EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 389/28

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ψηφιακός πυλώνας της ανάπτυξης: οι e-ηλικιωμένοι, ένα δυναμικό 25 % του ευρωπαϊκού πληθυσμού»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2016/C 389/04)

Εισηγήτρια: η κ. Laure BATUT

Στις 21 Ιανουαρίου 2016 και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του εσωτερικού της κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα

«Ο ψηφιακός πυλώνας της ανάπτυξης: οι e-ηλικιωμένοι, ένα δυναμικό 25 % του ευρωπαϊκού πληθυσμού».

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

Το ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 21 Ιουνίου 2016.

Κατά την 518η σύνοδο ολομέλειάς της, που πραγματοποιήθηκε στις 13 και 14 Ιουλίου 2016 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 2016), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 189 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συστάσεις

Προκειμένου να ενισχυθεί η οικονομική δύναμη των ηλικιωμένων, που αντιπροσωπεύουν το 25 % των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) εκτιμά ότι δεν είναι εποικοδομητικό για την οικονομική ανάπτυξη να αντιμετωπίζονται ως μια κατηγορία πολιτών εκτός του ρου της ζωής· αντιθέτως, πρέπει να αναγνωρίζονται οι ικανότητές τους, καθώς και οι προσδοκίες τους, και να ενταχθούν ως οικονομικοί και κοινωνικοί φορείς στην ψηφιακή εποχή. Η ΕΟΚΕ εισηγείται την ταχεία εφαρμογή των ακόλουθων συστάσεων:

1) αλλαγή της προσέγγισης της «οικονομίας της τρίτης ηλικίας» (silver economy), με υιοθέτηση της άποψης ότι η ψηφιακή τεχνολογία εξαλείφει το χάσμα της ηλικίας και ότι οι ηλικιωμένοι είναι ενεργοί παράγοντες της αλυσίδας αξίας και της ίδιας της ζωής τους·

2) προώθηση της ψηφιακής ένταξης των ηλικιωμένων με στόχο την επιτυχή έκβαση της ψηφιακής μετάβασης και της δημογραφικής μετάβασης, με την ευκαιρία της συνάντησης των αρμόδιων για την απασχόληση, την κοινωνική πολιτική και την υγεία υπουργών της ΕΕ και των καταναλωτών, τον Ιούνιο του 2016, καθώς και της ευρωπαϊκής συνάντησης κορυφής με θέμα τους ηλικιωμένους, τον Δεκέμβριο του 2016·

3) ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης διακυβέρνησης, χάρη στην ενσωμάτωση των ηλικιωμένων στην ψηφιακή ζωή με την ανάπτυξη αποτελεσματικών δημόσιων υπηρεσιών, εξοπλισμένων με τα κατάλληλα μέσα σε όλα τα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένης της τοπικής αυτοδιοίκησης, και εξαιρουμένων από τις απαιτήσεις του ευρωπαϊκού εξαμήνου·

4) ορισμός μιας οριζόντιας ευρωπαϊκής ρήτρας «ισότητας για τους ηλικιωμένους», συνοδευόμενης από κίνητρα για την εφαρμογή της από τα αρμόδια για την ισότητα υπουργεία στα κράτη μέλη·

5) συμμετοχή των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των ηλικιωμένων και της ΕΟΚΕ στις εργασίες της ομάδας ενδιαφερόμενων μερών για τη συνεργατική οικονομία, που επιθυμεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο·

6) διευκόλυνση της πρόσβασης των ηλικιωμένων στην ψηφιακή τεχνολογία και αύξηση της προσβασιμότητας στην ψηφιακή τεχνολογία με την απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων, και άμεση ανάπτυξη της εκπαίδευσης και της διά βίου κατάρτισης των ηλικιωμένων, της προσαρμογής του υλικού και του λογισμικού και της καθοδήγησης, ώστε να είναι επιτυχής η ένταξη των ηλικιωμένων·

7) ορισμός δεικτών για τον υπολογισμό του οικονομικού αντίκτυπου των ηλικιωμένων, της ποιότητας ζωής τους και των οφελών που απορρέουν από τις καινοτομίες·

8) προώθηση της πρόσβασης των ηλικιωμένων σε ένα νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα ανταλλαγής ορθών πρακτικών, που θα μπορούσε, λόγου χάρη, να είναι μια πλατφόρμα ονομαζόμενη «SENEQUE — Seniors Equivalent Erasmus» (αντίστοιχο του Erasmus για τους ηλικιωμένους)·

9) αύξηση της εμπιστοσύνης, διάδοση των ευρωπαϊκών κανόνων σχετικά με την ψηφιακή τεχνολογία στους πολίτες χάρη στη δημοσίευσή τους υπό τη μορφή κώδικα και σε ενιαία ψηφιακή θυρίδα, με σεβασμό της πολυγλωσσίας·

10) αναγνώριση σε όλα τα κράτη μέλη της πρόσβασης στο διαδίκτυο ως δικαιώματος καθολικής υπηρεσίας, που θα υπάγεται σε κριτήριο προσιτής τιμής, και —σε περίπτωση που οι τιμές συνιστούν εμπόδιο— ενθάρρυνση της διαμόρφωσης ρυθμιζόμενων τιμολογίων —ή ακόμη και ελεύθερης δωρεάν πρόσβασης σε συγκεκριμένους χώρους— για τους άπορους ηλικιωμένους·

11) προώθηση των συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ), το όφελος των οποίων έγκειται στο ανθρώπινο κεφάλαιο, χάρη σε δωρεάν προγράμματα σπουδών για τους ηλικιωμένους που θα βαρύνουν τους κολοσσούς των ΤΠΕ στο πλαίσιο της πολιτικής τους για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ), και τούτο σε όλα τα δημοτικά σχολεία της ΕΕ, εκτός σχολικού ωραρίου·

12) κατάργηση των φραγμών που εμποδίζουν τους ηλικιωμένους να συνάπτουν τραπεζικά δάνεια·

13) προώθηση «πολιτικής θητείας» για την καταπολέμηση του ψηφιακού αναλφαβητισμού.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει μια πρωτόγνωρη για τα ανθρώπινα δεδομένα πρόκληση, ήτοι τη χρονική σύμπτωση, αφενός, της μακροβιότητας του πληθυσμού και, αφετέρου, της γενίκευσης της ψηφιακής τεχνολογίας, έναν συνδυασμό που απαιτεί πραγματικές οικονομικές και κοινωνικές στρατηγικές.

