[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 22.12.2010

COM(2010) 783 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Η μνήμη των εγκλημάτων που διαπράχτηκαν από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα στην Ευρώπη

Εισαγωγή

Η Ιστορία έχει καταδείξει ότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα οδηγούν σε παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και σε παντελή απάρνηση κάθε μορφής ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν βιώσει κάποια ανάλογη δραματική εμπειρία στο παρελθόν τους. Όπως αναφέρεται στη διακήρυξη του Βερολίνου του 2007 επ’ ευκαιρία των 50 χρόνων από την υπογραφή των συνθηκών της Ρώμης, "με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αντλήσαμε τα διδάγματα από τις αιματηρές αντιπαραθέσεις του παρελθόντος και τη μαρτυρική μας ιστορία. Σήμερα ζούμε πια μαζί, με τρόπο που ποτέ ως τώρα δεν ήταν δυνατός".

Η μνήμη της ευρωπαϊκής ιστορίας αποτελεί την κοινή κληρονομιά όλων των Ευρωπαίων, τόσο της σημερινής όσο και των μελλοντικών γενεών. Για να συμφιλιωθούμε με την κληρονομιά των εγκλημάτων που διαπράχτηκαν από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα πρέπει να συμμετάσχουμε και να προωθήσουμε αυτή τη μνήμη. Το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης[1] υπογραμμίζει σχετικά τα ακόλουθα: " Η Ένωση αποτελεί ένα χώρο με κοινές αξίες, οι οποίες δεν συνάδουν με τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τις γενοκτονίες και τα εγκλήματα πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των εγκλημάτων που διαπράττονται από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Κάθε κράτος μέλος έχει διαφορετική προσέγγιση για αυτό το θέμα, αλλά, με στόχο τη συμφιλίωση, η μνήμη αυτών των εγκλημάτων πρέπει να είναι κοινή για όλους και να προωθείται, όπου είναι δυνατόν, από όλους μας. Η Ένωση πρέπει ως προς το θέμα αυτό να αναλαμβάνει το ρόλο του μεσολαβητή ."

Τον Νοέμβριο 2008, το Συμβούλιο εξέδωσε απόφαση-πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκφράσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου. Η απόφαση-πλαίσιο περιορίζεται σε αδικήματα που διαπράττονται για φυλετικούς λόγους ή λόγους σχετικούς με το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση. Δεν καλύπτει αδικήματα που διαπράττονται για άλλους λόγους, π.χ. τα εγκλήματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Η δήλωση που προστέθηκε στα πρακτικά του Συμβουλίου κατά την έκδοση της απόφασης-πλαίσιο καλούσε την Επιτροπή να εξετάσει και να αναφέρει στο Συμβούλιο, εντός διετίας από την έναρξη ισχύος της απόφασης-πλαίσιο, κατά πόσον είναι αναγκαία μια πρόσθετη νομοθετική πράξη ώστε να καλύπτεται η δημόσια συγγνώμη, η απάρνηση ή η απαξίωση της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από την φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση, όπως η κοινωνική τους κατάσταση ή οι πολιτικές τους πεποιθήσεις. Το αίτημα αυτό επαναλήφθηκε στο Πρόγραμμα της Στοκχόλμης.

Η σημασία της διατήρησης στη μνήμη των γεγονότων του παρελθόντος υπογραμμίστηκε επίσης και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο ψήφισμα της 2ας Απριλίου 2009 με θέμα "Ευρωπαϊκή συνείδηση και ολοκληρωτισμός". Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε ότι κάτι τέτοιο έχει ιδιαίτερη σημασία διότι δεν είναι δυνατή συμφιλίωση που δεν συνοδεύεται από την αλήθεια και τη μνήμη.

Τα κράτη μέλη έχουν εγκύψει κατά το παρελθόν και εξακολουθούν ακόμα να εξετάζουν το ευαίσθητο και σύνθετο θέμα της αποκατάστασης της αλήθειας με τον καλύτερο τρόπο και της καταγραφής της ιστορίας έτσι ώστε οι μελλοντικές γενεές να αντλούν διδάγματα από την φρίκη και τα εγκλήματα του παρελθόντος. Κάθε κράτος μέλος έχει βρει τον δικό του τρόπο αντιμετώπισης αυτών των θεμάτων και η Επιτροπή μπορεί να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία αφενός ενθαρρύνοντας τις συζητήσεις και την ανταλλαγή των εμπειριών και αφετέρου προάγοντας τις βέλτιστες πρακτικές.

Η παρούσα έκθεση έχει σκοπό να καταδείξει τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή προτίθεται να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία και να παράσχει τη βάση για περαιτέρω συζητήσεις σχετικά με την συμβολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην προώθηση της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Έχει επίσης σκοπό να αποκριθεί στο αίτημα του Συμβουλίου και να υποβάλει έκθεση ως προς την ανάγκη πρόσθετης νομοθετικής πράξης στον τομέα αυτό.

