[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 22.5.2008

COM (2008) 312 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Η πυρηνική προστασία και ασφάλεια: μια διεθνής πρόκληση

(υποβληθείσα από την Επιτροπή)

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Η πυρηνική προστασία και ασφάλεια: μια διεθνής πρόκληση

1. Εισαγωγή

Το ατύχημα του Τσερνομπίλ του 1986 κατέδειξε τις καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να έχει ο ελαττωματικός σχεδιασμός των πυρηνικών σταθμών στις χώρες με ανεπαρκή νοοτροπία ασφάλειας και κανονιστικές ελλείψεις στον τομέα της ασφάλειας των εγκαταστάσεων.

Τα πάντα δείχνουν ότι ο αριθμός των πυρηνικών σταθμών στον κόσμο θα αυξηθεί, δεδομένου ότι οι διεθνείς φορείς επιδιώκουν να ενισχύσουν την ενεργειακή τους ασφάλεια με τη διαφοροποίηση του ενεργειακού σχεδιασμού τους, στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την οικονομική ανταγωνιστικότητά τους σε ένα πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από υψηλές ιστορικά τιμές πετρελαίου, καθώς και να μειώσουν ή να αποτρέψουν τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου.

Ο στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι να προβεί σε απολογισμό των προκλήσεων ασφαλείας και προστασίας που θέτει η συνεχώς αυξανόμενη γεωγραφική εξάπλωση της πυρηνικής ενέργειας και να προτείνει συστάσεις σχετικά με:

1) τα βασικά ζητήματα στα οποία η ΕΕ παρέχει προστιθέμενη αξία·

2) ένα πρόγραμμα εργασιών βασιζόμενο στις γεωγραφικές και τεχνικές προτεραιότητες·

3) στοιχεία που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος των προγραμμάτων πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας για την παροχή βοήθειας σε τρίτες χώρες.

2. Η εξάπλωση της πυρηνικησ ενεργειασ

Η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ενεργειακού συνδυασμού πολλών ανεπτυγμένων χωρών, ορισμένες από τις οποίες επιδιώκουν να αυξήσουν τη χρησιμοποίησή της. Για παράδειγμα, τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα έχουν ανακοινώσει την πρόθεσή τους να αυξήσουν το πυρηνικό δυναμικό τους πάνω από 20 GW η καθεμία έως το 2020. Η Ρωσία σημειώνει επίσης αύξηση των πωλήσεών της στον τομέα της πυρηνικής τεχνολογίας: έχουν πωληθεί πυρηνικοί σταθμοί στην Κίνα και την Ινδία (υπό κατασκευή) και, πρόσφατα, έχει συναφθεί σύμβαση για την κατασκευή πυρηνικού σταθμού στη Βουλγαρία.

Ορισμένες χώρες που δεν παράγουν επί του παρόντος πυρηνική ενέργεια έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον για την κατασκευή πυρηνικών σταθμών. Μερικές από αυτές βρίσκονται στην ίδια γεωγραφική περιοχή με τη ΕΕ (Ιορδανία, Αίγυπτος, Τυνησία, Αλγερία, Μαρόκο, Λευκορωσία) ενώ άλλες (όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Βιετνάμ, η Ταϊλάνδη, η Χιλή και η Βενεζουέλα) βρίσκονται σε πιο απομακρυσμένες ζώνες. Ο Αραβικός Σύνδεσμος και το Συμβούλιο Συνεργασίας των Αραβικών Χωρών του Περσικού Κόλπου προωθούν επίσης τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας από τα μέλη τους, τα οποία βρίσκονται συχνά σε ευαίσθητες περιοχές από γεωπολιτικής πλευράς. Οι εντάσεις που προκάλεσε η ανάπτυξη πυρηνικού προγράμματος στο Ιράν είναι γνωστές σε όλους.

Η ΕΕ διαθέτει παγιωμένη πυρηνική βιομηχανία και, χάρη στη μακροχρόνια πείρα της στον τομέα αυτό, είναι σε θέση να συνεργάζεται με τους εταίρους που κατασκευάζουν ή επιθυμούν να κατασκευάσουν πυρηνικούς σταθμούς, ούτως ώστε να διασφαλίζεται ότι όλες οι πυρηνικές δραστηριότητες διεξάγονται σύμφωνα με τους πλέον αυστηρούς κανόνες ασφάλειας και προστασίας. Τα θέματα της ασφάλειας και της μη διάδοσης πρέπει να αποτελούν τους δύο αλληλένδετους άξονες της πυρηνικής πολιτικής της ΕΕ.

