Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Αξιοπρεπείς κατώτατοι μισθοί σε ολόκληρη την Ευρώπη»

(διερευνητική γνωμοδότηση κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου/Συμβουλίου)

(2020/C 429/22)

Εισηγητές: ο κ. Stefano MALLIA και ο κ. Oliver RÖPKE

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 30.1.2020 Νομική βάση Άρθρο 304 παράγραφος 1 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 9.7.2020 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 18.9.2020 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 554 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 209/0/8

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η πανδημία COVID-19 έπληξε σοβαρά την Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν μια οικονομική ύφεση ιστορικών διαστάσεων, με δραματικές συνέπειες για τους ανθρώπους και τις επιχειρήσεις. Συντονισμένες και καθοριστικές πολιτικές, βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες, είναι απαραίτητες για τη διαφύλαξη της απασχόλησης και των εισοδημάτων, καθώς και για τη διασφάλιση ταχείας και βιώσιμης επανεκκίνησης των οικονομικών δραστηριοτήτων, της ανταγωνιστικότητας και ενός εύρυθμου κοινωνικού και οικονομικού μοντέλου. Ποιοτικές θέσεις εργασίας με δίκαιους μισθούς, συμπεριλαμβανομένων αξιοπρεπών κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την Ευρώπη, είναι απαραίτητες ως μέρος της λύσης. Παράγοντες οικονομικής φύσεως, όπως η παραγωγικότητα και η βιωσιμότητα των επιχειρήσεων, θα πρέπει, επίσης, να ληφθούν υπόψη. Ο αποτελεσματικός διάλογος με τους πολίτες είναι καθοριστικής σημασίας για την εξασφάλιση ενός επιτυχούς αποτελέσματος και για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης των πολιτών. Ο δυναμικός και αποτελεσματικός κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι, επίσης, θεμελιώδους σημασίας για την αντιμετώπιση των οικονομικών προκλήσεων και των προκλήσεων στην αγορά εργασίας, καθώς και για τη διασφάλιση της ανάκαμψης.

1.2. Η παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση ζητήθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενόψει της επικείμενης πρωτοβουλίας της Επιτροπής σχετικά με δίκαιους κατώτατους μισθούς. Η Ομάδα των Εργαζομένων (Ομάδα ΙΙ) της ΕΟΚΕ και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» (Ομάδα ΙΙΙ) της ΕΟΚΕ υποστηρίζουν την άποψη ότι όλοι οι εργαζόμενοι της ΕΕ πρέπει να προστατεύονται λαμβάνοντας δίκαιους κατώτατους μισθούς που να τους εξασφαλίζουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης όπου και αν εργάζονται. Πρόκειται για θεμελιώδες δικαίωμα. Η Ομάδα των Εργοδοτών (Ομάδα Ι) της ΕΟΚΕ πιστεύει ότι ο καθορισμός κατώτατων μισθών αποτελεί εθνικό ζήτημα και πραγματοποιείται σύμφωνα με τα ειδικά χαρακτηριστικά των αντίστοιχων εθνικών συστημάτων.

1.3. Εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές στα επίπεδα των νόμιμων κατώτατων μισθών στα κράτη μέλη, οι οποίες δείχνουν τα διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης, ενώ σε ορισμένα κράτη το επίπεδο του κατώτατου μισθού είναι σημαντικά κάτω από το όριο της φτώχειας. Η ΕΟΚΕ έχει δηλώσει κατά το παρελθόν την πεποίθησή της ότι πρέπει να καταβληθούν περαιτέρω προσπάθειες όσον αφορά τη σύγκλιση των μισθών και τη θέσπιση κατώτατων μισθών στα κράτη μέλη, τονίζοντας παράλληλα ότι η αρμοδιότητα και η αυτονομία των εθνικών κοινωνικών εταίρων όσον αφορά τις διαδικασίες καθορισμού των μισθών πρέπει να γίνονται πλήρως σεβαστές, σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές ( 1 ) . Αυτές οι προσπάθειες πρέπει, επίσης, να στοχεύουν στην ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, οι οποίες συμβάλλουν, επίσης, σε πιο δίκαιους μισθούς γενικά.

1.4. Οι μισθοί, συμπεριλαμβανομένων των κατώτατων μισθών, αποτελούν σημαντική πτυχή του μοντέλου κοινωνικής οικονομίας της αγοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η διασφάλιση αξιοπρεπών κατώτατων μισθών σε όλα τα κράτη μέλη μπορεί να βοηθήσει στην επίτευξη πολλών στόχων της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ανοδικής σύγκλισης των μισθών, βελτιώνοντας την κοινωνική και οικονομική συνοχή, εξαλείφοντας το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων, βελτιώνοντας τις συνθήκες ζωής και εργασίας εν γένει και διασφαλίζοντας ισότιμους όρους ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά. Οι μισθοί συνιστούν αμοιβή για εκτελεσθείσα εργασία και συγκαταλέγονται ανάμεσα στους παράγοντες που εξασφαλίζουν αμοιβαία οφέλη για τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους. Συνδέονται με την οικονομική κατάσταση μιας χώρας, μιας περιφέρειας ή ενός κλάδου. Οι αλλαγές μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην απασχόληση, στην ανταγωνιστικότητα και στη μακροοικονομική ζήτηση.

1.5. Οι κατώτατοι μισθοί θα πρέπει να είναι δίκαιοι σε σχέση με την κατανομή μισθών στις διάφορες χώρες, ενώ το επίπεδό τους θα πρέπει επίσης να είναι επαρκές σε όρους πραγματικών τιμών, ώστε να επιτρέπει την εξασφάλιση αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης διασφαλίζοντας παράλληλα τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων που προσφέρουν ποιοτικές θέσεις εργασίας.

1.6. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της γιατί η φτώχεια γενικά και η φτώχεια στην εργασία παραμένουν σημαντικό πρόβλημα σε πολλά κράτη μέλη. Απαιτείται μια ολοκληρωμένη προσέγγιση σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών για την αντιμετώπιση αυτών των ανησυχιών, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης για αποτελεσματικά συστήματα ενεργητικής ένταξης, σε συνδυασμό με βασικές κοινωνικές υπηρεσίες που διευκολύνουν την εργασία. Αγορές εργασίας που λειτουργούν εύρυθμα, δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης και ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας είναι, ακόμη, απαραίτητες. Η ΕΟΚΕ έχει προτείνει επίσης μια σταδιακή προσέγγιση όσον αφορά τα κοινά ελάχιστα πρότυπα στον τομέα της ασφάλισης ανεργίας στα κράτη μέλη ( 2 ) . Η ίδια έχει ζητήσει κατά το παρελθόν τη θέσπιση δεσμευτικού ευρωπαϊκού πλαισίου για αξιοπρεπές ελάχιστο εισόδημα στην Ευρώπη ( 3 ) . Αν και η Ομάδα των Εργαζομένων και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» υποστήριξαν τη γνωμοδότηση, η Ομάδα των Εργοδοτών δεν συμμερίστηκε την ιδέα της γνωμοδότησης όσον αφορά ένα δεσμευτικό μέσο για ελάχιστο εισόδημα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

1.7. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δήλωσε την πρόθεσή της να προτείνει ένα νομικό μέσο που θα διασφαλίζει ότι κάθε εργαζόμενος στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει έναν δίκαιο ελάχιστο μισθό. Για την Ομάδα των Εργαζομένων και την Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας», αυτή η πρωτοβουλία της Επιτροπής αποτελεί βασική πτυχή της εφαρμογής της αρχής 6 του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Η Επιτροπή διευκρίνισε ότι δεν αποτελεί πρόθεσή της ο καθορισμός ενιαίου «ευρωπαϊκού κατώτατου μισθού», η απευθείας εναρμόνιση των επιπέδων των κατώτατων μισθών σε όλη την ΕΕ ή ο καθορισμός νόμιμων κατώτατων μισθών στα κράτη μέλη με συλλογικές διαπραγματεύσεις που θα καλύπτουν μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού και με μισθούς που θα ορίζονται αποκλειστικά μέσω συλλογικών συμβάσεων. Υπογράμμισε, επίσης, ότι θα σεβαστεί πλήρως τις εθνικές αρμοδιότητες, τις εθνικές παραδόσεις και τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε χώρας, καθώς και τη συμβατική ελευθερία και την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, καθώς και ότι δεν θα υπονομεύσει τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων που λειτουργούν εύρυθμα.

1.8. Στο έγγραφο διαβούλευσης της δεύτερης φάσης προς τους Ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με πιθανή δράση για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που σχετίζονται με τους δίκαιους κατώτατους μισθούς, η Επιτροπή επισήμανε ότι πιστεύει ότι υπάρχει πεδίο νομοθετικής και μη νομοθετικής δράσης σε επίπεδο ΕΕ βάσει του άρθρου 153 παράγραφος 1 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ, εντός των ορίων που θέτουν οι αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας, και των ορίων που θέτει το άρθρο 153 παράγραφος 5 της ΣΛΕΕ. Παραπέμπει σε μια οδηγία και μια σύσταση ως τις υπό εξέταση νομικές πράξεις. Ωστόσο, στους κόλπους της ΕΟΚΕ υπάρχει διχογνωμία ως προς το αν θα ήταν νόμιμη τυχόν νομοθετική πρωτοβουλία, ιδίως μια οδηγία, σε επίπεδο ΕΕ βάσει του άρθρου 153. Η ΕΟΚΕ τονίζει, επίσης, ότι οι Ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι έχουν τη δυνατότητα να διαπραγματευτούν και να καταλήξουν σε συμφωνίες δυνάμει του άρθρου 155 της ΣΛΕΕ.

1.9. Η ΕΟΚΕ, ως εκ τούτου, αναγνωρίζει την ύπαρξη ανησυχιών σχετικά με την πιθανή ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα. Μια από τις κύριες πηγές προβληματισμού είναι ότι η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα να δράσει στον τομέα των αμοιβών, συμπεριλαμβανομένων των επιπέδων αμοιβών, και ότι τέτοιου είδους δράση θα σήμαινε παρέμβαση στην αυτονομία των κοινωνικών εταίρων και θα υποβάθμιζε τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων, ιδίως σε κράτη μέλη όπου τα όρια κατώτατου μισθού καθορίζονται με συλλογικές συμβάσεις. Επιπλέον υπάρχει διχογνωμία, ακόμα και μέσα στην ίδια την ΕΟΚΕ, όσον αφορά την προστιθέμενη αξία της δράσης της ΕΕ: Αν και τα μέλη της ΕΟΚΕ τάσσονται στην πλειονότητά τους υπέρ της άποψης ότι μια τέτοια δράση θα μπορούσε να προσδώσει προστιθέμενη αξία, υπάρχουν μέλη που διαφωνούν.

1.10. Η Ομάδα των Εργαζομένων και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» πιστεύουν ότι η δράση είναι απαραίτητη, καθώς υπάρχουν εργαζόμενοι στην ΕΕ, ιδίως ευάλωτοι εργαζόμενοι, που αποκλείονται από τους νόμιμους κατώτατους μισθούς ή/και καταστάσεις όπου το επίπεδο του κατώτατου μισθού δεν επαρκεί για να διασφαλίσει αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης. Η καθιέρωση κοινών ελάχιστων ορίων στην ΕΕ για τον καθορισμό του τι σημαίνει «αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης» θα ήταν, ως εκ τούτου, επωφελής. Η Ομάδα των Εργοδοτών εκτιμά ότι αυτό το ζήτημα των κατώτατων ορίων δεν πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο δράσης σε επίπεδο ΕΕ, καθώς η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα στον τομέα των επιπέδων των αμοιβών.

1.11. Η ΕΟΚΕ δεν υποτιμά την πολυπλοκότητα των υπό συζήτηση ζητημάτων. Είναι σημαντικό κάθε δράση της ΕΕ να βασίζεται σε ενδελεχή ανάλυση και κατανόηση της κατάστασης και των ευαισθησιών των κρατών μελών και να σέβεται πλήρως τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων και την αυτονομία τους, καθώς και τα διαφορετικά μοντέλα εργασιακών σχέσεων. Επίσης, είναι καίριας σημασίας οποιαδήποτε πρωτοβουλία σε επίπεδο ΕΕ να διαφυλάσσει τα μοντέλα των κρατών μελών στα οποία οι κοινωνικοί εταίροι δεν θεωρούν απαραίτητη τη θέσπιση νόμιμων κατώτατων μισθών.