Κατάρτιση της έκθεσης

Για την κατάρτιση της παρούσας έκθεσης η Επιτροπή προέβη σε ορισμένες προπαρασκευαστικές πρωτοβουλίες. Τον Νοέμβριο 2007, η Επιτροπή διοργάνωσε ένα υψηλού επιπέδου σεμινάριο στις Βρυξέλλες με θέμα "Τρόποι χειρισμού της μνήμης του ολοκληρωτισμού στην Ευρώπη: Θύματα και συμφιλίωση".[2]

Η δήλωση που προστέθηκε στα πρακτικά του Συμβουλίου κατά την έκδοση της απόφασης-πλαίσιο ανέφερε ότι η Επιτροπή θα διοργάνωνε δημόσια ακρόαση σε ευρωπαϊκό επίπεδο σχετικά με τα εγκλήματα γενοκτονίας, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τα εγκλήματα πολέμου που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα, καθώς και σχετικά με εκείνους που ζητούν δημόσια συγγνώμη, αρνούνται ή απαξιώνουν τη σημασία τους, και τονίζει την ανάγκη της ενδεδειγμένης αποκατάστασης της δικαιοσύνης και, αν χρειάζεται, της υποβολής πρότασης για απόφαση-πλαίσιο σχετική με αυτά τα εγκλήματα. Η εν λόγω ακρόαση έγινε στις Βρυξέλλες στις 8 Απριλίου 2008 και διοργανώθηκε από κοινού από την Επιτροπή και την προεδρία της Σλοβενίας[3].

Το 2009 η Επιτροπή χρηματοδότησε μελέτη από ανεξάρτητη εταιρεία με σκοπό την απόκτηση μιας τεκμηριωμένης εικόνας των μεθόδων που χρησιμοποιούν τα κράτη μέλη για να χειριστούν θέματα σχετικά με τη μνήμη εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα[4]. Η μελέτη αυτή ( "Μελέτη σχετικά με τον τρόπο που τα κράτη μέλη χειρίζονται τη μνήμη εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα" – στο εξής "η μελέτη") ολοκληρώθηκε στις αρχές του 2010 και διαβιβάστηκε στα κράτη μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η μελέτη ευρίσκεται στον ιστότοπο της Επιτροπής.

Τον Μάιο 2010 απεστάλη στα κράτη μέλη ερωτηματολόγιο που απέβλεπε στη συγκέντρωση τεκμηριωμένων πληροφοριών ως προς την κατάσταση στα κράτη μέλη όσον αφορά τη μνήμη εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα[5].

μνημη των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα – κατασταση στα κράτη μέλη

Γενική εικόνα

Από τη μελέτη προκύπτει ότι όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη έχουν λάβει μέτρα ώστε να παραμείνουν ζωντανά στη μνήμη των πολιτών τους τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Τα κράτη μέλη έχουν ακολουθήσει διάφορες προσεγγίσεις ανάλογες προς την ιστορία τους, τις ειδικές περιστάσεις, το πολιτισμικό τους υπόβαθρο και τα νομοθετικά συστήματά τους. Η μελέτη καταδεικνύει ότι δεν υπάρχει ένα και ενιαίο πρότυπο, και ότι η ποικιλία νομοθετικών πράξεων και μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν σε κάθε κράτος μέλος (αποκατάσταση της δικαιοσύνης για τα θύματα, απονομή δικαιοσύνης ως προς τους δράστες, αναζήτηση της αλήθειας, διαφύλαξη της μνήμης, πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης, κλπ.) είναι αντίστοιχη προς τις ιδιομορφίες της κάθε χώρας. Ακόμα και στα κράτη μέλη που έχουν υποφέρει από τον ίδιο τύπο ολοκληρωτικών καθεστώτων, η επιλογή νομοθετικών πράξεων, μέτρων και πρακτικών που ακολουθήθηκαν μπορεί να παρουσιάζει σημαντικές διαφορές.

Η αποκατάσταση της δικαιοσύνης για τα θύματα έχει καθοριστική σημασία για την επιτυχή μετάβαση από τον ολοκληρωτισμό στη δημοκρατία. Οι δίκες των δραστών, οι μηχανισμοί αναζήτησης της αλήθειας, το άνοιγμα αρχείων, οι διαδικασίες κάθαρσης, η αποκατάσταση των θυμάτων και η αποζημίωσή τους, καθώς και η επιστροφή περιουσιών που είχαν κατασχεθεί, είναι μερικά από τα κυριότερα μέσα προς επίτευξη αυτού του στόχου. Η μελέτη αποκαλύπτει επίσης την ποικιλομορφία ως προς τα εμπλεκόμενα ενδιαφερόμενα μέρη, μεταξύ άλλων ΜΚΟ, επίσημους και ανεπίσημους οργανισμούς. Για παράδειγμα, στην Εσθονία, την Λετονία, την Πολωνία και τη Σλοβενία έχουν συσταθεί επίσημοι φορείς με γενική αρμοδιότητα, ενώ άλλα κράτη μέλη έχουν προβεί σε σύσταση ειδικευμένων οργανισμών.

Η διαφύλαξη και η προώθηση της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα έχει επίσης καθοριστική σημασία και για την διαπαιδαγώγηση των νεώτερων γενεών όσον αφορά την προαγωγή της δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όπως καταδεικνύεται από τη μελέτη, η πεποίθηση αυτή είναι ένας από τους κοινούς ιστούς σε ολόκληρη την ΕΕ κατά τον χειρισμό των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η σωστά διατηρημένη, οργανωμένη και προσβάσιμη μνήμη της φρίκης γεγονότων του παρελθόντος μπορεί να αποτελέσει άριστο μέσο για την ευαισθητοποίηση και τη διαπαιδαγώγηση της κοινής γνώμης. Εξάλλου, η μελέτη αποκαλύπτει και τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν οι ΜΚΟ στον τομέα αυτό.

