Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο σχετικά με τα τρόφιμα και συστατικά τροφίμων τα οποία επιτρέπεται να υποβάλλονται σε επεξεργασία με ιοντίζουσα ακτινοβολία στην Κοινότητα"

(2002/C 48/21)

Στις 8 Αυγούστου 2001 και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 21 Νοεμβρίου 2001 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Jaschick.

Κατά την 386η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 28ης Νοεμβρίου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 104 ψήφους υπέρ, 4 ψήφους κατά και 5 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Σπανίως καταναλώνονται τα τρόφιμα τη στιγμή κατά την οποία παράγονται ή στην περιοχή στην οποία παράγονται. Κατά τη διάρκεια της κατά κανόνα απαραίτητης μεταφοράς και αποθήκευσής τους, τα τρόφιμα είναι εκτεθειμένα σε καταστάσεις οι οποίες μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα τον υποβιβασμό της ποιότητας ή ακόμη και τη σήψη τους.

1.2. Οι παραδοσιακές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο αυτό είναι εκτός άλλων η ξήρανση, η θέρμανση, η ψύξη, το κάπνισμα, η κατάψυξη ή αποθήκευση κάτω από ελεγχόμενες ατμοσφαιρικές συνθήκες (CA). Η επεξεργασία των τροφίμων με ιοντίζουσα ακτινοβολία αποσκοπεί στη μείωση του αριθμού μικροοργανισμών και παρασίτων ή στην αναχαίτιση των μικροβίων. Επιπλέον, η επεξεργασία με ιοντίζουσα ακτινοβολία μπορεί να χρησιμοποιηθεί με στόχο να τηρηθούν οι προδιαγραφές που ισχύουν για την απομόνωση στην περίπτωση των οπωροκηπευτικών (ΗΠΑ) ή του μελιού (Νότια Αφρική), ούτως ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο της μεταφοράς εντόμων ή παθογόνων μικροβίων σε περιοχές στις οποίες αυτά δεν υπάρχουν.

1.3. Από το Μάρτιο του 2001, όλα τα τρόφιμα που έχουν τύχει επεξεργασίας με ιοντίζουσα ακτινοβολία πρέπει να πληρούν τις διατάξεις των οδηγιών 1999/2/ΕΚ και 1999/3/ΕΚ. Η οδηγία 1999/2/ΕΚ υποχρεώνει την Επιτροπή να υποβάλει ως τα τέλη του 2000 πρόταση με την οποία να ολοκληρωθεί ο θετικός κατάλογος των τροφίμων τα οποία επιτρέπεται να τυγχάνουν επεξεργασίας με ιοντίζουσα ακτινοβολία. Ωστόσο, συνεχίζει να ισχύει το άρθρο 4, παράγραφος 4 της οδηγίας 1999/2/ΕΚ, το οποίο επιτρέπει, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τη διατήρηση των μέχρι τούδε αδειών κυκλοφορίας τροφίμων που έχουν τύχει επεξεργασίας με ιοντίζουσα ακτινοβολία, μέχρις ότου ολοκληρωθεί η κατάρτιση του θετικού καταλόγου.

1.4. Σύμφωνα με την οδηγία αυτή, η επεξεργασία τροφίμων και συστατικών τροφίμων με ιοντίζουσα ακτινοβολία επιτρέπεται μόνον εφόσον αυτό είναι απαραίτητο από τεχνική άποψη, δεν υπάρχει κίνδυνος για την υγεία, υπάρχει όφελος για τους καταναλωτές και η ακτινοβολία δεν υποκαθιστά την καλή υγειονομική πρακτική ή τη λήψη μέτρων για την προστασία της υγείας.

1.5. Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί ακροάσεις με τη συμμετοχή πολλών εμπειρογνωμόνων και εκπροσώπων των καταναλωτών, των ενδιαφερόμενων κλάδων, επιστημόνων και ερευνητών, καθώς και διεθνών οργανισμών. Το αποτέλεσμα των ακροάσεων αυτών είναι περίπλοκο και αμφιλεγόμενο.

1.5.1. Οι ενώσεις των καταναλωτών κρίνουν ότι η ακτινοβολία δεν είναι απαραίτητη, εφόσον εφαρμόζεται η κατάλληλη υγειονομική πρακτική. Σε περίπτωση που θα επιτρέπεται η χρήση της τεχνικής αυτής, αυτό θα πρέπει να συμβαίνει σε πολύ περιορισμένο βαθμό.

