ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ σχετικά με την εφαρμογή στην πράξη των διατάξεων των οδηγιών για την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία 89/391 (οδηγία πλαίσιο), 89/654 (χώροι εργασίας), 89/655 (εξοπλισμός εργασίας), 89/656 (εξοπλισμός ατομικής προστασίας), 90/269 (χειρωνακτική διακίνηση φορτίων) και 90/270 (εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης)

Σύνοψη των κυριότερων σημείων

Η πρόληψη αποτελεί την κατευθυντήρια αρχή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία στην Ευρωπαϊκή. Με στόχο την αποφυγή ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών έχουν υιοθετηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ελάχιστες απαιτήσεις για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας.

Στην παρούσα έκθεση εξετάζεται ο τρόπος μεταφοράς και εφαρμογής στο εσωτερικό δίκαιο των κρατών μελών της οδηγίας πλαίσιο του 1989 και οι πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες της. Προκύπτουν επίσης συμπεράσματα από την εφαρμογή - και σε ορισμένους τομείς από την έλλειψη σωστής εφαρμογής - σε σχέση με την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την υγεία και την ασφάλεια και με τον αντίκτυπό της στην οικονομία και την κοινωνία.

Στην οδηγία του 1989 ορίζονται οι αρχές βάσει των οποίων θεσπίζονται μέτρα για την ενθάρρυνση βελτιώσεων όσον αφορά την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων και παρέχεται το πλαίσιο για συγκεκριμένες βελτιώσεις του εργασιακού περιβάλλοντος, που αναπτύσσεται σε επιμέρους οδηγίες. Η καλλιέργεια μιας νοοτροπίας πρόληψης έχει διττό στόχο: οι ελάχιστες απαιτήσεις αφενός δημιουργούν συνθήκες ισότιμου ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις που λειτουργούν εντός της μεγάλης ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς και, αφετέρου, παρέχουν υψηλό βαθμό προστασίας στους εργαζόμενους, έτσι ώστε οι εργαζόμενοι να μην υπομένουν πόνους και ταλαιπωρίες από ασθένειες και ατυχημάτα και να μειώνεται στο ελάχιστο η απώλεια εσόδων για τις επιχειρήσεις χάρη στην πρόληψη εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών.

Σύμφωνα με την έκθεση η νομοθεσία της ΕΕ έχει θετική επίδραση στα εθνικά πρότυπα για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία. Παράλληλα, αναφέρεται ότι τα μέτρα για την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας έχουν συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και στην αύξηση της παραγωγικότητας, της ανταγωνιστικότητας και της απασχόλησης.

Τόσο τα στατιστικά στοιχεία όσο και οι εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με τα επιτεύγματά τους στον τομέα αυτό δείχνουν σημαντική βελτίωση όσον αφορά την προστασία της υγείας και της ασφάλειας. Προκύπτει ότι η επιβολή και η εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ συνέβαλε σημαντικά στη μείωση των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών. Τα στοιχεία είναι πειστικά: δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για πραγματική διαρθρωτική αλλαγή.

Προκαταρκτικές εκτιμήσεις με βάση τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat) για το 2000, δείχνουν ότι ο αριθμός των ατυχημάτων ανά 100.000 εργαζόμενους, τα οποία είχαν ως συνέπεια απουσία από την εργασία για τρεις ή περισσότερες ημέρες, μειώθηκε από 4.539 το 1994 σε περίπου 4.016 το 2000. Η μείωση αυτού του βασικού δείκτη δείχνει βελτίωση προς την κατεύθυνση της μείωσης του αριθμού των ατυχημάτων, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η αλλαγή στην οικονομική δομή και την τυπολογία των θέσεων εργασίας καθώς και οι νέοι κίνδυνοι.

Ωστόσο, σε απόλυτους αριθμούς, κάθε πέντε χρόνια περίπου 5.200 εργαζόμενοι χάνουν τη ζωή τους σε εργατικά ατυχήματα. Συνολικά, εξακολουθούν να συμβαίνουν 4,8 εκατομμύρια ατυχήματα ετησίως. Αυτό σημαίνει επίσης ότι περίπου τα δύο τρίτα των ατυχημάτων οδηγούν σε απουσία από την εργασία για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τριών ημερών. Σε ποσοστό περίπου 14 % των εργαζομένων συνέβη περισσότερο από ένα ατύχημα στη διάρκεια ενός έτους. Ετησίως χάνονται περίπου 158 εκατομμύρια ημέρες εργασίας.

Οι τομείς υψηλού κινδύνου συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με τους τομείς και τα επαγγέλματα σχετικά με τα οποία εντοπίζονται στην έκθεση σημαντικές ελλείψεις στην εφαρμογή της νομοθεσίας. Αυτό αποδεικνύει ότι η ενίσχυση της συμμόρφωσης με το κεκτημένο στον τομέα της υγείας και ασφάλειας μπορεί να συμβάλει στην περαιτέρω μείωση του αριθμού των ατυχημάτων.

Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις είναι ιδιαίτερα προβληματικές. Σημαντικές είναι επίσης οι αδυναμίες που παρουσιάζει ο δημόσιος τομέας. Στους εργαζόμενους «υψηλού κινδύνου» συγκαταλέγονται επίσης οι εργαζόμενοι νεαρής ηλικίας, οι εργαζόμενοι με προσωρινές συμβάσεις εργασίας και οι ανειδίκευτοι εργαζόμενοι. Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν σαφώς το πεδίο και τη σημασία της προτεραιότητας που αποδίδεται στην ποιότητα κατά την εργασία ως πολιτικού μέσου για την εφαρμογή της ατζέντας για την κοινωνική πολιτική της ΕΕ.

Το γεγονός ότι περίπου το 7 % των εμπλεκόμενων σε εργατικά ατυχήματα δεν μπορεί να επανέλθει στην ίδια θέση εργασίας και ότι περίπου το 4 % πρέπει να μειώσει τις ώρες που εργάζεται ή δεν μπορεί πλέον να εργαστεί, αποτελεί μεγάλο εμπόδιο για την επίτευξη του στόχου της πλήρους απασχόλησης της Λισσαβώνας. Αποτελεί επίσης απόδειξη για το γεγονός ότι οι «περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας» αποτελούν δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος. Κάθε χρόνο, περίπου 300.000 εργαζόμενοι αποκτούν μόνιμες διαφόρων βαθμών αναπηρίες , ως αποτέλεσμα ατυχήματος ή ασθένειας που συνδέεται με τη θέση εργασίας.

Εκτιμάται ότι το συνολικό κόστος για την οικονομία ανέρχεται σε 2,6 % έως 3,8 % του ΑΕΠ. Όλα αυτά τα στοιχεία μαρτυρούν το υψηλό οικονομικό κόστος της απουσίας κατάλληλης κοινωνικής πολιτικής. Τα υψηλά ακόμη επίπεδα ατυχημάτων και ασθενειών, σε συνδυασμό με τις πολλές ελλείψεις που καταγράφονται λεπτομερώς στην παρούσα έκθεση, υπογραμμίζουν την ανάγκη για περισσότερη προσοχή στους τομείς και στους εργαζόμενους στους οποίους εντοπίζεται το πρόβλημα προκειμένου να επιτευχθούν οι απαραίτητες αλλαγές.

Η ανάγκη αυτή γίνεται ολοένα επιτακτικότερη καθώς στο πλαίσιο της διεύρυνσης προσχωρούν στην ΕΕ χώρες στις οποίες δεν έχει καλλιεργηθεί ακόμη η νοοτροπία πρόληψης.

Πρέπει άμεσα να καταβληθούν προσπάθειες για την αποσαφήνιση των διατάξεων, τη διευκρίνιση παρεξηγήσεων και την επίλυση των προβλημάτων που ανακύπτουν κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας. Οι επιθεωρήσεις εργασίας έχουν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στο σημείο αυτό: οι επιθεωρητές εργασίας μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως παράγοντες αλλαγής για να προωθήσουν την καλύτερη συμμόρφωση των ΜΜΕ, σε πρώτο επίπεδο μέσω της εκπαίδευσης, της πειθούς και της ενθάρρυνσης και σε δεύτερο επίπεδο, όπου αυτό είναι αναγκαίο, μέσω της αυστηρότερης επιβολής της νομοθεσίας.

Ο υψηλός βαθμός προστασίας της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων, που αποτελεί βασικό στόχο της οδηγίας πλαισίου 89/391 και των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών της, μπορεί να επιτευχθεί μόνον εάν όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς - εργοδότες, εργαζόμενοι, εκπρόσωποι εργαζομένων, εθνικές αρχές επιβολής της νομοθεσίας - καταβάλλουν τις προσπάθειες που απαιτούνται για την αποτελεσματική και ορθή εφαρμογή και συνεργαστούν δημιουργικά. Η ανακοίνωση της Επιτροπής - Προσαρμογή στις αλλαγές της εργασίας και της κοινωνίας: μια νέα κοινοτική στρατηγική υγείας και ασφάλειας 2002-2006 [1] αναφέρεται σαφώς στην ανάγκη συνεργασίας.

[1] COM(2002) 118

Η μεγαλύτερη δέσμευση για την αντιμετώπιση των διαφόρων προβλημάτων που προσδιορίζονται στην παρούσα έκθεση θα επιφέρει αλλαγές που θα βελτιώσουν τα επίπεδα υλοποίησης και εφαρμογής των οδηγιών για την υγεία και την ασφάλεια και θα κάνουν πραγματικότητα για όλους τους εργαζόμενους την προστασία της υγείας και της ασφάλειας, συμβάλλοντας κατ' αυτό τον τρόπο στην αύξηση της παραγωγικότητας και στη βελτίωση της ποιότητας της εργασίας.

Η δράση αυτή θα βρίσκεται στο επίκεντρο της προσπάθειας ενοποίησης των κεκτημένων, όπως περιγράφεται στην ενδιάμεση επανεξέταση της ατζέντας κοινωνικής πολιτικής [2] για τα επόμενα χρόνια.

[2] COM(2003)312

1. Εισαγωγη

Η παρούσα έκθεση αποτελεί την απάντηση της Επιτροπής στην απαίτηση που περιέχεται στις τελικές διατάξεις των οδηγιών 89/391, 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 [3] να υποβάλλει η «Επιτροπή [...] σε τακτά χρονικά διαστήματα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο και στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας».

[3] Άρθρο 18 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 12ης Ιουνίου 1989 σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία. άρθρο 10 της οδηγίας 89/654/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 30ης Νοεμβρίου 1989 σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στους χώρους εργασίας (Πρώτη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ). άρθρο 10 της οδηγίας 89/655/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 30ης Νοεμβρίου 1989 σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας για τη χρησιμοποίηση εξοπλισμού εργασίας από τους εργαζομένους κατά την εργασία τους (Δεύτερη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ ). άρθρο 10 της οδηγίας 89/656/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 30ής Νοεμβρίου 1989 σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές ασφαλείας και υγείας για τη χρήση από τους εργαζόμενους εξοπλισμών ατομικής προστασίας κατά την εργασία (τρίτη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ ). άρθρο 9 της οδηγίας 90/269/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 29ης Μαΐου 1990 σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις ασφάλειας και υγείας κατά τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων που συνεπάγεται κινδύνους ιδίως για τη ράχη και την οσφυϊκή χώρα των εργαζομένων (τέταρτη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ). και άρθρο 11 της οδηγίας 90/270/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 29ης Μαΐου 1990 σχετικά με τις ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας κατά την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης (πέμπτη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 16 παράγραφος 1 της οδηγίας 89/391/ΕΟΚ).

Ιδιαίτερα χρήσιμες για την εκπόνηση της παρούσας ανακοίνωσης ήταν οι εθνικές εκθέσεις [4] που υποβάλλουν τα κράτη μέλη σύμφωνα με τις οδηγίες που ορίζουν ότι «τα κράτη μέλη υποβάλλουν έκθεση ανά πενταετία στην Επιτροπή (κάθε τέσσερα χρόνια στις οδηγίες 90/269 και 90/270) σχετικά με την εφαρμογή στην πράξη των διατάξεων της παρούσας οδηγίας, αναφέροντας τις απόψεις των κοινωνικών εταίρων». Η ανακοίνωση βασίζεται επίσης σε έκθεση ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων, στην οποία αναλύεται η εφαρμογή των οδηγιών σε όλους τους τομείς, περιλαμβανομένου του δημόσιου τομέα. Τέλος, η έκθεση αντικατοπτρίζει τις εμπειρίες που αποκόμισε η Επιτροπή από την παρακολούθηση της μεταφοράς των οδηγιών στις εθνικές νομοθεσίες και από την εφαρμογή τους σε όλους τους τομείς της οικονομίας.

[4] Οι εθνικές εκθέσεις βασίστηκαν σε ένα πρότυπο που συμφωνήθηκε από κοινού. Ο βαθμός συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στην εκπόνηση των εκθέσεων διαφέρει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, λόγω των διαφορετικών εθνικών πρακτικών. Όλα τα κράτη μέλη υπέβαλαν εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας πλαισίου 89/391. Όσον αφορά τις πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες, η Γαλλία και η Ιρλανδία δεν έχουν υποβάλει όλες τις εκθέσεις. Οι εθνικές εκθέσεις διαβιβάστηκαν στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Η ανάλυση αφορά τη μεταφορά και την εφαρμογή της οδηγίας πλαισίου 89/391 σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία καθώς και των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών, που αφορούν συγκεκριμένα περιβάλλοντα εργασίας ή συγκεκριμένους κινδύνους. Οι ειδικές οδηγίες αφορούν συγκεκριμένα:

* τις ελάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στους χώρους εργασίας (89/654)

* τη χρησιμοποίηση εξοπλισμού εργασίας ( 89/655)

* τον εξοπλισμό ατομικής προστασίας (89/656)

* τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων (90/269)

* την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης (90/270)

Η έκθεση εξετάζει αρχικά τις νομικές συνέπειες της οδηγίας πλαισίου και των ειδικών οδηγιών στα κράτη μέλη. Στη συνέχεια αναφέρεται στο βαθμό ελέγχου της μεταφοράς της νομοθεσίας, παρουσιάζοντας τις καθυστερήσεις που προκαλούνται κατά τη μεταφορά στην εθνική νομοθεσία και τον αντίκτυπο του ελέγχου συμμόρφωσης στην ποιότητα της εθνικής νομοθεσίας.

Μεγάλο τμήμα της ανακοίνωσης αφιερώνεται στην εφαρμογή στους διάφορους τομείς της οικονομίας. Αναλύεται λεπτομερώς η επίκαιρη κατάσταση ανά τομέα όσον αφορά τα βασικά χαρακτηριστικά της νομοθεσίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην κατάσταση στον τομέα των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων και στο δημόσιο τομέα.

Στο επόμενο κεφάλαιο συνοψίζονται τα βασικά θετικά στοιχεία καθώς και οι κύριες δυσκολίες που αναφέρουν τα κράτη μέλη ότι αντιμετώπισαν κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας.

Στη συνέχεια, η σημερινή κατάσταση αναλύεται βάσει στατιστικών δεδομένων που αφορούν τη νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η ανακοίνωση ολοκληρώνεται με μία περίληψη των προτάσεων που περιέχονται στις εκθέσεις των κρατών μελών για τη βελτίωση της σωστής εφαρμογής. Τέλος, η έκθεση εξετάζει τα επόμενα βήματα που πρέπει να γίνουν για τη διευκόλυνση της πλήρους και ορθής εφαρμογής σε ολόκληρη της επικράτεια της διευρυμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2. Ο νομικοσ Αντικτυποσ στα κράτη μέλη

Πριν από την έγκριση της οδηγίας πλαισίου και των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών, ο βαθμός προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων κατά την εργασία στους καλυπτόμενους τομείς διέφερε σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Η οδηγία 89/391 άλλαξε τον τρόπο πρακτικής προσέγγισης του ζητήματος της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων στα κράτη μέλη μέσω της καθιέρωσης μιας ολοκληρωμένης προληπτικής προσέγγισης που απαιτεί συνεχή βελτίωση των συνθηκών υγείας και ασφάλειας. Η ευθύνη του εργοδότη, οι αρχές πρόληψης που θεσπίζονται και η ενημέρωση, κατάρτιση, διαβούλευση και ισόρροπη συμμετοχή των εργαζομένων αποτελούν τους ακρογωνιαίους λίθους στους οποίους βασίζεται η νέα προσέγγιση για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία. Οι βασικές αρχές για την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας που θεσπίστηκαν με την οδηγία πλαίσιο ορίστηκαν στη συνέχεια και συμπληρώθηκαν στις ειδικές οδηγίες. Κατά συνέπεια, πρέπει να είναι εγγυημένη η τήρηση των ελάχιστων απαιτήσεων σε ολόκληρη της Ευρώπη, ενώ τα κράτη μέλη επιτρέπεται να διατηρούν ή να θεσπίζουν υψηλότερα επίπεδα προστασίας [5].

