ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 85/374 για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1 ΠΛΑΙΣΙΟ

1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1.2 Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΒΙΒΛΟΣ

1.3 ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΑΣΙΝΗ ΒΙΒΛΟ

2 ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 85/374 ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

2.1 ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΑΓΟΡΑ

2.1.1 Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

2.1.2 Η ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΩΝ ΤΟΥΣ

2.2 ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

2.3 ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΛΑΔΟ

3 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΣΥΖΗΤΗΘΗΚΑΝ ΕΝ ΟΨΕΙ ΠΙΘΑΝΗΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 85/374

3.1 ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ

3.2 ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΗ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

3.2.1 ΒΑΡΟΣ ΑΠΟΔΕΙΞΗΣ

3.2.2 ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

3.2.3 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΟΡΙΑ

3.2.4 ΠΡΟΘΕΣΜΙΕΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΗΣ

3.2.5 ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ

3.2.6 ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ

3.2.7 ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΗ

3.2.8 ΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

3.2.9 ΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΕΣ ΖΗΜΙΕΣ

3.2.10 ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ

3.2.11 ΛΟΙΠΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ

4 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

4.1 ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΑΜΕΣΑ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΘΥΝΗ ΛΟΓΩ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

4.1.1 ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ

4.1.2 ΜΕΣΟΠΡΟΘΕΣΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ

4.2 ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΕ ΑΛΛΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ, ΠΟΥ ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΥΘΥΝΗ ΛΟΓΩ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

4.2.1 ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 92/59 ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΛΛΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

4.2.2 ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ

4.2.3 ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ

1. ΠΛΑΙΣΙΟ

Από το 1985, με την οδηγία σχετικά με την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων [1], θεσπίστηκε στην Κοινότητα η αρχή της αντικειμενικής ευθύνης ή ευθύνης άνευ πταίσματος. Σύμφωνα με την εν λόγω αρχή, κάθε παραγωγός ελαττωματικού κινητού προϊόντος πρέπει να καταβάλλει αποζημίωση για κάθε ζημία προκαλούμενη στη σωματική ακεραιότητα ή στην περιουσία των ζημιωθέντων, ανεξάρτητα από την ύπαρξη αμέλειας του παραγωγού.

[1] Οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1985 (85/374/EΟΚ), ΕΕ L 210 της 7.8.1985, σελ. 29

1.1 Εισαγωγή

Η ευθύνη που προβλέπεται από την εν λόγω κοινοτική οδηγία αποτελεί ένα συνεκτικό πλαίσιο που λαμβάνει υπόψη τα διάφορα σχετικά συμφέροντα:

- αφενός, τα συμφέροντα των ατόμων όσον αφορά την αντιμετώπιση των κινδύνων που προκύπτουν για την υγεία, τη σωματική τους ακεραιότητα και την υλική τους ευημερία από μια σύγχρονη και τεχνικά πολύπλοκη κοινωνία,

- αφετέρου, τα συμφέροντα των παραγωγών να αποφεύγουν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού που προκύπτουν από αποκλίνοντες κανόνες περί ευθύνης και να μειώνουν τον αντίκτυπο που έχουν οι διαφορές αυτές στην καινοτομία, την ανταγωνιστικότητα και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Αυτό το πλαίσιο ευθύνης δύναται να συμβάλει στην ευημερία των καταναλωτών (εξασφαλίζοντας στους ζημιωθέντες αποζημίωση και αποθαρρύνοντας τη διάθεση ελαττωματικών προϊόντων στην αγορά) και να ελαχιστοποιήσει το κόστος για τη βιομηχανία, ώστε να μην παρεμποδίζεται σε υπερβολικό βαθμό η ικανότητά της για καινοτομία, δημιουργία θέσεων εργασίας και εξαγωγές λόγω των αποκλίσεων των εθνικών κανόνων.

Η οδηγία για την ευθύνη λόγω προϊόντων περιέχει τα ακόλουθα βασικά στοιχεία:

- ευθύνη άνευ πταίσματος (αντικειμενική ευθύνη) του παραγωγού.

- ο ζημιωθείς φέρει το βάρος της απόδειξης της ζημίας, του ελαττώματος και της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ των δύο.

- ευθύνη εις ολόκληρον όλων των φορέων της αλυσίδας παραγωγής, προκειμένου να διασφαλιστεί οικονομικά η αντιστάθμιση της ζημίας.

- απαλλαγή του παραγωγού όταν αποδεικνύει την ύπαρξη ορισμένων περιστατικών που προβλέπονται ρητά στην οδηγία.

- χρονικά περιορισμένη ευθύνη δυνάμει ενιαίων προθεσμιών.

- παρανομία των ρητρών που περιορίζουν ή αποκλείουν την ευθύνη έναντι του ζημιωθέντος.

Εν όψει των διαφορετικών νομικών παραδόσεων, η οδηγία αποδέχεται την παρέκκλιση των κρατών μελών από τους κοινούς κανόνες («εναλλακτικές λύσεις») ως προς τρία σημεία:

- ενσωμάτωση των μη μεταποιημένων γεωργικών προϊόντων στο πεδίο εφαρμογής της.

- μη απαλλαγή του παραγωγού από την ευθύνη, έστω κι αν αυτός αποδείξει ότι το επίπεδο επιστημονικών και τεχνικών γνώσεων τη στιγμή που έθεσε το προϊόν σε κυκλοφορία δεν επέτρεπε να διαπιστωθεί η ύπαρξη του ελαττώματος.

- καθορισμός ενός ανώτατου οικονομικού ορίου τουλάχιστον 70 εκατ. ευρώ για αποζημιώσεις λόγω θανάτου ή σωματικών βλαβών οφειλόμενων σε πανομοιότυπα αντικείμενα με το ίδιο ελάττωμα.

Δεδομένου ότι στην οδηγία αναγνωρίζεται ότι η εναρμόνιση δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης σε αυτό το στάδιο, προβλέπεται η Επιτροπή να υποβάλλει κάθε πέντε έτη στα κοινοτικά θεσμικά όργανα, αφενός μεν, έκθεση σχετικά με τη γενική εφαρμογή της οδηγίας, αφετέρου δε, ενδεχομένως, κατάλληλες προτάσεις (άρθρο 21). Σύμφωνα με την παράγραφο 3 του άρθρου 15 και με την παράγραφο 2 του άρθρου 16, η Επιτροπή υποβάλλει εκθέσεις σχετικά με τους κινδύνους ανάπτυξης και το οικονομικό όριο ευθύνης δέκα έτη μετά την κοινοποίηση της οδηγίας. Κάθε πέντε έτη εξετάζει το ζήτημα της αναθεώρησης των ποσών που προβλέπει η οδηγία (άρθρο 18, παράγραφος 2).

Η πρώτη έκθεση [2] υπεβλήθη το 1995. Γενικά, η εν λόγω οδηγία θεωρείται σημαντική νομοθετική πράξη. Έχει συμβάλει στην αύξηση της ευαισθητοποίησης και της έμφασης που δίδεται στην ασφάλεια των προϊόντων. Η Επιτροπή είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η εμπειρία παραμένει περιορισμένη και θα εξελιχθεί με βραδείς ρυθμούς. Το 1995, τα κράτη μέλη είχαν περιορισμένη νομολογία στον τομέα αυτό. Βάσει των τότε διαθέσιμων στοιχείων, η Επιτροπή δεν είχε θεωρήσει σκόπιμο να υποβάλει προτάσεις τροποποίησης της οδηγίας. Εντούτοις, ορισμένες πτυχές της οδηγίας που αφορούν την προστασία του καταναλωτή και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς απαιτούσαν συνεχή προσοχή. Τούτο ίσχυε π.χ. για τον αποκλεισμό των μη μεταποιημένων γεωργικών προϊόντων από τα περισσότερα κράτη μέλη.

[2] Η Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη της έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας στις 13.12.1995 [COM(95)617] βάσει μιας μελέτης αντικτύπου που πραγματοποιήθηκε το 1994. Η μελέτη αυτή διατίθεται στο Διαδίκτυο στη διεύθυνση: www.europa.eu.int/comm/internal_market/en/goods/liability/index.htm.

Μετά την κρίση των «τρελών αγελάδων», η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση ώστε να επεκταθεί η αρχή της αντικειμενικής ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων, όπως προβλέπεται στην οδηγία 85/374, στα πρωτογενή γεωργικά προϊόντα και στα προϊόντα κυνηγίου. Σύμφωνα με την οδηγία 99/34 [3], τα κράτη μέλη οφείλουν πλέον να επεκτείνουν το πεδίο εφαρμογής της αντικειμενικής ευθύνης λόγω προϊόντων και στα μη μεταποιημένα γεωργικά προϊόντα.

[3] ΕΕ L 141 της 4.6.1999, σελ. 20

1.2 Η Πράσινη Βίβλος

Κατά την πρώτη ανάγνωση της οδηγίας 99/34, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε ουσιαστική αναθεώρηση του υφιστάμενου συστήματος ευθύνης λόγω προϊόντων. Αν και η Επιτροπή δεν συμμεριζόταν αυτή την άποψη, υποσχέθηκε να ξεκινήσει εκτενή συζήτηση με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη μέσω μιας Πράσινης Βίβλου, βάσει της οποίας θα καταρτιζόταν η δεύτερη έκθεση για την εφαρμογή της οδηγίας 85/374.

Η Πράσινη Βίβλος για την αστική ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1999. [4] Στόχος της ήταν να συγκεντρώσει πληροφορίες από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, και κυρίως από οικονομικούς φορείς, καταναλωτές, ασφαλιστικές εταιρείες και δημόσιες διοικήσεις, ως προς δύο σημεία:

[4] COM(1999) 396 τελικό της 28.7.1999

- πώς λειτούργησε στην πράξη η οδηγία του 1985 για την ευθύνη λόγω προϊόντων και

- σε ποιον βαθμό θα πρέπει να τροποποιηθεί.

Το έγγραφο αυτό επεδίωκε να προωθήσει τον προβληματισμό και τη συζήτηση. Σε ένα σημαντικό τμήμα της Πράσινης Βίβλου καλούνταν όλοι οι ενδιαφερόμενοι φορείς να αναφέρουν τους λόγους για τους οποίους τάσσονται υπέρ της αναθεώρησης. Αυτό το τμήμα καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, μεταξύ των οποίων τα θέματα που είχε θίξει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στη συζήτηση για την οδηγία 99/34, όπως το βάρος της απόδειξης, οι κίνδυνοι ανάπτυξης, η ηθική βλάβη, το κατώτατο όριο, η προθεσμία παραγραφής της ευθύνης και το οικονομικό όριο, καθώς και άλλα θέματα όπως η μεγαλύτερη διαφάνεια, η ευθύνη του προμηθευτή και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Οι «εναλλακτικές λύσεις όσον αφορά τη μεταρρύθμιση», που αναφέρονται στο Κεφάλαιο 3 της Πράσινης Βίβλου, αποτελούν απλώς κατευθυντήριες γραμμές της ανοιχτής συζήτησης, χωρίς να προδικάζουν μια μελλοντική πρωτοβουλία της Επιτροπής.

Η Επιτροπή κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να δώσουν απαντήσεις βάσει γεγονότων και όχι απλών θέσεων αρχής.

1.3 Αντιδράσεις στην Πράσινη Βίβλο

Η Επιτροπή έλαβε περίπου 100 σχόλια για την Πράσινη Βίβλο. Τα σχόλια αυτά προέρχονται από τέσσερις διαφορετικές ομάδες:

- εθνικές και ευρωπαϊκές οργανώσεις καταναλωτών,

- εθνικές βιομηχανικές ενώσεις, καθώς και εθνικές και ευρωπαϊκές ενώσεις που εκπροσωπούν τους εμπλεκόμενους τομείς της βιομηχανίας (και συγκεκριμένα τη φαρμακοβιομηχανία, την αυτοκινητοβιομηχανία, τον τομέα των ασφαλειών, τα χημικά προϊόντα, τα γεωργικά προϊόντα και τον ηλεκτρικό εξοπλισμό),

- δημόσιες διοικήσεις κρατών μελών (Αυστρίας, Δανίας, Γερμανίας, Φινλανδίας, Γαλλίας, Κάτω Χωρών, Ελλάδας, Πορτογαλίας, Ισπανίας, Ηνωμένου Βασιλείου) και άλλων ευρωπαϊκών χωρών (Ισλανδίας, Νορβηγίας, Σλοβενίας, Ελβετίας),

- φορείς που ειδικεύονται στην ευθύνη λόγω προϊόντων (π.χ. Πανευρωπαϊκή Οργάνωση Δικηγόρων στον τομέα των Σωματικών Βλαβών, Αμερικανικό Ερευνητικό Ινστιτούτο Υπεράσπισης, Ειδική Επιτροπή Ευρωπαϊκού Δικαίου περί Ευθύνης λόγω Προϊόντων).

Όπως επισημαίνεται στην Πράσινη Βίβλο, οι παρατηρήσεις που ελήφθησαν δημοσιοποιήθηκαν, εφόσον δεν είχε υποβληθεί ρητό αίτημα για τήρηση της εμπιστευτικότητας, και διατίθενται στο Διαδίκτυο στην ακόλουθη διεύθυνση: http://europa.eu.int/comm/internal_market/en/goods/liability/replies.htm. Ένας σύμβουλος συνόψισε τα δύο τρίτα των απαντήσεων και η εν λόγω σύνοψη διατίθεται στην ίδια διεύθυνση.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εξέδωσε την 1η Μαρτίου 2000 γνωμοδότηση σχετικά με την Πράσινη Βίβλο. [5] Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα σχετικά με την Πράσινη Βίβλο στη συνεδρίασή του της 30ής Μαρτίου 2000.

[5] ΕΕ C 117 της 26.4.2000, σελ. 1

Για την παρούσα έκθεση εφαρμογής ελήφθησαν υπόψη οι πληροφορίες και οι παρατηρήσεις που διαβιβάστηκαν για την Πράσινη Βίβλο, καθώς και όλες οι υπόλοιπες σχετικές διαθέσιμες πληροφορίες. Σε γενικές γραμμές ακολουθείται η δομή της Πράσινης Βίβλου: στο Κεφάλαιο 2 συγκεντρώνονται οι (κατά κύριο λόγο) συγκεκριμένες πληροφορίες για την πρακτική εφαρμογή της οδηγίας 85/374, στο Κεφάλαιο 3 αξιολογούνται οι πληροφορίες και τα επιχειρήματα των ενδιαφερομένων ως προς τα προς συζήτηση θέματα (η αξιολόγηση της έκθεσης επισημαίνεται με γκρι σκίαση) και, τέλος, στο Κεφάλαιο 4 συνάγονται τα συμπεράσματα από τα δύο προηγούμενα κεφάλαια.

2. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 85/374 ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

Σκοπός του Κεφαλαίου 2 της Πράσινης Βίβλου ήταν να αξιολογήσει, από διάφορες απόψεις, τον τρόπο με τον οποίο η οδηγία ανταποκρίνεται στους στόχους που έχει θέσει: την εσωτερική αγορά, την προστασία της δημόσιας υγείας και ασφάλειας και τις συνέπειες για τη βιομηχανία και τον ασφαλιστικό κλάδο.

2.1 Αντίκτυπος στην εσωτερική αγορά

Η οδηγία για την ευθύνη του παραγωγού αποτελεί σημαντικό στοιχείο του νομικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο διεξάγονται οι ενδοκοινοτικές και εξωκοινοτικές εμπορικές συναλλαγές. Η Επιτροπή ζήτησε από τους ενδιαφερόμενους να σχολιάσουν τον αντίκτυπο της οδηγίας, με βάση τις εμπειρίες τους από το 1985, όσον αφορά, αφενός, τη λειτουργία της σε σχέση με το κοινοτικό εμπόριο και, αφετέρου, τη θέση των κοινοτικών επιχειρήσεων έναντι των ανταγωνιστών τους από τρίτες χώρες.

2.1.1. Η λειτουργία της οδηγίας στην πράξη

Πολλές παρατηρήσεις αναφέρουν ότι η οδηγία λειτουργεί στην πράξη αποτελεσματικά. Αυτό θεωρείται ότι οφείλεται στο γεγονός ότι έχει δημιουργήσει ένα πολύ ισορροπημένο και σταθερό νομικό πλαίσιο όπου λαμβάνονται υπόψη τα συμφέροντα τόσο των καταναλωτών όσο και των παραγωγών. Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι οι πληροφορίες που υπάρχουν σχετικά με την εφαρμογή είναι λίγες και ότι οι στατιστικές, εάν διατίθενται, είναι ελλιπείς.

Στα περισσότερα κράτη μέλη οι εθνικοί κανόνες εφαρμογής της οδηγίας ισχύουν, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, παράλληλα με άλλες κανονιστικές ρυθμίσεις περί ευθύνης. Στην Αυστρία σχεδόν όλες οι περιπτώσεις ευθύνης λόγω προϊόντων ρυθμίζονται αποκλειστικά με βάση το σύστημα που προβλέπει η οδηγία. Οι ενάγοντες χρησιμοποιούν άλλα καθεστώτα ευθύνης (συμβατικής ή εξωσυμβατικής) κυρίως επειδή τους παρέχουν μεγαλύτερη προστασία όσον αφορά την αποζημίωση (ειδικότερα, καλύπτονται οι ζημίες κάτω των 500 ευρώ, οι μη υλικές ζημίες, οι ζημίες που προκαλούνται στο ίδιο το ελαττωματικό προϊόν και σε ένα αγαθό που προορίζεται για επαγγελματική χρήση, ενώ προβλέπονται μεγαλύτερες προθεσμίες παραγραφής). Στη Γερμανία η νομολογία ερμηνεύει διαρκώς τις ισχύουσες διατάξεις του δικαίου περί εξωσυμβατικής ευθύνης ούτως ώστε να προσεγγίζουν μια άνευ πταίσματος (αντικειμενική) ευθύνη. Η παράλληλη εφαρμογή οφείλεται επίσης στο γεγονός ότι η «παραδοσιακή» νομοθεσία είναι πιο γνωστή λόγω της ύπαρξης εδραιωμένης νομολογίας.

