EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 161/1

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: «Οι οικονομικές και δημοσιονομικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού»

(2007/C 161/01)

Στις 16 Μαΐου 2006, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 262 της Συνθήκης περί Ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: Οι οικονομικές και δημοσιονομικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού.

Το ειδικευμένο τμήμα «Οικονομική και νομισματική ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 23 Φεβρουαρίου 2007 με βάση την εισηγητική έκθεση της κας FLORIO.

Κατά την 434η σύνοδο ολομέλειάς της, της 14ης και 15ης Μαρτίου 2007 (συνεδρίαση της 14ης Μαρτίου 2007) η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 109 ψήφους υπέρ, καμία ψήφο κατά και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ απαντά στην επιστολή της Αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κας Margot Wallström, παρουσιάζοντας αυτή τη διερευνητική γνωμοδότηση όπου λαμβάνονται υπόψη οι γνωμοδοτήσεις που η ΕΟΚΕ έχει εκδώσει κατά τα τελευταία χρόνια, στις οποίες αντανακλώνται οι σκέψεις, οι αναλύσεις και οι προτάσεις που έχει διατυπώσει για τα θέματα αυτά.

Αγορά εργασίας

1.2 Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι πρέπει να επιδιωχθεί η υλοποίηση των στόχων της Λισσαβώνας σε ό,τι αφορά τις δημογραφικές πολιτικές. Για τον λόγο αυτό, οι ταχείες δημογραφικές αλλαγές που σημειώνονται στην αγορά εργασίας καθιστούν επείγουσα τη λήψη μέτρων για την επίλυση των συναφών προβλημάτων. Τα μέτρα αυτά μπορούν να είναι: — αύξηση του ποσοστού απασχόλησης της ομάδας των εργαζομένων άνω των πενήντα ετών, ει δυνατόν τόσο εκείνων που απασχολούνται σε θέσεις εξαρτημένης εργασίας όσο και εκείνων που ασκούν μη μισθωτή επαγγελματική δραστηριότητα· — προώθηση μέσων που να ευνοούν την επανένταξη στην αγορά εργασίας και τη μετειδίκευση των ηλικιωμένων ανέργων, ούτως ώστε να μπορούν να εξασφαλίσουν μία αξιοπρεπή σύνταξη· — καταπολέμηση του φαινομένου του αποκλεισμού από την αγορά εργασίας των εργαζομένων άνω των πενήντα ετών που επιθυμούν να συνεχίσουν την επαγγελματική τους δραστηριότητα.

1.3 Πρέπει να αποθαρρυνθεί ο αποκλεισμός των ηλικιωμένων εργαζομένων από τις θέσεις εργασίας· αντιθέτως, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην ένταξη των ηλικιωμένων εργαζομένων στον κύκλο παραγωγής.

1.4 Η θέση εργασίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην κατάρτιση και στην επαγγελματική εμπειρία των εργαζομένων, χωρίς καμιά διάκριση για λόγους ηλικίας. Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ καλεί όλα τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν και να θέσουν σε εφαρμογή το ενωρίτερο δυνατό την οδηγία που έχει εκδοθεί για το σκοπό αυτό με τίτλο «Οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία».

1.5 Η καλύτερη οργάνωση της εργασίας απαιτεί την αξιολόγηση της τυπολογίας των καθηκόντων (επικίνδυνες, κοπιώδεις ή επαναλαμβανόμενες εργασίες).

Μάθηση σε όλη τη διάρκεια του βίου

1.6 Τα προγράμματα διαρκούς κατάρτισης αποτελούν το κλειδί για την καλύτερη αξιοποίηση των εργαζομένων άνω των 50 ετών τόσο στο εσωτερικό της επιχείρησης όσο και εκτός αυτής. Εν προκειμένου πρέπει να διαδοθούν και να παρακολουθούνται οι περιπτώσεις των βέλτιστων πρακτικών, όπως προβλέπουν οι ετήσιες εκθέσεις παρακολούθησης που υποβάλλουν οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι.

1.7 Μία πολιτική υπέρ της ποιοτικής απασχόλησης πρέπει να κατευθύνει και να διαμορφώνει ολόκληρες γενιές πολιτών καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους. Τούτο συνεπάγεται την παρέμβαση των κοινωνικών εταίρων και όλων των ενδιαφερόμενων οικονομικών και κοινωνικών φορέων σε τοπικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Προς ένα σύμφωνο μεταξύ των γενεών

1.8 Η έρευνα και η καινοτομία αποτελούν επένδυση καθοριστικής σημασίας τόσο για τις μελλοντικές γενιές όσο και για τους ευρωπαίους πολίτες του σήμερα. Για τον λόγο αυτό οι νέοι πρέπει να παροτρύνονται να εγγράφονται σε σχολές θετικών επιστημών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να καλύψει το χάσμα που την χωρίζει από άλλες χώρες, όπως η Κίνα και η Ινδία, οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν πραγματοποιήσει, σε αυτούς τους τομείς, θεαματική πρόοδο.

1.9 Οι επενδύσεις στις μειονεκτικές περιοχές βοηθούν τους νέους να μην τις εγκαταλείψουν και να καταστούν ένα μέσο που θα επιτρέψει την τοπική ανάπτυξη και αναβάθμιση.

1.10 Κατά το 2007, έτος αφιερωμένο στις ίσες ευκαιρίες για όλους, οι αναλύσεις θα πρέπει να επικεντρωθούν στη διευκόλυνση του συνδυασμού ιδιωτικού και επαγγελματικού βίου, ούτως ώστε η επιλογή της μητρότητας και της πατρότητας να μην εξαρτάται από προσωρινές και δυσάρεστες καταστάσεις ή από την απομόνωση που ενδεχομένως αντιμετωπίζουν οι μελλοντικοί γονείς όταν τίθεται το θέμα της κάλυψης του κόστους, και όχι μόνον του οικονομικού, που συνεπάγεται η γέννηση ενός παιδιού.

Γυναίκες και αγορά εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

1.11 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να προωθηθεί η χρήση σημαντικών οδηγιών, όπως η οδηγία που αφορά τη γονική άδεια, και να εξασφαλιστούν υπηρεσίες προστασίας της παιδικής ηλικίας και περίθαλψης και συνδρομής των ηλικιωμένων. Είναι εξάλλου πεπεισμένη ότι πρέπει γρήγορα να καλυφθεί το μισθολογικό χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών και να καταπολεμηθεί η προσωρινότητα και η αστάθεια της θέσης εργασίας που ευθύνονται για την ανέχεια πολλών ευρωπαίων γυναικών. Πρέπει επίσης να προσφερθούν κίνητρα που να ωθήσουν τους άνδρες να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος των οικογενειακών ευθυνών απ' ό,τι σήμερα. Η γεννητικότητα και η απασχόληση των γυναικών δεν πρέπει να είναι αντίπαλες έννοιες: για το σκοπό αυτό απαιτείται να υιοθετηθούν όλα τα αναγκαία μέσα προκειμένου να εξασφαλιστεί ο συνδυασμός του επαγγελματικού βίου των μητέρων και της φροντίδας των παιδιών τους.