[5] Βλέπε σχετικά την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 12ης Νοεμβρίου 1996, Ηνωμένο Βασίλειο κατά Συμβουλίου, υπόθεση C-84/94, αιτιολογική σκέψη 17, «το άρθρο 118 A, καθόσον απονέμει στο Συμβούλιο την εξουσία θεσπίσεως ελαχίστων προδιαγραφών, δεν προδικάζει την εμβέλεια της δράσεως που το όργανο αυτό μπορεί να θεωρήσει αναγκαία για την επίτευξη του έργου που του αναθέτει ρητά η επίμαχη διάταξη και το οποίο συνίσταται στη δράση για την καλυτέρευση - μέσα από μια οπτική προόδου - των συνθηκών που αφορούν την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων. Η έκφραση "ελάχιστες προδιαγραφές" που περιέχεται στο άρθρο 118 A σημαίνει απλώς, όπως επιβεβαιώνεται εξάλλου από την παράγραφο 3 της διατάξεως αυτής, ότι επιτρέπεται στα κράτη μέλη να θεσπίζουν κανόνες αυστηρότερους από εκείνους που αποτελούν το αντικείμενο της κοινοτικής παρεμβάσεως (βλ., ιδίως, την προαναφερθείσα γνωμοδότηση 2/91, σκέψη 18)».

Η εφαρμογή της οδηγίας πλαισίου 89/391 και των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών της είχε τρία είδη συνεπειών στα εθνικά νομικά συστήματα.

* Σε ορισμένες χώρες [6] η οδηγία πλαίσιο είχε σημαντικές νομικές συνέπειες εξαιτίας του ότι η νομοθεσία στον τομέα αυτό ήταν απαρχαιωμένη ή ακατάλληλη τη στιγμή έγκρισης της οδηγίας.

[6] Ελλάδα, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία, Ιταλία, Λουξεμβούργο

* Σε άλλα κράτη μέλη [7], η οδηγία είχε ως αποτέλεσμα την ολοκλήρωση ή τη βελτίωση της υφιστάμενης εθνικής νομοθεσίας.

[7] Αυστρία, Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Κάτω Χώρες, Βέλγιο

Τέλος, κατά την άποψη μικρού αριθμού κρατών μελών [8], για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο δεν απαιτήθηκαν μεγάλες προσαρμογές καθώς η ήδη ισχύουσα νομοθεσία τους ήταν σύμφωνη με τις διατάξεις των εν λόγω οδηγιών. Τα κράτη μέλη που επωφελήθηκαν περισσότερο από το νέο νομικό πλαίσιο για τον εκσυγχρονισμό της νομοθεσίας τους στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας υπογραμμίζουν τις ακόλουθες καινοτόμες πτυχές της οδηγίας πλαισίου: το ευρύ πεδίο εφαρμογής, που καλύπτει και το δημόσιο τομέα, την αρχή της αντικειμενικής ευθύνης του εργοδότη, την απαίτηση διενέργειας και τεκμηρίωσης αξιολόγησης του κινδύνου, την υποχρέωση κατάρτισης προγράμματος πρόληψης βάσει των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης κινδύνου την προσφυγή σε υπηρεσίες πρόληψης και προστασίας και τα δικαιώματα των εργαζομένων στην ενημέρωση, τη διαβούλευση, τη συμμετοχή και την κατάρτιση.

[8] Δανία, Φινλανδία, Σουηδία

Αναφέρονται επίσης τα ακόλουθα πλεονεκτήματα των ειδικών οδηγιών:

* Οδηγία 89/654: περιγράφεται ο όρος «χώρος εργασίας», που περιλαμβάνει κάθε μεταβολή, επέκταση ή μετατροπή, καθώς και η θέσπιση ειδικών απαιτήσεων για εξόδους κινδύνου, επαρκή χώρο, κατάλληλες συνθήκες περιβάλλοντος, χώρους ανάπαυσης και για την προστασία των εγκύων εργαζομένων.

* Οδηγία 89/655: είχε πολύ σημαντική επίδραση στην εναρμόνιση των εθνικών νομοθεσιών σχετικά με τον εξοπλισμό εργασίας. Γενικά, δεν εισήγαγε σημαντικές καινοτομίες αλλά συνέβαλε στον ορθολογισμό και τη γενίκευση των ήδη ισχυόντων εθνικών κανονισμών. Η πλειονότητα των κρατών μελών ανέφερε ότι η μεταφορά στην εθνική νομοθεσία των ελάχιστων προδιαγραφών σχετικά με τον εξοπλισμό εργασίας διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής της εθνικής νομοθεσίας σε όλους τους τομείς δραστηριότητας. Ο αντίκτυπος αυτός στη νομοθεσία ήταν εντονότερος σε ορισμένες χώρες, όπως για παράδειγμα στην Ελλάδα, για την οποία η μεταφορά της νέας οδηγίας αποτέλεσε μεγάλο βήμα προόδου, ενώ σε άλλες χώρες [9] ο αντίκτυπος στη νομοθεσία τους ήταν λιγότερο εμφανής.

[9] π.χ. Δανία και Κάτω Χώρες

* Οδηγία 89/656: συνεπάγεται την ενσωμάτωση ορισμένων υποχρεώσεων του εργοδότη, όπως είναι η αξιολόγηση, η επιλογή, η προμήθεια και η συντήρηση του εξοπλισμού ατομικής προστασίας των εργαζομένων. Η επέκταση της ευθύνης του εργοδότη σε σχέση με αυτό το σημείο, καθώς και η υποχρέωσή του για την αξιολόγηση των κινδύνων κατά την επιλογή εξοπλισμού ατομικής προστασίας είναι επίσης σημαντικά ζητήματα. Γενικά, η μεταφορά της οδηγίας διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής της υφιστάμενης εθνικής νομοθεσίας [10].

[10] π.χ. εξοπλισμός ατομικής προστασίας στα σκάφη στη Δανία

* Οδηγία 90/269: ενοποίησε την ισχύουσα νομοθεσία απλοποιώντας και συμπληρώνοντας τους υφιστάμενους κανονισμούς σχετικά με τραυματισμούς που οφείλονται στη διακίνηση φορτίων. Στην πλειονότητα των κρατών μελών, το πεδίο εφαρμογής επεκτάθηκε σε όλους τους τομείς δραστηριότητας και η υποχρέωση προσδιορισμού και αξιολόγησης των κινδύνων που συνδέονται με τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων αναγνωρίζεται ως καινοτομία. Ορισμένες χώρες υπογράμμισαν τη σημασία της αρχής της αποφυγής της χειρωνακτικής διακίνησης φορτίων και την υποχρέωση του εργοδότη να μειώνει τους κινδύνους μέσω της λήψης κατάλληλων οργανωτικών ή τεχνικών μέτρων.

* Οδηγία 90/270: συνεπάγεται τη θέσπιση διατάξεων για την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης και την αναγνώριση της σημασίας της εργονομίας. Τα κράτη μέλη αναφέρουν επίσης ως σημαντικές καινοτομίες που ενσωματώθηκαν στην εθνική νομοθεσία μέσω της μεταφοράς της οδηγίας την πρόβλεψη για διαλείμματα ή αλλαγές δραστηριότητας των εργαζομένων σε οθόνη και το δικαίωμα σε εξέταση της όρασης και, όπου απαιτείται, στην παροχή διορθωτικών γυαλιών. Οι προδιαγραφές σχετικά με τις εκπομπές, τον εξοπλισμό, το περιβάλλον εργασίας και τη διεπαφή ανθρώπου/ηλεκτρονικού υπολογιστή συνέβαλαν επίσης στον εκσυγχρονισμό της εθνικής νομοθεσίας.

Από τις εθνικές εκθέσεις και την ανάλυση που πραγματοποιήθηκε από την Επιτροπή προκύπτει ότι η οδηγία πλαίσιο 89/391 και οι οδηγίες 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 ήταν οι κινητήριες δυνάμεις για την ανάπτυξη φιλοσοφίας πρόληψης σε ολόκληρη την ΕΕ καθώς και για τον ορθολογισμό και την απλοποίηση της εθνικής νομοθεσίας στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία. Προφανώς ο αντίκτυπος ήταν σημαντικότερος σε εκείνα τα κράτη μέλη τα οποία είτε διέθεταν λιγότερο ανεπτυγμένη νομοθεσία στον τομέα αυτό είτε διέθεταν νομοθεσία βασισμένη στην αρχή της επανόρθωσης και όχι της πρόληψης για την αντιμετώπιση των επαγγελματικών κινδύνων.

Ο αλλαγή προσανατολισμού που επέβαλε η ευρωπαϊκή νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας - δηλαδή η μετάβαση από μια προσανατολισμένη στην τεχνολογία προσέγγιση όσον αφορά την πρόληψη ατυχημάτων σε μία πολιτική στον τομέα της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας επικεντρωμένη περισσότερο στην ανθρώπινη συμπεριφορά και στις οργανωτικές δομές - αναγνωρίζεται ότι είχε ιδιαίτερα σημαντικό αντίκτυπο στα εθνικά συστήματα των κρατών μελών. Κατά τη μεταφορά της νομοθεσίας, τα κράτη μέλη χρειάστηκε να μεταβούν από τη λεπτομερή, ακριβή νομοθεσία στη νομοθεσία που βασίζεται σε στόχους, κάτι που είχε συνέπειες στην ερμηνεία της νομοθεσίας από τα δικαστήρια και στην επιβολή της.

3. Ελεγχος της μεταφοράς

Το παρόν κεφάλαιο αφορά τον έλεγχο της μεταφοράς των οδηγιών στην εθνική νομοθεσία. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η χρονοβόρα διαδικασία της μεταφοράς των οδηγιών. Αναλύονται επίσης οι δεσμεύσεις των κρατών μελών, παρά τις ελλείψεις που υπάρχουν σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση όπως αποκαλύπτονται στην ανάλυση συμμόρφωσης.

3.1. Έγκαιρη μεταφορά στην εθνική νομοθεσία

Η μεταφορά της οδηγίας πλαισίου 89/391 και πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών της 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 στις εθνικές νομοθεσίες των κρατών μελών ήταν μια χρονοβόρα διαδικασία. Οι καθυστερήσεις στη μεταφορά είχαν σημαντικό αντίκτυπο στα επίπεδα εφαρμογής της νομοθεσίας στην πράξη στους χώρους εργασίας.

Παρά το γεγονός ότι όλες οι οδηγίες αποτέλεσαν αντικείμενο προηγούμενων εις βάθος διαβουλεύσεων με τους κοινωνικούς εταίρους σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο και το γεγονός ότι όλες εγκρίθηκαν ομόφωνα στο Συμβούλιο, η πλειονότητα των κρατών μελών απέτυχε να τηρήσει τις δεσμεύσεις που ανέλαβε όσον αφορά το χρόνο μεταφοράς. Η Φινλανδία, η Αυστρία και η Σουηδία πραγματοποίησαν τις απαραίτητες αλλαγές εν μέρει πριν από την ένταξή τους και εν μέρει λίγο μετά την προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση [11].

[11] Βλέπε στο παράρτημα κατάλογο των εθνικών διατάξεων που κοινοποιήθηκαν από τα κράτη μέλη σε σχέση με την οδηγία πλαίσιο 89/391 και τις πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες της 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270.

Ήδη το 1993 η Επιτροπή κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει εναντίον εκείνων των κρατών μελών που δεν είχαν κοινοποιήσει έγκαιρα την εθνική νομοθεσία μεταφοράς των οδηγιών. Λόγω της κίνησης των εν λόγω διαδικασιών επί παραβάσει, τα κράτη μέλη επιτάχυναν τις νομοθετικές προσπάθειές τους και ενέκριναν τα απαραίτητα νομοθετικά μέτρα για τη μεταφορά των οδηγιών πριν από τα τελευταία στάδια της διαδικασίας. Σε μία περίπτωση - της Ισπανίας - η διαδικασία επί παραβάσει που δρομολογήθηκε λόγω της μη κοινοποίησης των εθνικών μέτρων μεταφοράς των οδηγιών 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 οδήγησε στην έκδοση απόφασης του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων [12].

[12] Απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 26ης Σεπτεμβρίου 1996, Επιτροπή κατά Βασιλείου της Ισπανίας, υπόθεση C-79/95.

3.2. Έλεγχος συμμόρφωσης

Μετά τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο, η Επιτροπή διενήργησε έλεγχο συμμόρφωσης της εθνικής νομοθεσίας. Αντί να κινήσει άμεσα διαδικασίες επί παραβάσει, η Επιτροπή προχώρησε σε συζητήσεις με τις εθνικές αρχές με στόχο την αποσαφήνιση και την επίλυση παρεξηγήσεων και την αντιμετώπιση των προβληματικών καταστάσεων. Οι μεμονωμένες καταγγελίες που υποβλήθηκαν στην Επιτροπή συνέβαλαν σημαντικά στον εντοπισμό αδυναμιών.

3.2.1. Η οδηγία πλαίσιο

Αν και στην ανάλυση συμμόρφωσης τονίστηκε η δέσμευση των κρατών μελών, αποκαλύφθηκαν επίσης ελλείψεις ουσιαστικά σε όλα τα κράτη μέλη, όσον αφορά τη μεταφορά της οδηγίας πλαισίου 89/391 στην εθνική νομοθεσία.

Η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει για μη συμμόρφωση εναντίον όλων των κρατών μελών σε σχέση με την οδηγία πλαίσιο 89/391, με την εξαίρεση της Ελλάδας (εναντίον της οποίας έχει ωστόσο κινηθεί διαδικασία επί παραβάσει για προβλήματα στην εφαρμογή και την επιβολή της ελληνικής νομοθεσίας μεταφοράς της οδηγίας 89/391). Μετά την αποστολή των προειδοποιητικών επιστολών και των αιτιολογημένων γνωμοδοτήσεων, έντεκα κράτη μέλη - Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία, Κάτω Χώρες, Λουξεμβούργο, Πορτογαλία, Σουηδία και Φινλανδία - τροποποίησαν τη νομοθεσία τους προκειμένου να διορθώσουν τις ελλείψεις που εντοπίστηκαν. Ωστόσο, καθώς τα κράτη μέλη δεν αναγνώρισαν όλες τις ελλείψεις, η Επιτροπή παρέπεμψε αρκετές υποθέσεις στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων [13].

[13] Επιτροπή κατά Γερμανίας, υπόθεση C-5/00, Επιτροπή κατά Ιταλίας, υπόθεση C-49/00, Επιτροπή κατά Πορτογαλίας, υπόθεση C-425/01, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, υπόθεση C-441/01, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου, υπόθεση C-335/02. Πρέπει να σημειωθεί ότι εκκρεμούν ακόμη διαδικασίες επί παραβάσει κατά συγκεκριμένων κρατών μελών (Αυστρία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία, Ισπανία, Σουηδία και Φινλανδία).

Τα βασικότερα προβλήματα μη συμμόρφωσης που εντοπίστηκαν σε σχέση με τη μεταφορά της οδηγίας πλαισίου 89/391 ήταν τα ακόλουθα:

* Πεδίο εφαρμογής (άρθρο 2): το πεδίο εφαρμογής περιορίστηκε στην εθνική νομοθεσία αρκετών κρατών μελών. Πρέπει να σημειωθεί σχετικά ότι στο πλαίσιο της απόφασής του της 3ης Οκτωβρίου 2000 στην υπόθεση C-303/98, Sindicato de Mιdicos de Asistencia Pϊblica (Simap) και Conselleria de Sanidad y Consumo de la Generalidad Valenciana, το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων εξέτασε το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας πλαισίου 89/391 και επισήμανε ότι «... τόσο από τον σκοπό της βασικής οδηγίας, δηλαδή την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία, όσο και από το γράμμα του άρθρου 2, παράγραφος 1, προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας είναι ευρύ» και ότι «[κ]ατά συνέπεια, οι εξαιρέσεις από το πεδίο εφαρμογής της βασικής οδηγίας, περιλαμβανομένης της εξαιρέσεως που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, πρέπει να ερμηνεύονται στενά» [14].

[14] Βλέπε, στο ίδιο πνεύμα, τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα της 6ης Μαΐου 2003 στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-397/01-C-403/01, Bernhard Pfeiffer κ.α. κατά Deutsches Rotes Kreuz Kreisverband Waldshut eV., αιτιολογική σκέψη 22.

* Ευθύνη του εργοδότη (άρθρο 5).

* Μεταφορά στην εθνική νομοθεσία των γενικών αρχών πρόληψης (άρθρο 6 παράγραφος 2).

