Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η ανάγκη να κατοχυρωθούν πραγματικά τα δικαιώματα ψήφου των ατόμων με αναπηρία στις ευρωεκλογές»

(πρόσθετη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2021/C 56/04)

Εισηγητής: ο κ. Krzysztof PATER

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 20.2.2020 Νομική βάση Άρθρο 32 παράγραφος 2 του eσωτερικού kανονισμού Πρόσθετη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Εγκρίθηκε από το τμήμα 11.11.2020 Εγκρίθηκε από την ολομέλεια 2.12.2020 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 556 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 246/0/0

1. Εισαγωγή

1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση αποτελεί σύνοψη της δεύτερης φάσης των εργασιών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), η οποία έχει ως στόχο να διασφαλίσει ότι όλοι οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) με αναπηρία θα έχουν πραγματικό δικαίωμα ψήφου στις ευρωεκλογές.

1.2. Στο πρώτο στάδιο, το οποίο ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2019, η ΕΟΚΕ συνέταξε την ενημερωτική έκθεση με τίτλο «Τα πραγματικά δικαιώματα ψήφου στις ευρωεκλογές των ατόμων με αναπηρίες» ( 1 ) . Η έκθεση περιγράφει διεξοδικά τα νομικά και τεχνικά εμπόδια που δυσχεραίνουν την άσκηση αυτών των δικαιωμάτων σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Στην παρούσα γνωμοδότηση παρατίθενται μόνο ορισμένα από τα ευρήματα και πορίσματα της εν λόγω έκθεσης· όποιος ενδιαφέρεται να κατανοήσει πλήρως την κατάσταση, θα πρέπει να διαβάσει ολόκληρη την έκθεση.

2. Συμπεράσματα και συστάσεις

2.1. Σε κάθε μία από τις 27 χώρες της ΕΕ υπάρχουν νόμοι ή διαδικαστικές διατάξεις που αποκλείουν ορισμένους ψηφοφόρους με αναπηρία από τη συμμετοχή τους στις ευρωεκλογές.

2.2. Εάν δεν γίνουν ριζικές νομικές αλλαγές, παράλληλα με τη γήρανση του πληθυσμού, θα υπάρξει σταθερή αύξηση του αριθμού των ατόμων χωρίς πραγματικό δικαίωμα ψήφου λόγω αναπηρίας — τούτο ισχύει τόσο για τα άτομα που ζουν σε σπίτι όσο και για τα άτομα που διαμένουν σε ιδρύματα μακροχρόνιας φροντίδας. Αυτή η έλλειψη δυνατότητας ψήφου επηρεάζει επίσης πολλά άλλα άτομα, όπως τα άτομα που δέχονται βραχυχρόνια περίθαλψη σε νοσοκομεία, τα άτομα που βρίσκονται σε διαδικασία αποθεραπείας ή αποκατάστασης κατ’ οίκον και τα άτομα που βρίσκονται σε απομόνωση ή καραντίνα λόγω επιδημιολογικών κινδύνων.

2.3. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αυτό είναι απαράδεκτο και αντίθετο προς τις θεμελιώδεις αξίες της ΕΕ και τις διατάξεις της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντίκειται επίσης σε πολλές διεθνείς νομικές πράξεις πολιτικά κείμενα, μεταξύ των οποίων η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, η Οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου του ΟΗΕ, το Διεθνές σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα και οι συστάσεις της Επιτροπής υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.

2.4. Η ΕΟΚΕ καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και τα κράτη μέλη να τροποποιήσουν επειγόντως την εκλογική πράξη του 1976 ( 2 ) αποσαφηνίζοντας τις αρχές της οικουμενικότητας, της αμεσότητας και του απορρήτου των εκλογών, οι οποίες θα καταστήσουν δυνατή την εφαρμογή σε ολόκληρη την ΕΕ προτύπων που θα εγγυώνται ουσιωδώς τα δικαιώματα ψήφου στα άτομα με αναπηρία, σύμφωνα με το άρθρο 29 της σύμβασης για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. Τα πρότυπα αυτά πρέπει να περιλαμβάνουν τουλάχιστον τα ακόλουθα στοιχεία: — την απαγόρευση της στέρησης του δικαιώματος ψήφου στις ευρωεκλογές λόγω αναπηρίας ή κατάστασης της υγείας, — την υποχρέωση παροχής πληροφοριών σχετικών με τους κανόνες ψηφοφορίας σε μορφή προσαρμοσμένη στις ανάγκες που προκύπτουν από το είδος της αναπηρίας, — την παροχή της δυνατότητας σε όσους δεν είναι σε θέση να μεταβαίνουν στο εκλογικό τους τμήμα λόγω της αναπηρίας τους να ψηφίζουν ανεξάρτητα εκτός του εκλογικού τμήματος, — την εφαρμογή λύσεων που θα επιτρέπουν σε όσα άτομα με αναπηρία χρειάζονται σημαντική βοήθεια —όπως τα άτομα που είναι τυφλά, τα άτομα με προβλήματα όρασης ή που έχουν περιορισμένη χειρωνακτική επιδεξιότητα— να ψηφίζουν αυτοδύναμα, χωρίς να εξαρτώνται από τη βοήθεια άλλων ατόμων, — τη δυνατότητα αλλαγής του ορισθέντος εκλογικού τμήματος με άλλο τμήμα που να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες των ψηφοφόρων με αναπηρία, — το δικαίωμα ενός ατόμου να επιλέγει ελεύθερα έναν προσωπικό βοηθό, ο οποίος θα το επικουρεί κατά την άσκηση του δικαιώματος ψήφου του.

