[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 20.3.2007

COM(2007) 124 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΤΑ 50 ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΕΥΡΑΤΟΜ {SEC(2007) 347}

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΤΑ 50 ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΕΥΡΑΤΟΜ

Η 25η Μαρτίου 2007 σηματοδοτεί τα πενήντα χρόνια από την υπογραφή των συνθηκών της Ρώμης που απετέλεσαν τη βάση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η οποία εξελίχθηκε σε Ευρωπαϊκή Κοινότητα, και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας, η οποία συχνά αποκαλείται Ευρατόμ. Η επέτειος αυτή αποτελεί την ευκαιρία για ένα απολογισμό των κυριότερων "κεκτημένων της Ευρατόμ", προκειμένου να ενατενίσουμε καλύτερα το μέλλον.

1. Εισαγωγή

Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (εφεξής “η Κοινότητα”) δημιουργήθηκε για να θέσει της προϋποθέσεις ανάπτυξης της πυρηνικής ενέργειας στην Ευρώπη με την από κοινού χρήση των πόρων (κεφάλαια, γνώσεις, υλικά, εμπειρογνώμονες, κλπ.), με την εξασφάλιση της προστασίας των πληθυσμών και με τη σύμπραξη άλλων χωρών και διεθνών οργανισμών. Το ενδιαφέρον που προκλήθηκε από τη συνθήκη Ευρατόμ σε ορισμένα κράτη τα ώθησε να συμμετάσχουν στο ευρύτερο εγχείρημα της κοινής αγοράς, η διαπραγμάτευση του οποίου έγινε από κοινού με εκείνη της συνθήκης Ευρατόμ.

Για την εκπλήρωση των στόχων της, η Κοινότητα ανέλαβε ένα μεγάλο φάσμα αποστολών:

- να αναπτύξει την έρευνα και να εξασφαλίσει τη διάδοση των τεχνικών γνώσεων·

- να θεσπίσει ομοιόμορφους κανόνες ασφαλείας για την προστασία της υγείας του πληθυσμού και των εργαζομένων και να μεριμνήσει για την εφαρμογή τους·

- να διευκολύνει τις επενδύσεις και να εξασφαλίσει, ιδίως με την ενθάρρυνση της πρωτοβουλίας των επιχειρήσεων, τη δημιουργία των βασικών εγκαταστάσεων που είναι αναγκαίες για την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας μέσα στην Κοινότητα·

- να μεριμνά για τον τακτικό και ισότιμο εφοδιασμό όλων των χρηστών της Κοινότητας με μεταλλεύματα και πυρηνικά καύσιμα·

- να εγγυηθεί, με τους κατάλληλους ελέγχους, ότι τα πυρηνικά υλικά δεν χρησιμοποιούνται για σκοπούς διαφορετικούς από εκείνους για τους οποίους προορίζονται·

- να ασκήσει το δικαίωμα κυριότητας, το οποίο της αναγνωρίζεται επί των ειδικών σχάσιμων υλικών·

- να εξασφαλίσει ευρείες αγορές διάθεσης και την πρόσβαση στα καλύτερα τεχνικά μέσα, με τη δημιουργία μιας κοινής αγοράς πυρηνικής ενέργειας·

- να συνάψει με τις άλλες χώρες και τους διεθνείς οργανισμούς κάθε σχέση ικανή να προωθήσει την πρόοδο και την ειρηνική χρησιμοποίηση της πυρηνικής ενέργειας.

2. Το κεκτημένο της συνθήκης Ευρατόμ

2.1. Η προώθηση της έρευνας και η διάδοση των γνώσεων

Το άρθρο 7 της συνθήκης Ευρατόμ εισήγαγε στο κοινοτικό δίκαιο την έννοια των κοινοτικών προγραμμάτων έρευνας (πρόγραμμα- πλαίσιο). Σήμερα έχει περάσει πολύς καιρός από την εποχή των πρώτων προγραμμάτων. Το έκτο πρόγραμμα πλαίσιο Ευρατόμ για την περίοδο 2002-2006 επέτρεψε να επενδυθούν 1.230 εκατομμύρια ευρώ στην κοινοτική έρευνα Ευρατόμ, την τεχνολογική ανάπτυξη, τη διεθνή συνεργασία, τη διάδοση και αξιοποίηση των γνώσεων, καθώς και στην επιμόρφωση με σκοπό να κατοχυρωθεί η ασφαλής χρήση και η καινοτομία στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, αλλά επίσης και στον τομέα των ιατρικών και βιομηχανικών εφαρμογών των ιοντιζουσών ακτινοβολιών.

Το πρόγραμμα αυτό επέτρεψε επίσης την εν μέρει χρηματοδότηση των πυρηνικών δραστηριοτήτων του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ). Η ίδρυση του κέντρου προβλέπεται στη συνθήκη Ευρατόμ (άρθρο 8). Αναπτύσσει σήμερα τις πυρηνικές και μη πυρηνικές δραστηριότητές του στους κόλπους επτά ερευνητικών ιδρυμάτων που βρίσκονται στη Γερμανία, το Βέλγιο, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες και την Ισπανία.

