Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Ανακοίνωση της Επιτροπής για μια στρατηγική θεώρηση των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας: έγγραφο διαβούλευσης"

(2002/C 94/07)

Στις 6 Σεπτεμβρίου 2001, και σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, εξέδωσε τη γνωμοδότησή του στις 25 Ιανουαρίου 2002 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Bedossa.

Κατά την 388η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 20ής και 21ης Ιανουαρίου 2002), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 83 ψήφους υπέρ, 2 κατά και 3 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας τον Μάρτιο του 2000, η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε στον εαυτό της ένα νέο στρατηγικό στόχο: να γίνει η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη κοινωνία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με ποσοτική και ποιοτική βελτίωση της απασχόλησης και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή.

1.2. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης, που ακολούθησε τη Λισσαβόνα, η Επιτροπή υπενθύμισε το οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό δυναμικό των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας. Ακριβώς για να αποκτήσει αυτή τη στρατηγική θεώρηση και να την εφαρμόσει το αργότερο ως το 2010, η Επιτροπή προβαίνει σε μια ευρεία και ανοικτή διαβούλευση και εκδίδει την παρούσα ανακοίνωσή της.

1.3. Προηγουμένως, σύμφωνα με τις νέες αρχές της νέας διακυβέρνησης της Ευρώπης, για να προσαρμόσει την ολοκληρωμένη αυτή θεώρηση και να την προσανατολίσει προς το μέλλον, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις του αύριο και να επιτευχθούν οι στόχοι της Λισσαβόνας, η Επιτροπή οργανώνει μια ευρεία δημόσια συζήτηση, που θα ήθελε να είναι ανοικτή σε όλα τα θέματα, προκειμένου να επιτευχθεί, ει δυνατόν, συναίνεση.

1.4. Πρέπει να τονιστεί εξ αρχής ότι η σημερινή πρόοδος των βιοτεχνολογιών αφορά σχεδόν αποκλειστικά τις αναπτυγμένες χώρες και ότι ο ανταγωνισμός επικεντρώνεται κυρίως μεταξύ της Βόρειας Αμερικής, της Ευρώπης και της Ιαπωνίας και πιο πρόσφατα της Κίνας και της Αυστραλίας επίσης (ίσως αύριο και ενός άλλου μέρους της Ασίας).

1.5. Ο αναπτυσσόμενος κόσμος είναι ως επί το πλείστον θεατής, για λόγους που οφείλονται στην ανεπάρκεια της διαθέσιμης επιστημονικής γνώσης, στο μέγεθος των χρηματοδοτικών μέσων που πρέπει να συγκεντρωθούν και στην ανεπάρκεια επιχειρηματιών "ανάληψης κινδύνου".

1.6. Όλες οι χώρες και ιδιαίτερα οι αναπτυσσόμενες ενδιαφέρονται για την απαραίτητη αύξηση των πηγών παραγωγής τροφίμων και για το πρόβλημα της μόλυνσης του περιβάλλοντος. Κινδυνεύουν να υποβαθμιστούν στον ρόλο των πειραματόζωων, χωρίς να έχουν την εξασφάλιση ότι τα προϊόντα που βρίσκονται στο πειραματικό στάδιο (π.χ. τα φάρμακα) έχουν σχεδιαστεί για τις δικές τους ανάγκες. Όσον αφορά την πλούσια γενετική τους κληρονομιά (ζωική και φυτική), που συμμετέχει στη βιοποικιλότητα του πλανήτη, υπάρχει κίνδυνος να αξιοποιηθεί δωρεάν από τρίτους ή να εκποιηθεί σε όσους προσφέρουν περισσότερα.

1.7. Οι βιοεπιστήμες και η βιοτεχνολογία δημιουργούν αναρίθμητα προβλήματα που πρέπει να εξεταστούν στο κατάλληλο επίπεδο, εφαρμόζοντας την αρχή της επικουρικότητας, ιδίως όταν πρόκειται για επιστήμες της ζωής που περιλαμβάνουν π.χ. ορισμούς ηθικών αρχών που ανήκουν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών.

Θα πρέπει να προβλεφθεί ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο, για να αποφευχθούν οι δυσκολίες. Στις 10 Δεκεμβρίου 2001 υπήρξε σχετική πολιτική συμφωνία του Συμβουλίου Έρευνας.

1.8. Αυτή η ανοικτή, γενική, διαφανής και οριζόντια διαβούλευση απευθύνεται σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη: στις δημόσιες αρχές, τους επιστήμονες, τους οικονομικούς παράγοντες, τους καταναλωτές, το ευρύ κοινό, την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών, τους κοινωνικούς φορείς.

1.9. Εξετάζονται όλα τα θέματα:

- οι διευρυμένες επιστημονικές γνώσεις,

- η βελτίωση της υγείας και η αύξηση των επισιτιστικών πόρων,

- η ανταγωνιστικότητα,

- η έρευνα,

- η καινοτομία,

- οι ευκαιρίες και οι κίνδυνοι,

- το κοινωνικό πλαίσιο και η ηθική βάση.

Τα θέματα αυτά δίνουν μια εικόνα των αντιλήψεων του κοινού και πρέπει να εξεταστούν με διαύγεια και ειλικρίνεια.

2. Γενικές παρατηρήσεις

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι οι βιοτεχνολογίες μαγεύουν: έχουν μακρά παράδοση, καθώς συγκαταλέγονται στις αρχαιότερες πολιτιστικές δεξιότητες της ανθρωπότητας οι οποίες επέτρεψαν, μεταξύ άλλων, την παραγωγή ψωμιού, μπύρας, κρασιού, τυριού και άλλων προϊόντων που προκύπτουν από ζύμωση, την εκτροφή νέων ζωικών ειδών και την καλλιέργεια νέων τύπων φυτών, την παραγωγή αντιβιοτικών εμβολίων κ.λπ. Ο όρος "βιοτεχνολογία" είναι του συρμού εδώ και μερικές δεκαετίες, λόγω της ραγδαίας προόδου που συντελείται σ' αυτόν τον τομέα.

2.1. Περί τίνος πρόκειται;

2.1.1. Λογικά και χρονολογικά, πρέπει να εξετάσουμε πρώτα ό,τι αφορά τη γνώση στον τομέα των βιοεπιστημών και ιδιαίτερα της γενετικής.

2.1.2. Έχουν πραγματοποιηθεί τεράστιες πρόοδοι όσον αφορά την κατανόηση της δομής, της λειτουργίας και της αναπαραγωγής των ζωντανών κυττάρων. Όμως, η έννοια της γενετικής κληρονομιάς πρέπει να διασαφηνιστεί, διότι η πλήρης αιτιοκρατία βάσει των γονιδίων δεν έχει ακόμη επιτευχθεί.

2.1.3. Πρέπει να γίνουν ακόμη πολλά για να γίνει κατανοητή η γενετική κληρονομιά, να αποκωδικοποιηθεί και να γίνουν κατανοητές οι λειτουργικές της αλληλεπιδράσεις, για να επιτευχθεί η βελτίωση της ανθρώπινης υγείας.

2.1.4. Με μεγάλη ταχύτητα, η γενετική έρευνα ανέπτυξε μέσα σε λίγα χρόνια την τεχνική ικανότητα να προβαίνει σε επεμβάσεις για τον προσδιορισμό, την απομόνωση, τον πολλαπλασιασμό και τη μεταφορά ενός ή περισσότερων γονιδίων σε άλλον έμβιο οργανισμό: πρόκειται για την ονομαζόμενη γενετική μηχανική, που αποκαλείται υποτιμητικά γενετικός χειρισμός.

2.1.5. Το επόμενο στάδιο είναι το στάδιο των εφαρμογών της μοριακής βιολογίας και των γενετικών επεμβάσεων για πρακτικούς σκοπούς, ιδίως στον τομέα των βιοτεχνολογιών, των οποίων οι σημαντικότερες εφαρμογές για την υγεία του ανθρώπου είναι η διάγνωση ή/και η θεραπεία και για τις γεωργικές εφαρμογές η εμφάνιση των Γενετικά Τροποποιημένων Οργανισμών (ΓΤΟ). Το πεδίο αυτό καλείται να επεκταθεί σε νέους τομείς, όπως η παραγωγή ευγενών χημικών προϊόντων και η περιβαλλοντική βιοθεραπεία.

