Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για τη «Δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση»

(98/C 251/07)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη τη «Δημογραφική Έκθεση 1997» () 7

έχοντας υπόψη την απόφαση της από 18 Σεπτεμβρίου 1997, σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ εδάφιο 4 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να εκδώσει γνωμοδότηση σχετικά με αυτό το θέμα και να αναθέσει την προετοιμασία της στην επιτροπή 8 «Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή, Κοινωνική Πολιτική, Δημόσια Υγεία» 7

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 388/97 rιv.) που υιοθέτησε η επιτροπή 8 στις 27 Νοεμβρίου 1997 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Roscam-Abbing,

υιοθέτησε κατά την 23η σύνοδο ολομέλειάς της της 13ης και 14ης Μαΐου 1998 (συνεδρίαση της 14ης Μαΐου), την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Εισαγωγή

Το 1994 η Επιτροπή δημοσίευσε για πρώτη φορά έκθεση σχετικά με τη δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση (). Η έκθεση αυτή περιείχε κυρίως γενικές στατιστικές.

Το 1995 η δημογραφική έκθεση της Επιτροπής () επικεντρωνόταν στο θέμα της δημογραφικής γήρανσης και των επιπτώσεών της. Η Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου όρισε εισηγήτρια για το θέμα την κ. Boogerd-Quaak (ELDR, NL). Η έκθεσή της υιοθετήθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του 1997 ().

Κύριος στόχος της εισηγήτριας του ΕΚ ήταν να επιστήσει την προσοχή των υπεύθυνων για τη χάραξη πολιτικών στη σημασία του δημογραφικού παράγοντα σε πολλούς τομείς πολιτικής, όπως οι οικονομικές πολιτικές, οι πολιτικές για την αγορά εργασίας, την κοινωνική ασφάλιση και τη δημόσια υγεία, η περιφερειακή πολιτική, οι πολιτικές για το περιβάλλον κ.λπ. Η κ. Boogerd-Quaak δήλωνε: «...οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικών συνήθως δεν δίνουν σ' αυτόν τον παράγοντα μεγάλη σημασία. Οι τρέχουσες πολιτικές συχνά βασίζονται στην υπόθεση ότι η δημογραφική διάρθρωση του πληθυσμού είναι ένας στατικός παράγοντας 7 κατά συνέπεια, τα μέτρα πολιτικής ενδέχεται να αποδειχθούν αναποτελεσματικά μακροπρόθεσμα».

Η συνειδητοποίηση του θέματος αυξάνεται αργά. Οι πρώτες που έκρουσαν τον κώδωνα κινδύνου για τη δημογραφική γήρανση ήταν οι ασφαλιστικές εταιρείες και τα συνταξιοδοτικά ταμεία, που προέβλεψαν σημαντικές δυσκολίες στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον όσον αφορά την ικανότητα χρηματοδότησης των συντάξεων γήρατος.

Σήμερα, ο δημογραφικός παράγοντας εμφανίζεται περιστασιακά σε κείμενα χάραξης πολιτικής, αλλά δεν αποτελεί ακόμη αναπόσπαστο στοιχείο των πολιτικών. Είναι καλή ένδειξη το γεγονός ότι η έκθεση της Επιτροπής για την Απασχόληση στην Ευρώπη 1997 () δίδει μεγάλη προσοχή στις δημογραφικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού και της μετανάστευσης στην κατάσταση της αγοράς εργασίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην έκθεσή του για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη (έκθεση Weiler, PΕS) (), ζητεί διαρκή παρακολούθηση της δημογραφικής τάσεως, ως βάσης για τη διαρκή αναπροσαρμογή του Προγράμματος Κοινωνικής Δράσης της Κοινότητας, με τη μορφή αναδιατύπωσης του άρθρου 122 της Συνθήκης.

Τον Ιούλιο του 1997, η Επιτροπή δημοσίευσε πάλι μία δημογραφική έκθεση (), εστιάζοντας αυτή τη φορά την προσοχή στα εξής τρία θέματα: την αγορά εργασίας, την περιφερειακή διάσταση και τις δημογραφικές τάσεις στις υποψήφιες για ένταξη χώρες.

