ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - Σχέδιο κοινής έκθεσης για την κοινωνική ενσωμάτωση

Μέρος I - Η Ευρωπαϊκή Ένωση

συνοψη

εισαγωγη

1. Κύριες τάσεις και προκλήσεις

2. στρατηγικές προσεγγίσεις και πολιτικά μέτρα

3. Εντοπισμός ορθών πρακτικών και καινοτόμων προσεγγίσεων

3.1 Στόχος 1: Προώθηση της συμμετοχής στην απασχόληση και της πρόσβασης όλων στους πόρους, τα δικαιώματα, τα αγαθά και τις υπηρεσίες

3.1.1. Προώθηση της συμμετοχής στην απασχόληση

3.1.2. Προώθηση της πρόσβασης όλων στους πόρους, τα δικαιώματα, τα αγαθά και τις υπηρεσίες

3.1.2.1 Συστήματα κοινωνικής προστασίας

3.1.2.2 Στέγαση

3.1.2.3 Φροντίδα της υγείας

3.1.2.4 Εκπαίδευση, δικαιοσύνη και πολιτισμός

3.2 Στόχος 2: Πρόληψη των κινδύνων αποκλεισμού

3.2.1 Προώθηση της ηλεκτρονικής ένταξης

3.2.2 Πρόληψη των φαινομένων υπερχρέωσης και έλλειψη της στέγης

3.2.3 Διατήρηση της οικογενειακής αλληλεγγύης

3.3 Στόχος 3: Παροχή βοήθειας στους πιο ευάλωτους

3.3.1 Προώθηση της ένταξης των ατόμων που αντιμετωπίζουν διαρκή φτώχια

3.3.2 Εξάλειψη του κοινωνικού αποκλεισμού μεταξύ των παιδιών

3.3.3 Ανάληψη δράσης προς όφελος περιοχών που πλήττονται από τον αποκλεισμό

3.4 Στόχος 4: Κινητοποίηση του συνόλου των παραγόντων

3.4.1 Προώθηση της συμμετοχής και της έκφρασης των ατόμων που βρίσκονται σε κατάσταση αποκλεισμού

3.4.2 Ένταξη της καταπολέμησης του αποκλεισμού σε όλες τις πολιτικές

3.4.3 Προώθηση του διαλόγου και της εταιρικής σχέσης

4. Προώθηση της ισότητας μεταξύ γυναικών και ανδρών

4.1 Ευαισθησία αμφοτέρων των φύλων στις κύριες προκλήσεις

4.2 Ενσωμάτωση του φύλου στη συνολική στρατηγική

4.3 Αντιμετώπιση θεμάτων που αφορούν το φύλο στο πλαίσιο των διαφόρων στόχων

4.4 Η διάσταση του φύλου στη διαδικασία παρακολούθησης, της αξιολόγησης του αντικτύπου και του καθορισμού δεικτών

5. Χρήση δεικτών στα ΕΣΔ για την κοινωνική ενσωμάτωση

Μέρος ΙΙ - Τα κράτη μέλη

ΒΕΛΓΙΟ

Δ Α Ν Ι Α

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

ΕΛΛΑΔΑ

ΙΣΠΑΝΙΑ

ΓΑΛΛΙΑ

ΙΡΛΑΝΔΙΑ

Ι Τ Α Λ Ι Α

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ

ΑΥΣΤΡΙΑ

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ

ΣΟΥΗΔΙΑ

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

Παράρτημα I Δείκτες

Παραρτημα II Παραδειγματα ορθων πρακτικων που παρουσιαζονται στα εθνικα σχεδια δρασησ για την καταπολεμηση τησ φτωχειασ και του κοινωνικου αποκλεισμου

Μέρος I - Η Ευρωπαϊκή Ένωση

συνοψη

Είναι η πρώτη φορά που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει ένα πολιτικό έγγραφο για τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Με την τεκμηρίωση και την ανάλυση της κατάστασης σε όλα τα κράτη μέλη και με τον εντοπισμό των κύριων προκλήσεων για το μέλλον, το παρόν σχέδιο κοινής έκθεσης για την κοινωνική ενσωμάτωση συμβάλει στην ενίσχυση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Πρόκειται λοιπόν για ένα σημαντικό βήμα προς την επίτευξη του στρατηγικού στόχου της ΕΕ, την επίτευξη μεγαλύτερης συνοχής στην Ένωση στο διάστημα 2001-2010.

Η παρούσα έκθεση υλοποιεί την ανοιχτή μέθοδο συντονισμού για την κοινωνική ενσωμάτωση, που συμφωνήθηκε στη σύνοδο στη Λισσαβώνα το Μάρτιο του 2000. Αυτή η νέα διαδικασία αποτελεί σημαντική αναγνώριση του κύριου ρόλου της κοινωνικής πολιτικής, παράλληλα με την οικονομική πολιτική και την πολιτική απασχόλησης, για τη μείωση των ανισοτήτων και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής, αλλά και της ανάγκης αποτελεσματικής διασύνδεσης αυτών των πολιτικών στο μέλλον. Πρόκειται λοιπόν για ένα σημαντικό στοιχείο για την προώθηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής ατζέντας που συμφωνήθηκε στη Νίκαια και έρχεται να συμπληρώσει τους στόχους της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση.

Η παρούσα έκθεση αποτελεί σημαντική πρόοδο στη διαδικασία ανάπτυξης κοινών δεικτών για τη μέτρηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού μεταξύ των κρατών μελών και εντός αυτών. Δείχνει ότι τα κράτη μέλη και η Επιτροπή μετέχουν ενεργά στη διαδικασία αυτή. Κατ' αυτόν τον τρόπο θα επιτευχθεί μια περισσότερο ακριβής και αποτελεσματική παρακολούθηση της προόδου, όσον αφορά την αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού στο μέλλον. Θα συμβάλει επίσης στην καλύτερη αξιολόγηση των πολιτικών και στη σαφέστερη εκτίμηση της αποτελεσματικότητας και της οικονομικότητάς τους. Αυτό, μελλοντικά, θα έχει ως αποτέλεσμα τη θέσπιση καλύτερων πολιτικών στα κράτη μέλη.

Η παρούσα έκθεση δεν αξιολογεί την αποτελεσματικότητα των συστημάτων που υφίστανται ήδη στα κράτη μέλη. Αντίθετα, επικεντρώνεται στην ανάλυση των διαφόρων προσεγγίσεων που έχουν υιοθετηθεί από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο των ΕΣΔ κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού (ΕΣΔ/ενσωμάτωση), ως απάντηση στους κοινούς στόχους για τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό που συμφωνήθηκαν από την ΕΕ στη Νίκαια το Δεκέμβριο του 2000. Εξετάζει τα ΕΣΔ των κρατών μελών, εστιαζόμενη στην ποιότητα της ανάλυσης, στη σαφήνεια των στόχων, στους στόχους και το βαθμό ύπαρξης μιας στρατηγικής και ολοκληρωμένης προσέγγισης. Κατ' αυτόν τον τρόπο καταδεικνύει τη δέσμευση όλων των κρατών μελών να αξιοποιήσουν τη νέα διαδικασία κοινωνικής ενσωμάτωσης για την ενίσχυση των προσπαθειών τους κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

Το παρόν έγγραφο τεκμηριώνει ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και πρωτοβουλιών που εφαρμόζονται ή προτείνονται στα κράτη μέλη. Αυτές οι πολιτικές και πρωτοβουλίες θα προσφέρουν στο μέλλον μια καλή βάση συνεργασίας και ανταλλαγής συμπερασμάτων μεταξύ των κρατών μελών. Ωστόσο, δεν κατέστη δυνατός ο εντοπισμός παραδειγμάτων ορθής πρακτικής, αφού προς το παρόν υπάρχει μια γενική έλλειψη πολιτικών και προγραμμάτων αυστηρής παρακολούθησης στα κράτη μέλη. Επομένως, η έκθεση επισημαίνει ότι μια σημαντική πρόκληση για την επόμενη φάση της διαδικασίας για την κοινωνική ενσωμάτωση θα είναι η εισαγωγή μιας πιο ενδελεχούς ανάλυσης όσον αφορά την οικονομική αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα των πολιτικών για την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

Η νέα δέσμευση - Στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων στη Λισσαβώνα (Μάρτιος 2000), στη Νίκαια (Δεκέμβριος 2000) και στη Στοκχόλμη (Ιούνιος 2001), τα κράτη μέλη δεσμεύτηκαν στην προώθηση μιας βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης και ποιοτικής απασχόλησης, που θα μειώσει τον κίνδυνο της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού και θα ενισχύσει την κοινωνική συνοχή στην Ένωση, στο διάστημα 2001-2010. Για να ενισχύσει αυτή τη δέσμευση, το Συμβούλιο καθόρισε κοινούς στόχους όσον αφορά τη μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Συμφωνήθηκε επίσης να επιδιωχθεί από τα κράτη μέλη η επίτευξη των στόχων αυτών, από το 2001 και μετά, στο πλαίσιο των διετών Εθνικών Σχεδίων Δράσης κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού (ΕΣΔ/ενσωμάτωση). Επίσης, το Συμβούλιο καθιέρωσε μια νέα ανοιχτή μέθοδο συντονισμού, για την ενθάρρυνση της συνεργασίας των κρατών μελών και τη βελτίωση του αντικτύπου στην κοινωνική ενσωμάτωση από τις πολιτικές σε τομείς όπως η κοινωνική προστασία, η απασχόληση, η υγεία, η στέγαση και η εκπαίδευση. Τα ΕΣΔ/ενσωμάτωση και η ανάπτυξη συγκρίσιμων δεικτών παρέχουν το πλαίσιο για την προώθηση της ανταλλαγής ορθών πρακτικών και εμπειριών σε κοινοτικό επίπεδο. Οι προσπάθειες αυτές θα υποστηριχθούν και με την εφαρμογή, από το 2002, ενός πενταετούς κοινοτικού προγράμματος δράσης για την κοινωνική ενσωμάτωση.

Το γενικό πλαίσιο - Η νέα ανοιχτή μέθοδος συντονισμού θα συμβάλει στην καλύτερη ενσωμάτωση κοινωνικών στόχων στις υπάρχουσες διαδικασίες για την επίτευξη του φιλόδοξου στρατηγικού στόχου που καθορίστηκε για την Ένωση στη Λισσαβώνα. Συγκεκριμένα, θα συμβάλει στην εξασφάλιση μιας θετικής και δυναμικής αλληλεπίδρασης των πολιτικών στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα και στον τομέα της απασχόλησης και θα κινητοποιήσει όλους τους παράγοντες για την επίτευξη αυτού του στρατηγικού στόχου. Η παρούσα έκθεση βρίσκεται σε πλήρη εναρμόνιση με τους στόχους της ευρωπαϊκής κοινωνικής ατζέντας που συμφωνήθηκαν στη Νίκαια, αφού αναγνωρίζει το διπλό ρόλο της κοινωνικής πολιτικής, τόσο ως παραγωγικού παράγοντα όσο και ως βασικού μηχανισμού για τη μείωση των ανισοτήτων και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής. Για το λόγο αυτό δίνει μεγάλη έμφαση στη συμμετοχή στην απασχόληση, ειδικά ομάδων που υποεκπροσωπούνται ή μειονεκτούν σε αυτήν, σύμφωνα με τους στόχους της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Επίσης, η έκθεση συνεκτιμά τα επιτεύγματα του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, το οποίο χαρακτηρίζεται από συστήματα που προσφέρουν ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας, από τον κοινωνικό διάλογο και από την παροχή υπηρεσιών γενικού ενδιαφέροντος, οι οποίες καλύπτουν ζωτικές δραστηριότητες για την κοινωνική συνοχή, αντικατοπτρίζοντας ταυτόχρονα την ποικιλομορφία στις επιλογές και τις συνθήκες των κρατών μελών.

Υλοποίηση της δέσμευσης - Όλα τα κράτη μέλη επιβεβαίωσαν τη δέσμευσή τους να υλοποιήσουν την ανοιχτή μέθοδο συντονισμού, με την υποβολή εθνικών σχεδίων έως τον Ιούνιο του 2001. Στα σχέδια αυτά καθορίζονται οι προτεραιότητες των κρατών μελών στη μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού για μια περίοδο 2 ετών, ενώ περιλαμβάνεται και μια, λίγο έως πολύ, λεπτομερής περιγραφή των πολιτικών μέτρων που εφαρμόζονται ή σχεδιάζονται για την επίτευξη των κοινών στόχων της ΕΕ. Τα περισσότερα ΕΣΔ περιλαμβάνουν επίσης παραδείγματα ορθής πρακτικής. Τα ΕΣΔ παρέχουν μια καλή πηγή πληροφόρησης, βάσει της οποίας η Επιτροπή και τα κράτη μέλη μπορούν να αναπτύξουν περαιτέρω τη διαδικασία ανταλλαγής ορθών πρακτικών, συμβάλλοντας στη χάραξη πιο αποτελεσματικών πολιτικών στα κράτη μέλη. Η διαδικασία αυτή πρέπει να ενισχυθεί στο μέλλον, με τη διεξαγωγή πιο εκτενών αξιολογήσεων των εθνικών πολιτικών, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων για τα δημόσια οικονομικά, και με την ανάπτυξη ενός εκτενούς συνόλου δεικτών και μεθοδολογιών τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ΕΕ.

Η συνολική εικόνα - Τα στοιχεία που περιέχονται στα ΕΣΔ επιβεβαιώνουν ότι η αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού εξακολουθεί να αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο αντίκτυπος των θετικών τάσεων στην οικονομία και την απασχόληση, στο διάστημα 1995-2000, βοήθησε στη σταθεροποίηση της κατάστασης, η οποία σε πολλά κράτη μέλη είχε επιδεινωθεί λόγω της οικονομικής ύφεσης στα μέσα της δεκαετίας του '90. Ωστόσο, από την ανάλυση που υπέβαλαν τα κράτη μέλη και από συγκρίσιμους δείκτες της ΕΕ καθίσταται σαφές ότι ο αριθμός των ατόμων που πλήττονται από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό στην κοινωνία παραμένει πολύ υψηλός. Τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία όσον αφορά το εισόδημα στα κράτη μέλη, αν και δεν καλύπτουν το πλήρες εύρος και τον πολυδιάστατο χαρακτήρα της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, δείχνουν ότι, το 1997, το 18% του πληθυσμού της ΕΕ, δηλαδή περισσότερα από 60 εκατ. άτομα, ζούσαν σε νοικοκυριά με εισόδημα χαμηλότερο από το 60% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου εισοδήματος και ότι περίπου το ήμισυ αυτών ζούσε κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας επί τρία συναπτά έτη.

Παράγοντες κινδύνου - Στα ΕΣΔ/ενσωμάτωση εντοπίζονται μια σειρά παραγόντων που αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο φτώχιας και κοινωνικού αποκλεισμού. Η ανεργία, ειδικά η μακροχρόνια, είναι πιο συχνότερα αναφερόμενος παράγοντας. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι: το χαμηλό εισόδημα, η απασχόληση χαμηλής ποιότητας, η έλλειψη στέγης, η ασθενής υγεία, η μετανάστευση, το χαμηλό επίπεδο ειδίκευσης και η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου, η ανισότητα των φύλων, η διακριτική μεταχείριση και ο ρατσισμός, οι μειονεξίες, το γήρας, η διάλυση της οικογένειας, η κατάχρηση ναρκωτικών και η διαβίωση σε περιοχές με πολλαπλά μειονεκτήματα. Ορισμένα κράτη μέλη επισημαίνουν το βαθμό αλληλεπίδρασης και σώρευσης με την πάροδο του χρόνου αυτών των παραγόντων κινδύνου και την ανάγκη εξόδου από το φαύλο κύκλο της φτώχιας και πρόληψης της διαιώνισής της από γενιά σε γενιά.

Οι διαρθρωτικές αλλαγές - Σε πολλά ΕΣΔ εντοπίζεται μια σειρά διαρθρωτικών αλλαγών που σημειώνονται σε όλη την ΕΕ και οι οποίες μπορούν να δημιουργήσουν νέους κινδύνους φτώχιας και κοινωνικού αποκλεισμού για ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, εκτός και αν υπάρξουν οι κατάλληλες πολιτικές απαντήσεις. Πρόκειται για: τις κύριες διαρθρωτικές αλλαγές στην αγορά εργασίας, λόγω μιας περιόδου ραγδαίων οικονομικών αλλαγών και παγκοσμιοποίησης. τη ραγδαία ανάπτυξη της κοινωνίας που βασίζεται στη γνώση και των τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας (ΤΠΕ). την αύξηση της μακροζωίας σε συνδυασμό με τη μείωση των ποσοστών γεννήσεων, με αποτέλεσμα την αύξηση των λόγων εξάρτησης. την αυξανόμενη τάση εθνικής, πολιτισμικής και θρησκευτικής πολυμορφίας, λόγω της διεθνούς μετανάστευσης και της αυξημένης κινητικότητας εντός της ΕΕ. την αύξηση της πρόσβασης των γυναικών στην αγορά εργασίας και τις αλλαγές στη δομή των νοικοκυριών.

