Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Διευρωμεσογειακά δίκτυα ενέργειας"

(2004/C 32/05)

Στις 27 Μαρτίου 2003, με επιστολή της κας Loyola de Palacio, η Επιτροπή ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να καταρτίσει γνωμοδότηση με το ανωτέρω θέμα.

Το ειδικευμένο τμήμα "Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές και κοινωνία των πληροφοριών", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Οκτωβρίου 2003 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Hernández Bataller.

Κατά την 403η σύνοδο ολομέλειάς της, της 29ης και 30ής Οκτωβρίου 2003 (συνεδρίαση της 29ης Οκτωβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 120 ψήφους υπέρ, 2 ψήφους κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Ιστορικό

1.1. Η Ευρωμεσογειακή Διάσκεψη της Βαρκελώνης του Νοεμβρίου 1995 αποτέλεσε ένα σημαντικό ορόσημο στις σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των συνδεδεμένων χωρών της Μεσογείου που δεν είναι μέλη της, καθώς καθόρισε τη δημιουργία ενός οικονομικού και κοινωνικού χώρου κοινής ευημερίας. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, σχεδιάστηκε, στο πλαίσιο της στρατηγικής που συμφωνήθηκε στη Βαρκελώνη, ένα σύστημα τόσο πολιτικών συνεδριάσεων όσο και πρωτοβουλιών συνάντησης της κοινωνίας των πολιτών και των οικονομικών φορέων(1) και τελικά δημιουργήθηκε ένα κοινοτικό πρόγραμμα - το MEDA - για το οποίο διατέθηκαν σημαντικοί πόροι.

1.2. Από τα πρώτα στάδια αυτής της διαδικασίας στάθηκε δυνατό να παρατηρηθεί η σημασία που μπορεί να έχει μια πιο εντατική συνεργασία στον τομέα της ενέργειας για το σύνολο των μεσογειακών χωρών και για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πράγματι, αφενός, η επαρκής διαθεσιμότητα ενέργειας στις διάφορες μορφές της και σε ανταγωνιστικές τιμές αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης. Κατά δεύτερον, διάφορες χώρες της Νότιας Μεσογείου διαθέτουν σημαντικά ενεργειακά αποθέματα, κυρίως υδρογονάνθρακες, των οποίων η ανάπτυξη, η εκμετάλλευση και η μεταφορά μέχρι τις τελικές αγορές απαιτούν σημαντικούς πόρους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σταθερότητα στις ίδιες τις αγορές κατανάλωσης. Τέλος, η παγκόσμια διάσταση της αειφόρου ανάπτυξης συνεπάγεται ότι αυτή η αξιοποίηση και η χρήση των ενεργειακών πόρων πρέπει να γίνονται με τις μέγιστες εγγυήσεις όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος.

1.3. Οι παρατηρήσεις αυτές οδήγησαν σε διάφορες πρωτοβουλίες, η πρώτη από τις οποίες ήταν ο ορισμός, στη Διάσκεψη της Μάλτας του 1997, του ενεργειακού τομέα ως ενός από τους έξι άξονες προτεραιότητας της δράσης. Η δεύτερη ήταν η σύσταση, το 1997, του Ευρωμεσογειακού Ενεργειακού Φόρουμ (FEE), που απαρτίζεται από υψηλού επιπέδου εκπροσώπους των 27 χωρών της ΕΕ και της Μεσογείου. Η τρίτη ήταν η δημιουργία, από τις εταιρείες του ενεργειακού τομέα, του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου της Ενέργειας (ΟΜΕ), ως κέντρου προβληματισμού και μελέτης σχετικά με την κατάσταση και τις προοπτικές της ενέργειας σ' αυτήν την περιοχή. Τέλος, ήταν η δημιουργία, το 2002, της Διευκόλυνσης για Ευρωμεσογειακές Επενδύσεις και Εταιρικές Σχέσεις (FEMIP), πολυτομεακού χαρακτήρα, υπό τη διαχείριση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕ). Η ιταλική Προεδρία της ΕΕ εξέφρασε το ενδιαφέρον της για την αύξηση αυτών των πόρων και για να καταστεί αυτή η Διευκόλυνση, ενδεχομένως, ο πυρήνας μιας Ευρωμεσογειακής Τράπεζας Επενδύσεων.

1.4. Ταυτόχρονα, πραγματοποιήθηκαν πολυάριθμες συνεδριάσεις πολιτικού χαρακτήρα, με τελευταία - και πολύ σημαντική - την Ευρωμεσογειακή Συνδιάσκεψη των Υπουργών Ενέργειας στην Αθήνα εφέτος τον Μάιο. Επίσης, τόσο από πλευράς του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου της Ενέργειας όσο και άλλων φορέων όπως το ΕUFORES (Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τις Ανανεώσιμες Μορφές Ενέργειας) ή το Ευρωμεσογειακό Φόρουμ Οικονομικών Ιδρυμάτων (FEMISE), αναπτύχθηκαν συναντήσεις τεχνικού και επιχειρηματικού χαρακτήρα, αλλά και ένα σημαντικότατο έργο μελέτης και προοπτικής ανάλυσης της κατάστασης και των προκλήσεων που εκκρεμούν.

1.5. Τα τρία τελευταία στοιχεία αυτού του ιστορικού είναι, πρώτον, η Πράσινη Βίβλος για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού της ΕΕ του Οκτωβρίου 2000, η πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής της 13ης Μαΐου 2003 σχετικά με την ανάπτυξη ενεργειακής πολιτικής της διευρυμένης ΕΕ με τις γειτονικές και τις εταίρους χώρες και, τέλος, η συμπερίληψη, τον Ιούλιο του 2003, έργων σύνδεσης της Νότιας και της Βόρειας Μεσογείου στον αναθεωρημένο κατάλογο των έργων προτεραιότητας των Διευρωπαϊκών Δικτύων Ενέργειας (TEN).

1.6. Όλα αυτά οδηγούν, κατά τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, στην αντίληψη ότι υπάρχουν τα δέοντα στοιχεία πολιτικού και τεχνικού χαρακτήρα για την ενίσχυση της εταιρικής σχέσης στον τομέα της ενέργειας, σημαντικό τμήμα της οποίας αποτελεί η ανάπτυξη των ενεργειακών δικτύων διασύνδεσης.

2. Οι προτεραιότητες για την περίοδο 2003-2006

2.1. Οι προτεραιότητες που υιοθετήθηκαν πρόσφατα, εφέτος τον Μάιο, από τους Υπουργούς Ενέργειας με βάση τις συστάσεις του Ευρωμεσογειακού Ενεργειακού Φόρουμ διαρθρώνονται γύρω από τους τρεις ακόλουθους άξονες:

- Καθορισμός δράσεων περιφερειακής φύσεως στον τομέα της ενεργειακής πολιτικής και υλοποίηση έργων υποδομής κοινού ενδιαφέροντος.

- Θέσπιση μηχανισμών που διευκολύνουν τη χρηματοδότηση αυτών των έργων κοινού ενδιαφέροντος και ανάπτυξη της βιομηχανικής συνεργασίας στους σχετικούς τομείς.

- Ανάπτυξη μηχανισμών λογιστικής υποστήριξης στο Ευρωμεσογειακό Ενεργειακό Φόρουμ.

Οι άξονες αυτοί θα αποτελέσουν τα κύρια θέματα της ημερήσιας διάταξης της επόμενης Ευρωμεσογειακής Διάσκεψης για τις ενεργειακές υποδομές, τον Δεκέμβριο του 2003, στα πλαίσια της ιταλικής Προεδρίας της ΕΕ.

