EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 311/31

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εντοπισμός και αντιμετώπιση της αναγκαστικής εργασίας στην Ευρώπη και στον κόσμο: Ποιος ο ρόλος της ΕΕ — Συμβολή της ΕΟΚΕ στη διάσκεψη της ΔΟΕ το 2014» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2014/C 311/05

Εισηγήτρια: η κ. Béatrice OUIN

Στη σύνοδο ολομέλειάς της 11ης Δεκεμβρίου 2013, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα

«Εντοπισμός και αντιμετώπιση της αναγκαστικής εργασίας στην Ευρώπη και στον κόσμο: ποιος ο ρόλος της ΕΕ–Συμβολή της ΕΟΚΕ στη διάσκεψη της ΔΟΕ το 2014».

Το ειδικευμένο τμήμα «Εξωτερικές σχέσεις», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Απριλίου του 2014.

Κατά την 498η σύνοδο ολομέλειας, της 29ης και 30ης Απριλίου 2014 (συνεδρίαση της 30ης Απριλίου 2014), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 167 ψήφος υπέρ, καμία κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

Η εμπορία ανθρώπων δεν έχει θέση σε μια πολιτισμένη κοινωνία. Ωστόσο συνεχίζει να αυξάνεται, η δε αναγκαστική εργασία έχει καταστεί μόνιμη συνιστώσα ορισμένων τομέων της αγοράς εργασίας και μια μεγάλη αγορά για το οργανωμένο έγκλημα. Η 103η Σύνοδος της Διεθνούς Διάσκεψης Εργασίας, που θα πραγματοποιηθεί τον Ιούνιο του 2014, περιλαμβάνει στην ημερήσια διάταξή της μια συζήτηση για την ενίσχυση του αγώνα κατά της αναγκαστικής εργασίας. Πράγματι, από τις πρώτες συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) σχετικά με το θέμα αυτό το 1929 (αριθ. 29) και το 1957 (αριθ. 105), η φύση της αναγκαστικής εργασίας έχει αλλάξει. Ενώ παλαιότερα αποτελούσε κατά κύριο λόγο πρακτική των κρατών, σήμερα επικεντρώνεται στην ιδιωτική οικονομία και αυξάνεται λόγω της παγκοσμιοποίησης, της μετανάστευσης, της παραοικονομίας με αποτέλεσμα την αύξηση της εγκληματικότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει οδηγία για την εμπορία ανθρώπων, στην οποία λαμβάνεται υπόψη η αναγκαστική εργασία (1). Τον προσεχή Ιούνιο θα πρέπει να εγκριθεί ένα νέο μέσο, μετά από διαβούλευση με τα κράτη και τους κοινωνικούς εταίρους της ΔΟΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχει να διατυπώσει προτάσεις, λόγω της εμπειρίας της Ευρώπης, επί της επικράτειάς της και εκτός των συνόρων της, με ιδιαίτερη έμφαση στο ρόλο που διαδραματίζει και θα μπορούσε να διαδραματίσει ακόμα περισσότερο η κοινωνία των πολιτών για την πραγματική εφαρμογή των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το Παρατηρητήριο της Αγοράς Εργασίας θα παρακολουθεί την εξέλιξη της εφαρμογής τόσο της οδηγίας για την εμπορία ανθρώπων, όσο και των κειμένων που έχουν εγκριθεί στο πλαίσιο της ΔΟΕ για την καταπολέμηση της αναγκαστικής εργασίας.

1.1 Συστάσεις

1.2 Προς την Ευρωπαϊκή Ένωση Να υιοθετήσει μια κοινή θέση στη ΔΟΕ προκειμένου οι στόχοι της οδηγίας της ΕΕ για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και την προστασία των θυμάτων και η στρατηγική για την εξάλειψη της εμπορίας ανθρώπων (2) (2012) να ενσωματωθούν στο διεθνές εργατικό δίκαιο.

1.3 Προς τα κράτη: — κατά την προσεχή Διεθνή Διάσκεψη Εργασίας, να εγκρίνουν ένα πρόσθετο πρωτόκολλο της Σύμβασης 29, συμπληρωμένο από μια σύσταση, που να ενσωματώνει την εμπορία ανθρώπων για εργασιακή εκμετάλλευση, και να συμπληρώσουν τα κενά στους τομείς της πρόληψης, της προστασίας των θυμάτων, της αποζημίωσης και της τιμωρίας των εμπόρων, μεταφέροντας στο διεθνές δίκαιο ό,τι υπάρχει ήδη στο ευρωπαϊκό δίκαιο, — να επικυρώσουν τη Σύμβαση 189 για την οικιακή εργασία, — να ενισχύσουν τα μέσα των επιθεωρήσεων εργασίας και την συνεργασία μεταξύ τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο, — να αναπτύξουν συνεκτικές πολιτικές για την εμπορία ανθρώπων και τη μετανάστευση και να εξασφαλίσουν την αποτελεσματική εφαρμογή της οδηγίας 2011/36 για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της (3), — να καταπολεμήσουν τις αιτίες μειώνοντας την φτώχεια, τον ευάλωτο χαρακτήρα των θυμάτων και να ευαισθητοποιήσουν την κοινή γνώμη.

