ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

1.ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

•Αιτιολόγηση και στόχοι της πρότασης

Η προώθηση του κοινωνικού διαλόγου αποτελεί κοινό στόχο της ΕΕ και των κρατών μελών της. Ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί βασική κινητήρια δύναμη για την οικονομική και κοινωνική ανθεκτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, τη δικαιοσύνη και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Έχει καίρια σημασία για την εξεύρεση ισορροπημένων λύσεων ως απάντηση στις νέες ανάγκες, στις μεταβολές του κόσμου της εργασίας καθώς στις απρόβλεπτες κρίσεις, επιτρέποντας την προσαρμογή των συνθηκών εργασίας και της οργάνωσης της εργασίας. Ο κοινωνικός διάλογος μπορεί επίσης να συμβάλει στη νέα ή στην υφιστάμενη προστασία των εργαζομένων, όπως το δικαίωμα αποσύνδεσης από την εργασία ή η προστασία από τη βία και την παρενόχληση στην εργασία. Η χρηματοπιστωτική κρίση και η πανδημία έδειξαν ότι οι χώρες με ισχυρά πλαίσια κοινωνικού διαλόγου και υψηλή κάλυψη συλλογικών διαπραγματεύσεων τείνουν να έχουν πιο ανταγωνιστικές και ανθεκτικές οικονομίες.

Οι Συνθήκες αναγνωρίζουν τον μοναδικό ρόλο που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι, ο οποίος υπογραμμίζεται επίσης από την 8η αρχή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Το σχέδιο δράσης για τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, που δρομολογήθηκε τον Μάρτιο του 2021, υπογράμμισε την ανάγκη ενίσχυσης του κοινωνικού διαλόγου σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο και ζήτησε να καταβληθούν ενισχυμένες προσπάθειες για να στηριχθεί η κάλυψη μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων και να αποτραπεί η μείωση όσον αφορά τον αριθμό των μελών και την οργανωτική πυκνότητα των κοινωνικών εταίρων. Στο πλαίσιο της κοινωνικής δέσμευσης του Πόρτο κλήθηκαν επίσης όλοι οι σχετικοί φορείς να προωθήσουν τον αυτόνομο κοινωνικό διάλογο ως δομικό στοιχείο του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου και να τον ενισχύσουν σε ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό, κλαδικό και εταιρικό επίπεδο, με ιδιαίτερη έμφαση στη διασφάλιση ευνοϊκού πλαισίου για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις βάσει των διαφόρων μοντέλων που υπάρχουν στα κράτη μέλη. Η Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης υπογραμμίζει στην τελική της έκθεση ότι «Πρέπει να προωθήσουμε τον κοινωνικό διάλογο και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις» (πρόταση 13 για συμπεριληπτικές αγορές εργασίας).

Οι ρυθμίσεις και οι διαδικασίες για τη διεξαγωγή του κοινωνικού διαλόγου διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών, αντικατοπτρίζοντας τη διαφορετική ιστορία και τη διαφορετική οικονομική και πολιτική κατάσταση των χωρών. Υπάρχει μεγάλη πολυμορφία συλλογικών σχέσεων εργασίας, όσον αφορά τις δυνατότητες και τον αριθμό μελών των οργανώσεων, τον ρόλο των συλλογικών διαπραγματεύσεων στον καθορισμό των συνθηκών εργασίας, καθώς και τις επίσημες δομές για τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη διαδικασία χάραξης πολιτικής και την επιρροή τους.

