Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την Ανακοίνωση της Επιτροπής "Το περιβάλλον της Ευρώπης: ποιες θα είναι οι μελλοντικές κατευθύνσεις; Γενική αξιολόγηση του προγράμματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σχετικά με την πολιτική και τη δράση για το περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη 'Στόχος η αειφορία'"

(2000/C 204/14)

Στις 7 Δεκεμβρίου 1999 και σύμφωνα με το άρθρο 262 της ΣΕΚ η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνώμη της ΟΚΕ για την ανωρέρω ακακοίνωση.

Το τμήμα γεωργίας, ανάπτυξης της υπαίθρου και περιβάλλοντος που επιφορτίσθηκε με την προετοιμασία των εργασιών της ΟΚΕ για το θέμα, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Μαΐου 2000. Εισηγητής ήταν ο κ. Ribbe.

Κατά την 373η σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Μαΐου 2000 (συνεδρίαση της 24ης Μαΐου), η ΟΚΕ υιοθέτησε με 70 ψήφους υπέρ, 2 κατά και 5 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

0. Περίληψη των κυριότερων συστάσεων

0.1. Ενώ συμμερίζεται την ευρύτατα διαδεδομένη γνώμη ότι το 5ο ΠΔΠ περιείχε θέσεις κατάλληλες και αναγνωρίζει ότι το πρόγραμμα είχε μερικά θετικά αποτελέσματα, η ΟΚΕ ανησυχεί πολύ για τη συνεχή χειροτέρευση της ποιότητας του περιβάλλοντος της Ευρώπης, την οποία θεωρεί ως το μόνο σοβαρότερο κριτήριο για την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των διαδοχικών Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Δράσης και της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής γενικά.

0.2. Η ΟΚΕ λυπάται διότι η Γενική Εκτίμηση, αν και περιέχει πρόχειρο κατάλογο των προβλημάτων που προέκυψαν κατά την υλοποίηση του 5ου ΠΔΠ, δεν δύναται κατά κανένα τρόπο να θεωρηθεί ως μια συστηματική λεπτομερής ανάλυση των περιορισμένων επιτευγμάτων του προγράμματος. Θεωρεί τούτο ως βασική αδυναμία του εγγράφου. Η βαθιά ανάλυση είναι ζωτική, όχι μόνο για την προετοιμασία και υλοποίηση του 6ου ΠΔΠ, αλλά και για το μέλλον της περιβαλλοντικής πολιτικής σε μια διευρυμένη ένωση. Η ΟΚΕ, συνεπώς, ζητά από την Επιτροπή να αρχίσει εργασία για το θέμα αυτό και να παρουσιάσει τα αποτελέσματα σε μια ανακοίνωση.

0.3. Η ανακοίνωση επιβάλλεται να αφορά, μεταξύ άλλων, τις τρέχουσες αδυναμίες στη στρατηγική ολοκλήρωσης και την ασυνέπεια και έλλειψη συνοχής της κοινοτικής πολιτικής, την αποτελεσματικότητα των μέσων της περιβαλλοντικής πολιτικής, τα σοβαρά κενά στην εφαρμογή και επιβολή της νομοθεσίας από τα κράτη μέλη, τη θετική και αρνητική επίδραση της παγκοσμιοποίησης, το ρόλο των ΜΜΕ, το σύνδεσμο μεταξύ οικονομικής αύξησης και προστασίας του περιβάλλοντος καθώς και τη στάση του κοινού έναντι των διαρθρωτικών αλλαγών στις κοινωνίες μας που απαιτούνται για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης παγκοσμίως.

0.4. Ως προς το 6ο ΠΔΠ και τα σχεδιαζόμενα προγράμματα θεματικής δράσης η ΟΚΕ αναμένει όπως τούτα περιλαμβάνουν:

- αναλυτικές ενδείξεις για τα προβλήματα κατά την υλοποίηση του 5ου ΠΔΠ και τον τρόπο αντιμετώπισής τους·

- σκέψεις για την κατανομή εργασίας μεταξύ διαφόρων διοικητικών βαθμίδων και για την ανάγκη εθνικών (και περιφερειακών) στρατηγικών και τομεακών περιβαλλοντικών σχεδίων και το συντονισμό τους με μελλοντικά ΠΔΠ·

- ειδικές στρατηγικές για την προώθηση της συνεπούς και πλήρους εφαρμογής των θεμελιωδών αρχών περιβαλλοντικής πολιτικής που περιλαμβάνονται στη Συνθήκη·

- ευρύ ορισμό της βιώσιμης ανάπτυξης που συνεπάγεται ότι το 6ο ΠΔΠ δεν απευθύνεται μόνο στην ποιότητα του ζώντος περιβάλλοντος εντός της ΕΕ, αλλά αφορά και την επίδραση του κοινοτικού αναπτυξιακού προτύπου στην ποιότητα του περιβάλλοντος τρίτων χωρών, στη χρήση των πόρων στην Ευρώπη και στην Υδρόγειο καθώς και στην ανθρώπινη υγεία και ποιότητα ζωής·

- μακροπρόθεσμους ποσοτικούς και ποιοτικούς στόχους στην Κοινότητα για επιλεγμένα περιβαλλοντικά θέματα, στον καθορισμό των οποίων να συμμετέχουν, στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης, οι διάφοροι φορείς και οι διάφορες ομάδες του Συμβουλίου, καθώς και χρονοδιαγράμματα για την επίτευξή τους μακρο - και μεσοπροθέσμως·

- μετατροπή των ποσοτικών στόχων σε στόχους για κατ' ιδίαν κράτη μέλη, όπου τούτο είναι εφικτό·

- εθνικούς και κοινοτικούς κλαδικούς στόχους·

- σαφείς και αναλυτικές οδηγίες για τη διεξαγωγή των μελλοντικών εργασιών στον τομέα της τομεακής ολοκλήρωσης σε κοινοτική και εθνική κλίμακα·

- ρητή αναφορά στην ανάγκη σύνδεσμου των μελλοντικών συστημάτων επισκόπησης/αναφοράς με το 6ο ΠΔΠ.

1. Εισαγωγή

1.1. Η ανακοίνωση σχετικά με τη "γενική αξιολόγηση" - η οποία υποβλήθηκε τον Δεκέμβριο του 1999 στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι - περιλαμβάνει την αξιολόγηση των συνολικών επιτευγμάτων του 5ου προγράμματος δράσης της ΕΕ για το περιβάλλον (5ο ΠΔΠ), το οποίο υιοθετήθηκε το 1992 και αναθεωρήθηκε το 1998. Ταυτόχρονα επιδιώκει την έναρξη συζήτησης μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και άλλων ομάδων ενδιαφερομένων για το μέλλον της περιβαλλοντικής πολιτικής, ιδιαίτερα δε εν όψει της προετοιμασίας ενός 6ου ΠΔΠ. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι, η Επιτροπή πρέπει να υποβάλει πρόταση για το 6ο ΠΔΠ έως τα τέλη του 2000.

1.2. Παράλληλα με τη γενική αξιολόγηση, η Επιτροπή υπέβαλε δύο έγγραφα εργασίας: το ένα σχετικά με την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών ανησυχιών στις κοινοτικές πολιτικές και το άλλο σχετικά με τους περιβαλλοντικούς δείκτες και τους δείκτες ολοκλήρωσης(1). Το πρώτο έγγραφο αξιολογεί τις στρατηγικές της ολοκλήρωσης που προετοίμασαν οι διάφορες υπηρεσίες του Συμβουλίου (ενέργειας, μεταφορών, γεωργίας, βιομηχανίας κ.λπ) μετά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Κάρντιφ τον Ιούνιο του 1998. Η προετοιμασία των εν λόγω τομεακών στρατηγικών αναμένεται να ολοκληρωθεί έως τον Ιούνιο του 2001 και θα ακολουθήσει η άμεση εφαρμογή τους. Το δεύτερο έγγραφο περιγράφει το προβλεπόμενο σύστημα δεικτών της ΕΕ (συνίσταται σε περιβαλλοντικούς δείκτες, δείκτες ολοκλήρωσης και δείκτες βιωσιμότητας) και παρέχει πληροφορίες σχετικά με τις τρέχουσες και τις μελλοντικές δραστηριότητες στον εν λόγω τομέα (ΕΟΧ, ΟΑΣΕ, Eurostat κ.λπ.). Και οι δύο πτυχές - η ολοκλήρωση και οι "δείκτες" - διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στη συζήτηση με θέμα το 6ο ΠΔΠ.

1.3. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι κάλεσε επίσης της Επιτροπή να παρουσιάσει μια μακροπρόθεσμη στρατηγική "αειφορίας", συνδέοντας την οικονομική, κοινωνική και οικολογική διάσταση της αειφόρου ανάπτυξης. Η εν λόγω στρατηγική - η οποία αναμένεται να προετοιμαστεί από ομάδα εργασίας υπό την προεδρία του κ. Romano Prodi και θα υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ τον Ιούνιο του 2001 - θα αποτελέσει επίσης τη συμβολή της Κοινότητας στη δεκαετή αναθεώρηση της διαδικασίας του Ρίο (Ρίο + 10) που προβλέπεται να πραγματοποιηθεί το 2002.

1.4. Η ΟΚΕ, στην εν λόγω γνωμοδότηση, θα σχολιάσει την εφαρμογή του 5ου ΠΔΠ (κεφάλαιο 3) και θα παρουσιάσει, εν μέρει στο πλαίσιο των εν λόγω παρατηρήσεων, ορισμένες προτάσεις εν όψει της προετοιμασίας του 6ου ΠΔΠ (κεφάλαιο 4). Καθώς το 6ο ΠΔΠ - αντίθετα από το προηγούμενο - πρόκειται να λάβει τη μορφή ενός μάλλον σύντομου στρατηγικού εγγράφου, το οποίο θα διαδεχθούν αργότερα μεμονωμένα και περισσότερο συγκεκριμένα σχέδια δράσης, το τρίτο μέρος της γνωμοδότησης θα εστιάσει την προσοχή του σε ορισμένα ουσιαστικά ζητήματα και αρχές. Πιο λεπτομερή σχόλια θα γίνουν όταν ζητηθεί η γνώμη της ΟΚΕ σχετικά με το ίδιο το 6ο ΠΔΠ καθώς και σχετικά με τα μεμονωμένα σχέδια δράσης.

