EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 44/109

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Κακοποίηση ηλικιωμένων

(2008/C 44/24)

Με επιστολή της 16ης Μαΐου 2007, η αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Margot Wallström ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, με βάση το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα «Κακοποίηση ηλικιωμένων»

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 2 Οκτωβρίου 2007 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. Heinisch.

Κατά την 439η σύνοδο ολομέλειας της, της 24ης και 25ης Οκτωβρίου 2007 (συνεδρίαση της 24ης Οκτωβρίου 2007), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 144 ψήφους υπέρ, και 3 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Το άρθρο 25 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ο οποίος υιοθετήθηκε στη Νίκαια, στις 7 Δεκεμβρίου 2000) αναγνωρίζει και σέβεται τα δικαιώματα των ηλικιωμένων να διάγουν αξιοπρεπή και ανεξάρτητο βίο και να συμμετέχουν στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή. Στην Ευρώπη, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω αυξάνεται σημαντικά. Πρόκληση για το μέλλον αποτελεί η αντιμετώπιση αυτής της δημογραφικής αλλαγής κατά θετικό τρόπο, με την αποφυγή της αντίληψης ότι το φαινόμενο της μεγάλης ηλικίας συνιστά βάρος για την κοινωνία ή απειλή για το άτομο.

1.2 Μέρος αυτής της πρόκλησης αποτελεί η αντιμετώπιση της κακοποίησης των ηλικιωμένων, ένα ζήτημα το οποίο έχει παραμεληθεί έντονα και ακόμη τείνει να θεωρείται ασήμαντο και να αποκρύπτεται. Οι ηλικιωμένοι που εξαρτώνται από φροντίδα ή/και είναι είτε απομονωμένοι στα σπίτια τους είτε διαμένουν σε ιδρύματα παροχής φροντίδας αντιμετωπίζουν ιδιαίτερους κινδύνους. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ ζητεί επειγόντως από τις Προεδρίες του Συμβουλίου της ΕΕ να αντιμετωπίσουν το θέμα της κακοποίησης των ηλικιωμένων, και κυρίως εκείνων που εξαρτώνται από φροντίδα. Οι ανωτέρω παρατηρήσεις απευθύνονται στις Προεδρίες του Συμβουλίου της ΕΕ, στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στις κυβερνήσεις των κρατών μελών.

1.3 Η ευθύνη για την πρόληψη της κακοποίησης των ηλικιωμένων εναπόκειται κυρίως στα κράτη μέλη. Ωστόσο, καθώς το πρόβλημα αυτό συναντάται σε όλα τα κράτη μέλη, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι απαιτείται μία πανευρωπαϊκή στρατηγική. — Δεδομένου ότι η κακοποίηση των ηλικιωμένων αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και παράβαση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ΕΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να καταρτίσει, βάσει των ισχυουσών ρυθμίσεων της Συνθηκών, μια ολοκληρωμένη στρατηγική για την πρόληψη αυτού του είδους της κακοποίησης. — Αυτή η πανευρωπαϊκή στρατηγική πρέπει να στηρίζεται σε μια μελέτη σε όλη την ΕΕ σχετικά με την κακοποίηση των ηλικιωμένων, και κυρίως εκείνων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας. Αυτή η έρευνα θα πρέπει να επιχειρήσει την καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης, παραθέτοντας ποσοστά κρουσμάτων και πληροφορίες για τις διάφορες μορφές κακοποίησης, καθώς και για τις αιτίες και τους παράγοντες κινδύνου. Η μελέτη θα πρέπει να καλύπτει τη φροντίδα που παρέχεται τόσο κατ' οίκον όσο και στα επίσημα ιδρύματα παροχής φροντίδας. — Στην εν λόγω μελέτη θα πρέπει να ορίζονται το επίπεδο κινδύνου στο οποίο εκτίθενται οι ηλικιωμένοι, η νομική τους θέση και οι επιλογές που διαθέτουν για βοήθεια και υποστήριξη σε σύγκριση με τις ισχύουσες προβλέψεις για την αντιμετώπιση της κακοποίησης των παιδιών. — Με σκοπό την προστασία των ηλικιωμένων στα κράτη μέλη, η μελέτη θα πρέπει επίσης να αξιολογεί το βαθμό εφαρμογής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι ανωτέρω παρατηρήσεις απευθύνονται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στη Γενική Διεύθυνση Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Ισότητας Ευκαιριών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