2.5. Η εφαρμογή των κανόνων αυτών θα εξακολουθήσει να εναπόκειται εν πολλοίς στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών, αλλά θα αποτελεί εγγύηση ότι, από το έτος 2024, κάθε πολίτης της ΕΕ θα έχει πραγματικά το δικαίωμα να εκλέγει τον εκπρόσωπό του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ανεξαρτήτως εθνικότητας ή χώρας διαμονής.

3. Η σημερινή κατάσταση

3.1. Εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία κατά την άσκηση των δικαιωμάτων ψήφου τους

3.1.1. Οι πολιτικοί ανά την Ευρώπη έχουν επίγνωση του γεγονότος ότι πολλά άτομα με αναπηρία δεν μπορούν να ασκούν τα εκλογικά τους δικαιώματα, καθώς εδώ και πολλά χρόνια τόσο οι εκπρόσωποι οργανώσεων που ασχολούνται με τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία και τα ανθρώπινα δικαιώματα όσο και τα μεμονωμένα άτομα με αναπηρία και οι οικογένειές τους ζητούν να τους δοθεί πραγματικό δικαίωμα ψήφου, χωρίς περιορισμούς. Ο τέως πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Antonio Tajani είχε επίσης αναφερθεί στο πρόβλημα αυτό στην επιστολή που απέστειλε το 2017 στους πρωθυπουργούς όλων των κρατών μελών, ζητώντας τους να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα έτσι ώστε τα άτομα με αναπηρία να μπορούν να ασκήσουν το δικαίωμα ψήφου τους κατά τις ευρωεκλογές του 2019. Ωστόσο, το προσδοκώμενο αποτέλεσμα δεν έχει ακόμη επιτευχθεί.

3.1.2. Στις 20 Μαρτίου 2019, η ΕΟΚΕ διαβίβασε την ενημερωτική της έκθεση με τίτλο «Τα πραγματικά δικαιώματα ψήφου στις ευρωεκλογές των ατόμων με αναπηρίες» στα υπόλοιπα θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη της ΕΕ.

3.1.2.1. Στην έκθεση περιγράφονται διεξοδικά τα νομικά και τεχνικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ τα άτομα με αναπηρία κατά την άσκηση των δικαιωμάτων ψήφου τους. Παρουσιάζονται επίσης περισσότερα από 200 παραδείγματα ορθών πρακτικών, δηλαδή λύσεις που διευκολύνουν τη συμμετοχή τους στις εκλογές.

3.1.2.2. Στην έκθεση γίνεται ανάλυση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία να συμμετέχουν πλήρως στην πολιτική ζωή —συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ψήφου— τα οποία απορρέουν από τις σημαντικότερες διεθνείς νομικές πράξεις και πολιτικά κείμενα.

3.1.2.3. Η έκθεση παρέχει επίσης λεπτομερή περιγραφή τόσο των κανόνων που ισχύουν στην ΕΕ και διέπουν τον τρόπο διεξαγωγής των ευρωεκλογών όσο και των τρόπων με τους οποίους μπορούν να τροποποιηθούν οι κανόνες αυτοί.

3.1.3. Οι περιορισμοί που περιγράφονται στην έκθεση επιβεβαιώθηκαν από εκθέσεις των ευρωπαϊκών μέσων μαζικής ενημέρωσης και οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών από τις τελευταίες ευρωεκλογές που διεξήχθησαν μεταξύ της 23ης και της 26ης Μαΐου 2019.