Διαπαιδαγώγηση και ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης

Η διαπαιδαγώγηση ενεργών πολιτών παίζει σοβαρό ρόλο στην διαμόρφωση πολιτικής ευαισθησίας και δημοκρατικών αξιών στους νέους. Πρόσφατες έρευνες κατέδειξαν ότι η διαπαιδαγώγηση συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη συμπεριφορά ενεργού πολίτη. Μεταξύ των πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην ενημέρωση και τη διαπαιδαγώγηση όσον αφορά το παρελθόν συγκαταλέγονται οι επισκέψεις σε μουσεία, σε χώρους μαρτυρίων και σε στρατόπεδα εξοντώσεως, οι προβολές κινηματογραφικών έργων και ντοκιμαντέρ στα σχολεία, η ενθάρρυνση πολιτιστικών δραστηριοτήτων και καλλιτεχνικών δημιουργιών. Βάσει των πληροφοριών που περιήλθαν στην Επιτροπή, φαίνεται ότι δραστηριότητες συνδεόμενες με τη διαπαιδαγώγηση και την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης όσον αφορά εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα πραγματοποιούνται μόνο στα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη.

Μνημεία αφιερωμένα στη μνήμη των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα υπάρχουν σε όλα τα κράτη μέλη. Χώροι μαρτυρίων, στρατόπεδα συγκεντρώσεως και στρατόπεδα θανάτου ευρίσκονται σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη που έχουν γνωρίσει τον ολοκληρωτισμό. Για παράδειγμα, σε μερικά κράτη μέλη υπάρχουν μουσεία αφιερωμένα αποκλειστικά στα εγκλήματα που διαπράχτηκαν από ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα (π.χ. στη Δημοκρατία της Τσεχίας, την Εσθονία, την Ουγγαρία, τη Λετονία, τη Λιθουανία και τη Ρουμανία).

Αναμνηστικές επέτειοι

Η μελέτη υπογραμμίζει ότι ακόμα και οι επέτειοι των ίδιων γεγονότων μπορεί να διαφέρουν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Για παράδειγμα, 18 κράτη μέλη τιμούν το Ολοκαύτωμα στις 27 Ιανουαρίου (Διεθνής Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος), ενώ 6 κράτη μέλη έχουν επιλέξει άλλη ημέρα. Πέντε κράτη μέλη έχουν καθιερώσει την ημέρα μνήμης των θυμάτων ολοκληρωτικών καθεστώτων (23 Αυγούστου) που προτάθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Ερευνητικά έργα

Η μελέτη αποκαλύπτει τον σημαντικό αριθμό ερευνητικών θεμάτων στον τομέα αυτόν. Σε μερικά κράτη μέλη έχουν αναπτυχθεί εκτεταμένα ερευνητικά προγράμματα από επίσημους φορείς. Πανεπιστήμια, ιδιωτικά και άλλα ιδρύματα έχουν αναλάβει πιο εξειδικευμένα έργα. Τα ερευνητικά έργα επικεντρώνονται ειδικότερα στην αναγνώριση ιστορικών γεγονότων σχετικά με εγκλήματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων, ή σε ανάλυση πολιτικών στον τομέα της μεταβατικής δικαιοσύνης. Η έρευνα σχετικά με τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα είναι πολύ περισσότερο ανεπτυγμένη στα κράτη μέλη που έζησαν τη φρίκη αυτών των εγκλημάτων.

Τα σύμβολα του ολοκληρωτισμού

Σύμφωνα με τη μελέτη, τα εμπλεκόμενα κράτη μέλη επέτυχαν, κατά γενικό κανόνα, σχετικά γρήγορα την απομάκρυνση όλων των συμβόλων του καταπιεστικού τους παρελθόντος (π.χ. αλλαγές ονομασιών στους δρόμους, αφαίρεση των συμβόλων από τους δημόσιους χώρους, κλπ.). Σε μερικά κράτη μέλη η χρήση συμβόλων συνδεόμενων με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα απαγορεύεται κατά τρόπο ρητό από τον νόμο. Για παράδειγμα, σε 3 κράτη μέλη (Ουγγαρία, Λιθουανία και Πολωνία) η απαγόρευση αυτή αφορά τη χρήση συμβόλων του κομμουνιστικού παρελθόντος.

Το νομικό πλαίσιο της απάρνησης εγκληματικών πράξεων

Από τη μελέτη και τις απαντήσεις στα ερωτηματολόγια που εστάλησαν από την Επιτροπή στα κράτη μέλη προκύπτει ο σύνθετος χαρακτήρας και οι αποκλίνουσες προσεγγίσεις ως προς το νομικό πλαίσιο που εφαρμόζεται στα κράτη μέλη ως προς το θέμα της δημόσιας συγγνώμης, της απάρνησης ή της απαξίωσης της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από την φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση, όπως η κοινωνική τους κατάσταση ή οι πολιτικές τους πεποιθήσεις[6]. Σχηματικά μπορεί να δοθεί η ακόλουθη εικόνα:

Σε τέσσερα κράτη μέλη υφίσταται εθνική νομοθεσία σχετική με την απάρνηση εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα, η οποία περιλαμβάνει ρητά τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα:

- Στη Δημοκρατία της Τσεχίας ο ποινικός κώδικας προβλέπει ειδικό αδίκημα για άτομο που απαρνείται δημοσία, αμφισβητεί, εγκρίνει ή προσπαθεί να δικαιολογήσει την ναζιστική ή την κομμουνιστική γενοκτονία ή άλλα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που διαπράχτηκαν από το ναζιστικό ή το κομμουνιστικό καθεστώς[7].

