ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - Πρόοδος της εφαρμογής των εγγράφων κοινής αξιολόγησης για τις πολιτικές για την απασχόληση στις προσχωρούσες χώρες

Περίληψη

Η παρούσα ανακοίνωση επικαιροποιεί την αξιολόγηση που παρουσιάστηκε στην ανακοίνωση της Επιτροπής "Πρόοδος στην υλοποίηση των δεσμεύσεων των Εγγράφων Κοινής Αξιολόγησης σχετικά με τις πολιτικές απασχόλησης στις υποψήφιες χώρες" (COM (2003) 37 τελικό) για τις δέκα προσχωρούσες χώρες. Η ανάλυση συνοψίζει τα συμπεράσματα των εμπεριστατωμένων ανασκοπήσεων που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ της Επιτροπής και των προσχωρουσών χωρών την άνοιξη και το καλοκαίρι του τρέχοντος έτους. Οι ανασκοπήσεις αυτές ολοκλήρωσαν τη διαδικασία συνεργασίας για τα ΕΚΑ και είχαν σκοπό να βοηθήσουν τα μελλοντικά κράτη μέλη να προετοιμαστούν για τη συμμετοχή τους στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Απασχόληση και να ετοιμάσουν τα Εθνικά Σχέδια Δράσης τους για την απασχόληση το 2004.

Η ανακοίνωση τονίζει τις στρατηγικές προκλήσεις για τις αγορές εργασίας των προσχωρουσών χωρών: να αυξηθεί η απασχόληση και η προσφορά εργατικού δυναμικού, να εξασφαλιστεί ότι η λειτουργία της αγοράς εργασίας στηρίζει την τρέχουσα αναδιάρθρωση της οικονομίας και να προσαρμοστούν οι δεξιότητες του εργατικού δυναμικού. Αξιολογεί τις προόδους των μεταρρυθμίσεων της αγοράς εργασίας και συμπεραίνει ότι χρειάζονται σημαντικές προσπάθειες και μεταρρυθμίσεις για την ανάπτυξη πολιτικών που θα επιτρέψουν να σημειωθεί πρόοδος προς την κατεύθυνση των σκοπών της ΕΕ και των στόχων που έθεσε η νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Απασχόληση.

Η ανακοίνωση επίσης επανεξετάζει ορισμένα στοιχεία της διακυβέρνησης και της εταιρικής σχέσης. Χρειάζονται ουσιαστικές προσπάθειες για τη μετάβαση σε ένα καλύτερα συντονισμένο σχεδιασμό και εφαρμογή των πολιτικών για την απασχόληση, για την αναβάθμιση της διοικητικής ικανότητας προγραμματισμού και υλοποίησης των πολιτικών, και για την προώθηση της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων. Υπάρχουν επίσης ανησυχίες σχετικά με τους οικονομικούς και διοικητικούς πόρους που απαιτούνται ώστε να εξασφαλίζεται η πλήρης εκμετάλλευση των διαρθρωτικών ταμείων και ιδιαίτερα του ΕΚΤ.

I Εισαγωγή

Μόλις αποκτήσουν την ιδιότητα του μέλους, τα νέα κράτη μέλη θα αρχίσουν να συμμετέχουν στον ευρωπαϊκό συντονισμό των πολιτικών για την απασχόληση και θα υποβάλουν το πρώτο τους εθνικό σχέδιο δράσης τον Οκτώβριο του 2004. Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση (ΚΓΑ), που αποτελούν πλέον μέρος μιας δέσμης κατευθυντήριων γραμμών μαζί με τους Γενικούς Προσανατολισμούς των Οικονομικών Πολιτικών (ΓΠΟΠ), παρέχουν στα μελλοντικά κράτη μέλη μια σαφή βάση για τις απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας (βλ. παράρτημα 1).

Οι προσχωρούσες χώρες άρχισαν να συμμετέχουν ως παρατηρητές στην Επιτροπή Απασχόλησης (EMCO) και τις ομάδες της τον Απρίλιο του 2003. Ως εκ τούτου, είχαν ήδη την ευκαιρία να εξοικειωθούν με σημαντικές πλευρές της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση (ΕΣΑ) και να πραγματοποιήσουν πρώιμη συμβολή στην ανάπτυξη πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ.

Η ανακοίνωση της Επιτροπής για την «Πρόοδο στην υλοποίηση των δεσμεύσεων των εγγράφων κοινής αξιολόγησης σχετικά με τις πολιτικές απασχόλησης στις υποψήφιες χώρες» [1] (στο εξής «έκθεση προόδου ΕΚΑ») συνόψισε τη συνεργασία στον τομέα της απασχόλησης με βάση τα έγγραφα κοινής αξιολόγησης για τις προτεραιότητες της πολιτικής για την απασχόληση (ΕΚΑ). Ένα συνοδευτικό έγγραφο [2] περιέγραφε τις συγκεκριμένες εξελίξεις σε κάθε χώρα.

[1] COM (2003) 37 τελικό

[2] SEC (2003) 200

Για να ολοκληρωθεί η συνεργασία των ΕΚΑ, η Επιτροπή πρότεινε, στην έκθεση αυτή, σε κάθε προσχωρούσα χώρα να οργανώσει ένα σεμινάριο για να επανεξεταστεί σε βάθος η κατάσταση των πολιτικών για την απασχόληση και το θεσμικό πλαίσιο καθώς και οι διοικητικές ικανότητες για την εφαρμογή της πολιτικής για την απασχόληση και για τις δραστηριότητες του ΕΚΤ. Τα σεμινάρια αυτά πραγματοποιήθηκαν μεταξύ Μαΐου και Ιουλίου 2003. Τα σεμινάρια επανεξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο τα μελλοντικά κράτη μέλη μπορούν να συνθέσουν τις πολιτικές τους για την απασχόληση με τις νέες κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προετοιμάσουν τα πρώτα τους εθνικά σχέδια δράσης.

Το παρόν έγγραφο επικαιροποιεί τα ευρήματα της «έκθεσης προόδου ΕΚΑ» για κοινά θέματα πολιτικής καθώς και για το θεσμικό πλαίσιο και τις διοικητικές ικανότητες με βάση τις εμπεριστατωμένες ανασκοπήσεις. Το συνοδευτικό έγγραφο αναφέρει συγκεκριμένες εξελίξεις για κάθε χώρα.

II Τάσεις και προκλήσεις της αγοράς εργασίας

Στο πλαίσιο της ταχείας και σε βάθος οικονομικής αναδιάρθρωσης που χαρακτηρίζει τις περισσότερες υποψήφιες χώρες, η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» είχε προσδιορίσει τέσσερις βασικές στρατηγικές προκλήσεις της αγοράς εργασίας οι οποίες επιβεβαιώνονται σε μεγάλο βαθμό:

* Η αύξηση της προσφοράς εργασίας ως προϋπόθεση για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη

Στα μέσα του 2002, όταν καταρτίστηκε η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» υπήρχαν ορισμένες ενδείξεις ανάκαμψης των ποσοστών δραστηριότητας σε μερικές χώρες, αλλά επί του παρόντος δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι αλλαγές αυτές διατηρήθηκαν. Το 2002, η συμμετοχή στην αγορά εργασίας συνέχισε να παραμένει αμετάβλητη ή να μειώνεται όπως κατά τα προηγούμενα χρόνια - ιδίως στην κύρια ομάδα σε ηλικία εργασίας - σε όλες τις χώρες εκτός από τη Λετονία.

