1.Ιστορικό και σκοπός

Η παρούσα έκθεση ανταποκρίνεται στην απαίτηση του άρθρου 23 παράγραφος 2 της οδηγίας 2011/36/ΕΕ για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της, καθώς και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2002/629/ΔΕΥ του Συμβουλίου, σύμφωνα με το οποίο: «Η Επιτροπή, το αργότερο στις 6 Απριλίου 2016, υποβάλλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, στην οποία αξιολογούνται οι επιπτώσεις των υφιστάμενων εθνικών νομοθεσιών βάσει των οποίων καθίσταται ποινικό αδίκημα η χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της εκμετάλλευσης εμπορίας ανθρώπων, και σχετικά με την πρόληψη της εμπορίας ανθρώπων, η οποία θα συνοδεύεται, ενδεχομένως, από κατάλληλες προτάσεις».

Αναφορά στην ποινικοποίηση της χρήσης των υπηρεσιών που παρέχονται από θύματα εμπορίας ανθρώπων γίνεται στο άρθρο 18 (με τίτλο «Πρόληψη)» παράγραφοι 1 και 4 της οδηγίας 2011/36/ΕΕ, το οποίο έχει ως εξής: «1. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, όπως εκπαίδευση και κατάρτιση, για την αποθάρρυνση και μείωση της ζήτησης που ευνοεί όλες τις μορφές εκμετάλλευσης που συνδέονται με την εμπορία ανθρώπων. […] 4. Προκειμένου να καταστεί αποτελεσματικότερη η πρόληψη και η καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων αποθαρρύνοντας τη ζήτηση, τα κράτη μέλη εξετάζουν το ενδεχόμενο λήψης μέτρων για την ποινικοποίηση της χρήσης υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της εκμετάλλευσης που αναφέρεται στο άρθρο 2, εφόσον ο χρήστης γνωρίζει ότι το πρόσωπο που παρέχει τις υπηρεσίες είναι θύμα ενός εκ των αδικημάτων που προβλέπονται στο άρθρο 2».

Στην παρούσα έκθεση περιγράφονται οι ισχύουσες εθνικές νομοθεσίες που ποινικοποιούν τη χρήση των υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων και αξιολογούνται οι επιπτώσεις τυχόν νομικών μέτρων αυτού του είδους. Η εξέταση άλλων μη νομοθετικών μέτρων που ενδέχεται να υφίστανται σε εθνικό επίπεδο ή νομοθετικών μέτρων που δεν άπτονται της ποινικοποίησης της χρήσης των υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 23 παράγραφος 2. Πρέπει να σημειωθεί ότι σκοπός της παρούσας έκθεσης δεν είναι η αξιολόγηση της συμμόρφωσης με τις διατάξεις της οδηγίας 2011/36/ΕΕ. Η έκθεση θα πρέπει να αναγνωστεί σε συνδυασμό με την «Έκθεση για την αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο τα κράτη μέλη έχουν λάβει τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να συμμορφωθούν με την οδηγία 2011/36/ΕΕ για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της, σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 1», (COM (2016) 722. Λαμβάνει επίσης υπόψη την πρώτη έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την πρόοδο που σημειώνεται στις ενέργειες για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της (στο εξής «έκθεση προόδου»).

Στο πλαίσιο της σύνταξης της παρούσας έκθεσης, η Επιτροπή χρησιμοποίησε τις πληροφορίες που έλαβε από τα κράτη μέλη, μέσω ερωτηματολογίου που εστάλη τον Μάιο του 2016, και πραγματοποίησε διαβουλεύσεις με την κοινωνία των πολιτών μέσω της ενωσιακής πλατφόρμας της κοινωνίας των πολιτών κατά της εμπορίας ανθρώπων, καθώς και μέσω της ομάδας εμπειρογνωμόνων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με την εμπορία ανθρώπων.