Στο εσωτερικό καθενός από τους τρεις αυτούς άξονες προσδιορίζονται έξι μεγάλα κεφάλαια, με 24 συνολικά δραστηριότητες προτεραιότητας και υψηλό αριθμό συγκεκριμένων έργων ενεργειακών υποδομών (9 για τον τομέα του φυσικού αερίου και 12 για τον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας). Στο εσωτερικό του πρώτου άξονα διαρθρώνονται δύο τύποι δραστηριοτήτων. Όσον αφορά τις υποδομές, αναφέρεται η σκοπιμότητα της δημιουργίας μιας πλήρως ολοκληρωμένης και διασυνδεδεμένης ευρωμεσογειακής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου. Στα μέτρα της ευρωμεσογειακής ενεργειακής πολιτικής πρέπει να συγκαταλεχθούν η ανάπτυξη εναρμονισμένου νομικού πλαισίου το οποίο να περιλαμβάνει τις πτυχές της τιμολόγησης και τις τεχνικές πτυχές όσον αφορά τις συναλλαγές, και η μείωση ή ενδεχόμενη κατάργηση των κρατικών επιδοτήσεων που εμποδίζουν την προαγωγή της ορθολογικής χρήσης της ενέργειας, την ενίσχυση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και τη βελτίωση της ασφάλειας του εφοδιασμού στις θαλάσσιες μεταφορές υδρογονανθράκων.

2.2. Στο εσωτερικό του δεύτερου άξονα, σχετικά με τη χρηματοδότηση των έργων αναφέρεται η αξιοποίηση της διευκόλυνσης FEMIP, η αναζήτηση νέων χρηματοδοτικών μέσων περιφερειακής φύσεως με τη συμμετοχή της ΕΤΕ και άλλων πολυμερών χρηματοπιστωτικών οργανισμών όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και οι Περιφερειακές Τράπεζες Ανάπτυξης (BRD) και, τέλος, η ενδεχόμενη ανάπτυξη νομοθεσίας που θα παρέχει καλύτερες εγγυήσεις στους δυνητικούς επενδυτές. Όσο για τη βιομηχανική συνεργασία, αυτή συνδέεται με τις διαδικασίες μεταφοράς τεχνολογιών και την άρση των νομικών φραγμών που εμποδίζουν τη σύσταση κοινοπραξιών μεταξύ επιχειρήσεων από διαφορετικές χώρες της περιοχής.

2.3. Ο τρίτος άξονας αφορά την απαιτούμενη χρηματοδότηση για τη συνέχιση του έργου των τριών ομάδων εργασίας που έχουν συσταθεί στο πλαίσιο του Φόρουμ (οι συνεδριάσεις των οποίων απαιτούν τη μετακίνηση 100 περίπου εμπειρογνωμόνων) και των απαραίτητων μελετών (11 εν συνόλω, από τις οποίες 7 περιφερειακής φύσεως και 4 εθνικής), πολλές από τις οποίες έχουν ήδη αρχίσει, αλλά πρέπει να ολοκληρωθούν για να καθοριστούν με ακρίβεια οι στόχοι. Υπολογίζεται ότι οι ανάγκες χρηματοδότησής τους φθάνουν τα 49 εκατ. ευρώ.

3. Οι εκκρεμούσες προκλήσεις

3.1. Ο τόσο λεπτομερής αυτός καθορισμός προτεραιοτήτων δεν πρέπει να μας κάνει να παραβλέψουμε τις προκλήσεις που θέτει αυτή η ευρωμεσογειακή συνεργασία στον τομέα της ενέργειας και οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν ως εξής.

3.2. Η πρώτη πρόκληση είναι να προσδιοριστεί ποια είναι η πραγματική έκταση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού στην ΕΕ και στο σύνολο της Μεσογείου και με ποιον τρόπο μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωσή της αυτή η συνεργασία και η ανάπτυξη των ενεργειακών δικτύων διασύνδεσης.

3.3. Η δεύτερη πρόκληση είναι να προσδιοριστεί ο ρόλος που πρόκειται να δοθεί στην πρωτοβουλία των δημόσιων αρχών και των ιδιωτικών φορέων στην ανάπτυξη αυτής της συνεργασίας και ο τρόπος που αντιμετωπίζεται αυτή η πρωτοβουλία στις διάφορες χώρες και περιφέρειες, τόσο από την άποψη των προβλημάτων χρηματοδότησης όσο και από την άποψη της ανάπτυξης των νομοθετικών και ρυθμιστικών πλαισίων.

3.4. Η τρίτη πρόκληση είναι να προσδιοριστούν οι προβλεπόμενες ανάγκες χρηματοδότησης, να εκτιμηθούν οι πόροι που διατίθενται από τη δημόσια πρωτοβουλία (ιδίως το MEDA, τη FEMIP, την ΕΤΕ και ενδεχομένως την Παγκόσμια Τράπεζα και τις BRD), να αναζητηθούν νέοι τύποι χρηματοδότησης που να επιτρέπουν να μειωθούν τα επίπεδα των θεωρούμενων "μη εμπορικών" κινδύνων και, παράλληλα, να αξιολογηθούν το ενδιαφέρον και η ικανότητα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας να αναλάβει αυτά τα έργα.

3.5. Η τέταρτη πρόκληση είναι να συμπληρωθούν οι πρωτοβουλίες Βορρά-Νότου (με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις χώρες εξαγωγής ενέργειας) με έργα που να συνδυάζουν τη διάσταση αυτή με πρωτοβουλίες Νότου-Νότου, ούτως ώστε να αναπτυχθεί μια πραγματική αίσθηση εταιρικής σχέσης στον ευρωμεσογειακό χώρο και στις διάφορες υποπεριφέρειές του.

3.6. Η πέμπτη πρόκληση είναι η ανάπτυξη πραγματικά βιώσιμων ενεργειακών πολιτικών που να δίνουν έμφαση στην ορθολογική χρήση της ενέργειας και στην προαγωγή ανανεώσιμων μορφών της και, ταυτόχρονα, να βελτιώνουν τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο των ενεργειακών εφαρμογών. Στο πλαίσιο των πολιτικών αυτών πρέπει, επίσης, να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην ορθολογική χρήση των υδάτων, για την οποία θα απαιτηθούν σε όλη τη Μεσόγειο τεράστιες ποσότητες ενέργειας για αφαλάτωση με στόχο την κάλυψη της έντονης αύξησης της ζήτησης για γεωργικές και οικιακές χρήσεις.

3.7. Η έκτη πρόκληση είναι η εναρμόνιση των νομοθετικών και ρυθμιστικών πλαισίων και η κατάλληλη προετοιμασία των νομοθετών και των δημόσιων υπαλλήλων που θα αναλάβουν να τη φέρουν σε πέρας.

3.8. Η έβδομη πρόκληση είναι η ανάπτυξη κοινής θέσης των χωρών της ΕΕ και των υπόλοιπων χωρών της Μεσογείου σε διάφορα διεθνή φόρουμ όπως η Διάσκεψη για την Αλλαγή του Κλίματος (UNFCC), η "Εθελοντική Συμμαχία για την Προαγωγή των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας" ("Coalition of the Willing") που συμφωνήθηκε στη Διάσκεψη Κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ ή ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΔΝΟ).

3.9. Η τελευταία και αναμφίβολα η πιο δύσκολη και σημαντική πρόκληση είναι η κατάλληλη ιεράρχηση όλων των προτεραιοτήτων που παρατέθηκαν στο προηγούμενο σημείο, καθώς και των προκλήσεων που αναφέρθηκαν αμέσως προηγουμένως με στόχο την προοδευτική και ιεραρχημένη υλοποίηση των στόχων και των έργων που έχουν ήδη προσδιοριστεί επαρκώς.