Οι προκλήσεις - Η κυριότερη πρόκληση για τη δημόσια πολιτική, όπως προκύπτει από τα ΕΣΔ, είναι η εξασφάλιση της καθολικότητας των κύριων μηχανισμών κατανομής ευκαιριών και πόρων - της αγοράς εργασίας, του φορολογικού συστήματος, των συστημάτων παροχής κοινωνικής προστασίας, εκπαίδευσης, στέγασης, υγείας και άλλων υπηρεσιών - προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες των ατόμων που απειλούνται ιδιαίτερα από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό και να δοθεί στα άτομα αυτά η δυνατότητα πρόσβασης στα θεμελιώδη τους δικαιώματα. Από την άποψη αυτή είναι ενθαρρυντικό ότι στα ΕΣΔ επισημαίνεται η ανάγκη, και επιβεβαιώνεται η σχετική δέσμευση των κρατών μελών, για ενίσχυση των πολιτικών απασχόλησης και περαιτέρω εκσυγχρονισμό των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, αλλά και άλλων συστημάτων όπως της εκπαίδευσης, της υγείας και της στέγασης, όπως επίσης και για να μπορούν τα συστήματα αυτά να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες του ατόμου και στους παραδοσιακούς και νέους κινδύνους φτώχιας και κοινωνικού αποκλεισμού. Παρ' ό,τι η κλίμακα και η ένταση των προβλημάτων διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, μπορούν να εντοπιστούν οκτώ κύριες προκλήσεις, οι οποίες αντιμετωπίζονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από τα περισσότερα κράτη μέλη. Οι προκλήσεις αυτές είναι: ανάπτυξη μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς και προώθηση της απασχόλησης ως δικαίωμα και ευκαιρία για όλους. εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος και πόρων για αξιοπρεπή διαβίωση. αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού μειονεκτήματος. διατήρηση της οικογενειακής αλληλεγγύης και προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών. εξασφάλιση καλών συνθηκών στέγασης για όλους. εξασφάλιση ίσης πρόσβασης σε υπηρεσίες υψηλής ποιότητας (στην υγεία, τις μεταφορές, τον κοινωνικό τομέα, τη μέριμνα, τη ψυχαγωγία και το νομικό τομέα) και επένδυση σε αυτές. βελτίωση της παροχής υπηρεσιών. αναζωογόνηση περιοχών πολλαπλής υποβάθμισης.

Διαφορετικά σημεία εκκίνησης - Στα ΕΣΔ επισημαίνονται τα πολύ διαφορετικά συστήματα κοινωνικής πολιτικής που υπάρχουν στα κράτη μέλη, όπου τα πιο αναπτυγμένα και με υψηλά κατά κεφαλή επίπεδα κοινωνικών δαπανών συστήματα πρόνοιας επιτυγχάνουν μάλλον καλύτερα στην εξασφάλιση της πρόσβασης σε είδη πρώτης ανάγκης και στην τήρηση του αριθμού των ατόμων που απειλούνται από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό σαφώς κάτω από το μέσο όρο της ΕΕ. Η ύπαρξη πολύ διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής πολιτικής σε συνδυασμό με τα πολύ διαφορετικά επίπεδα φτώχιας εξηγεί την υιοθέτηση από τα κράτη μέλη πολύ διαφορετικών προσεγγίσεων, στο πλαίσιο των ΕΣΔ, για την αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ορισμένα κράτη μέλη αξιοποίησαν την ευκαιρία για να επανεξετάσουν τη στρατηγική τους προσέγγιση στο θέμα αυτό, συμπεριλαμβανομένου του συντονισμού των διαφόρων επιπέδων χάραξης και υλοποίησης πολιτικής. Άλλα κράτη μέλη, ιδιαίτερα αυτά με τα πιο αναπτυγμένα συστήματα πρόνοιας, όπου η φτώχια και ο κοινωνικός αποκλεισμός τείνουν να περιορίζονται σε ένα αριθμό πολύ συγκεκριμένων παραγόντων κινδύνου, έλαβαν ως δεδομένη τη συμβολή των καθολικών συστημάτων τους και στα ΕΣΔ που υπέβαλαν επικεντρώθηκαν στην επισήμανση νέων και πιο συγκεκριμένων μέτρων. Ένας άλλος παράγοντας που επηρέασε την προσέγγιση των κρατών μελών όσον αφορά τα ΕΣΔ, ήταν η πολιτική δομή της χώρας και ο τρόπος κατανομής των αρμοδιοτήτων όσον αφορά τη μάχη κατά του κοινωνικού αποκλεισμού ανάμεσα στις κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές. Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις διαφορές όσον αφορά αυτό το θέμα, τα περισσότερα κράτη μέλη αναγνωρίζουν την ανάγκη συμπλήρωσης των εθνικών σχεδίων με ολοκληρωμένες προσεγγίσεις σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση - Παρ' ότι όλα τα κράτη μέλη ανταποκρίθηκαν στη δέσμευση που ανέλαβαν στη Νίκαια, υπάρχουν διαφορές όσον αφορά το βαθμό στον οποίο τα ΕΣΔ παρέχουν μια εκτενή ανάλυση των κύριων διαρθρωτικών κινδύνων και προκλήσεων, εντάσσουν τις πολιτικές τους σε ένα μακροπρόθεσμο στρατηγικό πλαίσιο και εξελίσσονται από μια προσέγγιση προσανατολισμένη καθαρά σε τομείς και ομάδες στόχους προς μια ολοκληρωμένη προσέγγιση. Λίγα μόνο κράτη μέλη προχωρούν πέρα από γενικές δηλώσεις σε συγκεκριμένους και ποσοτικοποιημένους στόχους, οι οποίοι προσφέρουν μια βάση για την παρακολούθηση της προόδου. Τα θέματα που αφορούν το φύλο δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς στα περισσότερα ΕΣΔ και η αναφορά τους είναι σποραδική, παρ' ό,τι σε ορισμένα ΕΣΔ αναφέρεται η δέσμευση για μεγαλύτερη ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου κατά τα επόμενα δύο έτη. Σε ένα μεγάλο βαθμό, η διαφορετική έμφαση που δίδεται στα θέματα αυτά στα διάφορα ΕΣΔ αντικατοπτρίζει τα διαφορετικά σημεία εκκίνησης που αναφέρθηκαν προηγουμένως.

Πεδίο εφαρμογής καινοτομιών - Από πλευράς ειδικών δράσεων και πολιτικών, τα περισσότερα κράτη μέλη επικεντρώνουν τις προσπάθειές τους περισσότερο στη βελτίωση του συντονισμού, στην προσαρμογή και το συνδυασμό υφιστάμενων πολιτικών και μέτρων και στην προώθηση της εταιρικής σχέσης και λιγότερο στην εφαρμογή σημαντικών και νέων ή καινοτόμων πολιτικών προσεγγίσεων. Ο σχετικά σύντομος διαθέσιμος χρόνος για την υποβολή των πρώτων ΕΣΔ οδήγησε πολλά κράτη μέλη στον περιορισμό των πολιτικών μέτρων στο υφιστάμενο δημοσιονομικό και νομικό πλαίσιο, ενώ τα περισσότερα δεν περιλαμβάνουν εκτιμήσεις του κόστους. Ως εκ τούτου, ενώ τα περισσότερα ΕΣΔ για το 2001 αποτελούν μια σημαντική αφετηρία στη διαδικασία, τα επόμενα χρόνια θα χρειαστεί να καταβληθούν περαιτέρω πολιτικές προσπάθειες για να υπάρξει ουσιαστικός αντίκτυπος στη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Αλληλεπίδραση με τη στρατηγική για την απασχόληση - Η συμμετοχή στην απασχόληση επισημαίνεται από τα περισσότερα κράτη μέλη ως η καλύτερη εξασφάλιση έναντι της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αυτό αντικατοπτρίζει την έμφαση που δόθηκε στην απασχόληση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη Νίκαια. Ανάμεσα στα ΕΣΔ για την ενσωμάτωση και τα ΕΣΔ για την απασχόληση υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση. Από τη μια, τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν τον αποφασιστικό ρόλο που διαδραματίζουν οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση στη μάχη κατά του κοινωνικού αποκλεισμού, με τη βελτίωση της απασχολησιμότητας και τη δημιουργία νέων ευκαιριών απασχόλησης, που αποτελούν βασική προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς. Ταυτόχρονα, η στρατηγική για την απασχόληση ασχολείται κυρίως με την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, στην προσπάθεια επίτευξης των στόχων που τέθηκαν στη Λισσαβώνα κατά τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Από την άλλη, με την εστίαση σε δράσεις που διευκολύνουν τη συμμετοχή στην απασχόληση των ατόμων, ομάδων και κοινοτήτων που έχουν απομακρυνθεί από την αγορά εργασίας, τα ΕΣΔ/ενσωμάτωση μπορούν να συμβάλουν θετικά στην αύξηση του ποσοστού απασχόλησης. Η τάση προς πολιτικές που θα είναι πιο θετικές και προληπτικές, που αναφέρεται στα περισσότερα ΕΣΔ, αντικατοπτρίζει την εμπειρία που έχει αποκτηθεί στο πλαίσιο της διαδικασίας του Λουξεμβούργου.

Σχεδιασμός πολιτικής - Μεταξύ των διαφόρων τομέων της πολιτικής για την επίτευξη των κοινών στόχων της ΕΕ, από τα ΕΣΔ προκύπτουν τρεις γενικές και συμπληρωματικές μεταξύ τους προσεγγίσεις. Η πρώτη προσέγγιση αφορά τη βελτίωση της καταλληλότητας, της πρόσβασης και της οικονομικής προσιτότητας των κύριων πολιτικών και παροχών, έτσι ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη κάλυψη, απορρόφηση και αποτελεσματικότητα (δηλαδή προώθηση της καθολικότητας). Η δεύτερη προσέγγιση έγκειται στην αντιμετώπιση συγκεκριμένων μειονεκτημάτων, τα οποία μπορούν να ξεπεραστούν με τη χρήση κατάλληλων πολιτικών (δηλαδή εξάλειψη ανισοτήτων). Η τρίτη προσέγγιση προβλέπει την αντιστάθμιση μειονεκτημάτων που μπορούν μόνο εν μέρει (ή και καθόλου) να ξεπεραστούν (δηλαδή εξασφάλιση αλληλεγγύης).

Εκτέλεση πολιτικής - Ένα κύριο θέμα σε όλα τα ΕΣΔ είναι όχι μόνο ο σχεδιασμός καλύτερων πολιτικών αλλά και η βελτίωση της εκτέλεσής τους, έτσι ώστε να υπάρχουν υπηρεσίες ολοκληρωμένες και χωρίς περιορισμούς που θα εστιάζονται περισσότερο στις ανάγκες και τις καταστάσεις των ατόμων που τις χρησιμοποιούν. Βάσει των ΕΣΔ μπορούν ήδη να εντοπιστούν ορισμένα στοιχεία ορθής πρακτικής. Σε αυτά περιλαμβάνονται: ο σχεδιασμός και η εκτέλεση πολιτικών όσο το δυνατόν πιο κοντά στον πολίτη. εξασφάλιση της παροχής των υπηρεσιών κατά τρόπο ολοκληρωμένο και ολιστικό. εξασφάλιση διαδικασιών λήψης αποφάσεων με διαφάνεια και δυνατότητα ελέγχου. διαμόρφωση υπηρεσιών που θα είναι πιο φιλικές στο χρήστη, περισσότερο προσαρμοσμένες στις ανάγκες του και πιο αποτελεσματικές. προώθηση της εταιρικής σχέσης μεταξύ διαφόρων παραγόντων. προώθηση της ισότητας, των δικαιωμάτων και της μη διακριτικής μεταχείρισης. επιδίωξη της συμμετοχής των ατόμων που πλήττονται από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. προώθηση της αυτονομίας και της ενδυνάμωσης των ατόμων που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες. προώθηση μιας διαδικασίας συνεχούς βελτίωσης των υπηρεσιών και της βιωσιμότητας αυτών.

Κινητοποίηση των κύριων ενδιαφερομένων - Τα περισσότερα κράτη μέλη αναγνωρίζουν την ανάγκη κινητοποίησης και συμμετοχής των κύριων ενδιαφερομένων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που πλήττονται από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, στο σχεδιασμό και την εφαρμογή των ΕΣΔ/ενσωμάτωση. Τα περισσότερα κράτη μέλη διαβουλεύτηκαν με ΜΚΟ και κοινωνικούς εταίρους κατά την προετοιμασία των ΕΣΔ. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις, εν μέρει λόγω του σύντομου διαθέσιμου χρόνου, η έκταση και η επίδραση αυτών των διαβουλεύσεων μάλλον ήταν περιορισμένη. Μια σημαντική πρόκληση για το μέλλον είναι η ανάπτυξη αποτελεσματικών μηχανισμών για τη συνεχή συμμετοχή τους στην εφαρμογή και την παρακολούθηση των ΕΣΔ. Ορισμένα κράτη μέλη επισημαίνουν μηχανισμούς διαβούλευσης και συμμετοχής των ενδιαφερομένων, που θα συμβάλουν προς την κατεύθυνση αυτή.

Κοινοί δείκτες - Διαπιστώνεται από τα ΕΣΔ ότι ακόμη απέχουμε πολύ από την επίτευξη μιας κοινής προσέγγισης όσον αφορά τον καθορισμό κοινών δεικτών, οι οποίοι θα επιτρέπουν τη σύγκριση των αποτελεσμάτων της πολιτικής και θα συμβάλουν στον εντοπισμό ορθών πρακτικών. Πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για τη βελτίωση της κατάστασης, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ΕΕ. Στην πλειοψηφία των ΕΣΔ χρησιμοποιούνται ακόμη εθνικοί ορισμοί για τη μέτρηση της φτώχιας και των επιπέδων ακαταλληλότητας όσον αφορά την πρόσβαση στη στέγαση, την ιατρική περίθαλψη ή την εκπαίδευση, ενώ μόνο σε λίγα ΕΣΔ γίνεται χρήση πολιτικών δεικτών. Το γεγονός αυτό καθιστά επιτακτική την ανάγκη έντασης των προσπαθειών για την ανάπτυξη ενός συνόλου κοινών δεικτών στον τομέα της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, το οποίο θα μπορούσε να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έως το τέλος του 2001. Υπογραμμίζει επίσης την ανάγκη συλλογής συγκρίσιμων στοιχείων μεταξύ των κρατών μελών.

εισαγωγη

Η παρούσα έκθεση στοχεύει στον εντοπισμό ορθών πρακτικών και καινοτόμων προσεγγίσεων κοινού ενδιαφέροντος για τα κράτη μέλη, βάσει των εθνικών σχεδίων δράσης για την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού (ΕΣΔ/ενσωμάτωση), σύμφωνα με την εντολή που δόθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη Νίκαια. Υποβάλλεται ως σχέδιο κοινής έκθεσης για την κοινωνική ενσωμάτωση που θα προετοιμάσει το Συμβούλιο από κοινού με την Επιτροπή και η οποία θα υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Laeken.

Η έκδοση της παρούσας έκθεσης αποτελεί ένα σημαντικό επίτευγμα. Για πρώτη φορά, σε ένα ενιαίο πολιτικό έγγραφο, αξιολογούνται οι κοινές προκλήσεις όσον αφορά την πρόληψη και την εξάλειψη της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού και την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης σε επίπεδο ΕΕ. Στο έγγραφο αυτό συνοψίζονται οι στρατηγικές και τα κύρια πολιτικά μέτρα που εφαρμόζονται ή προβλέπονται από όλα τα κράτη μέλη για την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού [1]. Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα για την ενίσχυση της πολιτικής συνεργασίας στον τομέα αυτό, με στόχο την προώθηση της ανταλλαγής εμπειριών και την κινητοποίηση σε επίπεδο ΕΕ, για την επίτευξη μιας μεγαλύτερης κοινωνικής ένταξης με ταυτόχρονη διασφάλιση των βασικών αρμοδιοτήτων των κρατών μελών όσον αφορά τη χάραξη και την εφαρμογή της πολιτικής.

[1] Στην παρούσα έκθεση, οι όροι φτώχια και κοινωνικός αποκλεισμός χαρακτηρίζουν καταστάσεις στις οποίες εμποδίζεται η πλήρης συμμετοχή των πολιτών στην οικονομική και κοινωνική ζωή και στην άσκηση των πολιτικών τους δικαιωμάτων ή/και όταν η πρόσβασή τους σε εισόδημα και άλλους πόρους (προσωπικούς, οικογενειακούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς) είναι τόσο ανεπαρκής ώστε να τους αποκλείει από την απόλαυση ενός επιπέδου διαβίωσης και ποιότητας ζωής που θεωρούνται επιτρεπτά από την κοινωνία στην οποία ζουν. Σε παρόμοιες καταστάσεις, οι πολίτες δεν είναι συνήθως σε θέση να κάνουν πλήρη χρήση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους.

Ύστερα από τη συμπερίληψη, στα άρθρα 136 και 137 ΕΚ από τη συνθήκη του Άμστερνταμ, της μάχης κατά του αποκλεισμού μεταξύ των συνιστωσών της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη Λισσαβώνα συμφώνησε στην ανάγκη ανάληψης ενεργειών που θα συμβάλουν σημαντικά στην εξάλειψη της φτώχιας έως το 2010. Συμφωνήθηκε επίσης ότι οι πολιτικές των κρατών μελών για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού πρέπει να βασίζονται στην ανοιχτή μέθοδο συντονισμού που συνδυάζει κοινούς στόχους, εθνικά σχέδια δράσης και ένα πρόγραμμα που πρότεινε η Επιτροπή για την ενθάρρυνση της συνεργασίας στον τομέα αυτό.

