Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Σουηδία: οικονομική κατάσταση και υλοποίηση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που προβλέπει η διαδικασία του Κάρντιφ και οι συστάσεις του Συμβουλίου για την οικονομική πολιτική"

(2002/C 48/30)

Στις 28 Φεβρουαρίου 2001 και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Νοεμβρίου 2001 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Kenneth Walker.

Κατά την 386η σύνοδο ολομέλειάς της, (συνεδρίαση της 29ης Νοεμβρίου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Στις 13 Φεβρουαρίου 1998, η ΟΚΕ δημοσίευσε έκθεση σχετικά με την Οικονομική και Κοινωνική κατάσταση στη Σουηδία που θα μπορούσε να αντιμετωπίσει η Σουηδία εξαιτίας της μη ένταξής της στην ΟΝΕ, όπως:

- το να μην είναι η απασχόληση και οι μισθοί οι μόνες μεταβλητές προσαρμογής της ανταγωνιστικότητας της σουηδικής οικονομίας·

- η αστάθεια των συναλλαγματικών ισοτιμιών οδηγεί σε υψηλά πραγματικά επιτόκια·

- μια μείωση των ξένων επενδύσεων, που θα προτιμούν την ασφάλεια και τη νομισματική σταθερότητα της ζώνης ευρώ και των εμπορικών διεξόδων που παρέχει.

Από την ανάλυση της παρούσας γνωμοδότησης φαίνεται ότι η μη ένταξη της Σουηδίας στην ΟΝΕ δεν είχε σημαντικό αντίκτυπο στην οικονομία αυτού του κράτους μέλους.

1.1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση αποσκοπεί στο να αποτελέσει τη συνέχεια της έκθεσης του 1998, με ιδιαίτερη αναφορά στην πρόοδο που έχει επιτευχθεί όσον αφορά την υλοποίηση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που προέβλεπε η διαδικασία του Κάρντιφ και των στόχων που ετέθησαν στα Συμπεράσματα της Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβώνας. Η αξιολόγηση πρέπει να διενεργηθεί με βάση τις γενικές κατευθύνσεις της Οικονομικής Πολιτικής της ΕΕ, τη γενική οικονομική κατάσταση της χώρας και τις μακροοικονομικές εξελίξεις που συνέβησαν κατά την υπό εξέταση περίοδο.

1.2. Στα συμπεράσματα της Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Λισσαβώνας αναγνωρίστηκε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια μεγάλη ποιοτική μεταλλαγή, η οποία προκύπτει από την παγκοσμιοποίηση και τις προκλήσεις μιας νέας οικονομίας βασισμένης στη γνώση. Ανταποκρινόμενη σε αυτές τις προκλήσεις η ΕΕ έθεσε έναν νέο στρατηγικό στόχο για την επόμενη δεκαετία: να γίνει η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή.

1.2.1. Η επίτευξη αυτού του στόχου απαιτεί μια συνολική στρατηγική η οποία να στοχεύει:

- στην προετοιμασία της μετάβασης σε μια οικονομία και σε μια κοινωνία βασισμένες στη γνώση, μέσω καλύτερων πολιτικών για την κοινωνία της πληροφορίας και την Ε& Α, καθώς και μέσω της ενίσχυσης της διαδικασίας διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων για την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία και της ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς·

- στον εκσυγχρονισμό του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, την επένδυση σε ανθρώπους και την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού·

- στη στήριξη της υγιούς οικονομικής προοπτικής και των ευνοϊκών προβλέψεων οικονομικής ανάπτυξης με την εφαρμογή ενός κατάλληλου συνδυασμού μακροοικονομικών πολιτικών.

1.2.2. Η εφαρμογή αυτής της στρατηγικής θα επιτευχθεί με τη βελτίωση των υφιστάμενων διαδικασιών, με την εισαγωγή μιας νέας ανοικτής μεθόδου συντονισμού σε όλα τα επίπεδα, σε συνδυασμό με την ανάληψη έναν ισχυρότερου καθοδηγητικού και συντονιστικού ρόλου από για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τη διασφάλιση συνεκτικότερουη στρατηγικού προσανατολισμού και αποτελεσματικού της προόδου.

1.2.3. Έκτοτε, η ώθηση που δόθηκε από το Συμβούλιο της Λισσαβώνας έχει μετριασθεί μέχρις ενός ορισμένου σημείου δεδομένου ότι, αφενός, ανέκυψαν άλλες προτεραιότητες και, αφετέρου, η οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ μειώθηκε σημαντικά κάτω από το μέσο όρο του 3 %, ο οποίος κατά τα Συμπεράσματα της Προεδρίας της Λισσαβώνας αποτελούσε "μάλλον ρεαλιστική προοπτική για τα επόμενα έτη". Ο στόχος αυτός υπάρχει κίνδυνος να λησμονηθεί, εάν δεν ληφθούν αποφασιστικά μέτρα τα οποία να εξασφαλίζουν ότι παραμένει το επίκεντρο της προσοχής.

1.3. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΟΚΕ έλαβε την πρωτοβουλία να παρακολουθήσει και να εκθέσει την επιτευχθείσα πρόοδο σε κάθε μεμονωμένο κράτος μέλος για την εκπλήρωση αυτού του νέου στρατηγικού στόχου. Η παρούσα γνωμοδότηση σχετικά με την κατάσταση στη Σουηδία είναι η πρώτη που καταρτίζεται στα πλαίσια της εν λόγω νέας προσέγγισης.

2. Επισκόπηση της σουηδικής οικονομίας

2.1. Το 1970, η Σουηδία κατείχε το τέταρτο υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ στον κόσμο· Μια δεκαετία αργότερα, έπεσε στην όγδοη θέση και ως το 1998 είχε κατέβει στην δέκατη έβδομη θέση (Πίνακας 1). Αυτή η προοδευτική πτώση αντικατοπτρίζεται συγκριτικά στη σουηδική κορώνα, που έχασε το 50 % της αξίας της σε σχέση με τη δέσμη των νομισμάτων των 11 πιο ανταγωνιστικών χωρών κατά την ίδια περίοδο (Πίνακας 2).

2.2. Στη δεκαετία του '60 και στις αρχές της δεκαετίας του '70, η οικονομική ανάπτυξη της Σουηδίας ήταν η υψηλότερη στον κόσμο μετά τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Κατά τη δεκαετία του '80, η οικονομική ανάπτυξη άρχισε να φθίνει, αλλά τα επίπεδα απασχόλησης παρέμειναν υψηλά, κυρίως επειδή ο δημόσιος τομέας διευρύνθηκε για να απορροφήσει το πλεονάζον εργατικό δυναμικό (Πίνακας 3). Στις αρχές της δεκαετίας του '90, η οικονομική κάμψη εξελίχθηκε σε οικονομική ύφεση και η διεύρυνση του δημόσιου τομέα δεν ήταν πλέον σε θέση να αντισταθμίσει τη συρρίκνωση της απασχόλησης στον ιδιωτικό τομέα, καταλήγοντας σε μια απότομη αλλά σχετικά βραχυπρόθεσμη αύξηση της ανεργίας (Πίνακας 4).

2.2.1. Κατά την περίοδο 1970-2000, η απασχόληση στον δημόσιο τομέα αυξήθηκε κατά 800.000 θέσεις εργασίας, ενώ η απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα μειώθηκε κατά 200000 θέσεις. Στα τέλη του προηγούμενου έτους, το 32 % του συνόλου των εργαζομένων απασχολούνταν στον δημόσιο τομέα, έναντι αντίστοιχου μέσου όρου της τάξεως του 20 % στην ΕΕ. Το εργατικό δυναμικό ανέρχεται συνολικά σε 4000000 άτομα.

2.2.2. Η αναλογία αυτή αντικατοπτρίζεται στο επίπεδο των δημοσίων δαπανών στην Σουηδία που, το 1999, υπολογιζόταν στο 56,4 % του εθνικού ΑΕγχΠ σε σύγκριση με μέσο όρο ανερχόμενο σε 46,7 % στην ΕΕ και σε 38,1 % στις χώρες του ΟΟΣΑ (Πίνακας 5), αν και η μείωση του ποσοστού αυτού έλαβε χώρα στα τέλη της δεκαετίας του 1990.

2.3. Η ύφεση των αρχών της δεκαετίας του '90 επέσπευσε την οικονομική κρίση. Το δημόσιο χρέος διπλασιάστηκε μέσα σε λίγα μόνο χρόνια, τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν στα ύψη, η ανεργία εκτινάχθηκε στο 8 %, η σταθερή συναλλαγματική ισοτιμία της σουηδικής κορώνας με το ΕCU χρειάστηκε να εγκαταλειφθεί και η διαπραγματευσιμότητα των κρατικών ομολόγων της Σουηδίας μειώθηκε σοβαρά. Κυκλοφόρησαν ακόμη και φήμες ότι ίσως η χώρα χρειαζόταν να καταφύγει στη βοήθεια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ). Σε απάντηση, η σουηδική κυβέρνηση εισήγαγε το 1995 ένα πρόγραμμα σταθεροποίησης του προϋπολογισμού.

2.3.1. Το εν λόγω πρόγραμμα σταθεροποίησης, που ανερχόταν περίπου σε 5 δις EUR τον πρώτο χρόνο και συνολικά σε 12 δις EUR για την περίοδο 1995-1998, κατέστησε αναγκαίες σημαντικές περικοπές των δημοσίων δαπανών σε συνδυασμό με σημαντικές αυξήσεις στη φορολογία. Το πρόγραμμα έδιδε εσκεμμένα το μεγαλύτερο βάρος στο αρχικό στάδιο, με τα περισσότερα μέτρα να τίθενται σε εφαρμογή από την αρχή της περιόδου, προκειμένου να επιδειχθεί η αποφασιστικότητα της σουηδικής κυβέρνησης και να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη των χρηματοπιστωτικών αγορών στην ικανότητά της να επιλύει τα προβλήματα.

2.3.2. Προκειμένου να εξασφαλισθεί η αποδοχή του σταθεροποιητικού προγράμματος από τους ψηφοφόρους, η επιβάρυνση κατανεμήθηκε σχεδόν εξίσου μεταξύ της μείωσης των δαπανών και των αυξήσεων στη φορολογία. Αποτέλεσμα αυτής της κατανομής ήταν το 20 % των ατόμων με τα υψηλότερα εισοδήματα να συνεισφέρει περίπου το 40 % του προγράμματος σταθεροποίησης, ενώ το 20 % των ατόμων με τα χαμηλότερα εισοδήματα το 10 %.