1.12 Ακόμη και στον επιχειρηματικό κόσμο πρέπει να υιοθετηθούν τα κατάλληλα μέτρα που να εξασφαλίζουν στις γυναίκες δυνατότητες και ευκαιρίες πρόσβασης σε διευθυντικές θέσεις.

Ο ρόλος και η σημασία της μετανάστευσης ενώπιον των δημογραφικών αλλαγών

1.13 Μία από τις αναγκαίες απαντήσεις στις προκλήσεις που θέτει η γήρανση του πληθυσμού είναι η μετανάστευση. Η υιοθέτηση συνεκτικών πολιτικών κοινωνικής ένταξης και απασχόλησης μπορεί να δώσει ώθηση στην ανάπτυξη και στην οικονομική μεγέθυνση. Θα πρέπει να αξιοποιηθούν οι δεξιότητες, οι επαγγελματικές εμπειρίες και οι τίτλοι σπουδών των μεταναστών.

Η βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

1.14 Η βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας πρέπει να εξασφαλιστεί με μια σειρά μέτρων που να μην ζημιώσουν τον τελικό στόχο, όπως αυτός ορίζεται στις Συνθήκες της ΕΕ (άρθ. 2). Για τον λόγο αυτό είναι απαραίτητο, αφενός, να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου και, αφετέρου, να επιδιωχθούν οι στόχοι της καθολικότητας και της ισότητας που το χαρακτηρίζουν.

1.15 Πρέπει να εξασφαλιστούν οι κοινωνικές υπηρεσίες κοινής ωφελείας και να υποστηριχθούν για το έργο που προσφέρουν, όπως και οι φορείς της κοινωνικής οικονομίας. Οι εθελοντικές ενώσεις στις οποίες οι ηλικιωμένοι προσφέρουν τις υπηρεσίες τους αναπτύσσουν σημαντική κοινωνική δράση που πρέπει να υποστηριχτεί και να αξιοποιηθεί.

Η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων

1.16 Στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών θα πρέπει να είναι η εξασφάλιση στις μελλοντικές γενιές ήρεμων και αξιοπρεπών γηρατειών και κατά συνέπεια κατάλληλων συνταξιοδοτικών συστημάτων. Οι συμπληρωματικές συντάξεις, εάν χρειαστεί, θα πρέπει να είναι αξιόπιστες, ασφαλείς και να μην επηρεάζονται από τις απρόβλεπτες διακυμάνσεις των χρηματοοικονομικών αγορών.

1.17 Καταπολέμηση της αβεβαιότητας της εργασίας σημαίνει εξασφάλιση αξιοπρεπούς σύνταξης ακόμη και στους νέους εργαζόμενους, αλλά και επίσπευση της εισόδου τους στην αγορά εργασίας.

1.18 Η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων θα πρέπει να αναλυθεί με βάση μια σειρά πολύπλοκων στοιχείων και όχι μόνο αυτών που αφορούν τη γήρανση του πληθυσμού.

1.19 Σε ορισμένα κράτη της ΕΕ, ο βασικός στόχος που θα πρέπει να τεθεί για να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και της εισφοροδιαφυγής που μαστίζουν ορισμένες χώρες της ΕΕ.

Συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού για την υγεία

1.20 Σε ό,τι αφορά την υγεία, η γήρανση του πληθυσμού θα απαιτήσει κυρίως την πραγματοποίηση επενδύσεων υπέρ της πρόληψης, της βελτίωσης της ποιότητας της περίθαλψης και της έρευνας, ιδιαίτερα στον τομέα της παθολογίας των ηλικιωμένων, όπου είναι σκόπιμο να εστιαστούν τόσο οι πόροι όσο και οι μελέτες.

1.21 Ακόμη και στον κόσμο της εργασίας τα θέματα της υγείας και της ασφάλισης θα λάβουν άλλη μορφή ενώπιον της γήρανσης του πληθυσμού και θα υποστούν αλλαγές που θα πρέπει να αναλυθούν και να αξιολογηθούν με μεγάλη προσοχή.

1.22 Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι τα κράτη μέλη της ΕΕ οφείλουν να υλοποιήσουν, σε συμφωνία με τους κοινωνικούς εταίρους, κοινά προγράμματα για την πρόληψη των επαγγελματικών ατυχημάτων και ασθενειών, ιδιαίτερα δε εκείνων που συνδέονται με την ηλικία των εργαζομένων. Ο έλεγχος και η ανταλλαγή πληροφοριών αποτελούν σημαντικά μέσα στο πλαίσιο αυτό.

1.23 Στους ηλικιωμένους εργαζόμενους θα πρέπει να παρέχεται η δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής όσον αφορά την παράταση του επαγγελματικού τους βίου, αφού πρώτα λαμβάνεται υπόψη το είδος της εργασίας, η επαναληπτικότητά της, η αξιολόγηση των σχετικών με αυτήν κινδύνων, καθώς και η φθορά που προκαλεί.

1.24 Η ΕΟΚΕ δεσμεύεται να συνεχίσει το έργο της διεξοδικής εξέτασης, αξιολόγησης και υποβολής προτάσεων όσον αφορά τις δημογραφικές αλλαγές, έχοντας συνείδηση της πολυπλοκότητας του θέματος το οποίο τα επόμενα χρόνια θα απαιτήσει τη συμμετοχή όλων των θεσμικών, οικονομικών και κοινωνικών φορέων για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων. Σύμφωνα με τον Εσωτερικό Κανονισμό, η ΕΟΚΕ αναλαμβάνει τη δέσμευση να δώσει συνέχεια και να εμβαθύνει τα θέματα που εξετάζονται στην παρούσα γνωμοδότηση.

2. Εισαγωγή

2.1 Η κα Margot Wallström, Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση για την έκθεση που η Επιτροπή, από κοινού με την Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής, δημοσίευσε πρόσφατα σχετικά με τις οικονομικές και δημοσιονομικές συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2.2 Λόγω της ευρύτητας του θέματος και των σχετικών πολιτικών, η κα Wallström κάλεσε, με την αίτησή της αυτή, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να εκφράσει τις απόψεις της για θέματα που συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, με την αγορά εργασίας και με ορισμένους συναφείς τομείς όπως η υγεία, τα συνταξιοδοτικά συστήματα και η δια βίου μάθηση.

2.3 Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας (Ίδρυμα του Δουβλίνου) έχει αφιερώσει πολυάριθμες μελέτες στην αντιμετώπιση του προβλήματος της γήρανσης του πληθυσμού και στην ανάλυση τον αντικτύπου της στους ευρωπαίους πολίτες και εργαζομένους.

2.4 Είναι πολυάριθμοι οι παράγοντες που καθορίζουν τη γήρανση του πληθυσμού: η μείωση της γεννητικότητας, η συνεχιζόμενη αύξηση του προσδόκιμου ζωής, η προοδευτική απόσυρση από τον ενεργό οικονομικό βίο της γενιάς που γεννήθηκε μετά τον πόλεμο και, εντός ολίγου, της γενιάς του baby-boom (ανάκαμψη της γεννητικότητας) της δεκαετίας του '60 (1), στοιχείο που έχει και θα έχει άμεσες επιπτώσεις στον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας.

