Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την "Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου που τροποποιεί την απόφαση 2002/834/ΕΚ για τη θέσπιση ειδικού προγράμματος έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης: 'Ολοκλήρωση και ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας' (2002-2006)"

(COM(2003) 390 τελικό - 2003/0151 (CNS))

(2004/C 32/17)

Στις 25 Ιουλίου 2003, και σύμφωνα με το άρθρο 166 της ΣΕΚ, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω πρόταση.

Το Προεδρείο της ΕΟΚΕ ανέθεσε στο ειδικευμένο τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση" την προετοιμασία των σχετικών εργασιών.

Λαμβανομένου υπόψη του επείγοντος χαρακτήρα των εργασιών, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, κατά την 403η σύνοδο ολομέλειάς της, της 29ης και 30ής Οκτωβρίου 2003, (συνεδρίαση της 29ης Οκτωβρίου), όρισε τον κ. Wolf γενικό εισηγητή και με ψήφους 71 υπέρ, 26 κατά και 8 αποχές υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή και αφετηρία

Η εξεταζόμενη πρόταση της Επιτροπής αφορά τους αυστηρούς κανόνες, στους οποίους - με βάση το έκτο πρόγραμμα-πλαίσιο Ε& Α της ΕΕ - πρέπει να υπάγεται η έρευνα του ιατρικού-βιολογικού δυναμικού των εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων, των προερχόμενων από "υπεράριθμα" (υπό κατάψυξη) ανθρώπινα έμβρυα.

1.1. Στο έκτο πρόγραμμα-πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τις δραστηριότητες έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης, οι βιολογικές επιστήμες και η ιατρική ενέχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο θεματικός τομέας του σχετικού με αυτές ειδικού προγράμματος περιλαμβάνει ως πρώτο θέμα του προγράμματος τη χρησιμοποίηση "των βιολογικών επιστημών, της γονιδιωματικής και της βιοτεχνολογίας στην υπηρεσία της υγείας", ενώ σε αυτό εμπίπτουν, επίσης, "η σωματική γονιδιακή θεραπεία και οι κυτταροθεραπείες, και ειδικότερα η θεραπεία δια βλαστικών κυττάρων και η ανοσοθεραπεία". Το έκτο πρόγραμμα-πλαίσιο, το οποίο θεσπίσθηκε από το Συμβούλιο, προσφέρει τη νομοθετική βάση για την πρόταση που υπέβαλε η Επιτροπή.

1.2. Η κοινοτική χρηματοδότηση της έρευνας των βλαστικών κυττάρων με τη χρησιμοποίηση ανθρωπίνων σωματικών βλαστικών κυττάρων και εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων, προερχόμενων από υπεράριθμα ανθρώπινα έμβρυα, προβλέπεται βάσει της ερευνητικής προτεραιότητας (ι) "Προηγμένη γονιδιωματική και εφαρμογές της στην υγεία", ενότητα "Εφαρμογές των γνώσεων και τεχνολογιών στους τομείς της γονιδιωματικής και της βιοτεχνολογίας στην υπηρεσία της υγείας". Σε αυτήν αναφέρεται, για παράδειγμα, ότι "Η έρευνα θα εστιασθεί ... [στην] ανάπτυξη και δοκιμή νέων εργαλείων πρόληψης και θεραπείας, όπως π.χ. η σωματική γονιδιακή θεραπεία, η κυτταροθεραπεία (ιδίως η θεραπεία δια βλαστοκυττάρων, λ.χ. εκείνη που αφορά τις νευρολογικές και νευρομυϊκές διαταραχές και τις ανοσοθεραπείες)"(1).

1.3. Το ειδικό πρόγραμμα, το οποίο θεσπίστηκε από το Συμβούλιο στις 30 Σεπτεμβρίου 2002, επιτρέπει τη χρηματοδότηση ερευνητικών δραστηριοτήτων που περιλαμβάνουν τη χρησιμοποίηση ανθρώπινων εμβρύων και ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων. Εξαιρούνται τρεις τύποι ερευνητικών δραστηριοτήτων:

- ερευνητικές δραστηριότητες με αντικείμενο την κλωνοποίηση ανθρώπων για αναπαραγωγικούς σκοπούς (αναπαραγωγική κλωνοποίηση),

- ερευνητικές δραστηριότητες με στόχο την τροποποίηση της γενετικής κληρονομιάς των ανθρωπίνων όντων, οι οποίες ενδέχεται να καταστήσουν κληρονομικές τις τροποποιήσεις αυτές (βλαστική γονιδιακή θεραπεία)(2),

- ερευνητικές δραστηριότητες που αποβλέπουν στη δημιουργία ανθρώπινων εμβρύων αποκλειστικά και μόνο για ερευνητικούς σκοπούς ή για την εξασφάλιση βλαστοκυττάρων, μεταξύ άλλων μέσω μεταφοράς πυρήνων σωματικών κυττάρων (κοινώς αποκαλούμενη "θεραπευτική κλωνοποίηση").

1.4. Στη σύνοδο του Συμβουλίου της 30ής Σεπτεμβρίου 2002, το Συμβούλιο και η Επιτροπή συμφώνησαν ότι "οι λεπτομερείς διατάξεις όσον αφορά τις ερευνητικές δραστηριότητες που περιλαμβάνουν τη χρήση ανθρώπινων εμβρύων και ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων θα θεσπιστούν μέχρι την 31η Δεκεμβρίου 2003". Στο διάστημα που μεσολαβεί μέχρι τη θέσπιση αυτών των διατάξεων, η Επιτροπή δεν θα προτείνει τη χρηματοδότηση τέτοιας έρευνας, εξαιρουμένων των προτάσεων σχεδίων που περιλαμβάνουν χρήση αποθηκευμένων σε τράπεζες ή απομονωμένων υπό καλλιέργεια ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων.

1.5. Κατά συνέπεια, για την εκτέλεση των αναφερόμενων, μεταξύ άλλων, και στο σημείο 1.4 διατάξεων εφαρμογής, η Επιτροπή υπέβαλε την εξεταζόμενη "Πρόταση για την τροποποίηση της απόφασης αριθ. 834/2002/ΕΚ για τη θέσπιση ειδικού προγράμματος έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης: 'Ολοκλήρωση και ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας' (2002-2006)".

1.6. Η εν λόγω πρόταση της Επιτροπής καταρτίσθηκε βάσει του διοργανικού σεμιναρίου βιοηθικής, το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 24 Απριλίου 2003. Το σεμινάριο αυτό προσέφερε μια ευκαιρία συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων μεταξύ εμπειρογνωμόνων σε επιστημονικά, νομικά θέματα και σε θέματα ηθικής δεοντολογίας και εκπροσώπων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου, της Επιτροπής, των κρατών μελών και των υποψήφιων για ένταξη χωρών. Οι προτεινόμενες κατευθυντήριες γραμμές βασίζονται στις αρχές που καθόρισε η Ευρωπαϊκή Ομάδα Δεοντολογίας, και ιδίως στις θεμελιώδεις αρχές ηθικής δεοντολογίας που υποστηρίζονται στη γνωμοδότηση αριθ. 15 "Ηθικές πτυχές της έρευνας και της χρήσης των ανθρώπινων βλαστικών κυττάρων"(3).

1.6.1. Οι κατευθυντήριες γραμμές του προβληματισμού της εν λόγω ομάδας δεοντολογίας ήταν οι παρακάτω βασικές αρχές:

- η αρχή του σεβασμού της αξιοπρέπειας του ανθρώπου,

- η αρχή της ατομικής αυτονομίας (η οποία προϋποθέτει τη συνειδητή συναίνεση, το σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και την προστασία των προσωπικών δεδομένων),

- η αρχή της δικαιοσύνης και της αγαθοεργίας (και ειδικότερα όσον αφορά τη βελτίωση και προστασία της υγείας),

- η αρχή της ελευθερίας της έρευνας (η οποία οφείλει να συνάδει με τις λοιπές βασικές αρχές),

- η αρχή της αναλογικότητας (οι ερευνητικές διαδικασίες, για την επίτευξη των επιδιωκόμενων στόχων, πρέπει να είναι απολύτως απαραίτητες και να μην υφίστανται κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις).

1.7. Η πρόταση της Επιτροπής αφορά, επομένως, ένα ερευνητικό πεδίο, το οποίο εγείρει υψηλές μεν προσδοκίες για ιατρικές εφαρμογές, αλλά και θεμελιώδη ζητήματα δεοντολογίας. Κεντρική θέση σε αυτό ενέχει η παραγωγή νέων σειρών εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων, προερχόμενων από υπεράριθμα ανθρώπινα έμβρυα. Για να ανταποκριθεί τόσο στις επιστημονικές αυτές προσδοκίες όσο και στις δεοντολογικές επιφυλάξεις, η Επιτροπή προτείνει τώρα τη χρηματοδότηση ερευνητικών εργασιών αυτού του τύπου μόνο υπό ορισμένες αυστηρές και περιοριστικές προϋποθέσεις.

2. Κύρια σημεία της πρότασης της Επιτροπής

Τα κύρια σημεία του περιεχομένου της πρότασης της Επιτροπής περιλαμβάνονται στο Παράρτημα Ι της εν λόγω πρότασης και παρατίθενται κατωτέρω με την αρχική διατύπωσή τους:

"Για να χρηματοδοτηθούν από την Κοινότητα, τα ερευνητικά έργα που περιλαμβάνουν λήψη βλαστικών κυττάρων από ανθρώπινα έμβρυα πρέπει επίσης να πληρούν τις εξής προϋποθέσεις:

α) πριν από την έναρξη των ερευνητικών δραστηριοτήτων, οι συμμετέχοντες πρέπει να λαμβάνουν δεοντολογική γνωμοδότηση, σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο, στις χώρες όπου πρόκειται να διεξαχθεί η έρευνα·

β) τα ανθρώπινα έμβρυα που χρησιμοποιούνται για τη λήψη βλαστικών κυττάρων πρέπει να έχουν συλληφθεί πριν από τις 27 Ιουνίου 2002 ως αποτέλεσμα ιατρικώς υποβοηθούμενης γονιμοποίησης in vitro προς πρόκληση εγκυμοσύνης και να μην προορίζονται πλέον να χρησιμοποιηθούν για τον σκοπό αυτό·

γ) το έργο πρέπει να εξυπηρετεί ιδιαίτερα σημαντικούς ερευνητικούς στόχους που προάγουν τις επιστημονικές γνώσεις στη βασική έρευνα ή αυξάνουν τις ιατρικές γνώσεις για την ανάπτυξη μεθόδων διάγνωσης, πρόληψης ή θεραπείας που έχουν εφαρμογή στον άνθρωπο·

δ) όλες οι άλλες εναλλακτικές μέθοδοι (που περιλαμβάνουν χρήση υφιστάμενων σειρών βλαστικών κυττάρων ή σειρών βλαστικών κυττάρων ενηλίκων) πρέπει να έχουν εξετασθεί και να έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς για την επίτευξη των στόχων των υπόψη ερευνητικών εργασιών·

ε) πριν από την έναρξη των ερευνητικών εργασιών, πρέπει να λαμβάνεται η ελεύθερη, ρητή, γραπτή και εν επιγνώσει συναίνεση του ή των δωρητών σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία·

στ) δεν επιτρέπεται η χορήγηση ή η υπόσχεση χορήγησης χρηματικής αποζημίωσης ή άλλου οφέλους σε είδος για τη δωρεά·

ζ) πρέπει να κατοχυρώνεται η προστασία των προσωπικών δεδομένων, συμπεριλαμβανομένων των γενετικών δεδομένων, του ή των δωρητών·

η) κατά περίπτωση, οι συμμετέχοντες σε ερευνητικά έργα πρέπει να τηρούν πρότυπα ποιότητας και ασφάλειας όσον αφορά τη δωρεά, την προμήθεια και αποθήκευση σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες γνώσεις, ούτως ώστε να διασφαλίζεται ιδίως η ιχνηλασιμότητα αυτών των βλαστικών κυττάρων.

Κατά την επιστημονική αξιολόγηση και τον δεοντολογικό έλεγχο των ερευνητικών προτάσεων που διενεργεί η Επιτροπή επαληθεύεται, μεταξύ άλλων, η εκπλήρωση αυτών των προϋποθέσεων. Η εκπλήρωση των προϋποθέσεων που καθορίζονται στα σημεία γ) και δ) επαληθεύεται στο πλαίσιο της επιστημονικής αξιολόγησης.

Λαμβάνονται υπόψη οι γνωμοδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ομάδας για τη Δεοντολογία στις Επιστήμες και Νέες Τεχνολογίες, και ιδίως οι γνωμοδοτήσεις που αφορούν την έρευνα επί των ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων.

Οι συμμετέχοντες σε ερευνητικά έργα οφείλουν να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να θέτουν αφιλοκερδώς στη διάθεση της επιστημονικής κοινότητας, για ερευνητικούς σκοπούς, τις νέες σειρές ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων που παράγουν.

Η Επιτροπή δημοσιεύει ετησίως έναν κατάλογο των χρηματοδοτούμενων από το έκτο πρόγραμμα πλαίσιο ερευνητικών έργων που περιλαμβάνουν χρήση ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων παντός τύπου."

3. Παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ Ι: Οι ιατρικές-επιστημονικές πτυχές και το ερευνητικό πρόγραμμα ΕΕ

3.1. Η επιτυχής διαμόρφωση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας υποστηρίχθηκε πλήρως, σε πολλές γνωμοδοτήσεις, από την ΕΟΚΕ ως σημαντικό βήμα για την επίτευξη των στόχων της Λισαβόνας για την ολοκλήρωση και την ανάπτυξη του δυναμικού της ευρωπαϊκής έρευνας και για την αποφυγή της μετανάστευσης της ευρωπαϊκής έρευνας αιχμής και των ευρωπαίων ερευνητών υψηλού επιπέδου. Επιπλέον, η ευρωπαϊκή έρευνα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να επιτύχει υψηλές επιδόσεις στο πλαίσιο του παγκόσμιου ανταγωνισμού.

3.2. Στη γνωμοδότησή της για το έκτο πρόγραμμα-πλαίσιο, η ΕΟΚΕ υποστήριξε ρητώς όλες τις εν προκειμένω προτεινόμενες θεματικές δράσεις. Σε αυτές περιλαμβάνονται και οι ερευνητικές προτεραιότητες που τίθενται στο παρόν προς συζήτηση. Ένα ουσιώδες στοιχείο μεταξύ αυτών των ερευνητικών προτεραιοτήτων είναι η έρευνα των βλαστικών κυττάρων, καθώς και η έρευνα με τη χρησιμοποίηση βλαστικών κυττάρων.

3.3. Τα βλαστικά κύτταρα είναι πρόδρομοι άλλων, εξειδικευμένων κυττάρων, εκ των οποίων είναι δυνατόν να αναπτυχθούν διάφοροι τύποι εξειδικευμένων κυττάρων (πολυδυναμικότητα). Γνωστά επί μακρόν (χρησιμοποιούνται ήδη για τη θεραπεία της λευχαιμίας και άλλων τύπων καρκίνου) είναι τα βλαστικά κύτταρα του αιμοποιητικού συστήματος.

3.4. Εν τω μεταξύ, είναι γνωστό ότι σε πολλούς ιστούς υπάρχουν ειδικά βλαστικά κύτταρα. Αυτά που στην ανακοίνωση της Επιτροπής ονομάζονται "Σωματικά βλαστικά κύτταρα", συνήθως αποκαλούνται και "ενήλικα βλαστικά κύτταρα".

3.5. Τα βλαστικά κύτταρα διαθέτουν - σε ένα βαθμό, ο οποίος είναι ακόμη άγνωστος όσον αφορά πολλές λεπτομέρειες - την ιδιότητα παραγωγής διαφορών τύπων βλαστικών κυττάρων ανάλογα με τους περιβάλλοντες ιστούς (πλαστικότητα). Ούτως, καταδείχθηκε ότι τα βλαστικά κύτταρα του αιμοποιητικού συστήματος μετατρέπονταν σε ηπατικά, μυϊκά ή νευρικά κύτταρα. Αυτό το δυναμικό ανάπτυξης αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους αποδίδεται προτεραιότητα στα βλαστικά κύτταρα για την κυτταρική θεραπεία. Στον τομέα αυτό διεξάγεται έρευνα σε παγκόσμιο επίπεδο.

3.6. Το πρωταρχικό στάδιο ενός βλαστικού κυττάρου στην ανάπτυξη του οργανισμού είναι το γονιμοποιημένο ωάριο. Οι μεταγενέστερες κυτταρικές διαιρέσεις οδηγούν, κατά την τέταρτη μέχρι και έβδομη ημέρα της ανάπτυξης, στις αποκαλούμενες "βλαστοκύστες". Κάθε βλαστοκύστη περιλαμβάνει δύο ομάδες κυττάρων, ένα κυτταρικό στρώμα εξαιρετικά εξειδικευμένο (τον τροφοβλαστό) και μία εσωτερική κυτταρική μάζα (τον εμβρυοβλαστό). Ο εν λόγω εμβρυοβλαστός αποτελείται από πολυδύναμα βλαστικά κύτταρα (εμβρυακά βλαστικά κύτταρα, "κύτταρα ΕΒ"), τα οποία είναι οι πρόδρομοι όλων των κυττάρων των μεταγενέστερων σταδίων ανάπτυξης του οργανισμού.

3.7. Τα εμβρυακά βλαστικά κύτταρα που αφαιρέθηκαν από ζώα - κυρίως από ποντίκια - αποτελούν εδώ και καιρό αντικείμενο έρευνας εκ μέρους της εξελικτικής και της κυτταρικής βιολογίας. Σε αντίθεση με τα εξειδικευμένα βλαστικά κύτταρα (τα κύτταρα των ιστών), αυτά έχουν τη δυνατότητα να πολλαπλασιάζονται κατά τρόπο ταυτόσημο κατά τη διάρκεια των κύκλων της κυτταρικής διαίρεσης και είναι δυνατόν να τεθούν σε καλλιέργεια (κυτταρικές σειρές), ενώ αυτό δεν είναι, εν γένει, δυνατόν με τα εξειδικευμένα βλαστικά κύτταρα των ιστών (ή είναι δυνατόν αλλά με δυσκολίες και για σύντομη περίοδο).

3.8. Τα εμβρυακά βλαστικά κύτταρα μπορούν να παραχθούν μόνο από τις βλαστοκύστες, δηλαδή από έμβρυα σε πρώιμο στάδιο, μεταξύ της τέταρτης και έβδομης ημέρας της ανάπτυξής τους.

3.8.1. Η παραγωγή βλαστοκυστών αποτελεί καθιερωμένη διαδικασία της αναπαραγωγικής ιατρικής: γονιμοποίηση σε δοκιμαστικό σωλήνα (IVF). Χρησιμοποιείται από καιρό, για παράδειγμα στην αναπαραγωγή ζώων στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις.

3.8.2. Στην ανθρώπινη ιατρική, το 1978 καταγράφηκε η πρώτη γέννηση με γονιμοποίηση σε δοκιμαστικό σωλήνα (IVF). Βεβαίως, η διαδικασία αυτή προκάλεσε αρχικά έντονες αντιπαραθέσεις, αλλά έκτοτε υιοθετήθηκε σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες.

3.8.3. Στις περισσότερες χώρες, η γονιμοποίηση σε δοκιμαστικό σωλήνα διέπεται από γενικές και ειδικές νομοθετικές διατάξεις και περιορισμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να βοηθήσει τους συζύγους, οι οποίοι σε διαφορετική περίπτωση θα ήταν στείροι, να αποκτήσουν απογόνους και αποτελεί ευλογία για τους ενδιαφερομένους.

3.8.4. Αυτή η διαδικασία δίνει, αρχικά, τη δυνατότητα παραγωγής περισσότερων εμβρύων (για παράδειγμα, έξι), εκ των οποίων - για παράδειγμα - τρία εμφυτεύονται στη μήτρα κατά την πρώτη απόπειρα, ενώ τα υπόλοιπα έμβρυα, τα αποκαλούμενα "υπεράριθμα"(4), καταψύχονται για ορισμένα χρόνια, ενόψει πιθανής μεταγενέστερης χρησιμοποίησης. Κατ' αυτόν τον τρόπο, επιτυγχάνεται η διατήρηση ενός μεγάλου μέρους, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, για ενδεχόμενη εμφύτευση στη μήτρα.

3.8.5. Ανάλογα με τον γονικό προγραμματισμό και τις ιατρικές δυνατότητες, συμβαίνει, αναπόφευκτα, να παράγονται "υπεράριθμα" έμβρυα, για τα οποία δεν υπάρχει καμία πιθανότητα εμφύτευσης/εμφώλευσης στη μήτρα (απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της ανθρώπινης ζωής).

3.9. Από το 1998, παράγονται και καλλιεργούνται σειρές ανθρώπινων εμβρυακών βλαστικών κυττάρων (ΑΕΒΚ). Έκτοτε, πολλές ομάδες ερευνητών κατόρθωσαν να παράγουν σειρές ΑΕΒΚ.

3.10. Η έρευνα επί και με τη χρήση ΑΕΒΚ επιταχύνθηκε σημαντικά μετά από την ημερομηνία αυτή, κυρίως για τρεις λόγους:

3.10.1. Στην ιατρική, μία θεραπευτική επέμβαση με τη βοήθεια βλαστικών κυττάρων, η οποία μέχρι σήμερα χρησιμοποιείται μόνο στην αιματολογία και την ογκολογία (και αποκλειστικά με τη χρήση ορισμένων βλαστικών κυττάρων των ιστών), είναι δυνατή για μεγάλο αριθμό σοβαρών και ευρέως διαδεδομένων ασθενειών. Τα οφέλη, σε περίπτωση επιτυχίας (από θεραπευτικής, ανθρώπινης ή οικονομικής άποψης), θα είναι εξαιρετικά.

3.10.2. Μία ανάλογη προοπτική προϋποθέτει, ωστόσο, την αποσαφήνιση μίας σειράς θεμάτων του τομέα της βιολογίας των βλαστικών κυττάρων.

3.10.3. Μεγάλος αριθμός θεμελιωδών προβλημάτων, τα οποία τίθενται, επί του παρόντος, στον τομέα της βιολογίας των βλαστικών κυττάρων θα μπορούσαν να επιλυθούν με τη βοήθεια ζωικών εμβρυακών βλαστικών κυττάρων.

3.10.4. Ωστόσο, υφίστανται ζητήματα αποφασιστικής σημασίας σχετικά με τη θεραπευτική χρήση για την αγωγή ανθρώπινων ασθενειών, τα οποία θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν μόνο με τη χρήση ανθρώπινων βλαστικών κυττάρων.

3.10.5. Όσον αφορά τη θεραπευτική χρήση με σκοπό τη θεραπεία ανθρώπινων ασθενειών, πολυάριθμα θέματα θα μπορούσαν, επίσης, να διασαφηνισθούν με τη βοήθεια βλαστικών κυττάρων των ιστών (ενήλικα βλαστικά κύτταρα).

3.10.6. Σύμφωνα με τις σημερινές γνώσεις, υφίστανται ορισμένα ζητήματα αποφασιστικής σημασίας που είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν μόνο με τη χρήση ΑΕΒΚ.

4. Παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ ΙΙ: ηθικές και νομικές πτυχές

4.1. Οι βλαστοκύστες είναι έμβρυα ηλικίας 4 με 7 ημερών, αποτελούμενα από περίπου 200 κύτταρα, τα οποία έφθασαν σε ένα στάδιο διαφοροποίησης (σε τροφοβλαστούς και σε εμβρυοβλαστούς). Εν γένει, δεν επιβιώνουν μετά από την αφαίρεση των ΕΒΚ. Η παραγωγή ΕΒΚ προκαλεί, συνεπώς, την καταστροφή ανθρώπινων εμβρύων ηλικίας λίγων ημερών.

4.2. Αυτά τα έμβρυα δεν είναι ακόμη διαμορφωμένα(5), αλλά μικρές σφαίρες που περιλαμβάνουν περί τα 200 κύτταρα. Οι σειρές ΑΕΒΚ που περιγράφονται στα επιστημονικά εγχειρίδια προέρχονται από έμβρυα τα οποία παρήχθησαν στο πλαίσιο γονιμοποίησης σε δοκιμαστικό σωλήνα και των οποίων η χρήση με σκοπό την τεκνοποιία με ιατρική βοήθεια αποκλείσθηκε οριστικά (τα αποκαλούμενα "υπεράριθμα" έμβρυα).

4.3. Τα εν λόγω υπεράριθμα έμβρυα φυλάσσονται υπό κατάψυξη σε ιδρύματα που έχουν προβλεφθεί για το σκοπό αυτό και βρίσκονται σε όλη την Ευρώπη. Στη συνέχεια, και εφόσον δεν αποτελούν πλέον αντικείμενο γονικού προγραμματισμού, καταστρέφονται σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις της ενδιαφερόμενης χώρας.

4.4. Ωστόσο, τίθεται το θέμα κατά πόσο επιτρέπεται η θανάτωση αυτών των προερχόμενων από ΙVF υπεράριθμων(6) εμβρύων - τα οποία διαφορετικά δεν έχουν δυνατότητες επιβίωσης - προκειμένου να παραχθούν σειρές βλαστικών κυττάρων.

4.5. Οι ηθικές πτυχές αυτού του ζητήματος είναι, επομένως, αναπόσπαστες από το κεντρικό ζήτημα: κατά πόσον μπορούμε - και εάν ναι, σύμφωνα με ποια κριτήρια - να υπαγάγουμε μία δυνητική ανθρώπινη ζωή σε ένα στόχο που ορίσθηκε από τρίτους - ακόμη και εάν πρόκειται για "υπεράριθμα" έμβρυα που προορίζονται για βέβαιο θάνατο(7);

4.6. Αυτά τα θέματα αποτελούν αντικείμενο έντονων συζητήσεων που καταλήγουν σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα, είτε σε όλες τις χώρες που παράγονται σειρές ΑΕBK είτε σε πολλές άλλες χώρες, όπου δεν εφαρμόζεται αυτή η πρακτική. Οι σχετικές νομικές διατάξεις που θεσπίστηκαν παρουσιάζουν, όσον αφορά τις βασικές αρχές, υψηλό βαθμό συναίνεσης αλλά και σοβαρές αποκλίσεις, όσον αφορά σημαντικές λεπτομέρειες. Αυτές οι διαπιστώσεις ισχύουν για όλο τον κόσμο και, εν προκειμένω, για τα κράτη μέλη της ΕΕ.

4.7. Οι διαφορετικές θέσεις των κρατών μελών ανακλούν, εν μέρει, και τις διαφορετικές προσεγγίσεις των πολιτών και των διαφόρων κοινωνικών ομάδων στους κόλπους κάθε κράτους μέλους. Ως εκ τούτου, θεσπίσθηκαν διαφορετικές νομικές διατάξεις, με την τήρηση δημοκρατικής διαδικασίας σε κάθε κράτος μέλος, οι οποίες ανακλούν τις απόψεις της πλειοψηφίας στα κράτη μέλη.

4.8. Οι εν λόγω διατάξεις μαρτυρούν, επίσης, την ποικιλία των απόψεων όσον αφορά το ερώτημα: σε ποιο στάδιο της ανάπτυξης ενός ανθρώπινου εμβρύου αρχίζει η ατομική ανθρώπινη ζωή;

4.8.1. Οι εν λόγω διαφορετικές απόψεις παρουσιάζουν την παρακάτω εικόνα:

- ορισμένοι εκτιμούν ότι αυτή η διαδικασία αρχίζει ήδη από την ένωση των ωαρίων και του σπέρματος (ή των κυτταρικών πυρήνων του τελευταίου),

- άλλοι θεωρούν ότι αυτή αρχίζει τη στιγμή της εμφύτευσης/εμφώλευσης(8)(9) στη μήτρα,

- άλλοι ακόμη, κατά τη φάση της γαστριδίωσης(10) (ανάπτυξη της "πρωτόγονης ταινίας", η οποία διαμορφώνεται μεταξύ της 12ης και 15ης ημέρας της εμβρυακής ανάπτυξης),

- τέλος, άλλοι πιστεύουν ότι πρόκειται για μία μακρά διαδικασία, κατά την οποία δεν είναι δυνατόν να εκτιμηθεί με ακρίβεια ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο και για την οποία χρειάζεται, συνεπώς, να ορισθεί μία αυθαίρετη αφετηρία, για παράδειγμα, από τη 12η εβδομάδα(11) μετά από την εμφώλευση (η οποία καθορίζει και τη μετάβαση από της κατάσταση του εμβρύου σε εκείνη του διαμορφωμένου εμβρύου).

5. Παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ ΙΙΙ: στοιχεία ευρωπαϊκής πολιτικής και διεθνείς παραδόσεις

5.1. Λόγω των διαφορετικών απόψεων που επικρατούν στους κόλπους της κοινωνίας των πολιτών και των διαφορών στη νομοθεσία των κρατών μελών, θεωρείται εύλογο, σχεδόν αναπόφευκτο και πολιτικά ορθό να αναζητήσει η Επιτροπή μια Ευρωπαϊκή ρύθμιση γι' αυτό το τόσο επίμαχο θέμα, λόγω των ευκαιριών που συνεπάγεται αλλά και των ιδιαίτερα σημαντικών ερωτημάτων που εγείρει, μελετώντας και προτείνοντας μια σταθμισμένη και μάλλον περιοριστική μέση λύση.

5.2. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η νομοθετική πρόταση της Επιτροπής δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα για τα κράτη μέλη αλλά αφορά τη γενική διαρρύθμιση του πιθανού χώρου έρευνας, δηλαδή τον καθορισμό των ορίων εντός των οποίων η Επιτροπή θα είναι σε θέση να ενισχύει ερευνητικά προγράμματα που σχετίζονται με ανθρώπινα βλαστικά κύτταρα (στα πλαίσια του έκτου προγράμματος-πλαίσιο).

5.3. Για το σκοπό αυτό πραγματοποιήθηκε σε ευρωπαϊκή κλίμακα και με πρόσκληση της Επιτροπής, για τελευταία φορά την άνοιξη του 2003, εντατική συζήτηση με αντικείμενο τις ηθικές και τις νομοθετικές πτυχές της έρευνας με βλαστικά κύτταρα, συζήτηση η οποία οδήγησε στην πρόταση που υποβλήθηκε εκ μέρους της Επιτροπής.

5.4. Η ΕΟΚΕ σέβεται τη στάση που τηρούν οι πολίτες και ορισμένα μέλη της που απορρίπτουν για λόγους ηθικής κάθε περίπτωση συλλογής σειρών ανθρώπινων βλαστικών κυττάρων από υπεράριθμα έμβρυα, απορρίπτοντας έτσι την πρόταση της Επιτροπής.

5.5. Ωστόσο, εξετάζοντας συνολικά το θέμα, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η πρόταση που υποβλήθηκε από την Επιτροπή (στη οποία αναφέρεται το σημείο 2) - εάν σταθμιστούν οι ηθικές αρχές και οι πιθανότητες ίασης - είναι ισορροπημένη και μελετημένη, παρόλο που δυστυχώς συνεπάγεται αναπόφευκτα σημαντικούς περιορισμούς όσον αφορά τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες που εμφανίζονται στο χώρο της έρευνας.

5.6. Η ΕΟΚΕ θεωρεί δεδομένο ότι η προτεινόμενη ρύθμιση είναι συμβατή με το χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στηρίζει δε την άποψή της στο γεγονός ότι η Επιτροπή εξαιρεί ρητώς τις περιπτώσεις που αναφέρονται στο άρθρο II - 3, εδάφιο (2), σημεία β), γ) και δ) της πρότασής της και της απόφασης του Συμβουλίου.

5.7. Αυτό αφορά επίσης όλες τις μεμονωμένες ρυθμίσεις που περιλαμβάνονται στην πρόταση Επιτροπής - από το σημείο α) έως το σημείο η). Η πρόταση επικεντρώνεται στο σημείο της παραγωγής νέων σειρών βλαστικών κυττάρων από ανθρώπινα έμβρυα, το οποίο αποδείχθηκε επίμαχο κατά τη διάρκεια των διαβουλεύσεών του Συμβουλίου, και περιλαμβάνει κριτήρια (σημεία α έως η) και διαδικασίες (παράγραφοι 2 έως 5). Ακολουθεί επί μέρους αναφορά στα σημεία αυτά:

α) Η ΕΟΚΕ επικροτεί την υποχρεωτική γνωμάτευση της Επιτροπής Δεοντολογίας(12). Άλλωστε, αυτό αντιστοιχεί και στα διεθνή πρότυπα. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι, κατ αυτό τον τρόπο, λαμβάνονται υπόψη οι νομοθετικοί κανόνες και οι ρυθμίσεις που ισχύουν στα εκάστοτε κράτη μέλη.

β) Το πλεονέκτημα που προσφέρει η μια οδηγία για τα βλαστικά κύτταρα περιορίζεται στα ανθρώπινα έμβρυα τα οποία καλλιεργήθηκαν πριν από την έναρξη του έκτου προγράμματος-πλαίσιο έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης στα πλαίσια θεραπειών "γονιμοποίησης in-vitro" και τα οποία δεν είναι πλέον δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για την πρόκληση εγκυμοσύνης, δηλαδή θεωρούνται "υπεράριθμα". Η ρύθμιση αυτή αντιστοιχεί στην συνήθη πρακτική που ακολουθείται στις χώρες στις οποίες η χάραξη κατευθυντήριων γραμμών ΗΕS ή/και η εφαρμογή υφισταμένων είναι νομοθετικά ρυθμισμένη. Η ρύθμιση του θέματος της προθεσμίας αποκλείει τη θεωρητικά απίθανη (και κατά την έννοια των κανόνων που έχουν θεσπιστεί με το έκτο πρόγραμμα πλαίσιο έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης ήδη αποκλειόμενη) περίπτωση της καλλιέργειας ανθρώπινων εμβρύων για ερευνητικούς σκοπούς (η οποία επιτρέπεται μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις).

γ) Σύμφωνα με τη συνήθη διεθνή νομοθετική πρακτική, τα επιλέξιμα για ενίσχυση σχέδια πρέπει να επιδιώκουν ιδιαίτερα υψηλούς ερευνητικούς στόχους.

δ) Ένα άλλο πρότυπο που ισχύει διεθνώς είναι ότι πρέπει να αποδεικνύεται εκ των προτέρων ότι έχουν εξαντληθεί οι εναλλακτικές δυνατότητες για την υλοποίηση ενός ερευνητικού στόχου (για παράδειγμα, πειράματα σε ζώα ή με ειδικά ανθρώπινα ("ενήλικα") βλαστικά κύτταρα). Θεωρείται ευνόητο ότι αυτό πρέπει να γίνεται σύμφωνα με την εκάστοτε διαθέσιμη τεχνογνωσία και δεν πρέπει να οδηγεί σε δυσανάλογη καθυστέρηση επικείμενων αποφάσεων.

ε) Με τα ισχύοντα διεθνή πρότυπα συνάδει επίσης και η απαίτηση της συνειδητής συναίνεσης του δότη. Αυτό ισχύει επίσης και για την περίπτωση των δωρητών ανθρώπινων οργάνων.

στ) Ο αποκλεισμός της παροχής αποζημιώσεως(13) συμφωνεί σε μεγάλο βαθμό με τη διεθνή νομοθετική πρακτική και συνεπώς επιδοκιμάζεται.

ζ) Επίσης, είναι ευνόητο ότι απαιτείται η προστασία των προσωπικών δεδομένων σε όλες τις περιπτώσεις που σχετίζονται με τα θέματα αυτά.

η) Η απαίτηση που σχετίζεται με την εξασφάλιση της ποιότητας και την ανιχνευσιμότητα προσανατολίζεται στην ισχύουσα νομοθεσία και τεχνογνωσία για την περίπτωση εργασιών με τα βιολογικά υλικά ασθενών και προσώπων που συμμετέχουν σε δοκιμές. Η απαίτηση αυτή είναι επίσης σημαντική για την δημιουργία τραπεζών βλαστικών κυττάρων που εξετάζεται στο σημείο 5.3.3.

5.8. Στις παραγράφους που ακολουθούν του σημείου η) (που στη συνέχεια ορίζονται ως παράγραφοι δύο έως πέντε) ρυθμίζεται η διαδικασία για την εξασφάλιση της τήρησης των κριτηρίων που αναφέρθηκαν και περιγραφών αναλύουν ορισμένες πτυχές της αιτιολογικής έκθεσης.

5.8.1. Η παράγραφος 2 περιλαμβάνει μια εύλογη κατανομή αρμοδιοτήτων για την εξέταση της τήρησης των κριτηρίων που κατονομάστηκαν στα σημεία α) έως η). Η σειρά των ερευνητικών στόχων και το ερώτημα εάν μπορούν να επιτευχθούν μόνο με τη δημιουργία νέων σειρών ΑΕΒΚ μπορούν να διευθετηθούν μόνο στα πλαίσια επιστημονικής γνωμάτευσης. Αντιθέτως, στην περίπτωση των σημείων α), β) και ε) έως η), πρόκειται για τυπικά κριτήρια, για τα οποία θα πρέπει να εξετασθεί από τις διοικητικές αρχές εάν εφαρμόζονται ενιαίοι κανόνες. Σε περίπτωση που δεν καλύπτεται ένα από τα κριτήρια αυτά, αποκλείεται η ενίσχυση του αντίστοιχου σχεδίου.

5.8.2. Η παράγραφος 3 παραπέμπει σε γνωμοδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Συμβουλευτικής Επιτροπής για την Επιστημονική Δεοντολογία και στην τελευταία τεχνολογία. Ο κανόνας αυτός μπορεί να συμβάλει στο να συνεκτιμάται σε κάθε περίπτωση η διαθέσιμη τεχνογνωσία Στον ταχύτατα αναπτυσσόμενο κλάδο της έρευνας για τα βλαστικά κύτταρα.

5.8.3. Στην παράγραφο 4 διατυπώνεται η αρχή ότι οι νέες σειρές ΑΕΒΚ πρέπει να τίθενται (αφιλοκερδώς) στη διάθεση της επιστημονικής κοινότητας. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι σημαντικό που η Επιτροπή επιθυμεί να συμβάλει "στην ίδρυση δημόσιων τραπεζών βλαστικών κυττάρων και στη δικτύωση αυτών σε ευρωπαϊκή κλίμακα". Η άποψη αυτή ταυτίζεται και με τις απόψεις του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επιστημών.

5.8.4. Η τυποποίηση που επιτυγχάνεται κατ' αυτό τον τρόπο προσφέρει μια πρόσθετη αξία στην Ευρώπη. Προσφέρει μια σημαντική προϋπόθεση και ένα ασφαλές θεμέλιο για τη συνέχεια της έρευνας, έχει ενδιαφέρον για την Ευρώπη αλλά και για όλο τον κόσμο και μειώνει τον αριθμό των εμβρύων που είναι απαραίτητα για την απόκτηση βλαστικών κυττάρων.

5.8.5. Νέες σειρές ΑΕΒΚ που αποκτώνται με τη βοήθεια του έκτου προγράμματος-πλαίσιο πρέπει, συνεπώς, να κατατίθενται σε δημόσια τράπεζα βλαστικών κυττάρων.

5.8.6. Έτσι μπορεί να τηρηθούν και οι περιορισμοί οι οποίοι ισχύουν για την περίπτωση σειρών βλαστικών κυττάρων για τα οποία έχουν εκδοθεί διπλώματα ευρεσιτεχνίας.

5.8.7. Η παράγραφος 5 επικροτείται επίσης, γιατί σε αυτήν η Επιτροπή αναλαμβάνει την υποχρέωση να γνωστοποιεί τα προγράμματα που ενισχύει (όχι όμως και τα πρόσωπα που απασχολούνται στα προγράμματα αυτά!), στα οποία χρησιμοποιούνται ανθρώπινα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα.

6. Παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ ΙV: Κράτη μέλη με διαφορετικές νομοθετικές ρυθμίσεις

6.1. Η νομοθεσία που ισχύει στα κράτη μέλη παρουσιάζει μια κατακερματισμένη εικόνα. Δεν ισχύουν σε όλα κανόνες με τους οποίους ρυθμίζεται ρητώς το θέμα της έρευνας για τα βλαστικά κύτταρα. Ορισμένοι από τους κανόνες που ισχύουν είναι πιο φιλελεύθεροι από αυτούς στην πρόταση της Επιτροπής, ενώ άλλοι πιο περιοριστικοί. Η κατάσταση είναι ρευστή.

6.2. Συνεπώς, στο μέτρο που τα εκάστοτε ερευνητικά προγράμματα στον τομέα των βλαστικών κυττάρων εξαντλούν τα περιθώρια που τους αφήνει η πρόταση της Επιτροπής (εφόσον δηλαδή δεν περιορίζονται σε εκείνες τις σειρές βλαστικών κυττάρων η χρήση των οποίων επιτρέπεται σε όλα τα κράτη μέλη), τα επιστημονικά ιδρύματα των κρατών μελών στα οποία ισχύει μια περισσότερο περιοριστική νομοθεσία αποκλείονται από τη συμμετοχή στα εν λόγω ερευνητικά προγράμματα, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι δεν μπορούν να διεκδικήσουν χρηματοδοτικούς πόρους από αυτά.

6.3. Αντιθέτως, τα επιστημονικά ιδρύματα των κρατών μελών στα οποία η νομοθεσία που ισχύει είναι περισσότερο φιλελεύθερη αδυνατούν επίσης να διεκδικήσουν χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, στην περίπτωση που η έρευνα που πραγματοποιούν δεν συμμορφώνεται με τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στην πρόταση της Επιτροπής.

6.4. Η κατάσταση αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί ικανοποιητική, αφενός, επειδή όλα τα κράτη μέλη συμβάλλουν στον κοινοτικό προϋπολογισμό και κατ αυτό τον τρόπο συνεισφέρουν στις ενισχύσεις που χορηγούνται από την Κοινότητα για την προαγωγή της έρευνας, αφετέρου, επειδή οι αποκλεισμοί αυτού του είδους περιορίζουν το δυναμικό του Ευρωπαϊκού χώρου έρευνας, εφόσον υπάρχουν ορισμένα κράτη μέλη (ή επιστημονικά ιδρύματα σε αυτά) που αποκλείονται από τη συμμετοχή σε συνδυασμένα προγράμματα ερευνών (και συνεπώς στις ενισχύσεις που χορηγούνται σε αυτά).

6.5. Η ΕΟΚΕ θεωρεί, ωστόσο, ότι αυτό δεν εμποδίζει το Συμβούλιο να αποφασίσει, μετά από διαβουλεύσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, να εγκρίνει με ειδική πλειοψηφία την τροποποίηση της απόφασης αριθ. 834/2002/ΕΚ που προτείνεται από την Επιτροπή.

6.6. Ωστόσο, η εν λόγω αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν της δίνει το δικαίωμα να απαιτήσει την ενιαιοποίηση ή την προσέγγιση των νομοθετικών κανόνων που ισχύουν στα κράτη μέλη.

6.7. Εν όψει της κατάστασης αυτής, η ΕΟΚΕ προτείνει τα ακόλουθα:

6.7.1. Η Επιτροπή θα μπορούσε να προσπαθεί κατά την εφαρμογή του ερευνητικού προγράμματος να διαρθρώνει τα επιμέρους προγράμματα ή στοιχεία αυτών κατά τέτοιον τρόπο, ώστε τα ερευνητικά ιδρύματα - τα οποία σε διαφορετική περίπτωση θα αποκλείονταν - να μπορούν να συμμετέχουν σε επιμέρους προγράμματα είτε να αναλαμβάνουν μεμονωμένα καθήκοντα σε όσο το δυνατόν περισσότερες περιπτώσεις, εφόσον το περιεχόμενο της αποστολής τους δεν αντίκειται ούτε στην ευρωπαϊκή ούτε στην εκάστοτε εθνική νομοθεσία.

6.7.2. Τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη θα μπορούσαν να προσπαθήσουν, στις μελλοντικές αναθεωρήσεις της νομοθεσίας τους, να συνεκτιμήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις προτάσεις που περιλαμβάνονται στο παρόν έγγραφο με στόχο την προαγωγή των κλάδων της έρευνας και της ιατρικής στην Ευρώπη και, εν όψει του υψηλού βαθμού διεθνούς δικτύωσης και συνεργασίας που υπάρχει στους τομείς αυτούς, να καταλήξουν σταδιακά στη θέσπιση μιας ενιαίας ρύθμισης που θα ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η παρούσα πρόταση προσφέρει μια ικανοποιητική βάση για το σκοπό αυτό.

7. Περίληψη

7.1. Η παρούσα πρόταση ανταποκρίνεται εις την εντολή που ανάθεσε το Συμβούλιο στην Επιτροπή το Σεπτέμβριο του 2002. Με αυτήν ρυθμίζονται τα σημεία των εκτελεστικών διατάξεων του έκτου προγράμματος-πλαίσιο έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης που έπρεπε να ρυθμιστούν από το Συμβούλιο.

7.2. Η παρούσα πρόταση για αυτό το επίμαχο αλλά, εν όψει των ευκαιριών που είναι συνδεδεμένες με αυτό, ιδιαίτερα σημαντικού θέματος περιλαμβάνει μια σταθμισμένη και μάλλον περιοριστική επιλογή μεταξύ των διάφορων εθνικών το νομοθεσιών στα κράτη μέλη. Προτείνεται δηλαδή ένας συμβιβασμός μεμονωμένων αποκλινουσών απόψεων.

7.3. Η ρύθμιση που προτείνεται ανταποκρίνεται στις υφιστάμενες ανάγκες. Επιτρέπει την ενίσχυση υψηλού επιπέδου επιστημονικής έρευνας, η οποία εξυπηρετεί σημαντικούς στόχους στον τομέα της Ιατρικής και της Βιολογίας. Δίνει προτεραιότητα σε επιδιώξεις που εξυπηρετούν το συντονισμό και τη συνεργασία σε διεθνές επίπεδο. Διατυπώνει σαφή κριτήρια και διαδικασίες για τη συνεκτίμηση των σχετικών ηθικών και νομοθετικών πτυχών.

7.4. Η ΕΟΚΕ σέβεται τη στάση που τηρούν οι πολίτες και ορισμένα μέλη της που απορρίπτουν για λόγους ηθικής κάθε περίπτωση συλλογής σειρών ανθρώπινων βλαστικών κυττάρων από υπεράριθμα έμβρυα, απορρίπτοντας έτσι την πρόταση της Επιτροπής.

7.5. Εντούτοις, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις διαφορετικές απόψεις και παραπέμποντας στις παρατηρήσεις που προαναφέρθηκαν, προτείνει να εγκριθεί η πρόταση που υποβλήθηκε από την Επιτροπή.

7.6. Επαναλαμβάνει την έκκληση που απηύθυνε στην Επιτροπή να μεριμνήσει με την κατάλληλη διάρθρωση στοιχείων του προγράμματος ούτως ώστε, κατά την εφαρμογή του επιστημονικού προγράμματος, να αποφευχθεί στο μέτρο του δυνατού ο ενδεχόμενος αποκλεισμός άριστων επιστημονικών ιδρυμάτων σε ορισμένα κράτη μέλη.

7.7. Επαναλαμβάνει επίσης την έκκληση που απηύθυνε στα κράτη μέλη, να φροντίσουν με τις μελλοντικές αναθεωρήσεις της νομοθεσίας τους να ακολουθήσουν τον ίδιο στόχο και να αναζητήσουν γι' αυτό το αναγνωρισμένα ιδιαίτερα περίπλοκο θέμα μια γενική συναίνεση, η οποία θα έχει ως αποτέλεσμα η κατ' αρχήν συμφωνία που υπάρχει ήδη γύρω από τα θεμελιώδη θέματα (βλέπε σημείο 1.3) να εξελιχθεί μεταγενέστερα σε μια καθολική ρύθμιση αποδεκτή από όλα τα κράτη μέλη.

7.8. Νέες σειρές ΑΕΒΚ, που αποκτώνται με ενισχύσεις του έκτου προγράμματος-πλαίσιο, πρέπει να κατατίθενται σε μια δημόσια Τράπεζα βλαστικών κυττάρων και να διατίθενται ελεύθερα την έρευνα στην Ευρώπη.

Βρυξέλλες, 29 Οκτωβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) ΕΕ L 294 της 29.10.2002, σ. 10.

(2) Η έρευνα με αντικείμενο τη θεραπεία του καρκίνου των γονάδων μπορεί να χρηματοδοτηθεί.

(3) http://europa.eu.int/comm/european_group_ethics/index_en.htm.

(4) Στη Γερμανία, υπάρχει μόνο ένας περιορισμένος αριθμός "πραγματικών" υπεράριθμων εμβρύων. Γενικά, τα ωάρια - τα προερχόμενα από προηγούμενη ορμονική θεραπεία της γυναίκας/μέλλουσας μητέρας - τα οποία δεν προβλέπεται να χρησιμοποιηθούν κατά την πρώτη απόπειρα εμφύτευσης στη μήτρα, μετά από τη διείσδυση των σπερματοζωαρίων, καταψύχονται κατά το αποκαλούμενο "προπυρηνικό κυτταρικό" στάδιο, δηλαδή πριν από το σχηματισμό ενός κοινοί κυτταρικού πυρήνα. Σύμφωνα με τη χρησιμοποιούμενη ορολογία στη Γερμανία, δεν πρόκειται ακόμη για έμβρυα. Αντίθετα, σε ορισμένες ιδιαίτερες περιπτώσεις και για ποικίλους λόγους, τα προβλεπόμενα για μία πρώτη εμφύτευση στη μήτρα έμβρυα δεν εμφυτεύονται και, στη συνέχεια, καταψύχονται.

(5) Χαρακτηρίζουμε ένα έμβρυο διαμορφωμένο, αρχής γενομένης από τη 12η εβδομάδα ανάπτυξής του στη μήτρα.

(6) Η εξεταζόμενη πρόταση της Επιτροπής αποκλείει ρητώς την παραγωγή σειρών βλαστικών κυττάρων από υπεράριθμα έμβρυα προερχόμενα από ΙVF και, κατά συνέπεια, από κλωνοποίηση (μεταφορά σωματικών κυτταρικών πυρήνων SCNT) ή - όπως συζητείται τελευταία - από διαίρεση ωαρίου (παρθενογένεση).

(7) Στις περιπτώσεις δωρεάς οργάνων ανθρώπων που υπέκυψαν μετά από ατύχημα, η ερώτηση στο ερώτημα αυτό ήταν γενικά θετική εκ μέρους της κοινής γνώμης.

(8) Ορισμένοι συγγραφείς (βλέπε για παράδειγμα Jahrbuch für Wissenschaft und Ethik 7 (2002) Walter de Gruyter Berlin - New York) χαρακτηρίζουν τα πριν από την εμφώλευση (ή σε άλλες περιπτώσεις πριν την γαστριδίωση) υπάρχοντα έμβρυα και "προ-έμβρυα".

(9) Για το λόγο αυτό, δεν απαγορεύεται η χρήση αντισυλληπτικών που παρεμποδίζουν την εμφώλευση (π.χ. ενδομητρικό σπιράλ).

(10) Ulrich Steinvorth, Jahrbuch für Wissenschaft und Ethik, τόμος 7, 2002, σ. 165, εκδόσεις Walter de Gruyter. Ως κύριο επιχείρημα προβάλλει ότι στη συνέχεια αποκλείεται η πιθανή ανάπτυξη περισσότερων εμβρύων.

(11) Σε ορισμένα κράτη μέλη παίζει αυτό το χρονικό σημείο ένα σημαντικό ρόλο για το δικαίωμα αμβλώσεως.

(12) Η ΕΟΚΕ επισημαίνει, ωστόσο, ότι πρέπει να εξεταστεί αν το μέτρο αυτό είναι απαραίτητο για τα κράτη μέλη η νομοθεσία των οποίων δεν το προϋποθέτει.

(13) Και η περίπτωση αυτή είναι ανάλογη με τη δωρεά οργάνων.