* Ο βαθμός υποχρέωσης εκτίμησης των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων (άρθρο 6 παράγραφος 3 στοιχείο α): το σημείο αυτό, που δημιούργησε πρόβλημα συμμόρφωσης στη μεταφορά της οδηγίας από την Ιταλία (η ιταλική νομοθεσία προβλέπει υποχρέωση των εργοδοτών να εκτιμούν συγκεκριμένους κινδύνους), διευκρινίστηκε από το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στην απόφασή του της 15ης Νοεμβρίου 2001 [15]. Στην αιτιολογική σκέψη 12, το Δικαστήριο ορίζει ότι «[ε]πιβάλλεται, εκ προοιμίου, η διαπίστωση ότι τόσο από τον σκοπό της οδηγίας, η οποία, σύμφωνα με τη δεκάτη πέμπτη αιτιολογική σκέψη της, έχει εφαρμογή σε όλους τους κινδύνους, όσο και από το γράμμα του άρθρου της 6, παράγραφος 3, στοιχείο α, προκύπτει ότι οι εργοδότες υποχρεούνται να εκτιμούν το σύνολο των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων». Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η αιτιολογική σκέψη 13 της εν λόγω απόφασης: «Επιπλέον, επιβάλλεται να διευκρινιστεί ότι οι επαγγελματικοί κίνδυνοι που πρέπει να αποτελούν αντικείμενο εκτιμήσεως από τους εργοδότες δεν προσδιορίζονται άπαξ, αλλά μεταβάλλονται διαρκώς βάσει, μεταξύ άλλων, της προοδευτικής εξελίξεως των όρων εργασίας και των επιστημονικών ερευνών στον τομέα των επαγγελματικών κινδύνων.».

[15] Υπόθεση C-49/00, Επιτροπή κατά Ιταλίας

* Υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης (άρθρο 7): αρκετά είναι τα ζητήματα που προκύπτουν από αυτό το άρθρο:

- Αρκετές χώρες αμφισβήτησαν το ότι πρέπει να δίνεται προτεραιότητα στις παρεχόμενες εντός της επιχείρησης υπηρεσίες. Τα περισσότερα κράτη μέλη διόρθωσαν τις εθνικές διατάξεις τους αλλά σε μία περίπτωση η Επιτροπή παρέπεμψε την υπόθεση στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, το οποίo, στην απόφασή του που εκδόθηκε στις 22 Μαΐου 2003 [16] ορίζει ότι «(...) το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, μη προβλέποντας, στην εθνική του νομοθεσία, τον επικουρικό χαρακτήρα χρησιμοποιήσεως υπηρεσιών εκτός της επιχείρησης για τη διασφάλιση δραστηριοτήτων προστασίας και προλήψεως επαγγελματικών κινδύνων εντός της επιχείρησης, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 7, παράγραφος 3, της οδηγίας 89/391».

[16] Υπόθεση C-441/01, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών

- Το άρθρο αυτό προκάλεσε επίσης σημαντικά προβλήματα συμμόρφωσης όσον αφορά τη μεταφορά της οδηγίας στο γαλλικό δίκαιο και το γεγονός ότι η Γαλλία ισχυρίστηκε ότι η διάταξη σχετικά με την «ιατρική της εργασίας» μεταφέρει ορθά το περιεχόμενο του άρθρου. Η Επιτροπή δεν αποδέχθηκε αυτή την άποψη και αφού κίνησε διαδικασία επί παραβάσει, η Γαλλία θέσπισε εθνική νομοθεσία για την ενσωμάτωση μιας πολυδιάστατης προσέγγισης στη μεταφορά του άρθρου 7 [17].

[17] Βλ. Νόμο περί κοινωνικού εκσυγχρονισμού της 17ης Ιανουαρίου 2002.

- Μία άλλη έλλειψη συνδέεται με την υποχρέωση του εργοδότη να απευθύνεται σε αρμόδιες υπηρεσίες ή άτομα εκτός της επιχείρησης εάν το αρμόδιο προσωπικό μέσα στην επιχείρηση ή/και την εγκατάσταση δεν επαρκεί για την οργάνωση των μέτρων προστασίας και πρόληψης (άρθρο 7 παράγραφος 3). Στην προαναφερθείσα απόφασή του της 15ης Νοεμβρίου 2001 [18] το Δικαστήριο όρισε ότι «[ε]ίναι ιδιαιτέρως σημαντικό, για την τήρηση της επιταγής της ασφάλειας δικαίου, η νομική κατάσταση των ιδιωτών να είναι σαφής και συγκεκριμένη και να τους επιτρέπει να γνωρίζουν το πλήρες περιεχόμενο των δικαιωμάτων τους και, ενδεχομένως, να τα επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων» (αιτιολογική σκέψη 22) και ότι «[σ]υναφώς, επιβάλλεται να υπομνηστεί ότι το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας προβλέπει την υποχρέωση του εργοδότη να οργανώνει την υπηρεσία προλήψεως και προστασίας των επαγγελματικών κινδύνων εντός της επιχειρήσεως ή, εάν οι ικανότητες των εργαζομένων σε αυτή δεν είναι επαρκείς, να απευθύνεται σε εξωτερικές υπηρεσίες» (αιτιολογική σκέψη 23).

[18] Υπόθεση C-49/00.

- Τέλος, αρκετά κράτη μέλη δεν μετέφεραν ορθά στο εθνικό δίκαιο το πρώτο εδάφιο της παραγράφου 8 του άρθρου 7, σύμφωνα με το οποίο «[τ]α κράτη μέλη ορίζουν τις αναγκαίες ικανότητες και τα αναγκαία προσόντα που αναφέρονται στην παράγραφο 5» (ικανότητες και προσόντα των εργαζομένων που ορίζονται και των εξωτερικών υπηρεσιών ή ατόμων που αναλαμβάνουν την οργάνωση μέτρων πρόληψης και προστασίας). Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αποφάνθηκε στην απόφασή του της 15ης Νοεμβρίου 2000 [19] ότι «[η] εκπλήρωση αυτής της υποχρεώσεως συνεπάγεται την έκδοση από τα κράτη μέλη μέτρων νομοθετικής ή κανονιστικής φύσεως σύμφωνα με τις επιταγές της οδηγίας, τα οποία γνωστοποιούνται στις οικείες επιχειρήσεις με κατάλληλα μέσα προκειμένου αυτές να γνωρίσουν τις σχετικές υποχρεώσεις τους και οι αρμόδιες εθνικές αρχές να ελέγχουν την τήρηση αυτών των μέτρων» (αιτιολογική σκέψη 36). Η εν λόγω διάταξη της οδηγίας 89/391 αποτέλεσε επίσης αντικείμενο και της απόφασης του Δικαστηρίου της 22ας Μαΐου 2003 [20].

[19] Υπόθεση C-49/00.

[20] Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου, υπόθεση C-335/02.

* Μεταφορά των διατάξεων για τις πρώτες βοήθειες, την πυρασφάλεια και την εκκένωση των χώρων από τους εργαζομένους (άρθρο 8): σε ορισμένες περιπτώσεις οι δυσκολίες οφείλονταν κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι αρμόδια για την εφαρμογή ήταν περισσότερα υπουργεία (Ιρλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο, Φινλανδία).

* Υποχρέωση να υπάρχει γραπτή εκτίμηση των κινδύνων σε όλα τα είδη επιχειρήσεων (άρθρο 9): Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων έκρινε στην απόφασή του της 7ης Φεβρουαρίου 2002 [21] ότι «[ε]κ προοιμίου, πρέπει να επισημανθεί ότι το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο α, της οδηγίας συνεπάγεται για τον εργοδότη την υποχρέωση να διαθέτει έγγραφα περιέχοντα εκτίμηση των κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία κατά την εργασία, έγγραφα στα οποία οι εργαζόμενοι που έχουν ειδικά καθήκοντα στον τομέα της προστασίας της ασφάλειας και υγείας των εργαζομένων ή οι εκπρόσωποί τους πρέπει να έχουν πρόσβαση βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 3, στοιχείο α, της οδηγίας» (αιτιολογική σκέψη 24) και ότι «[ε]ν προκειμένω, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι μια διάταξη η οποία, για ορισμένα είδη επιχειρήσεων και ιδίως αναλόγως του αριθμού των εργαζομένων που απασχολούν, παρέχει στον αρμόδιο ομοσπονδιακό υπουργό την εξουσία να απαλλάξει τους εργασιακούς ιατρούς και το προσωπικό που είναι ειδικευμένο στον τομέα της ασφάλειας της εργασίας από την υποχρέωση καταρτίσεως εκθέσεων σχετικά με την εκτίμηση των συνθηκών εργασίας είναι σαφώς αντίθετη προς τα άρθρα 9, παράγραφος 1, στοιχείο α, και 10, παράγραφος 3, στοιχείο α, της οδηγίας, καθόσον κατ' αυτόν τον τρόπο οι επιχειρήσεις που απασχολούν το πολύ δέκα εργαζομένους μπορούν να απαλλαγούν από την υποχρέωση να διαθέτουν γραπτή εκτίμηση των κινδύνων» (αιτιολογική σκέψη 35).

[21] Επιτροπή κατά Γερμανίας, υπόθεση C-5/00.

* Ενημέρωση των εργαζομένων (άρθρο 10): Σε ορισμένα κράτη μέλη η νομοθεσία περιόριζε αρχικά αυτό το δικαίωμα θέτοντας κατώτατο όριο εργαζομένων ή συγκεκριμένο βαθμό ενημέρωσης.

* Διαβουλεύσεις, συμμετοχή και εκπαίδευση των εργαζομένων (άρθρα 11 και 12): Στην πλειονότητα των περιπτώσεων τα κράτη μέλη αποδέχθηκαν τις παρατηρήσεις της Επιτροπής και διόρθωσαν τις ελλείψεις τροποποιώντας τη νομοθεσία τους.

3.2.2. Οι ειδικές οδηγίες

Η κατάσταση όσον αφορά τη συμμόρφωση κατά τη μεταφορά των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 κρίθηκε από τα πρώτα στάδια θετικότερη καθώς τα κράτη μέλη σε γενικές γραμμές ενσωμάτωσαν τις ελάχιστες προδιαγραφές κατά λέξη στην εθνική τους νομοθεσία. Επιπλέον, οι περισσότερες ελλείψεις που εντοπίστηκαν κατά τη μεταφορά καλύφθηκαν χωρίς να καταστεί αναγκαία η κίνηση διαδικασίας επί παραβάσει. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η Επιτροπή χρειάστηκε να προσφύγει στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων [22].

[22] Επιτροπή κατά Ιταλίας, υπόθεση 65/01, (μεταφορά της οδηγίας 89/655), Επιτροπή κατά Ιταλίας, υπόθεση C-455/00 (οδηγία 90/270), Επιτροπή κατά Ισπανίας υπόθεση C-168/03 (οδηγία C-89/655). Πρέπει να σημειωθεί ότι εκκρεμούν ακόμη διαδικασίες επί παραβάσει εναντίον ορισμένων κρατών μελών (Αυστρία, Γερμανία και Σουηδία).

Τα περισσότερα προβλήματα σχετίζονταν με τη μεταφορά της οδηγίας 89/654 για τους χώρους εργασίας, της οδηγίας 89/655 για τον εξοπλισμό εργασίας και της οδηγίας 90/270 για την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης και αφορούσαν τις τεχνικές προδιαγραφές των παραρτημάτων. Όσον αφορά την οδηγία 90/270 για την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης, οι διατάξεις που σχετίζονται με τη διακοπή της δραστηριότητας και την παρακολούθηση της κατάστασης της υγείας δημιούργησαν επίσης προβλήματα κατά τη μεταφορά της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο ορισμένων κρατών μελών.

4. Δράση επιτοπου: Η εφαρμογη στην πραξη

Οι καθυστερήσεις που σημειώθηκαν στη μεταφορά των οδηγιών, καθώς και τα προβλήματα συμμόρφωσης, ιδίως σε σχέση με την οδηγία πλαίσιο, είχαν σημαντικό αντίκτυπο τόσο στο βαθμό της εφαρμογής στην πράξη όσο και στην ποιότητα της εφαρμογής, καθώς καθυστέρησε και η υλοποίηση των δραστηριοτήτων υποστήριξης (ενημέρωση, κατάρτιση, τεχνική υποστήριξη) που είναι απαραίτητες για την προώθηση της φιλοσοφίας της ασφάλειας.

Η ανάλυση της κατάστασης στο χώρο εργασίας δεν παρέχει μια σαφή εικόνα καθώς από τη μια πλευρά υπάρχουν τομείς στους οποίους η μεταφορά και η εφαρμογή της νομοθεσίας τηρείται κατά τον δέοντα τρόπο, με θετικά αποτελέσματα όσον αφορά τη μείωση των κινδύνων για την υγεία και την ασφάλεια και την πρόληψη ατυχημάτων, και από την άλλη τομείς στους οποίους πρέπει να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες προκειμένου να επιτευχθούν τα πρότυπα και να καταστεί δυνατή η πλήρης αξιοποίηση των οφελών της νομοθεσίας που βασίζεται στις αρχές της πρόληψης.

Αυτό σημαίνει ότι αφενός έχουν επιτευχθεί οι βασικοί στόχοι της εξασφάλισης στους εργαζομένους στην Ευρωπαϊκή Ένωση ελάχιστων επιπέδων προστασίας μέσω της εναρμόνισης των προδιαγραφών υγείας και ασφάλειας και της μείωσης του αριθμού των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών αλλά ότι από την άλλη, η μη ομοιόμορφη εφαρμογή αυτών των προτύπων σε διαφορετικούς τομείς δραστηριότητας και σε επιχειρήσεις διαφορετικών μεγεθών εμποδίζει την περαιτέρω μείωση της συχνότητας ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών.

Το επίπεδο της εφαρμογής στην πράξη στο χώρο εργασίας επηρεάζεται από συνδυασμό αρκετών παραγόντων που αναλύονται στη συνέχεια. Καλύπτονται τα εξής βασικά στοιχεία: δημοσιοποίηση και υποστήριξη της νέας νομοθεσίας. ευαισθητοποίηση του κοινού. εκτίμηση των κινδύνων, τεκμηρίωση και εποπτεία. μέτρα προστασίας και πρόληψης. ενημέρωση, διαβούλευση, συμμετοχή και κατάρτιση. οργάνωση και διαχείριση της υγείας και της ασφάλειας κατά την εργασία. επιβολή. ΜΜΕ. και ο δημόσιος τομέας.

4.1. Δημοσιοποίηση και υποστήριξη της νέας νομοθεσίας για τη μεταφορά των οδηγιών για την υγεία και την ασφάλεια κατά την εργασία

Ήδη το 1992 η Επιτροπή και τα κράτη μέλη δρομολόγησαν σειρά δράσεων, και συγκεκριμένα το ευρωπαϊκό έτος για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία 1992 και τις ευρωπαϊκές εβδομάδες για την υγεία και την ασφάλεια που ακολούθησαν καθώς και εκστρατείες σε εθνικό επίπεδο με στόχο την προαγωγή και τη διάδοση της νέας νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια και την παροχή συμβουλών για την εφαρμογή των οδηγιών σε επίπεδο χώρου εργασίας. Από την ίδρυσή του το 1994 [23], ο ευρωπαϊκός οργανισμός για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία ανέλαβε την ευθύνη της οργάνωσης ενημερωτικών δραστηριοτήτων αυτού του είδους σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

[23] Κανονισμός ΕΚ αριθ. 2062/94 του Συμβουλίου της 18ης Ιουλίου 1994 σχετικά με την ίδρυση ευρωπαϊκού οργανισμού για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία, ΕΕ L 216 της 20.8.1994, σ. 1, όπως τροποποιήθηκε από τον κανονισμό ΕΚ 1643/95 του Συμβουλίου της 29 Ιουνίου 1995, ΕΕ L 156 της 7.7.1995, σ. 1.

Από την έγκριση των οδηγιών, τα κράτη μέλη έχουν καταρτίσει σχέδια δράσης ευρείας κλίμακας με στόχο την προώθηση θετικής στάσης έναντι της πρόληψης, την ευαισθητοποίηση σε σχέση με την ολοκληρωμένη πρόληψη και την εκπόνηση πρακτικών κατευθυντήριων γραμμών που βοηθούν εργοδότες και εργαζόμενους να συμμορφωθούν με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη νέα νομοθεσία.

Σε γενικές γραμμές τα κράτη μέλη αναφέρουν στις εκθέσεις τους ότι τα μέτρα που έχουν θεσπίσει είναι επαρκή και ικανοποιητικά, αν και αρκετές χώρες [24] τονίζουν την ανάγκη για περαιτέρω δραστηριότητες ενημέρωσης και συμβουλευτικής υποστήριξης με στόχο να ενθαρρυνθούν οι μικρές επιχειρήσεις και οι αυτοαπασχολούμενοι να υιοθετήσουν υψηλά πρότυπα υγείας και ασφάλειας και να αναγνωρίσουν τα οικονομικά και κοινωνικά οφέλη.

