EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 44/1

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Πράσινη Βίβλος — “Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας: Νέες προοπτικές”»

COM(2007) 161 τελικό

(2008/C 44/01)

Στις 4 Απριλίου 2007 και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης ΕΚ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το ακόλουθο θέμα «Πράσινη Βίβλος — “Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας: Νέες προοπτικές”».

Το ειδικευμένο τμήμα Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Οκτωβρίου με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. WOLF.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, κατά την 439η σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Οκτωβρίου 2007 (συνεδρίαση της 24ης Οκτωβρίου), υιοθέτησε με 107 ψήφους υπέρ και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύνοψη και συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι είναι απαραίτητο και επείγον να ενισχυθούν σημαντικά τα υφιστάμενα μέτρα για την έρευνα και την ανάπτυξη (Ε&Α) στην Ευρώπη, να βελτιωθεί το απαραίτητο πλαίσιο και να διαμορφωθούν οι κατάλληλες οικονομικές συνθήκες. Εκτός από αξιόλογα κοινοτικά, εθνικά και βιομηχανικά προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης, χρειαζόμαστε μια ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά έρευνας και ανάπτυξης, προκειμένου να αξιοποιηθεί καλύτερα και να απελευθερωθεί το υφιστάμενο και το μελλοντικό δυναμικό: αυτός είναι και ο ορισμός του ευρωπαϊκού χώρου έρευνας.

1.2 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόθεση της Επιτροπής όσον αφορά την ενίσχυση και την περαιτέρω ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας Είναι σε μεγάλο βαθμό σωστοί οι στόχοι που θέτει και σωστές οι προτάσεις που διατυπώνει η Επιτροπή και αξίζει να υποστηριχθούν. Χρειάζεται, ωστόσο να συμπληρωθούν και σε ορισμένες περιπτώσεις να διευκρινισθούν ή να διατυπωθούν σαφέστερα.

1.3 Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με το στόχο να δημιουργηθεί μια ελκυστική για τους ερευνητές ευρωπαϊκή αγορά εργασίας η οποία επιπλέον όχι μόνο θα διευκολύνει και θα επιβραβεύει την κινητικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο έχουν πρωταρχική σημασία θέματα όπως η μορφή των συμβάσεων εργασίας, το ελκυστικό επίπεδο μισθού, η διασφάλιση κοινωνικών δικαιωμάτων και παροχών που να μπορούν να μεταφερθούν σε οποιοδήποτε κράτος μέλος, η συνοχή της οικογένειας Διαπιστώνεται σημαντική καθυστέρηση στα θέματα αυτά, κυρίως σε επίπεδο κρατών μελών! Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση κυρίως στα κράτη μέλη και στους ενδιαφερόμενους κοινωνικούς εταίρους να εξαλείψουν αυτή την καθυστέρηση και να προσφέρουν ιδιαίτερα στους νέους επιστήμονες ενδιαφέρουσες επαγγελματικές δυνατότητες, οι οποίες να μπορούν να συγκριθούν με άλλες δυνατότητες σταδιοδρομίας που προσφέρονται σε επιστήμονες υψηλών προσόντων. Αυτό θα ενθαρρύνει περισσότερους νέους να επενδύσουν ενέργεια και χρόνο σε εξαιρετικά απαιτητικές και εξειδικευμένες σπουδές και συνεπώς να συμβάλουν στην εξάλειψη της απειλής του ελλείμματος σε ειδικευμένο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό και σε απόφοιτους ανώτατων σχολών στην Ευρώπη.

1.4 Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει το στόχο της Βαρκελώνης, όπως διατυπώθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Ωστόσο, με βάση τις ισχύουσες αποφάσεις, η Κοινότητα θα συμμετάσχει μόνο σε ποσοστό 2 % περίπου (δηλαδή μόνο κατά 1 πεντηκοστό!) στις επενδύσεις για την έρευνα και την ανάπτυξη του στόχου της Βαρκελώνης. Συνεπώς, το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής υποχρέωσης για την επίτευξη του στόχου της Βαρκελώνης εναπόκειται στα κράτη μέλη, η οικονομική υποχρέωση στη βιομηχανία Οι συστάσεις της ΕΟΚΕ απευθύνονται κυρίως στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη, έτσι ώστε να καταβάλουν το καθένα από την πλευρά του, κάθε προσπάθεια, με σκοπό να επαναφέρουν στην παγκόσμια κορυφή την ευρωπαϊκή έρευνα και ανάπτυξη και να λάβουν όλα τα υπόλοιπα μέτρα που απαιτούνται γι' αυτό.

1.5 Συνεπώς, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την σύστασή της να αυξηθεί η συμβολή της ΕΕ τουλάχιστον στο 3 % των δαπανών Ε&Α ώστε να ενισχυθεί το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα που προκύπτει από την κοινοτική στήριξη της έρευνας για τις απαραίτητες επενδύσεις των κρατών μελών και της βιομηχανίας στην έρευνα. Επιπλέον, προτείνει να προστεθεί ένα μερίδιο από τα διαρθρωτικά ταμεία για μέτρα υποδομής στον τομέα Ε&Α και να ενισχυθούν οι δυνατότητες στήριξης από την ΕΤΕ Η σύσταση αυτή καθίσταται ακόμη πιο επείγουσα λόγω του ολοένα σοβαρότερου ενεργειακού και κλιματικού ζητήματος, στο οποίο επί μακρόν δεν είχε δοθεί η δέουσα σημασία.

1.6 Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με το στόχο της δημιουργίας επιστημονικών και τεχνικών υποδομών έρευνας παγκόσμιας εμβέλειας, οι οποίες πρέπει να χρηματοδοτούνται με τρόπο βιώσιμο και αξιόπιστο. Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία και το νόημα αυτών των επενδύσεων αποτελεί η συμμετοχή των σχετικών ιδρυμάτων και ομάδων πανεπιστημίων των κρατών καθώς και η μεγαλύτερη συμμετοχή της βιομηχανίας στα τεχνικά έργα Μόνο με το συνδυασμό αυτών των παραγόντων θα προκύψει ένα ολοκληρωμένο σύνολο και ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.

1.7 Η ΕΟΚΕ στηρίζει το στόχο της ενίσχυσης των ερευνητικών ιδρυμάτων αλλά και των ομοσπονδιών τους διότι αποτελούν τους ουσιαστικούς φορείς και εμπνευστές της έρευνας και της ανάπτυξης Οι φορείς αυτοί χρειάζονται σταθερές δυνατότητες πιο μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, κατάλληλο εξοπλισμό και ανάλογη διακριτική ευχέρεια όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων. Προϋποθέσεις για αυτά είναι μια υψηλότερη ίδια ευθύνη για τη χρήση των πόρων, ένα πιο αξιόπιστο, επαρκές μερίδιο βασικής χρηματοδότησης, πλήρης χρηματοδότηση έργων, δυνατότητα μεταφοράς των ετήσιων προϋπολογισμών, εξάλειψη του ανασταλτικού για την πρόοδο διοικητικού φόρτου των συνεργατών στην έρευνα και τη διδασκαλία, κίνητρα και χρηματοδότηση αιχμής μέσω επαρκώς μακροπρόθεσμων πρόσθετων χορηγήσεων στην έρευνα που να προσανατολίζονται στον ανταγωνισμό.

1.8 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι οι κοινές τεχνολογικές πρωτοβουλίες και οι τεχνολογικές πλατφόρμες είναι σημαντικά μέσα για τη δημιουργία τεχνολογικής καινοτομίας σε στρατηγικούς ερευνητικούς τομείς. Στις απαραίτητες εταιρικές σχέσεις δημόσιου — ιδιωτικού τομέα και στα κοινοτικά ερευνητικά προγράμματα, είναι επίσης ουσιαστικό να καταστεί δυνατή η συμμετοχή των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. (ΜΜΕ) Η κοινότητα της γνώσης και της καινοτομίας (KICs) του Ευρωπαϊκού Τεχνολογικού Ινστιτούτου (ΕΤΙ) που θα δημιουργηθεί, θα πρέπει να αξιοποιήσει τις σχετικές εμπειρίες. Αξιόλογη εξάλλου συμβολή μπορούν επίσης να προσφέρουν οι εμπειρίες που έχουν αποκτηθεί με τα έργα ERA-Net και CORNET καθώς και με τις συσπειρώσεις EUREKA.

1.9 Η ΕΟΚΕ στηρίζει το στόχο να ανοίξει ο Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας στον κόσμο. Ωστόσο, η ελκυστικότητά του αποτελεί αποφασιστικό κριτήριο: μόνον όταν εκλείψει, όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά, η λυπηρή τάση της διαρροής εγκεφάλων που παρατηρείται σήμερα όσον αφορά τους πιο αποδοτικούς και επιτυχημένους επιστήμονες και μηχανικούς, θα μπορέσει να θεωρηθεί ότι ολοκληρώθηκε η εν λόγω προσπάθεια. Για να επιτευχθεί αυτό πρέπει να διασφαλίζεται η ύπαρξη όλων των ουσιαστικών παραγόντων: επίπεδο, μέσα, συνθήκες εργασίας, δυνατότητες εξέλιξης και ελευθερία κίνησης, αμοιβή, αξιόπιστο πολιτικό πλαίσιο και κοινωνική αναγνώριση.

1.10 Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη μέθοδο του ανοιχτού συντονισμού μέσω της οποίας αξιολογούνται οι στόχοι και οι πολιτικές στρατηγικής σημασίας των κρατών μελών και ανταλλάσσονται οι σχετικές εμπειρίες, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται συνεκτικότητα και η βέλτιστη ευρωπαϊκή πολιτική για την έρευνα. Αντίθετα, πρέπει να αποφευχθεί η επιβολή λεπτομερούς συντονισμού της ευρωπαϊκής έρευνας από την κορυφή προς τη βάση, ακόμη και σε επίπεδο ερευνητικών ιδρυμάτων ή επιχειρήσεων, με πρόσχημα το στόχο της γενικότερης ενοποίησης. Συνεπώς, πρέπει να αποφευχθεί η εντύπωση ότι η Επιτροπή επιδιώκει μια συγκεντρωτική καθοδήγηση της ευρωπαϊκής έρευνας. Στόχος είναι η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ κοινοτικού πλαισίου, αυτονομίας και δυνατότητας λήψης αποφάσεων από τα κράτη μέλη καθώς και θεσμικής και ατομικής δυνατότητας πρωτοβουλίας και σχεδιασμού. Μόνο μέσω μιας πολυμορφίας μεθόδων, προσεγγίσεων και επιλογής αντικειμένου θα επιτευχθούν τα καλύτερα αποτελέσματα και οι καλύτερες διαδικασίες και καινοτομίες.