Με την πεντηκονταετή επέτειο της συνθήκης Ευρατόμ θα ξεκινήσει το έβδομο πρόγραμμα-πλαίσιο της Κοινότητας (2007-2011), με προϋπολογισμό περίπου 2.750 εκατομμύρια ευρώ. Λίγο λιγότερο από το ένα τρίτο των πόρων είναι αφιερωμένο στην έρευνα στον τομέα της πυρηνικής σχάσης, που υλοποιείται είτε με την εφαρμογή προγράμματος έμμεσων δράσεων, είτε από το ΚΚΕρ, επικεντρώνεται δε στις πτυχές της ασφαλούς εκμετάλλευσης και ανάπτυξης συστημάτων αντιδραστήρων σχάσης, της διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων, της ακτινοπροστασίας και του ελέγχου διασφαλίσεων που συνδέονται με την μη εξάπλωση. Τα δύο τρίτα περίπου πρόκειται να χρησιμοποιηθούν στην έρευνα στον τομέα της ενέργειας σύντηξης. Η σημασία που δίνεται στην σύντηξη εξηγείται και από τη συμμετοχή της ΕΕ, μέσω της Κοινότητας, στο πρόγραμμα του Διεθνούς Πειραματικού Θερμοπυρηνικού Αντιδραστήρα ( International Thermonuclear Experimental Reactor - ITER) που αναπτύσσεται με την Κίνα, τη Νότια Κορέα, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία, την Ινδία και τη Ρωσία. Η συμμετοχή αυτή αποτελεί επιβράβευση των ερευνών της Κοινότητας στον εν λόγω τομέα, οι οποίες διεξήχθησαν από την εποχή του πρώτου κοινοτικού ερευνητικού προγράμματος και επέτρεψαν την υλοποίηση του Κοινού Ευρωπαϊκού Δακτυλίου πλάσματος ( Joint European Torus - JET, Culham) το 1978, τα αποτελέσματα του οποίου αποτέλεσαν σημαντικό βήμα στην εξοικείωση με την ενέργεια σύντηξης.

2.2 Η προστασία της υγείας του πληθυσμού και των εργαζομένων με τη θέσπιση βασικών κανόνων

Ένα σημαντικό κοινοτικό κεκτημένο αναπτύχθηκε στον τομέα της προστασίας της υγείας, που επιτρέπει την καθιέρωση υψηλής στάθμης προστασίας βασισμένης στη σημερινή κατάσταση των επιστημονικών γνώσεων, όπως αντικατοπτρίζεται στο διεθνές επίπεδο μέσω των εργασιών της διεθνούς επιτροπής ακτινοπροστασίας, του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, της επιστημονικής επιτροπής για τις επιδράσεις των ιοντιζουσών ακτινοβολιών, της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας και της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, ή ακόμη της Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας του ΟΟΣΑ.

Οι βασικοί κανόνες σε θέματα ακτινοπροστασίας, που εκπονήθηκαν με τη συνδρομή ομάδας εμπειρογνωμόνων επιστημόνων (άρθρο 31), αποτελούν σήμερα ένα συνεκτικό σύνολο περισσότερων από 20 πράξεων διαφορετικής φύσεως, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται έξι οδηγίες. Προβλέπουν κυρίως αυστηρές υποχρεώσεις σε θέματα εγκρίσεως πρακτικών, θέματα επίβλεψης των συνθηκών και του περιβάλλοντος εργασίας των εργαζομένων που εκτίθενται σε ακτινοβολία, συμπεριλαμβανομένης της ακτινοπροστασίας, της ιατρικής παρακολούθησης και της εκπαίδευσης και πληροφόρησης των εργαζομένων αυτών, και σε θέματα προστασίας του πληθυσμού, ώστε οι επιδράσεις των δραστηριοτήτων τέτοιου είδους στο ευρύ κοινό να επιτηρούνται και να μειωθούν όσο είναι λογικώς δυνατό.

Οι βασικοί κανόνες καλύπτουν όλες τις καταστάσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε έκθεση του πληθυσμού και των εργαζομένων σε ιοντίζουσες ακτινοβολίες και αφορούν όχι μόνο τον πιο διαβόητο τομέα της παραγωγής πυρηνικής ενέργειας, αλλά και κάθε άλλη εφαρμογή των ιοντιζουσών ακτινοβολιών στη βιομηχανία και την ιατρική, όπου η έκθεση για ιατρικούς σκοπούς αποτελεί την κύρια πηγή έκθεσης του πληθυσμού σε ραδιενέργεια τεχνητής φύσεως. Οι βασικοί κανόνες λαμβάνουν υπόψη το γεγονός ότι οι εργαζόμενοι και ο πληθυσμός είναι δυνατόν να εκτεθούν σε φυσική ραδιενέργεια σε εγκαταστάσεις οι οποίες είναι δυνατόν να απαιτήσουν λήψη μέτρων από τις αρχές και τους εργοδότες.

