ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ σχετικά με την προσέγγιση, την αμοιβαία αναγνώριση και την εκτέλεση ποινικών κυρώσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση

(υποβληθεν από την Επιτροπή)

Στόχοι του Πράσινου Βιβλίου

Η Ευρωπαϊκή Ένωση καθόρισε ως στόχο να παρέχει στους πολίτες υψηλό επίπεδο προστασίας εντός ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (άρθρο 29 της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση). Στα πλαίσια της προοπτικής αυτής, η Επιτροπή θεωρεί ότι πρέπει να εξετάσει εάν οι εθνικές διαφορές στον τομέα των ποινικών κυρώσεων αποτελούν φραγμό για την υλοποίηση του στόχου αυτού. Εξάλλου, θα πρέπει να εξετάσει εάν οι διαφορές αυτές θέτουν προβλήματα στη δικαστική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών, πράγμα που συνεπάγεται ότι πρέπει πρώτα να εντοπισθούν οι φραγμοί στην εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης, που σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε πρέπει να καταστεί «ο ακρογωνιαίος λίθος» της λειτουργίας της Ένωσης στον τομέα της δικαιοσύνης και πρέπει να επιτρέψει, κατά κανόνα, την ευκολότερη εκτέλεση σε ένα κράτος μέλος των κυρώσεων που επιβλήθηκαν σε ένα άλλο.

Το παρόν έγγραφο αποτελεί μία προσπάθεια για έναν πρώτο προβληματισμό που θα πρέπει να επιτρέψει, σε ένα δεύτερο στάδιο, να ληφθεί απόφαση, βάσει των αντιδράσεων και των σχολίων στο παρόν Πράσινο Βιβλίο, σχετικά με τη χρησιμότητα και τη σκοπιμότητα μιας νομοθετικής πρότασης που ενδεχομένως και σε κάποιο βαθμό θα κατέληγε, από τη μία πλευρά σε μία προσέγγιση των κανόνων που εφαρμόζονται στις ποινικές κυρώσεις εν γένει και από την άλλη πλευρά στην αμοιβαία αναγνώριση των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και των εναλλακτικών ποινών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Διαβούλευση όλων των ενδιαφερομένων μερών

Η Επιτροπή θέτει μία σειρά ερωτημάτων σχετικά με τα προβλήματα που θεωρεί ως σημαντικότερα στο πλαίσιο της υλοποίησης ενός πραγματικού χώρου δικαιοσύνης.

Η Επιτροπή θα επιθυμούσε να λάβει αιτιολογημένες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά από όλους τους ενδιαφερομένους. Οι τελευταίοι αυτοί μπορούν, εφόσον το επιθυμούν, να διατυπώσουν σχόλια σχετικά με άλλες πτυχές των εν λόγω θεμάτων, ανεξαρτήτως του αν περιλαμβάνονται στο έγγραφο ή όχι. Οι απαντήσεις στα ερωτήματα, καθώς και οποιαδήποτε άλλα σχόλια, θα πρέπει να αποσταλούν το αργότερο μέχρι της 31ης Ιουλίου 2004 στην ακόλουθη διεύθυνση:

Commission europιenne

Direction gιnιrale Justice et Affaires intιrieures, Unitι D.3

B-1049 Bruxelles

Φαξ: +32 2 296.76.34

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: JAI-justicepenale@cec.eu.int

Για να διευκολυνθεί η διαχείριση του φακέλου, οι ενδιαφερόμενοι που κοινοποιούν τις απαντήσεις και τα σχόλια τους με διάφορα μέσα (για παράδειγμα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και σε έντυπη μορφή) παρακαλούνται να αναφέρουν, ενδεχομένως, ότι το ίδιο έγγραφο έχει ήδη αποσταλεί στην Επιτροπή. Οι ενδιαφερόμενοι που επιθυμούν να σχολιάσουν το παρόν Πράσινο Βιβλίο οφείλουν να υποβάλουν πληροφορίες σχετικά με τα συμφέροντα που εκπροσωπούν και σχετικά με το βαθμό της εκπροσώπησης αυτής.

Η παρούσα διαβούλευση καθώς και οι απαντήσεις και τα σχόλια που θα υποβληθούν θα δημοσιευθούν στο δικτυακό τόπο της Επιτροπής : http://europa.eu.int/comm/justice_home/ news_consulting_public_en.htm, εκτός εάν ο συντάκτης τους το αρνείται ρητά.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Στόχοι του Πράσινου Βιβλίου

Διαβούλευση όλων των ενδιαφερομένων μερών

1. Εισαγωγή.

1.1. Στόχοι της προσέγγισης.

1.2. Στόχοι της αμοιβαίας αναγνώρισης

1.3. Μέθοδος και δομή του Πράσινου Βιβλίου.

2. ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΛΗΦΘΗΚΑΝ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ: ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

2.1. Προσέγγιση των κυρώσεων.

2.1.1. Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

2.1.2. Το πρόγραμμα δράσης της Βιέννης.

2.1.3. Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε.

2.1.4. Θεσπισθέντα ή υπό διαπραγμάτευση μέσα.

2.1.5. Κυρώσεις στερητικές της ελευθερίας.

2.1.6. Χρηματικές κυρώσεις.

2.1.7. Εκπτώσεις.

2.1.8. Δήμευση.

2.1.9. Κυρώσεις έναντι νομικών προσώπων.

2.1.10. Εναλλακτικές κυρώσεις.

2.1.11. Εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων

2.1.12. Συμπεράσματα.

2.2. Αμοιβαία αναγνώριση και εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων σε άλλο

κράτος μέλος.

2.2.1. Ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης.

2.2.2. Αναγνώριση των χρηματικών κυρώσεων.

2.2.3. Αναγνώριση των αποφάσεων δήμευσης.

2.2.4. Αναγνώριση των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων.

2.2.5. Συμφωνίες που συνάφθηκαν μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής

Κοινότητας στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Συνεργασίας (ΕΠΣ).

2.2.6. Συμπεράσματα.

3. ΙΣΧΥΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΕΘΝΙΚΕΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ.

3.1. Πολύ μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών.

3.1.1. Κανόνες του γενικού ποινικού δικαίου.

3.1.1.1. Οι αρχές στον τομέα της άσκησης διώξεων: νομιμότητα ή σκοπιμότητα.

3.1.1.2. Διακριτική ευχέρεια του ποινικού δικαστή.

3.1.1.3. Βαθμός συμμετοχής. Συνεργία.

3.1.1.4. Βαθμός εκτέλεσης. Απόπειρα.

3.1.1.5. Επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις

3.1.1.6. Μια ειδική περίπτωση: η υποτροπή.

3.1.1.7. Συρροή αξιόποινων πράξεων.

3.1.2. Κυρώσεις στερητικές της ελευθερίας.

3.1.3. Χρηματικές κυρώσεις.

3.1.4. Εκπτώσεις.

3.1.5. Δήμευση

3.1.6. Κυρώσεις έναντι νομικών προσώπων.

3.1.7. Εναλλακτικές κυρώσεις.

3.1.8. Εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων.

3.2. Ένα ατελές σύνολο μέσων αμοιβαίας αναγνώρισης.

3.2.1. Αμοιβαία αναγνώριση των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων.

3.2.1.1. Ευρωπαϊκή σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη διεθνή ισχύ

των ποινικών αποφάσεων της 28ης Μαΐου 1970.

3.2.1.2. Σύμβαση μεταξύ των κρατών μελών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για την

εκτέλεση των αλλοδαπών ποινικών δικαστικών αποφάσεων της 13ης

Νοεμβρίου 1991.

3.2.1.3. Η συνθήκη της 26ης Σεπτεμβρίου 1968 μεταξύ του Βελγίου, των Κάτω

Χωρών και του Λουξεμβούργου για την εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων

σε ποινικές υποθέσεις.

3.2.1.4. To πρότυπο συνεργασίας μεταξύ των σκανδιναβικών χωρών

3.2.1.5. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη μεταφορά καταδίκων

της 21ης Μαρτίου 1983.

3.2.1.6. Πρόσθετο πρωτόκολλο του Συμβουλίου της Ευρώπης στη Σύμβαση

για τη μεταφορά των καταδίκων της 18ης Δεκεμβρίου 1997.

3.2.1.7. Συμφωνία σχετικά με την εφαρμογή, μεταξύ των κρατών μελών των

Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη μεταφορά καταδίκων της 25ης Μαΐου 1987

3.2.2. Αναγνώριση των αποφάσεων για τη χορήγηση αναστολής ή υπό όρο απόλυσης

ή για την επιβολή εναλλακτικών μορφών έκτισης των ποινών

3.2.2.1. Περιγραφή και εντοπισμός του προβλήματος.

3.2.2.2. Υπάρχοντα μέσα.

3.2.3. Αναγνώριση των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων

3.2.4. Συμπεράσματα

4. ΥΠΑΡΧΟΝΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΗ ΑΝΑΛΗΨΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ.

4.1. Προσέγγιση των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και των εναλλακτικών ποινών

4.1.1. Κανόνες του Γενικού Ποινικού Δικαίου.

4.1.1.1. Νομιμότητα/Σκοπιμότητα.

4.1.1.2. Διακριτική ευχέρεια του ποινικού δικαστή.

4.1.1.3. Βαθμός συμμετοχής. Συνέργεια.

4.1.1.4. Επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις.

4.1.1.5. Η υποτροπή

4.1.1.6. Συρροή αξιόποινων πράξεων

4.1.2. Στερητικές της ελευθερίας κυρώσεις

4.1.3. Χρηματικές κυρώσεις

4.1.4. Εκπτώσεις.

4.1.5. Δημεύσεις.

4.1.6. Νομικά πρόσωπα.

4.1.7. Εναλλακτικές κυρώσεις

4.1.8. Εκτέλεση των κυρώσεων

4.2. Αναγνώριση και εκτέλεση των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και των εναλλακτικών κυρώσεων σε άλλο κράτος μέλος.

4.2.1. Πεδίο εφαρμογής πιθανών ρυθμίσεων στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

4.2.1.1. Προσωπικό πεδίο εφαρμογής

4.2.1.2. Υλικό πεδίο εφαρμογής

4.2.2. Όροι για την αναγνώριση

4.2.2.1. Δικαίωμα πρωτοβουλίας για τη διαδικασία αναγνώρισης

4.2.2.2. Λόγοι άρνησης

4.2.2.3. Εξουσία του κράτους εκτέλεσης να προσαρμόσει την κύρωση (στερητική της ελευθερίας ή εναλλακτική) που εκδόθηκε από το κράτος απόφασης

4.2.2.4. Συμμετοχή του καταδίκου

4.2.2.5. Συμμετοχή του θύματος

4.2.3. Διαδικαστικά ερωτήματα και πρακτικές λεπτομέρειες για την εφαρμογή της αναγνώρισης των ποινικών αποφάσεων και της μεταφοράς φυλακισθέντων

4.2.3.1. Προθεσμίες

4.2.3.2. Επιστροφή των δαπανών που βαρύνουν το κράτος εκτέλεσης των κυρώσεων.

4.2.4. Κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του κράτους απόφασης και του κράτους εκτέλεσης

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I Καταγραφή και συγκριτική ανάλυση της νομοθεσίας των κρατών μελών σχετικά με τις λεπτομέρειες εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων που επιβάλλονται στο πλαίσιο απόφασης

1. ΑΝΑΣΤΟΛΗ

2. ΑΝΑΣΤΟΛΗ ΚΑΙ ΑΝΑΒΟΛΗ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑΣ ΠΟΙΝΗΣ

3. ΗΜΙΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ

4. ΤΜΗΜΑΤΙΚΗ ΕΚΤΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΝΗΣ («ΚΡΑΤΗΣΗ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ»)

5. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ

6. ΚΑΤ' ΟΙΚΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II Καταγραφή και συγκριτική ανάλυση της νομοθεσίας των κρατών

μελών για τις εναλλακτικές κυρώσεις

1. ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ

2. ΠΟΙΝΙΚΗ ΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

3. ΠΟΙΝΙΚΟΣ ΣΥΜΒΙΒΑΣΜΟΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III Καταγραφή και συγκριτική ανάλυση της νομοθεσίας των κρατών

μελών για την εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων

1. ΔΙΑΚΟΠΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΝΗΣ

2. ΗΜΙΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ

3. ΠΡΟΩΡΗ ΑΠΟΛΥΣΗ

4. ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΝΗΣ

5. ΑΜΝΗΣΤΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΗ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ IV Πίνακας όλων των ερωτημάτων

1. Εισαγωγή.

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) προβλέπει στο άρθρο 31, στοιχείο ε) «την προοδευτική θέσπιση μέτρων για τον καθορισμό ελάχιστων κανόνων ως προς τα στοιχεία της αντικειμενικής υποστάσεως των αξιόποινων πράξεων και τις ποινές» σε ορισμένους τομείς. Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώνεται στο πρόγραμμα δράσης του Συμβουλίου και της Επιτροπής όσον αφορά την άριστη δυνατή εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του Άμστερνταμ για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης [1] (Πρόγραμμα δράσης της Βιέννης), καθώς και στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε [2] (παράγραφος 48).

[1] ΕΕ C 19 της 23.1.1999, σελίδα 1. Βλέπε επίσης σημείο 2.1.2.

[2] Βλέπε διεύθυνση: http://ue.eu.int/el/Info/eurocouncil/ index_el.htm

Η προσέγγιση των ποινικών κυρώσεων συμβάλλει επίσης, από τη μία πλευρά, στην εξασφάλιση της συμβατότητας των κανόνων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, όπως προβλέπεται στο άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο γ), στο βαθμό που είναι αναγκαίο, για τη διευκόλυνση της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις και από την άλλη πλευρά, στη διευκόλυνση και επιτάχυνση της συνεργασίας μεταξύ των αρμόδιων υπουργείων και των δικαστικών αρχών ή αντίστοιχων αρμόδιων αρχών των κρατών μελών, σε σχέση με την εκτέλεση αποφάσεων, σύμφωνα με το άρθρο 31, παράγραφος 1, στοιχείο α).

Για την εκτέλεση της εντολής αυτής, έχουν ήδη εγκριθεί από το Συμβούλιο ορισμένα νομοθετικά μέσα (αποφάσεις-πλαίσια), όσον αφορά την απάτη στα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών, την παραχάραξη του ευρώ, τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, την τρομοκρατία, το έγκλημα κατά του περιβάλλοντος, την εμπορία ανθρώπων, τη δωροδοκία στον ιδιωτικό τομέα και την παράνομη είσοδο και διαμονή. Άλλα μέσα συζητούνται στα πλαίσια του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, όπως οι προτάσεις για αποφάσεις-πλαίσια του Συμβουλίου σχετικά με τη ρύπανση που προκαλείται από τα πλοία ή τον ρατσισμό και την ξενοφοβία [3]. Οι αποφάσεις-πλαίσια στοχεύουν στην προσέγγιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών. Οι αποφάσεις-πλαίσια δεσμεύουν τα κράτη μέλη ως προς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα αλλά αφήνουν στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών την επιλογή του τύπου και των μέσων [4].

[3] Βλέπε σημείο 2.1.5.

[4] Άρθρο 34 παράγραφος 2 στοιχείο β) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Όσον αφορά τις κυρώσεις, καθορίστηκαν οι προς εκτέλεση ποινές. Η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για την εναρμόνιση των κυρώσεων ήταν τουλάχιστον να θεσπιστούν αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινές και όλο και περισσότερο να καθορίζεται το ελάχιστο όριο της ανώτατης ποινής. [5] Η προσέγγιση αυτή, που περιορίζεται στη στερητική της ελευθερίας ποινή, οδηγεί από απόψεως Επιτροπής σε μία ελάχιστη προσέγγιση που μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκής για την υλοποίηση των προαναφερθέντων στόχων. Η Επιτροπή θα ανταποκρινόταν σε μία ανάγκη να εντοπισθούν οι τομείς στους οποίους θα αιτιολογείτο μία ανάληψη δράσης σε επίπεδο Ένωσης.

[5] Πάντως, η κοινή δράση που εκδόθηκε από το Συμβούλιο στις 21 Δεκεμβρίου 1998, σχετικά με την ποινικοποίηση της συμμετοχής σε εγκληματική οργάνωση στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν προβλέπει ελάχιστο επίπεδο ποινής.