1.12. Ανάλογα με την επιλογή που γίνεται σε εθνικό επίπεδο, οι κοινωνικοί εταίροι, με απόλυτο σεβασμό της αυτονομίας τους και στο επίπεδο της επιλογής τους, βρίσκονται στην πλέον κατάλληλη θέση για τον καθορισμό μισθών. Όσον αφορά τα συστήματα καθορισμού νόμιμων κατώτατων μισθών, η έγκαιρη και ενδεδειγμένη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους είναι σημαντική για να διασφαλιστεί ότι λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ λυπάται που σε ορισμένα κράτη μέλη οι κοινωνικοί εταίροι δεν συμμετέχουν επαρκώς ή δεν ζητείται η γνώμη τους στο πλαίσιο των συστημάτων καθορισμού των νόμιμων μισθών ή στο πλαίσιο των μηχανισμών προσαρμογής. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την παραδοχή της Επιτροπής ότι υπάρχει περιθώριο δράσης σε επίπεδο ΕΕ για την προώθηση του ρόλου που διαδραματίζουν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις στην υποστήριξη της επάρκειας του κατώτατου μισθού και της σχετικής κάλυψης. Τα μέτρα για την υποστήριξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν στη δράση της ΕΕ για κατώτατους μισθούς, με σεβασμό προς τα διαφορετικά εθνικά συστήματα εργασιακών σχέσεων. Η επισήμανση αυτή κινείται στο πνεύμα προηγούμενων συστάσεων της ΕΟΚΕ στις οποίες εζητείτο η ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και του κοινωνικού διαλόγου, καθώς και η υποστήριξη για ανάπτυξη ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων. Οι δημόσιες συμβάσεις θα μπορούσαν, επίσης, να χρησιμοποιηθούν ως συμπληρωματικός τρόπος για την υποστήριξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε ολόκληρη την ΕΕ.

2. Ιστορικό και ευρύτερο πλαίσιο

2.1. Η παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση οφείλεται σε αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενόψει της επικείμενης νομοθετικής πρωτοβουλίας της Επιτροπής σχετικά με τους κατώτατους μισθούς. Η γερμανική Προεδρία, από τον Ιούλιο του 2020, έχει ομοίως επισημάνει ότι οι κατώτατοι μισθοί θα είναι μία από τις προτεραιότητές της. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την ευκαιρία που της δίνεται ώστε να συμβάλει περαιτέρω στη διεξαγωγή της συζήτησης σχετικά με τις ενέργειες που θα μπορούσαν να αναληφθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν στα κράτη μέλη και την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ ενωσιακού και εθνικού επιπέδου.

2.2. Η πανδημία COVID-19 συνιστά τη μεγαλύτερη κατάσταση έκτακτης ανάγκης στους τομείς της υγείας, των κοινωνικών υποθέσεων και της οικονομίας για μια ολόκληρη γενιά. Πέραν της επείγουσας δράσης που έχει αναληφθεί, απαιτείται η ανάληψη συντονισμένης και αποφασιστικής δράσης πολιτικής μεγάλης κλίμακας σε βραχυπρόθεσμο και μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, ώστε να αποφευχθούν οι μακροχρόνιες αρνητικές επιπτώσεις στην κοινωνία, στην οικονομία και στον κόσμο της εργασίας.

2.3. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της αντιμετωπίζουν μια οικονομική ύφεση ιστορικών διαστάσεων. Σύμφωνα με τις εαρινές οικονομικές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το συνολικό ΑΕγχΠ της ΕΕ θα μπορούσε να συρρικνωθεί κατά 7,5 % το 2020 και να σημειώσει θετικό ρυθμό ανάπτυξης κατά περίπου 6 % το 2021, με μεγάλες, ωστόσο, διαφορές μεταξύ των κρατών μελών ( 4 ) . Οι επιχειρήσεις, ειδικότερα οι μικρομεσαίες (ΜΜΕ) και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις, βρίσκονται αντιμέτωπες με πρωτοφανείς οικονομικές επιπτώσεις και με δύσκολες αποφάσεις όσον αφορά την επιβίωσή τους, μεταξύ άλλων ως προς τη διατήρηση ή την απόλυση προσωπικού. Πολλοί οικονομικοί τομείς επλήγησαν σκληρά από τα περιοριστικά μέτρα και πολλές επιχειρήσεις εκφράζουν φόβους για επικείμενη πτώχευση, για παράδειγμα στους τομείς των υπηρεσιών, των ξενοδοχείων, της εστίασης, της τροφοδοσίας και του πολιτισμού.

2.4. Το πλήγμα για τις δημόσιες υπηρεσίες ήταν σφοδρό, ιδίως για τα συστήματα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και κοινωνικής προστασίας, τα οποία υφίστανται πιέσεις για την παροχή προστασίας στα άτομα που την έχουν ανάγκη. Χωρίς τη λήψη ισχυρών δημόσιων μέτρων και την παροχή δημόσιας στήριξης, η νόσος COVID-19 θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση της ανεργίας, της υποαπασχόλησης και της φτώχειας. Πάνω από το ένα τέταρτο των συμμετεχόντων σε μια έρευνα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound) για τη νόσο COVID-19 ανέφεραν ότι έχουν χάσει την εργασία τους, είτε προσωρινώς (23 %) είτε μονίμως (5 %) ( 5 ) . Η Επιτροπή προβλέπει ( 6 ) ότι το ποσοστό ανεργίας στην ΕΕ θα μπορούσε να αυξηθεί από 6,7 % σε 9 % το 2020, και στη συνέχεια να μειωθεί σε περίπου 8 % το 2021, με διαφορές μεταξύ των κρατών μελών και σε αυτήν την περίπτωση.

2.5. Η κρίση της νόσου COVID-19 κατέστησε με σαφέστατο τρόπο εμφανή την ιδιαίτερη ευπάθεια των αυτοαπασχολουμένων και των απασχολουμένων υπό καθεστώς άτυπης και επισφαλούς εργασίας, οι οποίοι πολύ συχνά βρίσκονται αποκλεισμένοι από τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας τα οποία θα τους παρείχαν προστασία για την απώλεια του εισοδήματος ή της εργασίας τους. Οι εργαζόμενοι σε βασικές υπηρεσίες έχουν επαινεθεί δημοσίως για την προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο, συχνά με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο. Η εργασία τους, για παράδειγμα στους τομείς της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και των κοινωνικών υπηρεσιών, της λιανικής, της παράδοσης προϊόντων και της καθαριότητας έχει αποδειχθεί σημαντική για ολόκληρη την κοινωνία, αλλά συχνά υποτιμάται και πρέπει να τύχει μεγαλύτερου σεβασμού.

2.6. Οι γυναίκες, οι διακινούμενοι εργαζόμενοι και όσοι προέρχονται από εθνοτικές μειονότητες, οι οποίοι αντιπροσωπεύονται δυσανάλογα σε ορισμένους από τους βασικούς τομείς, χρήζουν αυξημένης προσοχής ώστε να διασφαλίζεται ότι απολαμβάνουν το πλήρες φάσμα των εργασιακών δικαιωμάτων και μπορεί να χρειάζονται καλύτερη προστασία από τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας. Οι νέοι κάτω των 25 ετών επλήγησαν με ιδιαίτερη σφοδρότητα από τις απώλειες θέσεων εργασίας (συμπεριλαμβανομένων των προγραμμάτων μαθητείας) και τις διαταραχές στην εκπαίδευση και την κατάρτισή τους. Αντιμετωπίζουν τώρα μεγαλύτερα εμπόδια για την είσοδο στην αγορά εργασίας, μαζί με άλλες ευάλωτες ομάδες, όπως τα άτομα με αναπηρία και άλλα άτομα που υφίστανται διακρίσεις, τα οποία βρίσκονταν ήδη σε μειονεκτική θέση όσο αφορά την πρόσβαση στην αγορά εργασίας.

2.7. Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει άλλη μία δεκαετία. Σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, πρέπει να δοθεί έμφαση στη διαφύλαξη των επιχειρήσεων και στην προστασία των θέσεων εργασίας. Πρέπει να αντληθούν διδάγματα από τις αντιδράσεις στην οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η οποία είχε σημαντικές και μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ΕΕ και στους πολίτες της. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για τη διαφύλαξη της απασχόλησης και των εισοδημάτων, καθώς και για την παροχή της δυνατότητας ασφαλούς και ταχείας επανεκκίνησης της οικονομικής δραστηριότητας, με σκοπό τη διασφάλιση της βιώσιμης ανάπτυξης, μιας σταθερότερης πορείας ανάκαμψης, της ανταγωνιστικότητας και της εύρυθμης λειτουργίας ενός πιο δίκαιου και παραγωγικού κοινωνικού και οικονομικού μοντέλου. Ο διάλογος με την κοινωνία των πολιτών και η αποτελεσματική συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων συνιστούν βασικά στοιχεία για τη διασφάλιση μιας αποτελεσματικής αντίδρασης στη νόσο COVID-19 και τη διατήρηση της εμπιστοσύνης των πολιτών.

2.8. Η λύση πρέπει να περιλαμβάνει τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, με δίκαιους μισθούς, μεταξύ των οποίων και οι κατώτατοι μισθοί, οι οποίοι θα επιτρέπουν σε κάθε εργαζόμενο να απολαμβάνει ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο και στους οποίους έχουν συνεκτιμηθεί παράγοντες οικονομικής φύσεως, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγικότητας. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και ο κοινωνικός διάλογος διαδραματίζουν βασικό ρόλο στις προσπάθειες αυτές και πρέπει να ενισχυθούν και/ή να υποστηριχθούν σε κάθε επίπεδο, σύμφωνα με τα εθνικά συστήματα εργασιακών σχέσεων.

Ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων και η ανανεωμένη δέσμευση για δίκαιους μισθούς και συλλογικές διαπραγματεύσεις στην ΕΕ

2.9. Με τη διακήρυξη του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (ο κοινωνικός πυλώνας) στη διάσκεψη κορυφής του Γκέτεμποργκ τον Νοέμβριο του 2017, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Επιτροπή και επιβεβαίωσαν εκ νέου τη δέσμευσή τους να εργαστούν για μια πιο δίκαιη και ισότιμη Ευρώπη. Ο πυλώνας θα πρέπει να χρησιμεύει ως πυξίδα για μια ανανεωμένη διαδικασία ανοδικής σύγκλισης με σκοπό την επίτευξη καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και εργασίας και την καθοδήγηση μεταρρυθμίσεων στις αγορές εργασίας και στις κοινωνικές πολιτικές.

2.10. Η ΕΟΚΕ έχει τονίσει επανειλημμένα την ανάγκη ανάληψης συγκεκριμένης δράσης για την εφαρμογή των αρχών του πυλώνα στην πράξη. Επιπλέον της αύξησης της ανταγωνιστικότητας και της παραγωγικότητας, σύμφωνα με την αρχή 6 του πυλώνα, βασικό στοιχείο της έμφασης που θα δοθεί στη σύγκλιση θα πρέπει να αποτελεί η προώθηση επαρκών κατώτατων μισθών που παρέχουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους, με βάση τις εθνικές οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, και που καθορίζονται με διαφανή και προβλέψιμο τρόπο, σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές και με σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων ( 7 )

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Γενικές εκτιμήσεις

3.1.1. Στις πολιτικές κατευθύνσεις της για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019-2024 ( 8 ) , η πρόεδρος κ. Ursula von der Leyen δήλωσε την πρόθεσή της να «προτείν[ει] ένα νομικό μέσο που θα διασφαλίζει ότι κάθε εργαζόμενος στην Ένωσή μας θα έχει δίκαιο κατώτατο μισθό». Στις 14 Ιανουαρίου 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κήρυξε, βάσει του άρθρου 154 της ΣΛΕΕ, την έναρξη του πρώτου σταδίου της διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους με θέμα την πιθανή ανάληψη δράσης για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που συνδέονται με τους δίκαιους κατώτατους μισθούς. Στο δεύτερο στάδιο της διαβούλευσης, που δημοσιοποιήθηκε στις 3 Ιουνίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει την ανάγκη να αναληφθεί δράση σε επίπεδο ΕΕ και διασαφηνίζει τον στόχο της να επεξεργαστεί περαιτέρω μια πιθανή νομική πράξη, π.χ. μια οδηγία ή μια σύσταση.

3.1.2. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχει δηλώσει κατά το παρελθόν την πεποίθησή της ότι πρέπει να καταβληθούν περαιτέρω προσπάθειες όσον αφορά τη σύγκλιση των μισθών και τη θέσπιση κατώτατων μισθών στα κράτη μέλη, τονίζοντας παράλληλα ότι η αρμοδιότητα και η αυτονομία των εθνικών κοινωνικών εταίρων όσον αφορά τις διαδικασίες καθορισμού των μισθών πρέπει να γίνονται πλήρως σεβαστές, σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές ( 9 ) . Ο στόχος θα πρέπει να είναι η διασφάλιση σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ κατώτατων μισθών οι οποίοι θα παρέχουν σε όλους τους εργαζομένους αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, λαμβανομένων παράλληλα υπόψη των οικονομικών παραγόντων. Αυτό θα συμβάλει τόσο στην επίτευξη του στόχου της ΕΕ για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας των πολιτών της όσο και στην εκπλήρωση του φιλόδοξου στόχου της Επιτροπής για μια «Ένωση που επιδιώκει περισσότερα».

3.1.3. Η ΕΟΚΕ έχει εκφράσει επίσης την ανησυχία της σχετικά με την έλλειψη αποτελεσματικής κάλυψης του κοινωνικού διαλόγου σε ορισμένα κράτη μέλη και, ως εκ τούτου, έχει επισημάνει την ανάγκη προώθησης του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε όλα τα ενδεδειγμένα επίπεδα, σύμφωνα με τα εθνικά συστήματα εργασιακών σχέσεων.

