ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(94) 74 τελικό 
Βρυξέλλες, 06.04.1994 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΚΑΙ ΓΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ΠΑ 
ΤΙΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ 
ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
(ΑΠΟΦΑΣΗ 92/421/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ) 
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5 
II. Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 6 
Ι. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΠΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ 
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 6 
2. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 8 
2.1 Το πλαίσιο της κοινοτικής παρέμβασης 8 
2.2 Ο τουρισμός στους κύριους τομείς κοινοτικής δραστηριότητας 11 
3. ΑΜΕΣΑ ΜΕΤΡΑ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 16 
3.1 Στόχοι και δράσεις το 1992 16 
3.2 Στόχοι και δράσεις το 1993 18 
III. ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ 
ΕΧΟΥΝ ΑΝΤΙΚΤΥΠΟ ΣΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 22 
1. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ 22 
1.1 Κατάργηση των φυσικών συνόρων 22 
1.2 ΚατάρΎηση των φορολοΎΐκών συνόρων 25 
1.3 Ο τουρίστας ως καταναλωτής 28 
1.4 Πληροφόρηση και κατάρτιση των καταναλωτών 29 
1.5 Φυσική προστασία των καταναλωτών 30 
1.6 Προστασία των έννομων και των οικονομικών συμφερόντων 
των καταναλωτών 31 
2. ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ 37 
2.1 ΚατάρΎηση των τεχνικών και νομικών συνόρων 38 
2.2 ΚατάρΎίση των φορολογικών συνόρων 46 
3. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ 50 
3.1 Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις 51. 
3.2 Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού 
στις κρατικές παρεμβάσεις 53 
4. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ * 55 
4.1 Πολιτική της επιχείρησης 55 
4.2 Β€λτίωστ; της πληροφόρησης 56 
4.3 Ανάπτυξη της συνεργασίας 56 
4.4 Πολυετές πρόγραμμα δράσεων για την 
πολιτική της επιχείρησης 57 
4.5 Αράσεις σχετικά με συνεταιρισμούς, 
ταμεία αλληλασφάλισης και ενώσεις 57 
5. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ 58 
5.1 Μεταφορές και περιβάλλον 58 
5.2 άίκτυα και υποδομές μεταφορών 59 
5.3 Ηλεκτρονικά συστήματα κράτησης θέσεων 62 
6. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ 63 
6.1 διαρθρωτικά ταμεία 63 
6.2 Κοινοτικές πρωτοβουλίες 67 
6.3 Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων 69 
6.4 διευρωπαϊκά δίκτυα 72 
7. ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 73 
8. ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 75 
8.1 Ε£έλι£77 της αγοράς εργασίας 76 
8.2 Απασχόληση και βελτίωση των συνθηκών εργασίας 77 
8.3 Βελτίωση του κοινωνικού διαλόγου 78 
8.4 Υγαα και ασφάλεια 79 
8.5 Καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και ένταξη 
των ατόμων που αποκλείστηκαν από την αγορά εργασίας 80 
9. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΚΑΙ ΝΕΟΛΑΙΑ 84 
9.1 Ανώτερη και πανεπιστημιακή εκπαίδευση 84 
9.2 Αρχική κατάρτιση ' 85 
9.3 Συνεχής κατάρτιση 86 
9.4 Βελτίωση της πληροφόρησης και αντιστοιχία των τίτλων 
επαγγελματικής κατάρτισης 87 
10. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 90 
10.1 Πέμπτο πρόγραμμα - πλαίσιο 90 
10.2 Κοινοτικές πρωτοβουλίες 91 
10.3 Προστασία των φυσικών πόρων 92 
10.4 Διεθνής συνεργασία 95 
11. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ 97 
11.1 Διαφύλαξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς 97 
11.2 Πολιτιστική δράση 98 
12. ΠΟΛΙΤΙΚΗ Ε&Α 99 
12.1 Ερευνα και ανάπτυξη στον τομέα των τεχνολογιών 
των πληροφοριών και των επικοινωνιών 100 
12.2 Ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς των τεχνολογιών των πληροφοριών 103 
12.3 Σύστημα τηλεπληροφορικής για τις αγροτικές ζώνες 104 
12.4 Σχέδιο κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού 105 
12.5 Περιβαλλοντική έρευνα και τουρισμός 105 
13. ΕΗΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΗΙΑΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ 107 
13.1 Σχέσεις με την ΕΖΕΣ 107 
13.2 Σχέσεις με τις χώρες της Κεντρικής 
και Ανατολικής Ευρώπης 108 
13.3 Σχέσεις με τις μεσογειακές χώρες 110 
13.4 Σχέσεις με τις χώρες της Ασίας και 
της λατινικής Αμερικής 111 
13.5 Σχέσεις με τις χώρες της Αφρικής, 
της Καραϊβικής και του Ειρηνικού (ΑΚΕ) 
και τις Υπερπόντιες Χώρες και Εδάφη (ΥΧΕ) * 114 
13.6 Πολυμερείς εμπορικές διαπραγματεύσεις 116 
14. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ 117 
IV. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 119 
1. Συντελεστές ΦΠΑ που εφαρμόζονται στις κυριότερες 
τουριστικές υπηρεσίες 
2. Συντελεστές ΦΠΑ για τις μεταφορές προσώπων 
3. Κατάλογος των καθεστώτων ενισχύσεων στον τουριστικό τομέα 
που εξετάστηκαν από την Επιτροπή 
4. Χορήγηση επιδοτήσεων στις χώρες της λατινικής Αμερικής 
στο πλαίσιο σχεδίων παροχής τεχνικής βοήθειας (1987-92) 
5. Χορήγηση επιδοτήσεων στις χώρες ΑΚΕ και ΥΧΕ στο πλαίσιο 
των αναπτυξιακών προγραμμάτων και δράσεων (1989-1993) 
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
To Συμβούλιο, με την απόφαση της \3ης Ιουλίου 1992 (92/421/ΕΟΚ) Ο, επιβεβαίωσε τη 
σκοπιμότητα να αναληφθεί δράση σε κοινοτικό επίπεδο στον τομέα του τουρισμού, αφενός 
για να ενισχυθεί η οριζόντια προσέγγιση του τουρισμού στις κοινοτικές και εθνικές πολιτικές 
και, αφετέρου, γ^ να αναπτυχθούν ειδικές δράσεις για την ενθάρρυνση της διεθνικής 
συνεργασίας μεταξύ όλων χων φορέων, δημόσιων και ιδιωτικών, των διαφόρων κλάδων που 
σχετίζονται με τον τουρισμό. 
Η απόφαση του Συμβουλίου προβλέπει, στο άρθρο 5, ότι: 
"Κάθε χρόνο, αρχής γενομένης από την ημερομηνία θέσπισης του σχεδίου δράσεων, η 
Επιτροπή, σε έκθεση που δια/?ι/?ά^εται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, 
αξιολογεί τις δραστηριότητες της Κοινότητας που έχουν επιπτώσεις στον τουρισμό." 
Προγενέστερα, η Επιτροπή, σε δύο ανακοινώσεις που δημοσιεύτηκαν το 1992, πριν από την 
έκδοση της απόφασης του Συμβουλίου, είχε παρουσιάσει κατάλογο των κοινοτικών δράσεων 
υπέρ του τουρισμού (*). 
Η παρούσα έκθεση εί^αι η πρώτη που καταρτίζεται σε εφαρμογή του άρθρου 5 της εν λόγω 
απόφασης· παρουσιάζει τις δράσεις που αναλήφθηκαν από την Επιτροπή μέχρι το 
Δεκέμβριο του 1993, σε κάθε σχετικό τομέα κοινοτικής δραστηριότητας. 
Για κάθε ενα από τους τομείς αυτούς, αναφέρεται το πλαίσιο και οι στόχοι 
προτεραιότητας που κατευθύνουν τις εργασίες της Επιτροπής, έτσι ώστε να γίνει καλύτερα 
αντιληπτή η λογική που τις διέπει καθώς και ο αντίκτυπος τους στον τουρισμό. 
Η αξιολόγηση των δραστηριοτήτων είϊ'αι μάΧλον περιγραφική. Οπως προβλέπεται από το 
άρθρο 6 της απόφασης του Συμβουλίου, η Επιτροπή θα υποβάλει πριν από τις 30 Ιουλίου 
1995 έκθεση αξιολόγησης σχετικά με τα μετρήσιμα αποτελέσματα της εφαρμογής του 
σχεδίου δράσεων υπέρ του τουρισμού σε σχέση με τους επιδιωκόμενους στόχους. 
Υπογραμμίζονται τα ειδικά χαρακτηριστικά κάθε δράσης ή τομέα κοινοτικής παρέμβασης 
που έχει αντίκτυπο στον τουρισμό, καθώς και οι ενδεχόμενοι κοινοτικοί οικονομικοί πόροι που 
διατίθενται ή προβλέπεται να διατεθούν. 
Ετσι, η έκθεση έχει ως σκοπό να παρουσιάσει μια συγκεντρωτική εικόνα της μεγάλης 
ποικιλίας κοινοτικών δράσεων που επηρεάζουν τον τουρισμό, πολλές από τις οποίες 
επιχειρούνται στο πλαίσιο κοινοτικών πολιτικών και προγραμμάτων εκτός του άμεσου πεδίου 
εφαρμογής της απόφασης 92/421 /ΕΟΚ. 
1 EEL 231, 13.08.92, σελ. 26 
2 SEC (92) 701 τελικό, SEC (92) 702 τελικό της 27.5.92 
IL H ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 
1. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 
Ο τουρισμός είΐ'αι έι>α σύνθετο κοινωνικό και οικονομικό φαινόμενο το οποίο, στην Ευρώπη, 
αφορά πολλά εκατομμύρια πολιτών τόσο ως αποδέκτες όσο και ως παρόχους μιας 
ποικιλίας υπηρεσιών που έχουν ως σκοπό την ικανοποίηση των πολλαπλών αναγκών των 
τουριστών. 
Ο τουρισμός, ο οποίος εξ ορισμού βασίζεται στην έννοια της μετακίνησης του πολίτη εκτός 
του συνήθους περιβάλλοντος του, συνεπάγεται την επαφή μεταξύ κοινοτήτων, λαών και 
κοινωνιών. 
Γι αυτό το λόγο, υπάρχει καθολική αποδοχή του γεγονότος ότι η προστιθέμενη α$ία που 
δημιουργείται από αυτό τον τομέα δραστηριότητας ξεπερνά τις καθαρά οικονομικές 
πλευρές οι οποίες, ωστόσο, είί'αι ιδιαίτερα σημαντικές. 
Ο τουρισμός είϊ'αι, αφενός, ενα προνομιακό μέσο προσέγγισης μεταξύ των ατόμων και των 
πολιτισμών, έκφραση και πρευσβευτες των οποίων αποτελούν οι τουρίστες και, αφετέρου, 
ισόρροπο μέσο επιβεβαίωσης της ευρωπαϊκής ταυτότητας χάρη στην επαφή μεταξύ 
τουριστών και τοπικών πληθυσμών. 
Ο τουρισμός επηρεάζει και, με τη σειρά του, επηρεάζεται από το κοινωνικό, οικονομικό και 
πολιτιστικό πλαίσιο στα οποία εκδηλώνεται. 
Παρά τη δυσκολία να εκτιμηθεί με ακρίβεια η οικονομική βαρύτητα του τουρισμού, οι 
αναλύσεις συμφωνούν όσον αφορά τη ση/ιασία του τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε 
παγκόσμιο επίπεδο. 
Σύμφωνα με τις προκαταρκτικές εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Οργάνωσης Τουρισμού (ΠΟΤ) 
σχετικά με το 1992, η βιομηχανία των ταξιδιών και του τουρισμού διατήρησε το ποσοστό 
ανάπτυξης της, παρά την παγκόσμια οικονομική ύφεση. 
Μέχρι το έτος 2000, προβλέπεται μέση ετήσια αύξηση ύφους 3,7%. 
Με 60% των αφίξεων και 53% των εσόδων, η Ευρώπη αντιπροσωπεύει την κύρια κινητήρια 
δύναμη του διεθνούς τουρισμού σε παγκόσμια κλίμακα, παρά το γεγονός ότι μεταξύ του 
1970 και του 1992 έχασε το 10% του μεριδίου της στην αγορά προς όφελος νέων τουριστικών 
προορισμών στις τρίτες χώρες. Μολονότι το 1992 η Ευρώπη αντέστρεψε την αρνητική τάση 
που σημειώθηκε το προηγούμενο έτος, το ποσοστό αύξησης των αφίξεων, της τάξης του 
3,5%, είι>αι το μικρότερο μεταξύ των περιφερειών σε παγκόσμιο επίπεδο, γεγονός που καλεί 
σε κοινή προσπάθεια για τον επαναπροσανατολισμό του τουρισμού προς τη "γηραιά ήπειρο". 
Η ζήτηση και η τουριστική κατανάλωση σε εθνικό επίπεδο είΐ'αι πολύ σημαντικότερες από 
το διεθνή τουρισμό στις περισσότερες κοινοτικές χώρες συμβάλλοντας στην καλύτερη 
ολοκλήρωση στο εσωτερικό της ίδιας της χώρας. 
Παράλληλα, συμβάλλοντας στο θετικό υπόλοιπο του ισοζυγίου πληρωμών, ο τουρισμός 
αντιπροσωπεύει, στον τομέα των υπηρεσιών, το 1/4 των εξαγωγών της Κοινότητας προς τις 
τρίτες χώρες. 
Για την Ευρώπη των 12, ο τουρισμός αποτελεί μία από τις κυριότερες πήγες εισοδήματος. 
Αντιπροσωπεύει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, το 5,5% του ΑΕΠ. Το ποσοστό αυτό εί^αι 
σχεδόν διπλάσιο στην Ισπανία και τη Γαλλία και εί^αι μεγαλύτερο από τον κοινοτικό μέσο 
όρο στην Ελλάδα, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία. 
Ο τουρισμός χαρακτηρίζεται από μια έντονη τάση συγκέντρωσης η οποία αντικατοπτρίζει 
την άνιση τουριστική ανάπτυξη μεταξύ χωρών ή περιφερειών. 
Ο τουρισμός είί'αι, προφανώς, πολύ σημαντικότερος για ορισμένες χώρες από ό,τι για 
άλλες, τόσο στο επίπεδο των δαπανώ»' όσο και των εσόδων. Οσον αφορά τα έσοδα, η Γαλλία 
καταλαμβάνει την πρώτη θέση και, όσον αφορά την αύξηση, σημείωσε σημαντική ετήσια 
μεταβολή τόσο το 1992 όσο και το 1991. 
Από πλευράς δαπανών t η Γερμανία εί^αι, με μεγάλη διαφορά, η πρώτη χώρα με σχεδόν το 
1/3 των κοινοτικών δαπαΐ'ώϊ' και αύξηση τρεις φορές μεγαλύτερη από τον κοινοτικό μέσο 
όρο. Ωστόσο, η μεγαλύτερη αύξηση σημειώνεται κυρίως στην Πορτογαλία και την Ισπανία, 
με, αντίστοιχα, ποσοστά 18,6% και 9,7% αύξησης των τουριστικών δαπαί'ώρ εκτός της 
χώρας, μεταξύ 1991 και 1992. 
Παρά τις δυσκολίες εκτίμησης του αντίκτυπου του τουρισμού στην απασχόληση, εί^αι βέβαιο 
ότι η συμβολή του εί^αι αξιοσημείωτη. Οι εκτιμώμενες θέσεις απασχόλησης στις τουριστικές 
δραστηριότητες της Κοινότητας ανέρχονται σε 9 εκατομμύρια μονάδες. Ο τουρισμός 
αντιπροσωπεύει ποσοστό περίπου 6% του συνόλου των θέσεων απασχόλησης στην 
Κοινότητα, λαμβάνοντας υπόψη μόνο τις θέσεις απασχόλησης που συνδέονται άμεσα με 
τις τουριστικές δραστηριότητες και προϊόντα. 
Εκτός από τις άμεσες αυτές θέσεις απασχόλησης, πρέπει να ληφθούν επίσης υπόψη οι 
έμμεσες και οι συνεπαγόμενες θέσεις απασχόλησης οι οποίες δημιουργούνται σε άλλους 
τομείς, εκτός του τουριστικού τομέα με τη στενή έννοια. 
Η διαρθρωτική ευελιξία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ευαισβ^σία ακόμη και αυτού του 
τμήματος της αγοράς εργασίας μπορούν να εξηγήσουν την ελκτική δύναμη που ασκεί ο 
τομέας αυτός στις γυναίκες και τους νέους, προσφέροντας συχνά μια πρώτη ευκαιρία 
απασχόλησης. 
Οπως και ο τομέας των υπηρεσιών, ο οποίος απασχολεί 6 στους 10 εργαζομένους στην 
Κοινότητα, ο τουρισμός χαρακτηρίζεται από την αυξημένη συμμετοχή των γυναικών, η 
οποία, σύμφωνα με τις χώρες της Κοινότητας, τοποθετείται μεταξύ 45% και 65% του 
απασχολούμενου εργατικού δυναμικού. 
Επιπλέον, ο εποχιακός χαρακτήρας της απασχόλησης, μια άλλη ιδιαιτερότητα των 
τουριστικών δραστηριοτήτων, παρουσιάζει μεγάλες μεταβολές ανάλογα με τους 
διαφορετικούς κλάδους: μειωμένος στις καφετερίες - εστιατόρια και τα πρακτορεία ταξιδιών, 
μέσος στα ξενοδοχεία, αυξημένος στα χωριά διακοπών και τις υπαίθριες εγκαταστάσεις. 
Οι σεσεις απασχόλησης μόνο στον κλάδο των δραστηριοτήτων παροχής καταλύματος και 
υπηρεσιών εστιατορίου, οι οποίες αντιπροσωπεύουν ποσοστό ελαφρώς μικρότερο από το μισό 
των απασχολουμένων στον τομέα του τουρισμού, εκτιμάται ότι ανέρχονται σε 4 
εκατομμύρια. Μεταξύ των περίπου 1,2 εκατομμυρίων επιχειρήσεων που λειτουργούν στον 
κλάδο αυτό, το 95% εί^αι μικροεπιχειρήσεις (που απασχολούν λιγότερους από εννέα 
υπαλλήλους) και συγκεντρώνουν το 60% των απασχολουμένων. 
Eva συμπληρωματικό στοιχείο που μαρτυρεί τη δυναμικότητα του τουρισμού είναι η 
ικανότητα του να δημιουργεί σημαντικές επενδύσεις όχι μόνο σε αυτό καθαυτό τον 
τουριστικό τομέα αλλά και στους υπόλοιπους τομείς της οικονομίας. 
Ο δυναμισμός και η ποικιλομορφία της τουριστικής παραγωγής που εξασφαλίζουν πάντοτε 
μια λειτουργία προσέλκυσης για τους άλλους οικονομικούς τομείς, συνδυάζονται με τον 
πολλαπλασιαστικό χαρακτήρα των τουριστικών επενδύσεων. 
Με όλα αυτά τα πλεονεκτήματα, ο τουρισμός αντιμετωπίζεται από τη μεγάλη πλειοψηφία 
των περιφερειών της Ευρώπης, ως κύριος παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης, θεωρείται 
συχνά ως παράγοντας εναλλακτικός των οικονομικών δραστηριοτήτων που βρίσκονται σε 
παρακμή. 
Κατά το σχεδιασμό της ανάπτυξης των λιγότερο ευνοημένων περιφερειών, ο τουρισμός 
θεωρείται σημαντικό εργαλείο της χωροταξίας: επιτρέπει τη δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης, προωθεί την προσέγγιση των περιφερειακών περιφερειών και συμβάλλει στη 
διατήρηση του αγροτικού κόσμου. 
Η συμβολή του τουρισμού στην επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης των λιγότερο 
ευνοημένων περιφερειών αναγνωρίζεται ως παράγοντας που ενισχύει την κοινοτική συνοχή. 
2. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ 
2.1 Το πλαίσιο της κοινοτικής παρέμβασης 
Η Επιτροπή, έχοντας συνείδηση του καθοριστικού ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει ο 
τουρισμός όσον αφορά την επίτευξη των στόχων που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 
με την ενθάρρυνση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής 
Επιτροπής, εργάζεται, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '80, προκειμένου να αποκτήσει 
ο εν λόγω τομέας τη σωστή θέση του μέσα στο φάσμα των κοινοτικών δραστηριοτήτων. 
Με βάση το δεδομένο νομικό και θεσμικό πλαίσιο το οποίο, στο επίπεδο της συνθήκης της 
Ρώμης, δεν προβλέπει expressis verbis τη χορήγηση ειδικής αρμοδιότητας δράσης στον εν 
λόγω τομέα, η πραγματική έναρξη μιας συγκεκριμένης δράσης της Κοινότητας υπέρ του 
τουρισμού πραγματοποιήθηκε με την απόφαση του Συμβουλίου, με βάση πρόταση της 
Επιτροπής, να ανακηρυχθεί το 1990 Ευρωπαϊκό Ετος Τουρισμού (3). 
Αυτή ήταν η πρώτη ευκαιρία αξιοποίησης της οικονομικής και κοινωνικής στ/μασίας της 
δραστηριότητας αυτής, συμβάλλοντας, παράλληλα, στη δημιουργία στενών σχέσεων, στον 
τομέα του τουρισμού, μεταξύ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα της Κοινότητας και 
ολόκληρης της Ευρώπης. 
Ο απολογισμός του Ευρωπαϊκού Ετους Τουρισμού (4), οι προσδοκίες του Ευρωπαϊκού 
Κοινοβουλίου και οι συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τις ανεπίσημες συνεδριάσεις 
του Συμβουλίου των αρμόδιων υπουργών της Κοινότητας (s) συνηγόρησαν στο να καταρτίσει 
η Επιτροπή σχέδιο δράσεων υπέρ του τουρισμού. 
Απόφαση του Συμβουλίου της 21.12.88, ΕΕ L17, 21.1.89, σελ. 53 
Εκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά 
με το Ευρωπαϊκό Ετος Τουρισμού, COM (91) 95 τελικό , 14.5.91 
Συνεδρίαση του Μιλάνου το 1990 και του Noordwijk το 1991 
8 
Οι συζητήσεις που πλαισίωσαν τη διαδικασία λήψης απόφασης η οποία κινήθηκε με την 
πρόταση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο6, αντικατοπτρίζοντας παράλληλα το μεγάλο 
ενδιαφέρον που επιδείχθηκε για το εν λόγω θέμα, υπογράμμισαν ιδιαίτερα: 
την ποικιλία των απόψεων σχετικά με την ανάληψη μιας τέτοιας δράσης, σε 
κοινοτικό επίπεδο, στον τομέα του τουρισμού-
το έλλειμμα διεθνικής συνεργασίας μεταξύ των κέντρων λήψης αποφάσεων των 
διαφόρων τομέων δραστηριότητας σχετικά με τον τουρισμό που έχουν αντίκτυπο σ' 
αυτόν και μεταξύ των δημόσιων αρχών, των οικονομικών παραγόντων, των 
επαγγελματικών ενώσεων και των καταναλωτών 
τον κατακερματισμό του τομέα σύμφωνα με τη σύνθεση του, σε σχέση με άλλους 
τομείς δραστηριότητας-
τη μείωση της ανταγωνιστικότητας της κοινοτικής βιομηχανίας του τουρισμού και την 
ανεπαρκή αξιολόγηση του δυναμικού της. 
Με βάση τη διαπίστωση αυτή, εξετάζεται η ανάληψη κοινοτικών δράσεων, που σχεδιάστηκαν 
σε ενα συνεκτικό συνολικό πλαίσιο, υπέρ του τουρισμού, σε διάφορους τομείς, που σέβονται 
την αρχή της επικουρικότητας, ενσωματώνοντας παράλληλα μια πραγματική κοινοτική 
προστιθέμενη αξία. 
Αφετέρου, θα δοθεί, στον κατάλληλο βαθμό, απάντηση στα θέματα καλύτερης 
συνεκτίμησης, καλύτερης λειτουργίας και βελτίωσης της απόδοσης και της ποιότητας των 
παροχών και των υπηρεσιών του τομέα του τουρισμού. 
Επίσης, προκείμενου να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα του τομέα τόσο στο εσωτερικό της 
Κοινότητας όσο και στην παγκόσμια αγορά, θα οριστούν μεσοπρόθεσμοι προσανατολισμοί 
οι οποίοι θα συμβάλουν στην ανάπτυξη του κατά τρόπον ώστε να σέβεται το περιβάλλον και 
τους ενδιαφερόμενους τοπικούς πληθυσμούς. 
Ωστόσο, η επίτευξη των στόχων αυτών θα πρέπει να ενσωματώνει και τα υπόλοιπα μέτρα 
και δράσεις που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τον τουρισμό και, κυρίως, εκείνα(ες) που 
επιχειρούνται μέσα στα ίδια τα κοινοτικά όργανα. 
Η ενίσχυση του συντονισμού στο εσωτερικό της Επιτροπής αποτελεί κύριο αντικείμενο 
μέριμνας της διυπηρεσιακής ομάδας για τον τουρισμό, πράγμα που θα επιτρέψει τον 
εναρμονισμό των διαφόρων κοινοτικών δράσεων που έχουν αντίκτυπο στον τομέα αυτό και 
την εκτίμηση του επίπεδου συνοχής που έχει επιτευχθεί. 
Αυτό το μέσο συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών της Επιτροπής, που 
συμπληρώνει τις συνήθεις διαδικασίες εσωτερικών διαβουλεύσεων, διευκολύνει κατ' αυτό τον 
τρόπο την ενσωμάτωση των ιδιαιτεροτήτων του τουρισμού στο σύνολο των κοινοτικών 
δραστηριοτήτων. 
Τέλος, οι προβλεπόμενες δράσεις πρέπει να βασίζονται στη συνεργασία των υπόλοιπων 
διοικητικών κλιμακίων παρέμβασης και να προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες συμμετοχής 
τόσο στον τομέα του τουρισμού στην Κοινότητα όσο και στις ευρωπαϊκές τρίτες χώρες, 
χωρίς να μεταβάλλονται οι ισορροπίες, κυρίως από πλευράς ανταγωνισμού. 
COM (91) 97 τελικό, 24.4.91 
Με μια τέτοια προοπτική, κρίθηκε ότι ο ρόλος της Κοινότητας σε ενα συνολικό πλαίσιο 
υπέρ του τουρισμού δεν θα πρέπει να έχει τη μορφή έντονης παρέμβασης αλλά, κατά 
προτεραιότητα, τη μορφή αποστολής με χαρακτηριστικά: 
την αξιοποίηση της σημασίας του τουρισμού, ευνοώντας την πληροφόρηση και τις 
αμοιβαίες ανταλλαγές μεταξύ των διαφόρων παραγόντων τού­
το συντονισμό των δραστηριοτήτων που διεξάγονται στον εν λόγω τομέα τόσο στην 
Επιτροπή όσο και με τα κράτη μέλη· 
την παροχή κινήτρων και, σε ορισμένους συγκεκριμένους τομείς, την υποστήριξη 
καινοτόμων σχεδίων επίδειξης. 
Οι έννοιες αυτές περιλαμβάνονται στο σχέδιο δράσεων που εξέδωσε το Συμβούλιο το 1992 
και προβλέπεται να καλύψει περίοδο 3 ετών (7). 
Η διάρθρωση του σχεδίου βασίζεται, ουσιαστικά, σε δύο σειρές μέτρων: 
μέτρα "οριζόντιου" χαρακτήρα, τα οποία θα επιτρέψουν στην Κοινότητα να 
εκπληρώσει το ρόλο της πληροφόρησης, της αμοιβαίας ανταλλαγής και του 
συντονισμού· 
ειδικά μέτρα, τα οποία θα της επιτρέψουν να εκπληρώσει το ρόλο της παροχής 
κινήτρων σε ορισμένους κλάδους της τουριστικής δραστηριότητας. 
Πρόκειται για τη σημαντικότερη από τις δράσεις που αναλήφθηκαν μέχρι σήμερα στον εν 
λόγω τομέα σε κοινοτικό επίπεδο. 
Μολονότι η έκταση της αρχικής πρότασης της Επιτροπής περιορίστηκε από το Συμβούλιο, 
η ομόφωνη συναίνεση η οποία σημειώθηκε σχετικά με την ανάληψη κοινής δράσης υπέρ του 
τουρισμού μαρτυρεί, αφενός, τον ενωτικό και ισχυροποιητικό ρόλο που αναγνωρίζεται στον 
τουρισμό και αφετέρου, την ανάγκη να καταβληθούν προσπάθειες για την ισόρροπη 
ανάπτυξη του δυναμικού του μέσω ενός καλύτερου συντονισμού. 
Η Επιτροπή, αμέσως μετά την έγκριση του σχεδίου, φροντίζει ώστε το μέσο αυτό να 
αποτελέσει για τους διάφορους παράγοντες του τουρισμού το "εργαστήριο" στο οποίο θα 
μπορούν να αναλύονται οι ιδέες και η εμπειρία του καθενός, να καταρτίζονται κοινά σχέδια, 
να αναπτύσσεται μια κοινή στρατηγική για να δίνονται λύσεις στα μεσοπρόθεσμα 
προβλήματα που αντιμετωπίζει ο ευρωπαϊκός τουρισμός. 
Παράλληλα, η Επιτροπή έθεσε σε εφαρμογή ενα σύστημα συνεχούς παρακολούθησης των 
δράσεων που αναλαμβάνονται στο πλαίσιο αυτό, προκείμενου να μπορεί να εκτιμήσει τα 
αποτελέσματα της εφαρμογής του σχεδίου δράσεων σε σχέση με τους επιδιωκόμενους 
στόχους. 
Επιπλέον, προκείμενου να επεκταθούν οι κοινοτικές δράσεις υπέρ του τουρισμού πέρα από 
την πειραματική τους φάση, η Επιτροπή προβαίνει ήδη στην εφαρμογή ενός γενικού 
προβληματισμού σχετικά με τις ιδιαιτερότητες μιας κοινοτικής πολιτικής στον τομέα του 
τουρισμού. Το γεγονός αυτό συνδέεται άμεσα με την έκθεση που θα υποβληθεί, πριν από 
το 1996, υπόψη των αρχηγών κυβερνήσεων των κρατών μελών, σχετικά με τη σκοπιμότητα 
εισαγωγής ενός ειδικού τίτλου για τον τουρισμό στη συνθήκη για τι;ν Ευρωπαϊκή Ενωση. 
ΕΕ L231 της 13.8.92, σελ. 26 
10 
2.2 Ο τουρισμός στους κύριους τομείς κοινοτικής δραστηριότητας 
Το γεγονός ότι ο τουρισμός είναι ένα πολύπλευρο και πολυδιάστατο φαινόμενο το οποίο 
επηρεάζει και, με τη σειρά του, επηρεάζεται από πολλούς τομείς και διαφορετικούς 
παράγοντες, χαρακτηρίζει τη λογική του σχεδίου δράσεων και αντικατοπτρίζεται πλήρως 
στις κοινοτικές παρεμβάσεις, οι οποίες μολονότι πραγματοποιούνται στο πλαίσιο άλλων 
πολιτικών και προγραμμάτων, έχουν σημαντικό αντίκτυπο στον τουρισμό. 
Ο τουρισμός και οι ποικίλοι παράγοντες του μπορούν να επωφεληθούν της οικονομικής 
στήριξης από πλευράς της Κοινότητας και έτσι να προωθηθεί η ισόρροπη ανάπτυξη του 
δυναμικού του. Εξάλλου, η κινητοποίηση των κοινοτικών πόρων ενθαρρύνει μια 
συμπληρωματική χρηματοδοτική προσπάθεια από πλευράς των εθνικών δημόσιων αρχών και 
του ιδιωτικού τομέα. 
Οι χρηματοδοτικοί πόροι που διατίθενται ή. που προβλέπεται να διατεθούν διαρθρώνονται 
γύρω από τρεις κύριους άξονες: 
διαρθρωτικές πολιτικές, στις οποίες τα ταμεία συνεισφέρουν κατά τρόπο κυριαρχικό· 
κοινοτικά προγράμματα και πρωτοβουλίες· 
κοινοτικές δράσεις. 
Επιπλέον, οι συνέπειες της κοινοτικής παρέμβασης για τον τουρισμό δεν μπορούν να 
μετρηθούν μόνο με βάση τα κονδύλια του προϋπολογισμού που διατίθενται. 
Τα κανονιστικά μέτρα, όπως εκείνα που προβλέπονται στο πλαίσιο της πραγματοποίησης 
της εσωτερικής αγοράς για την άρση των φυσικών, τεχνικών και φορολογικών εμποδίων, ή 
εκείνα που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος, έχουν άμεσο αντίκτυπο στον τομέα 
του τουρισμού. 
Στο τρίτο μέρος της έκθεσης, οι ποικίλες αυτές δράσεις αναλύονται λεπτομερώς, 
συνεκτιμώντας τις συνέπειες που συνεπάγονται, ή που μπορούν να παρουσιαστούν, για τον 
τουρισμό. 
Μεταξύ των κυριότερων κοινοτικών δράσεων που αφορούν τον τουρισμό, θα πρέπει να 
σημειωθούν εκείνες που αποσκοπούν: 
στη διευκόλυνση της διέλευσης των εσωτερικών συνόρων της Κοινότητας· 
στη βελτίωση της πληροφόρησης και την προστασία των τουριστών ως καταναλωτών 
στην προώθηση του τουρισμού ως μέσου κοινωνικής ένταξης. 
Για τις επιχειρήσεις για τις οποίες ο τουρισμός είναι η κύρια πηγή των εισοδημάτων τους, 
η αρμονική ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων της Κοινότητας βασίζεται κυρίως: 
στην άρση των τεχνικών και νομικών εμποδίων 
στη διαφύλαξη της ανταγωνιστικής αγοράς· 
11 
στη βελτίωση του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργούν οι επιχειρήσεις, προπαντός 
οι μικρομεσαίες, ενθαρρύνοντας κυρίως τη διεθνική συνεργασία και την εισαγωγή 
νέων τεχνολογιών 
στην επαρκή προσφορά εργασίας σε σχέση με τη ζήτηση -
στην ανάπτυξη ενός συστήματος μεταφορών το οποίο θα είναι αποτελεσματικό και 
θα σέβεται το περιβάλλον, ευνοώντας παράλληλα την προσέγγιση των περιφερειακών 
περιφερειών. 
2.2.1 Τα μέτοα υπέο των τουριστών 
Κατάργηση των ώυσικών συνόρων 
Η συνθήκη της Ρώμης παρέχει σε κάθε υπήκοο ενός κράτους μέλους το δικαίωμα να 
μετακινείται ελεύθερα και να διαμένει σε ενα κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο του 
οποίου είναι κάτοικος, παρουσιάζοντας απλώς το δελτίο ταυτότητας ή το διαβατήριο του. 
Αυτό είναι ένα από τα πρώτα κεκτημένα δικαιώματα των πολιτών της Κοινότητας ως 
τουριστών. 
Αλλά, αυτό δεν καταργούσε τη διατήρηση των αστυνομικών και τελωνειακών διατυπώσεων 
για τους ταξιδιώτες που διέρχονται τα ενδοκοινοτικά σύνορα. Με τη θέσπιση της εσωτερικής 
αγοράς, η οποία βασίζεται κυρίως στην άρση των φυσικών εμποδίων, οι συστηματικοί αυτοί 
έλεγχοι δεν μπορούσαν πλέον να δικαιολογηθούν. 
Παρά τη σημαντική πρόοδο που σημειώθηκε όσον αφορά την εξασφάλιση της ελεύθερης 
κυκλοφορίας των προσώπων στο εσωτερικό της Κοινότητας, η πλήρης εφαρμογή της αρχής 
αυτής καθυστέρησε λόγω των δυσκολιών ορισμένων κρατών μελών να εργαστούν προς αυτή 
τη κατεύθυνση. 
Οι χώρες της ομάδας του Schengen επιβεβαίωσαν τη δέσμευση τους να υλοποιήσουν μεταξύ 
τους την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων. Μολονότι το αποτέλεσμα αυτό, εφόσον 
επιτευχθεί, δεν θα είναι αρκετό για την υλοποίηση της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων 
στο σύνολο της Επικράτειας της Ενωσης, θα αποτελέσει σημαντικό βήμα προόδου. 
Τα άλλα θέματα σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μπορούν να θεωρηθούν 
επιλυμένα και χιλιάδες τουρίστες επωφελήθηκαν σχετικά το 1993. Η κατάργηση των ορίων 
όσον αφορά τα ατελώς εισαγόμενα είδη επιτρέπει στους ταξιδιώτες που μετακινούνται στο 
εσωτερικό της Κοινότητας να αγοράζουν απεριόριστες ποσότητες εμπορευμάτων σε ενα 
κράτος μέλος και να τα εισάγουν στη χώρα κατοικίας τους. Ωστόσο, όταν τα προϊόντα 
υπερβαίνουν ορισμένες ποσότητες, ο ταξιδιώτης θα πρέπει να αποδεικνύει ότι τα προϊόντα 
αυτά αγοράστηκαν για προσωπική χρήση. Οι ταξιδιώτες που μετακινούνται μεταξύ δύο 
χωρών της Κοινότητας δεν υφίστανται πλέον έλεγχο αποσκευών. 
Βελτίωση της πληροφόρησης και της προστασίας των τουριστών 
Οι τουρίστες, όπως ακριβώς και οι καταναλωτές άλλων αγαθών και υπηρεσιών στην 
Κοινότητα, επωφελούνται της κοινοτικής στρατηγικής που αφορά την ενίσχυση της 
προστασίας των καταναλωτών τόσο στο επίπεδο των οριζόντιων μέτρων όσο και στο επίπεδο 
των μέτρων που θεσπίζονται ειδικά για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων τους. 
12 
Ο καταναλωτής που κάνει ή ετοιμάζεται να κάνει τουρισμό είναι ευάλωτος λόγω των 
αστάθμητων παραγόντων που συνεπάγονται οι διακοπές και των μεγάλων πιθανοτήτων να 
υποχρεωθεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες διαφόρων ειδών λόγω του γεγονότος ότι θα βρίσκεται 
έξω από το σύνηθες περιβάλλον του, προπαντός όταν πρόκειται για χώρα του εξωτερικού. 
Με βάση αυτή τη διαπίστωση, η κοινοτική δράση στον εν λόγω τομέα εστιάζεται στην 
εφαρμογή ενός νομοθετικού πλαισίου που θα συμπληρώνεται και θα υποστηρίζεται από 
διάφορες δράσεις πληροφόρησης και κατάρτισης οι οποίες θα συμβάλουν στη συνειδητοποίηση 
της σπουδαιότητας της διάστασης "καταναλωτής" στο πλαίσιο της πραγματοποίησης της 
εσωτερικής αγοράς. 
Ο Τουρίστας συμμετέχει σ* αυτή την ενισχυτική δράση που προκαλείται από την 
πραγματοποίηση της μεγάλης αγοράς. Ενθαρρύνεται στο να εκμεταλλευτεί πλήρως τις νέες 
δυνατότητες που εμφανίζονται και, παράλληλα, συμβάλλει ενεργά στην ανάπτυξη 
ανταγωνιστικών αγορών. 
Το δεύτερο τριετές σχέδιο δράσεων για την πολιτική των καταναλωτών, το οποίο εγκρίθηκε 
από την Επιτροπή τον Ιούλιο του 1993 Ο θα επιτρέψει την εδραίωση του κοινοτικού 
κεκτημένου και, σε ορισμένους αποφασιστικούς τομείς, την ενίσχυση της εμπιστοσύνης του 
καταναλωτή στην ενιαία αγορά. 
Αλλά, προκείμενου να ληφθεί κατάλληλα υπόψη η προβληματική του καταναλωτή από 
τους οικονομικούς παράγοντες και τις δημόσιες αρχές, είναι επίσης απαραίτητο να ενισχυθεί 
ο διάλογος και να οργανωθούν συνεχείς διαβουλεύσεις με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. 
Αυτή η μέθοδος εργασίας, η οποία εφαρμόστηκε ήδη από την ϋπιτροπή κατά την 
πραγματοποίηση του πρώτου σχεδίου δράσεων, μπορεί να συνεχιστεί κατά τρόπον ώστε να 
εξασφαλιστεί η συνεχής εξεύρεση ισόρροπων λύσεων. 
Ο τουρισμός ως έδαώος για κοινωνική ένταξη 
Οι αρχές της κοινωνικής ένταξης και της αλληλεγγύης αναφέρονται πλέον ως ουσιαστικές 
πλευρές της ευρωπαϊκής οικοδόμησης. 
Με την εφαρμογή μέτρων συμπληρωματικών ως προς εκείνα που αναπτύχθηκαν σε εθνικό 
επίπεδο, η Κοινότητα επιθυμεί να συμβάλει στην άρση των φραγμών και των εμποδίων που 
αντιτίθενται στην πλήρη ένταξη των λιγότερο ευνοημένων πολιτών οι οποίοι ενδεχομένως δεν 
είναι σε θέση να αξιοποιήσουν, με την ίδια ευκολία, τα οφέλη της νέας ευρωπαϊκής 
πραγματικότητας. 
Διευκολύνοντας την πρόσβαση στην ψυχαγωγία, τα ταξίδια και τον ομαδικό τουρισμό 
ατόμων τα οποία, για διάφορους λόγους, και κυρίως για λόγους υγείας, αντιμετωπίζουν 
δυσκολίες στο να κάνουν διακοπές, ο τουρισμός μπορεί να συμβάλει στην ένταξη τους. 
Τα θετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από μια τέτοια διαδικασία είναι τα εξής: η 
συνεκτίμηση των ιδιαιτεροτήτων των κατηγοριών αυτών όχι μόνο τους εξασφαλίζει μια ενεργό 
και πλήρη συμμετοχή στη κοινωνική ζωή, αλλά, παράλληλα, εμπλουτίζει και την κοινωνία, 
στο σύνολο της, με μαρτυρίες που δεν μπορούν να αγνοηθούν. 
COM (93) 378 τελικό, της 28.7.93 
13 
2.2.2 Τα μέτοα υπέρ των επινεωήσεων 
Αρση των εμποδίων 
Για τους οικονομικούς φορείς και τους εργαζομένους στον τομέα του τουρισμού, οι οποίοι 
αντιμετωπίζουν πάντοτε το πρόβλημα της διεθνούς διάστασης της δραστηριότητας τους, η 
ελευθερία να ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα και να παρέχουν τις υπηρεσίες τους 
όπου επιθυμούν, χωρίς διάκριση σε σχέση με άλλους ανταγωνιστές, είναι μια ευκαιρία και 
συγχρόνως μια πρόκληση η οποία τοποθετεί τους παραγωγούς τουριστικών υπηρεσιών μεταξύ 
των πλέον ευαίσθητων φορέων όσον αφορά την καθιέρωση μιας πραγματικής ενιαίας 
αγοράς. 
Για τους επαγγελματίες του τουρισμού, οι νομικές συνθήκες για τη δημιουργία ενός χώρου 
χωρίς σύνορα μπορούν να θεωρηθούν ότι πληρούνται χάρη, κυρίως, στα μέτρα τα οποία, 
αποσκοπώντας στη διευκόλυνση της κινητικότητας, επιτρέπουν την αναγνώριση, σε άλλο 
κράτος μέλος της εμπειρίας που αποκτήθηκε στον τόπο καταγωγής. 
Αν, γενικά, η ελευθερία εγκατάστασης φαίνεται να αποτελεί εγγύηση για τους 
επιχειρηματίες του τομέα όσον αφορά και την πρακτική, η ελεύθερη παροχή τουριστικών 
υπηρεσιών ή η άσκηση του επαγγέλματος σε άλλη χώρα της Κοινότητας θα πρέπει ακόμη 
να αντιμετωπίζονται μαζί με τα προβλήματα που συνδέονται με τη διαφορετική εξέλιξη των 
κλάδων του τουρισμού σε κάθε κράτος μέλος. Οι διάφορες αφορούν τόσο τα επαγγελματικά 
χαρακτηριστικά όσο και τους κανόνες πρόσβασης στα επαγγέλματα. 
Για τις δραστηριότητες σχετικά με τον τουρισμό, οι δυσκολίες αυτές είναι ακόμη εντονότερες 
λόγω της μεγάλης ποικιλίας των κλάδων του τουρισμού που υποχρεωτικά υπόκεινται στους 
περιορισμούς του εκάστοτε τοπικού περιβάλλοντος, καθώς και λόγω των γρήγορων αλλαγών 
που επιβάλλει η τουριστική αγορά προκειμένου να είναι σε θέση να ικανοποιήσει τη ζήτηση. 
Επιπλέον, θα πρέπει να σημειωθεί ο συχνά εποχιακός χαρακτήρας της τουριστικής 
δραστηριότητας και η χρήση της, συχνά συμπληρωματική μιας άλλης κύριας 
δραστηριότητας που δεν ασκείται υποχρεωτικά στον ίδιο τομέα. 
Συμπλέοντας με τη γενική προσέγγιση όσον αφορά την κοινοτική παρέμβαση στον εν λόγω 
τομέα, η δράση που αναλήφθηκε από την Επιτροπή ευνόησε τη δημιουργία μέσων 
προσέγγισης που δεν επιβάλλουν την τυποποίηση των συστημάτων αλλά βασίζονται στην 
αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, αναγνωρίζοντας παράλληλα τις διάφορες που 
υφίστανται μεταξύ των χωρών. 
Η προσέγγιση αυτή δεν εφαρμόστηκε ακόμη σε όλες τις περιφέρειες και στους διάφορους 
τομείς δραστηριότητας του τουρισμού. Ετσι, θεωρείται απαραίτητο να καταβληθεί 
μεταγενέστερη προσπάθεια προκείμενου να κατανοηθούν καλύτερα τα ανακύπτοντα 
προβλήματα και να εντοπιστούν τα μέσα και το επίπεδο δράσης που είναι καταλληλότερο 
για την επίτευξη των άριστων λύσεων. 
Διατήρηση μιαο ανταγωνιστικής αγοράς 
Η εφαρμογή, από πλευράς της Επιτροπής, των κανόνων ανταγωνισμού τόσο στις 
επιχειρήσεις όσο και στις κρατικές παρεμβάσεις στον τομέα του τουρισμού, συμβάλλει στην 
εξασφάλιση της αρμονικής ανάπτυξης της κοινοτικής τουριστικής βιομηχανίας. Αυτό 
επιβεβαιώνεται από: 
την ευνοϊκή στάση της Επιτροπής έναντι των κρατικών ενισχύσεων υπέρ του 
τουρισμού, ιδιαίτερα όταν αυτές αφορούν τις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες ή 
τις MME· 
14 
την αυστηρότητα με την οποία εξετάζονται και, αν είναι απαραίτητο, υφίστανται 
κυρώσεις ορισμένες πρακτικές που επηρεάζουν τον ανταγωνισμό και οι οποίες 
εφαρμόζονται από μεγάλες ομάδες ή εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον 
τουριστικό τομέα. 
Στο εν λόγω τομέα, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις λόγω κακής πληροφόρησης ή από φόβο 
μήπως εκτεθούν, μπορεί να μην αξιοποιούν πλήρως τα δικαιώματα τους. Ωστόσο, η 
συνεργασία των οικονομικών φορέων, οι οποίοι εκτιμάται ότι ζημιώνουν από τις 
προαναφερόμενες πρακτικές, θεωρείται αποφασιστική προκείμενου να εξασφαλιστεί η 
διατήρηση μιας ανταγωνιστικής αγοράς. 
Βελτίωση του περιβάλλοντος των επιχειρήσεων και προώθηση της ανάπτυξης τους 
Οι τουριστικές επιχειρήσεις μπορούν να ωφεληθούν από όλες τις δράσεις που 
αναλαμβάνονται με σκοπό την προώθηση ενός ευνοϊκού πλαισίου για την επιχειρηματική 
δραστηριότητα γενικά και τη δραστηριότητα των MME ιδιαίτερα. 
Οι εργασίες για τη διοικητική απλούστευση ή την προαξιολόγηση του αντίκτυπου της 
κοινοτικής νομοθεσίας στις επιχειρήσεις τους επιβάλλουν τους όρους που απαιτούνται για 
την ανάπτυξη της ίδιας της δραστηριότητας τους, αγνοώντας τις δυσανάλογες συνθήκες 
διοικητικού φόρτου. 
Μεταξύ των ειδικών υπηρεσιών που παρέχονται στις επιχειρήσεις προκείμενου να βελτιώσουν 
την προσαρμοστικότητα τους στην εσωτερική αγορά, οι τουριστικές επιχειρήσεις επέδειξαν 
ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα μέσα πληροφόρησης σχετικά με τις δραστηριότητες της 
Κοινότητας και για τις πρωτοβουλίες προετοιμασίας των πλαισίων της ενιαίας αγοράς. 
Η μεταγενέστερη ενίσχυση και ανάπτυξη των μέσων που αποσκοπούν στην ενθάρρυνση της 
διεθνικής συνεργασίας των MME αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα προς την κατεύθυνση 
της διεθνοποίησης των τουριστικών επιχειρήσεων. Αυτό επιβεβαιώνεται από τη δυνατότητα 
προσφυγής σε ενα από τα 600 μέλη του δικτύου συνεργασίας επιχειρήσεων (BC-NET) με 
σκοπό την εμπιστευτική αναζήτηση εταίρου ή, ακόμη, από τη δυνατότητα ίδρυσης ενός 
ΕΟΟΣ, νέου νομικού φορέα συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων, ενώσεων ή ιδιωτών, που θα 
χρησιμοποιείται στο εξής σε όλες τις χώρες της Κοινότητας και σε πολλούς τομείς 
δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένου και του τουρισμού. 
Η ανάπτυξη περισσότερων δοκιμαστικών σχεδίων διεθνούς βεληνεκούς, τα οποία θα έχουν 
ως στόχο την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών στις τουριστικές δραστηριότητες, 
αντικατοπτρίζει τη σημασία που αποδίδει η Επιτροπή στο θέμα αυτό και το ενδιαφέρον που 
επιδεικνύουν οι φορείς, ενθαρρύνοντας την Επιτροπή να συνεχίσει τις προσπάθειες της προς 
αυτή την κατεύθυνση. 
Προσέγγιση της προσφοράς προς τη ΐήτηση εργασίας 
Για τις δραστηριότητες για τις οποίες οι ανθρώπινοι πόροι αντιπροσωπεύουν τον κύριο 
παράγοντα παραγωγής όπως στην περίπτωση του τουρισμού, η επένδυση στις δράσεις υπέρ 
της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης έχει άμεσο αντίκτυπο στην ποιότητα 
των υπηρεσιών και στην ανταγωνιστικότητα τους. 
Η Επιτροπή εκτιμά ότι μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη συνεργασία μεταξύ των κρατών 
μελών, εγκρίνοντας μια συνεκτική προσέγγιση στους εν λόγω τομείς, ως στήριξη και 
συμπλήρωση των εθνικών πολιτικών. Στο λειτουργικό επίπεδο, κάτι τέτοιο συνεπάγεται την 
εκ των προτέρων θέσπιση χρηματοοικονομικών μέτρων για την υποστήριξη των κανονιστικών 
αρχών και τη συμπλήρωση εκείνων που προβλέπονται στο εθνικό επίπεδο, προκείμενου να 
15 
καταστεί αποτελεσματική η κινητικότητα των επαγγελματιών, να ενισχυθεί η ποιότητα της 
κατάρτισης και των διπλωμάτων στην Κοινότητα. 
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται τα προγράμματα για την εκπαίδευση και την επαγγελματική 
κατάρτιση που αναλήφθηκαν από το 1987 και μετά, για την αναδιοργάνωση των οποίων 
εργάζεται η Επιτροπή, με σκοπό την ενίσχυση του αντίκτυπου τους και την εξασφάλιση 
καλύτερης αποδοτικότητας της κοινοτικής χρηματοοικονομικής επένδυσης. 
Ανάπτυξη των δικτύων μεταώοσών 
Ο τρόπος μεταφοράς αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τουριστικής παραμονής όπως 
ακριβώς και ο τόπος προορισμού ή ο τύπος καταλύματος, δεδομένου ότι η μετακίνηση είναι 
η βασική προϋπόθεση της τουριστικής δραστηριότητας. 
Αυτό συνεπάγεται τη στενή σύνδεση των τρόπων μεταφοράς με τη συμπεριφορά του 
τουρίστα και, επομένως, με τις εμπορικές στρατηγικές των οικονομικών φορέων που 
προσφέρουν τουριστικές υπηρεσίες με τη στενή έννοια (ξενοδοχεία, κάμπινγκ, πάρκα 
αναψυχής κ.λπ.). 
Οι πόλοι της τουριστικής ανάπτυξης συντίθενται πάντοτε με κύρια βάση ενα συγκοινωνιακό 
δίκτυο. Μερικές φορές, νέες υποδομές μεταφορών δημιουργούν νέα δίκτυα κατανάλωσης. 
Η Επιτροπή, υποστηρίζοντας την ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού και ολοκληρωμένου 
ευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών, το οποίο, παράλληλα, θα λαμβάνει υπόψη τις σχετικές 
περιβαλλοντικές πλευρές, δεν υποτιμά τις επιπτώσεις ενός τέτοιου σχεδίου στον τουρισμό. 
Προσπαθεί να εξασφαλίσει τις απαραίτητες συνέργειες, ζητώντας κυρίως τον καλύτερο 
συντονισμό μεταξύ των υπευθύνων του τουρισμού και των μεταφορών στα κράτη μέλη. 
3. ΑΜΕΣΑ ΜΕΤΡΑ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
3.1 Στόχοι και δράσεις το 1992 
Οι πιστώσεις που αναλήφθηκαν το 1992 είχαν ως σκοπό να παράσχουν μια πρώτη απάντηση 
στους τεθέντες στόχους στο πλαίσιο της ανακοίνωσης προς το Συμβούλιο σχετικά με "σχέδιο 
κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού" (9). 
Ο επιχειρησιακός προϋπολογισμός για τον "τουρισμό" το 1992 ήταν ύψους 5.642.000 ECU 
και περιελάμβανε δύο κονδύλια, το ενα σχετικά με τις δράσεις στον τομέα του τουρισμού 
με ποσό ύψους 4.892.000 ECU και το άλλο σχετικά με την προώθηση του τουρισμού με ποσό 
ύψους 750.000 ECU. 
Περισσότερες από 70% των πιστώσεων που αναλήφθηκαν χρησιμοποιήθηκαν για επιδοτήσεις. 
Αυτές επέτρεψαν την περαιτέρω αξιοποίηση πόρων, τόσο δημόσιων όσο και ιδιωτικών, σε 
όλα τα κράτη μέλη, για την πραγματοποίηση σχεδίων με εμφανή αποτελέσματα τα οποία, 
χωρίς την παρέμβαση της Επιτροπής, δεν θα μπορούσαν ποτέ να υλοποιηθούν. 
COM (91) 97 τελικό, της 16.4.91 
16 
Συνεπώς, η κοινοτική δράση οργανώθηκε με βάση τρεις κύριους άξονες παρέμβασης, οι 
οποίοι έχουν ως στόχους: 
τη βελτίωση της γνώσης του τομέα του τουρισμού, των συστατικών του μερών και των 
εξελίξεων του, καθώς και τη διάδοση των αποτελεσμάτων της ανάλυσης-
την ανάπτυξη της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων φορέων του 
τουρισμού (οικονομικοί φορείς, εθνικές δημόσιες και τοπικές αρχές, ενώσεις *κ.λπ.) 
έτσι ώστε να ευνοηθεί η ποικιλία των τουριστικών δραστηριοτήτων και η ανάπτυξη 
τους σε αρμονική σχέση με το περιβάλλον 
την προώθηση της Ευρώπης ως τουριστικού τόπου προορισμού στις απομακρυσμένες 
τρίτες χώρες που παρουσιάζουν το μεγαλύτερο εμπορικό ενδιαφέρον. 
Επιτευγθεντα και αναμενόμενα αποτελέσματα 
Στο πλαίσιο του πρώτου στόχου: 
Στατιστικές 
Συνεχίζοντας τη συνεργασία με την Eurostat και στο πλαίσιο της εφαρμογής της 
απόφασης 90/665/ΕΟΚ του Συμβουλίου, μέσα στα όρια των διαθέσιμων πιστώσεων, 
η δράση αυτή συμβάλλει στη βελτίωση της συλλογής και της διάδοσης των 
στατιστικών του τουρισμού στο κοινοτικό επίπεδο, καθώς και στον καθορισμό ενός 
πλαισίου αναφοράς για την εκπόνηση συγκρίσιμων στατιστικών του τουρισμού. 
Σκοπός της δράσης είναι η δημιουργία ενός απαραίτητου εργαλείου πληροφόρησης 
και λήψης αποφάσεων τόσο για τους οικονομικούς φορείς όσο και για τις εθνικές 
διοικήσεις και τα κοινοτικά όργανα. Μια λεπτομερέστερη ανάλυση της εν λόγω 
δράσης παρατίθεται στο κεφάλαιο III σημείο 14. 
Ποσό: 250.000 ECU 
Μελέτες και διάδοση των αποτελεσμάτων της έρευνας 
Συμπληρώνοντας το πρόγραμμα μελετών που αναλήφθηκε το 1990, εκπονήθηκαν 4 
μελέτες με σκοπό την εξασφάλιση εμπεριστατωμένων στοιχείων ανάλυσης 
προκείμενου να προσανατολιστεί καλύτερα η κοινοτική δράση και να εκτιμηθεί η 
ανταγωνιστικότητα της τουριστικής βιομηχανίας (ιδίως των MME) στο σύνολο της 
Κοινότητας. Οι όροι της έρευνας αφορούν: τον αντίκτυπο των νέων τεχνολογιών, τις 
διαρθρώσεις του τομέα από μικροοικονομικής και μακροοικονομικής πλευράς, τη 
βελτίωση της ποιότητας των τουριστικών παροχών από πλευράς καταναλωτών. 
Η παρουσίαση των αποτελεσμάτων των μελετών, που πραγματοποιήθηκαν 
προηγουμένως, κατά τη διάρκεια ενός σημαντικού συνεδρίου που διοργανώθηκε σε 
συνεργασία με την πορτογαλική προεδρία, επέτρεψε τη λεπτομερή ανταλλαγή 
απόψεων μεταξύ 200 και πλέον εμπειρογνωμόνων για διάφορα θέματα που 
απασχολούν τον τομέα καθώς και για το ρόλο της Κοινότητας στον εν λόγω τομέα. 
Ποσό: 646.487 ECU 
17 
Στο πλαίσιο του δεύτερου στόχου: 
Τουρισμός και περιβάλλον 
λόγω της στρατηγικής σημασίας του περιβάλλοντος και της ανάγκης συνεκτίμησης 
του κατά την ανάπτυξη των τουριστικών δραστηριοτήτων, πραγματοποιήθηκε 
πρόσκληση υποβολής προτάσεων και επελέγησαν 23 διεθνικά σχέδια, με ιδιαίτερα 
καινοτόμο χαρακτήρα, μεταξύ των 300 και πλέον προτάσεων που υποβλήθηκαν. 
Ετσι, οι κοινοτικές πιστώσεις συμβάλλουν με συγκεκριμένο τρόπο στην υλοποίηση και 
την προώθηση της έννοιας της "βιώσιμης" ανάπτυξης και στον τομέα του τουρισμού. 
Ποσό: 2.732.817 ECU 
Ποικιλία των τουριστικών δραστηριοτήτων 
Προκείμενου να δοθεί απάντηση στις πολυάριθμες αιτήσεις που προέρχονται από 
όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, χορηγήθηκε από την Κοινότητα κάποια στήριξη, 
συχνά συμβολική, σε πολλές δεκάδες σχέδια που έχουν ως σκοπό την ενίσχυση της 
ποικιλίας των τουριστικών δραστηριοτήτων και την καλύτερη αξιοποίηση του 
αντίκτυπου της πραγματοποίησης της ενιαίας αγοράς, λαμβανομένων υπόψη των 
ιδιαιτεροτήτων του εν λόγω τομέα. Τα σχέδια που υποστηρίχθηκαν στο πλαίσιο αυτό 
επιλέχθηκαν σε συνάρτηση με τη δυνατότητα να μεταφέρονται και να 
χρησιμοποιούνται ως υπόδειγμα, καθώς και λόγω του μόνιμου χαρακτήρα των 
αναμενόμενων αποτελεσμάτων. 
Ποσό: 1.206.991 ECU 
Στο πλαίσιο του τρίτου στόχου: 
Προώθηση 
λόγω των περιορισμένων πιστώσεων που διατίθενται για την προώθηση της Ευρώπης 
ως τουριστικού τόπου προορισμού, επιλέχθηκαν δύο σχέδια μέσω πρόσκλησης 
υποβολής προτάσεων. Οι μέθοδοι προώθησης που επιλέχθηκαν στοχεύουν στις 
αγορές των Η.Π.Α και της Ιαπωνίας. Εχουν ως σκοπό να ευαισθητοποιήσουν τους 
παράγοντες που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη στον τομέα του τουρισμού στις χώρες 
αυτές, διοργανώνοντας εκπαιδευτικά σεμινάρια για ορισμένες 
κοινωνικοεπαγγελματικές κατηγορίες (ειδικευμένος Τύπος, φορείς που διαμορφώνουν 
την κοινή γνώμη), να εξασφαλίσουν τις απαραίτητες γνώσεις προκείμενου να 
προσανατολιστεί η μελλοντική δράση προώθησης με βάση μια άμεση προσέγγιση της 
αγοράς. 
Ποσό: 750.000 ECU 
3.2 Στόχοι και δράσεις το 1993 
Από τον Ιούλιο του 1992, η Κοινότητα διαθέτει για πρώτη φορά ενα σχέδιο κοινοτικών 
δράσεων υπέρ του τουρισμού (10), το οποίο καλύπτει διάστημα 3 ετών και έχει 
προϋπολογισμό 18 εκατομμυρίων ECU. 
10 EEL 231 της 13.8.92, σ. 26 
18 
Το σχέδιο λαμβάνει υπόψη την τουριστική δραστηριότητα στο σύνολο της και αποσκοπεί, 
κατ'αρχήν, να προωθήσει μια κοινή προσέγγιση των μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων 
θεμάτων τα οποία απασχολούν τον ευρωπαϊκό τουρισμό. Εχει επίσης ως στόχο τη βελτίωση 
της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας της κοινοτικής τουριστικής προσφοράς καθώς 
και τη συμβολή στον εντοπισμό και την ικανοποίηση της ζήτησης. 
Το σχέδιο αυτό, προκείμενου να εξασφαλίσει ενα σωστό συμπληρωματικό χαρακτήρα ως 
προς το σχέδιο για τον τουρισμό έναντι των δράσεων που επιχειρήθηκαν ήδη στον κοινοτικό 
επίπεδο στο πλαίσιο άλλων ειδικών προγραμμάτων και πολιτικών, διαρθρώνεται με βάση τρεις 
άξονες: 
καλύτερη συνεκτίμηση του τουρισμού στις κοινοτικές πολιτικές και τα κράτη μέλη-
συνεργασία με τους αντιπροσώπους του τομέα και τις διάφορες επαγγελματικές 
ομάδες-
στήριξη της ανάπτυξης ειδικών δράσεων. 
Ο πρώτος άξονας αποσκοπεί στην καλύτερη συνοχή των πρωτοβουλιών: 
στην ίδια την Επιτροπή με τις άλλες υπηρεσίες που εφαρμόζουν πολιτικές ή 
λαμβάνουν μέτρα που μπορούν να έχουν επίδραση στη δραστηριότητα του 
τουρισμού· 
με τα άλλα κράτη μέλη για την ενίσχυση της δράσης τους σε ορισμένους τομείς της 
τουριστικής δραστηριότητας, την ανάπτυξη δράσεων που επιτρέπουν την όσο το 
δυνατόν μεγαλύτερη προσέγγιση των πολιτικών τους ή την παροχή των 
απαραίτητων γενικών πληροφοριών σχετικά με την εν λόγω δραστηριότητα 
προκείμενου να προσανατολιστούν καλύτερα οι δράσεις τους και να ευνοηθούν όλες 
οι μορφές διεθνών συναλλαγών στο πλαίσιο του τουρισμού. 
