Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εξασφάλιση ελευθερίας και πολυφωνίας των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην Ευρώπη»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2021/C 517/02)

Εισηγητής: ο κ. Christian MOOS

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 20.2.2020 Νομική βάση Άρθρο 32 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 7.9.2021 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 22.9.2021 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 563 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 223/2/8

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων, και η πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως συμφωνήθηκε από όλα τα κράτη μέλη στις Συνθήκες της ΕΕ.

1.2. Ενώ η Ευρώπη παραμένει γενικά μια ήπειρος με ελεύθερα και ποικιλόμορφα μέσα ενημέρωσης, οι εξελίξεις εντός της ΕΕ είναι ανησυχητικές. Ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ δεν είναι πλέον φιλελεύθερες δημοκρατίες, θέτοντας ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης υπό πολιτικό έλεγχο και περιορίζοντας ενεργά την πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης.

1.3. Οι απειλές για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και η μείωση της πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης δεν περιορίζονται σε λίγα κράτη μέλη, αλλά αποτελούν μια γενική τάση σε ολόκληρη την ΕΕ. Όλα τα κράτη μέλη πρέπει επειγόντως να λάβουν μέτρα για τη διατήρηση της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης.

1.4. Δεδομένου ότι ορισμένα κράτη μέλη δεν επιθυμούν να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα, είναι υποχρέωση των θεσμικών οργάνων της ΕΕ να επιβάλουν τις ευρωπαϊκές αξίες και να εγγυηθούν τη λειτουργία της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του κράτους δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

1.5. Οι κύριες προκλήσεις περιλαμβάνουν την εγγύηση της ασφάλειας, της προστασίας και της ανεξαρτησίας των δημοσιογράφων σε όλα τα κράτη μέλη ανά πάσα στιγμή, την προστασία των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης από την πολιτική επιρροή και μέτρα κατά της συρρίκνωσης της πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης που οφείλεται στην πολιτική βούληση και τις οικονομικές επιταγές.

1.6. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το ευρύ φάσμα εκθέσεων και πρωτοβουλιών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ( 1 ) και της Επιτροπής. Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι η επίτευξη συγκεκριμένων βελτιώσεων σχετικά με την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης σε εθνικό επίπεδο είναι το σημαντικότερο έργο που θα ακολουθήσει, όπως επισημαίνεται στην ετήσια έκθεση για το 2021 των οργανώσεων-εταίρων που συμμετέχουν στην πλατφόρμα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προαγωγή της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων ( 2 )

1.7. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 3 ) περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης χωρίς καθυστέρηση για την αντιμετώπιση της οξείας απειλής για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας σε ορισμένα κράτη μέλη.

1.8. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το σχέδιο της Επιτροπής να προτείνει μέτρα για την αύξηση της ασφάλειας των δημοσιογράφων και υπογραμμίζει την ανάγκη νομικής απαγόρευσης των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού.

1.9. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να καταστήσει πιο διαφανείς και δίκαιες τις δημόσιες συμβάσεις στον τομέα των μέσων ενημέρωσης και τη δημόσια υποστήριξη προς τις εταιρείες στον τομέα των μέσων ενημέρωσης.

1.10. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά το σχέδιο της Επιτροπής για έναν «ευρωπαϊκό νόμο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης» για τον εξοπλισμό της Επιτροπής με αποτελεσματικά νομικά μέσα για την επιβολή της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης στην κοινή αγορά.

1.11. Η ΕΟΚΕ θεωρεί την αμερόληπτη δημόσια υποστήριξη προς τις εταιρείες μέσων ενημέρωσης ως επένδυση στην ποιοτική δημοσιογραφία, όπως ακριβώς οι ανεξάρτητες και αμερόληπτες δημόσιες ραδιοτηλεοπτικές εταιρείες συμβάλλουν ουσιαστικά στην πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης.

1.12. Η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία ενός πλήρως ανεξάρτητου ευρωπαϊκού δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα.

1.13. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία της περαιτέρω ανάπτυξης του γραμματισμού στα μέσα ενημέρωσης και υποστηρίζει την πρόταση για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού οργανισμού για την ενίσχυση των δεξιοτήτων των πολιτών της ΕΕ στα μέσα ενημέρωσης μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

2. Η ελευθερία και η πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης ως προϋπόθεση για τη δημοκρατία

2.1. Το άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ), το άρθρο 10 παράγραφος 1 της Ευρωπαϊκής σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και το άρθρο 11 παράγραφος 1 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔ) εγγυώνται το δικαίωμα αναζήτησης, λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών, χωρίς την ανάμειξη δημοσίων αρχών και αδιακρίτως συνόρων. Η ανεξαρτησία και η πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης είναι απαραίτητα για την εγγύηση αυτής της ελευθερίας της πληροφόρησης.