2. Γενικές εισαγωγικές παρατηρήσεις

2.1. Κατ' αρχάς, η ΟΚΕ θα ήθελε να επισημάνει ότι έχει τονίσει επανειλημμένα την καθοριστική σημασία που έχουν τα υψηλά περιβαλλοντικά πρότυπα στην Ευρώπη. Το υψηλό επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος είναι απαραίτητο για τη διατήρηση του βιοτικού επιπέδου. Παράλληλα, είναι σαφές ότι προσφέρει στις επιχειρήσεις ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, είναι επίσης σαφές ότι, στα πλαίσια του αγώνα για την κατάκτηση των παγκόσμιων αγορών, η Ευρώπη μπορεί να καταστεί θύμα των συγκριτικά υψηλών περιβαλλοντικών προτύπων της. Δηλαδή, οι προσπάθειες που καταβάλλει η Ευρώπη για την προστασία του περιβάλλοντος υπονομεύονται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό από την αποτυχία άλλων χωρών να πράξουν το ίδιο.

2.2. Παρά το γεγονός ότι η προστασία του περιβάλλοντος στην Ευρώπη παρουσιάζει ακόμη σοβαρές ελλείψεις, η ΟΚΕ παρατηρεί ότι, σε αντίθεση με άλλες οικονομικές ζώνες παγκοσμίου εμβέλειας, η ΕΕ δίδει προτεραιότητα στη συζήτηση για το περιβάλλον. Πολιτικοί, επιχειρηματίες και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν επίγνωση της σημασίας που έχει η προστασία της Φύσης και του περιβάλλοντος. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι αυτό αποτελεί μια από τις σημαντικότερες κοινωνικές και πολιτιστικές επιτυχίες των τελευταίων δεκαετιών. Όλοι οι Ευρωπαίοι γνωρίζουν ότι η ολοκληρωμένη προσπάθεια για την προστασία της Φύσης και του περιβάλλοντος είναι πλέον κομμάτι του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Συνεπώς, η έκκληση προς τις ενδιαφερόμενες πλευρές να συμμετάσχουν στη γενική αξιολόγηση και στη προετοιμασία του 6ου ΠΔΠ αποτελεί ένα ιδιαίτερα θετικό βήμα. Η ΟΚΕ καλεί τα διάφορα Συμβούλια να μελετήσουν τρόπους και μεθόδους για την εφαρμογή της προσέγγισης αυτής, ιδιαιτέρως όσον αφορά το έργο τους στο χώρο των στρατηγικών τομεακής ολοκλήρωσης.

3. Τα αποτελέσματα του 5ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον

3.1. Η γενική αξιολόγηση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "η Κοινότητα έχει προοδεύσει στην προσπάθεια για την ανάπτυξη μιας περιβαλλοντικής πολιτικής και η πρόοδος αυτή έχει αρχίσει να οδηγεί στη βελτίωση της κατάστασης του περιβάλλοντος σε ορισμένες περιοχές". Ωστόσο, σημειώνεται επίσης ότι "η πρόοδος προς την αειφορία έχει σαφώς περιοριστεί και ότι το 5ο ΠΔΠ δεν έχει επιτύχει τους στόχους του". Με βάση την έκθεση που εκπόνησε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ)(2) τον Ιούνιο του 1999 σχετικά με την κατάσταση του περιβάλλοντος, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η ποιότητα του περιβάλλοντος της Ευρώπης - που η ΟΚΕ θεωρεί ως το πλέον σημαντικό κριτήριο (αν και όχι απαραίτητα το μόνο) για την αξιολόγηση της επιτυχίας του προγράμματος - έχει υποβαθμιστεί από πολλές απόψεις και ότι θα συνεχιστεί η υποβάθμισή της στο μέλλον εάν δεν ληφθεί περαιτέρω δράση. Ευτυχώς, η γενική αξιολόγηση σημειώνει επίσης ορισμένα θετικά αποτελέσματα: πέραν των σχετικών επιτυχιών σε τομείς όπως είναι η οξίνιση, η μείωση του όζοντος και η ποιότητα των υδάτων, τα εν λόγω αποτελέσματα αφορούν επίσης πτυχές που συνδέονται περισσότερο με τη χάραξη πολιτικής, όπως είναι για παράδειγμα η βελτιωμένη τεχνική ποιότητα της νομοθεσίας και η προγραμματισμένη χρήση ενός ευρύτερου φάσματος μέσων. Η ΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι, τα τελευταία χρόνια, εκδόθηκε μια σειρά από κανονισμούς και οδηγίες για την προστασία του περιβάλλοντος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο αντίκτυπός τους θα γίνει αισθητός μόνον στο μέλλον. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να υπάρξει μέριμνα ώστε η μελλοντική προβολή της Ευρωπαϊκής υπηρεσίας Περιβάλλοντος να καθιστά σαφές ότι δεν επαρκεί από μόνη της για την υλοποίηση των απαραίτητων οικολογικών στόχων.

3.2. Η συνεχής υποβάθμιση του περιβάλλοντος της Ευρώπης δεν σημαίνει ότι το 5ο ΠΔΠ ήταν ένα "κακό" πρόγραμμα. Αντιθέτως, η ΟΚΕ συμφωνεί με τη γενικότερη άποψη ότι το εν λόγω πρόγραμμα ήταν φιλόδοξο και μεγαλεπήβολο για την εποχή του, τα επιλεγέντα περιβαλλοντικά θέματα και οι τομείς-στόχοι ήταν οι σωστοί και ότι οι βασικές προσεγγίσεις (ολοκλήρωση, επιμερισμός των ευθυνών, μεγαλύτερος συνδυασμός μέσων) εξακολουθούν να είναι έγκυρες σήμερα(3).

3.3. Η γενική αξιολόγηση και ορισμένα από τα συναφή έγγραφα που εκπόνησε η Επιτροπή(4) αναφέρουν εν συντομία ορισμένους λόγους που οδήγησαν στη σχετική αποτυχία του 5ου ΠΔΠ σε ό,τι αφορά την προσπάθειά του να οδηγήσει την ΕΕ και τα κράτη μέλη στο δρόμο της περισσότερο βιώσιμης ανάπτυξης. Σε αυτούς περιλαμβάνονται: οι οικονομικές και κοινωνικές τάσεις συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης ζήτησης προϊόντων και υπηρεσιών που βλάπτουν το περιβάλλον, η ανεπαρκής δέσμευση των κρατών μελών, οι ανεπαρκώς ανεπτυγμένες στρατηγικές ολοκλήρωσης και η έλλειψη συμμετοχής των διαφόρων οικονομικών τομέων (το πρόβλημα της "αυτοδιάθεσης"), η αποτυχία εφαρμογής της έννοιας του επιμερισμού των ευθυνών - εν μέρει λόγω του ότι δεν ήταν απολύτως σαφές σε ποιον απευθυνόταν η προγραμματισμένη δράση - η έλλειψη ποσοτικών στόχων και η ασυνεπής προσέγγιση ως προς τον καθορισμό των στόχων, ο μη δεσμευτικός χαρακτήρας του προγράμματος, τα σημαντικά προβλήματα που προκύπτουν από την εφαρμογή και την επιβολή της νομοθεσίας της ΕΕ στον τομέα του περιβάλλοντος, η έλλειψη πολιτικού συντονισμού ανάμεσα στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη και η περιορισμένη ορατότητα του προγράμματος τόσο από την πλευρά του κοινού όσο και στις ΓΔ της Επιτροπής και τα υπουργεία των κρατών μελών.

3.4. Ενώ είναι χρήσιμος ο εντοπισμός των ελλείψεων αυτών - οι οποίες πρέπει να συνεκτιμηθούν όλες με άμεσο τρόπο στο 6ο ΠΔΠ - ο ανωτέρω γενικός κατάλογος δεν μπορεί να αποκρύψει το γεγονός ότι δεν έχει πραγματοποιηθεί μια συστηματική και λεπτομερής ανάλυση των λιγοστών επιτευγμάτων του 5ου ΠΔΠ. Η ανάλυση αυτή έχει ζωτική σημασία όχι μόνο για τη σωστή προετοιμασία του 6ου ΠΔΠ αλλά και, ευρύτερα, για το μέλλον της περιβαλλοντικής πολιτικής στη διευρυμένη ΕΕ. Η ΟΚΕ είναι της άποψης ότι η αποτυχία αυτή συνιστά μια από τις κυριότερες αδυναμίες της γενικής αξιολόγησης.

3.4.1. Αναφορικά με τους διάφορους "παράγοντες" που προσδιορίζονται στο 5ο ΠΔΠ, η ΟΚΕ έχει τα ακόλουθα σχόλια για τους λόγους τους οποίους αναφέρει η γενική αξιολόγηση χωρίς όμως να υπεισέρχεται σχεδόν καθόλου σ' αυτούς:

3.4.1.1. Ένας σημαντικός παράγων στον οποίο αναφέρεται το 5ο ΠΔΠ είναι "οι δημόσιες αρχές". Στην προκειμένη περίπτωση πρέπει τουλάχιστον να γίνει μια διάκριση μεταξύ των αρχών σε επίπεδο ΕΕ και σε επίπεδο κρατών μελών. Σε επίπεδο ΕΕ, το πρώτο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι, παράλληλα με τις στρατηγικές ολοκλήρωσης που χαράσσονται από τα ειδικά Συμβούλια, η Επιτροπή θα έπρεπε να παραθέτει λεπτομερώς τις σημερινές ελλείψεις που παρατηρούνται στην προσπάθεια της ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών πτυχών σε άλλους τομείς πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων της ασυνέπειας της πολιτικής της ΕΕ και της έλλειψης συντονισμού στα θεσμικά της όργανα. Ένα ερώτημα που προκύπτει στην προκειμένη περίπτωση είναι αν και κατά πόσο εξακολουθούν να στέλνονται λανθασμένα μηνύματα σε πολλούς πολιτικούς τομείς, συμπεριλαμβανομένων των τομέων προτεραιότητας του 5ου ΠΔΠ. Γι' αυτό και είναι σημαντικό να υπάρξει κοινός συντονισμός των ειδικών Συμβουλίων με του θεσμούς που είναι σήμερα αρμόδιοι για την προστασία του περιβάλλοντος.