* Η αύξηση της απασχόλησης για να δοθεί στήριξη στην οικονομική μεγέθυνση και η κάλυψη της καθυστέρησης των εισοδημάτων στη διευρυμένη ΕΕ

Παρά την μάλλον ισχυρή πραγματική οικονομική μεγέθυνση που ανήλθε σε 2,4% το 2002 για τις ΠΧ-10, σε σύγκριση με 1,3% στην ΕΕ-15, δεν υπήρξε αξιοσημείωτη μεταβολή στην πτυχή απασχόλησης αυτής της μεγέθυνσης, η οποία εξακολουθεί να κυριαρχείται από ισχυρές αυξήσεις της παραγωγικότητας, ενώ η αύξηση της απασχόλησης παραμένει χαμηλή ή στάσιμη.

Οι τρεις χώρες της Βαλτικής είναι οι μόνες στις οποίες καταγράφηκαν σημαντικές αυξήσεις στα ποσοστά απασχόλησης το 2002. Εκτός από την Κύπρο και την Τσεχική Δημοκρατία, τα ποσοστά απασχόλησης παραμένουν κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (διάγραμμα 1).

Η αύξηση της απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας παραμένει μείζων πρόκληση στις περισσότερες χώρες, και συγκεκριμένα στην Ουγγαρία, στη Μάλτα, στην Πολωνία, στη Σλοβενία και στη Σλοβακία (διάγραμμα 3). η απασχόληση των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας είναι επίσης πολύ χαμηλή στις χώρες αυτές, ιδιαίτερα δε στη Μάλτα, τη Σλοβακία και τη Σλοβενία. Απαιτούνται σημαντικές προσπάθειες ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι της ΕΕ που συμφωνήθηκαν στη Στοκχόλμη και στη Βαρκελώνη, δηλ. ποσοστό απασχόλησης 50% για τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας και προοδευτική αύξηση κατά 5 έτη περίπου της ηλικίας εξόδου από την αγορά εργασίας έως το 2010. Οι προσπάθειες προώθησης της παράτασης του επαγγελματικού βίου περιλαμβάνουν τον περιορισμό της χρησιμοποίησης συστημάτων πρόωρης συνταξιοδότησης.

* Να εξασφαλιστεί ότι η λειτουργία της αγοράς εργασίας στηρίζει την τρέχουσα αναδιάρθρωση της οικονομίας

Τα περισσότερα νέα κράτη μέλη θα αντιμετωπίσουν μια συνεχή και ταχεία αναδιάρθρωση και μετακίνηση της απασχόλησης από τη γεωργία και τις παλαιού τύπου βιομηχανίες προς τις υπηρεσίες. Τα παραπάνω θα συμβούν σε κοινωνίες και σε εργασιακά περιβάλλοντα τα οποία από μερικές πλευρές δεν είναι ακόμη πλήρως προσαρμοσμένα στις οικονομίες της αγοράς και στην ενιαία αγορά. Τα άτομα με εξειδίκευση και με ικανότητα προσαρμογής θα ωφεληθούν, ενώ τα άτομα με χαμηλή εξειδίκευση και δυσκολίες ανταπόκρισης στις αλλαγές και στα μειονεκτήματα ενδέχεται να αντιμετωπίσουν προβλήματα. Θα υπάρξει τάση εμφάνισης και παραμονής ενδεχομένως μεγάλων θυλάκων ανεργίας, χαμηλού βαθμού δραστηριότητας και φτώχειας.

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» ήδη σημειώνει ότι οι αγορές εργασίας έχουν την τάση να είναι σε υψηλό βαθμό κατακερματισμένες, με διαχωρισμό μεταξύ πρωτευουσών και περιφερειών στις οποίες συγκεντρώνεται η σύγχρονη και δυναμική οικονομία και το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό από τη μία, και υπόλοιπων περιοχών από την άλλη. Το θέμα του κατακερματισμού αναγνωρίζεται σήμερα ευρύτερα. Πράγματι, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού στις περισσότερο ανεπτυγμένες περιοχές συνυπάρχουν με την υψηλή ανεργία σε άλλες περιοχές. Οι διαφορές στο αποτέλεσμα της αγοράς εργασίας μεταξύ των ατόμων με υψηλή εξειδίκευση και εκείνων με χαμηλή εξειδίκευση παραμένουν ουσιαστικές. Αν δεν αναστραφεί η τάση αυτή, οι περισσότερες προσχωρούσες χώρες διατρέχουν υψηλό κίνδυνο περιθωριοποίησης σημαντικών τμημάτων του πληθυσμού και αποκλεισμού αυτών των τμημάτων από την κανονική απασχόληση. Η ενθάρρυνση της περιφερειακής και της επαγγελματικής κινητικότητας παραμένει μείζων πρόκληση.

Ενδείξεις του αυξανόμενου κατακερματισμού είναι ακόμη ο χαμηλός βαθμός δραστηριότητας (βλ. παραπάνω) και η υψηλή μακροχρόνια ανεργία: η μακροχρόνια ανεργία στις προσχωρούσες χώρες αυξήθηκε από 6,5 το 1997 σε 8,1% το 2002, ενώ τα ποσοστά υπερβαίνουν το 10% στην Πολωνία και τη Σλοβακία.

Μια άλλη ένδειξη σοβαρών στρεβλώσεων στην αγορά εργασίας είναι το γεγονός ότι εξακολουθεί να υφίσταται ένας ευρέως διαδεδομένος τομέας ανεπίσημης και αδήλωτης εργασίας που αντικατοπτρίζει τη χαμηλή παραγωγικότητα, κυρίως στη γεωργία, αλλά ταυτόχρονα και την αποτυχία των πολιτικών για την δημιουργία ενός σταθερού θεσμικού και νομικού περιβάλλοντος και την αντιμετώπιση των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων που απορρέουν από τη μετάβαση.

* Η αύξηση και προσαρμογή των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης και των μελλοντικών πιέσεων που συνδέονται με την ενιαία αγορά

Οι ελλείψεις δεξιοτήτων και οι αναντιστοιχίες δείχνουν ότι η προσαρμογή και η αναβάθμιση των δεξιοτήτων εξακολουθούν να παραμένουν μείζων πρόκληση. Η ρύθμιση θα επιβαρύνει ουσιαστικά ένα γηράσκον εργατικό δυναμικό το οποίο δεν διαθέτει τις δεξιότητες και τις ικανότητες προσαρμογής που απαιτούνται σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Κατά συνέπεια, η δια βίου μάθηση βρίσκεται σταθερά στην ατζέντα όλων των χωρών.

Η προσαρμογή και η αναβάθμιση των δεξιοτήτων αφορά και τις νεότερες γενιές, όπως φαίνεται από την εμμονή της υψηλής ανεργίας των νέων παρότι το εκπαιδευτικό επίπεδο είναι σχετικά υψηλό (όπως φαίνεται από το μερίδιο των νέων ηλικίας 20-24 ετών που έχουν ολοκληρώσει τουλάχιστον τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση) Αυτό αντικατοπτρίζει, μεταξύ άλλων, τον περιορισμένο ακόμη βαθμό ανταπόκρισης της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης στις ανάγκες της αγοράς εργασίας.

III Πρόοδος στην αντιμετώπιση βασικών θεμάτων πολιτικής

Χρειάζονται μεγαλύτερες προσπάθειες για να εξασφαλιστεί ότι οι μισθολογικές εξελίξεις και τα συστήματα διαμόρφωσης των αποδοχών είναι φιλικά προς την απασχόληση...