Η νέα ανοιχτή μέθοδος συντονισμού θα συμβάλει στην καλύτερη ενσωμάτωση κοινωνικών στόχων στις υπάρχουσες διαδικασίες για την επίτευξη του φιλόδοξου στρατηγικού στόχου που καθορίστηκε για την Ένωση στη Λισσαβώνα, "να καταστεί η πιο ανταγωνιστική και δυναμική οικονομία της γνώσης στον κόσμο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή". Συγκεκριμένα, θα συμβάλει στην εξασφάλιση μιας θετικής και δυναμικής αλληλεπίδρασης των πολιτικών στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα και στον τομέα της απασχόλησης και θα κινητοποιήσει όλους τους παράγοντες για την επίτευξη αυτού του στρατηγικού στόχου. Η παρούσα έκθεση βρίσκεται σε πλήρη εναρμόνιση με τους στόχους της ευρωπαϊκής κοινωνικής ατζέντας που συμφωνήθηκαν στη Νίκαια, αφού αναγνωρίζει το διπλό ρόλο της κοινωνικής πολιτικής, τόσο ως παραγωγικού παράγοντα όσο και ως βασικού μηχανισμού για τη μείωση των ανισοτήτων και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής. Για το λόγο αυτό δίνει μεγάλη έμφαση στη συμμετοχή στην απασχόληση, ειδικά ομάδων που υποεκπροσωπούνται ή μειονεκτούν σε αυτήν, σύμφωνα με τους στόχους της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Επίσης, η έκθεση συνεκτιμά τα επιτεύγματα του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, το οποίο χαρακτηρίζεται από συστήματα που προσφέρουν ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας, από τον κοινωνικό διάλογο και από την παροχή υπηρεσιών γενικού ενδιαφέροντος, οι οποίες καλύπτουν ζωτικές δραστηριότητες για την κοινωνική συνοχή, αντικατοπτρίζοντας ταυτόχρονα την ποικιλομορφία στις επιλογές και τις συνθήκες των κρατών μελών.

Δεδομένης της πολλαπλής αλληλεπίδρασης με άλλες υφιστάμενες διαδικασίες πολιτικού συντονισμού, πρέπει να εξασφαλιστεί η συνέπεια με τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση από τη μια και με τους Γενικούς Προσανατολισμούς των Οικονομικών Πολιτικών από την άλλη, ώστε να αποφευχθούν επικαλύψεις και αντιθέσεις όσον αφορά τους στόχους. Στην έκθεση σύνθεσης που υπέβαλε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη Στοκχόλμη, η Επιτροπή ξεκίνησε μια προσπάθεια έκφρασης αυτού του νέου στρατηγικού οράματος της Ένωσης σε μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση των πολιτικών στρατηγικών και των αποτελεσμάτων σε τέσσερις κύριους τομείς: οικονομική μεταρρύθμιση, κοινωνία της πληροφορίας, εσωτερική αγορά και κοινωνική συνοχή. Η παρούσα έκθεση φιλοδοξεί να επισημάνει το ρόλο της κοινωνικής πολιτικής και άλλων εξίσου σημαντικών για την κοινωνική συνοχή τομέων της πολιτικής (εκπαίδευση, στέγαση, υγεία), στο πλαίσιο της επόμενης έκθεσης σύνθεσης που θα προετοιμάσει η Επιτροπή για τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου την άνοιξη του 2002.

Όλα τα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί στη Νίκαια να καθορίσουν τις πολιτικές τους προτεραιότητες, όσον αφορά την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, στο πλαίσιο τεσσάρων στόχων που έχουν συμφωνηθεί από κοινού:

*διευκόλυνση της συμμετοχής στην απασχόληση και της πρόσβασης όλων των ατόμων σε πόρους, δικαιώματα, αγαθά και υπηρεσίες.

*πρόληψη των κινδύνων αποκλεισμού.

*παροχή βοήθειας στους πιο ευάλωτους.

*κινητοποίηση όλων των αρμόδιων φορέων.

Τα κράτη μέλη υπογράμμισαν επίσης τη σημασία της ενσωμάτωσης της ισότητας ανδρών και γυναικών σε όλες τις ενέργειες που αποβλέπουν στην επίτευξη αυτών των στόχων.

Τα ΕΣΔ/ενσωμάτωση, στα οποία καθορίζονται οι στόχοι και τα μέτρα για την επίτευξη αυτών των στόχων, προετοιμάστηκαν στην περίοδο Ιανουαρίου - Μαΐου 2001. Η Επιτροπή διαδραμάτισε ενεργό ρόλο, υποστηρίζοντας τις προπαρασκευαστικές προσπάθειες των κρατών μελών και προτείνοντας ένα κοινό σχεδιασμό και ένα χρονοδιάγραμμα εργασίας για τα ΕΣΔ, που εγκρίθηκαν από την επιτροπή για την κοινωνική προστασία. Επίσης, η Επιτροπή πρότεινε και συμμετείχε ενεργά σε μια σειρά διμερών σεμιναρίων με όλα τα κράτη μέλη, για την παρουσίαση της νέας στρατηγικής της ΕΕ και για να συζητηθούν οι πολιτικές προτεραιότητες της εκάστοτε χώρας κατά την προετοιμασία των ΕΣΔ. Σε διαφορετικό βαθμό, στα σεμινάρια συμμετείχαν, εκτός από τις αρμόδιες για το συντονισμό των σχεδίων αρχές, πολλές άλλες κρατικές υπηρεσίες καθώς και εκπρόσωποι περιφερειακών και τοπικών αρχών, μη κυβερνητικές οργανώσεις και κοινωνικοί εταίροι.

Η συνολική εικόνα που προκύπτει από τα δεκαπέντε ΕΣΔ επιβεβαιώνει ότι η αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για να μπορέσουν τα κράτη μέλη να επιτύχουν το στόχο οικοδόμησης κοινωνιών χωρίς αποκλεισμούς, θα χρειαστούν σημαντικές βελτιώσεις στην κατανομή των πόρων και των ευκαιριών στην κοινωνία, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η κοινωνική ένταξη και η συμμετοχή όλων των ατόμων καθώς και η πρόσβασή τους σε θεμελιώδη δικαιώματα. Ωστόσο, το μέγεθος της πρόκλησης διαφέρει σημαντικά τόσο μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών όσο και εντός αυτών.

Η ύπαρξη πολύ διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής πολιτικής στα κράτη μέλη είχε ως αποτέλεσμα την υιοθέτηση πολύ διαφορετικών προσεγγίσεων στο πλαίσιο της διαδικασίας για τα ΕΣΔ. Ορισμένα κράτη μέλη αξιοποίησαν την ευκαιρία για να επανεξετάσουν ή να επιφέρουν θεμελιώδεις βελτιώσεις στην προσέγγισή τους όσον αφορά την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Άλλα κράτη μέλη, ιδιαίτερα αυτά με τα πιο αναπτυγμένα συστήματα πρόνοιας, έλαβαν ως δεδομένη τη συμβολή των καθολικών συστημάτων τους στην πρόληψη της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού και στα ΕΣΔ που υπέβαλαν επικεντρώθηκαν στην επισήμανση νέων και πιο συγκεκριμένων μέτρων.

Στα ΕΣΔ υπογραμμίζεται η ανάγκη και επιβεβαιώνεται η δέσμευση των κρατών μελών για την ενίσχυση των πολιτικών τους για την απασχόληση και για περαιτέρω εκσυγχρονισμό των συστημάτων τους κοινωνικής προστασίας καθώς και άλλων συστημάτων, όπως της εκπαίδευσης και της στέγασης, για να μπορούν να ανταποκρίνονται περισσότερο στις ανάγκες του ατόμου και να αντιμετωπίζονται παραδοσιακοί αλλά και νέοι κίνδυνοι φτώχιας και κοινωνικού αποκλεισμού. Η κύρια πρόκληση εδώ συνίσταται στην εξασφάλιση απόδοσης ίσης αξίας στις πολιτικές που εφαρμόζονται σε αυτούς τους τομείς και στις πολιτικές για την απασχόληση και την οικονομία. Η μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού πρέπει να ενσωματωθεί ανάλογα σε όλους αυτούς τους τομείς της πολιτικής, με την ανάπτυξη πραγματικών συνεργιών μεταξύ αυτών. Σε πολλά κράτη μέλη αναγνωρίζεται επίσης ότι η εικόνα δεν είναι στατική και ότι πρέπει να συνεκτιμούνται οι ραγδαίες διαρθρωτικές αλλαγές που αφορούν όλες τις χώρες, προκειμένου να αποφευχθεί η εμφάνιση νέων ή η ένταση υφιστάμενων μορφών κοινωνικού αποκλεισμού.

Όλα τα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί όσον αφορά τη νέα διαδικασία της ΕΕ για το συντονισμό της πολιτικής κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Στα ΕΣΔ όλων ανεξαιρέτως των κρατών μελών, καθορίζονται οι προτεραιότητες στη μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού για μια περίοδο δύο ετών, συνεκτιμώντας τους τέσσερις κοινούς στόχους που συμφωνήθηκαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Νίκαιας. Όλα τα ΕΣΔ περιλαμβάνουν μια, λίγο έως πολύ, λεπτομερή περιγραφή των πολιτικών μέτρων που εφαρμόζονται ή σχεδιάζονται προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι, ενώ στην πλειοψηφία των σχεδίων περιλαμβάνονται παραδείγματα ορθής πρακτικής. Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη επισημαίνουν ότι ο χρόνος που είχαν στη διάθεσή τους για την προετοιμασία των σχεδίων ήταν πολύ σύντομος, ώστε να μπορέσουν να επεξεργαστούν νέες σημαντικές πρωτοβουλίες και καινοτόμες προσεγγίσεις. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι τα περισσότερα ΕΣΔ επικεντρώνονται σε υφιστάμενα πολιτικά μέτρα και προγράμματα αντί να καθορίζουν νέες πολιτικές προσεγγίσεις. Γενικά, τα ΕΣΔ επικεντρώνονται συγκριτικά λιγότερο στις επιπτώσεις των προτεινόμενων πρωτοβουλιών στα δημόσια οικονομικά. Βέβαια, για τις υφιστάμενες πρωτοβουλίες έχει γίνει σαφής υπολογισμός του κόστους και του προϋπολογισμού. Όμως, όσον αφορά το σχεδιασμό της μελλοντικής στρατηγικής για την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης, είναι σημαντικό να συνεκτιμούνται οι οικονομικοί περιορισμοί. Οι ενέργειες για την αύξηση των επενδύσεων στην εκπαίδευση, για τη βελτίωση της καταλληλότητας της κοινωνικής προστασίας ή την επέκταση πρωτοβουλιών σχετικά με την απασχολησιμότητα, μπορεί να συνεπάγονται σημαντικό οικονομικό κόστος και γι' αυτό πρέπει να εξετάζονται στο πλαίσιο των εθνικών δημοσιονομικών δεσμεύσεων όπως και στο πλαίσιο των Γενικών Προσανατολισμών των Οικονομικών Πολιτικών (ΓΠΟΠ) και του συμφώνου για τη σταθερότητα και την ανάπτυξη. Πρέπει επίσης να συνεκτιμούνται κανονιστικοί περιορισμοί. Για παράδειγμα, μέτρα που μπορεί να επηρεάσουν το εργατικό κόστος ή κίνητρα για τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας πρέπει να είναι σύμφωνα με τους ΓΠΟΠ και τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση.

Τα επόμενα βήματα στην ανοιχτή μέθοδο συντονισμού έχουν ως εξής:

-Βήμα 1 (Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2001): η ανάλυση των ΕΣΔ/ενσωμάτωση από την Επιτροπή συμπληρώνεται από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της επιτροπής κοινωνικής προστασίας και στη συνέχεια στο Συμβούλιο Κοινωνικών Υποθέσεων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα συμμετέχει στη δημόσια συζήτηση. Στη συνέχεια θα υποβληθεί στη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Laeken και στις Βρυξέλλες κοινή έκθεση, στην οποία θα καθορίζονται οι προτεραιότητες και οι προσεγγίσεις βάσει των οποίων θα αναπτυχθούν οι προσπάθειες και ο συντονισμός σε κοινοτικό επίπεδο, κατά την υαλοποίηση των πρώτων ΕΣΔ/ενσωμάτωση.

-Βήμα 2 (Ιανουάριος - Μάιος 2002): η προσοχή θα εστιαστεί στην ανάπτυξη μιας διαδικασίας ανταλλαγής εμπειριών που θα υποστηρίζεται από την εφαρμογή ενός νέου κοινοτικού προγράμματος δράσης, το οποίο προγραμματίζεται να αρχίσει τον Ιανουάριο του 2002, όπως επίσης και από ένα σύνολο κοινά συμφωνημένων δεικτών για την κοινωνική ενσωμάτωση, οι οποίοι αναμένεται να θεσπιστούν από το Συμβούλιο έως το τέλος του 2001.

-Βήμα 3 (υπόλοιπο του 2002): διεξαγωγή διαλόγου μεταξύ κρατών μελών και Επιτροπής στο πλαίσιο της επιτροπής κοινωνικής προστασίας, με βάση την εμπειρία από τον πρώτο χρόνο υλοποίησης. Στόχος είναι η εξαγωγή συμπερασμάτων προς το τέλος του 2002, προκειμένου να μπορέσουν, στο πλαίσιο προετοιμασίας του δεύτερου κύματος ΕΣΔ, να επιβεβαιωθούν οι στόχοι και να ενισχυθεί η συνεργασία.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που συνεδρίασε στο Γκέτεμποργκ κάλεσε τις υποψήφιες χώρες να μεταφέρουν τους οικονομικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους της Ένωσης στις εθνικές τους πολιτικές. Η προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης αποτελεί έναν από τους στόχους αυτούς και η Επιτροπή ενθαρρύνει τις υποψήφιες χώρες να αξιοποιήσουν για το σκοπό αυτό την εμπειρία των κρατών μελών που περιγράφεται στην παρούσα έκθεση.

1. Κύριες τάσεις και προκλήσεις

Κύριες τάσεις

Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έζησε μια περίοδο έντονης οικονομικής μεγέθυνσης, η οποία συνοδεύτηκε από σημαντική αύξηση των θέσεων εργασίας και μείωση της ανεργίας. Στο διάστημα 1995-2000, τα 15 κράτη μέλη παρουσίασαν μέσο ποσοστό αύξησης του ΑΕΠ της τάξης του 2,6%, γεγονός που, από κοινού με την εφαρμογή μιας πολιτικής προσέγγισης πιο φιλικής προς την απασχόληση, οδήγησε στη δημιουργία περισσότερων από 10 εκατ. καθαρών θέσεων εργασίας και στην επίτευξη ενός μέσου ποσοστού αύξησης της απασχόλησης της τάξης του 1,3% ανά έτος. Κατά την ίδια περίοδο, το ποσοστό απασχόλησης αυξήθηκε από 60% σε 63,3% συνολικά, ενώ η αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των γυναικών ήταν ακόμη μεγαλύτερη - από 49,7% σε 54%. Η ανεργία παραμένει υψηλή, αφού πλήττει σήμερα 14,5 εκατ. άτομα στην Ένωση, όμως το ποσοστό μειώνεται συνεχώς από την περίοδο 1995-1997, όταν ήταν σχεδόν 11%, υπερβαίνοντας το 8% το 2000. Ως αποτέλεσμα μιας πιο θετικής προσέγγισης για την πολιτική που αφορά την αγορά εργασίας συνολικά, η μακροχρόνια ανεργία μειώθηκε με ακόμη ταχύτερους ρυθμούς και το ποσοστό της στην ανεργία γενικά μειώθηκε από 49% σε 44% (πίνακας 10).

Σε αντίθεση με τη γενική αποδοχή ότι η κατάσταση όσον αφορά την οικονομία και την απασχόληση έχει βελτιωθεί, οι αντιλήψεις για τις τάσεις όσον αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Ενώ σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχει η άποψη ότι η κατάσταση έχει χειροτερέψει, ή τουλάχιστον δεν έχει αλλάξει σημαντικά, στο τέλος της δεκαετίας του '90, σε άλλα υπάρχει η άποψη ότι η κατάσταση έχει βελτιωθεί, κυρίως λόγω της μείωσης της ανεργίας. Σε πολλά κράτη μέλη, η οικονομική μεγέθυνση και η αύξηση της απασχόλησης βοήθησαν στη σταθεροποίηση της κατάστασης σε μεγάλο βαθμό, αν και σε ακόμη υψηλά επίπεδα, σε ότι αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, που είχε επιδεινωθεί λόγω της οικονομικής ύφεσης στα μέσα της δεκαετίας του '90. Ωστόσο, η έλλειψη ενός κοινά αποδεκτού αναλυτικού πλαισίου καθιστά δύσκολη την εξαγωγή οριστικών συμπερασμάτων.