1.4 Η κακοποίηση των ηλικιωμένων, κυρίως εκείνων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας, μπορεί να προληφθεί αποτελεσματικά μόνο με την ανάληψη δράσης στο κατάλληλο εθνικό επίπεδο. Επομένως, στο πλαίσιο της προσπάθειας για την ανάπτυξη μιας πανευρωπαϊκής στρατηγικής, κάθε κράτος μέλος πρέπει να καταρτίσει ένα εθνικό σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση αυτού του είδους της κακοποίησης, το οποίο θα λάβει την απαιτούμενη χρηματοδότηση. Τα εθνικά σχέδια δράσης θα πρέπει να λαμβάνουν ιδιαίτερα υπόψη τα παρακάτω σημεία: — Είναι ζωτικής σημασίας η κατάρριψη του ταμπού της κακοποίησης των ηλικιωμένων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας με την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, μέσω, για παράδειγμα, εκστρατειών ενημέρωσης και εκπαίδευσης, σχετικά με την κατάσταση τόσο των ατόμων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας όσο και εκείνων που την παρέχουν. — Θα πρέπει να υιοθετηθούν οδηγίες πλαίσια και κατάλληλες νομικές βάσεις που να ευθυγραμμίζονται με το Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. — Απαιτούνται εθνικές εκθέσεις σχετικά με την πρόληψη της κακοποίησης των ηλικιωμένων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας, είτε την λαμβάνουν κατ' οίκον είτε σε ιδρύματα παροχής φροντίδας. Αυτές θα πρέπει να περιλαμβάνουν επίσης πληροφορίες για το κατά πόσον υπάρχουν στα κράτη μέλη (ελάχιστα) υποχρεωτικά πρότυπα παροχής φροντίδας, κατά πόσον έχουν εισαχθεί επίσημες προβλέψεις εποπτείας και κατά πόσον αυτές οι προβλέψεις είναι επιτυχείς για την προστασία των ηλικιωμένων που τυγχάνουν φροντίδας κατ' οίκον ή στα επίσημα ιδρύματα. — Θα πρέπει να βελτιωθεί η διάθεση πληροφοριών σε παράγοντες και ιδρύματα που σχετίζονται άμεσα με την παροχή φροντίδας και να ενισχυθεί το πεδίο δράσης και η συνεργασία τους. Σε αυτό συμπεριλαμβάνονται η κατάλληλη κατάρτιση και άλλες πρωτοβουλίες για επαγγελματικές ομάδες που σχετίζονται άμεσα με το θέμα, όπως για παράδειγμα ιατρικό προσωπικό, προσωπικό παροχής φροντίδας και αστυνομία, καθώς και η θέσπιση δικαιωμάτων αναφοράς περιστατικών κακοποίησης για το προσωπικό των ιδρυμάτων περίθαλψης. — Θα πρέπει να δημιουργηθεί μια ευρείας βάσης, προσβάσιμη και (επίσης) εμπιστευτικού χαρακτήρα υπηρεσία παροχής συμβουλών για όλους τους υφιστάμενους και δυνητικούς ενδιαφερόμενους, προκειμένου να καλύπτονται εγκαίρως όλα τα κενά πληροφόρησης σε θέματα παροχής φροντίδας. — Θα πρέπει να υπάρξουν ρυθμίσεις για την ανακούφιση των ατόμων που παρέχουν φροντίδα εντός της οικογένειας και την παροχή συμβουλών και υποστήριξης στους επαγγελματίες φροντιστές. — Θα πρέπει να δημιουργηθούν δίκτυα για τη συνεργασία, την κατάρτιση και τη συστηματική ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των παραγόντων και των ιδρυμάτων που σχετίζονται άμεσα με την παροχή φροντίδας. Οι ανωτέρω παρατηρήσεις απευθύνονται στα κράτη μέλη.

1.5 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ζωτικής σημασίας την εθνική και πανευρωπαϊκή ανταλλαγή διαδικασιών και προτύπων «ορθής πρακτικής» με σκοπό τη διασφάλιση της ποιότητας και την προώθηση της ανάπτυξης προτύπων παροχής φροντίδας Η ανωτέρω παρατήρηση απευθύνεται στα κράτη μέλη και το EUCPN (Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πρόληψης του Εγκλήματος).

2. Ιστορικό

2.1 Ηλικία και ο κίνδυνος κακοποίησης

2.1.1 Οι δημογραφικές προβλέψεις υπολογίζουν ότι ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω στην Ευρώπη θα αυξηθεί σημαντικά μέχρι το 2050 (κατά 58 εκατομμύρια ή κατά 77 %). Αυτή η αύξηση, σε σχετικούς όρους, θα είναι σημαντικότερη για τους υπερήλικες (άτομα 80 ετών και άνω). Αυτή η τάση θα έχει συνέπειες στον καθημερινό βίο από πολλές απόψεις και θέτει ιδιαίτερες προκλήσεις σε όλα σχεδόν τα πεδία πολιτικής.

2.1.2 Οι δημογραφικές αλλαγές αποτελούν έναν, αλλά όχι το μοναδικό, παράγοντα που καθιστά ιδιαίτερα επείγουσα την ανάγκη αντιμετώπισης του θέματος της κακοποίησης των ηλικιωμένων. Η εν λόγω κακοποίηση είναι ένα θέμα το οποίο έχει παραμεληθεί έντονα και ακόμη τείνει να θεωρείται ασήμαντο και να αποκρύπτεται, με αποτέλεσμα τα διαθέσιμα εμπειρικά στοιχεία για το θέμα να είναι ελλιπή και ανομοιογενή.

2.1.3 Στατιστικά στοιχεία για την εγκληματικότητα καταδεικνύουν ότι οι άνδρες και οι γυναίκες 60 ετών και άνω διατρέχουν σημαντικά λιγότερους κινδύνους βίας σε σύγκριση με τους νέους και, στις έρευνες μεταξύ των θυμάτων βίας, οι αναφερόμενες εμπειρίες βίας εκ μέρους των ηλικιωμένων είναι λιγότερο συχνές σε σύγκριση με τους νέους. Εντούτοις, οι στατιστικές και οι έρευνες μεταξύ των θυμάτων βίας είναι ανεπαρκείς όσον αφορά την καταγραφή και επισήμανση των ιδιαίτερων κινδύνων κακοποίησης στους οποίους εκτίθενται οι ηλικιωμένοι.

2.1.4 Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τους κινδύνους κακοποίησης που διατρέχουν οι ηλικιωμένοι στο στενό κοινωνικό τους περιβάλλον από άτομα τα οποία γνωρίζουν και εμπιστεύονται και από τα οποία, ενδεχομένως, εξαρτώνται. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, επιστήμονες, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και επιτόπιοι παράγοντες «ανακάλυψαν» αυτό το χώρο ως ένα χώρο στον οποίο καταγράφονται υψηλά επίπεδα βίας. Ωστόσο, η προσοχή εστιάστηκε κατ' αρχήν στα παιδιά και τις γυναίκες ως θύματα (1), και ελάχιστα εξετάστηκε η κακοποίηση των ηλικιωμένων.