2.4. Προκειμένου να διατηρηθεί η σταθερότητα της οικονομίας και να εξασφαλιστεί ότι δεν θα εξανεμισθούν τα αποτελέσματα του σταθεροποιητικού προγράμματος, ξεκίνησαν μείζονες θεσμικές μεταρρυθμίσεις στη διαδικασία του προϋπολογισμού. Με το νέο πρότυπο προϋπολογισμού δημιουργήθηκε μια διαδικασία "εκ των άνω προς τα κάτω", κύριο χαρακτηριστικό της οποίας είναι ένα ανώτατο όριο δαπανών στις δημόσιες δαπάνες. Τούτο λαμβάνει τη μορφή ενός τριετούς κυλιόμενου ανώτατου ορίου στο οποίο τα ανώτατα όρια των προηγούμενων ετών δύο και τρία (των τωρινών ετών ένα και δύο) παραμένουν ανέπαφα και απομένει να αποφασιστεί μόνο το ανώτατο όριο για το νέο έτος τρία.

2.4.1. Μολονότι υπάρχει η δυνατότητα να γίνουν μεταγενέστερες ουσιαστικές αλλαγές στα ανώτατα όρια εξαιτίας των οικονομικών εξελίξεων, κάτι τέτοιο δεν έχει χρησιμοποιηθεί από τότε που καθιερώθηκε το σύστημα. Ένας από τους λόγους που αιτιολογεί το γεγονός αυτό έγκειται στο ότι η διαδικασία του προϋπολογισμού περιλαμβάνει ένα περιθώριο ασφαλείας που επιτρέπει μικρές προσαρμογές σε περίπτωση απρόβλεπτων γεγονότων χωρίς την ανάγκη υπέρβασης του προκαθορισμένου ανώτατου ορίου.

2.4.2. Το ακριβές ανώτατο όριο δαπανών ετησίως καθορίζεται βάσει των μακροοικονομικών στόχων της δημοσιονομικής πολιτικής της κυβέρνησης. Προκειμένου να μειωθεί το επίπεδο του συσσωρευμένου δημόσιου χρέους και να σταθεροποιηθούν τα δημόσια οικονομικά έναντι των δυσμενών δημογραφικών τάσεων, ο παρών στόχος συνίσταται στη δημιουργία μέσου πλεονάσματος 2 % ετησίως κατά τη διάρκεια του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας. Μέχρι σήμερα, κάθε χρόνο ο στόχος αυτός είτε επιτεύχθηκε είτε υπερκαλύφθηκε, γεγονός το οποίο αφήνει στην κυβέρνηση περιθώρια ελιγμών, παρέχοντας τη δυνατότητα να μην φθάσει το πλεόνασμα τον στόχο του 2 % κατά το τρέχον έτος, εάν οι οικονομικές συνθήκες το επιβάλλουν, υπό την προϋπόθεση ότι ο μεταβαλλόμενος μέσος όρος θα παραμένει πάνω από το επίπεδο του 2 %.

2.5. Το πρόγραμμα αποδείχθηκε εξαιρετικά επιτυχές. Στον Πίνακα 6 καταδεικνύεται το μέγεθος της ανάκαμψης αναφορικά με την πραγματική αύξηση του ΑΕγχΠ, την ιδιωτική κατανάλωση, τον κρατικό δανεισμό, την απασχόληση, την παραγωγικότητα της εργασίας και τον πληθωρισμό. Η καθαρή βελτίωση των δημόσιων οικονομικών λόγω της εφαρμογής του προγράμματος υπερέβη το 12 % του ΑΕγχΠ κατά την περίοδο 1995-2000. Έπειτα από δημοσιονομικό έλλειμμα της τάξεως του 11 % του ΑΕγχΠ το 1993, η Σουηδία επέτυχε πλεόνασμα 2 % επί του ΑΕγχΠ το 1998, γεγονός το οποίο αποτελεί αξιοσημείωτη μεταβολή από κάθε άποψη.

2.5.1. Η σουηδική οικονομία αναπτύχθηκε κατά 4 % ετησίως το 1999 και το 2000, πολύ περισσότερο από τον εκτιμούμενο πιθανό ρυθμό ανάπτυξης του 2,5 %. Η ταχεία αύξηση στη συνολική ζήτηση είχε ευρεία βάση, με σημαντική συμβολή της εγχώριας ζήτησης και των εξαγωγών. Επιπλέον, οι επιχειρηματικές επενδύσεις αυξήθηκαν σημαντικά, υποστηριζόμενες από άλλα ισχυρά στοιχεία της ζήτησης και από χαμηλά επιτόκια. Στο πλαίσιο της εύρωστης και ισορροπημένης ανάπτυξης, η δημοσιονομική ισορροπία συνέχισε να βελτιώνεται, ενώ το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών επιδεινώθηκε μόνον ανεπαίσθητα. Η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας κατά περίπου 2 % επί του συνόλου της οικονομίας στη διάρκεια των τριών τελευταίων ετών υπερβαίνει κατά μισή ποσοστιαία μονάδα τον μέσο όρο των δύο τελευταίων δεκαετιών. Παρομοίως, η ανάπτυξη της απασχόλησης κινήθηκε σημαντικά πάνω από τη γενική τάση, προκαλώντας κάθετη μείωση της επίσημης ανεργίας κυμαινόμενη σε 4 % στο τέλος του προηγούμενου έτους, (5,9 % σύμφωνα με την εναρμονισμένη μέθοδο υπολογισμού της Εurostat), σύμφωνα με το δεδηλωμένο στόχο της κυβέρνησης.

2.5.2. Τη συνολική εικόνα της θετικής μακροοικονομικής κατάστασης συμπληρώνει το γεγονός ότι ο πληθωρισμός παραμένει σημαντικά περιορισμένος, με τις τιμές καταναλωτή να έχουν αυξηθεί μόνο κατά 0,75 % το 1999 και μόλις κατά 1,25 % το 2000. Αυτό αντικατοπτρίζεται στο επίπεδο εμπιστοσύνης των επιχειρήσεων· σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαγε η Ένωση Ευρωπαϊκών Εμπορικών και Βιομηχανικών Επιμελητηρίων (Eurochambres), κατά τα τέλη του παρελθόντος έτους, οι προοπτικές για το 2001 θεωρήθηκαν θετικές από το 73 % των εταιρειών που συμμετείχαν στην έρευνα και σχεδόν καμία δεν ανέμενε ότι το 2001 θα ήταν λιγότερο ευνοϊκό από το 2000.

2.5.3. Η ανάπτυξη μετά την ύφεση οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι λόγω της ύφεσης εξαλείφθηκαν οι επιχειρήσεις με τη χειρότερη απόδοση και, όσες επιβίωσαν, παρακινήθηκαν να αυξήσουν την αποδοτικότητά τους.

2.6. Γενικότερα, η σουηδική οικονομία είναι ίσως τώρα ισχυρότερη και πιο ισορροπημένη από κάθε άλλη φορά μετά τις μεθυστικές ημέρες των αρχών της δεκαετίας του '70. Εφόσον η ισορροπία αποταμιεύσεων/επενδύσεων και η διεθνής ανταγωνιστικότητα διατηρηθούν σε εύλογα καλή κατάσταση, δεν επίκεινται κίνδυνοι για τη δραστηριότητα και η επανεμφάνιση των προηγούμενων έντονων υφέσεων καθίσταται εγγενώς απίθανη. Η ανάπτυξη είναι ισχυρή και βασίζεται σε σταθερά θεμέλια, έστω κι αν τα περιθώρια της αγοράς εργασίας στενεύουν.

2.6.1. Στην πραγματικότητα, αυτός ο τελευταίος παράγοντας αποτελεί το μοναδικό ανησυχητικό στοιχείο. Παρατηρείται σημαντική αβεβαιότητα σχετικά τόσο με τις εκτιμήσεις για το τρέχον επίπεδο του δυνητικού ΑΕγχΠ όσο και με το χάσμα της απόδοσης της παραγωγής. Οι σουηδοί αναλυτές συμφωνούν γενικά ότι εξακολουθεί να υπάρχει κάποια πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα και ότι το χάσμα της απόδοσης της παραγωγής θα γεφυρωθεί μόνο κατά τα τέλη του τρέχοντος έτους ή ακόμη και εντός του προσεχούς έτους, ενώ άλλοι παρατηρητές θεωρούν ότι το χάσμα αυτό θα μπορούσε να είχε καλυφθεί ήδη από το προηγούμενο έτος.

2.6.2. Από τα παραπάνω προκύπτει το ζήτημα της βιωσιμότητας του χαμηλού πληθωρισμού κατά την τρέχουσα διαμόρφωση των επιτοκίων. Μολονότι οι προσδοκίες όσον αφορά τον πληθωρισμό στηρίχτηκαν σταθερά στον στόχο του 2 %, αυτό πρέπει να σταθμιστεί έναντι των δεικτών περί αυξανόμενων ελλείψεων σε εργατικό δυναμικό και του γεγονότος ότι οι ονομαστικές αυξήσεις των αποδοχών στη Σουηδία παραμένουν ελαφρά υψηλότερες από εκείνες των εμπορικών της εταίρων, έστω κι αν με ιστορικά κριτήρια θεωρούνται χαμηλές. Η συγκράτηση της αύξησης των ενοικίων, ως αποτέλεσμα de facto ελέγχων στα ενοίκια, συνέβαλε σε περιορισμό του πληθωρισμού. Επιπλέον, οι πραγματικές αποδοχές υπερέβησαν την αύξηση της παραγωγικότητας και τα περιθώρια κέρδους έχουν συμπιεστεί κατά τα τελευταία έτη, γεγονός το οποίο αντιδιαστέλλεται με τις εξελίξεις στις περισσότερες χώρες. Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσαν σταδιακά να αναπτυχθούν μεσοπρόθεσμες πληθωριστικές πιέσεις, εάν η οικονομία εξακολουθήσει να αναπτύσσεται με ρυθμούς που υπερβαίνουν το δυναμικό της. Το απρόβλεπτο ξέσπασμα τόσο του πραγματικού όσο και του λανθάνοντος πληθωρισμού τον Απρίλιο και τον Μάιο του τρέχοντος έτους επιτείνουν τον κίνδυνο αυτό. Επιπλέον, η συνεχής αδυναμία της σουηδικής κορώνας εγκυμονεί αυξημένους κινδύνους για μεσοπρόθεσμο πληθωρισμό. Δεν υπάρχει σχεδόν καμία αμφιβολία ότι τους τελευταίους μήνες αυξήθηκε ο κίνδυνος ανόδου του πληθωρισμού.

