[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 22.10.2009

COM(2009) 552 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ - Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΚΛΑΣΕΩΣ ΑΡΙΣΤΕΙΑΣ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ - Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΚΛΑΣΕΩΣ ΑΡΙΣΤΕΙΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ως μια φιλόδοξη συνιστώσα της ευρωπαϊκής πολιτικής στον τομέα της έρευνας, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ΕΣΕ) συνεστήθη δυνάμει των διατάξεων του Εβδόμου Προγράμματος-Πλαισίου Δραστηριοτήτων Έρευνας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΠΠ7)[1]. Το ΕΣΕ είναι επιφορτισμένο με την υλοποίηση του ειδικού προγράμματος «Ιδέες» στο οποίο έχει χορηγηθεί σημαντικός προϋπολογισμός (7,51 δισεκατομμύρια ευρώ για τη χρονική περίοδο 2007-2013). Σε ό,τι αφορά την αρχιτεκτονική του, περιλαμβάνει ένα ανεξάρτητο επιστημονικό συμβούλιο από 22 διακεκριμένους ερευνητές, επικουρούμενο από ειδική δομή υπό μορφήν εκτελεστικού οργανισμού της Επιτροπής[2].

Η σύσταση του ΕΣΕ απετέλεσε ένα πρωτοπόρο βήμα για την Ευρωπαϊκή Ένωση[3]. Ενώ συνεστήθη ως ένα εντελώς νέο μέσο χρηματοδότησης, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, έργων προπαρασκευαστικής έρευνας παγκοσμίου κλάσεως η οποία πηγάζει από τους ίδιους τους ερευνητές – προκειμένου να αρθούν οι επιστημονικές επιδόσεις της Ευρώπης στα υψηλότερα δυνατά επίπεδα αριστείας – το ΕΣΕ θεσπίζει νέες παραμέτρους για την έρευνα σε κοινοτικό επίπεδο. Για πρώτη φορά υλοποιείται ένα κοινοτικό ερευνητικό πρόγραμμα σύμφωνα με τις αρχές του ανοικτού ανταγωνισμού μεταξύ ερευνητικών ομάδων σε ευρωπαϊκή κλίμακα, της ανεξάρτητης επιστημονικής διακυβέρνησης και μιας αυτόνομης εκτέλεσης εκ μέρους ενός εκτελεστικού οργανισμού. Το ΕΣΕ έχει ήδη καταστεί μια δομημένη και με μεγάλη επιρροή συνιστώσα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

Δυόμισυ έτη μετά την εκκίνηση του 7ου προγράμματος πλαισίου (ΠΠ7) και του προγράμματος «Ιδέες», ωρίμασε η στιγμή για έναν πρώτο απολογισμό:

- Μετά την επίσημη εκκίνηση το 2007, εγκρίθηκαν τέσσερα ετήσια προγράμματα εργασίας του τύπου «Ιδέες», και ολοκληρώθηκαν τέσσερις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων. Έτσι αποκτήθηκε σημαντική πείρα όσον αφορά την εφαρμογή του προγράμματος «Ιδέες», με τα ιδιαίτερα επιχειρησιακά χαρακτηριστικά του, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται το ανεξάρτητο επιστημονικό συμβούλιο, η διαδικασία εξέτασης από ομοτίμους και οι μέθοδοι επιχορηγήσεων που συνδέονται με την έρευνα αιχμής.

- Με το πέρας μιας εντατικής περιόδου προγραμματισμού και ανάπτυξης και μετά από την εκ μέρους της Επιτροπής θέσπιση της ιδρυτικής πράξης, το Δεκέμβριο του 2007[4], η Ειδική Εκτελεστική Δομή (ΕΕΔ), υπό μορφήν ειδικού Εκτελεστικού Οργανισμού του ΕΣΕ (ΕΟΕΣΕ) κηρύχθηκε, στις 15 Ιουλίου 2009, διοικητικά αυτόνομη σε σχέση με την Επιτροπή.

- Στο πλαίσιο αυτό, έχει τώρα ολοκληρωθεί η ανεξάρτητη «επανεξέταση των δομών και μηχανισμών του ΕΣΕ», η οποία προβλεπόταν από το ΠΠ7 και το ειδικό πρόγραμμα «Ιδέες», συνάγοντας λεπτομερή συμπεράσματα και εισηγήσεις για το δέον γενέσθαι.

Όπως άλλες καινοτόμες δομές, π.χ. οι Κοινές Τεχνολογικές Πρωτοβουλίες (ΚΤΠ), το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ) ή οι Κοινοπραξίες Ευρωπαϊκής Ερευνητικής Υποδομής (ΚΕΕΥ) το ΕΣΕ είναι ένα νέο μοντέλο εφαρμογής της κοινοτικής πολιτικής Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης. Από τα πρώτα δείγματα γραφής συνάγεται ότι η πλήρης ανάπτυξή του εμποδίζεται από ορισμένα κωλύματα, πράγμα όμως αναμενόμενο όταν δημιουργούνται νέες δομές. Ορισμένα από τα παρατηρηθέντα προβλήματα επιλύθηκαν ή επιλύονται κατά τρόπο πραγματιστικό στο πλαίσιο του τρέχοντος νομικού πλαισίου, ενώ άλλα, αντιθέτως, επιδέχονται βαθύτερων αλλαγών.

