Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: πλαίσιο συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο»

(97/C 66/17)

Στις 8 Νοεμβρίου 1995, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την παραπάνω ανακοίνωση.

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε και η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, επεξεργάσθηκε τη γνωμοδότησή του στις 15 Νοεμβρίου 1996 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Laur, με συνεισηγητές τον κ. Meriano και την κ. van den Burg.

Κατά τη 340ή σύνοδο ολομέλειας της 27ης και 28ης Νοεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 28ης Νοεμβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 95 ψήφους υπέρ, 4 κατά και 4 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Η παρούσα γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το μέλλον της κοινωνικής προστασίας λαμβάνει υπόψη τον ακόλουθο διττό στόχο:

- αφενός, χρειάζεται σήμερα να επιδιωχθεί μεγαλύτερη συμβατότητα μεταξύ των κανόνων και πρακτικών των κρατών μελών στο επίπεδο της κοινωνικής προστασίας 7

- αφετέρου, ο στόχος αυτός πρέπει να επιτευχθεί σύμφωνα με την πολιτιστική παιδεία κάθε κράτους μέλους επί τη βάσει της επικουρικότητας. Υπό το πνεύμα αυτό, έγκειται στα κράτη μέλη ειδικώς να εξασφαλίσουν τη διαχείριση των δαπανών που συνδέονται με την κοινωνική προστασία.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε πρωτοβουλία για την διενέργεια συζητήσεως σε ευρωπαϊκό επίπεδο σχετικά με το μέλλον της κοινωνικής προστασίας στην ανακοίνωσή της έγγρ. COM(95) 466 της 31ης Οκτωβρίου 1995. Αντικείμενο της συζητήσεως είναι ο κοινός προβληματισμός που πρέπει να διενεργηθεί από τα κοινοτικά όργανα και τα κράτη μέλη, στον οποίο προβληματισμό θα πρέπει να δοθεί «η δέουσα συνέχεια» έως το 1996.

1.2. Η εν λόγω πρωτοβουλία βασίζεται στον πρωταρχικό στόχο της κοινωνικής συνοχής και της αλληλεγγύης και αποσκοπεί στη διατήρηση ή την επίτευξη υψηλού επίπεδου κοινωνικής προστασίας, αποστολή η οποία προβλέπεται από το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Βάσει του ρόλου και των συμφερόντων της Ενώσεως στον τομέα της ελεύθερης διακίνησης, η επιδίωξη του θεμελιώδους αυτού στόχου έγινε αφορμή για την χάραξη μιας στρατηγικής συγκλίσεως που προσδιορίσθηκε σε δύο συστάσεις το 1992: τη σύσταση 92/441/ΕΟΚ της 24ης Ιουνίου 1992 και τη σύσταση 92/442/ΕΟΚ της 27ης Ιουλίου 1992. Δια μέσου των συστάσεων αυτών, τα κράτη μέλη συνεφώνησαν από κοινού ότι είναι ανάγκη να διατηρήσουν, να προσαρμόσουν και να αναπτύξουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλειας και όρισαν κοινούς στόχους για την επίτευξη του σκοπού τους.

1.3. Η ανακοίνωση αναφέρεται στις συγκεκριμένες αιτιολογήσεις που συνδέονται με τις πρόσφατες πολιτικές προσπάθειες και με τη νέα συζήτηση για τη δυνατότητα να καταστούν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας πιό ευνοϊκά στην απασχόληση και πιο αποτελεσματικά με τη μείωση του έμμεσου εργατικού κόστους ή με τη συνδυασμένη εφαρμογή φορολογικών συστημάτων και συστημάτων παροχής βοήθειας.

1.4. Στην ανακοίνωση σκιαγραφούνται ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των πρόσφατων εξελίξεων καθώς και των εξελίξεων που πρέπει να αναμένονται στο μέλλον, και τονίζονται εφτά συγκεκριμένα θέματα που προσφέρονται για περαιτέρω ανάλυση και κοινό προβληματισμό. Ειδικότερα το τελευταίο θέμα («η μακροπρόθεσμη θεώρηση του μέλλοντος της κοινωνικής προστασίας») μπορεί να καλύψει πολλές τάσεις και πολλά προβλήματα που απετέλεσαν αντικείμενο άλλων γνωμοδοτήσεων της ΟΚΕ, όπως π.χ. οι αλλαγές συμπεριφοράς ως προς την εργασία καθώς και ως προς τον κύκλο της ζωής και της οικογενείας. Όπως επισημαίνεται στο σημείο 2.3 της ανακοίνωσης, δεν είναι δυνατόν να αιτιολογηθούν όλες οι δημογραφικές τάσεις αποκλειστικά βάσει του φαινομένου της γήρανσης του πληθυσμού. Μνημονεύεται εξίσου και η σταδιακή μετατροπή των οικογενειακών δομών η οποία μας υποχρεώνει να μην περιοριζόμαστε πια μόνον στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ένα και μόνο μέλος συντηρεί την οικογένεια και αποτελεί μοναδική πηγή εισοδημάτων, αλλά να αντιμετωπίζουμε τους διάφορους εργαζομένους στο σύνολό τους, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων των οποίων ο τρόπος εργασίας αντιστοιχεί σε νέες μορφές και συμπεριφορές εργασίας. Το γεγονός ότι οι εν λόγω συμπεριφορές τροποποιούνται κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου θα πρέπει επίσης να αποτελέσει αντικείμενο της δέουσας προσοχής ().

2. Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη

2.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στη γνωμοδότησή της για την «Πρόταση σύστασης του Συμβουλίου περί της σύγκλισης των στόχων και των πολιτικών κοινωνικής προστασίας», τον Νοέμβριο του 1991, αναφέρθηκε στο ζήτημα της κοινωνικής προστασίας (καθώς και της κοινωνικής ασφάλισης), θίγοντας κατ'αρχήν το ζήτημα της αρχής της αλληλεγγύης. Στη γνωμοδότηση αναφέρεται ότι:

«Η κοινωνική ασφάλιση με την ευρύτερη έννοια θα πρέπει να εννοηθεί ως "κοινωνική κάλυψη" η οποία βασίζεται στην αλληλεγγύη και επεκτείνεται σε κάθε άτομο που έχει ανάγκη και το οποίο διαμένει νομίμως στην Κοινότητα, όταν βρεθεί σε κατάσταση ανάγκης που απαιτεί προστασία από ορισμένους κινδύνους. Αυτή η προστασία, που παρέχεται στις περιπτώσεις ασθενείας ή ατυχήματος, μητρότητας, ανεργίας, ανικανότητας προς εργασία, γήρατος και δυσκολιών οικογενειακής φύσεως, εξασφαλίζει τα κατάλληλα μέσα για τη διατήρηση επαρκούς βιοτικού επιπέδου με τρόπο ώστε να προληφθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός των πληττομένων. Οι κίνδυνοι που αναφέρθηκαν πιο πάνω αποτελούν συνεπώς το αντικείμενο της κοινωνικής προστασίας, στη διαμόρφωση της οποίας συνέβαλαν επίσης συμβάσεις και γνωμοδοτήσεις, που καταρτίσθηκαν σε διεθνές και κοινοτικό επίπεδο (1)

(1) ΕΕ αριθ. C 40 της 17. 2. 1992, παράγραφοι 1.4, 1.5, 1.6.».

Αν προστεθεί στον κατάλογο αυτό η περίπτωση της εκπαιδευτικής γονικής άδειας αυτή η περιγραφή καλύπτει συνεπώς όλες τις μορφές κοινωνικής προστασίας που συνδέουν την ασφάλιση έναντι των κινδύνων με τις ανάγκες της κοινωνικής συνοχής.

2.2. Στην ανακοίνωσή της (σημείο 1.1) η Επιτροπή ορίζει την κοινωνική προστασία «ως το σύνολο των συλλογικών συστημάτων μεταφοράς, που έχουν σχεδιαστεί για την προστασία των πολιτών έναντι των κοινωνικών κινδύνων.»

2.3. Η κοινωνική προστασία αποτελεί θεμελιώδες συστατικό στοιχείο του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Φορέας εμπιστοσύνης, συμβάλει στην κοινωνική συνοχή και στη δημιουργία μεταξύ των ευρωπαίων πολιτών ενός αισθήματος συμμετοχής στην ίδια κοινότητα.

2.4. Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας σε ολόκληρη την Κοινότητα βασίζονται στην αρχή της αλληλεγγύης μεταξύ των πολιτών. Έκφραση της εν λόγω αλληλεγγύης αποτελεί η παραδοσιακή μορφή του Κράτους-Πρόνοια και οι μηχανισμοί αλληλασφάλισης.

2.5. Τα υφιστάμενα στην Ευρωπαϊκή Ένωση συστήματα κοινωνικής προστασίας παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές. Όπως κατέδειξαν ορισμένες μελέτες (), οι υφιστάμενες διαφορές εντοπίζονται κυρίως στην κάλυψη των κινδύνων, στους κανόνες πρόσβασης, στη διάρθρωση των παροχών, στο επίπεδο και την προέλευση των σχετικών οικονομικών πόρων, των εταίρων που συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων και διαχείρισης των συστημάτων.

2.6. Οι υφιστάμενες διαφορές οφείλονται βεβαίως στις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν στα διάφορα κράτη μέλη που το καθένα των οποίων χρησιμοποίησε και συνδύασε με το δικό του τρόπο τα διάφορα στοιχεία των συστημάτων Beveridge ή Bismarck.

2.7. Εντούτοις, υφίστανται πολλές κοινές κατευθυντήριες γραμμές όσον αφορά τους στόχους, τους καλυπτόμενους κινδύνους και τα κατώτερα διασφαλιζόμενα πρότυπα, όχι μόνο στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά επίσης και σε διεθνές επίπεδο. Ορισμένα διεθνή κείμενα περιλαμβάνουν ρήτρες κατώτερων προτύπων, που έχουν υιοθετηθεί από την πλειοψηφία των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Σύμβαση αριθ. 102 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας του 1952, επικυρώθηκε από 13 κράτη μέλη () και ο Ευρωπαϊκός Κώδικας κοινωνικής ασφάλισης του Συμβουλίου της Ευρώπης, του 1964, επικυρώθηκε από τον ίδιο αριθμό χωρών (). Ο αναθεωρημένος κώδικας κοινωνικής ασφάλισης του Συμβουλίου της Ευρώπης του 1990, υπογράφθηκε από 10 κράτη μέλη ().

2.8. Η έκθεση της Επιτροπής για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη () επισημαίνει επίσης ότι στο πλαίσιο μίας ευρύτερης συγκριτικής προοπτικής, τα ευρωπαϊκά συστήματα κοινωνικής προστασίας διαφέρουν από τα ανάλογα συστήματα άλλων χωρών, παραδείγματος χάρη των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας, και παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες μεταξύ τους. Η εν λόγω έκθεση παρουσιάζει μία πλήρη συνολική εικόνα.