2.2. Οι βιοτεχνολογίες στην καθημερινή ζωή: μια πραγματικότητα

2.2.1. Παρότι οι βιολογικές τεχνικές υπάρχουν εδώ και πολύν καιρό, η βιολογική επιστήμη έδωσε στον άνθρωπο σημαντική δυνατότητα δράσης: χθες η μικροβιολογία, τα εμβόλια έκαναν τις ασθένειες να υποχωρήσουν, σήμερα η γενετική και οι εφαρμογές της σηματοδοτούν μια πραγματική ρήξη με την παλιά εποχή και η κοινή γνώμη δεν το συνειδητοποιεί παρά προοδευτικά (εμβόλια, νέα φάρμακα).

2.2.2. Η γενετική διάγνωση είναι πλέον θέμα του συρμού.

2.2.3. Ωστόσο, οι ΓΤΟ στον τομέα των τροφίμων προκαλούν πολύ ζωηρές αντιδράσεις.

2.2.4. Οι βιολογικές προκλήσεις αφορούν σήμερα την ανθρώπινη υγεία, τη διατροφή της ανθρωπότητας, την καταπολέμηση της ρύπανσης. Αυτή η παρουσία των βιοτεχνολογιών επιβεβαιώνεται καθημερινά: σήμερα το 25 % των νέων μοριακών φαρμάκων προέρχεται από τη βιοτεχνολογία, αύριο θα είναι το 50 %.

2.2.5. Οι οικονομικές προκλήσεις από άποψη ανταγωνιστικότητας, οικονομικής ανάπτυξης και θέσεων απασχόλησης είναι πολύ μεγάλες.

2.2.6. Το οικονομικό κόστος και ο χρόνος απόδοσης των επενδύσεων που πρέπει να πραγματοποιηθούν είναι υψηλά και προϋποθέτουν την παρέμβαση ισχυρών οικονομικών παραγόντων, όπως συμβαίνει στους περισσότερους οικονομικούς τομείς που στηρίζονται σε νέες, υποσχόμενες τεχνολογίες.

2.2.7. Τελικά, από πολλές απόψεις, οι βιοτεχνολογίες αποτελούν, μαζί με τις τεχνολογίες των πληροφοριών, έναν από τους τομείς εφαρμογής της επιστήμης που θα επιφέρουν βαθιές ανατροπές στις ανεπτυγμένες κοινωνίες μας κατά τις ερχόμενες δεκαετίες.

2.2.8. Η κοινή γνώμη έχει συγκεχυμένη, αλλά ταυτόχρονα όλο και πιο έντονη εικόνα αυτού του γεγονότος: αγωνίζεται να παρακολουθήσει την πρόοδο της επιστήμης, αλλά αντιλαμβάνεται ότι η ανακάλυψη της ανθρώπινης γενετικής κληρονομιάς αποτελεί τεράστιο επίτευγμα της γνώσης. Αυτή η θετική και αρνητική γοητεία μεταδίδεται περαιτέρω με μέσα έκφρασης περισσότερο ή λιγότερο καλά προετοιμασμένα για την απαραίτητη προσπάθεια ενημέρωσης και εκλαΐκευσης. Γενικά, όσον αφορά τις διαθέσιμες γνώσεις και πληροφορίες, το χάσμα ανάμεσα στους ειδικούς επιστήμονες και το ευρύ κοινό είναι πολύ μεγάλο. Το πρόβλημα αυτό, ανάμεσα σε άλλα, εξετάστηκε ήδη από την ΟΚΕ σε μία παλαιότερη γνωμοδότησή της με θέμα "Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη"(1), σημεία 3.1 - 3.7.1 και 7.3.

2.2.9. Πέρα από αυτό το συχνά πολύ συναισθηματικό ενδιαφέρον, πολλοί μετρούν τη σημασία των ηθικών και πολιτικών διακυβευμάτων που συνεπάγεται η πρόοδος και η ταχύτατη εξέλιξη των βιοτεχνολογιών. Δεν πρόκειται για κάτι το νέο, βέβαια, στον τομέα της υγείας, όπου από πολύ παλιά η προστασία των ερευνητών από τους κινδύνους που διατρέχουν κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων τους ή η αυστηρή ρύθμιση των πειραμάτων σε ανθρώπους επέβαλλαν προφυλάξεις και κανόνες.

2.2.9.1. Τι απάντηση μπορεί να δοθεί σ' αυτά τα ερωτήματα και ποιος πρέπει να τη δώσει; Το θέμα πρέπει να τεθεί σε όλο του το εύρος, καθώς μάλιστα αυτές οι ηθικές ανησυχίες αποκτούν μια συμπληρωματική διάσταση με τη θεμιτή επιθυμία να προστατευθούν τα ανθρώπινα όντα και το περιβάλλον.

2.2.10. Έτσι, η σχεδόν απεριόριστη εξουσία που μοιάζει να παρέχει η γενετική μηχανική και η τεράστια επέκτασή της στη γενετική διάγνωση προσδίδουν στα προβλήματα δεοντολογίας μιαν οξύτητα άνευ προηγουμένου (βλέπε κλωνοποίηση ή πρόληψη των γενετικών ανωμαλιών): τι απαντήσεις πρέπει να δοθούν σ' αυτά τα ερωτήματα και ποιος πρέπει να τις δώσει;

2.3. Οι προκλήσεις των βιοτεχνολογιών για την Ευρώπη

2.3.1. Αφορούν την ποιότητα της έρευνας στον τομέα των βιοεπιστημών και τον βαθμό προσαρμογής της στις σημερινές προσδοκίες της κοινωνίας:

- ικανότητα και ποιότητα των ενεχόμενων επιστημόνων, των ιδρυμάτων τους και των εκπαιδευτικών συστημάτων,

- αποτελεσματικότητα των καινοτόμων διαδικασιών,

- ρόλος των δημόσιων αρχών στην προαγωγή της ανάπτυξης των βιοεπιστημών και των βιοτεχνολογιών,

- προσδιορισμός των "χρήσιμων" ερευνών: φαρμακευτική βιομηχανία για την υγεία, βιομηχανία γεωργικών προϊόντων διατροφής για τους ΓΤΟ,

- προσαρμογή στο νομικό περιβάλλον:

- ρύθμιση των πειραμάτων,

- έγκριση της διάθεσης στην αγορά,

- δίκαιο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας,

- βαθμός ενημέρωσης, συμμετοχής και αποδοχής των προόδων που δημιουργούν προβλήματα από μια κοινή γνώμη που αμφιταλαντεύεται: δέχεται με ενθουσιασμό τη διανομή της ινσουλίνης που παράγεται πλέον με γενετική μηχανική, αλλά φαντάζεται σημεία και τέρατα για την κατανάλωση αλεύρων γενετικώς τροποποιημένου αραβοσίτου, σαν να ήταν ευκολότερη η ένεση ενός φαρμάκου από τη βρώση ενός φρούτου ή ενός λαχανικού,

- τα ηθικά όρια που επιβάλλει η κοινωνία μας.

2.3.2. Για τα θέματα αυτά, η ΟΚΕ παραπέμπει επίσης στη γνωμοδότησή της "Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη"(2). Η γνωμοδότηση αυτή αποτέλεσε αντικείμενο σχεδίου δράσης.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Αυτή η ευρεία διαβούλευση της Επιτροπής στηρίζεται σε 25 χρόνια πολιτικών και κειμένων που αφορούν τις βιοεπιστήμες και τη βιοτεχνολογία. Η Επιτροπή, το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), η Ευρωπαϊκή Ομάδα για τη Δεοντολογία της Επιστήμης και των Νέων Τεχνολογιών έχουν συντάξει μια μεγάλη σειρά γνωμοδοτήσεων, κειμένων, κανονισμών, προσανατολισμών, οι οποίοι προστίθενται στις πολυάριθμες συμβολές των κρατών μελών, καθώς και των πολυάριθμων ενδιαφερόμενων επαγγελματικών κλάδων.