2.1.5 Σύμφωνα με έναν ορισμό της «Action on Elder Abuse», τον οποίο υιοθέτησε η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (WHO) και γίνεται όλο και περισσότερο αποδεκτός από επιστημονικούς κύκλους και μεταξύ των υπευθύνων για τη χάραξη πολιτικής, ως κακοποίηση νοείται μια μεμονωμένη ή επαναλαμβανόμενη πράξη ή απουσία πράξης η οποία προκαλεί βλάβη ή συνεπάγεται κίνδυνο για έναν ηλικιωμένο (2).

2.1.6 Τα διαθέσιμα στοιχεία καταδεικνύουν ότι οι ηλικιωμένοι υπόκεινται συχνά σε ακραία κακοποίηση, αλλά, πέρα από ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις, αυτή η κακοποίηση παραμένει κρυφή (3). Ευρήματα μίας αντιπροσωπευτικής έρευνας που πραγματοποιήθηκε στην Αγγλία, τη Σκωτία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία σε περισσότερα από 2000 άτομα ηλικίας 66 ετών και άνω που ζούσαν σε ιδιωτικά νοικοκυριά (συμπεριλαμβανομένης της «κατοίκησης με υποστήριξη») (4), καταδεικνύουν ότι, γενικά, το 2,6 % αυτών που ερωτήθηκαν ανέφεραν ότι είχαν υποστεί κακομεταχείριση από μέλος της οικογένειάς τους, φίλο ή επαγγελματία παροχής φροντίδας κατά τους δώδεκα τελευταίους μήνες. Αυτό το ποσοστό ανέρχεται σε 4 % εάν τα κρούσματα κακομεταχείρισης διευρυνθούν προκειμένου να συμπεριλάβουν επεισόδια με την εμπλοκή γειτόνων και γνωστών. Ο κύριος τύπος κακομεταχείρισης που αναφέρθηκε ήταν η παραμέληση, ακολουθούμενη από την οικονομική εξαπάτηση, την ψυχολογική και φυσική κακοποίηση και (σπάνια) τη σεξουαλική κακοποίηση. Οι γυναίκες φαίνεται να δηλώνουν περισσότερο από τους άντρες ότι υπέστησαν κακομεταχείριση. Αυτά τα ευρήματα είναι συγκρίσιμα με εκείνα άλλων δυτικών κοινωνιών και, σε γενικές γραμμές, σύμφωνα με τα κρούσματα ενδοοικογενειακής βίας που έχουν διαπιστωθεί. Μια έρευνα του 2004 σχετικά με την κατάσταση στην Ισπανία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κακοποίηση ηλικιωμένων έχει σχεδόν την ίδια εξάπλωση με την κακοποίηση παιδιών.

2.2 Κακοποίηση ηλικιωμένων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας

2.2.1 Ο όρος «παροχή φροντίδας» έχει ευρύτερη έννοια, καλύπτοντας από την παροχή βοήθειας και υποστήριξης στο σπίτι μέχρι την παροχή εντατικής περίθαλψης (στο νοσοκομείο).

2.2.2 Ιδιαίτερους κινδύνους διατρέχουν οι ηλικιωμένοι που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας και είναι απομονωμένοι στα σπίτια τους ή διαμένουν σε ιδρύματα παροχής φροντίδας. Συνεπώς, η παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση εστιάζεται στις συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι εν λόγω ηλικιωμένοι, στους ιδιαίτερους κινδύνους που διατρέχουν και στο διαθέσιμο πεδίο πρόληψης και παρέμβασης.

2.2.3 Εκτός από τους υπέργηρους, οι ηλικιωμένοι που χρήζουν φροντίδας αποτελούν μειοψηφία. Στα τέλη του 2003, τα στοιχεία για τη Γερμανία καταδείκνυαν εξάρτηση από την παροχή φροντίδας για το 1,6 % των ατόμων ηλικίας 60-64 ετών, για το 9,8 % των ατόμων ηλικίας 75-79 ετών και για το 60,4 % των ατόμων ηλικίας 90-94 ετών (5). Σύμφωνα με προβλέψεις, δεν είναι μόνο το ποσοστό των ηλικιωμένων που αναμένεται να αυξηθεί (βλέπε ανωτέρω), αλλά κυρίως ότι περισσότεροι από αυτούς τους ηλικιωμένους θα ασθενήσουν και θα εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας. Πράγματι, ο αριθμός των εξαρτώμενων από την παροχή φροντίδας αναμένεται να αυξηθεί κατά 116 % με 136 %, ενώ ακόμη περισσότερο — περίπου κατά 138 % με 160 % — αναμένεται να αυξηθεί ο αριθμός των ηλικιωμένων που θα εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας κατ' οίκον. Οι εγγενείς κίνδυνοι της εξάρτησης από υποστήριξη και φροντίδα αναμένεται να αυξηθούν, κυρίως μεταξύ των υπερηλίκων (ηλικίας 80 ετών και άνω) (6).