3.1.4. Κατά τη διάρκεια των δύο μηνών που μεσολάβησαν μεταξύ της δημοσίευσης της έκθεσης τον Μάρτιο και των ευρωεκλογών του Μαΐου, αποφασίστηκε να πραγματοποιηθούν νομοθετικές αλλαγές στη Γερμανία ( 3 ) και τη Γαλλία ( 4 ) , οι οποίες επέτρεψαν σε άτομα που προηγουμένως στερούνταν το δικαίωμα αυτό να ψηφίσουν. Παρ’ όλα αυτά, η εθνική νομοθεσία σε 14 κράτη μέλη εξακολουθεί να αποκλείει συνολικά περίπου 400 000 πολίτες της ΕΕ από την ψηφοφορία στις ευρωεκλογές λόγω νοητικής υστέρησης ή προβλημάτων ψυχικής υγείας — συνήθως κατόπιν απόφασης να τεθούν υπό καθεστώς πλήρους ή μερικής κηδεμονίας.

3.1.5. Οι διαδικαστικές διατάξεις (τεχνικοί περιορισμοί) που απορρέουν από κανόνες ή πρακτικές στα κράτη μέλη έχουν ως συνέπεια εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ να μην μπορούν να ψηφίζουν στις ευρωεκλογές. Παραδείγματος χάρη: — Σε 8 κράτη μέλη, όσα άτομα δεν μπορούν να μεταβούν σε εκλογικό κέντρο λόγω αναπηρίας ή ασθένειας, συμπεριλαμβανομένων των τροφίμων σε ιδρύματα περίθαλψης επί εικοσιτετραώρου βάσεως, δεν έχουν άλλο τρόπο να ψηφίσουν. — Σε 18 κράτη μέλη οι τυφλοί δεν μπορούν να ψηφίζουν αυτοδύναμα. — Σε 12 κράτη μέλη οι ψηφοφόροι με αναπηρία δεν μπορούν να επιλέγουν το εκλογικό τους τμήμα. — Σε 9 κράτη μέλη οι ψηφοφόροι πρέπει να γράφουν στο ψηφοδέλτιο τον αριθμό ταυτοποίησης του υποψηφίου, το ονοματεπώνυμό τους ή το όνομα του κόμματος που υποστηρίζουν, κάτι που αποτελεί σοβαρό εμπόδιο και όχι μόνο για τους τυφλούς. — Μόνο μία χώρα της ΕΕ διαθέτει κανόνες που καθορίζουν τον εξοπλισμό και τη λειτουργία των εκλογικών τμημάτων, έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ατόμων με διαφορετικές μορφές αναπηρίας (ισχύουν για το ήμισυ των εκλογικών τμημάτων της χώρας).

3.1.6. Σε κάθε μία από τις 27 χώρες της ΕΕ υπάρχουν νόμοι ή διαδικαστικές διατάξεις που αποκλείουν ορισμένους ψηφοφόρους με αναπηρία από τη συμμετοχή τους στις ευρωεκλογές. Ωστόσο, εάν εφαρμοστούν οι βέλτιστες πρακτικές από όλες τις χώρες, θα προκύψει ένα ιδανικό σύστημα όπου κάθε πολίτης της ΕΕ με αναπηρία, όχι μόνο θα έχει πλήρη δυνατότητα ψήφου, αλλά θα μπορεί επίσης να επιλέγει την πιο ευχερή μέθοδο ψηφοφορίας από διάφορες επιλογές.

3.1.7. Η πανδημία COVID-19 ώθησε τις χώρες που διοργανώνουν εκλογές το 2020 να εφαρμόσουν νέες, συχνά καινοτόμες λύσεις, παρέχοντας τη δυνατότητα ψήφου χωρίς την υποχρέωση προσέλευσης στο εκλογικό τμήμα, και διευρύνοντας έτσι το φάσμα των θετικών λύσεων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, οι οποίες είναι χρήσιμες όχι μόνο για τα άτομα με αναπηρία.

3.1.8. Στις 26 Νοεμβρίου 2020, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τον απολογισμό των ευρωεκλογών ( 5 ) , στο οποίο, παραπέμποντας στην έκθεση της ΕΟΚΕ, διαπιστώνει σοβαρούς περιορισμούς στην άσκηση των εκλογικών δικαιωμάτων από άτομα με αναπηρία.

3.2. Καθοριστικοί παράγοντες σχετικοί με τη δημογραφία και την υγεία

3.2.1. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Eurostat ( 6 ) , το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω επί του συνολικού πληθυσμού της ΕΕ θα αυξηθεί από 19,8 % το 2018 σε 31,3 % το 2100.