Με την ευκαιρία της έκθεσης, η Επιτροπή των Περιφερειών θέλει και αυτή με τη σειρά της να υπογραμμίσει τη σημασία του θέματος και να επισημάνει ιδιαίτερα τις συνέπειές του σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Το βασικό ερώτημα είναι: με ποιο τρόπο οι πολιτικές της ΕΕ πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις συνέπειες των δημογραφικών τάσεων στο τοπικό και περιφερειακό επίπεδο;

Το πρώτο κεφάλαιο περιλαμβάνει μία σύντομη εισαγωγή στη δημογραφική κατάσταση και τις τρέχουσες και προβλέψιμες εξελίξεις. Το δεύτερο επισημαίνει σε ποιους τομείς αυτές οι δημογραφικές εξελίξεις θα επηρεάσουν τις τοπικές και περιφερειακές πολιτικές. Το τρίτο διευκρινίζει τη σημασία αυτών των εξελίξεων για τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και, τέλος, το τέταρτο διατυπώνει συγκεκριμένες συστάσεις.

Κεφάλαιο Ι: Οι δημογραφικές εξελίξεις

1.1. Η δημογραφική γήρανση

Η πιο σημαντική δημογραφική εξέλιξη είναι η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού και οι επιπτώσεις της στη διάρθρωση του εργατικού δυναμικού. Αναμένονται πολύ πιο ταχείες και ριζικές δημογραφικές εξελίξεις κατά τις προσεχείς δεκαετίες από ό,τι κατά το παρελθόν.

Ο πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθεί να αυξάνει, αλλά η αύξηση επιβραδύνεται, με αποτέλεσμα τη σταδιακή μείωση της σχετικής σημασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον παγκόσμιο πληθυσμό. Το πιο αξιοσημείωτο, ωστόσο, είναι η αλλαγή στην πυραμίδα ηλικιών του πληθυσμού και, ιδιαίτερα, στις ηλικιακές ομάδες του οικονομικώς ενεργού πληθυσμού. Η μέση ηλικία των εργαζομένων κατά τις προσεχείς δεκαετίες θα αυξηθεί κατακόρυφα και η κατηγορία ηλικίας άνω των 65 ετών σχεδόν θα διπλασιασθεί. Σε 10-20 χρόνια από σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος της γενιάς του «baby boom» θα φθάσει σε ηλικία συνταξιοδότησης. Η ομάδα των πολύ ηλικιωμένων και εξαρτημένων ατόμων θα τριπλασιασθεί. Η ομάδα των ηλικιών 15-30, από την άλλη πλευρά, θα μειωθεί τόσο σε απόλυτους όσο και σε σχετικούς αριθμούς. Είναι σαφές ότι αυτές οι εξελίξεις θα έχουν εκτενείς συνέπειες στον κοινωνικό και τον οικονομικό τομέα.

Αν και η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού αποτελεί γενική τάση στην ΕΕ, ο ρυθμός και η ένταση αυτής της εξέλιξης ποικίλλει ευρέως από τη μία περιφέρεια στην άλλη. Κατά συνέπεια, κάθε περιφέρεια θα επηρεασθεί από τις δημογραφικές αλλαγές με διαφορετικό τρόπο, σε διαφορετικό χρόνο, και σε διαφορετικό βαθμό. Η δημογραφική έκθεση της Επιτροπής για το 1997 διευκρινίζει ότι οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών μπορεί να διευρυνθούν λόγω των αποκλίσεων στη δημογραφική εξέλιξη. Μία σημαντική διαπίστωση, που προκύπτει από τα συμπεράσματα της «Πρώτης έκθεσης για τη συνοχή» (), είναι ότι, ενώ οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών μειώνονται, οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών αυξάνουν.

1.2. Η μετανάστευση

Μετά τη φυσική μεγέθυνση, η μετανάστευση είναι ο δεύτερος παράγοντας που επηρεάζει το μέγεθος και τη διάρθρωση του πληθυσμού. Διακρίνονται διάφορες μορφές μετανάστευσης:

1) μεταναστευτικές ροές από και προς την ΕΕ: αυτό το είδος μετανάστευσης επιδρά στο μέγεθος του συνολικού πληθυσμού της ΕΕ. Η δημογραφική έκθεση του 1995 κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η επιβράδυνση της αύξησης του πληθυσμού, λόγω της μείωσης της γεννητικότητας, δεν μπορεί να αντισταθμιστεί εντελώς από τη μετανάστευση.

