EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 213/1

Ανακοίνωση της Επιτροπής: «Έγγραφο καθοδήγησης σχετικά με τις απαιτήσεις για την υδροηλεκτρική ενέργεια σε σχέση με τη νομοθεσία της ΕΕ για τη φύση»

(2018/C 213/01)

Το παρόν έγγραφο αντικατοπτρίζει την άποψη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και δεν είναι δεσμευτικό.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Μάιος 2018

Αρ. αναφ. καταλόγου …

Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά της πηγής.

Το παρόν έγγραφο έχει συνταχθεί με τη συνδρομή των N2K GROUP EEIG — Ecosystems LTD, Βρυξέλλες και Beleco, Τσεχική Δημοκρατία.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Σκοπός του εγγράφου 3

1. Επισκόπηση της πολιτικής και του νομοθετικού πλαισίου της ΕΕ 4

1.1 Οι οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους 4

1.2 Η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ) 6

1.3 Συντονισμός της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των οδηγιών για τη φύση 6

1.4 Η οδηγία για τις πλημμύρες 8

1.5 Οι οδηγίες ΣEΠΕ και ΕΠΕ 9

1.6 Η σχέση μεταξύ ΣEΠΕ, ΕΠΕ και άρθρου 6 10

2. Οικοσυστήματα γλυκών υδάτων και υδροηλεκτρική ενέργεια στην ΕΕ 10

2.1 Η κατάσταση των οικοσυστημάτων των ποταμών και λιμνών της ΕΕ 10

2.2 Πιέσεις και απειλές για τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων της Ευρώπης 12

2.3 Οι επιπτώσεις της υδροηλεκτρικής ενέργειας στα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων 14

2.4 Σωρευτικές επιπτώσεις 19

2.5 Διάκριση μεταξύ σημαντικών και μη σημαντικών επιπτώσεων 21

3. Παραδείγματα ορθών πρακτικών μετριασμού των επιπτώσεων και εφαρμογής μέτρων οικολογικής αποκατάστασης στο πλαίσιο της υδροηλεκτρικής ενέργειας 23

3.1 Διασφάλιση της βέλτιστης πρακτικώς εφικτής οικολογικής κατάστασης των ποταμών στο πλαίσιο της υδροηλεκτρικής ενέργειας 23

3.2 Αντιμετώπιση των υπαρχόντων υδροηλεκτρικών σταθμών που έχουν αρνητικές επιπτώσεις σε περιοχή Natura 2000 24

3.3 Θέσπιση οικολογικών μέτρων μετριασμού και αποκατάστασης 25

3.4 Παραδείγματα ορθών πρακτικών περιβαλλοντικής αποκατάστασης 29

4. Ορθές πρακτικές εφαρμογής προσέγγισης ολοκληρωμένου σχεδιασμού όσον αφορά την υδροηλεκτρική ενέργεια 36

4.1 Τα οφέλη του ολοκληρωμένου σχεδιασμού 36

4.2 Ολοκληρωμένα εθνικά και περιφερειακά σχέδια 40

4.3 Ευαισθησία και κατανομή σε ζώνες των αγρίων ειδών 41

4.4 Έγκαιρη διαβούλευση 44

5. Η διαδικασία εκτίμησης βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους 46

5.1 Εισαγωγή 46

5.2 Πότε απαιτείται η διαδικασία του άρθρου 6 46

5.3 Διαδικασία βήμα προς βήμα για τη διενέργεια των κατάλληλων εκτιμήσεων 47

5.4 Εξαιρέσεις βάσει του άρθρου 6 παράγραφος 4 57

Συντομογραφίες 61

ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΕΓΓΡΑΦΟΥ

Στο παρόν έγγραφο παρέχεται καθοδήγηση και παρουσιάζεται σειρά απτών μελετών περιπτώσεων σχετικά με το πώς μπορεί να καταστεί δυνατή η εκμετάλλευση της υδροηλεκτρικής ενέργειας σε συμμόρφωση με τις απαιτήσεις των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους. Στο έγγραφο εξετάζονται τα είδη των επιπτώσεων που ενδέχεται να έχουν οι δραστηριότητες που σχετίζονται με την υδροηλεκτρική ενέργεια και παρουσιάζεται, μέσω σειράς πρακτικών παραδειγμάτων, ο τρόπος διά του οποίου είναι δυνατόν να αποφευχθούν, ή τουλάχιστον να ελαχιστοποιηθούν, οι επιπτώσεις από την εκμετάλλευση της υδροηλεκτρικής ενέργειας στο πλαίσιο σειράς διαφορετικών συνθηκών.

Γενικότερα, το έγγραφο αποσκοπεί να συμβάλει στην προώθηση συνεργειών μεταξύ των πολιτικών και πρακτικών της ΕΕ στον τομέα της ενέργειας, της φύσης και των υδάτων προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της ΕΕ κατά τρόπο πιο συντονισμένο και, ει δυνατόν, αμοιβαία υποστηρικτικό.

Στο κεφάλαιο 1 παρέχεται επισκόπηση της πολιτικής και του νομοθετικού πλαισίου της ΕΕ επί τη βάσει των οποίων αναμένεται να λάβει χώρα η εκμετάλλευση της υδροηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη. Παρέχεται συνοπτική περιγραφή των κύριων διατάξεων των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους καθώς και η σχέση τους με την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και τις οδηγίες ΕΠΕ και ΣEΠΕ.

Στο κεφάλαιο 2 περιγράφεται συνοπτικά η σε γενικές γραμμές κακή κατάσταση των οικοσυστημάτων των ποταμών και των λιμνών της ΕΕ, καθώς και οι σημαντικότερες πιέσεις και απειλές προς αυτά, και, στη συνέχεια, εξετάζεται η σειρά των επιπτώσεων που μπορεί να έχει η υδροηλεκτρική ενέργεια στα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων, με έμφαση ιδίως στη σημασία των πιθανών αθροιστικών επιπτώσεων.

Η επιβίωση σημαντικού αριθμού ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένων 400 περίπου ειδών γλυκών υδάτων που προστατεύονται από τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, εξαρτάται από τα οικοσυστήματα των ποταμών και των λιμνών. Ωστόσο, οι περισσότεροι ποταμοί της Ευρώπης βρίσκονται σήμερα σε ιδιαίτερα υποβαθμισμένη κατάσταση και δέχονται τεράστιες πιέσεις από ευρύ φάσμα κοινωνικοοικονομικών δραστηριοτήτων (συμπεριλαμβανομένης της υδροηλεκτρικής ενέργειας).

Με βάση τις τελευταίες εκθέσεις σχετικά με την κατάσταση του περιβάλλοντος (1) είναι σαφές ότι μένουν ακόμη πολλά να γίνουν προς την κατεύθυνση της επίτευξης των στόχων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των δύο οδηγιών για τη φύση. Οι εν λόγω στόχοι μπορούν να επιτευχθούν μόνον εφόσον δοθεί προτεραιότητα όχι μόνο στην αποτροπή της περαιτέρω υποβάθμισης των ποταμών μας αλλά και στην ενεργό αποκατάσταση της οικολογικής κατάστασής τους και στην εξάλειψη, ή τουλάχιστον στη σημαντική μείωση, των πιέσεων και των απειλών που αντιμετωπίζουν.

Στο κεφάλαιο 3 διερευνώνται οι τρόποι διά των οποίων μπορούν να επιτευχθούν οι εν λόγω στόχοι, μέσω της παράθεσης παραδειγμάτων ορθών πρακτικών περιβαλλοντικής αποκατάστασης από ολόκληρη την ΕΕ.

Στο κεφάλαιο 4 δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη στρατηγικού σχεδιασμού και στον σχεδιασμό πιο ολοκληρωμένων σχεδίων και έργων υδροηλεκτρικής ενέργειας στα οποία λαμβάνονται υπόψη οι οικολογικές απαιτήσεις του ποταμού εγκαίρως στο πλαίσιο της διαδικασίας σχεδιασμού και, ει δυνατόν, περιλαμβάνονται μέτρα για τη βελτίωση της οικολογικής κατάστασης του ποταμού.

Στο έγγραφο περιγράφεται εν συνεχεία αναλυτικά (κεφάλαιο 5) η διαδικασία που πρέπει να ακολουθείται κατά τη διενέργεια της δέουσας εκτίμησης ενός σχεδίου ή έργου υδροηλεκτρικής ενέργειας βάσει του άρθρου 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Παρέχονται διευκρινήσεις σχετικά με ορισμένες βασικές πτυχές της εν λόγω διαδικασίας έγκρισης και της σχέσης της με άλλες διαδικασίες περιβαλλοντικής εκτίμησης της ΕΕ. Η πείρα έχει δείξει επανειλημμένα ότι τα προβλήματα με τη διαδικασία έγκρισης του άρθρου 6 οφείλονται πολύ συχνά σε ανολοκλήρωτες και ανεπαρκούς ποιότητας σχετικές εκτιμήσεις.

Το έγγραφο καθοδήγησης έχει σχεδιαστεί πρωτίστως για χρήση από τις αρμόδιες αρχές, τους κύριους έργων και τους συμβούλους. Επίσης, θα προσελκύσει το ενδιαφέρον μη κυβερνητικών οργανώσεων και άλλων ενδιαφερόμενων μερών που δραστηριοποιούνται στον τομέα της υδροηλεκτρικής ενέργειας. Το έγγραφο έχει συνταχθεί κατόπιν διαβουλεύσεων με τις αρχές των κρατών μελών καθώς και σειρά ομάδων βασικών ενδιαφερόμενων μερών και ομάδων συμφερόντων που έχουν υποβάλει στο σύνολό τους πολύτιμες παρατηρήσεις επί των διαφόρων σχεδίων.

Το έγγραφο δεσμεύεται και ακολουθεί πιστά το κείμενο των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους και αντανακλά τις ευρύτερες αρχές που διέπουν την πολιτική της ΕΕ για το περιβάλλον και την υδροηλεκτρική ενέργεια. Οι διαδικασίες ορθής πρακτικής και οι προτεινόμενες μεθοδολογίες δεν έχουν περιοριστικό χαρακτήρα, αλλά παρέχουν χρήσιμες συμβουλές, ιδέες και προτάσεις που βασίζονται σε συζητήσεις με εκπροσώπους του κλάδου, εθνικές και διεθνείς αρχές, ΜΚΟ, ειδικούς επιστήμονες και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη.

Το έγγραφο αντικατοπτρίζει αποκλειστικά τις απόψεις της Επιτροπής και δεν είναι νομικά δεσμευτικό. Η οριστική ερμηνεία των οδηγιών της ΕΕ αποτελεί αρμοδιότητα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Όπου χρειάζεται, στο έγγραφο έχει περιληφθεί η υφιστάμενη συναφής νομολογία της ΕΕ. Συνεπώς, το παρόν έγγραφο καθοδήγησης συνιστάται να ερμηνεύεται σε συνδυασμό με τα υπάρχοντα γενικά έγγραφα καθοδήγησης και τις συναφείς αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με τις δύο οδηγίες (2).

1. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΕ

Η υδροηλεκτρική ενέργεια διαδραματίζει ρόλο καίριας σημασίας στην εφαρμογή της οδηγίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (3) και στην επίτευξη των ενεργειακών στόχων της ΕΕ για την περίοδο 2020-2030. Όπως κάθε δραστηριότητα που βασίζεται στο νερό, η υδροηλεκτρική ενέργεια πρέπει να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της ενωσιακής περιβαλλοντικής νομοθεσίας, η οποία έχει θεσπιστεί με σκοπό την προστασία και την αποκατάσταση των ποταμών και των λιμνών της Ευρώπης. Οι εν λόγω νομικές απαιτήσεις καθορίζονται στην οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, στην οδηγία για τις πλημμύρες, στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, και στις οδηγίες για τις εκτιμήσεις περιβαλλοντικών επιπτώσεων (εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων - ΕΠΕ και στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων - ΣΕΠΕ).

Στο παρόν κεφάλαιο περιγράφονται συνοπτικά ορισμένες από τις κύριες διατάξεις των εν λόγω ενωσιακών νομοθετικών πράξεων που σχετίζονται με την υδροηλεκτρική ενέργεια. Πιο συγκεκριμένα, δίδεται έμφαση στις δύο οδηγίες για τη φύση, δεδομένου ότι αυτό είναι το θέμα του παρόντος εγγράφου.

1.1. Οι οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους

Οι ποταμοί της Ευρώπης αποτελούν ιδιαίτερα σημαντική πηγή βιοποικιλότητας και σημαντικό τμήμα της πλούσιας φυσικής κληρονομιάς μας. Εντούτοις, στη διάρκεια των περασμένων δεκαετιών, οι ποταμοί υπέστησαν σημαντικές αλλαγές. Οι αλλαγές αυτές έχουν μειώσει την ανθεκτικότητα και την ικανότητά τους να τροφοδοτούν το φυσικό περιβάλλον και τα άγρια είδη. Οι περισσότεροι ποταμοί βρίσκονται πλέον σε υποβαθμισμένη κατάσταση και χρήζουν αποκατάστασης.

Αναγνωρίζοντας το γεγονός της σε επικίνδυνο βαθμό απώλειας της βιοποικιλότητας της Ευρώπης, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ έθεσαν τον φιλόδοξο στόχο της ανάσχεσης και αντιστροφής αυτής της απώλειας έως το 2020. Τον Μάιο του 2011, η Επιτροπή υιοθέτησε μια στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2020 (4), καθορίζοντας ένα πλαίσιο πολιτικής για την επίτευξη του εν λόγω στόχου. Τον Απρίλιο του 2017, έθεσε σε εφαρμογή ένα νέο σχέδιο δράσης (5) με σκοπό την ταχεία βελτίωση της πρακτικής εφαρμογής των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους και την επίσπευση της επίτευξης προόδου ως προς τον στόχο της ΕΕ για το 2020 σχετικά με την ανάσχεση και την αντιστροφή της απώλειας της βιοποικιλότητας και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες.

Οι οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους είναι οι ακρογωνιαίοι λίθοι της πολιτικής της ΕΕ για τη φύση και τη βιοποικιλότητα. Οι οδηγίες καθιστούν δυνατή τη συνεργασία μεταξύ όλων των κρατών μελών της ΕΕ, εντός ενός κοινού νομοθετικού πλαισίου, για τη διατήρηση των ευπρόσβλητων και πολύτιμων ειδών και οικοτόπων της Ευρώπης που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο σε ολόκληρη την περιοχή φυσικής κατανομής τους εντός της ΕΕ, ανεξαρτήτως πολιτικών ή διοικητικών συνόρων.

Ο συνολικός στόχος των δύο οδηγιών είναι να διασφαλίσουν ότι τα είδη και οι τύποι οικοτόπων που προστατεύουν διατηρούνται και αποκαθίστανται σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης (6) σε ολόκληρη την περιοχή φυσικής κατανομής τους εντός της ΕΕ.

Ο στόχος αυτός ορίζεται με θετικό τρόπο, προσανατολισμένος προς την ικανοποιητική κατάσταση η οποία πρέπει να επιτευχθεί και να διατηρηθεί. Ως εκ τούτου, υπερβαίνει τη βασική απαίτηση περί αποφυγής της υποβάθμισης.

Ορισμός της ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους Άρθρο 1 «κατάσταση διατήρησης ενός φυσικού οικοτόπου»: το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που επιδρούν σε ένα φυσικό οικότοπο, καθώς και στα χαρακτηριστικά είδη που βρίσκονται σε αυτόν και οι οποίοι παράγοντες μπορούν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την φυσική του κατανομή, τη δομή του και τις λειτουργίες του, καθώς και την μακροπρόθεσμη επιβίωση των χαρακτηριστικών ειδών του στο έδαφος της ΕΕ. Η «κατάσταση της διατήρησης» ενός φυσικού οικοτόπου θεωρείται «ικανοποιητική» όταν: — η περιοχή της φυσικής κατανομής του και οι εκτάσεις που περιέχει μένουν σταθερές ή αυξάνονται και — η δομή και οι ειδικές λειτουργίες που απαιτούνται για τη μακροπρόθεσμη συντήρησή του υφίστανται και είναι δυνατόν να συνεχίσουν να υφίστανται κατά το προβλεπτό μέλλον και — η κατάσταση της διατήρησης των χαρακτηριστικών ειδών κρίνεται ικανοποιητική. «κατάσταση διατήρησης ενός είδους»: το αποτέλεσμα του συνόλου των παραγόντων που, επιδρώντας στο οικείο είδος, είναι δυνατόν να αλλοιώσουν μακροπρόθεσμα την κατανομή και το μέγεθος των πληθυσμών του στο έδαφος της ΕΕ. Η «κατάσταση της διατήρησης» κρίνεται ως «ικανοποιητική» όταν: — τα δεδομένα τα σχετικά με την πορεία των πληθυσμών του οικείου είδους δείχνουν ότι το είδος αυτό εξακολουθεί και μπορεί να εξακολουθεί μακροπρόθεσμα να αποτελεί ζωτικό στοιχείο των φυσικών οικοτόπων στους οποίους ανήκει και — η περιοχή της φυσικής κατανομής του είδους αυτού δεν φθίνει ούτε υπάρχει κίνδυνος να μειωθεί κατά το προβλεπτό μέλλον και — υπάρχει και θα συνεχίσει πιθανόν να υπάρχει ένας οικότοπος σε επαρκή έκταση ώστε οι πληθυσμοί του να διατηρηθούν του μακροπρόθεσμα.