3.2.2. Σύμφωνα πάντα με τη Eurostat, «ένα κορίτσι που γεννήθηκε το 2015 αναμένεται να ζήσει υγιές κατά μέσο όρο 63,3 έτη χωρίς καμία μορφή αναπηρίας, ενώ ένα νεογέννητο αγόρι αναμένεται να ζήσει 62,6 χρόνια χωρίς αναπηρία» ( 7 ) . Δεδομένου ότι το προσδόκιμο ζωής αυτού του κοριτσιού ήταν 83,3 έτη και ενός αγοριού ήταν 77,9 έτη, ο μέσος όρος των γυναικών που γεννήθηκαν το 2015 θα ζήσει 20 έτη με αναπηρία, ενώ οι άνδρες που γεννήθηκαν το ίδιο έτος περίπου 15 έτη.

3.2.3. Σύμφωνα επίσης με τις εκτιμήσεις της Eurostat ( 8 ) , το ποσοστό των ατόμων με αναπηρία στην ηλικιακή ομάδα 15-64 ετών είναι 11-14 %, αναλόγως του ορισμού που ακολουθείται. Εάν χρησιμοποιηθεί ως σημείο αναφοράς ο ορισμός του άρθρου 1 της σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, που έχουν κυρώσει η ΕΕ και όλα τα κράτη μέλη της, τότε το ποσοστό υπερβαίνει το 15 %.

3.2.4. Ως εκ τούτου, υπολογίζεται ότι σχεδόν το 20 % των ενήλικων κατοίκων της ΕΕ, δηλαδή περίπου 80 εκατομμύρια άτομα, ζουν επί του παρόντος με κάποια μορφή αναπηρίας που δυσχεραίνει την καθημερινή τους ζωή, και το ποσοστό αυτό θα αυξάνεται κατά 1 % κατά μέσο όρο κάθε έξι χρόνια.

3.2.5. Η σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία ισχύει για όσους έχουν «μακροχρόνιες σωματικές, νοητικές, πνευματικές ή αισθητηριακές βλάβες». Ωστόσο, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι άλλα άτομα τα οποία τυπικά δεν θεωρούνται άτομα με αναπηρία, επειδή η αναπηρία τους είναι προσωρινή, υφίστανται τους ίδιους περιορισμούς όσον αφορά τη δυνατότητα ψήφου.

3.2.5.1. Σε αυτούς περιλαμβάνονται, για παράδειγμα, ασθενείς που νοσηλεύονται σε νοσοκομείο για μικρό διάστημα και άτομα που υποβάλλονται σε θεραπεία ή αποκατάσταση κατ’ οίκον και τα οποία, λόγω των προσωρινών περιορισμών που οφείλονται στην τρέχουσα κατάσταση της υγείας τους, δεν είναι σε θέση να ψηφίσουν σε εκλογικό τμήμα. Αυτό ίσως να ισχύει για αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες ασθενείς ανά την ΕΕ.

3.2.5.2. Επίσης, ενδέχεται να είναι σημαντικό για άτομα τα οποία, λόγω επιδημιολογικού κινδύνου, υπόκεινται σε περιορισμούς στις μετακινήσεις τους, π.χ. της απομόνωσής τους σε κλειστό ίδρυμα ή της αδυναμίας τους να φύγουν από το σπίτι τους. Η πείρα από την πανδημία COVID-19 δείχνει ότι πολλά εκατομμύρια πολιτών της ΕΕ θα μπορούσαν να επηρεαστούν ταυτόχρονα.

4. Τα πλέον σημαντικά διεθνή νομικά πλαίσια και πλαίσια πολιτικής που ισχύουν όσον αφορά τα δικαιώματα ψήφου των ατόμων με αναπηρία

4.1. Στο άρθρο 21 της Οικουμενικής διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου του ΟΗΕ, που εγκρίθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1948, ορίζεται ότι «[κ]αθένας έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στη διακυβέρνηση της χώρας του, άμεσα ή έμμεσα, με αντιπροσώπους ελεύθερα εκλεγμένους».

4.2. Σύμφωνα με το άρθρο 25 του Διεθνούς συμφώνου για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα, το οποίο εγκρίθηκε στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 16 Δεκεμβρίου 1966, «[κ]άθε πολίτης έχει το δικαίωμα και τη δυνατότητα χωρίς καμία διάκριση από εκείνες που αναφέρονται στο άρθρο 2 και χωρίς υπέρμετρους περιορισμούς: […] να εκλέγει […]».