Αυτή η συνύπαρξη διαφορετικών κανόνων περί ευθύνης λόγω προϊόντων, η οποία επιτρέπεται βάσει του άρθρου 13 της οδηγίας, εκλαμβάνεται με διάφορους τρόπους: η ποικιλία των κανόνων δεν έχει αποθαρρύνει την εμπορία των προϊόντων στο πλαίσιο της Κοινότητας ούτε είχε αντίκτυπο στις ασφαλιστικές εταιρείες. κατέστησε δυνατή την επίτευξη υψηλότερου επιπέδου προστασίας του καταναλωτή, πράγμα που, από την άλλη πλευρά, μπορεί να περιορίσει την εφαρμογή των κανόνων στο πλαίσιο της οδηγίας.

Για τους λόγους αυτούς, οι περισσότερες από τις παρατηρήσεις δεν συμφωνούν να αποτελέσει η οδηγία το κοινό και ενιαίο καθεστώς ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων παρά τάσσονται υπέρ της διατήρησης του υφιστάμενου καθεστώτος που προβλέπεται στο άρθρο 13. [6]

[6] Εκκρεμεί επί του παρόντος στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο μια διαδικασία έκδοσης προδικαστικής απόφασης όσον αφορά την ερμηνεία του άρθρου 13 (υπόθεση C-183/00, Gonzΰlez Sΰnchez).

Τέθηκε επίσης το ερώτημα κατά πόσον κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να είναι σε θέση να θεσπίζει πιο αυστηρούς κανόνες ευθύνης σε σχέση με τις διατάξεις της οδηγίας μέσω της καθιέρωσης «ελάχιστης ρήτρας». Κατά τη γνώμη ορισμένων, αυτή η ελάχιστη ρήτρα θα πρέπει να καθιερωθεί, εφόσον όλες οι υπόλοιπες οδηγίες που αφορούν την προστασία του καταναλωτή ακολουθούν αυτό το πρότυπο. Σε μια άλλη ομάδα απαντήσεων εκφράζεται διαφωνία με αυτή την πρόταση, με το σκεπτικό ότι μια τέτοια διάταξη ενδέχεται να μειώσει το επίπεδο της εναρμόνισης που προκύπτει από την οδηγία στην παρούσα μορφή της και πιθανόν να παρεμποδίσει την ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων.

2.1.2 Η θέση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων έναντι των εξωτερικών ανταγωνιστών τους

Φαίνεται ότι η οδηγία δεν αποδυναμώνει τη θέση των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων στο διεθνές πλαίσιο. Οι επιχειρήσεις τρίτων χωρών που πωλούν τα προϊόντα τους στην ευρωπαϊκή αγορά πρέπει επίσης να τηρούν τις κοινοτικές διατάξεις. Στην αξιολόγησή της για τις τρίτες χώρες η ευρωπαϊκή βιομηχανία επισημαίνει ότι δεν αντιμετωπίζει δυσκολίες στις χώρες όπου η νομοθεσία περί ευθύνης λόγω προϊόντων ακολουθεί τις αρχές που θεσπίζονται από την οδηγία (π.χ. Αυστραλία, Ιαπωνία, Ελβετία, Νορβηγία κ.ά.).

Η κατάσταση στις Ηνωμένες Πολιτείες θεωρείται ειδική περίπτωση με σημαντικό αντίκτυπο στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Οι απαντήσεις επιβεβαιώνουν τον τρόπο αξιολόγησης από την Πράσινη Βίβλο του νομικού πλαισίου στο οποίο εντάσσεται το αμερικανικό δίκαιο περί ευθύνης λόγω προϊόντων: η δικαστική επίλυση των διαφορών από ορκωτά δικαστήρια, η αρχή «no win, no fee» (ο ζημιωθείς που χάνει δεν καταβάλλει την αμοιβή του δικηγόρου του), η επιδίκαση μεγάλων αποζημιώσεων και η δυνατότητα ομαδικών αγωγών αποτελούν στοιχεία που ενθαρρύνουν τα θύματα να προσφεύγουν στα δικαστήρια. Αυτό φέρεται να δημιουργεί ένα κλίμα που καθιστά απρόβλεπτο το αποτέλεσμα για τους παραγωγούς. Λόγω της διαφοροποιημένης αυτής κατάστασης, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, και συγκεκριμένα οι μικρομεσαίες, φέρονται να αποφεύγουν σε κάποιον βαθμό να εξάγουν τα προϊόντα τους στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια άλλη συνέπεια είναι ότι πρέπει να καταβάλλουν μεγαλύτερα ασφάλιστρα και να αντιμετωπίζουν πολύ περισσότερες δίκες. Σύμφωνα με τα αριθμητικά στοιχεία της βελγικής βιομηχανίας, λόγω της αμερικανικής νομοθεσίας το κόστος των εξαγωγών από την Ευρώπη στις Ηνωμένες Πολιτείες διπλασιάζεται (για τα προϊόντα κλωστοϋφαντουργίας και χάλυβα), πενταπλασιάζεται (για τα προϊόντα διατροφής) και δεκαπλασιάζεται (για τα φαρμακευτικά προϊόντα) συγκριτικά με τις εξαγωγές προς άλλες χώρες. Τα αριθμητικά αυτά στοιχεία δεν έχουν αξιολογηθεί ούτε επαληθευθεί από την Επιτροπή.

2.2. Προστασία της δημόσιας υγείας και ασφάλειας

Η οδηγία συμβάλλει στην αύξηση του επιπέδου προστασίας από τα ελαττωματικά προϊόντα για δύο λόγους: πρώτον, παρακινεί τους παραγωγούς να μεγιστοποιήσουν τις προσπάθειές τους για να παράγουν ασφαλή προϊόντα, συμπληρώνοντας τα κανονιστικά μέτρα για δεδομένη ομάδα προϊόντων ή τα μέτρα που θεσπίζονται βάσει της οδηγίας 92/59 σχετικά με τη γενική ασφάλεια των προϊόντων, και, δεύτερον, εφόσον αποτύχουν αυτά τα μέτρα πρόληψης και συμβούν ατυχήματα, επιτρέπει στους ζημιωθέντες να διεκδικήσουν αποζημίωση από τους παραγωγούς.

Το πρώτο ερώτημα που έθεσε η Πράσινη Βίβλος ως προς αυτό το θέμα αφορά την αποζημίωση των θυμάτων. Διαπιστώθηκε ότι στις υποθέσεις ευθύνης λόγω προϊόντων εφαρμόζονται κατά κύριο λόγο τα παραδοσιακά συστήματα και πολύ λιγότερο η νομοθεσία μεταφοράς της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο. Στη Φινλανδία το Συμβούλιο Προσφυγής Καταναλωτών κατέγραψε μεταξύ 1.1.1993 και 22.11.1999 71 υποθέσεις. Σε 46 υποθέσεις η απόφαση ελήφθη βάσει του νόμου περί ευθύνης λόγω προϊόντων και σε 25 υποθέσεις βάσει του φινλανδικού νόμου περί προστασίας του καταναλωτή. Στην Πορτογαλία από την ημερομηνία εφαρμογής της οδηγίας κατατέθηκαν 200 αγωγές αποζημίωσης, αλλά δεν αναφέρεται η νομική τους βάση. Στο Ηνωμένο Βασίλειο ο αριθμός των υποθέσεων είναι μικρός.

Ελάχιστες είναι οι δηλωθείσες δικαστικές υποθέσεις που βασίζονται στην οδηγία: μία πρόσφατη υπόθεση στην Ιρλανδία, 2 υποθέσεις στην Ιταλία, 3 υποθέσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο, 3 με 4 υποθέσεις στο Βέλγιο, στη Σουηδία και στη Φινλανδία, 20 με 25 αποφάσεις στην Αυστρία, περίπου 30 αποφάσεις στη Γερμανία, 19 δικαστικές αποφάσεις στην Πορτογαλία και καμία απόφαση προς το παρόν στην Γαλλία, στην Ελλάδα και στο Λουξεμβούργο.

Ο αριθμός των υποθέσεων αστικής ευθύνης λόγω προϊόντων εμφανίζεται σχετικά μικρός. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία (90%, σύμφωνα με τους ασφαλιστές της Γερμανίας και των Κάτω Χωρών) αυτές οι απαιτήσεις αποζημίωσης διακανονίζονται χωρίς δικαστική προσφυγή, ιδιαίτερα όταν τα γεγονότα (π.χ. το ελάττωμα, η ζημία και η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των δύο) είναι σαφή. Οι επιχειρήσεις αναγνωρίζουν τα οφέλη που προκύπτουν όταν οι πραγματικές και επιβεβαιωθείσες απαιτήσεις αποζημίωσης διακανονίζονται χωρίς προσφυγή σε χρονοβόρες και δαπανηρές δίκες. Στις περιπτώσεις αυτές, το θέμα της ευθύνης είναι δεδομένο και απομένει μόνο να συζητηθεί η αποζημίωση. Ενώ, σύμφωνα με ορισμένους, ο φιλικός διακανονισμός συνιστά αποτελεσματικό μηχανισμό, επικρίνεται κυρίως από οργανώσεις καταναλωτών, επειδή οι λεπτομέρειες του διακανονισμού παραμένουν συχνά εμπιστευτικές και επειδή ο παραγωγός και οι ασφαλιστές έχουν μια άνισα πλεονεκτική θέση.

Δεδομένου του μεγάλου αριθμού των φιλικών διακανονισμών, αναφέρεται ότι οι ζημιωθέντες αποζημιώνονται γρήγορα και αποτελεσματικά. Όσον αφορά τις περιπτώσεις για τις οποίες ασκείται προσφυγή ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, η ταχεία επίλυση είναι περισσότερο θέμα ταχύτητας και αποτελεσματικότητας των εθνικών συστημάτων πολιτικής δικονομίας παρά επάρκειας του ουσιαστικού νόμου. Το ισπανικό δικονομικό δίκαιο θεωρείται πολύ τυπικό και αυστηρό όσον αφορά την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων.

Ένα άλλο ερώτημα της Πράσινης Βίβλου αφορούσε τον αντίκτυπο της οδηγίας στα συμφέροντα του ζημιωθέντος. Ο αριθμός των απαιτήσεων αποζημίωσης που εγείρονται λόγω ελαττωματικών προϊόντων δεν φαίνεται να έχει αυξηθεί. Αναφέρεται ότι το επίπεδο ασφάλειας των προϊόντων έχει αυξηθεί σημαντικά από την έκδοση της οδηγίας, το 1985. Η κατάσταση αυτή είναι το αποτέλεσμα της ύπαρξης ενός υψηλού επιπέδου ασφάλειας που διασφαλίζεται μέσω ενός αυστηρού κανονιστικού πλαισίου, ιδίως σε ορισμένους τομείς προϊόντων, όπως τα φαρμακευτικά είδη, τα χημικά προϊόντα, τα μηχανήματα και ο ηλεκτρικός εξοπλισμός, ενώ οι υπόλοιποι τομείς καλύπτονται από την οδηγία 92/59 για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων. Αναφέρεται ότι η βιομηχανία λαμβάνει υπόψη της αυτά τα στοιχεία ασφάλειας κατά το σχεδιασμό, την παραγωγή, τη σήμανση και μετά από τη διάθεση των προϊόντων στην αγορά και χρησιμοποιεί ευρέως πρότυπα ορθής πρακτικής. Οι απαντήσεις επιβεβαιώνουν ότι η οδηγία για την ευθύνη λόγω προϊόντων λειτουργεί αποτρεπτικά για τους κατασκευαστές και τους προμηθευτές και τους προσφέρει ένα ισχυρό κίνητρο, πέραν των υποχρεώσεων που επιβάλλουν οι προαναφερθείσες κανονιστικές ρυθμίσεις για την ασφάλεια, να βελτιώσουν το επίπεδο ασφάλειας.

Κατά την άποψη της βιομηχανίας, η οδηγία πέτυχε τη σωστή ισορροπία μεταξύ της προστασίας των θυμάτων και των συμφερόντων των παραγωγών. Οι οργανώσεις των καταναλωτών διαφωνούν με αυτή την άποψη και ζητούν διάφορες αλλαγές. Ορισμένα κράτη μέλη (Γερμανία, Κάτω Χώρες, Αυστρία και Ηνωμένο Βασίλειο) δηλώνουν στα σχόλιά τους ότι επί του παρόντος δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία που να δικαιολογούν οποιεσδήποτε αλλαγές της οδηγίας υπέρ των καταναλωτών. Μια άλλη ομάδα κρατών μελών (Γαλλία, Φινλανδία, Δανία, Ελλάδα και Πορτογαλία) επισημαίνουν κάποιους τομείς όπου θα μπορούσαν να γίνουν αλλαγές. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις δεν αναφέρονται επιχειρήματα. [7]

[7] Τα σημεία όπου οι απαντήσεις εντοπίζουν συγκεκριμένες ελλείψεις του παρόντος συστήματος συζητώνται στο σχετικό τμήμα του Κεφαλαίου 3 της παρούσας έκθεσης.

Οι παρατηρήσεις αποκαλύπτουν ορισμένες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τη σχέση μεταξύ των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και της αποζημίωσης που αναγνωρίζεται σύμφωνα με την οδηγία. Κατά κανόνα, ο ζημιωθείς λόγω ελαττωματικού προϊόντος λαμβάνει αποζημίωση από την κοινωνική ασφάλιση, ανεξαρτήτως της ύπαρξης υπευθύνων και σε αντάλλαγμα των ασφαλιστικών εισφορών που καταβάλλει. Η αποζημίωση του ζημιωθέντος στο πλαίσιο της οδηγίας καταβάλλεται συμπληρωματικά. Το επίπεδο και η κάλυψη των παροχών κοινωνικής ασφάλισης στην Ευρώπη είναι εν γένει υψηλά, αλλά διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Δεν είναι σαφές κατά πόσον στις περιπτώσεις όπου οι ζημίες καλύπτονται κατά μεγάλο μέρος από την κοινωνική ασφάλιση οι ζημιωθέντες εγείρουν αγωγή αποζημίωσης.

Σε ορισμένα κράτη μέλη, π.χ. στις Κάτω Χώρες [8] και τα σκανδιναβικά κράτη [9], τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης δεν έχουν τη δυνατότητα να εγείρουν αγωγή εναντίον του παραγωγού ενός ελαττωματικού προϊόντος. Σε άλλες χώρες (π.χ. στην Αυστρία, στο Ηνωμένο Βασίλειο [10] και στην Ιταλία), τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης έχουν αυτή τη δυνατότητα, αλλά δεν την έχουν ακόμη αξιοποιήσει στην πράξη με βάση τα δικαιώματα που παρέχει στον ζημιωθέντα η οδηγία. Δεν υπάρχουν στοιχεία όσον αφορά τον αριθμό των περιπτώσεων όπου στα εν λόγω κράτη μέλη η κοινωνική ασφάλεια άσκησε όντως προσφυγή εναντίον του παραγωγού. [11]

[8] Άρθρο 197 του Βιβλίου 6 του αστικού κώδικα

[9] Στην παρούσα φάση συζητείται στη Σουηδία η θέσπιση ενός μηχανισμού προσφυγής για διεκδίκηση αποζημίωσης.

[10] Νόμος κοινωνικής ασφάλισης (επιστροφή παροχών) 1997

[11] Στη Γαλλία έχει αναφερθεί μία περίπτωση, στην Πορτογαλία καμία, ενώ στη Γερμανία έχουν γνωστοποιηθεί λίγες περιπτώσεις.

Ζητήθηκε επίσης να αναφερθεί εάν υπάρχουν περιπτώσεις όπου το καθεστώς ευθύνης του παραγωγού, όπως αυτό προβλέπεται στην οδηγία 85/374, δεν επαρκούσε για να επιτελέσει τον αντισταθμιστικό του ρόλο και γι' αυτόν τον λόγο χρειάστηκε να υπάρξει προσφυγή στην αλληλεγγύη του κοινωνικού συνόλου προκειμένου να αποζημιωθούν τα θύματα. Οι λίγες απαντήσεις που αναφέρονται σε αυτό το σημείο επιβεβαιώνουν τις πληροφορίες που περιέχονται στην Πράσινη Βίβλο (μεταγγίσεις αίματος στη Γαλλία, υπόθεση του λαδιού από ελαιοκράμβη στην Ισπανία, προϊόντα αίματος στη Δανία). Στη Γερμανία αιμοφιλικοί μολύνθηκαν από τον ιό HIV μέσω μολυσμένων προϊόντων αίματος κατά την περίοδο μεταξύ 1980 και 1993 και ιδρύθηκε ένα ταμείο αποζημίωσης. [12] Ορισμένα κράτη μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Σουηδία, Ιταλία, Φινλανδία και Αυστρία) θέσπισαν νομοθεσία στο πλαίσιο της οποίας παρέχονται αποζημιώσεις μέσω κρατικών μηχανισμών σε άτομα που έχουν υποστεί βλάβες που συνδέονται με εμβόλια. Τη χρηματοδότηση αναλαμβάνει το ευρύ κοινό, εκτός από τη Δανία, τη Σουηδία και τη Φινλανδία, όπου οι κατασκευαστές καταβάλλουν εισφορές σε ένα ταμείο ασφάλισης.

[12] BGBl. I 1995, 972

2.3. Οι συνέπειες για τη βιομηχανία και τον ασφαλιστικό κλάδο

Στην Πράσινη Βίβλο η βιομηχανία κλήθηκε να απαντήσει εάν γνωρίζει περιπτώσεις ελαττωματικών προϊόντων στις οποίες η οδηγία όντως εφαρμόστηκε και πώς επηρέασε τούτο τις δραστηριότητές της. Υπήρξαν ελάχιστες τέτοιου είδους απαιτήσεις, οι οποίες καλύφθηκαν κατά κανόνα από το ασφαλιστήριο συμβόλαιο της εταιρείας. Οι δραστηριότητες ενδεχομένως να επηρεάστηκαν στον βαθμό που οι εταιρείες έπρεπε να ασφαλίσουν μεγαλύτερους κινδύνους.

Ο φαρμακευτικός τομέας επισημαίνει ότι η εισαγωγή ενός πλήρους κανονιστικού συστήματος από το 1965 οδήγησε σε αύξηση των δαπανών. Ωστόσο, δεν παρέχονται στοιχεία όσον αφορά τον αντίκτυπο της οδηγίας.

Δεν έχουν πραγματοποιηθεί έρευνες ή μελέτες για τον ενδεχόμενο αντίκτυπο της οδηγίας στις δραστηριότητες των εταιρειών.

