Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την «Ανακοίνωση της Επιτροπής "Για να διαπλάσουμε το μέλλον - η ευρωπαϊκή έρευνα στην υπηρεσία των πολιτών"»

(97/C 133/06)

Στις 5 Σεπτεμβρίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα ενέργειας, πυρηνικών θεμάτων και έρευνας στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, κατάρτισε τη γνωμοδότησή του στις 5 Φεβρουαρίου 1997, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Bernabei.

Κατά την 343η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου 1997), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 97 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύσταση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η ΟΚΕ,

λαμβάνοντας υπόψη:

1.1. τους αρχικούς προσανατολισμούς της Επιτροπής για το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο (), τις πρώτες αντιδράσεις των κρατών μελών και τις πρόσφατες θέσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της Συμβουλευτικής Eπιτροπής για τη Bιομηχανική Έρευνα και Aνάπτυξη (IRDAC), της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης Επιστήμης και Τεχνολογίας (ΕSTA) και του Ευρωπαϊκού Επιστημονικού Ιδρύματος που προβάλλουν κοινά δυνατά και αδύναμα σημεία της ευρωπαϊκής έρευνας, τα οποία όμως περιλαμβάνονταν ήδη στις αναλύσεις των προηγούμενων προγραμμάτων πλαίσιο,

1.2. τη θετική συμβολή της ευρωπαϊκής έρευνας στην ενσωμάτωση της επιστημονικής κοινότητας, στην ανάπτυξη πλέον των 100 000 σχέσεων συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων, στην τεχνολογική πρόοδο σε ορισμένους τομείς προηγμένης τεχνολογίας,

1.3. τη διαδικασία παγκοσμιοποίησης των αγορών και την επιτάχυνση των καινοτόμων διαδικασιών που διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη στιγμιαία και γενικευμένη διάδοση των νέων τεχνολογιών και, συνακόλουθα, στο γεγονός ότι οι ίδιες τεχνολογίες καθίστανται γρήγορα παρωχημένες,

1.4. τις ελλείψεις όσον αφορά μια κοινώς αποδεκτή στρατηγική ενός συνεκτικού πλαισίου με τις υπόλοιπες κοινοτικές πολιτικές, με σκοπό την αποτελεσματική αντιμετώπιση των προκλήσεων των κυριότερων ανταγωνιστών από άποψη κοινής ερευνητικής προσπάθειας και επιτάχυνσης της δυναμικής «έρευνα-καινοτομία-αγορά»,

1.5. τις σοβαρές αδυναμίες της ευρωπαϊκής έρευνας τόσο από πλευράς αποτελεσματικότητας όσο και συμμετοχής, προθεσμίας έως τη διάθεση στην αγορά («time to market») και τεχνολογικής συνοχής,

1.6. τη διαρκώς πολυπλοκότερη υλοποίηση της κοινοτικής ερευνητικής πολιτικής, λόγω της προσχώρησης νέων κρατών μελών και του πολλαπλασιασμού των διαδικασιών λήψεως αποφάσεων,

1.7. τη δαπάνη για την έρευνα στην Ευρώπη η οποία ανέρχεται σε 2 % του ΑΕγχΠ και αντιστοιχεί κατά 9 % σε ερευνητικές πολιτικές μη κοινοτικών ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών, κατά 4 % στο πρόγραμμα-πλαίσιο, ενώ κατά 87 % αποφασίζεται ανεξάρτητα από τα κράτη μέλη,

1.8. την ανάγκη, συνεπώς, ουσιαστικής αναθεώρησης του γραμμικού μοντέλου έρευνας του προγράμματος-πλαισίου, το οποίο παρουσιάζει ελλιπή συντονισμό, τη μη διαμόρφωση στρατηγικών σεναρίων, το γεγονός ότι δεν είναι δυνατόν να συνεχιστεί η «βροχή» παρεμβάσεων σε σχέση τόσο με την ενδεχόμενη διεύρυνση της ΕΕ όσο και με τις περιορισμένες εθνικές και κοινοτικές χρηματοοικονομικές προοπτικές,

1.9. την ανάγκη να αντιμετωπισθούν κατάλληλα οι απαιτήσεις των πολιτών από άποψη απασχόλησης, ποιότητας ζωής και ανταγωνιστικότητας του ευρωπαϊκού συστήματος,

συνιστά:

1.10. την ανάληψη ευρείας εποικοδομητικής προσπάθειας, με πραγματικά στοιχεία καινοτομίας, ικανής να συνδυάσει τη συναίνεση και την πολιτική βούληση όλων των συντελεστών της έρευνας με μέσους και μακροπρόθεσμους στρατηγικούς στόχους,

1.11. την υιοθέτηση νέας φιλοσοφίας βασισμένης σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα το οποίο θα συμβάλει στην ανάπτυξη συνεργίας - περιορίζοντας κατ'αυτόν τον τρόπο το διασκορπισμό των περιορισμένων πόρων - μεταξύ της κοινοτικής και ευρωπαϊκής έρευνας και των σημαντικών δράσεων Ε& ΤΑ τις οποίες τα κράτη μέλη εκτιμούν ότι θα πρέπει να υλοποιήσουν κατά προτεραιότητα από κοινού,

1.12. τον μη περιορισμό απλώς στην επιφανειακή αναπροσαρμογή του κοινοτικού προγράμματος-πλαισίου, διατηρώντας αμετάβλητες τις κατευθυντήριες γραμμές, τις διαδικασίες και τους βασικούς μηχανισμούς διαχείρισης και λήψεως αποφάσεων,

1.13. την πλήρη εφαρμογή του τίτλου XV της Συνθήκης ΕΕ στο σύνολό του, δίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στα άρθρα 130 Κ, Λ και Ν ως αναπόσπαστου τμήματος του προγράμματος-πλαισίου,

1.14. τη ριζική αναδιοργάνωση της ευρωπαϊκής έρευνας μέσω του καθορισμού στρατηγικών σεναρίων, του εντοπισμού των προτεραιοτήτων, της διαμόρφωσης μιας νέας αρχιτεκτονικής, της επίδειξης μεγαλύτερης ευελιξίας, της διεύρυνσης των δυνατοτήτων πρόσβασης, της σαφέστερης ανάθεσης ευθυνών και αξιολόγησης των αποτελεσμάτων με τη βελτίωση της διοίκησης και της διαχείρισης, της απλοποίησης των διαδικασιών και της υιοθέτησης αποτελεσματικότερων συνοδευτικών διαρθρώσεων,