Η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί και αυτή βασικό μέλημα της Συνθήκης εξαρχής, καθιστώντας την με τον τρόπο αυτό πρωτοπόρο στον εν λόγω τομέα. Στο πλαίσιο αυτό, η Συνθήκη υποχρεώνει τα κράτη μέλη να υποβάλουν στην Επιτροπή γενικά στοιχεία για κάθε σχέδιο απόρριψης ραδιενεργών αποβλήτων, προτού επιτρέψουν τις απορρίψεις αυτές, ώστε η Επιτροπή να μπορεί να καθορίζει τις μελλοντικές επιπτώσεις ενός τέτοιου σχεδίου στο περιβάλλον κάποιου άλλου κράτους μέλους. Τα υποχρεώνει επίσης να θέτουν σε εφαρμογή ένα σύστημα συνεχούς ελέγχου της στάθμης ραδιενέργειας στο περιβάλλον και να κοινοποιούν στην Επιτροπή τις πληροφορίες που λαμβάνουν από τον έλεγχο αυτό. Η Επιτροπή εξακριβώνει συστηματικά τη λειτουργία και την αποτελεσματικότητα των εθνικών αυτών εγκαταστάσεων ελέγχου. Τα αποτελέσματα των διενεργούμενων από τα κράτη μέλη ελέγχων, όπως και αυτά των εξακριβώσεων που διεξάγονται από την Επιτροπή, δημοσιεύονται.

Μετά το ατύχημα του Τσερνομπίλ, το 1986, λήφθηκαν μέτρα σε κοινοτικό επίπεδο προκειμένου να καθοριστούν οι όροι εισαγωγής γεωργικών προϊόντων προερχόμενων από την περιοχή του ατυχήματος. Η Κοινότητα συμμετέχει στις προσπάθειες να καταστεί ασφαλής ο ίδιος ο χώρος του ατυχήματος, κυρίως συμβάλλοντας στο Ταμείο για την κατασκευή προστατευτικού κελύφους του Τσερνομπίλ. Παρέχει επίσης συνδρομή στους πληθυσμούς της περιοχής αυτής (προγράμματα CORE και ETHOS).

Παράλληλα, το γεγονός αυτό προκάλεσε ομόφωνη αντίδραση σε διεθνές επίπεδο, που οδήγησε στην έγκριση σημαντικών διεθνών συμβάσεων στον τομέα της ασφάλειας των πυρηνικών δραστηριοτήτων, στις οποίες συμμετέχει η Κοινότητα. Η Κοινότητα ενίσχυσε επίσης το κοινοτικό πλαίσιο αντίδρασης σε ενδεχόμενες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης λόγω ραδιενέργειας ή πυρηνικού ατυχήματος, μέσω σαφών υποχρεώσεων για τα κράτη μέλη και τους φορείς εκμετάλλευσης όσον αφορά τη θέσπιση σχεδίων έκτακτης ανάγκης σε επίπεδο κρατών, τόπων και εγκαταστάσεων, καθώς και την ενημέρωση των πληθυσμών. Επίσης δημιουργήθηκε ένα κοινοτικό σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών (ECURIE) που λειτουργεί 24 ώρες το 24ωρο.

2.3. Η κοινοτική προοπτική επενδύσεων στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας

Η συνθήκη Ευρατόμ αναθέτει στην Κοινότητα αρκετές αρμοδιότητες με σκοπό την τόνωση, το συντονισμό και τον προσανατολισμό προς μια κοινοτική προοπτική επενδύσεων των εθνικών εμπλεκόμενων παραγόντων στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας.

Προς το σκοπό αυτό, η Επιτροπή είναι επιφορτισμένη με την τακτική δημοσίευση ενός ενδεικτικού πυρηνικού προγράμματος της Κοινότητας (PINC). Το πρόγραμμα αυτό πρέπει να υποδεικνύει κατευθύνσεις, κυρίως από πλευράς στόχων παραγωγής πυρηνικής ενέργειας και των αναγκαίων επενδύσεων για την επίτευξή τους. Από το 1958, η Κοινότητα έχει δημοσιεύσει τέσσερα PINC. Το πέμπτο εγκρίθηκε στις 10 Ιανουαρίου 2007, στο πλαίσιο της συνολικής δέσμης μέτρων για τη θέσπιση μιας νέας ενεργειακής πολιτικής για την Ευρώπη για την καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος και την ενίσχυση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού και της ανταγωνιστικότητας στη ΕΕ, εντάσσεται δε στα πλαίσια της τελευταίας Πράσινης Βίβλου της Επιτροπής με τίτλο «Ευρωπαϊκή στρατηγική για αειφόρο, ανταγωνιστική και ασφαλή ενέργεια» (2006).

Εξάλλου, οι επιχειρήσεις με προγράμματα επενδύσεων στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας υποχρεούνται να τα κοινοποιούν στην Επιτροπή προκειμένου η τελευταία να μπορεί να εκφράσει τη γνώμη της. Πάνω από 200 σχέδια έργων υποβλήθηκαν στην Επιτροπή, τα πλέον πρόσφατα από τα οποία αφορούν την αντικατάσταση στοιχείων τεχνικού εξοπλισμού υφιστάμενων εγκαταστάσεων και την κατασκευή νέων αντιδραστήρων στη Φινλανδία και τη Γαλλία.

Τα δάνεια Ευρατόμ, που καθιερώθηκαν το 1977 από το Συμβούλιο, κατέστησαν δυνατή τη συμβολή στη χρηματοδότηση πυρηνικών σταθμών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μεταξύ 1977 και 1994 χορηγήθηκαν 87 δάνεια. Τα δάνεια αυτά έχουν στο μεταξύ αποπληρωθεί εξ ολοκλήρου από τα κράτη μέλη αποδέκτες. Από το 1994, τα δάνεια που χορηγήθηκαν είχαν ως στόχο κυρίως τη βελτίωση της ασφάλειας και της απόδοσης των σταθμών παραγωγής πυρηνικής ενέργειας τρίτων χωρών εκτός ΕΕ. Έχουν χορηγηθεί τρία δάνεια (Βουλγαρία, Ρουμανία και Ουκρανία).

Η συνθήκη Ευρατόμ εισήγατε επίσης στο κοινοτικό δίκαιο την έννοια της κοινής επιχείρησης. Σκοπός της ίδρυσης των επιχειρήσεων αυτών, που έχουν δική τους νομική προσωπικότητα, είναι η υλοποίηση ειδικών έργων πρωταρχικής σημασίας για την ανάπτυξη της πυρηνικής βιομηχανίας στην Κοινότητα. Από το 1961 έως το 1978 ιδρύθηκαν οκτώ κοινές επιχειρήσεις. Η τελευταία είχε ως αντικείμενο την κατασκευή και εκμετάλλευση του JET. Μελετάται η σύσταση μιας νέας κοινής επιχείρησης για την οργάνωση της συμμετοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πρόγραμμα ITER. Η κοινή επιχείρηση είναι ένα εργαλείο στήριξης της καινοτομίας. Έχει εισαχθεί μέσω της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης στη συνθήκη ΕΚ και επιτρέπει σήμερα στο έργο Galiléo να στηρίζεται σε μια τέτοια διάρθρωση.

2.4. Ο τακτικός και ισότιμος εφοδιασμός όλων των χρηστών

Η Κοινότητα φέρει την ευθύνη της εξασφάλισης, σε όλους τους χρήστες, ενός τακτικού και ισότιμου εφοδιασμού σε μεταλλεύματα και πυρηνικά καύσιμα. Το σύστημα ελέγχου του εφοδιασμού που προβλέπεται από τη συνθήκη Ευρατόμ, στο κεφάλαιο VI, τίτλος II, βασίζεται στον Οργανισμό Εφοδιασμού Ευρατόμ στον οποίο έχει ανατεθεί η κεντρική και αποκλειστική διάθεση στην Κοινότητα πυρηνικών υλικών με σκοπό τη διοχέτευση των υλικών αυτών και την κατάλληλη πηγή ρύθμισης της προσφοράς και της ζήτησης.

Ο Οργανισμός διαθέτει ιδία νομική προσωπικότητα, οικονομική αυτονομία και εποπτεύεται από την Επιτροπή. Τον Οργανισμό υποβοηθεί συμβουλευτική επιτροπή απαρτιζόμενη από παράγοντες της αγοράς πυρηνικών υλών. Για την εκπλήρωση της αποστολής του, ο Οργανισμός διαθέτει κυρίως ένα δικαίωμα προαιρέσεως για την κτήση των μεταλλευμάτων, των αρχικών υλικών και των ειδικών σχάσιμων υλικών που παράγονται στις επικράτειες των κρατών μελών, καθώς και το αποκλειστικό δικαίωμα να συνάπτει συμβάσεις προμήθειας των υλικών αυτών που προέρχονται από κράτη εντός ή εκτός της Κοινότητας. Κατά συνέπεια, για να είναι έγκυρες οι εν λόγω συμβάσεις σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο, πρέπει να εγκρίνονται από τον Οργανισμό.

Ο Οργανισμός παίζει επίσης πρακτικό ρόλο, κυρίως στηρίζοντας τις εταιρείες της Κοινότητας κατά τις διαπραγματεύσεις με επιχειρήσεις τρίτων χωρών, ή με τη δημοσίευση στοιχείων αναφοράς. Εξάλλου, η υπεραφθονία, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στην παγκόσμια αγορά, πυρηνικών υλών σε πολύ χαμηλές τιμές λόγω του ανοίγματος του πρώην σοβιετικού συνασπισμού, οδήγησε τον Οργανισμό να αρνηθεί, με την υποστήριξη του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, την έγκριση συμβάσεων που θεωρήθηκαν αντίθετες με την κοινή πολιτική εφοδιασμού. Η πολιτική αυτή προβλέπει κυρίως τη γεωγραφική διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού και σκοπεύει την αποφυγή της εξάρτησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης από μία και μόνη πηγή εφοδιασμού.

2.5. Ο έλεγχος της ειρηνικής χρήσης των πυρηνικών υλών

Ο έλεγχος διασφαλίσεων Ευρατόμ (κεφάλαιο VII, τίτλος II της Συνθήκης) έχει ως στόχο να εξασφαλίσει αφενός ότι τα μεταλλεύματα, τα αρχικά υλικά και τα ειδικά σχάσιμα υλικά δεν χρησιμοποιούνται κατά τρόπο διαφορετικό από αυτόν που έχουν δηλώσει οι χρήστες τους και, αφετέρου, ότι τηρούνται οι διατάξεις περί εφοδιασμού και όλες οι ειδικές υποχρεώσεις σχετικά με τον έλεγχο που ανέλαβε η Κοινότητα με συμφωνία που συνήφθη με τρίτο κράτος ή με διεθνή οργανισμό. Η Επιτροπή έχει την εξουσία να ασκεί τον έλεγχο αυτό και την υποχρέωση να το πράττει, υποχρέωση την οποία τηρεί εδώ και πενήντα χρόνια. Ο έλεγχός της ασκείται επί παντός πυρηνικού υλικού το οποίο βρίσκεται στην επικράτεια της Κοινότητας, από τη στιγμή της εξόρυξής του ή της εισαγωγής του.

Η Επιτροπή έχει μεριμνήσει ώστε οι εμπλεκόμενοι φορείς να τηρούν τις υποχρεώσεις τους, όπως αυτές απορρέουν από την ίδια τη Συνθήκη και τους διαδοχικούς κανονισμούς εφαρμογής. Ο τελευταίος κανονισμός εκδόθηκε το 2005 και οι προσαρμογές έχουν ως στόχο να ανταποκριθούν στις ανάγκες της διευρυμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην εξέλιξη της τεχνολογίας της πυρηνικής βιομηχανίας και των τεχνολογιών της πληροφορίας, καθώς και στις νομοθετικές αλλαγές.

Γρήγορα συγκροτήθηκε ένα σώμα επιθεωρητών (1960). Το 2006, αριθμούσε 180 μέλη. Η Συνθήκη τους εγγυάται την ανά πάσα στιγμή πρόσβαση σε όλους τους χώρους, σε όλα τα πληροφοριακά στοιχεία και σε κάθε πρόσωπο το οποίο λόγω του επαγγέλματος το οποίο ασκεί το φέρει σε επαφή με υλικά, εξοπλισμό ή εγκαταστάσεις που υπόκεινται στον έλεγχο. Οι επιθεωρήσεις διενεργούνται περιοδικά στις πυρηνικές εγκαταστάσεις της Κοινότητας.

Η Επιτροπή έχει κάνει επίσης χρήση των μέσων αναγκαστικής εκτέλεσης που προβλέπονται από τη Συνθήκη σε περιπτώσεις παραβιάσεων που διαπιστώθηκαν στον εν λόγω τομέα, απευθυνόμενη άμεσα στο οικείο κράτος μέλος μέσω διαδικασίας επί παραβάσει (άρθρο 141), μέσω της ad hoc διαδικασίας που προβλέπεται στο άρθρο 82 (μία περίπτωση), λαμβάνοντας ένα από τα μέτρα που προβλέπονται από τη Συνθήκη, στρεφόμενη άμεσα κατά των ενεχόμενων φορέων (άρθρο 83), όπως η προειδοποίηση (επτά περιπτώσεις) ή η θέση της επιχείρησης υπό προσωρινή διοίκηση (μία περίπτωση).

Στο πλαίσιο της συνθήκης για τη μη εξάπλωση των πυρηνικών όπλων, της 1ης Ιουλίου 1968, υπεγράφησαν τριμερείς συνθήκες αφενός μεταξύ των κρατών μελών που δεν διαθέτουν πυρηνικά όπλα. της Ευρατόμ και του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), και αφετέρου, μεταξύ ενός εκάστου των δύο κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαθέτουν πυρηνικό οπλοστάσιο και των ιδίων οργανισμών. Οι ανωτέρω τρεις τριμερείς συμφωνίες επιτρέπουν το συντονισμό του ρόλου της Ευρατόμ στον εν λόγω τομέα και εκείνου που παρέχεται στον ΔΟΑΕ βάσει της συνθήκης για τη μη εξάπλωση των πυρηνικών όπλων. Οι συμφωνίες αυτές τροποποιήθηκαν και ενισχύθηκαν το 1998 με συμπληρωματικά πρωτόκολλα.

2.6. Διεθνείς σχέσεις

Η Κοινότητα δημιουργήθηκε ως ένας εξωστρεφής οργανισμός επιφορτισμένος να συνάπτει με τις υπόλοιπες χώρες και τους διεθνείς οργανισμούς «κάθε σχέση δυνάμενη να συμβάλει στην προώθηση της χρησιμοποίησης της πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς» (άρθρο 2).

Το ιστορικό της εφαρμογής του κεφαλαίου Χ, τίτλος ΙΙ, της συνθήκης Ευρατόμ επιτρέπει να παρομοιαστούν οι διεθνείς σχέσεις της Κοινότητας με την εξέλιξη της εφαρμογής ολόκληρης της συνθήκης Ευρατόμ: στην αρχή έρευνα στον τομέα της τεχνολογικής ανάπτυξης, στη συνέχεια εμπορική επέκταση και τέλος διεθνείς συνεργασίες σε όλους τους τομείς αρμοδιότητας, ιδιαίτερα δε σε εκείνον της καινοτομίας, της πυρηνικής ασφάλειας, της ακτινοπροστασίας και της μη εξάπλωσης.

Έτσι, η Κοινότητα υπέγραψε συμφωνίες συνεργασίας στον τομέα των χρήσεων της πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς με μεγάλο αριθμό τρίτων χωρών, συμπεριλαμβανομένων των κυριότερων προμηθευτών στον εν λόγω τομέα: τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, τον Καναδά, την Αυστραλία, την Αργεντινή, το Ουζμπεκιστάν, την Ουκρανία, την Ιαπωνία και το Καζακστάν. Γίνονται προετοιμασίες για την έναρξη διαπραγματεύσεων με τη Ρωσία. Συμφωνίες σε θέματα έρευνας έχουν υπογραφεί με τη Ρωσία, την Ουκρανία, το Καζακστάν και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η Κοινότητα έχει εκφράσει επίσης τη σαφή δέσμευσή της σε διεθνές επίπεδο, καθιστάμενη συμβαλλόμενο μέρος στις κυριότερες διεθνείς συμφωνίες στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας: τη σύμβαση για τη φυσική προστασία των πυρηνικών υλικών (1991), τη σύμβαση για την πυρηνική ασφάλεια (2000), την κοινή σύμβαση για την ασφάλεια διαχείρισης του αναλωμένου καυσίμου και την ασφάλεια διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων (2006), καθώς και τη σύμβαση για την παροχή βοήθειας σε περίπτωση πυρηνικού ατυχήματος ή σε περίπτωση έκτακτου κινδύνου από ακτινοβολίες (2006).

Η ασφάλεια στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξαρτάται επίσης από την ασφάλεια εκτός των συνόρων της. Η έναρξη διαλόγου με τα κράτη που ανήκαν στην πρώην σοβιετική ζώνη επιρροής σχετικά με την ασφάλεια των πυρηνικών τους εγκαταστάσεων αποτέλεσε τη βάση έντονης διεθνούς συνεργασίας με σκοπό τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας διεθνώς, με κανονιστικά και τεχνικά μέσα. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η συνεργασία αυτή έλαβε τη μορφή προγραμμάτων τεχνικής βοήθειας και συνεργασίας με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης καθώς και με τα Νέα Ανεξάρτητα Κράτη (Phare και Tacis), βάσει της συνθήκης ΕΚ. Η συνθήκη Ευρατόμ αναμένεται να αποτελέσει τη νομική βάση του μέσου συνδρομής σε θέματα πυρηνικής ασφάλειας και διασφαλίσεων που θα διαδεχθεί το πρόγραμμα Tacis, το οποίο απετέλεσε την ουσιαστικότερη συνδρομή για τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας στις πρώην σοβιετικές χώρες.

Η Κοινότητα συμμετέχει, από το 2003, στο Διεθνές Φόρουμ αντιδραστήρων Τέταρτης Γενεάς ( Generation IV International Forum - GIF ) και προσφάτως συνήψε τη συμφωνία πλαίσιο διεθνούς συνεργασίας σε θέματα έρευνας και ανάπτυξης των συστημάτων πυρηνικής ενέργειας Τέταρτης Γενεάς ( International Framework Agreement for International Collaboration on Research and Development of Generation IV Nuclear Energy Systems) . Η προσχώρησή της στο πολυμερές περιβαλλοντικό πρόγραμμα στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας στη Ρωσική Ομοσπονδία ( Multilateral Nuclear Environmental Programme in the Russian Federation - MNEPR ) είναι υπό εξέλιξη.

Τέλος, η Κοινότητα, διαφυλάσσοντας πλήρως τις ιδιαιτερότητές της, εκπροσωπούμενη από την Επιτροπή, διατηρεί δεσμούς συνεργασίας σε διαφορετικά επίπεδα με τις ειδικές υπηρεσίες των Ηνωμένων Εθνών, του Συμβουλίου της Ευρώπης και του ΟΟΣΑ, οργανισμών που αναφέρονται ρητά στη Συνθήκη. Από τη δημιουργία της, και ειδικότερα από το 1975, η Κοινότητα συνεργάζεται με τον ΔΟΑΕ. Οι δεσμοί τους πρέπει να ενισχυθούν στο νέο παγκόσμιο πλαίσιο, στο οποίο η προσφυγή στην πυρηνική ενέργεια απαιτεί παράλληλες προσπάθειες για τις διασφαλίσεις, την ασφάλεια και τη μη εξάπλωση.

3. Συμπεράσματα και προοπτικές

Οι δραστηριότητες που διεξάγονται εδώ και πενήντα χρόνια υπό την αιγίδα της συνθήκης Ευρατόμ επιτρέπουν ένα ιδιαίτερα θετικό απολογισμό. Η Συνθήκη επέτρεψε στην Κοινότητα να αναλάβει σημαντικές δράσεις σε έναν τομέα στρατηγικής σημασίας, κυρίως από απόψεως ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Της αναγνωρίζονται σημαντικά επιτεύγματα, κυρίως στον τομέα της έρευνας, της προστασίας της υγείας, του ελέγχου, της ειρηνικής χρήσης των πυρηνικών υλών και των διεθνών σχέσεων.

Χάρη στη συνθήκη Ευρατόμ, η Κοινότητα συμβάλει στην επιστημονική πρόοδο, με τη στήριξη που προσφέρει στην έρευνα και την καινοτομία. Εξασφαλίζει την εφαρμογή υψηλών προτύπων για την προστασία των πολιτών από την ακτινοβολία και στηρίζει τις νέες πρωτοβουλίες στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας. Παρέχει μια σφαιρική προσέγγιση έναντι των επενδύσεων στον εν λόγω τομέα. Μεριμνά για τον τακτικό και ισότιμο εφοδιασμό των χρηστών πυρηνικών υλών στην Κοινότητα και επιβλέπει αυστηρά την ειρηνική χρήση των πυρηνικών υλών. Έχει καταστεί διεθνής παράγοντας στον τομέα αυτό.

Η συνθήκη Ευρατόμ έχει αποτελέσει την απαρχή κοινοτικών δράσεων συνδεδεμένων με δραστηριότητες του κύκλου πυρηνικής ηλεκτροπαραγωγής, αλλά και με άλλες δραστηριότητες στις οποίες χρησιμοποιούνται ραδιενεργές ουσίες για ερευνητικούς, βιομηχανικούς ή και ιατρικούς σκοπούς (έρευνα, κανόνες ακτινοπροστασίας, κλπ.). Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το κεκτημένο Ευρατόμ είναι παρόν στην καθημερινή ζωή των πολιτών σε όλα τα κράτη μέλη.

Από το 1957, τροποποιήθηκαν θεσμικές και διαδικαστικές πτυχές της Ευρατόμ, ακολουθώντας την εξέλιξη των Κοινοτήτων, μετέπειτα Ευρωπαϊκής Ένωσης, και τις διαδοχικές διευρύνσεις, μολονότι έχουν υποβληθεί περισσότερο φιλόδοξες προτάσεις αναθεώρησης της συνθήκης Ευρατόμ, ιδιαίτερα από την Επιτροπή. Η Κοινότητα έχει πάντως ενσωματωθεί στην εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αποτελεί μέρος του πρώτου πυλώνα. Πάντως, από την έναρξη ισχύος των διατάξεων της Συνθήκης, το πολιτικό, οικονομικό και τεχνολογικό πλαίσιο στο οποίο εφαρμόστηκαν οι διατάξεις αυτές δεν έπαψε να εξελίσσεται, δημιουργώντας νέες προκλήσεις και διευκολύνοντας ή παρακωλύοντας την κοινοτική δράση. Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί ορισμένες διατάξεις εφαρμόστηκαν μόνο εν μέρει. Για παράδειγμα, το οργανισμός εφοδιασμού της Ευρατόμ, που λειτουργεί από το 1960, χρειάστηκε να προσαρμόσει κατάλληλα τις αρμοδιότητες που του έχουν ανατεθεί.

Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή έπαιξε καθοριστικό ρόλο, στο μέτρο των εξουσιών που διαθέτει, προτείνοντας και εξασφαλίζοντας την εξελικτική χρησιμοποίηση των πόρων που προβλέπονται από τη Συνθήκη, από την 1η Ιανουαρίου 1958, ανάλογα με τις ανάγκες και με το πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην προσπάθεια αυτή, η Επιτροπή βασίστηκε επανειλημμένα σε αποφάσεις του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Η Επιτροπή έχει να επιδείξει έντονη δραστηριότητα κατά τα τελευταία χρόνια, για παράδειγμα, προτείνοντας τη συμπλήρωση του κοινοτικού νομικού πλαισίου για την ασφάλεια των πυρηνικών δραστηριοτήτων («δέσμη μέτρων για την πυρηνική ενέργεια») του οποίου την έγκριση εξακολουθεί να εμποδίζει η έλλειψη ειδικής πλειοψηφίας στο Συμβούλιο. Η ανάγκη, όπως υπογραμμίζεται από την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 10ης Δεκεμβρίου 2002 στην υπόθεση C-29/99, ενός τέτοιου κοινού πλαισίου τονίστηκε σαφώς κατά την τελευταία διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου η πυρηνική ασφάλεια αποτελούσε θέμα της ημερήσιας διάταξης των διαπραγματεύσεων που κατέληξαν στις δεσμεύσεις αποξήλωσης πολλών αντιδραστήρων με σημαντική χρηματοδοτική στήριξη της Κοινότητας.

Η μακροβιότητα των αρχικών διατάξεων της συνθήκης Ευρατόμ ενισχύει τον επίκαιρο χαρακτήρα πολλών από αυτές. Πολύ μετά το 1957, οι διατάξεις αυτές ενέπνευσαν ή προηγήθηκαν εξελίξεων σε άλλους τομείς του κοινοτικού δικαίου όπως π.χ. οι διατάξεις της συνθήκης ΕΚ για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη (πρόγραμμα πλαίσιο, κοινές επιχειρήσεις, κλπ.). Ομοίως, παρά το γεγονός ότι δεν έχει συσταθεί ακόμα το ίδρυμα πανεπιστημιακού επιπέδου που προβλέπεται από τη συνθήκη Ευρατόμ (άρθρο 9), η Επιτροπή πρωτοστάτησε στη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Δικτύου Πυρηνικής Εκπαίδευσης (ΕΝΕΝ - European Nuclear Education Network). Αποτέλεσμα των ενεργειών αυτών είναι η καθιέρωση ενός τίτλου European Master of Science in Nuclear Engineering. Τη στιγμή που η Επιτροπή προτείνει κανονισμό για τη σύσταση Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Τεχνολογίας με βάση τη συνθήκη ΕΚ, μπορούν να αντληθούν πολλά διδάγματα από την εμπειρία αυτή στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας.