1.4 Προς τις επιχειρήσεις-εργοδότες και τους επενδυτές: — να εξασφαλίσουν τη λειτουργία της αλυσίδας εφοδιασμού χωρίς αναγκαστική εργασία καθώς και τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων τόσο στην Ευρώπη όσο και στις τρίτες χώρες, σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και βάσει της τριμερούς δήλωσης περί των αρχών της ΔΟΕ σχετικά με τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και την κοινωνική πολιτική της ΔΟΕ, — να παρακολουθούν τις εργασίες και να συμμετέχουν στον συνασπισμό επιχειρήσεων για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων που θα συσταθεί οσονούπω από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

1.5 Προς τις συνδικαλιστικές οργανώσεις: να εκπαιδεύουν τα μέλη τους, έτσι ώστε να επικοινωνούν μετά γνώσεως με τα θύματα και να τα υποστηρίζουν στις ενέργειές τους, πρωτίστως σε ευαίσθητους τομείς, όπως η γεωργία, τα εργοτάξια, τα εστιατόρια, τα ξενοδοχεία και η οικιακή εργασία. Να συνεργάζονται με τις ΜΚΟ για τη στήριξη των μεταναστών χωρίς επίσημα έγγραφα, οι οποίοι θα πρέπει να θεωρούνται θύματα και όχι εγκληματίες.

1.6 Προς τις ενώσεις: Οι ενώσεις καταναλωτών πρέπει να ανησυχούν για την προέλευση των προϊόντων και να απαιτούν τη διαφάνεια σε όλη την αλυσίδα παραγωγής. Οι ενώσεις που βοηθούν τους παράνομους μετανάστες, οι οποίες οργανώνουν το οικιακό προσωπικό ή αγωνίζονται για την κατάργηση της πορνείας θα πρέπει να είναι αναγνωρισμένοι εταίροι και να εισακούονται όσον αφορά την καταπολέμηση της αναγκαστικής εργασίας.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1 Τι είναι η αναγκαστική εργασία

Η αναγκαστική εργασία ορίζεται από το άρθρο 2 της σύμβασης αριθ. 29 της ΔΟΕ, η οποία έχει επικυρωθεί από 177 χώρες, «ως κάθε εργασία ή υπηρεσία που παρέχεται από οποιοδήποτε πρόσωπο υπό την απειλή οποιασδήποτε ποινής και για την οποία το πρόσωπο αυτό δεν έχει προσφερθεί εθελοντικά». Στον ορισμό αυτό περιλαμβάνονται οι τρόφιμοι των στρατοπέδων εργασίας, η δουλεία λόγω χρεών, η εμπορία ανθρώπων με σκοπό την αναγκαστική εργασία (εργαζόμενοι στους οποίους δεν καταβάλλονται οι μισθοί, κατάσχονται τα έγγραφα ταυτότητας, κλπ). Είναι δύσκολη η διάκριση μεταξύ εργασιακής εκμετάλλευσης και της αναγκαστικής εργασίας. Σύμφωνα με το Διεθνές Γραφείο Εργασίας (ILO), η αναγκαστική εργασία ταυτίζεται γενικά με μια μακρά και επίπονη εργασία που πραγματοποιείται κάτω από πολύ σκληρές συνθήκες και λίγο ή καθόλου αμειβόμενη, που εκτελείται χωρίς τη συγκατάθεση του ενδιαφερομένου και υπό την απειλή ποινής. Η ποινή μπορεί να συνίσταται σε σωματική βία — ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια, σεξουαλική ή ψυχολογική κακοποίηση, χρέη, κατάσχεση εγγράφων ταυτότητας, απειλές καταγγελίας στις υπηρεσίες μετανάστευσης ή αντίποινα στην οικογένεια, κλπ (4). Οι αλυσίδες σκλάβων του χθες έχουν αντικατασταθεί σήμερα από τον φόβο και την άσκηση οικονομικού καταναγκασμού.

Η αναγκαστική εργασία έχει επίσης αναγνωριστεί ως μια από τις μορφές εκμετάλλευσης δυνάμει της οδηγίας 2011/36 σχετικά με την εμπορία ανθρώπων.

2.2 Που είναι η αναγκαστική εργασία

Η οικιακή εργασία, η γεωργία, οι κατασκευές, η παραγωγή προϊόντων μεταποίησης (κλωστοϋφαντουργία, παιχνίδια), συγκαταλέγονται μεταξύ των τομέων που πλήττονται περισσότερο. Εάν, ως επί το πλείστον, η αναγκαστική εργασία στον ιδιωτικό τομέα είναι μια παράνομη δραστηριότητα, διεισδύει στην νόμιμη οικονομία μέσω υπεργολαβίας και γραφείων ευρέσεως εργασίας. Η αναγκαστική εργασία εντάσσεται με τον τρόπο αυτό στην αλυσίδα εφοδιασμού των ιδιωτικών ομίλων, συμπεριλαμβανομένων των πολύ μεγάλων ομίλων. Σε αυτή την περίπτωση, συχνά πρόκειται για αναγκαστική εργασία εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η δε περιοχή του κόσμου που πλήττεται περισσότερο είναι η Ασία και ο Ειρηνικός (56 %). Η Κεντρική και Νότια Ευρώπη καθώς και οι χώρες της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών είναι περιοχές όπου ο επιπολασμός της αναγκαστικής εργασίας φθάνει στο υψηλότερο επίπεδο στον κόσμο (4,2 σε 1 000 κατοίκους). Δεκατρείς από τις 19 χώρες της περιοχής είναι προ των πυλών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αλλά σε αντίθεση με ό, τι πιστεύουν πολλοί, η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι βιομηχανικές χώρες δεν εξαιρούνται από την αναγκαστική εργασία (7 %) (5). Περιπτώσεις οικιακών βοηθών ή γεωργικών εργατών αναγκαστικής εργασίας (7 %) εντοπίστηκαν σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενήλικες και παιδιά αναγκάζονται να πραγματοποιούν παράνομες ή άτυπες οικονομικές δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της επαιτείας. Τα στοιχεία αυτά είναι συγκρίσιμα με τα στοιχεία της διαφθοράς στην ΕΕ, εφόσον η διαφθορά καθιστά δυσχερέστερη την καταπολέμηση της αναγκαστικής εργασίας.