1.15. την ανάπτυξη ευνοϊκού χρηματοπιστωτικού και φορολογικού περιβάλλοντος προς τις άϋλες επενδύσεις στην έρευνα και κατάρτιση,

και ζητεί:

1.16. την άμεση εφαρμογή μηχανισμών «αξιολόγησης στον τομέα της τεχνολογίας και της βιομηχανίας» σε ευρωπαϊκή κλίμακα, με τη δημιουργία δικτύου συστηματικών ανταλλαγών αξιόπιστων και συγκρίσιμων πληροφοριών σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής καινοτομίας στην ΕΕ και την κατάρτιση «Πινάκων Ενδείξεων» («Tableau de Bord»), οι οποίοι θα δίδουν μία συνοπτική και συνολική εικόνα των μέτρων που έχει υιοθετήσει κάθε μεμονωμένο κράτος μέλος και η ΕΕ,

1.17. την ανάληψη δράσης μέσω μιας διαδικασίας «εκ των κάτω προς τα άνω» και, σύμφωνα με τα σενάρια αυτά, την επιλογή των περιοχών στις οποίες πρέπει να δοθεί προτεραιότητα με περισσότερο επιλεκτικά κριτήρια, εστιάζοντας την προσοχή στα ζητήματα στα οποία η συμβολή της κοινοτικής έρευνας είναι σημαντική για την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, των επιχειρήσεων και του πολίτη που αναφέρονται στο σημείο 6.12.2,

1.18. τη διαμόρφωση των μελλοντικών προγραμμάτων-πλαισίων σύμφωνα με αρχιτεκτονική διανυσματικής πυραμίδας, στη βάση της οποίας μπορούν να τοποθετηθούν οι οριζόντιες δράσεις, στο κέντρο η ερευνητική δραστηριότητα επίλυσης των προβλημάτων («problem solving») που καλύπτει ποικίλους τομείς και τεχνολογίες και στην κορυφή της τα μεγάλα σχέδια με ανοικτή μεταβλητή γεωμετρία για θέματα προτεραιότητας, τα οποία παρουσιάζουν στρατηγικό ενδιαφέρον για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, την απασχόληση, τον κοινωνικό τομέα,

1.19. τη διασφάλιση της ομοφωνίας και της συνοχής όλης της ερευνητικής δράσης σε διάφορα επίπεδα, μέσω ολοκληρωμένης προσέγγισης η οποία θα προωθεί σε κάθε σχέδιο διαλογικά στοιχεία για τα μεγάλα στρατηγικά ζητήματα και τις οριζόντιες δράσεις,

1.20. τη συμμόρφωση της κοινοτικής πολιτικής ανταγωνισμού προς τους διεθνούς επιπέδου ανταγωνιστικούς στόχους που επιδιώκει η καινοτομική τεχνολογία δίδοντας προτεραιότητα στην επίτευξη των στόχων έναντι των απλών κανόνων συμμόρφωσης,

1.21. την παροχή κινήτρων για την υλοποίηση μεγάλων στρατηγικών σχεδίων δια της εφαρμογής των άρθρων 130 Κ, Λ και Ν, μέσω της εκ των προτέρων θέσπισης ενδεδειγμένου νομικού και θεσμικού πλαισίου, της διασφάλισης σαφών και δεδηλωμένων κινήτρων, της διαμόρφωσης ενδεδειγμένου πλαισίου για την προστασία της βιομηχανικής ιδιοκτησίας και μιας δέσμης μέτρων για τη διασφάλιση της γεωπολιτικής ισορροπίας και της συνοχής των εν λόγω σχεδίων,

1.22. τον καθορισμό περιορισμένου αριθμού τομέων επίλυσης των προβλημάτων για την εξασφάλιση περαιτέρω εξορθολογισμού και επικέντρωσης στις κοινές προτεραιότητες που συνδέονται με τα μεγάλα σχέδια στρατηγικού ενδιαφέροντος, εξαλείφοντας ταυτόχρονα τον κατακερματισμό μεταξύ των υφιστάμενων ειδικών προγραμμάτων, προσδίδοντας συνεκτικότητα στην πλειάδα των δράσεων στον τομέα της έρευνας, επιταχύνοντας τη χρησιμοποίηση των πορισμάτων και συμβάλλοντας κατ'αυτόν τον τρόπο στην αύξηση της διαφάνειας στην κοινοτική προστιθέμενη αξία,

1.23. την αντιμετώπιση των οριζόντιων δράσεων ως κοινού αποθέματος πόρων που συνδέονται αυτομάτως με τα μεγάλα κοινά σχέδια και τα σχέδια επίλυσης των προβλημάτων, καθιστώντας δυνατή την οργανική σύνδεση του περιβάλλοντος των ΜΜΕ με τις κοινοτικές δράσεις Ε& ΤΑ, μέσω ενιαίας «θύρας», καθώς και των ακαδημαϊκών κύκλων και της επιστημονικής κοινότητας τόσο με τον κλάδο της βιομηχανίας - διαμέσου μηχανισμών για την ανταλλαγή ανθρώπινου δυναμικού - όσο και με τον έξω κόσμο μέσω της διεθνούς συνεργασίας,

1.24. την παρέμβαση σε όλα τα επίπεδα της έρευνας μέσων για την παροχή κινήτρων και την επίδειξη ως αναπόσπαστων στοιχείων της δυναμικής έρευνα - καινοτομία-αγορά,

1.25. την επίτευξη μεγαλύτερου συντονισμού μεταξύ της ευρωπαϊκής έρευνας και των πλαισίων ευρωπαϊκής μη κοινοτικής συνεργασίας, καθώς και των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων υπέρ της καινοτομίας και των άλλων κοινοτικών μέσων της πολιτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, συνεργασίας και εξωτερικών σχέσεων ιδιαίτερα δε των προγραμμάτων ΤΑCIS, Phare και ΜEDA,

1.26. την εις βάθος επανεξέταση της εσωτερικής οργάνωσης της Επιτροπής δια της δημιουργίας, μεταξύ άλλων, μιας μονάδας συντονισμού προκειμένου να υπάρξει πραγματική αλληλεπίδραση εντός και εκτός της διανυσματικής διάρθρωσης της έρευνας,