2.9. Υφίσταται επίσης ευρεία συμφωνία σχετικά με το γεγονός ότι η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς και η δημιουργία της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ), δεν θα πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση της κοινωνικής κατάστασης. Διάφορες δημοσκοπήσεις () καταδεικνύουν την έντονη ανησυχία των ευρωπαίων πολιτών ως προς τις επιπτώσεις της ΟΝΕ στην κοινωνική προστασία, τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό.

3. Στόχοι και μέσα κοινωνικής προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο

3.1. Ο στόχος της προαγωγής «υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας», αποτελεί το κύριο στοιχείο της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το άρθρο 2 της Συνθήκης δεν αφήνει κανένα περιθώριο ασάφειας ως προς αυτό.

3.2. Κατά τη σύνταξη της Συνθήκης της Ρώμης, συζητήθηκε διεξοδικά η ανάγκη εναρμόνισης της κοινωνικής προστασίας προκειμένου να αποφευχθεί το φαινόμενο να καταστεί η κοινωνική προστασία παράγοντας στρέβλωσης και ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών. Η εναρμόνιση επιβάλει την ενοποίηση των νομοθεσιών τόσο όσον αφορά τα συστήματα όσο και τους καλυπτόμενους κινδύνους και τα κατώτερα επίπεδα απαιτούμενης κοινωνικής προστασίας, και ίσως απαιτηθεί η σύσταση κοινοτικών ταμείων εγγυήσεων ή ταμείων συνοχής. Το εν λόγω σχέδιο υπέρ της εναρμόνισης εγκαταλείφθηκε στη συνέχεια. Έτσι, οι ενέργειες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας επικεντρώθηκαν στον συντονισμό των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Ο όρος «συντονισμός» υποδηλώνει την θέσπιση νομικών, τεχνικών και διοικητικών δεσμών μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, προκειμένου να διασφαλισθεί η ισότιμη προστασία των εργαζομένων που διακινούνται μεταξύ των κρατών μελών. Κατά συνέπεια οι μηχανισμοί συντονισμού δεν τροποποιούν τα χαρακτηριστικά των διαφόρων συστημάτων. Οι εν λόγω μηχανισμοί θεσπίθηκαν επίσημα με τους κανονισμούς (ΕΟΚ) αριθ. 1408/71 και αριθ. 574/72. Αναμφίβολα ο συντονισμός διαφορετικών συστημάτων αποτελεί ένα σύνθετο πρόβλημα, λόγω κυρίως του γεγονότος ότι τα συστήματα κοινωνική ασφάλισης έχουν αποτελέσει, κατά τα τελευταία έτη, αντικείμενο μεταρρυθμίσεων και πολυάριθμων και βαθύτατων μεταβολών.

3.3. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, υιοθετήθηκε μία νέα προσέγγιση του ζητήματος σε κοινοτικό επίπεδο, μέσω των πρωτοβουλιών της Επιτροπής που αποσκοπούσαν στην σύγκλιση της κοινωνικής προστασίας. Στη σύσταση του 1992, ορίζεται ότι η στρατηγική σύγκλισης αποσκοπεί στον καθορισμό κοινών στόχων που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τις κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές των κρατών μελών προκειμένου να καταστεί δυνατή η συνύπαρξη διαφορετικών εθνικών συστημάτων και η αρμονική προοδευτική επίτευξη των θεμελιωδών στόχων της Κοινότητας (). Εντούτοις δηλώνεται σαφώς () ότι, λόγω των σημαντικών διαφορών μεταξύ των υφιστάμενων συστημάτων και του γεγονότος ότι τα εν λόγω συστήματα αποτελούν τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς κάθε χώρας, επαφίεται στα κράτη μέλη ο καθορισμός του περιεχομένου, του τρόπου χρηματοδότησης και της οργάνωσης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας που τα αφορούν. Η μόνη υποχρέωση που επιβάλλεται στα κράτη μέλη είναι η υποβολή εκθέσεων αξιολόγησης και η οργάνωση της ανά τακτά χρονικά διαστήματα ανταλλαγής απόψεων σχετικά με την ανάπτυξη της πολιτικής τους (). Η στάση του Συμβούλιου κατά την διάρκεια των ετών που επακολούθησαν τις δύο αυτές συστάσεις ήταν περιοριστική.

3.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή στη γνωμοδότησή της τον Νοέμβριο 1991, είχε ήδη επισημάνει την αντίφαση που υπάρχει μεταξύ του καθορισμού κοινών στόχων, τον οποίο επιδοκίμασε, και της ανυπαρξίας πρακτικών μέσων υλοποίησής τους. Η ΟΚΕ υπογράμμιζε τη σημασία της μείωσης των αποκλίσεων μεταξύ των κρατών μελών και την αναγκαίοτητα «ρεαλιστικής αλλά κυρίως δυναμικής θεωρήσης» της κοινωνικής προστασίας ().

3.5. Στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, τα κράτη μέλη επεδίωξαν κατά κύριο λόγο τη διαφύλαξη της εθνικής κυριαρχίας τους, επικαλούμενα τις διατάξεις του άρθρου 3β της Συνθήκης του Μάαστριχτ () σχετικά με την αρχή της επικουρικότητας.

3.6. Η αρχή της επικουρικότητας αποκτά μεγαλύτερη σημασία στον τομέα της κοινωνικής προστασίας. Η Επιτροπή έχει ως αποστολή να προωθήσει τη στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 118 της συνθήκης. Για την επίτευξη του στόχου που ορίζει το άρθρο 117, ιδιαίτερη σημασία έχει η συνεργασία με τις φιλανθρωπικές οργανώσεις και ιδρύματα διότι στηρίζουν τους κοινωνικούς θεσμούς και υπηρεσίες.

3.7. Το άρθρο 3 Β αναφέρεται στις περιπτώσεις όπου επιδιωκόμενοι στόχοι μπορούν «λόγω των διαστάσεων ή των αποτελεσμάτων της προβλεπόμενης δράσης να επιτευχθούν καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο». Τίθεται το ερώτημα του τρόπου αξιολόγησης του επαρκούς χαρακτήρα και της αποτελεσματικότητας και ιδιαίτερα το ζήτημα της εφαρμογής οικονομικών και κοινωνικών κριτηρίων που απορρέουν από άλλες διατάξεις της Συνθήκης γενικότερα και από τους στόχους κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης ειδικότερα (άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση) ().

3.8. Εάν προβούμε στη δοκιμαστική εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, διαπιστώνουμε ότι υφίστανται δύο λόγοι που συνηγορούν υπέρ του καλύτερου συντονισμού των προσπαθειών για τη σύγκλιση των στόχων και των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως ορίζεται στη σύσταση του Συμβουλίου του 1992 ():

1) Τα μειονεκτήματα που παρουσιάζει η πολιτική συντονισμού τόσο των καθεστώτων κοινωνικής προστασίας όσο και της φορολογίας που αφορά τα εν λόγω καθεστώτα που οφείλονται στην διαφοροποίηση των υφιστάμενων συστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα την παρεμβολή σοβαρών εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων 7

2) Οι επιπτώσεις του κοινωνικού και φορολογικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών, που έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση μίας τάσης αποδιάρθρωσης ή υποβάθμισης του επιπέδου σύγκλισης της κοινωνικής προστασίας.

3.9. Η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς και η δημιουργία της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης, επηρεάζουν σημαντικά τις εθνικές πολιτικές στον τομέα της κοινωνικής προστασίας. Δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση κοινωνικών φαινομένων φτώχειας και φορολογικής υποβάθμισης. Οι τάσεις κοινωνικού και φορολογικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών αντιβαίνουν ολοένα και περισσότερο στην αρχή της επικουρικότητας και στον στόχο της προώθησης ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας.

3.10. Υπάρχει ένα παράδοξο στον τρόπο αντίληψης της έννοιας της εθνικής κυριαρχίας και της επικουρικότητας στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, παράδοξο που προσομοιάζει με αυτό που περιέγραψε πρόσφατα η Επιτροπή στο έγγραφο προβληματισμού για τη φορολογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση (): «Η έκδηλη προσπάθεια υπεράσπισης της εθνικής κυριαρχίας στον τομέα της φορολογίας οδήγησε προοδευτικά στην ουσιαστική απώλεια της φορολογικής κυριαρχίας των κρατών μελών, προς όφελος των αγορών ...».

3.11. Η αναγνώριση του εν λόγω παραδόξου και η αξιολόγηση των υφιστάμενων τάσεων στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, που επηρεάζουν (έμμεσα) την εσωτερική αγορά και την πολιτική της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) θα πρέπει να οδηγήσουν στην υιοθέτηση μιας πιο δραστήριας στρατηγικής για τη σύγκλιση, στην κατεύθυνση που όρισε το άρθρο 3Β της Συνθήκης. Το άρθρο 2 του κοινωνικού πρωτοκόλλου προβλέπει ήδη την ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία στο κοινωνικό πεδίο σε ό,τι αφορά την «ένταξη των ατόμων που έχουν αποκλειστεί από την αγορά εργασίας».

3.12. Η άποψη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σε σχέση με τα προβλήματα που θέτει η Επιτροπή, όπως και το 1992, είναι ότι υφίστανται πραγματικά σημαντικά επιχειρήματα που συνηγορούν υπέρ της ανάπτυξης μίας περισσότερο δυναμικής πολιτικής εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της σύγκλισης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας υπό την προϋπόθεση φυσικά ότι συμμορφώνονται προς τις εθνικές πολιτιστικές παραδόσεις και πρακτικές. Η εν λόγω σύγκλιση θα πρέπει να βασισθεί στους ήδη συμπεριλαμβανόμενους στη Συνθήκη και στις παραδόσεις των κρατών μελών σε σχέση με το Κράτος-Πρόνοια, θεμελιώδεις στόχους, οι οποίοι επιβεβαιώνονται από τα διεθνή πρότυπα που έχουν γίνει αποδεκτά. Βάσει των εν λόγω στόχων θα πρέπει να υποστηριχθεί και να βελτιωθεί η κοινωνική συνοχή και να αποφευχθεί η υιοθέτηση παρωχημένων πολιτικών που αποσκοπούν στην ύπαρξη όσο το δυνατόν λιγότερο κοινών στοιχείων.

4. Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας στην Ευρώπη

4.1. Προκειμένου να διασφαλισθεί η νομιμότητα μίας παρόμοιας συζήτησης στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού θεσμικού οργάνου, θα εξετασθούν στη συνέχεια τα σημεία που περιλαμβάνονται στο σημείο 3.4 της ανακοίνωσης της Επιτροπής, ενώ οι παρατηρήσεις που θα διατυπωθούν θα είναι γενικού περιεχομένου.

4.2. Κατά συνέπεια η προσέγγιση της κοινωνικής προστασίας θα πραγματοποιηθεί βάσει των εξής διαφορετικών πτυχών: η επίδραση της κοινωνικής προστασίας στην απασχόληση, οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού, η οργάνωση της κοινωνικής προστασίας κατά τρόπον ώστε να προσαρμόζεται στην ενιαία αγορά, τα συστήματα υγείας και η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

4.3. Α - Προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στην κατάσταση που επικρατεί στον τομέα της απασχόλησης

4.3.1. Η απασχόληση αποτελεί το ζήτημα στο οποίο επικεντρώνεται η συζήτηση σχετικά με την κοινωνική προστασία και οι εξελίξεις στον εν λόγω τομέα θα πρέπει να έχουν ως στόχο τη βελτίωση της κατάστασης της απασχόλησης.