3.2. Η Επιτροπή ξαναρχίζει τη διαβούλευση και τη συζήτηση και την ανάγει σε πρωταρχικό στόχο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο εσωτερικό της οποίας η αρμοδιότητα επιμερίζεται σε διάφορους Επιτρόπους και υπηρεσίες, καλεί τους πολίτες, τους καταναλωτές, αλλά και την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών, τους επιστήμονες, τις δημόσιες αρχές και τους φορείς που έχουν οικονομικά συμφέροντα στη βιομηχανία, τη γεωργία ή τις υπηρεσίες, να συμβάλουν στη συζήτηση για να συνταχθεί το υπό επεξεργασία έγγραφο προσανατολισμού.

3.3. Η καθυστέρηση της Ευρώπης

3.3.1. Αν η συζήτηση αυτή είναι σήμερα αναγκαία, είναι διότι πρέπει να διαπιστωθεί η καθυστέρηση της Ευρώπης έναντι των ΗΠΑ.

3.3.2. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν διαδραματίσει βασικό ρόλο στις κυριότερες ανακαλύψεις της μοριακής βιολογίας. Η καθυστέρηση αυτή δεν οφείλεται στην ποσοτική ή ποιοτική ανεπάρκεια της έρευνας των βιοεπιστημών: οι δημοσιεύσεις, μολονότι ελαφρώς λιγότερες στον τομέα των βασικών επιστημών, είναι πολύ περισσότερες στην ιατρική έρευνα: ένας σημαντικός δείκτης είναι η συμβολή της Ευρώπης στον ολοκληρωμένο προσδιορισμό της νουκλεοτιδικής αλληλουχίας στα πλήρη γονιδιώματα.

3.3.3. Πιο σημαντικά είναι τα πολιτιστικά εμπόδια από την πλευρά των ερευνητών και, ιδιαίτερα, η παράδοση του επιμερισμού των γνώσεων, που ανταγωνίζεται την απόκτηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, όπως και οι περιορισμένοι δεσμοί του κόσμου της έρευνας με τον κόσμο της οικονομίας, που έχουν σαν αποτέλεσμα την έλλειψη κατανόησης.

3.3.4. Πρέπει να επισημανθεί η βραδύτητα με την οποία οι δημόσιες αρχές ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών αντελήφθησαν την πρόκληση των βιοτεχνολογιών από άποψη ανταγωνιστικότητας, ανάπτυξης και απασχόλησης, ενώ τα ευρωπαϊκά όργανα το είχαν αντιληφθεί πολύ νωρίτερα.

3.3.5. Κατά συνέπεια, η ανάπτυξη των βιοτεχνολογικών εφαρμογών στον τομέα της υγείας καθυστέρησε. Αυτό συνέβη, για παράδειγμα, στην περίπτωση της ευρωπαϊκής φαρμακοβιομηχανίας, η οποία καθυστέρησε να ενδιαφερθεί για τα μόρια που προέρχονται από τις βιοτεχνολογίες.

3.3.6. Οι ισχνοί πόροι που διατέθηκαν ως κεφάλαια κινδύνου αποτέλεσαν τροχοπέδη στην ανάπτυξη των αναδυόμενων τεχνολογιών - που είναι οι βιοτεχνολογίες.

3.4. Η αφύπνιση της Ευρώπης

3.4.1. Ο ρόλος του "αφυπνιστή των συνειδήσεων" που διαδραμάτισε η Επιτροπή και οι υπηρεσίες της αξίζει να τονιστεί ιδιαιτέρως.

- Μετά το 1970, μια πρώτη οδηγία που μεταφράστηκε σε σύσταση περιελήφθη:

- το 1978: στο πρόγραμμα FAST

- το 1982: στο πρόγραμμα BEP

- το 1984: PCRD (ΠΠΕΑ - πρώτο πρόγραμμα-πλαίσιο έρευνας και ανάπτυξης) με συγκεκριμένες δράσεις στην υγεία, στη βιομηχανία γεωργικών προϊόντων διατροφής, στην παραγωγή ευγενών χημικών προϊόντων.

3.4.2. Αυτός ο τύπος δράσης είχε σκοπό να χρησιμεύσει ως πλαίσιο σε εκδηλώσεις επίδειξης, που θα διευκόλυναν τη μετάβαση από την έρευνα στην εμπορική εκμετάλλευση. Οι δράσεις αυτές ήταν οριζόντιες στον τομέα της έρευνας και της κατάρτισης στη βασική βιοτεχνολογία. Είχαν τη φιλοδοξία να επιτεθούν συστηματικά στα σημεία στένωσης, που απέκλειαν την εφαρμογή της γενετικής, της βιοχημείας και της μικροβιολογίας τόσο στη γεωργία όσο και στη βιομηχανία.

- Προσέγγιση των προδιαγραφών και των κανονισμών.

- Ευρωπαϊκή προσέγγιση των δικαίων της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, ευκαιρία επανόδου στο κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και στα πλεονεκτήματά του σε σύγκριση με το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

- Συντονισμός των εθνικών και των κοινοτικών πολιτικών στο πλαίσιο ενός εξειδικευμένου οργάνου.

3.4.3. Στο επίπεδο των χωρών μελών η συνειδητοποίηση έγινε προοδευτικά: το Ηνωμένο Βασίλειο διαδραμάτισε πρωτοποριακό ρόλο, ίσως λόγω της πολιτιστικής του εγγύτητας με τις ΗΠΑ, που ενισχύθηκε χάρη στις υπερ-φιλελεύθερες από επιστημονική άποψη επιλογές της βρετανικής κυβέρνησης.

3.4.4. Τα πρώτα ειδικά προγράμματα για την ενθάρρυνση των βιοτεχνολογιών τίθενται σε εφαρμογή: το 1972 με τη μελέτη Dechema στη Γερμανία, το 1982 στη Γαλλία με το ειδικό της πρόγραμμα, στην Ολλανδία μετά την έκθεση Schelperoort, το 1987 στη Δανία.

3.4.5. Τον τελευταίο καιρό, οι ευρωπαϊκές προσπάθειες μεταφράζονται σε συγκεκριμένα αποτελέσματα και η διαφορά με τις ΗΠΑ μειώνεται:

- Ταχεία ανάπτυξη των βιοτεχνολογικών επιχειρήσεων, που διπλασιάζονται σε προσωπικό και σε αριθμό από το 1995 ως το 1997, καλύπτοντας όλο και περισσότερα κενά της αγοράς.

- Ανάπτυξη εταιρειών επιχειρηματικών κεφαλαίων και δημιουργία αγορών προσαρμοσμένων στις επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας.

- Θέσπιση σε ευρωπαϊκό ή/και σε εθνικό επίπεδο ενός κατάλληλου νομικού πλαισίου όσον αφορά την Άδεια Διάθεσης στην Αγορά (ΑΔΑ) ή το Δίκαιο της Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΔΒΙ).

3.5. Η κοινοτική πολιτική ενίσχυσης της έρευνας

- Οι κανονιστικές βάσεις της κοινοτικής δράσης και τα ΠΠΕΑΕ.

Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη ήταν η πρώτη που καθιέρωσε, το 1989, την κοινοτική αρμοδιότητα στον τομέα της έρευνας, κωδικοποιώντας τους κανόνες και τις αρχές της δράσης και προσδιορίζοντας τη διάρθρωση των μηχανισμών παρέμβασης: τα προγράμματα-πλαίσια που καθορίστηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο καθορίζουν συγκεκριμένους επιστημονικούς και τεχνολογικούς στόχους που πρέπει να επιτευχθούν. Υποδεικνύουν τους γενικούς προσανατολισμούς των δράσεων που πρέπει να αναληφθούν για τον σκοπό αυτό, οι οποίες πρέπει να είναι συμπληρωματικές των δράσεων των κρατών μελών.

- Οι βιοτεχνολογίες αποτελούσαν ουσιώδες στοιχείο του 4ου και του 5ου ΠΠΕΑΕ (Προγράμματος-Πλαισίου Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Επίδειξης) της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Η βιοτεχνολογία αποτελεί επίσης σημαντικό θέμα της πρότασης για το 6ο ΠΠΕΑΕ. Η ΟΚΕ φρονεί, εντούτοις, ότι το πεδίο των μελετών δεν πρέπει να περιοριστεί υπερβολικά, π.χ. μόνο στις ιατρικές εφαρμογές, αλλά να καλύψει επίσης τα τρόφιμα, τα ευγενή χημικά προϊόντα και το περιβάλλον.