1.5.2. Πολλοί παραγωγοί τροφίμων δεν επιθυμούν να συμπεριληφθούν τα προϊόντα τους στο θετικό κατάλογο. Αυτό που φοβούνται είναι η δυσφήμισή τους.

1.5.3. Η διεθνής συμβουλευτική ομάδα για την ακτινοβολία των τροφίμων του FAO/WHO, διάφορα ερευνητικά ιδρύματα καθώς και η βιομηχανία ακτινοβόλησης τάσσονται υπέρ της αδειοδότησης τουλάχιστον εκείνων των προϊόντων για τα οποία η επιστημονική επιτροπή τροφίμων έχει εκδώσει θετική γνωμοδότηση. Η ακτινοβολία θεωρείται επίσης το καλύτερο υποκατάστατο της επεξεργασίας οπορωλαχανικών με αέρια, ενώ θα μπορούσε σε γενικές γραμμές να αντικαταστήσει τη χρήση βλαβερών χημικών ουσιών. Στη γνωμοδότηση της κυβέρνησης των ΗΠΑ, η οποία εκδόθηκε στα πλαίσια των διαβουλεύσεων με την ΕΕ, τονίζεται ιδιαιτέρως ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά τεκμηριωμένοι λόγοι για τον περιορισμό της ακτινοβόλησης τροφίμων. Παρόλα αυτά, η άποψη αυτή επικρίνεται έντονα στη γνωμοδότηση της Food Commission (UK) Ltd.

1.6. Με την ανακοίνωση(1) που εξέδωσε, η Επιτροπή επιδιώκει μια ακόμη πιο ευρεία συζήτηση.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΟΚΕ) εκφράζει την ικανοποίησή της για την ιδιαίτερα ενημερωτική ανακοίνωση της Επιτροπής. Η Επιτροπή συνοψίζει με άριστο τρόπο τις αντιδράσεις των διαφόρων πλευρών στο συμβουλευτικό έγγραφο που εξέδωσε, με αποτέλεσμα οι ερωτηθέντες κύκλοι να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε αυτό.

2.2. Η ΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότηση που εξέδωσε στις 31.5.1989(2) και επικυρώνει εκ νέου την άποψη που υποστηρίζει εκεί, σύμφωνα με την οποία:

"Υπό τις ανωτέρω προϋποθέσεις η ΟΚΕ δεν θεωρεί σκόπιμο, πέρα από την ακτινοβολία καρυκευμάτων, να συμφωνήσει με κοινωνικές διατάξεις-πλαίσιο για την ακτινοβολία τροφίμων, εφόσον η Επιτροπή δεν έχει υποβάλει οριστική απόδειξη περί της τεχνολογικής αναγκαιότητας και του κινδύνου από υγειονομική άποψη των μεθόδων αυτών συντήρησης."

2.2.1. Όσον αφορά την τεχνολογική αναγκαιότητα, σύμφωνα με τις επικρατούσες επιστημονικές απόψεις, η επεξεργασία των τροφίμων με ιοντίζουσα ακτινοβολία κρίνεται απαραίτητη και σκόπιμη μόνον στην περίπτωση που προηγουμένως, για τον ίδιο σκοπό, χρησιμοποιούντο χημικές ουσίες. Αυτό συμβαίνει επειδή οι συνειδητοί καταναλωτές είναι αντίθετοι προς τη χρήση χημικών ουσιών, λόγω των πιθανών επιπτώσεων που αυτές έχουν.

2.2.2. Όσον αφορά τη διαφύλαξη της δημόσιας υγείας, η ακτινοβολία των τροφίμων δεν έχει ως συνέπεια τη ραδιενέργεια των ακτινοβολούμενων τροφίμων (δηλαδή τα ακτινοβολούμενα τρόφιμα δεν παράγουν από μόνα τους ακτινοβολία). Μια επαρκής ακτινοβολία τροφίμων καταστρέφει από πολλές απόψεις βλαβερούς οργανισμούς (οργανισμούς που προκαλούν σήψη, φορείς ασθενειών, και παράσιτα) και προκαλεί έτσι μεγαλύτερη προστασία για τον καταναλωτή. Η ακτινοβολία σύμφωνα με τις επικρατούσες πιο σημαντικές απόψεις, είναι ασφαλής. Ακόμη και η ΠΟΥ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι η ακτινοβολία των τροφίμων είναι ακίνδυνη για την υγεία.

