Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Η υγεία και η ασφάλεια στους χώρους εργασίας - Εφαρμογή των κοινοτικών μέτρων και νέοι κίνδυνοι"

(2000/C 51/11)

Στις 29 Απριλίου 1999, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού Κανονισμού της, να εκδώσει γνωμοδότηση με θέμα "Η υγεία και η ασφάλεια στους χώρους εργασίας - Εφαρμογή των κοινοτικών μέτρων και νέοι κίνδυνοι".

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότηση του στις 12 Νοεμβρίου 1999, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Beirnaert.

Κατά την 368η σύνοδο ολομέλειας της 8ης και 9ης Δεκεμβρίου 1999 (συνεδρίαση της 8ης Δεκεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 118 ψήφους υπέρ, 1 ψήφο κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η ασφάλεια και η υγεία στον χώρο εργασίας αποτελεί ένα πολύ σοβαρό θέμα το οποίο αποτέλεσε ήδη αντικείμενο σειράς πρωτοβουλιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι οποίες αξίζει να μελετηθούν σε βάθος.

Αναφέρουμε ως παράδειγμα:

- Τις συζητήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την έκθεση της συμβουλευτικής επιτροπής για την ασφάλεια, την υγιεινή και την προστασία της υγείας στον χώρο εργασίας καθώς και την ενδιάμεση έκθεση της Επιτροπής για το πρόγραμμα 1996-2000 στον τομέα της ασφάλειας, της υγιεινής και της υγείας. Οι σκέψεις αυτές περιλαμβάνονται και στην έκθεση της κας Ojala, που εκδόθηκε την 1η Φεβρουαρίου 1999(1).

- Την πρόσφατη έκθεση που εξέδωσε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, ο αποκαλούμενος οργανισμός του Bilbao, σχετικά με τις οικονομικές επιπτώσεις της υγείας και της ασφάλειας στον χώρο εργασίας στα κράτη μέλη της ΕΕ.

- Το συνέδριο που διοργανώθηκε από τις 19-21 Οκτωβρίου 1998 από την επιτροπή και ο οργανισμός του Bilbao με θέμα τις μεταβολές που σημειώνονται στο κόσμο της εργασίας καθώς και το συνέδριο που διοργάνωσε η φινλανδική προεδρία και ο οργανισμός για την ασφάλεια, την υγεία και την απασχολησιμότητα, από τις 27 έως τις 29 Σεπτεμβρίου 1999.

- Το συνέδριο για τα συστήματα διαχείρισης της ασφάλειας και της υγείας στον χώρο εργασίας που πραγματοποιήθηκε στο Dortmund στις 18-19 Μαρτίου 1999.

1.2. Οι μελέτες αυτές εγείρουν τα ακόλουθα βασικά ερωτήματα:

- πώς μπορεί να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας·

- με ποιο τρόπο μπορεί να ενισχυθεί η σχέση μεταξύ της απασχολησιμότητας και της ασφάλειας και της υγείας·

- με ποια μέτρα μπορούν να αντιμετωπιστούν οι νέοι κίνδυνοι που απειλούν την ασφάλεια και την υγεία.

1.3. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιθυμεί να συμβάλει στις σκέψεις αυτές τις οποίες θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικές, δεδομένου ότι απέδιδε ανέκαθεν μεγάλη σημασία στην προβληματική της ασφάλειας και της υγείας, η οποία, κατά την άποψή της, θα πρέπει να απασχολήσει σοβαρά τόσο τους εργοδότες όσο και τους εργαζομένους.

Επιθυμεί να υπενθυμίσει ορισμένες θεμελιώδεις γνωμοδοτήσεις που έχει εκδώσει για το θέμα:

- τη γνωμοδότηση της 22.11.1995 για την ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το κοινοτικό πρόγραμμα στον τομέα της ασφάλειας, της υγιεινής και της υγείας στους χώρους εργασίας (1996-2000)(2).

- τη γνωμοδότηση της 30.6.1993 για την κατάρτιση στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας στους χώρους εργασίας(3)·

- τη γνωμοδότηση της 3.7.1991 για το πρόγραμμα δράσης για το ευρωπαϊκό έτος για την ασφάλεια(4)·

- τη γνωμοδότηση της 27.9.1984 για την ιατρική στους χώρους εργασίας(5).

1.4. Στην παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ επιθυμεί να θίξει τα θέματα που προαναφέρθηκαν (σημείο 1.2). Ωστόσο, πριν εξεταστούν τα θέματα αυτά πρέπει να τεθεί το ακόλουθο ερώτημα: ποιος είναι ο ρόλος της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας;

Η προσέγγιση του θέματος γίνεται από μία οπτική γωνία με καθαρά μελλοντικό προσανατολισμό. Η ΟΚΕ επέλεξε δηλαδή μία γενική πολιτική προσέγγιση υπογραμμίζοντας, ωστόσο, το πόσο σημαντικό είναι να βασισθεί η εν λόγω προσέγγιση σε επιστημονικές και τεχνικές εργασίες. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ υπογραμμίζει την πολύτιμη συμβολή αρχών όπως του οργανισμού του Bilbao. Επίσης, θα πρέπει να επισημανθεί ο καθοριστικός ρόλος που διαδραματίζει η συμβουλευτική τριμερής επιτροπή για την ασφάλεια, την υγεία και την προστασία της υγείας στον χώρο εργασίας. Πρόκειται για προνομιούχο βήμα διαβούλευσης στο οποίο συμμετέχουν οι κοινωνικοί εταίροι. Προκειμένου να φέρει καλύτερα σε πέρας το έργο της, η συμβουλευτική επιτροπή προτίθεται να βελτιώσει τους κανόνες λειτουργίας της. Σχετικά με το θέμα αυτό, τίθεται, επίσης, το ζήτημα των οικονομικών μέσων.

2. Ο ρόλος της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας

2.1. Όπως τόνισε η ΟΚΕ στη γνωμοδότηση της 22ας Νοεμβρίου 1995, είναι σημαντικό να ασκεί η Επιτροπή μια εξισορροπημένη πολιτική η οποία να συνδυάζει νομοθετικά και μη νομοθετικά μέτρα, δεσμευτικά και μη.

2.2. Η νομοθετική δραστηριότητα παραμένει σημαντική και δικαιολογείται τόσο για λόγους κοινωνικής προστασίας του εργαζόμενου όσο και για λόγους οικονομικής προστασίας του εργοδότη από τις πρακτικές αθέμιτου ανταγωνισμού.

Η νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας στον χώρο εργασίας είναι σημαντική. Όπως τονίζει η Επιτροπή στην ενδιάμεση έκθεση της που εξέδωσε στις 3 Σεπτεμβρίου 1998(6)"πρέπει να αποτιμηθεί κατά πόσο η νομοθεσία είναι πράγματι αποτελεσματική για τη δημιουργία και τη διατήρηση σωστών συνθηκών υγείας και ασφάλειας ή εάν χρειάζεται βελτίωση... Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεχίσει την πολιτική της σχετικά με την αναθεώρηση των υφιστάμενων οδηγιών ώστε να διασφαλισθεί ο εκσυγχρονισμός και ο εξορθολογισμός όταν απαιτείται"(7). Η ΟΚΕ συμφωνεί πλήρως με αυτή την προσέγγιση. Πράγματι στα καθήκοντα της Επιτροπής περιλαμβάνονται επίσης η αξιολόγηση, ο έλεγχος της εφαρμογής και η βελτίωση της νομοθεσίας.

2.3. Η ΟΚΕ κρίνει ότι η μη νομοθετική δραστηριότητα της ΕΕ πρέπει να προωθηθεί και να αναβαθμισθεί, χωρίς να επηρεασθεί αρνητικά η νομοθετική δραστηριότητά της όπως τονίζεται και στο σημείο 2.1.