4.3.2. Πράγματι, η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι αρνητικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού θα μπορούσαν να αντισταθμισθούν από την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης που θα είχε ως αποτέλεσμα τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας.

4.3.3. Λόγω της αύξησης της διάρκειας ζωής ο χρόνος καταβολής των παροχών επιμηκύνεται, χωρίς να αντισταθμίζεται η σχετική αυτή αύξηση από την αντίστοιχη εξέλιξη των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, στο βαθμό που σε ορισμένα κράτη μέλη τουλάχιστον οι συνταξιούχοι δεν καταβάλλουν εισφορές. Αντιθέτως στην περίπτωση που υπήρχε μείωση της ανεργίας, θα αυξανόταν ο αριθμός των εργαζομένων που καταβάλλουν εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και θα αντισταθμιζόταν κατά τον τρόπο αυτό οι πρόσθετες επιβαρύνσεις που οφείλονται στον διαρκώς αυξανόμενο αριθμό συνταξιοδοτούμενων, οι οποιοι δικαιούνται παροχών χωρίς να καταβάλλουν πλέον εισφορές.

4.3.4. Θα πρέπει όμως να ληφθούν υπόψη και άλλα στοιχεία.

4.3.5. Από τη μία πλευρά το γεγονός ότι το, επί του παρόντος, υψηλό επίπεδο έμμεσων επιβαρύνσεων, είναι δυνατόν να αποτρέψει την πραγματοποίηση επενδύσεων ικανών να δημιουργήσουν νέες θέσεις απασχόλησης. Ως προς το ζήτημα αυτό θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη η εκπόνηση μελέτης σχετικά με τις σχέσεις που συνδέουν τις έμμεσες δαπάνες με τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, το επίπεδο των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης με το συνολικό κόστος του εργατικού δυναμικού, το κόστος του εργατικού δυναμικού με τη ζήτηση εργατικού δυναμικού. Η εν λόγω μελέτη θα επιτρέψει τον καλύτερο προσδιορισμό των κατευθυντήριων γραμμών που θα πρέπει να διέπουν την προσπάθεια για τη βελτίωση της κατάστασης στον τομέα της απασχόλησης. Επιπλέον όπως αναφέρουν το Συμβούλιο και η Επιτροπή σε κοινή έκθεση με θέμα την απασχόληση, που υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Μαδρίτης, «θα πρέπει να εκτιμηθούν οι επιπτώσεις, βάσει καθορισμένων στόχων μείωσης, των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, στην απασχόληση», αλλά επίσης και άλλες πηγές χρηματοδότησης.

4.3.6. Εντούτοις, τα επιδόματα ανεργίας, έχουν επίσης ιδιαίτερη σημασία για την οικονομία, δεδομένου ότι μέσω αυτών δίδεται η δυνατότητα στους ανέργους να συνεχίσουν να καταναλώνουν και διασφαλίζεται η διατήρηση των ψυχολογικών εκείνων παραγόντων που είναι απαραίτητοι στο πλαίσιο της προσπάθειας για αναζήτηση εργασίας.

4.3.7. Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας στην κατάσταση που επικρατεί στον τομέα της απασχόλησης, είναι δυνατόν συνεπώς να υιοθετηθούν διάφορα στοιχεία δράσεως.

4.3.7.1. Ελάφρυνση των κοινωνικών επιβαρύνσεων για τους χαμηλόμισθους

4.3.7.1.1. Όπως σημειώνει ο Jacques Delors στο Λευκό Βιβλίο του, η μεγαλύτερη δυσχέρεια της Ευρώπης οφείλεται στο διεθνή ανταγωνισμό που υφίσταται η Ευρώπη όσον αφορά το εργατικό δυναμικό με χαμηλή ειδίκευση στον τομέα της απασχόλησης. Συνεπώς, πρέπει στη σημερινή κατάσταση της αγοράς εργασίας να ληφθούν μέτρα για την κατηγορία αυτή του εργατικού δυναμικού ούτως ώστε δια της μειώσεως των κοινωνικών επιβαρύνσεων να επέλθει ελάφρυνση του κόστους της μη μισθωτής εργασίας. Η πιο σημαντική μακροπρόθεσμη προτεραιότητα έγκειται στην ενθάρρυνση των λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων να αυξήσουν το επίπεδο των ικανοτήτων τους.

4.3.7.1.2. Προς τον σκοπό αυτό τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να θεσπίσουν ένα σύστημα μερικής ατέλειας σύμφωνα με το οποίο οι μισθοί θα υποβάλλονται στην καταβολή εισφορών κοινωνικής ασφάλισης μόνο για το τμήμα εκείνο που ξεπερνά ένα ορισμένο επίπεδο. Όλοι οι μισθωτοί θα ενσωματωθούν συνεπώς στο συστήμα και το μέτρο αυτό αναφέρεται σε όλους τους μισθούς. Αλλά μόνον εκείνοι που υπερβαίνουν το καθορισμένο όριο θα υποβάλλονται στην καταβολή εισφορών κοινωνικής ασφάλισης ανάλογα με το ποσό υπέρβασης του ορίου.

4.3.7.1.3. Με το σύστημα αυτό, ο εργοδότης επωφελείται από την κοινωνική ατέλεια εφ'όλων των μισθών όποιο και εάν είναι το επίπεδο τους, αντίθετα με το Λευκό Βιβλίο που θεσπίζει την εξαίρεση μόνο για τους χαμηλούς μισθούς.

4.3.7.2. Συνοδευτικά μέτρα της εξέλιξης των μορφών απασχόλησης

4.3.7.2.1. Η εξέλιξη της αγοράς εργασίας, η ολοένα και συχνότερη εργασία των γυναικών, αποτελούν στοιχεία που είχαν ως αποτέλεσμα τη εμφάνιση σημαντικών μεταβολών ως προς τις μορφές απασχόλησης. Κατά τον τρόπο αυτό εμφανίσθηκαν ή αναπτύχθηκαν διάφορες μορφές απασχόλησης όπως η ευέλικτη εργασία, η άτυπη εργασία (προσωρινή απασχόληση, μερική απασχόληση) και η δυνατότητα πρόσβασης σε παροχές όπως η γονική εκπαιδευτική άδεια.

4.3.7.2.2. Ολοένα και περισσότερο, οι ατομικές μορφές εργασίας παρουσιάζουν διαφορές, συνδέονται στενά με άλλες δραστηριότητες και ευθύνες που εμπίπτουν στη σφαίρα του ιδιωτικού βίου και εξελίσσονται κατά τη διάρκεια της ζωής. Τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και συνταξιοδότησης θα πρέπει να προσαρμοσθούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι νέοι αυτοί τρόποι εργασίας και να παρέχεται η κατάλληλη κάλυψη. Ως προς αυτό, χρήσιμα μέτρα αναφέρονται στη Συνθήκη και στη Σύσταση του 1994 του ΔΟΕ σχετικά με την εργασία κατά μερικήν απασχόληση. Η Συνθήκη ζητεί τα δημόσια συστήματα κοινωνικής ασφάλισης που στηρίζονται στην επαγγελματική δραστηριότητα, να προσαρμοσθούν κατά τρόπον ώστε να εξασφαλισθούν στους εργαζόμενους κατά μερική απασχόληση κατ'αναλογία ισότιμες συνθήκες με αυτές που ισχύουν για τους εργαζομένους που κατέχουν θέσεις απασχόλησης παρόμοιες με τις θέσεις πλήρους απασχόλησης.

Τα κατώτατα όρια κάτω των οποίων οι εργαζόμενοι κατά μερική απασχόληση αποκλείονται από τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης πρέπει να αναθεωρούνται περιοδικώς και προοδευτικώς να μειώνονται. Οι συζητήσεις σχετικά με την προσωρινή εργασία και τους διαφόρους τύπους συμβάσεων (ατύπων) κυμαινόμενου χρόνου εργασίας βρίσκονται ακόμη σε προκαταρκτικό στάδιο. Ένα από τα σημαντικά στοιχεία εδώ (εκτός των ίσων ευκαιριών πρόσβασης) φαίνεται να είναι η ανάγκη προσδιορισμού μακρότερων περιόδων αναφοράς και/ή χρονοδιαγραμμάτων καλύτερα προσαρμοσμένων στα άτομα ως εξασφάλιση καλύτερης κοινωνικής προστασίας.

4.3.7.2.3. Αυτά τα νέα δεδομένα πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την οργάνωση της κοινωνικής προστασίας. Επίσης πρέπει να προωθηθούν ορισμένα πρότυπα χρόνου εργασίας όπως η μερική απασχόληση ή η εκπαιδευτική γονική άδεια στο μέτρο που συμβάλλουν ως ένα βαθμό στη δημιουργία απασχόλησης.

4.3.7.2.4. Η προσφυγή στις εν λόγω μορφές απασχόλησης δεν θα πρέπει κατά συνέπεια να αποθαρρυνθεί από την μη προσαρμογή της κοινωνικής προστασίας. Η οργάνωση των καθεστώτων κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να αποκτήσει την κατάλληλη ευελιξία, προκειμένου να ληφθεί υπόψη η εξέλιξη της επαγγελματικής ζωής των ατόμων. Ταυτόχρονα πρέπει να αποφευχθεί η περίπτωση τα άτομα που κατέχουν ευέλικτες και άτυπες απασχολήσεις να λάβουν συνολικά ή εν μέρει την κοινωνική προστασία.

4.3.7.3. Προώθηση της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας

4.3.7.3.1. Η υλοποίηση μιας πραγματικά ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας και η ελεύθερη διακίνηση των εργαζομένων αποτελούν θεμελιώδεις στόχους της Ένωσης που συμβάλλουν επίσης θετικά στην καταπολέμιση της ανεργίας.

4.3.7.3.2. Προκειμένου να διασφαλιστεί αυτή η ελευθερία, το άρθρο 51 χορηγεί στην Κοινότητα την αρμοδιότητα του συντονισμού της κοινωνικής ασφάλισης των διακινούμενων εργαζομένων, με σκοπό να εξαλειφθούν οι ενδεχόμενες πηγές δυσμενούς διάκρισης μεταξύ εθνικών και «διακινούμενων» εργαζομένων. Ο μηχανισμός του συντονισμού πρέπει συνεπώς να καλύπτει το σύνολο του καθεστώτος των εργαζομένων στα θέματα της κοινωνικής ασφάλισης.

4.3.7.3.3. Τα συστήματα συμπληρωματικής κοινωνικής ασφάλισης αποκτούν συνεχώς μεγαλύτερη σημασία ως ουσιώδες στοιχείο της κοινωνικής προστασίας των εργαζομένων. Οι μηχανισμοί συντονισμού πρέπει να προσαρμοστούν με τρόπο ώστε να συμπεριλάβουν τα δικαιώματα συμπληρωματικής κοινωνικής προστασίας, προκειμένου να διασφαλίσουν την εγκυρότητά της στο σύνολο της Ένωσης.