3.2. Το ευρύτερο πλαίσιο

3.2.1. Ευρύτερης σημασίας παράμετροι, π.χ. ο βαθμός εύρυθμης λειτουργίας των αγορών εργασίας, η λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης και οι ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας, καθώς και η λειτουργία των συστημάτων φορολογίας, κοινωνικής ασφάλισης (περιλαμβανομένων των επιδομάτων ανεργίας), κοινωνικής πρόνοιας, εκπαίδευσης και κατάρτισης, και της ενιαίας αγοράς, έχουν αντίκτυπο στην ανοδική κοινωνική και οικονομική σύγκλιση και στην καταπολέμηση της φτώχειας.

3.2.2. Οι μισθοί συνδέονται με την οικονομική κατάσταση μιας χώρας, μιας περιφέρειας ή ενός κλάδου. Οι αλλαγές μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην απασχόληση, στην ανταγωνιστικότητα και στη μακροοικονομική ζήτηση. Η παραγωγικότητα αποτελεί σημαντική παράμετρο για τη λειτουργία της αγοράς εργασίας και τις προοπτικές απασχόλησης —ιδίως των εργαζομένων χαμηλής ειδίκευσης και των νεοεισερχομένων στην αγορά— και για τις ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης των αμειβομένων εργαζομένων με κατώτατο μισθό. Όλοι οι εργαζόμενοι, συμπεριλαμβανομένων των χαμηλότερα αμειβομένων, θα πρέπει να επωφελούνται από την εξέλιξη και την αύξηση της παραγωγικότητας. Παράλληλα, λαμβανομένης υπόψη της αύξησης του συνολικού κόστους απασχόλησης ενός εργαζομένου, η αύξηση της παραγωγικότητας αποτελεί επίσης πολύ σημαντικό στοιχείο για τη διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας της ΕΕ. Οι φόροι και οι έμμεσες μισθολογικές επιβαρύνσεις, συμπεριλαμβανομένων των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης από τους εργοδότες και τους εργαζομένους, μπορεί να συνεπάγονται ενίοτε μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των ακαθάριστων και των καθαρών μισθών και να έχουν επίσης αντίκτυπο στις καθαρές αποδοχές των εργαζομένων, καθώς και στο κόστος απασχόλησης.

3.2.3. Οι κατώτατοι μισθοί έχουν επίσης δευτερογενείς επιπτώσεις σε ολόκληρη τη μισθολογική διάρθρωση. Επιπλέον σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι το ποσοστό των αμειβομένων εργαζομένων στο επίπεδο του κατώτατου μισθού, οι τάσεις στην εξέλιξη των μισθών, τα επίπεδα τιμών και η αγοραστική δύναμη, και το επίπεδο των κατώτατων μισθών σε σχέση με τη συνολική κατανομή των μισθών στην εκάστοτε χώρα. Οι κατώτατοι μισθοί θα πρέπει να είναι δίκαιοι σε σχέση με την κατανομή μισθών στις διάφορες χώρες, ενώ το επίπεδό τους θα πρέπει επίσης να είναι επαρκές σε όρους πραγματικών τιμών, ώστε να επιτρέπει την εξασφάλιση αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης διασφαλίζοντας παράλληλα τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων που προσφέρουν ποιοτικές θέσεις εργασίας. Από το 2010 οι εθνικοί ακαθάριστοι κατώτατοι μισθοί σε μονάδες αγοραστικής δύναμης στην ΕΕ παρουσίασαν σταθερή τάση ανοδικής σύγκλισης, λόγω της σύγκλισης ειδικότερα των χωρών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης προς τον μέσο όρο της ΕΕ ( 10 ) . Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν πολύ σημαντικές διαφορές και η τάση σύγκλισης έχει επιβραδυνθεί τα τελευταία χρόνια ( 11 )

3.3. Η ανάγκη για αξιοπρεπείς κατώτατους μισθούς στην Ευρώπη

3.3.1. Το δικαίωμα σε δίκαιες και πρόσφορες συνθήκες εργασίας και αποδοχές αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα το οποίο κατοχυρώνεται σε διεθνείς και ευρωπαϊκές πράξεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι μισθοί, συμπεριλαμβανομένων των κατώτατων μισθών, αποτελούν σημαντική πτυχή του μοντέλου κοινωνικής οικονομίας της αγοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συνιστούν αμοιβή για την εκτελούμενη εργασία, συγκαταλέγονται ανάμεσα στους παράγοντες που εξασφαλίζουν αμοιβαία οφέλη για τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους στο πλαίσιο της εύρυθμης λειτουργίας των αγορών εργασίας και αποτελούν συχνά βασικό στοιχείο των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

3.3.2. Οι κατώτατοι μισθοί επιτελούν και άλλες λειτουργίες, για παράδειγμα προστατεύουν τους εργαζομένους από δυσανάλογα χαμηλές αμοιβές και από τη φτώχεια στην εργασία ( 12 ) . Παρότι η ποιοτική απασχόληση εξακολουθεί να αποτελεί τη βέλτιστη οδό εξόδου από τη φτώχεια, η εξασφάλιση μιας θέσης εργασίας δεν συνιστά επί του παρόντος αυτόματη εγγύηση κατά της φτώχειας, ειδικότερα για όσους δεν εργάζονται υπό καθεστώς πλήρους απασχόλησης. Στην ΕΕ, οι αποδοχές ενός περίπου στους δέκα εργαζομένους είναι «περίπου ίσες» με ή χαμηλότερες από τον εθνικό νόμιμο κατώτατο μισθό ( 13 ) . Το 2018 διαπιστώθηκε ότι ένας στους δέκα απασχολουμένους ηλικίας 18 ετών και άνω αντιμετώπιζε κίνδυνο φτώχειας, ενώ οι αμοιβές των εργαζομένων σε οκτώ κράτη μέλη ήταν χαμηλότερες σε πραγματικούς όρους από ό,τι στην αρχή της κρίσης το 2008. Επιπλέον, κατά την τελευταία δεκαετία, το μερίδιο των απασχολουμένων που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας έχει αυξηθεί στην πλειονότητα των κρατών μελών, ενώ σε ορισμένα έχει διατηρηθεί στο ίδιο επίπεδο ή έχει μειωθεί. Σε ορισμένες χώρες τα ισχύοντα όρια κατώτατου μισθού μέχρι στιγμής δεν επαρκούν ώστε οι εργαζόμενοι να απαλλαγούν από τη φτώχεια στηριζόμενοι μόνο στην εργασία τους ( 14 )

3.3.3. Κατά γενική παραδοχή, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη πρέπει να εντείνουν τις προσπάθειες για την αντιμετώπιση της φτώχειας, συμπεριλαμβανομένης της φτώχειας των εργαζομένων. Στα έγγραφα της διαβούλευσης για δίκαιους κατώτατους μισθούς, η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι δίκαιοι κατώτατοι μισθοί μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη μείωση της φτώχειας των φτωχών εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ διατηρεί την πεποίθηση ότι ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος για τη μείωση της φτώχειας των εργαζομένων είναι οι αξιοπρεπείς κατώτατοι μισθοί και οι ολοκληρωμένες πολιτικές ενεργητικής ένταξης με επίκεντρο τον άνθρωπο, οι οποίες προωθούν την πρόσβαση σε επαρκές ελάχιστο εισόδημα, σε υπηρεσίες απασχόλησης και σε ποιοτικές θέσεις εργασίας, καθώς και σε βασικές κοινωνικές υπηρεσίες που διευκολύνουν την εργασία, σύμφωνα με τη σύσταση της Επιτροπής του 2008.

3.3.4. Τα αίτια της φτώχειας των εργαζομένων είναι πολλαπλά και το Eurofound ( 15 ) έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, παρά το γεγονός ότι οι επαρκείς κατώτατοι μισθοί αποτελούν βασικό πυλώνα κάθε μοντέλου κοινωνικής προστασίας για τους φτωχούς εργαζομένους, η σύνδεση μεταξύ των κατώτατων μισθών και της φτώχειας των εργαζομένων συνιστά σύνθετο ζήτημα. Σημαντικός παράγοντας που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη είναι η σύνθεση του νοικοκυριού: αν και η αμοιβή με τον κατώτατο μισθό σε ορισμένες χώρες μπορεί να είναι επαρκής για την προστασία ενός μόνο ενηλίκου από τον κίνδυνο της φτώχειας, συχνά δεν επαρκεί για τη στήριξη περισσότερων του ενός ατόμων, αν δεν υπάρχει άλλος αμειβόμενος εργαζόμενος στο νοικοκυριό.

3.3.5. Το κόστος του επιπέδου διαβίωσης μπορεί να αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο το οποίο εξωθεί τα νοικοκυριά στη φτώχεια και θα πρέπει να εξετάζεται, κατά περίπτωση, σε εθνικό επίπεδο για τον καθορισμό του επιπέδου επάρκειας των κατώτατων μισθών. Οι παροχές που συνδέονται με την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας, οι κοινωνικές παροχές, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις και οι οικογενειακές παροχές μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον περιορισμό ή στην πρόληψη της φτώχειας των εργαζομένων, ανάλογα με τη σύνθεση του νοικοκυριού.

3.3.6. Πολλές κυβερνήσεις έχουν επιλέξει επίσης να μειώσουν τον φόρο εισοδήματος και τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης ως μέσο αύξησης των καθαρών εισοδημάτων των εργαζομένων που λαμβάνουν τον νόμιμο κατώτατο μισθό και άλλων χαμηλόμισθων εργαζομένων. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή μπορεί να έχει ευρύτερες επιπτώσεις πολιτικής, μεταξύ άλλων την αποδυνάμωση των συστημάτων δημόσιας υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, και των δημόσιων υπηρεσιών γενικότερα. Επιπλέον αυτών των άμεσων μέτρων, στην έκθεση του Eurofound διερευνάται επίσης το ενδεχόμενο εφαρμογής έμμεσων μέτρων για την καταπολέμηση της φτώχειας των εργαζομένων ( 16 ) , όμως δεν ήταν εύκολο να εκτιμηθούν οι επιπτώσεις τους και απαιτείται διεξοδικότερη αξιολόγηση.

3.3.7. Σε ευρύτερο πλαίσιο, όσον αφορά την καταπολέμηση της φτώχειας, η ΕΟΚΕ έχει ζητήσει κατά το παρελθόν τη θέσπιση δεσμευτικού ευρωπαϊκού πλαισίου για ένα αξιοπρεπές ελάχιστο εισόδημα στην Ευρώπη, το οποίο θα επιτρέπει εθνικά γενικευμένα συστήματα ελάχιστου εγγυημένου και «αξιοπρεπούς» (επαρκούς) εισοδήματος, ως μια ουσιαστική αρχική ευρωπαϊκή αντιμετώπιση για την επίλυση του σοβαρού και χρόνιου προβλήματος της φτώχειας στην Ευρώπη ( 17 ) . Αν και η Ομάδα των Εργαζομένων και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» υποστήριξαν τη γνωμοδότηση, η Ομάδα των Εργοδοτών δεν συμμερίστηκε την ιδέα της γνωμοδότησης όσον αφορά ένα δεσμευτικό μέσο για ελάχιστο εισόδημα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προκρίνοντας αντ’ αυτού την Ανοιχτή Μέθοδο Συντονισμού ( 18 ) . Η ΕΟΚΕ έχει προτείνει επίσης μια σταδιακή προσέγγιση όσον αφορά τα κοινά ελάχιστα πρότυπα στον τομέα της ασφάλισης ανεργίας στα κράτη μέλη, ώστε να παρέχεται επαρκές δίχτυ ασφαλείας στους εργαζομένους σε περίπτωση απώλειας της θέσης εργασίας τους, το οποίο θα τους προστατεύει από τη φτώχεια ( 19 ) . Το μέτρο αυτό θα λειτουργεί επίσης ως αυτόματος σταθεροποιητής και θα προάγει την ανοδική σύγκλιση εντός της ΕΕ.

3.3.8. Απαιτείται επίσης μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, η οποία θα συμπεριλαμβάνει, μεταξύ άλλων, αποτελεσματικά συστήματα ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος, κατάλληλες μεταρρυθμίσεις στην κοινωνική ασφάλιση και περισσότερες επενδύσεις στις δημόσιες υπηρεσίες. Για την απαλλαγή των ανθρώπων από τη φτώχεια, είναι καθοριστικής σημασίας και ενδείκνυται να συνεχιστεί η συζήτηση σχετικά με το πώς θα τεθεί το όριο κινδύνου φτώχειας (ο δείκτης AROP σε επίπεδο ΕΕ ( 20 ) ), σε συνδυασμό με εθνικούς προϋπολογισμούς αναφοράς οι οποίοι θα υπολογίζουν το κόστος των απαραίτητων αγαθών και υπηρεσιών (συμπεριλαμβανομένων των διάφορων χρησιμοποιούμενων μεθοδολογιών). Οι προϋπολογισμοί θα πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη στοιχεία κοινωνικής ανακατανομής, φορολογίας και βιοτικού επιπέδου σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ ( 21 ) και να συμβάλουν στην ένταξη του ορίου AROP (ποσοστό κινδύνου φτώχειας) στο πλαίσιο της πολυδιάστατης πραγματικότητας της φτώχειας.