2.7. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα οικονομική κάμψη σε παγκόσμια κλίμακα μπορεί να συμβάλει στη συγκράτηση της ζήτησης εντός των ορίων της μακροπρόθεσμης ισορροπίας. Μελλοντικά, εάν η ασθενέστερη παγκόσμια ζήτηση διασκεδάσει τις ανησυχίες για μεσοπρόθεσμο πληθωρισμό, τότε μπορεί να υιοθετηθεί μετριοπαθέστερη νομισματική στάση από ό,τι θα ενδείκνυτο σε άλλη περίπτωση. Ο αρνητικός αντίκτυπος της παγκόσμιας οικονομικής επιβράδυνσης ίσως να γίνει πιο αισθητός στη Σουηδία από ό,τι σε άλλα κράτη μέλη, εξαιτίας της σχετικά μεγάλης εξάρτησης της σουηδικής οικονομίας από τον τεχνολογικό τομέα, ο οποίος πλήττεται εντονότερα παγκοσμίως.

2.8. Η πιο ανησυχητική προοπτική είναι να υπάρξει αύξηση του πληθωρισμού παρά τη συνεχιζόμενη βραδεία οικονομική ανάπτυξη. Κάτι τέτοιο θα ανάγκαζε τις νομισματικές αρχές να αυξήσουν τα επιτόκια για να θέσουν υπό έλεγχο τον πληθωρισμό, παρατείνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο την οικονομική περιστολή και καταλήγοντας ενδεχομένως σε ύφεση, στο μακροοικονομικό φαινόμενο που είναι γνωστό ως στασιμοπληθωρισμός. Εντούτοις, η επιδέξια οικονομική διαχείριση της σουηδικής κυβέρνησης κατά τα τελευταία έτη και το συνεπές νομισματικό πλαίσιο της Κεντρικής Τράπεζας της Σουηδίας, που θεωρείται ευρύτερα ως παράδειγμα βέλτιστης πρακτικής στη διαχείριση της νομισματικής πολιτικής, πιστεύεται ότι αρκεί ως εγγύηση για την αποτροπή αυτού του κινδύνου.

3. Κοινωνική πολιτική

3.1. Η Σουηδία διαθέτει ένα από τα πιο πλήρη και γενναιόδωρα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας στον κόσμο. Πρόκειται για ένα σύστημα που βασίζεται στις αρχές της αλληλεγγύης και της κοινωνικής συνοχής, όπου οι κοινωνικές παροχές θεωρούνται θεμελιώδες δικαίωμα του πολίτη και όχι ως μορφή φιλανθρωπίας· αντιμετωπίζονται ως τμήμα του βασικού ιστού της κοινωνίας και όχι ως επιβάρυνση του κράτους. Υπάρχει γενική ομοφωνία σχετικά με το θέμα αυτό στη Σουηδία και ακόμη και οι αντιπρόσωποι των εργοδοτών συναινούν ευρέως ότι η υψηλή φορολογία είναι αναπόφευκτο επακόλουθο του κοινωνικού προτύπου που έχουν αποδεχθεί. Οι φόροι στη Σουηδία είναι από τους υψηλότερους στην ΕΕ (Πίνακας 7).

3.2. Η οικονομική κρίση του 1994 κατάφερε ισχυρό πλήγμα στο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας. Μολονότι η κυβέρνηση φρόντισε να εξασφαλίσει ότι οι απαραίτητοι πόροι θα εξοικονομούνταν σχεδόν ισοδύναμα μέσω της μείωσης των δαπανών και των αυξήσεων στη φορολογία, οι συνακόλουθες περικοπές των παροχών έπληξαν έντονα μεγάλο μέρος του πληθυσμού και πολλοί άνθρωποι δυσκολεύτηκαν να αποδεχτούν την κατάσταση αυτή. Σε κάθε σύστημα κοινωνικής πρόνοιας υπάρχει η φυσική τάση οι μεν συνεισφέροντες να αισθάνονται ότι προσφέρουν πάρα πολλά, οι δε αποδέκτες ότι λαμβάνουν ελάχιστα. Η αίσθηση αυτή επιτείνεται όταν οι αυξήσεις των εισφορών συμπίπτουν με περικοπές των παροχών. Αμφότερες οι πλευρές τείνουν να διαμαρτύρονται ότι δεν επωφελούνται από μία σχέση ποιότητας/τιμής.

3.3. Το γεγονός ότι οι αρχές της αλληλεγγύης κατόρθωσαν να επιβιώσουν κατά τη διάρκεια αυτής της συγκυρίας είναι ενδεικτικό του εύρους της κοινωνικής συνοχής στη Σουηδία. Εξακολουθεί να υπάρχει γενική ομοφωνία ότι το κράτος πρόνοιας αποτελεί τον πυρήνα μιας σταθερής κοινωνίας, αλλά σήμερα καθίσταται εξίσου ευρέως αποδεκτό ότι τα υγιή δημόσια οικονομικά αποτελούν προαπαιτούμενο για την ύπαρξη ενός τέτοιου συστήματος. Αναγνωρίζεται πλέον ότι η χρηματοδότηση του ελλείμματος συνεπάγεται απώλεια της ανεξαρτησίας, καθώς η κυβερνητική πολιτική υπαγορεύεται όλο και περισσότερο από τις απαιτήσεις των δανειστών και η εξυπηρέτηση του χρέους απορροφά τόσο μεγάλο μέρος των κρατικών εσόδων ώστε τα ποσά που μπορούν να διατεθούν για μέτρα κοινωνικής πρόνοιας μειώνονται σημαντικά.

3.3.1. Επομένως, για να μπορέσει μια κυβέρνηση να διατηρήσει την ανεξαρτησία της, οφείλει να προβαίνει σε μακροπρόθεσμη εξισορρόπηση των δαπανών και των εσόδων της. Οι κυβερνήσεις χρειάζονται την εμπιστοσύνη τόσο των ψηφοφόρων τους όσο και των χρηματοοικονομικών αγορών και, για να τα πετύχουν και τα δύο, πρέπει, μεταξύ άλλων, να τηρούν την αρχή της διαφάνειας. Σε τελική ανάλυση, η φερεγγυότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση της ανεξαρτησίας.

3.3.2. Η βελτιωμένη κατάσταση της σουηδικής οικονομίας προκάλεσε πιέσεις από κάποιες πλευρές για τη μείωση ή ακόμη και την εγκατάλειψη των ανώτατων ορίων δαπανών. Υποστηρίζεται ότι παρόμοια μέτρα ενδείκνυνται μόνον σε περιόδους κρίσεων και, άρα, δεν δικαιολογούνται ως μόνιμο στοιχείο μακροοικονομικής πολιτικής. Η κυβέρνηση έχει απορρίψει αυτούς τους ισχυρισμούς και επισημαίνει ότι τα ανώτατα όρια κάθε έτους καθορίζονται σύμφωνα με εκτιμήσεις του μακροπρόθεσμα βιώσιμου επιπέδου δαπανών και όχι βάσει προβλέψεων των εσόδων εκάστου έτους. Έτσι, καθίσταται εφικτή η διαμόρφωση μακροπρόθεσμα βιώσιμης κοινωνικής πολιτικής χάρη στην οποία το κράτος πρόνοιας δεν εξαρτάται από την εξέλιξη του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας. Η κυβέρνηση είναι αποφασισμένη να μην επιτρέψει να επαναληφθεί μία κατάσταση κατά την οποία η κάμψη του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας θα την υποχρέωνε να επιλέξει μεταξύ περικοπής των κοινωνικών παροχών ή χρηματοδότησης του ελλείμματος, καθιστώντας την έρμαιο εξωτερικών επιδράσεων.

3.3.3. Στον τομέα αυτό, επιλέχθηκε ουσιαστικά να ακολουθηθεί η θεμελιώδης μακροοικονομική στρατηγική που εφαρμόζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες από το 1990. Σύμφωνα με τη στρατηγική που ίσχυε προγενέστερα, ο προϋπολογισμός της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών ισοσκελιζόταν μέσω της θέσπισης στόχων για την κάλυψη του ελλείμματος. Μολονότι με τον τρόπο αυτό περιορίζονταν τα ετήσια ελλείμματα, η ισοσκέλιση του προϋπολογισμού δεν επιτεύχθηκε ποτέ, για τον απλούστατο λόγο ότι οι κρατικές δαπάνες μπορούσαν να αυξάνονται κατά τα στάδια ανάπτυξης του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας, χωρίς συνακόλουθη δυνατότητα ικανοποιητικού περιορισμού τους σε περίπτωση αρνητικής συγκυρίας.

3.3.3.1. Μετά το 1990, δόθηκε έμφαση στον αυστηρό έλεγχο των δαπανών χωρίς να τεθούν συγκεκριμένοι στόχοι για το έλλειμμα. Στην εκάστοτε κυκλική κάμψη, το δημοσιονομικό έλλειμμα μπορεί να αυξάνει στο βαθμό που η αύξηση προκύπτει από τα αποτελέσματα εσωτερικών σταθεροποιητών. Αντίθετα, σε περιόδους οικονομικής άνθησης, το έλλειμμα πρέπει να περιορίζεται, καθώς η ευνοϊκή κατάσταση στον τομέα των εσόδων δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση επιπρόσθετων δαπανών, αλλά αποκλειστικά και μόνον με στόχο τη σταθεροποίηση. Κατά συνέπεια, αυτή η στρατηγική προϋποθέτει έλλειμμα το οποίο "αναπνέει" στο ρυθμό του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας και, επιπλέον, ευνοεί τη σταθεροποίηση του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας λόγω του αντικυκλικού προσανατολισμού του.

3.3.3.2. Η συγκεκριμένη αντικυκλική στρατηγική είναι παρόμοια με εκείνη που θέτει τώρα σε εφαρμογή η σουηδική κυβέρνηση. Η πολιτική αυτή υπήρξε εξαιρετικά επιτυχής στις ΗΠΑ. Όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 6, δεν συντρέχει κανένας λόγος να μην αποδειχθεί εξίσου επιτυχής στη Σουηδία. Μια τέτοια πολιτική εξαρτάται βεβαίως και από άλλους τομείς πολιτικής, ιδιαίτερα από τη νομισματική πολιτική, που παρέχουν σταθερή υποστήριξη στην οικονομική ανάπτυξη. Η Σουηδία η οποία, επί του παρόντος, δεν είναι μέλος της ΟΝΕ διατηρεί τον ανεξάρτητο έλεγχο της νομισματικής πολιτικής της, στο πλαίσιο των περιορισμών που θέτει το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης.

