Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τις «Συνέπειες της εισαγωγής των νέων τεχνολογιών στην κατάσταση της απασχόλησης»

(97/C 66/20)

Κατά τη συνεδρίαση της 21ης Φεβρουαρίου 1995, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού Κανονισμού, να καταρτίσει γνωμοδότηση για τις «Συνέπειες των νέων τεχνολογιών στην απασχόληση».

Κατά τη συνεδρίαση της 21ης Δεκεμβρίου 1995, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε σύμφωνα με το άρθρο 19, παράγραφος 1 του Εσωτερικού Κανονισμού, να συστήσει υποεπιτροπή την οποία επιφόρτισε με την προετοιμασία των εργασιών της για το ανωτέρω θέμα.

Η υποεπιτροπή υιοθέτησε σχέδιο γνωμοδότησης στις 11 Οκτωβρίου 1996 (εισηγητής: ο κ. Cal, συνεισηγητές: οι κ. Bernabei και Ramaekers).

Κατά την 340ή σύνοδο ολομέλειας της 27ης και 28ης Νοεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 27ης Νοεμβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 80 ψήφους υπέρ, 5 κατά και 5 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η ΟΚΕ πραγματοποίησε τον Οκτώβριο του 1995 μια έκτακτη σύνοδο ολομέλειας αφιερωμένη στην απασχόληση. Κατ'αυτή αναλύθηκαν διάφορες γνωμοδοτήσεις () που προετοιμάσθηκαν από τα αρμόδια τμήματα για θέματα που συνδέονται απευθείας με τις συζητήσεις στους κόλπους των κοινοτικών οργάνων και είχαν σαν κοινό παρονομαστή τις επιπτώσεις τους στην απασχόληση (βλ. ειδικώς εκδοθέν φυλλάδιο).

1.2. H παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας αποσκοπεί στη διεύρυνση, προσαρμογή στην επικουρικότητα και λεπτομερέστερη ανάλυση των θεμάτων που συζητήθηκαν και αφορά ιδίως τις συνέπειες από την καθιέρωση νέων τεχνολογιών στην απασχόληση. Το θέμα εξετάζεται ευρύτατα και στα διάφορα κοινοτικά όργανα καθώς και σε διεθνείς οργανισμούς. Μεταξύ αυτών αναφέρονται η πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ (τεχνολογία, παραγωγικότητα και δημιουργία απασχόλησης), το πράσινο βιβλίο για την κοινωνία των πληροφοριών της Επιτροπής () οι εκθέσεις της συμβουλευτικής ομάδας για τον ανταγωνισμό (), το φόρουμ για την κοινωνία των πληροφοριών () και οι εκθέσεις της ομάδας ανώτατου επιπέδου για την κοινωνία των πληροφοριών (). Άλλες μελέτες και εκθέσεις, για τις οποίες η ΟΚΕ εξέδωσε ή θα εκδόσει γνωμοδότηση (λευκό βιβλίο για την εκπαίδευση και την κατάρτιση προς μια κοινωνία της γνώσης, Πράσινο Bιβλίο για την καινοτομία (), ενδεχομένως ανακοίνωση για την τηλεργασία, κ.λπ.) εξετάζουν τα θέματα αυτά, πράγμα που δείχνει την επικαιρότητα και σημασία τους.

1.3. Η ΟΚΕ δεν προτίθεται να επικαλύψει τις εργασίες ή συζητήσεις που διεξάγονται, αλλά δεν θα αποφύγει να εκδόσει γνωμοδότηση για ζητήματα που θεωρεί σημαντικά και να συμβάλει μέσω κατάλληλων συστάσεων και προτάσεων που θα απευθύνονται στις αρμόδιες για τη λήψη αποφάσεων αρχές της ΕΕ και οι οποίες δύνανται να συμβάλουν στη διεύρυνση των συζητήσεων που διεξάγονται στους κόλπους των κοινωνικο-επαγγελματικών οργανώσεων που εκπροσωπούνται σ'αυτή.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Είναι γεγονός, που γίνεται δεκτό από την οικονομική θεωρία και αποδεικνύεται από ιστορικά δεδομένα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 70, ότι η αύξηση της παραγωγικότητας μακροπροθέσμως (κατά βάση προσδιορίζεται από την τεχνολογική πρόοδο) υπήρξε αποφασιστικός παράγων για τη συνεχή οικονομική ανάπτυξη, για την αύξηση της απόδοσης και του βιοτικού επιπέδου και για τη δημιουργία απασχόλησης. Όμως, ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όπου ο δείκτης ανάπτυξης της οικονομίας στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ είναι κατώτερος από το μεταπολεμικό, ετέθησαν ερωτήματα για τους λόγους που οδήγησαν στη σημερινή κατάσταση, ακόμη περισσότερο διότι το κυρίαρχο αίσθημα των ατόμων είναι ότι η τεχνολογική εξέλιξη επιταχύνθηκε κατά την περίοδο αυτή, ειδικά κατά την τελευταία δεκαετία (τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνίας, βιοτεχνολογία, νέες ύλες και ενεργειακές τεχνολογίες).

2.2. Αυτό το «παράδοξο της παραγωγικότητας» είναι ενδεικτικό διαφόρων ερμηνειών που εντείνονται από τις υφιστάμενες ανεπάρκειες και δυσχέρειες ως προς την ποσοτική απεικόνιση των οικονομικών φαινομένων, όπως η παραγωγικότητα, οι οποίες διέρχονται από τις σχέσεις μεταξύ των μακροοικονομικών συνθηκών και της διεργασίας της καινοτομίας και φθάνουν μέχρι τις δυσχέρειες των σημερινών τύπων οργάνωσης των επιχειρήσεων και/ή της κοινωνίας για την πλήρη χρησιμοποίηση των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών. Από μακροοικονομικής πλευράς, όπου η τελική ζήτηση επιβάρυνε σχετικά τους συντελεστές του παρελθόντος και ο ενεργός πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνει, αυξάνεται, μεταξύ άλλων, η ανεργία και, ιδίως, εκείνη της μακράς διάρκειας, των εργαζομένων με λιγότερα προσόντα και των νέων ανέργων που αναζητούν μια πρώτη απασχόληση.