Ο δεύτερος άξονας πραγματοποιείται, ουσιαστικά, με βάση δραστηριότητες διαβούλευσης 
και συντονισμού: 
με τους υπεύθυνους επαγγελματίες του τομέα προκείμενου να αξιολογηθεί καλύτερα 
η οικονομική και κοινωνική σημασία της δραστηριότητας, να εξασφαλιστεί καλύτερη 
εκπροσώπηση των συμφερόντων τους και να αναπτυχθεί η πληροφόρηση στην ίδια τη 
βιομηχανία όσον αφορά τους διάφορους προσανατολισμούς και τα κοινωνικά μέτρα 
που έχουν άμεσες συνέπειες στη λειτουργία της. 
Ο τρίτος άξονας εκδηλώνεται, ουσιαστικά, μέσω των δράσεων προσανατολισμού: 
για καλύτερη πληροφόρηση των τουριστών και των επαγγελματιών 
για τη στήριξη σχεδίων με αξιόλογο υποδειγματικό χαρακτήρα και τα οποία 
μπορούν να μετατεθούν σε διάφορες κοινοτικές περιφέρειες-
για γενική βελτίωση της ποιότητας των τουριστικών υπηρεσιών και παροχών. 
Η προώθηση αποτελεί αντικείμενο ειδικών δοκιμαστικών δράσεων οι οποίες θα επιτρέψουν την 
έρευνα και τον έλεγχο, σε ευρεία κλίμακα, των απομακρυσμένων αγορών, καθώς και την 
αύξηση της εισροής τουριστών που προέρχονται από τις χώρες αυτές, με βάση μια 
συνολική εικόνα του κοινοτικού και του ευρωπαϊκού τουρισμού. 
19 
Τα ειδικά μέτρα καλύπτουν ενα αρκετά ευρύ πεδίο παρέμβασης σε ποικίλους τομείς 
(πολιτιστικός τουρισμός, αγροτικός, κοινωνικός τουρισμός Ι περιβάλλον, επαγγελματική 
κατάρτιση, ...). Οι δράσεις αυτές απευθύνονται άμεσα στις δημόσιες αρχές, στους 
επαγγελματίες υπευθύνους και στους ίδιους τους τουρίστες. 
Εντάσσονται στο πλαίσιο μιας κοινοτικής δράσης για τη στήριξη της γενικής ανάπτυξης του 
τομέα με την ανάπτυξη μιας ορισμένης κοινοτικής προστιθέμενης αξίας. 
Από την 1η Ιανουαρίου 1993 τέθηκε σε εφαρμογή το σχέδιο κοινοτικών δράσεων υπέρ του 
τουρισμού. Η χρηματοδότηση του ανέρχεται σε 1 εκατομμύρια ECU για το πρώτο έτος των 
δραστηριοτήτων, από τα οποία το 1 εκατομμύριο ECU χορηγήθηκε από την αρμόδια επί 
του προϋπολογισμού αρχή για τη χρηματοδότηση δοκιμαστικών δράσεων προώθησης της 
Ευρώπης. 
Οι δράσεις του 1993 προσανατολίστηκαν, σε συμφωνία με τα κράτη μέλη, με βάση το 
χρονοδιάγραμμα των προτεραιοτήτων που καθορίστηκαν από το Συμβούλιο. 
Ο κύριος σκοπός τους ήταν να επιβεβαιώσουν, από το πρώτο κιόλας έτος, τον 
συμπληρωματικό χαρακτήρα του σχεδίου σε σχέση με τις πολυάριθμες δράσεις που 
επιχειρούνται στην Κοινότητα και, ενδεχομένως, στα κράτη μέλη, καθώς και τη θέληση 
συντονισμού και διαβούλευσης που το χαρακτηρίζει. 
Ετσι, δόθηκε έμφαση στις διεθνικές δράσεις μέσω της στήριξης πρωτοβουλιών διασυνοριακής 
συνεργασίας και των δράσεων που επιτρέπουν τη βελτίωση της πληροφόρησης των τουριστών, 
ευνοώντας τη δημιουργία και τη συνεργασία μεταξύ των περιφερειακών και εθνικών 
διαρθρώσεων των διαφόρων κρατών μελών και, γενικά, όλων των τύπων βιώσιμης 
προσέγγισης μεταξύ των εταίρων του τουρισμού. 
Οι δράσεις αυτές μπορούσαν να περιλάβουν και τα γειτονικά κράτη μέλη του ΕΟΧ ή τις 
χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και έλαβαν συνολική επιδότηση 2 
εκατομμυρίων ECU. 
Σημαντική προσπάθεια καταβλήθηκε, επίσης, το 1993 για την ανάπτυξη διεθνικών μορφών 
πολιτιστικού τουρισμού με τη συνδρομή της Κοινότητας όσον αφορά τη διοργάνωση και 
παρουσίαση ευρωπαϊκών πολιτιστικών εκδηλώσεων, καθώς και την προώθηση τους. Και στην 
περίπτωση αυτή, οι πρωτοβουλίες απευθύνονταν και στις γειτονικές χώρες. 
Οι δράσεις αυτές κινητοποίησαν πιστώσεις ύψους 1.260.000 ECU. 
Οι άλλες δράσεις που αναλήφθηκαν σύμφωνα με τις προτεραιότητες του σχεδίου 
αφορούσαν κυρίως: 
την πραγματοποίηση μιας σειράς εκδόσεων ικανών να εγγυηθούν την καλύτερη 
πληροφόρηση των τουριστών και των οικονομικών φορέων του τομέα: παρουσίαση των 
τουριστικών οργανισμών στην Ευρώπη, πρακτικός οδηγός για τα κοινοτικά μέτρα 
υπέρ του τουρισμού, πρακτικός οδηγός για τους τουρίστες με ειδικές ανάγκες, 
εγχειρίδιο για τους επαγγελματίες του τομέα του τουρισμού προκειμένου να 
μπορέσουν οι τουρίστες με ειδικές ανάγκες να έχουν καλύτερη πρόσβαση στην 
Ευρώπη· διατέθηκε ποσό 201.000 ECU· 
τη δημιουργία ευρωπαϊκού βραβείου "Τουρισμός και περιβάλλον" με σκοπό τη 
μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση του συνόλου του τομέα στην περιβαλλοντική 
προβληματική, τον εντοπισμό και την προώθηση των προηγούμενων εμπειριών ως 
20 
υποδείγματα. To 1993, διατέθηκαν για το σκοπό αυτό 300.000 ECU· 
τη βελτίωση της γνώσης του τουρισμού, των συστατικών μερών του και της εξέλιξης 
του χάρη στην ανάπτυξη εναρμονισμένων στατιστικών για κονδύλιο ύψους 250.000 
ECU, καθώς και χάρη στην εκπόνηση δύο μελετών σχετικά με τα ταξιδιωτικά σχέδια 
των ευρωπαίων και τα φορολογικά και δημοσιονομικά μέτρα που ισχύουν στα κράτη 
μέλη, για κονδύλιο ύψους 800.000 ECU· 
την ανάληψη δοκιμαστικών δράσεων για την προώθηση της Ευρώπης ως τουριστικού 
προορισμού στις απομακρυσμένες αγορές, για κονδύλιο ύψους 1 εκατομμυρίου ECU. 
Κάποιες πρώτες δράσεις αναλήφθηκαν επίσης και στον τομέα της επαγγελματικής 
κατάρτισης με τη στήριξη των πρωτοβουλιών που προτάθηκαν από το δίκτυο ΕΤΕΝ (European 
Tourism Educational Network) στο οποίο συμμετέχουν πανεπιστήμια της Ισπανίας, της 
Γαλλίας, της Ιταλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και των Κάτω Χωρών. Οι δράσεις αυτές 
αντιπροσώπευσαν κονδύλιο ύψους 200.000 ECU. 
Τέλος, η διεθνική συνεργασία, με βάση τις δράσεις του σχεδίου, εκδηλώθηκε επίσης μέσω της 
άμεσης στήριξης, από πλευράς της Κοινότητας, των δράσεων κατάρτισης των στελεχών και 
διευθυντών του τομέα του τουρισμού στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και μέσω ενός 
πρώτου δοκιμαστικού πειράματος, περιορισμένης έκτασης, στη Λευκορωσία, στον τομέα της 
μεταφοράς τεχνογνωσίας. Για τις δράσεις αυτές διατέθηκε κονδύλιο ύψους 250.000 ECU. 
21 
HI. ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ 
ΑΝΤΙΚΤΥΠΟ ΣΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
1. ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤίΙΝ ΤΟΥΡΙΣΤΟΝ 
1.1 Κατάργηση των φυσικών συνόρων 
Το άρθρο 7Α (πρώην άρθρο 8Α) της συνθήκης ΕΚ προβλέπει την πραγματοποίηση της 
εσωτερικής αγοράς. Δεδομένου ότι η εσωτερική αγορά ορίζεται ως "χώρος χωρίς εσωτερικά 
σύνορα", θα πρέπει να λειτουργεί με τους ίδιους όρους που λειτουργεί και μια εσνική αγορά: 
τα εμπορεύματα, οι υπηρεσίες, τα κεφάλαια και τα πρόσωπα πρέπει, λοιπόν, να 
κυκλοφορούν σ' αυτήν χωρίς κανένα έλεγχο στα σύνορα μεταξύ των κρατών μελών, όπως 
ακριβώς δεν πραγματοποιούνται έλεγχοι στα σύνορα μεταξύ των περιφερειών ενός κράτους. 
Είναι προφανές ότι η υλοποίηση αυτού του στόχου θα συμβάλει στην πιο ελεύθερη 
κυκλοφορία των τουριστών και στην ανάπτυξη του τουρισμού γενικότερα. 
1.1.1 Ελεγνοι των προσώπων 
Σύμφωνα με την Επιτροπή και τα περισσότερα από τα κράτη μέλη, αυτός ο "χώρος χωρίς 
εσωτερικά σύνορα" δεν μπορεί να ερμηνευτεί σωστά και αποτελεσματικά παρά μόνο όταν 
αφορά όλα τα πρόσωπα που κυκλοφορούν σ' αυτόν. Κάθε ερμηνεία του άρθρου 7Α η οποία 
θα οδηγούσε στον περιορισμό των αποτελεσμάτων μόνο στους κοινοτικούς υπηκόους θα 
στερούσε από τη διάταξη αυτή κάθε χρήσιμο αποτέλεσμα: 
Επίσης, η κατάργηση των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα αφορά όλα τα πρόσωπα, 
ανεξαρτήτως εθνικότητας. 
Η κατάργηση αυτή των έλεγχων πρέπει να συνοδεύεται από την εφαρμογή μέτρων που 
αίρουν τους λόγους ύπαρξης των έλεγχων στα εσωτερικά σύνορα, καθώς και από την 
εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών, όπως επίσης και από την εφαρμογή ή την 
ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ κρατών μελών και την καθιέρωση καθεστώτος 
αποτελεσματικών έλεγχων στα εξωτερικά σύνορα. 
Πολλοί τομείς αποτελούν αντικείμενο των συνοδευτικών μέτρων: το δικαίωμα του ασύλου, οι 
θεωρήσεις (βίζες), οι έλεγχοι στα εξωτερικά σύνορα, η αστυνομική συνεργασία, η δικαστική 
συνεργασία όσον αφορά τις ποινές, ... 
Πολλά από τα ουσιαστικά συνοδευτικά αυτά μέτρα δεν καταρτίστηκαν εγκαίρως από τις 
αρμόδιες διακυβερνητικές αρχές. Επίσης, τα κράτη μέλη δεν κατάργησαν τους έλεγχους 
των προσώπων κατά την ημερομηνία που προβλεπόταν στο άρθρο ΊΑ, ήτοι την 31η 
Δεκεμβρίου 1992. 
Από την έναρξη ισχύος της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, την 1η Νοεμβρίου 1993, 
όλα τα ουσιαστικά συνοδευτικά μέτρα υπόκεινται είτε στην κοινοτική αρμοδιότητα είτε στη 
συνεργασία στους τομείς της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων (ο "τρίτος 
πυλώνας"). 
Η Επιτροπή, λαμβάνοντας υπόψη τη νεα νομική κατάσταση που δημιουργήθηκε από την 
έναρξη ισχύος της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, την 1η Νοεμβρίου 1993, ενέκρινε 
22 
συμπληρωματικές προτάσεις για υποβολή στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όσον 
αφορά: 
μια σύμβαση σχετικά με τους έλεγχους των προσώπων που διέρχονται τα εξωτερικά σύνορα, 
συνταγμένη σύμφωνα με το άρθρο Κ. 3(2) (γ) της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, και 
μια πρόταση κανονισμού που θα καθορίζει τις τρίτες χώρες των οποίων οι υπήκοοι χρειάζονται 
θεώρηση όταν διέρχονται τα εξωτερικά σύνορα των κρατών μελών, σύμφωνα με το άρθρο 100 
Γ της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. 
Τα παραπάνω αποτελούν ουσιαστικά μέτρα για την κατάργηση των έλεγχων των προσώπων στα 
εσωτερικά σύνορα. Υπό αυτή την έννοια, αποτελούν σημαντικό στοιχείο της στρατηγικής που 
εφαρμόζει η Επιτροπή προκείμενου να εξασφαλίσει την επίτευξη του στόχου του άρθρου 7Α της 
συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των 
προσώπων. 
Η αναθεωρημένη σύμβαση σχετικά με τους έλεγχους των προσώπων που διέρχονται τα εξωτερικά 
σύνορα αντικαθιστά ενα σχέδιο μέσου που αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο 
της διακυβερνητικής συνεργασίας. Η αναθεωρημένη σύμβαση αναπροσαρμόστηκε ώστε να είναι 
σύμφωνη με τον τίτλο VI της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση και να λαμβάνει υπό^η ορισμένες 
εξελίξεις που πραγματοποιήθηκαν μετά την κατάληξη σε συμφωνία, τον Ιούνιο του 1991, σχετικά με 
όλες τις πλευρές του κείμενου εκτός από τη διάταξη για την εδαφική εφαρμογή (που οφείλεται στο 
πρόβλημα του Γιβραλτάρ). Τα θέματα που προκύπτουν από την έναρξη ισχύος της συνθήκης για 
την Ευρωπαϊκή Ενωση περιλαμβάνουν τη μεταφορά ορισμένων πτυχών της πολιτικής των θεωρήσεων, 
που προηγουμένως υπάγονταν στη σύμβαση αλλά τώρα αποτελούν αντικείμενο της κοινοτικής 
αρμοδιότητας βάσει του άρθρου ΙΟΟγ, στον προτεινόμενο κανονισμό που βασίζεται στο άρθρο 100Γ, 
και τη δυνατότητα (όπως προβλέπεται στο άρθρο Κ3) να αποφασίζει το Δικαστήριο σύμφωνα με τη 
σύμβαση. Αλλες αλλαγές που πρέπει να πραγματοποιηθούν στο κείμενο αφορούν τη σύναψη της 
συμφωνίας για την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και την έκδοση κανονισμού του 
Συμβουλίου το 1991 και το 1992 σχετικά με τον έλεγχο των αποσκευών. Οσον αφορά το θέμα του 
Γιβραλτάρ, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν πρέπει να πάρει θέση σε ενα θέμα που αποτελεί ακόμη 
αντικείμενο διαπραγματεύσεων μεταξύ των κυρίως ενδιαφερόμενων κρατών μελών. 
Η πρόταση κανονισμού που καθορίζει τις τρίτες χώρες των οποίων οι υπήκοοι χρειάζονται θεώρηση 
όταν διέρχονται τα εξωτερικά σύνορα των κρατών μελών εφαρμόζει το νεο άρθρο 100Γ της συνθήκης 
της Ρώμης. Αυτό ήταν ένα από τα θέματα τα οποία ζήτησε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο από την 
Επιτροπή να συμπεριλάβει σε ενα ειδικό σχέδιο δράσης: η Επιτροπή αποφάσισε να προχωρήσει και 
να υποβάλει την πρόταση μαζί με την αναθεωρημένη σύμβαση για τα εξωτερικά σύνορα. Η πρόταση 
παραθέτει κατάλογο των χωρών των οποίων οι υπήκοοι θα χρειάζονται θεωρήσεις όταν διέρχονται 
τα εξωτερικά σύνορα της Κοινότητας. Ο κατάλογος αυτός βασίζεται στην εργασία που έχει ήδη 
πραγματοποιηθεί από εννέα κράτη μέλη στο πλαίσιο της συμφωνίας Schengen. Προβλέπεται ότι σε 
επόμενο στάδιο το Συμβούλιο θα πρέπει να ολοκληρώσει την εναρμόνιση του εν λόγω θέματος, 
συντάσσοντας έναν εξαντλητικό και δεσμευτικό κατάλογο των χωρών των οποίων οι υπήκοοι θα 
εξαιρούνται από την υποχρέωση θεώρησης. 
Εν αναμονή μιας τέτοιας πλήρους εναρμόνισης, τα κράτη μέλη θα είναι ελεύθερα να επιβάλουν 
ή όχι την υποχρέωση θεώρησης στους υπηκόους τρίτων χωρών που δεν θα περιλαμβάνονται στο 
παράρτημα του κανονισμού. Το γεγονός αυτό δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να οδηγήσει στην 
πραγματοποίηση έλεγχων που έρχονται σε αντίθεση με το άρθρο 7Α. Αυτά τα δυο μέσα είναι 
σημαντικά για τον τουρισμό. 
23 
Για τους τουρίστες από τρίτες χώρες, η επικύρωση της σύμβασης για τα εξωτερικά σύνορα και το 
καθεστώς που θα καθιερώσει θα συμβάλουν κατά πολύ στο να διαμορφωθεί για την Ευρώπη η άποψη 
ότι αποτελεί ενιαίο τουριστικό προορισμό. 
Τα δύο μέσα προβάλλουν την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των θεωρήσεων. Ετσι, ένα κράτος 
μέλος δεν θα μπορεί να αρνηθεί τη διέλευση ενός από τα εξωτερικά της σύνορα σε έναν υπήκοο 
τρίτης χώρας που διαθέτει θεώρηση για σύντομη παραμονή, η οποία του χορηγήθηκε, από άλλο 
κράτος μέλος, με μόνη αιτιολογία ότι δεν διαθέτει θεώρηση που χορηγήθηκε από ης δικές του 
οψχές. 
Η σύμβαση προβλέπει, επίσης, την αρχή της ισοδυναμίας μεταξύ των τίτλων παραμονής και των 
θεωρήσεων: η αρχή αυτή επιτρέπει σε ενα κάτοχο τίτλου παραμονής που χορηγήθηκε από ένα 
κράτος μέλος να διέρχεται τα εξωτερικά σύνορα της Ενωσης με βάση μόνο αυτό τον τίτλο 
παραμονής, ακόμη και εάν οι υπήκοοι της χώρας καταγωγής του υπόκεινται, κατ'αρχήν, στην 
υποχρέωση θεώρησης. 
Η αμοιβαία αναγνώριση των θεωρήσεων και η ισοδυναμία μεταξύ των τίτλων παραμονής και της 
θεώρησης για τη διέλευση των εσωτερικών συνόρων και την παραμονή σύντομης διάρκειας δεν 
καλύπτονται ακόμη από σχετική νομοθεσία στο επίπεδο της Ενωσης. 
Είναι σκόπιμο να αναφερθεί ότι η σύμβαση εφαρμογής (της 19ης Ιουνίου 1990) της συμφωνίας του 
Schengen της 14ης Ιουνίου 1985, με θέμα την πλήρη κατάργηση των ελέγχων των προσώπων στα 
εσωτερικά σύνορα μεταξύ των ενδιαφερομένων κρατών μελών (όλα τα κράτη μέλη εκτός από τη 
Δανία, την Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο) δεν έχει τεθεί ακόμη σε εφαρμογή: η τελευταία 
ημερομηνία - στόχος, η 1η Φεβρουαρίου 1994, δεν τηρήθηκε. Εκτοτε, δεν ορίστηκε νέα ημερομηνία. 
Η σύμβαση αυτή καλύπτει την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των θεωρήσεων και της 
ισοδυναμίας μεταξύ των τίτλων παραμονής και θεώρησης και στην περίπτωση της διέλευσης των 
εσωτερικών συνόρων των 9 ενδιαφερομένων κρατών μελών. 
1.1.2 Ελεγνοι εμποσευαάτων 
Από την 1η Ιανουαρίου 1993, τα εμπορεύματα που διέρχονται τα εσωτερικά σύνορα της Κοινότητας 
δεν υπόκεινται πλέον σε ελέγχους. Οσον αφορά τον τουρισμό, μόνο οι έλεγχοι αγαθών που 
μεταφέρονται μέσω των συνόρων από τουρίστες ή σε σχέση με ιδιαίτερα μέσα μεταφοράς επιβατών 
εντάσσονται στο παρόν πλαίσιο. 
Ελεγνοι σε αποσκευές που μεταώέοονται από ταξιδιώτες 
Η έκδοση του κανονισμού (ΕΟΚ) 3925/91 (") του Συμβουλίου, της 19 Δεκεμβρίου 1991, και του 
κανονισμού (ΕΟΚ) 1832/92 (12) της Επιτροπής, της 3ης Ιουλίου 1993, που άρχισε να ισχύει την 1η 
Ιανουαρίου 1993, διευκόλυνε ακόμη περισσότερο τα τουριστικά ταξίδια και τις οδικές μεταφορές 
επιβατών με την κατάργηση των ελέγχων και των διατυπώσεων σχετικά με τις αποσκευές των 
επιβατών στις ενδοκοινοτικές πτήσεις και θαλάσσιες μεταφορές. Ωστόσο, παράλληλα, ο κανονισμός 
αυτός επιτρέπει ακόμη την πραγματοποίηση ελέγχων για λόγους ασφαλείας. 
11 EEL 374, 31.12.91, σελ. 4 
12 ΕΕ L 185, 06.07.92, σελ. 8 
24 
Ελεγγοι στα μεταώοσικά μέσα 
Ενα από τα κύρια μέτρα για την περαιτέρω διευκόλυνση της διέλευσης των εσωτερικών συνόρων της 
Κοινότητας από τουριστικά λεωφορεία ήταν η οδηγία σχετικά με το γενικό καθεστώς για τους 
ειδικούς φόρους κατανάλωσης, η οποία κατάργησε, την 1η Ιανουαρίου 1993, την ατέλεια καυσίμων 
για εμπορικά επιβατικά οχήματα, αντικαθιστώντας το όριο αυτό με μια διάταξη σύμφωνα με την 
οποία τα καύσιμα στα συμβατικά ντεπόζιτα καυσίμων δεν θα υπόκεινται στον ειδικό φόρο 
κατανάλωσης της χώρας προορισμού (13). 
Μετά την έναρξη ισχύος, την 1.1.93, του κανονισμού ΕΟΚ αρι0. 3356/91 του Συμβουλίου, ο οποίος 
εκδόθηκε στις 1 Νοεμβρίου 1991 (,4), καταργήθηκαν οι συνοριακοί έλεγχοι και οι διατυπώσεις που 
αφορούν τα οδικά οχήματα και τα σκάφη που κυκλοφορούν σε εσωτερικές πλωτές οδούς, όπως 
έλεγχοι των καταλόγων επιβατών για οδικές υπηρεσίες και έλεγχοι των αδειών οδήγησης και των 
πιστοποιητικών τεχνικού ελέγχου για αυτοκινούμενα οχήματα. 
1.2 Κατάργηση των φορολογικών συνόρων 
Από την 1η Ιανουαρίου 1993, κατά γενικό κανόνα, τα φυσικά πρόσωπα θα μπορούν να αγοράζουν 
οτιδήποτε επιθυμούν, καταβάλλοντας τους σχετικούς φόρους σε άλλο κράτος μέλος, και δεν θα 
υποχρεούνται να καταβάλλουν πρόσθετο ΦΠΑ ή ειδικό φόρο κατανάλωσης όταν θα επιστρέφουν, 
με τα προϊόντα που έχουν αγοράσει, στη χώρα κατοικίας τους. Αυτό αποτελεί συνέπεια της έκδοσης 
των οδηγιών 91/680/ΕΟΚ της 16ης Δεκεμβρίου 1991 (15) και 92/12/ΕΟΚ της 25ης Φεβρουαρίου 1992 
(16), οι οποίες επέτρεψαν την κατάργηση των φορολογικών έλεγχων στα εσωτερικά σύνορα. 
Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί κανόνες εφαρμόζονται στην περίπτωση των προϊόντων που υπόκεινται σε 
ειδικούς φόρους κατανάλωσης και των καινουργών μεταφορικών μέσων. 
Προϊόντα που υπόκεινται σε ειδικούς ώόσους κατανάλωσης 
Στην περίπτωση των αλκοολουνων ποτών, των προϊόντων καπνού και των ορυκτελαίων, εφαρμόζεται 
ο γενικός αυτός κανόνας με την προϋπόθεση ότι τα προϊόντα προορίζονται για προσωπική και 
οικογενειακή χρήση του ταξιδιώτη. Ωστόσο, αν τα προϊόντα πρόκειται να μεταπωληθούν σε κράτος 
μέλος διαφορετικό από εκείνο στο οποίο αγοράστηκαν, οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης πρέπει να 
καταβληθούν στο κράτος μέλος στο οποίο τα προϊόντα θα μεταπωληθούν. 
Ενα από τα κριτήρια που μπορούν να χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη προκείμενου να αποφανθούν 
εάν τα αλκοολουνα ποτά και τα προϊόντα καπνού προορίζονται για εμπορικούς σκοπούς ή για 
προσωπική χρήση είναι η ποσότητα των προϊόντων που μεταφέρονται. Ποσότητες μικρότερες από 
τα παρακάτω όρια θα θεωρούνται, κανονικά, ότι προορίζονται αποκλειστικά για προσωπική χρήση: 
800 τσιγάρα 
400 πουράκια 
200 πούρα 
1 κιλό καπνός για κάπνισμα 
10 λίτρα οινοπνευματώδη ποτά 
16 ΕΕ L 76, 23.3.92, σελ. 1, οδηγία 92/12/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 25.2.92 
ΕΕ L 318, 20.11.91, σελ. 1. Ο κανονισμός αυτός τροποποίησε τον κανονισμό (ΕΟΚ) 
αρι0. 4060/89 του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1989, ΕΕ L 390, 30.12.89, σελ. 
18 
EEL 376, 31.12.91, σελ. 1 
EEL 76, 23.3.92, σελ. 1 
25 
20 λίτρα ενδιάμεσα προϊόντα 
(όπως πόρτο και σερυ) 
90 λίτρα κρασιά 
(εκ των οποίων το πολύ 60 λίτρα αφρώδη) 
110 λίτρα μπίρες 
Για μια μεταβατική περίοδο, η Ιρλανδία μπορεί να εφαρμόσει για τα κρασιά και τις μπίρες όρια 
κατά 50% χαμηλότερα από τα προαναφερόμενα και η Δανία μπορεί να διατηρήσει για τον καπνό 
και τα οινοπνευματώδη ποτά τους ποσοτικούς περιορισμούς που ίσχυαν στις 31 Δεκεμβρίου 1992. 
Ενας ιδιώτης που μεταφέρει ποσότητες μεγαλύτερες από τα προαναφερόμενα όρια ενδέχεται να 
υποχρεωθεί να αποδείξει, εφόσον του ζητηθεί, ότι τα προϊόντα προορίζονται για προσωπική ή 
οικογενειακή του χρήση. Εφόσον κάτι τέτοιο αποδειχθεί δεν υποχρεούται να καταβάλει πρόσθετο 
ειδικό φόρο κατανάλωσης. 
Στην περίπτωση των ορυκτελαίων, το κράτος μέλος προορισμού μπορεί να απαιτήσει την καταβολή 
ειδικού φόρου κατανάλωσης όταν το προϊόν μεταφέρεται με τυπικό τρόπο. 
Καινουργή μεταώορικά μέσα 
Τα καινουργή μεταώορικά μέσα (αυτοκίνητα, αεροπλάνα, σκάώη και μοτοσικλέτες) θα 
φορολογούνται στη χώρα προορισμού, η οποία, κατά γενικό κανόνα, θα είναι η χώρα στην οποία το 
όχημα θα ταξινομείται προκείμενου να χρησιμοποιηθεί. 
Συνεπώς, εάν τα καινουργή μεταφορικά μέσα αγοραστούν σε ένα κράτος μέλος στο οποίο δεν 
πρόκειται να ταξινομηθούν προκείμενου να χρησιμοποιηθούν, θα πρέπει να αγοραστούν χωρίς ΦΠΑ. 
Η καταβολή του ΦΠΑ και οποιουδήποτε άλλου οφειλόμενου φόρου θα γίνει στο κράτος μέλος στο 
οποίο θα χρησιμοποιηθεί το όχημα. Υπενθυμίζεται ότι τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να 
εξακολουθήσουν να εφαρμόζουν εθνικούς φόρους, όπως φόρους ταξινόμησης, με την προϋπόθεση 
ότι η καταβολή τέτοιων φόρων δεν πραγματοποιείται στα σύνορα. 
Ο όρος "μεταφορικά μέσα" καλύπτει: 
τα σκάφη των οποίων το μήκος υπερβαίνει τα 7,5 μέτρα, 
τα αεροσκάφη των οποίων το βάρος κατά την απογείωση υπερβαίνει τα 1550 χιλιόγραμμα, 
και 
τα αυτοκινούμενα οχήματα ξηράς των οποίων ο κινητήρας είναι μεγαλύτερος των 48 κ.ε. ή 
η ισχύς τους υπερβαίνει τα 7,2 kw, και τα οποία πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για τη 
μεταφορά προσώπων ή εμπορευμάτων. 
Τα μεταφορικά αυτά μέσα δεν θεωρούνται πλέον "καινουργή" όταν πληρούνται και οι δύο 
παρακάτω όροι: 
αγοράστηκαν έπειτα από περισσότερους από τρεις μήνες μετά την ημερομηνία που τέθηκαν 
για πρώτη φορά σε λειτουργία, και 
στην περίπτωση των οχημάτων ξηράς, διήνησαν περισσότερα από 3.000 χλμ. 
στην περίπτωση των σκαφών, πραγματοποίησαν περισσότερες από 100 ώρες πλεύσης, ή 
στην περίπτωση των αεροσκαφών, πραγματοποίησαν περισσότερες από 40 ώρες πτήσης. 
Για άλλα μεταώορικά μέσα θα εφαρμόζεται ο γενικός κανόνας και το ΦΠΑ θα καταβάλλεται στο 
κράτος μέλος στο οποίο αγοράστηκαν. 
Καταστήματα αώοσολόγητων και αδασμολόγητων ειδών 
26 
Μολονότι η μακροχρόνια συνέχιση των πωλήσεων αφορολόγητων/αδασμολόγητων ειδών θεωρήθηκε 
μη συμβατή με τους σκοπούς της ενιαίας αγοράς, έγινε παραδεκτό ότι η βιομηχανία των μεταφορών 
χρειάζεται χρόνο για να προσαρμοστεί στην απώλεια της σημαντικής αυτής πηγής εισοδήματος. 
Το άρθρο 28κ της οδηγίας 77/388/ΕΟΚ, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 91/680/ΕΟΚ και το 
άρθρο 28 της οδηγίας 92/12/ΕΟΚ (Ι7) επιτρέπουν την παράταση των αφορολόγητων και 
αδασμολόγητων πωλήσεων μέχρι τη 30ή Ιουνίου 1999 στα αεροδρόμια και στα αεροπλάνα και τα 
φερυ-μπόουτ καθώς και σε πρόσωπα που χρησιμοποιούν τη σήραγγα της Μάγχης, τηρώντας τα 
ακόλουθα όρια: 
Προϊόντα καπνού 
200 τσιγάρα, ή 
100 πουράκια, ή 
50 πούρα, ή 
50 γραμ. καπνός για κάπνισμα 
Αλκοολούνα ποτά 
1 λίτρο οινοπνευματώδη ποτά ή 
2 λίτρα ενδιάμεσα προϊόντα και αφρώδη κρασιά 
2 λίτρα μη αφρώδη κρασιά 
50 γραμ. αρώματα 
1/4 λίτρου κολόνιες 
Επιπλέον, οι ταξιδιώτες θα μπορούν να αγοράζουν κατά κεφαλήν ανά ταξίδι άλλα 
αφορολόγητα/αδασμολόγητα είδη συνολικής αξίας όχι μεγαλύτερης των 45 ECU. 
Επειτα από έγκριση κοινής θέσης από το Συμβούλιο, αποφασίστηκε να αυξηθεί το παραπάνω όριο 
στις 90 ECU. 
Ωστόσο, αυτή η συνέχιση των αφορολόγητων και αδασμολόγητων πωλήσεων θα πρέπει να 
πραγματοποιηθεί χωρίς τελωνειακούς έλεγχους στα σύνορα. Ετσι, ο πωλητής είναι υπεύθυνος, από 
την 1η Ιανουαρίου 1993 και μετά, να περιορίζει τις πωλήσεις του ανά ταξιδιώτη και ανά ταξίδι στα 
προαναφερόμενα όρια. Κάθε κράτος μέλος οφείλει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα για να 
εξασφαλίσει το γεγονός ότι οι ταξιδιώτες θα είναι ενήμεροι των ορίων που εφαρμόζονται στα 
καταστήματα αφορολόγητων και αδασμολόγητων ειδών. 
Ταξιδιώτες τρίτων νωοών 
Για τους ταξιδιώτες που εισέρχονται στην Ενωση και που προέρχονται από τρίτες χώρες, ισχύουν 
επίσης τα προαναφερόμενα όρια για τα προϊόντα καπνού, τα αλκοολούχα ποτά και τα αρώματα. 
Σύμφωνα με την κοινή θέση που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο, το όριο των 45 ECU θα αυξηθεί στις 
175 ECU. θα επιτραπεί στη Γερμανία να αναβάλει την έναρξη ισχύος του νέου αυτού ορίου μέχρι 
τις 31 Δεκεμβρίου 1998 για τους ταξιδιώτες που εισέρχονται στη Γερμανία από σύνορα της ξηράς 
που συνδέουν τη Γερμανία με χώρες εκτός των κρατών μελών και των χωρών της ΕΖΕΣ ή δια πλωτής 
οδού από τις προαναφερόμενες χώρες. Στο ίδιο πλαίσιο, το Συμβούλιο αποφάσισε ότι η Ισπανία 
μπορεί να εφαρμόζει μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2000 μια ατέλεια ύψους 600 ECU για τους ταξιδιώτες 
που έρχονται από τις Καναρίους Νήσους, τη Ceuta και τη Melilla και οι οποίοι εισέρχονται στο 
έδαφος της Ισπανίας, όπως ορίζεται στο άρθρο 3 (2) και (3) της οδηγίας 77/388/ΕΟΚ. 
ΕΕ L 76, 23.3.92, σελ. 1 
27 
1.3 Ο τουρίστας ως καταναλωτής 
Ολοι οι κάτοικοι της Κοινότητας είναι καταναλωτές του ευρέως φάσματος των προσφερόμενων 
αγαθών και υπηρεσιών. Οι καταναλωτές επωφελούνται της ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς στην 
οποία καταργούνται οι συνοριακοί έλεγχοι και δημιουργείται μεγαλύτερος ανταγωνισμός, συνεπώς, 
εμφανίζονται περισσότερες επιλογές όσον αφορά τις δυνατότητες αγοράς προϊόντων και που 
μπορούν να αγοραστούν, στην Κοινότητα. Αυτό ισχύει για τους καταναλωτές του-τομέα του 
τουρισμού στον ίδιο βαθμό με οποιοδήποτε άλλο τομέα. 
Η Επιτροπή αναγνωρίζει επίσης ότι οι καταναλωτές απαιτούν ενα ορισμένο επίπεδο προστασίας 
τους και πληροφόρησης τους σχετικά με τα αγαβά και τις υπηρεσίες που προσφέρονται σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο, όπως ακριβώς και εκείνα που προσφέρονται σε εθνικό επίπεδο. Η καλύτερη 
πληροφόρηση και κατάρτιση του καταναλωτή και η παράλληλη εφαρμογή μέτρων για τη φυσική 
του προστασία (υγεία και ασφάλεια) καθώς και για την προστασία των οικονομικών και των έννομων 
συμφερόντων του θα συμβάλουν στην αύξηση της εμπιστοσύνης του και θα τον παρακινήσουν να 
αγοράζει αγασά και υπηρεσίες που προσφέρονται σε όλη την Κοινότητα. Το στοιχείο αυτό, 
συνδυασμένο με μια μεγαλύτερη αγοραστική ελευθερία, θα μπορέσει να συμβάλει στην αύξηση των 
διασυνοριακών εμπορικών πράξεων. 
Η φύση πολλών τουριστικών προϊόντων και ο τρόπος με τον οποίο προσφέρονται στον καταναλωτή 
μπορούν να αξιοποιήσουν διάφορες πλευρές της πολιτικής της Επιτροπής για την προστασία του 
καταναλωτή, π.χ.: συμβατική συμφωνία όταν πραγματοποιείται μια αγορά, πληροφόρηση του 
καταναλωτή, εγγυήσεις φυσικής προστασίας του καταναλωτή καθώς και προστασίας των οικονομικών 
και των έννομων συμφερόντων τους. 
Πολλά τουριστικά προϊόντα, διακοπές, ταξίδια, περιηγήσεις ή ακόμη και ακίνητα που αποτελούν 
αντικείμενο χρονομεριστικών μισθώσεων, βρίσκονται μακριά από το σημείο αγοράς τους, συχνά 
μάλιστα σε άλλη χώρα. Ωστόσο, γενικά, αυτά είναι προϊόντα και υπηρεσίες που πρέπει να 
πληρωθούν πολύ πριν από την παραλαβή τους. Ετσι, ο καταναλωτής βασίζεται σε μεγάλο βαθμό 
στην πληροφόρηση που έχει στη διασεσή του σχετικά με το προϊόν και στον τουριστικό πράκτορα που 
το παρέχει. Παρομοίως, όταν οι τουρίστες αφιχθούν στον προορισμό τους, ενδέχεται να μην είναι 
εξοικειωμένοι με τη γλώσσα, τις τοπικές πρακτικές της αγοράς ή να μη γνωρίζουν τα πιθανά 
δικαιώματα τους. Σε αυτό το πλαίσιο, ο καταναλωτής μπορεί να παραπλανηθεί όσον αφορά το 
προσφερόμενο προϊόν ή ο τουριστικός πράκτορας μπορεί να επιβάλει την καταβολή πρόσθετων 
ποσών ή μη ανακοινωθείσες ακυρώσεις χωρίς ιδιαίτερες δυσκολίες. Η βοήθεια και η ενθάρρυνση των 
καταναλωτών και, ιδιαίτερα, των καταναλωτών του τομέα του τουρισμού όσον αφορά την 
πληροφόρηση σχετικά με τα οικονομικά και τα έννομα δικαιώματα τους και με το πού και πώς 
μπορούν να εξασφαλίσουν αντιπροσώπευση και καταναλωτική προστασία αποτελεί σημαντικό ρόλο 
της Επιτροπής. Ωστόσο, παράλληλα, οι καταναλωτές θα πρέπει να καταβάλουν και τη δική τους 
προσπάθεια συνεχούς ενημέρωσης. 
Το άρθρο 4,2 (στ) του σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού χαρακτηρίζει την παροχή 
πληροφοριών και τη μεγαλύτερη προστασία των τουριστών ως μέτρο προτεραιότητας. 
Το Ιούλιο του 1993, η Επιτροπή ενέκρινε το δεύτερο πρόγραμμα δράσης για την πολιτική των 
καταναλωτών (1993-1995). Το έγγραφο αυτό ορίζει τις προτεραιότητες εργασίας για τα επόμενα 
έτη και εστιάζεται στη βελτίωση των 4 κύριων δικαιωμάτων των καταναλωτών (φυσική υγεία και 
ασφάλεια, πληροφόρηση των καταναλωτών, αντιπροσώπευση και προστασία των οικονομικών και των 
έννομων συμφερόντων των καταναλωτών) στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς.(18) 
COM (93) 378 τελικό, 28.7.93 
28 
Η συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ενωση (|9) δίνει περαιτέρω ώθηση στην εργασία αυτή, αναγνωρίζοντας 
την προστασία του καταναλωτή ως νομική βάση για το δικαίωμα μελλοντικής κοινοτικής δράσης. 
Το γεγονός ότι η εργασία αυτή έχει ήδη αρχίσει με σοβαρότητα φαίνεται από την έκδοση, από 
πλευράς της Επιτροπής, των Πράσινων Βιβλίων για τις "εγγυήσεις και την εξυπηρέτηση μετά την 
πώληση" όσον αφορά την αγορά προϊόντων ί20) και την πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη. 
1.4 Πληροφόρηση και κατάρτιση των καταναλωτών 
1.4.1 Ποόγοαμμα πληροώόοησης των καταναλωτών 
Στις 24 Μαρτίου 1993, η Επιτροπή ανέλαβε ένα σημαντικό πρόγραμμα πληροφόρησης, 
προϋπολογισμού 3 εκατομμυρίων ECU. Σκοπός του ήταν να πληροφορηθούν οι καταναλωτές και ο 
ομάδες-κλειδιά σχετικά με την υφιστάμενη και την προτεινόμενη ευρωπαϊκή νομοθεσία για την 
προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών και να περάσει το βασικό μήνυμα ότι ο καταναλωτής 
έχει να διαδραματίσει ενεργό ρόλο όσον αφορά την προστασία των δικαιωμάτων του μέσω της 
συνεχούς ενημέρωσης του. 
Το πρόγραμμα εστιαζόταν σε διάφορους τομείς της προστασίας των καταναλωτών μέσω 
ενημερωτικών εκστρατειών. Η πρώτη φάση αφορούσε συνολικά την ευρωπαϊκή νομοθεσία περί 
προστασίας των καταναλωτικών δικαιωμάτων των ταξιδιωτών και των τουριστών. Μολονότι το 
επίκεντρο αποτέλεσε η οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια, δόθηκε, επίσης, έμμεσα προσοχή και στη 
νομοθεσία σχετικά με την προστασία των τουριστών, όπως το σύστημα αντισταθμιστικών παροχών σε 
περίπτωση άρνησης επιβίβασης κατά τις τακτικές αεροπορικές πτήσεις, τα ηλεκτρονικά συστήματα 
κράτησης θέσεων και τα ασφαλιστικά θέματα. 
Στις αρχές του 1994, η Επιτροπή θα εκδώσει ενα "Οδηγό του καταναλωτή" ο οποίος θα 
επικεντρώνεται στα κύρια σημεία της κοινοτικής νομοθεσίας που ενδιαφέρουν τους καταναλωτές. Ο 
οδηγός αυτός θα υπογραμμίζει, επίσης, τα πιο ενδιαφέροντα θέματα για τους καταναλωτές και θα 
τους εξηγεί πως να αξιοποιήσουν καλύτερα την εσωτερική αγορά συμπεριλαμβανομένης και της 
τουριστικής αγοράς. 
1.4.2 Ευρωπαϊκά κέντρα πληροφόρησης των καταναλωτών 
Οι διασυνοριακοί αγοραστές, οι οποίοι ενδέχεται να αγοράζουν τουριστικά προϊόντα, έχουν ιδιαίτερη 
ανάγκη πληροφόρησης σχετικά με το πώς μπορούν να συγκρίνουν τα προϊόντα και τις τιμές, τι να 
προσέχουν όταν κάνουν τις αγορές τους και πού να βρίσκουν τις καλύτερες προσφορές για τις 
διασυνοριακές αγορές τους. Επιπλέον, ίσως χρειάζονται βοήθεια για τα προβλήματα που 
προκύπτουν από τις αγορές αυτές. 
Στο πλαίσιο ενός δοκιμαστικού σχεδίου (1992-1994), 10 κέντρα πληροφόρησης/παροχής συμβουλών 
έχουν ήδη εγκατασταθεί σε συνοριακές περιοχές, όπως στην περιοχή στην οποία συνδέεται το Ααχεν 
με το Eupen και το Herleen. Αυτά είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας μεταξύ της Επιτροπής και 
των τοπικών ενώσεων καταναλωτών. Η Επιτροπή χορηγεί ετήσια συγχρηματοδότηση ύψους μέχρι 
50% των δαπανών κάθε κέντρου ή το πολύ μέχρι 150.000 ECU. Ο πρωταρχικός σκοπός τους είναι 
να παρέχουν στους καταναλωτές καλύτερη πληροφόρηση σχετικά με τις ευκαιρίες και τα 
προβλήματα που αφορούν τις διασυνοριακές αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, όπως π.χ. 
συγκρίσεις τιμών και κανόνες για τις εγγυήσεις. Εξασφαλίζοντας την καλύτερη πληροφόρηση των 
καταναλωτών, η δράση αυτή αναμένεται ότι θα συμβάλει στην αύξηση των διασυνοριακών αγορών 
19 EEC 224/49, 31.8.92 
20 COM (93) 509 τελικό, 15.11.93 
29 
και, συνεπώς, στην καλύτερη αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων που προσφέρει η ολοκλήρωση της 
Ευρώπης χωρίς σύνορα. Η ενθάρρυνση μεγαλύτερων ροών διασυνοριακών αγοραστών μπορεί να 
οδηγήσει σε μεγαλύτερες ροές τουρισμού, δεδομένου ότι είναι πιθανόν οι διασυνοριακές αυτές 
εκδρομές να συνοδεύονται από τουριστικές δραστηριότητες. 
1.4.3 Τυποποιπμένεο πληροφορίες στα υφιστάμενα έενοδογεία 
Η σύσταση του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 1986 f) συνιστά την ανάπτυξη της παροχής 
τυποποιημένων πληροφοριών για τους πελάτες στα υφιστάμενα ξενοδοχεία, με βάση ενα σύνολο 
συμβόλων που μπορούν εύκολα να αναγνωριστούν και, έτσι, θα μπορούν οι καταναλωτές σε όλα 
τα κράτη μέλη να πληροφορούνται σχετικά με τις εγκαταστάσεις και τις υπηρεσίες που διαθέτει το 
ξενοδοχείο. Ζητήθηκε από τα κράτη μέλη να εξασφαλίσουν την εφαρμογή ενός συστήματος 
τυποποιημένων πληροφοριών. Ωστόσο, δεδομένου ότι κάτι τέτοιο δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί, 
η Επιτροπή κρίνει σκόπιμο να ασχοληθεί περισσότερο με το θέμα, παρακολουθώντας τη χρήση των 
προτεινόμενων συμβόλων στα διάφορα κράτη μέλη και εξετάζοντας τις δυνατότητες που υπάρχουν 
για περαιτέρω ανάπτυξη του υφιστάμενου συστήματος. 
1.5 Υγεία και φυσική ασφάλεια των καταναλωτών 
1.3.1 Πυρασφάλεια στα έενοδονεία 
Προβλέπεται ήδη ένας ελάχιστος βαθμός πυρασφάλειας στα ξενοδοχεία σε ολόκληρη την 
Κοινότητα. Ακολουθώντας τη σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με το θέμα αυτό ί22), 8 από τα κράτη 
μέλη ενημέρωσαν την Επιτροπή για τα μέτρα που έλαβαν στον εν λόγω τομέα. Η οδηγία του 
Συμβουλίου Ç3) σχετικά με την κατασκευή προϊόντων αναφέρεται στα μέτρα ασφαλείας σε 
περίπτωση πυρκαγιάς. 
1.5.2 ΠοόβλεΨη ατυνημάτων 
Στις 29 Οκτωβρίου 1993, το Συμβούλιο εξέδωσε απόφαση η οποία προβλέπει την εφαρμογή, για ένα 
έτος, κοινοτικού συστήματος πληροφόρησης σχετικά με τα ατυχήματα στο σπίτι ή κατά την 
ψυχαγωγία, προκειμένου να συλλέγουν στοιχεία για τέτοιου είδους ατυχήματα με σκοπό την 
προώθηση της πρόβλεψης τους. 
1.3.3 Γενικά ασφάλεια προϊόντων 
Η οδηγία 92/95/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1992, σχετικά με τη γενική ασφάλεια των 
προϊόντων (**) απαιτεί την πρόβλεψη μέτρων γενικής ασφάλειας για όλα τα καταναλωτικά 
προϊόντα που διατίθενται στην αγορά, εφόσον δεν υπάρχουν ειδικές διατάξεις στο πλαίσιο του 
κοινοτικού δικαίου σχετικά με την ασφάλεια των εν λόγω προϊόντων. Η οδηγία προβλέπει επίσης 
την υποχρέωση των παραγωγών και των διανομέων προϊόντων να παρακολουθούν την ασφάλεια των 
προϊόντων τους καθώς και την υποχρέωση και την αρμοδιότητα των κρατών μελών να εξασφαλίζουν 
ότι τα προϊόντα αυτά θα πληρούν τις απαιτήσεις σχετικά με την ασφάλεια. Επίσης, θεσπίστηκε 
μια διαδικασία σχετικά με την ενημέρωση και την ανταλλαγή πληροφοριών σε περίπτωση λήψης 
εθνικών μέτρων που περιορίζουν την εμπορία προϊόντων που δεν είναι σύμφωνα με τους εφαρμοστέους 
κανόνες ή σε περίπτωση απόσυρσης τους από την αγορά, ως διαδικασία δράσης σε κοινοτικό επίπεδο 
23 Σύσταση 86/665/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L384/54, 31.12.86 
Σύσταση 86/666/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 384/60, 31.12.86 
Οδηγία 89/106/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 40/12, 11.2.89 
Οδηγία 92/59/ΕΟΚ του Συμβουλίου, η οποία εκδόθηκε στις 29 Ιουνίου 1992, ΕΕ L 
228/24, 11.8.92 
30 
στην περίπτωση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Η εφαρμογή της οδηγίας αυτής θα 
πραγματοποιηθεί πριν από τις 29 Ιουνίου 1994. 
1.6 Προστασία των οικονομικών και των έννομων συμφερόντων των καταναλωτών στον τομέα του 
τουρισμού 
Αναπτύχθηκαν πολλά μέτρα που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον τομέα του τουρισμού: 
1.6.1 Οδηγία σνετικά με TIC κατα\ρηστικες ρήτρες των συμβάσεων, οι οποίες δεν αποτέλεσαν 
αντικείμενο διαπραγμάτευσης ί25) 
Με βάση την απόφαση αυτή του Συμβουλίου, η οποία εκδόθηκε πρόσφατα, καθιερώνονται οι αρχές 
της απαγόρευσης και της ακύρωσης όσον αφορά οποιαδήποτε ρήτρα σε συμβάσεις που συνάπτονται 
μεταξύ ενός εμπόρου και ενός καταναλωτή, η οποία κρίνεται καταχρηστική σύμφωνα με έναν 
γενικό κατάλογο κριτηρίων. Στην οδηγία παρατίθεται, επίσης, κατάλογος τύπων ρητρών που 
θεωρούνται καταχρηστικές, μερικές από τις οποίες συχνά περιλαμβάνονται σε συμβάσεις που 
αφορούν την παροχή τουριστικών υπηρεσιών. 
Η νομοθετική αυτή πράξη αντιπροσωπεύει ενα επιπλέον βήμα προς την κατεύθυνση της 
τυποποίησης της προστασίας του καταναλωτή στην Κοινότητα και, παράλληλα, εντάσσεται στο 
πλαίσιο της πραγματοποίησης της ενιαίας αγοράς, δεδομένου ότι μπορεί, επίσης, να συμβάλει στο 
να αυξηθούν οι αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, στα διάφορα κράτη μέλη, σε ανταγωνιστικότερες 
τιμές. 
1-6.2 Η οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια ί26) 
Η οδηγία αυτή έχει ως σκοπό τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων για την προσέγγιση των νομοθεσιών 
σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια, τις οργανωμένες περιηγήσεις και τις οργανωμένες διακοπές, 
και την καθιέρωση κοινών ελάχιστων προτύπων προστασίας. Αποσκοπεί, επίσης, στο να συμβάλει 
στην ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς, επιτρέποντας στους πράκτορες που εδρεύουν σε ενα κράτος 
μέλος να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε άλλα κράτη μέλη και, παράλληλα, επιτρέποντας στους 
καταναλωτές της Κοινότητας να επωφελούνται συγκρίσιμων όρων όταν αγοράζουν ενα οργανωμένο 
ταξίδι σε ενα κράτος μέλος. Η οδηγία αποβλέπει επίσης στην εξασφάλιση της προστασίας του 
καταναλωτή από διάφορες απόψεις: θα πρέπει να παρέχονται στον καταναλωτή λεπτομερείς και 
εκτενείς πληροφορίες σχετικά με το οργανωμένο ταξίδι (που ορίζεται ως προκαθορισμένος συνδυασμός 
ο οποίος περιλαμβάνει τη μεταφορά ή τη διαμονή και άλλες τουριστικές υπηρεσίες μη 
συμπληρωματικές της μεταφοράς ή της διαμονής που αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα του 
οργανωμένου ταξιδιού) πριν από την αναχώρηση. Ο εκδρομέας θα πρέπει να προστατεύεται από 
σύμβαση η οποία δεν θα τροποποιηθεί, εκτός εάν κάτι τέτοιο αναφέρεται πριν από την υπογραφή 
της. Ο πράκτορας δεν θα εγκαταλείψει τον τουρίστα στον τόπο των διακοπών ούτε και σε περίπτωση 
χρεωκοπίας. Υπό ορισμένους όρους, εφόσον δεν τηρηθούν τα υποσχόμενα στις πληροφορίες που 
είχαν αρχικά παρασχεθεί στον καταναλωτή, θα του καταβάλλεται αποζημίωση. Στη σπάνια 
περίπτωση που χρησιμοποιούνται τακτικές και όχι ναυλωμένες πτήσεις ως μέρος του οργανωμένου 
ταξιδιού, η οδηγία συμπληρώνει τους κοινούς κανόνες που θεσπίστηκαν στο πλαίσιο του συστήματος 
αντισταθμιστικών παροχών σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης κατά τις τακτικές αεροπορικές 
μεταφορές (?). 
25 
26 Οδηγία 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 95/29, 21.4.93 
Οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 158/59, 23 Ιουνίου 1990 
Κανονισμός ΕΟΚ 295/91 του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 1991, ΕΕ L 36/5, 
8.2.91 
31 
Σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης σε μια τακτική πτήση λόγω υπεράριθμων κρατήσεων θέσεων, ο 
αερομεταφορέας καταβάλλει αντισταθμιστική παροχή στο πρακτορείο ταξιδιών, το οποίο, με τη σειρά 
του, υποχρεούται να καταβάλει το ποσό της αντισταθμιστικής παροχής στον καταναλωτή. 
Η προθεσμία για την ενσωμάτωση της οδηγίας στις εθνικές νομοθεσίες ήταν η 31.12.1992, έτσι ώστε 
να αρχίσει να ισχύει από την 1.1.93. Ωστόσο, η Επιτροπή δεν έχει ακόμη ειδοποιηθεί σχετικά με την 
ενσωμάτωση της οδηγίας στην εθνική νομοθεσία της Γαλλίας, των Κάτω Χωρών, του Ηνωμένου 
Βασιλείου, της Πορτογαλίας και της Δανίας. Δεδομένου ότι η οδηγία αυτή θέτει ελάχιστα πρότυπα 
προσέγγισης, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόσουν μέτρα αυστηρότερα από τα προβλεπόμενα, 
θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, μολονότι η προστασία του καταναλωτή είναι υψίστης σημασίας, 
οι εθνικές νομοθεσίες δεν θα πρέπει να θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική βιωσιμότητα των 
ενδιαφερόμενων τουριστικών επιχειρήσεων. 
1.6.3 Ευθύνη για ώυσικες ΐημίες κατά την παρονή υπηρεσιών 
Προκειμένου να ευθυγραμμιστεί ο τομέας των υπηρεσιών με την πρόοδο που έχει ήδη επιτευχθεί στον 
τομέα της ασφάλειας των προϊόντων (οδηγία σχετικά με τη γενική ασφάλεια των προϊόντων) (j*) 
και οδηγία σχετικά με την ευθύνη για ελαττωματικά προϊόντα ζ29), η Επιτροπή πρότεινε, στις 30 
Δεκεμβρίου '90, μια οδηγία η οποία καλύπτει την ευθύνη των φορέων παροχής υπηρεσιών για τις 
φυσικές ζημίες που προξενούνται σε πρόσωπα ή σε ιδιωτικά αγα^ά. 
Οι τουριστικές υπηρεσίες που παρέχονται ατομικά και δεν καλύπτονται από την οδηγία για τα 
οργανωμένα ταξίδια, θα καλύπτονταν από την εν λόγω προτεινόμενη νομοθετική πράξη. 
Κα^ώς η πρόταση αυτή θεωρήθηκε στον κατάλογο του Εδιμβούργου ως υπερβολικά λεπτομερής και 
ως μη αναθεωρήσιμη ως προς τις γενικές της αρχές, και λαμβάνοντας υπόψη τις αντιδράσεις και 
τις παρατηρήσεις που έχουν προκύψει, η Επιτροπή την επανεξετάζει. 
1.6.4 Πώληση από απόσταση 
Η πρόταση οδηγίας της Επιτροπής θέτει τα ελάχιστα πρότυπα προστασίας των καταναλωτών σε 
θέματα διαπραγμάτευσης συμβάσεων με προμηθευτές προϊόντων και υπηρεσιών από απόσταση, 
μέσω του τηλεφώνου, του φαξ ή της τηλεόρασης.(**) 
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται όσον αφορά την παροχή πληροφοριών στον καταναλωτή, το χρόνο 
παράδοσης και την πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη. Σε περίπτωση αζήτητων προϊόντων 
και υπηρεσιών που έχουν αποσταλεί, η μη απάντηση από πλευράς καταναλωτή δεν αποδεικνύει τη 
συγκατάθεση του. Στην πρόταση, η οποία τροποποιήθηκε πρόσφατα από την Επιτροπή με βάση τη 
γνώμη του Κοινοβουλίου, οι υπηρεσίες που αφορούν τη μεταφορά, την παροχή καταλύματος, την 
παροχή υπηρεσιών εστιατορίου και τα θεάματα περιελήφθησαν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, 
αντίθετα με την αρχική πρόταση της Επιτροπής. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι υπηρεσίες αυτές 
απαιτούν την πραγματοποίηση κρατήσεων, εξαιρούνται από την υποχρέωση παροχής στον 
καταναλωτή Ίήμερης περιόδου εντός της οποίας μπορεί να ακυρώσει τη σύμβαση χωρίς να υποστεί 
κυρώσεις. Μια ενδεχόμενη πτυχή ανησυχίας για τη βιομηχανία του τουρισμού, η οποία απαιτεί 
μεγαλύτερη προσοχή, είναι η δυνατότητα που παρέχεται στους καταναλωτές να πληρώνουν το 
τουριστικό προϊόν κατά την παράδοση του. 
28 Οδηγία 92/59/ΕΟΚ του Συμβουλίου, που εκδόθηκε στις 29 Ιουνίου 1992, ΕΕ L 228/24, 
11.8.92 
29 Οδηγία 85/374/ΕΟΚ του Συμβουλίου, που εκδόθηκε στις 25 Ιουλίου 1985, ΕΕ L 210/29, 
7.8.1985 
30 COM (92)11 τελικό, ΕΕ C156/14, 23.6.92 και COM(93) 396 SYN 411, 7.11.93 
32 
Η παρούσα κατάσταση των εργασιών σχετικά με το εν λόγω σχέδιο οδηγίας αποτέλεσε αντικείμενο 
έκθεσης που υπέβαλε η Επιτροπή στο Συμβούλιο στις 19 Νοεμβρίου 1993. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη 
εγκριθεί κοινή θέση. 
Με την έναρξη ισχύος της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, η πρόταση αυτή εντάσσεται στο 
πλαίσιο της διαδικασίας συναπόφασης, η οποία αναβαθμίζει το ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. 
Προκείμενου να ενισχυθεί ο ρόλος της πρότασης στο πλαίσιο της νομοθεσίας στον εν λόγω τομέα, 
η Επιτροπή εξέδωσε σύσταση (31) συνταγμένη κατά τρόπον ώστε να αναβαθμίζει την προτεινόμενη 
οδηγία. Η σύσταση αυτή καλεί τους επαγγελματίες να καθιερώσουν κώδικες δεοντολογίας σχετικά 
με την εχεμύθεια όσον αφορά τους καταναλωτές, τη διάδοση και την παρουσίαση της πρότασης για 
σύναψη σύμβασης, τη σωστή προώθηση των πωλήσεων και την οικονομική εξασφάλιση των 
καταναλωτών οι οποίοι προκαταβάλλουν χρηματικά ποσά. Ωστόσο, η Επιτροπή δεν ενημερώθηκε 
ακόμη σχετικά με την καθιέρωση των παραπάνω κωδίκων με βάση την εν λόγω σύσταση. 
1.6-5 Χοονομεοισμός 
Η αγορά του δικαιώματος χρήσης ενός ή περισσοτέρων ακινήτων σε χρονομεριστική βάση 
αντιπροσωπεύει ενα ανερχόμενο τομέα του τουρισμού, ο οποίος είναι σχετικά νέος. Πράγματι, μόνο 
σε λίγα κράτη μέλη υπάρχει ειδική εθνική νομοθεσία για το χρονομερισμό. 
Σύμφωνα με τις στατιστικές που διαθέτει η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Χρονομερισμού (European 
Timeshare Federation) (32), μεταξύ 1987 και 1990 η χρονομεριστική ιδιοκτησία στην Ευρώπη αυξήθηκε 
κατά 72%, και, ποσοστό μεγαλύτερο του 25% του συνόλου των χρονομεριστικών ιδιοκτητών είναι 
Ευρωπαίοι (650.000). Το 1992, οι ευρωπαϊκές χρονομεριστικες πωλήσεις ήταν ύψους 1 
δισεκατομμυρίου ECU και περίπου 220.000 χρονομεριστικα χρονικά διαστήματα πωλήθηκαν στην 
Ευρώπη. Το 1993, η χρονομεριστική βιομηχανία αναμένει να πωληθούν 250.000 χρονομεριστικες 
εβδομάδες, με μέση χρονομεριστική αγορά 1,7 εβδομάδων από Ευρωπαίους. 
Ανταποκρινόμενοι στο ψήφισμα που εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο αίτημα διαφόρων 
κρατών μελών και κύριων πρακτόρων της ίδιας της χρονομεριστική ς βιομηχανίας, η Επιτροπή 
ενέκρινε πρόταση οδηγίας (33) με σκοπό την προστασία των αγοραστών σε περιπτώσεις συμβάσεων 
που σχετίζονται με τη χρήση ακίνητης περιουσίας σε χρονομεριστική βάση. Μια τροποποιημένη 
πρόταση εγκρίθηκε από την Επιτροπή, λαμβάνοντας υπόψη ορισμένες από τις τροπολογίες του 
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καθώς και ορισμένες από τις υποδείξεις της Οικονομικής και Κοινωνικής 
Επιτροπής. 
Η προτεινόμενη οδηγία ορίζει τα ελάχιστα πρότυπα για την προστασία του αγοραστή, στην 
περίπτωση χρονομεριστική ς σύμβασης, από την ενδεχόμενη κατάχρηση εξουσίας και τις επιθετικές 
τεχνικές πώλησης που χρησιμοποιούνται από ορισμένους πωλητές χρονομεριστικών συμβάσεων. Η 
νομοθεσία αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει την απαραίτητη πληροφόρηση των καταναλωτών πριν από 
την υπογραφή της σύμβασης, καθώς και το γεγονός ότι θα έχουν στη διάθεση τους ενα ορισμένο 
33 Σύσταση 92/295/ΕΟΚ της Επιτροπής, ΕΕ L 156/21, 10.6.92 
Η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Χρονομερισμού, η οποία εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
ιδρύθηκε το 1991 για να εκπροσωπεί τα συμφέροντα των πρακτόρων του τομέα του 
χρονομερισμού σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Ο κύριος στόχος της ομοσπονδίας είναι 
να προαγάγει την ιδέα, την ανάπτυξη και τα συμφέροντα του χρονομερισμού στην 
Ευρώπη και να συμβάλει στη δημιουργία καλού ονόματος για την εν λόγω 
βιομηχανία. 
COM (92) 220 τελικό, ΕΕ C222/5, 29.8.92 
33 
χρονικό διάστημα για να σκεφτούν και να ακυρώσουν την σύμβαση και οποιαδήποτε άλλη σχετική 
χρηματοοικονομική συμφωνία. 
Κατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου, της 19 Νοεμβρίου, επήλθε πολιτική συμφωνία σχετικά με την 
προτεινόμενη αυτή οδηγία. Η συμφωνία αφορά ορισμένες πλευρές της πρότασης, όπως το μέγεθος 
της περιόδου κατά την οποία ο αγοραστής θα μπορεί να ακυρώσει τη σύμβαση χωρίς κυρώσεις, η 
οποία συμφωνήθηκε να είναι 10 ήμερες. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής απαγορεύεται η 
πληρωμή προκαταβολών. 
Η σύμβαση πρέπει να περιλαμβάνει ενα ελάχιστο αριθμό στοιχείων σχετικά με τα συμβαλλόμενα 
μέρη, τον τύπο του χρονομεριστικού δικαιώματος και του ακινήτου που αποτελεί αντικείμενο της 
σύμβασης. Ο αγοραστής θα πρέπει να παραλαμβάνει ενα έγγραφο το οποίο θα παρέχει ενα 
ελάχιστο αριθμό πληροφοριών που ορίζονται στο κείμενο. Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν 
αναπόσπαστο μέρος της σύμβασης. Η σύμβαση πρέπει να συντάσσεται στη γλώσσα (ες) του 
κράτους μέλους στο οποίο ζει ο αγοραστής ή, διαφορετικά, στις γλώσσες του κράτους μέλους του 
οποίου είναι υπήκοοι. Ο πωλητής οφείλει να παρέχει στον αγοραστή επίσημη μετάφραση της 
σύμβασης στη γλώσσα του κράτους μέλους στο οποίο βρίσκεται το ακίνητο. Μετά τη δεύτερη 
ανάγνωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (νεα διαδικασία συναπόφασης), και την ενδεχόμενη τυπική 
έγκριση της οδηγίας, αποφασίστηκε να δοθεί στα κράτη μέλη χρονικό διάστημα 3 ετών εντός του 
οποίου να ενσωματωθεί το κείμενο στην εθνική νομοθεσία. 
Τελικά, υπήκοοι ενός κράτους μέλους θα μπορούν να αγοράζουν ακίνητα σε χρονομεριστική βάση 
σε άλλο κράτος μέλος, έχοντας τη βεβαιότητα ότι προστατεύονται τα έννομα τα και οικονομικά 
συμφέροντα τους. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην αρχική χρονομεριστική πώληση. 
Ορισμένες πλευρές που η χρονομεριστική βιομηχανία θα ήθελε να καλυφθούν από την οδηγία αυτή 
δεν έχουν περιληφθεί, π.χ. μεγαλύτερη προσοχή στη μακροπρόθεσμη συντήρηση και διαχείριση των 
χρονομεριστικών ιδιοκτησιών ή επαναπώληση των ακινήτων σε χρονομεριστική βάση στις περισσότερο 
αναπτυγμένες αγορές. 
1.6.6 Πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη 
Δεδομένου του διεθνικού χαρακτήρα του τουρισμού, η πρόσβαση του καταναλωτή του τομέα του 
τουρισμού στη δικαιοσύνη, όταν δεν τηρούνται οι όροι μιας σύμβασης ή όταν τίθενται σε κίνδυνο 
η φυσική ασφάλεια του ή τα οικονομικά συμφέροντα του, παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα. Παρά 
το αυξανόμενο νομοθετικό πλαίσιο, η φύση των διακοπών συνεπάγεται ότι στις περισσότερες 
περιπτώσεις το χρονικό διάστημα είναι υπερβολικά μικρό για να επιλυθούν παρόμοια προβλήματα 
στη χώρα στην οποία ανακύπτουν. Οι ενδιαφερόμενοι προσφεύγουν στη δικαιοσύνη από τη χώρα 
κατοικίας τους, πράγμα που δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα, π.χ. λόγω της διαφοράς των νομικών 
συστημάτων που εφαρμόζονται στα διάφορα κράτη μέλη. Πολλά προβλήματα μπορούν επίσης να 
δημιουργηθούν λόγω των αποστάσεων. Αναγνωρίζοντας το χάσμα μεταξύ της υφιστάμενης 
νομοθεσίας και της πραγματικότητας την οποία αντιμετωπίζει ο καταναλωτής όταν ζητεί 
αποκατάσταση, η Επιτροπή εξέδωσε ενα Πράσινο Βιβλίο με τίτλο " Πρόσβαση των καταναλωτών 
στη δικαιοσύνη και επίλυση των διαφορών των καταναλωτών στην ενιαία αγορά" (COM (93) 576, που 
εκδόθηκε στις 16 Νοεμβρίου 1993), το οποίο αντιμετωπίζει το συνολικό πρόβλημα όσον αφορά το τί 
απαιτείται προκείμενου να μπορέσει ο καταναλωτής να ζητήσει αποκατάσταση υπό οποιεσδήποτε 
συνθήκες, αποτελώντας επομένως, ενα γρήγορο, αποτελεσματικό και φθηνό οδηγό. Ολα τα 
ενδιαφερόμενα μέρη καλούνται να υποβάλουν τα ερωτήματα και τις παρατηρήσεις τους μέχρι τις 
31.05.94. 
1.6.7 Μέσα διασυνοριακών πληρωμών 
34 
Η πραγματοποίηση πληρωμών σε οποιοδήποτε κράτος μέλος είναι μια γρήγορη διαδικασία η οποία 
επιτυγχάνεται μέσω των ηλεκτρονικών μεταφορών μεταξύ τραπεζών, των επιταγών και των καρτών 
πληρωμής. Στην περίπτωση των διασυνοριακών πληρωμών, δεν παρέχονται πάντοτε σωστές εξηγήσεις 
σχετικά με τα υπάρχοντα μέσα για τέτοιες πράξεις, στα οποία έχουν πρόσβαση τόσο οι τουρίστες 
όσο και οι τουριστικοί πράκτορες, όσον αφορά το κόστος τους και, συχνά, μπορεί να είναι πολύ πιο 
περίπλοκα σε σύγκριση με τις εθνικές πράξεις. Ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι η δημιουργία μιας 
εσωτερικής αγοράς στην οποία δεν θα υπάρχουν διάφορες μεταξύ εθνικών και διεθνικών συστημάτων 
πληρωμών. 
Η εξέταση των μέσων πληρωμής που έχουν στη διάθεση τους οι καταναλωτές για πράξεις στο 
εξωτερικό αποδεικνύει ότι οι πληρωμές στο εξωτερικό είναι πολύ ακριβότερες από ό,τι οι εθνικές 
πράξεις. 
Η αγοραπωλησία συναλλάγματος υπόκειται συχνά στη διπλή χρέωση προμήθειας η οποία, πολλές 
φορές, συνδυάζεται με άλλες κατ αποκοπή και ποσοστιαίες επιβαρύνσεις. Οι παράγοντες αυτοί δεν 
καθιστούν τις εν λόγω πράξεις απλώς ακριβές αλλά, επίσης, καθιστούν και τις συγκρίσεις δύσκολες 
για τον καταναλωτή. 
Με την καλύτερη πληροφόρηση του καταναλωτή, η οποία θα επιτρέψει την καλύτερη κατανόηση, 
από πλευράς του, των επιβαρύνσεων αυτών, δεν θα διευκολυνθεί μόνο η σύγκριση και η δυνατότητα 
επιλογής από πλευράς καταναλωτή αλλά θα αυξηθεί και ο ανταγωνισμός μεταξύ των πρακτόρων. 
Η ενημέρωση σχετικά με τις εν λόγω δαπάνες και επιβαρύνσεις σε ορισμένες χώρες αποτελεί ήδη 
σημαντική πρόοδο προς αυτή την κατεύθυνση. 
Το έγγραφο της Επιτροπής "Πραγματοποίηση πληρωμών στην εσωτερική αγορά ", του Σεπτεμβρίου 
'90 (COM/90/447), αναγνωρίζει την ανάγκη ύπαρξης αξιόπιστων, αποτελεσματικών και φθηνών 
συστημάτων πληρωμών προκείμενου να προαχθεί η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων, των αγαθών, 
των υπηρεσιών και των κεφαλαίων. 
Προκείμενου να επιτευχθεί η ευρεία αυτή χρήση και αποδοχή των μέσων πληρωμής σε όλη την 
Ευρωπαϊκή Ενωση, πρέπει να πληρούνται ορισμένοι όροι: 
Τα κράτη μέλη πρέπει να αναπτυχθούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίσουν ότι δεν 
θα γίνεται διάκριση μεταξύ των εθνικών πράξεων και των πράξεων που πραγματοποιούνται 
σε οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος-
Οι πελάτες θα πρέπει να έχουν στη διάθεση τους σωστές πληροφορίες σχετικά με τους 
διάφορους τρόπους με τους οποίους μπορεί να γίνονται οι πληρωμές στο ενα ή στο άλλο 
κράτος μέλος καθώς και το σχετικό κόστος (συμπεριλαμβανομένου και του κόστους 
μετατροπής των νομισμάτων)· 
θα πρέπει να καταργηθούν οι αποκρυπτόμενες ή οι απροσδόκητες επιβαρύνσεις, οι οποίες 
παρουσιάζονται στους ιδιώτες σε περίπτωση αγοραπωλησίας συναλλάγματος σε μετρητά στις 
τράπεζες ή τα γραφεία αγοράς/πώλησης συναλλάγματος. 
Τα προβλήματα αυτά θα επιλυθούν, τελικά, όταν οι καταναλωτές θα μπορούν να πραγματοποιούν 
διεθνείς πληρωμές με τους ίδιους όρους και το ίδιο κόστος που πραγματοποιούν τις εθνικές 
πληρωμές. Η πραγματοποίηση της οικονομικής και νομισματικής ένωσης και η χρήση του ECU ως 
ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος θα συμβάλει σε μεγάλο βαθμό στην κατάργηση πολλών από τις 
υπάρχουσες επιβαρύνσεις που σχετίζονται με την αγοραπωλησία συναλλάγματος και τις 
διασυνοριακές πληρωμές. 
35 
Οι διατάξεις της ενιαίας ευρωπαϊκής πράξης σχετικά με την ενίσχυση της νομισματικής 
συνεργασίας και η, από πλευράς της, υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος και 
του ECU ως ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος αναπτύχθηκαν περαιτέρω στη συνθήκη για την 
Ευρωπαϊκή Ενωση. 
Πράγματι, η οικονομική και νομισματική Ενωση είναι ένας από τους κύριους πυλώνες της συνθήκης. 
Η χρήση του ECU ως ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος της Ευρωπαϊκής Ενωσης προβλέπεται να 
πραγματοποιηθεί το αργότερο το 1999. 
Εν τω μεταξύ, η συνθήκη ενισχύει την ανάγκη να δημιουργηθούν, το συντομότερο δυνατόν, οι 
προϋποθέσεις για την παροχή υπηρεσιών πληρωμής, με γρήγορο, αξιόπιστο και φθηνό τρόπο σε 
ολόκληρη την Κοινότητα. 
Αυτό απαιτεί όχι μόνο την εκπόνηση μελετών σκοπιμότητας όσον αφορά τη δημιουργία και τη 
σύνδεση ηλεκτρονικών δικτύων, αλλά και την ενθάρρυνση των τραπεζών να αναπτύξουν κοινά 
τραπεζικά πρότυπα στο πλαίσιο της ΕΚ, καθώς και την εναρμόνιση ορισμένων νομικών πτυχών των 
συστημάτων πληρωμών κατά τρόπον ώστε να μειωθεί το κόστος και η περιπλοκότητα των 
διασυνοριακών πράξεων. 
Στο έγγραφο εργασίας "Ευκολότερες διασυνοριακές πληρωμές: άρση των εμποδίων", του Μαρτίου 
1992 (SEC (92)621),η Επιτροπή παρουσίασε το πρόγραμμα εργασίας και τα απαραίτητα βήματα 
για τη βελτίωση των διασυνοριακών συστημάτων. Οι εργασίες σχετικά με αυτό το θέμα συνεχίζονται. 
Εχει ήδη σημειωθεί σημαντική πρόοδος όσον αφορά τον καθορισμό κατάλληλων προτύπων 
διαφάνειας και επιπέδων υπηρεσιών που παρέχονται στους πελάτες (μολονότι απαιτούνται ακόμη 
βελτιώσεις όσον αφορά την εφαρμογή τους, εάν κάτι τέτοιο δεν επιτευχθεί, η Επιτροπή έχει 
υποσχεθεί να εκδώσει σχετική οδηγία). Σημαντικά νέα τεχνικά πρότυπα για τις διασυνοριακές 
πληρωμές καταρτίζονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τραπεζικών Προτύπων σε συνεργασία με 
την Επιτροπή. Τέλος, έχουν ήδη δημιουργηθεί ή βρίσκονται υπό δημιουργία πολλά νέα δίκτυα 
διασυνοριακών πληρωμών μεταξύ τραπεζών και μεταξύ διαφόρων εθνικών συστημάτων πληρωμών. 
Σκοπός των δικτύων αυτών είναι η σημαντική αύξηση της αποτελεσματικότητας των διασυνοριακών 
πληρωμών, συμπεριλαμβανομένης και της μείωσης του κόστους για τους χρήστες. 
36 
2. ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ 
Η ύπαρξη μιας πλήρως λειτουργικής εσωτερικής αγοράς που θα καλύπτει μια μεγάλη γεωγραφική 
περιοχή με 340 εκατομμύρια καταναλωτές και 15,7 εκατομμύρια επιχειρήσεις στους ιδιωτικούς μη 
πρωτογενείς τομείς, όπου οι φραγμοί κάθε είδους έχουν αρθεί, είναι θεμελιώδους σημασίας για την 
ανάπτυξη του τουρισμού στην Κοινότητα. 
Το νομικό πλαίσιο για την εσωτερική αγορά, όπως ορίζεται στο λευκό Βιβλίο της Επιτροπής του 
1985, είναι τώρα σχεδόν πλήρως εδραιωμένο. Το 95% του καταλόγου της νομοθεσίας του λευκού 
Βιβλίου έχει πλέον θεσπιστεί και βρίσκεται στη διαδικασία υλοποίησης του από τα κοινοτικά όργανα 
και τα κράτη μέλη. Το καθήκον τώρα για την Κοινότητα είναι να διασφαλίσει ότι η εσωτερική 
αγορά θα γίνει και λειτουργική και όχι μόνον νομική πραγματικότητα. Συγκεκριμένα βήματα για 
την επίτευξη αυτού του στόχου ορίζονται στο στρατηγικό πρόγραμμα της Επιτροπής που 
δημοσιεύτηκε προσφάτως ("Η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της εσωτερικής αγοράς: στρατηγικό 
πρόγραμμα" (COM(93) 632, 22.12.93), στο οποίο αναφέρονται λεπτομερώς οι νέες προκλήσεις για 
την Κοινότητα όσον αφορά τη διαχείριση και την ενίσχυση της νομοθεσίας της εσωτερικής αγοράς, 
καθώς και τη διενέργεια περαιτέρω δράσεων πολιτικής που θα επιτρέψουν στις επιχειρήσεις και τους 
καταναλωτές να εκμεταλλευτούν στο έπακρο την εσωτερική αγορά. Ο αναγνώστης μπορεί να 
ανατρέξει στο έγγραφο αυτό για πιο λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τις προθέσεις της 
Επιτροπής όσον αφορά την ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς, καθώς και στην (υπό έκδοση) ετήσια 
έκδοση για την εσωτερική αγορά για μια επισκόπηση των πρόσφατων δράσεων που σχετίζονται με 
τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. 
Ο τουρισμός έχει το προνόμιο να μπορεί να καταστήσει απόλυτα σαφή στους πολίτες και τις 
επιχειρήσεις της Κοινότητας, τόσο από πρακτική όσο και από ψυχολογική άποψη, τα 
πλεονεκτήματα και τις ευκαιρίες που αντιπροσωπεύει η ενιαία αγορά. 
Η πλήρης υλοποίηση του στόχου που αναφέρεται στο άρθρο 7α της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή 
Ενωση θα μετατρέψει την Ευρώπη σε ενα "μοναδικό" τουριστικό προορισμό που θα επιτρέπει επίσης 
στους τουρίστες που προέρχονται από τρίτες χώρες να ταξιδεύουν ελεύθερα μέσα στην Ενωση, αφού 
θα έχουν περάσει από έλεγχο μόνο μια φορά κατά την άφιξη τους σε μια από τις χώρες αυτές. 
Με το δυναμικό να δώσει μια ουσιαστική ώθηση στην ευρωπαϊκή οικονομική ανάπτυξη και ευημερία, 
η εσωτερική αγορά θα μπορούσε να συμβάλλει και στη δημιουργία νέας ζήτησης για τουριστικές 
υπηρεσίες. Η ολοκλήρωση της κοινής αγοράς στις υπηρεσίες μεταφορών και το δικαίωμα ελεύθερης 
εγκατάστασης θα διευκολύνει σαφώς την ενδοκοινοτική διακίνηση και τη διασυνοριακή ροή των 
επαγγελματιών στον τουριστικό τομέα. 
Τα μέτρα που θεσπίστηκαν στο πλαίσιο της κατάργησης των φυσικών, τεχνικών, νομικών και 
φορολογικών συνόρων προς όφελος κυρίως των τουριστών αναλύονται στο κεφάλαιο III. 1. 
37 
2.1 Κατάργηση των τεχνικών και νομικών συνόρων 
2.1.1. Ελεύθεοτ? διακίνηση των εργαζομένων, των Φοιτητών και των ελεύθερων επαγγελματιών 
2.1.1.1. Το δικαίωμα εισόδου και διαμονής 
Μία από τις θεμελιώδεις αρχές της συνθήκης ΕΟΚ είναι ότι κάθε πολίτης ενός κράτους μέλους 
είναι ελεύθερος να ζει και να απασχολείται σε άλλο κράτος μέλος ως εργαζόμενος, ασκούμενος ή 
αυτοαπασχολούμενος. 
Το δικαίωμα εισόδου και διαμονής για τους φοιτητές, εργαζόμενους ή αυτοαπασχολούμενους στον 
τουριστικό τομέα είναι ιδιαίτερα σημαντικό, δεδομένου ότι ο τουρισμός αποτελεί κινητή 
δραστηριότητα, που συχνά απαιτεί από τους εμπλεκόμενους σε αυτόν να μετακινούνται ή να 
εξασκούν επάγγελμα σε διάφορες χώρες. 
Η Κοινότητα θέσπισε τα πρώτα μέτρα που σχεδιάστηκαν για τη διασφάλιση της ελεύθερης 
διακίνησης των εργαζομένων ήδη από το 196834. 
Η οδηγία 93/96/ΕΟΚ του Συμβουλίου έχει ως στόχο τη διευκόλυνση της άσκησης του δικαιώματος 
διαμονής για φοιτητές, με προοπτική την εγγύηση της πρόσβασης σε επαγγελματική κατάρτιση 
χωρίς διακρίσεις για κάθε πολίτη κάθε κράτους μέλους*5. 
Για τους νεαρούς διακινούμενους ερευνητές, οι οποίοι λαμβάνουν επιδόματα έρευνας στο πλαίσιο 
προγράμματος πλαισίου της κοινοτικής Ε&ΤΑ, μια επιτροπή ad hoc έχει επιφορτισθεί με το καθήκον 
να προσαρμόσει τις μεθόδους υποδοχής των ερευνητών αυτών στα διάφορα κράτη μέλη της 
Κοινότητας κατά τρόπο ώστε οι οικονομικές συνθήκες των περιόδων κατάρτισης τους να μπορούν 
να προβλέπονται σαφώς, και με το στόχο να μειωθούν οι ανισότητες μεταχείρισης. 
Οι πολίτες της Κοινότητας που ασκούν τα επαγγέλματα του ξεναγού ή του διοργανωτή 
περιηγήσεων έχουν αντιμετωπίσει ιδιαίτερα προβλήματα. Οσον αφορά τους ξεναγούς, πρέπει να 
γίνει διάκριση μεταξύ των ξεναγών που επιθυμούν να εγκατασταθούν σε άλλο κράτος μέλος και των 
ξεναγών που συνοδεύουν τουρίστες σε άλλο κράτος μέλος ενώ εξακολουθούν να έχουν την έδρα τους 
στη χώρα προέλευσης τους. 
Το ζήτημα των συνοδών ξεναγών καλύπτεται από το άρθρο 59 της συνθήκης ΕΟΚ, όπως 
επιβεβαιώθηκε από την κρίση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στις περιπτώσεις C-198/89, C-154/89 και 
C-180-89 κατά της Γαλλίας, Ιταλίας και Ελλάδας. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο θεώρησε ότι τα 
κράτη μέλη δεν πρέπει να απαιτούν για την παροχή υπηρεσιών από ξεναγούς που ταξιδεύουν με 
ομάδα τουριστών από άλλο κράτος μέλος την κατοχή αδείας που θα εκδίδεται από τη χώρα 
υποδοχής, όταν οι εν λόγω υπηρεσίες αφορούν ξενάγηση τέτοιων τουριστών σε άλλα μέρη εκτός 
από μουσεία ή ιστορικά μνημεία τα οποία είναι επισκέψιμα μόνο με ειδικευμένο ξεναγό. Το 
Δικαστήριο τόνισε ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ οργανωτών ταξιδιών ήταν τέτοιος ώστε οι ξεναγοί 
υποβάλλονταν ήδη σε κάποιο βαθμό επιλογής και ότι οι υπηρεσίες τους αποτελούσαν ήδη 
αντικείμενο ποιοτικού έλεγχου. 
35 Η οδηγία 68/360/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 15.10.68, ΕΕ αριθ. L 257, 19.10.68, σ. 13 
Οδηγία 93/96/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 29.10.93, ΕΕ αριθ. ί317της 18.12.93, σ. 59. 
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ακύρωσε την οδηγία 90/366/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 28ης 
Ιουνίου 1990 σχετικά με το δικαίωμα διαμονής για φοιτητές, ενώ διατήρησε τα 
αποτελέσματα της ακυρωμένης οδηγίας μέχρις ότου τεθεί σε ισχύ η άλλη οδηγία 
που αναφέρθηκε. 
38 
2.1.1.2. Το δικαίωμα εγκατάστασης 
Οι αρχικές προσπάθειες της Κοινότητας να τυποποιήσει τα διπλώματα επαγγελματικής εκπαίδευσης 
στα κράτη μέλη, πράγμα που θα οδηγούσε στην ανάπτυξη της ελεύθερης εγκατάστασης και της 
ελεύθερης παροχής υπηρεσιών σε όλα τα κράτη μέλη, υπήρξε μια μακρά διαδικασία. 
Εντούτοις, το 1985 η Επιτροπή υιοθέτησε μία νεα προσέγγιση στον τομέα αυτό. Εγκατέλειψε την 
πολιτική εναρμόνισης των μεμονωμένων επαγγελμάτων και αντ αυτού επικέντρωσε την προσοχή της 
στο να καταστήσει νομοθετικά κατοχυρωμένα επαγγέλματα σε ολόκληρη την Κοινότητα 
προσπελάσιμα για άτομα που είχαν αποκτήσει τους τίτλους τους σε άλλα κράτη μέλη . Εκδόθηκαν 
δύο οδηγίες στη βάση της αρχής αυτής, που αφορούσαν τους τίτλους σπουδών πανεπιστημιακού 
επίπεδου και τους τίτλους σπουδών χαμηλότερου επίπεδου αντιστοίχως: 
Στις 4 Ιανουαρίου 1991, τέθηκε σε ισχύ η οδηγία 89/48/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 21ης 
Δεκεμβρίου 1988 σχετικά με ένα γενικό σύστημα αμοιβαίας αναγνώρισης των διπλωμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που πιστοποιούν επαγγελματική εκπαίδευση ελάχιστης διάρκειας 
τριών ετών36. Βασίζεται στην αρχή ότι κάποιος που έχει αποκτήσει δίπλωμα 
επαγγελματικής εκπαίδευσης σε ενα κράτος μέλος πρέπει να μπορεί να εξασκήσει το 
επάγγελμα αυτό σε κάποιο άλλο κράτος μέλος. Ενώ οι εν λόγω κύκλοι μαθημάτων δεν 
είναι εναρμονισμένοι θεωρούνται ως ισότιμοι, και λαμβάνονται υπόψη τα διπλώματα που 
δίνονται και η εμπειρία που αποκτάται στην εκάστοτε δραστηριότητα. 
Στις 18 Ιουνίου 1992, το Συμβούλιο εξέδωσε την οδηγία 92/51/ΕΟΚ σχετικά με ενα δεύτερο 
γενικό σύστημα αναγνώρισης της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, το οποίο 
επίσης έχει ως σκοπό να διευκολύνει την εξάσκηση των νομοθετικά κατοχυρωμένων 
επαγγελμάτων31. Η νέα οδηγία ενσωματώνει τα γενικά χαρακτηριστικά της προηγούμενης 
οδηγίας και επεκτείνει το σύστημα της αμοιβαίας αναγνώρισης σε επαγγέλματα για τα οποία 
το απαιτούμενο επίπεδο κατάρτισης δεν είναι τόσο υψηλό (σχολές μετά την δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση με διάρκεια φοίτησης το πολύ 3 ετών και επίπεδα που αντιστοιχούν σε 
δευτεροβάθμια εκπαίδευση). 
Στο πλαίσιο των οδηγιών αυτών κάθε πολίτης της Κοινότητας είναι ελεύθερος να εξασκήσει το 
επάγγελμα του είτε παρέχοντας υπηρεσίες είτε με την εγκατάσταση του σε άλλο κράτος μέλος με 
βάση τους τίτλους σπουδών που απέκτησε στη χώρα προέλευσης του και την τουλάχιστον τριετή 
επαγγελματική του πείρα στη χώρα εκείνη. Οι δύο αυτές οδηγίες μεταφέρονται πλέον στις εθνικές 
νομοθεσίες των κρατών μελών η δεύτερη οδηγία θα τεθεί σε ισχύ την 18η Ιουνίου 1994. 
Η Κοινότητα θέσπισε διάφορα προγράμματα δράσης για την τεχνολογική κατάρτιση με προοπτική 
την τόνωση της στενότερης συνεργασίας μεταξύ βιομηχανίας, ερευνητικών κέντρων, πανεπιστημίων 
και άλλων ιδρυμάτων κατάρτισης (βλέπε κεφάλαιο III σημείο 9). 
Οπως αναφέρθηκε ήδη υπό τον τίτλο "δικαίωμα εισόδου", αντιμετώπισαν προβλήματα πολίτες 
κρατών μελών που εργάζονται ως ξεναγοί ή υπεύθυνοι περιηγήσεων. Η οδηγία 75/368/ΕΟΚ σχετικά 
με τα μεταβατικά μέτρα ρυθμίζει ευθέως την ελευθερία εγκατάστασης υπεύθυνων περιηγήσεων που 
διοργανώνουν πακέτα διακοπών ή/και συνοδεύουν τουρίστες36. Παρόλα αυτά, δεν καλύπτεται η 
πλευρά του επαγγέλματος τους που αφορά την παροχή λεπτομερών εξηγήσεων σε τουριστικά μέρη. 
36 
37 
38 EEL 19, 24.1.89, σ. 16 
ΕΕ L 209, 24.7.92, σ. 25 
ΕΕ L 167, 30.6.75, σ. 22 
39 
Οι δραστηριότητες ξεναγών που επιθυμούν να εγκατασταθούν σε άλλο κράτος μέλος καλύπτονται 
από το άρθρο 52 της συνθήκης ΕΟΚ. Ομως, το επάγγελμα ρυθμίζεται κατά διαφορετικό τρόπο 
ανάλογα με το κράτος μέλος: ορισμένα κράτη μέλη δεν έχουν κανονισμούς· άλλα διατηρούν τον 
τίτλο του ξεναγού για εκείνα τα άτομα που διαθέτουν τους προδιαγεγραμμένους τίτλους σπουδών, 
αλλά ανέχονται άλλα άτομα που ασκούν τη δραστηριότητα εφόσον δεν χρησιμοποιούν τον 
κατοχυρωμένο τίτλο- τέλος, υπάρχουν κράτη μέλη όπου η δραστηριότητα του ξεναγού μπορεί να 
εξασκείται μόνο από τα άτομα που διαθέτουν τους επαγγελματικούς τίτλους σπουδών που 
απαιτούνται και έχουν επιτύχει στις απαιτούμενες εξετάσεις. Σε κάθε περίπτωση θα εφαρμόζεται 
το σύστημα της αμοιβαίας αναγνώρισης διπλωμάτων που καθιερώνεται από τις δύο προαναφερθείσες 
οδηγίες. 
Η περίπτωση αυτή επισημαίνει ένα ευρύτερο πρόβλημα, δηλαδή τη διαφορετική προσέγγιση 
αναφορικά με τη νομοθετική κατοχύρωση ορισμένων τουριστικών επαγγελμάτων μεταξύ των 
περισσότερων βόρειων κρατών μελών αφενός, όπου επαγγέλματα, όπως αυτό του ξεναγού, τείνουν 
να ρυθμίζονται λιγότερο, και των νότιων κρατών μελών αφετέρου, όπου ο τουρισμός είναι μεγάλης 
οικονομικής σημασίας και ορισμένα επαγγέλματα τείνουν να ρυθμίζονται περισσότερο αυστηρά. 
2.1.2. Η Κοινή Αγορά στις υπηρεσίες μεταώοοών 
Το πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής για την υλοποίηση των μέτρων και των προτάσεων του 
λευκού Βιβλίου στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, των τηλεπικοινωνιών και των υπηρεσιών 
μεταφορών έχει ως στόχο την επίτευξη μεγαλύτερου ανταγωνισμού, αυξημένης ανταγωνιστικότητας 
και ευρύτερης επιλογής στα πλαίσια της ενιαίας αγοράς. Ο τουρισμός και οι συναρτώμενες 
μεταφορές, είναι ένας τομέας όπου η παροχή διασυνοριακών υπηρεσιών έρχεται σε απόλυτη 
συμφωνία με τα πραγματικά συμφέροντα όλων των κρατών μελών και των επιχειρήσεων των οποίων 
η ανταγωνιστικότητα εξαρτάται επίσης και απο το κόστος των παρεχόμενων υπηρεσιών. 
Η κοινοτική μέθοδος προσέγγισης σε δύο φάσεις των κύριων τομέων μεταφορών καλύπτει τις οδικές, 
τις θαλάσσιες και τις αεροπορικές μεταφορές. Ο πρώτος στόχος κατά τη διάρκεια της αρχικής 
φάσης ήταν η απελευθέρωση των υπηρεσιών μεταφορών μεταξύ των κρατών μελών, ενώ κατά τη 
διάρκεια της δεύτερης φάσης στόχος ήταν η απελευθέρωση των μεταφορών εντός των κρατών μελών 
με το άνοιγμα των εθνικών αγορών σε μη εγκατεστημένους μεταφορείς (ενδομεταφορες - καμποτάζ). 
Με την εξέλιξη των κανόνων που διέπουν τη λειτουργία της αγοράς μεταφορών, το καμποτάζ υπήρξε 
η βασική αρχή από την 1η Ιανουαρίου 1993· κάθε επιχείρηση μεταφορών που είναι εγκατεστημένη 
σε κάποιο κράτος μέλος μπορεί να εξασκήσει τη δραστηριότητα της σε οποιοδήποτε άλλο κράτος 
μέλος. Πρέπει να τηρούνται τρεις προϋποθέσεις: 
οι νέοι κανόνες δεν πρέπει να οδηγήσουν σε κοινωνικό ντάμπινγκ ή σε ληστρική 
συμπεριφορά- για αυτό το λόγο, το καμποτάζ συνοδεύεται από την εναρμόνιση των 
κοινωνικών συνθηκών και από ειδικούς κανόνες ανταγωνισμού· 
ο ανταγωνισμός δεν πρέπει να στρεβλώνεται ως αποτέλεσμα ρυθμίσεων σχετικά με την 
προσέγγιση της φορολογίας των καυσίμων και τη χρήση της υποδομής μεταφορών· 
συμπληρωματικές μεταβατικές περίοδοι χρειάστηκαν για τις οδικές μεταφορές επιβατών και 
τις θαλάσσιες μεταφορές. 
2.1.2.1. Οδικές μεταφορές επιβατών 
Γενικά, το ενδεχόμενο άνοιγμα του τομέα των πούλμαν σε ολόκληρη την Κοινότητα, θα προσφέρει 
στους φορείς εκμετάλλευσης νέες ευκαιρίες και αγορές. Για τον τουρίστα, ως καταναλωτή, αυτό 
σημαίνει μεγαλύτερη επιλογή με ανταγωνιστικότερες τιμές. 
40 
Αν και η ανάπτυξη της διασυνοριακής μεταφοράς επιβατών μπόρεσε να προχωρήσει με λίγους 
περιορισμούς, παλαιότερα, ένας φορέας εκμετάλλευσης σε κάποιο κράτος μέλος που επιθυμούσε 
να παρέχει υπηρεσίες μεταφορών σε κάποιο άλλο κράτος μέλος, μπορούσε να το κάνει αυτό σε 
συνοριακές περιοχές μόνο στη βάση διμερών συμφωνιών. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του λευκού 
Βιβλίου, η Κοινότητα έχει εισαγάγει νομοθεσία που επιτρέπει μεγαλύτερες ελευθερίες όσον αφορά 
τις μεταφορές επιβατών στη βάση των ίδιων αρχών με εκείνες που αφορούν τις μεταφορές 
εμπορευμάτων, όπως η ελευθερία παροχής υπηρεσιών και ενδομεταφορών (καμποτάζ). 
Στόχος του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 684/92 της 16ης Μαρτίου 1992, υπήρξε το άνοιγμα της 
κοινοτικής διεθνικής αγοράς των πούλμαν με την απλούστευση των υπαρχόντων κανονισμών, 
θεσπίζει κοινούς κανόνες για τις διεθνείς μεταφορές επιβατών με πούλμαν και λεωφορεία που 
διασφαλίζουν την άνευ περιορισμών παροχή υπηρεσιών οδικής μεταφοράς επιβατών σε ενδοκοινοτικά 
ταξίδια και βελτιωμένη οδική ασφάλεια (39). Με ισχύ από 1ης Ιουνίου 1992, δεν απαιτούνται πλέον 
άδειες για έκτακτες υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων των γραμμών κλειστής διαδρομής για ομάδες 
επιβατών, με παροχή καταλύματος. Η μείωση των διοικητικών διαδικασιών είναι ιδιαίτερα επωφελής 
για τις τουριστικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Η νομοθετική αυτή πράξη καθορίζει διάφορους τύπους 
υπηρεσιών μεταφοράς επιβατών, για τους οποίους εξακολουθεί να απαιτείται άδεια, όπως οι 
κανονικές υπηρεσίες και οι γραμμές κλειστής διαδρομής χωρίς άδεια. Ο κανονισμός (ΕΟΚ) 1839/92 
της Επιτροπής Ο (όπως τροποποιήθηκε από τον κανονισμό 2944/93 (41) ), ορίζει τα διάφορα 
μοντέλα αδειών για τις υπηρεσίες για τις οποίες εξακολουθούν να απαιτούνται. 
Στις 23 Ιουλίου 1992, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2454/92, βάσει του οποίου 
οι μη εγκατεστημένοι μεταφορείς είναι ελεύθεροι να παρέχουν εθνικές υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών 
σε ενα κράτος μέλος χωρίς διακρίσεις εξαιτίας της εθνικότητας ή του τόπου εγκατάστασης τους 
Οσον αφορά τις μη προγραμματισμένες υπηρεσίες, το σύστημα επιφέρει την άμεση απελευθέρωση 
των υπηρεσιών "κεκλεισμένων των θυρών" και των ειδικών τακτικών γραμμών σε μεθοριακές περιοχές. 
Η απελευθέρωση όλων των άλλων μη τακτικών υπηρεσιών θα υλοποιηθεί από 1ης Ιανουαρίου 1996. 
Η κατάσταση θα αναθεωρηθεί μετά από την έκθεση που θα υποβάλει η Επιτροπή πριν από την 31η 
Δεκεμβρίου 1995. 
2.1.2.2. Πλωτές μεταφορές 
Από την 1η Ιανουαρίου 1993, οι μεταφορείς εμπορευμάτων ή επιβατών με πλωτές μεταφορές 
επιτρέπεται να εκτελούν πλωτές μεταφορές εμπορευμάτων ή επιβατών για λογαριασμό τρίτου σε 
κράτος μέλος στο οποίο δεν είναι εγκατεστημένοι (43). Ομως, για τη Γερμανία και τη Γαλλία ισχύει 
η μεταβατική περίοδος η οποία διαρκεί ως το 1995. 
2.1.2.3. θαλάσσιες μεταφορές 
Για την άρση των περιορισμών όσον αφορά την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών θαλάσσιων μεταφορών 
στα κράτη μέλη, το Συμβούλιο εξέδωσε τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 3577/92 της 7ης Δεκεμβρίου 1992 
39 
40 
41 
42 
43 ΕΕ L 74, 20.3.92, σ. 1 
ΕΕ L 187,7.7.92, σ. 5 
EEL 266, 27.10.93, σ. 2 
EEL 251, 29.8.92, σ. 1 
ΕΕ L 373, 31.12.91, σ. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3921/91 του Συμβουλίου της 
16.12.91 
41 
(u). Εντούτοις, από την απελευθέρωση των ενδομεταφορών επωφελούνται μόνο οι πλοιοκτήτες της 
Κοινότητας των οποίων τα σκάφη είναι νηολογημένα σε κράτος μέλος και φέρουν τη σημαία του, 
υπό τον όρο ότι τα σκάφη αυτά πληρούν όλες τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για να εκτελούν 
ενδομεταφορες στο εν λόγω κράτος μέλος, περιλαμβανομένων και των σκαφών των νηολογημένων 
στο EUROS, αφότου το Συμβούλιο εγκρίνει το εν λόγω νηολόγιο. 
2.1.2.4. Αεροπορικές μεταφορές 
Το Δεκέμβριο 1987, το Συμβούλιο ενέκρινε την πρώτη δέσμη προτάσεων για την απελευθέρωση με 
στόχο τη σταδιακή εισαγωγή της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, και την ταυτόχρονη διασφάλιση 
του θεμιτού ανταγωνισμού. Η δέσμη αυτή σήμανε την αρχή μιας πραγματικής κοινής πολιτικής 
αεροπορικών μεταφορών με την καθιέρωση κοινοτικών κανόνων όσον αφορά τις τιμές, την κατανομή 
της μεταφορικής ικανότητας, την πρόσβαση στην αγορά και τον ανταγωνισμό. Η "δεύτερη δέσμη 
αεροπορικών μεταφορών", την οποία εξέδωσε το Συμβούλιο τον Ιούνιο του 1990, προετοίμασε το 
έδαφος για το τελικό στάδιο το οποίο παρουσίασε η Επιτροπή το Σεπτέμβριο 1991. Με τη θέση σε 
ισχύ από 1ης Ιανουαρίου 1993 της τρίτης δέσμης αεροπορικών μεταφορών, άρχισε η υλοποίηση της 
τελευταίας φάσης του ανοίγματος της αγοράς. Η διαδικασία στηρίζεται σε ορισμένα βασικά σημεία: 
την εισαγωγή της ενιαίας άδειας αεροπορικών μεταφορών που χορηγείται σε επιχειρήσεις αεροπορικών 
μεταφορών που είναι εγκατεστημένες στην Κοινότητα· τις συνθήκες για την πρόσβαση των 
αερομεταφορέων σε διαδρομές εντός της Κοινότητας- τα κόμιστρα των επιβατών, 
συμπεριλαμβανομένων των τρόπων άμεσης παρέμβασης της Επιτροπής σε περίπτωση αθέμιτου 
καθορισμού τιμών. 
Καθώς η απελευθέρωση οδηγεί στη δημιουργία της πραγματικής ενιαίας αγοράς για τις 
αερομεταφορές, η Κοινότητα έχει εναρμονίσει πολλούς κανόνες και κανονισμούς ούτως ώστε να 
δημιουργήσει ενα ομαλό πεδίο δράσης για όλες τις αερογραμμές. Η νομοθεσία που έχει εισαχθεί 
περιλαμβάνει συγκεκριμένα κώδικα συμπεριφοράς για τα ηλεκτρονικά συστήματα κράτησης θέσεων 
ί45), κοινούς κανόνες κατανομής του διαθέσιμου χρόνου χρήσης (slots) στους κοινοτικούς αερολιμένες 
ί46) και σύστημα αντισταθμιστικών παροχών σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης κατά τις τακτικές 
αεροπορικές μεταφορές (47), τεχνικά πρότυπα και διοικητικές διαδικασίες για τον καθορισμό κοινών 
προτύπων αναφορικά με την αεροπλοϊμοτητα των αεροσκαφών (4Κ) και αμοιβαία αναγνώριση των 
αδειών που χορηγούνται στο ιπτάμενο τεχνικό προσωπικό της πολιτικής αεροπορίας, πράγμα που 
επιτρέπει την κατευθείαν πρόσληψη πιλότων από οποιοδήποτε κράτος μέλος (49). Τέλος, η 
Κοινότητα έχει εκδώσει νομοθετικές πράξεις αναφορικά με τις διαδικασίες για την υλοποίηση 
κανόνων ανταγωνισμού σε σχέση με επιχειρήσεις αερομεταφορών (*). 
44 
45 
46 
47 
48 
49 
50 ΕΕ L 364, 12.12.92, σ. 7 
ΕΕ L 220, 29.8.89, α. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2299/89 του Συμβουλίου της 
24.7.89, όπως τροποποιήθηκε από τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 3089/93 του 
Συμβουλίου της 29.10.93 (ΕΕ L 278, 11.11.93, σ. 1) 
ΕΕ L 14, 22.1.93, σ. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 95/93 του Συμβουλίου της 18.1.93 
ΕΕ L 36, 8.2.91, σ. 5, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 295/91 του Συμβουλίου της 4.2.91 
ΕΕ L 373, 31.12.91, σ. 4, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3922/91 του Συμβουλίου της 
16.12.91 
ΕΕ L 373, 31.12.91, σ. 21, οδηγία 91/670/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 16.12.91 
ΕΕ L 374, 31.12.87, σ. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3975/87 του Συμβουλίου της 
14.12.87· ΕΕ L 122, 17.5.91, σ. 2, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1284/91 του Συμβουλίου 
της 14.5.91· ΕΕ L 240, 24.8.92, σ. 18, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2410/92 του 
Συμβουλίου της 23.7.92 
42 
Στο πλαίσιο αυτό, εκδόθηκαν δύο νέοι κανονισμοί εξαιρέσεων από κανόνες που ορίζονται στο άρθρο 
85 (3) της συνθήκης 51)· 
Κατανομή μεταφορικής ικανότητας 
Οι παλαιοί κανόνες που επέτρεπαν στους μεταφορείς οι οποίοι εκμεταλλεύονταν κάποια γραμμή 
μεταξύ δύο κρατών, να διαιρούν σε ίσα μέρη το δυναμικό θέσεων, έδωσαν τώρα τη θέση τους σε πιο 
ευέλικτες ρυθμίσεις για κατανομή της μεταφορικής ικανότητας και δικαιώματα κυκλοφορίας. 
Με τη θέσπιση της "δεύτερης δέσμης αεροπορικών μεταφορών", η μεγαλύτερη ευελιξία επέτρεψε 
στους μεταφορείς να αυξήσουν το δυναμικό τους ως προς τις θέσεις ούτως ώστε να ανταποκριθούν 
στις ανάγκες της αγοράς και να ανταγωνιστούν για την παροχή υπηρεσιών μεταφορών (52). Από τον 
Ιανουάριο του 1993, έχουν εξαφανιστεί τελείως διμερείς κανόνες ή συμφωνίες για την κατανομή της 
μεταφορικής ικανότητας. 
Ναύλοι 
Η σταδιακή χαλάρωση των κανόνων τιμολόγησης επέτρεψε στους μεταφορείς να προσφέρουν 
φθηνότερους ναύλους. Μεγαλύτερη ελαστικότητα στον ορισμό των τιμών επιτεύχθηκε περισσότερο 
με την ανάθεση της ευθύνης κατά κύριο λόγο στους αερομεταφορείς παρά με τη σύναψη 
υποχρεωτικών συμφωνιών από τα δύο εμπλεκόμενα κράτη μέλη. 
Η δεύτερη δέσμη απελευθέρωσης αφορά την εφαρμογή της αρχής της "διπλής απόρριψης" στο 
σύστημα για την έγκριση των αεροπορικών ναύλων, που επιτρέπει την αυτόματη έγκριση των 
ναύλων εντός συγκεκριμένων καθορισμένων ζωνών, υπό την προϋπόθεση ότι κανένα από τα δύο 
εμπλεκόμενα κράτη μέλη δεν αντιτίθεται στην εφαρμογή τους (53). Από την 1η Ιανουαρίου 1993, οι 
κοινοτικοί αερομεταφορείς επιτρέπεται να καθορίζουν μόνοι τους και ελεύθερα τους αεροπορικούς τους 
ναύλους χωρίς προηγούμενη έγκριση της αντίστοιχης αρχής του κράτους μέλους. Τώρα επαρκεί η 
απλή κοινοποίηση των ναύλων στις αρμόδιες αρχές. Τα κράτη μέλη μπορούν να παρέμβουν και 
να ανακαλέσουν τους ναύλους υπό ορισμένες αυστηρά καθορισμένες συνθήκες (Μ). 
Πρόσβαση στην αγορά 
Οι κανόνες για την πρόσβαση στην αγορά έχουν καταστήσει δυνατή την εισαγωγή νέων υπηρεσιών 
και διαδρομών. Η δεύτερη δέσμη απελευθέρωσης προσέφερε στους παρόχους υπηρεσιών τρίτης ή 
τετάρτης ελευθερίας τη δυνατότητα πρόσβασης στην κοινοτική αγορά (το δικαίωμα να αποβιβάζουν 
ή να εκφορτώνουν, στην επικράτεια ενός άλλου κράτους μέλους, επιβάτες ή φορτίο που επιβίβασαν 
ή φόρτωσαν στην επικράτεια του κράτους μέλους που χορήγησε την άδεια και αντιστρόφως). 
Επίσης, επέτρεψε την περιορισμένη άσκηση δικαιωμάτων πέμπτης ελευθερίας (το δικαίωμα να 
εκτελούν μεταφορές επιβατών ή εμπορευμάτων μεταξύ δύο άλλων κρατών μελών εκτός από εκείνο 
που έχει εκδοθεί η άδεια, και ενθαρρύνθηκε το άνοιγμα διαδρομών με την αυξημένη χρήση του 
συστήματος της "πολλαπλής ανάθεσης εκμετάλλευσης" που επιτρέπει σε αρκετές εταιρείες να 
εκμεταλλεύονται μια συγκεκριμένη διαδρομή). 
51 
52 
53 
54 Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1617/93 της Επιτροπής, ΕΕ L155, 26.6.93, α. 18, και 
κανονισμός αριθ. 3652/93 της Επιτροπής της 22.12.93, ΕΕ L 333 της 31.12.93, σ. 
37 
ΕΕ L 217, 11.8.90, σ. 8, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2343/90 του Συμβουλίου της 24.7.90 
ΕΕ L217, 11.8.90, σ. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2342/90 του Συμβουλίου της 24.7.90 
ΕΕ L 240, 24.8.92, σ. 15, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2409/92 του Συμβουλίου της 
23.7.92 
43 
Η τρίτη δέσμη απελευθέρωσης διασφαλίζει την ίση μεταχείριση προγραμματισμένων και έκτακτων 
υπηρεσιών και περιλαμβάνει ρυθμίσεις για την εισαγωγή ενδομεταφορών (καμποτάζ) και την 
καθιέρωση πλήρων δικαιωμάτων μεταφοράς πέμπτης ελευθερίας. Από την 1η Ιανουαρίου 1993, οι 
κοινοτικοί αερομεταφορείς έχουν ελεύθερη πρόσβαση σε όλες τις ενδοκοινοτικές διαδρομές εκτός από 
τα δικαιώματα ενδομεταφορών (καμποτάζ) όπου εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένοι περιορισμοί ως 
την 1η Απριλίου 1997 (55). 
Αυτό θα αυξήσει τον ανταγωνισμό μεταξύ των μεταφορέων και θα τους προσφέρει τη δυνατότητα 
να εισαγάγουν νεα δρομολόγια και κατ'αυτό τον τρόπο να βελτιώσουν τις υπηρεσίες προς τον 
καταναλωτή. 
2.1.3. Δημιουργία κατάλληλων συνθηκών για τη συνεργασία μεταξύ επιγεισήσεων 
2.1.3.1. Εταιρικό δίκαιο 
Η οικοδόμηση της ενιαίας εσωτερικής αγοράς περιλαμβάνει επίσης και τη δημιουργία των συνθηκών 
υπό τις να μπορούν να συνεργαστούν επιχειρήσεις από διαφορετικά κράτη μέλη. Αυτό είναι 
ιδιαίτερα σοβαρό για τις επιχειρήσεις στον τουριστικό τομέα, οι οποίες, λόγω αυτής καθ'αυτής της 
δραστηριότητας τους, λειτουργούν πέρα από εθνικά σύνορα. 
Οι δραστηριότητες της Κοινότητας στον τομέα του εταιρικού δικαίου επικεντρώθηκαν αρχικά στην 
προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών και είχαν ως στόχο πρώτα απ'όλα την επίτευξη της 
μέγιστης δυνατής κινητικότητας μεταξύ χωρών και τη διασφάλιση της ελεύθερης εγκατάστασης για 
τις επιχειρήσεις. 
Με την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς ως απώτερο στόχο, η Επιτροπή έχει επικεντρώσει 
τελευταίως τις προσπάθειες της στην ανάπτυξη των κατάλληλων δομών εταιρικού δικαίου που θα 
επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να λειτουργούν σε ευρωπαϊκή μάλλον παρά εθνική κλίμακα. Στόχος 
είναι, αντί για την απλή επιδίωξη ευθυγράμμισης των εθνικών νόμων, να δημιουργηθεί ένας κορμός 
πραγματικά ευρωπαϊκού εταιρικού δικαίου που θα προσφέρει τη δυνατότητα στις ευρωπαϊκές 
επιχειρήσεις να συγκεντρώνουν τους πόρους τους και κατ'αυτό τον τρόπο να είναι ανταγωνιστικές 
όχι μόνο εντός της Κοινότητας αλλά και στο πλαίσιο του διεθνούς ανταγωνισμού. 
Με τον κανονισμό περί Ευρωπαϊκού Ομίλου Οικονομικού Σκοπού (ΕΟΟΣ) δημιουργήθηκε ένας νέος 
τύπος καθεστώτος συνεργασίας που καθιστά ευκολότερη για χωριστές επιχειρήσεις από διάφορα 
κράτη μέλη την ανάληψη ενός συγκεκριμένου φάσματος κοινών δραστηριοτήτων, χωρίς να χρειάζεται 
η συγχώνευση τους ή η ίδρυση θυγατρικής κοινής ιδιοκτησίας (Χ). Ο ΕΟΟΣ θα μπορούσε να οριστεί 
ως κάτι το ενδιάμεσο μεταξύ μιας απλής σύμβασης και μιας κανονικής εταιρείας. Από τους 400 
υπάρχοντες ΕΟΟΣ έως το Μάιο του 1993, 7 ασχολούνται άμεσα με τουριστικές δραστηριότητες· 4 
εδρεύουν στη Γαλλία, 2 στο Βέλγιο και 1 στην Ιρλανδία. 
Η πρόοδος σε αρκετούς τομείς εξακολουθεί να αναστέλλεται λόγω της έλλειψης συμφωνίας όσον 
αφορά τις κοινωνικές πλευρές των προτάσεων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την πρόταση κανονισμού 
του Συμβουλίου περί του καταστατικού της Ευρωπαϊκής Εταιρείας (Societas Europaea -
55 
56 ΕΕ L 240, 24.8.92, σ. 8, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2408/92 του Συμβουλίου της 23.7.92 
ΕΕ L 199, 31.7.85, σ. 1, κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2137/85 του Συμβουλίου της 
25.7.85. Βλέπε επίσης ΕΟΚ, "ΕΟΟΣ, η εμφάνιση μιας νέας μορφής ευρωπαϊκής 
συνεργασίας, επισκόπηση της τριετούς εμπειρίας", 1993 
44 
SE/Ευρωπαϊκή Εταιρεία - ΕΕ) (V7)· Η αρχική πρόταση τροποποιήθηκε το Μάϊο 1991 και χωρίστηκε 
σε δύο κείμενα (5fl). 
Το προτεινόμενο καταστατικό θα επιτρέψει στις εταιρείες να αναδιαρθρωθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, 
είτε με τη δημιουργία κοινής θυγατρικής, είτε με συγχώνευση, είτε με τη δημιουργία εταιρείας holding. 
Κατ'αυτό τον τρόπο αποφεύγονται οι νομικοί και πρακτικοί περιορισμοί που οφείλονται στην ύπαρξη 
12 διαφορετικών νομοθετικών συστημάτων. Στην τροποποιημένη της μορφή, η πρώτη πρόταση της 
Επιτροπής θα προσφέρει επίσης τη δυνατότητα σε μεγάλο αριθμό μικρομεσαίων επιχειρήσεων να 
συστήσουν μια ΕΕ, επιτρέποντας τη δημιουργία μιας τέτοιας ευρωπαϊκής εταιρείας όχι μόνο από 
δημόσιας εταιρείες περιορισμένης ευθύνης αλλά και από ιδιωτικές εταιρείες περιορισμένης ευθύνης. 
Το δεύτερο κοινοτικό κείμενο αφορά το ρόλο των εργαζομένων στην εποπτεία και στη στρατηγική 
διαχείριση μιας ΕΕ. Προσφέρονται αρκετά μοντέλα συμμετοχής. 
Για να διευκολυνθεί η διεθνική δραστηριότητα συνεταιρισμών, ενώσεων κοινωνικής αλληλεγγύης και 
σωματείων, η Επιτροπή πρότεινε τρεις κανονισμούς για τη θέσπιση ευρωπαϊκού καταστατικού για 
κάθε είδος φορέα (59). Μόλις το Συμβούλιο εκδώσει τους κανονισμούς, οι τουριστικοί φορείς που θα 
έχουν θεσπιστεί στη βάση ενός από τους προαναφερθέντες τρόπους θα επωφεληθούν ιδιαίτερα από 
την καινούργια αυτή ευκαιρία. 
2.1.3.2. Αμεση φορολογία 
Οι τουριστικές επιχειρήσεις, επειδή απαιτείται να λειτουργούν σε αρκετές χώρες, συχνά 
αντιμετωπίζουν το φαινόμενο διαφορετικών φορολογικών πολιτικών στη λειτουργία τους σε κάθε κράτος 
μέλος. 
Στα πλαίσια της ενιαίας αγοράς, κύριος στόχος της Επιτροπής είναι να διασφαλίσει ότι οι 
εταιρείες που κινούνται σε δύο ή περισσότερα κράτη μέλη δεν θα τιμωρούνται από φορολογικής 
πλευράς, και δεν θα τοποθετούνται κατ'αυτό τον τρόπο σε μειονεκτική θέση σε σύγκριση με εταιρείες 
των οποίων οι δραστηριότητες περιορίζονται στην εθνική επικράτεια. Για τον σκοπό αυτό, η 
Κοινότητα θέσπισε νομοθεσία για να διασφαλίσει ότι όλες οι μορφές διπλής φορολογίας θα 
εξαφανιστούν ως την 1η Ιανουαρίου 1993. 
Οι δύο οδηγίες 90/435/ΕΟΚ και 90/434/ΕΟΚ που εξέδωσε το Συμβούλιο στις 23 Ιουλίου 1990 Ο, 
σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς το οποίο ισχύει για τις μητρικές και τις θυγατρικές 
εταιρείες διαφορετικών κρατών μελών και σχετικά με το κοινό φορολογικό καθεστώς για τις 
συγχωνεύσεις, διασπάσεις, εισφορές ενεργητικού και ανταλλαγές μετοχών που αφορούν εταιρείες 
διαφορετικών κρατών μελών, έχουν μεταφερθεί στη νομοθεσία των κρατών μελών εκτός από την 
Ελλάδα (η προθεσμία ήταν η Ιη Ιανουαρίου 1992). Οσον αφορά την επικύρωση της σύμβασης για 
την εξάλειψη της διπλής φορολογίας σε ορισμένες περιπτώσεις (90/436/ΕΟΚ (61)), που υπογράφτηκε 
από τα κράτη μέλη στις 23 Ιουλίου 1990, δεν ορίστηκε προθεσμία. Η σύμβαση αυτή, η οποία 
αποτελεί ενα σημαντικό εργαλείο για την εφαρμογή των δύο παραπάνω οδηγιών, θα τεθεί σε ισχύ 
μόνο μετά την επικύρωση της από όλα τα κράτη μέλη. Προς το παρόν, μόνο η Πορτογαλία, η 
Ιρλανδία, η Ελλάδα και οι Κάτω Χώρες δεν έχουν ακόμη επικυρώσει τη σύμβαση. Η επικύρωση από 
τις τρεις τελευταίες αναμένεται να πραγματοποιηθεί ως τις αρχές του 1994. 
57 ΕΕ C 263, 16.10.89, σ. 41, πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου COM (89) 268 
58 ΕΕ C 176, 8.7.91, σ. 1 και ΕΕ C 138, 29.5.91, σ. 8, τροποποιημένες προτάσεις 
κανονισμού του Συμβουλίου COM (91) 174 τελικό 
59 EEC 99, 21.4.92, σ. 1, 17,40 
60 ΕΕ L 225, 20.8.90, σ. 1 και σ. 6 
61 ΕΕ L 225, 20.8.90, σ. 10 
45 
Η Επιτροπή εξέδωσε επίσης σύσταση που αποσκοπεί στην ενθάρρυνση των κρατών μελών να 
εξαλείψουν διατάξεις διακρίσεων από τη νομοθεσία τους αναφορικά με τη φορολογία των μη 
εγκατεστημένων ατόμων και να τροποποιήσουν τους νόμους τους στη βάση κοινών κανόνων 
συμπεριφοράς (ω). 
2.2. Κατάργηση των φορολογικών συνόρων 
2.2.1. ΦΟΡΟΟ προστιθέμενης a^tac (ΦΠΑ) 
Η κατάργηση των φορολογικών συνόρων και η εισαγωγή ελάχιστων συντελεστών για τον ΦΠΑ και τους 
ειδικούς φόρους κατανάλωσης από τα κράτη μέλη από τον Ιανουάριο 1993, αναμένεται να 
αφήσουν ελεύθερες τις δυνάμεις της αγοράς να ωθήσουν σε σύγκλιση τα συντελεστές ΦΠΑ. Οι 
καταβαλλόμενες προσπάθειες εναρμόνισης των συντελεστών ΦΠΑ πρέπει να συνεχιστούν και στο 
μέλλον προς όφελος των καταναλωτών και των επιχειρήσεων. 
Ιδιαίτερα στον τομέα των ξενοδοχείων, των εστιατορίων και της τροφοδοσίας (catering) (θα 
αναφερθούμε στις μεταφορές επιβατών παρακάτω) οι συντελεστές ΦΠΑ εξακολουθούν να διαφέρουν 
σημαντικά από κράτος σε κράτος (βλέπε παράρτημα 1). 
Για την κατάργηση των υφιστάμενων φορολογικών συνόρων, πρώτιστος στόχος των προτάσεων της 
Επιτροπής ήταν η εξάλειψη των έλεγχων και των χρονοβόρων διαδικασιών στα εσωτερικά σύνορα 
με την αλλαγή των μηχανισμών ΦΠΑ που εφαρμόζονται μεταξύ των κρατών μελών και με την 
προσέγγιση των συντελεστών ΦΠΑ. 
Από 1ης Ιανουαρίου 1993, τα εμπορεύματα μπορούν να κυκλοφορούν εντός της Κοινότητας χωρίς 
να απαιτούνται οποιεσδήποτε τυπικές διαδικασίες στα ενδοκοινοτικά σύνορα, σύμφωνα με τις 
μεταβατικές διατάξεις που ισχύουν έως την 31η Δεκεμβρίου 1996. 
Με τις διατάξεις αυτές ορίζεται επιβολή του ΦΠΑ στη χώρα προορισμού και απαλλαγή από τον 
ΦΠΑ στη χώρα προέλευσης. Ο υπολογισμός και η είσπραξη του ΦΠΑ θα γίνεται με τη διαδικασία που 
χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό του ΦΠΑ στις εγχώριες πωλήσεις, και -γι'αυτό το λόγο- θα 
γίνεται μέσω των τακτικών δηλώσεων ΦΠΑ των επιχειρήσεων. Αυτό το σύστημα είσπραξης καθιστά 
αναγκαία τη συνεργασία μεταξύ των φορολογικών αρχών μέσω ηλεκτρονικού δικτύου που θα 
επιτρέπει την ανταλλαγή των πληροφοριών που απαιτούνται για τον έλεγχο των συναλλαγών. 
Η οδηγία 92/77/ΕΟΚ (63) σχετικά με την προσέγγιση των συντελεστών ΦΠΑ, που τροποποιεί την 6η 
οδηγία ΦΠΑ (77/388/ΕΟΚ), που εξέδωσε το Συμβούλιο, την 19η Οκτωβρίου 1992, αντιπροσωπεύει τη 
συνέχεια της οδηγίας 91/680/ΕΟΚ (**) για τη συμπλήρωση του κοινού συστήματος του φόρου 
προστιθέμενης αξίας και καθορίζει ελάχιστο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ που δεν μπορεί να είναι 
κατώτερος του 15%. 
Τα κράτη μέλη μπορούν να εισαγάγουν ενα ή δύο συντελεστές ύψους τουλάχιστον 5% επί των 
προϊόντων ή των υπηρεσιών κοινωνικού ή πολιτιστικού χαρακτήρα σύμφωνα με κατάλογο 17 
κατηγοριών, ο οποίος περιλαμβάνει και τις μεταφορές επιβατών, τη διαμονή τουριστών σε ξενοδοχεία 
και παρόμοιους χώρους, συμπεριλαμβανομένων των χώρων κατασκήνωσης και των κάμπινγκ για 
τροχόσπιτα, τη λουτροθεραπεία, τη χρήση αθλητικών εγκαταστάσεων και την είσοδο σε λούνα παρκ, 
αθλητικές εκδηλώσεις, παραστάσεις, θέατρα, κινηματογράφους, πανηγύρια, τσίρκα, μουσεία, 
ζωολογικούς κήπους, συναυλίες και εκθέσεις. 
62 
63 
64 SEC (93) 2100 
EEL 316, 31.10.92, σ. 1 
ΕΕ L 376, 31.12.91, σ. 1 
46 
Οι υπηρεσίες εστιατορίου δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο, και γι'αυτό το λόγο ισχύει ο 
κανονικός συντελεστής. Εν τούτοις, ως μεταβατική ρύθμιση, τα κράτη μέλη τα οποία εφάρμοζαν 
μειωμένο συντελεστή για τις υπηρεσίες εστιατορίων την 1η Ιανουαρίου 1991 μπορούν να συνεχίσουν 
να εφαρμόζουν τέτοιους συντελεστές μέχρι τέλους της μεταβατικής περιόδου (31 Δεκεμβρίου 1996). 
Με την πρόταση οδηγίας της Επιτροπής για την εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών 
σχετικά με τους φόρους κύκλου εργασιών που εγκρίθηκε στις 2 Ιουλίου 1992 (65), επιδιώκεται η 
κατάργηση ορισμένων παρεκκλίσεων που ορίζονται στο άρθρο 28 (3) της οδηγίας 77/388/ΕΟΚ (**) και 
τη δεύτερη υποπαράγραφο του άρθρου 1 (1) της οδηγίας 89/465/ΕΟΚ (67). Η πρόταση συνοδεύεται 
από έκθεση σχετικά με τις υφιστάμενες διατάξεις. Στόχος της πρότασης αυτής η οποία τροποποιεί 
την 6η οδηγία ΦΠΑ, είναι η αναθεώρηση και γενικά ο περιορισμός του πεδίου των παρεκκλίσεων από 
το κοινό σύστημα ΦΠΑ που επιτράπηκαν στα κράτη μέλη σε συνάρτηση με τη φορολογική βάση 
ούτως ώστε να κινηθούν προς την κατεύθυνση μιας ομοιόμορφης φορολογικής βάσης. 