1.11 Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τις παλαιότερες προειδοποιήσεις της για την εξάλειψη της γραφειοκρατίας. Συνιστά γι' αυτό να συμπεριληφθεί στη μελλοντική ατζέντα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας η εξάλειψη της γραφειοκρατίας ως περαιτέρω σημαντικός πολιτικός στόχος. Τούτο σημαίνει ότι πρέπει να αναπτυχθούν, από κοινού με τα κράτη μέλη και τα ερευνητικά ιδρύματα, τρόποι απλούστευσης των υπερβολικών ρυθμίσεων, των ποικίλων υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων σε ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό και θεσμικό επίπεδο, των διαδικασιών αίτησης, πραγματογνωμοσύνης, αξιολόγησης και έγκρισης κτλ και περιορισμού τους στο ελάχιστο. Ακόμη και ο ανταγωνισμός για την προώθηση της αριστείας αυξάνει καταρχάς το χρόνο που σπαταλούν οι ερευνητές σε γραφειοκρατικές διαδικασίες. Γι' αυτό καθίσταται ακόμη πιο σημαντικό να επιτευχθεί μια εύλογη λύση μέσω της μείωσης και απλούστευσης των διαδικασιών. Ο φόβος της αποτυχίας δεν πρέπει να οδηγεί στην υπέρμετρη ρύθμιση και την παράλυση των πάντων.

1.12 Η ΕΟΚΕ κρίνει απαραίτητο οι χρηματοδοτικοί οργανισμοί και ιδίως η Επιτροπή να διαθέτουν προσωπικό υψηλής επιστημονικής ειδίκευσης και εμπειρίας, το οποίο να είναι άριστα εξοικειωμένο με τον εκάστοτε τομέα, τις ιδιαιτερότητές του και την δική του «κοινότητα» και να παραμένουν επί μακρόν στη θέση του (στη συγκεκριμένη περίπτωση, η συχνή εναλλαγή υπαλλήλων είναι αντιπαραγωγική!).

1.13 Η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης να συμπληρωθεί ο ΕΧΕ από έναν Ευρωπαϊκό Χώρο Γνώσης με στόχο τη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής κοινωνίας της γνώσης. Τούτο απαιτεί μια θεμελιωμένη, ευρεία εκπαίδευση όλων των πολιτών καθώς και εξειδικευμένη και υψηλής ποιότητας πρόσθετη εκπαίδευση για τους επιστήμονες και τους μηχανικούς. Με τούτο σχετίζεται και η κατάλληλη «διαχείριση της γνώσης», Η έρευνα και η ανάπτυξη βασίζονται στην υφιστάμενη γνώση προκειμένου να δημιουργήσουν νέα.

1.14 Η ΕΟΚΕ συστήνει να διαμορφωθούν, σαφείς και κατανοητοί κανόνες για τα ποικίλα μέσα της χρηματοδότησης και του συντονισμού κοινοτικής Ε&Α. καθώς επίσης μια κατανοητή, συνοπτική παρουσίαση (και εγχειρίδιο χρήσης) όλων των υφιστάμενων μέσων και τρόπων προώθησης και συντονισμού των στόχων Ε&Α που διαθέτει η Επιτροπή. Με τον τρόπο αυτό θα καταστεί σαφές εάν ο αυξανόμενος αριθμός τους επιτρέπει ακόμη την σαφή διάκριση και τον διαχωρισμό των αρμοδιοτήτων και εάν παραμένουν σαφείς και διαχειρήσιμες τόσο από τους πιθανούς χρήστες όσο και από τους υπαλλήλους της Επιτροπής ή ακόμη εάν χρειάζεται επανοργάνωση.

1.15 Πολλά από τα ζητήματα που εξετάζονται στην Πράσινη Βίβλο απαιτούν μια διαφοροποιημένη προσέγγιση. Η ΕΟΚΕ αναφέρεται σε αυτά καθώς και σε περαιτέρω πτυχές στο συνολικό κείμενο της γνωμοδότησής της.

2. Ανακοίνωση της Επιτροπής

2.1 Η Ανακοίνωση της Επιτροπής βασίζεται στις συζητήσεις και αποφάσεις που ελήφθησαν για το ισχύον 7ο πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα και την ανάπτυξη (Ε&Α), στα θέματα έρευνας που έχουν επιλεγεί (τα αποκαλούμενα ειδικά προγράμματα), στα διαθέσιμα μέσα και στους κανόνες συμμετοχής. Γι' αυτό, η Επιτροπή δεν εξετάζει σε αυτή την ανακοίνωση το περιεχόμενο της έρευνας αλλά αποκλειστικά τους στρατηγικούς στόχους του ΕΧΕ.

2.2 Ύστερα από μια ιστορική συνοπτική παρουσίαση, τα καθήκοντα και οι στόχοι του ΕΧΕ εξετάζονται και αξιολογούνται με βάση την ισχύουσα κατάσταση και προσαρμόζονται στις νέες εξελίξεις. Αφετηρία της ανακοίνωσης είναι η σημασία της ευρωπαϊκής έρευνας και ανάπτυξης για τη στρατηγική της Λισαβόνας καθώς και το ερώτημα της ανταγωνιστικότητά της σε παγκόσμια επίπεδο.

2.3 Ως ιδιαίτερα καθήκοντα και στόχοι προβάλλονται τα ακόλουθα σημεία: — επαρκή ροή ικανών ερευνητών, με υψηλά επίπεδα κινητικότητας μεταξύ οργανισμών, επιστημονικών κλάδων, τομέων και χωρών· — ερευνητικές υποδομές παγκόσμιας εμβέλειας, ολοκληρωμένες, δικτυωμένες και ανοικτές σε ερευνητικές ομάδες από όλη την Ευρώπη και από τον υπόλοιπο κόσμο, χάρη κυρίως στις νέες γενιές υποδομών ηλεκτρονικών επικοινωνιών· — εξέχοντες ερευνητικοί οργανισμοί οι οποίοι αναπτύσσουν δραστηριότητα στα πλαίσια αποτελεσματικών συνεργασιών και συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, τα οποία αποτελούν τον πυρήνα «συσπειρώσεων» έρευνας και καινοτομίας, καθώς και «εικονικών ερευνητικών κοινοτήτων» που ειδικεύονται κυρίως σε πολυεπιστημονικούς τομείς και προσελκύουν κρίσιμη μάζα ανθρώπινων και χρηματοοικονομικών πόρων· — ουσιαστικός διαμοιρασμός της γνώσης, ιδίως μεταξύ της δημόσιας έρευνας και των επιχειρήσεων, καθώς και με το ευρύ κοινό· — επαρκώς συντονισμένα ερευνητικά προγράμματα και προτεραιότητες, σε εθνικό, περιφερειακό και ευρωπαϊκό επίπεδο· — μεγάλο άνοιγμα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας στον υπόλοιπο κόσμο.

2.4 Η ανακοίνωση περιλαμβάνει σύνοψη των όσων έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα και με βάση αυτά προτείνει πρόσθετα μέτρα για την παγίωση και την περαιτέρω ανάπτυξη του ΕΧΕ. Το ισχύον πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα έχει ρητά σχεδιαστεί από την Επιτροπή για να στηρίξει τα μέτρα αυτά. Η χρηματοδότησή του έχει αυξηθεί σημαντικά, αν και λιγότερο από ότι είχε συστήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (και η ΕΟΚΕ!). Οι νέες πρωτοβουλίες που δρομολογήθηκαν σε συνδυασμό με το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο (2007-2013), όπως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας, θα επηρεάσουν καθοριστικά το ερευνητικό τοπίο στην Ευρώπη. Επιπλέον, το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Τεχνολογίας μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία κοινοτήτων γνώσης και καινοτομίας παγκοσμίου κύρους.

2.5 Παράλληλα, η Επιτροπή επεσήμανε ορισμένες αδυναμίες που πρέπει να εξαλειφθούν, όπως (εν συντομία): — οι δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης των ερευνητών είναι ακόμη περιορισμένες· — οι επιχειρήσεις συχνά δυσκολεύονται να συνεργαστούν με ερευνητικούς οργανισμούς· — η εθνική και περιφερειακή χρηματοδότηση της έρευνας παραμένει χωρίς ουσιαστικό συντονισμό· — οι εθνικές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες συχνά δεν διαθέτουν ευρωπαϊκή προοπτική και συνεκτικότητα.

2.6 Περαιτέρω στοιχεία της Πράσινης Βίβλου θα εξεταστούν στη συνέχεια.

2.7 Προκειμένου να δοθούν κίνητρα για μια ευρύτερη συζήτηση σχετικά με την Πράσινη Βίβλο, η Επιτροπή διατύπωσε 35 συγκεκριμένα ερωτήματα. Οι απαντήσεις που αναμένεται να δοθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την ΕΟΚΕ, την ΕΤΠ, τα κράτη μέλη καθώς και από τους ερευνητές και τα ερευνητικά ιδρύματα θα ενσωματωθούν σε προτάσεις μέτρων το 2008. Πολλά από τα ερωτήματα αυτά έχουν ήδη απαντηθεί έμμεσα στο κεφάλαιο 3. Η ΕΟΚΕ εξετάζει ορισμένα ειδικότερα ερωτήματα στο Κεφάλαιο 4.

3. Γενικές παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ

3.1 Ορισμός της επιστημονικής αριστείας Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει επανειλημμένα (1) ότι η επιστημονική και η τεχνολογική αριστεία καθώς και η μετατροπή της σε ανταγωνιστική οικονομική ισχύ αποτελούν καθοριστικές προϋποθέσεις για τη διασφάλιση του μέλλοντός μας στο παγκόσμιο περιβάλλον καθώς και προκειμένου να μην διακυβεύσουμε τη συνέχεια του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι είναι απαραίτητο και επείγον να ενισχυθούν σημαντικά τα υφιστάμενα μέτρα για την έρευνα και την ανάπτυξη (Ε&Α) στην Ευρώπη, να θεσπιστούν οι απαραίτητες πολιτικές προτεραιότητες, να βελτιωθεί το απαιτούμενο πλαίσιο και να διαμορφωθούν κατάλληλες οικονομικές συνθήκες. Έχει ιδιαίτερη σημασία να εφαρμοστεί η αρχή του ανταγωνισμού με βάση τα κριτήρια αριστείας. Η ΕΟΚΕ έχει αποφανθεί επανειλημμένα σχετικά με τους κανόνες που διέπουν τη χορήγηση απαραίτητων κρατικών ενισχύσεων (TRANS: state aid) (2)

3.2 Ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά έρευνας και ανάπτυξης. Παράλληλα με τα αξιόλογα κοινοτικά, εθνικά και βιομηχανικά προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης, χρειαζόμαστε μια ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά έρευνας και ανάπτυξης, προκειμένου να αξιοποιηθεί καλύτερα και να απελευθερωθεί το υφιστάμενο και το μελλοντικό δυναμικό: αυτός είναι και ο ορισμός του ευρωπαϊκού χώρου έρευνας.