Οι επιθεωρήσεις Ευρατόμ που διεξάγονται από το 1960 προσλαμβάνουν πρωτοποριακό χαρακτήρα για τις κοινοτικές επιθεωρήσεις σε άλλους τομείς (ασφάλεια αερομεταφορών, ναυτιλιακών μεταφορών, κλπ.). Το γεγονός αυτό καταμαρτυρούν επίσης οι διατάξεις που επιτρέπουν την κοινοτική εποπτεία της ραδιενέργειας στο περιβάλλον και αναγνωρίζουν τον παραλληλισμό εσωτερικών και εξωτερικών αρμοδιοτήτων της Κοινότητας (άρθρο 101).

Το 1957, η απόλυτη γνώση της πυρηνικής τεχνολογίας εθεωρείτο ουσιαστικός παράγοντας για τη δημιουργία συνθηκών βιώσιμης ειρήνης και ευημερίας σε μια Ευρώπη υπό ανοικοδόμηση και σε ένα κόσμο που έφερε τα σημάδια του ψυχρού πολέμου. Ανταποκρινόταν ειδικότερα στο φόβο της ενεργειακής ένδειας σε μια εποχή στην οποία η παραγωγή άνθρακα βρισκόταν σε φθίνουσα πορεία, η δε κατανάλωση πετρελαίου αυξανόταν. Ο φόβος αυτός έγινε εντονότερος με την κρίση στη διώρυγα του Σουέζ. Τα κράτη επιθυμούσαν να μειώσουν την εξάρτησή τους από παραδοσιακές πηγές ενέργειας του εξωτερικού, αλλά και την τεχνολογική τους εξάρτηση έναντι πλέον προηγμένων τρίτων χωρών. Οδηγούμαστε στη διαπίστωση ότι οι ανησυχίες αυτές, εκφρασμένες με διαφορετικούς τρόπους, έχουν ιδιαίτερη απήχηση στη σημερινή εποχή.

Οι διεξαγόμενες τώρα συζητήσεις σχετικά με τη χάραξη μιας ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής με άξονα την ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια του εφοδιασμού και τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς αποτελεί ευκαιρία για να εξεταστεί σοβαρά το είδος των μελλοντικών δράσεων της Ευρατόμ. Σήμερα. η πυρηνική ενέργεια αποτελεί μια πραγματικότητα εντός και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αγώνας δρόμου που γίνεται σήμερα για την εξασφάλιση ενεργειακών πόρων συνεπάγεται νέες προκλήσεις για την εν λόγω ενεργειακή πηγή. Η συνθήκη Ευρατόμ περιλαμβάνει τις κύριες διατάξεις που επιτρέπουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση να αναλαμβάνει δράση στον εν λόγω τομέα. Ακόμη και αν είναι ατελής, η Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη μέλη και οι πολίτες έχουν ανάγκη από τη συνθήκη αυτή.

Στο μέλλον, η εφαρμογή της συνθήκης Ευρατόμ πρέπει να εξακολουθήσει να εστιάζεται στις διασφαλίσεις και στην πυρηνική ασφάλεια. Οι πρόσφατες διευρύνσεις ενίσχυσαν τη διαφοροποίηση του τοπίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας και την ανάγκη ανάληψης κοινοτικής δράσης, που κατέστη εμφανής από το PINC που εγκρίθηκε στις 10 Ιανουαρίου 1007, για να εξασφαλιστεί ιδιαίτερα η προστασία της υγείας και του περιβάλλοντος και να αποφευχθούν οι δόλιες χρήσεις των πυρηνικών υλών. Η χρήση των πόρων που παρέχει η συνθήκη Ευρατόμ στον εν λόγω τομέα είναι προς όφελος όλων των κρατών μελών.

Ομοίως, η ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων και η προστασία έναντι των ιοντιζουσών ακτινοβολιών στις τρίτες χώρες έχουν πολύ μεγάλη σημασία. Ένα νέο μέσο για τη διεθνή συνεργασία στον εν λόγω τομέα, βασισμένο εξ ολοκλήρου στη συνθήκη Ευρατόμ, θα τεθεί λίαν προσεχώς σε εφαρμογή.

Η Επιτροπή υπογραμμίζει τη σημασία να διατηρηθεί το τεχνολογικό προβάδισμα στον πυρηνικό τομέα και υποστηρίζει την ανάπτυξη του πλέον προηγμένου πλαισίου στο πεδίο αυτό, συμπεριλαμβανομένων των τομέων της ασφάλειας των υφιστάμενων και μελλοντικών εγκαταστάσεων, της μη εξάπλωσης, της διαχείρισης των αποβλήτων και του παροπλισμού των εγκαταστάσεων. Η Κοινότητα θα πρέπει άρα να συνεχίσει να συμβάλει στην πλαισίωση της ανάπτυξης της πυρηνικής βιομηχανίας και στην εγγύηση της τήρησης, σε όλες τις χρήσεις της ραδιενέργειας, των υψηλότερων δυνατών προτύπων σε θέματα ακτινοπροστασίας, ασφάλειας και διασφαλίσεων, προκειμένου να συμβάλει στην άνοδο του επιπέδου και της ποιότητας ζωής των πολιτών στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανεξάρτητα από τις ενεργειακές επιλογές κάθε κράτους, και πέρα από τα σύνορα της Ένωσης, σε συνεργασία με τις τρίτες χώρες και τους διεθνείς οργανισμούς.