[24] Λουξεμβούργο, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία.

Αν και οι προσπάθειες που καταβάλλονται σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν συμβάλει σημαντικά στην καλύτερη κατανόηση της νέας νομοθεσίας και στην κατανόηση από εργοδότες και εργαζόμενους των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεών τους, ο αντίκτυπος των μέτρων αυτών παρουσιάζει σημαντικές αποκλίσεις στους διάφορους τομείς οικονομικής δραστηριότητας. Για παράδειγμα, αν και τα μέτρα κρίνονται επιτυχή σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις, σε πολλές ΜΜΕ σε ολόκληρη την ΕΕ μένει ακόμη να γίνει το ποιοτικό άλμα που θα οδηγήσει σε βελτίωση της κατάστασης από την άποψη της ασφάλειας, του ελέγχου των κινδύνων και της απαραίτητης συμμετοχής των εμπλεκομένων στον έλεγχο των κινδύνων στο χώρο εργασίας.

4.2. Ευαισθητοποίηση

Παρά τον τεράστιο όγκο του διαθέσιμου ενημερωτικού υλικού, το επίπεδο ενημέρωσης εργοδοτών και εργαζομένων, ιδίως σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις κρίνεται ανεπαρκές και η ενημέρωση δεν αγγίζει όλες τις ομάδες στόχους. Ενδεικτικά της κατάστασης είναι τα ακόλουθα παραδείγματα:

- Μελέτες στις Κάτω Χώρες έδειξαν ότι πρέπει να βελτιωθεί το επίπεδο ενημέρωσης των εργοδοτών. Μεταξύ των επιχειρήσεων που δεν είχαν συμμορφωθεί με την υποχρέωση διενέργειας εκτίμησης κινδύνων, το 9 % δήλωσε ότι δεν γνώριζε ότι είχε αυτή την υποχρέωση και το 8 % ότι δεν γνώριζε τίποτε σχετικά με ανάλυση των συνθηκών εργασίας και εκτίμηση των κινδύνων στο χώρο εργασίας. Οι επιχειρήσεις αυτές ήταν ως επί το πλείστον μικρές επιχειρήσεις.

- Τα αποτελέσματα έρευνας που πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία δείχνουν ότι το 68 % των επιχειρήσεων δηλώνει ότι δεν κατανοεί τις υποχρεώσεις των εργοδοτών, το 16 % των επιχειρήσεων δηλώνει ότι το επίπεδο ενημέρωσης σχετικά με την επαγγελματική ασφάλεια και υγεία είναι ανεπαρκές, 59 % των εργοδοτών αναφέρει άγνοια σχετικά με την υποχρέωση ανάπτυξης και εφαρμογής των μέτρων που είναι αναγκαία για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων, 18 % των εργοδοτών ισχυρίζεται ότι έχει αμυδρή μόνο ιδέα σχετικά με τα μέτρα αυτά και 13 % των εργοδοτών δηλώνει ενήμερο σχετικά με την υποχρέωση αυτή αλλά δεν έχει προβεί στη λήψη των σχετικών μέτρων.

- Στη Σουηδία μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις αναφέρουν δυσκολίες στην κατανόηση των διατάξεων. Οι πληροφορίες φαίνεται ότι απευθύνονται σε επαγγελματίες και ενώσεις του τομέα της υγείας και της ασφάλειας και όχι στους κύριους ενδιαφερόμενους: τους εργοδότες και τους εργαζόμενους.

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο εμπειρική μελέτη επιβεβαίωσε ότι εργοδότες ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων δυσκολεύονται να κατανοήσουν το ενημερωτικό υλικό που παρέχεται από τις αρμόδιες για την εφαρμογή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια αρχές.

Το ανεπαρκές επίπεδο κατανόησης εξηγείται από τη φύση των διατάξεων που απλώς καθορίζουν στόχους χωρίς να παρέχουν σε εθνικό επίπεδο τις πληροφορίες που χρειάζονται οι εργοδότες προκειμένου να θεσπίσουν τα κατάλληλα σχέδια πρόληψης για την αντιμετώπιση των κινδύνων που προσδιορίζονται στην εκτίμηση κινδύνων. Ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων αναφέρουν ότι θεωρούν την κατάρτιση αυτών των σχεδίων πρόληψης ιδιαίτερα δύσκολη εργασία.

Η μόνη διαθέσιμη εμπειρική έρευνα σε σχέση με την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία πραγματοποιήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο με πρωτοβουλία των εργοδοτών. Οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ο σημαντικότερος λόγος λήψης των νέων μέτρων είναι η συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας (80 % των εργοδοτών). Ωστόσο, η μελέτη επιτρέπει τη διάκριση τριών διαφορετικών προτύπων συμπεριφοράς:

- Μία ευρέως διαδεδομένη μεταξύ των εργοδοτών στάση είναι να συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας και να διασφαλίζουν ότι περνούν με επιτυχία τους ελέγχους, χωρίς όμως να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στα οφέλη που θα προκύψουν από τη βελτίωση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας. Στόχος αυτής της συμπεριφοράς, που ακολουθεί το γράμμα και όχι το πνεύμα του νόμου, είναι η συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας, περιορίζοντας στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό το κόστος εφαρμογής.

- Μια δεύτερη κατηγορία εργοδοτών ενδιαφέρεται πραγματικά για το κόστος και τα οφέλη της επαγγελματικής ασφάλειας και υγείας, τα συνεκτιμά κατά τη βελτιστοποίηση των διαδικασιών παραγωγής και των ολοκληρωμένων συστημάτων διαχείρισης και εισάγει τα νέα μέτρα αντιμετωπίζοντας τη νέα νομοθεσία ως κίνητρο για βελτίωση της κατάστασης. Ωστόσο, αυτή η ομάδα είναι μάλλον μικρή. Κατά συνέπεια, η επιρροή προγραμμάτων που βασίζονται σε «παραδείγματα βέλτιστων πρακτικών» είναι πολύ περιορισμένη.

- Στην τρίτη κατηγορία εντάσσονται επιχειρήσεις που ενδιαφέρονται για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια λόγω του ότι το απαιτούν σημαντικοί πελάτες τους και οι όροι δημοσίων διαγωνισμών και λόγω των κυρώσεων που επιβάλλουν αρχές επιβολής κλπ. Με άλλα λόγια, ένας ακόμη λόγος συμμόρφωσης με τα πρότυπα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας είναι η ώθηση από εξωτερικούς παράγοντες.

4.3. Εκτίμηση κινδύνων, τεκμηρίωση και εποπτεία

Μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την υγεία και την ασφάλεια ήταν η καθιέρωση της εκτίμησης κινδύνων και η τεκμηρίωση των αποτελεσμάτων ως βασικά δομικά στοιχεία του προγράμματος πρόληψης που περιλαμβάνει μέτρα τεχνικού ή/και οργανωτικού χαρακτήρα για την καταπολέμηση των κινδύνων. Στις υποχρεώσεις περιλαμβάνεται επίσης η τακτική παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων και η συνεχής βελτίωση της κατάστασης σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 89/391. Δεν πρόκειται για στατική διαδικασία: τα προγράμματα πρόληψης πρέπει να αναβαθμίζονται συνεχώς όσο εξακολουθούν να υπάρχουν οι κίνδυνοι που έχουν εντοπιστεί.

Τα στοιχεία δείχνουν προβλήματα σε σχέση με την τήρηση των υποχρεώσεων εκτίμησης των κινδύνων, τεκμηρίωσης των αποτελεσμάτων και εποπτείας, ακόμη και σε κράτη μέλη με παράδοση στην πρόληψη των κινδύνων. Ακολουθούν ορισμένα αποτελέσματα εμπειρικών μελετών:

- Στη Δανία, μελέτη του 1998 έδειξε ότι περίπου το ήμισυ των επιχειρήσεων δεν είχε διενεργήσει εκτίμηση κινδύνων. Στο σύνολο των επιχειρήσεων που απασχολούν 5 έως 19 εργαζόμενους, μόλις το 27 % είχε εκπονήσει μελέτη εκτίμησης των κινδύνων. Επί του συνόλου των επιχειρήσεων με 20 έως 49 εργαζόμενους το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 61 % και επί του συνόλου των επιχειρήσεων με 50 έως 199 εργαζόμενους 67 %. Το 95 % των μεγάλων επιχειρήσεων, που απασχολούν 200 και πλέον εργαζόμενους, είχε πραγματοποιήσει μελέτες σχετικά με τις συνθήκες στο χώρο εργασίας.

- Μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στη Γερμανία δείχνουν ότι ποσοστό 25 % έως 35 % έχει εκπονήσει συστηματικές και ολοκληρωμένες εκτιμήσεις των κινδύνων. Δεδομένου του μεγέθους αυτών των εταιρειών, το ανωτέρω ποσοστό αντιστοιχεί στο 75 % του συνόλου των χώρων εργασίας.

- Στις Κάτω Χώρες, το 58 % των επιχειρήσεων έχει συμμορφωθεί με την πρόσφατα θεσπισθείσα υποχρέωση ανάλυσης των κινδύνων στο χώρο εργασίας. Μεταξύ των επιχειρήσεων που απασχολούν περισσότερους από 20 εργαζόμενους το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 80 % και μεταξύ των επιχειρήσεων με περισσότερους από 100 εργαζόμενους φθάνει το 96 %. Μεταξύ των μικρών επιχειρήσεων το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο. Μόλις το 52 % των επιχειρήσεων που απασχολούν 2 έως 9 εργαζόμενους έχει συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας. Οι λόγοι που προβάλλουν για τη μη πραγματοποίηση εκτίμησης κινδύνων είναι οι εξής: 30 % των εργοδοτών είναι της άποψης ότι δεν είναι απαραίτητη, 21 % δεν έχει βρει το χρόνο, 9 % δεν γνώριζε ότι έχει αυτή την υποχρέωση, 8 % δεν είχε ακούσει ποτέ τίποτε σχετικό και το 7 % εξέφρασε την άποψη ότι πρόκειται για υπερβολικά χρονοβόρα και δαπανηρή διαδικασία. Για τις Κάτω Χώρες υποβλήθηκαν επίσης στοιχεία που αφορούν τα μέτρα που τέθηκαν σε ισχύ βάσει της εκτίμησης κινδύνων. Σύμφωνα με αυτές τις πληροφορίες, περίπου τα δύο τρίτα των επιχειρήσεων που πραγματοποίησαν εκτιμήσεις κινδύνων έχουν αρχίσει να επεξεργάζονται τα κατάλληλα μέτρα και τα δύο τρίτα των επιχειρήσεων έχουν ήδη θεσπίσει συγκεκριμένα μέτρα για τη διασφάλιση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας.

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 30 % των επιχειρήσεων που γνώριζε το περιεχόμενο των νέων διατάξεων είχε προβεί σε ανάλυση των συνθηκών στο χώρο εργασίας πριν ακόμη τεθούν σε ισχύ οι ευρωπαϊκές διατάξεις. Το 50 % περίπου των επιχειρήσεων διενήργησε για πρώτη φορά εκτίμηση κινδύνων μετά την εφαρμογή των ευρωπαϊκών οδηγιών. Συνολικά, άνω του 80 % των επιχειρήσεων έχει πραγματοποιήσει εκτιμήσεις κινδύνων. Το 22 % των επιχειρήσεων δεν διαθέτει έγγραφα σχετικά με τα σημαντικότερα αποτελέσματα των εν λόγω εκτιμήσεων. Σε αυτές συγκαταλέγονται πολλές από τις μικρότερες επιχειρήσεις, που απασχολούν λιγότερους από πέντε εργαζόμενους, οι οποίες απαλλάχθηκαν από την υποχρέωση τεκμηρίωσης των αποτελεσμάτων, αλλά και το 3 % των μεγάλων επιχειρήσεων και το 24 % των επιχειρήσεων που απασχολούν λιγότερους από 50 εργαζόμενους.

Όσον αφορά την ποιότητα των εκτιμήσεων των κινδύνων, η αξιολόγηση των συνθηκών που επικρατούν στο χώρο εργασίας και τα σχετικά έγγραφα καθώς και η εποπτεία της αποτελεσματικότητας των μέτρων έχουν σχεδιασθεί κατά τρόπο ώστε να πληρούν τις νομικές υποχρεώσεις.

Η εικόνα όσον αφορά την εποπτεία εντός των επιχειρήσεων της αποτελεσματικότητας των μέτρων που λαμβάνονται είναι μάλλον ασαφής. Για παράδειγμα, τα αποτελέσματα για τη Γερμανία δείχνουν ότι ποσοστό 84 % των επιχειρήσεων που απασχολούν περισσότερους από 250 εργαζόμενους παρακολουθεί συστηματικά τα αποτελέσματα των μέτρων που λαμβάνονται για τη διασφάλιση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει παρά για ποσοστό μικρότερο του 30 % των επιχειρήσεων που απασχολούν λιγότερους από 10 εργαζόμενους.

Εν συντομία, τα σημεία στα οποία απαιτούνται βελτιώσεις όσον αφορά την εφαρμογή στην πράξη των διατάξεων που σχετίζονται με την εκτίμηση κινδύνων είναι τα εξής:

- Όταν οι πραγματοποιούμενες μελέτες είναι επιφανειακές και περιορίζονται μόνο στα αναγκαία για τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας, δίδεται προσοχή μόνο στους προφανείς κινδύνους. Δεν δίνεται η δέουσα προσοχή σε μακροπρόθεσμα αποτελέσματα (π.χ. επιπτώσεις στη ψυχική υγεία) καθώς και σε κινδύνους που δεν είναι εύκολο να εντοπιστούν, όπως για παράδειγμα οι κίνδυνοι που προκαλούν οι χημικές ουσίες στο χώρο εργασίας.

- Δεν εξετάζονται σχεδόν καθόλου οι ψυχολογικοί παράγοντες κινδύνου και οι κίνδυνοι που απορρέουν από την οργάνωση της εργασίας.

- Οι κίνδυνοι αναλύονται και αξιολογούνται αποσπασματικά, με αποτέλεσμα να θεσπίζονται επιμέρους μέτρα και να μην υιοθετείται ολοκληρωμένη προσέγγιση της ανάλυσης των συνθηκών στο χώρο εργασίας.

- Η εκτίμηση των κινδύνων θεωρείται συχνά ως εφάπαξ υποχρέωση και δεν της δίνεται συνέχεια.

- Οι εργοδότες δεν παρακολουθούν συστηματικά την αποτελεσματικότητα των μέτρων.

4.4. Υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης

Η οδηγία πλαίσιο 89/391 προβλέπει ότι κάθε εργοδότης ορίζει έναν ή περισσότερους εργαζομένους οι οποίοι αναλαμβάνουν δραστηριότητες που σχετίζονται με την προστασία και την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων της επιχείρησης ή/και της εγκατάστασης και ότι εάν οι διαθέσιμες δυνατότητες μέσα στην επιχείρηση δεν είναι επαρκείς για την οργάνωση των εν λόγω δραστηριοτήτων προστασίας και πρόληψης, ο εργοδότης πρέπει να απευθύνεται σε αρμόδιες υπηρεσίες ή άτομα εκτός της επιχείρησης. Με άλλα λόγια, οι εκτιμήσεις κινδύνων διενεργούνται και τα απαραίτητα μέτρα πρόληψης λαμβάνονται είτε από εργαζόμενους της επιχείρησης που διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα είτε από εξωτερικές υπηρεσίες.

Πρόθεση του νομοθέτη ήταν αφενός να διασφαλισθεί, μέσω του κανόνα της κατά προτεραιότητα αξιοποίησης πόρων της επιχείρησης για την παροχή υπηρεσιών πρόληψης [25], ότι επιχειρήσεις που ήδη διέθεταν εσωτερικές υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης μπορούσαν να τις διατηρήσουν και αφετέρου να δοθεί στις επιχειρήσεις που δεν διέθεταν τέτοιες διαδικασίες η δυνατότητα πρόσβασης σε υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης ποιότητας.

[25] βλέπε, σε αυτό το πνεύμα, την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στην υπόθεση C-441/01, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών.

Το επίπεδο παροχής υπηρεσιών προστασίας και πρόληψης αποτελεί σημαντικό δείκτη για την αξιολόγηση της εφαρμογής της νομοθεσίας στην πράξη. Αυτό αναφέρεται στο πεδίο εφαρμογής, την εμβέλεια και την ποιότητα των υπηρεσιών πρόληψης.