2) μεταναστευτικές ροές μεταξύ περιφερειών της ΕΕ: ο πληθυσμός έχει την τάση να μεταναστεύει προς οικονομικά ελκυστικές περιοχές. Η δημογραφική έκθεση του 1995 ανέφερε, συγκεκριμένα, τη μετανάστευση προς τις νότιες παράκτιες περιοχές.

3) μεταναστευτικές ροές μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών: υπάρχει μία παγκόσμια τάση αυξημένης αστικοποίησης (), συνοδευόμενης από απερήμωση της υπαίθρου. Σημειωτέον ότι σε ορισμένες περιοχές η μετανάστευση προς την πόλη συνδέεται έντονα με το φύλο: πρόκειται κατά πλειοψηφία για νέες γυναίκες, που αναζητούν θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών στην πόλη.

Σε σχέση με αυτήν την τάση πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι έντονη μείωση του πληθυσμού παρατηρείται και στις παλαιές βιομηχανικές περιοχές, ιδίως στις πόλεις. Η μείωση του πληθυσμού στις περιφέρειες αυτές οφείλεται κυρίως στη μετανάστευση και τη μειωμένη ανάπτυξη. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί κατά κανόνα πολύ έντονες ανισορροπίες στη διάρθρωση του πληθυσμού επιτείνοντας το φαινόμενο της γήρανσης.

1.3. Η διεύρυνση της ΕΕ

Αν και η διεύρυνση αυτή καθαυτή δεν είναι δημογραφικό φαινόμενο, επιδρά εντούτοις στο μέγεθος και στη διάρθρωση του πληθυσμού της Ένωσης. Το τμήμα 3 της «Δημογραφικής έκθεσης 1997» της Επιτροπής αναφέρεται σε αυτό το θέμα. Στις γνώμες της για τις αιτήσεις προσχώρησης των υποψήφιων χωρών («παράρτημα» του Προγράμματος Δράσης 2000), η Επιτροπή αφιερώνει λίγες γραμμές στα δημογραφικά δεδομένα. Όμως, παρά την προφανή σημασία τους για τις οικονομικές προοπτικές μιας χώρας (δυνατότητες ανάπτυξης, παραγωγικότητας, κατανάλωσης κ.λπ.), τα δεδομένα αυτά δεν φαίνεται να συνεξετάζονται στα αντίστοιχα κεφάλαια.

Οι δημογραφικές εξελίξεις στις 12 υποψήφιες χώρες, όπως τις ανέλυσε η Επιτροπή, αποκαλύπτουν μία εικόνα κάπως διαφορετική από την ΕΕ. Αντίθετα από την - έστω και βραδύτερη - αύξηση του πληθυσμού της ΕΕ, ο πληθυσμός των περισσότερων υποψήφιων χωρών θα μειωθεί. Η προσδοκώμενη διάρκεια ζωής είναι γενικά μικρότερη από ό,τι στις χώρες της ΕΕ και η βρεφική θνησιμότητα μεγαλύτερη. Δημογραφική γήρανση παρατηρείται και στις υποψήφιες χώρες, αλλά σε πολύ μικρότερο βαθμό από ό,τι στις χώρες της ΕΕ. Η αστικοποίηση και η απερήμωση της υπαίθρου, από την άλλη πλευρά, είναι ακόμη πιο έντονες στις υποψήφιες χώρες.

Κεφάλαιο ΙΙ: Επιπτώσεις στις τοπικές και περιφερειακές πολιτικές

Οι εξελίξεις που περιγράφονται ανωτέρω επηρεάζουν πολλούς τομείς πολιτικής σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως η στέγαση ή η εκπαίδευση, η δημογραφία θεωρείται ήδη αναπόσπαστο στοιχείο της χάραξης πολιτικής. Ένα άλλο παράδειγμα είναι, φυσικά, η δημιουργία του «Στόχου 6» για τις αραιοκατοικημένες περιοχές.