2.2.4 Η κακομεταχείριση των ηλικιωμένων των εξαρτώμενων από την παροχή φροντίδας θεωρείται θέμα της γεροντολογίας και περιλαμβάνει όχι μόνο τη φυσική κακοποίηση των εξαρτώμενων από την παροχή φροντίδας, αλλά και κάθε πράξη ή απουσία πράξης που έχει σοβαρές συνέπειες για τη ζωή και την ευζωία των ηλικιωμένων (7). Στους τύπους κακοποίησης συμπεριλαμβάνονται (8): — η άμεση φυσική βία (χτύπημα, ταρακούνημα, χρήση φυσικών περιορισμών, μηχανική ακινητοποίηση, άρνηση φυσικής βοήθειας, κ.λπ.)· — η έμμεση φυσική βία (μη συνταγογραφημένη παροχή φαρμάκων, όπως ηρεμιστικών, κ.λπ.)· — η σεξουαλική κακοποίηση (έλλειψη σεβασμού για τα όρια σεμνότητας, μη συναινετικές σεξουαλικές επαφές, κ.λπ.)· — η συναισθηματική ή διανοητική βία (φραστική επιθετικότητα, ασεβής συμπεριφορά, αγνόηση, συναισθηματική ψυχρότητα, κοινωνική απομόνωση, απειλή φυσικής ή άλλης βίας ή κακοποίησης, υβριστική ή ταπεινωτική αντιμετώπιση, κ.λπ.)· — η οικονομική ή άλλη υλική εκμετάλλευση (πρόσβαση σε περιουσιακά στοιχεία χωρίς συγκατάθεση, πώληση ιδιοκτησιακών στοιχείων χωρίς συναίνεση, χρήση απάτης ή βίας για την απόσπαση χρημάτων, υπεξαίρεση χρημάτων και τιμαλφών, εκβίαση, στόχευση ηλικιωμένων από απατεώνες, κ.λπ.)· — η παραμέληση (μη παροχή απαιτούμενης καθημερινής υποστήριξης και υγειονομικής και γενικής φροντίδας, κυρίως μη παροχή τροφής και υγρών, έλλειψη φροντίδας με αποτέλεσμα την ανάπτυξη εξελκώσεων — ελκών από κατάκλιση — σε κατάκοιτους ασθενείς, κ.λπ.)· — η απειλή εγκατάλειψης ή τοποθέτησης σε ίδρυμα, — η κακοποίηση με την έννοια της χρησιμοποίησης των ηλικιωμένων ως υποκειμένων πειραματισμού ή έρευνας χωρίς τη συγκατάθεση ή ενάντια στη θέλησή τους.

2.2.5 Οι ηλικιωμένοι είναι δυνατόν να υποστούν κακοποίηση κατά την παροχή φροντίδας είτε κατ' οίκον είτε σε ίδρυμα παροχής φροντίδας. Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία για τα κρούσματα βίας εναντίον των εξαρτώμενων από την παροχή φροντίδας ατόμων στην Ευρώπη. Ελάχιστες πληροφορίες είναι διαθέσιμες σχετικά με το — κρυφό, αλλά γενικώς διαδεδομένο — φαινόμενο της παραμέλησης, της κακοποίησης ή της βίας εναντίον ηλικιωμένων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας.

2.2.5.1 Κατά την παροχή φροντίδας κατ' οίκον, οι διαθέσιμες έρευνες εκτιμούν το ποσοστό των περιπτώσεων άσκησης βίας μεταξύ 5 % και 25 % (9).

2.2.5.2 Σε μία γερμανική έρευνα (10) για την κακοποίηση και την παραμέληση ηλικιωμένων που διαμένουν σε ιδιωτικές οικίες ή ιδρύματα, ποσοστό άνω του 70 % του ερωτηθέντος προσωπικού παροχής φροντίδας δήλωσε ότι έχει το ίδιο καταφύγει σε βία ή άλλη προβληματική συμπεριφορά, δεν ανέλαβε δράση που ήταν αναγκαία ή υπήρξε μάρτυρας τέτοιου είδους συμπεριφοράς από άλλα μέλη του προσωπικού παροχής φροντίδας (11).

2.3 Η κατάσταση κατά την παροχή φροντίδας κατ' οίκον

2.3.1 Στην πράξη, συχνά είναι δύσκολο να διαπιστωθεί η κακοποίηση. Στις βασικές αιτίες αυτού συγκαταλέγονται η υπερβολική αίσθηση ντροπής εκ μέρους του θύματος, η εξάρτηση από την υποστήριξη, τη φροντίδα και την προσοχή του θύτη και ο απορρέων φόβος αντιποίνων ή επιδείνωσης της κατάστασης, η πρακτική αδυναμία έκφρασης της εμπειρίας της κακοποίησης εξαιτίας ασθένειας και κυρίως νοητικής επιβάρυνσης, καθώς και η αβεβαιότητα για τον τρόπο χειρισμού καταστάσεων όταν υπάρχουν υποψίες για κακοποίηση.

2.4 Η κατάσταση κατά την παροχή φροντίδας κατ' οίκον

2.4.1 Η μεγάλη πλειονότητα των ηλικιωμένων εξακολουθούν να διαμένουν στην οικία τους σε καθημερινή βάση. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι ηλικιωμένοι που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας τυγχάνουν αυτής της φροντίδας κατ' οίκον. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, αυτό ισχύει στα δύο τρίτα του συνόλου των περιπτώσεων. Μόνο το 7 % από τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω διαμένουν σε ιδρύματα παροχής φροντίδας. Η οικογενειακή φροντίδα παρέχεται κυρίως από συζύγους, ακολουθούμενους από θυγατέρες και νύφες. Στο συντριπτικό μέρος των περιπτώσεων παροχής φροντίδας δεν ασκείται κακοποίηση, αλλά εντούτοις, αυτή υπάρχει (βλ. σημείο 2.2.5.1).