4.3.7.4. Προώθηση της εξέλιξης της συνεχούς επιμόρφωσης

4.3.7.4.1. Στο μέλλον, οι περίοδοι επαγγελματικής κατάρτισης θα κλιμακώνονται καθ'όλη τη διάρκεια της ενεργού ζωής. Πλην όμως έαν θέλουμε μια κοινωνική προστασία που να ευνοεί την απασχόληση, τότε είναι απαραίτητο τα συστήματα κοινωνικής προστασίας να δίδουν προτεραιότητα στην υποστήριξη της επαγγελματικής κατάρτισης ακόμη και σ'αυτές που χρηματοδοτούνται από τις εταιρείες της. Πρέπει να καταστεί η κοινωνική ασφάλιση συμβατή με τις νέες μορφές επαγγελματικής κατάρτισης, στον βαθμό που θεωρείται ότι η επαγγελματική κατάρτιση ευνοεί την απασχόληση και ότι η κοινωνική προστασία θα πρέπει να περιλαμβάνει και την ανάληψη δράσεων υπέρ της απασχόλησης. Πρέπει να αναπτυχθούν τα κατάλληλα κίνητρα, συμπεριλαμβανομένου του φορολογικού συστήματος, ούτως ώστε τα άτομα να είναι διατεθειμένα να βελτιώσουν ακόμη και με δικά τους έξοδα τα επαγγελματικά τους προσόντα, να τολμούν να αναλαμβάνουν νέες θέσεις και να είναι επίσης διατεθειμένα να μετατεθούν. Θα πρέπει να διερευνηθούν οι πιθανότητες που συζητώνται σε ορισμένα κράτη μέλη για την καθιέρωση ενός «λογαριασμού επαγγελματικών επιδόσεων».

4.3.7.4.2. Κατά τον τρόπο αυτό η προσφυγή στην επαγγελματική κατάρτιση θα διευκολυνθεί εάν θεωρηθούν κατά συστηματικό τρόπο οι εν λόγω περίοδοι ως κανονικοί περίοδοι εργασίας, που παρέχουν το δικαίωμα πλήρους κοινωνικής κάλυψης.

4.3.7.4.3. Τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να λάβουν μέτρα ώστε να διασφαλισθεί ότι η παρεχόμενη επαγγελματική κατάρτιση ανταποκρίνεται στη ζήτηση εργατικού δυναμικού, ότι είναι πραγματικά χρήσιμη και δεν έχει ως αποκλειστικό στόχο την απόκτηση πρόσθετων επαγγελματικών προσόντων χωρίς πραγματική διέξοδο. Η επαγγελματική κατάρτιση θα πρέπει να προσαρμοσθεί στις ανάγκες της οικονομίας ή της επιχείρησης, και ακόμη να επιτρέπει μια κοινωνική ή επαγγελματική προαγωγή, και η κοινωνική προστασία θα πρέπει να συμβάλει σε αυτό.

4.3.7.4.4. Παράλληλα, διαπιστώνονται παντού στρεβλώσεις της πυραμίδας των ηλικιών. Οι εν λόγω στρεβλώσεις εξηγούνται τόσο από την επιμήκυνση της σχολικής ηλικίας και των περιόδων επαγγελματικής καταρτίσεως όσο και από την αύξηση του μέσου όρου ηλικίας. Το σχολείο δεν πρέπει να λειτουργεί ως μέσο αποφυγής της αντιμετώπισης των κοινωνικών προβλημάτων των νέων. Θα μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν εκεί η εμπειρία και οι ικανότητες των ηλικιωμένων ατόμων υπέρ των νεότερων. Πράγμα που βεβαίως θα ωφελούσε επίσης και τα ηλικιωμένα άτομα τα οποία και θα διατηρούσαν κατά τον τρόπον αυτό μια δραστηριότητα για μακρύτερο χρονικό διάστημα.

4.3.7.5. Μετατροπή των δαπανών για την ανεργία σε ενεργητικές δαπάνες

4.3.7.5.1. Στο πλαίσιο της εν λόγω οπτικής, θα έπρεπε για παράδειγμα να ενθαρρυνθεί η παραγωγική χρήση του εργατικού δυναμικού που βρίσκεται σε ανεργία και το οποίο ωφελείται από κοινωνική προστασία και θα μπορούσε να στραφεί προς την εκτέλεση έργων που δεν έχουν ακόμη την απαραίτητη φερεγγυότητα. Ο στόχος πρέπει να είναι η στροφή προς τη δημιουργία πραγματικής απασχόλησης.

4.3.7.5.2. Θα πρέπει όμως επίσης να προωθηθεί και η ανάπτυξη ορισμένων τομέων απασχόλησης, οι οποίοι σε αντίθεση με ορισμένες εκ των προτέρων υφιστάμενες αντιλήψεις, θεωρείται ότι δεν αφορούν τους ανέργους διότι δεν εκλαμβάνονται ως επαγγελματική απασχόληση. Πράγματι οι αιτήσεις για θέσεις απασχόλησης στον τομέα της παροχής υπηρεσιών (φύλαξη ατόμων, παροχή οικιακής βοήθειας) δεν ικανοποιούνται σε όλες τις περιπτώσεις, λόγω έλλειψης προσφοράς. Η ικανοποίηση των εν λόγω αναγκών απέχει πολύ από την πραγματοποίησή της. Τα κράτη μέλη θα πρέπει κατά συνέπεια να ενθαρρύνουν τη δημιουργία ιδιωτικών επιχειρήσεων, ενώσεων και δημόσιων υπηρεσιών που θα αναπτύξουν την εν λόγω μορφή δραστηριοτήτων επιτρέπονται έτσι να μην θεωρούνται πλέον ως μεταβατική μορφή απασχόλησης μέχρι την εξεύρεση πραγματικού επαγγέλματος αλλά ως κανονικές δραστηριότητες. Η ΕΕ πρέπει να ενεργοποιηθεί προς αυτή την κατεύθυνση υποστηρίζοντας περισσότερο απ' όσο στο παρελθόν τα κράτη μέλη ούτως ώστε αυτά να προωθήσουν επίσης τους τομείς στους οποίους αναπτύσσονται εμπορευματικές κοινωνικές υπηρεσίες, όταν οι τελευταίες ευνοούν την ενσωμάτωση των ανέργων στην αγορά εργασίας.

4.3.7.5.3. Παρομοίως, τα συστήματα κοινωνικής προστασίας θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στη χρηματοδότηση της καταρτίσεως μέσω κατάλληλων υπηρεσιών και υπηρεσιών που χαρακτηρίζονται στο μέτρο του δυνατού από την αμεσότερη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και μέσω της δημιουργίας στενότερου δεσμού μεταξύ της κοινωνικής κάλυψης της ανεργίας και της ειδίκευσης του άνεργου εργατικού δυναμικού.

4.3.7.5.4. Τέλος, θα πρέπει να προβλεφθούν και άλλες δράσεις πρόσφορες για την τόνωση της απασχόλησης όπως η αντιστάθμιση των συνταξιοδοτήσεων από την πρόσληψη νεότερου εργατικού δυναμικού ή η λήψη μέτρων υπέρ της επανένταξης των ανέργων μακράς διαρκείας.

4.3.7.5.5. Εντούτοις, η λήψη παρομοίων μέτρων θα πρέπει να συνοδεύεται από τη σαφή ανάληψη δεσμεύσεων εκ μέρους των εργοδοτών σχετικά με την τήρηση των υποχρεώσεων πρόσληψης που έχουν συμφωνηθεί με τους κοινοτικούς εταίρους.

4.3.7.5.6. Με στόχο πάντοτε να μετασχηματισθεί η παθητική ανεργία σε ενεργό πολιτική απασχόλησης η ΟΚΕ κρίνει αναγκαία την προσαρμογή των καθεστώτων κοινωνικής ασφάλισης, όπως επίσης τη διαφοροποιημένη διαχείριση του χρόνου εργασίας προκειμένου να γίνει πιο προσιτή η αγορά εργασίας στους νέους γονείς. Αυτό μπορεί να συνοδευτεί με την προώθηση της γονικής αδείας και με καλύτερες υπηρεσίες υποδοχής και φροντίδας των παιδιών.

4.3.7.5.7. Υιοθετώντας παρόμοιες κατευθυντήριες γραμμές, τα κράτη μέλη θα συμβάλουν στη μετατροπή των παθητικών δαπανών σε ενεργητικές δαπάνες. Η ασφάλιση έναντι της ανεργίας δεν θα πρέπει να αποτελεί μόνο μία κοινωνική παροχή, αλλά να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα μιας δυναμικής πολιτικής για την απασχόληση.

5. Β - Μέτρα που θα πρέπει να ληφθούν σχετικά με τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας

5.1. Το ζήτημα της απασχόλησης και το ζήτημα της χρηματοδότησης της κοινωνικής προστασίας συνδέονται άμεσα μεταξύ τους. Όπως αναφέρει ο Jacques Delors στο Λευκό Βιβλίο στην περίπτωση που το κόστος της κοινωνικής προστασίας επιβαρύνει υπερβολικά την απασχόληση, μπορεί να καθυστερήσει η λήψη αποφάσεων για την πραγματοποίηση επενδύσεων που είναι δυνατόν να έχουν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης.

5.2. Κατά τον τρόπο αυτό οι ενέργειες που πραγματοποιούνται στον τομέα της απασχόλησης έχουν συχνά επιπτώσεις στη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας και αντιστρόφως.

5.3. Εάν θέλουμε να υιοθετήσουμε μία πολιτική υπέρ της απασχόλησης και ταυτόχρονα να διασφαλίσουμε την οικονομική ισορροπία της κοινωνικής προστασίας, θα πρέπει να θεσπίσουμε νέους κανόνες χρηματοδότησης της, δηλαδή μηχανισμούς που δεν θα επηρεάζουν αρνητικά το κόστος του εργατικού δυναμικού και καθ'επέκταση το επίπεδο της απασχόλησης.

5.4. Οι κατευθύνσεις που ακολούθησαν τα κράτη μέλη ήταν διάφορες

5.4.1. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι το μέλλον της κοινωνικής προστασίας συνδέεται επίσης με τις διεξαγόμενες συζητήσεις και τα μέτρα που έχουν ληφθεί στα περισσότερα κράτη μέλη όσον αφορά την αναζήτηση της ισορροπίας των κοινωνικών λογαριασμών. Η χρηματοδότηση των κοινωνικών παροχών που προορίζονται για το σύνολο των πολιτών πρέπει να χρηματοδοτούνται περισσότερο μέσω φόρων και λιγότερο μέσω εισφορών ώστε να εξασφαλιστεί η συμμετοχή του συνολικού πληθυσμού στην προσπάθεια αυτή.