Λαμβανομένων υπόψη των διαφορών μεταξύ των κρατών μελών, οι κατωτέρω τομείς πολιτικής επηρεάζονται σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό από τις δημογραφικές αλλαγές:

Αγορά εργασίας

Οι αλλαγές στη διάρθρωση του εργατικού δυναμικού θα γίνουν έντονα αισθητές στο περιφερειακό επίπεδο. Πιστεύεται συχνά ότι η μείωση του πληθυσμού θα λύσει το πρόβλημα της ανεργίας. Αυτό, ωστόσο, δεν αληθεύει εάν δεν υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης εργασίας. Το μέγεθος, η διάρθρωση, και η ποιότητα του εργατικού δυναμικού είναι πτυχές που επηρεάζονται από τις δημογραφικές εξελίξεις. Κατά τη χάραξη πολιτικών για την αγορά εργασίας, συνιστάται να λαμβάνεται υπόψη το δημογραφικό στοιχείο.

Ως αποτέλεσμα της δημογραφικής αλλαγής, ορισμένα από τα τρέχοντα μέτρα ενδέχεται να μην έχουν το επιθυμητό ή να έχουν και αντίθετο αποτέλεσμα. Για παράδειγμα: η πρόωρη συνταξιοδότηση ενδέχεται να μην είναι η ορθή πολιτική σε εποχή συρρίκνωσης του εργατικού δυναμικού. Η πρόβλεψη των δημογραφικών μεταβολών ενδέχεται, επίσης, να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι δεν είναι απαραίτητη μόνο η δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, αλλά και η αύξηση των δυνατοτήτων απασχόλησης ομάδων του πληθυσμού με χαμηλό ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό. Η αυξανόμενη ζήτηση εργασίας κατά τις προσεχείς δεκαετίες θα παράσχει καλές ευκαιρίες στους νέους, τις γυναίκες, τους ηλικιωμένους και τους μετανάστες. Θα πρέπει να καταβληθεί μία πρόσθετη προσπάθεια στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, για να κινητοποιηθεί το δυναμικό προσφοράς εργασίας. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για τη διευκόλυνση της ένταξης στην αγορά εργασίας.

Μία ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι ότι σήμερα οι γυναίκες βρίσκονται ακόμη σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τους άνδρες στην αγορά εργασίας. Η κατάσταση αυτή, ωστόσο, ενδέχεται να αλλάξει. Τα αγόρια που φοιτούν σήμερα σε σχολείο εξακολουθούν να εκπαιδεύονται για θέσεις εργασίας σε τομείς παραδοσιακά «ανδρικούς», όπως η βιομηχανία, η γεωργία κ.λπ. Τα κορίτσια εκπαιδεύονται για θέσεις στον τομέα των υπηρεσιών - και αυτός ο τομέας συμβαίνει να γνωρίζει μεγάλη άνθιση.

Περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη

Στενά συνδεδεμένα με τις πολιτικές για την αγορά εργασίας είναι τα σχέδια περιφερειακής ανάπτυξης. Η οικονομική ανάπτυξη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού. Σε σημαντικό αριθμό περιφερειών πρέπει να αναμένεται ότι ο ενεργός πληθυσμός θα έχει αρχίσει ως το 2004 να συρρικνώνεται (). Το γεγονός αυτό ενδέχεται να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη και την παραγωγικότητα αυτών των περιφερειών.

Για να αντισταθμισθούν οι πιθανές αρνητικές επιπτώσεις των δημογραφικών τάσεων, θα πρέπει να ληφθούν μέτρα οικονομικά και μέτρα για την αγορά εργασίας σε περιφερειακό επίπεδο, προσαρμοσμένα στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περιφέρειας. Οι δυνατότητες κατάρτισης και τα ειδικά μέτρα για τις ομάδες στόχους, που αναφέρθηκαν ανωτέρω, θα μπορούσαν να προσαρμοσθούν στις ειδικές ανάγκες της αγοράς εργασίας κάθε περιφέρειας.

Συντάξεις και δημόσια υγεία

Αυτοί οι δύο τομείς θα πρέπει να προσαρμοσθούν στις ταχείες και ριζικές αλλαγές που θα επέλθουν λόγω της σημαντικής αύξησης της κατηγορίας των 65 ετών και άνω. Η κατηγορία αυτή θα διαιρεθεί σε μία ομάδα δραστήριων και υγιών συνταξιούχων και μία ομάδα πολύ ηλικιωμένων και εξαρτημένων ατόμων με ανάγκη νοσηλευτικής και ιατρικής φροντίδας. Εξάλλου, η αύξηση της αναμενόμενης διάρκειας ζωής σημαίνει ότι οι άνθρωποι τελούν υπό συνταξιοδότηση για μεγαλύτερη χρονική περίοδο. Η διεύρυνση της ομάδας των συνταξιούχων και η παράταση της περιόδου συνταξιοδότησης καθιστούν απαραίτητη την αναθεώρηση των υφιστάμενων συνταξιοδοτικών συστημάτων. Σε πολλά κράτη μέλη έχουν ήδη αρχίσει οι σχετικές μεταρρυθμίσεις.