2.2. Η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και η πολυφωνία που εγγυάται το άρθρο 11 παράγραφος 2 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αποτελούν επίσης προϋπόθεση για τη δημοκρατία. Πρέπει να τηρούνται σε όλα τα επίπεδα, ώστε οι πολίτες της Ένωσης να μπορούν να ασκούν αποτελεσματικά το δικαίωμά τους να συμμετέχουν στη δημοκρατική ζωή της, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 παράγραφος 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ).

2.3. Ένα ποικίλο τοπίο των μέσων ενημέρωσης, παράλληλα με τα πολιτικά κόμματα και την κοινωνία των πολιτών, συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση απόψεων και προθέσεων σε δημοκρατικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

2.4. Τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης συμβάλλουν ουσιαστικά στην εφαρμογή της αρχής της διαφάνειας στην οποία τα θεσμικά όργανα και άλλα όργανα της Ένωσης δεσμεύονται από το άρθρο 15 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).

2.5. Ως «τέταρτη εξουσία», οι ερευνητικοί δημοσιογράφοι έχουν εποπτικό ρόλο όσον αφορά τις ενέργειες του εκτελεστικού, νομοθετικού και δικαστικού κλάδου, καθώς και των ιδιωτικών οντοτήτων. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνουν τη λογοδοσία των εκλεγμένων υπευθύνων λήψης αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα.

2.6. Τα κράτη μέλη στα οποία περιορίζεται η ελευθερία ή η πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης δεν είναι δημοκρατίες και παραβιάζουν τις αξίες (άρθρο 2 ΣΕΕ) και τους σκοπούς (άρθρο 3 ΣΕΕ) της ΕΕ.

2.7. Αν και ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ εξακολουθούν να είναι μεταξύ των παγκόσμιων πρωτοπόρων στη διασφάλιση της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης, οι απειλές κατά της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και η φθίνουσα πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ δεν περιορίζονται σε μεμονωμένες χώρες —οι αρνητικές τάσεις είναι εμφανείς σε διαφορετικούς βαθμούς σε ολόκληρη την ΕΕ.

2.8. Ο περιορισμός της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης στο εσωτερικό της Ένωσης υπονομεύει την ικανότητα της ΕΕ να υποστηρίζει τη δημοκρατία στη γειτονιά της, όπου πρόσφατες κρίσεις σε ορισμένα κράτη έχουν δείξει ότι η κατάσταση σχετικά με την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης και την ασφάλεια των δημοσιογράφων είναι ακόμη χειρότερη σε ορισμένες χώρες.

2.9. Ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν πλέον εγκαταλείψει τον κύκλο των δημοκρατικών κρατών και την τελευταία δεκαετία εξελίσσονται ταχύτερα από οπουδήποτε αλλού στον κόσμο σε απολυταρχικά κράτη. Ο περιορισμός της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης υπήρξε χαρακτηριστικό αυτής της εξέλιξης.

2.10. Η πανδημία έχει επιταχύνει περαιτέρω αυτήν την εξέλιξη ή έχει χρησιμοποιηθεί για τη νομιμοποίηση περαιτέρω οδών προς την επίτευξη της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης.

2.11. Ο «Παγκόσμιος Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου 2021» των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα, καθώς και οι ετήσιες εκθέσεις «Freedom and the Media» (Ελευθερία και τα μέσα ενημέρωσης) και «Freedom on the Net» (Ελευθερία στο Διαδίκτυο) του οργανισμού Freedom House καταδεικνύουν ότι η ΕΕ αγωνίζεται να προασπιστεί τις αξίες στο εσωτερικό της ( 4 )

3. Απειλές για την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης

3.1. Η απειλή για τους δημοσιογράφους

3.1.1. Προκειμένου τα ΜΜΕ να εκπληρώσουν την αποστολή τους, οι δημοσιογράφοι πρέπει να είναι σε θέση να εργάζονται χωρίς προβλήματα και να είναι σίγουροι ότι προστατεύονται πάντοτε πλήρως ως άτομα από την ΕΕ και από όλα τα κράτη μέλη της. Αυτό δεν συμβαίνει σήμερα.

3.1.2. Από το 2015, τουλάχιστον 16 δημοσιογράφοι έχουν σκοτωθεί στην ΕΕ κατά τη διάρκεια —ή ως αποτέλεσμα— της εργασίας τους. Η Daphne Caruana Galizia, ο Γιώργος Καραϊβάζ, ο Ján Kuciak και η μνηστή του Martina Kušnírová, καθώς και η Lyra McKee, ο Peter de Vries και οι συνάδελφοί τους δεν πρέπει να ξεχαστούν.

