λόγω ανάλυσης και των αρχών που αντλήθηκαν για την υπεράσπιση και την οριοθέτηση του πεδίου μιας συγκεκριμένης πολιτικής της ΕΕ για τις ορεινές ζώνες, πρέπει να προσδιορισθούν ορισμένες δράσεις των οποίων επιβάλλεται να αρχίσει η υλοποίηση με βάση το ισχύον κοινοτικό δίκαιο προκειμένου να προσεγγίσουμε το στόχο αυτό.

5.2. Διασφάλιση μιας κοινής αντίληψης για το βουνό

5.2.1. Κατ' αρχάς είναι απαραίτητο να διασφαλισθεί μια κοινή αντίληψη για τις ορεινές περιοχές, με την αναγνώριση της ιδιαιτερότητας των περιοχών αυτών από τις συνθήκες, όπως υπάρχει ήδη στο άρθρο 158 για τα νησιά και τις αγροτικές περιοχές (και στη δήλωση 30 της διάσκεψης του Άμστερνταμ). Η αναγνώριση αυτή, που αιτιολογείται λόγω των μειονεκτημάτων και των κινδύνων που αντιμετωπίζουν οι περιοχές αυτές, θα μπορούσε να διατυπωθεί με τη χορήγηση ενός δικαιώματος αλληλεγγύης, καθώς και διαφορετικότητας και πειραματισμού.

5.2.2. Εξάλλου, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε, όπως της υπεδείχθη και από την Επιτροπή των Περιφερειών, να υιοθετήσει το πνεύμα και το περιεχόμενο του σχεδίου σύμβασης για τις ορεινές περιοχές του Συμβουλίου της Ευρώπης, και με την προοπτική κυρίως της διεύρυνσης, να παρακινηθούν τα κράτη μέλη και οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες να πράξουν το ίδιο, προκειμένου να διασφαλισθεί η σύγκλιση των εθνικών πολιτικών που εφαρμόζονται για τις ορεινές ζώνες.

5.3. Εφαρμογή στρατηγικής βασιζόμενης σε τρεις άξονες δράσης

5.3.1. Αντιστάθμιση των ανελαστικών μειονεκτημάτων.

Με βάση τη διαπίστωση ότι ορισμένες πλευρές των γεωφυσικών μειονεκτημάτων των ορεινών ζωνών είναι σταθερές και αναλλοίωτες, είναι επιτακτικής σημασίας να εφαρμοσθεί για τις ορεινές ζώνες μια πολιτική για την αντιστάθμιση των εν λόγω μειονεκτημάτων. Το γεγονός αυτό συνηγορεί υπέρ της μονιμότητας του συστήματος ΙCHN για τους ορεινούς γεωργούς. Με την προοπτική αυτή, ιδίως όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις του διεθνούς εμπορίου του ΠΟΕ, είναι σημαντικό να διασφαλισθεί καθεστώς που διαχωρίζει την παραγωγή από τις κοινοτικές ενισχύσεις ώστε να μην επηρεάζονται από τις δεσμεύσεις εκείνες που συμφωνούνται με τις διεθνείς εμπορικές διαπραγματεύσεις.

5.3.1.1. Έχοντας εξάλλου υπόψη ότι οι υποχρεώσεις και οι υπερβολικές δαπάνες που δημιουργούνται από την κλίση, το υψόμετρο και το κλίμα μπορούν επίσης να αποβούν σε βάρος και άλλων δραστηριοτήτων, θα είχε ενδιαφέρον να μελετηθεί η πιθανή επέκταση του καθεστώτος αυτού ή η δημιουργία ενός αντίστοιχου για τις εν λόγω δραστηριότητες, εφόσον αυτές ενέχουν επίσης σημασία για την τόνωση και τη συντήρηση των περιοχών αυτών.

5.3.2. Δραστήρια μείωση των παραγόντων των μειονεκτημάτων

Είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντικό να επιδιώκεται η καταπολέμηση των παραγόντων των μειονεκτημάτων των ορεινών ζωνών, που μπορεί να μειωθούν σημαντικά, ιδίως από πλευράς απομόνωσης με την υλοποίηση των κατάλληλων εξοπλισμών υποδομής. Μεταξύ αυτών πρέπει να τονισθεί ο επείγων χαρακτήρας που ενέχει η σύνδεση τους με τα δίκτυα των νέων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας, που επιβάλλονται ήδη ως ο καθοριστικός παράγοντας για την ανταγωνιστικότητα των περιοχών αυτών.