3.3.3.3. Βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα, η σουηδική κυβέρνηση θα αναγκαστεί πιθανώς να περιορίσει τα ανώτατα όρια δαπανών δραστικότερα από ό,τι η κυβέρνηση των ΗΠΑ, εξαιτίας της ανάγκης αντιμετώπισης των αρνητικών δημογραφικών τάσεων. Εξ ου και η απόφαση να τεθεί ως στόχος ένα μέσο ετήσιο πλεόνασμα της τάξεως του 2% παρά ένας ισοσκελισμένος προϋπολογισμός.

4. Απασχόληση

4.1. Η Σουηδία εμφανίζει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά επίσημης ανεργίας στην ΕΕ. Το 2000, το πραγματικό ποσοστό ανεργίας ήταν 4 %, κάτω από το ποσοστό πληθωρισμού που δεν επιταχύνει την ανεργία (NAIRU), όπως φαίνεται στον Πίνακα 8. Ωστόσο, όπως συμβαίνει στις περισσότερες χώρες, υπάρχουν σημαντικές περιφερειακές διαφορές: η ανεργία στη βόρεια Σουηδία είναι τρεις φορές υψηλότερη από ό,τι στη Στοκχόλμη, ενώ υφίστανται θύλακες σχετικά υψηλής ανεργίας στα αστικά κέντρα.

4.1.1. Τα ποσοστά επαγγελματικής δραστηριότητας και απασχόλησης στη Σουηδία είναι από τα υψηλότερα στον κόσμο. Το 2000, το ποσοστό επαγγελματικής δραστηριότητας του ενεργού πληθυσμού ανήλθε σε 75 % και το αντίστοιχο ποσοστό απασχόλησης σε 78 %. Αν και παρατηρείται μείωση έναντι των ποσοστών του 1990, όταν και οι δύο δείκτες βρίσκονταν στο 85 %, το τρέχον ποσοστό επαγγελματικής δραστηριότητας στη Σουηδία είναι σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ και υψηλότερο από εκείνο των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας και των περισσότερων κρατών μελών. Ωστόσο, η κυβέρνηση έθεσε ως στόχο της αύξηση του ποσοστού επαγγελματικής δραστηριότητας σε μη επιδοτούμενες θέσεις εργασίας στο 80 % έως το 2004, γεγονός που συνεπάγεται τη δημιουργία περίπου 110000 νέων θέσεων εργασίας. Στην πραγματικότητα, για να διατηρηθεί η αύξηση της παραγωγής, θα απαιτηθεί να αυξηθεί το ποσοστό απασχόλησης, καθώς όλο και περισσότερες εταιρείες αναφέρουν έλλειψη εργατικού δυναμικού σε ευρύ φάσμα επαγγελματικών κλάδων. Σε έρευνα της Ένωσης Ευρωπαϊκών Εμπορικών και Βιομηχανικών Επιμελητηρίων (Eurochambres), που διεξήχθη στα τέλη του παρελθόντος έτους, το 35 % των εταιρειών που ερωτήθηκαν ανέμεναν ότι θα χρειαζόταν να αυξήσουν το εργατικό δυναμικό τους το 2001. Η Σουηδία είναι ένα από τα τέσσερα κράτη μέλη που ανακοίνωσαν ότι θα παρέχουν δωρεάν και ανοιχτή πρόσβαση στην αγορά εργασίας τους για τους υπηκόους των νέων κρατών μελών από την ημερομηνία ένταξής τους στην ΕΕ.

4.1.1.1. Ένα ανεξήγητο φαινόμενο της σουηδικής αγοράς εργασίας είναι το υψηλό επίπεδο απουσιών λόγω ασθενείας, το οποίο υπολογίζεται σήμερα κατά μέσο όρο στο 10 % της ονομαστικής ικανότητας εργασίας. Το ποσοστό αυτό τείνει να αυξάνει ταυτόχρονα με τη μείωση της ανεργίας και έχει οδηγήσει σε ταχεία αύξηση της καταβολής επιδομάτων ασθενείας, θέτοντας έτσι πρόσθετους περιορισμούς σε άλλους τομείς των δημόσιων δαπανών στο πλαίσιο των ανώτατων ορίων δαπανών. Τα ποσοστά είναι υψηλότερα στο δημόσιο τομέα απ' ό,τι στον ιδιωτικό, ενώ τα χαμηλότερα όλων εμφανίζονται μεταξύ των εργαζομένων στις ΜΜΕ.

4.2. Η σουηδική κυβέρνηση ευνοεί την χρήση ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας (ALMP), με στόχο να αντιμετωπιστεί η ανεργία. Η στρατηγική της έγκειται στο να κρατά τους εργαζόμενους στην αγορά εργασίας με το σκεπτικό ότι, εάν εφαρμοσθεί η πρόωρη συνταξιοδότηση ως μέσο μείωσης της ανεργίας σε εποχές οικονομικής κάμψης, θα είναι δύσκολο αυτοί οι συνταξιούχοι να πεισθούν να επανέλθουν στην αγορά εργασίας σε εποχές έλλειψης εργατικού δυναμικού. Θεωρείται επίσης επικίνδυνο, καθώς και παράγοντας κοινωνικού διχασμού, να επιτρέπεται σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού να μένουν εκτός της αγοράς εργασίας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας αποσκοπούν κυρίως στη βελτίωση της απασχολησιμότητας του πληθυσμού, και όχι στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

4.3. Ως τμήμα αυτής της στρατηγικής, αποφασίστηκε να τεθεί σε ισχύ από την 1η Αυγούστου 2000 η αποκαλούμενη "εγγύηση δραστηριότητας", η οποία ισχύει για άτομα εγγεγραμμένα στις δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης τα οποία λαμβάνουν είτε επίδομα ανεργίας είτε άλλα κοινωνικά επιδόματα και δεν είχαν κανονική (δηλ. μη επιδοτούμενη) εργασία για 27 μήνες. Η ομάδα αυτή περιελάμβανε 50000 άτομα (ήτοι το 1,25 % του εργατικού δυναμικού) στα τέλη του προηγούμενου έτους, παρά το σχετικά χαμηλό επίπεδο ανεργίας.

4.4. Τα άτομα που αναζητούν εργασία υποχρεούνται να συμμετέχουν στις ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας ή σε κάποια άλλη εκπαιδευτική δραστηριότητα με σκοπό να αποκτήσουν περισσότερα επαγγελματικά εφόδια. Κάθε δραστηριοποίηση μέσα στα πλαίσια της εγγύησης δραστηριότητας πρέπει να σχεδιάζεται για ανώτατη περίοδο έξι μηνών, αλλά δεν υπάρχει συγκεκριμένο χρονικό όριο στη συνολική διάρκεια της περιόδου εγγύησης δραστηριότητας, η οποία κατ' αρχήν είναι απεριόριστη.

4.4.1. Οι επικρίσεις που ενίοτε διατυπώνουν οι εργοδότες και άλλοι ενδιαφερόμενοι κατά των ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας περιλαμβάνουν τα εξής:

- η παρεχόμενη κατάρτιση δεν είναι πάντοτε σχετική με τις τρέχουσες απαιτήσεις των εργοδοτών·

- η κατάρτιση χωρίς ταυτόχρονη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας δημιουργεί απλώς ανέργους με περισσότερα προσόντα·

- οι ενεργές πολιτικές για την αγορά εργασίας έχουν υπερβεί τις δυνατότητές τους και έχουν θέσει υπερβολικά πολλούς στόχους·

- υπάρχουν υπερβολικά πολλά είδη δραστηριότητας στον τομέα της αγοράς εργασίας και της διαχείρισης·

- η διαδικασία προχωρεί με πολύ αργούς ρυθμούς και επικεντρώνεται σε λανθασμένους τομείς·

- όταν οι άνθρωποι αποτελούν αντικείμενο των ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας παύουν να ψάχνουν για ενεργή απασχόληση·

- το σύστημα αποθαρρύνει την κινητικότητα του εργατικού δυναμικού επιδοτώντας τα έξοδα μετακίνησης·

- οι εργοδότες προτιμούν ανθρώπους με "πραγματική" εργασιακή εμπειρία.

4.4.2. Διατίθεται οικονομική ενίσχυση σε ανέργους και σε άτομα που κινδυνεύουν να μείνουν άνεργα, προκειμένου να μπορέσουν να ξεκινήσουν τη δική τους επιχείρηση, με την προϋπόθεση ότι θεωρούνται ικανά προς το σκοπό αυτό.

4.4.3. Ειδική αρχική και μετέπειτα υποστήριξη παρέχεται σε επαγγελματικώς μειονεκτούντα άτομα που αναζητούν εργασία. Η εν λόγω υποστήριξη προσφέρεται τόσο σ' αυτά τα άτομα όσο και στον εργοδοτικό οργανισμό μέσω ενός συμβούλου με ειδική γνώση στην εισαγωγική μεθοδολογία.

4.4.4. Εάν ληφθούν υπόψη και οι συμμετέχοντες στην Πρωτοβουλία Επιμόρφωσης Ενηλίκων, τότε 220000 άτομα (ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης) έλαβαν συνολικά μέρος στα προγράμματα ΑLMP το 2000, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 5 % του εργατικού δυναμικού. Το συνολικό κόστος των ΑLMP υπολογίστηκε ότι υπερβαίνει το 2 % του ΑΕγχΠ (Πίνακας 9), παρά τη σχετικά χαμηλή ανεργία, δηλ. ανέρχεται σε ποσοστό υψηλότερο από κάθε άλλη χώρα του ΟΟΣΑ.

4.5. Εκτός των ΑLMP, η κυβέρνηση επιδοτεί τους εργοδότες που προσλαμβάνουν μακροχρόνια ανέργους. Αμφότεροι οι εργοδότες του ιδιωτικού και δημόσιου τομέα μπορούν να λάβουν Γενικές Επιδοτήσεις Απασχόλησης που ισοδυναμούν με το 50 % των αποδοχών, με ανώτατο όριο τις 350 σουηδικές κορώνες (SwKr) ημερησίως, όσον αφορά εργαζομένους που ήταν προηγουμένως άνεργοι και αναζητούσαν ενεργά απασχόληση για περισσότερο από 12 μήνες. Ενισχυμένες Επιδοτήσεις Απασχόλησης με αναλογικά υψηλότερα ποσά επιδότησης παρέχονται σε εργαζομένους που ήταν άνεργοι για 24 μήνες· για εργαζομένους άνω των 57 ετών που υπήρξαν άνεργοι για 24 μήνες προσφέρονται Ειδικές Επιδοτήσεις Απασχόλησης ισοδύναμες με το 75 % των αποδοχών και μέχρι 525 σουηδικές κορώνες (SwKr) ημερησίως για δύο χρόνια. Οι Ενεργές Πολιτικές για την Αγορά Εργασίας έχουν διπλάσιο κόστος από την επιδοτούμενη απασχόληση, αλλά εκφράζονται ανησυχίες μήπως οι εργοδότες εκμεταλλευτούν το σύστημα επιδοτήσεων για να αποκτήσουν επιδοτούμενο εργατικό δυναμικό.