4. Η έννοια και η έκταση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού

4.1. Στη γνωμοδότησή της για την Πράσινη Βίβλο του Μαΐου 2001, η ΕΟΚΕ επεσήμανε ήδη, μεταξύ άλλων παραγόντων, ότι ένα ουσιώδες στοιχείο αυτού του προβληματισμού είναι να καταλάβουμε ότι, παρόλο που η εξωτερική εξάρτηση της ΕΕ σε θέματα ενέργειας θα αυξηθεί αμείλικτα στο μέλλον, είναι απαραίτητο να διαχωριστεί η έννοια της εξάρτησης από την έννοια του κινδύνου.

4.2. Η Επιτροπή συμπεριέλαβε αυτή την εκτίμηση στο έγγραφό της του Δεκεμβρίου 2001, όπου συνόψιζε τις συμβολές που έλαβε σε σχέση με την Πράσινη Βίβλο, καθώς την είχαν επισημάνει και άλλοι συμμετέχοντες σ' αυτό τον προβληματισμό. Από το έγγραφο αυτό μπορούν να συναχθούν ορισμένες νέες αντιλήψεις για την αναθεωρημένη έννοια της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού, οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα στοιχεία:

- Η μεγαλύτερη εξωτερική εξάρτηση δεν συνεπάγεται αυτομάτως μεγαλύτερο κίνδυνο όσον αφορά την ασφάλεια του εφοδιασμού.

- Η βελτίωση της ασφάλειας του εφοδιασμού στην ΕΕ στηρίζεται, σε σημαντικό βαθμό, στην κατάλληλη χρήση των ενεργειακών πόρων σε παγκόσμιο πλαίσιο. Το γεγονός αυτό, το οποίο συμφωνεί με τις δεσμεύσεις του Κιότο, συνεπάγεται ότι πρέπει να δοθεί μέγιστη προτεραιότητα και σημασία στην ανάληψη σε όλον τον κόσμο πολύ συγκεκριμένων δράσεων ορθολογικής χρήσης της ενέργειας και ότι αυτή η ορθολογική χρήση πρέπει να είναι ένα από τα κεντρικά στοιχεία κάθε οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης.

- Η απαραίτητη αυτή ενεργειακή συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο, στην οποία μας οδηγεί η ανωτέρω συλλογιστική, περνά από τρεις άξονες: μεταφορά τεχνολογιών τόσο για την εκμετάλλευση των αυτόχθονων - ορυκτών και ανανεώσιμων - πόρων όσο και για την προαγωγή της ορθολογικής χρήσης της ενέργειας, προαγωγή των ροών επενδύσεων που καθιστούν δυνατή αυτή την εκμετάλλευση νέων πόρων και, ταυτόχρονα, εγγυώνται την επιστροφή και την απόδοση των επενδυόμενων κεφαλαίων και, τέλος, δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για τη διέλευση των ενεργειακών προϊόντων κατά τέτοιον τρόπο ώστε να ωφελούνται δίκαια τόσο οι χώρες παραγωγής και κατανάλωσης όσο και οι χώρες διέλευσης.

- Αυτό σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συμπεριλάβει τον ενεργειακό τομέα στις παραμέτρους προτεραιότητας των εξωτερικών της σχέσεων, ενισχύοντας τον διάλογο παραγωγών-καταναλωτών σε παγκόσμιο επίπεδο και συμπεριλαμβάνοντάς τον ως κεντρικό θέμα στις διμερείς της σχέσεις με τη Μεσόγειο και τη Ρωσία, για να αναφέρουμε δύο μόνο παραδείγματα.

- Καθώς θεωρείται ότι η περιβαλλοντική φορολογία μπορεί να είναι αποδεκτή σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, μια ενεργειακή φορολογία προσανατολισμένη προς τη βελτίωση της ασφάλειας του εφοδιασμού, ιδίως αν ταυτόχρονα επιφέρει βελτίωση της προστασίας του περιβάλλοντος, θα μπορούσε να είναι ευρέως αποδεκτή.

4.3. Αν και ο σταθερός και τακτικός εφοδιασμός με ενέργεια έχει ζωτική σημασία για την ΕΕ, δεν μπορούμε να λησμονούμε ότι ο εφοδιασμός αυτός εντάσσεται σε έναν απώτερο στόχο, που είναι η επιδίωξη ενός χώρου κοινής ευημερίας ο οποίος θα εγγυάται τη μελλοντική σταθερότητα όλης της Μεσογείου. Για το λόγο αυτό, είναι επίσης αναγκαίο να ενισχυθεί η ενεργειακή συνεργασία Νότου-Νότου στη Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένου του υποπεριφερειακού επιπέδου, ως απαραίτητο στοιχείο για τη διασφάλιση της περιφερειακής σταθερότητας και την προώθηση της αρμονικής ανάπτυξης αυτών των κοινωνιών.

5. Οι ρόλοι των δημοσίων αρχών και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας

5.1. Το τεράστιο μέγεθος των απαιτούμενων όγκων επενδύσεων επιβάλλει να είναι η ιδιωτική πρωτοβουλία αυτή που πρέπει να αναλάβει το μεγαλύτερο μέρος αυτής της προσπάθειας. Η πρωτοβουλία αυτή πρέπει να συμπληρωθεί, ιδίως στις χώρες της Νότιας και της Ανατολικής Μεσογείου, με την ενεργό συμμετοχή των δημόσιων επιχειρήσεων του ενεργειακού τομέα των εν λόγω χωρών.

5.2. Ωστόσο, δεν είναι δυνατό να αγνοηθεί ο σημαντικός ρόλος που πρέπει να διαδραματίσουν οι δημόσιες αρχές της ΕΕ και άλλων χωρών της Μεσογείου. Ο ρόλος αυτός πρέπει να επικεντρωθεί στις ακόλουθες πτυχές:

- Δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών πολιτικού και κοινωνικού διαλόγου, προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί αυτό που στην οικονομική ορολογία ονομάζεται "κίνδυνος χώρας" και το πρόσθετο οικονομικό κόστος που συνεπάγεται, και εξασφάλιση για τους πολίτες των χωρών της Νότιας και της Ανατολικής Μεσογείου των υπηρεσιών σάρωσης που θα τους παράσχουν ασφάλεια για το μέλλον.

- Συμμετοχή στη χρηματοδότηση προηγούμενων μελετών βιωσιμότητας για συγκεκριμένες υποδομές ή έργα κοινού ενδιαφέροντος, όπου ως κοινό ενδιαφέρον νοείται ό,τι έχει θετικό αντίκτυπο στην ΕΕ και σε μία τουλάχιστον τρίτη χώρα της Μεσογείου.

- Συγχρηματοδότηση, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, έργων υποδομής που θεωρούνται προτεραιότητας και που χωρίς τη συμμετοχή αυτή δεν θα είχαν αναληφθεί από την ιδιωτική πρωτοβουλία.

- Ανάπτυξη των νομοθετικών και ρυθμιστικών πλαισίων που θα διευκολύνουν την υλοποίηση κοινών έργων, είτε αυτά αφορούν την εκμετάλλευση είτε κοινές υποδομές είτε ακόμη τη διέλευση των ενεργειακών προϊόντων από τρίτες χώρες.