Μια άλλη σειρά ερωτήσεων απευθυνόταν ειδικά στον ασφαλιστικό κλάδο. Ζητούνταν αριθμητικά στοιχεία για τον αριθμό των δηλώσεων ζημιών που εξέτασε ο εν λόγω κλάδος μετά από ατυχήματα τα οποία προκλήθηκαν από το 1990 και τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον η εγγύηση που δόθηκε από τον ασφαλιστή αφορά ρητά την ευθύνη του παραγωγού δυνάμει της οδηγίας καθώς και το ερώτημα εάν σημειώθηκε αύξηση της ζήτησης αυτής της κατηγορίας εγγυήσεων μετά την εφαρμογή της οδηγίας και ποιος ήταν ο αντίκτυπος. Τα ασφαλιστήρια συμβόλαια παρουσιάζουν στην Αυστρία αύξηση μέχρι και 100% από την ψήφιση του νόμου για τη μεταφορά της οδηγίας. Στη Γερμανία, ωστόσο, ο αριθμός των αιτήσεων για ασφαλιστήρια συμβόλαια αστικής ευθύνης δεν σημείωσε σημαντική αύξηση. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η πλειοψηφία των εταιρειών είχε ήδη καλυφθεί δεόντως πριν από την οδηγία, συμμορφούμενη προς τη νομολογία των γερμανικών δικαστηρίων η οποία θέσπισε αυστηρότερα πρότυπα αστικής ευθύνης για τους παραγωγούς. Η ίδια κατάσταση επικράτησε στα περισσότερα από τα υπόλοιπα κράτη μέλη.

Ο αντίκτυπος της οδηγίας στις δαπάνες είναι δύσκολο να εκτιμηθεί, επειδή πολλοί άλλοι παράγοντες και εξελίξεις επηρέασαν το επίπεδο των αποζημιώσεων που καταβλήθηκαν, τα ποσά της επιζητούμενης κάλυψης και τα ασφάλιστρα που εισπράχθηκαν. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχουν στατιστικές ανά κατηγορία ευθύνης (αμέλεια ή ευθύνη άνευ πταίσματος) ή ανά κατηγορία ελαττώματος. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι μεμονωμένοι ασφαλιστές δεν συγκεντρώνουν συστηματικά σε αυτό το επίπεδο ούτε τόσο λεπτομερώς στατιστικά στοιχεία για την ευθύνη λόγω προϊόντων. Τα εν λόγω στοιχεία συγκεντρώνονται σε εθνικό επίπεδο από λίγες μεταξύ των μικρότερων αγορών. Με βάση αυτά τα στοιχεία περίπου 60 με 70% των απαιτήσεων που διακανονίστηκαν βασίζονται σε κατασκευαστικά ελαττώματα και 1 έως 11% αφορούν ελαττώματα σχεδιασμού.

3. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΣΥΖΗΤΗΘΗΚΑΝ ΕΝ ΟΨΕΙ ΠΙΘΑΝΗΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 85/374

3.1 Διατήρηση της ισορροπίας

Σύμφωνα με πολιτικές συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν παλαιότερα και με τις απαντήσεις που δόθηκαν στην Πράσινη Βίβλο, η πολιτική για την ευθύνη του παραγωγού προκαλεί αντικρουόμενες θέσεις εκ μέρους των παραγωγών και των καταναλωτών. Ο ζημιωθείς επιθυμεί τη μεγαλύτερη δυνατή προστασία με το χαμηλότερο δυνατό κόστος, ενώ ο παραγωγός από την πλευρά του ζητεί ανώτατα όρια και όσο το δυνατόν βραχύτερες προθεσμίες ευθύνης.

Η οδηγία 85/374 αποτελεί συμβιβαστικό διακανονισμό των αντιτιθέμενων συμφερόντων. Η πολιτική βούληση των κρατών μελών, η οποία συγκεκριμενοποιείται στις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας, η επιθυμία δηλαδή να υπάρχει ένα ισόρροπο πλαίσιο ευθύνης που να διέπει τις σχέσεις μεταξύ των επιχειρήσεων και των καταναλωτών, δεν πρέπει να υποτιμάται. Η Επιτροπή εξέφρασε στην Πράσινη Βίβλο την επιθυμία της να διατηρηθεί αυτός ο συμβιβασμός. Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε πρόταση αναθεώρησης της οδηγίας πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ισορροπία η οποία επί του παρόντος προκύπτει από τις ακόλουθες αρχές:

( η αστική ευθύνη του παραγωγού είναι

(1) αντικειμενική (δεν είναι ανάγκη να αποδειχθεί η υπαιτιότητά του),

(2) σχετική (ο παραγωγός απαλλάσσεται από την ευθύνη εάν αποδείξει την ύπαρξη ορισμένων περιστατικών τα οποία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο επανεξέτασης (βλέπε, π.χ., παρακάτω τους «κινδύνους ανάπτυξης»),

(3) χρονικά περιορισμένη (ο παραγωγός δεν είναι υπεύθυνος επ' αόριστον, έστω και αν οι πρακτικές λεπτομέρειες της αρχής αυτής αξίζει να επανεξεταστούν, ιδίως η περίοδος παύσης της ευθύνης) και

(4) ευθύνη από την οποία δεν χωρεί παραίτηση, ακόμη και αν τα μέρη το επιθυμούν.

( τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του θύματος είναι τα εξής:

(5) το θύμα πρέπει να αποδείξει ότι ζημιώθηκε, ότι το προϊόν ήταν ελαττωματικό και ότι υπάρχει αιτιώδης συνάφεια μεταξύ του ελαττώματος του προϊόντος και των ζημιών που προκλήθηκαν [οι λεπτομέρειες όσον αφορά την απόδειξη αποτελούν αντικείμενο επανεξέτασης (βλ. παρακάτω «βάρος απόδειξης»)] και

(6) εις ολόκληρον ευθύνη (επιτρέπεται δηλαδή στον ζημιωθέντα να απευθυνθεί σε οποιονδήποτε από τους υπεύθυνους χωρίς τούτο να επηρεάζει το δικαίωμά του για προσφυγή).

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον οι έξι παραπάνω αρχές αποτελούν τη βάση που πρέπει να διατηρηθεί προκειμένου να μη διαταραχθεί η εσωτερική ισορροπία της οδηγίας. Σύμφωνα με ορισμένα από τα σχόλια, οι έξι αρχές συνιστούν δίκαιη ισορροπία των εμπλεκόμενων συμφερόντων και θα πρέπει να διατηρηθούν, ενώ σε κάποια άλλα σχόλια εκφράζεται η επιθυμία να υπάρξουν κάποιες τροποποιήσεις.

3.2 Θέματα για μια ενδεχόμενη μελλοντική μεταρρύθμιση

Προγενέστερες πολιτικές συζητήσεις, ενδιαφερόμενοι και επαγγελματίες επεσήμαναν ότι ορισμένες πτυχές της οδηγίας αξίζουν ειδική ανάλυση ενόψει μιας ενδεχόμενης μεταρρύθμισης. Στην Πράσινη Βίβλο αναλύονται τα διακυβευόμενα θέματα ως προς όλα τα σημεία και, όπου είναι δυνατόν, προτείνονται «εναλλακτικές λύσεις», που θα πρέπει να εξεταστούν ως κατευθυντήριες γραμμές ανοικτής συζήτησης, χωρίς να προδικάζουν μια μελλοντική πρωτοβουλία της Επιτροπής.

3.2.1 Βάρος απόδειξης

Σύμφωνα με την οδηγία, ο ζημιωθείς καλείται να αποδείξει τη ζημία, το ελάττωμα του προϊόντος και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας. Στην πράξη μπορεί να είναι δύσκολο να αποδειχθεί ότι ένα προϊόν ήταν ελαττωματικό ή/και ότι υπάρχει αιτιώδης συνάφεια. Τούτο μπορεί να οφείλεται στον τεχνικά πολύπλοκο χαρακτήρα του σχετικού προϊόντος, στο υψηλό κόστος που συνεπάγεται η απαραίτητη πραγματογνωμοσύνη ή στην καταστροφή του σχετικού προϊόντος (π.χ. είδη διατροφής, φαρμακευτικά προϊόντα).

Χωρίς να επηρεάζεται η γενική αρχή βάσει της οποίας ο ζημιωθείς φέρει το βάρος της απόδειξης, η Πράσινη Βίβλος θέτει το ερώτημα μήπως θα πρέπει να διευκολυνθεί η εφαρμογή της εν λόγω αρχής. Προτείνονται τέσσερις «εναλλακτικές λύσεις»:

- θέσπιση τεκμηρίου αιτιώδους συνάφειας, όταν ο ζημιωθείς αποδεικνύει τη ζημία και το ελάττωμα, ή τεκμηρίου ελαττώματος, όταν ο ζημιωθείς αποδεικνύει την ύπαρξη ζημίας που οφείλεται σε ένα προϊόν.

- προσδιορισμός του απαραίτητου βαθμού ή επιπέδου απόδειξης των τριών στοιχείων που απαιτούνται.

- επιβολή υποχρέωσης στον παραγωγό να παράσχει όλα τα απαραίτητα στοιχεία και πληροφορίες, ώστε ο ζημιωθείς να μπορεί να χρησιμοποιήσει συγκεκριμένα στοιχεία για να αποδείξει τον ισχυρισμό του.

- επιβάρυνση του παραγωγού με τα έξοδα πραγματογνωμοσύνης υπό ορισμένες προϋποθέσεις.

Οι απόψεις διίστανται ως προς το θέμα αυτό. Μια ομάδα πιστεύει ότι το υφιστάμενο σύστημα είναι επαρκές, εφόσον δεν αναφέρθηκαν προβλήματα. Με την υποχρέωση του παραγωγού να αποδεικνύει την ασφάλεια του προϊόντος υπάρχει κίνδυνος να εγερθεί άδικα από τους καταναλωτές μεγάλος αριθμός αγωγών. Η ομάδα αυτή απορρίπτει την ιδέα της θέσπισης ευθύνης βάσει τεκμηρίου. Εφόσον κάθε περίπτωση ευθύνης λόγω προϊόντων χρειάζεται να εξετάζεται ξεχωριστά, το τεκμήριο θεωρείται ότι δεν αποτελεί ενδεδειγμένο μέσο.

Κατά την άποψη μιας άλλης ομάδας, η χρήση τεκμηρίων αποτελεί χρήσιμο νομικό μέσο που αναθέτει στον πλέον ενήμερο σχετικά με το θέμα να αποδείξει στο δικαστήριο γιατί το προϊόν δεν θα πρέπει να θεωρείται ελαττωματικό. Ανάλογο επιχείρημα μπορεί να προβληθεί και για τη συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας. Θα ήταν άδικο να υποχρεωθεί ο ζημιωθείς να καταβάλει τις δαπάνες για τα αποδεικτικά στοιχεία εφόσον είναι σαφές ότι το ελαττωματικό προϊόν υπήρξε η μόνη πιθανή αιτία για τη βλάβη που υπέστη.

Σε αυτόν τον τομέα η κατάσταση διαφέρει σε κάποιον βαθμό μεταξύ των κρατών μελών. Φαίνεται ωστόσο ότι τα εθνικά δικαστήρια έχουν ήδη αναπτύξει τρόπους διευκόλυνσης της εφαρμογής του βάρους της απόδειξης.

- Στη Σουηδία εναπόκειται στον δικαστή να αξιολογήσει τη συνάφεια, ιδιαίτερα σε τεχνικά περίπλοκες υποθέσεις. Το βάρος της απόδειξης περιορίστηκε από τα δικαστήρια σε ορισμένες καταστάσεις («πιθανότητα»).

- Στη Φινλανδία, δυνάμει της αρχής της ελεύθερης αξιολόγησης των στοιχείων, ο δικαστής μπορεί να λάβει υπόψη του τη δυσκολία να αποδειχθεί το ελάττωμα σε κάποιο προϊόν ή η συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας.

- Στη Γερμανία, σύμφωνα με το αστικό δικονομικό δίκαιο, το δικαστήριο είναι ελεύθερο να αξιολογεί και να κρίνει τα αποδεικτικά στοιχεία σε κάθε υπόθεση. Η συνάφεια μεταξύ ελαττώματος και ζημίας αποδείχτηκε σε αρκετές περιπτώσεις με βάση τις εκ πρώτης όψεως αποδείξεις (ατελής απόδειξη), εφόσον η ζημία προέκυψε κατά τη συνήθη εξελικτική διαδικασία.

- Σε περίπτωση καταστροφής του προϊόντος (π.χ. έκρηξη φιάλης) και δυσκολίας να εξευρεθεί η προέλευση του ελαττώματος, στην Ισπανία οι δικαστές αποφαίνονται βάσει εικασιών.

- Οι δικαστές στις Κάτω Χώρες χρησιμοποίησαν τη δυνατότητα αντιστροφής του βάρους της απόδειξης σε εξαιρετικές περιπτώσεις, π.χ. στην περίπτωση ελαττωματικού προϊόντος.

- Στη Δανία οι απαιτήσεις της απόδειξης διαφοροποιούνται κατά περίπτωση και αποφασίζονται από τον δικαστή. Σε ορισμένες περιπτώσεις που οι καταναλωτές δεν μπόρεσαν να προσκομίσουν αποδείξεις, το δικαστήριο ζήτησε από τον παραγωγό να παράσχει ανταποδείξεις.

- Σύμφωνα με τη νομική πρακτική της Γαλλίας και του Βελγίου, το ελάττωμα ενός προϊόντος μπορεί να αποδειχθεί με κάθε τρόπο, βάσει στοιχείων και πιθανότητας. Ο δικαστής μπορεί να αποφανθεί για τη συνάφεια («ισοδυναμία προϋποθέσεων»).

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο η απλή στάθμιση των πιθανοτήτων (δηλαδή τουλάχιστον 51%) εφαρμόζεται ως προς τη ζημία, το ελάττωμα και τη συνάφεια μεταξύ των δύο.

Σε λίγες περιπτώσεις ο ζημιωθείς έχει απαλλαγεί από την υποχρέωση να καταβάλει τις δαπάνες πραγματογνωμοσύνης. Βάσει του βρετανικού κώδικα δικονομίας του 1999, το δικαστήριο υποχρεούται να εξασφαλίσει την κατά το δυνατόν ισότιμη μεταχείριση των μερών. Έχει επίσης τη δυνατότητα να αποφαίνεται ως προς την καταβολή των αμοιβών και των δαπανών για πραγματογνωμοσύνη που έχει ανατεθεί από κοινού. Σύμφωνα με το υφιστάμενο γερμανικό δίκαιο, ο παραγωγός υποχρεούται να καταβάλει τις δαπάνες εφόσον η αποζημίωση ρυθμίζεται βάσει φιλικού διακανονισμού ή σε περίπτωση που δίδεται εντολή να καταβληθεί η αποζημίωση από τον παραγωγό. Σε περίπτωση οικονομικών δυσχερειών, ο ζημιωθείς μπορεί να ζητήσει να του δοθεί το ευεργέτημα της πενίας. Στην Ιταλία το διάταγμα μεταφοράς της οδηγίας επιτρέπει στον δικαστή να εκδώσει εντολή καταβολής εκ μέρους του παραγωγού των δαπανών πραγματογνωμοσύνης, εφόσον είναι πιθανόν η ζημία να οφείλεται σε ελάττωμα του προϊόντος.

Τέλος, οι εθνικοί κανόνες περί κοινοποιήσεως στοιχείων διαφοροποιούνται σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Όπου αυτοί οι κανόνες προβλέπουν εξαιρετικά περιορισμένη κοινοποίηση στοιχείων τεκμηρίωσης ή πληροφοριών πριν ή κατά τη διάρκεια της δίκης, το αποτέλεσμα πιθανόν να είναι η άρνηση της προσφυγής στη δικαιοσύνη. Ο αγγλικός κώδικας δικονομίας του 1999 αναφέρεται ως ισορροπημένη προσέγγιση έναντι της κοινοποίησης πληροφοριών και από τους ενάγοντες και από τους εναγόμενους σε ένα αρχικό στάδιο της διαφοράς. Άλλοι κανόνες περί ευθύνης στο πλαίσιο του γερμανικού δικαίου υποχρεώνουν τον παραγωγό να προσκομίζει στοιχεία τεκμηρίωσης και πληροφορίες υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η υποχρέωση αυτή επιβάλλεται όταν υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για την αιτία της ζημίας και ο ζημιωθείς χρειάζεται τα πραγματικά γεγονότα που αφορούν τον παραγωγό προκειμένου να τεκμηριώσει την απόδειξη. Σε περίπτωση που ο παραγωγός δεν παρέχει αυτές τις πληροφορίες, το βάρος της απόδειξης μπορεί να αντιστραφεί. [13]

[13] 35 του νόμου περί βιοτεχνολογίας (Gesetz zur Regelung von Fragen der Gentechnik), BGBl I 1999, 1080: Liegen Tatsachen vor, die die Annnahme begrόnden, daί ein Personen- oder Sachschaden auf gentechnische Arbeiten eines Betreibers beruht, so ist dieser verpflichtet, auf Verlangen des Geschδdigten όber Art und den Ablauf der in der gentechnischen Anlage durchgefόhrten oder einer Freisetzung zugrundeliegenden gentechnischen Arbeit Auskunft zu erteilen, soweit dies zur Feststellung, ob ein Anspruch nach 32 besteht, erforderlich ist. Die 259 bis 261 BGB sind entsprechend anzuwenden.

Κατά κανόνα, οι εθνικές διοικήσεις δεν αντιμετωπίζουν στην πράξη προβλήματα λόγω των κανόνων σχετικά με το βάρος της απόδειξης. Το συμπέρασμα αυτό αφορά επίσης την ιδιόμορφη, όπως χαρακτηρίζεται, κατάσταση στον τομέα των ειδών διατροφής και των φαρμακευτικών προϊόντων. [14] Στη Γερμανία συζητείται στην παρούσα φάση ο τρόπος υπέρβασης ορισμένων δυσκολιών όσον αφορά τα φαρμακευτικά προϊόντα. Στην προκειμένη περίπτωση, ίσως εξεταστεί το ενδεχόμενο να αναγνωριστεί το δικαίωμα του χρήστη να ενημερώνεται μέσω της αναγραφής ορισμένων στοιχείων στο προϊόν ή στο ενημερωτικό έντυπο της συσκευασίας όσον αφορά τις παρενέργειες των φαρμακευτικών προϊόντων, εφόσον αυτό ήταν απαραίτητο για την κατάθεση αγωγής.

