EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 241/34

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Περιφερειακή ολοκλήρωση και βιώσιμη ανάπτυξη» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2004/C 241/12)

Στις 21 Ιανουαρίου 2003 και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει την ανωτέρω γνωμοδότηση.

Το ειδικευμένο τμήμα εξωτερικών σχέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 9 Μαρτίου 2004, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Δημητριάδη.

Κατά την 409η σύνοδο ολομέλειας της 2ας και 3ης Ιουνίου 2004 (συνεδρίαση της 2ας Ιουνίου 2004), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 179 ψήφους υπέρ, 2 ψήφους κατά και 5 αποχές την παρούσα γνωμοδότηση:

1. Εισαγωγή — Κύρια ζητήματα

1.1. Σκοπός της γνωμοδότησης αυτής είναι να συμβάλει στη διαμόρφωση των βασικών στοιχείων ενός πλαισίου εργασίας μέσα από το οποίο οι ευρωπαϊκές περιφερειακές πολιτικές για την ανάπτυξη, όπως αυτές σχεδιάζονται από τις διακρατικές και περιφερειακές συμφωνίες και τα αναπτυξιακά προγράμματα, να μπορέσουν να ενσωματώσουν την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης. Με βάση το σκεπτικό αυτό, η προστιθέμενη αξία της γνωμοδότησης έγκειται στις προτάσεις τις οποίες κάνει έτσι ώστε να μπορέσει η ενσωμάτωση της έννοιας της αειφόρου ανάπτυξης στις δράσεις περιφερειακής ολοκλήρωσης να αποτελέσει βασικό σημείο της ατζέντας των συζητήσεων εργασίας των ομάδων της ΕΟΚΕ με τις αντιπροσωπείες των Αναπτυσσομένων Χωρών και των Χωρών της Ευρομεσογειακής Εταιρικής Σχέσης (ΧΕΕ). Επίσης, η γνωμοδότηση αυτή έχει ως στόχο να διαμηνύσει στις Αναπτυσσόμενες και Λιγότερο Ανεπτυγμένες Χώρες (ΛΑΧ) ότι κατά την μακρά διαδικασία οικονομικής ανάπτυξης που πρέπει να ακολουθήσουν δεν θα πρέπει να επαναλάβουν λάθη που έκαναν οι Ευρωπαϊκές χώρες και τα οποία κόστισαν αρκετά στην προσπάθεια της Ευρώπης να βαδίσει στο δρόμο της αειφορίας.

1.2. Η γνωμοδότηση αυτή αφορά στις εξωτερικές σχέσεις της ΕΕ με τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και με τις ΧΕΕ με τις οποίες υπάρχουν ιδιαίτεροι δεσμοί.

1.3. Στη γνωμοδότηση αυτή υιοθετείται ο ορισμός της αειφόρου ανάπτυξης όπως αυτός έχει παρουσιασθεί σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ (1), βασισμένος δηλαδή στην αναφορά Brundtland και στην Σύνοδο του Γκέτεμποργκ. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανάλυση του ορισμού της αειφόρου ανάπτυξης σε τρεις πυλώνες, δηλαδή την οικονομική ανάπτυξη, την περιβαλλοντική συμμόρφωση και την κοινωνική δικαιοσύνη.

1.4. Οι τρεις πυλώνες αυτοί, χωρίς να μπορούν κάθε ένας μόνος του να αποδώσουν ολοκληρωμένα το νόημα και τη σημασία της αειφόρου ανάπτυξης, αποτελούν μία ικανοποιητική βάση για την απόδοση επιχειρησιακών χαρακτηριστικών στην αειφόρο ανάπτυξη, χαρακτηριστικά τα οποία είναι αναγκαία για την ''μετουσίωση'' της αειφόρου ανάπτυξης από μια γενική θεωρητική έννοια σε ένα χρηστικό εργαλείο.

1.5. Η αναζήτηση λειτουργικών γνωρισμάτων της αειφόρου ανάπτυξης είναι φυσικά απαραίτητη για όλες τις πολιτικές των οποίων καλείται να αποτελέσει βασικό συστατικό τους. Ειδικότερα όμως θα πρέπει να θεωρείται αναγκαία η αναζήτηση λειτουργικών γνωρισμάτων στην προσπάθεια να αποτελέσει ενδογενές και αναπόσπαστο στοιχείο της περιφερειακής ολοκλήρωσης, αυτό διότι η περιφερειακή ολοκλήρωση υλοποιείται κατά κύριο λόγο μέσω συγκεκριμένων διακρατικών συμφωνιών και προγραμμάτων με σαφείς δράσεις.

1.6. Η περιφερειακή ολοκλήρωση αποτελεί έναν από τους έξι κεντρικούς τομείς της αναπτυξιακής συνεργασίας της ΕΕ οι οποίοι έχουν συμφωνηθεί μεταξύ των Κρατών Μελών και της Επιτροπής το 2000. Μαζί με την υποστήριξη των μακροοικονομικών πολιτικών, το εμπόριο και την ανάπτυξη, τις μεταφορές, την ασφάλεια τροφίμων, την αειφόρο αγροτική ανάπτυξη, και την θεσμική οικοδόμηση ικανοτήτων, συνθέτει την στρατηγική της ΕΕ για την εξασφάλιση μίας αποδοτικής και εποικοδομητικής συνεργασίας με τις αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ. Το γεγονός αυτό τονίσθηκε ιδιαίτερα και στο 6ο Περιφερειακό Σεμινάριο των ομάδων οικονομικού και κοινωνικού ενδιαφέροντος μεταξύ των χωρών ΑΚΕ και της ΕΕ.

1.7. Η περιφερειακή ολοκλήρωση και συνεργασία συμβάλλουν στην ενσωμάτωση των αναπτυσσόμενων χωρών στην παγκόσμια οικονομία και διαδραματίζουν αποφασιστικό ρόλο στην παγίωση της ειρήνης και στην πρόληψη των συγκρούσεων. Επίσης, παρέχουν στις εμπλεκόμενες χώρες τη δυνατότητα αντιμετώπισης των διασυνοριακών διαφορών, ειδικότερα στον τομέα του περιβάλλοντος και της χρήσης και διαχείρισης των φυσικών πόρων.

1.8. Η σχέση αυτή, της περιφερειακής ολοκλήρωσης με τη χρήση και διαχείριση των φυσικών πόρων, υποδηλώνει ουσιαστικά και την άμεση συνάφεια και σχέση που πρέπει να έχουν οι προσπάθειες για περιφερειακή ολοκλήρωση με τις δράσεις για αειφόρο ανάπτυξη. Η σχέση αυτή πρέπει να τονίζεται ιδιαίτερα και να είναι έκδηλη και στις υποπεριφερειακές συνεργασίες των Αναπτυσσόμενων και ΛΑΧ και των ΧΕΕ.

1.9. Στο εννοιολογικό επίπεδο η αειφόρος ανάπτυξη είναι ένας όρος εξαιρετικά ευρύτερος από αυτόν της περιφερειακής ολοκλήρωσης. Η μεν αειφόρος ανάπτυξη αναφέρεται αδιακρίτως σε όλους τους τομείς του οικονομικού και κοινωνικού γίγνεσθαι, ενώ η περιφερειακή ολοκλήρωση εστιάζεται περισσότερο στην οικονομική συνεργασία μέσω συγκεκριμένων εμπορικών συμφωνιών και πολιτικών. Και οι δύο όροι πάντως σχετίζονται άμεσα με το νέο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον που άρχισε να διαμορφώνεται τις τελευταίες δεκαετίες και το οποίο αλλάζει δραματικά τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες σε ολόκληρο τον πλανήτη.