6. Χρηματοδότηση του ευρωμεσογειακού ενεργειακού τομέα και των υποδομών του

6.1. Υπάρχουν πολυάριθμες μελέτες που επιχείρησαν να υπολογίσουν ποσοτικά τις αναγκαίες επενδύσεις για τη χρηματοδότηση των υποδομών διασύνδεσης Βορρά-Νότου και Νότου-Νότου. Στην πρώτη περίπτωση, επιδιώκεται ο διπλασιασμός του εφοδιασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης με φυσικό αέριο σε τρία σημεία, η ενίσχυση των διασυνδέσεων ηλεκτρικής ενέργειας και η κατασκευή αγωγών για τη μεταφορά αργού πετρελαίου. Όσον αφορά τη διάσταση Νότου-Νότου, επιδιώκεται η κατασκευή των αποκαλούμενων μεσογειακών δακτυλίων αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας (ο τελευταίος με αναμφισβήτητο άμεσο συλλογικό πλεονέκτημα όσον αφορά τη στήριξη της διαχείρισης των συστημάτων και τη μείωση των διακοπών του εφοδιασμού). Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή υπάρχει το πρόβλημα της συμμετοχής της Λιβύης σε αυτά τα έργα, χωρίς τα οποία ο δακτύλιος θα ήταν ημιτελής. Υπάρχουν άμεσα σχέδια για τη δημιουργία ολοκληρωμένης υποπεριφερειακής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στο Μαγκρέμπ, τα οποία επικυρώθηκαν σε πολιτικό επίπεδο στην πρόσφατη συνεδρίαση των Υπουργών Ενέργειας στην Αθήνα εφέτος τον Μάιο.

6.2. Μελέτες διαφόρων οργανώσεων (FEMISE, ΟΜΕ) τοποθετούν το ύψος των απαιτούμενων επενδύσεων σε υποδομές και στην ανάπτυξη του παραγωγικού τομέα σε περίπου 200000 εκατ. ευρώ για τα επόμενα 10 χρόνια, εκ των οποίων τα 110000 εκατ. για τον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας (70000 εκατ. για παραγωγή και τα υπόλοιπα για μεταφορά και διανομή). Οι αριθμοί αυτοί αντιστοιχούν, γενικά, σε εκτιμήσεις του 2000, οπότε οι πραγματικοί αριθμοί ενδέχεται να είναι κάπως υψηλότεροι. Είναι σημαντικό να επισημανθεί επίσης ότι δύο μόνο χώρες (η Τουρκία και η Αλγερία) συγκεντρώνουν το 50 % αυτών των απαραίτητων επενδύσεων. Δεν στάθηκε δυνατό να προσδιοριστεί το μέρος αυτών των επενδύσεων που αντιστοιχεί στα Ενεργειακά Δίκτυα Κοινού Μεσογειακού Ενδιαφέροντος (ΕΔΚΜΕ).

6.3. Με δεδομένα αυτά τα στοιχεία, είναι απαραίτητο να αναζητηθούν εποικοδομητικές δράσεις. Αφενός, σύμφωνα με το FEMISE, κατά τη δεκαετία του 1990 οι Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ) στις χώρες αυτές ήταν περίπου 15000 εκατ. ευρώ ετησίως για το σύνολο των οικονομικών τομέων, τα οποία κατανέμονταν εξίσου μεταξύ των δημόσιων (πολυμερείς οργανισμοί και προγράμματα αναπτυξιακής συνεργασίας) και των ιδιωτικών επενδύσεων. Με τη νέα χρηματοδοτική διευκόλυνση FEMIP, η ΕΤΕ ελπίζει να αυξήσει τις επενδυτικές της δυνατότητες στη Μεσόγειο από 1400 εκατ. ευρώ σε 2000 εκατ. ευρώ ετησίως. Είναι, συνεπώς, απαραίτητο να αναλάβει η ιδιωτική πρωτοβουλία τη συμπλήρωση της θεαματικής αυτής επενδυτικής προσπάθειας. Νέες ιδέες, όπως η πρόσφατη "Πρωτοβουλία Κεφαλαίου Επιχειρηματικού Κινδύνου Αβερρόης", για την οποία διατέθηκαν 26 εκατ. ευρώ, είναι ένα διστακτικό πρώτο βήμα, αλλά προς τη σωστή κατεύθυνση.

6.4. Ένα θέμα που δεν έχει αναλυθεί επαρκώς, κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, είναι το άνοιγμα στον ανταγωνισμό των μεγάλων υποδομών διασύνδεσης που χρηματοδοτούνται εν μέρει με κοινοτικούς πόρους. Στην πραγματικότητα, οι υποδομές αυτές διέπονται από την αρχή της προτεραιότητας του ιδιοκτήτη και του "πρώτου αφιχθέντα" ("first come basis") για τη χρήση της ενδεχόμενης πλεονασματικής ικανότητας. Είναι απαραίτητο να αναλυθεί νομικά αυτό το θέμα, διότι ενδέχεται να αποτελεί παράγοντα στρέβλωσης στη συμμετοχή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στην κατασκευή αυτών των μεγάλων διασυνδέσεων Βορρά-Νότου.

6.5. Ορισμένα πρόσφατα δεδομένα αποκαλύπτουν σημαντική αύξηση των ιδιωτικών επενδύσεων στον ενεργειακό τομέα των μεσογειακών χωρών. Υπάρχουν σημαντικά έργα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας σε χώρες όπως η Τουρκία, η Αλγερία ή η Αίγυπτος, αν και στις δύο τελευταίες χώρες τα έργα αυτά είναι ειδικά προσανατολισμένα προς την εξαγωγή των ενεργειακών τους προϊόντων. Ωστόσο, αν και πολύ σημαντικά από την άποψη του όγκου τους, πρόκειται για έργα μεμονωμένα, ασύνδετα μεταξύ τους, που, παρά τα σημαντικά αμοιβαία οφέλη τους για τους επενδυτές και για τη δικαιούχο χώρα, δεν εντάσσονται στη στρατηγική της συλλογικής εταιρικής σχέσης.

6.6. Γι' αυτό, είναι απαραίτητο να οργανωθούν νέες δραστηριότητες με βάση τις ακόλουθες κατευθυντήριες αρχές:

- Ενθάρρυνση συμφωνιών αμοιβαίας προστασίας των επενδύσεων με βάση τις διμερείς συμφωνίες μεταξύ της ΕΕ και αυτών των μεσογειακών χωρών.

- Επακριβής καθορισμός των κριτηρίων για τη χρησιμοποίηση υποδομών που έχουν χρηματοδοτηθεί εν μέρει με δημόσιες επιδοτήσεις.

- Βελτίωση της εσωτερικής νομοθεσίας των μεσογειακών χωρών, για να ενθαρρυνθεί, όπου είναι δυνατό, η μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική παρουσία των ξένων επενδύσεων στον ενεργειακό τομέα, τόσο για την εξαγωγή όσο και για την ανάπτυξη των εσωτερικών αναγκών εφοδιασμού για τον πληθυσμό τους και για τις οικονομικές τους δραστηριότητες.

- Ανάπτυξη, όπως αναφέρθηκε στην Υπουργική Διάσκεψη των Αθηνών, νέων χρηματοδοτικών υπηρεσιών προσαρμοσμένων στην ευρωμεσογειακή πραγματικότητα, με την υποστήριξη της ΕΤΕ, της Παγκόσμιας Τράπεζας, των Περιφερειακών Τραπεζών Ανάπτυξης και των ιδιωτικών τραπεζών.

- Αύξηση της εθνικής και της κοινοτικής δημόσιας χρηματοδότησης που προορίζεται για την υλοποίηση των ενεργειακών έργων κοινού ενδιαφέροντος με υψηλή στρατηγική και κοινωνική αξία, υπό τον όρο ότι έχουν επίσης εμφανή θετικό αντίκτυπο στο περιβάλλον.