3.3 Γενική συναίνεση Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόθεση που διατυπώνει η Επιτροπή στην Πράσινη Βίβλο όσον αφορά την ενίσχυση και την περαιτέρω ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας, συνεχίζοντας μια συνολικά θετική εξέλιξη. Παρατηρεί επίσης ότι περιλαμβάνονται σημαντικά στοιχεία προηγούμενων συστάσεών της (3). Οι στόχοι που θέτει η Επιτροπή είναι ορθοί και οι συνεπόμενες προτάσεις θεωρούνται σε μεγάλο βαθμό κατάλληλες και άξιες να υποστηριχθούν. Ωστόσο, χρήζουν προσθηκών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, διασαφηνίσεων ή ακόμη και διορθώσεων.

3.4 Η αφετηρία

3.4.1 Η επιστημονική κοινότητα Ήδη πριν από 50 έτη συγκροτήθηκε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών (CERN) (4). Η ανεξάρτητη αυτή προσπάθεια της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, δηλαδή η από κοινού αυτόνομη οργάνωση διεθνών κορυφαίων επιστημόνων (5) έλαβε τη απαιτούμενη στήριξη από σημαντικούς ευρωπαίους πολιτικούς. Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκε ένα ερευνητικό εργαστήριο αιχμής το οποίο οι μεμονωμένες χώρες δεν είχαν τις δυνατότητες ή την προθυμία να χρηματοδοτήσουν και να θέσουν σε λειτουργία. Για παρόμοιους λόγους δημιουργήθηκαν στη συνέχεια και άλλοι διασυνοριακοί ευρωπαϊκοί οργανισμοί (6) όπως ECMWF, EMBO ESRF, ESO, ESA και ILL.

3.4.2 Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Η Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ), που υπεγράφη στη Ρώμη την 25η Μαρτίου 1957 είναι μία από τις τρεις συνθήκες για την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Αυτή ήταν η αφετηρία για τη δέσμευση της Κοινότητας στον τομέα της έρευνας και της ανάπτυξης (7). Με την έναρξη ισχύος του 1ου προγράμματος πλαισίου για την Ε&Α το 1986, τέθηκε ο θεμέλιος λίθος για μια εκτεταμένη ερευνητική κοινοτική πολιτική με στόχους που υπερέβαιναν εκείνους της Ευρατόμ. Με την απόφαση που ελήφθη το 2000 — σε συνδυασμό με τη διατύπωση της στρατηγικής της Λισαβόνας — για τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας, οι ευρωπαίοι πολιτικοί επιβεβαίωσαν τη βούλησή τους να διαμορφώσουν ένα επίσημο πλαίσιο για την ευρωπαϊκή έρευνα. Στόχος ήταν, ο Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας να εξελιχθεί συγχρόνως σε ένα συμβολικό ορόσημο με οδηγό και στόχους που να καθορίζονται από τη στρατηγική της Λισαβόνας.

3.4.3 Ο Στόχος της Βαρκελώνης Όπως έχει υπογραμμίσει συχνά, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει το στόχο της Βαρκελώνης που είχε διαμορφωθεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πριν από πενταετία ως συνακόλουθο της στρατηγικής Λισαβόνας. Ο στόχος αυτός επιβάλει αύξηση των σχετικών δαπανών της ΕΕ, έτσι ώστε να φτάσουν σχεδόν το 3 % του ΑΕγχΠ αυτής μέχρι το 2010. Οι για το σκοπό αυτό απαραίτητες επενδύσεις πρέπει κατά τα δύο τρίτα να προέλθουν από τον ιδιωτικό τομέα. Με βάση τις ισχύουσες αποφάσεις, η Κοινότητα θα συμμετάσχει μόνο σε ποσοστό 2 % περίπου (δηλαδή μόνο κατά 1 πεντηκοστό!) στις επενδύσεις για την έρευνα και την ανάπτυξη που προβλέπονται στο πλαίσιο του στόχου της Βαρκελώνης.

3.5 Πολιτικές υποχρεώσεις των κρατών μελών Συνεπώς, το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής υποχρέωσης για την επίτευξη του στόχου της Βαρκελώνης εναπόκειται στα κράτη μέλη, η οικονομική υποχρέωση στη βιομηχανία και την ιδιωτική οικονομία. Οι ακόλουθες συστάσεις και εκκλήσεις της ΕΟΚΕ απευθύνονται κυρίως στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη, έτσι ώστε καταβάλουν το καθένα από την πλευρά του, όλες τις επείγουσες και απαραίτητες προσπάθειες και να στηρίξουν τους στόχους που διατυπώνονται στην Πράσινη Βίβλο, με σκοπό να επαναφέρουν στην παγκόσμια κορυφή την ευρωπαϊκή έρευνα και ανάπτυξη και, με πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, να επιτύχουν το στόχο της Βαρκελώνης και να λάβουν όλα τα υπόλοιπα μέτρα που απαιτούνται γι'αυτό.

3.6 Καλύτερη αξιοποίηση της μόχλευσης της κοινοτικής χρηματοδότησης για την έρευνα. Η προώθηση της έρευνας σε κοινοτικό επίπεδο είναι επίσης εξαιρετικά σημαντική. Ο ρόλος που διαδραματίζει η ΕΕ δεν περιορίζεται στην ολοκλήρωση και στο συντονισμό αλλά επιδρά και στη μόχλευση των ερευνητικών επενδύσεων που προέρχονται από τα κράτη μέλη και τη βιομηχανία. Για το λόγο αυτό, πρέπει να ενισχυθεί σαφώς η αποτελεσματικότητα αυτής της μόχλευσης, έτσι ώστε να καταστεί επιτέλους εφικτή η απαραίτητη πλήρης συμβολή των κρατών μελών και της βιομηχανίας για την επίτευξη του μέχρι στιγμής απρόσιτου στόχου της Βαρκελώνης. Η Ευρώπη πρέπει να συνειδητοποιήσει και να θέσει πλέον ως στόχο την αναζωογόνηση της παράδοσής της ως ηγετικής δύναμης στο χώρο της έρευνας και της καινοτομίας.

3.6.1 Αύξηση της κοινοτικής συμβολής Η ΕΟΚΕ έχει αναφέρει σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις (8) της ότι ο τρέχων κοινοτικός προϋπολογισμός για την Ε&Α δεν επαρκεί προκειμένου να καταστεί εφικτή η αξιοποίηση αυτής της μόχλευσης. Συνεπώς επαναλαμβάνει εκ νέου την επείγουσα σύσταση να αυξηθεί η κοινοτική συμβολή για τις δαπάνες ΕΑ στον ΕΧΕ, από το λιγότερο του 2 % που ισχύει σήμερα στο 3 % στην επικείμενη αναθεώρηση του προϋπολογισμού 2008, να προστεθεί (9) σημαντικό μερίδιο από τα διαρθρωτικά ταμεία για μέτρα υποδομής στον τομέα Ε&Α (10) και να ενισχυθούν δραστικά οι δυνατότητες στήριξης από την ΕΤΕ.

3.6.2 Επείγων χαρακτήρας μιας πολιτικής απόφασης Ένα στατιστικό δελτίο (11) που μόλις δημοσιεύθηκε από την Επιτροπή σχετικά με την παρούσα κατάσταση της ευρωπαϊκής έρευνας και της χρηματοδότησής της σε σύγκριση με τους διεθνείς ανταγωνιστές επιβεβαιώνει την εξαιρετικά επείγουσα ανάγκη να μετατραπεί η ανωτέρω σύσταση της ΕΟΚΕ σε πολιτική απόφαση. Η σύσταση αυτή καθίσταται ακόμη πιο επείγουσα λόγω του πολύ σοβαρού ενεργειακού και κλιματικού ζητήματος, στο οποίο επί μακρόν δεν είχε δοθεί η δέουσα σημασία.

3.7 Κρίσιμη μάζα, συνδυασμός πόρων και εμπειρογνωμοσύνη, ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία Η Κοινότητα πρέπει να εξετάσει και να χρηματοδοτήσει κατά προτεραιότητα εκείνα τα ερευνητικά έργα και σχέδια που είναι ουσιαστικά για την επιστημονική και τεχνική πρόοδο και τα οποία υπερβαίνουν τις προθέσεις ή τις δυνατότητες των μεμονωμένων κρατών μελών και της οικονομίας τους, ή εκείνα που θα έχουν σημαντικά μεγαλύτερο αντίκτυπο εάν ακολουθηθεί κοινοτική προσέγγιση και πανευρωπαϊκή δικτύωση. Με τον τρόπο αυτό θα επιτευχθεί σημαντικά μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία από ό,τι εάν καταβληθούν μεμονωμένες προσπάθειες σε εθνικό επίπεδο.

3.8 Υποδομές και εξέχοντες ερευνητικοί οργανισμοί Σε πολλούς σημαντικούς τομείς έρευνας, οι ακριβές υποδομές και μεγάλες εγκαταστάσεις αποτελούν την υλική προϋπόθεση για την απόκτηση νέων θεμελιωδών γνώσεων και την επίτευξη τεχνολογικής προόδου, και παρέχουν καινοτόμες δυνατότητες τεχνολογικών εξελίξεων (σε προανταγωνιστικό στάδιο) για βελτίωση και καινοτομία. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ θεωρεί εξαιρετικής σημασίας το στόχο της Πράσινης Βίβλου σχετικά με τη Δημιουργία ερευνητικών υποδομών παγκόσμιας εμβέλειας. Οι υποδομές αυτές αποτελούν τη βάση και τον καταλύτη της έρευνας αιχμής Αποτελούν σημαντικό παράγοντα προσέλκυσης των καλύτερων παγκοσμίως επιστημόνων και μηχανικών και συνεπώς συμβάλλουν με εξαιρετικό τρόπο στην επίτευξη ενός άλλου σημαντικού στόχου, συγκεκριμένα τη δημιουργία εξεχόντων ερευνητικών ιδρυμάτων, μέσω των οποίων η ονομασία Ευρωπαϊκή Έρευνα και Ευρωπαϊκός Χώρος Έρευνας αποκτά κύρος.

3.8.1 Κατάλογος ESFRI (12) Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τον κατάλογο ESFRI που καταρτίστηκε με τη συμβολή των κρατών μελών και της Επιτροπής και εγκρίθηκε και υποστηρίζεται από το Συμβούλιο (13). Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ακόμη ότι παράλληλα με την αρχική δέσμευση των κρατών μελών, απαραίτητη είναι στο μέλλον και η ενισχυμένη, αξιόπιστη και βιώσιμη δέσμευση της Επιτροπής. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η πολιτική βούληση για την επίτευξη εξαιρετικού και πρωτοποριακού επιστημονικού και τεχνικού έργου, καθίσταται ιδιαίτερα εμφανής. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει με έμφαση στην συνεπή τήρηση του «χάρτη πορείας» καθώς και μια ουσιαστική χρηματοδοτική συμμετοχή της κοινότητας για τη δημιουργία και τη μακροπρόθεσμη λειτουργία των εγκαταστάσεων αυτών. Επίσης, τονίζει τη σημασία της κατάλληλης διαμόρφωσης συμβάσεων, έτσι ώστε οι εγκαταστάσεις αυτές να είναι ανοιχτές και ελκυστικές σε εταίρους ή χρήστες από το σύνολο του ΕΧΕ και στηρίζει τις προσπάθειες εταιρικών σχέσεων και συμμετοχών εκτός Ευρώπης (14).