1.10. Πρέπει επίσης να τονισθεί το γεγονός ότι ο όρος αειφόρος ανάπτυξη απαντάται κυρίως σε κείμενα στρατηγικής ενώ η περιφερειακή ολοκλήρωση απαντάται κυρίως σε κείμενα προγραμμάτων οικονομικών δράσεων και πολιτικής. Η αειφόρος ανάπτυξη δηλαδή είναι, και πρέπει να αντιμετωπισθεί ως, μία περιβάλλουσα και όχι μια συμπληρωματική διάσταση της περιφερειακής ολοκλήρωσης.

1.11. Είναι προφανές ότι οι προσπάθειες της ΕΕ για την προώθηση της περιφερειακής ολοκλήρωσης στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ διέπονται από τις βασικές αρχές, τη φιλοσοφία και τις προτεραιότητες που έχει εφαρμόσει στο εσωτερικό της. Η αειφόρος ανάπτυξη αποτελεί πρωταρχική προτεραιότητα για την ΕΕ. Παρά το γεγονός ότι έχει ανακηρυχθεί σε κύριο στρατηγικό στόχο της ΕΕ (2), είναι δύσκολο να υποστηρίξει κανείς ότι έχει αποκτήσει πλήρως επιχειρησιακό περιεχόμενο, λόγω κυρίως του μικρού αριθμού ποσοτικών αλλά και ποιοτικών δεικτών οι οποίοι έχουν προταθεί για την παρακολούθησή της. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να αντιμετωπισθεί ως μία πρόκληση και η ΕΟΚΕ έχει δηλώσει σαφώς σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της την πρόθεσή της να υποστηρίξει την κατεύθυνση πλήρους και λειτουργικής ενσωμάτωσης της αειφόρου ανάπτυξης στην στρατηγική της Λισσαβώνας. Ιδιαίτερη αναφορά θα πρέπει να γίνει στην γνωμοδότηση του Μαΐου του 2002 με θέμα την «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Προς μία παγκόσμια σύμπραξη για αειφόρο ανάπτυξη».

1.11.1. Στη γνωμοδότηση αυτή αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι «η αειφόρος ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελεί τομέα στο οποίο η ΕΕ έχει συμβάλει σημαντικά βασιζόμενη στην εμπειρία της στο πλαίσιο της ίδιας της Ένωσης» (3). Αυτή η εμπειρία λοιπόν είναι που πρέπει να μεταφερθεί με τους πλέον πρόσφορους τρόπους και στις ΛΑΧ και στις ΧΕΕ.

1.12. Ένα άλλο σημείο το οποίο πρέπει επίσης να αποτελέσει σημαντική παράμετρο των προσπαθειών της ΕΕ να προωθήσει την στρατηγική της αειφόρου ανάπτυξης μέσω της περιφερειακής ολοκλήρωσης, έχει να κάνει με την αναγνώριση της αρχής ότι η ειρήνη, η ασφάλεια και η ενίσχυση των αρχών της δημοκρατίας στις περιοχές στις οποίες επιδιώκεται η περιφερειακή ολοκλήρωση είναι το βασικό προαπαιτούμενο για την αειφόρο ανάπτυξη.

2. Η περιφερειακή ολοκλήρωση και η αειφόρος ανάπτυξη στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης

2.1. Η προσπάθεια δημιουργίας του πλαισίου εργασίας το οποίο αναφέρθηκε στην παράγραφο 1.1 δεν μπορεί να μην λάβει υπόψη το παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον των τελευταίων δεκαετιών και κυρίως τη σχέση των περιφερειακών συμφωνιών ολοκλήρωσης ή των περιφερειακών εμπορικών συμφωνιών με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.

2.2. Βασικό καθήκον του ΠΟΕ είναι η απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου με την κατάργηση των δασμών και των ενισχύσεων που προκαλούν στρέβλωση στον ανταγωνισμό και η εξάλειψη των μη δασμολογικών εμπορικών φραγμών. Οι περιφερειακές συμφωνίες ανάπτυξης πρέπει να είναι συμβατές με το στόχο αυτό και να προχωρούν ένα βήμα πιο πέρα επικεντρώνοντας τα αποτελέσματά τους ισοδύναμα και σε θέματα που σχετίζονται με αναδιαρθρώσεις σε εθνικό επίπεδο οι οποίες στοχεύουν στην μείωση των εσωτερικών εμπορικών φραγμών. Έτσι, οι περιφερειακές συμφωνίες ανάπτυξης πρέπει να αφορούν και θέματα φορολογικής αναδιάρθρωσης, μείωσης της πολιτικής αστάθειας και διαφθοράς, δημιουργίας και στήριξης νέων θεσμών και άλλα εσωτερικά θέματα. Με τον τρόπο αυτό, θεωρούνται περισσότερο συμβατές με τις προσπάθειες για επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης, καθώς δημιουργούν «παράπλευρες επιδράσεις» σε τομείς της κοινωνικής και περιβαλλοντικής πολιτικής.

2.3. Χωρίς να είναι a priori σίγουρο ότι οι παράπλευρες επιδράσεις αυτές είναι πάντα θετικές, πρέπει να αναγνωρισθεί η δυνατότητα των περιφερειακών συμφωνιών ανάπτυξης να μπορούν να λειτουργήσουν περισσότερο ολοκληρωμένα από ό,τι οι συμφωνίες οι οποίες θεσμοθετούνται μέσω του ΠΟΕ.

2.4. Ένα άλλο θέμα που σχετίζεται με την αειφόρο ανάπτυξη και την περιφερειακή ανάπτυξη είναι αυτό των ξένων άμεσων επενδύσεων στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ.

2.5. Κατά το πρόσφατο παρελθόν οι ξένες άμεσες επενδύσεις συγκέντρωσαν το αυξημένο ενδιαφέρον των Αναπτυσσομένων Χωρών. Οι ροές άμεσων ξένων επενδύσεων οκταπλασιάστηκαν την δεκαετία 1990-2000 αλλά συγκεντρώθηκαν σε μεγάλο βαθμό σε περιορισμένο αριθμό Αναπτυσσομένων Χωρών.

2.6. Οι ξένες άμεσες επενδύσεις έχουν τη δυνατότητα να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη και συνακόλουθα στη μείωση της φτώχειας μέσω της δημιουργίας θέσεων εργασίας (βασικό ζητούμενο της αειφόρου ανάπτυξης). Είναι γεγονός ότι η δημιουργία θέσεων εργασίας μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου των πολιτών στις ΛΑΧ και στις ΧΕΕ. Ως εκ τούτου, μπορεί κανείς να αναμένει ότι η παραγωγική διαδικασία θα επιτρέψει την αύξηση του εθνικού πλούτου και την βελτίωση βασικών υποδομών μέσω δημοσίων επενδύσεων που θα έρθουν ως συνακόλουθο αποτέλεσμα.