3.4.1.2. Η Επιτροπή έπρεπε επίσης να είχε εντοπίσει και να είχε άρει την ασυνέπεια και την έλλειψη συνοχής που παρουσίαζε η πολιτική της. Πόσο συχνά δεν έγραψε στο παρελθόν ότι πρέπει να περιοριστεί η πυκνότητα της κυκλοφορίας και δεν ζήτησε να γίνεται λελογισμένη χρήση των μεταφορών, όπως ισχύει και για την περίπτωση της ενέργειας; Σε πολλά έγγραφα περιλαμβάνεται έκκληση για τη μετατόπιση των μεταφορών, για παράδειγμα, από το οδικό στο σιδηροδρομικό δίκτυο. Όμως, μέχρι στιγμής έχουν γίνει πάρα πολύ λίγα πράγματα και η κυκλοφορία συνεχίζει να αυξάνεται σταθερά όπου οι οδικές μεταφορές έχουν λάβει υπερβολική αύξηση. Αυτό θα αποτελέσει το βασικό λόγο της πιθανής αποτυχίας της προσπάθειας να καλυφθούν οι στόχοι του Κιότο. Δεν υπάρχουν ακόμη ενδείξεις ριζικών αλλαγών της πολιτικής της Επιτροπής στον τομέα αυτό (π.χ. με τα διαρθρωτικά ταμεία ή το Ταμείο Συνοχής) και οι επενδυτικές προσπάθειες παραμένουν, όπως προηγουμένως, στην κατασκευή δρόμων. Η κατασκευή περισσότερων δρόμων θα οδηγήσει σε αύξηση της κυκλοφορίας και όποιοι αναλάβουν το έργο αυτό δεν θα πρέπει να εκπλαγούν διαπιστώνοντας ότι δεν θα καλυφθούν οι περιβαλλοντικοί στόχοι.

3.4.1.3. Η Επιτροπή έπρεπε, επίσης, να είχε καταδείξει με μεγαλύτερη σαφήνεια κατά πόσο έχουν εφαρμοστεί οι πάμπολλες θετικές περιβαλλοντικές απαιτήσεις και δηλώσεις της ΕΕ. Εάν αυτό ισχύει, θα έπρεπε να είχε δείξει με ποιο τρόπο έγινε. Στην αντίθετη περίπτωση, θα έπρεπε να είχε υποδείξει ποια ήταν τα εμπόδια. Οι δηλώσεις δεν προωθούν από μόνες τους την προστασία του περιβάλλοντος. Η ΕΕ έχει εκδώσει, για παράδειγμα, έξοχα ανακοινωθέντα για τις τοπικές δημόσιες συγκοινωνίες (δίκτυα των πολιτών) ή για την προαγωγή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Όμως, τίποτε δεν δείχνει ότι τα ανακοινωθέντα αυτά έχουν υλοποιηθεί. Για παράδειγμα, η διάρθρωση του κοινοτικού προϋπολογισμού δεν αντανακλά πλέον τον οικολογικό αναπροσανατολισμό της πολιτικής της ΕΕ. Ενώ οι νέες οικολογικές προσπάθειες ενισχύονται με ιδιαίτερη επιφύλαξη(5), διατίθενται μεγάλα ποσά για ορισμένα αμφίβολα, από την άποψη του περιβάλλοντος, μέτρα. Η ουσιαστική ενσωμάτωση της προστασίας του περιβάλλοντος σε άλλους πολιτικούς τομείς, που ανακοινώθηκε από την Επιτροπή, απαιτεί μαζική αναδιάρθρωση ή αναπροσανατολισμό του προϋπολογισμού και ιδιαιτέρως την ενίσχυση προγραμμάτων "από τη βάση προς τα πάνω", για να αυξηθεί το ενδιαφέρον των επιχειρήσεων και του κοινού ως προς τις νέες πολιτικές και τεχνολογικές πρωτοβουλίες του τομέα του περιβάλλοντος.

3.4.1.4. Επίσης, έπρεπε να έχει αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα των μέσων της περιβαλλοντικής πολιτικής. Εν τω μεταξύ, τα κράτη μέλη θα έπρεπε, από την πλευρά τους, να διαθέτουν αρκετή εμπειρία ώστε να μπορούν να εντοπίσουν τις ισχυρές και τις ασθενείς πλευρές των διαφόρων μέσων - όπως είναι η νομοθεσία-πλαίσιο, τα προσανατολισμένα στην αγορά μέσα και οι εθελούσιες συμφωνίες - καθώς και να διαπιστώσουν ποιο είναι το απαιτούμενο μίγμα μέσων που θα μπορούσε να αποδώσει(6). Στην αξιολόγηση αυτή πρέπει να περιλαμβάνεται και η αντικειμενική περιγραφή των εμποδίων που προέκυψαν μέχρι σήμερα κατά την εφαρμογή των μεμονωμένων μέσων. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να παρατεθούν οι λόγοι για τους οποίους έχει σημειωθεί τόσο λίγη πρόοδος με τον απαιτούμενο από καιρό εσωεπιχειρησιακό καταλογισμό του εξωτερικού κόστους και, συνεπώς, με τη συνεπή εφαρμογή της αρχής "ο ρυπαίνων πληρώνει" στην ΕΕ. Η ΟΚΕ τονίζει ότι η καλή πληροφόρηση για την αποτελεσματικότητα της πολιτικής είναι αναγκαία για πολλούς λόγους· είναι γεγονός ότι χωρίς παρόμοιες πληροφορίες είναι δυσχερές να γίνουν ακριβείς προβλέψεις σχετικά με τις επιπτώσεις των συμφωνηθέντων μέτρων ("μελλοντικά σενάρια") και να δοθούν οδηγίες στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες ως προς τον τρόπο υιοθέτησης του κεκτημένου με τις μικρότερες δαπάνες και το μεγαλύτερο όφελος.

3.4.1.5. Θα πρέπει, επίσης, να δοθεί πολύ μεγαλύτερη προσοχή στο θέμα της (μερικής) έλλειψης ποσοτικών στόχων. Δεν χωρεί αμφισβήτηση ότι αυτή είναι μια από τις αδυναμίες του 5ου ΠΔΠ. Ωστόσο, από τη συζήτηση σχετικά με την πολιτική για το κλίμα γίνεται σαφές ότι ακόμη και η ύπαρξη σαφώς διατυπωμένων στόχων δεν αποτελεί εγγύηση για μια αποτελεσματική πολιτική. Στο Κιότο η ΕΕ ανέλαβε τη δέσμευση να μειώσει τις εκπομπές αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου κατά 8 % έως το 2008-2012, θεωρώντας ως χρονική βάση το 1990. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, η εν λόγω μείωση δεν θα επιτευχθεί εάν συνεχιστεί η τρέχουσα πολιτική, και πράγματι είναι πιθανή μια μείωση της τάξης του 6 %. Εντούτοις, το γεγονός ότι προβλέπεται ήδη η αποτυχία εκπλήρωσης ενός σαφώς καθορισμένου και γενικώς αποδεκτού περιβαλλοντικού στόχου δεν οδηγεί σε αναγνωρίσιμες πολιτικές συνέπειες. Με άλλα λόγια, η απουσία σαφών στόχων δεν είναι ο μόνος λόγος που εξηγεί την έλλειψη επιτυχίας στον τομέα της περιβαλλοντικής προστασίας.

3.4.1.6. Εκτός από τα προβλήματα που αναφέρθηκαν στις υπηρεσίες και τις πολιτικές της ΕΕ, υπάρχουν τεράστιες ελλείψεις στα κράτη μέλη. Η αποτυχία των κρατών μελών να εφαρμόσουν την περιβαλλοντική νομοθεσία που τα ίδια έχουν υιοθετήσει - μέσω του Συμβουλίου Υπουργών - ή η εφαρμογή της μόνον υπό πίεση (όταν η ΕΕ προσφεύγει στο Δικαστήριο), βλάπτει το περιβάλλον και είναι αδύνατο γενικώς να εξηγηθεί στο κοινό σε μία φάση που υποτίθεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για την ευαισθητοποίησή του σε θέματα περιβαλλοντικής φύσεως. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρονται εδώ η σημαντική οδηγία για την προστασία της Φύσης (οδηγίες για την προστασία των πτηνών, της χλωρίδας, της πανίδας, του οικότοπου), η οδηγία για τις νιτρικές ενώσεις ή η περαιτέρω δισταγμοί ορισμένων κρατών μελών για την απαγόρευση της μολυβδούχου βενζίνης. Και σ' αυτήν την περίπτωση, η ΟΚΕ θεωρεί ότι έπρεπε να έχει γίνει μια συστηματική ανάλυση των τρόπων με τους οποίους θα μπορούσε στο μέλλον να βελτιωθεί αυτή η κατάσταση. Ενδεχομένως, θα μπορούσαν να επιβληθούν όχι μόνον αυστηροί περιορισμοί, αλλά και συντονισμένες και συνεκτικές πολιτικές(7).

3.4.1.7. Ο δεύτερος κατά σειρά σημασίας παράγων που αναφέρεται στο 5ο ΠΔΠ είναι οι κρατικές και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα ήταν προτιμότερο να δοθεί περισσότερη προσοχή απ' ό,τι στο παρελθόν στις ειδικές περιβαλλοντικές ευθύνες των επιχειρήσεων αλλά και στα όρια που επιβάλλονται σ' αυτές από τον περίγυρο. Παράλληλα, συγχαίρει ρητώς τις πολλαπλές πρωτοβουλίες που πολλές επιχειρήσεις έχουν εν τω μεταξύ αποφασίσει να επωμιστούν. Ωστόσο, τα όρια της ευθύνης των επιχειρήσεων χαράσσονται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό, εκτός άλλων, από το γενικό περίγραμμα εντός του οποίου δρουν. Δεν συμφέρει την ΕΕ, ως κέντρο οικονομικής δραστηριότητας, να καταργηθούν οι εν λόγω ευθύνες των επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, όμως, η συνολική προστασία του περιβάλλοντος δεν προάγεται με την απομάκρυνση επιχειρήσεων από την ΕΕ λόγω υπερβολικά αυστηρών προτύπων και με τη μετεγκατάσταση των επιχειρήσεων αυτών σε χώρες όπου τα πρότυπα που ισχύουν για το περιβάλλον είναι χαμηλά ή ακόμη και ανύπαρκτα. Όσο δεν ισχύουν σε παγκόσμια κλίμακα συγκεκριμένα πρότυπα για το περιβάλλον (όπως π.χ. αυτά του ΠΟΕ), η ΕΕ πρέπει να χαράξει μια δική της στρατηγική για την καθιέρωση και την εφαρμογή των απαραίτητων υψηλότερων περιβαλλοντικών προτύπων, ώστε να αποφευχθούν τυχόν επιπτώσεις για τις επιχειρήσεις και το περιβάλλον στην Ευρώπη. Το ίδιο ισχύει λίγο-πολύ για τους γεωργούς και τη γεωργική πολιτική της ΕΕ. Η ΟΚΕ αναφέρει ως παράδειγμα τη γνωμοδότησή(8) της για την παγίωση του ευρωπαϊκού γεωργικού προτύπου, στην οποία καθιστά σαφές ότι το πρότυπο αυτό δεν είναι εφικτό με βάση τις συνθήκες που επικρατούν στην παγκόσμια αγορά. Η γενική αξιολόγηση δεν αναφέρεται στα θέματα αυτά. Διαφορετικά θα μπορούσε να είχε γίνει αναφορά στις θετικές επιδράσεις που ασκεί η παγκοσμιοποίηση στο περιβάλλον (όπως τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που απορρέουν από τη διαδικασία παραγωγής καινοτόμων προϊόντων ως αποτέλεσμα της περιβαλλοντικής πολιτικής).