2.2. Έως το 2060 θα υπάρχουν, σύμφωνα με τις προβλέψεις [«The 2015 Ageing Report» (Έκθεση του 2015 για τη δημογραφική γήρανση), Ευρωπαϊκή Επιτροπή] δύο ηλικιωμένοι για έναν νέο, με τον αριθμό των πολύ ηλικιωμένων ατόμων να υπερβαίνει τον αριθμό των παιδιών ηλικίας κάτω των πέντε ετών: σύμφωνα με το κριτήριο της ενδιάμεσης ηλικίας (Eurostat), τα πρώτα κράτη που θα επηρεαστούν από το φαινόμενο αυτό είναι η Σουηδία, η Γερμανία, η Πολωνία, η Ρουμανία και η Σλοβακία, έπειτα, με απόκλιση ορισμένων ετών, το Βέλγιο, η Δανία, η Ιρλανδία και, εντέλει, όλα τα κράτη μέλη.

2.3. Οι ηλικιωμένοι και οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας αντιμετωπίζονται ταυτόχρονα ως απειλή για τα συστήματα κοινωνικής προστασίας και ως ευκαιρία για τον κλάδο των αγαθών και των υπηρεσιών. Το 2011 η Ένωση δεσμεύτηκε υπέρ των «ενηλίκων» (1) και καθόρισε πέντε στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές, με στόχο μια οικονομία με άφθονες θέσεις εργασίας και τη βελτίωση της ποιότητας και της αποτελεσματικότητας της προσφοράς εκπαίδευσης και κατάρτισης ενηλίκων.

2.4. Η ΕΟΚΕ παρατηρεί ότι δεν υπήρχε άμεση αναφορά στους ηλικιωμένους.

Ποιος είναι «ηλικιωμένος»;

2.5. Τα μέλη της γενιάς του «baby boom» (όρος που αναφέρεται στις πολυπληθείς γενιές εκείνων που γεννήθηκαν αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο), της πρώτης γενιάς που έζησε χωρίς πόλεμο στο κοινό της έδαφος, υπήρξαν, μαζί με τους γονείς τους, οι περισσότερο «φιλοευρωπαϊστές» στην ιστορία. Σήμερα, θεωρούνται πλέον «ηλικιωμένοι». Στο έγγραφο αναφοράς για τη συζήτηση, με τίτλο «Growing the European Silver Economy», του Φεβρουαρίου του 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρεται στη βούληση να καλυφθούν οι ανάγκες των ατόμων άνω των 50 ετών. Η συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα μοιράζεται ενίοτε σε τρεις υπο-ομάδες: ενεργοί, ευάλωτοι, εξαρτώμενοι. Η ΕΟΚΕ υιοθετεί τον ορισμό αυτό, ο οποίος επιβεβαιώνει την πρότασή της να αλλάξει η αντιμετώπιση των «ηλικιωμένων»: πρόκειται για ενεργούς παράγοντες της οικονομικής ανάπτυξης.

2.6. Δημογραφική γήρανση σημαίνει αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων επί του συνόλου του πληθυσμού, λόγω θνησιμότητας και μείωσης της γονιμότητας. Οι Ιάπωνες έχουν προνοήσει για το φαινόμενο της γήρανσης [«Étude comparative du marché des seniors français et japonais — Opportunités croisées» (Συγκριτική μελέτη της αγοράς ηλικιωμένων στη Γαλλία και την Ιαπωνία), David Barboni, Eurasiam, σειρά Management αριθ. 001, 2007]. Δημιούργησαν μια ειδική για τους ηλικιωμένους δυναμική κατανάλωσης στους τομείς της ευημερίας, της υγείας, των οικονομικών, των ασφαλίσεων, της διανομής και του τουρισμού. Οι τεχνολογίες της πληροφορίας και των επικοινωνιών (ΤΠΕ), από την πλευρά τους, ενσωματώθηκαν στα αγαθά της αγοράς που αποβλέπουν στη βελτίωση της ζωής· απευθύνονται σε έναν ηλικιωμένο «καταναλωτή» στοχευμένων προϊόντων μάλλον, παρά σε έναν ηλικιωμένο «παράγοντα» της ψηφιακής κοινωνίας, εστιάζοντας έτσι στα βραχυπρόθεσμα οφέλη για τους παραγωγούς. Η προσέγγιση αυτή είναι σημαντική, αλλά απλουστευτική.

2.7. Στην ΕΕ, τα μέλη της γενιάς του «baby boom» δεν έγιναν απλώς ηλικιωμένοι που καταναλώνουν αγαθά. Άνδρες και γυναίκες υπήρξαν μαζικά —για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρώπης— φοιτητές, και έπειτα «ενεργοί» και «παραγωγικοί». Πολλοί από αυτούς έχουν τώρα την επιλογή να παραμείνουν ενεργοί στην εμπορική οικονομία ή στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία.