2.4.2 Η παροχή φροντίδας κατ' οίκον συνεπάγεται μια σειρά επιβαρύνσεων, και κυρίως για την υγεία, την ευζωία και τις κοινωνικές επαφές εκείνων που την παρέχουν. Οι οικογένειες συχνά οφείλουν να θυσιάσουν πολλά προκειμένου να φροντίζουν ηλικιωμένους συγγενείς. Το πρόβλημα καθίσταται οξύτερο εξαιτίας της έλλειψης ειδικής προετοιμασίας για την παροχή φροντίδας και της περιορισμένης υποστήριξης κατά τη διάρκεια αυτής. Η παροχή φροντίδας σε ηλικιωμένους που πάσχουν από άνοια παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες.

2.4.3 Ωστόσο, η κακοποίηση ηλικιωμένων κατά την παροχή φροντίδας κατ' οίκον οφείλεται όχι μόνο στην υπερβολική επιβάρυνση για τα άτομα που την παρέχουν, αλλά και σε ένα φάσμα παραγόντων κινδύνου. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η κατάσταση της σχέσης πριν από την έναρξη της εξάρτησης από την παροχή φροντίδας, η εξάρτηση από ουσίες και η διανοητική ισορροπία του ατόμου που παρέχει τη φροντίδα, η αίσθηση της κοινωνικής απομόνωσης και η ανεπαρκής κοινωνική υποστήριξη, αλλά και η επιθετική συμπεριφορά εκ μέρους του αποδέκτη της φροντίδας (12).

2.5 Η κατάσταση κατά την παροχή φροντίδας σε ιδρύματα

2.5.1 Αν και, όπως φαίνεται, μόνον ένα μικρό ποσοστό ηλικιωμένων που χρήζουν φροντίδας βρίσκονται σε ιδρύματα, ο αριθμός των ατόμων που διαμένουν σε γηροκομεία αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά, κυρίως μεταξύ των υπέργηρων (βλ. ανωτέρω σημείο 2.2.3). Ακόμη και σήμερα παρατηρείται στροφή από την παροχή φροντίδας κατ' οίκον προς την παροχή «επαγγελματικής» φροντίδας σε εγκαταστάσεις ή από υπηρεσίες εξωνοσοκομειακής περίθαλψης.

2.5.2 Στη μεγάλη πλειονότητα των γηροκομείων δεν υπάρχουν περιστατικά κακοποίησης. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα γηροκομεία τα οποία είναι αναγνωρισμένα και εποπτεύονται από τις δημόσιες αρχές και όπου εφαρμόζονται αυστηρά οι ισχύουσες στη σχετική χώρα υγειονομικές διατάξεις.

2.5.3 Ωστόσο, ορισμένα γηροκομεία έχουν κακή φήμη. Δεν έχουν πραγματοποιηθεί συστηματικές έρευνες σχετικά με την κακοποίηση σε ιδρύματα παροχής φροντίδας, αλλά διάφοροι έλεγχοι που διεξήχθησαν, για παράδειγμα, από ιατρικές υπηρεσίες ασφαλιστικών εταιρειών καταδεικνύουν ότι η κακοποίηση σε γηροκομεία δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο (13).

2.5.3.1 Στα προβλήματα που καταγράφηκαν περιλαμβάνονται οι βλάβες λόγω ανεπαρκούς φροντίδας, οι ελλείψεις τροφής και υγρών, η συνταγογράφηση μεγάλων δόσεων ψυχοφαρμάκων, η σοβαρή ανεπάρκεια όσον αφορά τη χρήση φαρμάκων και τα μέτρα για τον περιορισμό της ελευθερίας κινήσεων.

2.5.4 Αντί να είναι προσανατολισμένα στις ανάγκες των τροφίμων τους, τα κακοδιοικούμενα γηροκομεία χαρακτηρίζονται συχνά από την παραμέληση και την αδιαφορία. Τα αυστηρά ωράρια συχνά έρχονται σε αντίθεση με την ανάγκη αυτοδιάθεσης και ανεξαρτησίας των τροφίμων των γηροκομείων.

2.5.5 Δεν είναι μόνον οι εξαρτώμενοι από την παροχή φροντίδας που υποφέρουν εξαιτίας της έλλειψης χρόνου και της υπεραπασχόλησης των επαγγελματιών φροντιστών. Οι επαγγελματίες είναι επίσης δυσαρεστημένοι από αυτές τις συνθήκες. Από την άποψη του προσωπικού, η κατάσταση στα γηροκομεία επιδεινώνεται από τον μεγάλο αριθμό ατόμων που εγκαταλείπουν πρόωρα το επάγγελμα και από την απουσία καταρτισμένων υποψηφίων. Επί του παρόντος, ελάχιστες είναι οι προσπάθειες που καταβάλλονται προκειμένου να ενισχυθεί η ελκυστικότητα των θέσεων εργασίας στον τομέα της φροντίδας ηλικιωμένων ατόμων.

2.6 Η ανάλυση και οι προτάσεις της ΕΟΚΕ

2.6.1 Η κακοποίηση των ηλικιωμένων είναι απαράδεκτη οπουδήποτε και σε οποιονδήποτε βαθμό κι αν συμβαίνει και δεν πρέπει να εξακολουθεί να παραμελείται. Η ΕΟΚΕ καλεί τις Προεδρίες του Συμβουλίου της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις εθνικές κυβερνήσεις να αναλάβουν δράση για την αντιμετώπιση των αιτιών της κακοποίησης, προκειμένου να εξασφαλιστεί η προστασία των ηλικιωμένων είτε αυτοί λαμβάνουν φροντίδα κατ' οίκον είτε σε ίδρυμα παροχής φροντίδας.

2.6.2 Ως εκ τούτου, οι προτάσεις της ΕΟΚΕ αφορούν κυρίως τους παρακάτω τομείς:

2.6.2.1 Η διάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

— Το άρθρο 25 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ο οποίος υιοθετήθηκε στη Νίκαια, στις 7 Δεκεμβρίου 2000) αναγνωρίζει και σέβεται τα δικαιώματα των ηλικιωμένων να διάγουν αξιοπρεπή και ανεξάρτητο βίο και να συμμετέχουν στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή.