2.3 Ποιος είναι η αναγκαστική εργασία

Εάν όλοι οι αναγκαστικά εργαζόμενοι δεν είναι παράνομοι μετανάστες, είναι βέβαιο ότι οι τελευταίοι είναι οι πλέον ευάλωτοι και αποτελούν την πλειονότητα των θυμάτων. Εγκλωβισμένοι σε έναν φαύλο κύκλο, είναι θύματα που δεν τολμούν να διαμαρτυρηθούν, από φόβο μήπως απελαθούν στη χώρα καταγωγής τους. Συχνά, οι έμποροι είναι, επίσης, παράνομοι μετανάστες που εκμεταλλεύονται τους συμπατριώτες τους. Οι πιο ευάλωτες σε αναγκαστική εργασία ομάδες είναι οι εθνοτικές ή φυλετικές μειονότητες, οι μετανάστες, οι φτωχοί και μεταξύ αυτών των κατηγοριών οι γυναίκες και τα παιδιά. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία των θυμάτων της εμπορίας ανθρώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση, αλλά και για την οικιακή εργασία, όπου απομονώνονται. Τα θύματα είναι συχνά άτομα ευάλωτα, που δεν ανήκουν σε εργατικά σωματεία, ανίκανα να αμυνθούν και να προστατεύσουν τον εαυτό τους. Η επέκταση της ανεπίσημης οικονομίας παρέχει ευκαιρίες στους εμπόρους. Η αδυναμία της επιθεώρησης εργασίας και των αστυνομικών υπηρεσιών δεν συμβάλει στην καταπολέμηση της αναγκαστικής εργασίας.

Η οικονομική κρίση που πλήττει την Ευρώπη από το 2008 έχει οδηγήσει ειδικευμένους εργαζόμενους να εγκαταλείψουν τη χώρα τους για να βρουν εργασία σε πλουσιότερες χώρες. Έτσι δημιουργείται έλλειψη προσόντων στη χώρα καταγωγής, η οποία αναγκάζεται να απευθύνει έκκληση σε μετανάστες προερχόμενους από πιο μακριά, που επίσης αναζητούν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Αντιμετωπίζουν δυσκολίες που δεν είχαν φανταστεί, χωρίς χαρτιά, με επισφαλείς θέσεις εργασίας, χωρίς κοινωνική προστασία, και χωρίς δυνατότητα να επιστρέψουν στη χώρα τους. Η κατάσταση αυτή, η οποία πλήττει πολλές οικογένειες, αποτελεί το γόνιμο έδαφος επί του οποίου πολλαπλασιάζονται οι έμποροι ανθρώπων.

2.4 Η αναγκαστική εργασία με αριθμούς

— Σύμφωνα με πρόσφατη εκτίμηση (2012) της ΔΟΕ, σχεδόν 21 εκατομμύρια άνθρωποι είναι θύματα αναγκαστικής εργασίας σε όλο τον κόσμο — εκ των οποίων το 58 % γυναίκες και κορίτσια. Το ένα τέταρτο των θυμάτων είναι παιδιά κάτω των 18 ετών. Σχεδόν 19 εκατομμύρια αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης από ιδιώτες ή εταιρείες και πάνω από 2 εκατομμύρια από το κράτος ή ομάδες ανταρτών. Από τα άτομα που αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ιδιωτών ή επιχειρήσεων, τα 4,5 εκατομμύρια υφίστανται αναγκαστική σεξουαλική εκμετάλλευση. Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία της ΔΟΕ, η μέση διάρκεια της αναγκαστικής εργασίας των θυμάτων είναι 18 μήνες.

Παρά την κρατούσα αντίληψη, τα στοιχεία της Eurostat το 2013 σχετικά με την εμπορία ανθρώπων στην Ευρώπη δείχνουν ότι η πλειοψηφία των θυμάτων που εντοπίστηκαν στα κράτη μέλη ήταν πολίτες της ΕΕ — 61 % κατά τα έτη 2008-2010. Ομοίως, η πλειοψηφία των εμπόρων που διώκονται έχουν την ιθαγένεια της ΕΕ (67 % το 2008, 76 % το 2010) (6). Παρ' όλα αυτά, το ποσοστό των γνωστών ή πιθανολογούμενων θυμάτων, από χώρες εκτός ΕΕ τριπλασιάστηκε μεταξύ του 2008 και του 2010, από το 12 % στο 37 %, πράγμα που επιβεβαιώνει ότι η μετανάστευση από τρίτες χώρες παραμένει πηγή αδυναμιών. Ο υψηλότερος αριθμός των γνωστών ή πιθανολογούμενων θυμάτων εμπορίας ανθρώπων το 2010 αναφέρθηκε από την Ιταλία (2 381), την Ισπανία (1 605), τη Ρουμανία (1 154) και τις Κάτω Χώρες (993) και ο μικρότερος αριθμός από την Ουγγαρία (10), την Πορτογαλία (8), τη Μάλτα (4) και τη Λιθουανία (3) (7). Στα κράτη μέλη της ΕΕ, επί ενός συνόλου 8 80 000 ατόμων υπό καθεστώς αναγκαστικής εργασίας, τα 2 70 000 (30 %) είναι θύματα αναγκαστικής σεξουαλικής εκμετάλλευσης και τα 6 10 000 (70 %) αναγκαστικής εργασίας (8).