- Στην Πολωνία αποτελεί ποινικό αδίκημα η δημόσια και ατεκμηρίωτη απάρνηση ναζιστικών εγκλημάτων, κομμουνιστικών εγκλημάτων και άλλων εγκλημάτων κατά της ειρήνης και της ανθρωπότητας ή εγκλημάτων πολέμου[8].

- Στην Ουγγαρία αποτελεί ποινικό αδίκημα η δημόσια απάρνηση, η αμφισβήτηση ή η απαξίωση της γενοκτονίας και άλλων εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας που διαπράχτηκαν από εθνοσοσιαλιστικά και κομμουνιστικά καθεστώτα[9].

- Στη Λιθουανία αποτελεί ποινικό αδίκημα η δημόσια συγγνώμη, η απάρνηση ή η απαξίωση της σημασίας διεθνών εγκλημάτων και εγκλημάτων που διαπράχτηκαν από την ΕΣΣΔ ή τη ναζιστική Γερμανία σε βάρος της Λιθουανικής Δημοκρατίας ή κατοίκων της[10].

Σε άλλα κράτη μέλη, με εξαίρεση τη Λετονία[11], φαίνεται αδύνατο ή δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι αποτελεί ποινικό αδίκημα η δημόσια συγγνώμη, η απάρνηση ή απαξίωση της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από τη φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση. Αυτό οφείλεται στην έλλειψη νομοθεσίας σχετικής με την απάρνηση εγκλημάτων γενοκτονίας, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου (ανεξάρτητα από τους λόγους), στο γεγονός ότι η επίρριψη ενοχής για τέτοια συμπεριφορά αποκλείει τους λόγους κοινωνικής κατάστασης ή πολιτικών πεποιθήσεων ή στο γεγονός ότι η εν λόγω επίρριψη ενοχής θα είχε αντίκτυπο στην ελευθερία του λόγου. Εντούτοις, ορισμένες απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο αναφέρουν ότι δεν αποκλείεται η επίρριψη ενοχής με βάση άλλη διάταξη του ποινικού δικαίου. Για παράδειγμα, βάσει της απαγόρευσης πρόκλησης μίσους ή λόγω σπίλωσης της "μνήμης θανόντων".

Από τη μελέτη και τις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο προκύπτει ότι δεν υπάρχει καμία περίπτωση κατά την οποία ένα εθνικό δικαστήριο δεν θα καταδίκαζε φυσικό πρόσωπο για δημόσια συγγνώμη, απάρνηση ή απαξίωση της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από την φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση.

Δράση σε επιπεδο εε για τη διαφυλαξη και την προωθηση της μνημησ

Στο ψήφισμα της 2ας Απριλίου 2009, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε τη σημασία που έχει η προώθηση της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Στις 16 Ιουνίου 2009, το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων ενέκρινε συμπεράσματα στα οποία αναφέρεται ότι "για να προαχθεί η ευαισθητοποίηση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης όσον αφορά τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα, πρέπει να διαφυλαχτεί η μνήμη του ταραγμένου παρελθόντος της Ευρώπης διότι είναι δύσκολο να επιτευχθεί συμφιλίωση αν δεν υπάρχει μνήμη".

Η ιδέα της προώθησης σε ολόκληρη την ΕΕ μιας κοινής μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα διατυπώθηκε επίσης κατά την ακρόαση που διοργάνωσαν η Επιτροπή και η σλοβενική προεδρία τον Απρίλιο 2008. Η ακρόαση και άλλες συνεδρίες αποκάλυψαν την επικρατούσα αίσθηση, συγκεκριμένα ότι τα κράτη μέλη στη Δυτική Ευρώπη θα πρέπει να ευαισθητοποιηθούν περισσότερο όσον αφορά το τραγικό παρελθόν των κρατών μελών της Ανατολικής Ευρώπης.

Τη σημασία αυτής της διάστασης έχουν επίσης υπογραμμίσει πολλές διεθνείς διασκέψεις, όπως η διεθνής διάσκεψη στη Γερουσία της Τσεχικής Δημοκρατίας τον Ιούνιο 2008 που ενέκρινε δήλωση με θέμα "Ευρωπαϊκή συνείδηση και Κομμουνισμός" ("Διακήρυξη της Πράγας") ή η διάσκεψη για τα "Εγκλήματα του Κομμουνισμού" που διοργανώθηκε τον Φεβρουάριο 2010 από το Ίδρυμα Μελετών των ολοκληρωτικών καθεστώτων, ή επίσης η διάσκεψη "Ευρώπη – 70 χρόνια μετά το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ", που διοργανώθηκε τον Οκτώβριο 2009 από τα Βαλτικά κράτη υπό την αιγίδα του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, έχει συσταθεί μια άτυπη ομάδα ευρωβουλευτών για τη "Συμφιλίωση της ευρωπαϊκής ιστορίας", κύριος σκοπός της οποίας είναι να συμφιλιώσει τις διάφορες ιστορικές αφηγήσεις στην Ευρώπη και να τις παγιώσει σε μια ενιαία ευρωπαϊκή μνήμη του παρελθόντος.

Κατά τις εκδηλώσεις αυτές διατυπώθηκαν διάφορα αιτήματα όσον αφορά τη διαφύλαξη της μνήμης και την προαγωγή της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης σχετικά με τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα. Δείγμα του ευρέως φάσματος μέτρων και προσδοκιών δίδεται στο έγγραφο "Συμβολή στην πρώτη ευρωπαϊκή ακρόαση για τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα" που υπεγράφη από άτομα που συμμετείχαν στην ακρόαση της 8ης Απριλίου[12].