- Ενθάρρυνση της βιομηχανικής συνεργασίας στον ενεργειακό τομέα με την επέκτασή της από τις συμφωνίες των μεγάλων επιχειρήσεων μεταξύ τους και με τις κυβερνήσεις σε άλλα επίπεδα τα οποία να περιλαμβάνουν την κατασκευή ή τη συντήρηση εξοπλισμών και να οδηγούν στη δημιουργία τοπικού παραγωγικού ιστού.

7. Η διάσταση Βορρά-Νότου και η διάσταση Νότου-Νότου

7.1. Είναι προφανές ότι ο σχεδιασμός υποδομών διασύνδεσης Βορρά-Νότου έχει τριπλή χρησιμότητα τόσο για τις χώρες εξαγωγής όσο και για τις χώρες διέλευσης της ενέργειας (οι οποίες λαμβάνουν ποσοστά για τη χρήση της υποδομής και, επιπλέον, ωφελούνται από τη δημιουργία απασχόλησης και πλούτου κατά τη φάση της κατασκευής της), αλλά ιδιαίτερα για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

7.2. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις διασυνδέσεις (φυσικού αερίου, πετρελαίου ή ηλεκτρικής ενέργειας) προϋποθέτουν μια επιλογή αμφιμονοσήμαντης εξαγωγής προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, πράγμα που υποδηλώνει όχι μόνο την παραίτηση των χωρών εξαγωγής από άλλους δυνατούς προορισμούς (που θα μπορούσαν να βρίσκονται στην ίδια τη Νότια Μεσόγειο), αλλά και την απόδοση προτεραιότητας στις εξαγωγές αυτές έναντι της εσωτερικής κατανάλωσης του δικού τους πληθυσμού, η οποία δεν πρέπει να αγνοηθεί, επειδή αυξάνεται με πολύ υψηλούς ρυθμούς λόγω της δημογραφικής έκρηξης και της ίδιας της οικονομικής ανάπτυξης.

7.3. Γι' αυτό, κρίνεται απαραίτητο να ενισχυθούν ταυτόχρονα οι διασυνδέσεις Νότου-Νότου με τον τριπλό στόχο της αύξησης της συλλογικής ασφάλειας της περιοχής, της αύξησης της συνέργιας των οικονομιών της και της ανάπτυξης μιας συλλογικής αίσθησης εταιρικής σχέσης των χωρών αυτών με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

7.4. Εξάλλου, ορισμένες από αυτές τις υποδομές μπορούν να χρησιμοποιηθούν διπλά στις περιπτώσεις όπου απαιτείται διέλευση από τρίτες χώρες στη σύνδεση Βορρά-Νότου και, ταυτόχρονα, αυξάνουν την υλική και τεχνική ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς παρέχουν διάφορες εναλλακτικές διαδρομές για καταστάσεις περιορισμένων ή μεγαλύτερης διάρκειας κρίσεων. Αυτή η λύση θα οδηγούσε σε μια εναλλακτική επιλογή διαφορετική από την αξίωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να αυξηθούν τα επίπεδα των στρατηγικών αποθεμάτων στην επικράτεια της Ένωσης, μια πρόταση που συνάντησε σημαντικές επιφυλάξεις.

8. Ανάπτυξη βιώσιμων ενεργειακών πολιτικών

8.1. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως:

- Η κατανάλωση ενέργειας στις χώρες της Νότιας Μεσογείου μπορεί να αυξηθεί εκθετικά, αν διατηρηθούν οι σημερινές τάσεις και δεν γίνει έντονη προσπάθεια για ορθολογική χρήση της ενέργειας. Η εν λόγω προσπάθεια για ορθολογική χρήση της ενέργειας θα πρέπει να γίνει ταυτόχρονα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

- Οι ανάγκες επενδύσεων στον ενεργειακό τομέα είναι πολύ υψηλές και θα μπορέσουν να καλυφθούν μόνο με την ταυτόχρονη συνδρομή της δημόσιας και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, της τελευταίας δε μόνο αν δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ασφάλειας και αναμενόμενης απόδοσης των επενδύσεών της.

- Είναι εμφανώς αναγκαίο να δημιουργηθούν για τον ενεργειακό τομέα νομικές και ρυθμιστικές συνθήκες που να επιτρέπουν την αειφόρο οικονομική ανάπτυξη και τη δημιουργία εσόδων από την εξαγωγή ενέργειας, ενώ ταυτόχρονα θα προωθούν την ορθολογική χρήση της ενέργειας.

8.2. Κρίνεται θετικό να εξακολουθήσει να εφαρμόζεται το πρότυπο οργάνωσης του ενεργειακού τομέα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αρκεί να πληρούνται οι εξής προϋποθέσεις:

- Να αναγνωριστεί ότι το ενεργειακό πρότυπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν ένα πρότυπο εξελικτικό, που μετακινήθηκε στη διάρκεια πολλών δεκαετιών από την ως επί το πλείστον δημόσια ιδιοκτησία και τον αυστηρό κρατικό έλεγχο προς ένα διαφορετικό πρότυπο ανοίγματος της αγοράς και καθιέρωσης ενός ρυθμισμένου ανταγωνισμού.

- Να ληφθεί υπόψη ότι η ιδιαίτερη κατάσταση καθεμιάς από τις χώρες της Νότιας Μεσογείου είναι διαφορετική και ότι, συνεπώς, αν υιοθετηθεί το σημερινό πρότυπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως μακροπρόθεσμος στόχος, γίνεται δεκτή μια πληθώρα διαφορετικών προσεγγίσεων, που δεν περνούν απαραίτητα από τη βραχυπρόθεσμη και κατοχυρωμένη εγγράφως δημιουργία μιας ευρωμεσογειακής εσωτερικής αγοράς ενέργειας.

- Παράλληλα με τις προόδους στην ελευθέρωση του ενεργειακού τομέα, να δοθεί έντονη έμφαση στη διασφάλιση των αποστολών κοινής ωφελείας που επιτελεί ο τομέας αυτός, πτυχή την οποία η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή δεν έχει δει ακόμη να αντικατοπτρίζεται σε κανένα επίσημο έγγραφο για την ευρωμεσογειακή συνεργασία. Η παραγνώριση αυτού του γεγονότος θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε έντονη κοινωνική αμφισβήτηση και στην ενδεχόμενη διακοπή αυτής της διαδικασίας.

8.3. Ωστόσο, αυτή η συνετή και προοδευτική προσέγγιση και η κοινωνική διάσταση, τις οποίες η ΕΟΚΕ θεωρεί απολύτως απαραίτητες, δεν πρέπει να μας κάνουν να παραβλέψουμε άλλες πτυχές, οι οποίες πρέπει να διευθετηθούν για να επιτευχθεί συναίνεση όσον αφορά τον προσανατολισμό μιας ευρωμεσογειακής ενεργειακής πολιτικής. Οι πτυχές αυτές είναι:

- Η ανάγκη αναζήτησης της αλληλεγγύης σε σχέση με την ενέργεια, με ενίσχυση της διμερούς και της περιφερειακής συνεργασίας, αφού σε έναν τομέα σαν τον ενεργειακό η εθνική διάσταση είναι περιορισμένη.

- Ο σχεδιασμός ενεργειακών πολιτικών που να ενισχύουν, πάνω από όλα, την ορθολογική χρήση της ενέργειας και να στηρίζονται όσο το δυνατόν περισσότερο στις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας. Επίσης, ο συνυπολογισμός στις πολιτικές αυτές του διωνύμου νερό-ενέργεια, που είναι λιγότερο ή περισσότερο κοινό σε όλες τις μεσογειακές χώρες.