Οι εργασίες του 4ου ΠΠΕΑΕ έπρεπε να επικεντρωθούν στη βελτίωση των βασικών βιολογικών γνώσεων των έμβιων συστημάτων ("κυτταρικό εργοστάσιο", νουκλεοτιδική αλληλουχία του γονιδιώματος). Για ορισμένα σχέδια τα έξοδα μοιράζονται. Για άλλα εφαρμόζεται συντονισμένη δράση. Ενθαρρύνθηκαν οι ΜΜΕ, που διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο σ' αυτόν τον τομέα.

- Στοιχεία για έναν απολογισμό.

Η εφαρμογή αυτών των προγραμμάτων οδήγησε στη σύσταση "βιομηχανικών κοινοπραξιών", οι οποίες ορίζονται ως συνασπισμοί επιχειρήσεων γύρω από συγκεκριμένα τεχνολογικά σχέδια. Αυτό επέτρεψε να ενθαρρυνθούν οι συνεργασίες έρευνας-βιομηχανίας, να διευκολυνθούν οι επαφές μεταξύ ΜΜΕ και ερευνητών, να προσδιοριστούν καλύτερα ορισμένοι τομείς ενδιαφέροντος για τις βιομηχανίες και να υποκινηθεί μια ευρύτερη συμμετοχή των επιχειρήσεων σ' αυτά τα ΠΠΕΑΕ. Η ανταγωνιστικότητα αυτών των επιχειρήσεων υψηλού κινδύνου - και καμιά φορά υψηλού κέρδους - αντιμετώπισε πολυάριθμες τροχοπέδες, καθώς το κοινωνικό και νομικό πλαίσιο έχει την τάση να αποθαρρύνει την ανάληψη κινδύνου και τη σύσταση επιχείρησης.

- Χάραξη ενός ευρωπαϊκού προγράμματος εργασίας για την έρευνα.

3.6. Το νομικό πλαίσιο της ανάπτυξης των βιοτεχνολογιών

- Ποιες προφυλάξεις και ποιοι περιορισμοί πρέπει να προβλεφθούν ώστε οι έρευνες που θα αναληφθούν να είναι ακίνδυνες για τους ίδιους τους ερευνητές ή/και για τον άνθρωπο και το περιβάλλον;

- Ποιο ειδικό πλαίσιο πρέπει να θεσπιστεί για τα πειράματα σε ζώντες οργανισμούς, είτε για ζώα πρόκειται είτε για ανθρώπους;

- Πού σταματά η ελεύθερη πρόσβαση όλων στις νέες γνώσεις και αρχίζει το δικαίωμα του εφευρέτη στη νομική προστασία των εφευρέσεών του;

- Τα θέματα αυτά είναι πολύ σημαντικά, διότι αφορούν έναν πολύ λεπτό τομέα όπως η γενετική κληρονομιά των φυτών, των ζώων, του ανθρώπου και, επομένως, τη μνήμη και την ιστορία του είδους.

- Επειδή η πρόοδος είναι ταχύτατη, δημιουργούνται δυνατότητες χειρισμών, άρα και εφαρμογών, και είναι δύσκολο να χαραχθεί το όριο ανάμεσα στη γνώση και στο πείραμα.

- Τα οικονομικά και χρηματοδοτικά διακυβεύματα στον τομέα αυτό είναι τεράστια και το ίδιο ισχύει και για ό,τι αφορά τη βιομηχανική ιδιοκτησία.

- Ένα ειδικό ζήτημα είναι οι παθογόνοι μικροοργανισμοί, ο χειρισμός τους και η προστασία του κοινού.

- Οι ανωτέρω παράγοντες εξηγούν τη βαρύτητα των ηθικών προβλημάτων που συνδέονται με τις βιοτεχνολογίες. Ο ηθικός προβληματισμός επικεντρώνεται στον προσδιορισμό ενός πλαισίου αναφοράς και περιλαμβάνει συγκεκριμένη εκτίμηση του ορίου ανάμεσα στο τι είναι ηθικά θεμιτό και τι όχι.

3.7. Τα πειράματα σε ζώντες οργανισμούς και οι άδειες διάθεσης στην αγορά

3.7.1. Ο ρόλος των δημόσιων αρχών είναι να διασφαλίζουν μέσω των κειμένων, μέσω των κατάλληλων μηχανισμών εφαρμογής, ότι η ασφάλεια της έρευνας και των ερευνητών είναι εγγυημένη, ότι δεν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής τοξικών ουσιών ή παθογόνων οργανισμών στο περιβάλλον και ότι πρέπει να υιοθετηθεί γενικά μια συνετή μεθοδολογία όσον αφορά την ανάπτυξη κλινικών δοκιμών.

3.7.2. Παντού συνιστάται η προσφυγή στις "ορθές βιομηχανικές πρακτικές" για τη χρήση των οι αποκαλούμενων οργανισμών "χαμηλού κινδύνου" στους συνδυασμούς και οι ηθικές αρχές έχουν εμπνεύσει εθνικούς κανόνες ασφαλείας στις περισσότερες χώρες του ΟΟΣΑ.

3.7.3. Η προσέγγιση αυτή διατηρήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα στον τομέα της υγείας, ενώ για τις γεωργικές εφαρμογές, για τους ΓΤΟ, χρειάζονται προφυλάξεις και ειδικό πλαίσιο, από τη στιγμή που η εφαρμογή τους δεν γίνεται πλέον σε οριοθετημένο περιβάλλον και αυτό δημιουργεί κίνδυνο διάδοσης στο περιβάλλον. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες που έχουν υιοθετηθεί είναι δύο ειδών: άλλες καθορίζουν το πλαίσιο των μέτρων ασφαλείας που εφαρμόζονται στα εργαστήρια και στη βιομηχανία και άλλες, που σχετίζονται με τους ΓΤΟ, αφορούν ειδικά τους οργανισμούς που προέρχονται από τη γενετική μηχανική. Αντικατοπτρίζουν τόσο μια διαφορά ευαισθησίας των κυβερνήσεων και της κοινής γνώμης όσο και μια αντικειμενική διαφορά σχετικά με την κλίμακα των κινδύνων, καθώς οι βιοτεχνολογίες που αφορούν την υγεία απολαύουν στην Ευρώπη ορισμένης εξοικείωσης και αποδοχής συγκριτικά με τις μη γενετικές τεχνικές, ενώ υπάρχει σαφής άρνηση αυτής της αποδοχής για τους ΓΤΟ. Η δυσκολία είναι ότι στις ΗΠΑ δεν υπάρχει διαφορά: οι εφαρμογές της γενετικής μηχανικής, όσο και αν αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή λόγω των επιστημονικών ή οικονομικών δυνατοτήτων τους ή λόγω της αξιολόγησης των κινδύνων, όλες τους υπάγονται στις διαδικασίες του κοινού δικαίου, τις οποίες χειρίζονται οι μεγάλες ομοσπονδιακές υπηρεσίες: η FDA (Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων), η ΕPA (Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος), το Υπουργείο Γεωργίας, η ΝΙΗ - η Ιαπωνία ακολουθεί την ίδια τακτική.

3.8. Οι άδειες διάθεσης στην αγορά

Σε όλες τις χώρες οι κλινικές δοκιμές αποτελούνται από τρεις μακροχρόνιες και δύσκολες διαδοχικές φάσεις. Αυτό καταδεικνύει τη μακροχρόνια και ριψοκίνδυνη φύση της επένδυσης που αποτελεί η έρευνα και η παρασκευή ενός νέου μορίου, αφενός, ενώ αφετέρου πρέπει να μας κάνει να ακούμε με επιφύλαξη τις ενίοτε πρόωρες αναγγελίες των επιτυχιών των βιοτεχνολογικών εταιρειών.