1.27. τη θεσμοθέτηση πιο ευέλικτων, απλών και διαφανών διαδικασιών πρόσβασης και διαχείρισης προβλέποντας τρεις ομοιόμορφες διαδικασίες για τα τρία στάδια των δράσεων της πυραμίδας. Ειδικότερα, κρίνεται σκόπιμο να προβλεφθεί ενιαία «θύρα» για καθεμία από τις τρεις οριζόντιες δράσεις και να καθορισθούν συνοδευτικοί μηχανισμοί οι οποίοι να διευκολύνουν τον προσανατολισμό των προτάσεων προς τα θέματα προτεραιότητας που σχετίζονται με την έρευνα για την επίλυση των προβλημάτων και/ή προς τα μεγάλα σχέδια κοινού ενδιαφέροντος,

1.28. την αύξηση των χρηματοοικονομικών πόρων που χορηγούνται στην κοινοτική έρευνα διασφαλίζοντας τις δημοσιονομικές προοπτικές για τον πολυετή προγραμματισμό και την προσαρμογή των πόρων που διατίθενται για άλλες πολιτικές, κατά τρόπο ώστε να συμπεριληφθεί και μια πτυχή σχετικά με την έρευνα και ανάπτυξη,

1.29. τη διασφάλιση της ορθολογικότερης χρήσης των χρηματοοικονομικών πόρων του προγράμματος-πλαισίου προκειμένου να εξασφαλισθεί κρίσιμη μάζα για την κορυφή της πυραμίδας και περισσότερη ευελιξία κατά τον καθορισμό των επιπέδων της κοινοτικής συμμετοχής στην έρευνα για την επίλυση των προβλημάτων, σύμφωνα με τις συμφωνίες της GATT, καθώς και τη χορήγηση στις οριζόντιες δράσεις μεγαλύτερου μεριδίου του συνόλου των κοινών πόρων από εκείνο που προβλέπεται επί του παρόντος.

2. Εισαγωγή

2.1. Η συμβολή και των τεσσάρων διαδοχικών προγραμμάτων-πλαισίων στην ανάπτυξη της κοινοτικής έρευνας υπήρξε αποφασιστική. Επιτεύχθηκε, προοδευτικά ο καλύτερος καθορισμός των επιδιωκόμενων στόχων, ενώ αυξήθηκαν σημαντικά τα μέσα που διατίθενται. Σε δημοσιονομικό επίπεδο, ο ετήσιος προϋπολογισμός αυξήθηκε από 380 εκατομμύρια ECU το 1981 σε 3 200 εκατομμύρια ECU το 1996.

2.2. Η απόφαση του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τον διπλασιασμό των πόρων του 4ου προγράμματος-πλαισίου 1994-1998 σε σχέση με τους πόρους που διατέθηκαν για το 3ο πρόγραμμα-πλαίσιο θα ήταν αδύνατο να ληφθεί εάν η ευρεία πλειοψηφία, τόσο των φορέων και των χρηστών της έρευνας όσο και της κοινής γνώμης, δεν είχε πεισθεί για την αποτελεσματικότητα του συστήματος της κοινοτικής έρευνας.

2.3. Πριν από τον καθορισμό των κατευθυντήριων γραμμών του 5ου προγράμματος-πλαισίου και ενόψει της επίσημης παρουσίασης, των προτάσεών της κατά το Μάρτιο/Απρίλιο 1997, η Επιτροπή προέβη σε δύο πρόσφατες ανακοινώσεις της στην παρουσίαση ορισμένων πρώτων σκέψεων: «Για να διαπλάσουμε το μέλλον: η ευρωπαϊκή έρευνα στην υπηρεσία των πολιτών» () και «Προς το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο: πρόσθετα στοιχεία για τη διαβούλευση προσανατολισμού» ().

2.4. Παράλληλα τα κράτη μέλη προέβησαν στη διεξαγωγή διαλόγου στο εσωτερικό τους, αποτέλεσμα του οποίου υπήρξε ο επίσημος καθορισμός των θέσεών τους. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε, επίσης, έκθεση με θέμα την έρευνα κατά τον 21ο αιώνα. Τις απόψεις τους επίσης διετύπωσαν σχετικά με το εν λόγω θέμα και η Συμβουλευτική Επιτροπή Έρευνας και Βιομηχανικής Ανάπτυξης (IRDAC), η Ευρωπαϊκή Συνέλευση Επιστημών και Τεχνολογιών (ESTA) και το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επιστημών.

2.5. Η κοινή ανάλυση του συνόλου των εγγράφων αυτών καταδεικνύει την ύπαρξη συγκλινουσών απόψεων ως προς τον προσδιορισμό των πλεονεκτημάτων και των μειονεκτημάτων της ευρωπαϊκής έρευνας, τα οποία εξάλλου, ήδη, είχαν προσδιορισθεί σε έγγραφα που αφορούσαν την ανάλυση των προηγουμένων προγραμμάτων-πλαισίων. Η ίδια η ΟΚΕ υπογράμμισε επανειλημμένα την ανάγκη ριζικής αναδιάρθρωσης της ευρωπαϊκής έρευνας, με σκοπό την προσαρμογή της στις νέες συνθήκες που επιβάλλει ο ανταγωνισμός και το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης ().

2.6. Οι εν λόγω αναλύσεις, αφεαυτές, δεν περιλαμβάνουν κανένα νέο στοιχείο, σε σύγκριση με τις παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν στο παρελθόν, ακόμη και τις πλέον παλαιές, σε σχέση με τις ελλείψεις του προγράμματος-πλαισίου, το οποίο αποτελεί το κύριο στρατηγικό μέσο της Ε& ΤΑ, εκτός από τη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι αποτελεί εις το εξής, επιτακτική ανάγκη η αναθεώρησή του με στόχο τη βελτίωση της προστιθέμενης αξίας που παράγει η ευρωπαϊκή έρευνα και ανάπτυξη (ανταγωνιστικότητα του συστήματος το οποίο θα πρέπει να τεθεί στην υπηρεσία των πολιτών, καθορισμός κοινών στρατηγικών σεναρίων, επανασχεδιασμός του συνόλου των διαθέσιμων κοινοτικών μέσων, θέσπιση περισσότερο αποτελεσματικών και διαφανών διαδικασιών καθορισμού, διαχείρισης και πρόσβασης).

