ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 08.05.1996 
COM(%) 197τελικο 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ^ΠΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
ΑΞΙΟΑΟΓΗΣΗ 
ΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TEMPUS 
ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ 
ΕΝΑΠΟΜΕΝΟΥΣΕΣΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ 

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TEMPUS 
ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ 
ΕΝΑΠΟΜΕΝΟΥΣΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ 
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Ι. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ TEMPUS 
1. Αξιολόγηση του προγράμματος 
2. Επιδράσεις του TEMPUS 
3. Χάραξη της πολιτικής του TEMPUS 
II. Ο ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ TEMPUS 
1. στις συνδεδεμένες χώρες του προγράμματος Phare 
Α. Το TEMPUS στο στάόιο πριν από την προσχώρηση 
- το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν 
- η σχέση με το ΣΩΚΡΑΤΗΣ 
Β. Υποστήριξη για πρωτοβουλίες στον τομέα της πολιτικής για την τριτοβάθμια 
εκπαίδευση 
Γ. Η ανάγκη για διαχείριση των αλλαγών και κατάδειξη του δημοκρατικού ελέγχου: 
βελτιστοποίηση των πόρων των πανεπιστημίων 
Δ. Μεγιστοποίηση της χρησιμοποίησης αποτελεσμάτων του TEMPUS 
2. στις μη συνδεδεμένες χώρες του προγράμματος Phare 
3. στις χώρες του προγράμματος Tacis 
Α. Κύριες προκλήσεις για το μέλλον της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
Β. Στρατηγικές επιλογές 
Γ. Μελλοντικοί προσανατολισμοί για το TEMPUS στο πλαίσιο του προγράμματος 
Tacis 
III. ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 
ί>^ -
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ 
ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ TEMPUS 
ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ 
ΕΝΑΠΟΜΕΝΟΥΣΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΕΤΑΙΡΩΝ 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
1. Με την απόφαση του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 1993 (ΕΕ αριθ. L112/34 της 6ης Μαΐου 
1993) εγκρίθηκε η δεύτερη φάση του διευρωπαϊκού προγράμματος συνεργασίας στον τομέα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (Tempus II) για περίοδο τεσσάρων ετών, από την 1η Ιουλίου 1994. 
Σύμφωνα με το άρθρο 11 της εν λόγω απόφασης απαιτείται η υποβολή, πριν από τις 30 
Απριλίου 1996, ενδιάμεσης έκθεσης στην οποία θα περιλαμβάνονται τα πορίσματα της 
αξιολόγησης και, ενδεχομένως, πρόταση για την παράταση ή την προσαρμογή του Tempus Η για 
την περίοδο μετά την 1η Ιουλίου 1998. 
2. Η παρούσα ενδιάμεση έκθεση αποβλέπει επομένως στην παροχή πληροφοριών σχετικά με τα 
μέχρι σήμερα επιτεύγματα του Tempus και εξετάζει το ενδεχόμενο εφαρμογής νέου σταδίου του 
προγράμματος Tempus, μετά τη λήξη του Tempus II, υπό το πρίσμα των αποτελεσμάτων που έχει 
πετύχει μέχρι σήμερα το πρόγραμμα όσο αφορά τη μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
στις χώρες εταίρους των προγραμμάτων Phare και Tacis. 
Ι. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ TEMPUS 
1. Ανάπτυξη του προγράμματος 
3. Μετά την έγκριση του προγράμματος εκ μέρους του Συμβουλίου στις 7 Μαΐου 1990 και την 
έναρξη του αρχικού δοκιμαστικού σταδίου την 1η Ιουλίου του 1990, το Tempus εξελίχθηκε σε 
ένα δυναμικό πρόγραμμα που συνεχώς προσαρμόζεται στο μεταβαλλύμενοπεριβάλλον εντός του 
οποίου αναπτύσσεται. Το εν λόγω περιβάλλον διαμορφώθηκε εν μέρει από τις εξελίξεις των 
στρατηγικών του Phare και του Tacis, από τη διασύνδεση του Tempus με τα προγράμματα 
αυτά, από τις ανάγκες και τις δυνατότητες των χωρών εταίρων, καθώς και από το πλαίσιο 
πολιτικής που διαμόρφωσαν οι αποφάσεις του Συμβουλίου και της επιτροπής του Tempus. 
Επιπλέον, οι μέθοδοι βελτιώνονται συνεχώς με την ανατροφοδότηση εμπειριών από την 
εκτέλεση του προγράμματος για την προσαρμογή μελλοντικών ενεργειών. 
4. Είναι εφικτός ο εντοπισμός τριών ευρέων (βάσεων της προσέγγισης που υιοθέτησε το 
πρόγραμμα. Η πρώτη φάση του Tempus χαρακτηρίζεται από την ανάγκη για δημιουργία, 
διεύρυνση και εμβάθυνση των διασυνδέσεων μεταξύ των φορέων που συμμετέχουν στην 
τριτοβάθμια εκπαίδευση στις χ(όρες εταίρους και στην Ευρ(οπαϊκή Ένωση. Στο στάδιο αυτό, 
η κινητικότητα έχει πρωταρχική σημασία ως μέσο για τη συγκρότηση ομάδας ακαδημαϊκών και 
επιτελικών στελεχών που θα έχουν τη βούληση και την ικανότητα να προωθήσουν την 
εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στις χώρες εταίρους. Η επόμενη φάση έχει ως στόχο την 
κινητοποίηση και τη διοχέτευση του εν λόγω δυναμικού για την αλλαγή σε δραστηριότητες που 
αποβλέπουν σε συγκεκριμένες και βιώσιμες μεταρρυθμίσεις των συστημάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης. Η καλύτερα δομημένη αυτή προσέγγιση αποσκοπεί στη μεταρρύθμιση ή στην 
ανανέωση των σπουδών, στην ανάπτυξη καινοτόμων προγραμμάτων σπουδών και στην 
υιοθέτηση βελτιωμένων μεθοδολογιώνδιδασκαλίας. Η φάση αυτή παρουσιάζει σταδιακά ολοένα 
μεγαλύτερες προκλήσεις, καθόσον οι θεματικοί τομείς που εξετάζονται φέρνουν στην επιφάνεια 
τις ανάγκες εκείνες σε δεξιότητες της αγοράς εργασίας για τις οποίες οι εμπειρίες της 
ακαδημαϊκής κοινότητας, βάσει των οποίων θα αναπτυχθούν οι ενέργειες των σχεδίων, είναι 
περιορισμένες ή ανύπαρκτες. Η τρίτη φάση αποβλέπει στην προαγωγή των εν λόγω 
μεταρρυθμίσεων σε στρατηγικό επίπεδο, προκειμένου να επηρεάσουν τα πανεπιστήμια στο 
σύνολο τους και τη χάραξη και την υλοποίηση πολιτικής εκ μέρους των υπουργείων 
εκπαίδευσης. Η προσέγγιση αυτή συνεπάγεται την αλλαγή, ως ένα βαθμό, των στόχων και των 
μεθόδων του προγράμματος, καθόσον απευθύνεται πλέον σε διαφορετική ομάδα "πελατών", 
ενώ παράλληλα οι κάθετες θεματικές προτεραιότητες αντικαθιστώνται ολοένα περισσότερο από 
οριζόντιες συστημικές επιλογές. 
5. Με βάση το γενικό αυτό πλαίσιο, τα στάδια του οποίου θα ποικίλουν ανάλογα με την 
κατάσταση στις αντίστοιχες χώρες, είναι εφικτός ο εντοπισμός ορισμένων βασικών 
χαρακτηριστικών της εξέλιξης του προγράμματος Tempus. Τα εν λόγω χαρακτηριστικά 
συνοψίζονται ως ακολούθως: 
• Μετάβαση από τις ανταλλαγές και την κινητικότητα ως αυτοσκοπών σε ολοένα 
περισσότερο διαρθρωτικούς και στρατηγικούς στόχους. 
• Επέκταση της κυριότητας των χωρών εταίρων επί των σχεδίων. Η εξέλιξη αυτή 
καθίσταται προφανής από τη μεγάλη αύξηση των επιλέξιμων συντονιστών και 
αναδόχων από τις χώρες εταίρους που αποσκοπεί στην προοδευτική αλλαγή της 
σχεδίασης και της διαχείρισης των σχεδίων Tempus, ώστε να προσαρμόζονται 
περισσότερο στη ζήτηση και όχι στην προσφορά από τους δυτικούς εταίρους. 
Στο σημείο αυτό πρέπει επίσης να αναφερθεί ο αυξαινόμενος επαγγελματισμός 
και ο χαρακτηριστικά των εθνικών γραφείων Tempus στις χώρες εταίρους του 
προγράμματος Phare που ενεργούν ως ολοένα αποτελεσματικότεροιμεσολαβητές 
στη διαδικασία επεξεργασίας και διαμόρφωσης της μεταρρύθμισης. 
• Σχέδια που διαμορφώνονται ολοένα περισσότερο με βάση τις εθνικές 
προτεραιότητες. Οι εν λόγω προτεραιότητες εντάσσονται έτσι σταδιακά στο 
πλαίσιο συνεκτικών εθνικών στρατηγικών για τη μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, και το Tempus έρχεται να αντιμετωπίσει κυρίως τις ανάγκες εκείνες 
σε δεξιότητες που υποστηρίζουν γενικούς στόχους των χωρών Phare/Tacis. 
• Μέθοδοι που αντικατοπτρίζουν την περισσότερο στρατηγική αυτή προσέγγιση, 
προσθέτοντας μια διάσταση "από άνω προς τα κάτω" στην αποδεδειγμένα 
επιτυχημένη παραδοσιακή προσέγγιση "από κάτω προς τα άνω". 
• Αυξανόμενη έμφαση στα οριζόντια εκείνα θέματα, όπως διασύνδεση 
επιχειρήσεων/πανεπιστημίων, πολυκλαδικότητα και εύκαμπτες δομές 
μαθημάτων και ποιότητα της πανεπιστημιακής διαχείρισης, που έχουν ως στόχο 
τη βελτίωση των επιδόσεων του τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για την 
αντιμετώπιση των μεταβαλλόμενων αναγκών της αγοράς εργασίας και των 
διαφόρων κοινωνικών εταίρων. 
• Εστίαση στη βιωσιμότητα και τη διάδοση του αυξανόμενου αποθέματος 
αποτελεσμάτων των σχεδίων Tempus με δυνατότητες μεταφοράς. 
2. Επιδράσεις του TEMPUS 
6. Για την εξέταση των επιδράσεων του Tempus είναι αναγκαία η αξιολόγηση τους σε σχέση με 
τους στόχους του προγράμματος που καθορίστηκαν με βάση την απόφαση του Συμβουλίου. Το 
Tempus Ι είχε ως κύριο αντικείμενο την ενθάρρυνση της συνεργασίας με εταίρους από την 
Κοινότητα, την κινητικότητα των σπουδαστών και του διδακτικού προσωπικού και την παροχή 
δυνατοτήτων για τη διδασκαλία και την εκμάθηση κοινοτικών γλωσσών. Μόνο στο πλαίσιο του 
Tempus Π, το οποίο άρχισε να εφαρμόζεται την 1η Ιουλίου του 1994, προβλεπόταν ρητά στο 
κείμενο της απόφασης η σύνδεση με τους στόχους των προγραμμάτων Phare και Tacis στο 
πλαίσιο της οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης. Διατυπώθηκαν περισσότερο 
διαρθρωτικοί και συγκεκριμένοι στόχοι σε σχέση με την ανάπτυξη και την επίβλεψη 
προγραμμάτων σπουδών, τη μεταρρύθμιση των δομών και των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης και τη διαχείριση τους και σε σχέση με την ανάπτυξη μαθημάτων κατάρτισης για 
την αντιμετώπιση της έλλειψης δεξιοτήτων ανώτερου επιπέδου κατά τη διάρκεια της 
οικονομικής μεταρρύθμισης. 
7. Τα στοιχεία για τις επιδράσεις του Tempus ελήφθησαν κυρίως από εξωτερική αξιολόγηση1, 
που συμπληρώνεται από σειρά μονογραφιών για χώρες, βάσει επιτόπιων διερευνητικών 
επισκέψεων που δημοσιεύθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή2, την έκθεση "Ενίσχυση της 
διαπανεπιστημιακής συνεργασίας Ανατολής - Δύσης: από την παροχή βοήθειας στη συνεργασία" 
που εκπονήθηκε από τη ΔΕΠ (Διάσκεψη Ευρωπαίων Πρυτάνεων) σε συνεργασία με την 
Επιτροπή Σύνδεσης των Διασκέψεων των Πρυτάνεων1 και τις εκθέσεις επιτόπιων επισκέψεων 
με τη συμμετοχή εξωτερικών εμπειρογνωμόνων4. 
8. Παρά την ποικιλία των πηγών παρατηρείται ταυτότητα απόψεων όσο αφορά την αξιολόγηση 
των επιδράσεων Tempus και τους τομείς όπου χρειάζεται να ληφθούν περαιτέρω μέτρα. Η 
αξιολόγηση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "τα σχέδια που υποστηρίζονται από το Tempus 
θεωρούνται σε γενικές γραμμές επιτυχή και σημαντικά για την ανάπτυξη της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης στις χώρες εταίρους της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης... Παρόλο που 
διαπιστώνεται αξιόλογη συμβολή του Tempus Ι στην ανάπτυξη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, 
θα χρειαστούν περαιτέρω προσπάθειες, τουλάχιστον σε ορισμένες χώρες ΚΑΕ, προκειμένου να 
επιτευχθεί ένα επίπεδο αποτελεσμάτων και προόδου όσον αφορά την ανανέωση και την 
αναδιάρθρωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με την πλήρη εκμετάλλευση των δυνατοτήτων του 
προγράμματος Tempus, ώστε να υλοποιηθούν οι στόχοι του προγράμματος". 
(i) Αξιολόγηση του πρώτου σταδίου του Tempus 1990-1991 - 1993-1994, τελική έκθεση, Φεβρουάριος 1996, 
(ii) Αξιολόγηση του δεΐιτερου σταδίου του Tempus 1994-1995 - 1995-1996, τελική έκθεση, Απρίλιος 1996 από: 
Πανεπιστήμιο του Kassel, κέντρο έρευνας για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, και GES Maiworm & Over, Gesellschaft fur 
Empirische Studien bR, Kassel. 
Μονογραφία χώρας για το Tempus: Η Δημοκρατία της Σλοβακίας, 1994, του: καθηγητή κ. R. Gwyn. 
Μονογραφίες χωρίον για το Tempus εκπονούνται για τη Βουλγαρία, τη Δημοκρατία της Τσεχίας, την Ουγγαρία, την 
Πολίονία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία. 
Σεπτέμβριος 1994. 
4 
Κατά την περίοδο 1992-1994 πραγματοποιήθηκε σειρά επιτοπκον επισκέψεων εκ μέρους της Επιτροπής στο 
πλαίσιο ελέγχου της ποιότητας τον προγράμματος Tempus και, κυρύος, των κοινών ευρωπαϊκονν σχεδίων, τόσο από 
ακαδημαϊκή όσο και από οικονομική άποψη. Για λεπτομέρειες: πρόγραμμα επιτόπιονν επισκέψεα>ν Tempus, ετήσια έκθεση 
1992-1993. 
9. Η έκθεση της ΔΕΠ είναι ιδιαίτερα σαφής στη συνολική της εκτίμηση όσον αφορά το 
πρόγραμμα Tempus εντός του γενικού πλαισίου διεθνούς ενίσχυσης προς τη μεταρρύθμιση της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης: 
"Έτσι, η διαπανεπιστημιακή συνεργασία Ανατολής - Δύσης αποτελεί ιδιαίτερα 
περίπλοκη και διαφοροποιημένη διαδικασία και θα ήταν σφάλμα να αντιμετωπίζεται ως 
μία διαδικασία που καθορίζεται από έναν ενιαίο φορέα υποστήριξης, όσο ισχυρός και 
μεγάλος και αν είναι. 
Ωστόσο διαπιστώνεται σαφώς στην πορεία του εν λόγω σχεδίου ότι ένα πρόγραμμα 
υποστήριξης, δηλαδή το Tempus, διαδραμάτισε και διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο 
μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων συνεργασίας του παρελθόντος και του παρόντος. 
Για πολλούς οργανισμούς το πρόγραμμα αυτό ήταν το σημαντικότερο διεθνές 
πρόγραμμα συνεργασίας Ανατολής - Δύσης, όχι μόνο από την άποψη του μεγέθους των 
εξωτερικών πύρων που διατέθηκαν, αλλά επίσης από άποψη μελέτης της εξωτερικής 
βοήθειας. Σύμφωνα με πολλές απόψεις, το Tempus πράγματι χάραξε το δρόμο και 
ανέπτυξε περισσότερο από κάθε άλλη διαδικασία τη διεθνοποίηση της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και μπορεί σίγουρα να 
υποστηριχθεί ότι η γενική αξιολόγηση εκ μέρους των φορέων που ωφελήθηκαν είναι 
ιδιαίτερα θετική." 
Ομοίως, οι μονογραφίες αναφέρουν ότι το Tempus "προώθησε μεγάλο αριθμό ενεργειών με 
ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις στη διαδικασία καινοτομίας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση". 
10. Η ταύτιση αυτή των απόψεων επεκτείνεται και στην αξιολόγηση των συγκεκριμένων 
αποτελεσμάτων και επιδράσεων του Tempus. Τόσο η αξιολόγηση όσο και οι μονογραφίες 
διακρίνουν με διαφορετικές μεθόδους μεταξύ εκείνου που οι μονογραφίες αποκαλούν 
διαδικασία και των αποτελεσμάτων του σχεδίου. Όσον αφορά τη διαδικασία, η αξιολόγηση 
επισημαίνει ως πρωταρχικής σημασίας αποτέλεσμα "την ένταξη των εταίρων από την Κ ΑΕ στη 
διεθνή κοινότητα πανεπιστημιακά'™ και, σε ορισμένες περιπτώσεις, διοικητικών στελεχών. Οι 
εταίροι αυτοί εξοικεκόθηκαν με το πλαίσιο αυτό, εντάχθηκαν σε μικρότερα και μεγαλύτερα 
δίκτυα και απέκτησαν κατάρτιση και βελτίωσαν τις ικανότητες και το καθεστώς τους". 
11. Όσον αφορά το μέλλον, μπορεί να υποστηριχθεί ότι με τα διαδικαστικά αυτά οφέλη το 
Tempus δημιουργεί τη βάση για βιώσιμη αλλαγή και ανάπτυξη του τομέα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης στις χώρες εταίρους. Για τις συνδεδεμένες χώρες, τα δίκτυα, οι δεξιότητες και οι 
συμπεριφορέςπου αναπτύχθηκαν από το Tempus θα διευκολύνουν τις μελλοντικές ενέργειες της 
ακαδημαϊκής κοινότητας στα διάφορα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για τις άλλες 
χώρες των προγραμμάτων Phare και Tacis, τα οφέλη αυτά θα συμβάλουν στην εδραίωση 
δημοκρατικών αξιών και νέων προοπτικών εντός των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
των χωρών αυτών και στην παροχή των δεξιοτήτων εκείνων που θα διευκολύνουν τη 
μεταρρύθμιση σε άλλους τομείς της κοινωνίας. 
12. Το σημαντικότερο ίσως απτό αποτελεσμάτων σχεδίων Tempus σημειώθηκε στον τομέα των 
καινοτομιών που εισήχθησαν στα προγράμματα πανεπιστημιακών σπουδών, 
συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης νέων μαθημάτων, διδακτικού υλικού και μεθοδολογιών 
διδασκαλίας. Οι δραστηριότητες αυτές εντάσσονται ολοένα περισσότερο στο πλαίσιο των 
εθνικών προτεραιοτήτων, τα βασικά στοιχεία των οποίων περιλαμβάνουν: 
• την προώθηση πολυκλαδικών σπουδών και την ανάπτυξη νέων δομών 
μαθημάτων, κυρίως βραχέων προπτυχιακών τμημάτων και μεταπτυχιακών 
μαθημάτων· 
• την προτεραιότητα σε θέματα ορισμένων ακαδημαϊκών τομέων που συνδέονται 
με την οικονομική αλλαγή και τη δημοκρατική μεταρρύθμιση ή, περισσότερο 
συγκεκριμένα, με τομεακά προγράμματα του Phare και του Tacis, όπως 
διαχείριση επιχειρήσεων, δημόσια διοίκηση, προστασία του περιβάλλοντος, 
γεωργία και υγεία. 