3.3.9. Σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη, οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται μεταξύ των εργαζομένων που αμείβονται με κατώτατο μισθό ( 22 ) . Υπάρχουν στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν ότι οι αξιοπρεπείς κατώτατοι μισθοί μπορούν να έχουν εξίσου θετικό αντίκτυπο στο μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων στο κατώτατο άκρο της κατανομής μισθών, εάν συνοδεύονται επίσης από μέτρα πολιτικής για την αντιμετώπιση των διαρθρωτικών ανισοτήτων μεταξύ των φύλων στις αγορές εργασίας και στην κοινωνία. Ομοίως, και άλλες ομάδες που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, όπως οι διακινούμενοι εργαζόμενοι, τα άτομα με αναπηρία και οι εθνικές μειονότητες θα μπορούσαν να επωφεληθούν σημαντικά από αξιοπρεπείς κατώτατους μισθούς. Επιπλέον, για να βελτιωθούν τα επίπεδα απασχόλησης των εργαζομένων με αναπηρία, οι αρμόδιες δημόσιες αρχές θα πρέπει να χορηγούν στους εργοδότες επιδοτήσεις μισθών ή φορολογικές ελαφρύνσεις προκειμένου να καλύψουν το πρόσθετο κόστος που συνδέεται με την απασχόληση των εργαζομένων αυτών.

3.3.10. Τέλος, στο πλαίσιο των αξιοπρεπών μισθών στην Ευρώπη, η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης ότι η εύρυθμη λειτουργία συστημάτων συλλογικών διαπραγματεύσεων, ιδίως κλαδικών συλλογικών διαπραγματεύσεων, διαδραματίζει καίριο ρόλο στην εξασφάλιση δίκαιων και επαρκών μισθών σε ολόκληρη τη μισθολογική διάρθρωση, συμπεριλαμβανομένων των νόμιμων κατώτατων μισθών, όπου υπάρχουν. Τα συστήματα αυτά είναι επίσης απαραίτητα για την προώθηση της ανοδικής σύγκλισης των μισθών, τόσο μεταξύ όσο και εντός των χωρών, καθώς και για τη διασφάλιση ισορροπημένης προσέγγισης μεταξύ των κοινωνικών και των οικονομικών παραμέτρων.

3.4. Η ανάγκη και η σκοπιμότητα της ανάληψης δράσης σε επίπεδο ΕΕ

3.4.1. Στο πρώτο στάδιο της διαβούλευσής της με τους κοινωνικούς εταίρους, η Επιτροπή προσδιόρισε διάφορους τρόπους με τους οποίους η δράση της ΕΕ θα μπορούσε να προσδώσει προστιθέμενη αξία: συμβολή στην εξασφάλιση δίκαιων κατώτατων μισθών, συνδρομή στα κράτη μέλη για την επίτευξη ανοδικής σύγκλισης όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας, διασφάλιση ισότιμων όρων ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά και αύξηση της αγοραστικής δύναμης των χαμηλόμισθων εργαζομένων.

3.4.2. Στο δεύτερο στάδιο διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποσαφηνίζει τους στόχους της δράσης σε επίπεδο ΕΕ και τους στόχους πολιτικής μιας πιθανής πρωτοβουλίας ( 23 ) . Σύμφωνα με την Επιτροπή, οι γενικοί στόχοι μιας τέτοιας πρωτοβουλίας θα ήταν να διασφαλιστεί ότι όλοι οι εργαζόμενοι στην ΕΕ προστατεύονται από έναν δίκαιο κατώτατο μισθό, ο οποίος θα τους παρέχει ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης ανεξαρτήτως του είδους της εργασίας τους και ότι οι ελάχιστοι μισθοί καθορίζονται σε επαρκή επίπεδα, ενώ παράλληλα θα διασφαλίζεται η πρόσβαση στην απασχόληση και θα λαμβάνονται υπόψη οι επιπτώσεις στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στην ανταγωνιστικότητα. Στην πλειονότητά της, η ΕΟΚΕ επικροτεί τους στόχους που καθορίστηκαν από την Επιτροπή και εκτιμά ότι θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο δράσης σε επίπεδο ΕΕ για δίκαιους κατώτατους μισθούς. Μια μειοψηφία, ωστόσο, πιστεύει ότι η δράση σε επίπεδο ΕΕ για μερικούς από αυτούς τους στόχους δεν θα ήταν κατάλληλη.

3.4.3. Η Επιτροπή έχει επισημάνει ότι η πρόθεσή της δεν είναι να θεσπίσει έναν ενιαίο «ευρωπαϊκό κατώτατο μισθό» ούτε να εναρμονίσει απευθείας το επίπεδο των κατώτατων μισθών σε ολόκληρη την ΕΕ, υπογράμμισε δε ότι θα σεβαστεί πλήρως τις εθνικές αρμοδιότητες, τις εθνικές παραδόσεις και τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε χώρας, καθώς και τη συμβατική ελευθερία των κοινωνικών εταίρων.

3.4.4. Αν και τα κράτη μέλη έχουν στην πλειονότητά τους θεσπίσει νόμιμους ή εθνικούς κατώτατους μισθούς, διαπιστώνονται σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ τους ως προς τα επίπεδα των νόμιμων/κατώτατων μισθών, γεγονός που αντικατοπτρίζει τα διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Σύμφωνα με στοιχεία του Ιανουαρίου 2020, οι νόμιμοι κατώτατοι μισθοί στα κράτη μέλη κυμαίνονταν από 312 ευρώ έως 2 142 ευρώ μηνιαίως. Κατά γενικό κανόνα, οι μηνιαίοι κατώτατοι μισθοί είναι κάτω των 600 ευρώ στα ανατολικά και άνω των 1 500 ευρώ στα βορειοδυτικά της ΕΕ ( 24 ) . Στο έγγραφο του δεύτερου σταδίου διαβούλευσης, η Επιτροπή επισημαίνει ότι η επάρκεια του κατώτατου μισθού έχει βελτιωθεί στα περισσότερα κράτη μέλη ( 25 ) . Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές και, σε σημαντικό αριθμό κρατών μελών, ο νόμιμος κατώτατος μισθός ανέρχεται σε ποσοστό ίσο ή μικρότερο του 50 % του ακαθάριστου διάμεσου μισθού υπό καθεστώς πλήρους απασχόλησης ( 26 ) και είναι αισθητά χαμηλότερος από το μισθολογικό όριο του «κινδύνου φτώχειας» του 60 % του διάμεσου μισθού· κατά συνέπεια, δεν αρκεί για να διασφαλίσει την έξοδο των εργαζομένων από τη φτώχεια.

3.4.5. Οι κατώτατοι μισθοί θα πρέπει να εξασφαλίζουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης. Η Ομάδα των Εργαζομένων και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» εκτιμούν ότι σε ορισμένα κράτη μέλη τα επίπεδα κατώτατου μισθού εξακολουθούν να μην είναι κατάλληλα και ότι ο καθαρός νόμιμος κατώτατος μισθός «αναφοράς» πρέπει να είναι σημαντικά επάνω από το όριο της φτώχειας, το οποίο καθορίζεται στο πλαίσιο της ΕΕ με τη χρήση του δείκτη AROP στο 60 % του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, και να είναι δίκαιος σε σχέση με τους μισθούς συνολικά στην αγορά εργασίας. Ένας τέτοιος δείκτης αναφοράς θα μπορούσε να διασφαλίσει επαρκή επίπεδα παροχών και να εμποδίσει τους εργαζόμενους να στραφούν σε επισφαλή εργασία με αρνητικές προϋποθέσεις σε σχέση με τα συστήματα ελάχιστου εισοδήματος. Η αύξηση των εισοδημάτων των αμειβόμενων με χαμηλότερους μισθούς εργαζομένων προς κατώτατους μισθούς που εξασφαλίζουν προστασία από τη φτώχεια, θα μπορούσε, επιπλέον, να διευρύνει τη φορολογική βάση για τις κυβερνήσεις, κάτι που θα συνέβαλε στη χρηματοδότηση κατάλληλων συστημάτων κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, η Ομάδα των Εργοδοτών εκτιμά ότι αυτό το ζήτημα δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί με δράση στο πλαίσιο της ΕΕ, καθώς η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα στον τομέα των αμοιβών, και ιδίως όσον αφορά τα επίπεδα των αμοιβών, σύμφωνα με τις αποφάσεις του ΔΕΕ. Σύμφωνα με τους υπέρμαχους της τελευταίας άποψης, αυτό που μπορεί να γίνει, στην καλύτερη περίπτωση, είναι η συζήτηση και η ανταλλαγή απόψεων μέσω της Ανοικτής Μεθόδου Συντονισμού στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου αναφορικά με τον τρόπο διασφάλισης επαρκών επιπέδων παροχών και κατάλληλων συστημάτων κατώτατου εισοδήματος και τον τρόπο που κάτι τέτοιο μπορεί, παράλληλα με την απασχόληση, να υποστηρίξει τη χρηματοδότηση κατάλληλων συστημάτων κοινωνικής προστασίας.

3.4.6. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τις διάφορες ανησυχίες που εκφράζονται σχετικά με την πιθανή ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα. Ειδικότερα, διατυπώνονται εντόνως αποκλίνουσες απόψεις ως προς την αρμοδιότητα της ΕΕ. Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι, δεδομένου ότι το άρθρο 153 παράγραφος 5 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαιρεί τις «αμοιβές» από τη νομοθετική αρμοδιότητα της ΕΕ, δεν υπάρχει πεδίο για την ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ. Από την άλλη πλευρά, άλλοι, μεταξύ των οποίων η Επιτροπή, υποστηρίζουν ότι υπάρχουν δυνατότητες για την ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ και ότι οι δυνατότητες αυτές δεν αντίκεινται στις διατάξεις του άρθρου 153 παράγραφος 5.

3.4.7. Επίσης, εκφράζονται φόβοι, ιδίως σε κράτη μέλη στα οποία τα μισθολογικά όρια καθορίζονται αποκλειστικά ή κατεξοχήν στο πλαίσιο συλλογικών διαπραγματεύσεων, ότι η ανάληψη δράσης αυτού του είδους θα συνιστούσε παρέμβαση στην αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Κατά συνέπεια, είναι καίριας σημασίας οποιαδήποτε πρωτοβουλία σε επίπεδο ΕΕ να διαφυλάσσει τα μοντέλα των κρατών μελών στα οποία οι κοινωνικοί εταίροι δεν θεωρούν απαραίτητη τη θέσπιση νόμιμων κατώτατων μισθών. Ομοίως, τυχόν μέτρα τα οποία προάγουν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, ιδίως τις κλαδικές διαπραγματεύσεις, θα πρέπει να σέβονται πλήρως τα διαφορετικά εθνικά συστήματα εργασιακών σχέσεων και να μην ασκούν πιέσεις για προσέγγιση «ενιαίας αντιμετώπισης».

3.4.8. Άλλη πηγή ανησυχίας αποτελεί το γεγονός ότι μια ευρωπαϊκή πολιτική νόμιμων κατώτατων μισθών θα μπορούσε δυνητικά να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην απασχόληση, ιδίως στην περίπτωση των νέων και των εργαζομένων χαμηλής ειδίκευσης, ενώ ενδέχεται επίσης να επιδεινώσει την κατάσταση μη συμμόρφωσης, εξέλιξη που θα μπορούσε επίσης να εξωθήσει ένα ποσοστό χαμηλόμισθων εργαζομένων σε άτυπες μορφές απασχόλησης ( 27 ) . Ωστόσο, η ανησυχία αυτή μπορεί να διαψευστεί εάν καθοριστεί κατάλληλο επίπεδο κατώτατου μισθού — το οποίο, δηλαδή, θα στηρίζει τις αποδοχές των εργαζομένων χωρίς να υπονομεύει την απασχόληση — σε συνάρτηση με ειδικούς ανά χώρα παράγοντες, μεταξύ των οποίων η αντίδραση των εργοδοτών όπως αντικατοπτρίζεται στη συμπεριφορά τους, ο βαθμός ανταγωνισμού στις αγορές προϊόντων και εργασίας και η αλληλεπίδρασή του με άλλες πολιτικές, ιδίως στους τομείς των φόρων και των παροχών ( 28 ) . Πράγματι, υπάρχουν συγκεκριμένα παραδείγματα κρατών μελών στα οποία η καθιέρωση κατώτατων μισθών δεν επηρέασε αρνητικά τη δημιουργία θέσεων εργασίας και όπου ακόμη και οι σημαντικές αυξήσεις του κατώτατου μισθού είχαν θετικές μακροοικονομικές συνέπειες, μεταξύ των οποίων η ενίσχυση της αύξησης της απασχόλησης ( 29 )

3.4.9. Η ΕΟΚΕ αντιλαμβάνεται πλήρως τον πολύπλοκο χαρακτήρα των ζητημάτων που εμπλέκονται στη συζήτηση αυτή και αναγνωρίζει ότι οι κατώτατοι μισθοί δεν αποτελούν την πανάκεια για όλα τα προβλήματα. Ωστόσο, μια κοινή ενωσιακή προσέγγιση με σαφείς στόχους πολιτικής τους οποίους θα πρέπει να επιτύχουν τα κράτη μέλη με διάφορα μέσα, η οποία θα ενθαρρύνει τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, στο πλαίσιο της εύρυθμης λειτουργίας των συστημάτων συλλογικών διαπραγματεύσεων, θα μπορούσε, αφενός, να διασφαλίσει την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε δίκαιη αμοιβή και της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και, αφετέρου, να καλύψει τις ανάγκες των εργοδοτών σε ό,τι αφορά την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα. Σε συνδυασμό με ευρύτερα μέτρα, θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στην επίτευξη ανοδικής σύγκλισης και κοινωνικής προόδου σε ολόκληρη την ΕΕ, αμβλύνοντας τις εισοδηματικές και μισθολογικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, μειώνοντας τη φτώχεια των εργαζομένων και επιτυγχάνοντας ισότιμους όρους ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά.