3. Πυρηνική ασφάλεια

3.1. Το κληροδότημα του προγράμματος πυρηνικής ασφάλειας Tacis

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, το 1991, ορισμένες χώρες ΝΑΚ είχαν στην κατοχή τους πυρηνικούς σταθμούς διαφορετικών ηλικιών και διαφορετικού σχεδιασμού, αλλά δεν διέθεταν τους οικονομικούς πόρους, την αυτονομία ή τις πολιτικές διαχείρισης της ασφάλειας που απαιτούνται για τον εκσυγχρονισμό των σταθμών αυτών σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα. Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας ανέλαβε να εντοπίσει τις ελλείψεις της Κεντρικής Ευρώπης και των χωρών ΝΑΚ στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας. Το πρόγραμμα πυρηνικής ασφάλειας Τacis θεσπίστηκε για την επίλυση αυτών των προβλημάτων λαμβάνοντας υπόψη τη στρατηγική της ομάδας G7 που υιοθετήθηκε στο Μόναχο, το 1992[1].

Η βοήθεια που εξασφαλίστηκε στο πλαίσιο του προγράμματος πυρηνικής ασφάλειας Τacis από το 1991, ιδίως στη Ρωσία και την Ουκρανία, και σε μικρότερο βαθμό στο Καζακστάν και στην Αρμενία, πρέπει να συνεχιστεί. Είναι αναγκαίο να παγιωθούν τα αποτελέσματα και ορισμένοι παραδοσιακοί τομείς, όπως η βοήθεια που παρέχεται στις ρυθμιστικές αρχές, πρέπει να διατηρηθούν στο άμεσο μέλλον. Η επιτόπια βοήθεια στους πυρηνικούς σταθμούς στρέφεται ολοένα και περισσότερο προς την ασφάλεια της εκμετάλλευσής τους και θα πρέπει επίσης να συνεχιστεί.

Στη Ρωσία, είναι σημαντικό να συνεχιστεί η παρακολούθηση της εξέλιξης των αντιδραστήρων πρώτης γενεάς που δεν ανταποκρίνονται στους ισχύοντες διεθνείς κανόνες στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και των οποίων ο εκσυγχρονισμός θεωρείται ασύμφορος από την ΕΕ. Το θέμα αυτό πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του εμπορίου ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των συστημάτων UCTE και IPS/UPS, με σκοπό να εξασφαλιστεί η δέσμευση της Ρωσίας ότι θα κλείσει τους αντιδραστήρες αυτούς το συντομότερο δυνατό.

Η αντιμετώπιση των προβλημάτων που κληροδότησε ο βόρειος στόλος στη βορειοδυτική Ρωσία θα συνεχιστεί. Ο παροπλισμός και η αποθήκευση των ραδιενεργών καταλοίπων των πυρηνικών υποβρυχίων, των παγοθραυστικών, των θαλάσσιων και των χερσαίων βάσεων δημιουργούν σοβαρά τεχνικά και οικονομικά προβλήματα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συνεισφέρει 40 εκατομμύρια ευρώ στο πλαίσιο του προγράμματος πυρηνικής ασφάλειας Tacis για την πρωτοβουλία «Πυρηνική ασφάλεια» του Ταμείου Στήριξης της Περιβαλλοντικής Εταιρικής Σχέσης της Βόρειας Διάστασης (NDEP) και έφερε εις πέρας διάφορα έργα και μελέτες στον τομέα αυτό. Προβλέπεται να συνεχιστεί η χρηματοδότηση της πρωτοβουλίας αυτής.

Στην Ουκρανία, η ΕΕ παρέχει σημαντική συνεισφορά στο Ταμείο για την κατασκευή προστατευτικού καλύμματος του Τσερνομπίλ, ύψους 240 εκατομμυρίων ευρώ περίπου μέχρι σήμερα, και στο λογαριασμό πυρηνικής ασφάλειας, που χρηματοδοτεί έργα συνδεόμενα με τον παροπλισμό των εγκαταστάσεων. Η ΕΤΑΑ διαχειρίζεται και τα δύο αυτά ταμεία. Επιπλέον, η Επιτροπή διαχειρίζεται διάφορα άλλα έργα, συμπεριλαμβανομένου του βιομηχανικού συγκροτήματος για τη διαχείριση των στερεών ραδιενεργών αποβλήτων (ΒΣΔΣΡΑ) που χρηματοδοτείται από το TACIS, συνολικού ύψους περίπου 50 εκατομμυρίων ευρώ. Θα απαιτηθούν επιπλέον δεσμεύσεις για τη χρηματοδότηση των έργων στο πλαίσιο του Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης (ΚΠΣ) και του λογαριασμού πυρηνικής ασφάλειας. Ο μηχανισμός χρηματοδότησης Ευρατόμ χρησιμοποιήθηκε για τη παροχή δανείου 83 εκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ με σκοπό τη χρηματοδότηση του προγράμματος εκσυγχρονισμού των μονάδων Rovno 4 και Khmelnitsky 2 (έργο K2R4). Όπως και στην περίπτωση της Ρωσίας, θα συνεχιστεί η παροχή βοήθειας στις ρυθμιστικές αρχές στο άμεσο μέλλον. Η επιτόπια βοήθεια στους πυρηνικούς σταθμούς στρέφεται ολοένα και περισσότερο προς την ασφάλεια της εκμετάλλευσής τους και θα πρέπει να συνεχιστεί.