2.8. Η συμμετοχή τους στις ΤΠΕ εκλαμβάνεται ενίοτε ως αργή και επίπονη. Ωστόσο, πολλές φορές ήταν οι πρώτοι που τις χρησιμοποίησαν και μάλιστα που δημιούργησαν καινοτομίες («The Seven Myths of Population Aging», Julika Erfurt κ.ά., άρθρο στο περιοδικό Accenture, Φεβρουάριος 2012). Το 2010 στη Γαλλία πάνω από το 16 % των νέων επιχειρήσεων συστάθηκαν από άτομα 50 ετών και άνω, και σχεδόν μία στις δύο εξ αυτών χρηματοδοτήθηκαν με ίδια κεφάλαια: επρόκειτο για ηλικιωμένους μισθωτούς, για αιτούντες εργασία, για επιχειρηματίες ακόμη εν ενεργεία ή ακόμη και για συνταξιούχους (άρθρο του κ. Yann Le Galès, Le Figaro, 27 Απριλίου 2012).

Αλλαγή προσέγγισης

2.9. Δεν έχει πολύ καιρό (μετά τη δήλωση και το διεθνές σχέδιο δράσης των Ηνωμένων Εθνών του 2002 για τη γήρανση και τη διακήρυξη του Συμβουλίου για το ευρωπαϊκό έτος Ενεργού Γήρανσης και Αλληλεγγύης μεταξύ των Γενεών το 2012) που γίνεται λόγος στην Ένωση για την «οικονομία της τρίτης ηλικίας» (silver economy). Επιπλέον, η Επιτροπή θεωρεί πως πρέπει να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια για την «ευγηρία», κυρίως χάρη στις ΤΠΕ, ώστε να δοθεί στην Ένωση η δυνατότητα να διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο: η οικονομία της τρίτης ηλικίας μπορεί να οριστεί ως οι οικονομικές προοπτικές που ανοίγουν οι καταναλωτικές δαπάνες και οι δημόσιες δαπάνες που συνδέονται με τη γήρανση του πληθυσμού και με τις ανάγκες των ατόμων ηλικίας 50 ετών και άνω (ιστοσελίδα «Silver economy», Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

2.10. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι πρέπει να ληφθούν υπόψη τα ζητήματα της ευημερίας, της αυτονομίας και της εξάρτησης, καθώς και τα ζητήματα της αγοράς. Ωστόσο, οι ηλικιωμένοι Ευρωπαίοι αντιστοιχούν σε περίπου 125 εκατ. πολίτες· είναι ενεργοί παράγοντες της ζωής τους, της οικονομίας και της ανάπτυξης, και οι τεχνολογίες της πληροφορίας πρέπει να αποτελούν μέρος της ζωής τους στον ίδιο βαθμό που αποτελούν μέρος της ζωής των «ενεργών» πολιτών.

2.11. Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ θα ήθελε να τονίσει ότι απαιτείται μια προσέγγιση της προχωρημένης ηλικίας ως συνέχειας άλλων φάσεων της ζωής, χωρίς στεγανά, σύμφωνα με την οποία κάθε υγιής ηλικιωμένος θα μπορεί να διατηρήσει την πείρα και τις ψηφιακές του δεξιότητες και να μην διαχωρίζεται από το σύνολο των παραγόντων της αλυσίδας αξίας. Οι ηλικιωμένοι πρέπει να αντιμετωπίζονται μέσα από μια δυναμική προοπτική, χωρίς αποκλεισμούς, και όχι μόνο ως άτομα στο τελευταίο στάδιο της ζωής τους· οι δε ψηφιακές τεχνολογίες δεν πρέπει να περιορίζονται γι’ αυτούς στην «παροχή ιατροτεχνολογικής βοήθειας».

2.12. Αυτό δεν θίγει με κανέναν τρόπο το δικαίωμα συνταξιοδότησης (άρθρα 25 και 34 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, άρθρα 153 και 156 της ΣΛΕΕ) ούτε τα συνταξιοδοτικά συστήματα, που διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών.

2.13. Μια καθολική προσέγγιση χωρίς αποκλεισμούς θα μπορούσε να πείσει όλους τους Ευρωπαίους πολίτες «μεγαλύτερης ηλικίας» πως η ψηφιακή καινοτομία είναι κάτι που τους αφορά. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η ανάληψη ευθυνών σε όλα τα επίπεδα θα μπορούσε να δώσει τη δυνατότητα στην Ένωση να διαδραματίσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο που επιδιώκει στον τομέα της οικονομίας της τρίτης ηλικίας.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Ευρωπαίοι άνω των 50 ετών: επείγουσα ανάγκη να γίνουν όλοι e-ηλικιωμένοι

Οι ΤΠΕ και οι γνώσεις στον τομέα των ΤΠΕ αποτελούν επιτακτική ανάγκη. Αυτό απαιτεί πολιτική βούληση και μέσα. Όλα τα θεσμικά όργανα έχουν ασχοληθεί επισταμένως με το θέμα της ψηφιακής μετάβασης· η ΕΟΚΕ επιθυμεί να ενταχθούν σε αυτήν τα 125 εκατ. των Ευρωπαίων άνω των 50 ετών.