3.4.1.8. Η ΟΚΕ παρατηρεί, επίσης, ότι δεν γίνεται καμία αναφορά στην κατάσταση των ΜΜΕ. Πολλές από τις επιχειρήσεις αυτές δεν είχαν μέχρι τώρα τη δυνατότητα να διαθέτουν δικούς τους εμπειρογνώμονες για θέματα περιβάλλοντος. Προφανώς, αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα προσαρμογής. Σε πολλές περιπτώσεις δεν διαθέτουν τις απαραίτητες πληροφορίες για τους στόχους της περιβαλλοντικής πολιτικής και τις πιθανές στρατηγικές που μπορούν να εφαρμόσουν. Στην ανάλυση των ελλείψεων, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός αυτό. Το 6ο ΠΔΠ πρέπει να δείχνει με ποιο τρόπο μπορεί να βοηθηθούν οι επιχειρήσεις αυτές να αντιμετωπίσουν με επιτυχία τις προκλήσεις αυτές. Προστίθεται στο σημείο αυτό ότι οι ΜΜΕ επιβάλλεται να ληφθούν εντόνως υπόψη κατά την προετοιμασία προγραμμάτων και ενεργειών και τα αναγκαία μέτρα να τύχουν ευρείας υποστήριξης.

3.4.1.9. Τέλος, θα πρέπει να τονιστεί ότι, για να επιτύχει η περιβαλλοντική πολιτική, πρέπει να αναπτυχθεί επαρκώς η οικολογική συνείδηση του πληθυσμού και τα πολιτικά μέτρα που θα ληφθούν όχι μόνο πρέπει να γίνουν αποδεκτά αλλά και να απαιτηθούν. Η ευαισθητοποίηση και η αγωγή ως προς περιβαλλοντικά θέματα είναι απαραίτητες για μια επιτυχή περιβαλλοντική πολιτική. Και εδώ, η ΟΚΕ σημειώνει ότι δεν έχει γίνει εμπεριστατωμένη ανάλυση ή περιγραφή της κατάστασης. Το γεγονός ότι η προστασία του περιβάλλοντος προβάλλεται ολοένα και λιγότερο ως σημαντική πολιτική αποστολή, ενώ η κοινή γνώμη φαίνεται να συμπεραίνει ότι υφίσταται μια εγγενής αντίφαση μεταξύ οικονομίας και οικολογίας, πρέπει να αντιμετωπιστεί με ιδιαίτερη ανησυχία. Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται να ευνοεί την καινοτομία για την προστασία του περιβάλλοντος.

3.4.1.10. Στο παρελθόν επιχειρήθηκε σε πολλά επίπεδα να αποδοθεί στην αγωγή για το περιβάλλον η αναγκαία αξία και θέση. Η αγωγή αυτή δεν πρέπει μόνο να μεταβιβάζει γνώσεις στο ευρύ κοινό, αλλά να ενισχύει μια υπεύθυνη στάση έναντι των ερχόμενων γενεών και των εκπαιδευτών. Ταυτόχρονα οφείλει, παρά το περίπλοκο της σχέσης άνθρωπος-περιβάλλον, να διαβιβάζει σχετικές αποφάσεις στον κατ' ιδίαν πολίτη και να τις καθιστά κατανοητές. Στις περιβαλλοντικές οργανώσεις αποδίδεται σημαντικός ρόλος στο σημείο αυτό.

3.4.2. Συνεπώς, ένα από τα προβλήματα που υπάρχουν είναι ότι, ενώ η Επιτροπή απαριθμεί ένα μέρος από τις αιτίες που ευθύνονται για τη μερική επιτυχία του 5ου ΠΔΠ, δεν υπεισέρχεται σ' αυτές. Ένα άλλο πρόβλημα είναι η αδυναμία ακόμη και να θίξει εξαιρετικά βασικά θέματα. Αυτό αφορά ιδιαίτερα το ερώτημα κάτω από ποιες συνθήκες είναι συμβατές η οικονομική ανάπτυξη και η περιβαλλοντική προστασία και μπορεί να αποφευχθεί η εξάντληση των φυσικών πόρων(9). Δηλαδή το ερώτημα που θα έπρεπε να τεθεί είναι με ποιον τρόπο μπορούν να αποσυνδεθούν από την οικονομική ανάπτυξη οι περιβαλλοντικές ζημίες και οι φυσικοί πόροι, όχι μόνο με τη σχετική αλλά με την απόλυτη έννοια του όρου. Σχετικά μπορεί να γίνει λόγος για μια "ποιοτική ανάπτυξη", μια ανάπτυξη χωρίς ζημιές για το περιβάλλον(10). Η ΟΚΕ αμφιβάλλει εάν η περιβαλλοντική πολιτική που βασίζεται μόνο στη λήψη τεχνολογικών μέτρων (όπως είναι η αποθείωση αερίων καύσεως, η χρήση καταλυτικών μετατροπέων στα αυτοκίνητα κ.λπ.(11) μπορεί να επανορθώσει σε όλες τις περιπτώσεις τις ζημιές που έχουν προκληθεί στο περιβάλλον από τη συνεχή οικονομική ανάπτυξη ("απόλυτη αποσύνδεση"). Δεδομένου ότι το οριακό κόστος της αντιρρυπαντικής τεχνολογίας αυξάνεται γρήγορα μόλις εξαντληθούν οι δυνατότητες εφαρμογής "εύκολων" μέτρων, ελλοχεύει ο κίνδυνος - όπου η προσέγγιση που βασίζεται στην τεχνολογία οδηγεί βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα σε σχετική ή απόλυτη αποσύνδεση - να διαπιστωθεί περισσότερο μακροπρόθεσμα σε διάφορες χώρες μια τάση επανασύνδεσης τουλάχιστον στην περίπτωση επίμονων οικολογικών προβλημάτων, όπως η κλιματική αλλαγή ή τα απόβλητα(12). Η ανάλυση αυτή δημιουργεί το ερώτημα αν, παράλληλα με τα τεχνολογικά μέτρα, χρειάζονται και ορισμένες διαρθρωτικές αλλαγές στις οικονομίες των χωρών μας για να επιτευχθεί η ριζική μείωση της απόλυτης χρήσης πόρων, η οποία θα ενισχυόταν από την αυξημένη οικολογική αποδοτικότητα - τον αποκαλούμενο "συντελεστή δέκα"(13) - και θα επέτρεπε επίσης την πιο δίκαιη κατανομή των φυσικών πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς και μια στροφή από τις πολύ ρυπαντικές σε πιο καθαρές παραγωγικές διαδικασίες)(14).

3.4.2.1. Ωστόσο, ένα σημαντικό πρόβλημα είναι ότι επικρατεί συχνά η άποψη ότι είναι δυνατή η εξεύρεση τεχνικών λύσεων στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Στο σύνολο της κοινωνίας δεν έχει επιτευχθεί ευρεία συναίνεση σε ό,τι αφορά το γεγονός ότι το σύστημά μας παραγωγής, κατανάλωσης και παροχής υπηρεσιών, καθώς και οι πιο συγκεκριμένοι τομείς που μετέχουν στο εν λόγω σύστημα (όπως είναι ο τομέας της ενέργειας, των μεταφορών και της γεωργικής πολιτικής) θα χρειαστεί να υποστούν διαρθρωτικές αλλαγές, οι οποίες, σε πολλές περιπτώσεις, θα είναι αναγκαστικά θεαματικές. Ταυτόχρονα, οι σύγχρονες τάσεις στρέφονται προς μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με το έγγραφο της Επιτροπής, η ορατή παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη και το συνεχώς αυξανόμενο παγκόσμιο εμπόριο θα έχει ως αποτέλεσμα την ακόμη μεγαλύτερη εκμετάλλευση των περιορισμένων φυσικών πόρων. Από γενική άποψη, η υιοθέτηση των προτύπων συμπεριφοράς των δυτικών βιομηχανικών εθνών από μεγάλο μέρος του πληθυσμού σε παγκόσμιο επίπεδο, σε συνάρτηση με την αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού καθώς και του κατά κεφαλήν ΑΕγΠ, θα έχει ως αποτέλεσμα τον τριπλασιασμό των εκπομπών CO2 μέχρι το 2050. Ωστόσο, ταυτόχρονα, οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι οι εκπομπές αυτές πρέπει να μειωθούν τουλάχιστον κατά 35 % μέχρι το 2010 εάν οι μακροπρόθεσμες αυξήσεις της θερμοκρασίας πρέπει να μειωθούν κατά 1,5 μέχρι το 2100. Το εν λόγω παράδειγμα καταδεικνύει σαφώς την έκταση των απαιτούμενων αλλαγών. Οι διαρθρωτικές αλλαγές στις οποίες θα προβούν τα βιομηχανικά έθνη θα χρειαστεί κατ' αυτόν τον τρόπο να είναι εκτεταμένες, όπως και τα νέα πρότυπα (βιώσιμης) οικονομικής ανάπτυξης στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, του τρίτου κόσμου και του τέταρτου κόσμου. Η ΕΕ πρέπει, βάσει του οικονομικού της βάρους, της ιδιαίτερης υπεραναλογικής χρήσης πόρων αλλά και της ικανότητας και του καινοτόμου δυναμικού της να διαδραματίσει ιθύνοντα ρόλο κατ' αυτές τις διεργασίες. Οι αναγκαίες μεταβολές είναι όμως εν μέρει τόσο εκτεταμένες ώστε θα χρειαστεί ακόμη να περάσει πολύς χρόνος πριν να επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με το εν λόγω θέμα, τόσο από την πλευρά της διεθνούς κοινότητας των εθνών όσο και σε κάθε έθνος χωριστά, δηλ. ανάμεσα στις κυβερνήσεις, τους κοινωνικούς εταίρους και τους υπόλοιπους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών. Οι σχετικοί λόγοι είναι πολλοί και διάφοροι και εν μέρει προφανείς. Οι άνθρωποι φοβούνται τις μεγάλες αλλαγές, τα "άλματα" (ακόμη και αν πρόκειται μόνο για τεχνολογικά "άλματα"). Συνεπώς, μια από τις σημαντικότερες αποστολές της περιβαλλοντικής πολιτικής είναι να πείσει του σχετικούς παράγοντες, δηλαδή τις αρχές και τους πολιτικούς, τις κρατικές και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις καθώς και το ευρύ κοινό, ότι "άλματα" όπως αυτά που περιλαμβάνονται στην αντίληψη του "συντελεστή 10" δεν είναι μόνον απαραίτητα, αλλά και σκόπιμα και εφικτά. Η ΟΚΕ τονίζει ότι, προκειμένου να είναι επιτυχημένη, η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ πρέπει να βασίζεται, όσο το δυνατόν σε μεγαλύτερο βαθμό, στη συναίνεση μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων πλευρών σχετικά με τους - ενδεχομένως υψηλούς - στόχους που πρέπει να επιτευχθούν και το χρονοδιάγραμμα για την υλοποίησή τους.