4.3. Στη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 3 Μαΐου 2008, — σημειώνεται ότι τα συμβαλλόμενα κράτη πρέπει να «διασφαλίζουν ότι τα άτομα με αναπηρίες μπορούν να συμμετέχουν, αποτελεσματικά και πλήρως, στην πολιτική και δημόσια ζωή, σε ίση βάση με τους άλλους, […] συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος και της ευκαιρίας, για τα άτομα με αναπηρίες, να ψηφίζουν […]» και καθορίζεται ένα σύνολο μέτρων για την επίτευξη αυτού του στόχου, με την υποχρέωση «οι διαδικασίες ψηφοφορίας, οι εγκαταστάσεις και τα υλικά [να] είναι κατάλληλες, προσβάσιμες και εύκολες στην κατανόηση και χρήση» (άρθρο 29), — τονίζεται ότι «τα άτομα με αναπηρίες έχουν οπουδήποτε το δικαίωμα αναγνώρισης της προσωπικότητάς τους στο νόμο» και «απολαύουν της ικανότητας για δικαιοπραξία σε ίση βάση με τους άλλους, σε όλες τις πτυχές της ζωής» (άρθρο 12), — δηλώνεται ότι τα άτομα με αναπηρία πρέπει να έχουν πρόσβαση «[στα] κτίρια, τους δρόμους, τις μεταφορές και λοιπές εσωτερικές και υπαίθριες εγκαταστάσεις» (άρθρο 9).

4.4. «ανά την ΕΕ, τα άτομα με αναπηρία —ιδίως δε όσα στερούνται τη δικαιοπρακτική τους ικανότητα ή διαμένουν σε ιδρύματα— αδυνατούν να ασκούν το δικαίωμα ψήφου στις εκλογές και η συμμετοχή τους στις εκλογές δεν είναι πλήρως απρόσκοπτη». Συνέστησε δε «να ληφθούν τα αναγκαία μέτρα […], έτσι ώστε όλα τα άτομα με κάθε είδους αναπηρία […] να μπορούν να ασκούν το δικαίωμα ψήφου τους» ( 9 ). Η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία παρατήρησε το 2015 τα εξής:

4.5. Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ορίζει σαφώς στο άρθρο 20 παράγραφος 2 στοιχείο β) ότι «[ο]ι πολίτες της Ένωσης […] έχουν, μεταξύ άλλων: […] το δικαίωμα του εκλέγειν […] στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καθώς και […] στο κράτος μέλος κατοικίας τους, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους».

4.6. Στην Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβεβαιώνεται στο άρθρο 39 το δικαίωμα όλων των πολιτών της ΕΕ να ψηφίζουν στις ευρωεκλογές. Επιπλέον, στο άρθρο 21 παράγραφος 1, υπογραμμίζεται ότι «[α]παγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω […] αναπηρίας […]». Το δε άρθρο 26 ορίζει τα εξής: «Η Ένωση αναγνωρίζει και σέβεται το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες να επωφελούνται μέτρων που θα τους εξασφαλίζουν […] τη συμμετοχή στον κοινοτικό βίο».

4.7. Στη Σύσταση της Επιτροπής υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, της 16ης Νοεμβρίου 2011 ( 10 ) , επαναλαμβάνεται ότι όλα τα άτομα με αναπηρία έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν στον πολιτικό και δημόσιο βίο επί ίσοις όροις με τους άλλους πολίτες και ότι, κατά την ψηφοφορία, τα ψηφοδέλτια και οι εγκαταστάσεις πρέπει να είναι ευπρόσιτα.

5. Μέτρα που πρέπει να ληφθούν

5.1. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι, σύμφωνα με το άρθρο 10 παράγραφος 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ενοποιημένο κείμενο) «οι πολίτες εκπροσωπούνται άμεσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε επίπεδο Ένωσης». Επιπροσθέτως, στο άρθρο 14 παράγραφος δηλώνεται ότι «[τ]α μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση και καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία». Οι διατάξεις αυτές δεν παρέχουν τη βάση για οποιαδήποτε διαφοροποίηση του δικαιώματος ψήφου στις ευρωεκλογές μεταξύ των ατόμων με αναπηρία αναλόγως της ιθαγένειας ή της χώρας διαμονής τους.