3.8.2 Σταθερή χρηματοδότηση Λόγω του υψηλού επενδυτικού τους κόστους, είναι ιδιαίτερα σημαντικό τα μεγάλα μακροπρόθεσμα έργα να λαμβάνουν σταθερή και αξιόπιστη χρηματοδότηση έως ότου επιτευχθούν οι τελικοί στόχοι, όσο πληρούν το κριτήριο της επιστημονικής αριστείας. Οι σημαντικές διακυμάνσεις, οι αβεβαιότητες ή ακόμα και οι διακοπές στη χρηματοδότηση ειδικά στον τομέα αυτό, δεν οδηγούν μόνο στην σπατάλη δαπανηρών επενδύσεων και των επιστημονικών και τεχνολογικών έργων ανάπτυξης αλλά βλάπτουν και τα δίκτυα που έχουν δημιουργηθεί, τη διεθνή συνεργασία και την εμπιστοσύνη στις μελλοντικές δεσμεύσεις. Βλάπτουν επίσης την ευρωπαϊκή αγορά εργασίας για επιστήμονες και μηχανικούς.

3.8.3 Σύνδεση με πανεπιστήμια και ιδρύματα Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία των σημαντικών αυτών επενδύσεων σε έργα υποδομής και απαραίτητη επέκταση της έρευνας αιχμής, αποτελεί η υπεύθυνη συμμετοχή συναφών ομάδων πανεπιστημίων και ιδρυμάτων των κρατών μελών στην ανάπτυξη και τη χρήση κατάλληλων πειραματικών εγκαταστάσεων: μόνο η διασύνδεση αυτή θα δημιουργήσει ένα σύνολο και ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία. Συνεπώς είναι επίσης απαραίτητο να ενισχυθεί κατάλληλα η δικτύωση αυτή και να χρηματοδοτηθούν ανάλογα τα ειδικά προγράμματα Συνεργασία και Ιδέες που περιέχονται στο πρόγραμμα. Για το σκοπό αυτό θα πρέπει να διατεθούν επαρκείς πόροι για ταξίδια και παραμονή στις εγκαταστάσεις καθώς και για συστήματα επικοινωνίας και βοηθητικές συσκευές. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει σχετικά και τη μεγάλη σημασία της ενίσχυσης της κινητικότητας.

3.8.4 Απρόσκοπτη κινητικότητα Συνεπώς, υποστηρίζει η ΕΟΚΕ και το στόχο της διασφάλισης απρόσκοπτης κινητικότητας μεταξύ κρατών μελών, ιδρυμάτων, καθώς και μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου τομέα εντός του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας. Η κινητικότητα δεν χρησιμεύει μόνο στην επαγγελματική εξέλιξη, ανταλλαγή γνώσεων και τεχνικών εμπειριών αλλά διευρύνει γενικά τους ορίζοντες, ενισχύει το κριτικό πνεύμα και προωθεί την πολιτιστική κατανόηση. Συνεπώς, πρέπει να υπερβληθούν ή να εξαλειφθούν όλες οι ανεπάρκειες και λανθασμένες τακτικές που συνεχίζουν να εμποδίζουν την πλήρη κινητικότητα. Σε αυτά συμπεριλαμβάνεται εκτός από τα διακρατικά εμπόδια, όπως η ανεπαρκής αναγνώριση και δυνατότητα μεταφοράς κεκτημένων κοινωνικών δικαιωμάτων και παροχών, και η φορολογική διακριτική μεταχείριση ή η φορολογική επιβάρυνση της μεταφοράς ή της ανανέωσης οικιακού εξοπλισμού.

3.8.5 Η κατάσταση στα νέα κράτη μέλη. Χρειάζεται ωστόσο να ληφθεί μέριμνα και να αναπτυχθούν κίνητρα, ούτως ώστε να διασφαλισθεί ότι η επιθυμητή ενδοευρωπαϊκή κινητικότητα των ερευνητών από τα νέα κράτη μέλη δεν θα οδηγήσει σε μία μακροπρόθεσμη ενδοευρωπαϊκή «διαρροή εγκεφάλων». Η ΕΟΚΕ επισήμανε ήδη σε μία παλαιότερη γνωμοδότηση ότι η δημιουργία ελκυστικών ερευνητικών ιδρυμάτων στα νέα κράτη μέλη έχει για τον ως άνω λόγο ιδιαίτερη σημασία.

3.9 Αναγνώριση της αξίας του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας Η λειτουργική και αποδοτική διεθνής συνεργασία, ειδικά στα μεγάλης κλίμακας κοινοτικά έργα, δημιουργεί σε εκείνους που συμμετέχουν ένα αίσθημα ομαδικού πνεύματος, το οποίο ευνοεί την αναγνώριση του ΕΧΕ και τον συμβολισμό της Ευρώπης.

3.10 Ίδια οργάνωση και εξειδικευμένες διασκέψεις Το παράδειγμα του CERN αλλά και η ανάπτυξη των ευρωπαϊκών ερευνητικών εγκαταστάσεων αποδεικνύουν τη βούληση και την ικανότητα της επιστημονικής κοινότητας να επιδιώξει να και να εξεύρει με ίδια πρωτοβουλία διεθνείς συνεργάτες αλλά και να επιτύχει τη διεθνή χρηματοδότηση από κυβερνήσεις τρίτων χωρών. Απαραίτητη προϋπόθεση για αυτό είναι η διοργάνωση ιδιαίτερα συναφών επιστημονικών και τεχνολογικών διασκέψεων στην Ευρώπη καθώς και η συμμετοχή ιδίως νέων ευρωπαίων επιστημόνων στις διεθνείς διασκέψεις.

3.10.1 Επιστημονικές και τεχνολογικές ενώσεις — Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών Οι ειδικές διασκέψεις είναι το κύριο φόρουμ για την κοινοποίηση και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων, την ανταλλαγή γνώσης και ιδεών, την προώθηση της συνεργασίας και την ανάπτυξη των νέων ή βελτιωμένων σχεδίων. Τέτοιες διασκέψεις οργανώνονται συνήθως από τις επιστημονικές και τεχνολογικές ενώσεις που αποτελούν χαρακτηριστικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (15). Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ συστήνει να ληφθεί περισσότερο υπόψη και να αναγνωριστεί το έργο τους, και να αξιοποιηθούν καλύτερα και να στηριχθούν οι προσπάθειές τους για διάδοση της γνώσης, αξιολόγησης των συμπερασμάτων και συντονισμού της έρευνας.

3.11 Προγράμματα πλαίσιο Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το κοινοτικό πρόγραμμα πλαίσιο Ε&Α και το πρόγραμμα πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας αποτελούν τα κύρια μέσα για την υλοποίηση του ΕΧΕ. Συμπληρωματικά προς τα ειδικά προγράμματα Υποδομές και Ιδέες, σημαντικά κίνητρα για συντονισμένη συνεργασία (βλ. σημείο 3.13) δίνονται επίσης και από τα ειδικά προγράμματα Συνεργασία και Άνθρωποι και τα συνδεδεμένα μέσα προώθησης. Η δέουσα εφαρμογή τους θα περιλάβει μια ουσιαστική διασυνοριακή, συνεργική, διαμόρφωση ταυτότητας της ευρωπαϊκής έρευνας και του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

3.11.1 Βασική έρευνα και εφαρμογή. Χρειάζεται να δοθεί έμφαση στη ρητή συμπερίληψη της βασικής έρευνας και στην αναγνώριση της καίριας σημασίας της για την πρόοδο και την καινοτομία. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη για ισορροπία μεταξύ, αφενός, της επιδιωκόμενης προώθησης της βασικής έρευνας και, αφετέρου, της εφαρμοσμένης έρευνας και της έρευνας που προσανατολίζεται στο προϊόν και στις διεργασίες. Όπως η ΕΟΚΕ έχει τονίσει συχνά (16), δεν υπάρχει καμία σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ αυτών των τομέων αλλά μάλλον πολλές αλληλεπιδράσεις, εφόσον αλληλοεξυπηρετούνται.

3.11.2 Κοινές τεχνολογικές πρωτοβουλίες, τεχνολογικές πλατφόρμες και ΕΤΙ. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι κοινές τεχνολογικές πρωτοβουλίες και οι τεχνολογικές πλατφόρμες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Με αυτές επιδιώκεται να δημιουργηθούν συμπράξεις στους στρατηγικούς ερευνητικούς τομείς μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα για την υλοποίηση κοινών ερευνητικών προγραμμάτων. Η ΕΟΚΕ συστήνει να χρησιμεύσουν οι σχετικές εμπειρίες ως βάση για την προσεχή δημιουργία των κοινοτήτων γνώσης και καινοτομίας (Knowledge and Innovation Communities, KICs) του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Τεχνολογίας (ΕΙΤ). Αξιόλογη συμβολή μπορούν επίσης να προσφέρουν οι εμπειρίες από τα έργα ERA-Net και NET καθώς και οι συσπειρώσεις EUREKA

3.11.3 ΜΜΕ Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στις συμπράξεις μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα αλλά και στις βιομηχανικές συμπράξεις διαδραματίζει η κατάλληλη σύνδεση με τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της διότι η Επιτροπή κατέβαλε και συνεχίζει να καταβάλλει ιδιαίτερες προσπάθειες στο ζήτημα αυτό. Σε αυτό μπορεί επίσης να συμβάλει και το έργο CORNET (17) (Collective Research Networking) το οποίο έχει δρομολογηθεί στο πλαίσιο του ERA-NET.

3.11.4 Εμπιστευτικότητα των πληροφοριών Η ελεύθερη διάδοση των πληροφοριών σχετικά με νέες γνώσεις ήταν και είναι ένας από τους παράγοντες επιτυχίας της σύγχρονης επιστήμης (βλ. επίσης σημείο 4.4.2, Ελεύθερη πρόσβαση). Η δυσκολία του περιορισμού της έγκειται όχι μόνο στις πτυχές της πνευματικής ιδιοκτησίας αλλά και στο ερώτημα σε ποια φάση της ανάπτυξης νέας/ καινοτόμου τεχνολογίας τα ζητήματα της εμπιστευτικότητας — εξαιτίας του ανταγωνισμού της αγοράς (18) — εμποδίζουν την απαιτούμενη ανταλλαγή γνώσης και την περαιτέρω συνεργασία με τους βιομηχανικούς εταίρους και μεταξύ αυτών. Η ΕΟΚΕ συνιστά να εξετασθεί σε βάθος το σημαντικό αυτό ζήτημα διότι από αυτό εξαρτάται η επιτυχία της συνεργασίας μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα.