Εξάλλου, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι οι δράσεις που αναλήφθηκαν από την Επιτροπή βάσει της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επηρεάζουν τις αρμοδιότητές της ως προς την υλοποίηση των στόχων που προβλέπονται στο άρθρο 2 της συνθήκης ΕΚ, για να επιβληθεί η θέσπιση κυρώσεων εκ μέρους των κρατών μελών, ενδεχομένως, ποινικών κυρώσεων, σε εθνικό επίπεδο, όταν αυτό αποδεικνύεται απαραίτητο για την επίτευξη ενός κοινοτικού στόχου. Μεταξύ των τομέων αυτών, μπορεί να αναφερθεί, για παράδειγμα, η προστασία του περιβάλλοντος, περιλαμβανομένης της απαγόρευσης των παράνομων απορρίψεων από πλοία ή της κοινής πολιτικής αλιείας.

Πέραν της ποινής φυλάκισης, υπάρχει ένα ευρύ φάσμα κυρώσεων που προβλέπονται στα ποινικά συστήματα των κρατών μελών. Εξάλλου, ακόμα και αν καθοριστεί η ίδια επιβολή ποινής για μια αξιόποινη πράξη, υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις στους γενικούς κανόνες του ποινικού δικαίου των κρατών μελών, που οδηγούν σε διαφορές μεταξύ της επιβληθείσας και της εκτελεσθείσας ποινής.

Το εν λόγω Πράσινο Βιβλίο περιέχει συγκριτική ανάλυση της νομοθεσίας των κρατών μελών. Η κατάσταση των προσχωρουσών χωρών δεν λήφθηκε υπόψη κατά την παρούσα φάση, δεδομένου ότι οι μελέτες που χρησιμοποιήθηκαν για την εκπόνησή του δεν επεκτείνονταν στη νομοθεσία όλων αυτών των χωρών. Στο πλαίσιο της διαβούλευσης που ξεκίνησε από το Πράσινο Βιβλίο, οι προσχωρούσες χώρες θα έχουν ασφαλώς κάθε ευχέρεια να εκφράσουν την άποψή τους. Εξάλλου, η Επιτροπή θα τις καλέσει να της στείλουν τις συνεισφορές τους ώστε να συμπληρώσει τις πληροφορίες που διαθέτει σχετικά με τη νομοθεσία τους σε θέματα που καλύπτονται από το Πράσινο Βιβλίο.

Στο πλαίσιο αυτό, μπορούμε να αναρωτηθούμε, όσον αφορά την αποτελεσματικότητα, εάν η κύρωση πράγματι εκτελείται και εάν η εκτέλεση αυτή έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα, για να επαναλάβουμε τις γνωστές έννοιες που επιβλήθηκαν μετά την υπόθεση του «ελληνο-γιουγκοσλαβικού καλαμποκιού» [6] και που αποτελούν τη βάση του συστήματος προσέγγισης των κυρώσεων που θεσπίστηκε στα κείμενα τα οποία εκδόθηκαν στο πλαίσιο του τρίτου πυλώνα. Συμπερασματικά, η κύρωση αποτελεί το τελικό αποτέλεσμα μιας σύνθετης εξίσωσης που παρουσιάζει εξαιρετικά υψηλό αριθμό μεταβλητών : θεωρητικά θα έπρεπε να παρεμβαίνει σε όλους τους παράγοντες για να υπάρχει εγγύηση για ισότιμη κύρωση από τη μία έννομη τάξη στην άλλη.

[6] ΕΔΕΚ, απόφαση της 21ης Σεπτεμβρίου 1989, Επιτροπή κατά Ελληνικής Δημοκρατίας, υπόθεση 68/88, Συλ.1989, σ. 2965.

Πάντως, πρέπει να συμφωνήσουμε ότι δεν τίθεται ζήτημα ταυτόχρονης και βραχυπρόθεσμης εναρμόνισης όλων των οικείων παραγόντων στον τομέα αυτό και η Επιτροπή προφανώς δεν έχει την πρόθεση να προτείνει την ενιαία εφαρμογή του συνόλου των ποινικών κυρώσεων στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό δεν είναι ούτε επιθυμητό ούτε προβλέψιμο από νομική άποψη.

Οι διαφορές μεταξύ των νομοθεσιών των κρατών μελών στον τομέα των κυρώσεων είναι αρκετά μεγάλες. Αυτό ερμηνεύεται για λόγους ιστορικούς, πολιτιστικούς και νομικούς που συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με τα νομικά συστήματα, τα οποία εξελίχθηκαν συν τω χρόνω και αποτελούν την έκφραση του τρόπου με τον οποίο τα κράτη αντιμετώπισαν και ανταποκρίθηκαν στα θεμελιώδη ζητήματα που απορρέουν από τον τομέα του ποινικού δικαίου. Τα συστήματα αυτά παρουσιάζουν μία εσωτερική συνοχή και η τροποποίηση κανόνων χωρίς να ληφθεί υπόψη το σύνολο, κινδυνεύει να προκαλέσει στρεβλώσεις.

Αντίθετα, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, πρέπει να επικεντρωθούμε στους τομείς όπου έχει εντοπιστεί μία ανάγκη, σε συνάρτηση με τους στόχους που καθορίσαμε και τις διαθέσιμες νομικές βάσεις. Κατά συνέπεια, πρόκειται κυρίως για τον προσδιορισμό των επιζήμιων διαφορών στον τομέα των κυρώσεων και των ενδεχόμενων ορίων που θα έπρεπε να επιβληθούν για τη διασφάλιση της υλοποίησης ενός ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης.

Όσον αφορά το σχέδιο Συντάγματος [7], το άρθρο I-41, που αφορά την εφαρμογή του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης προβλέπει, στην πρώτη του παράγραφο ότι η Ένωση συγκροτεί το χώρο αυτό:

[7] Διατίθεται στη διεύθυνση: http://european-convention.eu.int/ .

- με τη θέσπιση ευρωπαϊκών νόμων και ευρωπαϊκών νόμων-πλαισίων με στόχο, ενδεχομένως, την προσέγγιση των εθνικών νομοθεσιών, στους τομείς που απαριθμούνται στο μέρος III του Συντάγματος.

- ευνοώντας την αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των αρμόδιων αρχών των κρατών μελών, ιδίως με την αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών και εξωδικαστικών αποφάσεων.

- με την επιχειρησιακή συνεργασία του συνόλου των αρμοδίων αρχών των κρατών μελών.

Εξάλλου, το μέρος III του σχεδίου Συντάγματος, στο τμήμα σχετικά με τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις (άρθρο III-171) διευκρινίζει ότι η εν λόγω συνεργασία θεμελιώνεται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών και περιλαμβάνει την προσέγγιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών σε ορισμένους τομείς. Ως προς αυτό, το άρθρο III-172 προβλέπει ότι ο ευρωπαϊκός νόμος-πλαίσιο «μπορεί να θεσπίζει ελάχιστους κανόνες για τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων σε τομείς ιδιαίτερα σοβαρής εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση, η οποία απορρέει κυρίως από τη φύση ή τις επιπτώσεις αυτών των αδικημάτων ή λόγω της ειδικής ανάγκης να καταπολεμούνται σε κοινή βάση».

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου III-171 παράγραφος 1 δεύτερο εδάφιο στοιχείο δ) του σχεδίου Συντάγματος, ένας νόμος ή νόμος-πλαίσιο θεσπίζει μέτρα για: « τη διευκόλυνση της συνεργασίας μεταξύ των δικαστικών ή άλλων ισοδύναμων αρχών των κρατών μελών κατά την άσκηση ποινικών διώξεων και την εκτέλεση αποφάσεων ». Εξάλλου, το Συμβούλιο δύναται, αποφαινόμενο ομόφωνα και μετά την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να εκδώσει μία ευρωπαϊκή απόφαση που θα προσδιορίζει και άλλους τομείς εγκληματικότητας (άρθρο III-172 παράγραφος 1 τρίτο εδάφιο).

Όταν η προσέγγιση κανόνων του ποινικού δικαίου αποδεικνύεται αναγκαία για την εξασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής μιας πολιτικής της Ένωσης σε τομέα ο οποίος έχει καταστεί αντικείμενο μέτρων εναρμόνισης, ο ευρωπαϊκός νόμος-πλαίσιο μπορεί να θεσπίζει ελάχιστους κανόνες σχετικούς με τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων στον εν λόγω τομέα (βλέπε άρθρο III-172 (2)).

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου III-173 του σχεδίου Συντάγματος, ο ευρωπαϊκός νόμος ή ο νόμος-πλαίσιο μπορεί να θεσπίζει μέτρα ενθάρρυνσης και στήριξης της δράσης των κρατών μελών στον τομέα της πρόληψης του εγκλήματος που διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο των διαδικασιών εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και των εναλλακτικών κυρώσεων (βλέπε παραρτήματα I και II). Πάντως, αυτή η νομική βάση δεν επιτρέπει την προσέγγιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών.

1.1. Στόχοι της προσέγγισης.

Η προσέγγιση στον τομέα των ποινικών κυρώσεων θα μπορούσε να έχει πολλούς στόχους οι οποίοι συνδυάζονται μεταξύ τους:

- Κατ' αρχάς, θεσπίζοντας κοινό αξιόποινο και κυρώσεις έναντι ορισμένων μορφών εγκληματικότητας, η Ένωση θα έστελνε ένα συμβολικό μήνυμα. Η προσέγγιση των κυρώσεων θα συνέβαλε στο να δοθεί στους πολίτες ένα κοινό αίσθημα δικαιοσύνης, που αποτελεί έναν από τους όρους της εφαρμογής του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης. [8] Εξάλλου, θα σήμαινε σαφώς ότι ορισμένες συμπεριφορές είναι απαράδεκτες και τιμωρούνται με αντίστοιχο τρόπο. Για παράδειγμα, μπορούμε να αναφέρουμε την καταστολή της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών. Η προσέγγιση που αφορά το αξιόποινο μιας συμπεριφοράς καθώς και το επίπεδο της κύρωσης που συνδέεται με αυτή οδηγεί σε μία αποτελεσματική και ίση προστασία των πολιτών σε ολόκληρη την επικράτεια της Ένωσης έναντι ενός φαινομένου που αντίκειται στις αρχές και τις κοινές αξίες των κρατών μελών.

[8] Βλέπε σημείο 15 του προγράμματος δράσης της Βιέννης.

- Εξάλλου, το φυσικό επακόλουθο ενός ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης θα ήταν οι ίδιες εγκληματικές συμπεριφορές να υπόκεινται σε κινδύνους αντίστοιχων κυρώσεων για τον δράστη, ανεξαρτήτως του τόπου διάπραξης της αξιόποινης πράξης στην Ένωση. Η προσέγγιση των νομοθεσιών αποτελεί κατά συνέπεια έναν αυτόνομο στόχο, στους τομείς που κρίθηκαν ως τομείς προτεραιότητας και προσδιορίστηκαν κατά τον τρόπο αυτό. Κάποιος βαθμός προσέγγισης των διατάξεων του ουσιαστικού ποινικού δικαίου είναι απαραίτητος λαμβανομένου υπόψη ιδίως του γεγονότος ότι ορισμένες μορφές εγκληματικότητας έχουν διακρατική διάσταση και ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να τις αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά, ενεργώντας μεμονωμένα.

- Ελάχιστοι κανόνες της Ένωσης συμβάλλουν επίσης στο να αποτρέψουν τους δράστες αξιόποινων πράξεων (ή τουλάχιστον ορισμένες κατηγορίες δραστών, όπως για παράδειγμα εκείνοι του οργανωμένου εγκλήματος) να επωφελούνται του γεγονότος ότι οι ποινές παρουσιάζουν μεγάλες αποκλίσεις αναλόγως των κρατών και να μετακινούνται από το ένα κράτος στο άλλο προκειμένου να αποφεύγουν τις ποινικές διώξεις ή την εκτέλεση ποινών. Τα συμπεράσματα του Τάμπερε (σημείο αριθ. 5) υπογραμμίζουν ότι οι δράστες αξιόποινων πράξεων δεν θα πρέπει να είναι σε θέση, με οποιοδήποτε μέσο, να επωφελούνται των διαφορών μεταξύ των δικαστικών συστημάτων των κρατών μελών. Αυτό ισχύει ειδικότερα στο πλαίσιο των οικονομικών εγκλημάτων.

- Οι συζητήσεις στα πλαίσια του Συμβουλίου σχετικά με το σχέδιο απόφασης-πλαισίου όσον αφορά την αρχή « ne bis in idem » απέδειξαν επίσης ότι η εφαρμογή της αρχής που περιέχεται στο άρθρο 50 του Χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης θα είναι ευκολότερα αποδεκτή εάν οι επιβληθείσες ποινές είναι συγκρίσιμες και εάν πράγματι εκτελούνται.

- Εάν το επίπεδο των επιβληθεισών ποινών ρύθμιζε την εφαρμογή ορισμένων μηχανισμών δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, αυτό δεν ισχύει πλέον καθόλου μετά την έκδοση μέσων που βασίζονται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης.

- Υπάρχει επίσης μία σχέση, όπως αναφέρεται στο άρθρο III-172 παράγραφος 2 του σχεδίου Συντάγματος, μεταξύ της προσέγγισης του ποινικού δικαίου και της αποτελεσματικής εφαρμογής μιας πολιτικής της Ένωσης σε τομέα ο οποίος έχει καταστεί αντικείμενο μέτρων εναρμόνισης. Για παράδειγμα θα μπορούσε να αναφερθεί η προστασία του περιβάλλοντος, η ασφάλεια της εργασίας ή επίσης οι οικονομικές και χρηματοπιστωτικές συναλλαγές, ως τομείς όπου το ποινικό δίκαιο θα μπορούσε να συμβάλλει στο να υπάρξουν εγγυήσεις για την τήρηση μιας πολιτικής της Ένωσης.

- Τέλος, η προσέγγιση των κανόνων του ποινικού δικαίου σχετικά με τις κυρώσεις και την εκτέλεσή τους συμβάλλει στη διευκόλυνση της αποδοχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των αποφάσεων, εφόσον ενισχύει την αμοιβαία εμπιστοσύνη. Πάντως, η προσέγγιση δεν αποτελεί όρο «sine qua non» της αμοιβαίας αναγνώρισης. πρόκειται κυρίως για δύο συμπληρωματικούς μηχανισμούς που επιτρέπουν την ολοκλήρωση της υλοποίησης του ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης. Έτσι θα μπορούσε να διευκολυνθεί η συμβατότητα των κανόνων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη σύμφωνα με το άρθρο 31 παράγραφος 1 στοιχείο γ) της συνθήκης ΕΕ και από την άλλη πλευρά, η συνεργασία μεταξύ των αρμοδίων αρχών των κρατών μελών όσον αφορά την εκτέλεση των αποφάσεων - άρθρο 31 παράγραφος 1 στοιχείο α) της συνθήκης ΕΕ - θα βελτιωνόταν επίσης. Οι συμβατοί όροι εκτέλεσης των ποινών μεταξύ των κρατών μελών θα ενίσχυαν την επανένταξη των προσώπων, επιτρέποντάς τους να εκτίσουν την ποινή τους σε ένα κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο της καταδίκης.

Πάντως, οποιαδήποτε δράση που θα είχε ως στόχο μία προσέγγιση των ποινικών κυρώσεων πρέπει επίσης να πληροί τις αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας. Το πρωτόκολλο για την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας που προσαρτήθηκε στη συνθήκη ΕΚ από τη συνθήκη του Άμστερνταμ, περιέχει τις κατευθυντήριες γραμμές εφαρμογής των εν λόγω αρχών. Αιτιολογεί μία δράση της Κοινότητας όταν πρόκειται για διακρατικά θέματα, όταν μία δράση αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο ή η απουσία δράσης της Κοινότητας θα αντέκειτο στις απαιτήσεις της συνθήκης ή επίσης, όταν μία δράση που διεξάγεται σε κοινοτικό επίπεδο θα παρουσίαζε προφανή πλεονεκτήματα λόγω των διαστάσεων της ή των αποτελεσμάτων της.

