Αριθ. C 337/58 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 31. 12.88 
ωργικών προϊόντων προς πιο σαφείς και αποτελεσματικούς 
κανόνες, είναι απαραίτητο να αναλάβουν οι κυβερνήσεις, αν 
επιθυμούν να υλοποιήσουν τις φιλοδοξίες τους στα πλαίσια 
του Γύρου της Ουρουγουάης, αποφασιστική δράση για τη 
βελτίωση της λειτουργίας του διεθνούς νομισματικού συστή­
ματος· θα είναι άσκοπο να επιδιωχθεί η μείωση των γεωργι­
κών ενισχύσεων αν μια απλή διακύμανση των επιτοκίων που 
Βρυξέλλες, 27 Οκτωβρίου 1988. 
1. Γενικές παρατηρήσεις 
1.1. Η ΟΚΕ επικροτεί την πρόταση της Επιτροπής για 
οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με το θέμα της ίσης αμοιβής 
και μεταχείρισης ανδρών και γυναικών, διατυπώνοντας συγ­
χρόνως τις παρατηρήσεις που ακολουθούν. 
1.2. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίηση της γιατί μεταξύ 
των λόγων που οδήγησαν την Επιτροπή στη δρομολόγηση 
αυτής της πρωτοβουλίας είναι και τα επιχειρήματα που πρό­
βαλλε η ΟΚΕ στην από 24ης Απριλίου 1986 γνωμοδότηση 
της με θέμα την «Ισότητα των ευκαιριών για τις γυναίκες — 
Μεσοπρόθεσμο κοινοτικό πρόγραμμα 1986-1990», που εγκρί­
θηκε ομόφωνα. 
1.3. Η ουσία των επιχειρημάτων της ΟΚΕ εξακολουθεί να 
ισχύει: 
α) Επίτευξη καλύτερης εφαρμογής των ισχυουσών σε κοινο­
τικό επίπεδο διατάξεων 
β) Συμβολή στην άρση της διαρκούς παραβίασης στην 
ισότητα των δικαιωμάτων 
γ) Επίτευξη ισορροπίας μεταξύ του αριθμού των περι­
πτώσεων που φθάνουν στα δικαστήρια και του πραγματι­
κού αριθμού περιπτώσεων άνισης μεταχείρισης, που είναι 
αναλογικά πολύ μεγαλύτερος· 
(') ΕΕαριθ. C 176 της 5. 7. 1988, σ. 5. αντικατοπτρίζεται ευρέως στα νομίσματα, καθιστά δυνατή 
την ανά πάσα στιγμή χορήγηση νέων ενισχύσεων. 
Η εξισορρόπηση των εθνικών προϋπολογισμών και ο νομι­
σματικός και οικονομικός συντονισμός αποτελούν προϋποθέ­
σεις επιτυχίας του Γύρου της Ουρουγουάης, ιδιαίτερα για τον 
αγροτικό τομέα. 
Ο Πρόεδρος της 
δ) Ενθάρρυνση και τόνωση της θέσης σε εφαρμογή κατάλλη­
λων διαδικασιών προσλήψεων και εφαρμογή σύγχρονων 
μεθόδων διοίκησης προσωπικού· 
ε) Η νομική εφαρμογή της οδηγίας θα πρέπει να αφήνει στα 
κράτη μέλη τέτοιο πεδίο δράσης και ευελιξία ώστε να 
είναι δυνατή η πρόληψη πιθανών καταχρήσεων εκ μέρους 
οργανωμένων ομάδων. 
1.4. Ένας από τους στόχους προτεραιότητας της Ευρώπης 
των πολιτών πρέπει να είναι η ισότητα των ευκαιριών για τις 
γυναίκες. Η επιτυχία αυτού του στόχου απαιτεί προσπάθειες 
σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής δραστηριότητας, και 
κυρίως προώθηση της πολιτικής για την απασχόληση, για 
την εκπαίδευση, κλπ. 
Συνεπώς, η θέσπιση κανόνων, ως εκ της σημασίας της, συμ­
βάλλει στην αποκατάσταση ατομικών περιπτώσεων μάλλον 
παρά συλλογικών. 
1.5. Οι ισχύοντες κοινοτικοί κανόνες επί θεμάτων ισότη τας 
μεταξύ ανδρών και γυναικών περιλαμβάνονται στα εξής κεί­
μενα: 
— άρθρο 119 της Συνθήκης ΕΟΚ, 
— οδηγία του Συμβουλίου 75/117/ΕΟΚ περί ισότητας αμοι­
βών ανδρών και γυναικών εργαζομένων, Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής 
Alberto MASPRONE 
Γνωμοδότηση για την πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με το βάρος της απόδειξης στον τομέα 
της ισότητας των αμοιβών και της ίσης μεταχείρισης μεταξύ ανδρών και γυναικών(') 
(88/C 337/19) 
Στις 16 Ιουνίου 1988, και σύμφωνα με το άρθρο 118 Α της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής 
Οικονομικής Κοινότητας, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και 
Κοινωνικής Επιτροπής για την παραπάνω πρόταση οδηγίας. 
Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε 
η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, εξέδωσε τη γνωμοδότηση του στις 13 Οκτωβρίου 
1988, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Gomez Martinez. 
Κατά τη 259η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 27ης Οκτωβρίου 1988), η Οικονομική και Κοινωνική 
Επιτροπή υιοθέτησε την εξής γνωμοδότηση με ψήφους: 72 υπέρ, 10 κατά, και 5 αποχές. 
31. 12. 88 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. C 337/59 
— οδηγία του Συμβουλίου 76/207/ΕΟΚ περί πρόσβασης στην 
απασχόληση, στην επαγγελματική κατάρτιση και προα­
γωγή και στους όρους εργασίας, 
— οδηγία του Συμβουλίου 79/7/ΕΟΚ περί καθεστώτων κοι­
νωνικής ασφάλισης που προβλέπονται από το νόμο, 
— οδηγία του Συμβουλίου 86/378/ΕΟΚ περί επαγγελματικών 
καθεστώτων κοινωνικής ασφάλισης (δεν έχει τεθεί ακόμη 
σε ισχύ), 
— οδηγία του Συμβουλίου 86/613/ΕΟΚ περί άσκησης 
ανεξάρτητης δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων και 
των γεωργικών δραστηριοτήτων, καθώς και περί 
προστασίας της μητρότητας. 
Οι κανόνες αυτοί πρέπει να εφαρμοστούν με πιο αποτελεσμα­
τικό τρόπο. 
1.6. Η ΟΚΕ τονίζει ότι, από την εφαρμογή της οδηγίας σε 
όλους τους κοινοτικούς κανόνες που αφορούν την ισότητα 
των δύο φύλων, θα πρέπει να εξαιρεθεί η ποινική διαδικασία, 
αφού η μεταβολή όσον αφορά το βάρος της απόδειξης σ'αυ-
τήν τη διαδικασία θα μπορούσε να σημαίνει και καταλογισμό 
ποινικής ευθύνης στα άτομα. 
1.7. Αν ληφθούν υπόψη οι διάφορες φάσεις της διαδι­
κασίας και οι διάφορες δικαστικές αρχές, θα ήταν σκόπιμο 
να καθορίζει η οδηγία σε κάθε περίπτωση ποιος είναι ο 
ενάγων και ποιος ο εναγόμενος. 
1.8. Η ΟΚΕ φρονεί ότι, για να υπάρξει ελαστική και δίκαιη 
για τα δύο μέρη εφαρμογή της οδηγίας, θα έπρεπε να απαλει­
φθεί η τελευταία πρόταση της πρώτης παραγράφου από το 
άρθρο 3 καθώς και οι λέξεις «εάν δεν αντικρουστούν» από τη 
δεύτερη παράγραφο. 
Σύμφωνα με το σχολιασμό του σχεδίου οδηγίας που εκπόνησε 
η Επιτροπή σχετικά με το άρθρο 3, για να θεωρηθεί ότι 
υπάρχει μαχητό τεκμήριο, πρέπει η ενάγουσα να αποδείξει 
ότι έγινε σε βάρος της δυσμενής μεταχείρισης για λόγους 
φύλου και να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία με βάση τα 
οποία να μπορέσει ο δικαστής να διαπιστώσει ότι ασκήθηκε 
διάκριση. Αυτή ακριβώς τη στιγμή, πριν ο εναγόμενος 
αντικρούσει τα πραγματικά περιστατικά, συνάγεται τεκμήριο 
για την ύπαρξη διάκρισης· το βάρος της απόδειξης μετατίθε­
ται τότε στον εναγόμενο, ο οποίος θα πρέπει να αποδείξει ότι 
η άνιση μεταχείριση υπαγορεύθηκε από λόγους αντικειμενι­
κούς και θεμιτούς. Ανήκει στην αρμοδιότητα του δικαστηρίου 
ή άλλης αρμόδιας αρχής να κρίνει κατά πόσο η απόδειξη αυτή 
επαρκεί ή όχι για να απορριφθεί το τεκμήριο της διάκρισης. 