- Ο σχεδιασμός φορολογικών πολιτικών που να συνάδουν με αυτούς τους στόχους, με την κατάργηση των μη αναγκαίων επιδοτήσεων, ακόμη και κοινωνικού χαρακτήρα, που δεν μπορούν να υποστηριχθούν μακροπρόθεσμα και αποθαρρύνουν τους τύπους κατανάλωσης με μικρή κοινωνική και συλλογική προστιθέμενη αξία.

- Η ενσωμάτωση της διάστασης της προστασίας του περιβάλλοντος σε όλες τις δραστηριότητες ενεργειακού χαρακτήρα, με την εφαρμογή ιδίως για τα έργα που θεωρούνται προτεραιότητας για την Ευρωπαϊκή Ένωση (και συμπεριλαμβάνονται στα Διευρωπαϊκά Δίκτυα Ενέργειας) των ίδιων κριτηρίων που θα εφαρμόζονταν και στην επικράτεια της Ένωσης.

9. Εναρμόνιση των νομοθετικών και των ρυθμιστικών πλαισίων

9.1. Όπως επισήμανε ήδη η ΕΟΚΕ στο προηγούμενο σημείο, η εναρμόνιση αυτή δεν πρέπει να θεωρείται αυτοσκοπός, αλλά μέσο για την επίτευξη μιας πραγματικής ευρωμεσογειακής εταιρικής σχέσης που να περιλαμβάνει και τον ενεργειακό τομέα.

9.2. Βάσει της αντίληψης αυτής, η εναρμόνιση των νομοθετικών και των ρυθμιστικών πλαισίων θα πρέπει να αρχίσει από εκείνες τις πτυχές που θα ευνοήσουν τις βιώσιμες ενεργειακές πολιτικές που προσδιορίστηκαν προηγουμένως. Δηλαδή, δεν πρέπει να περιμένουμε ότι θα δημιουργηθεί αμέσως, στη νότια ακτή της Μεσογείου, μια αγορά ενέργειας βασισμένη στο πρότυπο της ΕΕ. Αντίθετα, αρχικά θα πρέπει να δοθεί έμφαση στην προσαρμογή των νομικών πλαισίων των μεσογειακών χωρών στη νέα κατάσταση και στη συμβατότητά τους με τη διαδικασία έντονης ανάπτυξης του ενεργειακού τους τομέα, που επιβάλλεται από τη δημογραφική αύξηση και από τις μεγαλύτερες προσδοκίες των χωρών αυτών και που, ταυτόχρονα, επιτρέπει επίσης την εξαγωγή των ενεργειακών πλεονασμάτων τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

9.3. Αυτό το ρυθμιστικό πλαίσιο για φάσεις έντονης ανάπτυξης του ενεργειακού τομέα, βάσει ενός καθεστώτος εδαφικών παραχωρήσεων υπό την εποπτεία και την επίβλεψη των δημόσιων αρχών, όμοιου με εκείνο που εφαρμοζόταν στην Ευρώπη από το 1950 ως το 1990, επιβάλλεται ωστόσο να ανοίξει στην ιδιωτική πρωτοβουλία και στις ιδιωτικές επενδύσεις. Η πείρα από άλλες περιοχές του κόσμου, όπως η περίπτωση της Λατινικής Αμερικής κατά την περίοδο 1970-1990, καταδεικνύει ότι η αποκλειστική διατήρηση του ενεργειακού τομέα υπό την εποπτεία του δημόσιου τομέα δεν συντελεί στην εξασφάλιση της κάλυψης της αυξανόμενης ζήτησης και χρησιμεύει μόνο, αντιθέτως, για την προσέλκυση διεθνών κεφαλαίων, για τα οποία εγγυάται το λαμβάνον κράτος και τα οποία αφαιρούνται από άλλους τομείς με μικρότερη δυνατότητα παροχής ανάλογων εγγυήσεων απόδοσης.

9.4. Το πλαίσιο αυτό αναμένεται να επιτρέψει επίσης, ως αντιστάθμισμα, την εξ ολοκλήρου διατήρηση στη σημερινή κατάσταση των αποστολών κοινής ωφελείας του ενεργειακού τομέα στις εν λόγω χώρες με σημείο αναφοράς τις εμπειρίες της ΕΕ. Το άνοιγμα της αγοράς του ενεργειακού τομέα, έστω και εν μέρει, χωρίς τη δέουσα αντιστάθμιση της διατήρησης των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας και, ιδιαίτερα, της υποχρέωσης παροχής καθολικής υπηρεσίας, θα οδηγούσε σε κοινωνική δυσαρέσκεια και στη μη βιωσιμότητα του προτύπου μετά την πάροδο μερικών ετών.

9.5. Ταυτόχρονα, πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια για να καθιερωθεί ένα πλαίσιο προστασίας των ξένων επενδύσεων το οποίο θα εξαλείφει τους πολιτικούς κινδύνους, μειώνοντας έτσι το κόστος των νέων εγκαταστάσεων και τελικά της παροχής ενέργειας, θα παρέχει προστιθέμενη αξία στο σύνολο των πολιτών, οι οποίοι θα πληρώνουν λιγότερο για την ενέργεια που χρειάζονται, και θα υποστηρίζει την ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων. Στο πεδίο αυτό θα ήταν δυνατό και επιθυμητό να καθοριστεί ένα εναρμονισμένο πλαίσιο αυτής της νομοθεσίας για τις επενδύσεις, το οποίο θα εξαλείψει τον ενδεχόμενο ανταγωνισμό που δεν βασίζεται σε καθαρά τεχνικούς και οικονομικούς λόγους.

9.6. Με ανάλογο τρόπο, θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί ένα έργο εναρμόνισης σε σχέση με τον σχεδιασμό φορολογικών μέτρων για την προώθηση ορισμένων ενεργειακών πηγών ή εφαρμογών ή για την αποθάρρυνσή τους μέσω κυρώσεων. Η υιοθέτηση ενός κοινού προτύπου θα μπορούσε να προσανατολιστεί προς την εναρμόνιση των φορολογικών βάσεων και διαδικασιών, αφήνοντας κάθε χώρα ελεύθερη να καθορίσει τους επιμέρους συντελεστές για καθεμία από αυτές τις κατηγορίες. Κατ' αυτόν τον τρόπο, θα αποφευχθεί και ο μακροπρόθεσμα ανεπιθύμητος φορολογικός ανταγωνισμός.

9.7. Τέλος, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η διαφάνεια και η σταθερότητα των νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων. Προς τούτο, συνιστάται να δίδεται από το πρόγραμμα MEDA προτεραιότητα στο σχεδιασμό ειδικών δράσεων για την προετοιμασία των υπευθύνων για τη σύνταξη της νομοθεσίας και για τη μετέπειτα εφαρμογή της. Στην περίπτωση αυτή, η πλούσια και ποικίλη πείρα πολλών χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα επιτρέψει να βρεθεί για κάθε χώρα το πρότυπο ανταλλαγής γνώσεων και εμπειριών που ταιριάζει καλύτερα στις ιδιαίτερες ανάγκες της. Για τούτο, έχουν ιδιαίτερη σημασία οι δράσεις κατάρτισης και "αδελφοποίησης" που αναπτύσσονται τόσο από τα ευρωπαϊκά όργανα όσο και από τους κοινωνικοοικονομικούς εταίρους και τις εθνικές δημόσιες διοικήσεις.

10. Ανάπτυξη κοινής θέσης στα διεθνή φορούμ

10.1. Τα τελευταία γεγονότα στη διεθνή σκηνή καθιστούν όλο και πιο εμφανές το ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι χώρες της Νότιας Μεσογείου πρέπει να συνεργαστούν ενεργά για την προώθηση ενός πολυπολικού κόσμου στον οποίο θα διατηρείται η συναίνεση και ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου.

