Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Τα αποτελέσματα του προγραμματισμού των Διαρθρωτικών Ταμείων για την περίοδο 2000-2006 (Στόχος 1)"

(2002/C 48/12)

Στις 5 Ιουλίου 2001, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε την γνωμοδότησή του ομόφωνα με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Christie.

Κατά την 386η σύνοδο ολομέλειάς της 28ης και 29ης Νοεμβρίου 2001 (συνεδρίαση της 28ης Νοεμβρίου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 114 ψήφους υπέρ, 1 κατά και καμία αποχή, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Με τον αναθεωρημένο κανονισμό που θεσπίζει τις γενικές διατάξεις για τα διαρθρωτικά ταμεία (κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1260/1999) αναθεωρούνται οι διαδικασίες για την υλοποίηση των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων κατά την περίοδο 2000-2006. Ως αποτέλεσμα, ορισμένες από τις αναθεωρήσεις μετέθεσαν στα κράτη μέλη περισσότερες ευθύνες όσον αφορά τη διαχείριση, την εφαρμογή, και την παρακολούθηση των διαρθρωτικών ταμείων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται:

- η διεύρυνση και ενίσχυση της εταιρικής σχέσης έτσι ώστε να αυξηθεί η προστιθέμενη αξία,

- ο αποκεντρωμένος προγραμματισμός των δράσεων: το συμπλήρωμα προγραμματισμού εγκρίνεται από το κράτος μέλος ή την αρχή διαχείρισης - και όχι από την Επιτροπή - αφού προηγουμένως συμφωνήσει η επιτροπή παρακολούθησης,

- το κράτος μέλος έχει τη γενική αρμοδιότητα της υλοποίησης, της παρακολούθησης, και της αποτελεσματικότητας των παρεμβάσεων,

- η αξιολόγηση δεν εκλαμβάνεται πλέον ως χωριστή λειτουργία, αλλά παραμένοντας πάντοτε ανεξάρτητη, αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της διαδικασίας προετοιμασίας, υλοποίησης, παρακολούθησης και αναθεώρησης του προγραμματισμού.

1.2. Εκτός από αυτές τις αλλαγές στους κανονισμούς, επιδιώχθηκε, επίσης, τα προγράμματα των διαρθρωτικών ταμείων κατά την περίοδο 2000-2006 να συνάδουν με άλλες δράσεις που επηρεάζουν την περιφερειακή οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των επιλέξιμων περιφερειών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις λοιπές δράσεις περιλαμβάνονται όσες αναλαμβάνει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), το Ταμείο Συνοχής, οι σκοποί της πολιτικής του Σχεδίου Ανάπτυξης του Ευρωπαϊκού Χώρου (ΣΑΚΧ) και - σε επίπεδο κρατών μελών - η ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση και οι προτεραιότητες των εθνικών σχεδίων δράσης για την απασχόληση.

1.3. Έχοντας υπόψη τους νέους κανονισμούς για τα διαρθρωτικά ταμεία, η Επιτροπή πραγματοποίησε λεπτομερέστερες συζητήσεις με τις περιφέρειες και τα κράτη μέλη που ήταν επιλέξιμα για ενίσχυση στο πλαίσιο του Στόχου 1. Οι συζητήσεις αυτές αποσκοπούσαν να εξασφαλίσουν ότι η μετάθεση μεγαλύτερης ευθύνης στο εκάστοτε κράτος μέλος για την υλοποίηση και την παρακολούθηση των παρεμβάσεων των Διαρθρωτικών Ταμείων θα συνοδευόταν από ποιοτικά βελτιωμένο πρόγραμμα δράσης σε σύγκριση με όσα υποβλήθηκαν κατά τις προηγούμενες περιόδους.

1.4. Η ανακοίνωση(1) παρουσιάζει λεπτομερώς το αποτέλεσμα αυτών των διαπραγματεύσεων και εκθέτει την αναμενόμενη επίδραση των νέων - εγκεκριμένων πλέον - προγραμμάτων του στόχου 1.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Είναι σαφές ότι η Επιτροπή κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες για να διασφαλίσει ότι τα προγράμματα του στόχου 1 που θα εγκρίνονταν θα έχουν την υψηλότερη δυνατή ποιότητα, γεγονός που επιδοκιμάζεται ανεπιφύλακτα. Παρατηρείται με ορισμένη έκπληξη ότι η ποιότητα των προγραμμάτων που υποβλήθηκαν στην Επιτροπή διαφοροποιούταν σε μεγάλο βαθμό, ακόμη και εντός του ίδιου κράτους μέλους. Αυτό υποδηλώνει ότι οι διάφορες επιλέξιμες περιφέρειες ακολουθούν διαφορετικές πρακτικές και πιθανόν να υπάρχουν τεχνικές "βέλτιστης πρακτικής" για κάθε κράτος μέλος οι οποίες να υιοθετούνται από άλλες επιλέξιμες περιφέρειες αυτού του κράτους μέλους.