3.9. Το δίκαιο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας και η έννοια της κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας για έμβιους οργανισμούς

3.9.1. Η ταχεία ανάπτυξη των επιστημών και των τεχνικών, η πληθώρα των ερευνών και των ανακαλύψεων συντελούν στην εξέλιξη του δικαίου της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, διότι στα κλασικά ερωτηματικά προστίθενται τα ερωτηματικά για τη φύση των καινοτομιών ή για το ηθικό ή μη της κατοχύρωσης της άλφα ή της βήτα εφεύρεσης με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

3.9.1.1. Το δίκαιο της ιδιοκτησίας έχει διεθνή χαρακτήρα, για να προστατεύει τις εφευρέσεις με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Οι συμφωνίες σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που σχετίζονται με το εμπόριο θέτουν ένα σύνολο κανόνων, ορισμένοι από τους οποίους αφορούν ρητώς τις βιοτεχνολογίες.

3.9.2. Στην Παγκόσμια Οργάνωση Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΠΙ), προστίθενται ένα Ευρωπαϊκό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας (ΕΓΔΕ) το οποίο όμως δεν προσφέρει παρά μόνο μια κοινή διαδικασία κατάθεσης των αιτήσεων, ενώ οι διαδικασίες εφαρμογής παραμένουν εθνικές.

3.9.2.1. Επείγει, λοιπόν, να θεσπιστεί επιτέλους ένα ενιαίο κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

3.9.3. Η βασική διαφορά με το αμερικανικό δίκαιο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι ότι στις ΗΠΑ μόνο ο πρώτος "εφευρέτης" έχει δικαίωμα διπλώματος ευρεσιτεχνίας και όχι ο πρώτος "καταθέτης".

3.9.4. Το θετικό δίκαιο και η κατοχύρωση της ευρεσιτεχνίας στη βιοτεχνολογία:

Πρέπει να εξεταστούν τρία επίπεδα: το εθνικό, το ευρωπαϊκό και το παγκόσμιο. Η ιεράρχηση των νομικών κανόνων προτάσσει το ευρωπαϊκό επίπεδο, διότι η ευρωπαϊκή οδηγία υπερισχύει του εθνικού νόμου και επιβάλλει τη συμμόρφωση του εσωτερικού δικαίου με τις διατάξεις της.

3.9.5. Είναι αναντίρρητο ότι, αφενός, οι αμερικανικές αποφάσεις και, αφετέρου, η στάση του Ευρωπαϊκού Γραφείου Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας, που στηρίζεται φυσικά στις διατάξεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης, περιέπλεξαν την κατάσταση σε έναν έντονο οικονομικό ανταγωνισμό. Τα συγκριτικά πλεονεκτήματα είναι ισχυρότερα για την αμερικανική πλευρά, πράγμα που ενδέχεται να αποτελέσει αντικίνητρο για την ανάπτυξη της καινοτομίας στην Ευρώπη ή ακόμη και κίνητρο για τη μετεγκατάσταση της ευρωπαϊκής ερευνητικής δραστηριότητας. Η δριμύτητα του διεθνούς ανταγωνισμού στον τομέα των βιοεπιστημών μεταξύ των αμερικανικών και των ευρωπαϊκών ερευνητικών εργαστηρίων και ο αγώνας δρόμου για την προστασία των ανακαλύψεων επιβεβαιώνονται από την ανάλυση των αιτήσεων που κατατίθενται στο ΕΓΠΕ.

3.10. Η ευρωπαϊκή οδηγία

Η οδηγία 98/44 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 6ης Ιουλίου 1998, έπειτα από πολλές περιπέτειες και κλυδωνισμούς, υπενθυμίζει τη σαφή διάκριση που πρέπει να γίνεται μεταξύ των ανακαλύψεων, που από τη φύση τους δεν μπορούν να κατοχυρωθούν ως ευρεσιτεχνίες, και των εφευρέσεων, που είναι οι μόνες που μπορούν να κατοχυρωθούν, καθώς και την απαγόρευση κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας για το ανθρώπινο σώμα, σε όλα τα στάδια του σχηματισμού και της ανάπτυξης του, "συμπεριλαμβανομένων των γενετικών κυττάρων". Η οδηγία προβλέπει ορισμένες εξαιρέσεις για λόγους δημοσίας τάξης και ηθών.

Πρόκειται για:

- τις διαδικασίες κλωνοποίησης του ανθρώπου,

- τις διαδικασίες τροποποίησης της αναπαραγωγικής γενετικής ταυτότητας του ανθρωπίνου όντος,

- τις χρήσεις ανθρώπινων εμβρύων για βιομηχανικούς ή εμπορικούς σκοπούς,

- τις διαδικασίες τροποποίησης της γενετικής ταυτότητας των ζώων που ενδέχεται να προκαλέσουν σε αυτά ταλαιπωρίες χωρίς ουσιαστική ιατρική χρησιμότητα.

Η οδηγία αναθέτει στην Ευρωπαϊκή Ομάδα για τη Δεοντολογία της Επιστήμης (ΕΟΔ) τη φροντίδα της αξιολόγησης των πτυχών της ηθικής που συνδέονται με τη βιοτεχνολογία, ιδίως προσδιορίζοντας την έκταση της χορηγούμενης προστασίας, λαμβάνοντας υπόψη πολλές ανησυχίες που εξέφρασε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η οδηγία αυτή έπρεπε να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών πριν από τις 30 Ιουλίου 2000. Οι συνέπειές της είναι πολυάριθμες, δεδομένης της υποχρεωτικής ισχύος της τόσο επί της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Διπλώματα Ευρεσιτεχνίας όσο και σε διεθνές επίπεδο.

3.11. Βιοτεχνολογίες και βιοηθική

Η ΟΚΕ παραπέμπει για άλλη μια φορά στη γνωμοδότησή της με θέμα "Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη"(3).

3.11.1. Από το 1975 και τη Διάσκεψη του Αsilomar, πολλές επιτροπές βιοηθικής καλύπτουν τους τομείς που ενδιαφέρονται για όλες τις πειραματικές ή ιατρικές εφαρμογές των βιοεπιστημών που ενδέχεται να θέσουν προβλήματα για τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, το δικαίωμα της ελεύθερης συναίνεσης ή την απαγόρευση των διακρίσεων μεταξύ των ανθρώπων. Οι επιτροπές αυτές ασκούν πλέον σημαντική επιρροή στο θετικό δίκαιο, επειδή απαντούν σε ερωτήματα που ανησυχούν συχνά την κοινή γνώμη και επειδή, ενεργώντας σύμφωνα με τη μέθοδο της συναίνεσης, εκφράζουν την κατάσταση της συλλογικής συνείδησης όσον αφορά αυτά τα προβλήματα βιοηθικής.

3.11.2. Η Διεθνής Επιτροπή Βιοηθικής (CΙΒ) συνέταξε το 1997 την Οικουμενική Διακήρυξη για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.

Επίσης το 1997, το Συμβούλιο της Ευρώπης υιοθέτησε τη "Σύμβαση για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε σχέση με την εφαρμογή της βιολογίας και της ιατρικής: Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Βιοϊατρική".

3.11.3. Από το 1998 η ΕΟΒ εκδίδει τακτικά γνωμοδοτήσεις σχετικά με κοινοτικές οδηγίες ή κανονισμούς: το "δόγμα" που δημιουργείται με τον καιρό παρουσιάζει αναλογίες με τις θέσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης: δίνει προτεραιότητα στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου, απαγορεύει την κατοχύρωση του ανθρώπινου σώματος με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, τα δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας, την κλωνοποίηση για αναπαραγωγικούς σκοπούς ...

3.11.4. Η διεθνής προσέγγιση των προβλημάτων βιοηθικής επιβεβαιώνει ότι αναπτύσσεται προοδευτικά μια διεθνής και ιδιαίτερα ευρωπαϊκή συνείδηση αυτών των πολυάριθμων και δυσχερέστατων προβλημάτων.

3.11.5. Πάντως, μπορεί κανείς να διερωτηθεί μήπως πρέπει να διαμορφωθεί ένα δίκαιο της βιοηθικής, το οποίο να αντικατοπτρίζει συγχρόνως τα σύγχρονα συστήματα αξιών και την επίγνωση της ανάγκης να τοποθετηθούν προστατευτικά κιγκλιδώματα στον δρόμο της επιστημονικής προόδου.