Δυνάμει του άρθρου 2 της συνθήκης ΕΕ, οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές εφαρμόζονται στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων της Ένωσης. Για την υλοποίηση του στόχου της δημιουργίας ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως καθορίζεται από τη συνθήκη, οποιαδήποτε προσπάθεια προσέγγισης στον τομέα της επιβολής και της εκτέλεσης των ποινών αιτιολογείται στο βαθμό που οι στόχοι της προβλεπόμενης δράσης δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν με ικανοποιητικό τρόπο εκ μέρους των κρατών μελών και κατά συνέπεια πρέπει, λόγω των διαστάσεων ή των αποτελεσμάτων της προβλεπόμενης δράσης, να πραγματοποιηθούν καλύτερα σε επίπεδο Ένωσης. Για την επίτευξη των στόχων αυτών, τα προβλεπόμενα μέτρα προσέγγισης θα μπορούσαν να αναφερθούν σε διάφορες πτυχές των κυρώσεων που αντιστοιχούν, κατά κάποιον τρόπο, σε τέσσερα θέματα:

(1) ποιες κυρώσεις επιτρέπει το ποινικό δίκαιο να επιβληθούν;

(2) πώς διώκονται οι αξιόποινες πράξεις ;

(3) πώς επιβάλλονται οι κυρώσεις;

(4) πώς εκτελούνται οι επιβληθείσες κυρώσεις;

Η Επιτροπή θεωρεί ότι θα πρέπει να εξεταστεί το σύνολο του θέματος και όχι μόνον η προσέγγιση των επιβληθεισών ποινών. Πράγματι, δεν επαρκεί, για παράδειγμα, το να καθοριστούν αντίστοιχες χρηματικές ποινές στα κράτη μέλη, εφόσον αφ' ης στιγμής επιβληθούν, οι κυρώσεις εκτελούνται, αναλόγως της χώρας με πιο εύκαμπτο ή πιο αυστηρό τρόπο. Η επιλογή μιας κύρωσης συνεπάγεται υποχρεωτικά την επιλογή της διαδικασίας εκτέλεσης της εν λόγω κύρωσης.

Μία συνεκτική πολιτική σχετικά με τις ποινικές κυρώσεις στην Ένωση, θα πρέπει κατά συνέπεια τουλάχιστον [9] να ασχοληθεί με τις ακόλουθες τέσσερις πτυχές, επιφυλασσομένης κατά το παρόν στάδιο της δυνατότητας ή της σκοπιμότητας ανάληψης δράσης της Ένωσης για κάθε ένα από τα ακόλουθα σημεία:

[9] Προς υπόμνηση, επί της ουσίας, το σύνολο των ακόλουθων παραγόντων που επηρεάζει τις ποινικές κυρώσεις:

(1) το επίπεδο των ποινών και το φάσμα των διαθέσιμων κυρώσεων (για παράδειγμα, ποινές στερητικές της ελευθερίας, εναλλακτικές της φυλάκισης ποινές, χρηματικές κυρώσεις κλπ.).

(2) οι ισχύοντες κανόνες στον τομέα των διώξεων (για παράδειγμα, η αρχή της νομιμότητας/σκοπιμότητας των διώξεων, οι προτεραιότητες στον τομέα της πολιτικής κατά της εγκληματικότητας...).

(3) οι κανόνες του γενικού ποινικού δικαίου (για παράδειγμα η συμμετοχή, η απόπειρα, η συνεργία, η ηθική αυτουργία, οι επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις, η υποτροπή κλπ).

(4) οι κανόνες και οι πρακτικές στον τομέα της εκτέλεσης των ποινών (για παράδειγμα, οι διάφορες μορφές υπό όρο απόλυσης, οι μειώσεις των ποινών, η αμνηστία, η χάρη, η αποκατάσταση, η παρέμβαση των δικαστικών ή άλλων αρχών στην εκτέλεση της ποινής, τα μέτρα εξατομίκευσης της ποινής ενόψει της επανένταξης κλπ).

Για την ολοκλήρωση του προβληματισμού σχετικά με τα ζητήματα αυτά, η Επιτροπή θα λάβει επίσης υπόψη τα αποτελέσματα μιας μελέτης, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα σχετικά με την «εναρμόνιση των ποινικών κυρώσεων στην Ευρώπη» [10], που διεξάχθηκε από τη μεικτή ερευνητική μονάδα συγκριτικού δικαίου του Παρισιού. Η μελέτη, που χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος Grotius, επικεντρώνεται από τη μία πλευρά, στη σκοπιμότητα μιας προσέγγισης των γενικών κανόνων του ποινικού δικαίου σχετικά με την επιβολή κυρώσεων και από την άλλη πλευρά, στους κανόνες που πλαισιώνουν την εκτέλεση των ποινών. Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν για την περαιτέρω διευκρίνιση, σε ένα μεταγενέστερο στάδιο, των ζητημάτων για τα οποία θα μπορούσε να προβλεφθεί μία δράση σε επίπεδο της Ένωσης.

[10] « Η εναρμόνιση των ποινικών κυρώσεων στην Ευρώπη». Dir: M. Delmas-Marty, G. Giudicelli-Delage, E. Lambert-Abdelgawad. Εταιρεία συγκριτικής νομοθεσίας. Συλλογή των μεικτών ερευνητικών μονάδων (ΜΕΜ) συγκριτικού δικαίου του Παρισιού (Paris I- CNRS, τόμος.V), Παρίσι, 2003.

1.2. Στόχοι της αμοιβαίας αναγνώρισης

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 31 παράγραφος 1 στοιχείο α) της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η από κοινού δράση για τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα εξής: «διευκόλυνση και επιτάχυνση της συνεργασίας μεταξύ των αρμόδιων υπουργείων και των δικαστικών αρχών ή αντίστοιχων αρμόδιων αρχών των κρατών μελών [...] σε σχέση με τη διεξαγωγή δικών και την εκτέλεση αποφάσεων». Η διάταξη αυτή, που εισήχθη μέσω της συνθήκης του Άμστερνταμ, [11] δεν αναφέρει την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης σύμφωνα με την οποία οι αποφάσεις των δικαστικών αρχών ενός κράτους μέλους (κράτος μέλος απόφασης) αναγνωρίζονται και - εφόσον είναι απαραίτητο - εκτελούνται σε άλλο κράτος μέλος (κράτος εκτέλεσης).

[11] Υπογράφηκε στις 2 Οκτωβρίου 1997 με έναρξη ισχύος την 1η Μαΐου 1999.

Στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Κάρντιφ, της 15ης και 16ης Ιουνίου 1998 έγινε για πρώτη φορά μνεία της έννοιας αυτής, που ήταν συνδεδεμένη με την ενιαία αγορά, και ζητήθηκε από το Συμβούλιο να καθορίσει σε ποιο βαθμό η έννοια αυτή θα έπρεπε να επεκταθεί στις αποφάσεις των δικαστηρίων των κρατών μελών [12].

[12] Συμπέρασμα αριθ. 39 της Προεδρίας.

Όπως αναφέρθηκε στο σημείο 45 στ) του σχεδίου δράσης, που ενέκριναν το Συμβούλιο και η Επιτροπή στις 12 Δεκεμβρίου 1998, σχετικά με την άριστη δυνατή εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του Άμστερνταμ για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, η ιδέα της αμοιβαίας αναγνώρισης επαναλήφθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε του Οκτωβρίου 1999, που θεώρησε ότι έπρεπε να καταστεί «ο ακρογωνιαίος λίθος της δικαστικής συνεργασίας τόσο σε αστικές όσο και σε ποινικές υποθέσεις στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης» (σημεία 33 έως 37). Σύμφωνα με τη δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε, «η αυξημένη αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων και η αναγκαία προσέγγιση των νομοθεσιών θα διευκολύνει τη συνεργασία μεταξύ των αρχών και τη δικαστική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων». Κατά συνέπεια, η αμοιβαία αναγνώριση δεν θα παρείχε εγγυήσεις μόνον για την εφαρμογή των αποφάσεων, αλλά επίσης για την εφαρμογή τους με γνώμονα την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων. Ως παράδειγμα, η αναγνώριση και η εκτέλεση μιας απόφασης σε ένα άλλο κράτος μέλος θα μπορούσε επίσης να επιδιώκεται εφόσον επιτρέπει καλύτερη κοινωνική επανένταξη του δράστη του αδικήματος.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε ζήτησε από το Συμβούλιο και την Επιτροπή να εκδώσει ένα πρόγραμμα μέτρων που προορίζονται για την υλοποίηση της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης [13].

[13] Συμπέρασμα αριθ. 37 της Προεδρίας.

Στην ανακοίνωσή της, της 26ης Ιουλίου 2000, προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο σχετικά με την αμοιβαία αναγνώριση των οριστικών αποφάσεων σε ποινικές υποθέσεις [14], η Επιτροπή πρότεινε βασικές κατευθύνσεις για τα θέματα αυτά.

[14] COM(2000) 495 τελικό.

Οι κατευθύνσεις αυτές στη συνέχεια διευκρινίστηκαν σε ένα «πρόγραμμα μέτρων για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των ποινικών αποφάσεων» [15]. Το πρόγραμμα αυτό υπογραμμίζει ότι η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων αποτελεί παράγοντα ασφάλειας του δικαίου στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο βαθμό που εγγυάται ότι μία απόφαση που εκδίδεται σε ένα κράτος μέλος δεν αμφισβητείται σε ένα άλλο κράτος μέλος. Εξάλλου σημειώνεται ότι η εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των ποινικών αποφάσεων προϋποθέτει μία αμοιβαία εμπιστοσύνη των κρατών μελών στα αντίστοιχα συστήματά τους ποινικής δικαιοσύνης. Η εμπιστοσύνη αυτή στηρίζεται ιδίως στην κοινή βάση που έγκειται στη δέσμευσή τους ως προς τις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της τήρησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών καθώς και του κράτους δικαίου. Εξάλλου, η αμοιβαία αναγνώριση διευκολύνεται από την προσέγγιση των εθνικών νομοθεσιών, όπως αποδεικνύει η εμπειρία της συνεργασίας μεταξύ των σκανδιναβικών χωρών (βλέπε σημείο 3.2.1.4.).

[15] ΕΕ C 12, της 15.1.2001, σ. 10.

Το σχέδιο Συντάγματος πιστοποιεί αυτή τη μέθοδο και αυτή την προσέγγιση. Το άρθρο III-171 προβλέπει κατά τον τρόπο αυτό ότι η δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις στην Ένωση «θεμελιώνεται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών και περιλαμβάνει την προσέγγιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών [...].»

1.3. Μέθοδος και δομή του Πράσινου Βιβλίου.

Ξεκινώντας από μία επισκόπηση των μέτρων που λήφθηκαν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της προσέγγισης, της αμοιβαίας αναγνώρισης και της εκτέλεσης των ποινικών κυρώσεων σε άλλο κράτος μέλος (κεφάλαιο ΙΙ), το Πράσινο Βιβλίο στη συνέχεια προβαίνει σε απολογισμό της κατάστασης των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τις γενικές αρχές του ποινικού δικαίου, τις κυρώσεις και την εκτέλεσή τους καθώς και τις διεθνείς συμφωνίες που συνάφθηκαν από τα κράτη μέλη στον τομέα αυτό (κεφάλαιο III, όπως συμπληρώνεται με τα παραρτήματα I, II και III).

Στο τελευταίο τμήμα (κεφάλαιο IV), εντοπίζονται τα προβλήματα που υφίστανται παρά την έκδοση ορισμένων μέτρων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της εναρμόνισης και της αμοιβαίας αναγνώρισης καθώς και η σύναψη διεθνών συμφωνιών εκ μέρους των κρατών μελών. Το τμήμα αυτό θα αποδείξει, μέσω παραδειγμάτων, τους πραγματικούς ή δυνητικούς φραγμούς σε νομικό και πρακτικό επίπεδο για την υλοποίηση του χώρου δικαιοσύνης. Με βάση την ανάλυση αυτή, το εν λόγω κεφάλαιο στη συνέχεια θα εξετάσει τις ανάγκες ανάληψης δράσης εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης που η Επιτροπή καθορίζει κατά την παρούσα φάση, δυνάμει των νομικών δυνατοτήτων για την υλοποίηση των στόχων. Το κεφάλαιο αυτό περιορίζεται στην εξέταση της αμοιβαίας αναγνώρισης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων (περιλαμβανομένων των λεπτομερειών εκτέλεσής τους) και των εναλλακτικών ποινών. Πράγματι, συζητούνται στα πλαίσια του Συμβουλίου πρωτοβουλίες όσον αφορά την αναγνώριση των χρηματικών κυρώσεων και των αποφάσεων δήμευσης. Όσον αφορά τις αποφάσεις έκπτωσης δικαιωμάτων, η Επιτροπή θα επανέλθει στο θέμα αυτό με μία χωριστή ανακοίνωση. Οι αντιδράσεις στο Πράσινο Βιβλίο και ειδικότερα οι απαντήσεις στα ερωτήματα που τίθενται στο εν λόγω κεφάλαιο (βλέπε παράρτημα IV που συνοψίζει όλα τα ερωτήματα), θα επιτρέψουν να προστεθούν, καταργηθούν ή τροποποιηθούν οι υπάρχουσες ανάγκες.

2. ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΛΗΦΘΗΚΑΝ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ: ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

2.1. Προσέγγιση των κυρώσεων.

2.1.1. Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τη συνθήκη της Νίκαιας, με έναρξη ισχύος τον Φεβρουάριο του 2003, αναθέτει στην Ένωση την υλοποίηση του στόχου της παροχής στους πολίτες υψηλού επιπέδου προστασίας εντός ενός χώρου ελευθερίας ασφάλειας και δικαιοσύνης (άρθρο 29). Σύμφωνα με τη συνθήκη, ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται, μεταξύ άλλων, χάρη στην προσέγγιση, όπου είναι αναγκαίο, των κανόνων σε ποινικές υποθέσεις στα κράτη μέλη. Ειδικότερα, το άρθρο 31 παράγραφος 1 στοιχείο ε) προβλέπει την προοδευτική θέσπιση «μέτρων για τον καθορισμό ελάχιστων κανόνων ως προς τα στοιχεία της αντικειμενικής υποστάσεως των αξιόποινων πράξεων και τις ποινές στους τομείς της οργανωμένης εγκληματικότητας, της τρομοκρατίας και της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών».

Βάσει της συνθήκης του Μάαστριχ, υπήρχε ήδη δέσμευση για την προσέγγιση. Μέσω κοινών δράσεων καθορίστηκε κοινό αξιόποινο σε τομείς όπως ο ρατσισμός και η ξενοφοβία [16] ή η συμμετοχή σε παράνομη εγκληματική οργάνωση [17], αλλά δεν διευκρινίστηκε καθόλου στα μέσα αυτά το επίπεδο των κυρώσεων.

[16] ΕΕ L 185, της 24.7.1996, σ. 5.

[17] ΕΕ L 351 της 29.12.1998, σ. 1.

2.1.2. Το πρόγραμμα δράσης της Βιέννης.

Το πρόγραμμα δράσης του Συμβουλίου και της Επιτροπής όσον αφορά την άριστη δυνατή εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του Άμστερνταμ για τη δημιουργία ενός χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης [18], αναφέρεται στο σημείο 46 στην προσέγγιση των κανόνων ποινικού δικαίου των κρατών μελών, εντός δύο και πέντε ετών μετά την έναρξη ισχύος της συνθήκης, σχετικά με ορισμένες αξιόποινες πράξεις.

[18] ΕΕ C 19 της 23.1.1999, σ. 1.

Ειδικότερα επισημαίνονται οι μορφές συμπεριφοράς στον τομέα του οργανωμένου εγκλήματος, της τρομοκρατίας και του λαθρεμπορίου ναρκωτικών, για τις οποίες είναι επείγον και αναγκαίο να θεσπιστούν μέτρα για την καθιέρωση ελάχιστων κανόνων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασής τους και τις εφαρμοστέες κυρώσεις και εάν χρειάζεται, να εκπονηθούν άλλα μέτρα. Προτεραιότητα για την εξέταση αυτή, σύμφωνα με το πρόγραμμα δράσης και στο βαθμό που συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα, την τρομοκρατία και το λαθρεμπόριο ναρκωτικών, θα μπορούσαν να έχουν οι αξιόποινες πράξεις της εμπορίας ανθρώπων και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών, η παράβαση της νομοθεσίας για τα ναρκωτικά, η δωροδοκία, η απάτη μέσω υπολογιστών, οι αξιόποινες πράξεις που διαπράττονται από τρομοκράτες, οι αξιόποινες πράξεις κατά του περιβάλλοντος, οι αξιόποινες πράξεις που διαπράττονται μέσω του Διαδικτύου και η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες που συνδέεται με αυτές τις ποικίλες μορφές εγκληματικότητας.

2.1.3. Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε του Οκτωβρίου 1999, στην παράγραφο 48 των συμπερασμάτων του, θεώρησε ότι: «όσον αφορά τα εθνικά ποινικά δίκαια, οι προσπάθειες να συμφωνηθούν κοινοί ορισμοί, κατηγορίες και κυρώσεις θα πρέπει να εστιαστούν σε πρώτη φάση σε περιορισμένο αριθμό τομέων ιδιαίτερης σημασίας, όπως το οικονομικό έγκλημα (νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, διαφθορά, παραχάραξη του ευρώ), το λαθρεμπόριο ναρκωτικών, η εμπορία ανθρώπων, ιδίως δε η εκμετάλλευση γυναικών, η σεξουαλική εκμετάλλευση παιδιών, η εγκληματικότητα υψηλής τεχνολογίας και η περιβαλλοντική εγκληματικότητα».