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» επέστησε την προσοχή στην ανάγκη για τους κοινωνικούς εταίρους και τις κυβερνήσεις να προωθήσουν μισθολογικές εξελίξεις φιλικές προς την απασχόληση και να παρακολουθήσουν τον αντίκτυπο των αυξήσεων των μισθών και των κατώτατων μισθών στην απασχόληση.

Οι πρόσφατες μισθολογικές εξελίξεις στην Τσεχική Δημοκρατία, την Εσθονία και την Ουγγαρία επιβεβαιώνουν την ανησυχία αυτή καθώς υπερβαίνουν τις τάσεις της παραγωγικότητας. Παρόλο που οι μισθολογικές διαφορές ανά ειδίκευση εξακολουθούν να ενθαρρύνουν τη διαμόρφωση των ειδικοτήτων, υπάρχει σήμερα μεγαλύτερη ανησυχία για τις μισθολογικές διαφοροποιήσεις μεταξύ περιοχών. Σε συνδυασμό με το υψηλό κόστος της στέγης και των συγκοινωνιών, τα τρέχοντα επίπεδα αποδοχών φαίνεται ότι δεν συμβάλλουν ιδιαίτερα στην προσέλκυση των εργαζομένων στις περιοχές με ελλείψεις δεξιοτήτων και εργατικού δυναμικού.

Οι τακτικές αυξήσεις του κατώτατου μισθού έχουν στόχο να ενθαρρύνουν την ανάληψη εργασίας διευρύνοντας την ψαλίδα με τα επίπεδα παροχών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτό αναμένεται να συμβάλει επίσης στην πρόληψη της άτυπης δραστηριότητας και της μερικής δήλωσης των μισθών. Πρέπει να υπάρξει μέριμνα ώστε οι εργαζόμενοι με χαμηλή ειδίκευση να μην αποκλείονται από την αγορά εργασίας. Η Πολωνία έχει καθιερώσει χαμηλότερο κατώτατο μισθό για τους νέους, ενώ η Σλοβακία μελετά την καθιέρωση κατώτατου μισθού που θα διαφοροποιείται ανάλογα με τις περιοχές.

...και ότι τα συστήματα φόρων και παροχών υποστηρίζουν την απασχόληση

Παρότι αναγνωρίζεται το περίπλοκο του έργου αυτού, η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» τόνισε την ανάγκη να αντιμετωπιστεί η υψηλή φορολογική επιβάρυνση της εργασίας και της χαμηλόμισθης εργασίας ειδικότερα, έτσι ώστε να ενθαρρύνεται η ίδρυση θέσεων εργασίας και η αποδοχή θέσεων εργασίας στον τομέα της επίσημης απασχόλησης. Σε ό,τι αφορά τα συστήματα παροχών, η έκθεση υπογράμμισε τη σημασία των συνεχών δεσμών μεταξύ της ενεργοποίησης και της προστασίας του εισοδήματος που στηρίζουν την αποδοχή μιας θέσης εργασίας.

Οι πρόσφατες προσπάθειες να μειωθεί η φορολογική επιβάρυνση της εργασίας επικεντρώνονται στην αύξηση του επιπέδου του μη φορολογητέου εισοδήματος. Αυτό όμως έχει περιορισμένο αντίκτυπο στα φορολογικά βάρη τα οποία, για τους χαμηλόμισθους, συχνά αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από εισφορές κοινωνικής ασφάλισης. Μόνο στην Ουγγαρία και στη Λετονία οι κοινωνικές εισφορές έχουν μειωθεί, ενώ στις περισσότερες χώρες οι κοινωνικές εισφορές επιβαρύνουν κατά πολύ τη συνολική φορολογική επιβάρυνση της εργασίας. Με δεδομένη την ανάγκη στήριξης της φορολογικής παγίωσης, οι προσπάθειες πρέπει να επικεντρωθούν στην επίτευξη σημαντικής μείωσης της φορολογικής επιβάρυνσης για τους χαμηλόμισθους εργαζομένους όπως έχει ζητηθεί από την ΚΓΑ 8.

Οι μεταρρυθμίσεις των παροχών ανεργίας προχωρούν. Σύμφωνα με τα ισχύοντα συστήματα τα επίπεδα παροχών είναι χαμηλά, αλλά εξακολουθούν να μπορούν να δημιουργήσουν παγίδες ανεργίας, ιδίως για τους ανέργους με παιδιά. Στην Ουγγαρία, οι κανονικές παροχές ανεργίας συμπληρώνονται με ένα πριμ για την αναζήτηση εργασίας. Μεταρρυθμίσεις των συστημάτων κοινωνικής βοήθειας έχουν ξεκινήσει ή προβλέπεται να ξεκινήσουν στην Κύπρο, την Τσεχική Δημοκρατία, την Εσθονία, την Λετονία, τη Λιθουανία, την Πολωνία και τη Σλοβακία, με σκοπό να μειωθεί η εξάρτηση και να ενθαρρυνθεί η αποδοχή μιας θέσης εργασίας.

Οι πρόσφατες εργασίες στα συστήματα παροχών, ιδίως στην Πολωνία και στην Ουγγαρία, έδειξαν ότι άλλα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας όπως η αναπηρία και άλλες παροχές υγείας για άτομα σε ηλικία εργασίας είναι συχνά σημαντικότερα από τις παροχές ανεργίας ή την κοινωνική βοήθεια και πρέπει να εξεταστούν και να υποστούν μεταρρυθμίσεις. Η ασφάλιση ανεργίας με ένα καλά εδραιωμένο σύνδεσμο με την αναζήτηση εργασίας και την ενεργοποίηση είναι προτιμότερη για την παροχή κοινωνικής προστασίας από ό,τι οι παροχές που ενθαρρύνουν την έξοδο από την αγορά εργασίας.

Οι σταδιακές αυξήσεις της ηλικίας συνταξιοδότησης και οι μεταρρυθμίσεις των συστημάτων πρόωρης συνταξιοδότησης μέχρι σήμερα είχαν περιορισμένο αντίκτυπο στη συμμετοχή και την απασχόληση των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας. Απαιτούνται περισσότερο προενεργοί και ολοκληρωμένες στρατηγικές έτσι ώστε να δοθεί προώθηση στην παράταση του επαγγελματικού βίου σύμφωνα με την ΚΓΑ 5.

Η εξασφάλιση σωστής ισορροπίας μεταξύ της ευελιξίας και της ασφάλειας παραμένει σημαντική πρόκληση

Οι εμπεριστατωμένες ανασκοπήσεις επιβεβαίωσαν ότι η ανάπτυξη πιο ευέλικτων συμβάσεων εργασίας και εργασιακών ρυθμίσεων θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στην υψηλότερη συμμετοχή, ιδίως για τις γυναίκες και τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας. Για παράδειγμα, το μερίδιο της εργασίας με μερική απασχόληση (8,0% στις ΠΧ-10) και με σύμβαση ορισμένου χρόνου (11% στις ΠΧ-10) στην συνολική απασχόληση παραμένει ουσιαστικά χαμηλότερο απ' ό,τι στην ΕΕ-15, όπου η διαθεσιμότητα μεγαλύτερης ποικιλίας εργασιακών ρυθμίσεων έχει συνεισφέρει σε ένα μοντέλο εντατικότερης ανάπτυξης [3]. Έχει ζωτική σημασία οι περαιτέρω μεταρρυθμίσεις του εργατικού δικαίου, που αποτελούν μέρος της μεταφοράς του κεκτημένου, να αποσκοπούν μεταξύ άλλων στη μεγαλύτερη πολυμορφία των ρυθμίσεων του χρόνου εργασίας και των συμβάσεων εργασίας χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια των εργαζομένων.