3.4.10. Κάθε ευρωπαϊκή πρωτοβουλία στον τομέα των δίκαιων κατώτατων μισθών, περιλαμβανομένων των πτυχών της προώθησης και της υποστήριξης της εύρυθμης λειτουργίας των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών, πρέπει να διαμορφωθεί βάσει ενδελεχούς ανάλυσης και κατανόησης της κατάστασης στα κράτη μέλη και να σέβεται πλήρως τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων και την αυτονομία τους, καθώς και τα διαφορετικά μοντέλα εργασιακών σχέσεων.

4. Προς μια ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία για την καθιέρωση νόμιμων κατώτατων μισθών, περιλαμβανομένης της υποστήριξης και της προώθησης της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων

4.1. Η έννοια των κατώτατων μισθών

4.1.1. Οι μισθοί επηρεάζονται από διάφορους παράγοντες, όπως ο τομέας και ο κλάδος οικονομικής δραστηριότητας και η έκθεσή τους στον παγκόσμιο ανταγωνισμό, το κόστος ζωής, η προσφορά και η ζήτηση στην αγορά, η παραγωγικότητα, η κατανομή των μισθών, τα επίπεδα των μισθών βάσει συλλογικών διαπραγματεύσεων, οι ατομικές ικανότητες και επιδόσεις, λαμβανομένου υπόψη του τρόπου με τον οποίο αποκτώνται και αποτιμάται η αξία τους. Αποτελούν την ανταμοιβή για την εργασία που εκτελείται σύμφωνα με τους εφαρμοστέους νόμους, τις συλλογικές συμβάσεις και την πρακτική που ασκείται. Ο συνολικός μισθός μπορεί να θεωρηθεί ότι καλύπτει διάφορα στοιχεία, ανάλογα με τον τρόπο καθορισμού του στα κράτη μέλη ή στις περιφέρειες ή σε συνάρτηση με διάφορες συλλογικές συμβάσεις.

4.1.2. Οι κατώτατοι μισθοί ορίζονται από τη ΔΟΕ ως το ελάχιστο ποσό αμοιβής το οποίο υποχρεούται να καταβάλει ένας εργοδότης για την πληρωμή μισθωτών έναντι της εργασίας που εκτελέστηκε κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης περιόδου, και το οποίο δεν μπορεί να μειωθεί βάσει συλλογικής ή ατομικής σύμβασης ( 30 ) . Σύμφωνα με τη σύμβαση αριθ. 131 της ΔΟΕ για τον καθορισμό κατωτάτων μισθών και ημερομισθίων ( 31 ) , ο καθορισμός δίκαιων κατώτατων μισθών περιλαμβάνει τη συνεκτίμηση των αναγκών των εργαζομένων και των οικογενειών τους, του γενικού επιπέδου μισθών στη χώρα και του κόστους ζωής, καθώς και παραγόντων οικονομικής φύσεως, μεταξύ των οποίων η παραγωγικότητα και η απασχόληση. Προβλέπεται επίσης ότι κατά τον καθορισμό κατώτατων μισθών θα πρέπει να διασφαλίζεται η πλήρης διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους. Και τα δέκα κράτη μέλη ( 32 ) που κύρωσαν τη σύμβαση έχουν θεσπίσει σύστημα νόμιμων κατώτατων μισθών.

4.1.3. Η αποτελεσματικότητα των νόμιμων κατώτατων μισθών εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, οι οποίοι έχουν εφαρμογή σε διαφορετικό βαθμό, ανάλογα με το εθνικό πλαίσιο, όπως η κάλυψη των εργαζομένων, το αν οι μισθοί αυτοί καθορίζονται και προσαρμόζονται σε επαρκές επίπεδο το οποίο καλύπτει τις ανάγκες των εργαζομένων και των οικογενειών τους, ενώ λαμβάνονται παράλληλα υπόψη οικονομικοί παράγοντες, όπως η παραγωγικότητα, και το αν οι εργοδότες συμμορφώνονται με τους κανονισμούς για τους κατώτατους μισθούς ( 33 ) . Εξαρτάται επίσης από το αν υποστηρίζεται η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και από το αν υπάρχει αποτελεσματικό σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων το οποίο συμπληρώνει τον καθορισμό του νόμιμου κατώτατου μισθού. Η δράση σε επίπεδο ΕΕ θα πρέπει να υποστηρίζει τις αναγκαίες βελτιώσεις σε αυτούς τους τομείς, μεταξύ άλλων.

4.1.4. Στα κράτη μέλη στα οποία οι κοινωνικοί εταίροι είναι υπεύθυνοι για τον καθορισμό μισθολογικών ορίων, το ποσοστό εργαζομένων που δεν καλύπτονται επίσημα από τις συμφωνίες αυτές ποικίλλει από 2 % στην Αυστρία έως περίπου 10 % στη Σουηδία, τη Φινλανδία και την Ιταλία, και περίπου 20 % στη Δανία. Στη Σουηδία και τη Δανία, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι η πλειονότητα των εργαζομένων που δεν καλύπτονται επίσημα από τους κατώτατους μισθούς είναι είτε ακριβοπληρωμένα στελέχη των οποίων οι αμοιβές υπερβαίνουν κατά πολύ τα συλλογικά συμφωνημένα μισθολογικά όρια, είτε φοιτητές που πραγματοποιούν πρακτική άσκηση, είτε άλλοι νέοι εργαζόμενοι που εισέρχονται στην αγορά εργασίας. Επίσης, συχνά οι εργοδότες εφαρμόζουν, στην πραγματικότητα, τους κατώτατους μισθούς που προβλέπονται για τον συγκεκριμένο τομέα για τους εργαζόμενους που δεν καλύπτονται επίσημα από τους κατώτατους μισθούς, χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να το κάνουν. Ωστόσο, στην Ιταλία, εκείνοι που δεν καλύπτονται είναι είτε αδήλωτοι εργαζόμενοι είτε αυτόνομοι εργαζόμενοι που εργάζονται υπό μεμονωμένα καθορισμένους όρους για περιστασιακή εργασία, ιδίως οι νέοι εργαζόμενοι.

4.1.5. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι Ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι έχουν τονίσει τη σημασία της προώθησης του κοινωνικού διαλόγου και του σεβασμού της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων, και κάλεσαν επίσης τα κράτη μέλη να στηρίξουν τη βελτίωση και τη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου σε εθνικό επίπεδο ( 34 ) . Είναι σημαντικό να ληφθεί μέριμνα ώστε η πιθανή πρωτοβουλία για κατώτατους μισθούς να μην αποδυναμώσει τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων σε κανένα κράτος μέλος, για παράδειγμα, με τη μείωση του ελέγχου που ασκούν οι κοινωνικοί εταίροι επί των μισθών.

4.2. Εθνικά συστήματα/οργανισμοί καθορισμού μισθών στην Ευρωπαϊκή Ένωση

4.2.1. Τόσο τα συστήματα καθορισμού κατώτατων μισθών όσο και ο ρόλος και η ικανότητα των κοινωνικών εταίρων διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών λόγω διαφορών που παρουσιάζουν στις εθνικές παραδόσεις τους, καθώς και λόγω διαφορετικών οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων και του πολιτικού και θεσμικού πλαισίου της εκάστοτε χώρας.

4.2.2. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν επιλέξει τη θέσπιση νόμιμου κατώτατου μισθού, βάσει του οποίου οι μισθοί πρέπει να ανταποκρίνονται τουλάχιστον σε ένα ελάχιστο επίπεδο που καθορίζεται από τη νομοθεσία. Σε αυτές τις χώρες ενδέχεται να υπάρχουν επίσης (υψηλότεροι) κατώτατοι μισθοί οι οποίοι καθορίζονται από τους κοινωνικούς εταίρους σε τομεακό και/ή διατομεακό επίπεδο. Σε άλλες χώρες όπου δεν υπάρχει νόμιμος κατώτατος μισθός, οι μισθοί καθορίζονται αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο από τους κοινωνικούς εταίρους στο πλαίσιο συλλογικών συμβάσεων σε εθνικό, τομεακό και/ή εταιρικό επίπεδο.

4.2.3. Σε κράτη μέλη τα οποία έχουν θεσπίσει νόμιμους κατώτατους μισθούς, καλύπτεται η πλειονότητα των εργαζομένων, ωστόσο σε ορισμένες περιπτώσεις επιτρέπονται εξαιρέσεις για συγκεκριμένες κατηγορίες, γεγονός που σημαίνει ότι οι αποδοχές των εν λόγω εργαζομένων είναι χαμηλότερες από τον νόμιμο ελάχιστο μισθό. Επιπλέον, σε έντεκα κράτη μέλη εφαρμόζονται ειδικοί συντελεστές για ορισμένες ομάδες εργαζομένων ( 35 ) . Οι συντελεστές αυτοί εφαρμόζονται κυρίως για άτομα νεαρότερης ηλικίας ή για λιγότερο έμπειρα άτομα και/ή μαθητευόμενους, αλλά μπορεί να εφαρμόζονται, μεταξύ άλλων, και για ανειδίκευτους εργαζομένους και εργαζομένους με αναπηρία. Ορισμένες χώρες καθορίζουν επίσης υψηλότερους συντελεστές με βάση τις δεξιότητες των εργαζομένων ( 36 ) . Όπως δήλωσε η Επιτροπή, τα κενά στην κάλυψη μπορούν να έχουν αρνητικές επιπτώσεις τόσο για τους συγκεκριμένους εργαζόμενους όσο και για την οικονομία στο σύνολό της. Οι επιπτώσεις των εξαιρέσεων σε αυτές τις περιπτώσεις και επίσης στην ευρύτερη κάλυψη των εργαζομένων πρέπει να αξιολογηθούν και να γίνουν κατανοητές οι διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις και οι πιθανοί λόγοι των εξαιρέσεων, καθώς και οι επιπτώσεις.

4.2.4. Σε χώρες στις οποίες δεν έχουν θεσπιστεί νόμιμοι κατώτατοι μισθοί, οι κατώτατοι μισθοί ισχύουν μόνο για τους εργαζομένους που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις. Μολονότι οι περισσότερες από τις χώρες αυτές παρουσιάζουν πολύ υψηλά επίπεδα κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων (άνω του 80 %), σε ορισμένες περιπτώσεις κάποιοι εργαζόμενοι παραμένουν χωρίς κάλυψη ( 37 )

4.2.5. Η επάρκεια αποτελεί καίριο στοιχείο όταν εξετάζεται το αν οι νόμιμοι κατώτατοι μισθοί είναι «δίκαιοι» και εφόσον το ζητούμενο είναι να εξασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους. Το επίπεδό τους θα πρέπει να εξεταστεί επίσης σε σχέση με τη συνολική κατανομή των μισθών στη χώρα. Η Ομάδα των Εργαζομένων και η Ομάδα «Ευρώπη της Πολυμορφίας» εκτιμούν ότι ο καθορισμός κοινών κριτηρίων της ΕΕ για τα ελάχιστα όρια, ώστε να διασφαλίζεται ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, θα ήταν επωφελής. Υπάρχουν διάφορες δυνατότητες για τον καθορισμό τέτοιων κατώτατων ορίων, όπως η χρήση ενός καλαθιού αγαθών αναφοράς που παρέχει κάτι παραπάνω από απλή διαβίωση ή/και ο καθορισμός αυτών των ορίων σε σχέση με το ποσοστό του διάμεσου μισθού υπό καθεστώς πλήρους απασχόλησης ή του μέσου ακαθάριστου μισθού υπό καθεστώς πλήρους απασχόλησης. Περαιτέρω συζήτηση απαιτείται σχετικά με το ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά τα κατώτατα όρια και πώς θα μπορούσαν να επιτευχθούν σταδιακά. Η Ομάδα των Εργοδοτών εκτιμά ότι το ζήτημα των ορίων δεν πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο δράσης σε επίπεδο ΕΕ, καθώς η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα στον τομέα των επιπέδων των αμοιβών, σύμφωνα με αποφάσεις του ΔΕΕ ( 38 ) . Είναι σημαντικό να ληφθεί μέριμνα ώστε κατά την αναθεώρηση των νόμιμων κατώτατων μισθών να λαμβάνεται υπόψη τόσο η επάρκειά τους όσο και η τακτικότητα των αναθεωρήσεων και να προβλέπεται σαφής διαδικασία η οποία εξασφαλίζει την πλήρη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων.