Ειδικότερα, για την επίτευξη του εν λόγω στόχου, οι οδηγίες της ΕΕ για τη φύση απαιτούν από τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν δύο κύρια είδη μέτρων:

— Τον χαρακτηρισμό και τη διατήρηση βασικών περιοχών με σκοπό την προστασία των τύπων ειδών και οικοτόπων που παρατίθενται στα παραρτήματα I και II της οδηγίας για τους οικοτόπους και στο παράρτημα I της οδηγίας για τα πτηνά, καθώς και την προστασία του συνόλου των αποδημητικών πτηνών των οποίων η έλευση είναι τακτική. Οι εν λόγω περιοχές απαρτίζουν το δίκτυο Natura 2000 σε επίπεδο ΕΕ, το οποίο περιλαμβάνει επί του παρόντος πάνω από 27 500 περιοχές. Τα οικοσυστήματα των ποταμών και των λιμνών καλύπτουν περίπου το 4 % της συνολικής έκτασης του δικτύου Natura 2000 (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, 2010, για την ΕΕ των 27).

— Τη θέσπιση ενός καθεστώτος προστασίας ειδών για όλα τα είδη άγριων πτηνών της Ευρώπης και για άλλα είδη που απαριθμούνται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους. Τα εν λόγω μέτρα εφαρμόζονται σε ολόκληρη την περιοχή φυσικής κατανομής των ειδών εντός της ΕΕ, δηλ. τόσο εντός όσο και εκτός των προστατευόμενων περιοχών, όπως το δίκτυο Natura 2000.

Διατάξεις για την προστασία των περιοχών Natura 2000

Η προστασία και η διαχείριση των περιοχών Natura 2000 διέπεται από τις διατάξεις του άρθρου 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους, στο οποίο ορίζεται επίσης η σχέση μεταξύ της διατήρησης της περιοχής και άλλες χρήσεις γης, όπως η υδροηλεκτρική ενέργεια, εντός και πέριξ της περιοχής (7).

Το άρθρο 6 περιλαμβάνει δύο κατηγορίες μέτρων:

— Η πρώτη αφορά τη διαχείριση της διατήρησης όλων των περιοχών Natura 2000 και τον καθορισμό στόχων διατήρησης για τις εν λόγω περιοχές. Σύμφωνα με την εν λόγω κατηγορία μέτρων, τα κράτη μέλη οφείλουν: α) να επεξεργαστούν και να εφαρμόσουν θετικά μέτρα διατήρησης που ανταποκρίνονται στις οικολογικές απαιτήσεις των τύπων οικοτόπων του παραρτήματος I και των ειδών του παραρτήματος II που διαβιούν στις περιοχές (άρθρο 6 παράγραφος 1), και β) να θεσπίσουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να αποφεύγεται τυχόν υποβάθμιση των τύπων οικοτόπων και των οικοτόπων ειδών ή τυχόν σημαντική όχληση των ειδών που διαβιούν σε αυτούς (άρθρο 6 παράγραφος 2). Στην οδηγία για τους οικοτόπους συνιστάται η ανάπτυξη σχεδίων διαχείρισης του δικτύου Natura 2000 ως μέσων προσδιορισμού των απαραίτητων μέτρων διατήρησης για τις περιοχές του δικτύου Natura 2000 με τρόπο ανοικτό και διαφανή. Τα εν λόγω σχέδια είναι χρήσιμα εργαλεία για τον καθορισμό στόχων διατήρησης και βοηθούν στη διαμόρφωση συναινετικής άποψης σχετικά με τις λύσεις διαχείρισης για την περιοχή μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών και των ομάδων συμφερόντων. Επίσης, παρέχουν ένα μηχανισμό για την ενσωμάτωση των μέτρων διατήρησης για το δίκτυο Natura 2000 στο ευρύτερο πρόγραμμα μέτρων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα.

— Η δεύτερη κατηγορία μέτρων (που διέπεται από το άρθρο 6 παράγραφος 3) αφορά τη διαδικασία εκτίμησης για οποιοδήποτε σχέδιο ή έργο ενδέχεται να έχει επιπτώσεις σε μία ή περισσότερες περιοχές Natura 2000 (για πλήρεις λεπτομέρειες, βλέπε κεφάλαιο 5). Αυτό που απαιτείται κατ' ουσίαν στο πλαίσιο της διαδικασίας εκτίμησης είναι η διενέργεια κατάλληλης εκτίμησης των σημαντικών επιπτώσεων που ενδέχεται να έχει οποιοδήποτε σχέδιο ή έργο σε περιοχή Natura 2000 υπό το πρίσμα των στόχων διατήρησης για την εν λόγω περιοχή. Η αρμόδια αρχή μπορεί να εγκρίνει το σχέδιο ή το έργο μόνο σε περίπτωση που βεβαιώνεται, με βάση τα συμπεράσματα της κατάλληλης εκτίμησης, ότι το σχέδιο ή το έργο δεν πρόκειται να επηρεάσει αρνητικά την ακεραιότητα της οικείας περιοχής. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι αυτό που πρέπει να καταδεικνύεται είναι η απουσία (και όχι η παρουσία) σημαντικών αρνητικών επιπτώσεων. Σε εξαιρετικές περιστάσεις, υπάρχει η δυνατότητα επίκλησης παρέκκλισης (άρθρο 6 παράγραφος 4) με σκοπό την έγκριση σχεδίου ή έργου που έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ακεραιότητα περιοχής Natura 2000, εφόσον μπορεί να καταδειχθεί ότι δεν υπάρχουν λιγότερο επιβλαβείς εναλλακτικές λύσεις και ότι το σχέδιο ή το έργο θεωρείται απαραίτητο για επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημόσιου συμφέροντος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, θα πρέπει να διασφαλίζεται η εφαρμογή επαρκών αντισταθμιστικών μέτρων ώστε να προστατεύεται η συνολική συνοχή του δικτύου Natura 2000. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η διαδικασία εκτίμησης που προβλέπεται στην οδηγία για τους οικοτόπους δεν είναι η ίδια που προβλέπεται στις οδηγίες ΕΠΕ ή ΣΕΠΕ (8) και στο άρθρο 4 παράγραφος 7 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, ακόμη και στην ιδανική περίπτωση κατά την οποία οι τελευταίες αυτές οδηγίες ενοποιούνταν ή τουλάχιστον συντονίζονταν με την πρώτη.

Διατάξεις για την προστασία των ειδών

Η δεύτερη ομάδα διατάξεων των οδηγιών για τη φύση αφορά την προστασία ορισμένων ειδών σε ολόκληρη την περιοχή της φυσικής κατανομής τους εντός της ΕΕ, δηλ. ανεξαρτήτως του εάν βρίσκονται εντός ή εκτός των περιοχών Natura 2000. Τα μέτρα προστασίας των ειδών αφορούν τα είδη που περιλαμβάνονται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους καθώς και το σύνολο των ειδών άγριων πτηνών στην ΕΕ. Οι ακριβείς διατάξεις καθορίζονται στο άρθρο 5 της οδηγίας για τα πτηνά και στα άρθρα 12 (για τα ζώα) και 13 (για τα φυτά) της οδηγίας για τους οικοτόπους.

Κατ' ουσίαν, σε ό,τι αφορά τα εν λόγω είδη, τα κράτη μέλη απαιτείται να απαγορεύσουν:

— τη σκόπιμη ενόχλησή τους κατά την περίοδο αναπαραγωγής, την περίοδο κατά την οποία τα νεογνά εξαρτώνται από τη μητέρα, τη χειμερία νάρκη και τη μετανάστευση,

— τη βλάβη ή καταστροφή των τόπων αναπαραγωγής ή των τόπων ανάπαυσης,

— την εκ προθέσεως καταστροφή φωλιών ή αυγών, ή την εκρίζωση ή την καταστροφή προστατευόμενων φυτών.

Παρεκκλίσεις από τις διατάξεις για την προστασία των ειδών επιτρέπονται μόνο σε περιορισμένες περιπτώσεις —όπως για την αποτροπή πρόκλησης σοβαρής βλάβης σε καλλιέργειες ή ζωικό κεφάλαιο ή για λόγους δημόσιας υγείας και ασφάλειας— υπό τον όρο ότι δεν υπάρχει άλλη ικανοποιητική εναλλακτική λύση και ότι οι επιπτώσεις των εν λόγω παρεκκλίσεων δεν είναι ασύμβατες με τους συνολικούς στόχους των οδηγιών. Οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή παρεκκλίσεων καθορίζονται στο άρθρο 9 της οδηγίας για τα πτηνά και στο άρθρο 16 της οδηγίας για τους οικοτόπους (9).

Οι διατάξεις για την προστασία των ειδών αφορούν ιδιαίτερα τις εγκαταστάσεις υδροηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργούν και εκτός των περιοχών Natura 2000. Αποσκοπούν να διασφαλίσουν ότι η ανάπτυξη τυχόν νέων εγκαταστάσεων δεν θα καταστρέφει τους τόπους αναπαραγωγής και ανάπαυσης τυχόν άγριων πτηνών ή ειδών που αναφέρονται στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους, εκτός εάν έχει ζητηθεί από τις αρμόδιες αρχές η έγκριση παρέκκλισης σύμφωνα με τις διατάξεις των οδηγιών. Η συγκεκριμένη διάταξη μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική σε περίπτωση υδροηλεκτρικού σταθμού που βρίσκεται σε ποταμό που φιλοξενεί αποδημητικά είδη, όπως αποδημητικά πτηνά ή ιχθύες (π.χ. ο οξύρρυγχος των Ευρωπαϊκών θαλασσών Acipenser sturio ή το είδος Zingel asper, αμφότερα περιλαμβανόμενα στο παράρτημα IV της οδηγίας για τους οικοτόπους).

1.2. Η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα

Με την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα θεσπίζεται ένα πλαίσιο για την προστασία και τη βιώσιμη διαχείριση των εσωτερικών επιφανειακών υδάτων (ποταμοί και λίμνες), των μεταβατικών υδάτων (εκβολές), των παράκτιων υδάτων και των υπόγειων υδάτων. Η οδηγία αποσκοπεί να διασφαλίσει ότι από το 2015 και μετά το σύνολο των υδατικών συστημάτων ανταποκρίνονται στην κατά κανόνα στην απαίτηση περί «καλής κατάστασης» (εκτός των ιδιαίτερα τροποποιημένων και τεχνητών υδατικών συστημάτων, για τα οποία ο στόχος είναι η επίτευξη καλού οικολογικού δυναμικού). Όπως και οι οδηγίες για τη φύση, η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα υπερβαίνει τη βασική απαίτηση για την πρόληψη της περαιτέρω υποβάθμισης των υδατικών συστημάτων και των χερσαίων οικοσυστημάτων και υγροτόπων που εξαρτώνται άμεσα από το υδάτινο οικοσύστημα.

Για την επίτευξη του εν λόγω στόχου, η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα απαιτεί από τα κράτη μέλη να καταρτίσουν σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για κάθε περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού. Η οδηγία προβλέπει την εφαρμογή μιας κυκλικής διαδικασίας στο πλαίσιο της οποίας καταρτίζονται, υλοποιούνται και αναθεωρούνται σχέδια διαχείρισης ανά εξαετία.

1.3. Συντονισμός της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των δύο οδηγιών για τη φύση

Η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και οι δύο οδηγίες για τη φύση συνδέονται στενά μεταξύ τους καθώς κοινός σκοπός τους είναι η προστασία και η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων γλυκών υδάτων της Ευρώπης. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να διασφαλιστεί ο συντονισμός τους προκειμένου να εφαρμόζονται με ολοκληρωμένο τρόπο. Στη συνέχεια επισημαίνονται ορισμένα κύρια σημεία της αλληλεπίδρασης μεταξύ της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των δύο οδηγιών για τη φύση τα οποία σχετίζονται ιδίως με τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς, και τα οποία προέρχονται από τις Συχνές ερωτήσεις της Επιτροπής σχετικά με τα στοιχεία που συνδέουν την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα με τις οδηγίες για τη φύση (10).

Διακριτοί στόχοι της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των οδηγιών για τη φύση

Η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και οι οδηγίες για τη φύση αφορούν, τουλάχιστον εν μέρει, το ίδιο περιβάλλον και φιλοδοξούν να επιτύχουν παρόμοιους υπό ευρεία έννοια στόχους, δηλ. να διασφαλίσουν την αποτροπή της υποβάθμισης και τη βελτίωση της κατάστασης των υδάτινων οικοσυστημάτων. Ωστόσο, παρότι οι γενικοί στόχοι τους είναι παρόμοιοι, οι συγκεκριμένοι στόχοι τους, αν και στενά αλληλοσυνδεόμενοι, είναι διακριτοί.

Στόχος της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα είναι να προστατεύσει και να βελτιώσει όλα τα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα, ούτως ώστε να περιέλθουν σε καλή κατάσταση ή να αποκτήσουν καλό οικολογικό δυναμικό και να αποφευχθεί η υποβάθμισή τους. Από την άλλη πλευρά, στόχος των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους είναι η προστασία, η διατήρηση και η αποκατάσταση συγκεκριμένων ειδών και τύπων οικοτόπων ούτως ώστε να περιέλθουν σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης σε ολόκληρη την περιοχή της φυσικής τους κατανομής εντός της ΕΕ.

Η επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα συμβάλλει συχνά στην επίτευξη των στόχων διατήρησης των υδατοεξαρτώμενων οικοτόπων και ειδών του δικτύου Natura 2000, και αντιστρόφως. Εντούτοις, η απαίτηση περί «καλής οικολογικής κατάστασης» αφορά τα υδατικά συστήματα, ενώ η ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης αφορά συγκεκριμένους τύπους οικοτόπων και ειδών.

Ως εκ τούτου, η επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης δεν αποτελεί απαραίτητα ικανή συνθήκη για την επίτευξη ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης, ακόμη και αν επιτευχθεί καλή οικολογική κατάσταση για το σύνολο των υδατικών συστημάτων. Συνεπώς, ενδέχεται να υπάρξει ανάγκη εφαρμογής πρόσθετων μέτρων διατήρησης προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι διατήρησης της περιοχής Natura 2000 για τα είδη και τους τύπους οικοτόπων λόγω των οποίων έλαβε τον συγκεκριμένο χαρακτηρισμό.

Στην οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα υπάρχει ρητή πρόβλεψη για το συγκεκριμένο ενδεχόμενο. Στο άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα ορίζεται ότι «εάν ένα συγκεκριμένο υδατικό σύστημα το αφορούν δύο ή περισσότεροι από τους στόχους […], εφαρμόζεται ο αυστηρότερος στόχος ». Για παράδειγμα, εάν μια περιοχή Natura 2000 χαρακτηριστεί ως περιοχή για ενυδρίδες ή μαργαριτοφόρα όστρακα γλυκών υδάτων, μπορεί επίσης να χρειαστεί να ρυθμιστεί η υπεραλίευση, ακόμη και αν κάτι τέτοιο δεν είναι απαραίτητο για την επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα.

Ιδανικά, οι εν λόγω πρόσθετες απαιτήσεις θα πρέπει να περιλαμβάνονται, ή τουλάχιστον να αναφέρονται, στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα μέσω ειδικών διατάξεων για τις προστατευόμενες περιοχές προκειμένου να διασφαλίζεται η συνοχή (και να αποφεύγονται οι συγκρούσεις) μεταξύ των μέτρων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των μέτρων για το δίκτυο Natura 2000 [βλέπε άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο γ)].

Ιδιαιτέρως τροποποιημένα υδατικά συστήματα ή τεχνητά υδατικά συστήματα και δίκτυο Natura 2000

Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 3 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, ορισμένα υδατικά συστήματα των οποίων τα φυσικά χαρακτηριστικά υφίστανται ιδιαίτερες τροποποιήσεις από τις ανθρώπινες δραστηριότητες μπορούν να χαρακτηρίζονται ως ιδιαιτέρως τροποποιημένα υδατικά συστήματα εφόσον ανταποκρίνονται στο σύνολο των διατάξεων του άρθρου 4 παράγραφος 3 (11). Υδατικά συστήματα που έχουν δημιουργηθεί εκ του μηδενός από ανθρώπινη δραστηριότητα (π.χ. τεχνητός ταμιευτήρας ή τεχνητό κανάλι ναυσιπλοΐας) μπορούν να χαρακτηρίζονται τεχνητά υδατικά συστήματα.

Όσον αφορά τα ιδιαιτέρως τροποποιημένα υδατικά συστήματα και τα τεχνητά υδατικά συστήματα, σε περίπτωση που δεν είναι εφαρμοστέες οι απαιτήσεις περί λιγότερο αυστηρών στόχων όπως το «μέτριο οικολογικό δυναμικό», εφαρμόζεται ο στόχος της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα περί «καλού οικολογικού δυναμικού» (αντί της καλής οικολογικής κατάστασης). Εν ολίγοις, εφαρμόζεται ο στόχος της καλύτερης πρακτικώς εφικτής οικολογικής κατάστασης που είναι συμβατή με τη νόμιμη χρήση που αποτέλεσε τη βάση για τον χαρακτηρισμό του συστήματος ως ιδιαιτέρως τροποποιημένου υδατικού συστήματος ή τεχνητού υδατικού συστήματος (12).