Ο ρόλος της ΕΕ είναι μεταξύ άλλων να ευαισθητοποιεί, να ενημερώνει, να εκδίδει ενημερωτικά δελτία, να καταρτίζει και να προωθεί την διενέργεια "συγκριτικών αναλύσεων" όσον αφορά τις θετικές πρακτικές.

2.3.1. Η Επιτροπή άρχισε να προσανατολίζεται οριστικά προς αυτή την κατεύθυνση με την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στο Χώρο Εργασίας ο αποκαλούμενος οργανισμός του Bilbao καθώς και με την πρόταση για την υιοθέτηση ενός ευρύτερου προγράμματος μη νομοθετικών μέτρων που αποσκοπούν στη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας στο χώρο εργασίας (SAFE). Η ΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως τον προσανατολισμό αυτό.

Η ΟΚΕ εκφράζει ωστόσο τη λύπη της για το γεγονός ότι το σημαντικότατο αυτό πρόγραμμα δεν έχει ακόμη υιοθετηθεί. Πρόκειται, ωστόσο, για το πλέον κατάλληλο μέσο για την προώθηση της προστασίας, της υγείας και της ασφάλειας ως ουσιαστικών στοιχείων μιας σωστής διαχείρισης. Στο πρόγραμμα αποδίδεται δικαίως ιδιαίτερη σημασία στις ΜΜΕ και στις μικροεπιχειρήσεις.

2.3.1.1. Η ΟΚΕ κρίνει ότι η πληροφόρηση, η τεκμηρίωση, η ευαισθητοποίηση, η διενέργεια συγκριτικών αναλύσεων και η έρευνα, η οποία αποτελεί ένα πολύ σημαντικό μέσο υποστήριξης, πρέπει να προωθούνται συστηματικά και με μεγαλύτερη έμφαση στις ακόλουθες πτυχές:

- την κατάρτιση σε ζητήματα ασφάλειας και προστασίας της υγείας στο χώρο εργασίας στο πλαίσιο των σχολικών προγραμμάτων, ήδη από τη βασική εκπαίδευση· το θέμα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο γνωμοδότησης που εξέδωσε η ΟΚΕ στις 30 Ιουνίου 1993 με θέμα την παροχή κατάρτισης στους τομείς της ασφάλειας και της υγείας στους χώρους εργασίας(8)·

- την κατάλληλη προετοιμασία του διδακτικού προσωπικού που είναι αρμόδιο για την παροχή της εν λόγω εκπαίδευσης(9)·

- την επαγγελματική κατάρτιση και την κατάρτιση τριτοβάθμιου επιπέδου για τους μελλοντικούς εργοδότες και εργαζόμενους·

- την κινητικότητα προς και από την εργασία·

- τη δημόσια υγεία, ιδιαίτερα όσον αφορά τη χρήση επικίνδυνων και καρκινογόνων ουσιών·

- τους κανόνες προστασίας του περιβάλλοντος - οι επιπτώσεις των κινδύνων·

- την ιδιαιτερότητα των ΜΜΕ και των πολύ μικρών επιχειρήσεων·

- τη σχέση μεταξύ της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας και του καταμερισμού της εργασίας μεταξύ ανδρών και γυναικών·

- τις ειδικές πτυχές της προσωρινής εργασίας, της υπεργολαβίας, της εργασίας στο σπίτι και της τηλεργασίας·

- την προώθηση της ποιοτικής απασχόλησης υπό συνθήκες ασφάλειας και διασφάλισης της προστασίας της υγείας στο χώρο εργασίας·

- την εξασφάλιση συνθηκών ασφάλειας και προστασίας της υγείας για τους ανεξάρτητους επαγγελματίες.

Η ΕΕ, χωρίς να αναπτύξει αναγκαστικά ρυθμιστική δραστηριότητα στους τομείς αυτούς, θα πρέπει, ωστόσο, να εξετάσει τον καλύτερο τρόπο με τον οποίο μπορούν να αντιμετωπιστούν αυτές οι ανησυχίες και να επιτευχθούν οι επιδιωκόμενοι στόχοι. Το θέμα αυτό θα αναπτυχθεί περισσότερο στα σημεία 4 και 5 της γνωμοδότησης αυτής.

Ο οργανισμός του Bilbao αποτελεί, κατά τη γνώμη της ΟΚΕ, αποτελεσματικό μέσο.

2.3.2. Η αποτελεσματικότητα και η συνοχή των δράσεων απαιτεί ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο πλαίσιο. Για το σκοπό, αυτό, η βούληση για την βελτίωση της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας των εργαζομένων θα πρέπει να αντικατοπτρίζεται σε όλες τις πτυχές της ευρωπαϊκής πολιτικής καθώς και στις πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν οι αρμόδιες αρχές της Επιτροπής.

Ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται ήδη με τις πρωτοβουλίες της Γενικής Διεύθυνσης ΙΙΙ σχετικά με τη διάθεση στην αγορά ασφαλών μηχανών, ασφαλούς εξοπλισμού και ασφαλών μέσων ατομικής προστασίας. Επίσης, είναι απαραίτητο να αναπτυχθούν παράλληλες πρωτοβουλίες οι οποίες αλληλοστηρίζονται προκειμένου να επιτευχθεί ο επιδιωκόμενος στόχος.

Η ενδιάμεση έκθεση της Επιτροπής τονίζει πολύ ορθά ότι άλλες κοινοτικές πολιτικές όπως η πολιτική μεταφορών και περιβάλλοντος συμβάλουν επίσης στη βελτίωση των συνθηκών ασφάλειας και υγείας στο χώρο εργασίας. Η ΟΚΕ υποστηρίζει απόλυτα την πρόθεση της Επιτροπής να εξετάσει την επίδραση των άλλων πολιτικών στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας.

3. Πώς θα γίνει αποτελεσματικότερη η ευρωπαϊκή νομοθεσία;

3.1. Η κοινοτική νομοθεσία επιδιώκει ένα διπλό στόχο: από κοινωνικής πλευράς, επιδιώκει τη διασφάλιση της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας των εργαζομένων στο χώρο εργασίας και, αφετέρου, από οικονομικής πλευράς, μεριμνά ώστε τα μηχανήματα και τα προϊόντα που κυκλοφορούν ελεύθερα στην αγορά της ΕΕ να ανταποκρίνονται στα πρότυπα ασφάλειας και υγείας.

Το άρθρο 118 Α, της Ενιαίας Πράξης, που αποτελεί τη νομική βάση των περισσότερων κοινωνικών οδηγιών, ορίζει ως επιδιωκόμενο στόχο τη σταδιακή προώθηση της εναρμόνισης. Προς το σκοπό αυτό, οι οδηγίες περιλαμβάνουν διατάξεις που προβλέπουν τη "σταδιακή εφαρμογή ελάχιστων προτύπων, λόγω των ειδικών συνθηκών που επικρατούν και των τεχνικών ρυθμίσεων που ισχύουν στα διάφορα κράτη μέλη". Η ΟΚΕ θεωρεί ότι στα πλαίσια αυτής της εναρμόνισης θα πρέπει να διασφαλίζεται ότι το επίπεδο προστασίας το οποίο κρίνεται απαραίτητο δεν διαφέρει ανάλογα με το κράτος μέλος ή το μέγεθος της επιχείρησης.