[3] βλ. "Απασχόληση στην Ευρώπη 2002", κεφάλαιο 2

Η θέσπιση του νομικού πλαισίου αποτελεί σημαντικό βήμα, αλλά οι νέες διατάξεις πρέπει να χρησιμοποιηθούν και να γίνουν αποδεκτές από τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους που συχνά εκλαμβάνουν τις νέες συμβασιακές ή εργασιακές ρυθμίσεις ως πρόσθετο γραφειοκρατικό φόρτο ή ως απειλή για την ασφάλειά τους. Η παροχή στους κοινωνικούς εταίρους και τις επιχειρήσεις της δυνατότητας να διαδραματίσουν το ρόλο τους στην εξασφάλιση της σωστής ισορροπίας μεταξύ της ευελιξίας και της ασφάλειας είναι σήμερα ένα βασικό καθήκον που επιβάλλεται από την ΚΓΑ 3 ώστε να δοθεί προώθηση στην προσαρμοστικότητα και την κινητικότητα.

Η αντιμετώπιση της αδήλωτης και της άτυπης εργασίας: ένα νέο επίκεντρο της πολιτικής

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» επέστησε την προσοχή στο ρόλο των επιπέδων φορολογίας και παροχών στην ενθάρρυνση της άτυπης και της αδήλωτης εργασίας. Οι εμπεριστατωμένες ανασκοπήσεις έδειξαν ότι η αδήλωτη εργασία αναγνωρίζεται ως ανησυχητικό πρόβλημα στις προσχωρούσες χώρες (βλ. ΚΓΑ 9). Καταβάλλονται προσπάθειες για να βελτιωθεί ο έλεγχος της καταχώρισης και της δήλωσης των επιχειρήσεων, είναι όμως αναγκαίο να υπάρξει καλύτερη κατανόηση της φύσης και του μεγέθους του τομέα της άτυπης εργασίας. Η παρακολούθηση του αντίκτυπου της στήριξης του εισοδήματος των ανέργων ή των (επισήμως) αέργων, συμπεριλαμβανομένων των συνταξιούχων, και της φορολόγησης της εργασίας, ενώ ταυτόχρονα θα αναπτύσσεται κατάλληλος έλεγχος των συστημάτων παροχών και θα δίνεται στήριξη στην αναζήτηση εργασίας και στην αποδοχή μιας θέσης εργασίας, έχουν ουσιαστική σημασία για τη μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε κανονική απασχόληση.

Η πρόοδος στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού πρέπει να παγιωθεί

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» στήριξε τις μεταρρυθμίσεις των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης έτσι ώστε να προσαρμοστούν προς τις απαιτήσεις των σύγχρονων οικονομιών και κοινωνιών. Όπως και στις "Μονογραφίες ανά κράτος" του ΕΙΕΕ [4], η έκθεση τόνισε τη σημασία της βελτίωσης της ποιότητας της εκπαίδευσης και της κατάρτισης και ζήτησε να τεθεί σε λειτουργία η αρχή της δια βίου μάθησης.

[4] Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, "Μονογραφίες ανά κράτος" για την ΕΕΚ και τις υπηρεσίες απασχόλησης. "Διακρατική σύνοψη των αναγκών στους τομείς της απασχόλησης/ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού" (έκθεση σύνθεσης μονογραφιών, Απρίλιος 2003). "Δεκατρία χρόνια μεταρρύθμισης των συστημάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης στις υποψήφιες χώρες - Διδάγματα σε σχέση με τους στόχους της Λισσαβώνας" (σχέδιο Ιούνιος 2003).

Η εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων έχει προχωρήσει αρκετά σχετικά με τη γενική εκπαίδευση και τώρα επεκτείνεται με στόχο να καταστεί η επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση περισσότερο δεκτική στις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Η βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης για όλους παραμένει σημαντικό ζήτημα. Έχουν ληφθεί μέτρα στην Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία για να αντιμετωπιστεί η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, ενώ το θέμα αποτελεί συγκεκριμένο στόχο στην πρόσφατη τροποποίηση του νόμου της Ουγγαρίας για την εκπαίδευση. Θα απαιτηθούν διαρκείς προσπάθειες και προσεκτική παρακολούθηση των αποτελεσμάτων για να εξασφαλιστεί η πρόοδος προς τον ευρωπαϊκό στόχο που αναφέρεται στην ΚΓΑ 7 «τα άτομα που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο να μην υπερβαίνουν το 10% έως το 2010».

Οι εμπεριστατωμένες ανασκοπήσεις καταγράφουν ορισμένες προόδους στην ανάπτυξη αξιόπιστων στρατηγικών και λειτουργικών πλαισίων για τη δια βίου μάθηση ιδίως στην Τσεχική Δημοκρατία, στην Πολωνία και στη Λιθουανία. Δημιουργούνται συστήματα για να ορίζονται και να αναγνωρίζονται οι δεξιότητες και να πιστοποιούνται οι υπεύθυνοι για την κατάρτιση των ενηλίκων.

Η δημιουργία κινήτρων για τις επιχειρήσεις και τα άτομα σε ό,τι αφορά την κατάρτιση παραμένει θέμα ζωτικής σημασίας σε όλες τις χώρες. Η Ουγγαρία έχει αναπτύξει μια δέσμη ολοκληρωμένων οικονομικών κινήτρων (παροχές και φορολογικές απαλλαγές) για τη συμμετοχή στην κατάρτιση που απευθύνεται στους εργαζομένους, τους ανέργους και τους αέργους.

Τα συστήματα εισάγονται σταδιακά, αλλά η πραγματική συμμετοχή στην κατάρτιση παραμένει χαμηλή (διάγραμμα 4) και η επίτευξη του μέσου επιπέδου συμμετοχής του ενήλικου πληθυσμού σε ηλικία εργασίας στη δια βίου κατάρτιση (12,5%) που είναι ο στόχος της ΚΓΑ 4 θα απαιτήσει σημαντικές προσπάθειες.

Επικρατεί επίσης ανησυχία σχετικά με τα πολύ χαμηλά επίπεδα συμμετοχής στην εκπαίδευση και την κατάρτιση των ενηλίκων με χαμηλή εξειδίκευση [5] που είναι μικρότερα του 1% στην Τσεχική Δημοκρατία, στην Ουγγαρία και στην Πολωνία. Η εξασφάλιση της πρόσβασης στη δια βίου μάθηση για όλους και συγκεκριμένα για εκείνους που έχουν τα χαμηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης και ειδίκευσης αναμένεται να αποτελέσει σημαντική πρόκληση για όλες τις χώρες.

[5] Ορίζονται ως πληθυσμός ηλικίας 25-64 ετών που δεν έχει ολοκληρώσει τις σπουδές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στοιχεία LFS διαθέσιμα μόνο για την CZ, HU, POL και SK.