3.1.3. Οι δημοσιογράφοι εκτίθενται όλο και περισσότερο σε λεκτικές και σωματικές επιθέσεις και ιδίως η κάλυψη διαμαρτυριών και διαδηλώσεων καθίσταται ιδιαίτερα επικίνδυνη, με τον κίνδυνο να προέρχεται τόσο από τους διαδηλωτές όσο και από τις δυνάμεις του νόμου και της τάξης. Με περισσότερες από εκατό περιπτώσεις που σχετίζονται με την πανδημία, η απειλή έχει φτάσει σε νέες διαστάσεις στην Ευρώπη ( 5 )

3.1.4. Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες που δεν ανήκουν στην ΕΕ η κατάσταση των δημοσιογράφων είναι απελπιστική. Οι δραματικές εξελίξεις όσον αφορά ανεξάρτητους δημοσιογράφους στη Λευκορωσία αποτελούν πολύ ανησυχητικό παράδειγμα.

3.1.5. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η δυναμική των ομάδων που παρατηρούνται εκεί μειώνουν το όριο για παρενόχληση και απειλές. Υπάρχουν ορισμένες συντονισμένες εκστρατείες που στοχεύουν στην παρεμπόδιση του έργου των μέσων ενημέρωσης ή των μεμονωμένων δημοσιογράφων. Αυτό εγείρει το ερώτημα της ενδεχόμενης ανάγκης ρύθμισης των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης χωρίς περιορισμό των θεμελιωδών ελευθεριών.

3.1.6. Οι γυναίκες δημοσιογράφοι είναι πιο πιθανό να αποτελούν στόχους λεκτικών και σωματικών επιθέσεων, καθώς και διαδικτυακής παρενόχλησης και απειλών, που συχνά είναι μισογυνιστικές, σεξουαλικές ή φαλλοκρατικές, σε σχέση με τους άντρες συναδέλφους τους.

3.1.7. Σε ορισμένα κράτη μέλη, τα μέτρα για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και η απαγόρευση της δυσφήμισης έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να ποινικοποιήσουν τις επικριτικές αναφορές και να απειλήσουν τους δημοσιογράφους με φυλάκιση ή βαριά πρόστιμα.

3.1.8. Οι στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για την αποσιώπηση των ενδιαφερομένων μερών της κοινωνίας των πολιτών και των δημοσιογράφων.

3.1.9. Οι τρέχουσες οικονομικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι εταιρείες μέσων ενημέρωσης έχουν οδηγήσει σε μείωση του αριθμού των δημοσιογράφων στην τακτική απασχόληση. Για ανεξάρτητους δημοσιογράφους που είναι όλο και πιο επισφαλείς και ευάλωτοι, οι νομικές διαφορές αποτελούν απειλή για τα προς το ζην, ακόμη και αν οι ισχυρισμοί είναι αβάσιμοι.

3.1.10. Ειδικότερα σε τοπικό επίπεδο υπάρχουν άνευ προηγουμένου «ειδησεογραφικές έρημοι» και συχνά ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης αντικαθίστανται από τις λεγόμενες δημοτικές ειδήσεις, δωρεάν εφημερίδες, που ανήκουν σε τοπικές οικονομικές και πολιτικές ελίτ και μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης.

3.1.11. Ο σκοπός των απειλών είναι να προκαλέσουν αυτολογοκρισία. Υπονομεύουν την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης στην Ευρώπη.

3.2. Απειλές προς την ελευθερία του τύπου

3.2.1. Προκειμένου τα μέσα ενημέρωσης να λειτουργούν ελεύθερα, το νομικό πλαίσιο που εγγυάται την ελευθερία και την πολυμορφία τους πρέπει να διασφαλίζει ότι οι δημοσιογράφοι και οι εταιρείες μέσων ενημέρωσης μπορούν να εκτελούν το έργο τους χωρίς πολιτικές παρεμβάσεις.

3.2.2. Υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες σε ορισμένα κράτη μέλη σχετικά με την ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών των μέσων ενημέρωσης, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμεύουν ως εκ των πραγμάτων εργαλείο για τις κυβερνήσεις προκειμένου να ασκήσουν επιρροή στο τοπίο των μέσων ενημέρωσης. Οι πραγματικά ανεξάρτητοι οργανισμοί για την εθελοντική αυτορρύθμιση των μέσων ενημέρωσης μπορούν να αποτελέσουν μέσο προστασίας των μέσων ενημέρωσης από την πολιτική επιρροή.