3. Τα πλεονεκτήματα της κοινοτικής έρευνας

3.1. Η ευρωπαϊκή έρευνα προώθησε την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής επιστημονικής κοινότητας συμβάλλοντας, στο πλαίσιο των ορίων των δημοσιονομικών δυνατοτήτων της, στην βελτίωση της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας της Κοινότητας.

3.2. Η ταυτόχρονη συμμετοχή ενός διαρκώς αυξανόμενου αριθμού επιχειρήσεων, ερευνητικών κέντρων και χρηστών των διαφόρων χωρών της Κοινότητας στα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα, κατέστησε δυνατή τη σταδιακή δημιουργία 100 000 περιπτώσεων συνεργασίας στην Ευρώπη, πολλές από τις οποίες κατέληξαν στη συνέχεια στη σύναψη εταιρικών εμπορικών σχέσεων.

3.3. Τα αδιαμφισβήτητα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν σε ορισμένους τομείς αιχμής, όπως ο προσδιορισμός της νουκλεοτιδικής αλληλουχίας του γονιδιώματος των ζυμομυκήτων, οι παράλληλοι υπολογιστές, τα πρότυπα για τις τηλεπικοινωνίες, οι πρώτοι πειραματισμοί στην πυρηνική σύντηξη, κατέδειξαν τις σημαντικές δυνατότητες της ανάληψης ερευνητικών πρωτοβουλιών που συνδυάζουν τόσο τη συμμετοχή προηγμένων ευρωπαϊκών επιστημονικών κλάδων, όσο και την επικέντρωση των διατιθέμενων δημοσιονομικών πόρων σε υλοποιήσιμα προγράμματα.

3.4. Η ευρωπαϊκή έρευνα συνέβαλε σημαντικά στον καθορισμό κανόνων και τεχνικών προτύπων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μέσω της διασφάλισης της συμβατότητας των συστημάτων και της διεύρυνσης των δυνατοτήτων ανάληψης κοινών προγραμμάτων.

>ΑΡΧΗ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

Μέσο/μακροπρόθεσμες στρατηγικές ανάγκες

Γενική αγορά και ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών

Σύνολο

διεθνικών

σχεδίων μεγάλης

κλίμακας

«Λύση του προβλήματος»

-

Κοινοτικά προγράμματα

Πρόγραμμα ΜΜΕ-καινοτομίας

-

Πρόγραμμα διεθνούς

συνεργασίας

-

Πρόγραμμα κατάρτισης και

κινητοποίησης ανθρώπινων πόρων

Τοπικές αγορές και ικανοποίηση των αναγκών

των πολιτών

Βραχυπρόθεσμες ανάγκες

>ΤΕΛΟΣ ΓΡΑΦΗΚΟΥ>

4. Υφιστάμενα κενά

4.1. Όσον αφορά το ζήτημα της λήψης των αποφάσεων, η αύξηση των κρατών μελών της ΕΕ από 10 σε 15 είχε ως αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό των διαδικασιών λήψης των αποφάσεων που αφορούν το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο. Επί του παρόντος υφίστανται τέσσερις: η διαδικασία συναπόφασης για την υιοθέτηση του προγράμματος-πλαισίου, η διαδικασία διαβούλευσης για την υιοθέτηση ειδικών προγραμμάτων, η διαδικασία συνεργασίας για τη λήψη των αποφάσεων που αφορούν τους κανόνες συμμετοχής και οι προβλεπόμενες διαδικασίες για την εφαρμογή του άρθρου 130 Κ, Λ, Ν της Συνθήκης ΕΕ. Η πολυπλοκότητα των διαδικασιών αποτελεί παράγοντα αναποτελεσματικότητας και καθυστερήσεων για την εφαρμογή της ερευνητικής πολιτικής. Στις εν λόγω διαδικασίες θα πρέπει να προστεθεί και η ετήσια διαδικασία του προϋπολογισμού στο εσωτερικό της Επιτροπής, η οποία αποτελεί δυνητική και συνεχή πηγή θεσμικών διαφωνιών. Κατά τη Διακυβερνητική Διάσκεψη θα πρέπει να απλοποιηθεί ο εν λόγω μηχανισμός με τη μείωση του αριθμού των διαδικασιών χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η διαφάνεια και ο δημοκρατικός τους χαρακτήρας.

4.2. Όσον αφορά τον συντονισμό, σε ενδοκοινοτικό επίπεδο, μεταξύ των διαφόρων πολιτικών και της πολιτικής Ε& ΤΑ, καθώς και μεταξύ της τελευταίας και των εθνικών πολιτικών Ε& ΤΑ, είναι λυπηρό το γεγονός ότι δεν έχει επιτευχθεί η απαραίτητη ολοκλήρωση. Πράγματι, στην περίπτωση που η εν λόγω ολοκλήρωση είχε επιτευχθεί, θα είχε καταστεί δυνατή η αποφυγή εμφάνισης περιττών φαινομένων αλληλεπικάλυψης και θα διασφαλιζόταν η επικέντρωση των αναγκαίων πόρων, καθώς και του διαπρεπούς επιστημονικού και διαρθρωτικού δυναμικού στην προσπάθεια διαμόρφωσης της κρίσιμης μάζας, που είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας στο ίδιο επίπεδο με αυτό των κυριότερων ανταγωνιστών μας.

4.3. Η χρήση των τεχνολογιών για την υλοποίηση σημαντικών στρατηγικών στόχων, που αναταποκρίνονται στις ανάγκες του πολίτη, της επιχείρησης και της κοινωνίας προϋποθέτει την κινητοποίηση σημαντικότερων πόρων προκειμένου να είναι αποτελεσματική η πραγματοποιούμενη σε κοινοτικό επίπεδο παρέμβαση: γενικά, το κόστος της επίδειξης είναι δεκαπλάσιο από αυτό της έρευνας.