Οι ελλείψεις που υπάρχουν σήμερα όσον αφορά τη στατιστική κάλυψη, συμπεριλαμβανομένης της μέτρησης των αλλαγών με την πάροδο του χρόνου, συνθέτουν τις δυσκολίες για την αποκόμιση μιας σαφούς εικόνας των πρόσφατων εξελίξεων. Το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν στοιχεία σχετικά με το εισόδημα στα κράτη μέλη είναι το 1997 (και μάλιστα όχι για όλα τα κράτη μέλη). Το ποσοστό σχετικής φτώχιας, οριζόμενο ως το ποσοστό των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά των οποίων το εισόδημα είναι κάτω από το 60% του αντίστοιχου εθνικού μέσου εισοδήματος, ανερχόταν το 1997 σε 18% [2], σχεδόν ίδιο δηλαδή με αυτό του 1995. Το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε περισσότερα από 60 εκατ. άτομα στην ΕΕ, εκ των οποίων περίπου τα μισά ζούσαν διαρκώς, για τρία συνεχή έτη (1995-97), κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας.

[2] Το ποσοστό αυτό βασίζεται σε εναρμονισμένα στοιχεία από την έρευνα για τα νοικοκυριά στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ECHP) της EUROSTAT.

Η χρήση του ποσοστού σχετικής φτώχιας χρησιμεύει επίσης ως δείκτης του συνολικού αντικτύπου του συστήματος κοινωνικής προστασίας στην κατανομή του εισοδήματος. Η σχετική φτώχια θα έπληττε το 26% του πληθυσμού της ΕΕ αν δεν υπολογίζονταν ως μέρος του εισοδήματος οι κοινωνικές παροχές, εκτός από τις συντάξεις γήρατος, και το 41% εάν δεν υπολογίζονταν ούτε οι συντάξεις γήρατος (πίνακας 6).

Ενώ, όσον αφορά το φύλο, η συνολική διαφορά στα ποσοστά σχετικής φτώχιας είναι μικρή [3], είναι αντίθετα σημαντική για ορισμένες ομάδες: άτομα που ζουν μόνα τους, ειδικά ηλικιωμένες γυναίκες (το ποσοστό σχετικής φτώχιας για τους ηλικιωμένους άνδρες είναι 15% και για τις ηλικιωμένες γυναίκες 22%) και μόνοι γονείς, εκ των οποίων οι περισσότερες είναι γυναίκες (40%) (πίνακες 3α και 3γ).

[3] Η διαφορά των φύλων που έχει μετρηθεί όσον αφορά το εισόδημα δεν ανταποκρίνεται στην τρέχουσα αντίληψη για τις διαφορές των φύλων όσον αφορά την έκθεση σε φτώχια και κοινωνικό αποκλεισμό. Αυτό μπορεί εν μέρει να εξηγηθεί από το γεγονός ότι τα στοιχεία όσον αφορά το εισόδημα συλλέγονται σε επίπεδο νοικοκυριού και από την υπόθεση ότι η υπάρχει ίση κατανομή του εισοδήματος του νοικοκυριού μεταξύ όλων των ενήλικων μελών του.

Η σχετική όμως φτώχια με βάση το εισόδημα ήταν σημαντικά υψηλότερη για τους άνεργους, συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες, όπως παιδιά και νέους, και ορισμένα είδη νοικοκυριών, όπως οικογένειες μόνων γονέων και ζευγάρια με πολλά παιδιά. Στην παρούσα έκθεση χρησιμοποιείται ως όριο σχετικής φτώχιας το 60% του μέσου εθνικού εισοδήματος, ως καλύτερος διαθέσιμος δείκτης για τη διεξαγωγή συγκρίσεων όσον αφορά τη φτώχια σε όλη την ΕΕ. Ωστόσο, αναγνωρίζεται ότι ένας αποκλειστικά νομισματικός δείκτης, αν και είναι σημαντικός, δεν μπορεί να καλύψει το πλήρες εύρος και την πολλαπλή διάσταση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Το εισόδημα όμως αποτελεί μια μόνο διάσταση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Σε όλη την Ένωση, ένας μεγάλος αριθμός ατόμων ζει κάτω από δυσμενείς συνθήκες, από άποψη οικονομικών προβλημάτων, βασικών αναγκών, καταναλωτικών αγαθών, συνθηκών στέγασης, υγείας, κοινωνικών επαφών και γενικής ικανοποίησης [4]. Ένα στα έξι άτομα στην ΕΕ (17%) αντιμετωπίζει πολλαπλά μειονεκτήματα στους δύο ή και στους τρεις ακόλουθους τομείς: οικονομική κατάσταση, βασικές ανάγκες και στέγαση.

[4] Για μια πιο λεπτομερή ανάλυση μη νομισματικών δεικτών, βάσει του ECHP για το 1996, βλ. "Ευρωπαϊκές κοινωνικές στατιστικές - Εισόδημα, φτώχια και κοινωνικός αποκλεισμός" (European social statistics - Income, poverty and social exclusion), Eurostat 2000.

Παρ' ότι τα άτομα που ζουν σε νοικοκυριό χαμηλού εισοδήματος φαίνεται να μειονεκτούν συχνότερα σε μη νομισματικούς όρους απ' ό,τι το υπόλοιπο του πληθυσμού, η σχέση ανάμεσα στο εισόδημα και στις μη νομισματικές διαστάσεις της φτώχιας δεν είναι καθόλου απλή. Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που ζουν πάνω από το όριο σχετικής φτώχιας ενδεχομένως δεν μπορεί να ικανοποιήσει τουλάχιστον μια από τις ανάγκες που αναγνωρίζονται ως βασικές. Από την άλλη, το πραγματικό επίπεδο διαβίωσης για τα άτομα που ζουν κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας βελτιώνεται αισθητά από παράγοντες όπως η ιδιοκατοίκηση, η κατάσταση της υγείας, η ασφάλεια του εισοδήματος από την εργασία, η ανάγκη για επιπλέον φροντίδα ηλικιωμένων ή μειονεκτούντων ατόμων του νοικοκυριού κ.α. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι τα όρια σχετικής φτώχιας είναι εθνικά και διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Η νομισματική αξία του ορίου σχετικής φτώχιας κυμαίνεται από 11 400 ΠΑΔ (ή 12.060 ευρώ) στο Λουξεμβούργο [5] σε 3 800 ΠΑΔ [6] (ή 2.870 ευρώ) στην Πορτογαλία.

[5] Όλα τα στοιχεία για το Λουξεμβούργο αφορούν το 1996

[6] ΠΑΔ = Πρότυπα Αγοραστικής Δύναμης. Πρόκειται για εικονικό νόμισμα, που αποκλείει την επίδραση της διαφοράς στα επίπεδα τιμών μεταξύ των χωρών. Πηγή Eurostat.

Θα ήταν επίσης χρήσιμο να εξεταστεί η διασπορά γύρω από το όριο σχετικής φτώχιας, το 60%. Από αυτήν την άποψη αξίζει να σημειωθεί ότι το 1997, στο σύνολο της ΕΕ, τα ποσοστά των ατόμων που βρίσκονταν κάτω από το 70%, 50% και 40% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου εισοδήματος ήταν 25%, 12% και 7% αντίστοιχα.

Υπάρχει μια σαφής σχέση ανάμεσα στις δαπάνες για την κοινωνική προστασία και το επίπεδο σχετικής φτώχιας (βλ. γραφικές παραστάσεις 1 έως 4 στο στατιστικό παράρτημα). Κράτη μέλη με πολύ αναπτυγμένα συστήματα πρόνοιας και με υψηλά επίπεδα κατά κεφαλή δαπανών για την κοινωνική προστασία (δηλαδή αρκετά υψηλότερα από το μέσο όρο της ΕΕ, ο οποίος το 1998 ανερχόταν σε 5532 ΠΑΔ), όπως το Λουξεμβούργο, η Δανία, οι Κάτω Χώρες, η Σουηδία και η Γερμανία, παρουσιάζουν καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά την κάλυψη βασικών αναγκών και την τήρηση του αριθμού των ατόμων που ζουν κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας αρκετά πιο κάτω από το μέσο όρο της ΕΕ. Για τις χώρες αυτές, το θέμα της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ είναι σημαντικό, τείνει να περιορίζεται σε ένα μικρό αριθμό πολύ συγκεκριμένων παραγόντων κινδύνου. Τα χαμηλότερα ποσοστά σχετικής φτώχιας στην ΕΕ, για το 1997, εντοπίστηκαν στη Δανία (8%), τη Φινλανδία (9%), το Λουξεμβούργο [7] και τη Σουηδία (12%).

[7] Όλα τα στοιχεία για το Λουξεμβούργο αφορούν το 1996.

Αντίθετα, σε κράτη μέλη με λιγότερο αναπτυγμένα συστήματα πρόνοιας και παραδοσιακά χαμηλότερα επίπεδα δαπανών για την κοινωνική προστασία και τις δημόσιες υπηρεσίες, εν μέρει λόγω χαμηλής παραγωγικότητας, η φτώχια και ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι μάλλον πιο διαδεδομένα φαινόμενα και αποτελούν ουσιαστικό πρόβλημα. Σε αυτές τις χώρες, το ποσοστό σχετικής φτώχιας τείνει να είναι υψηλότερο, ειδικά στην Πορτογαλία (23%), το ΗΒ και την Ελλάδα (22%) [8] - βλ. γραφική παράσταση 1 στο παράρτημα 1. Επίσης, ορισμένες από αυτές τις χώρες αντιμετωπίζουν την ταχεία μετάβαση από μια αγροτική σε μια σύγχρονη κοινωνία, με αποτέλεσμα να αναπτύσσονται μορφές κοινωνικού αποκλεισμού που συνυπάρχουν με τις πιο παραδοσιακές.

[8] Πρέπει να σημειωθεί ότι στα στοιχεία αυτά δεν συνεκτιμάται πλήρως η αντισταθμιστική επίδραση που μπορεί να έχουν σε ορισμένα από αυτά τα κράτη μέλη το υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης ή/και το εισόδημα σε είδος.

Οι σχετικά μεγάλες ποσοτικές διαφορές που υπάρχουν στην ΕΕ όσον αφορά τον κίνδυνο της σχετικής φτώχιας καταδεικνύουν τη διαφορετική αφετηρία από την οποία πρέπει τα κράτη μέλη να αναπτύξουν τις πολιτικές τους προτεραιότητες στα ΕΣΔ/ενσωμάτωση.

Κύριες διαρθρωτικές αλλαγές

Στα ΕΣΔ αναγνωρίζονται τέσσερις κύριες αλλαγές που σημειώνονται σε όλη την ΕΕ και οι οποίες αναμένεται να έχουν σημαντικό αντίκτυπο τα επόμενα δέκα χρόνια. Στην πράξη, οι αλλαγές αυτές αντικατοπτρίζονται, λίγο έως πολύ, στις διάφορες στρατηγικές που προτείνονται, ανάλογα με το αν τα κράτη μέλη, κατά την επεξεργασία των σχεδίων τους, εξέτασαν το παρελθόν και το παρόν ή το παρόν με προεκτάσεις στο μέλλον. Οι διαρθρωτικές αυτές αλλαγές δημιουργούν ευκαιρίες για προώθηση και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής αλλά ταυτόχρονα ασκούν πιέσεις και παρουσιάζουν νέες προκλήσεις για τα συστήματα κοινωνικής ένταξης. Σε ορισμένες περιπτώσεις δημιουργούν νέους κινδύνους όσον αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, για ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες. Οι αλλαγές αυτές είναι οι εξής:

Αλλαγές στην αγορά εργασίας: Υπάρχουν βασικές διαρθρωτικές αλλαγές στην αγορά εργασίας που οφείλονται σε μια περίοδο ταχείας οικονομικής αλλαγής και παγκοσμιοποίησης. Οι αλλαγές αυτές δημιουργούν νέες ευκαιρίες αλλά και νέους κινδύνους:

-Υπάρχει μια αυξανόμενη ζήτηση για νέες δεξιότητες και υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων απασχόλησης αλλά και να δημιουργήσει νέα εμπόδια για τα άτομα που δεν διαθέτουν τις δεξιότητες που είναι απαραίτητες για την πρόσβαση σε αυτές τις ευκαιρίες, δημιουργώντας έτσι περισσότερη ανασφάλεια στα άτομα που δεν μπορούν να προσαρμοστούν στις νέες απαιτήσεις.

-Υπάρχουν επίσης νέες δυνατότητες απασχόλησης σε υπηρεσίες για άτομα με χαμηλό επίπεδο δεξιοτήτων, κάτι που από τη μια μπορεί να αυξήσει το εισόδημα ενός νοικοκυριού αλλά από την άλλη να οδηγήσει σε μια συνεχή και χαμηλοαμοιβόμενη επισφαλή απασχόληση, ειδικά για τις γυναίκες και τους νέους.

-Υπάρχουν επίσης περισσότερες ευκαιρίες για εργασία μερικού χρόνου και νέες μορφές εργασίας, που από τη μια μπορούν να προσφέρουν τη δυνατότητα μεγαλύτερου συνδυασμού της οικογενειακής και της επαγγελματικής ζωής και να αποτελέσουν ένα ενδιάμεσο στάδιο προς μια πιο σταθερή μορφή απασχόλησης, από την άλλη όμως μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα επισφαλείς μορφές απασχόλησης.

-Οι τάσεις αυτές συνοδεύονται συχνά από την ύφεση σε παραδοσιακούς κλάδους και τη μεταφορά οικονομικής ευρωστίας από ορισμένους τομείς σε άλλους, με αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση ορισμένων κοινοτήτων και τη δημιουργία προβλημάτων συνωστισμού σε άλλες κοινότητες. Το πρόβλημα αυτό επισημαίνεται ιδιαίτερη προσοχή στα ΕΣΔ της Ελλάδας, της Πορτογαλίας, της Ιρλανδίας, του ΗΒ και της Φινλανδίας, ενώ είναι εμφανές και στις περιφερειακές διαφορές στην Ισπανία, την Ιταλία και τη Γερμανία.

Συνολικά, οι διαρθρωτικές αυτές αλλαγές στις αγορές εργασίας, οι οποίες συνήθως έχουν αντίκτυπο στους ασθενέστερους της κοινωνίας, αναγνωρίζονται από όλα τα κράτη μέλη.

Ηλεκτρονική ένταξη: Η ταχύτατη ανάπτυξη της κοινωνίας που βασίζεται στη γνώση και των τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας (ΤΠΕ) έχει ως αποτέλεσμα σημαντικές διαρθρωτικές αλλαγές στην κοινωνία, τόσο από πλευράς οικονομίας και απασχόλησης όσο και από πλευράς σχέσεων μεταξύ ατόμων και κοινοτήτων. Οι αλλαγές αυτές δημιουργούν νέες ευκαιρίες απασχόλησης αλλά και σημαντικούς κινδύνους. Η θετική πλευρά των ΤΠΕ είναι η δημιουργία νέων δυνατοτήτων απασχόλησης και πιο ευέλικτων τρόπων εργασίας, που μπορούν να διευκολύνουν το συνδυασμό της επαγγελματικής και της οικογενειακής ζωής και να προσφέρουν ευελιξία όσον αφορά τον τόπο εργασίας του ατόμου. Μπορούν να συμβάλουν στην αναζωογόνηση απομονωμένων και περιθωριοποιημένων κοινοτήτων. Μπορούν να αξιοποιηθούν για τη βελτίωση καίριων δημόσιων υπηρεσιών, την αύξηση της πρόσβασης στην πληροφόρηση και σε δικαιώματα για κάθε άτομο και για τη διευκόλυνση της συμμετοχής ατόμων με ιδιαίτερα μειονεκτήματα, όπως τα άτομα με ειδικές ανάγκες ή άτομα απομονωμένα και μοναχικά. Από την άλλη πλευρά, για άτομα που βρίσκονται ήδη σε μεγάλο κίνδυνο αποκλεισμού, οι ΤΠΕ μπορούν να δημιουργήσουν άλλο ένα στρώμα αποκλεισμού και να διευρύνουν το χάσμα ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, εφόσον ορισμένες ευάλωτες και χαμηλού εισοδήματος ομάδες δεν έχουν πρόσβαση σε αυτές. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη είναι η ανάπτυξη συνεκτικών και θετικών πολιτικών που θα εξασφαλίζουν ότι οι ΤΠΕ δεν δημιουργούν μια νέα απομονωμένη και χαμηλής ειδίκευσης ομάδα στην κοινωνία. Για το λόγο αυτό πρέπει να επενδύσουν στην εξασφάλιση ίσης πρόσβασης, κατάρτισης και συμμετοχής για όλους.

Στα ΕΣΔ, το θέμα της ηλεκτρονικής ένταξης αναγνωρίζεται από διάφορα κράτη μέλη, βάσει μιας αρκετά αναπτυγμένης ανάλυσης των κινδύνων και των σύγχρονων εθνικών διαφορών. Ωστόσο, το μέγεθος της πρόκλησης δεν έχει προσδιοριστεί επαρκώς και, γενικά, στα σχέδια δεν καθορίζονται δείκτες.