2.3. Οι προοπτικές για τη μελλοντική εξέλιξη δεν αποτελούν αντικείμενο ομοφωνίας και οι απόψεις διίστανται. Από τη μία πλευρά υπάρχουν εκείνοι που πιστεύουν ότι οι τρέχοντες μετασχηματισμοί είναι τόσο ριζοσπαστικοί και ποιοτικώς διαφορετικοί από εκείνους του παρελθόντος ώστε εξαναγκάζουν να εξισώνεται η κατανομή της υπάρχουσας εργασίας και της απόδοσης με τρόπο εντελώς καινοφανή. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν εκείνοι που θεωρούν ότι η παρούσα δυσαρμονία μεταξύ της προσφοράς και ζήτησης εργασίας είναι προσωρινή και ότι τη σημερινή εξαφάνιση θέσεων εργασίας, που οφείλεται στην εισαγωγή νέων τεχνολογιών, ιδιαίτερα τεχνολογιών για τις πληροφορίες και την επικοινωνία, θα ακολουθήσει αναθέρμανση της απασχόλησης κυρίως σε νέους τομείς και δραστηριότητες. Και στις δύο περιπτώσεις γίνεται δεκτό ότι οι συνέπειες στη δημιουργία απασχόλησης δεν θα είναι αυτόματες και ότι στη σημερινή φάση επιβάλλονται πρωτοβουλίες πολιτικού χαρακτήρα, περισσότερο ενθαρρυντικές για την οικονομική αύξηση και τη δημιουργία απασχόλησης είτε στο μακροοικονομικό, είτε στο μικροοικονομικό επίπεδο, με πρόσφατο παράδειγμα το Λευκό Βιβλίο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

2.4. Στο παρελθόν οι τεχνολογικές μεταβολές διαδίδονται με τρόπο αργό και περιορίζονται σε ορισμένους τομείς της οικονομίας, πράγμα που επέτρεπε όπως η απασχόληση που εχάνοταν σε ένα τομέα αντισταθμίζοταν με τη δημιουργία απασχόλησης σε άλλους (τυπικές περιπτώσεις είναι εκείνες της μετακίνησης των αγρεργατών προς τη βιομηχανία και από την τελευταία προς τις υπηρεσίες). Σήμερα, όμως, οι νέες τεχνολογίες, ευθύνες ως προς την τιμή, εφαρμόζονται πολύ γρήγορα σε όλους τους τομείς της οικονομικής ζωής και σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής.

2.5. Ο ρυθμός εισαγωγής των τεχνολογιών, βραδύτερος στην Ευρώπη απ' ό,τι σε άλλες δυναμικότερες περιοχές του πλανήτη, δεν συνδέεται με αύξηση των επενδύσεων οι οποίες, στο παρελθόν, επέτρεπαν την αντιστάθμιση των θέσεων εργασίας που που εχάνονταν. Μολονότι η απόδοση των επενδύσεων στην ΕΕ φθάνει σχεδόν τα ιστορικά ανώτατα ύψη των ετών 1960-1970, οι επενδύσεις στην ΕΕ εξακολουθούν να είναι κυρίως λόγω ορθολογισμού και όχι λόγω επέκτασης.

2.6. Η αυξανόμενη σημασία των χρηματοοικονομικών επενδύσεων για κερδοσκοπικούς σκοπούς, που ενθαρρύνονται από την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και ενδέχεται να συνεπάγονται χαμηλότερο επίπεδο κινδύνου και, σε ορισμένα κράτη μέλη, λιγότερο μειονεκτικούς φορολογικούς όρους, πιθανόν να έχει αρνητικές επιδράσεις στις παραγωγικές επενδύσεις.

2.7. Η ανάπτυξη μιας πολιτιστικής αντίληψης του «καινοφανούς» αποτελεί συνεπώς θεμελιώδη αρχή τόσο από την πλευρά της ζήτησης όσο και από εκείνη της προσφοράς, και θα απαιτήσει τη συμμετοχή των επιχειρήσεων και των εργαζομένων, των εκπαιδευτικών και διδακτικών ιδρυμάτων και των δημοσίων αρχών: τούτο θα καταστήσει δυνατό να υπάρξει μια θετική πορεία όσον αφορά τη δυναμική ανάπτυξη - τεχνολογία - απασχόληση. Είναι σκόπιμο να δημιουργηθεί ένας ενεργός σύνδεσμος μεταξύ της ενσυνείδητης εφευρετικότητας του ανθρώπου, της αξιοποίησής του ως ουσιώδους παράγοντα της ανάπτυξης και ενός προτύπου οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης που διευκολύνει την υιοθέτηση μιας θετικής στάσης έναντι των τεχνολογικών μέσων και των προκλήσεων της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας, ενώ θα μειώνει την αβεβαιότητα και θα προβλέπει μηχανισμούς που θα ευνοούν τη δημιουργία ενός νέου επαγγελματικού και επιχειρηματικού πνεύματος. Το μέλλον της Ευρώπης και ο ρόλος της στο παγκόσμιο σύστημα εξαρτώνται από τη συγκεκριμένη ικανότητα δημιουργίας μιας καινοτόμου πολιτιστικής αντίληψης: η τελευταία είναι πράγματι η στρατηγική πορεία του μέλλοντος που θα καθορίσει τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα μεταξύ Ευρώπης και των άλλων περιοχών της υδρογείου.