13. Ωστόσο, παρά τη γενικά ευνοϊκή αξιολόγηση των επιδράσεων του Tempus στον τομέα αυτό, 
το επίπεδο και η εμβέλεια τους ήταν αρχικά περιορισμένα και βελτιώθηκαν μόνο στο πλαίσιο 
του Tempus II. Στο πλαίσιο του Tempus Ι, η μεγαλύτερη πρόοδος σημειώθηκε στο επίπεδο 
μαθημάτων ή ενοτήτων διδακτικού υλικού και τα επιτεύγματα χαρακτηρίζονταν από 
επιλεκτικούς νεωτερισμούς ή προσαρμογές και όχι από την εφαρμογή εντελώς νέων 
προγραμμάτων, ενώ οι επιδράσεις εστιάζονταν σε επίπεδο τμημάτων. Ακόμα και στην περίπτωση 
όπου διάφορα τμήματα ενός πανεπιστημίου συμμετέχουν σε διαφορετικά σχέδια, παρατηρήθηκε 
περιορισμένη ή ανύπαρκτη συνεργεία μεταξύ των τμημάτων αυτών για την προώθηση της 
μεταρρύθμισης των ιδρυμάτων. Σύμφωνα με την αξιολόγηση του Tempus Ι: 
"Σε σημαντικό αριθμό τμημάτων στις χώρες Κ ΑΕ επιτεύχθηκαν ευρύτατες εκπαιδευτικές 
καινοτομίες και σε πολλές περιπτώσεις καταρτίστηκε νέο διδακτικό υλικό στρατηγικής 
φύσης. Η ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών και οι άλλες εκπαιδευτικές δραστηριότητες 
διέφεραν όμως ουσιαστικά από άποψη εμβέλειας και επιτευγμάτων." 
14. Λαμβανομένων υπόψη των στόχων που καθορίστηκαν για το Tempus Ι βάσει της απόφασης 
του Συμβουλίου, είναι απολύτως δικαιολογημενοκαι κατανοητό το γεγονός ότι τα αποτελέσματα 
των σχεδίων Tempus που άρχισαν κατά τα πρώτα τρία ή τέσσερα έτη δεν χαρακτηρίζονταν από 
τις ευρύτερες διαστάσεις που αποτελούν σαφή προτεραιότητα για το Tempus II. Ωστόσο, ο λόγος 
για την αρχική έλλειψη περισσότερο στρατηγικών επιδράσεων εντός των εκπαιδευτικών 
ιδρυμάτων είναι, πέρα από το ζήτημα των στόχων, η ύπαρξη εμποδίων τα οποία ενδέχεται να 
εμφανιστούν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό κατά την εκτέλεση του Tempus II και έτσι ίσως 
αποτελέσουν ζήτημα που θα αντιμετωπιστεί σε μελλοντικό στάδιο του προγράμματος. Τα 
εμπόδια αυτά προκύπτουν από τη μετάβαση προς τον εσωτερικό κερματισμό και την ανάπτυξη 
ακραίων μορφών αυτονομίας εντός των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ύστερα από την 
απελευθέρωση τους από το σύστημα κεντρικής διεύθυνσης το 1989/90. Τόσο η αξιολόγηση όσο 
και οι μονογραφίες επισημαίνουν αυτήν την έλλειψη συνοχής και στρατηγικής ως σημαντικό 
παράγοντα περιορισμού των ευρύτερων επιδράσεων των σχεδίων Tempus. Για παράδειγμα η 
αξιολόγηση αναφέρεται σε: 
"... επιτεύγματα σε επιλεγμένες νησίδες καινοτομίας που είχαν το προνόμιο να 
επιλεχθούν στο πλαίσιο του προγράμματος TEMPUS. Τα δευτερογενή αποτελέσματα στα 
αντίστοιχα ιδρύματα ήταν περιορισμένα και στην πλειονότητα τους οριακά." 
Με ενδιαφέρον παρατηρείται ότι τόσο η αξιολόγηση όσο και οι μονογραφίες επισημαίνουν ότι 
στα μικρότερα πανεπιστήμια παρατηρήθηκε αναβάθμιση της θεσμικής ταυτότητας και 
διαχείρισης που συνέβαλε στην υλοποίηση περισσύτεροδιαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων μέσω των 
σχεδίων Tempus. Το ζήτημα αυτό της διαχείρισης των πανεπιστημίων θα εξετασθεί κατωτέρω. 
15. Η ανάγκη να υπάρξουν επιδράσεις στα εκπαιδευτικά ιδρύματα στο σύνολο τους αποτέλεσε 
στόχο του Tempus II. Την ώθηση για την ανάληψη ενεργειών για τη χρησιμοποίηση του Tempus 
ως μέσου με στόχο την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης σε θεσμικό επίπεδο έδωσε η απαίτηση 
που εντάχθηκε για πρώτη φορά στο Tempus II ότι τα πανεπιστήμια από τη χώρα εταίρο 
οφείλουν να καταδείξουν τους τρόπους με τους οποίους οι σχεδιαζύμενεςενέργειες εντάσσονται 
στις στρατηγικές τους για τη θεσμική ανάπτυξη. Ένα άλλο γεγονός που συνέβαλε στην 
εντονότερη συμμετοχή των κεντρικών επιπέδων των ιδρυμάτων σε σχέδια Tempus είναι ότι τα 
τοπικά πανεπιστήμια έχουν τη δυνατότητα να δράσουν ως συντονιστές σχεδίων σε όλες τις 
χώρες εταίρους, καθώς και ως ανάδοχοι στις περισσότερες από αυτές. 
Η αξιολόγηση του Tempus II εκτιμά τις προσαρμογές που πραγματοποιήθηκαν (ος εξής: 
"Η λειτουργία του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
μεταβλήθηκε σταδιακά στο πλαίσιο του Tempus II. Χορηγήθηκε υποστήριξη σε ειδικά 
Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα (ΚΕΠ) και σε συμπληρωματικά μέτρα προκειμένου 
να βελτιωθεί η διαχείριση των ιδρυμάτων. Επιπλέον, οι προσπάθειες ένταξης των 
δραστηριοτήτων Tempus στη στρατηγική των εν λόγω ιδρυμάτων έγιναν συχνότερες." 
16. Παρότι αποτελεί μέσο και όχι αυτοσκοπό, η παροχή εξοπλισμού, βιβλίων και περιοδικών 
εκδόσεων είναι ένα από τα σημαντικότερα αποτελέσματα των σχεδίων Tempus. Η αξιολόγηση 
αναφέρει ότι ο νέος εξοπλισμός αποτελεί "το καύχημα των αντίστοιχων τμημάτων στις χώρες 
της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης". Η απόκτηση νέου εξοπλισμού είχε φυσικά εγκριθεί 
μόνον εφόσον αποδεικνυόταν ότι προορίζεται για την υποστήριξη σχετικών εκπαιδευτικών 
δραστηριοτήτων και/ή συναφών υποδομών, π.χ. υπολογιστές για τη διαχείριση σχεδίων, 
γλωσσικά εργαστήρια για σχέδια εκμάθησης ξένων γλωσσών ή φωτοτυπικά μηχανήματα για τη 
διευκόλυνση της ανάπτυξης διδακτικού υλικού και της επικοινωνίας με τους εταίρους. Τόσο 
η αξιολόγηση όσο και οι μονογραφίες επιβεβαιώνουν ότι η σύνδεση αυτή με εκπαιδευτικές 
δραστηριότητες πράγματι υπήρχε. Οι μονογραφίες αναφέρονται στα οφέλη που είχε η απόκτηση 
μικροϋπολογιστών για τα προγράμματα διδασκαλίας και, γενικότερα, στη σημαντική συμβολή 
των φωτοτυπικών και τηλεμοιοτυπικών μηχανημάτων και των τηλεφώνων για τη βελτίωση της 
επικοινωνίας. 
Η αξιολόγηση αναφέρει τα εξής: 
"Ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ο νέος εξοπλισμός ήταν στενά συνδεδεμένος με 
αντίστοιχα εκπαιδευτικά μέτρα, στις περισσότερες περιπτώσεις χαρακτηριζόταν ως 
χρήσιμη βελτίωση, π.χ. για την ποιότητα εν γένει των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, 
τη διευκόλυνση της μελλοντικής διεθνούς συνεργασίας, την υποστήριξη της ερευνητικής 
υποδομής κ.λπ. Γενική ήταν η συναίνεση όσον αφορά τη διαρθρωτική ανάπτυξη ως 
σημαντικό στοιχείο υποστήριξης". 
17. Πολλές από τις ανωτέρω διαπιστώσεις ισχύουν επίσης για την παροχή βιβλίων και 
περιοδικών εκδόσεων. Οι μονογραφίες αναφέρουν: 
"Η ποιότητα της βιβλιοθήκης αποτελεί σημαντικό δείκτη της ποιότητας του 
πανεπιστημίου στο σύνολο του. Η συμβολή του Tempus ήταν σημαντική: έδωσε τη 
δυνατότητα σε ιδρύματα να εμπλουτίσουν τις βιβλιοθήκες τους με πολλούς τίτλους, 
συχνά από τη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρειο Αμερική, που δεν υπήρχαν λόγω του 
προηγούμενου καθεστώτος και η απόκτηση των οποίων χωρίς την υποστήριξη του 
προγράμματος δεν θα ήταν δυνατή για λύγους κόστους." 
Όσον αφορά τον εξοπλισμό, υπήρξαν οφέλη τόσο για τις μεθόδους όσο και για το περιεχόμενο 
της διδασκαλίας και της εκμάθησης, πλην όμως χρειάζεται να αναφερθεί ότι μόλις καλύφθηκε 
σημαντικό τμήμα του "ελλείμματος" αυτού, δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη 
εκδόσεων και άλλων υλικών (κυρίως περιπτωσιολογικών μελετών), σε τοπικό επίπεδο 
λαμβάνοντας υπόψη τις εθνικές ανάγκες. 
18. Η κινητικότητα του προσωπικού οδήγησε τόσο σε διαδικαστικά οφέλη όσο και στην 
επίτευξη συγκεκριμένων αποτελεσμάτων των σχεδίων. Ο αριθμός των ατόμων υπήρξε 
σημαντικός: χορηγήθηκαν 57.000 υποτροφίες κινητικότητας για το προσωπικό στο πλαίσιο των 
κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων Tempus (ΚΕΠ), 60% των οποίων αφορούσαν την παροχή 
υποστήριξης για επισκέψεις από την Ανατολή στη Δύση. Η αξιολόγηση αναφέρεται σε 
μακροπρόθεσμα οφέλη από άποψη γνωριμίας με εταίρους από άλλες χώρες, ενημέρωσης όσον 
αφορά τις δραστηριότητες και τους τρόπους σκέψης τους, συγκρότησης δικτύων, βελτίωσης 
ικανοτήτων και προσαρμογής σε άλλα είδη επικοινωνίας και συμπεριφοράς. Οι μονογραφίες 
αναφέρουν ότι "η κινητικότητα του προσωπικού στο πλαίσιο των ΚΕΠ (καθώς επίσης και η 
κινητικότητα των σπουδαστών), παρότι δεν ήταν ο στόχος αλλά το μέσο, αποτελεί μια από τις 
πλέον επιτυχημένες πτυχές του Tempus". Ορισμένα από τα πολλά οφέλη που συνδέονται με την 
κινητικότητα είναι η απόκτηση και ενημέρωση γνώσεων σε ειδικούς τομείς, η υιοθέτηση νέων 
μεθοδολογιών διδασκαλίας, η απόκτηση εμπειρίας στη χρησιμοποίηση σύγχρονων στρατηγικών 
ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών και δεξιοτήτων υλοποίησης και διαχείρισης σχεδίων. Οι 
δεξιότητες ανάπτυξης και διαχείρισης σχεδίων αποδείχθηκαν ιδιαίτερα πολύτιμα εργαλεία που 
έδωσαν στις χώρες εταίρους τη δυνατότητα να αναλάβουν σταδιακά το ρόλο του αναδόχου και 
την πατρότητα των σχεδίων. Στα οφέλη αυτά πρέπει να προστεθούν οι εξίσου σημαντικοί 
παράγοντες της υιοθέτησης νέων προοπτικών και συμπεριφορών όσον αφορά την αλλαγή και 
τη μεταρρύθμιση και της απόκτησης εμπιστοσύνης για την αντιμετώπιση των σημερινών δομών 
και πρακτικών. Στη θετική αυτή ανάλυση θα πρέπει ίσως να προστεθεί ένα αρνητικό στοιχείο: 
δεν υπήρξε πλήρης εκμετάλλευση του δυναμικού των δεξιοτήτων που αποκτήθηκαν ύστερα από 
την επιστροφή του προσωπικού στα ιδρύματα στις χώρες εταίρους. Το θέμα αυτό σχετίζεται 
με τις συνέπειες της εσωτερικής κατάτμησης των ιδρυμάτων που θα εξεταστεί στη συνέχεια της 
έκθεσης. 
19. Η κινητικότητα ψοιτητών υπήρξε επίσης σημαντική και χορηγήθηκαν 27.000 υποτροφίες 
στο πλαίσιο των ΚΕΠ του Tempus. Η αξιολόγηση επισημαίνει ότι "οι ανταλλαγές φοιτητών 
υπήρξαν ιδιαίτερα χρήσιμες για όσους μετέβησαν στο εξωτερικό, πλην όμως δεν είχαν επαρκώς 
συνδεθεί με άλλες μεταρρυθμιστικές ενέργειες". Η κινητικότητα των φοιτητών ήταν σίγουρα 
λιγότερο άμεσα συνδεδεμένη με τις εκπαιδευτικές καινοτομίες και αλλαγές, πλην όμως δεν 
πρέπει να υποτιμηθούν τα έμμεσα αποτελέσματα της επιστροφής των φοιτητών με νέες 
προοπτικές και συμπεριφορές, καθώς και με ενισχυμένη την εμπιστοσύνη και την ικανότητα να 
προβάλουν τις απόψεις τους και να προκαλέσουν την καθεστηκυία τάξη πραγμάτων. Ένα από 
τα συμπεράσματα του σεμιναρίου εμπειρογνωμόνωνπου συμμετείχαν στο πρόγραμμα επιτόπιων 
επισκέψεων του Tempus είχε ως εξής: 
"Η κινητικότητα των φοιτητών θεωρείται από όλους τους εμπειρογνώμονες ως 
δραστηριότητα με ευνοϊκή σχέση κύστους/αποτελέσματος, καθόσον η κατάρτιση στο 
εξωτερικό μπορεί πράγματι να συμβάλει στην επιτάχυνση των παιδαγωγικών αλλαγών, 
τόσο από άποψη μεθοδολογιών και τεχνικών διδασκαλίας όσο και από άποψη 
προγραμμάτων." 
Το καταλυτικό αυτό αποτέλεσμα της κινητικότητας των φοιτητών εξηγείται από την επιρροή 
που ασκούν οι φοιτητές που επιστρέφουν στις συμπεριφορές εντός των τμημάτων, τόσο μεταξύ 
των συμφοιτητών τους όσο και μεταξύ των μελών του προσωπικού, υποχρεώνοντας συχνά τα 
μέλη αυτά του προσωπικού να εξετάσουν αλλαγές στα προγράμματα σπουδών και στις μεθόδους 
διδασκαλίας. Στο πλαίσιο του Tempus Ι, οι πλέον βάσιμες επικρίσεις σχετικά με την 
κινητικότητα των φοιτητών επικεντρώθηκαν στο γεγονός ότι οι περίοδοι σπουδών στην ΕΕ 
συχνά δεν αναγνωρίζονταν από το ίδρυμα εταίρο, κατάσταση που αντιμετωπίζεται στο πλαίσιο 
του Tempus II. Στο Tempus II, τα σχέδια κινητικότητας φοιτητών διαδραματίζουν προοδευτικά 
μικρότερο ρόλο στη συνολική δραστηριότητα των ΚΕΠ και εξετάζονται πλέον μόνο στο πλαίσιο 
λήψης μέτρων για τη διευκόλυνση της μελλοντικής κινητικότητας και συνεργασίας μέσω 
συστημάτων ακαδημαϊκής αναγνώρισης και μεταφοράς ακαδημαϊκών μονάδων. 
20. Καθένα από τα ανωτέρω αποτελέσματα εξετάζεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό υπό 
το πρίσμα της βιωσιμότητας τους μετά το πέρας του σχεδίου Tempus. Το πρόγραμμα 
αντιμετώπισε το θέμα αυτό με τρεις τρόπους: 
• Ζητείται από τους υποψήφιους των κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων (ΚΕΠ) 
να προτείνουν σχέδια για τη μελλοντική βιωσιμότητα στο πλαίσιο της σχεδίασης 
των προγραμμάτων τους, ενώ καθίσταται σαφές ότι η αξιολόγηση της ποιότητας 
των εν λόγω σχεδίων θα αποτελέσει ένα από τα κριτήρια για την εκτίμηση της 
συνολικής ποιότητας της αίτησης. Επιπλέον, τα ΚΕΠ στις χώρες Tacis 
εγκρίνονται μόνο ύστερα από την επιτυχή ολοκλήρωση ετήσιας 
προπαρασκευαστικής φάοχ\ς που έχει ως στόχο να αναλυθούν οι ακριβείς 
ανάγκες που θα αντιμετωπιστούν και να καταρτισθεί ένα βιώσιμο σχέδιο. 
• Η δράση Κοινό Ευρωπαϊκό Δίκτυο (ΚΕΔ), δηλαδή η παροχή περιορισμένης 
χρηματοδότησης για συμπληρωματικές δραστηριότητες μετά την ολοκλήρωση 
ενός ΚΕΠ, προορίζεται ακριβώς για την αντιμετώπιση του ζητήματος της 
βιωσιμότητας. 
• Αιγύτερο άμεση, αλλά ίσως σε τελευταία ανάλυση περισσότερο σημαντική, είναι 
η ενθάρρυνση που παρέχεται στο πλαίσιο των ΚΕΠ για την ανάπτυξη δεσμών 
με τις επιχειρήσεις και την παροχή υπηρεσιών προς αυτές, κυρίως στον τομέα 
της συνεχούς κατάρτισης. Έτσι, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα αποκτούν 
δυνατότητες για την ανάπτυξη μελλοντικών ενεργειών και τη συγκέντρωση ιδίων 
πόρων, όχι μόνο με στόχο τη διατήρηση του εξοπλισμού και των εκδόσεων, 
αλλά επίσης για την προώθηση της εθνικής και διεθνούς συνεργασίας. 
21. Τέλος, τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι οι επιδράσεις και η επιτυχία των ΚΕΠ θα είναι 
σημαντικότερες, σε σύγκριση κυρίως με τους στόχους που είχαν τεθεί για το Tempus Ι. 
Σύμφωνα με την αξιολόγηση, οι περισσότεροι παρατηρητές "φαίνεται ότι συμφωνούν ότι το 
ποσοστό επιτυχημένων σχεδίων είναι αξιοσημείωτο και ότι παρατηρούνται χρήσιμες αλλαγές 
στις περισσότερες περιπτώσεις". Σύμφωνα με τους ίδιους τους συμμετέχοντες, όταν 
ερωτήθηκαν κατά πόσο είναι συνολικά ικανοποιημένοι με τα επιτεύγματα του ΚΕΣ που 
συμμετείχαν, το 90% των φοιτητών από χώρες εταίρους, και το 80% περίπου από χώρες της ΕΕ 
απάντησαν θετικά. 