2.7. Είναι γεγονός όμως ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις οι ξένες άμεσες επενδύσεις στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ στηρίζονται κατά κύριο λόγο στο χαμηλό κόστος της εργασίας στις χώρες αυτές. Αρκετές μελέτες υποστηρίζουν ότι σε πολλές περιπτώσεις τέτοιων επενδύσεων υπάρχει μεγάλη πιθανότητα οι επενδύσεις αυτές να λειτουργήσουν μακροπρόθεσμα εις βάρος τόσο της αειφόρου ανάπτυξης όσο και της περιφερειακής ολοκλήρωσης. Αυτό γίνεται διότι οι θέσεις εργασίας που δημιουργούνται δεν στηρίζονται στην παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών με βάση μια ολοκληρωμένη στρατηγική η οποία να περιλαμβάνει και τους τρεις πυλώνες της αειφόρου ανάπτυξης (οικονομική βιωσιμότητα, περιβαλλοντική συμμόρφωση, κοινωνική δικαιοσύνη). Ενώ δηλαδή το χαμηλό κόστος εργασίας βοηθάει τις επιχειρήσεις να είναι οικονομικά βιώσιμες, δεν υπάρχουν οι αντίστοιχες εγγυήσεις έτσι ώστε οι επενδύσεις αυτές να είναι περιβαλλοντικά υπεύθυνες και κοινωνικά δίκαιες.

2.8. Είναι πιθανό, σε θεωρητικό σίγουρα επίπεδο, κάποια χώρα η οποία συμμετέχει σε περιφερειακή συμφωνία ανάπτυξης και ταυτόχρονα είναι αποδέκτης αναλογικά (με τις άλλες χώρες που μετέχουν στην περιφερειακή συνεργασία) πολύ μεγαλύτερου ποσού άμεσων ξένων επενδύσεων, να βρεθεί σε δυσκολία να υλοποιήσει τις διαδικασίες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Αυτό μπορεί να συμβεί διότι ενδεχομένως οι ξένες άμεσες επενδύσεις να μην είναι πλήρως συμβατές με κάποιες από τις αρχές της περιφερειακής συνεργασίας με τις άλλες χώρες

2.9. Είναι σκόπιμο λοιπόν να διερευνηθεί περισσότερο και, κατά το δυνατόν, να μελετηθεί η ποιοτική και ποσοτική επίδραση των ξένων άμεσων επενδύσεων στην αειφόρο ανάπτυξη και την περιφερειακή ολοκλήρωση των αναπτυσσόμενων χωρών. Θα πρέπει δηλαδή οι ξένες άμεσες επενδύσεις να μην εξετάζονται ως προς την αποδοτικότητά τους μόνο με βάση αυστηρά χρηματοοικονομικά κριτήρια αλλά να εξετάζεται και η επίδραση που θα έχουν στο περιβάλλον και στον κοινωνικό ιστό. Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί στην εξέταση του ρόλου των επιχειρήσεων και κυρίως στην προώθηση της Κοινωνικής Ευθύνης τους (Corporate Social Responsibility).

3. Στρατηγική και υλοποίηση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης

3.1. Η βούληση της ΕΕ να περιβάλει τις προσπάθειες για περιφερειακή ολοκλήρωση με την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης δεν αμφισβητείται. Καθώς η περιφερειακή ολοκλήρωση έχει αναγνωρισθεί ως κύριος αναπτυξιακός μοχλός, είναι λογικό, ειδικά για τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ, να επιζητείται η ενσωμάτωση της έννοιας της αειφορίας στο δημιουργούμενο αναπτυξιακό πρότυπο στις χώρες αυτές, ώστε να μην απαιτείται εκ των υστέρων η τροποποίηση του προτύπου το οποίο δεν θα έχει λάβει υπόψη τη διάσταση αυτή. Ιδιαίτερα όμως σημαντικό και αναγκαίο είναι η βούληση αυτή να μετατραπεί σε συγκεκριμένες δράσεις στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ. Στο σημείο αυτό ο ρόλος των τομεακών πολιτικών είναι καθοριστικός.

3.2. Η έννοια της αειφόρου ανάπτυξης μπορεί να ενσωματωθεί αποδοτικά στις δράσεις για περιφερειακή ολοκλήρωση μόνο μέσα από συγκεκριμένες τομεακές πολιτικές. Οι τομεακές πολιτικές είναι αυτές οι οποίες καθορίζουν σε επιχειρησιακό επίπεδο τα μέτρα για την υλοποίηση συγκεκριμένων στόχων. Είναι λοιπόν αναγκαία η δημιουργία μια ατζέντας θεμάτων τα οποία να αφορούν συγκεκριμένες τομεακές πολιτικές της περιφερειακής ολοκλήρωσης και της αειφόρου ανάπτυξης. Το σκεπτικό αυτό υποστηρίζεται και από τα συμπεράσματα της Διεθνούς Σύσκεψης για την Αειφόρο Ανάπτυξη του Γιοχάνεσμπουργκ, στην οποία η ΕΕ προσπάθησε, χωρίς ίσως την αναμενόμενη επιτυχία λόγω αντιδράσεων άλλων κρατών, να δεσμεύσει τη διεθνή κοινότητα σε μία σειρά επιχειρησιακών μέτρων τα οποία να συμβάλλουν στην προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης.

3.3. Η δημιουργία της ατζέντας αυτής πρέπει να είναι το αποτέλεσμα μιας εξαντλητικής διαδικασίας διαλόγου με τους οργανωμένους φορείς της Κοινωνίας των Πολιτών. Τα χρονικά περιθώρια για τη δημιουργία της ατζέντας αυτής πρέπει αφενός να επιτρέπουν τη σφαιρική κάλυψη των θεμάτων και αφετέρου να διασφαλίζουν την αποδοτικότητα του όλου εγχειρήματος. Πρέπει με άλλα λόγια να μην είναι ούτε ασφυκτικά μικρά, ούτε ανώφελα μεγάλα. Το όλο εγχείρημα μπορεί να διευκολυνθεί σημαντικά από την υποστήριξη ανάπτυξης Τοπικών Ατζέντα 21 (Local Agendas 21) στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ. Οι Τοπικές Ατζέντα 21 είναι προγράμματα δράσης σε τοπικό επίπεδο (κοινότητες, δήμοι κ.λπ.) τα οποία προωθούν την αειφόρο ανάπτυξη. Οι Τοπικές Ατζέντα 21 εκπονούνται με κύρια ευθύνη των τοπικών αρχών και με τη στενή συνεργασία όλων των δυνατών ενδιαφερομένων μερών με σημαντική συμβολή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών. Η εκπόνηση Τοπικών Ατζέντα 21 υποστηρίζεται από το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος του ΟΗΕ και ξεκίνησε μετά τη Σύνοδο του Ρίο για το Περιβάλλον (1992). Κατά τη διαδικασία σχεδιασμού της ατζέντα αυτής προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στην αειφόρο ανάπτυξη της υπαίθρου, η οποία και υποστηρίζεται από την ΕΕ στα πλαίσια υλοποίησης εθνικών αναπτυξιακών στρατηγικών.

3.4. Με βάση το σκεπτικό αυτό προτείνονται τα ακόλουθα θέματα τα οποία θα πρέπει να θεωρηθούν ως μία πρώτη ενότητα των βασικών σημείων της ατζέντα που αναφέρθηκε ανωτέρω. Το υποσύνολο αυτό μπορεί εν δυνάμει να ολοκληρωθεί μέσα από διαδικασίες ανταλλαγών με την Κοινωνία των Πολιτών, όπως άλλωστε προβλέπει και το πρόγραμμα εργασιών της ειδικής ομάδας εξωτερικών σχέσεων της ΕΟΚΕ για τα έτη 2003 και 2004. Το υποσύνολο των θεμάτων που προτείνονται για τη δημιουργία της βασικής ατζέντα παρουσιάζεται με βάση τους τρεις πυλώνες της αειφορίας δηλαδή την οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την περιβαλλοντική συμμόρφωση.