2.5 Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Eurostat, οι άνω των εξήντα πέντε ετών στην ΕΕ των 25, από 75 εκατομμύρια το 2005, θα φθάσουν τα 135 περίπου εκατομμύρια το 2050. Το ποσοστό τους στο σύνολο του πληθυσμού των 25 κρατών μελών προβλέπεται να φθάσει το 30 %, με ανώτατα επίπεδα στην Ισπανία (36 %) και την Ιταλία (35 %) και κατώτατα στο Λουξεμβούργο (22 %) και την Ολλανδία (23 %).

2.6 Η γήρανση του πληθυσμού έχει σημαντικές συνέπειες τόσο στις κοινωνικές όσο και στις οικονομικές πτυχές των χωρών και καθιστά αναγκαίο τον εκσυγχρονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών και των πολιτικών κοινωνικής πρόνοιας.

2.7 Το σύνολο της οικονομίας μιας χώρας υφίσταται τις συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού: η αγορά εργασίας, η παραγωγικότητα, η τεχνολογική καινοτομία, η οικονομική μεγέθυνση, εφόσον αναπόφευκτα μεταβάλλονται οι ανάγκες και οι δυνατότητες του πληθυσμού.

3. Γήρανση και αγορά εργασίας

3.1 Στη στρατηγική της Λισσαβώνας λαμβάνεται υπόψη, μεταξύ άλλων, και το ποσοστό απασχόλησης των ηλικιωμένων εργαζομένων: ο αρχικός στόχος, που δεν έχει όμως ακόμη επιτευχθεί, ήταν, το 2010, το ποσοστό απασχόλησης των ηλικιωμένων εργαζομένων να είναι μεγαλύτερο του 50 %.

3.2 Εάν, με τη γήρανση του πληθυσμού, από τη μια πλευρά σημειώνεται αύξηση του μέσου όρου της ηλικίας του πληθυσμού, από την άλλη παρατηρείται μείωση του συνολικού αριθμού των πολιτών σε ηλικία εργασίας, διότι οι παλαιότερες γενιές δεν αντικαθίστανται από επαρκή αριθμό νέων. Εξάλλου, οι νέοι εισέρχονται στην αγορά εργασίας με ολοένα μεγαλύτερη καθυστέρηση (2).

3.3 Η αγορά εργασίας επηρεάζεται συνεπώς σημαντικά και μεταβάλλεται από το φαινόμενο της γήρανσης του πληθυσμού. Οι συνέπειες αυτές καθιστούν επείγουσα τη λήψη μέτρων για την επίλυση των προβλημάτων που συνδέονται με την επίτευξη των ακόλουθων στόχων: — αύξηση του ποσοστού απασχόλησης της ομάδας των εργαζομένων άνω των πενήντα ετών σε θέσεις εξαρτημένης εργασίας και μη παρεμπόδιση της άσκησης εκ μέρους τους ανεξάρτητης οικονομικής δραστηριότητας· — προώθηση μέσων που να ευνοούν την επανένταξη στην αγορά εργασίας (συμπεριλαμβανομένης της μετειδίκευσης) των ηλικιωμένων ανέργων, ούτως ώστε να εξασφαλίζουν μία αξιοπρεπή σύνταξη· — καταπολέμηση του αποκλεισμού από την αγορά εργασίας των εργαζομένων άνω των πενήντα ετών που επιθυμούν να συνεχίσουν την επαγγελματική τους δραστηριότητα· — διευκόλυνση της πρόσβασης των νέων στην αγορά εργασίας, με κανονικές συμβάσεις εργασίας που συμβάλλουν στη συνοχή και στη βελτίωση του ενεργού επαγγελματικού βίου.

3.4 Οι συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού δεν αφορούν μόνο τους εργαζόμενους, αλλά και τους επιχειρηματίες. Στο πλαίσιο της διαδοχής των γενεών, είναι σημαντικό να προβλεφθούν μέσα που θα διευκολύνουν την μεταβίβαση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, κυρίως όταν πρόκειται για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Πράγματι, ακόμη και μεταξύ των επιχειρηματιών διαπιστώνεται μια σταδιακή αύξηση του μέσου όρου ηλικίας και τούτο έχει άμεσες και έμμεσες συνέπειες για την καινοτομία, την αγορά κεφαλαίων και γενικότερα για ολόκληρο τον βιομηχανικό ιστό της Ευρώπης. Πληθυσμός με ηλικιωμένους επιχειρηματίες σημαίνει ότι ένα μεγάλο μέρος τους έχει ήδη αποσυρθεί ή ετοιμάζεται να αποσυρθεί από τον ενεργό επαγγελματικό βίο χωρίς να αντικαθίσταται από νέες γενιές επιχειρηματιών νεαρής ηλικίας. Μείωση του αριθμού των επιχειρηματιών σημαίνει μείωση του αριθμού των επιχειρήσεων και κατά συνέπεια μείωση του αριθμού των θέσεων εργασίας.

3.5 Ο αποκλεισμός των ηλικιωμένων εργαζομένων είναι ένα φαινόμενο ολοένα πιο ανησυχητικό, όχι μόνο για τη βιομηχανία αλλά και για τον τριτογενή τομέα. Η δυσκολία ένταξης σε ένα νέο εργασιακό πλαίσιο, το μειονέκτημα της επαγγελματικής εμπειρίας που συνδέεται με μία μόνον ή με λίγες θέσεις εργασίας, οι διακρίσεις τις οποίες ασφαλώς υφίστανται οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι κατά την αναζήτηση νέας εργασίας, αποτελούν επίσης προβλήματα που καλούνται να αντιμετωπίσουν όλοι οι ευρωπαίοι εργαζόμενοι.

3.6 Μεγαλύτερη προσοχή θα πρέπει συνεπώς να δοθεί στην ένταξη των ηλικιωμένων εργαζομένων στον παραγωγικό κύκλο, δεδομένου ότι, σε ορισμένους τομείς, η εμπειρία τους αποτελεί τη βάση μιας καλύτερης ποιοτικά παραγωγικότητας· είναι απαραίτητη, και από την πλευρά των επιχειρηματιών, η μετάβαση από μία απλή θεώρηση που συνδέεται με την ηλικία σε μία θεώρηση που να επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα προσόντα. Για το σκοπό αυτό, θα πρέπει να εφαρμοστούν, και στη συνέχεια η εφαρμογή τους να αποτελέσει αντικείμενο παρακολούθησης, οι ευρωπαϊκές οδηγίες κατά της άσκησης οιασδήποτε μορφής διακρίσεων (2000/43/ΕΚ και 2000/78/ΕΚ).

3.7 Όλοι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να έχουν μία εργασία που να ανταποκρίνεται όσο το δυνατό περισσότερο στην κατάρτιση και την εμπειρία τους: τούτο θα συμβάλει στην αύξηση της παραγωγικότητας πράγμα που θα αντισταθμίσει, τουλάχιστον εν μέρει, τις επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού (3).