2.Ισχύουσες εθνικές νομοθεσίες που καθιστούν ποινικό αδίκημα τη χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης της εμπορίας ανθρώπων

2.1. Σύνοψη των απαντήσεων

Η ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται στις απαντήσεις που παρασχέθηκαν από τα κράτη μέλη. Η Επιτροπή δεν μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη άλλων εθνικών διατάξεων ή εξελίξεων. Για τους σκοπούς της ανάλυσης, η Επιτροπή ζήτησε από τα κράτη μέλη να υποβάλουν έκθεση σχετικά με τα εξής: «την ισχύουσα εθνική νομοθεσία η οποία καθιστά ποινικό αδίκημα τη χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο της εκμετάλλευσης εμπορίας ανθρώπων· σε ποια ακριβώς πρόσωπα αποδίδονται ποινικές ευθύνες· αν προβλέπεται η ποινικοποίηση για όλες τις μορφές εκμετάλλευσης· αν η νομοθεσία απαιτεί να αποδεικνύεται το στοιχείο της γνώσης ότι το πρόσωπο είναι θύμα εμπορίας ανθρώπων και πώς αυτό επηρεάζει την εφαρμογή της νομοθεσίας· ποια μέτρα έχουν ληφθεί προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι πολίτες γνωρίζουν τη νομοθεσία ώστε να εξασφαλιστεί η καλύτερη εφαρμογή της· διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία σχετικά με τις διώξεις και τις καταδικαστικές αποφάσεις, καθώς και τα εμπόδια που αντιμετωπίστηκαν· σε περίπτωση που δεν υφίσταται εθνική νομοθεσία, ποιοι είναι οι λόγοι και τι είδους εναλλακτικά μέτρα εφαρμόζονται για την εκπλήρωση της υποχρέωσης εξέτασης του ενδεχομένου ποινικοποίησης· πώς αξιολογούν τις επιπτώσεις των νομοθεσιών αυτών και αν επιθυμούν να διατυπώσουν σχετικές προτάσεις· ποιες διαδικασίες διαβούλευσης προβλέπονται, και αν έχουν αναθέσει τη διενέργεια αξιολόγησης και έρευνας των νομοθεσιών αυτών».

Πρέπει να σημειωθεί εξαρχής ότι στις πληροφορίες που διαβιβάστηκαν τα κράτη μέλη δεν αναφέρθηκαν αναλυτικά στον τρόπο με τον οποίο εκπλήρωσαν τη νομική τους υποχρέωση να εξετάσουν το ενδεχόμενο ποινικοποίησης της χρήσης υπηρεσιών που παρέχονται από θύματα, η οποία απορρέει από το άρθρο 18 παράγραφος 4 της οδηγίας 2011/36/ΕΕ.

Από την ανάλυση των απαντήσεων των κρατών μελών προκύπτει ότι, κατά τον χρόνο σύνταξης της παρούσας έκθεσης, δέκα (10) κράτη μέλη έχουν ποινικοποιήσει τη χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο όλων των μορφών εκμετάλλευσης θυμάτων εμπορίας ανθρώπων και δεκαπέντε (15) κράτη μέλη έχουν προβεί σε περιορισμένη και επιλεκτική ποινικοποίηση της χρήσης υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων.

Πιο συγκεκριμένα:

1) Κράτη μέλη που προέβησαν στην ποινικοποίηση της χρήσης των υπηρεσιών θυμάτων για όλες τις μορφές εκμετάλλευσης (BG, EL, HR, CY, LT, MT, PT, RO, SI, UK)

Δέκα (10) κράτη μέλη ανέφεραν ότι έχουν θεσπίσει εθνική νομοθεσία η οποία ποινικοποιεί τη χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης της εμπορίας ανθρώπων (BG, EL, HR, CY, LT, MT, PT, RO, SI, UK), και η οποία καλύπτει όλες τις μορφές εκμετάλλευσης.