— Για να επιτευχθεί αυτό, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι ζωτικής σημασίας να αλλάξει η εικόνα που έχει διαμορφωθεί για τους ηλικιωμένους. Θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις διακρίσεις εις βάρος των ηλικιωμένων, καθώς αυτές αποτελούν συχνά την αιτία της κακομεταχείρισης των ηλικιωμένων που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας. Εντούτοις, πρόκληση θα πρέπει να αποτελεί η ένταξη των ηλικιωμένων στην κοινωνία και η αντιμετώπιση της παροχής φροντίδας στους ηλικιωμένους ως συλλογικού καθήκοντος.

— Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι οι ηλικιωμένοι έχουν το δικαίωμα να διαμένουν στον τόπο της επιλογής τους χωρίς το φόβο ότι θα υποστούν βλάβες και τονίζει ότι οι διακρίσεις σε βάρος των ηλικιωμένων ατόμων είναι απαράδεκτη. Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων πρέπει να εφαρμοστεί για την προστασία των ηλικιωμένων ανεξάρτητα από το περιβάλλον όπου ζουν.

— Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι είναι σημαντικό οι ηλικιωμένοι να έχουν τη δυνατότητα επιλογής του χώρου διαμονής τους σε συνάρτηση με το μέγεθος υποστήριξης που χρειάζονται. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ προτρέπει τις εθνικές κυβερνήσεις να αναπτύξουν ένα φάσμα κατάλληλων δυνατοτήτων στέγασης και υποστήριξης για τα άτομα που μένουν στο σπίτι, για την «κατοίκηση με υποστήριξη», την παροχή κατ' οίκον φροντίδας ή την μακροπρόθεσμη νοσηλευτική περίθαλψη.

— Οι ηλικιωμένοι πρέπει να έχουν την ασφαλή δυνατότητα να καταγγέλλουν περιστατικά και να επισημαίνουν τις ανησυχίες τους. Αυτό ισχύει επίσης για συγγενικά πρόσωπα και άλλους φροντιστές, οι οποίοι πρέπει να διαθέτουν διαύλους μέσω των οποίων να μπορούν να εκφράζουν τις ανησυχίες τους χωρίς το φόβο αντιποίνων σε βάρος ατόμων του συγγενικού τους περιβάλλοντος ή επιπτώσεων για την ίδια τη θέση εργασίας τους ή, γενικότερα, για την ασφάλεια της εργασίας. Πρέπει να υπάρχει η εμπιστοσύνη ότι όλες οι αναφορές θα εξετάζονται με ευαισθησία και αποτελεσματικό τρόπο.

2.6.2.2 Η βελτίωση των στοιχείων και οι ανάγκες έρευνας

— Η ΕΟΚΕ προτείνει να πραγματοποιηθεί περαιτέρω αναλυτική έρευνα σε ολόκληρη την ΕΕ με στόχο να αξιολογηθεί η έκταση της κακοποίησης των ηλικιωμένων και να ληφθούν υπόψη οι παρακάτω παράμετροι: — θα πρέπει να καθοριστούν τα ποσοστά κρουσμάτων της κακοποίησης ηλικιωμένων γενικά και να οριστεί η έννοια της κακοποίησης είτε αυτή εκδηλώνεται στο πλαίσιο της κατ' οίκον φροντίδας είτε της φροντίδας σε επίσημο ίδρυμα· — πρέπει να προσδιοριστούν οι αιτίες της κακοποίησης και να δοθεί ξεχωριστή έμφαση στα βάρη που επωμίζονται τα άτομα που έχουν αναλάβει τη φροντίδα συγγενών τους και στην υποστήριξη που αυτά λαμβάνουν· — να προσδιοριστεί σε ποιο βαθμό εφαρμόζεται ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων όσον αφορά την προστασία των ηλικιωμένων· — να εξεταστεί κατά πόσον τα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει πρότυπα για την φροντίδα των ηλικιωμένων ατόμων και πώς αυτά ελέγχονται και επιθεωρούνται.

2.6.2.3 Κατάρριψη των ταμπού και ευαισθητοποίηση

— Η ΕΟΚΕ καλεί τις εθνικές κυβερνήσεις να αναλάβουν δράσεις ευαισθητοποίησης σχετικά με την κακοποίηση των ηλικιωμένων μέσω εκστρατειών των εθνικών μέσων ενημέρωσης με την πρακτική υποστήριξη εκ μέρους θεσμοθετημένων και εθελοντικών υπηρεσιών προκειμένου να καταρριφθεί το ταμπού της κακοποίησης των ηλικιωμένων, όπου κι αν αυτή εμφανίζεται.

— Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή της αντίληψης των πολιτών και υπογραμμίζει ότι θα πρέπει να παρέχουν ορθή πληροφόρηση και να υιοθετήσουν εποικοδομητική στάση.