3. Χάραξη της πολιτικής του TEMPUS 
22. Οι πολιτικές αποφάσεις του Tempus λαμβάνονται σε διάφορα επίπεδα. Σε κάθε χώρα 
εταίρο, δύο κύρια γεγονότα διαμορφώνουν την πολιτική: ο ορισμός εθνικών προτεραιοτήτων 
και στόχων για σχέδια Tempus (εφαρμογή του άρθρου 5 της απόφασης του Συμβουλίου για το 
Tempus Π) και η κατανομή των πόρων στο Tempus στο συνολικό πλαίσιο των χρηματοδοτήσεων 
των προγραμμάτων Phare και Tacis. Οι κύριοι φορείς χάραξης της πολιτικής σε εθνικό 
επίπεδο είναι τα υπουργεία παιδείας και οι συντονιστές Phare/Tacis. Στις ενέργειες μπορούν 
8 
να συμμετέχουν επίσης άλλα υπουργεία. Στις χώρες Phare, ουσιαστικό ρόλο διαδραματίζουν 
τα εθνικά γραφεία Tempus για την υποκίνηση της συνολικής διαδικασίας και το συντονισμό της 
συνεισφοράς της ακαδημαϊκής κοινότητας. Οι σχέσεις μεταξύ των διαφόρων πρωταγωνιστών 
είναι μάλλον περίπλοκες και κατά τα πρώτα χρόνια δεν έγιναν αμέσως αντιληπτές. Στο πλαίσιο 
αυτό, η αξιολόγηση του Tempus II επισημαίνει "μία διευθέτηση και σταθεροποίηση των 
διαδικασιών διαμόρφωσης του πολιτικής για το Tempus. Σε αντίθεση με το Tempus Ι, 
διαπιστώθηκε ότι οι αποφάσεις βασικών φορέων σε επίπεδο εθνικής πολιτικής διαδραματίζουν 
σημαντικότερο ρόλο για την υλοποίηση του προγράμματος." 
23. Οι περισσότερες χώρες Phare έχουν συγκροτήσει εποπτικά συμβούλια Tempus ή 
συμβουλευτικά όργανα στα οποία συμμετέχουν όλοι οι σχετικοί φορείς. Η αξιολόγηση του 
Tempus Ι αναφέρει: 
"Η συγκρότηση εποπτικών συμβουλίων Tempus ή συμβουλευτικών οργάνων που 
χρησιμεύουν ως πεδίο διαλόγου και συνεργασίας όλων των πρωταγωνιστών που 
συμμετέχουν στη λήψη πολιτικών αποφάσεων στο πλαίσιο του Tempus αποδεικνύεται 
ορθή επιλογή για τις αναγκαίες διαδικασίες συντονισμού. Η λειτουργία των εν λόγω 
οργάνων προϋποθέτει ότι όλοι οι φορείς είναι πρόθυμοι να συνεργαστούν με 
αλλήλους." 
24. Κατά τα πρώτα έτη του Tempus, η συμμετοχή των κύριων φορέων στη διαμόρφωση 
πολιτικής δεν ήταν πάντα ισόρροπη. Ο ρόλος των υπουργείων παιδείας περιοριζόταν από 
διάφορους παράγοντες. Τα πανεπιστήμια και οι σχολές απολάμβαναν την άρτι αποκτηθείσα 
αυτονομία τους, χωρίς να υπάρχει αποτελεσματικό νομοθετικό πλαίσιο για την τριτοβάθμια 
εκπαίδευση. Παρατηρήθηκε επίσης μεγάλη αστάθεια εντός των δομών και του προσωπικού των 
ίδιων των υπουργείων. Η κατάσταση αυτή εξελίχθηκε με την πάροδο των ετών και η αξιολόγηση 
του Tempus II διαπίστωσε ενεργέστερορύλο των υπουργείων παιδείας και εμφανή προσπάθεια 
για καλύτερη ένταξη των δυνατοτήτων που προσφέρει το Tempus στη γενική εθνική πολιτική για 
την τριτοβάθμια εκπαίδευση. 
25. Ο καθορισμός προτεραιοτήτων και στόχων για το Tempus επηρέασε ευρέως την εμβέλεια και 
τα χαρακτηριστικά των ενισχυόμενων σχεδίων. Οι προτεραιότητες προσέθεσαν μία διάσταση 
"από άνω προς τα κάτω" στην παραδοσιακή προσέγγιση "από κάτω προς τα άνω" του Tempus, 
ενσωματώνοντας έτσι, ως ένα βαθμό, στο πρόγραμμα τις μεταρρυθμιστικέςπολιτικές των χωρών 
εταίρων στον εκπαιδευτικό, οικονομικό και κοινωνικό τομέα. Οι προτεραιότητες 
διαμορφώθηκαν σταδιακά, λαμβάνοντας υπόψη τους γενικούς στόχους των προγραμμάτων Phare 
και Tacis και, εν μέρει, τις τομεακές πολιτικές των Phare και Tacis. Ιδιαίτερα στις χώρες του 
προγράμματος Tacis, η εμβέλεια και ο αριθμός των επιλεχθέντων τομέων προτεραιότητας 
περιορίστηκαν λόγω των ισχνών πόρων που διατέθηκαν στο Tempus. 
26. Στην αξιολόγηση του Tempus II αναφέρεται ότι "ολοένα λεπτομερέστερες προδιαγραφές 
προβλέπονται στην πλειονότητα των εθνικών προτεραιοτήτων, πλαισιωμένες από αναφορές 
περαιτέρω όρων και προτιμήσεων πέραν των ίδιων των προτεραιοτήτων", και ότι επιπλέον 
"κάθε χρόνο οι εθνικές προτεραιότητες μεταβάλλονται ως ένα βαθμό. Οι αλλαγές 
προτεραιοτήτων σε σχέση με κάποιο θέμα οφείλονται κυρίως σε λόγους ισορροπίας και κυκλικής 
εναλλαγής. Οι αλλαγές σε θεματικές ή δομικές προτεραιότητες οφείλονται σε πολιτικές 
εξελίξεις. Η διαμόρφωση προτιμήσεων αντικατοπτρίζει επίσης συχνά αλλαγές πολιτικής." 
* * * * 
27. Η εξέταση της συνέχισης του προγράμματος Tempus χρειάζεται να ενταχθεί στο κατάλληλο 
οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο. Η οικονομική πρόβλεψη για τα προγράμματα Phare και 
Tacis λήγει στις 31 Δεκεμβρίου 1999 και επειδή η χρηματοδότηση του Tempus περιλαμβάνεται 
στα προγράμματα αυτά, η προοπτική για τυχόν συνέχιση του Tempus πρέπει να εξετασθεί με 
βάση το δημοσιονομικό αυτό πλαίσιο. Η τελευταία πρόσκληση για υποβολή υποψηφιοτήτων του 
Tempus II θα αφορά την περίοδο 1997-98 και θα καλυφθεί από τον προϋπολογισμό του 1997, 
ενώ τα τελικά κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα θα αρχίσουν την 1η Σεπτεμβρίου 1997. Έτσι, 
η παρούσα ενδιάμεση έκθεση εστιάζεται στα δύο έτη 1998 και 1999, ως συγκεκριμένο 
χρονοδιάγραμμα για ενδεχόμενο περαιτέρω στάδιο του Tempus, εντοπίζοντας τους παράγοντες 
που μπορεί να συμβάλουν στη συνέχιση ορισμένων δραστηριοτήτων Tempus μετά το 1999, 
εφόσον διατεθούν χρηματοδοτικοί πόροι. 
28. Το πολιτικό και επιχειρησιακό πλαίσιο οδηγεί σε ορισμένες διαφοροποιήσεις μεταξύ 
ομάδων χωρών εταίρων κατά την εξέταση του μέλλοντος του Tempus, διαφοροποιήσεις οι 
οποίες αντικατοπτρίζονται στη δομή της παρούσας ενδιάμεσης έκθεσης. 
29. Η πρώτη ομάδα απαρτίζεται από τις συνδεδεμένες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής 
Ευρώπης που προετοιμάζονται για την ένταξη τους στην εσωτερική αγορά της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης στο πλαίσιο στρατηγικής πριν από την προσχώρηση που εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό 
Συμβούλιο του Έσσεν τον Δεκέμβριο του 1994. Όπως ορίζεται στο Αευκό Βιβλίο του Μαΐου 
του 1995 που ακολούθησε, η διαδικασία ενσωμάτωσης στην ενιαία αγορά θα οδηγήσει, μεταξύ 
άλλων, σε νέες απαιτήσεις για δεξιότητες και ειδικεύσεις του εργατικού δυναμικού των 
συνδεδεμενωνχωρων, γεγονός που θα επηρεάσει τα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής 
κατάρτισης. Η συνέχιση του Tempus για την ομάδα αυτή των χωρών πρέπει να προσθέσει 
ξεχωριστή και προφανή αξία στο πρόγραμμα Phare, το οποίο, μέσω της πολυετούς ενδεικτικής 
διαδικασίας σχεδιασμού, αναπροσανατολίζεται άμεσα στην υποστήριξη της διαδικασίας για το 
στάδιο πριν από την προσχώρηση. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ότι το 
Tempus, με τη λήξη του Tempus II, θα έχει συμπληρώσει οκτώ έτη εφαρμογής σε ορισμένες από 
αυτές τις χώρες εταίρους και ότι άλλα προγράμματα υποστηρίζουν επίσης τη διαδικασία 
μεταρρύθμισης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
30. Η δεύτερη ομάδα απαρτίζεται από τις μη συνδεδεμένες χώρες Phare, που προς το παρόν 
είναι μόνο η Αλβανία, αλλά ενδέχεται να συμπεριλάβει επίσης τις χώρες της πρώην 
Γιουγκοσλαβίας, εφόσον σημειωθεί κατάλληλη πρόοδος στους τομείς της ασφάλειας και της 
πολιτικών εξελίξεων. Το 1998, το Tempus θα έχει συμπληρώσει στις χώρες αυτές πολύ 
βραχύτερη περίοδο εφαρμογής και κατά συνέπεια θα έχει περιορισμένα μόνο αποτελέσματα στον 
τομέα της μεταρρύθμισης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι χώρες αυτές πιστεύεται ότι θα 
εξακολουθήσουν να αντιμετωπίζουν ουσιαστικές προκλήσεις για τη μεταρρύθμιση των 
συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και, γενικότερα, για τη μετάβαση σε πλήρεις οικονομίες 
αγοράς. 
31. Η τρίτη ομάδα απαρτίζεται από τα νέα ανεξάρτητα κράτ,η και τη Μογγολία που 
καλύπτονται από το πρόγραμμα Tacis. Μόνο πρόσφατα, το 1993, τα κράτη αυτά άρχισαν 
σταδιακά να συμμετέχουν στο πρόγραμμα Tempus. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να ληφθούν υπόψη 
οι προοπτικές των τεράστιων προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι χώρες αυτές από άποψη 
πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων και η σχετικά περιορισμένη έκταση του 
προϋπολογισμού για το Tempus/Tacis. Ύστερα από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Καννών, 
που πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 1995, η πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης έναντι των 
χωρών αυτών βασίζεται στη συνέχιση της υποστήριξης για την οικονομική και δημοκρατική 
μεταρρύθμιση και, κυρίως στην περίπτωση της Ρωσίας, στην καθιέρωση "ουσιαστικής σχέσης 
10 
συνεργασίας". Η πολιτική αυτή σταδιακά σταθεροποιείται με σειρά συμφωνιών σύμπραξης και 
συνεργασίαςοι οποίες θα διαμορφώσουν το ευρύτερο πλαίσιο των μελλοντικών δραστηριοτήτων 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 
32. Το ζήτημα της παράτίχσης του Tempus θα εξεταστεί αφού ληφθούν υπόψη τα διαφορετικά 
λειτουργικά πλαίσια και οι ανάγκες των εν λόγω τριών ομάδων χωρών. 
11 
II. Ο ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ TEMPUS 
1. ΣΤΙΣ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ PHARE 
33. Παρά τις σημαντικές επιδράσεις που άσκησε και εξακολουθεί να ασκεί το Tempus για τη 
μεταρρύθμιση και τη βελτίωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, το πρόγραμμα υλοποιείται σε ένα 
δυναμικό περιβάλλον μεταβαλλόμενων αναγκών και απαιτήσεων. Το περιβάλλον αυτό 
διαμορφώνεται ολοένα περισσότερο από τους ακόλουθους παράγοντες: 
• τις ανάγκες της στρατηγικής πριν από την προσχώρηση και το κοινοτικό κεκτημένο· 
• τη συνεχή ανάπτυξη του νομοθετικού και διαρθρωτικού πλαισίου για την τριτοβάθμιοι 
εκπαίδευση και την ανάγκη για εφαρμογή πολιτικής στο λειτουργικό επίπεδο· 
• τις αυξανόμενες πιέσεις προς τα πανεπιστήμια από διαφορετικούς παράγοντες και την 
ανάγκη να καταδειχθεί η ποιότητα, η σχετικότητα και η αποτελεσματικότητα των 
ιδρυμάτων στο πλαίσιο μιας στενότερης σχέσης με την αγορά εργασίας και τους 
κοινωνικούς εταίρους. 
34. Ως ένα βαθμό, οι τομείς αυτοί αρχίζουν ήδη να αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο των 
προτεραιοτήτων του Tempus II. Ωστόσο, μπορεί να υποστηριχθεί ότι λόγω της φύσης και του 
μεγέθους των αναγκών, π.χ. σε σχέση με τις απαιτήσεις του σταδίου πριν από την 
προσχώρηση, ή επειδή ορισμένοι τομείς, όπως η μεταρρύθμιση της διαχείρισης των 
πανεπιστημίων αποδεικνύονται βραδυκινητοι στις αλλαγές και απαιτούν επομένως 
συνεκτικότερες προσπάθειες, γεγονός που επισημαίνεται στην αξιολόγηση, οι εν λόγω τομείς 
θα παραμείνουν προτεραιότητες και μετά το Tempus II. 
35. Η παράταση του Tempus θα πρέπει να στοχεύει στην ολοκλήρωση και στην εδραίωση του 
έργου που έχει επιτευχθεί στους σημαντικούς αυτούς τομείς, και οι ενέργειες θα πρέπει να 
έχουν σχεδιασθεί προσεκτικά, ώστε να συμπληρώνουν και να υποστηρίζουν σχετικά κλαδικά 
προγράμματα Phare και άλλες δραστηριότητες της ΕΕ. Σε περίπτωση που η στρατηγική αυτή 
απαιτεί ευκαμψία εκ μέρους των παραδοσιακών μεθόδων του προγράμματος Tempus, θα 
χρειαστεί να γίνουν οι αναγκαίες μετατροπές για την επίτευξη της μεγαλύτερης δυνατής 
αποτελεσματικότητας. Επίσης, για τη μεγιστοποίηση της αξίας των επενδύσεων που 
χορηγήθηκαν και χορηγούνται στο πλαίσιο του Tempus, πρέπει επίσης να δοθεί προσοχή στην 
ενίσχυση της διάδοσης του αυξανόμενου αποθέματος αποτελεσμάτων των σχεδίων, κυρίως στις 
περιπτώσεις όπου αφορούν τους ανωτέρω τομείς και στις περιπτώσεις όπου τα αποτελέσματα 
αυτά μπορούν να εφαρμοστούν εκτός των πανεπιστημίων. 
36. Παρά την αναγνώριση της αυξημένης συμβολής των προγραμμάτων Phare στον τομέα της 
εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης, διαπιστώνεται ότι οι βασικές δεξιότητες και 
οι σχέσεις που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των Tempus Ι και II μπορούν να αποτελέσουν 
ιδιαίτερα οικονομικά και αποτελεσματικά μέσα για την κινητοποίηση εμπειρογνωσίας, κυρίως 
όσον αφορά τη διασύνδεση μεταξύ της διαμόρφωσης της πολιτικής και των ειδικών στον τομέα 
της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εφόσον ενταχθούν σε συνεκτικό και στρατηγικό πλαίσιο, τα 
προγράμματα ανάπτυξης των ιδρυμάτων που θα σχεδιασθούν και θα υλοποιηθούν προσεκτικά, 
συμπεριλαμβανομένων πειραματικών σχεδίων για τη δοκιμασία και την κατάδειξη ορθών 
πρακτικών, μπορούν να υποστηρίξουν και να προωθήσουν τη διαδικασία της πολιτικής εξέλιξης 
και να αποδώσουν συγκεκριμένα αποτελέσματα από άποψη αναγκών για δεξιότητες 
προτεραιότητας. 
12 
A. To TEMPUS στο στάδιο πριν από την προσχώρηση 
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν 
37. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν, που πραγματοποιήθηκε το Δεκέμβριο του 1994, 
ενέκρινε μία ευρεία στρατηγική για το στάδιο πριν από την προσχώρηση, η οποία προέβλεπε 
την προοδευτική ενίσχυση των σχέσεων με τις συνδεδεμένες χώρες της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης μέσω δομημένου διαλόγου. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε την 
Επιτροπή να καταρτίσει Λευκό Βιβλίο σχετικά με τα προκαταρκτικά μέτρα που είναι αναγκαία 
για την ενσωμάτωση των χωρών αυτών στην εσωτερική αγορά. Αποφασίστηκε επίσης ο 
επαναπροσανατολισμόςτου προγράμματος Phare για την υποστήριξη της διαδικασίας αυτής. 
38. Το Αευκύ Βιβλίο δόθηκε στη δημοσιότητα το Μάιο του 1995. Υπάρχουν φυσικά πολλές 
διαφορετικές πτυχές της Ενιαίας Αγοράς, πλην όμως στο τμήμα 4 του Λευκού Βιβλίου 
πραγματοποιείται ευρεία διάκριση μεταξύ της διαδικασίας νομοθετικής και κανονιστικής 
προσέγγισης και της καθιέρωσης δομών για την εφαρμογή και την τήρηση των νομοθετικών 
διατάξεων. Σε σχέση με τη διάκριση αυτή αναφέρεται: 
"Η γενική εικόνα είναι ότι η διαδικασία καθιέρωσης, επάνδρωσης και λειτουργίας όλων 
των αναγκαίων διοικητικών δομών υστερεί σε σχέση με τη νομοθετική διαδικασία. Η 
κατάσταση διαφέρει μεταξύ των συνδεδεμένων χωρών και από τομέα σε τομέα, πλην 
όμως χρειάζεται να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες σχετικά με το θέμα αυτό." 
39. Ακόμα και στην περίπτωση όπου τα θεσμικά όργανα έχουν συγκροτηθεί, το Λευκό Βιβλίο 
αναφέρει ότι "δεν μπορεί εύκολα να ανευρεθεί εκπαιδευμένο προσωπικό που θα εξασφαλίσει 
τη λειτουργία τους. Σε γενικές γραμμές, τα όργανα αυτά πάσχουν από έλλειψη εμπειριών. Στο 
πλαίσιο αυτό, η παροχή βοήθειας μέσω του Tempus, οι δραστηριότητες του ευρωπαϊκού 
ιδρύματος επαγγελματικής κατάρτισης και η συμμετοχή των χωρών της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης στα πρόγραμμα Leonardo και ΣΩΚΡΑΤΗΣ θα συμβάλει στην ανάπτυξη 
των αναγκαίων δεξιοτήτων." 
40. Η μεταφορά ορισμένων οδηγιών της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ στις εθνικές νομοθεσίες θα 
οδηγήσει στην ανάγκη πρόσληψης προσωπικού με κατάλληλη κατάρτιση στο επίπεδο των 
πανεπιστημίων. Για παράδειγμα, η υλοποίηση, ο έλεγχος και η τήρηση των κανονισμών σχετικά 
με την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία απαιτεί τη δημιουργία πανεπιστημιακών τμημάτων 
επαγγελματικής ιατρικής. Επίσης, η τήρηση οδηγιών σχετικά με την υγεία των ζώων και των 
φυτών απαιτεί τη δημιουργία πανεπιστημιακών τμημάτων για την κατάρτιση του μελλοντικού 
προσωπικού των επιθεωρήσεων. 