3.2.3. Ορισμένα κράτη μέλη χρησιμοποιούν φορολογική νομοθεσία που εισάγει διακρίσεις και στοχευμένους προϋπολογισμούς διαφήμισης για να επηρεάσουν τα μέσα ενημέρωσης.

3.2.4. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν χρησιμοποιήσει τον κίνδυνο διάδοσης παραπληροφόρησης σχετικά με την πανδημία για να νομιμοποιήσουν περιορισμούς στην ελευθερία του Τύπου για να αποτρέψουν τις επικριτικές αναφορές όσον αφορά τη διαχείριση της κρίσης.

3.2.5. Τα δημόσια μέσα ενημέρωσης υπό άμεσο ή έμμεσο πολιτικό έλεγχο μέσω εποπτικών φορέων που δεν λειτουργούν με πλήρη σεβασμό της δημοσιογραφικής ελευθερίας έκφρασης συνιστούν σοβαρή απειλή για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Υπάρχουν αυξανόμενες προσπάθειες άσκησης άμεσης πολιτικής επιρροής στην κάλυψη ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης, καθώς και λεκτικές επιθέσεις από πολιτικούς και νομική δράση εναντίον επικριτικών μέσων ενημέρωσης και δημοσιογράφων.

3.2.6. Σε πολλά κράτη μέλη, η υπερβολική εγγύτητα των επιχειρηματιών των μέσων ενημέρωσης με την κυβέρνηση ή εκείνους που έχει τοποθετήσει σε κυβερνητικά γραφεία, καθώς και η ιδιοκτησία από πολιτικά κόμματα ή κράτη εταιρειών μέσων ενημέρωσης με υπερβολικά υψηλό μερίδιο αγοράς, οδηγούν σε σημαντικούς περιορισμούς στην ελευθερία και την πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης.

3.2.7. Ακόμη και στις λειτουργούσες φιλελεύθερες δημοκρατίες, αμφισβητείται η ύπαρξη ανεξάρτητων και αμερόληπτων δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών υπηρεσιών ως εγγύηση της ποικιλομορφίας των απόψεων και προβάλλονται απαιτήσεις για πολιτική επιρροή στη σύνθεση των προγραμμάτων και στο περιεχόμενο που διανέμεται.

3.3. Απειλές προς την πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης

3.3.1. Κατά τα τελευταία τρία χρόνια, η συγκέντρωση στην αγορά των μέσων ενημέρωσης της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της διαφημιστικής αγοράς και των διαύλων διανομής, έχει ενισχυθεί ιδιαίτερα και συνιστά μεσαίο ή υψηλό κίνδυνο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης σε ολόκληρη την ΕΕ, σύμφωνα με το παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης του 2020 ( 6 )

3.3.2. Οι αλλαγές στα πρότυπα χρήσης των μέσων ως αποτέλεσμα της ψηφιακής επανάστασης αμφισβητούν τα επιχειρηματικά μοντέλα των καθιερωμένων μέσων. Οι εφημερίδες και τα μικρά μέσα ενημέρωσης σε τοπικό επίπεδο, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ, επηρεάζονται ιδιαίτερα. Γίνονται εύκολοι στόχοι για ενοποίηση με πολιτικό κίνητρο.

3.3.3. Η ολοένα αυξανόμενη σημασία των ψηφιακών μέσων αυξάνει την ισχύ της αγοράς — και ως εκ τούτου επηρεάζει τις απόψεις — μεγάλων πλατφορμών, οι οποίες ως ξένες εταιρείες παρακάμπτουν συχνά τον ευρωπαϊκό κανονισμό.

3.3.4. Οι οικονομικές συνέπειες της πανδημίας, ιδίως η μείωση των διαφημιστικών εσόδων, επιταχύνουν τις συνεχιζόμενες αλλαγές στην αγορά των μέσων ενημέρωσης και περιορίζουν περαιτέρω την πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης.

4. Συστάσεις με σκοπό την ενίσχυση της ελευθερίας και της πολυμορφίας των μέσων ενημέρωσης στην Ευρώπη

4.1. Γενικές συστάσεις

4.1.1. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι τα άτομα και οι κυβερνήσεις που αμφισβητούν την ελευθερία ή την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης με τα λόγια ή τις ενέργειές τους δεν είναι κατάλληλα να προεδρεύουν είτε στα θεσμικά όργανα της ΕΕ είτε στα προπαρασκευαστικά τους όργανα ή να εκπροσωπούν την Ένωση.