1.9. Η ΟΚΕ κρίνει ότι το τεκμήριο διάκρισης θα πρέπει 
να βασίζεται σε γεγονότα που να επιτρέπουν να συναχθεί η 
ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης. Μ'αυτό τον τρόπο, θα 
καταστεί δυνατή η ελαστική και αποτελεσματική εφαρμογή, 
χωρίς στρεβλώσεις και καταχρήσεις που μεσοπρόθεσμα θα 
συνέβαλλαν σε αποδυνάμωση των στόχων της οδηγίας. 
1.10. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την άποψη να διατηρηθεί η 
διακριτική ευχέρεια των αρμοδίων σε ό,τι αφορά την παροχή 
εμπιστευτικών πληροφοριών σε έναν από τους αντιδίκους σε 
μια δικαστική υπόθεση, ή την κοινοποίηση οποιασδήποτε 
πληροφορίας η οποία θα μπορούσε να βλάψει ουσιωδώς τον 
άλλον αντίδικο για λόγους άσχετους προς την αντιδικία. Η προστασία αυτή θα έπρεπε να επεκταθεί και στα δύο μέρη 
αδιακρίτως, καθώς και σε τρίτους που επηρεάζονται από την 
αντιδικία. 
1.11. Η ΟΚΕ προτείνει όπως η παρακολούθηση από το 
Συμβούλιο, κάθε τρία χρόνια, της εφαρμογής της Οδηγίας, 
συνδυάζεται με εκτίμηση του βαθμού ή μικρότερης αποτε­
λεσματικότητας εκείνων των κρατών μελών στα οποία έχει 
καθιερωθεί, ή θα μπορούσε να καθιερωθεί μελλοντικά, η 
πλήρης αντιστροφή του βάρους της απόδειξης στους κοινο­
τικούς κανόνες περί ισότητας. 
1.12. Η έμμεση διάκριση είναι μια σχετικά καινούργια 
έννοια, πολύ λίγο μελετημένη από τη νομική επιστήμη, και 
περιλαμβάνει εκείνες τις πλευρές καταστάσεων φαινομενικά 
ουδέτερων οι οποίες ασκούν πάνω στα δύο φύλα δυσανάλογες 
επιδράσεις, με τελικό αποτέλεσμα την άνιση μεταχείριση, η 
οποία, ακόμη κι αν δεν είναι εσκεμμένη, αντικειμενικά δεν 
δικαιολογείται. 
1.13. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι, δεδομένου του ενδιαφέ­
ροντος που έχει επιδείξει για το θέμα και των εποικοδομητι­
κών απόψεων της σχετικά, τις οποίες η Επιτροπή έχει 
συμπεριλάβει στην αιτιολογική έκθεση, θα πρέπει να συμμε­
τέχει και στην αποτίμηση της προόδου στην εφαρμογή της 
οδηγίας. 
2. Ειδικές παρατηρήσεις 
2.1. Είναι αναγκαίο να προστεθεί ένα νέο άρθρο στο οποίο 
να δίνεται ορισμός των εννοιών του ενάγοντος και του εναγο­
μένου σύμφωνα με τη γενική παρατήρηση 1.7. 
2.2. Άρθρο 3.1 
Οι λέξεις shall ensure that του αγγλικού πρωτοτύπου, δεν 
έχουν μεταφρασθεί σωστά σε ορισμένες γλώσσες, όπως για 
παράδειγμα στα ισπανικά. Αν δεν γίνει η σχετική διόρθωση, 
μπορούν να δημιουργηθούν νομικής φύσεως προβλήματα 
κατά την εφαρμογή. 
2.3. Άρθρο 3.1 
Να απαλειφθεί η τελευταία πρόταση του άρθρου 3.1 σύμφωνα 
με τη γενική παρατήρηση 1.8. 
Να απαλειφθούν από το άρθρο 3.2 οι λέξεις «εάν δεν 
αντικρουστούν» σύμφωνα με την ίδια παρατήρηση. 
2.4. Άρθρο 5.1 
Να διαγραφεί η λέξη «δυσανάλογα». 
Η έμμεση διάκριση αντιστοιχεί σε αιτίες που δεν μπορούν 
να αποδοθούν χωρίς περισσότερα στοιχεία σε εξακριβώσιμες 
περιστάσεις ή γεγονότα. Το ζήτημα περιπλέκεται ακόμη πε­
ρισσότερο όταν απαιτείται ένα καθορισμένο μέγεθος (δυσανά­
λογα) ως προς τη μειονεκτική θέση. Είναι το ίδιο εσφαλμένο 
να θέτει η πρακτική «σε ανάλογα μειονεκτική θέση», όπως 
προκύπτει έμμεσα από τη σημερινή διατύπωση της πρότασης 
της Επιτροπής. 