3.8 Οι ισχύουσες πολιτικές υπέρ της απασχόλησης των ηλικιωμένων εργαζομένων πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να λαμβάνουν υπόψη το είδος της εργασίας: εργασίες επικίνδυνες, κοπιώδεις ή με επαναληπτικό χαρακτήρα χρήζουν πράγματι μίας πιο στοχοθετημένης ανάλυσης και απαιτούν από τους ενδιαφερόμενους να επιδείξουν μεγαλύτερη προθυμία (4).

4. Δια βίου μάθηση

4.1 Ένα από τα θέματα που τίθενται σαφώς προκειμένου να αυξηθεί το ποσοστό απασχόλησης των ηλικιωμένων εργαζομένων είναι η χάραξη αποδοτικών και αποτελεσματικών προγραμμάτων δια βίου μάθησης (lifelong learning), με την ανταλλαγή των ορθών πρακτικών μεταξύ των 27 κρατών μελών της ΕΕ, και η διεξαγωγή συνεχούς διαλόγου με τους κοινωνικούς εταίρους, επιθυμία την οποία έχουν διατυπώσει πολλοί ευρωπαϊκοί οργανισμοί (5).

4.2 Μέσα από την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Απασχόληση (ΕΣΑ) και ήδη από την διάσκεψη κορυφής του Λουξεμβούργου (1997), έχουν χαραχθεί, χρόνο με τον χρόνο, οι κατευθυντήριες γραμμές για τη δια βίου μάθηση. Σε όλες τις περιπτώσεις υπογραμμιζόταν πάντα η σημασία της απασχολησιμότητας των ηλικιωμένων εργαζομένων και, κατά συνέπεια, της επαγγελματικής προετοιμασίας για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που δημιουργεί η γήρανση του πληθυσμού.

4.3 Γίνεται λόγος για τη δια βίου μάθηση (lifelong learning) προκειμένου να επισημανθεί κάθε σημαντική δραστηριότητα μάθησης που αποσκοπεί στη βελτίωση των ικανοτήτων, των γνώσεων και των δεξιοτήτων. Ενδείκνυται συνεπώς να προβούμε σε μία θεώρηση των δραστηριοτήτων αυτών σε ολόκληρο το φάσμα του ενεργού επαγγελματικού βίου ακριβώς διότι είναι στους πλέον ηλικιωμένους εργαζόμενους που γίνονται αισθητές κατά τρόπο πιο θεαματικό ή αρνητικό οι συνέπειες της απώλειας των ικανοτήτων ή της απουσίας επαγγελματικής επιμόρφωσης.

4.4 Επίσης η ΕΟΚΕ δεν παρέλειψε να υπογραμμίσει το πόσο συχνά υπάρχει έλλειψη ισορροπίας μεταξύ των γενεών όσον αφορά τη γνώση των τεχνολογιών και την απόκτηση των διαφόρων δεξιοτήτων (6).

4.5 Ένα αποτελεσματικό μέσο προκειμένου να ευνοηθεί η προσαρμοστικότητα των εργαζομένων είναι η κατάρτιση στο εσωτερικό της επιχείρησης. Ορισμένα κράτη μέλη (Ηνωμένο Βασίλειο, Ισπανία, Πορτογαλία, Ολλανδία, Αυστρία), αν και σε διαφορετικό βαθμό το καθένα, προωθούν αυτά τα μαθήματα κατάρτισης και ενημέρωσης στις επιχειρήσεις με την παροχή φορολογικών κινήτρων και απαλλαγών.

4.6 Στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας τονίστηκε ότι οι μέθοδοι και τα συστήματα κατάρτισης που λειτουργούν σωστά και ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας αποτελούν καθοριστικής σημασίας στοιχείο για την επίτευξη ενός εκ των κυριοτέρων στόχων της εν λόγω στρατηγικής, ήτοι της οικοδόμησης μιας οικονομίας που να βασίζεται στη γνώση.

4.7 Μείωση των εμποδίων που τίθενται στην απασχόληση των ηλικιωμένων εργαζομένων σημαίνει πρόληψη των συνεπειών των δημογραφικών αλλαγών.

5. Προς ένα σύμφωνο μεταξύ των γενεών

5.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή είχε υπογραμμίσει, ήδη από το 2004, τη σημασία της προώθησης ενός συμφώνου μεταξύ των γενεών προκειμένου να εξασφαλιστεί στους πολίτες των ευρωπαϊκών χωρών μία ικανοποιητική διαδοχή των γενεών στην αγορά εργασίας, ένα κοινωνικό κράτος προσαρμοσμένο στις νέες δημογραφικές πραγματικότητες και ευρωπαϊκές ρυθμίσεις που να ευνοούν τις πολιτικές απασχόλησης, την επαγγελματική επιμόρφωση και την προσέγγιση σχολείου και επιχείρησης (7).

5.2 Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικές υπέρ της «καλής» απασχόλησης πρέπει να προσανατολίζονται και προς την προώθηση της εισόδου των νέων στον κόσμο εργασίας, συνοδεύοντάς τους καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους (8), δίχως ωστόσο αυτό να οδηγήσει σε ένα «ψηφιακό χάσμα» μεταξύ των νέων εργαζόμενων και των ηλικιωμένων που προτίθενται να παραμείνουν στην θέση εργασίας τους.

5.3 Η ΕΟΚΕ διατύπωσε τότε μία πρόκληση: «να αναπτυχθεί, στο μέλλον, περισσότερο η συνεννόηση σχετικά με ένα θέμα πρωταρχικής σημασίας, το οποίο απαιτεί τη συντονισμένη και παρατεταμένη παρέμβαση πολλαπλών παραγόντων και για το οποίο επιβάλλεται να αποφευχθεί η επικράτηση βραχυπρόθεσμων συμφερόντων, ενώ είναι απαραίτητο ένα εποικοδομητικό σχέδιο με συνέχεια. Πρόκειται για την προοδευτική κατάρτιση ενός νέου συμφώνου μεταξύ των γενεών στα εδάφη της Ευρωπαϊκής Ένωσης» (CESE 1655/2004, σημείο 4.6).

5.4 Η έρευνα και η καινοτομία είναι τομείς στους οποίους πρέπει να πραγματοποιηθούν επενδύσεις εάν θέλουμε να εξασφαλίσουμε στις μελλοντικές γενιές της Ευρώπης ένα μέλλον ευημερίας και ικανοποιητική και σταθερή ποιότητα ζωής. Για τον λόγο αυτό είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη και ο μέσος όρος ηλικίας των ευρωπαίων ερευνητών και επιστημόνων και η ανάγκη εισόδου των νέων σε αυτούς τους τόσο σημαντικούς τομείς.