2.6.2.4 Πληροφόρηση, εκπαίδευση, κατάρτιση και πρόληψη

— Η ΕΟΚΕ προτρέπει τις εθνικές κυβερνήσεις να λάβουν μέτρα προκειμένου: — να βελτιώσουν την ενημέρωση των ηλικιωμένων ατόμων και των συγγενών τους σχετικά με την κακοποίηση των ηλικιωμένων· — να διασφαλίσουν στους επαγγελματίες φροντιστές τη δυνατότητα να καταγγέλλουν περιστατικά κακοποίησης ηλικιωμένων και την παροχή επαρκούς συμβουλευτικής υποστήριξης· — να διασφαλιστεί η παροχή επαρκούς κατάρτισης όσον αφορά την αναγνώριση της κακοποίησης και των μηχανισμών αντιμετώπισής της από όλους τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας, συμπεριλαμβανομένης της αστυνομίας· — να εξασφαλιστεί στα δίκτυα των κοινωνικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών υγείας η δυνατότητα να παρέχουν κέντρα έκτακτης υποδοχής, ομάδες στήριξης, καθώς και ανεξάρτητες, εμπιστευτικές συμβουλευτικές υπηρεσίες μέσω τηλεφώνου· — να διασφαλιστεί ότι τα άτομα που έχουν αναλάβει τη φροντίδα συγγενών τους έχουν επαρκή πληροφόρηση σχετικά με τα συμπτώματα και την εξέλιξη της ασθένειας, όπως λόγου χάρη η άνοια, ούτως ώστε να εξασφαλιστεί η πλήρης κατανόηση του απαιτούμενου βαθμού φροντίδας και η παροχή επαρκούς υποστήριξης, συμπεριλαμβανομένης της κατάρτισης· — να εξασφαλιστεί η πρόσβαση των συγγενών προσώπων που φροντίζουν τους ασθενείς σε κατάλληλη ημερήσια περίθαλψη, δυνατότητα ανάπαυλας και ιατρική υποστήριξη, προκειμένου να αμβλυνθεί το στρες της 24 ωρης, σε ορισμένες περιπτώσεις, περίθαλψης· — να εξασφαλιστεί υποστήριξη προς τα μέλη της οικογένειας ώστε να μπορούν να παίρνουν άδεια από την εργασία τους για λόγους περίθαλψης χωρίς να θίγονται οι επαγγελματικές τους προοπτικές. Αυτό θα πρέπει να ισχύσει εξίσου για τους άντρες και τις γυναίκες·

— Προϊόντα και υπηρεσίες ΤΠΕ θα καταστήσουν δυνατή τη διαμονή πολλών ηλικιωμένων στο χώρο που προτιμούν, τη μακρύτερη επιβίωσή τους και, συνεπώς, τη διατήρηση της ανεξαρτησίας τους και της υψηλής ποιότητας ζωής. Οι ΤΠΕ μπορούν να τους βοηθούν σε θέματα του καθημερινού βίου και μπορούν, επίσης, να συμβάλουν στην παρακολούθηση της υγείας και των δραστηριοτήτων τους, περιορίζοντας, κατ' αυτόν τον τρόπο, την ανάγκη παροχής φροντίδας από ειδικά ιδρύματα. Οι ΤΠΕ θα προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια στους ηλικιωμένους, θα τους προσφέρουν πρόσβαση στις κοινωνικές και ιατρικές υπηρεσίες, καθώς και στις υπηρεσίες επείγουσας βοήθειας και θα διασφαλίσουν, συνεπώς, τη δυνατότητα να συνεχίσουν να διάγουν μια σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη, αυτόνομη και αξιοπρεπή ζωή.

2.6.2.5 Δημιουργία δικτύων

— Η ΕΟΚΕ παρακινεί τις εθνικές κυβερνήσεις για να δημιουργήσουν διϋπηρεσιακά δίκτυα με στόχο να διασφαλίσουν τη συνεργασία, την κατάρτιση και τη συστηματική ανταλλαγή πληροφοριών (14).

2.6.2.6 Επίσημοι έλεγχοι στον τομέα της παροχής φροντίδας

— Η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να αναπτύξουν υψηλού επιπέδου υπηρεσίες ελέγχου και επιθεώρησης, προκειμένου να διασφαλίσουν την παροχή υψηλής ποιότητας υπηρεσιών για τους ηλικιωμένους, οι οποίες να βασίζονται σε σαφώς καθορισμένα και δημοσιευμένα πρότυπα περίθαλψης. Οι εν λόγω υπηρεσίες θα πρέπει να διαθέτουν την αρμοδιότητα να λαμβάνουν διορθωτικά μέτρα, τα αποτελέσματα των οποίων πρέπει να δημοσιεύονται.

2.6.2.7 Ενίσχυση των δυνατοτήτων ανίχνευσης της κακοποίησης

— Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία να ενισχυθούν οι δυνατότητες ανίχνευσης της κακοποίησης των ηλικιωμένων με ευαίσθητο τρόπο, είτε αυτή εκδηλώνεται στο πλαίσιο της φροντίδας κατ' οίκον είτε σε επίσημο ίδρυμα παροχής φροντίδας με τη συμμετοχή των αρμόδιων υπηρεσιών. Πρέπει να υπάρχει η εμπιστοσύνη ότι για οποιοδήποτε κρούσμα κακοποίησης που καταγγέλλεται θα αναλαμβάνεται η κατάλληλη δράση και θα υιοθετούνται αλλαγές. Θα πρέπει να αναγνωριστεί ότι η επέμβαση της αστυνομίας ή η δικαστική δράση μπορεί να αποτελέσουν μέρος αυτής της διαδικασίας.

Βρυξέλλες, 24 Οκτωβρίου 2007 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Εν προκειμένω, βλέπε τη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ, της 16.03.2006, με θέμα «Eνδοοικογενειακή βία σε βάρος γυναικών» (ΕΕ C 110, 9.5.2006) και την πρόσθετη γνωμοδότηση της 14.12.2006, με θέμα «Τα παιδιά ως έμμεσα θύματα της ενδο-οικογενειακής βίας» (ΕΕ C 325, 30.12.2006), εισηγήτρια για αμφότερες: η κ. Heinisch.