41. Στα διάφορα προγράμματα Phare κλαδικής μεταρρύθμισης εκφράζονται ανησυχίες σχετικά 
με την έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού που θα είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τις νομικές και 
οικονομικές πτυχές των εθνικών μεταρρυθμιστικών πολιτικών. Το πρόβλημα οξύνεται από την 
προοπτική της μελλοντικής προσχώρησης. Χρειάζεται η ανάπτυξη μαθημάτων με 
πολυεπιστημονική προσέγγιση που θα εστιάζονται στη σύζευξη νομικών/οικονομικών θεμάτων 
και τεχνικών περιεχομένων, όπως π.χ. αγροτική οικονομία, μηχανισμοί εμπορίου αγροτικών 
προϊόντων και τροφίμων, οικονομία των μεταφορών, περιβαλλοντική πολιτική και νομοθεσία, 
οικονομία υγειονομικών υπηρεσιών, κ.λπ. 
13 
42. Ο ακριβέστερος προσδιορισμός των "νέων επαγγελματικών προτύπων" που απαιτούνται 
για κάθε χώρα θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μετά την ολοκλήρωση των επιμέρους 
προγραμμάτων εργασίας που εφαρμόζονται από τις συνδεδεμένες χώρες στο πλαίσιο της 
στρατηγικής που ακολουθούν για το στάδιο πριν από την προσχώρηση και την προσέγγιση των 
νομοθεσιών. Με βάση τον προσδιορισμό αυτό, θα διαμορφωθούν οι μελλοντικές εθνικές 
προτεραιότητες του Tempus. Ο πλέον κατάλληλος για υποστήριξη στο πλαίσιο του Tempus 
τομέας πανεπιστημιακών δραστηριοτήτων είναι η ανάπτυξη ή η προσαρμογή μεταπτυχιακών 
διπλωμάτων και/ή μαθημάτων συνεχούς εκπαίδευσης σε επαγγελματικό επίπεδο. 
43. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση στις νομικές σχολές θα πρέπει να αντικατοπτρίζει τις 
αλλαγές που θα επιφέρει η ενσωμάτωση του κοινοτικού κεκτημένου στην εθνική νομοθεσία. Θα 
χρειαστεί η προσαρμογή των ήδη διδασκόμενων μαθημάτων και η εισαγωγή νέων μαθημάτων ή 
ενοτήτων μαθημάτων. Οι δραστηριότητες ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών των σχεδίων του 
Tempus είναι τυπικά σε θέση να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες αυτές. 
44. Η ανάπτυξη ευρωπαϊκών σπουδών και, κυρίως, σπουδών ευρωπαϊκού δικαίου είναι 
φυσικά θεμελιώδης για την υποστήριξη της διαδικασίας κατά το στάδιο πριν από την 
προσχώρηση. Οι ακαδημαϊκοί αυτοί τομείς κατέλαβαν υψηλές θέσεις στν κατάλογο 
προτεραιοτήτων του Tempus από την έναρξη εφαρμογής του προγράμματος το 1990 και πολλά 
σχέδια έχουν ήδη ολοκληρωθεί ή ευρίσκονται σε διαφορετικά στάδια υλοποίησης. Ορισμένα 
σχέδια οδήγησαν στη δημιουργία κέντρων ή τμημάτων ευρωπαϊκών σπουδών ενσωματωμένων 
σε πανεπιστήμια, ορισμένες φορές ως κέντρα εντός των τμημάτων. Διαπιστώνεται ότι στις 
περισσότερες χώρες υπάρχουν ακόμα ανάγκες για νέα σχέδια Tempus στους τομείς αυτούς. 
45. Μια άλλη σημαντική πτυχή της ένταξης όπου χρειάζεται η αποφασιστική συμβολή του 
Tempus είναι ο τομέας των μέτρων για την εξασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των ατόμων 
εντός της ενιαίας αγοράς. Τμήματα της νομοθεσίας που αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των 
ατόμων συνδέονται στενά με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, κυρίως των υπηρεσιών εκείνων 
που απαιτούν ένα ελάχιστο επίπεδο επαγγελματικών προσόντων που, στην πλειονότητα των 
περιπτώσεων, αποκτώνται ύστερα από επιτυχείς σπουδές σε ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
46. Οι επτά κλαδικές οδηγίες της Επιτροπής που καλύπτουν τις ρυθμίσεις για τα επαγγέλματα 
του γιατρού, του νοσοκόμου, του οδοντιάτρου, της μαίας, του κτηνιάτρου χειρούργου, του 
φαρμακοποιού και του αρχιτέκτονα θα ασκήσουν τις πλέον άμεσες επιδράσεις στην ανάγκη για 
προσαρμογή των πανεπιστημιακών μαθημάτων στις χώρες εταίρους, καθόσον η αμοιβαία 
αναγνώριση προϋποθέτει το συντονισμό και την εναρμόνιση της κατάρτισης. Το Λευκό Βιβλίο 
προβλέπει σταδιακή εφαρμογή των εν λόγω οδηγιών, καθόσον οι χώρες εταίροι θα χρειασθούν 
περίοδο προσαρμογής κατά την οποία πολύτιμη θα είναι η συμβολή της μεταρρύθμισης των 
προγραμμάτων σπουδών στο πλαίσιο του Tempus. 
47. Οι κλαδικές οδηγίες συμπληρώνονται από δύο οδηγίες γενικών συστημάτων για την 
αναγνώριση των διπλωμάτων και της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Οι δύο 
αυτές οδηγίες του 1989 και 1992 καλύπτουν ευρύ φάσμα επαγγελμάτων και δραστηριοτήτων και 
καλύπτουν, μεταξύ άλλων, όλα τα διπλώματα που δεν ρυθμίζονται από τις κλαδικές οδηγίες 
και τα οποία απονέμονται ύστερα από την ολοκλήρωση τουλάχιστον τριετούς περιόδου 
σπουδών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Μεταξύ των ατόμων που προβλέπεται ότι θα ωφεληθούν 
συγκαταλέγονται καθηγητές, μηχανικοί, οπτικοί και ορκωτοί λογιστές. Παρότι οι γενικές 
οδηγίες δεν απαιτούν το συντονισμό της κατάρτισης, ωστόσο προϋποθέτουν αμοιβαία 
εμπιστοσύνη μεταξύ των διαφόρων εθνικών αρχών και καλή γνώση της λειτουργίας αλλήλων. 
14 
48. Η θεσμική διαφάνεια και συνοχή καθώς και η εφαρμογή αποτελεσματικών συστημάτων 
αξιολόγησης της ποιότητας ενισχύουν την αμοιβαία εμπιστοσύνη. Η σημασία των απαιτήσεων 
αυτών στο ευρύτερο πλαίσιο της βελτίωσης της διαχείρισης των πανεπιστημίων εξετάζονται 
παρακάτω, πλην όμως υπάρχουν σίγουρα τομείς όπου το Tempus θα πρέπει να συνεχίσει, για 
αρκετούς λόγους, να προσφέρει σημαντική βοήθεια. Επιπροσθέτως, στο πλαίσιο της 
διαδικασίας σταδιακής βελτίωσης των γνώσεων όσον αφορά τις γενικές σχέσεις μεταξύ 
απαιτήσεων της ΕΕ και διπλωμάτων των χωρών εταίρων, όπως προβλέπεται στο Λευκό Βιβλίο, 
ενδέχεται να εντοπιστούν τομείς όπου τα εν λόγω διπλώματα θα χρειάζονται κάποια 
προσαρμογή ή αναβάθμιση, τομέας όπου το Tempus μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο. 
Η σχέση με το ΣΩΚΡΑΤΗΣ 
49. Ένα άλλο θέμα κατά το στάδιο πριν από την προσχώρηση, για το οποίο η υποστήριξη του 
Tempus μπορεί να είναι χρήσιμη, είναι η σταδιακή συμμετοχή των συνδεδεμένων χωρών στα 
κοινοτικά προγράμματα. Οι διαπραγματεύσεις έχουν ήδη προχωρήσει όσον αφορά την εισδοχή 
στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ (καθώς και στο Leonardo και στο "Νεολαία για την Ευρώπη III"), και, 
παρόλο που οι τελικές αποφάσεις δεν έχουν ακόμα ληφθεί, ενδέχεται κατά την περίοδο 1998/99 
να πραγματοποιηθεί η συμμετοχή στον κλώνο Erasmus του ΣΩΚΡΑΤΗΣ. 
50. Για να εξεταστούν οι τρόποι παραγωγικότερης διασύνδεσης των Tempus και ΣΩΚΡΑΤΗΣ 
κατά την περίοδο αυτή, είναι απαραίτητο να εξεταστούν οι διαφορετικοί στόχοι και μέθοδοί 
τους που μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: 
• To Tempus είναι κατά βάση ένα πρόγραμμα ενίσχυσηςπον παρέχει σημαντικούς πόρους 
για τη μεταφορά δεξιοτήτων και εμπειριών από την ΕΕ σε πανεπιστήμια των χωρών 
εταίρων, ενώ το ΣΩΚΡΑΤΗΣ είναι κατά βάση ένα πρόγραμμα συνεργασίας χωρίς 
σημαντικές μεταφορές πόρων· 
• ο κύριος στόχος του Tempus είναι η προώθηση της ανάπτυξης των συστημάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες εταίρους, στο πλαίσιο της οικονομικής και 
κοινωνικής μεταρρύθμισης τους, ενώ το ΣΩΚΡΑΤΗΣ συμβάλλει στην ποιότητα της 
εκπαίδευσης με την ενθάρρυνση της διευρωπαϊκής συνεργασίας με ιδιαίτερη αναφορά 
στην προώθηση της "ευρωπαϊκής διάστασης"· 
• στο επίκεντρο πον δραστηριοτήτων του Tempus ευρίσκεται η ανάπτυξη προγραμμάτων 
σπουδών και δομών, ενώ η κινητικότητα των φοιτητών κατέχει εξέχουσα θέση στο 
Erasmus που αποτελεί τμήμα του ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Αν και το ΣΩΚΡΑΤΗΣ αποδίδει 
ιδιαίτερη έμφαση στην ανταλλαγή εκπαιδευτικού προσωπικού και στην ανάπτυξη 
προγραμμάτων σπουδών, οι δραστηριότητες αυτές αναπτύσσονται σε πλαίσιο όπου όλοι 
οι εταίροι χρησιμοποιούν το νέο πρόγραμμα σπουδών. Επίσης, οι πόροι που 
διατίθενται για το έργο αυτό είναι σημαντικά λιγότεροι από τους πόρους που 
παρέχονται στο πλαίσιο του Tempus. 
51. Σε περίπτωση μελλοντικής συμπληρωματικής σχέσης μεταξύ των ανωτέρω προγραμμάτων, 
το ερώτημα που τίθεται βάσει των ανωτέρω σημείων, είναι κατά πόσον τα πανεπιστήμια των 
χωρών εταίρων είναι σε θέση να ενταχθούν αμέσως στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ή αν υπάρχουν ακόμα 
"κενά" σε σύγκριση με τα πανεπιστήμια της ΕΕ που θα περιόριζαν τη συνεργασία που 
συνοψίστηκε ανωτέρω. Στην περίπτωση αυτή, το Tempus θα μπορούσε να συμβάλει στην 
επίλυση των προβλημάτων αυτών και στη διευκόλυνση της εισδοχής στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ. 
15 
52. Αξιολογήσεις των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων από τις χώρες εταίρους εντοπίζουν 
διαρθρωτικές και διοικητικές αδυναμίες ως τους κύριους τομείς ελλείψεων. Η σημασία των 
τομέων αυτών για το ΣΩΚΡΑΤΗΣ επισημαίνεται με την εισαγωγή των "θεσμικών συμβάσεων". 
Σημαντικό στοιχείο των εν λόγω συμβάσεων είναι η απαίτηση για δήλωση της ευρωπαϊκής 
πολιτικής του ιδρύματος, καθώς και των μέσων για τη βελτίωση της ποιότητας των 
ευρωπαϊκών του δράσεων με κατάλληλες διευθετήσεις για την παρακολούθηση, την εξασφάλιση 
της ποιότητας και την αξιολόγηση. Κατά τον ορισμό των σχεδίων και την επιλογή των 
δραστηριοτήτων για μελλοντική συνεργασία, τα πανεπιστημιακά ιδρύματα οφείλουν να προβούν 
σε ανάλυση των ασθενών και ισχυρών σημείων της διεθνούς συνεργασίας που αναπτύσσουν, 
από άποψη ποιότητας της συνεργασίας, μορφών δραστηριότητας, συμμετοχής του 
ενδιαφερόμενου τομέα και γεωγραφικής κατανομής των ιδρυμάτων εταίρων. Χρειάζεται να 
ληφθούν αποφάσεις σχετικά με το ποιες δραστηριότητες θα συνεχιστούν, θα επεκταθούν ή θα 
καταργηθούν. Η γενική αυτή διαδικασία σχεδιασμουθα απαιτήσει την οργάνωση και διαχείριση 
διασκέψεων με ευρύ φάσμα ακαδημαϊκών και μη φορέων εντός και, ενδεχομένως, εκτός του 
πανεπιστημίου. 
53. Στο πλαίσιο του ΣΩΚΡΑΤΗΣ, οι διευθετήσεις για πλήρη ακαδημαϊκή αναγνώριση των 
περιόδων σπουδών στο εξωτερικό αποτελούν επίσης τμήμα της πολιτικής των πανεπιστημίων 
με την ολοένα μεγαλύτερη χρησιμοποίηση του ευρωπαϊκού συστήματος μεταφοράς ακαδημαϊκών 
μονάδων ως μέσου για την επίτευξη του στόχου αυτού. Τέλος, ο μεγάλος αριθμός των 
σπουδαστών που συμμετέχουν σε προγράμματα κινητικότητας στο πλαίσιο του ΣΩΚΡΑΤΗΣ θα 
απαιτήσει οργανωμένες και ικανές υπηρεσίες προς τους φοιτητές για την παροχή 
αποτελεσματικής υποστήριξης στους τομείς της ευημερίας, της παροχής συμβουλών, της 
στέγασης κ.λπ. 
54. Όλοι οι παράγοντες αυτοί απαιτούν ένα επίπεδο ποιότητας και συνοχής από άποψη 
διαχείρισης των πανεπιστημίων, τομέας τον οποίο η αξιολόγηση, η έκθεση της ΔΕΠ, οι 
μονογραφίες και οι επιτόπιες επισκέψεις χαρακτηρίζουν ως σημείο αδυναμίας των 
πανεπιστημίων των χωρών εταίρων. Παρόλο που το Tempus II έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει 
το θέμα αυτό, καθόσον εμπλέκονται βαθιά ριζωμένα συμφέροντα και συμπεριφορές εντός των 
πανεπιστημίων, διαπιστώνεται δυσχέρεια επιβολής των αλλαγών, κατάσταση που απαιτεί 
περισσότερο συντονισμένες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες που να επεκτείνονται σε περαιτέρω 
στάδιο του Tempus. 
55. Για τη συμμετοχή στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ (Erasmus) μετά το 1998 θα λαμβάνεται υπόψη η 
πρόοδος του προγράμματος Tempus, το οποίο από τη φύση του είναι ευνοϊκότερο από 
οικονομική άποψη για τις χώρες οι οποίες συμμετέχουν. Η ανάλυση εντοπίζει τους τομείς όπου 
χρειάζονται συνεκτικύτερες προσπάθειες στο πλαίσιο του Tempus, προκειμένου να διευκολυνθεί 
η συνεργασία στην οποία στοχεύει το πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Έτσι, προτείνεται για 
περιορισμένη μεταβατική περίοδο η παράλληλη εκτέλεση των προγραμμάτων κατά 
συμπληρωματικό τρόπο, ώστε να αποφεύγονται επικαλύψεις (π.χ. η κινητικότητα των 
φοιτητών θα αποτελεί αποκλειστικότητα του ΣΩΚΡΑΤΗΣ). Η ισορροπία μεταξύ των 
προγραμμάτων θα διαφέρει από χώρα σε χώρα και θα μεταβάλλεται προοδευτικά καθώς ολοένα 
περισσότερα επιλέξιμα πανεπιστήμια θα είναι σε θέση από αποδέκτες οικονομικής βοήθειας να 
εξελίσσονται σε ισότιμους εταίρους συνεργασίας. 
16 
Β. Υποστήριξη για πρωτοβουλίες στον τομέα της πολιτικής για την τριτοβάθμια 
εκπαίδευση 
56. Κατά τα πρώτα έτη της δεκαετίας του 1990, θεσπίστηκε νέα νομοθεσία στις χώρες 
εταίρους, βάσει της οποίας επαναπροσδιορίστηκε η σχέση μεταξύ του κράτους και των 
ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και παρασχέθηκε στα εν λόγω ιδρύματα υψηλός βαθμός 
αυτονομίας. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίσθηκε από την απομάκρυνση των πανεπιστημίων από 
την κεντρική διοίκηση, καθώς τα πανεπιστήμια άρχισαν να ασκούν τα νεοαποκτηθέντα 
δικαιώματα ελευθερίας τους. Ωστόσο, στα μέσα της δεκαετίας, διαφαίνεται πλέον ότι η βάση 
αυτή είναι ακατάλληλη για την οικοδόμηση ενός δημοκρατικά ελεγχόμενου, σχετικού με την 
αγορά και υψηλής ποιότηταςτομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθόσον δεν έχουν θιγεί σε 
μεγάλο βαθμό οι υφιστάμενες, κατά κύριο λόγο συντηρητικές, παλαιές εσωτερικές δομές των 
πανεπιστημίων. 
57. Παρατηρείται σήμερα στις χώρες εταίρους μία τάση που μπορεί να χαρακτηρισθεί ως 
"δεύτερο στάδιο" της μεταρρύθμισης, στο πλαίσιο του οποίου επιχειρείται η αποκατάσταση της 
ισορροπίας των σχέσεων μεταξύ ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, κεντρικής διοίκησης και 
κοινωνίας στο σύνολο της, η επισήμανση ευθυνών καθώς και δικαιωμάτων, και κυρίως η 
εξέταση των κύριων παραγόντων του δημοκρατικού ελέγχου και της σχετικότητας των 
κοινωνικών και οικονομικών αναγκών. Για παράδειγμα, το 1995, η Βουλγαρία και η Ρουμανία 
θέσπισαν νομοθεσία για τον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Με τη νομοθεσία αυτή 
ρυθμίστηκαν θέματα όπως η αναδιάρθρωση των πανεπιστημιακών ειδικεύσεων, η καθιέρωση 
συστημάτων αξιολόγησης και πιστοποίησης, καθώς και οι υποχρεώσεις της διοίκησης των 
ιδρυμάτων σε σχέση με το καθεστώς αυτονομίας. 
58. Έως σήμερα, έχουν θεσπιστεί ποικίλα νομοθετικά πλαίσια για την τριτοβάθμια εκπαίδευση 
στις χώρες εταίρους, κάθε ένα από τα οποία ευρίσκεται σε διαφορετικό στάδιο σε σχέση με το 
δεύτερο στάδιο της μεταρρύθμισης. Για παράδειγμα, η Δημοκρατία της Τσεχίας επεξεργάζεται 
ακόμα τη νέα νομοθεσία περί τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εντούτοις, διακρίνονται ορισμένα 
κοινά θέματα στην ημερήσια διάταξη των μεταρρυθμίσεων, καθώς οι κυβερνήσεις και τα ίδια 
τα πανεπιστήμια επιχειρούν να αντιμετωπίσουν τα ανωτέρω θέματα. Η προσπάθεια αυτή θα 
περιλαμβάνει την αμφισβήτηση με διάφορους τρόπους των υφιστάμενων δομών και των 
κεκτημένων συμφερόντων καθώς και την αλλαγή βαθιά ριζωμένων συμπεριφορών και 
πρακτικών. Για τους λύγους αυτούς, ακόμα και στις περιπτώσεις όπου έχουν θεσπιστεί νέα 
νομοθεσία και ρυθμίσεις, η εφαρμογή τους απαιτεί συνεκτικές προσπάθειες σε λειτουργικό 
επίπεδο, τις οποίες το Tempus είναι σε θέση να ενισχύσει μέχρι το τέλος της δεκαετίας. 