Υπάρχει λοιπόν υποχρέωση να προβούμε σε μία προσέγγιση των κυρώσεων, η οποία απορρέει τόσο από την ίδια τη συνθήκη και το πρόγραμμα δράσης της Βιέννης, όσο και από την πολιτική βούληση των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων που εκφράστηκε στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε.

2.1.4. Θεσπισθέντα ή υπό διαπραγμάτευση μέσα.

Όλοι οι τομείς που αναφέρθηκαν στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το πρόγραμμα δράσης της Βιέννης και τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε, απετέλεσαν ήδη αντικείμενο πρωτοβουλιών των κρατών μελών ή προτάσεων της Επιτροπής που θεσπίστηκαν ή βρίσκονται στο στάδιο της διαπραγμάτευσης. Αναφέρονται στη συνέχεια σε συνάρτηση με το είδος των προβλεπόμενων ποινών:

2.1.5. Κυρώσεις στερητικές της ελευθερίας.

Ο τύπος που χρησιμοποιήθηκε για την εναρμόνιση των εφαρμοστέων κυρώσεων ήταν το να θεσπιστούν τουλάχιστον αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινές και όλο και περισσότερο να καθορίζεται το ελάχιστο όριο της μέγιστης ποινής. Τα θεσπισθέντα μέσα είναι:

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 29ης Μαΐου 2000 για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη ενόψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων [19] προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις, περιλαμβανομένων και στερητικών της ελευθερίας ποινών για τις οποίες χωρεί έκδοση. Για ορισμένες συμπεριφορές που καλύπτονται από το μέσο, προβλέπονται ποινές στερητικές της ελευθερίας, η μέγιστη των οποίων δεν θα είναι κατώτερη των οκτώ ετών.

[19] ΕΕ L 140 της 14.6.2000, σ. 1

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 28ης Μαΐου 2001, για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών [20] προβλέπει ποινικές κυρώσεις αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές όπου περιλαμβάνονται, στις σοβαρές τουλάχιστον περιπτώσεις, στερητικές της ελευθερίας ποινές που δύνανται να δικαιολογήσουν έκδοση.

[20] ΕΕ L 149 της 2.6.2001, σ. 1.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 26ης Ιουνίου 2001, για το ξέπλυμα χρήματος, τον προσδιορισμό, τον εντοπισμό, τη δέσμευση, την κατάσχεση και τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων του εγκλήματος [21] προβλέπει ότι το έγκλημα του ξεπλύματος χρημάτων θα τιμωρείται με ποινές στερητικές της ελευθερίας, με μέγιστη διάρκεια ποινής όχι μικρότερη από τέσσερα έτη.

[21] ΕΕ L 182 της 5.7.2001, σ. 1.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 13ης Ιουνίου 2002, για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας [22] προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις που είναι δυνατόν να προκαλέσουν έκδοση. Οι αξιόποινες αυτές πράξεις, όταν συντρέχει η συγκεκριμένη τρομοκρατική πρόθεση, επισύρουν ποινές στερητικές της ελευθερίας αυστηρότερες από εκείνες που προβλέπει το εθνικό δίκαιο για τις ίδιες αξιόποινες πράξεις όταν δεν συντρέχει η συγκεκριμένη πρόθεση. Οι αξιόποινες πράξεις που συνδέονται με τη συμμετοχή στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας, επισύρουν ποινές στερητικές της ελευθερίας, οι μέγιστες των οποίων δεν μπορούν να είναι μικρότερες από οκτώ έτη για τη συμμετοχή στις δραστηριότητες των ομάδων αυτών και δεκαπέντε έτη για τη διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας.

[22] ΕΕ L 164 της 22.6.2002, σ. 3.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 19ης Ιουλίου 2002, για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων [23] προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε οι προβλεπόμενες αξιόποινες πράξεις να τιμωρούνται με ποινικές κυρώσεις αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές που θα είναι δυνατό να αποτελέσουν βάση έκδοσης.

[23] ΕΕ L 203 της 1.8.2002, σ. 1.

- Η οδηγία 2002/90/EΚ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2002 και η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 28ης Νοεμβρίου 2002 για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου, για την πρόληψη της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής [24] προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να εξασφαλίσει ότι οι προβλεπόμενες αξιόποινες πράξεις επισύρουν αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές κυρώσεις, που είναι δυνατό να συνεπάγονται έκδοση.

[24] ΕΕ L 328 της 5.12.2002, σελίδες 1 και 17.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 27ης Ιανουαρίου 2003 σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου [25] προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις που δύνανται, τουλάχιστον στις σοβαρότερες περιπτώσεις να συνεπάγονται έκδοση. Για τα φυσικά πρόσωπα, προβλέπεται επίσης η έκπτωση του δικαιώματος άσκησης δραστηριότητας που προϋποθέτει επίσημη έγκριση.

[25] ΕΕ L 29 της 5.2.2003, σ. 55. Η Επιτροπή άσκησε προσφυγή κατά του Συμβουλίου ενώπιον του Δικαστηρίου. Η προσφυγή αυτή στοχεύει στο να αναγνωριστεί ότι η απόφαση-πλαίσιο καταπατά την κοινοτική αρμοδιότητα διότι επιβάλλει στα κράτη μέλη να προβλέπουν κυρώσεις, ενδεχομένως, ποινικές, όταν αυτό κρίνεται αναγκαίο για την επίτευξη ενός κοινοτικού στόχου.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 22ας Ιουλίου 2003, για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα [26] προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές κυρώσεις. Για τέτοιου είδους συμπεριφορές, το ανώτατο επίπεδο της στερητικής της ελευθερίας ποινής θα πρέπει να κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ ενός και τριών ετών.

[26] ΕΕ L 192 της 31.7.2003, σ. 54.

- Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 22ας Δεκεμβρίου 2003, για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας [27] προβλέπει ποινικές κυρώσεις των οποίων το ανώτατο όριο θα κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ ενός και τριών ετών στερητικής της ελευθερίας ποινής.

[27] ΕΕ L 13 της 20.1.2004, σ. 44.

Αντίθετα, η κοινή δράση που θεσπίστηκε από το Συμβούλιο στις 21 Δεκεμβρίου 1998 [28], σχετικά με το αξιόποινο της συμμετοχής σε εγκληματική οργάνωση, στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν προβλέπει ελάχιστο επίπεδο ποινής.

[28] ΕΕ L 351 της 29.12.1998, σ. 1.

Άλλα μέσα είναι υπό συζήτηση:

- Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης των εγκλημάτων και τις ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών [29]. Μία πολιτική συμφωνία συνάφθηκε στο πλαίσιο του Συμβουλίου ΔΕΥ της 27ης και 28ης Νοεμβρίου 2003.

[29] Πρόταση για απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης των εγκλημάτων και τις ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών που υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 23 Μαΐου 2001, COM(2001) 259, ΕΕ C 270 E της 25.9.2001, σ. 144.

- Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας [30], η οποία προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις. Για ορισμένες συμπεριφορές, το μέγιστο επίπεδο της στερητικής της ελευθερίας ποινής πρέπει να κυμαίνεται μεταξύ τουλάχιστον ενός και τριών ετών.

[30] Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας που υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 29 Νοεμβρίου 2001. COM(2001) 664, ΕΕ C 75 E, της 26.3.2002, σ. 269.

- Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για τις επιθέσεις κατά των συστημάτων πληροφοριών [31] , η οποία προβλέπει αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις. Για ορισμένες συμπεριφορές, το μέγιστο επίπεδο της στερητικής της ελευθερίας ποινής πρέπει να κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ ενός και τριών ετών. Μία πολιτική συμφωνία καταχωρίστηκε στο πλαίσιο του Συμβουλίου ΔΕΥ της 27ης και 28ης Φεβρουαρίου 2003.

[31] Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για τις επιθέσεις κατά των συστημάτων πληροφοριών που υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 19 Απριλίου 2002. ΕΕ C 203 E της 27.8.2002, σ. 109.

- Σχέδιο απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την πρόληψη και καταστολή της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων και ιστών [32].

[32] Πρωτοβουλία της Ελληνικής Δημοκρατίας για την έκδοση της απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την πρόληψη και καταστολή της εμπορίας ανθρωπίνων οργάνων και ιστών

ΕΕ C 100, της 26.4.2003, σ. 27.

- Πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου καταστολής της ρύπανσης από πλοία [33], η οποία προβλέπει ποινές φυλάκισης πέντε έως δέκα ετών τουλάχιστον στις σοβαρότερες περιπτώσεις, καθώς και ποινικά ή μη ποινικά πρόστιμα. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με την πρόταση αυτή ξεκίνησαν στα πλαίσια του Συμβουλίου.

[33] COM(2003) 227 της 2.5.2003.

Η δήλωση του Συμβουλίου που είναι προσαρτημένη στην απόφαση-πλαίσιο για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών [34], που εκδόθηκε στις 13 Ιουνίου 2002, καλεί για τη συνέχιση της εναρμόνισης αυτής σε συνάρτηση με τις αξιόποινες πράξεις που προβλέπονται στο άρθρο 2 παράγραφος 2 της απόφασης-πλαισίου [35], που δεν απετέλεσαν αντικείμενο προσέγγισης σε επίπεδο της Ένωσης. Πάντως, η δήλωση αυτή δεν απαλλάσσει από την εξέταση της αναγκαιότητας κατά περίπτωση όσον αφορά τη συνέχιση της εναρμόνισης δυνάμει των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας. Όσον αφορά το επίπεδο των ποινών, μετά από προβληματισμό που διεξάχθηκε κατά τη διάρκεια της βελγικής και ισπανικής προεδρίας, το Συμβούλιο ΔΕΥ της 25ης και 26ης Απριλίου 2002 εξέδωσε συμπεράσματα που καθορίζουν την προσέγγιση που πρέπει να ακολουθηθεί στον τομέα της εναρμόνισης των ποινών, ιδίως με τη θέσπιση ψαλίδας που θα στοχεύει στο καθορισμό του ελάχιστου της μέγιστης εφαρμοστέας ποινής, ήτοι:

[34] ΕΕ L 190 της 18.7.2002, σ. 1.

[35] Το άρθρο 2 παράγραφος 2 της απόφασης αναφέρεται σε κατάλογο 32 αξιόποινων πράξεων.

- επίπεδο 1: ποινές των οποίων το ανώτατο όριο κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ 1 και 3 ετών στέρησης της ελευθερίας.

- επίπεδο 2: ποινές των οποίων το ανώτατο όριο κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ 2 και 5 ετών στέρησης της ελευθερίας.

- επίπεδο 3: ποινές των οποίων το ανώτατο όριο κυμαίνεται τουλάχιστον μεταξύ 5 και 10 ετών στέρησης της ελευθερίας.

- επίπεδο 4: ποινές των οποίων το ανώτατο όριο υπερβαίνει τα 10 έτη στέρησης της ελευθερίας.

Το κείμενο των συμπερασμάτων προβλέπει ρητά τη δυνατότητα υπέρβασης του επιπέδου 4 κάτω από ιδιαίτερες περιστάσεις. Για παράδειγμα, η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 13ης Ιουνίου 2002 για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας [36] προβλέπει μέγιστες στερητικές της ελευθερίας ποινές που δεν μπορούν να είναι κατώτερες από 15 έτη για την διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας.

[36] ΕΕ L 164 της 22.6.2002, σ. 3.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ύπαρξη ψαλίδας είναι καθαρά οπτική: στην πραγματικότητα, μόνο το όριο κάθε επιπέδου θεωρείται κατάλληλο, εφόσον πρόκειται για ένα ανώτατο όριο που πρέπει να ανέρχεται σε διάστημα τουλάχιστον 1, 2, 5 και 10 ετών αντίστοιχα.

Αντίθετα, κανένα μέσο της Ένωσης δεν επιτρέπει να καθοριστεί ελάχιστο όριο ποινής. Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η δήλωση αριθ. 8 της συνθήκης του Άμστερνταμ ορίζει ότι ένα κράτος μέλος που δεν προβλέπει ελάχιστες ποινές δεν υποχρεούται να τις θεσπίσει.

Όσον αφορά τις λεπτομέρειες εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων (όπως για παράδειγμα η αναστολή, η αναστολή και η αναβολή απαγγελίας ποινής, η ημιελεύθερη διαβίωση, η τμηματική έκτιση της ποινής, η ηλεκτρονική επιτήρηση και ο κατ' οίκον περιορισμός) πρέπει να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θέσπισε σχετική νομοθεσία.

2.1.6. Χρηματικές κυρώσεις.

Όπως διαπιστώθηκε προηγουμένως, μέχρι στιγμής, το διάβημα σχετικά με την προσέγγιση των κυρώσεων στο επίπεδο της Ένωσης περιορίζεται στη στερητική της ελευθερίας ποινή.

Πάντως, η Επιτροπή, στην πρότασή της για απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου καταστολής της ρύπανσης από πλοία [37], προτείνει μία κλίμακα που καθορίζει το ελάχιστο επίπεδο των ποινών μέγιστων προστίμων που μπορούν να επιβληθούν, κατ' εφαρμογή της πρότασης οδηγίας την οποία συμπληρώνει [38], στα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που είναι υπεύθυνα για τη διάπραξη αξιόποινων πράξεων που καλύπτονται από την ίδια οδηγία. Η Επιτροπή θεώρησε ότι για αυτό το είδος των αξιόποινων πράξεων, η ποινή του προστίμου θα ήταν καταλληλότερη από τις στερητικές της ελευθερίας ποινές.

[37] Βλέπει ανωτέρω, σημείο 2.1.5.

[38] Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με τη ρύπανση από πλοία και την εισαγωγή κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένων ποινικών κυρώσεων, για αδικήματα ρύπανσης

Προβλέπονται δύο επίπεδα κυρώσεων. Το πρώτο, από 1 έως 10% του κύκλου εργασιών, αφορά τις περιπτώσεις που δεν οδηγούν αναγκαστικά στην απαγγελία ποινών φυλάκισης κατ' εφαρμογή της οδηγίας. Το δεύτερο, από 10 έως 20% του κύκλου εργασιών, αφορά τις σοβαρότερες περιπτώσεις, που δύνανται να οδηγήσουν σε απαγγελία ποινών φυλάκισης κατ' εφαρμογή της οδηγίας.

Πάντως θα μπορούσαν να προβλεφθούν και άλλα κριτήρια εναρμόνισης τα οποία αυτή τη στιγμή είναι υπό συζήτηση στο πλαίσιο του Συμβουλίου. Για παράδειγμα, το κριτήριο της έκτασης της προκληθείσας ζημίας (της ρύπανσης στη συγκεκριμένη περίπτωση) που δεν είναι πιθανό να επιλεγεί, λαμβανομένου υπόψη ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μία μορφή ενθάρρυνσης για μικρότερης έκτασης ζημίες ή επίσης το κριτήριο του καθορισμού ενός ελάχιστου ποσού προστίμου, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα να ανέλθει το ποσό αυτό στα 2/3 της αξίας του μεταφερόμενου φορτίου ή στο ναύλο που αποτελεί τη βάση της αξιόποινης πράξης. Συνεχίζονται οι συζητήσεις σχετικά με το μέσο αυτό στα πλαίσια του Συμβουλίου.

2.1.7. Εκπτώσεις.

Στα πλαίσια του παρόντος Πράσινου Βιβλίου, ως έκπτωση νοείται μία στερητική ή περιοριστική των δικαιωμάτων ποινή ή ένα προληπτικό μέτρο μέσω του οποίου ένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο, για μία περιορισμένη ή απεριόριστη χρονική περίοδο, απαγορεύεται να ασκεί ορισμένα δικαιώματα, να κατέχει ένα συγκεκριμένο λειτούργημα, να ασκεί μια δραστηριότητα, να παρίσταται σε ορισμένους χώρους ή να πραγματοποιεί ορισμένες πράξεις.

Στο επίπεδο της Ένωσης, ορισμένες αποφάσεις-πλαίσια που θεσπίστηκαν ή πρόκειται να θεσπιστούν προβλέπουν τη δυνατότητα επιβολής εκπτώσεων στην άσκηση ορισμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων. Έτσι, η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταστολή της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής [39] προβλέπει τη δυνατότητα απαγόρευσης της απευθείας ή μέσω τρίτου προσώπου άσκησης της επαγγελματικής δραστηριότητας επ' ευκαιρία της οποίας διεπράχθη η αξιόποινη πράξη.

[39] Άρθρο 1 παράγραφος 2, ΕΕ L 328 της 5.12.2002, σ. 1.

Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας προβλέπει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα για να διασφαλίσουν ότι σε ένα πρόσωπο που έχει καταδικαστεί για μία από τις αξιόποινες πράξεις που καλύπτονται από το μέσο, μπορεί προσωρινά ή οριστικά να απαγορευθεί η άσκηση των επαγγελματικών δραστηριοτήτων που συνδέονται με την εποπτεία παιδιών. Η απόφαση-πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα περιέχει μία διάταξη που υποχρεώνει τα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα ώστε σε ένα πρόσωπο που έχει καταδικαστεί σε ενεργητική ή παθητική δωροδοκία στον ιδιωτικό τομέα, να μπορεί να απαγορευθεί η άσκηση μιας αντίστοιχης επαγγελματικής δραστηριότητας εφόσον πληρούνται ορισμένοι όροι.

2.1.8. Δήμευση.

Το μέτρο δήμευσης αποτελεί αντικείμενο κάποιας προσέγγισης στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της 26ης Ιουνίου 2001 σχετικά με το ξέπλυμα χρήματος, τον προσδιορισμό, τον εντοπισμό, τη δέσμευση, την κατάσχεση και τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων του εγκλήματος, [40] προβλέπει ότι, εφόσον το έγκλημα τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή ή μέτρο ασφαλείας μεγίστης διαρκείας άνω του ενός έτους, τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρήσουν επιφυλάξεις για το άρθρο 2 της σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης του 1990 για το ξέπλυμα, την έρευνα, την κατάσχεση και τη δήμευση των προϊόντων που προέρχονται από εγκληματικές δραστηριότητες [41]. Η τελευταία αυτή διάταξη προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα ώστε η νομοθεσία και οι διαδικασίες του όσον αφορά τη δήμευση των προϊόντων του εγκλήματος να επιτρέπουν επίσης, τη δήμευση περιουσιακών στοιχείων αξίας αντίστοιχης προς εκείνη των εν λόγω προϊόντων. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να εκδώσουν τα απαραίτητα μέτρα για να συμμορφωθούν προς τις διατάξεις της απόφασης-πλαισίου το αργότερο μέχρι της 31ης Δεκεμβρίου 2002. Η Επιτροπή θα υποβάλει σύντομα έκθεση σχετικά με την εφαρμογή εκ μέρους των κρατών μελών της απόφασης-πλαισίου.

[40] ΕΕ L 182 της 5.7.2001, σ. 1. άρθρο 1 και 3.

[41] Συνθήκες του Συμβουλίου της Ευρώπης αριθ. 141. Ανοικτή σε υπογραφή στις 8 Νοεμβρίου 1990, έναρξη ισχύος 1η Σεπτεμβρίου 1993, διαθέσιμη στη διεύθυνση http:// conventions.coe.int

Η εν λόγω απόφαση-πλαίσιο εφαρμόζεται κατά συνέπεια με οριζόντιο τρόπο, στο βαθμό που η παράβαση τιμωρείται με ποινή στερητική της ελευθερίας ή με μέτρο ασφάλειας μέγιστης διάρκειας άνω του ενός έτους. Πάντως, άλλα τομεακά μέσα προβλέπουν επίσης ειδικές διατάξεις σχετικά με τη δήμευση, ήτοι: η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταστολή της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής [42] και η πρόταση απόφασης-πλαισίου για τη θέσπιση των ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα συστατικά στοιχεία ποινικών παραβάσεων και κυρώσεων που εφαρμόζονται στον τομέα της διακίνησης ναρκωτικών [43].

[42] Άρθρο 1, παράγραφος 2, ΕΕ L 328 της 5.12.2002, σ. 17.

[43] Άρθρο 4, ΕΕ C 270 E της 25.9.2001, σ. 144.

Τον Αύγουστο του 2002, η Δανία υπέβαλε μία πρωτοβουλία ενόψει της θέσπισης μιας απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με τη δήμευση των οργάνων και προϊόντων εγκλήματος [44] θεωρώντας ότι τα μέσα που υπήρχαν στον τομέα αυτό δεν συνέβαλαν ικανοποιητικά στη διασφάλιση μιας αποτελεσματικής διασυνοριακής συνεργασίας στον τομέα της δήμευσης, εφόσον ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούσαν να μην είναι σε θέση να δημεύσουν τα προϊόντα όλων των αξιόποινων πράξεων που συνεπάγονταν στερητικές της ελευθερίας ποινές διάρκειας άνω του ενός έτους.

[44] Πρωτοβουλία του Βασιλείου της Δανίας για την έκδοση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για τη δήμευση των οργάνων και των προϊόντων εγκλήματος. ΕΕ C 184, 2.8.2002, σ. 3.

Στα πλαίσια του Συμβουλίου ΔΕΥ του Δεκεμβρίου 2002 επιτεύχθηκε μία πολιτική συμφωνία σε σχέση με το μέσο αυτό με στόχο την προσέγγιση των νομοθεσιών σχετικά με την ποινή ή το μέτρο δήμευσης. Το μέσο αυτό στοχεύει να επιτρέψει τη δήμευση μέσων και προϊόντων εγκλήματος που προέρχονται από ποινικά αδικήματα τα οποία συνεπάγονται ποινή στερητική της ελευθερίας ανώτατης διάρκειας ενός έτους ή αγαθών των οποίων η αξία αντιστοιχεί στα προϊόντα αυτά. Με το μέσο σημειώνεται πρόοδος σε σχέση με την απόφαση-πλαίσιο του 2001, εφόσον περιέχει επίσης διευρυμένη εξουσία δήμευσης έναντι μιας σειράς αξιόποινων πράξεων.

2.1.9. Κυρώσεις έναντι νομικών προσώπων.

Από τη θέσπιση το 1997 του δευτέρου πρωτοκόλλου της σύμβασης σχετικά με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων [45], που προέβλεπε ότι κάθε κράτος μέλος όφειλε να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίσει ότι τα νομικά πρόσωπα θα μπορούν να είναι υπεύθυνα για περιπτώσεις απάτης, ενεργού δωροδοκίας και ξεπλύματος χρημάτων, πολλά νομοθετικά μέσα που βασίζονται στον τίτλο VI της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, που εκδόθηκαν ή πρόκειται να εκδοθούν, περιέχουν αυτό το είδος των διατάξεων που υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε τα νομικά πρόσωπα να μπορούν να θεωρούνται υπεύθυνα για τις αναφερόμενες στο μέσο αξιόποινες πράξεις, και να προβλέπουν κυρώσεις.

[45] ΕΕ C 221 της 19.7.1997, σελίδα 11.

Τα μέσα αυτά δεν υποχρεώνουν τα κράτη μέλη να θεσπίζουν ποινική ευθύνη για τα νομικά πρόσωπα - η ευθύνη αυτή μπορεί να είναι διοικητική - λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι η ποινική ευθύνη των νομικών προσώπων δεν αναγνωρίζεται σε όλα τα κράτη μέλη. Η ευθύνη των νομικών προσώπων δεν είναι γενική αλλά περιορίζεται σε συγκεκριμένες αξιόποινες πράξεις και οι κυρώσεις που προβλέπονται πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές, περιλαμβανομένων των ποινικών ή μη ποινικών προστίμων. Κατά τον τρόπο αυτό μπορούν να επιβληθούν και άλλες κυρώσεις, ιδίως μέτρα αποκλεισμού οποιουδήποτε πλεονεκτήματος ή ενίσχυσης εκ μέρους των κρατικών αρχών, μέτρα προσωρινής ή διαρκούς απαγόρευσης άσκησης μιας εμπορικής δραστηριότητας, θέση υπό δικαστική εποπτεία και λύση με δικαστική απόφαση [46].

[46] Βλέπε απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογράφησης που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών (άρθρα 7 και 8) απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη ενόψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών (άρθρα 8 και 9). απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων (άρθρα 4 και 5). απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την παράνομη είσοδο, διέλευση και διαμονή (άρθρα 2 και 3). απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας (άρθρα 7 και 8). απόφαση-πλαίσιο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας (άρθρα 6 και 7). πρόταση απόφασης-πλαισίου για την παράνομη διακίνηση ναρκωτικών (άρθρα 7 και 8). πρόταση απόφασης-πλαισίου για την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας (άρθρα 9 και 10). πρόταση απόφασης-πλαισίου για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα (άρθρα 6 και 7) και πρόταση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου για τις επιθέσεις κατά των συστημάτων πληροφοριών (άρθρα 9 και 10).

Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την εμπορία ανθρώπων και η απόφαση-πλαίσιο σχετικά με την σεξουαλική εκμετάλλευση των παιδιών και την παιδική πορνογραφία καθώς και η πρόταση απόφασης-πλαισίου σχετικά με τη διακίνηση ναρκωτικών προβλέπουν επίσης το προσωρινό ή οριστικό κλείσιμο εγκαταστάσεων που χρησίμευσαν για τη διάπραξη της αξιόποινης πράξης.

Μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι κάθε φορά που σε επίπεδο της Ένωσης πραγματοποιείται μία προσέγγιση των στοιχείων της αντικειμενικής υπόστασης των αξιόποινων πράξεων σε έναν ιδιαίτερο τομέα, αυτό συνοδεύεται από μία προσέγγιση των κυρώσεων που επιβάλλονται στα φυσικά και νομικά πρόσωπα.

Από την άλλη πλευρά, τα οριζόντια μέσα σχετικά με τη δήμευση και σχετικά με την αναγνώριση των προστίμων εφαρμόζονται επίσης σε νομικά πρόσωπα, ακόμη και για μη εναρμονισμένες αξιόποινες πράξεις.

2.1.10. Εναλλακτικές κυρώσεις.

Έχοντας υπόψη τις σημαντικές διαφορές που υπάρχουν μεταξύ του ποινικού δικαίου των κρατών μελών, ιδίως όσον αφορά την ταξινόμηση των ποινών σε κύριες [47], συμπληρωματικές [48] ή παρεπόμενες [49], δεν είναι παράξενο να διαπιστώνουμε ότι ο όρος «εναλλακτική κύρωση ή ποινή» δεν ερμηνεύεται με τον ίδιο τρόπο στα κράτη μέλη. Για παράδειγμα, στη Γαλλία, η εναλλακτική ποινή ή η ποινή υποκατάστασης είναι εκείνη που ο εθνικός νόμος επιτρέπει στον δικαστή να επιβάλλει εις αντικατάσταση μιας ή περισσότερων κύριων ποινών. Οι εναλλακτικές ποινές συνίστανται σε ποινές στερητικές ή περιοριστικές των δικαιωμάτων που απαριθμούνται στο άρθρο 131-6 του γαλλικού ποινικού κώδικα [50], η κοινωφελής εργασία ή η επιβολή ημερησίου προστίμου. Αντίθετα, στη Γερμανία, η επιβολή ημερησίου προστίμου αποτελεί κύρια ποινή διότι είναι ο μόνος τρόπος για τον υπολογισμό των προστίμων [51] και στο Βέλγιο η κοινωφελής εργασία εισήχθη πρόσφατα ως κύρια ποινή (βλέπε παρακάτω).

[47] Στα περισσότερα κράτη μέλη υπάρχουν δύο κύριες ποινές, η στερητική της ελευθερίας ποινή και το πρόστιμο που οι νομοθέτες των κρατών μελών προβλέπουν εναλλακτικά ή σωρευτικά.

[48] Στο γαλλικό δίκαιο, η συμπληρωματική ποινή είναι εκείνη την οποία μπορεί να προσθέσει ο δικαστής στην κύρια ποινή όταν το κείμενο που προβλέπει την αξιόποινη πράξη το προβλέπει επίσης ρητά.

[49] Πρόκειται για ποινές που απορρέουν αυτοδικαίως από την καταδίκη και που εφαρμόζονται κατά συνέπεια από κοινού με την κύρια ποινή, σε ορισμένα κράτη μέλη (για παράδειγμα στη Γαλλία) χωρίς να αποφαίνεται επ' αυτών ο δικαστής.

[50] 1) Η αναστολή της άδειας οδήγησης. 2) η απαγόρευση της οδήγησης ορισμένων οχημάτων. 3) η ακύρωση της άδειας οδήγησης. 4) η δήμευση ενός ή περισσότερων οχημάτων που ανήκουν στον κατάδικο. 5) η ακινητοποίηση ενός ή περισσοτέρων οχημάτων που ανήκουν στον κατάδικο. 6) η απαγόρευση κατοχής ή οπλοφορίας, για διάστημα τουλάχιστον πέντε ετών, όπλου που υπόκειται σε άδεια. 7) η δήμευση ενός ή περισσότερων όπλων των οποίων ο κατάδικος είναι κύριος ή των οποίων έχει την ελεύθερη διάθεση. 8) η αφαίρεση της άδειας κυνηγιού. 9) η απαγόρευση της έκδοσης επιταγών. 10) η δήμευση του αντικειμένου που χρησίμευσε ή προοριζόταν για τη διάπραξη αξιόποινης πράξης ή του αντικειμένου που αποτελεί προϊόν εγκλήματος. 11) η απαγόρευση άσκησης μιας επαγγελματικής ή κοινωνικής δραστηριότητας εφόσον οι διευκολύνσεις που παρέχει η δραστηριότητα αυτή χρησιμοποιήθηκαν σκοπίμως για την προετοιμασία ή τη διάπραξη της αξιόποινης πράξης.

[51] « Tagessatzsystem » του άρθρου 40 του γερμανικού ποινικού κώδικα (StGB).

Για να αποφύγουμε τη σύγχυση λόγω της σύνθετης σύγκρισης των ταξινομήσεων σύμφωνα με τα 15 συστήματα ποινικού δικαίου των κρατών μελών, υποδεικνύεται ο ακόλουθος ορισμός: στο πλαίσιο του παρόντος Πράσινου Βιβλίου νοούνται ως «εναλλακτικές κυρώσεις» οι κυρώσεις που επιβάλλονται σε φυσικά πρόσωπα ή γίνονται δεκτές από αυτά στα πλαίσια διαδικασιών ποινικής μεσολάβησης ή ποινικού συμβιβασμού, οι οποίες δεν είναι ούτε στερητικές της ελευθερίας κυρώσεις (ή διαδικασίες εκτέλεσης των κυρώσεων αυτών) ούτε πρόστιμα, δημεύσεις ή εκπτώσεις δικαιώματος. [52]

[52] Έστω και εάν υπάρχουν ορισμένα κράτη μέλη στα οποία οι εκπτώσεις δικαιωμάτων περιλαμβάνονται μεταξύ των εναλλακτικών κυρώσεων.

Ο ορισμός αυτός ισοδυναμεί κυρίως με τον αγγλικό όρο: «community sanctions» (κυρώσεις και μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του κοινωνικού συνόλου) για τον οποίο η σύσταση αριθ. R (92) 16 της επιτροπής υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με τους ευρωπαϊκούς κανόνες για τις κυρώσεις και τα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο κοινωφελούς εργασίας--που προβλέπει ένα σύνολο εναλλακτικών της φυλάκισης μέτρων - δίνει στο παράρτημά της, τον ακόλουθο ορισμό: «Η έννοια "κυρώσεων και μέτρων που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του κοινωνικού συνόλου" αναφέρεται σε κυρώσεις και μέτρα που διατηρούν τον κατάδικο μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο και συνεπάγονται κάποιο περιορισμό της ελευθερίας του με την επιβολή όρων και/ή υποχρεώσεων και τα οποία εκτελούνται από τους προβλεπόμενους οργανισμούς βάσει των ισχυουσών νομικών διατάξεων. Η έννοια αυτή καθορίζει τις κυρώσεις που αποφασίστηκαν από ένα δικαστήριο ή ένα δικαστή και τα μέτρα που λήφθηκαν πριν από την απόφαση που επιβάλει την κύρωση ή στη θέση μιας τέτοιας απόφασης, καθώς επίσης και τις κυρώσεις που συνίστανται σε κανόνα εκτέλεσης μιας ποινής φυλάκισης εκτός ενός σωφρονιστικού καταστήματος.» [53]

[53] Βλέπε επίσης τον κατάλογο των εναλλακτικών κυρώσεων και μέτρων που απαριθμούνται στο σημείο 1 της σύστασης αριθ. R(2000)22 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με τη βελτίωση της εφαρμογής των ευρωπαϊκών κανόνων για τις κυρώσεις και τα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο κοινωφελούς εργασίας, που θεσπίστηκε στις 29 Νοεμβρίου 2000, καθώς και στην απόφαση αριθ. (76) 10 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με ορισμένα μέτρα υποκατάστασης των στερητικών της ελευθερίας ποινών που θεσπίστηκε στις 9 Μαρτίου 1976.

Όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση, πρέπει να διαπιστωθεί ότι δεν υπάρχει νομοθεσία που να αναφέρεται σε εναλλακτικές κυρώσεις.

2.1.11. Εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων

Σύμφωνα με το άρθρο 31 πρώτη παράγραφος στοιχείο γ) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η από κοινού δράση για τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, «την εξασφάλιση της συμβατότητας των κανόνων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, στο βαθμό που είναι αναγκαίο, για τη βελτίωση της εν λόγω συνεργασίας» πράγμα που καλύπτει επίσης τους κανόνες για την εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων.

Κατά συνέπεια, έστω και εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει αρμοδιότητα στον τομέα της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, οι δράσεις της στον εν λόγω τομέα δεν είναι ακόμα πολύ ανεπτυγμένες. Πάντως διεξάχθηκαν ορισμένες έρευνες και υπήρξαν προβληματισμοί που υποστηρίχθηκαν από ορισμένες πρωτοβουλίες της Ένωσης ή χρηματοδοτήθηκαν από αυτήν [54].

[54] Παραδείγματα σχεδίων και μέτρων : 1. το σχέδιο « European citizens in prison abroad » (που χρηματοδοτήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος GROTIUS - II (ποινικό). 2001/GRP/020) στοχεύει, μεταξύ άλλων, στη σύσταση και την υποστήριξη ενός δικτύου που συνίσταται από μη κυβερνητικές οργανώσεις οι οποίες εκπροσωπούν τις ανάγκες των κρατουμένων ευρωπαίων πολιτών.

2. Το σχέδιο « Καινοτομίες για μία βιώσιμη επανένταξη των εγκληματιών - πρότυπα μεταρρύθμισης στα κράτη της ΕΕ » (χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος GROTIUS - II (ποινικό). 2002/GRP/019) αναφέρεται σε ζητήματα πλαισίωσης της ενανένταξης των κρατουμένων, βάσει μιας συστηματικής σύγκρισης των εμπειριών που έγιναν στα διάφορα κράτη μέλη.

3. Το σχέδιο HERO (Health and Educational Support for the Rehabilitation of Offenders) είναι σχέδιο « e-learning » της ΓΔ Εκπαίδευσης και πολιτισμού. Πρόκειται για ένα σχέδιο ανάπτυξης της έρευνας και τεχνολογίας, που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του προγράμματος για τις τεχνολογίες της κοινωνίας της πληροφορίας (IST). Το πρόγραμμα HERO εξετάζει δύο προβλήματα τα οποία οφείλουν να αντιμετωπίσουν οι περισσότερες εταιρείες: πώς να βελτιώσουν τις συνθήκες στις φυλακές και πώς να μειώσουν το επίπεδο υποτροπής μειώνοντας κατά τον τρόπο αυτό τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό των προσώπων που στέλνονται στη φυλακή. Το HERO εξετάζει τα προβλήματα αυτά από δύο απόψεις. Καταρχάς, βοηθώντας τους φυλακισμένους και το προσωπικό των φυλακών να λάβουν αποφάσεις σχετικά με θέματα που αφορούν την υγεία ή την εκπαίδευση με αποτελεσματικότερο τρόπο και με περισσότερη ενημέρωση. Δεύτερον, βοηθώντας τους δράστες των αξιόποινων πράξεων στο να προετοιμαστούν καλύτερα για την απελευθέρωσή τους και για τη ζωή τους εκτός φυλακής.

4. Σχέδιο απόφασης των εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών στο πλαίσιο του Συμβουλίου, σχετικά με τη μεταχείριση των τοξικομανών στη φυλακή, έγγραφο αριθ. 10497/4/02, ΑΝΑΘ. 4, CORDROGUE 54). Αυτό το σχέδιο απόφασης απευθύνει έκκληση στα κράτη μέλη για να εξετάζουν τη δυνατότητα εισαγωγής ή επέκτασης των προγραμμάτων που ευνοούν και βελτιώνουν την υγεία των τοξικομανών στη φυλακή και να φροντίζουν ώστε η θεραπεία των τοξικομανών στη φυλακή να στοχεύει επίσης στην επανένταξή τους και την πρόληψη μελλοντικών αξιόποινων πράξεων.

5. Μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2003 από τη μεικτή επιτροπή έρευνας συγκριτικού δικαίου του Παρισιού υπό τη διεύθυνση των κυρίων Delmas-Marty, Guidicelli-Delage et Lambert-Abdelgawad σχετικά με την « Εναρμόνιση των ποινικών κυρώσεων στην Ευρώπη ».

2.1.12. Συμπεράσματα.

Πρέπει να διαπιστώσουμε ότι η προσέγγιση του ουσιαστικού ποινικού δικαίου που διεξάχθηκε σε επίπεδο Ένωσης παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Πράγματι, δεν καλύπτονται όλοι οι τομείς της εγκληματικότητας και οι ποινικοποιήσεις ορισμένες φορές είναι σαφώς ελάχιστες ή περιέχουν παρεκκλίσεις. [55] Εξάλλου, ορισμένες συμπεριφορές που πρέπει να ποινικοποιηθούν δεν έχουν καθοριστεί στα μέσα ενώ η θεωρητική τους προσέγγιση είναι διαφορετική στα κράτη μέλη (για παράδειγμα απόπειρα, συμμετοχή, ηθική αυτουργία).

[55] Για παράδειγμα, η απόφαση-πλαίσιο της 28ης Μαΐου 2001 σχετικά με την καταπολέμηση της απάτης και της παραχάραξης των μέσων πληρωμής πλην των μετρητών δεν καλύπτει όλα τα μέσα πληρωμών. η πρόταση απόφασης-πλαισίου σχετικά με τις επιθέσεις στα συστήματα πληροφόρησης που αποτέλεσε αντικείμενο πολιτικής συμφωνίας στο πλαίσιο του Συμβουλίου ΔΕΥ του Φεβρουαρίου 2003, η οποία επιτρέπει να αποκλειστεί η ποινικοποίηση των παράνομων επιθέσεων όταν δεν υπήρξε παραβίαση μέτρου ασφαλείας.

Πρέπει επίσης να υπενθυμίσουμε όσον αφορά την προσέγγιση των κυρώσεων, ότι για τις εφαρμοστέες κυρώσεις στην πράξη είτε θεσπίζονται πραγματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινές είτε καθορίζεται το ελάχιστο όριο της μέγιστης ποινής. Πράγματι, πέραν της ποινής φυλάκισης, υπάρχει ένα ευρύ φάσμα κυρώσεων που προβλέπονται στα ποινικά συστήματα των κρατών μελών.

Εξάλλου, έστω και αν καθοριστεί η ίδια ποινή για μία αξιόποινη πράξη, υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις στους γενικούς κανόνες του ποινικού δικαίου των κρατών μελών, που οδηγούν σε μία διαφορά μεταξύ της απαγγελθείσας ποινής και της εκτελεσθείσας (για παράδειγμα όσον αφορά την ενεργό δίωξη των αδικημάτων, την εφαρμογή της αρχής της νομιμότητας ή της σκοπιμότητας των διώξεων, το επίπεδο της απαγγελθείσας ποινής καθώς και της ποινής που πράγματι εκτελέστηκε).

2.2. Αμοιβαία αναγνώριση και εκτέλεση των ποινικών κυρώσεων σε άλλο κράτος μέλος.

Στον τομέα της αμοιβαίας αναγνώρισης και εκτέλεσης των ποινικών κυρώσεων σε άλλο κράτος μέλος, θεσπίστηκαν ή πρόκειται να θεσπιστούν στο Συμβούλιο ή να προετοιμαστούν στα πλαίσια της Επιτροπής τα ακόλουθα μέτρα:

2.2.1. Ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης.

Στις 13 Ιουνίου 2002, το Συμβούλιο εξέδωσε μία απόφαση-πλαίσιο « για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών » [56] με έναρξη ισχύος την 7η Αυγούστου 2002. Η ενσωμάτωση από τα κράτη μέλη έπρεπε να γίνει πριν από την 31η Δεκεμβρίου 2003. Το ευρωπαϊκό αυτό ένταλμα σύλληψης αποτελεί μια πρώτη υλοποίηση, στον τομέα του ποινικού δικαίου, της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων. Στόχος του είναι η παράδοση του εν λόγω προσώπου στο κράτος μέλος που το καταδίκασε (άρθρο 1 παράγραφος 1). Πάντως επιτρέπει στη δικαστική αρχή εκτέλεσης να αρνηθεί την εκτέλεση του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης όταν ο καταζητούμενος διαμένει στο κράτος μέλος εκτέλεσης, είναι υπήκοος ή κάτοικος του και αυτό το κράτος δεσμεύεται να εκτελέσει την ποινή ή το μέτρο ασφαλείας σύμφωνα με το εσωτερικό του δίκαιο - άρθρο 4 παράγραφος 6 της απόφασης-πλαισίου.

[56] ΕΕ L 190 της 18.7.2002, σ. 1.

2.2.2. Αναγνώριση των χρηματικών κυρώσεων.

Στον τομέα αυτό, μία πρωτοβουλία του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλικής Δημοκρατίας και του Βασιλείου της Σουηδίας για την έκδοση απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των χρηματικών ποινών [57] έτυχε πολιτικής συμφωνίας στα πλαίσια του Συμβουλίου της 8ης Μαΐου 2003. Η πρωτοβουλία αυτή αντιστοιχεί στο συμπέρασμα αριθ. 37 του Συμβουλίου του Τάμπερε και στο μέτρο αριθ. 18 του προγράμματος μέτρων για την υλοποίηση της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης που αναφέρεται στη «θέσπιση ενός μέσου που επιτρέπει να διασφαλιστεί η είσπραξη από το κράτος διαμονής των χρηματικών προστίμων που επιβλήθηκαν οριστικά σε φυσικό ή νομικό πρόσωπο από άλλο κράτος μέλος ». Η απόφαση-πλαίσιο θα εφαρμόζεται σε κάθε απόφαση η οποία οριστικά επιβάλλει χρηματική κύρωση σε φυσικό ή νομικό πρόσωπο. Η απόφαση που επιβάλλει τη χρηματική ποινή θα μπορούσε να εκδοθεί από δικαστήριο καθώς επίσης και από διοικητική αρχή, εφόσον ο ενδιαφερόμενος είχε τη δυνατότητα να υποβάλλει την υπόθεση ενώπιον δικαστηρίου ποινικής ιδίως δικαιοδοσίας.

[57] ΕΕ C 278 της 2.10.2001, σ. 4.

Το προαναφερθέν μέτρο αριθ. 18 προβλέπει ότι το προς θέσπιση μέτρο θα έπρεπε επίσης να περιλαμβάνει τις διαδικαστικές διατάξεις στην περίπτωση έλλειψης πληρωμής. Το ισχύον σχέδιο δεν προβλέπει πάντως τίποτα σχετικό. Κατά συνέπεια, το ζήτημα που τίθεται είναι κατά πόσον το προαναφερθέν σχέδιο θα έπρεπε να συμπληρωθεί με ένα άλλο μέσο.

2.2.3. Αναγνώριση των αποφάσεων δήμευσης.

Η δανική κυβέρνηση υπέβαλε το 2001 πρωτοβουλία για την έκδοση της απόφασης-πλαισίου του Συμβουλίου σχετικά με την εκτέλεση των αποφάσεων δήμευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση [58]. Η πρωτοβουλία αυτή προβλέπει την αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων δήμευσης μεταξύ των κρατών μελών και συμπληρώνει το σχέδιο της απόφασης-πλαισίου σχετικά με την εκτέλεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση των αποφάσεων δέσμευσης των περιουσιακών ή των αποδεικτικών στοιχείων [59]. Δεν έχει ακόμη εκδοθεί από το Συμβούλιο. Εφαρμόζει το μέτρο 19, πρώτη περίπτωση του προγράμματος μέτρων που προορίζεται για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των ποινικών αποφάσεων («Προς εξέταση: ... ιδίως, εάν οι λόγοι άρνησης της εκτέλεσης ενός μέτρου δήμευσης που προβλέπονται στο άρθρο 18 της σύμβασης του 1990 είναι όλοι συμβατοί προς την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης ») [60], χωρίς πάντως να καλύπτεται ο στόχος που προβλέπεται στη δεύτερη περίπτωση του μέτρου αριθ. 19 (« Να εξεταστεί ... πώς θα βελτιωθεί η αναγνώριση της άμεσης εκτέλεσης σε ένα κράτος μέλος μιας απόφασης που λήφθηκε από άλλο κράτος μέλος ενόψει της προστασίας των συμφερόντων ενός θύματος, όταν μία τέτοια απόφαση περιλαμβάνεται σε απόφαση ποινικής καταδίκης »), που παραμένει να υλοποιηθεί.

[58] ΕΕ C 184 της 2.8.2002, σ. 8.

[59] Η Γαλλία, η Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο υπέβαλαν το 2001 μία πρωτοβουλία σχετικά με την εκτέλεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση των αποφάσεων δέσμευσης των περιουσιακών ή των αποδεικτικών στοιχείων (ΕΕ C 75 της 7.3.2001, σ. 3), που στοχεύει να καταστήσει άμεσα εκτελεστή σε ένα κράτος μέλος μία απόφαση δέσμευσης που λήφθηκε από άλλο κράτος μέλος, χωρίς το κράτος μέλος εκτέλεσης να οφείλει να λάβει νέα απόφαση.

[60] « Στόχος: Βελτίωση της εκτέλεσης σε ένα κράτος μέλος μιας απόφασης δήμευσης, ιδίως για λόγους αποκατάστασης του θύματος μιας ποινικά αξιόποινης πράξης, που λήφθηκε σε άλλο κράτος μέλος, λαμβανομένης υπόψη της ύπαρξης της ευρωπαϊκής σύμβασης της 8ης Νοεμβρίου 1990 για το ξέπλυμα, την έρευνα, την κατάσχεση και τη δήμευση των προϊόντων που προέρχονται από εγκληματικές δραστηριότητες.»

2.2.4. Αναγνώριση των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων.

Όσον αφορά την αναγνώριση των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων, το πρόγραμμα μέτρων για την εκτέλεση της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης προβλέπει : «την προοδευτική επέκταση της αποτελεσματικότητας των κυρώσεων έκπτωσης δικαιωμάτων στο σύνολο της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης: για να είναι αποτελεσματικές στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού χώρου, ορισμένες κυρώσεις θα έπρεπε πράγματι να αναγνωρίζονται και να εκτελούνται σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση ». Για την υλοποίηση του στόχου αυτού, το πρόγραμμα προβλέπει τα ακόλουθα μέτρα :

Μέτρο αριθ. 20: « Κατάρτιση ενός καταλόγου απογραφής των εκπτώσεων, απαγορεύσεων, κοινών ανικανοτήτων σε όλα τα κράτη μέλη που απαγγέλθηκαν κατά φυσικού ή νομικού προσώπου επ´ ευκαιρία ή μετά από καταδικαστική απόφαση. »

Μέτρο αριθ. 21: « Εκπόνηση μελέτης σκοπιμότητας που θα επιτρέπει να καθοριστεί ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να επιτευχθεί, λαμβάνοντας πλήρως υπόψη τις απαιτήσεις για τις ατομικές ελευθερίες και την προστασία των δεδομένων, η πληροφόρηση των αρμοδίων αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τα μέτρα που αφορούν την έκπτωση, τις απαγορεύσεις και τις ανικανότητες που ισχύουν σε ένα κράτος μέλος. Η μελέτη αυτή θα εξετάσει τα συγκριτικά πλεονεκτήματα: a) της διευκόλυνσης των διμερών ανταλλαγών πληροφοριών, β) της ένταξης σε δίκτυο των εθνικών αρχείων, γ) της σύστασης πραγματικού κεντρικού ευρωπαϊκού αρχείου. »

Μέτρο αριθ. 22: «Εκπόνηση ενός ή περισσότερων μέσων που θα επιτρέπουν να καταστούν αποτελεσματικές οι εκπτώσεις που θα έχουν καταγραφεί κατά τον τρόπο αυτό στο κράτος της διαμονής του καταδίκου και να επεκταθούν ορισμένες εκπτώσεις στο σύνολο της επικράτειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης τουλάχιστον για ορισμένες κατηγορίες αξιόποινων πράξεων και εκπτώσεων. Το ζήτημα της επέκτασης της κύρωσης απαγόρευσης παρουσίας που απαγγέλθηκε σε ένα κράτος μέλος στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα έπρεπε επίσης να εξεταστεί στο πλαίσιο αυτό. »

Η Δανία υπέβαλε το 2002 πρωτοβουλία «για την έκδοση απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά την έκπτωση από δικαιώματα ». [61] Η πρωτοβουλία αυτή που έχει υποβληθεί ενώπιον του Συμβουλίου, εφαρμόζεται στην «έκπτωση από δικαιώματα που επιβάλλεται σε φυσικά πρόσωπα ως τμήμα δικαστικής απόφασης ή ως παρεπόμενη ποινή και η οποία περιορίζει την πρόσβαση του καταδίκου στην απασχόληση, με εξαίρεση την έκπτωση από το δικαίωμα οδήγησης.» Το σχέδιο απόφασης προβλέπει μόνο την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατών μελών σχετικά με αποφάσεις έκπτωσης δικαιωμάτων. Πάντως, δεν συνεπάγεται καμία αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων. Παρόλα αυτά, με το εν λόγω σχέδιο θα έπρεπε να διευκολύνεται η μελλοντική πρόοδος στον τομέα αυτό, σύμφωνα με το μέτρο αριθ. 22 του προγράμματος μέτρων.