4.6. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 9, το επίπεδο των μέγιστων ακαθάριστων επιδομάτων ανεργίας είναι από τα υψηλότερα στην Ευρώπη. Τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τα επιδόματα ανεργίας είναι τυπικώς αρκετά αυστηρά, ωστόσο δεν εφαρμόζονται πάντοτε κατά γράμμα. Η θεωρητική διάρκεια της περιόδου χορήγησης του επιδόματος ανεργίας είναι 300 ημέρες, αλλά στην πράξη η περίοδος αυτή μπορεί να παραταθεί για ακόμη 600 ημέρες εάν ο δικαιούχος συμμετέχει σε κάποιο πρόγραμμα κατάρτισης. Συμπληρωματικές παροχές επιτρέπουν στα άτομα να εργάζονται με μερική απασχόληση και να λαμβάνουν επιδόματα ανεργίας για τις υπόλοιπες ώρες του κανονικού εβδομαδιαίου ωραρίου. Η γενναιοδωρία αυτών των ρυθμίσεων σημαίνει ότι οι οριακές παροχές για υπερωρίες είναι ελάχιστες.

4.6.1. Το ποσοστό του επιδόματος ανεργίας καθορίζεται στο 80 % του ποσού των προηγούμενων αποδοχών, μέχρι ενός ορισμένου εισοδηματικού επιπέδου, αλλά υπάρχει ισχυρή πολιτική δέσμευση για την αύξησή του, καθώς η εφαρμογή του ορίου σημαίνει ότι μια μεγάλη αναλογία του εργατικού δυναμικού λαμβάνει λιγότερο από το 80 %.

4.7. Σε Έκθεση για την Παγκόσμια Ανταγωνιστικότητα, την οποία εκπόνησε το Διεθνές Ινστιτούτο για την Ανάπτυξη της Διαχείρισης (ΙΜD) το 2000, αναφέρεται ότι οι ρυθμίσεις που διέπουν την αγορά εργασίας στη Σουηδία είναι ακόμη σχετικά περιοριστικές σε σύγκριση με άλλα κράτη μέλη της ΕΕ και άλλες παγκοσμίως σημαντικές οικονομίες (Πίνακας 10).

5. Οι συντάξεις και η δημογραφική πρόκληση

5.1. Όπως και οι περισσότερες άλλες ανεπτυγμένες χώρες, η Σουηδία θα αντιμετωπίσει σοβαρά δημογραφικά προβλήματα κατά τα επόμενα 50 έτη. Η τωρινή κατάσταση θα επιδεινωθεί δραματικά στο προσεχές μέλλον, καθώς η μεταπολεμική γενιά που προκάλεσε τη δημογραφική έκρηξη φθάνει σε ηλικία συνταξιοδότησης. Οι δημογραφικές ανησυχίες στη Σουηδία εντείνονται από τον χαμηλό δείκτη γεννητικότητας, ο οποίος ανέρχεται σε 1,4 και αντικατοπτρίζει έντονη πτώση από το επίπεδο του 1,7 και πλέον που ίσχυε το 1995. Η πτώση αυτή είναι πολύ πιο εμφανής από εκείνη των υπολοίπων κρατών μελών και καθιστά τη Σουηδία μία από τις χώρες της ΕΕ με τον ταχύτερα γηράσκοντα πληθυσμό. Μέχρι το 2030, η αναλογία του πληθυσμού κάτω του ορίου της εργάσιμης ηλικίας, του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και του πληθυσμού πέραν του ορίου της κανονικής ηλικίας συνταξιοδότησης θα αντιστοιχεί σε 21,6: 54,4: 24. Ακόμη και με τόσο υψηλό ποσοστό απασχόλησης της τάξεως του 80 %, κάτι τέτοιο σημαίνει ότι κάθε ενεργό άτομο θα πρέπει να υποστηρίζει 1,3 μη ενεργά άτομα. Σύμφωνα με τις παρούσες εκτιμήσεις, η κατάσταση θα έχει επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο μέχρι το 2050. Το υφιστάμενο επίπεδο υποχρεωτικών συνταξιοδοτικών εισφορών οι οποίες καταβάλλονται από τους ασφαλισμένους ανέρχεται σε 26 % του ΑΕγχΠ.

5.1.1. Η δημογραφική κατάσταση στη Σουηδία επιδεινώνεται αφενός μεν από μία γενική τάση συνταξιοδότησης αρκετά πριν από την προβλεπόμενη από το νόμο ηλικία, αφετέρου δε από το υψηλό μέσο επίπεδο υγείας του πληθυσμού της χώρας, που αυξάνει την αναμενόμενη διάρκεια ζωής πολύ πέραν των επιπέδων σε ορισμένα άλλα κράτη μέλη. Η τάση μακροβιότητας του πληθυσμού αυξάνεται σε όλες σχεδόν τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η αδυναμία προσαρμογής στις αυξήσεις αυτές της αναμενόμενης διάρκειας ζωής έχει συντελέσει στις κρίσεις κόστους που αντιμετωπίζουν σήμερα πολλά εθνικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

5.2. Το παλαιό σύστημα συντάξεων είχε σχεδιασθεί τη δεκαετία του '50 σε ένα οικονομικό κλίμα σταθερής πραγματικής οικονομικής μεγέθυνσης 4 % και με αναμενόμενη διάρκεια ζωής πολύ χαμηλότερη από τα σημερινά επίπεδα. Καθώς το ποσοστό της κατά κεφαλήν αύξησης των αποδοχών μειώθηκε σε ένα μέσο όρο 2 % περίπου και το ποσοστό απασχόλησης παρέμεινε στάσιμο, οι εμπειρογνώμονες άρχισαν να ανησυχούν μήπως η βάση εισφορών δεν θα αυξηθεί στο μέλλον με επαρκώς ταχύ ρυθμό ώστε να αντιμετωπισθεί η προβλεπόμενη αύξηση των ηλικιωμένων συνταξιούχων. Υπολογισμοί των ασφαλιστικών κινδύνων και ασφαλίστρων έδειξαν ότι θα έπρεπε να αυξηθεί σημαντικά το ποσοστό των εισφορών για να αντιμετωπισθούν οι μελλοντικές δεσμεύσεις, αν και το μέγεθος του προβλήματος εξαρτάτο, ως συνήθως, από τις ασφαλιστικές υποθέσεις για το μέλλον. Το γεγονός ότι δεν ήταν δυνατό να προβλεφθεί το μελλοντικό αποτέλεσμα, εθεωρείτο αυτό καθεαυτό ως πρόβλημα. Είναι γενικά αποδεκτό ότι είναι σημαντικό να καταστεί σαφές το περιεχόμενο της δέσμευσης μεταξύ των γενεών όσον αφορά το διανεμητικό σύστημα συντάξεων (pay-as-you-go).

5.2.1. Τις ανησυχίες των εμπειρογνωμόνων συμμερίζονταν και το ευρύ κοινό. Στις αρχές της δεκαετίας του '80 άρχισε να αυξάνεται γενικά η πεποίθηση του κοινού ότι το σύστημα δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις "υποσχέσεις" του για το μέλλον. Οι νέοι εργαζόμενοι, ειδικότερα, άρχισαν να έχουν όλο και περισσότερες αμφιβολίες για τις συνταξιοδοτικές προοπτικές τους· με λίγα λόγια, το σύστημα υπονομευόταν. Η σαφής οικονομική κρίση στις αρχές της δεκαετίας του '90 και η επακολουθήσασα μείωση της βάσης εισφορών κατά 10 % περίπου, έκαναν τελικά απολύτως αντιληπτή την ανάγκη μεταρρυθμίσεων σε ένα ευρύ φάσμα πολιτικών συμφερόντων.

5.3. Ενόψει της κατάστασης αυτής, η κυβέρνηση συνέστησε το 1992 μια Ομάδα Εργασίας για τις Συντάξεις, με την εντολή να μεταρρυθμίσει το τότε ισχύον συνταξιοδοτικό σύστημα ώστε να καταστεί πιο βιώσιμο. Η πρώτη νομοθεσία για τη μεταρρύθμιση αυτή δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 1994. Η μεταρρύθμιση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης είναι πολιτικής φύσεως και σε τελική ανάλυση προϋποθέτει αναπόφευκτα συμβιβασμούς μεταξύ διάφορων συμφερόντων. Ένα από τα πλεονεκτήματα της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας στη Σουηδία είναι ότι η μεταρρύθμιση προήλθε από μία πολιτική συναίνεση μεταξύ πέντε εκ των επτά κοινοβουλευτικών κομμάτων το 1994, που εκπροσωπούσαν το 80% και πλέον των ψηφοφόρων. Η ευρεία αυτή πολιτική υποστήριξη συνεχίστηκε.