Το μνημόνιο συμφωνίας για την ενέργεια που υπεγράφη το 2005 με την Ουκρανία[2] προβλέπει την αξιολόγηση της ασφάλειας των ουκρανικών πυρηνικών σταθμών. Ένα κοινό έργο Επιτροπής – ΔΟΑΕ – Ουκρανίας σχετικά με το θέμα αυτό, που χρηματοδοτήθηκε κυρίως από τον μηχανισμό συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, ξεκίνησε πρόσφατα. Η ΕΕ θα υποστηρίξει την Ουκρανία στην τελική προσχώρησή της στην Κοινότητα Ενέργειας, εφόσον κριθεί ικανοποιητικός ο βαθμός πυρηνικής ασφάλειας σε όλους τους εν λειτουργία ουκρανικούς πυρηνικούς σταθμούς. Οι ουκρανικοί φορείς διανομής ηλεκτρικής ενέργειας δεσμεύονται επίσης από το συμβόλαιο για τη χορήγηση δανείου Ευρατόμ για το έργο K2R4 όσον αφορά τη βελτίωση της ασφάλειας στους σταθμούς αυτούς.

Στην Αρμενία, ο πυρηνικός σταθμός Medzamor, ένας αντιδραστήρας πρώτης γενεάς σοβιετικού σχεδιασμού, υπέστη ζημίες από τον ισχυρό σεισμό του 1988 και εν συνεχεία έκλεισε. Ωστόσο, λόγω των ενεργειακών ελλείψεων, η κυβέρνηση αποφάσισε το 1995 να επανεργοποιήσει τη μονάδα 2 του πυρηνικού σταθμού. Η ΕΕ άσκησε πιέσεις στην κυβέρνηση της Αρμενίας για τον καθορισμό οριστικής ημερομηνίας κλεισίματος του σταθμού και, σε συντονισμό με άλλους χορηγούς βοήθειας υπό την αιγίδα του ΔΟΑΕ, συνεισέφερε περίπου 25 εκατομμύρια ευρώ για την πραγματοποίηση των πιο επιτακτικών αλλαγών από πλευράς πυρηνικής ασφάλειας. Εν τω μεταξύ, οι αρχές της Αρμενίας όρισαν το 2016 ως προβλεπόμενη ημερομηνία κλεισίματος του σταθμού. Η ημερομηνία αυτή είναι απαράδεκτη για τη διεθνή κοινότητα και η ΕΕ εξακολουθεί να ασκεί πιέσεις στις αρχές της Αρμενίας να κλείσουν το σταθμό νωρίτερα. Ωστόσο, για να μειωθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγεται η συνεχιζόμενη λειτουργία του σταθμού αυτού, ιδίως για την περιοχή του νότιου Καυκάσου, είναι σκόπιμο να συνεχιστεί η παροχή βοήθειας, ούτως ώστε να ληφθούν τα πιο επιτακτικά μέτρα βελτίωσης της ασφάλειας βραχυπρόθεσμα.

Στο Καζακστάν, μετά από αίτηση παροχής βοήθειας της κυβέρνησης προς τη διεθνή κοινότητα, ο ΔΟΑΕ έστειλε ομάδα διεθνών χρηματοδοτών για τον καθορισμό σχεδίου αξιολόγησης της περιοχής πυρηνικών δοκιμών στο Semipalatinsk. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής συνεργάστηκαν ευρύτατα στο εγχείρημα αυτό, γεγονός που οδήγησε σε έργο της Επιτροπής για την επιθεώρηση της περιοχής. Επιπλέον, η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να χρηματοδοτεί έργα για τον παροπλισμό του πυρηνικού σταθμού του Aktau.