2.8. Από μικροοικονομικής πλευράς γίνεται δεκτό ότι τη διχοτόμηση μεταξύ ειδικευμένης και μη εργασίας θα ακολουθήσει προοδευτικά μια διχοτόμηση μεταξύ μιας δημιουργικής και συμμετοχικής εργασίας, αφενός, και μιας συνηθισμένης και κατευθυνόμενης αργασίας, αφετέρου. Οι αλλαγές στη διάρθρωση της απασχόλησης είναι επίσης σημαντικές, με τη μείωση της μισθωτής απασχόλησης με πλήρες ωράριο και με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου και την αύξηση της απασχόλησης με μειωμένο ωράριο, με συμβάσεις ορισμένου χρόνου απασχόλησης για ίδιο λογαριασμό και ακόμη απασχόλησης με μη εξαρτημένο τρόπο.

2.9. Η αυξανόμενη ανισότητα μεταξύ εργαζομένων που έχει εκδηλωθεί στις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε και συνέπεια της χειροτέρευσης της θέσης των λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων και της μεγαλύτερης ζήτησης ειδικευμένων εργαζομένων με νέα προσόντα. Εν μέρει αυτή η μεγαλύτερη ζήτηση οφείλεται στις μεγαλύτερες απαιτήσεις από πλευράς ειδίκευσης και προσόντων που επιβάλλονται από την τεχνολογική καινοτομία. Οφείλονται επίσης στην αύξηση των ανταγωνιστικών πιέσεων που απορρέουν από τη διεθνοποίηση της παραγωγής του διεθνούς εμπορίου και τις άμεσες επενδύσεις εκτός ορισμένου χώρου.

2.10. Οι νέες τεχνολογίες μπορούν να αυξήσουν σοβαρά το ρόλο του ανθρώπου κατά την παραγωγική διεργασία, αλλά, επιπλέον, μπορεί να καταστήσουν τον εργαζόμενο περισσότερο εύτρωτο στους μετασχηματισμούς της οργάνωσης εργασίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, διαπιστώνεται μάλιστα μείωση των απαιτούμενων προσόντων.

2.11. Ακόμη και στις επιχειρήσεις της μεταποιητικής βιομηχανίας των αναπτυγμένων χωρών, το βασικό μέρος των δαπανών για το προσωπικό τείνει να είναι κάθε φορά περισσότερο σχετικό με έργα που δεν συνδέονται απευθείας με τις παραγωγικές δραστηριότητες (έρευνα, σχέδιο, διάθεση στην αγορά, επίβλεψη, οικονομικά θέματα, κατάρτιση, διαχείριση, τεχνολογίες πληροφόρησης). Οι δαπάνες για το προσωπικό που συνδέεται άμεσα με την παραγωγή μειώνονται σε σχετικούς όρους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι κατώτερες από το ένα τέταρτο του συνόλου των δαπανών για το προσωπικό.

2.12. Ως αποτέλεσμα οι βιομηχανικές επιχειρήσεις περιλαμβάνουν περισσότερες υπηρεσίες (είτε στο εσωτερικό, είτε στο εξωτερικό της επιχείρησης βάσει υπεργολαβίας) και ο τομέας της προσφοράς υπηρεσιών σ'αυτές καθίσταται συνεχώς πιο σημαντικός. Αυτές οι οργανωτικές μεταβολές θίγουν παράλληλα την εξέλιξη των αντιλήψεων για τη διαχείριση («total quality management», «just in time», «kaizen», «lean production»).

2.13. Η διάδοση των αποτελεσμάτων της Ε+Α μπορεί να αποφέρει οικονομικά οφέλη. Ενώ προηγουμένως τούτο είχε τη μορφή αυξήσεων της παραγωγικότητας με την αγορά νέου εξοπλισμού, τώρα καθίσταται εμφανέστερο στον τομέα των υπηρεσιών με τη χρήση τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνιών. Ενώ θα πρέπει να αποτελεί συνεχή προτεραιότητα για την παροχή υποστήριξης και ενθάρρυνσης στην Ε+Α και στο σχεδιασμό νέων προϊόντων και μεθόδων, μεγαλύτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη διάδοση της τεχνολογίας μέσω του οικονομικού ιστού και σε κάθε περιοχή της ΕΕ καθώς και στην εκμετάλλευση ιδεών και μεθόδων που είναι ήδη γνωστές και αναπτυγμένες.

2.14. Ο τρόπος οργάνωσης και το μέγεθος των επιχειρήσεων πρέπει επίσης να μεταβληθεί: περάσαμε από μια φάση στην οποία οι μεγάλες επιχειρήσεις επιβάλλονταν χάρη σε οικονομίες κλίμακας, σε μια εποχή όπου οι ΜΜΕ διαδραματίζουν σοβαρό ρόλο, είτε στην παραγωγή και την καινοτομία, είτε στη δημιουργία απασχόλησης και προδιαγράφεται τώρα η ενίσχυση μεγάλων επιχειρήσεων οργανωμένων σε δίκτυα συνεργασίας, γύρω από συστήματα πληροφόρησης όπου δύνανται να υφίστανται ενότητες με διαφορετική πολιτιστική ανάπτυξη.

2.15. Για την αποτελεσματικότερη χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών και για να ανταποικριθούν καλύτερα στον ανταγωνισμό μιας παγκόσμιας οικονομίας, οι επιχειρήσεις οργανώνονται με πιο συγκεντρωτικό τρόπο όσον αφορά τον πυρήνα των ίδιων των δραστηριοτήτων, με συστήματα διαχείρισης περισσότερο αποκεντρωμένα, με μια ευρύτερη κατανομή των ευθυνών, ενώ απαιτούν νέα αυξανόμενα προσόντα από το εργατικό τους δυναμικό.