3.12 Ενίσχυση των ερευνητικών ιδρυμάτων Η ΕΟΚΕ στηρίζει το ιδιαίτερα σημαντικό στόχο της ενίσχυσης των ερευνητικών ιδρυμάτων αλλά και των ομοσπονδιών τους διότι αποτελούν τους ουσιαστικούς φορείς και εμπνευστές της έρευνας και της ανάπτυξης Οι φορείς αυτοί συντονίζουν, προγραμματίζουν, ερευνούν ενώ το περιβάλλον εργασίας, τα περιθώρια ελευθερίας και το ύφος της έρευνας που αναπτύσσονται εκεί καθορίζουν τη φήμη και την επιτυχία κάθε ερευνητικού ιδρύματος. Συνεπώς, οι ερευνητικοί οργανισμοί και τα ερευνητικά ιδρύματα χρειάζονται δυνατότητες μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, επαρκή χρηματοδότηση και κατάλληλη ελευθερία λήψης αποφάσεων. Προϋποθέσεις για αυτό είναι μια υψηλότερη ίδια ευθύνη για τη χρήση των πόρων, ένα πιο αξιόπιστο, επαρκές μερίδιο βασικής θεσμικής χρηματοδότησης (συνήθως από τουλάχιστον 75 % έως 80 %), πλήρης χρηματοδότηση έργων, δυνατότητα μεταφοράς των ετήσιων προϋπολογισμών, εξάλειψη του διοικητικού φόρτου των ερευνητών, δημιουργία κινήτρων και χρηματοδότηση της αριστείας μέσω συμπληρωματικών πόρων, προγραμματισμένων για μια επαρκώς μακρά περίοδο και με κριτήριο την ανταγωνιστικότητα και το βαθμό επιτυχίας των αποτελεσμάτων.

3.13 Ανοιχτός συντονισμός Σημαντικό έναυσμα για τον αμοιβαίο ανοιχτό συντονισμό και την αξιολόγηση των ερευνητικών πολιτικών και στρατηγικών στόχων των κρατών μελών προσφέρουν η δοκιμασμένη ευρωπαϊκή διαδικασία λήψης αποφάσεων για τις ερευνητικές πρωτοβουλίες της Επιτροπής καθώς και τα προκαταρκτικά στάδια διαβουλεύσεων. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πέραν των διαδικασιών αυτών και τα συντονιστικά μέτρα με τα κράτη μέλη και μεταξύ των κρατών μελών και των περιφερειών σχετικά με συγκεκριμένες προτεραιότητες ή έργα υποδομής είναι επίσης σημαντικά και εύλογα προκειμένου να επιτευχθεί μεγαλύτερη συνοχή και βελτιωμένη ευρωπαϊκή ερευνητική πολιτική. Για αυτόν το λόγο εξίσου σκόπιμος είναι ο συντονισμός κατά την ίδρυση ευρωπαϊκών διακρατικών ερευνητικών οργανισμών για μεγάλης κλίμακας κοινοτικά έργα και οργανισμούς υποδομών (βλ. σημείο 3.8). Ο Συντονισμός εκ μέρους της Επιτροπής βασίζεται επίσης στα μέτρα στήριξης του 7ου προγράμματος πλαισίου (βλ. σημείο 3.11).

3.14 Αποφυγή των υπερβολών στο συντονισμό Αντίθετα, πρέπει να αποφευχθεί η ενδεχόμενη επιδίωξη, είτε ως αυτοσκοπού, είτε ως στόχου, της επιβολής συντονισμού της ευρωπαϊκής έρευνας από την κορυφή προς τη βάση, ο οποίος να επιβάλλεται αυτούσιος στα ερευνητικά ιδρύματα ή στις επιχειρήσεις, με πρόσχημα το στόχο της ενοποίησης. Τούτο θα μπορούσε να περιορίσει την απαραίτητη πολυφωνία των ερευνητικών προσεγγίσεων και μεθόδων (βλ. συγκεκριμένα το σημείο 4.8), κυρίως λαμβανομένης υπόψη της δεδηλωμένης πρόθεσης να αποφευχθεί η διπλή έρευνα και ο κατακερματισμός (19) και να προκαλέσει μια αρνητική στάση εκ μέρους των ερευνητών, των ιδρυμάτων και των βιομηχανιών που συμμετέχουν. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να αποφευχθεί η εντύπωση ότι η Επιτροπή επιδιώκει μια συγκεντρωτική καθοδήγηση της ευρωπαϊκής έρευνας. Διαφορετικά, θα τροφοδοτηθούν περαιτέρω οι ανησυχίες των πολιτών (20) στα κράτη μέλη όσον αφορά τον υπέρμετρο συγκεντρωτισμό των Βρυξελλών. Αντίθετα, πρέπει να επιτευχθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ κοινοτικού πλαισίου, αυτονομίας και δυνατότητας λήψης αποφάσεων από τα κράτη μέλη καθώς και μεταξύ θεσμικής και ατομικής δυνατότητα πρωτοβουλίας και σχεδιασμού.

3.14.1 Πολυμορφία των μεθόδων, προσεγγίσεων και της επιλογής θεμάτων. Μόνο μέσω μιας πολυμορφίας μεθόδων, προσεγγίσεων και επιλογής αντικειμένου θα επιτευχθούν τα καλύτερα αποτελέσματα και οι καλύτερες διαδικασίες και καινοτομίες. Η πολυμορφία δεν συνιστά σπατάλη αλλά αναγκαίο μέσω για την βελτιστοποίηση και την εξέλιξη στο πλαίσιο της αναζήτησης νέων γνώσεων και δεξιοτήτων. Η ΕΟΚΕ συστήνει να ζητηθεί η γνώμη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας σχετικά με το σημαντικό αυτό ζήτημα καθορισμού αρμοδιοτήτων.

3.15 Πρόσθετος στόχος: «Εξάλειψη της γραφειοκρατίας». Πέρα από την σύσταση αυτή η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τις παλαιότερες προειδοποιήσεις της στην Επιτροπή να συμπεριλάβει στη μελλοντική πολιτική ατζέντα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας και την «εξάλειψη της γραφειοκρατίας» ως σημαντικό πολιτικό στόχο. Από κοινού με τα κράτη μέλη και τα ερευνητικά ιδρύματα, πρέπει να αναπτυχθούν τρόποι απλούστευσης ή ενοποίησης και περιορισμού στο ελάχιστο των υπερβολικών ρυθμίσεων, των ποικίλων υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων σε εθνικό, περιφερειακό και θεσμικό επίπεδο και των διαδικασιών αίτησης, αξιολόγησης και έγκρισης. Ακόμη και ο ανταγωνισμός για την αριστεία και την εξεύρεση πόρων κτλ, που υποστηρίζεται από την ΕΟΚΕ, αυξάνει καταρχάς το χρόνο που σπαταλούν οι ερευνητές σε διοικητικές και διαδικασίες και σε διαδικασίες αξιολόγησης. Γι' αυτό καθίσταται ακόμη πιο σημαντικό να επιτευχθεί μια εύλογη λύση μέσω της μείωσης και της απλούστευσης όλων των διαδικασιών. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη (21) επισημάνει ότι ο φόβος της αποτυχίας ή των παρατυπιών που πράττουν μεμονωμένα άτομα, δεν πρέπει να οδηγεί στην υπέρμετρη ρύθμιση και την παράλυση των πάντων. Τούτο ισχύει τόσο για τις μεθόδους εργασίας των ερευνητικών ιδρυμάτων όσο και των ερευνητών.

3.16 Ελκυστική αγορά εργασίας και καλύτερες δυνατότητες απασχόλησης. Η ΕΟΚΕ στηρίζει το σημαντικό στόχο να δημιουργηθεί μια ελκυστική αγορά εργασίας για ερευνητές. Για το σκοπό αυτό, οι συμβάσεις εργασίας, το επίπεδο των μισθών, η κοινωνική ασφάλεια, τα επιδόματα και η προώθηση της συνοχής της οικογένειας θα πρέπει να βελτιωθούν και να διαμορφωθούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε οι επιστήμονες, λόγω υπερβολικά χαμηλών αμοιβών, χρονοβόρων διαπραγματεύσεων για τη σύναψη της σύμβασης εργασίας και μεγάλης αβεβαιότητας στις προοπτικές σταδιοδρομίας τους, να μην νιώθουν ότι ό ιδεαλισμός τους γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι επενδύσεις τους σε μια πολύ απαιτητική και επιλεκτική εκπαίδευση δεν θα αποδώσουν στην Ευρώπη εφόσον δεν θα μπορέσουν να μετατραπούν σε επιτυχημένη επαγγελματική σταδιοδρομία.

3.16.1 Ελλείψεις στα κράτη μέλη. Στο ζήτημα αυτό, σημειώνονται πολύ μεγάλες ελλείψεις στα κράτη μέλη και παρατηρούνται και περαιτέρω τάσεις προς λανθασμένη κατεύθυνση (22)! Η ΕΟΚΕ καλεί κυρίως τα κράτη μέλη και τους αντίστοιχους κοινωνικούς εταίρους να καλύψουν τις ελλείψεις αυτές και προπαντός να προσφέρουν στους νέους επιστήμονες ελκυστικές επαγγελματικές ευκαιρίες με προοπτικές, οι οποίες θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν τις εναλλακτικές επαγγελματικές δυνατότητες πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας. Μόνον τότε, θα είναι και πάλι περισσότεροι προικισμένοι νέοι έτοιμοι να επενδύσουν την ενεργητικότητα και το χρόνο τους σε δύσκολες, απαιτητικές και επιλεκτικές σπουδές και να συμβάλλουν έτσι στην κάλυψη των απειλητικών ελλείψεων σε εξειδικευμένο επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό στην Ευρώπη.

3.16.2 Ισότητα των φύλων. Η ΕΟΚΕ τονίζει την προσήλωσή της στις ίσες ευκαιρίες και στην ίση μεταχείριση των φύλων. Χρειαζόμαστε τα πιο προικισμένα άτομα και των δύο φύλων· εκείνο που μετράει είναι οι δεξιότητες και η απόδοση. (Οι χρησιμοποιούμενοι όροι «επιστήμονες» ή «μηχανικοί» αναφέρονται αδιακρίτως σε άνδρες και γυναίκες).

3.16.3 Κινητικότητα μεταξύ ιδρυμάτων, επιστημονικών κλάδων, τομέων και χωρών. Η ΕΟΚΕ στηρίζει επίσης το στόχο που περιλαμβάνεται στην Πράσινη Βίβλο και αφορά την αισθητή βελτίωση της κινητικότητας μεταξύ ιδρυμάτων, επιστημονικών κλάδων, τομέων και χωρών. Αναφέρεται, αφενός, στις προαναφερθείσες συστάσεις και, αφετέρου, στην προγενέστερη σύστασή της υπέρ ενός ελκυστικού συστήματος υποτροφιών (σε συνδυασμό με ακαδημαϊκή άδεια) για ανταλλαγές προσωπικού μεταξύ πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και βιομηχανίας.