Είναι σαφές ότι το διακύβευμα ξεπερνά κατά πολύ το ίδιο το ΕΣΕ. Η παρούσα ανακοίνωση, η οποία στηρίζεται στην μέχρι τούδε κτηθείσα πείρα της Επιτροπής από την εφαρμογή του προγράμματος «Ιδέες» και στα συμπεράσματα της προαναφερθείσας ανεξάρτητης επανεξέτασης, πρέπει, επομένως, να μελετηθεί στο ευρύτερο πλαίσιο ενός γενικότερου προβληματισμού σχετικού με την εξέλιξη των κοινοτικών πολιτικών και προγραμμάτων στους τομείς της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης και καινοτομίας. Το κύριο μέλημα της Επιτροπής είναι διττό: η διατήρηση μιας συνεκτικής και διαφανούς προσέγγισης, εξασφαλίζοντας, εκ παραλλήλου, τα αναγκαία μέσα και εργαλεία ώστε οι πρωτοβουλίες να επιτύχουν τους ειδικούς στόχους τους στο πλαίσιο των εν λόγω πολιτικών. Το συνολικό πρόβλημα για την Ευρώπη είναι σαφές: Η προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας για μια γνωσιοκεντρική βιώσιμη κοινωνία.

Σε ό,τι αφορά το ΕΣΕ, ο αρχικός στόχος και η προσήλωση της Επιτροπής σε αυτόν παραμένουν αμετάβλητα: Η ωρίμανση ενός οργανισμού επιφορτισμένου με τη χρηματοδότηση προκαταρκτικής έρευνας παγκόσμιας κλάσης, με κινητήρια δύναμη την ίδια την επιστημονική κοινότητα, ούτως ώστε να αξιοποιηθεί στο έπακρο η ευρωπαϊκή επιστημονική αριστεία. Η επιτυχία της εκκίνησης και των πρώτων ετών ύπαρξης του ΕΣΕ έτυχαν της γενικής αναγνώρισης. Σήμερα, η Επιτροπή επιθυμεί να αξιοποιήσει τα συμπεράσματα της πρώτης φάσης ζωής του ΕΣΕ. Ως εκ τούτου, η παρούσα ανακοίνωση σκιαγραφεί ένα σύνολο συγκεκριμένων μέτρων τα οποία η Επιτροπή θα μπορούσε να λάβει βραχυπρόθεσμα. Απαριθμεί επίσης προβλήματα τα οποία θα πρέπει να αντιμετωπιστούν μεσοπρόθεσμα με άλλους οργανισμούς, στο ευρύτερο πλαίσιο ενός προβληματισμού για τον τρόπο βέλτιστης αξιοποίησης, προαγωγής νέων πηγών βιώσιμης ανάπτυξης, για τα μέσα και το πλαίσιο διοικητικού και δημοσιονομικού ελέγχου της Κοινότητας. Αναγνωρίζοντας δύο βασικά στοιχεία, δηλαδή (i) την κοινοτική φύση του ΕΣΕ και (ii)τη σημασία της επιστημονικής αριστείας για την Ευρώπη, η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη βιώσιμη επιτυχία του ΕΣΕ, ως μίας των σημαντικότερων συνιστωσών του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

Η επανεξέταση του ΕΣΕ: Η πορεία προς έναν παγκόσμιας κλάσης οργανισμό προκαταρκτικησ έρευνας

Σύμφωνα με το ειδικό πρόγραμμα «Ιδέες» και προκειμένου να επέλθει το συντομότερο δυνατό συμφωνία για μια κοινής αποδοχής και σταθερή δομή του ΕΣΕ, η ανεξάρτητη επανεξέταση των δομών και μηχανισμών του ΕΣΕ οργανώθηκε σε ένα σχετικά πρώιμο στάδιο της δραστηριότητας του ΕΣΕ [5]. Οι στόχοι της επανεξέτασης ήταν οι ακόλουθοι:

- η ανάλυση των δομών και μηχανισμών του ΕΣΕ υπό το πρίσμα των κριτηρίων επιστημονικής αριστείας, αυτονομίας, αποτελεσματικότητας και διαφάνειας, με την πλήρη συμμετοχή του Επιστημονικού Συμβουλίου·

- η μελέτη της διαδικασίας και των κριτηρίων επιλογής των μελών του Επιστημονικού Συμβουλίου·

- η στάθμιση των πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων μιας δομής στηριζόμενης σε εκτελεστικό οργανισμό και στο άρθρο 171 της Συνθήκης.

Η ειδική ομάδα έξι διακεκριμένων εμπειρογνωμόνων, υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Vaira Vike-Freiberga υπέβαλε την έκθεσή της στην Επιτροπή στις 23 Ιουλίου 2009[6]. Η Επιτροπή επιθυμεί να ευχαριστήσει τα μέλη της ειδικής ομάδας για την ενεργητικότητα και επιμέλεια που επέδειξαν κατά τη διεκπεραίωση της απαιτητικής αυτής αποστολής.

Η ειδική ομάδα στήριξε την ανάλυσή της σε σημαντικές συμβολές ενδιαφερομένων μερών από την επιστημονική κοινότητα, και ιδίως σε λεπτομερή ακρόαση του επιστημονικού συμβουλίου του ΕΣΕ και σε στοιχεία προερχόμενα από μακροσκελές ερωτηματολόγιο απευθυνόμενο στους επιδιώκοντες επιχορήγηση και στους ομότιμους αξιολογητές, μη εξαιρουμένης της συμβολής των υπηρεσιών της Επιτροπής υπό μορφήν εκθέσεων που αποτελούσαν απαύγασμα της πείρας τους από τη λειτουργία του ΕΣΕ, καθώς και νομικών και χρηματοδοτικών εισηγήσεων.