Οσον αφορά τις ρυθμίσεις ΦΠΑ που ισχύουν από 1ης Ιανουαρίου 1993, το Συμβούλιο θα επανεξετάσει 
τις μεταβατικές αυτές διατάξεις πριν από την 31η Δεκεμβρίου 1994, στη βάση μιας έκθεσης που θα 
υποβληθεί από την Επιτροπή, σχετικά με την σωστή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Επιπλέον, 
η Επιτροπή θα προτείνει κατάλληλα μέτρα σε περίπτωση εντοπισμού σημαντικών στρεβλώσεων του 
ανταγωνισμού. Γενικά, όλες οι μεταβατικές διατάξεις θα πάψουν να ισχύουν από 1ης Ιανουαρίου 
1997. 
2.2.1.1. Μεταφορές επιβατών 
Οι συνοριακοί έλεγχοι χρησιμοποιούνται μέχρι τώρα ως μέσα για την επιβολή του ΦΠΑ, και 
ιδιαίτερα στις μεταφορές επιβατών με πούλμαν και λεωφορεία. Οι μεταφορές αποτελούν αντικείμενο 
διαφορετικών φορολογικών καθεστώτων στα διάφορα κράτη μέλη (βλέπε παράρτημα 2). 
Χρησιμοποιούνται διάφορα κριτήρια για τον καθορισμό των εφαρμοζόμενων συντελεστών: το μέσο 
μεταφοράς, κατά πόσο είναι εγχώριο, εθνικό ή διεθνές κ.λπ. Συνήθως, ο ΦΠΑ επιβάλλεται σε 
εθνικές υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών, ενώ οι διεθνείς υπηρεσίες απαλλάσσονταν του ΦΠΑ και οι 
διεθνείς θαλάσσιες και αεροπορικές μεταφορές είχαν μηδενικό συντελεστή σε όλα τα κράτη μέλη. 
Για την κατάργηση των συνοριακών έλεγχων σε συνάρτηση με την καταβολή του ΦΠΑ επί των 
υπηρεσιών μεταφοράς επιβατών, η Επιτροπή εξέδωσε στις 30 Σεπτεμβρίου 1992 πρόταση με την 
οποία θεσπίζεται η αρχή της εδαφικότητας όσον αφορά τις οδικές ή πλωτές μεταφορές επιβατών 
(68). Αρα, ο ΦΠΑ βαρύνει μόνο τις μεταφορές επιβατών στη χώρα αναχώρησης για ταξίδια τα οποία 
ολοκληρώνονται εντός της Κοινότητας. Η πρόταση αυτή η οποία έχει κατατεθεί στο Συμβούλιο, 
αποτελεί μια απλούστευση σε σύγκριση με την τρέχουσα κατάσταση όπου ο ΦΠΑ καταβάλλεται στα 
διάφορα κράτη μέλη ανάλογα με τις αποστάσεις που καλύπτονται και τον συντελεστή ΦΠΑ που 
ισχύει. 
Η πρόταση της Επιτροπής δεν αλλάζει την ισχύουσα κατάσταση όσον αφορά τους διάφορους 
συντελεστές ΦΠΑ που ισχύουν για τις υπηρεσίες μεταφορών σε ολόκληρη την Κοινότητα. Οι χώρες 
οι οποίες εξαιρούν τις μεταφορές επιβατών από το ΦΠΑ ή μηδενίζουν το συντελεστή του θα μπορούν 
να συνεχίσουν να το κάνουν ως το τέλος της μεταβατικής περιόδου. 
65 
66 
67 
68 COM (92) 215 τελικό 
ΕΕ L 145, 13.6.77, σ. 1 
EEL 226, 3.8.89, σ. 21 
COM (92) 416, ΕΕ C 307, 25.11.92, σ. 11, που τροποποιεί την οδηγία 77/388/ΕΟΚ, 
ΕΕ L 145, 13.6.77, σ. 1 
47 
Η πρόταση αυτή προτίθεται να προσφέρει επαρκή περιθώρια στις κοινοτικές εταιρείες μεταφορών 
να προσαρμοστούν στις ελεύθερες αγορές, αναγνωρίζει την ανάγκη να διατηρηθούν ισχυρές 
κοινοτικές εταιρείες μεταφορών σε σύγκριση με εκείνες τρίτων χωρών (ο συντελεστής ΦΠΑ θα 
εξακολουθήσει να είναι μηδενικός για τις αεροπορικές ή θαλάσσιες διασυνοριακές μεταφορές 
επιβατών) και θα είναι επωφελής για τους καταναλωτές. Σύμφωνα με την οδηγία του Συμβουλίου 
της 19ης Οκτωβρίου 1992 (**), οι μεταφορές ατόμων στα κράτη μέλη προβλέπεται να 
συμπεριληφθούν στον κατάλογο των εμπορευμάτων και υπηρεσιών του παραρτήματος ·Η της 6ης 
οδηγίας ΦΠΑ, επί των οποίων μπορούν να επιβληθούν μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ από το τέλος 
της μεταβατικής περιόδου. 
Αφού μπορούν να διατηρηθούν οι υφιστάμενοι συντελεστές ΦΠΑ, το κόστος των μεταφορών επιβατών 
εντός της Κοινότητας θα παραμείνει χονδρικά το ίδιο. Γενική επιθυμία της Επιτροπής κατά την 
κατάρτιση της πρότασης αυτής είναι να περιορίσει οποιεσδήποτε αλλαγές των φορολογικών 
συντελεστών στο ελάχιστο και να μην επηρεάσει τον υφιστάμενο ανταγωνισμό στα διάφορα είδη 
μεταφοράς επιβατών, συμπεριλαμβανομένων των οδικών μεταφορών. 
Καθότι οι μεταφορές επιβατών από και προς τρίτες χώρες εξακολουθούν να απαλλάσσονται του 
ΦΠΑ, η πιθανότητα στρεβλώσεων μεταξύ διεθνών και ενδοκοινοτικών μεταφορών είναι ένα ζήτημα που 
απαιτεί συνεχή έλεγχο. 
2.2.1.2. Φορολογικό σύστημα επί του περιθωρίου κέρδους πρακτορείων ταξιδιών και οργανωτών 
περιηγήσεων 
Αν και τα μέτρα που αφορούν την εφαρμογή του ΦΠΑ σε υπηρεσίες που παρέχονται από πρακτορεία 
ταξιδιών και οργανωτές περιηγήσεων, όπως ορίζονται στο άρθρο 26 της 6ης οδηγίας ΦΠΑ Ο, δεν 
εμπίπτουν στο πεδίο του λευκού Βιβλίου για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς, θα πρέπει να 
σχολιαστεί το ζήτημα αυτό στα πλαίσια του παρόντος κεφαλαίου. 
Το άρθρο 26 ορίζει την υποχρέωση καταβολής ΦΠΑ για υπηρεσίες που παρέχονται από πρακτορεία 
ταξιδιών. Ολες οι υπηρεσίες που παρέχονται από πρακτορεία ταξιδιών πρέπει να θεωρούνται ως μία 
ενιαία υπηρεσία και να φορολογούνται στο κράτος μέλος όπου το πρακτορείο έχει εγκαταστήσει την 
επιχείρηση του ή έχει μόνιμη εγκατάσταση. 
Το περιθώριο επί του οποίου επιβάλλεται ο ΦΠΑ, είναι η διαφορά μεταξύ της τιμής που πληρώνει 
ο πελάτης - άνευ του ΦΠΑ- και του συνολικού πραγματικού κόστους των υπηρεσιών και προμηθειών -
μετά του ΦΠΑ - που παρέχονται από άλλους υποκειμένους στο φόρο, κατά το μέτρο που ο 
ταξιδιώτης έχει άμεσο όφελος από τις συναλλαγές αυτές. 
Επί του παρόντος, τα ταξίδια εκτός Κοινότητας εξαιρούνται από το φόρο επί του περιθωρίου 
κέρδους. Αρα, όταν ενα ταξίδι περιλαμβάνει ενα μέρος εντός και ενα μέρος εκτός Κοινότητας, 
απαλλάσσεται μόνο το εκτός της Κοινότητας μέρος του ταξιδιού. 
Σε συνάρτηση με τα παραπάνω και για την αποφυγή πιθανών στρεβλώσεων του ανταγωνισμού λόγω 
της ανομοιόμορφης εφαρμογής της 6ης οδηγίας, η Επιτροπή προτίθεται να προτείνει οδηγία για την 
αναθεώρηση του άρθρου 26, με το οποίο, ειδικά, προβλέπεται η λήξη της ισχύος των μεταβατικών 
διατάξεων που επιτρέπουν τη φορολόγηση ή την εξαίρεση του συνόλου του περιθωρίου κέρδους του 
πρακτορείου ταξιδιών. 
2.2.2. Ειδικοί Φόροι κατανάλωσης 
69 
70 EEL 316, 31.10.92, σ. 1 
ΕΕ L 145, 13.6.77, σ. 19 
48 
Εξελίξεις στον τομέα αυτό, που επηρεάζουν κυρίως του καταναλωτές, παρουσιάστηκαν στο κεφάλαιο 
ΙΙΙ.1. 
49 
3. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ 
Η πολιτική ανταγωνισμού, η οποία αποτελεί όργανο για την επίτευξη των βασικών στόχων της 
Κοινότητας, γεγονός που αναγνωρίζεται στη συνθήκη της Ρώμης και επιβεβαιώνεται στη συνθήκη της 
Ενωσης, καθιστά την κοινοτική δράση στον τομέα του τουρισμού πολύτιμο σύμμαχο για την αρμονική 
ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τον τουρισμό. 
Πράγματι, οι κοινοτικές παρεμβάσεις στους δύο τομείς ενισχύονται αμοιβαία. 
Αφενός, ο ρόλος της Επιτροπής στον τομέα του τουρισμού, που έχει ως στόχο, μεταξύ άλλων, να 
δώσει δυναμισμό στην αγορά αυτή σε ευρωπαϊκό επίπεδο, έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του 
ανταγωνισμού. 
Αφετέρου, η Επιτροπή φροντίζει κατά την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού να τιμωρούνται 
ορισμένες πρακτικές που αντιβαίνουν στους κανόνες του ανταγωνισμού, οι οποίες εφαρμόζονται από 
επιχειρήσεις ή κράτη μέλη που προσπαθούν να νοθεύσουν τους όρους της αγοράς τουρισμού και 
επομένως να επιβραδύνουν ή να εμποδίσουν την ισόρροπη ανάπτυξη της. 
Ορισμένες συμφωνίες ή ενισχύσεις ωστόσο μπορούν να γίνουν αποδεκτές, όταν επιτρέπουν, 
παραδείγματος χάρη, να επιταχυνθούν οι διαρθρωτικές προσαρμογές της τουριστικής βιομηχανίας 
ή συμβάλλουν στην ανάπτυξη καθυστερημένων περιφερειών. 
Ετσι, στον τομέα του τουρισμού η πολιτική ανταγωνισμού συμβάλλει ως εκ τούτου στην υλοποίηση 
ενός πραγματικού χώρου χωρίς σύνορα και στην οικονομική και κοινωνική συνοχή, χάρη στο άνοιγμα 
αγορών οι οποίες προστατεύονταν από καρτέλ, καταχρήσεις δεσπόζουσας θέσης ή κρατικές 
ενισχύσεις. 
Η Επιτροπή, έχοντας συνειδητοποιήσει ότι η συνεργασία με τις εθνικές αρχές και τους οικονομικούς 
φορείς είναι αναγκαία για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα της παρέμβασης της, συνέχισε 
να καταβάλλει προσπάθειες για να καταστήσει διαφανείς και κατανοητούς ex ante τους 
προσανατολισμούς και τη φιλοσοφία που διαπνέουν την πολιτική της στον τομέα του ανταγωνισμού. 
Τα διάφορα μέσα που τίθενται σε εφαρμογή ή είναι υπό μελέτη, συγκεκριμένα οι κανονισμοί 
εξαιρέσεων ή οι ανακοινώσεις για κρατικές ενισχύσεις, βοηθούν να εξασφαλιστεί η συνεκτική 
ανάπτυξη του κοινοτικού τουρισμού. 
Οι κυριότερες αποφάσεις που έλαβε η Επιτροπή στον τομέα του τουρισμού, σύμφωνα με τους 
βασικούς άξονες κοινοτικής παρέμβασης στο πλαίσιο της πολιτικής του ανταγωνισμού αναφέρονται 
παρακάτω: 
αποφάσεις και μέτρα που έχουν ληφθεί σχετικά με περιοριστικές συμφωνίες και καταχρήσεις 
δεσπόζουσας θέσης (άρθρα 85 και 86 της συνθήκης ΕΟΚ)· 
έλεγχος των συγκεντρώσεων (κανονισμός ΕΟΚ αριθ. 4064/89 του Συμβουλίου της 21.12.89)· 
έλεγχος κρατικών ενισχύσεων (άρθρα 92 και 93 της συνθήκης ΕΟΚ). 
50 
3.1 Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις 
3.1.1 Περιοριστικέο συμφωνίες και κατανσήσεις δεσποζουσών θέσεων 
Συνεχίζοντας την αποφασιστική της δράση κατά των οριζόντιων ή κάθετων συμφωνιών που 
περιορίζουν τον ανταγωνισμό και κατά των καταχρήσεων δεσπόζουσας θέσης, η Επιτροπή είχε την 
ευκαιρία το 1992 να αποφανθεί για πρώτη φορά στον τομέα της οργάνωσης αθλητικών εκδηλώσεων, 
τομέας ο οποίος έχει πολύ σημαντικό αντίκτυπο στις τουριστικές ροές. 
Η Επιτροπή, μετά από προσφυγή που κατέθεσε πρακτορείο ταξιδιών, εξέτασε το γενικό σύστημα 
διάθεσης εισιτηρίων και τουριστικών πακέτων που χρησιμοποίησαν οι διοργανωτές του παγκοσμίου 
κυπέλου ποδοσφαίρου στην Ιταλία το 1990 Ç1). 
Η ιταλική ομοσπονδία ποδοσφαίρου (Federazione Italiana Gioco Calcio - FIGC) ορίστηκε από τη διεθνή 
ομοσπονδία ποδοσφαιρικών ενώσεων (FIFA) διοργανώτρια του παγκοσμίου κυπελου του 1990. Η FIGC 
και η FIFA ίδρυσαν από κοινού μια τοπική "επιτροπή διοργάνωσης" στην οποία ανέθεσαν αυτή την 
αποστολή. Η Επιτροπή θέσπισε ένα σύστημα προπώλησης εισιτηρίων για το εν λόγω αθλητικό 
γεγονός. 
Οι αμφιβολίες της Επιτροπής στην υπόθεση αυτή περιορίζονταν στη μέθοδο που επέλεξε η επιτροπή 
διοργάνωσης να διανείμει τα εισιτήρια στους διοργανωτές τουριστικών πακέτων. Η επιτροπή 
διοργάνωσης παραχώρησε σε ιταλική εταιρεία ταξιδίων, την "90 TOUR ITALIA", αποκλειστικό 
δικαίωμα πώλησης εισιτηρίων εισόδου ως μέρους ενός τουριστικού πακέτου. Ολα τα υπόλοιπα 
εισιτήρια πωλήθηκαν με το ρητό όρο ότι δεν θα μεταπωλούνταν σε πρακτορεία ταξιδίων. 
Ως εκ τούτου, η 90 TOUR ITALIA απέκτησε το μονοπώλιο της διοργάνωσης και της πώλησης 
τουριστικών πακέτων για το παγκόσμιο κύπελο. Οι υπόλοιπες εταιρείες ταξιδίων δεν ήταν σε θέση 
να την ανταγωνιστούν, δεδομένου ότι δεν μπορούσαν να προσφέρουν άλλα ταξιδιωτικά σχήματα σε 
χαμηλότερες, ενδεχομένως, τιμές. Ετσι, τα πρακτορεία ταξιδίων μπορούσαν να προσφέρουν μόνο 
περιορισμένη επιλογή τουριστικών πακέτων για 70 παγκόσμιο κύπελο και δεν μπορούσαν να 
εκμεταλλευτούν τον ανταγωνισμό μεταξύ διαφόρων εταιρειών ταξιδίων για να αποσπάσουν 
πλεονεκτικότερους όρους για τους πελάτες τους. 
Γι'αυτό το λόγο, η Επιτροπή θεώρησε ότι η συμφωνία που σύναζαν οι διοργανωτές με την 90 TOUR 
ITALIA περιόριζε τον ανταγωνισμό εις βάρος των οπαδών οι οποίοι είχαν αγοράσει τουριστικά 
πακέτα· η συμφωνία αυτή αντέβαινε επομένως στο άρθρο 85, παράγραφος 1 της συνθήκης ΕΟΚ. 
Για να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, η Επιτροπή εξέτασε με μεγάλη επιμέλεια εάν το σύστημα 
αποκλειστικής διάθεσης το επέβαλλαν λόγοι ασφάλειας των αγώνων. Ωστόσο η Επιτροπή κατέληξε 
ότι και ορισμένοι άλλοι ταξιδιωτικοί φορείς θα μπορούσαν να ανταποκριθούν πλήρως στις 
απαιτήσεις της διοργάνωσης και επομένως να προσφέρουν τουριστικά πακέτα ανταγωνιστικά, χωρίς 
να θέτουν σε κανένα κίνδυνο την ασφάλεια των θεατών. Εχει σημασία να σημειωθεί ότι η επιτροπή 
διοργάνωσης παραδέχθηκε το ενδεχόμενο αυτό στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας. 
Η Επιτροπή έκρινε ότι οι ακόλουθες εταιρείες παραβίασαν τους κανόνες του ανταγωνισμού της 
Κοινότητας: η FIFA, η Federazione Italiana Gioco Calcio (FIGC), η Col Italia (ως κοινή εταιρεία της 
71 Απόφαση της Επιτροπής της 27ης Οκτωβρίου 1992, ΕΕ L 326, 12.11.92, σ. 31 
51 
FIFA και της FIGC), η 90 TOUR ITALIA και η CIT Spa/ltaliatour (ως μητρικές εταιρείες της 90 
TOUR ITALIA). 
Ηταν η πρώτη φορά που η Επιτροπή εξέδιδε επισήμως απόφαση βάσει των κανόνων του 
ανταγωνισμού σχετικά με την πώληση εισιτηρίων για αθλητικές εκδηλώσεις. Υπό αυτή την οπτική 
γωνία και δεδομένης της σύντομης διάρκειας της παράβασης, η Επιτροπή αποφάσισε να μην 
επιβάλει πρόστιμο στην περίπτωση αυτή. 
Ωστόσο η Επιτροπή θέλει να διασφαλίσει ότι τα συστήματα διανομής εισιτηρίων για σημαντικά 
αθλητικά γεγονότα θα τηρούν απόλυτα τους εν λόγω κανόνες ανταγωνισμού στο μέλλον, 
προκείμενου οι οπαδοί που θα θέλουν να τα παρακολουθήσουν να αγοράζουν εισιτήρια εισόδου ή 
τουριστικά πακέτα με πλεονεκτικούς όρους χάρη στον ανταγωνισμό μεταξύ πολλών διανομέων. 
Ωστόσο θα πρέπει να σημειωθεί ότι η Επιτροπή δεν έκρινε ότι οποιαδήποτε άλλη πτυχή του 
συστήματος διανομής εισιτηρίων παραβίαζε τη συνθήκη. Οι γενικές πωλήσεις εισιτηρίων υπόκεινταν 
σε ορισμένους περιορισμούς, όπως η πώληση περιορισμένου αριθμού εισιτήριων κατά άτομο και η 
απαγόρευση μεταπώλησης των εισιτηρίων σε πρακτορεία ταξιδίων. Η Επιτροπή εκτίμησε ότι οι 
περιορισμοί αυτοί ήταν αναγκαίοι για να μην πωληθούν εισιτήρια που προορίζονταν για οπαδούς 
μιας εθνικότητας σε οπαδούς άλλης εθνικότητας, γεγονός που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την 
πολιτική διαχωρισμού των θεατών στα στάδια ανάλογα με την εθνικότητα τους και να θίξει την 
ασφάλεια της εν λόγω αθλητικής εκδήλωσης. Εκρινε συνεπώς ότι οι εν λόγω περιορισμοί 
συμβιβάζονταν με τους κανόνες ανταγωνισμού. 
Βάσει της προσφυγής που κατέθεσε γερμανικό πρακτορείο ταξιδίων, το οποίο συνάντησε ορισμένες 
δυσκολίες να προσπελάσει την αγορά διανομής εισιτηρίων για τους Ολυμπιακούς Αγώνες της 
Βαρκελώνης, η Επιτροπή εξέτασε τη νομιμότητα των συστημάτων διανομής των εν λόγω εισιτηρίων 
(συμπεριλαμβανομένων των εισιτηρίων για τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αλμπερβίλ) σε σχέση με 
τους κανόνες ανταγωνισμού που ορίζουν τα άρθρα 85 και 86 της συνθήκης της Ρώμης. 
Το συμπέρασμα ήταν ότι αρχικά είχε χρησιμοποιηθεί το σύνηθες σύστημα διανομής που ενέκρινε 
η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή, δηλαδή η ανάθεση της διανομής σε έναν μόνο πράκτορα σε κάθε 
κράτος μέλος από τις διάφορες εθνικές ολυμπιακές επιτροπές. Ο εν λόγω πράκτορας, βάσει 
σύμβασης που συνάπτει με την επιτροπή διοργάνωσης των αγώνων, έχει το μονοπώλιο της διανομής 
εισιτηρίων στην επικράτεια του εν λόγω κράτους. 
Εξετάζοντας την παραβίαση των κανόνων ανταγωνισμού που αποτελεί αναμφίβολα το εν λόγω 
σύστημα διανομής εισιτηρίων, η Επιτροπή προσπάθησε να βρει έναν αμοιβαία αποδεκτό 
συμβιβασμό, δηλαδή μια λύση που να συμβιβάζεται με την τήρηση των κανόνων του ανταγωνισμού 
και την ενοποίηση της εσωτερικής αγοράς, χωρίς ωστόσο να μεταβάλλει απότομα τις πρακτικές 
διανομής εισιτηρίων που ακολουθούνταν ως σήμερα στα πλαίσια του ολυμπιακού κινήματος. 
Μετά την παρέμβαση της Επιτροπής όλα τα πρακτορεία εφαρμόζουν στο εξής τον κανόνα του 
"όποιος έρθει πρώτος θα πάρει πρώτος" στους αγοραστές εισιτηρίων και δεν εξαρτούν την πώληση 
εισιτηρίων από την παροχή επιπλέον υπηρεσιών. 
Τέλος, όσον αφορά τη διαφάνεια των όρων ανάθεσης της διανομής εισιτηρίων σε πράκτορες από 
τις εθνικές ολυμπιακές επιτροπές των κρατών μελών, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή δεσμεύτηκε 
να 
52 
συσκεφτεί το θέμα με την Επιτροπή της ΕΚ για τους ολυμπιακούς αγώνες που θα διεξαχθούν στο 
μέλλον. 
Στον ειδικότερο τομέα των πρακτορείων ταξιδίων έχουν ληφθεί δύο σημαντικές αποφάσεις: η 
απόφαση Της 30/7/91 που αφορά την ΙΑΤΑ Passenger Agency Programme (n) και την απόφαση της 
25.11.92 σχετικά με τη διανομή εισιτηρίων σιδηροδρομικής μεταφοράς από ταξιδιωτικά γραφεία Ç3). 
Οι δύο αυτές αποφάσεις αφορούν τους όρους με τους οποίους μπορούν τα πρακτορεία ταξιδίων να 
πωλούν υπηρεσίες μεταφοράς τις οποίες προσφέρουν αεροπορικές εταιρείες και εταιρείες 
σιδηροδρόμων. Στις δύο αυτές περιπτώσεις ο επιδιωκόμενος στόχος είναι κυρίως να δοθεί στα 
πρακτορεία ταξιδίων μέγιστη εμπορική ελευθερία λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη την 
αναγκαιότητα διατήρησης ενός ορισμένου βαθμού έλεγχου από μέρους των επιχειρήσεων 
μεταφοράς. Στο πλαίσιο αυτό δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη δυνατότητα που προσφέρεται στα 
ταξιδιωτικά πρακτορεία να ανταγωνίζονται μεταξύ τους επιστρέφοντας μέρος της προμήθειας τους 
στους χρήστες των υπηρεσιών μεταφοράς. 
3.1.2 Ελεγνοο των συγκεντρώσεων 
Κατ'εφαρμογή του κανονισμού σχετικά με τον έλεγχο των πράξεων συγκέντρωσης μεταξύ 
επιχειρήσεων, που τέθηκε σε ισχύ το 1990 Ç4), η Επιτροπή εξέτασε την υπόθεση ACCOR/Wagons-lits 
που αφορούσε μία δημόσια προσφορά εξαγοράς που έκανε η ACCOR, γαλλικός όμιλος 
επιχειρήσεων του ξενοδοχειακού τομέα και του τομέα της εστίασης, για όλα τα μερίδια των Wagons-
lits, βελγικού ομίλου που ειδικεύεται στον ξενοδοχειακό τομέα, στην εστίαση και σε άλλες τουριστικές 
υπηρεσίες. 
Η Επιτροπή έκρινε ότι η πράξη αυτή θα δημιουργούσε δεσπόζουσα θέση της ACCOR μόνο στον 
τομέα των εστιατορίων αυτοκινητοδρόμων, λόγω της αισθητής αύξησης των μεριδίων αγοράς που 
θα περιέρχονταν στη διάθεση του γαλλικού ομίλου. 
Μετά την παρέμβαση της Επιτροπής ο όμιλος ACCOR δεσμεύτηκε να εγκαταλείψει όλες τις 
δραστηριότητες εστίασης στους γαλλικούς αυτοκινητοδρόμους που είχε εξαγοράσει από τον όμιλο 
Wagons-lits. 
3.2 Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις κρατικές παρεμβάσεις 
λόγω των διαρθρωτικών χαρακτηριστικών της κοινοτικής τουριστικής βιομηχανίας, η οποία 
αποτελείται κατά μέγα μέρος από MME, η έγκριση πλαισίωσης κρατικών ενισχύσεων στις MME 
C75) από την Επιτροπή το 1992 τους παρέχει ενα πλαίσιο βασικών κανόνων εφαρμοστέων στον εν 
λόγω τομέα. Η πλαισίωση αυτή διασφαλίζει επίσης την ίση μεταχείριση των MME στην Κοινότητα, 
λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών επίπεδων περιφερειακής ανάπτυξης. 
Με την ίδια ευκαιρία η Επιτροπή ενέκρινε επίσης ενα σύστημα ταχείας διαδικασίας για τη χορήγηση 
ορισμένων ενισχύσεων υπέρ των MME, το οποίο επιτρέπει τη γρηγορότερη επεξεργασία 
72 
73 
74 
75 EEL 258/18, 16.9.91 
EEL 366/47, 15.12.92 
Κανονισμός του Συμβουλίου 4064/89 της 21ης Δεκεμβρίου 1989, ΕΕ L 395, 30.12.89, 
σελ. 1 
ΕΕ C 213, 19.8.92, σελ. 2 
53 
των σχεδίων που τις αφορούν, καθώς και έναν κανόνα "de minimis" που απαλλάσσει τα κράτη μέλη 
από την υποχρέωση κοινοποίησης στην Επιτροπή των ενισχύσεων μικρότερης σημασίας. 
Τα καθεστώτα ενισχύσεων υπέρ του τουρισμού ή όσα περιέχουν μία τουριστική πτυχή κοινοποιούνται 
τακτικά στην Επιτροπή από τα κράτη μέλη. Τα εν λόγω καθεστώτα περιλαμβάνουν συνήθως 
διαφόρων ειδών μέτρα, όπως επενδυτικές ενισχύσεις για κατασκευή, εκσυγχρονισμό και βελτίωση 
τουριστικών εγκαταστάσεων κάθε μορφής. 
Κατά κανόνα η Επιτροπή τηρεί ευνοϊκή στάση απέναντι σε αυτές τις ενισχύσεις. Στις περισσότερες 
περιπτώσεις αφορούν τουριστικά σχέδια μικρής κλίμακας που δεν μπορούν να επηρεάσουν τις 
δραστηριότητες του τουρισμού στην Κοινότητα σε βαθμό που να αντιβαίνει στο κοινό συμφέρον. Σε 
ορισμένες περιπτώσεις συμβάλλουν επίσης στην ανάπτυξη μειονεκτικών περιοχών. 
Ετσι, όλα τα καθεστώτα ενισχύσεων στον τουρισμό που κοινοποιήθηκαν ως τον Ιούλιο του 1993 στην 
Επιτροπή εγκρίθηκαν (βλέπε κατάλογο στο παράρτημα 3). 
Η Επιτροπή προσπαθώντας να εξασφαλίσει μεγαλύτερη διαφάνεια στον τομέα αυτό εξετάζει την 
αναγκαιότητα δημιουργίας πλαισίωσης για τις κρατικές ενισχύσεις υπέρ του τουρισμού. 
54 
4. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ 
Η βελτίωση του περιβάλλοντος των επιχειρήσεων και η υποστήριξη που δίνεται στις επιχειρήσεις με 
την παροχή συνοδευτικών υπηρεσιών στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, ιδίως υπηρεσιών πληροφόρησης και 
διευκόλυνσης της διεθνικής συνεργασίας, αποτελούν τους δύο άξονες διάρθρωσης της κοινοτικής 
πολιτικής που εφαρμόζεται υπέρ των επιχειρήσεων στο πλαίσιο της απόφασης 89/490/ΕΟΚ, η οποία 
αναθεωρήθηκε από την απόφαση της 18ης Ιουνίου 1991C6). 
Χωρίς να υπάρχει συγκεκριμένη σύνδεση με τον τουρισμό, οι δράσεις που αναλήφθηκαν αφορούσαν 
ωστόσο τις τουριστικές επιχειρήσεις, ιδίως οι δράσεις που υλοποιήθηκαν με τα μέσα που τέθηκαν σε 
εφαρμογή για τη διευκόλυνση της συνεργασίας, τη βελτίωση της πληροφόρησης των επιχειρήσεων 
για τις κοινοτικές δράσεις ή ακόμη τη βελτίωση του περιβάλλοντος τους. 
4.1 Πολιτική της επιχείρησης 
Για να εξασφαλίσει ευνοϊκό περιβάλλον στις επιχειρήσεις και ιδίως στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, 
η κοινοτική πολιτική λαμβάνει υπόψη την ανάγκη απλούστευσης της νομοθεσίας και μείωσης των 
περιορισμών που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις Ç1). 
Κατά κανόνα το έργο της απλούστευσης των διοικητικών διαδικασιών συνεπάγεται εξέταση των 
διοικητικών, δημοσιονομικών και νομικών υποχρεώσεων, που απορρέουν από τη νομοθεσία, και στη 
συνέχεια μελέτη των δυνατοτήτων μείωσης των περιορισμών ή των επιπτώσεων από τη δραστηριότητα 
των δημόσιων αρχών. Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ενα περιβάλλον στο οποίο οι επιχειρήσεις, 
ώίως δε οι MME, θα μπορούν να εφαρμόζουν καινοτομίες και να λειτουργούν αποτελεσματικά και 
ανταγωνιστικά. 
Στη δεύτερη έκθεση επί του θέματος Ο που υπέβαλε στο Συμβούλιο η Επιτροπή υπογραμμίζεται 
η ιδιαίτερη σημασία που έχει για τις MME η βελτίωση της διαφάνειας και των διαδικασιών 
συνεννόησης με τις επαγγελματικές οργανώσεις, η ευαισθητοποίηση στις αναλύσεις της σχέσης 
κόστους/ωφέλειας, ο εξορθολογισμός της νομοθεσίας, η μεγάλη προσοχή που πρέπει να δίνεται σε 
άπλες, σαφείς και ευέλικτες ρυθμίσεις. 
Για τους ίδιους λόγους που ισχύουν και για τις επιχειρήσεις των άλλων τομέων, οι επιχειρήσεις του 
τουρισμού, οι οποίες είναι στην πλειονότητα τους μικρού και μεσαίου μεγέθους, επωφελούνται από 
αυτή την προσπάθεια εξορθολογισμού των διοικητικών διαδικασιών που έχει ως στόχο να αποφεύγεται 
κάθε αδικαιολόγητος περιορισμός που θα μπορούσε να τους επιβληθεί. 
Κατά την εφαρμογή στην πράξη αυτής της προσέγγισης η Επιτροπή, η οποία εισήγαγε ένα όργανο 
αξιολόγησης των πιθανών επιπτώσεων της κοινοτικής νομοθεσίας στις επιχειρήσεις, ιδίως στις MME, 
δεσμεύτηκε να προβλέψει νεα μέτρα για τη βελτίωση και την ενίσχυση της πρακτικής αυτής Ç9). 
76 
77 
78 
79 Απολογισμός της δραστηριότητας στον τομέα αυτό για το 1992 γίνεται στην έκθεση 
προς το Συμβούλιο της 23.07.93 (COM/93/365 τελικό). 
Σύσταση του Συμβουλίου της 28.5.90, ΕΕ L 141 της 2.6.90 
SEC (92) 1867 της 27.10.92 
ό.π. 
55 
Το σύστημα αξιολόγησης των επιπτώσεων στις επιχειρήσεις, εδραιώνεται πλέον σε κοινοτικό επίπεδο 
και καθιερώνεται, άλλωστε, με το ψήφισμα του Συμβουλίου του Δεκεμβρίου 1992 (m). 
4.2 Βελτίωση της πληροφόρησης 
Η λειτουργία και η ανάπτυξη του δικτύου ευρωπαϊκών κέντρων πληροφόρησης (Euro-Info-Centres -
EIC) κινητοποίησε το 40% των κονδυλίων που διατέθηκαν για την περίοδο 1990-1993, δηλαδή περίπου 
12 εκατομμύρια ECU το 1992, 
Οι τουριστικές επιχειρήσεις, καθώς και οι τοπικές αρχές που ενδιαφέρονταν για τον εν λόγω τομέα 
δραστηριοτήτων επωφελήθηκαν από τις τρεις βασικές υπηρεσίες που προσέφεραν τα EIC: 
διάδοση εντύπων γενικού περιεχομένου σχετικά με τις δράσεις και την κοινοτική νομοθεσία· 
λειτουργική πληροφόρηση για τις επιχειρήσεις, το περιβάλλον τους και τις συγκεκριμένες 
δυνατότητες πρόσβασης στους μηχανισμούς που λειτουργούν στα πλαίσια της ενιαίας 
αγοράς-
δραστηριότητες παροχής συμβουλών και βοήθειας. 
Από τις αιτήσεις που καταχωρίσθηκαν και διεκπεραιώθηκαν από το 1991 ως το Νοέμβριο του 1993 
από τα EIC, 136 αφορούσαν τον τουρισμό. Σε αυτές θα πρέπει να προστεθούν οι εκατοντάδες 
προφορικές ερωτήσεις στις οποίες δόθηκε άμεση απάντηση από τα διάφορα μέλη του δικτύου. 
4.3 Ανάπτυξη της συνεργασίας 
Οι δράσεις του Ευρωπαϊκού Δικτύου Συνεργασίας (BC - NET), του Γραφείου Προσέγγισης 
Επιχειρήσεων (BRE), η Ευρωσυνεργασία (Europartenariat) και το πρόγραμμα Interprise 
αντιπροσωπεύουν από οικονομική άποψη τη δεύτερη σημαντικότερη δράση της πολιτικής της 
επιχείρησης έχοντας απορροφήσει περισσότερο από το 20% του προϋπολογισμού, δηλαδή περίπου 
6 εκατομμύρια ECU το 1992. 
Οι δραστηριότητες αυτές επαφών και συνεργασίας μεταξύ των MME αφορούσαν άμεσα τις 
τουριστικές επιχειρήσεις. 
Από τη στιγμή της δημιουργίας του το δίκτυο BC-NET, εμπιστευτικό δίκτυο αναζήτησης εταίρων, 
διεκπεραίωσε 823 αιτήσεις συνεργασίας στους τομείς δραστηριότητας που έχουν άμεση σχέση με τον 
τουρισμό, λίγες περισσότερες από τις μισές αιτήσεις αφορούσαν τον ξενοδοχειακό τομέα. 
To BRE διεκπεραίωσε το 1993, μέσω 350 ανταποκριτών σε 48 χώρες, 273 περίπου αναζητήσεις εταίρων 
στον τουρισμό, καταδεικνύοντας και σε αυτόν τον τομέα την αποτελεσματικότητα του ως "δύναμης 
ώθησης" για τις MME που επιθυμούν να ξεκινήσουν δραστηριότητες διεθνικής συνεργασίας. 
Υπογραμμίζεται ότι η μορφή συνεργασίας που αναζητείται είναι, στο 60% των περιπτώσεων, τεχνική 
βοήθεια, γεγονός που μαρτυρεί το ενδιαφέρον των τουριστικών επιχειρήσεων για την ανταλλαγή 
εμπειριών σε διεθνές επίπεδο. 
Στα πλαίσια του προγράμματος Interprise, εξασφαλίστηκε συγχρηματοδότηση για την 
80 Ψήφισμα του Συμβουλίου της 03.12.92, ΕΕ C 331 της 16.12.92 
56 
πραγματοποίηση του πρώτου Ευρωπαϊκού Φόρουμ Πράσινου Τουρισμού το 1992. 
4.4 Το πολυετές πρόγραμμα δράσεων για την πολιτική της επιχείρησης 
Το πρόγραμμα αυτό (81) έχει ως στόχο να εξασφαλίσει τη συνέχεια και την παγίωση των δράσεων 
που έχουν αναληφθεί έως σήμερα στον εν λόγω τομέα ενισχύοντας ιδιαίτερα τους άξονες 
προτεραιότητας. Οι τουριστικές επιχειρήσεις είναι λοιπόν σε θέση σε αυτά τα πλαίσια να 
επωφεληθούν περισσότερο από τα μέτρα που προβλέφθηκαν ιδίως με τη διεύρυνση του δικτύου 
πληροφόρησης και με τη διευθέτηση των διαδικασιών και των οργάνων συνεργασίας. 
4.5 Οι δράσεις σχετικά με συνεταιρισμούς, ταμεία αλληλασφάλισης και ενώσεις. 
Η σημασία αυτών των μορφών επιχειρηματικής οργάνωσης στον τουρισμό δεν περιορίζεται μόνο στην 
οικονομική τους βαρύτητα. Οφείλεται επίσης στην κοινωνική και πολιτισμική διάσταση των εν λόγω 
επιχειρήσεων, οι οποίες επηρεάζουν βαθιά τη δυναμική της αλλαγής στην ευρωπαϊκή κοινωνία. 
Οι φορείς αυτοί χαρακτηρίζονται από την εφαρμογή ειδικών μεθόδων οργάνωσης και παραγωγής, 
προσαρμοσμένων ειδικά στα διάφορα τμήματα της τουριστικής αγοράς. 
Στον τομέα του συλλογικού τουρισμού π.χ., τα "EUROVILLAGES" είναι μία δομή που συνενώνει 
οργανώσεις διακοπών κοινωνικού χαρακτήρα, η οποία, μέσω της διεθνικής συνεργασίας, έχει 
δημιουργήσει τουριστικές εγκαταστάσεις με συγχρηματοδότηση από διάφορες συνεργαζόμενες χώρες. 
Η κοινοτική δράση στον εν λόγω τομέα συνεχίζει να ακολουθεί το στόχο της δημιουργίας ευρωπαϊκού 
καθεστώτος για αυτές τις μορφές οργάνωσης και καλύτερης γνώσης και ενημέρωσης σχετικά με τον 
τομέα. 
81 Απόφαση του Συμβουλίου 93/379/ΕΟΚ, ΕΕ L161 της 2.7.93 
57 
5. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ 
Οι μεταφορές συνιστούν ουσιώδες στοιχείο της τουριστικής βιομηχανίας και τα μέτρα που 
λαμβάνονται σε αυτό τον τομέα έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του τουρισμού. 
Πράγματι, οι δυσκολίες πρόσβασης σε 'έναν πόρο είτε αυτός είναι φυσικός είτε αποτελεί στοιχείο 
πολιτισμού καθορίζουν την τουριστική του χρήση- κατά συνέπεια, η επιτυχία μιας κοινοτικής δράσης 
υπέρ του τουρισμού συνδέεται στενά με την ποιότητα και την ποικιλομορφία μιας πολιτικής 
μεταφορών που αναπτύσσει διάφορα δίκτυα υποδομών με τα οποία εξασφαλίζεται σε μέγιστο βαθμό 
η ασφάλεια και η ταχύτητα στη μετακίνηση καθώς και η προσέγγιση των απομακρυσμένων 
ευρωπαϊκών περιφερειών. 
Πολύ γενικότερα, τη στιγμή που η εσωτερική αγορά έχει υλοποιηθεί κατά μεγάλο μέρος χρειάζεται 
να τεθεί σε εφαρμογή μια ολοκληρωμένη προσέγγιση η οποία να επιτρέψει να ανταποκριθούν οι 
μεταφορές στις προκλήσεις τις οποίες θα αντιμετωπίσουν στο μέλλον. 
Η Επιτροπή επεξεργάζεται σήμερα μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που αποσκοπεί να εξασφαλίσει 
ότι οι μεταφορές στην Ευρώπη εξακολουθούν να πληρούν τις οικονομικές και κοινωνικές τους 
λειτουργίες διατηρώντας ταυτόχρονα ένα ευνοϊκό πλαίσιο για το περιβάλλον. 
Το λευκό Βιβλίο για τη μελλοντική ανάπτυξη της κοινής πολιτικής μεταφορών (°), το οποίο 
εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 2.12.92 αποσκοπεί να μειώσει τις ανισορροπίες που υφίστανται 
μεταξύ μέσων μεταφοράς, συγκεκριμένα με μία δικαιότερη κατανομή του κόστους και με άλλες 
παρεμβάσεις που θα διασφαλίσουν έναν υγιή ανταγωνισμό, μεγαλύτερο σεβασμό του 
περιβάλλοντος και μεγαλύτερη συμπληρωματικότατα μεταξύ των μέσων μεταφοράς. 
5.1 Μεταφορές και περιβάλλον 
Το άνοιγμα των συνόρων το 1993 αποσκοπεί να δώσει μεγάλη ώθηση στην κινητικότητα των προσώπων 
στην Ευρώπη. 
Η κινητικότητα αυτή αντιπροσωπεύει περισσότερες από 100 εκατομμύρια μετακινήσεις το χρόνο 
από τις οποίες 55% γίνονται οδικώς, 30% αεροπορικώς, 8% σιδηροδρομικώς και 7% με πορθμείο. Ετσι, 
η Επιτροπή, η οποία ανησυχεί για τις αρνητικές επιπτώσεις που έχει η αύξηση της ζήτησης στο 
περιβάλλον, εξέδωσε σης 2.12.92 την ανακοίνωση "η μελλοντική ανάπτυξη της κοινής πολιτικής 
μεταφορών - δημιουργία κοινοτικού πλαισίου για την επίτευξη βιώσιμης κινητικότητας" (83). 
Με το έγγραφο αυτό, το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο ευρείας δημόσιας συζήτησης, η Επιτροπή 
προσδιορίζει μια κοινή στρατηγική η οποία έχει ως στόχο να μειώσει ή τουλάχιστον να περιορίσει 
συνολικά και συνεκτικά τις επιπτώσεις που έχουν οι μεταφορές στο περιβάλλον διαφυλάσσοντας 
ταυτόχρονα το δικαίωμα επιλογής του χρήστη. 
Μια τέτοια στρατηγική έχει ως στόχο να προαγάγει τη βιώσιμη κινητικότητα εντάσσοντας τις 
μεταφορές σε ένα γενικό πλαίσιο βιώσιμης ανάπτυξης. 
82 COM (92) 494 και δελτίο ΕΚ 12-1992 
83 COM (92) 494 τελικό, 2.12.92 
58 
5.2 Δίκτυα και υποδομές μεταφορών 
Σήμερα εκπονούνται κατευθυντήρια σχέδια μεγάλων δικτύων ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, 
προκειμένου να εξασφαλιστεί η εξυπηρέτηση όλων των ευρωπαϊκών περιφερειών, γεγονός που θα έχει 
ορισμένο αντίκτυπο στον τουρισμό μιας Ευρώπης χωρίς σύνορα. 
Αυτά τα διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών αποτελούν βασικό στοιχείο της συνολικής προσέγγισης της 
κοινής πολιτικής μεταφορών, όπως δηλώνεται στο λευκό Βιβλίο. 
Το δίκτυο TGV (τραίνο υψηλής ταχύτητας) συνιστά το πρώτο παράδειγμα στο οποίο η Κοινότητα 
δείχνει με τρόπο απτό την κοινή προστιθέμενη αξία στο σχεδιασμό ενός πραγματικού διευρωπαϊκού 
δικτύου συμπεριλαμβάνοντας όλες τις πτυχές που αφορά το σχεδιασμός του δικτύου, δηλαδή τη 
διαλειτουργικότητά του και τις οικονομικές και κοινωνικές του συνέπειες. Το Δεκέμβριο του 1990 το 
δίκτυο TGV γνώρισε ευνοϊκή υποδοχή στο Συμβούλιο Υπουργών Μεταφορών (ψήφισμα της 
17.12.1990). 
Η Επιτροπή υπέβαλε και άλλες προτάσεις σχετικά με το διευρωπαϊκό οδικό δίκτυο, με το δίκτυο 
συνδυασμένων μεταφορών και με το δίκτυο πλωτών οδών, οι οποίες εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο σης 
29 Οκτωβρίου 1993 (84). Οι αποφάσεις αυτές έχουν ληφθεί με βάση το άρθρο 75 της συνθήκης ΕΟΚ 
και έχουν εφαρμογή ως τις 30.6.1995. Η Επιτροπή θα υποβάλει άλλωστε προσεχώς ανακοίνωση στο 
Συμβούλιο σχετικά με το διευρωπαϊκό δίκτυο αερολιμένων, λιμένων και συμβατικού σιδηροδρόμου. 
Τα δίκτυα που αφορούν τα συστήματα ATM, VTS και RTM καθώς και ενα δίκτυο των πολιτών 
βρίσκονται επίσης σε φάση προπαρασκευής. 
Η Επιτροπή θα πρέπει να παρουσιάσει τον Ιούνιο του 1994 τα πρώτα στοιχεία μιας προσέγγισης με 
προσανατολισμό τις συνδυασμένες μεταφορές, δεδομένου ότι το Συμβούλιο διευκρίνισε στις 
αποφάσεις της 29.10.1993 ότι "θα εκδόσει νέες ρυθμίσεις σχετικά με τα διευρωπαϊκά δίκτυα στον 
τομέα της υποδομής των μεταφορών, με προσανατολισμό τις συνδυασμένες μεταφορές, οι οποίες θα 
αρχίσουν να ισχύουν το αργότερο την 1η Ιουλίου 1995". 
Κατά την περίοδο 1982-1992 ποσό 702,7 εκατομμυρίων ECU διατέθηκε για την εφαρμογή της 
πολιτικής δημιουργίας υποδομής μεταφορών, συνεισφέροντας έτσι σε ένα συνολικό επενδυτικό όγκο 
11 δισεκατομμυρίων ECU. Παρόλο που η επίπτωση στον τουρισμό δεν μπορεί να μετρηθεί, είναι 
προφανές ότι η πολιτική αυτή έχει αντίκτυπο ο οποίος δεν μπορεί να αμεληθεί στην προαγωγή 
υποδομών ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. 
Από τα 391,5 εκατομμύρια ECU που αντιστοιχούν στην περίοδο 1989-92, τα 186,2 εκατομμύρια ECU 
πήγαν σε σχέδια που αφορούσαν το ευρωπαϊκό δίκτυο τραίνων υψηλής ταχύτητας. 
Το Συμβούλιο εξέδωσε στις 25 Ιουνίου 1993 τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 1738/93 (85) σχετικά με την 
εφαρμογή προγράμματος δράσης για έργα υποδομής των μεταφορών ενόψει της υλοποίησης της 
ολοκληρωμένης αγοράς στον τομέα των μεταφορών. Το εν λόγω πρόγραμμα δράσης είναι διάρκειας 
δύο ετών. Για την εφαρμογή του έχει προβλεφθεί ποσό ύψους 325 εκατομμυρίων ECU. 
84 EEL 305 της 10.12.1993 
85 EEL161/4 της 2.7.1993 
59 
5.2.1 Σιδηροδρομικές μεταφορές 
Με σκοπό τη διευκόλυνση της προσαρμογής των κοινοτικών σιδηροδρόμων στις απαιτήσεις της ενιαίας 
αγοράς καθώς και την αύξηση της αποτελεσματικότητα τους, το Συμβούλιο εξέδωσε (86) στις 
29.07.1991 την οδηγία 91/440/ΕΟΚ για την ανάπτυξη των κοινοτικών σιδηροδρόμων. 
Η οδηγία αυτή προβλέπει σεφά μέτρων για να καταστήσει τις σιδηροδρομικές. μεταφορές 
περισσότερο αποτελεσματικές και ανταγωνιστικές, μερικά από τα οποία είναι η διαχειριστική 
ανεξαρτησία των σιδηροδρομικών επιχειρήσεων, η οικονομική τους εξυγίανση, ο διαχωρισμός της 
διαχείρισης της υποδομής από τη μεταφορική δραστηριότητα και η δημιουργία ορισμένων δικαιωμάτων 
πρόσβασης στη σιδηροδρομική υποδομή για τις διεθνείς ενώσεις σιδηροδρομικών επιχειρήσεων. Αυτό 
το σύνολο μέτρων θα πρέπει όχι μόνο να βελτιώσει γενικά την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών 
σιδηροδρόμων αλλά επίσης να βοήθησα την εισαγωγή υπηρεσιών μεταφοράς οι οποίες να 
ανταποκρίνονται πλήρως στις ανάγκες του τουρισμού. 
Η Επιτροπή ενέκρινε πρόσφατα δύο προτάσεις οδηγιών συμπληρωματικών ως προς την οδηγία 
91/440/ΕΟΚ, από τις οποίες η μία αφορά τις άδειες εκμετάλλευσης των σιδηροδρομικών επιχειρήσεων 
και η άλλη την κατανομή των λειτουργικών δυνατοτήτων σιδηροδρομικής υποδομής και την είσπραξη 
δικαιωμάτων χρήσης της υποδομής. Οι εν λόγω οδηγίες θα πρέπει να διασφαλίζουν την ομοιόμορφη 
και χωρίς διακρίσεις εφαρμογή των διατάξεων της οδηγίας 91/440/ΕΟΚ καθορίζοντας τις γενικές 
αρχές και αφήνοντας ταυτόχρονα στα. κράτη μέλη τη φροντίδα να θέσουν σε εφαρμογή τους 
αναλυτικούς κανόνες πρακτικής εφαρμογής. 
Η Επιτροπή δήλωσε ότι θα υπέβαλλε στα μέσα του 1994 το σχέδιο δικτύου συμβατικού σιδηροδρόμου. 
5.2.2 Κατευθυντήριο σγέδιο αερολιμένων 
Η Επιτροπή προετοιμάζει σήμερα σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη ένα "κατευθυντήριο σχέδιο" 
για τους κοινοτικούς αερολιμένες. Το "κατευθυντήριο σχέδιο" θα υποβληθεί με τη μορφή γενικών 
κατευθύνσεων για την ανάπτυξη ενός κοινοτικού δικτύου αερολιμένων. 
Οι βασικοί στόχοι των εν λόγω γενικών κατευθύνσεων είναι να εξασφαλιστεί ότι η λειτουργική 
ικανότητα των αερολιμένων θα μπορεί να αντεπεξέλθει στη μελλοντική ζήτηση και ότι η ανάπτυξη 
αυτή θα παραμείνει συμβατή με το περιβάλλον ενώ ταυτόχρονα θα διασφαλίζει τη διαλειτουργικότητά 
και τη διασύνδεση με άλλα δίκτυα. 
Οι εν λόγω γενικές κατευθύνσεις θα αφορούν κυρίως: 
την υφιστάμενη λειτουργική ικανότητα των αερολιμένων στην Κοινότητα· 
τα σημεία πίεσης στο δίκτυο αερολιμένων-
τις αναπτυξιακές προτεραιότητες· 
τις επιλογές που υπάρχουν για τις αναπτυξιακές προτεραιότητες και τη συμβατότητα τους 
με το περιβάλλον· 
τις διασυνδέσεις με άλλα δίκτυα συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης στο αεροδρόμιο-
86 ΕΕ L 237 της 24.8.1991, σελ. 25 
60 
τις χρηματοδοτικές ανάγκες και τον καθορισμό των επιλογών που υπάρχουν και των κριτηρίων 
επιλεξιμότητας για τη χορήγηση χρηματοδοτικής βοήθειας. 
5.2.3 Ελεγνος της εναέριας κυκλοφορίας 
Η Επιτροπή, έχοντας συνείδηση των δυσκολιών που υφίστανται στον τομέα της συνολικής διαχείρισης 
της εναέριας κυκλοφορίας και των κινδύνων που εγκυμονεί αυτή για την τουριστική βιομηχανία, 
υπέβαλε στο Συμβούλιο (*") τις ακόλουθες προτάσεις: 
μια απόφαση σχετικά με τη διαβούλευση και το συντονισμό μεταξύ κρατών μελών στον τομέα 
των υπηρεσιών εναέριας κυκλοφορίας και της διαχείρισης της ροής της εναέριας κυκλοφορίας-
μια απόφαση για την ανάληψη ενεργότερου ρόλου από μέρους της Κοινότητας σε ό,τι 
αφορά την υποδομή των αερομεταφορών 
μια σύσταση σχετικά με την ευέλικτη και ορθολογική χρησιμοποίηση του εναέριου χώρου. 
Στο ίδιο έγγραφο η Επιτροπή πρότεινε επίσης να γίνει η Κοινότητα πλήρες μέλος της Eurocontrol, 
οργανισμού που δημιουργήθηκε δυνάμει μιας διεθνούς συμφωνίας για το συντονισμό του συστήματος 
ελέγχου της αεροπλοΐας στην Ευρώπη. 
Οι προτάσεις αυτές εξακολουθούν να συζητούνται στο Συμβούλιο, το οποίο εξέδωσε στις 18.7.1989 
(*) ψήφισμα σχετικά με τα προβλήματα που αφορούν τη λειτουργική ικανότητα του συστήματος 
εναέριας κυκλοφορίας. 
Με το ψήφισμα αυτό το Συμβούλιο υπογραμμίζει την ανάγκη να καταβληθούν προσπάθειες, στα 
κατάλληλα πλαίσια, προκειμένου να υπάρξει πρόοδος όσον αφορά τη θέσπιση συμβατών τεχνικών 
και λειτουργικών προδιαγραφών για τα συστήματα και τον τεχνικό εξοπλισμό ελέγχου της εναέριας 
κυκλοφορίας. 
Μετά από αυτό το ψήφισμα το Συμβούλιο εξέδωσε μια οδηγία (κ9) σχετικά με τον καθορισμό και τη 
χρησιμοποίηση συμβατών τεχνικών προδιαγραφών για την προμήθεια τεχνικού εξοπλισμού και 
συστημάτων διαχείρισης της εναέριας κυκλοφορίας. 
Με την οδηγία αυτή η Επιτροπή προτείνει δύο στάδια για τη διαδικασία διαχείρισης της εναέριας 
κυκλοφορίας. 
Σε πρώτο στάδιο (που αποτελεί το αντικείμενο της οδηγίας) η Επιτροπή εφαρμόζει την αρχή της 
εναρμόνισης των τεχνικών προδιαγραφών του τεχνικού εξοπλισμού διαχείρισης της εναέριας 
κυκλοφορίας (ATM) προκειμένου να διασφαλίζεται η διασύνδεση μεταξύ των διαφόρων συστημάτων 
που υπάρχουν. 
Σε μακροπρόθεσμη βάση η Επιτροπή στηρίζεται στο σχέδιο που ανέπτυξε η Διεθνής Οργάνωση 
Πολιτικής Αεροπορίας (ΔΟΠΑ) CNS/ATM, το οποίο βασίζεται στις νέες τεχνολογίες και μπορεί να 
χρησιμεύσει ως βάση δικτύου ATM. 
87 
88 
89 COM (88) 577 τελικό της 16ης Ιανουαρίου 1989 
ΕΕ C 189 της 26 Ιουλίου 1989, σελ. 3 
Οδηγία 93/65/ΕΟΚ της 19.7.93, ΕΕ L187 της 29.7.93, σελ.52 
61 
Τέλος, η Επιτροπή, που επιθυμεί να έχει στη διάθεση της ένα πανευρωπαϊκό σύστημα ATM, 
χρησιμοποιεί τα προγράμματα παροχής βοήθειας PHARE και TACIS για να βοηθήσει τις χώρες της 
κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης καθώς και τα κράτη της ΚΑΚ να αναπτύξουν συμβατό σύστημα. 
5.3 Ηλεκτρονικά συστήματα κράτησης θέσεων 
Ύο Συμβούλιο εξέδωσε στις 24.7.1989 TOP κανονισμό ΕΟΚ αριθ. 2299/89(w) για τη θέσπιση κώδικα 
συμπεριφοράς, υποχρεοπικού και με ευρύ πεδίο εφαρμογής, για τα ηλεκτρονικά συστήματα κράτησης 
θέσεων (ΗΣΚ) στις αεροπορικές μεταφορές επιβατών στην Ευρώπη. Ο στόχος είναι να διασφαλιστεί 
ότι τα συστήματα αυτά χρησιμοποιούνται χωρίς διακρίσεις και με διαφάνεια, να προβλεφθούν 
ορισμένα μέτρα ασφάλειας ώστε να αποφεύγεται η κατάχρηση τους και συγχρόνως να ενισχύεται 
ο ανταγωνισμός μεταξύ των εταιρειών αερομεταφοράς και των υπηρεσιών κράτησης θέσεων. Ο εν λόγω 
κώδικας περιέχει επίσης διαδικασία καταγγελίας για μη συμμόρφωση με τις διατάξεις του. 
Με στόχο να διασφαλιστεί καλύτερα ο ανταγωνισμός μεταξύ αερομεταφορέων καθώς και η καλύτερη 
ενημέρωση των χρηστών, η Επιτροπή υπέβαλε στις 23.9.92 (9:) πρόταση τροποποίησης του εν λόγω 
κανονισμού. Η πρόταση αυτή εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 29 Οκτωβρίου 1993 (**). 
Για να είναι συνεπή^ α< ι>·: '•>/ .-" '<r >• <"-·,/{,;"'>.>ν-ο.ι οτην "τρίτη δέσμη μέτρων απελευθέρωσης", ο 
νέος κώδικας αυμτ^ηι^ορι'-ι" *;ο, ..*·.· ^ . .Λ'> αοαρμογής τον κανονισμού, προκειμένου αυτό να 
καλύπτει επίσην. y.·.*; ra*/·'*; ,;· .· <;c : -c < .,/: -χαμα^ή δέσμης υπηρεσιών. Ακόμη, τα κριτήρια για 
τη σειρά παροι -ι,.ντ, ; ι·-..' «.':·*<:._ fhn-i τ^ν πτήυα-ν στις οποίες παρέχονται απλές υπηρεσίες 
αεροπορικής μί>ι·»..<ψκ·.<. ••": "vvr.v";Wr<' ι· ν: ϊνιαχίονται. 
Οι πληροφορίες που παρέχονται από το σύστημα του αερομεταφορέα πρέπει επίσης να 
μεταβιβάζονται μετά από αίτηση σε άλλα συστήματα. Ταυτόχρονα, οι κρατήσεις από άλλα 
συστήματα πρέπα να γίνονται αποδεκτές μετά από την καταβολή των σχετικών τελών κράτησης. 
Από την άλλη πλευρά, εισάγονται ισχυρές ρήτρες ασφαλείας για να διαχωρίζονται τα μέσα 
διανομής ενός ΗΣΚ από τα μέσα κράτησης θέσεων, διαχείρισης και εμπορικής προώθησης 
(μάρκετινγκ) τον ίδιον τον αερομεταφορέα και για να προστατεύονται τα δεδομένα που περιέχονται 
στην κεντρική βάση δεδομένων ενός ΗΣΚ από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση από μέρους άλλων 
αερομεταφορέων. 
Επιπλέον, ο νέος κώδικας συμπεριφοράς κάνει διάκριση μεταξύ συμβάσεων που αφορούν τη 
συμμετοχή ή τη χρήση ενός ΗΣΚ και. συμβάσεων που σχετίζονται με την προμήθεια υλικού 
εξοπλισμού για να διευκολυνθεί η χρήση δικού τους αλλά συμβατού εξοπλισμού και ιδίως, όσον 
αφορά τα ταξιδιωτικά πρακτορεία, για να διευκολυνθεί η αλλαγή συστημάτων και να ενισχυθεί έτσι 
ο ανταγωνισμός μεταξύ των ΗΣΚ. 
Επιπλέον, σε περιπτώσεις διακριτικής μεταχείρισης εις βάρος αερομεταφορέων της Κοινότητας που 
εφαρμόζονται από μητρικούς μα αφοράς τρίτων χωρίον και από τα ΗΣΚ τους, ενισχύεται ο κανόνας 
της αμοιβαιότητας. 
Με τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής ar μη τακτικές γραμμές και με την αποσαφήνιση και την 
ενίσχυση των κριτηρίων για 7η σειρά παρουσίασης στην οθόνη με τα στοιχεία των πτήσεων ο 
καταναλωτής λαμβάνει καλύτερες και περισσότερο διαφανείς πληροφορίες για την κάθε ταξιδιωτική 
επιλογή. 
90 
91 
92 ΕΕ L220 της 29.7.89, σελ. 1 
ΕΕ C56 της 26.2.1993, σελ. 28 
Κανονισμός του Συμβουλίου 3089/93/ΕΟΚ, ΕΕ L278 της 11.11.1993, σελ. 1 
6. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ 
// υποστήριξη της τουριστική; δραστηριότητας συνιστά ένα από τα μέσα που χρησιμοποιούνται 
για την προώθηση, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, τις επιχειρήσεις και τις περιφέρειες, της 
αρμονικής ανάπτυξης όλης της Κοινότητας. -Λυτό σημαίνει μείωση της διαφοράς μεταξύ των 
κεπιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιφερειών και της καθυστέρησης των λιγότερο 
ευνοημένων περιφερειών και ενθάρρυνση της απασχόλησης και της γεωγραφικής και 
επαγγελματικής κινητικότητας των εργαζομένων και των φοιτητών στα διάφορα στάδια των 
σπουδών και της κατάρτισης τους, στοιχεία που συγκαταλέγονται μεταξύ των κυριότερων 
στόχων της ενίσχυσης που επιζητείται με την οικονομική και κοινωνική συνοχή μέσα στην 
Κοινότητα. 
Με αυτές τις συνθήκες η τουριστική δραστηριότητα κτέχει μία από τις πρώτες θέσεις στη λήψη 
ενισχύσεων μέσω των διαφόρων μέσων υλοποίησης των περιφερειακών κοινοτικών πολιτικών. 
Ο ρόλος του τουρισμού στην περιφερειακή ανάπτυξη έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο 
συζήτησης, σε έγγραφο εργασίας της Επιτροπής το Νοέμβριο του Ϊ99Φ^>) 
6.1 Περιφερειακές πολιτικές 
Στον τομέα του τουρισμού, η αναμόρφωση των διαρθρωτικών ταμείων έδωσε προτεραιότητα, κατά 
τις διαπραγματεύσεις για τα κοινοτικά πλαίσια στήριξης (ΚΠΣ), 1989-93, στα μέτρα για: 
τη βελτίωση της τουριστικής προσφοράς και της εδαφικής κατανομής του τουρισμού, 
τη μείωση των εποχικών διακυμάνσεων, 
την εκμετάλλευση της φυσικής, ιστορικής, αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής 
κληρονομιάς, που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τους τουρίστες, 
την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού και την επαγγελματική κατάρτιση για τις θέσεις 
απασχόλησης στον εν λόγω τομέα. 
Δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στην προστασία και στην εκμετάλλευση του περιβάλλοντος κατά την 
εφαρμογή των μέτρων αυτών. 
'Οταν τα ΚΠΣ, διαμορφώθηκαν από την Επιτροπή και τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη, οι ανάγκες 
που διατύπωσαν οι περιφέρειες ελήθησαν εξ ολοκλήρου υπόψη, ωστόσο θα ττρέπει να τονιστεί ότι 
στα πλαίσια των κρατών μελών οι υπεύθυνοι για την πολιτική τουρισμού δεν ήταν πάντοτε 
ενημερωμένοι για τις διαπραγματεύσεις που κατέληγαν στην εκπόνηση των ΚΠΣ. 