[14] Στη Γερμανία σχεδόν όλες οι υποθέσεις που αφορούν φαρμακευτικά προϊόντα μπορούν να επιλύονται με βάση τον κανόνα των εκ πρώτης όψεως αποδείξεων (ατελής απόδειξη).

Η Πράσινη Βίβλος αναφέρθηκε στη συνέχεια στο ειδικό πρόβλημα του προσδιορισμού της ταυτότητας του παραγωγού, όταν το ίδιο προϊόν κατασκευάζεται από πολλούς παραγωγούς, και έθεσε το ερώτημα κατά πόσον η θεωρία περί ευθύνης του μεριδίου της αγοράς («market share liability») είναι εφικτή στην Ευρώπη γι' αυτή την κατηγορία περιπτώσεων.

Η έννοια της ευθύνης για το μερίδιο της αγοράς απορρίπτεται σε όλες σχεδόν τις απαντήσεις. Η ευθύνη λόγω προϊόντων βασίζεται στην ατομική ευθύνη αυτού που προκαλεί τη ζημία. Με βάση την εν λόγω έννοια, η ευθύνη ενδεχομένως να καταλογίζεται σε άτομα που δεν έχουν σχέση με τη ζημία, με αποτέλεσμα την παρέκκλιση από μια θεμελιώδη αρχή της ευθύνης. Σε ανάλογη περίπτωση θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να ασφαλιστεί ο κίνδυνος, καθώς οι ασφαλιστές δεν θα μπορούν να αξιολογήσουν ή να προσδιορίσουν ποσοτικά τον ασφαλιστικό κίνδυνο που αναλαμβάνουν παρά μόνο μετά από την έκβαση της υπόθεσης. Η οδηγία, στην παράγραφο 3 του άρθρου 3, ορίζει την ευθύνη του προμηθευτή σε περίπτωση που είναι αδύνατον να προσδιοριστεί η ταυτότητα του παραγωγού. Αυτό εγγυάται την ύπαρξη εναγόμενου κατά του οποίου ο ζημιωθείς μπορεί να εγείρει αγωγή για αποζημίωση.

Επιπλέον, στο άρθρο 3 της οδηγίας δίδεται ένας ευρύς ορισμός του παραγωγού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εις ολόκληρον ευθύνη των παραγωγών (άρθρο 5). Το ανώτατο δικαστήριο των Κάτω Χωρών αποφάνθηκε ως εξής στην υπόθεση DES: [15] εφόσον αποδειχθεί ότι η ζημία των θυμάτων οφείλεται σε συγκεκριμένο προϊόν, καθένας από τους παραγωγούς που διέθεσαν στην αγορά το προϊόν κατά την περίοδο εντός της οποίας επήλθε η βλάβη μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για ολόκληρη τη ζημία.

[15] Βλ. Πράσινη Βίβλο, σελ. 23, υποσημείωση 42.

Δεν φαίνεται να υπάρχουν άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, οπότε δεν χρειάζεται να προβλεφθεί αυτή η έννοια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες εξάλλου, από όπου προέρχεται η εν λόγω έννοια, η εφαρμογή είναι περιορισμένη και τα δικαστήρια έχουν αρνηθεί την εφαρμογή της λόγω των πρακτικών δυσκολιών ως προς τους ορισμούς.

3.2.2 Κίνδυνοι ανάπτυξης

Βάσει της οδηγίας 85/374 ο παραγωγός απαλλάσσεται από την ευθύνη εάν αποδείξει την ύπαρξη ορισμένων περιστατικών. Μία από τις απαλλαγές αφορά τους επονομαζόμενους «κινδύνους ανάπτυξης». Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ερμήνευσε τη σχετική διάταξη ως εξής: ο παραγωγός ελαττωματικού προϊόντος δεν ευθύνεται εάν αποδείξει ότι, όταν έθεσε το προϊόν σε κυκλοφορία, το πλέον προηγμένο επίπεδο τεχνικών και επιστημονικών γνώσεων δεν επέτρεπε να διαπιστωθεί η ύπαρξη του ελαττώματος. Προκειμένου ο ζημιωθείς να προβάλει το σχετικό επιχείρημα έναντι του παραγωγού, οι γνώσεις που απαιτούνται πρέπει να υπήρχαν κατά τη στιγμή της θέσης σε κυκλοφορία του προϊόντος [16].

[16] Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου, C-300/95, απόφαση της 30.5.1997, Συλλογή νομολογίας 1997, σελ. I-2649, σκέψη 29.

Επειδή το ζήτημα ήταν διαμφισβητούμενο, ο κοινοτικός νομοθέτης δεν έδωσε το 1985 οριστική, αλλά προσωρινή λύση στο πρόβλημα: η απαλλαγή ήταν δυνατή για περίοδο δέκα ετών και τα κράτη μέλη είχαν την ευχέρεια να την καταργήσουν μονομερώς. Σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας, η Επιτροπή αξιολογεί τις επιπτώσεις που έχει για την προστασία των καταναλωτών και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς η εφαρμογή εκ μέρους των δικαστηρίων του άρθρου 7, στοιχείο (ε), και του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο (β). Υπό το φως αυτής της αξιολόγησης θα αποφασιζόταν εάν ο παραγωγός θα πρέπει να είναι υπεύθυνος για «κινδύνους ανάπτυξης» μετά το τέλος της μεταβατικής περιόδου.

Μετά από την εφαρμογή, σε ορισμένα κράτη μέλη ο παραγωγός ευθύνεται και σε περίπτωση κινδύνων ανάπτυξης. Στο Λουξεμβούργο και στη Φινλανδία το πεδίο εφαρμογής της ευθύνης καλύπτει όλους τους τύπους προϊόντων. Άλλες χώρες περιόρισαν την ευθύνη αυτή σε συγκεκριμένους τομείς προϊόντων: η Ισπανία στα προϊόντα διατροφής και στα φάρμακα και η Γαλλία στα προϊόντα που προέρχονται από το ανθρώπινο σώμα και στα προϊόντα που τέθηκαν σε κυκλοφορία πριν από τον Μάιο του 1998. Στη Γερμανία η ευθύνη του παραγωγού σε περιπτώσεις κινδύνων ανάπτυξης υφίσταται από το 1978 στον τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων. [17]

[17] Η οδηγία αναγνώρισε την ύπαρξη του ειδικού αυτού καθεστώτος ευθύνης και επέτρεψε τη συνύπαρξη με την οδηγία. βλ. άρθρο 13 και 13η αιτιολογική σκέψη.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Πράσινη Βίβλος έθεσε το ερώτημα εάν και πώς η ευθύνη για τους κινδύνους ανάπτυξης συνεπάγεται ανυπέρβλητες συνέπειες για τους παραγωγούς σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αποθαρρύνοντάς τους να καινοτομήσουν, ιδίως στον τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων, και εάν θα είναι δυνατή η ασφαλισιμότητα αυτής της κατηγορίας κινδύνων στο πλαίσιο της αγοράς ασφαλιστικών υπηρεσιών.

Οι απαντήσεις της βιομηχανίας προέβαλαν ορισμένα επιχειρήματα υπέρ της διατήρησης της απαλλαγής στην περίπτωση των κινδύνων ανάπτυξης. Είναι της άποψης ότι αυτό το είδος ευθύνης ενδέχεται να παρεμποδίσει την επιστημονική πρόοδο, την ανάπτυξη νέων προϊόντων και την καινοτομία. Καθώς συνδέεται με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων, πιθανόν να καθυστερήσει ή να παρεμποδιστεί η διάθεση στην αγορά καινοτόμων προϊόντων βιοτεχνολογίας. Ο βαθμός του απρόβλεπτου κινδύνου στα επονομαζόμενα «ορφανά φάρμακα», δηλαδή σε όσα προορίζονται για τη θεραπεία σπάνιων ασθενειών, θα είναι συγκριτικά αυξημένος σε σχέση με τα υπόλοιπα φάρμακα, επειδή οι κλινικές δοκιμές περιορίζονται σε μικρό αριθμό ασθενών. Η θέσπιση αυτής της ευθύνης μπορεί να υποβαθμίσει το επίπεδο μέριμνας της φαρμακοβιομηχανίας, εφόσον οι παραγωγοί ενδεχομένως να θεωρηθούν υπεύθυνοι παρά το γεγονός ότι έχουν εφαρμόσει το υψηλότερο υφιστάμενο επίπεδο επιστημονικής γνώσης.

Οι ασφαλιστές υπογραμμίζουν τις δυσκολίες που θα προκύψουν στην τιμολόγηση ασφαλίσεων για την αστική ευθύνη από προϊόντα οι οποίες να καλύπτουν τους κινδύνους ανάπτυξης. Δεδομένου του απρόβλεπτου και άγνωστου κινδύνου, θα είναι πολύ δύσκολη η κάλυψη αυτών των κινδύνων και οι ασφαλιστές μπορεί να τους εξαιρέσουν από τα ασφαλιστήρια συμβόλαια.

Σε άλλες απαντήσεις, κυρίως αυτές που προέρχονται από οργανώσεις καταναλωτών, υπογραμμίζεται το γεγονός ότι η αντικειμενική ευθύνη βασίζεται στην αναγνωρισμένη αρχή βάσει της οποίας όποιος αποκομίζει οφέλη από επικίνδυνες δραστηριότητες θα πρέπει να καταβάλλει αποζημίωση για τις ζημίες που υφίστανται οι υπόλοιποι. Κατά συνέπεια, ο παραγωγός θα πρέπει να θεωρείται υπεύθυνος και στην περίπτωση ζημιών που οφείλονται σε κινδύνους που δεν είναι δυνατόν να εντοπιστούν.

Παρέχονται ορισμένες πληροφορίες όσον αφορά τα πέντε κράτη μέλη όπου, εν μέρει ή καθολικά, ο παραγωγός είναι υπεύθυνος για τους κινδύνους ανάπτυξης.

Στη Φινλανδία η κυβέρνηση θεώρησε τις περιπτώσεις κινδύνων ανάπτυξης πολύ σπάνιες και θέσπισε την ευθύνη του παραγωγού στην προκειμένη περίπτωση, καθώς δεν υπήρχε λόγος να αναγκάζονται οι καταναλωτές να εκτίθενται σε αυτούς τους κινδύνους. Στην πράξη, το επίπεδο των ασφαλίστρων αυξήθηκε, αν και οι επιπλέον δαπάνες είναι αμελητέες. Σε μια δημόσια ακρόαση που διοργανώθηκε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης το Νοέμβριο του 1999 επισημάνθηκε ότι δεν υπήρξαν περιπτώσεις κινδύνων ανάπτυξης.

Στο Λουξεμβούργο η νομολογία που υπήρχε πριν από την έκδοση της οδηγίας καθιστούσε τους παραγωγούς υπεύθυνους και για τους κινδύνους ανάπτυξης. Αξιοποιήθηκε η δυνατότητα διατήρησης αυτής της κατάστασης, ενώ δεν έχουν αναφερθεί συγκεκριμένα προβλήματα λόγω αυτού του συστήματος.

Στην Ισπανία η θέσπιση ευθύνης για τους κινδύνους ανάπτυξης στην περίπτωση των ειδών διατροφής και των φαρμακευτικών προϊόντων εξηγείται από το γεγονός ότι αυτοί οι τομείς εμφανίζουν τη μεγαλύτερη ευαισθησία από την άποψη της δημόσιας υγείας και εκεί είναι δυνατή η εμφάνιση των εν λόγω κινδύνων. Δεν είναι γνωστές οι οικονομικές επιπτώσεις στη βιομηχανία (ασφάλιστρα).

Στη Γαλλία, στο πλαίσιο του παραδοσιακού καθεστώτος αστικής ευθύνης, ο παραγωγός δεν απαλλασσόταν από την ευθύνη λόγω ενός ελαττώματος που δεν μπορούσε να εντοπιστεί. Με βάση κριτήρια ηθικής, ο νόμος για τη μεταφορά της οδηγίας κατέστησε τον παραγωγό υπεύθυνο για τους κινδύνους ανάπτυξης όσον αφορά τα στοιχεία και τα προϊόντα του ανθρώπινου σώματος. Αν και, ως γνωστόν, οι ασφαλιστικές εταιρείες αντιμετώπισαν δυσκολίες με αυτή τη διάταξη, δεν είναι διαθέσιμα συγκεκριμένα στοιχεία.

Στη Γερμανία η αντικειμενική ευθύνη που κάλυπτε τους κινδύνους ανάπτυξης και παραγωγής όσον αφορά τα φαρμακευτικά προϊόντα υπήρχε ήδη πριν από την έκδοση της οδηγίας. Δεδομένων των άμεσων επιπτώσεων που έχουν τα φάρμακα για τον ανθρώπινο οργανισμό, προβλέφθηκε αυτή η λύση στο πλαίσιο της νομοθεσίας για τα φαρμακευτικά προϊόντα. Η συμπερίληψη της ευθύνης για τους κινδύνους ανάπτυξης συνδυάζεται με οικονομικά όρια (η ευθύνη περιορίζεται σε 500.000 μάρκα σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση και σε 200 εκατομμύρια μάρκα για κάθε φαρμακευτικό προϊόν ή 12 εκατομμύρια μάρκα για κάθε προϊόν ετησίως, σε περίπτωση ετήσιας καταβολής). Δεν διατίθενται στοιχεία για τις επιπτώσεις στην πράξη, ενώ είναι πολύ περιορισμένη η υφιστάμενη νομολογία.

Διατίθενται ελάχιστα στοιχεία ως προς τον αντίκτυπο που πιθανόν να έχει στην πράξη για τη βιομηχανία και τους ασφαλιστές η θέσπιση της ευθύνης του παραγωγού σε περίπτωση κινδύνων ανάπτυξης. Δεν έχει πραγματοποιηθεί λεπτομερής έρευνα όσον αφορά την εφαρμογή από τα εθνικά δικαστήρια της ρήτρας απαλλαγής σε σχέση με τους κινδύνους ανάπτυξης. Από τις λίγες γνωστές περιπτώσεις φαίνεται ότι στην πράξη δεν είναι και τόσο εύκολο για τον παραγωγό να αποδείξει ότι το ελάττωμα δεν ήταν δυνατόν να εντοπιστεί με βάση τις γνώσεις που υπήρχαν τη στιγμή της θέσης σε κυκλοφορία του προϊόντος και να απαλλαγεί κατά συνέπεια από την ευθύνη του. Η εμφάνιση ζημιών λόγω ενός κινδύνου ανάπτυξης φαίνεται πιθανότερη στους ακόλουθους τομείς: φαρμακευτικά προϊόντα, χημικές ουσίες, γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς και είδη διατροφής.

Η Πράσινη Βίβλος έθεσε το ερώτημα εάν οι ζημίες που προκαλούνται από τους κινδύνους ανάπτυξης θα πρέπει να βαρύνουν το κοινωνικό σύνολο, μέσω ενός ταμείου αποζημίωσης που θα χρηματοδοτείται από το δημόσιο, ή/και τον συγκεκριμένο κλάδο παραγωγών, μέσω ενός ταμείου στο οποίο θα κληθούν να συμμετάσχουν τα μέλη του εν λόγω κλάδου.

Οι απόψεις διίστανται ως προς αυτό το σημείο. Ορισμένες απαντήσεις υποστηρίζουν την ίδρυση ενός ταμείου αποζημίωσης στους πιο ευαίσθητους τομείς. Η εμπειρία του παρελθόντος έχει δείξει ότι, σε ζημίες μεγάλης κλίμακας, η παρέμβαση του δημοσίου ήταν αναπόφευκτη και δημιουργήθηκαν δημόσια ταμεία για να βοηθήσουν τους ζημιωθέντες (βλ. τις προαναφερθείσες περιπτώσεις της παραγράφου 2.2 - ιός HIV κ.λπ.). Είναι υπό συζήτηση κατά πόσον αυτή η παρέμβαση θα πρέπει ή όχι να αποτελεί την εξαίρεση. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να εξεταστεί πρώτα η ιδέα της ίδρυσης ενός ταμείου από εταιρείες του εμπλεκόμενου κλάδου παραγωγής. Σύμφωνα με άλλα σχόλια, για το θέμα των ταμείων αποζημίωσης θα πρέπει να αποφασίσει χωριστά κάθε κράτος μέλος.

Ταμεία αποζημίωσης που έχουν ιδρυθεί από τη βιομηχανία υπάρχουν σε λίγες χώρες. Στη Γερμανία, λόγω του ορίου ευθύνης των 200 εκατομμυρίων μάρκων ανά προϊόν, οι παραγωγοί φαρμακευτικών προϊόντων και οι ασφαλιστές συμφώνησαν να ιδρύσουν το «Pharmapool». Οι παραγωγοί πληρώνουν ένα ποσοστό του κύκλου εργασιών, που βασίζεται σε τρεις κατηγορίες κινδύνου, σε μια σύμπραξη που περιλαμβάνει όλους τους γερμανούς ασφαλιστές φαρμακευτικών εταιρειών. Σε αντάλλαγμα, οι ασφαλιστές εγγυώνται συλλογικά την κάλυψη. Από την ίδρυσή της, η εν λόγω σύμπραξη κατέβαλε μία φορά 55 εκατομμύρια μάρκα ως αποζημίωση σε αιμοφιλικούς που μολύνθηκαν με τον ιό HIV κατά πάσα πιθανότητα λόγω προϊόντων αίματος. Τα ασφάλιστρα μειώθηκαν το 1981, καθώς δεν εγέρθηκαν απαιτήσεις αποζημίωσης εναντίον της σύμπραξης.

Το 1978 δημιουργήθηκε σε εθελοντική βάση στη Σουηδία ένας μηχανισμός αποζημίωσης σε περίπτωση βλάβης οφειλόμενης σε φαρμακευτικά προϊόντα. Ο μηχανισμός χρηματοδοτείται με ένα ποσοστό επί των πωλήσεων των παραγωγών, ενώ τη διαχείρισή του έχουν ασφαλιστικές εταιρείες. Ο εν λόγω μηχανισμός δημιουργήθηκε με βάση τη λογική ότι δεν αναμενόταν από τους παραγωγούς να επιστρέψουν στο εθνικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης τα χρήματα που είχε καταβάλει ως αποζημιώσεις σε ζημιωθέντες.