5.5 Η απουσία επαρκών επενδύσεων υπέρ της έρευνας σε όλη την Ευρώπη, η οποία εξακολουθεί ακόμη να απέχει από την υλοποίηση των στόχων της στρατηγικής της Λισσαβώνας, δεν επιτρέπει στους νέους ερευνητές, οι οποίοι συχνά υποχρεώνονται να εργάζονται υπό συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας, να οικοδομήσουν ένα μέλλον και μία σταδιοδρομία στον τομέα της επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας. Μία Ευρώπη με επιστήμονες με μέσο όρο ηλικίας υψηλότερο από αυτόν των άλλων παγκόσμιων δυνάμεων αποτελεί κίνδυνο για το μέλλον. Στην Ινδία και στην Κίνα, για παράδειγμα, ο αριθμός των πτυχιούχων σε επιστημονικούς κλάδους αυξάνεται τόσο, ώστε στις ΗΠΑ το 60 % των ερευνητών και των επιστημόνων προέρχεται από τις χώρες αυτές. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αντιθέτως, στα επιστημονικά ιδρύματα σημειώνεται μείωση των εγγραφών κατά τα τελευταία χρόνια.

5.6 Το πρόβλημα της γήρανσης του πληθυσμού έχει άμεσες συνέπειες και στην εδαφική συνοχή: οι νέοι έχουν την τάση να εγκαταλείπουν ορισμένες περιφέρειες για να αναζητήσουν εργασία σε ζώνες όπου οι συνθήκες διαβίωσης και εργασίας είναι καλύτερες. Τούτο επαυξάνει τη διαφορά μεταξύ των περιφερειών με πιο αναπτυγμένη οικονομία και των άλλων, που, κατ'επέκταση, φτωχαίνουν και γηράσκουν ταχύτερα.

5.7 Η δυνατότητα συνδυασμού του ιδιωτικού και του επαγγελματικού βίου αποτελεί τον πυλώνα του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Η αύξηση του μέσου όρου ηλικίας του ευρωπαϊκού πληθυσμού θέτει το πρόβλημα της ανάκαμψης της γεννητικότητας. Τούτο πρέπει να νοείται μόνον ως παροχή της δυνατότητας τεκνοποιίας σε όλα τα ζευγάρια χωρίς ωστόσο να χρειάζεται να απαρνηθούν τον ενεργό επαγγελματικό βίο ή να μειώσουν σημαντικά το βιοτικό επίπεδο του νοικοκυριού τους, και να φτάσουν, όπως δυστυχώς συμβαίνει συχνά, στο όριο της φτώχειας. Οι νέοι του σήμερα, αντιμέτωποι με αβέβαιες συνθήκες εργασίας που δεν τους εξασφαλίζουν καμία βεβαιότητα για το μέλλον, έχουν την τάση να κάνουν λιγότερα παιδιά ή μάλιστα και καθόλου.

5.8 Για την επίτευξη του στόχου της σταδιακής αύξησης της γεννητικότητας πρέπει όλες οι κοινωνικές, υγειονομικές και εκπαιδευτικές υπηρεσίες (βρεφονηπιακοί σταθμοί, ιατρική περίθαλψη, πρόληψη, οικονομικές ενισχύσεις, κλπ.) να ενισχυθούν, να βελτιωθούν και να προσαρμοστούν στη δημογραφική πραγματικότητα των χωρών της ΕΕ.

6. Απασχόληση των γυναικών και γεννητικότητα

6.1 Το ποσοστό απασχόλησης των γυναικών το 2005 στην ΕΕ των 25 ήταν 56,3 %. Το πρόβλημα είναι λιγότερο έντονο στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης και πιο σοβαρό στις μεσογειακές χώρες. Αλλά και οι γυναίκες που βρίσκονται ήδη στην αγορά εργασίας κοπιάζουν περισσότερο για μια επαγγελματική πορεία που θα τους επιτρέψει να πληρώνουν επαρκείς εισφορές προκειμένου να αποκτήσουν συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Πράγματι, στο πλαίσιο της σχέσης τους με τον κόσμο εργασίας, οι γυναίκες καλούνται συχνά να αντιμετωπίσουν πολυάριθμα προβλήματα: — οι γυναίκες είναι αυτές που σήμερα πλήττονται περισσότερο από την αβεβαιότητα και την αστάθεια της απασχόλησης, καθώς και από την οικονομική αστάθεια, και που ζουν συχνά σε συνθήκες ανέχειας, — οι μισθολογικές διαφορές σε σχέση με τους άνδρες αποτελούν ακόμη ένα εξαιρετικά αρνητικό στοιχείο σε όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ (κατά μέσο όρο 24 % λιγότερο για την ίδια εργασία), — σε όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ, η ανεπάρκεια υπηρεσιών βρεφονηπιακών σταθμών και υπηρεσιών φροντίδας και βοήθειας για τους ηλικιωμένους υποχρεώνει, κυρίως τις γυναίκες, να θυσιάσουν τη σταδιοδρομία τους για να αφιερώσουν περισσότερο χρόνο στα αγαπημένα τους πρόσωπα, — σημαντικές οδηγίες, όπως η οδηγία που αφορά τη γονική άδεια, δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη και οι γυναίκες αναγκάζονται να επιλέξουν μεταξύ μητρότητας και σταδιοδρομίας, — η απασχόληση των γυναικών και η γεννητικότητα δεν πρέπει να είναι αντίπαλες έννοιες: για το σκοπό αυτό πρέπει, π.χ., να ληφθεί υπόψη το παράδειγμα των ορθών πρακτικών των κρατών εκείνων το φορολογικό σύστημα των οποίων επιτρέπει στις γυναίκες να επανεντάσσονται εύκολα στην αγορά αγοράς μετά τη γέννηση ενός παιδιού, δίχως να ζημιώνεται η καριέρα τους ή να μειώνεται ο μισθός τους. Πρέπει εξάλλου να υπογραμμιστεί ότι εξακολουθούν να παραμένουν ανεπαρκή τα κίνητρα που παρέχονται στους άντρες προκειμένου να μοιράζονται τις ευθύνες που απορρέουν από τη γέννηση ενός παιδιού.

6.2 Η Επιτροπή υποστηρίζει, ορθά, ότι η μείωση του αριθμού των πολιτών σε ηλικία εργασίας μπορεί εν μέρει να αντισταθμιστεί με μία σειρά μέτρων μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας. Οι πολιτιστικές αλλαγές που κατά τις τελευταίες δεκαετίες επέτρεψαν στις γυναίκες να εργάζονται και να αποκτούν ανεξαρτησία, αντικατοπτρίζονται στις διαφορές των ποσοστών απασχόλησης των γυναικών των διαφόρων γενεών. Πράγματι, στην Ευρώπη, οι νέες γυναίκες έχουν μεγαλύτερη παρουσία στην αγορά εργασίας απ' ό,τι οι γυναίκες μέσης ηλικίας.