Δημογραφικές αλλαγές και αυξημένη εθνική ποικιλότητα: Σε όλη την Ευρώπη σημειώνονται σημαντικές δημογραφικές αλλαγές. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο αριθμός των μεγαλύτερων σε ηλικία ατόμων, και κυρίως των υπερήλικων, η πλειοψηφία των οποίων είναι γυναίκες. Αυτό επισημαίνεται ιδιαίτερα από ορισμένα κράτη μέλη (Ιταλία, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Ελλάδα, Αυστρία) και αποτελεί ένα θέμα αυξανόμενης σημασίας. Ο λόγος εξάρτησης ηλικιωμένων, που ορίζεται ως το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών στο σύνολο του ενεργού πληθυσμού (20-24) έχει αυξηθεί από 25% σε 27%, στο διάστημα 1995-2000, και προβλέπεται να αυξηθεί περαιτέρω φθάνοντας το 53% το 2050 (πηγή: Eurostat).

Η μείωση των γεννήσεων σε πολλές χώρες συμβάλλει επίσης στην αύξηση του λόγου εξάρτησης. Αυτό έχει σοβαρές επιπτώσεις όσον αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, από πολλές απόψεις:

-Τα συστήματα φορολόγησης/πρόνοιας καλούνται να χρηματοδοτήσουν επαρκείς συντάξεις για όλους τους ηλικιωμένους, ιδίως για τα άτομα, κυρίως γυναίκες, των οποίων η επαγγελματική σταδιοδρομία δεν είχε την απαραίτητη χρονική διάρκεια ή δεν ήταν συνεχής ώστε να μπορούν να συγκεντρώσουν επαρκή συνταξιοδοτικά δικαιώματα.

-Οι δημόσιες υπηρεσίες καλούνται να καλύψουν τις ανάγκες ενός αυξανόμενου αριθμού ηλικιωμένων, να προσφέρουν φροντίδα και υποστήριξη, να εξασφαλίζουν συνεχώς δυνατότητες πλήρους συμμετοχής στην κοινωνία και να ανταποκρίνονται στις αυξανόμενες απαιτήσεις προς τις υπηρεσίες υγείας.

Πολλά κράτη μέλη αναγνωρίζουν στα ΕΣΔ μια τάση αύξησης της εθνικής, πολιτισμικής και θρησκευτικής ποικιλότητας στην κοινωνία, λόγω της διεθνούς μετανάστευσης και της αυξημένης κινητικότητας εντός της Ένωσης. Σε πρόσφατη ανακοίνωσή της (COM 2001 (387)), η Επιτροπή επισημαίνει ότι, λόγω δημογραφικών και άλλων πιέσεων, θα υπάρχει ανάγκη μετανάστευσης προς την ΕΕ τόσο ειδικευμένου όσο και ανειδίκευτου εργατικού δυναμικού. Αυτό θα έχει σημαντικές επιπτώσεις σε όλες τις πολιτικές που αποσκοπούν στην προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης και στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Στην ανακοίνωσή της, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι: "Αν δεν δημιουργηθεί μια ανοικτή και ανεκτική κοινωνία, όπου οι διάφορες εθνικές μειονότητες μπορούν να ζήσουν αρμονικά με τον τοπικό πληθυσμό, του οποίου αποτελούν μέρος, θα υπάρξει έδαφος για διακρίσεις, κοινωνικό αποκλεισμό και άνοδο του ρατσισμού και της ξενοφοβίας".

Μεταβαλλόμενες δομές στα νοικοκυριά και ο ρόλος ανδρών και γυναικών: Εκτός από τη γήρανση του πληθυσμού, που απαιτεί την παροχή περισσότερης φροντίδας, τα νοικοκυριά μεταβάλλονται πιο συχνά, ως αποτέλεσμα των αυξανόμενων ποσοστών διάλυσης οικογενειών και της τάσης αποθεσμοποίησης της οικογενειακής ζωής [9]. Ταυτόχρονα, η πρόσβαση των γυναικών στην αγορά εργασίας αυξάνεται απότομα. Επίσης, οι γυναίκες ήταν παραδοσιακά, και συχνά εξακολουθούν να είναι, επιφορτισμένες με τη φροντίδα εξαρτώμενων ατόμων. Η αλληλεπίδραση μεταξύ όλων αυτών των τάσεων θέτει επιτακτικά το θέμα του συνδυασμού της επαγγελματικής με την οικογενειακή ζωή και της παροχής κατάλληλης και οικονομικά προσιτής φροντίδας για τα μέλη της οικογένειας.

[9] COM (2001) "Η κοινωνική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 2001".

Αυτό αναγνωρίζεται, στον ένα ή άλλο βαθμό, από όλα τα κράτη μέλη. Η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας κρίνεται θετική, αφού θεωρείται ότι συμβάλλει στην προώθηση της ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών, στη δημιουργία υψηλότερων εισοδημάτων για τα νοικοκυριά και στην έξοδο των οικογενειών από τη φτώχια καθώς επίσης και στην αύξηση των δυνατοτήτων ενεργούς συμμετοχής στην κοινωνία. Η κύρια πρόκληση για τα συστήματα και τις υπηρεσίες συνίσταται στο να ανταποκριθούν στους νέους τρόπους υποστήριξης των γονέων, για να συνδυάσουν αυτοί την επαγγελματική με την οικογενειακή τους ζωή, και στην εξασφάλιση κατάλληλης φροντίδας και υποστήριξης στους ευάλωτους. Αυτό επισημαίνεται ιδιαίτερα από κράτη μέλη όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία και η Πορτογαλία, στα οποία η οικογένεια και η κοινότητα αποτελούσε το κλειδί ενάντια στη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της μεταβαλλόμενης δομής των νοικοκυριών είναι ο αυξανόμενος αριθμός νοικοκυριών με ένα γονέα. Τα νοικοκυριά αυτά τείνουν να αντιμετωπίζουν υψηλότερα επίπεδα φτώχιας, όπως επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι, το 1997, το 40% των ατόμων που ζούσαν σε παρόμοια νοικοκυριά βρίσκονταν κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας (το ίδιο ποσοστό με αυτό του 1995) (πίνακας 3γ). Ο κίνδυνος αυτός είναι μεγαλύτερος για τις γυναίκες, που αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία των μόνων γονέων. Αυτό επισημαίνεται σε μια σειρά ΕΣΔ (Αυστρίας, Βελγίου, Γαλλίας, Γερμανίας, Ισπανίας, ΗΒ). Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένες χώρες (κυρίως η Φινλανδία, η Δανία και η Σουηδία) παρουσιάζουν πολύ χαμηλότερα επίπεδα φτώχιας μεταξύ των οικογενειών με ένα γονέα.

Κύριοι παράγοντες κινδύνου

Στα ΕΣΔ εντοπίζεται σαφώς μια σειρά επαναλαμβανόμενων κινδύνων ή εμποδίων που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στον περιορισμό της πρόσβασης των ατόμων στα βασικά συστήματα που διευκολύνουν τη συμμετοχή στην κοινωνία. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένα άτομα, ομάδες και κοινότητες κινδυνεύουν ιδιαίτερα ή είναι περισσότερο ευάλωτα στη φτώχια και στον κοινωνικό αποκλεισμό και ότι θα αντιμετωπίσουν δυσκολίες στο να προσαρμοστούν στις διαρθρωτικές αλλαγές που σημειώνονται. Οι παράγοντες αυτοί υπογραμμίζουν επίσης την πολυδιάσταση φύση του προβλήματος, αφού συνήθως ο συνδυασμός ή η σώρευση αυτών των κινδύνων είναι που οδηγεί τους ανθρώπους (τόσο ενήλικες όσο και παιδιά) στη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Παρά το γεγονός ότι η ένταση αυτών των κινδύνων διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, υπάρχει ουσιαστικά μια ομοιογενής αντίληψη όσον αφορά τη σπουδαιότητα των ακόλουθων κινδύνων:

Μακροχρόνια εξάρτηση από χαμηλό/ανεπαρκές εισόδημα: Μια σειρά κρατών μελών επισημαίνει ότι όσο μεγαλύτερη είναι η χρονική διάρκεια που πρέπει ένα άτομο να επιβιώσει με πολύ χαμηλό εισόδημα τόσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός υποβάθμισης και αποκλεισμού του από τις κοινωνικές, πολιτιστικές και οικονομικές δραστηριότητες και ο κίνδυνος υπερβολικής κοινωνικής του απομόνωσης. Από τα στοιχεία του ECHP για το 1997, όσον αφορά τα άτομα που ζουν σε διαρκή φτώχια, δηλαδή άτομα που έχουν ζήσει επί τρία ή περισσότερα χρόνια σε νοικοκυριά με εισόδημα χαμηλότερο του 60% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου εισοδήματος, διαπιστώνεται ότι υπάρχει σημαντικό πρόβλημα για το 15% του πληθυσμού στην Πορτογαλία, το 11% στην Ιρλανδία, τη Γαλλία και την Ελλάδα και το 10% του πληθυσμού στο ΗΒ (πίνακας 7). Σε ορισμένα ΕΣΔ αναφέρεται επίσης το θέμα της χρέωσης λόγω χαμηλού εισοδήματος.

Μακροχρόνια ανεργία: Υπάρχει σαφής σχέση ανάμεσα στη μακροχρόνια ανεργία και στο χαμηλό εισόδημα. Άτομα που ήταν άνεργα για μακρά χρονική περίοδο τείνουν να απολέσουν τις δεξιότητες και την αυτοπεποίθηση που είναι απαραίτητα για να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας, εκτός και αν τους δοθεί κατάλληλη και έγκαιρη βοήθεια. Σε χώρες με υψηλά επίπεδα μακροχρόνιας ανεργίας, όπως η Ισπανία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Γερμανία, το Βέλγιο ή η Γαλλία, όπου τα ποσοστά υπερβαίνουν το 3,6%, που αποτελεί το μέσο όρο της ΕΕ για το 2000 (πίνακας 9), ο κίνδυνος αυτός κρίνεται ως κύριος παράγοντας της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ωστόσο, όλα τα κράτη μέλη επισημαίνουν ότι ο κίνδυνος της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού συνδέεται με την ανεργία και ειδικά τη μακροχρόνια ανεργία.

Απασχόληση χαμηλής ποιότητας ή έλλειψη μητρώου απασχόλησης: Η απασχόληση είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος εξασφάλισης ενός ατόμου έναντι της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αυτό προκύπτει σαφώς από τα στοιχεία του ECHP, σύμφωνα με τα οποία το 1997 μόνο το 6% του απασχολούμενου πληθυσμού στην ΕΕ ζούσε κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνεργους ήταν 38% και αυτό για τους άεργους 25% (πίνακας 3β). Ωστόσο, η ανασφαλής, χαμηλοαμοιβόμενη, χαμηλής ποιότητας και συχνά μερικού χρόνου απασχόληση μπορεί να οδηγήσει σε συνθήκες συνεχούς φτώχιας και στην εξασθένηση των κοινωνικών και πολιτιστικών σχέσεων καθώς επίσης και στη λήψη ανεπαρκών συντάξεων στο μέλλον. Ενώ η αναλογία των "φτωχών απασχολούμενων" ήταν σταθερή την περίοδο 1995-1997, το φαινόμενο ήταν πιο ορατό σε ορισμένα κράτη μέλη (Ελλάδα και Πορτογαλία, όπου το ποσοστό των απασχολούμενων που ζούσαν σε συνθήκες σχετικής φτώχιας ήταν 11%).

Επίσης, η έλλειψη μητρώου απασχόλησης αναγνωρίζεται ως κύριος παράγοντας κινδύνου, κυρίως για τις γυναίκες, σε συνδυασμό με τη διάλυση της οικογένειας, και για μόνες ηλικιωμένες γυναίκες σε χώρες που η χορήγηση σύνταξης εξαρτάται κυρίως από το μητρώο απασχόλησης.

Χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και αναλφαβητισμός: Η έλλειψη βασικών δεξιοτήτων και τυπικών προσόντων αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για την ενσωμάτωση στην κοινωνία, πόσο μάλλον στην περίπτωση μιας κοινωνίας που βασίζεται όλο και περισσότερο στη γνώση. Αυξάνεται λοιπόν ο κίνδυνος δημιουργίας νέων χασμάτων ανάμεσα σε αυτούς που διαθέτουν και σε αυτούς που δεν διαθέτουν δεξιότητες και τυπικά προσόντα. Αυτό αναγνωρίζεται από όλα τα κράτη μέλη.

Ενώ η συνολική ανικανότητα ανάγνωσης και γραφής έχει πλέον ουσιαστικά εξαλειφθεί στην Ευρώπη, εκτός από ένα μικρό αριθμό ηλικιωμένων τις εθνικές μειονότητες και τους μετανάστες, το φαινόμενο του λειτουργικού αναλφαβητισμού είναι αρκετά διαδεδομένο. Αυτό αναγνωρίζεται από πολλά κράτη μέλη, κυρίως την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Πορτογαλία και τις Κάτω Χώρες, τα οποία επισημαίνουν τις σοβαρές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα εν λόγω άτομα όσον αφορά τη συμμετοχή τους στην κοινωνία και την ένταξή τους στην αγορά εργασίας.

Πολλά κράτη μέλη αναγνωρίζουν ότι ορισμένες ομάδες διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο εκπαιδευτικού μειονεκτήματος. Για παράδειγμα, στην Αυστρία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, την Πορτογαλία, την Ισπανία και τη Γερμανία εντοπίζονται, ως ομάδα που απειλείται ιδιαίτερα από τη φτώχια, νέοι με χαμηλή εκπαίδευση, κυρίως κατά τη μετάβαση από το σχολείο στην εργασία. Είναι ενθαρρυντικό ότι πολλά κράτη μέλη αναγνωρίζουν σαφώς την πρόκληση ενσωμάτωσης των παιδιών με ειδικές ανάγκες στο κύριο εκπαιδευτικό σύστημα, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο σοβαρός κίνδυνος εκπαιδευτικού μειονεκτήματος και κοινωνικού αποκλεισμού που τα απειλεί. Ορισμένα κράτη μέλη, όπως οι Κάτω Χώρες, επισημαίνουν επίσης τα προβλήματα των μεγαλύτερων σε ηλικία ατόμων που διαθέτουν χαμηλό επίπεδο εκπαιδευτικών τυπικών προσόντων καθώς και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά εργασίας αλλά και τη συμμετοχή τους στην κοινωνία γενικότερα. Τα υψηλά επίπεδα εκπαιδευτικού μειονεκτήματος που αντιμετωπίζουν μετανάστες και εθνικές μειονότητες επισημαίνονται από πολλά κράτη μέλη, όπως και τα γλωσσικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν πολλά από τα άτομα αυτά.

Μεγαλώνοντας σε μια ευάλωτη οικογένεια: Παιδιά που μεγαλώνουν σε νοικοκυριά με διαζύγιο, σε νοικοκυριά με ένα γονέα, σε φτωχά νοικοκυριά με πολλά παιδιά, σε νοικοκυριά με ανεργία ή σε νοικοκυριά που ασκείται βία κρίνεται ότι απειλούνται περισσότερο από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Αυτό επιβεβαιώνεται από στοιχεία του ECHP, από τα οποία προκύπτει ότι νοικοκυριά με 2 ενήλικες και 3 ή περισσότερα παιδιά και νοικοκυριά με ένα γονέα με τουλάχιστον 1 εξαρτώμενο παιδί εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά σχετικής φτώχιας σε σχέση με όλα τα είδη νοικοκυριών, 35% το 1996 και 40% το 1997 αντίστοιχα (πίνακας 3γ). Πραγματικά, στα περισσότερα κράτη μέλη, τα παιδιά (ηλικίας 0-15 ετών) κινδυνεύουν περισσότερο από τη σχετική φτώχια σε σχέση με τους ενήλικες - το μέσο ποσοστό σχετικής φτώχιας για παιδιά το 1997 στην ΕΕ ήταν 25%, έναντι 13% για ενήλικες (ηλικίας 25-49 ετών) (πίνακας 3α). Οι νέοι εμφανίζονται επίσης πιο ευάλωτοι στη σχετική φτώχια, αφού το 23% από αυτούς ζει κάτω από το όριο σχετικής φτώχιας. Υπάρχουν αρκετά στοιχεία που δείχνουν ότι παιδιά που μεγαλώνουν στη φτώχια τείνουν να λαμβάνουν λιγότερη εκπαίδευση, έχουν ασθενέστερη υγεία και λιγότερες δυνατότητες να συμμετάσχουν και να αναπτύξουν κοινωνικές, ψυχαγωγικές και πολιτιστικές δραστηριότητες και κινδυνεύουν περισσότερο να εμπλακούν ή να επηρεαστούν από αντικοινωνικές συμπεριφορές και κατάχρηση ουσιών. Σε ορισμένα ΕΣΔ επισημαίνεται ιδιαίτερα αυτός ο κίνδυνος, όπως σε αυτά της Φινλανδίας, της Πορτογαλίας και του ΗΒ.

Αναπηρία: Η πλειοψηφία των κρατών μελών αναγνωρίζει σαφώς τα άτομα με ειδικές ανάγκες ως ομάδα που μπορεί να απειληθεί από τον κοινωνικό αποκλεισμό. Αυτή η θεώρηση είναι σύμφωνη με τις δημόσιες αντιλήψεις για το θέμα των ατόμων με ειδικές ανάγκες: το 97% των πολιτών της ΕΕ θεωρεί ότι πρέπει να γίνουν περισσότερα για τη μεγαλύτερη ένταξη στην κοινωνία των ατόμων με ειδικές ανάγκες [10]. Η αναγνώριση αυτή συνδέεται και με τα στοιχεία του ECHP, από τα οποία διαπιστώνεται ο υψηλός κίνδυνος φτώχιας από τον οποίο απειλούνται τα άτομα που είναι ασθενή ή με ειδικές ανάγκες. Ωστόσο, η έλλειψη λεπτομερών στοιχείων και κοινών δεικτών για τα άτομα με ειδικές ανάγκες είναι καταφανής. Μόνο η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, το ΗΒ και η Γαλλία αναφέρουν σαφείς δείκτες για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν μια πραγματική εικόνα της κατάστασης. Η βελτίωση της κατάστασης όσον αφορά τον καθορισμό δεικτών για άτομα με ειδικές ανάγκες είναι ζωτικής σημασίας.