Η BG ενημέρωσε την Επιτροπή ότι, σύμφωνα με τον βουλγαρικό ποινικό κώδικα (άρθρο 159γ), πρόσωπο που χρησιμοποιεί ένα θύμα εμπορίας ανθρώπων για ασελγείς πράξεις, καταναγκαστική εργασία ή επαιτεία, αφαίρεση οργάνων, ιστών, κυττάρων ή σωματικών υγρών ή το θέτει υπό αναγκαστική υποτέλεια, ανεξαρτήτως της συναίνεσής του, τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή διάρκειας τριών έως δέκα ετών και με πρόστιμο ύψους 10 000 έως 20 000 λέβα. Στην HR προβλέπεται παρόμοια διάταξη η οποία έχει ευρύτερο πεδίο εφαρμογής καθώς επιβάλλει σε οποιονδήποτε χρησιμοποιεί εν γνώσει του ένα θύμα ή τις υπηρεσίες αυτού τις ίδιες ποινές με όσους κατηγορούνται για τέλεση του αδικήματος της εμπορίας ανθρώπων. Η CY αναφέρει ότι το άρθρο 17 του νόμου 60(Ι)/2014 ορίζει ότι όποιος εύλογα δύναται να υποθέσει ότι η εργασία ή οι υπηρεσίες που χρησιμοποιεί παρέχονται από θύμα εμπορίας ανθρώπων είναι ένοχος αδικήματος που προβλέπεται στη νομοθεσία για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων. Στην EL θεσπίστηκαν σχετικές εθνικές νομικές διατάξεις το 2013, με τον νόμο 4198/2013, δυνάμει των οποίων θεμελιώνεται η ποινική ευθύνη όσων αποδέχονται εν γνώσει τους την εργασία προσώπου που είναι θύμα εμπορίας, καθώς και όσων επιδίδονται εν γνώσει τους σε σεξουαλική πράξη με πρόσωπο που είναι θύμα εμπορίας. Η LT ανέφερε ότι, δυνάμει του άρθρου 147-2 του ποινικού κώδικα, οποιοσδήποτε χρησιμοποιεί υπηρεσίες που παρέχονται από θύματα εμπορίας ανθρώπων και γνωρίζει ή όφειλε να γνωρίζει ότι τα πρόσωπα αυτά είναι θύματα, τιμωρείται με χρηματική ή στερητική της ελευθερίας ποινή. Αξίζει να σημειωθεί ότι εάν ένα πρόσωπο διαπράξει τέτοια πράξη και εν συνέχεια ενημερώσει εθελοντικά τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου και συνεργαστεί ενεργά, προτού χαρακτηριστεί ύποπτο, μπορεί να απαλλαγεί από την ποινική ευθύνη. Επιπλέον, τα νομικά πρόσωπα υπέχουν και αυτά ευθύνη για τέτοιες πράξεις. Η MT ενημέρωσε την Επιτροπή ότι οποιοδήποτε πρόσωπο συμμετέχει ή χρησιμοποιεί υπηρεσίες ή εργασία γνωρίζοντας ότι το πρόσωπο που παρέχει τις υπηρεσίες ή την εργασία αποτελεί θύμα εμπορίας, είναι ένοχο αδικήματος και του επιβάλλεται, εφόσον καταδικαστεί, ποινή φυλάκισης διάρκειας δεκαοκτώ μηνών έως πέντε ετών. Παρόμοιες διατάξεις ισχύουν στις PT και SI (επιβάλλεται ποινή φυλάκισης διάρκειας έως τριών ετών και πρόστιμο). Η RO ενημέρωσε την Επιτροπή ότι, δυνάμει του άρθρου 216 του ρουμανικού ποινικού κώδικα, αποδίδονται ποινικές ευθύνες σε κάθε πρόσωπο το οποίο χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες που ορίζονται στο άρθρο 182 του ποινικού κώδικα (σχετικά με την εκμετάλλευση), πέραν του διακινητή, γνωρίζοντας ότι οι υπηρεσίες παρέχονται από θύμα εμπορίας ανθρώπων.