Ένα ιδιαιτέρως τροποποιημένο υδατικό σύστημα ή τεχνητό υδατικό σύστημα μπορεί επίσης να χαρακτηριστεί περιοχή Natura 2000, εάν φιλοξενεί είδος ή τύπο οικοτόπου που απαριθμείται στο παράρτημα I της οδηγίας για τα πτηνά ή στα παραρτήματα I ή II της οδηγίας για τους οικοτόπους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα κατάλληλα μέτρα διατήρησης θα πρέπει να εφαρμόζονται και για το εν λόγω είδος ή τον οικότοπο, σύμφωνα με τους στόχους διατήρησης που έχουν καθοριστεί για τη συγκεκριμένη περιοχή. Και πάλι, τα εν λόγω μέτρα μπορεί να είναι αυστηρότερα σε σχέση με τα μέτρα που απαιτούνται για την επίτευξη «καλού οικολογικού δυναμικού». Τα εν λόγω μέτρα θα πρέπει να ενσωματώνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα μέσω ειδικών διατάξεων για τις προστατευόμενες περιοχές [βλέπε άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο γ) σε συνδυασμό με το άρθρο 4 παράγραφος 2].

Αξιολόγηση της ανάπτυξης νέων εγκαταστάσεων βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα

Όπως και οι οδηγίες για τη φύση, η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα περιλαμβάνει ειδικές διατάξεις για την αξιολόγηση της ανάπτυξης νέων εγκαταστάσεων σε υδατικά συστήματα. Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 7 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, οι αρχές μπορούν να εγκρίνουν υπό ορισμένες προϋποθέσεις εξαιρέσεις για νέες τροποποιήσεις και ανθρώπινες δραστηριότητες βιώσιμης ανάπτυξης που συνεπάγονται την υποβάθμιση της κατάστασης του υδατικού συστήματος ή εμποδίζουν την επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης ή δυναμικού, ή καλής οικολογικής κατάστασης υπόγειων υδάτων. Η εν λόγω διάταξη αφορά δυνητικά και την ανάπτυξη νέων εγκαταστάσεων που σχετίζονται με την υδροηλεκτρική ενέργεια (13).

Σε περίπτωση που η ανάπτυξη νέας εγκατάστασης επηρεάζει στόχο της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και περιοχή Natura 2000, τότε πρέπει να εφαρμόζονται τόσο η διαδικασία του άρθρου 4 παράγραφος 7 της εν λόγω οδηγίας όσο και η διαδικασία αξιολόγησης για το δίκτυο Natura 2000 που προβλέπεται στο άρθρο 6 παράγραφος 3 της οδηγίας για τους οικοτόπους (ιδανικά, με συντονισμένο ή ολοκληρωμένο τρόπο). Κάθε μία από τις εν λόγω διαδικασίες έχει διαφορετικό νομικό στόχο: η μία εξ αυτών αξιολογεί κατά πόσον το έργο είναι πιθανό να υπονομεύει την επίτευξη των στόχων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, ενώ η άλλη αξιολογεί κατά πόσον το έργο θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ακεραιότητα μιας περιοχής Natura 2000. Εντούτοις, το εν λόγω γεγονός δεν εμποδίζει τον συντονισμό ορισμένων πτυχών της διαδικασίας αξιολόγησης, π.χ. μέσω της διενέργειας ερευνών και της διεξαγωγής διαβουλεύσεων.

Στην οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα καθίσταται σαφές ότι η ανάπτυξη νέας εγκατάστασης δεν μπορεί να προχωρήσει σε περίπτωση που δεν συνάδει με άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ για το περιβάλλον. Με άλλα λόγια, εάν το έργο δεν υπονομεύει τους στόχους της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα αλλά έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ακεραιότητα μιας περιοχής Natura 2000, τότε δεν μπορεί να εγκριθεί δυνάμει της εν λόγω οδηγίας παρά μόνο σε περίπτωση που έχει γίνει επίσης αποδεκτή η δυνατότητα εξαίρεσης δυνάμει του άρθρου 6 παράγραφος 4 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Διευκρινίσεις σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 4 παράγραφος 7 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, τις εξαιρέσεις όσον αφορά τους περιβαλλοντικούς στόχους, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης με τις οδηγίες για τη φύση, παρέχονται στο έγγραφο καθοδήγησης ΚΣΕ αριθ. 36 σχετικά με το άρθρο 4 παράγραφος 7 της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα το οποίο εγκρίθηκε το 2017 (14).

Διατήρηση των μαργαριτοφόρων οστράκων γλυκών υδάτων στις υπολεκάνες της Ιρλανδίας Το μαργαριτοφόρο όστρακο γλυκών υδάτων Margaritifera margaritifera είναι ένα από τα μακροβιότερα ασπόνδυλα στη γη. Λόγω του πολύπλοκου κύκλου ζωής του και της ανάγκης του για σχεδόν φυσικά, καθαρά ρέοντα ύδατα, το συγκεκριμένο είδος αποτελεί βασικό βιολογικό δείκτη της ποιότητας των οικοσυστημάτων των ποταμών. Παρότι το είδος προστατεύεται βάσει της οδηγίας της ΕΕ για τους οικοτόπους, η κατάσταση διατήρησής του σε όλη την Ιρλανδία είναι μη ικανοποιητική. Ως μία από τις κύριες αιτίες του εν λόγω φαινομένου έχει προσδιοριστεί η ιζηματογένεση ή η ιζηματογένεση με εμπλουτισμό με θρεπτικά συστατικά. Το 2009, αναπτύχθηκε εθνικό νομοθετικό πλαίσιο για τη στήριξη των προσπαθειών επίτευξης της ικανοποιητικής κατάστασης διατήρησης όσον αφορά τα μαργαριτοφόρα όστρακα γλυκών υδάτων. Στο εν λόγω νομοθετικό πλαίσιο καθορίστηκαν υποχρεωτικοί περιβαλλοντικοί στόχοι ποιότητας για τους οικοτόπους των μαργαριτοφόρων οστράκων γλυκών υδάτων εντός του δικτύου Natura 2000. Επίσης, με βάση το εν λόγω πλαίσιο κατέστη υποχρεωτική η εκπόνηση σχεδίων διαχείρισης υπολεκανών σε συνδυασμό με πρόγραμμα μέτρων. Σκοπός των εν λόγω σχεδίων ήταν η αντιμετώπιση των προβλημάτων σε επίπεδο λεκανών απορροής που συμβάλλουν στην απώλεια του είδους. Ο μορφότυπος που χρησιμοποιήθηκε αντικατόπτριζε τον μορφότυπο των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα με σκοπό να καταστεί σε μεταγενέστερο στάδιο εφικτή η εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης υπολεκανών στο πλαίσιο της εφαρμογής των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών. Στην Ιρλανδία, οι στενοί δεσμοί μεταξύ των οδηγιών για τους οικοτόπους και τα πτηνά, αφενός, και της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, αφετέρου, επισημάνθηκαν σε πρώιμο στάδιο. Το 2009, η Εθνική Ομάδα Τεχνικού Συντονισμού για την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα συγκρότησε υποεπιτροπή —την Εθνική Ομάδα Εργασιών Διατήρησης— η οποία επιφορτίστηκε με το έργο της ανάπτυξης των πτυχών διατήρησης της φύσης της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα. Βασικός στόχος της ομάδας εργασιών ήταν να διασφαλίσει τον ικανοποιητικό συντονισμό και την παροχή στήριξης στο εν λόγω εγχείρημα ανάπτυξης των πτυχών διατήρησης της φύσης της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα εντός της Ιρλανδίας και να διευκολύνει την αποτελεσματική επικοινωνία μεταξύ των εμπλεκόμενων αρμόδιων κρατικών οργανισμών. Όσον αφορά τα σχέδια υπολεκανών για τα μαργαριτοφόρα όστρακα γλυκών υδάτων, η ομάδα συνέβαλε ουσιαστικά στη βελτίωση και περαιτέρω ανάπτυξη ενός εθνικού συνόλου («δέσμης εργαλείων») τυποποιημένων μέτρων για τις λεκάνες απορροής όσον αφορά τα μαργαριτοφόρα όστρακα γλυκών υδάτων, τα οποία είναι πρακτικά, λειτουργικά και οικονομικώς αποδοτικά. Επίσης, επανεξέτασε τα σχέδια προκειμένου να διασφαλίσει τη δυνατότητα πρακτικής εφαρμογής και την αποτελεσματικότητά τους, και προσδιόρισε ελλείψεις από την άποψη της πολιτικής και της καθοδήγησης που θα μπορούσαν να εμποδίσουν την εφαρμογή τους. http://www.wfdireland.ie/docs/5_FreshwaterPearlMusselPlans/ http://kerrylife.ie http://www.environ.ie/en/Environment/Water/WaterQuality/WaterFrameworkDirective/

1.4. Η οδηγία για τις πλημμύρες

Τον Νοέμβριο του 2007 εκδόθηκε η οδηγία 2007/60/ΕΚ. Με την οδηγία θεσπίζεται ένα πλαίσιο για την αξιολόγηση και τη διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας και απαιτείται από τα κράτη μέλη να καταρτίσουν:

— Χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας και κινδύνων πλημμύρας στους οποίους αποτυπώνονται οι εντοπισθείσες περιοχές κινδύνων πλημμύρας ανά λεκάνη απορροής (ή άλλη συμφωνημένη μονάδα επιφάνειας διαχείρισης). Οι εν λόγω χάρτες θα πρέπει επίσης να αποτυπώνουν τις δυνητικές αρνητικές επιπτώσεις με βάσει διάφορα σενάρια πλημμύρας, συμπεριλαμβανομένων πληροφοριών σχετικά με δυνητικές πηγές ρύπανσης του περιβάλλοντος λόγω πλημμυρών καθώς και σχετικά με όσες από τις προαναφερθείσες περιοχές προστατεύονται, όπως οι περιοχές Natura 2000 (προθεσμία μέχρι τον Δεκέμβριο 2013).

— Σχέδια διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας για τη διαχείριση και τον περιορισμό των δυνητικών αρνητικών επιπτώσεων των πλημμυρών. Στα σχέδια αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνεται ένα σύνολο ιεραρχημένων μέτρων για την αντιμετώπιση του συνόλου των πτυχών της διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας, από την πρόληψη μέχρι την ετοιμότητα, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών της συγκεκριμένης λεκάνης ή υπολεκάνης (προθεσμία μέχρι τον Δεκέμβριο 2015).

Οι δραστηριότητες βάσει της οδηγίας για τις πλημμύρες πρέπει να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των οδηγιών για τη φύση. Για παράδειγμα, σε περίπτωση που υπάρχει η πιθανότητα ένα μέτρο προστασίας από τις πλημμύρες να επηρεάσει μία ή περισσότερες περιοχές Natura 2000, η διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 6 της οδηγίας για τους οικοτόπους πρέπει να τηρείται και σε ό,τι αφορά το εν λόγω μέτρο, ενώ θα πρέπει να διενεργείται η κατάλληλη εκτίμηση των δυνητικών επιπτώσεων του σχεδίου ή του έργου επί της ακεραιότητας της περιοχής/-ών Natura 2000.

1.5. Οι οδηγίες ΣΕΠΕ και ΕΠΕ

Η οδηγία ΣΕΠΕ

Η οδηγία 2001/42/ΕΚ σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων (η «οδηγία ΣΕΠΕ») αποσκοπεί να διασφαλίσει την υψηλού επιπέδου προστασία του περιβάλλοντος. Ο τρόπος με τον οποίο προβλέπεται στην οδηγία να επιτευχθεί ο εν λόγω στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι κατά την κατάρτιση και πριν από την έγκριση ορισμένων σχεδίων και προγραμμάτων θα προσδιορίζονται, θα εκτιμώνται και θα λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους.

Η διενέργεια στρατηγικής εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων είναι υποχρεωτική για διάφορα σχέδια και προγράμματα που καθορίζουν το πλαίσιο για τη διαμόρφωση μελλοντικής χορήγησης αδειών σχετικά με την ανάπτυξη των έργων που απαριθμούνται στην οδηγία ΕΠΕ. Είναι επίσης υποχρεωτική για όλα τα σχέδια ή προγράμματα για τα οποία απαιτείται, λόγω των σημαντικών επιπτώσεών τους στις περιοχές Natura 2000, η διενέργεια εκτίμησης δυνάμει του άρθρου 6 παράγραφος 3 της οδηγίας για τους οικοτόπους.

Βάσει της διαδικασίας ΣΕΠΕ, απαιτείται από τα κράτη μέλη να εκπονούν περιβαλλοντική έκθεση για την εκτίμηση των δυνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των σχεδίων και των προγραμμάτων, καθώς και των επιπτώσεων τυχόν εύλογων εναλλακτικών λύσεων. Επιπλέον, τα κράτη μέλη πρέπει να διαβουλεύονται με τις αρχές τις οποίες ενδέχεται να αφορούν, λόγω των ειδικών περιβαλλοντικών αρμοδιοτήτων τους, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εφαρμογής των σχεδίων και των προγραμμάτων (δηλ. τις αρμόδιες για το περιβάλλον αρχές) και το ευρύ κοινό.

Η διαβούλευση θα πρέπει να διεξάγεται σε πρώιμο στάδιο, να είναι αποτελεσματική και να παρέχει τη δυνατότητα στις αρμόδιες για το περιβάλλον αρχές και το ευρύ κοινό να εκφράζουν τις απόψεις τους σχετικά με το προκαταρκτικό σχέδιο ή το πρόγραμμα και τη συνοδευτική περιβαλλοντική έκθεση πριν από την έγκριση του σχεδίου ή του προγράμματος. Η ανάπτυξη της ΣΕΠΕ προβλέπεται να πραγματοποιείται σε συντονισμό με την ανάπτυξη του σχεδίου, με απώτερο σκοπό τη συμπερίληψη περιβαλλοντικών παραμέτρων στην τελική έκδοση του εν λόγω σχεδίου.

Τέλος, η ΣΕΠΕ αποσκοπεί να ενθαρρύνει μια πιο ολοκληρωμένη και αποτελεσματική προσέγγιση της χωροταξίας στο πλαίσιο της οποίας το περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων των παραμέτρων βιοποικιλότητας, λαμβάνεται υπόψη σε πολύ πιο πρώιμο στάδιο της διαδικασίας σχεδιασμού και σε ένα επίπεδο με πολύ πιο έντονα στρατηγικά χαρακτηριστικά. Η εν λόγω προσέγγιση αναμένεται να οδηγήσει στον περιορισμό των συγκρούσεων σε μεταγενέστερο στάδιο στο επίπεδο μεμονωμένων έργων. Επίσης, παρέχει τη δυνατότητα επιλογής των σημείων μελλοντικής ανάπτυξης εγκαταστάσεων μακριά από περιοχές πιθανής σύγκρουσης, όπως οι περιοχές Natura 2000.

Η οδηγία ΕΠΕ

Ενώ η διαδικασία ΣΕΠΕ αφορά σχέδια και προγράμματα, η οδηγία 2011/92/ΕΕ (ΕΠΕ), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2014/52/ΕΕ (η οποία είναι ευρέως γνωστή ως η «οδηγία ΕΠΕ»), αφορά μεμονωμένα δημόσια και ιδιωτικά έργα. Ως εκ τούτου, η άδεια για την ανάπτυξη ενός έργου (15) το οποίο είναι πιθανό να έχει σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον θα πρέπει να παρέχεται μόνο εφόσον έχει διενεργηθεί εκτίμηση των δυνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων του έργου.

Στην οδηγία ΕΠΕ γίνεται διάκριση μεταξύ των έργων για τα οποία απαιτείται υποχρεωτικά η διενέργεια ΕΠΕ («έργα παραρτήματος I» (16)) και των έργων σε σχέση με τα οποία οι αρχές των κρατών μελών πρέπει να προσδιορίζουν κατά πόσον είναι πιθανό να έχουν σημαντικές επιπτώσεις («έργα παραρτήματος II»). Ο εν λόγω προσδιορισμός πραγματοποιείται μέσω διαδικασίας «ελέγχου» με βάση τα κριτήρια που ορίζονται στο παράρτημα III της οδηγίας. Οι περισσότερες εγκαταστάσεις παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας είναι έργα του παραρτήματος II (17).

1.6. Η σχέση μεταξύ ΣΕΠΕ, ΕΠΕ και άρθρου 6 παράγραφος 3 της οδηγίας για τους οικοτόπους

Σύμφωνα με την οδηγία ΕΠΕ (όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2014/52/ΕΕ), σε περίπτωση που απαιτείται η διενέργεια εκτίμησης ενός έργου βάσει τόσο της οδηγίας ΕΠΕ όσο και των οδηγιών για τη φύση, θα πρέπει να εφαρμόζεται συντονισμένη και/ή κοινή διαδικασία. Η Επιτροπή εξέδωσε έγγραφα καθοδήγησης για τη δημιουργία τυχόν συντονισμένων και/ή κοινών διαδικασιών για έργα (18) για τα οποία απαιτείται η ταυτόχρονη διενέργεια εκτίμησης βάσει της οδηγίας ΕΠΕ, της οδηγίας για τους οικοτόπους, της οδηγίας για τα πτηνά, της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές.

Στο πλαίσιο της συντονισμένης διαδικασίας, τα κράτη μέλη πρέπει να συντονίζουν τη διενέργεια των διαφόρων επιμέρους εκτιμήσεων των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ενός συγκεκριμένου έργου, η οποία απαιτείται βάσει της οικείας ενωσιακής νομοθεσίας, αναθέτοντας το εν λόγω καθήκον σε μια αρχή. Στο πλαίσιο της κοινής διαδικασίας, τα κράτη μέλη οφείλουν να διενεργούν μια ενιαία εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ενός συγκεκριμένου έργου, σύμφωνα με τα οριζόμενα με βάση την οικεία ενωσιακή νομοθεσία.