Απαιτούνται σοβαρές προσπάθειες για την ενεργοποίηση και την πρόληψη

Οι δραστήριες πολιτικές της αγοράς εργασίας και οι προληπτικές προσεγγίσεις διαδραματίζουν κριτικό ρόλο για την υποστήριξη της προσαρμογής των ατόμων στις διαρθρωτικές αλλαγές. Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» ζήτησε να υπάρξει αλλαγή προς μέτρα που θα ενισχύουν την απασχολησιμότητα και την προσαρμοστικότητα των ατόμων καθώς και μεγαλύτερη επικέντρωση στην πρόληψη, καθώς και καλύτερα στοχοθετημένα μέτρα πολιτικής.

Η ανάγκη ενεργοποίησης και πιο προληπτικών προσεγγίσεων αναγνωρίζεται γενικότερα και έχει εκφραστεί με μέτρα που προωθούν τα ατομικά σχέδια δράσης και τα προγράμματα που στοχεύουν στους μακροχρόνια ανέργους και στους νέους. Η εικόνα είναι πιο συγκεχυμένη σε ό,τι αφορά την αλλαγή προς μέτρα που αυξάνουν την απασχολησιμότητα, ιδιαίτερα την κατάρτιση, και σε αρκετές χώρες τα προγράμματα εξακολουθούν να επικεντρώνονται στην προσωρινή απασχόληση. Η στοχοθέτηση και η αξιολόγηση παραμένουν ζωτικής σημασίας ενέργειες για να εξασφαλίζεται η υψηλή αποτελεσματικότητα των δαπανών ΕΠΑΕ (ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας).

Οι πρόσφατες πρόοδοι αναμένεται να αποτελέσουν μια καλή βάση για τις χώρες αυτές προκειμένου να μεταβούν από τα δοκιμαστικά προγράμματα σε μια γενικευμένη προσέγγιση. Ακόμα και σε χώρες με σχετικά χαμηλά επίπεδα ανεργίας, η διάρκειά της αυξάνεται. Θα απαιτηθούν σημαντικές προσπάθειες σε όλες τις χώρες για να επιτευχθούν οι στόχοι που ορίζονται στην ΚΓΑ 1 σε ό,τι αφορά την πρόληψη και την ενεργοποίηση.

Η ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ατόμων και η επίτευξη αγορών εργασίας χωρίς αποκλεισμούς παραμένουν μείζονα θέματα για την αύξηση της προσφοράς εργασίας και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής

Οι αγορές εργασίας χωρίς αποκλεισμούς στηρίζουν την κοινωνική συνοχή και συμβάλλουν στην αύξηση της συμμετοχής και της απασχόλησης. Παρόλο που αναγνωρίζει τις προσπάθειες που έχουν καταβληθεί στον τομέα της εκπαίδευσης, ή «έκθεση προόδου ΕΚΑ» ζήτησε να υπάρχει μεγαλύτερη αυστηρότητα στην εφαρμογή των στρατηγικών ενσωμάτωσης που απευθύνονται στα λιγότερο ευνοημένα άτομα, στις εθνικές μειονότητες και ιδίως στους Ρομ.

Πρόσφατα, οι προσχωρούσες χώρες έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην ενσωμάτωση στην αγορά εργασίας των ατόμων με ειδικές ανάγκες, τα οποία εκπροσωπούν μεγάλο μέρος των αέργων ατόμων σε ηλικία εργασίας ιδίως στην Ουγγαρία, στην Πολωνία, στην Εσθονία και στην Τσεχική Δημοκρατία. Η προώθηση της αποτελεσματικής ενσωμάτωσης στην αγορά εργασίας απαιτεί τη σύνδεση ειδικών προγραμμάτων με τις υγειονομικές πολιτικές και με τη μεταρρύθμιση των σχετικών συστημάτων παροχών.

H διευκόλυνση της πρόσβασης στην κανονική αρχική εκπαίδευση εξακολουθεί να αποτελεί το επίκεντρο για την ενσωμάτωση των Ρομ. Δεν υπάρχουν πολλά νέα σε ό,τι αφορά την εφαρμογή των στρατηγικών ενσωμάτωσης που έχουν ήδη εγκριθεί στην Τσεχική Δημοκρατία και στην Ουγγαρία. Η νέα προτεραιότητα που έχει δοθεί για την ενσωμάτωση των Ρομ στη Σλοβακία πρέπει να μεταφραστεί σύντομα σε συγκεκριμένη δράση. Η δημιουργία κατάλληλων συνθηκών, η παροχή επαρκών πόρων για την πρόσβαση στην ενεργό υποστήριξη και στις υπηρεσίες απασχόλησης και, γενικότερα, η παροχή ικανότητας συμμετοχής στην κοινωνία για την κοινότητα των Ρομ σε όλα τα επίπεδα παραμένει έργο ζωτικής σημασίας στις προσχωρούσες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» καταμαρτυρεί τον υψηλότερο κίνδυνο ανεργίας του μη γηγενούς πληθυσμού στις χώρες της Βαλτικής, ιδίως στη Λετονία και στην Εσθονία. Στη Λετονία δεν έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος και κατά συνέπεια η ανάπτυξη πολιτικής ανταπόκρισης στην προώθηση της ενσωμάτωσης των μη Λετονών στην αγορά εργασίας και η αντιμετώπιση των πιθανών εμποδίων για την εγγραφή τους στις ΔΥΑ παραμένει επείγουσα εργασία. Η Εσθονία πρέπει να παρακολουθήσει την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων απασχόλησης που στοχεύουν στις λιγότερο ευνοημένες περιοχές στις οποίες συγκεντρώνεται ο μη εσθονικός πληθυσμός.

Απαιτούνται ουσιαστικές προσπάθειες για να επιτευχθεί σημαντική μείωση των χασμάτων ανεργίας για τα λιγότερο ευνοημένα άτομα, σε σύνδεση με την ΚΓΑ 7.

Οι αλλοδαποί που απασχολούνται με σχέση προσωρινής εργασίας αντιπροσωπεύουν υψηλό μερίδιο του εργατικού δυναμικού στην Κύπρο και η συμβολή τους στην οικονομία πρέπει να αναγνωριστεί πλήρως και να αντανακλάται στη συνολική απασχόληση και στην κοινωνική πολιτική.

Μικρές είναι οι αλλαγές σε ό,τι αφορά την προώθηση της ισότητας των φύλων

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» αναγνώρισε την αυξανόμενη ευαισθητοποίηση των πολιτικών για την ισότητα των φύλων και ζήτησε να εφαρμοστούν πλήρως το νομικό και το στρατηγικό πλαίσιο σε σχέση με το κεκτημένο. Όπως έχει ήδη αναφερθεί στην παρούσα έκθεση, τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών είναι υψηλότερα του μέσου όρου της ΕΕ εκτός από τη Μάλτα, την Ουγγαρία, την Πολωνία και τη Σλοβακία (πίνακας 1, διάγραμμα 2), αλλά η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και στην απασχόληση είτε μειώνεται είτε παραμένει στάσιμη στις περισσότερες χώρες. Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν υψηλούς κινδύνους μακροχρόνιας ανεργίας, συμπεριλαμβανομένων και των γυναικών στις χώρες με σχετικά χαμηλό επίπεδο ανεργίας.

Οι εμπεριστατωμένες ανασκοπήσεις επέστησαν την προσοχή στο μικρό αριθμό συμβάσεων εργασίας φιλικών προς την οικογένεια και ρυθμίσεων ευέλικτου χρόνου εργασίας ως εμπόδια για τη συμμετοχή των γυναικών, αλλά η πρόοδος στα θέματα αυτά εξακολουθεί να είναι αργή. Σήμερα υπάρχει, επίσης, μεγαλύτερη κατανόηση της ανάγκης για προώθηση προσιτών οικονομικά εγκαταστάσεων φύλαξης παιδιών, θα χρειαστούν όμως σημαντικές προσπάθειες για να επιτευχθούν οι σχετικοί στόχοι που ορίζονται στην ΚΓΑ 6.