Τα συμπεράσματα της επανεξέτασης του ΕΣΕ επιβεβαιώνουν ότι τα δύο πρώτα έτη δραστηριότητάς του ήταν, συνολικά, επιτυχή. Όπως το επιβεβαιώνουν τα αποτελέσματα της έρευνας μέσω ερωτηματολογίου που διενεργήθηκε για τις ανάγκες της εν λόγω επανεξέτασης, η ερευνητική κοινότητα χαιρετίζει την επιστημονική στρατηγική του ΕΣΕ, τη διαμόρφωση των εν λόγω καθεστώτων επιχορηγήσεων και την ποιότητα της διαδικασίας αξιολόγησης από ομοτίμους.

Από επιχειρησιακής πλευράς, το ΕΣΕ κατόρθωσε, εκ του μηδενός, να σχεδιάσει και υλοποιήσει καινοτόμες ρυθμίσεις για την υλοποίηση του προγράμματος «Ιδέες», να κινητοποιήσει τάχιστα προσωπικό και πόρους και να δημιουργήσει μια αυτόνομη επιχειρησιακή δομή υπό μορφήν εκτελεστικού οργανισμού, αντιμετωπίζοντας εκ παραλλήλου έναν απροσδόκητο και άνευ προηγουμένου αριθμό αιτήσεων επιχορήγησης.

Έχοντας σταθμίσει τις προσφερόμενες ευκαιρίες και τους ενδεχόμενους κινδύνους που αφορούν τους δύο τύπους δομής, η ειδική ομάδα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, μολονότι το μοντέλο εκτελεστικού οργανισμού, στη σημερινή του συνήθη μορφή, συνεπάγεται ορισμένους περιορισμούς, δεν θα ήταν δικαιολογημένο – τουλάχιστον όσο εξακολουθούν να υπάρχουν οι προοπτικές ανάπτυξης και προσαρμογής του εκτελεστικού οργανισμού στις φιλοδοξίες του ΕΣΕ – να υπάρξει μετάβαση σε μια νέα δομή στηριγμένη στο άρθρο 171 της Συνθήκης, δεδομένων των δυσκολιών και κινδύνων που κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν και ιδίως του κινδύνου πολιτικής παρέμβασης στην επιστημονική ανεξαρτησία του ΕΣΕ. Η ειδική ομάδα εισηγείται τη διεξαγωγή, μετά από μια διετία, μιας νέας ανεξάρτητης επανεξέτασης.

Πάντως, όπως υπογραμμίζεται στην έκθεσή του, εάν το ΕΣΕ θέλει όντως να παγιώσει τις πρώτες επιτυχίες του ώστε να καταστεί πραγματικά παγκοσμίου κλάσεως οργανισμός προκαταρκτικής έρευνας – ένας πρωτοπόρος, σε επίπεδο ηπείρου, οργανισμός προώθησης της επιστήμης και των τεχνολογιών αιχμής, αναγκαίος για την Ευρώπη προκειμένου να στηρίξει τη δημιουργικότητα των οικονομιών και κοινωνιών της – είναι επείγον να αφιερωθεί στην τελειοποίηση της δομής και των πρακτικών του. Προκειμένου η επιτυχία του να είναι μακροπρόθεσμα εξασφαλισμένη, το ΕΣΕ έχει ανάγκη από μια στρατευμένη και πεφωτισμένη ηγεσία, την ταχεία κωδικοποίηση των δραστηριοτήτων του σε όλα τα επίπεδα, καθώς και την κουλτούρα ευελιξίας και εμπιστοσύνης που επιτρέπει την ανάπτυξη της προκαταρκτικής έρευνας. Αυτές είναι οι θεμελιώδεις αρχές που διαπνέουν τα βραχυ- και μεσοπρόθεσμα μέτρα που σκιαγραφούνται παρακάτω. Όλα τα προτεινόμενα μέτρα στην παρούσα ανακοίνωση θα τεθούν σε εφαρμογή στο πλαίσιο της χρηματοδότησης του ΠΠ7· δεν προβλέπεται καμία άλλη επίπτωση στον προϋπολογισμό.

Η ωρίμανση του ΕΣΕ ως οργανισμού χρηματοδότησησ προκαταρκτικής έρευνας παγκόσμιας κλάσης

Τώρα που ο Εκτελεστικός Οργανισμός του ΕΣΕ (ΕΟΕΣΕ) είναι αυτόνομος και έχει ολοκληρωθεί η επανεξέταση του ΕΣΕ, η Επιτροπή θέτει φιλόδοξους στόχους για τη δεύτερη φάση της ανάπτυξής του. Ενώ το επιστημονικό συμβούλιο καθορίζει την επιστημονική στρατηγική του προγράμματος και ο ΕΟΕΣΕ εκτελεί τον προϋπολογισμό, η Επιτροπή εγγυάται την αυτονομία του ΕΣΕ διατηρώντας πολιτικές και δημοσιονομικές ευθύνες, και ιδίως την ευθύνη της εφαρμογής του ειδικού προγράμματος «Ιδέες».

Με τα δεδομένα αυτά, η Επιτροπή προτίθεται να εφαρμόσει μια δισχιδή στρατηγική για να αντιμετωπίσει όχι μόνο τα κλασσικά προβλήματα εκκίνησης που συνδέονται με κάθε νέο οργανισμό, αλλά και τους βαθύτερους λόγους των διοικητικών δυσλειτουργιών και των διαρθρωτικών προβλημάτων που διαπιστώθηκαν την πρώτη περίοδο δραστηριότητας του ΕΣΕ:

(i) Λήψη άμεσων και βραχυπρόθεσμων μέτρων εφαρμογής των συστάσεων της επανεξέτασης και άλλες τεχνικές βελτιώσεις των μεθόδων λειτουργίας του ΕΣΕ, που μπορούν να επιτευχθούν στο πλαίσιο των οικείων αρμοδιοτήτων, είτε σε επίπεδο Επιτροπής, είτε σε επίπεδο οργανισμού.

(ii) Σε μεσοπρόθεσμη βάση, αντιμετώπιση των ανησυχιών που συνδέονται με τους σχετικούς κανόνες και κανονισμούς, υποβάλλοντας προτάσεις προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με στόχο την τροποποίηση των χρηματοδοτικών και διοικητικών κανόνων και την ευθυγράμμισή τους με τις ανάγκες της προκαταρκτικής έρευνας.

Ο τίτλος του ειδικού προγράμματος «Ιδέες» εκφράζει σαφώς την ανάγκη να είναι το ΕΣΕ σε κατάσταση συνεχούς προσαρμογής: « …Η εφαρμογή και διαχείριση της δραστηριότητας θα επανεξετάζεται και θα αξιολογείται σε συνεχή βάση ώστε να σταθμίζονται τα επιτεύγματά της και να προσαρμόζονται και βελτιώνονται οι διαδικασίες βάσει της αποκτώμενης πείρας».

(i) Άμεσα και βραχυπρόθεσμα μέτρα

Τα ακόλουθα μέτρα, με ενδεικτικά χρονοδιαγράμματα εφαρμογής, εμπίπτουν στις αρμοδιότητες της Επιτροπής ή/και του εκτελεστικού οργανισμού του ΕΣΕ (ΕΟΕΣΕ). Προκειμένου να αποσαφηνισθεί και να ενισχυθεί η νομική βάση, θα αντανακλώνται, κατά περίπτωση, σε προσαρμογές της απόφασης της Επιτροπής για την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας[7], της απόφασης σχετικά με την ίδρυση του Εκτελεστικού Οργανισμού του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας[8] και των αποφάσεων εξουσιοδότησης[9].

Ολοκλήρωση και διασύνδεση της επιστημονικής και διοικητικής διακυβέρνησης

Η ειδική ομάδα αναγνώρισε ότι η Επιτροπή, όπως προβλέπεται στο ειδικό πρόγραμμα «Ιδέες», υπήρξε αποτελεσματικός εγγυητής της αυτονομίας και ακεραιότητας του ΕΣΕ και σεβάστηκε πλήρως την ανεξαρτησία του επιστημονικού συμβουλίου όσον αφορά τη χάραξη της επιστημονικής στρατηγικής του ΕΣΕ. Ωστόσο, η ειδική ομάδα αναθεώρησης θεωρεί ότι η τρέχουσα δομή του ΕΣΕ, η οποία συνεπάγεται τον διαχωρισμό των επιστημονικών και χρηματοδοτικών/διοικητικών αρμοδιοτήτων, περιπλέκει ασκόπως τα πράγματα και δημιουργεί αδιέξοδα. Ως εκ τούτου, συνιστά τη λήψη ορισμένων διαρθρωτικών μέτρων και ιδίως τη συγχώνευση των αρμοδιοτήτων του διευθυντή του ΕΟΕΣΕ και του Γενικού Γραμματέα του ΕΣΕ σε μια και μόνη θέση, εφόσον εξευρεθεί ένας διακεκριμένος επιστήμονας με σοβαρή διοικητική πείρα. Σε άλλες συστάσεις διατυπώνεται η άποψη ότι ο διευθυντής πρέπει να αναφέρεται άμεσα και τακτικά στον αρμόδιο για την έρευνα Επίτροπο και ότι η ιδιότητα του μέλους της διευθύνουσας επιτροπής του ΕΟΕΣΕ πρέπει να προσαρμοστεί έτσι ώστε να περιλαμβάνονται δύο μέλη του επιστημονικού συμβουλίου και ένας ανεξάρτητος διακεκριμένος επιστήμονας.

Στο πλαίσιο του τρέχοντος χρηματοδοτικού και κανονιστικού πλαισίου, η Επιτροπή προτίθεται να υλοποιήσει τις ακόλουθες δράσεις οι οποίες αποβλέπουν στη σύγκλιση και ευθυγράμμιση των επιστημονικών πτυχών της διακυβέρνησης και στην απλούστευση και εξορθολογισμό της δομής:

α. Καθορισμός, για τη θέση του διευθυντή του Εκτελεστικού Οργανισμού του ΕΣΕ, των απαιτούμενων επιστημονικών προσόντων, και της σοβαρής πείρας σε θέματα διοίκησης και μάνατζμεντ. Το Επιστημονικό Συμβούλιο θα εμπλέκεται στην επακόλουθη διαδικασία επιλογής, όπως προβλέπεται στο νομικό και ρυθμιστικό πλαίσιο του ΕΣΕ και στις κατευθυντήριες γραμμές για τον διορισμό διευθυντών εκτελεστικών οργανισμών[10]. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2010

β. Μετά τον επιτυχή διορισμό του διευθυντή με τα ως άνω χαρακτηριστικά και με την προηγούμενη συγκατάθεση του Επιστημονικού Συμβουλίου, προβλέπεται ότι η θέση του Γενικού Γραμματέα του ΕΣΕ δεν θα διατηρηθεί μετά τη λήξη της θητείας του νυν Γενικού Γραμματέα. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2011

γ. Εξέταση του ενδεχομένου προσαρμογής της σύνθεσης και του τρόπου λειτουργίας της διευθύνουσας επιτροπής του ΕΟΕΣΕ[11], μεριμνώντας εκ παραλλήλου ώστε η Επιτροπή να παραμένει, ανά πάσα στιγμή, σε θέση να ασκεί τα καθήκοντα ελέγχου και εποπτείας, διατηρώντας την πλειονότητα των ψήφων. Χρονοδιάγραμμα: Πρώτο τρίμηνο του 2010

δ. Ανάπτυξη και εφαρμογή μιας συνεκτικής και ολοκληρωμένης στρατηγικής σε θέματα επικοινωνίας, περιλαμβανομένου ενός διαδικτυακού τόπου ο οποίος θα επιτρέπει στα τρίτα ενδιαφερόμενα μέρη να διαμορφώσουν μια ενιαία σαφή εικόνα και να έχουν μια συνολική κάλυψη της στρατηγικής και επιχειρησιακής εφαρμογής του ΕΣΕ, αντανακλώντας τις δραστηριότητες τόσο του ΕΟΕΣΕ όσο και του Επιστημονικού Συμβουλίου. Η βελτιωμένη αυτή στρατηγική επικοινωνίας θα συμβάλει επίσης στην προώθηση της διαφάνειας της λειτουργίας του ΕΣΕ και θα μειώσει τον κίνδυνο σύγκρουσης συμφερόντων. Χρονοδιάγραμμα: Πρώτο τρίμηνο του 2010

Το Επιστημονικό Συμβούλιο και ο διευθυντής του ΕΟΕΣΕ θα καλούνται σε συνάντηση με τον αρμόδιο για την έρευνα Επίτροπο, όποτε αυτό κρίνεται σκόπιμο, προκειμένου να συζητούν την πορεία επίτευξης των στόχων του ΕΣΕ.

Βελτιωμένες διοικητικές διαδικασίες

Είναι σαφές ότι η ποιότητα των καθεστώτων επιχορήγησης και, πέραν τούτου, το κύρος του ΕΣΕ, εξαρτώνται άμεσα από την ποιότητα και τις ικανότητες των ομοτίμων που είναι επιφορτισμένοι με την αξιολόγηση-εμπειρογνωμόνων που έχουν διορισθεί ως μέλη ειδικής ομάδας ή ως άτομα με επιδιαιτητικά καθήκοντα. Η ομάδα επανεξέτασης συμπεραίνει ότι προκειμένου να εξασφαλιστεί η συνεχής διαθεσιμότητα αξιολογητών υψηλής ποιότητας και μελών της ειδικής ομάδας που συμβάλλουν στο πρόγραμμα, είναι αναγκαίο να απλοποιηθούν ριζικά οι διαδικασίες που διέπουν τον διορισμό και την αποζημίωσή τους και να καταστούν όσο απλούστερες γίνεται.

Σε συμφωνία με την Επιτροπή, ο Εκτελεστικός Οργανισμός του ΕΣΕ, εντός των ορίων του κείμενου νομικού πλαισίου και σύμφωνα με μια στρατηγική προσέγγιση:

α. Θα αναλάβει την ανάπτυξη και εφαρμογή απλούστερων και λειτουργικότερων διοικητικών διαδικασιών, ειδικά προσαρμοσμένων στο ΕΣΕ, οι οποίες θα καλύπτουν τις εν λόγω κρίσιμες διαδικασίες, όπως είναι ο διορισμός και η αποζημίωση των ομότιμων αξιολογητών (μελών της ειδικής ομάδας και επιδιαιτητών) αφενός, και τη διαχείριση των επιχορηγήσεων, αφετέρου. Χρονοδιάγραμμα: Τέταρτο τρίμηνο του 2009

β. Θα πειραματιστεί, και σε περίπτωση επιτυχίας, θα εφαρμόσει πλήρως απλούστερες διαδικασίες ταυτοποίησης των εμπειρογνωμόνων που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και άλλα επαγγελματικά δεδομένα, συμβατά με τις βέλτιστες επιστημονικές πρακτικές. Χρονοδιάγραμμα: Τέταρτο τρίμηνο του 2009

γ. Θα εξακολουθήσει να βελτιστοποιεί, με στόχο την εφαρμογή, αποτελεσματικές διαδικασίες διορισμού εμπειρογνωμόνων οι οποίες μπορούν να καλύπτουν το σύνολο της περιόδου διάρκειας του ΠΠ 7. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2010

Παγίωση των δραστηριοτήτων σε όλα τα επίπεδα

Οι δραστηριότητες του ΕΣΕ απαιτούν υψηλό βαθμό επαγγελματισμού σε όλα τα επίπεδα: Στην επιλογή των μελών του Επιστημονικού συμβουλίου και των ομότιμων αξιολογητών, καθώς και στις δραστηριότητες της από κοινού διαχείρισης, λ.χ. όσον αφορά τις προβλέψεις επί θεμάτων σύγκρουσης συμφερόντων, με εφαρμογή τόσο στην επιλογή των έργων όσο και στην εργασία των αποσπασμένων εθνικών εμπειρογνωμόνων. Οι δραστηριότητες αυτές πρέπει να εκτελούνται σε αυστηρά πλαίσια αλλά και με μεγαλύτερη ευελιξία.

Η ειδική ομάδα επανεξέτασης εγκρίνει τα καθορισθέντα κριτήρια για τη μεθοδολογία επιλογής σε ό,τι αφορά την επιλογή των μελών του Επιστημονικού Συμβουλίου και εισηγείται την επί τούτου δημιουργία μιας μόνιμης επιτροπής ταυτοποίησης. Αποφαίνεται επίσης ότι είναι αναγκαία περισσότερη διαφάνεια, λ.χ. στην επιλογή των μελών του Επιστημονικού Συμβουλίου και των ομότιμων αξιολογητών, όπως επίσης και σε ό,τι αφορά τις συζητήσεις του Επιστημονικού Συμβουλίου σε θέματα χάραξης στρατηγικής.

Η Επιτροπή και ο ΕΟΕΣΕ θα λάβουν μέτρα για να εξασφαλίσουν υψηλά επίπεδα επαγγελματισμού και διαφάνειας και, εκ παραλλήλου να διασφαλίσουν την ανεξαρτησία και ποιότητα των εργασιών του ΕΣΕ:

α. Θα αποσαφηνίσει τις σχέσεις και το modus operandi μεταξύ του ΕΟΕΣΕ και του Επιστημονικού Συμβουλίου σε ό,τι αφορά τους αντίστοιχους ρόλους τους στις δραστηριότητες του ΕΣΕ και, εφόσον κριθεί αναγκαίο, θα αναθεωρήσει την απόφαση του ΕΣΕ. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2010

β. Θα συγκροτήσει, σύμφωνα με τις συστάσεις που διατύπωσε το 2009 η επιτροπή ταυτοποίησης του Επιστημονικού Συμβουλίου τους ΕΣΕ[12] προκειμένου να διασφαλίσει τη σταδιακή ανανέωση των μελών του εν λόγω Επιστημονικού Συμβουλίου, μια μόνιμη επιτροπή ταυτοποίησης ως ανεξάρτητη επιτροπή που συνεργάζεται με το Επιστημονικό Συμβούλιο, βάσει των κριτηρίων και της μεθοδολογίας που έχουν ήδη θεσπιστεί και εγκριθεί από την ειδική ομάδα αξιολόγησης. Χρονοδιάγραμμα: Πρώτο τρίμηνο του 2010

γ. Θα ενθαρρύνει το Επιστημονικό Συμβούλιο να εξετάσει τη σκοπιμότητα σύστασης μιας υποεπιτροπής επιφορτισμένης με τη διεύρυνση της ερευνητικής βάσης εμπειρογνωμόνων για την αξιολόγηση από την ειδική ομάδα ομοτίμων. Χρονοδιάγραμμα: Πρώτο τρίμηνο του 2010

δ. Θα μελετήσει τη δυνατότητα αποζημίωσης για την παρουσία στις συνεδριάσεις της ολομέλειας του Επιστημονικού Συμβουλίου[13], σε αναγνώριση της προσωπικής στράτευσης των μελών του Επιστημονικού Συμβουλίου και ιδιαίτερα του προέδρου και των αντιπροέδρων και θα διατηρήσει το μηχανισμό τοπικής υποστήριξης του προέδρου και των αντιπροέδρων χρησιμοποιώντας το χρηματοδοτικό μέσο «δράσης συντονισμού και υποστήριξης» του ΠΠ7. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2010

ε. Θα συνεργαστεί με το Επιστημονικό Συμβούλιο προκειμένου να καταστήσει διαφανέστερες για τα εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη τις δραστηριότητες στο ΕΣΕ, ιδίως δημοσιεύοντας τους δεοντολογικούς κώδικες και τις ισχύουσες διατάξεις σε ό,τι αφορά τη σύγκρουση συμφερόντων, καθώς και τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Επιστημονικού Συμβουλίου. Χρονοδιάγραμμα: Τέταρτο τρίμηνο του 2009

στ. Να δημιουργήσει, σε συνεργασία με το Επιστημονικό Συμβούλιο και υπό την αρμοδιότητα του διευθυντή του ΕΟΕΣΕ, επιτροπή επιφορτισμένη με τη χάραξη των κατευθύνσεων σε θέματα σύγκρουσης συμφερόντων, απάτης και δεοντολογίας, σύμφωνα με τις ισχύουσες νομικές διατάξεις και τις ορθές πρακτικές που εφαρμόζονται σε διεθνές επίπεδο, προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι δραστηριότητες του ΕΣΕ είναι άψογες από πλευράς ποιότητας και ισοβαρούς στάθμισης, ιδίως κατά την διάρκεια της διαδικασίας αξιολόγησης από τους ομοτίμους. Χρονοδιάγραμμα: Δεύτερο τρίμηνο του 2010

(ii) Mεσοπρόθεσμα μέτρα

Η επιχειρησιακή εφαρμογή του προγράμματος «Ιδέες» ώθησε τους ερευνητές και τους οργανισμούς υποδοχής τους στο να εκφράσουν ορισμένες ανησυχίες, οι οποίες υποδηλώνουν ότι τα ζητήματα διοικητικής αποτελεσματικότητας διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην υλοποίηση των έργων προκαταρκτικής έρευνας.

Εξάλλου, η ειδική ομάδα επανεξέτασης του ΕΣΕ θεωρεί ότι η επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα δεν μπορεί να διακρίνεται από την επιστημονική διαχείριση τόσο σαφώς όσο υποδηλώνει το μοντέλο σύμφωνα με το οποίο έχει συσταθεί σήμερα το ΕΣΕ. Η διοικητική αποτελεσματικότητα πρέπει να βελτιωθεί, πλην όμως η ειδική ομάδα αναγνωρίζει ότι τα προβλήματα του ΕΣΕ, από πολλές πλευρές, συνδέονται με το βαθύτερο ρυθμιστικό περιβάλλον και την «παιδεία ελέγχου» που χαρακτηρίζει το κοινοτικό σύστημα. Υποδηλώνεται μια ανάγκη μετακίνησης προς ένα σύστημα «εφάπαξ ποσών» και αναθεώρησης της φιλοσοφίας του δημοσιονομικού κανονισμού και των συναφών διαδικασιών ελέγχου, προκειμένου να αποκατασταθεί μια προσέγγιση στηριζόμενη στην εμπιστοσύνη, σε συνδυασμό με αυστηρές ποινές σε περίπτωση ενοχής.

Ορισμένα προβλήματα δεν μπορούν να επιλυθούν λόγω του ισχύοντος νομικού πλαισίου και επιβάλλουν μέτρα ή αλλαγές σε μακροπρόθεσμη βάση. Η επικείμενη τριετής επανεξέταση του δημοσιονομικού κανονισμού προσφέρει μια κατάλληλη ευκαιρία εξέτασης των εν λόγω ζητημάτων, δεδομένου ότι ο εν λόγω κανονισμός έχει ευρύ πεδίο εφαρμογής, που καλύπτει όχι μόνο χρηματοδοτικές δράσεις αυτές καθαυτές, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο κινούνται οι εκτελεστικοί οργανισμοί. Όσον αφορά τις πολιτικές έρευνας, το κύριο στοιχείο θα είναι ο καθορισμός της ακριβούς φύσης και του πεδίου εφαρμογής ειδικών προσαρμογών που θα πρέπει να διενεργηθούν προς όφελος της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης και της καινοτομίας, και ειδικότερα της προκαταρκτικής έρευνας, ούτως ώστε να υποστηριχθεί η δημιουργικότητα υψηλού επιπέδου χωρίς αδικαιολόγητα υψηλούς δημοσιονομικούς κινδύνους. Το ζητούμενο είναι η κατάλληλη στάθμιση των κινδύνων, οι οποίοι είναι αναπόφευκτοι στη διενέργεια ερευνών αιχμής και, εκ παραλλήλου, η προστασία των δημοσιονομικών συμφερόντων της Κοινότητας μέσω του δημοσιονομικού κανονισμού.

Η Επιτροπή θα επωφεληθεί της επικείμενης επανεξέτασης του δημοσιονομικού κανονισμού για να εκτιμήσει την κατάσταση, να συναγάγει τα επιβαλλόμενα συμπεράσματα και να διατυπώσει δυνατές λύσεις στα ειδικά διοικητικά και χρηματοδοτικά προβλήματα που αφορούν την έρευνα, την τεχνολογική ανάπτυξη και καινοτομία εν γένει και ειδικότερα την προκαταρκτική έρευνα. Έχοντας κατά νου τον γενικότερο στόχο της απλούστευσης και της βελτίωσης της διακυβέρνησης, ο στόχος πρέπει να είναι η οικοδόμηση μιας προσέγγισης της δημοσιονομικής διαχείρισης για την έρευνα, με έμφαση στη λειτουργία των επιχορηγήσεων της προκαταρκτικής έρευνας ως επένδυσης σε ερευνητές υψηλής ποιότητας, σύμφωνα με τις ορθές πρακτικές που εφαρμόζονται σε όλα τα συστήματα έρευνας που έχουν αποδείξει την αξιοπιστία τους ανά τον κόσμο.

Τα ζητήματα αυτά πρέπει να εξεταστούν στο ευρύτερο πλαίσιο προβληματισμού της καλύτερης δυνατής αξιοποίησης του μελλοντικού χρηματοδοτικού και διοικητικού πλαισίου, ώστε να ωφεληθούν οι πολιτικές που αποβλέπουν στην προώθηση νέων πηγών βιώσιμης ανάπτυξης.

Συμπεράσματα και επόμενα βήματα

Μετά από μια επιτυχή «εισαγωγική φάση», το ΕΣΕ εισέρχεται τώρα, με εμπιστοσύνη, στο δεύτερο στάδιο της ανάπτυξής του. Όπως δείχνουν τα πρώτα βήματα γραφής, το ΕΣΕ προορίζεται να καταστεί ένα σημαντικό και σταθερό μέρος του ευρωπαϊκού ερευνητικού τοπίου· προκειμένου όμως να αξιοποιήσει πλήρως το δυναμικό του, θα χρειαστεί επίσης την υποστήριξη των άλλων θεσμικών οργάνων και ενδιαφερομένων μερών.

Διερευνώντας νέους δρόμους για την έρευνα που διενεργείται σε κοινοτικό πλαίσιο, το ΕΣΕ ευνοεί, από πολλές πλευρές, μια ευρύτερη διαδικασία μάθησης και προσαρμογής, και συνιστά έναν πραγματικό «παράγοντα αλλαγής» στον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας.

Ανεξαρτήτως του κατά πόσον αυτό αφορά τη διαχείριση της διεπαφής μεταξύ του Επιστημονικού Συμβουλίου και του ΕΟΕΣΕ, διαδικασίες αξιολόγησης εκ μέρους ομοτίμων σε θέματα προκαταρκτικής έρευνας ή νέους τύπους αλληλεπίδρασης μεταξύ των εθνικών μέτρων χρηματοδότησης και των κοινοτικών, η εν λόγω διαδικασία μάθησης αφορά το σύνολο της ερευνητικής κοινότητας. Εάν θέλουμε να επιτευχθούν οι στόχοι της στρατηγικής και των δράσεων που καθορίζονται από την Επιτροπή, θα είναι κρίσιμης σημασίας η συνεχής και πλήρης στήριξη και στράτευση των εν λόγω ενδιαφερομένων μερών στην επόμενη αυτή φάση.

Η παρούσα ανακοίνωση καθορίζει σειρά μέτρων που ανταποκρίνονται στις φιλοδοξίες της Ευρώπης για το ΕΣΕ, λαμβάνονται δεόντως υπόψη οι συστάσεις της ειδικής ομάδας επανεξέτασης, ενώ συνεκτιμάται δεόντως η πείρα της ίδιας της Επιτροπής.

Η Επιτροπή και ο Εκτελεστικός Οργανισμός του ΕΣΕ (ΕΟΕΣΕ) θα αναλάβουν πρωτοβουλίες στο πλαίσιο των αντίστοιχων αρμοδιοτήτων τους για τη βελτίωση της διακυβέρνησης και της διοικητικής ευελιξίας του ΕΣΕ υπό το τρέχον ρυθμιστικό πλαίσιο. Επίσης, η Επιτροπή θα συνεργαστεί στενά με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένου του Επιστημονικού Συμβουλίου, προκειμένου να εξασφαλίσει τη συνεχή στήριξή τους για την επίτευξη προόδου και για την παράλληλη βελτίωση και την «επαγγελματικοποίηση» των δραστηριοτήτων που υπάγονται στις αρμοδιότητές τους.

Εν ευθέτω χρόνω, και στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Δημοσιονομικού Κανονισμού, η Επιτροπή θα εγκαινιάσει έναν ευρύτερο και ουσιαστικό διάλογο με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με το ρυθμιστικό πλαίσιο για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Στόχος της θα είναι η εξεύρεση της χρυσής τομής μεταξύ των κινδύνων που συνεπάγονται οι ερευνητικές δραστηριότητες και της αποδοτικής χρήσης των πόρων της ΕΕ, και η εξασφάλιση των κατάλληλων δομών και μηχανισμών των κατάλληλων για την ανάθεση της διαχείρισης ερευνητικών έργων. Ο συνολικός στόχος έγκειται στη βέλτιστη δυνατή φύση του κοινοτικού χρηματοδοτικού και διοικητικού πλαισίου για την εξυπηρέτηση των πολιτικών που αποβλέπουν στην προώθηση των νέων πηγών βιώσιμης ανάπτυξης.

[1] ΕΕ L 412, της 30.12.2006, σ1

[2] Ο εκτελεστικός οργανισμός του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας διοικείται από διευθυντή και διευθύνουσα επιτροπή, που ορίζονται (αμφότεροι) από την Επιτροπή.

[3] ΕΕ L57 της 24.2.2007, σ14

[4] Απόφαση 2008/37/EΚ· ΕΕ L 9, της 12.1.2008, σ.15

[5] COM(2008) 526 τελικό.

[6] Η έκθεση καθώς και περισσότερες πληροφορίες για τα στοιχεία στα οποία στηρίχθηκε η ειδική ομάδα, καθώς και για τη μέθοδο που χρησιμοποίησε, υπάρχουν στην διαδικτυακή διεύθυνση του ΕΣΕ: http://erc.europa.eu/index.cfm?fuseaction=page.display&topicID=158

[7] 2007/134/EΚ· ΕΕ L 57, 24.02.2007, σ.14

[8] 2008/37/EΚ· ΕΕ L 9, 12.1.2008, σ.15

[9] C (2008)5694 τελικό (δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί).

[10] SEC(2009)27.

[11] C(2008) 5132 (δεν έχει δημοσιευθεί). Η διευθύνουσα επιτροπή του ΕΟΕΣΕ αποτελείται σήμερα από τρεις υπαλλήλους της Επιτροπής, δύο επιστήμονες και τον Γενικό Γραμματέα του ΕΣΕ ως παρατηρητή.

[12] Eπιτροπή ταυτοποίησης του επιστημονικού συμβουλίου του ΕΣΕ, τελική έκθεση της 19ης Ιανουαρίου 2009: http://erc.europa.eu/pdf/ERC_Id_Final_Report_2009-01-19.pdf

[13] Σύμφωνα με όσα όρισε το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Τεχνολογίας, κανονισμός ΕΚ/294/2008, ΕΕ L97, της 09.04, 2008, σ 1