3.11.6. Όπως παρατήρησε η Πρόεδρος της ΕΟΔ σε ένα από τα τελευταία ερωτηματικά της: "Μήπως είναι άνισος ο αγώνας μεταξύ μιας επιστήμης που κατακτά και θριαμβεύει, έστω και εάν αμφισβητείται, και μιας άοπλης και αβέβαιης ηθικής, έστω και εάν επιβεβαιώνεται δυναμικά στην πολιτική συζήτηση;"(4).

3.12. Βιοτεχνολογίες και κοινή γνώμη

3.12.1. Είναι δύσκολο να θεωρηθεί ότι υπάρχει μια παγκόσμια κοινή γνώμη έναντι των διακυβευμάτων των βιοτεχνολογιών: πρβλ. τις διαφορετικές στάσεις των Αμερικανών και των Ευρωπαίων πολιτών-καταναλωτών έναντι των ΓΤΟ.

3.12.2. Οι ευαισθησίες για ορισμένα θέματα διαφέρουν από χώρα σε χώρα ανάλογα με τις φιλοσοφικές και θρησκευτικές παραδόσεις ή τις ιστορικές εμπειρίες: πρβλ. τις σκανδιναβικές χώρες και τις χώρες του μεσογειακού πολιτισμού.

3.12.3. Πάντως, υπάρχουν πολλά σημεία σύγκλισης:

- Υπάρχει πολύ ζωηρό ενδιαφέρον και μεγάλη ευαισθησία έναντι των εφαρμογών των βιοτεχνολογιών. Η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη ταλαντεύεται ανάμεσα στις προσδοκίες και το άγχος.

- Οι Ευρωπαίοι θεωρούν ότι τα οφέλη είναι περισσότερα από τους κινδύνους όσον αφορά την ανάπτυξη των βιοτεχνολογιών που συνδέονται με την υγεία· το ίδιο ισχύει και για τη γενετική διάγνωση. Αντίθετα, η κοινή γνώμη είναι αρνητική στον τομέα των διαγονιδιακών τροφίμων. Οι άλλες εφαρμογές, όπως η παραγωγή ευγενών χημικών προϊόντων, η περιβαλλοντική βιοθεραπεία κ.λπ., δημιουργούν λιγότερα προβλήματα.

- Ένα άλλο χαρακτηριστικό μοιάζει κοινό στο σύνολο της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης: το χαμηλό επίπεδο παιδείας και πληροφόρησης των πολιτών της βάσης. Το γεγονός αυτό επιδεινώνεται με τον συνεσταλμένο και ψυχρό ή απροσπέλαστο στους αμύητους λόγο των περισσότερων ερευνητών ή ψευδοεκλαϊκευτών.

- Μόνον η συμμετοχή όλων των πολιτών στην ηθική και πολιτική συζήτηση για τις βιοτεχνολογίες μπορεί να επιτρέψει την επίτευξη προόδου με νηφαλιότητα και την αποφυγή των εντάσεων και των εμπαθειών σαν αυτές που δημιουργεί σε ολόκληρη την Ευρώπη η συζήτηση για τους ΓΤΟ.

4. Ειδικές Παρατηρήσεις

4.1. Οι προκλήσεις

4.1.1. Κινητοποίηση της έρευνας προκειμένου να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες των νέων και των παραδοσιακών τεχνικών.

4.1.1.1. Η γενετική διασταύρωση φυτών παρέχει πολυάριθμες υποσχέσεις: ποικιλία εφαρμογών, ικανοποίηση νέων αναγκών, μείωση της χρήσης προϊόντων φυτοπροστασίας, ικανότητα ανάπτυξης νέων προϊόντων.

4.1.2. Συμμετοχή στις οικονομικές προόδους των ΓΤΟ σε αρμονία με το ευρωπαϊκό γεωργικό πρότυπο.

4.1.2.1. Οι γεωργοί πρέπει να έχουν εγγυημένη δυνατότητα πρόσβασης σ' αυτές τις νέες τεχνικές, διατηρώντας παράλληλα κάποια αυτονομία έναντι των γεωργοχημικών εταιρειών και αναλαμβάνοντας τις ευθύνες τους.

4.1.3. Απάντηση στις θεμιτές ανησυχίες των Ευρωπαίων καταναλωτών και πολιτών.

4.1.3.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να επιτρέψει στους Ευρωπαίους καταναλωτές να ωφεληθούν από τις δυνατότητες της γενετικής διασταύρωσης, παρέχοντάς τους εγγυήσεις για το αβλαβές, την προέλευση και τη φύση των τροφίμων.

4.2. Η στρατηγική

4.2.1. Δημιουργία των προϋποθέσεων για την αποδοχή από τους καταναλωτές.

4.2.1.1. Η στρατηγική αυτή περιλαμβάνει τη διάλυση αβάσιμων ενίοτε φόβων, τη δυνατότητα επιλογής των προϊόντων και τη συμμετοχή των καταναλωτών και των πολιτών στη συζήτηση.

4.2.2. Οργάνωση της χρήσης των βιοτεχνολογιών.

4.2.2.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να τελειοποιήσει τις γνώσεις της για τα επιστημονικά δεδομένα της γενετικής μηχανικής για τη βέλτιστη χρήση της προόδου από τον άνθρωπο.

4.2.3. Διαφώτιση των παραγόντων κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους.

4.2.3.1. Δημόσιες αρχές, επιχειρήσεις, γεωργοί και καταναλωτές πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους στους τομείς που τους αφορούν: πρέπει να επικρατεί η αρχή της προφύλαξης(5).

4.2.4. Στρατηγική θεώρηση των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας στο πλαίσιο της Ευρώπης της γνώσης.

4.2.4.1. Η ομαλή και δημιουργική εξοικείωση των ευρωπαίων πολιτών με τις εξελίξεις και τους ρυθμούς εξελίξεων των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας αποτελεί για την ΟΚΕ κεντρικής σημασίας ζητούμενο. Ένα ζητούμενο, που μεσομακροπρόθεσμα σαφώς εντάσσεται στα πλαίσια του κεντρικού στόχου της Ένωσης για την κατάκτηση της Ευρώπης της γνώσης.

4.2.4.2. Στα προηγούμενα όρια, η προσέγγιση του όλου προβλήματος της σχέσης της ευρωπαϊκής κοινωνίας με τις βιοεπιστήμες και την βιοτεχνολογία πρέπει να συνδεθεί με το υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό σχέδιο δράσης. Το εκπαιδευτικό, δηλαδή, σχέδιο, που προσδιορίζεται από την αρχή της δια βίου μάθησης και την αξιοποίηση των τεχνολογιών πληροφόρησης για την ανάπτυξή της.

4.2.4.3. Το σχέδιο αυτό απαιτεί ολοκληρωμένες συναφείς ευρωπαϊκές εκπαιδευτικές πολιτικές. Μεταξύ των πολιτικών αυτών, η ΟΚΕ υπογραμμίζει ιδιαίτερα:

- την πολιτική ενός πιο ανοικτού προς τις βιοεπιστήμες και τη βιοτεχνολογία προγράμματος σπουδών στη σχολική εκπαίδευση

- την πολιτική άρσης των εμποδίων για πρόσβαση στη σχετική με τις βιοεπιστήμες και βιοτεχνολογίες γνώση και ηθική, απ' όλους τους ευρωπαίους πολίτες.

4.2.4.4. Σ' ό,τι αφορά ιδιαίτερα στην πολιτική άρσης των εμποδίων, η ΟΚΕ κρίνει ότι αυτή μπορεί και πρέπει να αναπτυχθεί μέσω ενός συστήματος δια βίου μάθησης ενός συστήματος το οποίο, μεταξύ των άλλων, θα καλλιεργεί ατομικούς μηχανισμούς διύλισης της πληροφορίας και ελέγχου της εγκυρότητας της γνώσης(6)· μηχανισμούς, δηλαδή, που θα επιτρέπουν στον ευρωπαίο πολίτη, πέρα από τη δυνατότητα πρόσβασης και κατάκτησης της γνώσης να συμμετέχει:

- στον προσδιορισμό της εγκυρότητας της σχετικής γνώσης

- στον έλεγχό των πεδίων και των ρυθμών αξιοποίησής της

- στη διαμόρφωση της σχετικής βιοηθικής.