2.5 Πως λειτουργεί η εμπορία ανθρώπων

Η σχέση εμπορίας ανθρώπων και αναγκαστικής εργασίας είναι ιδιαίτερα αναγνωρισμένη στα κείμενα (αν και τα θύματα αναγκαστικής εργασίας, δεν είναι όλα θύματα εμπορίας ανθρώπων). Η φτώχεια ή/και οι ένοπλες συγκρούσεις, η έλλειψη ισορροπίας όσον αφορά την ανάπτυξη γειτονικών περιοχών προκαλούν τη μετανάστευση. Τα μέσα που χρησιμοποιούν οι έμποροι είναι η παραπλάνηση, οι απειλές, τα χρέη. Τα θύματα συχνά στρατολογούνται, μεταφέρονται ή φιλοξενούνται δια της βίας, του καταναγκασμού ή της απάτης. Η ύπαρξη και ο χειρισμός του χρέους αποτελούν ένα μέσο ανάληψης και διατήρησης του ελέγχου ενός ατόμου. Οι διακινούμενοι εργαζόμενοι συχνά δανείζονται μεγάλα χρηματικά ποσά προκειμένου να πληρώσουν τον έμπορο για την οργάνωση της μεταφοράς, την απόκτηση ταξιδιωτικών εγγράφων και τα έξοδα που συνδέονται με την απόκτηση εργασίας. Αυτά τα χρήματα τα δανείζονται από φίλους και συγγενείς, οι δε υποψήφιοι μετανάστες ξεκινούν με την αρχή ότι θα μπορέσουν αργότερα να στηρίξουν τις οικογένειές τους και να εξασφαλίσουν το μέλλον τους. Η ιδέα επιστροφής χωρίς να είναι σε θέση να πληρώσουν τα χρέη τους είναι αδιανόητη για τους περισσότερους διακινούμενους εργαζόμενους, ακόμη και όταν ανακαλύπτουν ότι δεν υπάρχει η εργασία που τους έχουν υποσχεθεί και ότι θα είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης για αόριστο χρονικό διάστημα. Τα ποσά που πρέπει να πληρώσουν για τα διαβατήρια και τη μεταφορά τους και στη συνέχεια για τη στέγαση και την τροφή είναι υπέρογκα. Σε πολλές χώρες, οι παράνομοι διακινούμενοι εργαζόμενοι δεν έχουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη (9).

2.6 Οι συνέπειες της αναγκαστικής εργασίας

Πέραν του ότι αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η αναγκαστική εργασία, πλήττει τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους. Οι «ενάρετες» εταιρείες αποτελούν αντικείμενο αθέμιτου ανταγωνισμού από επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν προϊόντα προερχόμενα από αναγκαστική εργασία· όσον αφορά δε τους εργαζόμενους, η ύπαρξη της αναγκαστικής εργασίας προκαλεί μείωση των μισθών, υποβάθμιση των συνθηκών εργασίας αλλά και μείωση της χρηματοδότησης που απαιτείται για την κοινωνική αλληλεγγύη.

2.7 Η αναγκαστική εργασία, προς όφελος ποίου

Η εμπορία ανθρώπων είναι πολύ προσοδοφόρα: όσοι χρηματοδοτούν ή επιβάλλουν την αναγκαστική εργασία αποκομίζουν τεράστια παράνομα κέρδη. Το 2005, εκτιμάται ότι τα ετήσια κέρδη, σε παγκόσμια κλίμακα, από την εκμετάλλευση της αναγκαστικής εργασίας ανήλθαν σε 44,3 δις δολάρια εκ των οποίων 31,6 δις δολάρια από την εμπορία ανθρώπων. Από το ποσό αυτό, τα 15,5 δις δολάρια, δηλαδή το 49 %, παράγονται σε βιομηχανικές οικονομίες (10), συμπεριλαμβανομένης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εμπορία ανθρώπων τροφοδοτεί εγκληματικά δίκτυα, όπως και η διακίνηση όπλων και ναρκωτικών.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1 Τα μέσα καταπολέμησης της αναγκαστικής εργασίας

Η αποφυγή της αναγκαστικής εργασίας αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα της εργασίας, μαζί με την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και της διαπραγμάτευσης, το κατώτατο όριο ηλικίας εργασίας (απαγόρευση της παιδικής εργασίας) και με την απουσία διακρίσεων στην απασχόληση και το επάγγελμα, όπως έχει οριστεί από τον ΟΗΕ, τη ΔΟΕ, τον ΟΟΣΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση (Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 5, Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, άρθρο 4). Εκτός από τις συμβάσεις της ΔΟΕ 29 και 105, άλλες όπως οι συμβάσεις για την οικιακή εργασία (189), την Επιθεώρηση Εργασίας (81 και 129), τους διακινούμενους εργαζόμενους (97 και 147), τα ιδιωτικά γραφεία ευρέσεως εργασίας (181) συνηγορούν υπέρ της ανάληψης δράσης.

Θεμελιώδες δικαίωμα και καθολικό, πρέπει να εφαρμόζεται ακόμη και σε κράτη που δεν έχουν κυρώσει τις θεμελιώδεις συμβάσεις με βάση τη δήλωση της ΔΟΕ για τις θεμελιώδεις αρχές και τα δικαιώματα στην εργασία και τη συνέχειά της. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες αρχές του ΟΗΕ σχετικά με τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι πολυεθνικές εταιρείες, ανεξάρτητα από τον ρόλο του κράτους στη χώρα όπου υπάρχουν, είναι υπεύθυνες για τον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου (11).

Η αναγκαστική εργασία είναι μια μορφή εκμετάλλευσης που προβλέπεται στην ευρωπαϊκή οδηγία 2011/36. Η οδηγία ορίζει όλες τις μορφές εκμετάλλευσης ως εγκλήματα και εναρμονίζει τις ποινές των εκμεταλλευτών και των επιχειρήσεων που χρησιμοποιούν αναγκαστική εργασία. Περιέχει επίσης διατάξεις για την πρόληψη, την προστασία των θυμάτων και την αποζημίωσή τους.