2.16. Η συσσώρευση γνώσεων που πραγματοποιείται στους κόλπους της επιχείρησης αποκτά σημασία όλο και μεγαλύτερη για την ανταγωνιστικότητά της. Η καινοτομία είναι η μέθοδος που μετασχηματίζει νέες γνώσεις σε νέα προϊόντα και νέες μεθόδους παραγωγής. Ο βαθμός χρησιμοποίησης των τεχνολογιών εξαρτάται και από τις γνώσεις που συσσωρεύονται στην επιχείρηση και την ικανότητα οργάνωσης της εφαρμογής τους.

2.17. Καίτοι είναι γνωστό ότι η επαγγελματική κατάρτιση συμβάλλει στην αύξηση των συνολικών γνώσεων των εργαζομένων, ορισμένες επιχειρήσεις τείνουν να μην επενδύουν στην κατάρτιση, διότι η επιδίωξη της αποδοτικότητας βραχυπρόθεσμα τις ωθεί στις περικοπές δαπανών, κυρίως εκείνων που έχουν περισσότερες μακροπρόθεσμες συνέπειες. Η μελέτη του ΟΟΣΑ αναφέρει μάλιστα σαν απωθητικό παράγοντα το γεγονός ότι οι εργαζόμενοι που έλαβαν κατάρτιση ενδέχεται να προσληφθούν από άλλες επιχειρήσεις.

2.18. Οι υπερασπιστές της εξωτερικής ευελιξίας (δυνατότητα των επιχειρήσεων να απολύουν ή να προσλαμβάνουν σε συνάρτηση με την εξέλιξη της ζήτησης) και οι υπερασπιστές της εσωτερικής ευελιξίας (όπου επιδιώκεται η διασφάλιση της τεχνογνωσίας και του συσσωρευμένου κεφαλαίου γνώσεων) έχουν διαφορετικές απόψεις όσον αφορά την ανάγκη ευελιξίας. Διάφορα πρόσφατα παραδείγματα φαίνεται να δείχνουν ότι οι επιχειρήσεις που υιοθέτησαν μεγαλύτερη εσωτερική ευελιξία, αντί για εξωτερική, είναι ευκολότερο να αντισταθμίζουν τις διακυμάνσεις συγκυρίας διότι φαίνεται να είναι σε καλύτερη θέση για να αντιδρούν γρήγορα στις διακυμάνσεις αυτές.

2.19. Οι επιπτώσεις της εισαγωγής νέων τεχνολογιών στην απασχόληση εξαρτώνται τόσο από τον τρόπο με τον οποίο επιλύθηκαν στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις οι αντιθέσεις συμφερόντων μεταξύ των μετόχων (και, μεταξύ αυτών, αποκτούν πάντοτε μεγαλύτερη σημασία τα κεφάλαια για επενδύσεις), των διοικητικών στελεχών (ιδιαίτερα η τεχνική δομή), των πελατών και προμηθευτών (το βάρος των οποίων αυξάνεται λόγω της λειτουργίας του προαναφερθέντος δικτύου) και των εργαζομένων.

2.20. Η υφιστάμενη αντίληψη ως προς τις τρέχουσες αλλαγές και τις επιπτώσεις τους στην απασχόληση, την εργασία, την πρόσβαση στις γνώσεις, στο δίκαιο, στην πολιτιστική ανάπτυξη, στα αξιώματα, στην εκπαίδευση, στις ανισότητες, στον αποκλεισμό και στη δεοντολογία δημιουργεί ελπίδες αλλά και φόβους, ιδιαίτερα μεταξύ των πλέον ευάλωτων ή των πλέον ανασφαλών από οικονομικής πλευράς.

2.21. Σε μια μεταβατική φάση μεταξύ δύο προτύπων κοινωνίας και οικονομικής οργάνωσης, υπάρχει, κατ' ανάγκη, ένα στάδιο έντονου πολιτικού διαλόγου ο οποίος, εάν διεξαχθεί υπεύθυνα, είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για να καταστεί δυνατό να προληφθούν οι τεχνολογικές και κοινωνικές αλλαγές και να εδραιωθεί μια νέα ηθική που συμβαδίζει με την κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων με την κοινωνική οικονομία της αγοράς.

2.22. Τα χαρακτηριστικά των νέων τεχνολογιών και της διάδοσής τους σε όλες τις δραστηριότητες, οικονομικές και κοινωνικές, επιταχύνουν τη φάση της έντονης αλλαγής στην κοινωνία: μεταλλαγές δημογραφικού χαρακτήρα, στις αγορές, στις κοινωνικές διαρθρώσεις και στις αξίες. Η κοινωνία των πληροφοριών ή, όπως πιστεύεται, η κοινωνία των γνώσεων (που αποκτά μια νέα τεχνολογική βάση με τις τεχνολογίες της πληροφορίας) βρίσκεται υπό σχηματισμό και οι κοινωνικές και πολιτικές πτυχές δεν δύνανται να αποχωρισθούν από τις τεχνικές και οικονομικές πτυχές.

3. Συστάσεις και ουσιαστικές προτάσεις

3.1. Είναι αναγκαίο να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για τη διεύρυνση του δημοκρατικού διαλόγου ως προς τον τύπο της κοινωνίας που δύναται να διασφαλίσει τις καλύτερες συνθήκες για την πλήρη χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών εις απάντηση προς τις αυξανόμενες και διαφοροποιούμενες ανάγκες των ατόμων.