5.3.1. Η βασική αρχή της μεταρρύθμισης είναι εκείνη που έχει καθοδηγήσει την κοινωνική πολιτική της Σουηδίας από τη δεκαετία του '50. Πρόκειται για επαρκή συνταξιοδοτικά συστήματα συναρτήσει του εισοδήματος με πλήρη κάλυψη όλων των ατόμων που εργάζονται και διαμένουν στη Σουηδία και με βάση ένα δίκτυο ασφάλειας που εγγυάται ένα λογικό βιοτικό επίπεδο για τους ηλικιωμένους. Η σουηδική μεταρρύθμιση έχει τέσσερις βασικούς στόχους:

- Την ίση μεταχείριση των ατόμων που έχουν καταβάλει τις εισφορές τους με διαφορετικό τρόπο· δύο άτομα που έχουν καταβάλει το αυτό ποσό εισφορών και συνταξιοδοτούνται ταυτόχρονα και στην ίδια ηλικία θα πρέπει να λαμβάνουν τις ίδιες παροχές·

- Τη διαφανή ανακατανομή· ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται με την πολιτική ανακατανομής που χρηματοδοτείται από κονδύλια του γενικού προϋπολογισμού που διατίθεται ειδικά προς το σκοπό αυτό·

- Την οικονομική σταθερότητα ενόψει δημογραφικών και οικονομικών αλλαγών·

- Την πραγματοποίηση αποταμιεύσεων τις οποίες διαχειρίζονται ιδιωτικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

5.3.2. Συνεπώς, κατά την περίοδο όπου το μεγάλο ποσοστό γεννήσεων της δεκαετίας του '40 θα έχει ως αποτέλεσμα να απορροφηθούν τα αποθέματα του ισχύοντος διανεμητικού συστήματος συντάξεων, οι δημόσιες αποταμιεύσεις θα διατηρηθούν με τη δημιουργία και την ανάπτυξη νέων αποταμιεύσεων δεύτερης σειράς από τους νέους εργαζόμενους. Ένα αποτέλεσμα της μεταρρύθμισης είναι ότι οι πιο ηλικιωμένοι εργαζόμενοι θα μπορούν να συνδυάσουν τα έσοδα από την εργασία με τα έσοδα από τις συντάξεις με κάθε τρόπο, ώστε να ισχύσουν οι ίδιοι φορολογικοί κανόνες τόσο για τις αποδοχές όσο και για τις συντάξεις.

5.4. Το συνολικό ποσοστό εισφορών στις αποδοχές θα είναι στο νέο σύστημα 18,5 % και θα χρηματοδοτείται εξ ημισείας από τις εισφορές των εργοδοτών και των εργαζομένων, το 2,5 % των οποίων θα χορηγούνται ως ασφάλιστρα επί των συντάξεων (premium pension). Οι εισφορές αυτές μπορεί να χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων στις κεφαλαιαγορές κατ' επιλογήν του εργαζομένου. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα την εισαγωγή ενός στοιχείου κεφαλαιοποίησης στο προηγούμενο αποκλειστικά διανεμητικό σύστημα (Pay-As-You-Go System). Για όποιον δεν συμπληρώνει το ελάχιστο όριο προβλέπεται επικουρική σύνταξη εγγυημένη και χρηματοδοτούμενη από το κράτος.

5.5. Στο δεύτερο πυλώνα του συνταξιοδοτικού συστήματος προβλέπεται σύνταξη που βασίζεται στις συλλογικές συμφωνίες και που χρηματοδοτείται από τις εισφορές εργοδότη και εργαζομένου. Ακόμη και σ' αυτό το σύστημα υπάρχουν σήμερα ορισμένες συντάξεις για τις οποίες καταβάλλονται ασφάλιστρα (premium pension). Μεγάλος αριθμός ατόμων συμπληρώνει την κρατική σύνταξή του με ιδιωτικά καθεστώτα συνταξιοδότησης.

5.6. Λαμβάνοντας υπόψη τη δημογραφική κατάσταση που σκιαγραφήθηκε παραπάνω, φαίνεται ότι είναι αναπόφευκτο να αναληφθούν περαιτέρω ενέργειες προς την κατεύθυνση των συνταξιοδοτικών συστημάτων με κεφαλαιοποίηση, αντί των διανεμητικών συστημάτων, κατά τα επόμενα τριάντα χρόνια. Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει αναγκαστικά ιδιωτικοποίηση του συστήματος· είναι απολύτως εφικτό και μάλιστα ευκταίο να διαχειρίζονται οι κυβερνήσεις τα συστήματα κεφαλαιοποίησης.

6. Έρευνα και Ανάπτυξη

6.1. Οι δαπάνες εταιρειών και κυβερνήσεων για την Ε& Α είναι η κατεξοχήν πηγή για την ανάπτυξη νέων ιδεών. Μολονότι οι δαπάνες για την Ε& Α είναι σημαντικά υψηλότερες στις ΗΠΑ από ό,τι στην Ευρώπη, η Σουηδία έχει το υψηλότερο κατά κεφαλήν επίπεδο δαπανών για την έρευνα και την ανάπτυξη στην ΕΕ. Όπως φαίνεται από τον Πίνακα 11, οι δαπάνες της Σουηδίας υπερβαίνουν τις ιαπωνικές, προσεγγίζουν τα αμερικανικά επίπεδα και είναι σχεδόν διπλάσιες από τον μέσο όρο της ΕΕ των 14 (εξαιρουμένου του Λουξεμβούργου).

6.2. Οι δαπάνες για την έρευνα στη Σουηδία ανέρχονται περίπου στο 3,8 % του ΑΕγχΠ, αλλά το 85 % των ερευνών διεξάγεται από εταιρείες, και συνεπώς υπάρχει μεγαλύτερη τάση προς την εφηρμοσμένη παρά προς τη βασική έρευνα. Ανησυχία επ' αυτού προκαλεί ο αριθμός πρωτοπόρων σουηδικών εταιρειών που έχουν περάσει στην κατοχή ξένων πολυεθνικών εταιρειών, διαδικασία η οποία πιθανώς θα συνεχιστεί. Επιπλέον, ενδέχεται οι εταιρείες αυτές να συγκεντρώσουν τις ερευνητικές δραστηριότητές τους σε παγκόσμια κέντρα ερευνών, υποβαθμίζοντας κατά συνέπεια τις ερευνητικές δραστηριότητές τους στη Σουηδία.

6.3. Τα πανεπιστήμια θεωρούνται παραδοσιακά ως εστίες της θεωρητικής έρευνας, ωστόσο συμμετέχουν πλέον όλο και περισσότερο στον τομέα της εμπορικής εκμετάλλευσης. Η κύρια πηγή εσόδων των πανεπιστημιακών ερευνητικών τμημάτων είναι σήμερα η εμπορική εκμετάλλευση και όχι η κατοχύρωση των εφευρέσεων με διπλώματα ευρεσιτεχνίας. Στο πλαίσιο αυτό, η παραχώρηση - βάσει της σουηδικής νομοθεσίας - όλων των δικαιωμάτων που απορρέουν από δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στον εφευρέτη, ανεξαρτήτως του τρόπου χρηματοδότησης της έρευνας, λειτουργεί ανασταλτικά έναντι της βασικής έρευνας, μειώνοντας τα έσοδα που μπορούν να διαθέσουν τα πανεπιστήμια για τη χρηματοδότηση περαιτέρω ερευνητικών προγραμμάτων.

7. Η Νέα Οικονομία

7.1. Την τελευταία δεκαετία έκανε την εμφάνισή της μια "νέα οικονομία" που βασίζεται στην εκμετάλλευση της Τεχνολογίας των Πληροφοριών (ΙΤ). Ένα από τα κυριότερα αίτια του φαινομένου αυτού έγκειται στο γεγονός ότι το Διαδίκτυο δημιούργησε και επέβαλε ένα παγκόσμιο πρότυπο, πιθανώς το σημαντικότερο που δημιουργήθηκε ποτέ. Πριν από τη δημιουργία του εν λόγω προτύπου, οι υπολογιστές χρησιμοποιούσαν διαφορετικές τεχνικές βάσεις, μη συμβατές μεταξύ τους, με συνέπεια να καθίστανται οι πελάτες δέσμιοι ενός δεδομένου συστήματος. Το πρότυπο αυτό είχε ως αποτέλεσμα να ενισχυθούν οι χρήστες της Τεχνολογίας των Πληροφοριών όσο ποτέ άλλοτε και να προκληθεί, στην πορεία, μια εκτεταμένη και θεμελιώδης αναδιάρθρωση όλων των μορφών της εμπορικής, βιομηχανικής, κρατικής και ιδιωτικής δραστηριότητας. Η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης απορρέει από τη δυνατότητα ελεύθερης ανταλλαγής πληροφοριών.

7.2. Παραδοσιακά, η τεχνολογία εννοείται ως η εφαρμογή των επιστημονικών ανακαλύψεων· εντούτοις, η σημερινή Τεχνολογία των Πληροφοριών έχει αλλάξει αυτό το δεδομένο, καθώς σήμερα οι ανακαλύψεις πραγματοποιούνται σε τεχνολογικό επίπεδο. Η Τεχνολογία των Πληροφοριών διαφέρει από τις προγενέστερες προηγμένες τεχνολογίες από την άποψη ότι εκλογικεύει και επισπεύδει τη ροή των πληροφοριών αντί να ασχολείται με τη μετακίνηση απτών αντικείμενων. Η Νέα Οικονομία θέτει νέες συνθήκες για το σύνολο της οικονομίας: η Τεχνολογία των Πληροφοριών δεν αφορά απλώς και μόνον το ζήτημα της επιτυχίας των εταιρειών ΙΤ, αλλά και την επίδραση της χρήσης της εν λόγω τεχνολογίας σε όλα τα είδη επιχειρήσεων και οργανισμών, συμπεριλαμβανομένου και του δημόσιου τομέα. Η νέα τεχνολογία προϋποθέτει την θεμελιώδη αναδιάρθρωση της ροής των επιχειρηματικών πληροφοριών. Τα παλαιότερα όρια εξαφανίζονται:

- μεταξύ κρατών·

- μεταξύ βιομηχανιών·

- μεταξύ αγαθών και υπηρεσιών·

- μεταξύ και εντός εταιρειών·

- μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων·

- μεταξύ εργατών και στελεχών επιχειρήσεων·

- μεταξύ εργασίας και ελεύθερου χρόνου/αναψυχής·

- μεταξύ εργασίας και κατοικίας/οικογενειακής ζωής.

7.3. Ο αντίκτυπος της Νέας Οικονομίας επηρεάζει ποικιλοτρόπως τα μεμονωμένα άτομα τα οποία, ως καταναλωτές, μπορούν να επωφεληθούν από καλύτερη πληροφόρηση, από μεγαλύτερη ποικιλία αγαθών και υπηρεσιών και από χαμηλότερες τιμές, μέσω της πρόσβασης σε μια παγκόσμια αγορά· ως εργαζόμενοι, μπορούν να αποκομίσουν οφέλη εξασκώντας πιο ανεξάρτητη εργασία, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, με σημαντικότερες ευθύνες και δικαιοδοσίες, με προοπτικές υψηλότερων αποδοχών και με την απόκτηση νέων δεξιοτήτων κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας· ως πολίτες, έχουν τη δυνατότητα να ενημερώνονται καλύτερα, να ασκούν μεγαλύτερη επιρροή και να διατηρούν στενότερες επαφές με την κυβέρνηση.