4.1.2. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι ο κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης ενίσχυσε το διορθωτικό σκέλος της εργαλειοθήκης του κράτους δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας.

4.1.3. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι η έκθεση για το κράτος δικαίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης των χωρών σχετικά με την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, και η συζήτηση στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενίσχυσαν επίσης το προληπτικό σκέλος της εργαλειοθήκης για το κράτος δικαίου στην ΕΕ.

4.1.4. Η ΕΟΚΕ ζητά να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητα του προληπτικού σκέλους με τη συμπερίληψη στο μέλλον ειδικών μεταρρυθμιστικών συστάσεων των κρατών μελών στα κεφάλαια ανά χώρα της έκθεσης για το κράτος δικαίου, η εφαρμογή των οποίων θα αξιολογηθεί στην έκθεση από το επόμενο έτος.

4.1.5. Η ΕΟΚΕ έχει δεσμευτεί να θέσει την προστασία της ελευθερίας και της πολυμορφίας των μέσων ενημέρωσης στο επίκεντρο της διάσκεψης για το Μέλλον της Ευρώπης προκειμένου να ευαισθητοποιήσει σχετικά με τη σημασία αυτής της πρόκλησης και να ενισχύσει περαιτέρω τη συζήτηση για τα απαραίτητα μέτρα.

4.2. Συστάσεις για την προστασία των δημοσιογράφων

4.2.1. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η καλύτερη προστασία για τους δημοσιογράφους είναι η αυστηρή δίωξη όλων των περιπτώσεων παρενόχλησης, απειλών και επιθέσεων εναντίον τους.

4.2.2. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει τον κανονισμό (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης χωρίς καθυστέρηση για την αντιμετώπιση της οξείας απειλής για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας σε ορισμένα κράτη μέλη. Αυτό περιλαμβάνει σαφώς την άρνηση πρόσβασης σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για τα κράτη μέλη που παραβιάζουν την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης.

4.2.3. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη θέση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ( 7 ) να ασκήσει προσφυγή βάσει του άρθρου 256 της ΣΛΕΕ σε περίπτωση που η Επιτροπή δεν ενεργήσει.

4.2.4. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το σχέδιο της Επιτροπής να υποβάλει απτές προτάσεις για τη συνεπή εφαρμογή της σύστασης της Επιτροπής υπουργών σχετικά με την προστασία της δημοσιογραφίας και την ασφάλεια των δημοσιογράφων και άλλων παραγόντων των μέσων ενημέρωσης ( 8 ) σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και να παρακολουθεί τη συμμόρφωση με αυτήν στο πλαίσιο της Έκθεσης για το κράτος δικαίου.

4.2.5. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τις δεσμεύσεις της Επιτροπής για παροχή χρηματοδοτικής στήριξης σε έργα που αφορούν τη νομική και πρακτική προστασία των δημοσιογράφων και προτείνει, επιπλέον, να εξεταστούν τρόποι διασφάλισης ότι τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης των κρατών μελών καλύπτουν τους επαγγελματικούς κινδύνους των —ιδίως αυτοαπασχολούμενων— δημοσιογράφων.

4.2.6. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι αρχές ασφαλείας των κρατών μελών υποχρεούνται να προστατεύουν τους δημοσιογράφους. Προτείνει την επιτάχυνση της εκπαίδευσης της αστυνομίας όσον αφορά την επικοινωνία με δημοσιογράφους, με τη συμμετοχή ενώσεων Τύπου και οργανώσεων δημοσιογράφων, προκειμένου να προωθηθεί η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών.

4.2.7. Όσον αφορά την προστασία των δημοσιογράφων από παρενόχληση και απειλές στο Διαδίκτυο, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στη γνωμοδότησή της σχετικά με την αντιμετώπιση του παράνομου επιγραμμικού περιεχομένου ( 9 ) και υπογραμμίζει την ιδιαίτερη ευπάθειά τους λόγω του ιδιαίτερα ορατού δημόσιου ρόλου τους.

4.2.8. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την ισότητα των φύλων και την προστασία των δημοσιογράφων που ανήκουν σε μειονότητες.

4.2.9. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η εγγύηση της αρχής της διαφάνειας και του δικαιώματος στην ελευθερία της πληροφόρησης έχει βελτιωθεί σε επίπεδο ΕΕ, αλλά όχι σε όλα τα κράτη μέλη. Καλεί όλα τα κράτη μέλη να συμμορφώνονται διαρκώς με τα πρότυπα της ΕΕ και επισημαίνει την ανάγκη για περαιτέρω βελτίωση, ακόμη και σε επίπεδο ΕΕ ( 10 )

4.2.10. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τη σύσταση της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τις στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού και το σχέδιο της Επιτροπής να υποβάλει πρόταση έως τα τέλη του 2021 για την προστασία των δημοσιογράφων και της κοινωνίας των πολιτών από τις εν λόγω αγωγές. Πιστεύει ότι η νομική απαγόρευση των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού υπερισχύει των συμπληρωματικών μέτρων για την υποστήριξη των πληγέντων.