Η συμβουλευτική επιτροπή για την ασφάλεια, την υγιεινή και την προστασία της υγείας στο χώρο εργασίας ενέκρινε γνώμη σχετικά με τις πολυεπιστημονικές υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης και την ιατρική παρακολούθηση των εργαζομένων στις 15 Μαΐου 2001 [26] στην οποία αναφέρεται ότι τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν έλεγχο της ποιότητας και οι εργοδότες, που είναι υπεύθυνοι για την εφαρμογή των μέτρων ασφάλειας, πρέπει να εξασφαλίζουν τη συμμετοχή των εργαζομένων και να προσφεύγουν σε κατάλληλη βοήθεια για την εκπλήρωση αυτών των καθηκόντων.

[26] COM(2003) 346 τελικό της 12.06.2003

Αν και εξακολουθούν να παρατηρούνται σημαντικές ελλείψεις όσον αφορά τη διασφάλιση υπηρεσιών προστασίας και πρόληψης στις επιχειρήσεις (διαδικασίες ασφάλειας, θέματα υγείας στο χώρο εργασίας, ψυχολογικά ζητήματα στο χώρο εργασίας), έχουν γίνει σημαντικές βελτιώσεις όσον αφορά την οργάνωση των εξωτερικών υπηρεσιών πρόληψης.

Οι ακόλουθες πληροφορίες παρέχουν μια εικόνα της κατάστασης σε ορισμένα κράτη μέλη:

- Βέλγιο: το 91 % περίπου των επιχειρήσεων έχει υπογράψει συμβάσεις με εξωτερικούς φορείς παροχής υπηρεσιών πρόληψης. Κατ' αρχήν, όλες οι επιχειρήσεις, περιλαμβανομένων των ΜΜΕ, πρέπει να υπογράφουν συμβάσεις με εξωτερικές υπηρεσίες (υπάρχουν 27 ΕΞΥΠΠ - Εξωτερικές Υπηρεσίες Πρόληψης και Προστασίας). Οι μεγάλες επιχειρήσεις γενικά οργανώνουν εσωτερικά αυτές τις υπηρεσίες.

- Δανία: Αξιολόγηση της υπηρεσίας επαγγελματικής υγείας της Δανίας αποκάλυψε ότι μόλις το 12 % των εταιρειών που απασχολούν λιγότερους από 10 εργαζόμενους έκανε χρήση υπηρεσίας επαγγελματικής υγείας το 1994 (δανική υπηρεσία εργασιακού περιβάλλοντος, 1995). Μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 1999 αποκάλυψε ότι το 38 % των μικρών επιχειρήσεων δεν έκανε χρήση υπηρεσιών πρόληψης και 21 % χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες αυτές λιγότερο από μία φορά το χρόνο. [27]

[27] Tyberg, A. κ.α.: Evaluation of experiences with the current Occupational Health Service-system, Tastrup 2000.

- Γερμανία: Στις μισές περίπου γερμανικές ΜΜΕ με λιγότερους από 20 εργαζόμενους δεν υπάρχει τεχνικός ασφαλείας και/ή υπεύθυνος επαγγελματικής υγείας. Αυτές οι ΜΜΕ αντιπροσωπεύουν το 90 % του συνόλου των γερμανικών επιχειρήσεων και απασχολούν περίπου το 20 έως 25 % των εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα.

- Όσον αφορά την Ελλάδα, οι εμπειρογνώμονες αναφέρουν ότι οι υπηρεσίες πρόληψης σε επιχειρήσεις με περισσότερους από 150 εργαζόμενους κρίνονται ικανοποιητικές. Οι μικρές και οι μεσαίες επιχειρήσεις (που απασχολούν έως 150 εργαζόμενους) δεν έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες πρόληψης.

- Φινλανδία: Η συντριπτική πλειοψηφία των εργαζομένων καλύπτεται από υπηρεσίες πρόληψης. Μόλις στο 8 % των εργαζομένων δεν εξασφαλίζεται ιατρική παρακολούθηση στο χώρο εργασίας. Παρατηρούνται σημαντικές ελλείψεις ιδίως σε επιχειρήσεις με λιγότερους από 10 εργαζόμενους όπου στο 44 % περίπου των εργαζομένων δεν παρέχονται τέτοιες υπηρεσίες.

- Μέχρι πρόσφατα η Γαλλία ισχυριζόταν ότι η ιατρική της εργασίας, η οποία εφαρμόζεται από το 1946, κάλυπτε τις απαιτήσεις του άρθρου 7 της οδηγίας πλαισίου. Για το λόγο αυτό εξετάστηκε μόνο η παροχή υπηρεσιών επαγγελματικής υγείας στους εργαζόμενους, που εξασφαλίζεται περίπου στο 85 % του εργατικού δυναμικού.

- Στο Λουξεμβούργο όλες σχεδόν οι μεγάλες επιχειρήσεις παρέχουν υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης στους εργαζομένους τους. Από την άλλη, οι εμπειρογνώμονες εκτιμούν ότι οι μισές περίπου επιχειρήσεις με 50 έως 250 εργαζόμενους και η πλειονότητα των μικρών επιχειρήσεων που απασχολούν λιγότερους από 50 εργαζόμενους δεν χρησιμοποιούν υπηρεσίες πρόληψης στο βαθμό που ορίζει ο νόμος. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου 100.000 από τους 190.000 εργαζόμενους δεν καλύπτονται επαρκώς από υπηρεσίες πρόληψης και προστασίας.

- Στις Κάτω Χώρες, το 97 % των επιχειρήσεων υπέγραψε την προβλεπόμενη σύμβαση παροχής υπηρεσιών με πιστοποιημένη εξωτερική εταιρεία παροχής υπηρεσιών επαγγελματικής ασφάλειας και υγείας.

- Αυστρία: το 70 % των εργαζομένων έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες πρόληψης που όμως παρέχονται για τυπικούς ουσιαστικά λόγους στις μικρές επιχειρήσεις.

- Πορτογαλία: αποτελούν μειοψηφία οι επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν υπηρεσίες πρόληψης.

- Η Σουηδία ανέφερε ότι το 72 % των επιχειρήσεων και των δημοσίων οργανισμών χρησιμοποιεί υπηρεσίες πρόληψης. Στις μικρές επιχειρήσεις με λιγότερους από 10 εργαζόμενους παρέχονται υπηρεσίες στο σεβαστό ποσοστό του 45 % των εργαζομένων. Το ποσοστό αυτό φθάνει το 88 % στις επιχειρήσεις με περισσότερους από 50 εργαζόμενους.

- Στην Ισπανία, η εθνική έρευνα για τις συνθήκες εργασίας του 1999 έδειξε ότι το 24 % των επιχειρήσεων δεν διαθέτει οργανωμένες δραστηριότητες πρόληψης [28].

[28] Έκθεση: resultados Estadisticos del Plan de Visitas a Empresas (στατιστικά αποτελέσματα των ελέγχων σε επιχειρήσεις)

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 85 % των επιχειρήσεων είτε καλύπτεται από ειδικό σε θέματα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας που εργάζεται στην επιχείρηση είτε έχει συμβληθεί με εξωτερικό φορέα παροχής υπηρεσιών αυτού του είδους.

Ως προκαταρκτικό συμπέρασμα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν εφαρμόζουν όλες οι επιχειρήσεις αυτή τη διάταξη, είτε ορίζοντας έναν εργαζόμενο που αναλαμβάνει την οργάνωση των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων είτε, ελλείψει προσωπικού με τα κατάλληλα προσόντα, προσφεύγοντας σε εξωτερικές υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης. Προβλήματα παρατηρούνται κυρίως στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες.

Ένα από τα προβλήματα που αφορούν την οργάνωση των μέτρων προστασίας και πρόληψης είναι η έλλειψη προσωπικού με τα απαραίτητα προσόντα. Αυτό ισχύει κυρίως για υπηρεσίες που οργανώνονται εξωτερικά καθώς και για τα θέματα υγείας στο χώρο εργασίας. Η οδηγία πλαίσιο δεν καθορίζει τις ικανότητες και δεξιότητες που απαιτούνται αφήνοντας τη λεπτομερή ρύθμιση στα κράτη μέλη. Ωστόσο, από τις διατάξεις της οδηγίας πλαισίου προκύπτει ότι οι υπηρεσίες πρόληψης πρέπει να είναι πολυεπιστημονικού χαρακτήρα.

Οι ρυθμίσεις των κρατών μελών όσον αφορά τις απαιτούμενες δεξιότητες και ικανότητες παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις, κάτι που αντικατοπτρίζεται στην ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται στα διάφορα κράτη μέλη.

Η ποσοτική κάλυψη επιχειρήσεων, δημόσιων οργανισμών και των εργαζομένων δεν αποτελεί επαρκές στοιχείο για την αξιολόγηση της παροχής υπηρεσιών προστασίας και πρόληψης. Η αξιολόγηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη και ποιοτικές πτυχές (προγράμματα κατάρτισης των εργαζομένων, επίπεδο παροχής των υπηρεσιών, επιτυχείς βελτιώσεις). Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρούνται σημαντικές ελλείψεις, μεταξύ άλλων μονόπλευρη εστίαση σε τεχνικά θέματα, επικέντρωση της ιατρικής παρακολούθησης στην προληπτική φροντίδα και μια τάση των εργοδοτών να περιορίζουν στο ελάχιστο δυνατό το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να αξιολογηθεί η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών πρόληψης. Δεν υπάρχει γενικά αποδεκτό πρότυπο για την αξιολόγηση της ποιότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να τεθεί το ερώτημα εάν επαρκούν πράγματι οι ελάχιστες περίοδοι που καθορίστηκαν από τα κράτη μέλη για την αποτελεσματική παροχή των υπηρεσιών. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι εργοδότες θεωρούν ως γενικό κανόνα τις ελάχιστες προδιαγραφές για την παροχή υπηρεσιών σε εργαζόμενους και δεν δείχνουν προθυμία να οργανώσουν την παροχή πρόσθετων υπηρεσιών.

Ένας τρόπος διασφάλισης υπηρεσιών υψηλής ποιότητας είναι η πιστοποίηση των φορέων παροχής υπηρεσιών πρόληψης. Σε ορισμένα κράτη μέλη όλοι οι φορείς παροχής εξωτερικών υπηρεσιών απαιτείται να διαθέτουν πιστοποίηση προκειμένου να μπορούν να παρέχουν αυτές τις υπηρεσίες, όπως για παράδειγμα στο Βέλγιο (από το 2002), στην Ελλάδα, στην Πορτογαλία και στις Κάτω Χώρες. Σε άλλες χώρες, η νομοθεσία δεν προβλέπει κανενός είδους πιστοποίηση και απαιτεί απλώς αποδείξεις καταλληλότητας, όπως συστάσεις και πτυχία. Ένα είδος συμβιβαστικής λύσης είναι η πρόβλεψη της δυνατότητας εθελοντικής πιστοποίησης, που θεσπίστηκε πρόσφατα στη Γερμανία.

Δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί η συζήτηση σχετικά με την πιστοποίηση ως μέσο διασφάλισης υψηλού επιπέδου ποιότητας. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η πιστοποίηση διευκολύνει απλώς την ανάλυση των δομών αλλά δεν μπορεί να αποτελέσει βάση για την αξιολόγηση της ποιότητας διαδικασιών και αποτελεσμάτων.

Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι η πιστοποίηση υπηρεσιών πρόληψης και προστασίας μπορεί επίσης να συμβάλει στη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας ατόμων και υπηρεσιών στον τομέα αυτό.

Περιληπτικά:

- Δεν έχει επιτευχθεί ακόμη συστηματική πρόσβαση όλων των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων σε υπηρεσίες πρόληψης και προστασίας. Εντονότερα είναι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη. Επιπλέον, ιδίως στις χώρες της Νότιας Ευρώπης και της Ιρλανδίας, μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων λειτουργεί χωρίς να παρέχονται υπηρεσίες πρόληψης.

- Σημαντικές δυσκολίες δημιουργεί το γεγονός ότι ο αριθμός των φορέων παροχής υπηρεσιών πρόληψης είναι εξαιρετικά περιορισμένος και δεν επαρκεί για την κάλυψη των αναγκών σε ορισμένες χώρες όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία, ιδίως στον τομέα της ιατρικής της εργασίας.

- Όλα ουσιαστικά τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν προβλήματα με την ποιότητα των παρεχόμενων από εξωτερικούς φορείς υπηρεσιών. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην τάση των επιχειρήσεων να προσπαθούν να εξασφαλίσουν αυτές τις υπηρεσίες με το μικρότερο δυνατό κόστος, χωρίς να δίνουν σημασία στην ποιότητα των υπηρεσιών.

- Οι παρεχόμενες σήμερα υπηρεσίες πρόληψης και προστασίας δεν φαίνεται να κατορθώνουν να προσεγγίσουν ολοκληρωμένα τους επαγγελματικούς κινδύνους (πολυεπιστημονικές υπηρεσίες).

- Φαντάζει αναγκαία η ενίσχυση των μέτρων προκειμένου να διασφαλιστεί η ποιότητα των φορέων παροχής εξωτερικών υπηρεσιών πρόληψης: σε αυτό το σημείο σημαντικός μπορεί να αποδειχθεί ο ρόλος των επιθεωρητών εργασίας.

4.5. Ενημέρωση, διαβούλευση, συμμετοχή και κατάρτιση

Ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους της πολιτικής πρόληψης που θεσπίζει η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την υγεία και την ασφάλεια είναι η ενημέρωση, η διαβούλευση, η συμμετοχή και η εκπαίδευση των εργαζομένων. Οι σχετικές οδηγίες περιέχουν λεπτομερείς κανόνες σχετικά με την ενημέρωση, τη διαβούλευση και την κατάρτιση. Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ο σημαντικός ρόλος που πρέπει να διαδραματίζει η εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα όσον αφορά την απόκτηση γνώσεων σχετικά με την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια.

Στον τομέα της ενημέρωσης είναι πολύ λίγα τα δεδομένα που έχουν συγκεντρωθεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο μπορούν να αναφερθούν δύο παραδείγματα:

- Στη Φινλανδία ενώσεις εργαζομένων και αρχές επιβολής της νομοθεσίας αναφέρουν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ επιχειρήσεων και διαμαρτύρονται για προβλήματα όσον αφορά την ενημέρωση των εργαζομένων. Ελλείψεις υπάρχουν επίσης σε χώρους εργασίας όπου απασχολούνται εργαζόμενοι διαφορετικών εταιρειών. Σημαντικά αποκλίνουν οι απόψεις όσον αφορά την ποιότητα της κατάρτισης και της εκπαίδευσης των εργαζομένων. Αν και οι εργοδότες και οι πολιτικές διοικήσεις είναι της άποψης ότι έχει επιτευχθεί αποδεκτό επίπεδο ποιότητας, οι συνδικαλιστικές ενώσεις και οι αρχές εφαρμογής δεν το κρίνουν ικανοποιητικό.

- Τα τρία τέταρτα των επιχειρήσεων στο Ηνωμένο Βασίλειο δήλωσαν ότι μετά τη θέση σε εφαρμογή των νέων διατάξεων παρέχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες στους εργαζόμενους, ενώ το ήμισυ των επιχειρήσεων οργανώνει προγράμματα περαιτέρω εκπαίδευσης. Όσον αφορά τις πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες, μεγαλύτερη ήταν η ζήτηση για πληροφορίες σχετικά με τη χρήση εξοπλισμού ατομικής προστασίας και με τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων. Το ποσοστό των επιχειρήσεων που ανέφεραν προβλήματα σε σχέση με την ενημέρωση και την εκπαίδευση είναι μικρότερο του 20 %. Πρόκειται κατά κύριο λόγο για προβλήματα που σχετίζονται με το χρονοδιάγραμμα για τη συγκέντρωση του υλικού και την οργανωτική δομή για την εκπαίδευση των εργαζομένων.

- Η Ιταλία και η Πορτογαλία ανέφεραν σημαντικές ελλείψεις όσον αφορά την ενημέρωση και την εκπαίδευση των εργαζομένων, μεταξύ άλλων και όσον αφορά τη συμμόρφωση με τις βασικές απαιτήσεις.