3.1.1. Για να διασφαλισθεί η καλύτερη μετάβαση από τη σημερινή κοινωνία, μεταβιομηχανικού τύπου, προς μια κοινωνία των γνώσεων είναι αναγκαίο όπως οι πολιτικές αρχές προάγουν τον ευρύτερο δυνατό διάλογο σχετικά με τα διακυβευόμενα για να γίνει δυνατός ο χειρισμός της μεταλλαγής, για να γίνει ευκολότερα αποδεκτή και για να προληφθούν και να ελαχιστοποιηθούν οι αρνητικές επιπτώσεις.

3.1.2. Οι διάφορες πτυχές της κοινωνίας που πρόκειται να αναδυθεί έχουν ήδη αναλυθεί - η αυξανόμενη ψηφιοποίηση, η ζωτική πραγματικότητα, τα πολυμέσα, η κοινωνική διάρθρωση που καθίσταται μοριακή, οι λειτουργίες μέσω δικτύου, η ενοποίηση των τεχνολογιών, η συνεχής καινοτομία σε προϊόντα και μεθόδους, η οικονομία με πλήρη απασχόληση, οι απευθείας επαφές μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, η διεθνοποίηση των αγορών. Ο τρόπος με τον οποίο θα γίνουν οι αλλαγές έχει σοβαρές επιπτώσεις κυρίως στις μεταβολές στην αγορά εργασίας, στην αυξανόμενη ανισορροπία στις αποδόσεις, στις γνώσεις και στις δραστηριότητες.

3.1.3. Η κοινωνική συνοχή, η διατήρηση της πολιτιστικής και θεσμικής ποικιλομορφίας και η συμφιλίωση της τεχνολογικής αποτελεσματικότητας με την ποιότητα ζωής αποτελούν επιτακτικές ανάγκες για να διατηρηθεί η συνεχής ανάπτυξη μακροπροθέσμως.

3.1.3.1. Η κοινωνική συνοχή, όπως αναγνωρίζεται στην έκθεση του ΟΟΣΑ, εκτός ότι έιναι μια αξία αυτή καθεαυτή, αποτελεί και μία σημαντική οικονομική αξία και οι μορφές όπως «οι νίκες μπορούν να αντισταθμίσουν τις ήττες» κατά τη διεργασία της μεταλλαγής επιβάλλεται να συζητηθούν και να τακτοποιηθούν.

3.1.3.2. Η ποικιλομορφία των πόρων και των συστημάτων καινοτομίας βελτιώνει την απόδοση και είναι αναγκαίο να διασφαλισθεί ότι δεν επιβάλλεται μια μονομερής πολιτιστική ανάπτυξη και ότι οι διασυνδέσεις μεταξύ των διαφόρων συστημάτων και πολιτισμών συμβάλλουν στην ενίσχυση των συνεργιών σε διεθνή κλίμακα.

3.1.3.3. Η μετάβαση από την κοινωνική αποδοχή των τεχνολογικών μεταβολών στην κοινωνική συνεννόηση όσον αφορά την καθιέρωσή τους και στον κοινωνικό έλεγχο των επιπτώσεών τους και η άρθρωση των νέων αναγκών για τη δημιουργία καλύτερων βιοτικών συνθηκών με τις δυνατότητες αντίδρασης που απορρέουν από τις νέες τεχνολογίες αποτελούν βασικές πτυχές αυτής της συζήτησης.

3.2. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση αναγνωρίζονται συνεχώς όλο και περισσότερο ως οι κύριοι παράγοντες αναγνώρισης, ένταξης, κοινωνικής προαγωγής και προοπτικής ανάπτυξης και ως στοιχεία καθοριστικά για την ισότητα ευκαιριών.

3.2.1. Στην κοινωνία των γνώσεων, όπου η ροή και ο όγκος των πληροφοριών αυξάνουν συνεχώς, όπου οι τεχνολογικές και οικονομικές μεταλλαγές εντείνονται και όπου η φύση της εργασίας και η οργάνωση της παραγωγής μεταβάλλονται, η προετοιμασία των ατόμων για να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους και να ενεργούν με μεγαλύτερη αυτονομία αποτελεί αποφασιστικό παράγοντα.

3.2.2. Εκτός από τις αλλαγές στην προσφορά, είναι ανάγκη να υπάρχει επίγνωση των νέων αναγκών για τους τελικούς χρήστες ή τους καταναλωτές, ώστε να αποφευχθεί η επέκταση της «τεχνολογικής ανεργίας». Όπως αναγνώρισε η Συμβουλευτική Ομάδα για τον ανταγωνισμό «η συνέλευση προς την κοινωνία των πληροφοριών θα είναι ταχύτερη και ευκολότερη αν με την τεχνολογική ώθηση αυξηθεί η πίεση της ζήτησης» ().

3.2.3. Η προσαρμογή των μεθοδολογιών και του περιεχομένου του συστήματος εκπαίδευσης είναι αναγκαία για την πρόβλεψη των αναγκαίων ειδικεύσεων και τη δυνατότητα χρήσης του δυναμικού που απορρέει από τις νέες τεχνολογίες, ώστε να περιορισθούν στο ελάχιστο οι αρνητικές επιπτώσεις και να μεγιστοποιηθούν οι θετικές τους συνέπειες.

3.2.4. Η εκπαίδευση των καθηγητών και η κατάρτιση των διαδασκόντων είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι, σε ορισμένους τομείς, οι νέοι αισθάνονται πιο εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολγογίες απ' ό,τι θα έπρεπε να είναι οι δάσκαλοί τους. Η σύνδεση του σχολείου και του χώρου εργασίας μπορεί να διαδραματίσει, από την άποψη αυτή, σημαντικό καταλυτικό ρόλο. Είναι αναγκαίο επιπλέον να διατεθούν μέσα ανάλογα προς αυτή την ουσιώδη προτεραιότητα.