6.3 Το γεγονός ότι η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας αυξάνεται αποτελεί αναμφισβήτητα θετικό στοιχείο και στοιχείο πολιτισμού· ωστόσο, σύμφωνα με τα στοιχεία διαφόρων πρόσφατων στατιστικών αναλύσεων, τούτο δεν επαρκεί ακόμη, ενώ θα πρέπει εξάλλου να ισχύουν στην πράξη οι ίδιες συνθήκες εργασίας και αμοιβής με αυτές που ισχύουν για τους άνδρες, καθώς και να προστατεύονται οι γυναίκες από καταχρήσεις και διακρίσεις στους χώρους εργασίας και στην κοινωνία. Διαφορές στην απασχόληση των γυναικών και των ανδρών υπάρχουν επίσης και στον επιχειρηματικό κόσμο: υπάρχουν πράγματι εμφανείς διαφορές μεταξύ του αριθμού των ανδρών και των γυναικών επιχειρηματιών. Κράτη μέλη και Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλουν συνεπώς να ενισχύσουν τα υφιστάμενα μέσα και να αναζητήσουν νέα προκειμένου να προωθήσουν και να προστατεύσουν την εργασία των γυναικών.

7. Ρόλος και βάρος της μετανάστευσης ενώπιον των δημογραφικών αλλαγών

7.1 Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η μετανάστευση είναι μια πραγματικότητα σε συνεχή αύξηση. Η μακροσκοπική διαφορά μεταξύ των ευρωπαϊκών οικονομιών και προτύπων διαβίωσης και των αντίστοιχων των αναπτυσσόμενων χωρών ευνοεί τη μετανάστευση προς τις δικές μας χώρες που είναι πλουσιότερες. Η μετανάστευση δεν πρέπει να θεωρείται απειλή αλλά φαινόμενο το οποίο, με τη βοήθεια συνεκτικών πολιτικών, μπορεί να αποτελέσει πιθανό παράγοντα ανάπτυξης, οικονομικής μεγέθυνσης και ολοκλήρωσης.

7.2 Σε ένα πλαίσιο γενικευμένης γήρανσης του πληθυσμού και, εκ παραλλήλου, μείωσης του ενεργού πληθυσμού, οι εργαζόμενοι μετανάστες επιτελούν στην ΕΕ καθήκοντα που συνδυάζονται αποτελεσματικά με τις παραγωγικές, οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες της χώρας υποδοχής. Οι πολιτικές απασχόλησης και κοινωνικής ενσωμάτωσης πρέπει να αποσκοπούν στον καταμερισμό με τον καλύτερο δυνατό τρόπο των διαθέσιμων ανθρώπινων πόρων στις διάφορες εργασίες, συμπεριλαμβανομένων των μεταναστών, αξιοποιώντας τις ικανότητές τους, τις επαγγελματικές τους εμπειρίες και τους τίτλους σπουδών τους (9).

7.3 Πράγματι, ακόμη και η Επιτροπή επιβεβαιώνει ότι η μετανάστευση μπορεί να διαδραματίσει θετικό ρόλο στις προσαρμογές της αγοράς εργασίας. Υπό την προϋπόθεση ότι εργάζονται επισήμως, οι εργαζόμενοι μετανάστες συμβάλλουν στη χρηματοδότηση του συστήματος κοινωνικής προστασίας με την πληρωμή των φόρων και των εισφορών υπέρ των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και αποτελούν συνεπώς σημαντικό στοιχείο ανανέωσης για το μέλλον της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας των προσεχών ετών. Εξάλλου, δεν πρέπει να υποτιμηθεί η σημασία της οικονομικής υποστήριξης που αποτελούν τα εμβάσματα των μεταναστών στις οικογένειές τους, τα οποία συχνά αποτελούν τα μοναδικά τους μέσα διαβίωσης. Γι αυτόν συνεπώς τον λόγο, η καλύτερη ένταξη των μεταναστών αποτελεί απαραίτητο στόχο των κρατών μελών της ΕΕ (10).

7.4 Η ανάγκη ένταξης στην επίσημη οικονομία δεν αφορά εξάλλου μόνον τους μετανάστες εργαζόμενους: η γήρανση του πληθυσμού θέτει επειγόντως στην ημερήσια διάταξη θέματα όπως η καταπολέμηση της μαύρης εργασίας και της αβεβαιότητας ούτως ώστε οι εθνικές οικονομίες να καταστούν πιο υγιείς και βιώσιμες.

8. Βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας στην ΕΕ

8.1 Σε πολλά ήδη έγγραφα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τονίζεται ότι, προκειμένου να διασφαλιστεί με σαφή τρόπο η βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών των κρατών μελών, πρέπει να υπάρξει παρέμβαση ώστε να τεθεί υπό έλεγχο ή να μειωθεί το δημόσιο χρέος σημαντικά, προοδευτικά και σταθερά. Ως προς τούτο απαιτείται αποτελεσματικός καταμερισμός των πόρων, χωρίς ωστόσο αυτό να έχει επιπτώσεις στην ποιότητα και στην καθολικότητα των δημόσιων υπηρεσιών.

8.2 Λόγω κυρίως των δημογραφικών αλλαγών που προκαλούν μεγάλες ανησυχίες για τη βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, τα διάφορα συστήματα χρηματοδότησης της κοινωνικής προστασίας των κρατών μελών της ΕΕ πρέπει να εξασφαλίσουν, παρ' όλες τις διαφορές και τις ιδιαιτερότητές τους, μια αποτελεσματική, ίση και διαφανή λειτουργία για την εξυπηρέτηση των πολιτών.

8.3 Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι, για την υποστήριξη των οικογενειών και των ηλικιωμένων, οι κοινωνικές υπηρεσίες γενικού συμφέροντος και οι φορείς της κοινωνικής οικονομίας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Εφόσον αναγνωρίζεται η σημασία των δραστηριοτήτων αυτών, πρέπει, με βάση κοινά κριτήρια, να υποστηριχθούν με συγκεκριμένους τρόπους αυτές οι ομάδες που διαδραματίζουν χρήσιμο ρόλο στην κοινωνία.

8.4 Εν προκειμένω ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να είναι σημαντικός: η στρατηγική της Λισσαβώνας (ενοποίηση της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης) αποτέλεσε μια απόλυτα καινοτόμο προσέγγιση και ένα από τα μέσα της, η «ανοικτή μέθοδος συντονισμού» μπορεί να θεωρηθεί ως ο πιο ενδιαφέρων νεωτερισμός της κοινοτικής πολιτικής κατά τα τελευταία χρόνια. Δυστυχώς πρόκειται για ένα μέσο που χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα και συχνά υποτιμήθηκε, ενώ την ίδια στιγμή εγκαταλειπόταν το μέσο της κοινοτικής νομοθεσίας. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο παραμένει, πρέπει να το αναγνωρίσουμε, ακόμη ένας στόχος που δεν έχει υλοποιηθεί, αλλά σαφώς δεν αποτελεί ένα εμπόδιο το οποίο πρέπει να θυσιαστεί στο όνομα της εσωτερικής αγοράς.

8.5 Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες — πόσο δε μάλλον ενώπιον μακροφαινομένων όπως η αύξηση του μέσου όρου ηλικίας του πληθυσμού η χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας και συνταξιοδότησης απειλείται σοβαρά από την μάστιγα της φοροδιαφυγής και της εισφοροδιαφυγής. Κάθε βούληση για μεταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους, της κοινωνικής πρόνοιας, της υγείας και των πολιτικών υπέρ της απασχόλησης δεν είναι δυνατόν να παραβλέπει το ζήτημα της καταπολέμησης αδικημάτων όπως η φοροδιαφυγή και η εισφοροδιαφυγή που, πρώτα αυτά, θέτουν σε κίνδυνο την ύπαρξη βιώσιμων κρατικών προϋπολογισμών.