Ωστόσο, παρά την κατοχύρωση των δικαιωμάτων και τον αριθμό των διεθνών κειμένων, η αναγκαστική εργασία δεν εξαφανίζεται. Τα εγκληματικά δίκτυα καταστρατηγούν τα σύνορα και επωφελούνται από τα κενά μεταξύ των διαφόρων συστημάτων.

Οι συμβάσεις της ΔΟΕ πρέπει να συμπληρωθούν ώστε να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες μορφές αναγκαστικής εργασίας. Δεν αναφέρονται στην εμπορία ανθρώπων, ούτε στην πρόληψη, ούτε στην προστασία των θυμάτων, ούτε και στην αποζημίωσή τους.

3.2 Τα κενά των μέσων

Υπάρχει μεγάλη απόσταση μεταξύ της δύναμης (θεμελιώδη δικαιώματα) και του αριθμού των κανόνων, θεσμοθετημένων (ΟΗΕ), συμβατικών (ΔΟΕ) ή εθελοντικών (κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις (12), ISO 26000 (13),τριμερής δήλωση σχετικά με τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και την κοινωνική πολιτική (14) της ΔΟΕ, μη χρηματοοικονομική αναφορά) και της εφαρμογής τους. Όταν υπάρχουν προγράμματα καταπολέμησης, είναι συχνά χωρίς προϋπολογισμό, χωρίς επίβλεψη, χωρίς αξιολόγηση. Δεν υπάρχει συνοχή μεταξύ των μέσων: η μεταναστευτική πολιτική, ο έλεγχος των συνόρων και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για παράδειγμα, είναι συχνά σε αντίθεση, ενώ στις πολιτικές συνεργασίας που θα μπορούσαν να είναι μοχλοί για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και της αναγκαστικής εργασίας δεν αναφέρεται η πτυχή αυτή.

Η πληθώρα των κειμένων δεν αποτελεί εγγύηση αποτελεσματικότητας. Στα κείμενα των διεθνών οργανισμών προστίθεται τώρα μια ιδιωτική προσφορά σήμανσης: κώδικες δεοντολογίας, πιστοποιήσεις, ετικέτες κλπ. Στην Ευρώπη, υπάρχουν 240 ετικέτες, πολλές από τις οποίες είναι αυτοπροσδιοριζόμενες χωρίς να προβλέπεται επαλήθευση. Ορισμένες πολυεθνικές, για παράδειγμα, στον κώδικα δεοντολογίας τους, αναλαμβάνουν την υποχρέωση να σέβονται την τοπική νομοθεσία παντού: αμφίβολη δήλωση σε χώρες όπου υπάρχουν διακρίσεις σε βάρος των γυναικών ή δεν προστατεύονται οι συνδικαλιστικές ελευθερίες! Υπάρχουν κώδικες συμπεριφοράς που έχουν συνταχθεί για να καθησυχάσουν τους καταναλωτές και τους επενδυτές, χωρίς να προβλέπεται κανένας έλεγχος ή επαλήθευση, οι οποίοι στην πράξη δεν αντιμετωπίζουν την αναγκαστική εργασία η οποία συμβάλλει στη μείωση του κόστους και στην αύξηση των κερδών.