3.5. Ακόμη και αν η απαιτούμενη ανάλυση των προβλημάτων που διαπιστώθηκαν κατά την εφαρμογή του 5ου ΠΔΠ - και γενικά κατά τη χάραξη και την εφαρμογή της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ - δεν μπορεί πλέον να γίνει εγκαίρως για την προετοιμασία του 6ου ΠΔΠ, η ΟΚΕ είναι της άποψης ότι πρέπει να αρχίσουν οπωσδήποτε οι σχετικές εργασίες και να υποβληθούν τα πορίσματα με τη μορφή ανακοίνωσης στο Συμβούλιο, το Κοινοβούλιο, την ΟΚΕ και την ΕTΠ, ιδιαιτέρως μάλιστα ενόψει της εφαρμογής του προγράμματος και του μέλλοντος της περιβαλλοντικής πολιτικής της διευρυμένης ΕΕ. Η εν λόγω ανακοίνωση θα μπορούσε να στηριχθεί στην μελέτη για την αποτελεσματικότητα της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ, που καταρτίστηκε πρόσφατα με εντολή του ΕΟΠ.

4. Προς το 6ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον

4.1. Εισαγωγή

4.1.1. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το 6ο ΠΔΠ προβλέπεται να αποτελέσει ένα σύντομο, στρατηγικό έγγραφο, το παρόν τρίτο μέρος της γνωμοδότησης, αντί να εξετάσει διεξοδικά τα συγκεκριμένα περιβαλλοντικά προβλήματα, πρόκειται να προβεί σε ορισμένες γενικές προτάσεις σχετικά με τη δομή και τα κύρια στοιχεία του 6ου ΠΔΠ και των μεταγενέστερων θεματικών προγραμμάτων δράσης που εξετάσθηκαν από την επιτροπή και προτάθηκαν ρητώς από την ΟΚΕ.

4.1.2. Σε συμφωνία με τις παρατηρήσεις που έγιναν στο τρίτο μέρος του παρόντος εγγράφου, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εξηγήσει στο νέο πρόγραμμα με ποιο τρόπο θα αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που προέκυψαν κατά την εφαρμογή του 5ου ΠΔΠ, καθώς και τους άλλους παράγοντες που αναφέρονται. Εάν δεν γίνει αυτό, η ΟΚΕ φοβάται ότι το 6ο ΠΔΠ θα έχει περιορισμένη επιτυχία, όπως συνέβη και με το προηγούμενο πρόγραμμα.

4.1.3. Η ΟΚΕ έλαβε γνώση της πρόθεσης της Επιτροπής να προτείνει αρχικώς ένα (νομικώς δεσμευτικό) γενικό πρόγραμμα πλαίσιο (το τρέχον 6ο ΠΔΠ), του οποίου θα επακολουθήσουν μεμονωμένα και πιο συγκεκριμένα σχέδια δράσης. Συμφωνεί δε με την προσέγγιση αυτή, υπό τη ρητή προϋπόθεση ότι αυτά τα εξετασθέντα ειδικά σχέδια δράσης θα προταθούν πράγματι και θα υιοθετηθούν με τη διαδικασία της συναπόφασης, ακριβώς όπως και το ίδιο το πρόγραμμα πλαίσιο. Έχοντας υπόψη τους λόγους αυτού του τρόπου ενέργειας - ο φόβος της Επιτροπής ότι ένα πολύ αναλυτικό πρόγραμμα θα οδηγήσει σε διαθεσμικό αδιέξοδο - η ΟΚΕ τονίζει επιπλέον ότι η Επιτροπή δεν πρέπει να εγκαταλείψει τον πρωτοποριακό ρόλο της στον τομέα της περιβαλλοντικής πολιτικής: ως κάτοχος του δικαιώματος πρωτοβουλίας οφείλει να υποβάλλει προοδευτικές προτάσεις. Στην ευρύτερη διαδικασία της λήψης αποφάσεων υπάρχει πάντοτε περιθώριο ελιγμών για μια εναρμόνιση αντιτιθέμενων συμφερόντων.

4.1.4. Η ΟΚΕ συμφωνεί με τα προτεινόμενα νέα θέματα που θα πρέπει να αντιμετωπίσει το 6ο ΠΔΠ: τα χημικά προϊόντα, τους ΓΤΟ, τη χρήση του εδάφους(15) και των πόρων. Ωστόσο, η ΟΚΕ θεωρεί εντελώς ακατανόητο μια τόσο περίπλοκη πρόκληση, όπως η προσχώρηση 12 νέων κρατών μελών, να μην περιλαμβάνεται στις προτεραιότητες, αλλά να αναφέρεται στην γενική αξιολόγηση σχεδόν παρεμπιπτόντως, σαν να επρόκειτο απλώς για την υιοθέτηση εκ μέρους τους του κοινοτικού κεκτημένου.

4.1.5. Επιπλέον, η ΟΚΕ τονίζει, έστω και μόνο για λόγους συνέπειας, ότι πρέπει να συνεκτιμηθεί και η υπ' αριθ. 2179/98/ΕΚ απόφαση της 24ης Σεπτεμβρίου 1998 σχετικά με την αναθεώρηση του 5ου ΠΔΠ(16).

4.1.6. Τέλος, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην κοινοτική διάσταση της περιβαλλοντικής πολιτικής, από τη μια, και στην εθνική, περιφερειακή και τοπική διάσταση από την άλλη. Η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ και το 6ο ΠΔΠ δεν αναμένεται να εξετάσουν και να επιλύσουν όλα τα περιβαλλοντικά προβλήματα στην Ευρώπη. Ενόψει του στρατηγικού στόχου της Επιτροπής για την προαγωγή νέων μορφών ευρωπαϊκής διακυβέρνησης(17), το 6ο ΠΔΠ πρέπει να αναγνωρίσει - ίσως με πιο σαφή τρόπο από το προηγούμενο πρόγραμμα - ότι υπάρχει "διάκριση ρόλων" μεταξύ των διαφόρων βαθμίδων διοίκησης, η οποία βασίζεται, εκτός άλλων, στις επίσημες εξουσίες που διαθέτουν(18). Η εν λόγω προσέγγιση θα προϋπέθετε, μεταξύ άλλων, τη συμπλήρωση του 6ου ΠΔΠ με παρόμοια και δεσμευτικά στρατηγικά σχέδια σε εθνικό (και περιφερειακό) επίπεδο (π.χ. ένα εθνικό σχέδιο δράσης στον τομέα του περιβάλλοντος για κάθε κράτος μέλος). Σήμερα, τέτοιου είδους σχέδια δεν υπάρχουν σε όλες τις χώρες της ΕΕ, ενώ εκεί που υπάρχουν δεν είναι άμεσα συντονισμένα με μια ευρωπαϊκή στρατηγική.

4.2. Αρχές περιβαλλοντικής πολιτικής

4.2.1. Με βάση την μέχρι τούδε εξέλιξή τους, το 6ο ΠΔΠ πρέπει να ορίζει με ποιο τρόπο θα προωθηθεί η πλήρης εφαρμογή των βασικών αρχών της περιβαλλοντικής πολιτικής που εμπερικλείονται στο άρθρο 174.2 της Συνθήκης ("προφύλαξη", "προληπτική δράση", "αποκατάσταση στην πηγή", "ο ρυπαίνων πληρώνει"). Ενώ το 6ο ΠΔΠ πρέπει να αποτελέσει την απαρχή μιας προσπάθειας να δοθεί περισσότερη προσοχή στις αρχές αυτές, τα μεμονωμένα σχέδια δράσης θα μπορούσαν να προβούν σε λεπτομερέστερη αξιολόγηση, συμπεριλαμβανομένης της γενικής ανασκόπησης των απαιτούμενων μέτρων. Τα σχέδια αυτά θα μπορούσαν να στηριχθούν, εκτός άλλων, στο πρότυπο που περιλαμβάνεται στην πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη αρχή της προφύλαξης(19).

4.3. Στόχοι και επιδιώξεις

4.3.1. Σε ό,τι αφορά τον πρωταρχικό στόχο του 6ου ΠΔΠ και έναν από τους κύριους στόχους της Ένωσης, πρέπει να επιδοκιμαστεί το ότι η γενική αξιολόγηση - σύμφωνα με τον ορισμό της κ. Brundtland - ορίζει τη γενικότερη έννοια της "αειφόρου ανάπτυξης". Στο έγγραφο, η αειφόρος ανάπτυξη εκλαμβάνεται ως η ανάπτυξη που στοχεύει στην ευημερία των σημερινών και των μελλοντικών γενεών, στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο, από άποψη οικονομικής ευμάρειας, κοινωνικής δικαιοσύνης, ασφάλειας, υψηλών περιβαλλοντικών προτύπων και ορθής διαχείρισης των φυσικών πόρων. Κατά την ΟΚΕ, ο εν λόγω ορισμός συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, ότι ένα μελλοντικό σχέδιο δράσης για το περιβάλλον, εκτός από το ότι θα εξετάζει την ποιότητα του ζωτικού περιβάλλοντος (σε ό,τι αφορά την καθαρότητα των υδάτων, του αέρα, του εδάφους κ.λπ) στην ΕΕ, θα πρέπει να δώσει επίσης προσοχή στον αντίκτυπο του αναπτυξιακού προτύπου της ΕΕ: (i) στα περιβαλλοντικά πρότυπα σε παγκόσμιο επίπεδο και (ii) στη χρήση των πόρων σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό θα πρέπει να διατυπωθεί ρητώς στο 6ο ΠΔΠ. Μια τέτοια προσέγγιση, εάν έρθει εις πέρας, μπορεί να καταλήξει στη ριζική ανακατανομή της χρήσης των φυσικών πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο, με βάση τον κατά κεφαλήν διαθέσιμο "περιβαλλοντικό χώρο(20)". Επιπλέον για την ΟΚΕ ένας ευρύς ορισμός της βιωσιμότητας συνεπάγεται, επίσης, ότι η πρόθεση της Επιτροπής να δίδεται μεγαλύτερη έμφαση στην προστασία της ανθρώπινης υγείας και της ποιότητας ζωής είναι απολύτως δικαιολογημένη. Η προσέγγιση αυτή εναρμονίζεται πλήρως με τους γενικούς στόχους της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ που περιλαμβάνονται στο άρθρο 174.1 της Συνθήκης, το οποίο δεν αναφέρεται μόνον στην προστασία του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας, αλλά και στην ορθή χρήση των φυσικών πόρων και στα παγκόσμια οικολογικά προβλήματα.