Οι υπηρεσίες της Επιτροπής εξακολούθησαν να συμμετέχουν ενεργά στο πλαίσιο της ομάδας πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας της G8 (NSSG), η οποία διαδέχθηκε την ομάδα εργασίας της G7 για την πυρηνική ασφάλεια (NSWG) που δημιουργήθηκε το 1992. Η ομάδα αυτή σχεδίασε το πρόγραμμα για τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας στα ΝΑΚ/Κεντρική Ευρώπη που θα χρηματοδοτηθεί από τη διεθνή κοινότητα. Το 1995, η ομάδα NSWG διαπραγματεύτηκε το μνημόνιο συμφωνίας μεταξύ της Ουκρανίας, της G7 και της Επιτροπής, με αποτέλεσμα να κλείσει η τελευταία εν λειτουργία μονάδα στο Τσερνομπίλ τον Δεκέμβριο του 2000. Η ομάδα συνέβαλε σημαντικά στην εξασφάλιση επιπλέον εισφορών για την κάλυψη των συστηματικών αυξήσεων κόστους των έργων για το Τσερνομπίλ, καθώς και στη διεξαγωγή διεθνών πρωτοβουλιών στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας.

3.2. Νέα έργα πυρηνικής ασφάλειας

Το γεγονός ότι πολλοί από τους εταίρους μας εξετάζουν το ενδεχόμενο να ξεκινήσουν πυρηνικό πρόγραμμα ή να επεκτείνουν τις σημερινές δραστηριότητές τους αποτελεί νέα πρόκληση για την ΕΕ.

Οι περισσότερες από τις «αναπτυσσόμενες χώρες» που επιθυμούν να ξεκινήσουν πρόγραμμα παραγωγής πυρηνικής ενέργειας δεν διαθέτουν ακόμη τη νομοθετική και κανονιστική υποδομή που είναι αναγκαία για να κατοχυρωθεί ότι η ασφάλεια θα έχει προτεραιότητα στις αποφάσεις για το σχεδιασμό, την κατασκευή και την εκμετάλλευση. Επιπλέον, οι χώρες αυτές δεν διαθέτουν συχνά την απαιτούμενη τεχνογνωσία, ούτε την κατάλληλη βιομηχανική υποδομή. Οι ελλείψεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας τα οποίαυ ανησυχούν την ΕΕ. Επιπλέον, ορισμένες χώρες που διαθέτουν ήδη προγράμματα πυρηνικής ενέργειας, ιδίως οι χώρες στις οποίες προβλέπεται ταχεία ανάπτυξη, μπορεί επίσης να χρειαστούν μεγάλη εξωτερική βοήθεια.

Δεδομένου ότι το πρόγραμμα πυρηνικής ασφάλειας Tacis έληξε το 2006, υιοθετήθηκε ένα νέο μέσο για τη συνεργασία στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας (INSC) με παγκόσμια γεωγραφική εμβέλεια, ώστε να συνεχιστούν και να επεκταθούν οι δράσεις της Επιτροπής στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και των διασφαλίσεων. Οι χρηματοδοτικοί πόροι στο πλαίσιο του μέσου αυτού για την περίοδο 2007-2013 ανέρχονται σε 524 εκατομμύρια ευρώ περίπου[3]. Επιπλέον, ο μηχανισμός χρηματοδότησης με δάνειο της Ευρατόμ εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για τη Ρωσία, την Ουκρανία και την Αρμενία.

Δεδομένου ότι η ανάγκη παροχής βοήθειας στη Ρωσία και την Ουκρανία θα μειώνεται συνεχώς και ότι θα εμφανίζονται νέες ανάγκες σε χώρες εκτός των ΝΑΚ, η Επιτροπή πρέπει να επανεκτιμήσει με ποιο τρόπο θα ιεραρχήσει τις δραστηριότητές της με τις τρίτες χώρες[4] στον τομέα της πυρηνικής προστασίας και ασφάλειας. Οι στόχοι της μελλοντικής βοήθειας και συνεργασίας με τις τρίτες χώρες συνοψίζονται ως εξής:

- βελτίωση της νοοτροπίας πυρηνικής ασφάλειας (ιδίως στο επίπεδο του σχεδιασμού και της εκμετάλλευσης)·

- βελτίωση της προστασίας κατά της ιοντίζουσας ακτινοβολίας·

- αντιμετώπιση των προβλημάτων που σχετίζονται με τα ραδιενεργά κατάλοιπα και τα χρησιμοποιημένα καύσιμα·

- συνδρομή στην εφαρμογή των πυρηνικών διασφαλίσεων.