4.2.11. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία των πρωτοβουλιών της κοινωνίας των πολιτών, όπως ο συνασπισμός κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP) στην Ευρώπη (CASE) ( 11 ) , για την προστασία των δημοσιογράφων από αυτές τις αγωγές και ζητεί την αυξημένη στήριξη της ΕΕ.

4.2.12. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι, σε σχέση με τις SLAPP, οι διατάξεις των κανονισμών των Βρυξελλών I ( 12 ) και Ρώμης II ( 13 ) δεν πρέπει να οδηγούν σε μείωση της νομικής προστασίας μέσω της επιλογής αρμόδιου δικαστηρίου για εκφοβιστικές νομικές υποθέσεις (τουρισμός μηνύσεων για συκοφαντική δυσφήμηση). Τονίζει την ανάγκη να ληφθεί υπόψη αυτό το ζήτημα κατά την επικείμενη αναθεώρηση των δύο κανονισμών.

4.3. Συστάσεις για την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης

4.3.1. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να συμπληρώσει τη μεθοδολογία της έκθεσης για το κράτος δικαίου αξιολογώντας την ανεξαρτησία των κρατικών και των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών.

4.3.2. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η αποτελεσματική δίωξη της διαφθοράς παρέχει κάποια προστασία ενάντια στην κυβερνητική παρέμβαση στα μέσα ενημέρωσης και, ως εκ τούτου, καλεί την Επιτροπή, εκτός από την επιβολή πρότυπων κατά της διαφθοράς, να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα, ανεξάρτητα από πολιτικά ζητήματα, για να διασφαλίσει ότι δεν χρησιμοποιούνται κονδύλια από το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο και το μέσο ανάκαμψης NextGenerationEU για τον περιορισμό της πολυμορφίας των μέσων ενημέρωσης ή για άλλες μορφές διαφθοράς.

4.3.3. Η ΕΟΚΕ καλεί όλα τα κράτη μέλη να καταρτίσουν εθνικά μητρώα διαφάνειας σύμφωνα με το ευρωπαϊκό μητρώο διαφάνειας, καθώς αυτά καθιστούν επίσης διαφανείς τις επαφές μεταξύ πολιτικών και επιχειρηματιών μέσων ενημέρωσης. Τα μητρώα διαφάνειας πρέπει να ενσωματωθούν σε ένα πολυεπίπεδο μητρώο διαφάνειας σε επίπεδο ΕΕ.

4.3.4. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να διερευνήσει κατά πόσον το πιλοτικό σχέδιο για τη δημιουργία μιας δημόσια προσβάσιμης βάσης δεδομένων με πληροφορίες σχετικά με την ιδιοκτησία στην οικονομία των μέσων ενημέρωσης μπορεί να αναπτυχθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να περιλαμβάνει πληροφορίες για την προώθηση και τη σύναψη συμβάσεων από εταιρείες μέσων ενημέρωσης από την ΕΕ, τα κράτη μέλη της, τις περιφερειακές και τοπικές αρχές, τους οργανισμούς δημοσίου δικαίου, τις δημόσιες επιχειρήσεις και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, στις οποίες μία ή περισσότερες από αυτές τις οντότητες κατέχουν την πλειοψηφία των μετοχών με δικαίωμα ψήφου.

4.3.5. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για ελάχιστα πρότυπα σε επίπεδο ΕΕ για όλες τις δημόσιες συμβάσεις και την υποστήριξη εταιρειών μέσων ενημέρωσης από τις οντότητες που αναφέρονται στο σημείο 4.3.4.

4.3.6. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις προτάσεις της Επιτροπής για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης εν γένει ( 14 ) και σε σχέση με την COVID-19 στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ( 15 ) , αλλά επισημαίνει τον κίνδυνο τα κράτη μέλη να χρησιμοποιήσουν τον αγώνα κατά της παραπληροφόρησης για να δικαιολογήσουν τον περιορισμό της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης. Τα φαινόμενα της παραπληροφόρησης και της ρητορικής μίσους πρέπει επειγόντως να εξεταστούν σε βάθος, μεταξύ άλλων και μέσω άλλων γνωμοδοτήσεων της ΕΟΚΕ.