5.3.2.1. Με την προοπτική αυτή, οι περιφερειακής φύσεως κρατικές ενισχύσεις τείνουν να συνιστούν, ιδίως για τις ΜΜΕ των οποίων ο αριθμός είναι πολύ υψηλός στις ορεινές περιοχές, βασικό στοιχείο της οικονομίας των ορεινών ζωνών των οποίων το περιβάλλον (όχι μόνο το φυσικό αλλά και το τεχνικό) υστερεί σημαντικά έναντι των άλλων περιοχών. Προς το σκοπό αυτό, η αναγνώριση της ιδιαιτερότητας των ορεινών περιοχών από την ΕΕ είναι απαραίτητη για την κατοχύρωση της συμμόρφωσης του είδους αυτού κρατικών ενισχύσεων με την κοινοτική νομοθεσία περί ανταγωνισμού.

5.3.2.2. Η προστασία των ορεινών ζωνών χάρη στην κατάλληλη πολιτική προσδιορισμού και πρόληψης των φυσικών κινδύνων αποτελεί επίσης σημαντικό στόχο για να καταστεί δυνατή η ανάπτυξη μιας τοπικής οικονομίας απαλλαγμένης από κάθε αβεβαιότητα.

5.3.3. Αξιοποίηση της ταυτότητας και των πλεονεκτημάτων των ορεινών ζωνών

Όμως, εξίσου σημαντική είναι η ανάληψη μιας αποφασιστικής και θετικής δράσης για την προώθηση των πολλών πλεονεκτημάτων που διαθέτουν οι ορεινές ζώνες, όπως οι δράσεις αντιστάθμισης και περιορισμού των μειονεκτημάτων. Η θετική εικόνα που έχουν οι ορεινές ζώνες, καθώς και η ποιότητα και η πρωτοτυπία των προϊόντων τους και της τεχνογνωσίας τους αποτελούν πράγματι ένα τεράστιο δυναμικό για το οποίο πρέπει να αναπτυχθεί μια ευνοϊκή επεκτατική στρατηγική. Προς το παρόν, οι προσπάθειες προς την κατεύθυνση αυτή θα μπορέσουν να συνιστώνται από τα εξής:

- την αναγνώριση σε επίπεδο Κοινότητας του όρου "ορεινή ζώνη", ως ένδειξης για τα προϊόντα που παράγονται και συσκευάζονται στις ορεινές ζώνες. Η αναγνώριση αυτή θα επέτρεπε, παράλληλα με τη χρήση των γεωγραφικών ενδείξεων προέλευσης όπως της προστατευόμενης γεωγραφικής ένδειξης (ΠΓΕ), ή της προστατευόμενης ονομασίας προέλευσης (ΠΟΠ), που αναφέρονται σε ορεινές περιοχές (ονομασίες κορυφών ή κοιλάδων) να ενισχύσουν και να προωθήσουν τη θετική εικόνα των ορεινών περιοχών,

- τη συμβολή στη συνοχή των ορεινών ζωνών, με την προώθηση της συνεργασίας τους και τη δικτύωση τους, ιδίως με την υποστήριξη της πτυχής Γ των ισχυόντων προγραμμάτων Ιnterreg,

- την ενσωμάτωση μιας συγκεκριμένης προσέγγισης για τις ορεινές ζώνες στις πολιτικές που χαράσσει η ΕΕ, με την υιοθέτηση, εφόσον παραστεί ανάγκη, καθεστώτων παρέκκλισης ή ειδικών προγραμμάτων, ιδίως για καθέναν από τους στόχους των Διαρθρωτικών Ταμείων.

- τη διευκόλυνση της ανάληψης δραστηριοτήτων στις ορεινές ζώνες, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των οικονομιών τους και συγκεκριμένα:

- εναρμονίζοντας και απλουστεύοντας τους όρους άσκησης πολλαπλών δραστηριοτήτων,

- συνιστώντας την ανάπτυξη τοπικών υπηρεσιών για τις επιχειρήσεις,

- ενθαρρύνοντας τη δημιουργία και την ανάπτυξη των ΜΜΕ και των βιοτεχνιών.

5.4. Η πολιτική για τις ορεινές ζώνες ως πρότυπο βιώσιμης και ισόρροπης ανάπτυξης

5.4.1. Οι ορεινές ζώνες της ΕΕ απέδειξαν την ικανότητα τους να αξιοποιούν τα πλεονεκτήματα τους εφόσον είμαστε αλληλέγγυοι μαζί τους, περιορίζοντας τα μειονεκτήματα που αντιμετωπίζουν. Σήμερα, ζητούν την αναγνώριση που θα τους επιτρέψει να τονώσουν τις θεμελιώδεις αρχές, οι οποίες θα τους επιτρέψουν να κατοχυρωθούν πλήρως ως αυθεντικές και διαφοροποιημένες περιοχές.