7.4. Η Σουηδία υπήρξε μεταξύ των πρωτοπόρων όσον αφορά τη χρήση της Τεχνολογίας των Πληροφοριών. Οι σουηδικές εταιρείες και οι δημόσιες αρχές πραγματοποίησαν από νωρίς σημαντικές επενδύσεις στη νέα τεχνολογία, γεγονός το οποίο διευκολύνθηκε από τους ακόλουθους παράγοντες:

- υψηλό επίπεδο ηγετικών προσόντων στις σουηδικές εταιρειών·

- γενικά υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης του πληθυσμού·

- ουδεμία προβολή αντίστασης εκ μέρους των συνδικαλιστικών οργανώσεων έναντι της εισαγωγής των νέων τεχνολογιών.

7.4.1. Όσον αφορά την κατ' οίκον χρήση, η κυβέρνηση συνέβαλε σημαντικά στη διάδοση της εκμάθησης των ηλεκτρονικών υπολογιστών μειώνοντας τους φόρους για την οικιακή χρήση των προσωπικών υπολογιστών. Κατά συνέπεια, οι συνολικές δαπάνες για την Τεχνολογία των Πληροφοριών στη Σουηδία ως ποσοστό επί του ΑΕγχΠ υπερβαίνουν όχι μόνον τις αντίστοιχες δαπάνες κάθε άλλης χώρας της Ευρώπης αλλά και των ΗΠΑ, ενώ είναι αισθητά υψηλότερες από ό,τι στην Ιαπωνία (Πίνακας 12). Σύμφωνα με το Δείκτη Υποδομής της Κοινωνίας των Πληροφοριών (Information Society Infrastructure Index) που διαμορφώθηκε το 2000 από την ΙDC (International Data Corporation - Διεθνής Οργανισμός Δεδομένων), η οποία ανήκει στη Διεθνή Ομάδα Δεδομένων (International Data Group), η Σουηδία είναι πρωτοπόρος παγκοσμίως (Πίνακας 13).

7.5. Αυτή η Νέα Οικονομία χαρακτηρίζεται από υψηλό συνολικό συντελεστή αύξησης της παραγωγικότητας και από χαμηλό πληθωρισμό. Ο Πίνακας 14 δείχνει ότι στις Σκανδιναβικές Χώρες (Σουηδία, Δανία, Φινλανδία και Νορβηγία), κατά την περίοδο αναφοράς, σημειώθηκε κάθετη πτώση του πληθωρισμού σε συνδυασμό με σημαντική άνοδο του συνολικού συντελεστή αύξησης της παραγωγικότητας· στις ΗΠΑ παρατηρήθηκαν οι ίδιες τάσεις αλλά όχι στον ίδιο βαθμό. Αντίστροφα, στην ΕΕ (εκτός των Σκανδιναβικών Χωρών, της Μεγάλης Βρετανίας, της Ολλανδίας και του Λουξεμβούργου) παρατηρήθηκε μειωμένος πληθωρισμός αλλά και δραματική πτώση του συνολικού συντελεστή αύξησης της παραγωγικότητας· στην Ιαπωνία εμφανίστηκε παρεμφερής τάση αλλά σε μικρότερο βαθμό. Τα παραπάνω αντικατοπτρίζονται στις θέσεις των περισσότερο και των λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών της Νέας Οικονομίας, σύμφωνα με την οροθετική μελέτη (benchmarking study) που διενήργησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 1998 (Πίνακας 15).

7.6. Ένας από τους στόχους της Λισσαβώνας ήταν να διασφαλίσουν τα κράτη μέλη γενικευμένη ηλεκτρονική πρόσβαση στις βασικές δημόσιες υπηρεσίες έως το 2003. Αυτός είναι ο μόνος δείκτης στον οποίο η Σουηδία δεν συγκαταλέγεται μεταξύ των προπορευόμενων χωρών στον τομέα της Τεχνολογίας των Πληροφοριών· ως προς τούτο, η Σουηδία βρίσκεται οριακά κάτω από το μέσο όρο της ΕΕ (Πίνακας 16). Ο δείκτης αυτός αποτελεί το συγκριτικό πρότυπο αναφοράς της προόδου που σημείωσαν οι εθνικές κυβερνήσεις όσον αφορά την αξιοποίηση των δυνατοτήτων του Διαδικτύου, βάσει του οποίου εκτιμάται η ικανότητα των κυβερνήσεων και των εταιρειών να προβούν στην ολοκλήρωση των υποχρεωτικών διοικητικών διαδικασιών (Β2Α) χρησιμοποιώντας το Διαδίκτυο· η Σουηδία απαιτείται να καταβάλει ακόμη μεγαλύτερη προσπάθεια στον εν λόγω τομέα.

7.7. Προκειμένου να διατηρήσει η Σουηδία την πρωτοκαθεδρία της στην Νέα Οικονομία και να εκμεταλλευτεί τα παρεχόμενα πλεονεκτήματα, κρίνεται σκόπιμο να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα. Οι σουηδικές εταιρείες, οι εργαζόμενοι και τα νοικοκυριά υιοθέτησαν γρήγορα τις νέες τεχνολογίες, ωστόσο είναι αναγκαίο να βελτιωθεί περαιτέρω η αποδοχή αυτής της αλλαγής. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις πρέπει να διατηρήσουν την ευελιξία με την οποία προσεγγίζουν τις νέες τεχνολογίες, τις νέες μεθόδους εργασίας, τις νέες οργανωτικές τεχνικές και τις νέες μορφές αποδοχών. Η αξιοποίηση των δυνατοτήτων της Νέας Οικονομίας, αφενός, απαιτεί κεφάλαια και, αφετέρου, επιβάλλει βελτιώσεις ως προς τη διαθεσιμότητα μετοχικών κεφαλαίων υψηλού κινδύνου, κυρίως δε κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου και ιδιαίτερα για τις ΜΜΕ. Ένα ακόμη επωφελές μέτρο θα ήταν η δημιουργία κοινών εμπορικών διευκολύνσεων, έτσι ώστε οι ΜΜΕ να μπορέσουν να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους όσον αφορά τις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων (business-to-business - Β2Β) και τις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών (business-to-consumer - Β2C).

8. Ιδιωτικοποίηση και μείωση των κρατικών παρεμβάσεων

8.1. Η μείωση του κρατικών παρεμβάσεων και το άνοιγμα στον ανταγωνισμό δραστηριοτήτων που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο άρχισαν σε ευρεία κλίμακα στη Σουηδία από τη δεκαετία του '90. Ταυτόχρονα, το δίκαιο περί ανταγωνισμού ενισχύθηκε και εναρμονίστηκε περισσότερο με τους κανόνες της ΕΕ. Ωστόσο, ένα σημαντικό τμήμα της σουηδικής οικονομίας εξακολουθεί να προστατεύεται από τον ανταγωνισμό. Η δραστηριότητα του δημόσιου τομέα στη Σουηδία ανέρχεται ακόμη σε 650 δισεκατομμύρια σουηδικές κορώνες (SwKr), εκ των οποίων τα 150 δισεκατομμύρια σουηδικές κορώνες (SwKr) είναι ανοιχτά στον ανταγωνισμό. Μερικοί τομείς, που ανήκουν τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα, και κυρίως η λιανική πώληση, συνεχίζουν να εκτίθενται ελάχιστα στον ανταγωνισμό, ενώ ορισμένοι άλλοι, όπως π.χ. ο στεγαστικός τομέας, εξακολουθούν να διέπονται από πληθώρα κανονιστικών ρυθμίσεων. Σε κάποιους άλλους τομείς, κυρίως δε στις τηλεπικοινωνίες, απομένουν ακόμη να γίνουν πολλά ούτως ώστε να ρυθμιστεί νομοθετικά η θέση του αρμόδιου φορέα παροχής υπηρεσιών και να αρθούν τα εμπόδια που παρακωλύουν την είσοδο στην αντίστοιχη αγορά.

8.2. Όπως συμβαίνει και σε άλλες χώρες, τα αποτελέσματα είναι ανομοιογενή. Το εμπόριο και η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας έχουν ανοίξει στον ανταγωνισμό και υπάρχουν πλέον περίπου 160 επιχειρήσεις που ασχολούνται με αυτές τις δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, η Σουηδία έχει τις χαμηλότερες τιμές ηλεκτροδότησης για οικιακή κατανάλωση στην ΕΕ, αν και μία πολύ έντονη γενική αύξηση των τιμών το 2001 ώθησε την κυβέρνηση να επισπεύσει την εξέταση της ανταγωνιστικότητας του τομέα. Μια μέση οικογένεια μπορεί να εξοικονομήσει ένα σημαντικό ποσό ανά τρίμηνο επιλέγοντας τον κατάλληλο φορέα παροχής υπηρεσιών. Ο περιορισμός των κρατικών παρεμβάσεων στα ταξί οδήγησε σε μείωση των τιμών και σε αύξηση κατά 25 % των διαθέσιμων οχημάτων ταξί, ενώ ο αντίστοιχος περιορισμός στις αγορές των υπηρεσιών επέφερε σημαντική ανάπτυξη.

8.2.1. Αντίθετα, η ιδιωτικοποίηση των σιδηροδρόμων που συνδέουν τα προάστια με το κέντρο της Στοκχόλμης προκάλεσε αρχικά ένα έτος χάους, λόγω ανεπαρκούς προετοιμασίας, και σε ορισμένες περιπτώσεις η ιδιωτικοποίηση των εν λόγω υπηρεσιών επέφερε επιδείνωση της μέριμνας για τα ηλικιωμένα άτομα.

8.3. Γενικά, εκείνοι που επωφελήθηκαν ως επί το πλείστον από την εν λόγω διαδικασία ήταν οι καταναλωτές, αλλά και οι εργαζόμενοι απέκτησαν δυνατότητα ευρύτερης επιλογής εργοδοτών και απεκόμισαν τα θετικά αποτελέσματα της ιδιωτικοποίησης που στις περισσότερες περιπτώσεις ευνόησε τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Πρόσφατη δημοσκόπηση κατέδειξε ότι το 46 % των ερωτηθέντων έκρινε τα αποτελέσματα ως εν γένει θετικά, ενώ το 27 % ως αρνητικά· υπέρ της δυνατότητας επιλογής μεταξύ κρατικών και ιδιωτικών φορέων παροχής υπηρεσιών το 65 % ήταν υπέρ και μόνον το 15 % κατά.

8.4. Εκφράστηκαν κάποιες ανησυχίες μήπως, έπειτα από τη μείωση του κρατικών παρεμβάσεων, εισχωρήσουν στη σουηδική αγορά κρατικά μονοπώλια άλλων χώρων τα οποία, εκμεταλλευόμενα τη μονοπωλιακή θέση που κατέχουν στην αγορά της χώρας τους, θα μπορούσαν να προξενήσουν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Τούτο θεωρείται αντίστοιχο της επανεθνικοποίησης τομέων της σουηδικής οικονομίας από άλλα κράτη μέλη.