3.3 Δράση κατά της αναγκαστικής εργασίας εντός και εκτός της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3.3.1 Πλήρωση των κενών στα υφιστάμενα κείμενα. Στη ΔΟΕ, τα ευρωπαϊκά κράτη θα πρέπει να εκφράζονται με μία φωνή για την έκδοση ενός πρόσθετου πρωτοκόλλου στη Σύμβαση 29 της ΔΟΕ και μιας σύστασης προκειμένου να ενισχυθεί η πρόληψη, ο έλεγχος, η προστασία των θυμάτων και η αποζημίωσή τους. Εντός της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης — Η Ευρωπαϊκή Ένωση, υιοθέτησε οδηγία για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων (2011/36/ΕΕ) και μια σχετική στρατηγική (γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ SOC/467). Η στρατηγική της ΕΕ κατά της εμπορίας ανθρώπων περιλαμβάνει μια ειδική δράση όσον αφορά την εργασιακή εκμετάλλευση ως το λιγότερο μελετημένο θέμα και προβλέπει μια σειρά από δράσεις που περιλαμβάνει τους επιθεωρητές εργασίας και τις αρμόδιες αρχές, καθώς και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ωστόσο τα κείμενα αυτά είναι πρόσφατα και δεν έχουν αποδώσει ακόμη τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Επιπλέον, επειδή η οικονομική κρίση έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των πόρων της αστυνομίας και της επιθεώρησης εργασίας και την αύξηση της παραοικονομίας, η αύξηση της φτώχειας και της ανασφάλειας εντείνει τον κίνδυνο ανάπτυξης της αναγκαστικής εργασίας. Πρόληψη αποτελούν σίγουρα η ευαισθητοποίηση, η εκπαίδευση, η ενημέρωση, αλλά και η καταπολέμηση της παραοικονομίας και της φτώχειας, με ιδιαίτερη προσοχή στις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων των μεταναστών που δεν μιλούν τη γλώσσα της χώρας υποδοχής. — Η επιθεώρηση εργασίας πρέπει να διαθέτει τα κατάλληλα μέσα ελέγχου και θα πρέπει να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή συνεργασία με τη δημιουργία ενός οργανισμού που θα αναλάβει τα διασυνοριακά ζητήματα και με τη διεύρυνση της εντολής της πλατφόρμας για τη συνεργασία μεταξύ των επιθεωρήσεων εργασίας προκειμένου να ενταχθεί η αναγκαστική εργασία και να συντονιστούν οι αρμόδιοι οργανισμοί (φορολογική διοίκηση) για την καταπολέμηση της αδήλωτης εργασίας. — Οι επιθεωρητές εργασίας, οι κοινωνικοί λειτουργοί, οι συνδικαλιστές θα πρέπει να διαθέτουν δείκτες (εάν ο εργαζόμενος έχει διαβατήριο, εάν μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, εάν ο μισθός του καταβάλλεται ..) για τον εντοπισμό της αναγκαστικής εργασίας και την προσφυγή στις υπηρεσίες της αστυνομίας (15). — Τα γραφεία που είναι υπεύθυνα για την πρόσληψη και την τοποθέτηση εργαζομένων από άλλες χώρες της ΕΕ ή και ακόμη από πιο μακριά (στους τομείς των κατασκευών, της γεωργίας, των αποβλήτων, του καθαρισμού ...) πρέπει να ελέγχονται και να παρακολουθούνται ώστε να αποφεύγονται δόλιες πρακτικές. Η ευρωπαϊκή στρατηγική για την εξάλειψη της εμπορίας ανθρώπων προβλέπει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεργαστεί με το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound) για την εκπόνηση οδηγού βέλτιστων πρακτικών για δημόσιες αρχές σχετικά με την παρακολούθηση και την εφαρμογή των κανόνων για τα γραφεία ευρέσεως προσωρινής εργασίας και τους διαμεσολαβητές όπως τα γραφεία πρόσληψης προσωπικού, ούτως ώστε να εμποδιστεί η εμπορία ανθρώπων. Ο οδηγός θα πρέπει να περιλαμβάνει τα συστήματα χορήγησης αδειών και την έμπρακτη ευθύνη εν λόγω γραφείων· — Τα θύματα πρέπει να προστατεύονται, να διασφαλίζονται και να ανακτώνται τα δικαιώματά τους (καθυστερούμενοι μισθοί, κοινωνική προστασία) και να αποζημιώνονται για την έκταση των ζημιών. Δεν θα πρέπει να διώκονται για αδίκημα μετανάστευσης, για κατοχή πλαστών εγγράφων ταυτότητας ούτε για εγκλήματα που διαπράττονται κατόπιν εξαναγκασμού (16). Οι έμποροι είναι οι εγκληματίες και αυτοί πρέπει να διώκονται. Η κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων των εμπόρων θα μπορούσε να συμβάλει στην αποζημίωση των θυμάτων τους. — Τα θύματα πρέπει να έχουν δικαίωμα προσφυγής και γι 'αυτό να έχουν άδεια να παραμείνουν εντός της επικράτειας καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, ακόμη και σε περίπτωση παράνομης εισόδου στο έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η άδεια παραμονής δεν πρέπει να εξαρτάται από τη θέληση των θυμάτων να συνεργαστούν με την αστυνομία και τη δικαιοσύνη, εφόσον πολλοί από αυτούς έχουν τραυματιστεί και συχνά έχουν πολύ αρνητικές εμπειρίες από την αστυνομία. Σε περίπτωση κατάθεσης εναντίον των εκμεταλλευτών τους, μπορεί να φοβούνται αντίποινα κατά των οικογενειών τους στη χώρα καταγωγής τους. Η οδηγία 2011/36 προβλέπει ορισμένες υποχρεώσεις για τα κράτη μέλη όσον αφορά τη συνδρομή και την προστασία των θυμάτων. Η εφαρμογή των μέτρων αυτών πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματική για την επαρκή προστασία των θυμάτων, ακόμα και των πλέον ευάλωτων από αυτά.

3.3.2 Εκτός της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η εμφάνιση νέων φορέων λόγω της παγκοσμιοποίησης, πολυεθνικών και ΜΚΟ, πρέπει να ληφθεί καλύτερα υπόψη. Οι κανόνες του ΠΟΕ δεν ενσωματώνουν με επαρκώς σαφή τρόπο τις συμβάσεις της ΔΟΕ. Ενδείκνυται στις εργασίες του ΠΟΕ να συμμετέχει παρατηρητής από τη ΔΟΕ. Η υλοποίηση των συμπερασμάτων και των συστάσεων των μηχανισμών ελέγχου της ΔΟΕ σχετικά με τη νομοθεσία και την πρακτική των κρατών μελών της ΔΟΕ πρέπει επίσης να ενισχυθεί. Οι συστάσεις αυτές συχνά δεν τηρούνται λόγω έλλειψης πολιτικής βούλησης ή/και οικονομικών πόρων και επαρκών διοικητικών ικανοτήτων για την εφαρμογή τους.

3.3.3 Η Ευρωπαϊκή Ένωση προετοιμάζει μια οδηγία σχετικά με την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη (ΕΚΕ) (17) η οποία θα απαιτεί από τις εταιρείες με περισσότερους από 500 εργαζόμενους να περιλαμβάνουν στην έκθεση δραστηριοτήτων τους μια μη χρηματοοικονομική κατάσταση για τον αντίκτυπο των δραστηριοτήτων τους σε περιβαλλοντικά θέματα, σε κοινωνικά θέματα και σε θέματα σχετικά με τους εργαζομένους, όπως ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου και η καταπολέμηση της διαφθοράς. Η οδηγία αυτή συνάδει με τους κανόνες της ΔΟΕ (γνωμοδότηση INT/698 της ΕΟΚΕ).