Το κόστος της υγειονομικής περίθαλψης των ηλικιωμένων θα αυξηθεί γεωμετρικά. Η τεχνολογική πρόοδος, η αυξημένη κατανάλωση υγειονομικής περίθαλψης και η παράταση της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής θα εκτινάξουν τις δαπάνες σε πρωτοφανή επίπεδα.

Σε πολλά κράτη μέλη οι συντάξεις και η δημόσια υγεία, τόσο από διοικητική όσο και από οικονομική άποψη, αποτελούν αρμοδιότητα των τοπικών και περιφερειακών αρχών, οι οποίες έρχονται έτσι αντιμέτωπες με τις συνέπειες των δημογραφικών μεταβολών. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους αυτή την κατάσταση, όπως και οι υπεύθυνοι για τη χάραξη των εθνικών και των ευρωπαϊκών πολιτικών. Οι πολιτικές τους δεν θα πρέπει να στηρίζονται μόνο στην τρέχουσα δημογραφική κατάσταση, αλλά και στις δημογραφικές τάσεις.

Εκπαίδευση, στέγαση, υπηρεσίες

Το ίδιο ισχύει και για την εκπαίδευση, τη στέγαση και τις δημόσιες υπηρεσίες. Σ' αυτούς τους τομείς πολιτικής το δημογραφικό στοιχείο είναι καθοριστικός παράγοντας, διότι οι παροχές αυτές απευθύνονται στον τοπικό πληθυσμό. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές το έχουν ενσωματώσει ως ένα βαθμό στις πολιτικές τους. Στη στεγαστική πολιτική, για παράδειγμα, πρέπει να ληφθεί υπόψη το μέγεθος του πληθυσμού, αλλά και η σύνθεσή του (οι διάφορες ηλικιακές ομάδες: παιδιά, συνταξιούχοι κ.λπ.), οι μεταβαλλόμενες οικογενειακές δομές και η μετανάστευση. Και εδώ επίσης, η επιτάχυνση της δημογραφικής αλλαγής καθιστά σκόπιμη τη θεώρηση του δημογραφικού παράγοντα από μία ευρύτερη και πιο μακροπρόθεσμη οπτική.

Χωροταξία, υποδομή

Η χωροταξία, η πολεοδομία και η υποδομή είναι κατ' εξοχήν τομείς που απαιτούν μία μακροπρόθεσμη οπτική, προκειμένου να ικανοποιηθούν οι ανάγκες όχι μόνο του σημερινού, αλλά και του μελλοντικού πληθυσμού.

Οι αλλαγές στο μέγεθος και τη σύνθεση του πληθυσμού, η μετανάστευση και οι μεταβαλλόμενες ροές κινητικότητας θα έχουν αντίκτυπο και στο περιβάλλον.

Η Επιτροπή των Περιφερειών έχει ήδη ασχοληθεί σε παλαιότερες γνωμοδοτήσεις της με τα θέματα της αστικοποίησης και της απερήμωσης της υπαίθρου, δίδοντας τη δέουσα προσοχή στον δημογραφικό παράγοντα.

Κεφάλαιο ΙΙΙ: Σημασία/συνέπειες για τις ευρωπαϊκές πολιτικές

Οι περισσότεροι τομείς πολιτικής της ΕΕ που επηρεάζονται από τον δημογραφικό παράγοντα αναφέρθηκαν ήδη στο προηγούμενο κεφάλαιο: οι οικονομικές πολιτικές, οι πολιτικές για την απασχόληση, η κοινωνική πολιτική και οι πολιτικές για τη δημόσια υγεία. Πολλοί άλλοι τομείς επηρεάζονται έμμεσα: η γεωργία, το περιβάλλον, οι μεταφορές, η εκπαίδευση και η κατάρτιση. Ένα καλό παράδειγμα δίδεται στην έκθεση της Επιτροπής για τους νέους γεωργούς και το πρόβλημα της διαδοχής των γενεών ().

