Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα την "Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τα απορρυπαντικά"

(COM(2002) 485 τελικό - 2002/0216 (COD))

(2003/C 95/07)

Στις 8 Οκτωβρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 95 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω πρόταση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου και περιβάλλον", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Φεβρουαρίου 2003. Εισηγητής: ο κ. Adams.

Κατά την 397η σύνοδο ολομέλειας της 26ης και 27ης Φεβρουαρίου 2003 (συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 106 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Τα απορρυπαντικά θεωρούνται σημαντικό προϊόν διότι περιέχουν εντυπωσιακό αριθμό χημικών ουσιών, οι οποίες έχουν από χρόνια αποτελέσει αντικείμενο ρυθμίσεων. Οι χημικές ενώσεις που περιέχονται στα απορρυπαντικά περιλαμβάνουν διαφόρους τύπους σύνθετων επιφανειοδραστικών ουσιών (κυρίως ουσίες για την αφαίρεση βρωμιάς και λεκέδων από επιφάνειες και υφάσματα), σύνθετες ουσίες για να μαλακώσει το νερό (συχνά φωσφορικά άλατα), συντηρητικά για να αποφευχθεί η ανάπτυξη μικροοργανισμών στο προϊόν, λευκαντικές ουσίες, οξέα, διαλύτες και αρώματα. Περισσότεροι από 7 εκατομμύρια τόνοι οικιακών απορρυπαντικών και προϊόντων καθαρισμού αγοράστηκαν, χρησιμοποιήθηκαν και μετατράπηκαν σε απόβλητα το 1998 στην Ευρώπη, τα περισσότερα από τα οποία ήταν επιφανειοδραστικές ουσίες με βάση το πετρέλαιο.

1.2. Η ευρωπαϊκή αγορά απορρυπαντικών θεωρείται "ώριμη". Οι πρόσφατες εξελίξεις επικεντρώθηκαν στο πλύσιμο σε χαμηλή θερμοκρασία, στις συμπυκνωμένες σκόνες και υγρά καθώς και στα οικολογικά προϊόντα με ειδική επισήμανση. Υψηλότερα πρότυπα προωθούνται τόσο μέσω του οικολογικού σήματος της ΕΕ όσο και μέσω διαφόρων παρόμοιων εθνικών πρωτοβουλιών. Πλέον υφίστανται επιφανειοδραστικές ουσίες με φυτική βάση που μπορούν να αντικαταστήσουν τις αντίστοιχες με βάση το πετρέλαιο, αν και είναι ακριβότερες. Επίσης, χρησιμοποιούνται ήδη και υποκατάστατα των φωσφορικών αλάτων. Κατά το παρελθόν, πολλά κράτη μέλη διαπίστωσαν τις ζημιογόνες επιπτώσεις των απορρυπαντικών στο περιβάλλον. Σε γενικές γραμμές, οι προσπάθειες ρύθμισης απέβλεπαν στην διασφάλιση της μη-τοξικότητας και στην ταχεία βιοδιασπασιμότητα των χημικών ουσιών των απορρυπαντικών. Τα καθεστώτα ρύθμισης και δοκιμασίας που θεσπίσθηκαν κατά την τελευταία εικοσαετία, έγιναν ευρέως αποδεκτά από τους κατασκευαστές και τις καταναλωτικές και περιβαλλοντικές οργανώσεις ως ιδιαίτερα επιτυχή στην ουσιαστική μείωση των γνωστών αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των απορρυπαντικών, αν και παραμένουν οι ανησυχίες για σημαντικά εσωτερικά ύδατα και την βόρεια ακτή της Μεσογείου. Η παρούσα πρόταση της Επιτροπής προωθεί την διαδικασία ενοποίησης, βελτίωσης και επέκτασης των πέντε οδηγιών για τα απορρυπαντικά που χρονολογούνται από το 1973(1) και ενσωματώνει στον προτεινόμενο νέο Κανονισμό, μια Σύσταση για την εθελοντική επισήμανση που χρονολογείται από το 1989(2).