Κατά την επεξεργασία των προγραμμάτων και των έργων που αποβλέπουν στην επίτευξη των στόχων αυτών θα ληφθούν υπόψη τα όρια που επιβάλλονται από τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά μέσα και τους ανθρώπινους πόρους.

3.3. Λοιπά μέσα

Η ΕΕ διαθέτει και διάφορα άλλα μέσα για την ανάπτυξη της συνεργασίας. Τα θέματα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας καλύπτονται από τη συνθήκη Ευρατόμ που επιτρέπει στην Επιτροπή, μετά την έγκριση του Συμβουλίου, να συνάπτει διεθνείς συμφωνίες στον τομέα αυτό[5]: έχουν υπογραφεί συμφωνίες με πολλές χώρες, ιδίως με την Αυστραλία, τον Καναδά, την Ελβετία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία, την Αργεντινή, την Ουκρανία και το Ουζμπεκιστάν, οι οποίες αποβλέπουν στην ενίσχυση της συνεργασίας για τη χρησιμοποίηση της πυρηνικής ενέργειας για μη στρατιωτικούς σκοπούς και στην υποστήριξη της έρευνας στον πυρηνικό τομέα.

Η ΕΕ έχει υπογράψει επίσης συμφωνίες στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας με χώρες όπως η Ουκρανία και το Καζακστάν. Η Κοινότητα είναι επίσης συμβαλλόμενο μέρος σε ολοένα και περισσότερες συμφωνίες με τρίτες χώρες και καταβάλλει προσπάθειες για την ενίσχυση της συνεργασίας με διεθνείς οργανισμούς, ιδίως με τον ΔΟΑΕ, με σκοπό την προώθηση της μη διάδοσης και της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας.

Επιπλέον, η κοινοτική πολιτική έρευνας και εκπαίδευσης/κατάρτισης στον πυρηνικό τομέα, που συμπεριλαμβάνει το πρόγραμμα σχάσης Ευρατόμ στο πλαίσιο του 7ου προγράμματος-πλαισίου, διαθέτει πόρους για άμεσες και έμμεσες δράσεις που διεξάγει το Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ). Η πολιτική αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντικές συνέργειες στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας.

4. Πυρηνικη ασφάλεια και μη διάδοση

4.1. Τρέχουσα κατάσταση

Η πυρηνική ασφάλεια (δηλαδή η ασφάλεια του σχεδιασμού, της εκμετάλλευσης και του παροπλισμού των πυρηνικών εγκαταστάσεων, καθώς και η ρύθμιση της διάθεσης των αποβλήτων) δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από την πυρηνική ασφάλεια (φυσική ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων, διακίνηση πυρηνικών υλικών, έλεγχος των έκθετων πηγών, ικανότητα ανίχνευσης, αντιμετώπιση έκτακτης ανάγκης).

Λαμβανομένης υπόψη της διπλής χρήσης (στρατιωτικής και μη στρατιωτικής) ορισμένων υλικών, εξοπλισμών και πυρηνικών εγκαταστάσεων[6], η ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας θα μπορούσε να αυξήσει τους κινδύνους διάδοσης[7]. Επιπλέον, υπάρχουν σοβαροί λόγοι ανησυχίας ότι οι μη κρατικοί φορείς θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις μη στρατιωτικές πυρηνικές τεχνολογίες για τρομοκρατικούς ή άλλους εγκληματικούς σκοπούς. Για να καταπολεμηθεί η παράνομη διακίνηση πυρηνικών υλικών πρέπει να δημιουργηθεί νέα υποδομή στο εθνικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο.

Για να αντιμετωπιστούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την πυρηνική ασφάλεια, έχουν εγκαινιαστεί πρόσφατα πολλές πρωτοβουλίες, ούτως ώστε να ενισχυθούν οι μηχανισμοί ελέγχου του ΔΟΑΕ, οι κανόνες ελέγχου των εξαγωγών πυρηνικών υλικών, η επιτήρηση των συνόρων και η «πολυμεροποίηση» του κύκλου πυρηνικού καυσίμου[8]. Η κοινή δήλωση για ενισχυμένη συνεργασία που προετοιμάζουν επί του παρόντος η Επιτροπή και ο ΔΟΑΕ αποβλέπει επίσης στη γενική μείωση των κινδύνων ασφαλείας στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας.