3.2.5. Η επαγγελματική κατάρτιση δεν πρέπει να έχει μόνο παθητικό χαρακτήρα για να μπορεί να προβλέπει τους νέους όρους, τις νέες ταξινομήσεις και τις νέες ευθύνες. Η επαγγελματική κατάρτιση δεν πρέπει να θεωρηθεί ως μία δαπάνη που συμπληρώνει τις επενδύσεις σε νέους εξοπλισμούς, αλλά ως πλήρες μέρος της διεργασίας μεταλλαγής και προσαρμογής των οργανώσεων, πράγμα που απαιτεί ικανότητες, όπως η εργασία σε ομάδες, η επίλυση προβλημάτων και ο σχεδιασμός.

3.2.6. Η διαρκής κατάρτιση και η συνεχής απόκτηση ικανοτήτων είναι αναγκαία, για να αποφευχθεί η διχοτόμηση μεταξύ εκείνων που γνωρίζουν και εκείνων που δεν γνωρίζουν, μεταξύ εκείνων που μπορούν να δραστηριοποιηθούν και εκείνων που υφίστανται τις συνέπειες και βρίσκονται στο περιθώριο.

3.3. Ο ρόλος του δημόσιου τομέα επιβάλλεται να επανεκτιμηθεί και προσαρμοσθεί στην επικαιρότητα έναντι της ανάγκης δημιουργίας των υποδομών που είναι αναγκαίες για την εξάπλωση και εφαρμογή των νέων τεχνολογιών, ιδιαίτερα των τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας και τη διασφάλιση της ταχείας διάδοσής τους μέσω ολόκληρου του παραγωγικού κυκλώματος. Η μείωση των δημόσιων επενδύσεων, που παρακαλουθούμε τα τελευταία χρόνια, μπορεί να δυσχεράνει την αύξησή τους στο αναγκαίο ύψος. Η υλοποίηση του προγράμματος των διευρωπαϊκών δικτύων είναι θεμελιώδης για την εξασφάλιση συνεκτικών και σύγχρονων υποδομών στο ευρωπαϊκό επίπεδο.

3.3.1. Η δημόσια πολιτική για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη σε εθνική και κοινοτική κλίμακα πρέπει να υποστηρίξει πιο σθεναρά την έρευνα σε τομείς κοινού συμφέροντος όπως η εκπαίδευση, η υγεία, το περιβάλλον, ή μικτού συμφέροντος (δημόσιος/ιδιωτικός τομέας) όπως οι μεταφορές, οι επικοινωνίες, η ενέργεια και οι αστικές περιοχές. Επιβάλλεται η αντιμετώπιση των αναγκών της κοινωνίας και η αντιμετώπιση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και η διασφάλιση των θέσεων απασχόλησης.

3.3.2. Ο στόχος της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας τον οποίο τα προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης θεωρούν πρωταρχικό, πρέπει να ανταποκρίνεται στο αυξανόμενο δυναμικό της κοινωνίας και να επιτρέπει τη συνεχή βελτίωση νέων προϊόντων, συστημάτων και υπηρεσιών.

3.3.3. Ο δημόσιος και ιδιωτικός τομέας, στο σύνολό του, δύναται να συμβάλει μέσω του συντονισμού των πρωτοβουλιών σχετικά με τις υποδομές και με τα προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης με μια ώθηση στη διεργασία της καινοτομίας. Αλλά ο δημόσιος τομέας δύναται ακόμη μέσω της δημιουργίας ζήτησης να δημιουργήσει καλύτερες προϋποθέσεις για την εξάπλωση της καινοτομίας.

3.3.4. Ο δημόσιος τομέας έχει επιρροή για τη δημιουργία του κανονιστικού πλαισίου στο οποίο αναπτύσουν δραστηριότητα οι επιχειρήσεις, κυρίως στη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς και πρέπει να συμβάλλει, στο μέτρο του δυνατού, στη διαμόρφωση των στρατηγικών επιλογών που πρέπει να γνωρίζουν οι επιχειρήσεις με αρκετά χρονικά περιθώρια.

3.3.4.1. Οι πολιτικές ΕΤΑ σε εθνική και κοινοτική κλίμακα πρέπει στο εξής να βασίζονται σε μέσα που επιτρέπουν την πρόβλεψη και την ενημέρωση όσον αφορά την τεχνολογική και απασχολησιακή εξέλιξη, που θα αναπτύσσονται με τρόπο συντονισμένο και συνεκτικό για την προληπτική ανταλλαγή πληροφοριών τόσο από πλευράς απασχόλησης όσο και τεχνολογικής εκτίμησης βάσει ευρωπαϊκών συστημάτων και δικτύων. Οι εξελίξεις από πλευράς τεχνολογίας και απασχόλησης θα επιτρέψουν στους ερευνητές να διατυπώσουν μέσω μιας προσέγγισης εκ των κάτω, τις προτεραιότητές τους όσον αφορά την ΕΤΑ και να συντονισθούν σε ολοκληρωμένα προγράμματα ευρωπαϊκού επιπέδου.

3.4. Η οργάνωση των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα από πλευράς παραγωγής, όσον αφορά την έρευνα και την ανάπτυξη και το χειρισμό των ανθρώπινων πόρων είχε μια εξέλιξη σχετικά βραδεία, και σε διάφορες μελέτες επικρατεί η άποψη ότι οι καθυστερήσεις αυτές, στη διαδικασία της καινοτομίας στο επίπεδο της οργάνωσης των επιχειρήσεων και του δημόσιου τομέα, εξηγούν τους λόγους για τους οποίους η ταχεία τεχνολογική πρόοδος δεν έχει ακόμη προκαλέσει ουσιαστική αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας.