59. Κοινό βασικό θέμα είναι η ανάγκη εγκαθίδρυσης αποτελεσματικών συστημάτων ελέγχου της 
ποιότητας για τα αυτόνομα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Σημαντικό έργο, εν μέρει με 
την υποστήριξη τομεακών προγραμμάτων του Phare, έχει ήδη πραγματοποιηθεί όσον aqn\)a την 
εγκατάσταση ή τη μεταρρύθμιση συστημάτων πιστοποίησης, ενώ αποδίδεται επίσης σημασία στη 
δυνατότητα χρησιμοποίησης συστημάτων αξιολόγησης των πανεπιστημίων για τη λήψη 
μελλοντικών αποφάσεων όσον αφορά τα επίπεδα χρηματοδότησης των ιδρυμάτων. Ωστόσο, 
ακόμα και εκεί όπου έχει θεσπιστεί νομοθεσία και έχουν εγκαθιδρυθεί δομές, υπάρχει ο 
κίνδυνος η όλη προσπάθεια να παραμείνει στο επίπεδο των καλών προθέσεων αν δεν 
πραγματοποιηθούν οι κατάλληλες ενέργειες. To Tempus μπορεί να συμβάλει στο έργο αυτό, 
παρέχοντας τα μέσα για την κινητοποίηση εμπειρογνωσίας σε λειτουργικό επίπεδο, με 
δοκιμαστικά σχέδια για τη βελτιστοποίηση των στρατηγικών εφαρμογής και με τη διάδοση και 
την εδραίωση ορθών πρακτικών εντός του συστήματος. 
17 
60. Παρόμοια είναι και η αντιμετώπιση ενός άλλου κοινού θέματος το οποίο φαίνεται ότι θα 
παραμείνει στην ημερήσια διάταξη των μεταρρυθμίσεων για αρκετό χρόνο, δηλαδή η ανάπτυξη 
βραχέων κύκλων σπουδών. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται τόσο η τάση για βραχύτερες, συχνά 
τριετείς, σπουδές για την απόκτηση του πρώτου πανεπιστημιακού διπλώματος όσο και η 
καθιέρωση νέων, βραχέων, επαγγελματικών και επαγγελματικά προσανατολισμένων μαθημάτων 
πανεπιστημιακού επιπέδου που θα παρέχονται είτε από τα υπάρχοντα ιδρύματα είτε από άλλα 
ιδρύματα με πρότυπο τα γερμανικά "Fachhochschulen". Οι εξελίξεις αυτές στοχεύουν στην 
αύξηση της ποικιλομορφίας, της ευκαμψίας και της σχετικότητας του τομέα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης και έχει γίνει ήδη η αρχή για τη μεταρρύθμιση σε επίπεδο πολιτικής και δομών. Το 
Tempus μπορεί όμως να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την υποστήριξη του έργου αυτού, 
ενισχύοντας την αναδιάρθρωση των προσφερόμενων μαθημάτων, την ανάπτυξη νέων 
προγραμμάτων σπουδών με πρακτικό προσανατολισμό, την εισαγωγή καινοτόμων μεθόδων 
διδασκαλίας και τη διάδοση και στερέωση ορθών πρακτικών. 
61. Η τριτοβάθμια εκπαίδευση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εκπαιδευτική πολιτική των 
χωρών, καθόσον μέσω των σχολών κατάρτισης εκπαιδευτικών ασκεί ουσιαστική επιρροή στην 
ποιότητα της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η μεταρρύθμιση των επιπέδων 
αυτών της εκπαίδευσης ευρίσκεται ήδη σε εξέλιξη, και σε ορισμένες χώρες έχει ήδη θεσπιστεί η 
κατάλληλη νομοθεσία.Τα επαγγελματικά χαρακτηριστικά των διδασκόντων αναδιαμορφώνονται 
και οι σχολές κατάρτισης εκπαιδευτικών υποχρεούνται να σχεδιάσουν εκ νέου τα προγράμματα 
σπουδών τους, για παράδειγμα με στόχο την κατάρτιση εκπαιδευτικών που θα είναι σε θέση να 
διδάσκουν μαθήματα δύο τομέων. To Tempus μπορεί να έχει πολύτιμη συμβολή με τη 
χρηματοδότηση προγραμμάτων συνεργασίας τα οποία μπορούν να αποτελέσουν παραδείγματα 
ορθών πρακτικών. 
62. Η ανάγκη για μεγαλύτερη ευκαμψία και ποικιλομορφία είναι κοινή στις χώρες εταίρους 
(καθώς επίσης και στη Δυτική Ευρώπη). Εκτός από το έργο που επιτελείται όσον αφορά τις 
σπουδές βραχείας περιόδου, εξετάζεται επίσης η βελτίωση του ρόλου των διεπιστημονικών 
σπουδών ως μέσων για την αντιμετώπιση των μεταβαλλόμενων αναγκών της αγοράς εργασίας. 
Διαπιστώνεται ότι οι σπουδές, ακόμα και για το πρώτο δίπλωμα, εξακολουθούν να είναι 
εξαιρετικά ειδικευμένες, γεγονός που οδηγεί στην απόκτηση περιορισμένης βάσης δεξιοτήτων 
που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σημερινής αγοράς εργασίας για πολλαπλές ειδικεύσεις 
και τείνει να εμποδίζει την κινητικότητα των εργαζομένων και/ή την ικανοποίηση των 
μεταβαλλόμενων απαιτήσεων. Την ευθύνη για τη μεταρρύθμιση του τομέα αυτού έχουν σε 
μεγάλο βαθμό τα ίδια τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ωστόσο, η συστημική 
μεταρρύθμιση μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στήριξης, με την εγκαθίδρυση 
διαδικασιών μεταφοράς ακαδημαϊκών μονάδων και αναγνώρισης διπλωμάτων μεταξύ των 
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, προκειμένου να διευκολυνθεί η κινητικότητα των φοιτητών μεταξύ 
διαφόρων επιστημονικών κλάδων στο πλαίσιο συγκεκριμένων σπουδών. To Tempus μπορεί να 
συμβάλει στη διαδικασία αυτή με διάφορους τρόπους, π.χ. με την παροχή εμπειρογνωσίαςγια 
την υποστήριξη της ανάπτυξης και/ή της καθοδόγησης συστημάτων, με την επιβολή όρων στο 
πλαίσιο των διαρθρωτικών σχεδίων για την ενθάρρυνση της μεταφοράς ακαδημαϊκών μονάδων 
και της αναγνώρισης διπλωμάτων, καθώς επίσης και με την ανάδειξη διεπιστημονικών στόχων 
στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων Tempus για την ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών. 
63. Υπάρχουν φυσικά πολλά άλλα θέματα πολιτικής για την τριτοβάθμια εκπαίδευση που 
αποτελούν αντικείμενο νομοθετικών μεταρρυθμίσεων στις διάφορες χώρες εταίρους. Ορισμένα 
παραδείγματα: αναδιάρθρωση της μεταπτυχιακής εκπαίδευσης, δημιουργία διατομεακών ή 
διαπανεπιστημιακών κέντρων για την αντιμετώπιση του κατακερματισμού, συσσωμάτωση 
πανεπιστημίων και ερευνητικών ινστιτούτων, δημιουργία συστημάτων σε εθνικό επίπεδο για 
τη μεταφορά ακαδημαϊκών μονάδων, ανάπτυξη εσωτερικών συστημάτων ποιότητας στα 
18 
πανεπιστήμια, μεταρρύθμιση των εξαιρετικά ειδικευμένων προγραμμάτων σπουδών, μείωση του 
διδακτικού φορτίου και, κυρίως, του αριθμού των ωρών, εισαγωγή νέων μεθοδολογιών 
διδασκαλίας, κ.λπ. Διάφορα σχέδια Tempus μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αντιμετώπιση 
των εν λόγω θεμάτων. 
Γ. Η ανάγκη διαχείρισης των αλλαγών και κατάδειξης του δημοκρατικού ελέγχου: 
βελτιστοποίηση των πόρων των πανεπιστημίων 
64. Το περιβάλλον εντός του οποίου δραστηριοποιούνται τα πανεπιστήμια γίνεται ολοένα 
περισσότερο απαιτητικό. Στην εισαγωγή του προγράμματος ελέγχου της ποιότητας των 
ιδρυμάτων της ΔΕΠ αναφέρεται: 
"Σήμερα, ίσως περισσότερο από κάθε άλλη φορά στην ιστορία τους, τα πανεπιστήμια 
έχουν να αντιμετωπίσουν ένα ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον από το οποίο 
εξαρτάται η οργανωτική τους επιβίωση. Οι διαδικασίες θεσμικού σχεδιασμού για την 
προσαρμογή στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον και τη χρησιμοποίηση των δυνατοτήτων 
που παρέχει αποκτούν επίσης ιδιαίτερη σημασία για τη διοίκηση των πανεπιστημίων. 
Συνδυάζοντας τις δύο αυτές διαπιστώσεις, συμπεραίνουμε ότι η ποιοτική διαχείριση 
έχει καίρια σημασία για τη στρατηγική διαχείριση των πανεπιστημίων". 
65. Στις χώρες εταίρους, ουσιαστικό στοιχείο του μεταβαλλόμενου αυτού περιβάλλοντος είναι 
η τάση προς μεγαλύτερη αυτονομία των πανεπιστημίων. Παρότι αρχικά η αυτονομία θεωρήθηκε 
ως πολιτικό μέσο για να δοθεί μεγαλύτερη ελευθερία και ανεξαρτησία από την προηγούμενη 
ιδεολογική κατεύθυνση, σήμερα καθίσταται σαφές ότι η αυτονομία, εκτός από δικαιώματα, 
συνεπάγεται επίσης και υποχρεώσεις. Εμπειρογνώμονας από το κέντρο πολιτικής για την 
τριτοβάθμια εκπαίδευση αναφέρει: "Η μεγαλύτερη αυτονομία των πανεπιστημίων προϋποθέτει 
περισσότερες εσωτερικές ρυθμίσεις, απαιτεί εντελώς διαφορετικές δομές διοίκησης, ισχυρή 
ηγεσία, διαφάνεια και δημοκρατικό έλεγχο". Ο εμπειρογνώμονας χαρακτηρίζει την αυτονομία 
ως "αναντικατάστατο εργαλείο διαχείρισης, προκειμένου τα πανεπιστήμια να είναι σε θέση να 
ανταποκριθούν στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον και να εκμεταλλευθούν την πλειάδα των 
ευκαιριών ..." 
66. Οι νέες υποχρεώσεις που συνεπάγεται η αυτονομία ορίζονται ολοένα σαφέστερα από 
διάφορους κύκλους τοπικών φορέων και αρχών που ενδιαφέρονται για τις επιδόσεις του τομέα 
της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Εκτός από τις κεντρικές διοικήσεις που παρέχουν το μεγαλύτερο 
τμήμα των χρηματοδοτήσεων, υπάρχουν επίσης οι φοιτητές και οι γονείς τους που 
υποχρεούνται να καταβάλλουν ολοένα μεγαλύτερα δίδακτρα, οι περιφερειακές και τοπικές 
αρχές, οι εργοδότες που προσφέρουν θέσεις εργασίας σε αποφοίτους και οι πελάτες που 
αναθέτουν σε πανεπιστήμια ερευνητικά προγράμματα ή ειδικά μαθήματα κατάρτισης. 
67. Οι δύο σημαντικότεροι ίσως παράγοντες που καθιστούν αναγκαία την αλλαγή στο 
περιβάλλον αυτό είναι: 
• η προοδευτική πίεση στις διαθέσιμες δημόσιες χρηματοδοτήσεις για τα ιδρύματα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, και 
• η ανάγκη να αναπτύξουν τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στενότερους δεσμούς 
με εξωτερικούς κοινωνικοοικονομικούς εταίρους και να προσαρμοστούν ταχύτερα στις 
μεταβαλλόμενες ανάγκες της αγοράς εργασίας. 
19 
68. Η κατάσταση αυτή αναγκάζει με τη σειρά της τα πανεπιστήμια να εφαρμόσουν μέτρα 
προκειμένου να δημιουργήσουν και να καταδείξουν στις διάφορες ομάδες συμφερόντων την 
ικανότητα, την αποτελεσματικότητα, την αποδοτικότητα και τη σχετικότητα τους και να 
διαχειριστούν τις σχέσεις με τους φορείς αυτούς με συνεκτικό τρόπο. Τα πανεπιστήμια θα 
υποχρεωθούν να λάβουν αποφάσεις σχετικά με προτεραιότητες και να προβούν σε επιλογές στο 
πλαίσιο ενδελεχούς ανάλυσης των θεσμικών δυνατοτήτων και αδυναμιών τους. Η ικανότητα 
τους να αντιμετωπίσουν συνολικά τις αλλαγές θα έχει αποφασιστική σημασία. 
69. Έχει ήδη αναφερθεί στην παρούσα έκθεση ο εσωτερικός κατακερματισμός που 
παρατηρήθηκε στα πανεπιστήμια των χωρών εταίρων, ύστερα από τις πολιτικές αλλαγές κατά 
την περίοδο 1989/90. Στο πλαίσιο της περιορισμένης επίδρασης των σχεδίων Tempus για τη 
μεταρρύθμιση των πανεπιστημίων, η αξιολόγηση επισημαίνει την έλλειψη πολιτικής και 
διαχείρισης σε επίπεδο ιδρυμάτων. Η αξιολόγηση προσθέτει: 
"Η πλειονότητα των ατόμων που συμμετείχαν και πολλοί εξωτερικοί παρατηρητές 
συμφωνούν ότι οι δραστηριότητες που υποστηρίχθηκαν από το Tempus κατά τη διάρκεια 
των πρώτων τεσσάρων χρόνων του προγράμματος Tempus αφορούσαν, λιγότερο ή 
περισσότερο, σχολές ή τμήματα στις χώρες εταίρους. Το πανεπιστήμιο ως ίδρυμα δεν 
είχε την ανάλογη συμμετοχή." 
70. Όλες οι μελέτες που χρησιμοποιήθηκαν ως πηγές για την παρούσα έκθεση επισημαίνουν, 
με διαφορετικούς τρόπους, τον παράγοντα του κατακερματισμού των ιδρυμάτων. Η σύνδεση 
με τις περιορισμένες θεσμικές επιδράσεις του Tempus προσφέρειάλλο ένα πλεονέκτημα και λόγο 
για την ανάπτυξη βελτιωμένων δεξιοτήτων διαχείρισης και μιας περισσότερο στρατηγικής 
προσέγγισης όσον αφορά τη δημιουργία πλαισίου για την εσωτερική διάδοση και την από κοινού 
εκμετάλλευση ορθών πρακτικών και τη στήριξη των μεταρρυθμιστικών μέτρων μέσω πολιτικών 
των πανεπιστημίων. 
71. Ο θεσμικός κατακερματισμός παρατηρείται σε πολλά (και κυρίως μεγάλα) ιδρύματα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών εταίρων, κατάσταση που έρχεται σε αντίθεση με το 
περιβάλλον αυξανόμενων προσδοκιών, οι απαιτήσεις του οποίου συνοψίζονται στην παράγραφο 
58. Έκθεση σχετικά με επιτόπια επίσκεψη σε πανεπιστήμιο που πραγματοποιήθηκε το 1994 
αναφέρει: 
"Στο βαθμό που οι διοικητικές δεξιότητες στο πανεπιστήμιο αυτό είναι 
αντιπροσωπευτικές για τα ιδρύματα της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, 
θεωρώ ότι επιβάλλεται η χορήγηση πύρων από το Tempus για την κατάρτιση των 
ανώτερων διοικητικών στελεχών του πανεπιστημίου σε θέματα στρατηγικού 
σχεδιασμού." 
Με τον τρόπο αυτό συρρικνώνεται η δυνατότητα προβολής μιας συνεκτικής και ποιοτικής 
εικόνας των πανεπιστημίων προς τους εξωτερικούς qk^tëiç συμφερόντων. Περιορίζει τις 
προσπάθειες για την καθιέρωση γενικών προτύπων και κανόνων στο πανεπιστήμιο που θα 
συμβάλουν στον προσδιορισμό και την εξασφάλιση της ποιότητας του ιδρύματος τόσο σε 
εσωτερικό όσο και σε εξωτερικό επίπεδο. Εξασθενεί επίσης τη δυνατότητα του ιδρύματος στο 
σύνολο του να εξετάζει τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του, τις ευκαιρίες και τις απειλές 
και, στη συνέχεια, να κατευθύνει τις προσπάθειες και τους λιγοστούς πόρους στους τομείς 
εκείνους όπου προβλέπεται να αποδώσουν τους περισσότερους καρπούς, στο πλαίσιο κοινής 
συναίσθησης του σκοπού που ορίζεται από τη γενική αποστολή του ιδρύματος η οποία έχει από 
κοινού συμφωνηθεί. 
20 
72. Ωστόσο, ενώ η στρατηγική διαχείριση αποτελεί ζωτικό μέσο για τη δημιουργική απάντηση 
σε ένα ολοένα περισσότερο απαιτητικό και μεταβαλλόμενο περιβάλλον, συχνά συνδέεται με 
συστήματα εξασφάλισης της ποιότητας εντός του ιδρύματος. Η πρόοδος για την επίτευξη 
στόχων που ορίζονται βάσει στρατηγικών σχεδίων μπορεί να μετρηθεί και να αξιολογηθεί 
αποτελεσματικά στο πλαίσιο σαφώς ορισμένων και διαφανών προτύπων απόδοσης που 
ορίζονται μέσω συστήματος εξασφάλισης της ποιότητας. Το σύστημα αυτό μπορεί να 
χρησιμεύσει ως ενοποιητικός παράγοντας όλων των δραστηριοτήτων του ιδρύματος. Στο 
πρόγραμμα ελέγχου της ποιότητας των πανεπιστημίων της ΔΕΠ αναφέρεται: "Τα ευρωπαϊκά 
πανεπιστήμια χρειάζεται να ανταποκριθούν στις αυξανόμενες απαιτήσεις και να επιδείξουν 
προθυμία να προσαρμοστούν στους νέους περιορισμούς του περιβάλλοντος. Η ανάπτυξη και 
εφαρμογή μέτρων διαχείρισης της ποιότητας αποτελεί αποτελεσματικό μέσο για το στόχο 
αυτό". 
73. Εμπειρογνώμονας του ΟΟΣΑ αναφέρει σε έγγραφο σε σεμινάριο ΟΟΣA/Phare σχετικά με 
την εξασφάλιση της ποιότητας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση τα εξής: "Αναμφίβολα, η 
εξασφάλιση της ποιότητας χαρακτηρίζεται σε όλες τις ενδιαφερόμενες χώρες ως υψηλή 
προτεραιότητα για την επιτυχή μεταρρύθμιση των δομών και των πρακτικών της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης". Ο εν λόγω εμπειρογνώμονας διαπιστώνει ότι στην ΕΟΚ και σε άλλες χώρες 
έχουν τεθεί οι ακόλουθοι στόχοι: 
• εξασφάλιση ποιότητας και προτύπων· 
• βελτίωση της ποιότητας και εξύψωση των προτύπων· 
• δημόσιος έλεγχος των πόρων που δαπανώνται για την τριτοβάθμια εκπαίδευση· 
• εξασφάλιση της προστασίας των καταναλωτών από ακατάλληλα ή χαμηλής 
ποιότητας ιδρύματα. 