Η ΕΕ υποστήριξε τα προαναφερόμενα μέτρα με τη στρατηγική της για το 2003 κατά της διάδοσης των όπλων μαζικής καταστροφής και με την πλήρη υποστήριξη της απόφασης 1540 του Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΕ (Απρίλιος 2004). Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του ΣΓΥΕΣ της 17ης Νοεμβρίου 2003, η ΕΕ εισάγει επίσης τη ρήτρα μη διάδοσης στις συμφωνίες που συνάπτει με τρίτες χώρες. Επιπλέον, η Επιτροπή θα ενθαρρύνει την επικύρωση και την εφαρμογή της σύμβασης για τη φυσική προστασία των πυρηνικών υλικών και των πυρηνικών εγκαταστάσεων (όπως τροποποιήθηκε στη Βιέννη στις 8 Ιουλίου 2005), από όλα τα κράτη που διαθέτουν ή θα επιθυμούσαν να διαθέτουν πυρηνικό πρόγραμμα για μη στρατιωτικούς σκοπούς.

Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα για την προστασία των υποδομών ζωτικής σημασίας περιλαμβάνει επίσης μια εξωτερική διάσταση που προβλέπει τη σύναψη ειδικών μνημονίων συμφωνίας και την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών με τις τρίτες χώρες, ώστε να βελτιωθεί η ασφάλεια των υποδομών ζωτικής σημασίας.

Χάρη στα κοινοτικά προγράμματα και τις κοινές δράσεις του Συμβουλίου, η ΕΕ συμβάλλει σημαντικά, ήδη από τις αρχές του 1990, στη μείωση των κινδύνων διάδοσης, δίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στις χώρες της ΚΑΚ, και έχει την πρόθεση να προσφύγει στον μηχανισμό σταθερότητας που θεσπίστηκε πρόσφατα για την αντιμετώπιση των κινδύνων και απειλών παγκοσμίως. Ο μηχανισμός αυτός αφορά ολόκληρη σειρά θεμάτων που αποβλέπουν στην αποτροπή της διάδοσης των όπλων μαζικής καταστροφής[9]. Τέλος, οι κίνδυνοι διάδοσης θα εξεταστούν και κατά την τρέχουσα αναθεώρηση της ευρωπαϊκής στρατηγικής στον τομέα της ασφάλειας.

Η ασφάλεια του εφοδιασμού πυρηνικών καυσίμων αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα για τις χώρες που εκμεταλλεύονται πυρηνικούς σταθμούς και για τις χώρες που σκοπεύουν να θέσουν σε λειτουργία πυρηνικά προγράμματα. Για να εξασφαλιστεί σταθερή και προβλέψιμη λειτουργία της αγοράς, οι χρήστες και οι προμηθευτές πρέπει να διατηρούν μακροχρόνιες σχέσεις. Η Ευρατόμ έχει συνάψει συμφωνίες συνεργασίας με τις κυριότερες προμηθεύτριες χώρες (για παράδειγμα την Αυστραλία, τον Καναδά, τις ΗΠΑ και το Καζακστάν), στις οποίες προβλέπονται τακτικές διαβουλεύσεις μεταξύ των μερών. Οι συμφωνίες αυτές προβλέπουν επίσης ρήτρες σχετικά με τη «χρησιμοποίηση για μη στρατιωτικούς σκοπούς» των πυρηνικών υλικών, καθώς και την εφαρμογή μέτρων διασφάλισης όταν τα υλικά αυτά εξάγονται σε τρίτες χώρες.

4.2. Μελλοντικές δραστηριότητες

Η Κοινότητα θα συνεχίσει τις προσπάθειές της, ούτως ώστε να διασφαλίσει ότι τα πλέον αυστηρά πρότυπα για τη μη διάδοση, την ασφάλεια και την προστασία που αναπτύσσονται εντός της Κοινότητας θα τηρούνται και από τη διεθνή κοινότητα[10]. Η Κοινότητα πρέπει να είναι πρόθυμη να εξετάζει τις δυνατότητες μεγαλύτερης συνεργασίας με τις τρίτες χώρες, ώστε να προωθεί τη μη διάδοση, την ασφάλεια και προστασία. Κατά τη διαπραγμάτευση και την υπογραφή διεθνών συμφωνιών της Ευρατόμ, η Κοινότητα θα επιδιώξει να εξασφαλίσει την προσχώρηση των εταίρων της σε όλες τις σχετικές διεθνείς συμβάσεις. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι η Επιτροπή θα υποβάλει στο Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο ειδική ανακοίνωση για τις κοινοτικές αρμοδιότητες που παρέχει η συνθήκη Ευρατόμ στον τομέα της μη πυρηνικής διάδοσης.