IV Η εξασφάλιση της καλής διακυβέρνησης για την εφαρμογή της ΕΣΑ

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» προσδιόρισε τη δημιουργία ικανοτήτων υπό την ευρεία έννοια ως προϋπόθεση για την ανάπτυξη και την εφαρμογή των πολιτικών για την απασχόληση. Απηύθυνε έκκληση για τη βελτίωση του πολιτικού σχεδιασμού και συντονισμού καθώς και των ικανοτήτων εφαρμογής, συμπεριλαμβανομένης της στήριξης από το ΕΚΤ. Υπογράμμισε τις ευθύνες των κοινωνικών εταίρων για τον εκσυγχρονισμό των αγορών εργασίας. Όλα τα παραπάνω αποτελούν στοιχεία καλής διακυβέρνησης και της προσέγγισης βάσει εταιρικής σχέσης που τονίζεται στις νέες ΚΓΑ ως σημαντικό θέμα για την εφαρμογή της ΕΣΑ.

Πολιτικός προγραμματισμός, καθοδήγηση και εποπτεία

Εδώ και αρκετά χρόνια, όλες οι χώρες αναπτύσσουν στρατηγικές για την απασχόληση. Οι ΕΚΑ έχουν συμβάλει στον προσδιορισμό των προτεραιοτήτων για τη στήριξη μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης στις πολιτικές για την απασχόληση. Απαιτείται όμως ακόμη καταβολή προσπαθειών σε πολλές χώρες, ιδιαίτερα στη Λετονία, ώστε να αναπτυχθεί μια στρατηγική προσέγγιση πέρα από μια σειρά μέτρων και προγραμμάτων.

Οι στρατηγικές που εγκρίθηκαν εκπονήθηκαν με τη συμμετοχή των οικείων υπουργείων και οδήγησαν στην ίδρυση ειδικών δομών συντονισμού. Τα στοιχεία είναι ανάμικτα ως προς το βαθμό στον οποίο ο πολιτικός προγραμματισμός και η καθοδήγηση αντικατοπτρίζουν τις περιφερειακές και τοπικές καταστάσεις. Σήμερα, υπάρχει ανάγκη να εξασφαλίζεται ο συντονισμός των πολιτικών σε μόνιμη βάση έτσι ώστε να μετουσιώνεται πραγματικά σε πολιτική καθοδήγηση σε όλα τα επίπεδα και να αντανακλάται στα πρώτα ΕΣΔ.

Οι στρατηγικές των χωρών για την απασχόληση συχνά πάσχουν από έλλειψη επακριβών και ρεαλιστικών σκοπών και στόχων, κάτι που αναγνωρίστηκε στην αξιολόγηση της ΕΣΑ ως ζωτικό στοιχείο για την ενθάρρυνση των μεταρρυθμίσεων. Ταυτόχρονα, οι ελλείψεις των συστημάτων παρακολούθησης και αξιολόγησης, καθώς και μια έλλειψη οργανωμένης ανάδρασης σε όλα τα σχετικά επίπεδα και τους σχετικούς εταίρους, επηρεάζουν την ικανότητα αποτελεσματικής μέτρησης της προόδου. Ένα περιβάλλον αξιολόγησης των πολιτικών βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα, ενώ πρέπει να αυξηθούν οι ικανότητες για το σκοπό αυτό, τόσο στις ΔΥΑ όσο και στα Υπουργεία.

Όλες οι προσχωρούσες χώρες προχωρούν σταδιακά προς μια περισσότερο συντονισμένη και ολοκληρωμένη προσέγγιση της απασχόλησης και των σχετικών πολιτικών. Εντούτοις, ο τρόπος με τον οποίο διάφορες πολιτικές, και ιδίως η οικονομική πολιτική, η περιφερειακή πολιτική, η πολιτική εκπαίδευσης και κατάρτισης και οι φορολογικές πολιτικές μπορούν να προωθήσουν την απασχόληση πρέπει να υποστεί περαιτέρω επεξεργασία στα ΕΣΔ.

Τα ΕΣΔ πρέπει επίσης να αντικατοπτρίζουν τις συνέργιες μεταξύ των πολιτικών για την απασχόληση και των κοινωνικών πολιτικών. Η βελτίωση της κατάστασης των λιγότερο ευνοημένων ατόμων στην αγορά εργασίας, για παράδειγμα, απαιτεί ορθή εφαρμογή του κεκτημένου κατά των διακρίσεων και των πολιτικών για την απασχόληση. Η εφαρμογή του κεκτημένου στο εργατικό δίκαιο, στον τομέα της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών, στον κοινωνικό διάλογο και στην υγεία και την ασφάλεια πρέπει να βοηθά την προώθηση της απασχόλησης. Αν οι πολιτικές επιδιώκονται με μεμονωμένο τρόπο, ο αντίκτυπος θα είναι ασθενής και οι στόχοι δεν θα επιτευχθούν, ενώ ο συνδυασμός των δύο θα διαθέτει το δυναμικό που απαιτείται για να υπάρξει πραγματική διαφορά.

Οι προσπάθειες βελτίωσης του πολιτικού σχεδιασμού συνδέονται επίσης άμεσα με τον προγραμματισμό για τους σκοπούς της χρηματοδότησης από τα διαρθρωτικά ταμεία, συμπεριλαμβανομένου του ΕΚΤ. Οι ΕΚΑ διαμορφώνουν την ουσιαστική βάση για τα έγγραφα προγραμματισμού του ΕΚΤ. Οι κύριες προκλήσεις που προσδιορίζονται στα ΕΚΑ πρέπει να αντιμετωπίζονται σαφώς στα προγράμματα αυτά μέσω της κατάρτισης αντίστοιχων στρατηγικών και συγκεκριμένων ενεργειών για στήριξη από το ΕΚΤ. Η άσκηση αυτή έχει τεράστια σημασία για την προοδευτική προσαρμογή των πολιτικών και των θεσμικών οργάνων των προσχωρουσών χωρών για την εφαρμογή της ΕΣΑ.

Οι κοινωνικοί εταίροι

Οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να διαδραματίσουν βασικό ρόλο για την εξασφάλιση καλής διακυβέρνησης και έχουν κληθεί ρητά να ασκήσουν τα καθήκοντά τους για την αποτελεσματική εφαρμογή των νέων ΚΓΑ. Όπως σημειώνεται στην έκθεση προόδου ΕΚΑ της Επιτροπής, εθνικές τριμερείς δομές υπάρχουν σε όλες τις προσχωρούσες χώρες, αλλά, εκτός από την Κύπρο και τη Σλοβενία όπου οι σχέσεις των κυβερνητικών εταίρων είναι καλά εδραιωμένες, υπάρχει πεδίο για έναν ισχυρότερο και πιο δραστήριο ρόλο των κοινωνικών εταίρων σε αυτό το επίπεδο και για να γίνει αποτελεσματική η τριμερής δομή σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Ο αυτόνομος διμερής κοινωνικός διάλογος δεν έχει ακόμη εδραιωθεί επαρκώς ώστε να επιτρέπει στους κοινωνικούς εταίρους να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στις εργασιακές σχέσεις, στη διαμόρφωση των μισθών, στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, στην προσαρμοστικότητα επιχειρήσεων και εργαζομένων, στη συνέργια μεταξύ της ευελιξίας και της ασφάλειας, καθώς και στην υγεία και ασφάλεια στην εργασία.