3.16.4 Συνοχή της οικογένειας. Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει επανειλημμένα μια ιδιαίτερα βαρύνουσα πτυχή της βελτίωσης της κινητικότητας που είναι η δυνατότητα και η προώθηση της συνοχής της οικογένειας. Τούτο αφορά συγκεκριμένα την απασχόληση του/ της συζύγου (π.χ. «ζευγάρια διπλής σταδιοδρομίας»), κατάλληλα σχολεία για τα παιδιά, στήριξη για τη μετακόμιση (κάλυψη των δαπανών, φόροι) κτλ.

3.17 Άνοιγμα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας προς τον υπόλοιπο κόσμο. Στην Πράσινη Βίβλο χαρακτηρίζεται το άνοιγμα του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας προς τον κόσμο ως ιδιαίτερα σημαντικός στόχος. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί πλήρως. Η επίτευξη αυτού του στόχου στην πράξη θα αποτελέσει μέτρο στάθμισης της επιτυχίας της στρατηγικής της Λισσαβόνας.

3.17.1 Η ελκυστικότητα αποτελεί το αποφασιστικό κριτήριο. Εντούτοις, βασικός παράγοντας — πέρα από ένα πιο τυπικό άνοιγμα που, σε γενικές γραμμές, έχει επιτευχθεί ήδη από πολλές απόψεις — είναι η ελκυστικότητα του ΕΧΕ: οι προσκλήσεις στους κορυφαίους διεθνείς ερευνητές είναι το πρώτο βήμα που απαιτείται, και, στη συνέχεια, πρέπει να διασφαλιστεί η πραγματική άφιξή τους στην Ευρώπη και όσον αφορά τους ευρωπαίους επιστήμονες που εργάζονται εκτός Ευρώπης, η επιστροφή τους στην Ευρώπη.

3.17.2 Υπέρβαση της διαρροής εγκεφάλων. Μόνον όταν εκλείψει, όχι μόνο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά, η λυπηρή τάση της διαρροής εγκεφάλων που παρατηρείται σήμερα όσον αφορά τους παγκοσμίως πιο αποδοτικούς και επιτυχημένους επιστήμονες και μηχανικούς, θα μπορέσει να θεωρηθεί ότι ολοκληρώθηκε η εν λόγω προσπάθεια. Για να επιτευχθεί αυτό πρέπει να διασφαλίζεται η ύπαρξη όλων των ουσιαστικών παραγόντων: επίπεδο, μέσα, συνθήκες εργασίας, αξιόπιστο πλαίσιο, δυνατότητες εξέλιξης και ελευθερία κίνησης, αμοιβή (συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών παροχών), και κοινωνική αναγνώριση.

3.18 Συνέχιση των πρώτων επιτυχιών. Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με ικανοποίησή ότι, παρά τις υφιστάμενες ελλείψεις και τις υποχρεώσεις που πρέπει ακόμη να εκπληρωθούν, τα μέχρι σήμερα μέτρα της ευρωπαϊκής πολιτικής για την έρευνα έχουν αρχίσει να σημειώνουν τις πρώτες επιτυχίες τους και ότι σε γενικές γραμμές, οδεύουν, προς τη σωστή κατεύθυνση. Συνεπώς, είναι σημαντικό να συνεχιστεί η δρομολογηθείσα εξέλιξη μέσω ενός ακόμη ταχύτερα αναπτυσσόμενου δυναμικού Ε&Α, μέσω μιας πολιτικής στήριξης προσανατολισμένης προς τον ανταγωνισμό, μέσω της δικτύωσης και της ολοκλήρωσής του καθώς και, ειδικότερα, μέσω της διαμόρφωσης ελκυστικών και αξιόπιστων συνθηκών και δυνατοτήτων επαγγελματικής σταδιοδρομίας (χωρίς υπέρμετρη ρύθμιση και συγκεντρωτισμό!). Ο ΕΧΕ πρέπει να αποτελέσει μια έννοια με παγκόσμια ακτινοβολία.

3.19 Ευρωπαϊκός Χώρος Γνώσης. Η ΕΟΚΕ έχει επισημάνει επανειλημμένα ότι ο ΕΧΕ πρέπει να συμπληρωθεί από έναν «Ευρωπαϊκό Χώρο Γνώσης» (23). Βασικός λόγος είναι ο στόχος μιας ευρωπαϊκής κοινωνίας της γνώσης, η οποία προϋποθέτει τη σοβαρή εκπαίδευση όλων των πολιτών αλλά και εξειδικευμένη και υψηλού επιπέδου κατάρτιση ως προϋπόθεση για τους επιστήμονες και τους μηχανικούς. Εν προκειμένω μεγάλη σημασία υπέχει τόσο η δια βίου όσο και η μάθηση μέσω αυτοδιδασκαλίας. Δεδομένου ότι η παρούσα γνωμοδότηση αφορά τον ΕΧΕ, η ΕΟΚΕ κρίνει αναγκαία και την κατάλληλη «διαχείριση της γνώσης», έτσι ώστε να διασφαλιστεί η τεκμηρίωση, η ταξινόμηση, η διάδοση, η πρόσβαση και η διατήρηση της αποκτηθείσας γνώσης. Η έρευνα και η ανάπτυξη βασίζονται στην υφιστάμενη γνώση προκειμένου να δημιουργήσουν νέα.

3.19.1 Διαχείριση της γνώσης και τεχνολογία. Η διαχείριση της γνώσης είναι επίσης σημαντική για την ασφαλή εφαρμογή των τεχνικών διαδικασιών (24), έτσι ώστε να διασφαλιστεί η βέλτιστη και ασφαλή χρήση τους, να ελαχιστοποιούνται οι κίνδυνοι και να μην τίθεται σε κίνδυνο οι πολίτες. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή οφείλει να αναλάβει και στο μέλλον τις κατάλληλες πρωτοβουλίες σε συνεργασία με τους εκάστοτε αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς και να προωθήσει τα απαραίτητα ερευνητικά προγράμματα.

3.19.2 Διδακτικά βιβλία και επισκοπήσεις. Σημαντικό ρόλο για τη διατήρηση, τη σαφήνεια και την οργάνωση της γνώσης και ειδικότερα για μια υψηλής ποιότητας κατάρτιση διαδραματίζουν τα ποιοτικά διδακτικά βιβλία, οι επισκοπήσεις και τα εγχειρίδια. Για την κατάρτισή τους απαιτείται εμπειρία, προσπάθειες και χρόνος καθώς και απαλλαγή από άλλες υποχρεώσεις. Η ΕΟΚΕ συστήνει να ενσωματωθεί η δραστηριότητα αυτή στον κατάλογο των καθηκόντων που πρέπει να λάβουν στήριξη, για τον πρόσθετο λόγο ότι συνήθως το επίπονο αυτό έργο, δεν ενέχει εμπορικά οφέλη για τους συγγραφείς.

4. Ειδικές παρατηρήσεις σχετικά με τα ερωτήματα που τίθενται στην Πράσινη Βίβλο

Στη συνέχεια, εξετάζονται ορισμένα από τα 35 ερωτήματα που διατυπώνονται στην Πράσινη Βίβλο, στο βαθμό που τα θέματα που αφορούν τα ερωτήματα αυτά δεν εξετάστηκαν ήδη στο κεφάλαιο 3. Για χάρη συντομίας, τα περισσότερα από τα ερωτήματα αυτά δεν επαναλαμβάνονται αλλά ο αναγνώστης παραπέμπεται στα αντίστοιχα σημεία της Πράσινης Βίβλου.

4.1 Ερωτήματα 1 έως 3 Στοιχεία του οράματος του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας. Βασική προϋπόθεση είναι μια ανοικτό κοινωνικό περιβάλλον έναντι στην έρευνα και την ανάπτυξη το οποίο να συμβάλλει στην κατανόηση και στην εκτίμηση της θεμελιώδους σημασίας που έχει η Ε&Α για την ευημερία, την ανταγωνιστικότητα, την πρόοδο και τον πολιτισμό. Είναι επίσης σημαντικό να διασφαλίζεται ικανοποιητική επικοινωνία μεταξύ των επιμέρους επιστημονικών κλάδων και ιδιαίτερα μεταξύ των φυσικών και ανθρωπιστικών επιστημών, καθώς και να επιδιώκεται η επίτευξη συμφωνίας σχετικά με τις αρχές μεθοδολογίας. Τούτο αποτελεί επίσης και προϋπόθεση για τη δημιουργία του απαραίτητου πλαισίου και για τον καθορισμό των προτεραιοτήτων σε όλα τα πολιτικά επίπεδα Επιπλέον, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη μπορούν να καταβάλλουν μεγαλύτερες προσπάθειες για να ενθαρρύνουν τις ανταλλαγές των εμπειριών μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας και της κοινωνίας των πολιτών και για να διαφημίσουν τον ΕΧΕ μέσω των συμποσίων και των διασκέψεων. Σημαντικό ρόλο σε αυτό μπορούν επίσης να διαδραματίσουν και τα μέσα ενημέρωσης, με ιδιαίτερη έμφαση βέβαια στην ενημέρωση και όχι στη προβολή απόψεων. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την μέριμνα της Επιτροπής για να εξασφαλίσει μια ανοικτή συζήτηση και τα περαιτέρω βήματα.

4.2 Ερωτήματα 8 και 10:υποψήφιοι διδάκτορες. Τα πρώτα βήματα αφορούν τους νέους επιστήμονες που διαθέτουν πανεπιστημιακό τίτλο πλήρων σπουδών, δηλαδή τους υποψήφιους διδάκτορες. Τούτοι δεν είναι πλέον φοιτητές ή σπουδαστές (25) αλλά ουσιαστικοί συνεισφέροντες στην έρευνα και τη διδασκαλία. Η ίδια η έρευνα και η διδασκαλία, καθώς και οι δημοσιεύσεις, η συμμετοχή σε διασκέψεις, σεμινάρια και στα αποκαλούμενα «θερινά μαθήματα», αποτελούν τα καλύτερα μέσα επιμόρφωσης. Η συμμετοχή σε αυτά πρέπει να επιδιώκεται με έμφαση και να διευκολύνεται. Η πρωτοβουλία και η αυτονομία πρέπει να ενθαρρύνονται και να ανταμείβονται διότι δεν προέρχονται από τη σχολική εκπαίδευση.

4.3 Ερώτημα 12 και επόμενα: Αφετηρία και πηγή μάθησης μπορεί να είναι το ΕΙΤ και οι «Κοινότητες γνώσης και καινοτομίας» του.

4.3.1 Ερώτημα 18: Αρχικά, θα πρέπει να συγκεντρωθούν εμπειρίες από συγκεκριμένες περιπτώσεις. Θα πρέπει να διασαφηνιστούν τα ζητήματα κινδύνου και ευθύνης, π.χ. σε περίπτωση αποχώρησης ενός εταίρου.

4.3.2 Ερώτημα 19: Αρχικά, αξιοποίηση των εμπειριών από τα «Εικονικά ιδρύματα» των ερευνητικών οργανισμών στα κράτη μέλη,· διαφορετικά: από τη βάση στην κορυφή!

4.3.3 Ερώτημα 20 i): θα πρέπει να ζητηθούν οι προτάσεις των ενδιαφερόμενων οργανισμών.