5.2. Υπάρχουν σήμερα πολλά παραδείγματα αδικαιολόγητης διαφοροποίησης των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και, ως εκ τούτου, διακρίσεων εις βάρος τους. Παραδείγματος χάριν: — Ένα άτομο που έχει την ιθαγένεια δύο κρατών μελών της ΕΕ ενδέχεται, αναλόγως του έγγραφου ταυτότητας που επιλέγει, είτε να μπορεί να ψηφίζει εντελώς ανεξάρτητα είτε να στερείται το δικαίωμα ψήφου λόγω νοητικής υστέρησης. — Ένα άτομο που είναι κλινήρες και χρήζει φροντίδας επί εικοσιτετραώρου βάσεως δεν μπορεί να ψηφίσει επειδή αδυνατεί να μεταβεί στο εκλογικό τμήμα και δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα ψήφου στη χώρα διαμονής του. Ωστόσο, εάν το ίδιο άτομο διαβιοί σε άλλη χώρα της ΕΕ, μπορεί να ψηφίσει ελεύθερα με επιστολική ψήφο, σε κινητή κάλπη ή μέσω του διαδικτύου. — Ένας τυφλός σε κάποιο κράτος μέλος μπορεί να ψηφίζει εντελώς ανεξάρτητα, χωρίς οποιαδήποτε υποστήριξη, αλλά εάν ζούσε σε άλλο κράτος μέλος, αυτό θα ήταν αδύνατο, καθότι θα μπορούσε να ψηφίσει μόνο σε εκλογικό τμήμα με τη βοήθεια άλλου ατόμου. — Όποιος πάσχει από τη νόσο του Parkinson μπορεί να ψηφίζει ανεξάρτητα σε μια χώρα όπου η ψηφοφορία βασίζεται στη αναγραφή ενός απλού γραφικού συμβόλου (π.χ. «X») ή στην επιλογή του σχετικού ψηφοδελτίου από δεσμίδα ψηφοδελτίων που έχει λάβει, αλλά σε χώρα όπου είναι απαραίτητο να αναγράφονται ευανάγνωστα στο ψηφοδέλτιο ο αριθμός, το όνομα ή το επώνυμο του υποψηφίου, αντιμετωπίζει ανυπέρβλητο εμπόδιο. — Κάποιος με σοβαρά προβλήματα κινητικότητας (π.χ. χρειάζεται πατερίτσες ή αναπηρικό αμαξίδιο) σε ορισμένες χώρες μπορεί να επιλέγει το κατάλληλο εκλογικό τμήμα, ενώ σε άλλες χώρες δεν επιτρέπεται η ελεύθερη επιλογή εκλογικών τμημάτων, κάτι που συχνά εμποδίζει τα άτομα αυτά να ψηφίσουν στις εκλογές. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τέτοιες καταστάσεις είναι απαράδεκτες και αντίθετες προς τις θεμελιώδεις αξίες της ΕΕ και τις διατάξεις της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

5.3. Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τη διοργάνωση των ευρωεκλογών και τη θέσπιση των κανόνων τους. Εντούτοις, η διακριτική τους ευχέρεια περιορίζεται από το Δίκαιο της ΕΕ. Η εκλογική πράξη του 1976, που αποτελεί τη νομική βάση για τις ευρωεκλογές, καθορίζει κανόνες οι οποίοι ενίοτε διαφέρουν από την κείμενη νομοθεσία των κρατών μελών στις τοπικές ή εθνικές εκλογές ( 11 ) . Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η τροποποίηση αυτής της εκλογικής πράξης, με την επιβολή στα κράτη μέλη της υποχρέωσης να εφαρμόζουν πρότυπα που εγγυώνται ουσιωδώς στα άτομα με αναπηρία το δικαίωμα ψήφου, αποτελεί ενδεδειγμένο και ταχύ τρόπο για την εξάλειψη των υφιστάμενων πρακτικών που συνεπάγονται διακρίσεις εις βάρος αυτών των πολιτών της ΕΕ.

5.3.1. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η αρχή της καθολικής ψηφοφορίας —που ορίζεται στο άρθρο 1 παράγραφος 3 της εν λόγω εκλογικής πράξης— πρέπει να αποσαφηνιστεί με τη διευκρίνιση ότι κανένας πολίτης της ΕΕ δεν μπορεί να στερείται το δικαίωμα ψήφου στις ευρωεκλογές λόγω αναπηρίας ή της κατάστασης της υγείας του βάσει της εθνικής νομοθεσίας.

5.3.2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να αποσαφηνιστούν οι αρχές της αμεσότητας και του απορρήτου των εκλογών που αναφέρονται στο άρθρο 1 παράγραφος 3 της εκλογικής πράξης, με τη δήλωση ότι, κατά τον λεπτομερή καθορισμό των αρχών ψηφοφορίας, τα κράτη μέλη οφείλουν: — να επιτρέπουν στα άτομα, που λόγω αναπηρίας αδυνατούν να ψηφίζουν σε εκλογικό τμήμα, να ψηφίζουν άμεσα και ανεξάρτητα, — να παρέχουν πληροφορίες σχετικές με τους κανόνες ψηφοφορίας σε μορφή προσαρμοσμένη στις ανάγκες που προκύπτουν από το είδος της αναπηρίας, — να καταλήξουν σε ένα είδος μεθόδου ψηφοφορίας και να εφαρμόσουν τις απαραίτητες τεχνικές ρυθμίσεις, έτσι ώστε όσα άτομα με αναπηρία που χρήζουν σημαντικής βοήθειας —όπως τα άτομα που είναι κωφάλαλα, τυφλά, με προβλήματα όρασης ή όσα έχουν περιορισμένη χειρωνακτική επιδεξιότητα— να ψηφίζουν αυτοδύναμα, χωρίς να εξαρτώνται από τη βοήθεια άλλων ατόμων, — να εγγυώνται σε όλα τα άτομα με αναπηρία τη δυνατότητα αλλαγής του ορισθέντος εκλογικού τμήματος με άλλο τμήμα που κρίνουν ότι ανταποκρίνεται καλύτερα στην αναπηρία τους, — να κατοχυρώσουν το δικαίωμα όλων των ψηφοφόρων με αναπηρία να επιλέγουν ελεύθερα το άτομο που θα τους βοηθήσει να ψηφίσουν (προσωπικός βοηθός).