Παρόλο που γενικά οι κυβερνήσεις είναι ευνοϊκά διατεθειμένες απέναντι στην ισχυρότερη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, δεν είναι βέβαιο ότι τελευταίοι ασκούν πάντα στο μέγιστο δυνατό βαθμό τον ρόλο και τις αρμοδιότητές τους στις πολιτικές για την απασχόληση. Μολονότι σημειώνεται πρόοδος στην ενίσχυση των ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων, ο δρόμος έως ότου ο κοινωνικός διάλογος καταστεί πραγματικότητα σε όλα τα επίπεδα είναι ακόμη μακρύς.

Η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων πρέπει επίσης να εξασφαλίζεται στη διαδικασία εφαρμογής του ΕΚΤ. Οι περισσότερες προσχωρούσες χώρες αναφέρονται στους κοινωνικούς εταίρους στο πλαίσιο ορισμένων μέτρων, αλλά η συνολική τους συμμετοχή στη διαδικασία δεν είναι ακόμη επαρκώς εγγυημένη.

Συστήματα υλοποίησης

Η «έκθεση προόδου ΕΚΑ» τόνισε την ανάγκη να διοχετευθούν επαρκείς πόροι για τις πολιτικές για την απασχόληση από την πλευρά του προσωπικού και των οικονομικών μέσων. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνεται η ικανότητα πλήρους εκμετάλλευσης του δυναμικού των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών ταμείων, και ιδιαίτερα του ΕΚΤ, από την ημερομηνία της προσχώρησης. Πιο συγκεκριμένα, η έκθεση υπογράμμισε το ζωτικό ρόλο των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης (ΔΥΑ) ως θεσμικού οργάνου για την υλοποίηση της πολιτικής και συχνά επίσης για την εφαρμογή της στήριξης του ΕΚΤ.

Πρόσφατα σημειώθηκε πρόοδος στον εκσυγχρονισμό των ΔΥΑ στη Λιθουανία, ενώ οι δεσμεύσεις επαναλήφθηκαν στην Τσεχική Δημοκρατία και στην Ουγγαρία. Η πρόθεση των αρχών της Πολωνίας να εγκαθιδρύσουν εκ νέου τον συντονισμό των ΔΥΑ σε ολόκληρη τη χώρα θα αποτελούσε σημαντικό βήμα προόδου για το σύστημα υλοποίησης σε αυτή τη χώρα. Οι δομές των ΔΥΑ αναβαθμίζονται σταδιακά για να ανταποκριθούν στον αυξανόμενο αριθμό καθηκόντων και αρμοδιοτήτων που παρέχονται στις ΔΥΑ, αλλά υπάρχει ακόμη μεγάλο περιθώριο βελτιώσεων ιδίως στη Σλοβακία και στη Λετονία, αλλά και στη Σλοβενία.

Οι περισσότερες χώρες καταβάλλουν σημαντική προσπάθεια για την αναβάθμιση των δεξιοτήτων του προσωπικού των ΔΥΑ, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν ποσοτικές στενώσεις. Η στελέχωση των τοπικών ΔΥΑ απέχει πολύ από το τέλειο, ενώ είναι ακόμη μακριά η ημέρα όπου οι ΔΥΑ θα αποτελούν σημαντικό εταίρο σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Η δημιουργία δομών που θα είναι κατάλληλες για την εφαρμογή και τη διαχείριση του ΕΚΤ απαιτεί περαιτέρω προσπάθειες. Ιδιαίτερη ανησυχία παρουσιάζουν οι καθυστερήσεις στο σχεδιασμό και τη δημιουργία δομών για την εφαρμογή του ΕΚΤ στη Σλοβακία. Η διοικητική ικανότητα έχει βελτιωθεί ή βρίσκεται υπό αναβάθμιση σήμερα στις περισσότερες από τις υπόλοιπες χώρες, αλλά απαιτούνται ισχυρότερες προσπάθειες προς την κατεύθυνση αυτή κυρίως στις τρεις χώρες της Βαλτικής, στην Τσεχική Δημοκρατία και στην Ουγγαρία. Η ίδρυση ή η βελτίωση των ρυθμίσεων για να εξασφαλίζεται ο κατάλληλος συντονισμός έχει ζωτική σημασία για όλες τις χώρες. Χωρίς ένα μεγάλο βήμα προόδου σε ό,τι αφορά την υλοποίηση και την διάθεση των πόρων δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη η πραγματική εφαρμογή του ΕΚΤ. Δεδομένου ότι ο κυριότερος πόρος που διαθέτουν οι προσχωρούσες χώρες είναι το εργατικό τους δυναμικό, η βέλτιστη εκμετάλλευση της συνδρομής του ΕΚΤ έχει τεράστια σημασία για την οικονομική και κοινωνική τους ανάπτυξη.

Οικονομικοί πόροι

Όπως τονίζεται στις νέες ΚΓΑ, η εξασφάλιση επαρκών οικονομικών πόρων αποτελεί ζωτικής σημασίας παράγοντα για την αποτελεσματική υλοποίηση των πολιτικών για την απασχόληση. Προς το παρόν και παρά την πολιτική προτεραιότητα που δίνεται στην απασχόληση στις περισσότερες χώρες, η αβεβαιότητα στο συνολικό δημοσιονομικό περιβάλλον καθώς και στον πολιτικό σχεδιασμό και εποπτεία δεν επιτρέπει μια βιώσιμη και αξιόπιστη διάθεση οικονομικών πόρων. Με δεδομένη την δύσκολη οικονομική κατάσταση, γίνεται ακόμη σημαντικότερο να υπάρξει επικέντρωση στην ποιότητα των δαπανών και στην αποτελεσματικότητα των μέτρων.

Οι ενεργοί δαπάνες έχουν μειωθεί ή παραμένουν στάσιμες σε αρκετές χώρες και το συνολικό επίπεδο ενεργού δαπάνης (ως ποσοστό του ΑΕγχΠ) παραμένει χαμηλό, δεδομένου του επιπέδου ανεργίας ιδίως στις τρεις χώρες της Βαλτικής, στην Πολωνία και στη Σλοβακία.

Οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση παραμένουν σχετικά υψηλές στις περισσότερες χώρες αλλά ακολουθούν μια τάση μείωσης ή στασιμότητας. Η διάθεση των πόρων προς τη γενική εκπαίδευση δεν είναι ισόρροπη και απαιτούνται μεταβολές στις δαπάνες για να υπάρξει ανταπόκριση στην ανάγκη για υψηλότερη ποιότητα. Υπάρχει έλλειψη μηχανισμών χρηματοδότησης που θα υποστηρίξουν τις στρατηγικές δια βίου μάθησης μέσω μιας συνεχούς ροής πόρων.

Η ανάπτυξη δραστήριων πολιτικών στην αγορά εργασίας και ο εκσυγχρονισμός των ΔΥΑ, η ανάπτυξη συστημάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης και η προώθηση μέτρων για να εξασφαλίζεται ίση και δίκαιη πρόσβαση στην αγορά εργασίας ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας ή εθνικότητας, είναι καθήκοντα που εμπίπτουν ολοκληρωτικά στο πλαίσιο των παρεμβάσεων που στηρίζει το ΕΚΤ. το ταμείο αυτό θα είναι το κατά προτίμηση όργανο παροχής διαρθρωτικής χρηματοδότησης για τους παραπάνω σκοπούς. Όπως υπενθυμίζεται στις ΚΓΑ, τα διαρθρωτικά ταμεία και ιδίως το ΕΚΤ μπορούν επίσης να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ενδυνάμωση της θεσμικής ικανότητας για τις πολιτικές για την απασχόληση.