4.2.4.5. Πάντως, η ΟΚΕ χρεώνει στη στρατηγική της Επιτροπής:

- την ευθύνη ανάπτυξης πιλοτικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων για εξοικείωση των ευρωπαίων πολιτών με τις εξελίξεις και την προοπτική των εξελίξεων αυτών στον τομέα των βιοεπιστημών και βιοτεχνολογιών

- την ελάχιστη ευθύνη ενός συντονισμού των σχετικών δράσεων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για την επίτευξη και εφαρμογή ενιαίων κανόνων στον ερευνητικό τομέα (δημόσιο και ιδιωτικό).

4.3. Οι οριζόντιες αρχές

- Πρόληψη και αρχή της προφύλαξης: η αρχή της προφύλαξης πρέπει να επικρατεί και να εφαρμόζεται σε όλα τα στάδια, συμπεριλαμβανομένου του πλαισίου της βιοεπαγρύπνησης. Πρέπει να αναγνωριστεί και να εφαρμοσθεί σε διεθνές επίπεδο.

- Πληροφόρηση και διαφάνεια: η διαφάνεια σε όλα τα στάδια με δημοσιοποίηση των πληροφοριών επιτρέπει να διαλυθούν οι φόβοι και προάγει τη συμμετοχή των πολιτών στην άσκηση της δημοκρατίας.

- Καταλογισμός των ευθυνών: πρέπει να ληφθούν μέτρα ώστε να καταλογίζονται στους υπευθύνους της επιλογής μιας εγκεκριμένης παραγωγής ΓΤΟ τα βάρη των ζημιών και των διαφωνιών.

4.4. Προτάσεις

4.4.1. Αξιολόγηση

4.4.1.1. Συμφωνία επί ενός διεθνώς αποδεκτού και αναγνωρισμένου ορισμού της αρχής της προφύλαξης.

4.4.1.1.1. Πρέπει να διασαφηνιστεί καλύτερα σε κοινοτικό επίπεδο η έννοια και το πεδίο εφαρμογής της αρχής της προφύλαξης με στόχο έναν ενιαίο ορισμό, ούτως ώστε να διευκολυνθεί η εφαρμογή της και να αποφευχθούν οι διενέξεις και οι δυσκολίες διάρθρωσης μεταξύ εθνικού, κοινοτικού και διεθνούς δικαίου.

4.4.1.2. Διασφάλιση της νομιμότητας των ευρωπαϊκών επιτροπών και ομάδων εμπειρογνωμόνων: εγγύηση της ανεξαρτησίας, της διεπιστημονικότητας, της διαφάνειας.

4.4.1.2.1. Τα ανθρώπινα, χρηματοδοτικά, υλικά και υλικοτεχνικά μέσα αυτών των επιτροπών πρέπει να ενισχυθούν, προκειμένου να ολοκληρωθεί αισίως η μελέτη των φακέλων. Η διαδικασία της εμπειρογνωμοσύνης θα πρέπει να ανατεθεί σε ανεξάρτητους φορείς, αν είναι αντιφατική και συλλογική. Η συμμετοχή ειδικευμένων εκπροσώπων των κοινωνικών ομάδων στη συζήτηση προσδίδει κάποια εγγύηση στις διαδικασίες και ιδιαίτερα στον ορισμό των εμπειρογνωμόνων.

4.4.1.3. Βελτίωση του τρόπου αξιολόγησης, συμπλήρωση των μελετών:

- Αντίκτυπος στο περιβάλλον: οι εμπειρογνώμονες πρέπει να διαθέτουν ακριβή περιγραφή του περιβάλλοντος εισαγωγής των ΓΤΟ, προκειμένου να συμπληρώσουν τα κενά που διαπιστώνονται στα περιβαλλοντικά ζητήματα.

- Διαδικασίες αγροτοβιομηχανικής παραγωγής προϊόντων διατροφής.

4.4.1.4. Διεύρυνση των πεδίων αξιολόγησης των επιτροπών.

4.4.1.4.1. Η κοινωνία των πολιτών ζητά πληροφορίες για τον αντίκτυπο των ΓΤΟ στο περιβάλλον, την άγρια πανίδα, τα ζώα εκτροφής, τους κινδύνους για τη διατροφή και το πραγματικό οικονομικό όφελος.

4.4.1.5. Τυποποίηση της σφαιρικής και διεπιστημονικής προσέγγισης.

4.4.1.6. Περιοδική αξιολόγηση των φακέλων και πρόβλεψη της δυνατότητας ανάκλησης των αποφάσεων.

4.4.1.7. Πρέπει να προβλεφθεί συγκεκριμένη διάρθρωση μεταξύ των διάφορων επιτροπών, καθώς και ένας μηχανισμός κοινωνικής κατοχύρωσης των εργασιών τους.

4.4.1.8. Εναρμόνιση και διασφάλιση της συμπληρωματικότητας των διαδικασιών αξιολόγησης και χορήγησης αδείας.

4.4.1.8.1. Είναι απαραίτητο να επιτευχθεί συμφωνία όσον αφορά τους τρόπους αξιολόγησης, να αποφευχθούν οι ασυνέπειες και να επαληθευτεί η συμβατότητα των κριτηρίων αξιολόγησης και απόφασης.

4.4.1.9. Ενίσχυση του ρόλου του Συμβουλίου Υπουργών στη λήψη της τελικής απόφασης.

4.4.2. Ενθάρρυνση

4.4.2.1. Διασφάλιση της παρουσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις έρευνες για τους ΓΤΟ.

4.4.2.1.1. Η γενετική διασταύρωση και η "αποκρυπτογράφηση" των γονιδίων αποτελούν επιστημονικές και οικονομικές προκλήσεις για τη δημόσια και την ιδιωτική έρευνα, τη γεωργία, τη βιομηχανία ειδών διατροφής και την ανεξαρτησία από τους διεθνείς ομίλους.

4.4.2.2. Διάνοιξη νέων πεδίων έρευνας:

- Απάντηση στα ερωτηματικά που υπάρχουν σχετικά με τους ΓΤΟ, ανίχνευση των ΓΤΟ με τη θέση σε εφαρμογή συγκεκριμένης τυποποίησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο και μελέτη του αντίκτυπου τους στο περιβάλλον.

- Προτίμηση σε μια προσέγγιση που έχει στόχο την ποιότητα: η Ευρώπη πρέπει να δώσει το προβάδισμα στις στρατηγικές που αποσκοπούν στη βελτίωση της ποιότητας της διατροφής, προκειμένου να διατηρήσει την αυτονομία της, τη δυνατότητα επιλογής της και τη διατροφική κληρονομιά της.

4.4.2.3. Εγγύηση της θέσης και της ανεξαρτησίας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ευνοώντας την ισορροπία μεταξύ των πεδίων έρευνας.

4.4.2.3.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να ενθαρρύνει την εξασφάλιση ισορροπίας ανάμεσα στην παραδοσιακή έρευνα, τις εναλλακτικές λύσεις και τις γνώσεις για το γονιδίωμα, εμβαθύνοντας στα ζητήματα βιοασφάλειας.

4.4.2.4. Συμμετοχή των αναπτυσσόμενων χωρών στις δυνατότητες της δημιουργίας διαγονιδιακών οργανισμών.

4.4.2.5. Υπεράσπιση των πλεονεκτημάτων της ευρωπαϊκής πνευματικής ιδιοκτησίας.

4.4.3. Επίβλεψη, καταλογισμός των ευθυνών, έλεγχος

4.4.3.1. Εφαρμογή και ενίσχυση της βιοεπαγρύπνησης.

4.4.3.1.1. Η βιοεπαγρύπνηση είναι ένας μηχανισμός βιολογικής εποπτείας των καλλιεργειών διαγονιδιακών φυτών που διατίθενται στην αγορά.

4.4.3.2. Δημιουργία ενός ενδιάμεσου σταδίου ανάμεσα στους μηχανισμούς πειραματισμού στην ύπαιθρο και στη χορήγηση αδειών για εθνική καλλιέργεια, με την καθιέρωση συγκεκριμένων γεωγραφικών τομέων για την αξιολόγηση των συνεπειών των ΓΤΟ σε πραγματικές συνθήκες.