4. Ο πυλώνας της Οικονομικής Ανάπτυξης

4.1. Πολιτικές για τον τομέα της Αγροτικής Ανάπτυξης

4.1.1. Οι Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ εξαρτούν μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ τους από την γεωργία. Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπενθυμίσει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη λάβει πολλές πρωτοβουλίες υπέρ των εμπορικών συναλλαγών με τις χώρες αυτές (πρωτοβουλία «όλα πλην όπλων»). Πράγματι, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ο πρώτος εισαγωγέας γεωργικών προϊόντων και προϊόντων διατροφής από τις ΛΑΧ. Ωστόσο, η περιφερειακή ολοκλήρωση στηρίζεται σημαντικά σε συμφωνίες που αφορούν τα αγροτικά προϊόντα. Με δεδομένο ότι η κυριαρχούσα παγκόσμια πρακτική άσκησης της γεωργίας απέχει πολύ από το να χαρακτηρισθεί ως αειφόρος, θα πρέπει να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να υποστηριχθεί η άσκηση αειφόρων γεωργικών πρακτικών, δηλαδή κατά προτεραιότητα η επισιτιστική ασφάλεια, ο καλύτερος έλεγχος της χρήσης του νερού και η διαχείριση της γονιμότητας του εδάφους στα κράτη τα οποία συμμετέχουν ή θα συμμετέχουν σε διαδικασίες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η γεωργική παραγωγή στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ πρέπει να σημειώσει μεγάλη ποιοτική άνοδο προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της μείωσης του αριθμού των πολιτών που βρίσκονται στα όρια της φτώχειας. Για το λόγο αυτό, οι γεωργικές πρακτικές που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για την αύξηση της γεωργικής παραγωγής θα πρέπει να στηρίζονται σε τεκμηριωμένες τεχνικές που διασφαλίζουν την αειφορία του εγχειρήματος.

4.1.2. Πρέπει να σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι η «αυτόχθονη γνώση» (indigenous knowledge) σε θέματα γεωργικών πρακτικών των τοπικών πληθυσμών μπορεί να είναι πολύτιμη στις διαδικασίες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Συνήθως η γνώση αυτή συνδέεται με αειφόρους πρακτικές καθώς πηγάζει από την πατροπαράδοτη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον. Σε πολλές περιπτώσεις η γνώση αυτή κινδυνεύει να χαθεί, οι δε πρακτικές που εξαρτούνται από αυτή έχουν σχεδόν υποκατασταθεί από λιγότερο αειφόρους πρακτικές. Το γεγονός αυτό προέκυψε από τη βεβιασμένη απόφαση πολλών Αναπτυσσομένων και ΛΑΧ να ακολουθήσουν το δυτικό πρότυπο εκσυγχρονισμού της γεωργίας αλλά και από την πίεση των δυτικών χωρών προς τις χώρες αυτές να ανοίξουν τις αγορές τους σε πρακτικές οι οποίες δεν συνάδουν με την αειφόρο ανάπτυξη της γεωργίας. Η περιφερειακή ολοκλήρωση μπορεί ως εκ τούτου να είναι μία άριστη περίπτωση μεταφοράς τεχνογνωσίας αειφόρων γεωργικών πρακτικών μεταξύ των κρατών που συμμετέχουν σε αυτή. Ως παράδειγμα «αυτόχθονης γνώσης» μπορεί να αναφερθεί η χρήση επεξεργασμένων υπολειμμάτων της αγροτικής παραγωγής για λίπανση, η οποία έχει σχεδόν πλήρως υποκατασταθεί από τα χημικά λιπάσματα. Βέβαια πρέπει να αναγνωρίσει κανείς ότι η διαθέσιμη τεχνολογία εξασφαλίζει μεγαλύτερη αποδοτικότητα κόστους της παραγωγής χημικών λιπασμάτων σε σχέση με τα λιπάσματα από ανακύκλωση. Είναι δυνατόν όμως, με την εφαρμογή καινοτόμων μεθόδων να επιλυθούν τα προβλήματα αυτά.

4.1.3. Οι πρακτικές που επικρατούν σήμερα στην αγροτική παραγωγή των Ανεπτυγμένων Χωρών έχουν δείξει τα όριά τους. Η βιολογική γεωργία και η μείωση της χρήσης των λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων κερδίζουν ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο. Το γεγονός αυτό δεν συνδέεται μόνο με την ανάγκη για μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της γεωργίας αλλά και καθαρά με θέματα κόστους. Έχει αποδειχθεί για παράδειγμα ότι το υψηλό κόστος της μη ορθολογικής χρήσης των νιτρικών λιπασμάτων στη γεωργία μειώνει σημαντικά τα οποιοδήποτε οφέλη προκύπτουν από την αύξηση της γεωργικής παραγωγής μέσω της χρήσης αυτών. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να περαστεί το μήνυμα προς τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ ότι δεν πρέπει να γίνεται αβίαστα υποκατάσταση των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών με σύγχρονες πρακτικές οι οποίες έχει αποδειχθεί ότι είναι ασύμφορες τόσο από περιβαλλοντική όσο και από οικονομική σκοπιά.

4.1.4. Στον τομέα της αγροτικής ανάπτυξης, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στις αρνητικές συνέπειες της αγροτικής εξόδου που υφίστανται πολλές από τις εν λόγω χώρες. Ενδείκνυται, λοιπόν, να υποστηριχθεί κάθε δράση υπέρ της διατήρησης των πληθυσμών στις αγροτικές περιοχές με τη δημιουργία νέων δραστηριοτήτων συμπληρωματικών προς τις γεωργικές δραστηριότητες και με την ανταλλαγή εμπειριών.

4.2. Πολιτικές στον τομέα της Δασοπονίας

4.2.1. Η Δασοπονία παίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομική αλλά και στην κοινωνική ζωή πολλών Αναπτυσσόμενων και ΛΑΧ. Οι περιφερειακή ολοκλήρωση στο θέμα αυτό έχει να αντιμετωπίσει το θέμα της υπερ-συνοριακής φύσης των δασικών εκτάσεων και ως εκ τούτου και την ανάγκη για αειφόρο διαχείριση των δασικών πόρων, οι οποίοι σημειωτέον, αποτελούν τους κατ' εξοχήν ανανεώσιμους φυσικούς πόρους.

4.2.2. Ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί στην ανάπτυξη εθνικών και περιφερειακών συστημάτων πιστοποίησης της αειφόρου παραγωγής των δασικών προϊόντων (και ιδίως του ξύλου) τα οποία θα πρέπει να είναι συμβατά με τα διεθνή πρότυπα πιστοποίησης που έχουν αναπτυχθεί για τα θέματα αυτά.

4.3. Πολιτικές στο τομέα των Μεταφορών.

4.3.1. Τα διεθνικά μεταφορικά δίκτυα αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση της περιφερειακής ολοκλήρωσης. Ταυτόχρονα όμως οι υποδομές στον τομέα των μεταφορών ενέχουν μεγάλους κινδύνους υποβάθμισης ή και καταστροφής σημαντικών φυσικών πόρων. Για το λόγο αυτό πρέπει να υιοθετηθούν πολιτικές αλλά και συστήματα ελέγχου τα οποία θα διασφαλίζουν ότι τα οφέλη που προκύπτουν για την περιφερειακή ολοκλήρωση από τα διεθνικά μεταφορικά δίκτυα δεν εξανεμίζονται από την περιβαλλοντική υποβάθμιση.