Ο εμπειρογνώμονας τονίζει επίσης την ανάγκη να υπάρξει δέσμευση για την ποιότητα σε όλα 
τα επίπεδα: 
"Ουσιαστική προϋπόθεση για την επιτυχή υλοποίηση κάθε συστήματος εξασφάλισης της 
ποιότητας είναι η αφοσίωση σε θέματα ποιότητας όλων των μελών του ιδρύματος. Η 
τυπική συμμετοχή του πρύτανη, του διοικητικού και του ακαδημαϊκού συμβουλίου δεν 
αρκεί για να εξασφαλίσει την αποτελεσματική συμμετοχή και συνεργασία των 
επικεφαλής των σχολών και του διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού. Ομοίως, η 
ενθουσιώδης υποστήριξη των τελευταίων αυτών δεν, θα στεφθεί με επιτυχία εκτός εάν 
τα κορυφαία διοικητικά στελέχη του πανεπιστημίου δεν επιδείξουν την ίδια αφοσίωση 
για την επίτευξη των στόχων της εξασφάλισης της ποιότητας." 
74. Έτσι, οι ανάγκες στον τομέα της διαχείρισης των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν 
περιορίζονται στις απαιτήσεις ανώτερων διοικητικών στελεχών για δεξιότητες στρατηγικού 
σχεδιασμού, αλλά περιλαμβάνουν επίσης την καθημερινή λειτουργική διαχείριση, για 
παράδειγμα στους τομείς των οικονομικών, του προσωπικού, της τεχνολογίας των 
πληροφοριών και των υπηρεσιών προς τους φοιτητές. Πράγματι, το μη ακαδημαϊκό αυτό 
προσωπικό είναι εκείνο που συχνά αισθάνεται περιθωριοποιημένο σε σύγκριση με το καθεστώς 
και την υποστήριξη που χορηγείται στους ακαδημαϊκούς συναδέλφους τους. Ωστόσο η επιτυχία 
στο μέλλον θα εξαρτηθεί όχι μόνο από την ποιότητα του ακαδημαϊκού προσωπικού του 
ιδρύματος, αλλά επίσης από την αποτελεσματικότητα των εσωτερικών συστημάτων για την 
ορθολογική διαχείριση των οικονομικών πόρων και την επίδειξη αποτελεσματικότηταςκατά την 
υποστήριξη ακαδημαϊκών δραστηριοτήτων. Θα αυξηθούν δηλαδή οι πιέσεις προς αυτές τις 
"υπηρεσίες υποστήριξης" ώστε να προσθέσουν έκδηλη αξία στις ενέργειες των ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Για το σκοπό αυτό δεν χρειάζονται μόνο οι κατάλληλες λειτουργικές 
21 
δεξιότητες σε διάφορα επίπεδα, αλλά πρέπει επίσης να ενθαρρυνθεί η περισσότερο θετική 
διασύνδεση των μελών του ακαδημαϊκού και του μη ακαδημαϊκού προσωπικού ώστε να υπάρξει 
ευρύτερη συμμετοχή των τελευταίων στις ενέργειες σχεδιασμού και εξέλιξης του ιδρύματος. 
75. Η βελτίωση της ποιότητας και της συνοχής της διαχείρισης των πανεπιστημίων θα ωφελήσει 
πολλαπλώς, κυρίως όσον αφορά τη διατήρηση της επαφής των ιδρυμάτων με τις ανάγκες της 
κοινωνίας, μέσω της ανάπτυξης στενότερων δεσμών με τις αγορές εργασίας των χωρών 
εταίρων. Οι δεσμοί αυτοί είναι αναγκαίοι όχι μόνο για να διατηρηθεί η υποστήριξη του κοινού 
προς τον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά επίσης για να παρασχεθεί μια πολύτιμη 
πηγή εισοδήματος σε περίοδο κατά την οποία οι πιέσεις για τη μείωση των δημόσιων 
χρηματοδοτήσεων είναι αυξημένες. Η έκθεση της ΔΕΠ αποκαλεί τη λειτουργία αυτή του 
πανεπιστημίου ως "ενέργειες παροχής υπηρεσιών", συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας με 
τη βιομηχανία, που καλύπτουν τομείς όπως η παροχή συμβουλών προς την περιφερειακή ή 
εθνική βιομηχανία για την αναδιάρθρωση της, τις τοπικές αρχές για τη διοικητική τους 
μεταρρύθμιση, μέσω της οργάνωσης ειδικών μαθημάτων κατάρτισης ή της υλοποίησης διάφορων 
σχεδίων εφαρμοσμένης έρευνας. Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη συμβολή που μπορεί 
να έχουν τα πανεπιστήμια για την ανάπτυξη νέων μικρομεσαίων επιχειρήσεων, π.χ. για την 
εκπαίδευση τωνεπιστημόνων φυσικής και τεχνολογίας, και στη νεωτεριστική παροχή συνεχούς 
επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι 
μεταβαλλόμενες ανάγκες σε δεξιότητες των ήδη απασχολουμένων. 
Δ. Μεγιστοποίηση της χρησιμοποίησης αποτελεσμάτων του Tempus 
76. Η αξιολόγηση του Tempus Ι αναφέρει: "Στο πλαίσιο του Tempus, επιτεύχθηκαν δευτερογενή 
αποτελέσματα εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών για τα 
ίδια θέματα και τμήματα σε άλλα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της χώρας. Παρατηρείται 
ορισμένη διάδοση και εφαρμογή των αποτελεσμάτων, ωστόσο η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί 
με την αύξηση της υποστήριξης για τη διάδοση, τη δημοσίευση υλικού που παράγεται στο 
πλαίσιο των ΚΕΠ και τη βελτίωση της επικοινωνίας και των ανταλλαγών." Αν και σήμερα 
παρέχεται περιορισμένη υποστήριξη για τη διάδοση των αποτελεσμάτων των σχεδίων, 
πιστεύεται ότι, αν στο μέλλον δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στο θέμα αυτό, θα γίνει 
αποτελεσματικότερη χρησιμοποίηση των σημαντικών επενδύσεων που έχουν ήδη 
πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο του Tempus και θα μεγιστοποιηθούν τα αποτελέσματα των εν λόγω 
επενδύσεων όσον αφορά τη διαδικασία μεταρρύθμισης και αναδιάρθρωσης. 
77. Σε διάφορους τομείς, η αποτελεσματικότερη διάδοση θα αυξήσει τα οφέλη, είτε σε 
"εγκάρσια" (ανά επιστημονικό κλάδο) βάση είτε σε "οριζόντια" βάση, ενδεχομένως για την 
εξέταση μεθοδολογιών διδασκαλίας ή διαδικαστικών δεξιοτήτων για την υλοποίηση και τη 
διαχείριση σχεδίων. Εκεί όπου μπορεί να πραγματοποιηθεί καλύτερη χρησιμοποίηση των 
αποτελεσμάτων είναι στα ιδρύματα των χωρών εταίρων επί των οποίων εστιαζόταν το αρχικό 
σχέδιο Tempus. Παρότι η καλύτερη χρησιμοποίηση των αποτελεσμάτων αφορά πρωτίστως 
θέματα διάδοσης που δεν είναι συγκεκριμένα για κάποιον επιστημονικό κλάδο, ωστόσο θα 
αναμφίβολα θα ενισχύσει την καλύτερη και συστηματικότερη διάδοση "ορθών πρακτικών" με 
δυνατότητες μεταφοράς στους τομείς της διοίκησης, των διαπροσωπικών ή των διδακτικών 
δεξιοτήτων. Κάθε βελτίωση των μεθόδων διάδοσης θα είναι σίγουρα αποτελεσματικότερη αν 
συμπληρώνεται από βελτιωμένα συστήματα εξέλιξης του προσωπικού εντός επιλέξιμίον 
πανεπιστημίων που θα σχεδιαστούν για τη διάδοση και τη στήριξη ορθών πρακτικών σε όλο το 
ίδρυμα. 
22 
78. Η διάδοση των αποτελεσμάτων σε άλλα ιδρύματα τριτοίΜθμιας εκπαίδευσης είναι εξίσου 
σημαντική. Σε εθνικό επίπεδο, η διάδοση αυτή συμβάλλει στη δημιουργία του αποφασιστικής 
σημασίας μεταρρυθμιστικού δυναμικού. Δίνει επίσης την ευκαιρία στα ιδρύματα ή τις σχολές 
εκείνες που δεν συμμετείχαν στο Tempus να ωφεληθούν από τα αποτελέσματα του. Ωστόσο, 
ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί στο μέλλον στη δυνατότητα διάδοσης αποτελεσμάτων του 
Tempus μεταξύ των χωρών εταίρων, όπως επισημαίνεται τόσο στην αξιολόγηση όσο και στις 
μονογραφίες. Οι εμπειρίες καταδεικνύουν ότι η περιφερειακή συνεργασία είναι αποτελεσματική 
μόνον εφόσον υπάρχουν σαφώς προσδιορισμένακοινά συμφέροντα, υψηλό επίπεδο συμμετοχής 
όλων των εταίρων και κατάλληλες μέθοδοι υποστήριξης. Υποστηρίζεται ότι το κοινό πρόγραμμα 
που διαμορφώνεται βάσει της διαδικασίας κατά το στάδιο πριν από την προσχώρηση, στο βαθμό 
που επηρεάζει τον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, μπορεί να αποτελέσει κίνητρο και κοινό 
πλαίσιο για ένα νέο στάδιο περιφερειακής συνεργασίας, προοπτική η οποία πρέπει να ληφθεί 
υπόψη στο πλαίσιο μελλοντικών ενεργειών διάδοσης. Πρέπει επίσης να προστεθεί ότι οι 
μικρότερες χώρες εταίροι ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την περιφερειακή διάδοση ως μέσο για 
την εκμετάλλευση των εμπειριών του μεγάλου αριθμού σχεδίων που υλοποιούνται σε άλλες 
χώρες εταίρους. 
79. Πολλά σχέδια Tempus ενδέχεται να έχουν οφέλη σε άλλους τομείς εκτός του ακαδημαϊκού 
τομέα, π.χ. τα σχέδια που αφορούν διοικητικές ή επιχειρησιακές δεξιότητες ή εφαρμοσμένη 
τεχνολογία και έρευνα. Στο πλαίσιο όσων έχουν ήδη λεχθεί για τη διατήρηση της σχετικότητας 
των πανεπιστημίων και τη βελτίωση των δεσμών με εξωτερικούς κοινωνικούς και οικονομικούς 
εταίρους, είναι σημαντικό να ενθαρρυνθεί η χρησιμοποίηση αποτελεσμάτων του Tempus, όπου 
τούτο κρίνεται κατάλληλο, προς όφελος των τοπικών επιχειρήσεων και των τοπικών και 
περιφερειακών αρχών. Ο ρόλος αυτός, ιδίως σε συνδυασμό με τις προσπάθειες γειτονικών 
πανεπιστημίων, μπορεί να χρησιμοποιηθεί προκειμένου να ενισχυθεί η συμβολή του τομέα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην περιφερειακή ανάπτυξη εντός των επιμέρους χωρών. Η 
προσπάθεια αυτή πρέπει να ενταχθεί σε μια περισσότερο εστιασμένη στρατηγική για την 
υποστήριξη των αναγκών σε δεξιότητες κλαδικών σχεδίων του Phare με την καλύτερη 
εκμετάλλευση του ρόλου των πανεπιστημίων όσον αφορά την απαιτούμενη εξέλιξη του 
ανθρώπινου δυναμικού σε αυτοτροφοδοτούμενη βάση. 
80. Σε όλα τα ανωτέρω θέματα διάδοσης, προτείνεται η αποτελεσματικότερη χρησιμοποίηση 
των σημαντικών επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων Tempus 
Ι και II. Τα μελλοντικά μέτρα για την αποτελεσματικότερη διάδοση πρέπει να περιλαμβάνουν 
την παροχή βελτιωμένων κινήτρων και μεθόδων, με στόχο την ευρύτερη συμμετοχή και την 
παραγωγικότερη δραστηριοποίηση εκ μέρους των συμμετεχόντων στα σχέδια. Χρειάζεται να 
διατεθούν περισσότερες επενδύσεις για τη διαπίστωση των αναγκών και να δοθεί περισσότερη 
προσοχή στην ποιότητα της διαδικασίας διάδοσης ή εφαρμογής, η οποία πρέπει να 
αντικατοπτρίζει την ενεργό συμμετοχή των αναδόχων και τη μεγαλύτερη συμμετοχή τους στην 
εκπόνηση των σχεδίων. Οι ενέργειες αυτές πρέπει να συμπληρώνονται με την παροχή 
δυνατοτήτων για την προσαρμογή των αρχικών αποτελεσμάτων των σχεδίων, προκειμένου να 
ικανοποιηθούν καλύτερα οι απαιτήσεις ιδρυμάτων ή οργανισμών στόχων, μέσω της 
ενθάρρυνσης συλλογικότερων δραστηριοτήτων μεταξύ κοινοπραξιών και της υποστήριξης 
νεωτεριστικών συμμαχιών μεταξύ ακαδημαϊκών και μη ακαδημαϊκών ιδρυμάτων ή οργανισμών. 
23 
2. ΣΤΙΣ ΜΗ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΕΣ ΧΩΡΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ PHARE 
81. Προς το παρόν, στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνεται μόνο η Αλβανία, ενδέχεται ωστόσο 
να συμπεριληφθούν δημοκρατίες της πρώην Γιουγκοσλαβίας (εκτός από τη Σλοβενία). Στην 
παρούσα έκθεση μπορούν να διατυπωθούν μόνο ορισμένα σχόλια όσον αφορά τον ενδεχόμενο 
ρόλο του Tempus, σε αναμονή των αποφάσεων σχετικά με τη μορφή και το περιεχόμενο της 
βοήθειας της ΕΕ προς τις εν λόγω δημοκρατίες και της ανάλυσης των αναγκών τους. Ακόμα 
και εντός της μικρής αυτής ομάδας χωρών, παρατηρούνται σημαντικές διαφοροποιήσεις στα 
επίπεδα ανάπτυξης. Η υποδομή των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης πρέπει να 
λαμβάνεται υπόψη σε κάθε πρόγραμμα Tempus. Ωστόσο, στην περίπτωση των χωρών αυτών, 
ενδείκνυται ίσως περισσότερο να ενταχθούν στοιχεία του Tempus στη δέσμη μέτρων βοήθειας 
Phare, όπως και για όλες τις υπόλοιπες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. 
82. Παρόλο που σε ορισμένες από τις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας παρατηρούνται 
ιστορικοί δεσμοί με την ακαδημαϊκή κοινότητα της Δυτικής Ευρώπης, τα πρόσφατα γεγονότα 
διεύρυναν ανομοιόμορφα το χάσμα με τις υπόλοιπες χώρες της ηπείρου. Τα πανεπιστήμια στις 
εν λόγω χώρες πρέπει απαραιτήτως όχι μόνο να υιοθετήσουν ανοικτές και δημοκρατικές 
πρακτικές, αλλά να είναι επίσης σε θέση μέσω των μελλοντικών τους δραστηριοτήτων να 
συμβάλουν στην προώθηση και στη μετάδοση των αξιών αυτών εντός των κοινωνιών τους. Η 
προοπτική αυτή σε συνδυασμό με την ανάγκη των πανεπιστημίων να συνεισφέρουν τις 
αναγκαίες δεξιότητες στην οικονομική μεταρρύθμισηκαι στην αναδιάρθρωσηκαθιστά επιτακτική 
την επέκταση του Tempus στις εν λόγω χώρες, ιδίως αν είναι προσεκτικά συντονισμένο με 
κλαδικά προγράμματα του Phare και άλλα μέτρα στήριξης του τομέα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης. Οι εμπειρίες καταδεικνύουν ότι το πρόγραμμα θα χρειαστεί ορισμένα χρόνια για 
να αποδώσει καρπούς και συνεπώς συνιστάται η εφαρμογή κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων, 
με κύριο αντικείμενο την ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών και την επίτευξη διαρθρωτικών 
στόχων, σε συνεχή ετήσια βάση καθόλη την περίοδο ενδεχόμενης μελλοντικής χρηματοδότησης 
στο πλαίσιο του Phare. 
83. Οι ανάγκες της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Αλάνια οφείλονται σε διαφορετικούς, πλην 
όμως το ίδιο πιεστικούς, λύγους. Σε αντίθεση με τις περισσότερες άλλες χώρες της περιοχής, 
η Αλβανία δεν έχει μακρά παράδοση τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αφού το πρώτο πανεπιστήμιο 
ιδρύθηκε μόλις το 1957. Η χώρα και το εκπαιδευτικό της σύστημα διήλθαν μακρά περίοδο 
σχεδόν απόλυτης απομόνωσης από τον υπόλοιπο κόσμο, ενώ ακόμα και η συνεργασία με τις 
άλλες κομμουνιστικές χώρες ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Οι συνέπειες της κατάστασης αυτής 
οξύνθηκαν από την ασθενή οικονομία και από τον ιδιαίτερα περιορισμένο προϋπολογισμό για 
την τριτοβάθμια εκπαίδευση, που υπολογίζεται στο ήμισυ περίπου των άλλων χωρών στην 
Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη ως ποσοστό του εθνικού ΑΕγχΠ. Η κατάσταση αυτή οδήγησε 
σε σοβαρές ελλείψεις του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που χαρακτηρίζεται από πτωχή 
υποδομή και έλλειψη βασικών πόρων, όπως είναι τα βιβλία. 
84. Στο δυσμενές αυτό πλαίσιο, το Tempus άρχισε να αναπτύσσεται σχετικά καθυστερημένα και 
τα πρώτα σχέδια τέθηκαν σε εφαρμογή το 1992/93. Κατά το χρόνο σύνταξης της παρούσας 
έκθεσης, μόνο οκτώ σχέδια είχαν ολοκληρωθεί, ενώ άλλα τέσσερα σχέδια πρόκειται να 
ολοκληρωθούν κατά τα έτη 1995 και 1996. Υπό τις συνθήκες αυτές, επιβάλλεται να συνεχισθεί 
η εφαρμογή σχεδίων Tempus για κάθε χρόνο χρηματοδότησης στο πλαίσιο του Phare. Το 
πολυετές ενδεικτικό πρόγραμμα Phare μέχρι το 1999 προβλέπει τη συνέχιση της υποστήριξης 
Tempus για την ανάπτυξη του κοινωνικού και ανθρώπινου δυναμικού. Το πρόγραμμα έχει να 
αντιμετωπίσει επιτακτικές ανάγκες στους τομείς της ανανέωσης προγραμμάτων σπουδών, 
κυρίως στο βαθμό που οι ενέργειες αυτές υποστηρίζουν στόχους του Phare, της αναβάθμισης 
των ικανοτήτων των διδασκόντων, των υλικών και των εγκαταστάσεων και του εκσυγχρονισμού 
24 
και της αναδιάρθρωσης του συστήματος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένης 
της διοίκησης των ιδρυμάτων, προκειμένου να επιτευχθεί μεγαλύτερη ποικιλία, ευελιξία και 
σχετικότητα με τις μεταβαλλόμενες ανάγκες της αγοράς εργασίας. Επιπλέον, δεν πρέπει να 
υποτιμηθεί η συμβολή του Tempus στην καθιέρωση και εδραίωση των αξιών της δημοκρατίας 
και της κοινωνίας των πολιτών. Στο πλαίσιο αυτό, πιστεύεται ότι θα χρειαστεί να 
εφαρμοστούν αρκετά ΚΕΠ για κάθε έτος που διατίθενται χρηματοδοτήσεις στο πλαίσιο του 
Phare για την Αλβανία, προκειμένου να δημιουργηθεί και να διατηρηθεί το δυναμικό για την 
αλλαγή. 