Στο ψήφισμα της 2ας Απριλίου 2009, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε να ανακηρυχτεί η 23η Αυγούστου Ευρωπαϊκή Ημέρα Μνήμης για τα θύματα των ολοκληρωτικών και αυταρχικών καθεστώτων, και να εορτάζεται με αξιοπρέπεια και αμεροληψία. Αυτή την ημέρα μνήμης τιμούν ήδη η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Σλοβενία και η Σουηδία.

Η Επιτροπή έχει δεσμευτεί να συμβάλει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, στην προώθηση της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί στην Ευρώπη από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η Επιτροπή θεωρεί σημαντικό να αντιμετωπιστούν τα κενά γνώσης σχετικά με το ολοκληρωτικό παρελθόν όλων των κρατών μελών, και ειδικότερα σχετικά με τη χρονική περίοδο κατά την οποία η Ανατολική και η Δυτική Ευρώπη ζούσαν υπό διαφορετικές συνθήκες. Η μνήμη και η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης ως προς το τραγικό παρελθόν και τα εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα θα πρέπει να προσεγγίσουν τους λαούς της Ευρώπης. Είναι σημαντικό να υπάρξει συμβολή στην αναγνώριση και τη στήριξη όλων των θυμάτων των ολοκληρωτικών καθεστώτων που ισοπέδωσαν την Ευρώπη. Η Επιτροπή μπορεί να διευκολύνει την ανταλλαγή εμπειριών και πρακτικών στον τομέα αυτό. Αυτό θα επιβεβαιώσει εξάλλου τη σημασία που δίδεται στις αξίες του σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, της ελευθερίας και της δημοκρατίας επί των οποίων είναι θεμελιωμένη η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Πλήρης χρήση των χρηματοδοτικών προγραμμάτων της ΕΕ

Η Επιτροπή προτίθεται να κάνει χρήση των χρηματοδοτικών της προγραμμάτων για να βοηθήσει τα ενδιαφερόμενα μέρη στη στήριξη της διαφύλαξης και της προαγωγής της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η χρηματοδότηση της ΕΕ μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία για την προαγωγή διασυνοριακών και πανευρωπαϊκών έργων.

Το πρόγραμμα "Ευρώπη για τους πολίτες"

Η δράση 4 "Ενεργός ευρωπαϊκή μνήμη" του προγράμματος "Ευρώπη για τους πολίτες"[13] αποβλέπει στο να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη των θυμάτων του ναζισμού και του σταλινισμού και να κάνει ευρύτερα γνωστό ό,τι συνέβη στα στρατόπεδα και τους άλλους χώρους μαζικής εξόντωσης πολιτών. Η δράση αυτή στηρίζει έργα για τη συντήρηση σημαντικών χώρων και μνημείων που συνδέονται με μαζικές εκτοπίσεις, πρώην στρατόπεδα συγκεντρώσεως και άλλους χώρους μαρτυρίων και εξόντωσης θυμάτων του ναζισμού, καθώς και για τη συντήρηση αρχείων που τεκμηριώνουν αυτά τα γεγονότα· εξάλλου στηρίζει έργα για να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη των θυμάτων και η μνήμη εκείνων που, υπό άκρως αντίξοες συνθήκες, διέσωσαν πολίτες από το Ολοκαύτωμα. Με τη δράση αυτή στηρίζονται επίσης έργα για να τιμηθεί η μνήμη των θυμάτων μαζικών εξοντώσεων και μαζικών εκτοπίσεων που συνδέονται με τον σταλινισμό, καθώς επίσης και για να συντηρηθούν μνημεία και αρχεία που τεκμηριώνουν τα γεγονότα αυτά. Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του συμβουλίου για τη σύσταση του προγράμματος χορηγεί, στο παράρτημά της, περίπου το 4% του συνολικού προϋπολογισμού του προγράμματος στην "Ενεργό ευρωπαϊκή μνήμη" (το συνολικό ποσό για την περίοδο 2007-2013 ανέρχεται σε 215 εκατ. ευρώ).

- Λόγω της στρατηγικής της σημασίας για την προαγωγή των αξιών επί των οποίων έχει θεμελιωθεί η Ένωση, και δεδομένου του όλο και μεγαλύτερου αριθμού υψηλής ποιότητας προτάσεων για το μελλοντικό πρόγραμμα της περιόδου 2014-2020, η Επιτροπή θα εξετάσει με ποιο τρόπο θα μπορούσε η δράση αυτή να έχει στη διάθεσή της ικανούς πόρους για το μέλλον. Η Επιτροπή έχει ήδη αρχίσει την προετοιμασία για τη νέα γενεά προγραμμάτων.

- Ως μέρος του διαρθρωμένου διαλόγου που διεξάγεται στο πλαίσιο του προγράμματος "Ευρώπη για τους πολίτες", η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο διοργάνωσης τακτικών συσκέψεων αφιερωμένων στη δράση "Ενεργός ευρωπαϊκή μνήμη" με σκοπό την ανταλλαγή εμπειριών, την ανάλυση βέλτιστων πρακτικών, την προσέγγιση των βασικών δικαιούχων και συμμετόχων, μεταξύ των οποίων ακαδημαϊκοί και ανεξάρτητοι ερευνητές και ειδήμονες στον τομέα αυτόν.