[61] ΕΕ C 223 της 19.9.2002 σ. 17.

Η έκπτωση από το δικαίωμα οδήγησης καλύπτεται από μία σύμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τις αποφάσεις έκπτωσης από το δικαίωμα οδήγησης της 17ης Ιουνίου 1998 (βλέπε σημείο 3.2.3.).

2.2.5. Συμφωνίες που συνάφθηκαν μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Συνεργασίας (ΕΠΣ).

Σε σχέση με την αναγνώριση των οριστικών αποφάσεων στον ποινικό τομέα, πρέπει να έχουμε υπόψη πολλές συμφωνίες που θεσπίστηκαν μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Συνεργασίας (ΕΠΣ) που εφαρμόζουν και συμπληρώνουν τις συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. Πάντως, η προσπάθεια που καταβλήθηκε μέσω των συμφωνιών αυτών που συνάφθηκαν μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν απέδωσε πολλούς καρπούς εφόσον δεν επικυρώθηκαν από όλα τα κράτη μέλη και εκφράστηκαν πολλές επιφυλάξεις σχετικά με αυτές. Για λόγους μεθοδολογίας και για τη διευκόλυνση της κατανόησής τους, οι συμφωνίες αυτές μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας θα υποβληθούν και θα εξετασθούν στα πλαίσια των συμβάσεων του Συμβουλίου της Ευρώπης στις οποίες αναφέρονται (βλέπε κεφάλαιο 3.2. και ιδίως 3.2.1.2. και 3.2.1.7.)

2.2.6. Συμπεράσματα.

Παρά τη θέσπιση της απόφασης-πλαισίου «για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ κρατών μελών», που αποτελεί μεγάλη πρόοδο στον τομέα της αμοιβαίας αναγνώρισης, και έστω και αν μπορούμε να ελπίζουμε ότι τα υπό συζήτηση ή υπό εκπόνηση σχέδια για την αναγνώριση των χρηματικών ποινών, των αποφάσεων δήμευσης και των αποφάσεων έκπτωσης δικαιωμάτων θα θεσπιστούν σε ένα προσεχές μέλλον, δεν μπορούμε παρά να διαπιστώσουμε ότι το σύνολο των μέσων αμοιβαίας αναγνώρισης σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης παρουσιάζει αρκετές ελλείψεις. Ειδικότερα, στην πράξη δεν υφίσταται καμία κανονιστική ρύθμιση στο επίπεδο αυτό για την αμοιβαία αναγνώριση των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και την εκτέλεσή τους σε άλλο κράτος μέλος.

3. ΙΣΧΥΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΕΘΝΙΚΕΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ.

3.1. Πολύ μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών.

Οι διαφορές μεταξύ των νομοθεσιών των κρατών μελών στον τομέα των κυρώσεων είναι λοιπόν αρκετά σημαντικές. Η Επιτροπή δεν έχει την πρόθεση στο παρόν Πράσινο Βιβλίο να προβεί σε αναλυτική εξέταση, αλλά θεωρεί χρήσιμο να δώσει μια γενική επισκόπηση των διαφορών αυτών.

3.1.1. Κανόνες του γενικού ποινικού δικαίου [62].

[62] Για την εκπόνηση του κεφαλαίου αυτού, χρησιμοποιήθηκαν οι πληροφορίες που περιέχονται στο έγγραφο 12432/01 DROIPEN 83 και στην μελέτη σχετικά με την «Εναρμόνιση των ποινικών κυρώσεων στην Ευρώπη»(βλ. υποσημείωση αριθ. 10) .

3.1.1.1. Οι αρχές στον τομέα της άσκησης διώξεων: νομιμότητα ή σκοπιμότητα.

Τα ποινικά συστήματα των κρατών μελών διακρίνονται όσον αφορά τις αρχές της σκοπιμότητας και της νομιμότητας για την άσκηση διώξεων. Η αρχή της σκοπιμότητας εφαρμόζεται στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Δανία, την Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες. Η αρχή της νομιμότητας εφαρμόζεται στη Γερμανία, την Αυστρία, την Ισπανία, τη Φινλανδία, τη Σουηδία, την Ελλάδα, την Ιταλία και την Πορτογαλία.

Σύμφωνα με την αρχή της νομιμότητας, οι αρμόδιες αρχές για την άσκηση διώξεων οφείλουν να παρεμβαίνουν αυτεπαγγέλτως - και κατά συνέπεια ακόμη και ελλείψει καταγγελίας - όταν υποπτεύονται την ύπαρξη αξιόποινης πράξης. Αντίθετα, σύμφωνα με την αρχή της σκοπιμότητας, η απόφαση για τη λήψη μέτρων έναντι αξιόποινης πράξης επαφίεται στην εκτίμηση της εισαγγελίας.

Πάντως, στην πράξη, όλα τα νομικά συστήματα περιλαμβάνουν στοιχεία και από τις δύο αρχές. Εξάλλου, ορισμένα ζητήματα είναι κοινά και στα δύο συστήματα, όπως για παράδειγμα το ζήτημα της απαίτησης αποδεικτικών στοιχείων για την άσκηση διώξεως. Τα συστήματα που ακολουθούν την αρχή της νομιμότητας σε ορισμένες περιπτώσεις εφαρμόζουν κριτήρια σκοπιμότητας, όπως για παράδειγμα με τη δυνατότητα θέσης στο αρχείο υπό όρους καθώς και εκείνα που βασίζονται στα κριτήρια της σκοπιμότητας δέχονται για παράδειγμα τις οδηγίες των γενικών εισαγγελέων ή τις κατευθυντήριες γραμμές της πολιτικής για τη δίωξη του εγκλήματος που προέρχονται από το Υπουργείο Δικαιοσύνης και απαιτούν την αιτιολόγηση των αποφάσεων οριστικής θέσης στο αρχείο ή/και την άσκηση αποτελεσματικών ενδίκων μέσων.

Για παράδειγμα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, η σκοπιμότητα βασίζεται σε δύο κανόνες: την εύλογη προοπτική να επιτευχθεί καταδίκη - που χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο στις χώρες όπου εφαρμόζεται η αρχή της νομιμότητας - και το δημόσιο συμφέρον. Παράλληλα, στα συστήματα όπου εφαρμόζεται η αρχή της νομιμότητας, υπάρχουν κριτήρια για να δοθεί προτεραιότητα σε ορισμένες υποθέσεις και να μην ασκηθεί δίωξη σε σχέση με υποθέσεις ήσσονος σημασίας.

3.1.1.2. Διακριτική ευχέρεια του ποινικού δικαστή.

Έστω και αν φιλοδοξούμε να υλοποιήσουμε ένα χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης όπου η ίδια αξιόποινη πράξη θα τιμωρείται παντού με αντίστοιχο τρόπο, είναι βέβαιο ότι δεν μπορεί κανείς να κινηθεί παρά σε νομοθετικά πλαίσια που παρέχουν κατά κάποιο τρόπο ισοδυναμίες, αλλά το συγκεκριμένο τους αποτέλεσμα θα είναι πάντα σε συνάρτηση με έναν αστάθμητο παράγοντα: την απόφαση του δικαστή που διαθέτει παντού διακριτική ευχέρεια ως προς την απαγγελία της ποινής.

Πάντως, το πρώτο όριο στην ελευθερία του δικαστή όταν απαγγέλλει την ποινή απορρέει από την θεμελιώδη αρχή της νομιμότητας των ποινών, που του επιβάλλει, όταν θεωρεί ότι έχει διαπραχθεί μια αξιόποινη πράξη, να απαγγέλλει μια ποινή που προβλέπεται στο νόμο για τη συγκεκριμένη αξιόποινη πράξη. Αυτό απορρέει από την αρχή της ασφάλειας του δικαίου, που απαιτεί η ποινή που συνδέεται με μια αξιόποινη πράξη να προβλέπεται ειδικά από το νόμο.

Η ύπαρξη επιβαρυντικών και ελαφρυντικών περιστάσεων, που θα εξετασθούν παρακάτω, μπορεί επίσης κατά κάποιο τρόπο να περιορίσει την ελευθερία του δικαστή, καθώς και η δυνατότητα, για παράδειγμα, νομίμων μειώσεων της ποινής ή απαλλαγών από αυτή.

3.1.1.3. Βαθμός συμμετοχής. Συνεργία.

Η συνεργία είναι η πιο συχνή μορφή συμμετοχής σε αξιόποινη πράξη. Ως συνεργός ορίζεται εκείνος που συμμετέχει, υπό ορισμένους όρους, στη διάπραξη της αξιόποινης πράξης. Κατά κανόνα, για να υπάρχει συνεργία, πρέπει να συγκεντρώνονται δύο στοιχεία: απαιτείται μια βασική αξιόποινη πράξη, η οποία πρέπει να επισύρει ποινή και απαιτείται μια πράξη συνέργειας στην οποία πρέπει να υπάρχει ένα υλικό στοιχείο (για παράδειγμα συνδρομή ή βοήθεια) και ένα ηθικό στοιχείο (πρόθεση του συνεργού να συμμετέχει στην αξιόποινη πράξη).

Κατά κανόνα, μπορούμε να διακρίνουμε δύο πρότυπα όσον αφορά τις ποινές σε συνάρτηση με τη συμμετοχή στη διάπραξη της αξιόποινης πράξης. Σε ορισμένα κράτη (για παράδειγμα στη Γαλλία, την Ιταλία, την Πορτογαλία, την Αυστρία, τη Δανία και την Ιρλανδία) κάθε άτομο το οποίο συμμετέχει στη διάπραξη αξιόποινης πράξης θα πρέπει να τιμωρείται με τις ίδιες ποινές με εκείνες που προβλέπονται για τον δράστη, χωρίς να ληφθεί υπόψη ο βαθμός συμμετοχής του ατόμου. Πάντως, ο δικαστής μπορεί να λάβει υπόψη το βαθμό της συμμετοχής κατά τη στιγμή της απαγγελίας της ποινής. Αντίθετα, σε άλλα κράτη μέλη (για παράδειγμα στην Γερμανία, την Ισπανία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, τη Φινλανδία και την Ελλάδα), υπάρχει διαφοροποίηση στο νόμο όσον αφορά την ποινή που εφαρμόζεται στο δράστη και τους συνεργούς. Οι συναυτουργοί και οι ηθικοί αυτουργοί κατά κανόνα τιμωρούνται με την ίδια ποινή με τον δράστη.

3.1.1.4. Βαθμός εκτέλεσης. Απόπειρα.

Μπορεί το αποτέλεσμα μιας αξιόποινης πράξης να μην επιτευχθεί ενώ οι πράξεις που τείνουν στην επίτευξή της συντελέστηκαν. Αυτή η απουσία αποτελέσματος μπορεί να προκληθεί από δύο αιτίες: αν ο δράστης άρχισε την ενέργεια για την τέλεση της αξιόποινης πράξης αλλά δεν την ολοκλήρωσε ή/και ο δράστης ολοκλήρωσε την αξιόποινη πράξη του αλλά δεν υπήρξε αποτέλεσμα.

Κατά κανόνα, για την απόπειρα, είτε γιατί ο δικαστής έχει διακριτική ευχέρεια (στην Αυστρία, τη Γερμανία, τη Δανία, τη Γαλλία και την Ιρλανδία) είτε γιατί αυτό προβλέπεται ρητά στο νόμο (στο Βέλγιο, την Ισπανία, τη Φινλανδία, την Ελλάδα, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο), υπάρχουν δυνατότητες πρόβλεψης χαμηλότερων ποινών απ' ό,τι για τη διαπραχθείσα αξιόποινη πράξη.

Στις περιπτώσεις αυτές, η μείωση της ποινής συχνά υπολογίζεται με βάση τις ποινές που προβλέπονται για την διαπραχθείσα αξιόποινη πράξη, και κατά συνέπεια αν παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις και η ποινή για την απόπειρα θα διαφέρει ανάλογα.

3.1.1.5. Επιβαρυντικές και ελαφρυντικές περιστάσεις

Οι επιβαρυντικές περιστάσεις της ποινικής ευθύνης μπορούν να είναι γενικές που εφαρμόζονται σε όλες τις αξιόποινες πράξεις - ή ειδικές - που εφαρμόζονται σε συγκεκριμένες αξιότιμες πράξεις. Όσον αφορά το επίπεδο της ποινής, ορισμένα κράτη μέλη προβλέπουν τη δυνατότητα για το δικαστή να επιβάλει ανώτερη από τη μέγιστη προβλεπόμενη στο νόμο ποινή λόγω επιβαρυντικών περιστάσεων, [63] ενώ σε άλλα δεν επιτρέπεται η υπέρβαση των μέγιστων ποινών που προβλέπονται στο νόμο. [64]

[63] Για παράδειγμα, στην Ελλάδα, την Ίταλία και την Πορτογαλία.

[64] Για παράδειγμα, στην Ισπανία, την Ιρλανδία και τη Σουηδία.

Όσον αφορά τις ελαφρυντικές περιστάσεις, όλα τα ποινικά συστήματα των κρατών μελών προβλέπουν τη δυνατότητα για το δικαστή να μειώσει την ποινή που προβλέπεται στο νόμο για μια συγκεκριμένη αξιόποινη πράξη, για παράδειγμα, όταν συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις ή άλλες προϋποθέσεις άφεσης αξιοποίνου που ορίζονται στο νόμο. Πάντως, στα ποινικά συστήματα που δεν προβλέπουν ελάχιστα όρια ποινής, όπως για παράδειγμα στη Γαλλία, ο μηχανισμός των ελαφρυντικών περιστάσεων δεν τυγχάνει πλέον εφαρμογής. Όπως και για τις επιβαρυντικές περιστάσεις, τα ποινικά συστήματα ορισμένων κρατών μελών προβλέπουν ένα γενικό κατάλογο ελαφρυντικών περιστάσεων - για παράδειγμα η Ισπανία - ενώ άλλα δεν προβλέπουν κατάλογο και ο δικαστής εκτιμά τα στοιχεία που μπορούν να θεωρηθούν ως ελαφρυντικές περιστάσεις - για παράδειγμα το Βέλγιο.

3.1.1.6. Μια ειδική περίπτωση: η υποτροπή.

Όσον αφορά το παρελθόν του δράστη της αξιόποινης πράξης, ο υπολογισμός της υποτροπής μπορεί να γίνει είτε σε επίπεδο της προβλεπόμενης στο νόμο ποινής (για παράδειγμα στην Ιταλία, το Βέλγιο και την Αυστρία), είτε ως επιβαρυντική περίσταση (για παράδειγμα στη Φινλανδία, στη Δανία και στην Ισπανία). Όσον αφορά το επίπεδο της ποινής, όπως και για τις επιβαρυντικές περιστάσεις, ορισμένα κράτη μέλη προβλέπουν ανώτερη ποινή της μέγιστης προβλεπόμενης - για παράδειγμα, η Αυστρία, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, η Σουηδία ή η Πορτογαλία, ενώ άλλα δεν επιτρέπουν την υπέρβαση των μέγιστων ποινών που προβλέπονται στο νόμο, που μπορούν ήδη να λάβουν υπόψη την περίσταση αυτή - για παράδειγμα, η Φινλανδία, η Ιρλανδία και η Ισπανία.

Ως προς αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι η απόφαση πλαίσιο του Συμβουλίου της 6ης Δεκεμβρίου 2001, για τροποποίηση της απόφασης πλαισίου 2000/383/ΔΕΥ για την ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη ενόψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων [65], προβλέπει ότι κάθε κράτος μέλος αποδέχεται την αρχή της υποτροπής υπό τις προϋποθέσεις που ισχύουν βάσει της εθνικής του νομοθεσίας και αναγνωρίζει, υπό τις ίδιες προϋποθέσεις, ότι προαπαιτούμενο της υποτροπής είναι η ύπαρξη τελεσίδικων καταδικαστικών αποφάσεων οι οποίες έχουν απαγγελθεί σε άλλο κράτος μέλος για μια από τις αξιόποινες πράξεις που προβλέπονται στην απόφαση πλαίσιο.