5.4.1.1. Εξάλλου η ίδια άποψη διατυπώθηκε και στο έγγραφο προσανατολισμού που συντάχθηκε για την άτυπη συνεδρίαση των Υπουργών Οικονομικών (ECOFIN) που πραγματοποιήθηκε στις 20 Μαρτίου 1996, με θέμα «Η φορολογία στην Ευρώπη». Προς τον σκοπό αυτό θα πρέπει θα πρέπει να υπάρξουν ελαφρύνσεις ως προς το κόστος της κοινωνικής προστασίας που επιβαρύνει την εργασία και να εξευρεθούν νέοι πόροι διά της επιβολής άμεσων φόρων ή φόρων υπέρ τρίτων. Πρέπει τότε να συμφωνηθεί ότι η αυξημένη φορολογία πρέπει να συνοδευτεί με αυξανόμενο συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών στα θέματα φορολογίας. Με την επέκταση της κοινωνικής ασφάλισης που χρηματοδοτείται από τη φορολογία, θα πρέπει να θεσπισθούν μηχανισμοί που να επιτρέπουν τη διασφάλιση των κοινωνικών υπηρεσιών όχι μόνο για τα βραχυπρόθεσμα διαστήματα που προβλέπουν οι υπουργοί οικονομικών.

5.4.1.2. Η προσπάθεια αυτή πρέπει εξάλλου να συνοδευτεί από κοινό επανακαθορισμό εκ μέρους των κρατών μελών των θεμάτων που σχετίζονται με την εθνική αλληλεγγύη, την επαγγελματική αλληλεγγύη και την προσωπική προσπάθεια. Αυτές οι τρεις έννοιες αποτελούν τους τρεις πυλώνες της κοινωνικής προστασίας. Μπορεί για παράδειγμα να θεωρηθεί ότι η εθνική αλληλεγγύη αποβλέπει σε γενική προστασία, χωρίς σύνδεση με την επαγγελματική δραστηριότητα. Μπορεί να υπόκειται στην άσκηση επαγγελματικών δραστηριοτήτων και έχει ως αποστολή να αντιμετωπίσει τις περίοδους ανεργίας. Μπορεί να χρηματοδοτείται από μορφές εργατικών ή εργοδοτικών εισφορών.

5.4.1.3. Κατά τον τρόπο αυτό αφενός διασφαλίζεται η εφαρμογή της αρχής της αλληλεγγύης και αφετέρου τα κράτη μέλη μπορούν να προσανατολισθούν προς τη δημιουργία ενός συστήματος που θα καθιερώνει την καθολική συμμετοχή στη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας, σύμφωνα με την οποία κάθε άτομο και κάθε επιχείρηση θα οφείλουν να συμμετέχουν ανάλογα με τις δυνατότητές τους.

5.4.1.4. Στην περίπτωση αυτή θα υπάρξει διεύρυνση της φορολογικής βάσης με το συνυπολογισμό του συνόλου των εισοδημάτων που προέρχονται από την εργασία, αλλά επίσης των εισοδημάτων κεφαλαίου, της προστιθέμενης αξίας των επιχειρήσεων, της ενέργειας ...

5.4.1.5. Όσον αφορά παραδείγματος χάρη την προστιθέμενη αξία, είναι γνωστό ότι η μηχανοποίηση της εργασίας είχε ως αποτέλεσμα την μείωση των αναγκών σε εργατικό δυναμικό, καθώς και την έντονη αύξηση, στις περισσότερες περιπτώσεις, της προστιθέμενης αξίας. Κατά τον τρόπο αυτό η συμμετοχή ορισμένων επιχειρήσεων στη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας είναι ιδιαίτερα περιορισμένη, λόγω του γεγονότος ότι η συμμετοχή τους σε αυτή βασίζεται στο σύστημα των εισφορών βάσει των μισθών, παρά το γεγονός ότι συχνά παράγουν σημαντικό πλούτο.

5.4.1.6. Κατά τον ίδιο τρόπο, με το κόστος της κοινωνικής προστασίας θα επιβαρυνθεί στα κράτη που αυτό αντιμετωπίζεται, ένα ευρύτερο τμήμα του πληθυσμού όπως οι συνταξιούχοι, οι άνεργοι κ.λπ., η συμμετοχή των οποίων θα προσαρμοστεί ανάλογα με τις δυνατότητές τους.

5.4.1.7. Σε κάθε περίπτωση, η συνολική χρηματοδότηση, είτε βασίζεται στην επιβολή φορολογίας είτε στην καταβολή εισφορών, θα πρέπει να ενσωματωθεί σε ένα σύστημα διαχείρισης που να μη θέτει υπό αμφισβήτηση τα συστήματα διαχείρισης που έχουν επιλέξει τα κράτη και κυρίως τα κύρια και βοηθητικά συστήματα κοινωνικής προστασίας που βασίζονται στην αλληλεγγύη.

5.4.2. Παροχές που θα πρέπει να χρηματοδοτηθούν βάσει της αρχής της αλληλεγγύης

5.4.2.1. Έχουν ήδη υιοθετηθεί ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με το εν λόγω ζήτημα σε κοινοτικό επίπεδο. Κατά συνέπεια στο πλαίσιο της πρότασης σύστασης του Συμβουλίου περί της σύγκλισης των στόχων και των πολιτικών κοινωνικής προστασίας, αναφέρεται ότι η προστασία θα πρέπει να διασφαλίζει τη διάθεση «των κατάλληλων πόρων για την διατήρηση ικανοποιητικού επιπέδου ζωής».

5.4.2.2. Για το λόγο αυτό οι πόροι που προέρχονται από τη φορολογία θα πρέπει κυρίως να χρησιμοποιηθούν για παροχές, προς όφελος του κοινωνικού συνόλου, σε εκείνες τις κατηγορίες του πληθυσμού που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού.

5.4.3. Μορφές χρηματοδότησης της επαγγελματικής αλληλεγγύης

5.4.3.1. Μεταξύ των εξεταζόμενων μηχανισμών χρηματοδότησης, είναι εμφανές ότι η κεφαλαιοποίηση του φόρου δεν έχει προσαρμοσθεί καταλλήλως στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, στην περίπτωση που αυτή είναι καθολική ή αποσκοπεί στην διασφάλιση ενός κατώτατου επιπέδου. Πράγματι, εάν όντως κάθε πρόσθετη εισφορά υπέρ της κοινωνικής προστασίας, θεωρείται ότι πραγματοποιείται εις βάρος του καθαρού εισοδήματος των μισθωτών και προκαλεί πολιτικές εντάσεις που καθίσταται ολοένα και δυσκολότερο να αντιμετωπισθούν, δεν θα πρέπει να παραβλέπεται το γεγονός ότι τα συστήματα κεφαλαιοποίησης του φόρου είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις δημογραφικές και οικονομικές διακυμάνσεις.

5.4.3.2. Αυτή τη στιγμή όμως οι δημογραφικές μεταβολές προκαλούν ανισορροπίες, η αντιμετώπιση των επιπτώσεων των οποίων είναι ιδιαίτερα δύσκολη και κατά συνέπεια παρουσιάζουν ιδιαίτερους κινδύνους στην περίπτωση που επιδιώκεται η επίτευξη του στόχου κοινωνικής προστασίας.

5.4.4. Ενθάρρυνση της οικογενειακής πολιτικής

5.4.4.1. Κρίνεται σκόπιμο να επισημανθεί η αυξανόμενη σημασία των οικογενειακών επιδομάτων. Οι προσπάθειες που καταβάλλονται στον εν λόγω τομέα θα πρέπει να θεωρηθούν ως μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Πράγματι ο τομέας της οικογένειας είναι δυνατόν να συμβάλει στη μελλοντική αποκατάσταση της ισορροπίας της διάρθρωσης του συστήματος κοινωνικής προστασίας. Με την έννοια αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποτελεί πηγή εξεύρεσης πόρων στο πεδίο αυτό.

5.4.4.2. Κατά τον ίδιο τρόπο στο πλαίσιο της αποκατάστασης της ισορροπίας στον τομέα της διάρθρωσης της πυραμίδας των ηλικιών στην Ευρώπη, κρίνεται σκόπιμο να ληφθούν υπόψη τα μεταναστευτικά ρεύματα, τα οποία τείνουν να καταστούν μόνιμα, στην περίπτωση βεβαίως που πρόκειται για νόμιμη μετανάστευση.

6. Γ - Αναγκαίες προσαρμογές για την αντιμετώπιση της γήρανσης του πληθυσμού

6.1. Διαπιστώνουμε ότι κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών παρατηρείται στην Ευρώπη το φαινόμενο της δημογραφικής γήρανσης, το οποίο οφείλεται σε δύο παράγοντες: στη μείωση των γεννήσεων και στην αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων επί του συνολικού πληθυσμού, λόγω της μεγαλύτερης διάρκειας ζωής.

6.2. Έτσι διαπιστώνεται ότι το ποσοστό των ατόμων η ηλικία των οποίων δεν υπερβαίνει τα 20 έτη από το 31,8 % του ευρωπαϊκού πληθυσμού το 1960 μειώθηκε στο 30,1 % το 1980 και στο 24,2 % το 1995. Όσον αφορά το ποσοστό των ατόμων η ηλικία των οποίων υπερβαίνει τα 60 έτη αυξήθηκε από 15,4 % το 1960, σε 17,9 % το 1980 και σε 20,4 % το 1995.

6.3. Η πρόσφατη δραματική μείωση των γεννήσεων στην Ιταλία, στην Ελλάδα, στην Πορτογαλία και στην Ιρλανδία, χώρες με παραδοσιακά υψηλό αριθμό γεννήσεων, θα επιταχύνει ακόμη περισσότερο τη διαδικασία γήρανσης.

6.4. Κατά συνέπεια, το ποσοστό του συνολικού πληθυσμού που αντιστοιχεί στον ενεργό πληθυσμό, μειώνεται, γεγονός που θα έχει, μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα, ως αποτέλεσμα την εμφάνιση πραγματικών προβλημάτων χρηματοδότησης των συνταξιούχων ενώ θα θέσει σε κίνδυνο την ισορροπία των προϋπολογισμών κοινωνικής προστασίας και παράλληλα θα καταστήσει αναγκαία τη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση των κινδύνων εξάρτησης των ηλικιωμένων ατόμων.

6.4.1. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι συνταξιούχοι λόγω της γήρανσης του πληθυσμού

6.4.1.1. Τα κράτη μέλη έχουν ήδη προβεί στην πραγματοποίηση μεταρριθμίσεων όσον αφορά τα συστήματα συνταξιοδότησης προκειμένου να αντιμετωπίσουν την υφιστάμενη κατάσταση.

6.4.1.2. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να υιοθετήσουν κοινές κατευθυντήριες γραμμές, κατά τρόπο ώστε η καταβολή σήμερα εισφορών κοινωνικής ασφάλισης να διασφαλίζει τη μελλοντική χορήγηση των αντίστοιχων παροχών.

6.4.1.3. Το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στην Ευρώπη δεν είναι ενιαίο. Στις περισσότερες χώρες ως ηλικία συνταξιοδότησης έχει καθορισθεί το 65ο έτος, εκτός της Γαλλίας και της Ιταλίας (60ό έτος) και της Δανίας (67ο έτος). Εξάλλου σε ορισμένες χώρες (Ιταλία, Πορτογαλία, Αυστρία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα και Βέλγιο), το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης των γυναικών είναι χαμηλότερο από το αντίστοιχο των ανδρών.