5.4. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι δυνατόν να αξιοποιηθεί η πλούσια θετική πείρα πολλών χωρών με σκοπό την ταχεία εφαρμογή των προτεινόμενων λύσεων, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαιτεροτήτων και των εκλογικών παραδόσεων κάθε κράτους μέλους.

5.4.1. Δεκαεπτά κράτη μέλη της ΕΕ έχουν ήδη θεσπίσει ρυθμίσεις για την ψηφοφορία με κινητή κάλπη προκειμένου για ορισμένες ομάδες ψηφοφόρων. Σε 8 κράτη μέλη οι πολίτες μπορούν να ψηφίζουν με επιστολική ψήφο. Σε ένα κράτος μέλος είναι δυνατή η διαδικτυακή ψηφοφορία. Ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ στήνουν αποκλειστικά εκλογικά τμήματα σε εγκαταστάσεις φροντίδας 24 ωρών. Οι λύσεις αυτές δίνουν τη δυνατότητα της ψήφου σε άτομα που δεν είναι σε θέση να μεταβαίνουν στο προκαθορισμένο εκλογικό τους τμήμα.

5.4.2. Εννέα κράτη μέλη έχουν εφαρμόσει λύσεις έτσι ώστε οι τυφλοί να ψηφίζουν ανεξάρτητα. Αυτό γίνεται είτε με τη μορφή ειδικών καλυμμάτων στα ψηφοδέλτια με ένα απλό γραφικό σύμβολο κατά την ψηφοφορία είτε με την προετοιμασία φακέλων για ψηφοδέλτια σε γραφή Braille, έτσι ώστε ο ψηφοφόρος να μπορεί εύκολα να βρίσκει το σωστό ψηφοδέλτιο που επιθυμεί να ρίξει στην κάλπη. Τα ειδικά καλύμματα είναι επίσης πολύ χρήσιμα για τα υπόλοιπα άτομα με προβλήματα όρασης, καθώς και για τα άτομα με μειωμένη χειρωνακτική επιδεξιότητα. Οι χώρες όπου απαιτείται επί του παρόντος από τους ψηφοφόρους να συμπεριλαμβάνουν στο ψηφοδέλτιο τον αριθμό ή το επώνυμο ενός υποψηφίου μπορούν επίσης να ωφεληθούν από αυτή την εμπειρογνωμοσύνη, εάν αποφασίσουν να κάνουν το σύστημα πιο εύχρηστο.

5.4.3. Δεκαπέντε κράτη μέλη παρέχουν στους ψηφοφόρους τη δυνατότητα να αλλάζουν εκλογικό τμήμα, τουλάχιστον όταν αυτό δικαιολογείται από την αναπηρία τους. Σε 10 κράτη μέλη είναι δυνατόν, τουλάχιστον για ορισμένες ομάδες ατόμων, να ψηφίζουν εκ των προτέρων, συνήθως σε εγκαταστάσεις καλά προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ατόμων με διάφορους τύπους αναπηρίας. Δεδομένου ότι σε καμία χώρα της ΕΕ δεν είναι όλα τα εκλογικά τμήματα προσαρμοσμένα στα άτομα με κάθε είδους αναπηρία, η παροχή στους ψηφοφόρους του δικαιώματος ελεύθερης επιλογής του κατάλληλου τμήματος είναι η μόνη ενδεδειγμένη λύση.

5.4.4. Σε πολλές χώρες, κάθε άτομο που έχει ορίσει ο εκάστοτε ψηφοφόρος με αναπηρία μπορεί να εκτελεί καθήκοντα βοηθού του κατά την ψηφοφορία. Ωστόσο, σε μια μεγάλη ομάδα κρατών μελών περιορίζεται το δικαίωμα ελεύθερης επιλογής βοηθού. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί δικαιολογημένο μόνο σε περίπτωση που πρόκειται για άτομο που εκτελεί ταυτόχρονα και άλλα καθήκοντα (για παράδειγμα, μέλος της εφορευτικής επιτροπής ή παρατηρητής). Σε άλλες περιπτώσεις, οι περιορισμοί δεν δικαιολογούνται και η διαδικασία επιλογής βοηθού που χρησιμοποιείται σε ορισμένα κράτη μέλη πλήττει την αξιοπρέπεια των ψηφοφόρων με αναπηρία.