Άλλα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Άλλα προγράμματα που μπορούν να συμβάλουν στην προαγωγή της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα είναι τα ακόλουθα:

- Έβδομο πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτεί δράσεις που συνδέονται με το ολοκληρωτικό παρελθόν της Ευρώπης. Το πρόγραμμα εργασίας για το 2010 περιλαμβάνει στον θεματικό τομέα 8 ("Κοινωνικοοικονομικές και ανθρωπιστικές επιστήμες") ειδική πρόσκληση για την υποβολή προτάσεων στο τμήμα : "Δημοκρατία και σκιές του ολοκληρωτισμού και του λαϊκισμού: η ευρωπαϊκή εμπειρία ".[14] Η εν λόγω πρόσκληση για την υποβολή προτάσεων θα στηρίξει ένα ευρύ έργο συνεργασίας ερευνητικών ιδρυμάτων σε διάφορα κράτη μέλη της ΕΕ που έχει στόχο να συμβάλει στην απάλυνση της κληρονομιάς "της διαχωρισμένης ηπείρου", στην οποία οι εμπειρίες και οι μνήμες του πρόσφατου ολοκληρωτισμού διαφέρουν από τη μια ομάδα κρατών μελών στην άλλη. Η Επιτροπή έλαβε 10 προτάσεις επ’ αυτού του θέματος και διενεργείται πλέον η διαπραγμάτευση μετά την αξιολόγηση από τους ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες και τη διαδικασία επιλογής.

- Το MEDIA 2007 είναι ένα πρόγραμμα για την ευρωπαϊκή οπτικοακουστική βιομηχανία. Στόχοι του είναι η διατήρηση και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής ποικιλομορφίας και της κινηματογραφικής και οπτικοακουστικής κληρονομιάς, η εξασφάλιση της προσβασιμότητας των Ευρωπαίων σε αυτό, και η ενθάρρυνση του διαπολιτιστικού διαλόγου και αύξηση της κυκλοφορίας των ευρωπαϊκών οπτικοακουστικών έργων εντός και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με αυτούς τους στόχους, το πρόγραμμα MEDIA 2007 στηρίζει ταινίες και άλλα οπτικοακουστικά έργα που ασχολούνται με θέματα σχετικά με το ολοκληρωτικό παρελθόν (π.χ. η ταινία "Η ζωή των άλλων", Das Leben der Anderen έτυχε της στήριξης του προγράμματος). Η χρηματοδότηση του MEDIA μπορεί να καλύψει μεταξύ άλλων και τις δαπάνες υποτιτλισμού των οπτικοακουστικών έργων, που είναι καθοριστικό για τη διευκόλυνση της κυκλοφορίας στα κράτη μέλη των οπτικοακουστικών έργων με αυτά τα θέματα.

- Το πρόγραμμα "Υποστήριξη της πολιτικής για τις ΤΠΕ" (ΠΥΠ-ΤΠΕ) στηρίζει τη στοχοθετημένη ψηφιοποίηση πολιτιστικού υλικού στο πλαίσιο ενός από τους στόχους που έχουν σχέση με την ψηφιακή βιβλιοθήκη Europeana[15] . Το πρόγραμμα αυτό θα μπορούσε να φανεί χρήσιμο στην ψηφιοποίηση περιεχομένου σχετικού με εγκλήματα που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα (π.χ. βιβλία, οπτικοακουστικό υλικό, ηχητικό υλικό, αρχεία). Τα έργα που χρηματοδοτούνται πρέπει να εκτελούνται από πολιτιστικά ιδρύματα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, και τα θέματα τους πρέπει να ενδιαφέρουν το ευρύ κοινό ή το περιεχόμενό τους θα πρέπει να καταστεί διαθέσιμο για τους πολίτες μέσω της Europeana αμέσως μετά την ψηφιοποίησή του.

- Το πρόγραμμα δια βίου μάθησης της ΕΕ στηρίζει διακρατικά έργα που ενθαρρύνουν την εκπαίδευση που αποβλέπει στην ενεργό άσκηση της ιδιότητας του πολίτη δίνοντας έμφαση στις αξίες της ανοχής, την καλύτερη γνώση της ευρωπαϊκής Ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς, και τη δημοκρατική συμπεριφορά. Η Επιτροπή εργάζεται επίσης επί ενός αναλυτικού μοντέλου εκπαίδευσης που αποβλέπει στην ενεργό άσκηση της ιδιότητας του πολίτη και καλύπτει δύο σύνθετους δείκτες, ένα για ενήλικες και ένα για τις δεξιότητες της ιδιότητας του πολίτη στους μαθητές. Ο ορισμός εργασίας για την ενεργό άσκηση της ιδιότητας του πολίτη που χρησιμοποιείται για τον σκοπό αυτό είναι "η συμμετοχή στην κοινωνία των πολιτών, την κοινότητα ή/και την πολιτική ζωή, χαρακτηριζόμενη από τον αμοιβαίο σεβασμό και την απουσία βίας, και σύμφωνα με τα δικαιώματα του ανθρώπου και τη δημοκρατία" . Η ενθάρρυνση της εκπαίδευσης που αποβλέπει στην ενεργό άσκηση της ιδιότητας του πολίτη εντός του τυπικού, του άτυπου και του μη τυπικού πλαισίου μάθησης καθιστά δυνατή την ανάπτυξη των αξιών ανοχής, δημοκρατικής συμπεριφοράς και αμοιβαίου σεβασμού των πολιτιστικών και ιστορικών δεδομένων. Η ικανότητα του πολίτη βασιζόμενης στη γνώση των εννοιών της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης, της ισότητας, της ιδιότητας του ενεργού πολίτη και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού πλαισίου αναφοράς για τις βασικές ικανότητες που εξέδωσε το Συμβούλιο Εκπαιδευτικών Θεμάτων[16] και εφαρμόζεται σε εθνικό επίπεδο.