4.3.4 Ερώτημα 20 ii): Όχι αντικειμενικά μετρήσιμα κριτήρια. Η ΕΟΚΕ διατηρεί ισχυρές αμφιβολίες για το θέμα αυτό. Συγκεκριμένα, υφίσταται ο κίνδυνος να δοθεί έμφαση σε ποσοτικά και «αντικειμενικά μετρήσιμα» κριτήρια, κάτι που στην πράξη δεν ισχύει στον τομέα της έρευνας (26). Μολονότι ενδέχεται να είναι χρήσιμα για ανάπτυξη που προσανατολίζεται προς τα προϊόντα, όσον αφορά την έρευνα ενδέχεται να ευνοήσουν μια βραχυπρόθεσμη και επιπόλαιη προσέγγιση (μάρκετινγκ για εξεύρεση χρηματοδότησης). Ακόμη και τα ερευνητικά ιδρύματα της βιομηχανίας διαθέτουν περιθώρια για μακροπρόθεσμη και βασική έρευνα, η σημασία της οποίας αποδεικνύεται κυρίως από τα επιτυχέστερα ιδρύματα (27) αλλά τέτοια έρευνα δεν είναι εύκολο να αιτιολογηθεί βάσει συγκεκριμένων διαδικασιών αξιολόγησης με βάση «ποσοτικά μετρήσιμα» κριτήρια. Η ΕΟΚΕ παραπέμπει επίσης τον αναγνώστη στα σχόλια παλαιότερων γνωμοδοτήσεων (28).

4.4 Ερώτηση 21: Διαμοιρασμός της γνώσης. Σε αυτή την περίπτωση ανεπεξέργαστα δεδομένα. Πρόκειται για ένα δύσκολο και λεπτό ερώτημα. Τα ανεπεξέργαστα δεδομένα (σε ποιο στάδιο της αλυσίδας μέτρησης προκύπτουν «ανεπεξέργαστα» δεδομένα); η ακρίβειά τους πρέπει συχνά να ελεγχθεί ή να αξιολογηθεί από τον ερευνητή που ξεκίνησε το πείραμα), έχουν επιπτώσεις στη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των ερευνητών (29). Το ερώτημα δεν θίγει τον τρόπο με τον οποίο γίνονται τα πειράματα ή τις διαπροσωπικές σχέσεις (ομαδικό πνεύμα, ανταγωνισμός, προτεραιότητες κ.λπ.) μεταξύ των ερευνητών. Είναι χρήσιμο να παρέχονται κίνητρα για την άμεσο διαμερισμό της γνώσης. Η δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων αποτελεί καίριο παράγοντα. Η επιλογή μιας άνωθεν κανονιστικής προσέγγισης και μάλιστα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πρέπει οπωσδήποτε αποφευχθεί. Χρήσιμη ωστόσο μπορεί να είναι η διατύπωση συστάσεων όπως π.χ. σχετικά με την ελάχιστη χρονική διάρκεια αποθήκευσης ανεπεξέργαστων δεδομένων και τον καθορισμό του υπεύθυνου για αυτό. Επιπλέον (βλ. επίσης Κεφάλαιο 3.19.1), παραμένει το ερώτημα σχετικά με τη γενική «διαχείριση της γνώσης», ιδίως για να εξασφαλιστεί ότι η γνώση δεν χάνεται. Ενδεχομένως, θα πρέπει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας να εξετάσει το ζήτημα αυτό.

4.4.1 Και πάλι σχετικά με το ερώτημα 21: Δυσκολίες πρόσβασης στην πληροφορία και στην ανταλλαγή δεδομένων Τα ερωτήματα αυτά αφορούν επίσης και ένα άλλο πρόβλημα, και συγκεκριμένα την ανεμπόδιστη και ταχεία πρόσβαση στις πληροφορίες που έχουν ήδη δημοσιευθεί στα εξειδικευμένα περιοδικά επιστημονικών εκδοτικών οίκων. Εξαιτίας της σημερινής ερμηνείας της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων, δεν υπάρχει ελεύθερη πρόσβαση σε επιγραμμικές βιβλιοθήκες, ούτε επιτρέπεται η ηλεκτρονική αποστολή αντιγράφων. Η γρήγορη πρόσβαση σε σημαντικά αρχεία επιστημονικής και τεχνολογικής βιβλιογραφίας περιορίζεται έτσι δραστικά, γεγονός που εμποδίζει σημαντικά τον επιστημονικό διαμοιρασμό της γνώσης και την πρόοδο.

4.4.2 Ανοιχτή πρόσβαση Η ΕΟΚΕ ζητεί με εμμονή από την Επιτροπή να εξετάσει το ζήτημα αυτό και να επιδιώξει νέες και καλύτερες λύσεις. Μια δυνατότητα είναι τα συστήματα πληροφορικής «ανοικτής πρόσβασης» (30), π.χ. σε αναγνωρισμένα τεχνικά περιοδικά ανοικτής πρόσβασης με αξιολόγηση από ομότιμους, (βλ. κατωτέρω).

4.4.3 Ερώτηση 23: Περίοδος χάριτος για τις νέες ανακαλύψεις Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα ζητήσει τη θέσπιση περιόδου χάριτος προκειμένου να μειωθεί η διαφωνία μεταξύ των υποστηρικτών της επιλογής «δημοσίευση όσο το δυνατό συντομότερα» (οι ερευνητές κρίνονται από τις δημοσιεύσεις τους) και των υποστηρικτών της επιλογής «πρώτα υποβολή αίτησης για δίπλωμα ευρεσιτεχνίας».

4.5 Σχετικά με τα ερωτήματα 25 έως 29 και συγκεκριμένα: Βελτιστοποίηση των ερευνητικών προγραμμάτων και προτεραιοτήτων: σε γενικές γραμμές, πρέπει να αξιοποιηθεί η εμπειρία από τα δίκτυα ERA-NET.

4.5.1 Σχετικά με το ερώτημα 25: Αρχές της αξιολόγησης. Το ζήτημα των κοινών — ενδεχομένως εναρμονισμένων — αρχών για την αξιολόγηση από ομότιμους, την διασφάλιση ποιότητας και την αξιολόγηση συνιστά δύσκολο ζήτημα, δεδομένου ότι, αφενός, δεν υπάρχει καμία τέλεια διαδικασία αξιολόγησης παρά μόνο καλύτερη ή χειρότερη και, αφετέρου, οι ερευνητικοί οργανισμοί ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις, τουλάχιστον όσον αφορά τις λεπτομέρειες, γεγονός που σημαίνει ότι κριτήριο πρέπει να είναι η (σχετική) αποτελεσματικότητα των διαφορετικών διαδικασιών. Σε γενικές γραμμές, η ΕΟΚΕ διατηρεί επομένως επιφυλάξεις για την σχεδιαζόμενη εναρμόνιση. Μολονότι η αξιολόγηση από ομότιμους είναι αναμφισβήτητα η καλύτερη διαδικασία (31)η ποιότητα και η αποτελεσματικότητά της εξαρτώνται πολύ από τις λεπτομέρειες (32). Προ πάντων είναι σημαντικό να αποφεύγεται η επιφανειακή εξέταση, η οποία αποτελεί συχνό φαινόμενο με τις συνεχείς και πολλαπλές αξιολογήσεις που απαιτούνται σήμερα. Ως εκ τούτου, είναι προτιμότερη η αρχή της λιγότερο συχνής αλλά πιο λεπτομερούς αξιολόγησης.

4.5.2 Και πάλι σχετικά με το ερώτημα 25 και άλλα: Εξειδικευμένοι υπάλληλοι Είναι απαραίτητο οι χρηματοδοτικοί οργανισμοί και ιδίως η Επιτροπή να διαθέτουν προσωπικό υψηλής επιστημονικής ειδίκευσης και εμπειρίας, το οποίο να είναι άριστα εξοικειωμένοι με τον εκάστοτε τομέα, τις ιδιαιτερότητές του και τους ομότιμούς του — επίσης με βάση προηγούμενες ερευνητικές δραστηριότητες — και να παραμένει επί μακρόν στη θέση του (στη συγκεκριμένη περίπτωση, η συχνή εναλλαγή υπαλλήλων είναι αντιπαραγωγική!). Και στην περίπτωση αυτή ισχύει ότι ο φόβος της αποτυχίας ή της λανθασμένης συμπεριφοράς μεμονωμένων ατόμων δεν πρέπει να οδηγεί στην υπέρμετρη ρύθμιση ή παράλυση των πάντων. Και σε αυτό το θέμα συνιστάται να ακολουθηθεί το παράδειγμα επιτυχημένων ερευνητικών ιδρυμάτων.

4.5.3 Ερώτηση 26: Απλούστευση Η απλούστευση των σχετικών κανόνων και διαδικασιών προκειμένου να ανακουφιστούν οι ερευνητές από τον υπερβολικό διοικητικό φόρτο κ.λπ. είναι ένας στόχος που έχει αναφερθεί και υπογραμμιστεί συχνά. Εντούτοις, η ΕΟΚΕ γνωρίζει ότι η γενική άποψή της υπέρ της πολυμορφίας και της προσέγγισης από τη βάση προς την κορυφή, μπορεί να θεωρηθεί έως έναν ορισμένο βαθμό αντιφατική με την έκκληση για απλούστευση και εξάλειψη της υπέρμετρης γραφειοκρατίας. Επομένως, συνιστά μια συντονισμένη προσέγγιση (βλ. επίσης σημείο 3.15) με κοινή αξιολόγηση για όλα τα έργα στα οποία συμμετέχει ή πρόκειται να συμμετάσχει η Κοινότητα με προγράμματα χρηματοδότησης. Σχετικά με την επιλογή των διαδικασιών αξιολόγησης, πρέπει να ζητηθεί η γνώμη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας.

4.5.4 Ερώτημα 29 Συμμετοχή σε διακρατικά ερευνητικά ιδρύματα Η έννοια της «συμμετοχής» πρέπει να διασαφηνιστεί. Η ιδιότητα του μέλους συμβουλευτικών οργανισμών θεωρείται σκόπιμη εάν υπάρχει συγχρηματοδότηση της Κοινότητας, και τούτο είναι αυτονόητο και για τις αντίστοιχες εποπτικές αρχές. Εντούτοις, η ΕΟΚΕ τάσσεται κατά της ιδιότητας του μέλους των άμεσων εκτελεστικών οργάνων.

4.6 Ερωτήματα 30 και 31: Άνοιγμα στον κόσμο: διεθνής επιστημονική και τεχνολογική συνεργασία. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως τον στόχο αυτό της πολιτικής για την έρευνα Σε ό,τι αφορά όμως τα μέσα, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ των προγραμμάτων που απαιτούν μεγάλης κλίμακας εξοπλισμό όπως οι επιταχυντές, οι δορυφόροι και οι σήραγγες αέρα κτλ και των προγραμμάτων που είναι κατανεμημένα σε διάφορα κέντρα ή υποδομές. Κρίνεται σκόπιμο να αξιοποιηθούν όσο το δυνατόν περισσότερο τα υφιστάμενα παραδείγματα και η αποκτηθείσα εμπειρία, μολονότι σε περίπτωση γενικεύσεων ελλοχεύει ο κίνδυνος να μην ληφθούν υπόψη οι διαφορές που χαρακτηρίζουν κάθε μεμονωμένο παράδειγμα. Γενικότερα, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι υφίστανται ήδη αποτελεσματικοί μηχανισμοί και περιπτώσεις που συνιστούν προηγούμενο, και ότι συνεπώς δεν πρέπει να χρειάζονται πρόσθετα μέσα.