3.4.1. Η ανάγκη για αύξηση της ανταγωνιστικότητας και η εξέλιξη των αντιλήψεων για τη διαχείριση πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να περιορισθούν οι περιπλοκές και γραφειοκρατικές διαρθρώσεις, όσον αφορά τη διαχείριση, για να καταστούν ενιαία τα στάδια σύλληψης και εκτέλεσης, για να καταστεί η διαδικασία σχεδιασμού ταχύτερη και αποτελεσματικότερη με κατεύθυνση προς τη διευκόλυνση της οργάνωσης της παραγωγής και των υπηρεσιών, για να εξαλειφθούν οι σπατάλες, να βελτιωθεί η ποιότητα, να περιορισθούν οι προθεσμίες παράδοσης και οι δαπάνες, για να καταστούν ελαστικότερες η παραγωγή και οι υπηρεσίες και, έτσι, να υπάρξει καλύτερη ανταπόκριση στις αλλαγές της αγοράς που καθίσταται συνεχώς πιο παγκόσμια, για να καθιερωθούν σχέσεις μακράς εμβέλειας με τους προμηθευτές και τους πελάτες και έτσι να υπάρξει συμβολή για τη βελτίωση της συνολικής ποιότητας των δικτύων επιχειρήσεων.

3.4.2. Η προσπάθεια σχετικά με νέους εξοπλισμούς και τεχνική επαγγελματική κατάρτιση, αν και επιτρέπει μια καλύτερη ανταπόκριση (στις ανάγκες), δεν θα έχει ισοδύναμες συνέπειες στη γενική αύξηση της παραγωγικότητας, ιδιαίτερα όταν δεν συνδέεται από μια βαθειά αλλαγή από πλευράς οργάνωσης και χειρισμού.

3.4.3. Πολλοί είναι οι λόγοι που μπορεί να οδηγήσουν στην αποτυχία των διαδικασιών μετατροπής των οργανισμών. Η διαδικασία της μετατροπής χρειάζεται ισχυρή διεύθυνση που να μπορεί να μεταδίδει την έννοια του επείγοντος στα άτομα και να τους δίνει κίνητρα, να έχει ως αφετηρία μία ειλικρινή και ρεαλιστική ανάλυση των πτυχών που μπορεί να είναι δυσάρεστο να αναγνωρισθούν, να προωθεί τη συνεργασία σε μια ομάδα επαρκώς ισχυρή, όσον αφορά τις πληροφορίες, τις γνώσεις, τη φήμη και τις ανθρώπινες σχέσεις, να εμφανίζει ένα όραμα προοπτικών της οργάνωσης που να έχει αρκετά κίνητρα και συνοχή και να μην αποτελεί κράμα συγκεχυμένων και ασύμβατων σχεδίων, να μπορεί να κάνει τα άτομα να πιστεύουν ότι η αλλαγή είναι εφικτή και να τα δραστηριοποιεί για την επίτευξη του στόχου αυτού ώστε να μπορούν να προβούν βραχυπρόθεσμα σε θυσίες, να χρησιμοποιεί όλους ανεξαιρέτως τους διαύλους επικοινωνίας με το προσωπικό, να αίρει τα εμπόδια στη διαδικασία των αλλαγών, να σχεδιάζει ορατές βελτιώσεις χωρίς όμως να παρουσιάζει ότι έχει επιτευχθεί η νίκη σε κάθε βήμα με συνείδηση του ότι η διαδικασία είναι μακρά και, τέλος, να επιτυγχάνει τη διείσδυση των αλλαγών στην οργανωτική παράδοση, ανάγοντάς τες σε αξίες και συμπεριφορές της οργάνωσης.

3.5. Τόσο οι νέες τεχνολογίες όσο και οι νέες συνθήκες του ανταγωνισμού απαιτούν από τους εργαζόμενους να μην περιορίζονται στην εκτέλεση προδιαγεγραμμένων καθηκόντων, όπως κατά το παρελθόν, αλλά να λαμβάνουν περισσότερες πρωτοβουλίες και να έχουν μεγαλύτερες δυνατότητες αποφάσεων. Η ύπαρξη εργατικού δυναμικού ικανού να χρησιμοποιεί τις νέες τεχνολογίες δημιουργικά και να ανταποκρίνεται με ταχύτητα και ευελιξία στις αλλαγές της αγοράς εξαρτάται επίσης από τη δραστηριοποίηση και τη συμμετοχή του.

3.5.1. Η χρήση των νέων τεχνολογιών για να ενισχυθεί το πρότυπο κατά Taylor, με ανάθεση στον εργαζόμενο επιμέρους και δευτερευόντων καθηκόντων ώστε να ακολουθεί προκαθορισμένη πορεία, είναι τεχνικά δυνατή και έχει εφαρμοσθεί σε πολλές επιχειρήσεις. Όμως μακροπροθέσμως αυτή η στάση δεν επιτρέπει την πλήρη εκμετάλλευση των νέων συνθηκών και, συνεπώς, είναι αντίθετη προς τις προσπάθειες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης που απαντούν περισσότερη ειδίκευση.

3.5.2. Άλλο πρότυπο που είναι στραμμένο προς το μέλλον και βασίζεται στην κοινή χρήση των τεχνολογικών και οργανωτικών καινοτομιών, στο οποίο ο εργαζόμενος μπορεί να συνδυάσει την τεχνική γνώση με το οικονομικό συμφέρον και, ιδίως από μια εμπλουτισμένη οριζόντια τεχνική πολλαπλότητα, να πραγματοποιεί καθήκοντα κάθετης πολλαπλότητας (διάγνωση, συντήρηση και επισκευή συσκευών) είναι εκείνο όπου υπάρχουν ικανότητες από πλευράς προγραμματισμού και έχει επιφέρει καλύτερα αποτελέσματα.