10.2. Γι' αυτό, και δεδομένου ότι το πρόβλημα της ενέργειας έχει παγκόσμια διάσταση και ότι σε μία χώρα κατανάλωσης πρέπει πάντα να αντιστοιχεί μια χώρα παραγωγής, σε μία χώρα που μειώνει την κατανάλωσή της αντιστοιχεί μία άλλη που θα την αυξήσει, σε μία χώρα που στέλνει ή λαμβάνει ενέργεια αντιστοιχεί μία άλλη που την αφήνει να περάσει από το έδαφος ή από τα ύδατά της, είναι απαραίτητο να προσεγγίσουν οι θέσεις στα διάφορα διεθνή φόρουμ.

10.3. Η ανάπτυξη βιώσιμων ενεργειακών πολιτικών, βασισμένων στην ορθολογική χρήση της ενέργειας και στην ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών, συντελεί στην αποτροπή της αλλαγής του κλίματος. Με την κατασκευή νέων και ασφαλέστερων υποδομών ελαχιστοποιούμε τις επιπτώσεις άλλων τρόπων διαμετακόμισης που είναι πολύ πιο επικίνδυνοι ή πιο επιβλαβείς για το περιβάλλον. Με την ανάπτυξη ανανεώσιμων μορφών ενέργειας και την αποδοτική χρήση των υδάτων δεν δημιουργούμε μόνο αποκεντρωμένο πλούτο, αλλά και αποτρέπουμε τα φαινόμενα μετανάστευσης και αποδημίας.

10.4. Γι' αυτό, κρίνεται εφικτό:

- Να συνδεθούν, στο μέτρο του δυνατού, οι μεσογειακές χώρες με τους Μηχανισμούς Καθαρής Ανάπτυξης που προβλέπονται στο Πρωτόκολλο του Κιότο.

- Να αναπτυχθούν κοινές θέσεις στο πλαίσιο του ΔΝΟ όσον αφορά τη χρήση της Μεσογείου μόνο από σκάφη που πληρούν τους απαραίτητους όρους ασφαλείας και ελέγχονται με ομοιόμορφο τρόπο σε όλους τους λιμένες αυτής της θάλασσας.

- Να προαχθεί η ενίσχυση των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας μέσω της κατάλληλης μεταφοράς τεχνολογίας και της ανάπτυξης βιομηχανικών δραστηριοτήτων στο τοπικό πλαίσιο. Πρωτοβουλίες όπως η Δήλωση του Μαρακές πρέπει να οδηγήσουν στη συμμετοχή όλων των χωρών της Μεσογείου στην "Εθελοντική Συμμαχία για την Προαγωγή των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας" που συστάθηκε στο Γιοχάνεσμπουργκ.

11. Ρεαλιστικός καθορισμός προτεραιοτήτων για την εταιρική σχέση στον τομέα της ενέργειας

11.1. Όπως αναλύθηκε στο σημείο 2.1, η ύπαρξη 6 στόχων και 24 δραστηριοτήτων προτεραιότητας για τον τομέα της ενέργειας κρίνεται φιλόδοξη, γι' αυτό και η ΕΟΚΕ συνιστά εντόνως την ιεράρχηση αυτών των προτεραιοτήτων. Για τον σκοπό αυτό θα μπορούσαν να καθιερωθούν τα ακόλουθα κριτήρια:

11.2. Κριτήρια για τον καθορισμό των προτεραιοτήτων της εταιρικής σχέσης στον τομέα της ενέργειας:

- Αυτονομία του προτεινόμενου μέτρου: Μπορεί το προτεινόμενο μέτρο να υιοθετηθεί αυτόνομα ή χρειάζεται να υιοθετηθεί προηγουμένως κάποιο άλλο μέτρο ή δράση;

- Συμβολή στην εταιρική σχέση: Έχει το μέτρο κατά προτίμηση διάσταση Βορρά-Νότου ή συνδυάζει τη διάσταση αυτή με σημαντικό αντίκτυπο στη διάσταση Νότου-Νότου;

- Ευθύνη για την εφαρμογή του: Πρέπει αυτό το μέτρο ή η δράση να ασκείται ή να εφαρμόζεται αποκλειστικά από τις δημόσιες αρχές ή απαιτεί και τη συμμετοχή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας; Σ' αυτή τη δεύτερη περίπτωση, υπάρχουν πειστικές δηλώσεις ενδιαφέροντος από πλευράς της;

- Κόστος-αποτελεσματικότητα: Ποιος είναι ο αντίκτυπος του προτεινόμενου μέτρου ή δράσης στους πολίτες μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα; Έχουν οι χρηματοδοτικές δαπάνες του δημόσιου τομέα επαρκή οικονομική και κοινωνική ανταπόδοση και μπορούν τα αποτελέσματα αυτά να είναι ορατά στους πολίτες;

- Βιωσιμότητα: Είναι τα προτεινόμενα μέτρα ή δράσεις βιώσιμα από μόνα τους ή θα χρειάζονται τακτικά συμπληρωματικές δαπάνες ή ρυθμιστικές ενέργειες; Όσον αφορά το περιβάλλον, εντάσσονται τα μέτρα αυτά στις αρχές βιωσιμότητας που επιβεβαιώθηκαν στο Γιοχάνεσμπουργκ;

11.3. Όπως είναι φυσικό, η ΕΟΚΕ δεν θεωρεί ότι είναι σε θέση να καθορίσει η ίδια τις προτεραιότητες, αλλά πιστεύει ότι αυτά είναι τα κριτήρια με βάση τα οποία πρέπει να ιεραρχηθούν οι 24 προτεραιότητες που καθόρισαν οι Υπουργοί Ενέργειας σε διάφορες κατηγορίες, έτσι ώστε να αποφευχθεί η υπερβολική διασπορά των προσπαθειών που εμποδίζει την επιτυχία αυτής της ευρωμεσογειακής πρωτοβουλίας στον τομέα της ενέργειας.

12. Συμπεράσματα

12.1. Η ευρωμεσογειακή συνεργασία στον τομέα της ενέργειας αποτελεί βασικό στοιχείο τόσο για την αύξηση της συνολικής ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού της Μεσογείου όσο και για την αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων στις χώρες της Νότιας Μεσογείου, ώστε να μετατραπούν από απλά έσοδα από εξαγωγές σε διαρθρωτικό συντελεστή των παραγωγικών οικονομιών τους.

12.2. Η συνεργασία αυτή αποτελεί, επίσης, μοναδική ευκαιρία για την κατασκευή κοινών υποδομών και έργων μεταξύ των ίδιων των χωρών της Νότιας Μεσογείου, ούτως ώστε να ενισχυθεί η έννοια της κοινής ευημερίας που βασίζεται στην κοινή αξιοποίηση των πόρων και της χρήσης του εδάφους για τη διέλευση ενεργειακών προϊόντων ή για τη δημιουργία διασυνδεόμενων ενεργειακών δικτύων που επιτρέπουν την ανάπτυξη ολοκληρωμένων υποπεριφερειακών ενεργειακών αγορών.

12.3. Βάσει των συλλογισμών αυτών, είναι αδιαμφισβήτητο ότι σημειώθηκαν σημαντικότατες εξελίξεις στην ευρωμεσογειακή συνεργασία στον τομέα της ενέργειας, οι οποίες οδήγησαν στον εντοπισμό των εμποδίων, στην υιοθέτηση ενός συνόλου προτεραιοτήτων δράσης και στην απαραίτητη ευαισθητοποίηση σε αυτά τα θέματα στο επίπεδο των κυβερνήσεων.