Το σημείο αυτό θα πρέπει να τονιστεί, λόγω της αναγκαιότητας δημιουργίας επαρκούς συνοχής 
για τη διεξαγωγή μιας αναπτυξιακής πολιτικής στο επίπεδο που χρειάζεται. 
Η ποικιλία των μορφών τουρισμού δεν επιτρέπει -με βάση τα σημερινά στοιχεία - να διεξαχθούν 
αναλύσεις ούτε να γίνουν συγκεκριμένες συστάσεις για τα είδη τουρισμού που θα πρέπει να 
ευνοηθούν 
63 
93 SEC 90/2356 της 29.11.1990 
Φαίνεται αναγκαία η εκπόνηση ειδικής έκθεσης για τον τουρισμό προκειμένου να 
υόπολογιστούν όχι μόνο οι θετικές επιπτώσεις αλλά και οι δυσκολίες που συναντήθηκαν κατά 
τη δηιι ιο-ψγία κυρίους μ κχς σηιιαντικής υποδομ ής. 
Τέλος, εάν θα πρέπει m επιτευχθεί ο στόχος της βέλτιστης τουριστικής ανάπτυξης των 
πφιφερειών που λαμ.βά-ΐΌυν ενισχι'κτεις με τη μεγαλύτερη απαοατελεσματιότητα, είναι 
σημαντικό να συμπεριληφθούν στις διαπραγματεύσεις για τα ΚΠΣ τα επιχειρησιακά 
προγράιιματα των δράσεων που πρόκειται να ενταχθούν στο ETIIQ και στο ΕΚΤ. 
Τά διάφορα ταμεία: 
ΕΠΤΑ: Ε\>ρίθΕα'ΐ>:ο Ταμείο Πφιφ^^χκτ&^νάηηη»^ 
Συμμετέχει κατά 86% επί τον συνόλου των ενισχίκτεων που χοριγγούνται στον τουρισμό μέσω 
των διαρθρωτικών ταμείων.. 
ΕΚΤ: EOfXimmKO Κοινωνικό Ταμείο 
Συμμετέχει κατά 5% επί τον σν πίλου των ενισχύσεων που χοριγγούνται στον τουρισμό μέσω των 
διορφαπικών ταμείων. 
Το ΕΚΤ συνδέεται και /ιε τον-ς πέντε στόχους της αναμόρφωσης των διαρθρωτικών ταμείων του 
1988. 
L' όλες tiç ,z.<-p!F-j..kjf!c, η χρηιίαπκή ενίσχυση που παρέχεται μέσω ξτου ΕΚΤ συμπληρώνει τη 
ôfxxmj ποι. σνσ/ι^'ίβα/τι so ETNA. If κοινοτική ενίσχυση υλοποιείται τότε συχνότερα με τη 
μορφή επιχε^>*ρι.ακώι πρ^γηιμάτογν στα οποία εμπλέκονται πολλά ταμεία, ενώ το ΕΤΠΛ 
χρηματοδοτεί την νποδυμη, όποτς ων εξοπλισμό, και το ΕΚΤ τα μέτρα κατάρτισης 
προσαρμοσμένα σας αιχχγκες. 
Στις περιφέρειες του άτυχου αριθ. 2 τα μέτρα, ενίχυσης του ΕΚΤ είναι, όπως και για το στόχο 
αριθ. 1, συνοδευτικά μέτρα για τους μηχανισμ.ούς που θέτει σε λειτουργία το ΕΤΠΛ. ' Όλοι οι 
προσανατολισμοί τον ΕΤ'ΠΛ (δημιουργία και εκσυγχρονισμός εγκαταστάσεων, διαφημιστικές 
εκστρατείες, βελ,τίωση της δυναμικώ'ητας στέγασης) έχουν και εδώ αχ; συνέπεια μια ισχυρή 
ανάγκη για κατάρτιση. 
λτις περ'οέριιε^ Γ. ·> ·ί»Α. ir*/ ψ (αγροτικές περιοχές) οι παρεμβάσεις του ΕΚΤ 
cT'i/r* ην >> ' ν/ ο . ι< > Η. ( -?i/f "'>ι-φαίιπινων πόρων" των ΚΠΣ, ο οποίος περιλαμβάνει τις 
Λ*' •<1 / (><> >'•> ? A *'·, '* ι , * f > ' ' τον τουρισμό. 
\ Γ\\^ i-y. t^y< Î *'·'?«< U *" Λ, Ι ^ ισανατολισμοΰ καιΕγγυήσεων 
-'*'/" Λ/ * κ'·*', κ. '«>„*« ,-),; ου συνόλου των ενισχύσεων στον τουρισμό μέσω των 
δΓχ'ΧήΚ'Ί ·' PiJUVii <<•> ,ι 
Στα πλαίσια της δΐίχ^ροιωίηστ^ς των ίραστιριοτψων του αγροτικού κόσμου οι κοινοτικές 
ενισχύσεις υπέρ τον αγροτικού τουριομού πικιβλέπονται είτε σε επίπεδο γεωργικών 
εκμεταλλεύσεων είτε σε γενικότηιερ επίπεδο: π.χ. ως βασική υποδομή, δραστηριότητρες 
αναψυχής, φυσικά πάρκα. 
Στους ακόλουθους πάγκες σΐΌλνονιχχι τα, ποσά της κοινοτικής συνεισφοράς υπέρ του τουρισμού, 
στο πλαίσιο των ΚΠΣ, ανά σχόχο και ανάχάρα. 
α) Για το στόχο 1 
ΧΩΡΑ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ECU Ποσοστό % του συνολικού 
ποσού κοινοτικής ενίσχυσης 
(1989-93) που χορηγείται από τα 
διαρθρωτικά ταμεία (εκτός 
των στόχων 3/4/5α) 
ΕΛΛΑΔΑ 243.6 4.5 
ΙΣΠΑΝΙΑ 182.0 2.4 
ΓΑΛΛΙΑ 34.3 4.8 
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 188.6 6.6 
ΙΤΑΛΙΑ 786.6 12.3 
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 203.0 3.5 
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 4^2 5.5 
Σύνολο στόχου 1 1683.7 5.6 
θα πρέπει να ττροστεθεί στα παραπάνω στοιχεία η έμμεση συνεισφορά στην ανάπτυξη του τουρισμού 
που αντιπροσωπεύει η κοινοτική ενίσχυση για το άνοιγμα περιφερειών, ενίσχυση η οποία αποτελεί 
περιττού το 1/4 του συνόλου στα σχετικά ΚΠΣ. 
β) Για το στόχο 2 
ΧΩΡΑ Εκατομμύρια ECU Ποσοστό % του συνολικού 
ποσού κοινοτικής 
(1989-91) συνεισφοράς που χορηγείται 
από τα διαρθρωτικά ταμεία 
ΒΕΛΓΙΟ 12.85 7.2 
ΔΑΝΙΑ 0.50 1.6 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 5.7 2.0 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 44.10 7.3 
ΙΤΑΛΙΑ 24.67 9.0 
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 10.09 13.1 
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 173.89 12.8 
Σύνολο στόχου 2 271.8 7.6% 
'Σύνολο στόχου 2 (1992-1993) 156,2 εκατομμ ύρια ECU 
65 
γ) Για το στόχο 5β 
ΧΩΡΑ Εκατομμύρια ECU Ποσοστό % του συνολικού 
ποσού κοινοτικής ενίσχυσης 
(1989-93) που χορηγείται από τα 
διαρθωτικά ταμεία 
ΒΕΛΓΙΟ 4.40 13.50 
ΔΑΝΙΑ 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΙΣΠΑΝΙΑ 17.68 6.20 
ΓΑΛΛΙΑ 105.60 11.00 
ΙΤΑΛΙΑ 51.20 13.30 
ΛΟΥΗΕΜΒΟΥΡΓΟ 0.40 16.00 
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 9.00 20.50 
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 5Μ L70 
Σύνολο στόχου 5β 194.08 7.48% 
δ) Ανακεφαλαιωτικός πίνακας 
ΧΩΡΑ 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Δανία 
Γερμανία 
Κάτω Χώρες 
Βέλγιο 
ΑουξεμβούρΎΟ 
ΣΥΝΟΛΟ Στόχ.1 (1989-
93) 
236.6 
182.0 
34.3 
188.6 
786.0 
203.0 
46.2 
1683.7 Στόχ. 2(1989-91)* 
44.1 
24.7 
173.9 
0.5 
5.7 
10.1 
12.9 
271.9 Στόχ. 50 (1989-93) 
17.68 
105.60 
105.60 
51.20 
5.80 
9.00 
4.40 
0.40 
194.08 ΣΥΝΟΛΟ 
243.60 
199.68 
184.00 
188.60 
861.90 
203.00 
225.90 
0.50 
5.70 
19.10 
17.30 
0.40 
2149.68 
* Τύνολο στόχου 2 (1992-1993) 156,2 εκατομμύρια ECU 
6.1.1 Κλάδοι τοι> τουρισμού που αφορά κυοίως η κοινοτικτι ενίσγυση 
Στόχος 1: 
Ενίσχυση για επενδύσεις και έργα υποδομής. 
Αξιοποίηση πολιτισμικών και ιστορικών πόρων. 
Στόχος 2: 
Βελτίωση της προσφοράς τουριστικού εξοπλισμού. 
Ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων. 
66 
Στόχος 5β: 
Διαφύλαξη του περιβάλλοντος στο πλαίσιο της αιχίπτυξης του αγροτικού 
τουρισμού. 
Α νάπτυξη έργων υποδομής στέγασης σε αγροτικό περιβάλλον. 
Προώθηση του αγροτικού τουρισμού. 
6.1.2 Ηαναμόοόωση των διαρθρωτικών ταμείων το 1993 
•Από την αναμόρφωση των κανονισμών για τα διαρθρωτικά ταμεία για την περίοδο 1994-1999 
αναμένεται αύξηση, ενδεχομένως, των ενισχύσεων υπέρ του τουρισμού &*) 
Αλλωστε μπορούν να γίνουν βελτιώσεις στους τομείς της συνοχής και της ενημέρωσης, στην 
κατάλληλη κλίμακα, από τα κράτη μέλη κατά την εκπόνηση των ΚΠΣ, χάρη στη διεύρυνση της 
συνεργασίας. 
Ο μεγαλύτερος αριθμός επιλέξιμων περιφερειών θα έχει επίσης ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη των 
δράσεων υπφ τον τουρισμού εφόσον οι συγκεκριμένες περιφέρειες παρουσιάζουν είτε ορισμένη 
ανάπτυξη ήδη είτε ισχυρό τουριστικό δυναμικό. 
Τέλος, ο τροποποιήσεις που έγιναν στο πεδίο δράσης του ΕΚΤ για να διευκολυνθεί η προσαρμογή 
των εργαζομένων στις βιομηχανικές μεταλλαγές αφορούν επίσης την τουριστική δραστηριότητα 
στο πλαίσιο της διευρυμένης συνεργασίας που προβλέπει η αναμόρφωση. 
9% περίπου των πιστώσεων υποχρεώσεων των διαρθρωτικών ταμείων θα διατεθούν για τις 
κοινοτικές πρωτοβουλίες μεταξύ των 1994-1999. 
6.1.3 Το ταιιείο avvorri: 
Το Συμβούλιο έθεσε σε εφαρμογή στις 31.3.93 ένα προσωρινό χρηματοδοτικό μέσο συνοχής, 
αναμένοντας την υιοθέτηση του τελικού κανονισμού στα πλαίσια της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης. 
Το νέο μέσο αφορά άμεσα την τουριστική δραστηριότητα από το 1993 και μετά για δύο λόγους: 
απευθύνεται σε τέσσερις χώρες με σαφή τουριστικό προσανατολισμό 
(Ελλάδα - Ισπανία - Ιρλανδία - Πορτογαλία), 
χρηματοδοτεί επενδύσεις που αφορούν το περιβάλλον και τις μεταφορές και έχουν άμεση 
επίπτωση στον τουρισμό. 
67 
94 Μία συλλογή των νομοθετικών κειμένων με σχόλια παρέχεται στην έκδοση: ΕΟΚ, κοινοτικά 
διαρθρωτικά ταμεία 1994-1999, ΥΕΕΕΚ, Λουξεμβούργο 1993. 
6.2 Κοινοτικές πρωτοβουλίες 
Οι κοινοτικές πρωτοβουλίεςκινητοποίησαν όλες μαζί 6 δισεκατομμύρια ECU (σε τιμές 1989) 
περίπου 10% του συνολικού ποσού που ήταν διαθέσιμο μέσω των διαρθρωτικών ταιιείων κατά 
την περίοδο 1989-93. 
Τα σχέδια τουριστικής δραστηριότητας ήταν επιλέξιμα στο πλαίσιο των βκόλουθων 
πρωτοβουλιών: 
Πρόγραμμα περιφερειακών δράσεων σε θέματα περιβάλλοντος (ENVIREG) 
Μεταξύ των κοινοτικών πρωτοβουλιών που πρότεινε η Επιτροπή βάσει του άρθρου 11 του 
κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 4253/88 του Συμβουλίου, το πρόγραμμα περιφερειακών δράσεων σσε 
θέματα περιβάλλοντος (ENVIREG) έχει ιδιαίτερη σημασία για τον τομέα του τουρισμού ιδίως 
στην περιφέρεια της Μεσογείου. 
Πράγματι, ένας από τους ειδικούς στόχους του ENVIREG ήταν να μειώσει τη μόλυνση των 
παραθαλάσσιων περιοχών, ιδίως στη Μεσόγειο, η οικονομία της οποία εξαρτάται κατά μεγάλο 
μέρος από την τουριστική δραστηριότητα. 
Δόθηκε προτεραιότητα μεταξύ άλλων στις περιοχές στις οποίες παρατηρείται σημαντική αύξηση 
του πληθυσμού κατά την θερινή περίοδο. 
Τέλος, το επίπεδο τουριστικής δραστηριότητας των παραθαλάσσιων περιοχών αποτέλεσε κριτήριο 
για τον καθορισμό της κατανομή; της κοινοτικής συνδρομής, η οποία ανήλθε σε 500 
εκατομμύρια ECU για την περίοδο 90-93. 
Διασυνοριακή συνεργασία (1NTERREG) 
Η πρωτοβουλία αυτή αφορούσε την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ παραμεθόριων περιοχών. 
Στο πλαίσιο αυτό δικαιούνταν κοινοτικής συνδρομής δράσεις διασυνοριακής συνεργασίας υπέρ 
του τουρισμού, συμπεριλαμβανομένου του αγροτικού τουρισμού και του περιβάλλοντος, καθώς 
και η τουριστική ανάπτυξη και διαχείριση φυσικών πάρκων που διασχίζονται από σύνορο. 
Η συνολική συνεισφορά των τριών κοινοτικών ταμείων στην πρωτοβουλία αυτή για την περίοδο 
1990-1993 ανήλθε σε περισσότερα από 1000 εκατομμύρια ECU. Το μερίδιο των τουριστικών 
δράσεων δεν μπορεί ωστόσο να καθοριστεί με ακρίβεια. 
Απομακρυσμένες περιφέρειες ( REGIS ) 
Με την πρωτοβουλία αυτή η Επιτροπή θέλησε να ενισχύσει τις περισσότερο απομακρυσμένες 
περιφέρειες της επικράτειας της. 
Η πρωτοβουία, η οποία εγκρίθηκε τον Ιούλιο του 1990, προέβλεπε συνδρομή 200 εκατομμυρίων 
ECU για την περίοδο 90/93 από τα ψία διαρθρωτικά ταμεία για μέτρα, μεταξύ άλλων, που 
ενισχύουν τις τουριστικές δραστηριότητες και βοηθούν την ανάπτυξη του εν λόγω τομέα. Τα 
προγράμματα υπέρ του τουρισμού που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας αυτής 
δεν μπορούν ωστόσο να εκτιμηθούν με ακρίβεια. 
RESIDER και RENAVAL 
Πρόκειται για δύο κοινοτικά προγράμματα που θέσπισε το Συμβούλιο πριν από την εφαρμογή της 
αναμόρφωσης. 
68 
To RESIDER αφορούσε τις περιφέρειες που έχουν θιγεί περισσότερο από την υποβάθμιση της 
βιομηχανίας σιδήρου και χάλυβα. Το RENA VAL αφορούσε τις περιοχές που είχαν πληγεί από 
την υποβάθμιση των ναυπηγείων. 
Τα δύο προγράμματα προέβλεπαν ρητώς τη δυνατότητα χορήγησης κοινοτικής ενίσχυσης για 
επενδύσεις σε τουριστικές δραστηριότητες, δεν είναι ωστόσο δυνατό να αξιολογηθεί με ακρίβεια 
το μερίδιο του τουρισμού στις εν λόγω πρτϋτοβουλίες. 
Σύνδεση μεταξύ των ενεργειών ανάπτυξης της αγροτικής οικοΐΌμ ίας (LEA DER). 
Στις 15 Μαρτίου 1991 η Επιτροπή θέσπισε την πρωτοβουλία LEADER με στόχο να προωθήσει 
την τοπική ανάπτυξη με τη χρηματοδότηση πρωτοβουλιών των τοπικών ομάδων. 
Η κοινοτική συνδρομή μπορούσε να χρηματοδοτήσει ατομικές και συλλογικές επενδύσεις σε 
σχέση με γεωργικές δραστηριότητες, με την αναστήλωση και τη δημιουργία κατασκευών και 
αγροτικών χώρων τουριστικού ενδιαφέροντος, δραστηριότητες προώθησης, μελέτες αγοράς, μέτρα 
για την παράταση της τουριστικής περιόδου (τουρισμός μικρής διάρκειας, σαββατοκύριακα 
κ.λ,π...) ανάλογα με τα σχέδια που διατυπώνονταν στα προγράμματα εργασίας των επιλεγμένων 
τοπικών ομάδων. 
Μεταξύ των επιλέξιμων ενισχύσεων (περιφέρειες των στόχων 1 και 5β) τα μέτρα που αφορούσα 
τον αγροτικό τουρισμό αντιπροσώπευαν σημαντικό μέρος, δεδομένου ότι 40% της διαθέσιμης 
συνδρομής για την πρωτοβουλία αυτή (400 εκατομμύρια ECU σε τιμές 1989) ως τα τέλη του 
1993 αφορούσε σχέδια ανάπτυξης του αγροτικού τουρισμού για χρηματοδότηση τόσο από το 
ΕΤΠΑ όσο και από το τμήμα προσανατολισμού του ΕΓΤΠΕΚΑΙΑΠ'Ό ΤΟ ΕΚΤ. 
RECHAR 
Η πρωτοβουλία αυτή αφορούσε την οικονομική μετατροπή των περιοχών με ανθρακωρυχεία. 
Προέβλεπε τη χορήγηση κοινοτικής στήριξης για μέτρα προώθησης, μεταξύ άλλων, τουριστικών 
δραστηριοτήτων, ιδίως σε σχέση με τη βιομηχανική παράδοση. 
Οι επιλέξιμες περιοχές αντιπροσώπευαν 28 περιοχές ανθρακωρυχείων σε 6 κράτη μέλη, η δε 
συνολική συνεισφορά του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ ανήλθε σε 300 εκατομμύρια ECU Η ΕΚΑΧ 
συμμετέχει στην πρωτοβουλία με επιδότηση επιτοκίων έως 120 εκατομμύρια ECU και με 40 
εκατομμύρια ECU ως συμπληρωματικές ενισχύσεις για την αναπροσαρμογή βάσει του άρθρου 
56 της συνθήκης ΕΚΑΧ. 
ΤΗΛΕΜΑΤΙΚΗ 
Πρόκειται για πρωτοβουλία που συγχρηματοδοτείται από το ΕΤΠΑ με στόχο να διευκολυνθεί η 
εισαγωγή υπηρεσιών προηγμένων τηλεπικοινωνιών στις περιφέρειες του στόχου 1. Το πρόγραμμα 
αυτό αναλύεται με περισσότερες λεπτομέρειες στο κεφάλαιο III. 12.3: 
Περιφέρειες και πόλεις για την Ευρώπη (RECITE) (με βάση το άρθρο 10 του κανονισμού ΕΤΠΑ) 
Το πρόγραμμα, το οποίο ξεκίνησε το 1991, περιλαμβάνει 37 δίκτυα συνεργασίας στα οποία 
συμμετέχουν τοπικές και περιφερειακές αρχές που αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον 50.000 
κατοίκους. Ο τουρισμός είναι ένα από τα θέματα που αφορούν τουλάχιστον εν μέρει τις 
ειδικότητες των εν λόγω δικτύων και έτσι δικαιούται κοινοτικής ενίσχυσης για συντονισμένες 
δράσεις. To RECITE διαθέτει προϋπολογισμό 49 εκατομμ υρίων ECU, δεν είναι δυνατόν ωστόσο 
να εξαχθεί από το ποσό αυτό το ακριβές μερίδιο για ης δράσεις που απορούν τον τουρισμό. 
69 
6,3 Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων 
6.3.1 Οι άμεσεο γοπματοδοτήσειο υπέο του τουοισαού 
Στα πλαίσια των δραστηριοτήτων μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης επενδύσεων που συμβάλλουν στην 
υλοποίηση των κοινοτικών πολιτικών, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) επεμβαίνει με 
ποικίλους τρόπους υπέρ του τουρισμού. 
Το κύριο μέρος της δραστηριότητας της ΕΤΕπ αφιερώνεται στη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, 
προτεραιότητα η οποία επιβεβαιώνεται από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Ετσι, η ΕΤΕπ παρεμβαίνει 
σχεδόν αποκλειστικά στις περιφέρειες που επωφελούνται από τη δράση των κοινοτικών διαρθρωτικών 
ταμείων για να ενισχύσει την τουριστική τους υποδομή: περισσότερα από τα 4/5 των χρηματοδοτήσεων 
της τράπεζας από το 1989 ως το 1992 χορηγήθηκαν γι'αυτό το σκοπό, συγκεκριμένα 953 
εκατομμύρια ECU, τα 253 εκατομμύρια από τα οποία δόθηκαν το 1992. 
Χρηματοδοτήσεις υπέρ του τομέα "τουρισμός-αναψυχή" 1989-92 και 1992 
Belgique 
Danmark 
Espafta 
France 
Ellas 
Ireland 
Italia 
Nederland 
Portugal 
Deutschland 
United Kingdom 
Σύνολο Σύνολο at 
ίκατομμύριχχ 
ECU 
1989-92 
13.1 
0.4 
126.7 
275.9 
25.6 
11.4 
326.0 
8.5 
50.8 
64.3 
49.9 
952.6 Προσωπικά 
ôavtux 
181.5 
52.9 
12.0 
46.1 
292.5 Πίστωση at 
συνολικά 
ôavtux 
13.1 
0.4 
126.7 
94.4 
25.6 
11.4 
273.1 
8.5 
38.8 
64.3 
3.9 
660.1 Σύνολο at 
εκατομμύρια 
ECU 
1992 
5.6 
0.1 
7.6 
99.1 
11.0 
0.6 
85.6 
7.0 
2.4 
34.0 
252.9 Προσωπικά 
Ôâvtta 
73.7 
9.1 
82.8 Πίστωση at 
συνολικά 
δάνεια 
5.6 
0.1 
7.6 
25.3 
11.0 
0.6 
76.5 
7.0 
2.4 
34.0 
170.0 
70 
Η συνδρομή που παρέχεται στις περιφέρειες αυτές αφορά κυρίως έργα ξενοδοχειακής υποδομής 
μικρών ή μεσαίων διαστάσεων (περίπου 150 σχέδια 560 εκατομμυρίων ECU από το 1989 ως το 1992 
πβ πίνακα 2), που χρηματοδοτούνται μέσω συνολικών δανείων που συνάπτονται με τράπεζες και 
ενδιάμεσους οργανισμούς χρηματοδότησης που βρίσκονται πιο κοντά στην τοπική πραγματικότητα και 
με τους οποίους η ΕΤΕπ έχει στενή συνεργασία. Τα σχέδια για ξενοδοχεία αφορούν κατά 
αξιοσημείωτο τρόπο τον επιχειρηματικό τουρισμό που στηρίζει σε όλη τη διάρκεια του έτους την 
οικονομική ανάπτυξη περιφερειών που είναι ίσως λιγότερο ελκυστικές. Οι επενδύσεις /χυτές ήταν 
εξαιρετικά πολυάριθμες από το 1990 και μετά στις ανατολικές περιφέρειες της Γερμανίας όπου 
εξέλιπαν παρόμοια έργα ξενοδοχειακής υποδομής. Επιπλέον, στη διάρκεια των ετών αυτών, περίπου 
60 εκατομμύρια ECU χορηγήθηκαν σε προσωπικά δάνεια για ξενοδοχεία ή μοτέλ στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και στην Πορτογαλία. 
Οι περισσότερες από τις άλλες επενδύσεις που χρηματοδοτήθηκαν αφορούν τη δημιουργία 
εγκαταστάσεων διαφόρων ειδών που ενισχύουν το τουριστικό ενδιαφέρον των περιφερειών: κάμπινγκ, 
ανελκυστήρες χιονοδρομικών κέντρων, τόποι αναψυχής, αλλά επίσης, ιδίως στην Ιταλία, κτήρια και 
χώροι πολιτισμικού ή αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος που να δικαιολογούν τη μετακίνηση τουριστών. 
Εκτός από τις περιφέρειες που δικαιούνταν ενίσχυσης για περιφερειακή ανάπτυξη, η ΕΤΕπ 
χρηματοδότησε ενα σχέδιο εξαιρετικού εύρους που συνέβαλε στην τουριστική ελκυστικότητα της 
Κοινότητας, το πάρκο Eurodisney, στην περιφέρεια του Παρισιού. 
Πιστώσεις για συνολικά δάνεια από το 1989 έως το 1992 στον τομέα "τουρισμός - αναψυχή" 
Κατανομή ανά χώρα (ποσά σε εκατομμύρια ECU) 
Βέλγιο 
Δανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Γερμανία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Σύνολο Αριθμός 
20 
7 
111 
228 
35 
33 
566 
18 
43 
231 
10 
1302 Σύνολο 
13.1 
0.4 
126.7 
94.4 
25.6 
11.4 
273.1 
8.5 
38.8 
64.3 
3.9 
660.1 Από τα οποία 
δόθηκαν στον 
ξενοδοχειακό τομέα 
8.1 
0.4 
120.1 
71.2 
23.7 
9.3 
220.2 
3.3 
38.7 
63.6 
3.0 
561.8 
71 
6.3.2 Οι γοτ?ματοδοττ?σειο δοάσεων που έγουν επιπτώσειο στον τουοισμό 
Πέρα από τις χρηματοδοτήσεις αυτές, που στηρίζουν άμεσα τις επενδύσεις του τομέα του τουρισμού 
και της αναψυχής, η ΕΤΕπ χρηματοδοτεί για άλλους λόγους πολυποίκιλα σχέδια οι επιπτώσεις των 
οποίων όμως στον τουρισμό, ιδίως στον επιχειρηματικό τουρισμό, δεν είναι καθόλου αμελητέες. 
Πρόκειται κυρίως για δάνεια που χορηγήθηκαν για εγκαταστάσεις όπως συνεδριακά κέντρα, 
εκθεσιακά κέντρα και εμπορικές εκθέσεις, τα οποία συχνά περιλαμβάνουν και ξενοδοχειακές 
εγκαταστάσεις. Πρόκειται επίσης για πολεοδομικά έργα που περιλαμβάνουν την ανακαίνιση κτηρίων 
ή χώρων με αρχιτεκτονική και πολιτισμική ποιότητα ή ακόμη για έργα διάσωσης μνημείων 
εξαιρετικής σημασίας που ανήκουν στην παράδοση της Κοινότητας. 
θα πρέπει επίσης να τονιστούν οι άμεσες επιπτώσεις για τον τουρισμό αναψυχής και τον 
επιχειρηματικό τουρισμό των παρεμβάσεων στους δύο τομείς που συγκεντρώνουν το ήμισυ των 
χρηματοδοτήσεων της ΕΤΕπ: στις μεταφορές και τηλεπικοινωνίες και στα έργα υποδομής για την 
προστασία του περιβάλλοντος. 
Μεταξύ των πρώτων μπορεί να υπογραμμιστεί ο αντίκτυπος που έχει στη ροή τουριστών η κατασκευή 
μεγάλων οδικών αξόνων, σιδηροδρομικών δικτύων, ιδίως δικτύων τραίνων υψηλής ταχύτητας, και 
έργων όπως το τούνελ της Μάγχης ή η γέφυρα του Store Bait τη Δανία, όπως και η ενίσχυση των 
έργων υποδομής αερολιμένων και ο εκσυγχρονισμός των αεροπορικών στόλων. 
Μεταξύ των δευτέρων η αμφίδρομη επίδραση μεταξύ προστασίας του περιβάλλοντος και τουρισμού 
έχει μεγάλη σημασία για την πραγματοποίηση έργων βελτίωσης της παροχής πόσιμου ύδατος, 
συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων και αστικών αποβλήτων, αλλά επίσης για τη διευθέτηση 
παραθαλάσσιων, παραποτάμιων και παραλίμνιων περιοχών ή ακόμη για τα έργα αναδάσωσης. 
6.4 Διευρωπαϊκά δίκτυα 
Ο τουρισμός αποτελεί σημαντική δραστηριότητα για την επίτευξη των στόχων της δημιουργίας των 
δικτύων αυτών, η οποία μπορεί να συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική συνοχή ευνοώντας τη 
διασύνδεση και τη διαλειτουργικότητά των εθνικών δικτύων καθώς και την πρόσβαση σε αυτά 
βοηθώντας ταυτόχρονα τη δημιουργία και την ανάπτυξη διευρωπαϊκών δικτύων. 
Οι δράσεις στον τομέα του τουρισμού αφορούν δύο βασικούς προσανατολισμούς: 
τα σχέδια προσανατολισμού στον τομέα των μεταφορών και των έργων υποδομής λιμένων και 
αερολιμένων (βλέπε κεφάλαιο III.5.2)· 
τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών. 
72 
7. ΓΕΟΡΓΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 
Η μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής το Μάϊο 1992 είχε ως στόχο τη βελτίωση της 
ισορροπίας της αγοράς και της εσωτερικής και διεθνούς ανταγωνιστικότητας της κοινοτικής γεωργίας, 
καθώς και τη διασφάλιση μεγαλύτερης σταθερότητας στα γεωργικά εισοδήματα και δικαιότερης 
κατανομής των κοινοτικών πόρων. 
Μεταξύ των τεσσάρων βασικών αρχών της μεταρρύθμισης ήσαν οι εξής: 
γενική μείωση των εγγυημένων γεωργικών τιμών· 
αντισταθμιστικές πληρωμές ή πριμ στη βάση των χρησιμοποιούμενων συντελεστών παραγωγής 
(εκτάρια ή αριθμός ζώων)· 
μέτρα άμεσου επηρεασμού των παραγόμενων ποσοτήτων, που εφαρμόζονται με τη μορφή 
ποσοστώσεων ή προσωρινής παύσης καλλιέργειας γαιών 
συνοδευτικά μέτρα που έχουν ως στόχο την ενθάρρυνση της αναδιάρθρωσης των γεωργικών 
εκμεταλλεύσεων και της διαφοροποίησης του γεωργικού εισοδήματος. 
Στο τελευταίο περιλαμβάνονται οι αγροτουριστικές δραστηριότητες. 
Τα συνοδευτικά μέτρα υποστηρίζουν μεταξύ άλλων στόχων τη διατήρηση του φυσικού χώρου, 
συμπεριλαμβανομένης της διαμόρφωση της υπαίθρου για δραστηριότητες αναψυχής (95)· Ενθαρρύνει 
τη χρήση γεωργικής γης για τουριστικές δραστηριότητες και ατραξιόν. 
Αλλα συνοδευτικά μέτρα επηρεάζουν τον αγροτικό τουρισμό έμμεσα εις ό,τι αφορά τον αντίκτυπο 
τους στις έμμεσες πωλήσεις και την εμπορία γεωργικών προϊόντων. Η οργανική και βιολογική 
παραγωγή έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής με τον τουρίστα. Αυτό ανοίγει μία νέα περιφερειακή αγορά 
για τον αγρότη. Επιπλέον, οι άμεσες πωλήσεις επιτρέπουν καλύτερες τιμές (*). Η υψηλή ποιότητα 
και η θρεπτική αξία του προϊόντος είναι εγγυημένη και διατίθεται στο εμπόριο με πιστοποιητικά 
ποιότητας και λογότυπους. 
Γεωργικές δραστηριότητες στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων 
Από την μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων το 1988, η γεωργική διαρθρωτική πολιτική αποτελεί 
αναπόσπαστο μέρος της κοινοτικής αναπτυξιακής στρατηγικής. Κύριο όργανο της είναι το 
Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων, που συμπληρώνεται από το 
Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο. Από το 1988 το 
Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων έχει δαπανήσει 145.5 εκατομμύρια 
ECU για επενδύσεις σε γεωργικές δραστηριότητες, μέρος των οποίων έχει διατεθεί για τον 
αγροτουρισμό. 
95 
96 Κανονισμός 2078/92/ΕΟΚ, ΕΕ L 215, 30.6.1992, σ. 85 
Ως συμπλήρωμα του κανονισμού 2092/91/ΕΟΚ, ΕΕ L 198, 24.6.1991, σ. 1, που 
τροποποιήθηκε από τον κανονισμό 2083/92/ΕΟΚ, ΕΕ L 208, 14.7.1992,σ. 15, το οποίο 
ορίζει τις μεθόδους οργανικής παραγωγής και εισάγει ρυθμίσεις για την 
παρακολούθηση των προϊόντων που χαρακτηρίζονται ως οργανικής παραγωγής, το 
Συμβούλιο εξέδωσε τους κανονισμούς 2081/92/ΕΟΚ, ΕΕ L 208, 14.7.1992, σ. 1 και 
2082/92/ΕΟΚ, ΕΕ L 208, 14.7.1992, σ. 9, με στόχο την προαγωγή και τη διασφάλιση 
των ονομασιών προέλευσης και των πιστοποιητικών ειδικού χαρακτήρα για αγροτικά 
προϊόντα. 
73 
λεπτομερή στοιχεία για τα σχετικά προγράμματα και τις πρωτοβουλίες δίνονται στο κεφάλαιο ΙΙΙ.6.1. 
και 6.2. 
74 
8. ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 
Η βιομηχανία του τουρισμού, βασιζόμενη σε ένα ευρύ φάσμα οικονομικών δραστηριοτήτων, προσφέρει 
απασχόληση σε περισσότερους από 9 εκατομμύρια εργαζομένους στην Κοινότητα. Κοινοτικά μέτρα 
τα οποία έχουν ήδη εφαρμοστεί ή πρόκειται να εφαρμοστούν στο πεδίο της απασχόλησης ή της 
κοινωνικής πολιτικής έχουν συνέπειες για την απασχόληση στον τουριστικό τομέα, όπως άλλωστε 
και για οποιονδήποτε άλλο τομέα. Ο κοινοτικός χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των 
εργαζομένων ορίζει τις αρχές και τους τομείς της κοινωνικής διάστασης που χρειάζονται προσοχή, 
π.χ. την αγορά εργασίας, την εξάλειψη του κοινωνικού αποκλεισμού, τη βελτίωση των συνθηκών 
διαβίωσης και εργασίας για τους εργαζομένους. Αν και ο χάρτης ψηφίστηκε από 11 μόνο κράτη 
μέλη, αποτελεί τη βάση για πολλά εν εξελίξει κοινοτικά μέτρα. 
Με την ανάπτυξη μεγαλύτερης οικονομικής και κοινωνικής συνοχής στην εσωτερική αγορά, σε 
συνδυασμό με την οικονομική ανάπτυξη και τη διαρκή βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας 
για όλους τους πολίτες της Κοινότητας, στόχος είναι η επίτευξη μεγαλύτερης κοινωνικής 
συνεκτικότητας των κρατών μελών, όπου η διαρκής οικονομική ανάπτυξη θα επιτρέπει αυξανόμενα 
ποσοστά απασχόλησης και την πλήρη ένταξη όλων των πολιτών της Κοινότητας στην ενιαία αγορά. 
Υπό το φώς του λευκού Βιβλίου για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση που 
παρουσίασε η Επιτροπή C7), το Συμβούλιο θέσπισε κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης των Βρυξελλών 
στις 10/11 Δεκεμβρίου 1993, βραχυπρόθεσμο και μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης στη βάση 
συγκεκριμένων μέτρων με στόχο την αναστροφή και τη μείωση της τάσεως ανεργίας στην Ενωση C8). 
Το Συμβούλιο τόνισε την ανάγκη για τα κράτη μέλη να χρησιμοποιήσουν προτάσεις από το λευκό 
Βιβλίο. Σ'αυτές περιλαμβάνονται και οι ακόλουθες, που συνδέονται άμεσα με την τουριστική 
βιομηχανία: 
βελτίωση της εκπαίδευσης-
βελτίωση της ελαστικότητας εντός των επιχειρήσεων και στην αγορά εργασίας· 
ειδικά μέτρα για τους νέους ανθρώπους που αποχωρούν από το εκπαιδευτικό σύστημα χωρίς 
επαρκή κατάρτιση· 
ανάπτυξη της απασχόλησης σε συνάρτηση με την αντιμετώπιση των νέων απαιτήσεων που 
συνδέονται με την ποιότητα ζωής και την προστασία του περιβάλλοντος. 
Η αναψυχή και ο πολιτισμός προβλέπονται στο λευκό Βιβλίο ως ένας από τους τομείς που 
προσφέρονται για τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Το ζήτημα των νέων πηγών απασχόλησης 
εξετάζεται περαιτέρω από την Επιτροπή, κατόπιν αιτήσεως του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, και θα 
αποτελέσει μέρος της έκθεσης που θα υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Εσση το Αεκέμβριο 
1994. 
Με το Πρωτόκολλο και τη Συμφωνία για την Κοινωνική Πολιτική που είναι παράρτημα της Συνθήκης 
για την Ευρωπαϊκή Ενωση επιδιώκεται η καθιέρωση ενός νέου νομικού και θεσμικού πλαισίου για την 
ανάπτυξη της κοινοτικής κοινωνικής πολιτικής και δράσης, π.χ. θα ενισχυθεί ο ρόλος των κοινωνικών 
εταίρων στην ενοποίηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής διάστασης. Αναμένονται πλέον τα αποτελέσματα 
των μελλοντικών αυτών εξελίξεων στην τουριστική βιομηχανία. 
97 
98 Αελτίο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, συμπλήρωμα 6/93 
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις Βρυξέλλες 10-11.12.93 - συμπεράσματα της προεδρίας, 
SI (93) 1000 της 11.12.93 
75 
8.1 Εξέλιξη της αγοράς εργασίας 
Στην "απασχόληση στην Ευρώπη 1993" ("), την ετήσια έκθεση της Επιτροπής σχετικά με τις 
σημερινές και μελλοντικές τάσεις όσον αφορά την απασχόληση στην Κοινότητα, εντοπίζεται η 
υποβόσκουσα παρουσία της ανεργίας μεγάλης διάρκειας η οποία αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνει 
και να φθάσει κατά μέσο όρο στην Κοινότητα το 12% ως τα τέλη του 1994. Το γεγονός αυτό πρέπει 
να αντιμετωπιστεί κατεπειγόντως, εάν η Κοινότητα θέλει να παραμείνει ανταγωνιστική j(ai τον 21ο 
αιώνα. Με μόνη βάση την οικονομική αύξηση, η οποία έπεσε στο 1% έως 2% (ανερχόταν στο 3,5% 
κατά τα τέλη της ΙΟετίας του '80), φαίνονται αμφίβολες οι μελλοντικές βελτιώσεις των ευρωπαϊκών 
ποσοστών απασχόλησης. Χρειάζονται θετικά μέτρα για την ενίσχυση της δημιουργίας απασχόλησης 
και τη μείωση της ανεργίας. Σήμερα στην Ευρώπη, το ποσοστό απασχόλησης είναι χαμηλότερο του 
60%, ενώ οι περισσότεροι από τους άλλους κύριους βιομηχανικούς ανταγωνιστές, π.χ. οι ΗΠΑ, η 
Ιαπωνία και ορισμένες χώρες ΕΖΕΣ έχουν ποσοστά πάνω από 70% και υψηλότερα ποσοστά 
εργαζομένων γυναικών. 
Εις απάντηση του αιτήματος που διατυπώθηκε κατά την άτυπη συνεδρίαση των υπουργών 
απασχόλησης και κοινωνικών υποθέσεων στις 3 και 4 Μαΐου 1993, στην ανακοίνωση "κοινοτικό πλαίσιο 
για την απασχόληση" (10°), η Επιτροπή εισηγήθηκε διετές πρόγραμμα εργασίας, που περιλαμβάνει 
αναλύσεις, έρευνα και πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της ανεργίας μεγάλης 
διάρκειας και την τόνωση της επέκτασης της απασχόλησης στην Ευρώπη. 
Η φύση του τουρισμού ως τομέα απασχόλησης ταιριάζει θαυμάσια σε ορισμένα από τα ζητήματα 
με τα οποία θα ασχοληθεί το κοινοτικό αυτό πλαίσιο για την απασχόληση, όπως η ανάπτυξη πιο 
προσαρμόσιμων/ευέλικτων μορφών απασχόλησης που να βασίζονται σε νέες μορφές οργάνωσης της 
εργασίας και νέες δομές ωραρίου εργασίας, επιτρέποντας κατ'αυτό τον τρόπο την είσοδο στην αγορά 
εργασίας περισσότερων ατόμων και ιδιαίτερα γυναικών. Επίσης, ο τουρισμός έχει αναγνωρισθεί ως 
ένας τομέας εργασίας με αναπτυξιακό δυναμικό από πλευράς έντασης της απασχόλησης. 
Ο τουρισμός ως τομέας δυνητικής ανάπτυξης της απασχόλησης είναι ένα ζήτημα το οποίο 
εξετάσθηκε στην πρώτη ευρωπαϊκή συνδιάσκεψη και έκθεση για την "απασχόληση στην Ευρώπη" που 
πραγματοποιήθηκε στις 19-21 Οκτωβρίου 1993. Η πρωτοβουλία αυτή υπήρξε μία από τις πρώτες 
πρωτοβουλίες που διοργάνωσε η Επιτροπή στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος εργασίας. 
Ο τουρισμός έχει επίσης ενσωματωθεί στα υπάρχοντα προγράμματα απασχόλησης τα οποία 
αναπτύσσουν δοκιμαστικά σχέδια και έρευνες με σκοπό τη βελτίωση της ικανότητας απασχόλησης. 
Τέλος, εάν είναι επιτυχείς, οι πρωτοβουλίες αυτές προσφέρουν νέες ιδέες και επιτυχημένες πρακτικές 
που μπορούν να τροφοδοτήσουν τα κύρια κοινοτικά προγράμματα απασχόλησης. Το πρόγραμμα 
δράσης για την τοπική ανάπτυξη της απασχόλησης ("Local Employment Development Action - LED A) 
είναι ένα καλό παράδειγμα. Εχει δημιουργηθεί μία σειρά μικροδικτύων μεταξύ 33 δοκιμαστικών 
περιοχών, ούτως ώστε να υποστηριχθεί η ανάπτυξη των νέων ευκαιριών απασχόλησης και η μεταφορά 
τεχνογνωσίας και εμπειρίας. Ενα από τα μικροδίκτυα δημιουργήθηκε με ειδικό κέντρο βάρους την 
ανάπτυξη ευκαιριών απασχόλησης στον τομέα του αγροτικού τουρισμού. 
Οι ευκαιρίες για εργαζομένους να βρουν απασχόληση στις τουριστικές υπηρεσίες των διαφόρων κρατών 
μελών θα ενισχυθούν από τις τροποποιήσεις που γίνονται τελευταίως στο ευρωπαϊκό σύστημα 
συμψηφισμού προσφοράς και ζήτησης εργασίας "European clearing system for employment vacancies 
99 COM (92) 354 
100 COM (93) 238 τελικό, Βρυξέλλες, 26 Μαίου 1993 
76 
and applications (SEDOC)"(101), το οποίο θα ενημερωθεί και θα μηχανοργανωθεί στα πλαίσια του σχεδίου 
των ευρωπαϊκών οργανισμών απασχόλησης, το γνωστό ως "EURES" (m). 
Το νέο ηλεκτρονικό σύστημα, το οποίο θα τηρεί και θα διαχειρίζεται η Επιτροπή, συνδέει όλα τα 
δημόσια συστήματα οργανισμών απασχόλησης σε ένα κεντρικό λειτουργικό μηχανισμό και βάση 
δεδομένων. To EURES θα επιτρέψει για πρώτη φορά τη συλλογή δεδομένων σύμφωνα με ένα ευρύ 
φάσμα κριτηρίων, όπως οι ταξινομήσεις επαγγελμάτων, οι βιομηχανικοί τομείς, οι απαιτούμενες 
γλώσσες και ο τόπος της δουλειάς. 
8.2 Απασχόληση και βελτιωμένες συνθήκες διαβίωσης και εργασίας 
Το δυναμικό του τουρισμού ως αναπτυσσόμενου τομέα απασχόλησης αναγνωρίζεται όλο και 
περισσότερο. Η ελαστικότητα του μπορεί να είναι ελκυστική σε ορισμένες ομάδες στην αγορά 
εργασίας και η είσοδος στη βιομηχανία αυτή, λόγω της φύσης της έντασης εργασίας, ίσως να είναι 
ευκολότερη από ο,τι σε άλλους. Ταυτοχρόνως, η επαγγελματική κατάρτιση και οι καλύτερες δομές 
σταδιοδρομίας έχουν προοδεύσει σταθερά στον τομέα αυτό, προσθέτοντας στην ελκυστικότητα του. 
Η υποστήριξη της Κοινότητας συνέβαλε στις εξελίξεις αυτές (βλέπε παρακάτω κεφάλαιο ΙΙΙ.9 
σχετικά με την εκπαίδευση και την κατάρτιση). 
Η εποχιακή φύση της τουριστικής βιομηχανίας με την περίοδο αιχμής έντονης δραστηριότητας που 
διαρκεί 3-4 μήνες κάθε χρόνο, σημαίνει ότι μεγάλο μέρος της απασχόλησης στη βιομηχανία αυτή 
είναι μερική ή προσωρινή και παρόλα αυτά, σε αυτές τις περιόδους αιχμής όπου διαπιστώνεται 
διόγκωση της δραστηριότητας ζητείται από τους εργαζομένους να εργαστούν περισσότερες ώρες ή 
σε ακατάλληλες ώρες. Σίγουρα, σε ορισμένους τουριστικούς τομείς αυτό μπορεί να αποτελεί κανόνα, 
όπως για παράδειγμα οι εργαζόμενοι στον τουριστικό τομέα που παρέχουν υπηρεσίες 
αναψυχής Ι διασκέδασης για άτομα σε διακοπές μπορεί να εργάζονται τη νύχτα ή τα 
σαββατοκύριακα. 
Σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένου του τουρισμού, η Επιτροπή έχει ασχοληθεί με ζητήματα 
που αφορούν τη φύση της εργασίας, την πληρωμή και το πώς μπορούν να βελτιωθούν οι συνθήκες 
διαβίωσης και εργασίας. 
8.2.1 Ατυπεο μοοώέα εογασίαο 
Η Επιτροπή υπέβαλε τρεις προτάσεις για οδηγίες του Συμβουλίου σχετικά με άτυπες σχέσεις 
εργασίας, με προοπτική την πραγματοποίηση ορισμένων στόχων: εξάλειψη στοιχείων στρέβλωσης 
του ανταγωνισμού που δημιουργούνται ορισμένες φορές από σχέσεις μερικής ή προσωρινής 
απασχόλησης σε σύγκριση με σχέσεις πλήρους απασχόλησης αορίστου χρόνου (m)· εισαγωγή 
κανόνων για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών για τους εργαζομένους με καθεστώς μερικής και 
προσωρινής απασχόλησης εις ο,τι αφορά την επαγγελματική κατάρτιση, την πληροφόρηση και τα 
επιδόματα κοινωνικής ασφάλισης (10*)· και η μεταχείριση των εργαζομένων προσωρινής απασχόλησης 
εις ο,τι αφορά την υγεία και την ασφάλεια στον τόπο εργασίας. Ενώ η πρόταση της Επιτροπής 
σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια εκδόθηκε ως οδηγία του Συμβουλίου την 25η Ιουνίου 1991 (105), 
οι άλλες προτάσεις είναι ακόμη υπό εξέταση από τα άλλα κοινοτικά όργανα. 
8.2.2 Βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εογασίαα 
ιοί 
102 
103 
104 
105 Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 του Συμβουλίου, ΕΕ L 257/2, 19.10.68 
Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2434/92 του Συμβουλίου, ΕΕ L 245/1, 26.08.1992 
COM (90) 533/1 τελικό, ΕΕ C 305/12, 5.12.1990 
COM (90) 228/1 τελικό, ΕΕ C 224/4, 8.9.90 
Οδηγία 91/383/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 206/19, 29.7.1991 
77 
Στο πλαίσιο της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, στις προτάσεις της Επιτροπής για 
οδηγίες του Συμβουλίου προσέχθηκαν η οργάνωση του χρόνου εργασίας (106)και η προστασία των νέων 
κατά την εργασία (107). Για τα δύο αυτά θέματα, το Συμβούλιο υιοθέτησε κοινή θέση το 1993. 
8.2.2.1 Οργάνωση του χρόνου εργασίας 
Μια κοινή θέση υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο στο λουξεμβούργο την 1η Ιουνίου 1993, αναφορικά με 
την πρόταση της Επιτροπής για οδηγία σχετικά με την οργάνωση του χρόνου εργασίας. Η 
προτεινόμενη οδηγία ορίζει ελάχιστους κανόνες που καλύπτουν διαλείμματα ανάπαυσης, όρους για 
την €φαρμογή εργασίας σε βάρδιες και την προστασία της υγείας και της ασφάλειας. 
Ενώ με το άρθρο 6 καθορίζεται μέγιστος εβδομαδιαίος χρόνος εργασίας 48 ωρών, υπάρχει ένα πεδίο 
για την εφαρμογή παρεκκλίσεων ως προς αυτή τη μέγιστη εβδομάδα εργασίας. Οι διατάξεις αυτές 
ορίζουν ως ένα βαθμό τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να οργανωθεί ο χρόνος εργασίας στον τουριστικό 
τομέα. Σύμφωνα με την προτεινόμενη οδηγία, μπορούν να ισχύσουν παρεκκλίσεις όταν μια επιχείρηση 
π.χ. στην τουριστική βιομηχανία, αντιμετωπίζει φόρτο δραστηριότητας για ένα συγκεκριμένο χρονικό 
διάστημα. Η περίοδος αναφοράς κατά τη διάρκεια της οποίας πρέπει να επιτευχθεί μέση μέγιστη 
εβδομάδα εργασίας 48 ωρών μπορεί να παραταθεί έως τους 6 μήνες, και όπου υπάρχει συλλογική 
σύμβαση μεταξύ των εργοδοτών και των αντιπροσώπων των εργαζομένων μπορεί να παραταθεί ως τους 
12 μήνες. Στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, ισχύει μια εναλλακτική δυνατότητα σύμφωνα 
με την οποία οι εργοδότες μπορούν να ζητήσουν από τους εργαζομένους να εργαστούν περισσότερο 
από 48 ώρες εφόσον είναι σύμφωνοι. Εντούτοις, ένας εργαζόμενος δεν πρέπει να βλάπτεται όταν 
δεν διατίθεται να εργαστεί επιπλέον ώρες. 
8.2.2.2 Προστασία των νεαρών εργαζομένων 
Στις 12 Οκτωβρίου 1993, το Συμβούλιο υιοθέτησε κοινή θέση αναφορικά με την προτεινόμενη οδηγία 
της Επιτροπής για την προστασία των νέων κατά την εργασία. Με την προσαρμογή των εθνικών 
εργατικών κανόνων που ισχύουν για τους εργαζομένους, η κοινοτική αυτή νομοθετική πράξη 
διασφαλίζει την κάλυψη των ειδικών αναγκών ανάπτνξης των νεαρών εργαζομένων, των απαιτήσεων 
τους για επαγγελματική κατάρτιση και της πρόσβασης τους σε θέσεις εργασίας. Ομως, δεν ισχύει 
για νεαρά άτομα που εργάζονται για τις οικογένειες τους σε περιορισμένη ευκαιριακή βάση (ένα 
φαινόμενο που είναι πολύ σύνηθες σε ορισμένους τομείς της τουριστικής βιομηχανίας). Γενικά, τα 
παιδιά κάτω των 15 ετών απαγορεύεται να εργάζονται σε κάθε περίπτωση- η απαγόρευση ισχύει και 
για νέους όλων των ηλικιών έως 18 ετών σε συνάρτηση με τη νυκτερινή εργασία- τα παιδιά κάτω των 
15 ετών και οι έφηβοι κάτω των 18 ετών που βρίσκονται ακόμη σε στάδιο εκπαίδευσης πλήρους ωραρίου 
δεν επιτρέπεται να εργάζονται περισσότερο από 15 ώρες την εβδομάδα ή 3 ώρες την ημέρα- νεαρά 
άτομα που δεν εκπαιδεύονται με πλήρες ωράριο φοίτησης ή στις σχολικές διακοπές επιτρέπεται να 
εργάζονται το πολύ 40 ώρες την εβδομάδα και όχι περισσότερο από 8 ώρες την ημέρα. 
Τα μέτρα αυτά έχουν συνέπειες για την απασχόληση στον τουρισμό. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να 
προσαρμοστούν και να αναπτυχθούν σύμφωνα με τη μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας και 
ταυτοχρόνως να διασφαλίσουν τη διαρκή ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας. 
8.3 Βελτίωση τον κοινωνικού διαλόγου 
8.3.1 Ευρωπαϊκά συμβ^λ^α επιχειρήσεων 
106 COM (91) 130 τελικό, ΕΕ C 124/8, 14.05.91 
107 COM (93) 35 τελικό, ΕΕ C 77/1,18.3.93. i 
78 
Ως ένας σημαντικός εργοδότης στην Ευρώπη, πολλές μεγάλες διεθνικές επιχειρήσεις και όμιλοι 
ανέπτυξαν δραστηριότητα στον τουριστικό τομέα - ξενοδοχειακές αλυσίδες, πρακτορεία ταξιδίων και 
οργανωτές περιηγήσεων· για παράδειγμα, για τις μεταφορές παρουσιάζουν ενδιαφέρον οι σχέσεις 
εργοδότη/εργαζομένου σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς αυτοί οι 
τύποι ομάδων θα μπορούσαν εύκολα να αυξηθούν αριθμητικά, ακόμη και μόνο με συγχωνεύσεις 
εταιρειών. Αρα, ο τουρισμός αποτελεί μια βιομηχανία όπου απαιτούνται σε όλο και μεγαλύτερο 
βαθμό μηχανισμοί για την παροχή πληροφόρησης στους εργαζομένους και τις .διαδικασίες 
διαβούλευσης. 
Η πρόταση της Επιτροπής για οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση ευρωπαϊκών συμβουλίων 
επιχειρήσεων (108) σε επιχειρήσεις κοινοτικής κλίμακας, οι οποίες απασχολούν τουλάχιστον 1000 
εργαζομένους, με 100 εργαζομένους σε κάθε ένα από τουλάχιστον δύο κράτη μέλη, επεδίωκε να 
ενισχύσει περισσότερο την πρωτοβουλία αυτή, με την παροχή πληροφοριών στους εργαζομένους, με 
διαβουλεύσεις με αυτούς και με τη διευκόλυνση της αυξανόμενης συμμετοχής τους στη διαδικασία 
λήψης αποφάσεων. Η πρόταση αυτή επί του παρόντος επανεξετάζεται στη βάση της συμφωνίας για 
την κοινωνική πολιτική η οποία συνήφθη σε συνάρτηση με τη συνθήκη του Μάαστριχτ. Η συμφωνία 
αυτή προβλέπει την ευρεία διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους, συμπεριλαμβανομένων 
ορισμένων οργανισμών στο χώρο του τουρισμού109. 
8.3.2 Κοινωνικόο διάλογοο 
Στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου, η Hotrec, η συνομοσπονδία που ενσωματώνει τις εθνικές ενώσεις 
ξενοδοχείων, εστιατορίων και καφενείων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και συνολικά περί τις 30 ενώσεις 
σε 17 χώρες, εκφράζει τις απόψεις των εργοδοτών. Η Hotrec έχει καθιερώσει επίσης από μακρού 
διάλογο με την UNICE. 
Ο τομεακός κοινωνικός διάλογος μεταξύ Hotrec και της οργάνωσης αντιπροσώπευσης των 
εργαζομένων, της ECF-IUF, έχει καθιερωθεί με την υποστήριξη της Επιτροπής (ηο). 
Στο πλαίσιο αυτής της τυπικής δομής κοινωνικού διαλόγου που καθιερώθηκε στον ξενοδοχειακό τομέα, 
έχει δημιουργηθεί μια οργανωτική ομάδα για την αναγνώριση και την αξιολόγηση πρωτοβουλιών. Στη 
βάση των δύο μελετών που χρηματοδοτήθηκαν από την Κοινότητα σχετικά με την "επίδραση του 1992 
στην ενδοκοινοτική κινητικότητα των εργαζομένων στη βιομηχανία των ξενοδοχείων και εστιατορίων" 
και την "περιβαλλοντική διαχείριση στην ευρωπαϊκή βιομηχανία παροχής καταλύματος και 
εστιατορίων", δύο ομάδες εργασίας εξετάζουν προς το παρόν τα ζητήματα κινητικότητας των 
εργαζομένων και περιβαλλοντικής προστασίας. 
8.4 Υγεία και ασφάλεια 
Οπως και σε κάθε εργασιακό περιβάλλον, η τουριστική βιομηχανία έχει καθήκον να διασφαλίζει τη 
φυσική υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων της. Για να τονιστεί η σημασία του θέματος αυτού, το 
1992 ορίστηκε ως Ευρωπαϊκό Ετος για την Ασφάλεια, την Υγιεινή και την Υγεία στον τόπο εργασίας ο. 
Κύριοι στόχοι ήσαν να υπογραμμιστεί η κοινωνική και οικονομική σημασία των προβλημάτων που 
σχετίζονται με την υγεία, την ασφάλεια και την υγιεινή στον τόπο εργασίας, ούτως ώστε να 
καταστούν όλοι γνώστες των επαγγελματικών κινδύνων και του τρόπου αντιμετώπισης τους, και να 
108 
109 
110 
111 COM (91)345, ΕΕ C336/11, 31.12.1991 
SEC (94) 193 
Κοινωνικός διάλογος και ευρωπαϊκός χώρος (93/C 54/03) ΕΕ C 54/3, 25.2.1993 
Απόφαση 91/388/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1991, ΕΕ L 214/77, 2.8.91 
79 
υποστηριχθούν δράσεις που αφορούν τα θέματα αυτά. Αρκετές προτάσεις της Επιτροπής για οδηγίες 
του Συμβουλίου στον τομέα αυτό βρίσκονται ακόμη υπό εξέταση από άλλα κοινοτικά όργανα, που 
έχουν ως στόχο τη βελτίωση αυτής της άποψης του εργασιακού περιβάλλοντος. Οι προτάσεις για 
οδηγία σχετικά με την προστασία των εργαζομένων και για οδηγία σχετικά με την υγεία και την 
ασφάλεια στις δραστηριότητες μεταφορών (m) θα είναι εκείνες με τις πιο άμεσες συνέπειες για την 
τουριστική βιομηχανία. 
8.4.1 Δημόσια υγεία 
Στο πλαίσιο του κοινοτικού προγράμματος δράσης για την ενίσχυση του τουρισμού, άρθρο 4, 
παράγραφος 2, σημείο (στ) ορίζεται ότι τα κοινοτικά μέτρα πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα όχι 
μόνο καλύτερη πληροφόρηση για ορισμένους τουρίστες αλλά και μεγαλύτερη προστασία. Οσον αφορά 
τη δημόσια υγεία, αρκετές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ενωσης - τόσο άμεσα όσο και έμμεσα -
προσανατολίζονται στην προστασία της υγείας των τουριστών και στην καλύτερη ενημέρωση τους για 
τη λη^η προληπτικών μέτρων υγείας για τον εαυτό τους. Γίνεται ρητή αναφορά στο στόχο επίτευξης 
υψηλότερων επιπέδων δημόσιας υγείας στη συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ενωση, στα άρθρα 3 (Ο) και 
129 (Ι). 
Αλλες δραστηριότητες της Επιτροπής έχουν έμμεσο αντίκτυπο στον τουρισμό, όσον αφορά την 
προστασία του τουρίστα: 
Οι ευρωπαϊκές ενημερωτικές εκστρατείες "ποτό και οδήγηση" το 1991 και 1992-1993 που είχαν 
ως στόχο τις επιπτώσεις της κατάχρησης οινοπνεύματος (m)· 
Το πρόγραμμα "η Ευρώπη κατά του Aids" (1Μ) - στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή ενέκρινε στις 
23 Σεπτεμβρίου 1993 πρόταση για απόφαση του Συμβουλίου για την παράταση του 
προγράμματος δράσης 1991-1993 έως τα τέλη του 1994 (COM(93) 453 τελικό). Στο πλαίσιο 
της "δραστηριότητας 3" αυτού του προγράμματος δράσης, εντοπίστηκαν τα "ταξίδια και 
τουρισμός" για την εφαρμογή ειδικών μέτρων για την προώθηση της προληπτικής φροντίδας 
της υγείας σε τουριστικά κέντρα μέσω υποδειγματικών δοκιμαστικών σχεδίων και δικτύων 
Το ψήφισμα του Συμβουλίου της 29ης Μαίου 1986 σχετικά με την εισαγωγή του ευρωπαϊκού 
υγειονομικού δελτίου επείγουσας περίθαλψης (115)· 
Η Επιτροπή προετοίμασε και εξέδωσε ανακοίνωση την 24η Νοεμβρίου 1993, με την οποία 
προτείνει πρόγραμμα δράσης για την προαγωγή της δημόσιας υγείας (COM (93)559 τελικό, 
24.11.93). Το έγγραφο βρίσκεται επί του παρόντος υπό εξέταση στο Συμβούλιο, στην 
Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών. 
8.5 Καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και ενθάρρυνση της ένταξης ατόμων που 
αποκλείστηκαν από την αγορά εργασίας 
Εκτιμάται ότι περίπου 40% των πολιτών της Κοινότητας εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση στον 
τουρισμό. Πολύ συχνά πρόκειται για τα ίδια άτομα τα οποία για λόγους φτώχειας, φυσικής ή 
πνευματικής αναπηρίας ή/και μεγάλης ηλικίας βρίσκονται στο περιθώριο της οικονομικής 
112 
113 
114 
115 COM (92) 234, ΕΕ C 25/17, 28.1.93 
Ψήφισμα του Συμβουλίου, 29.05.86, σχετικά με την κατάχρηση οινοπνεύματος, ΕΕ 
C 184, 23.7.86 
Απόφαση του Συμβουλίου της 4.6.91, ΕΕ. L 175,4.7.91 
ΕΕ C 184, 23.7.86 
80 
δραστηριότητας στην εσωτερική αγορά. Χρειάζεται δράση για την υπερπήδηση των εμποδίων τα οποία 
δεν τους επιτρέπουν την πρόσβαση σε δραστηριότητες αναψυχής και τουρισμού, καθώς και εκείνων των 
εμποδίων που τους αποκλείουν από ευκαιρίες απασχόλησης στη βιομηχανία αναψυχής και τουρισμού. 
Στον κοινωνικό χάρτη στον οποίο ορίζεται ο τρόπος ανάπτυξης της κοινωνικής διάστασης της 
Κοινότητας, και οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με ειδικές ανάγκες έχουν εντοπισθεί ως ομάδες στόχοι 
για υποστήριξη. Το Κοινοτικό Πρόγραμμα Δράσης για την ενίσχυση του τουρισμού έχει εκτοπίσει τον 
κοινωνικό τουρισμό ως ένα πεδίο που χρήζει προσοχής. Ομως, προτεραιότητα δίνεται στα άτομα με 
ειδικές ανάγκες για τη διευκόλυνση της πρόσβασης τους στον τουρισμό. 
8.5.1 Πρωτοβουλίες για ττ?ν υποστήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Helios II 
Το τρίτο κοινοτικό πρόγραμμα δράσης για την υποστήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες, που 
θεσπίστηκε την 25η Φεβρουαρίου 1993 (116), για την περίοδο από 1ης Ιανουαρίου 1993 έως την 31η 
Αεκεμβρίου 1996 με προϋπολογισμό 37 εκατομμύρια ECU, αποσκοπεί στη δημιουργία ίσων ευκαιριών 
για τα άτομα με ειδικές ανάγκες και την ένταξη τους. 