Εντούτοις, η κατάλληλη εκτίμηση με βάση την ενωσιακή νομοθεσία για το περιβάλλον θα πρέπει να εξακολουθήσει να αποτελεί διακριτό και αναγνωρίσιμο τμήμα της συνολικής περιβαλλοντικής έκθεσης. Η εν λόγω απαίτηση οφείλεται στο ότι στο πλαίσιο της κατάλληλης εκτίμησης που προβλέπεται στην οδηγία για τους οικοτόπους μετρούνται διαφορετικές παράμετροι του φυσικού περιβάλλοντος και γίνεται χρήση διαφορετικών κριτηρίων για τον προσδιορισμό της «βαρύτητας» σε σχέση με τις ΕΠΕ/ΣΕΠΕ. Στο πλαίσιο των ΕΠΕ/ΣΕΠΕ εξετάζεται το σύνολο των περιβαλλοντικών πτυχών, συμπεριλαμβανομένης της βιοποικιλότητας, ενώ η εκτίμηση με βάση τις οδηγίες για τη φύση επικεντρώνεται στις πιθανές επιπτώσεις στα είδη και στους τύπους οικοτόπων σε σχέση με τα οποία μια περιοχή έχει χαρακτηριστεί περιοχή Natura 2000.

Διάκριση γίνεται επίσης και όσον αφορά το αποτέλεσμα της κάθε εκτίμησης. Στο πλαίσιο των εκτιμήσεων βάσει των οδηγιών ΣΕΠΕ και ΕΠΕ καθορίζονται διαδικαστικές απαιτήσεις, αλλά δεν προσδιορίζονται υποχρεωτικά περιβαλλοντικά πρότυπα. Από την άλλη πλευρά, το αποτέλεσμα της εκτίμησης βάσει της οδηγίας για τους οικοτόπους είναι άμεσα δεσμευτικό για την αρμόδια αρχή και καθοριστικό για την τελική της απόφαση.

Με άλλα λόγια, σε περίπτωση που δεν είναι εφικτό να διαπιστωθεί μέσω της κατάλληλης εκτίμησης ότι το σχέδιο ή το έργο δεν θα επηρεάσει αρνητικά την ακεραιότητα μιας περιοχής Natura 2000, η αρχή δεν μπορεί να εγκρίνει το σχέδιο ή το έργο στην παρούσα μορφή του εκτός εάν, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, πληροί τις προϋποθέσεις της διαδικασίας παρέκκλισης βάσει του άρθρου 6 παράγραφος 4.

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης διευκρίνισε ότι η οδηγία ΣΕΠΕ εφαρμόζεται αυτοτελώς σε περίπτωση που απαιτείται εκτίμηση κατά την οδηγία για τους οικοτόπους σε ό,τι αφορά σχέδια και προγράμματα (19).

Έγγραφο καθοδήγησης «Eξορθολογισμός των διαδικασιών εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων για «έργα κοινού ενδιαφέροντος» (ΕΚΕ) ενεργειακών υποδομών Όπως και όλα τα άλλα έργα ανάπτυξης εγκαταστάσεων, τα έργα υδροηλεκτρικής ενέργειας υπόκεινται σε σειρά διαδικασιών εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η Επιτροπή εξέδωσε έγγραφα καθοδήγησης σχετικά με τον τρόπο εξορθολογισμού των εν λόγω διαφόρων διαδικασιών, ιδίως σε ό,τι αφορά έργα κοινού ενδιαφέροντος (ΕΚΕ) βάσει του κανονισμού ΔΕΔ-Ε, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα το μέγιστο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος σύμφωνα με την ενωσιακή νομοθεσία για το περιβάλλον. Στην καθοδήγηση της Επιτροπής περιλαμβάνεται σειρά συστάσεων, οι οποίες, παρότι έχουν εκπονηθεί με γνώμονα τα ΕΚΕ, σχετίζονται επίσης με το σύνολο των ενεργειακών σχεδίων ή έργων, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης εγκαταστάσεων υδροηλεκτρικής ενέργειας. Οι συστάσεις επικεντρώνονται ιδίως στις ακόλουθες παραμέτρους: — Έγκαιρος σχεδιασμός, «εκπόνηση χάρτη πορείας» και προσδιορισμός του πεδίου εφαρμογής των εκτιμήσεων, — Έγκαιρη και αποτελεσματική ενσωμάτωση των εκτιμήσεων περιβαλλοντικών επιπτώσεων και των άλλων περιβαλλοντικών απαιτήσεων, — Διαδικαστικός συντονισμός και προθεσμίες, — Συλλογή δεδομένων, κοινοχρησία δεδομένων και έλεγχος ποιότητας, — Διασυνοριακή συνεργασία και — Έγκαιρη και αποτελεσματική δημόσια συμμετοχή. http://ec.europa.eu/environment/eia/pdf/PCI_guidance.pdf

2. ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΛΥΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΔΡΟΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΕ

2.1. Η κατάσταση των οικοσυστημάτων των ποταμών και λιμνών της ΕΕ

Λόγω της δομικής πολυπλοκότητας και της ιδιαίτερα δυναμικής φύσης τους, οι ποταμοί και οι λίμνες είναι ιδιαίτερα πλούσια οικοσυστήματα, τα οποία διαδραματίζουν ρόλο ζωτικής σημασίας όσον αφορά την υδροδότηση μεγάλων τμημάτων της υπαίθρου που τα περιβάλλει. Πέραν της αυτοτελούς σημασίας τους ως πολύτιμων οικοτόπων, λειτουργούν ως οικολογικοί διάδρομοι ζωτικής σημασίας, καθώς ευνοούν τη γεωγραφική κατανομή και τη μετανάστευση των ειδών σε μεγάλες αποστάσεις. Επίσης, από τους ποταμούς και τις λίμνες εξαρτάται η ανάπτυξη ενός πλούσιου μωσαϊκού αλληλοσυνδεόμενων, υδατοεξαρτώμενων υγροτόπων, όπως υγροτοπικά δάση, έλη, βάλτοι, υγροί λειμώνες, οι οποίοι ενισχύουν με τη σειρά τους τη συνολική βιοποικιλότητά τους.

Η επιβίωση σημαντικού αριθμού ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένων 400 περίπου ειδών γλυκών υδάτων που προστατεύονται από τις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, εξαρτάται από τα οικοσυστήματα των ποταμών και των λιμνών. Συνολικά, οι λίμνες και οι ποταμοί καλύπτουν περίπου το 4 % της χερσαίας επιφάνειας του δικτύου Natura 2000 (περίπου 31 560 km2 —περιοχή μεγαλύτερη από το Βέλγιο) και έχουν χαρακτηριστεί προστατευόμενες περιοχές για είδη όπως ο σολομός Ατλαντικού Salmo salar, η ενυδρίδα Lutra lutra, η αλκυόνα Alcedo atthis, η λευκόποδη ποταμοκαραβίδα Austropotamobius pallipes, το ποταμίσιο μαλάκιο με σκληρό κέλυφος (Unio crassus) καθώς και για τύπους οικοτόπων όπως υδάτινα ρεύματα από πεδινά σε ορεινά επίπεδα, αλλουβιακά δάση, υγρότοποι, υγροί λειμώνες και βάλτοι.

Επιπλέον, οι ποταμοί αποτελούν ζωτικής σημασίας πολυλειτουργικό πόρο για την οικονομία και την κοινωνική ευημερία της Ευρώπης, καθώς εξυπηρετούν σειρά διαφορετικών τομέων και παρέχουν πολλά σημαντικά αγαθά και υπηρεσίες στην κοινωνία. Ωστόσο, τα τελευταία 150 έτη, η εντατική χρήση ασκεί τεράστια πίεση σε αυτόν τον πολύτιμο πόρο, με αποτέλεσμα λίγοι μόνο από τους μεγάλους ποταμούς να βρίσκονται πλέον σε πλήρως φυσική κατάσταση. Πέραν του ότι υφίστανται διαφόρων βαθμών ρύπανση και υψηλά φορτία θρεπτικών συστατικών, με αποτέλεσμα τη σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων τους, πολλοί ποταμοί έχουν ήδη υποστεί σημαντικές αλλοιώσεις όσον αφορά την υδρομορφολογία τους, τη δυναμική της φυσικής ροής τους και την οικολογική συνδεσιμότητά τους.

Το 2015 η έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος σχετικά με την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (20) κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η οικολογική κατάσταση ή το δυναμικό περισσότερων από τους μισούς ποταμούς και λίμνες της Ευρώπης δεν έχει καταστεί καλή. Το 2009 μόνο το 43 % των επιφανειακών υδατικών συστημάτων ήταν σε καλή ή υψηλή οικολογική κατάσταση. Η κατάσταση δεν αναμενόταν να βελτιωθεί ιδιαίτερα έως το 2015, καθώς το ποσοστό των υδατικών συστημάτων των οποίων η οικολογική κατάσταση αναμενόταν να καταστεί καλή δεν υπερέβαινε το 53 %. Το εν λόγω ποσοστό αφίσταται πολύ από τους στόχους που καθορίζονται στην οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα.

Η κατάσταση είναι ακόμη σοβαρότερη όσον αφορά τα προστατευόμενα είδη και τους οικοτόπους γλυκών υδάτων της ΕΕ. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Επιτροπής για την κατάσταση της φύσης όσον αφορά την κατάσταση διατήρησης των οικοτόπων και των ειδών που προστατεύονται βάσει των δύο οδηγιών για τη φύση για την περίοδο 2007-2012 (21), η κατάσταση των τριών τετάρτων σχεδόν των ειδών γλυκών υδάτων (74 %) και των τύπων οικοτόπων γλυκών υδάτων (73 %) ήταν μη ικανοποιητική-ανεπαρκής ή μη ικανοποιητική-κακή. Αντιθέτως, μόνο το 17 % και το 16 % αντίστοιχα ήταν σε ικανοποιητική κατάσταση.

Κατάσταση διατήρησης

Κατάσταση διατήρησης

α) Είδη (5 615 αξιολογήσεις)

β) Οικότοποι (94 αξιολογήσεις)

Ικανοποιητική

Άγνωστη

Μη ικανοποιητική-ανεπαρκής

Μη ικανοποιητική-κακή

Κατάσταση διατήρησης και τάσεις ειδών α) και οικοτόπων β) (οδηγία για τους οικοτόπους) που σχετίζονται με οικοσυστήματα ποταμών και λιμνών. Πηγή EEA, 2015β, άρθρο 17, εκθέσεις και αξιολογήσεις.

Η συνολική κακή κατάσταση των ποταμών της Ευρώπης αποτελεί σημαντική αιτία ανησυχίας. Είναι σαφές ότι πολλοί από τους ποταμούς της Ευρώπης είναι ιδιαίτερα υποβαθμισμένοι και ότι πρέπει να γίνουν ακόμη πολλά για την επίτευξη των στόχων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των δύο οδηγιών για τη φύση. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνον εφόσον, πέραν της πρόληψης της περαιτέρω υποβάθμισής τους, δοθεί προτεραιότητα και στην ενεργό βελτίωση της οικολογικής κατάστασής τους.

2.2. Πιέσεις και απειλές για τα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων της Ευρώπης

Τα υδατικά συστήματα υφίστανται πίεση από πολλές και διάφορες δραστηριότητες. Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι επιπτώσεις των υδρομορφολογικών πιέσεων, καθώς επηρεάζουν πάνω από το 40 % των υδατικών συστημάτων των ποταμών και των μεταβατικών υδατικών συστημάτων. Με βάση τον πρώτο χαρακτηρισμό των λεκανών απορροής σε συνάρτηση με την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα (22), τα περισσότερα κράτη μέλη ανέφεραν ότι οι πιέσεις που οφείλονται στην αστική ανάπτυξη, τις υποδομές προστασίας από τις πλημμύρες, την παραγωγή ενέργειας, όπως η υδροηλεκτρική ενέργεια, την εσωτερική ναυσιπλοΐα, την αλλαγή του ρου ποταμών και τα αποστραγγιστικά έργα για τη γεωργία, είναι οι ισχυρότερες και επηρεάζουν στο έπακρο την υδρομορφολογική κατάσταση των υδατικών συστημάτων.

Πιέσεις στους ποταμούς

Επιπτώσεις στους ποταμούς

Καμία πίεση (22)

Καμία επίπτωση (19)

Σημειακές πηγές (22)

Οργανικός εμπλουτισμός (16)

Διάχυτες πηγές (22)

Εμπλουτισμόςμε θρεπτικάσυστατικά (19)

Ρύπανση (18)

Άντληση νερού (19)

Οξίνιση (10)

Υδρομορφολογία (22)

Αλλοιωμένοιοικότοποι (16)

Άλλες πιέσεις (19)

Άλλες επιπτώσεις (14)

Ποσοστό υδατικών συστημάτων

Ποσοστό υδατικών συστημάτων

Σημαντικές πιέσεις (αριστερά) και επιπτώσεις (δεξιά) στους ποταμούςߦ ο αριθμός των περιλαμβανόμενων κρατών μελών υποδεικνύεται εντός παρενθέσεων (Ευρωπαϊκά ύδατα — αξιολόγηση της κατάστασης και των πιέσεων 2012)

Όσον αφορά τις απειλές και τις πιέσεις στα υδατικά συστήματα γλυκών υδάτων Natura 2000, στην έκθεση για την κατάσταση της φύσης οι «αλλαγές στην κατάσταση των υδατικών συστημάτων» χαρακτηρίζονται ως το συχνότερο φαινόμενο σε σύγκριση με άλλες απειλές και πιέσεις.

Διάγραμμα 4.37 Οι 10 κορυφαίες (σε ποσοστό συχνότητας) αναφερόμενες πιέσεις και απειλές υψηλής κατάταξης για τα είδη (οδηγία για τους οικοτόπους) που σχετίζονται με τα οικοσυστήματα ποταμών και λιμνών

J02 Αλλαγές στην κατάσταση των υδατικών συστημάτων

J03 Άλλες αλλαγές στα οικοσυστήματα

H01 Ρύπανση επιφανειακών υδάτων

I01 Χωροκατακτητικά ξένα είδη

A02 Τροποποίηση μεθόδων καλλιέργειας

K03 Διαειδικές σχέσεις πανίδας

F02 Αλιεία και εκμετάλλευση υδρόβιων πόρων

A07 Χρήση «φυτοφαρμάκων» στη γεωργία

D01 Δρόμοι, σιδηρόδρομοι και μονοπάτια

K02 Διαδοχή βλάστησης / βιοκοινοτική εξέλιξη

Πιέσεις

Απειλές

Έκθεση για την κατάσταση της φύσης, EEA 2015

Η υδροηλεκτρική ενέργεια στην ΕΕ Το 2011 καταγράφηκαν περίπου 23 000 εγκαταστάσεις υδροηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ. Στη συντριπτική πλειονότητά τους (91 %) πρόκειται για μικρές εγκαταστάσεις (μικρότερες από 10 MWH) οι οποίες παράγουν περίπου το 13 % της συνολικής ηλεκτρικής ενέργειας που προέρχεται από την υδροηλεκτρική ενέργεια. Από την άλλη πλευρά, παρότι οι μεγάλοι υδροηλεκτρικοί σταθμοί αντιπροσωπεύουν μόνο το 9 % του συνόλου των υδροηλεκτρικών σταθμών, παράγουν περίπου το 87 % της συνολικής ηλεκτρικής ενέργειας που προέρχεται από την υδροηλεκτρική ενέργεια (23). Παρότι οι εγκαταστάσεις υδροηλεκτρικής ενέργειας είναι συγκεντρωμένες συχνά σε ορεινές περιοχές για τεχνικούς λόγους, οι επιπτώσεις τους είναι σημαντικές και μεγάλης εμβέλειας σε μικρούς και μεγάλους ποταμούς και λίμνες σε κάθε είδους περιοχή. Όσον αφορά τους μικρότερους ποταμούς, ακόμη και η μικρή μείωση της ροής τους ή η διατάραξη των φυσικών οικολογικών συνθηκών μπορεί να έχει σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις. Ακολούθως παρατίθενται οι συχνότερα χρησιμοποιούμενες εγκαταστάσεις υδροηλεκτρικής ενέργειας: Υδροηλεκτρικοί σταθμοί ρεόντων υδάτων. Στα συστήματα υδροηλεκτρικής ενέργειας ρεόντων υδάτων, η ηλεκτρική ενέργεια παράγεται από την υφιστάμενη ροή και την υψομετρική διαφορά της ροής των υδάτων ενός ποταμού. Αυτού του είδους η εγκατάσταση χρησιμοποιεί τη φυσική ροή ενός υδατορρεύματος για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Δεν υπάρχει πρόθεση αποθήκευσης και μεταγενέστερης χρήσης των υδάτων. Το συγκεκριμένος είδος εγκατάστασης χρησιμοποιείται κυρίως για μικρούς υδροηλεκτρικούς σταθμούς, αλλά απαντά και σε μεγάλους σταθμούς. Έργα αποθήκευσης υδροηλεκτρικής ενέργειας ρεόντων υδάτων: Ένας ταμιευτήρας αποθήκευσης παρέχει τη δυνατότητα αποθήκευσης νερού στη διάρκεια περιόδων χαμηλής ζήτησης και αποδέσμευσής του στη διάρκεια περιόδων αιχμής. Συνεπώς, το δυναμικό παραγωγής ενέργειας εξαρτάται λιγότερο από τη διαθεσιμότητα της ροής των υδάτων. Αυτού του είδους οι ταμιευτήρες μπορούν να χρησιμοποιούνται για καθημερινή, εποχιακή ή ετήσια αποθήκευση νερού, και, ως εκ τούτου, παρέχουν τη δυνατότητα κάλυψης τη ζήτησης νερού σε περιόδους αιχμής και διευκολύνουν την ενοποίηση διαφόρων πηγών ανανεώσιμης ενέργειας, π.χ. την ενσωμάτωση της αιολικής ενέργειας στο ενεργειακό σύστημα. Υδροηλεκτρικοί σταθμοί ταμιευτήρα . Ο συμβατικός υδροηλεκτρικός σταθμός ταμιευτήρα διαθέτει ταμιευτήρα επαρκούς μεγέθους για την αποθήκευση νερού κατά τη διάρκεια των υγρών και των ξηρών εποχών. Το νερό αποθηκεύεται πίσω από το φράγμα και είναι διαθέσιμο για τη λειτουργία του σταθμού όπως και όποτε απαιτείται. Αυτού του είδους ο σταθμός μπορεί να χρησιμοποιείται αποτελεσματικά καθόλη τη διάρκεια του έτους, είτε ως σταθμός βασικού φορτίου είτε ως σταθμός φορτίου περιόδων αιχμής, ανάλογα με την περίπτωση. Υδροηλεκτρικοί υδραντλητικοί σταθμοί . Η λειτουργία των εν λόγω σταθμών βασίζεται στην ύπαρξη ταμιευτήρων με υψομετρική διαφορά μεταξύ τους που επιτρέπουν την παραγωγή συμπληρωματικής ηλεκτρικής ενέργειας στη διάρκεια περιόδων υψηλής ζήτησης. Το νερό αντλείται στον ταμιευτήρα που βρίσκεται σε υψηλότερο σημείο στη διάρκεια περιόδων χαμηλότερης ζήτησης και διοχετεύεται προς τον ταμιευτήρα που βρίσκεται σε χαμηλότερο σημείο όταν η ζήτηση είναι υψηλή. Οι υδροηλεκτρικοί υδραντλητικοί σταθμοί δεν αποκλείονται από την οδηγία για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά δεν λαμβάνονται υπόψη στα στατιστικά στοιχεία για τις εν λόγω πηγές ενέργειας.