(2) Toronto Declaration on the global prevention of elderly abuse: «Elder Abuse is a single or repeated act, or lack of appropriate action, occurring within any relationship where there is an expectation of trust which causes harm or distress to an older person. It can be of various forms: physical, psychological/emotional, sexual, financial or simply reflect intentional or unintentional neglect.» (WHO 2002) (http://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/alc_toronto_declaration_en.pdf.); Action on Elder Abuse (www.elderabuse.org.uk).

(3) Σε διεθνές συμπόσιο που πραγματοποιήθηκε στην Κολωνία, το Μάιο του 2006, υπό την αιγίδα του Ευρωπαίου Επιτρόπου για την απασχόληση, τις κοινωνικές υποθέσεις και την ισότητα των ευκαιριών, κ. Spidla, αναφέρθηκε ποσοστό μεταξύ 5 και 20 % βίας εναντίον ηλικιωμένων σε διάφορες χώρες (Έκθεση για το συμπόσιο με θέμα «Gewalt und Vernachlδssigung gegenόber alten Menschen in hδuslicher und institutioneller Pflege» (Βία σε βάρος ηλικιωμένων ατόμων που λαμβάνουν φροντίδα κατ' οίκον ή σε ίδρυμα παροχής φροντίδας) στο: forum kriminalprδvention 4/2006 και 1/2007).

(4) UK Study of Abuse und Neglect of Older People (June 2007)

(www.natcen.ac.uk).

(5) Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία της Γερμανίας (2005): 2003 στατιστικά στοιχεία για την παροχή φροντίδας — εθνικά στοιχεία, Wiesbaden, Γερμανία.

(6) Συμβούλιο Πρόληψης της Εγκληματικότητας της Β. Ρηνανίας — Βεστφαλίας (2006) Gefahren fόr alte Menschen in der Pflege (Κίνδυνοι για τους ηλικιωμένους που εξαρτώνται από την παροχή φροντίδας).

(7) Αυτός ο ορισμός είναι σύμφωνος με τη Δήλωση του Τορόντο για την παγκόσμια πρόληψη της κακοποίησης ηλικιωμένων (WHO 2002, βλέπε και υποσημείωση 2).

(8) Συμβούλιο Πρόληψης της Εγκληματικότητας της Βόρειας Ρηνανίας — Βεστφαλίας (βλ. και υποσημείωση 6), Δήλωση του Τορόντο (βλ. και υποσημείωση 2) και Έρευνα για το ΗΒ (βλ. και υποσημείωση 4).

(9) Gφrgen, Thomas (2005a): Nahraumgewalt im Alter. Opferrisiken und Optionen fόr gewaltprδventives Handeln (Βία εις βάρος ηλικιωμένων ατόμων από το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον: . κίνδυνοι που διατρέχουν τα θύματα και επιλογές για την ανάληψη προληπτικής δράσης) Στην περιοδική έκδοση forum kriminalprδvention 3/2005, σ. 13-16. Στοιχεία για τις επιμέρους ευρωπαϊκές χώρες παρατίθενται στο Walentich/Wilms/Walter (2005): Gewalt gegen δltere Menschen in der hδuslichen und institutionellen Pflege (Βία σε βάρος ηλικιωμένων ατόμων που λαμβάνουν φροντίδα κατ' οίκον ή σε ίδρυμα παροχής φροντίδας) στην περιοδική έκδοση Bewδhrungshilfe 2/2005, σ. 166-182.

(10) Gφrgen, Thomas (2005b): «As if I just didn't exist» — Elder abuse and neglect in nursing homes. Στο: M. Cain & A. Wahidin (εκδ.): Ageing, crime and society.

(11) Πληροφορίες για κρούσματα επιμέρους τύπων βίας, όπως οι περιορισμοί της ελευθερίας κινήσεων ή η κατάχρηση ψυχοφαρμάκων παρατίθενται στο Rolf Hirsch (2005): Aspekte zur Gewalt gegen alte Menschen in Deutschland (Πτυχές της βίας σε βάρος ηλικιωμένων στη Γερμανία) στην περιοδική έκδοση Bewδhrungshilfe 2/2005, σ. 149-165.

(12) Gφrgen 2005a (υποσημείωση 9).

(13) Το 2007, η ιατρική υπηρεσία των σημαντικότερων ενώσεων των ασφαλιστικών ταμείων υγείας της Γερμανίας δημοσίευσε τη δεύτερη έκθεση όσον αφορά τα πρότυπα ποιότητας στην εξωνοσοκομειακή περίθαλψη και την περίθαλψη κατ' οίκον, κατέδειξε ότι το 10 % των ατόμων που λαμβάνουν περίθαλψη κατ' οίκον υπέστη βλάβες υγείας και, συνεπώς, η φροντίδα ήταν ανεπαρκής

(http://presseportal.de/pm/57869).

(14) Σχετικό παράδειγμα αποτελεί η πρωτοβουλία πολιτών που αναλήφθηκε στη Βόννη υπέρ της καταπολέμησης της κακοποίησης των ηλικιωμένων (Bonner Initiative gegen Gewalt im Alter — Handeln statt Misshandeln e.V.), η οποία δημοσίευσε το 2006 το ενημερωτικό φυλλάδιο με τίτλο Alte Menschen in Not — Wir kφnnen helfen (Ηλικιωμένοι άνθρωποι σε ανάγκη — Μπορούμε να βοηθήσουμε). Info-Broschόre. Bonn. 2006. Το διεθνές δίκτυο για την πρόληψη της κακοποίησης των ηλικιωμένων (International Network for the Prevention of Elder Abuse [www.inpea.net]) παρέχει επίσης πληροφορίες σχετικά με αυτήν την πρωτοβουλία καθώς και άλλες πρωτοβουλίες.