4.4. Όσον αφορά την αρχή της επικουρικότητας, η απουσία των κατάλληλων μέσων για τον καθορισμό των βασικών στρατηγικών, που θα επέτρεπαν την επικέντρωση και τον συντονισμό των προσπαθειών της ευρωπαϊκής και εθνικής κοινοτικής έρευνας, για την επίτευξη στόχων που απαιτούν την ανάληψη μίας συστηματικής συλλογικής προσπάθειας, κατέστησε αδύνατη τόσο την πλήρη εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας, όσο και τον επακριβή προσδιορισμό της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας και την κατάλληλη προβολή της. Όντως, το κοινοτικό πρόγραμμα-πλαίσιο μπορεί να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο μόνο στην περίπτωση που κινητοποιηθούν, στα διάφορα επίπεδα που αφορά η αρχή της επικουρικότητας και υπό την επίδραση της ζήτησης της αγοράς, σημαντικοί πρόσθετοι πόροι, πολύ υψηλότεροι από την προβλεπόμενη χρηματοδοτική συμβολή της τάξης του 50 %. Πράγματι η αρχή της επικουρικότητας και ο συντονισμός αποτελούν τις δύο διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος.

4.5. Όσον αφορά την αποτελεσματικότητα, παρατηρήθηκε το φαινόμενο του πολλαπλασιασμού των τομέων παρέμβασης και της καθιέρωσης μίας γραμμικής διαδικασίας αυτοδύναμης συνέχισης των προγραμμάτων, που είχε ως αποτέλεσμα τον κατακερματισμό και την έλλειψη ευελιξίας των προγραμμάτων και την επέκταση του πεδίου εφαρμογής τους. Θα πρέπει επίσης να προστεθεί η αδυναμία εξορθολογισμού των γραφειοκρατικών δομών διαχείρισης, κύριο χαρακτηριστικό της οποίας είναι ο διοικητικός κατακερματισμός και η απουσία συστηματικών και ταχύτατων ανταλλαγών που θα διασφάλιζαν τη διαλειτουργικότητα, τη σαφήνεια και τη διαφάνεια. Τα συστήματα διαχείρισης των ειδικών προγραμμάτων δεν έχουν προσαρμοσθεί αναλόγως και παραμένουν, κατά κύριο λόγο, τα ίδια με αυτά του 2ου προγράμματος-πλαισίου, παρά το γεγονός ότι ο όγκος της χορηγούμενης χρηματοδότησης και ο αριθμός των σχεδίων έχουν τριπλασιασθεί. Κατά συνέπεια, οι διοικητικές δαπάνες, καθώς και οι δαπάνες για προσωπικό έχουν αυξηθεί υπερβολικά, και αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 7 % του συνολικού προϋπολογισμού του τομέα της έρευνας.

4.6. Όσον αφορά τη συμμετοχή, λόγω των πολύπλοκων διαδικασιών πρόσβασης, αποδείχθηκε δύσκολο για τις επιχειρήσεις, ιδιαίτερα τις ΜΜΕ και τους τελικούς χρήστες, να συμμετάσχουν περισσότερο και να συμβάλουν στον προσανατολισμό των ερευνητικών δραστηριοτήτων προς καινοτόμες δράσεις, ικανές να ανταποκριθούν στις ανάγκες της κοινωνίας για νέα προϊόντα και διαδικασίες. Εξάλλου, οι μικρού μεγέθους επιχειρήσεις και ιδιαίτερα οι μικροεπιχειρήσεις συμβάλλουν σημαντικά στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην αύξηση της απασχόλησης, τόσο όσον αφορά τους τομείς αιχμής της βιομηχανίας, όσο και τους κλασσικούς τομείς τελικής χρήσης των τεχνολογιών. Επιπλέον σε ορισμένους τομείς ο αριθμός των απορριπτόμενων σχεδίων είναι σημαντικά υψηλότερος σε σχέση με τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων σχεδίων, με αποτέλεσμα, σε ορισμένες περιπτώσεις να απορρίπτονται προτάσεις ποιότητας. Η εν λόγω κατάσταση είχε ως συνέπεια τη σημαντική αύξηση του κόστους κατάρτισης των προτάσεων, σε σύγκριση με εκείνες που τελικά υιοθετήθηκαν και υλοποιήθηκαν σε σχέδια.

4.7. Όσον αφορά την προθεσμία έως τη διάθεση στην αγορά, το παράδοξο της καινοτομίας καθιστά σαφές το υφιστάμενο χάσμα μεταξύ των επιστημονικών δυνατοτήτων της Ευρώπης και των επιδόσεών της στον τομέα της καινοτομίας. Τα επιστημονικά αποτελέσματα και τα τεχνολογικά επιτεύγματα, μετατρέπονται σε επιτυχημένα βιομηχανικά και εμπορικά προϊόντα με σημαντική καθυστέρηση σε σχέση με τις ανταγωνιστικές χώρες όπου η απαίτηση για την επιστροφή της επένδυσης έχει μεγάλη σημασία για την ταχεία ενσωμάτωση των καινοτομιών μεταξύ των αγαθών που διατίθενται στο εμπόριο. Η θέση της τριάδας ανά τεχνολογικό τομέα, υπολογισμένη βάσει του αριθμού των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που έχουν καταχωρηθεί, καταδεικνύει την ισχυρή θέση της Ιαπωνίας στον τομέα των προηγμένων τεχνολογιών, την έντονη παρουσία των αμερικανικών βιομηχανιών στο σύνολο των τομέων και, αντιθέτως, την αύξηση του ειδικού βάρους των παραδοσιακών τομέων στην Ευρώπη, όπου το κόστος για την καταχώρηση των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι πολύ υψηλότερο.

4.8. Κάτω από την οπτική της τεχνολογικής συνοχής του ευρωπαϊκού συστήματος, οι λιγότερο ευνοημένες περιοχές κατέχουν περιθωριακή γεωγραφική θέση που επιδεινώνεται από τις ελλείψεις σε διαρθρώσεις και έργα υποδομής που συνδέονται μέσω δικτύου με το υπόλοιπο τμήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από τεχνολογικές αποκλίσεις που είναι ακόμη υψηλότερες των κοινωνικοοικονομικών αποκλίσεων. Η έλλειψη των απαραίτήτων συνεργιών μεταξύ ΠΠ και αφιερωμένων στην Ε& ΤΑ διαρθρωτικών πόρων αυξάνει τις δυσκολίες συμμετοχής σε προγράμματα κοινοτικής έρευνας των υφιστέμενων σε αυτές τις περιοχές παραγόντων με κίνδυνο να αποκλειστούν μακροχρόνια από τις αναπτυξιακές τάσεις.