2.1.1. Έχει σημασία η επανεξέταση από την Επιτροπή σε δεδομένο χρόνο των αποφάσεων που ελήφθησαν βάσει σκέψεων περί "ποιοτικού ελέγχου" στην επιλογή σχεδίων. Τα κριτήρια, που έλαβε υπόψη η Επιτροπή για να επιβεβαιώσει τη γνώμη της ότι τα προγράμματα του Στόχου 1 προσδιορίζονται επαρκώς, είναι τα ορθά με την έννοια ότι προστίθεται αξία στις προσπάθειες για οικονομική ανάπτυξη των ενδιαφερόμενων περιφερειών; Παραδείγματος χάρη, η ανεργία μεταξύ γυναικών είναι ιδιαίτερα υψηλή και η επίδραση των σχεδίων περιφερειακής ανάπτυξης στην ομάδα αυτή ενσωματώνει μελέτες ως προς την ποιότητά τους;

2.1.2. Μολονότι η συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων σε κάθε βασικό στάδιο προετοιμασίας και εφαρμογής (συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης) μπορεί να είναι χρονοβόρος, είναι σχεδόν βέβαιο ότι το κόστος που συνδέεται με αυτή αντισταθμίζεται από τη βελτίωση της ποιότητας των προγραμμάτων οικονομικής ανάπτυξης που προκύπτουν από αυτή.

2.2. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι κατά την προετοιμασία των σημερινών προγραμμάτων του στόχου 1 η εταιρική σχέση έλαβε μεγαλύτερο ρόλο από ό,τι στο παρελθόν. Η ΟΚΕ υποστηρίζει εδώ και καιρό ότι η εταιρική σχέση είναι βασικός παράγοντας για τον επιτυχή σχεδιασμό και την εκτέλεση των προγραμμάτων περιφερειακής ενίσχυσης, καθώς οι εταίροι που συμμετέχουν γνωρίζουν λεπτομερώς τα ιδιαίτερα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα και τις ευκαιρίες κάθε συγκεκριμένης περιφέρειας.

2.3. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι για την έγκριση των προγραμμάτων δαπανήθηκε περισσότερος (και σε ορισμένες περιπτώσεις πολύ περισσότερος) χρόνος από τους πέντε μήνες που προβλέπουν οι ρυθμίσεις. Αυτό είναι λυπηρό, διότι καθυστέρησε αναπόφευκτα την εφαρμογή των προγραμμάτων στις ενδιαφερόμενες περιφέρειες. Μολονότι οι εν λόγω καθυστερήσεις ήταν συχνά δικαιολογημένες, αντικατοπτρίζουν, εντούτοις, την αποτυχία ορισμένων περιφερειών και κρατών μελών να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις που αφορούν τα έγγραφα προγραμματισμού οι οποίες πρέπει να εκπληρωθούν προτού μπορέσουν να εγκριθούν τα προγράμματα. Η ΟΚΕ θεωρεί αυτό το γεγονός ατυχές και τονίζει την ανάγκη για καλύτερη και ταχύτερη προετοιμασία των εγγράφων προγραμματισμού εκ μέρους των ενδιαφερόμενων περιφερειών και κρατών μελών.

2.4. Φαίνεται ότι η χρήση των "ενδεικτικών γενικών κατευθύνσεων" ήταν επιτυχής, καθώς πραγματοποιήθηκαν προσαρμογές στα πιθανά προγράμματα του στόχου 1, προκειμένου να αποδώσουν τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Οι αλλαγές στη γενικότερη οικονομία και στην κοινωνία σημαίνουν σαφώς ότι ορισμένα από τα παραδοσιακότερα μέτρα οικονομικής ανάπτυξης που προτιμούσαν στο παρελθόν οι περιφέρειες του στόχου 1 δεν είναι πλέον εκείνα που πιθανόν να προσφέρουν τη μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία στις προοπτικές της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Είναι σημαντικό ότι η Επιτροπή εξακολουθεί να αναλύει τα μέτρα που έχουν τη μεγαλύτερη πιθανότητα να τονώσουν την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη στις περιφέρειες που υστερούν και να συμβουλεύει ανάλογα - στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης - κάθε περιφέρεια ξεχωριστά.