6.4.1.4. Τα κράτη μέλη θα μπορούσαν μέσω της ανταλλαγής των εμπειριών που έχουν αποκομίσει να προβούν στον καθορισμό του ιδανικού ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης και να λάβουν υπόψη όλες τις παραμέτρους που ισχύουν στον τομέα αυτό και την ταυτόχρονη εξέλιξή τους σε σχέση με τους καθοριστικής σημασίας για τον εν λόγω τομέα παράγοντες. Θα μπορούσε να υπάρξει ενδεχομένως προσέγγιση των νομοθεσιών όλων των κρατών μελών, βάσει του προαναφερθέντος ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης.

6.4.1.5. Εξάλλου προκειμένου να αντισταθμισθεί η μείωση του ποσοστού του ενεργού πληθυσμού επί του συνολικού πληθυσμού, αυξήθηκε σε ορισμένες περιπτώσεις το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης. Κατά τον τρόπο αυτό καθίσταται δυνατή η επιμήκυνση της περιόδου καταβολής των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης ενώ ταυτόχρονα μειώνεται η διάρκεια χορήγησης των παροχών γήρανσης. Παράλληλα δίδεται η δυνατότητα στις επιχειρήσεις να επωφεληθούν από την εμπειρία που διαθέτουν τα ηλικιωμένα άτομα, η αξία της οποίας έχει επανειλημμένα αποδειχθεί.

6.4.1.6. Η λύση αυτή δεν εφαρμόζεται παρά σε σπάνιες περιπτώσεις, διότι βεβαίως, έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού των απασχολουμένων και τη μείωση των ελεύθερων θέσεων απασχόλησης που θα μπορούσαν να καλυφθούν από τους νέους, το επίπεδο ανεργίας των οποίων λαμβάνει ολοένα και περισσότερο ανησυχητικές διαστάσεις.

6.4.1.7. Μία ενδιάμεση ή εναλλακτική λύση θα αποτελούσε η προοδευτική συνταξιοδότηση των εργαζομένων, δηλαδή η προοδευτική μείωση του χρόνου εργασίας (δηλαδή μία προοδευτική καθιέρωση της μερικής απασχόλησης), με ταυτόχρονη αύξηση του όριου ηλικίας συνταξιοδότησης (παραδείγματος χάρη από το 60ό στο 67ο έτος και από το 65ο στο 70ό). Εντούτοις ο εν λόγω μηχανισμός θα πρέπει να προσαρμοσθεί ανάλογα με τους τομείς δραστηριότητας που αφορά. Πράγματι σε ορισμένους τομείς που αντιμετωπίζουν έντονα διαρθρωτικά προβλήματα, θα πρέπει να ληφθεί εκ των προτέρων υπόψη ο κίνδυνος αύξησης των καταβαλόμενων επιδομάτων ανεργίας, λόγω της εφαρμογής ενός τέτοιου μηχανισμού.

6.4.1.8. Η καθιέρωση ενός τέτοιου μηχανισμού που μοιάζει με επιμορφωτικό λειτούργημα παρουσιάζει ένα πλεονέκτημα κοινωνικού χαρακτήρα, το οποίο δεν θα πρέπει να παραγνωρισθεί, διότι δίδει στα ηλικιωμένα άτομα τη δυνατότητα να αποσυρθούν προοδευτικά από την ενεργό επαγγελματική ζωή και παράλληλα καθιστά δυνατή την προοδευτική ένταξη των νέων στην επαγγελματική ζωή, μέσω της επαγγελματικής κατάρτισης, όπως είναι η εκμάθηση, η εναλλακτική επαγγελματική κατάρτιση κ.λπ. Μία τέτοια εξέλιξη θα πρέπει να πραγματοποιηθεί μόνον στην περίπτωση που υπάρξει ένα σαφώς καθορισμένο πλαίσιο και θα πρέπει να λάβει τη μορφή συλλογικών συμβάσεων που θα περιλαμβάνουν την ανάληψη δεσμεύσεων εκ μέρους των ενδιαφερομένων μερών.

6.4.1.9. Στα πλαίσια αυτά πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η πραγματική ηλικία της συνταξιοδότησης, είναι για πολλές κατηγορίες, μικρότερη από την επίσημη. Αυτό οφείλεται κυρίως στην πρόωρη συνταξιοδότηση στις δύσκολες επαγγελματικές κατηγορίες. Η αποκατάσταση και η βελτίωση των άσχημων συνθηκών εργασίας είναι απαραίτητες εάν θέλουμε να μειωθεί το κόστος των συστημάτων ασφάλισης και να αυξηθεί η ποιότητα της ζωής των εν λόγω ατόμων. Ως προς αυτό θα ήταν χρήσιμο να υπάρξει προσανατολισμένη ανταλλαγή ενημέρωσης στο εσωτερικό της ΕΕ.

6.4.2. Ο κίνδυνος εξάρτησης λόγω της γήρανσης του πληθυσμού

6.4.2.1. Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες ο κίνδυνος εξάρτησης λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, αυξάνεται λόγω ενός δεύτερου παράγοντα. Πράγματι κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών παρατηρείται το φαινόμενο της εξασθένισης του θεσμού της οικογένειας, με αποτέλεσμα τη μείωση του αριθμού των ηλικιωμένων που διαμένουν στον ίδιο χώρο με τα παιδιά τους.

6.4.2.2. Κατά συνέπεια εναπόκειται στην κοινωνία να αναλάβει τη φροντίδα τους και να προβεί η ίδια στη θέσπιση μηχανισμών αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών. Θα μπορούσε παραδείγματος χάρη να καθιερωθεί η καταβολή εισφορών εκ μέρους όλων των εργαζομένων, προκειμένου να καταστεί δυνατή η χρηματοδότηση υπηρεσιών, ενισχύσεων, προγραμμάτων κ.λπ. για τους ηλικιωμένους, με στόχο τη μείωση των καταστάσεων εξάρτησης. Η καταβολή μίας παρόμοιας εισφοράς θα πρέπει να είναι, σε κάθε περίπτωση, καθολική, δεδομένου ότι ο επιδιωκόμενος στόχος αφορά όλους τους πολίτες.

7. Δ - Η οργάνωση που θα πρέπει να υιοθετηθεί για την παροχή κοινωνικής προστασίας που να είναι προσαρμοσμένη στην ενιαία αγορά

7.1. Ένας από τους θεμελιώδεις στόχους, η πραγματοποίηση των οποίων επιδιώκεται, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικοδόμησης είναι να καταστεί δυνατή η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων και των εμπορευμάτων και η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στο εσωτερικό της ενιαίας αγοράς.

7.2. Εξάλλου η άσκηση των εν λόγω ελευθεριών αποτελεί ήδη σήμερα μέρος της καθημερινής οικονομικής και προσωπικής ζωής στην Ευρώπη.

7.2.1. Κοινωνική προστασία και ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων

7.2.1.1. Όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μπορούμε σήμερα να προβούμε σε δύο διαπιστώσεις:

- παρατηρείται μία αύξηση των ενδοευρωπαϊκών μεταναστευτικών ρευμάτων. Οι ευρωπαΐοι πολίτες προσφεύγουν ολοένα και περισσότερο στη λύση αυτή για διαφόρους λόγους: σπουδές, επαγγελματική κατάρτιση, αναζήτηση εργασίας, συντάξεις κ.λπ. 7

- παράλληλα διαπιστώνεται ότι οι κοινωνικές παροχές από το ένα κράτος μέλος στο άλλο διαφέρουν σημαντικά, τόσο ως προς το περιεχόμενό τους όσο και ως προς το κόστος τους.

7.2.1.2. Λόγω της κατάστασης που επικρατεί, τα άτομα που προβαίνουν στην άσκηση του δικαίωματος της ελεύθερης κυκλοφορίας, δικαιούνται κοινωνικής κάλυψης η οποία διαφέρει ανάλογα με τον τόπο προορισμού τους. Το γεγονός αυτό αποτελεί ένα σοβαρό εμπόδιο ως προς την ουσιαστική άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων. Η τελική επιλογή των ευρωπαίων πολιτών όσον αφορά τον τόπο προορισμού τους είναι δυνατόν να εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα και το κόστος των χορηγούμενων κοινωνικών παροχών. Διατρέχεται λοιπόν ο κίνδυνος να παρουσιασθούν φαινόμενα όπως το αποκαλούμενο φαινόμενο του «τουρισμού των παροχών». Παραδείγματος χάρη βασικό λόγο για την εμφάνιση του προαναφερθέντος φαινομένου αποτελεί η ύπαρξη σημαντικών διαφορών ως προς το επίπεδο της παρεχόμενης ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης μεταξύ των κρατών μελών.

7.2.1.3. Λόγω της ευρωπαϊκής διάστασης του προβλήματος, η αντιμετώπισή του θα πρέπει να γίνει σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

7.2.1.4. Εξάλλου δεδομένου ότι όπως είναι γνωστό τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν επιδοθεί στη μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας τους, αποτελεί πρωταρχική ανάγκη να υπάρξει σύγκλιση των προσπαθειών των κρατών μελών προκειμένου οι επιχειρούμενες μεταρρυθμίσεις να ενταχθούν στο πλαίσιο μίας ευρωπαϊκής λογικής.

7.2.1.5. Οι εν λόγω μεταρρυθμίσεις πρέπει να έχουν τους ίδιους προσανατολισμούς, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν παρεμφερή προβλήματα. Θα πρέπει κατά συνέπεια να υπάρξει μία αρμονική σύγκλιση των προσπαθειών. Η εν λόγω σύγκλιση θα πρέπει να αφορά:

- τη φύση και το επίπεδο των παροχών προς τους πολίτες: κάθε εγκατεστημένος στην Ευρώπη πολίτης θα πρέπει να δικαιούται ένα κατώτατο όριο παροχών, που θα είναι κοινές για κάθε κράτος μέλος, τόσο ως προς τη φύση όσο και ως προς το επίπεδό τους.

Η σύγκλιση των διατάξεων σχετικά με το ελάχιστο εισόδημα που ισχύει για το σύνολο των εγκατεστημένων στην ΕΕ θα μπορούσε να λάβει ως βάση τα κριτήρια των συμβάσεων του ΔΟΕ για την κοινωνική ασφάλιση 7 τα κριτήρια πρόσβασης στις παροχές των συντρόφων/οικογενειών θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις σύγχρονες συνθήκες ζωής και όρους εργασίας, ούτως ώστε να μην αποθαρρύνεται η συμμετοχή στην αγορά εργασίας 7

- τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες καθίσταται δυνατή η πρόσβαση στις εν λόγω παροχές: θα πρέπει να καταβληθεί συντονισμένη προσπάθεια εκ μέρους των κρατών μελών προκειμένου να καθορισθεί το κατά πόσο οι εν λόγω προϋποθέσεις θα καθορίζονται βάσει του τόπου διαμονής, της άσκησης μίας επαγγελματικής δραστηριότητας, τους πόρους που διαθέτει ένα άτομο κ.λπ.