4.3.2. Η ΟΚΕ συνιστά να καταμεριστεί ο εν λόγω πρωταρχικός στόχος σε μερικά βασικά "μέτρα σύγκρισης" υπό τη μορφή "περιβαλλοντικών θεμάτων", όπως είναι για παράδειγμα η χρήση των πόρων, οι κλιματικές αλλαγές, η οξίνιση, η ποιότητα του αέρα, η προστασία της Φύσης και της βιοποικιλότητας, τα απόβλητα, ο θόρυβος, οι επικίνδυνες ουσίες, το έδαφος και οι ΓΤΟ(21). Προφανώς, στο πλαίσιο αυτό, η κοινοτική διάσταση του προβλήματος πρέπει να εκληφθεί ως ένα από τα βασικά κριτήρια. Δεδομένου ότι η κατανάλωση των πόρων μπορεί να θεωρηθεί, ως ένα βαθμό, αντιπροσωπευτική άλλων μορφών υποβάθμισης του περιβάλλοντος, η ΟΚΕ θεωρεί ότι το εν λόγω θέμα έχει καθοριστική σημασία. Παρομοίως, σε συμφωνία με την ίδια την ουσία της αειφορίας, ο περιβαλλοντικός αντίκτυπος των δραστηριοτήτων της ΕΕ και των κρατών μελών στις τρίτες χώρες πρέπει να συμπεριληφθεί επίσης ως θέμα προτεραιότητας στο 6ο ΠΔΠ. Σχετικά με τα αναφερόμενα εδώ περιβαλλοντικά θέματα η ΟΚΕ αναφέρεται και στις περίπλοκες σχέσεις μεταξύ διαφόρων περιβαλλοντικών θεμάτων που - περισσότερο από ό,τι μέχρι σήμερα - ενισχύουν μια ολοκληρωμένη στάση. Κάτι παρόμοιο ισχύει και για τις τομεακές στρατηγικές που χωρίζονται με λιγότερο αυστηρό τρόπο στο 6ο ΠΔΠ από ό,τι στο 5ο.

4.3.3. Το επόμενο βήμα θα είναι η επίτευξη συναίνεσης, σε κοινοτικό επίπεδο και ως προς όλα τα προαναφερθέντα περιβαλλοντικά θέματα, σε ό,τι αφορά τους επιθυμητούς μακροπρόθεσμους ποιοτικούς ή "κατευθυντήριους" στόχους. Οι εν λόγω στόχοι θα μπορούσαν για παράδειγμα να ορισθούν ως "μείωση της χρήσης πόρων", "ανώτατες επιτρεπόμενες αυξήσεις της θερμοκρασίας" (κλιματικές αλλαγές), "μη υπέρβαση των κρίσιμων επιβαρύνσεων και επιπέδων" (οξίνιση, ατμοσφαιρική ρύπανση), "καλή ποιότητα των υδάτων" κ.λπ. Σημειώνεται ότι το 5ο ΠΔΠ καθώς και τα αρκετά αποσπάσματα της ευρωπαϊκής και της διεθνούς περιβαλλοντικής νομοθεσίας περιέχουν ήδη πολυάριθμα παραδείγματα τέτοιου είδους ποιοτικών (και ποσοτικών) στόχων(22).

4.3.4. Ενώ οι εν λόγω μακροπρόθεσμοι ποιοτικοί στόχοι μπορούν να αποβούν χρήσιμοι προσφέροντας έναν ευρύ προσανατολισμό, βεβαίως είναι αναγκαία και η προστασία του περιβάλλοντος - μεταξύ άλλων σε αναλογία με την οικονομική πολιτική (κριτήρια σύγκλισης στον τομέα της νομισματικής ένωσης, δημοσιονομικά κριτήρια του συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης, στόχος που απεικονίζεται ποσοτικά από την ΕΚΤ για τη σταθερότητα τιμών κ.λπ) - με συγκεκριμένους και ποσοτικά μετρήσιμους στόχους. Επομένως, η ΟΚΕ - σε συμφωνία με τα όσα αναφέρει στη γνωμοδότηση που εξέδωσε το 1996 για την αξιολόγηση του 5ου ΠΔΠ(23) - συνιστά οι ποιοτικοί στόχοι να μετατραπούν, όσο είναι δυνατόν, σε (μακροπρόθεσμους) ποσοτικούς στόχους, ιδίως σε ότι αφορά τις απαιτούμενες μειώσεις στις εκπομπές αερίων (υπό τη μορφή ειδικών δεικτών όπως CO2 SO2, NOX κ.λπ.) και τη χρήση των πόρων (ενέργεια, ακατέργαστες πρώτες ύλες, γη, νερό)(24). Μόλις γίνει αυτό και καταστούν έτσι σαφείς οι συνέπειες των συμφωνηθέντων ποιοτικών στόχων, θα πρέπει να αναληφθούν δύο επιπλέον ενέργειες, ίσως παράλληλα. Από τη μια πρέπει να καθορισθούν σαφή χρονοδιαγράμματα για την υλοποίηση των στόχων, τόσο μακροπρόθεσμα όσο και για μια ενδιάμεση περίοδο. Από την άλλη, η ΟΚΕ συνιστά να εξεταστεί σε ποιο βαθμό οι ποσοτικοί στόχοι που συμφωνήθηκαν σε κοινοτικό επίπεδο (π.χ. οι απαιτούμενες μειώσεις στις εκπομπές αερίων) μπορούν να μετατραπούν σε στόχους για τα μεμονωμένα κράτη μέλη. Προφανώς, ο καθορισμός τέτοιων ποσοτικών στόχων σε εθνικό επίπεδο αναμένεται να συμβάλει στην επίλυση του προβλήματος της περιορισμένης δέσμευσης από την πλευρά των κρατών μελών, που αναφέρεται στο σημείο 3.3 πιο πάνω.

4.3.5. Όπου η ανωτέρω προσέγγιση θεωρείται εφικτή, εναπόκειται στη συνέχεια στα κράτη μέλη (αρχή της επικουρικότητας!) να καθορίσουν, μέσω εθνικών τομεακών στόχων, έως ποιο βαθμό ο εν λόγω τομέας πρέπει να συμβάλει στις απαραίτητες μειώσεις των εκπομπών αερίων ή της χρήσης των πόρων κ.λπ. Οι εν λόγω στόχοι, η υλοποίηση των οποίων θα πρέπει να υποστηριχθεί με μέτρα που θα χρηματοδοτούνται από την ΕΕ, θα μπορούσαν να βασιστούν εν μέρει στη συμβολή των διαφόρων τομέων στα τρέχοντα επίπεδα των εκπομπών αερίων ή της χρήσης των πόρων. Η Επιτροπή φρονεί ότι οι στόχοι που προτείνονται εδώ αποτελούν κατά πολύ τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων της "έλλειψης αυτοδιάθεσης" και της "ορατότητας" που αναγράφονται στο σημείο 2.3, και ότι πρέπει συνεπώς να αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος οποιασδήποτε εθνικής στρατηγικής ολοκλήρωσης. Ο καθορισμός στόχων σε εθνικό επίπεδο φαίνεται να αποτελεί μια πολύ πιο πρακτική προσέγγιση από τον καθορισμό ποσοτικών τομεακών στόχων σε επίπεδο ΕΕ, ιδίως διότι είναι πιο εύκολη η διεξαγωγή συζήτησης με τους διάφορους τομείς (και κλάδους) στο πλαίσιο του κάθε κράτους μέλους. Ωστόσο, η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι πρέπει να οριστούν τομεακοί στόχοι και σε κοινοτική κλίμακα, κυρίως για να καθοριστούν προδιαγραφές για την επιτυχία των τομεακών στρατηγικών της ΕΕ.

4.3.6. Αξίζει να σημειωθεί ότι η προαναφερθείσα γενική προσέγγιση εφαρμόζεται επί του παρόντος στο πλαίσιο των διασυνοριακών περιβαλλοντικών προβλημάτων, όπως είναι οι κλιματικές αλλαγές (εθνικοί στόχοι μείωσης των αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου βάσει του πρωτοκόλλου του Κιότο) και η οξίνιση (βλ. την πρόσφατη πρόταση της Επιτροπής για τα ανώτατα όρια εκπομπών σε εθνικό επίπεδο(25).