2.5. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει τη μεγάλη προσοχή που έδειξε η Επιτροπή προκειμένου να διασφαλίσει την εφαρμογή των νέων συστημάτων διαχείρισης και ελέγχου για τα προγράμματα του στόχου 1 στα κράτη μέλη. Είναι ουσιαστικής σημασίας, αφενός, η δημοσιονομική διαχείριση των προγραμμάτων του στόχου 1 να είναι αποδοτική και αποτελεσματική και, αφετέρου, οι διαδικασίες να επιτρέπουν τον πλήρη και διαφανή έλεγχο των κεφαλαίων που δαπανώνται στο πλαίσιο κάθε προγράμματος. Η ΟΚΕ παροτρύνει την Επιτροπή να παρακολουθεί αυτά τα συστήματα, ώστε να εξασφαλίζεται ότι η καθημερινή πρακτική συνάδει με τις απαιτήσεις των κανονισμών.

2.6. Παρά την υψηλή ποιότητα των εκ των προτέρων αξιολογήσεων, είναι ασφαλώς βασικό όλα τα προγράμματα του στόχου 1 να υπόκεινται σε τακτική αξιολόγηση με μετρήσιμα αποτελέσματα και να παρακολουθείται η αποτελεσματικότητα της ενίσχυσης. Όπως σημειώνει η Επιτροπή, η τακτική αξιολόγηση των παρεμβάσεων αποτελεί πολύ χρήσιμο μέσο διαχείρισης.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Είναι σημαντικό η ενίσχυση στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων να αποσκοπεί στην αύξηση των επιπέδων παραγωγικότητας στις περιφέρειες του στόχου 1. Αντίστοιχα, η ΟΚΕ σημειώνει ότι, σε σύγκριση με τα προηγούμενα προγράμματα, κατά την τρέχουσα περίοδο διατίθεται ελαφρώς μεγαλύτερο μερίδιο της ενίσχυσης για επενδύσεις στους ανθρώπινους πόρους.

3.2. Μολονότι, η εφαρμογή των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων στο πλαίσιο του στόχου 1 αναμένεται να αυξήσει σημαντικά τον ρυθμό αύξησης του ΑΕγχΠ των δικαιούχων κρατών μελών, το πραγματικό μακροοικονομικό αποτέλεσμα θα επηρεαστεί ουσιαστικά από τις οικονομικές προοπτικές όλης της ΕΕ. Κατά συνέπεια, στοιχεία για το ΑΕγχΠ, όπως αυτά που παρουσιάζονται, πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως ενδεικτικά. Σαφώς, εάν οι επιδόσεις της γενικότερης οικονομίας της ΕΕ είναι χειρότερες από τις αναμενόμενες, θα υπάρχουν σοβαρές έμμεσες επιπτώσεις για τις λιγότερο ευημερούσες περιφέρειες.

3.3. Η εφαρμογή της ενίσχυσης των διαρθρωτικών ταμείων έχει μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα που είναι δύσκολο να εντοπιστεί με βραχυπρόθεσμους οικονομικούς δείκτες (όπως ΑΕγχΠ, επίπεδα επενδύσεων, κ.λπ.). Ιδιαίτερα στους τομείς της ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων και των επενδύσεων στο δυναμικό της Ε& Α, τα αποτελέσματα των τρεχουσών πολιτικών μπορεί να χρειαστούν πολλά χρόνια μέχρι να φανούν. Είναι σημαντικό κατά την τελική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των τωρινών προγραμμάτων να ληφθούν υπόψη ποιοτικές μονάδες μέτρησης της οικονομικής ανάπτυξης καθώς και ποσοτικοί δείκτες.

3.4. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την έμφαση που έδωσε η Επιτροπή στην προσθετικότητα. Κατά τη διάρκεια περιόδων οικονομικής ύφεσης, όταν οι δημόσιες δαπάνες υφίστανται πίεση, οι κυβερνήσεις έχουν την τάση να περικόπτουν τα προγράμματα επένδυσης κεφαλαίων παρά τα προγράμματα τρεχουσών δαπανών. Αυτό αποβαίνει πάντοτε εις βάρος των πιο μειονεκτικών περιφερειών. Είναι βασικό τα κράτη μέλη να συνεχίσουν να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους ως προς τα προγράμματα οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

4. Συμπέρασμα

4.1. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το έγγραφο της Επιτροπής. Είναι προφανές ότι η Επιτροπή έχει καταβάλει σημαντικές προσπάθειες για να εξασφαλίσει την ορθή εφαρμογή των νέων κανονισμών για τα Διαρθρωτικά Ταμεία σε σχέση με τα προγράμματα του στόχου 1. Ωστόσο, είναι σημαντικό αυτή η αποδοτική αρχή της νέας φάσης προγραμματισμού να ενισχυθεί καθ' όλη την περίοδο του προγράμματος με επίκαιρες εκθέσεις, παρακολούθηση και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων στις ίδιες τις περιφέρειες.

Βρυξέλλες, 28 Νοεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) COM(2001) τελικό.