Ωστόσο, ο κυριότερος επηρεαζόμενος τομέας είναι η πολιτική για την κοινωνική και οικονομική συνοχή.

Στην «Πρώτη Έκθεση για τη Συνοχή», όπου η Επιτροπή αξιολογεί τα αποτελέσματα των πολιτικών συνοχής, διαπιστώνει αύξηση της κοινωνικής και οικονομικής σύγκλισης μεταξύ των κρατών μελών, αλλά διεύρυνση του χάσματος μεταξύ των φτωχότερων και των πλουσιότερων περιφερειών. Το συμπέρασμα που μπορεί να εξαχθεί - μεταξύ άλλων - από τη «Δημογραφική Έκθεση 1997» είναι ότι οι διάφορες περιφέρειες της Ευρώπης έχουν δημογραφικές διαρθρώσεις που αποκλίνουν ευρέως μεταξύ τους και ότι ο πληθυσμός δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένος στην ευρωπαϊκή επικράτεια. Οι χάρτες που συνοδεύουν την έκθεση δείχνουν σαφέστατα τις διαφορετικές δημογραφικές διαρθρώσεις μεταξύ των περιφερειών στο εσωτερικό κάθε κράτους μέλους. Κατά τις δύο επόμενες δεκαετίες, το ένα πέμπτο περίπου των περιφερειών της Ευρώπης θα παρουσιάσει αύξηση του πληθυσμού του, η συντριπτική πλειοψηφία θα παραμείνει δημογραφικώς ουδέτερη και ορισμένες περιφέρειες έχουν ήδη εισέλθει στο στάδιο της αρνητικής μεγέθυνσης. Η αρνητική μεγέθυνση του πληθυσμού, η γήρανση του οικονομικώς ενεργού πληθυσμού και η μετανάστευση προς άλλες, πιο ευημερούσες, περιφέρειες είναι οι παράγοντες που μπορούν να επιδράσουν αρνητικά στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη μιας περιφέρειας. Οι οικονομικές πολιτικές, η κοινωνική πολιτική, οι πολιτικές για την αγορά εργασίας, οι πολιτικές για τη συνοχή και οι διαρθρωτικές πολιτικές πρέπει να λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τις δημογραφικές εξελίξεις παρά τη δημογραφική κατάσταση σε μία δεδομένη στιγμή. Οι πολιτικές αυτές θα μπορέσουν να αποβούν αποτελεσματικές, μόνο αν μπορέσουν να προσαρμοσθούν ευέλικτα στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περιφέρειας, διαφορετικά θα οδηγήσουν σε αύξηση της απόκλισης μεταξύ των περιφερειών. Ταυτόχρονα, πάντως, είναι για άλλη μία φορά φανερή η ανάγκη συντονισμού των διάφορων τομέων πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ.

Το θέμα πρέπει επίσης να θεωρηθεί και από τη σκοπιά της διεύρυνσης της Ένωσης. Η «Δημογραφική Έκθεση 1997» δείχνει καθαρά ότι η δημογραφική κατάσταση στις υποψήφιες για προσχώρηση χώρες είναι κάπως διαφορετική από τον μέσο όρο της ΕΕ. Αν οι πολιτικές της ΕΕ πρόκειται να εφαρμοσθούν μελλοντικά και σε αυτές τις χώρες, η ανάγκη για περιφερειακή διαφοροποίηση είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Διαρθρωτικά Ταμεία, εκπαίδευση και κατάρτιση

Ενδέχεται να καταστεί εμφανής η ανάγκη πολλαπλασιασμού των ενεργών πολιτικών για την αγορά εργασίας και μιας πρόσθετης προσπάθειας στην εκπαίδευση και την κατάρτιση, ιδιαίτερα για τις ομάδες με χαμηλό ποσοστό συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Ήδη σε ορισμένους τομείς και περιφέρειες παρατηρείται έλλειψη εργατικού δυναμικού, ενώ ταυτόχρονα μία μεγάλη ομάδα ατόμων είναι αποκλεισμένη από την αγορά εργασίας ή έχει παύσει να ανήκει στον ενεργό πληθυσμό. Η δημογραφική γήρανση του ενεργού πληθυσμού θα επιδεινώσει αυτό το πρόβλημα. Όπως επισήμαινε ήδη η Λευκή Βίβλος Delors του 1993, στο εγγύς μέλλον δεν έχουμε την πολυτέλεια να υποχρησιμοποιούμε τους ανθρώπινους πόρους.