3.1.1. Η υιοθέτηση μίας αναλυτικής και τυπικής νομοθεσίας δεν αποτελεί, ωστόσο, μοναδική προϋπόθεση για την εναρμόνιση. Η Επιτροπή τονίζει στην ενδιάμεση έκθεση της ότι είναι σημαντικό να μπορεί να αποτιμηθεί κατά πόσο η νομοθεσία είναι πράγματι αποτελεσματική για τη δημιουργία και τη διατήρηση σωστών συνθηκών υγείας και ασφάλειας.

Το ζήτημα της αποτελεσματικότητας συνδέεται άμεσα με το ζήτημα της δυνατότητας εφαρμογής. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να αναφερθεί η γνωμοδότηση της τριμερούς επιτροπής της 15ης Νοεμβρίου 1998 σχετικά με την οικονομική και κοινωνική αξιολόγηση της προτεινόμενης νομοθεσίας. Στην εν λόγω γνωμοδότηση, η επιτροπή υπογραμμίζει δικαιολογημένα ότι οι κοινωνικοοικονομικές αναλύσεις μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη θέσπιση νομοθετικών διατάξεων υψηλής ποιότητας, διότι παρέχουν τη δυνατότητα ενημέρωσης των πολιτικών παραγόντων σχετικά τόσο με το κόστος, που στις περισσότερες περιπτώσεις επιβαρύνει τις επιχειρήσεις, όσο και με τα κοινωνικά πλεονεκτήματα. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, οι εν λόγω αναλύσεις θα πρέπει να πραγματοποιούνται σε δύο στάδια. Κατά τη διάρκεια του πρώτου σταδίου θα πρέπει να εξετάζονται ζητήματα όπως ο επιδιωκόμενος στόχος και οι αναμενόμενες βελτιώσεις στους τομείς της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας, το κόστος που θα πρέπει να αναλάβουν οι επιχειρήσεις από πλευράς επενδύσεων και διοικητικών εξόδων, καθώς και το ενδεχόμενο εμφάνισης ανεπιθύμητων αποτελεσμάτων. Στη περίπτωση που η πρώτη ανάλυση καταδείξει ότι θα υπάρξουν σημαντικές οικονομικές συνέπειες για τις επιχειρήσεις ή ότι απαιτείται η διεξοδικότερη εξέταση των πλεονεκτημάτων που θα προκύψουν, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί δεύτερη ανάλυση.

3.1.2. Το θέμα της αποτελεσματικότητας εξετάζεται στην έκθεση της Επιτροπής από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες. Τίθεται επομένως το ερώτημα πώς θα πρέπει να διαμορφωθεί η κοινοτική και εθνική νομοθεσία. Το ερώτημα αυτό μας οδηγεί στο πρόβλημα της κατανομής των ρόλων μεταξύ του ευρωπαϊκού και του εθνικού επιπέδου. Το δεύτερο ερώτημα θίγει την προσαρμογή της νομοθεσίας στη διάσταση των ΜΜΕ και των πολύ μικρών επιχειρήσεων.

3.2. Πώς μπορούν να προσαρμοστούν οι κοινοτικές και εθνικές ρυθμίσεις ώστε να καταστεί η νομοθεσία αποτελεσματικότερη;

3.2.1. Η προσαρμογή των κοινοτικών και των εθνικών ρυθμίσεων θέτει ορισμένα σημαντικά προβλήματα:

- Παρά το γεγονός ότι η μεταφορά μίας κοινοτικής οδηγίας στην εθνική νομοθεσία θα πρέπει να αξιολογείται από νομικής πλευράς, ο εν λόγω έλεγχος δεν είναι αρκετός. Θα πρέπει να πιστοποιείται και η πρακτική εφαρμογή της, ανά τομέα. Όσο εξακολουθούν να υπάρχουν ή να εντείνονται οι διαφορές όπως συμβαίνει σήμερα σε ορισμένες περιπτώσεις, το θέμα της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων γίνεται στοιχείο του ανταγωνισμού. Το θέμα αυτό εξετάζεται διεξοδικότερα στο σημείο 3.2.4.

- Ο κόσμος της εργασίας καλείται πλέον να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις σε σχέση με τους κλασσικούς κινδύνους που αντιμετώπιζε στο παρελθόν ως προς την ασφάλεια και τη προστασία της υγείας στο χώρο εργασίας και, για το λόγο αυτό, απαιτείται μία διαφορετική προσέγγιση. Τα νέα αυτά προβλήματα συνδέονται με το εργασιακό άγχος, τις μυοσκελετικούς νόσους, κ.λ.π.. Επίσης, θα πρέπει να επισημανθεί η εμφάνιση νέων μορφών εργασίας με αποτέλεσμα τη δημιουργία νέων ειδικών προβλημάτων που θα εξετασθούν στο σημείο 5.6.1. Τα εν λόγω προβλήματα απαιτούν μία διαφορετική αντιμετώπιση από αυτή που είχε υιοθετηθεί για την αντιμετώπιση των εργατικών ατυχημάτων και των παραδοσιακών επαγγελματικών ασθενειών. Λαμβανομένου υπόψη ότι η κατάσταση που επικρατεί και οι υπάρχουσες αντιλήψεις διαφέρουν τόσο ανάλογα με τη χώρα όσο και ανάλογα με τον τομέα και την περιφέρεια, κρίνεται σκόπιμο να δοθεί στα κράτη μέλη μεγαλύτερη αυτονομία και περισσότερες αρμοδιότητες ως προς τον καθορισμό του τρόπου εφαρμογής. Για το λόγο αυτό, κρίνεται σκοπιμότερη η υιοθέτηση οδηγιών νέου τύπου, οι οποίες θα καθορίζουν τους επιδιωκόμενους στόχους, αλλά θα περιλαμβάνουν παραρτήματα με καταλόγους συνοδευτικών μέτρων που θα αποτελούν σημείο αναφοράς για την ανάληψη δράσης εκ μέρους των κρατών μελών (βλ. σημεία 3.2.2 και 3.2.3). Στο σημείο αυτό, θα πρέπει να τονισθεί το ενδιαφέρον που παρουσιάζει μία προηγούμενη εργασία σχετικά με την επιλογή και τη διάδοση των ορθών πρακτικών. Η μέθοδος των "συγκριτικών αναλύσεων" αποτελεί ένα μη νομοθετικό μέτρο την εφαρμογή του οποίου συνιστά η ΟΚΕ (βλ. σημείο 2.3).

3.2.2. Ανεξάρτητα από τη συνέχιση της θέσπισης έκδοσης κλασσικών οδηγιών οι οποίες θα περιγράφουν τόσο τους επιδιωκόμενους στόχους όσο και τα απαραίτητα μέτρα προστασίας, δεδομένου ότι για ορισμένα θέματα θα συνεχίσει να είναι απαραίτητη η υιοθέτηση μίας εξαντλητικής προσέγγισης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι οι οδηγίες θα πρέπει να προβαίνουν στον καθορισμό σαφών στόχων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ η επιλογή των μέτρων εφαρμογής θα πρέπει επαφίεται στα κράτη μέλη, που θα υποχρεώνονται να παρέχουν εγγυήσεις ως προς την αξιολόγηση και τον έλεγχο.

Η κατανομή των αρμοδιοτήτων θα μπορούσε να γίνει ως ακολούθως:

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα μπορούσαν να καθορίζονται:

- οι επιδιωκόμενοι στόχοι·

- ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να ελεγχθεί και να επαληθευθεί η επίτευξη του στόχου·

- τα μέσα που είναι διαθέσιμα, με τη βοήθεια των ενδιαφερομένων τομέων (έρευνα, πρακτικές λύσεις, εκστρατείες ενημέρωσης)·

- ο τρόπος συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων.