3.1.1. Τα μέλη της γενιάς του «baby boom», που είναι πλέον μέλη της έξαρσης της δημογραφικής γήρανσης («papy boom»), έχουν ένα χρήσιμο εργαλείο στις αποσκευές τους: την επανάσταση των νέων τεχνολογιών. Είναι επιτακτική ανάγκη να κοιτάξουμε πέρα και έξω από τα όρια της «αγοράς» και να μην αφήσουμε κανέναν στο περιθώριο όσον αφορά τις γνώσεις και τη χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας, καθώς η διασύνδεση είναι πανταχού παρούσα. Η ΕΕ αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην ανάγκη διαλειτουργικότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο και στις απαιτήσεις προστασίας σε κράτη μέλη με πολύ κατακερματισμένα πλαίσια· ωστόσο, οι ανακοινώσεις της Επιτροπής του Απριλίου του 2016 [COM(2016) 176, 178 και 179 final] αφορούν αποκλειστικά τεχνικές πτυχές και δεν πραγματεύονται τις κοινωνικές. Η ανακοίνωση της Επιτροπής του Ιουνίου 2016 με θέμα ««Νέο θεματολόγιο δεξιοτήτων για την Ευρώπη» (COM(2016)381/2) και η πρόταση σύστασης του Συμβουλίου για τη θέσπιση Εγγύησης Δεξιοτήτων (COM(2016) 382/2) αποσκοπούν στην απασχολησιμότητα και την παραγωγικότητα. Οι ηλικιωμένοι δεν αναφέρονται καθόλου, οι ψηφιακές τεχνολογίες ελάχιστα. Η ΕΟΚΕ ευελπιστεί πως η σύνοδος των υπουργών της ΕΕ του Ιουνίου και η σύνοδος κορυφής του Δεκεμβρίου, που θα ασχοληθούν με το θέμα των ηλικιωμένων, θα μπορέσουν να προωθήσουν την ψηφιακή ένταξη των ηλικιωμένων και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας τους, πράγμα που είναι απαραίτητο για την αντιμετώπιση των δύο μεταβάσεων: της ψηφιακής και της δημογραφικής.

3.1.2. Για λόγους τόνωσης της συνοχής, απλούστευσης, και ευαισθητοποίησης των ηλικιωμένων και όλων των κατηγοριών του πληθυσμού, η ΕΟΚΕ ζητεί να δημοσιευτούν, με τη μορφή «κώδικα», όλα τα ήδη εγκεκριμένα κείμενα της ΕΕ που σχετίζονται με την ψηφιακή τεχνολογία, και να προβλεφθεί η δημιουργία ενιαίας ψηφιακής θυρίδας με σεβασμό της πολυγλωσσίας.

3.2. Οι ηλικιωμένοι στην ψηφιακή κοινωνία (2)

3.2.1. Χάρη στην ψηφιακή τεχνολογία, η μάθηση και η προορατικότητα είναι δυνατές, ιδίως μάλιστα όταν είναι κανείς ηλικιωμένος και έχει προβλήματα κινητικότητας. Η ψηφιακή τεχνολογία επιτρέπει την αποφυγή της «γκετοποίησης» και διευκολύνει τη μετάδοση των γνώσεων. Μπορεί να οδηγήσει στην αντιστροφή των δραστηριοτήτων καθοδήγησης μεταξύ γενεών και στην εξάλειψη του χάσματος λόγω ηλικίας.

3.3. Ένα από τα μέσα μετριασμού των επιπτώσεων του papy-boom είναι η αποφασιστική είσοδος στον ψηφιακό κόσμο

3.3.1. Η ΕΟΚΕ έχει εκδώσει πολλές γνωμοδοτήσεις σχετικά με τις τεχνικές, οικονομικές και κοινωνικές πτυχές των ψηφιακών εξελίξεων: οι υποδομές, τα δικαιώματα, το κόστος, η τηλεϊατρική, η ηλεκτρονική υγεία («e-health»), η ενεργός γήρανση, η εγκληματικότητα στον κυβερνοχώρο, οι έξυπνες πόλεις/η έξυπνη κινητικότητα/τα έξυπνα νησιά, η ουδετερότητα στο διαδίκτυο κ.λπ.

3.3.2. Η Επιτροπή θα πρέπει να συμπεριλάβει όλες τις γενιές, χωρίς γεωγραφικό διαχωρισμό, και να προβεί σε μακροπρόθεσμες προβλέψεις (2060), καθώς η καμπύλη της γήρανσης (3) θα ανέβει με ταχείς ρυθμούς σε όλα τα κράτη μέλη.

3.3.3. Στις ανακοινώσεις (4) της 19ης Απριλίου 2016, η Επιτροπή αναφέρει ότι θα ασχοληθεί με την τυποποίηση σε θέματα ΤΠΕ, που αποτελεί ζωτικό στοιχείο της ενιαίας αγοράς, με την ψηφιοποίηση των επιχειρήσεων και με το υπολογιστικό νέφος.

3.3.4. Η ολλανδική και η σλοβακική Προεδρία ζήτησαν από την ΕΟΚΕ διερευνητική γνωμοδότηση σχετικά με τις κοινωνικές συνέπειες: «Ο μεταβαλλόμενος χαρακτήρας των εργασιακών σχέσεων και η επίδρασή του στη διατήρηση ενός αξιοπρεπούς μισθού και ο αντίκτυπος των τεχνολογικών εξελίξεων στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης και στο εργατικό δίκαιο», την οποία και υιοθέτησε η ΕΟΚΕ στις 26 Μαΐου 2016.