7.2.2. Κοινωνική προστασία και ελεύθερη παροχή υπηρεσιών

7.2.2.1. Η προώθηση και αναγνώριση της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικοδόμησης, έχει σημαντικές επιπτώσεις στο μέλλον της κοινωνικής προστασίας. Πράγματι τίθεται κατά κύριο λόγο το ζήτημα της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ των οργανισμών διαχείρισης της κοινωνικής προστασίας, λόγω του ενδοκοινοτικού ανταγωνισμού.

7.2.2.2. Εντούτοις θα πρέπει να σημειωθεί ότι η έννοια του ανταγωνισμού στον τομέα της κοινωνικής προστασίας δεν έχει το ίδιο περιεχόμενο με τον ανταγωνισμό σε άλλους τομείς. Οι κανόνες που ισχύουν στον εν λόγω τομέα δεν είναι οι ίδιοι με τους κανόνες που ισχύουν στους καθαρά εμπορικούς τομείς.

7.2.2.3. Διαπιστώνεται η ύπαρξη μίας σειράς οργανισμών οι οποίοι έχουν ως αποστολή ή ως κύρια δραστηριότητα τη διασφάλιση της προστασίας των ευρωπαίων πολιτών έναντι των ασθενειών, του γήρατος, της ανεργίας, της αναπηρίας κ.λπ. Οι εν λόγω οργανισμοί μπορεί να είναι δημόσιοι ή ιδιωτικοί, υποχρεωτικοί ή προαιρετικοί.

7.2.2.4. Μια άλλη δυνατότητα φαίνεται να ανοίγει για τα κράτη μέλη, που έγκειται στον κοινό καθορισμό του πλαισίου αρμοδιοτήτων των εν λόγω οργανισμών.

7.2.2.5. Το ζήτημα των αρμοδιοτήτων των εν λόγω οργανισμών θα πρέπει να μελετηθεί κατά δύο τρόπους: τόσο ως προς τα γεωγραφικά όρια εντός των οποίων έχουν δικαίωμα δράσης, όσο και ως προς τους τομείς δράσης τους, δηλαδή όσον αφορά τις παροχές που υπάγονται στην αρμοδιότητά τους.

7.2.3. Κοινωνική προστασία και ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων

7.2.3.1. Η εφαρμογή της τρίτης αυτής αρχής έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα και καθ'επέκταση στο κόστος εργασίας.

7.2.3.2. Παρατηρείται σήμερα ότι το κόστος του εργατικού δυναμικού καταλαμβάνει σημαντική θέση στη διαδικασία του υπολογισμού της τιμής κόστους ενός μεγάλου αριθμού εμπορευμάτων. Βεβαίως, το εν λόγω κόστος κυμαίνεται ανάλογα με την κοινωνική πολιτική που έχει υιοθετήσει το κάθε κράτος μέλος. Το γεγονός αυτό μας οδηγεί εκ νέου στο πρόβλημα της χρηματοδότησης που έχει ήδη εξετασθεί.

7.2.3.3. Σε κάθε περίπτωση, είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ευρώπη να διατηρήσει τη διεθνή ανταγωνιστικότητά της και προς τον σκοπό αυτό το κόστος του εργατικού δυναμικού της θα πρέπει να παραμείνει ανταγωνιστικό. Τα κράτη μέλη θα πρέπει κατά συνέπεια να αναζητήσουν τους πλέον ουδέτερους τρόπους χρηματοδότησης σε σχέση με το κόστος εργασίας επιτρέποντας τη διατήρηση όσο γίνεται ενός υψηλού βαθμού κοινωνικής προστασίας.

7.2.3.4. Πολυάριθμες μεταρρυθμίσεις έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή, προς την κατεύθυνση αυτή. Ο συντονισμός των εν λόγω προσπαθειών είναι ιδιαίτερα σημαντικός. θα μπορούσαν να υιοθετηθούν κοινές κατευθυντήριες γραμμές, με την διάκριση των χορηγούμενων παροχών και του τρόπου χρηματοδότησής τους ανάλογα με το άν υπάγονται στην κατηγορία της επίδειξης εθνικής αλληλεγγύης, επαγγελματικής αλληλεγγύης ή στην κατηγορία των ατομικών προσπαθειών. Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές πρέπει να λάβουν υπόψη τις πηγές εναλλακτικής χρηματοδότησης.

8. Ε - Τα συστήματα υγείας στην Ευρώπη

8.1. Παρά το γεγονός ότι τα συστήματα υγείας κάθε χώρας βασίζονται σε πολύ διαφορετικά πρότυπα, το ζήτημα της αύξησης των δαπανών στον τομέα της υγείας απασχολεί σήμερα το σύνολο των κρατών μελών. Επίσης η εμπειρία την οποία έχει αποκομίσει το κάθε κράτος μέλος από τις μεταρρυθμίσεις που έχει πραγματοποιήσει μπορεί σίγουρα να αποβεί εξαιρετικά χρήσιμη για τα υπόλοιπα. Κατά τον ίδιο τρόπο η αποτελεσματικότητα των ενεργειών που έχουν αναληφθεί από ορισμένα κράτη μέλη θα εξαρτηθεί άμεσα από το κατά πόσο η υλοποίησή τους θα γίνει κατά συντονισμένο τρόπο με τα άλλα κράτη μέλη.

8.2. Τα συστήματα υγείας θα μπορούσαν άραγε να αποτελέσουν τον πρώτο τομέα εφαρμογής των προαναφερθέντων αρχών σύγκλισης;

8.3. Θα ήταν λοιπόν χρήσιμο να συσταθεί ένα σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών και απόψεων σχετικά με το εν λόγω θέμα, με τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων παραγόντων των κρατών μελών.

8.4. Παραδείγματος χάρη όσον αφορά την αύξηση των δαπανών στον τομέα της υγείας, έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή σημαντικός αριθμός μεταρρυθμίσεων. Οι ενδιαφερόμενοι παράγοντες μπορούν να προσφύγουν σε διάφορα μέσα προκειμένου να περιορίσουν τις δαπάνες στον τομέα της υγείας: συνολικοί φάκελλοι, πραγματοποίηση λογιστικών ελέγχων καθώς και έλεγχος της παρεχόμενης ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, σύναψη συμβάσεων με τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας κ.λπ. Οι ευρωπαίοι εταίροι θα μπορούσαν να συνεισφέρουν σημαντικά στην αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων, τόσο ως προς τις μεθόδους όσο και ως προς τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Αυτό ισχύει και για πολλούς ακόμη τομείς όπως η διαχείριση των ιδρυμάτων ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, τα φαρμακεία, η φαρμακευτική πρόληψη κ.λπ.

8.5. Υιοθετώντας την σύσταση του 1992 σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων και πολιτικών κοινωνικής προστασίας, τα κράτη μέλη της ΕΕ επιδοκίμασαν τη συνέχιση του στόχου αυτού, που επιδιώκει να διασφαλισθεί σε όλα τα άτομα που κατοικούν νομίμως στο έδαφος ενός κράτους μέλους η πρόσβασή τους στην αναγκαία περίθαλψη, καθώς και η διατήρηση και ανάπτυξη ενός συστήματος υγείας υψηλού επιπέδου. Η μέριμνα για τον περιορισμό των δαπανών στον τομέα της υγείας πρέπει να τροποποιηθεί, κατά τέτοιον τρόπο, ούτως ώστε να διαφυλαχθεί ο στόχος των ίσων ευκαιριών προσβάσεως στην περίθαλψη υψηλού επιπέδου για όλους. Η καθιέρωση μέτρων δια των οποίων επιτρέπεται η επιλογή των κινδύνων «κατά διαλογή» θα έθετε σε κίνδυνο την αλληλεγγύη και την παροχή αποτελεσματικών φροντίδων περιθάλψεως.

8.6. Όσον αφορά τη διαχείριση των συστημάτων υγείας, που όπως αναφέρθηκε προηγουμένως διαφέρει σε κάθε κράτος μέλος, δεν είναι δυνατόν, τουλάχιστον για το άμεσο μέλλον, να τεθεί το ζήτημα της εναρμόνισής τους. Αντίθετα είναι δυνατόν να επιδιωχθεί η απόκτηση κοινών χαρακτηριστικών των εν λόγω διαφορετικών συστημάτων, με στόχο κυρίως την χορήγηση ομοιόμορφων παροχών σε όλους τους ευρωπαίους πολίτες ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τα συστήματα ασφάλισης ασθενείας που αντικαθιστούν, εν μέρει ή συνολικώς, ένα συμβατικό σύστημα και λειτουργούν στην εσωτερική αγορά.

9. ΣΤ - Ο ρόλος που θα πρέπει να διαδραματίσουν τα κράτη μέλη στην προσπάθεια καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού, εντός ενός ευρωπαϊκού πλαισίου

9.1. Κατά τα τελευταία 20 έτη το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού έχει προσλάβει ανησυχητικές διαστάσεις στις πλούσιες χώρες και κατά συνέπεια και στην Ευρώπη, ιδιαίτερα όσον αφορά τους νέους. Δεν έχει καταστεί δυνατόν να προσδιορισθούν τα ακριβή αίτια του φαινομένου αλλά έχει επιτευχθεί ο καθορισμός ορισμένων βασικών λόγων που το προκαλούν. Πρόκειται αφενός για την αύξηση της ανεργίας και ιδιαίτερα της μακρόχρονης ανεργίας και αφετέρου για την εξασθένιση των κοιωνικοοικογενειακών δεσμών που οφείλεται στην κατάρρευση του θεσμού της οικογένειας, καθώς και στην κυριαρχία μίας ολοένα και περισσότερο ατομικιστικής ηθικής.

9.2. Παράλληλα πολλά ευρωπαϊκά συστήματα κοινωνικής προστασίας είναι έτσι διαρθρωμένα ώστε, η διακοπή της επαγγελματικής δραστηριότητας ενός ατόμου έχει ως συνέπεια και τη διακοπή της παροχής ορισμένων κοινωνικών εγγυήσεων. Η εν λόγω κατάσταση έχει ως αποτέλεσμα η αύξηση της ανεργίας να συνεπάγεται αυτόματα και την αύξηση των κοινωνικά αποκλεισμένων ατόμων.

9.3. Για να αντιμετωπισθεί η εν λόγω κατάσταση, η οποία αποκτά ανησυχητικές διαστάσεις για το σύνολο των κρατών μελών, θα πρέπει να ενταχθεί το πρόβλημα του κοινωνικού αποκλεισμού στον τομέα της κοινωνικής προστασίας. Εξάλλου ορισμένα κράτη μέλη περιλαμβάνουν ήδη στις παρεχόμενες κοινωνικές εγγυήσεις και αυτές που καθιστούν δυνατή την καταπολέμηση του φαινομένου του κοινωνικού αποκλεισμού, όπως παραδείγματος χάρη τις κατώτατες κοινωνικές παροχές. Θα πρέπει κατά συνέπεια να αναληφθεί δράση, στο πλαίσιο της κοινωνικής προστασίας και σε ευρωπαϊκή κλίμακα, για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Τα κράτη μέλη πρέπει να είναι πιο προσεχτικά ως προς τους διεθνείς κανόνες. Αυτό ισχύει επίσης για την ΕΕ.

9.4. Η καταπολέμηση του αποκλεισμού αν προωθηθεί από κοινού από το σύνολο των οργανισμών κοινωνικής προστασίας (των ευρωπαϊκών χωρών) θα έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο και διάσταση ().

9.5. Μπορούν ήδη να αναφερθούν ορισμένοι τομείς δράσης.

9.5.1. Προκειμένου να μειωθεί ο αριθμός των ατόμων που δεν δικαιούνται παροχής κοινωνικών εγγυήσεων και να προωθηθεί η καθιέρωση της καθολικής κοινωνικής προστασίας θα μπορούσε να θεσπισθεί η χορήγηση ενός κατωτάτου εισοδήματος σε όλα τα κράτη μέλη, που θα συνοδευόταν από την παροχή ενός κατώτατου επιπέδου ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης (δωρεάν παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης με την εκ των προτέρων απαλλαγή από την καταβολή των εξόδων, ανάπτυξη της κοινωνικής υποδοχής στα νοσοκομεία κ.λπ.). Τα δώδεκα κράτη μέλη συμφώνησαν άλλωστε ομόφωνα στα πλαίσια σύστασης για το ελάχιστο εισόδημα που υιοθετήθηκε στις 24 Ιουνίου 1992.

9.5.2. Το ζήτημα της επαγγελματικής ένταξης αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο στο πλαίσιο της προσπάθειας για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της μακρόχρονης ανεργίας. Μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία υπέρ της πραγματικής απασχόλησης σε επιχείρηση των αποκλεισμένων μπορεί να βελτιώσει τις ευκαιρίες τους να ενσωματωθούν στην κανονική αγορά εργασίας.

9.5.3. Θα μπορούσε να συσταθεί ένα ευρωπαϊκό παρατηρητήριο για τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, το οποίο θα συνεργαζόταν με εθνικά παρατηρητήρια που θα συστήνονταν σε όλα τα κράτη μέλη και θα είχε ως στόχο να προσδιορίσει επακριβώς τις αιτίες της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, προκειμένου να αναληφθούν οι καταλληλότερες δράσεις για την καταπολέμησή τους.

9.5.4. Στο πλαίσιο της προσπάθειας για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού όπως και της ανεργίας, είναι σημαντικό να επιδειχθεί ιδιαίτερη προσοχή προκειμένου οι αναλαμβανόμενες δράσεις υπέρ των κοινωνικά αποκλεισμένων να μην περιορισθούν στην παροχή βοήθειας προς αυτούς, αλλά να προωθήσουν την ουσιαστική επανένταξή τους.

9.5.5. Χρειάζεται να επιβεβαιωθεί και να προωθηθεί η συνεργασία που οργανώνεται από τις ενώσεις αλληλεγγύης, κυρίως σε όσους εθελοντές και μισθωτούς εργάζονται σε όλα τα κράτη μέλη και στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

Βρυξέλλες, 28 Νοεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Βλ. γνωμοδότηση της CES για το «χρόνο εργασίας» ΕΕ αριθ. C 18 της 22. 1. 1996.

() Βλ. παραδείγματος χάρη, Danny Pieters, «Εισαγωγή στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης τωνκρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας», 1993, Βρυξέλλες, καθώς και το πρώτο κεφάλαιο της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη 1995 (έγγρ. COM(95) 457 τελικό).

() Οι οκτώ κίνδυνοι που αναφέρονται στη Σύμβαση αριθ. 102 της ΔΟΕ είναι οι ακόλουθοι: Μέρος ΙΙ: ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, Μέρος ΙΙΙ: επιδόματα ασθενείας, Μέρος IV: επιδόματα ανεργίας, Μέρος V: επιδόματα γήρατος, Μέρος VI: επιδόματα σε περίπτωση ατυχήματος κατά τη διάρκεια της εργασίας, Μέρος VII: οικογενειακά επιδόματα, Μέρος VIII: επιδόματα μητρότητας, Μέρος IX: επιδόματα αναπηρίας, Μέρος X: παροχές προς τα επιζώντα μέλη. Η επικύρωση των εν λόγω μερών από τα κράτη μέλη της ΕΕ έχει ως ακολούθως: Γερμανία: Μέρη II έως X, Αυστρία: Μέρη II, IV, V, VII και VIII, Βέλγιο: Μέρη II έως X, Δανία: Μέρη II, IV, V, VI και IX, Ισπανία: Μέρη II έως IV και VI, Γαλλία: Μέρη II και IV έως IX, Ελλάδα: Μέρη II έως VI και VIII έως X, Ιρλανδία: Μέρη III, IV και X, Ιταλία: Μέρη III έως VI, Λουξεμβούργο: Μέρη II έως X, Κάτω Χώρες: Μέρη II έως X, Ηνωμένο Βασίλειο: Μέρη: II έως V, VII και X, Σουηδία: Μέρη II έως IV και VI έως VIII.

() Οι 13 χώρες που επικύρωσαν τον Ευρωπαϊκό Κώδικα κοινωνικής ασφάλισης του 1964 είναι οι εξής: Γερμανία, Βέλγιο, Δανία, Ισπανία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Σουηδία.

() Τον αναθεωρημένο Κώδικα, ο οποίος προσαρμόσθηκε στις 17 Ιουλίου 1995, έχουν μέχρι τη στιγμή αυτή υπογράψει οι ακόλουθες χώρες: Γερμανία, Βέλγιο, Φινλανδία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία και Σουηδία.

() Η κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, έκθεση της Επιτροπής, 31 Οκτωβρίου 1995, 1ο κεφάλαιο.

() Ευρωβαρόμετρο για την κοινωνική προστασία, άνοιξη 1992.

() Σύσταση του Συμβουλίου της 27ης Ιουλίου 1992, περί της σύγκλισης των στόχων και των πολιτικών κοινωνικής προστασίας, 6η, 7η και 8η αιτιολογική σκέψη (ΕΕ αριθ. L 245 της 26ης Αυγούστου 1992).

() Στο ίδιο έγγραφο, 9η αιτιολογική σκέψη.

() Στο ίδιο έγγραφο, τελευταίοι παράγραφοι.

() Γνωμοδότηση της ΟΚΕ του Νοεμβρίου 1991, ΕΕ αριθ. C 40 της 17. 2. 1992.

() Άρθρο 3 Β: «Η Κοινότητα δρα μέσα στα όρια των αρμοδιοτήτων που της αναθέτει και των στόχων που της ορίζει η παρούσα Συνθήκη. Στους τομείς που δεν υπάγονται στην αποκλειστική της αρμοδιότητα, η Κοινότητα δρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, μόνον εάν και στο βαθμό που οι στόχοι της προβλεπόμενης δράσης είναι αδύνατον να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη και δύνανται συνεπώς, λόγω των διαστάσεων ή των αποτελεσμάτων της προβλεπομένης δράσης, να επιτευχθούν καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο. Η δράση της Κοινότητας δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων της παρούσας Συνθήκης.»

() Βλ. παραδείγματος χάρη το άρθρο του Brian Bercusson, «Η δυναμική του Ευρωπαϊκού Εργατικού Δικαίου μετά το Μάαστριχτ», Industrial Law Journal, τόμος 23, αριθ. 1, Μάρτιος 1994, σ. 14.

() Σύσταση του Συμβουλίου της 27ης Ιουλίου 1992 «σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων και των πολιτικών κοινωνικής προστασίας», ΕΕ αριθ. L 245 (92/442/EOK) Σύσταση του Συμβουλίου της 27ης Ιουλίου 1992 «σχετικά με τα κοινά κριτήρια που αφορούν τους επαρκείς πόρους και παροχές στα συστήματα κοινωνικής προστασίας», ΕΕ αριθ. L 245 (92/441/ΕΟΚ).

() Βλ. έγγραφο SEC(96) 487 τελικό της 20ής Μαρτίου 1996.

() Πρέπει να σημειωθεί ότι η ΟΚΕ επεξεργάζεται γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για το «Κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού».

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Οι ακόλουθες τροπολογίες, που έλαβαν θετική ψήφο από το ένα τέταρτο τουλάχιστον των ψηφισάντων, απορρίφθηκαν κατά τη διάρκεια των συζητήσεων.

Σημεία 3.8 έως 3.11

Να διαγραφούν τα σημεία 3.8 έως και 3.11.

Αιτιολογία

Τα σημεία αυτά επιδιώκουν να αποδείξουν κατά τρόπο άλλωστε εξαιρετικώς αφηρημένο ότι στον τομέα της κοινωνικής προστασίας, η επικουρικότητα δεν είναι ίσως η καλύτερη λύση. Έτσι, αντιφάσκουν όχι μόνο προς τα προηγούμενα σημεία, αλλά επίσης και προς το πνεύμα του σχεδίου γνωμοδότησης.

Το κείμενο θα βελτιωνόταν σε σημαντικό βαθμό τόσο από άποψη ουσίας όσο και από άποψη τύπου, εάν διαγράφονταν τα εν λόγω σημεία και το κείμενο συνέχιζε στο σημείο 3.12 που διατυπώνει σαφώς και δίχως διφορούμενα τη θέση της ΟΚΕ.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 55, ψήφοι κατά: 71, αποχές: 3.

Σημείο 4.3.7.1.1, δεύτερο εδάφιο

Διορθώνεται ως εξής: «Μείωση του κόστους εργασίας μέσω δημόσιων επιδοτήσεων στο μισθολογικό κόστος.»

Αιτιολογία

Στη γερμανική απόδοση γίνεται λόγος για μείωση του μισθολογικού κόστους. Μια τέτοια μείωση δεν είναι το κατάλληλο μέσο για την επανένταξη μη επαρκώς ειδικευμένων εργαζομένων στην αγορά εργασίας και μπορεί να θίξει την αυτονομία των συλλογικών συμβάσεων. Υπάρχει ανάγκη χειρισμού μάλλον με μια δραστήρια ενίσχυση της εργασίας και πολιτική απόκτησης προσόντων γι' αυτές τις ομάδες.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 35, ψήφοι κατά: 78, αποχές: 11.

Σημείο 4.3.7.1.2

Διαγράφεται.

Αιτιολογία

Λόγω των πολύ διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων που επικρατούν στα κατ'ιδία κράτη μέλη. Οι διαφορετικές συνέπειες θα έπρεπε καταρχή να αναζητηθούν με πιο εμπεριστατωμένο τρόπο.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 57, ψήφοι κατά: 66, αποχές: 7.

Σημείο 5.4.1.4

Να διαγραφεί το σημείο 5.4.1.4.

Αιτιολογία

Το θέμα αυτό αποτελεί αντικείμενο των συζητήσεων εθνικού επιπέδου.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 51, ψήφοι κατά: 66, αποχές: 4.