3.5.3. Θεωρητικώς υπάρχουν ποικίλοι τρόποι για να καθορισθούν τα χαρακτηριστικά του προτύπου σε κάθε επιχείρηση και να θεσπισθούν κανόνες για μια νέα οργάνωση εργασίας, αλλά εκείνο που ανταποκρίνεται στο ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο είναι η διαβούλευση, συνεννόηση και διαπραγμάτευση με τους εκπροσώπους των εργαζομένων. Με τον κοινωνικό διάλογο σε διάφορες βαθμίδες θα επιτευχθεί η υπερνίκηση των αντιστάσεων στην αλλαγή, θα δημιουργηθούν εναλλακτικές προοπτικές και θα συνδεθεί η κατάρτιση με την αλλαγή της οργάνωσης και της διαχείρισης.

3.6. Η δυναμική επιτάχυνση της ΕΤΑ ενδέχεται να διευρύνει τον κοινωνικό και περιφερειακό αποκλεισμό. Χρειάζονται, συνεπώς, ενεργητικές πολιτικές υπέρ των λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων και των νέων που αναζητούν μια πρώτη απασχόληση, διότι αυτές οι κατηγορίες είναι οι πλέον ευάλωτες οικονομικά και θύματα μακράς ανεργίας.

3.6.1. Η πάλη κατά του αποκλεισμού πρέπει να ενταθεί όσον αφορά τις μειονεκτικές περιοχές, η γεωγραφική απομάκρυνση των οποίων επιτείνεται από την έλλειψη δομών και υποδομών που συνδέονται μέσω δικτύων με το υπόλοιπο της Ευρώπης και από τεχνολογικές διαφορές εντονότερες από τις οικονομικές. Η τεχνολογική ανάπτυξη επιβάλλεται, επομένως, περισσότερες βαθμίδες - κοινοτική, εθνική και περιφερειακή - που αναπτύσσουν έναντι των τεχνολογιών αιχμής οριζόντιες τεχνολογίες για να ευνοηθεί η εξέλιξη και των βιομηχανικών τομέων με τεχνολογικό περιεχόμενο λιγότερο υψηλό οι οποίοι, όμως, απαιτούν προηγμένες παραγωγικές μεθόδους για να αντιμετωπίσουν τον αυξανόμενο διεθνή ανταγωνισμό. Μαζί με την προτεραιότητα της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής της ΕΕ είναι ευκταία μια κοινή και συντονισμένη παρέμβαση της κοινοτικής ΕΤΑ με τις δράσεις των Διαρθρωτικών Ταμείων, ώστε να εξασφαλισθεί η καλύτερη δυνατή αμοιβαιότητα.

Βρυξέλλες, 27 Νοεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() EE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 37 7 EE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 42 7 EE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 54 7 EE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 68 7 EE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 74 7 ΕE αριθ. C 18 της 22. 1. 1996, σ. 83.

() COM(96) 389 τελικό.

() Γνωμοδοτική Ομάδα που συστάθηκε από την Επιτροπή το Φεβρουάριο 1995 βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης Κορυφής του Έσσεν. Αποτελείται από 13 εμπειρογνώμονες, εκπροσώπους ιδιωτικών και δημοσίων τραπεζών, μεγάλων επιχειρήσεων και κοινωνικών ομάδων. Προεδρεύεται από τον M.C.A. Ciampi, τέως πρωθυπουργό της Ιταλίας και τέως διοικητή της Τράπεζας της Ιταλίας και ένα μόνιμο εκπρόσωπο της Επιτροπής.

() Φόρουμ «Κοινωνία των Πληροφοριών». Γνωμοδοτική Ομάδα που συνήλθε για πρώτη φορά στις Βρυξέλλες (13. 7. 1995) υπό την προεδρία του κ. Martin Bangemann. Το φόρουμ αποτελείται από 125 μέλη, που ορίζονται με βάση την προσωπική τους ιδιότητα, και εκπροσωπούν τους χρήστες νέων υπηρεσιών (επιχειρήσεις, δημόσιες υπηρεσίες, ενώσεις καταναλωτών, ΜΜΕ, και επαγγέλματα), κοινωνικές ομάδες (συνδικαλιστικές ενώσεις, εργοδοτικές ενώσεις, πανεπιστημιακούς, οικογενειακές οργανώσεις), προμηθευτές υπηρεσιών και ειδών πληροφορικής (εκδόσεις, σταθμούς ραδιοφωνικών εκπομπών κ.λπ.), εκμεταλλευτές δικτύων, Επίτροπο αρμόδιο για τα δεδομένα, κατασκευαστές εξοπλισμού και όργανα (ΕΚ, ΟΚΕ, ΕΤΠ, περιφερειακές και τοπικές αρχές).

() Ομάδα εμεπιρογνωμόνων υψηλής βαθμίδας για τις κοινωνικές και κανονιστικές πτυχές της κοινωνίας των πληροφοριών. Γνωμοδοτική Ομάδα εμπειρογνωμόνων που έχουν επιλεγεί σε συμφωνία με τους Επιτρόπους που είναι αρμόδιοι για την κοινωνική πολιτική, την κοινωνία των πληροφοριών, την έρευνα, την εκπαίδευση, την εσωτερική αγορά και την περιφερειακή πολιτική.

() ΕΕ αριθ. C 212 της 22. 7. 1996.

() Έκθεση Ιουνίου 1995, σημείο IV. 2: Καθορισμός μιας στρατηγικής.