4.4. Συστάσεις για την ενίσχυση της πολυμορφίας των μέσων ενημέρωσης

4.4.1. Η ΕΟΚΕ επικρίνει το γεγονός ότι η έκθεση της Επιτροπής για το κράτος δικαίου εξισώνει το ζήτημα της πολυφωνίας της αγοράς με το ζήτημα της διαφάνειας στην ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης και παραμελεί τον βαθμό ενοποίησης της αγοράς. Καλεί την Επιτροπή να προσαρμόσει τη μεθοδολογία της έκθεσης προκειμένου να αντικατοπτρίζει καλύτερα στο μέλλον τον βαθμό κινδύνου στον οποίο εκτίθεται η πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης σε όλα τα κράτη μέλη.

4.4.2. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το σχέδιο δράσης της Επιτροπής «Τα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης κατά την ψηφιακή δεκαετία» ( 16 ) και τον στόχο της να διατηρήσει τα μέσα ενημέρωσης ως δημόσιο αγαθό, ιδίως την παροχή ευρωπαϊκής υποστήριξης για την αποτροπή του περιορισμού της πολυμορφίας των μέσων ενημέρωσης από την εμφάνιση της πανδημίας.

4.4.3. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι η ποιοτική δημοσιογραφία απαιτεί βιώσιμη οικονομική βάση και ζητεί η ΕΕ να συνεχίσει να στηρίζει τις εταιρείες μέσων ενημέρωσης ως επένδυση στην καλή δημοσιογραφία. Οι επενδύσεις θα χρησιμεύσουν για τον τερματισμό της διαδικασίας ενοποίησης στον τομέα των μέσων ενημέρωσης, ο οποίος απειλεί την πολυφωνία στην αγορά των μέσων ενημέρωσης. Αυτό δεν αποκλείει την ικανότητα των εταιρειών μέσων ενημέρωσης να αγοράζουν νόμιμα άλλα μέσα ενημέρωσης ή να δημιουργούν στρατηγικές συμμαχίες, καθώς οι οικονομικά βιώσιμες εταιρείες μέσων ενημέρωσης συνιστούν εγγυητή της ανεξαρτησίας τους, εφόσον τηρείται η αρχή της διαφάνειας και δεν δημιουργούνται μονοπώλια.

4.4.4. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η αξία των εταιρειών πολυμέσων έγκειται στην ποικιλομορφία τους και ότι η δημιουργία «εθνικών πρωταθλητών» καταστρέφει αυτήν την αξία, η οποία διακρίνει τα μέσα ενημέρωσης και τις δημιουργικές βιομηχανίες από άλλους τομείς της οικονομίας.

4.4.5. Ο συρρικνούμενος χώρος για ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης απαιτεί την άμεση δημιουργία δημοσίων και ιδιωτικών μηχανισμών υποστήριξης για τη διατήρηση της δημοσιογραφίας ως δημόσιου αγαθού. Απαιτείται περισσότερη έρευνα για αποτελεσματικούς μηχανισμούς δημόσιας στήριξης που να εγγυώνται κριτήρια πλήρους ανταγωνισμού και καινοτόμα βιώσιμα νέα επιχειρηματικά μοντέλα για τη δημοσιογραφία δημόσιου ενδιαφέροντος.

4.4.6. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά το σχέδιο της Επιτροπής για έναν «ευρωπαϊκό νόμο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης» για να εξοπλίσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με αποτελεσματικά νομικά μέσα για την επιβολή της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να δημιουργηθεί και να αναπτυχθεί η ευρωπαϊκή νομοθεσία περί ανταγωνισμού για να σταματήσει η περαιτέρω ενοποίηση στην αγορά των μέσων ενημέρωσης, ιδίως εκείνη που καθοδηγείται από εθνικές κυβερνήσεις, προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία μονοπωλίων μέσων ενημέρωσης στις εθνικές αγορές μέσων ενημέρωσης στην ΕΕ ιδίως από κυβερνήσεις ή φορείς πλησίον αυτών.

4.4.7. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στη γνωμοδότησή της σχετικά με την πρωτοβουλία της Επιτροπής για ένα κοινό σύστημα φόρου ψηφιακών υπηρεσιών επί εσόδων που προκύπτουν από την παροχή ορισμένων ψηφιακών υπηρεσιών ( 17 ) και επισημαίνει ότι αυτός ο φόρος είναι πιθανό να αντισταθμίσει τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού μεταξύ παραδοσιακών και ψηφιακών μέσων ενημέρωσης (ειδικά εκείνων που εδρεύουν στο εξωτερικό).