2.3. Οι επιπτώσεις της υδροηλεκτρικής ενέργειας στα οικοσυστήματα γλυκών υδάτων

Το εύρος των επιπτώσεων που μπορεί να έχει μια εγκατάσταση υδροηλεκτρικής ενέργειας στα είδη και στους τύπους οικοτόπων που προστατεύονται δυνάμει των δύο οδηγιών της ΕΕ για τη φύση διαφέρει σε σημαντικό βαθμό από μια περιοχή σε άλλη. Εξαρτάται από τα επιμέρους χαρακτηριστικά του ποταμού, τη φυσική και οικολογική κατάστασή του —το εάν έχει ήδη υποβαθμιστεί ή είναι ακόμη στην αρχική φυσική του κατάσταση, εάν είναι μεγάλος ή μικρός, ορεινός ή πεδινός, κ.λπ.— καθώς και από το είδος και την κλίμακα των υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων και τα είδη και τους οικοτόπους για τα οποία η περιοχή έχει χαρακτηριστεί ως προστατευόμενη. Ως εκ τούτου, κάθε εγκατάσταση πρέπει να εξετάζεται κατά περίπτωση.

Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι απόρροια οποιουδήποτε σταδίου του κύκλου ζωής μιας εγκατάστασης υδροηλεκτρικής ενέργειας, από την αρχική κατασκευή της μέχρι την ανακαίνισή της, τον παροπλισμό της ή την καθημερινή λειτουργία και διαχείρισή της. Οι επιπτώσεις μπορεί να οδηγήσουν στην απώλεια, την υποβάθμιση και την κατάτμηση των φυσικών οικοτόπων και των πληθυσμών ειδών των οποίων η επιβίωση εξαρτάται από τους εν λόγω οικοτόπους. Η σοβαρότητα της απώλειας εξαρτάται από την κλίμακα των επιπτώσεων καθώς και από τη σπανιότητα και την ευαλωτότητα των επηρεαζόμενων οικοτόπων και ειδών.

Στο υπόλοιπο τμήμα του παρόντος κεφαλαίου περιγράφεται συνοπτικά το φάσμα των ενδεχόμενων επιπτώσεων της υδροηλεκτρικής ενέργειας στους οικοτόπους και τα είδη, ιδίως στο πλαίσιο των οδηγιών της ΕΕ για τη φύση. Οι φορείς εκμετάλλευσης που γνωρίζουν τα είδη των επιπτώσεων και κατανοούν σε κάποιο βαθμό την πολυπλοκότητα των ποτάμιων οικοσυστημάτων θα μπορούν να διασφαλίζουν ευκολότερα τη συμβατότητα των δραστηριοτήτων τους με τις απαιτήσεις της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των οδηγιών για τη φύση. Επίσης, θα μπορούν να προσδιορίζουν ευκολότερα πιθανές καταστάσεις αμοιβαίου οφέλους ώστε να συμβάλλουν στην αποκατάσταση ήδη υποβαθμισμένων ποταμών, όποτε αυτό είναι εφικτό.

Αλλαγές στη μορφολογία των ποταμών και στους ποτάμιους οικοτόπους

Οποιαδήποτε φυσική τροποποίηση των υδατικών συστημάτων θα επηρεάσει τις φυσιολογικές υδρολογικές διεργασίες και θα διαταράξει την οικολογική συνέχεια (24) των συστημάτων γλυκών υδάτων τόσο κατά τον διαμήκη άξονά τους όσο και πλευρικά αυτών, π.χ. διά της αποσύνδεσης των ποταμών από τις παρακείμενες πλημμυροπεδιάδες και τους υγροτόπους, ή μέσω της συσσώρευσης υδάτων περιμετρικά των υδροηλεκτρικών σταθμών.

Η πλέον προφανής μορφή απώλειας οικοτόπων είναι η άμεση φυσική καταστροφή των ίδιων των οικοτόπων ανάντη ή κατάντη ή στην περιβάλλουσα περιοχή (π.χ. δέσμευση γης, πλημμύρες, αφαίρεση της παρόχθιας βλάστησης ή φυσικών σχηματισμών στον ποταμό). Ωστόσο, ακόμη και χωρίς τη φυσική δέσμευση γης, η διατάραξη των φυσικών υδρομορφολογικών διεργασιών μπορεί να οδηγήσει επίσης σε διατάραξη ή αλλοίωση των βιοτικών ή αβιοτικών συνθηκών που είναι ζωτικής σημασίας για τη δομή και τη λειτουργία του οικοτόπου. Επιπλέον, μπορεί να οδηγήσει στον αποικισμό των υποβαθμισμένων οικοτόπων από χωροκατακτητικά είδη, με ενδεχόμενο αποτέλεσμα τον εκτοπισμό της φυσικής πανίδας.

Τεχνητοί φραγμοί στη μετανάστευση και τη γεωγραφική κατανομή προστατευόμενων ειδών

Οι ποταμοί, οι λίμνες και οι παρόχθιες ζώνες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη γεωγραφική κατανομή και τη μετανάστευση ειδών γλυκών υδάτων καθώς και όσον αφορά πιο περιορισμένες μετακινήσεις μεταξύ διαφόρων περιοχών ανευρέσεως τροφής, αναπαραγωγής, ανάπαυσης και φωλεοποίησης. Λειτουργούν ως οικολογικοί διάδρομοι ή σύνδεσμοι ζωτικής σημασίας στο τοπίο. Τυχόν τεχνητοί φραγμοί ή εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία τους ανάντη ή κατάντη, όσο μικρά και αν είναι, μπορούν να έχουν σημαντικές συνέπειες στην επιβίωση των εν λόγω ειδών.

Εύρος των επιπτώσεων που προκαλούνται από διάφορες υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις Πηγή: Veronika Koller-Kreimel

Οι εγκαταστάσεις υδροηλεκτρικής ενέργειας μπορούν να διαταράξουν ή να εμποδίσουν άμεσα ή έμμεσα τη γεωγραφική κατανομή και τη μετανάστευση ειδών. Οι πιο προφανείς περιπτώσεις διατάραξης είναι τα φράγματα και οι κατακρατηθείσες περιοχές που λειτουργούν ως φυσικοί φραγμοί για τη μετανάστευση των ιχθύων, εμποδίζοντάς τη μετακίνησή τους ανάντη και κατάντη του ποταμού. Αυτό έχει πολύ σοβαρές επιπτώσεις στην επιβίωση ευρέος φάσματος ειδών γλυκών υδάτων, με αποτέλεσμα την κατάτμηση, την απομόνωση και την τελική εξαφάνιση ιδίως ορισμένων πληθυσμών ιχθύων.

Το φαινόμενο του «τεχνητού φραγμού» καθίσταται ακόμη σοβαρότερο όταν σε ένα τμήμα του ποταμού υπάρχουν περισσότερα από ένα εμπόδια. Ακόμη και πολύ μικρές κατασκευές ή φυσικοί φραγμοί μπορούν να εμποδίσουν ολοκληρωτικά τη διέλευση στους ποταμούς. Τα τεχνητά κανάλια μπορούν επίσης να καταστούν φραγμοί στην κυκλοφορία ειδών λόγω του ότι κόβουν στη μέση και, κατά συνέπεια, κατακερματίζουν χερσαίους οικοτόπους. Ενδέχεται επίσης να δημιουργήσουν τεχνητές συνδέσεις μεταξύ λεκανών απορροής, με αποτέλεσμα την πιθανή ενίσχυση της εξάπλωσης μη αυτοχθόνων ειδών εις βάρος αυτοχθόνων ειδών.

Παρότι η μετανάστευση ανάντη και κατάντη είναι σημαντική για όλα τα είδη ιχθύων, η συνέχεια είναι ουσιαστικής σημασίας ιδίως για τα διάδρομα είδη. Η μετανάστευση ανάντη είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους πληθυσμούς των ανάδρομων ιχθύων και των ειδών λαμπραινών όπως το Salmo salar, οι θαλάσσιες λάμπραινες Petromyzon marinus και Lampetra fluviatilis ή ορισμένοι οξύρρυγχοι όπως το Acipenser sturio, λόγω της ανάγκης τους για περιοδική (ιδανικά ετήσια) μετανάστευση μεγάλων αποστάσεων. Οι μεταναστεύσεις κατάντη είναι απολύτως απαραίτητες για τα νεαρά και τα ενήλικα άτομα κατάδρομων ιχθύων όπως το χέλι Anguilla anguilla, το οποίο προστατεύεται με βάση τον κανονισμό για το χέλι (25).

Διατάραξη της δυναμικής ιζημάτων

Τα ιζήματα αποτελούν φυσικό τμήμα των υδρόβιων οικοσυστημάτων και είναι απαραίτητα για την υδρολογική, γεωμορφολογική και οικολογική λειτουργία των εν λόγω συστημάτων. Τα ιζήματα σχηματίζουν ποικιλία οικοτόπων που συμβάλλουν άμεσα ή έμμεσα στην επιβίωση ευρέος φάσματος ειδών. Υπό φυσικές συνθήκες, υφίσταται διαρκής μεταφορά ιζημάτων κατάντη (κυρίως αμμοχάλικου), χάρη στην οποία διατηρείται η οικολογική δομή και λειτουργία των ποταμών. Οι εγκάρσιες κατασκευές, όπως τα φράγματα, τείνουν να διαταράσσουν τη φυσική δυναμική των ιζημάτων.

Οι μεγάλοι ταμιευτήρες μπορούν να εγκλωβίσουν πάνω από το 90 % των εισερχόμενων ιζημάτων, γεγονός που μπορεί να έχει ως συνέπεια την αυξανόμενη διάβρωση της κοίτης και των οχθών του ποταμού κατάντη, καθώς και την τοπική καταστροφή σημαντικών υδρομορφολογικών σχηματισμών, όπως οι επιμήκεις αποθέσεις κοίτης από αδρομερές ίζημα. Επιβλαβής για τους οικοτόπους και τα είδη μπορεί επίσης να είναι η πραγματοποίηση εργασιών συντήρησης σε φράγματα, που περιλαμβάνουν την περιοδική έκπλυση ιζημάτων (ιδίως το καλοκαίρι, όταν μειώνεται η ποσότητα των ρεόντων υδάτων), εάν δεν εκτελούνται δεόντως.

Ανάντη ενός φράγματος, σε ταμιευτήρα ή σε κατακρατηθέντα τμήματα του ποταμού, η μείωση της ικανότητας μεταφοράς ιζημάτων προκαλεί συσσώρευση ιζημάτων με πιθανές αρνητικές συνέπειες για τα είδη και τους οικοτόπους, π.χ. μέσω της δημιουργίας ευνοϊκών συνθηκών ανάπτυξης αλγών και άλλων υδρόβιων φυκών που παραγκωνίζουν τα προστατευόμενα είδη. Η συσσώρευση αμμοχάλικου ή άλλων λασπωδών ιζημάτων στην κοίτη του ποταμού ή στη στήλη ύδατος μπορεί να είναι επιβλαβής για τα λιθόφιλα είδη, όπως ο θύμαλλος Thymallus thymallus, που χρησιμοποιούν αυτές τις περιοχές ως τόπους ωοτοκίας του μαργαριτοφόρου όστρακου γλυκών υδάτων Margaritifera margaritifera και του ποταμίσιου μυδιού με σκληρό κέλυφος Unio crassus. Είναι επίσης επιβλαβής για είδη πτηνών, όπως το βροχοπούλι ή ο τρύγγας, που χρησιμοποιούν ξηρές κοίτες από αδρομερές ίζημα ως τόπους φωλεοποίησης.

Εξάλειψη των τεχνητών φραγμών στην περιοχή της λεκάνης απορροής του Δούναβη Το 45 % περίπου των σημείων διακοπής της συνέχειας των ποταμών και των οικοτόπων στην περιοχή της λεκάνης απορροής του Δούναβη οφείλεται στην παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Συνολικά, 1 688 τεχνητοί φραγμοί βρίσκονται στους ποταμούς της περιοχής, στους οποίους αντιστοιχούν περισσότερα από 4 000 km λεκανών απορροής. 600 από τους εν λόγω φραγμούς είναι φράγματα, 729 είναι ράμπες/αναβαθμοί και 359 ταξινομούνται ως άλλα είδη διακοπής. 756 αναφέρονται επί του παρόντος ως εγκαταστάσεις εξοπλισμένες με λειτουργικά μέσα υποβοήθησης της μετανάστευσης των ιχθύων. Από το 2009 932 σημεία διακοπής της συνέχειας (55 %) παρεμποδίζουν τη μετανάστευση των ιχθύων και ταξινομούνται επί του παρόντος ως σημαντικές πιέσεις. Σύμφωνα με το τελευταίο σχέδιο διαχείρισης της λεκάνης απορροής του Δούναβη, οι παραδουνάβιες χώρες σχεδιάζουν να μειώσουν σημαντικά έως το 2021 τα φράγματα που αποτελούν σημεία διακοπής της συνέχειας του ποταμού. Danube River Basin District: River and habitat continuity interruption –(above) current situation 2015· (πρώτος χάρτης) expected improvements by 2021 (δεύτερος χάρτης). Πηγή: DRBMP. https://www.icpdr.org/main/management-plans-danube-river-basin-published

Αλλαγές στο οικολογικό καθεστώς ροής

Οι οικολογικές ροές είναι μηχανισμός ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση των απαραίτητων διεργασιών που λαμβάνουν χώρα στα υγιή ποτάμια οικοσυστήματα, από τον οποίο εξαρτάται η επιβίωση των προστατευόμενων ειδών και οικοτόπων της ΕΕ και ο οποίος διασφαλίζει την καλή οικολογική κατάσταση των υδατικών συστημάτων (26). Αλλαγές στην οικολογική ροή μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση ή την υποβάθμιση της έκτασης του υδρόβιου οικοτόπου και της συνδεσιμότητάς του με παρόχθιους οικοτόπους.

Για παράδειγμα, η υπερβολικά χαμηλή ροή υδάτων μπορεί να έχει ευρύ φάσμα αρνητικών επιπτώσεων, συμπεριλαμβανομένης της αποξήρανσης των τόπων ωοτοκίας για τα είδη ιχθύων και λαμπραινών ή της παρεμπόδισης της ανάπτυξης των αυγών και νεαρών ατόμων των ιχθύων. Η μετανάστευση των ιχθύων ανάντη μπορεί επίσης να παρεμποδιστεί στο τμήμα του ποταμού που έχει εξαντληθεί, είτε εξαιτίας της ύπαρξης φραγμών που οφείλονται στις χαμηλές ροές είτε λόγω ανεπαρκών ερεθισμάτων που να ενθαρρύνουν τους ιχθύες να μεταναστεύσουν.

Οι ανεπαρκείς ρυθμοί ροής στην αρχική κοίτη του ποταμού μπορούν επίσης να προκαλέσουν υπερθέρμανση και ανεπαρκή οξυγόνωση των υδάτων (όπως περιγράφεται ανωτέρω). Αυτό έχει ως συνέπεια τη δημιουργία ακατάλληλων συνθηκών διαβίωσης για ευρύ φάσμα ειδών όπως οι ιχθύες, οι ποταμοκαραβίδες και τα είδη λαμπραινών, τα δίθυρα μαλάκια, ή οι λιβελούλες που εξαρτώνται από οικοτόπους ρεόντων υδάτων.