4.4. Πολιτικές στον τομέα του Τουρισμού

4.4.1. Ο τουρισμός αποτελεί άμεσο παράδειγμα διεθνικών ανταλλαγών κάθε φύσης, από οικονομικών έως κοινωνικών και πολιτιστικών. Οι Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ που συμμετέχουν σε σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης έχουν να κερδίσουν τα μέγιστα από την ανάπτυξη του τουρισμού. Ζητούμενο είναι η επίτευξη της αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης μέσα από σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης. Κάτι τέτοιο μπορεί να επιτευχθεί με συντονισμένα διεθνικά προγράμματα διαφοροποίησης του τουριστικού προϊόντος και ανάπτυξης νέων μορφών τουρισμού όπως ο οικοτουρισμός, ο πολιτιστικός τουρισμός κ.λπ.

4.4.2. Θα πρέπει να τονισθεί στο σημείο αυτό ότι η διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος και οι νέες μορφές τουρισμού θα πρέπει να γίνονται με βάση βέλτιστες πρακτικές οι οποίες να προσαρμόζονται στις τοπικές συνθήκες κάθε χώρας. Θα πρέπει επίσης η ΕΕ να υποστηρίξει περισσότερο ενεργά έργα ανάπτυξης νέων μορφών τουρισμού στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ και ιδιαιτέρως έργα που αφορούν τις συνεργασίες δημόσιων και ιδιωτικών φορέων για την ανάπτυξη τεχνογνωσίας στους τομείς αυτούς. Η ανάγκη αυτή προκύπτει από το γεγονός ότι η διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος και η ανάπτυξη νέων μορφών τουρισμού δεν συναγωνίζεται σε ανταποδοτικότητα τις κλασικές τουριστικές δραστηριότητες και ως εκ τούτου δεν μπορεί να θεωρηθεί ως τομέας μη επιλέξιμος για παροχή βοήθειας και κινήτρων.

4.5. Πολιτικές στο τομέα της Αλιείας

4.5.1. Η ΕΕ έχει κατορθώσει μετά από μακρές διαβουλεύσεις να επιτύχει μία κοινή πολιτική στο χώρο της αλιείας. Ο θαλάσσιος πλούτος όμως δεν γνωρίζει φυσικά σύνορα. Εκτός από τα κράτη μέλη της ΕΕ, πλήθος χωρών εκμεταλλεύονται τη Μεσογειακή λεκάνη και τον Ατλαντικό. Πολλές από αυτές τις χώρες είναι Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ οι οποίες δεν υποχρεούνται στην εφαρμογή αειφόρων πρακτικών.

4.5.2. Ο κύκλος αξίας των προϊόντων της θάλασσας εμπλέκει πολλές χώρες και σχήματα περιφερειακής συνεργασίας. Για το λόγο αυτό η εφαρμογή αειφόρων αλιευτικών πρακτικών θα πρέπει να εξασφαλίζεται μέσα από την εφαρμογή πρωτοβουλιών και προγραμμάτων με τα οποία επιδιώκεται η περιφερειακή ολοκλήρωση και ιδίως μέσα από τις συμφωνίες Βορά-Νότου αλλά και τις συμφωνίες Νότου-Νότου.

4.6. Πολιτικές στο τομέα της Ενέργειας

4.6.1. Η ΕΕ έχει υιοθετήσει μία Πράσινη Βίβλο για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού. Στην Βίβλο αυτή τα θέματα της προστασίας του περιβάλλοντος κατέχουν σημαντική θέση. Με δεδομένο ότι η ΕΕ συναρτά άμεσα την πολιτική για τους ενεργειακούς πόρους με την αειφόρο ανάπτυξη, πρέπει οι στρατηγικές της περιφερειακής ολοκλήρωσης να προβλέπουν πολιτικές και δράσεις για τον τομέα της ενέργειας. Ο τομέας αυτός είναι αρκετά δύσκολος, καθώς πολλές από τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και τις ΧΕΕ διαθέτουν σημαντικά αποθέματα πετρελαίου, το οποίο σήμερα αποτελεί την κύρια ενεργειακή πηγή της ΕΕ και για την κατανάλωση του οποίου έχουν τεθεί φιλόδοξοι στόχοι μείωσης με βάση και τις δεσμεύσεις για την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου (Πρωτόκολλο του Κυότο).

4.6.2. Ένα από τα θέματα τα οποία προβάλλονται ως βασικής σημασίας για την αειφόρο ανάπτυξη στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ αφορά στην ανάπτυξη ενεργειακών υποδομών στις περιοχές της υπαίθρου. Με βάση τη σημασία του θέματος αυτού, αλλά και τον στρατηγικό στόχο της ΕΕ για καλύτερη διαχείριση της ενέργειας και προσαρμογή της στους στόχους της αειφορίας, θα πρέπει η ανάπτυξη των ενεργειακών υποδομών να γίνεται με τρόπο τέτοιο ώστε τα οικονομικά οφέλη που προκύπτουν από τις υποδομές αυτές να είναι συμβατά με την προστασία του περιβάλλοντος και την κοινωνική ανάπτυξη.

4.7. Οι ανωτέρω τομείς οικονομικής δραστηριότητας δεν πρέπει να θεωρούνται ως οι μόνοι στους οποίους τα σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης πρέπει να βασίζονται στη λογική της αειφόρου ανάπτυξης. Απλά πρέπει να θεωρούνται ως βασικοί τομείς οι οποίοι θα λειτουργήσουν ως παραδείγματα και για άλλες οικονομικές δραστηριότητες. Οι εμπορικές συμφωνίες και τα προγράμματα προώθησής τους στους τομείς αυτούς πρέπει να λειτουργήσουν υποδειγματικά και με βάση διαδικασίες συμμετοχικού σχεδιασμού.

5. Ο πυλώνας της Κοινωνικής Δικαιοσύνης

5.1. Οι οποιεσδήποτε προσπάθειες για περιφερειακή ολοκλήρωση δεν μπορούν να εγγυηθούν την μακροχρόνια επιτυχία τους αν δεν στηριχθούν στην εκπαίδευση και την επιμόρφωση. Η αειφόρος ανάπτυξη της εκπαίδευσης πρέπει να είναι βασικός στόχος των σχημάτων περιφερειακής ολοκλήρωσης. Οι εκπαιδευμένοι πολίτες του μέλλοντος είναι αυτοί οι οποίοι θα διασφαλίσουν την αειφόρο συνέχεια των επιτευγμάτων της περιφερειακής ολοκλήρωσης.

5.2. Με δεδομένο ότι σε πολλές Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ η θέση της γυναίκας δεν είναι αυτή την οποία απαιτεί μία πολιτική αειφόρου ανάπτυξης, τα σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης όχι μόνο θα πρέπει να αποκλείουν οποιεσδήποτε περιπτώσεις κοινωνικού αποκλεισμού των γυναικών αλλά να προβλέπουν και τον ιδιαίτερο ρόλο που έχει το γυναικείο φύλο στις διεθνικές ανταλλαγές. Τα σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης θα πρέπει εκτός των άλλων να υποστηρίζουν αλλαγές στην αντιμετώπιση των φύλων καθώς και δομές και μηχανισμούς σε πολιτικό, νομικό και οικογενειακό επίπεδο που να συμβάλλουν στην κατάργηση των ενδεχόμενων διακρίσεων με βάση το φύλο.