1.3. Η πρόταση της Επιτροπής βρίσκεται υπό επεξεργασία για πολλά έτη και το σχέδιο πρότασης είναι έτοιμο από τον Αύγουστο 2001. Έχει ήδη πραγματοποιηθεί εκτεταμένη διαδικασία διαβούλευσης με τους κατασκευαστές, τα κράτη μέλη, καταναλωτικές και περιβαλλοντικές οργανώσεις και, έως ένα βαθμό, τούτο αντικατοπτρίζεται στο τελικό έγγραφο της Επιτροπής(3).

2. Κύρια σημεία του εγγράφου της Επιτροπής

2.1. Η Επιτροπή προτείνει έναν κανονισμό για τον εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων οδηγιών για τα απορρυπαντικά με σκοπό την καλύτερη προστασία του περιβάλλοντος, ιδίως όσον αφορά τη βιοδιασπασιμότητα των επιφανειοδραστικών ουσιών: των κύριων ενεργών συστατικών στα παρασκευάσματα που χρησιμοποιούνται για καθαρισμό, έκπλυση ή ως μαλακτικά. Προτείνονται νέες γενικά εφαρμόσιμες δοκιμές που διασφαλίζουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας. Ακόμη:

- οι προηγούμενες συστάσεις για την επισήμανση, οι οποίες τηρούνται ήδη σε μεγάλο βαθμό στα περισσότερα κράτη μέλη, γίνονται δεσμευτικές,

- εισάγεται νέα κατηγορία ενημέρωσης για τους καταναλωτές και αφορά την παρουσία αρωματικών ουσιών,

- προστίθεται διάταξη που υποχρεώνει τους παρασκευαστές απορρυπαντικών να έχουν στη διάθεση των επαγγελματιών του τομέα υγείας πλήρη κατάλογο των συστατικών των απορρυπαντικών.

2.2. Με την πρόταση, τα κράτη μέλη καλούνται να επιβάλλουν κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμόρφωσης. Στα πολυάριθμα παραρτήματα, τα οποία αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της πρότασης, παρέχονται λεπτομερείς μέθοδοι δοκιμών και ανάλυσης και καθορίζονται οι διαδικασίες και οι κατάλογοι παρεκκλίσεων ή απαγορευμένων ή περιορισμένων ως προς τη χρήση των επιφανειοδραστικών ουσιών.

3. Γενικές Παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρωτοβουλία της Επιτροπής να καταρτίσει την εν λόγω πρόταση, έτσι ώστε να εκσυγχρονισθούν οι υφιστάμενες οδηγίες και να εισαχθούν νέες δοκιμές βιοδιασπασιμότητας. Επίσης, εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρωτοβουλία σχετικά με την επισήμανση προς ενημέρωση των καταναλωτών, ιδίως για την παρουσία αρωματικών ουσιών, οι οποίες προκαλούν ανησυχίες όσον αφορά την υγεία σε ορισμένες καταναλωτικές και περιβαλλοντικές οργανώσεις. Η ΕΟΚΕ, σε πολλές από τις πρόσφατες γνωμοδοτήσεις(4) της εξέφρασε την άποψη ότι οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις των χημικών και άλλων ουσιών αντιμετωπίζονται καλύτερα στην πηγή μέσω μιας προσέγγισης που περιλαμβάνει την εξάλειψη ουσιών ή τον περιορισμό των επιτρεπόμενων ουσιών σε συνδυασμό με αυστηρές δοκιμές, ρύθμιση, επισήμανση και παρακολούθηση τους.

3.2. Η πρόταση επικεντρώνεται στην θέσπιση προτύπων ρύθμισης και δοκιμών που να ισχύουν σε όλα τα κράτη μέλη ούτως ώστε να διασφαλισθεί η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Η πρόταση αναφέρει ότι τούτο επιτυγχάνεται "παράλληλα με τη διασφάλιση υψηλού βαθμού περιβαλλοντικής προστασίας". Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η Επιτροπή, μέσω των κριτηρίων για το ευρωπαϊκό οικολογικό σήμα στα οποία υπόκεινται τα απορρυπαντικά, προωθεί μια προσέγγιση αυστηρότερων προτύπων για τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η Επιτροπή επιδιώκει να εξεύρει μια "μέση λύση" όσον αφορά τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις, με συνέπεια η πρόταση να κρίνεται ως ακατάλληλη από ορισμένες περιβαλλοντικές ομάδες. Αντίθετα, δεν έγιναν δεκτές ορισμένες απόψεις των κατασκευαστών απορρυπαντικών σχετικά με μεγαλύτερη ευελιξία στις δοκιμές, τις παρεκκλίσεις και την επισήμανση. Τα ζητήματα αυτά εξετάζονται στη συνέχεια και διατυπώνονται συγκεκριμένες συστάσεις όπου κρίνεται απαραίτητο.