5. Προστιθεμενη αξια της ΕΕ

Κάθε χώρα που έχει σκοπό να χρησιμοποιήσει την πυρηνική ενέργεια για μη στρατιωτικούς σκοπούς και να τηρήσει αυστηρά τις διεθνώς αναγνωρισμένες απαιτήσεις ασφάλειας και προστασίας θα βρεθεί αντιμέτωπη με την πρόκληση της ανάπτυξης ικανοτήτων (τόσο ανθρώπινων και χρηματοδοτικών όσο και υποδομής) και του καθορισμού του νομοθετικού πλαισίου και των θεσμών που απαιτούνται για την τήρηση των διεθνών υποχρεώσεων. Η ΕΕ, μέσω των κοινοτικών οργάνων και των κρατών μελών, μπορεί να συνεισφέρει σημαντικά με βάση τη μεγάλη πείρα της στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, στην εφαρμογή του προγράμματος πυρηνικής ενέργειας Tacis (βλέπε παραπάνω) και σε όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της.

Η παρέμβαση της Επιτροπής θα εστιαστεί αποκλειστικά σε δραστηριότητες που αποβλέπουν στη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας, ιδίως στις μελέτες, στην ενίσχυση της νομοθεσίας, στη δημιουργία θεσμών και, σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών, στον εξοπλισμό. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην κατάρτιση στον τομέα της ασφάλειας και προστασίας και της μη διάδοσης με σκοπό την αντιμετώπιση της έλλειψης πλήρως εκπαιδευμένου ανθρώπινου δυναμικού στις οικείες χώρες. Πρέπει να μελετηθούν προγράμματα στήριξης με σκοπό να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα μόλις πάψει να παρέχεται η στήριξη της ΕΕ.

6. Κριτήρια προγραμματισμού για την περίοδο 2007-2013

Η συνεργασία με τις χώρες που έχουν επωφεληθεί από τη συνδρομή του Tacis θα συνεχιστεί στο άμεσο μέλλον. Όσον αφορά τις διάφορες άλλες χώρες, οι προτεραιότητες χρηματοδότησης θα βασίζονται σε στρατηγικά, γεωγραφικά και τεχνικά κριτήρια.

6.1. Στρατηγικά και γεωγραφικά κριτήρια

Οι ακόλουθες στρατηγικές και γεωγραφικές εκτιμήσεις θα πρέπει να ληφθούν υπόψη εγκαίρως κατά τον καθορισμό των προτεραιοτήτων για την παροχή συνδρομής όσον αφορά την πυρηνική ασφάλεια και προστασία:

- η γεωγραφική, στρατηγική και γεωπολιτική σημασία της χώρας για την ΕΕ, καθώς και η γεωγραφική γειτνίαση και η συμβολή του μηχανισμού συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας και του μηχανισμού σταθερότητας για την επίτευξη των στόχων της ευρωπαϊκής πολιτικής γειτονίας[11]·

- η επιθυμία της χώρας να συνεργαστεί και η αξιοπιστία της στο θέμα της μη διάδοσης·

- η πολιτική σταθερότητα της χώρας, καθώς και η ικανότητά χρηματοδοτικής της συνεισφοράς μακροπρόθεσμα.

6.2. Τεχνικά κριτήρια

Από τεχνικής πλευράς, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ακόλουθες πτυχές κατά τον καθορισμό προτεραιοτήτων για τη συνεργασία της ΕΚ με τρίτες χώρες:

- ο επείγων χαρακτήρας των προβλημάτων[12] σε σχέση με την ασφάλεια των πολιτών και των εγκαταστάσεων, καθώς και την προστασία·

- η επικείμενη ανάπτυξη στη χώρα αξιόπιστου προγράμματος πυρηνικής ενέργειας.

Οι διάφορες τρίτες χώρες μπορούν να ταξινομηθούν σε κατηγορίες ανάλογα με την πείρα τους στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας και τις δεδηλωμένες φιλοδοξίες τους, ως εξής:

- χώρες με λειτουργούντες πυρηνικούς σταθμούς ·

- χώρες που εκμεταλλεύονται ερευνητικούς αντιδραστήρες, οι οποίες μπορεί να επιθυμούν ή όχι να αρχίσουν πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας·

- χώρες χωρίς ερευνητικούς αντιδραστήρες που σκοπεύουν να ξεκινήσουν πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας.

Πέραν των προβλημάτων πυρηνικής ασφάλειας, ορισμένες χώρες θα πρέπει να βελτιώσουν την προστασία κατά της ιοντίζουσας ακτινοβολίας και θα χρειαστούν βοήθεια κατά την εφαρμογή των πυρηνικών διασφαλίσεων.