2.2.3. Σε σχέση με τις περαιτέρω εκκλήσεις της ΟΚΕ (της 31.5.1989) για την υποβολή έκθεσης με τις απόψεις ορισμένων διεθνών οργανώσεων σχετικά με την ακτινοβολία των τροφίμων πρέπει να σημειωθούν τα ακόλουθα:

2.2.3.1. Οι ενώσεις των καταναλωτών (VZbw, BEUC, CI) αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα κριτικά το θέμα της ακτινοβόλησης των τροφίμων. Θεωρούν δε ότι, εφόσον εφαρμόζονται οι κατάλληλες υγειονομικές πρακτικές, η ακτινοβολία δεν είναι ούτε σκόπιμη ούτε απαραίτητη από τεχνική άποψη. Εφόσον χρησιμοποιηθεί, η τεχνική αυτή θα πρέπει να υπόκειται σε όσο το δυνατόν περισσότερους περιορισμούς.

2.2.3.2. Η WHO υποστηρίζει την ακτινοβολία με στόχο τον περιορισμό του αριθμού των νοσογόνων παραγόντων στα τρόφιμα.

2.2.3.3. Οι JEFCI και Codex Alimentarius δεν προβλέπουν κανένα περιορισμό της ακτινοβόλησης ορισμένων τροφίμων.

2.2.3.4. Οι οργανώσεις FAO/IAEO/WHO υποστηρίζουν την άποψη ότι τα τρόφιμα τα οποία ακτινοβολούνται με την κατάλληλη δόση για την επίτευξη του τεχνικού στόχου που επιδιώκεται είναι ακίνδυνα και ικανοποιητικά από διατροφική άποψη.

2.2.4. Όσον αφορά τις εκκλήσεις της ΟΚΕ για την υποβολή έκθεσης σχετικά με την περαιτέρω ανάπτυξη εναλλακτικών μεθόδων διατήρησης, πρέπει να σημειωθεί ότι η έκθεση αυτή δεν έχει ακόμη κατατεθεί, δεδομένου ότι οι μέθοδοι αυτοί μέχρι στιγμής δεν έχουν αναπτυχθεί σε βαθμό που να επιτρέπει την εφαρμογή τους στην πράξη.

2.2.5. Όσον αφορά την έκκληση της ΟΚΕ για την υποβολή αίτησης σχετικά με την ανιχνευσιμότητα της ακτινοβολίας, πρέπει να σημειωθεί ότι σήμερα υπάρχουν αναλυτικές μέθοδοι για την ανίχνευση ακτινοβολημένων τροφίμων για όλες σχεδόν τις περιπτώσεις. Πέντε μέθοδοι έχουν ήδη καθιερωθεί ως πρότυπα CEN, ενώ άλλες τελούν υπό δοκιμή(3).

2.2.6. Όσον αφορά την έκκληση της ΟΚΕ για την υποβολή έκθεσης σχετικά με τη διεθνή κατάσταση στο χώρο της ακτινοβολίας, πρέπει να σημειωθεί ότι η έκθεση αυτή δεν έχει κατατεθεί. Εκτιμάται ότι κάθε χρόνο ακτινοβολούνται παγκοσμίως 200000 τόνοι τροφίμων.

2.2.7. Όσον αφορά την έκκληση της ΟΚΕ για την υποβολή έκθεσης σχετικά με την εισαγωγή προϊόντων τα οποία υφίστανται συχνά ακτινοβολία, πρέπει να σημειωθεί ότι ο εισηγητής δεν έχει στη διάθεσή του παρόμοια έκθεση. Είναι γνωστό ότι στη Γαλλία, για παράδειγμα, εγίνοντο εισαγωγές βατραχοπόδαρων από τρίτες χώρες. Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, οι υπηρεσίες της Επιτροπής θα μπορούν στο μέλλον να προβαίνουν σε σχετικές έρευνες.