5.4.2. Συνεπώς πρέπει να χαραχτεί για τις ορεινές περιοχές μια γνήσια κοινοτική στρατηγική, τόσο κανονιστικής όσο και χρηματοοικονομικής φύσεως, ώστε να εξασφαλισθούν οι προϋποθέσεις μίας σχετικής οικονομικής αυτονομίας τους, δεδομένου ότι οι περιοχές αυτές δεν μπορούν να είναι συνεχώς δυναμικές και, κατ' επέκταση αυτάρκεις, παρά μόνο υπό τον όρο αυτό.

5.4.3. Προς τούτο η στρατηγική αυτή πρέπει να απευθύνεται κατά κύριο λόγο στους κατοίκους των ορεινών περιοχών, διότι αποτελούν το απαραίτητο διάμεσο, είτε πρόκειται για ενεργά άτομα είτε για ειδικές κοινωνικές ομάδες (γυναίκες, νέοι, ηλικιωμένα άτομα). Γι' αυτό και οι δράσεις που θα πρέπει να αναληφθούν στο πλαίσιο αυτό χρειάζεται να αποβλέπουν στην άμεση συμμετοχή τους, αρχής γενομένης από την εξασφάλιση της κατάλληλης πληροφόρησης που θα τους επιτρέπει να ενημερώνονται σχετικά με τους επιδιωκόμενους στόχους και να υιοθετούν τα προβλεπόμενα μέτρα.

5.4.4. Μέσα σε ένα πλαίσιο παγκοσμιοποίησης των προβλημάτων, οικονομικών και περιβαλλοντικών, οι ορεινές ζώνες παρουσιάζονται ως πρότυπο βιώσιμης και ισόρροπης ανάπτυξης (δηλ. που φροντίζουν να συμβάλουν σε μια οικονομική διαχείριση των περιοχών και των πόρων και οι οποίες σέβονται τα συμφέροντα των τοπικών πληθυσμών). Πρέπει όχι μόνο να προφυλαχθεί και να προστατευθεί το πρότυπο αυτό, αλλά και να προβληθεί ως παράδειγμα τόσο έναντι άλλων εδαφικών οντοτήτων όσο και σε διεθνές επίπεδο.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για το "Σχέδιο Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου", ΕΕ C 407 της 28ης Δεκεμβρίου 1998.

(2) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη που καθορίζει τις κατευθυντήριες γραμμές για μια κοινοτική πρωτοβουλία στον τομέα της διευρωπαϊκής συνεργασίας με στόχο την αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής επικράτειας (Interreg)", EE C 51/92 της 23.2.2000. Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: "Η ευρωπαϊκή πολιτική για τη διασυνοριακή συνεργασία και η εμπειρία από το πρόγραμμα Ιnterreg", ΕΕ C 155 της 29.5.2001. Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: "Οι ΜΜΕ στις νησιωτικές περιοχές της ΕΕ", ΕΕ C 149 της 21.6.2002.

(3) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα "Η κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος και η προστασία της φύσης στην Ευρώπη", ΕΕ C 221 της 7.8.2001.

(4) "Άρθρο 158: Η Κοινότητα, προκειμένου να προαχθεί η αρμονική ανάπτυξη του συνόλου της, αναπτύσσει και εξακολουθεί τη δράση της με σκοπό τ ην ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής της συνοχής. Η Κοινότητα αποσκοπεί ιδιαίτερα, στη μείωση των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιοχών και στη μείωση της καθυστέρησης των πλέον μειονεκτικών περιοχών ή νήσων, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών περιοχών".

(5) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: "Η μελλοντική στρατηγική για τις ιδιαίτερα απομακρυσμένες περιοχές". ΕΕ C 121 της 17.9.2002. Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: "ΜΜΕ στις νησιωτικές περιοχές της ΕΕ", ΕΕ C 149 της 21.6.2002. Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: "H επέκταση των διευρωπαϊκών δικτύων προς την κατεύθυνση των ευρωπαϊκών νήσων" ΕΕ C 149 της 21.6.2002.

(6) Ανακοίνωση της Επιτροπής: "Η ευρωπαϊκή πολιτική μεταφορών στον ορίζοντα του 2010 τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ CES 314/2002 τελικό".