3.3.4 Η πολιτική ανάπτυξης και εξωτερικής βοήθειας θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κίνητρο εάν με τη βοήθεια ετίθετο ως προϋπόθεση ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων, τόσο από τα κράτη όσο και από άλλους φορείς, ιδιαίτερα από τις πολυεθνικές εταιρείες που εκμεταλλεύονται τους πόρους των χωρών που λαμβάνουν τη βοήθεια. Επιπλέον, η αναπτυξιακή βοήθεια θα πρέπει να περιλαμβάνει έργα που να αφορούν τη βελτίωση της διοικητικής ικανότητας, συμπεριλαμβανομένης της επαρκούς κατάρτισης των επιθεωρητών εργασίας και των κοινωνικών εταίρων σχετικά με την εφαρμογή των συμβάσεων της ΔΟΕ. Η αναπτυξιακή πολιτική και η εμπορική πολιτική θα πρέπει να ενισχυθούν με στόχο την καλύτερη εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η επικύρωση και η έμπρακτη εφαρμογή των συμβάσεων της ΔΟΕ για την αναγκαστική εργασία (29 και 105), καθώς και οι άλλες θεμελιώδεις συμβάσεις της ΔΟΕ, θα πρέπει να περιλαμβάνονται σε εμπορικές συμφωνίες, σε συμφωνίες συνεργασίας και σύνδεσης μεταξύ της ΕΕ και τρίτων χωρών και να αποτελούν αντικείμενο τακτικής παρακολούθησης. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να συμμετέχουν, μέσω των οργανισμών παρακολούθησης της εφαρμογής των εμπορικών συμφωνιών όσον αφορά το εμπόριο και τη βιώσιμη ανάπτυξη.

3.3.5 Συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών

3.3.5.1 Αύξηση του ρόλου των επιχειρήσεων όσον αφορά τον σεβασμό και την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αυτή είναι η πρόταση του ΟΟΣΑ στις κατευθυντήριες γραμμές του για τις πολυεθνικές (18). Το ίδιο προτείνεται στην έκθεση Ruggie (ONU) (19) για τη συμμετοχή κυβερνήσεων, επιχειρήσεων, κοινωνίας των πολιτών και επενδυτών. Η έκθεση αυτή συνιστά στις επιχειρήσεις να πραγματοποιούν μελέτες κινδύνου (due diligence). Οι επιχειρήσεις πρέπει να προφυλάσσονται και να καταπολεμούν τις παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι πολυεθνικές και οι επενδυτές πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους διότι είναι προς το συμφέρον τους, αλλά και διότι μπορούν να ασκήσουν δίωξη στις επιχειρήσεις αυτές όταν υπάρχει έλλειψη επαγρύπνησης. Οι επιχειρήσεις πρέπει να είναι επίσης υπόλογες όσον αφορά την εφαρμογή των κανόνων της ΔΟΕ. Η ακρίβεια των δηλώσεών τους θα πρέπει να ελέγχεται από ανεξάρτητους μη χρηματοοικονομικούς οργανισμούς αξιολόγησης.

3.3.5.2 Πολλές πολυεθνικές είναι ευρωπαϊκές, είναι δε πρωτοπόρες στον τομέα των διεθνών συμφωνιών πλαισίων που έχουν υπογραφεί με τις διεθνείς συνδικαλιστικές ομοσπονδίες, κυρίως για την εταιρική κοινωνική ευθύνη, συμπεριλαμβανομένης της καταπολέμησης της αναγκαστικής εργασίας. Η νέα στρατηγική (20) της ΕΕ 2011-2014 για την ΕΚΕ αναμένει από τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα (21)

3.3.5.3 Οι επενδύσεις είναι επίσης ένας μοχλός: πολλοί επενδυτές έχουν υιοθετήσει τις PRI (22), τις αρχές των Ηνωμένων Εθνών για υπεύθυνες επενδύσεις, και οι κοινωνικά υπεύθυνες επενδύσεις αντιπροσωπεύουν σήμερα το 22 % των ανεξόφλητων ποσών, εκ των οποίων το 49 % είναι ευρωπαϊκά.

3.3.5.4 Οι επιχειρήσεις μπορούν να επιχειρούν με υπεύθυνες πολιτικές αγορών, αλλά και οι διοικήσεις και οι τοπικές αρχές προκειμένου να εξασφαλισθεί ότι, όσον αφορά τις δημόσιες συμβάσεις, οι επιχειρήσεις με τις οποίες συνεργάζονται έχουν λάβει μέτρα για την εξάλειψη της αναγκαστικής εργασίας στην αλυσίδα τους εφοδιασμού.

3.3.5.5 Οι ευρωπαϊκές ΜΚΟ είναι επίσης πρωτοπόροι όσον αφορά τα δικαιώματα των καταναλωτών να γνωρίζουν πού και υπό ποιες συνθήκες κατασκευάζονται ενδύματα και υποδήματα (23), ή τα τρόφιμα που προέρχονται από τρίτες χώρες. Η απαίτηση μεγαλύτερης διαφάνειας και η ιχνηλασιμότητα για όλα τα συστατικά ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας θα συμβάλει στην εξάλειψη της αναγκαστικής εργασίας.

3.3.5.6 Πολλές συνδικαλιστικές οργανώσεις έχουν εμπειρίες να μοιραστούν: παροχή εκπαίδευσης για τον τρόπο αντιμετώπισης της αναγκαστικής εργασίας, μέθοδοι εργασίας με ΜΚΟ που ειδικεύονται στη βοήθεια των παράνομων μεταναστών. Δεν έχουν όμως όλοι ακόμη επίγνωση της έκτασης του προβλήματος, πολλοί δε πιστεύουν ότι αυτό δεν συμβαίνει σε αυτούς ή ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτα. Τα κράτη θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα συνδικάτα να οργανώσουν τους εργαζόμενους του ανεπίσημου τομέα. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εντολοδόχων χωρών θα πρέπει να στηρίξουν τη συνδικαλιστική οργάνωση στις χώρες που εκτελούν τις παραγγελίες και τη διεκδίκηση των εργαζομένων τρίτων χωρών να έχουν αξιοπρεπείς μισθούς και αξιοπρεπή διαβίωση. Οι επιτροπές του ευρωπαϊκού τομεακού κοινωνικού διαλόγου είναι ένα μέσο για να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση και να ληφθούν κατά της αναγκαστικής εργασίας.