4. Ειδικές Παρατηρήσεις

4.1. Η πρόταση παρουσιάζει αναλυτικά την αερόβια βιοδιασπασιμότητα των επιφανειοδραστικών ουσιών (παρουσία οξυγόνου) και τις διαδικασίες δοκιμών που προσδιορίζουν την πρωτοβάθμια και την τελική βιοδιάσπαση. Η πρωτοβάθμια βιοδιάσπαση συνεπάγεται την απώλεια των αρχικών ιδιοτήτων των επιφανειοδραστικών ουσιών (π.χ. ικανότητα καθαρισμού). Η τελική βιοδιάσπαση είναι το τελευταίο στάδιο που επιτυγχάνεται όταν η επιφανειοδραστική ουσία διασπάται στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό από μικροοργανισμούς. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση διάκρισης μεταξύ της πρωτοβάθμιας και της τελικής βιοδιάσπασης διότι η τελευταία είναι αυτή που σήμερα αποτελεί την κύρια απειλή για το υδάτινο και παράκτιο περιβάλλον μέσω της συσσώρευσης. Ωστόσο, η πρόταση αναγνωρίζει ότι παραμένουν άλυτα τα ζητήματα που αφορούν την αναερόβια βιοδιάσπαση (χωρίς την παρουσία οξυγόνου, π.χ. στην λάσπη ή σε όλα τα στρώματα του πυθμένα εκτός από το επιφανειακό). Αν και η πρόταση συνιστά να συνεχισθεί η εξέταση του εν λόγω ζητήματος και εάν συντρέχει λόγος, να διατυπωθεί πρόσθετη πρόταση, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η άποψη αυτή είναι υποκριτική. Οι αυστηρές δοκιμές και οι πίνακες κατάταξης για την αναερόβια διάσπαση επιφανειοδραστικών ουσιών στα απορρυπαντικά ρουχισμού υπάρχουν(5) και, συνεπώς, η ΕΟΚΕ συνιστά:

- να συμπεριλάβει ο προτεινόμενος κανονισμός δοκιμές αναερόβιας βιοδιάσπασης και να καθορίσει τα κατάλληλα πρότυπα και οριακές τιμές.

4.2. Όλα τα ενδιαφερόμενα μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Επιτροπής, αναγνωρίζουν ότι οι διαδικασίες εργαστηριακών δοκιμών δεν καλύπτουν πάντοτε αξιόπιστα όλες τις συνθήκες που ενδέχεται να ισχύουν στις διαδικασίες βιοδιάσπασης σε πραγματικές συνθήκες. Επίσης, πρόκειται για ένα συνεχώς αναπτυσσόμενο ζήτημα που προκαλεί ενδιαφέρον και ανησυχίες παγκοσμίως. Ενίοτε, η μεθοδολογική προσέγγιση στην οποία βασίζεται η πρόταση, δεν ενσωματώνει σύγχρονες προσεγγίσεις και μελέτες διαφόρων κυβερνήσεων ή ανεξάρτητων οργανισμών, π.χ. του Δανικού Οργανισμού Περιβαλλοντικής Προστασίας(6). Η Επιτροπή, σε συζητήσεις, έχει αναγνωρίσει ότι εκκρεμούν νέες αξιολογήσεις των περιβαλλοντικών κινδύνων από φωσφορικά άλατα. Στο πλαίσιο αυτό, χρειάζεται μια περισσότερο θεληματική εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ προβαίνει στις ακόλουθες συστάσεις:

- ο προτεινόμενος κανονισμός πρέπει να ορίζει σαφώς ότι κοινός στόχος του είναι να προωθήσει τη χρήση επιφανειοδραστικών ουσιών που βιοδιασπώνται ταχέως με τρόπο που να μην τίθεται πρόβλημα τοξικότητας για το περιβάλλον,

- χρειάζεται, να αναζητηθούν πιο ακριβείς μέθοδοι δοκιμών, ώστε να δοθεί η δυνατότητα παρακολούθησης της βιοδιάσπασης με μεγαλύτερη ακρίβεια για μεγάλα χρονικά διαστήματα,

- πρέπει να καταστεί σαφές ότι θα απαγορευθούν οι ουσίες εκείνες των απορρυπαντικών που προκαλούν υπερβολικές βλάβες στο περιβάλλον. Για αυτό, βάση θα αποτελούν τα πλέον πρόσφατα αποδεικτικά στοιχεία που δημοσιεύονται και διατηρούνται ως εξελικτική αναθεώρηση έτσι ώστε να ενσωματώνονται τα ευρήματα των νέων ερευνητικών μελετών αμέσως μόλις δημοσιεύονται.

4.3. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την προτεινόμενη υποχρέωση να αναγράφεται εάν το απορρυπαντικό περιέχει αρωματικές ουσίες που περιλαμβάνονται στον κατάλογο των αλλεργιογόνων αρωματικών συστατικών. Ως ένα πρόσθετο βοήθημα στην ενημέρωση του καταναλωτή ώστε να επιλέξει ένα προϊόν φιλικότερο προς το περιβάλλον, η ΕΟΚΕ συνιστά τα εξής:

- να προτείνει η Επιτροπή τρόπους και μέσα πληροφόρησης σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις ολόκληρου του προϊόντος (όχι μόνο του επιφανειοδραστικού), π.χ. να αναγράφεται υποχρεωτικά στην συσκευασία η ποσοστιαία τιμή πρωτοβάθμιας και τελικής βιοδιασπασιμότητας όπως ορίζεται από την βελτιωμένη διαδικασία δοκιμής,

- να τονίσει η Επιτροπή ότι με την ορθή χρήση των απορρυπαντικών χάρη στην εκπαίδευση των καταναλωτών μπορούν να αποφευχθούν οι άσκοπα υψηλές δόσεις απορρυπαντικών και ότι η περαιτέρω έρευνα και ενημέρωση (μέσω της επισήμανσης και της διαφήμισης) για τον έλεγχο των δόσεων θα βοηθήσουν τους καταναλωτές να μειώσουν την ποσότητα του χρησιμοποιούμενου απορρυπαντικού.

4.4. Η εν λόγω πρόταση απαιτεί να αναγράφεται στη συσκευασία ο αριθμός των συνήθων φορτίων πλυντηρίου που μπορούν να πλυθούν με το περιεχόμενο. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί αλλά επισημαίνει ότι τούτο δεν συμπεριλαμβάνεται στα υφιστάμενα κριτήρια για το ευρωπαϊκό οικολογικό σήμα και προτείνει να ληφθεί υπόψη στις μελλοντικές αναθεωρήσεις.

5. Συμπεράσματα

5.1. Η πρόταση δεν εισάγει πολλά νέα στοιχεία αλλά απλώς ενοποιεί τις υφιστάμενες οδηγίες και εθελοντικές συμφωνίες. Η ΕΟΚΕ σημειώνει τη δέσμευση της Επιτροπής να ελαχιστοποιήσει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις αυτής της κατηγορίας προϊόντων ευρείας κατανάλωσης. Η συνεκτίμηση των συστάσεων που διατυπώνει η ΕΟΚΕ στην παρούσα γνωμοδότηση θα προσδώσει μεγαλύτερη βαρύτητα στην πρόθεση αυτή. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι οι κατασκευαστές απορρυπαντικών έχουν συμβάλει σημαντικά στον περιορισμό των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των προϊόντων τους.