4.2.6. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης (ECSR), «η έννοια του “αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης” βαίνει πέραν των απλώς και μόνον υλικών βασικών αναγκών, όπως σίτιση, ένδυση και στέγαση, και περιλαμβάνει τους πόρους που είναι απαραίτητοι για τη συμμετοχή σε πολιτιστικές, εκπαιδευτικές και κοινωνικές δραστηριότητες». Στα πρόσφατα συμπεράσματά της ( 39 ) , η εν λόγω επιτροπή έκρινε ότι τα επίπεδα κατώτατων μισθών σε διάφορα κράτη μέλη δεν εξασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους.

4.2.7. Επί του παρόντος, πολλά κράτη μέλη επιτρέπουν στους εργοδότες να προβαίνουν σε κρατήσεις από τους νόμιμους κατώτατους μισθούς (π.χ. λόγω ζημίας ή αγοράς εξοπλισμού) ή να συμπεριλαμβάνουν επιπλέον πληρωμές (π.χ. υπερωρίες, επιμίσθια) στον υπολογισμό του μισθού. Τόσο η ECSR όσο και τα όργανα παρακολούθησης σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών και ΔΟΕ έχουν αποφανθεί ότι σε κάποια κράτη μέλη η κατάσταση αυτή συνιστά παραβίαση του δικαιώματος των εργαζομένων σε δίκαιη αμοιβή.

4.3. Ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων στα συστήματα καθορισμού νόμιμων κατώτατων μισθών

4.3.1. Διαπιστώνονται μεγάλες διαφορές ως προς τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στα συστήματα καθορισμού νόμιμων κατώτατων μισθών. Σε ορισμένες χώρες, δυστυχώς, οι κυβερνήσεις έχουν λάβει μονομερείς αποφάσεις σχετικά με τους κατώτατους μισθούς, χωρίς την εξασφάλιση επαρκούς συμμετοχής ή διαβούλευσης των κοινωνικών εταίρων.

4.3.2. Οι μηχανισμοί που επιτρέπουν την έγκαιρη και ενδεδειγμένη διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους συμβάλλουν στη διασφάλιση της συνεκτίμησης διαφόρων καταστάσεων από πλευράς οικονομίας και αγοράς εργασίας. Μπορούν επίσης να διευκολύνουν την επίτευξη συμφωνιών μεταξύ αρμόδιων εθνικών αρχών και κοινωνικών εταίρων, καθώς και ενός ισορροπημένου αποτελέσματος στο οποίο λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων.

4.3.3. Η εφαρμογή διαφανών, σαφών και σταθερών κριτηρίων για τις αναπροσαρμογές των νόμιμων κατώτατων μισθών ώστε να διασφαλίζεται η επάρκειά τους, λαμβανομένων παράλληλα υπόψη οικονομικών παραγόντων, συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση και προβλεψιμότητα για τους εργοδότες, τους εργαζομένους και τους εκπροσώπους τους. Δυστυχώς, τα κριτήρια αυτά ελλείπουν σε ορισμένα κράτη μέλη.

4.3.4. Οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να συμμετέχουν δεόντως —σύμφωνα με τις ανάγκες αμφότερων των πλευρών του κλάδου—στις διαβουλεύσεις για τους νόμιμους κατώτατους μισθούς, προσδιορίζοντας μεταξύ άλλων τα κατάλληλα κριτήρια για τον καθορισμό του επαρκούς επιπέδου και την αξιολόγηση τυχόν προσαρμογών. Επιπλέον, η παροχή στήριξης από την ΕΕ και τα κράτη μέλη για την ανάπτυξη ικανοτήτων των εθνικών κοινωνικών εταίρων μπορεί να συνδράμει στην εξασφάλιση της συμμετοχής τους στις συλλογικές διαπραγματεύσεις, μεταξύ άλλων, όπου κρίνεται σκόπιμο για τον καθορισμό μισθών, καθώς και στις συζητήσεις για τους νόμιμους κατώτατους μισθούς.

4.4. Ο ρόλος των συλλογικών διαπραγματεύσεων στον καθορισμό κατώτατων μισθών

4.4.1. Οι μισθοί που αποτελούν αντικείμενο διαπραγματεύσεων των κοινωνικών εταίρων βασίζονται στην επίτευξη ισορροπημένης συμφωνίας μεταξύ τους, στοιχείο που είναι ιδιαίτερης σημασίας για την εξασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα των μισθών τόσο για τους εργοδότες όσο και για τους εργαζομένους. Πέντε από τις έξι χώρες στις οποίες τα μισθολογικά όρια καθορίζονται μέσω κλαδικών συλλογικών διαπραγματεύσεων συγκαταλέγονται στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

4.4.2. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την επισήμανση ότι οποιαδήποτε πρωτοβουλία της Επιτροπής δεν θα επιδιώξει τη θέσπιση νόμιμων κατώτατων μισθών ούτε σε χώρες με υψηλό ποσοστό κάλυψης βάσει συλλογικών διαπραγματεύσεων ούτε στις περιπτώσεις στις οποίες ο καθορισμός των μισθών οργανώνεται αποκλειστικά μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων ( 40 ) . Η αντίληψη αυτή αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι, ανάλογα με την επιλογή που γίνεται σε εθνικό επίπεδο, οι κοινωνικοί εταίροι, με απόλυτο σεβασμό της αυτονομίας τους και στο επίπεδο της επιλογής τους, βρίσκονται στην πλέον κατάλληλη θέση για τη διαμόρφωση και την εφαρμογή πολιτικών και μηχανισμών καθορισμού μισθών.

4.4.3. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι επίσης κεφαλαιώδους σημασίας για τον καθορισμό των επιπέδων των μισθών στις χώρες που έχουν θεσπίσει νόμιμο κατώτατο μισθό, ενώ οι συμβάσεις που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στις εν λόγω χώρες επιφέρουν συνήθως βελτιώσεις στους συντελεστές που καθορίζονται από την κυβέρνηση.

4.5. Η ανάγκη για υποστήριξη και προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων στα κράτη μέλη

4.5.1. Οι επιπτώσεις και το μέγεθος των νόμιμων κατώτατων μισθών εξαρτάται από τον τρόπο αλληλεπίδρασής τους με άλλες πολιτικές και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας. Αλληλεπίδραση αυτού του είδους είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ των κατώτατων μισθών και των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Η σχετική ισχύς των συλλογικών διαπραγματεύσεων στις διάφορες χώρες αποτελεί έναν από τους βασικούς καθοριστικούς παράγοντες για την ύπαρξη και την κλίμακα των παράπλευρων επιπτώσεων ( 41 )

4.5.2. Όταν τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων λειτουργούν καλά, υποστηρίζουν την αύξηση της απασχόλησης και τη μείωση της ανεργίας για όλους τους εργαζομένους. Ο συντονισμός μεταξύ όλων των φορέων διαπραγμάτευσης βοηθά τους κοινωνικούς εταίρους να συνυπολογίσουν την κατάσταση του οικονομικού κύκλου και τις μακροοικονομικές επιπτώσεις των μισθολογικών συμβάσεων στην ανταγωνιστικότητα ( 42 )

4.5.3. Το δικαίωμα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και το δικαίωμα οργάνωσης και συλλογικής διαπραγμάτευσης συνιστούν θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία κατοχυρώνονται σε διεθνείς και ευρωπαϊκές πράξεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα Όλα τα κράτη μέλη έχουν επικυρώσει τη σύμβαση C087 της ΔΟΕ περί συνδικαλιστικής ελευθερίας και προστασίας συνδικαλιστικού δικαιώματος και τη σύμβαση C098 της ΔΟΕ περί εφαρμογής των αρχών του δικαιώματος οργανώσεως και συλλογικής διαπραγματεύσεως. Το επίπεδο και η κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών μελών, από μόλις 7 % στη Λιθουανία έως 98 % στην Αυστρία. Από το 2000 το ποσοστό κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων έχει μειωθεί σε 22 κράτη μέλη και εκτιμάται ότι επί του παρόντος καλύπτονται πλέον από συλλογική σύμβαση εργασίας τουλάχιστον κατά 3,3 εκατομμύρια λιγότεροι εργαζόμενοι.

4.5.4. Σύμφωνα με έκθεση του ΟΟΣΑ, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις βρίσκονται αντιμέτωπες τόσο με παλαιές προκλήσεις (όπως η πτώση του ποσοστού κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων και η καθοδική πορεία της συνδικαλιστικής πυκνότητας) όσο και με νέες, όπως η αυξανόμενη εξάπλωση των εργαζομένων υπό καθεστώς άτυπης απασχόλησης (π.χ. προσωρινή, μερική απασχόληση και αυτοαπασχόληση), οι οποίοι ενδέχεται να μην έχουν πρόσβαση σε συλλογικές διαπραγματεύσεις ( 43 ) . Σχεδόν όλα τα κράτη μέλη έχουν καταγράψει πτώση του ποσοστού κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων από την έναρξη της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης ( 44 ) , καθώς η κρίση πυροδότησε σημαντικές αλλαγές στα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων σε πολλές χώρες, ενώ σε κάποιες άλλες επέκτεινε περαιτέρω την πορεία προς την αποκέντρωση. Η κατάσταση αυτή ήταν αποτέλεσμα των διαφορετικών εθνικών συνθηκών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απόρροια των ενεργειών σε επίπεδο ΕΕ, ως όρος για την εξασφάλιση οικονομικής διάσωσης.

4.5.5. Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει επανειλημμένα τις προκλήσεις που συνεπάγονται οι νέες και ευέλικτες μορφές εργασίας, κυρίως το γεγονός ότι πολλοί εργαζόμενοι θα μπορούσαν να τεθούν εκτός των δομών συλλογικών διαπραγματεύσεων και να μην εκπροσωπούνται από συνδικαλιστικές οργανώσεις. Έχει τονίσει επίσης την ανάγκη να ενισχυθεί ο ρόλος του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, μεταξύ άλλων μέσω της ενωσιακής υποστήριξης για την ανάπτυξη ικανοτήτων και ευνοϊκών και υποστηρικτικών πλαισίων σε εθνικό επίπεδο, το οποία διασφαλίζουν την οργανωτική ισχύ εργοδοτών και εργαζομένων, διαφυλάσσοντας παράλληλα την εύρυθμη λειτουργία των συστημάτων συλλογικών διαπραγματεύσεων ( 45 )

4.5.6. Πρέπει επίσης να διασφαλιστεί ο σεβασμός και η προώθηση της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και του δικαιώματος οργάνωσης. Είναι σημαντικό να διεξαχθούν συζητήσεις σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο για τον τρόπο με τον οποίο θα διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι μπορούν να έχουν πρόσβαση σε συνδικαλιστική εκπροσώπηση και να ασκούν δικαιώματα όσον αφορά τη συλλογική οργάνωση και την ανάληψη συλλογικής δράσης.

4.5.7. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την παραδοχή της Επιτροπής ότι υπάρχει περιθώριο δράσης σε επίπεδο ΕΕ για την προώθηση του ρόλου που διαδραματίζουν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις στην υποστήριξη της επάρκειας του κατώτατου μισθού και της σχετικής κάλυψης. Τα μέτρα για την υποστήριξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν στη δράση της ΕΕ για κατώτατους μισθούς, με σεβασμό προς τα διαφορετικά εθνικά συστήματα εργασιακών σχέσεων. Η επισήμανση αυτή κινείται στο πνεύμα προηγούμενων συστάσεων της ΕΟΚΕ στις οποίες εζητείτο η ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και του κοινωνικού διαλόγου.

5. Εισηγήσεις των ενδιαφερόμενων μερών: εικονικές επισκέψεις χωρών και δημόσια ακρόαση

5.1. Επισκόπηση/γενικό πλαίσιο των επισκέψεων

5.1.1. Κατά την προετοιμασία της γνωμοδότησης, ήταν σημαντικό για την ΕΟΚΕ να γνωρίζει τις απόψεις των ενδιαφερόμενων μερών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Για αυτόν τον λόγο, προγραμματίστηκαν κάποιες επισκέψεις σε χώρες, καθώς και δημόσια ακρόαση με φορείς σε επίπεδο ΕΕ. Για τις επισκέψεις στις χώρες, επιλέχθηκαν πέντε κράτη μέλη (Γερμανία, Πολωνία, Ρουμανία, Ισπανία και Σουηδία) βάσει των κριτηρίων αναφορικά με τα θεσμικά όργανα καθορισμού των κατώτατων μισθών στα κράτη μέλη της ΕΕ που προσδιόρισε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά την πρώτη φάση της διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους. Προγραμματίστηκαν συζητήσεις με εκπροσώπους της κυβέρνησης, των εθνικών οργανισμών καθορισμού των μισθών, των εθνικών κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων για την καταπολέμηση της φτώχειας. Λόγω της εκδήλωσης της πανδημίας της νόσου COVID-19, δεν ήταν δυνατό να πραγματοποιηθούν οι συναντήσεις, και αντικαταστάθηκαν από ένα ημιδομημένο ερωτηματολόγιο, καθώς και από συνακόλουθες βιντεοδιασκέψεις ανατροφοδότησης, με τα ενδιαφερόμενα μέρη.