4.9. Η κατάσταση της απασχόλησης στην Κοινότητα, οι δείκτες σχετικής ανταγωνιστικότητας, η προοπτική της αύξησης των κρατών μελών από 15 σε 25, οι εθνικές δημοσιονομικές προοπτικές που συνδέονται άμεσα με την τήρηση των κριτηρίων του Μάαστριχτ, και κατά συνέπεια οι κοινοτικές προοπτικές δεν επιτρέπουν πλέον τον κατακερματισμό των παρεμβάσεων, τις χωρίς συντονισμό και συγκεκριμένο στόχο γραμμικές προβολές, με άκαμπτες και αδιαφανείς διαδικασίες πρόσβασης, που συχνά αποθαρρύνουν τη συμμετοχή των επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων, και των ερευνητικών κέντρων με σημαντικές δυνατότητες καινοτομίας. Κατά συνέπεια, αυτό που απαιτείται είναι μία κοινή στρατηγική που να συνδέεται κατά συνεκτικό τρόπο με τις άλλες κοινοτικές πολιτικές, προκειμένου να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά οι προκλήσεις που τίθενται από τους κυριότερους ανταγωνιστές, τόσο στον τομέα των κοινών ερευνητικών προσπαθειών (οι οποίες αντιπροσωπεύουν το 3 % του ΑΕγχΠ της Ιαπωνίας και το 2,5 % των ΗΠΑ, έναντι του 2 % της ΕΕ), όσο και στην επιτάχυνση της διαδικασίας έρευνα-καινοτομία-αγορά, τομέας στον οποίο το υφιστάμενο ευρωπαϊκό παράδοξο της καινοτομίας, λειτουργεί εις βάρος της ευρωπαϊκής ηπείρου.

4.10. Είναι αναγκαίο να ενθαρρυνθεί η έρευνα που προβλέπει τη μεγαλύτερη συμμετοχή των επιχειρήσεων. Αυτό προϋποθέτει τη δημιουργία ενός συστήματος και ενός οικονομικού και φορολογικού περιβάλλοντος που να ευνοεί την πραγματοποίηση άϋλων επενδύσεων, προκειμένου να αυξηθεί το ποσοστό του ΑΕγχΠ που διατίθεται για επενδύσεις έρευνας που χρηματοδοτούνται από τις επιχειρήσεις, όπως συμβαίνει σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η καθυστέρηση που παρουσιάζει η Ευρώπη στον εν λόγω τομέα επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι το ποσοστό του ΑΕγχΠ που διαθέτουν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις για την έρευνα - εκτός από ορισμένους τομείς, όπως ο χημικός και ο φαρμακευτικός - είναι κατά μέσο όρο χαμηλότερο κατά 38 % από το αντίστοιχο ποσοστό των ΗΠΑ και κατά 55 % του συναφούς ποσοστού της Ιαπωνίας.

5. Η νέα διεθνής συγκυρία

5.1. Είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι η άριστη χρήση των πόρων που διατίθενται για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, αποτελεί καθοριστικής σημασίας παράγοντα για την αντιμετώπιση προβλημάτων που αφορούν τον διεθνή ανταγωνισμό και την ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών.

5.2. Ο εν λόγω παράγοντας διαδραματίζει πλέον καθοριστικό ρόλο για τη διατήρηση και την ενίσχυση των δυνατοτήτων ανάπτυξης της οικονομίας και αύξησης της απασχόλησης, λόγω δύο φαινομένων που συνδέονται άμεσα μεταξύ τους: της διαδικασίας παγκοσμιοποίησης των αγορών και της ταχύτατης, σχεδόν στιγμιαίας, διάδοσης των νέων τεχνολογιών, στην οποία οφείλεται κατά κύριο λόγο η παγκοσμιοποίηση και η επιτάχυνση των διαδικασιών που αφορούν την καινοτομία.

5.3. Εκτός από το γεγονός ότι διαθέτει πολύ λιγότερους δημοσιονομικούς πόρους για δραστηριότητες Ε& ΤΑ, σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία (ως ποσοστό του ΑΕγχΠ και ως αριθμό ερευνητών ανά χίλιους κατοίκους, ενώ οι πόροι που διαθέτει η Ιαπωνία είναι διπλάσιοι), η Ευρώπη εμφανίζει δύο ακόμη αδυναμίες: αφενός την έλλειψη συντονισμού, στα διάφορα επίπεδα, των προγραμμάτων και στρατηγικών έρευνας, που έχει ως αποτέλεσμα την αλληλεπικάλυψη των δραστηριοτήτων και εμποδίζει τις αναγκαίες συνεργίες και αφετέρου τον κατακερματισμό της ενιαίας αγοράς με την ύπαρξη 15 διαφορετικών εθνικών συστημάτων καινοτομίας, που έχει ως αποτέλεσμα να επηρεάζεται από την παγκοσμιοποίηση περισσότερο η εξωτερική αγορά, από ότι η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. Θα πρέπει να αναπτυχθεί ένα καθεαυτό πνεύμα καινοτομίας μέσω της καταρτίσεως, η οποία θα δράσει ως κίνητρο για την εκμετάλλευση των ευκαιριών που παρέχει το ΠΠ καθιστώντας πιο εύχρηστα τα δίκτυα πρόσβασης.

5.4. Στο πλαίσιο αυτό, είναι απαραίτητο να υπάρξει μία ουσιαστική αναπροσαρμογή του γραμμικού ερευνητικού προτύπου στο οποίο βασίζεται το πρόγραμμα-πλαίσιο. Στόχος της εν λόγω προσαρμογής, μεταξύ άλλων, θα πρέπει να είναι η επικέντρωση των ανθρωπίνων και δημοσιονομικών πόρων στην προσπάθεια επίτευξης κοινών στόχων που θα προσδιορισθούν βάσει στρατηγικών καθορισμένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, και η θέσπιση μηχανισμών που θα καθιστούν δυνατή την ταχεία και εκτεταμένη διάδοση των αποτελεσμάτων, ήδη από το στάδιο της κατάρτισης των προγραμμάτων Ε& ΤΑ.