8.6 Η ΕΟΚΕ επιθυμεί συνεπώς να υπογραμμίσει πόσο σημαντική είναι, κατά την αναζήτηση λύσεων και προσαρμογών στις δημογραφικές αλλαγές, η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και της εισφοροδιαφυγής, όπως επίσης και του φαινομένου της μείωσης του αριθμού των υποκείμενων σε φορολογία.

9. Συνταξιοδοτικά συστήματα

9.1 Η μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας και η αύξηση των συνταξιούχων, φαινόμενα και τα δύο που οφείλονται στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής, αποτελούν κεντρικό θέμα πολλών εγγράφων που έχει υποβάλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

9.2 Κατά τη διάρκεια των επόμενων ετών, τα συνταξιοδοτικά συστήματα πρέπει να είναι σε θέση να εξασφαλίσουν στις μελλοντικές γενιές ήρεμα και αξιοπρεπή γηρατειά. Για τον λόγο αυτό, το πρόβλημα των συνεπειών της γήρανσης του πληθυσμού στα συνταξιοδοτικά συστήματα δεν μπορεί, καταρχάς, να λυθεί αποκλειστικά με την παροχή κινήτρων με σκοπό την προσφυγή σε συμπληρωματικές ή ιδιωτικές συντάξεις: αυτό θα ήταν μια επικίνδυνη απλοποίηση του προβλήματος. Είναι καλύτερα να καταβληθούν προσπάθειες και να βρεθούν αποτελεσματικά μέσα ώστε αυτές οι μορφές των συμπληρωματικών συντάξεων να είναι απλούστερες, ασφαλέστερες και πιο αξιόπιστες και να προστατεύονται από τις απρόβλεπτες διακυμάνσεις των χρηματοοικονομικών αγορών. Θα πρέπει, επιπλέον, να ενισχυθεί η επαγρύπνηση σχετικά με τα ιδιωτικά συνταξιοδοτικά ταμεία, ούτως ώστε να επεκταθεί το σύστημα ελέγχου και να εξασφαλιστεί μια αυστηρή διαχείριση.

9.3 Σε πολλές χώρες της ΕΕ, η κρίση των συνταξιοδοτικών συστημάτων δεν οφείλεται μόνο στην γήρανση του πληθυσμού, αλλά και στη μείωση των εισφορών χωρίς ταυτόχρονη ανάκτηση των πόρων από άλλη πηγή (π.χ. με την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και της εισφοροδιαφυγής), ενώ η ζήτηση συντάξεων εκ μέρους των πολιτών συνεχώς αυξάνεται.

9.4 Το φαινόμενο γίνεται πιο σοβαρό και από το γεγονός ότι οι νέες γενιές εισέρχονται στη αγορά εργασίας ολοένα και αργότερα και συχνά με βάση προσωρινές και μη καλά αμειβόμενες συμβάσεις και κατά συνέπεια καταβάλλουν λιγότερες εισφορές από τις εισφορές που πλήρωναν οι γονείς τους στην ίδια ηλικία.

9.5 Η γήρανση του πληθυσμού ενδέχεται να καταστήσει απαραίτητη την παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου, αλλά, ειδικά για ορισμένες χώρες της Ένωσης, επείγει ακόμη περισσότερο να μειωθεί η καθυστέρηση της εισόδου στην αγορά εργασίας και, γενικότερα, να εξασφαλιστούν καλύτερες συνθήκες και ευκαιρίες εργασίας στην αρχή της επαγγελματικής σταδιοδρομίας.

9.6 Οι προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έως το 2050 εκτιμούν ότι θα σημειωθεί αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, εκτός της Αυστρίας λόγω των μεταρρυθμίσεων στις οποίες προέβη η χώρα αυτή το 2000. Εάν για την Ιταλία και τη Σουηδία προβλέπονται ελαφρές αυξήσεις των συνταξιοδοτικών δαπανών, δεδομένου ότι τα δημόσια συνταξιοδοτικά τους συστήματα βασίζονται στο καθεστώς των εισφορών, για τις άλλες χώρες προβλέπονται πολύ σημαντικές αυξήσεις που φθάνουν έως και το 9,7 % στην περίπτωση της Πορτογαλίας.

9.7 Το πρόβλημα της βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων δεν μπορεί επομένως να αναλυθεί και να επιλυθεί ως μεμονωμένο στοιχείο: πρέπει να υπάρχει σαφής εικόνα των αιτίων του, τα οποία δεν περιορίζονται στη γενικευμένη γήρανση του πληθυσμού, ενδογενές φαινόμενο της ευρωπαϊκής κοινωνίας, αλλά συνδέονται με τις διάφορες πραγματικότητες της αγοράς εργασίας, της οικονομικής ανάπτυξης και των συστημάτων κοινωνικής προστασίας των διαφόρων χωρών της ΕΕ.

9.8 Οι στόχοι που πρέπει να τεθούν για την αντιμετώπιση του προβλήματος της βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων υπερβαίνουν την απλή αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης: πράγματι, το μέτρο αυτό, εάν χρησιμοποιηθεί χωρίς συγκεκριμένα κριτήρια, ενδέχεται να αποδειχτεί εντελώς αναποτελεσματικό, ακόμη δε και επιζήμιο, για την ποιότητα ζωής των ευρωπαίων πολιτών.

9.9 Λαμβανομένων υπόψη των διαφορών που υπάρχουν μεταξύ των διαφόρων τύπων εργασίας, και της παρουσίας μεταξύ αυτών της κοπιώδους, της επαναλαμβανόμενης ή της κουραστικής εργασίας, η λύση για τη γήρανση του πληθυσμού δεν μπορεί να είναι απλώς η αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης: «εργασία για περισσότερα χρόνια» δεν σημαίνει το ίδιο για όλα τα επαγγέλματα και πρέπει να ληφθεί υπόψη η διαφορά που υπάρχει μεταξύ νομίμου ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης και πραγματικής ηλικίας εξόδου από τον κόσμο της εργασίας.

9.10 Η καταπολέμηση της ανασφάλειας και της μαύρης εργασίας, η υποστήριξη των μισθολογικών πολιτικών, η πιο υγιής κατανομή του πλούτου και η αποτελεσματικότερη κοινωνική συνοχή συνάδουν με την αναπόφευκτη, σταδιακή και εκούσια αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης, που θα πρέπει να συμφωνηθεί και να υποστηριχθεί μέσα από συνεχή διάλογο με τους κοινωνικούς εταίρους και την κοινωνία των πολιτών.