2.2.8. Όσον αφορά την έκκληση της ΟΚΕ για την υποβολή έκθεσης σχετικά με την εξακρίβωση της δυναμικότητας των σχετικών εγκαταστάσεων που βρίσκονται στην Κοινότητα, πρέπει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να δηλώνουν όλες τις εγκαταστάσεις στις οποίες έχει χορηγηθεί άδεια λειτουργίας. Ήδη υπάρχει κατάλογος στον οποίο περιλαμβάνονται οι εγκαταστάσεις που έχουν δηλωθεί(4).

2.2.9. Όσον αφορά την έκκληση της ΟΚΕ για την υποβολή έκθεσης σχετικά με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η συζήτηση στα κράτη μέλη, την Επιτροπή και το Συμβούλιο, πρέπει να σημειωθεί ότι ο εισηγητής δεν έχει στη διάθεσή του παρόμοια λεπτομερή έκθεση. Ωστόσο, από την ανακοίνωση της Επιτροπής προκύπτει μια ορισμένη εξέλιξη της συζήτησης με μη ικανοποιητικό επίπεδο, και συνεπώς, επί του παρόντος, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν είναι δυνατό να προχωρήσει στην κατάρτιση του θετικού καταλόγου που αναφέρεται στην οδηγία 1999/2/ΕΚ.

3. Συστάσεις

3.1. Στη γνωμοδότηση που εξέδωσε στις 31.5.1989 (βλέπε σημείο 2.2), η ΟΚΕ δεν συνιστά, πέρα της ακτινοβολίας των καρυκευμάτων, την έγκριση κοινοτικών κανόνων για την ακτινοβόληση τροφίμων, όσο δεν υπάρχουν ορισμένες αποδείξεις και εκθέσεις.

3.2. Στο διάστημα που έχει μεσολαβήσει, η ΟΚΕ έχει στη διάθεσή της τις αποδείξεις και τις εκθέσεις που είχε ζητήσει (σημείο 2.2.1 - 2.2.9).

3.3. Η επισήμανση τροφίμων τα οποία έχουν υποστεί ακτινοβολίες ή περιέχουν συστατικά τα οποία έχουν υποστεί ακτινοβολία είναι υποχρεωτική. Υπάρχουν πρακτικά εφαρμόσιμες διαδικασίες ανάλυσης για την ανίχνευση ακτινοβολημένων τροφίμων επομένως ο ενημερωμένος καταναλωτής, ακόμα και εκείνος ο οποίος ενδιαφέρεται για τη βιώσιμη κατανάλωση, είναι σε θέση να προβεί σε μία υπεύθυνη και συνειδητή αγορά ή να απόσχει από την κατανάλωση.

3.4. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, λόγω των φόβων και των επιφυλάξεων που επικρατούν σε ορισμένα τμήματα του πληθυσμού, η γενική ακτινοβόληση των τροφίμων θα πρέπει να εφαρμόζεται με φειδώ. Παράλληλα, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, σύμφωνα με τις επικρατούσες πιο σημαντικές απόψεις, η ιοντίζουσα ακτινοβολία των τροφίμων δεν είναι επικίνδυνη για τους καταναλωτές.

3.5. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία που έχουν οι επικείμενες ρυθμίσεις για τον ΕΟΧ και υποθέτει ότι η εκτεταμένη και ανοικτή συζήτηση, η οποία διεξάγεται στους κόλπους της ΕΕ, θα διεξαχθεί κατά τον ίδιο τρόπο και σε όλες τις χώρες του ΕΟΧ.

Βρυξέλλες, 28 Νοεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) COM(2001) 472.

(2) ΕΕ C 89 της 31.7.1989, σ. 14, Εισηγητής ο κ. Gardner.

(3) Η ευρεία διαθεσιμότητα παρομοίων μεθόδων προκύπτει επίσης και από το γεγονός ότι αυτές όπως και άλλες μέθοδοι έχουν καθιερωθεί στη Γερμανία ως πρότυπα DIN και εφαρμόζονται στην πράξη από τις ελεγκτικές υπηρεσίες.

(4) Σύμφωνα με μελέτες εμπειρογνωμόνων, η επιβάρυνση των εργαζομένων σε εγκαταστάσεις ακτινοβόλησης είναι χαμηλότερη από ό,τι συμβαίνει κατά κανόνα στην ατμόσφαιρα (λόγω της προστασίας από μπετόν).