Αριθ. C 337/60 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 31. 12. 88 
2.5. Άρθρο 5.2 
Να αντικατασταθεί εξ ολοκλήρου με το εξής κείμενο: 
«Η ύπαρξη έμμεσης διάκρισης συμβιβάζεται με την έλλει­
ψη ή απουσία πρόθεσης εκ μέρους του εναγομένου όταν 
κρίνεται κατά πόσο έχει παραβιαστεί, σε συγκεκριμένη 
περίπτωση, η αρχή της ισότητας.» 
Με το κείμενο αυτό καθίστανται σαφέστερα τα δικαιώματα 
του εναγομένου. 
Βρυξέλλες, 27 Οκτωβρίου 1988. 
Ι. Γενικές παρατηρήσεις 
1. Η ΟΚΕ στηρίζεται στην αντίληψη ότι είναι επείγον η 
εκπαιδευτική πολιτική τόσο των κρατών μελών όσο και της 
Κοινότητας να ανταποκριθεί στις προκλήσεις, τις οποίες 
αντιμετωπίζει η παιδεία και εκτός αυτής όλοι οι πολίτες στη 
σημερινή και μελλοντική κοινή ανάπτυξη των χωρών της 
Κοινότητας, και τούτο ιδίως ενόψει της υλοποίησης της 
κοινής εσωτερικής αγοράς και των παρεπόμενων διαδικασιών 
που έχουν ως στόχο τη μετάβαση της Ευρώπης των πολιτών 
και τις όσο το δυνατόν καλύτερες οικονομικές και κοινωνικές 
συνθήκες μέσα σ'αυτήν. 
Η πρωτοβουλία της Επιτροπής πρέπει να επικροτηθεί ακόμη 
περισσότερο επειδή με βάση τις Συνθήκες της Ρώμης δεν 
είναι δυνατό να εκδοθεί οδηγία για τους τομείς εκπαίδευσης 
και πολιτισμού. Συνεπώς επέλεξε για το έγγραφο της τη 
μορφή ανακοίνωσης. 2.6. Άρθρο 6 
Να προστεθεί στο τέλος «..., γραφεία ευρέσεως εργασίας, 
κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης, κλπ.» 
2.7. Άρθρο 8.2 
Η τελευταία σειρά να διατυπωθεί ως εξής:«... στο Συμβούλιο, 
στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην Οικονομική και Κοι­
νωνική Επιτροπή, ανά τριετία». 
Ο Πρόεδρος της 
Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής 
Alberto MASPRONE 
2. Η ΟΚΕ είναι επίσης της γνώμης ότι θα πρέπει να δοθεί 
μια εντονότερη συνέχεια στη συνεργασία για την εκπαιδευ­
τική πολιτική λόγω της αύξουσας σημασίας της για τη συνέ­
χιση και ουσιαστική συμπλήρωση της ευρωπαϊκής ενωτικής 
διαδικασίας και ότι προς τούτο, πρέπει να καθορισθούν μεσο­
πρόθεσμα κέντρα βάρους όσον αφορά τα θέματα και τις 
δράσεις. 
3. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ θεωρεί την παρούσα ανακοί­
νωση της Επιτροπής ως σημαντικό έγγραφο από τις τρεις 
παρακάτω απόψεις: 
3.1. Κατ'αρχάς δίδεται έτσι μια περαιτέρω ώθηση για περι­
συλλογή σχετικά με μερικούς βασικούς στόχους της εκπαί­
δευσης και της αγωγής της επόμενης γενεάς όσον αφορά 
την περαιτέρω πολιτιστική και οικονομική ενσωμάτωση των 
κρατών της Κοινότητας με τις προοπτικές τους και τις 
προκλήσεις τους. Μια εντατική ανταλλαγή εμπειριών με 
στόχο την ευρεία συναίνεση όλων εκείνων που ευθύνονται για Γνωμοδότηση για την εκπαίδευση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, μεσοπρόθεσμες προοπτικές, 1989-1992 
(88/C 337/20) 
Η Επιτροπή αποφάσισε στις 25 Μαΐου 1988 να ζητήσει, σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης για 
την ίδρυση της ΕΟΚ, από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να γνωμοδοτήσει για την 
εκπαίδευση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητας, μεσοπρόθεσμες προοπτικές, 1989-1992. 
Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε 
η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότηση του στις 13 Οκτωβρίου 1988 βάσει 
της εισηγητικής έκθεσης του κ. Nierhaus. 
Η ΟΚΕ εξέδωσε κατά την 259η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 27ης Οκτωβρίου 1988) ομόφωνα 
την ακόλουθη γνωμοδότηση.