Σε εθνικό επίπεδο θα μπορούσαν να καθορίζονται:

- οι τρόποι εφαρμογής ανάλογα με τις στοχευόμενες ομάδες και συγκεκριμένες δραστηριότητες, με τη βοήθεια των ενδιαφερομένων τομέων·

- οι μέθοδοι και τα μέσα ελέγχου και εποπτείας·

- οι τρόποι πληροφόρησης και ευαισθητοποίησης των εργοδοτών και των εργαζομένων σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους.

Ο οργανισμός του Bilbao θα πρέπει με τις δραστηριότητές του να υποστηρίζει τόσο τις ενέργειες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσο και των κρατών μελών χωρίς να τις αντικαθιστά.

3.2.3. Παράλληλα με την έκδοση οδηγιών για την επίτευξη των επιδιωκόμενων στόχων είναι, συνεπώς, απαραίτητο να προβλέπονται και συνοδευτικά βοηθητικά μέτρα με τη μορφή κατευθυντήριων γραμμών οι οποίες θα είναι αναλυτικότερες απ' ό,τι η δεσμευτική νομοθεσία. Πρόκειται για οδηγίες για τις επιχειρήσεις και όχι για κανονιστικό έγγραφο. Η εφαρμογή του εγγράφου αυτού δεν απαιτεί πιστοποίηση. Οι οδηγίες αυτές μπορούν άλλωστε να διαφοροποιηθούν ανάλογα με τους στόχους και τον τομέα δραστηριότητας των επιμέρους επιχειρήσεων. Οι κοινωνικοί εταίροι συμμετέχουν στη συμβουλευτική επιτροπή μέσω των τριμερών διαβουλεύσεων.

3.2.4. Όπως επισημάνθηκε προηγουμένως, ο έλεγχος της μεταφοράς μίας ευρωπαϊκής οδηγίας στην εθνική νομοθεσία δεν θα πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στη νομική επαλήθευση, δηλαδή στην απλή εξέταση του κατά πόσον η υποχρέωση εντάχθηκε στο εθνικό δίκαιο. Μετά από τον έλεγχο του κειμένου της νομοθεσίας, θα πρέπει να διεξάγεται έλεγχος της πρακτικής εφαρμογής της οδηγίας από τα ίδια τα κράτη μέλη μέσω εναρμονισμένων κριτηρίων όπως, π.χ., ο αριθμός των επιχειρήσεων που εφαρμόζουν την οδηγία αυτή, το ποσοστό των μεγάλων και μικρών επιχειρήσεων, οι λόγοι για τους οποίους εφαρμόζουν ή δεν εφαρμόζουν την οδηγία και με ποιο αποτέλεσμα.

- Η Επιτροπή οφείλει να υλοποιήσει το πρόγραμμά της, όπως αυτό διατυπώνεται στην έκθεση της 3ης Σεπτεμβρίου 1998, για την ανάπτυξη ενός συνόλου κοινοτικών δεικτών για την αξιολόγηση των εθνικών πολιτικών. Τα στοιχεία για τη συγκρότηση των δεικτών αυτών θα προέλθουν φυσικά από τις στατιστικές για τα εργατικά ατυχήματα και τις επαγγελματικές ασθένειες. Αναφορικά με το θέμα αυτό, η ΟΚΕ κρίνει ότι προκειμένου να παρακολουθείται η αποτελεσματικότητα της ισχύουσας νομοθεσίας, θα ήταν σκόπιμο να συνεχίσουν οι εργασίες εναρμόνισης των ευρωπαΐκών στατιστικών δεδομένων για τα εργατικά ατυχήματα και τις επαγγελματικές ασθένειες που ξεκίνησε η Επιτροπή. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα ήταν εξίσου ευκταίο να θεσπισθεί κοινοτική ρύθμιση με σκοπό την μεταφορά των δεδομένων από τα κράτη μέλη προς τις υπηρεσίες της Κοινότητας. Εξάλλου, η ΟΚΕ κρίνει ότι τα στατιστικά δεδομένα θα πρέπει να καταρτίζονται με τρόπο ώστε να γίνεται διάκριση μεταξύ των δύο φύλων.

- Η συμβουλευτική επιτροπή για την ασφάλεια και την υγεία στο χώρο εργασίας εξέδωσε πρόσφατα μία εργασία σχετικά με τη λειτουργία των πολυεπιστημονικών προληπτικών υπηρεσιών και την πρακτική εφαρμογή της προστασίας της υγείας. Πρόκειται για ένα πρότυπο έρευνας το οποίο αξίζει να υποστηριχθεί και να διαδοθεί ευρύτερα. Κατ'αυτόν τον τρόπο θα επιτευχθεί η ανταλλαγή των ορθών πρακτικών, θα βελτιωθεί η εξακρίβωση της πρακτικής εφαρμογής και των αποτελεσμάτων της ισχύουσας νομοθεσίας και θα διευκολυνθεί η υποβολή προτάσεων για την προώθηση της βελτίωσης του επιπέδου προστασίας στο χώρο εργασίας.

- οι έρευνες του Ιδρύματος του Δουβλίνου σχετικά με τις συνθήκες εργασίας, τόσο για τις διάφορες κατηγορίες εργαζομένων όσο και για τις διάφορες μορφές εργασίας, συμβάλλουν στην ουσιαστική εξέταση της αποτελεσματικότητας των ευρωπαϊκών μέτρων και του βαθμού επίτευξης των επιδιωκόμενων στόχων.

3.3. Η εφαρμογή στις ΜΜΕ και στις μικροεπιχειρήσεις: σ'αυτήν την περίπτωση δεν πρόκειται για τη χάραξη ενός διπλού προτύπου ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης αλλά επιδιώκεται να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες των ΜΜΕ, οι αυξημένες τους ανάγκες για πληροφόρηση και κατάρτιση και οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν για να αντεπεξέλθουν στην εφαρμογή πολύπλοκων διοικητικών διαδικασιών. Θα πρέπει να υπενθυμισθεί ότι το άρθρο 118 Α προβλέπει την αποφυγή της επιβολής διοικητικών, οικονομικών και νομικών περιορισμών που θα μπορούσαν να παρεμβάλουν εμπόδια στη δημιουργία και ανάπτυξη ΜΜΕ.

3.3.1. Ο επιδιωκόμενος στόχος και ο προβλεπόμενος βαθμός ασφάλειας και προστασίας της υγείας πρέπει να είναι ο ίδιος για όλους τους εργαζόμενους. Ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνονται οι επιδιωκόμενοι στόχοι, ο τρόπος άσκησης του ελέγχου και ιδιαίτερα ο τρόπος με τον οποίο διοχετεύεται η πληροφορία και υποστηρίζονται οι εργαζόμενοι και οι επιχειρήσεις διαφέρει σαφώς ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης.

3.3.2. Οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ασκούν κριτική δεδομένου ότι οι νομικές διατάξεις δεν μπορούν στην πράξη να εφαρμοσθούν σε μικρές επιχειρήσεις. Αυτό αφορά κυρίως τις διοικητικές υποχρεώσεις οι οποίες επιβαρύνουν υπερβολικά τη νομοθεσία και συχνά δεν επιτρέπουν την πρόσβαση της πλειοψηφίας των επιχειρήσεων.

Οι αναλυτικότερες κατευθυντήριες γραμμές τεχνικού χαρακτήρα οι οποίες αναφέρονται στο σημείο 3.1.3 μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο βοηθητικό μέσο τόσο για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις όσο και για τον έλεγχο της εφαρμογής σε μικρές επιχειρήσεις.