5.3. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει η περιφερειακή ολοκλήρωση να αλλοιώνει την πολιτιστική ταυτότητα των αναπτυσσόμενων χωρών. Αντιθέτως, τα σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης θα πρέπει να σέβονται τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες, να επιδιώκουν τις πολιτιστικές ανταλλαγές και να υποστηρίζουν τα δικαιώματα μειονοτικών πολιτιστικών ομάδων. Η διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας των αναπτυσσομένων χωρών θα πρέπει βέβαια να λαμβάνει πάντα υπόψη τον σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων και τις αρχές της δημοκρατίας, των ίσων ευκαιριών και της παντελούς έλλειψης διακρίσεων ανάλογα με κοινωνικά ή φυλετικά χαρακτηριστικά.

5.4. Η συμμετοχή και η ισότιμη σχέση των εργαζομένων σε αποφάσεις που σχετίζονται με την περιφερειακή ολοκλήρωση και την αειφόρο ανάπτυξη έχουν επίσης εξαιρετική σημασία. Η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας είναι σαφώς ένας από τους μεγαλύτερους στόχους των προγραμμάτων περιφερειακής ολοκλήρωσης. Η ενεργός συμμετοχή των εργαζομένων και των οργανωμένων φορέων τους στις διαδικασίες κατάρτισης των προγραμμάτων αυτών μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά τόσο στην εκπλήρωση του στόχου για δημιουργία νέων θέσεων εργασίας όσο και στη μείωση των δυσμενών επιπτώσεων που τυχόν μπορεί να έχει η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στο περιβάλλον. Οι εργαζόμενοι, καθώς είναι οι ίδιοι ευαισθητοποιημένοι πολίτες των κοινωνιών των οποίων η ανάπτυξη επιδιώκεται μέσα από προγράμματα περιφερειακής ολοκλήρωσης, πρέπει να έχουν σημαντικό λόγο και να εκπροσωπούνται άμεσα, καθώς είναι παραγωγοί αλλά και καταναλωτές των προϊόντων και υπηρεσιών που αφορούν τα προγράμματα περιφερειακής ολοκλήρωσης.

5.5. Αρκετές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ) από τις ΛΑΧ και τις ΧΕΕ έχουν εκδηλώσει τη βούλησή τους να υποστηρίξουν ενεργά δράσεις που αφορούν την αειφόρο ανάπτυξη. Αρκετές από αυτές έχουν επίσης προχωρήσει στην υλοποίηση έργων σε σχέση με τα ανωτέρω θέματα. Για το λόγο αυτό, η συμβολή τους στις διαδικασίες ενσωμάτωσης της αειφόρου ανάπτυξης στα προγράμματα περιφερειακής ολοκλήρωσης θα πρέπει να είναι σημαντική και να αναζητηθεί μέσω των οργανωμένων διαύλων επικοινωνίας της κοινωνίας των πολιτών.

5.6. Η ανάπτυξη αποτελεσματικών και υπεύθυνων θεσμών οι οποίοι να έχουν τις απαραίτητες αρμοδιότητες για να προωθήσουν τις απαιτούμενες στρατηγικές και πολιτικές για την αειφόρο ανάπτυξη και την περιφερειακή ολοκλήρωση, είναι τέλος βασική προϋπόθεση για την επιτυχία του εγχειρήματος. Για το λόγο αυτό η ανάπτυξη προγραμμάτων ανάπτυξης ικανοτήτων (capacity building) σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ πρέπει ναι είναι πολιτική προτεραιότητας.

6. Ο πυλώνας της περιβαλλοντικής συμμόρφωσης

6.1. Οι γεωγραφικές περιοχές στις οποίες επιδιώκεται η περιφερειακή ολοκλήρωση περιλαμβάνουν χώρες οι οποίες μοιράζονται σημαντικά αποθέματα υδάτινων πόρων. Η διαχείριση των υδάτινων πόρων αποτελεί επίσης και κύριο σημείο προστριβών μεταξύ αρκετών χωρών. Η εξασφάλιση της αειφόρου διαχείρισης των διασυνοριακών υδάτινων πόρων θα πρέπει να θεωρείται πρωταρχική προτεραιότητα των διαδικασιών περιφερειακής ολοκλήρωσης. Δεν μπορεί να εννοηθεί κανενός είδους εμπορική, οικονομική ή άλλης φύσεως συμφωνία περιφερειακής ολοκλήρωσης μεταξύ χωρών οι οποίες δεν σέβονται το δικαίωμα όλων στην πρόσβαση σε καλής ποιότητας και επαρκούς ποσότητας ύδατα.

6.2. Η διαχείριση των διασυνοριακών υδάτινων πόρων εξυπακούεται ότι θα πρέπει να ακολουθεί και να ακολουθείται και από την ορθολογική διαχείριση σε εθνικό επίπεδο. Στο σημείο αυτό η οδηγία αριθ. 60/2000 της Επιτροπής (4) για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων πρέπει να προωθηθεί στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ. Η οδηγία αυτή προβλέπει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο διαχείρισης των υδάτινων πόρων και μπορεί να αποτελέσει τη βάση, σε ό,τι αφορά τεχνικά θέματα, για το σχεδιασμό περιφερειακών πολιτικών διαχείρισης των υδάτινων πόρων.

6.3. Εξίσου σημαντική είναι και η διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών, καθώς και σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν πολλά παραδείγματα διασυνοριακών εκτάσεων αλλά και διασυνοριακών προστριβών. Με δεδομένο ότι οι περιοχές αυτές υποστηρίζουν και πολλές οικονομικές δραστηριότητες, είναι προφανές ότι οι συμφωνίες περιφερειακής ολοκλήρωσης επηρεάζουν άμεσα τη διαχείρισή τους. Θα πρέπει γι αυτό το λόγο να γίνεται ειδική πρόβλεψη για την αειφόρο διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών.

6.3.1. Η διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών πρέπει να γίνεται με βάση ολοκληρωμένα σχέδια τα οποία αφενός να στηρίζονται στην ουσιαστική ανάλυση των τριών πυλώνων της αειφόρου ανάπτυξης (οικονομικός, περιβαλλοντικός, κοινωνικός) και αφετέρου να καταλήγουν σε επιχειρησιακές ρεαλιστικές πρακτικές οι οποίες να προβλέπουν και τη διάσταση της περιφερειακής συνεργασίας.

6.4. Η ΕΕ βρίσκεται στη διαδικασία εγκατάστασης ενός δικτύου προστατευόμενων περιοχών στα κράτη μέλη της με στόχο τη διατήρηση της βιοπικοιλότητας (Δίκτυο Natura 2000). Η εμπειρία που έχουν τα κράτη μέλη στον τομέα αυτό πρέπει να μεταφερθεί στις Αναπτυσσόμενες και Λιγότερο Ανεπτυγμένες Χώρες. Πρέπει γι'αυτό το λόγο να υποστηριχθούν έργα ανάπτυξης ικανοτήτων σχετικών με τη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών και τη διατήρηση της βιοπικοιλότητας. Η πρόσκληση επίσης εκ μέρους της Επιτροπής και των κρατών μελών παρατηρητών από τις Αναπτυσσόμενες και Λιγότερο Ανεπτυγμένες Χώρες στις εργασίες των βιογεωγραφικών σεμιναρίων (και ιδιαίτερα στα σεμινάρια που αφορούν τη μεσογειακή ζώνη) μπορεί να συμβάλει άμεσα στην επίτευξη του στόχου αυτού.