5.2. Περίληψη των βιντεοδιασκέψεων

5.2.1. Οι κύριες ανησυχίες και η ένσταση σε μια νομοθετική πρωτοβουλία της ΕΕ για τους κατώτατους μισθούς εκφράστηκαν από τους εκπροσώπους της Σουηδίας, εν μέσω γενικής συναίνεσης περί του ότι η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα να αναλάβει δράση σχετικά με τους μισθούς. Ο κοινός φόβος των Σουηδών κοινωνικών εταίρων είναι ότι μια πρωτοβουλία της ΕΕ θα συνιστούσε, μεταξύ άλλων, παρέμβαση στις εθνικές παραδόσεις επί των διαπραγματεύσεων για τους μισθούς και θα παραβίαζε την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Αντ’ αυτού πρότειναν μη δεσμευτικές πρωτοβουλίες για την προώθηση του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, ενώ τόνισαν ότι τα εθνικά συστήματα είναι αποτέλεσμα δεκαετιών ανάπτυξης και δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως μοσχεύματα από τη μια χώρα στην άλλη. Στη Σουηδία, το ποσοστό κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων ανέρχεται σε 90 % και λιγότερο από το 1 % των εργαζομένων αμείβεται με λιγότερο από το 60 % του διάμεσου μισθού ( 46 ) . Ο εκπρόσωπος της σουηδικής κυβέρνησης υποστήριξε τις θέσεις των κοινωνικών εταίρων και δήλωσε ότι η ΕΕ δύναται να παίξει σημαντικό ρόλο συνεισφέροντας στην αύξηση της απασχόλησης και στη βελτίωση της κοινωνικής ανάπτυξης. Η αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων είναι σημαντική για τη συνοχή της Ένωσης και για την εσωτερική αγορά. Ωστόσο, έκριναν ότι μια νομικά δεσμευτική πρωτοβουλία — που θα μπορούσε, μεταξύ άλλων, να είναι μια οδηγία — δεν είναι η ενδεδειγμένη λύση για το μέλλον και δήλωσαν ότι μια πρωτοβουλία σε επίπεδο ΕΕ δεν πρέπει να οδηγεί σε δημιουργία απαίτησης από τα κράτη μέλη να θεσπίσουν καθολικά εφαρμοστέες συλλογικές συμβάσεις ή νόμιμους κατώτατους μισθούς.

5.2.2. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στις άλλες τέσσερις χώρες τάχθηκαν υπέρ της δράσης σε επίπεδο ΕΕ, ενώ κάποιες μάλιστα πρότειναν να μορφοποιηθεί ως οδηγία πλαίσιο. Στα επιχειρήματα υπέρ αυτής της πρωτοβουλίας συγκαταλέγονται η δυνατότητα συντονισμού διεθνών πολιτικών για τους μισθούς, η αντιμετώπιση του κοινωνικού ντάμπινγκ, η προώθηση της σύγκλισης των μισθών, η μείωση της φτώχειας στην εργασία, η προσφορά προστασίας στους εργαζόμενους που δεν καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις, η αποφυγή εκμετάλλευσης ευάλωτων ομάδων εργαζομένων, όπως οι μετανάστες, καθώς και η συμβολή στη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων. Ορισμένοι εκπρόσωποι αναφέρθηκαν, ακόμη, στη δυνατότητα καθορισμού κοινών κριτηρίων σε επίπεδο ΕΕ αναφορικά με τα ελάχιστα όρια επάρκειας των κατώτατων μισθών, χρησιμοποιώντας, για παράδειγμα, ένα καλάθι αγαθών αναφοράς και βασικές υπηρεσίες που όλοι χρειάζονται. Ορισμένοι εκπρόσωποι ανέφεραν, επίσης, ότι η πρωτοβουλία της ΕΕ για τους κατώτατους μισθούς θα πρέπει να συνοδεύεται και από άλλα μέτρα, ιδίως μια οδηγία για το επαρκές ελάχιστο εισόδημα και μια πρωτοβουλία για την ενίσχυση του ρόλου του κοινωνικού διαλόγου και της εκπροσώπησης των συνδικαλιστικών οργανώσεων.

5.2.3. Οι εργοδοτικές οργανώσεις σε τρεις χώρες ( 47 ) εξέφρασαν ανησυχίες ή κάποια ένσταση σχετικά με τα δεσμευτικά μέτρα. Ορισμένες ανέφεραν ρητά ότι, σύμφωνα με το άρθρο 153 της ΣΛΕΕ, η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα για τους μισθούς και ότι η συζήτηση πρέπει να επικεντρώνεται στην ενίσχυση της διαδικασίας του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. Οι εργοδοτικές οργανώσεις αντιτάχθηκαν σε μια νομοθετική πρωτοβουλία, με το επιχείρημα ότι κάτι τέτοιο θα συνιστούσε παρέμβαση στα εθνικά συστήματα καθορισμού των μισθών και θα επηρέαζε αρνητικά την ανταγωνιστικότητα των κρατών μελών και την απασχόληση, καθώς και την ένταξη των ανέργων στην αγορά εργασίας. Τόνισαν, επίσης, ότι οι συζητήσεις σχετικά με τον κατώτατο μισθό δεν μπορούν να γίνονται ανεξάρτητα από τα ευρύτερα ζητήματα που επηρεάζουν την αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Σε ορισμένες χώρες, οι εκπρόσωποι των εργοδοτών εξέφρασαν ανησυχίες για τις αυξήσεις στον νόμιμο κατώτατο μισθό βάσει πολιτικών αποφάσεων της κυβέρνησης για αύξηση των κατώτατων μισθών χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οικονομικοί παράγοντες. Σε μία χώρα, αναφέρθηκε, επίσης, ότι οι ειδικές συστάσεις ανά χώρα έδειξαν την αρνητική επίδραση των αυξήσεων του κατώτατου μισθού στην ανταγωνιστικότητα. Σε μία χώρα, η μη δεσμευτική σύσταση αναφέρθηκε ως πιθανό μέσο και επισημάνθηκε ότι η ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι εθνικό ζήτημα και ότι η στήριξη της ΕΕ προς αυτή την κατεύθυνση είναι απαραίτητη, ιδίως όσον αφορά την ανάπτυξη ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων.

5.2.4. Οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι δεν εξέφρασαν την άποψή τους τόσο ευθέως όσο οι κοινωνικοί εταίροι και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Ενώ κάποιοι τάχθηκαν υπέρ της προώθησης μιας πρωτοβουλίας πλαίσιο χωρίς να την προσδιορίσουν (Γερμανία), άλλοι υποστήριξαν την οδηγία πλαίσιο (Ισπανία). Όσον αφορά τα επόμενα βήματα, οι Γερμανοί εκπρόσωποι επιβεβαίωσαν ότι η γερμανική προεδρία θα υποστηρίξει την εν εξελίξει διαδικασία κατά το δεύτερο μισό του 2020.

5.3. Δημόσια ακρόαση

5.3.1. Στις 25 Ιουνίου έλαβε χώρα διαδικτυακή δημόσια ακρόαση, με τη συμμετοχή του Ευρωπαίου Επιτρόπου αρμόδιου για την Απασχόληση και τα Κοινωνικά Δικαιώματα κ. Nicolas Schmit, του εισηγητή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη μείωση των ανισοτήτων με ειδική έμφαση στη φτώχεια των εργαζομένων, και των Συντονιστών για την Απασχόληση και τις Κοινωνικές Υποθέσεις των ομάδων PPE και S&D, της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας Συνδικάτων (ETUC), του BusinessEurope και της Κοινωνικής Πλατφόρμας. Η Επιτροπή επανέλαβε την πρόθεσή της να θεσπίσει ένα νομικό μέσο για τους δίκαιους κατώτατους μισθούς στην Ευρώπη, που θα σέβεται την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων, τα εθνικά συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων και δεν θα παρεμβαίνει στα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων που λειτουργούν εύρυθμα. Αναγνώρισε, ακόμη, ότι το θέμα των δίκαιων κατώτατων μισθών είναι ένα δύσκολο και αμφιλεγόμενο ζήτημα. Υπήρξε πολιτική συναίνεση ανάμεσα σε τρία μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου περί του ότι χρειάζεται ακόμη δουλειά για να επιτευχθεί η διασφάλιση ότι οι εργαζόμενοι στην Ευρώπη θα έχουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης και για να αντιμετωπιστεί η φτώχεια των εργαζομένων. Οι Ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι βρίσκονταν στη διαδικασία ανταπόκρισης στη δεύτερη φάση της διαβούλευσης της Επιτροπής, αλλά είναι προφανές ότι υπάρχει διχογνωμία όσον αφορά την ανάγκη για μια δράση σε επίπεδο ΕΕ, τη δυνατότητα εφαρμογής της και τη νομική της βάση. Η Κοινωνική Πλατφόρμα τόνισε τη σημασία της ύπαρξης επαρκών ελάχιστων εισοδημάτων και κατώτατων μισθών και ότι ο κατώτατος μισθός πρέπει να είναι υψηλότερος από το ελάχιστο εισόδημα.

6. Πεδίο για την ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ

6.1. Το κεκτημένο της ΕΕ

6.1.1. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι υπάρχει ένας μεγάλος όγκος ενωσιακών και διεθνών μέσων που κατοχυρώνουν και υποστηρίζουν την έννοια της «δίκαιης» αμοιβής η οποία παρέχει στους εργαζομένους και στις οικογένειές τους «αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης» ( 48 ) . Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η ανάληψη ενωσιακής νομοθετικής πρωτοβουλίας για «δίκαιους κατώτατους μισθούς» προτείνεται να υπαχθεί στον τίτλο «Κοινωνική πολιτική» της ΣΛΕΕ. Η πρωτοβουλία αυτή θα πρέπει να συνδέεται με τους στόχους της Ένωσης που αναγνωρίζονται στο άρθρο 3 της Συνθήκης: προώθηση εξαιρετικά ανταγωνιστικής κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, η οποία αποσκοπεί στην πλήρη απασχόληση, την κοινωνική πρόοδο, την ευημερία των λαών της και στη βιώσιμη ανάπτυξη της Ευρώπης.

6.1.2. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει επίσης ότι η νομική κατάσταση όσον αφορά την ανάληψη ενωσιακής πρωτοβουλίας για τους κατώτατους μισθούς είναι ιδιαιτέρως πολύπλοκη. Η ΕΕ μπορεί να εκδίδει νομικές πράξεις για τις συνθήκες εργασίας βάσει του άρθρου 151 και του άρθρου 153 παράγραφος 1 στοιχείο β) της ΣΛΕΕ. Η Συνθήκη προβλέπει ότι οι διατάξεις του άρθρου 153 δεν εφαρμόζονται στις «αμοιβές». Από την άλλη, οι αμοιβές αντιμετωπίζονται στη νομολογία της ΕΕ και σε ισχύουσες οδηγίες ως βασική συνθήκη εργασίας. Επί του θέματος αυτού διατυπώνονται σαφώς αποκλίνουσες απόψεις και η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει το γεγονός ότι θα πρέπει να υιοθετηθεί από την Επιτροπή ισορροπημένη και προσεκτική προσέγγιση.

6.1.3. Σύμφωνα με το άρθρο 155, οι Ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν επίσης αρμοδιότητα να συνάπτουν συμφωνίες στο πλαίσιο του τίτλου «Κοινωνική συνοχή» της ΣΛΕΕ.

6.2. Πιθανή νομοθετική πρωτοβουλία της ΕΕ για δίκαιους κατώτατους μισθούς: οδηγία ή σύσταση του Συμβουλίου

6.2.1. Όσον αφορά τους κατώτατους μισθούς, εναπόκειται στα επιμέρους κράτη μέλη η ευθύνη για την υλοποίηση των δεσμεύσεων του Ευρωπαϊκού Πυλώνα Ευρωπαϊκών Δικαιωμάτων. Η Επιτροπή έχει διαπιστώσει την ανάγκη ανάληψης δράσης σε επίπεδο ΕΕ για δίκαιους κατώτατους μισθούς, καθώς και πιθανούς τρόπους επίτευξης αυτού του σκοπού. Αν και τα μέλη της ΕΟΚΕ τάσσονται, στην πλειονότητά τους, υπέρ της άποψης ότι μια τέτοια δράση θα μπορούσε να προσδώσει προστιθέμενη αξία, άλλοι διαφωνούν. Κάθε δράση σε επίπεδο ΕΕ πρέπει να σέβεται πλήρως την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων και την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ ενωσιακού και εθνικού επιπέδου.