"Ανεξάρτητη ζωή για άτομα με ειδικές ανάγκες" είναι ένας από τους 12 κύριους τομείς του 
προγράμματος αυτού. Τα μέτρα που σχεδιάστηκαν για την προώθηση αυτού του θέματος, θα 
καλύπτουν τουρισμό και αθλητισμό, αυξημένη κινητικότητα για άτομα με ειδικές ανάγκες, 
κατάλυμα, πολιτισμό και δημιουργικότητα. 
Το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για άτομα με ειδικές ανάγκες που ορίζεται στο άρθρο 9 του προγράμματος 
δράσης θα διαδραματίσει μείζονα ρόλο για τον εντοπισμό των προς εφαρμογή μέτρων 
προτεραιότητας. Η Αιεθνής Κινητικότητα, η μη κυβερνητική οργάνωση (ΜΚΟ) που ασχολείται με 
ζητήματα ταξιδίων για τα άτομα με ειδικές ανάγκες ως ευρωπαίος συντονιστής, θα αντιπροσωπεύσει 
τις απόψεις των εθνικών και περιφερειακών ΜΚΟ ατόμων με ειδικές ανάγκες στην Επιτροπή σχετικά 
με δράσεις που θα πρέπει να αναληφθούν για την ανάπτυξη της ανεξάρτητης διαβίωσης για τα άτομα 
με ειδικές ανάγκες. Πρωτοβουλίες σχετικά με τον τουρισμό μπορούν να περιληφθούν. 
Handynet 
To "Handynet", το ηλεκτρονικό ευρωπαϊκό σύστημα πληροφόρησης το οποίο προσφέρει στους χρήστες 
μια πολύγλωσση βάση δεδομένων, ένα πολύγλωσσο ηλεκτρονικό περιοδικό και εγκαταστάσεις δικτύου 
δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του Helios Ι (117). Στο πλαίσιο του Helios II θα αναπτυχθεί περαιτέρω με 
προτεραιότητα στις πληροφορίες που αφορούν τεχνικά βοηθήματα που βοηθούν άτομα με διάφορες 
ειδικές ανάγκες σε διάφορες πλευρές της καθημερινής τους ζωής, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που 
βοηθούν στην ατομική κινητικότητα, στη συμμετοχή σε δραστηριότητες αναψυχής και στη βελτίωση 
του περιβάλλοντος διαβίωσης. 
Στο πλαίσιο του Helios Ι, ένας από του προβλεπόμενους μελλοντικούς στόχους ήταν να 
συμπεριληφθεί ένα ειδικό δομοστοιχείο πληροφόρησης για τουρίστες με ειδικές ανάγκες. Αν και αυτό 
δεν αναφέρεται στο τρέχον πρόγραμμα, δεν έχει αποκλειστεί ως μακροπρόθεσμος στόχος που θα 
μπορούσε να συμπεριληφθεί όταν το σύστημα θα επανεξεταστεί από το Συμβούλιο πριν από τα τέλη 
του 1994. 
116 
117 Απόφαση 93/136/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 56/30, 9.3.93 
Το δεύτερο κοινοτικό πρόγραμμα για μειονεκτούντα άτομα, απόφαση 88/231/ΕΟΚ 
του Συμβουλίου, ΕΕ L 104/38, 18.4.88 
81 
Τα άτομα με ειδικές ανάγκες αντιπροσωπεύουν έναν οικονομικά βιώσιμο τουριστικό τομέα. Εχει ήδη 
διαπιστώσει ότι κατά μέσο όρο ένας τουρίστας με ειδικές ανάγκες συνοδεύεται κατά κανόνα από 
ένα ή δύο άλλους τουρίστες. Αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο η ανάγκη για την Κοινότητα να 
ενεργήσει ήδη για την υλοποίηση μέτρων που θα προωθήσουν την περαιτέρω ένταξη στην κοινωνία των 
ατόμων με ειδικές ανάγκες και μειωμένη κινητικότητα. 
Αλλες πρωτοβουλίες 
Μετά το ψήφισμα του Συμβουλίου της 16ης Αεκεμβριου 1991 (1W) σχετικά με ένα κοινοτικό πρόγραμμα 
δράσης για την προσπελασιμότητα των μεταφορών για άτομα με μειωμένη κινητικότητα, η Επιτροπή 
έχει προσφάτως αναλάβει την εκπόνηση μελέτης για την παροχή πληροφοριών μεταφορών για 
ταξιδιώτες με ειδικές ανάγκες- επίσης εξετάζεται ο ρόλος των ταξιδιωτικών πρακτορείων και των 
οργανωτών περιηγήσεων. Συμπληρωματικό αυτών των πρωτοβουλιών και έμμεσα επωφελές για τη 
βελτίωση της προσπέλασης στον τουρισμό για ηλικιωμένα άτομα και άτομα με ειδικές ανάγκες είναι 
το πρόγραμμα Tide (τεχνολογική πρωτοβουλία για άτομα με ειδικές ανάγκες και ηλικιωμένα άτομα), 
το οποίο υποστηρίζει την εργασία ανάπτυξης για την εφαρμογή τεχνολογιών πληροφόρησης και 
επικοινωνιών στον τομέα της τεχνολογίας αποκατάστασης (1Μ). 
Η ανάπτυξη και η εκμετάλλευση των ευκαιριών απασχόλησης στον τουρισμό για άτομα με ειδικές 
ανάγκες επιτυγχάνεται με την υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου, και πιο συγκεκριμένα 
μέσω της πρωτοβουλίας Horizon (ι7°). 
Αρκετά σχέδια που επιλέχθηκαν από εθνικές διοικήσεις στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού έχουν 
κάποιο στοιχείο που αφορά τον τουρισμό. 
8.5.2 Ηλικιωμένοι πολίτες 
Η Κοινότητα έχει ένα γηράσκοντα πληθυσμό. Πάνω από 60 εκατομμύρια πολίτες της Κοινότητας 
είναι άνω των 60 ετών, πολλοί από τους οποίους ζουν και μετέχουν ενεργά στην κοινωνία για μεγάλο 
χρονικό διάστημα. Οι εσνικές εκθέσεις αναφέρουν ότι, για διάφορους λόγους, στην πλειοψηφία των 
κρατών μελών, το βιοτικό επίπεδο των ηλικιωμένων έχει ανεβεί τα τελευταία χρόνια (m). Το έτος 2000 
οι ηλικιωμένοι θα αντιπροσωπεύουν πάνω από το 20% του πληθυσμού. Πολλοί αποσύρονται από την 
εργασία νωρίτερα, έχοντας κατ'αυτό το τρόπο περισσότερο ελεύθερο χρόνο για να ασχοληθούν με 
τα προσωπικά τους ενδιαφέροντα. Αλλοι, αν και συνταξιούχοι, έχουν μερική απασχόληση, με 
αποτέλεσμα επαγγελματικά ταξίδια. Οι γενεές μεγαλύτερης ηλικίας αντιπροσωπεύουν έναν τομέα 
ανάπτυξης της τουριστικής ζήτησης σε όλες της τις μορφές, και ιδιαίτερα σε πακέτα οργανωμένων 
διακοπών, περιηγήσεων και ταξιδίων, ολόκληρο το χρόνο (m). 
Για να δοθεί προσοχή στα σχετικά ζητήματα που επηρεάζουν τους ηλικιωμένους πολίτες της 
Κοινότητας, τόσο στα θετικά όσο και στα προβληματικά, το 1993 ορίστηκε ως "ευρωπαϊκό έτος των 
ηλικιωμένων και της αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών" (123) με προϋπολογισμό 7.5 εκατομμύρια ECU. 
118 
119 
120 
121 
122 
123 EEC 18/1,24.01.1992 
Πρόγραμμα TIDE, πρόσκληση για υποβολή προτάσεων, 93/C111/08, ΕΕ C 111/11, 
21.4.1993 
Κοινοτική πρωτοβουλία σχετικά με τα άτομα με ειδικές ανάγκες και άλλες 
μειονεκτούσες ομάδες, 90/C 327/05, ΕΕ C 327/9, 29.12.90 
Οι ηλικιωμένοι στην Ευρώπη: κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές, η έκθεση της 
ευρωπαϊκής ομάδας παρατηρητών το 1993, Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
"Η ευρωπαϊκή αγορά ταξιδίων των ηλικιωμένων", έκθεση που δημοσιεύτηκε από την 
ευρωπαϊκή επιτροπή ταξιδίων με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 
Απόφαση 92/440/ΕΟΚ, του Συμβουλίου, ΕΕ L 245/43, 26.8.92 
82 
Το ευρωπαϊκό έτος θα λήξει στα τέλη Αεκεμβρίου 1993 οπότε θα γίνει αξιολόγηση και θα συνταχθεί 
έκθεση. 
Κατά την συγχρηματοδότηση σχεδίων και εκδηλώσεων, τη δημιουργία ευρωπαϊκών δικτύων και την 
παραγωγή στατιστικών εκθέσεων, τα κύρια θέματα που αντιμετωπίστηκαν αφορούσαν τη μεγαλύτερη 
ανεξαρτησία και την ενεργό συμμετοχή στην κοινωνία των ηλικιωμένων ατόμων, ζητήματα σχετικά 
με ένα ελάχιστο βιοτικό επίπεδο, κοινωνική ασφάλιση και συντάξεις για του συνταξιούχους και 
βελτίωση του διαλόγου μεταξύ των γενεών εντός της Κοινότητας. 
Από το σύνολο των εκδηλώσεων που οργανώθηκαν για να επικεντρωθεί η προσοχή στους ηλικιωμένους 
κασ'όλη τη διάρκεια του έτους (πάνω από 300), αρκετές εκδηλώσεις είχαν ως επίκεντρο την 
ευρωπαϊκή αγορά ταξιδίων των ηλικιωμένων και τη μελλοντική της ανάπτυξη. Ενα σχέδιο, "ταξίδια 
και πολιτισμός", εξέτασε τις διάφορες μειωμένες τιμές και τα συστήματα παροχών στα 12 κράτη 
μέλη από τα οποία επωφελούνται ηλικιωμένα άτομα που έχουν φθάσει σε ηλικία συνταξιοδότησης, 
και συνδέονται με ταξίδια, τουρισμό και πολιτισμό. Συντάχθηκε έκθεση, που αποτέλεσε τη βάση 
σεμιναρίου που πραγματοποιήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1993, καθώς και συμπληρωματικός ευρωπαϊκός 
ταξιδιωτικός οδηγός για ηλικιωμένα άτομα, ο οποίος περιλαμβάνει τα υπάρχοντα συστήματα και 
επιδόματα. 
Στον τομέα του τουρισμού, η Επιτροπή έχει υποστηρίξει αρκετές συμπληρωματικές δράσεις: 
καταρτίστηκε μελέτη και πραγματοποιήθηκε συνδιάσκεψη σχετικά με την "ευρωπαϊκή αγορά ταξιδίων 
των ηλικιωμένων" το Νοέμβριο του 1992. Η μελέτη αναλύει λεπτομερώς τη φύση και το δυναμικό 
αυτού του τμήματος της τουριστικής αγοράς. Ο "τουρισμός 2000 - τουρισμός για όλους στην 
Ευρώπη", μια συνδιάσκεψη που έλαβε χώρα τον Οκτώβριο 1993, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη 
σπουδαιότητα της προσπελασιμότητας των κτιρίων σε συνάρτηση με το σχεδιασμό και την 
αρχιτεκτονική τουριστικών εγκαταστάσεων προς όφελος όλων των τουριστών, και ιδιαίτερα εκείνων με 
προβλήματα κινητικότητας ή ειδικές ανάγκες που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι το 
αποτέλεσμα γήρατος. 
Ολες αυτές οι δράσεις, συντείνουν στο να τονισθεί η σπουδαιότητα αυτού του τομέα ως πρωτεύουσας 
αγοράς ταξιδίων και ταυτοχρόνως να εξετασθούν ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπισθούν ούτως 
ώστε να βελτιωθεί και να διαφοροποιηθεί η ποιότητα του προσφερόμενου προϊόντος, π.χ. προσπέλαση 
σε πληροφορίες σχετικά με ειδικές διακοπές και υπηρεσίες, πρόσθετη υποστήριξη που ενδέχεται να 
χρειαστούν ηλικιωμένα άτομα κατά τη διάρκεια των διακοπών όταν λόγω ηλικίας υπάρχει μειωμένη 
κινητικότητα. 
83 
9. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΚΑΙ ΝΕΟΙ 
Το 1986, άρχισε η εφαρμογή διαφόρων προγραμμάτων, δράσεων και πρωτοβουλιών με σκοπό να δοθεί 
η δυνατότητα στους εργαζόμενους και στους φοιτητές να αναπτύξουν και να χρησιμοποιήσουν 
καλύτερα τις γνώσεις τους και τα προσόντα τους προς όφελος της Κοινότητας συνολικά. 
Οι κοινωνικοί εταίροι και οι οργανισμοί επαγγελματικής κατάρτισης του τουριστικού τομέα συνέβαλαν 
ενεργά και συμμετείχαν στην εφαρμογή διαφόρων προγραμμάτων και ειδικών δράσεων επαγγελματικής 
κατάρτισης της Επιτροπής- έγινε δε προφανής η ανάγκη για μια στρατηγική ανάπτυξης του 
δυναμικού των ανθρώπινων πόρων της Κοινότητας που θα συμβάλει σ'αυτή καθαυτή την ανάπτυξη 
του τουρισμού. 
9.1 Ανώτερη και πανεπιστημιακή εκπαίδευση 
COMETT (διάρκεια του προγράμματος: 1986-1994) 
(Πρόγραμμα συνεργασίας μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων όσον αφορά την κατάρτιση στον 
τομέα των τεχνολογιών) (m) 
Το πρόγραμμα στοχεύει στην ενίσχυση αφενός της κατάρτισης στις ιδιαίτερα προηγμένες τεχνολογίες 
και αφετέρου της ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού με υψηλά προσόντα και της 
ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. 
Το πρόγραμμα απευθύνεται στους φοιτητές, σε εκείνους που έχουν ολοκληρώσει την αρχική κατάρτιση, 
στο προσωπικό πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, στους κοινωνικούς εταίρους και τους υπεύθυνους 
επαγγελματικής κατάρτισης. 
Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού, προωθήθηκε η διεθνική συνεργασία μεταξύ των επιχειρήσεων 
και των πανεπιστημίων που έχουν επιφορτστεί με τη διοργάνωση μαθημάτων στον τουριστικό τομέα με 
στόχο τη βελτίωση της κατάρτισης στις νέες τεχνολογίες και την ικανοποίηση των αναγκών των 
τουριστικών επιχειρήσεων σε ειδικευμένο προσωπικό. 
Στο πλαίσιο αυτό, διατέθηκαν 590.500 ECU (1% του συνολικού προϋπολογισμού COMETT) για 
σχέδια που αφορούν την τουριστική δραστηριότητα. 
ERASMUS (Διάρκεια του προγράμματος: 1987-1994) 
(Πρόγραμμα κοινοτικών δράσεων που αφορά την κινητικότητα των φοιτητών) (ns) 
Στόχοι του προγράμματος είναι: 
να αυξηθεί ο αριθμός των φοιτητών πανεπιστημίων, που φοιτούν για μια αυτοτελή περίοδο 
σπουδών σε άλλο κράτος μέλος της Κοινότητας-
να προωθηθεί η συνεργασία μεταξύ των ιδρυμάτων ανώτερης εκπαίδευσης όλων των κρατών 
μελών χάρη στην αυξημένη κινητικότητα του διδακτικού προσωπικού ούτως ώστε να βελτιωθεί 
η ποιότητα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης-
124 
125 COMETT (1986-1989): ΕΕ L 222 της 8.8.1986 
COMETT (1990-1994): ΕΕ L 13 της 17.1.1989 
EEL 166 της 25.6.1987 
EEL 35 της 30.12.1989 
84 
να εκπαιδευθούν πτυχιούχοι που θα έχουν άμεση εμπειρία της πραγματικότητας άλλων χωρών 
της Κοινότητας, προκειμένου να παγιωθεί η έννοια της Ευρώπης των πολιτών. 
Από το ακαδημαϊκό έτος 1992-93, επεκτάθηκαν στις χώρες ΕΖΕΣ (ι26), διάφορες δραστηριότητες του 
προγράμματος ERASMUS σύμφωνα με τα ίδια κριτήρια επιλέξιμο τη τας που ισχύουν για τα κράτη 
μέλη της Κοινότητας. 
Διάφοροι τουριστικοί παράγοντες θεωρούν ότι το πρόγραμμα ERASMUS αποτελεί ιδανικό μέσο 
διαπανεπιστημιακής συνεργασίας και κινητικότητας των φοιτητών στο εσωτερικό της Κοινότητας. 
Κατά την περίοδο 1990/91, 691 φοιτητές τουριστικών επαγγελμάτων πραγματοποίησαν μια αυτοτελή 
περίοδο σπουδών σε ενα κράτος μέλος και 69 ιδρύματα έλαβαν κοινοτική χρηματοδότηση ύψους 
160.000 ECU. 
Κατά την περίοδο 1993/94, 1600 φοιτητές περίπου θα πραγματοποιήσουν μια αυτοτελή περίοδο 
σπουδών σε ένα κράτος μέλος και 124 ιδρύματα ανώτερης εκπαίδευσης θα λάβουν κοινοτική 
χρηματοδότηση ύψους 320.100 ECU ή, με άλλα λόγια, η Επιτροπή έχει εγκρίνει 27 
διαπανεπιστημιακά προγράμματα συνεργασίας στον τουριστικό τομέα. Το ποσοστό των φοιτητών που 
μετακινούνται μεταξύ της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, της Γαλλίας και του 
Ηνωμένου Βασιλείου ανέρχεται μόνο σε 37% και εδώ εκπροσωπούνται και φοιτητές που προέρχονται 
από περιφερειακά κράτη μέλη αν και ορισμένες φορές η συμμετοχή τους είναι χαμηλότερη, όπως 
συμβαίνει με τη Δανία και την Πορτογαλία . Οι χώρες που έρχονται πρώτες στις προτιμήσεις των 
φοιτητών εκτός από την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία είναι η Ολλανδία, η Ιρλανδία και η 
Ισπανία. Επί πλέον, 124 εκπαιδευτικοί θα πρέπει επίσης να πάρουν μέρος στις ανταλλαγές. Η 
επέκταση του προγράμματος στις χώρες της ΕΖΕΣ είχε ως αποτέλεσμα να συμμετάσχουν, κατά την 
περίοδο 1993/94, 12 εκπαιδευτικά ιδρύματα και να γίνει ανταλλαγή 70 περίπου φοιτητών και 4 
εκπαιδευτικών από χώρες της ΕΖΕΣ. 
Οι συντονιστές των προγραμμάτων διαπανεπιστημιακής συνεργασίας (PIC) ανέλαβαν αξιοσημείωτες 
πρωτοβουλίες με σκοπό την υλοποίηση της ευρωπαϊκής διάστασης μέσω της δημιουργίας ευρωπαϊκών 
τίτλων σπουδών. 
Κατά τον τρόπο αυτό, οι βρετανοί και γάλλοι εταίροι ενός δικτύου που συντονίζεται από το 
πανεπιστήμιο της Σαβοΐας, δίνουν κοινό δίπλωμα (MST και ΒΑ Hons) μετά την ολοκλήρωση ενός 
έτους σπουδών στη Γαλλία και στην Αγγλία (PIC - 93 - F - 1162). Το μεταπτυχιακό δίπλωμα σε 
θέματα διαχείρισης ευρωπαϊκού τουρισμού κλείνει ένα αυτοτελές πρόγραμμα σπουδών στη διάρκεια 
του οποίου οι φοιτητές διαμένουν σε τρία πανεπιστημιακά ιδρύματα που εδρεύουν σε διαφορετικές 
χώρες (PIC - 93 - UK - 1103). Ενας όμιλος 15 επιχειρήσεων εκπόνησε το πρόγραμμα "Homo Ludens, 
Leisure and Tourism Policy, Management and Education" διάρκειας ενός έτους. To δίπλωμα απονέμεται 
από το ίδρυμα υποδοχής (PIC - 93 - Β - 1179). 
9.2 Αρχική κατάρτιση 
PETRA (Διάρκεια προγράμματος: 1988-1994) 
(Πρόγραμμα κοινοτικής δράσης για την επαγγελματική κατάρτιση των νέων και την προετοιμασία 
τους για τη ζωή του ενηλίκου και την επαγγελματική ζωή) (127)Το πρόγραμμα στοχεύει στην 
υποστήριξη και συμπλήρωση των πολιτικών των κρατών μελών που αποσκοπούν: 
126 EEL 332 της 3.12.1991 
127 EEL 346, της 10.12.1987 ΕΕ L 214 της 2.8.1991 
85 
στη διασφάλιση σε όλους τους νέους που το επιθυμούν ενός ή, εάν είναι δυνατό, δύο ή και 
περισσότερων ετών επαγγελματικής κατάρτισης μετά το τέλος της υποχρεωτικής τους, 
εκπαίδευσης- ] 
στην ανύψωση του επιπέδου και της ποιότητας της αρχικής κατάρτισης και στη βελτίωση της 
προετοιμασίας των νέων για τη ζωή του ενηλίκου, την απασχόληση και τη συνεχή κατάρτιση-
στη διαφοροποίηση της προσφοράς σε θέματα επιμόρφωσης ανάλογα με το επίπεδο των νέων 
και στη διασφάλιση ότι η επιμόρφωση αυτή οδηγεί στην απόκτηση αναγνωρισμένων τίτλων 
στην ενίσχυση της ικανότητας προσαρμογής των συστημάτων επιμόρφωσης στις 
μεταβαλλόμενες οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές συνθήκες. 
Το πρόγραμμα PETRA είναι ειδικά προσαρμοσμένο στα προβλήματα έλλειψης προσωπικού που 
αντιμετωπίζει ο τουριστικός τομέας στις περισσότερες χώρες της Κοινότητας. 
Από το 1988 έως το 1993, πραγματοποιήθηκαν 442 σχέδια που αφορούν τον τουριστικό τομέα, 
προϋπολογισμού 6.820.000 ECU. 
9.3 Συνεχής κατάρτιση 
FORCE (Διάρκεια προγράμματος: 1991-1994) 
(Πρόγραμμα δράσης για την ανάπτυξη της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης στην Κοινότητα) ο. 
Το πρόγραμμα στοχεύει στη βελτίωση της προσφοράς και της ποιότητας της συνεχούς 
επαγγελματικής κατάρτισης που προορίζεται για τους εργαζόμενους σε επιχειρήσεις. Στόχοι του είναι: 
να ενθαρρυνθεί η καταβολή μεγαλύτερης και αποτελεσματικότερης επενδυτικής προσπάθειας 
στη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση-
να ενισχυθεί η διάδοση παραδειγμάτων ορθής διεξαγωγής προγραμμάτων συνεχούς 
επαγγελματικής κατάρτισης καθώς και η καινοτομία στον εν λόγω τομέα-
να υποστηριχθούν διεθνικά σχέδια συνεχούς κατάρτισης, κυρίως στο πλαίσιο της ολοκλήρωσης 
της εσωτερικής αγοράς-
να υποστηριχθεί η βελτίωση της αποτελεσματικότητας των μηχανισμών συνεχούς 
επαγγελματικής κατάρτισης. 
Το πρόγραμμα επικεντρώνεται στις διεθνικές μορφές συνεργασίας και στη δημιουργία ενός δικτύου 
ελέγχου, αξιολόγησης και διάδοσης των καινοτομιών και των παραδειγμάτων ορθής διεξαγωγής 
προγραμμάτων συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης που ικανοποιούν τις πραγματικές ανάγκες των 
επιχειρήσεων και των εργαζομένων. 
Τα σχέδια που υποστηρίζονται, στο πλαίσιο του προγράμματος FORCE, στοχεύουν επίσης στη 
βελτίωση της πρόσβασης όλων ανεξαιρέτως των εργαζομένων στη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση 
κυρίως στους τομείς και στις περιοχές στις οποίες η κατάρτιση είναι προς το παρόν ανεπαρκής.Το 
πρόγραμμα απευθύνεται στις επιχειρήσεις, στους οργανισμούς εργοδοτών και στα συνδικάτα, στις 
ίσιες αρχές και στους οργανισμούς κατάρτισης. 
128 EEL 156 της 21.6.1990 
86 
Στο πλαίσιο των προσκλήσεων υποβολής προσφορών που πραγματοποιήθηκαν το 1991 και το 1992, 
επιλέγησαν 30 διαφορετικά σχέδια που αφορούν την τουριστική δραστηριότητα, προϋπολογισμού 
1.554.400 ECU. 
Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει μία κοινοτική δράση για τη διοργάνωση ενός δικτύου που θα συμπεριλάβει 
τους διάφορους παράγοντες της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης στις τουριστικές επιχειρήσεις. 
Στη δράση αυτή, προϋπολογισμού 300.000 ECU, θα συμμετάσχουν οι εμπειρογνώμονες που θα 
διορίσουν τα κράτη μέλη, οι κοινωνικοί εταίροι και οι υπεύθυνοι εκτέλεσης των προγραμμάτων FORCE 
και EUROTECNET που αφορούν τον τουριστικό τομέα. 
Στόχος των εργασιών αυτών είναι να καταρτιστεί ένας φάκελος για τις πρακτικές συνεχούς 
κατάρτισης στις επιχειρήσεις. 
Οι άξονες προβληματισμού που έχουν καθοριστεί μέχρι τώρα θα προσανατολιστούν ιδιαίτερα προς 
τα εξής θέματα: 
τις πρακτικές και τα σχέδια συνεχούς κατάρτισης στις επιχειρήσεις HORECA και στις 
επιχειρήσεις ταξιδίων και τουριστικής ανάπτυξης-
τη συνεκτίμηση του παράγοντα της εποχιακότητας και των πολλαπλών δραστηριοτήτων 
τις συμφωνίες για τη συνεχή επιμόρφωση στους διάφορους κλάδους της τουριστικής 
βιομηχανίας (σε επίπεδο επιχειρήσεων, μεταξύ επιχειρήσεων και μεταξύ επιχειρήσεων και 
δημόσιων συλλογικών φορέων)-
τις μεθόδους πρόβλεψης των εξελίξεων όσον αφορά τα επαγγελματικά προσόντα-
τη λειτουργία κοινοπραξιών επαγγελματικής κατάρτισης για την τοπική και περιφερειακή 
τουριστική ανάπτυξη και την εμπειρία σε θέματα κατάρτισης - ανάπτυξης. 
EUROTECNET (Διάρκεια προγράμματος: 1990-1994) 
(Πρόγραμμα δράσης για την προώθηση της καινοτομίας στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης 
η οποία προκύπτει από τις τεχνολογικές μεταβολές στην Κοινότητα) (Ι29) 
Το πρόγραμμα στοχεύει στην προώθηση της καινοτομίας στους τομείς της βασικής και της συνεχούς 
επαγγελματικής κατάρτισης προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι τεχνολογικές μεταβολές και οι 
επιπτώσεις τους στην απασχόληση, στην εργασία και στα επαγγελματικά προσόντα. 
Τρία σχέδια σε θέματα τουρισμού συμπεριλήφθηκαν στο δίκτυο καινοτόμων σχεδίων επίδειξης 
προκειμένου να μελετηθούν οι επιπτώσεις των τεχνολογικών μεταβολών στην απασχόληση, στην 
εργασία και στα επαγγελματικά προσόντα. 
Τα σχέδια αυτά λαμβάνουν τώρα διεθνική διάσταση στο πλαίσιο της ενίσχυσης του προγράμματος 
EUROFORM στην πρωτοβουλία του ευρωπαϊκού κοινωνικού ταμείου. 
9.4 Βελτίωση της πληροφόρησης και αντιστοιχία των τίτλων επαγγελματικής κατάρτισης. 
Στο πλαίσιο της υλοποίησης της αποστολής του, το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της 
Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (CEDEFOP) (13°) επικουρεί την Επιτροπή στην προώθηση της 
EEL 393 της 30.12.1989 
To CEDEFOP δημιουργήθηκε με τον κανονισμό του Συμβουλίου της 10.2.75, ΕΕ L 39 
της 13.12.75 
87 
Στο πλαίσιο της υλοποίησης της αποστολή'ς του, το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της 
Επαγγελματική^ Εκπαίδευσης (CEDEFOP) (Ι3°) επικουρεί την Επιτροπή στην προώθηση της 
επαγγελματικής κατάρτισης μέσω της διεξαγωγής μελετών και ερευνών που συμβάλλουν στην 
καλύτερη γνώση των προβλημάτων που συνδέονται με την επαγγελματική κατάρτιση. 
Σε θέματα τουρισμού, το CEDEFOP πραγματοποίησε: 
μία σειρά αναλύσεων γύρω από τη διάρθρωση των επάγγελμα των και των έπαγγελματικώ ν 
προσόντων στον τουριστικό τομέα· 
μία μελέτη τεκμηρίωσης για την επαγγελματική κατάρτιση στον τουριστικό τομέα. 
Το CEDEFOP εξάλλου ξεκίνησε και εξασφάλισε τη συνέχεια του σχεδίου ARCIPELAGO. Πρόκειται 
για ένα σχέδιο διεξαγωγής επιμορφωτικών μαθημάτων από απόσταση για τους διαχειριστε'ς 
μικρών και μεσαίων τουριστικώ ν επιχειρήσεων. Το σχέδιο αυτό αναπτύσσεται προς το παρόν στο 
πλαίσιο των προγραμμάτων FORCE και EUROTECNET. 
Το 1989 και το 1990, η Επιτροπή διεξήγαγε, με την τεχνική βοήθεια του CEDEFOP, τις εργασίες 
ανάλυσης κατά την εφαρμογή της απόφασης 85/368/ΕΟΚ του Συμβουλίου του Ιουλίου 1985 που 
αφορά τη ν αντιστοιχία των τίτλων επαγγελματική ς εκπαίδευσης (m). Ηαπόφαση αυτή, που στόχο 
έχει να βελτιώσει τη διαφάνεια κατά την περιγραφή των επαγγελματικών προσόντων που 
αναλύονται σε κάθε κράτος μέλος, ενισχύει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων. Οι 
εργαζόμενοι μπορούν κατά τον τρόπο αυτό να διαθέτουν ένα συμπληρωματικό μέσο που τους 
επιτρέπει να παρουσιάζουν καλύτερα την εμπειρία τους σε άλλες χώρες εκτός εκείνης στην οποία 
απέκτησαν τα προσόντα τους. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάστηκαν 8 επαγγέλματα ξενοδοχείου και 
εστιατορίων. Πρόκειται για τα ακόλουθα επαγγέλματα (,32): 
υπάλληλος υποδοχής (ρεσεψιονιστ) 
θυρωρός 
αποθηκάριος 
βοηθός προϊσταμένης ορόφου 
σερβιτόρος εστιατορίου 
μπάρμαν 
μάγειρας 
σερβιτόρος ποτών 
Αναλύθηκε επίσης μια δεύτερη σειρά επαγγελμάτων του τουριστικού τομέα (|33) η εξής: 
ανιματέρ 
συνοδός διακίνησης τουριστών 
υπάλληλος ταξιδιωτικού γραφείου 
υπάλληλος διοργάνωσης συνεδρίων 
υπάλληλος τουριστικής ανάπτυξης 
τεχνικός υποδοχής τουριστικού γραφείου 
υπάλληλος πάρκου αναψυχής. 
130 
131 
132 
133 Το CEDEFOP δημιουργήθηκε με τον κανονισμό του Συμβουλίου της 10.2.75, ΕΕ L 
39 της 13.12.75 
ΕΕ L 199 της 31.7.1985 
Ανακοίνωση της Επιτροπής 89/C, 166/01 (ΕΕ C166, 13.7.1989) 
Ανακοίνωση της Επιτροπής 89/C320/01, ΕΕ L 320, 7.12.92 
88 
Οσον αφορά το ζήτημα της αντιστοιχίας των τίτλων επαγγελματικής κατάρτισης, είναι σκόπιμο 
να υπενθυμηθεί ότι το ψήφισμα 93/C49/01 του Συμβουλίου της 3ης Δεκεμβρίου 1992 (|34) καλεί τα 
κράτη μέλη να αυξήσουν τη διαφάνεια κατά την περιγραφή των τίτλων και της αντίστοιχης 
επαγγελματικές εμπειρίας. 
Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι όλα τα κοινοτικά προγράμματα σε θέματα εκπαίδευσης και 
επαγγελματικής κατάρτισης θα ολοκληρωθούν στο τέλος του έτους 1994. 
Η Επιτροπή προς το παρόν προετοιμάζει τις προτάσεις της για μία νέα φάση προγραμμάτων (,35) 
που θα καλύψουν την περίοδο 1994-1999. 
Οι προτάσεις αυτές βασίζονται σε μία νέα προσέγγιση με στόχο την ανάπτυξη δράσεων που 
συνδέονται: 
με τα πανεπιστή μια και τα ιδρύματα ανώτερης εκπαίδευσης και τα σχολεία· 
με την επιμόρφωση και τους τίτλους επαγγελματική'ς κατάρτισης. 
Ο πρώτος τύπος δράσης στοχεύει στην ενθάρρυνση της καινοτομίας και στη βελτίωση της ποιότητας 
της εκπαίδευσης μέσω της ενίσχυσης της συνεργασίας σε κοινοτικό επίπεδο πράγμα που απαιτεί την 
ενεργό συμμετοχή των πανεπιστημίων και των λοιπών ιδρυμάτων ανώτερης εκπαίδευσης. 
Ο δεύτερος τύπος δράσης ξεκινά από την αρχή ότι η κοινοτική πολιτική σε θέματα 
επαγγελματικής κατάρτισης πρέπει να σχεδιάζεται κατά τρόπο που θα υποστηρίζει και 
συμπληρώνει τα μέτρα που εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη και στα ίδια τα κράτη μέλη. Κατά 
τον τρόπο αυτό, η κοινοτική δράση θα τηρεί πλήρως την ευθύνη των κρατών μελών όσον αφορά 
την οργάνωση της επαγγελματικής κατάρτισης και τον καθορισμό του περιεχομένου της. 
134 EEC 49/1 της 19.2.1993 
135 COM (93)183 της 5.5.93 
89 
10. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 
Η επιτυχία του τουρισμού έγκειται σε μεγάλο βαθμό στην ποιότητα του περιβάλλοντος. Οσο 
επηρεάζεται ο τουρισμός από το περιβάλλον άλλο τόσο επηρεάζεται και το περιβάλλον από τον 
τουρισμό. Χωρίς τον κατάλληλο σχεδιασμό και την κατάλληλη διαχείριση η βιομηχανία του 
τουρισμού μπορεί να βλάψει τους πόρους από τους οποίους εξαρτάται η επιτυχία της. 
Το 1973 η Επιτροπή ανέπτυξε το πρώτο πρόγραμμα περιβαλλοντική'ς δράσης. Από τότε έχουν 
ολοκληρωθεί τέσσερα προγράμματα τα οποία οδήγησαν στη θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων σε δύο 
βασικούς τομείς: την καταπολέμηση της ρύπανσης και την καλύτερη διαχείριση των φυσικών 
πόρων. Και οι δυο αυτοί τομείς επηρέασαν την ανάπτυξη του τουρισμού : ο πρώτος περιλαμβά νει 
νομοθετικές ρυθμίσεις σχετικά με τον έλεγχο του ατμοσφαιρικού αέρα, τη ρύπανση των υδάτων 
και του εδάφους, ενώ ο δεύτερος τομέας περιλαμβάνει νομοθετικές ρυθμίσεις σχετικά με την 
αξιολόγηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον και την προστασία ορισμένων ειδών. Εχουν αναληφθεί 
διάφορες κοινοτικές πρωτοβουλίες και έχουν διαμορφωθεί διάφορα χρηματοδοτικά μέσα που 
συμπληρώνουν αυτή τη νομοθετική βάση. 
10.1 Πέμπτο πρόγραμμα περιβαλλοντικής δράσης 
Το πέμπτο πρόγραμμα περιβαλλοντικής δράσης "Προς την αειφορία" (,3ί) άρχισε τον Ιανουάριο 
του 1993 και παρέχει ένα πλαίσιο πολιτικής και δράσεων μέχρι το τέλος του αιώνα. Το 
πρόγραμμα βασίζεται στις αρχές της αειφορίας και της κοινής ευθύνης και αποσκοπεί στην 
ενθάρρυνση της ανάληψης δράσεων από διάφορους παράγοντες συμπεριλαμβανομένων των 
δημόσιων αρχών, του ιδιωτικού τομέα και του κοινού. Στόχος επίσης του προγράμματος είναι να 
διασφαλιστεί ότι η αρχή της προληπτικής δράσης "ο ρυπαίνω ν πληρώνει" και η αρχή της 
επικουρικότητας εφαρμόζονται στη βάση της αμοιβαίας συνεργασίας. 
Ο τουρισμός έχει επιλεγεί ως τομέας προτεραιότητας, τόσο επειδή η τουριστική βιομηχανία έχει 
πολύ σημαντικό αντίκτυπο στο περιβάλλον, όσο και εξαιτίας της σπουδαιότητας των δράσεων 
αυτών σε κοινοτικό επίπεδο. Για τον τουρισμό προβλέπονται τρεις βασικές γραμμές δράσης που 
θα ενισχύσουν: 
τον καλύτερο σχεδιασμό, ανάπτυξη και διαχείριση του μαζικού τουρισμού ιδιαίτερα στις 
παράκτιες και ορεινές περιοχές· 
τη σταθερή ανάπτυξη του τουρισμού και την ανάπτυξη διάφορων τύπων δραστηριοτή των 
και προϊόντων σε άλλες περιοχές· 
τη μεταβολή στη συμπεριφορά των τουριστών και την μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση των 
επισκεπτών. 
Τμήμα της αρχικής βασικής εργασίας αποτελεί μία μελέτη για το περιβάλλον και τον τουρισμό 
που εκπονήθηκε στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης. Η μελέτη αυτή, που περιστρέφεται γύρω 
από την εξέταση διαφόρων περιπτώσεων σε διαφορετικά σενάρια κάθε φορά, στοχεύει στην 
ανάπτυξη ενός γενικού πλαισίου για την αξιολόγηση των σχέσεων περιβάλλοντος και τουρισμού, 
τον εντοπισμό των υφιστάμενων πρόβλημα των και την διατύπωση προτάσεωνγια πιθανές λύσεις. 
Επιπλέον, κατά την περίοδο 1993/94 θα υποστηριχθούν ορισμένα σχέδια που θα αυξήσουν την 
ευαισθητοποίηση σε θέματα περιβάλλοντος στον τομέα του τουρισμού. 
136 COM(92) 23, 27.3.1992 Vols 1-3 
90 
Ο συντονισμός και η ενσωμάτωση περιβαλλοντικών πολιτικών και δράσεων σε άλλους τομείς 
κοινοτικών δραστηριοτήτων αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα του προγράμματος "Προς την 
αειφορία". Μία σειρά εγγράφων επισημαίνουν την ανάγκη τομεακής ολοκλήρωσης και μεταξύ 
αυτών περιλαμβάνεται η πράσινη βίβλος που εξετάζει τις επιπτώσεις των μεταφορών στο 
περιβά λλον (,37), μία ανακοίνωση για τη βιομηχανική ανταγωνιστικό τητα και την προστασία του 
περιβάλλοντος (|38) και μία ανακοίνωση για την ολοκλήρωση των περιβαλλοντικών πολιτικών (ι39). 
10.2 Κοινοτικές πρωτοβουλίες 
Υπάρχουν δύο χρηματοδοτικά μέσα και προγράμματα που αφορούν περιβαλλοντικά θέματα και 
σχετίζονται με τον τουρισμό. Αυτά είναι: 
ENVIREG 
Το μέσο των περιβαλλοντικών ταμείων, ENVIREG (ι4°), συμβάλλει στην προστασία του 
περιβάλλοντος και στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης κυρίως στις παράκτιες περιοχές του 
στόχου Ι. Περισσότερες λεπτομέρειες για το πρόγραμμα αυτό παρέχονται στο κεφάλαιο ΠΙ.6.2. 
LIFE 
Το πρόγραμμα LIFE θεσπίστηκε το 1992 (,41) και για την εφαρμογή του διατέθηκαν 400 
εκατομμύ ρια ECU για την πενταετή περίοδο 1991-95. Το 1993,66.5 εκατομμύ ρια ECU περίπου θα 
διατεθούν για σχέδια συνεργασίας σε ολόκληρη την Κοινότητα. Θα υποστηριχθούν τα σχέδια που 
συμβάλλουν στην ανάπτυξη και στην εφαρμογή της περιβαλλοντικής πολιτικής. Περιλαμβάνονται 
καινοτόμα πρότυπα σχέδια σε τομείς όπως ο σχεδιασμός της χρήσης της γης και η χρήση 
"καθαρών" τεχνολογιών, ενημερωτικές εκστρατείες και δράσεις που παρέχουν κίνητρα και η παροχή 
τεχνικής βοήθειας. Το 1993 οι ειδικές προτεραιότητες ήταν οι εξής: 
Προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης και ποιότητα του περιβάλλοντος· 
Προστασία των οικότοπων και της φύσης· 
Καθιέρωση διοικητικών δομών και περιβαλλοντικών υπηρεσιών· 
Εκπαιδευτική άσκηση και πληροφόρηση. 
Στο πλαίσιο του προγρά μματος LIFE θα προωθηθεί η προγραμματισμένη προσέγγιση στον τομέα 
της τουριστική ς ανάπτυξης ιδιαίτερα με την υποστή ριξη δράσεων που στοχεύουν στη ν εισαγωγή 
νέων εννοιών που εφιστούν ιδιαίτερη προσοχή στο σεβασμό του φυσικού περιβάλλοντος. Η διάθεση 
κεφαλαίων για την ενίσχυση του μακροπρόθεσμου ολοκληρωμένου τουριστικού σχεδιασμού θα 
βοηθήσει τις διάφορες περιοχές να μειώσουν την πιθανότητα της εξαντλητικής τουριστικής 
εκμετάλλευσης που οδηγεί σε μαρασμό και που ήταν ένα δυσάρεστο χαρακτηριστικό της μαζικής 
ανάπτυξης του τουρισμού. 
Επιπλέον, στο πλαίσιο της "πρόσκλησης υποβολή ς προσφορώ ν" που δημοσιεύεται κάθε χρόνο για 
γενικές δράσεις πληροφόρησης και περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης, ο τουρισμός αποτελεί έναν 
137 COM (92) 46 τελικό, 20.2.92 (βλέπε S14) 
138 SEC (92) 1986 τελικό, 4.11.92 
139 SEC (93) 785/5, 28.5.93 
140 EEC 115, 9.5.90 
141 ΕΕ L 206, 22.7.92 
91 
από τους βασικούς τομείς στο πλαίσιο των οποίων είναι δυνατή η συγχρηματοδότηση σχεδίων 
ευαισθητοποίησης. Το 1993, επιδοτήθηκαν 7 σχέδια (συνολικού προϋπολογισμού 670.000 ECU). 
10.3 Προστασία φυσικών πόρων 
Νερό 
Η οδηγία υδάτων κολύμβησης (|42) συνέβαλε στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων κολύμβησης 
σε ολόκληρη την Κοινότητα. Η οδηγία πρόκειται να υποστεί εκτεταμένη αναθεώρηση προκειμένου 
να ληφθούν υπόψη οι βελτιωμένες τεχνικές γνώσεις και η αρχή της επικουρικότητας. Κάθε χρόνο 
η Επιτροπή δημοσιεύει ενημερωτική έκθεση για την ποιότητα περισσότερων από 16.000 ζωνών 
κολύμβησης σε ολόκληρη την Κοινότητα. Η οδηγία οδήγησε επίσης στη διεξαγωγή διαφόρων 
εκστρατειώ ν ευαισθητοποίησης της κοινή ς γνώμης για την ποιότητα του περιβάλλοντος. Μεταξύ 
των εκστρατειώ ν αυτών, ξεχώρισε ιδιαίτερα η ευρέως γνωστή εκστρατεία της μπλε σημαίας. Η 
εκστρατεία αυτή οργανώνεται από το ίδρυμα περιβαλλοντική'ς εκπαίδευσης στην Ευρώπη 
(Foundation of Environmental Education in Europe) με την υποστήριξη της Κοινότητας. Το βραβείο 
βασίζεται σε κριτήρια που συνδέονται με την ποιότητα των υδάτων, των ακτών και των 
εγκαταστά σεων για τους τουρίστες. Αναδείχθηκε σε σημαντικό δείκτη που διασφαλίζει ένα κοινό 
επίπεδο ποιότητας για τις παραλίες σε ολόκληρη την Ευρώπη. Παρόλο που η συμμετοχή στην 
εκστρατεία αυτή είναι ελεύθερη, έχει προκαλέσει το έντονο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και έχει 
συμβάλει στην βελτίωση της ποιότητας των υδάτων κολύμβησης. 
Μία βασική παράμετρος του 5ου προγράμματος δράσης είναι η προστασία της παράκτιας 
περιουσίας της Κοινότητας. Το αποτέλεσμα ενός ψηφίσματος του Συμβουλίου (,43), ήταν η έκδοση 
μιας ανακοίνωσης της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προκειμένου 
να τονιστεί η ανάγκη ολοκληρωμένων διαχειριστικών σχεδίων για τις παράκτιες ζώνες. Ο τουρισμός 
θα αποτελέσει το θεμελιώδες στοιχείο των περισσότερων διαχειριστικών σχεδίων μια και αποτελεί τη 
βασική δραστηριότητα στις παράκτιες περιοχές. 
Φυσικές περιοχές 
Η οδηγία περί οικότοπίον (,44) εγκρίθηκε από το Συμβούλιο το 1992 με στόχο τη διατήρηση της 
βιοποικιλομορφίας στην Ευρώπη. Με την οδηγία αυτή θεσπίζεται ένα κοινό πλαίσιο για την 
διατήρηση των ζωικών και φυτικών ειδών και των φυσικών οικότοπων και προσφέρεται η βάση για 
τη δημιουργία ενός δικτύου περιοχών διατήρησης. Οι περιοχές αυτές θα φιλοξενήσουν και θα 
διατη ρήσου ν οικό τόπους και είδη ειδικού ενδιαφέροντος. Λόγω του αυξανόμενου ενδιαφέροντος 
για την άγρια ζωή και τους φυσικούς δρυμούς είναι πολύ πιθανό οι περιοχές που θα δημιουργηθούν 
να αποτελέσουν σημαντικούς τουριστικούς πόρους. 
Η οδηγία για την αξιολόγηση των επιπτώ σεων στο περιβά λλον (l4S) έχει σχεδιαστεί ούτως ώστε να 
διασφαλίζεται η συνεκτίμηση του περιβάλλοντος στη διαδικασία ανάπτυξης. Απαιτούνται διάφοροι 
τύποι σχεδίων για τη διεξαγωγή της αξιολόγησης των επιπτώσεων στο περιβάλλον και τα σχέδια 
αυτά περιλαμβά νουν και ορισμένα τουριστικά σχέδια. Με βάση την 5ετή εμπειρία θα υποβληθεί 
το 1994μία πρόταση τροποποίησης της οδηγίας. 
142 
143 
144 
I4S ΕΕ L3I, 5.2.76 
EEC 59/1, 6.3.92 
ΕΕ L 206, 22.7.92 
ΕΕ L 175, 5.7.85 
92 
Ποιότητα ατμοσφαιρικού αέρα και ενεργειακός τομέας 
Η κοινοτική νομοθεσία για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα βρίσκεται υπό αναθεώρηση. Η 
Επιτροπή σχεδιάζει να εγκρίνει το 1994 δύο προτάσεις στον τομέα αυτό, και συγκεκριμε'να μία 
πρόταση για μία οδηγία πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την αξιολόγηση και διαχείριση της 
ποιότητας του ατμοσφαιρικού αέρα και μία πρόταση για μία απόφαση του Συμβουλίου που θα 
θεσπίζει την αμοιβαία ανταλλαγή πληροφοριών και στοιχείων από δίκτυα και μεμονωμένους 
σταθμούς μέτρησης της ρύπανσης του ατμοσφαιρικού αέρα στα κράτη μέλη. 
Στόχος είναι να αντικατασταθεί ολόκληρη η υπάρχουσα νομοθεσία για την ποιότητα του 
ατμοσφαιρικού αέρα και να θεσπιστούν πρότυπα για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα στην 
Κοινότητα, να θεσπιστούν κανόνες ελέγχου και να καθοριστεί ένα πλαίσιο για μέτρα βελτίωσης. 
Η πρόταση θα προβλέπει οριακές τιμές κατώτερες από την τωρινή επιτρεπόμενη τιμή, οι οποίες 
θα προσλάβουν υποχρεωτικό χαρακτήρα μέσα σε 10 με 15 χρόνια και ανώτατα όρια πέραν των 
οποίων θα απαιτείται η ενημέρωση του κοινού. Σε περιοχές τις οποίες τα επίπεδα ατμοσφαιρική ς 
ρύπανσης είναι υψηλότερα από τα τρέχοντα επίπεδα, τα κράτη μέλη/περιοχές/πόλεις θα πρέπει 
να αναπτύξουν προγράμματα προκειμένου να φθάσουν τα τρέχοντα επίπεδα και τις 
μακροπρόθεσμες οριακές τιμές. Λόγω της σημασίας των εκπομπών από τις μεταφορές στις 
συνολικές εκπομπές ατμοσφαιρικώ ν ρυπαντώ ν, είναι προφανές ότι στα προγράμματα θα πρέπει 
να συμπεριλαμβάνονται σε μεγάλο βαθμό μέτρα για τις μεταφορές. Εντούτοις, η επιλογή των 
μέτρων θα αφήνεται στη διακριτική ευχέρεια των αρμόδιων εθνικών, περιφερειακού* ν και τοπικών 
αρχών. 
Ατμοσφαιρική ρύπανση και ενεργειακός τομέας 
Οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που προέρχονται από τη χρήση φυσικών καυσαερίων έχουν 
επισημανθεί ως ένας από τους βασικότερους παράγοντες που ευθύνονται για το φαινόμενο 
θερμοκηπίου. Η Επιτροπή δημοσίευσε μια κοινοτική στρατηγική (ι46) με στόχο τη σταθεροποίηση των 
εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα στα επίπεδα του 1990, εος το 2000. Στο πλαίσιο αυτής της 
στρατηγικής, εγκρίθηκε πρόταση οδηγίας από ένα κοινό Συμβούλιο Περιβάλλοντος/Ενέργειας 
που αφορά την εισαγωγή ενός φόρου επί της ενέργειας/διοξειδίου του άνθρακα. Ο φόρος θα 
καθορίζεται σε κοινοτικό επίπεδο, αλλά οι ρυθμίσεις για την καταβολή και είσπραξη του θα 
αφήνεται στα κράτη μέλη που θα ωφελούνται επίσης από αυτήν την πρόσθετη πρόσοδο.Η 
εισαγωγή του φόρου αυτού εξαρτάται από το κατά πόσο οι βασικότεροι εμπορικοί εταίροι της 
Κοινότητας θα λάβουν παρόμοια μέτρα. 
Γενικά, η φορολόγηση της ενέργειας αυξάνει το κόστος των μεταφορώ ν και επομένως ο τουρισμός 
θα γίνει πιο ακριβός. Οι ακριβείς επιπτώσεις της πολιτική ς αυτής θα γίνουν σαφείς μόνο μετά την 
σταδιακή εισαγωγή του φόρου αλλά η ζήτηση για μεταφορε'ς δεν επηρεάζεται τόσο πολύ από τις 
αυξήσεις στις τιμές όπως συμβαίνει στους βιομηχανικούς ή καταναλωτικούς τομείς. Λλλα 
φορολογικά μέτρα (όπως φόροι στις αερομεταφορε'ς) είναι πιθανό να συνεχίσουν να έχουν 
μεγαλύτερες βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις. 
Θα εξεταστεί η ανάληψη περαιτέρω μέτρων που θα βασίζονται στην αρχή "ο ρυπαίνων πληρώνει", 
εφόσον προκύψει ανάγκη, στο πλαίσιο του 5ου προγράμματος δράσης και στο πλαίσιο της 
ενεργειακής πολιτικής. Αλλα μέτρα που έχουν ληφθεί στον τομέα αυτό στοχεύουν στη μείωση της 
COM 92/246, 4.6.1992 
93 
ζήτησης σε ενέργεια, στην επίσπευση της στροφής προς καθαρότερα καύσιμα και στην αύξηση της 
εξοικονόμησης ενέργειας. Ειδικά προγράμματα, μεταξύ των οποίων και τα προγράμματα SAVE 
και THERMIE, επιδιώκουν τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας και την ανάπτυξη καινοτόμων 
ενεργειακώ ν τεχνολογιώ ν. Αλλες ειδικές δράσεις που έχουν ξεκινήσει στο πλαίσιο αυτό και που 
μπορεί να είναι χρήσιμες για τον τουρισμό περιλαμβάνουν: 
PACE: Στοχεύει στη ν προώθηση της αποτελεσματική'ς χρήσης του ηλεκτρισμού, εφόσον οι 
εξοικονομήσεις στην παραγωγή ηλεκτρισμού αντιστοιχούν σε ακόμη μεγαλύτερες 
εξοικονομήσεις στη ζήτηση πρωτογενούς ενέργειας. 
JOULE II: Το πρόγραμμα αυτό στοχεύει στην έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη σε νέες 
ενεργειακές επιλογές και νέες τεχνολογίες εξοικονόμησης ενέργειας. 
ALTENER: Στοχεύει στην προώθηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας 
Αστικό περιβάλλον 
Το αστικό περιβάλλον αποτέλεσε το θέμα μιας Πράσινου Βίβλου το 1990 (,47). Οι προβλεπό μενες 
εργασίες θα αναπτυχθούν το 1994 με τη δημοσίευση μίας ανακοίνωσης για τις αειφόρους πόλεις 
που θα επιδιώξουν να προσφέρουν τη βάση για δράσεις συνεργασίας. Αυτή η έκθεση για τις 
αειφόρους πόλεις αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια της Πράσινης Βίβλου για το αστικό περιβάλλον. 
Θα περιλαμβάνει ανταλλαγή απόψεων γύρω από την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης στις 
αστικές περιοχές και θα πρέπει να συνοδεύεται από μία σκιαγράφηση και πρώτη αξιολόγηση της 
καλύτερης διαθέσιμης πρακτικής σε θέματα αειφόρου τοπικής ανάπτυξης. Θα διατυπωθούν επίσης 
συστάσεις στη βάση αυτής της αξιολόγησης. Κεντρικός άξονας της έκθεσης θα είναι η 
ολοκλήρωση τομεακών πολιτικών σε αστικό επίπεδο που θα συνοδεύονται από παραδείγματα σε τρεις 
τομείς: 
αστική οικονομία 
αστική κινητικότητα 
σχεδιασμός της χρήσης της γης 
Για κάθε ένα από τα θέματα αυτή η έκθεση παρουσιάζει μία σκιαγράφηση των πρόβλημα των που 
αντιμετωπίζουν οι ευρωπαϊκές πόλεις, τους στόχους που θα πρέπει να επιτευχθούν με βάση τις 
εθνικές κοινοτικές και διεθνείς δεσμεύσεις και μία ανάλυση και αξιολόγηση της συμβολής 
ορισμένων δράσεων σε τοπικό επίπεδο στην επίτευξη των στόχων αυτών. 
Μετά την ολοκλήρωση ευρέων διαβουλεύσεων που θα πραγματοποιηθούν σε τοπικό και εθνικό 
επίπεδο και συγκεκριμένα κατά τη συνδιάσκεψη των αειφόρων πόλεων που σχεδιάζεται να διεξαχθεί 
το Μάιο του 1999 στο Αλμποργκ (Δανία) και με βάση τις νέες πληροφορίες, η έκθεση θα επεκταθεί 
και θα ενημερωθεί το 1994 και εκνέου το 1995, όταν θα υποβληθεί με τη μορφή ανακοίνωσης από 
την Επιτροπή. Επιπλέον η αναθεωρημένη έκθεση στόχο θα έχει να συμβάλει στην επισκόπηση του 
1995 του 5ου προγράμματος δράσης. 
Ο οδηγός των καλύτερων πρακτικώ ν θα παρουσιάζει λεπτομερέστερα τις επιλεγμένες δράσεις και 
θα προσφέρει πρόσθετες πρακτικές πληροφορίες. Εκφράζεται η ευχή η έκδοση αυτού του οδηγού 
να παρακινήσει και άλλες πόλεις και οργανισμούς να προσφέρουν τις ιδέες και τις προτάσεις 
τους. 
Πράσινη Βίβλος για το αστικό περιβάλλον EUR 12902 
94 
Μία από τις συστάσεις προς τις πόλεις που περιλαμβά νεται στην "ατζέντα 21 " είναι η συμμετοχή 
σε περιβαλλοντικά δίκτυα προκειμένου να γίνεται ανταλλαγή εμπειριών και πληροφοριών και 
πράγματι η "ατζέντα 21" ζητά να εφαρμοστεί το 1994 ένας μηχανισμός που θα προσφέρει 
μεγαλύτερη συνεργασία και συντονισμό. 
Για το σκοπό αυτό η Επιτροπή προτίθεται να οργανώσει ένα δίκτυο αειφόρων πόλεων κατά τη 
διεθνή συνδιάσκεψη που θα πραγματοποιηθεί στο Αλμποργκ· οι συζητήσεις θα επικεντρωθούν στα 
δυνατά οφέλη της προσέγγισης αυτής και στην εφαρμογή της νέας δομής που θα συνίσταται στο 
συντονισμό των υφιστάμενων ευρωπαϊκών δικτύων πόλεων και οργανισμών μάλλον, παρά στη 
δημιουργία ενός νέου δικτύου.Στόχος της συνδιάσκεψης είναι η υπογραφή ενός "χάρτη" από τις 
αρχές και οργανισμούς που επιθυμούν να συμμετάσχουν στο δίκτυο. 
Η διακίνηση των τουριστών και των οχημάτων τους στις πόλεις και στα ιστορικά κέντρα των 
πόλεων αποτελεί το βασικό θέμα μίας μελέτης για τον τουρισμό και το αστικό περιβάλλον. Οι 
συστάσεις αυτής της μελέτης θα αναπτυχθού ν το 1994 από τη ν ομάδα εμπειρογνωμό νων αστικού 
περιβάλλοντος στην οποία συμμετέχουν εκπρόσωποι των κρατών μελών και ανεξάρτητοι 
εμπειρογνώμονες, στο πλαίσιο του σχεδίου της αειφόρου πόλης. 
10.4 Αιβθνής συνεργασία 
Η προστασία του περιβάλλοντος και η ανάπτυξη του τουρισμού αποτελούν βασικές συνιστώσες των 
αναπτυξιακώ ν προγραμμάτων της Κοινότητας με τις χώρες ΑΚΕ, Λατινικής Αμερικής και Ασίας 
(μέσω των συμφωνιών ΛΑΑ), και των μεσογειακώ ν περιοχώ ν που δεν ανήκουν στην Κοινότητα. 
Επιπλέον, έχει χρησιμοποιηθεί χρηματοδοτική ενίσχυση από το πρόγραμμα PHARE, στόχος του 
οποίου είναι να υποστηριχθεί η οικονομική ανάπτυξη ορισμένων χωρών της ανατολικής Ευρώπης, 
προκειμένου να διαμορφωθούν και ενσωματωθούν οι περιβαλλοντικέ'ς πολιτικές και τουριστικές 
στρατηγικές σε ευρύτερα αναπτυξιακά πλαίσια. 
Η Επιτροπή συμμετείχε στη συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το περιβάλλον και την 
ανάπτυξη που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο Ντε Τζανέιρο τον Ιούνιο του 1992. Η παγκόσμια 
συνδιάσκεψη κορυφής συμφώνησε πάνω σε ορισμένες συμβάσεις και δράσεις που η Επιτροπή ήδη 
άρχισε να εφαρμόζει τα τελευταία χρόνια. Μεταξύ των δράσεων αυτών περιλαμβάνονται: η 
έγκριση της "ατζέντα 21" που στοχεύει στην δημιουργία των κατάλληλων βάσεων για την 
αειφορία, η δήλωση του Ρίο που θεσπίζει τις βασικές αρχές που διασφαλίζουν την αειφόρο 
ανάπτυξη και η Δήλωση για τα δάση. Υπογράφτηκαν επίσης δύο ακόμα συμβάσεις, μία για την 
αλλαγή του κλίματος και μία για την βιοποικιλομορφία. 
Τα συμβαλλόμενα μέρη στη συνδιάσκεψη της Βαρκελώ νης, μεταξύ των οποίων και η Κοινότητα, 
ενέκριναν το 1985 τη δήλωση της Γένοβας με σκοπό την αναχαίτιση της υποβάθμισης του 
περιβάλλοντος στην περιοχή της Μεσογείου. Η δήλωση αυτή συνοδεύτηκε από το "χάρτη" της 
Λευκωσίας (1990), που αποτελεί μία πρώτη συνεκτική προσέγγιση με κατεύθυνση την αειφόρο 
ανάπτυξη και, ύστερα από πρωτοβουλία της Επιτροπής, τη δήλωση του Καίρου (1992) που 
αποτελεί μία κοινή μακροπρόθεσμη στρατηγική. Η μακροπρόθεσμη φάση έχει σχεδιαστεί κατά 
τρόπο ώστε να επιτύχει την αποτελεσματική' ολοκλήρωση οικονομικών πολιτικών όπως π.χ. η 
τουριστική βιομηχανία, και περιβαλλοντικών πολιτικών μέσω της εφαρμογής εθνικών στρατηγικών 
για τη βιωσιμότητα. 
Η γαλλική κυβέρνηση, σε συνεργασία με την Επιτροπή, διοργάνωσε το Σεπτέμβριο του 1993 μία 
ευρωμεσογειακή συνδιάσκεψη για τον τουρισμό με στόχο την αειφόρο ανάπτυξη. Στο πλαίσιο της 
συνδιάσκεψης αυτής εγκρίθηκε η ευρωμεσογειακή δήλωση για τον τουρισμό με στόχο την αειφόρο 
ανάπτυξη . 
95 
Η Κοινότητα συμμετέχει σε άλλες διεθνείς δραστηριότητες και πρωτοβουλίες στους τομείς της 
προστασίας του περιβάλλοντος που έχουν επιπτώσεις, είτε άμεσες είτε έμμεσες, στον τουριστικό 
τομέα. Π.χ. η Επιτροπή συμμετέχει στην προετοιμασία ενός πρωτοκόλλου για τον τουρισμό στο 
πλαίσιο του Συμφώνου των Αλπεων, την οποία έχει προσυπογράψει η Κοινότητα. 
Το 1993 η Επιτροπή παρακολούθησε τη συνεδρίαση της "Επιτροπή ς περιβάλλοντος" του διεθνούς 
οργανισμού τουρισμού στη Μαδρίτη και της "ομάδας ειδικών για τον τουρισμό/περιβάλλον" που 
συστάθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο. 
Η Επιτροπή παραβρέθηκε επίσης στη Θεσσαλονίκη στη "διεθνή συνδιάσκεψη για τις επιπτώσεις του 
τουρισμού στις παραδοσιακές και ιστορικές περιοχές στις χώρες της Μεσογείου και της Νότιας 
Ευρώπης" που διοργάνωσε η ελληνική κυβέρνηση σε συνεργασία με την UNESCO. 
96 
11. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ 
Κάθε προσπάθεια που αποσκοπεί στη διαφύλαξη της κληρονομιάς είναι σημαντική από πολιτιστική 
άποψη, αλλά αποτελεί επίσης και επένδυση ζωτικής σημασίας όχι μόνο για την οικονομική και 
κοινωνική, αλλά και για την τουριστική ανάπτυξη των περιφερειών της Ευρώπης. 
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή, με τη δράση που αναπτύσσει, προσπαθεί να αξιοποιήσει 
αποτελεσματικό'τερα τους υπάρχοντες πόρους και να αναδείξει στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό 
τον πλούτο και την ποικιλομορφία της κοινής ευρωπαϊκής κληρονομιάς. 