6.5. Μία από τις σημαντικότερες αναπτυξιακές ζώνες είναι αυτή των παράκτιων περιοχών. Οποιαδήποτε διαδικασία περιφερειακής ολοκλήρωσης είναι αδύνατον να μην περιλαμβάνει θέματα τα οποία θα επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα την παράκτια ζώνη. Με δεδομένη την πολυπλοκότητα τόσο των οικοσυστημάτων όσο και των οικονομικών δραστηριοτήτων στη ζώνη αυτή θα πρέπει να προωθηθεί μέσω της περιφερειακής ολοκλήρωσης και το ζήτημα της αειφόρου διαχείρισης της παράκτιας ζώνης. Στον τομέα αυτό η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την εφαρμογή της αναπτυχθείσας από την Επιτροπή Ολοκληρωμένης Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης.

6.6. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι επίσης και το ζήτημα της διαχείρισης της άγριας πανίδας καθώς και του αυστηρού ελέγχου του εμπορίου ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Στο πλαίσιο αυτό η ΕΟΚΕ εκφράζει την υποστήριξή της στην όσο το δυνατόν αυστηρότερη εφαρμογή της συνθήκης CITES και την προώθησή της σε όσο το δυνατόν περισσότερες χώρες.

6.7. Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει και στα σημαντικά προβλήματα τα οποία συνδέονται με τον αυξημένο κίνδυνο ερημοποίησης σε πολλές από τις ΧΕΕ. Οι επιπτώσεις από τον αυξανόμενο κίνδυνο ερημοποίησης πολλών περιοχών των ΧΕΕ δεν εξαντλούνται μόνο στην περιβαλλοντική υποβάθμιση των εν λόγω περιοχών αλλά αφορούν και στην διατάραξη των περιφερειακών οικονομιών λόγω της αναστολής των οικονομικών δραστηριοτήτων που επέρχεται ως αποτέλεσμα της ερημοποίησης. Για τους λόγους αυτούς οι ΧΕΕ πρέπει να υποστηριχθούν για να αναπτύξουν περιφερειακές συνεργασίες που θα προβλέπουν συγκεκριμένες δράσεις με σκοπό την άμβλυνση του κινδύνου ερημοποίησης.

7. Μέτρα και πρακτικές

7.1. Οι βασικές αρχές ενσωμάτωσης της αειφόρου ανάπτυξης στις προσπάθειες περιφερειακής ολοκλήρωσης που παρουσιάστηκαν ανωτέρω απαιτούν συγκεκριμένα μέτρα και πρακτικές. Τα μέτρα και οι πρακτικές πρέπει, αφενός, να υποβοηθούν τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ να περιλαμβάνουν την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης στην περιφερειακή ολοκλήρωση και, αφετέρου, να επιτρέπουν τον έλεγχο της προόδου που σημειώνεται στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ σχετικά με το ζήτημα αυτό. Κεντρικό ρόλο στη διαδικασία ανάπτυξης τέτοιων μέτρων και πρακτικών πρέπει να έχει ο συμμετοχικός σχεδιασμός και η προσπάθεια για την επίτευξη όσο το δυνατόν καλύτερων μορφών διακυβέρνησης.

7.2. Η ΕΕ έχει σχεδιάσει και υλοποιεί μέσω του τμήματος εξωτερικής βοήθειας αναπτυξιακά προγράμματα για τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ (MEDA, ALA, CARDS κ.λπ.). Στα προγράμματα αυτά η αειφόρος ανάπτυξη αποτελεί ενδογενές στοιχείο του σχεδιασμού τους. Η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων αυτών δεν έχει μέχρι σήμερα αγγίξει τους φιλόδοξους στόχους της ΕΕ. Τα προγράμματα αυτά όμως είναι ικανά να υποστηρίξουν την ιδέα της ενσωμάτωσης της αειφόρου ανάπτυξης στις προσπάθειες περιφερειακής ολοκλήρωσης.

7.3. Ιδιαίτερη αναφορά θα πρέπει να γίνει στο σχήμα της Ευρωμεσογειακής συνεργασίας. Η στρατηγική για την Ευρωμεσογειακή συνεργασία αποτελεί τομέα υψηλής προτεραιότητας των εξωτερικών σχέσεων της ΕΕ. Βασικό μέσο υλοποίησης της στρατηγικής αυτής είναι το πρόγραμμα MEDA. Σε σχέση με το περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη το πρόγραμμα SMAP επίσης αποτελεί κεντρικό μέσο υλοποίησης πολιτικών.

7.4. Το πρόγραμμα MEDA δεν έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να αποδώσει τα αναμενόμενα. Παρά το γεγονός ότι ο προϋπολογισμός του MEDA II είχε κριθεί ως επαρκέστατος δεν έχει καταφέρει ακόμα να προσεγγίσει τους στόχους που είχαν μπει κατά την έναρξη υλοποίησής του. Το πρόγραμμα SMAP επίσης, αν και έχει καταφέρει να λειτουργήσει ως έναυσμα για την υλοποίηση έργων αειφόρου ανάπτυξης, δεν έχει την απαραίτητη συνέχεια η οποία θα εξασφαλίζει την ολοκλήρωση των δράσεων. Παρά το γεγονός ότι η υλοποίηση έργων στο πλαίσιο των παραπάνω προγραμμάτων είναι δυσχερής λόγω της έλλειψης της απαραίτητης συνεργασίας μεταξύ των χωρών στόχων, θα πρέπει να ενταθούν οι προσπάθειες της ΕΕ και ιδίως της Επιτροπής προς την κατεύθυνση αύξησης της κινητοποίησης των απαραίτητων φορέων που είναι δικαιούχοι των προγραμμάτων αυτών. H ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η Επιτροπή θα πρέπει να εξετάσει τη δυνατότητα χρηματοδότησης πιο ευέλικτων μηχανισμών με την παρουσία τόσο δημόσιων φορέων που θα εγγυώνται την εθνική δέσμευση των χωρών που είναι δικαιούχοι των προγραμμάτων όσο και ιδιωτικών φορέων οι οποίοι μπορούν να λειτουργήσουν προς την κατεύθυνση της μεταφοράς τεχνογνωσίας προς τις χώρες στόχους.

7.5. Σε ό,τι αφορά τον έλεγχο της προόδου που γίνεται στις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ και στις ΧΕΕ σχετικά με τις προσπάθειες ενσωμάτωσης της αειφόρου ανάπτυξης στις δράσεις περιφερειακής ολοκλήρωσης, πρέπει να τονισθεί η ιδιαίτερη σημασία της εκτίμησης επιπτώσεων στην αειφορία (Sustainability Impact Αssesment). Στο σημείο αυτό η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη θέση του Συμβουλίου για την εκπόνηση μελέτης εκτίμησης επιπτώσεων στην αειφορία για τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου. Η θέση αυτή επιβεβαιώθηκε και στο ενδιάμεσο συνέδριο της Ευρωμεσογειακής συνεργασίας τον Μάιο του 2003 στην Κρήτη.

7.6. Η επίδοση των χωρών στις οποίες εφαρμόζονται δράσεις περιφερειακής ολοκλήρωσης, θα πρέπει επίσης να αξιολογείται με βάση τους δείκτες αειφόρου ανάπτυξης οι οποίοι έχουν γίνει αποδεκτοί και έχουν αρχίσει να εφαρμόζονται στα κράτη μέλη της ΕΕ. Οι δείκτες αυτοί, αν και είναι ακόμα σε πρώτο στάδιο ανάπτυξης και εφαρμογής, πρέπει να θεωρηθούν ένα modus vivendi το οποίο δίνει ένα πλαίσιο εργασίας ικανό να αξιολογήσει τις επιδόσεις των χωρών.