3. ΤΟ TEMPUS ΣΤΙΣ ΧΩΡΕΣ TACIS 
85. Η απόφαση του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 1993, με την οποία εγκρίθηκε το Tempus 
II, επέκτεινε το πεδίο εφαρμογής του προγράμματος στις δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής 
Ένωσης. Κατά την περίοδο 1993-94 άρχισαν προπαρασκευαστικές ενέργειες για τη 
Λευκορωσία, τη Ρωσική Ομοσπονδία και την Ουκρανία και, τον επόμενο χρόνο, άρχισαν τα 
πρώτα κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα στις εν λόγω χώρες. Στη συνέχεια, επιλέχθηκαν και 
άλλες δημοκρατίες και έτσι σήμερα το σύνολο των 13 χωρών εταίρων του προγράμματος Tacis 
συμμετέχουν στο Tempus. Από τα 565 εκατομμύρια ECU που έχουν μέχρι σήμερα διατεθεί για 
το πρόγραμμα Tempus, από την κατάρτιση του το 1990, το 8,5% περίπου χορηγήθηκε στις 
χώρες Tacis για τη χρηματοδότηση 240 ετήσιων προπαρασκευαστικών σχεδίων και 59 τριετών 
ολοκληρωμένων κοινών ευρωπαϊκών προγραμμάτων. 
86. Έτσι, διαπιστώνεται ότι το Tempus στις χώρες Tacis ευρίσκεται σε πρώιμα στάδια 
ανάπτυξης, ιδίως αν συγκριθεί με τα περισσότερα από 1200 ΚΕΠ που εφαρμόστηκαν στις 
χώρες του Phare από το 1990. Η σύγκριση αυτή είναι δυσμενέστερη αν αναλογιστούμε τις 
τεράστιες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι χώρες του Tacis για την αναμόρφωση των 
πολιτικών, κοινωνικών, δικαστικών και οικονομικών τους δομών. Πρόσφατα, έκθεση της 
Ευρωπαϊκής Τράπεζας για την Αναδιάρθρωση και την Ανάπτυξη ανέφερε τα εξής: "Το μέγεθος 
του έργου για τη δημιουργία των νομικών, θεσμικών και ανθρώπινων βάσεων της οικονομίας 
της αγοράς σε γενικές γραμμές υποτιμήθηκε". Όσον αφορά τη μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, οι δυσχέρειες καταδεικνύονται από το γεγονός ότι μόνο η Ρωσία διαθέτει 
"περίπου 700 πανεπιστήμια, ινστιτούτα, κολλέγια και άλλα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, πολλά από τα οποία έχουν ιστορία αιώνων και παγκόσμιο κύρος και 
συγκεντρώνουν έξι περίπου εκατομμύρια καθηγητές, διδασκάλους, ερευνητές, προπτυχιακούς 
και μεταπτυχιακούς φοιτητές"'. 
87. Για να εξετασθεί το μέλλον του προγράμματος Tempus στο πλαίσιο του Tacis, ύστερα από 
τη λήξη του Tempus II, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι παράγοντες αυτοί. Στα κεφάλαια που 
ακολουθούν εξετάζονται λεπτομερέστερα οι κύριες προκλήσεις για το μέλλον της 
αναδιάρθρωσης και της ανάπτυξης των συστημάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών 
του Tacis και οι στρατηγικές επιλογές όσον αφορά την αποτελεσματική και αποδοτική 
υλοποίηση του προγράμματος και προτείνεται μία προσέγγισηγια περαιτέρω στάδιο του Tempus 
στο πλαίσιο του Tacis, το οποίο θα συνεχίσει την πολύτιμη και ξεχωριστή συμβολή του στη 
διαδικασία της μεταρρύθμισης. 
Κατάλογος των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδειιοης (Δεκέμβριος 1994). 
Α. Κύριες προκλήσεις για το μέλλον της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
88. Αν και κάθε χώρα του προγράμματος Tacis έχει τις δικές της προτεραιότητες όσον αφορά 
τη μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης, διαπιστώνονται ορισμένα κοινά σημεία, που προκύπτουν 
κυρίως από το κοινό σοβιετικό τους παρελθόν, στο πλαίσιο της ανάλυσης των προκλήσεων που 
πρέπει να αντιμετωπισθούν. Οι προκλήσεις αυτές φυσικά διαφέρουν, για παράδειγμα ανάλογα 
με το μέγεθος της χώρας, πλην όμως παρέχουν το αναγκαίο πλαίσιο βάσει του οποίου θα 
εξετασθεί ο μελλοντικός ρόλος του Tempus. 
89. Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να διακρίνουμε μεταξύ διαρθρωτικών και παιδαγωγικών 
προβλημάτων, παρόλο που είναι φυσικά σημαντικό να αναγνωριστεί η στενή σχέση μεταξύ των 
δύο αυτών κατηγοριών. Όσον αφορά το διαρθρωτικό πλαίσιο, μία από τις κύριες 
προτεραιότητες της μεταρρύθμισης είναι η εφαρμογή και η διαχείριση της διαδικασίας 
διαφοροποίησης, αποκέντρωσης και αυτονόμησης των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
Η διαφοροποίηση προωθείται σε σημαντικό βαθμό από τον αυξανόμενο αριθμό ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης του ιδιωτικού τομέα σε αρκετές χώρες του Tacis, ωστόσο 
παρατηρείται επίσης μεταξύ των ιδρυμάτων του δημόσιου τομέα, καθόσον τα ιδρύματα αυτά 
επιχειρούν να ανταποκριθούν στη νομοθετική μεταρρύθμιση, στους οικονομικούς περιορισμούς 
και στην ανάγκη να προσαρμοστούν στη μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας. Η διαφοροποίηση 
συνδέεται επίσης με την τάση για αποκέντρωση της χρηματοδότησης και της διαχείρισης των 
ιδρυμάτων. Η εξέλιξη αυτή παρατηρείται κυρίως στις μεγαλύτερες χώρες του Tacis, όπου η 
κεντρική, κυβέρνηση επιχειρεί να αναθέσει σημαντικά μεγαλύτερο ρόλο στις περιφερειακές και 
τις τοπικές αρχές1. Υπολείπεται ακόμα σημαντικό έργο για τον προσδιορισμό μιας 
ικανοποιητικής σχέσης μεταξύ των διαφόρων επιπέδων αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο του νέου 
συστήματος και για την ανάπτυξη νέων υποβοηθητικών δομών και δεξιοτήτων διαχείρισης και 
χρηματοδοτικών μηχανισμών. Οι επιδράσεις της εν λόγω πολιτικής επεκτείνονται στο επίπεδο 
των πανεπιστημίων υπό τη μορφή της καθιέρωσης της αυτονομίας των ιδρυμάτων που αποτελεί 
κοινό μεταρρυθμιστικό στόχο των χωρών του Tacis. Ωστόσο, όπως έχει ήδη εξηγηθεί σε σχέση 
με τις χώρες του Phare, παρόλο που η αυτονομία αυτή αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο που βοηθά 
τα ιδρύματα να προσαρμοσθούν στις νέες ανάγκες και να ελέγχονται δημοκρατικά από τους 
διάφορους φορείς συμφερόντων, προϋποθέτει επίσης νέες δομές, δεξιότητες και συμπεριφορές 
τόσο εκ μέρους του ακαδημαϊκού όσο και του διοικητικού προσωπικού των ιδρυμάτων. 
90. Η διαδικασία διαφοροποίησης και αποκέντρωσης φέρνει στην επιφάνεια την ανάγκη για 
έλεγχο της ποιότητας και για διατήρηση ορισμένου επιπέδου εθνικής συνοχής στη μελλοντική 
λειτουργία των συστημάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Έτσι, αποδίδεται προτεραιότητα 
στην ανάπτυξη ή στην αναζήτηση τεχνικών συστημάτων προτύπων και πιστοποίησης, διαδικασία 
που θα οδηγήσει στην ανάδειξη αποτελεσματικών τρόπων λειτουργίας των συστημάτων που θα 
αναπτυχθούν στο πλαίσιο των διαφόρων επιπέδων αρμοδιοτήτων που προαναφέρθηκαν. 
91. Σημαντικός παράγοντας και εμπόδιο για τη μεταρρυθμιστική αυτή διαδικασία αποτελεί η 
δραματική συνολική μείωση των διαθέσιμων πόρων για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η έλλειψη 
χρηματοδοτήσεων οδηγεί σε αποθάρρυνση του προσωπικού, σε εσωτερική "διαρροή εγκεφάλων" 
προς άλλα καλύτερα αμειβόμενα επαγγέλματα, έλλειψη βασικών διδακτικών πύρων (όπως 
βιβλία, ηλεκτρονικός/επικοινωνιακός εξοπλισμός και άλλο υλικό) και σε αδυναμία διατήρησης 
της υποδομής (όπως επισκευή και συντήρηση των κτιρίων). Οι συνθήκες διαβίωσης και σπουδών 
των φοιτητών έχουν επιδεινωθεί σε δραματικό σημείο, κυρίως λόγω της έλλειψης οικονομικής 
Για παράδειγμα, οτη Ριοοία το ποοοστό τ(ον χρηματοδοτήσεων της ομοσπονδιακής κιιβέρνηαης για την 
εκπαίόειιση μειώθηκε οε 3,8% το 1993. 
26 
υποστήριξης. Η κατάσταση αυτή αυξάνει τις πιέσεις στη διαδικασία μεταρρύθμισης και καθιστά 
ακόμα περισσότερο αναγκαίες τις δεξιότητες για τη διαχείριση των αλλαγών με ενεργητικό 
τρόπο και με ευνοϊκή σχέση κύστους-αποτελέσματος. 
92. Ένα σημαντικό θέμα της αλλαγής αυτής, όπως προαναφέρθηκε, αποτελεί η ενίσχυση των 
περιφερειακών και τοπικών πτυχών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Στις περιπτώσεις όπου η 
περιφερειακή διάσταση είναι σημαντική σε χώρα του Tacis, τα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης οφείλουν να διαδραματίσουν ενεργέστερο ρόλο στις οικονομικές και κοινωνικές 
δραστηριότητες, ενδεχομένως στο πλαίσιο σχεδίων περιφερειακής ανάπτυξης και να συμβάλουν, 
μέσω της εκ νέου κατάρτισης, στη μετατροπή στρατιωτικών υποδομών για τη χρησιμοποίηση 
τους για πολιτικούς σκοπούς. Η μεγαλύτερη συμμετοχή του τοπικού στοιχείου αποτελεί, ως ένα 
βαθμό, κοινό στόχο όλων των χωρών του προγράμματος Tac is, ιδίως στο πλαίσιο της ανάπτυξης 
στενότερων δεσμών με τις επιχειρήσεις, π.χ. με την αναζήτηση ευκαιριών για τη μεταφορά 
τεχνολογίας, την παροχή συμβουλών και τη συνεχή εκπαίδευση. Η παροχή υπηρεσιών εκ μέρους 
των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης', για την αντιμετώπιση των πρακτικών αναγκών 
διαφόρων περιφερειακών και τοπικών οργανισμών και επιχειρήσεων, θα καταστεί δυνατή μόνο 
αν υπάρχουν οι κατάλληλες δομές, δεξιότητες και συμπεριφορές για την ανάπτυξη στενότερης 
σχέσης με "εξωτερικούς" εταίρους. Με τη σφυρηλάτηση καλύτερων και παραγωγικότερων 
δεσμών σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θα 
αποκτήσουν μεγαλύτερη σχέση με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας και θα αποδώσουν 
μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία, αποκτώντας έτσι τη δυνατότητα για εξεύρεση νέων ή 
βελτιωμένων πηγών χρηματοδότησης που θα αντικαταστήσουν, ως ένα βαθμό, τις μειωμένες 
επιχορηγήσεις εκ μέρους της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. 
93. Τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο για την κατάρτιση 
καθηγητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, π.χ. μέσω των 100 περίπου παιδαγωγικών ινστιτούτων 
και πανεπιστημίων στη Ρωσία, και οι μεταρρυθμίσεις του τομέα της υποχρεωτικής εκπαίδευσης 
οδηγούν στην κατά προτεραιότητα αναδιάρθρωση της παρεχόμενης κατάρτισης για τους 
καθηγητές σχολείων. Οι σχεδιαζόμενες μεταρρυθμίσεις στη Ρωσία2 αποβλέπουν στη μετάβαση 
σε πολυστρωματική διάρθρωση, στο πλαίσιο της οποίας θα παρέχεται περισσότερο 
διαφοροποιημένη κατάρτιση, συμπεριλαμβανομένης της συνεχούς κατάρτισης εντός της 
επιχείρησης, καθώς και της εισαγωγής νέων μεθοδολογιώνδιδασκαλίαςκαι νέων προγραμμάτων 
σπουδών, ιδιαίτερα στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών. 
94. Οι κύριες προκλήσεις στον παιδαγωγικό τομέα εστιάζονται στην ανάγκη για μεταρρύθμιση 
των εξαιρετικά ειδικευμένων και αυστηρών προγραμμάτων σπουδών, προκειμένου να 
αποκτήσουν στενότερη σχέση με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, της σύνχρονης τεχνολογίας, 
και της κοινωνικής και δημοκρατικής εξέλιξης, καθώς και στην εισαγωγή νέων μεθόδων 
διδασκαλίας. 
95. Στο πλαίσιο του αυστηρού συστήματος της ελεγχόμενης οικονομίας, τα προγράμματα 
σπουδών των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθορίζονταν (και ως ένα σημείο 
εξακολουθούν να καθορίζονται) από επιμέρους υπουργεία τα οποία εξασφάλιζαν θέση εργασίας 
μετά την απο(|>οίτηση. Ύστερα από τη σταδιακή αποικοδόμηση του συστήματος αυτού, τα 
Έκθεση "Ενίσχυση της διαπανεπιστημιακής συνεργασίας Ανατολής Δύσης: από την παροχή βοήθειας στη 
συνεργασία" που κατάρτισε η ΔΕΠ, σελίδες 16-17. 
Υπουργείο Παιδείας/UNKSCO: "National School Development Projet", 1995· Υπουργείο Παιδείας: "The 
Development of Education - National Report of the Russian Federation", 1994. 
27 
ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης παραμένουν εξαιρετικά ειδικευμένα και συχνά προσφέρουν 
μακροχρόνιες και ολοένα άχρηστες σπουδές, παράγοντας αποφοίτους με ακατάλληλες 
δεξιότητες για τη νέα αγορά εργασίας (κυρίως σε τεχνικούς τομείς). Επιπλέον, επειδή 
προηγουμένως οι ανάγκες σε δεξιότητες υπαγορεύονταν στα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, δεν υπάρχουν οι μηχανισμοί, οι δεξιότητες και οι συμπεριφορές για την 
προσαρμογή στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον που καθοδηγείται από την αγορά. Ωστόσο, οι 
αλλαγές καθίστανται ολοένα περισσότερο επιτακτικές από την οξύτατη οικονομική δυσπραγία 
του τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος δεν μπορεί πλέον να προσφέρει σπουδές 
χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες της αγοράς. Η ανάπτυξη στενότερων δεσμών με τοπικούς 
κοινωνικοοικονομικούςεταίρους είναι αναγκαία, πλην όμως δεν επαρκεί για τον εκσυγχρονισμό 
των προγραμμάτων σπουδών, ο οποίος προϋποθέτει τις προαναφερθείσες εσωτερικές θεσμικές 
αλλαγές. 
96. Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα κρίσιμη στις επιστήμες εκείνες που δέχονταν ιδιαίτερα έντονες 
ιδεολογικές επιδράσεις, οι οποίες όμως στη σύγχρονη μορφή τους συμβάλλουν αποφασιστικά 
στην οικονομική και κοινωνική αναδιάρθρωση. Μεταξύ των τομέων αυτών, πρωταρχική 
σημασία έχουν οι νομικές και οικονομικές επιστήμες, πλην όμως οι κοινωνικές επιστήμες και 
ανθρωπιστικές σπουδές στο σύνολο τους πάσχουν με διάφορους τρόπους από τις συνέπειες της 
κομμουνιστικής εποχής. 
97. Οι πρακτικές διδακτικές μέθοδοι που επικεντρώνονται στο διδάσκοντα χρειάζονται επίσης 
ριζικό εκσυγχρονισμό. Τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αναζητούν την τεχνογνωσία για 
να αντικαταστήσουν τις προηγούμενες μεθόδους με περισσότερο συμμετοχικές και καινοτόμες 
μεθόδους που θα προσφέρουν μεγαλύτερη ποικιλία η οποία θα ταιριάζει στις διαφορετικές 
μορφές και προτιμήσεις διδασκαλίας στο πλαίσιο προσέγγισης που θα εστιάζεται στον 
σπουδαστή. Χρειάζεται επίσης να επαναπροσδιοριστούν οι πραγματολογικές ανάγκες της 
διδασκαλίας, ώστε να ενθαρρυνθεί και να αναπτυχθεί η ικανότητα των σπουδαστών για κριτική 
ανάλυση και να τους παρασχεθούν τα εφόδια προκειμένου να είναι σε θέση να εξετάζουν 
διαφορετικές επιλογές και να λαμβάνουν ορισμένες φορές περίπλοκες αποφάσεις στα 
προβλήματα που θα αντιμετίοπίσουν στην προσωπική και επαγγελματική τους ζωή. Οι φοιτητές 
θα χρειαστεί επίσης να αναπτύξουν την ετοιμότητα και ικανότητα εκείνη που θα τους επιτρέψει 
να είναι προσαρμόσιμοι και ευέλικτοι, καθόσον τα προσόντα αυτά είναι απαραίτητα στην 
οικονομία της αγοράς. Η απόκτηση δυνατοτήτων διά βίου μάθησης θα αποτελ,έσει κρίσιμο 
στοιχείο, προκειμένου η τριτοβάθμια εκπαίδευση να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες της 
αγοράς εργασίας. 
Β. Στρατηγικές επιλογές 
98. Οι σχέσεις και η συνεργασία της ΕΕ με τις χώρες του προγράμματος Tacis εντάσσονται 
προοδευτικά στο πλαίσιο συμφωνιών συνεργασίας που εστιάζονται στην ανάπτυξη εταιρικών 
σχέσεων διαφόρων βαθμίδων για την υποστήριξη της οικονομικής και δημοκρατικής 
μεταρρύθμισης1. Καθεμία από τις εν λόγω συμφωνίες περιλαμβάνει διατάξεις που αφορούν την 
εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση, η εφαρμογή των οποίων θα αποτελέσει το 
ευρύτερο πλαίσιο για το Tempus (Tacis) κατά τα προσεχή έτη. 
Συμιρωνίες συνεργασίας έχουν υπογραφεί μι τη Λευκορωσία, τη Μολδαβία, το Καζακατάν, την Κυργιζία, 
τη Ρ<οσία και την Ουκρανία, ενιό διεξάγονται διαπραγματεύσεις με την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και τη Γε<οργία. 
Διερευνητικές συζητήσεις πραγματοποιούνται με το Τουρκμενιστάν και το Οιΐζμπικιστάν. 
28 
99. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Καννών καθόρισε τα κύρια πολιτικά θέματα για τις σχέσεις 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη Ρωσία, αποβλέποντας κυρίως σε μια "ουσιαστική σχέση 
συνεργασίας". Έκτοτε, η Επιτροπή ανακοίνωσε στο Συμβούλιο τις λεπτομερείς προτάσεις της 
για τις μελλοντικές σχέσεις με τη Ρωσία, την Ουκρανία και τις Υπερκαυκάσιες Δημοκρατίες και 
στη συνέχεια θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το πολιτικό πλαίσιο που θα οριστεί από τα τελικά 
συμπεράσματα του Συμβουλίου. 
100. Τα προγράμματα στις χώρες του Tacis2 παρέχουν μια περισσότερο συγκεκριμένη 
λειτουργική στρατηγική για την υποστήριξη των οικονομικών και δημοκρατικών 
μεταρρυθμίσεων. Οι μελλοντικές δραστηριότητες Tempus πρέπει να ενταχθούν στη στρατηγική 
αυτή κατά τρόπο ώστε να εξασφαλίζεται η αποτελεσματικότερη κινητοποίηση του τομέα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ώστε να συμβάλει στην επίτευξη των μεταρρυθμιστικών αυτών 
στόχων. 