2) Κράτη μέλη που δεν έχουν θεσπίσει ρητές εθνικές νομικές διατάξεις ή που προέβησαν σε περιορισμένη και επιλεκτική ποινικοποίηση της χρήσης των υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων·

Δεκατέσσερα (14) κράτη μέλη ανέφεραν ότι δεν διαθέτουν ρητές εθνικές νομικές διατάξεις δυνάμει των οποίων να καθίσταται ποινικό αδίκημα η χρήση υπηρεσιών που αποτελούν αντικείμενο όλων των μορφών εκμετάλλευσης των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων (AT, BE, CZ, DE, EE, ES, FR, HU, IT, LV, LU, NL, PL, SK). Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη (FI, IE, SE) έχουν θεσπίσει νομοθεσία σχετικά με τη χρήση των υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, αλλά μόνον όσον αφορά συγκεκριμένες μορφές εκμετάλλευσης. Ειδικότερα, οι FI και IE ανέφεραν ότι διαθέτουν εθνικές νομοθετικές διατάξεις που αφορούν μόνο τη χρήση υπηρεσιών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση. Η SE αναφέρει ότι παρότι δεν υφίσταται ειδική διάταξη που να ποινικοποιεί τη χρήση υπηρεσιών που παρέχονται από θύμα εμπορίας ανθρώπων, εφαρμόζονται διατάξεις δυνάμει του νόμου για την απαγόρευση της αγοράς σεξουαλικών υπηρεσιών, οι οποίες μπορούν να καλύψουν τη χρήση υπηρεσιών που παρέχονται από θύματα εμπορίας ανθρώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση.

Όσον αφορά τα κράτη μέλη που δεν έχουν θεσπίσει παρόμοιες ρητές διατάξεις, σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρασχέθηκαν από αυτά, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να εφαρμόζονται διατάξεις που αφορούν σεξουαλικά αδικήματα ή τη σεξουαλική εκμετάλλευση παιδιών (π.χ. IT, ES, NL και BE). Παρότι η IT δεν διαθέτει τέτοιες ρητές διατάξεις, αναφέρει ότι η παράνομη μεσιτεία και εκμετάλλευση της εργασίας γενικότερα θεωρείται ποινικό αδίκημα δυνάμει του άρθρου 603α του ιταλικού ποινικού κώδικα. Παρότι στην ΑΤ δεν προβλέπεται ρητή διάταξη για τα θύματα εμπορίας ανθρώπων, πρόσφατα θεσπίστηκε διάταξη που αφορά τη συμμετοχή σε σεξουαλική πράξη με πρόσωπα ενάντια στη βούλησή τους, βάσει εκμετάλλευσης της δύσκολης θέσης στην οποία βρίσκονται ή εκφοβισμού.

Επιπλέον, ορισμένα κράτη μέλη αναφέρουν ότι προβλέπονται μόνο μέτρα για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο και για την εφαρμογή της οδηγίας 2009/52/EΚ, της 18ης Ιουνίου 2009, σχετικά με την επιβολή ελάχιστων προτύπων όσον αφορά τις κυρώσεις και τα μέτρα κατά των εργοδοτών που απασχολούν παράνομα διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών (η λεγόμενη οδηγία για την επιβολή κυρώσεων στους εργοδότες) (π.χ. PL ή HU). Στο πλαίσιο αυτό, στην ανακοίνωση για την εφαρμογή της οδηγίας 2009/52/ΕΚ της 18ης Ιουνίου 2009 επισημαίνεται ότι τα κράτη μέλη έχουν εν γένει ποινικοποιήσει την παράνομη απασχόληση σε όλες τις περιπτώσεις που περιγράφονται στο άρθρο 9 (συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων όπου ο εργοδότης γνωρίζει ότι ο εργαζόμενος είναι θύμα εμπορίας ανθρώπων). Σύμφωνα με την εν λόγω ανακοίνωση, οι CZ και ES δεν ποινικοποίησαν την παράνομη απασχόληση ειδικά σε περιπτώσεις όπου «ο εργοδότης γνώριζε ότι ο εργαζόμενος είναι θύμα εμπορίας ανθρώπων».