[10] Αποτελέσματα έρευνας του Ευρωβαρόμετρου που έγινε το 2000.

Κακή υγεία: Αποτελεί γενική πεποίθηση ότι η κακή υγεία αποτελεί συνέπεια και απόρροια ευρύτερων κοινωνικών και οικονομικών δυσκολιών. Η συνολική κατάσταση της υγείας του πληθυσμού τείνει να είναι χειρότερη στις ομάδες με χαμηλότερο εισόδημα. Το ποσοστό των ατόμων που δηλώνουν ότι η υγεία τους είναι (πολύ) κακή ήταν πολύ υψηλότερο στα χαμηλά εισοδήματα απ' ό,τι στα υψηλότερα, στο σύνολο της Ένωσης (13% και 9% αντίστοιχα [11]) αλλά και σε όλα τα κράτη μέλη. Στα ΕΣΔ της Φινλανδίας, της Σουηδίας, της Ισπανίας, της Ελλάδας, των Κάτω Χωρών, του ΗΒ και της Ιρλανδίας υπογραμμίζεται η ισχυρή σχέση ανάμεσα στην κακή υγεία και τη φτώχια και τον αποκλεισμό. Ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, όπως οι Ρόμα και οι περιοδεύοντες έχουν μικρότερο προσδόκιμο ζωής και μεγαλύτερη παιδική θνησιμότητα. Η σχέση αυτή εξαρτάται από διάφορους παράγοντες αλλά κυρίως από το βαθμό στον οποίο δυσμενείς κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, οι οποίοι πλήττουν δυσανάλογα τα άτομα με χαμηλά εισοδήματα, καθιστούν δύσκολη στο άτομο την επιλογή σε θέματα υγείας.

[11] ECHP, όπως αναφέρεται στο έγγραφο "Η κοινωνική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 2001".

Διαβίωση σε μια περιοχή με πολλαπλά μειονεκτήματα: Η ανατροφή ή η διαβίωση σε μια περιοχή πολλαπλής υποβάθμισης μπορεί να εντείνει τον αποκλεισμό και την περιθωριοποίηση των ατόμων που ζουν σε συνθήκες φτώχιας και να καταστήσει ακόμη δυσκολότερη την επανένταξή τους στο σύνολο. Οι περιοχές αυτές τείνουν συνήθως στην ανάπτυξη μιας νοοτροπίας εξάρτησης από το κράτος πρόνοιας, παρουσιάζουν υψηλά επίπεδα εγκλήματος, διακίνησης ναρκωτικών και αντικοινωνικής συμπεριφοράς, ενώ εμφανίζουν μια συγκέντρωση περιθωριοποιημένων ομάδων, όπως μόνων γονέων, μεταναστών, πρώην ποινικών και ατόμων που κάνουν κατάχρηση ουσιών. Η αναζωογόνηση αυτών των κυρίως αστικών και προαστιακών περιοχών κρίνεται ως σημαντική πρόκληση στην πλειοψηφία των κρατών μελών.

Επισφαλείς συνθήκες στέγασης και έλλειψη στέγης: Η έλλειψη πρόσβασης σε κατάλληλη στέγη ή δυνατότητα διαμονής αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την αύξηση της απομόνωσης και τον αποκλεισμό και σε ορισμένα κράτη μέλη θεωρείται κύριο πρόβλημα. Πίεση όσον αφορά την παροχή στέγης αναφέρεται κυρίως σε τομείς ταχείας ανάπτυξης στη Σουηδία, στη Φινλανδία και στην Ιρλανδία, κάτι που δημιουργεί σημαντικά προβλήματα συνωστισμού. Συγκεκριμένες ομάδες, όπως μετανάστες και εθνικές μειονότητες (κυρίως Ρόμα και περιοδεύοντες) αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες στην εξασφάλιση κατάλληλης διαμονής και επομένως αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο αποκλεισμό. Η Αυστρία, η Ιρλανδία, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες, το ΗΒ και η Φινλανδία επισημαίνουν σοβαρά προβλήματα όσον αφορά την έλλειψη στέγης, ενώ ορισμένα κράτη μέλη προσπαθούν να εκτιμήσουν αριθμητικά το μέγεθος του προβλήματος.

Μετανάστευση, εθνικότητα, ρατσισμός και διακριτική μεταχείριση: Η πλειοψηφία των κρατών μελών αναγνωρίζει σαφώς τις εθνικές μειονότητες και τους μετανάστες ως ομάδες υψηλού κινδύνου όσον αφορά τον κοινωνικό αποκλεισμό [12]. Πολλά κράτη μέλη, όπως η Δανία και η Ιρλανδία, επισημαίνουν τον αυξανόμενο αριθμό μεταναστών και την ανάγκη ανάπτυξης κατάλληλων υπηρεσιών και συστημάτων υποστήριξης που θα τους βοηθήσουν να ενσωματωθούν στην κοινωνία και θα συμβάλουν στην οικοδόμηση μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας χωρίς περιορισμούς [13]. Αναμένεται ότι αυτό θα αποτελέσει σημαντική πρόκληση για τα κράτη μέλη κατά τα επόμενα χρόνια, αφού ο αριθμός των ξένων εργαζομένων και των εξαρτώμενων από αυτούς ατόμων θα αυξηθεί [14]. Κάποια κράτη μέλη επισημαίνουν άλλους παράγοντες διακριτικής μεταχείρισης, όπως ο σεξουαλικός προσανατολισμός (Γερμανία). Παρά την ευρεία αναγνώριση αυτών των κινδύνων, υπάρχει γενική έλλειψη στοιχείων και κοινών δεικτών για άτομα που προέρχονται από αυτές τις ευάλωτες ομάδες. Μόνο η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία καθορίζουν σαφείς δείκτες, στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν μια πραγματική εικόνα της κατάστασης και των αναγκών.

[12] Ο όρος εθνικές μειονότητες αφορά γενικά υπηκόους μιας χώρας με διαφορετική εθνική καταγωγή από αυτήν της πλειοψηφίας του πληθυσμού (π.χ. οι Ινουί στη Δανία). Στις εθνικές μειονότητες μπορεί να περιλαμβάνονται πολίτες από πρώην αποικίες (π.χ. οι αφρικανοί Πορτογάλοι). Επίσης, μπορεί να αφορά ομάδες μεταξύ των μεταναστών, των οποίων η εθνική καταγωγή είναι διαφορετική από αυτήν της πλειοψηφίας του πληθυσμού (π.χ. οι Τούρκοι μετανάστες στη Γερμανία).

[13] Βλ. επίσης απόφαση του Συμβουλίου της 28ης Σεπτεμβρίου 2000 για τη δημιουργία Ευρωπαϊκού Ταμείου για τους Πρόσφυγες, ένας στόχος της οποίας είναι η ένταξη ορισμένων κατηγοριών μεταναστών.

[14] Αυτό σημαίνει ότι οι κοινοτικές πολιτικές για τη μετανάστευση πρέπει να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αγοράς - βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με μια μέθοδο συντονισμού για την κοινοτική πολιτική μετανάστευσης, Com 2001 (387).

Τερματισμός του κύκλου φτώχιας και κοινωνικού αποκλεισμού - Μια σειρά από αυτούς τους παράγοντες κινδύνου, εκτός από αίτια μπορούν να θεωρηθούν επίσης συνέπειες ή προϊόντα της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Για παράδειγμα, η συγκέντρωση φτώχιας και πολλαπλής υποβάθμισης σε ορισμένες κοινότητες, τα υψηλά επίπεδα κακής υγείας, το ψυχολογικό και το περιβαλλοντικό στρες, η αύξηση της εγκληματικότητας ή της κατάχρησης ναρκωτικών και οινοπνεύματος και η αλλοτρίωση των νέων είναι προβλήματα που επιδεινώνονται από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Το ζήτημα έγκειται στο ότι τα αίτια και οι συνέπειες της φτώχιας είναι συνήθως άρρηκτα συνδεδεμένα. Για το λόγο αυτό, πολλά κράτη μέλη υπογραμμίζουν τη σημασία τερματισμού του κύκλου της φτώχιας ή της φτώχιας που περνά από γενιά σε γενιά, προκειμένου να μη περιθωριοποιηθούν και αλλοτριωθούν περαιτέρω από την κοινωνία άτομα και ομάδες ατόμων.

Οκτώ βασικές προκλήσεις

Η σημαντικότερη πρόκληση για τη δημόσια πολιτική συνίσταται στην εξασφάλιση της καταλληλότητας των κύριων μηχανισμών παροχής ευκαιριών και πόρων - όπως η αγορά εργασίας, το φορολογικό σύστημα, τα συστήματα παροχής κοινωνικής προστασίας, εκπαίδευσης, στέγασης, υγείας και άλλων υπηρεσιών - ώστε να αποκτήσουν καθολικότητα, στο πλαίσιο των διαρθρωτικών αλλαγών, να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ατόμων που κινδυνεύουν περισσότερο από τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, άνδρες και γυναίκες, και να τους δίνουν τη δυνατότητα πρόσβασης σε θεμελιώδη δικαιώματα. Στα ΕΣΔ εντοπίζονται οκτώ κύριες προκλήσεις:

*Ανάπτυξη μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς και προώθηση της απασχόλησης, ως δικαίωμα και ευκαιρία για όλους: Υπάρχει γενική συμφωνία μεταξύ των κρατών μελών για τη σπουδαιότητα της διεύρυνσης της πρόσβασης στην αγορά εργασίας, ως μέσον για την καταπολέμηση αλλά και την πρόληψη της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Για το σκοπό αυτό, πρέπει να αναπτυχθεί μια σειρά πολιτικών που θα προωθούν την απασχολησιμότητα και θα είναι προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ατόμων. Οι πολιτικές αυτές πρέπει να συνοδεύονται από τη δημιουργία κατάλληλων δυνατοτήτων απασχόλησης για τα άτομα με μειωμένη δυνατότητα πρόσβασης στην κύρια αγορά εργασίας καθώς επίσης και από κατάλληλα και εφικτά μέτρα για το συνδυασμό των επαγγελματικών και των οικογενειακών υποχρεώσεων.

*Εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος και πόρων για μια αξιοπρεπή διαβίωση: Η πρόκληση συνίσταται στην εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος σε άνδρες, γυναίκες και παιδιά, για να ζουν αξιοπρεπώς και να συμμετέχουν στην κοινωνία ως πλήρη μέλη. Για πολλά κράτη μέλη, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να γίνει αναθεώρηση των συστημάτων και των πολιτικών για την ανακατανομή των πόρων στην κοινωνία, έτσι ώστε αυτοί που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τα προς το ζειν ή που έχουν συνταξιοδοτηθεί να διαθέτουν εισοδήματα που θα συμβαδίζουν με τα εισοδήματα της ευρύτερης κοινωνίας. Στη διαδικασία αυτή μπορεί επίσης να περιλαμβάνεται η ανάπτυξη κατάλληλων πολιτικών προσεγγίσεων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση προβλημάτων υπερχρέωσης.

*Αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού μειονεκτήματος: Η πρόκληση εδώ, όπως την αντιλαμβάνονται ορισμένα κράτη μέλη, συνίσταται στην αύξηση των επενδύσεων στην παιδεία, ως βασική μακροπρόθεσμη πολιτική για την πρόληψη της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Σύμφωνα με τις προτεραιότητες των κρατών μελών, στις σχετικές ενέργειες μπορεί να περιλαμβάνονται εργασίες για την πρόληψη του εκπαιδευτικού μειονεκτήματος με την ανάπτυξη αποτελεσματικών παρεμβάσεων σε πρώιμο στάδιο. Οι παρεμβάσεις αυτές πρέπει να περιλαμβάνουν την παροχή κατάλληλης και ικανοποιητικής μέριμνας για τα παιδιά, την προσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος, ώστε τα σχολεία να ανταποκρίνονται με επιτυχία στις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά των παιδιών από μειονεκτούσες οικογένειες, την εφαρμογή μέτρων ώστε οι νέοι να μην εγκαταλείπουν το σχολείο αλλά και για την επιστροφή στην εκπαίδευση νέων που είχαν σταματήσει, την ανάπτυξη και την επέκταση της δια βίου μάθησης, ώστε να παρέχονται δυνατότητες εκπαίδευσης και κατάρτισης που να ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες ευάλωτων ομάδων, την αύξηση της πρόσβασης στην παροχή βασικών δεξιοτήτων ή την αντιμετώπιση του (λειτουργικού) αναλφαβητισμού. Πρέπει επίσης να ενισχυθεί ο ρόλος των ιδρυμάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης σε ό,τι αφορά την προώθηση προτύπων και αξιών, όπως είναι η κοινωνική συνοχή, οι ίσες ευκαιρίες και η ενεργή άσκηση της ιδιότητας του πολίτη.

*Διατήρηση της οικογενειακής αλληλεγγύης και προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών: Για πολλά κράτη μέλη, η πρόκληση έγκειται στην εξεύρεση νέων τρόπων υποστήριξης της οικογένειας, σε όλες τις μορφές της, για την αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, συνεκτιμώντας τους μεταβαλλόμενους ρόλους των ανδρών και των γυναικών στην κοινωνία. Επίσης, η παροχή ιδιαίτερης υποστήριξης και συμβουλών σε ευάλωτες οικογένειες και η προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών αποτελούν άλλη μια σημαντική πρόκληση σε μια σειρά χωρών.

*Εξασφάλιση καλών συνθηκών διαμονής για όλους: Η πρόσβαση σε συνθήκες διαμονής καλής ποιότητας και οικονομικά προσιτές αποτελεί βασική ανάγκη και δικαίωμα. Η κάλυψη αυτής της ανάγκης συνεχίζει να αποτελεί πρόκληση σε μια σειρά κρατών μελών. Επίσης, η ανάπτυξη ολοκληρωμένων απαντήσεων για την πρόληψη και την επίλυση του προβλήματος των αστέγων αποτελεί άλλη μια σημαντική πρόκληση σε ορισμένες χώρες.

*Εξασφάλιση ίσης πρόσβασης σε υπηρεσίες υψηλής ποιότητας (στην υγεία, τις μεταφορές, τον κοινωνικό τομέα, την περίθαλψη, τον πολιτισμό, την αναψυχή και στο νομικό τομέα): Μια σημαντική πολιτική πρόκληση, κυρίως για τα κράτη μέλη με χαμηλό επίπεδο επενδύσεων σε αυτές τις υπηρεσίες, είναι η ανάπτυξη πολιτικών που θα εξασφαλίζουν την ίση πρόσβαση σε όλους αυτούς τους τομείς. Στο πλαίσιο αυτό είναι αξιοσημείωτο ότι σε πολλά ΕΣΔ δεν δίδεται η ανάλογη προσοχή στις νομικές, πολιτιστικές, αθλητικές και ψυχαγωγικές διαστάσεις.

*Βελτίωση της παροχής υπηρεσιών: Η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών δεν αφορά μόνο τα υπουργεία κοινωνικών υποθέσεων αλλά και άλλους παράγοντες, δημόσιους και ιδιωτικούς, εθνικούς και τοπικούς. Σε πολλά από τα ΕΣΔ εντοπίζονται τέσσερα είδη προκλήσεων. Πρώτον, πρέπει να ξεπεραστεί η αποσπασματική και αυτόνομη ανά τομέα χάραξη πολιτικής και η παροχή υπηρεσιών, τόσο σε εθνικό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Για το σκοπό αυτό χρειάζεται μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα στους διάφορους τομείς της πολιτικής και η συμπλήρωση των εθνικών σχεδίων με ολοκληρωμένες προσεγγίσεις σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Δεύτερον, πρέπει να δημιουργηθούν διασυνδέσεις ανάμεσα στο εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, κυρίως στα κράτη μέλη με έντονη περιφερειακή δομή. Τρίτον, πρέπει να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα πολιτικών και προγραμμάτων που είναι αποκομμένα, χωρίς ευελιξία και ακατάλληλα και να μειωθεί η απομάκρυνση των φτωχών και αποκλεισμένων από τους δημοκρατικούς θεσμούς. Τέταρτον, πρέπει να κινητοποιηθούν όλοι οι παράγοντες στη μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού και να υπάρξει μεγαλύτερη υποστήριξη της κοινής γνώμης για πολιτικές και προγράμματα που χρειάζονται για τη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς περιορισμούς.

*Αναζωογόνηση περιοχών πολλαπλής υποβάθμισης: Τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν την ανάγκη ανάπτυξης αποτελεσματικών μέτρων για την επίλυση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν περιοχές πολλαπλής υποβάθμισης (τόσο αστικές όσο και αγροτικές), έτσι ώστε να μπορέσουν αυτές οι περιοχές να ενταχθούν και πάλι στον κύριο κορμό της οικονομίας και της κοινωνίας.