Αλλαγές στο καθεστώς ροής που οφείλονται σε υδροηλεκτρικούς σταθμούς που λειτουργούν μόνο σε χρονικά διαστήματα αιχμής της ζήτησης

Οι έντονες διακυμάνσεις της ροής των υδάτων μπορούν να προκαλέσουν σημαντική φθορά στα είδη και στους οικοτόπους τους, ιδίως στους μικρούς ποταμούς. Η τεχνητή αυξομείωση απορροών ασκεί πιέσεις στους οργανισμούς που διαβιούν στα επηρεαζόμενα τμήματα του υδατορρεύματος, ιδίως όσους δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στις απότομες αλλαγές της στάθμης των υδάτων, όπως τα ιχθύδια, ή άλλοι βραδυκίνητοι ή στατικοί οργανισμοί (ιδίως τα φυτικά είδη). Το καθεστώς τεχνητής αυξομείωσης απορροών επηρεάζει επίσης τη συμπεριφορά των θηραμάτων των προστατευόμενων ειδών και, ως εκ τούτου, τα επίπεδα της φυσικής τους κατάστασης.

Οι επιπτώσεις της τεχνητής αυξομείωσης απορροών είναι ιδιαίτερα έντονες στη διάρκεια ευαίσθητων περιόδων (π.χ. περιόδων ξηρασίας ή παγετού) και η σημασία τους αυξάνεται ολοένα και περισσότερο εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Μια άλλη αρνητική συνέπεια των υδροηλεκτρικών σταθμών που λειτουργούν μόνο σε χρονικά διαστήματα αιχμής της ζήτησης είναι συχνά η σημαντικά διαφορετική (πολύ χαμηλότερη) θερμοκρασία του νερού που αποδεσμεύεται κατά το χρονικό διάστημα αιχμής της ζήτησης. Τα είδη που είναι προσαρμοσμένα στις συνήθεις θερμοκρασίες του νερού δεν μπορούν να επιβιώσουν σε απότομες αλλαγές που διαρκούν αρκετές ώρες την ημέρα.

Αλλαγές στους εποχικούς κύκλους πλημμυρών

Ορισμένες φορές λαμβάνονται μέτρα τροποποίησης των κοιτών των ρευμάτων με σκοπό τον καλύτερο έλεγχο της ροής των υδάτων. Οι παρεμβάσεις στον έλεγχο της ροής μπορούν να διαταράξουν τους εποχικούς κύκλους πλημμυρών, με αποτέλεσμα, ενίοτε, την ολοκληρωτική εξαφάνιση των τύπων οικοτόπων και των ειδών στόχων που σχετίζονται με τους εν λόγω κύκλους. Παραδείγματα επηρεαζόμενων οικοτόπων είναι τα αλλουβιακά δάση, τα εποχικά τέλματα και οι ημισεληνοειδείς λίμνες και οι ποταμοί, καθώς και τα σχετικά είδη.

RIPEAK — ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΕΕ: Αντιδράσεις των παρόχθιων δασών στην τεχνητή αυξομείωση απορροών: για μια βιώσιμη διαχείριση της υδροηλεκτρικής ενέργειας Ως τεχνητή αυξομείωση απορροών νοούνται οι σύντομες αλλαγές στη ροή του ποταμού οι οποίες λαμβάνουν χώρα στη διάρκεια μιας ημέρας και οφείλονται είτε στην ενεργοποίηση είτε στην απενεργοποίηση υδραυλικών στροβίλων με σκοπό την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, ανάλογα με τις διακυμάνσεις της ζήτησης στην αγορά. Τα παραπάνω έχουν ως αποτέλεσμα να τροποποιούνται η υδρολογία του ποταμού κατάντη και ανάντη, οι υδραυλικές παράμετροι, η ποιότητα των υδάτων, η μορφολογία του ποταμού, και, τέλος, το ποτάμιο οικοσύστημα. Οι επιστημονικές μελέτες για τις επιπτώσεις της τεχνητής αυξομείωσης απορροών είναι λιγοστές και επικεντρώνονται στην πλειονότητά τους στην ιχθυοπανίδα. Επιπλέον, δεν υπάρχουν μελέτες για την παρόχθια βλάστηση. Η τεχνητή αυξομείωση απορροών μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την αδυναμία ανανέωσης των παρόχθιων ειδών, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η διατήρηση των παρόχθιων πληθυσμών. Συνεπώς, μέσω της ανάλυσης της βλάστησης των σπόρων και των επιδόσεων των σποροφύτων μπορεί να καταστεί εφικτός ο προσδιορισμός των σχέσεων μεταξύ τεχνητής αυξομείωσης απορροών και αντιδράσεων της βλάστησης, με βάσει τις οποίες μπορούν, στη συνέχεια, να προσδιοριστούν ποσοτικά, να συσχετιστούν και να προβλεφθούν οι βιολογικές αντιδράσεις στην τεχνητή αυξομείωση. Οι εν λόγω σχέσεις αποτελούν παράγοντα καίριας σημασίας για τον αντικειμενικό προσδιορισμό ορίων που συμβάλλουν στην ελαχιστοποίηση των οικολογικών επιπτώσεων της παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας χωρίς σημαντικές απώλειες όσον αφορά την παραγωγή. Σκοπός του εν λόγω έργου είναι η απόκτηση ορισμένων γνώσεων σχετικά με τη βιώσιμη διαχείριση των ποταμών που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Για την επίτευξη του εν λόγω στόχου, σχεδιάζεται η διενέργεια εις βάθος ανασκόπησης της βιβλιογραφίας, ανάλυσης ενδοημερήσιων σειρών ροών, η πραγματοποίηση πειραμάτων πεδίου και η δημιουργία υπολογιστικών μοντέλων. Η τελική αναμενόμενη συμβολή του έργου συνίσταται στα ακόλουθα: 1) νέοι υδρολογικοί και οικολογικοί (δηλ. για την παρόχθια βλάστηση) δείκτες μέτρησης των επιπτώσεων της τεχνητής αυξομείωσης απορροών, 2) νέα μοντέλα υδρολογίας-οικολογίας για τον ποσοτικό προσδιορισμό των εν λόγω επιπτώσεων και 3) νέα αποτελεσματικά μέτρα για τη βιώσιμη λειτουργία των υδροηλεκτρικών φραγμάτων. http://www.emg.umu.se/english/research/research-projects/responses-of-riparian-forests-to-hydropeaking/

Χημικές αλλαγές και αλλαγές στη θερμοκρασία των υδάτων

Τα φράγματα μπορούν να αλλάξουν καθοριστικά τη χημική ποιότητα, τη σύνθεση σε ανόργανες ουσίες και το pH του ποταμού, τόσο ανάντη όσο και κατάντη, για παράδειγμα μέσω της συσσώρευσης ρύπων στα ιζήματα. Όλες αυτές οι αλλαγές επηρεάζουν τη σύνθεση των φυτικών και ζωϊκών κοινοτήτων που είναι παρούσες. Οι οργανισμοί επηρεάζονται επίσης από αλλαγές στη θερμοκρασία των υδάτων και τις συναφείς αλλαγές στις συγκεντρώσεις οξυγόνου. Οι ταμιευτήρες μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας αλλά και σε μείωση αυτής, σε περίπτωση που το νερό λαμβάνεται από τον πυθμένα.

Πρόκληση τραυματισμών και θανάτων μεμονωμένων ζώων

Οι ιχθύες και άλλα είδη που διέρχονται από έναν υδροηλεκτρικό σταθμό μπορεί να τραυματιστούν ή να σκοτωθούν. Ένας υδροηλεκτρικός σταθμός μπορεί να προκαλέσει (27):

— τραυματισμούς λόγω φυσικής επαφής με οδηγητικά πτερύγια, δρομέα ή κέλυφος στροβίλου

— βλάβη από τις διακυμάνσεις της πίεσης κατά τη διέλευση από τον στρόβιλο

— σφήνωμα σε πλέγμα εισαγωγής ή τραυματισμούς από μηχανήματα καθαρισμού

— τραυματισμούς από την έντονη ροή του νερού και από κατασκευές υπερχείλισης σε υπερχειλιστές

— ευαλωτότητα έναντι των θηρευτών λόγω του αποπροσανατολισμού.

Σε ένα μεμονωμένο υδροηλεκτρικό σταθμό ο βαθμός θνησιμότητας μπορεί να κυμαίνεται από 0 έως 100 % (28). Πολλά εξαρτώνται από το είδος των ιχθύων που είναι παρόντες και από το είδος της κατασκευής του υδροηλεκτρικού σταθμού και των μέτρων μετριασμού των κινδύνων. Το ποσοστό θνησιμότητας που οφείλεται στους στροβίλους αυξάνεται όσο αυξάνεται η ταχύτητα και ο αριθμός των λεπίδων του δρομέα, και όσο μειώνεται η απόσταση μεταξύ των λεπίδων (Kaplan). Η θνησιμότητα μπορεί να φθάσει το 100 % όταν οι ιχθύες διέρχονται κυρίως μέσα από τους στροβίλους σταθμών υψηλής πίεσης (π.χ. σταθμός με στρόβιλο Pelton).

Εκτοπισμός και όχληση

Τα έργα διευθέτησης της κοίτης των ποταμών ενδέχεται να προκαλέσουν όχληση σε ορισμένα είδη και να διαταράξουν τους κύκλους ζωής τους εντός και εκτός των περιοχών Natura 2000, ιδίως σε περίπτωση βενθικής πανίδας και χλωρίδας που εξαρτώνται από την καλή ποιότητα των υδάτων. Τα εν λόγω έργα ενδέχεται να επηρεάσουν την ικανότητα αναπαραγωγής, ανευρέσεως τροφής, ανάπαυσης ή γεωγραφικής κατανομής και μετανάστευσης των ειδών.

Σε περίπτωση που ο βαθμός της όχλησης είναι σημαντικός, μπορεί να οδηγήσει στον αποκλεισμό των ειδών από τη συγκεκριμένη περιοχή και, συνεπώς, στη θέση σε αχρηστία του οικοτόπου, ή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του ποσοστού επιβίωσης και/ή επιτυχημένης αναπαραγωγής. Σε περίπτωση σπάνιων ειδών που διατρέχουν κίνδυνο, ακόμη και μικρές ή προσωρινές οχλήσεις μπορεί να έχουν σοβαρές επιπτώσεις όσον αφορά τη μακροπρόθεσμη επιβίωσή τους στην περιοχή. Αυτού του είδους οι καταστάσεις είναι ασύμβατες με τις διατάξεις προστασίας των ειδών των δύο οδηγιών για τη φύση.

Επιπτώσεις σε χερσαία είδη και χερσαίους οικοτόπους

Η υδροηλεκτρική ενέργεια μπορεί να έχει επιπτώσεις όχι μόνο σε είδη και οικοτόπους γλυκών υδάτων αλλά και σε χερσαία είδη και χερσαίους οικοτόπους. Και πάλι, αυτό μπορεί να συμβεί οποιαδήποτε χρονική στιγμή, π.χ. κατά την κατασκευή, τον παροπλισμό ή την ανακαίνιση εγκατάστασης υδροηλεκτρικής ενέργειας. Μπορεί επίσης να προκληθεί από υποδομές που σχετίζονται με την υδροηλεκτρική εγκατάσταση, όπως οδοί πρόσβασης, διαδρομές αγωγών, ή γραμμές ηλεκτρικής ισχύος που έχουν σχεδιαστεί για τη σύνδεση της εγκατάστασης υδροηλεκτρικής ενέργειας με το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας.

Πέραν της απώλειας, της υποβάθμισης ή της κατάτμησης των σχετικών οικοτόπων, οι εν λόγω κατασκευές μπορούν να προκαλέσουν τον θάνατο ή σημαντική όχληση χερσαίων ειδών. Για παράδειγμα, υπάρχει η πιθανότητα πουλιά να συγκρουστούν και να υποστούν ηλεκτροπληξία από εναέρια ηλεκτρικά καλώδια, ή η τακτική κίνηση στις οδούς πρόσβασης να αποτελέσει πηγή σοβαρής όχλησης των τόπων αναπαραγωγής τους. Αυτού του είδους οι επιπτώσεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικές όταν ο υδροηλεκτρικός σταθμός και οι σχετικές υποδομές βρίσκονται κατά μήκος μεταναστευτικών διαδρομών ή στενών κοιλάδων με απότομες βουνοπλαγιές που χρησιμοποιούνται από αρπακτικά πουλιά, ή δίπλα σε σημαντικούς υγροτόπους πτηνών.

2.4. Σωρευτικές επιπτώσεις

Όπως καταδείχθηκε και στην έκθεση του ΕΕΑ για την κατάσταση του περιβάλλοντος, οι περισσότεροι ευρωπαϊκοί ποταμοί βρίσκονται πλέον σε υποβαθμισμένη κατάσταση και έχουν φθάσει σε ένα σημείο κορεσμού που δεν τους επιτρέπει να δεχτούν νέες εγκαταστάσεις ή δραστηριότητες χωρίς να υποστούν περαιτέρω σημαντική υποβάθμιση. Ως εκ τούτου, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην εκτίμηση των δυνητικών σωρευτικών επιπτώσεων τυχόν νέων δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς, γενικά στους ποταμούς και ειδικά στις περιοχές Natura 2000.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διενέργεια εκτίμησης σωρευτικών επιπτώσεων στους ποταμούς που βρίσκονται σε σχεδόν φυσική κατάσταση, ιδίως στους μικρούς ποταμούς, οι οποίοι είναι ευάλωτοι σε οποιαδήποτε αλλαγή της υδρομορφολογίας τους. Η ύπαρξη ακόμη και μιας ή δύο μόνο μικρών εγκαταστάσεων μπορεί να έχει μη αποδεκτές υψηλές επιπτώσεις που δεν συνάδουν με τις νομικές απαιτήσεις της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και τις δύο οδηγίες για τη φύση.

Στο πλαίσιο της εκτίμησης των σωρευτικών επιπτώσεων θα πρέπει να εξετάζονται όλοι οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί και οι υπόλοιπες νέες εγκαταστάσεις στην περιοχή της λεκάνης απορροής, ανεξάρτητα από το εάν βρίσκονται εντός ή εκτός των περιοχών Natura 2000. Παρότι ενδέχεται ένα έργο υδροηλεκτρικής ενέργειας να μην έχει καθαυτό σημαντικές επιπτώσεις, ωστόσο, εάν οι επιπτώσεις αυτές προστεθούν στις επιπτώσεις άλλων ήδη υφιστάμενων δραστηριοτήτων ή εγκεκριμένων έργων, το συνδυαστικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι σημαντικό.

Οι σωρευτικές επιπτώσεις συχνά εμφανίζονται μόνο με την πάροδο του χρόνου. Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο της εκτίμησης είναι σημαντικό να εξετάζεται το σύνολο των σχεδίων ή των έργων. Στο εν λόγω σύνολο περιλαμβάνονται και τυχόν σχέδια και έργα που έχουν εγκριθεί κατά το παρελθόν αλλά τα οποία δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί ή ολοκληρωθεί, καθώς και τυχόν υπάρχουσες πιέσεις και απειλές. Σ' αυτό το πλαίσιο, μπορεί να είναι χρήσιμες τυχόν διαθέσιμες πληροφορίες που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και στα σχέδια διαχείρισης που αφορούν το δίκτυο Natura 2000.

Επίσης, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ένα ήδη εγκεκριμένο σχέδιο ή έργο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση για την ευνοϊκή αντιμετώπιση τυχόν άλλων σχεδίων ή έργων που ενδέχεται να προταθούν στο μέλλον. Για παράδειγμα, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι η ανάπτυξη μιας εγκατάστασης υδροηλεκτρικής ενέργειας δεν αναμένεται να έχει σημαντικές επιπτώσεις και, επομένως, η εν λόγω εγκατάσταση εγκριθεί, η έγκριση αυτή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση που δικαιολογεί την ευνοϊκή αντιμετώπιση της ανάπτυξης περαιτέρω υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων στο μέλλον. Αντιθέτως, η έγκριση του συγκεκριμένου έργου μπορεί να έχει ως συνέπεια να εξαντληθεί η φέρουσα ικανότητα του ποταμού, με αποτέλεσμα να μην είναι ανεκτή η ανάπτυξη τυχόν περαιτέρω εγκαταστάσεων, όσο μικρές και αν είναι.

Επιπλέον, η εκτίμηση των σωρευτικών και συνδυαστικών επιπτώσεων δεν περιορίζεται στην εκτίμηση παρόμοιων ειδών σχεδίων ή έργων του ίδιου τομέα. Στο πλαίσιο της εκτίμησης θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τυχόν άλλα σχέδια ή έργα που θα μπορούσαν, σε συνδυασμό με το υπό εξέταση σχέδιο ή έργο, να έχουν σημαντικές επιπτώσεις. Οι πιθανές σωρευτικές επιπτώσεις θα πρέπει να εκτιμώνται με χρήση αξιόπιστων βασικών δεδομένων και όχι μόνο βάσει ποιοτικών κριτηρίων. Οι εν λόγω επιπτώσεις θα πρέπει να εκτιμώνται ως ενιαίο τμήμα της συνολικής εκτίμησης και όχι ως επουσιώδης πτυχή στο τέλος της διαδικασίας εκτίμησης.