10. Ο τομέας της υγείας

10.1 Είναι σαφές ότι η αύξηση της μέσης ηλικίας του πληθυσμού συνεπάγεται αύξηση των δαπανών στον τομέα της υγείας. Η πρόβλεψη όμως της πορείας των δαπανών στον τομέα της υγείας και η επιλογή των συγκεκριμένων τομέων όπου θα χρειαστεί να επικεντρωθούν κατά κύριο λόγο οι επενδύσεις κατά τις προσεχείς δεκαετίες είναι μια ιδιαίτερα πολύπλοκη άσκηση. Δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί πόσο δημόσιο χρήμα θα χρειαστεί να επενδυθεί στην υγεία με βάση μόνο τις δημογραφικές τάσεις· οι δαπάνες στον τομέα της υγείας εξαρτώνται και από το είδος των πολιτικών που θα αποφασιστεί να εφαρμοστούν στον τομέα αυτό, από την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης, αλλά και από την εξέλιξη των ασθενειών, από τα επίπεδα της μόλυνσης και από τις πολιτικές και τεχνολογικές επιλογές που θα πραγματοποιηθούν για την αντιμετώπισή τους.

10.2 Όπως έχει λεχθεί, όλες οι αναλύσεις δείχνουν ότι το πιθανότερο σενάριο είναι η παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου. Οι πιο ηλικιωμένοι εργαζόμενοι, για «ληξιαρχικούς» λόγους, υφίστανται αναπόφευκτα τον κίνδυνο ασθενειών και φυσικής κατάρρευσης σε σχέση με τους νεότερους συναδέλφους τους. Δεδομένου ότι βαίνουμε προς έναν συνεχώς αυξανόμενο πληθυσμό ηλικιωμένων εργαζομένων, πρέπει άμεσα να προβλεφθεί και να εφαρμοστεί ένα υγειονομικό σύστημα που να είναι ικανό, σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, να εξασφαλίζει αποτελεσματικές πολιτικές πρόληψης. Εξάλλου, οι εργαζόμενοι που εργάζονται επί μακρό χρονικό διάστημα υπό αβέβαιο καθεστώς θα βρεθούν σε κατάσταση ανάγκης όταν θα έρθει η ώρα της συνταξιοδότησής τους· το σχετικό κόστος θα χρειαστεί να καλυφθεί με διάφορους τρόπους με βάση την αρχή της συλλογικής αλληλεγγύης, ανάλογα με τα όσα ισχύουν σχετικά στα επιμέρους κράτη μέλη, το ίδιο δε ισχύει και για την υγειονομική περίθαλψη και αρωγή. Κατά συνέπεια, μία αύξηση της αβεβαιότητας στον επαγγελματικό τομέα θα έχει άμεσες συνέπειες στο κόστος της κοινωνικής προστασίας.

10.3 Εάν στόχος είναι η συγκράτηση των δημόσιων δαπανών σε βιώσιμα επίπεδα, τα κράτη μέλη και η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να ενώσουν τις προσπάθειές τους ώστε να θέσουν σε εφαρμογή τα κατάλληλα προγράμματα περίθαλψης, πρόληψης των ατυχημάτων, ελέγχου και ανταλλαγής πληροφοριών, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό μια στενότερη και αποτελεσματικότερη σχέση μεταξύ της αγοράς εργασίας και του τομέα της υγείας.

10.4 Όλοι οι εργαζόμενοι δεν είναι ίσοι. Η γήρανση του πληθυσμού επηρεάζει με διαφορετικούς τρόπους το εργατικό δυναμικό και λόγω του γεγονότος ότι υπάρχουν εργασίες λιγότερο ή περισσότερο κοπιώδεις, λιγότερο ή περισσότερο επικίνδυνες, λιγότερο ή περισσότερο επαναλαμβανόμενες: η προχωρημένη ηλικία έχει διαφορετικές επιπτώσεις ανάλογα με το επάγγελμα. Ο ηλικιωμένος εργαζόμενος δεν μπορεί να εκτελέσει κοπιαστική χειρωνακτική εργασία, ενώ μπορεί ευκολότερα να εκτελέσει καθήκοντα γραφείου ή πνευματική εργασία.

10.5 Η παράταση του ενεργού επαγγελματικού βίου δημιουργεί συνεπώς προβλήματα υγείας σαφώς σοβαρότερα όταν πρόκειται για εργαζόμενους που εκτελούν κοπιαστική εργασία. Τούτο θα πρέπει να ληφθεί υπόψη. Εάν υπάρχει η σκέψη συνταξιοδότησης, μελλοντικά, σε μια όλο και μεγαλύτερη ηλικία, σε τομείς όπου αυτό είναι δυνατό, πρέπει να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες στον τομέα της υγείας και στον τομέα της ασφάλειας στον χώρο εργασίας.

Βρυξέλλες, 14 Μαρτίου 2007. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Η ΕΟΚΕ είχε την ευκαιρία να υπογραμμίσει την αναγκαιότητα στοχοθετημένων ερευνών και να αναλύσει το φαινόμενο της γήρανσης του πληθυσμού στην ΕΕ· βλέπε, σχετικά με το 7o πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα, τη γνωμοδότηση «Ερευνητικές ανάγκες στο πλαίσιο των δημογραφικών μεταβολών», ΕΕ C 74 της 23.3.2005, σελ. 44 και πρβλ. σημ. 1.

(2) Βλ. την πρόσφατη ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Το δημογραφικό μέλλον της Ευρώπης, μετατροπή μιας πρόκλησης σε ευκαιρία, COM(2006) 571.

(3) Εν προκειμένω, βλ. την πρόσφατη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ Ποιότητα της επαγγελματικής ζωής, παραγωγικότητα και απασχόληση ενόψει της παγκοσμιοποίησης και των δημογραφικών μεταβολών, ΕΕ C 318 της 23.12.2006, σελ. 157.

(4) Βλ. τη γνωμοδότηση CESE 92/2007: Προώθηση της αξιοπρεπούς εργασίας για όλους.

(5) Βλ. το Πλαίσιο δράσεων με σκοπό την ανάπτυξη προσόντων και δεξιοτήτων δια βίου μάθησης, (Framework of actions for the lifelong learning development of competencies and qualifications) που συνυπέγραψαν η ΕΣΣ, η UNICE και η CEEP.

(6) Βλ., για παράδειγμα, τις πρόσφατες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ Βασικές ικανότητες για τη δια βίου μάθηση, ΕΕ C 195 της 18.8.2006, σελ. 109 και Οι σχέσεις μεταξύ των γενεών, ΕΕ C 157 της 28.6.2005, σελ. 150 .

(7) Βλ. τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ Οι σχέσεις μεταξύ των γενεών, ΕΕ C 157 της 28.6.2005, σελ. 150 .

(8) Βλ., για παράδειγμα, όσον αφορά την ποιότητα της εργασίας, την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής COM(2003) 728 με θέμα Βελτίωση της ποιότητας της εργασίας: επισκόπηση της πρόσφατης προόδου.

(9) Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: Μετανάστευση, ένταξη και απασχόληση, Ε.Ε. C 80 της 30.03.2004, σελ. 92.

(10) Βλ. εν προκειμένω την πρόσφατη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: Η εισερχόμενη μετανάστευση στην ΕΕ και οι πολιτικές ένταξης: Η συνεργασία μεταξύ των περιφερειακών και τοπικών αρχών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, ΕΕ C 80 της 30.3.2004, σελ. 92.