8.5. Η κυβέρνηση έλαβε την πρωτοβουλία να μειώσει τις γραφειοκρατικές επιβαρύνσεις των μικρών επιχειρήσεων παρέχοντάς τους απαλλαγή από ορισμένους κανονισμούς, γεγονός το οποίο αναμένεται να ενθαρρύνει τη δημιουργία επιχειρήσεων και να ευνοήσει τη βελτίωση του ποσοστού επιτυχίας τους.

9. Φορολογία

9.1. Όπως ήδη έχει σημειωθεί, τα επίπεδα φορολογίας είναι εξαιρετικά υψηλά στη Σουηδία. Η μελλοντική στρατηγική θα πρέπει να στηριχθεί στα επιτεύγματα των πρόσφατων ετών δίνοντας έμφαση στην αποτελεσματικότητα τόσο του συστήματος φορολογικών απαλλαγών όσο και της παροχής κοινωνικής αρωγής. Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα υφίστανται σημαντικά περιθώρια περαιτέρω εξορθολογισμού του συστήματος φορολογικών απαλλαγών χωρίς να διακυβευτούν οι κοινωνικοί του στόχοι.

9.2. Το φορολογικό σύστημα θα πρέπει να σχεδιαστεί κατά τρόπο ώστε να μεγιστοποιεί τα κίνητρα του εργατικού δυναμικού. Ταυτόχρονα, είναι αναγκαίο να αμβλυνθούν τα κίνητρα για τη μετατροπή του εισοδήματος από εργασία σε εισόδημα κεφαλαίου, γεγονός το οποίο αποτελεί τη βασική δυσκολία του συστήματος διπλής φορολογίας εισοδήματος. Επίσης, ευκταίο θα ήταν να επέλθουν διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στο φόρο επί της περιουσίας, μέσω της κατάργησης των φορολογικών απαλλαγών που ευνοούν τους ευπορότερους και της αύξησης του κατώτατου ορίου για την εξαίρεση των μεσαίων εισοδημάτων ακίνητης περιουσίας.

10. Συμπεράσματα

10.1. Η σουηδική οικονομία ανέκαμψε με επιτυχία από την ύφεση που σημειώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του '90 και σήμερα είναι περισσότερο εύρωστη από ό,τι κατά τις τρεις προηγούμενες δεκαετίες.

10.2. Καθοριστικό ρόλο στην ανάκαμψη αυτή διαδραμάτισε η επιβολή κυλιόμενων ανώτατων ορίων τριετούς διάρκειας στις κρατικές δαπάνες. Κατ' αυτόν τον τρόπο εισήχθη ένα μέτρο αντικυκλικής πολιτικής στη σουηδική μακροοικονομική διαχείριση, το οποίο αναμένεται να συμβάλει στη σταθεροποίηση του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας και στη διασφάλιση της βιωσιμότητας της διαδικασίας αναδιάρθρωσης. Τούτο θα συνέβαλε επίσης στην προσπάθεια της κυβέρνησης να επιτύχει βιώσιμο επίπεδο κοινωνικών παροχών, ανεξάρτητα από τις διακυμάνσεις του κύκλου οικονομικής δραστηριότητας. Αρνητικό παράγοντα αποτελεί το ενδεχόμενο αναζωπύρωσης του πληθωρισμού σε περίπτωση που η παραγωγή συνεχίσει να αυξάνεται πέρα από τις δυνατότητές της. Η αυξανόμενη έλλειψη εργατικού δυναμικού καταδεικνύει ότι το χάσμα της απόδοσης θα γεφυρωθεί στο προσεχές μέλλον, εάν δεν έχει ήδη καλυφθεί.

10.3. Η Σουηδία εμπίπτει στο σκανδιναβικό κοινωνικό πρότυπο που χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά ανεπτυγμένο σύστημα κοινωνικής προστασίας και, αντίστοιχα, από υψηλή φορολογία. Κατά γενική ομολογία, το κοινωνικό πρότυπο επιβάλλεται να διατηρηθεί και, παράλληλα, να καταστεί βιώσιμο και προσαρμόσιμο στα πρότυπα της Νέας Οικονομίας. Όπως δήλωσε και ο κ. Leif Pagrotsky, ο Σουηδός Υπουργός Εμπορίου, "Η πρόκληση δεν συνίσταται στην αποδιοργάνωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, αλλά στον εκσυγχρονισμό του κατά τρόπο ώστε να παρέχει στους ευρωπαίους πολίτες ασφάλεια για την υποστήριξη της αλλαγής, αντί για ασφάλεια εις βάρος της".

10.4. Η Σουηδία εμφανίζει χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας και υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης από ό,τι οι περισσότερες άλλες χώρες. Η πολιτική της σουηδικής κυβέρνησης για την αντιμετώπιση του κύματος της ανεργίας που έπληξε τη χώρα στα μέσα της δεκαετίας του '90 συνδύαζε δραστήριες πολιτικές στην αγορά εργασίας με επιδοτούμενη απασχόληση. Το πρώτο εκ των δύο μέτρων είναι μεν πιο δαπανηρό, αλλά θεωρείται αποδοτικότερο μακροπρόθεσμα· εντούτοις, εκφράσθηκαν ορισμένες επικρίσεις όσον αφορά τον τρόπο εφαρμογής του. Ο ΟΟΣΑ ανέφερε ότι η λειτουργία της αγοράς εργασίας αναμένεται να βελτιωθεί χάρη σε περαιτέρω ελάφρυνση των κανονιστικών ρυθμίσεων για την προστασία της απασχόλησης, η οποία θα επιτευχθεί με την ενθάρρυνση της περιφερειακής κινητικότητας και με εξακολούθηση της τάσης για συμπίεση των αποδοχών. Το επιθυμητό και το εφικτό των μέτρων αυτών αποτελούν τώρα το αντικείμενο ζωηρών συζητήσεων στη Σουηδία.

10.5. Όπως και οι περισσότερες χώρες, η Σουηδία αντιμετωπίζει σοβαρά δημογραφικά προβλήματα, για την αντιμετώπιση των οποίων η κυβέρνηση εισήγαγε προσφάτως μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό σύστημα. Παρότι οι εν λόγω οι μεταρρυθμίσεις βελτίωσαν την βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών παροχών, απαιτείται ωστόσο να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες προκειμένου να υλοποιηθούν οι υφιστάμενες προσδοκίες του εργαζόμενου πληθυσμού όσον αφορά την συνταξιοδότησή του.

10.6. Η Σουηδία διαθέτει μεγαλύτερο τμήμα του ΑΕγχΠ της για δράσεις Ε& Α από ό,τι οι υπόλοιπες χώρες, αλλά οι δραστηριότητες αυτές αναλαμβάνονται κυρίως από τις επιχειρήσεις και, συνεπώς, επικεντρώνονται περισσότερο στην εφηρμοσμένη έρευνα και ανάπτυξη παρά στη θεωρητική έρευνα. Εντούτοις, η διεθνοποίηση των μεγαλύτερων σουηδικών επιχειρήσεων ενδέχεται να προκαλέσει μετατόπιση των εν λόγω δραστηριοτήτων προς άλλες χώρες.

10.7. Η Σουηδία είναι από τους πρωτοπόρους της Νέας Οικονομίας, όμως ο ρυθμός και το εύρος των συντελούμενων αλλαγών δεν της αφήνουν περιθώρια να μετριάσει τις προσπάθειές της εάν επιθυμεί να διατηρήσει το προβάδισμά της. Επίσης, είναι μεν σε θέση να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες που της παρουσιάζονται, αλλά πολλά θα εξαρτηθούν από την επιτυχία που θα σημειώσει κατά τη μεταφορά της ευρείας εμπειρίας της στην αγορά.

10.8. Αξιοσημείωτη είναι η δραστηριότητα που έχει αναληφθεί για τη μείωση των κανονιστικών ρυθμίσεων και την ιδιωτικοποίηση των κρατικών μονοπωλίων, αλλά σημαντικοί τομείς της σουηδικής οικονομίας συνεχίζουν να προστατεύονται από τον ανταγωνισμό. Η μείωση των κανονιστικών ρυθμίσεων δεν υπήρξε πάντοτε αμιγώς επιτυχής, ενώ υφίστανται αντικρουόμενες απόψεις όσον αφορά την επιθυμητή έκταση και τη μορφή της ιδιωτικοποίησης· εντούτοις, η αρχή περί ενίσχυσης του ανταγωνισμού χαίρει εν γένει μείζονος υποστήριξης. Ο περαιτέρω περιορισμός της συμμετοχής του δημοσίου στη δραστηριότητα της αγοράς φαίνεται αναπόφευκτος. Απαιτείται, εξάλλου, να αναγνωριστεί ευρύτερα η σημασία της μετειδίκευσης των διευθυντικών στελεχών, τα οποία διαθέτουν εμπειρία αποκλειστικά και μόνον σε δημόσιο εργασιακό περιβάλλον, προκειμένου να μπορέσουν να προσαρμοστούν στους κανόνες μιας ανταγωνιστικής αγοράς εργασίας.

10.9. Η κυβέρνηση προέβη στην υποστήριξη των μικρών επιχειρήσεων δια της εξαιρέσεώς τους από ορισμένες κανονιστικές ρυθμίσεις, αλλά η ανάπτυξη καλύτερων συστημάτων για τη χρηματοδότηση των ΜΜΕ παραμένει ζήτημα προτεραιότητας.

10.10. Από πολλές απόψεις, η οικονομική, κοινωνική και τεχνολογική εξέλιξη της Σουηδίας κατά την τελευταία δεκαετία στέφτηκε από επιτυχία. Η πρόκληση για το μέλλον έγκειται στην εδραίωση αυτής της επιτυχίας με τη διατήρηση του τεχνολογικού προβαδίσματος, την ενθάρρυνση της παραγωγικότητας, τον εκσυγχρονισμό της αγοράς εργασίας και την περαιτέρω βελτίωση του φορολογικού συστήματος για τη δημιουργία ενός βιώσιμου και βελτιωμένου συστήματος πρόνοιας το οποίο θα ενισχύσει το πνεύμα της κοινωνικής συνοχής που συνιστά τον πυρήνα της σουηδικής κοινωνίας.

Βρυξέλλες, 29 Νοεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs