ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
COM(93) 2 9 τελικό 
Βρυξέλλες, 3 Φεβρουαρίου 1993 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ 
ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ TOY TEMPUS 
(Μάιος 1992) 
ζ 
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ TEMPUS 
Περιεχόμενα 
Κεφάλαιο Παράγραφοι 
Περίληψη της εκτελέσεως του Προγράμματος TEMPUS 1 - 20 
(Dansk, Deutsch, Ελληνικά, Espanol, Français, Italiano, Nederlands, Português) 
Ι. Εισαγωγή 101 - 108 
Π. Εφαρμογή 201 - 228 
Επισκόπηση των δαπανών και των δραστηριοτήτων το 1990/91 201 - 206 
Διαδικασία εφαρμογής 207 - 216 
Η προέλευση των ΚΕΠ 207 - 208 
Διαδικασία επιλογής 209 - 210 
Διαχείριση των ΚΕΠ 211 - 214 
Απόψεις για το πρόγραμμα 215 - 216 
Πρακτικά προβλήματα 217 - 228 
III Επίδραση του TEMPUS στις επιλέξιμες χώρες 301 - 337 
Σε επίπεδο σχολών 302 - 318 
Σε επίπεδο ιδρυμάτων 319 - 323 
Σε επίπεδο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 324 - 332 
Ευρύτερη επίδραση στην οικονομική και κοινωνική αναδιάρθρωση 333 - 337 
IV Επίδραση στους εταίρους της Δυτικής Ευρώπης 401 - 406 
Οφέλη από τη συμμετοχή 401 - 406 
V Συμπεράσματα και συστάσεις 501 - 516 
Παραρτήματα 
1 Κατάλογος συνεντεύξεων που ελήφθησαν 
2 Κατάλογος κατά περίπτωση μελετών που επελέγησαν 
Coopers & Lybrand 
Μάιος 1992 
Coopers 
&Lybrand 
Europe 
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΩΣ TOY ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TEMPUS 
1) To πρόγραμμα TEMPUS, (που θεσπίστηκε στις 7 Μαΐου 1990 από το Συμβούλιο 
Υπουργών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, απόφαση 90/233/EEC OJL 131) προσδοκεί 
να προωθήσει την ανάπτυξη των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, στις χώρες 
της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που επιλέχθηκαν για οικονομική βοήθεια 
μέσα στα πλαίσια του προγράμματος PHARE. Το γραφείο της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας που ονομάζεται Task Force for Human Resources, Education, Training 
and Youth είναι υπεύθυνο για την ενεργοποίηση του προγράμματος TEMPUS. Το 
πρόγραμμα έχει σαν στόχο την προώθηση συνεργασίας μεταξύ οργανισμών από 
επιλέξιμες χώρες και χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, καθώς και άλλων Δυτικών 
Ευρωπαϊκών χωρών. Αυτό γίνεται χρησιμοποιώντας τα κοινά Ευρωπαϊκά 
Προγράμματα (ΚΕΠ) που ενθαρρύνουν την κινητικότητα των σπουδαστών και 
καθηγητών μεταξύ των Ανατολικών και Δυτικών ιδρυμάτων. 
2) Η Coopers & Lybrand Ευρώπης διορίστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να 
μελετήσει και να εκτιμήσει την εξωτερική απόδοση του προγράμματος TEMPUS. Ο 
κύριος στόχος αυτής της εκτίμησης είναι να εξετάσει λεπτομερώς την λειτουργία του 
προγράμματος TEMPUS στην αρχική της φάση λαμβάνοντας υπόψη τους στόχους που 
έχει το πρόγραμμα. Βασίσαμε την εκτίμηση μας πάνω στα ΚΕΠ του έτους 1990/91, 
καθώς αυτά τα προγράμματα ιδρύθηκαν από καιρό και αποτελούν τον πιο πιθανό 
δείκτη επιτυχίας. Ένα μέρος αυτής της εκτιμήσεως βασίστηκε σε συνεντεύξεις με 
κυβερνητικούς εκπροσώπους και με τα τοπικά γραφεία του TEMPUS στις επιλέξιμες 
χώρες. Μετά αναλύσαμε σε βάθος 17 ΚΕΠ και εξετάσαμε το ένα τρίτο των τελικών 
μελετών που έγιναν τον πρώτο χρόνο της εφαρμογής των ΚΕΠ. 
3) Στην ολική μελέτη παρουσιάζουμε ένα μέρος με θέμα την εφαρμογή του 
προγράμματος, όπου δίνουμε μια σύντομη σύναψη για την λειτουργία του 
προγράμματος. Μετά ακολουθεί ένα μέρος με θέμα την επίδραση του προγράμματος 
πάνω στις επιλέξιμες χώρες, όπου προσπαθούμε να προσδιορίσουμε τα οφέλη και την 
επίδραση του TEMPUS στις Ανατολικές χώρες της Ευρώπης που συμμετέχουν στο 
τριτοβάθμιο εκπαιδευτικό σύστημα (τμηματικό, ιδρυτικό και γενικά όλος ο τομέας) 
καθώς και τις ευρύτερες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Εξετάζουμε το ίδιο 
θέμα σε μικρότερο βαθμό για τις Δυτικές Ευρωπαϊκές χώρες σε ένα άλλο μέρος που 
ονομάζεται η "επίδραση πάνω στις Δυτικές χώρες της Ευρώπης". Στο τελικό μέρος της 
μελέτης παρουσιάζουμε τα συμπεράσματα και τις συστάσεις μας. 
Coopers 
&Lybrand 
Europe 
4) Υπήρξαν 152 ΚΕΠ μέσα στο έτος 1990/91 με θέματα που κυμαίνονταν από γεωργία 
ως ανθρωπιστικές σπουδές. Μερικές δραστηριότητες συγκαταλέγονταν σε ένα μόνο 
πρόγραμμα ΚΕΠ. Τα θέματα με την μεγαλύτερη συχνότητα ήταν η κινητικότητα 
προσωπικού από τις επιλέξιμες χώρες (86%), ανάπτυξη / αναθεώρηση της 
διδασκόμενης ύλης (62%), ανάπτυξη των διδακτικών υλικών (58%) και οι επισκέψεις 
καθηγητών από την Δύση (58%). Σε έξοδα είχαμε (46%) των πόρων που δόθηκαν για 
την κατοχή εξοπλισμού και υλικών που θα μεταφέρονταν στη Δυτική Ευρώπη. 
Τα έξοδα για το μη ακαδημαϊκό προσωπικό, που ήταν έξοδα οργάνωσης και 
διοίκησης ήταν περίπου 18% του ολικού ποσού. Όσο για τα έξοδα των αποστολών 
και άλλων οργανώσεων είχαν αποτελέσει το 14%. Τα πραγματικά έξοδα της πράξης 
1 των ΚΕΠ είχαν βγεί έξω από τον προϋπολογισμό κατά 2.5%. Αλλά αυτό είχε 
αναπληρωθεί με την διασκόρπιση του προϋπολογισμού της πράξης 2 των ΚΕΠ κατά 
10% (Προσωπικά Δάνεια Κινητικότητας). 
5) Τα περισσότερα ΚΕΠ φαίνεται να είναι το αποτέλεσμα προηγουμένων επαφών 
μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Αυτά ήταν περισσότερο προσωπικές επαφές μεταξύ 
ανθρώπων, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχε κάποια προηγουμένη συνεργασία. 
Συνήθως οι Δυτικοί οργανισμοί προωθούσαν μελέτες για συνεργασία και ήταν και επί 
της επιτηρήσεως αυτών των μελετών. 
6) Τα αρχικά προβλήματα που συναντήθηκαν μπορούν να ονομαστούν "βρεφικά 
προβλήματα" με την έννοια ότι είναι πιο πιθανόν να τα συναντήσει κανείς στην αρχή 
της μελέτης. Εδώ συμπεριλαμβάνονταν τα προβλήματα επικοινωνίας μεταξύ 
συνεταίρων που ήταν υπεύθυνοι για την πληρωμή των ECU, και άλλα προβλήματα που 
υπάγονται στο μηχανισμό της διεθνούς συνεργασίας. Αυτά τα προβλήματα είχαν λυθεί 
στην κάθε χώρα κατά το πρώτο έτος των μελετών, καθώς οι συνεργάτες είχαν μάθει 
καλύτερα πως να χειρίζονται τις ανάγκες του προγράμματος και πως να συνεργάζεται 
στενότερα ο ένας με τον άλλο. 
7) Η εκτίμηση μας δεν αποκάλυψε οποιεσδήποτε σοβαρές, πρακτικές δυσκολίες με τα 
ΚΕΠ. Το πρόγραμμα ξεκίνησε θαυμάσια όταν λάβουμε υπόψη τις δυσκολίες χρόνου 
που είχαν τεθεί στην αρχή. Τα περισσότερα ΚΕΠ κατάφεραν να ξοδέψουν τον 
προϋπολογισμό τους κατά το πρώτο έτος του προγράμματος με το να επικεντρωθούν 
στην απόκτηση εξοπλισμού - η εκτίμηση μας δείχνει οτι σχεδόν το 1/3 του κόστους των 
ΚΕΠ κατά το πρώτο έτος ξοδεύτηκαν σε θέματα εφαρμογής παρά σε θέματα 
δραστηριότητας που προέβλεπαν οι μελέτες. Αυτό το μεγάλο ποσοστό δείχνει την 
ανάγκη να οργανωθούν οι μελέτες καθώς και το μέγεθος των μελετών και ο αριθμός 
συνεταίρων που συνεργάζονται. 
(Coopers 
l&Lybrand 
! Europe 
Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΠΑΝΩ ΣΤΙΣ ΕΠΙΛΕΞΙΜΕΣ ΧΩΡΕΣ 
8) Γενικά η επίδραση του TEMPUS είναι πιο σημαντική για τα διάφορα τμήματα μέσα 
σε ένα πανεπιστήμιο, και αυτή η επίδραση λιγοστεύει όταν προσπαθήσει κανείς να 
βρεί την επίδραση του TEMPUS στον πιο ευρύ χώρο του οργανισμού. 
9) Στο τμηματικό επίπεδο τα πιο καθαρά οφέλη που υπήρξαν, ήταν η πρόσβαση 
μοντέρνου εξοπλισμού και μηχανημάτων και η αυξανόμενη επικοινωνία με καθηγητές 
από την Δυτική Ευρώπη. Η κινητικότητα σπουδαστών και ακαδημαϊκών έχει αυξηθεί 
τρομερά. Αυτή η καινούργια έκθεση προς τη Δύση συντέλεσε στην παρακίνηση και 
στην αλλαγή συμπεριφοράς στα διάφορα τμήματα, με την υποβολή νέων ιδεών, 
καταστάσεων, και υπερδιέγερση για αλλαγές. Είχε παρατηρηθεί ανησυχία για 
πνευματική εξάντληση αλλά δεν βρέθηκε καμία απόδειξη για κάτι τέτοιο μέχρι τώρα. 
Κατά τα άλλα πολλοί συμμέτοχοι βρήκαν αυτή την εμπειρία σαν μοναδική στο είδος 
της. 
10) Στο ιδρυτικό επίπεδο υπήρξαν περιστάσεις συνεργασίας και ανταλλαγή εμπειριών 
και εξοπλισμού. Οι ικανότητες της διαχείρησης των μελετών και οι ευκαιρίες που 
παρουσιάστηκαν στο νεώτερο προσωπικό είχαν θεωρηθεί και αυτά ως οφέλη. Τα 
ολικά αποτελέσματα όμως από τις αλλαγές που έγιναν στους οργανισμούς, 
υποβαθμίσθηκαν με τη γενική κατάσταση που επικρατεί στα πανεπιστήμια της 
Ανατολικής Ευρώπης. Αυτά περιλαμβάνουν σοβαρά χρηματικά εμπόδια και έλλειψη 
παρακίνησης προσωπικού. 
11) Η επίδραση του TEMPUS στα τριτοβάθμια εκπαιδευτικά συστήματα είναι πιο 
δύσκολο να διατυπωθεί στα αρχικά στάδια, αλλά υπάρχουν αποδείξεις ότι τα 
προγράμματα δουλεύουν καλά σε ορισμένες χώρες. Η μεγαλύτερη επίδραση του 
TEMPUS είναι" επί της βάσεως" και επηρεάζει τη συμπεριφορά του προσωπικού και 
την αύξηση χωρητικότητας για εκπαίδευση. Φαίνεται να υπάρχουν πιο περιορισμένες 
αλλαγές στις περισσότερες χώρες, και αυτό οφείλεται στην αδύνατη σύνδεση του 
προγράμματος με τις εθνικές εκπαιδευτικές προτεραιότητες. 
ΟΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ ΠΑ ΤΟΥΣ ΔΥΤΙΚΟΥΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ 
12) Τα οφέλη για τους Δυτικούς συνεργάτες είναι λιγότερο σημαντικά από αυτά που 
παίρνουν οι Ανατολικοί, όπως και αναμενόταν όταν λάβουμε υπόψη τους στόχους του 
προγράμματος. Τα αναφερόμενα οφέλη συμπεριλαμβάνουν επιπρόσθετα δάνεια, 
επέκταση της διδασκόμενης ύλης , διεύρυνση στους ορίζοντες του προσωπικού, 
διόγκωση των ακαδημαϊκών επαφών μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης καθώς 
και η προβολή γοήτρου και ενδιαφέροντος με την συμμετοχή σε δραστηριότητες που 
οργανώθηκαν από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. 
«r 
Coopers 
&Lybrand 
Europe 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ 
13) To πρόγραμμα TEMPUS έχει κάνει μια εντυπωσιακή αρχή και είναι πολύ 
δημοφιλές στην Ανατολική αλλά και στη Δυτική Ευρώπη. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι 
για αυτό. Οι μελέτες είχαν αρχίσει να υλοποιούνται και να δείχνουν αποτελέσματα 
σε ένα σχετικά μικρό χρονικό διάστημα,αν συγκρίνουμε το TEMPUS με άλλα 
βοηθητικά προγράμματα. Αυτή η "επί της βάσεως" προσέγγιση που αφήνει τις ιδέες 
των ΚΕΠ να απορρέουν από τους ίδιους τους οργανισμούς, δημιουργεί ένα αίσθημα 
ιδιοκτησίας και αποδοχής για τις μεταρρυθμίσεις που το πρόγραμμα πέτυχε να 
επιφέρει. 
14) Παρατηρήσαμε ότι οι μελέτες του TEMPUS οδήγησαν σε ένα καλό βαθμό 
σύνδεσης. Παρόλο που οι προηγούμενες επαφές μεταξύ συνεταίρων αποτελούσαν τον 
κανόνα (προσωπικές επαφές), υπολογίσαμε ότι περίπου τα 2/3 των μελετών 
εμπνεύστηκαν από το πρότυπο TEMPUS και δεν θα υπήρχε συνεργάσιμη 
δραστηριότητα χωρίς αυτό. 
15) Η αρχική μας εκτίμηση για το TEMPUS είναι ότι η αγορά εξοπλισμού, η 
ανάπτυξη διδασκόμενης ύλης, και οι επισκέψεις προσωπικού από την Δυτική Ευρώπη 
φαίνεται να είναι τα στοιχεία με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα κόστους, ενώ 
η κινητικότητα σπουδαστών αποτελεί τον μηχανισμό με την λιγότερη 
αποτελεσματικότητα κόστους. 
16) Καθ' ότι οι μελέτες TEMPUS επηρεάζουν την τριτοβάθμια εκπαίδευση σε 
τμηματικό επίπεδο, έχοντας κάποια ευρύτερα αποτελέσματα στον ίδιο τον οργανισμό 
συμπεραίνουμε ότι είναι πιθανότερο να είναι πιο περιορισμένη πάνω στις ευρύτερες 
διαρρυθμίσεις της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η και πάνω σε ευρύτερες οικονομικές 
αλλαγές. Αυτό κάπου οφείλεται και στον τρόπο που διαλέγονταν και αναγνωρίζονταν 
τα ΚΕΠ 1990/91 - με μικρή επιρροή απο την εθνική πολιτική. Αυτό παρατηρήθηκε 
από τα γραφεία του Task Force και ελήφθησαν μέτρα αργότερα για να διορθωθεί 
αυτή η κατάσταση. Αυτό δείχνει ότι και οι ευρύτεροι στόχοι του TEMPUS διατρέχουν 
τον κίνδυνο να διασκορπίζονται αν δεν στοχευτούν πιο καλά. 
17) Για αυτό συμπεραίνουμε ότι πρέπει οι στόχοι και ο ρόλος του TEMPUS να 
γίνουν πιο ξεκάθαροι στην κάθε χώρα. Η πρώτη εκλογή δίνεται μεταξύ της έμφασης 
που πρέπει να δωθεί για να γίνουν μακροπρόθεσμες ή βραχυπρόθεσμες 
μεταρρυθμίσεις. Οταν αυτό εξακριβωθεί πρέπει να δημιουργηθεί μια στρατηγική που 
να κάνει το TEMPUS το κατάλληλο πρόγραμμα για τις ανάγκες της κάθε χώρας, έτσι 
ώστε το TEMPUS να αυξήσει την ικανότητα του στο μέγιστο βαθμό. 
18) Αν ο σκοπός του TEMPUS είναι να υποστηρίξει τις μεταρρυθμίσεις στην 
τριτοβάθμια εκπαίδευση στις Ανατολικές χώρες, τότε εμείς προτείνουμε τα ακόλουθα: 
* επανεξέταση της τακτικής των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της 
στρατηγικής για αλλαγές , ο οποίος είναι και ο ρόλος του TEMPUS. 
Coopers ^ 
&Lybrand 
Europe 
* το επίπεδο και ο χαρακτήρας των ΚΕΠ εξετάσθηκε για να δείξει πως μπορούν 
καλύτερα να γίνουν αλλαγές. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να συνεχιστούν τα ΚΕΠ 
που βασίζονται σε μικρές ακαδημαϊκές μελέτες. Διαφορετικά τα ΚΕΠ μπορούν να 
χρησιμοποιηθούν για να μεταρρυθμίσουν την διαχείριση στα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, ή για να δημιουργήσουν νέου τύπου ιδρύματα. 
* αλλαγές στον χαρακτήρα των ΚΕΠ μπορεί να χρειαστεί να οδηγήσουν σε ΚΕΠ 
μεγαλύτερης κλίμακας ή μεγαλύτερης διάρκειας. Προτείνουμε ακόμη να 
λιγοστέψει ο αριθμός των συνεταίρων των ΚΕΠ (ειδικά από Δυτικά Ευρωπαϊκά 
ιδρύματα) για να κρατηθούν χαμηλά τα λειτουργικά κόστη. 
Πρέπει ακόμα να δωθεί σημασία στις μεταφορές εξειδίκευσης, υλικών και 
προσωπικού παρά στην κινητικότητα σπουδαστών. 
19) Αν ο σκοπός του TEMPUS είναι να κατευθύνει το εργατικό δυναμικό και την 
έλλειψη ικανότητας κατά την διάρκεια οικονομικών αλλαγών, τότε εμείς προτείνουμε 
τα ακόλουθα: 
* πρέπει το TEMPUS να δείξει καθαρά ποια είδη εξειδίκευσης χρειάζεται, όταν 
καλεί τους ενδιαφερομένους να κάνουν αιτήσεις. 
* όταν ένας μεγάλος αριθμός ατόμων χρειάζεται εκπαίδευση, τότε τα ΚΕΠ μπορεί 
να πρέπει να γίνουν μεγαλύτερα σε κλίμακα/ή μεγαλύτερης διάρκειας. Υπάρχει 
ακόμα περίπτωση οι ακαδημαϊκοί/εκπαιδευτές να βοηθούνται, όταν αυτοί 
αποτελούν το κλειδί της εκπαίδευσης στις επιλέξιμες χώρες. 
* όταν οι εκπαιδεύσιμοι είναι λίγοι, η κινητικότητα σπουδαστών μπορεί να έχει 
μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα κόστους. 
20) Το επόμενο βήμα είναι να εξετάσουν οι επιλέξιμες χώρες το ρόλο και τη σημασία 
του TEMPUS και να φτάσουν σε μία συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για το 
πως μπορεί καλύτερα το TEMPUS να ικανοποιήσει τις ειδικές ανάγκες της κάθε 
χώρας. Η στρατηγική που θα εφαρμοστεί πρέπει να εξετάζει το σκέλος και τους 
σκοπούς των ΚΕΠ και τις διευθετήσεις που γίνονται για να επιλεχθούν οι αιτήσεις. 
Ι Εισαγωγή 
101 To πρόγραμμα TEMPUS (Διευρωπαϊκό Πρόγραμμα Κινητικότητας για 
Πανεπιστημιακές Σπουδές) εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Υπουργών των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων στις 7 Μαΐου 1990 (απόφαση 90/233/ΕΟΚ - ΕΕ αριθ. L 131) για περίοδο πέντε 
ετών, συμπεριλαμβανομένης μιας αρχικής πειραματικής φάσης τριών ετών από την 1η 
Ιουλίου 1990. 
102 Η Task Force "Ανθρώπινο Δυναμικό, Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Νεότητα" της 
Επιτροπής είναι υπεύθυνη για την εκτέλεση του προγράμματος TEMPUS. Η Επιτροπή 
ανέθεσε στο "EC TEMPUS Office" με σύμβαση, κατόπιν πρόσκλησης για την υποβολή 
προσφορών, την παρακολούθηση των λειτουργικών πτυχών του προγράμματος, υπό τον 
έλεγχο και την εποπτεία της Task Force "Ανθρώπινο Δυναμικό". 
103 Στόχος του TEMPUS είναι η περαιτέρω ανάπτυξη των συστημάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης και κατάρτισης στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που 
ορίσθηκαν ως επιλέξιμες για τη χορήγηση οικονομικής ενίσχυσης στα πλαίσια του 
προγράμματος PHARE. Το πρόγραμμα TEMPUS ενισχύει τη συνεργασία μεταξύ ιδρυμάτων 
από τις επιλέξιμες χώρες και εταίρων (πανεπιστημίων και επιχειρήσεων) από την 
Ευρωπαϊκή Κοινότητα και άλλες Δυτικές χώρες, μέσω των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Προγραμμάτων (ΚΕΠ) και της κινητικότητας διδακτικού προσωπικού και σπουδαστών 
μεταξύ ιδρυμάτων της Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης. Το TEMPUS ενισχύει επίσης 
δραστηριότητες ανταλλαγής νέων. 
104 Πρωταρχικός στόχος του προγράμματος δεν είναι μόνο να έχει έντονες 
βραχυπρόθεσμες επιδράσεις, αλλά και να συμβάλει σημαντικά στη μεσοπρόθεσμη και 
μακροπρόθεσμη ανάπτυξη τόσο των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όσο και της 
διαδικασίας για την οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση στις ενδιαφερόμενες χώρες. 
Κατά συνέπεια, το TEMPUS δεν αφορά πρωτίστως την κινητικότητα, αλλά είναι μάλλον ένα 
πρόγραμμα που επιδιώκει την προώθηση διαρθρωτικών αλλαγών μέσω της κινητικότητας. 
105 Η Επιτροπή ανέθεσε στην Coopers & Lybrand Europe να διενεργήσει εξωτερική 
αξιολόγηση του προγράμματος TEMPUS. Κύριος στόχος της αξιολόγησης ήταν η 
λεπτομερής εξέταση της λειτουργίας του προγράμματος TEMPUS κατά την αρχική φάση 
σε σχέση με τους στόχους του. Σκοπός είναι να ενημερωθεί η Επιτροπή σχετικά με 
ορισμένες προσαρμογές, τροποποιήσεις ή αλλαγές που θεωρούνται αναγκαίες για την 
επόμενη φάση του προγράμματος. Έπρεπε επίσης να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα 
του TEMPUS όσον αφορά την ανάπτυξη κατάλληλων συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
στις επιλέξιμες χώρες, καθώς και η συμβολή του στη διαδικασία οικονομικών και κοινωνικών 
ανδιαρθρώσεων. 
Οι επιλέξιμες χώρες είναι οι εξής: 
το 1990/91 Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία, πρώην ΛΔΓ 
το 1991/92 Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία, Ρουμανία, πρώην Γιουγκοσλαβία 
το 1992/93 Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Σλοβενία, Κροατία, 
Αλβανία, Λιθουανία, Εσθονία. 
-5-
106 Η αξιολόγηση έγινε για να δοθεί απάντηση στα παρακάτω ερωτήματα: 
• Λειτουργούν τα ΚΕΠ αποτελεσματικά και όπως προγραμματίσθηκε; 
• Ποια είναι τα αίτια των δυσχερειών; 
• Ποιες είναι οι επιπτώσεις των ΚΕΠ στα συμμετέχοντα ιδρύματα των χωρών 
της Ανατολικής Ευρώπης και στην κινητικότητα σπουδαστών και διδακτικού 
προσωπικού; Ανταποκρίνονται δηλαδή στους στόχους του προγράμματος 
TEMPUS; 
• Συμβάλλουν τα ΚΕΠ στην ανάπτυξη της εκπαίδευσης και κατάρτισης 
σύμφωνα με τις ανάγκες των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης; 
• Ποιες είναι οι επιπτώσεις των ΚΕΠ στις οικονομικές και κοινωνικές 
αναδιαρθρώσεις; 
• θα επιτυγχάνοντο τα ίδια αποτελέσματα χωρίς τις κοινοτικές ενισχύσεις 
(είχαν δηλαδή οι ενισχύσεις αυτές συμπληρωματικό χαρακτήρα); 
• Είναι η διαχείριση του προγράμματος αποτελεσματική; 
• Είναι δυνατή η βελτίωση του προγράμματος; 
107 Η αξιολόγηση αφορά κυρίως τα ΚΕΠ του έτους 1990/91 επειδή έχουν εφαρμοσθεί 
για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και, ως εκ τούτου, είναι πιο πιθανό να προκύψουν από 
αυτά βάσιμα στοιχεία. Αναγνωρίζουμε ότι επήλθαν αλλαγές στο πρόγραμμα TEMPUS κατά 
τα έτη που ακολούθησαν, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διαδικασία επιλογής, και τις λάβαμε 
υπόψη κατά την ανάλυση των αποτελεσμάτων. 
108 Κατά τη διάρκεια της μελέτης αξιολόγησης πραγματοποιήσαμε: 
• Συνεντεύξεις με κυβερνητικά στελέχη και τα κατά τόπους γραφεία του 
προγράμματος TEMPUS στη Δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας, την 
Ουγγαρία, την Πολωνία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Στο Παράρτημα 
επισυνάπτεται πλήρης κατάλογος των συνεντεύξεων με κυβερνητικά στελέχη. 
• Κατά περίπτωση μελέτες 17 ΚΕΠ στις επιλέξιμες χώρες. Σε αυτές 
περιλαμβάνεται σειρά προσωπικών συνεντεύξεων με εταίρους από χώρες της 
Ανατολικής Ευρώπης καθώς και ορισμένες τηλεφωνικές συνδιαλέξεις με 
εταίρους από χώρες της Δυτικής Ευρώπης. 
• Επανεξέταση δείγματος (ένα τρίτο) από τις 152 τελικές εκθέσεις του 
TEMPUS για τα ΚΕΠ του 1990/91 στις Βρυξέλλες. 
109 Στο κύριο μέρος της έκθεσης αυτής γίνεται σύντομη ανασκόπηση των ΚΕΠ της 
περιόδου 1990/91 και ορισμένων προβλημάτων εφαρμογής και απόψεων παυ επισημάνθηκαν 
κατά την αξιολόγηση. Στη συνέχεια εκτίθεται η αξιολόγηση μας για το πρόγραμμα σε τρία 
επίπεδα: 
• η επίδραση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση των επιλέξιμων χωρών 
• η ευρύτερη επίδραση στην οικονομική και κοινωνική ανασυγκρότηση των 
επιλέξιμων χωρών 
• η επίδραση της συμμετοχής στα ΚΕΠ για τους εταίρους των χωρών της 
Δυτικής Ευρώπης. 
Τέλος, γίνεται παρουσίαση των συμπερασμάτων μας και των σχετικών συστάσεων που 
πρέπει να ληφθούν υπόψη από την Επιτροπή. 
-Ιί-
II Εφαρμογή 
Ανασκόπηση των δαπανών και των δραστηριοτήτων το 1990/91 
201 Μετά το γύρο επιλογής του 1990, συνήφθησαν συνολικά 1813 συμβάσεις οι οποίες 
υποδιαιρούνται στις κάτωθι δράσεις: 
Αριθ. συμβάσεων 
Δράση 1, Κοινά Ευρωπαϊκά Προγράμματα 152 
(συμπεριλαμβανόμενης και της Δράσης 2, Ενισχύσεις κινητικότητας 
στα πλαίσια του προγράμματος) 
Δράση 2, ατομικές ενισχύσεις κινητικότητας 
• σπουδαστές Ανατολής/Δύσης 733 
• διδακτικό προσωπικό Ανατολής/Δύσης 474 
• σπουδαστές Δύσης/Ανατολής 35 
• διδακτικό προσωπικό Δύσης/Ανατολής 315 
Δράση 3, συμπληρωματικά μέτρα 
• Ενώσεις, δημοσιεύσεις, μελέτες 40 
• Δραστηριότητες ανταλλαγής νέων 63 
Η αξιολόγηση αφορούσε κυρίως τις δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των 
Κοινών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, όπως συμφωνήθηκε με την ΕΚ. 
202 Τα ΚΕΠ καλύπτουν 17 κλάδους σπουδών, από τη γεωργία μέχρι τις ανθρωπιστικές 
σπουδές. Ωστόσο δύο τομείς καλύπτουν σχεδόν το 50% του συνόλου των ΚΕΠ: διαχείριση 
και διοίκηση επιχειρήσεων/εφηρμοσμένη οικονομία (19%) και μηχανολογία, εφηρμοσμένες 
επιστήμες και τεχνολογίες (29%). 
203 Το σχήμα 1 δείχνει μία κατά μέσο όρο ανάλυση των δαπανών για τα 152 ΚΕΠ το 
1990/91. Στη δράση 1, η μεμονωμένη σημαντικότερη δαπάνη ήταν η αγορά εξοπλισμού και 
υλικών προς παράδοση στις επιλέξιμες χώρες, η οποία αντιπροσωπεύει το 46% των 
δαπανών. Οι δαπάνες για το μη πανεπιστημιακό προσωπικό που συμμετείχε στην οργάνωση 
και τη διαχείριση των ΚΕΠ ανήλθαν στο 18% του συνολικού ποσού, ενώ οι δαπάνες για 
αποστολές και άλλα οργανωτικά θέματα ήταν της τάξης του 14%. 
204 Το σύνολο των προβλεπόμενων δαπανών για τη Δράση 1 ήταν της τάξης των 
10.954.000 ECU, ενώ το σύνολο των πραγματικών δαπανών ανήλθε σε 11.232.726 ECU, 
δηλαδή υπερέβη κατά 2,5% τον προβλεπόμενο προϋπολογισμό. Μια λεπτομερέστερη 
δημοσιονομική ανάλυση των 17 κατά περίπτωση μελετών δείχνει ότι οι δαπάνες ορισμένων 
εταίρων ΚΕΠ ήταν υψηλότερες από τον προβλεπόμενο προϋπολογισμό και 
χρηματοδοτήθηκαν από άλλες πηγές, όπως από τα πανεπιστήμια ή από τις ίδιες τις σχολές. 
Οι συνήθεις δαπάνες συμπεριελάμβαναν έξοδα ταξιδιού και διαμονής, μισθούς γραμματέων 
και συντονιστών. 
lit· 
205 Στη Δράση 2, οι δαπάνες κινητικότητας αφορούσαν κυρίως τους υποτρόφους (92% 
των δαπανών), όπως ορίζεται στο πρόγραμμα. Το σύνολο των προβλεπόμενων δαπανών ήταν 
της τάξης των 5.457.100 ECU, ενώ οι πραγματικές δαπάνες ανήλθαν σε 4.917.810 ECU, 
δηλαδή υπολείπονταν κατά 10% του προβλεπόμενου προϋπολογισμού. Η ανασκόπηση των 
τελικών εκθέσεων έδειξε ou το ακαδημαϊκό έτος 1990/91 ορισμένοι συντονιστές των ΚΕΠ 
διέθεταν ελάχιστο χρόνο για να τηρήσουν τις προθεσμίες που ορίζονται για τη Δράση 2, 
και δεν μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν πλήρως τις ενισχύσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον 
οποίο οι ενισχύσεις δεν χρησιμοποιήθηκαν στο ακέραιο. Τα περισσότερα ΚΕΠ είχαν 
αδιάθετα ποσά και ζήτησαν (αίτημα που στις περισσότερες περιπτώσεις έγινε αποδεκτό) 
να τα μεταφέρουν για να καλύψουν τα ελλείμματα της Δράσης 1. Γενικά, το σύνολο των 
δαπανών για τις Δράσεις 1 και 2 δεν υπερέβη τα όρια του προϋπολογισμού του έτους. 
206 Το περιεχόμενο των περισσότερων ΚΕΠ αφορούσε διάφορα επίπεδα κατάρτισης. Το 
80% περίπου των ΚΕΠ αφορούσε κυρίως προγράμματα μαθημάτων σύντομης διάρκειας ή 
συνεχούς εκπαίδευσης. Οι βασικές και μεταπτυχιακές σπουδές αντιπροσώπευαν το 38% του 
συνόλου, ενώ η γλωσσική κατάρτιση το 30% των περιπτώσεων. Το περιεχόμενο της 
κατάρτισης συνήθως αλληλεπικαλυπτόταν. Οι δραστηριότητες έδειξαν ότι στην πράξη 
υπήρχαν μερικές φορές αποκλίσεις από την αυτό-αξιολόγηση των ΚΕΠ στις τελικές 
εκθέσεις. Από την επανεξέταση δείγματος των τελικών εκθέσεων προέκυψαν τα παρακάτω 
στοιχεία για τις δραστηριότητες. 
Δραστηριότητες Συχνότητα 
Κινητικότητα διδακτικού προσωπικού (από επιλέξιμες χώρες) 86% 
Αγορά εξοπλισμού 84% 
Ανάπτυξη/αναθεώρηση προγραμμάτων σπουδών 62% 
Ανάπτυξη διδακτικού υλικού/ενισχύσεις 58% 
Επισκέψεις καθηγητών (από ιδρύματα Δυτικών χωρών) 58% 
Κινητικότητα σπουδαστών 54% 
Ανάπτυξη νέων σχολών 18% 
Πρακτική εξάσκηση στη βιομηχανία 12% 
Διαδικασία εφαρμογής 
Η προέλευση των ΚΕΠ 
207 Τα περισσότερα ΚΕΠ του 1990/91 φαίνεται ότι ήταν αποτέλεσμα των επαφών μεταξύ 
ιδρυμάτων Ανατολής και Δύσης οι οποίες προϋπήρχαν του προγράμματος TEMPUS. Ήταν 
ως επί το πλείστον προσωπικές επαφές αλλά ορισμένες από αυτές είχαν τη μορφή 
συνεργασίας. Το δειλό "άνοιγμα" της ουγγρικής κοινωνίας πριν από το 1989 έδωσε τη 
δυνατότητα στα πανεπιστήμια της χώρας αυτής να αναπτύξουν επαφές με αντίστοιχα 
ιδρύματα των χωρών της Δύσης πριν από τη θεσμοθέτηση των επαφών αυτών. Στην Πολωνία 
και τη Δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας, τα περισσότερα από τα υπό εξέταση προγράμματα 
προήλθαν από προηγούμενες επαφές. 
208 Κατά το πρώτο έτος εφαρμογής, τα ιδρύματα των Δυτικών χωρών ανέλαβαν 
πρωτοποριακό ρόλο όσον αφορά την κατάρτιση ΚΕΠ. Ορισμένα πολύ γνωστά πανεπιστήμια 
FIGURE 1 
BREAKDOWN OF EXPENDITURES 
1990/91 JEPS 
ACTION 1 
ECU 11 232 726 ACTION 2 
ECU 4 917 810 
Linguistic Preparation 
2% 
Overhead 
6% 
Academic Personnel 
7% 
Other costs 
8% 
Equipment 
w 46% Institutional costs 
7% Replacement costs 
(/-
-wf-
Ανατολικών χωρών δέχθηκαν σωρεία προσφορών. Πληροφορηθήκαμε ότι τα τελευταία χρόνια 
η Ανατολική πλευρά ανέλαβε πλέον ενεργό ρόλο σε ό,τι αφορά τον εντοπισμό πιθανών 
προγραμμάτων και συνεργαζόμενων ιδρυμάτων. Τα περισσότερα ιδρύματα της Δυτικής 
Ευρώπης που ερωτήθηκαν (77%) ανέφεραν ότι ο λόγος για τον οποίο συμμετέχουν στο 
πρόγραμμα TEMPUS είναι η δυνατότητα συνεργασίας σε ιδρύματα των Ανατολικών χωρών, 
ενώ για το 59% λόγος είναι η δυνατότητα συνεργασίας με άλλους οργανισμούς των Δυτικών 
χωρών. Μόνο το 14% υποστήριξαν ότι συμμετέχουν στο πρόγραμμα για να εξασφαλίσουν 
πρόσθετη χρηματοδότηση. 
Διαδικασία επιλογής 
209 Όσον αφορά τη διαδικασία επιλογής (στις επιλέξιμες χώρες και στο EC TEMPUS 
Office) ξεχωρίζουν δύο βασικά θέματα. Πρώτον, ο αριθμός των αιτήσεων που υποβλήθηκαν 
ήταν μεγάλος σε σχέση με τον αριθμό των προγραμμάτων που έγιναν αποδεκτά. Το πλέον 
πρόσφατο ποσοστό έγκρισης ΚΕΠ για το 1991/92 ήταν 22,7%. Ένας από τους λόγους είναι 
ότι τα κριτήρια επιλογής των προγραμμάτων και οι εθνικές προτεραιότητες που 
αναφέρονται στο VADEMECUM έχουν γενικό χαρακτήρα επιτρέποντας ευρεία ερμηνεία 
των δυνατοτήτων χρηματοδότησης. Δεύτερον, μολονότι η διαδικασία επιλογής ποικίλλει 
μεταξύ των επιλέξιμων χωρών, λαμβάνονται πάντα υπόψη τα μελήματα και τα συμφέροντα 
των πανεπιστημίων, η δε παρέμβαση/επιρροή των κυβερνητικών στελεχών είναι 
περιορισμένη. Διορίζονται ακαδημαϊκοί σύμβουλοι για να εξετάσουν εάν οι αιτήσεις 
παρουσιάζουν ακαδημαϊκό ενδιαφέρον παρά εάν συμφωνούν με τις εθνικές προτεραιότητες. 
Υπάρχει, συνεπώς, δυνατότητα επιλογής προγραμμάτων από τις επιλέξιμες χώρες βάσει 
ευρέων κριτηρίων. Κατά το πρώτο έτος είχαν εκφρασθεί ανησυχίες ότι οι Βρυξέλλες 
ασκούσαν μεγάλη επιρροή στην επιλογή των προγραμμάτων οι πρόσφατες αλλαγές 
ενίσχυσαν τις δυνατότητες παρέμβασης των επιλέξιμων χωρών και είναι ευπρόσδεκτες. 
210 Από τις συνεντεύξεις κατέστη σαφές ότι έγιναν σημαντικές ενέργειες για την 
υποβολή προσφορών TEMPUS. Οι περισσότερες από τις ενέργειες αυτές δεν επιβαρύνουν 
τα προγράμματα αλλά χρηματοδοτούνται από τους εταίρους. Σε ορισμένες χώρες της 
Ανατολικής Ευρώπης, οι ενέργειες αυτές θεωρούνται ως χρήσιμη πρακτική και σημαντική 
εμπειρία όσον αφορά τον τρόπο δράσης στα πλαίσια προγραμμάτων διεθνούς συνεργασίας. 
Αναφέρθηκε επίσης ou ορισμένα από τα απορριφθέντα προγράμματα θα ήταν δυνατό να 
υποβληθούν εκ νέου με σκοπό να χρηματοδοτηθούν από άλλες πηγές. Οι χώρες αυτές 
εκτιμούν επίσης τις ανταγωνιστικές πτυχές της διαδικασίας υποβολής προσφορών. Κατά 
τη γνώμη μας, η υποβολή μεγάλου αριθμού προσφορών, οι οποίες είναι αδύνατο να 
χρηματοδοτηθούν, είναι ασύμφορη. Θα συνιστούσαμε τον ακριβέστερο καθορισμό των 
προτεραιοτήτων και των ειδών προγραμμάτων τα οποία μπορούν να χρηματοδοτηθούν από 
το TEMPUS. Στη συνέχεια μπορεί να ζητηθεί η υποβολή προσφορών και η διαδικασία 
επιλογής μπορεί να εστιασθεί στην επιλογή των καλύτερων προσφορών στους τομείς 
προτεραιότητας. Θα επανέλθουμε σχετικά στο κεφάλαιο 5. 
Διαχείριση των ΚΕΠ 
211 Υπεύθυνοι για τη διαχείριση προγραμμάτων ΚΕΠ κατά την περίοδο 1990/91 ήταν 
κυρίως οι Δυτικοί εταίροι. Αυτό προκάλεσε αρνητικές αντιδράσεις εκ μέρους των ιδρυμάτων 
των Ανατολικών χωρών, τα οποία ανέφεραν πολλά παραδείγματα ανεπαρκούς πληροφόρησης 
•M-
σχετικά με την πορεία των αιτήσεων υποψηφιότητας ή των οικονομικών. Ορισμένοι 
Ανατολικοί εταίροι έκριναν επίσης ότι οι ομόλογοι τους των Δυτικών χωρών ελάμβαναν τη 
"μερίδα του λέοντος" των ενισχύσεων ΚΕΠ. 
212 Η ανάλυση των οικονομικών εκθέσεων για τις 17 κατά περίπτωση μελέτες έδειξε ότι, 
κατά μέσο όρο, το 77% των πόρων για τις Δράσεις 1 και 2 αφορούσαν τις άμεσες δαπάνες 
προγραμμάτων, και το 23% τις δαπάνες διοίκησης και πρόγραμματισμού. Το ποσοστό των 
διοικητικών δαπανών αυξάνεται αν δεν ληφθούν υπόψη οι δαπάνες της Δράσης 2. Για τους 
σκοπούς της ανάλυσης, όλες οι δαπάνες της Δράσης 2 (ενισχύσεις κινητικότητας διδακτικού 
προσωπικού και σπουδαστών) θεωρούνται ως άμεσες δαπάνες του προγράμματος. Το σχήμα 
2 της διπλανής σελίδας δείχνει την ανάλυση του κόστους των 17 κατά περίπτωση μελετών 
των ΚΕΠ. Εξετάζοντας μόνο τις δαπάνες της Δράσης ϊ, διαπιστώνουμε ότι ο σταθμισμένος 
μέσος όρος των δαπανών διοίκησης και προγραμματισμού ανέρχεται σε 33%. Σε τέσσερις 
περιπτώσεις οι διοικητικές δαπάνες υπερέβησαν το 50% του συνόλου των δαπανών για τη 
Δράση 1. Η υπέρβαση αυτή θέτει το ερώτημα κατά πόσο θα έπρεπε τα ΚΕΠ να έχουν 
λιγότερους εταίρους ή μεγαλύτερη διάρκεια για να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα της 
διαχείρισης. Ωστόσο, πρόκειται μόνο για τις δαπάνες του πρώτου έτους εφαρμογής των 
ΚΕΠ. Μια ανάλυση των δεδομένων για τα επόμενα έτη και πιο πρόσφατα ΚΕΠ θα έδιδαν 
καλύτερη εικόνα της αποτελεσματικότητας της διαχείρισης των ΚΕΠ. 
213 Με βάση τη μελέτη μας για τους εταίρους της Δυτικής Ευρώπης, το 82% των 
προγραμμάτων τους υλοποιήθηκαν όπως είχε προβλεφθεί. Η βασική αιτία της μη 
υλοποίησης των υπόλοιπων προγραμμάτων εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών ήταν ότι 
καθυστέρησε η έναρξη της εφαρμογής τους. Μόνο το 10% ανέφερε ότι τα προβλήματα 
οφείλοντο στην ΕΚ. Μόνο τα 2/3 των ερωτηθέντων υποστήριξαν ότι επέτυχαν πλήρως τους 
στόχους τους, ενώ μόνο το 2% ισχυρίσθηκε ότι δεν επέτυχε κανέναν από τους στόχους. 
214 Όσον αφορά τους στόχους του προγράμματος, η αρχικά μάλλον παθητική στάση των 
οργανισμών των Ανατολικών χωρών έγινε, προοδευτικά, πιο ενεργητική και επιδιώκεται 
τώρα η σύναψη ισότιμων εταιρικών σχέσεων. Η εν λόγω διαδικασία διήρκησε περισσότερο 
από ένα έτος και εξαρτάτο από τη φύση του θέματος, όπως στην περίπτωση του ICTR 
(Διεθνούς Κέντρου Τεχνικών Ερευνών) που πρότεινε την εισαγωγή ενός ολοκληρωμένου 
κύκλου μεταπτυχιακών σπουδών για το περιβάλλον στην Ουγγαρία. Ένα από τα 
χαρακτηριστικά προβλήματα που αντιμετωπίσθηκε ήταν οι ανεπαρκείς γνώσεις των δυτικών 
εταίρων σχετικά με το επίπεδο και το περιεχόμενο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, τη χώρα 
και την τρέχουσα κατάσταση. €k οργανισμοί της Ανατολικής Ευρώπης θα ήθελαν να 
θεωρούνται περισσότερο ως ισότιμοι εταίροι στα ΚΕΠ παρά ως παθητικοί "δικαιούχοι 
ενίσχυσης". Ορισμένοι εταίροι από τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης είχαν την τάση να 
θεωρούν τη συμμετοχή τους σε προγράμματα με οργανισμούς των χωρών της Ανατολικής 
Ευρώπης ως πράξη φιλανθρωπίας. 
Απόψεις για το πρόγραμμα 
215 Η γενική εντύπωση όλων των ενδιαφερόμενων οργανισμών ήταν ότι το πρόγραμμα 
TEMPUS είναι ένα χρήσιμο και ωφέλιμο πρόγραμμα. Το πρόγραμμα είναι πολύ δημοφιλές 
στα ιδρύματα των επιλέξιμων χωρών. 'Εχοντας υπόψη το μικρό διάστημα εφαρμογής του 
FIGURE 2 
COST ANALYSIS OF 17 CASE STUDY JEPS (1990/91) 
TOTAL COSTS = ACTION 1 ONLY 
ω 
υ 
c 
is 
ο 
ο φ 
Ο) 
Β 
C 
φ ο 
φ 
α. weighted average 
spending on 
Administration & 
Planning (33%) 
10 11 12 13 14 15 16 17 Case Study JEPs 
Π Direct Project Expenses 
• Administration & Planning 
Ί 
προγράμματος, οι απόψεις που εξέφρασαν οι συμμετέχοντες αποτελούν μάλλον πρόωρη 
εκτίμηση. Ως θετικά σημεία του προγράμματος θεωρούνται τα εξής: 
• η γενική έννοια του επιχορηγούμενου από τη Δύση προγράμματος για την 
υποστήριξη του εκπαιδευτικού συστήματος των Ανατολικών Χωρών, καθώς και 
το κύρος και η φερεγγυότητα που συνεπάγεται • 
• η πρόσβαση στην κατάρτιση και την τεχνογνωσία της Δύσης· 
• οι ενισχύσεις για την ανανέωση του εξοπλισμού • 
• η σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ οργανισμών Ανατολής-Δύσης· 
• ο συμπληρωματικός χαρακτήρας της πιο τεχνικής και θεωρητικής 
προσέγγισης των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης όσον αφορά την 
τριτοβάθμια εκπαίδευση και της πλέον πρακτικής προσέγγισης των 
ιδρυμάτων της Δυτικής Ευρώπης· 
• τα κατάλληλα μέσα για την κατανόηση των προβλημάτων των χωρών της 
Ανατολικής Ευρώπης. 
216 Οι αδυναμίες που επισημάνθηκαν στις συνεντεύξεις αναφέρονται κατωτέρω. Στα 
επόμενα κεφάλαια θα προκύψει σαφώς ότι δεν είμαστε αναγκαστικά σύμφωνοι με τις 
απόψεις αυτές: 
• οι περιορισμένες ενισχύσεις προς κάλυψη των δαπανών για προγράμματα 
κινητικότητας, εργασίες του συντονιστή TEMPUS και διδασκαλία · 
• η ανυπαρξία στενών σχέσεων με τη βιομηχανία · 
• η έλλειψη κεφαλαίων για ερευνητικές δράσεις (μη επιλέξιμες στα πλαίσια 
του TEMPUS)· 
• η μη συμμετοχή των Ανατολικών εταίρων στις συντονιστικές δραστηριότητες 
και τον οικονομικό έλεγχο των προγραμμάτων 
• η πληθώρα εταίρων η οποία δημιουργεί προβλήματα συντονισμού, υψηλές 
διοικητικές δαπάνες και σοβαρές πιθανότητες παρανόησης. 
Πρακτικά προβλήματα 
217 Τα αρχικά προβλήματα που αντιμετωπίσαμε μπορούν να θεωρηθούν ως "προβλήματα 
νηπιακής ηλικίας" επειδή προέκυψαν κατά την έναρξη ορισμένων μεμονωμένων 
προγραμμάτων αλλά επιλύθηκαν κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους. Τα πρώτα αυτά 
προβλήματα επιλύθηκαν σε επίπεδο κάθε κράτους. Μια άλλη σειρά δυσχερειών αφορούσε 
τους μηχανισμούς των προγραμμάτων διεθνούς συνεργασίας και συνίστατο στην κατανομή 
ευθυνών μεταξύ εταίρων, στην ενημέρωση σχετικά με τις διαρθρώσεις και τις ανάγκες, στην 
-ι«-
εξοικείωση προς τη νοοτροπία και τον τρόπο συμπεριφοράς των άλλων, στη δημιουργία 
αποτελεσματικών δεσμών επικοινωνίας (πρόβλημα που επιλύεται συνήθως με την απόκτηση 
συσκευών φαξ), στην αποστολή ξένου συναλλάγματος και στην τήρηση των προθεσμιών που 
τάσσονται από το πρόγραμμα TEMPUS. Οι περισσότεροι εταίροι των Ανατολικών χωρών 
δεν ήταν συνηθισμένοι στις απαιτήσεις της διαχείρισης διεθνών προγραμμάτων ενίσχυσης 
και ανέφεραν ότι η απόκτηση της ικανότητας αυτής αποτελούσε στην ουσία ένα από τα 
άμεσα οφέλη του προγράμματος. 
218 Από την πλευρά των Ανατολικών χωρών, τα χρόνια πρακτικά προβλήματα που 
αντιμετώπιζαν στις συναλλαγές τους με τη Δύση αποτελούσαν την κύρια αιτία των 
καθυστερήσεων. Ορισμένα από τα προβλήματα που αναφέρθηκαν ήταν το ύψος των 
ενισχύσεων κινητικότητας, οι θεωρήσεις διαβατηρίων, η ασφάλιση και η στέγαση στις χώρες 
της Δύσης. Το ποσό των ενισχύσεων που διατίθενται για την κινητικότητα των 
σπουδαστών και του διδακτικού προσωπικού (από την Ανατολή στη Δύση) θεωρήθηκε 
από ορισμένους συμμετέχοντες ως ανεπαρκές. Υποστηρίχθηκε ότι οι υψηλές τιμές των 
αεροπορικών εισιτηρίων και τα αυξημένα έξοδα ταξιδιού απορροφούν μεγάλο μέρος των 
ενισχύσεων έτσι ώστε το υπόλοιπο των χρημάτων να μην επαρκεί για τη διαμονή τους στις 
δυτικές χώρες. Οι μισθοί του πανεπιστημιακού προσωπικού στις Ανατολικές χώρες είναι 
πολύ χαμηλοί και, κατά συνέπεια, δεν επαρκούν για την κάλυψη των διαφορών. Ορισμένα 
ιδρύματα της Δυτικής Ευρώπης προσπάθησαν να συμπληρώσουν με δικούς τους πόρους την 
ενίσχυση που λαμβάνουν οι συνάδελφοι τους των Ανατολικών χωρών, αλλά πολλά ιδρύματα 
θεώρησαν την επιλογή αυτή ως προσωρινή. Οι δυσχέρειες όσον αφορά τη θεώρηση 
διαβατηρίου για την είσοδο στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης αύξησαν περαιτέρω τις 
καθυστερήσεις και μερικές φορές προκαλούσαν σημαντική επιβάρυνση των συμμετεχόντων, 
Οι Ανατολικοευρωπαίοι που συμμετέχουν σε προγράμματα κινητικότητας εξέφρασαν επίσης 
παράπονα για τις δυσκολίες στέγασης στις χώρες της Δύσης, λόγω των περιορισμένων 
οικονομικών τους δυνατοτήτων, και για την περιορισμένη ενημέρωση ως προς την ασφάλιση 
σε περίπτωση ασθενείας κατά τη διαμονή τους στο εξωτερικό. Παρά τα ανωτέρω σχόλια, 
συμπεράναμε ou το ύψος των ενισχύσεων δεν προκάλεσε μείωση της κινητικότητας από τις 
χώρες της Ανατολικής προς τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Ωστόσο, θα ήταν σκόπιμη η 
περιοδική επανεξέταση του ύψους των ενισχύσεων. 
219 Μια δεύτερη αιτία καθυστέρησης που αναφέρθηκε από τους περισσότερους 
συμμετέχοντες των Ανατολικών χωρών ήταν ο χρόνος της αποστολής χρημάτων από τη 
Δύση. Ο χρόνος που μεσολαβεί μεταξύ της αποστολής και της λήψης των χρημάτων είναι 
συνήθως τέσσερις έως πέντε εβδομάδες. Οι συμμετέχοντες στα ΚΕΠ από την Ανατολική 
Ευρώπη ήταν σε θέση να καλύψουν το κενό με ίδιους πόρους. Δεδομένου ότι η 
αυτοχρηματοδότηση είναι συνήθως δυσχερής (για παράδειγμα στη Ρουμανία πολλές χώρες 
της Δύσης απαιτούν την άμεση πληρωμή κατά την υποβολή αίτησης για θεώρηση 
διαβατηρίου η οποία μπορεί να ισοδυναμεί με μισθό μέχρι και δύο μηνών για ένα ρουμάνο 
υπήκοο) σε πολλές περιπτώσεις το αποτέλεσμα ήταν να καθυστερεί η εκτέλεση των 
προβλεπόμενων δραστηριοτήτων μέχρι την άφιξη των χρημάτων. Και στην περίπτωση αυτή, 
οι εν λόγω καθυστερήσεις δεν είχαν σοβαρές επιπτώσεις στην εφαρμογή του προγράμματος. 
220 Ορισμένοι ανατολικοί εταίροι (εκτός των Ούγγρων) εξέφρασαν τη δυσαρέσκεια τους 
για την έλλειψη ελέγχου της αγοράς εξοπλισμού. Συνήθως ο συντονιστής των ΚΕΠ ήταν 
υπεύθυνος να αποφασίσει για τον τόπο και το είδος εξοπλισμού που επρόκειτο να 
- υ-
αγορασθεί. Τις περισσότερες φορές η αγορά πραγματοποιείται στη χώρα του συντονιστή 
και, στις περιπτώσεις που εξετάσθηκαν, παρόμοια αγορά δεν έγινε ποτέ στις χώρες της 
Ανατολικής Ευρώπης. Είναι αξιοσημείωτο ότι ορισμένες επιλέξιμες χώρες αντιμετώπισαν 
προβλήματα κατά την εισαγωγή του αγορασθέντος εξοπλισμού που οφείλονταν στο γεγονός 
ότι οι παλαιοί περιορισμοί της Επιτροπής Συντονισμού του Εμπορίου με τις Ανατολικές 
χώρες (COCOM) παραμένουν σε ισχύ και εμποδίζουν την εξαγωγή "ευαίσθητης 
τεχνολογίας" στα πρώην κράτη του Ανατολικού συνασπισμού. Το συμπέρασμα μας είναι ότι 
οι ανατολικοί εταίροι θα πρέπει να συμμετέχουν περισσότερο στην επιλογή του εξοπλισμού 
και, όταν είναι σκόπιμο για λόγους κόστους και συντήρησης του εξοπλισμού, να είναι σε 
θέση να αγοράζουν τον εξοπλισμό στην εγχώρια αγορά. 
221 Ένα άλλο συναφές πρόβλημα ήταν ότι πολύ λίγοι από τους ανατολικοευρωπαίους 
εταίρους ΚΕΠ είχαν λάβει γνώση των συμβάσεων τους και, κατά συνέπεια, δεν ήταν 
ενημερωμένοι για το ύψος των ενισχύσεων που θα μπορούσαν να λάβουν από τους 
συμβαλλόμενους των Δυτικών χωρών. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι εταίροι των 
Ανατολικών χωρών δεν είχαν αρχικά το δικαίωμα να είναι συντονιστές ή κύριοι 
συμβαλλόμενοι σε ΚΕΠ και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν ετύγχαναν ισότιμης 
μεταχείρισης από τους δυτικούς εταίρους. Αυτό προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των ανατολικών 
εταίρων και την ανησυχία ότι οι δυτικοί εταίροι λαμβάνουν "τη μερίδα του λέοντος" από 
τους πόρους των ΚΕΠ. Η κατάσταση αυτή θα πρέπει να βελτιωθεί δεδομένου ότι πρόκειται 
να ενισχυθεί ο ρόλος των ιδρυμάτων των Ανατολικών χωρών στο συντονισμό και την 
εφαρμογή των ΚΕΠ. Συμπεραίνουμε ou, από το 1992/93 και εντεύθεν, τα ιδρύματα των 
επιλέξιμων χωρών θα δύνανται να ενεργούν ως συντονιστές και συμβαλλόμενοι. 
222 Η καθυστερημένη προσχώρηση της Ρουμανίας στο πρόγραμμα TEMPUS θεωρείται 
επίσης ως πηγή προβλημάτων. Η Ρουμανία έγινε αποδεκτή στο πρόγραμμα μόλις το 1991, 
λίγες εβδομάδες πριν από τη λήξη της προθεσμίας για την υποβολή αιτήσεων, πράγμα που 
είχε ως αποτέλεσμα να θεωρηθούν ως "δεύτερης σειράς" πολλά προτεινόμενα προγράμματα, 
Η κατάσταση αυτή θα αλλάξει κατά το τρέχον έτος. 
223 Ορισμένοι συντονιστές ΚΕΠ από Δυuκές χώρες τηρούν κρ^κή στάση évavu 
ορισμένων πτυχών των ενισχύσεων. Τα περισσότερα ερωτηθέντα ιδρύματα στη Δύση 
διαμαρτυρήθηκαν για το γεγονός ou δεν χορηγείται οικονομική ενίσχυση στο 
συντονιστή του προγράμματος TEMPUS.Τα επιχειρήματα που προέβαλαν ήταν ou οι 
συντονιστές εργάζονται κατά πλήρη απασχόληση και ou τα καθήκοντα τους στο TEMPUS 
συνεπάγονται σημανακό πρόσθετο φόρτο εργασίας. Υποστήριξαν ou ο αλτρουισμός 
αποτέλεσε σημανακό κίνητρο για τους συντονιστές μέχρι σήμερα και ou η προθυμία 
συμμετοχής τους στο TEMPUS θα μπορούσε να ατονίσει στο μέλλον αν δεν λάβουν 
οικονομική ενίσχυση. Το επιχείρημα αυτό δεν είναι πεισuκό. Στη Δύση οι συντονιστές 
αμείβονται για την εργασία τους και η διαχείριση των ΚΕΠ δεν αποτελεί κατά κανόνα την 
κύρια ενασχόληση τους. Επιπλέον, προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν σημavuκό μέρος των 
ενισχύσεων ΚΕΠ για δαπάνες στήριξης και λαμβάνουν ενισχύσεις για την κάλυψη των 
δαπανών αντικατάστασης του πανεπιστημιακού προσωπικού. Ωστόσο, θα επανέλθουμε 
παρακάτω στο θέμα του χαμηλού επιπέδου των μισθών στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. 
224 Οι ικανότητες επικοινωνίας των σπουδαστών από χώρες της Ανατολικής 
Ευρώπης σε γλώσσες της Δυτικής Ευρώπης ήταν σε λίγες περιπτώσεις aπoγoητευuκή. Η 
-IP-
έλλειψη κατάλληλων γλωσσικών προσόντων ενδέχεται να αποτελέσει σοβαρό εμπόδιο στη 
διαδικασία εκμάθησης, ιδίως όταν οι ανταλλαγές είναι σύντομης διάρκειας και δεν δίδουν 
στους σπoυδαστές/διδακuκό προσωπικό "περίοδο χάριτος" για να εξοικειωθούν στη χρήση 
μιας ξένης γλώσσας. Το επίπεδο των σπουδαστών από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης 
θεωρήθηκε ανεπαρκές από ορισμένους δυuκoύς εταίρους, πράγμα που είχε συνέπειες στον 
τρόπο επιλογής των σπουδαστών και διδακτικού προσωπικού για προγράμματα 
ΚΜΓ^κότητας. 
225 Οι συντονιστές αποδοκιμάζουν το "χαρτοβασιλειο" που απαιτείται για την κάλυψη 
των αναγκών υποβολής εκθέσεων και φρονούν ou το σύστημα θα πρέπει να οργανωθεί με 
ορθολογικά κριτήρια. Το πρόγραμμα θεωρείται, για παράδειγμα, ou έχει πολύπλοκες 
αιτήσεις υποψηφιότητας, ou τροποποιούνται από χρόνο σε χρόνο οι κανόνες και ou οι 
προϋποθέσεις για την υποβολή λεπτομερών προσωρινών και τελικών εκθέσεων είναι 
δαπανηρές. Ισχυρίζονται ou αφιερώνουν σημανακό μέρος του χρόνου τους για την έγκαιρη 
υποβολή των απαιτούμενων εκθέσεων σης Βρυξέλλες. Υποστηρίζουν, επίσης, ou οι 
πληροφορίες που περιέχονται σης εκθέσεις αυτές δεν είναι οπωσδήποτε χρήσιμες για την 
κατανόηση του προγράμματος από την Επιτροπή. Αν και συμφωνούν ou χρειάζεται μέχρι 
ενός σημείου ο έλεγχος και υποβολή εκθέσεων, θα προ^ούσαν στο μέλλον να 
περιορισθούν. Αναμέναμε τέτοιου είδους αναδράσεις στο πρόγραμμα αυτό, αλλά υποθέτουμε 
ou υπάρχουν ορισμένα περιθώρια απλούστευσης της διαδικασίας υποβολής εκθέσεων. Θα 
επανέλθουμε σχεuκά στη συνέχεια. 
226 Ορισμένοι ÔUUKOÎ εταίροι εξέφρασαν ανησυχίες για το γεγονός ou, κατά τη γνώμη 
τους, δεν παρέχονται κατάλληλες πληροφορίες από το TEMPUS Office των 
Βρυξελλών. Πολλοί συντονιστές ΚΕΠ ανέφεραν ης δυσκολίες που αν^ετωπίζουν για να 
λάβουν πληροφορίες σχεuκά με τους στόχους του TEMPUS και εξηγήσεις για τη 
σκοπιμότητα των αλλαγών πολτακής ή των περικοπών του προϋπολογισμού. Δεν υπάρχουν 
παράπονα σης χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όπου τα TEMPUS Offices αποτελούν 
ικavoπoιηuκές πηγές πληροφοριών και συμβουλών. 
227 Ta TEMPUS Offices στην Ανατολική Ευρώπη φαίνεται ou έχουν διαδραματίσει 
χρήσιμο ρόλο στην παροχή πληροφοριών και το χειρισμό ÔIOI^UKOÎV υποθέσεων κατά τη 
διάρκεια των πρώτων φάσεων του προγράμματος. Η σημασία του ρόλου αυτού θα μπορούσε 
να μειωθεί πρooδευuκά καθώς το πρόγραμμα εδραιώνεται σης εν λόγω χώρες. 
228 AUUKOÎ και ανατολικοί εταίροι θεωρούν την ανελαστικότητα των κανόνων ως ένα 
από τα σοβαρότερα προβλήματα. Ειδικότερα, υποστηρίζουν ou οι προθεσμίες και οι 
διοικητικές διατάξεις εφαρμόζονται πολύ αυστηρά μέχρι σημείου να ζημιώνουν τα εν λόγω 
προγράμματα. Θα ήθελαν να υπάρχει μεγαλύτερη ελaσuκότητa όταν πρόκειται για 
προσαρμογή των προβλεπόμενων δραστηριοτήτων σε μεταβαλλόμενες καταστάσεις. Ένα 
συγκεκριμένο παράδειγμα είναι η επιλογή σπουδαστών για δραστηριότητες κιvηuκότητaς 
οι οποίες δεν μπορούν κανονικά να μεταβληθούν μεταγενέστερα. Ορισμένοι φορείς ΚΕΠ 
ανεγνώρισαν σης εκθέσεις τους ou έλαβαν βεβιασμένες αποφάσεις για να τηρήσουν uç 
προθεσμίες ΚΜΓ^κότητας των σπουδαστών και απέστειλαν στο εξωτερικό σπουδαστές και 
ÔiôaKUKÔ προσωπικό με λιγότερα προσόντα. Αυτό μπορεί να αποτελεί μια περαιτέρω 
εξήγηση της "έλλειψης σπουδαστών ποιότητας" που προαναφέρθηκε. Τα χρονικά περιθώρια 
έγιναν πιεσuκότερa μετά την αναγγελία των ΚΕΠ που επελέγησαν για χρηματοδότηση τον 
Ιούνιο, χρονικό σημείο κατά το οποίο μεγάλο μέρος του πανεπιστημιακού προσωπικού 
ετοιμαζόταν να αναχωρήσει για διακοπές. 
III Επίδραση του TEMPUS στις επιλέξιμες χώρες 
301 Η επίδραση του προγράμματος σης επιλέξιμες χώρες εκφράζεται σε τέσσερα 
επίπεδα: σε επίπεδο σχολών των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, σε επίπεδο 
ιδρυμάτων, σε επίπεδο συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης γενικότερα και σε επίπεδο 
χώρας. Σε γενικές γραμμές, η επίδραση του TEMPUS είναι σημαvuκότερη σε επίπεδο 
σχολής ενός πανεπιστημίου και, όπως είναι φυσικό, αμβλύνεται σε επίπεδο ιδρύματος, 
συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και οικονομίας των οικείων χωρών γενικότερα. 
Σε επίπεδο σχολών 
302 Η βελτίωση των μέσων αποτελεί το πιο σημavuκό και απτό όφελος που προέκυψε 
από το πρώτο έτος των δραστηριοτήτων ΚΕΠ. Οι σχολές κατόρθωσαν να αγοράσουν 
σύγχρονο εξοπλισμό (μόλις διαθέσιμο) που χρησιμοποιείται για τη διδασκαλία. Πρόκειται 
κυρίως για ηλεκτρονικούς υπολογιστές, γλωσσικό υλικό και εξοπλισμό εργαστηρίων που 
χρησιμοποιούνται ήδη για σκοπούς οι οποίοι υπερβαίνουν το αρχικό πεδίο αναφοράς των 
ΚΕΠ. Ένα παράδειγμα είναι η τεχνική αναβάθμιση ενός γλωσσικού "εργαστηρίου" στη 
Σχολή Ανθρωπκτακών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Szeged της Ουγγαρίας. 
303 Σε πιο τεχνικούς κλάδους σπουδών, η βελτίωση των τεχνικών μέσων έχει συνήθως 
πoλλaπλaσιaσuκά αποτελέσματα, δεδομένου ou διάφορα τμήματα σπουδαστών μπορούν να 
κάνουν χρήση του εξοπλισμού εργαστηρίου που έχει αποκτηθεί για ένα συγκεκριμένο τμήμα. 
Το Τσέχικο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Πράγας απέκτησε εξοπλισμό για να δημιουργήσει 
ένα νέο θεωρηuκό κλάδο σπουδών στον τομέα του ελέγχου αυτόματων μηχανών. Το 
εργαστήριο, που εξοπλίσθηκε πρόσφατα, θα χρησιμοποιηθεί επίσης και για άλλα μαθήματα 
της Σχολής Μηχανολογίας και, κατά συνέπεια, θα αναβαθμίσει το εκπaιδευuκό επίπεδο 
μιας ευρύτερης ομάδας σπουδαστών. 
304 Για την απόφαση αγοράς ήταν μέχρι σήμερα υπεύθυνοι συνήθως οι εταίροι των 
AUUKCOV χωρών. Όπως προαναφέρθηκε, θεωρούμε σκόπιμο να συμμετέχουν περισσότερο 
οι εταίροι των Ανατολικών χωρών στο μέρος αυτό της διαδικασίας. Με τον τρόπο αυτό, οι 
σχολές σης επιλέξιμες χώρες θα είναι σε θέση να λαμβάνουν υπόψη την ενδεχόμενη 
εξάντληση των πιστώσεων TEMPUS και την ανάγκη αγοράς εξοπλισμού σύμφωνα με uç 
γενικότερες ανάγκες του ιδρύματος. Το ίδιο ισχύει και για βιβλία και άλλο μη τεχνικό 
ôiôaKUKO υλικό που αγοράζεται ή αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια εφαρμογής των ΚΕΠ. 
305 Τα σεμινάρια και η κατάρτιση του διδακτικού προσωπικού και των σπουδαστών 
αποτελούν το δεύτερο άμεσο όφελος των σχολών από uç δραστηριότητες ΚΕΠ. Οι 
επισκέψεις πανεπιστημιακού προσωπικού και εκπαιδευτών εξασφαλίζουν άμεσες εμπειρίες 
για νέους τομείς και τεχνολογίες και παρέχουν τη δυνατότητα άμεσου συνδυασμού με πηγές 
που δεν υπήρχαν προηγουμένως (ή υπήρχαν σε περιορισμένη κλίμακα). Οι επισκέψεις 
καθηγητών/λεκτόρων από τη Δύση που παραδίδουν μαθήματα, έχουν αμεσότερο 
πoλλaπλaσιaσuκό αποτέλεσμα σε σύγκριση με τις επισκέψεις από χώρες της Ανατολικής 
σε χώρες της Δυuκής Ευρώπης, δεδομένου ou το ακροατήριο είναι μεγαλύτερο και μπορεί 
να ωφεληθεί από uç επαφές και ανταλλαγές απόψεων. Η διοργάνωση επιτόπιων μαθημάτων 
ή σεμιναρίων προσφέρει επίσης τη δυνατότητα στους εταίρους των Ανατολικών χωρών να 
διαδραματίσουν σημαντικότερο ρόλο στην οργάνωση και τη διαχείριση του προγράμματος. 
it. 
306 Σε γενικές γραμμές, η κητρκότητα και οι ανταλλαγές φοιτητών και ôiôaKUKo^ 
προσωπικού έχουν αυξηθεί εντυπωσιακά, έστω και εάν σε ορισμένες περιπτώσεις δεν έχει 
αρχίσει να εφαρμόζεται το πρόγραμμα ανταλλαγής φοιτητών. Ορισμένα από τα ιδρύματα δεν 
είχαν πραγματοποιήσει καμία ανταλλαγή φοιτητών πριν από το TEMPUS, και αποστέλλουν 
τώρα ορισμένους φοιτητές στο εξωτερικό για ένα χρόνο. Για παράδειγμα, στη Σχολή 
Ξενοδοχειακών Σπουδών της Βουδαπέστης, 4-5 μη τελειόφοιτοι σπουδαστές περάτωσαν 
μαθήματα στο εξωτερικό κατά το πρώτο έτος (1990-91), αλλά κατά το δεύτερο έτος ο 
αριθμός των φοιτητών αυτών αναμένεται να αυξηθεί σε 20-30. Σ^ περισσότερες επιλέξιμες 
χώρες δεν επιτρεπόταν παλαιότερα ούτε καν στους καθηγητές να επισκεφθούν τη χώρα που 
τους ενδιέφερε (και όταν τους επιτρεπόταν, υπήρχαν οικονομικά προβλήματα για την 
πραγματοποίηση των επισκέψεων). Το 20% περίπου της προβλεπόμενης κινητικότητας 
σπουδαστών Ανατολής-Δύσης δεν υλοποιήθηκε. Αυτό οφείλεται ενδεχομένως στα 
προβλήματα προθεσμιών που προαναφέρθηκαν και είχε κυρίως σχέση με το πρώτο έτος των 
δραστηριοτήτων TEMPUS. Αντίθετα, η κινητικότητα καθηγητών Ανατολής-Δύσης υπερέβη 
uç προβλέψεις κατά 20% περίπου. Το μεγαλύτερο μέρος του διδaκuκoύ προσωπικού και 
των σπουδαστών από χώρες της Δυuκής Ευρώπης επισκέφθηκαν ιδρύματα της Ανατολικής 
Ευρώπης για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ οι Ανατολικοευρωπαίοι διαμένουν για 
μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα στο εξωτερικό. 
307 Ορισμένα ΚΕΠ απέκτησαν δική τους οντότητα και συνεχίζουν να εξελίσσονται σε 
διaφoρεuκά πλαίσια. Οι διαδικασίες επιλογής διδaκuκoύ προσωπικού και σπουδαστών για 
παράδειγμα, έχουν ήδη αρχίσει να ανατρέπουν το "κατεστημένο" που υπαγόρευε ποιος θα 
μετέβαινε στο εξωτερικό. Επειδή η επιλογή είναι τώρα κατά κανόνα ανεξάρτητη από uç 
πολπχκές πεποιθήσεις, δίδεται προτεραιότητα στους νεότερους που διαθέτουν 
περισσότερες γλωσσικές γνώσεις παρά στους πιο ηλικιωμένους υποψηφίους. Στο πλαίσιο 
αυτό, ορισμένοι υπάλληλοι ΚΕΠ στη Mπρauσλάβa ανέφεραν ou στο παρελθόν μόνο τα 
άτομα με uç "σωστές ποληακές πεποιθήσεις είχαν τη δυνατότητα να μεταβούν στο 
εξωτερικό και ou τα άτομα αυτά δεν διέθεταν συχνά κανένα ακαδημαϊκό προσόν για να 
αφομοιώσουν και να μεταδώσουν uç πληροφορίες. Η νέα γενεά που επιλέγεται τη σ^μή 
αυτή υπό την αιγίδα του TEMPUS έχει χαλαρότερη σχέση με τα προηγούμενα καθεστώτα 
και για το λόγο αυτό έχει κατά πάσα πιθανότητα μεγαλύτερη ευρύτητα σκέψεως και μπορεί 
να επιφέρει πιο μακροπρόθεσμα αλλαγές. 
308 Η κινητικότητα των καθηγητών είχε επίσης άμεση επίδραση σης σχολές. Οι 
καθηγητές που επιστρέφουν φέρνουν μαζί τους μεγάλες ποσότητες νέων βιβλίων και υλικών 
τα οποία διαθέτουν για το υπόλοιπο προσωπικό και σπουδαστές. Είναι χaρaκτηρισuκό ou 
συντάσσουν εκθέσεις για uç εμπειρίες τους και παρουσιάζουν τα πορίσματα τους σε 
επίσημες ή ανεπίσημες διαλέξεις. Στην Ουγγαρία, οι καθηγητές που επιστρέφουν, 
απευθύνουν ομιλίες σε συγκεντρώσεις σπουδαστών της σχολής, όπου μπορούν να προτείνουν 
και να συζητήσουν uç διάφορες προτάσεις για μεταρρυθμίσεις. Μπορούν να 
χρησιμοποιήσουν άμεσα στη διδασκαλία τους τις γνώσεις που απέκτησαν. Για το λόγο αυτό, 
είναι σημανακό για uç σχολές να διατηρούν στο δυναμικό τους τα άτομα αυτά, προκειμένου 
να ωφεληθούν από uç απόψεις και uç ιδέες τόσο μεσοπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. 
Ωστόσο, το προσωπικό που πραγματοποίησε σπουδές στο εξωτερικό, και ειδικότερα όσοι 
έχουν αποκτήσει ορισμένη επaγγελμauκή εμπειρία σε βιομηχανίες των Δυuκώv χωρών, 
ωφελούνται περισσότερο όταν επιστρέψουν. Οι εμπειρίες στη Δύση και τα νεοαποκτηθέντα 
προσόντα ενδέχεται να τους καταστήσουν πιο περιζήτητους στον IÔIGQUKO τομέα της χώρας 
τους. Αυτό ενδέχεται να υπονομεύσει τα οφέλη της κιvηuκότητας του διδaκuκoύ 
προσωπικού για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ορισμένα ΚΕΠ έχουν θεσπίσει κανόνες 
σύμφωνα με τους οποίους οι υποψήφιοι προγραμμάτων κιντ^κότητας είναι υποχρεωμένοι 
να παραμείνουν στη σχολή για ορισμένο διάστημα. 
309 Έχουν εκφρασθεί ανησυχίες για την πιθανή απορρόφηση εγκεφάλων (brain drain) 
από την Ανατολική Ευρώπη, αλλά επισημάναμε μόνο μια περίπτωση δύο σπουδαστών που 
αποφάσισαν να παραμείνουν στο εξωτερικό. Πιστεύουμε ou ένα μεγάλο μέρος επιστρέφει 
στη χώρα του περιορισμένη άδεια εργασίας. Συνεπώς, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας στο 
στάδιο αυτό, αλλά θα χρειασθεί συνεχής παρακολούθηση. 
310 Η κιντ^κότητα των σπουδαστών έχει ορισμένα άμεσα αποτελέσματα, παρόμοια με 
εκείνα της κινητικότητας του προσωπικού, δεδομένου ou οι σπουδαστές μεταδίδουν uç 
εμπειρίες που απέκτησαν στο εξωτερικό στο υπόλοιπο προσωπικό της σχολής. Ορισμένα 
ιδρύματα παρατήρησαν το αυξημένο ενδιαφέρον για την εκμάθηση γλωσσών στα πλαίσια των 
ανταλλαγών TEMPUS. Είναι πολύ πρόωρο να εκ^ηθούν οι μακροπρόθεσμες επιδράσεις της 
ΚΜΓ^κότητας των σπουδαστών, στα πλαίσια της οποίας θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι 
δυνατότητες μεταπτυχιακής σταδιοδρομίας των σπουδαστών. Ορισμένα πανεπιστήμια 
εφαρμόζουν την πολτακή να επιλέγουν σπουδαστές που είναι πιο πιθανό να επιστρέψουν για 
να καταλάβουν θέσεις στο πανεπιστήμιο. Ωστόσο, η στρατηγική αυτή ενδέχεται να 
υπονομευθεί από τους χαμηλούς μισθούς των πανεπιστημιακών διδασκάλων στην Ανατολική 
Ευρώπη, με τα αvασταλuκά αποτελέσματα που αυτό συνεπάγεται (θα επανέλθουμε σχεuκά 
στα συμπεράσματα του κεφαλαίου 5). 
311 Η αγορά εξοπλισμού σε συνδυασμό με επιτόπια σεμινάρια για το προσωπικό και 
τους σπουδαστές αποφέρουν άμεσα οφέλη σης ενδιαφερόμενες σχολές. Αντίθετα, η 
κινητικότητα του ÔIÔOKUKOU προσωπικού και, σε μεγαλύτερο βαθμό, η κιvηuκότητa των 
σπουδαστών, αποφέρουν πολύ λιγότερα άμεσα ή απτά οφέλη. 
312 Είναι ακόμη πολύ πρόωρο να γίνεται λόγος για συγκεκριμένες αλλαγές, όπως για 
βελuωμέvoυς τρόπους και μεθόδους διδασκαλίας, μoλovόu οι εκθέσεις των ΚΕΠ παρέχουν 
ορισμένες ενδείξεις ou το TEMPUS συμβάλλει στη δημιουργία των προϋποθέσεων που θα 
καταστήσουν δυνατές uç αλλαγές αυτές. Από uç συνεντεύξεις προκύπτει ou το Πρόγραμμα 
έχει θε^:ή επίδραση στα κίνητρα και στον τρόπο σκέψης. Ορισμένοι από τους 
ερωτώμενους αναφέρθηκαν στα νέα κίνητρα που μεταδίδονται στα ιδρύματα και έχουν ως 
στόχο uç μεταρρυθμίσεις. Το καθεστώς και το κύρος μιας σχολής, ενός κλάδου ή ολόκληρου 
του ιδρύματος έχουν βελuωθεί με τη συμμετοχή τους στο TEMPUS. Οι σχολές και τα 
άτομα που έχουν συμμετάσχει στα προγράμματα αυτά θεωρούνται τώρα ως "προάγγελοι" 
μεταρρυθμίσεων και ως καλύτερα προετοιμασμένοι από το μέσο όρο. Οι συμμετέχοντες 
πιστεύουν περισσότερο στην ανάγκη να επέλθουν αλλαγές, ενώ οι ίδιοι απειλούνται 
λιγότερο από αυτές επειδή διαθέτουν ορισμένα εφόδια και κατάρτιση που τους επιτρέπει 
να διαδραματίσουν επoικoδoμηuκό ρόλο. 
313 Κατά την αξιολόγηση της επίδρασης του προγράμματος TEMPUS εξετάσαμε επίσης 
δύο σημανακά θέματα: τη δυνατότητα διατήρησης των αλλαγών και την πρoσθεuκότητa των 
αποτελεσμάτων. 
-IH-
314 Η δυνατότητα διατήρησης είναι η πιθανότητα να επικρατήσουν οι αλλαγές που 
επιφέρει το πρόγραμμα TEMPUS και πέραν της εμβέλειας του προγράμματος. Έχει 
επίσης σχέση με το επίπεδο των προσπαθειών που απαιτούνται για να υπάρχει η 
πιθανότητα αυτή, δηλαδή τη διάρκεια των ΚΕΠ. Η πρoσθεuκότητα συνίσταται σε μια 
προσπάθεια εκτίμησης του κατά πόσο η ενίσχυση TEMPUS οδηγεί σε συμπληρωμauκές 
δραστηριότητες παρά σε απλή χρηματοδότηση των υφιστάμενων σχεδίων. 
315 Όλοι οι υπεύθυνοι των ΚΕΠ επιθυμούν να συνεχισθεί η ενίσχυση των προσπαθειών 
τους μέσω του TEMPUS. Οι περισσότεροι από αυτούς, τόσο ouç συνεντεύξεις που μας 
έδωσαν όσο και ouç τελικές εκθέσεις του πρώτου έτους, εξέφρασαν την επιθυμία να 
ζητήσουν παράταση και περαιτέρω χρηματοδότηση. Πολλοί επεσήμαναν ou οι 
δραστηριότητες θα διακοπούν και σημανακές εξελίξεις θα ματαιωθούν ασκόπως σε 
περίπτωση που δεν συνεχισθεί η χρηματοδότηση. Άλλοι άφησαν να εννοηθεί ou ενδέχεται 
(ορισμένοι το έχουν ήδη πράξει) να αναζητήσουν εvaλλaκuκές πηγές χρηματοδότησης στη 
Δυ^:ή Ευρώπη ή ouç Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν συμμεριζόμασθε την αρνητική αυτή 
αντίληψη για το μέλλον. 
316 Μετά από uç συνεντεύξεις και την έρευνα που πραγματοποιήσαμε, συμφωνούμε μεν 
για τη χρηματοδότηση κατάλληλων προγραμμάτων για 2 ή για 3 χρόνια, είμαστε όμως 
πεπεισμένοι ou οι προσπάθειες δεν θα τελεσφορήσουν αν διακοπεί η οικονομική ενίσχυση 
του TEMPUS. Οι επιλέξιμοι εταίροι ouç χώρες της Ανατολικής Ευρώπης θα προ^ούσαν 
να ήταν μεγαλύτερη η διάρκεια ισχύος των ΚΕΠ (5-6 χρόνια), αλλά εμείς κρίνουμε ou οι 
περισσότερες από uç τρέχουσες δραστηριότητες ΚΕΠ (αναβάθμιση των τεχνικών μέσων, 
κaτάρuση του διδaκuκoύ προσωπικού, ανάπτυξη προγραμμάτων σπουδών κτλ.) είναι 
πράγμau εφικτές εντός της προβλεπόμενης τριετίας. Πιστεύουμε ότι στα περισσότερα 
ΚΕΠ η εμβέλεια των μεταβολών είναι αρκετή για να καλύψει τόσο τα ιδρύματα όσο και τα 
άτομα και να καταστήσει uç μεταβολές αμετάκλητες. 
317 Όσον αφορά την πρoσθεuκότητa, η ενίσχυση TEMPUS έχει συμβάλει τα μέγιστα 
στην υλοποίηση της συνεργασίας, της αναβάθμισης των τεχνικών μέσων και του 
εκσυγχρονισμού της διδασκαλίας. Moλovόu τα περισσότερα ιδρύματα που επισκεφθήκαμε 
διατηρούσαν παλαιότερα επαφές με χώρες της Auu^ç Ευρώπης, τα ιδρύματα αυτά θα ήταν 
αδύνατο να αναπτυχθούν χωρίς το TEMPUS. Οι επαφές και οι ιδέες φαίνεται ou υπήρχαν 
και πριν από το TEMPUS, αλλά η θέσπιση του προγράμματος αυτού ήταν εκείνη που έδωσε 
την απαραίτητη ώθηση με τη μορφή ενός πλαισίου πρoγρaμμauσμoύ, χρηματοδότησης και 
εφαρμογής προγραμμάτων. Υπάρχουν επίσης διμερή κυβερvηuκά προγράμματα που 
χρονολογούνται πριν από το TEMPUS, αλλά η εμβέλεια τους είναι πολύ μικρότερη και τα 
κεφάλαια τους δεν προορίζονται οπωσδήποτε για εκπaιδευuκoύς σκοπούς. Για παράδειγμα, 
στα πλαίσια μιας διακυβερντ^κής συμφωνίας μεταξύ Ουγγαρίας και Αυστρίας, ένα κολλέγιο 
μπόρεσε να στείλει στο εξωτερικό 3 καθηγητές για 3 ημέρες. 
318 Κατά συνέπεια, το TEMPUS έχει διαδραματίσει ρόλο "καταλύτη", προσφέροντας 
στους εταίρους των χωρών της Ανατολικής και Δυuκής Ευρώπης κατάλληλη διάρθρωση για 
την ανάπτυξη προγραμμάτων τα οποία παλαιότερα παρέμεναν στο στάδιο της σύλληψης. 
Επομένως, η επίδραση του TEMPUS είναι συμπληρωματική από την άποψη ou συμβάλλει 
στην πραγματοποίηση διαρθρο^κών αλλαγών σε πανεπιστημιακές σχολές, αλλαγών οι 
οποίες είτε δεν θα είχαν γίνει, είτε θα ήταν χρονοβόρες. 
Σε επίπεδο ιδρυμάτων 
319 Τα προγράμματα που υποβάλλονται στα πλαίσια του TEMPUS έχουν επίσης 
επίδραση στο ίδρυμα γενικότερα. Οι εκπαιδευuκές μεταρρυθμίσεις σε μια σχολή ή έναν 
κλάδο σπουδών μπορούν να προκαλέσουν περαιτέρω αλλαγές με πολλαπλασιασμό 
αποτέλεσμα για ολόκληρο το ίδρυμα. Από την άποψη αυτή, πολλές από uç παρατηρήσεις 
που διατυπώθηκαν για uç σχολές ισχύουν επίσης και για τα ιδρύματα γενικότερα, σε 
μικρότερο όμως βαθμό. 
320 Πoλλaπλaσιaσuκά αποτελέσματα παρατηρήθηκαν σε διάφορα ΚΕΠ. Ο νέος 
εξοπλισμός που αποκτάται για μια σχολή μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για άλλες, π.χ. τα 
φωτοτυπικά μηχανήματα ή οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Αυτό ισχύει κυρίως για τα ΚΕΠ 
που αφορούν πιο τεχνικούς κλάδους σπουδών. 
321 Το κύρος που συνεπάγεται η συμμετοχή σε μια κοινοτική πρωτοβουλία αποτελεί ένα 
ακόμη κίνητρο για την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ διάφορων κλάδων ενός ιδρύματος. Η 
Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βαρσοβίας, για παράδειγμα, υποστηρίζει ou η επιτυχής 
εφαρμογή του οικείου ΚΕΠ τόνωσε το ενδιαφέρον άλλων πανεπιστημιακών καθηγητών για 
την κaτάρuση νέων ΚΕΠ στα πλαίσια του προγράμματος TEMPUS. Άλλοι φορείς ΚΕΠ 
ανέφεραν ou η νέα ιδιότητα τους ως εταίρων σε ένα πρόγραμμα KOIVOU^Ç 
χρηματοδότησης τους έδωσε μεγαλύτερο κύρος στα ιδρύματα τους και συνέβαλε στην 
προώθηση ορισμένων ερευνών σχεuκά με τη φύση των προγραμμάτων τους, καθώς και στην 
τόνωση του ενδιαφέροντος για uç δραστηριότητες του ίδιου του TEMPUS. 
322 Τα ιδρύματα των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης απέκτησαν επίσης ικανότητες 
διαχείρισης προγραμμάτων με τη συμμετοχή τους στο TEMPUS. Ορισμένα πανεπιστήμια 
θεωρούν ως επίτευγμα την εξοικείωση στον τρόπο διαχείρισης και συντονισμού 
προγραμμάτων με διάφορους εταίρους, στον τρόπο υποβολής αιτήσεων χρηματοδότησης, 
κλπ. Δύο από τα ιδρύματα που επισκεφθήκαμε στην Ουγγαρία προγραμματίζουν ήδη να 
εφαρμόσουν νέα προγράμματα στα πλαίσια του TEMPUS με δική τους πρωτοβουλία και 
βάσει των ικανοτήτων που απέκτησαν κατά την εφαρμογή του τρέχοντος ΚΕΠ. 
323 Ιδρύματα στην Ουγγαρία ανέφεραν ou για την υλοποίηση των αλλαγών χρειάζεται 
μεγάλος αριθμός σπουδαστών και πανεπιστημιακών διδασκάλων με εμπειρία από 
Δυuκoευρωπaïκές χώρες. Το ίδιο ισχύει και για την Πολωνία, όπου ένας από τους εταίρους 
ΚΕΠ χαρακτήρισε ολόκληρο το πανεπιστήμιο ως "απολιθωμένο" και περιέγραψε πολυάριθμα 
διaφoρεuκά προγράμματα που μπορούν να εφαρμοσθούν για να επηρεασθεί η κατάσταση 
στο επίπεδο αυτό. Τα ιδρύματα υποδοχής διάφορων ΚΕΠ κρίνουν ήδη ότι η συνδυασμένη 
επίδραση διάφορων προγραμμάτων δημιουργεί ένα συσσωρευuκό αποτέλεσμα και καλύτερες 
προϋποθέσεις για αλλαγές. Είναι εύλογο να υποτεθεί ou η συνεχής συμβολή του TEMPUS, 
με τη θέσπιση ΚΕΠ σε διάφορες σχολές του ίδιου πανεπιστημίου, θα δώσει περαιτέρω 
ώθηση ouç αλλαγές σε επίπεδο ιδρυμάτων. 
Σε επίπεδο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
324 Η επίδραση του TEMPUS στα συστήματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των επιλέξιμων 
χωρών είναι πολύ δύσκολο να αξιολογηθεί στο πρόωρο αυτό στάδιο, μoλovόu υπάρχουν 
ορισμένες σχεuκές ενδείξεις σε ορισμένες χώρες. 
325 Στην Ουγγαρία, το TEMPUS θεωρείται ou συνδράμει στην αναδιάρθρωση του 
συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Τα πανεπιστήμια αρχίζουν να αναθεωρούν 
προηγούμενες μεθόδους διδασκαλίας, επιτρέποντας στους φοιτητές να εργάζονται πιο 
ανεξάρτητα από o,u με την παλαιά μέθοδο εκμάθησης μέσω παραδόσεων. Σκοπός είναι να 
χρησιμοποιείται ως βάση η προσωπική εργασία των φοιτητών και να εισαχθεί η 
δυuκoευρωπαïκή έννοια του τριαδικού συστήματος διπλωμάτων (ΒΑ, MSc, μεταπτυχιακό). 
Οι Ούγγροι συμφωνούν ou οι αλλαγές αυτές θα συνέβαιναν ούτως ή άλλως στα πλαίσια του 
εθνικού προγράμματος μεταρρυθμίσεων. Ταυτόχρονα, θεωρούν ou το TEMPUS συμβάλλει 
στην υποστήριξη των "άνωθεν" μεταρρυθμίσεων με συμπληρωμauκές "κάτωθεν" αλλαγές σε 
επίπεδο σχολών. Το TEMPUS έχει επίσης προωθήσει αλλαγές στο ισχύον σύστημα 
διδασκαλίας ξένων γλωσσών. 
326 Στην Πολωνία, η κυβέρνηση προσπαθεί επίσης να "παροπλίσει" το κεντροποιημένο 
μοντέλο που καθιερώθηκε κατά τη δεκαετία του '50 προκειμένου να δώσει μεγαλύτερη 
αυτονομία στα πανεπιστήμια. Η δημοσίευση του νέου εκπaιδευuκoύ νόμου συνέπεσε με την 
έναρξη της εφαρμογής του TEMPUS. Οι εκπρόσωποι των ^auKcov εκπaιδευuκώv 
ιδρυμάτων της Πολωνίας που ερωτήθηκαν, συμφώνησαν όλοι ou το TEMPUS μπορεί να έχει 
θεuκή επίδραση στην αναδιάρθρωση του εκπaιδευuκoύ συστήματος μέσω της καθιέρωσης 
επαφών με εταίρους χωρών της Δυuκής Ευρώπης, της κaτάρuσης καθηγητών, της 
μετάδοσης γενικών γνώσεων και της βελτίωσης της ποιότητας των σπουδών. Ωστόσο, οι 
βελuώσεις αυτές μπορούν μόνο να διαπιστωθούν μακροπρόθεσμα. Οι φορείς ΚΕΠ που 
ερωτήθηκαν, δυσκολεύθηκαν να παράσχουν στοιχεία για την επίδραση του προγράμματος 
στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. 
327 Στη Δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας είναι ακόμη πιο δύσκολο να εκ^ηθεί η 
επίδραση του προγράμματος στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η συζήτηση μας με κυβερvηuκά 
στελέχη έδειξε ou το TEMPUS έχει προς το παρόν ελάχιστη σχέση με τη γενική 
εκπαιδευτική πολτακή και στόχους της χώρας αυτής, επειδή η διαδικασία λήψης αποφάσεων 
για το TEMPUS είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από τα Υπουργεία Παιδείας. Από την 
άλλη πλευρά, η ώθηση για μεταρρύθμιση της εκπaιδευuκής πολικής μπορεί να προέλθει 
εκτός των Υπουργείων Παιδείας. Ωστόσο, όπως και ouç άλλες επιλέξιμες χώρες, τα εθνικά 
TEMPUS Offices δημιουργούνται από uç εθνικές αρχές, οι οποίες διορίζουν επίσης τους 
ακαδημαϊκούς εμπειρογνώμονες που είναι υπεύθυνοι για την επιλογή και των οποίων 
ζητείται η τελική γνώμη για τα προς επιλογή προγράμματα. Μολονότι συντελούνται 
ορισμένες αλλαγές πολτακής, δεν διαμορφώσαμε σαφή αντίληψη για τη γενική κατεύθυνση 
της πολικής αυτής, πράγμα που εμποδίζει την αξιολόγηση της συμβολής του TEMPUS. 
328 Στη Βουλγαρία, το πρόγραμμα TEMPUS θεωρείται ou προσιδιάζει ιδανικά σης 
αλλαγές που προτείνεται να επέλθουν στο σύστημα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι κοινώς 
αποδεκτό ou το πρόγραμμα θα έχει σημavuκή επίδραση σε 5 χρόνια, μoλovόu η 
βραχυπρόθεσμη επίδραση του ενδέχεται να είναι περιορισμένη λόγω της προσκόλλησης σε 
* 
παρωχημένους τρόπους σκέψης. Η επίδραση του θεωρείται ou θα συνεχισθεί, σε μικρότερο 
όμως βαθμό, ακόμη και αν διακοπεί η χρηματοδότηση. 
329 Η μέχρι σήμερα εφαρμογή του TEMPUS δεν θεωρείται επιτυχής στη Βουλγαρία . 
Αυτό οφείλεται σε ορισμένους παράγοντες και συγκεκριμένα: 
• συντελέσθηκαν εκτεταμένες αλλαγές σε επίπεδο προσωπικού και αρμόδιων 
για τη διαχείριση του προγράμματος υπουργείων, και οι προτεραιότητες που 
όρισαν πρώην Υπουργοί δεν θεωρούνται πλέον ενδεδειγμένες · 
• το πρόγραμμα δεν έχει ακόμη σαφείς στόχους και οι διαθέσιμες πιστώσεις 
δεν θεωρούνται επαρκείς. Η Βουλγαρία θα επιθυμούσε να απορροφήσει το 
10% τουλάχιστον των πιστώσεων που διατίθενται στα πλαίσια του 
προγράμματος PHARE 
• δεν υποβλήθηκαν αρκετά προγράμματα στον τομέα της κιν^κότητας και η 
συμμετοχή της βιομηχανίας είναι ανεπαρκής. Διαφαίνεται επίσης μια έντονη 
τάση προτίμησης των προγραμμάτων που εφαρμόζονται στη Σόφια. 
Η κυβέρνηση καταβάλλει προσπάθειες για την αν^ετώπιση των προβλημάτων αυτών, π.χ., 
αναλαμβάνοντας μια ενημερο^κή εκστρατεία για να προσελκύσει περισσότερο το 
ενδιαφέρον της βιομηχανίας. 
330 Οι ρουμανικές3 αρχές δεν έχουν ακόμη λάβει αποφάσεις για την πολτακή 
μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι επομένως δύσκολο να εξακριβωθούν οι 
επιδράσεις του TEMPUS. Κατά uç συνεντεύξεις μας προέκυψε διάσταση απόψεων μεταξύ 
των διάφορων αρμόδιων ρουμανικών αρχών όσον αφορά την απoτελεσμαuκότητα του 
TEMPUS. Η συνεργασία μεταξύ του Εθνικού Οργανισμού Ανάπτυξης της Ρουμανίας (NAD), 
που συντονίζει το πρόγραμμα PHARE στη Ρουμανία, και του Υπουργείου Παιδείας, που 
συντονίζει το TEMPUS, είναι χαλαρή. Ο Εθνικός Οργανισμός Ανάπτυξης της Ρουμανίας 
έθεσε το ερώτημα εάν είναι λογικό να διατεθούν τόσα χρήματα για την εκπαίδευση (14 
εκατομμύρια ECU από 130 εκατομμύρια ECU συνολικά) σε βάρος άλλων τομέων. Ο 
οργανισμός αυτός διερωτάται επίσης κατά πόσο οι αλλαγές που εισάγει το TEMPUS θα 
μεταδοθούν σε ολόκληρο το σύστημα, καθώς επίσης και κατά πόσο οι φοιτητές και το 
ôiôaKUKÔ προσωπικό θα επιστρέψουν πράγμαu στη χώρα. 
331 Θα επιθυμούσαμε να διατυπώσουμε μια γενική παρατήρηση που ισχύει για όλες uç 
επιλέξιμες χώρες, δηλαδή ou η όλη επίδραση του TEMPUS σε επίπεδο τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης υπονομεύεται σοβαρά από τη ρευστή κατάσταση των περισσότερων 
συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. 
332 Η κατάσταση στην Ουγγαρία είναι χaρaκτηρισuκή της όλης περιοχής. Η Ουγγαρία 
αναφέρεται συνήθως ως μια από ης πιο προηγμένες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, άλλα 
Περιορισμένη συμμετοχή το πρώτο έτος - βλ. υποσημείωση 1 της εισαγωγής 
Περιορισμένη συμμετοχή το πρώτο έτος - βλ. υποσημείωση 1 της εισαγωγής 
- 2ft-
καθώς η χώρα αυτή βρίσκεται στο στάδιο πολιτικοοικονομικών αναδιαρθρώσεων, η 
χρηματοδότηση της εκπαίδευσης είναι περιορισμένη. Η ανάγκη των μεταρρυθμίσεων έχει 
αναγνωρισθεί με προγράμματα για την αύξηση του αριθμού των σπουδαστών και την 
εναρμόνιση με τα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Ωστόσο, οι μισθοί των νέων 
λεκτόρων είναι πάρα πολύ χαμηλοί, πράγμα που θέτει σε κίνδυνο τη σταθερότητα του 
διδακuκoύ προσωπικού τόσο στα ιδρύματα όσο και στη χώρα. Προς το παρόν καλύπτεται 
το 70% των δαπανών διαχείρισης των ιδρυμάτων τα οποία, ενώ αγωνίζονται να καλύψουν το 
έλλειμμα, δεν διαθέτουν κεφάλαια για την επέκταση των εγκαταστάσεων τους ή τον 
εκσυχρονισμό των τεχνικών υποδομών τους. Το πρόγραμμα TEMPUS έχει ως στόχο να 
εξασφαλίσει την οριακή χρηματοδότηση των έκτακτων δαπανών που συνεπάγονται τα ΚΕΠ 
και η ΚΜΓ^κότητα, υπό την προϋπόθεση ou χρηματοδοτείται το βασικό εκπaιδευuκό 
σύστημα. Το πρόγραμμα TEMPUS δεν μπορεί να εφαρμοσθεί χωρίς ένα βασικό επίπεδο 
ενίσχυσης στα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
Ευρύτερη επίδραση στην οικονομική και κοινωνική αναδιάρθρωση 
333 Το πρόγραμμα TEMPUS ασκεί ευρύτερη επίδραση τόσο στους φοιτητές όσο και στο 
πανεπιστημιακό προσωπικό, πράγμα που θα πρέπει να έχει ευνοϊκά αποτελέσματα για την 
οικονομία γενικότερα. Μετά από μια περίοδο παραμονής τους στο εξωτερικό, επιστρέφουν 
στη χώρα τους με καλύτερες εντυπώσεις για τον πολ^σμό, τα έθιμα και τους λαούς της 
Auu^ç Ευρώπης, εκτός από την επίσημη κaτάρuση που απέκτησαν στα πλαίσια των 
δραστηριοτήτων ΚΕΠ. Συνεπώς, θα αποτελούν μια ειδικευμένη και υψηλής ποιότητας ομάδα 
υπαλλήλων ικανών να αναλάβουν δραστηριότητες σε μια ελεύθερη οικονομία και να 
συνεργασθούν στο μέλλον με ÔUUKOευρωπαίους συναδέλφους τους. 
334 Μια βραχυπρόθεσμη επίδραση του TEMPUS είναι η έμφαση και η σημασία που 
δίδεται στη γλωσσική κaτάρuση. Το πρόγραμμα TEMPUS έχει συμβάλει στη βελτίωση της 
εκμάθησης ξένων γλωσσών και, τουλάχιστο, στη συνειδητοποίηση της σημασίας που αυτή 
έχει για τη μελλονακή συνεργασία με τη Δύση. 
335 Οι επαφές με τη βιομηχανία, στα πλαίσια των δραστηριοτήτων ΚΕΠ, αναπτύχθηκαν 
ελάχιστα. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη στην Ανατολική Ευρώπη, όπου η βιομηχανία είναι 
απορροφημένη σε προσπάθειες αναδιάρθρωσης. Σημειώθηκαν ορισμένα μεμονωμένα 
επιτεύγματα, αλλά δεν αποτελούν τον κανόνα. Για παράδειγμα, το Τσεχικό Τεχνικό 
Πανεπιστήμιο ανέφερε ou άλλα πανεπιστήμια και τοπικές εταιρίες έχουν εκδηλώσει έντονο 
ενδιαφέρον για την αξιοποίηση των πορισμάτων των ΚΕΠ σχεuκά με τον κλάδο του 
ελέγχου των αυτόματων μηχανών, με στόχο την ανάπτυξη προϊόντων σε εμπορική βάση. Στην 
Πολωνία, το Γεωργικό Πανεπιστήμιο της Κρακοβίας προγραμματίζει να εγκαταστήσει 
εξοπλισμό, ο οποίος αποκτήθηκε στα πλαίσια του ΚΕΠ, σε ένα τοπικό συνεταιρισμό 
επεξεργασίας γάλακτος, έτσι ώστε να δοθεί στους φοιτητές η δυνατότητα να αποκτήσουν 
πρaκuκές εμπειρίες σε ένα πρaγμauκό εργασιακό περιβάλλον. Αυτό θα έχει επίσης θεuκή 
επίδραση στην aπoδouκότητa του συνεταιρισμού και στο επίπεδο των προσόντων των 
εργαζόμενων σε αυτόν. Από τα παραπάνω παραδείγματα φαίνεται ou οι πρaκuκές. τεχνικές 
εφαρμογές που προκύπτουν από τα ΚΕΠ σε τεχνικούς κλάδους σπουδών θα έχουν, κατά 
πάσα πιθανότητα μικρή βραχυπρόθεσμη έως μακροπρόθεσμη επίδραση στη συνολική 
οικονομική κατάσταση των ενδιαφερόμενων χωρών. 
•2J-
336 H αλλαγή του τρόπου σκέψης και η επιθυμητή επίδραση του στην οικονομική και 
κοινωνική αναδιάρθρωση αποτελούν μακροπρόθεσμους στόχους για τους οποίους δεν 
υπάρχουν ακόμη σαφείς ενδείξεις. 
337 Είναι εφικτή η κατάρuση σε πιο σύχρονες, δυuκoευρωπaïκoύ τύπου μεθόδους και 
η βελτίωση της ικανότητας κaτάρuσης των ιδρυμάτων της Ανατολικής Ευρώπης. Ωστόσο, 
το θέμα που τίθεται φαίνεται να είναι κατά πόσο τα ΚΕΠ που εφαρμόζονται σήμερα 
στρέφουν το ενδιαφέρον τους στην προτεραιότητα των αναγκών κaτάρuσης. Προς το σκοπό 
αυτό, οι κυβερνήσεις των επιλέξιμων χωρών πρέπει να έχουν σαφείς στρατηγικές για την 
αναδιάρθρωση των οικονομιών τους που να εντοπίζουν uç ανάγκες επιμόρφωσης. Όπως 
αναφέρθηκε στο κεφάλαιο 2, οι προτεραιότητες των χωρών που ορίζονται στο 
VADEMECUM είναι μάλλον ευρείες εφόσον εξαιρούνται ελάχιστες από αυτές. Ο 
σαφέστερος προσδιορισμός των προτεραιοτήτων κaτάρuσης θα μπορούσε να 
χρησιμοποιηθεί ως μέσο προσανατολισμού των ΚΕΠ ouç ανάγκες της οικονομίας. Στα 
συμπεράσματα του κεφαλαίου 5 εξετάζεται περαιτέρω κατά πόσο αυτό είναι σκόπιμο να 
γίνει. 
-JD-
IV Επίδραση στους εταίρους της Δυτικής Ευρώπης 
Οφέλη από τη συμμετοχή 
401 Η επίδραση στους εταίρους ΚΕΠ της Δυuκής Ευρώπης δεν αναμένεται να είναι 
τόσο σημανακή όσο στους εταίρους της Ανατολικής Ευρώπης, δεδομένου ou το πρόγραμμα 
έχει ως συγκεκριμένο στόχο την υποστήριξη των αναδιαρθρώσεων στην Ανατολική Ευρώπη. 
Ωστόσο, στην έρευνα μας εξετάζεται επίσης η θεuκή και αρvηuκή επίδραση του 
προγράμματος στους εταίρους της Δυ^ής Ευρώπης. 
402 Όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 2, πολλοί από τους εταίρους της Δυuκής Ευρώπης 
παρατήρησαν ou ο κυριότερος λόγος συμμετοχής τους στο TEMPUS ήταν η εκδήλωση 
αλτρουισμού évavu των ιδρυμάτων της Ανατολικής Ευρώπης (73% των ερωτηθέντων). Τα 2/3 
των ερωτηθέντων ισχυρίσθηκαν ou το πρόγραμμα τους εμπνεύσθηκε πλήρως από το 
TEMPUS, ενώ το 30% ισχυρίσθηκε ou το πρόγραμμα τους είχε μεγαλύτερη εμβέλεια 
εξαιτίας αυτού. 
403 Πάνω από το 50% των ερωτηθέντων είχαν συμμετάσχει ήδη σε ανταλλαγές φοιτητών, 
ενώ το 80% περίπου είχε γνώση ορισμένων ανταλλαγών διδaκuκoύ προσωπικού. Το 1/4 των 
ερωτηθέντων είχε επίσης γνώση ανταλλαγών υλικού και εξοπλισμού. Ορισμένα ιδρύματα της 
Δυuκής Ευρώπης εξέφρασαν επίσης την έκπληξη τους για το υψηλό τεχνικό επίπεδο των 
ιδρυμάτων της Ανατολικής Ευρώπης, και τόνισαν το γεγονός ou άντλησαν διδάγματα από 
τη θεωρητική μεθοδολογία των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, την οποία χρησιμοποίησαν 
επωφελώς στα ιδρύματα τους. 
404 Άλλα οφέλη που αποδίδονται στους εταίρους της Δυuκής Ευρώπης ήταν τα 
ακόλουθα: 
• εκτεταμένο δίκτυο ακαδημαϊκών επαφών, ιδίως με ιδρύματα της Δυuκής 
Ευρώπης 
• μεγαλύτερη χρηματοδότηση 
• κύρος από τη συμμετοχή σε δραστηριότητες KOIVOU^Ç χρηματοδότησης 
• διεύρυνση του ορίζοντα του διδaκuκoύ προσωπικού και των φοιτητών που 
συμμετείχαν προσωπικά στα προγράμματα 
• υψηλά τεχνικά προσόντα πολλών σπουδαστών της Ανατολικής Ευρώπης 
• βελuωμέvη ιΟΛΠτ^κότητα του προσωπικού και των σπουδαστών 
• ενδιαφέρουσες πoλιτισuκές ανταλλαγές. 
405 Οι περισσότεροι ερωτώμενοι δεν έδωσαν μεγάλη σημασία στο θέμα της 
συμπληρωμauκής χρηματοδότησης ως κινητήριου μοχλού. Ωστόσο, πιστεύουμε ou τα 
ιδρύματα της Δυuκής Ευρώπης αποδίδουν μεγάλη σημασία στο θέμα της χρηματοδότησης. 
406 Γενικότερα όμως, πολλοί συμμετέχοντες ήταν ενθουσιασμένοι και δεν μετάνοιωσαν 
για τη συμμετοχή τους στο Πρόγραμμα. 
V Συμπεράσματα και Συστάσεις 
501 To TEMPUS πραγματοποίησε εντυπωσιακή εκκίνηση, με τη θέσπιση μιας ευρείας 
σειράς προγραμμάτων συνεργασίας κατά το πρώτο έτος και τη μετέπειτα επέκταση της 
εμβέλειας του. Δεν επισημάναμε βασικά πρακuκά προβλήματα που να κωλύουν την 
εφαρμογή του Προγράμματος· οι πρώτες δυσκολίες ξεπεράσθηκαν με την υποβολή 
προτάσεων από uç επιλέξιμες χώρες, με την απόκτηση εμπειριών ή με τροποποιήσεις των 
κανόνων και των διαδικασιών που εισήγαγε η Task Force "Ανθρώπινο Δυναμικό". 
502 Το πρόγραμμα TEMPUS είναι δημοφιλές στο ευρύ κοινό τόσο της Ανατολικής όσο 
και της Auu^ç Ευρώπης, πράγμα που οφείλεται σε διάφορους λόγους. Τα προγράμματα 
εφαρμόσθηκαν σε σχεuκά σύντομο χρονικό διάστημα, σε σύγκριση με άλλα προγράμματα 
(συμπεριλαμβανομένου και του PHARE). Υιοθετήθηκε μια "κάτωθεν" προσέγγιση με τη 
δημιουργία ενός πλαισίου που επιτρέπει την υποβολή προτάσεων ΚΕΠ από τα ίδια τα 
ιδρύματα. Με τον τρόπο αυτό, δημιουργείται ένα αίσθημα κυριότητας και αποδοχής των 
μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιούνται. Η προσέγγιση αυτή συνέβαλε επίσης στην 
εσπευσμένη έναρξη της εφαρμογής των προγραμμάτων και στην ταχεία αλλαγή των τρόπων 
σκέψης και των μεθόδων διδασκαλίας στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των 
ενδιαφερόμενων χωρών. Ωστόσο, παραμένει αναπάντητο το ερώτημα κατά πόσο το 
πρόγραμμα προσιδιάζει στην εθνική πολτακή που εφαρμόζεται στον τομέα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης και στην κοινωνική και οικονομική ανασυγκρότηση της Ανατολικής Ευρώπης. 
503 Είναι πρόωρο να ε κληθεί η επίδραση του TEMPUS δεδομένου ou ο πρώτος γύρος 
επιλογής δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη και το πρόγραμμα προορίζεται να έχει 
μακροπρόθεσμη επίδραση ouç επιλέξιμες χώρες. Παρόλα αυτά, διαπιστώσαμε ou κατά τη 
σύντομη περίοδο εφαρμογής του, το TEMPUS έχει ήδη ορισμένη άμεση επίδραση στα 
ενδιαφερόμενα ιδρύματα των επιλέξιμων χωρών. Η επίδραση του καλύπτει ένα φάσμα που 
αρχίζει από άμεσα αποτελέσματα, όπως η βελτίωση του εξοπλισμού εργαστηρίων και των 
ηλεκτρονικών υπολογιστών, και φθάνει μέχρι την αφομοίωση του τρόπου συμμετοχής σε 
προγράμματα συνεργασίας. Είχε ορισμένη επίδραση, σε μικρότερο όμως βαθμό, στην 
κοινωνική και οικονομική αναδιάρθρωση των χωρών αυτών, συμβάλλοντας στη χάραξη ενός 
πλαισίου για το προσωπικό που έχει αποκτήσει γνώσεις και γλωσσικά προσόντα στη Δυuκή 
Ευρώπη. Οι δεσμοί με τη βιομηχανία εξακολουθούν να είναι χαλαροί, μoλovόu υπάρχουν 
ορισμένες μεμονωμένες περιπτώσεις επιτυχούς συνεργασίας σε τεχνικούς τομείς. 
504 Τα πορίσματα μας δείχνουν ou τα προγράμματα που υποβάλλονται στα πλαίσια του 
TEMPUS έφεραν ικανοποητ^κά αποτελέσματα στον τομέα της προσθετικότητας. Moλovόu 
ο κανόνας ήταν προηγουμένως η πραγματοποίηση επαφών μεταξύ των εταίρων (σε 
προσωπικό επίπεδο), υπολογίζουμε ou τα 2/3 περίπου των προγραμμάτων εμπνεύσθηκαν 
από την αντίληψη του TEMPUS και ou η συvτριπuκή πλειοψηφία δεν θα είχε αναλάβει 
δραστηριότητες συνεργασίας χωρίς το Πρόγραμμα αυτό. 
505 Έχοντας υπόψη τη σχεuκή απoτελεσμαuκότητα του κόστους των διάφορων 
δραστηριοτήτων του TEMPUS, συνάγουμε το συμπέρασμα ou η μεγαλύτερη επίδραση 
επιτυγχάνεται με τη χρηματοδότηση εξοπλισμού και την επιτόπια μεταφορά τεχνογνωσίας 
στην Ανατολική Ευρώπη, παρά με την κινητικότητα προσωπικού και σπουδαστών προς τη 
Δυuκή Ευρώπη. Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει τόσο από το μέχρι σήμερα κόστος/όφελος 
St 
του συντονισμού/παρακολούθησης, όσο και από ης δικές μας υποθέσεις όσον αφορά το 
κόστος κάθε αποτελέσματος, όπως εμφαίνεται στον παρακάτω πίνακα: 
Kιvηuκότητα 
σπουδαστών 
Ειδικότητα 
προσωπικού 
Εξοπλισμός/ 
τεχνογνωσία Προσπάθεια 
παρακολούθησης 
ΜΕΓΑΑΗ 
ΜΕΤΡΙΑ 
ΜΙΚΡΗ Κόστος ανά 
άτομο 
ΥΨΗΛΟ 
ΜΕΤΡΙΟ 
ΧΑΜΗΛΟ Όφελος ανά 
άτομο 
ΧΑΜΗΛΟ/δεν 
έχει ελεγχθεί 
ΜΕΤΡΙΟ 
ΥΨΗΛΟ 
506 Moλovόu τα ΚΕΠ και η συνεπακόλουθη κινητικότητα επιτυγχάνουν την αναβάθμιση 
και τον εκσυγχρονισμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε επίπεδο πανεπιστημιακών σχολών, 
συνάγουμε το συμπέρασμα ou η επίδραση του TEMPUS ήταν, και ενδέχεται να συνεχίσει 
να είναι, περιορισμένη όσον αφορά τους ευρύτερους στόχους του προγράμματος που είναι 
η μεταρρύθμιση των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και η υποστήριξη της 
οικονομικής και κοινωνικής αναδιάρθρωσης. Η περιορισμένη αυτή επίδραση 
avuκaτoπτρίζετaι τόσο από την περιορισμένη σχέση μεταξύ των επιλεγόμενων ΚΕΠ και 
των οικονομικών προτεραιοτήτων των εθνικών πολικών στον τομέα της τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, όσο και από τη φιλοδοξία των σημερινών στόχων του TEMPUS. 
507 Εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το TEMPUS μπορεί να αναπτυχθεί 
προκειμένου να αυξήσει την επίδραση του, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ou θα πρέπει να 
αναπτυχθεί με διάφορους τρόπους, ανάλογα με το εάν ο κύριος στόχος του είναι να 
υποστηρίξει τις μεταρρυθμίσεις στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ΐ| να 
συμβάλει άμεσα στην κοινωνική και οικονομική αναδιάρθρωση. Επειδή οι επιλέξιμες 
χώρες χρησιμοποιούν διaφoρεuκές προσεγγίσεις όσον αφορά τη μεταρρύθμιση της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, και επειδή βρίσκονται σε διaφoρεuκά στάδια της 
αναδιάρθρωσης, συνάγουμε το συμπέρασμα ότι η επιλογή των στόχων και ο τρόπος 
ανάπτυξης του προγράμματος στα πλαίσια των στόχων αυτών, θα πρέπει να καθορίζονται 
σε εθνικό επίπεδο. Όταν καθορισθούν οι πρωταρχικοί στόχοι του TEMPUS σε κάθε χώρα, 
τότε μπορεί να συμφωνηθεί μια στρατηγική για τον προσανατολισμό του Προγράμματος. 
Το TEMPUS με στόχο τη μεταρρύθμιση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης 
508 Αν το TEMPUS πρόκειται να χρησιμοποιηθεί για την υποστήριξη των 
προβλεπόμενων μεταρρυθμίσεων του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, τότε 
προτείνουμε ως πρώτο βήμα την επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο το TEMPUS μπορεί 
να αξιοποιηθεί καλύτερα ώστε να στηρίξει ης πολικές προβλεπόμενων μεταρρυθμίσεων 
σε κάθε επιλέξιμη χώρα. Ο ρόλος του TEMPUS θα πρέπει να εξετασθεί στα πλαίσια άλλων 
μηχανισμών χρηματοδότησης και μεταρρύθμισης. Είναι σαφές ou τα Υπουργεία Παιδείας 
των επιλέξιμων χωρών θα αναλάβουν πρωτοποριακό ρόλο στη διαδικασία αυτή. 
3&-
509 Πολλές από uç μεταρρυθμίσεις που έχουν πρoγραμμαuσθεί ouç επιλέξιμες χώρες 
αποσκοπούν στην εφαρμογή δυ^Όευρωπαϊκών προτύπων, π.χ.. στη διάρθρωση των 
διπλωμάτων και uç μεθόδους διδασκαλίας, καθώς επίσης και τον εκσυγχρονισμό του 
εξοπλισμού και των προγραμμάτων σπουδών. Τα ΚΕΠ, παρέχοντας δυνατότητες 
συνεργασίας με φορείς της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών της Δυuκής Ευρώπης, 
φαίνεται να αποτελούν ένα βάσιμο και χρήσιμο μηχανισμό υποστήριξης της μεταφοράς 
μεθοδολογιών και εμπειρογνωμοσύνης. Πρέπει ακόμη να εξετασθεί ο τρόπος με τον οποίο 
τα ΚΕΠ μπορούν να υποστηρίζουν δεόντως uç προβλεπόμενες μεταρρυθμίσεις στον τομέα 
της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, και κατά πόσο θα πρέπει να τροποποιηθεί η σημερινή 
εμβέλεια και το πεδίο αναφοράς τους, ώστε να προσανατολισθούν στους τομείς όπου οι 
μεταρρυθμίσεις αυτές είναι πιο αναγκαίες. 