Οι πολιτικές πρέπει να αποσκοπούν στην αποτελεσματική χρήση του εργατικού δυναμικού. Για παράδειγμα, σε ορισμένα κράτη μέλη η πλειοψηφία της κατηγορίας 55-65 ετών έχει παύσει να ανήκει στην αγορά εργασίας (). Τα μέτρα πολιτικής θα πρέπει να αποσκοπούν, όχι στην αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης, αλλά στη διατήρηση της απασχολησιμότητας των ηλικιωμένων εργαζομένων. Ορισμένα προοδευτικά πνεύματα στον ιδιωτικό τομέα έχουν αναγνωρίσει ότι η κατάρτιση των πιο ηλικιωμένων υπαλλήλων μπορεί πράγματι να αποτελέσει χρήσιμη επένδυση.

Η πρόβλεψη είναι η ουσία της διακυβέρνησης, από την άποψη ότι τα διαρθρωτικά ταμεία και τα προγράμματα της ΕΕ για την εκπαίδευση και την κατάρτιση δεν πρέπει να στοχεύουν μόνο στο σημερινό εργατικό δυναμικό, αλλά να δρουν εστιασμένα και να προβλέπουν τις ανάγκες του ενεργού δυναμικού κατά την επόμενη δεκαετία. Ειδική προσοχή πρέπει να δίδεται στην απασχολησιμότητα των μειονεκτουσών ομάδων.

Κεφάλαιο IV: Συμπεράσματα

Η Επιτροπή των Περιφερειών:

εκτιμά ότι οι δημογραφικές μεταβολές έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε πολλές πτυχές της οικονομίας και, ιδιαίτερα, στην αγορά εργασίας και την οικονομική και κοινωνική συνοχή και ότι επηρεάζουν πολλούς τομείς αρμοδιότητας των τοπικών και περιφερειακών αρχών 7

τρέφει έντονη ανησυχία για την παραγνώριση και την υποτίμηση της σημασίας των δημογραφικών τάσεων και είναι πεπεισμένη ότι οι οικονομικές πολιτικές και οι πολιτικές για την απασχόληση μπορούν να είναι αποτελεσματικές μόνο εάν λαμβάνουν υπόψη τις δημογραφικές συνθήκες 7

εκτιμά, εξάλλου, ότι η μελετώμενη διεύρυνση της Ένωσης μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στη δημογραφική διάρθρωση του εργατικού δυναμικού της ΕΕ 7

επικροτεί τη «Δημογραφική Έκθεση 1997» της Επιτροπής και, ιδιαίτερα, το τμήμα για τις δημογραφικές τάσεις 7

συμμερίζεται τα συμπεράσματα της έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη «Δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 1995» 7

επιδοκιμάζει το γεγονός ότι η Επιτροπή έλαβε υπόψη τον δημογραφικό παράγοντα στις πρόσφατες ανακοινώσεις της για την απασχόληση και ενθαρρύνει την Επιτροπή να συνεχίσει αυτή την πρακτική και να λαμβάνει ιδιαίτερα υπόψη τις δημογραφικές διαφορές μεταξύ των περιφερειών της Ευρώπης 7

καλεί το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα κράτη μέλη και τις αποκεντρωμένες αρχές να εντάξουν πλήρως τον δημογραφικό παράγοντα στις πολιτικές που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές τους 7

εκφράζει την ανησυχία της για τις αυξανόμενες περιφερειακές ανισορροπίες στην Ευρώπη και την ανάγκη στενής παρακολούθησης του ρόλου των δημογραφικών εξελίξεων σ' αυτές και επαναλαμβάνει την πρότασή της να χρησιμοποιηθούν με εστιασμένο τρόπο τα κονδύλια των Διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής 7

επισημαίνει ότι κατά την εξεταζόμενη περίοδο - τις προσεχείς δύο με τρεις δεκαετίες - η Ευρώπη πιθανώς να γνωρίσει την προσχώρηση νέων κρατών μελών με διαφορετική δημογραφική διάρθρωση και θεωρεί ορθή διακυβέρνηση την πρόβλεψη αυτού του γεγονότος στους επηρεαζόμενους τομείς πολιτικής 7