101. Σε σχέση με τις σημαντικές ανάγκες της μεταρρύθμισης των χωρών του Tacis, η 
χρηματοδοτική ενίσχυση θα παραμείνει περιορισμένη, γεγονός που καθιστά αναγκαία την 
αναζήτηση μεθόδων υλοποίησης του προγράμματος με ευνοϊκή σχέση κύστους-αποτελέσματος. 
Η πρόσφατη χάραξη εθνικών προτεραιοτήτων θα συμβάλει αποφασιστικά στον προσδιορισμό 
συγκεκριμένων για κάθε χώρα τομέων προτεραιότητας. Η τάση αυτή για ακριβέστερη εστίαση 
πρέπει στο μέλλον να ενισχυθεί περαιτέρω, με την ένταξη των προτεραιοτήτων αυτών σε ολοένα 
συνεκτικότερα πλαίσια εθνικής και, ενδεχομένως, περιφερειακής πολιτικής. Το αρχικό στάδιο 
του Tempus στο πλαίσιο του Tacis απέδειξε ότι η ανταγωνιστική προσέγγιση όσον αφορά τη 
σχεδίαση, επιλογή και υλοποίηση σχεδίων εξασφαλίζει υψηλή ποιότητα και ευνοϊκή σχέση 
κόστους-αποτελέσματος, ιδίως όταν εντάσσεται στο πλαίσιο στοχοθετημένων προτεραιοτήτων. 
102. Οι επιδράσεις των περιορισμένων διαθέσιμων πόρων μπορούν επίσης να μεγιστοποιηθούν 
με τον εντοπισμό βασικών σημείων επίδρασης, προκειμένου να βελτιστοποιηθούν τα 
πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα, καθώς επίσης και με την ανάπτυξη παραγωγικότερων 
συνεργείων με άλλες δραστηριότητες ενίσχυσης στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η 
προσπάθεια αυτή συνεπάγεται τη συνέχιση και την περαιτέρω ανάπτυξη της πολιτικής 
εντοπισμού κέντρίον εμπειρογνωσίας και την ενθάρρυνση των περιφερειακών δικτύων, 
εξασφαλίζοντας παράλληλα ότι οι ενέργειες αυτές έχουν προσεκτικά επιλεγμένους 
προσανατολισμούς,αλληλοσυμπληρώνονταικαι υποστηρίζουν την ανάπτυξη τοπικών πλαισίων 
πολιτικής και αναπτυξιακών σχεδίων. Η διάδοση αποτελεσμάτων των σχεδίων θα αποκτήσει 
μεγαλύτερη σημασία στο μέλλον, κυρίως στο πλαίσιο της δημιουργίας ισχυρότερης διασύνδεσης 
με τις ανάγκες της τοπικής βιομηχανίας και άλλων μη ακαδημαϊκών οργανισμών. 
103. Οι αλλαγές και ο εκσυγχρονισμός των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εξαρτώνται 
σε μεγάλο βαθμό από την ουσιαστική βελτίωση της διαχείρισης σε όλα τα επίπεδα. Στο πλαίσιο 
αυτό, ενδείκνυται η δημιουργία νέων δομών διαχείρισης, η ανάπτυξη βελτιωμένων δεξιοτήτων 
διαχείρισης και η υιοθέτηση περισσότερο ενεργών και θετικών συμπεριφορών για την υλοποίηση 
των αλλαγών. Τα μέτρα αυτά όχι μόνο θα διευκολύνουν την αναδιάρθρωση και τη 
μεταρρύθμιση, αλλά, εξίσου σημαντικό, θα συμβάλουν στην εδραίωση τους. 
Ο νέος κανονισμός του Συμβουλίου σχετικά με το lacis, της 29ης Ιανουαρίου 1996, προβλέπει τετραετή 
ενδεικτικά προγράμματα 1996-99 και λεπτομερέστερα προγράμματα δράσης μεταβλητής διάρκειας. 
29 
Γ. Μελλοντικοί προσανατολισμοί για το Tempus στο πλαίσιο του Tacis 
104. Οι προσανατολισμοί της πολιτικής για το Tempus θα συνεχίσουν να καθορίζονται βάσει 
στοχοθετημένων εθνικών προτεραιοτήτων που θα προσδιοριστούν βάσει του γενικού πλαισίου 
των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις χώρες του Tacis και του περισσότερο 
συγκεκριμένου πλαισίου των προγραμμάτων του Tacis. Η ανάπτυξη ενισχυμένων δεσμών 
μεταξύ των επιπέδων χάραξης και υλοποίησης της πολιτικής θα οδηγήσει σε παραγωγικότερες 
συνέργειες μεταξύ των δύο αυτών επιπέδων και θα ενισχύσει το συμπληρωματικό ρόλο του 
Tempus στις περιπτώσεις εκείνες όπου τα κλαδικά προγράμματα Tacis υποστηρίζουν τη 
διαδικασία ανάπτυξης πολιτικής. 
105. Το αυτό ισχύει όσον αφορά την ανάπτυξη και την υλοποίηση της πολιτικής για την 
τριτοβάθμια εκπαίδευση στις χώρες του Tacis. Πράγματι, νέες πολιτικές τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης χρειάζονται, ώστε να δημιουργηθεί το συνεκτικό εκείνο πλαίσιο που θα 
μεγιστοποιήσει την αξία των σχεδίων σε επίπεδο πανεπιστημίων. To Tempus είναι σε θέση να 
συμπληρώσει τις δραστηριότητες Tacis υποστηρίζοντας τη διαδικασία αυτή με την εφαρμογή 
επιλεγμένων σχεδίων που θα κατευθύνουν, θα υλοποιήσουν και θα υποστηρίξουν την πολιτική 
σε λειτουργικό επίπεδο, για παράδειγμα σε τομείς όπως των νέων δομών και πρακτικών 
εκπαιδευτικής διαχείρισης. 
106. Η ενίσχυση της διαχείρισης των πανεπιστημίων θα εξακολουθήσει να αποτελεί 
προτεραιότητα για το μέλλον. Η τάση για την αύξηση του βαθμού αυτονομίας των 
πανεπιστημίων θα δημιουργήσει νέες απαιτήσεις για το προσωπικό των πανεπιστημίων, ενώ οι 
πύροι θα παραμείνουν μειωμένοι. Οι δομές και οι δεξιότητες για τη διαχείριση των αλλαγών 
σε θεσμική βάση θα είναι απαραίτητες, καθώς τα πανεπιστήμια θα προσπαθούν να 
προσαρμόσουν τις δραστηριότητες τους σε νέες αγορές εργασίας, να αναπτύξουν νέες σχέσεις 
με τις τοπικές και περιφερειακές αρχές και επιχειρήσεις, αναλαμβάνοντας μεγαλύτερες ευθύνες 
για την αποδοτικότερη χρησιμοποίηση των περιορισμένωνπροϋπολογισμών,κατάσταση η οποία 
θα αποτελέσει τον κανόνα. 
107. Παρότι στο μέλλον το Tempus ενδέχεται να αντιμετωπίζει περισσότερα "οριζόντια" θέματα 
συμπληρώνοντας, όπως τονίστηκε ανωτέρω, δραστηριότητες του Tacis, θα εξακολουθήσει να 
υποστηρίζει την ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών για συγκεκριμένους επιστημονικούς τομείς. 
Οι τομείς υποστήριξης θα είναι κυρίως εκείνοι που θα προκύπτουν από τις ανάγκες για την 
εγκαθίδρυση της οικονομίας της αγοράς και την εδραίωση της δημοκρατίας, λαμβανομένων 
υπόψη των τοπικών συνθηκών, όπως οι υπάρχουσες δυνατότητες και ικανότητες απορρόφησης 
των πανεπιστημίων και οι στόχοι των χωρών του Tacis. Παραδείγματα των τομέων αυτών όπου 
παρατηρείται συνδυασμός του "ακαδημαϊκού ελλείμματος", των αναγκών που επιβάλλει η 
μεταρρύθμιση και των στόχων που έχουν καθοριστεί στο πλαίσιο του Tacis είναι η νομική 
κατάρτιση, τα οικονομικά,η έρευνα και η τεχνολογία, η προστασία του περιβάλλοντος και η 
εκπαίδευση για τη δημοκρατία (πολιτικές σπουδές). 
108. Στις χώρες εκείνες του Tacis όπου η περιφερειακή διάσταση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
αποτελεί στόχο προτεραιότητας, τα σχέδια Tempus πρέπει, όπου τούτο είναι δυνατόν, να 
αντικατοπτρίζουν την προοπτική αυτή στη σχεδίαση και επιλογή τους. Πρέπει να αναζητηθούν 
τρόποι για την προώθηση της περιφερειακής ταυτότητας των σχεδίων και τη διασύνδεση τους, 
όπου τούτο είναι εφικτό, με σχέδια περιφερειακής ανάπτυξης. Έτσι, όχι μόνο θα βελτιωθεί η 
σχέση των σχεδίων με τις περιφερειακές ανάγκες, αλλά θα βελτιωθούν επίσης τα αποτελέσματα 
των σχεδίων με τη μεγαλύτερη κινητοποίηση περιφερειακών παραγόντων. 
30 
109. Η ανάπτυξη δικτύων και αποκεντρωμένων υπηρεσιών σε περιφερειακή ή τοπική βάση θα 
βελτιώσει τις ενέργειες και θα συμβάλει στην εδραίωση των αποτελεσμάτων. Έτσι, χρειάζεται 
να συνεχισθεί η ενθάρρυνση δραστηριοτήτων συνεργασίας μεταξύ ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης της ίδιας περιοχής με σαφώς καθορισμένους κοινούς στόχους. Ωστόσο, ιδιαίτερη 
έμφαση θα πρέπει να δοθεί στο μέλλον για τη βελτίωση της ικανότητας των πανεπιστημίων να 
αναπτύσσουν δεσμούς με "εξωτερικούς" εταίρους του κοινωνικοοικονομικού τομέα, και κυρίως 
με τη βιομηχανία, και να παρέχουν υπηρεσίες προς τις επιχειρήσεις και τις τοπικές και 
περιφερειακές αρχές μέσω π.χ. της μεταφοράς τεχνολογίας, της παροχής συμβουλών και της 
συνεχούς εκπαίδευσης. 
110. Στο πλαίσιο αυτό, θα παρέχεται συνεχής υποστήριξη στη διάδοση αποτελεσμάτων του 
Tempus και, ενώ το απόθεμα των αποτελεσμάτων των σχεδίων θα αυξάνεται κατά τα προσεχή 
έτη, θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον ενδείκνυται η επιστροφή σε επενδύσεις Tempus με την 
ενίσχυση της υποστήριξης για τη δραστηριότητα αυτή. Έτσι, θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα 
στην καθιέρωση και στην εμβάθυνση των διαδράσεων με συναφή σχέδια που ενισχύονται από 
το Tacis. 
111. Η χρησιμοποίηση ηλεκτρονικών μέσων αποτελεί ίσως ένα σημαντικό μέσο που θα 
υποστηρίξει αποτελεσματικά την ανάπτυξη δικτύων, την προώθηση των επαφών με τοπικούς 
παράγοντες και τη διάδοση, κυρίως σε περιπτώσεις όπου οι αποστάσεις είναι μεγάλες. Τα μέσα 
αυτά θα διευκολύνουν την πρόσβαση σε αποτελέσματα σχεδίων, θα ενισχύσουν τις 
δραστηριότητες συνεργασίας ή θα προσφέρουν νέες επιλογές για μεθόδους διδασκαλίας και 
παράδοσης όταν η παρουσία σε συνεδριάσεις δεν είναι πάντα εφικτή ή αναγκαία. Η Ρωσία που 
θα ωφεληθεί περισσότερο από το μέσο αυτό αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην πρόσβαση των 
πανεπιστημίων σε δικτυωμένες υπηρεσίες της τεχνολογίας των πληροφοριών'. 
III. ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 
112. Στις χώρες των προγραμμάτων Phare και Tacis προτείνεται να συνεχιστεί η πολύτιμη και 
ξεχωριστή συνεισφορά του Tempus μετά την ολοκλήρωση του δεύτερου σταδίου του. Σε γενικές 
γραμμές, ο ρόλος του Tempus θα είναι να αναζητηθούν τρόποι εκμετάλλευσης των 
πλεονεκτημάτων του προγράμματος σε λειτουργικό και θεσμικό επίπεδο και να χρησιμοποιηθεί 
η ουσιαστική αυτή βάση για αλλαγή προκειμένου: 
• να υποστηριχθεί και να αναπτυχθεί ευρύτερη συνεργεία με την ανάπτυξη και την 
υλοποίηση της πολιτικής για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η συμπληρωματικότατα είναι 
δυνατόν να προωθηθεί με τη δοκιμαστική εφαρμογή καινοτόμων πολιτικών υπό τη 
μορφή πειραματικών σχεδίων, ενώ παράλληλα θα αναπτύσσεται συστηματικότερη 
αμοιβαία ανατρο(|>οδότηση των πληροφοριών μεταξύ των επιπέδων χάραξης και 
εφαρμογής της πολιτικής και θα χρησιμοποιούνται σχέδια ανάπτυξης των 
πανεπιστημίων και καθιέρωσης και εδραίωσης των καλύτερων πρακτικών· 
Για παράδειγμα, το περασμένο έτος καταρτίστηκε σχέδιο για τη δημιουργία "εθνικού ακαδημαϊκού συστήματος 
βάσεων δεδομένων των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη Ρωσία". Το εν λόγο) σύστημα θα περιλαμβάνει 
πληρίκρορίες σχετικά με τις κύριες δραστηριότητες ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και θα ενταχθεί στο'Internet. 
Επίσης, η επιτροπή τριτοβάθμιας εκπαίδευσης επιχορηγεί τη δημιουργία κέντρων νέας τεχνολογίας των πληροφοριών 
(Τε 60 πανεπιστήμια και άλλα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, τα οποία όλα έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρονικό 
ταχυδρομείο. Στο μέλλον, το Tempus θα πρέπει να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικότερα την αναπτυσσόμενη αυτή 
υποδομή στη Ρωσία και αλλού προκειμένου να βελτιστοποιηθούν τα αποτελέσματα όπιος περιγράιρηκε ανωτέρω. 
31 
• να κινητοποιηθεί και να μεταφερθεί, μέσω καλά οργανωμένων δικτύων και μεθόδων 
συνεργασίας, η εμπειρογνωσία εντός του τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για να 
αντιμετωπισθούν σαφώς προσδιορισμένες ελλείψεις σε δεξιότητες σε σχέση με τους 
μεταρρυθμιστικούς στόχους του Phare και του Tacis· 
• να αναπτυχθούν οι ικανότητες των πανεπιστημίων για διαχείριση των αλλαγών και 
αποτελεσματική αντιμετώπιση των προκλήσεων εντός του οικονομικού και κοινωνικού 
περιβάλλοντος. Αποδίδοντας ιδιαίτερη έμφαση στη δημιουργία, ενίσχυση και διαχείριση 
δεσμών με επιχειρήσεις και άλλους τοπικούς/περιφερειακούς οργανισμούς, το Tempus 
μπορεί να συμβάλει στην καθιέρωση των αναγκαίων διαδικασιών, συμπεριφορών και 
δεξιοτήτων για να διατηρηθεί η σχέση με τις οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες· 
• να υπάρξει εκμετάλλευση των επενδύσεων του Tempus που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί 
με τη χρησιμοποίηση της διάδοσης και της ανάπτυξης δικτύων, ώστε να αυξηθεί το 
δυναμικό για μεταρρύθμιση. 
113. Ιδιαίτερα στις συνδεδεμένες χώρες Phare η περισσότερο διευθύναμε νη αυτή στρατηγική θα 
απαιτήσει περαιτέρω τροποποίηση της παραδοσιακής "από κάτω προς τα άνω" προσέγγισης 
προς όφελος ενός ενεργέστερου ρόλου για το σχεδιασμό και την παρακολούθηση των σχεδίων. 
Στο μέλλον, ενδείκνυται η εφαρμογή ενός σχετικά μικρού αριθμού προσεκτικά επιλεγμένων 
σχεδίων ύστερα από διαπραγματεύσεις για την αντιμετώπιση ολοένα περισσότερο οριζόντιων 
τομέων, όπως πρότυπα, ποιότητα, διαχείριση και δομή των ειδικεύσεων σε σχέση με τις 
ανάγκες των μεταβαλλόμενων αγορών εργασίας. Η προσέγγιση αυτή θα έχει επιδράσεις στην 
πολιτική που εφαρμόζεται σήμερα με τη σχεδίαση προγραμμάτων εκ μέρους κοινοπραξιών, 
καθώς και για τον αναγκαίο βαθμό παρακολούθησης, προκειμένου να εξασφαλιστεί η επίτευξη 
ολοένα περισσότερο απαιτητικών, ειδικών και στρατηγικών αποτελεσμάτων. Στις χώρες του 
Tacis η προσέγγιση "από κάτω προς τα άνω", όπως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Tempus II, 
θα εξακολουθήσει να αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την επιτυχή εφαρμογή του 
προγράμματος. 
114. Καθώς θα ωριμάζει το πρόγραμμα Tempus, ιδιαίτερα στις συνδεδεμένες χώρες Phare, και 
ενώ το κέντρο βάρους θα απομακρύνεται από την ανάπτυξη βασικών προγραμμάτων σπουδών, 
είναι απαραίτητη η αλλαγή της απαίτησης για πλήρη τριετή κοινά ευρωπαϊκά προγράμματα και 
η ανάπτυξη βραχύτερων και περισσότερο συμπυκνωμένων δράσεων με διετή κατ* ανώτατο όριο 
διάρκεια. Επιπλέον, θα πρέπει να εξεταστεί η ελαστικότερη οριοθέτηση του προγράμματος, 
ώστε να καταστεί περισσότερο ικανό να αντιμετωπίζει βραχυπρόθεσμες ανάγκες, όπως η 
παροχή υποστήριξης για εκδηλώσεις που θα συγκεντρώνουν επιτελικά στελέχη του τομέα 
χάραξης και του τομέα υλοποίησης της πολιτικής, δραστηριότητες που έχουν ως στόχο να 
συνεισφέρουν συγκεκριμένη εμπειρογνωσία σε προβληματικά θέματα της μεταρρύθμισης ή 
πρωτοβουλίες για τη βελτίωση των επιδράσεων βασικών αποτελεσμάτων του Tempus. 
115. Όπως αναφέρθηκε στην αρχή, το χρονοδιάγραμμα για περαιτέρω στάδια του Tempus 
περιορίζεται στην περίοδο της σημερινής χρηματοδοτικής δέσμευσης για τα προγράμματα Phare 
και Tacis. Ωστόσο, η δέσμευση αυτή δεν σημαίνει κατ1 ανάγκη ότι όλες οι ανάγκες της 
μεταρρύθμισης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θα ικανοποιηθούν μέχρι το τέλος της δεκαετίας, 
ιδιαίτερα στις χώρες του προγράμματος Tacis. Ακόμα και στις συνδεδεμένες χώρες του Phare, 
οι διαφορετικές προσεγγίσεις όσον αφορά τις απαιτήσεις της προσχώρησης μπορεί να οδηγήσουν 
σε ανάγκες συνεχούς εκπαίδευσης και κατάρτισης σε ορισμένες χώρες μετά το 1999, τομέας στον 
οποίο το Tempus μπορεί να έχει πολύτιμη συμβολή. Το μέγεθος των προκλήσεων της 
μεταρρύθμισης στις χώρες του Tacis διαγράφει ένα σημαντικό ρόλο για το Tempus κατά την 
προσεχή δεκαετία. 
32 
ISSN 0254-1483 
COM(96) 197 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 u 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-206-GR-C 
ISBN 92-78-03548-3 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L·2985 Λουζεμβούργο 
S3