4.4.8. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία της ανεξάρτητης και αμερόληπτης δημόσιας ραδιοτηλεόρασης για τη διασφάλιση της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης και εφιστά την προσοχή στη συμφωνία του πρωτοκόλλου αριθ. 29 της ΣΕΕ.

4.4.9. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η ελεύθερη αγορά δεν είναι σε θέση να παρέχει υπηρεσίες μέσων ενημέρωσης σε ολόκληρη την ΕΕ στον τομέα των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών και, ως εκ τούτου, ζητεί τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου και αμερόληπτου ευρωπαϊκού δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα.

4.4.10. Σε όλες τις περιπτώσεις όπου η ελεύθερη αγορά δεν είναι σε θέση να διασφαλίσει την πολυμορφία των μέσων ενημέρωσης, η ΕΟΚΕ θεωρεί την ανεξάρτητη και αμερόληπτη δημόσια ραδιοτηλεόραση ως πρότυπο για την εξασφάλιση αυτής, συμπεριλαμβανομένων των διαδικτυακών και έντυπων μέσων.

4.4.11. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η ελεύθερη πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης αποτελεί θεμελιώδες μέρος της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και αφορά τις αυξημένες μορφές άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων λόγω αναπηρίας στα μέσα ενημέρωσης. Η ΕΟΚΕ ζητά τη θέσπιση νομοθεσίας για την εξάλειψη περιοριστικών πρακτικών που παρεμποδίζουν ή ακυρώνουν τη συμμετοχή ενός ατόμου στην ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης.

4.5. Συστάσεις για την ενίσχυση του γραμματισμού στα μέσα ενημέρωσης

4.5.1. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις πολυάριθμες προτάσεις της Επιτροπής για ενίσχυση του γραμματισμού των πολιτών στα μέσα ενημέρωσης ( 18 ) , με ιδιαίτερη έμφαση στις ψηφιακές δεξιότητες. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των πολιτών έναντι της παραπληροφόρησης.

4.5.2. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόταση για τη σύσταση ενός «ευρωπαϊκού οργανισμού για την αγωγή του πολίτη» για την ενίσχυση των δεξιοτήτων των πολιτών της ΕΕ στα μέσα ενημέρωσης μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Καλεί την Επιτροπή να εξετάσει έγκαιρα τη δυνατότητα ίδρυσης ενός τέτοιου κεντρικού θεσμού και να διασφαλίσει ότι μία από τις αρμοδιότητές του είναι η παροχή κατάρτισης για τη διαχείριση —ιδίως των ψηφιακών— μέσων.

Βρυξέλλες, 22 Σεπτεμβρίου 2021. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Έκθεση της Magdalena Adamowicz, μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 25ης Νοεμβρίου 2020 σχετικά με την ενίσχυση της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης:: προστασία των δημοσιογράφων στην Ευρώπη, ρητορική μίσους, παραπληροφόρηση και ο ρόλος των πλατφορμών (EE C 425 της 20.10.2021, σ. 28).

(2) https://www.coe.int/en/web/media-freedom.

(3) Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητος για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης (ΕΕ L 433 I της 22.12.2020, σ. 1).

(4) Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα: 2021 Παγκόσμιος Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου, https://rsf.org/en/ranking (πρόσβαση: 24 Μαΐου 2021).

(5) Διεθνές Ινστιτούτο Τύπου: COVID-19: Αριθμός παραβιάσεων της ελευθερίας των μέσων ανά περιοχή, https://ipi.media/covid19-media-freedom-monitoring/ (πρόσβαση: 8 Απριλίου 2021).

(6) Elda Brogi κ.ά. 2020: Monitoring Media Pluralism in the Digital Age (2020: Παρακολούθηση της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης στην ψηφιακή εποχή). Application of the Media Pluralism Monitor in the European Union, Albania and Turkey in the years 2018-2019 (Εφαρμογή της παρακολούθησης της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Αλβανία και η Τουρκία κατά τα έτη 2018-2019), Fiesole, σ. 50.

(7) P9_TA(2021)0103.

(8) CM/Rec(2016)4.

(9) ΕΕ C 237 της 6.7.2018, σ. 19.

(10) ΕΕ C 487 της 28.12.2016, σ. 51, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 192.

(11) https://www.the-case.eu.

(12) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (EE L 351 της 20.2.2012, σ. 1).

(13) Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2007, για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές (Ρώμη II) (EE L 199 της 31.7.2007, σ. 40).

(14) COM(2020) 790 final.

(15) JOIN(2020) 8 final.

(16) COM(2020) 784 final.

(17) ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 73.

(18) JOIN(2020) 8 final· COM(2020) 624 final· COM(2020) 784 final· COM(2020) 790 final.