6. Προς το 5ο πρόγραμμα-πλαίσιο

«Στόχος της Ευρώπης είναι η αντιμετώπιση της πραγματικότητας»

Jacques Delors, 3 Δεκεμβρίου 1996

6.1. Υπό την παρούσα κατάσταση, κύριο χαρακτηριστικό της οποίας είναι η διάθεση περιορισμένων πόρων και η ύπαρξη μηχανισμών που επιτείνουν τον αποσπασματικό χαρακτήρα του προγράμματος-πλαισίου:

- είτε θα πρέπει να περιορισθούν οι φιλόδοξοι στόχοι του εν λόγω προγράμματος στην προσπάθεια προώθησης δράσεων συνεργασίας και δικτύωσης μεταξύ των παραγόντων της κοινοτικής έρευνας με την πραγματοποίηση των αναγκαίων προσαρμογών ως προς τη διαχείριση και τις προβλεπόμενες διαδικασίες και με τη βελτίωση των μηχανισμών διάδοσης και αξιοποίησης των αποτελεσμάτων,

- είτε θα πρέπει να προσανατολισθούμε προς τη δημιουργία ενός διανυσματικού συστήματος το οποίο θα ενσωματώνει όλες τις εθνικές, ευρωπαϊκές και κοινοτικές προσπάθειες και θα τις στρέφει προς την επίτευξη καθορισμένων, βάσει κοινών στρατηγικών σχεδίων, στόχων, που θα είναι αποδεκτοί από όλα τα μέρη και θα έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα, με στόχο τη βελτίωση της συνολικής ποιότητας της ευρωπαϊκής έρευνας και την επιτάχυνση της δυναμικής της διαδικασίας έρευνα-καινοτομία-αγορά.

6.2. Πράγματι, η προσπάθεια επίτευξης υπέρμετρα φιλόδοξων στόχων σε σχέση με τους υφιστάμενους πόρους, τα διαθέσιμα μέσα και την πραγματική πολιτική βούληση για την κοινή υλοποίησή τους, είναι δυνατόν να προκαλέσουν δυσαρέσκεια, και ίσως την εχθρική αντιμετώπιση, έναντι ενός αναποτελεσματικού, αδιαφανούς και ασαφούς συστήματος διαχείρισης, όσον αφορά την απασχόληση, την ποιότητα ζωής και τους πόρους, οι οποίοι κρίνονται υπερβολικοί για τον ευρωπαίο πολίτη, που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε σχέση με ζητήματα που αφορούν την υγιή δημοσιονομική διαχείριση και τα αποτελέσματα που επιτυγχάνονται, λόγω των θυσιών στις οποίες είναι υποχρεωμένος να υποβληθεί, με στόχο ακριβώς την ενίχυση της ΕΕ.

6.3. Εξάλλου, λόγω της απουσίας αποτελεσμάτων στον οικονομικό και εμπορικό τομέα και στην μη ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών - είτε πρόκειται για τη διάθεση στην αγορά νέων προϊόντων, είτε για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης - οι επόμενες γενιές θα έχουν να αντιμετωπίσουν μία ανεξέλεγκτη κατάσταση, κύριο χαρακτηριστικό της οποίας θα είναι η επιδείνωση της κατάστασης που επικρατεί στους τομείς της τεχνολογίας, της οικονομίας και της απασχόλησης.

6.4. Είναι κατά συνέπεια αναγκαία η ανάληψη ευρείας εποικοδομητικής προσπάθειας, με πραγματικά στοιχεία καινοτομίας, ικανής να συνδυάζει τη συναίνεση και την πολιτική βούληση όλων των συντελεστών της έρευνας με τους μεσοπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους στρατηγικούς στόχους.

6.5. Δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να περιορισθούμε στην επιφανειακή αναπροσαρμογή του κοινοτικού προγράμματος-πλαισίου, διατηρώντας αμετάβλητες τις κατευθυντήριες γραμμές, τις διαδικασίες και τους βασικούς μηχανισμούς διαχείρισης και λήψεως αποφάσεων.

6.6. Θα πρέπει να επιδείξουμε αποφασιστικότητα, προβαίνοντας στην υποβολή των κατάλληλων προτάσεων όσον αφορά τη διαδικασία και την αποτελεσματική εφαρμογή των άρθρων 130 Κ, Λ και Ν της Συνθήκης, προκειμένου να υπάρξει ουσιαστική ολοκλήρωση της εθνικής, ευρωπαϊκής και κοινοτικής έρευνας. Στην αντίθετη περίπτωση η δραστηριότητα στον τομέα της Ε& ΤΑ στην ΕΕ θα καταστεί απλώς μία συμπληρωματική πηγή για την άντληση πόρων, στη θέση των εθνικών πηγών ή θα λειτουργήσει ανταγωνιστικά ως προς αυτές. Μία παρόμοια εξέλιξη θα έχει ως αποτέλεσμα την εκτροπή και τη μείωση της πραγματικής προστιθέμενης αξίας της ευρωπαϊκής Ε& ΤΑ και την παρεμβολή εμποδίων στην ενίσχυσή της.

6.7. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι επιδιώκεται οιαδήποτε παρέκκλιση από την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας, με την τροποποίηση της ισορροπίας που αφορά τις αρμοδιότητες των διαφόρων επιπέδων, αλλά ότι, λόγω των κινδύνων που είναι δυνατόν να εμφανισθούν λόγω της επικρατούσας κατάστασης, θα πρέπει να προβούμε στη λήψη καινοτόμων μέτρων, με στόχο την μεγαλύτερη διαλειτουργικότητα και ολοκλήρωση των εθνικών, ευρωπαϊκών και κοινοτικών προσπαθειών, τις οποίες οι πολίτες καλούνται να χρηματοδοτήσουν.

6.8. Απαιτείται κατά συνέπεια η ριζική αναδιοργάνωση της ευρωπαϊκής έρευνας μέσω του καθορισμού στρατηγικών σεναρίων, του εντοπισμού των προτεραιοτήτων, της διαμόρφωσης μιας νέας αρχιτεκτονικής, της επίδειξης μεγαλύτερης ευελιξίας, της διεύρυνσης των δυνατοτήτων πρόσβασης, της απλοποίησης των διαδικασιών και της υιοθέτησης αποτελεσματικότερων συνοδευτικών διαρθρώσεων.