4.7 Γενική παρατήρηση για τα ερωτήματα που θέτει η Επιτροπή. Οι ερωτήσεις που θέτει η Επιτροπή δίνουν την εντύπωση ότι επιδιώκει γενικούς κανόνες που προορίζονται να ισχύσουν για όλες τις μεμονωμένες περιπτώσεις. Η ΕΟΚΕ διατηρεί πολύ σοβαρές επιφυλάξεις για μια τέτοια προσέγγιση (βλ. επίσης σημείο 3.14.1).

4.7.1 Ελευθερία και προσέγγιση «από τη βάση στην κορυφή» αντί ενοποίησης. Πρέπει να απορριφθούν όλες οι προσπάθειες υπέρμετρης ενοποίησης. Πράγματι, η ενοποίηση εμποδίζει την ανάδειξη των καλύτερων πρακτικών πρώτα εμπειρικά, μέσω του ανταγωνισμού — κάτι που καθιστά δυνατό η προσέγγιση «από τη βάση στην κορυφή» — μεταξύ των διαφόρων διαδικασιών, μεθόδων και πολιτιστικών προσεγγίσεων, και με τον τρόπο αυτό εμποδίζει επίσης την αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων μιας εξελικτικής ανάπτυξης. Αυτό είναι ο μόνος τρόπος για να προσδιοριστεί ποια προσέγγιση είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, αξίζει περαιτέρω χρηματοδότησης και μπορεί να χρησιμεύσει ως παράδειγμα.

4.7.2 Οι υφιστάμενοι μηχανισμοί επαρκούν. Οι υφιστάμενοι μηχανισμοί, τόσο σε επίπεδο χάραξης πολιτικής όσο και σε επίπεδα προγράμματος και έργου παρέχουν ήδη επαρκή και λογικά περιθώρια ελιγμών. Περαιτέρω μέτρα και κανόνες μπορούν επίσης να θεσπιστούν ή να προσαρμοστούν την κατάλληλη στιγμή και στην απαιτούμενη έκταση, μόνον εφόσον υπάρχει σαφώς τεκμηριωμένη και συγκεκριμένη ανάγκη.

4.8 Υφιστάμενα μέσα κοινοτικής στήριξης και συντονισμού Η ΕΟΚΕ συνιστά να διαμορφωθούν γενικοί, σαφείς και κατανοητοί κανόνες για τα ποικίλα μέσα της χρηματοδότησης και του συντονισμού κοινοτικής Ε&Α. Για το σκοπό αυτό θα ήταν χρήσιμο να διατυπώσει η Επιτροπή μια παρουσίαση και περιγραφή, δηλαδή ένα κατανοητό εγχειρίδιο χρήσης, όλων των υφιστάμενων μέσων και τρόπων προώθησης και συντονισμού. Με τον τρόπο αυτό θα καταστεί σαφές εάν η αυξανόμενη ποικιλομορφία τους χαρακτηρίζεται ακόμη από επαρκή ευκρίνεια και διαχωρισμό των αρμοδιοτήτων και εάν παραμένουν σαφείς και διαχειρήσιμες τόσο από τους πιθανούς χρήστες όσο και από τους ίδιους τους υπαλλήλους της Επιτροπής ή ακόμη εάν χρειάζεται διασαφηνιστική αναθεώρηση.

Βρυξέλλες, 24 Οκτωβρίου 2007 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) ΕΕ C 256 της 27.10.2007.

ΕΕ C 325/16 της 30.12.2006.

(2) ΕΕ C 325/16 της 30.12.2006.

(3) ΕΕ C 110/3 της 30.4.2004.

ΕΕ C 110/98 της 30.4.2004.

ΕΕ C 157 της 28.6.2003.

ΕΕ C 65 της 17.3.2006.

ΕΕ C 185 της 8.8.2006.

ΕΕ C 309 της 16.12.2006.

ΕΕ C 325 της 30.12.2006.

(4) Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών. Εφόσον η ονομασία του οδηγεί σε παρερμηνείες λόγω του ευρύτερου προσανατολισμού του CERN, χρησιμοποιείται σήμερα η ονομασία «Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Φυσικής Σωματιδίων» («European laboratory for particle physics» — «Laboratoire européen pour la physique des particules»), η οποία αντικατοπτρίζει καλύτερα τις σημερινές δραστηριότητες του Οργανισμού.

(5) Η ΕΟΚΕ χρησιμοποιεί τους όρους «επιστήμονες» ή «μηχανικοί» αναφερόμενη αδιακρίτως σε άνδρες και γυναίκες. Με τον τρόπο αυτό επιβεβαιώνει την επανειλημμένη έκκλησή της για πλήρη ισοτιμία των φύλων και στην έρευνα και την ανάπτυξη. Βλ. επίσης 3.16.2.4.

(6) Βλ. http://www.eiroforum.org.

ILL : Institut Laue-Langevin ECMWF : European Centre for Medium-Range Weather Forecasts ESRF : European Synchrotron Radiation Facility ESO : European Southern Observatory EMBO : European Molecular Biology Organization ESA : European Space Agency

(7) Για μια πιο λεπτομερή παρουσίαση, βλέπε το Δελτίο του CORDIS αριθ. 279 του Ιουνίου 2007.

(8) ΕΕ C 325 της 30.12.2006.

(9) Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το αντίστοιχο αίτημα της Ευρωπαϊκής Συμβουλευτικής Επιτροπής για την Έρευνα (EURAB).

Βλ. http://ec.europa.eu/reserach/eurab/index_en.html.

(10) Η ΕΟΚΕ απευθύνει σχετικά ιδιαίτερη έκκληση στα κράτη μέλη να προβούν στις κατάλληλες πολιτικές αποφάσεις.

(11) Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Key Figures 2007 On Science, Technology and Innovation, Towards a European knowledge area, Δευτέρα 11 Ιουνίου 2007.

(12) ESFRI: European Strategy Forum on Research Infrastructures (Ευρωπαϊκό Στρατηγικό Φόρουμ για τις Υποδομές Έρευνας)·

http://cordis.europa.eu/esfri/.

(13) Συμβούλιο για την ανταγωνιστικότητα (Εσωτερική αγορά, βιομηχανία και έρευνα) 21-22 Μαίου 2007.

(14) Όπως π.χ. στο έργο ITER.

(15) Π.χ. European Physical Society, European Federation of National Engineering Associations, European Federation of Chemical Engineering, der Europäischen Akademien (IASAC, ALEA, IAP) etc Πολλές από αυτές τις ενώσεις είναι οργανωμένες και κεντρικά όπως η Initiative for Science in Europe (ise).

(16) ΕΕ C 325 της 30.12.2006, κεφάλαιο 4.6.

(17) Βλ. σχετικά την ιστοσελίδα http://www.cornet-era.net; καθώς και το Θεματικό δελτίο του CORDIS αριθ. 24 του Ιουνίου 2007.

(18) Και για όσο διάστημα δεν παραχωρείται καμία προθεσμία για την κατάθεση διπλώματος ευρεσιτεχνίας, κυρίως για να μην δημιουργείται αβεβαιότητα όσον αφορά μετέπειτα αξιώσεις διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

(19) Στη γνωμοδότησή της με τίτλο «Επιστήμη, κοινωνία και πολίτες στην Ευρώπη» CES 724/2001, σημείο 4.7.5, η ΕΟΚΕ είχε ήδη επισημάνει τα εξής: «Δεδομένου ότι είναι αναγκαίο να αποδειχθεί η αναπαραγωγισιμότητα, τα πειράματα που πραγματοποιούνται παράλληλα ή που επαναλαμβάνονται από άλλες ομάδες ερευνητών (συνήθως πειράματα που πραγματοποιούνται με διαφορετικές τεχνικές ή διαφορετικές διεργασίες), και τα οποία χαρακτηρίζονται συχνά ως διπλή έρευνα, αποτελούν ουσιαστική συνιστώσα της μεθοδολογίας και της επιστημονικής προόδου.» Η διπλή αυτή έρευνα αποτελεί έναν προστατευτικό κλοιό κατά των λαθών, των παρανοήσεων ή ακόμη και των στρεβλώσεων.

(20) Lüder Gerken und Roman Herzog in EUROPE's WORLD, summer 2007 issue.

(21) EE C 256 της 27.10.2007.

(22) Για παράδειγμα, η νέα συλλογική σύμβαση για τους δημόσιους υπαλλήλους στη Γερμανία δυσχεραίνει σαφώς την κινητικότητα!

(23) Βλ. συγκεκριμένα τη γνωμοδότηση «Επενδύσεις στη γνώση και την καινοτομία» INT/325 (EE C 256 της 27.10.2007).

(24) Βλ. IAEA Proceedings of the International Conference on Knowledge Management in Nuclear Facilities June 2007.

(25) Στόχος ενός διδακτορικού είναι να επιδειχθεί αυτόνομη επιστημονική εργασία!

(26) Βλ. σχετικά το περιοδικό «Erwδgen, Wissen, Ethik» (EWE) Jg 18/2007 τεύχος 1, σ. 12, κεφάλαιο 3.4 — ISSN 1610-3696.

(27) Π.χ. κοσμική ακτινοβολία βάθους από την BELL, υπεραγωγός σε υψηλή κρίσιμη θερμοκρασία από την IBM.

(28) Βλ. π.χ. το σημείο 7.5 της γνωμοδότησης EE C 256 της 27.10.2007.

(29) Στη βασική έρευνα, τούτο αφορά κυρίως το ζήτημα της προτεραιότητας μιας ανακάλυψης ή μιας ιδέας· στην εφαρμογή, αφορά και ζητήματα διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

(30) Βλ. σχετικά την ιστοσελίδα

http://www. open-access.net/RMK.

(31) Ωστόσο, όσο μεγαλύτερη καινοτομία (απόκλιση από τον κανόνα) χαρακτηρίζει μια ιδέα, ένα μέτρο στάθμισης ή ένα πρότυπο, τόσο δυσκολότερο είναι ακόμη και για ομότιμους να καταλήξουν πάντα σε ένα ορθό συμπέρασμα. Για το λόγο αυτό η απαραίτητη πολυμορφία ανταγωνιζόμενων προσεγγίσεων και μεθόδων (σημείο 3.14.1) έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

(32) Το ζήτημα εξετάζεται σε σειρά άρθρων στο «Forschung und Lehre» (Deutscher Hochschulverband) 6/07, ISSN: 0945-5604;

www.forschung-und-lehre.de.