2. στρατηγικές προσεγγίσεις και πολιτικά μέτρα

Προώθηση μιας στρατηγικής και ολοκληρωμένης προσέγγισης

Οι στόχοι της Νίκαιας τέθηκαν σε ένα πολιτικό πλαίσιο, το οποίο καθορίζει την προώθηση της κοινωνικής συνοχής ως βασικό στοιχείο της συνολικής στρατηγικής της ΕΕ για τα επόμενα δέκα χρόνια. Ως εκ τούτου, τα ΕΣΔ για το 2001 αποτελούν το πρώτο βήμα μιας πολυετούς διαδικασίας, η οποία θα έχει σημαντικό αντίκτυπο στην εξάλειψη της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην ΕΕ, σε αυτόν το χρονικό ορίζοντα. Επίσης, η φτώχια και ο κοινωνικός αποκλεισμός λαμβάνουν σύνθετες και πολυδιάστατες μορφές, οι οποίες απαιτούν την ενεργοποίηση ενός μεγάλου φάσματος πολιτικών, στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης. Για το σκοπό αυτό, ζητήθηκε από τα κράτη μέλη να αναπτύξουν, στο πλαίσιο των ΕΣΔ, μια στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση για την καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

Στόχος του παρόντος κεφαλαίου είναι να εκτιμηθεί ο βαθμός στον οποίο τα κράτη μέλη έχουν εντάξει, στο πλαίσιο των ΕΣΔ, τα πολιτικά τους μέτρα στο πλαίσιο μιας στρατηγικής και ολοκληρωμένης προσέγγισης. Για το σκοπό αυτό, τα ΕΣΔ εξετάστηκαν βάσει τριών βασικών κριτηρίων:

1. την ανάλυση και τη διάγνωση βασικών κινδύνων και προκλήσεων που εξετάζονται στα ΕΣΔ.

2. το βαθμό στον οποίο τα ΕΣΔ εκφράζουν τους κοινούς στόχους σε σαφείς και λεπτομερείς προτεραιότητες και στόχους, λαμβάνοντας υπόψη τις εθνικές συνθήκες. και

3. το βαθμό στον οποίο τα ΕΣΔ ξεφεύγουν από μια προσέγγιση ανά τομέα και ομάδα στόχο και αναπτύσσουν μια ολοκληρωμένη πολιτική προσέγγιση.

Ο τρόπος ανάπτυξης στα ΕΣΔ εθνικών στρατηγικών αντικατοπτρίζει τις διαφορές που υπάρχουν στα διάφορα κράτη μέλη, όσον αφορά:

-τη φύση του συστήματος κοινωνικής προστασίας, το επίπεδο των δημόσιων επενδύσεων στην κοινωνική προστασία και την αποτελεσματικότητα.

-την αντίληψη που υπάρχει όσον αφορά τη διάσταση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, που σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με συγκεκριμένα προβλήματα των πιο ευάλωτων ομάδων στην κοινωνία, ενώ σε άλλες περιπτώσεις αποδίδεται στο σύνολο της κοινωνίας.

-το βαθμό στον οποίο στη συγκεκριμένη χώρα υπάρχει μια ολοκληρωμένη στρατηγική κατά της φτώχιας, που να συμπεριλαμβάνει ένα κοινής αποδοχής αναλυτικό πλαίσιο, ως σύνολο πολιτικών και διαδικασία παρακολούθησης.

-την πολιτική δομή της χώρας, που καθορίζει τον τρόπο κατανομής των αρμοδιοτήτων στη μάχη κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού ανάμεσα στις κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές.

Λαμβάνοντας υπόψη τα τρία προαναφερθέντα κριτήρια και προκειμένου να διαπιστωθεί ο τρόπος ανάπτυξης από τα ΕΣΔ μιας στρατηγικής και ολοκληρωμένης προσέγγισης για την αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, χωρίς να αναλύεται η επίδοση κάθε χώρας, μπορούν να διαπιστωθούν τα εξής, :

-Τα ΕΣΔ της Δανίας, της Γαλλίας και των Κάτω Χωρών παρέχουν εκτενή ανάλυση σημαντικών διαρθρωτικών τάσεων και των αιτιών τους, βάσει της οποίας εντοπίζονται βασικές προκλήσεις όσον αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Η κυρίαρχη απάντηση που προτείνεται σε αυτά τα ΕΣΔ είναι θετικής φύσης, σε ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει χρονικούς ορίζοντες, στοχεύσεις και ποσοτικούς στόχους που εκτείνονται πέραν του 2003 [15]. Αποτέλεσμα αυτού είναι να δίδεται μεγαλύτερη προσοχή σε θετικές προσεγγίσεις. Κύριο χαρακτηριστικό αυτών των ΕΣΔ είναι η ολιστική τους προσέγγιση, που αποσκοπεί στην υποστήριξη διαρθρωτικών αλλαγών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη διασύνδεση και την ενσωμάτωση πολιτικών κατά τρόπο πιο συνεπή. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι τομείς που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν περισσότερο στα ΕΣΔ, όπως η διάσταση του φύλου στις Κάτω Χώρες, η ένταξη στην αγορά εργασίας μεταναστών στη Δανία και η θέσπιση συγκεκριμένων στόχων και οικονομικών μέσων στην περίπτωση της Γαλλίας, στο πλαίσιο του εθνικού προγράμματος για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού που πρόκειται να θεσπιστεί.

[15] Το ΕΣΔ των Κάτω Χωρών περιλαμβάνει στόχους για τη μείωση του αναλφαβητισμού μεταξύ των ενηλίκων κατά 10% το 2003, για τη μείωση προβληματικών χρεών κατά 10% το 2005, τη μείωση του αριθμού των ατόμων που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο κατά το ήμισυ το 2010 και την εξασφάλιση πλήρους πρόσβασης σε αστικές και υπεραστικές μεταφορές και στο σιδηρόδρομο το 2010 και 2030 αντίστοιχα.

-Τα ΕΣΔ της Πορτογαλίας, της Φινλανδίας, της Σουηδίας και του ΗΒ χαρακτηρίζονται από διαγνώσεις κύριων τάσεων και κινδύνων και καθορίζουν συνεκτικές και στρατηγικές προσεγγίσεις. Στα ΕΣΔ της Φινλανδίας και της Σουηδίας, η καταπολέμηση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού εντάσσεται σε μεγάλο βαθμό στο πλαίσιο των αναπτυγμένων καθολικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας που διαθέτουν τα κράτη αυτά, τα οποία πρόκειται να βελτιωθούν περαιτέρω με την εφαρμογή μιας σειράς πολύ συγκεκριμένων μέτρων. Τα ΕΣΔ της Πορτογαλίας και του ΗΒ περιλαμβάνουν μια πολύ καλή ανάλυση και θέτουν πολύ φιλόδοξους ποσοτικούς στόχους [16]. Ωστόσο, στο σχέδιο της Πορτογαλίας δεν τίθενται σαφείς προτεραιότητες όσον αφορά το ευρύ φάσμα συγκεκριμένων στόχων και δεν καθίσταται σαφής ο τρόπος διάθεσης των πόρων για την επίτευξη αυτών των στόχων. Το ΕΣΔ του ΗΒ επικεντρώνεται σε μια σειρά συγκεκριμένων θεμάτων, όπως η παιδική φτώχια, οι προβληματικές συνοικίες, οι μόνοι γονείς και η εγκυμοσύνη εφήβων, για τα οποία καθορίζει πολιτικές που πρέπει να εφαρμοστούν ως μέρος ενός εκτενούς και ολοκληρωμένου πολιτικού πλαισίου.

[16] Στο πορτογαλικό ΕΣΔ περιέχεται η δέσμευση για εξάλειψη της παιδικής φτώχιας έως το 2010, για τη μείωση του ποσοστού απόλυτης φτώχιας κατά 50% και του εθνικού ποσοστού φτώχιας στο 17% που είναι ο μέσος όρος της ΕΕ έως το 2005.

-Τα ΕΣΔ του Βελγίου, της Γερμανίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας και της Ιρλανδίας παρέχουν στοιχεία μιας βελτιωμένης εθνικής στρατηγικής, για τον εντοπισμό των νέων καταστάσεων. Τα ΕΣΔ των τεσσάρων κρατών μελών αντικατοπτρίζουν το βαθμό απόδοσης αρμοδιοτήτων για κύριες πολιτικές (π.χ. υγεία, εκπαίδευση, κοινωνική υποστήριξη κ.α.) σε περιφερειακές και τοπικές αρχές. Αυτό προσφέρει το πλεονέκτημα ανάπτυξης στρατηγικών που θα αντικατοπτρίζουν καλύτερα τις τοπικές διαφορές και θα ανταποκρίνονται περισσότερο στις τοπικές ανάγκες. Μπορεί επίσης έτσι να διευκολυνθεί η κινητοποίηση και η συμμετοχή όλων των παραγόντων. Ωστόσο, κατ' αυτόν τον τρόπο προκύπτουν ιδιαίτερες προκλήσεις όσον αφορά το συγκερασμό τοπικών, περιφερειακών και εθνικών πολιτικών και το συνδυασμό εθνικών και περιφερειακών στόχων. Η διαδικασία ανάπτυξης ενός γενικού σχεδίου, κάτω από αυτές τις συνθήκες, αποδεικνύεται επίσης σύνθετη και απαιτεί μακρύτερη χρονική περίοδο προετοιμασίας. Σε κανένα από τα ΕΣΔ αυτά δεν καθορίζονται γενικοί στόχοι [17] ούτε αναπτύσσεται ένα εκτενές σύνολο περιφερειακών ή τοπικών στόχων. Τα ΕΣΔ του Βελγίου, της Ιταλίας και της Ισπανίας περιέχουν μια πολύ καλή διάγνωση και δείκτες, που παρέχουν μια εκτενή επισκόπηση και ανάλυση, ενώ το γερμανικό ΕΣΔ κάνει αναφορά σε μια πρόσφατη εθνική έκθεση για τη φτώχια. Η Ισπανία έχει αναπτύξει τη συνεργασία μεταξύ όλων των πολιτικών και παραγόντων σε όλα τα επίπεδα, ως πρώτο βήμα για την ανάπτυξη μιας πιο στρατηγικής προσέγγισης, ενώ πολλές περιφέρειες έχουν καταρτίσει περιφερειακά σχέδια. Εκτός από την επισκόπηση των γενικών διαδικασιών σχεδιασμού και της προσέγγισης όσον αφορά την κοινωνική πολιτική, η Ιταλία συγκεντρώνει στο ΕΣΔ ένα ευρύ φάσμα εθνικών, κλαδικών και περιφερειακών πρωτοβουλιών, στο πλαίσιο μιας εκτενούς επισκόπησης, ενώ όλες οι περιφέρειες βρίσκονται στη διαδικασία ανάπτυξης κοινωνικών σχεδίων. Τα ΕΣΔ του Βελγίου και της Γερμανίας πρέπει να ειδωθούν στο πλαίσιο των προσπαθειών που καταβάλλονται από τις χώρες αυτές για την προώθηση ενός κράτους πρόνοιας χωρίς περιορισμούς και με θετική προσέγγιση.

[17] Η Ιρλανδία αναφέρει γενικούς στόχους που περιλαμβάνονται στην εθνική στρατηγική κατά της φτώχιας, η οποία πρόκειται σύντομα να αναθεωρηθεί.

Στο ΕΣΔ της Ιρλανδίας καταγράφεται μια σειρά μέτρων κατά της φτώχιας που εφαρμόζονται ήδη στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής κατά της φτώχιας, όμως δεν παρέχεται κάποια ανάλυση ή ενημέρωση και επαναπροσδιορισμός της συνολικής στρατηγικής, των προτεραιοτήτων ή των στόχων. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία επισκόπησης της στρατηγικής, με ευρείες διαβουλεύσεις. [18]

[18] Επειδή η αναθεώρηση δεν πρόκειται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2001, δεν ήταν δυνατή η ενσωμάτωση των συμπερασμάτων της στο ΕΣΔ. Ωστόσο, η Ιρλανδία δεσμεύεται για τη συμπερίληψη στη διαδικασία αναθεώρησης των στόχων της Νίκαιας και της διαδικασίας για τα ΕΣΔ/ενσωμάτωση. Στο μέλλον θα συμπίπτουν οι διαδικασίες για την εθνική στρατηγική και για το ΕΣΔ/ενσωμάτωση.

-Τα ΕΣΔ της Ελλάδας, του Λουξεμβούργου και της Αυστρίας προσφέρουν μια σύντομη ανάλυση της κατάστασης όσον αφορά τη φτώχια και τον κοινωνικό αποκλεισμό καθώς και των πολιτικών που εφαρμόζονται για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Δεν αναπτύσσουν αρκετά την ανάλυση των πιο μακροπρόθεσμων διαρθρωτικών τάσεων και των αιτιών τους και ως εκ τούτου, τα σχέδια αυτά δεν περιλαμβάνουν μακροπρόθεσμους ποσοτικοποιημένους στόχους. Τα ΕΣΔ της Αυστρίας και του Λουξεμβούργου στοχεύουν στη βελτίωση των εκτενών συστημάτων τους κοινωνικής προστασίας, με την προσθήκη ή την επέκταση κάποιων μέτρων, όμως τα ΕΣΔ δεν χρησιμοποιήθηκαν για την ανάπτυξη μιας πιο στρατηγικής προσέγγισης. Το ΕΣΔ της Ελλάδας αναλύει τις κύριες προκλήσεις και προβλήματα και αναπτύσσει μια πραγματιστική προσέγγιση για τα επόμενα δύο χρόνια, εστιαζόμενο σε επιλεγμένες ομάδες στόχους στο ευρύτερο πλαίσιο των οικονομικών, εργασιακών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων.

Ενώ τα ΕΣΔ διαφέρουν όσον αφορά τη στρατηγική προσέγγιση που αναπτύσσουν, όλα παρουσιάζουν μια σειρά κοινών βασικών αρχών και στόχων που διέπουν το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, όπως η "αλληλεγγύη", η "κοινωνική συνοχή", ο "σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων", η "ένταξη και η πλήρης συμμετοχή στην κοινωνία" και το "υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας". Τουλάχιστον δύο στοιχεία πρέπει να επισημανθούν, μεταξύ των στρατηγικών στοιχείων που είναι κοινά στα περισσότερα ΕΣΔ.

Στα περισσότερα ΕΣΔ αναγνωρίζεται η ανάγκη επένδυσης των πολιτικών σε νέες εκκινήσεις. Η οικοδόμηση κοινωνιών χωρίς περιορισμούς και θετικού χαρακτήρα δεν περιορίζεται στην προστασία των ατόμων έναντι κύριων κινδύνων και μειονεκτημάτων στη ζωή. Οι πρωτοβουλίες που περιλαμβάνονται στα ΕΣΔ, όσον αφορά τον αποκλεισμό από την αγορά εργασίας, τη μακροχρόνια ανεργία, την εγκληματικότητα ή τον εθισμό, τον πλεονασμό δεξιοτήτων, τους άστεγους, τη διάλυση οικογενειών, τη φτωχή ή ακατάλληλη σχολική συμπεριφορά και τη διαχρονική φτώχια, ανταποκρίνονται στις συχνά σύνθετες ανάγκες και δύσκολες συνθήκες που αντιμετωπίζουν τα άτομα στα οποία απευθύνονται. Αντικατοπτρίζουν ένα πλαίσιο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που διέπουν τα αγαθά, τις υπηρεσίες και άλλες παροχές που διατίθενται για την υποστήριξη νέων εκκινήσεων.

Στα περισσότερα ΕΣΔ διαπιστώνεται η τάση αντιμετώπισης του κινδύνου όχι πλέον παθητικά, δηλαδή ως απειλής, αλλά με την ανάπτυξη στρατηγικών προσεγγίσεων που θα μετατρέπουν τον κίνδυνο και το μειονέκτημα σε ευκαιρία. Για παράδειγμα, οι πολιτικές και οι ενέργειες όσον αφορά την αναπηρία, τη μετανάστευση και τις υποβαθμισμένες περιοχές, επιδιώκουν όλο και περισσότερο την ανάδειξη και την ανάπτυξη του αναξιοποίητου δυναμικού των μεταναστών, των ατόμων με ειδικές ανάγκες και των ηλικιωμένων, όπως επίσης και των υστερούντων περιοχών και συνοικιών. Ωστόσο, ενώ τα περισσότερα κράτη μέλη φιλοδοξούν να δημιουργήσουν συστήματα όσο το δυνατόν πιο καθολικά και χωρίς περιορισμούς, τα οποία θα υποστηρίζουν την ένταξη και την ανάπτυξη αυτών των ατόμων και των περιοχών και θα υπογραμμίζουν τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών, στην πράξη, πολλά κράτη μέλη τείνουν να επικεντρωθούν σε λιγότερο καθολικές και πιο επιλεκτικές πολιτικές, οι οποίες βασίζονται σε μια προσέγγιση ανά κλάδο και ομάδα στόχο.