- Συγκέντρωση και ολοκλήρωση των βασικών γεωπονικών και περιβαλλοντικών φακέλων.

- Λήψη ειδικών μέτρων.

- Καθορισμός νέων τρόπων διαχείρισης των καλλιεργητικών πρακτικών.

- Μελέτη του αντίκτυπου των ΓΤΟ στο περιβάλλον, στην υγεία και στις γεωργικές πρακτικές.

4.4.3.3. Εγγύηση της δυνατότητας πρόσβασης των γεωργών στις νέες και στις παραδοσιακές τεχνικές και διατήρηση της αυτονομίας τους έναντι των χρηματοδοτικών φορέων.

4.4.4. Καθορισμός των αρμοδιοτήτων

- των ευρωπαϊκών οργάνων,

- των κρατών: οι δημόσιες αρχές πρέπει να προσδιορίσουν τις ευθύνες τους πριν λάβουν τις αποφάσεις τους και να τις τηρούν αφού τις λάβουν,

- των εμπειρογνωμόνων, στους οποίους στηρίζονται οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων,

- των βιομηχάνων, που πρέπει να ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των πολιτών από άποψη στρατηγικών, διαφάνειας και εγγυήσεων,

- των γεωργών: πρέπει να διεξαχθεί ένας γενικός προβληματισμός και να θεσπιστούν νομικά μέτρα που να επιτρέπουν να αποσαφηνιστεί η ευθύνη των παραγωγών,

- των καταναλωτών, για να μπορούν να επιλέγουν, να καταρτίζονται και να ενημερώνονται για τους ΓΤΟ και τη χρήση τους.

4.4.5. Πληροφόρηση και ελεύθερη επιλογή

- Στόχος η διαφάνεια: αυτό αφορά όλα τα στάδια της έρευνας για τις εφαρμογές στα τρόφιμα.

- Διασφάλιση της ανιχνευσιμότητας και της σαφούς και ευανάγνωστης επισήμανσης όλων των γεωργικών προϊόντων και των προϊόντων διατροφής που περιέχουν ΓΤΟ στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

- Εφαρμογή της ανιχνευσιμότητας: ως στοιχείο ασφάλειας, η ανιχνευσιμότητα πρέπει να υπάρχει σε όλα τα στάδια της παραγωγής.

- Πραγματική εφαρμογή της επισήμανσης που προβλέπεται από τους νόμους:

- Προσδιορισμός συγκεκριμένου ορίου, πέρα από το οποίο η παραγωγή θα θεωρείται ή όχι ΓΤΟ.

- Υιοθέτηση των εγκεκριμένων μεθόδων ανάλυσης και εναρμόνισή τους σε διεθνές επίπεδο.

- Συμπλήρωση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας:

- Υιοθέτηση κοινοτικής νομοθεσίας:

- για τους σπόρους

- για τις ζωοτροφές που περιέχουν ΓΤΟ.

- Επισήμανση των ενδιάμεσων προϊόντων.

- Προβληματισμός για το μέλλον των προϊόντων που δεν συγκαταλέγονται στους ΓΤΟ.

- Αναγνώριση σε διεθνές επίπεδο των προσδοκιών των καταναλωτών: η Ευρώπη πρέπει να ζητήσει την υιοθέτηση κριτηρίων κινδύνου/οφέλους σε όλους τους οργανισμούς διαπραγματεύσεων: Codex Alimentarius, Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) και πρωτόκολλο για τη βιοασφάλεια.

- Εμπλουτισμός της συζήτησης με:

- την καθιέρωση μιας μόνιμης συζήτησης σχετικά με τις επιστημονικές προόδους,

- την κατάρτιση μιας στρατηγικής επικοινωνίας, για την ενίσχυση της συνοχής και της κατανόησης της σχετικής πολιτικής,

- την έναρξη και διεύρυνση των συζητήσεων,

- την ευαισθητοποίηση και την εκπαίδευση των νέων στις βιοεπιστήμες,

- την αντικειμενική πληροφόρηση: οι δημόσιες αρχές πρέπει να είναι εγγυητές της πολυφωνίας στις συζητήσεις.

5. Συμπεράσματα

5.1. Η πληθώρα των επιστημονικών, οικονομικών, ηθικών και πολιτικών διακυβευμάτων που συνδέονται με τις βιοτεχνολογίες είναι εκπληκτική.

- Η σημερινή άνθησή της αφορά αποκλειστικά τις ανεπτυγμένες χώρες και θέτει σε αντιπαράθεση τις ΗΠΑ, την Ευρώπη, την Ιαπωνία και αύριο ένα τμήμα της Ασίας.

- Ο αναπτυσσόμενος κόσμος είναι θεατής, για λόγους που δεν οφείλονται τόσο στην επιστημονική γνώση όσο στο μέγεθος των χρηματοδοτικών μέσων που πρέπει να συγκεντρωθούν. Η κατάσταση αυτή είναι ακόμη πιο ανησυχητική τη στιγμή που οι αναπτυσσόμενες χώρες ενδιαφέρονται επίσης για την απαραίτητη αύξηση των πηγών παραγωγής τροφίμων, για τις ανάγκες της υγείας και για το πρόβλημα της μόλυνσης του περιβάλλοντος.

- Είναι πολύ σημαντικό να μην επισκιαστεί αυτή η παγκόσμια διάσταση των προκλήσεων που συνδέονται με τις βιοτεχνολογίες από τις συζητήσεις μεταξύ των ανεπτυγμένων χωρών. Η ηθική στηρίζεται πρώτα απ' όλα στον σεβασμό στον άνθρωπο ενώπιον της προόδου της επιστημονικής γνώσης και του οικονομικού ανταγωνισμού. Πρέπει να περιλαμβάνει επίσης, ως ουσιώδη παράμετρο, την αλληλεγγύη: αλληλεγγύη μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών ενώπιον αυτής της κοινής ευθύνης που συνιστά η διατήρηση του περιβάλλοντος που απαιτεί διάθεση περισσότερων δημόσιων πόρων στην καταπολέμηση της φτώχειας και της ανασφάλειας σε σχέση με τη διατροφή.

5.2. Η θέση της ΕΕ αποτελεί απαίτηση: η ΕΕ θα μπορέσει να υψώσει τη φωνή της μόνο αν είναι σημαντικός παράγοντας στον τομέα των βιοτεχνολογιών. Πρέπει να επισπευσθεί στην ΕΕ η συνειδητοποίηση της σημασίας αυτού του τομέα από άποψη ανταγωνιστικότητας, οικονομικής ανάπτυξης, δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Απαιτείται, λοιπόν, έντονη και σταθερή βούληση για οργανωμένη συνεργασία μεταξύ των διάφορων παραγόντων, καθώς επίσης μια κοινή στρατηγική και μέσα και, ειδικότερα, ένα κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Αν και η φαντασία είναι επίσης απαραίτητη, αυτά που πρέπει να αναπτυχθούν περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν είναι η προτροπή, η ενθάρρυνση, η διευκόλυνση. Σε τελική ανάλυση, η εξασφάλιση της θέσης της ΕΕ στον τομέα των βιοτεχνολογιών προϋποθέτει αποφασιστικότητα και επιμονή στη δράση.

5.3. Η ΟΚΕ είναι πρόθυμη να διαδραματίσει σ' αυτό το πεδίο τον ρόλο που της αναλογεί (ενημέρωση, καθιέρωση μόνιμου βήματος συζήτησης, ορθολογική επιλογή στόχων), για να διευκολυνθεί η δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης και νέων επιχειρήσεων και να εξασφαλιστεί η σύνδεση με την κοινωνία των πολιτών.

Βρυξέλλες, 21 Φεβρουαρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 221 της 7.8.2001.

(2) ΕΕ C 221 της 7.8.2001.

(3) ΕΕ C 221 της 7.8.2001.

(4) Η κα Lenoir, πρόεδρος της ΕΟΒ, Ευρωπαϊκή Ομάδα Δεοντολογίας, γνωμοδότηση ΕΟΔ 1998.

(5) Βλέπε γνωμοδότηση της ΟΚΕ, ΕΕ C 268 της 19.9.2000.

(6) EE C 157 της 25.5.1998 (σημείο 2.3.8).