3.3.5. Στο ψήφισμά του της 19ης Ιανουαρίου 2016 με τίτλο «Προς μια νομοθετική πράξη για την ψηφιακή ενιαία αγορά» (σημείο 80), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενθαρρύνει την Επιτροπή «να συγκροτήσει ομάδα ενδιαφερομένων η οποία θα είναι επιφορτισμένη με την προώθηση των βέλτιστων πρακτικών στον τομέα της συνεργατικής οικονομίας», την οποία η ΕΟΚΕ ονομάζει επίσης «οικονομία του διαμοιρασμού», και η οποία, σε μεγάλο βαθμό, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την ψηφιακή τεχνολογία· η εκπροσώπηση της κοινωνίας πολιτών αποτελεί τυπική περίπτωση έργου που μπορούν να εκπληρώσουν οι ηλικιωμένοι. Η ΕΟΚΕ θα ήθελε να συμμετάσχει σε αυτή την πρωτοβουλία.

3.4. Οι επακόλουθοι κίνδυνοι είναι μεγαλύτεροι για τους e-ηλικιωμένους;

3.4.1. Η έλευση των μαζικών δεδομένων, του υπολογιστικού νέφους, του διαδικτύου των πραγμάτων, της τρισδιάστατης εκτύπωσης και άλλων τεχνολογιών που εμφανίστηκαν με την ξαφνικότατη εξάπλωση του διαδικτύου στη σύγχρονη ζωή, επέφερε μεγάλους φόβους που εξακολουθούν να είναι ευρέως διαδεδομένοι· οι ηλικιωμένοι είναι πιο ευαίσθητοι σε αυτούς από τους νέους που γεννήθηκαν στην ψηφιακή εποχή, και προσκρούουν στις ακόλουθες αναστολές: — φόβος ότι η χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας είναι περίπλοκη· — φόβος παραβίασης της ιδιωτικής ζωής· — φόβος να πέσουν θύματα κλοπής κατά την πραγματοποίηση ηλεκτρονικών πληρωμών· — φόβος ότι η χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας είναι επικίνδυνη.

3.4.2. Η ΕΟΚΕ, όπως και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «θεωρεί ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών και των επιχειρήσεων στο ψηφιακό περιβάλλον έχει ζωτική σημασία για την πλήρη απελευθέρωση της καινοτομίας και της ανάπτυξης στην ψηφιακή οικονομία».

3.4.3. Η κρίση και τα έκτακτα μέτρα ενισχύουν την αίσθηση κινδύνου για τις ελευθερίες και υπερβολικής παρακολούθησης, καθώς και τους φόβους απέναντι στους κινδύνους της εγκληματικότητας στον κυβερνοχώρο.

3.4.4. Τα κείμενα προστασίας που υπάρχουν στα κράτη μέλη και σε ενωσιακό επίπεδο δεν είναι αρκετά γνωστά. Θα πρέπει να ευαισθητοποιηθούν, χωρίς να τρομοκρατηθούν, οι ομάδες εκείνες του πληθυσμού για τις οποίες το σχολείο δεν επιτελεί πλέον τον ρόλο του, να ενημερωθούν και να καταρτιστούν, ώστε να επιτευχθεί πρόοδος και να μετριαστεί η ασυμμετρία πληροφόρησης μεταξύ των μεγάλων επιχειρήσεων, που είναι σχεδόν πάντα ξένες, και των πολιτών που χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες.

3.5. Ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ, εθνικών αρχών, επιχειρήσεων και υπηρεσιών

3.5.1. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η ψηφιακή τεχνολογία αναμένεται να ελαττώσει το κοινωνικό κόστος της γήρανσης. Περίπου 58 εκατ. Ευρωπαίοι πολίτες ηλικίας από 16 έως 74 ετών δεν έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ το διαδίκτυο («Bridging the digital divide in the EU», ενημερωτικό σημείωμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου). Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μιας φιλανθρωπικής οργάνωσης (Secours catholique, παράθεμα από την εφημερίδα Le Monde, 6 Νοεμβρίου 2014), το 2014 το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 50 έως 59 ετών που λαμβάνουν βοήθεια αυξήθηκε στη Γαλλία από 13 % σε 17 % κατά την περίοδο 2000 έως 2013. Το γεγονός αυτό δείχνει την ισχυρή άνοδο της ανεργίας των ηλικιωμένων και την αύξηση της επισφάλειας των ενεργών ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας και υπογραμμίζει την επείγουσα ανάγκη ανάληψης δράσης, καθώς αναχαιτίζει την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης που θα έπρεπε να αποτελεί η ψηφιακή τεχνολογία για την οικονομία.

3.5.1.1. Η αρχή της ισότητας (άρθρο 20 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων) δεν περιορίζεται στην περίθαλψη («care»)

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι η ΕΕ πρέπει να ορίσει μια οριζόντια ρήτρα για την «ισότητα των ηλικιωμένων» και να καλέσει τους αρμόδιους για την ισότητα υπουργούς των κρατών μελών να την εφαρμόσουν. Η διασύνδεση έχει κόστος. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι, λόγω των κινδύνων που απειλούν τις συντάξεις, θα πρέπει να θεσπιστεί σε όλα τα κράτη μέλη ελεύθερη και δωρεάν πρόσβαση στο διαδίκτυο για τους ηλικιωμένους σε συγκεκριμένους χώρους. Σε περιπτώσεις όπου οι τιμές συνιστούν εμπόδιο, θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο ορισμού ρυθμιζόμενων τιμολογίων.