4.3.7. Η εν λόγω γενική προσέγγιση θα μπορούσε να αναπτυχθεί στο πλαίσιο σχεδίων δράσης διαφόρων ειδών. Εκτός από τη διασαφήνιση των πρωταρχικών στόχων (4.3.1) και των γενικών αρχών της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ, το 6ο ΠΔΠ θα μπορούσε από μόνο του να ορίσει τα περιβαλλοντικά θέματα καθώς και τους μακροπρόθεσμους ποιοτικούς και, όταν είναι δυνατό, ποσοτικούς στόχους. Καθώς αυτό το είδος μακροχρόνιου στόχου δεν συνδέεται εκ των προτέρων με κανένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, πρέπει να καταστεί δυνατή η επίτευξη συμφωνίας σχετικά με τους εν λόγω στόχους εντός εύλογου χρονικού διαστήματος. Στη συνέχεια, θα μπορούσαν να υιοθετηθούν πιο συγκεκριμένα θεματικά σχέδια δράσης σε επίπεδο ΕΕ. Αυτά τα προγράμματα θα πρέπει να συνδέσουν τους διάφορους ποσοτικούς στόχους με σαφή χρονοδιαγράμματα και να περιλάβουν ποσοτικούς στόχους για κάθε κράτος μέλος χωριστά. Τέλος, με βάση τους εν λόγω εθνικούς στόχους τα κράτη μέρη πρέπει να προετοιμάσουν εθνικά σχέδια δράσης (4.1.6) και όπου δυνατό κλαδικούς στόχους στο βαθμό που περιλαμβάνουν μέτρα απαραίτητα για την επίτευξή τους που θα καθορίζουν, μεταξύ των άλλων, τους προτεινόμενους εθνικούς τομεακούς στόχους. Επιπλέον, τα θεματικά σχέδια δράσης της ΕΕ πρέπει να συμπληρωθούν με τομεακά σχέδια δράσης σε κοινοτικό επίπεδο με βάση τις τρέχουσες εργασίες σε ό,τι αφορά τις στρατηγικές τομεακής ολοκλήρωσης. Ωστόσο, οι εν λόγω στρατηγικές χρειάζονται ακόμη μεγάλη βελτίωση, για παράδειγμα μέσω της εφαρμογής του "κριτηρίου της ολοκλήρωσης" που καθόρισε ο ΕΟΠ(26), το οποίο πρέπει να ενταχθεί στο 6ο ΠΔΠ προκειμένου να ορίσει σαφείς και εναρμονισμένες κατευθυντήριες γραμμές για τις μελλοντικές εργασίες σχετικά με την τομεακή ολοκλήρωση. Πέραν του ότι χρησιμεύουν ως σημεία αναφοράς για τον καθορισμό των πολιτικών σε κοινοτικό επίπεδο, τα εν λόγω τομεακά σχέδια δράσης της ΕΕ αναμένεται να βοηθήσουν τα κράτη μέλη στην προετοιμασία, εφαρμογή και παρακολούθηση των δικών τους εθνικών σχεδίων δράσης.

4.3.8. Για να επιτευχθεί πραγματική δέσμευση από τα κράτη μέλη και τους διάφορους φορείς πρέπει οι προαναφερθέντες ποιοτικοί και ποσοτικοί στόχοι να καθοριστούν βάσει μιας διαδικασίας εκ των κάτω προς τα άνω. Στη διαδικασία αυτή πρέπει να συμμετέχουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι κύκλοι των κρατών μελών και της ΕΕ καθώς και οι διάφορες ομάδες του Συμβουλίου, ώστε ο καθορισμός των στόχων να συμβάλει στην ένταξη των περιβαλλοντικών θεμάτων και στις άλλες πολιτικές. Η διαδικασία αυτή, που μπορεί να αποδειχτεί μακρόχρονη, θα καταστήσει ωστόσο δυνατή την επίτευξη καλύτερων αποτελεσμάτων λόγω της εμπειρίας που έχει αποκτηθεί με το 5ο πρόγραμμα δράσης.

4.3.9. Είναι αυτονόητο ότι η πρόοδος προς την υλοποίηση των συμφωνηθέντων στόχων σε όλα τα επίπεδα (ευρωπαϊκό, εθνικό, τομεακό) πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο τακτικής παρακολούθησης. Επιπλέον, οι εκθέσεις που θα εκπονήσουν ο ΕΟΠ και οι παρόμοιες εθνικές υπηρεσίες πρέπει να αναφερθούν, στο μέτρο του δυνατού, στα περιβαλλοντικά θέματα και τους περιβαλλοντικούς στόχους που περιλαμβάνουν τα διάφορα περιβαλλοντικά σχέδια. Τούτο απαιτεί τη δημιουργία ενός συστήματος επισκόπησης και αναφοράς παράλληλα με τη σύνταξη του 6ου ΠΔΠ και της στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης της ΕΕ. Στις εκθέσεις αυτές πρέπει να δίδεται ολοένα και περισσότερη προσοχή στη σχέση μεταξύ ΑΕΠ και οικολογικών μέτρων.

4.4. Μέτρα και μέσα

Τέλος, επί των συγκεκριμένων μέτρων και μέσων, η ΟΚΕ επιθυμεί να προβεί στις ακόλουθες παρατηρήσεις:

4.4.1. Απευθύνει έκκληση για την ανάληψη σημαντικών δράσεων προκειμένου να βελτιωθεί ριζικά η εφαρμογή και η επιβολή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ. Η Επιτροπή θα πρέπει να καταρτίσει και να δημοσιεύσει ένα "εκτελεστικό" σχέδιο δράσης, το οποίο θα αναφέρεται λεπτομερώς (π.χ. με την κατάρτιση "πίνακα επιδόσεων" όπως χρησιμοποιείται στην ενιαία αγορά) τόσο σε όλες τις παραβιάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ (με σκοπό τον στιγματισμό των παραβατών), όσο και στις θετικές εξελίξεις στα κράτη μέλη. Η ΟΚΕ τονίζει ότι οι χρηματοοικονομικές κυρώσεις (π.χ. εφαρμογή του άρθρου 228 της ΣΕΚ ή το πάγωμα χρηματοδοτικών μεταβιβάσεων από την ΕΕ) δημιουργούν μια δυνατότητα για τη μεταφορά του κοινοτικού δικαίου.

4.4.2. Τονίζει την επείγουσα ανάγκη ενός περαιτέρω εσωεπιχειρησιακού καταλογισμού του εξωτερικού κόστους όπου όχι μόνο οι δαπάνες και οι φόροι αλλά και τα κατευθυνόμενα προς την αγορά μέσα μπορούν να διαδραματίσουν ένα ρόλο.

4.4.2.1. Σχετικά με δαπάνες και φόρους η ΟΚΕ επαναλαμβάνει τη γνώμη της ότι τα ανωτέρω, όταν συλλαμβάνονται με ορισμένο στόχο και με τις υφιστάμενες διατάξεις και συνδέονται με τις απαιτήσεις του ανταγωνισμού μιας παγκόσμιας αγοράς, είναι αξιόλογα μέσα της περιβαλλοντικής πολιτικής(27) θεωρεί, συνεπώς, μεταξύ άλλων, απαραίτητη την εξέταση και περαιτέρω επέκταση των υφιστάμενων εθνικών φορολογικών συστημάτων σε σχέση με τις κοινωνικές και οικολογικές επιδράσεις τους. Σχετικά επιβάλλεται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις υφιστάμενες στα κατ' ιδίαν κράτη εκτιμήσεις φόρων και δαπανών με οικολογικά κίνητρα.

4.4.2.2. Σε σχέση με την εναρμόνιση παρόμοιων δαπανών και φόρων σε ευρωπαϊκή κλίμακα (ιδίως του σχεδιαζόμενου κοινοτικού φόρου ενέργειας) η ΟΚΕ συνιστά ακόμη την εφαρμογή της έντασης της συνεργασίας, που μνημονεύεται στη Συνθήκη του Άμστερνταμ (ρήτρα ελαστικότητας) ώστε να αρθεί το σημερινό (λόγω της αρχής της ομοφωνίας) αδιέξοδο της δημιουργίας παρόμοιων κοινοτικών φόρων.

4.4.2.3. Η ΟΚΕ τονίζει ακόμη την ανάγκη χρηματοδοτικών κινήτρων για τον νέο προσανατολισμό των επενδύσεων και την ενίσχυση των τεχνολογικών καινοτομιών. Περαιτέρω θεωρεί ως σκόπιμη τη δημιουργία κινήτρων για την αναπλήρωση μη περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων και παρόμοια κίνητρα να αναπτυχθούν εκεί όπου ήδη υπάρχουν. Τελικός στόχος επιβάλλεται να είναι ότι οι επιδοτήσεις τότε μόνο παρέχονται αν ενισχύουν μια συνεχή εξέλιξη και ότι ενισχύσεις για μη συνεχείς δραστηριότητες διακόπτονται.

4.4.2.4. Στα μέσα που έχουν εισαχθεί και τα οποία θα συμβάλουν στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων ανήκουν και οι εθελούσιες συμφωνίες. Η ΟΚΕ παροτρύνει τη χρήση αυτού του μέσου με την προϋπόθεση ότι θα πληρούνται ορισμένοι όροι, όπως π.χ. η επιβολή κατάλληλων κυρώσεων σε περίπτωση μη συμμόρφωσης(28).

4.4.2.5. Και το μέσο της περιβαλλοντικής ευθύνης μπορεί να προσφέρει πολλά στην περίπτωση αυτή και, έτσι, να παράσχει τη βάση ότι τόσο ο υπαίτιος όσο και η αρχή της προφύλαξης τηρείται και εφαρμόζεται καλύτερα.

4.4.3. Συνιστά όπως το 6ο ΠΔΠ και τα θεματικά προγράμματα δράσης καθορίσουν τους πρωταρχικούς τομείς, υποδιαιρώντας τους ταυτόχρονα σε ακριβέστερες κατηγορίες (π.χ. για τις επιχειρήσεις: σε μεγάλες, ΜΜΕ, υπηρεσίες, κ.λπ.) για να επιτραπεί η εφαρμογή πολιτικών προσαρμογών στις ειδικές ανάγκες.

4.4.4. Ζητεί τη συνεπή εφαρμογή της Σύμβασης του Arhus για την πρόσβαση σε πληροφορίες, τη συμμετοχή του κοινού στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για θέματα περιβάλλοντος.

4.4.5. Ζητεί να αναληφθούν περαιτέρω ενέργειες σε διεθνές επίπεδο (ΠΟΕ), προκειμένου να επιτευχθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ περιβάλλοντος και εμπορίου.

4.4.6. Καλεί επειγόντως της Επιτροπή να υποβάλει συγκεκριμένα μέτρα για τη σημαντική βελτίωση της οικολογικής αποτελεσματικότητας.

4.4.7. Τονίζει τη στενή διασύνδεση μεταξύ προστασίας του περιβάλλοντος και χωροταξίας σε επίπεδο ΕΕ. Σχετικά αναφέρεται στην αύξηση του πληθυσμού και των οικονομικών δραστηριοτήτων πράγμα που έχει ως αποτέλεσμα τη δραστική αύξηση της χρήσης του εδάφους και τη συγκέντρωση των περιβαλλοντικών προβλημάτων σε ορισμένες περιοχές με ταυτόχρονη απερήμωση άλλων περιοχών και ζητά όπως η διαρθρωτική πολιτική της ΕΕ αντισταθεί στο μέλλον σε παρόμοιες εξελίξεις.

4.4.8. Ζητεί να ληφθούν μέτρα για τη βελτίωση της ενημέρωσης και την αύξηση της ευαισθητοποίησης, μεταξύ άλλων, με την αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχουν οι σύγχρονες τεχνολογίες της επικοινωνίας.