- Η Επιτροπή θα ενημερώσει καλύτερα τους δυνητικούς δικαιούχους που ασχολούνται με τη διαφύλαξη και την προώθηση της μνήμης εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα σχετικά με την ύπαρξη δυνατοτήτων χρηματοδότησης στο πλαίσιο αυτών των προγραμμάτων.

Πανευρωπαϊκή Ημέρα Μνήμης: 23 Αυγούστου

Η Πανευρωπαϊκή Ημέρα Μνήμης για τα θύματα όλων των ολοκληρωτικών και αυταρχικών καθεστώτων, την οποία κήρυξε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εορτάζεται μέχρι στιγμής στην Εσθονία, τη Λετονία, τη Λιθουανία, τη Σλοβενία και τη Σουηδία.

Η Επιτροπή προτρέπει τα κράτη μέλη να εξετάσουν το ενδεχόμενο προσχώρησης σε αυτή την πρωτοβουλία υπό το πρίσμα της ιστορίας και των ιδιομορφιών του καθενός.

Το βήμα Ευρωπαϊκής Μνήμης και Συνείδησης

Στο ψήφισμα της 2ας Απριλίου 2009, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε να καθιερωθεί βήμα Ευρωπαϊκής Μνήμης και Συνείδησης που θα στηρίζει τη δικτύωση και τη συνεργασία εθνικών ερευνητικών ιδρυμάτων τα οποία ειδικεύονται στον τομέα της ιστορίας του ολοκληρωτισμού, και τη δημιουργία πανευρωπαϊκού κέντρου/μνημείου τεκμηρίωσης για τα θύματα όλων των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Ζήτησε επίσης την ενίσχυση των υπαρχόντων σχετικών χρηματοοικονομικών μέσων ώστε να υποστηριχτεί η επαγγελματική ιστορική έρευνα για τα ανωτέρω θέματα. Στα συμπεράσματά του το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων και Εξωτερικών Σχέσεων της 16ης Ιουνίου 2009 χαιρέτησε αυτή την πρωτοβουλία, η οποία θα στηρίξει τη δικτύωση και τη συνεργασία εθνικών φορέων που ασχολούνται με την εξέταση και τη μνήμη ολοκληρωτικών καθεστώτων. Η συγκέντρωση όλων των εθνικών οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων και των πανεπιστημιακών φορέων καθώς και των ανεξάρτητων ερευνητών και εμπειρογνωμόνων, προκειμένου να ανταλλαγούν εμπειρίες, ανάλυση και βέλτιστες πρακτικές, μεταξύ άλλων και του τρόπου με τον οποίο τα κράτη μέλη προάγουν τη συλλογική μνήμη μέσω των εκπαιδευτικών τους προγραμμάτων, θα συμβάλει στην προώθηση της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης και της ανταλλαγής εμπειριών στον τομέα αυτό.

- Αυτό το βήμα θα μπορούσε, μετά από ένα έτος τυπικής νομικής ύπαρξης, να είναι επιλέξιμο για την ετήσια επιχορήγηση λειτουργίας στο πλαίσιο του προγράμματος "Ευρώπη για τους πολίτες". Η Επιτροπή θεωρεί ότι είναι σημαντικό για την ανταλλαγή εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών να συγκεντρωθούν όλοι οι φορείς από όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων και των πανεπιστημιακών και των ανεξάρτητων ερευνητών και εμπειρογνωμόνων.

Πεδίο για εναρμόνιση σε επίπεδο ΕΕ

Το Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να εξετάσει κατά πόσο είναι αναγκαία μια νομοθετική πράξη επιπρόσθετη στην απόφαση-πλαίσιο για τον ρατσισμό και τη ξενοφοβία, ώστε να καλύπτεται η δημόσια συγγνώμη, η απάρνηση ή η απαξίωση της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από την φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση, όπως η κοινωνική τους κατάσταση ή οι πολιτικές τους πεποιθήσεις.

Το άρθρο 83 ΣΛΕΕ αποτελεί τη νομική βάση για τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων στους τομείς ιδιαζόντως ειδεχθών εγκλημάτων, τα οποία, λόγω της φύσης τους ή του αντίκτυπου που έχουν ή ακόμα λόγω της ειδικής ανάγκης να καταπολεμούνται από κοινού, έχουν διασυνοριακή διάσταση. Το άρθρο 83 παρ. 1 της ΣΛΕΕ καταγράφει αυτούς τους τομείς. Η δημόσια συγγνώμη, η απάρνηση ή η απαξίωση/μείωση της σημασίας γενοκτονιών, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου σε βάρος ομάδων ατόμων οριζόμενων με βάση κριτήρια άλλα από την φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή ή την εθνική ή εθνοτική προέλευση δεν περιλαμβάνονται στους εν λόγω τομείς. Ανάλογα με τις εξελίξεις στην εγκληματικότητα, ο κατάλογος των τομέων μπορεί να επεκταθεί με ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου μετά τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Επιτροπή θεωρεί ότι σε αυτή τη φάση δεν πληρούνται οι όροι ώστε να γίνει χρήση αυτής της δυνατότητας.