3.5.1.2. Ολοκληρωμένη διακυβέρνηση

3.5.1.2.1. Μέσα από μια συνολική θεώρηση, μια νέα διακυβέρνηση θα μπορούσε να καθιερώσει ενεργό αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών και βιωσιμότητα στον κοινωνικό τομέα. — Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, οι αντιπροσωπευτικοί φορείς της κοινωνίας πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των πιθανών δικαιούχων καινοτομιών για την υγεία και την αυτονομία, θα έπρεπε, κατά συνέπεια, να συμμετέχουν στις δομές διαλόγου. — Η ΕΟΚΕ συνιστά να οργανωθούν οι ηλικιωμένοι σε όλα τα επίπεδα ώστε να συγκροτήσουν διαύλους εκπροσώπησης. — Η ΕΟΚΕ εμμένει στην «ενεργή συμμετοχή των πολιτών» οι οποίοι θα πρέπει «να επωφελούνται από τη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή» και καλεί «την Επιτροπή να συνεχίσει να αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο η ψηφιακή επανάσταση διαμορφώνει την ευρωπαϊκή κοινωνία». Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η εξέταση αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει τις εξελίξεις για τους ηλικιωμένους.

3.5.1.3. Η χρηματοδότηση

Έχουν ήδη δρομολογηθεί (5) μείζονες αλλαγές σε όλους τους τομείς της βιομηχανίας και των υπηρεσιών.

3.5.1.3.1. Ειδικά κονδύλια (έρευνα, ευρυζωνικά δίκτυα, τεχνητή νοημοσύνη), καθώς και πόροι από τα διαρθρωτικά ταμεία και ειδικά προγράμματα απευθύνονται στην ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας. Ωστόσο, οι αναγκαίες επενδύσεις για τη διατήρηση της κυρίαρχης θέσης της ΕΕ δεν έχουν υπολογιστεί· θα πρέπει να εκτιμηθεί το κόστος για την κάλυψη των αναγκών του ευρωπαϊκού πληθυσμού, από τη στοιχειώδη εκπαίδευση έως τη γήρανση, συμπεριλαμβανομένης της διά βίου μάθησης. Είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι οι χρηματοδοτήσεις αυτές δεν θα υπάγονται στους κανόνες δημοσιονομικής λιτότητας. Τέλος, επείγουσα ανάγκη συνιστά η άρση των εμποδίων που περιορίζουν την πρόσβαση των ηλικιωμένων στην ιδιωτική χρηματοδότηση (τραπεζικά δάνεια) (6).

3.5.1.3.2. Η Επιτροπή προτείνει συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ). Η ΕΟΚΕ είναι επιφυλακτική, καθώς ο κίνδυνος είναι σε κάθε περίπτωση ο ίδιος: ο ιδιωτικός τομέας συμμετέχει μόνον εφόσον εκτιμά πως θα υπάρξει όφελος, το κόστος των τόκων αυξάνει το δημόσιο χρέος και, εντέλει, ένα κομμάτι του δημόσιου τομέα ιδιωτικοποιείται.

3.6. Σε επίπεδο εθνικών και περιφερειακών αρχών

3.6.1. Μια πραγματική δημόσια πολιτική ψηφιακής τεχνολογίας για τους ηλικιωμένους Η ΕΟΚΕ έχει ήδη διατυπώσει την άποψη ότι η πρόσβαση στο διαδίκτυο πρέπει να θεωρείται δικαίωμα καθολικής υπηρεσίας, και έχει τονίσει ότι πρέπει να είναι οικονομικά προσιτή, ως μέσο καταπολέμησης των κοινωνικών και γεωγραφικών ανισοτήτων. Η δημιουργία δημόσιων χώρων για τους ηλικιωμένους με ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο θα μπορούσε να συμβάλει στον στόχο αυτόν. Οι δημόσιες υπηρεσίες πρέπει ασφαλώς να ενσωματώσουν τις προβληματικές που αφορούν τους ηλικιωμένους: μεταφορές, υγεία, ταχυδρομείο, υπηρεσίες κοινής ωφέλειας (ΥΚΩ), υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ), κοινωνικές υπηρεσίες κοινής ωφέλειας (ΚΥΚΩ), κοινωνικές υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΚΥΓΟΣ) κ.λπ.

3.6.2. Οι εθνικές και οι περιφερειακές αρχές πρέπει να μεριμνήσουν ώστε οι ηλικιωμένοι να αποκτήσουν νέες συνήθειες προστασίας και ασφάλειας των ψηφιακών δεδομένων. Το αδιαχώριστο της κοινωνικής και της ψηφιακής ένταξης γίνεται ολοένα πιο απαραίτητο όσο αυξάνεται η απώλεια αυτονομίας. Το επίπεδο της τοπικής αυτοδιοίκησης μπορεί να προωθήσει την εξέλιξη προς την κατεύθυνση αυτή, λόγω εγγύτητας. Η ΕΟΚΕ προτείνει την καθιέρωση «πολιτικής θητείας» για την καταπολέμηση του ψηφιακού αναλφαβητισμού.

3.6.3. Διεξαγωγή εθνικών εκστρατειών ευαισθητοποίησης

3.6.4. Ένταξη των ηλικιωμένων: Θα έπρεπε να αποτελεί ευθύνη των κρατών μελών η ενημέρωση των πολιτών τους για όλες τις δυνατότητες ψηφιακής κατάρτισης που προσφέρουν στους ηλικιωμένους. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί με εκστρατείες ευαισθητοποίησης από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ).

3.6.4.1. Μέσω των δεξιοτήτων και της κατάρτισης

3.6.4.2. Οι ηλικιωμένοι πρέπει να αποκτήσουν ψηφιακές γνώσεις ή να διατηρήσουν τις ψηφιακές τους γνώσεις. Η δράση των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ), αν και σημαντική, δεν αρκεί. Οι ηλικιωμένοι χρειάζονται αναγνώριση των προσόντων τους και παρακολούθηση προγραμμάτων διά βίου μάθησης. Για παράδειγμα, στη Σλοβακία, υπάρχουν 18 πανεπιστήμια τρίτης ηλικίας και πολλές ακαδημίες για τους λιγότερο μορφωμένους ηλικιωμένους.