Τέλος, κατά τη διενέργεια σωρευτικής εκτίμησης πρέπει επίσης να εξετάζονται οι ήδη υπάρχουσες εγκαταστάσεις στον ποταμό (το αποκαλούμενο «προ-φορτίο») (29). Για παράδειγμα, σε περίπτωση που σχεδιάζεται η υλοποίηση νέου έργου με νέο στρόβιλο, οι επιπτώσεις του θα πρέπει να εκτιμώνται λαμβανομένου υπόψη του υπάρχοντος υδροηλεκτρικού σταθμού, ακόμη και αν αυτός έχει κατασκευαστεί πριν από δεκαετίες. Σε περίπτωση που οι σωρευτικές επιπτώσεις είναι σημαντικές, το νέο έργο θα απορριφθεί.

Συστάσεις σχετικά με τους μικρούς υδροηλεκτρικούς σταθμούς, Ομοσπονδιακός Οργανισμός Περιβάλλοντος, Γερμανία Στη Γερμανία το 80 % περίπου του χρησιμοποιήσιμου δυναμικού υδροηλεκτρικής ενέργειας έχει ήδη αξιοποιηθεί. Το τεχνολογικό δυναμικό έχει επίσης εξαντληθεί σε μεγάλο βαθμό. Το γεγονός αυτό αντικατοπτριζόταν στα σχετικά χαμηλά ποσά στήριξης που διατίθεντο για τη χρήση υδροηλεκτρικής ενέργειας στο πλαίσιο προγραμμάτων στήριξης. Ως εκ τούτου, το εναπομένον εκμεταλλεύσιμο δυναμικό αφορά κυρίως μικρά, αναξιοποίητα κατά το παρελθόν και κατ' ουσίαν άθικτα υδατορρεύματα. Ωστόσο, οι πιθανές επιβλαβείς οικολογικές επιπτώσεις στα λίγα εναπομείναντα, μικρά και άθικτα υδατορρεύματα της Γερμανίας είναι πιθανό να είναι σημαντικές. Η μακροοικονομική ανάλυση κόστους-ωφέλειας έχει επίσης καταδείξει ότι το οικονομικό κόστος μπορεί να είναι σημαντικό σε σύγκριση με την ωφέλεια. Όσο μικρότερο είναι το δυναμικό της εγκατάστασης και όσο πιο κοντά στη φυσική του κατάσταση βρίσκεται το υδατορρεύμα, τόσο λιγότερο ευνοϊκή είναι η ανάλυση κόστους-ωφέλειας. Οι οικονομικές αξιολογήσεις καταδεικνύουν ότι, ιδίως όσον αφορά μικρούς υδροηλεκτρικούς σταθμούς δυναμικού έως 100 kW, και στις τρεις περιπτώσεις, ήτοι της νέας κατασκευής, του εκσυγχρονισμού και της επανενεργοποίησης, το κόστος παραγωγής ενέργειας είναι υψηλότερο σε σχέση με τα ποσά πληρωμών βάσει του νόμου περί ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Ως εκ τούτου, σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και υπό ευνοϊκές συνθήκες, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας είναι συνήθως οικονομικά μη αποδοτική. Οι οικονομικές παράμετροι καταδεικνύουν ότι μια επιδότηση που καλύπτει τις λειτουργικές δαπάνες μικρών υδροηλεκτρικών σταθμών, ιδίως σταθμών με δυναμικό έως 100 kW, συνεπάγεται υψηλό μακροοικονομικό κόστος για την αποφυγή των εκπομπών CO2. Δεδομένων των αρνητικών οικολογικών επιπτώσεων, η περαιτέρω εκμετάλλευση του δυναμικού των μικρών υδροηλεκτρικών σταθμών δεν αποτελεί προτεραιότητα όσον αφορά την προστασία του κλίματος. Λαμβανομένων υπόψη των ισχυόντων νομικών κανόνων και των απαιτήσεων της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα, διατυπώθηκαν οι ακόλουθες συστάσεις: — Δεδομένης της υψηλότερης αποδοτικότητάς τους, κατά κανόνα πρέπει να προτιμώνται οι μεγάλοι υδροηλεκτρικοί σταθμοί έναντι των μικρών και πολύ μικρών εγκαταστάσεων για δευτερεύουσα χρήση σε ύδατα στα οποία έχουν αναπτυχθεί εγκαταστάσεις και τα οποία έχουν κατακρατηθεί. Κατά την ανάπτυξη του δυναμικού παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας, θα πρέπει να δίδεται έμφαση στη βελτιστοποίησή τους. — Όταν πρόκειται για κατ' ουσίαν αδιατάρακτα ύδατα, ή ύδατα στα οποία σχεδιάζεται η αποκατάσταση των φυσικών συνθηκών, η χρήση υδροηλεκτρικής ενέργειας θα πρέπει να απορρίπτεται. — Η κατασκευή και η επαναλειτουργία μικρών υδροηλεκτρικών σταθμών δεν παρουσιάζει προβλήματα σε υπάρχοντα ρυθμιστικά φράγματα που δεν είναι δυνατόν να κατεδαφιστούν, ιδίως όταν, ταυτόχρονα, υπάρχει η δυνατότητα βελτιώσεων του οικοσυστήματος, για παράδειγμα η αποκατάσταση της ελεύθερης διέλευσης. — Στην περίπτωση της επαναλειτουργίας ανενεργών εγκαταστάσεων και την ανανέωση των δικαιωμάτων επί των υδάτων, θα πρέπει να εξετάζονται ενδελεχέστερα οι παράμετροι προστασίας των υδάτων και να καθορίζονται προϋποθέσεις (για παράδειγμα, λειτουργικοί ιχθυοδιάδρομοι ανόδου, δομικά διασφαλισμένη δυναμική ελάχιστη ροή του ύδατος, αποκλεισμός των αστραπιαίων πλημμυρών κατάντη των φραγμάτων). — Στην περίπτωση νέων εγκαταστάσεων, πρέπει να αποφεύγεται η κατακράτηση ενός υδατικού συστήματος με σκοπό την εκτροπή. Θα πρέπει να επιλέγονται κατασκευαστικές μέθοδοι που εκτρέπουν τα ύδατα κατά τρόπον ώστε να διατηρείται η ελεύθερη διέλευση και ο χαρακτήρας του υδατορρεύματος (π.χ. πλευρική πηγή άντλησης ύδατος με κατασκευή εκτροπής στο υδατικό σύστημα). Πρέπει να εκδίδονται απαιτήσεις σχετικά με την ελάχιστη ροή και σχετικά με μέτρα αποφυγής της πρόκλησης βλάβης στους ιχθύες από τους στροβίλους. Οι αστραπιαίες πλημμύρες κατάντη των φραγμάτων πρέπει να απαγορεύονται. Απόσπασμα από: Hydroelectric Power Plants as a Source of Renewable Energy- legal and ecological aspects –Umweltbundesamt, November 2003 http://www.umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/publikation/long/2544.pdf

2.5 Διάκριση μεταξύ σημαντικών και μη σημαντικών επιπτώσεων

Ο προσδιορισμός του εύρους των επιπτώσεων επί των ειδών και των οικοτόπων που είναι πιθανό να επηρεάζονται από ένα σχέδιο ή έργο ανάπτυξης υδροηλεκτρικού σταθμού αποτελεί το πρώτο στάδιο οποιασδήποτε εκτίμησης επιπτώσεων. Στη συνέχεια, πρέπει να προσδιορίζεται η σοβαρότητα των επιπτώσεων υπό το πρίσμα των στόχων διατήρησης της περιοχής Natura 2000. Είναι σαφές ότι η αξιολόγηση πρέπει να διενεργείται κατά περίπτωση, σε συνάρτηση με τα είδη και τους οικοτόπους που σχετίζονται με την περιοχή και τα ακριβή χαρακτηριστικά του ίδιου του έργου, καθώς και βάσει εμπεριστατωμένης επιστημονικής εμπειρογνωμοσύνης (βλέπε κεφάλαιο 5).

Η απώλεια ορισμένων ζώων μπορεί να μην έχει σημαντικές επιπτώσεις για ορισμένα είδη, αλλά μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για άλλα. Το μέγεθος του πληθυσμού, η γεωγραφική κατανομή, το εύρος, η αναπαραγωγική στρατηγική και η διάρκεια ζωής είναι παράγοντες που επηρεάζουν στο σύνολό τους τη σημασία των επιπτώσεων, η οποία και διαφέρει μεταξύ των περιοχών Natura 2000, ακόμη και αν αυτές έχουν ορισθεί για το ίδιο είδος. Επίσης, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η διασύνδεση των επιπτώσεων. Για παράδειγμα, η δέσμευση γης μπορεί να μην είναι σημαντική για ορισμένο είδος, αλλά όταν συνδυάζεται με πολύ σημαντικές διαταράξεις των φυσικών ροών των ποταμών, οι επιπτώσεις μπορεί να αποκτούν βαρύτητα.

Η εκτίμηση της σημασίας θα πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με την κατάλληλη γεωγραφική κλίμακα. Όσον αφορά τα αποδημητικά είδη που μετακινούνται σε πολύ μεγάλες αποστάσεις (όπως ο σολομός Ατλαντικού Salmo salar), οι επιπτώσεις σε συγκεκριμένο τόπο μπορεί να έχουν συνέπειες για το είδος σε μια μεγάλη γεωγραφική περιοχή (λεκάνη απορροής). Παρομοίως, για ενδημικά είδη που ζουν σε μεγάλες περιοχές ή με μεταβαλλόμενη χρήση των οικοτόπων, μπορεί να είναι απαραίτητο να εξεταστούν οι δυνητικές επιπτώσεις σε περιφερειακή αντί της τοπικής κλίμακας.

Οι στόχοι διατήρησης των περιοχών Natura 2000 είναι επίσης απαραίτητοι, καθώς συμβάλλουν στον προσδιορισμό του κατά πόσον υφίσταται δυνητική σημαντική επίπτωση. Αυτό επιβεβαιώνεται από την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στην υπόθεση Waddenzee (30) σκέψη 49, «…στην περίπτωση που σχέδιο μη άμεσα συνδεόμενο ή αναγκαίο για τη διατήρηση ενός τόπου ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο την επίτευξη του σκοπού της διατηρήσεως του τόπου αυτού, πρέπει να θεωρείται ως δυνάμενο να επηρεάσει τον συγκεκριμένο τόπο κατά τρόπο σημαντικό. Η εκτίμηση αυτού του κινδύνου πρέπει, ιδίως, να γίνεται υπό το πρίσμα των ειδικών περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών και προϋποθέσεων του τόπου τον οποίο αφορά το σχέδιο».

Η κατάλληλη εκτίμηση πρέπει να βασίζεται στα βέλτιστα διαθέσιμα δεδομένα. Για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού ενδέχεται να απαιτηθεί η διενέργεια ειδικών ερευνών πεδίου ή η υλοποίηση προγραμμάτων παρακολούθησης κάποιο χρονικό διάστημα πριν από την εκτέλεση του έργου. Οι επενδυτές πρέπει να μπορούν να προβλέπουν το συγκεκριμένο ενδεχόμενο στον σχεδιασμό τους και να εξασφαλίζουν ότι στα σχετικά δεδομένα βιολογικής και υδρολογικής παρακολούθησης περιλαμβάνονται πληροφορίες σχετικά με το σύνολο των σημαντικών παραμέτρων (κύκλος ζωής και εποχικές διακυμάνσεις). Οι εν λόγω μελέτες ενδέχεται ενίοτε να διαρκέσουν και αρκετά έτη προτού καταστεί εφικτή η επαρκής καταγραφή του κύκλου ζωής των οικείων ειδών και τύπων οικοτόπων (για λεπτομέρειες, βλέπε κεφάλαιο 5).

Καθοδήγηση σχετικά με τον καθορισμό ορίων όσον αφορά τη σημασία των επιπτώσεων στη Γερμανία Στη Γερμανία, όπως και αλλού, λόγω του υψηλού βαθμού υποκειμενικότητας, ήταν δύσκολη η εκτίμηση της σημασίας των επιπτώσεων στα στοιχεία στόχους του δικτύου Natura 2000, η οποία αποτελεί και τον πυρήνα της κατάλληλης εκτίμησης. Ως εκ τούτου, οι αρμόδιες αρχές συχνά δεν είχαν την εύλογη επιστημονική βεβαιότητα που χρειάζονταν προκειμένου να υποστηρίξουν τις αποφάσεις τους σχετικά με τη χορήγηση άδειας για σχέδιο ή έργο. Επίσης, ήταν εκτεθειμένες σε νομικές αμφισβητήσεις. Για να αντιμετωπίσει το εν λόγω πρόβλημα και να διασφαλίσει μια πιο ενιαία και συνεπή προσέγγιση κατά την εκτίμηση της σημασίας των επιπτώσεων στην πράξη, η Γερμανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία για την Προστασία της Φύσης (German Federal Agency for Nature Protection - BfN) ανέθεσε ένα ερευνητικό έργο για τη διαμόρφωση επιστημονικά ελεγμένων κανόνων και συμβάσεων για το σύνολο των τύπων οικοτόπων και ειδών που απαριθμούνται στην οδηγία για τα πτηνά και την οδηγία για τους οικοτόπους και τα οποία απαντούν στη Γερμανία (31). Το έγγραφο καθοδήγησης που προέκυψε δημοσιεύτηκε το 2007. Το σημείο εκκίνησης της καθοδήγησης είναι η παραδοχή ότι οποιαδήποτε μόνιμη απώλεια τύπων οικοτόπων και οικοτόπων ειδών σε περιοχή Natura 2000 θα πρέπει να θεωρείται σημαντική επίπτωση. Ωστόσο, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, οι απώλειες μπορούν να αντιμετωπίζονται, σε έναν ορισμένο βαθμό, ως μη σημαντικές για ορισμένους τύπους οικοτόπων και είδη. Η καθοδήγηση παρέχει επιστημονικά συμφωνηθέντα όρια και κριτήρια για τον προσδιορισμό της σημασίας, τα οποία βασίζονται σε ποιοτικές και λειτουργικές παραμέτρους και δεν αποτελούν απλώς ποσοτικά κριτήρια. Ως εκ τούτου, προκειμένου μια επίπτωση να θεωρηθεί μη σημαντική, πρέπει να πληρούνται όλες οι ακόλουθες προϋποθέσεις: — Συγκεκριμένα στοιχεία του δεδομένου οικοτόπου / οικοτόπου για είδη ή βασικών οικοτόπων του τυπικού είδους πρέπει να παραμένουν αναλλοίωτα, — Δεν πρέπει να σημειώνεται υπέρβαση των τιμών προσανατολισμού της «ποσοτικής — απόλυτης απώλειας ζώνης», — Δεν πρέπει να σημειώνεται υπέρβαση των συμπληρωματικών τιμών της «ποσοτικής — σχετικής απώλειας ζώνης» του 1 %, — Οι σωρευτικές επιπτώσεις σε συνδυασμό με άλλα έργα δεν πρέπει να υπερβαίνουν τις ανωτέρω οριακές τιμές, και — Δεν πρέπει να υπάρχουν σωρευτικές επιπτώσεις σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες. Όσον αφορά τη 2η προϋπόθεση, αναπτύχθηκαν 7 κατηγορίες μεγέθους για τους οικοτόπους και 8 για τα είδη, οι οποίες παρείχαν εύρη στα οποία περιλαμβάνονταν οι οριακές τιμές για κάθε τύπο οικοτόπου/είδος, Καθορίστηκαν 3 οριακοί βαθμοί για κάθε κατηγορία. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι για 21 από τους 91 τύπους οικοτόπων που απαντούν στη Γερμανία, δεν είναι αποδεκτή καμία απώλεια, ενώ για τους υπόλοιπους οικοτόπους κάποιος βαθμός απώλειας μπορεί να θεωρηθεί μη σημαντικός, εφόσον καταταχθεί σύμφωνα με τις κατηγορίες και τους βαθμούς μεγέθους. Όσον αφορά τα 53 είδη του παραρτήματος II, δεν υφίστανται δοκιμαστικές τιμές για 16 από αυτά, ούτε για 20 από τα 98 είδη της οδηγίας για τα πτηνά. Με άλλα λόγια, καμία επίπτωση δεν είναι πιθανό να είναι αποδεκτή. Όλα τα εν λόγω συμπεράσματα/αριθμοί/όρια παρέχονται μόνο υπό μορφή καθοδήγησης. Αυτό σημαίνει ότι στο πλαίσιο κάθε κατάλληλης εκτίμησης εξακολουθεί να είναι απαραίτητο να υιοθετείται προσέγγιση κατά περίπτωση. Από τη δημοσίευσή του, το έγγραφο καθοδήγησης έχει περάσει με επιτυχία τη δοκιμασία των γερμανικών δικαστηρίων και εφαρμόζεται πλέον σε όλη τη χώρα. http://www.bfn.de/0306_ffhvp.html