5.5. Η εφαρμογή αυτών των αρχών δεν θα περιορίσει σε καμία περίπτωση τη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών και θα διασφαλίζει ότι κάθε πολίτης της ΕΕ με αναπηρία θα έχει πραγματικά το δικαίωμα να εκλέγει τον εκπρόσωπό του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ανεξαρτήτως ιθαγένειας ή χώρας διαμονής. Η ΕΟΚΕ κρίνει σημαντικό να υιοθετηθούν αυτές οι αρχές, έτσι ώστε οι επόμενες ευρωεκλογές να μπορούν να θεωρηθούν πραγματικά οικουμενικές.

5.5.1. Στο άρθρο 223 παράγραφος 1 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπονται τα εξής: «Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταρτίζει σχέδιο για τη θέσπιση των αναγκαίων διατάξεων με στόχο την εκλογή των μελών του με άμεση και καθολική ψηφοφορία κατά ενιαία διαδικασία σε όλα τα κράτη μέλη ή σύμφωνα με κοινές αρχές όλων των κρατών μελών. Το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία και μετά από την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο αποφασίζει με την πλειοψηφία των μελών που το απαρτίζουν, θεσπίζει τις αναγκαίες διατάξεις. Οι διατάξεις αυτές τίθενται σε ισχύ μετά την έγκρισή τους από τα κράτη μέλη, σύμφωνα με τους αντίστοιχους συνταγματικούς κανόνες τους».

5.5.2. Υπό αυτό το πρίσμα και με μέλημα να κατοχυρωθεί σε όλους τους πολίτες της ΕΕ που έχουν αναπηρία το δικαίωμα ψήφου στις ευρωεκλογές του 2024, η ΕΟΚΕ εισηγείται: — στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να εκπονήσει επειγόντως σχέδιο τροποποίησης της εκλογικής πράξης του 1976, — στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να θεσπίσει αναθεωρημένους κανόνες σύμφωνους με τους στόχους που καθορίζονται στην παρούσα γνωμοδότηση, και — στα κράτη μέλη να εγκρίνουν τους κανόνες που θα θεσπίσει το Συμβούλιο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση.

5.5.2.1. Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι πολλές, συχνά αμφιλεγόμενες, προτάσεις για την τροποποίηση των κανόνων που διέπουν τις ευρωεκλογές έχουν συζητηθεί τα τελευταία χρόνια. Εντούτοις, πιστεύει ότι οι προτάσεις με θέμα τα δικαιώματα ψήφου των ατόμων με αναπηρία θα πρέπει να εξαιρεθούν από αυτή τη γενική συζήτηση και να υποβληθούν ως ξεχωριστό σχέδιο, δεδομένου ότι μόνο αυτή η προσέγγιση προσφέρει την προοπτική επίτευξης ευρείας συναίνεσης και ταχείας εφαρμογής των προτεινόμενων αλλαγών. Η εφαρμογή προτύπων άσκησης των εκλογικών δικαιωμάτων από άτομα με αναπηρία θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει καλή βάση για παρόμοιες πρωτοβουλίες στο μέλλον όσον αφορά άλλα θέματα, όπως αναφέρει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο ψήφισμά του της 26ης Νοεμβρίου 2020 ( 12 )

Βρυξέλλες, 2 Δεκεμβρίου 2020. H Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) https://www.eesc.europa.eu/el/node/68473

(2) ΕΕ L 278 της 8.10.1976, ΕΕ C 340 της 10.11.1997, ΕΕ L 283 της 21.10.2002.

(3) https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Entscheidungen/EN/2019/04/qs20190415_2bvq002219en.html

(4) https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000038261631&categorieLien=id

(5) P9_TA(2020)0327

(6) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Population_structure_and_ageing/elThe_share_of_elderly_people_ continues_to_increase

(7) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=People_in_the_EU_-_statistics_on_an_ageing_society&oldid=458862

(8) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/pdfscache/34409.pdf

(9) Concluding Observations on the initial Report to the European Union [Καταληκτικές παρατηρήσεις επί της αρχικής έκθεσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης]

(10) Σύσταση CM/Rec(2011)14

(11) https://www.eesc.europa.eu/el/node/68473, 4ο μέρος.

(12) Σημείο 23 του ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τον απολογισμό των ευρωπαϊκών εκλογών (2020/2088(INI)); P9_TA(2020)0327.