6.2.2. Στο έγγραφο του δεύτερου σταδίου της διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους, η Επιτροπή υποδεικνύει ότι οι ενωσιακές πράξεις που εξετάζονται είναι μια οδηγία και μια σύσταση του Συμβουλίου. Στους κόλπους της ΕΟΚΕ υπάρχει διχογνωμία ως προς το αν θα ήταν νόμιμη τυχόν νομοθετική πρωτοβουλία σε επίπεδο ΕΕ βάσει του άρθρου 153, ειδικότερα εάν επρόκειτο για οδηγία, δεδομένου ότι σύμφωνα με το άρθρο 153 παράγραφος 5 της ΣΛΕΕ οι διατάξεις του εν λόγω άρθρου δεν εφαρμόζονται στις αμοιβές. Κατόπιν της διαβούλευσης των κοινωνικών εταίρων, και σε περίπτωση που δεν προβούν σε διαπραγμάτευση, ανεξάρτητα από το μέσο που ενδέχεται να εξετάσει η Επιτροπή για μια πρωτοβουλία για δίκαιους κατώτατους μισθούς, ο στόχος θα πρέπει να είναι η διασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα των νόμιμων κατώτατων μισθών —όπου υπάρχουν— έναντι της κατανομής των μισθών στην εκάστοτε χώρα, καθώς και η διασφάλιση του σεβασμού του δικαιώματος των εργαζομένων σε δίκαιη αμοιβή, η οποία παρέχει, συνεπώς, τουλάχιστον αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους. Επιπλέον, η πρωτοβουλία θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη σημαντικές οικονομικές πτυχές, όπως η παραγωγικότητα.

6.2.3. Σύμφωνα με την Επιτροπή, τόσο νομοθετικά όσο και μη νομοθετικά μέτρα είναι δυνατά. Υποδεικνύει ότι μια οδηγία στον τομέα των συνθηκών εργασίας θα άφηνε στα κράτη μέλη την ευχέρεια να αποφασίσουν πώς θα εφαρμόσουν τις ελάχιστες απαιτήσεις και τις διαδικαστικές υποχρεώσεις με τις οποίες θα πρέπει να συμμορφώνονται. Η Επιτροπή υποδεικνύει, επίσης, ότι, αν προταθεί σύσταση του Συμβουλίου, η παρακολούθηση της εφαρμογής της θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μέσω ειδικού πλαισίου αναφοράς ενσωματωμένου στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο. Εντός του πλαισίου αυτού θα μπορούσαν να συζητηθούν και να αποτελέσουν αντικείμενο παρακολούθησης, μεταξύ άλλων, αρχές σχετικά με τους μηχανισμούς για την εφαρμογή αποτελεσματικών συστημάτων καθορισμού νόμιμων κατώτατων μισθών, τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και την επάρκεια.

6.3. Η χρήση δημόσιων συμβάσεων

6.3.1. Οι δημόσιες συμβάσεις αποτελούν ένα μέσο με το οποίο τα δημόσια θεσμικά όργανα, σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο, μπορούν να προωθήσουν αξιοπρεπείς μισθούς, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, επιδιώκοντας παράλληλα στόχους που άπτονται της οικονομίας, της παροχής ποιοτικών υπηρεσιών και του δημοσίου συμφέροντος. Αυτό είναι εφικτό σύμφωνα με τη σύμβαση C094 της ΔΟΕ για τις ρήτρες εργασίας (στις δημόσιες συμβάσεις), μέσω της καλύτερης χρήσης των κοινωνικών κριτηρίων στην ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις.

6.3.2. Η προσθήκη ρητρών συλλογικών διαπραγματεύσεων στους κανόνες της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις, βάσει των οποίων ο σεβασμός του δικαιώματος συλλογικών διαπραγματεύσεων και συλλογικών συμβάσεων συνιστά προϋπόθεση για την ανάθεση όλων των δημόσιων συμβάσεων, θα μπορούσε να αποτελέσει αποτελεσματικό συμπληρωματικό τρόπο για την υποστήριξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων σε ολόκληρη την ΕΕ.

6.4. Βελτίωση της συλλογής στοιχείων

6.4.1. Υπάρχουν διάφοροι τομείς στους οποίους η ΕΕ θα μπορούσε να συνδράμει τα κράτη μέλη με τη συλλογή στοιχείων και την παροχή βοήθειας κατά την ανάπτυξη, σε διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους, δεικτών και εργαλείων επιβολής όσον αφορά την εξέλιξη των νόμιμων κατώτατων μισθών.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2020. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) ΕΕ C 125 της 21.4.2017, σ. 10.

(2) ΕΕ C 97 της 24.3. 2020, σ. 32.

(3) ΕΕ C 190 της 5.6.2019, σ. 1.

(4) Εαρινές οικονομικές προβλέψεις 2020: Μια βαθιά και άνιση ύφεση, μια αβέβαιη ανάκαμψη.

(5) Eurofound (2020), Ζωή, εργασία και COVID-19: Πρώτα πορίσματα — Απρίλιος 2020, Δουβλίνο.

(6) Βλέπε υποσημείωση 5.

(7) Αρχή 6 — Ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων.

(8) Μια Ένωση που επιδιώκει περισσότερα Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019-2024

(9) Βλέπε υποσημείωση 1.

(10) Eurofound: Κατώτατος μισθός το 2019 — Ετήσια αναθεώρηση(2019).

(11) B. Galgóczi and J. Drahokoupil, Galgóczi, Condemned to be left behind? Can Central and Eastern Europe emerge from its low-wage model?, ETUI, 2017.

(12) Οι εργαζόμενοι που λαμβάνουν τον κατώτατο μισθό μπορούν, παρ’ όλα αυτά, για παράδειγμα ανάλογα με τη σύνθεση του νοικοκυριού τους, να εξακολουθούν να έχουν ανάγκη τις παροχές άλλων συστημάτων κοινωνικής προστασίας, παροχές που συνδέονται με την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας και/ή φορολογικές ελαφρύνσεις ή εκπτώσεις προκειμένου να εξασφαλίσουν ένα αποδεκτό επίπεδο διαβίωσης.

(13) Eurofound (2019), Κατώτατος μισθός το 2019 — Ετήσια αναθεώρηση

(14) Statutory Minimum Wages in the EU: Institutional Settings and Macroeconomic Implications, IZA Policy Paper No. 124, Φεβρουάριος 2017.

(15) Eurofound (2017), In work poverty in the EU.

(16) Προσδιορίζονται πέντε κατηγορίες έμμεσων μέτρων που μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της φτώχειας των εργαζομένων: παροχή οικονομικά προσιτών υπηρεσιών παιδικής φροντίδας· ευέλικτες ρυθμίσεις του χρόνου εργασίας· μέτρα που προάγουν την επαγγελματική ανέλιξη ή τη βελτίωση των δεξιοτήτων· μέτρα που συμβάλλουν στη βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης των χαμηλόμισθων εργαζομένων· μέτρα που δημιουργούν εργασιακά περιβάλλοντα χωρίς αποκλεισμούς με σκοπό τη βελτίωση των ευκαιριών για τους μετανάστες, τα άτομα με αναπηρία ή άλλες ομάδες μειονεκτούντων εργαζομένων (βλ. σελίδα 41).

(17) EE C 190 της 5.6.2019, σ. 1 (Η γνωμοδότηση αυτή δεν υποστηρίχθηκε από την Ομάδα των Εργοδοτών, βλ. την αντιγνωμοδότηση που επισυνάπτεται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ.)

(18) Βλ. την αντιγνωμοδότηση που επισυνάπτεται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (ΕΕ C 190 της 5.6.2019, σ. 1).

(19) Βλέπε υποσημείωση 2.

(20) Καθορίζεται στο 60 % του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος, μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις.

(21) Σύμφωνα με τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ του 2019 με θέμα «Για μία ευρωπαϊκή οδηγία πλαίσιο σχετικά με τη θέσπιση ελάχιστου εισοδήματος» (ΕΕ C 190 της 5.6.2019, σ.1). Βλέπε υποσημείωση 13.

(22) Eurofound (2019), Κατώτατος μισθός το 2019 — Ετήσια αναθεώρηση.

(23) Second phase consultation of Social Partners under Article 154 TFEU on a possible action addressing the challenges related to fair minimum wages (Δεύτερη φάση διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους σύμφωνα με το άρθρο 154 ΣΛΕΕ σχετικά με μια πιθανή δράση για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που σχετίζονται με τους δίκαιους κατώτατους μισθούς).

(24) Disparities in minimum wages across Europe, Eurostat 03/02/2020, https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/DDN-20200203-2

(25) Έγγραφο της δεύτερης φάσης διαβούλευσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τους κοινωνικούς εταίρους.

(26) Πληροφορίες που αντλήθηκαν από την πρώτη φάση διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους — σ. 2, η οποία αναφέρεται στην έρευνα της Eurostat για τη διάρθρωση των αποδοχών και στην έρευνα EU-SILC (υποσημειώσεις 6 και 7).

(27) Eurofound (2019), Ανοδική σύγκλιση των εργασιακών και κοινωνικοοικονομικών παραγόντων.

(28) Good Jobs for All in a Changing World of Work, The OECD Jobs Strategy ((Καλές θέσεις εργασίας για όλους σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο εργασίας — Η στρατηγική του ΟΟΣΑ για τη δημιουργία θέσεων εργασίας).

(29) Dube, The impact of minimum wages — review of the international evidence, 2019, Λονδίνο: Βρετανικό υπουργείο οικονομικών: https://www.gov.uk/government/publications/impacts-of-minimum-wages-review-of-the-international-evidence; A.o Godøy, M.o Reich, Minimum Wage Effects in Low-Wage Areas, Έγγραφο εργασίας IRLE 106-19, Ιούνιος 2019.

(30) ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations (2014): General Survey on Minimum Wage Systems, παράγραφος 68.

(31) Minimum Wage Fixing Convention, 1970 (αριθ. 131) https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C131

(32) Βουλγαρία, Γαλλία, Λετονία, Λιθουανία, Μάλτα, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Ρουμανία, Σλοβενία και Ισπανία.

(33) ILO Minimum Wage Policy Guide.

(34) Βλ.: Συμπεράσματα του Συμβουλίου: Νέο ξεκίνημα για έναν ισχυρό κοινωνικό διάλογο http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10449-2016-INIT/el/pdf. Τετραμερής δήλωση της Προεδρίας του Συμβουλίου, της Επιτροπής και των κοινωνικών εταίρων: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=el&catId=89&newsId=2562

(35) Βέλγιο, Γαλλία, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Λιθουανία, Λουξεμβούργο, Μάλτα, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Ρουμανία και Ισπανία.

(36) Βλέπε υποσημείωση 22.

(37) Βλέπε υποσημείωση 22.

(38) Υπόθεση ΔΕΕ C-268/06, Impact.

(39) https://www.coe.int/en/web/european-social-charter/-/protection-of-workers-rights-in-europe-shortcomings-found-but-also-positive-developments-in-certain-areas

(40) https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/el/fs_20_51

(41) Grimshaw, D., Bosch, G. and Rubery, J. (2013), «Minimum wages and collective bargaining: what types of pay bargaining can foster positive pay equity outcomes?», British Journal of Industrial Relations, D OI 10.1111 / bji r.12021.

(42) ΟΟΣΑ: «Negotiating our way up: Collective bargaining in a changing world of work» (Διαπραγματευόμενοι την πορεία μας προς την κορυφή: Συλλογικές διαπραγματεύσεις σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο της εργασίας).

(43) Βλέπε υποσημείωση 42.

(44) Eurofound, Developments in collectively agreed pay 2000-2017 — Annex 1 https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18049en.pdf

(45) ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 54, ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161, ΕΕ C 125 της 21.4.2017, σ. 10.

(46) Σύμφωνα με τη γραπτή συνεισφορά της οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών για την αντιμετώπιση της φτώχειας EAPN SE, είναι σημαντικό για την ΕΕ να κινηθεί προς τη δημιουργία ενός συστήματος για τη ρύθμιση των κατώτατων μισθών σε κάθε κράτος μέλος, αλλά είναι εξίσου σημαντικό να σεβαστεί τις χώρες εκείνες που διαθέτουν ένα σύστημα συλλογικής διαπραγμάτευσης για τον καθορισμό των κατώτατων μισθών.

(47) Η εργοδοτική οργάνωση CEOE της Ισπανίας δεν κατάφερε να παρευρεθεί στη βιντεοδιάσκεψη των χωρών, αλλά εξέφρασε τις ίδιες απόψεις στη γραπτή της συμβολή.

(48) Κοινοτικός Χάρτης των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων του 1989, http://aei.pitt.edu/4629/1/4629.pdf· άρθρο 23 παράγραφος 3 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/eng.pdf· άρθρο 7 του Διεθνούς Συμφώνου για τα οικονομικά, κοινωνικά και μορφωτικά δικαιώματα, https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/cescr.aspx· άρθρο 4 παράγραφος 1 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη του 1961 του Συμβουλίου της Ευρώπης· στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, κυρίως ΣΒΑ 1, ΣΒΑ 8, ΣΒΑ 10· σύμβαση της ΔΟΕ του 1949 περί προστασίας του ημερομισθίου (αριθ. 95)· άρθρο 4 παράγραφος 5 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη· σύμβαση της ΔΟΕ του 1992 για την προστασία των απαιτήσεων των εργαζομένων σε περίπτωση αφερεγγυότητας του εργοδότη (αριθ. 173)· άρθρο 25 του αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη (1996), https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168007cf93