Από το 1990 υπάρχει και στη Φινλανδία ένα σύστημα ασφάλισης για τα φαρμακευτικά προϊόντα, που ιδρύθηκε σε εθελοντική βάση. Για τις βλάβες λόγω επιδημιών έχει καθοριστεί ένα συνολικό ανώτατο όριο 100 εκατομμυρίων φινλανδικών μάρκων ετησίως.

Στη νομοθεσία της Δανίας προβλέπεται αποζημίωση για σωματικές βλάβες που προκλήθηκαν από φαρμακευτικά προϊόντα, ανεξάρτητα από απόδειξη υπαιτιότητας ή ευθύνης, εάν τα προϊόντα έχουν παραδοθεί μετά την 31η Δεκεμβρίου 1995. Υπάρχει ένα ταμείο αποζημίωσης το οποίο διαχειρίζεται η ένωση για την ασφάλιση των ασθενών και το οποίο χρηματοδοτείται μέσω της μείωσης της επιστροφής από το δημόσιο των εξόδων για φάρμακα που έχουν αγοραστεί. Κατά την περίοδο 1998 έως 2000 εγέρθηκαν δύο απαιτήσεις αποζημίωσης.

Με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, φαίνεται ότι τα εν λόγω ταμεία αποζημίωσης παρενέβησαν πολύ σπάνια και, ακόμη και τότε, για ήσσονος σημασίας ζημίες.

3.2.3 Οικονομικά όρια

Η Πράσινη Βίβλος αναφέρθηκε υπό τον τίτλο αυτό σε δύο θέματα. Πρώτον, σύμφωνα με το άρθρο 9 της οδηγίας, ο παραγωγός δεν είναι υποχρεωμένος να αποζημιώσει όσους υπέστησαν ζημίες περιουσιακών στοιχείων κάτω των 500 ECU. Αυτό το κατώτατο όριο ή το εκπιπτόμενο ποσό θεσπίστηκε το 1985 προκειμένου να αποφευχθεί η υπερβολική αύξηση των δικαστικών διαφορών. [18] Ζητήθηκε από τους ενδιαφερόμενους να παράσχουν στοιχεία για το ποσοστό των υλικών ζημιών κάτω των 500 EUR.

[18] Βλ. 9η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας.

Μια κατηγορία απαντήσεων προτείνει να καταργηθεί το όριο των 500 EUR. Οι καταναλωτές υφίστανται συχνά ζημίες περιουσιακών στοιχείων κάτω από αυτό το κατώτατο όριο, και επομένως δεν λαμβάνουν αποζημίωση σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι απαντήσεις περιέχουν περιορισμένα στοιχεία: στη Φινλανδία μεταξύ 1.1.1993 και 22.11.1999 το Συμβούλιο Προσφυγής Καταναλωτών επιλήφθηκε 71 υποθέσεων. 13 από αυτές τις υποθέσεις αφορούσαν ζημίες σε περιουσιακά στοιχεία κάτω των 500 EUR.

Κατά την άποψη μιας άλλης ομάδας, το υφιστάμενο καθεστώς θα πρέπει να διατηρηθεί. Το όριο είναι ευλόγως χαμηλό και δεν ζημιώνει άδικα τους καταναλωτές. Τα δικαστικά έξοδα που συνδέονται με αυτή την κατηγορία απαιτήσεων είναι δυσανάλογα αυξημένα. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ζημίες καλύπτονται από το ασφαλιστήριο συμβόλαιο οικίας του καταναλωτή.

Από τα περιορισμένα διαθέσιμα στοιχεία φαίνεται ότι η κατάργηση του εκπιπτόμενου ποσού μπορεί να καταλήξει σε αύξηση του αριθμού των αγωγών εναντίον παραγωγών καθώς και μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Αυτό μπορεί να αποφευχθεί ενθαρρύνοντας φιλικούς διακανονισμούς για μικρές απαιτήσεις αποζημίωσης.

Το δεύτερο θέμα αφορά τη δυνατότητα, δυνάμει της παραγράφου 1 του άρθρου 16 της οδηγίας, των κρατών μελών να καθορίζουν ανώτατο όριο ευθύνης του παραγωγού για τις ζημίες που προκαλούνται στα φυσικά πρόσωπα σε περίπτωση ατυχημάτων οφειλόμενων σε πανομοιότυπα αντικείμενα με το ίδιο ελάττωμα. Το όριο αυτό ορίζεται σε 70 εκατ. EUR. Το 1985 ο νομοθέτης χαρακτήρισε αυτό το όριο ως μεταβατικό και συμφωνήθηκε η Επιτροπή να αξιολογήσει μετά την πάροδο δέκα ετών τις επιπτώσεις που είχε για την προστασία των καταναλωτών και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς η χρήση αυτής της ευχέρειας (παράγραφος 2 του άρθρου 16). Υπό το φως αυτής της αξιολόγησης θα αποφασιστεί εάν θα πρέπει ή όχι να καταργηθεί το οικονομικό αυτό όριο.

Τρία κράτη μέλη (Γερμανία, Ισπανία και Πορτογαλία) έχουν θεσπίσει οικονομικά όρια.

Στη Γερμανία ο καθορισμός οικονομικού ορίου ύψους 160 εκατ. μάρκων δικαιολογήθηκε από την ανάγκη περιορισμού της ευθύνης άνευ πταίσματος. Στο πλαίσιο του ειδικού καθεστώτος για τα φαρμακευτικά προϊόντα το οικονομικό όριο είναι 200 εκατ. μάρκα. Δεν έχουν γνωστοποιηθεί περιπτώσεις στις οποίες το οικονομικό όριο να μην επαρκεί.

Στην Ισπανία το όριο ορίζεται σε 10.500 εκατ. πεσέτες. Έως σήμερα δεν έχουν γνωστοποιηθεί περιπτώσεις στις οποίες αυτός ο περιορισμός κατέστησε αδύνατη την αποζημίωση των ζημιωθέντων.

Στην Πορτογαλία έχει οριστεί βάσει νόμου οικονομικό όριο 10.000 εκατ. εσκούδων. Δεν υπάρχουν στοιχεία για την εφαρμογή.

Από τις λίγες διαθέσιμες πληροφορίες φαίνεται ότι τα οικονομικά όρια που υπάρχουν σε τρία κράτη μέλη είναι αρκετά υψηλά για να καλύψουν οποιαδήποτε απαίτηση αποζημίωσης. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι η χρησιμοποίηση από τα εν λόγω κράτη μέλη της ευχέρειας που παρέχει η παράγραφος 1 του άρθρου 16 της οδηγίας έχει σοβαρό αντίκτυπο στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

3.2.4 Προθεσμίες παραγραφής και ευθύνης

Η ευθύνη του παραγωγού παύει μετά την παρέλευση δέκα ετών από την ημερομηνία κατά την οποία ο παραγωγός έθεσε το προϊόν σε κυκλοφορία, υπό την επιφύλαξη εκκρεμούς καταγγελίας ή αγωγής (προθεσμία ευθύνης). Όποιος επιθυμεί να εγείρει αγωγή εναντίον κάποιου παραγωγού για ζημίες που υπέστη λόγω ελαττωματικού προϊόντος πρέπει να το πράξει πριν από τη λήξη του τρίτου έτους από την ημερομηνία που διαπίστωσε, ή όφειλε λογικά να διαπιστώσει, τη ζημία, το ελάττωμα και την ταυτότητα του παραγωγού (προθεσμία παραγραφής). Αυτός ο περιορισμός της ευθύνης δικαιολογείται κυρίως από το γεγονός ότι η αντικειμενική ευθύνη συνεπάγεται για τους παραγωγούς μεγαλύτερη επιβάρυνση σε σχέση με τα παραδοσιακά καθεστώτα συμβατικής και εξωσυμβατικής ευθύνης. Περιορίζεται επομένως η προθεσμία ευθύνης προκειμένου να μην αποθαρρυνθεί η τεχνολογική καινοτομία και να καταστεί δυνατή η ασφαλιστική κάλυψη.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον η προθεσμία των δέκα ετών πρέπει να τροποποιηθεί, εν γένει ή ειδικά για ορισμένα προϊόντα ή ορισμένους κλάδους, και κατά πόσον η βιομηχανία και οι ασφαλιστικές εταιρείες θα μπορούσαν και θα όφειλαν να αναλάβουν το κόστος μιας τέτοιας τροποποίησης.

Σύμφωνα με μια ομάδα απαντήσεων, η δεκαετής προθεσμία πρέπει να διατηρηθεί. Τα επιχειρήματα υπέρ αυτής της άποψης συνδέονται με την ανάγκη ασφάλειας δικαίου καθώς και με προβλήματα ως προς την ασφαλιστική κάλυψη σε περίπτωση μεγαλύτερων προθεσμιών ή τουλάχιστον μια αύξηση των ασφαλίστρων. Ένα άλλο επιχείρημα είναι ότι, εφόσον είναι ευκολότερο να αποζημιωθεί ο ζημιωθείς βάσει της αντικειμενικής ευθύνης, ο χρονικός περιορισμός είναι δικαιολογημένος και ο ζημιωθείς έχει τη δυνατότητα για μεγαλύτερες περιόδους (μέχρι και 30 έτη) προκειμένου να προσφύγει κατά του παραγωγού διεκδικώντας αποζημίωση βάσει άλλων καθεστώτων ευθύνης.

Σε μια άλλη ομάδα σχολίων προτείνεται παράταση της προθεσμίας, τουλάχιστον όσον αφορά συγκεκριμένους τομείς προϊόντων (π.χ. είδη διατροφής, φαρμακευτικά προϊόντα, γεωργικά προϊόντα ή προϊόντα που προορίζονται για ιδιαίτερα μακρόχρονη χρήση). Αναγνωρίζεται ότι σε αυτούς τους τομείς υφίστανται λανθάνουσες βλάβες, όπου η ζημία μπορεί να προκληθεί μετά την παρέλευση μεγάλου χρονικού διαστήματος από τη διάθεση του προϊόντος στην αγορά. [19] Προτάθηκε επίσης η δεκαετής προθεσμία να αρχίζει από την ημερομηνία κατά την οποία το προϊόν διατέθηκε για πρώτη φορά στους καταναλωτές ή να επεκταθεί η προθεσμία κατά την προβλεπόμενη διάρκεια ζωής του προϊόντος.

[19] Στη Γαλλία εμφανίστηκε μια περίπτωση στην οποία ένα φαρμακευτικό προϊόν που ελήφθη από εγκύους προκάλεσε σωματικές βλάβες στα παιδιά τους, οι οποίες εντούτοις εμφανίστηκαν στην ηλικία της σεξουαλικής ωρίμανσης.

Η οδηγία 92/59 για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων [20] επιβάλλει την υποχρέωση να τίθενται σε κυκλοφορία αποκλειστικά και μόνον ασφαλή προϊόντα. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του ασφαλούς προϊόντος αναφέρεται στην προβλεπόμενη διάρκεια ζωής του προϊόντος. Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι η οδηγία 92/59 και η οδηγία 85/374 λειτουργούν συμπληρωματικά: η πρώτη εξασφαλίζει τη διάθεση στην αγορά αποκλειστικά και μόνον ασφαλών προϊόντων (πρόληψη), ενώ η δεύτερη καθορίζει τους κανόνες βάσει των οποίων αποζημιώνονται οι ζημιωθέντες για σωματικές βλάβες και ζημίες των περιουσιακών στοιχείων που προκαλούνται από ελαττωματικά προϊόντα (αποζημίωση). Επομένως, δικαιολογημένα το θέμα του χρονικού περιορισμού σε σχέση με την ευθύνη του παραγωγού αντιμετωπίζεται με διαφορετικό τρόπο από ό,τι σε σχέση με τη γενική ασφάλεια των προϊόντων.

[20] ΕΕ L 228 της 11.8.1992, σελ. 24.

Δεν υπάρχουν πληροφορίες για συγκεκριμένες περιπτώσεις όσον αφορά τις επιπτώσεις της δεκαετούς προθεσμίας ούτε συγκεκριμένα στοιχεία για τον οικονομικό αντίκτυπο που θα έχει στη βιομηχανία και στον ασφαλιστικό τομέα μια ενδεχόμενη παράταση της προθεσμίας.

3.2.5 Υποχρέωση ασφάλισης

Οι παραγωγοί δεν υποχρεούνται σήμερα να έχουν κάποια οικονομική κάλυψη ούτε υποχρεούνται να συνάπτουν ασφαλιστήριο συμβόλαιο για την ευθύνη το οποίο να προβλέπει επαρκές ποσό για την κάλυψη των ενδεχόμενων ζημιών λόγω ελαττωματικών προϊόντων.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το θέμα της σχετικής εμπειρίας, και συγκεκριμένα το ερώτημα εάν είναι γνωστές περιπτώσεις κατά τις οποίες η έλλειψη ασφάλισης κατέστησε αδύνατη την αποζημίωση των ζημιωθέντων και κατά πόσον χρειάζεται να αναληφθεί περαιτέρω δράση ως προς το θέμα αυτό.

Σύμφωνα με μια ομάδα απαντήσεων, οι ίδιοι οι παραγωγοί θα πρέπει να αποφασίζουν για το ζήτημα της ασφάλισης. Τα επιχειρήματα είναι διττά: αφενός, δεν έχουν γνωστοποιηθεί περιπτώσεις κατά τις οποίες η έλλειψη ασφάλισης κατέστησε αδύνατη την καταβολή αποζημίωσης και, αφετέρου, η υποχρεωτική ασφάλιση για όλους τους τομείς προϊόντων θα έκανε τους παραγωγούς προϊόντων χαμηλού κινδύνου να αναλάβουν ένα μέρος της οικονομικής επιβάρυνσης πιο επικίνδυνων προϊόντων. Σε ορισμένα σχόλια υποστηρίζεται η θέσπιση υποχρεωτικής ασφάλισης στους τομείς που έχουν χαρακτηριστεί από τις ασφαλιστικές εταιρείες ως τομείς κινδύνου.

Με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, η απουσία ειδικής διάταξης για την ασφαλιστική κάλυψη δεν φαίνεται να οδήγησε σε προβλήματα στην πράξη. Θα πρέπει να αξιολογηθεί περαιτέρω κατά πόσον στην πράξη οι παραγωγοί των τομέων υψηλού κινδύνου ευθύνης επιδιώκουν ήδη από μόνοι τους ασφαλιστική κάλυψη ή κατά πόσον απαιτείται περαιτέρω δράση.

3.2.6 Διαφάνεια

Στην οδηγία δεν προβλέπεται επί του παρόντος κανένα μέσο με το οποίο να καθίσταται πιο διαφανής η εφαρμογή της μέσω της θέσπισης ενός μηχανισμού πληροφοριών όσον αφορά τις περιπτώσεις ευθύνης λόγω προϊόντων. Οι παραγωγοί δεν έχουν καμία υποχρέωση να διατηρούν στοιχεία για τις καταγγελίες που υποβάλλονται εναντίον τους και οι εθνικές αρχές δεν είναι υποχρεωμένες να τηρούν αρχείο των περιπτώσεων που δηλώνονται.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον θα πρέπει να προβλεφθούν στην οδηγία μέσα με τα οποία θα γίνεται πιο διαφανής ο τρόπος με τον οποίο οι οικονομικοί φορείς εφαρμόζουν τους κανόνες της οδηγίας, ιδίως μέσω του εντοπισμού των υποθέσεων που αφορούν ελαττωματικά προϊόντα τα οποία εξακολουθούν να διατίθενται στο εμπόριο.

Όσον αφορά την ερώτηση για τους τρόπους εντοπισμού ελαττωματικών προϊόντων που εξακολουθούν να διατίθενται στο εμπόριο, σε ορισμένες απαντήσεις προτείνεται να δημιουργηθεί ένα σύστημα που να υποχρεώνει τους παραγωγούς ελαττωματικών προϊόντων να παρέχουν σε έναν κεντρικό φορέα όλες τις σχετικές πληροφορίες. Μια άλλη ομάδα σχολίων αναφέρεται στην οδηγία 92/59 για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων. Η εν λόγω οδηγία και τα εθνικά μέτρα εφαρμογής θεωρούνται τα μέσα που εγγυώνται ότι διατίθενται στην αγορά αποκλειστικά και μόνον ασφαλή προϊόντα και ότι τα μη ασφαλή προϊόντα, σε περίπτωση που ανακαλυφθούν στην αγορά, αποσύρονται.

Ορισμένες απαντήσεις εκφράζουν διαφωνία με την ιδέα να δημοσιοποιούνται με λεπτομέρειες οι περιπτώσεις ευθύνης λόγω προϊόντων. Προβάλλονται δύο βασικά επιχειρήματα. Πρώτον, η λεπτομερής ενημέρωση για συγκεκριμένες περιπτώσεις ενδέχεται να αποδυναμώσει κάποιες φορές τη θέση του καταναλωτή κατά τη διαπραγμάτευση του ποσού της αποζημίωσης. Δεύτερον, η αύξηση της ενημέρωσης σχετικά με τις περιπτώσεις ευθύνης λόγω προϊόντων μπορεί να οδηγήσει σε ορισμένες πλασματικές απαιτήσεις αποζημίωσης.

Χρειάζεται να εξεταστεί περαιτέρω κατά πόσον εφαρμόζεται σωστά η υποχρέωση του παραγωγού βάσει της οδηγίας 92/59 όσον αφορά προϊόντα που έχουν ήδη διατεθεί στην αγορά, ιδίως σχετικά με την απόσυρση μη ασφαλών προϊόντων.

3.2.7 Ευθύνη του προμηθευτή [21]

[21] Στην παράγραφο 3 του άρθρου 3 της οδηγίας ως «προμηθευτής» νοείται αυτός που διανέμει στους καταναλωτές κάποιο προϊόν που κυκλοφορεί στην αγορά. Στην παρούσα έκθεση ακολουθείται αυτός ο ορισμός.

Στην Πράσινη Βίβλο θίγονται υπό αυτόν τον τίτλο δύο σημεία: η όχληση και η ευθύνη του προμηθευτή.