7. Συμπερασματα

Με την αυξανόμενη γεωγραφική διάδοση της πυρηνικής ενέργειας, η ΕΕ πρέπει να βασιστεί στην κατεστημένη πολιτική και πείρα της και να συνεχίσει τη συνεργασία με τους εταίρους της για την προώθηση των πλέον αυστηρών προτύπων πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας.

Η Επιτροπή θα καθορίσει, από κοινού με τους εταίρους της, το είδος της βοήθειας που μπορεί να παρασχεθεί για να υποστηριχθούν οι βέλτιστες πρακτικές στα υφιστάμενα πυρηνικά προγράμματα για μη στρατιωτικούς σκοπούς και, στις περιπτώσεις που προβλέπεται η έναρξη νέων προγραμμάτων, για να κατοχυρωθεί η πλήρης τήρηση της ασφάλειας και προστασίας τόσο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, σχεδιασμού και εκτέλεσης των έργων όσο και στην περαιτέρω εκμετάλλευση των σταθμών.

[1] Ένα παράλληλο πρόγραμμα θεσπίστηκε στο πλαίσιο του Phare για να επιφέρει βελτιώσεις στην πυρηνική ασφάλεια στις υποψήφιες για προσχώρηση χώρες στην ΕΕ.

[2] Μνημόνιο συμφωνίας για τη συνεργασία στον τομέα της ενέργειας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ουκρανίας, που υπεγράφη στο Κίεβο, την 1η Δεκεμβρίου 2005, από τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, κ. Μπλερ, τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κ. Μπαρόζο, και τον πρόεδρο της Ουκρανίας, κ. Γιούσενκο.

[3] Το ποσό αυτό θα χρησιμοποιηθεί κυρίως στο πλαίσιο της γραμμής 19.060401 του προϋπολογισμού.

[4] Εξαιρούνται οι χώρες που καλύπτονται από τον προενταξιακό μηχανισμό. Κατ'αρχήν, εξαιρούνται επίσης οι βιομηχανοποιημένες/οι χώρες υψηλού εισοδήματος.

[5] Κεφάλαιο 10 της συνθήκης Ευρατόμ (Άρθρο 101).

[6] Όπως περιγράφεται στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1334/2000 του Συμβουλίου της 22ας Ιουνίου 2000 περί κοινοτικού συστήματος ελέγχου των εξαγωγών ειδών και τεχνολογίας διπλής χρήσης.

[7] Διεθνής Σύμβαση για τη φυσική προστασία των πυρηνικών υλικών και των πυρηνικών εγκαταστάσεων (όπως τροποποιήθηκε στη Βιέννη στις 8 Ιουλίου 2005).

[8] Ένα παράδειγμα είναι η παγκόσμια σύμπραξη για την πυρηνική ενέργεια (GNEP), υπό την αιγίδα των ΗΠΑ, χάρη στην οποία μια κοινοπραξία εθνών που διαθέτουν προηγμένη πυρηνική τεχνολογία θα μπορούσε να εξασφαλίζει τον εφοδιασμό με καύσιμα και να παρέχει αντιδραστήρες σε χώρες που δέχονται να μην προσφεύγουν σε δραστηριότητες που υπεισέρχονται στον κύκλο του καυσίμου, όπως ο εμπλουτισμός και η ανακύκλωση. Πρόκειται κυρίως για μια προσέγγιση παρόμοια με τη χρηματοδοτική μίσθωση του καυσίμου, με την οποία ο προμηθευτής αναλαμβάνει την ευθύνη για την τελική διάθεση του χρησιμοποιημένου καυσίμου.

[9] Η κύρια γραμμή του προϋπολογισμού που χρησιμοποιείται για το σκοπό αυτό θα είναι η γραμμή 19.060201.

[10] Βλέπε επίσης ανακοίνωση της Επιτροπής της 10.1.2007 «Ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη», COM(2007)1 τελικό, σ. 18 και 19.

[11] Μεταξύ των γειτονικών χωρών που επιθυμούν να αρχίσουν πυρηνικό πρόγραμμα, οι χώρες του Μαγκρέμπ και του Μασρέκ είναι ιδιαίτερα σημαντικές λόγω της γειτνίασής τους με την Ένωση. Η περιοχή της Μέσης Ανατολής αποτελεί δευτερεύουσα προτεραιότητα.

[12] Οι χώρες με υφιστάμενα πυρηνικά προγράμματα, ιδίως εκείνες με ταχύτατα αναπτυσσόμενα προγράμματα που δεν έχουν ληφθεί υπόψη στο παρελθόν, θα πρέπει ενδεχομένως να εξεταστούν κατά προτεραιότητα.