Αν και είναι δύσκολη η συγκέντρωση στοιχείων από τους εργοδότες ή τους αρμόδιους για την εφαρμογή των διατάξεων για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια τα οποία θα επιτρέψουν να αντληθούν συμπεράσματα για το επίπεδο ενημέρωσης, ακόμη πιο δύσκολη είναι η συγκέντρωση ανάλογων στοιχείων από τους εργαζόμενους. Μερικά μόνο κράτη μέλη διαθέτουν σχετικά στοιχεία, τα οποία παρουσιάζονται συνοπτικά στη συνέχεια:

- Στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία (Γερμανία) μόλις το ένα τρίτο των εργαζομένων απάντησε θετικά στην ερώτηση εάν είχε διενεργηθεί εκτίμηση κινδύνων στο χώρο εργασίας τους. Περίπου το ένα τρίτο απάντησε αρνητικά και το άλλο τρίτο δεν ήταν σε θέση να απαντήσει στην ερώτηση. Μπορεί να συναχθεί ότι η τελευταία αυτή ομάδα δεν γνωρίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της που απορρέουν από τη νομοθεσία για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια. Το ένα τέταρτο των γερμανών ιατρών της εργασίας δεν ήταν σε θέση να παράσχει σχετικές πληροφορίες.

- Στην Ισπανία, το 90 % των εργοδοτών δήλωσε στη διάρκεια συνεντεύξεων που πραγματοποιήθηκαν το 1999 ότι δεν είχαν ενημερωθεί οι εργαζόμενοι. Ισπανική έρευνα του 1999 επιβεβαίωσε ότι μόλις το 11 % των εργοδοτών ενημέρωσε ή παρείχε σχετική εκπαίδευση στους εργαζομένους.

- Η ενημέρωση και η εκπαίδευση των εργαζομένων αντιμετωπίστηκε ως πρόβλημα και στο πλαίσιο μελετών περιπτώσεων επιχειρήσεων. Οι μελέτες περιπτώσεων φινλανδικών επιχειρήσεων δείχνουν ότι οι εργαζόμενοι έχουν δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον για την ενημέρωση και την εκπαίδευσή τους, λόγω του ότι δεν αντιλαμβάνονται τα προφανή οφέλη.

Οι υποχρεώσεις ενημέρωσης των εργαζομένων καλύπτουν και εργαζομένους άλλων επιχειρήσεων που εργάζονται στις ίδιες εγκαταστάσεις. Η εφαρμογή στην πράξη της εν λόγω διάταξης καθυστερεί πολύ σε σχέση με άλλες κατηγορίες υποχρεώσεων των εργοδοτών. Το πρόβλημα αυτό παρατηρείται σε όλους ουσιαστικά τους τομείς της οικονομίας, σε όλα τα κράτη μέλη και σε όλα τα είδη επιχειρήσεων, ανεξαρτήτως μεγέθους, έχει δε ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση των προσωρινά εργαζόμενων.

Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, προσωρινά εργαζόμενοι χρησιμοποιούνται σε θέσεις που απαιτούν χαμηλότερη εξειδίκευση, συχνά σε βαριές χειρωνακτικές εργασίες. Καθώς οι προσωρινά εργαζόμενοι αλλάζουν συχνά εργασία, μετακινούμενοι από τη μια επιχείρηση στην άλλη, δεν είναι εξοικειωμένοι με τους επαγγελματικούς κινδύνους και τις λειτουργικές διαδικασίες.

Πολλοί εργοδότες δεν κρίνουν απαραίτητο - ή απλώς αμελούν - να ενημερώσουν και να εκπαιδεύσουν τους προσωρινά εργαζόμενους. Το γεγονός ότι αυτοί οι εργαζόμενοι απασχολούνται στην επιχείρηση για σύντομο χρονικό διάστημα, η προσπάθεια που απαιτείται για την ενημέρωση και την εκπαίδευσή τους ή απλώς το γεγονός ότι «όλα πάνε καλά μέχρι σήμερα» είναι μερικοί μόνο από τους λόγους για τους οποίους πολλοί εργοδότες δεν προχωρούν στη λήψη των αναγκαίων μέτρων σε αυτό τον τομέα.

Όσον αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων, η γενική συμμετοχή τους στις επιχειρήσεις δεν έχει οργανωθεί ακόμη σε ικανοποιητικό βαθμό.

Η οδηγία πλαίσιο δημιουργεί μεγαλύτερες ευκαιρίες για τη συμμετοχή των εργαζομένων, καθώς ο εργαζόμενος συμμετέχει ισότιμα στη χάραξη της στρατηγικής πρόληψης και υποχρεούται βάσει των διατάξεων της οδηγίας να συνεργάζεται με τον εργοδότη του για τη συνεχή βελτίωση των συνθηκών υγείας και ασφάλειας. Έτσι, οι δυνατότητες συμμετοχής των φορέων που εκπροσωπούν τα συμφέροντα των εργαζομένων αυξήθηκαν σημαντικά σε πολλά κράτη μέλη, ακόμη και σε εκείνα με μεγάλη παράδοση στη συμμετοχή των εργαζομένων, όπως η Γερμανία και οι Κάτω Χώρες.

Όσον αφορά τα συμβούλια των επιχειρήσεων, από τις εμπειρικές μελέτες και τις συνεντεύξεις προκύπτει ότι αξιοποιούν απρόθυμα αυτές τις νέες ευκαιρίες.

Τα προβλήματα σε σχέση με τη συμμετοχή των εργαζομένων οφείλονται σε διάφορους λόγους που μπορούν να συνοψισθούν ως εξής:

- Υπάρχει γενική έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με τα νέα δικαιώματα συμμετοχής.

- Η εστίαση σε πρακτικές λύσεις και στην καθημερινή λειτουργία της επιχείρησης: οι αρμόδιοι για την εκπροσώπηση των συμφερόντων των εργαζομένων στο πλαίσιο των επιχειρήσεων επικεντρώνονται σε πιο πρακτικά, προφανή ζητήματα χωρίς να υιοθετούν μια ολιστική προσέγγιση.

- Θεωρείται κατασπατάληση χρόνου η πρόσθετη καταβολή προσπαθειών, ενώ υπάρχει και φόβος για αύξηση των διοικητικών βαρών.

- Η ανάθεση της ευθύνης σε εκπροσώπους των εργαζομένων ή/και επιτροπές υγείας και ασφάλειας, που αποθαρρύνει τους εργαζόμενους από το να επιδείξουν ενδιαφέρον για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια και από το να αναλάβουν και οι ίδιοι ευθύνες.

- Ανισορροπίες μεταξύ ειδικών και γενικών γνώσεων: τα μέλη των συμβουλίων των επιχειρήσεων πρέπει συνήθως να καταβάλουν σημαντικές προσπάθειες για να αποκτήσουν τις γενικές και ειδικές γνώσεις που απαιτούνται για να φθάσουν στο επίπεδο των εργοδοτών ή των ειδικών σε θέματα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας που εργάζονται για την επιχείρηση. Γενικά, οι εργαζόμενοι ή οι εκπρόσωποί τους σε θέματα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας δεν είναι επαρκώς προετοιμασμένοι για να συζητήσουν το ζήτημα με τον εργοδότη.

- Οι εργαζόμενοι δεν δείχνουν ενδιαφέρον για ζητήματα που δεν αφορούν την προσωπική τους ασφάλεια.

Στο σημείο αυτό πρέπει να γίνει ιδιαίτερη μνεία στους φορείς που είναι υπεύθυνοι για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια. Οι φορείς αυτοί μπορεί να είναι επιτροπές στις οποίες εκτός από τους εργαζόμενους μπορούν να εκπροσωπούνται οι εργοδότες ή οι υπεύθυνοι για ζητήματα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας ή φορείς στους οποίους εκπροσωπούνται αποκλειστικά οι εργαζόμενοι. Δεν υπάρχουν παρά ελάχιστες πληροφορίες σχετικά με τις δραστηριότητες των οργανώσεων αυτών σε όλες της χώρες της ΕΕ. Γάλλοι εμπειρογνώμονες εκτιμούν ότι μόλις το ένα πέμπτο των υφισταμένων επιτροπών υγείας, ασφάλειας και συνθηκών εργασίας καταβάλλει αποτελεσματικές προσπάθειες πρόληψης.

Στα κράτη μέλη με παράδοση στη συνδιαχείριση παρατηρήθηκε μία αρνητική τάση όσον αφορά τη θεσμοθετημένη εκπροσώπηση των συμφερόντων. Όσο πιο σαφώς καθορισμένες είναι οι εργασιακές σχέσεις και όσο μεγαλύτερος ο αριθμός των οργανώσεων και των επιτροπών που ασχολούνται με την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια, τόσο μικρότερη είναι η ενεργή συμμετοχή των εργαζομένων στη χάραξη της πολιτικής πρόληψης της επιχείρησης.

Όσον αφορά την κατάρτιση, τα επίπεδα της παρεχόμενης εκπαίδευσης και κατάρτισης στις μεγάλες επιχειρήσεις κρίνονται ικανοποιητικά. Ωστόσο, στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις παρατηρούνται γενικά ελλείψεις στην εκπαίδευση και κατάρτιση σε θέματα διαχείρισης των κινδύνων για την υγεία και την ασφάλεια τόσο των εργαζομένων όσο και των αρμόδιων για θέματα ασφάλειας και των εργοδοτών. Αυτή η κατάσταση εμποδίζει την αποτελεσματική εφαρμογή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια.

4.6. Οργάνωση και διαχείριση της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία

Η προστασία της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας είναι μια συνεχής υποχρέωση με πολλές παραμέτρους, που απαιτεί την υιοθέτηση διαφανούς και συστηματικής προσέγγισης.

Οι ολοένα πιο πολύπλοκες εργασιακές διαδικασίες και οι αλλαγές στις συνθήκες εργασίας, σε συνδυασμό με τους νέους και μεταβαλλόμενους τύπους κινδύνων, καθιστούν αναγκαία την υιοθέτηση νέας προσέγγισης στο ζήτημα της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία. Χρειάζονται ευφυείς και μεθοδικές λύσεις, οι οποίες να επιτρέπουν στον εργοδότη να λαμβάνει υπόψη τις αρχές της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας σε όλα τα λειτουργικά επίπεδα και για όλες τις δραστηριότητες και βάσει αυτών να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα. Τέτοια μέτρα πρέπει να διαδραματίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο στη διαμόρφωση των συνθηκών εργασίας, στη βελτιστοποίηση των διαδικασιών και στην αλλαγή των συμπεριφορών, με στόχο την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων για την υγεία και την περαιτέρω προώθηση της προστασίας της υγείας στις επιχειρήσεις.

Η διαχείριση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής διαχείρισης της επιχείρησης.

Πολύ συχνά οι επιχειρήσεις παραβλέπουν τις υποχρεώσεις διαχείρισης υγείας και ασφάλειας λόγω του κόστους εφαρμογής. Ωστόσο, η νομοθεσία δεν απαιτεί πολύπλοκα συστήματα διαχείρισης αλλά απλώς ενθαρρύνει την εφαρμογή βασικών αρχών διαχείρισης και στον τομέα της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, δρομολογήθηκε στον κλωστοϋφαντουργικό τομέα εκστρατεία με στόχο να ενσωματώσουν οι επιχειρήσεις τη συνιστώσα της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας στη συνολική διαχείριση των εταιρειών. Μετά την ολοκλήρωση της εκστρατείας, τα τέσσερα πέμπτα των επιχειρήσεων είχαν ενσωματώσει τη συνιστώσα της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας πλήρως στις διαδικασίες επιχειρησιακής διαχείρισης, κάτι που προηγουμένως ίσχυε μόλις για το ένα τρίτο περίπου των επιχειρήσεων.

Με την εξαίρεση των μεγάλων εταιρειών, παρατηρούνται ελλείψεις στην οργάνωση και τη διαχείριση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας, ιδίως από την άποψη της ενσωμάτωσής της σε όλο το φάσμα των διαδικασιών της επιχείρησης. Αυτό αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για την ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας.

4.7. Επιβολή της νομοθεσίας

Σύμφωνα με το άρθρο 4 της οδηγίας πλαισίου 89/391/ΕΟΚ, τα κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι οι εργοδότες, οι εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων συμμορφώνονται με τις υποχρεώσεις τους που απορρέουν από την οδηγία και κυρίως πρέπει να μεριμνούν για τη διενέργεια των απαραίτητων ελέγχων και επιθεωρήσεων. Επομένως, η ισοδύναμη εφαρμογή σε όλα τα κράτη μέλη είναι απαραίτητη όχι μόνο για τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις υποχρεώσεις που επιβάλλει το άρθρο 4 της οδηγίας πλαισίου αλλά και προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι διατάξεις των οδηγιών εφαρμόζονται ομοιόμορφα και εγγυώνται το ίδιο επίπεδο προστασίας για τους εργαζόμενους σε ολόκληρη την επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως είναι σημαντικό να αναλυθούν οι προσπάθειες που καταβάλλουν τα κράτη μέλη και ο αντίκτυπος της νέας νομοθεσίας της ΕΕ στις επιθεωρήσεις εργασίας και στην αποτελεσματικότητα των δραστηριοτήτων επιβολής.

Οι επιθεωρήσεις εργασίας είναι οι βασικές αρχές επιβολής της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια. Επιπλέον, υπάρχουν και άλλοι εξειδικευμένοι φορείς επιθεώρησης με αρμοδιότητες σε συγκεκριμένους τομείς δραστηριότητας ή των οποίων η δραστηριότητα έχει αντίκτυπο στην εφαρμογή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια (επιθεωρητές ορυχείων, πυρηνικών εγκαταστάσεων, ναυτιλίας, επιθεώρηση της αγοράς εξοπλισμού εργασίας, κλπ.).

Οι δείκτες που χρησιμοποιούνται συνήθως για τη μέτρηση των προσπαθειών επιβολής είναι ο αριθμός των επιθεωρητών εργασίας σε κάθε κράτος μέλος και ο αριθμός των ελέγχων που πραγματοποιούνται ετησίως. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, περίπου 12.000 επιθεωρητές εργασίας πραγματοποιούν κάθε χρόνο 1.400.000 ελέγχους. Τα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τους ελέγχους και την κάλυψη του εργατικού δυναμικού (αναλογία επιθεωρητών/εργαζόμενου πληθυσμού) δείχνουν σημαντικές αποκλίσεις από χώρα σε χώρα, ανάλογα με την κοινωνικο-οικονομική δομή και τη φύση των ισχυόντων συστημάτων επιβολής. Πράγματι, η σημασία συγκεκριμένων τομέων οικονομικής δραστηριότητας και η ιδιαιτερότητα των κινδύνων στους εν λόγω τομείς οδήγησε στις περισσότερες χώρες στη σύσταση εξειδικευμένων φορέων επιθεώρησης (επιθεωρήσεις πυρηνικών εγκαταστάσεων, ορυχείων, ναυτιλίας, κλπ.) που είναι αρμόδιοι για την επιβολή διαφορετικών πτυχών της νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια.

Από την άλλη, οι μη εξειδικευμένες επιθεωρήσεις εργασίας ασχολούνται με την εφαρμογή όχι μόνο της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια αλλά και άλλων πτυχών της εργατικής και ασφαλιστικής νομοθεσίας. Συχνά, αρκετοί φορείς επιθεώρησης είναι αρμόδιοι για την εφαρμογή διαφορετικών διατάξεων της ίδιας νομοθετικής πράξης. Επομένως, είναι ιδιαίτερα δύσκολη η σύγκριση των προσπαθειών επιθεώρησης των διαφόρων κρατών μελών.

Η θέση σε ισχύ της νέας νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια δεν φαίνεται να οδήγησε σε αύξηση των επιθεωρήσεων στα κράτη μέλη. Βάσει των στοιχείων που περιέχονται στις εθνικές εκθέσεις στοιχειοθετείται ότι οι επιθεωρήσεις εργασίας αντιμετωπίζουν χρόνια έλλειψη πόρων με αποτέλεσμα να μην μπορούν να καλύψουν όλες τις πτυχές της νέας νομοθεσίας, ιδίως σε ό,τι αφορά τις ΜΜΕ.

Προκειμένου να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν πιο εποικοδομητικά τους ανεπαρκείς πόρους που έχουν στη διάθεσή τους, οι επιθεωρήσεις εργασίας έχουν υιοθετήσει καινοτόμες προσεγγίσεις, περιλαμβανομένου του σχεδιασμού των επιθεωρήσεων ανάλογα με το βαθμό του κινδύνου και της συνεκτίμησης της προθυμίας και της ικανότητας των εταιρειών να εφαρμόζουν τους κανονισμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται σαφής διαχωρισμός μεταξύ των επιθεωρήσεων και της παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών ή πληροφοριών, και συστήνονται χωριστοί φορείς.

Τα κράτη μέλη υποβάλλουν στοιχεία σχετικά με τις επενδύσεις για την κατάρτιση επιθεωρητών ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις που επιβάλλει η πολυεπιστημονική προσέγγιση πρόληψης που απαιτεί η νομοθεσία της ΕΕ στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας και που απαιτείται για τον έλεγχο των κινδύνων χάρη στη νέα τεχνολογία ή σε νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας.