510 Η καλύτερη αξιοποίηση της χρηματοδότησης του TEMPUS μπορεί να εξαρτάται από 
το μέγεθος και τη φύση των υφιστάμενων ΚΕΠ. Όπως αναφέρθηκε στο κεφάλαιο 3, μια 
σειρά σχεuκά μικρών ΚΕΠ σε διάφορες πανεπιστημιακές σχολές ενός ιδρύματος ενδέχεται 
να έχουν γενικότερη επίδραση στον τρόπο σκέψης και uç μεθόδους διδασκαλίας στο 
ίδρυμα. Αν ευνοηθεί η προσέγγιση αυτή, τότε ένα από τα κριτήρια επιλογής των ΚΕΠ θα 
μπορούσε να μην έχει λάβει η σχολή ενίσχυση στο παρελθόν, και να διατηρήσουν τα ΚΕΠ 
τη σημερινή τους εμβέλεια και διάρκεια. 
511 θα έπρεπε ενδεχομένως να εξετασθούν νέα είδη ΚΕΠ για την υποστήριξη των 
προβλεπόμενων μεταρρυθμίσεων, όπως για παράδειγμα: 
• ΚΕΠ με κύριο θέμα μεταρρύθμιση της διαχείρισης των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, 
• ΚΕΠ για την ανάπτυξη νέων ειδών ιδρυμάτων, 
• ΚΕΠ για τη διάδοση και την αμοιβαία γνωστοποίηση των αποτελεσμάτων 
προηγούμενων ΚΕΠ (π.χ. νέα προγράμματα σπουδών) μεταξύ ιδρυμάτων. 
Ανάλογα με το στόχο των ΚΕΠ, το ύψος και η διάρκεια της ενίσχυσης ενδέχεται να 
χρειάζονται προσαρμογή, π.χ., η δημιουργία ενός νέου είδους ιδρύματος μπορεί κάλλιστα 
να σημαίνει ενίσχυση για περίοδο άνω των τριών ετών. Στην περίπτωση αυτή, οι 
χρημaτoδouκoί πόροι θα πρέπει να χορηγούνται για τη διάρκεια του προγράμματος, άλλα 
να εξαρτώνται από τα αποτελέσματα των ετήσιων ανασκοπήσεων του TEMPUS. Από την 
άλλη πλευρά, η διάδοση νέων προγραμμάτων σπουδών και η αναβάθμιση του εξοπλισμού 
μπορούν να επιτευχθούν σε ένα έτος. 
512 Σύμφωνα με τα πορίσματα μας, για να έχουν τα ΚΕΠ συνεχή επίδραση στον τρόπο 
σκέψης και uç μεθόδους διδασκαλίας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η κιvηuκότητa 
προσωπικού θα πρέπει να είναι aπoτελεσμauκότερη από την κινητικότητα των σπουδαστών 
- μoλovόu η επίδραση της κητ^κότητας του προσωπικού από την Ανατολική προς τη 
Auu^ Ευρώπη θα μεγιστοποιηθεί μόνο εάν υπάρχει μια στρατηγική για τη διατήρηση του 
προσωπικού στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η προμήθεια εξοπλισμού και υλικού, η ανάπτυξη 
προγραμμάτων σπουδών και οι επισκέψεις προσωπικού από ιδρύματα της Δυuκής σε 
ιδρύματα της Ανατολικής Ευρώπης ενδέχεται να είναι οι πιο συμφέροντες τρόποι για να 
επέλθουν αλλαγές στα προγράμματα σπουδών. 
To TEMPUS με στόχο τις ανάγκες οικονομικής αναδιάρθρωσης 
513 Εάν το TEMPUS θεωρείται ως μέσο υποστήριξης των βραχυπρόθεσμων οικονομικών 
μεταρρυθμίσεων, τότε η κύρια συμβολή του θα πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να είναι η 
κάλυψη των αναγκών σε ανθρώπινο δυναμικό υψηλού επιπέδου και της έλλειψης ειδικοτήτων 
που θα προκύψει με την αναδιάρθρωση. Εάν αυτός είναι ο πρωταρχικός στόχος του 
TEMPUS, προτείνουμε να αναπτυχθεί το πρόγραμμα βάσει των ακόλουθων κατευθύνσεων: 
• οι κυβερνήσεις των επιλέξιμων χωρών πρέπει να επισημάνουν uç βασικές ελλείψεις 
σε ειδικεύσεις και uç ανάγκες επιμόρφωσης για την υποστήριξη των προβλεπόμενων 
οικονομικών μεταρρυθμίσεων (τα Υπουργεία Οικονομικών θα διαδραματίζουν 
πρωτοποριακό ρόλο όσον αφορά την επισήμανση των εν λόγω αναγκών σε 
ειδικεύσεις) · 
• το TEMPUS θα πρέπει να κληθεί να αν^ετωπίσει uç ανάγκες κατάρuσης που 
έχουν επισημανθεί και προσδιορισθεί σαφώς. Ο μηχανισμός των ΚΕΠ μπορεί να 
είναι ακόμη κατάλληλος για την απόκτηση της απαιτούμενης εμπειρογνωμοσύνης. 
Ο μεγάλος αριθμός ατόμων που χρειάζονται κaτάρuση για να καλυφθούν ορισμένες 
ανάγκες ειδικεύσεων, θα δικαιολογεί ΚΕΠ μεγαλύτερης εμβέλειας στα οποία να 
συμμετέχουν (αν όχι όλα) πολλά ενδιαφερόμενα ιδρύματα της επιλέξιμης χώρας· 
μπορεί επίσης να δικαιλογούνται μεγαλύτερα χρονικά περιθώρια. Όπως και στην 
προηγούμενη εvaλλaκuκή δυνατότητα, οι χρημaτoδouκoί πόροι θα πρέπει να 
χορηγούνται για τη διάρκεια του ΚΕΠ και να εξαρτώνται από τα αποτελέσματα της 
ετήσιας ανασκόπησης τους TEMPUS 
• ouç περιπτώσεις που η δυσκολία διατήρησης του προσωπικού ενδέχεται να 
υπονομεύσει την ικανότητα παροχής κaτάρuσης, μπορεί να χρειάζεται η ενίσχυση 
σημavuκώv ακαδημιών ή επιμορφωτών από uç επιλέξιμες χώρες με πιστώσεις του 
TEMPUS· 
• εάν ο αριθμός των ατόμων που χρειάζονται κaτάρuση σε ορισμένους ειδικούς τομείς 
είναι μικρός, τότε η ΚΜΓ^κότητα των σπουδαστών μπορεί να είναι συμφέρουσα· 
ωστόσο, το γενικότερο συμπέρασμα είναι ou η μεταφορά προσωπικού, εξοπλισμού 
και υλικού από τη Auu^ Ευρώπη ενδέχεται να είναι ο πιο aπoτελεσμauκός τρόπος 
επίτευξης των στόχων κaτάρuσης · 
• μπορεί επίσης να είναι απαραίτητη η μεγαλύτερη συμμετοχή της βιομηχανίας 
ανάλογα με uç ανάγκες κaτάρuσης. Ωστόσο, αυτό αποδείχθηκε στην πράξη δύσκολο 
να επιτευχθεί με uç επιχειρήσεις της Δυτικής Ευρώπης και νομίζουμε ou, προς το 
παρόν, τα περιθώρια είναι περιορισμένα. Η μεγαλύτερη συμμετοχή των εργοδοτών 
σης επιλέξιμες χώρες είναι επιθυμητή και θα πρέπει να είναι εφικτή ouç 
περιπτώσεις κατά uç οποίες η κaτάρuση συνδέεται με uç ανάγκες τους. 
Επόμενα βήματα 
514 Προτείνουμε να επανεξετάσει κάθε επιλέξιμη χώρα τον τρόπο με τον οποίο μπορεί 
να εφαρμόσει καλύτερα το TEMPUS για την προώθηση του προγράμματος μεταρρυθμίσεων -
είτε ως πηγή χρηματοδότησης και εμπειρογνωμοσύνης για σχεuκά βραχυπρόθεσμες 
ανάγκες κατάρuσης είτε ως μηχανισμό για τη μεταρρύθμιση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. 
Η επιλογή θα εξαρτηθεί εν μέρει από τη δυνατότητα διάθεσης άλλων χρημaτoδouκώv 
πόρων, καθώς και από uç εθνικές προτεραιότητες. 
515 Συνεπώς, προτείνουμε την ανάπτυξη μιας στρατηγικής για την αξιοποίηση του 
TEMPUS που να λαμβάνει υπόψη το μέγεθος και την εμβέλεια των ΚΕΠ, uç ρυθμίσεις και 
τα κριτήρια επιλογής ΚΕΠ και διαχείρισης του TEMPUS, και η οποία να ορίζει στόχους 
για το συνδυασμό δραστηριοτήτων και για τη χρησιμοποίηση πιστώσεων στα πλαίσια του 
TEMPUS. Η στρατηγική αυτή θα πρέπει να συζητηθεί και να γίνει αποδεκτή από την Task 
Force "Ανθρώπινο Δυναμικό, Εκπαίδευση, Kατάρuση και Νεότητα" της Επιτροπής των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
516 Επομένως, το νέο επίκεντρο και οι νέοι στόχοι του TEMPUS θα μπορούσαν να 
καθορισθούν κατά τον επόμενο ετήσιο γύρο. Εάν οι επιλέξιμες χώρες αναπτύξουν πολύ 
διaφoρεuκές στρατηγικές, ενδέχεται να χρειασθούν ξεχωριστές διαδικασίες εφαρμογής και 
παρακολούθησης. 
ï< 
Παράρτημα 1 
Κατάλογος συνεντεύξεων που ελήφθησαν 
3?-
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στη Βουλγαρία 
1 Υπουργείο Οικονομικών 
Plamen Gogov 
Phare Country Coordinator/Dep. of International Relations 
102 Rakouski Str. 
Sofia 1040 
2 Υπουργείο Παιδείας/Tempus Office 
Prof. Jordon Stoychkov DSc 
Director International Relations Department 
Ministry of Education and Science 
18 Stamboliiski blvd 
1000 Sofia Bulgaria 
Tel. 880494 8481/244 
Telex 23255 
Fax (2) 880600 
Miss Pravda Slateva 
Tempus Office 
Ministry of Finance - International Cooperations 
Tel 869430 
3 Συντονιστές πανεπιστημίου/εκπρόσωποι ΚΕΠ 
(α) Ανώτατο ίδρυμα Χημικής Τεχνολογίας Σόφιας 
Sofia Technological University 
Department of Chemical Engineering 
Ivan Pentchev Pentchev 
Assoc Professor 
JEP 2630 911 
Tel. 359-2-62 441/601 
Fax 68 54 88 
Professor Ivan Vuchkov 
Doctor of Technical Sciences 
Department of Automation 
Higher Institute of Chemical Technology 
1156 Sofia Bulgaria 
Tel. 62 441 ext. 492 
Prof. Dr. Eng. Stoyan Κ Stoyanov 
Higher Institute of Chemical Technology 
Department of Automation of Industry 
JEP-18915-91/1 
JEP-2168-91/1 
Bui Kl. Ohridski,8 
Sofia 1156 Bulgaria 
Tel. 62-441 (492 345) 
Tel. 68-10-21 
fax. +(3592) 68-14-80 -fax. +(3592) 68-54-88 
2* 
(β) Τεχνικό Πανεπιστήμιο Σόφιας 
JEP 
Assistant Professor Illerio Astinov 2605 - 91/1 
Assistant Professor Radio Ivanov 2374 - 91 
Professor Vladim Ganovski 1864 - 91/1 
Associate Professor Tskankove 1674 - 91 
Associate Professor A Moskov 2154-91 
Associate Professor Dgranchev 1728 - 91 
Professor Β Alvassov 1718-91/1 
Professor M Mikhailov 1881-91 
Assistant Professor W Vitanov 2188-91 
Professor Β Cheshankov 2262 - 91 
Associate Professor Κ Krachanov 2614-91 
Associate Professor D Dimitriov 
Deputy Dean Georgi Tsvetkov 
3 a 
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στη Ρουμανία 
1 Υπουργείο Παιδείας και Επιστημών 
Mr. Rosu 
Vice-Minister 
Ministry of Education and Science 
30 rue Général H. Berthelot 
RO - 70738 Bucharest 
Romania 
Mr. J. Beju Ph. D 
Head of Mechanical Engineering Division 
Department of Engineering Sciences 
University of Bucharest 
Splaiul Independentei 313 
77206 Bucharest 
Romania 
Οργανισμός Ανάπτυξης Ρουμανίας 
Maria Angela Stolnicu 
Desk Officer 
Economic Assistance Division 
7 Bid. Magheru 
Bucharest 
Romania 
Tempus Office 
Carmen Batatorescu 
Administrative Officer 
Individual Mobility Grants 
Romanian Tempus Office 
Stefan Furtuna Str. 140 
79782 Bucharest 6 
40 
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στη Σλορακια 
* Υπουργείο Παιδείας, Νεότητας και Αθλητισμού 
Ing. Marta Simkovâ 
Head of Section 
Department of Foreign Relations 
Hibokâ 2 
813 30 Bratislava 
Ing. Klaudius Kosnâc 
Department of Foreign Relations 
Hibokâ 2 
813 30 Bratislava 
t/l 
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στην Τσεχική Δημοκρατία 
1 TEMPUSOffice 
JUDr. Josef Vochozka 
Tempus Office 
U Luzického seminâre 13/90 
118 00Prahal 
Ing. Ivana Cerhova 
Tempus Office 
U Luzického seminâre 13/90 
118 00Prahal 
2 Ίδρυμα Βιοτεχνολογίας 
Professor Jaroslav Drobnik 
Director 
Institute of Biotechnology 
Charles University 
Vinicnâ 5 
128 44 Prague 2 
3 Ομοσπονδιακό Υπουργείο Οικονομίας 
Dipl. Ing. Jaroslav Jarovyi 
Nâbrezi kpt. Jaros 1000 
170 32 Prague 7 
àfL 
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στην Πολωνία 
* Συμβούλιο Υπουργών 
Tadeusz Zoltowski Ph. D., D., Se 
Directorate Education, Training, 
Science and Environment 
Council of Ministers 
Al. Ujazdowskie 9 
00-583 Warsaw 
Poland 
Κατάλογος ατόμων με τα οποία έγιναν συναντήσεις στην Ουγγαρία 
1 TEMPUSOffice 
Professor Dr. Tamâs Lajos 
Chairman 
Tempus Office 
H -1440 Budapest 70 
Dr. Andrâs Szcucs 
Director 
Tempus Office 
H- 1146Budapes 
Ajtosi Durer sor 19-21 
2 Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
Balâzs Dajka 
Conseiller, chef de service 
Ministère de l'Education et de la Culture 
République de Hongrie 
H - 1055 Budapest 
Szalayu. 10-14 
3 Coopers & Lybrand 
Dr. Berry Gadjos Mârta, MSc 
Vagyonértékelo Csoport 
Lôvôhâz utca 30 
Budapest 1024 
w 
Παράρτημα 2 
Κατάλογος κατά περίπτωση μελετών που επελέγησαν 
νΓ 
ΕΠΙΑΕΧΘΕΙΣΕΣ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΜΕΛΕΤΕΣ 
1138 
0886 
1189 
1302 
9567 
0971 
0035 
1073 
0972 
0021 
0182 
0070 
0238 
0445 
0725 
0145 
0005 ΘΕΜΑ 
20 
30 
60 
80 
10 
30 
40 
50 
70 
10 
30 
40 
60 
80 
70 
92 
98 ΕΠΙΛΕΞΙΜΗ 
ΧΩΡΑ 
C 
C 
C 
C 
C 
Ρ 
Ρ 
Ρ 
Ρ 
Η 
Η 
Η 
Η 
Η 
CHPR 
HP 
CHPBY ΣΥΜΒΑΛΛΌΜΕΝΟΣ 
Ε 
F 
NL 
ι 
υκ 
F 
UK 
UK 
NL 
IRL 
F 
D 
UK 
D 
NL 
UK 
I 
ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ 
ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ 
ΕΠΙΛΕΞΙΜΕΣ ΧΩΡΕΣ 
ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ ΕΚ 
ΧΩΡΑ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ 
ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ 
ΥΨΟΣ (ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ) 
«Ν 
ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑΣ: ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 
ΕΠΙΛΕΞΙΜΗ ΧΩΡΑ ΠΟΛΩΝΙΑ 
4 ΟΥΓΓΑΡΙΑ 
5 ΤΣΕΧΟΣΛΟΒΑΚΙΑ 
5 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΧΩΡΕΣ 
3 
ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ 10 
2 20 
1 30 
3 40 
2 50 
1 60 
2 70 
2 80 
2 92 
1 98 
1 
ΣΥΜΒΑΛΛΟΜΕΝΗ 
ΧΩΡΑ Ε 
1 F 
3 NL 
3 I 
2 UK 
5 IRL 
1 D 
2 
ΕΤΑΙΡΟΙ ΕΚ Σύνολο εκπροσωπούμενων μελών ΕΚ 

ISSN 0254-1483 
COM(93)29 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 
Apit). καταλόγου : CB-CO-93-032-GR-C 
ISBN 92-77-52436-7 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
Lr2985 Luxembourg