Το ποσοστό των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις έχει μειωθεί σημαντικά κατά τα τελευταία 30 έτη, παρότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε από εκτιμώμενο μέσο όρο της ΕΕ περίπου 66 % το 2000 σε περίπου 56 % το 2018, ενώ ιδιαίτερα μεγάλες μειώσεις σημειώθηκαν στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Ενώ η πυκνότητα των εργοδοτικών οργανώσεων παρέμεινε σχετικά σταθερή, η πυκνότητα των συνδικαλιστικών οργανώσεων μειώθηκε (κατά μέσο όρο) σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

Ο μεταβαλλόμενος κόσμος της εργασίας, που χαρακτηρίζεται από πιο εξατομικευμένο τρόπο διαβίωσης και εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της εμφάνισης νέων μορφών απασχόλησης, δυσχεραίνει τη στρατολόγηση νέων μελών από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. Οι περισσότερες από τις νεότερες μορφές απασχόλησης, όπως είναι, μεταξύ άλλων, ο αυξανόμενος αριθμός αυτοαπασχολουμένων χωρίς υπαλλήλους, πάσχουν από έλλειψη εκπροσώπησης. Το ίδιο συμβαίνει και με τους εργαζομένους με συμβάσεις ορισμένου χρόνου οι οποίοι είναι λιγότερο πιθανό να συνδικαλιστούν. Η ευελιξία όσον αφορά τον χρόνο και τον τόπο εργασίας καθιστά δύσκολη για τους εκπροσώπους των εργαζομένων την οργάνωση αυτού του μάλλον κατακερματισμένου εργατικού δυναμικού. Τα τελευταία χρόνια, οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων ανέλαβαν πρωτοβουλίες για την προσέλκυση νέων μελών ή την ενίσχυση της φωνής ορισμένων υποεκπροσωπούμενων ομάδων (κυρίως νέων και εργαζομένων μέσω πλατφορμών) μέσω στοχευμένων στρατηγικών και προσπαθειών στρατολόγησης, καθώς και με τη δημιουργία ειδικών δομών εντός των οργανώσεων. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις και θα μπορούσαν να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες, μεταξύ άλλων προκειμένου να αξιοποιηθούν οι ευκαιρίες που δημιουργεί η ψηφιοποίηση.

Η ανάγκη συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση πολιτικών και μεταρρυθμίσεων και τα οφέλη που απορρέουν απ’ αυτήν έχουν αναγνωριστεί και αναπτυχθεί περαιτέρω στις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση.

Σύμφωνα με την κοινή έκθεση για την απασχόληση του 2022, η οποία αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνικοί εταίροι συμμετείχαν στον σχεδιασμό των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και άλλων μέτρων για την αντιμετώπιση κρίσεων, περισσότερα από τα μισά όλων των μέτρων που θεσπίστηκαν στους τομείς των ενεργητικών πολιτικών για την αγορά εργασίας και της προστασίας του εισοδήματος μετά την έξαρση της πανδημίας είτε συμφωνήθηκαν από τους κοινωνικούς εταίρους είτε αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης μʼ αυτούς.

Υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά το πλαίσιο, τις δομές, τις διαδικασίες και την ποιότητα του κοινωνικού διαλόγου, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Οι νομοθετικές ρυθμίσεις εξακολουθούν να είναι σημαντικές ως προϋπόθεση για την προσθήκη νέων θεμάτων στις συλλογικές συμβάσεις, ιδίως στις χώρες στις οποίες οι εργασιακές σχέσεις υπόκεινται σε εκτεταμένη ρύθμιση. Τα περισσότερα κράτη μέλη διαθέτουν επίσημο εθνικό φορέα κοινωνικού διαλόγου, στο πλαίσιο του οποίου οι εκπρόσωποι των εργοδοτών, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και της κυβέρνησης μπορούν να συζητούν γενικά οικονομικά και κοινωνικά θέματα. Οι φορείς αυτοί έχουν πολύ διαφορετικό ρόλο και εξουσίες, αλλά συνήθως διαδραματίζουν συμβουλευτικό και γνωμοδοτικό ρόλο κατά την εκπόνηση σχεδίων νομοθετικών πράξεων και τη χάραξη πολιτικών, ιδίως σε τομείς που σχετίζονται με την απασχόληση, ενώ μπορούν να λειτουργούν ως φόρουμ για τη διαπραγμάτευση συμφωνιών. Επιπλέον, πολλές χώρες διαθέτουν επίσης τριμερείς φορείς που ασχολούνται με συγκεκριμένα θέματα, όπως η κοινωνική ασφάλιση, η απασχόληση, η κατάρτιση και η υγεία και ασφάλεια.