Υπό αυτή την έννοια, είναι σημαντικό να σημειωθεί η εξέλιξη που παρατηρείται στους δύο συνηθισμένους τύπους επιθεωρήσεων εργασίας - γενικές επιθεωρήσεις, που ασχολούνται με όλες τις πτυχές της εργατικής νομοθεσίας και εξειδικευμένες επιθεωρήσεις για τον έλεγχο της εφαρμογής αποκλειστικά της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασίας.

Η ανάγκη ελέγχου της εφαρμογής των σχεδίων πρόληψης που βασίζονται σε εκτιμήσεις των κινδύνων - στους οποίους δεν περιλαμβάνονται μόνο τεχνολογικοί κίνδυνοι (όπως αυτοί που οφείλονται στη χρήση του εξοπλισμού εργασίας), αλλά και άλλοι που οφείλονται στις εργασιακές σχέσεις ή στην οργάνωση της εργασίας - έχουν οδηγήσει τις εξειδικευμένες επιθεωρήσεις αφενός στην εστίαση στον έλεγχο των κινδύνων που απορρέουν από την οργάνωση της εργασίας και τις γενικές επιθεωρήσεις αφετέρου στην εντατικοποίηση της παρακολούθησης των τεχνολογικών κινδύνων. Έτσι δημιουργήθηκε η ανάγκη αύξησης των αρμοδιοτήτων των επιθεωρητών, κάτι που είχε αντίκτυπο στην επιλογή και πρόσληψη, στο επίπεδο εκπαίδευσης και στην κατάρτιση των επιθεωρητών.

Είναι δύσκολο να μετρηθεί η αποδοτικότητα των επιθεωρήσεων από την άποψη της συνεισφοράς τους στη μείωση των επαγγελματικών ατυχημάτων και ασθενειών. Ενδείξεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα των επιθεωρήσεων μπορούν να προκύψουν μόνο από εκστρατείες επιθεωρήσεων ή συγκεκριμένα προγράμματα, αν και ακόμη και σε αυτή την περίπτωση είναι δύσκολο να προσδιοριστεί που ακριβώς οφείλονται τα αποτελέσματα λόγω της αυξημένης ευαισθητοποίησης που απορρέει από τις οδηγίες βελτίωσης ή την επιβολή κυρώσεων.

Επομένως, είναι απαραίτητο να θεσπιστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο κατάλληλη μεθοδολογία καθώς και κριτήρια και δείκτες για τη μέτρηση της αποτελεσματικότητας των ελέγχων. Ένα τέτοιο σύστημα θα παρείχε επίσης ενδείξεις σχετικά με τα αποτελεσματικότερα μέσα καθώς και κατάλληλη αιτιολόγηση της ανάγκης για αύξηση των πόρων που διατίθενται για τις επιθεωρήσεις. Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τα αποτελέσματα των εργασιών της Επιτροπής Ανώτερων Επιθεωρητών Εργασίας στον τομέα αυτό.

Πέρα από την ποιότητα και τη συχνότητα των επιθεωρήσεων, μία άλλη πτυχή της αποτελεσματικότητάς τους που πρέπει να μετρηθεί είναι ο αντίκτυπός τους από την άποψη της αύξησης των γνώσεων των φορέων και των αλλαγών στις συμπεριφορές και στην οργάνωση των εταιρειών που οδηγούν σε βελτιώσεις στο περιβάλλον εργασίας. Ιδιαίτερη είναι η σημασία του απόλυτου σεβασμού του δικαιώματος προσφυγής των εργαζομένων ή/και των εκπροσώπων τους στην αρχή επιβολής και του δικαιώματος υποβολής των παρατηρήσεών τους κατά τη διάρκεια των επιθεωρήσεων.

Από την ανάλυση που πραγματοποιήθηκε προκύπτει ότι οι επιθεωρήσεις εργασίας της ΕΕ συμβάλλουν σημαντικά στη μείωση των απουσιών από την εργασία λόγω επαγγελματικών ατυχημάτων και ασθενειών αλλά και στην αλλαγή συμπεριφοράς των ενδιαφερομένων έναντι της πρόληψης σε επίπεδο χώρου εργασίας.

Από καταγγελίες που έλαβε η Επιτροπή προκύπτουν ενδείξεις ότι απαιτούνται ακόμη βελτιώσεις για τη βελτίωση των επιθεωρήσεων στις ΜΜΕ και σε τομείς δραστηριότητας υψηλού κινδύνου καθώς και για την αύξηση της αποτρεπτικής ισχύος των προειδοποιήσεων για συγκεκριμένες βελτιώσεις και των κυρώσεων. Στο πλαίσιο αυτό συνιστάται να πραγματοποιηθεί ανάλυση της αναλογίας των κυρώσεων που προτάθηκαν, επιβλήθηκαν και επιβεβαιώθηκαν και να ερευνηθούν οι λόγοι της προφανούς δυσαναλογίας.

Η στενότερη συνεργασία μεταξύ των επιθεωρήσεων εργασίας και των δικαστικών αρχών θα συνέβαλε στη μείωση του ποσοστού των ανεπιτυχών διαδικασιών ή θα διευκόλυνε την εφαρμογή των κυρώσεων σε περιπτώσεις με διασυνοριακές προεκτάσεις.

Πρέπει να ενισχυθεί ο συντονισμός μεταξύ των διαφόρων αρχών που είναι αρμόδιες για επιθεωρήσεις διαφόρων ειδών σε εθνικό επίπεδο και των επιθεωρήσεων εργασίας προκειμένου να διασφαλισθούν ελάχιστες προδιαγραφές σχετικά με τις επιθεωρήσεις για ολόκληρη την ΕΕ. Οι κοινές αρχές για την επιθεώρηση των συνθηκών υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας που υιοθέτησε η Επιτροπή Ανώτερων Επιθεωρητών Εργασίας πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την αποτελεσματική και ομοιόμορφη εφαρμογή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στην ΕΕ και για την επίτευξη ισότιμων όρων ανταγωνισμού.

4.8. Δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις

Ιδιαίτερης προσοχής χρήζει η εφαρμογή στην πράξη της οδηγίας πλαισίου 89/391 και των πέντε πρώτων ειδικών οδηγιών της 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και στο δημόσιο τομέα.

Οι οδηγίες της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια καλύπτουν και τις ΜΜΕ και οι ιδιαίτερες ανάγκες αυτών των επιχειρήσεων λήφθηκαν υπόψη για τη διευκόλυνση της εφαρμογής της νομοθεσίας και για την αποφυγή της επιβολής πρόσθετων διοικητικών επιβαρύνσεων.

Το πεδίο εφαρμογής των οδηγιών αυτών καλύπτει ρητά και το δημόσιο τομέα. Πρόκειται για καινοτομία με σημαντικές προεκτάσεις τόσο για τους εργαζόμενους στο δημόσιο τομέα όσο και για τις εθνικές διοικήσεις.

4.8.1. Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ)

Την τελευταία δεκαετία το μέσο μέγεθος των επιχειρήσεων στην ΕΕ συρρικνώνεται διαρκώς με αποτέλεσμα σε ποσοστό 90 % να απασχολούν λιγότερους από 20 εργαζόμενους. Ο αριθμός των ΜΜΕ αυξάνεται διαρκώς, ο κύκλος εργασιών τους είναι τεράστιος και χαρακτηρίζονται από αστάθεια όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας.

Οι περισσότερες από αυτές τις επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται επίσης από έλλειψη τυπικής οργανωτικής διάρθρωσης. Συχνά ο ιδιοκτήτης/διευθυντής της εταιρείας διαχειρίζεται όλες τις πτυχές της επιχειρηματικής δραστηριότητας και ασχολείται ταυτόχρονα με τις πωλήσεις, το μάρκετινγκ, τη χρηματοοικονομική διαχείριση, την παραγωγή, τη διοίκηση του ανθρώπινου δυναμικού, τον έλεγχο των αποθεμάτων και πολλά άλλα, ενώ είναι παράλληλα υπεύθυνος για θέματα υγείας και ασφάλειας. Η υγεία και η ασφάλεια αντιμετωπίζεται συχνά ως μία δαπανηρή πρόσθετη υποχρέωση και όχι ως αναπόσπαστη συνιστώσα της ορθής διοίκησης μίας επιχείρησης.

Επομένως, ουσιώδες για τη μείωση του αριθμού των ατυχημάτων σε αυτές τις μικρές εταιρείες είναι να ενημερωθούν επαρκώς οι διευθυντές τους και να πεισθούν ότι η διαχείριση της υγείας και της ασφάλειας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διοίκησης της επιχείρησής τους.

Σε αντίθεση με τα ισχύοντα σε μεγαλύτερες εταιρείες, πολλές από τις μικρές εταιρείες μετρούν λιγότερο χρόνο ύπαρξης και δεν έχουν εμπειρία με ατυχήματα. Ωστόσο, όταν συμβαίνουν ατυχήματα σε πολύ μικρές εταιρίες, πολύ συχνά θύμα είναι εργαζόμενος που είναι φίλος ή συγγενής και, δεδομένου του μεγέθους της επιχείρησης, σημαντικό στέλεχος. Οι συνέπειες των ατυχημάτων μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές - ακόμη και να οδηγήσουν στο κλείσιμο της επιχείρησης.

Μία σύγκριση της κατάστασης σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις του ίδιου τομέα έδειξε ότι τα επίπεδα κινδύνου είναι αντίστοιχα. Από την ανάλυση προέκυψε ότι οι κίνδυνοι αποτελούσαν συνάρτηση μάλλον της δραστηριότητας και λιγότερο του μεγέθους της επιχείρησης. Με άλλα λόγια, το μέγεθος της εταιρείας δεν επηρεάζει τον εγγενή παράγοντα κινδύνου.

Υπάρχουν αποδείξεις σημαντικών αδυναμιών όσον αφορά τη συμμόρφωση των ΜΜΕ με ουσιώδη στοιχεία της νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια, ιδίως σε ό,τι αφορά την εκτίμηση των κινδύνων, τη συμμετοχή και την κατάρτιση των εργαζομένων, και τους παραδοσιακά υψηλού κινδύνου τομείς της γεωργίας και των κατασκευών.

Τα χαμηλά επίπεδα συμμόρφωσης οφείλονται κατά κύριο λόγο:

- στην έλλειψη συγκεκριμένων και κατανοητών πληροφοριών και κατευθυντήριων γραμμών

- στην ανεπάρκεια των δεξιοτήτων και των ικανοτήτων για τη διαχείριση της υγείας και της ασφάλειας

- στην έλλειψη πόρων για τη διασφάλιση της κατάλληλης βασικής κατάρτισης του προσωπικού και των διευθυντών

- στις δυσκολίες πρόσβασης σε συγκεκριμένη και εξειδικευμένη τεχνική βοήθεια.

Οι εκπρόσωποι των ΜΜΕ, όταν ρωτήθηκαν, συμφώνησαν με τις παραπάνω παρατηρήσεις και προσέθεσαν τα ακόλουθα:

- η ισχύουσα νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας προϋποθέτει ότι όλες οι εταιρείες διαθέτουν δομή διαχείρισης ανάλογη αυτής των μεγάλων εταιρειών

- η νομοθεσία για την υγεία και την ασφάλεια πρέπει να καλύπτει όλους ανεξαιρέτως τους χώρους εργασίας και όλους τους εργαζόμενους (δηλ. δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αποκλίσεις βάσει του μικρού μεγέθους)

- χρειάζεται ανάπτυξη διοικητικών δεξιοτήτων (των οποίων μέρος αποτελεί η προστασία της υγείας και της ασφάλειας)

- όλες οι δραστηριότητες κατάρτισης πρέπει να οργανώνονται σε τοπικό επίπεδο

- η κατάρτιση και οι συμβουλευτικές υπηρεσίες πρέπει να παρέχονται από άτομα εξοικειωμένα με τον συγκεκριμένο τομέα και όχι από εμπειρογνώμονες αποκομμένους από την πραγματικότητα

- οι ενδιάμεσοι φορείς, για παράδειγμα επαγγελματικές οργανώσεις, τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες κλπ., πρέπει να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην παροχή πληροφοριών και βοήθειας

- δεν υπάρχει έλλειμμα γενικής ενημέρωσης. Το πρόβλημα εντοπίζεται στην έλλειψη εύκολα προσιτών, στοχοθετημένων και ευνόητων πληροφοριών για κάθε τομέα.

Το επίπεδο ενημέρωσης των εργοδοτών έχει πολύ μεγάλη σημασία για την εφαρμογή των νέων εθνικών νομοθεσιών μεταφοράς των οδηγιών της ΕΕ. Εμπειρικές μελέτες καθώς και μελέτες περιπτώσεων απέδειξαν ότι το επίπεδο εφαρμογής είναι απογοητευτικά χαμηλό μεταξύ των ΜΜΕ. Στα περισσότερα κράτη το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην έλλειψη ενημέρωσης, αλλά στην ικανότητα των εργοδοτών να κατανοήσουν τις παρεχόμενες πληροφορίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ενημερωτικό υλικό που προορίζεται για ΜΜΕ χαρακτηρίζεται δυσνόητο και υποστηρίζεται ότι δεν γίνεται κατανοητό από τους ιδιοκτήτες των ΜΜΕ.

Ωστόσο, σύμφωνα με τις εθνικές εκθέσεις που εκπονούν τα κράτη μέλη, μία από τις πιο διαδεδομένες δράσεις των κρατών μελών σε σχέση με τις ΜΜΕ είναι η έκδοση πιο κατανοητού και συγκεκριμένου ενημερωτικού υλικού, προκειμένου να διευκολυνθεί η εφαρμογή των κανονισμών. Ορισμένα κράτη μέλη [29] κατήργησαν επιπλέον τις προβλεπόμενες γραφειοκρατικές διαδικασίες ή μείωσαν τις υποχρεώσεις των εταιρειών με πολύ λίγους εργαζόμενους, χωρίς να υπάρξουν αρνητικές συνέπειες όσον αφορά την προστασία των εργαζομένων.

[29] Ηνωμένο Βασίλειο, Αυστρία, Ελλάδα, Πορτογαλία

Παράλληλα, σε αρκετές εθνικές εκθέσεις τονίστηκαν οι οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ΜΜΕ για την προσαρμογή του υπάρχοντος εξοπλισμού εργασίας στις απαιτήσεις της οδηγίας 89/655 ή για την αντικατάστασή του προκειμένου να συμμορφώνεται με τις βασικές απαιτήσεις ασφαλείας της οδηγίας για την εσωτερική αγορά (πρώην οδηγία 89/392 νυν οδηγία 98/37).

Για αυτό το λόγο ορισμένα κράτη μέλη έλαβαν συγκεκριμένα μέτρα για τον περιορισμό του κόστους εφαρμογής αυτών των οδηγιών. Η Γερμανία έχει αναπτύξει προγράμματα για την αναβάθμιση παλαιού εξοπλισμού και η Γαλλία και το Βέλγιο προτείνουν επενδυτικά προγράμματα και χορηγούν δάνεια για την αγορά νέων μηχανημάτων. Ορισμένα κράτη μέλη αναφέρουν επίσης δυσκολίες σε σχέση με τον τομέα της βιοτεχνίας, τόσο από την άποψη της ενημέρωσης όσο και από την άποψη του κόστους, και στόχος μίας νέας πρωτοβουλίας [30] είναι η ανάπτυξη σχεδίων από κοινού με τον τομέα της βιομηχανίας.

[30] Γαλλία

Η ανακοίνωση της Επιτροπή σχετικά με μια νέα κοινοτική στρατηγική υγείας και ασφάλειας 2002-2006 [31], έχει ήδη συστήσει συνδυασμό διαφόρων μέσων με στόχο να διασφαλιστεί υψηλό επίπεδο συμμόρφωσης των ΜΜΕ με τη νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας:

[31] COM(2002) 118

- διάδοση ορθών πρακτικών σε τοπικό επίπεδο

- κατάρτιση διευθυντών και εργαζομένων

- ανάπτυξη απλών εργαλείων για τη διευκόλυνση της εκτίμησης κινδύνων

- παροχή πληροφοριών και κατευθυντήριων γραμμών ευνόητων και συνταγμένων σε απλή γλώσσα

- μεγαλύτερη δημοσιότητα και πρόσβαση σε συμβουλευτικές υπηρεσίες

- διασφάλιση της πρόσβασης σε ποιοτικές και οικονομικά προσιτές εξωτερικές υπηρεσίες πρόληψης και προστασίας

- αξιοποίηση των επιθεωρητών εργασίας ως παραγόντων αλλαγής για την προώθηση της μεγαλύτερης συμμόρφωσης των ΜΜΕ, αφενός μέσω της εκπαίδευσης, της πειθούς και της ενθάρρυνσης και αφετέρου, όπου κρίνεται αναγκαίο, μέσω της ενίσχυσης της επιβολής.