3.6.4.3. Μέσω της μαθητείας και του «ψηφιακού γραμματισμού»: η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την έκκλησή της για την προώθηση της εκπαίδευσης (7) σχετικά με τα μέσα επικοινωνίας και το διαδίκτυο για όλους τους πολίτες της Ένωσης, ιδίως δε για τα ευάλωτα άτομα, και χαιρετίζει τη δημιουργία, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, του «μεγάλου συνασπισμού για την ψηφιακή απασχόληση». Τονίζει ότι στις δράσεις κατάρτισης συμμετέχουν πολλοί παράγοντες.

3.6.4.4. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η Επιτροπή θα μπορούσε να επωφεληθεί εάν συνεργαζόταν με τα κράτη μέλη και τα πανεπιστήμια σχετικά με τις ανάγκες δεξιοτήτων των ηλικιωμένων και με τα μέσα αντιμετώπισής τους, παραδείγματος χάρη, τη δημιουργία θεσμικών δεσμών με τα πανεπιστήμια για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των ηλικιωμένων σε διαδικτυακά μαθήματα (MOOC — massive open online course, ανοικτά μαζικά διαδικτυακά μαθήματα).

3.6.5. Μέσω της δυνατότητας πρόσβασης και της συμμετοχής όλων των ηλικιωμένων

3.6.5.1. Η ΕΟΚΕ, όπως και το Κοινοβούλιο (8), αναγνωρίζει την ανάγκη «να αρθούν τα στερεότυπα» και επισημαίνει «το σημαντικό δυναμικό των γυναικών στο πεδίο της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας, καθώς και τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν στον ψηφιακό μετασχηματισμό», φιλοδοξεί δε στην «ενσωμάτωσή τους και τη συμμετοχή τους στην κοινωνία της πληροφορίας»· η ΕΟΚΕ γνωρίζει πως οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας συχνά αναγκάστηκαν να υποστούν μια διακοπτόμενη επαγγελματική σταδιοδρομία και ότι αντιμετωπίζουν περισσότερο από τους άντρες συνθήκες φτώχειας μετά τη συνταξιοδότησή τους. Το γεγονός αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη λήψη μέτρων που αποσκοπούν στην ένταξη των γυναικών στον ψηφιακό κόσμο των ηλικιωμένων.

3.6.5.2. Επίσης, «αναγνωρίζει τη δυνατότητα της ψηφιακής ενιαίας αγοράς να εξασφαλίσει την πρόσβαση και τη συμμετοχή όλων των πολιτών, περιλαμβανομένων των ατόμων με ειδικές ανάγκες, των ηλικιωμένων, των μειονοτήτων και άλλων πολιτών που ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες, όσον αφορά όλες τις πτυχές της ψηφιακής οικονομίας» (9), όμως θα προτιμούσε οι «ηλικιωμένοι» να εξακολουθήσουν να αντιμετωπίζονται ως οικονομικοί παράγοντες χωρίς να στιγματίζονται και να εξομοιώνονται όλοι με άτομα «με ειδικές ανάγκες».

3.6.5.3. Η ΕΟΚΕ έχει ταχθεί υπέρ της πρότασης οδηγίας για την προσβασιμότητα (10), εκφράζει, όμως, τη λύπη της για την αργοπορία ως προς την κατάρτισή της, καθώς και για τη μη επικύρωση της συνθήκης του Μαρακές. Όσον αφορά την ψηφιακή τεχνολογία, με τον όρο «προσβασιμότητα» νοείται τόσο η προσβασιμότητα σε υλικό (hardware) όσο και η προσβασιμότητα σε λογισμικά (software): η ΕΟΚΕ ζητεί ευκολότερο χειρισμό για τους ηλικιωμένους, καθώς και καλύτερα προσαρμοσμένα και πολύγλωσσα λογισμικά και δημόσιους ψηφιακούς χώρους που να δημιουργούν δεσμούς μεταξύ ατόμων. Οι κοινωνικοί δεσμοί είναι ζωτικής σημασίας για τα ευάλωτα άτομα.

3.6.6. Η ΕΟΚΕ συνιστά να προστεθεί μια πτυχή για τους ηλικιωμένους στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Erasmus+. Θα μπορούσε να είναι μια πλατφόρμα ανταλλαγής ορθών πρακτικών, με την ονομασία, για παράδειγμα «SENEQUE — Seniors Equivalent Erasmus» (αντίστοιχο του Erasmus για τους ηλικιωμένους).

3.6.7. Ενθάρρυνση της δημιουργικότητας και της καινοτομίας σε όλες τις ηλικίες μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας, καθώς οι ηλικιωμένοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν καλύτερα τις ανάγκες τους και οι πλέον κατάλληλοι για να υποστηρίξουν τα άτομα που παρέχουν φροντίδα και τους εκπροσώπους ενδιαφερόμενων ενώσεων.

3.7. Σε επίπεδο επιχειρήσεων και υπηρεσιών: δραστηριότητα και απασχόληση

— Η ΕΟΚΕ προτείνει μια ΣΔΙΤ, το όφελος της οποίας έγκειται στο ανθρώπινο κεφάλαιο, χάρη σε δωρεάν μαθήματα που θα εντάσσονται στο πλαίσιο της πολιτικής ΕΚΕ των ίδιων των κολοσσών των ΤΠΕ: θα επιχορηγούν τους υπαλλήλους που βγαίνουν στη σύνταξη και θα προσφέρουν τα μαθήματα αυτά σε όλους τους ηλικιωμένους, σε κάθε δημόσιο σχολείο των κρατών μελών, εκτός σχολικού ωραρίου.

— Στην ΕΕ υπάρχει έλλειψη ψηφιακών δεξιοτήτων (900 000 θέσεις εργασίας προς κάλυψη) (11). Η επιμόρφωση των εργαζόμενων μεγαλύτερης ηλικίας θα μπορούσε να συντελέσει στη βελτίωση της κατάστασης, η οποία πρέπει να εκτιμηθεί σε συνάρτηση με τον παγκόσμιο ανταγωνισμό. Η ενθάρρυνση της ψηφιακής επιχειρηματικότητας, της κατάρτισης και των νέων επιχειρήσεων, καθώς και η ανάπτυξη ικανοτήτων και ευημερίας για όλους απαιτεί αξιόλογες δημόσιες επενδύσεις.

— Σε μια συγκυρία μαζικής ανεργίας, η οικονομία 4.0 επιτρέπει στους ηλικιωμένους να συγκροτούν δίκτυα και να δημιουργούν νέες επιχειρήσεις, καθώς και βιώσιμες θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας που δεν μπορούν να μετεγκατασταθούν, όπως είναι οι θέσεις παροχής φροντίδας σε άτομα και οι θέσεις που σχετίζονται με την υγεία, με την υποστήριξη της αυτονομίας ή με τις πολιτικές πρόληψης (12).

— Η ΕΕ, ενώπιον των μορφών συνεργατικής οικονομίας, δεν αναφέρει ξεκάθαρα την τοποθέτησή της επί της αρχής σχετικά με τις περιπτώσεις κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης και τη συμβατότητά τους με τον στόχο της «κοινωνικής οικονομίας της αγοράς», ενώ ολοένα μεγαλύτερο μέρος του σχετικού εργατικού δυναμικού βρίσκεται εκ των πραγμάτων εκτός νόμου από άποψη εργατικού δικαίου. Οι μεγαλύτερης ηλικίας πληθυσμοί κινδυνεύουν να πληγούν περισσότερο από τους υπολοίπους, λόγω της επιρροής της ψηφιοποίησης στην κοινωνική συνοχή.

3.8. Επαναστάσεις

3.8.1. Η ψηφιακή τεχνολογία επιτρέπει ταυτόχρονη προσέγγιση από πάνω προς τα κάτω και από κάτω προς τα πάνω όσον αφορά τις κοινωνικές σχέσεις, και ιδιαίτερα την «τρίτη ηλικία».

3.8.2. Η συνεργατική οικονομία μπορεί να προσεγγίσει τα άτομα μεταξύ τους, με τρόπους μάθησης που ευνοούν όλες τις μορφές ευφυΐας, με καινοτόμες λύσεις υγείας που επιτρέπουν στα άτομα με αναπηρία ή στα ηλικιωμένα άτομα να συμμετέχουν πλήρως στο κοινωνικό σώμα και να είναι ευέλικτα κι ας μην μπορούν να είναι ευκίνητα («ubiquitous»).

3.8.3. Εντούτοις, αποδομεί τις εργασιακές σχέσεις. Μαζί με τη γήρανση, η ψηφιακή τεχνολογία ανατρέπει αυτό που οδήγησε, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και εντεύθεν, στη συνοχή των ευρωπαϊκών κοινωνιών: τα συστήματα αλληλεγγύης, που λειτουργούσαν ως αποσβεστήρες κρίσεων (όπως συνέβη το 2008).

3.8.4. Η εξάρτηση των εργαζομένων αποσταθεροποιείται από την επανάσταση 4.0, από τις δραστηριότητες σε δίκτυο, από την υπερβολική αύξηση των ηλικιωμένων και από την εξασθένιση των «συνόρων»· ταυτόχρονα, περίπου 10 % των e-ηλικιωμένων είναι συνδεδεμένοι αλλά φτωχοί, και θα μπορούσαν να ξαναγίνουν «γέροι», ανίκανοι να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους (πυρηνικές οικογένειες), όπως τους περασμένους αιώνες. Είναι, επομένως, δυνατή η πραγματοποίηση των μεταβάσεων με τη μετάδοση γνώσεων;

3.8.5. Για την ύπαρξη μιας ψηφιακής κοινωνικής οικονομίας της αγοράς χωρίς αποκλεισμούς (13) έχει ουσιώδη σημασία η διατήρηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων. Η θεμελίωσή τους σε άλλα στοιχεία πέραν της μισθωτής εργασίας, με παράλληλη αποφυγή των αστάθμητων κινδύνων των συνταξιοδοτικών ταμείων, θα είναι αναπόφευκτη μέχρι το 2060: θα πρέπει να εξεταστεί σε βάθος η βάση των κοινωνικών εισφορών και η αναδιανομή του πλούτου, ώστε να προετοιμαστεί η νοοτροπία του κοινού για τις αλλαγές.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ

(1) ΕΕ C 372 της 20.12.2011, ψήφισμα του Συμβουλίου σχετικά με ένα ανανεωμένο ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την εκπαίδευση των ενηλίκων

(2) ΕΕ C 11 της 15.1.2013, σ. 16.

(3) http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Population_structure_and_ageing/fr.

(4) COM(2016) 176 final.

(5) ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161.

(6) Οδηγία 2013/36/ΕΕ (ΕΕ L 176 της 27.6.2013, σ. 338).

(7) ΕΕ C 451 της 16.12.2014, σ. 25.

(8) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπ. π., σημείο 113.

(9) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ό.π., σημείο 114.

(10) ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 103.

(11) http://europa.eu/rapid/press-release_IP-14-518_el.htm

(12) ΕΕ C 21 της 21.1.2011, σ. 39.

(13) ΕΕ C 318 της 19.8.2016, σ. 9.