3.3.3. Οι ΜΜΕ και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις θα επωφεληθούν ωστόσο πράγματι από την προσέγγιση αυτή με τη προϋπόθεση ότι τα κείμενα:

- θα είναι απλά και εφαρμόσιμα

- θα περιλαμβάνουν πρακτικές λύσεις·

- θα καταρτιστούν μετά από διαβουλεύσεις και σε συνεργασία με τις οργανώσεις των μικρομεσαίων επιχειρήσεων·

- θα διαδοθούν με τρόπους και μέσων των αρχών στις οποίες απευθύνονται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις·

- θα αναφέρονται σε επί μέρους δραστηριότητες: π.χ. συνεργείο, επιπλοποιείο, εστιατόριο κ.λ.π.

3.3.4. Τα μέσα πληροφόρησης και εποπτείας θα πρέπει να συνοδεύονται από ειδικά προγράμματα στήριξης, πρότυπα προγράμματα καθώς και από μέτρα ενσωμάτωσης στην επαγγελματική κατάρτιση (πρόγραμμα Leonardo).

4. Η σχέση μεταξύ της απασχολησιμότητας και της ασφάλειας/υγείας. Οικονομικό κόστος

4.1. Τα εργασιακά ατυχήματα και οι επαγγελματικές ασθένειες καθώς και άλλα προβλήματα σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια αποτελούν κατ'αρχήν ένα σοβαρό ανθρώπινο και κοινωνικό πρόβλημα για τα θύματα αλλά, συγχρόνως, αποτελούν σημαντικό οικονομικό κόστος τόσο για την κοινωνία όσο και για την ενδιαφερόμενη επιχείρηση.

Ο ευρωπαϊκός οργανισμός του Bilbao αφιέρωσε μία μελέτη στις οικονομικές επιπτώσεις της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας στους χώρους εργασίας στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε ορισμένα κράτη μέλη το κόστος ασθενειών που συνδέονται με τον τόπο εργασίας ανέρχονται στο 2,6 έως 3,8 % του ΑΕγχΠ. Θα πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι υπάρχουν διαφορές ως προς τη μέθοδο υπολογισμού με αποτέλεσμα η σύγκριση να είναι δύσκολη. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία της συγκέντρωσης αξιόπιστων και συγκρίσιμων στοιχείων ώστε να αναδειχθούν έτσι τα ποιο αποτελεσματικά συστήματα.

4.2. Η άσκηση αποτελεσματικής πολιτικής για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας δεν δικαιολογείται μόνο για ευνόητους ανθρωπιστικούς λόγους αλλά και για λόγους που αφορούν το οικονομικό κόστος των ατυχημάτων και των ασθενειών και συγχρόνως επειδή η πολιτική αυτή βελτιώνει την απασχολησιμότητα και την παραγωγικότητα των εργαζομένων και ωφελεί την απασχόληση. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι τα ζητήματα της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας στο χώρο εργασίας θα πρέπει να περιληφθούν σε μία από τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση στο άμεσο μέλλον. Επίσης, στο πλαίσιο της εν λόγω κατευθυντήριας γραμμής θα μπορούσαν να αναφέρονται παραδείγματα ορθών πρακτικών, υπό τη μορφή συγκριτικής ανάλυσης, ώστε ενισχυθεί η εφαρμογή των ήδη ισχυουσών κατευθυντήριων γραμμών. Ακόμη, θα πρέπει να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις των πολιτικών για την απασχόληση στους τομείς της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας. Όσον αφορά τις συνθήκες απασχόλησης τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών θα πρέπει να υπενθυμισθεί ότι ένας από τους κύριους στόχους των κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση είναι η ενίσχυση της ένταξης των γυναικών στην αγορά εργασίας. Το θέμα αυτό επισημαίνεται και στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ με θέμα τις "Προτάσεις και κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις πολιτικές για την απασχόληση των κρατών μελών το 2000"(10).

4.3. Είναι απαραίτητο να αναπτυχθούν δράσεις τόσο για τους εργοδότες όσο και για τους εργαζόμενους.

4.4. Ο εργοδότης, ο οποίος είναι υπεύθυνος για την οργάνωση της επιχείρησης είναι επίσης υπεύθυνος για τις συνέπειες που έχουν οι αποφάσεις που λαμβάνει στην ασφάλεια και στην υγεία των εργαζόμενων. Η ανάληψη αυτών των ευθυνών, που προβλέπεται από την οδηγία πλαίσιο της 12ης Ιουνίου 1989, προϋποθέτει ότι ο εργοδότης είναι σε θέση να επιλέγει τα πιο κατάλληλα μέτρα πρόληψης για την επιχείρησή του καθώς και τη μορφή οργάνωσης που θα επιτρέπει τόσο την εξασφάλιση της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων όσο και την προαγωγή της ανταγωνιστικότητας χωρίς να εμποδίζεται από ακατάλληλες ρυθμίσεις.

4.4.1. Οι κατάλληλες συνθήκες εργασίας αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών ποιότητας. Τα εργατικά ατυχήματα αλλά και τα άλλα προβλήματα υγείας και ασφάλειας αποτελούν κατ'αρχήν ανθρώπινο και κοινωνικό πρόβλημα αλλά συγχρόνως συνεπάγονται οικονομικό κόστος για την επιχείρηση λόγω της απουσίας των εργαζομένων, της μείωσης των εισφορών στα ασφαλιστικά συστήματα, των απωλειών στην παραγωγή και στην τεχνογνωσία.

Για τους λόγους αυτούς είναι απαραίτητο να αναπτυχθούν δράσεις και μέσα ώστε:

- να πεισθούν οι εργοδότες ότι οι κατάλληλες συνθήκες ασφάλειας και υγείας αποτελούν παράγοντα ανταγωνιστικότητας και ελκυστικότητας για την επιχείρηση και ότι μία ορθή πολιτική στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας είναι απόδειξη οικονομικής αποτελεσματικότητας·

- να ευαισθητοποιηθούν οι εργοδότες για την αναγκαιότητα ένταξης της πολιτικής για την ασφάλεια ως στοιχείου μίας γενικότερης πολιτικής·

- να τονισθεί η καθοριστική σημασία της οργάνωσης της εργασίας για την προώθηση της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας στο χώρο εργασίας·

- να υπογραμμισθεί η σημασία των υπηρεσιών πρόληψης και παρακολούθησης της κατάστασης της υγείας των εργαζομένων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ τονίζει τη σημαντική συμβολή της επαγγελματικής ιατρικής στη βελτίωση της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας(11). Κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους, οι υπηρεσίες πρόληψης και εποπτείας θα χρειασθούν να λαμβάνουν υπόψη ανάγκες σε πληροφόρηση και κατάρτιση οι οποίες κυμαίνονται ανάλογα με τις διάφορες ομάδες εργαζομένων.

Για το σκοπό αυτό χρειάζεται να γίνουν τα εξής:

- να καταγραφούν οι καλές πρακτικές που εφαρμόζονται στις επιχειρήσεις και να προβληθούν, ως παράδειγμα, τα αποτελεσματικά συστήματα. Διάφορες μελέτες που εκπονήθηκαν κατέδειξαν την παραδειγματική αξία:

- των συστημάτων συστηματικής αξιολόγησης των συνθηκών εργασίας που συνοδεύονται από την παροχή κινήτρων για την επίτευξη θετικών αποτελεσμάτων εκ μέρους των διαφόρων τμημάτων μίας επιχείρησης

- των συστημάτων διαχείρισης της ασφάλειας και της υγείας που έχουν ενταχθεί σε μία γενικότερη προσέγγιση

- των θετικών αποτελεσμάτων που έχουν επιτευχθεί στον τομέα της προσαρμογής των θέσεων απασχόλησης προκειμένου να καταστεί δυνατή η απασχόληση ηλικιωμένων ή ατόμων με ειδικές ανάγκες·

- ανάπτυξη και διάδοση της εφαρμογής κριτηρίων ορθών πρακτικών καθώς και μεθόδων αξιολόγησης της πολιτικής και της εφαρμογής μέτρων·

- την ανάδειξη του οφέλους μιας θετικής πολιτικής δεδομένου ότι η καλύτερη εκτίμηση του κόστους και οφέλους μπορεί να βοηθήσει στον προσανατολισμό των ατόμων που παίρνουν αποφάσεις. Τόσο η περαιτέρω έρευνα όσο και η ανάπτυξη απλών και πρακτικών μέσων για την αντικειμενική εκτίμηση κόστους και οφέλους αποτελεί προτεραιότητα προκειμένου να επιτευχθεί μια πιο συνειδητή επιλογή και λήψη αποφάσεων.