4.8.2. Ο δημόσιος τομέας

Η συμπερίληψη του δημόσιου τομέα στο πεδίο εφαρμογής της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια αποτελεί καινοτομία για την πλειονότητα των κρατών μελών.

Παρά τα προβλήματα που παρουσιάζονται σε ορισμένα κράτη μέλη (ιδίως σε σχέση με την εφαρμογή στις στρατιωτικές δυνάμεις) [32], και με τα οποία ασχολείται ακόμη η Επιτροπή, η μεταφορά της νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια στο δημόσιο τομέα γενικά κρίνεται ικανοποιητική. Ωστόσο, προβλήματα εντοπίζονται συχνότερα όσον αφορά το επίπεδο εφαρμογής αυτών των κανόνων.

[32] π.χ. Ισπανία

Η πεποίθηση που επικρατεί ότι τα επίπεδα κινδύνου στο πλαίσιο της δημόσιας διοίκησης είναι αμελητέα σε σύγκριση με τα αντίστοιχα επίπεδα κινδύνου στη βιομηχανία, σε συνδυασμό την ιεραρχική οργάνωση της εργασίας στο πλαίσιο της οποίας αμβλύνεται η έννοια της ευθύνης του εργοδότη, οδηγεί σε μια παράδοξη κατάσταση: τα κράτη μέλη δεν εφαρμόζουν στις διοικήσεις τους κανόνες που τα ίδια ενέκριναν για την προστασία των εργαζομένων στην εργασία. Το ίδιο ισχύει για τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και τις υπηρεσίες τους.

Ωστόσο, οι κίνδυνοι που καλύπτονται από την οδηγία πλαίσιο 89/391 και τις πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες της 89/654, 89/655, 89/656, 90/269 και 90/270 αφορούν και το δημόσιο τομέα στον ίδιο βαθμό που αφορούν τον ιδιωτικό τομέα. Αναμφισβήτητα, οι κίνδυνοι που συνδέονται με την εργονομία, τις συνθήκες του χώρου εργασίας, το χειρισμό φορτίων, τη χρήση εξοπλισμού με οθόνη οπτικής απεικόνισης ή την οργάνωση της εργασίας, περιλαμβανομένων των ψυχολογικών κινδύνων αφορούν σε μεγάλο βαθμό και το δημόσιο τομέα. Οι καταγγελίες που έλαβε η Επιτροπή από εργαζόμενους στο δημόσιο τομέα επιβεβαιώνουν τις κακές εργασιακές συνθήκες που σχετίζονται με τους εν λόγω κινδύνους και το χαμηλό επίπεδο εφαρμογής.

Στην πλειονότητα των κρατών μελών δεν έχει καλλιεργηθεί φιλοσοφία ασφάλειας και παρατηρείται έλλειψη ευαισθητοποίησης και υποκίνησης των εργαζομένων και των προϊσταμένων για την ανάγκη βελτίωσης των συνθηκών υγείας και ασφάλειας στο δημόσιο τομέα. Επιπλέον, οι εθνικοί προϋπολογισμοί συχνά δεν διασφαλίζουν επαρκείς πόρους για την εφαρμογή των διατάξεων της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια.

Είναι πολύ σπάνιες οι περιπτώσεις εθνικών διοικήσεων που πραγματοποιούν εκτιμήσεις κινδύνων και διαθέτουν υπηρεσίες πρόληψης ή μηχανισμούς για τη συστηματική εκπαίδευση, ενημέρωση και συμμετοχή των εργαζομένων σε θέματα υγείας και ασφάλειας κατά την εργασία.

Σε σχέση με την επιβολή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στο δημόσιο τομέα πρόβλημα αποτελεί η διασφάλιση του σεβασμού της. Στα περισσότερα κράτη μέλη, η επιθεώρηση εργασίας είτε δεν είναι αρμόδια για την επιβολή της νομοθεσίας για την υγεία και την ασφάλεια στη δημόσια διοίκηση - αρμοδιότητα κάποιας εσωτερικής υπηρεσίας που δεν διαθέτει την απαραίτητη ιεραρχική ανεξαρτησία - είτε δεν διαθέτει τις αναγκαίες εξουσίες επιβολής με αποτέλεσμα να μην μπορεί να διασφαλίσει την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα των οδηγιών βελτίωσης ή των επιβαλλόμενων κυρώσεων.

Το μεγάλο ποσοστό των εργαζομένων που απασχολούνται στο δημόσιο τομέα, το γεγονός ότι παραδοσιακά οι δημόσιοι υπάλληλοι απασχολούνται στο δημόσιο τομέα καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους και κατά συνέπεια εκτίθενται στους ίδιους κινδύνους για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, ο αντίκτυπος των δικών τους εργασιακών συνθηκών και χώρων εργασίας (σχολεία, νοσηλευτικά ιδρύματα, δημόσιες υπηρεσίες) στην υγεία και την ασφάλεια άλλων και η ηθική υποχρέωση του δημόσιου τομέα να δίνει το καλό παράδειγμα δημιουργούν την ανάγκη για ενίσχυση των προσπαθειών των κρατών μελών για αύξηση του βαθμού συμμόρφωσής τους με τις προδιαγραφές υγείας και ασφάλειας.

5. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Από τις εθνικές εκθέσεις προκύπτει ότι τα περισσότερα κράτη μέλη [33] θεωρούν ότι το χρονικό διάστημα που έχει παρέλθει δεν επαρκεί για την ορθή και πλήρη εκτίμηση της αποτελεσματικότητας της νομοθεσίας. Αν και όλα σχεδόν τα κράτη μέλη πιστεύουν ότι υπάρχουν θετικές συνέπειες [34], δεν διαθέτουν επαρκή δεδομένα προκειμένου να αποδείξουν άμεσα τον αντίκτυπο της οδηγίας. Ωστόσο, η εκτίμηση ότι η νομοθεσία έχει συμβάλει στο να γίνει ασφαλέστερος ο χώρος εργασίας βασίζεται σε γενικά στατιστικά στοιχεία σχετικά με την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια.

[33] Γερμανία, Βέλγιο, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία κλπ.

[34] Ειδικές συνέπειες στην Ελλάδα

5.1. Συνέπειες για τα εργατικά ατυχήματα και τις επαγγελματικές ασθένειες

Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία [35] σχετικά με τα εργατικά ατυχήματα αφορούν το έτος 2000 [36]. Σύμφωνα με αυτά τα στοιχεία, ο αριθμός των ατυχημάτων ανά 100.000 εργαζόμενους (ποσοστό περιστατικών) σε σύγκριση με το 1994 έχει μειωθεί από 4,539 σε περίπου 4,016. [37]

[35] Πρέπει να σημειωθεί ότι τα στοιχεία δεν είναι απολύτως συγκρίσιμα λόγω της μη πλήρους συμβατότητας των κριτηρίων συλλογής των δεδομένων και του γεγονότος ότι στην περίπτωση εθελοντικών συστημάτων καταγραφής των εργατικών ατυχημάτων δεν αναδεικνύεται η πραγματική έκταση του προβλήματος.

[36] ESAW- Ευρωπαϊκές στατιστικές για τα εργατικά ατυχήματα.. Για τις επαγγελματικές ασθένειες, η Eurostat ανέπτυξε τις Ευρωπαϊκές Στατιστικές Επαγγελματικών Ασθενειών (EODS).

[37] Προσωπικοί υπολογισμοί βασισμένοι σε (προσωρινά) στοιχεία της βάσης δεδομένων base NewCronos της Eurostat.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ποσοστό περιστατικών εργατικών ατυχημάτων με αποτέλεσμα απουσία άνω των 3 ημερών. Έτη)

Όσον αφορά τα θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα, η βελτίωση ήταν σημαντική σε ευρωπαϊκό επίπεδο την περίοδο 1994-2000: το ποσοστό περιστατικών των θανατηφόρων ατυχημάτων μειώνεται διαρκώς από το 1994 με στόχο μείωση κατά 25 %. Και σε απόλυτους αριθμούς τα θανατηφόρα ατυχήματα μειώθηκαν την ίδια περίοδο από 6.423 σε 5.237.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(ποσοστό περιστατικών θανατηφόρων εργατικών ατυχημάτων. Έτη)

Αντίθετα, αύξηση των ατυχημάτων, αν και μικρή, καταγράφηκε όσον αφορά δραστηριότητες στις οποίες απασχολούνται κατά κύριο λόγο γυναίκες. Αυτό συμβαίνει στους κλάδους της κλωστοϋφαντουργίας και του έτοιμου ενδύματος, του εμπορίου και των επισκευών, των ξενοδοχείων και της εστίασης, των χρηματοοικονομικών και της διοίκησης.

Άλλη πηγή πληροφοριών, που όμως παρέχει υποκειμενικά δεδομένα (απόψεις εργαζομένων και εργοδοτών) σχετικά με τις εξελίξεις στον τομέα των συνθηκών εργασίας, παρέχει η έρευνα για το εργατικό δυναμικό του 1999 και οι έρευνες που πραγματοποίησε το ευρωπαϊκό ίδρυμα για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας.

Σε αντίθεση με τα στατιστικά δεδομένα που δείχνουν διαρκή μείωση του αριθμού και της σοβαρότητας των εργατικών ατυχημάτων, η αίσθηση των εργαζομένων είναι ότι γενικά δεν υπάρχει βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Τα σημαντικότερα συμπεράσματα των ερευνών είναι τα ακόλουθα:

Όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι δηλώνουν ότι υποφέρουν από πόνους στην πλάτη, αν και η εφαρμογή των οδηγιών 90/269 για τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων και 90/270 για την εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης έπρεπε να είχε προληπτικά αποτελέσματα. Αναφέρεται ότι έχει αυξηθεί ο αριθμός των εργαζομένων που υποχρεώνονται να διακινούν φορτία χειρωνακτικά, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με το πνεύμα της οδηγίας 90/269, η ορθή εφαρμογή της οποίας θα συντελούσε στη μείωση του αριθμού αυτών των εργαζομένων. Το ζήτημα της χειρωνακτικής διακίνησης φορτίων εξακολουθεί να απασχολεί τα κράτη μέλη. [38]

[38] Europδische Agentur fόr Sicherheit und Gesundheitsschutz am Arbeitsplatz (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στο Χώρο Εργασίας): Der Stand von Sicherheit und Gesundheitsschutz bei der Arbeit in der Europδischen Union - Pilotstudie (Η επαγγελματική υγεία και ασφάλεια στο χώρο εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση), Λουξεμβούργο 2000, συνοπτική έκθεση σ. 29.

Τα προαναφερθέντα στοιχεία αποτελούν ενδεχομένως ενδείξεις ότι η οδηγία 90/269 και η οδηγία 90/270 δεν εφαρμόζονται πλήρως. Ωστόσο, δεν μπορεί να υπολογιστεί με ακρίβεια σε ποιο βαθμό η αύξηση των εργαζομένων που αναφέρουν ότι υποφέρουν από πόνους στην πλάτη οφείλεται στην ανεπαρκή εφαρμογή της νομοθεσίας ή σε δραστηριότητες που σχετίζονται με την εργασία ή και σε κινδύνους που δεν καλύπτονται από τις εν λόγω οδηγίες. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να ερευνηθεί το ζήτημα προκειμένου να εντοπισθούν οι πραγματικές αιτίες.

Άλλο πολύ σημαντικό πρόβλημα συνιστούν οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις, κάτι που επιβεβαιώνουν τόσο τα κράτη μέλη όσο και η ευρωπαϊκή υπηρεσία [39]. Έχει αυξηθεί ο αριθμός των ασθενειών που οφείλονται σε αυτό το είδος κίνησης, αν και αυτές οι διαταραχές θα μπορούσαν σε πολλές περιπτώσεις να αποφευχθούν με τον κατάλληλο σχεδιασμό και καλύτερη οργάνωση.

[39] οπ.π. σ. 30.

Η οργάνωση των λειτουργικών διαδικασιών δεν γίνεται προφανώς σύμφωνα με τις διατάξεις που προβλέπουν σημαντική μείωση του αριθμού των εργαζομένων που υποφέρουν λόγω των ακατάλληλων εργασιακών συνθηκών. Επίσης, περισσότεροι εργαζόμενοι φαίνεται να υποφέρουν σήμερα από ειδικότερα είδη καταπόνησης, όπως στάσεις που προκαλούν πόνο ή κούραση από ό,τι πριν από πέντε ή δέκα χρόνια. Αυτές οι καταστάσεις επηρεάζουν κυρίως εργαζόμενους με άτυπες ή ιδιαίτερες σχέσεις εργασίας.

Επιπλέον, στις εθνικές εκθέσεις τους τα κράτη μέλη αναφέρουν ότι η σωστή εφαρμογή των διατάξεων της οδηγίας 90/270 αναμένεται να οδηγήσει σε βελτίωση της εργονομίας αυτών των θέσεων εργασίας. Είναι αμφιλεγόμενο το ζήτημα των διαταραχών που προκαλεί η εργασία σε εξοπλισμό με οθόνη οπτικής απεικόνισης. Ορισμένα κράτη μέλη [40] θεωρούν ότι οι κίνδυνοι από την εργασία με οθόνη οπτικής απεικόνισης δεν είναι σημαντικοί. Θεωρούν ότι ορισμένα προβλήματα όρασης που παρατηρούνται αποδίδονται εσφαλμένα στην εργασία σε οθόνη και ότι τα προβλήματα που προκαλεί αυτό το είδος εργασίας (κούραση των ματιών και πόνοι λόγω της στάσης του σώματος) μπορούν να αντιμετωπιστούν με διαλείμματα από την εργασία σε οθόνη ή με την κατάλληλη προσαρμογή του περιβάλλοντος εργασίας. Άλλα κράτη μέλη αναγνωρίζουν ορισμένα συμπτώματα όπως υπερένταση, κεφαλαλγίες, ερεθισμός των ματιών και αίσθημα κόπωσης, καθώς και σημαντικότερα προβλήματα που προκαλεί η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία και τα μαγνητικά πεδία των ηλεκτρονικών υπολογιστών [41].

[40] Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο

[41] Φινλανδία και Κάτω Χώρες

Συμπερασματικά, η γενική αίσθηση του εργαζόμενου πληθυσμού είναι ότι πρέπει να γίνουν πολλά ακόμη όσον αφορά τον έλεγχο και την οργάνωση της εργασίας προκειμένου να αποφεύγονται οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις και ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι. Αυτό σημαίνει ανεπαρκή εφαρμογή ορισμένων από τις γενικές αρχές πρόληψης που προβλέπονται στην οδηγία πλαίσιο 89/391 και στις πέντε πρώτες ειδικές οδηγίες της.

5.2. Κόστος και οφέλη για τις επιχειρήσεις

Οι επιχειρήσεις γνωρίζουν ότι τα ατυχήματα συνεπάγονται κόστος. Όταν τραυματίζονται άνθρωποι, καταστρέφονται μηχανήματα και εγκαταστάσεις ή προϊόντα, οι επιχειρήσεις ζημιώνονται. Η καλή επαγγελματική υγεία και ασφάλεια συμφέρει οικονομικά. Έχουν αναπτυχθεί μοντέλα υπολογισμού του ακριβούς κόστους και των ακριβών ωφελειών για τις επιχειρήσεις. Ωστόσο αυτά τα μοντέλα αποδείχθηκαν εξαιρετικά πολύπλοκα και δεν επιτρέπουν την άμεση εφαρμογή τους στην πράξη. Κατά συνέπεια, μόνο σε περιορισμένο αριθμό περιπτώσεων οι επιχειρήσεις κατόρθωσαν να πραγματοποιήσουν οικονομική ανάλυση της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας.

Τα κράτη μέλη ανέφεραν στις εθνικές εκθέσεις τους ότι θεωρούν πως δεν είναι δυνατό να προβούν σε ακριβή εκτίμηση, λόγω της έλλειψης δεικτών, αν και ο περιορισμός των εργατικών ατυχημάτων και των απουσιών των εργαζομένων οδηγεί σε σαφή μείωση του κόστους για τις επιχειρήσεις, η οποία συνοδεύεται από αύξηση της παραγωγικότητας.

Εμπειρικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι μένει να αναπτυχθούν οικονομικοί δείκτες που θα παράσχουν αναλυτικότερες αποδείξεις για τον αντίκτυπο της επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας στις επιχειρήσεις. Επίσης, είναι πλέον σαφές ότι τα οφέλη αφορούν το μη υλικό μέρος της επιχείρησης:

- Στη Γερμανία οι εργοδότες ρωτήθηκαν ποιες είναι οι προσδοκίες τους από ένα σύγχρονο σύστημα επαγγελματικής υγείας και ασφάλειας: το 25 % αυτών προσδοκά μείωση του κόστους της απουσίας των εργαζομένων με αναρρωτική άδεια και αντίστοιχ