7.7. Ένα θέμα το οποίο θα πρέπει να εξετάζεται με μεγάλη προσοχή κατά τη διαδικασία αξιολόγησης της επίδοσης των χωρών στις οποίες εφαρμόζονται προγράμματα περιφερειακής ολοκλήρωσης, πρέπει να είναι και η επικάλυψη δράσεων από τη συμμετοχή των χωρών αυτών σε περισσότερες από μία συμφωνίες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Αρκετές Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ συμμετέχουν σε πολλές συμφωνίες περιφερειακής ολοκλήρωσης. Το γεγονός αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη αποδοτικότητα και συνεπάγεται κίνδυνο κατασπατάλησης πόρων. Η ενσωμάτωση της αειφόρου ανάπτυξης στις δράσεις περιφερειακής ολοκλήρωσης πρέπει να έχει ως πρωταρχικό στόχο την άμβλυνση των όποιων επιπτώσεων μπορούν να προκληθούν από το γεγονός αυτό.

7.8. Σε ό,τι αφορά στη χρηματοδότηση της αειφόρου ανάπτυξης σε προγράμματα περιφερειακής ολοκλήρωσης, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη Συμφωνία του Μοντερρέϋ για την χρηματοδότηση της ανάπτυξης, η οποία προβλέπει την σταθερή αύξηση του ποσού των οικονομικών πόρων που διατίθενται για την αειφόρο ανάπτυξη (5). Στη διακήρυξη προβλέπεται η αύξηση της κινητικότητας και της αποτελεσματικής χρήσης των χρηματοδοτικών πόρων έτσι ώστε να επιτευχθούν οι συνθήκες που απαιτούνται για να υλοποιηθούν οι συμφωνημένοι σε διεθνές επίπεδο αναπτυξιακοί στόχοι. Οι εν λόγω στόχοι περιλαμβάνονται και στη Διακήρυξη της Χιλιετίας (Millenium Declaration (6)) και αφορούν στην εξάλειψη της φτώχειας, στη βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών, στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου και στην προστασία του περιβάλλοντος ως ένα πρώτο βήμα για την κάλυψη της ανάγκης να είναι ο 21ος αιώνας ένας αιώνας ανάπτυξης για όλους.

8. Τελικές επισημάνσεις

8.1. Όπως αναφέρθηκε και στην εισαγωγή, η αειφόρος ανάπτυξη είναι, και πρέπει να αντιμετωπισθεί ως, μία περιβάλλουσα και όχι μια συμπληρωματική διάσταση της περιφερειακής ολοκλήρωσης. Το θέμα αυτό δεν είναι απλό αλλά δεν θα πρέπει να θεωρείται αδύνατο. Η στοχοθέτηση των προσπαθειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την κατεύθυνση αυτή μπορεί να επιφέρει ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω των προγραμμάτων αναπτυξιακής συνεργασίας δεν βοηθάει μόνο τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ αλλά μεταφέρει και πολιτιστικά, πολιτικά και κοινωνικά μηνύματα. Τα μηνύματα αυτά μπορούν να συνοψισθούν στην την έννοια της αειφόρου ανάπτυξης και να υλοποιηθούν, μεταξύ και άλλων, μέσω της περιφερειακής ολοκλήρωσης.

8.2. Η αναζήτηση διεθνών συνεργασιών είναι ένα θέμα το οποίο πρέπει να απασχολήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση στις προσπάθειές της αυτές. Στο θέμα των συνεργασιών ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στη συνεργασία με τα Ηνωμένα Έθνη.

8.3. Οι σχέσεις μεταξύ των Ηνωμένων Εθνών και της ΕΕ έχουν αναπτυχθεί διαχρονικά μέσα από ένα ποικίλο δίκτυο συνεργασιών. Οι σχέσεις αυτές είναι ισχυρές και καλύπτουν σχεδόν όλους τους τομείς των εξωτερικών σχέσεων. Η περαιτέρω προώθηση των σχέσεων με τα Ηνωμένα Έθνη είναι στρατηγική προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των κρατών μελών και της Επιτροπής.

8.4. Ο τομέας της περιφερειακής ολοκλήρωσης και της αειφόρου ανάπτυξης είναι ιδανικός για τη βελτίωση των σχέσεων αυτών. Με δεδομένο τον στρατηγικό προσανατολισμό και την εμπειρία των Ηνωμένων Εθνών σε θέματα της αειφόρου ανάπτυξης και με δεδομένη την τεχνογνωσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε θέματα περιφερειακής ολοκλήρωσης, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη συνεργασία των δύο οργανισμών μέσω χρηματοδοτούμενων έργων περιφερειακής ανάπτυξης και αειφόρου ανάπτυξης από κοινούς μηχανισμούς των δύο οργανισμών.

8.5. Η βούληση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη συνεργασία αυτή έχει ήδη εκφραστεί τόσο στη Δήλωση του Συμβουλίου και της Επιτροπής του Νοεμβρίου του 2000 για την «Αναπτυξιακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας» όσο και στο κείμενο επικοινωνίας της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την «Οικοδόμηση μιας αποτελεσματικής συνεργασίας με τα Ηνωμένα Έθνη στους τομείς της Ανάπτυξης και των Ανθρωπιστικών σχέσεων» [COM(2001) 231 final/2.5.2001].

8.6. Στο θέμα λοιπόν της περιφερειακής ολοκλήρωσης τα προγράμματα συνεργασίας της ΕΕ και ειδικώς όσα αφορούν την περιφερειακή ολοκλήρωση με τις Αναπτυσσόμενες και ΛΑΧ, πρέπει να δίνουν μεγάλη έμφαση στις διαφορετικές διαστάσεις της αειφορίας με αναφορά στον οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό πυλώνα. Σε αυτό το πλαίσιο η ΕΟΚΕ μπορεί να συνεισφέρει τα μέγιστα προς την επιτυχή ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας καθώς είναι το κατ' εξοχήν αρμόδιο θεσμικό όργανο της ΕΕ που μπορεί να θέσει τα θέματα αυτά στη βάση της συζήτησης η οποία γίνεται στα πλαίσια της κοινωνίας των πολιτών.

Βρυξέλλες 2 Ιουνίου 2004. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Roger BRIESCH

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προετοιμασία στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αειφόρο ανάπτυξη», ΕΕ C 221 της 7.8.2001.

Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μια αειφόρος Ευρώπη για έναν καλύτερο κόσμο» — ΕΕ C 48 της 21.2.2002.

Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μια στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη» — ΕΕ C 94 της 18.4.2002.

Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Στρατηγική της Λισαβόνας και βιώσιμη ανάπτυξη», ΕΕ C 95 της 23.4.2003.

(2) Διάσκεψη Κορυφής του Γκέτεμποργκ

(3) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Προς μία παγκόσμια σύμπραξη για αειφόρο ανάπτυξη», COM(2002) 82 τελικό 13.2.2002, ΕΕ C 221 της 17.9.2002.

(4) Οδηγία αριθ. 60/2000/ΕΟΚ για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων.

(5) United Nations, Report of the International Conference on financing for Development, Monterrey 18-22 March 2002, A/CONF.198/11.

(6) United Nations Millennium Declaration, The Millennium Assembly of the United Nations, General Assembly A/55/L.2.