[65] ΕΕ L 329 της 14.12.2001, σ. 3.

3.1.1.7. Συρροή αξιόποινων πράξεων.

Η συρροή εγκλημάτων μπορεί να ορισθεί ως το γεγονός της διάπραξης πολλών αξιόποινων πράξεων ταυτόχρονα ή διαδοχικά προτού επιβληθεί τελεσίδικη καταδικαστική απόφαση για ένα από αυτά. Η απουσία καταδικαστικής απόφασης που να προηγείται διακρίνει τη συρροή εγκλημάτων από την υποτροπή. Πολλά συστήματα - για παράδειγμα στο Βέλγιο - διακρίνουν μεταξύ πραγματικής συρροής (το ίδιο πρόσωπο κηρύσσεται ένοχος για πολλές χωριστές δραστηριότητες που τιμωρούνται από τον γενικό νόμο) και κατ' ιδέαν συρροής (όταν ένα πρόσωπο με μια μόνο δραστηριότητα παραβίασε πολλές διατάξεις του νόμου).

Όταν ένα πρόσωπο διώκεται για συναφείς ή όχι αξιόποινες πράξεις σε πολλά κράτη μέλη, μπορεί να προβλεφθεί μια μεταφορά των διώξεων προς ένα κράτος μέλος ώστε να διευκολυνθούν οι διώξεις. Ως προς αυτό, η ευρωπαϊκή σύμβαση για τη διαβίβαση των ποινικών δικογραφιών του 1972 [66] προβλέπει στο άρθρο 8 (δ) τη δυνατότητα για ένα συμβαλλόμενο κράτος να ζητά από άλλο συμβαλλόμενο κράτος την άσκηση δίωξης, για παράδειγμα, εάν ο κατηγορούμενος διώκεται στο κράτος προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση για την ίδια ή άλλες αξιόποινες πράξεις. Το άρθρο 32 της εν λόγω σύμβασης προβλέπει ότι τα ενδιαφερόμενα κράτη θα εξετάσουν τη δυνατότητα να ασκηθεί μια και μόνο δίωξη από ένα από αυτά.

[66] Συνθήκες του Συμβουλίου της Ευρώπης αριθ. 73. Έναρξη υπογραφής: 15 Μαΐου 1972, έναρξη ισχύος: 30 Μαρτίου 1978.

Η εν λόγω σύμβαση του 1972 προβλέπει ότι κάθε συμβαλλόμενο κράτος το οποίο, πριν από την έναρξη ή στο πλαίσιο μιας δίωξης έλαβε γνώση της ύπαρξης σε άλλο συμβαλλόμενο κράτος εκκρεμούσας δίωξης κατά του ιδίου προσώπου, για τα ίδια πραγματικά περιστατικά, εξετάζει εάν υπάρχει η δυνατότητα είτε να υπαναχωρήσει από τη δίωξή του ή να την αναστείλει είτε να την διαβιβάσει στο άλλο κράτος. Αν θεωρήσει ότι δεν θα έπρεπε να σταματήσει τη δική του δίωξη ή να την αναστείλει, ενημερώνει σχετικά το άλλο κράτος, σε εύθετο χρόνο και σε κάθε περίπτωση προτού εκδοθεί απόφαση επί της ουσίας. Στην περίπτωση αυτή, τα ενδιαφερόμενα κράτη προσπαθούν να καθορίσουν ποιο από αυτά θα αναλάβει να συνεχίσει την άσκηση μιας ενιαίας δίωξης. Πάντως, μόνον πέντε κράτη μέλη [67] επικύρωσαν τη σύμβαση του 1972 και πέντε ούτε την υπέγραψαν.

[67] Η Αυστρία, η Δανία, οι Κάτω Χώρες, η Ισπανία και η Σουηδία.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η κατάσταση βάσει της οποίας ένα άτομο με μια μόνο πράξη παραβίασε πολλές διατάξεις του νόμου, συνδέεται με την αρχή του δεδικασμένου («ne bis in idem»), θεμελιώδη αρχή του ποινικού δικαίου σύμφωνα με την οποία ένα πρόσωπο δεν πρέπει να διώκεται ή καταδικάζεται δύο φορές για τα ίδια πραγματικά περιστατικά [68], και με την εκκρεμοδικία, ήτοι, την αναστολή των διώξεων για μια αξιόποινη πράξη αφ' ης στιγμής ξεκίνησε μια πρώτη διαδικασία.

[68] Ήτοι, για ταυτόσημα πραγματικά περιστατικά με εκείνα που αφορούν την πρώτη απόφαση, εκ των οποίων ιδίως η ημερομηνία, ο τόπος και οι ειδικές συνέπειες της εν λόγω συμπεριφοράς.

3.1.2. Κυρώσεις στερητικές της ελευθερίας.

Εάν ο καθορισμός ενός ελάχιστου ορίου της μέγιστης ποινής σε επίπεδο Ένωσης εφαρμόστηκε στα τομεακά μέσα προσέγγισης του ουσιαστικού ποινικού δικαίου, αντίθετα δεν υπάρχει μέγιστο κοινό όριο ποινής και στον τομέα αυτό οι διαφορές είναι σημαντικές. Τα ποινικά συστήματα ορισμένων κρατών μελών όπως το Βέλγιο, η Ελλάδα, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία ή η Ιταλία προβλέπουν την ισόβια κάθειρξη. Άλλα, όπως η Ισπανία και η Πορτογαλία, δεν την προβλέπουν.

Κατά κανόνα, στα κράτη μέλη που προβλέπουν την ισόβια κάθειρξη στα ποινικά τους συστήματα, υπάρχει δυνατότητα απόλυσης υπό όρο μετά την έκτιση μιας περιόδου, η οποία όμως παρουσιάζει σημαντικές αποκλίσεις (για παράδειγμα 10 έτη κατ' ελάχιστο όριο στο Βέλγιο, 15 έτη στη Γερμανία, ή 20 στην Ιρλανδία). Στη Γαλλία είναι δυνατόν να επιβληθεί μια περίοδος ασφαλείας που μπορεί να ανέλθει σε περίοδο έως 30 ετών.

Επειδή η ισόβια κάθειρξη είναι ποινή που συνδέεται με πολύ σοβαρά εγκλήματα, το μέγιστο όριο της ποινής φυλάκισης κάτω της ισόβιας κάθειρξης διαφέρει επίσης μεταξύ των κρατών μελών. Ανέρχεται σε 15 έτη για τη Γερμανία, 20 έτη για την Αυστρία ή 30 έτη για το Βέλγιο. Επίσης, η πρόωρη απόλυση μπορεί να πραγματοποιηθεί αφού εκτιθεί το ένα τρίτο της ποινής (στο Βέλγιο) τα δύο τρίτα (στη Δανία και στη Γερμανία) ή τα τρία τέταρτα (στην Ισπανία). Για τους υπότροπους εγκληματίες, οι περίοδοι αυτοί υπό ομαλές συνθήκες αυξάνονται.

Ως προς τις λεπτομέρειες εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και προτού εξετασθούν τα θέματα της σκοπιμότητας μιας παρέμβασης σε επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα αυτό, θεωρήθηκε χρήσιμο να γίνει μια λεπτομερέστερη παρουσίαση του θέματος αυτού στο παράρτημα Ι στο οποίο γίνεται μνεία. Το παράρτημα αυτό εξετάζει την αναστολή, αναστολή και αναβολή απαγγελίας ποινής, την ημιελεύθερη διαβίωση, την τμηματική έκτιση της ποινής, την ηλεκτρονική επιτήρηση και τον κατ'οίκον περιορισμό.

Βάσει του καταλόγου αυτού και της συγκριτικής ανάλυσης της νομοθεσίας των κρατών μελών σχετικά με τους τρόπους εκτέλεσης στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων, μπορεί να διαπιστωθεί ότι τα περισσότερα κράτη μέλη εισήγαγαν μια σχετικά ευρύ φάσμα τρόπων εκτέλεσης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων που επιτρέπουν την προοδευτική μετάβαση από τον εγκλεισμό στην ελευθερία. Ουσιαστικά, η προσέγγισή τους αιτιολογείται από την επιθυμία να διαθέτουν ποινές που να ενδείκνυνται περισσότερο από τις ποινές φυλάκισης για την καλύτερη επανένταξη του καταδίκου στην κοινωνία, καθώς και λόγω των προβλημάτων που συνδέονται με τις υπερπλήρεις φυλακές [69]. Το πλέον διαδεδομένο μέσο ως προς αυτό είναι η αναστολή που ισχύει σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη. Η ηλεκτρονική επιτήρηση εφαρμόζεται σε έξι κράτη μέλη και βρίσκεται σε πειραματικό στάδιο ή υπό εξέταση σε πέντε άλλα. Όλα τα λοιπά μέσα (αναστολή/ αναβολή απαγγελίας ποινής ημιελεύθερη διαβίωση, τμηματική έκτιση της ποινής και κατ'οίκον περιορισμός) δεν είναι γνωστά και εφαρμόζονται μόνον από μια μειοψηφία των κρατών.

[69] Σε πολλά κράτη μέλη, το πρόβλημα των υπερπλήρων φυλακών αυτή τη στιγμή αποτελεί αντικείμενο έντονης δημόσιας συζήτησης, όπως για παράδειγμα στο Βέλγιο (βλ. άρθρο στον Τύπο (Vif/L'Express) της 9.5.2003, σ. 26), στη Γαλλία, (βλ. άρθρα στην εφημερίδα « Le Monde» της 12.4.2003 και της 30.4.2003) και στην Πορτογαλία (βλ. άρθρο στην εφημερίδα «Grande Reportagem» του Απριλίου 2003, σ. 78).

3.1.3. Χρηματικές κυρώσεις.

Ορισμένα κράτη μέλη εφαρμόζουν το καθεστώς χρηματικών κυρώσεων βάσει «ημερησίου πρόστιμου» (για παράδειγμα, η Δανία, η Ισπανία, η Πορτογαλία ή η Γερμανία), άλλα κράτη μέλη (το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, οι Κάτω Χώρες, το Ηνωμένο Βασίλειο ή η Ιταλία) ακολουθούν το κλασικό σύστημα του ποσού. Τα δύο συστήματα συνυπάρχουν σε ορισμένα κράτη μέλη (για παράδειγμα στη Γαλλία, την Ελλάδα, τη Σουηδία και τη Φινλανδία).

Στο καθεστώς «ημερησίου προστίμου», τα πρόστιμα κατά κανόνα επιβάλλονται από τους εθνικούς δικαστές σύμφωνα με την ακόλουθη διαδικασία: ο δικαστής καθορίζει την περίοδο φυλάκισης την οποία θα επέβαλε για τη συγκεκριμένη αξιόποινη πράξη εάν επρόκειτο να επιβάλει ποινή φυλάκισης και στη συνέχεια, καθορίζει το ποσό που θα καταβληθεί για κάθε ημέρα της περιόδου αυτής. Η περίοδος που προβλέπεται από τη νομοθεσία των κρατών μελών κατά κανόνα ξεκινά με πέντε ημέρες ή ακόμα και λιγότερες (στη Γαλλία, στη Φινλανδία, στην Ελλάδα, στην Ισπανία και στη Γερμανία) με εξαίρεση τη Σουηδία όπου η ελάχιστη περίοδος ανέρχεται σε 30 ημέρες. Ο μέγιστος αριθμός ημερών τις οποίες μπορούν να επιβάλουν οι δικαστές ποικίλλει μεταξύ 150 (στη Σουηδία) και 730 ημέρες (στην Ισπανία). Τα ελάχιστα ποσά που καθορίζει ο δικαστής για κάθε ημέρα κατά κανόνα ποικίλουν μεταξύ 1 ευρώ και 10 ευρώ, ενώ διαπιστώνεται μεγάλες αποκλίσεις για τα μέγιστα ποσά ανά ημέρα, για παράδειγμα 60 ευρώ για την Ελλάδα, 300 ευρώ για την Ισπανία και 360 ευρώ για τη Γαλλία, μέχρι ποσού 5.000 ευρώ για τη Γερμανία.

Όσον αφορά το κλασικό καθεστώς του ποσού, ο νόμος προβλέπει συνήθως τα ελάχιστα και τα μέγιστα ποσά, σε συνάρτηση με τις διάφορες κατηγορίες αξιόποινων πράξεων. Μεταξύ των ακραίων ποσών, ο δικαστής συχνά έχει σημαντική διακριτική ευχέρεια για τον καθορισμό του προστίμου.

Στα δικαστικά συστήματα όπου το κλασικό καθεστώς του ποσού συνυπάρχει με το καθεστώς του ημερησίου προστίμου, το σύστημα εφαρμογής χρηματικών κυρώσεων είναι πολυπλοκότερο και ποικίλει αναλόγως της χώρας. Για παράδειγμα, στη Φινλανδία εφαρμόζεται το σύστημα του «ημερησίου προστίμου», αλλά για ορισμένες ειδικές αξιόποινες πράξεις χρησιμοποιείται επίσης το σύστημα ενός πάγιου ποσού, ενώ στη Γαλλία, το εφαρμοστέο σύστημα διαφέρει αναλόγως της φύσης της ποινής (σε βαθμό κακουργήματος, πλημμελήματος ή πταίσματος).

Ανεξαρτήτως του συστήματος υπολογισμού του προστίμου, η νομοθεσία ή η νομολογία των περισσοτέρων κρατών μελών προβλέπει ότι ο δικαστής αποφασίζοντας για το ποσό του προστίμου, οφείλει να λάβει υπόψη τις περιστάσεις της αξιόποινης πράξης ή/και την οικονομική κατάσταση του δράστη της αξιόποινης πράξης.

Οι εθνικές νομοθεσίες, ανεξαρτήτως του συστήματος υπολογισμού, κατά κανόνα προβλέπουν ρητά ότι ο δικαστής που επιβάλλει ένα πρόστιμο, επιβάλλει επίσης μια εναλλακτική ποινή φυλάκισης, με επικουρικό χαρακτήρα, που θα εφαρμοστεί αν δεν καταβληθεί το πρόστιμο (για παράδειγμα στη Γερμανία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες, το Λουξεμβούργου και την Πορτογαλία).

3.1.4. Εκπτώσεις.

Υπάρχει ένα ολόκληρο φάσμα ποινών ή μέτρων έκπτωσης στα νομικά συστήματα των κρατών μελών, που ξεκινούν από την απαγόρευση οδήγησης ορισμένων αυτοκινήτων κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης περιόδου, και καταλήγουν στην ποινή της απαγόρευσης παραμονής στην εθνική επικράτεια ή της απαγόρευσης άσκησης μιας επαγγελματικής δραστηριότητας.

Η έκπτωση από το δικαίωμα οδήγησης υπάρχει σε όλα τα κράτη μέλη. Αντίθετα, ορισμένες εκπτώσεις σχετικά με την απαγόρευση άσκησης ειδικών επαγγελμάτων (για παράδειγμα, διαχείριση μιας επιχείρησης, στρατιωτική θητεία) ή μετάβαση σε ορισμένους χώρους (για παράδειγμα, στάδια ποδοσφαιρικών αγώνων, καταστήματα πώλησης οινοπνευματωδών ποτών) δεν υφίστανται σε όλα τα κράτη μέλη.

Έτσι υπάρχει ένα φάσμα εκπτώσεων σχετικών με την απαγόρευση αστικών και πολιτικών δικαιωμάτων που μπορούν να έχουν «επικουρικό» χαρακτήρα, ήτοι πρέπει να επιβάλλονται όταν μια άλλη ποινή - συνήθως μια ποινή φυλάκισης συγκεκριμένης διάρκειας - έχει επιβληθεί. Για παράδειγμα πρόκειται για μέτρα που αφορούν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, την απαγόρευση ή την ανικανότητα άσκησης δημόσιου λειτουργήματος.

3.1.5. Δήμευση

Η δήμευση συνήθως έχει ειδικό χαρακτήρα (για παράδειγμα στη Γερμανία, στο Βέλγιο, τη Δανία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, την Ιταλία ή το Ηνωμένο Βασίλειο), και εφαρμόζεται σε αντικείμενα που χρησίμευσαν για τη διάπραξη της αξιόποινης πράξης και σε περιουσιακά οφέλη που απορρέουν άμεσα από την αξιόποινη πράξη ή αγαθά και αξίες που τα υποκατέστησαν καθώς επίσης και έσοδα από την επένδυσή τους. Εάν τα αντικείμενα αυτά δεν μπορούν να εντοπιστούν στο πλαίσιο των περιουσιακών στοιχείων του καταδίκου, ο δικαστής θα πρ