Όχληση του προμηθευτή. Το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας προβλέπει ότι, εάν είναι αδύνατον να προσδιοριστεί η ταυτότητα του παραγωγού, κάθε προμηθευτής του προϊόντος θα θεωρείται παραγωγός του, εκτός αν ενημερώσει τον ζημιωθέντα, εντός εύλογης προθεσμίας, σχετικά με την ταυτότητα του παραγωγού ή εκείνου που του προμήθευσε το προϊόν. Το ίδιο ισχύει όταν πρόκειται για εισαγόμενο στην Κοινότητα προϊόν, εφόσον το προϊόν δεν αναφέρει την ταυτότητα του εισαγωγέα, ακόμη κι αν αναφέρει το όνομα του παραγωγού. Ο ζημιωθείς έχει λοιπόν την υποχρέωση να οχλήσει τον προμηθευτή, ώστε αυτός να είναι σε θέση, εντός εύλογης προθεσμίας, να του ανακοινώσει τα στοιχεία του παραγωγού ή του δικού του προμηθευτή.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα εάν θα πρέπει ο προμηθευτής να ανακοινώσει στον ζημιωθέντα την ταυτότητα του παραγωγού εντός συγκεκριμένης προθεσμίας.

Σύμφωνα με πολλές απαντήσεις, ο καθορισμός συγκεκριμένης προθεσμίας μπορεί να δικαιολογηθεί επειδή η «εύλογη προθεσμία», όπως αναφέρεται, μπορεί να ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους από τα κράτη μέλη. Ενώ κάποιοι προτείνουν προθεσμία ενός μήνα, για άλλους η προθεσμία φθάνει τους τρεις μήνες.

Φαίνεται ότι στα κράτη μέλη η εφαρμογή της «εύλογης προθεσμίας» είναι κάπως διαφοροποιημένη. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για τις επιπτώσεις αυτών των διαφορών στην πράξη. Επί του παρόντος δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για ανάγκη εναρμόνισης.

Έκταση της ευθύνης του προμηθευτή. Η οδηγία βασίζεται στην αρχή ότι υπεύθυνος για τη ζημία που προκαλείται από ελάττωμα του προϊόντος είναι ο παραγωγός του προϊόντος. Στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας παραγωγός θεωρείται «ο κατασκευαστής ενός τελικού προϊόντος, ο παραγωγός κάθε πρώτης ύλης ή ο κατασκευαστής ενός συστατικού καθώς και κάθε πρόσωπο που εμφανίζεται ως παραγωγός του προϊόντος, επιθέτοντας σε αυτό την επωνυμία, το σήμα ή κάθε άλλο διακριτικό του σημείο».

Κατ' εξαίρεση, ένας επαγγελματίας που ενεργεί ως απλός προμηθευτής είναι υπεύθυνος μόνο σε τρεις περιπτώσεις: όταν είναι εισαγωγέας του προϊόντος στην Κοινότητα - κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας - και, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, όταν ο παραγωγός του προϊόντος δεν μπορεί να εντοπισθεί από τον ζημιωθέντα ή όταν η ταυτότητα του προαναφερθέντος εισαγωγέα δεν αναγράφεται στο προϊόν (άρθρο 3, παράγραφος 3).

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον η οδηγία θα πρέπει να εφαρμόζεται σε οποιονδήποτε επαγγελματία της αλυσίδας διάθεσης του προϊόντος στο εμπόριο, εφόσον η δραστηριότητά του έχει επηρεάσει τα χαρακτηριστικά ασφάλειας ενός προϊόντος που έχει τεθεί σε κυκλοφορία.

Μια ομάδα απαντήσεων αναφέρεται στην οδηγία 92/59, όπου ο ορισμός του παραγωγού περιλαμβάνει και άλλους επαγγελματίες της αλυσίδας διάθεσης του προϊόντος, στο μέτρο που οι δραστηριότητές τους μπορεί να επηρεάσουν τα χαρακτηριστικά ασφάλειας ενός προϊόντος που έχει τεθεί σε κυκλοφορία. Αυτό σημαίνει ότι οι επαγγελματίες της αλυσίδας διάθεσης του προϊόντος είναι επίσης υποχρεωμένοι να εξασφαλίζουν ότι τίθενται σε κυκλοφορία μόνον ασφαλή προϊόντα και να συμμετέχουν στη λήψη μέτρων για προϊόντα που έχουν ήδη τεθεί σε κυκλοφορία. Οι κανόνες που αφορούν την ευθύνη στο πλαίσιο της οδηγίας 85/374 θα πρέπει να επεκταθούν προς αυτή την κατεύθυνση. Στις απαντήσεις δεν είναι πάντα σαφές κατά πόσον η ευθύνη του προμηθευτή θα πρέπει να είναι απεριόριστη (εάν δηλ. ο προμηθευτής θα είναι υπεύθυνος και για κατασκευαστικά ελαττώματα) ή να περιορίζεται μόνο σε συγκεκριμένες δραστηριότητες του προμηθευτή, όπως είναι π.χ. η εκ νέου συσκευασία, η μεταφορά και η αποθήκευση.

Σε κάποια άλλα σχόλια απορρίπτεται η ιδέα να θεσπιστεί ευθύνη του προμηθευτή. Ως βασικό επιχείρημα προβάλλεται η δυσκολία να γίνει αντιληπτό πώς η αρχή της ευθύνης άνευ πταίσματος μπορεί να εφαρμοστεί για τον προμηθευτή. Εάν ο προμηθευτής είναι υπεύθυνος για κάποιο ελάττωμα λόγω της αποθήκευσης ή της μεταφοράς, αυτή η ευθύνη μάλλον πλησιάζει στην έννοια της ευθύνης εκ πταίσματος. Άλλα προβλήματα ενδέχεται να ανακύψουν ως προς τον εντοπισμό του υπευθύνου (παραγωγού ή προμηθευτή) και ως προς την απόδειξη του ελαττώματος, εάν πρόκειται για ελάττωμα που εμπίπτει στο πεδίο ευθύνης του προμηθευτή. Η προσέγγιση της οδηγίας 85/374, στη βάση της οποίας βρίσκεται η παραγωγή και η εμπορία ελαττωματικών προϊόντων, δεν δικαιολογεί πλήρη ευθύνη του προμηθευτή, δηλ. και στην περίπτωση ελαττώματος που υφίσταται τη στιγμή της διάθεσης στο εμπόριο.

Όπως προαναφέρθηκε, στόχος της οδηγίας 92/59 είναι η πρόληψη και της οδηγίας 85/374 η αποζημίωση. Οι ρόλοι αυτοί μπορεί να αλληλοσυμπληρώνονται, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι ισχύοντες κανόνες πρέπει να είναι από κάθε άποψη οι ίδιοι. Τούτο ισχύει ως προς το κατά πόσον οι υποχρεώσεις των προμηθευτών δυνάμει της οδηγίας για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων μπορούν να μεταφερθούν ipso facto στον τομέα της ευθύνης λόγω προϊόντων. Σύμφωνα με το βασικό στόχο της οδηγίας 85/374, ο παραγωγός είναι υπεύθυνος για τα ελαττωματικά προϊόντα ανεξάρτητα από την ύπαρξη πταίσματος. Οι προμηθευτής είναι υπεύθυνος μόνο σε περίπτωση που είναι αδύνατον να εντοπιστεί ο παραγωγός. Επομένως, η οδηγία αναγνωρίζει την ευθύνη του προμηθευτή σε εξαιρετικές περιπτώσεις.

Φαίνεται ότι ο αριθμός των περιπτώσεων όπου το ελάττωμα του προϊόντος οφείλεται στη δραστηριότητα του προμηθευτή είναι σχετικά μικρός (κυρίως στον τομέα των ειδών διατροφής και των γεωργικών προϊόντων), ενώ δεν υπάρχουν συγκεκριμένα διαθέσιμα στοιχεία ως προς το εν λόγω θέμα. Δεν είναι γνωστό κατά πόσον οι καταναλωτές έλαβαν ή όχι αποζημίωση στη συγκεκριμένη αυτή περίπτωση ή κατά πόσον είχαν τη δυνατότητα να στραφούν εναντίον του παραγωγού. Στο παρόν στάδιο δεν φαίνεται δικαιολογημένη κάποια ουσιαστική αλλαγή ως προς τη μεταβίβαση της ευθύνης στον προμηθευτή σε περιπτώσεις άλλες από τις προβλεπόμενες στην παράγραφο 3 του άρθρου 3 της οδηγίας.

3.2.8 Καλυπτόμενα προϊόντα

Η οδηγία εφαρμόζεται αποκλειστικά σε προϊόντα [22] και καλύπτει όλα τα κινητά ενσώματα αγαθά, ανεξάρτητα αν προορίζονται για ιδιωτική ή μη χρήση, περιλαμβανομένης της ηλεκτρικής ενέργειας.

[22] Για τις ελαττωματικές υπηρεσίες η Επιτροπή προτίθεται να αναλάβει ειδική πρωτοβουλία. Βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής - «Σχέδιο δράσης για την πολιτική υπέρ των καταναλωτών 1999-2001» [COM(98) 696 της 1.12.1998].

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον θα πρέπει να συμπεριληφθούν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας τα ακίνητα αγαθά.

Τα σχόλια είναι κατά κανόνα αρνητικά ως προς αυτό το σημείο. Αρκετά κράτη μέλη διαθέτουν ειδική νομοθεσία περί ευθύνης εξ ακινήτων. Σε άλλα κράτη μέλη οι κανόνες του ενοχικού δικαίου εξασφαλίζουν το δικαίωμα να ζητηθεί αποζημίωση σε περίπτωση που ανακύψει πρόβλημα με κάποιο ακίνητο. Η οδηγία καλύπτει την ευθύνη του παραγωγού για ελαττώματα σε προϊόντα βιομηχανικής μαζικής παραγωγής. Κατά συνέπεια, η οδηγία καλύπτει τα κατασκευαστικά (δομικά) προϊόντα που είναι ενσωματωμένα σε κάποιο ακίνητο αγαθό. Ωστόσο, τα ακίνητα αγαθά συνιστούν ιδιαίτερη υπηρεσία και χρειάζονται διαφορετικούς κανόνες.

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν φαίνεται σκόπιμο να επεκταθεί η εφαρμογή της οδηγίας στα ακίνητα αγαθά.

3.2.9 Καλυπτόμενες ζημίες

Σήμερα το άρθρο 9 της οδηγίας αναφέρεται στις ζημίες που προκαλούν θάνατο και σωματικές βλάβες καθώς και στις ζημίες που προκαλούνται σε ένα αγαθό εφόσον προορίζεται για μη επαγγελματική χρήση. Το ίδιο το ελαττωματικό προϊόν [23] δεν καλύπτεται.

[23] Η αντιστάθμιση της αξίας του αγαθού καλύπτεται από τη νομοθεσία περί εγγυήσεων κατά την πώληση (βλ. οδηγία 99/44/ΕΚ για τις εγγυήσεις μετά την πώληση, ΕΕ L 171 της 7.07.99, σελ. 12).

Στην Πράσινη Βίβλο εθίγησαν σχετικά τρία ζητήματα.

Οι μη υλικές ζημίες (οποιαδήποτε μη περιουσιακή ζημία, ηθική βλάβη, ψυχική οδύνη κ.λπ.) δεν καλύπτονται τη στιγμή αυτή από την οδηγία, έστω και αν η πλειονότητα των εθνικών νομοθεσιών τις λαμβάνει υπόψη. Οι ενδιαφερόμενοι κλήθηκαν να απαντήσουν κατά πόσον η οδηγία θα πρέπει να καλύπτει και μη υλικές ζημίες.

Οι απόψεις διίστανται ως προς το σημείο αυτό. Επιβεβαιώνεται ότι το εθνικό δίκαιο περί αντικειμενικής ευθύνης καλύπτει ήδη στα περισσότερα κράτη μέλη τις μη υλικές ζημίες. Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές ως προς τους ορισμούς και την πρακτική εφαρμογή (π.χ. ποσό αποζημίωσης που επιδικάζεται γι' αυτόν τον σκοπό). Στη Γερμανία άρχισε να συζητείται η επέκταση των ζημιών που καλύπτονται βάσει του εθνικού δικαίου περί αντικειμενικής ευθύνης στις μη υλικές ζημίες που προκαλούνται από ψυχική οδύνη.

Οι απαντήσεις δεν είναι αρκετά λεπτομερείς ώστε να επιτρέπουν να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις που έχουν στην πράξη για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς καθώς και για την προστασία του καταναλωτή οι εθνικοί κανόνες που προβλέπουν αποζημίωση για μη υλικές ζημίες και η διαφοροποίησή τους ως προς το πεδίο και τον τρόπο εφαρμογής. Το θέμα αυτό χρειάζεται να εξεταστεί περαιτέρω προκειμένου να είναι δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε επίσης το ερώτημα κατά πόσον θα πρέπει να καλύπτονται από την οδηγία οι ζημίες που προκαλούνται στα προϊόντα τα οποία συνήθως έχουν επαγγελματική ή εμπορική χρήση και κατά συνέπεια, επαγγελματίες θα έπρεπε να προστατεύονται στην περίπτωση ζημίας.

Τα σχετικά σχόλια εκφράζουν κατά κανόνα αρνητική θέση. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι ένας από τους στόχους της οδηγίας συνίσταται στην προστασία του καταναλωτή, και κατ' επέκταση δεν θα πρέπει να καλύπτονται άλλα αγαθά πλην των καταναλωτικών. Στην ουσία, για τους επαγγελματίες χρήστες είτε υπάρχει κάποιο ένδικο μέσο διεκδίκησης αποζημίωσης βάσει του ενοχικού δικαίου είτε οποιαδήποτε ζημία καλύπτεται από επιχειρηματικό ασφαλιστήριο συμβόλαιο.

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν φαίνεται, σ'αυτό το στάδιο, σκόπιμη η τροποποίηση της οδηγίας ως προς αυτό το σημείο.

Λίγες είναι οι απαντήσεις στο ερώτημα κατά πόσον θα πρέπει να καλύπτονται οι ζημίες στο ίδιο το ελαττωματικό προϊόν. Υποστηρίχθηκε ότι οι εν λόγω ζημίες καλύπτονται από συμβατικές ρυθμίσεις.

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν φαίνεται σκόπιμο να συμπεριληφθούν οι ζημίες αυτού του είδους.

3.2.10 Πρόσβαση στη δικαιοσύνη

Στην τρέχουσα έκδοση της οδηγίας δεν προβλέπονται ειδικές διατάξεις για την πρόσβαση των ζημιωθέντων στη δικαιοσύνη. Ο ζημιωθείς είναι υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσει τα εθνικά ένδικα βοηθήματα.

Στην Πράσινη Βίβλο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον θα πρέπει να προβλεφθούν ειδικά μέτρα για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των ζημιωθέντων στη δικαιοσύνη, όπως π.χ. αγωγές παύσης, ειδικοί μηχανισμοί φιλικών διακανονισμών ή/και ομαδικές αγωγές.

Σύμφωνα με ορισμένες απαντήσεις, η εξουσία που παρέχει στις εθνικές αρχές η οδηγία 92/59 να αποσύρουν οποιοδήποτε επικίνδυνο προϊόν επαρκεί για την προστασία των καταναλωτών. Κατά την άποψη αυτή, δεν χρειάζεται να αναγνωριστεί σε ιδιώτες το δικαίωμα υποβολής αγωγών παύσης.

Ενώ σε ορισμένες απαντήσεις υποστηρίζεται να εξεταστούν περαιτέρω εναλλακτικοί μηχανισμοί επίλυσης των διαφορών, σε άλλες εκφράζεται η άποψη ότι οι υφιστάμενοι μηχανισμοί φιλικού διακανονισμού είναι αποτελεσματικοί, εφόσον οι απαιτήσεις αποζημίωσης διακανονίζονται ως επί το πλείστον κατ' αυτόν τον τρόπο. Οι ομαδικές αγωγές αμφισβητούνται για τυπικούς λόγους (έλλειψη κοινοτικής αρμοδιότητας βάσει του άρθρου 95 της Συνθήκης ΕΚ όσον αφορά την εναρμόνιση των κανόνων πολιτικής δικονομίας). Ένα άλλο σχετικό αρνητικό επιχείρημα σχετίζεται με το γεγονός ότι οι κανόνες για τις δικαστικές προσφυγές δεν θα πρέπει να εκπονούνται για έναν συγκεκριμένο τομέα, καθώς το ίδιο ακριβώς πρόβλημα ανακύπτει σε όλους τους τομείς που αφορούν τους καταναλωτές.

Υπάρχουν ορισμένες πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στα περισσότερα κράτη μέλη όσον αφορά τις ομαδικές αγωγές. Οι πληροφορίες αυτές παρουσιάζονται συνοπτικά στη συνέχεια.

Στην Πορτογαλία προβλέπεται η δυνατότητα έγερσης λαϊκής αγωγής (actio popularis), όπου η εισαγγελική αρχή και οργανώσεις καταναλωτών μπορούν να παρέμβουν σε περιπτώσεις πρόκλησης βλάβης σε ιδιώτες.

Στην Αυστρία ο κώδικας πολιτικής δικονομίας επιτρέπει στο θύμα να μεταβιβάσει την απαίτησή του/της για αποζημίωση στο πλαίσιο της αστικής ευθύνης σε μια οργάνωση καταναλωτών.

Στο Βέλγιο οι ενάγοντες με παρόμοιες αλλά χωριστές απαιτήσεις μπορούν να προσφύγουν στο ίδιο δικαστήριο και να ζητήσουν εν συνεχεία από αυτό να εξετάσει τις απαιτήσεις τους στο πλαίσιο της ίδιας ακροαματικής διαδικασίας, αλλά καθεμία χωριστά.

Στην Ελλάδα είναι δυνατή η κατάθεση αγωγής από ομάδες καταναλωτών.

Στη Δανία οι κανόνες περί προσφυγών επιτρέπουν λαϊκές αγωγές σε όλους τους τομείς που αφορούν τους καταναλωτές.