Βρυξέλλες, 24 Μαΐου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Betarice Rangoni Machiavelli

(1) SEC(1999) 1941 και SEC(1999) 1942 της 24.11.1999.

(2) Υπό τον τίτλο "Λίγη πρόοδος αλλά φτωχή γενική εικόνα", ο συνοπτικός πίνακας στο σημείο 1.2 της έκθεσης δείχνει μια "δυσμενή εξέλιξη" σε 8 από τα 15 περιβαλλοντικά θέματα που εξετάστηκαν (κλιματική αλλαγή, καταστροφή του όζοντος, διάβρωση του εδάφους, απόβλητα, ανθρώπινη υγεία, παράκτιες και θαλάσσιες περιοχές, αστικές και ορεινές περιοχές), ενώ σε έξι περιπτώσεις (επικίνδυνες ουσίες, διαμεθοριακή ρύπανση της ατμόσφαιρας, εξάντληση των υδάτινων πόρων, φυσικοί και τεχνολογικοί κίνδυνοι, βιοποικιλότητα και αστικές περιοχές) παρατηρήθηκε "μια κάποια θετική αλλά ανεπαρκής εξέλιξη". Σε μια περίπτωση (ΜΚΟ) η εξέλιξη είναι αβέβαιη.

(3) Βλέπε τα έγγραφα "Conclusions of the Global Assessment Stakeholder Consultation 9-10 February 1999" και "Member States' contributions to the Global Assessment" που εκπονήθηκαν από τη ΓΔ "Περιβάλλον".

(4) Βλέπε τα έγγραφα "Conclusions of the Global Assessment Stakeholder Consultation 9-10 February 1999" και "Member States' contributions to the Global Assessment" που εκπονήθηκαν από τη ΓΔ "Περιβάλλον".

(5) Έτσι στο πρόγραμμα Altener π.χ. διατίθενται μόνο 11 εκατ. ευρώ και η Επιτροπή πρόσφατα πρότεινε (COM(1999) 576) να μειωθεί η στήριξη της - φιλοπεριβαλλοντικής - καλλιέργειας κάνναβης και λίνου (EE C 140 της 18.5.2000, σ. 3).

(6) Παρόμοια εκτίμηση θα μπορούσε, μεταξύ άλλων, να βασισθεί στις εκθέσεις της ΕΕΑ για την αποτελεσματικότητα τόσο των φόρων (1996) όσο και των εθελοντικών συμφωνιών (1997).

(7) Π.χ. επιβάλλεται στο γεωργικό τομέα οι ενισχυτικές πρακτικές να διαμορφωθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να συμβάλουν στην επίλυση και όχι στη χειροτέρευση παρόμοιων αντιδικιών στον τομέα FFH/Natura 2000.

(8) EE C 368 της 20.12.1999.

(9) Για πιο γενικές πτυχές του εν λόγω ερωτήματος, βλέπε τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ του 1995 σχετικά με την οικονομική ανάπτυξη και το περιβάλλον (εισηγητής: ο κ. Colombo) - ΕΕ C 155 της 21.6.1995.

(10) Στη γνωμοδότηση της 30.3.2000 με θέμα "Η οικονομία της ΕΕ - Ετήσια έκθεση 1999" (EE C 140 της 18.5.2000, σ. 44) η ΟΚΕ ετόνισε μια φορά ακόμη ότι η ΕΕ οφείλει να έχει μεσοπρόθεσμο αναπτυξιακό δείκτη 3,5 % αν επιθυμεί τη σοβαρή μείωση της ανεργίας.

(11) Το έγγραφο της Επιτροπής αναφέρει ότι σημειώθηκαν αξιόλογες επιτυχίες σε ό,τι αφορά την προστασία του περιβάλλοντος στο τελικό στάδιο της παραγωγής. Αναφέρει, για παράδειγμα, ότι πραγματοποιήθηκαν ήδη ή αναμένεται να πραγματοποιηθούν σημαντικές μειώσεις σε ορισμένες ουσίες που είναι επιβλαβείς για το περιβάλλον, π.χ. στις εκπομπές διοξειδίου του θείου (SO2) ή οξειδίων του αζώτου (NOX), όπου, σύμφωνα με το έγγραφο της Επιτροπής, προβλέπεται μείωση της τάξης του 70-80 % έως το 2010 χάρη στην αντικατάσταση των παλιών οχημάτων με νέα που είναι εξοπλισμένα με καταλυτικούς μετατροπείς.

(12) Στις Κάτω Χώρες, για παράδειγμα, από στοιχεία που αφορούν τη σχέση του ΑΕΠ και των περιβαλλοντικών πιέσεων την περίοδο 1985-1997, προκύπτει ότι, παράλληλα με περιπτώσεις σχετικής (και μερικές φορές ακόμη και απόλυτης) αποσύνδεσης, υπήρξαν και περιπτώσεις επανασύνδεσης, π.χ. για τοξικές και επικίνδυνες ουσίες (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε τον ολλανδικό δείκτη για το περιβάλλον του 1998).

(13) Δηλαδή, δέκα φορές υψηλότερη ενεργειακή και περιβαλλοντική αποδοτικότητα σε σύγκριση με τις σημερινές μεθόδους παραγωγής.

(14) Πρόσφατη διδακτορική θέση με τίτλο "Economic growth and the environment: an empirical analysis" (S. de Bruyn, Amsterdam, 1999) καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, αντίθετα από ό,τι υποτίθεται συχνά, οι περιβαλλοντικές επιδόσεις των χωρών με τον υψηλότερο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης είναι χαμηλότερες από τις επιδόσεις των χωρών με χαμηλότερο ρυθμό ανάπτυξης. Ο συγγραφέας προβάλλει το επιχείρημα ότι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η "περιβαλλοντική παραγωγικότητα" (δηλαδή η ποσότητα περιβαλλοντικών βλαβών που χρειάζονται για την παραγωγή ορισμένης ποσότητας εισοδήματος) δεν είναι ικανή μακροπρόθεσμα να ακολουθήσει το ρυθμό της αυξανόμενης οικονομικής ανάπτυξης.

(15) Στην ΟΚΕ τα ακόλουθα προβλήματα φαίνονται ιδιαίτερα σημαντικά: η διάβρωση του εδάφους, η οξίνιση και η υπερλίπανση, η υπερβολική χρήση του εδάφους.

(16) ΕΕ L 275 της 10.10.1998.

(17) Βλέπε την πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής (COM(2000) 154 τελικό της 9.2.2000) για τους στρατηγικούς στόχους για την περίοδο 2000-2005. Στο έγγραφο, η προαγωγή νέων μορφών ευρωπαϊκής διακυβέρνησης - συμπεριλαμβανομένης της θέσπισης νέων μορφών σύμπραξης μεταξύ των διαφόρων βαθμίδων διακυβέρνησης στην Ευρώπη - αναφέρεται ως ο πρώτος από τους τέσσερις στρατηγικούς στόχους που θα επιδιωχθούν από την Επιτροπή κατά τα προσεχή 5 έτη.

(18) Τέθηκε για παράδειγμα το ερώτημα για ποιον λόγο το 5ο ΠΔΠ περιείχε πολύ φιλόδοξους στόχους στον τομέα του τουρισμού, έναν τομέα στον οποίο η Κοινότητα έχει περιορισμένες αρμοδιότητες.

(19) COM(2000) 1 τελικό. Εντούτοις, σε αντίθεση με αυτό που συνέβη με την εν λόγω ανακοίνωση, η Επιτροπή πρέπει να ζητήσει επισήμως και τη γνώμη άλλων θεσμικών οργάνων για παρόμοια σχέδια δράσης.

(20) Για περισσότερες λεπτομέρειες βλέπε το Sharing the World, των M. Carley και Ph. Spapens, Earthscan, Λονδίνο, 1998.

(21) Στα συμπεράσματα του Οκτωβρίου του 1999, ο ΕΟΠ προτείνει τα ακόλουθα οκτώ θεμελιώδη περιβαλλοντικά "θέματα-τίτλους" σε τρεις διαφορετικές κατηγορίες: ποιότητα του αέρα, ποιότητα των υδάτων, κλιματικές αλλαγές, επικίνδυνες ουσίες (που ανήκουν όλα στην πρώτη κατηγορία "περιβάλλον και υγεία")· χωροταξία και βιοποικιλότητα (που ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία)· και κατανάλωση ύδατος και υλικών ("χρήση των πόρων"). Ο ΕΟΠ εκπόνησε έκθεση σχετικά με 15 περιβαλλοντικά προβλήματα, όπου περιλαμβάνονται: η υποβάθμιση του εδάφους, τα απόβλητα και οι ΓΤΟ.

(22) Σχετικά με αυτό βλέπε το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής (Σεπτέμβριος 1999) "Key developments in the implementation of the 5th EAP" το οποίο περιγράφει τα κύρια επιτεύγματα των τελευταίων ετών σε σχέση με τους βασικούς στόχους που καθορίστηκαν στο πρόγραμμα.

(23) ΕΕ C 212 της 22.7.1996.

(24) Στο σημείο αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί η βάση δεδομένων ΕΕΑ Star που αναφέρει πολλές "τιμές αναφοράς για τη βιωσιμότητα" και "πολιτικές τιμές-στόχους".

(25) COM(1999) 125 τελικό, ΕΕ C 56 της 29.2.2000.

(26) Βλέπε το σχέδιο έκθεσης του ΕΟΠ "Monitoring Progress towards integration. A contribution to the 'Global Assessment' of the fifth Environmental Action Programme of the EU, 1992-1999" (προσεχώς). Τα κριτήρια που περιγράφηκαν στην εν λόγω έκθεση έχουν ως στόχο να παράσχουν ένα κοινό αναλυτικό πλαίσιο για τη "έναρξη λειτουργίας" της έννοιας της ολοκλήρωσης. Εξετάζουν τέσσερις κύριες πτυχές της ολοκλήρωσης: "τις θεσμικές πτυχές", "τον καθορισμό δίκαιων στόχων", "τα μέσα ολοκλήρωσης" και "την παρακολούθηση/εκπόνηση εκθέσεων".

(27) Βλέπε σχετικά, μεταξύ άλλων, το σημείο 3.2 της πρόσφατα υιοθετηθείσας από την ΟΚΕ γνωμοδότησης για την πρόταση της Επιτροπής για τα "εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών" ΕΕ C 54 της 23.2.2000.

(28) Βλέπε σχετικά με το θέμα και τους όρους που αναφέρονται εδώ, τη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΟΚΕ για τις εθελούσιες συμφωνίες - ΕΕ C 287 της 22.9.1997.