12.4. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να επισημανθεί ότι τα εμπόδια που πρέπει να υπερνικηθούν είναι ακόμη πολύ σημαντικά και επικεντρώνονται στα τέσσερα ακόλουθα σημεία:

- Αποτελεσματική εναρμόνιση των ρυθμιστικών πλαισίων και της διοικητικής εφαρμογής τους, προσαρμοσμένη στις προτεραιότητες και τις διαφορετικές καταστάσεις κάθε χώρας, ώστε να μπορούμε να μιλάμε για μια πραγματική συλλογική εταιρική σχέση και όχι για σποραδικές και διμερείς ενέργειες.

- Σημαντικότατες χρηματοδοτικές δαπάνες, για τις οποίες θα χρειαστεί μεγαλύτερη παρουσία κεφαλαίων και επιχειρήσεων του ιδιωτικού τομέα, στον οποίο πρέπει να παρασχεθεί εκ των προτέρων η εγγύηση ενός πλαισίου νομικής σταθερότητας, πράγμα που θα πρέπει να έχει, ως αντιστάθμισμα, μια αποτελεσματική εποπτεία από πλευράς των δημόσιων αρχών.

- Η παραδοσιακή αδυναμία της περιφερειακής συνεργασίας μεταξύ των χωρών της Νότιας και Ανατολικής Μεσογείου.

- Συμμετοχή των πολιτών, ιδίως στη νότια και την ανατολική ακτή της Μεσογείου, με την παροχή διευκρινίσεων για τα έργα και τα συνολικά αναμενόμενα αποτελέσματά τους, ώστε να γίνουν αισθητά τα οφέλη τους για το κοινωνικό σύνολο και για τους καταναλωτές ενέργειας και να υπερνικηθούν οι πιθανές επιφυλάξεις που ενδέχεται να προξενούν.

12.5. Η αποτελεσματική εναρμόνιση των ρυθμιστικών πλαισίων πρέπει να επικεντρωθεί σε πτυχές όπως η αμοιβαία προστασία των επενδύσεων, η εναρμόνιση της φορολογίας της ενέργειας με αειφόρο περιβαλλοντικό προσανατολισμό, οι συμφωνίες για τη διέλευση των ενεργειακών προϊόντων και η επικύρωση της έννοιας της υπηρεσίας γενικού συμφέροντος στον ενεργειακό τομέα.

12.6. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί περιττή την επικέντρωση, βραχυπρόθεσμα, στη δημιουργία εσωτερικής αγοράς της ενέργειας στις χώρες της Νότιας Μεσογείου, βασισμένης στο πρότυπο που ισχύει σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και συνδεδεμένης με την εσωτερική αγορά της ίδιας της Ένωσης. Αν και αυτή η εσωτερική αγορά ενέργειας μπορεί να είναι ο μακροπρόθεσμος στόχος, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι βραχυπρόθεσμα πρέπει να υιοθετηθούν εξατομικευμένες στρατηγικές, προσαρμοσμένες στην πραγματικότητα της κάθε χώρας ή μιας συγκεκριμένης περιφέρειας, οι οποίες, αποφεύγοντας κάθε μορφή διάκρισης φορολογικού ή διοικητικού χαρακτήρα, προωθούν τους στόχους μιας βιώσιμης ενεργειακής πολιτικής και δεν αντιστρατεύονται τις αρχές της ευρωμεσογειακής συνεργασίας στον τομέα της ενέργειας, ιδίως όσον αφορά την ελεύθερη διέλευση, το άνοιγμα στην ιδιωτική πρωτοβουλία και την απαγόρευση των διακρίσεων για λόγους εθνικότητας.

12.7. Αφού επιτευχθεί η διαφάνεια και η σταθερότητα των ρυθμιστικών πλαισίων, θα είναι πολύ πιο εύκολο να ζητηθεί από την ιδιωτική πρωτοβουλία να συμβάλει στην ανάπτυξη των έργων που θα έχουν προσδιοριστεί προηγουμένως λόγω του "κοινού ευρωμεσογειακού" τους "ενδιαφέροντος" με ουσιαστική προώθηση της συνεργασίας Νότου-Νότου. Προς τούτο, θα χρειαστεί να έχουν χρηματοδοτηθεί προηγουμένως από τις δημόσιες αρχές και όργανα οι λεπτομερείς μελέτες που απαιτούνται για τον οικονομικό και κοινωνικό ποσοτικό προσδιορισμό των έργων κοινού ενδιαφέροντος και να έχει αποφασιστεί ποια από αυτά, λόγω της ανεπαρκούς τους αποδοτικότητας ή του υψηλού τους κινδύνου, χρειάζεται ενδεχομένως να λάβουν δημόσια υποστήριξη με τη μορφή επιχορηγήσεων ή δανείων. Τέλος, είναι επιθυμητή η συμμετοχή, ει δυνατόν, και άλλων πολυμερών οργανισμών, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και οι BRD. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επεξεργάζεται μια νέα αναθεώρηση των σχεδίων Διευρωπαϊκών Δικτύων Ενέργειας στα πλαίσια της οποίας προτίθεται να συμπεριλάβει διάφορες πρωτοβουλίες δικτύων Νότου-Νότου.

12.8. Είναι απαραίτητο να καταβληθεί αμέσως μεγάλη προσπάθεια για να μεταδοθεί στους πολίτες των χωρών της Νότιας και της Ανατολικής Μεσογείου η αίσθηση της αναγκαιότητας ανάπτυξης ενεργειακών πολιτικών οι οποίες να προτάσσουν την αποτελεσματικότητα στη χρήση της ενέργειας και των υδάτων και να υποστηρίζουν την ενίσχυση των ανανεώσιμων ενεργειακών τους πηγών, παρέχοντας στους πολίτες αυτούς την εγγύηση ότι η ενέργεια θα συνεχίσει να αποτελεί ουσιώδη υπηρεσία και θα διατηρηθεί ο χαρακτήρας της ως υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Μόνο αφού επιτευχθεί αυτός ο στόχος, θα είναι δυνατό να τους μεταδοθεί η ιδέα ότι τα ενεργειακά πλεονάσματα κάθε χώρας μπορούν να αξιοποιηθούν εκτός αυτής και ότι, από αυτή την άποψη, η ευρωμεσογειακή συνεργασία στον τομέα της ενέργειας και η ανάπτυξη υποδομών παραγωγής και διανομής είναι το κατάλληλο εργαλείο για τη δέουσα αξιοποίηση αυτών των δυνατοτήτων.

12.9. Η ΕΟΚΕ, μέσω των δικτύων επαφής της με την κοινωνία των πολιτών των χωρών αυτών, μπορεί να είναι ένα καλό αρχικό μέσο για τη δρομολόγηση αυτής της διαδικασίας, η οποία αργότερα θα πρέπει να φθάσει μέχρι το τοπικό επίπεδο, σε όλους τους οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς και στην κοινωνία στο σύνολό της. Γι' αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά να δημιουργηθεί ένα ειδικό πρόγραμμα, στο πλαίσιο του Εuromed, για τη διάδοση αυτών των ιδεών και των σχεδίων μεταξύ των εθνικών δημόσιων διοικήσεων και μεταξύ των μέσων μαζικής επικοινωνίας, πράγμα που θα συμβάλει στην προαγωγή των δράσεων κατάρτισης και "αδελφοποίησης".

Βρυξέλλες, 29 Οκτωβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Η ΕΟΚΕ, με εντολή της Διάσκεψης της Βαρκελώνης, θα πρέπει να εξασφαλίσει τον συντονισμό των πρωτοβουλιών των εθνικών ΟΚΕ της περιοχής αυτής με τη συνολική ευρωμεσογειακή στρατηγική.