Βρυξέλλες, 30 Απριλίου 2014 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Henri MALOSSE

(1) 2011/36/EU EE:L:2011:101:0001:0011:EL:PDF

(2) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52012DC0286:EL:NOT

(3) ΕΕ της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 101/1 της 15.4. 2011

(4) Η ΔΟΕ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχουν ζητήσει από μια ομάδα εμπειρογνωμόνων λειτουργικούς δείκτες για τον εντοπισμό της εμπορίας ανθρώπων. Στο έγγραφο αυτό, μια σελίδα είναι αφιερωμένη ειδικά στην εκμετάλλευση μέσω της εργασίας. http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_105023.pdf

(5) http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/glotip/Trafficking_in_Persons_2012_web.pdf

(6) EUROSTAT (2013) Trafficking in Human Beings http://ec.europa.eu/anti-trafficking/EU+Policy/Report_DGHome_Eurostat

(7) Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι τα στοιχεία της Eurostat για το 2013 βασίζονται αποκλειστικά και μόνο στους αριθμούς που έχουν αναφέρει τα κράτη μέλη της ΕΕ και δεν περιλαμβάνουν άγνωστα θύματα εμπορίας ανθρώπων. Δεν έχουν όλα τα κράτη μέλη, διαβιβάσει στοιχεία. Επίσης, οι μεθοδολογίες που χρησιμοποιούνται από τις εθνικές αρχές διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο άμεσες συγκρίσεις μεταξύ των στοιχείων χωρών μπορεί να είναι παραπλανητικές.

(8) Παγκόσμια Εκτίμηση για την αναγκαστική εργασία ΔΟΕ (2012). Αποτελέσματα και Μεθοδολογία, Γενεύη, 2012. Τα στοιχεία της ΔΟΕ αναφέρονται σε εκτιμώμενο (σε αντίθεση με τα αναφερόμενα) αριθμό ατόμων σε αναγκαστικές εργασιακές συνθήκες (συμπεριλαμβανομένης της αναγκαστικής παροχής σεξουαλικής υπηρεσιών). Οι αριθμοί αντιπροσωπεύουν μια ελάχιστη εκτίμηση των αυστηρών κριτηρίων που εφαρμόστηκαν για την επικύρωση των στοιχείων και την παρέκταση. Η εκτίμηση προβλέπει την κατανομή ανά περιφέρεια. Η κατανομή ανά χώρα δεν είναι διαθέσιμη εφόσον πολύ λίγες χώρες έχουν προσπαθήσει να προβούν σε εθνικές εκτιμήσεις.

Αναγκαστική εργασία http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_182004.pdf

(9) Π.χ. Σε ιρλανδό εργοδότη επιβλήθηκε πρόστιμο 90 000 € για μη καταβληθέντες μισθούς σε εργαζόμενο υπό καθεστώς αναγκαστικής εργασίας. Ο εργοδότης άσκησε έφεση υποστηρίζοντας ότι ο εν λόγω εργαζόμενος δεν έχει δικαίωμα αποζημίωσης, διότι είναι παράνομος και κέρδισε την έφεση http://www.mrci.ie/resources/publications/mrciupdates/the-fight-for-justice-muhammads-story-part-ii/

(10) Patrick Belser, «Forced Labor and Human Trafficking: Estimating the Profits», έγγραφο εργασίας, Γενεύη, Διεθνές Γραφείο Εργασίας, 2005). http://www.ilo.org/sapfl/Informationresources/ILOPublications/WCMS_081971/lang--en/index.htm

(11) UN (2011) Report of the Special Representative of the Secretary-General on the issue of human rights and transnational corporations and other business enterprises, (Έκθεση του Ειδικού Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα για το ζήτημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των πολυεθνικών ομίλων και άλλων μορφών επιχειρήσεων John Ruggie, UN GA A/HRC/17/31 http://www.ohchr.org/documents/issues/business/A.HRC.17.31.pdf

(12) ΟΟΣΑ (2011) Κατευθυντήριες αρχές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις http://www.oecd.org/fr/daf/inv/mne/principesdirecteursdelocdealintentiondesentreprisesmultinationales.htm

(13) ISO 26000 — Κοινωνική ευθύνη http://www.iso.org/iso/fr/home/standards/iso26000.htm

(14) ΔΟΕ (2006) Τριμερής Δήλωση Αρχών για τις Πολυεθνικές Επιχειρήσεις και την Κοινωνική Πολιτική — 4η έκδοση

http://www.ilo.org/empent/Publications/WCMS_124923/lang--fr/index.htm

(15) http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_105023.pdf

(16) Κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τη μη επιβολή κυρώσεων 2013, http://www.osce.org/cthb/101083

(17) «Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση των οδηγιών 78/660/ΕΟΚ και 83/349/ΕΟΚ του Συμβουλίου όσον αφορά τη δημοσιοποίηση μη χρηματοοικονομικών πληροφοριών και πληροφοριών για την πολυμορφία από ορισμένες μεγάλες εταιρείες και ομίλους» COM(2013) 207 final — 2013/0110 (COD).

(18) http://www.oecd.org/fr/daf/inv/mne/principesdirecteursdelocdealintentiondesentreprisesmultinationales.htm

(19) http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Business/A.HRC.17.31_fr.pdf

(20) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0681:FIN:el:PDF

(21) EU (2011) Μια ανανεωμένη στρατηγική ΕΕ 2011-14 για την εταιρική κοινωνική ευθύνη COM(2011) 681 final http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0681:FIN:el:PDF

.

(22) Αρχές των Ηνωμένων Εθνών για υπεύθυνες επενδύσεις website: http://www.unpri.org/

(23) Clean Clothes Campaign website http://www.cleanclothes.org/