4.4.2. Οι εργαζόμενοι ή/και οι εκπρόσωποί τους πρέπει να συμμετέχουν συστηματικά στην προσέγγιση αυτή:

- θα πρέπει να διασφαλισθεί η συμμετοχή τους κατά την προετοιμασία, την εκτέλεση, την αξιολόγηση και την εναρμόνιση της πολιτικής σε κοινοτικό επίπεδο, μέσω των συμβουλευτικών επιτροπών και ιδιαίτερα της συμβουλευτικής επιτροπής για την ασφάλεια, την υγιεινή και την προστασία της υγείας στο χώρο εργασίας·

- μέσω της πληροφόρησης, της διαβούλευσης και της συμμετοχής που προβλέπεται στην οδηγία πλαίσιο της 12ης Ιουνίου 1989 καθώς και των επιμέρους οδηγιών·

- την ένταξη των πτυχών της ασφάλειας στην εκπαίδευση, κατάρτιση και στην επιμόρφωση. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΟΚΕ υποστηρίζει τη γνωμοδότηση της συμβουλευτικής επιτροπής για την ασφάλεια, την υγιεινή και την προστασία της υγείας στο χώρο εργασίας (doc 070/2/97). Επίσης, υπενθυμίζεται η γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 30ης Ιουνίου 1993 για την κατάρτιση στον τομέα της ασφάλειας και της προστασίας της υγείας στην οποία εξετάζονται μεταξύ άλλων:

- ο μελλοντικός πολίτης (που βρίσκεται ακόμη στη βασική μέση εκπαίδευση)

- ο μελλοντικός εργαζόμενος

- ο εργαζόμενος που αρχίζει τη σταδιοδρομία του στην επιχείρηση

- η ιεραρχία

- οι εκπρόσωποι των εργαζομένων οι οποίοι εκτελούν ειδικά καθήκοντα και στον τομέα της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας.

4.4.3. Στα πλαίσια αυτών των σημαντικών εργασιών μελέτης επί της ευαισθητοποίησης και πληροφόρησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, από την οποία η ΟΚΕ ζητά να διενεργήσει συγκριτικές μελέτες ορθής πρακτικής. Ο οργανισμός του Bilbao μπορεί να αναλάβει τις προπαρασκευαστικές εργασίες σχετικά με την έρευνα, την καταγραφή και τη διάδοση των ορθών πρακτικών, τα προγράμματα κατάρτισης κ.λ.π. Τα κράτη μέλη είναι στη συνέχεια υπεύθυνα για την διάδοση των πληροφοριών αυτών μέσω των κατάλληλων διαύλων.

5. Η αντιμετώπιση των νέων κινδύνων

5.1. Ο κόσμος της εργασίας έχει υποστεί πολυάριθμες μεταβολές. Η οργάνωση της εργασίας έχει διαφοροποιηθεί. Στους κόλπους της ίδιας επιχείρησης υπάρχουν διαφορετικά συστήματα εργασίας με διαφορετικά ωράρια. Η πληροφορική μετέβαλε το περιεχόμενο των εργασιών αλλά και τις μεθόδους εργασίας. Το καθεστώς των εργαζομένων διαφοροποιήθηκε επίσης: η εργασία με μερική απασχόληση, η προσωρινή απασχόληση και η αναπληρωματική απασχόληση διαδίδονται ολοένα ευρύτερα. Επίσης, αναπτύσσονται διαρκώς τόσο η τηλεργασία όσο και η συμπληρωματική απασχόληση. Η σύνθεση του εργατικού δυναμικού έχει επίσης τροποποιηθεί, ενώ διαπιστώνεται αύξηση της απασχόλησης των γυναικών. Ακόμη, διαπιστώνεται η γήρανση των απασχολούμενων, ενώ ολοένα και μεγαλύτερο μέρος της απασχόλησης μετατίθεται στον τεταρτογενή τομέα λόγω της ανάπτυξης των υπηρεσιών. Μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων περιορίζει τις βασικές του δραστηριότητες και αναθέτει έναν ορισμένο αριθμό δραστηριοτήτων σε υπεργολαβία κυρίως σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Το ποσοστό των μικρομεσαίων επιχειρήσεων αυξάνεται διαρκώς. Οι επιχειρήσεις υιοθέτησαν μεθόδους διαχείρισης πιο αποκεντρωμένες. Όλες αυτές οι μεταβολές επηρέασαν τις μεθόδους εργασίας και συνεπώς τις συνθήκες ασφάλειας και υγιεινής στο χώρο εργασίας.

5.1.1. Σε ορισμένες χώρες παρατηρείται μία ανησυχητική ανάπτυξη της λαθραίας εργασίας, στο πλαίσιο της οποίας δεν λαμβάνονται υπόψη οι απαιτήσεις ασφάλειας και προστασίας της υγείας στο χώρο εργασίας. Το φαινόμενο αυτό αποτέλεσε αντικείμενο ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τη λαθραία εργασία, στην οποία προβλέπεται η υιοθέτηση μίας στρατηγικής για την καταπολέμηση του εν λόγω φαινομένου, με την οποία η ΟΚΕ συμφωνεί πλήρως όπως αναφέρει και στη γνωμοδότησή της της 27ης Ιανουαρίου 1999(12).

5.2. Θα ήταν υπερβολικά περιοριστικό να εξαχθεί από τις εξελίξεις αυτές, που αναφέρονται στο σημείο 5.1, το συμπέρασμα ότι συνεπάγονται αυξημένους κινδύνους. Οι οικονομικές συνθήκες αναγκάζουν τις επιχειρήσεις να θέτουν σε κίνηση σε μία μόνιμη διαδικασία εκσυγχρονισμού και προσαρμογής της διαχείρισης και της οργάνωσης της εργασίας. Από αυτή την άποψη, οι επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες συνοδεύονται συχνά με τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Αντίθετα, οι νέες μορφές εργασίας ανταποκρίνονται τόσο στις ανάγκες ελαστικότητας των ίδιων των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων.

5.3. Μολονότι δεν μπορεί να ειπωθεί ότι οι μεταβολές αυτές συνεπάγονται μόνο κινδύνους, είναι ωστόσο αδιαμφισβήτητο ότι προκάλεσαν νέους κινδύνους για τους εργαζόμενους. Οι κίνδυνοι αυτοί δεν ταυτίζονται ωστόσο με τα κλασσικά εργατικά ατυχήματα και τις επαγγελματικές ασθένειες. Αυξάνονται οι περιπτώσεις ψυχολογικών και κοινωνικών συμπτωμάτων. Το άγχος είναι πλέον διαδεδομένο φαινόμενο, μεταξύ άλλων όσον αφορά το διευθυντικό προσωπικό και τα στελέχη. Οι εργαζόμενοι είναι εξαντλημένοι και δεν είναι πλέον σε θέση να ανταποκριθούν στις προκλήσεις.

5.3.1. Οι γυναίκες, οι νέοι, τα άτομα με ειδικές ανάγκες(13), οι διακινούμενοι εργαζόμενοι και οι ανειδίκευτοι αποτελούν τις πλέον ευπαθείς κατηγορίες, με αποτέλεσμα να χαρακτηρίζονται, συχνά, στην αγορά εργασίας ως ομάδες υψηλού κινδύνου.

5.4. Τα κλασσικά προστατευτικά μέτρα είναι λιγότερα αποτελεσματικά όταν εφαρμόζονται σε νέες συνθήκες και μορφές εργασίας. Το ζητούμενο είναι πώς μπορούν να προστατευθούν αποτελεσματικά οι εργαζόμενοι και ποιες πρακτικές λύσεις πρέπει να εφαρμοσθούν προκειμένου να επιτευχθούν οι επιδιωκόμενοι στόχοι μέσω π.χ.:

- της συγκέντρωσης στοιχείων, της αντικειμενικής εξέτασης των προβλημάτων, της σύγκρισης δεικτών·

- της ανάπτυξης προσαρμοσμένων βοηθητικών μέσων προσαρμοσμένων στις ανάγκες των ενδιαφερομένων στις δραστηριότητες και στις μορφές εργασίας.

5.5. Το ισχύον γενικό νομικό πλαίσιο και οι στόχοι του έχουν χαραχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Θα πρέπει ωστόσο να επαληθεύεται στην πράξη διαρκώς ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνονται τα αποτελέσματα με τις νέες μορφές εργασίας, με τη μεταβαλλόμενη σύνθεση του πληθυσμού και με τους νέους κινδύνους.

Κατά πρώτο λόγο, θα πρέπει να παρακολουθούνται και να αναπροσαρμόζονται σε μόνιμη βάση οι τεχνικές πτυχές της ισχύουσας νομοθεσίας που αφορούν:

- τα νέα προϊόντα και τις νέες παραγωγικές διαδικασίες·

- τις νέες μεθόδους κατάρτισης σχετικά με τους κινδύνους που εγκυμονούν τα υφιστάμενα προϊόντα και οι μέθοδοι επεξεργασίας (π.χ. ΟΡS και μεταλλικές ίνες)·

- την παροχή νέας εκπαίδευσης σχετικά με ορισμένες ασθένειες όπως οι μυϊκές και οι οστεϊκές ασθένειες.

ώστε να προσαρμόζονται οι επιδιωκόμενοι στόχοι στις εξελίξεις της νομοθεσίας και της τεχνολογίας, ιδιαίτερα όσον αφορά τον καθορισμό οριακών τιμών.

5.6. Επιπλέον, είναι απαραίτητο να εξετασθεί εάν κατά την εφαρμογή της βασικής νομοθεσίας σε αυτές τις νέες μορφές εργασίας δημιουργούνται προβλήματα εφαρμογής και ποια βοηθητικά μέσα και λύσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Τα προβλήματα αυτά μπορούν να παρουσιασθούν στους ακόλουθους τομείς:

- της προστασίας της υγείας·

- της ενημέρωσης και της κατάρτισης των εργαζομένων·

- της παρακολούθησης των ενδεχόμενων κινδύνων νέων προϊόντων και παραγωγικών διαδικασιών.

5.6.1. Προς το σκοπό αυτό θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στους τομείς της προσωρινής εργασίας, της εργασίας με συμβάσεις έκτακτης απασχόλησης με μικρή διάρκεια και των εργασιών που εκτελούνται με τη μέθοδο της υπεργολαβίας. Πράγματι, στις περιπτώσεις αυτές επικρατούν ειδικές συνθήκες που καθιστούν ιδιαίτερα δύσκολη την ενσωμάτωση του εργαζομένου στο εργασιακό περιβάλλον για τους ακόλουθους λόγους:

- την ευθύνη για τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν και τον έλεγχό τους έχουν περισσότεροι του ενός εργοδότες·

- οι εργαζόμενοι αλλάζουν συχνότερα από ό,τι σε άλλες περιπτώσεις χώρο εργασίας με αποτέλεσμα να πρέπει να προσαρμόζονται κάθε φορά στο νέο περιβάλλον στο οποίο καλούνται να εργασθούν.

Προκειμένου να διασφαλισθεί η ύπαρξη του κατάλληλου επιπέδου προστασίας απαιτείται η λήψη κατάλληλα προσαρμοσμένων και εφαρμόσιμων, στην πράξη, μέτρων σχετικά με:

- την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των διαφόρων εργοδοτών και του εργαζομένου σχετικά με τους κινδύνους και τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης εργασίας·

- την παροχή σαφών οδηγιών σχετικά με την εκτέλεση της κάθε εργασίας·

- τη συνεχή κατάρτιση·

- την ιατρική παρακολούθηση και τη διενέργεια ελέγχων σχετικά με την πιθανή έκθεση του εργαζομένου σε επικίνδυνα προϊόντα ή παράγοντες και

- την επιδημιολογική έρευνα.

Τα συμπεράσματα που έχουν εξαχθεί στα διάφορα κράτη μέλη από τις ήδη υφιστάμενες πρακτικές, εμπειρίες και έρευνες θα πρέπει να ανταλλάσσονται ώστε να καταστεί δυνατή η υιοθέτηση μίας αποτελεσματικότερης προσέγγισης.

5.7. Τα υψηλά ποσοστά τόσο των εργαζομένων που αλλάζουν θέση απασχόλησης όσο και αυτών που απουσιάζουν συχνά από την εργασία τους οφείλονται σε αρκετές περιπτώσεις στις άσχημες συνθήκες εργασίας που επικρατούν, αλλά συνήθως οι συνθήκες εργασίας δεν αποτελούν τη μοναδική αιτία εμφάνισης των εν λόγω φαινομένων. Συμπτώματα ψυχολογικού και κοινωνικού χαρακτήρα, όπως το άγχος και η εξάντληση, συνδέονται, ωστόσο, άμεσα με τις συνθήκες εργασίας. Η αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού αποτελεί μέρος της σωστής διαχείρισης. Ο ρόλος και η ευθύνη των επιχειρήσεων σε σχέση με αυτούς τους κινδύνους υγείας δεν είναι ωστόσο σαφώς αποδεδειγμένος όπως στην περίπτωση των κλασσικών κινδύνων στον χώρο εργασίας. Τα φαινόμενα αυτά επηρεάζονται και από την ιδιωτική ζωή (οικογένεια, ανακατανομή του ρόλου των φύλων στο πλαίσιο της οικογένειας) τη βασική κατάρτιση, τις δυνατότητες επιμόρφωσης και τις υφιστάμενες δυνατότητες απασχόλησης. Παράλληλα με τις προσπάθειες που απαιτούνται από τις επιχειρήσεις και τους εργαζόμενους θα πρέπει να λαμβάνονται μέτρα και σε άλλους τομείς ώστε οι προσπάθειες αυτές των επιχειρήσεων να μην εκμηδενίζονται από μία έλλειψη μιας γενικότερης προσέγγισης.

Για το σκοπό αυτό, απαιτείται η λήψη μέτρων στους χώρους εργασίας, στην οικογένεια, στο σχολείο και, συνεπώς, χρειάζεται μία γενικότερη προσέγγιση εκ μέρους της Επιτροπής (βλ. 2.3.2). Η λήψη μεμονωμένων μέτρων αποδεικνύεται λιγότερο αποτελεσματική.

5.8. Όσον αφορά την αντιμετώπιση των νέων κινδύνων και μορφών εργασίας υπάρχουν πολυάριθμες πρωτοβουλίες στα επιμέρους κράτη μέλη οι οποίες δοκιμάζονται στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης προσέγγισης σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους.

Όσον αφορά την ανάληψη δεσμεύσεων εκ μέρους των κοινωνικών εταίρων μπορούν να αναφερθούν τα ακόλουθα παραδείγματα(14):

- Κάτω Χώρες: το πρόγραμμα δράσης 2002, με το οποίο οι κοινωνικοί εταίροι προσδιόρισαν τα κυριότερα θέματα που θα αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγματεύσεων κατά τα επόμενα έτη, καλεί τους κοινωνικούς εταίρους να εξετάσουν προσεκτικά και κατά προτεραιότητα τα προβλήματα του άγχους και της βελτίωσης των συνθηκών εργασίας. Πολλές κλαδικές συλλογικές συμβάσεις κάλυψαν το εν λόγω θέμα. Θα πρέπει επίσης να τονισθούν οι πολύ άριθμες κλαδικές συμβάσεις που συνάφθηκαν βάσει των οποίων κινητοποιούνται οι δημόσιες αρχές, οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι για την καταπολέμηση ορισμένων ειδικών κινδύνων.

- Βέλγιο: οι κοινωνικοί εταίροι προέβησαν στις 30 Μαρτίου 1999 στη σύναψη μίας διεπαγγελματικής συλλογικής σύμβασης σχετικά με την πολιτική πρόληψη του άγχους στην εργασία. Δυνάμει της εν λόγω σύμβασης ο εργοδότης συμβουλεύεται την επιτροπή ασφάλειας και υγιεινής σχετικά με την πολιτική που θα πρέπει να ακολουθήσει. Επίσης, θα πρέπει να επισημανθεί η δημιουργία από τους κοινωνικούς εταίρους των διαφόρων τομέων της ομάδας "Πρόληψη και Προσωρινή Εργασία", στόχος της οποίας είναι η ευαισθητοποίηση και η παροχή συμβουλών προς τις επιχειρήσεις στον τομέα της πρόληψης.

- Δανία: οι εργοδοτικές οργανώσεις και οι οργανώσεις των εργαζομένων προέβησαν στη σύναψη εθνικής σύμφωνίας με στόχο τον περιορισμό της μονοτονίας και της διαρκούς επανάληψης κατά τη διάρκεια της εργασίας.

- Σουηδία: οι κοινωνικοί εταίροι προέβησαν στη σύναψη συμφωνίας σχετικά με τη σύσταση περιφερειακών αντιπροσωπειών πρόληψης.

Όσον αφορά τις πρόσφατες πρωτοβουλίες που ανέλαβαν τα κράτη μέλη, θα πρέπει να σημειωθεί το πρόγραμμα που έθεσε σε εφαρμογή η κυβέρνηση της Πορτογαλίας με σκοπό τη βελτίωση της υγιεινής και της ασφάλειας στους χώρους εργασίας, μέσω της παροχής κινήτρων προς τους εργοδότες που ανέλαβαν προσπάθειες που μπορούν να θεωρηθούν ότι αποτελούν ορθές πρακτικές.

5.9. Με βάση την καταγραφή των δραστηριοτήτων αυτών, των ορθών πρακτικών και των αποτελεσμάτων των θετικών πρωτοβουλιών η Επιτροπή θα είναι σε θέση, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, να προβεί σε αξιολόγηση, να προσαρμόσει τη νομοθεσία όπου αυτό είναι απαραίτητο, να αναπτύξει περαιτέρω βοηθητικά μέσα και να τα κοινοποιήσει καθώς και να ενσωματώσει τα μέτρα αυτά στα ισχύοντα ή σε νέα προγράμματα ενίσχυσης.

6. Συμπεράσματα

- Η προώθηση της ασφάλειας και της υγείας στους χώρους εργασίας θα πρέπει να αποτελέσει στόχο προτεραιότητας των δημόσιων αρχών, των κοινωνικών εταίρων, των εργοδοτών και των εργαζομένων. Ο στόχος αυτός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη προτεραιότητα εάν ληφθούν υπόψη οι ριζικές μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στον κόσμο της εργασίας. Η προσέγγιση που μπορεί να συμβάλει κατά τον καλύτερο τρόπο στην υλοποίηση του εν λόγω ζωτικής σημασίας στόχου είναι αυτή που βασίζεται στη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση όλων των ενδιαφερομένων μερών τόσο σε κοινοτικό όσο και σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

- Χωρίς να επηρεασθεί αρνητικά η νομοθετική δραστηριότητα που παραμένει τόσο σημαντική όσο και απαραίτητη για οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους, οι μη νομοθετικές δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να προωθηθούν και να αναβαθμισθούν περισσότερο μέσω ενημερωτικών δραστηριοτήτων, δραστηριοτήτων ευαισθητοποίησης κατάρτισης και ανταλλαγής πληροφοριών.

- Η αποτελεσματικότητα της νομοθεσίας θα ευνοηθεί από κείμενα τα οποία θα στηρίζονται σε μία καλύτερη κατανομή των ρόλων μεταξύ του ευρωπαϊκού και εθνικού επιπέδου, θα καθορίζουν σαφείς στόχους σε κοινοτικό επίπεδο και θα αναθέτουν την εφαρμογή της νομοθεσίας στις εθνικές αρχές μέσω εγγυήσεων όσον αφορά τον έλεγχο.

- Προκειμένου να διασφαλισθεί μία καλύτερη σύνδεση μεταξύ της απασχολησιμότητας, της ασφάλειας και της υγιεινής στο χώρο εργασίας χρειάζεται επειγόντως να αναπτυχθούν δραστηριότητες ευαισθητοποίησης και κατάρτισης τόσο όσον αφορά τους εργοδότες όσο και τους εργαζόμενους.

- Η εφαρμογή της νομοθεσίας στους νέους κινδύνους απαιτεί τη διαρκή αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς των μέτρων που λαμβάνονται και την προσαρμογή της νομοθεσίας η οποία πρέπει να στηρίζεται σε μία ανάλυση των ορθών πρακτικών στα κράτη μέλη. Στο πλαίσιο της εφαρμογής της μεθόδου των συγκριτικών αναλύσεων θα πρέπει να εξετάζονται τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα και ιδιαίτερα οι πρακτικές που θέτουν σε εφαρμογή οι κοινωνικοί εταίροι.

Βρυξέλλες, 8 Δεκεμβρίου 1999.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

(1) P.E. 228.815/def.

(2) ΕΕ C 39 της 12.2.1996.

(3) ΕΕ C 249 της 13.9.1993.

(4) ΕΕ C 268 της 14.10.1991.

(5) ΕΕ C 307 της 19.11.1984.

(6) COM(1998) 511 τελικό.

(7) COM(1998) 511 τελικό - σ. 5-6.

(8) ΕΕ C 249 της 13.9.1993.

(9) Όπως πρ.

(10) ΕΕ C 368 της 20.12.1999.

(11) ΕΕ C 307 της 19.11.1984.

(12) ΕΕ 101 της 12.4.1999.

(13) Θα πρέπει να αναφερθεί σχετικά η συλλογή ορθών πρακτικών σχετικά με την απασχόληση ατόμων με ειδικές ανάγκες, που δημοσιεύθηκε με πρωτοβουλία των ευρωπαϊκών κοινωνικών εταίρων, της Unice, της ΟΚΕ και της CEEP, με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η εν λόγω συλλογή περιλαμβάνει κυρίως παραδείγματα επαγγελματικής επανένταξης.

(14) Βλέπε επίσης τα παραδείγματα ορθών πρακτικών που περιλαμβάνονται στη σελίδα στο Διαδίκτυο του Οργανισμού Γραφείου για την Ασφάλεια και την Υγεία στο χώρο Εργασίας του Bilbao.