Κλίμακες που χρησιμοποιούνται από τους εμπειρογνώμονες για τη διενέργεια κατάλληλης εκτίμησης στην Τσεχική Δημοκρατία Ένα ζήτημα πρακτικού χαρακτήρα είναι η κλίμακα που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της σημασίας των επιπτώσεων στο πλαίσιο της κατάλληλης εκτίμησης. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει προκαθορισμένη κλίμακα, στους εμπειρογνώμονες κατάλληλης εκτίμησης που διαθέτουν τη σχετική άδεια με βάση τη νομοθεσία στην Τσεχική Δημοκρατία έχει υποδειχθεί, με βάση τη μακρά πρακτική πείρα, να χρησιμοποιούν την ακόλουθη κλίμακα (32): Η σημασία των επιπτώσεων πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με κάθε στοιχείο στόχο της εκάστοτε περιοχής. Σε περίπτωση που η επίπτωση ακόμη και σε ένα στοιχείο στόχο επισημαίνεται με τον αριθμό «-2», αυτό σημαίνει αυτόματα ότι υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις για την ακεραιότητα της περιοχής και ότι δεν πρέπει να χορηγηθεί άδεια στο συγκεκριμένο έργο με βάση τη διαδικασία του άρθρου 6 παράγραφος 3. Τιμή Όρος Περιγραφή Παραδείγματα -2 Σημαντικά αρνητικές επιπτώσεις Σημαντικά αρνητικές επιπτώσεις. Η υλοποίηση του σχεδίου/έργου αποκλείεται Σημαντική όχληση ή καταστροφικές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στον πληθυσμό του είδους ή σε σημαντικό μέρος αυτού· σημαντική όχληση όσον αφορά τις οικολογικές απαιτήσεις του οικοτόπου ή του είδους· σημαντικές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στη φυσική ανάπτυξη ενός είδους. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, οι επιπτώσεις μπορούν να περιοριστούν με τη λήψη μέτρων μετριασμού. Διατάραξη των μεταναστευτικών οδών ανάδρομων ειδών προς τους τόπους ωοτοκίας. Καταστροφή οικοτόπου μέσω πλημμύρας που οφείλεται στην κατασκευή νέου φράγματος. Υδρολογικές μεταβολές που επηρεάζουν σημαντικά τον πληθυσμό. -1 Μετρίως αρνητικές επιπτώσεις Περιορισμένες/μέτριες/μη σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις. Η υλοποίηση του σχεδίου/έργου δεν αποκλείεται. Μέτριες, ενοχλητικές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στον πληθυσμού είδους· μέτρια διατάραξη των οικολογικών απαιτήσεων του οικοτόπου ή είδους· αμελητέες επιπτώσεις στον οικότοπο ή στη φυσική ανάπτυξη ενός είδους. Είναι εφικτή η εξάλειψη των επιπτώσεων μέσω της λήψης μέτρων μετριασμού, αλλά αυτά δεν μπορούν να εφαρμοστούν παρά μόνο εάν αυτό προβλέπεται βάσει της εθνικής νομοθεσίας. Εκσυγχρονισμός — με χρήση τεχνολογίας λιγότερο επιβλαβούς για τους ιχθύες, μέσω της δημιουργίας διόδων διέλευσης των ιχθύων επί των υφιστάμενων τεχνητών φραγμών. Επιπτώσεις σε αμελητέα τμήματα του πληθυσμού. Επίδραση σε οικότοπο ο οποίος είναι συνήθης στην περιβάλλουσα περιοχή. 0 Μηδενικές επιπτώσεις Το σχέδιο/έργο δεν έχει απτές επιπτώσεις. Εκτός της περιοχής εμφάνισης. +1 Μετρίως θετικές επιπτώσεις Μέτριες, ευνοϊκές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στον πληθυσμού είδους· μέτρια βελτίωση όσον αφορά τις οικολογικές απαιτήσεις του οικοτόπου ή είδους· μέτριες, ευνοϊκές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στη φυσική ανάπτυξη ενός είδους. Μετατροπή υδροηλεκτρικού σταθμού που λειτουργεί μόνο σε χρονικά διαστήματα αιχμής της ζήτησης σε εγκατάσταση υδροηλεκτρικής ενέργειας ρεόντων υδάτων χωρίς φράγμα. +2 Σημαντικά θετικές επιπτώσεις Σημαντικές, ευνοϊκές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στον πληθυσμό είδους·σημαντική βελτίωση όσον αφορά τις οικολογικές απαιτήσεις οικοτόπου ή είδους, σημαντικές, ευνοϊκές επιπτώσεις στον οικότοπο ή στη φυσική ανάπτυξη είδους. Κατεδάφιση υδροηλεκτρικού σταθμού.

3. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΟΡΘΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΙΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΜΕΤΡΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΥΔΡΟΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

3.1. Διασφάλιση της βέλτιστης πρακτικώς εφικτής οικολογικής κατάστασης των ποταμών στο πλαίσιο της υδροηλεκτρικής ενέργειας

Όπως αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, λίγοι είναι οι μεγάλοι ποταμοί της Ευρώπης που εξακολουθούν να διατηρούν σε κάποιο βαθμό τη φυσική τους κατάσταση, καθώς, με την πάροδο του χρόνου, έχουν υποστεί αλλοιώσεις για διάφορους λόγους όπως, μεταξύ άλλων, η παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Ως εκ τούτου, ο εκσυγχρονισμός των υφιστάμενων σταθμών υδροηλεκτρικής ενέργειας θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα έναντι της κατασκευής νέων σταθμών, προκειμένου να βελτιωθεί το οικολογικό αποτύπωμά τους.

Μπορεί να ληφθεί σειρά μέτρων για τον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων των υδροηλεκτρικών σταθμών στα ποτάμια οικοσυστήματα και στους περιβάλλοντες οικοτόπους και είδη, και προκειμένου να υποστηριχθεί η βελτίωση της κατάστασης διατήρησής τους. Οι εν λόγω στόχοι αποτελούν σημαντικό τμήμα των στόχων που έχουν τεθεί βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των δύο οδηγιών για τη φύση.

Επίσης, θα πρέπει να αναζητηθούν ευκαιρίες για τον παροπλισμό ανεπαρκών ή πεπαλαιωμένων εγκαταστάσεων και την εξ ολοκλήρου απομάκρυνσή τους από το ποτάμιο σύστημα. Πρέπει να σημειωθεί ότι σε περίπτωση που ένα υδατικό σύστημα έχει υποβαθμιστεί από υφιστάμενη εγκατάσταση, η ενδεδειγμένη ενέργεια βάσει της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα είναι η αποκατάσταση της καλής οικολογικής κατάστασης του ποταμού. Σημαντικές φυσικές τροποποιήσεις μπορούν να πραγματοποιούνται μόνο εφόσον εξυπηρετούν θεμιτό σκοπό ο οποίος δεν μπορεί να επιτευχθεί με διαφορετικές, καλύτερες περιβαλλοντικές επιλογές (για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τον χαρακτηρισμό των ιδιαιτέρως τροποποιημένων και τεχνητών υδατικών συστημάτων και σχετικές οδηγίες, βλέπε οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, άρθρο 4 παράγραφος 3).

Οι δυνατότητες τεχνικής αναβάθμισης των υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων και εφαρμογής μέτρων οικολογικής αποκατάστασης πρέπει να εκτιμώνται κατά περίπτωση και λαμβανομένων υπόψη των σωρευτικών επιπτώσεών τους. Το είδος των οικολογικών μέτρων που μπορούν να εφαρμοστούν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις τοπικές περιστάσεις, όπως τις συνθήκες του ποταμού, άλλες υφιστάμενες πιέσεις κατά μήκος του ποταμού και τις ήδη υπάρχουσες εγκαταστάσεις, καθώς και από τον τύπο των ειδών και των οικοτόπων που είναι παρόντα.

3.2. Αντιμετώπιση των υπαρχόντων υδροηλεκτρικών σταθμών που έχουν αρνητικές επιπτώσεις σε περιοχή Natura 2000

Οι υπάρχουσες υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις που βρίσκονται εντός ή πλησίον περιοχών Natura 2000 ή έχουν αρνητικές επιπτώσεις σ' αυτές πρέπει να συμμορφώνονται πάντοτε με τις διατάξεις του άρθρου 6 παράγραφος 2 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Ειδικότερα, στο άρθρο 6 παράγραφος 2 προβλέπεται η υποχρέωση να διασφαλίζεται η αποφυγή της υποβάθμισης της περιοχής σε σύγκριση με την κατάσταση στην οποία βρισκόταν όταν χαρακτηρίστηκε για πρώτη φορά ως περιοχή του δικτύου Natura 2000. Αυτό συνεπάγεται ότι όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν εκείνα τα ευλόγως αναμενόμενα κατάλληλα μέτρα που απαιτούνται προκειμένου να διασφαλίσουν την αποφυγή της υποβάθμισης των οικοτόπων και/ή την πρόκληση σημαντικής όχλησης των ειδών.

Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη υπόκεινται βάσει της νομοθεσίας στις ακόλουθες υποχρεώσεις:

— πρέπει να διερευνούν τις απειλές και τις πιέσεις που οφείλονται στην παρουσία των υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων και τις οποίες υφίστανται τα είδη και οι τύποι οικοτόπων σε σχέση με τα οποία έχει χαρακτηριστεί η περιοχή, και

— πρέπει να λαμβάνουν τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα, σε περίπτωση που υπάρχουν πιέσεις που προκαλούν τη φθίνουσα πορεία ή την υποβάθμιση της κατάστασης των στοχευόμενων παρόντων ειδών και οικοτόπων.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο επιβεβαίωσε την εν λόγω απαίτηση στην υπόθεση Owenduff (C-117/00) (33), στο πλαίσιο της οποίας αποφάσισε ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 παράγραφος 2 λόγω της απουσίας λήψης μέτρων για την πρόληψη της υποβάθμισης των οικοτόπων των ειδών σε σχέση με τους οποίους είχε χαρακτηριστεί μια ειδική ζώνη προστασίας (ΕΖΠ). Σε αρκετές υποθέσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου (34) έχει αποσαφηνιστεί περαιτέρω το είδος του καθεστώτος νομικής προστασίας που πρέπει να θεσπίζεται για τους σκοπούς του άρθρου 4 παράγραφοι 1 και 2 της οδηγίας για τα πτηνά και του άρθρου 6 παράγραφος 2 της οδηγίας για τους οικοτόπους. Τονίζεται ιδιαίτερα η ανάγκη το νομικό καθεστώς να είναι συγκεκριμένο, συνεκτικό και ολοκληρωμένο, και ικανό να διασφαλίσει τη βιώσιμη διαχείριση και την αποτελεσματική προστασία των οικείων περιοχών (C-293/07).

Το Δικαστήριο διαπίστωσε επίσης παραβιάσεις σε περιπτώσεις κατά τις οποίες το υφιστάμενο νομικό καθεστώς ήταν υπερβολικά γενικό και δεν αφορούσε ειδικά ούτε την επίμαχη ΕΖΠ ούτε τα ζωικά είδη που ζουν εκεί (C-166/04), τα ληφθέντα μέτρα ήταν ιδιαίτερα αποσπασματικά και διάσπαρτα, εκ των οποίων μερικά μόνο ευνοούν τη διατήρηση των πληθυσμών των οικείων πτηνών, αλλά δεν αποτελούν συνεκτικό σύνολο (C-418/04), ή οι ΕΖΠ υπήχθησαν σε ετερογενή νομικά καθεστώτα τα οποία δεν παρείχαν στις ΕΖΠ επαρκή προστασία (C-293/07). Επίσης, έκρινε ότι η λήψη αποκλειστικά διοικητικών ή προαιρετικών μέτρων δεν ήταν επαρκής για τους σκοπούς του άρθρου 6 παράγραφος 2 (C-96/98).

Πρέπει να σημειωθεί ότι, όσον αφορά τις περιοχές Natura 2000, σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τους οικοτόπους απαιτείται επίσης από τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν μέτρα διατήρησης που ανταποκρίνονται στις οικολογικές απαιτήσεις των τύπων οικοτόπων του παραρτήματος I και των ειδών του παραρτήματος II που απαντώνται στους τόπους. Αυτό συνεπάγεται ότι οι υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις πρέπει επίσης να συμμορφώνονται με τυχόν πιο φιλόδοξους στόχους διατήρησης που δεν περιορίζονται στην υποχρέωση αποφυγής της υποβάθμισης που ορίζεται στο άρθρο 6 παράγραφος 2. Θα πρέπει επίσης να εντάσσονται στο πρόγραμμα μέτρων που περιλαμβάνεται στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής.

Η οδηγία για τους οικοτόπους ενθαρρύνει τις αρμόδιες αρχές για τη φύση να καταρτίζουν σχέδια διαχείρισης των περιοχών Natura 2000 σε συνεργασία με τα τοπικά ενδιαφερόμενα μέρη και τους ενδιαφερόμενους ιδιοκτήτες γης προκειμένου να προσδιορίζουν τις απειλές και τις πιέσεις που υφίσταται κάθε περιοχή Natura 2000 καθώς και τα απαραίτητα μέτρα διατήρησης που πρέπει να εφαρμοστούν, αν και αυτό δεν είναι υποχρεωτικό.

Η καλή επικοινωνία των φορέων εκμετάλλευσης υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων με τις αρχές και/ή τους φορείς που είναι επιφορτισμένοι με τον σχεδιασμό της διαχείρισης είναι απολύτως απαραίτητη και μπορεί να οδηγήσει στη συμπερίληψη μέτρων που μπορούν να είναι επωφελή τόσο για την επίτευξη των στόχων διατήρησης όσο και για τη λειτουργία της υδροηλεκτρικής εγκατάστασης.

3.3. Θέσπιση οικολογικών μέτρων μετριασμού και αποκατάστασης

Υπάρχει ευρύ φάσμα μέτρων που μπορούν να θεσπιστούν για υπάρχοντες και νέους υδροηλεκτρικούς σταθμούς με σκοπό τη μείωση των οικολογικών τους επιπτώσεων (35). Τα εν λόγω μέτρα μπορούν είτε να μετριάζουν δυνητικές επιπτώσεις πριν από την εμφάνισή τους ή να αποκαθιστούν μια ήδη προκληθείσα βλάβη. Ορισμένα μέτρα αυτού του είδους είναι, για παράδειγμα, τα ακόλουθα:

— η αποκατάσταση της συνέχειας ποταμού και της μετανάστευσης ιχθύων, για παράδειγμα, μέσω της εξάλειψης παλαιών ή πεπαλαιωμένων κατασκευών ή μέσω της δημιουργίας διόδων διέλευσης των ιχθύων·

— η μείωση της θνησιμότητας των ιχθύων, για παράδειγμα, μέσω της εγκατάστασης πλεγμάτων στις εισόδους του ύδατος και ειδικά προσαρμοσμένων στροβίλων,

— η αποκατάσταση επαρκώς κυμαινόμενης οικολογικής ροής (συμπεριλαμβανομένων του μετριασμού των χαμηλών ροών, των δυναμικών ροών, των ροών ιχθύων και των ταχέως μεταβαλλόμενων ροών) και δυναμικής ιζημάτων που βελτιώνει τη δομή και τη λειτουργία των οικοτόπων γλυκών υδάτων.

Υπάρχει επίσης ευρύ φάσμα μέτρων που μπορούν να θεσπιστούν για την ενεργό αποκατάσταση, επανασύνδεση ή αναδημιουργία πολύτιμων φυσικών ποτάμιων οικοτόπων και οικοτόπων για σπάνια είδη που διατρέχουν κίνδυνο με σκοπό να υπάρξει μια καθαρά θετική συμβολή στη βελτίωση της οικολογικής κατάστασης ενός ποταμού σύμφωνα με τους στόχους της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα και των οδηγιών για τη φύση. Το είδος των επιλεγόμενων μέτρων θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την οικολογική κατάσταση του υπό εξέταση υδατικού συστήματος, το είδος της υπάρχουσας υδροηλεκτρικής εγκατάστασης, τις άλλες πιέσεις και απειλές, καθώς και από το συνολικό κόστος και το δυναμικό βελτίωσης της αποδοτικότητας και της ηλεκτροπαραγωγικής ικανότητας της υδροηλεκτρικής εγκατάστασης.

Μετά την εφαρμογή των μέτρων, θα πρέπει να εφαρμόζονται συστήματα παρακολούθησης προκειμένου να διασφαλίζεται ότι τα μέτρα έχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα και, εάν δεν συμβαίνει αυτό, θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα αποκατάστασης για την αντιμετώπιση τυχόν αδυναμιών.

Διάκριση μεταξύ μετριασμού, αντιστάθμισης και περιβαλλοντικής αποκατάστασης Τα μέτρα μετριασμού σχετίζονται άμεσα με τις δυνητικές επιπτώσεις και αποτελούν τμήμα του έργου, ή θεσπίζονται από την αρχή ως προϋπόθεση για την έκδοση άδειας για ένα σχέδιο ή έργο. Με βάση την αρχή της προφύλαξης, τα μέτρα σχεδιάζονται για την εξάλειψη των δυνητικών αρνητικών επιπτώσεων, την αποσόβησή τους ή τον περιορισμό τους σε επίπεδο στο οποίο δεν θα έχουν πλέον αρνητικές συνέπειες για την ακεραιότητα της περιοχής. Κατά την ημερομηνία λήψης της απόφασης έκδοσης άδειας για την εκτέλεση του έργου, τα μέτρα μετριασμού στο πλαίσιο του έργου πρέπει να διασφαλίζουν ότι δεν υπάρχει εύλογη επιστημονική αμφιβολία ως προς την απουσία αρνητικών επιπτώσεων για την ακεραιότητα της υπό εξέταση περιοχής (36). Τα αντισταθμιστικά μέτρα αποσκοπούν να αντισταθμίσουν τυχόν βλάβη που μπορεί να έχει προκληθεί από το έργο. Το ενδεχόμενο λήψης τους πρέπει να εξετάζεται βάσει του άρθρου 6 παράγρα