Στη Γαλλία, βάσει της κείμενης νομοθεσίας, οι οργανώσεις καταναλωτών μπορούν να προασπίζονται τα συμφέροντα των καταναλωτών. Εντούτοις, αυτό δεν περιλαμβάνει αγωγές για αποζημίωση μιας ομάδας ζημιωθέντων. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχουν αγωγές παρόμοιες με τις ομαδικές αγωγές των Ηνωμένων Πολιτειών.

Στη Γερμανία, σε περίπτωση αλλεπάλληλων ατυχημάτων, ασκείται δικαστική προσφυγή, η οποία θα αποτελέσει εν συνεχεία τη βάση αποζημίωσης μεταξύ βιομηχανίας και ζημιωθέντων.

Στην Ιρλανδία οι δικαστικοί κανόνες προβλέπουν μια διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ένα ή περισσότερα άτομα με το ίδιο συμφέρον σε μία και μοναδική απαίτηση μπορούν να ασκήσουν προσφυγή και να υπερασπιστούν την απαίτηση εκ μέρους όλων των ενδιαφερομένων.

Στην Ιταλία οι οργανώσεις των καταναλωτών μπορούν να προασπίζονται τα συμφέροντα των καταναλωτών, αλλά δεν μπορούν να ενεργούν εξ ονόματος των ζημιωθέντων.

Στη Φινλανδία εξετάστηκε πριν από μερικά χρόνια το θέμα της λαϊκής αγωγής. Ο διαμεσολαβητής για ζητήματα καταναλωτών μπορεί να συνδράμει τους προσφεύγοντες στο δικαστήριο. Οι δικαστικές δαπάνες μπορούν να καλυφθούν εξ ολοκλήρου από ένα ειδικό ταμείο.

Στις Κάτω Χώρες ο νόμος περί ομαδικών αγωγών επιτρέπει από τον Μάιο του 1994 τις ομαδικές αγωγές.

Στην Ισπανία οι οργανώσεις των καταναλωτών μπορούν να καταθέσουν αγωγή εκ μέρους ενός μέλους τους. Από τον Ιανουάριο του 2001, χάρη σε μια τροποποίηση των δικονομικών κανόνων, θα είναι δυνατή η κατάθεση κοινών αγωγών.

Στη Σουηδία εξετάζεται η θέσπιση κανόνων για τις λαϊκές αγωγές και ενδέχεται να υποβληθεί προσεχώς σχετική πρόταση.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι δυνατή η κατάθεση κοινής αγωγής στα δικαστήρια της Αγγλίας και της Ουαλίας [24] βάσει μιας διάταξης πολιτικής δικονομίας που αφορά τις ομαδικές δικαστικές προσφυγές. Βάσει της εν λόγω διάταξης, ένα ή περισσότερα άτομα μπορούν να αναλάβουν ρόλο αντιπροσώπου και να ασκήσουν προσφυγή εκ μέρους άλλων, εφόσον έχουν κοινό συμφέρον.

[24] Η νομοθετική επιτροπή της Σκωτίας απέρριψε την ιδέα της θέσπισης μιας τέτοιας διάταξης.

Στο παρόν στάδιο δεν υπάρχουν ενδείξεις για τη σκοπιμότητα ανάληψης δράσης όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη ειδικά σε περιπτώσεις ευθύνης λόγω προϊόντων.

3.2.11 Λοιπά ζητήματα

Σε ορισμένες απαντήσεις θίγονται και άλλα ζητήματα που θα πρέπει να εξεταστούν περαιτέρω. Τα εν λόγω ζητήματα αφορούν ορισμένα σημεία όπου η οδηγία αφήνει στα κράτη μέλη τον ορισμό κάποιων νομικών εννοιών (π.χ. της «θέσης σε κυκλοφορία» [25]) ή όπου, λόγω πρόδηλης έλλειψης σαφήνειας της οδηγίας, οι εθνικοί νόμοι για τη μεταφορά της οδηγίας παρουσιάζουν αποκλίσεις. Ένα άλλο σημείο σχετίζεται με τη χρησιμοποίηση ενός ελαττωματικού προϊόντος στην παροχή μιας υπηρεσίας. Τέλος, τίθεται το ερώτημα κατά πόσον η οδηγία θα πρέπει να περιέχει διατάξεις σχετικά με τις συγκρούσεις νόμων (ορίζοντας τη δικαιοδοσία και το εφαρμοστέο δίκαιο).

[25] Σε ένα αίτημα για έκδοση προδικαστικής απόφασης, που εκκρεμεί επί του παρόντος ενώπιον του Δικαστηρίου, θίγεται μεταξύ άλλων αυτό το σημείο (υπόθεση C-203/99, Veedfald).

Τα ζητήματα αυτά χρειάζονται περαιτέρω εξέταση. Πιθανόν να μη χρειαστούν κατ' αρχήν τροποποίηση και ενδεχομένως να εξεταστούν είτε σε σχέση με τον έλεγχο για τη μεταφορά της οδηγίας είτε στο πλαίσιο ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά την πρακτική εφαρμογή ορισμένων διατάξεων.

4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η Επιτροπή στην πρώτη της έκθεση εφαρμογής, το 1995, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εμπειρία παρέμενε περιορισμένη και ότι πιθανότατα θα εξελισσόταν με βραδείς ρυθμούς. Η μελέτη αντικτύπου [26], στην οποία βασίστηκε η έκθεση για την εξαγωγή των συμπερασμάτων της και στην οποία αναφέρεται, ανέλυσε τους διάφορους λόγους στους οποίους οφείλεται η ύπαρξη περιορισμένης μόνον εμπειρίας.

[26] Βλ. υποσημείωση 2.

Δεδομένης της κατάστασης, η Επιτροπή θεώρησε σκόπιμο να εκδώσει μια Πράσινη Βίβλο για την ευθύνη λόγω προϊόντων για τους εξής λόγους: το έγγραφο αυτό θα έθιγε τα διάφορα σημεία στα οποία χρειάζονται συγκεκριμένες πληροφορίες και θα άνοιγε μια ευρεία και ουσιαστική συζήτηση για το εν λόγω θέμα. Η Επιτροπή έλαβε πολλές απαντήσεις, δείγμα του μεγάλου ενδιαφέροντος για το συζητούμενο θέμα.

Η Πράσινη Βίβλος κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να παράσχουν στην Επιτροπή συγκεκριμένες πληροφορίες για την πρακτική εφαρμογή, και όχι απλώς θέσεις αρχής, προκειμένου να είναι σε θέση να αιτιολογήσει τα συμπεράσματά της, ιδίως εάν τα συμπεράσματα αυτά επρόκειτο να καταλήξουν σε ουσιαστική τροποποίηση της οδηγίας.

Με βάση τις πληροφορίες που είναι διαθέσιμες στην παρούσα φάση και προέρχονται από τις απαντήσεις που δόθηκαν στην Πράσινη Βίβλο καθώς και από άλλα έγγραφα που ελήφθησαν, μπορεί κανείς να συνοψίσει την κατάσταση που επικρατεί στα κράτη μέλη ως εξής:

- η εμπειρία όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας παραμένει περιορισμένη. Αυτό οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες: η οδηγία μεταφέρθηκε πρόσφατα σε ορισμένα κράτη μέλη, ενώ, σύμφωνα με τη δυνατότητα που παρέχει στα κράτη μέλη το άρθρο 13 της οδηγίας, παράλληλα ισχύει το εθνικό δίκαιο περί συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης ή κάποιο ειδικό καθεστώς ευθύνης.

- οι ελάχιστες διαθέσιμες πληροφορίες δεν επέτρεψαν να εντοπιστούν σοβαρά προβλήματα ως προς την εφαρμογή της οδηγίας.

- ένα πλαίσιο αποδοτικό συγκριτικά με το κόστος του πρέπει να υπάρχει ώστε να διατηρεί μια ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων τόσο των καταναλωτών όσο και των παραγωγών.

Σε γενικές γραμμές, η κατάσταση δεν διαφέρει ουσιαστικά από την κατάσταση που επικρατούσε το 1995, όταν η Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη έκθεση. Η Επιτροπή είναι της άποψης ότι οποιεσδήποτε τροποποιήσεις της οδηγίας θα πρέπει να στηρίζονται σε αντικειμενικές πραγματικές βάσεις. Οι πληροφορίες που είναι διαθέσιμες στο παρόν στάδιο δεν είναι αρκετές για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Επομένως, η Επιτροπή κρίνει ότι θα ήταν πρόωρο να εξεταστεί το ενδεχόμενο αλλαγών στο υφιστάμενο καθεστώς ευθύνης στο πλαίσιο της οδηγίας 85/374.

Εντούτοις, η Επιτροπή προτίθεται να προβεί σε ορισμένες συγκεκριμένες ενέργειες με δύο πτυχές: αφενός, εξετάζει τη λήψη μέτρων άμεσα συνδεδεμένων με το ζήτημα της ευθύνης λόγω προϊόντων, με βραχυπρόθεσμους και μεσοπρόθεσμους στόχους. αφετέρου, κάποια μέτρα σε άλλους τομείς, που συμπληρώνουν την ευθύνη λόγω προϊόντων, είτε έχουν ήδη δρομολογηθεί είτε θα ληφθούν στο εγγύς μέλλον.

4.1 Πρακτικά μέτρα υλοποίησης άμεσα συνδεδεμένα με την ευθύνη λόγω προϊόντων

Η Πράσινη Βίβλος φιλοδοξούσε να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερες συγκεκριμένες πληροφορίες για τη λειτουργία της οδηγίας. Παρά την ενεργό συμμετοχή πολλών ενδιαφερόμενων μερών σε αυτό το έργο, παραμένουν δυσκολίες ως προς τη διαμόρφωση πλήρους εικόνας της κατάστασης στα κράτη μέλη. Εν όψει της διαρκούς διαδικασίας αξιολόγησης της εφαρμογής της οδηγίας στην Κοινότητα, χρειάζεται να εξεταστούν μέσα για να συμπληρωθούν βραχυπρόθεσμα τα σημερινά κενά στην πληροφόρηση. Θα πρέπει επίσης να αρχίσουν να εξετάζονται τρόποι για να επιτευχθεί μεσοπρόθεσμα σε κοινοτικό επίπεδο μεγαλύτερη εναρμόνιση της ευθύνης λόγω προϊόντων.

4.1.1 Βραχυπρόθεσμες δράσεις

Η Επιτροπή είναι της άποψης ότι ένα πρακτικό και αποτελεσματικό μέσο συλλογής στοιχείων θα ήταν η σύσταση μιας ομάδας εμπειρογνωμόνων για την ευθύνη λόγω προϊόντων, κάτι παρόμοιο με τη δημιουργία «παρατηρητηρίου», που είχε προτείνει η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στη γνωμοδότησή της σχετικά με την Πράσινη Βίβλο. Σε αυτή την ομάδα εμπειρογνωμόνων θα συμμετέχουν όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, όπως εμπειρογνώμονες εθνικών διοικήσεων, ειδικευμένοι δικηγόροι και πανεπιστημιακοί, εκπρόσωποι από διάφορους κλάδους της βιομηχανίας και τον τομέα των ασφαλειών καθώς και οργανώσεις καταναλωτών.

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων θα συλλέγει πληροφορίες για όλα τα κράτη μέλη, ειδικά όσον αφορά τη νομική εφαρμογή της οδηγίας, την πρόσφατη νομολογία και τις πρόσφατες αλλαγές στην εθνική νομοθεσία που έχουν αντίκτυπο στην ευθύνη λόγω προϊόντων (π.χ. θέματα που αφορούν την πρόσβαση στη δικαιοσύνη). Επιπλέον, τα στοιχεία που ανταλλάσσονται μπορούν να δημοσιεύονται στο Διαδίκτυο προκειμένου να αυξηθεί η διαφάνεια.

Κατά τη γνώμη της Επιτροπής, η σύσταση αυτής της ομάδας εμπειρογνωμόνων, εκτός από πρακτικός τρόπος πλήρωσης των κενών πληροφόρησης, θα αποτελεί και φόρουμ διαρκούς συζήτησης θεμάτων που αφορούν την ευθύνη λόγω προϊόντων. Οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες για την ομάδα εμπειρογνωμόνων και τη λειτουργία της θα καθοριστούν στις αρχές του 2001.

Ένα άλλο ζήτημα αφορά τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με τη διαθεσιμότητα ασφαλών προϊόντων στην αγορά. Ήδη από το 1993 λειτουργεί ένα κοινοτικό σύστημα συλλογής δεδομένων και ανταλλαγής πληροφοριών στο πλαίσιο του παλαιού συστήματος EHLASS (κοινοτικό σύστημα πληροφόρησης σχετικά με τα οικιακά ατυχήματα και τα ατυχήματα κατά τις δραστηριότητες αναψυχής). Στο παρελθόν, το σύστημα αυτό δεν προσδιόριζε τον αριθμό των τραυματισμών λόγω ενός ελαττωματικού προϊόντος, επειδή συλλέγονταν όλοι οι τύποι ατυχήματος που αφορούσαν ένα προϊόν. Στο πλαίσιο του κοινοτικού προγράμματος δράσης σχετικά με την πρόληψη των τραυματισμών [27] έχει δημιουργηθεί ένα νέο κοινοτικό σύστημα συλλογής πληροφοριών σχετικά με τους τραυματισμούς. Θα καταρτιστούν δείκτες ασφάλειας προϊόντων και υπηρεσιών. Θα εξεταστεί επίσης η σκοπιμότητα της ενσωμάτωσης πρόσθετων πληροφοριών που να αφορούν συγκεκριμένα τα ατυχήματα που προκαλούνται από ελαττωματικά προϊόντα.

[27] ΕΕ L 46 της 20.2.1999, σελ. 1

Επιπλέον, οι πληροφορίες που ελήφθησαν από τους ενδιαφερόμενους κατά τη συζήτηση για την Πράσινη Βίβλο χρειάζεται να συμπληρωθούν με τις γνώμες άλλων εμπειρογνωμόνων. Η Επιτροπή προτίθεται να ξεκινήσει μελέτη αξιολόγησης των οικονομικών επιπτώσεων της ενίσχυσης του υφιστάμενου καθεστώτος αστικής ευθύνης στο πλαίσιο της οδηγίας 85/374.

Στην τρέχουσα έκδοση της οδηγίας η Επιτροπή αναλαμβάνει ειδικό ρόλο ως προς την αξιολόγηση των επιπτώσεων της οδηγίας σε σχέση με τις δυνατότητες που αναγνωρίζονται στα κράτη μέλη όσον αφορά, αφενός, την απαλλαγή από την ευθύνη για κινδύνους ανάπτυξης και, αφετέρου, το οικονομικό όριο (βλ. άρθρο 15, παράγραφος 3, και άρθρο 16, παράγραφος 2, της οδηγίας). Δεδομένου ότι επί του παρόντος είναι αδύνατον να υπολογιστούν επαρκώς οι επιπτώσεις των δύο αυτών δυνατοτήτων για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και την προστασία των καταναλωτών, η προγραμματιζόμενη μελέτη θα πρέπει να επικεντρωθεί σε αυτά τα θέματα.

Στόχος της μελέτης θα είναι να αξιολογήσει τον οικονομικό αντίκτυπο που θα έχουν για τη βιομηχανία, τις ασφαλιστικές εταιρείες, τους καταναλωτές και ολόκληρη την κοινωνία (ιδιαίτερα μέσω των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης) η θέσπιση της ευθύνης του παραγωγού και στην περίπτωση των κινδύνων ανάπτυξης καθώς και η κατάργηση του μέγιστου οικονομικού ορίου για αλλεπάλληλα περιστατικά. Η ανάλυση αυτή θα πρέπει να βασίζεται όσο το δυνατόν περισσότερο σε γεγονότα.

Χάρη στα αποτελέσματα της μελέτης, η Επιτροπή θα πρέπει να είναι σε θέση να διαμορφώσει μια ρεαλιστική αξιολόγηση του κόστους και των πλεονεκτημάτων που συνεπάγεται η ενίσχυση του υφιστάμενου καθεστώτος ευθύνης.

4.1.2 Μεσοπρόθεσμες δράσεις

Το 1985 ο νομοθέτης θεώρησε την οδηγία απλώς ένα πρώτο στοιχείο για τη χάραξη πραγματικής πολιτικής όσον αφορά την ευθύνη του παραγωγού σε κοινοτικό επίπεδο. Προέβλεψε την τακτική αναθεώρησή της (ανά πενταετία) επιδιώκοντας τη συνέχιση των προσπαθειών με στόχο τη μεγαλύτερη εναρμόνιση, προκειμένου να θεσπιστεί το πλέον πλήρες, συνεκτικό, ισόρροπο και αποτελεσματικό κανονιστικό πλαίσιο για την προστασία των ζημιωθέντων και την ασφάλεια δικαίου των παραγωγών.

Στην παρούσα φάση μπορεί να αρχίσει να εξετάζεται η σκοπιμότητα της μεγαλύτερης εναρμόνισης των διαφόρων καθεστώτων ευθύνης που υπάρχουν σήμερα και, εφόσον αυτή κριθεί σκόπιμη, τα ενδεικνυόμενα μέσα.

Είναι αλήθεια ότι προς το παρόν η οδηγία δεν θίγει τα δικαιώματα που ενδέχεται να έχει ο ζημιωθείς βάσει της συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης (αμέλεια/αδικοπραξία) ή βάσει ειδικού καθεστώτος ευθύνης που ίσχυε τον Ιούλιο του 1985 (άρθρο 13). Αυτό σημαίνει ότι η οδηγία καθορίζει κοινούς κανόνες αντικειμενικής ευθύνης τους οποίους πρέπει να εφαρμόσουν τα κράτη μέλη και από τους οποίους δεν μπορούν να παρεκκλίνουν θεσπίζοντας αυστηρότερες διατάξεις. Ο ζημιωθείς μπορεί ωστόσο να εγείρει αγωγή κατά ενός παραγωγού ελαττωματικού προϊόντος βάσει άλλων καθεστώτων ευθύνης λόγω προϊόντων που ενδέχεται να υπάρχουν στα διάφορα κράτη μέλη, εφόσον πληρούνται οι συγκεκριμένες προϋποθέσεις για την εφαρμογή τους.

Αυτή η δυνατότητα συνύπαρξης διαφορετικών καθεστώτων ευθύνης πιθανόν να συνιστά έναν παράγοντα που μπορεί να εξηγήσει τον περιορισμένο αριθμό των αγωγών που κατατέθηκαν στην πράξη στα εθνικά δικαστήρια με βάση τους εθνικούς κανόνες εφαρμογής της οδηγίας για την ευθύνη λόγω προϊόντων.

Κατ' αρχήν φαίνεται ότι ο ζημιωθείς μπορεί ευκολότερα να εγείρει αγωγές με βάση τις διατάξεις της αντικειμενικής ευθύνης παρά άλλες διατάξεις. Συγκεκριμένα, δεν υποχρεούται να αποδείξει το πταίσμα ή την αμέλεια του παραγωγού, όπως συμβαίνει στο πλαίσιο του δικαίου περί συμβατικής ή εξωσυμβατικής ευθύνης. Στο πλαίσιο άλλου συστήματος η απουσία πταίσματος φαίνεται να απαλλάσσει τον παραγωγό από την ευθύνη του. Ωστόσο, οι απαντήσεις στην Πράσινη Βίβλο δείχνουν ότι στην πράξη, τουλάχιστον σε ορισμένα κράτη μέλη, οι αγωγές βασίζονται συγχρόνως σε διαφορετικά καθεστώτα και όχι μόνο στις διατάξεις για την αντικειμενική ευθύνη.

Επιπλέον, η νομολογία σε ορισμένα κράτη μέλη ερμηνεύει συνήθως διασταλτικά την ευθύνη του παραγωγού βάσει καθεστώτων ευθύνης εκ πταίσματος (υποκειμενική ή εξ υπαιτιότητος ευθύνη), με αποτέλεσμα στην πράξη να μην είναι σαφής η διαφορά μεταξύ των καθεστώτων ευθύνης εκ πταίσματος και αντικειμενικής ευθύνης. Ουσιαστική συνέπεια αυτής της κατάστασης είναι η εκ παραλλήλου εφαρμογή, δεδομένου μάλιστα ότι τα καθεστώτα ευθύνης εκ πταίσματος προβλέπουν μεγαλύτερο πεδίο εφαρμογής για την προστασία του καταναλωτή.

Σε ορισμένα κράτη μέλη οι κανόνες αντικειμενικής ευθύνης εφαρμόζονταν συνήθως μόνο κατ' εξαίρεση και, επομένως, η αρχή που εισήγαγε η οδηγία αποτέλεσε καινοτομία για τα εν λόγω νομικά καθεστώτα. Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί κανείς να δεχθεί ότι έχει βελτιωθεί η θέση του ζημιωθέντος που προσφεύγει εναντίον του παραγωγού ελαττωματικού προϊόντος.

Επί του παρόντος είναι αδύνατον να αξιολογηθεί ο πραγματικός αντίκτυπος της συνύπαρξης των εθνικών νόμων μεταφοράς της οδηγίας και άλλων καθεστώτων ευθύνης. Επομένως, η Επιτροπή θα ξεκινήσει μελέτη προκειμένου να αναλύσει και να συγκρίνει τις επιπτώσεις που έχουν στην πράξη τα διαφορετικά καθεστώτα που ισχύουν σε όλα τα κράτη μέλη για την κατάθεση αγωγών αποζημίωσης για ελαττωματικά προϊόντα (π.χ. οι εθνικοί νόμοι εφαρμογής της οδηγίας για την ευθύνη λόγω προϊόντων, τα εθνικά δίκαια περί συμβατικών υποχρεώσεων, τα εθνικά δίκαια περί εξωσυμβατικών υποχρεώσεων και τα ειδικά δίκαια περί ευθύνης). Μια σημαντική πτυχή της μελέτης θα συνίσταται στην εξέταση των σημείων απόκλισης των διαφόρων συστημάτων (ειδικά όσον αφορά τις προϋποθέσεις και το πεδίο εφαρμογής, τους κανόνες για το βάρος της απόδειξης, τα προϊόντα και τις ζημίες που καλύπτονται, τις απαλλαγές του παραγωγού, τις προθεσμίες παραγραφής και ευθύνης, τα οικονομικά όρια, τα επίπεδα των αποζημιώσεων που επιδικάζονται και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη).

Ένα δεύτερο μέρος της μελέτης θα ασχοληθεί με το μέλλον της νομοθεσίας περί ευθύνης λόγω προϊόντων. Θα εξεταστεί κατά πόσον θα μπορούσε να θεσπιστεί στην Κοινότητα ενιαίο καθεστώς ευθύνης λόγω προϊόντων με βάση τη σημερινή κατάσταση των κρατών μελών. Σε αυτό το πλαίσιο η μελέτη θα πρέπει να λάβει υπόψη της τις διάφορες πρωτοβουλίες που υπάρχουν όσον αφορά το ενοχικό δίκαιο, όπως η Επιτροπή Lando, η Ευρωπαϊκή Ομάδα Δικαίου Εξωσυμβατικής Ευθύνης και το Ευρωπαϊκό Κέντρο για το Δίκαιο Εξωσυμβατικής Ευθύνης και το Ασφαλιστικό Δίκαιο (Europδisches Zentrum fόr Schadenersatz- und Versicherungsrecht) στη Βιέννη.

Η μελέτη αυτή θα επιτρέψει στην Επιτροπή να διαμορφώσει ολοκληρωμένη εκτίμηση για όλα τα ισχύοντα δίκαια περί ευθύνης λόγω προϊόντων και την πρακτική τους εφαρμογή σε όλα τα κράτη μέλη. Με βάση τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής, η Επιτροπή θα μπορεί να αξιολογήσει τις επιπτώσεις που έχουν στην πράξη οι διατάξεις περί αντικειμενικής ευθύνης λόγω προϊόντων στο πλαίσιο της οδηγίας 85/374 καθώς και την ανάγκη και τη σκοπιμότητα της θέσπισης - μεσοπρόθεσμα - ενός κοινού και ενιαίου καθεστώτος ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων.

4.2 Πρακτικά μέτρα υλοποίησης σε άλλους τομείς, που συμπληρώνουν την ευθύνη λόγω προϊόντων

Η Επιτροπή έχει αναλάβει την υποχρέωση να επιτύχει υψηλό επίπεδο προστασίας του καταναλωτή έναντι των κινδύνων που σχετίζονται με τα προϊόντα. Σε αυτό το πλαίσιο, οι διατάξεις της οδηγίας 85/374 για την ευθύνη λόγω προϊόντων συνιστούν στοιχείο μείζονος σημασίας. Συμπληρωματικός είναι ο ρόλος δύο άλλων στοιχείων: η οδηγία 92/59 για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων και η ειδική κοινοτική νομοθεσία που διέπει την ασφάλεια των προϊόντων είναι εξέχουσας σημασίας, δεδομένου ότι η ορθή εφαρμογή τους εξασφαλίζει ότι στην αγορά διατίθενται μόνον ασφαλή προϊόντα και, συνεπώς, ελαχιστοποιεί τον κίνδυνο να εγερθούν απαιτήσεις αποζημίωσης στο πλαίσιο της ευθύνης λόγω ελαττωματικού προϊόντος. Τα ζητήματα πρόσβασης στη δικαιοσύνη αποτελούν ένα επιπλέον σημαντικό στοιχείο για τη χορήγηση αποζημίωσης στους καταναλωτές εν γένει, και ειδικότερα σε όσους υπέστησαν βλάβη λόγω ελαττωματικού προϊόντος. Όλες οι δράσεις που είχαν αναληφθεί στο παρελθόν αντιμετώπιζαν τα ζητήματα αυτά σε γενικές γραμμές και δεν προέβλεπαν συγκεκριμένα μέτρα για θέματα ευθύνης λόγω προϊόντων. Η παρούσα κατάσταση επιβεβαιώνει την ορθότητα αυτής της προσέγγισης.

Ένας άλλος τομέας σημαντικός σε σχέση με την ευθύνη λόγω προϊόντων είναι η περιβαλλοντική ευθύνη, η οποία αφορά τoν καταμερισμό των ευθυνών για τις περιβαλλοντικές ζημίες.

Η Επιτροπή έχει ήδη λάβει και προτίθεται να λάβει επιπλέον μέτρα σε αυτούς τους τομείς, σύμφωνα με τα προαναφερθέντα. Θεωρεί μάλιστα ότι τα μέτρα αυτά θα βοηθήσουν να προαχθεί η ασφάλεια των προϊόντων και θα εξασφαλίσουν ισότιμη πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη καθώς και αποτελεσματική προστασία του περιβάλλοντος.

4.2.1 Tροποποίηση της οδηγίας 92/59 και εφαρμογή άλλων οδηγιών που σχετίζονται με την ασφάλεια των προϊόντων

Η οδηγία 92/59 για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων και οι άλλες οδηγίες που αφορούν την ασφάλεια των προϊόντων έχουν καθιερώσει υψηλό επίπεδο προστασίας του καταναλωτή στην Κοινότητα.

Η εμπειρία του παρελθόντος έχει αποδείξει ορισμένες αδυναμίες στις διατάξεις της οδηγίας 92/59, ενώ ο έλεγχος της εφαρμογής της εντόπισε επιπλέον ανάγκες προστασίας του καταναλωτή. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή ενέκρινε στις 29 Φεβρουαρίου 2000 πρόταση αναθεώρησης της οδηγίας 92/59. [28]

[28] COM(2000) 139 τελικό/2 της 15.6.2000

Αρκετές από τις τροπολογίες που προτείνονται στην οδηγία 92/59 προάγουν την πτυχή της πρόληψης στο πλαίσιο της ασφάλειας των προϊόντων, ενισχύοντας την αποτελεσματική εποπτεία της αγοράς. Από αυτή την άποψη, οι υποχρεώσεις για τους παραγωγούς και τους διανομείς χρειάστηκε να συμπληρωθούν:

- οι παραγωγοί και οι διανομείς, οι τελευταίοι στα πλαίσια των αντίστοιχων δραστηριοτήτων τους, οφείλουν να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τους κινδύνους των προϊόντων, να φυλάσσουν και να παρέχουν τα στοιχεία τεκμηρίωσης που είναι απαραίτητα για την ανίχνευση της προέλευσης των προϊόντων, να ενημερώνουν αμέσως τις εθνικές αρχές εάν κάποιο προϊόν που διατίθεται στην αγορά είναι επικίνδυνο και να γνωστοποιούν στις εν λόγω αρχές τα μέτρα που λαμβάνονται όσον αφορά την πρόληψη των κινδύνων για τους καταναλωτές. Οι πληροφορίες αυτές θα βοηθήσουν τις αρχές εποπτείας της αγοράς να ανιχνεύσουν τα σχετικά προϊόντα, να ελέγξουν μήπως άλλα προϊόντα παρουσιάζουν τον ίδιο κίνδυνο, να λάβουν τα μέτρα που είναι ενδεχομένως απαραίτητα και να ενημερώσουν δεόντως τις αρχές των άλλων κρατών μελών.

- οι παραγωγοί και οι διανομείς οφείλουν να συνεργάζονται με τις εθνικές αρχές για τα μέτρα που λαμβάνονται προκειμένου να αποφευχθούν οι κίνδυνοι από τα προϊόντα που προμηθεύουν ή έχουν προμηθεύσει. Αυτό θα καταστήσει δυνατή την ταχεία ανίχνευση των επικίνδυνων προϊόντων σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και τον προγραμματισμό της απόσυρσής τους.

- εκτός από την απόσυρση των επικίνδυνων προϊόντων από την αγορά, όταν αυτό είναι αναγκαίο για να προληφθούν κίνδυνοι για τους καταναλωτές, οι παραγωγοί οφείλουν να αποσύρουν τα προϊόντα που έχουν ήδη προμηθεύσει στους καταναλωτές όταν τα υπόλοιπα μέσα δεν επαρκούν για να προληφθούν οι σχετικοί κίνδυνοι.

- οι παραγωγοί οφείλουν να προειδοποιούν επαρκώς και αποτελεσματικά τους καταναλωτές για τους κινδύνους που διατρέχουν από τα προϊόντα που τους έχουν ήδη πωλήσει.

Ένα άλλο σύνολο τροπολογιών προτείνεται με στόχο να ενισχυθεί η εποπτεία της αγοράς και οι εκτελεστικές εξουσίες των κρατών μελών. Στόχος των μέτρων αυτών είναι:

- να εξασφαλιστεί ότι εφαρμόζονται αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές κυρώσεις βάσει των αναγκών.

- να εξασφαλιστεί ότι όλα τα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει μηχανισμούς συστηματικής και συντονισμένης εποπτείας της αγοράς.

- να εξασφαλιστεί ότι τα συστήματα εποπτείας της αγοράς λειτουργούν με διαφάνεια και είναι ανοιχτά στους καταναλωτές και σε άλλους ενδιαφερόμενους.

- να προβλεφθεί περιοδική αξιολόγηση εκ μέρους της Επιτροπής των αποτελεσμάτων που επιτυγχάνονται στο πλαίσιο των συστημάτων που διαθέτουν τα κράτη μέλη για την εποπτεία της αγοράς.

- να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο συστηματικής συνεργασίας μεταξύ των εκτελεστικών αρχών των κρατών μελών.

- να ενισχυθούν οι εκτελεστικές εξουσίες των αρμόδιων αρχών, και συγκεκριμένα όσον αφορά:

- την απόσυρση των επικίνδυνων προϊόντων που έχουν ήδη προμηθευτεί οι καταναλωτές και την επαρκή πληροφόρηση των καταναλωτών για τους κινδύνους που διατρέχουν.

- την προσωρινή απαγόρευση της κυκλοφορίας ορισμένων προϊόντων στην αγορά, έως ότου εξακριβωθούν και αξιολογηθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγονται.

- την ταχεία δράση, σε περίπτωση σοβαρών κινδύνων που απαιτούν άμεση και ταχεία παρέμβαση, και την άρση των περιορισμών κυκλοφορίας των πληροφοριών γι' αυτούς τους κινδύνους.

Η εποπτεία της αγοράς συνιστά απαραίτητο μέσο εφαρμογής της κοινοτικής νομοθεσίας για την ασφάλεια των προϊόντων (αφορά, μεταξύ άλλων, τα φαρμακευτικά προϊόντα, τα χημικά προϊόντα, τα καλλυντικά, τον ιατρικό εξοπλισμό, τα μηχανήματα και τον ηλεκτρικό εξοπλισμό). Αξίζει να υπενθυμιστεί ότι η εποπτεία της αγοράς πρέπει να επιτρέπει να ελέγχεται ότι όλα τα κράτη μέλη συμμορφώνονται επί της ίδιας βάσης προς τις διατάξεις των ισχυουσών οδηγιών. Αυτό, αφενός, εγγυάται υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών και των χρηστών και, αφετέρου, βοηθά την ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών στην εσωτερική αγορά εξαλείφοντας τον αθέμιτο ανταγωνισμό και απομακρύνοντας τα μη συμμορφούμενα προϊόντα. Οι αρχές των κρατών μελών υποχρεούνται να οργανώσουν την εποπτεία της αγοράς και να εκτελούν αυτό το καθήκον αποτελεσματικά (διαθέτοντας δηλ. επαρκείς υποδομές και πόρους). Προκειμένου να εξασφαλιστεί η όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη εποπτεία της αγοράς, η Επιτροπή ενθαρρύνει τη διοικητική συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών.

4.2.2 Πρωτοβουλίες όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη

Από τη δεκαετία του '80, με τη συνεχή ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς, η Επιτροπή αντιμετωπίζει μια νέα πρόκληση: να προωθήσει μια αποτελεσματικότερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη εν όψει της διασυνοριακής διάστασης του προβλήματος. Στην Πράσινη Βίβλο της με θέμα «Προσφυγή των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και ρύθμιση των διαφορών κατανάλωσης στην ενιαία αγορά» η Επιτροπή υποβάλλει ορισμένες προτάσεις με στόχο την επίλυση των ατομικών και των συλλογικών διασυνοριακών διαφορών. Ακολούθησε η έκδοση της οδηγίας 98/27 σχετικά με τις αγωγές παύσης για την προστασία των συμφερόντων των καταναλωτών [29], ώστε να δοθεί η δυνατότητα στους αρμόδιους φορείς (π.χ. οργανώσεις καταναλωτών) να ζητούν την έκδοση αποφάσεων παύσης σε περίπτωση παραβίασης μίας από τις οδηγίες που αφορούν την προστασία του καταναλωτή και απαριθμούνται στο παράρτημα, παραβίαση που βλάπτει τα συλλογικά συμφέροντα των καταναλωτών. Επιπλέον, η Επιτροπή δημοσίευσε έναν οδηγό του καταναλωτή στην ενιαία αγορά και έναν οδηγό νομικής βοήθειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

[29] ΕΕ L 166 της 11.6.1998, σελ. 51

Η Επιτροπή υποστηρίζει επίσης εδώ και αρκετά χρόνια ένα δίκτυο κέντρων πληροφόρησης ("Euroguichets") των καταναλωτών, που αποσκοπεί στην υποστήριξη και την παροχή συμβουλών στους καταναλωτές όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε διασυνοριακές υποθέσεις. Τέλος, η Επιτροπή εξέδωσε το 1996 ένα «Σχέδιο δράσης σχετικά με την πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και τη ρύθμιση των διαφορών σε θέματα κατανάλωσης στην εσωτερική αγορά», όπου υπογραμμίστηκε η ανάγκη κοινοτικής δράσης όσον αφορά την επίλυση των διαφορών σε θέματα κατανάλωσης.

Υπό το φως των διαβουλεύσεων γύρω από αυτές τις πρωτοβουλίες, η Επιτροπή εξέδωσε το 1998 μια ανακοίνωση σχετικά με την εξώδικη επίλυση των διαφορών κατανάλωσης. Η ανακοίνωση αυτή χαρακτηρίζεται από δύο στοιχεία που αποσκοπούν στη βελτίωση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη για κάθε μεμονωμένο καταναλωτή: ένα έντυπο υποβολής παραπόνων του καταναλωτή και τη σύσταση 98/257/EΚ [30] που θεσπίζει τις αρχές που διέπουν τις εξώδικες διαδικασίες επίλυσης των διαφορών κατανάλωσης.

[30] ΕΕ L 115 της 17.4.1998, σελ. 31

Στόχος των δύο αυτών πρωτοβουλιών ήταν να αντιμετωπίσουν το θέμα αυτό προωθώντας την πρόσβασ