καλεί την Επιτροπή να προβεί σε πιο λεπτομερή μελέτη των δημογραφικών τάσεων στις περιφέρειες της ΕΕ, καθώς και των υπό ένταξη χωρών, μελέτη η οποία θα περιλαμβάνει θέματα όπως η αστικοποίηση, η ερήμωση της υπαίθρου, ο αντίκτυπος των δημογραφικών εξελίξεων στην αγορά εργασίας και η σχετική ανταγωνιστικότητα των περιφερειών 7

φρονεί ότι αυτό το θέμα είναι σκόπιμο να βρίσκεται μονίμως στην επιφάνεια και ζητά από την Επιτροπή να παρακολουθεί εκ του πλησίον την δημογραφική εξέλιξη των κρατών μελών της ΕΕ και των υποψήφιων προς ένταξη χωρών και να μνημονεύει τα συμπεράσματά της σε μία ετήσια έκθεση 7

επισημαίνει την ανάγκη ειδικών μέτρων για τη βελτίωση της αντιστοιχίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας, υπογραμμίζει το ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν σ' αυτόν τον τομέα τα ευρωπαϊκά προγράμματα και ταμεία και είναι της γνώμης ότι πρέπει να μελετηθεί η εστιασμένη χρήση των κονδυλίων στις περιοχές όπου οι δημογραφικές εξελίξεις απειλούν να επιδεινώσουν την οικονομική παρακμή 7

υπογραμμίζει τις ευθύνες των τοπικών και περιφερειακών αρχών σε ορισμένα κράτη μέλη σε θέματα συντάξεων, κοινωνικής ασφάλισης και υγειονομικής περίθαλψης 7

προειδοποιεί τα κράτη μέλη για τους κινδύνους των βραχυπρόθεσμων πολιτικών σε θέματα δημόσιων οικονομικών, κοινωνικής ασφάλισης και συνταξιοδότησης, οι οποίοι ενδέχεται να κληροδοτήσουν στην επόμενη γενιά ένα δυσανάλογο οικονομικό φορτίο, ιδίως ενόψει της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης 7

ζητεί, τέλος, από τον Πρόεδρό της να προωθήσει το παρόν ψήφισμα στην Επιτροπή, το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή.

Βρυξέλλες, 14 Μαΐου 1998.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Manfred DAMMEYER

() COM(97) 361 τελικό.

() COM(94) 595 τελικό.

() COM(96) 60 τελικό: Η δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 1995.

() Α4-0042/97 (ΕΚ 218.695): Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την έκθεση της Επιτροπής για τη δημογραφική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 1995, υιοθετήθηκε στις 14/3/97, εισηγήτρια: η κ. Boogerd-Quaak (Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων) - ΕΕ C 115 της 14.4.1997, σ. 238.

() COM(97) 479 τελικό: Η απασχόληση στην Ευρώπη 1997 - Πρόγραμμα δράσης για την απασχόληση για το έτος 2000 (εκτελεστική περίληψη).

() Α4-0291/97 (ΕΚ 223.120 fin): Έκθεση Weiler (PES, D) για την Ανακοίνωση της Επιτροπής «Εκσυγχρονισμός και βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση» [COM(97) 102 τελικό], υιοθετήθηκε στις 6.11.1997, ΕΕ C 358 της 24.11.1997, σ. 5.

() COM(97) 361 τελικό: Δημογραφική Έκθεση 1997.

() COM(96) 542 τελικό: Πρώτη έκθεση για τη συνοχή.

() Η τάση αυτή ήταν μάλιστα το θέμα της Έκθεσης του ΟΗΕ για τον Παγκόσμιο Πληθυσμό 1996.

() Δημογραφική Έκθεση 1997, Χάρτης 3, σ. 14 α (αγγλικό κείμενο).

() COM(96) 398 τελικό: Οι νέοι γεωργοί και το πρόβλημα της διαδοχής των γενεών στην ευρωπαϊκή γεωργία.

() Στις Κάτω Χώρες, για παράδειγμα, μόνο 27 % αυτής της ηλικιακής ομάδας εξακολουθεί να ανήκει στον οικονομικώς ενεργό πληθυσμό.