V Επόμενα βήματα

Το φθινόπωρο του 2003, τα κράτη μέλη παρουσίασαν τα ΕΣΔ τους για το 2003, με βάση τις νέες ΚΓΑ. Στα μέσα Ιανουαρίου του 2004 η Επιτροπή θα εγκρίνει το σχέδιο της Κοινής Έκθεσης για την Απασχόληση (ΚΕΑ), μαζί με το σχέδιο έκθεσης εφαρμογής των ΓΠΟΠ. Η Επιτροπή Απασχόλησης (EMCO) θα πραγματοποιήσει την πολυμερή της ανασκόπηση των ΕΣΔ και, το πρώτο και το δεύτερο τρίμηνο του 2004, θα συζητήσει το σχέδιο ΕΚΑ που πρότεινε η Επιτροπή και μεμονωμένες συστάσεις προς τα σημερινά κράτη μέλη. Τα μελλοντικά κράτη μέλη θα λάβουν μέρος στις εργασίες μέσω της συμμετοχής τους στην EMCO. Οι συζητήσεις αυτές θα τα εξοικειώσουν περισσότερο με την άσκηση του ΕΣΔ, τα κύρια πολιτικά ζητήματα και τη διαδικασία συντονισμού της απασχόλησης ενόψει της παρουσίασης των πρώτων τους ΕΣΔ τον Οκτώβριο του 2004.

* Οι προσχωρούσες χώρες εντάχθηκαν στο πρόγραμμα «μέτρα παροχής κινήτρων για την απασχόληση» (MΚΑ) το 2003 και έχουν στο σύνολό τους υπογράψει το μνημόνιο κατανόησης για τα ΜΚΑ. Στην επιτροπή ΜΚΑ θα διαρθρώσουν τις ανάγκες τους αναφορικά με το πρόγραμμα εργασίας 2004, στηρίζοντας τη συμμετοχή τους στην ΕΣΑ. Μέσω του προγράμματος ΜΚΑ, οι προσχωρούσες χώρες θα ωφεληθούν επίσης από την επιχειρησιακή στήριξη της προετοιμασίας τους για την εφαρμογή της ΕΣΑ. Συγκεκριμένα, θα συμμετάσχουν στην ανταλλαγή εμπειριών και στον προσδιορισμό ορθών πρακτικών στις πολιτικές για την απασχόληση μέσω της άσκησης επανεξέτασης από ισοτίμους που πραγματοποιείται στο πλαίσιο της ΕΣΑ. Θα συμμετάσχουν επίσης στα δύο δίκτυα εμπειρογνωμόνων (MISEP και SYSDEM) του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για την Απασχόληση. Η συνεργασία μεταξύ των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης θα συνεχιστεί και θα συμπεριλάβει μια δέσμη ενοτήτων κατάρτισης που θα χρηματοδοτούνται από τo ΜΚΑ για τις προσχωρούσες χώρες.

* Τα έγγραφα προγραμματισμού του ΕΚΤ τα οποία επί του παρόντος συζητούνται στην Επιτροπή θα ορίσουν το πλαίσιο για τις προτεραιότητες ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού για τη μελλοντική χρηματοδότηση του ΕΚΤ. Η δημιουργία κατάλληλων δεσμών μεταξύ των πολιτικών θεμάτων ΕΚΑ και της χρηματοδότησης του ΕΚΤ υπήρξε θέμα μεγάλης ανησυχίας για την Επιτροπή. Τα έγγραφα επομένως πρέπει να δείχνουν σαφώς την συνεκτικότητα των στρατηγικών ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού με τα ζητήματα και τις προτεραιότητες που προσδιορίζονται στα ΕΚΑ. Για να γίνει δυνατή η έναρξη στήριξης από το ΕΚΤ όπως προβλέπεται το 2004, οι διαπραγματεύσεις των εγγράφων πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί έως τα τέλη του 2003.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1

Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση

Τον Ιούλιο του 2003, το Συμβούλιο ενέκρινε μια νέα δέσμη κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση [6]. Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές επιδιώκουν τρεις γενικούς στόχους:

[6] Απόφαση του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 2003 (2003/578/ΕΚ), Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 197 της 5.8.2003.

- την πλήρη απασχόληση, ιδιαίτερα δε την εκπλήρωση των στόχων της Λισσαβώνας και της Στοκχόλμης για την απασχόληση.

- την προώθηση της ποιότητας και της παραγωγικότητας στην εργασία, που θα αντικατοπτρίζει, ιδίως, την ανάγκη για καλύτερες θέσεις εργασίας σε μια κοινωνία με βάση τη γνώση και την ανάγκη προώθησης της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ. και

- την ενθάρρυνση της κοινωνικής συνοχής και των αγορών εργασίας χωρίς αποκλεισμούς, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των περιφερειακών ανισοτήτων στην απασχόληση.

Οι στόχοι αυτοί περιλαμβάνουν επίσης δέκα ειδικές κατευθυντήριες γραμμές:

* ενεργά μέτρα και μέτρα πρόληψης για τους ανέργους και τους αέργους.

* ίδρυση θέσεων εργασίας και επιχειρηματικό πνεύμα.

* αντιμετώπιση των αλλαγών και προώθηση της προσαρμοστικότητας και της κινητικότητας στην αγορά εργασίας.

* προώθηση της ανάπτυξης του ανθρώπινου κεφαλαίου και της δια βίου μάθησης.

* αύξηση της προσφοράς εργασίας και προώθηση της παράτασης του επαγγελματικού βίου.

* ισότητα των φύλων.

* προώθηση της ενσωμάτωσης και καταπολέμηση των διακρίσεων κατά των λιγότερο ευνοημένων ατόμων στην αγορά εργασίας.

* ανταμοιβή της εργασίας μέσω παροχής κινήτρων για να αυξηθεί η ελκυστικότητα της εργασίας.

* μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε κανονική απασχόληση.

* αντιμετώπιση των περιφερειακών ανισοτήτων στην απασχόληση.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε, επίσης, στη βελτίωση της εφαρμογής και στη διακυβέρνηση. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι προσπάθειες ενδυνάμωσης των μηχανισμών υλοποίησης, η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και η στήριξη με επαρκή οικονομικά μέσα.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2

Πίνακας 1

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Διάγραμμα 1

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή : Ετήσιοι μέσοι όροι με βάση τριμηνιαία δημοσκόπηση του εργατικού δυναμικού, Eurostat. MT, Q4 2001.

Διάγραμμα 2

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή : Ετήσιοι μέσοι όροι με βάση τριμηνιαία δημοσκόπηση του εργατικού δυναμικού, Eurostat. MT, Q4 2001.

Διάγραμμα 3

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή : Ετήσιοι μέσοι όροι με βάση τριμηνιαία δημοσκόπηση του εργατικού δυναμικού, Eurostat. MT, Q4 2001.

Διάγραμμα 4

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή : Δημοσκόπηση του εργατικού δυναμικού (ορισμοί ΕΕ), εαρινά αποτελέσματα, Eurostat.