Η μελέτη κατέδειξε ότι μέχρι στιγμής κάθε κράτος μέλος έχει καθιερώσει διαφορετικά μέτρα (π.χ. απόδοσης δικαιοσύνης για τα θύματα, τιμωρία των δραστών, τεκμηρίωση, συμβολικές πολιτικές, κλπ.) ανάλογα με τις εθνικές ιδιομορφίες. Ακόμα και μεταξύ των κρατών μελών που έχουν βιώσει με τον ίδιο τρόπο τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οι νομικές πράξεις, τα μέτρα και οι πρακτικές που έχουν θεσπιστεί μπορεί να διαφέρουν, όπως επίσης μπορεί να διαφέρει και ο χρόνος θέσπισης και εφαρμογής τους. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι σε αυτό το στάδιο δεν έχουν ακόμα πληρωθεί οι όροι για να γίνει χρήση αυτής της δυνατότητας, αλλά θα επανεξετάσει το θέμα σε εύθετο χρόνο.

Συμπεράσματα

Η Επιτροπή είναι πεπεισμένη ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρόκειται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο εντός του πλαισίου των εξουσιών της στον τομέα αυτό ώστε να συμβάλει στις διαδικασίες που έχουν δρομολογήσει τα κράτη μέλη για τον χειρισμό της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεμελιωθεί επί του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων και αποτελεί διαρκή έμπνευση και πηγή ενθάρρυνσης για όλα τα έθνη που προσπαθούν να συμφιλιωθούν με τις δίνες του παρελθόντος τους. Η μνήμη της φρίκης του παρελθόντος πρέπει να αποτελέσει κοινή προσπάθεια όλων στην Ευρωπαϊκή Ένωση για να καταστεί πραγματικότητα η έκφραση "Το παρελθόν σας είναι και δικό μας". Η διατήρηση άσβεστης της μνήμης είναι συλλογικό μας καθήκον ως σημείο φόρου τιμής και σεβασμού προς όλα τα θύματα που υπέφεραν και έδωσαν τη ζωή τους, καθώς και ως μέσο που θα εγγυάται ότι κάτι τέτοιο δεν θα ξανασυμβεί στο μέλλον. Η μνήμη αυτή ενισχύει τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έναντι της δημοκρατίας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και της αντιμετώπισης των σύγχρονων εκδηλώσεων μισαλλοδοξίας και εξτρεμισμού.

[pic][pic][pic]

[1] Εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 10/11 Δεκεμβρίου 2009· ΕΕ C 115 της 04.05.2010, σ. 9-38.

[2] Στόχος του σεμιναρίου ήταν να μπορέσει η Επιτροπή να αποκτήσει περισσότερες γνώσεις ως προς τις διάφορες πτυχές που αφορούν αυτά τα θέματα και να επισημάνει τα προς συζήτηση θέματα στη δημόσια ακρόαση.

[3] Η ακρόαση διοργανώθηκε γύρω από δύο βασικά θέματα, της αναγνώρισης και της συμφιλίωσης. Η σλοβενική προεδρία δημοσίευσε τις εκθέσεις της ακρόασης με τίτλο: " Crimes committed by totalitarian regimes". Reports and proceedings of the 8 April European public hearing on crimes committed by totalitarian regimes " υπό την επιμέλεια του Peter Jambrek.

[4] Μελέτη σχετικά με τον τρόπο χειρισμού από τα κράτη μέλη της μνήμης των εγκλημάτων που έχουν διαπραχτεί από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Υποβλήθηκε από τον καθηγητή δόκτορα Carlos Closa Montero του ιδρύματος Institute for Public Goods and Policy.Centre of Human and Social Sciences. CSIC. Madrid, Spain.http://ec.europa.eu/justice/doc_centre/rights/studies/docs/memory_of_crimes_en.pdf

[5] 16 κράτη μέλη απάντησαν στο ερωτηματολόγιο: LV, LT, EE, PL, HU, SK, SL, BG, RO, BE, IRL, SE, FI, PT, ES, DE.

[6] Η μελέτη παρουσιάζει μια συστημική εικόνα της κατάστασης στα κράτη μέλη (βλ. παρ. 3.3.)

[7] Νέος ποινικός κώδικας (από 1.1.2010) § 405.

[8] Άρθρο 45 του νόμου για τη σύσταση του Ιδρύματος Εθνικής Μνήμης – Επιτροπή για τη δίωξη των εγκλημάτων σε βάρος του πολωνικού έθνους, της 18ης Δεκεμβρίου 1998.

[9] Τροποποίηση του ποινικού κώδικα που τέθηκε σε ισχύ στις 24 Ιουλίου 2010.

[10] Άρθρο 170 του ποινικού κώδικα.

[11] Η απάντηση της Λετονίας στο ερωτηματολόγιο αναφέρει ότι, βάσει των άρθρων 74 και 71 του ποινικού δικαίου, η απάρνηση γενοκτονιών, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα εγκλήματα σε βάρος της ειρήνης και τα εγκλήματα πολέμου βάσει, μεταξύ άλλων των πολιτικών πεποιθήσεων ή της κοινωνικής τάξης θα μπορούσαν να θεωρηθούν ποινικό αδίκημα.

[12] Περιλαμβάνεται στην έκθεση και τα πρακτικά της ακρόασης που δημοσιεύτηκαν από την σλοβενική προεδρία (βλ. ανωτέρω).

[13] Απόφαση αριθ. 1904/2006/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006 , για τη θέσπιση του προγράμματος Ευρώπη για τους Πολίτες για την περίοδο 2007-2013.

[14] ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/fp7/docs/wp/cooperation/ssh/h_wp_201001_en.pdf

[15] Πολύγλωσση επιγραμμική συλλογή χιλιάδων ψηφιοποιημένων λημμάτων από ευρωπαϊκά μουσεία, βιβλιοθήκες, αρχεία, και συλλογές πολυμέσων.

[16] ΕΕ L 394 της 30.12.2006