Επιπλέον, σε ορισμένα κράτη μέλη, οι κοινωνικοί εταίροι δεν διαθέτουν οργανωτικές δυνατότητες. Η έλλειψη αυτή εμποδίζει τη συμμετοχή τους στις σχετικές μεταρρυθμίσεις και στη διαδικασία χάραξης πολιτικής, καθώς και την ικανότητά τους να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις. Αυτό με τη σειρά του επηρεάζει την εξισορρόπηση των συμφερόντων αμφότερων των κοινωνικών εταίρων και επηρεάζει τις προσπάθειές τους να βρουν επαρκώς προσαρμοσμένες λύσεις και να διαπραγματευτούν τους μισθούς.

Οι προϋποθέσεις για την εύρυθμη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου περιλαμβάνουν την ύπαρξη ισχυρών, ανεξάρτητων οργανώσεων εργαζομένων και εργοδοτών που διαθέτουν τις τεχνικές δυνατότητες και έχουν πρόσβαση σε σχετικές πληροφορίες προκειμένου να συμμετέχουν στον κοινωνικό διάλογο· την πολιτική βούληση και δέσμευση των αρχών να επενδύσουν στην τριμερή συμμετοχή και να στηρίξουν τον κοινωνικό διάλογο· τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και των συλλογικών διαπραγματεύσεων και την παροχή κατάλληλης θεσμικής στήριξης.

Οι εταιρείες και οι εργαζόμενοι της Ευρώπης αντιμετωπίζουν επί του παρόντος σημαντικές προκλήσεις που απορρέουν από τις επιπτώσεις της πανδημίας, τη μετάβαση στην ψηφιακή και κλιματικά ουδέτερη οικονομία, καθώς και από τη ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας.

Η παρούσα πρόταση σύστασης του Συμβουλίου αποσκοπεί στη στήριξη των κρατών μελών για την προώθηση του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε εθνικό επίπεδο, εξετάζοντας τρία βασικά στοιχεία: τη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής, της πολιτικής για την απασχόληση και της κοινωνικής πολιτικής· την ενθάρρυνση των κοινωνικών εταίρων να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις, με παράλληλο σεβασμό της αυτονομίας τους και του δικαιώματος συλλογικής δράσης· και την ενίσχυση της στήριξης για την αύξηση των δυνατοτήτων των κοινωνικών εταίρων.

Η σύσταση βασίζεται στα στοιχεία που είναι ουσιώδη για την εύρυθμη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου στην Ευρωπαϊκή Ένωση: στη συμβατική ελευθερία και αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, στον σεβασμό των εθνικών παραδόσεων, κανόνων και πρακτικών, καθώς και στην αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Η πρωτοβουλία θα συμπληρώσει την οδηγία για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην ΕΕ.

• Συνέπεια με τις ισχύουσες διατάξεις στον τομέα πολιτικής

Η πρόταση της Επιτροπής για σύσταση του Συμβουλίου αποτελεί μέρος της πρωτοβουλίας για τον κοινωνικό διάλογο του 2023 και, ως εκ τούτου, συνδέεται άμεσα με την ανακοίνωση της Επιτροπής του 2023 προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο «Strengthening social dialogue in the European Union: harnessing its full potential for managing fair transitions» (Ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου στην Ευρωπαϊκή Ένωση: αξιοποίηση του πλήρους δυναμικού του για τη διαχείριση των δίκαιων μεταβάσεων).

Η σύσταση θα συμπληρώσει και δεν θα θίγει τις ήδη υφιστάμενες πράξεις σε επίπεδο ΕΕ. Θα στηρίξει την εφαρμογή της 8ης αρχής του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, όπως περιγράφεται λεπτομερώς στο οικείο σχέδιο δράσης.