5.2. Σημαντική πρόοδος έχει σημειωθεί στην παραγωγή και εμπορία υποκατάστατων των συστατικών με γνωστές βλαβερές επιπτώσεις ή ευρύτερες δευτερεύουσες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Η ΕΟΚΕ λαμβάνει υπό σημείωση και συμμερίζεται τις πραγματικές ανησυχίες και την έλλειψη ικανοποίησης πολλών ευρωπαίων περιβαλλοντολόγων όσον αφορά την παρούσα πρόταση και συνεπώς, καλεί την Επιτροπή και τους κατασκευαστές απορρυπαντικών να προωθήσουν την υιοθέτηση πλήρως βιοδιασπώμενων και μη τοξικών προϊόντων σε συνδυασμό με θετική εκπαίδευση του καταναλωτή.

5.3. Ειδικότερα, η ανάπτυξη της οικολογικής επισήμανσης οδήγησε στην παρουσίαση των τεχνικών χαρακτηριστικών και στην εφαρμογή διαδικασιών δοκιμών για απορρυπαντικά, οι οποίες έχουν ήδη γίνει αποδεκτές διότι συνάδουν με τα υψηλά περιβαλλοντικά πρότυπα που θέτει η Επιτροπή. Η ΕΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να συνεκτιμήσει καλύτερα τις εν λόγω πρωτοβουλίες στις μελλοντικές εργασίες για την επεξεργασία οδηγιών ή κανονισμών.

Βρυξέλλες, 26 Φεβρουαρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Η οδηγία 73/404/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 22ας Νοεμβρίου 1973 περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των αναφερομένων στα απορρυπαντικά (ΕΕ L 347 της 17.12.1973, σ. 51) όπως τροποποιήθηκε τελευταία από την οδηγία 86/94/ΕΟΚ του Συμβουλίου, η οδηγία 73/405/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 22ας Νοεμβρίου 1973 περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών, των αναφερομένων στις μεθόδους ελέγχου της βιοδιασπασιμότητας των ανιονικών τασιενεργών ουσιών (ΕΕ L 347 της 17.12.1973, σ. 53) όπως τροποποιήθηκε τελευταία από την οδηγία 82/243/ΕΟΚ του Συμβουλίου και η οδηγία 82/242/ΕΟΚ (ΕΕ L 109 της 22.4.1982, σ. 18), του Συμβουλίου της 31ης Μαρτίου 1982 περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των αναφερομένων στις μεθόδους ελέγχου της βιοδιασπασιμότητας των μη ιονικών τασιενεργών ουσιών που τροποποιεί την οδηγία 73/404/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ L 109 της 22.4.1982, σ. 1).

(2) Σύσταση 89/542/ΕΟΚ της Επιτροπής της 13ης Σεπτεμβρίου 1989 όσον αφορά την επισήμανση των απορρυπαντικών και των προϊόντων καθαρισμού (ΕΕ L 291 της 10.10.1989, σ. 55).

(3) Τα αποτελέσματα της διαβούλευσης βρίσκονται στο δικτυακό τόπο: http://europa.eu.int/ comm/enterprise/chemicals/detergents/publicconsult/ contrib/contrib.htm

(4) Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής - Στρατηγική για μια μελλοντική πολιτική για τα χημικά προϊόντα (COM(2001) 88 τελικό) - ΕΕ C 36 της 8.2.2002, σ. 80-85. Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την Πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση του κοινοτικού προγράμματος δράσης για το περιβάλλον 2001-2010 (COM(2001) 31 τελικό - 2001/0029 (COD)) - ΕΕ C 221 της 7.8.2001, σ. 80-85. Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τις εισαγωγές και εξαγωγές επικίνδυνων χημικών προϊόντων (COM(2001) 803 τελικό - 2001/0026 (ACC)) - ΕΕ C 241 της 7.10.2002, σ. 50-56.

(5) O Σκανδιναβικός Κύκνος είναι το επίσημο σήμα των σκανδιναβικών χωρών που εισήχθη το 1989 από το Σκανδιναβικό Συμβούλιο Υπουργών.

(6) "Environmental and health assessment of substances in household detergents and cosmetic detergent products", Environmental Project No 615, Danish EPA 2001: http://www.mst.dk/udgiv/ Publications/2001/87-7944-596-9 /html/default_eng.htm