Προώθηση της ανταλλαγής ορθών πρακτικών και καινοτομίας

Ένας σημαντικός στόχος της νέας ευρωπαϊκής διαδικασίας είναι η προώθηση της ανταλλαγής ορθών πρακτικών και καινοτόμων προσεγγίσεων, έτσι ώστε να διευκολυνθεί η ανταλλαγή εμπειριών. Επομένως, ήταν αναμενόμενο στα ΕΣΔ να περιγράφονται τα πολιτικά μέτρα για την αντιμετώπιση των προτεραιοτήτων που καθορίζονται στο πλαίσιο των στόχων που θεσπίστηκαν στη Νίκαια. Το κατά πόσον τα ΕΣΔ μπόρεσαν να ανταποκριθούν σε αυτό κρίνεται βάσει δύο παραγόντων.

1. Σε ποιο βαθμό μπορούν τα ΕΣΔ να αξιοποιηθούν ως βασική πηγή για τον εντοπισμό ορθών πρακτικών κοινού ενδιαφέροντος για τα κράτη μέλη;

2. Σε ποιο βαθμό η διαδικασία για την εκπόνηση των ΕΣΔ συνέβαλε στον καθορισμό νέων ή/και καινοτόμων πολιτικών μέτρων και προσεγγίσεων;

Τα κράτη μέλη συμπεριέλαβαν στα ΕΣΔ μια, λίγο έως πολύ, λεπτομερή περιγραφή των πολιτικών μέτρων που εφαρμόζονται ή σχεδιάζονται για την υλοποίηση των προτεραιοτήτων τους. Ορισμένα κράτη μέλη, ειδικά αυτά με καθολικά συστήματα, επέλεξαν να επισημάνουν νέα και πιο συγκεκριμένα μέτρα, προϋποθέτοντας τη γνώση των υφιστάμενων συστημάτων τους. Η πλειοψηφία των κρατών μελών έχει συμπεριλάβει και παραδείγματα ορθής πρακτικής για να διευκολυνθεί ο εντοπισμός τους. Επομένως, εκτός από την πολιτική τους σημασία, τα ΕΣΔ αποτελούν επίσης μια σημαντική πηγή πληροφόρησης, η οποία παρέχει στην Επιτροπή και τα κράτη μέλη τη δυνατότητα άμεσης και εκτενούς επισκόπησης των κύριων πολιτικών που εφαρμόζονται. Ωστόσο, τα παραδείγματα πολιτικής που παρέχονται στα διάφορα κεφάλαια της παρούσας έκθεσης βασίζονται σε πληροφορίες που περιέχονται στα ΕΣΔ και δεν αποτελούν εξαντλητικούς καταλόγους των πολιτικών που εφαρμόζονται σε αυτόν τον τομέα.

Η έλλειψη λεπτομερούς εκ των υστέρων ανάλυσης του αντίκτυπου των σημερινών πολιτικών περιορίζει τη δυνατότητα εντοπισμού στην παρούσα έκθεση των μέτρων, των προσεγγίσεων ή των πρωτοβουλιών που μπορούν να χαρακτηριστούν ως ορθή πρακτική. Η αξιολόγηση των πολιτικών (τόσο πριν όσο και μετά την εφαρμογή τους) θεωρείται στοιχείο κλειδί για τις μελλοντικές εξελίξεις, δίνοντας μεγαλύτερη σαφήνεια στις κοινωνικές παροχές. Δεδομένων των γενικών περιορισμών όσον αφορά τους πόρους, είναι σημαντικό να εξεταστεί το κόστος των πολιτικών και να διερευνηθεί αν άλλες πολιτικές θα μπορούσαν να συμβάλουν στην επίτευξη των ίδιων στόχων πιο αποτελεσματικά. Επίσης, κατά την εξέταση των δυνατοτήτων διάδοσης ορθών πρακτικών, πρέπει να συνεκτιμηθούν πλήρως οι ιδιαίτερες συνθήκες σε κάθε κράτος μέλος και ο βαθμός επιτυχίας τους.

Επομένως, ο εντοπισμός ορθών πρακτικών και καινοτόμων προσεγγίσεων κοινού ενδιαφέροντος αποτελεί μια μακροπρόθεσμη διαδικασία, στην οποία η παρούσα έκθεση αποτελεί το πρώτο βήμα. Τα παραδείγματα από τα κράτη μέλη που παρατίθενται στα πλαίσια, στην παρούσα έκθεση, πρέπει να ειδωθούν με αυτήν την έννοια. Η ανταλλαγή ορθής πρακτικής μεταξύ των κρατών μελών θα ενταθεί στο μέλλον, με πιο εκτενείς αξιολογήσεις του αντικτύπου των εθνικών πολιτικών και την ανάπτυξη ενός εκτενούς συνόλου δεικτών και μεθοδολογιών, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ΕΕ.

Το σχετικά μικρό χρονικό διάστημα που ήταν διαθέσιμο για την ανάπτυξη των ΕΣΔ κατέστησε δύσκολη τη διατύπωση νέων ή/και καινοτόμων μέτρων και προσεγγίσεων. Τα μέτρα που παρουσιάζονται σε όλα τα ΕΣΔ αναπτύχθηκαν βασικά στο πλαίσιο των υφιστάμενων δημοσιονομικών και νομικών πλαισίων. Ως εκ τούτου, τα περισσότερα κράτη μέλη εστίασαν περισσότερο τις προσπάθειές τους στη βελτίωση του συντονισμού, τη βελτίωση και το συνδυασμό των υφιστάμενων πολιτικών και μέτρων και στην προώθηση εταιρικών σχέσεων, παρά στη θέσπιση νέων σημαντικών πρωτοβουλιών ή πολιτικών προσεγγίσεων. Οι στόχοι αυτοί είναι πιο εύκολοι για κράτη μέλη όπως η Δανία, οι Κάτω Χώρες, η Σουηδία και η Φινλανδία, τα οποία διαθέτουν ήδη πολύ αναπτυγμένες καθολικές πολιτικές, ή για τη Γαλλία, όπου οι πολιτικές προσπάθειες για την καταπολέμηση της φτώχιας έχουν ενισχυθεί ύστερα από την αξιολόγηση του νόμου του 1998 για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού, η οποία έγινε το προηγούμενο έτος. Για τους λόγους αυτούς, τα ΕΣΔ αυτών των χωρών χαρακτηρίζονται από προεκτάσεις στο μέλλον [19]. Άλλα κράτη μέλη, όπως η Πορτογαλία και η Ισπανία, είδαν τα ΕΣΔ ως μια ευκαιρία για τη θέσπιση πιο φιλόδοξων πολιτικών κατά της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού, με τον καθορισμό στόχων ή με τον εξορθολογισμό του πολιτικού πλαισίου.

[19] Το φινλανδικό ΕΣΔ, ενώ δεν περιλαμβάνει νέα μέτρα, αναφέρεται σε μια σειρά πολιτικών θεμάτων που εξετάζονται για περαιτέρω αναπτύξεις της πολιτικής.

3. Εντοπισμός ορθών πρακτικών και καινοτόμων προσεγγίσεων

Οι πολιτικές απαντήσεις που περιέχονται στα ΕΣΔ συνίστανται γενικά σε ένα συνδυασμό ενεργειών με βάση την αγορά, πολιτικών μέτρων και δράσεων σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών. Μεταξύ των διαφόρων πολιτικών σκελών μπορούν να εντοπιστούν τρεις γενικοί στόχοι, των οποίων η προώθηση επιδιώκεται:

-Καθολικότητα: Αυτό σημαίνει βελτίωση της καταλληλότητας, της πρόσβασης και της προσιτότητας των κύριων πολιτικών και παροχών, με σκοπό τη διεύρυνση του πεδίου κάλυψης και τη βελτίωση της κατανόησης και της αποτελεσματικότητάς τους.

-Εξάλειψη ανισοτήτων: Εντοπισμός συγκεκριμένων μειονεκτημάτων, τα οποία μπορούν να ξεπεραστούν με την εφαρμογή της κατάλληλης πολιτικής (π.χ. η έλλειψη δεξιοτήτων).

-Αλληλεγγύη για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια: Αντιστάθμιση των μειονεκτημάτων που μπορούν να ξεπεραστούν μόνο εν μέρει (ή και καθόλου), όπως π.χ. οι αναπηρίες.

3.1 Στόχος 1: Προώθηση της συμμετοχής στην απασχόληση και της πρόσβασης όλων στους πόρους, τα δικαιώματα, τα αγαθά και τις υπηρεσίες

3.1.1. Προώθηση της συμμετοχής στην απασχόληση

Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση και ειδικότερα της υλοποίησης των κατευθυντήριων γραμμών:

(α) Θα ευνοηθεί η πρόσβαση σε μια απασχόληση διαρκείας και υψηλής ποιότητας για όλες τις γυναίκες και τους άνδρες οι οποίοι είναι σε θέση να εργαστούν, ιδίως

*οργανώνοντας για τα πρόσωπα που ανήκουν στις πλέον ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού πλαισίωση για την απασχόληση και κινητοποιώντας προς τούτο τις πολιτικές κατάρτισης.

*αναπτύσσοντας πολιτικές που ευνοούν το συνδυασμό της επαγγελματικής με την οικογενειακή ζωή, συμπεριλαμβανομένης της φύλαξης των παιδιών και των εξαρτώμενων ατόμων.

*χρησιμοποιώντας τις ευκαιρίες ενσωμάτωσης και απασχόλησης που παρέχει η κοινωνική οικονομία.

(β) Πρόληψη των διακοπών της επαγγελματικής δραστηριότητας με την ανάπτυξη της δυνατότητα επαγγελματικής ένταξης, χάρη στη διαχείριση των ανθρώπινων πόρων, την οργάνωση της εργασίας και τη δια βίου μάθηση.

Όλα τα κράτη μέλη συμφωνούν ότι η προώθηση της συμμετοχής στην απασχόληση αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της φτώχιας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Το δικαίωμα στην εργασία είναι θεμελιώδες δικαίωμα και βασικό στοιχείο της ιδιότητας του πολίτη. Η συμμετοχή στο κοινωνικό περιβάλλον ενός επαγγελματικού χώρου αποτελεί, για τους περισσότερους ανθρώπους, το κύριο μέσο για την εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος (τόσο όσο εργάζονται αλλά και κατά τη συνταξιοδότησή τους) αλλά και για τη διεύρυνση και την ανάπτυξη του κοινωνικού τους περίγυρου. Κατ' αυτόν τον τρόπο διευκολύνεται η συμμετοχή στην κοινωνία και μειώνεται ο κίνδυνος περιθωριοποίησης.

Στα ΕΣΔ/ενσωμάτωση, τα περισσότερα κράτη μέλη κάνουν αναφορές στα ΕΣΔ που έχουν καταρτίσει για την απασχόληση. Αυτό ήταν αναμενόμενο, αφού οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση δίνουν έμφαση στη δημιουργία δυνατοτήτων απασχόλησης και στη βελτίωση της απασχολησιμότητας, ως βασικές προϋποθέσεις για να καταστεί η αγορά εργασίας πιο ανοιχτή και χωρίς περιορισμούς. Ορισμένα κράτη μέλη αναγνωρίζουν το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε η ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση στην ανάπτυξη μιας πιο αποτελεσματικής προσέγγισης σε επίπεδο πολιτικής, για την καταπολέμηση της ανεργίας με βάση την εξατομίκευση, την ενεργοποίηση και την πρόληψη.

Οι περισσότεροι τομείς της πολιτικής και οι πρωτοβουλίες που αναφέρονται στον παρόν μέρος της έκθεσης έχουν ήδη εξεταστεί στο πλαίσιο της διαδικασίας του Λουξεμβούργου. Ενώ η κοινή έκθεση για την απασχόληση καλύπτει το πλήρες φάσμα των πολιτικών δράσεων που στοχεύουν στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της αγοράς εργασίας και στην αύξηση της απασχόλησης, προς την κατεύθυνση των στόχων που καθορίστηκαν στη Λισσαβώνα, η παρούσα έκθεση επικεντρώνεται σε δράσεις που θα διευκολύνουν τη συμμετοχή στην απασχόληση, εκείνων των ατόμων, ομάδων και κοινοτήτων που είναι πιο απομακρυσμένες από την αγορά εργασίας. Ορισμένα κράτη μέλη δικαίως επισημαίνουν το θετικό ρόλο που μπορούν να παίξουν αυτές οι δράσεις για την επίτευξη των γενικότερων στόχων όσον αφορά την απασχόληση, όπως η αύξηση του ποσοστού απασχόλησης.

Ενώ σε όλα τα ΕΣΔ η απασχόληση αποτελεί προτεραιότητα, υπάρχουν διαφορές στην έμφαση που δίνεται σε αυτή. Αυτό αντικατοπτρίζει μάλλον τη διαφορετική κατάσταση που επικρατεί στα κράτη μέλη όσον αφορά την απασχόληση. Χώρες με υψηλή απασχόληση και χαμηλή ανεργία επισημαίνουν την ανάγκη αύξησης της συμμετοχής συγκεκριμένων ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι ή τα άτομα με ειδικές ανάγκες (Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Δανία, Σουηδία και Ιρλανδία), με σκοπό την αντιμετώπιση σημερινών ελλείψεων στην αγορά εργασίας. Από την άλλη, χώρες στις οποίες η ανεργία και ειδικά η μακροχρόνια ανεργία αποτελεί ευρύτατο πρόβλημα, επικεντρώνονται σε πιο εκτενείς πολιτικές για την ενθάρρυνση της δημιουργίας θέσεων εργασίας και για την αύξηση της απασχολησιμότητας των μακροχρόνια ανέργων και των νέων (Ισπανία, Γαλλία, Βέλγιο).

Πολλά κράτη μέλη, ενώ επισημαίνουν τη σπουδαιότητα της εργασίας, τονίζουν επίσης ότι η πρόσβαση στην εργασία δεν πρέπει να προωθείται παραβλέποντας άλλα θεμελιώδη δικαιώματα αλλά θα πρέπει να είναι συμπληρωματική προς αυτά. Επομένως, η πρόσβαση στην εργασία δεν θα πρέπει να εξασφαλίζεται εις βάρος του δικαιώματος σε ένα ελάχιστο εισόδημα, του δικαιώματος πλήρους συμμετοχής στην οικογένεια στην κοινότητα και την κοινωνική ζωή ή του δικαιώματος σε καλή υγεία.

Η πλήρης πρόσβαση σε σταθερή και ποιοτική απασχόληση για όλες τις γυναίκες και τους άνδρες που μπορούν να εργαστούν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας μετατροπής των αγορών εργασίας. Στο ΕΣΔ της Δανίας, το αποτέλεσμα αυτής της μετατροπής ορίζεται ως η δημιουργία μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς, η οποία θα παρέχει σε περισσότερα άτομα με χαμηλή εξειδίκευση ή με μειωμένη ικανότητα προς εργασία την ευκαιρία να αξιοποιήσουν τις δεξιότητές τους και να συμμετάσχουν στην επαγγελματική ζωή. Η αγορά εργασίας χωρίς περιορισμούς αποτελεί μια ευρεία έννοια που εκφράζει κυρίως την προσδοκία ότι οι θέσεις εργασίας πρέπει να είναι ανοιχτές σε άτομα που δεν έχουν την ικανότητα, υπό οποιαδήποτε συνθήκη και σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή, να ανταποκριθούν στα ισχύοντα πρότυπα και απαιτήσεις αποδοτικότητας.

Οι πολιτικές για την αύξηση της απασχολησιμότητας των ατόμων που είναι δύσκολο να βρουν απασχόληση, με τη χρήση ενεργών πολιτικών και κυρίως της κατάρτισης, όπως επίσης και οι πολιτικές που στοχεύουν στο συνδυασμό της οικογενειακής και της επαγγελματικής ζωής ή στην προώθηση της κοινωνικής οικονομίας μπορούν επίσης να συμβάλουν αποτελεσματικά στην προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης. Σημαντικό όμως βήμα γι' αυτό είναι να καταστεί η υφιστάμενη αγορά εργασίας πιο ανοιχτή και πιο πρόθυμη να απασχολήσει άτομα και ομάδες που είναι περιθωριοποιημένα και αποκλεισμένα.

Προώθηση μιας περισσότερο ανοιχτής και ευαίσθητης αγοράς εργασίας

Τα μέτρα για να καταστεί η σημερινή αγορά εργασίας πιο ανοιχτή και ευαίσθητη έναντι ατόμων που σήμερα αποκλείονται από αυτήν περιλαμβάνουν τα ακόλουθα:

-Εισαγωγή κοινωνικών όρων/κεφαλαίων σε συλλογικές συμβάσεις, για την απασχόληση και τη διατήρηση στην αγορά εργασίας ατόμων με μειωμένη ικανότητα προς εργασία (Δανία) ή καθορισμός ποσοστώσεων για την απασχόληση συγκεκριμένων ομάδων, όπως των ατόμων με ειδικές ανάγκες (Γερμανία, Αυστρία).

-μείωση του κόστους του εργοδότη, για την απασχόληση ατόμων με χαμηλό επίπεδο δεξιοτήτων ή συγκεκριμένων κατηγοριών ανέργων (Λουξεμβούργο, Ελλάδα, Σουηδία).

-προώθηση της εκπαίδευσης και της κατάρτισης εργοδοτών για την αντιμετώπιση προκαταλήψεων ή διακρίσεων κατά ατόμων από συγκεκριμένες ομάδες ή με συγκεκριμένη προέλευση και τακτική επισκόπηση και παρακολούθηση των διαδικασιών προσλήψεων και των αποτελεσμάτων αυτών.

-εξασφάλισ