Ως εκ τούτου, η δράση της αποτελεί ανεκτίμητο πλεονέκτημα για την ανάπτυξη, μεταξύ άλλων, 
της ευρωπαϊκής τουριστικής βιομηχανίας. 
11.1 Αιαφύλαξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς 
Η δράση της Επιτροπής στον τομέα αυτό αναπτύσσεται στα πλαίσια του ψηφίσματος του 
Συμβουλίου της 13.11.1986(148) για τη διαφύλαξη της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονική'ς κληρονομιάς 
και αποσαφηνίζεται στην ανακοίνωση με τίτλο "Νέες προοπτικές για τη δράση της Κοινότητας 
στον πολιτιστικό τομέα"(149), τις κατευθυντήριες γραμμές της οποίας ενέκρινε το Συμβούλιο(150) 
στις 12 Νοεμβρίου 1992. 
Ενας από τους τομείς προτεραιότητας της δράσης είναι η διαφύλαξη της ευρωπαϊκής 
αρχιτεκτονική'ς κληρονομιάς. Οι βασικοί άξονες της δράσης αυτής είναι ειδικότερα οι εξής: 
Πειραματικά σγέδια για τη διαφύλαξη της αργιτεκτονικη'ς κληρονομιάς 
Σκοπός των σχεδίων είναι η υποστήριξη των προσπαθειών που καταβάλλουν τα κράτη μέλη 
για τη διαφύλαξη, τη βελτίωση και την προώθηση της αρχιτεκτονική' ς τους κληρονομιάς. 
Με βάση ετήσια θέματα (1993: ιστορικοί κήποι), η Επιτροπή, μέσω μίας κατ'έτος 
δημοσίευσης στην Επίσημη Εφημερίδα(151), συγχρηματοδοτεί σχέδια 
συντήρησης/αναστήλωσης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Για το 1993 ο προϋπολογισμός 
της δράσης αυτής ανήλθε σε 3 εκατομμύρια ECU. 
Δικαιούχοι της δράσης είναι οι ιδιοκτήτες/ανάδοχοι των σχεδίων, εθνικοί και περιφερειακοί 
οργανισμοί αναστήλωσης. 
Για το 1994 το θέμα θα είναι: τα θέατρα και οι αίθουσες θεαμάτων. 
Αναστήλωση ευρωπαϊκών μνηιιείων και Υώρων εξαιρετική'c ιστορικής αξίας 
Η Επιτροπή συμβάλλει στη χρηματοδότηση εργασιών αναστήλωσης μνημείων και χώρων 
που έχουν ιδιαίτερη σημασία για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. 
Οι διαθέσιμοι για το 1993 δημοσιονομικοί πόροι ανήλθαν σε 4,25 εκατομμύρια ECU και 
χρησιμοποιήθηκαν για την υλοποίηση των πειραματικών σχεδίων αναστήλωσης του Αγίου 
Ορους, της Ακρόπολης και του Chiado. 
148 
149 
ISO 
1S1 ΕΕ C 320/1 της 13.12.86 
COM 149 τελικό της 29.4.92 
EEC 336/1 της 19.12.92 
Για το 1993, ΕΕ C 261 της 10.10.92 
97 
Υποτοοώίες για την τελειοποίηση των γνώσεων στον τομέα της αναστήλωσης 
Η Επιτροπή χορηγεί κάθε χρόνο κάποιο ποσό σε ινστιτούτα αναστήλωσης, προκειμένου να 
δώσει τη δυνατότητα σε επαγγελματίες και σε σπουδαστές να τελειοποιήσουν τις γνώσεις τους 
στον τομέα τους. 
11.2 Πολιτιστική δράση 
Παράλληλα με τη δράση για τη διαφύλαξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, η κοινοτική πρωτοβουλία 
για την οργάνωση ευρωπαϊκών πολιτιστικών εκδηλώσεων συμβάλλει ασφαλώς στην τόνωση των 
πολιτιστικών ανταλλαγών και του τουρισμού. 
Ετσι, η εκδήλωση "Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα" έχει ως σκοπό να εξοικειώσει το ευρωπαϊκό 
κοινό με ορισμένες πολιτιστικές πλευρές μιας πόλης, της περιφέρειας της και της χώρας της. Στα 
πλαίσια της εκδήλωσης αυτής, πραγματοποιούνται στην εκάστοτε τιμώμενη πόλη ορισμένες 
πολιτιστικές εκδηλώσεις με τη συμβολή και άλλων κρατών μελών. 
Για το 1993 ως Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα ορίστηκε η πόλη της Αμβέρσας. Το 1994, 
Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα θα uvea η λισσαβώνα. 
Στο ίδιο πλαίσιο, το πρόγραμμα Kaleidoscope (Καλειδοσκόπιο) έχει ως σκοπό να διευκολύνει την 
πρόσβαση στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και να αναπτύξει την καλλιτεχνική και πολιτιστική συνεργασία 
μεταξύ των κρατών μελών. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή ενθαρρύνει πολιτιστικές πρωτοβουλίες 
στις οποίες συμμετέχουν τουλάχιστον τρία κράτη μέλη. 
Το 1993, το πρόγραμμα Kaleidoscope περιελάμβανε τρία επί μέρους είδη δράσεων: 
πολιτιστικές εκδηλώσεις· 
ενθάρρυνση της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής δημιουργίας-
πολιτιστική συνεργασία υπό τη μορφή δικτύων. 
Οι όροι συμμετοχής στο πρόγραμμα δημοσιεύονται κάθε χρόνο στην Επίσημη Εφημερίδα(ιΆ). 
152 Για το 1993, ΕΕ C 237 της 16.9. 92, σ. 8 
98 
12. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 
Ο συνδυασμός των τηλεπικοινωνιών με την τεχνολογία των πληροφοριών επιτρέπει τόσο στους 
οργανωτές περιηγήσεων (tour-operators) και τους ταξιδιωτικούς πράκτορες όσο και στους καταναλωτές 
να έχουν ευχερέστερη πρόσβαση στις τουριστικές εγκαταστάσεις και στα τουριστικά προϊόντα. Ο 
συνδυασμός αυτός μπορεί να παράσχει στους τουρίστες πρόσβαση στα καλύτερα, πληρέστερα και 
περισσότερο επίκαιρα πληροφοριακά στοιχεία όσον αφορά την επιλογή, την ποιότητα και την τιμή 
των προσφερόμενων προϊόντων ή τα αξιοθέατα και τις εκδηλώσεις που οργανώνονται,καθώς και 
γενικές πληροφορίες για κάποιο συγκεκριμένο προορισμό. 
Η ευρωπαϊκή αγορά υπηρεσιών πληροφόρησης παγιώνεται όλο και περισσότερο. Ωστόσο, οι 
προϋποθέσεις που απαιτούνται για να καταστεί δυνατή η πλήρης και εύρυθμη λειτουργία αυτής της 
αγοράς σε πολλούς τομείς, περιλαμβανομένου του τουρισμού, δεν έχουν πληρωθεί ακόμη απόλυτα. 
Πράγματι, εξακολουθούν να υπάρχουν τεχνικά προβλήματα και Εμπόδια που δυσχεραίνουν την 
ανάπτυξη των τηλεπικοινωνιών στην Κοινότητα, πράγμα που οφείλεται κυρίως στη έλλειψη 
διευρωπαϊκών δομών. 
Εξάλλου, δεν έχει επιτευχθεί ακόμη η πλήρης ωρίμανση της αγοράς αυτής, ιδίως από πλευράς 
τυποποίησης και ρύθμισης μεταξύ των κρατών μελών. Σήμερα, οι εταιρείες εξακολουθούν να 
προσανατολίζουν τις δραστηριότητες τους προς τις εθνικές αγορές, πράγμα το οποίο, σε συνδυασμό 
με τους διαφορετικούς ρυθμούς ανάπτυξης των ηλεκτρονικών υπηρεσιών πληροφόρησης στις κεντρικές 
και περιφερειακές ζώνες, αποτελεί απειλή για την εύρυθμη λειτουργία μιας πραγματικής "εσωτερικής 
αγοράς τηλεπικοινωνιών και τεχνολογίας των πληροφοριών". 
Η Κοινότητα, ενεργώντας ως καταλύτης στην Ευρώπη, έχει ήδη θεσπίσει το γενικό πλαίσιο για τη 
βελτίωση της πρόσβασης στην πληροφόρηση μέσω της χρησιμοποίησης και της ανάπτυξης των 
τεχνολογιών των επικοινωνιών και της ενίσχυσης του προσανατολισμού της ευρωπαϊκής αγοράς 
πληροφόρησης. Ο τουρισμός κατέχει αξιόλογη θέση στο εν λόγω πλαίσιο. Τα σχέδια που σχετίζονται 
με τον τουρισμό χρησιμοποιούν το πεδίο αυτό με σκοπό την ανάπτυξη των ήδη υφισταμένων 
τεχνολογιών ή την προώθηση του ερευνητικού σταδίου των πιθανών εμπορικών εφαρμογών. Το θέμα που 
συγκεντρώνει συνήθως το ενδιαφέρον είναι η παροχή πληροφοριών στον τουρίστα μέσω της χρήσης 
νέων τεχνολογικών μέσων. 
Αυτό το γενικό πλαίσιο περιλαμβάνει τέσσερις άξονες: 
1. Ερευνα και ανάπτυξη. Ο αντικειμενικός σκοπός eiKw η προώθηση της ανάπτυξης της 
τηλεπικοινωνιακής τεχνολογίας στην Ευρώπη μέσω της επιστημονικής έρευνας. Περιλαμβάνονται τα 
κοινοτικά προγράμματα που προωθούν νέες τεχνολογικές εφαρμογές για ειδικά σχέδια σε 
προανταγωνιστική και προεμπορική φάση. 
2. Δημιουργία εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών πληοοώόονσνς. Ο άξονας αυτός καλύπτει τα 
προγράμματα και τις δράσεις της Κοινότητας που έχουν εμπορικό προσανατολισμό και χρησιμοποιούν 
την ήδη υπάρχουσα σε εθνικό ή κοινοτικό επίπεδο τεχνολογία, με σκοπό την ανάπτυξη της 
ευρωπαϊκής αγοράς υπηρεσιών πληφορόρησης μέσω της άρσης των υπαρχόντων εμποδίων και της 
ενθάρρυνσης ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών. 
3. Πρωτοβουλίες που συνδέονται με την πεοιώερειακή ανάπτυξη. Πρόκειται για κοινοτικές 
πρωτοβουλίες που υλοποιούνται μέσω των Αιαρθρωτικων ΤαμΕίωϊ'. Οι πρωτοβουλίες αυτές προωθούν 
την ήδη υπάρχουσα τεχνολογία, eimi δε προσαρμοσμένες στις ανάγκες των κοινοτικών περιφερειών. 
Η υλοποίηση αυτών των πρωτοβουλιών υπάγεται στη σφαίρα ευθύνης του αντίστοιχου κράτους μέλους. 
99 
4. Το κοινοτικό σγέδιο δράσης για την υποστήριξη του τουρισμού (IS*). Σκοπός αυτού του σχεδίου 
δράσης, το οποίο αφορά άμεσα τον τουρισμό, «ναι η χάραξη μιας μακροπρόθεσμης κοινής 
προσέγγισης για τον ευρωπαϊκό τουρισμό και η βελτίωση της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας 
των ευρωπαϊκών τουριστικών προϊόντων. Το σχέδιο παρέχει υποστήριξη σε διακρατικές πρωτοβουλίες 
που συμβάλλουν στη βελτίωση της τουριστικής πληροφόρησης, και κυρίως της πληροφόρησης που 
χρησιμοποιεί νέες τεχνολογίες, με σκοπό την καλύτερη παροχή επίκαιρων πληροφοριών στον τουρίστα. 
Επιπλέον, η εισαγωγή της έννοιας των διευρωπαϊκών δικτύων στον τίτλο XII της συνθήκης για την 
Ευρωπαϊκή Ενωση δημιουργεί και €νισχύ€ΐ νέες προτεραιότητες όσον αφορά την εναρμόνιση των 
προτύπων μεταξύ των διαφόρων υπαρχόντων ή αναπτυσσομένων συστημάτων και δικτύων στην 
Κοινότητα. 
12.1 Ερευνα και ανάπτυξη στον τομέα των τεχνολογιών των πληροφοριών και των επικοινωνιών 
Στο πλαίσιο του τρίτου προγράμματος - πλαισίου για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη (1990-
1994)(154) καθορίστηκε η δεύτερη φάση του προγράμματος "Ερευνα και ανάπτυξη στον τομέα των 
προηγμένων τεχνολογιών των τηλεπικοινωνιών στην Ευρώπη" (RACE 2). Το πρόγραμμα αυτό 
περιλαμβάνει σχέδια τα οποία αφορούν άμεσα ή έμμεσα τον τουρισμό. 
Επιπλέον, στο ίδιο πλαίσιο, υπάρχει το πρόγραμμα "Συστήματα τηλεπληροφορικής γενικού 
ενδιαφέροντος" το οποίο υποστηρίζει, ειδικότερα, την ανάληψη δράσεων στον τομέα των "Ευκαιριών 
για τηλεπικοινωνίες για τις αγροτικές περιοχές" (ORA) (155) με προϋπολογισμό 14 εκατομμυρίων ECU. 
Ο προϋπολογισμός χρησιμοποιήθηκε για τη συγχρηματοδότηση δύο σχεδίων στον τομέα του αγροτικού 
τουρισμού. 
Οι κατευθυντήριες γραμμές που διέπουν το τέταρτο πρόγραμμα - πλαίσιο στον τομέα της έρευνας 
και της τεχνολογικής ανάπτυξης μαρτυρούν την υιοθέτηση μιας περισσότερο επιλεκτικής προσέγγισης 
και τη συγκέντρωση των διαθέσιμων κεφαλαίων σε περιορισμένο αριθμό τεχνολογιών με πολυκλαδικό 
αντίκτυπο. Αυτό το πρόγραμμα - πλαίσιο θα €πιδιώ^€ΐ, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη της έννοιας 
των διευρωπαϊκών δικτύων στον τομέα των τηλεπικοινωνιών. Εχουν ήδη αρχίσει κάποιες 
προπαρασκευαστικές εργασίες στα πλαίσια του σχεδίου "Αιευρωπαϊκό δίκτυο: ολοκληρωμένες 
ευρυζωνικές επικοινωνίες" (TEN-IBC), που βασίζεται σε ένα προηγμένο ευρυζωνικό δίκτυο το οποίο δεν 
έχει καταστεί ακόμη δυνατόν να λειτουργήσει σε εμπορική βάση. Ωστόσο, eivai πολύ πιθανό ότι θα 
χρησιμοποιείται ευρύτατα στο μέλλον και ότι θα μπορούσε να αποτελέσει αποτελεσματικό εργαλείο 
μάρκετινγκ για όσους eivai σε θέση να το χρησιμοποιούν γρήγορα και αποτελεσματικά κατά τα 
αμέσως επόμενα έτη. 
12.1.1 Ερευνα και ανάπτυξη στον τομέα των προηγμένων τε\νολογιών των τηλεπικοινωνιών στην 
Ευρώπη 
Το πρόγραμμα RACE, η εφαρμογή του οποίου άρχισε τον Ιανουάριο του 1988, αποτ€λ€ΐ αναπόσπαστο 
τμήμα των δραστηριοτήτων που αναπτύσσει η Κοινότητα στους τομείς των τηλεπικοινωνιών και της 
προτυποποίησης, με τελικό στόχο την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Επίκεντρο του 
προγράμματος eivai τα προηγμένα δίκτυα και η ανάπτυξη προηγμένων επικοινωνιακών τεχνολογιών 
σε προεμπορική και προανταγωνιστική φάση.Το 1991 άρχισε η εφαρμογή της δεύτερης φάσης του 
RACE, η οποία αποτελεί ένα τετραετές πρόγραμμα παρακολούθησης. Συγχρόνως, ο απώτερος 
στόχος του RACE eivai η εισαγωγή εμπορικά βιώσιμων εφαρμογών το 1995. 
153 
154 
155 Απόφαση του Συμβουλίου 92/421/ΕΟΚ, ΕΕ L231 της 13.08.92, σ. 26 
Απόφαση του Συμβουλίου 90/22ΜΕυρατόμ, ΕΟΚ, ΕΕ L117 της 08.05.90, σ. 28 
Απόφαση του Συμβουλίου 91/353/ΕΟΚ, ΕΕ L192 της 16.07.91, σ. 18 
100 
Μία από τις προτεραιότητες που έχουν καθοριστεί αφορά την πραγματοποίηση "πειραμάτων στον 
τομέα των προηγμένων επικοινωνιών", η οποία συνεπάγεται τη διεξαγωγή εργασιών σε τομείς όπως 
οι διαπροσωπικές επικοινωνίες, το "τελεμάρκετινγκ" η παροχή υπηρεσιών ψυχαγωγίας και αναψυχής, 
η δια/?ί/?αση διαπροσωπικών μηνυμάτων μέσω πολλαπλών μέσων και η συγκέντρωση πληροφοριών. Στα 
πλαίσια αυτά αναπτύσσεται το σχέδιο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ - ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ - ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ (TIM), το 
οποίο συνδέεται άμεσα με τα συμφέροντα της τουριστικής βιομηχανίας. 
Σκοπός του σχεδίου TIM είναι η υποστήριξη της παροχής υπηρεσιών πληροφόρησης πολλαπλών 
μέσων που ενθαρρύνουν την ανάπτυξη άμεσων δεσμών μάρκετινγκ μεταξύ ξενοδοχείων, τουριστικών 
οργανισμών, οργανωτών εκδηλώσεων και εταιρειών πώλησης τουριστικών προϊόντων, όπως, π.χ., 
ταξιδιωτικών γραφείων, καθώς και τον ανεξάρτητο προγραμματισμό και αγορά τουριστικών προϊόντων 
σε σημεία πώλησης. Ετσι, τα ξενοδοχεία, οι τουριστικοί οργανισμοί και οι οργανωτές εκδηλώσεων θα 
είναι σε θέση να παράγουν και να ενημερώνουν συνεχώς πληροφοριακά στοιχεία πολλαπλών μέσων τα 
οποία και θα διαθέτουν μέσω δημόσιων δικτύων στις τοπικές, περιφερειακές και εθνικές βάσεις 
δεδομένων της επιλογής τους. Επίσης, η ανάπτυξη δεσμών με τα σημαντικότερα συστήματα κράτησης 
θέσεων μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή θα προωθήσει την αγορά τουριστικών πακέτων και τις 
κρατήσεις θέσεων. 
To TIM είναι καινοτομικό σχέδιο το οποίο έχει τη δυνατότητα αλλά και το δεδηλωμένο στόχο να 
αποκτήσει στο μέλλον εμπορικό προσανατολισμό. Έεκίνησε τον Απρίλιο του 1992 ως συνεταιριστική 
κοινή επιχείρηση μεταξύ 6 κοινοτικών χωρών (Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο 
και Ελλάδα). Βασίζεται κατά κύριο λόγο στη χρήση προηγμένων προτύπων δικτύων, eivai όμως σε 
θέση να χρησιμοποιεί και περισσότερο συμβατική πρότυπα. To TIM προβλέπεται να λειτουργεί με 80 
τερματικά σε όλη την Ευρώπη. Το σχέδιο αυτό, το οποίο έχει τριετή διάρκεια και συνολικό 
προϋπολογισμό 10,9 εκατομμύρια ECU (κοινοτική συνεισφορά : 5,2 εκατομμύρια ECU), προβλέπεται 
να ολοκληρωθεί το Μάρτιο του 1995. 
12.1.2 Συστήματα τηλεπληροφορικής για αγροτικές περιοχές 
Το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στον τομέα των "Συστημάτων 
τηλεπληροφορικής γενικού ενδιαφέροντος" εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 1 Ιουνίου 1991 (156). Μία 
από τις ειδικές δράσεις του εν λόγω προγράμματος αφορά τις "Ευκαιρίες για τηλεπικοινωνίες στις 
αγροτικές περιοχές" (ORA), με προϋπολογισμό 14 εκατομμυρίων ECU. 
Ο τουρισμός και η παροχή υπηρεσιών αναψυχής και ψυχαγωγίας αποτελούν σημαντικά στοιχεία για 
τις αγροτικές περιοχές, διότι αντιπροσωπεύουν ένα νέο αναπτυσσόμενο τομέα της οικονομικής 
δραστηριότητας. Τα συστήματα τηλεπληροφορικής μπορούν να υποστηρίξουν τις μικρές τουριστικές 
εγκαταστάσεις των αγροτικών περιοχών μέσω της παροχής υπηρεσιών πληροφόρησης και κράτησης 
θέσεων, και, ως εκ τούτου, καθιστώντας δυνατή την προσφορά καλύτερα οργανωμένων και 
συντονισμένων προϊόντων αγροτικού τουρισμού. Ενας από τους στόχους της δράσης ORA είναι ο 
εντοπισμός των δυνητικών εφαρμογών των συστημάτων τηλεπληροφορικής στον τομέα του τουρισμού 
και της ψυχαγωγίας, πράγμα που μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην αγροτική ανάπτυξη. 
156 Απόφαση του Συμβουλίου 91/353/ΕΟΚ, ΕΕ L192 της 16.07.91, σ. 18 
101 
Στα πλαίσια τι;ς δράσης ORA , δύο από τα 16 συγχρηματοδοτούμενα σχέδια αφορούν τον αγροτικό 
τουρισμό: το RUTOTEL - Telematics Applications for Tourism and Leisure in Rural Areas (εφαρμογές 
τηλεπληροφορικής για τον τουρισμό και την ψυχαγωγία σε αγροτικές περιοχές)- είναι κοινό ελληνικό, 
ισπανικό, ιταλικό και ιρλανδικό σχέδιο, σκοπός του οποίου είναι ο εντοπισμός των δυνητικών 
υπηρεσιών τηλεπληροφορικής που έχουν εφαρμογές οι οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν σε αγροτικές 
περιοχές και να χρησιμοποιηθούν για τουριστικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Το σχέδιο 
RUTOTEL, η εφαρμογή του οποίου άρχισε τον Ιανουάριο του 1992, έχει διετή διάρκεια και 
προϋπολογισμό ύψους 770.000 ECU, ενώ το 50% του ποσού αυτού χρηματοδοτείται από την 
Επιτροπή. Το σχέδιο μπορεί να παραταθεί το 1994.Το 1992 αναπτύχθηκε στην Ιρλανδία ένα 
τερματικό επίδειξης που χρησιμοποιεί σύστημα πολλαπλών μέσων, με σκοπό την παροχή πληροφοριών 
για τα τοπικά ξενοδοχεία, τους ξενώνες (πανσιόν), τα εστιατόρια, τα αξιοθέατα, τις εκδηλώσεις που 
οργανώνονται κ.λπ. Οι δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν κατά το 1993 περιελάμβαναν την παροχή 
υποστήριξης για την κατάρτιση των ενδιαφερομένων, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση του 
τερματικού επίδειξης, καθώς επίσης και την εκμετάλλευση και διάδοση των αποτελεσμάτων. 
To DIAMMS - Distributed Inter-regional Agritourism Multimedia Management System- είναι το δεύτερο 
σχέδιο που υπάγεται στη δράση "Συστήματα τηλεπληροφορικής για αγροτικές περιοχές" και που 
αφορά τον αγροτικό τουρισμό. Πρόκειται για ένα ιρλανδικό, γαλλικό και ιταλικό πειραματικό 
σχέδιο σκοπός του οποίου είναι η ανάπτυξη ενός συστήματος πληροφόρησης, κράτησης θέσεων και 
διαχείρισης για την αντιμετώπιση των αναγκών όλων των τομέων του αγροτικού τουρισμού. 
Το πρόγραμμα έχει διετή διάρκεια και προϋπολογισμό ύψους 550.000 ECU, το 50% του οποίου 
χρηματοδοτείται από την Επιτροπή. Το 1992, οι τρεις χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα 
ενέκριναν ένα κοινό σύστημα διαχείρισης. Αποφασίσθηκε επίσης η χρησιμοποίηση ενός κοινού 
λογισμικού διαχείρισης. Τα σχέδια για το 1993 περιλαμβάνουν την εισαγωγή ενός φιλικού για το 
χρήστη συστήματος με σκοπό τη συμπλήρωση του συστήματος διαχείρισης και την ανάπτυξη δεσμών 
μεταξύ των συμμετεχουσών περιφερειών. Οι αντιδράσεις των χρηστών θα μελετηθούν μέσω διεξοδικής 
έρευνας. 
12.1.3 Κατάρτιση μέσω της έρευνας και της κινητικότητας των ερευνητών 
Το πρόγραμμα "ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ (1992-1994)" έχει ως κύριο στόχο 
τη βελτίωση της ποιότητας και της ποσότητας των ανθρώπινων πόρων της Κοινότητας στον τομέα 
της έρευνας, με την αύξηση της κινητικότητας των ερευνητών μεταξύ των διαφόρων κοινοτικών χωρών 
και με την τελειοποίηση της κατάρτισης τους μέσω της έρευνας. Το πρόγραμμα "Ανθρώπινο κεφάλαιο 
και κινητικότητα" (ΑΚΚ) είναι ένα από τα ειδικά προγράμματα του 3ου προγράμματος-πλαισίου της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τις κοινοτικές δράσεις έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης 
(1990-1994). Το πρόγραμμα ΑΚΚ αποτελεί τη δράση ÎV του 4ου προγράμματος-πλαισίου, σύμφωνα 
με την πρόταση που υπέβαλε η Επιτροπή στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, πρόταση 
για την οποία το Συμβούλιο εξέδωσε κοινή θέση στις 22/12/1993. 
Οι δραστηριότητες του προγράμματος εντάσσονται σε τέσσερις υποτομείς: 
Κατάρτιση μέσω της έρευνας και τόνωση της κινητικότητας μέσω ενός συστήματος 
χορήγησης υποτροφιών σε ερευνητές, ώστε να τους δοθεί η δυνατότητα να συμμετάσχουν σε 
σχέδια προηγμένης έρευνας έξω από τη χώρα καταγωγής τους. 
Δημιουργία και ανάπτυξη εργαστηριακών δικτύων που πραγματοποιούν κοινές εργασίες 
έρευνας και ανάπτυξης. Διατίθενται σημαντικά κονδύλια με σκοπό τη διευκόλυνση των 
συναντήσεων μεταξύ ερευνητών, την υλοποίηση κοινών ερευνητικών σχεδίων ή την ενίσχυση του 
δυναμικού των εν λόγω εργαστηρίων με την προσωρινή πρόσληψη επιστημόνων, κατά 
προτίμηση από άλλες χώρες. 
102 
Πρόσβαση στις μεγάλες επιστημονικές και τεχνικές εγκαταστάσεις. Η κοινοτική παρέμβαση 
στον τομέα αυτό έχει ως σκοπό να διευκολύνει την πρόσβαση των ερευνητών στις εν λόγω 
μεγάλες εγκαταστάσεις. 
Πραγματοποίηση ευρωδιασκέψεων, που επιτρέπουν σε ειδικούς υψηλού επιστημονικού επιπέδου 
να συναντώνται και να ανταλλάσσουν τις εμπειρίες τους τόσο μεταξύ τους όσο και με νέους 
ερευνητές. 
Το πρόγραμμα "Ανθρώπινο κεφάλαιο και κινητικότητα" καλύπτει το σύνολο των επιστημονικών και 
τεχνικών τομέων, ενώ, όσον αφορά τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, περιλαμβάνει δράσεις 
που είναι σε θέστ; να βελτιώσουν την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης και να δημιουργήσουν τη βάση 
για μια σταθερή και διαρκή οικονομική ανάπτυξη. 
Στον τομέα των κοινωνικοοικονομικών επιστημών, πολλά από τα ερευνητικά σχέδια που έχουν επιλεγεί 
αφορούν θέματα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για τον τουρισμό, όπως είναι η αγροτική, αστική και 
περιφερειακή ανάπτυξη στην Κοινότητα, ο χωροταξικός σχεδιασμός, οι μεταφορές, η διαχείριση του 
περιβάλλοντος κ.λπ. 
Κατά την περίοδο 1992-1993 υποβλήθηκαν, στα πλαίσια του προγράμματος, περίπου οκτώ χιλιάδες 
προτάσεις, εκ των οποίων επελέγησαν κατά τι περισσότερες από δύο χιλιάδες. Με τον τρόπο αυτό, 
περίπου χίλιοι επτακόσιοι δικαιούχοι ερευνητικών επιδομάτων μετακινήθηκαν σε άλλες χώρες της 
Κοινότητας. 
Ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε 556 εκατομμύρια ECU. 
12.2 Αημιουργία εσωτερικής αγοράς υπηρεσιών στον τομέα των πληροφοριών 
Στα πλαίσια των γενικών προσπαθειών για τη βελτίωση της πρόσβασης στις πληροφορίες μέσω της 
ανάπτυξης των τεχνολογιών των επικοινωνιών και της ενίσχυσης του προσανατολισμού της ευρωπαϊκής 
αγοράς πληροφοριών, η Επιτροπή θέσπισε το πρόγραμμα IMPACT (Information Market Policy 
Actions). Η απόφαση του Συμβουλίου για το IMPACT(157) επισημαίνει ρητά την ανάγκη να αναλυθούν 
τα ισχυρά και αδύνατα σημεία της ευρωπαϊκής αγοράς πληροφοριών, υπογραμμίζει ότι πρέπει να 
δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και 
ζητά την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων που επιτυγχάνονται στα πλαίσια άλλων εθνικών ή 
κοινοτικών προγραμμάτων. To IMPACT είναι ένα πρόγραμμα προσανατολισμένο προς την αγορά, 
σκοπός του οποίου είναι η τόνωση και ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αγοράς υπηρεσιών στον τομέα των 
πληροφοριών μέσω της άρσης των εμποδίων και της υποστήριξης ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών. Ο 
τουρισμός αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο του προγράμματος αυτού. Στα πλαίσια της πρώτης φάσης 
του IMPACT, χρηματοδοτήθηκαν τρία σχέδια που σχετίζονται με τον τουρισμό(158). 
Οταν ελήφθη η απόφαση για τη δεύτερη φάση του προγράμματος IMPACT(159), ως κεντρικό θέμα της 
φάσης αυτής επελέγη "η βελτίωση της πρόσβασης στις πληροφορίες, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, για 
όλους τους ενδιαφερόμενους" (ιω). Το πρόγραμμα IMPACT-2, η εφαρμογή του οποίου συνεχίζεται, 
επιδιώκει να εξασφαλίσει τη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα περιορίζοντας το επίκεντρο του σε 
λιγότερες δράσεις με μεγαλύτερα, όμως, πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Για την υποστήριξη των 
157 
158 
159 
160 Απόφαση του Συμβουλίου 88/524/ΕΟΚ, ΕΕ L 288 της 21.10.1988, σ.39 
SEC(92) 702 τελικό της 27.05.92 
Απόφαση του Συμβουλίου 91/691/ΕΟΚ, ΕΕ L377 της 31.12.91,σ.41 
Εγγραφο IMPACT 19/92 τελικό, πρόγραμμα εργασίας IMPACT-2 1993, 
ΓΔΧΙΙΙ,2.12.92, σ.2 
103 
στρατηγικών πρωτοβουλιών πληροφόρησης στα πλαίσια του IMPACT-2 δημοσιεύθηκαν δύο 
προσκλήσεις υποβολής προτάσεων: 
1) Αιάλογικές υπηρεσίες πληροφόρησης πολλαπλών μέσων, και 
2) Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών. 
Το πρόγραμμα "Διαλογικά Πολλαπλά Μέσα"(161), εφαρμόζεται σε δύο φάσεις: κατά τη διάρκεια 
μιας εξάμηνης φάσης καθορισμού παρασχέθηκε αρχική υποστήριξη μέγιστου ποσού 50.000 ECU για 
κάθε σχέδιο. Επελέγησαν 22 σχέδια για μια δωδεκάμηνη φάση εφαρμογής, η οποία βρίσκεται σήμερα 
σε εξέλιξη. Δύο από τα σχέδια αυτά αφορούν άμεσα την παροχή τουριστικών πληροφοριών για τις 
ευρωπαϊκές περιφέρειες. Ο συνολικός προϋπολογισμός τους ανέρχεται σε 1,5 εκατομμύρια ECU 
(κοινοτική συμμετοχή: 325.000 ECU). Τέσσερα άλλα σχέδια παρέχουν πληροφορίες για ειδικά 
θέματα τα οποία ενδιαφέρουν επίσης τους τουρίστες και τους ταξιδιώτες (τέχνες, πολιτισμός, 
κοινωνική ζωή, αξιοθέατα, περιβάλλον κλπ). Ο συνολικός προϋπολογισμός αυτών των τεσσάρων 
προγραμμάτων ανέρχεται σε 1,9 εκατομμύρια ECU (κοινοτική συμμετοχή: 837.000 ECU). 
Το πρόγραμμα "Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών" αφορά μια τεχνολογία σκοπός της οποίας 
είναι η παροχή πληροφοριών σχετικά με δεδομένα σύνολα γεωγραφικών συντεταγμένων οπουδήποτε 
στον κόσμο. Τα συστήματα αυτά παρουσιάζουν αναμφισβήτητο άμεσο ενδιαφέρον για τον τουριστικό 
τομέα. Η πρόσκληση υποβολής προσφορών για τα συστήματα γεωγραφικών πληροφοριών, η οποία 
δημοσιεύθηκε το Νοέμβριο του 1992, εφαρμόζεται επίσης σε δύο φάσεις: μια φάση καθορισμού 
διάρκειας 6 μηνών, από τον Ιούνιο έως το Αεκέμβριο του 1993, με μέγιστο ποσό ύψους 50.000 ECU 
για κάθε σχέδιο· στη συνέχεια, θα ακολουθήσει η φάση εφαρμογής, διάρκειας 18 μηνών, στα πλαίσια 
της οποίας η μέγιστη κοινοτική συνεισφορά για κάθε σχέδιο θα είναι της τάξης των 400.000 ECU. 
Αυτή η φάση εφαρμογής αναμένεται να αρχίσει κατά τους πρώτους μήνες του 1994. Στα πλαίσια 
της πρωτοβουλίας "Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών", αναπτύσσονται επί του παρόντος, στα 
πλαίσια της φάσης καθορισμού, 9 σχέδια που σχετίζονται με τον τουρισμό. Κοινός σκοπός τους είναι 
η παροχή πληροφοριών στους τουρίστες/ταξιδιώτες σχετικά με έναν ή περισσότερους προορισμούς. 
Το πεδίο εφαρμογής αυτών των σχεδίων ποικίλλει σημαντικά τόσο από τεχνική όσο και από 
γεωγραφική άποψη. 
12.3 Επικοινωνία (μετάδοση) δεδομένων για την περιφερειακή ανάπτυξη 
Η επιταχυνόμενη διαδικασία προς την ευρωπαϊκή οικονομική και νομισματική ένωση απαιτεί συνεχή 
δράση για την επίτευξη μεγαλύτερης οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μεταξύ των κεντρικών και 
των περιφερειακών περιοχών της Κοινότητας. Ωστόσο, στον τομέα των τηλεπικοινωνιών υπάρχουν 
τεράστιες διαφορές μεταξύ του επιπέδου των υπηρεσιών που παρέχονται στις κεντρικές περιοχές της 
Κοινότητας, αφενός, και στις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες, αφετέρου. Ο τουρισμός, ο οποίος 
συχνά αποτελεί ζωτική οικονομική δραστηριότητα για τις περιφέρειες αυτές, εξαρτάται ολοένα και 
περισσότερο από το μάρκετινγκ και από άλλες δραστηριότητες που προϋποθέτουν προηγμένη 
υποδομή στους τομείς των τηλεπικοινωνιών και της τεχνολογίας των πληροφοριών. 
Δύο κοινοτικές πρωτοβουλίες στον τομέα της τηλεματικής, που συγχρηματοδοτούνται μέσω του 
Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης και που αποσκοπούν ακριβώς στη μείωση αυτών των 
ανισοτήτων, είναι οι πρωτοβουλίες STAR και TELEMATIQUE. Η πρωτοβουλία STAR (Special 
Telecommunications Action for Regional development), η οποία ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1991, 
είχε ως επίκεντρο την υποδομή και τις υπηρεσίες. 
Η πρωτοβουλία TELEMATIQUE (,62), η οποία αποτελεί συνέχεια του τμήματος της πρωτοβουλίας 
STAR που αφορούσε τις υπηρεσίες, είναι πρωτοβουλία διετούς διάρκειας (1992-1993) η οποία 
υποστηρίζει την ανάπτυξη υπηρεσιών επικοινωνίας (μεταφοράς) δεδομένων και σχετικών εφαρμογών στις 
161 ΕΕ S 106, 2.06.92 
162 Ανακοίνωση της Επιτροπής της 25.01.91, ΕΕ C ^της 8.2.91, σ.7 
104 
λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες της Κοινότητας (στόχος 1). Με συνολικό προϋπολογισμό ύψους 
216,7 εκατομμυρίων ECU, η πρωτοβουλία TELEMATIQUE αποσκοπεί στην ενίσχυση της περιφερειακής 
ανάπτυξης με τρεις τρόπους: 
διευκολύνοντας την εισαγωγή προηγμένων τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών στις MME· 
υποστηρίζοντας την εισαγωγή υπηρεσιών επικοινωνίας (μεταφοράς) δεδομένων στο δημόσιο 
τομέα-
βελτιώνοντας την πρόσβαση στα δίκτυα επικοινωνίας (μεταφοράς) δεδομένων μέσα στην 
Κοινότητα. 
Καθώς οι παραπάνω δράσεις προϋποθέτουν την ύπαρξη κατάλληλου δικτύου και συναφών 
εγκαταστάσεων, η πρωτοβουλία TELEMATIQUE επιδιώκει επίσης την προώθηση της τυποποιημένης 
πρόσβασης στα διευρωπαϊκά δίκτυα, κατά τρόπον ώστε οι περιφερειακές περιοχές της Κοινότητας 
να μπορούν να αναπτύξουν δεσμούς, όσον αφορά τα δεδομένα, τόσο μεταξύ τους όσο και με τις 
υπόλοιπες περιοχές της Κοινότητας στα πλαίσια της εσωτερικής αγοράς. 
Κατά την εφαρμογή της πρωτοβουλίας TELEMATIQUE, ελήφθησαν υπόψη διάφορες πτυχές του νέου 
τηλεπικοινωνιακού περιβάλλοντος όσον αφορά: 
τον ανταγωνισμό και τη νομοθεσία που σχετίζεται με τα ανοιχτά δίκτυα-
τη χρήση προτύπων 
τη χρήση των αποτελεσμάτων άλλων παρόμοιων προγραμμάτων. 
Μέσω της πρωτοβουλίας TELEMATIQUE χρηματοδοτούνται τουριστικά σχέδια σε ορισμένες 
περιφέρειες της Κοινότητας. Παραδείγματα σχεδίων που έχουν αντίκτυπο στον τουρισμό στις 
περιφέρειες αυτές είναι, μεταξύ άλλων, τα εξής: δίκτυα υποδομής, διαπεριφερειακά δίκτυα, 
εφαρμογές επικοινωνίας (μεταφοράς) δεδομένων για MME, δίκτυα βάσεων δεδομένων κλπ. Σε πολλά 
σχέδια δεν είναι πάντοτε δυνατόν να επισημανθούν οι πτυχές των αναλαμβανομένων πρωτοβουλιών 
που σχετίζονται με τον τουρισμό, παρά το γεγονός ότι τέτοιες πτυχές υπάρχουν όντως. Πολύ συχνά 
οι πτυχές αυτές εντάσσονται στα πλαίσια γενικότερων ενεργειών. Π.χ., ένα σχέδιο το οποίο αναφέρει 
απλώς ότι παρέχει υποστήριξη στις MME μπορεί κάλλιστα να αφορά και τουριστικές MME. 
12.4 Το Σχέδιο Κοινοτικών Δράσεων υπέρ του Τουρισμού 
Το τριετές "Σχέδιο Κοινοτικών Δράσεων υπέρ του Τουρισμού" περιλαμβάνει ειδικές δράσεις 
υποστήριξης διακρατικών πρωτοβουλιών για τη βελτίωση των τουριστικών πληροφοριών κυρίως μέσω 
της χρήσης νέων τεχνολογιών. Η υποστήριξη αυτή συμπληρώνει διάφορα άλλα μέτρα που έχουν 
ληφθεί στον εν λόγω τομέα σε κοινοτικό επίπεδο και επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στην καλύτερη 
και αποτελεσματικότερη παροχή ενημερωμένων πληροφοριών στον τουρίστα. 
Η πρόσκληση υποβολής προτάσεων για "διακρατικά σχέδια" περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, 
πρωτοβουλίες σκοπός των οποίων ήταν η ανάπτυξη της παροχής τουριστικών πληροφοριών μέσω της 
χρήσης νέων τεχνολογικών μέσων, κατά τρόπον ώστε να υπάρξει ανταπόκριση στις ανάγκες των 
τουριστών για συνεχώς καλύτερη ποιότητα πληροφόρησης όσον αφορά τις υπηρεσίες που σχετίζονται 
με τον τουρισμό. Τα επιλεγέντα σχέδια καλύπτουν όλα τα κράτη μέλη και ευνοούν τη δημιουργία 
μιας δομής συνεργασίας μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων οργανισμών σε περιφερειακό και εθνικό 
επίπεδο, περιλαμβανομένων και των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης. Η Κοινότητα 
επιθυμεί να ενθαρρύνει την ανάπτυξη συνεργείων μεταξύ των σχεδίων αυτών και των άλλων σημαντικών 
πρωτοβουλιών που βρίσκονται σήμερα υπό εξέλιξη, κατά τρόπον ώστε να δημιουργηθούν οι 
προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μιας όσο το δυνατόν ευρύτερης συνεργασίας μεταξύ όλων των 
εμπλεκομένων φορέων στον τομέα αυτό. Η εφαρμογή των επιλεγέντων σχεδίων αναμένεται να αρχίσει 
τον Ιανουάριο του 1994. 
12.5. Περιβαλλοντική έρευνα και τουρισμός 
105 
Συχνά ο τουρισμός προκαλεί επιβαρύνσεις (οχλήσεις) σε ευάλωτες από περιβαλλοντική άποψη 
περιοχές, όπως είναι οι παράκτιες ζώνες, οι αλπικές και οι λοιπές ορεινές περιφέρειες. Πολλά από 
τα κοινοτικά προγράμματα περιβαλλοντικής έρευνας και, σε κάποιο βαθμό, το ερευνητικό πρόγραμμα 
για την επιστήμη και την τεχνολογία της θάλασσας (MAST), αποσκοπούν στην κατανόηση και την 
αντιμετώπιση της "συμπεριφοράς" του περιβάλλοντος στις περιοχές αυτές. Σε ευρύτερη κλίμακα, ο 
τουρισμός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους κλιματικούς παράγοντες. Πράγματι, η τουριστική 
βιομηχανία ολόκληρων περιφερειών που έχουν καλές καιρικές συνθήκες κατά τους καλοκαιρινούς 
μήνες ή που συγκεντρώνουν τις ειδικές προϋποθέσεις που απαιτούνται για την άσκηση, π.χ., 
χειμερινών αθλημάτων θα μπορούσε να επηρεασθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό από την παγκόσμια 
αλλαγή του κλίματος. Η τουριστική βιομηχανία μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο μέσα σε κλίμα σταθερής 
και διαρκούς ανάπτυξης- σχετικά με το θέμα αυτό, η διεξαγόμενη κοινοτική έρευνα για τα 
κοινωνικοοικονομικά ζητήματα που σχετίζονται με το περιβάλλον παρέχει σημαντική συμβολή στην 
προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο είναι δυνατόν να κατασκευασθούν κατάλληλα 
μοντέλα. 
Ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα κοινοτικών περιβαλλοντικών σχεδίων έρευνας και ανάπτυξης 
τα οποία είναι δυνατόν να έχουν άμεσο αντίκτυπο στον τουρισμό είναι τα εξής: 
το σχέδιο MEDALUS για την απερήμωση στη Μεσόγειο, το οποίο προσπαθεί να εντοπίσει τα 
αίτια της διαδικασίας απερήμωσης τόσο στη συνεχιζόμενη μείωση των βροχοπτώσεων όσο και 
στις μεθόδους χρήσης της γης, ενώ παράλληλα επιδιώκει να εξεύρει τρόπους διαφύλαξης του 
περιβάλλοντος-
οι διάφορες εκθέσεις για τη ρύπανση των υδάτων π.χ., η έκθεση 16 για τα φαινόμενα 
ευτροφισμού στην Αδριατική και στις άλλες παράκτιες ζώνες της Μεσογείου-
η ανάπτυξη βελτιωμένων μεθόδων ένταξης των περιβαλλοντικών εκτιμήσεων στις τομεακές 
πολιτικές, περιλαμβανομένου του τουρισμού-
η καλύτερη κατανόηση της διαδικασίας σταδιακής καταστροφής των ιστορικών κτιρίων και 
μνημείων και η βελτίωση της επιστημονικής βάσης που απαιτείται για τη συντήρηση τους. Η 
πτυχή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τον "πολιτιστικό τουρισμό". 
106 
13. ΕΗΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΗΙΑΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ 
13.1 Σχέσεις με τις χώρες ΕΖΕΣ 
Η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου έχει ως σκοπό να δώσει νέα ώθηση στις σχέσεις 
μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών 
(ΕΖΕΣ), σχέσεις που θεμελιώνονται στη γεωγραφική τους γειτνίαση, στη σπουδαιότητα των οικονομικών 
τους δεσμών, στις κοινές δημοκρατικές τους αξίες, στην οικονομία της αγοράς και στην κοινή 
ευρωπαϊκή τους ταυτότητα^63). 
Οι χώρες της ΕΖΕΣ που συμμετέχουν στη συμφωνία θα ενσωματώσουν στις εθνικές τους νομοθεσίες την 
ισχύουσα κοινοτική νομοθεσία που αφορά την ενιαία αγορά. Η συνεργασία θα επεκταθεί περαιτέρω, 
ώστε να συμπεριλάβει τις "οριζόντιες πολιτικές", και ιδίως την κοινωνική πολιτική, την πολιτική 
προστασίας των καταναλωτών, την περιβαλλοντική πολιτική, την πολιτική στον τομέα της 
στατιστικής και του εταιρικού δικαίου, καθώς και τις "συνοδευτικές πολιτικές" που καλύπτουν, μεταξύ 
άλλων θεμάτων, και τον τουρισμό. 
Στον τομέα του τουρισμού, η συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, η οποία άρχισε να 
ισχύει την 1η Ιανουαρίου 1994, προβλέπει στο άρθρο 78α την ενίσχυση και διεύρυνση της συνεργασίας 
στα πλαίσια των κοινοτικών δραστηριοτήτων. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο 31 της συμφωνίας ΕΟΧ, το 
άρθρο 8, το οποίο αναφέρεται στον τουρισμό, ορίζει ότι τα συμβαλλόμενα μέρη θα επιδιώξουν 
ειδικότερα την ενίσχυση της συνεργασίας στα πλαίσια των κοινοτικών δραστηριοτήτων που μπορεί να 
προκύψουν από την εφαρμογή του κοινοτικού σχεδίου δράσης για την υποστήριξη του τουρισμού. 
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της ΕΖΕΣ προσφέρουν τεράστιες δυνατότητες για τουρισμό 
και ταξίδια και, με τον τρόπο αυτό, παρέχουν την ευκαιρία για σταθερή και διαρκή αύξηση των 
θέσεων απασχόλησης και των εισοδημάτων. Για να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής 
τουριστικής βιομηχανίας, πρέπει να καταβληθούν συντονισμένες προσπάθειες και να διατεθούν 
επαρκείς πόροι. 
Ηδη κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού έτους του τουρισμού (1990), αναπτύχθηκε συνεργασία μεταξύ 
των χωρών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της ΕΖΕΣ. Στα πλαίσια αυτά, εφαρμόστηκαν διάφορα 
πανευρωπαϊκά σχέδια τα οποία χρηματοδοτήθηκαν από κοινού από τις χώρες της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας και της ΕΖΕΣ. 
Εκτοτε, δημιουργήθηκαν και άλλοι δεσμοί συνεργασίας στον τομέα των στατιστικών τουρισμού, ενώ 
εξετάζεται η δυνατότητα να συμμετέχουν στο μέλλον οι χώρες της ΕΖΕΣ σε ευρύτερη κλίμακα στις 
κοινοτικές δράσεις που αναλαμβάνονται στον τομέα του τουρισμού. 
163 Ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος περιλαμβάνει την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, τα 
κράτη μέλη της και τις χώρες της ΕΖΕΣ, δηλαδή την Αυστρία, το λιχτενστάιν, τη 
Φινλανδία, την Ισλανδία, τη Νορβηγία και τη Σουηδία. Μετά το αρνητικό 
αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος που διεξήχθη στην Ελβετία στις 6 Αεκεμβρίου 1992, 
η χώρα αυτή δεν συμμετέχει στον ΕΟΧ. Η συμφωνία μονογραφήθηκε στις 14 
Απριλίου 1992 και υπογράφηκε στο Oporto στις 2 Μαίου 1992, κατόπιν δύο γνωμών 
που διετύπωσε το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σχετικά με τη 
συμβατότητα του σχεδίου συμφωνίας με τη συνθήκη της Ρώμης. Το Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο έδωσε την έγκριση του στις 28 Οκτωβρίου 1992. Η συμφωνία, η οποία 
κυρώθηκε έως το τέλος του Αεκεμβρίου του 1993 από όλα τα συμβαλλόμενα μέρη, 
τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1994. 
107 
Στα πλαίσια του προγράμματος εφαρμογής του κοινοτικού σχεδίου δράσης για την υποστήριξη του 
τουρισμού, επελέγησαν κατά το 1993 διάφορα σχέδια από τις χώρες της ΕΖΕΣ στα πλαίσια του 
μέτρου που αφορά "τη διακρατική συνεργασία". 
13.2 Σχέσεις με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 
Ο τουρισμός στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ήταν ανέκαθεν σημαντικός παράγοντας της 
οικονομίας και της κοινωνικής ζωής. 
Το τουριστικό ρεύμα στις χώρες αυτές υπολογίζεται σε πάνω από 50 εκατομμύρια επισκέπτες 
κατ'έτος κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 80. Προσθέτοντας τα 15 εκατομμύρια (κατ*έτος) 
επισκεπτών από τις δυτικές χώρες, τα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 
αντιπροσωπεύουν ποσοστό \\% του παγκόσμιου τουριστικού ρεύματος. 
Παρά το γεγονός ότι οι περισσότερες από τις χώρες αυτές διαθέτουν αναμφισβήτητα θέλγητρα και 
τουριστικούς πόρους κάθε είδους, η τουριστική βιομηχανία εξαρτιόταν άμεσα από το οικονομικό και 
θεσμικό περιβάλλον που χαρακτήριζε τις χώρες αυτές μέχρι πρόσφατα. 
Η ποιότητα των υπηρεσιών που προσφέρονται στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είναι γενικά 
κατώτερη από ο,τι στη Δυτική Ευρώπη. Σήμερα, οι νέες κυβερνήσεις αναγνωρίζουν ότι ο τουρισμός 
αποτελεί σημαντικό μέσο ανάπτυξης των συναλλαγών τους με τις ξένες χώρες. Η ανάπτυξη του 
τουρισμού στις περιοχές αυτές προσελκύει τους δυτικούς οικονομικούς παράγοντες μέσω άμεσων 
επενδύσεων, ενώσεων επιχειρήσεων ή συμμετοχής στα υπό εξέλιξη προγράμματα ιδιωτικοποίησης. 
13.2.1 Το πρόγραμμα PHARE 
Το PHARE (164), δηλαδή το πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας το οποίο προβλέπει την παροχή 
οικονομικής και τεχνικής βοήθειας υπέρ των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, 
καλύπτει σήμερα τις εξής χώρες: Αλβανία, Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Σλοβακική 
Δημοκρατία, Εσθονία, Λιθουανία, Λεττονία, Ρουμανία, Σλοβενία, Πολωνία και Ουγγαρία. 
Η υποστήριξη συνίσταται στην παροχή τεχνικής και οικονομικής βοήθειας. Ο προϋπολογισμός του 
προγράμματος PHARE ήταν της τάξης των 500 εκατομμυρίων ECU το 1990, των 785 εκατομμυρίων 
ECU το 1991, των 1015 εκατομμυρίων ECU το 1992, και των 1005 εκατομμυρίων ECU το 1993. 
Το πρόγραμμα παροχής βοήθειας καλύπτει διάφορους τομείς, όπως το περιβάλλον, τις μεταφορές, 
την ενέργεια, την αναδιάρθρωση επιχειρήσεων, τον κοινωνικό τομέα, τις δημόσιες και διοικητικές 
υποδομές κ.λπ. 
Οι χώρες για τις οποίες εφαρμόζεται ήδη, στα πλαίσια του PHARE, ένα πρόγραμμα που αφορά τον 
τουρισμό είναι η Πολωνία, η Ρουμανία, η Σλοβενία και τα κράτη της Βαλτικής. 
Πολωνία 
Για την ανάπτυξη του πολωνικού τουρισμού μέσω του προγράμματος PHARE, προβλέπεται η παροχή 
οικονομικής βοήθειας ύψους 4,5 εκατομμυρίων ECU για περίοδο 2 ετών (1992-1994). 
Σκοπός της βοήθειας αυτής είναι η ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας μέσω της δημιουργίας 
ενός νομικού και θεσμικού πλαισίου και της εφαρμογής ενός προγράμματος κατάρτισης των 
υπευθύνων και ανάπτυξης των τουριστικών προϊόντων, καθώς και ενός προγράμματος μάρκετινγκ. 
164 Κανονισμός 3906/89 του Συμβουλίου, ΕΕ L 375, 1989.11 
108 
Αλλα σημαντικά στοιχεία της βοήθειας αφορούν την ανάπτυξη των μεταφορών και την εξεύρεση 
τρόπων για την καλύτερη προστασία του περιβάλλοντος. 
Η ιδιωτικοποίηση είναι μία από τις βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχή ολοκλήρωση αυτής της 
αναπτυξιακής διαδικασίας, όπως και η παροχή υποστήριξης στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, λόγω 
του γεγονότος αυτού, το εν λόγω τουριστικό πρόγραμμα θα τεθεί σε εφαρμογή σε στενή συνεργασία 
με τους οργανισμούς που είναι αρμόδιοι για την ιδιωτικοποίηση και για την ανάπτυξη των μικρομεσαίων 
επιχειρήσεων. 
Ρουμανία 
Στα πλαίσια του προγράμματος PHARE, η ρουμανική τουριστική βιομηχανία θα λάβει κατά την 
περίοδο 1992-1994 οικονομική βοήθεια το ύψος της οποίας εκτιμάται σε 4,5 εκατομμύρια ECU. Σκοπός 
της βοήθειας αυτής είναι η βελτίωση του περιβάλλοντος, η αναβάθμιση των υποδομών, των 
παρεχόμενων υπηρεσιών και, ιδίως, των τηλεπικοινωνιών, η κατάρτιση στελεχών και η βελτίωση της 
ποιότητας των τουριστικών πόρων και εγκαταστάσεων. 
Σλοβενία 
Το Αεκέμβριο του 1992 η Επιτροπή χορήγησε στη Δημοκρατία της Σλοβενίας επιδότηση ύψους 
300.000 ECU για την εκτέλεση τουριστικού προγράμματος που περιελάμβανε: 
ανάλυση των εφαρμοζομένων τουριστικών στρατηγικών, με στόχο την αναβάθμιση της 
εξωτερικής συνεργασίας και τη βελτίωση του μάρκετινγκ του σλοβένικου τουρισμού-
παροχή προγραμμάτων για την ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων, με στόχο την κάλυψη όλων 
των πτυχών της κατάρτισης. 
Βαλτικές Χώρες 
Μέσω των πόρων του προγράμματος PHARE, η Κοινότητα βοηθά την Εσθονία, τη λεττονία και τη 
Λιθουανία στις προσπάθειες που καταβάλλουν για την ανάπτυξη του τουριστικού τομέα γενικά και των 
επιχειρηματικών ταξιδιών ειδικότερα. 
Χορηγήθηκε επιδότηση ύψους 600.000 ECU για την εκτέλεση του παρακάτω προγράμματος: 
Λιθουανία: ιδιωτικοποίηση και πρόγραμμα αναδιάρθρωσης-
λεττονία: τεχνική βοήθεια γενικού χαρακτήρα σε θέματα εξοπλισμού· 
Εσθονία: πολυτομεακός εξοπλισμός. 
Στα πλαίσια του προγράμματος κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού αναλαμβάνονται και άλλες 
δράσεις υπέρ των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, με στόχο να διευκολυνθεί η χάραξη 
των προσανατολισμών που θα είναι σε θέση να εγγυηθούν την ισόρροπη ανάπτυξη του τουρισμού στις 
χώρες αυτές. 
Οι μελετώμενες δράσεις περιλαμβάνουν: 
ανάπτυξη, στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, γενικών δράσεων κατάρτισης και 
ευαισθητοποίησης στα προβλήματα του τουρισμού στα πλαίσια μιας οικονομίας της αγοράς. 
Οι δράσεις αυτές συμπληρώνουν τις δράσεις του προγράμματος PHARE και καλύπτουν στο 
εξής και τις χώρες που δεν περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα αυτό-
ανάληψη άλλων δράσεων του ίδιου τύπου, και κυρίως δράσεων κατάρτισης των στελεχών και 
διευθυντικών παραγόντων του τουρισμού- οι δράσεις αυτές έχουν συμπληρωματικό χαρακτήρα 
109 
σε σχέση με το πρόγραμμα PHARE, όταν είναι δυνατόν να ζητηθεί η συνδρομή του 
προγράμματος αυτού (περίπτωση της Αλβανίας και της Βουλγαρίας προς το παρόν)-
εφαρμογή δράσεων, και κυρίως δράσεων διεξοδικής έρευνας για την ανάπτυξη ειδικών κλάδων 
ή προϊόντων του τουρισμού, ή, για τις περισσότερο προηγμένες χώρες, δράσεων κοινής 
προώθησης και μάρκετινγκ σε συνεργασία με κράτη μέλη. 
13.3 Σχέσεις με τις μεσογειακές χώρες 
Οι σχέσεις της Κοινότητας με τις μεσογειακές χώρες βασίζονται, ήδη από τα πρώτα χρόνια της 
ύπαρξης τους, σε μια συνολική συνεργασία η οποία δεν έχει οδηγήσει στην υπογραφή συμφωνιών 
σύνδεσης ή συνεργασίας της μιας περιφέρειας με την άλλη, κατά το πρότυπο της σύμβασης λομέ. 
Αποτέλεσμα της προσέγγισης αυτής είναι η υπογραφή πολυάριθμων μεμονωμένων συμφωνιών 
συνεργασίας διαφόρων ειδών με τις περισσότερες χώρες της μεσογειακής λεκάνης. Η διάρκεια ισχύος 
των συμφωνιών αυτών είναι αόριστη, ενώ μόνο το οικονομικό τους μέρος αποτελεί αντικείμενο 
πρωτοκόλλων που καλύπτουν πενταετείς περιόδους. 
Στα πλαίσια των διαφόρων αυτών πρωτοκόλλων, ορισμένες χώρες της μεσογειακής λεκάνης μπόρεσαν 
να εφαρμόσουν συγκεκριμένες δράσεις περιορισμένης εμβέλειας υπέρ της τουριστικής βιομηχανίας 
τους. 
Ετσι, η Τυνησία, η Ιορδανία, η Μάλτα, η Συρία και η Τουρκία έλα/3αν ενισχύσεις για την εφαρμογή 
προγραμμάτων συνεργασίας και τεχνικής βοήθειας στον τομέα του τουρισμού, τουριστικής προώθησης 
ή επαγγελματικής κατάρτισης. 
Γενικά, η τουριστική βιομηχανία των χωρών αυτών δεν έχει τύχει μέχρι σήμερα ιδιαίτερων προνομίων 
ωστόσο, αφότου το Συμβούλιο ενέκρινε τις κατευθυντήριες γραμμές της ανανεωμένης μεσογειακής 
πολιτικής, αρχίζει να διαγράφεται ένα περιφερειακό κίνημα υπέρ του τουρισμού. 
Πράγματι, κατόπιν κοινής πρωτοβουλίας του γαλλικού Υπουργείου Τουρισμού και της Επιτροπής των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, πραγματοποιήθηκε, κατά το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Σεπτεμβρίου του 
1993, μια ευρωμεσογειακή διάσκεψη με θέμα "Ο τουρισμός και η σταθερή και διαρκής ανάπτυξη". 
Η διάσκεψη αυτή εντάσσεται στα πλαίσια του προγράμματος δράσεων για τη Μεσόγειο και του 
οργάνου της "Το Γαλάζιο Σχέδιο", το οποίο απορρέει από τη σύμβαση της Βαρκελώνης. 
Η διάσκεψη, στην οποία πήραν μέρος όλες οι χώρες που συμμετέχουν στη σύμβαση αυτή, καθώς και 
η Ιορδανία (ενώ παρέστησαν και αντιπρόσωποι των Κατεχομένων Εδαφών με την ιδιότητα 
παρατηρητών), είχε διπλό στόχο: 
την έγκριση, από την Επιτροπή και τους αρμόδιους για θέματα τουρισμού υπουργούς, μιας 
διακήρυξης με θέμα "Ο τουρισμός και η σταθερή και διαρκής ανάπτυξη", η οποία θα 
μπορούσε να χρησιμεύσει ως πλαίσιο αρχών και κανόνων που να δίνουν τη δυνατότητα στους 
αρμόδιους φορείς να αναπτύξουν στις χώρες αυτές συνεκτικές, συγκροτημένες και 
ολοκληρωμένες, σε εθνικό επίπεδο, τουριστικές πολιτικές, οι οποίες παράλληλα θα λαμβάνουν 
υπόψη τους την περιφερειακή πτυχή του προβλήματος-
την ανάληψη δράσεων κοινού προβληματισμού με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από το 
δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα και με τα εξής θέματα: 
• η θάλασσα και το νερό (έλεγχος των υδάτων ανάπτυξη βιώσιμων και καινοτόμων 
τουριστικών δραστηριοτήτων συνδεόμενων με τους θαλάσσιους πόρους)· 
110 
• η γη και οι δραστηριότητες (συμπληρωματικές δραστηριότητες που ενισχύουν τον 
τουρισμό στα πλαίσια μιας σταθερής και διαρκούς ανάπτυξης· μακροπρόθεσμες 
τουριστικές προοπτικές και τεχνολογική ανάπτυξη στη Μεσόγειο)· 
• οι άνθρωποι και η πολιτισμική κληρονομιά (εξέλιξη της συμπεριφοράς των πληθυσμών 
υποδοχής· διαφοροποίηση της τουριστικής προσφοράς μέσω της αξιοποίησης της 
κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς). 
Καρπός της διάσκεψης αυτής ήταν η έκδοση μιας διακήρυξης στην οποία αναφέρεται, μεταξύ 
άλλων, ότι ο τουρισμός είναι η πρωταρχική οικονομική δραστηριότητα των χωρών της μεσογειακής 
λεκάνης και ότι η ανάπτυξη του αποτελεί απόλυτη ανάγκη. 
Τα ειδικότερα σημεία τα οποία επισημαίνει η διακήρυξη είναι τα εξής: 
διευκόλυνση της κυκλοφορίας προσώπων και κεφαλαίων 
βελτίωση του τουριστικού μάρκετινγκ και του τρόπου προώθησης των τουριστικών προϊόντων 
ανάπτυξη νέων τουριστικών προϊόντων 
εφαρμογή πολιτικών υπέρ του περιβάλλοντος. 
13.4 Σχέσεις με τις χώρες της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής 
13.4.1 Σνέσειο με την Ασία στα πλαίσια της οικονομικής συνεργασίας ΕΚ-Ασίαο 
Ο κανονισμός του Συμβουλίου της 25ης Φεβρουαρίου 1992(165) καθόρισε νέες κατευθυντήριες γραμμές 
για την οικονομική συνεργασία μεταξύ της Κοινότητας και των ασιατικών χωρών. Ενώ στο παρελθόν 
οι τουριστικές πρωτοβουλίες και όλες οι δράσεις γενικά είχαν ως κύριο στόχο τους την υποβοήθηση 
της οικονομικής ανάπτυξης των ασιατικών χωρών, στο εξής ο απώτερος στόχος των σχεδίων και 
προγραμμάτων είναι η ανάπτυξη αμοιβαία επωφελών σχέσεων διεπιχειρησιακής συνεργασίας μεταξύ 
των οικονομικών παραγόντων του ιδιωτικού τομέα της Κοινότητας και των ασιατικών χωρών. Ετσι, οι 
τουριστικές πρωτοβουλίες (π.χ. τα προγράμματα κατάρτισης) θα πρέπει να επιδιώκουν την ανάπτυξη 
των τουριστικών βιομηχανιών στις χώρες αυτές, ώστε να τις καταστήσουν ελκυστικές για ενδεχόμενους 
κοινοτικούς τουριστικούς επενδυτές. 
Στα πλαίσια της οικονομικής συνεργασίας μεταξύ της Κοινότητας και της Ασίας, ο τουρισμός 
διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο για την ανάπτυξη ορισμένων χωρών-ετάίρων από ό,τι για άλλες, 
πράγμα το οποίο αντικατοπτρίζεται στις στρατηγικές που εφαρμόζει η Επιτροπή για κάθε επιμέρους 
χώρα. Ολα τα εφαρμοζόμενα τουριστικά σχέδια πρέπει να είναι συνεκτικά και συμπληρωματικά όχι 
μόνο μεταξύ τους αλλά και με την ακολουθούμενη γενική στρατηγική. 
Απαραίτητη προϋπόθεση για να διασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη επιτυχία των αναλαμβανομένων 
τουριστικών δράσεων και για να αυξηθούν οι πιθανότητες προσέλκυσης επενδυτών από τον ιδιωτικό 
τομέα της Κοινότητας αποτελεί η ανάληψη σαφούς και ειλικρινούς δέσμευσης του ιδιωτικού τομέα 
της εκάστοτε χώρας - εταίρου για την υλοποίηση των εν λόγω δράσεων. Ταυτόχρονα, κατά τον 
προσδιορισμό και την προετοιμασία των δυνητικών τουριστικών πρωτοβουλιών πρέπει να γίνεται εκτίμηση 
του ενδιαφέροντος που είναι πιθανόν να επιδείξουν ιδιωτικοί κοινοτικοί επενδυτές. 
16S Κανονισμός του Συμβουλίου (ΕΟΚ) αριθ. 443/92 για την παροχή οικονομικής και 
τεχνικής βοήθειας προς τις αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας και της λατινικής 
Αμερικής και για την οικονομική συνεργασία με τις χώρες αυτές, ΕΕ L 52 της 
27 .2-92 σ. 1 
111 
Επειδή οι αναλαμβανόμενες τουριστικές πρωτοβουλίες είναι δυνατόν να καταστρέψουν μια περιοχή 
ή ένα χώρο αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες υποδομές υποστήριξης, λαμβάνεται ολοένα και 
περισσότερο υπόψη, κατά την εφαρμογή τουριστικών δράσεων και σχεδίων με τους ασιατικούς 
εταίρους, η αναγκαιότητα λήψης μέτρων για την προστασία και διαφύλαξη του τοπικού 
περιβάλλοντος και πολιτιστικού πλούτου. 
Σήμερα υπάρχουν αρκετά σχέδια τα οποία είτε προετοιμάζονται για εφαρμογή είτε βρίσκονται ήδη 
σε εξέλιξη είτε εξετάζονται για μελλοντική ανάπτυξη. 
Σχέδια που προετοιμάζονται για εφαρμογή 
Μελέτη για την κατάρτιση στον τομέα του τουρισμού στη Νότια Ασία 
Σκοπός της μελέτης αυτής, για την οποία η Κοινότητα χορήγησε ενίσχυση ύψους 165.275 ECU, είναι 
η εξέταση των υπαρχόντων ανθρώπινων πόρων και δυνατοτήτων κατάρτισης και η επισήμανση 
μελλοντικών αναγκών στο Μπανγκλαντές, το Μπουτάν, την Ινδία, τις Μαλδίβες, το Νεπάλ, το 
Πακιστάν και τη Σρι λάνκα, με στόχο να καταρτιστεί ένα ολοκληρωμένο περιφερειακό πρόγραμμα 
κατάρτισης στον τομέα του τουρισμού, στα πλαίσια του οποίου θα αναληφθούν δράσεις για την 
ανάπτυξη και την αύξηση των προσόντων και ικανοτήτων των ατόμων και των φορέων που 
εμπλέκονται άμεσα στην τουριστική βιομηχανία. Απώτερος στόχος είναι να διευκολυνθεί η 
μεγιστοποίηση του οφέλους που είναι δυνατόν να προκύψει από την ανάπτυξη του τουρισμού στις 
χώρες αυτές και, με τον τρόπο αυτό, να ενθαρρυνθεί η ενίσχυση της συνεργασίας που είναι δυνατόν 
να προσφέρει η Κοινότητα στις χώρες αυτές, μέσω ιδιωτικών επενδυτών, στον εν λόγω τομέα 
οικονομικής δραστηριότητας. 
Βασικό σγέδιο για την ανάπτυξη του τουρισμού στις Μάλδίβες 
Για τη μεγιστοποίηση των αμοιβαίων πλεονεκτημάτων που είναι δυνατόν να προκύψουν από την 
μελλοντική ανάπτυξη του τουριστικού τομέα στις Μαλδίβες, η Επιτροπή χορήγησε 495 εκατομμύρια 
ECU για την εκπόνηση μελέτης με στόχο την κατάρτιση ενός βασικού τουριστικού σχεδίου στο οποίο 
θα καθορίζονται οι εφαρμοστέες μακροπρόθεσμες πολιτικές και στρατηγικές. Η εκπόνηση της 
μελέτης, η οποία προβλέπεται να αρχίσει τον Οκτώβριο του 1993, θα γίνει με τη στενή συνεργασία 
μεταξύ ευρωπαίων εμπειρογνωμόνων και τοπικών φορέων. 
Σχέδια που βρίσκονται υπό εξέλιξη 
Ολοκληρωμένο πρόγραμμα κατάρτισης του τουριστικού εργατικού δυναμικού στις -χώρες ASEAN 
Αυτό το διετές περιφερειακό πρόγραμμα κατάρτισης στον τομέα του τουρισμού, το οποίο βρίσκεται 
τώρα στη δεύτερη φάση του και έχει προϋπολογισμό ύψους 1.850.000 ECU, αποσκοπεί κυρίως στη 
σύνταξη εγχειριδίων κατάρτισης, στη δοκιμή και έγκριση προτύπων τεχνικών προσόντων, στην 
ανάπτυξη μεθόδων κατάρτισης για την αύξηση των προσόντων των εκπαιδευτών και των 
επιφορτισμένων με καθήκοντα εποπτείας και στην εξασφάλιση μιας μόνιμης πηγής για την 
τροφοδότηση των μητρώων και για την υποστήριξη των περιφερειακών δράσεων κατάρτισης. Εχει 
αποδειχθεί επίσης χρήσιμο εργαλείο για την εγκαθίδρυση ενός αποτελεσματικού συστήματος ενεργού 
συνεργασίας στον τομέα του τουρισμού με ολόκληρη την περιφέρεια. Ο απώτερος στόχος είναι να 
ενσωματώσει η Τουριστική Ενωση του ASEAN (ο ιδιωτικός τομέας) την πρωτοβουλία αυτή στις 
δραστηριότητες της. 
Πρόγραμμα τεννικήο βοήθειας προς τις Φιλιππίνεο (Φάση II) 
Αυτό το τριετές πρόγραμμα, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από την Κοινότητα με 1.655.000 ECU και 
η εφαρμογή του οποίου άρχισε το 1992 σε συνεργασία με το υπουργείο Τουρισμού των Φιλιππίνων, 
112 
αποσκοπεί στην αύξηση της συνολικής αποτελεσματικότητας του τουριστικού τομέα και στην 
υποστήριξη της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης στη χώρα αυτή. 
Το πρόγραμμα έχει ορισμένους άμεσους στόχους: καθορισμός μιας συντονισμένης προσέγγισης για 
την ανάπτυξη προϊόντων, το μάρκετινγκ και την εφαρμογή σχεδίων από τις αρμόδιους κυβερνητικούς 
φορείς- υποστήριξη της ανάπτυξης και προστασίας επιλεγμένων περιοχών για τουριστικούς σκοπούς-
προώθηση της κατάρτισης του βασικού τουριστικού σχεδίου των Φιλιππίνων και αναβάθμιση του 
επιπέδου τουριστικών προσόντων που διαθέτει το προσωπικό των αρμόδιων οργανισμών και οργανώσεων 
του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. 
Τουριστική στρατηγική μάρκετινγκ για TIC γώοες του ASEAN 
Αυτό το σχέδιο οικονομικής συνεργασίας, ο προϋπολογισμός του οποίου ανέρχεται σε 2.400.000 ECU, 
καταρτίστηκε το 1989 για περίοδο τριών ετών. Σκοπός του είναι η ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης 
στρατηγικής μάρκετινγκ, με στόχο επιλεγμένες ευρωπαϊκές αγορές, για την τουριστική βιομηχανία 
των χωρών του ASEAN. Για την επίτευξη του στόχου αυτού, το κέντρο τουριστικών πληροφοριών του 
ASEAN προσπάθησε να αναπτύξει περιφερειακές δραστηριότητες στον τομέα του μάρκετινγκ, με 
στόχο τη δημιουργία και επέκταση διπλών και πολλαπλών προορισμών για την περιφέρεια ASEAN 
συνολικά. 
Μελλοντικά σχέδια τα οποία τελούν υπό εξέταση 
Επί του παρόντος εξετάζονται δύο σχέδια: πρώτον μια μελέτη για την κατάρτιση βασικού σχεδίου 
για την περιφέρεια Mustang του Νεπάλ, η οποία θα αποσκοπεί στη χάραξη μιας συνολικής 
αναπτυξιακής στρατηγικής για την εν λόγω περιοχή· δεύτερον, η οργάνωση ενός εργαστηρίου για 
τον τομέα του τουρισμού στην Ινδία. Το ινδικό σχέδιο θα περιλαμβάνει ειδικότερα την οργάνωση ενός 
διαλογικού εργαστηρίου στα πλαίσια του οποίου εκπρόσωποι του ιδιωτικού τομέα [π.χ., οργανωτές 
περιηγήσεων (tour operators)] από την Κοινότητα και την Ινδία θα μπορούν να ανταλλάσσουν απόψεις 
με στόχο τον καθορισμό τομέων προτεραιότητας για ανάπτυξη συνεργασίας. Εξάλλου, αξιωματούχοι 
της ινδικής κυβέρνησης και εκπρόσωποι του ιδιωτικού τομέα εξετάζουν επίσης τη δυνατότητα 
εκπόνησης μιας μελέτης για την κατάρτιση βασικού τουριστικού σχεδίου για την Ινδία. 
13.4.2 Σχέσεις με τις χώρες της λατινικής Αμερικής 
Η εμπορική προώθηση, αναπόσπαστο στοιχείο της οικονομικής συνεργασίας, έχει ως στόχο την 
αύξηση των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών εκ μέρους των λατινοαμερικανικών χωρών, τόσο μεταξύ 
τους όσο και προς τις εξωτερικές αγορές, και κυρίως τις αγορές της Ευρώπης και των Ηνωμένων 
Πολιτειών. 
Ο τουρισμός είναι υποτομέας ο οποίος κατέχει σημαντική θέση στα πλαίσια της εμπορικής 
προώθησης. Το 1993, από τα 34 εκατομμύρια ECU που διατέθηκαν για την εμπορική προώθηση στη 
λατινική Αμερική, κατά τι περισσότερο από το 1/4 (9 εκατομμύρια ECU) προορίζεται για σχέδια 
υπέρ του τουρισμού. 
Η οικονομική και τεχνική βοήθεια υπέρ των χωρών αυτών έχει μορφή μη επιστρεπτέων επιδοτήσεων 
στις οποίες μπορούν να συμβάλλουν, μέσω συγχρηματοδότησης, τόσο τα κράτη μέλη όσο και άλλες 
χώρες ή οργανώσεις και οργανισμοί. Οι επιδοτήσεις αυτές χορηγούνται λαμβάνοντας κυρίως υπόψη: 
την οικονομική σημασία του τουρισμού σε σχέση με τους άλλους τομείς δραστηριότητας της 
χώρας ή ακόμη και άλλων περιφερειών 
τα χαρακτηριστικά της δράσης που προτείνεται από την αντίστοιχη χώρα· 
τις διαθέσιμες πιστώσεις του έτους. 
113 
Τα σχέδια που, κατά τη γνώμη της Επιτροπής, παρουσιάζουν ενδιαφέρον εξετάζονται στη συνέχεια 
λεπτομερέστερα από τεχνική άποψη, μέσω ανάλυσης που πραγματοποιείται επί τόπου από 
αποστολή ad hoc. 
Στο παράρτημα 4 εμφαίνονται τα σχέδια που χρηματοδοτήθηκαν κατά τα τελευταία έτη. 
13.5 Σχέσεις με τις χώρες ΑΚΕ και τις Υπερπόντιες Χώρες και Εδάφη (ΥΧΕ) 
Ενώ οι συμβάσεις λομέ Ι και Λομέ Η μόλις και μετά βίας κάνουν μνεία του τουρισμού, η σύμβαση 
λομέ III αναφέρει τον τουρισμό ως αναπόσπαστο τμήμα της συνεργασίας στον τομέα του εμπορίου 
και των υπηρεσιών, της περιφερειακής συνεργασίας, της κοινωνικής και πολιτιστικής συνεργασίας, 
καθώς και της συνεργασίας στους τομείς που υποστηρίζονται από την ΕΤΕπ. 
Οι δράσεις ανταποκρίνονται, ανάλογα με τις ανάγκες, στα διάφορα προβλήματα που γνωρίζει ο 
τομέας. Σκοπός τους είναι η ανάπτυξη, αφενός μεν, των ανθρώπινων και θεσμικών πόρων, αφετέρου 
δε, του προϊόντος και της αγοράς, βελτιώνοντας παράλληλα τις δυνατότητες έρευνας και 
πληροφόρησης που διαθέτουν οι εν λόγω χώρες. 
Μεταξύ των κύριων δικαιούχων περιλαμβάνονται περιοχές με ιδιαίτερο τουριστικό ενδιαφέρον όπως 
ο Ειρηνικός, η Καραϊβική και ο Ινδικός Ωκεανός, αλλά και ένας συνεχώς μεγαλύτερος αριθμός 
αφρικανικών χωρών που προσπαθούν να διαφοροποιήσουν τις πηγές εισοδημάτων τους. Εξάλλου, 
πολλές χώρες ΑΚΕ και ορισμένες ΥΧΕ επωφελούνται από τα ετήσια προγράμματα συμμετοχής σε 
ειδικές εκδηλώσεις βάσει ειδικών διατάξεων που προβλέπονται για τις δράσεις περιφερειακού 
χαρακτήρα στον τομέα του εμπορίου και των υπηρεσιών. Τέλος, πέραν των καθαρά τομεακών 
δραστηριοτήτων, η ανάπτυξη του τουρισμού υποστηρίζεται έμμεσα από τις προσπάθειες που 
καταβάλλουν τα κράτη ΑΚΕ και οι ΥΧΕ σε άλλους τομείς (π.χ., μεταφορές και επικοινωνίες). 
13.5.1 Λομέ IV 
Η σύμβαση λομέ IV (1990-2000), η οποία αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στον τουρισμό στα 
πλαίσια του ευρύτερου τομέα των υπηρεσιών, επιβεβαιώνει τη σημασία που έχει ο τουρισμός για την 
ανάπτυξη των οικονομιών των σχετικών χωρών. 
Πράγματι, τα συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης εφαρμόζουν μέτρα και δράσεις για την ανάπτυξη 
και την υποστήριξη του τομέα του τουρισμού. 
Αυτά τα μέτρα μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή σε όλα τα στάδια, ήτοι από τον καθορισμό του 
τουριστικού προϊόντος έως την εμπορία και την προώθηση του. 
Ο επιδιωκόμενος στόχος είναι να υποστηριχθούν των προσπαθειών που καταβάλλουν οι χώρες ΑΚΕ 
για την άντληση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου οφέλους από τον εθνικό, περιφερειακό και διεθνή 
τουρισμό, σε συνάρτηση με τον αντίκτυπο που έχει ο τουρισμός για την οικονομική ανάπτυξη, και να 
τονωθεί η εισροή ιδιωτικών κεφαλαίων από την Κοινότητα και από άλλες πηγές με στόχο την 
ανάπτυξη του τουρισμού στις χώρες ΑΚΕ. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην ανάγκη ένταξης του 
τουρισμού στην κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική ζωή των τοπικών πληθυσμών. 
Οι ειδικές δράσεις που αποσκοπούν στην ανάπτυξη του τουρισμού συνίστανται στη χάραξη, την 
προσαρμογή και την επεξεργασία κατάλληλων πολιτικών σε εθνικό, περιφερειακό, τοπικό και διεθνές 
επίπεδο. 
114 
Τα προγράμματα και σχέδια ανάπτυξης του τουρισμού διαρθρώνονται γύρω από τους εξής 4 άξονες: 
1. αξιοποίηση των ανθρώπινων πόρων και ανάπτυξη του θεσμικού πλαισίου-
2. ανάπτυξη τουριστικών προϊόντων 
3. ανάπτυξη της αγοράς-
4. έρευνα και πληροφόρηση. 
Η πηγή χρηματοδότησης των δράσεων υπέρ των χωρών ΑΚΕ και των ΥΧΕ είναι το Ευρωπαϊκό Ταμείο 
Ανάπτυξης, το οποίο εντάσσεται στα πλαίσια των διαφόρων συμβάσεων λομέ, όσον αφορά τις χώρες 
ΑΚΕ, και των αποφάσεων σύνδεσης για τις ΥΧΕ. 
Κατάλογος των δράσεων που αναλήφθηκαν κατά την περίοδο 1989-1993 περιλαμβάνεται στο 
παράρτημα 5. Το συνολικό ποσό των υποχρεώσεων που αναλήφθηκαν κατά την περίοδο αυτή (όλα 
τα χρηματοδοτικά μέσα μαζί) ανέρχεται σε 83,166 εκατομμύρια ECU. 
115 
13.6 Πολυμερείς εμπορικές διαπραγματεύσεις 
Τα αποτελέσματα των διαπραγματεύσεων του Γύρου της Ουρουγουάης για την GATT αφορούν επίσης 
τον τομέα του τουρισμού. 
Πράγματι, στα πλαίσια αυτής της πολυμερούς συμφωνίας, η Κοινότητα ανέλαβε να εγγυηθεί, υπό 
ορισμένους όρους, για τους ξένους επενδυτές την άνευ διακρίσεων πρόσβαση στις παρακάτω αγορές 
τουριστικών υπηρεσιών: 
Βενοδοχεία, εστιατόρια και τροφοδοσία με έτοιμα φαγητά (catering) (με την εξαίρεση του 
catering στις υπηρεσίες μεταφορών)· 
Ταξιδιωτικά γραφεία και οργανωτές περιηγήσεων (tour-operators) (περιλαμβανομένων των tour-
managers)· ι 
Ηεναγοί. 
Σε αντάλλαγμα, πολλές χώρες υπέβαλαν επίσης προσφορά που καλύπτει τον τομέα αυτό. 
Επομένως, διευκολύνεται η παγκόσμια απελευθέρωση των τουριστικών υπηρεσιών, πράγμα που 
αναμένεται να επιτρέψει την ανάπτυξη των συναλλαγών στον εν λόγω τομέα δραστηριότητας. 
Στο μέλλον, αυτές οι διεθνείς δεσμεύσεις πρέπει ασφαλώς να λαμβάνονται υπόψη κατά την 
εφαρμογή των κοινοτικών πολιτικών στον τομέα του τουρισμού. 
116 
14. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ 
Γνωρίζοντας τη στρατηγική σημασία των στατιστικών πληροφοριών και για τον τομέα του τουρισμού, 
η Επιτροπή συνέχισε την προσπάθεια ανάπτυξης ενός κοινού συνόλου ορισμών και τη διάδοση 
συγκεντρωτικών στατιστικών σε κοινοτικό επίπεδο. 
Η δημιουργία ενός κοινοτικού πλαισίου αναφοράς για την κατάρτιση στατιστικών για τον τουρισμό 
μέσω της εναρμόνισης των εννοιών και μεθόδων που χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη αποτελεί τη βάση 
των εργασιών που διεξήγαγε η Επιτροπή κατά την εφαρμογή του διετούς προγράμματος ad hoc 
(1991-1992) που κατήρτισε το Συμβούλιο (m). 
Η σύναψη συμφωνίας μεταξύ των στατιστικών υπηρεσιών των χωρών της Κοινότητας και των χωρών 
της ΕΖΕΣ διευκόλυνε την ενεργό συμμετοχή τους στις εργασίες αυτές. Οι χώρες της ΕΖΕΣ 
συμμετέσχαν επίσης στην υπάρχουσα κοινοτική ομάδα εργασίας για τις στατιστικές τουρισμού, μαζί 
με εκπροσώπους της Γραμματείας του ΟΟΣΑ και του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, με στόχο 
την ενίσχυση και τη διεύρυνση του πεδίου της διεθνούς συνεργασίας όσον αφορά τη συγκέντρωση, 
ανάλυση και διάδοση στατιστικών στοιχείων για τον τουρισμό. 
Σκοπός του στατιστικού προγράμματος είναι η δημιουργία μιας βάσης για τα εθνικά και διεθνή 
στατιστικά συστήματα ικανής να ανταποκρίνεται στην πραγματική ζήτηση για στατιστικά στοιχεία 
η οποία προέρχεται τόσο από το δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα. Η επιτυχία του εξαρτάται 
από τη συνεργασία και το συντονισμό των δυνάμεων όλων των παραγόντων που εργάζονται στον 
τομέα αυτό. 
Οι διαβουλεύσεις που διεξήχθησαν κατά την διάρκεια του διετούς προγράμματος αποκάλυψαν την 
ύπαρξη ομόφωνης συναίνεσης υπέρ της δημιουργίας ενός συνεκτικού στατιστικού συστήματος για τον 
τουρισμό. 
Τα αποτελέσματα μιας ευρύτατης έρευνας που διεξήχθη το 1991 δείχνουν ότι οι κύριοι χρήστες 
στατιστικών στοιχείων για τον τουρισμό στο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα και σε περιφερειακό, εθνικό 
και διεθνές επίπεδο εξέφρασαν την ανάγκη να λαμβάνουν στατιστικά στοιχεία για τον τομέα αυτό 
που να είναι αξιόπιστα, συγκρίσιμα και διαθέσιμα σε σύντομο χρονικό διάστημα, στοιχεία τα οποία: 
θα τους επιτρέπουν να χαράσσουν και να εφαρμόζουν αποτελεσματικότερα τις στρατηγικές 
που επιλέγουν όσον αφορά την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και τη δημιουργία του νέου 
Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου· 
θα τους δίνουν τη δυνατότητα να πραγματοποιούν ακριβέστερες εκτιμήσεις του αντίκτυπου των 
ειδικών μέτρων που λαμβάνονται στον τομέα του τουρισμού. 
Οι χρήστες δίνουν προτεραιότητα στα παρακάτω σημεία: 
παρακολούθηση των κύριων δραστηριοτήτων που συνδέονται με την τουριστική προσφορά μέσω 
της χρησιμοποίησης διαρθρωτικών δεικτών και δεικτών απόδοσης-
αξιολόγηση της μικροοικονομικής και μακροοικονομικής σημασίας των τουριστικών 
δραστηριοτήτων 
ανάλυση της δομής της τουριστικής ζήτησης, περιλαμβανομένου του επιχειρηματικού 
τουρισμού. 
166 Απόφαση του Συμβουλίου της 17ης Αεκεμβρίου 1990, ΕΕ L 358 της 21.12.90, σ. 89 
117 
Από τη μελέτη για τα υπάρχοντα στατιστικά συστήματα και τα διαθέσιμα στοιχεία στα κράτη μέλη 
της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της ΕΖΕΣ προκύπτει ότι οι μεθοδολογικές διαφορές συνδέονται με 
διαρθρωτικά χαρακτηριστικά που έχουν να κάνουν τόσο με την τάση για ανάπτυξη του τουρισμού όσο 
και με τις επιμέρους γεωγραφικές συνθήκες. Οι διαφορές που υπάρχουν στα εθνικά συστήματα δεν 
μειώνουν κατ'ανάγκην την αποτελεσματικότητα της εργασίας από την άποψη της συγκρισιμότητας 
των αποτελεσμάτων. 
Οι αναλύσεις της μεθοδολογίας συγκέντρωσης στατιστικών στοιχείων για τον τουρισμό, οι οποίες 
διεξήχθησαν στα πλαίσια του προγράμματος εργασίας 1991-1992, συμβάλλουν σημαντικά στην 
πρόοδο που επιτυγχάνεται στα πλαίσια άλλων εθνικών και διεθνών σχεδίων που αφορούν τις 
στατιστικές του τουρισμού. Παρά το γεγονός ότι τα αποτελέσματα των αναλύσεων δεν μπορούν να 
θεωρηθούν εξαντλητικά, ωστόσο, τα αποτελέσματα αυτά παρέχουν τη βάση για τη δημιουργία ενός 
πλαισίου αναφοράς για τις στατιστικές τουρισμού, σε κοινοτικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Κατά τις περιοδικές διαβουλεύσεις που πραγματοποιεί με ευρωπαϊκές επαγγελματικές οργανώσεις, 
η Επιτροπή κλήθηκε να αναλάβει το ρόλο του κινητήριου μοχλού για την ανάπτυξη των στατιστικών 
στον τομέα του τουρισμού. 
Την ανάπτυξη των κοινοτικών στατιστικών στον τομέα του τουρισμού θεώρησε επίσης ως στόχο 
προτεραιότητας το Συμβούλιο στην απόφαση του του Ιουλίου του 1992 σχετικά με την εφαρμογή ενός 
κοινοτικού σχεδίου δράσης για την υποστήριξη του τουρισμού, η οποία προβλέπει τη συνέχιση της 
δραστηριότητας αυτής κατά το 1993. 
Χωρίς να υποεκτιμούνται τα αιτήματα αυτά, η κοινοτική δραστηριότητα στον τομέα αυτό πρέπει να 
εξακολουθήσει να βασίζεται σε μια ρεαλιστική προσέγγιση, που να συνάδει με την αρχή της 
επικουρικότητας. Αυτό συνεπάγεται την παγίωση της εργασίας που έχει γίνει μέχρι σήμερα για την 
ανάπτυξη κατάλληλης μεθοδολογίας, καθώς και την ανάπτυξη ευέλικτων αλλά συνεκτικών μέσων 
παρακολούθησης που να βελτιστοποιούν τη χρήση των υπαρχόντων στατιστικών συστημάτων. 
Με βάση τα αποτελέσματα του διετούς προγράμματος(167) και σύμφωνα με τους προσανατολισμούς 
που χάραξαν τα κράτη μέλη τόσο στα πλαίσια της επιτροπής διαχείρισης του τουρισμού όσο και στα 
πλαίσια της ομάδας εργασίας για τις στατιστικές τουρισμού, η Επιτροπή εργάζεται με στόχο: 
την ολοκλήρωση και παγίωση της μεθοδολογίας για τις στατιστικές τουρισμού, η οποία θα 
ενισχυθεί περαιτέρω με την έκδοση ειδικής νομικής πράξης, όπως π.χ. μιας σύστασης-
την κατάρτιση σχεδίου οδηγίας για τη συλλογή και τη διάδοση εναρμονισμένων στατιστικών 
στοιχείων. 
167 Τελική έκθεση προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική 
και Κοινωνική Επιτροπή, COM (93) 345 τελικό της 1.9.93 
118 
IV. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 
119 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ; ΦΠΑ ΠΟΥ ΙΣΧΥΟΥΝ ΠΑ ΤΙΣ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ 
Υτηρεσίες 
Ξενοδοχεία κλτ. 
Εστιατόρια 
Διεθνείς 
μεταφορές 
εχιβατών 
Εισιτήρια για την 
παρακολούθηση 
αθλητικών 
εκδηλώσεων 
Εισιτήρια 
κινηματογράφων, 
θεάτρων κλτ. 
Χρήση αθλητικών 
εγκαταστάσεων 
Ταξιδιωτικά 
γραφεία 
*) Ορισμένες δραστήριο Β 
6% 
19,596 
Αταλλ. 
6% 
6% 
6% 
6% 
19,5% 
τητες αταλλάσσ DK 
25% 
25% 
Αταλλ. 
25% 
25% 
Αταλλ. 
Αταλλ. 
ίνται ατό το ΦΙ D 
15% 
15% 
Αταλλ. 
15% 
7% 
7% 
7% 
0% 
15% 
ΙΑ. Ε 
6% 
15% 
6% 
15% 
Αταλλ. 
6% 
6% 
15% 
(>% 
Αταλλ. 
15% 
15% F 
5,5% 
18,6% 
18,6% 
Αταλλ. 
18,6% 
Κινημ. 
5,5% 
θέατ. 
2,1% 
5,5% 
18,6% 
18,6% GR 
8% 
8% 
18% 
Αταλλ. 
8% 
Ornrr. 
4% 
Αλλα 
8% 
8% 
18% IRL 
12,5% 
12,5% 
Αταλλ. 
Αταλλ. 
12,5% 
12,5% 
Αταλλ. Ι 
9% 
19% 
9% 
19% 
Αταλλ. 
9% 
y%. 
19% 
19% L 
3% 
3% 
3% 
Αταλλ. 
3% 
3%. 
3% 
12% NL 
6% 
6% 
6% 
Αταλλ. 
17.5% 
Αταλλ. F 
5% 
16% 
Αταλλ 
5% 
5% 
5% 
16% UK 
17,5% 
17,5% 
Αταλλ. 
17,5% 
17,5% 
17.5% 
17.5% 
0% 
120 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1b 
ΣΥΝΤΕΑΕΣΤΕΣ ΦΠΑ ΠΟΥ ΙΣΧΥΟΥΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΝ ΖΕΝΟΔΟΧΕΙΑΚΟΝ ΥΠΗΡΕΠΟΝ. ΤΟΝ ΥΠΗΡΕΠΟΝ ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΥΠΗΡΕΣΙΏΝ ΜΠΑΡ. 
ΚΑΦΕΝΕΙΟΝ. ΚΑΦΕΤΕΡΙΟΝ 
ΒΕΛΓΙΟ 
ΔΑΝΙΑ 
ΓΑΛΛΙΑ 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΕΛΛΑΔΑ 
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
ΠΑΛΙΑ 
ΛΟΥ2ΕΜ-
ΒΟΥΡΓΟ 
ΚΑΤΩ 
ΧΟΡΕΕ 
ΠΟΡΤΟ­
ΓΑΛΙΑ 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
ΗΝΩΜΕΝΟ 
ΒΑΣΙΛΕΙΟ 2ΕΝΟΔΟΧΗΑΚΕΣ 
ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ 
ΚΑΝΟΝΙ­
ΚΌΣ 
ΣΥΝΤΕ­
ΛΕΣΤΗΣ 
6% 
25% 
5.5% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
3% 
6% 
5% 
6% 
17,5% ΠΟΛΥ-
ΤΈΛΕΙΑΣ 
(ΛΟΥΕ) 
18,6% 
15% 
19% 
15% 
17,5% ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΟΥ 
ΚΑΝΟΝΙ­
ΚΌΣ 
ΣΥΝΤΕ­
ΛΕΣΤΗΣ 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
3% 
6% 
16% 
6% 
17,5% ΠΟΛΥ­
ΤΕΛΕΙΑΣ 
(ΛΟΥΕ) 
15% 
19% 
15% 
17,5% ΜΗ 
ΕΠΓΓΟ-
111Λ 
ΚΑΤΑ­
ΝΑΛΩΣΗ 
5,5% 
7% 
•17,5% ΠΑΡΑ­
ΔΟΣΗ 
ΚΑΤ 
ΟΙΚΟΝ 
7% 
17,5% ΟΙΝΟ­
ΠΝΕΥ­
ΜΑΤΩΔΗ 
ΠΟΤΑ 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
18% 
21% 
9% 
17.5% 
17,5% ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΜΠΑΡ, ΚΑΦΕΝΕΙΩΝ, ΚΑΦΕΤΕΡΙΩΝ 
ΚΑΝΟ­
ΝΙΚΌΣ 
ΣΥΝΤΕ­
ΛΕΣΤΗΣ 
19.5% 
25% 
18,6% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
3% 
6% 
16% 
6% 
17,5% ΠΟΛΥ­
ΤΕΛΕΙΑΣ 
(ΛΟΥ2) 
15% 
19% 
17.5% ΝΥΚΤΕ­
ΡΙΝΑ 
ΚΕΝΤΡΑ 
(ΝΑϊΤ 
ΚΛΑΜΠ) 
15% 
18% 
19% 
15% 
17.5% ΟΙΝΟ­
ΠΝΕΥ­
ΜΑΤΩΔΗ 
ΠΟΤΑ 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
18% 
21% 
9% 
15-12% 
17.5% 
17,5% ΦΑΓΗΤΟ ΚΑΙ ΠΟΤΑ ΠΟΥ 
ΠΩΛΟΥΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑ 
ΦΑΓΗΤΟ 
25% 
7% 
4-19% 
0% ΜΗ 
ΟΙΝΟ­
ΠΝΕΥ­
ΜΑΤΩΔΗ 
ΠΟΤΑ 
19,5% 
25% 
5.5% 
7% 
8% 
21% 
4-19% 
3% 
6% 
16% 
6-15% 
17,5% ΟΙΝΟ­
Η Ν ΠΥ-
ΜΑΤΩ-
ΔΗ 
ΠΟΤΑ 
19,5% 
18,6% 
18,6% 
7% 
18% 
21% 
12-19% 
15-12% 
17,5% 
16-5% 
15% 
17,5% 
Η πώληση κρύου φαγητού για κατανάλωση εκτός του καταστήματος απαλλάσσεται από το Φ11Α, εφόσον τα προϊόντα αντά τωλονιται ως μεμονωμένα είδη. 
Γενική σναείωση: 
Τα κενά διαστήματα σημαίνουν ότι στην προκειμένη περίπτωση εφαρμόζεται ο γενικός συντελεστής που ισχία για τη σχετική κατηγορία αγαθών ή υπηρεσιών. 
121 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 
ΕΥΝΤΕΛΕΕΤΕΕ (%) ΦΠΑ ΠΟΥ ΙΣΧΥΟΥΝ ΠΑ ΤΙΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΠΡΟΕ0Π0Ν 
E0MXC'Ç μΛταφορίς 
Κράτος 
μίλος 
Β 
DK 
D 
F 
1RL 
! 
L 
NL 
UK 
Ρ 
ε. 
OR Εναίρας 
μιταφορΐζ 
6 
αταλλ. 
15 
5.5 
αταλλ. 
12 
6 
6 
0 
(9) 
5 
6 
8 
(10) θαΧάοοας 
μ*.ταφορίς 
6 
αταλλ. 
7 
5.5 
αταλλ. 
!» 
• 
6/αταλλ. 
(7) 
0 
(9) 
5 
6 
8 
(10) Eaurcputt Ç χλωτίς 
fitracto* ς (*) 
6 
αταλλ. 
15/7 
(3) 
5.5 
αταλλ. 
19 
αταλλ. 
6/αταλλ. 
(7) 
0 
(9) 
5 
6 
8 Σι&ηρο$ρομικί'ς 
μίταφορί'ς 
6 
αταλλ. 
15/7 
(3) 
5,5 
αταλλ. 
9/ατιϊλλ. 
(6) 
3 
6 
0 
(9) 
5 
6 
8 OcWç 
μ',ταφυρί ζ 
6 
αταλλ. 
(2) 
15/7 
(3) 
5.5 
<ΙΧ'«λλ. 
ΐν/ατχλλ. 
(6) 
3 
6 
0 
(9) 
5 
6 
8 ΔκΦ»*ις μ&ταφορϊς (φορολόγηση της ίβρχκης δνχ&ρομης) 
Eroxpuç 
μιταφορίς 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 θαΧάοοχις 
μιταφορίς 
0 
0 
0 
0 
(Ι 
0 
• 
0 
0 
0 
0 
0 EowrtpiKtç 
μίταφορίς (*) 
6 
• 
7/αταλλ. 
(4) 
5.5 
0 
αταλλ. 
6 
• 
0 
6 
• Ζι&ηροίρομιχί'ς 
μκταφνρί'ς 
6 
αταλλ. 
15/7 
(3) 
0 
Ι) 
i) 
0 
6 
0 
0 
6 
0 Oiuctç μίταφορίζ 
6 KOtr'axoKomj» xooct 
(1) 
αταλλ. 
25 «ar'aToitomj ν χοοά 
(Ι) 
15/7 κατ'αποκοπή ν τοοά 
(1) 
5/5 αταλλ. 
(5) 
ο 
0 
0 
6 
(8) 
0 
0 
6 
8 
(*) Εσωτίρικές υόαηΐ'ίς οόοί. 
(1) Γενικά, επιβάλλεται η καταβολή κατ'αποκοπήν ποσών κατά την είσοδο στη χώρα οχημάτων ταξινομημένων στο εξωτερικό. Στα εθνικά οχήματα επιβάλλεται συντελεστής ΦΠΑ. Η αταλλαγι) του ισχία 
στη Δανία αφορά όλες τις τακτικές μεταφορικές δραστηριότητες, είτε διενεργούνται με εθνικά είτε με αλλοδαπά μεταφορικά μέσα. Στη Γερμανία, ο συντελεστής 7% ισχία για τις μικρές αποστάσεις. 
(2) Μΐ) τακτικές γραμμές: 25%. 
(3) Μεγάλες αποστάσεις : 15% - μικρές αποστάσεις: 7%. 
(4) Αταλλαγι) για πορθμεία που εκτελούν μεταοορές στους ποταμούς Ϋήνο, Δούναβη, Οντερ και Naiae. 
(5) Διαμετακόμιση: απαλλάσσεται. Λ<κτά : 5,5%. 
(6) Αστικές μεταφορές: αταλλάσσο»ται. 
(7) Πορθμεία που υπόκεινται στο Φόρο και πλοία τακτικών γραμμών: 6%. 
(8) Στη πράξη δεν υπάρχει ΦΠΑ. 
122 
(9) Μέσα μεταφοράς δυναμικότητας κάτω των 12 ατόμων: 17,5%. 
(10) 6% για τις μεταφορές εντός και μεταξύ ορισμένων νησιών. 
123 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3 
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΟΝ ΚΑΘΕΣΤΟΤΟΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΓΓΟΝ ΤΟΥΡΙΓΠΚΟ ΤΟΜΕΑ 
ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕ Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
Χώρα 
Γερμανία 
Δανία 
Ιστανία 
Ιταλία AoiOuôc ενίσνυσηο Τίτλος 
Ν/0347//88 ίίσοη - Ενίσχυση στον τουριστικό τομέα 
Ν/0653//90 Ετιδοτήσεις ετιτοκίου για τη βιομηχανία και τον τουρισμό στο Σάαρ 
Ν/0441//91 Κάτω Σαξωνία - μέτρα υτέρ του τουριομού 
Ν/0476//91 Μέτρα υτέρ ίου αγροτικού τουρισμού - Ρηνανία - Παλατινάτο 
Ν/670//91 ΙΙροώΟηση των εστιατορίων και του τομέα ταροχής τουριστικών υτηρεοιών στο 
Μεκλεμ(ίούργο - Βόραα Ηομερανία 
Ν/0732//91 Βαυαρία - μέτρα υτερ των τουριστικών βιομηχανιών 
Ν/180//92 Επενδυτικές πριμοδοτήσεις υπέρ του αγροτικού τουρισμού 
Ν/0313//92 Μέτρα ι/τέρ της προώθησης του αγροτικού τουρισμού (Σαξωνία) 
Ν/0537//92 Μτίτμτουργκ - Προΰεμ - μέτρα υπέρ της προώθησης του τουρισμού σε αγροκτήματα 
Ν/0030//93 Περιφερειακά προγράμματα στον τομέα του τουρισμού 
Ν/688//91 Πρόγραμμα τουριστικών δικτύων 
Ν/396//92 Πρόγραμμα ενισχύσεων για τον τουρισμό 
Ν/0181//89 Μέτρα υτέρ των MME στον τομέα του τουρισμού - Καστίλλη - Λα Μάντσα 
Ν/0078//90 Μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού - Αστούριες 
Ν/0293//90 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - Λα Ριόχα 
Ν/0462//90 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - Καστίλλη - Αεόν 
Ν/0525//90 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - Μούρθια 
Ν/0016//91 Μέτρα υτέρ της βιομηχανίας, της βιοτεχνίας και του τομέα της παροχής υπηρεσιών 
στις επιχειρήσεις και στον τουρισμό - Γαλικία 
Ν/0209//91 Εκσυγχρονισμός τουριστικών εγκαταστάσεων - Ανδαλουσία 
Ν/0210//91 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα στη Μάλαγα 
Ν/0257//91 Μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού - Αραγόνα 
Ν/0301//91 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - ίίαβάρα 
Ν/0448//91 Χώρα των Βάσκων - μέτρα υπέρ του τουρισμού 
Ν/0452//91 Μέτρα υτέρ του τουρισμού - Βαλεαρίδες 
Ν/0453//91 Μέτρα υτέρ του τουρισμού - Καταλωνία 
Ν/0138//92 } Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού 
Ν/0139//92 } Ετιδοτησεις για την εφαρμογή του προγράμματος τουριστικής πολιτικής 
Ν/0141//92 } Εκσυγχρονισμός και ίδρυση νέων ξενοδοχείων 
Παροχή καταλύματος σε αγροκτήματα 
Ν/0143//92 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού - τυποποίηση εμπορικών πινακίδων 
Ν/0144//92 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού - τυποποίηση πινακίδων τουριστικών 
εγκαταστάσεων 
Ν/0161//92 Μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού - Καταλωνία 
Ν/0258/92 Μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού - Κανάρια Νΐ)σιά 
Ν/0259//92 Κανάρια Νησιά - ετιδοτήσεις για την πραγματοποίηση επενδύσεων με στόχο τη 
βελτίωση της υποδομής των τουριστικών επιχειρήσεων 
Ν/0281//92 Μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού - Καταλωνία 
Ν/0398//92 Γαλικία - μέτρα υπέρ του τουρισμού στη Sierra de Courcl 
Ν/0399//92 Γαλικία - μέτρα υτέρ του αγροτικού τουρισμού και των λουτροπόλεων 
Ν/0440//92 Μέτρα υτέρ του τουρισμού σε χιονοδρομικά κέντρα - Καταλωνία 
Ν/0473//92 Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - Λα Ριόχα 
Ν/0463//92 Μέτρα υτέρ των MME του τουριστικού τομέα 
Ν/0565//92 Μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Ν/0568//92 Μέτρα υτέρ των MME του τουριστικού τομέα 
Ν/0626//92 Να/3άρα: μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Ν/0203//93 Μέτρα υτέρ της ανάπτυξης του τουρισμού 
Ν/0211//93 Ουέλ/3α - μέτρα υτέρ της τεριφερειακής τουριστικής τροαφοράς 
Ν/0224//93 Μέτρα για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των ετιχειρήαεων του τουριστικού 
τομέα - Ανδαλουσία 
Ν/0225//93 Μέτρα για τη βελτίωση της τουριστικής τροαφοράς 
Ν/0263//93 Ετιδοτησεις για τις μικρομεσαίες ετιχειρήσεις του τουριστικού τομέα στη Μαδρίτη 
Ν/0275//93 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού 
Ετενδίσεις για τουριστικές εγκαταστάσεις - χώρα των Βάσκων 
Ν/0299//93 Ανδαλουσία - ετιδοτήσεις υτέρ των τουριστικών εγκαταταατάσεων 
ΝΝ/0050//87 Ενισχύσεις ατό την τεριφέρεια του Πεδεμοντίου (Πιεμόντε) υτέρ της τροώθησης του 
τουρισμού 
Ν/0365//88 Τρέντο - ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού - χιονοδρομικές τίστες 
Ν/0126//86 Μέτρα για την υτοστήριξη του τουριστικού τομέα - σχέδιο Παέ{"ε - Αλμτέργκο · 
Καλαβρία 
124 
N/0012//88 
N/0060//88 
NN/0051//87 
NN/0040//89 
N/0304//89 
NN/0024//90 
N/0203//90 
NN/0035//90 
NN/0073//90 
NN/0023//91 
NN/0019//91 
NN/0025//91 
NN/0U6//91 
NN/0034//9I 
NN/0045//91 
NN/0046//91 
N/0387//91 
N/0525//91 
NN/0115//91 
N/0600//91 
NN/0129//91 
Ν/0722/91 
Ν/0397//92 
Ν/0690//92 
Ν/0702//92 
Ν/0184//93 
ΝΝ/0034//93 
Ν/0277//93 
Ν/0304//93 Friuli Venezia Giulia - έκτακτα μέτρα στον τομέα του τουρισμού 
Παρέμβαση στον τομέα του αγροτικού τουρισμού (Αάτσιο) 
Παροχή ενισχύσεων ατό την τεριφέρεια του Πεδεμοντίου (Πιεμόντε) για την ανάττυξη 
των τουριστικών υπηρεσιών 
Εμίλια Ρομάνια - μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Μέτρα υτέρ του τουρισμού - Αβρούξια 
Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού - χρηματοδότηση στο τλαίαιο του PNIC (εθνικό 
τρόγραμμα κοινοτικού ενδιαφέροντος) σχετικά με ένα ιταλικό νόμο 
Μέτρα υτέρ του τουρισμού - Αιγουρία 
Μη κοινοτοιηΟάσα ενίσχυση σχετικά με την τουριστική δραστηριότητα στη ζώνη της 
Αδριατικής. 
Ενίσχυση υτέρ του τουρισμού στην τεριφέρεια των Αβρυυζίων ί 
Ενίσχυση υτέρ του τουρισμού και της βιομηχανίας - Καλαβρία 
Μέτρα υτέρ του τουρισμού - νόμοι 46/47, 37/72 και 78/76 - Σικελία 
Ενίσχυση υτέρ του τουρισμού στην τεριφέρεια Μολι'ίε 
Νόμος υτέρ του τουρισμού και του αθλητισμού 
Ενίσχυση υτέρ του τουρισμού, του αθλητισμού και της βιοτεχνίας - Καμτανία 
Μη κοινοτοιηΟείοα ενίσχυση σχετικά με τον νόμο Ν{2 της 21ης Ιανουαρίου 1991 της 
αυτόνομης εταρχίας του Μτολταάνο - τομέας του τουρισμού 
Μη κοινοτοιηθεισα ενίσχυση η οτοία αφορά το καθεστώς ενισχύσεων του τεριλαμβανεται 
στο ιταλικό ΜΟΠ - τουριστικός τομέας (Εμίλια Ρομάνια) 
Τρέντο - μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Μέτρα υτέρ του περιφερειακού τουρισμού 
Μέτρα υτέρ του τουρισμού στα τλαίσια του ΜΟΠ/Ατουλία 
Τρέντο - μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Ενίσχυση στον τομέα του τουρισμού (ΜΟΠ - Λάτσιο) 
Μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Λομβαρδία - μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Τοσκάνη - μέτρα υτέρ του τουρισμού 
Αναχρηματοδότηση του τεριφερειακού νόμου 33/91 - περιφερειακή τουριστική τροσφορά 
Friuli Venezia Giulia: νόμος υτέρ της τουριστικής ανάττυξης των ορεινών τεριοχών 
Ενίσχυση στον τομέα του τουρισμού - τολυταμειακό επιχειρησιακό πρόγραμμα -
Βασιλικάτα - τεριφερειακός νόμος της 22.12.92 
Μάρκε, μέτρα υπέρ του τουρισμού 
Μέτρα υπέρ του τουρισμού - Friuli - Venezia Giulia 
Πορτογαλία ΝΝ/0070//88 
Ν/0147//86 
Ν/0049//87 
Ν/0120//87 
ΝΝ/0001//87 
Ν/0452//90 
Ν/0673//90 
Ν/0079//91 
Ν/0291//91 
Ν/0317//92 Ενίσχυση στον τουριστικό τομέα στις Αζόρες 
Ενιχυσεις για τη διευκόλυνση της τραγματοτοίησης νέων ετενδυσεων στον τουριστικό 
τομέα 
Νέες ετενδίσεις στον τουριστικό τομέα 
Παροχή οικονομικών κινήτρων για την τραγματοτοίηση ετενδυσεων στον τουριστικό 
τομέα 
Ενίσχυση υτέρ του τουριστικού τομέα στις Αζόρες 
Πολυταμειακό επιχειρησιακό τρόγραμμα (SIAT - Σύστημα ενισχύσεων υτέρ του 
τουρισμού) 
Μέτρα υτέρ των τουριστικών καταλυμάτων 
Ενισχύσεις για την τραγματοτοίηση ετενδυσεων στον τομέα του τουρισμού 
Μέτρα υτέρ του τουριστικού τομέα - Αζόρες 
Σύστημα ταροχής οικονομικών κινήτρων για τις τουριστικές δραστηριότητες (SIFAT) 
Ηνωμένο Βασίλειο Ν/156//82 
Ν/156//82 
Ν/156//82 
Ν/129//88 
Ν/0444//90 
ΝΝ/Ο0Ο2//92 Προώσηση του τουρισμού - British Tourist Authority (ΒΤΑ) και English Tourist 
Board (ETB) 
Προώθηση του τουρισμού - Welsh Tourist Board 
Προώθηση του τουρισμού - Scottish Tourist Board (STB) 
Ενίσχυση για τον τουρισμό 
Ενίσχυση για την ανάττυξη του τουρισμού στη Β. Ιρλανδία 
Durham county Council Tourism Enterprise Scheme 
125 
ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΕΠΙΔΟΤΗΣΕΟΝ ΣΤΙΣ ΧΟΡΕΣ ΤΗΣ ΛΑΤΙΝΙΚΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΤΟ ΕΧΕΑΤΩΝ ΠΑΡΟΧΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΒΟΗΘΕΙΑΣ (1987-1992) ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 4 
Ι. 
XQPA ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ 
ΠΟΣΟ 
ΝΟΤΙΑ 
ΑΜΕΡΙΚΗ ΝΤΡ/87/528/980 - σύστημα κατάταξης των τουριστών 
Αργεντινή ΝΤΡ/88/528/980 - σύστημα πληροφόρησης για τους τουρίστες 
ΝΤΡ/89/528/980 - στρατηγική μάρκετινγκ 
- επεξεργασία διαφημιστικού υλικού (φυλλάδια, πολύπτυχα, οπτικοακουστικό υλικό) 
Ποσό: 1,2 εκατομμύρια ECU - εμπορικές εκθέσεις και εμπορικές δραστηριότητες 
Διάρκεια: 5 έτη • - σεμινάρια μάρκετινγκ 
- έρευνα στο αεροδρόμιο Efïifa σχετικά με τις αφίξεις τουριστών 
- κατάρτιση στον τομέα της πληροφορικής (στατιστικές - έρευνες) 
Βραζιλία ΝΤΡ/87/508/984 - συλλογή στατιστικών στοιχείων για τις αφίξεις τουριστών - μηχανογράφηση του συστήματος αυτού 
- εκπόνηση μελέτης για τα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών τον τουριστικού τομέα [οργανωτές περιηγήσεων (tour-operators), ταξιδιωτικά 
Ποσό: 1,8 εκατομμύρια ECU γραφεία, ξενοδοχεία] από διαρθρωτική και λειτουργική άποψη, με στόχο τη βελτίωση τους 
Διάρκεια: 7 έτη - σεμινάριο κατάρτισης: οικολογικός τουρισμός 
Χιλή ΝΤΡ: 92/512/908 - ενίσχυση του συστήματος εμπορικής εκμετάλλευσης των τουριστικών δυνατοτήτων που προσφέρει η Χιλή στην ευρωπαϊκή αγορά 
- βελτίωση του επιπέδου και της ποιότητας των προσφερομένων τουριστικών υπηρεσιών της χώρας 
Ποσό: ΕΚ: 0,8 - προώθηση της ολοκληρωμένης ανάπτυξης νέων τουριστικών προϊόντων 
εκατομμύρια ECU - κατάρτιση του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα 
Χιλή: 0,12 
εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 4 έτη 
Κολομβία ΝΤΡ/88/480/910 - σύσταση μιας "marketing task force" 
- ενίσχυση για την προετοιμασία και την παρακολούθηση εμπορικών εκθέσεων 
Ποσό: 1,2 εκατομμύρια ECU - ετεξεργασία διαφημιστικού υλικού (φυλλάδια, αφίσες, βίντεο) 
Διάρκεια: 5 έτη - σεμινάριο επιχειρησιακού μάρκετινγκ 
ΝΤΡ/90/480/8 - συμπληρωματική δράση τεχνικής βοήθειας στον τομέα (εκπαίδευση, κατάρτιση) 
Ποσό: 0,15 εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 3 έτη 
126 
ΧΟΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΚΑΙ ΠΟΣΟ ΤΕΧΝΙΚΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΠΟΥ ΧΟΡΗΓΕΙΤΑΙ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ 
Βολιβία ΝΤΡ/88/516/917 - αναττυξη τουριστικών προϊόντων 
- θεσμική βοήθεια (ανάλυση του προγραμματισμού της τουριστικής βιομηχανίας, θέσπιση μηχανογραφικού συστήματος, 
Ποσό: 0,5 εκατομμύρια ECU ανάλυση των εναέριων μεταφορών) 
Διάρκεια: 3 έτη - σύσταση για την αναττυξη τουριστικής στρατηγικής (τουριστικές διαδρομές, κανονιστικές ρυθμίσεις για τις εναέριες 
μεταφορές, συντονισμός μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικοί τομέα) 
Παραγουάη ΝΤΡ/90/520/11 - ενίσχυση για την τουριστική προώθηση 
- συμμετοχή σε ειδικευμένες εκθέσεις στην Ευρώπη 
Ποσό: 1,4 εκατομμύρια ECU - σύστημα πληροφόρησης 
Διάρκεια: 1 έτος 
Περού ΝΤΡ/90/520/11 - ανάπτυξη τουριστικών προϊόντων και επιμόρφωση του ανθρώπινου δυναμικού 
- ταροχή υτοστήριξης σε διάφορους τουριστικούς οργανισμούς, συντονισμός των δράσεων που υλοποιούνται στον τουριστικό 
Ποσό: 1,4 εκατομμύρια ECU τομέα 
Διάρκεια: 4 έτη - θέσπιση μηχανογραφικού συστήματος (λογισμικό και τράπεζα δεδομένων) - εκστρατεία προώθησης στους χρήστες 
- ετοττεία του διαφημιστικού υλικού (φυλλάδια, βίντεο) 
- συμμετοχή σε ειδικευμένες εκθέσεις 
Ουρουγουάη ΝΤΡ/92/524/017 - τεχνική βοήθεια για την προώθηση των τουριστικών προϊόντων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο 
- χάραξη στρατηγικής μάρκετινγκ 
Ποσό: ΕΚ: 0,5 εκατομμύρια ECU - χάραξη στρατηγικής για την αναττυξη των τουριστικών προϊόντων 
Ουρουγουάη: 0,16 
εκατομμύρια ECU 
Συγχρ. οργ: 0,22 
εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 2 έτη 
Βενεζουέλα ΝΤΡ/92/484/909 - κατάρτιση του προσωπικού του τομέα του * συνεταιριστικοί τουρισμού* και του ιδιωτικού τομέα 
- προώθηση και ανάπτυξη του προϊόντος "οικολογικός τουρισμός* 
Ποσό: ΕΚ: 0,4 εκατομμύρια ECU - δημιουργία τράπεζας δεδομένων 
Συγχρ. οργ: 0,1 - δράσεις προώθησης του τουρισμού της Βενεζουέλας στην Ευρώπη 
εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 3 έτη 
ΥΠΟΣΥΝΟΛΟ ΕΚ: 9,35 εκατομμύρια ECU 
ΝΟΤΙΑΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ 
127 
m. 
ΧΟΡΕΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΠΟΥ ΧΟΡΗΓΕΙΤΑΙ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΝ ΣΧΕΔΙΟΝ 
ΠΟΣΟ 
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ 
Κόστα Ρίκα ΝΤΡ/89/436/914 - κατάστρωση στρατηγικοί σχεδίου μάρκετινγκ 
- εντοπισμός τουριστικών προϊόντων 
Ποσό: 0,23 εκατομμύρια - κατάρτιση στα τλαίσια του ICT [διαχείριση τράτε£ας δεδομένων, τουριστική προώθηση, σεμινάρια για τον 
ECU ξενοδοχειακό τομέα, τα ταξιδιωτικά γραφεία και τους οργανωτές περιηγήσεων (tour operators)] 
Διάρκεια: 3 έτη - παρακολούθηση και εποπτεία της εφαρμογής του "Plan Maestro de Turismo" (91-95) 
- μέτρα για την προσέλκυση επενδύσεων από το εξωτερικό 
- βελτίωση των υπηρεσιών που προσφέρει η αεροπορική εταιρεία LACSA 
Γουατεμάλα ΝΤΡ/90/416/927 - υτοστηριξη στον τομέα του μάρκετινγκ (τράπεζα τουριστικών εικόνων, πραγματοποίηση ταινίας για σεμινάρια και 
εργαστήρια, έκδοση φυλλαδίου) 
Ποσό: 0,25 εκατομμύρια - θεσμική υποστήριξη (αναζήτηση επενδύσεων) 
ECU - αναττυξη του τροϊόντος (chichicastenango) 
Διάρκεια 3 έτη - κατάρτιση ανώτατων υπαλλήλων του INGUAT: 
ετενδυσεις, χωροταξικός προγραμματισμός, διαχείριση της κατάρτισης των ανθρώπινων πόρων 
- κατάρτιση μέσα στα τλαίσια του ίδιου του τουριστικού τομέα (υγιεινή, ευρωπαϊκή κουζίνα, ξεναγοί) 
Μούΐ'το Μάγια ΝΤΡ/90/965/926 - ενθάρρυνση της περιφερειακής συνεργασίας στον τομέα του τουρισμού μεταξύ των πέντε δικαιούχων χωρών 
(Μεξικό, Ονδούρα, Ελ Σαλβαδόρ, Μπελίζε, Γουατεμάλα) 
Ποσό: 0,75 εκατομμύρια - προώθηση της περιφερειακής ολοκλήρωσης και της οικονομικής ανάπτυξης 
ECU - θεσμική υποστήριξη (σύστημα στατιστικών για τον εθνικό Και περιφερειακό τουρισμό, αναζήτηση διεθνών πηγών 
Διάρκεια: 3 έτη χρηματοδότησης) 
- υτοστηριξη για την ανάπτυξη του προϊόντος (ανάλυση των συστημάτων του Μουντό Μάγια, ανάπτυξη του 
προϊόντος και μελέτη σκοπιμότητας) 
Περιφερειακές ενισχύσεις ΝΤΡ/92/23 - ετιδότηση για τη συμμετοχή επτά κεντροαμερικανικων χωρών στην έκθεση (Organizacion Mundo Maya, Κόστα Ρίκα. 
Παναμάς, Νικαράγουα, Ελ Σαλβαδόρ, Γουατεμάλα και Ονδούρα) 
Ποσό: 0,2 εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 1 έτος 
Ισημερινός ΝΤΡ/87/504/992 - αξιολόγηση του προγράμματος του Ισημερινού για την προώθηση του τουρισμού της χώρας στις ευρωπαϊκές αγορές 
- κατάστρωση και εφαρμογή σχεδίου δράσεων για την προώθηση του τουρισμού 
Ποσό: 0,5 εκατομμύρια ECU 
Διάρκεια: 4 έτη 
ΥΠΟΣΥΝΟΛΟ ΕΚ: 1,93 εκατομμύρια ECU 
ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ 
ΣΥΝΟΛΟ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΚ: 11,28 εκατομμύρια ECU 
ΑΜΕΡΙΚΗΣ * 
Παράρτημα S 
128 
Χορήγηση επιδοτήσεων στις χώρες ΑΚΕ και στις irtrtpTemtç χώρες και εδάφη (ΥΧΕ) 
στα πλαίσια των αναπτυξιακών προγραμμάτων και βράσεων (1989-1993) 
Χώρα/περιφέρεια Σχέδιο Διατεθέντα ποσά (σ< χιλιάδες ECU) 
1989 1990 1991 1992 1993 Σύνολο (σε χιλιάδες ECU) 
ΑΦοική 
Μτενέν 
Μτοτσουάνα 
Μτουρκίνα Φάσο 
Ακτή Ελεφαντοστού 
Τζιμποντί 
Γκαμτόν 
Γκάμτια 
Ναμίμπια 
Νίγηρ 
Σενεγάλη 
Σιέρα Αεόνε 
Τανζανία 
Τσαιτ 
Τόγκο 
Ζάμπια 
Ζιμπάμπουε 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Υποσύνολο Αφρικής 
hfoueoc QKUOPOC 
Μαδαγασκάρη 
Μαγιότ 
Σεϋχέλλες 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Υποσύνολο Ινδικού 
Οκεανού 
EionviKOc 
Νέα Καληδονία 
Γαλλική Πολυνησία 
Νήσοι Σολομώντος 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Υποσύνολο Ειρηνικού 120 
176 60 
11 
35 
160 
3600 
325 60 
32 
55 
1960 
36 
16 
180 40 
60 
20 
960 
16 
375 
46 
30 
36 
20 
60 443 
6239 
50 
400 
28 
11530 120 
100 
32 
60 
II 
236 
20 
55 
960 
16 
375 
35 
1960 
160 
36 
46 
16 
30 
3600 
325 
180 
8373 
443 
36 
20 
60 
6239 
6798 
50 
400 
29 
11530 
12009 
129 
1989 1990 1991 1992 1993 Σύνολο (σε 
χιλιάδες 
ECU) 
Καραϊβική 
Ανγκουιλα 
Αντίγκουα και Μταρμπούντα 
Ολλανδικές Αντίλλες 
Ολλανδικές Αντίλλες 
Ολλανδικε'ς Αντίλλες 
Ολλανδικε'ς Αντίλλες 
Ολλανδικε'ς Αντίλλες 
Αροίμτα 
Αρουμτα 
Αροίμτα 
Μταρμτάντος 
Μτελι'ί"ε 
Δομινίκα 
Γρενάδα 
Γρενάδα 
Αγιος Χριστόφορος και Νέ/3ις 
Τρίνινταντ και Τομπάγκο 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Περιφερειακές επιδοτήσεις 
Υποσύνολο Καραϊβικής 
Πεοιόεσειακές επιδοτήσεις 
yta όλες ne χώρες 
ΑΚΕ/ΥΧΕ 
ΑΚΕ 
ΥΧΕ 
ΣΥΝΟΛΑ 14 
28 
120 
38 
28 
Π 
183 14 
3 
19.150 
5 16 
12 20 
32 
94 
165 
57 
2 
30 
15 
979 
60 
12.000 26 
308 
1.000 812 
36 
4605 
624 
1622 
318 
11.638 2.381 
198 
35.054 2.911 
432 
4.839 3.011 
720 
7.970 3.016 
800 
23.665 64 
72 
94 
120 
41 
•19.150 
5 
193 
57 
2 
26 
11 
30 
198 
2.099 
36 
1.000 
60 
12.000 
4.605 
624 
40.487 
13.031 
2.468 
83.166 
Σνιιβολα: 
Α Συμμέτοχη σε έκθεση 
Β Μελέτη και προγραμματισμός 
C Εκδοση υλικοί 
D Προώθηση 
Ε Τεχνική βοήθεια και συνεργασία 
F Διάσκεψη 
G Αναττυξιακό πρόγραμμα 
Η Κατάρτιση 
Ι Συμμετοχή σε τουριστικές εκδηλώσεις στα πλαίσια ολοκληρωμένου περιφερειακού προγράμματος ανάπτυξης του εμτορίου και των 
υπηρεσιών (εκθέσεις, τεχνική βοήθεια, διαφήμιση, σεμινάρια) 
J Διεθνής τουριστική διαδρομή 
Εκ των οτοιων 8.800 υτό μορφή δανείου 
130 
ISSN 0254-1483 
COM(94)74 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR ίο 
Αρι«. καταλόγου : CB-CO-94-104-GR-C 
ISBN 92-77-66744-3 
Υπηρεσία Επίσημων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L·2985 Luxembourg 
Α^Λ