6.9. Πράγματι, θα πρέπει να υπογραμμισθεί ότι στην περίπτωση που δεν υπάρξει ένας επανακαθορισμός της αρχής που διέπει τα προγράμματα-πλαίσιο, με στόχο τη θέσπιση μίας ουσιαστικής ευρωπαϊκής πολιτικής έρευνας, που να βασίζεται σε μία κοινή στρατηγική στον τομέα του ανταγωνισμού, αυξάνεται ο κίνδυνος προοδευτικής μείωσης της κοινοτικής δράσης μέχρι την τελική κατάργησή της, σε τομείς ζωτικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη και την αύξηση της απασχόλησης της γηραιάς ηπείρου.

6.10. Η σημασία της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας, από πλευράς ανταγωνιστικότητας του συστήματος και απασχόλησης, στην υπηρεσία του πολίτη

6.10.1. Ταυτόχρονα με τη διατήρηση του πλαισίου ερευνητικής πολιτικής που καθορίζεται από τους τίτλους ΧΙΙΙ και ΧV της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, απαιτείται η αναπροσαρμογή των στόχων, των διαρθρώσεων και των μεθόδων, ώστε να καταστούν ανταγωνιστικές με αυτές που εφαρμόζουν οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία. Τα σημαντικότερα αμερικανικά προγράμματα, SEMATHEC - Consortium on Semiconductor Technology - TRP - Technology Reinvestment Project, CRADAS - Cooperative Research and Developments Agreements, MEP - Manufacturing Extension Programm, ATP - Advanced Technology Project και SBIR - Small Business Investment in Research, αναπτύσσουν σημαντικές συνεργίες, μεταξύ των δημόσιων και των ιδιωτικών προσπαθειών στην αμερικανική ήπειρο. Στην Ιαπωνία, στην οποία η συνολική δημόσια χρηματοδότηση αυξήθηκε κατά 7 % το 1996, το Συμβούλιο Επιστήμης και Τεχνολογίας έθεσε σε εφαρμογή ένα σημαντικό μεσοπρόθεσμο/μακροπρόθεσμο πρόγραμμα επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας, με το οποίο επιδιώκεται η επίτευξη ενός συνόλου κοινών στόχων στον τομέα της Ε& ΤΑ κατά την επόμενη δεκαετία.

6.10.2. Κατά συνέπεια, στο πλαίσιο της δημιουργίας μίας ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας, καθώς και του σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας - η οποία δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να οδηγήσει στον διαχωρισμό της κοινοτικής πολιτικής και των εθνικών πολιτικών - είναι αναγκαίο να υπάρξει μια νέα φιλοσοφία για την προσέγγιση της έρευνας στην Ευρώπη.

6.10.3. Αυτή η νέα φιλοσοφία στον τομέα της έρευνας θα πρέπει να βασίζεται σε ένα διανυσματικό σύστημα το οποίο θα συμβάλει στην ανάπτυξη συνεργίας - περιορίζοντας κατ'αυτόν τον τρόπο το διασκορπισμό των περιορισμένων πόρων - μεταξύ της κοινοτικής και ευρωπαϊκής έρευνας και των σημαντικών δράσεων Ε& ΤΑ τις οποίες τα κράτη μέλη εκτιμούν ότι θα πρέπει να υλοποιηθούν κατά προτεραιότητα από κοινού. Κατά τον τρόπο αυτό θα καταστεί δυνατή η επικέντρωση της ερευνητικής δραστηριότητας στην προσπάθεια επίτευξης κοινών στρατηγικών στόχων, ενώ ταυτόχρονα αρμόδιο για την υλοποίησή τους θα είναι το καλύτερα προσαρμοσμένο επίπεδο, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Βάσει της νέας αυτής φιλοσοφίας, θα πρέπει κατά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση όλων των δράσεων Ε& ΤΑ, ανεξάρτητα από το επίπεδο στο οποίο αναλαμβάνονται, να λαμβάνεται υπόψη η ευρωπαϊκή διάσταση.

6.10.4. Μόνον μέσω της υιοθέτησης μίας κοινής στρατηγικής και κοινών στόχων σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι δυνατόν να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης στον τομέα των προηγμένων τεχνολογιών και κατά συνέπεια να καταστεί δυνατή η ικανοποίηση των απαιτήσεων για τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, καθώς και των αναγκών των πολιτών, με τη δημιουργία ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας.

6.11. Ο καθορισμός κοινών στρατηγικών σεναρίων

6.11.1. Επί του παρόντος όλες οι αναλύσεις στρατηγικής προοπτικής της Κοινότητας βασίζονται σε δείκτες που παρέχουν οι εθνικές διοικήσεις ή άλλοι διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΟΟΣΑ. Η ΕΕ δεν διαθέτει ένα ολοκληρωμένο σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών αξιόπιστων και συμβατών σχετικά με τις δραστηριότητες Ε& ΤΑ, με σκοπό την επεξεργασία διαφανών, ταχέων και αποτελεσματικών στρατηγικών, που θα καταστήσουν δυνατή την πραγματοποίηση κοινών επιλογών εκ μέρους των επιχειρήσεων, των περιφερειών και των κρατών της ΕΕ μεμονωμένα και ως σύνολο.

6.11.2. Στα πλαίσια αυτά θα πρέπει να καθοριστούν σαφείς και ευκρινείς στόχοι με τη σύμφωνη γνώμη των διαφόρων φορέων προκειμένου να δοθούν έγκυρες λύσεις στα προβλήματα των πολιτών, των επιχειρήσεων, της κοινωνίας, όπως: η ποιότητα της ζωής, η υγεία και το περιβάλλον, η κοινωνία της πληροφόρησης, η εκπαίδευση και η κατάρτιση στα πολυμέσα, η αειφόρος ανάπτυξη και η αύξηση των θέσεων απασχόλησης, η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας, τα προηγμένα συστήματα ενέργειας, η διαρκής κινητικότητα και τα πολλαπλά μέσα, η βιωσιμότητα και οι χορηγήσεις για προηγμένα έργα υποδομής στο αστικό περιβάλλον, στους αγροτικούς και παράκτιους χώρους, το εργοστάσιο του μέλλοντος, η τεχνολογική συνοχή από πλευράς επενδύσεων και καινοτομίας, η προστασία της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.

6.11.3. Απαιτείται, κατά συνέπεια, η εφαρμογή μηχανισμών «αξιολόγησης στον τομέα της τεχνολογίας και της βιομηχανίας» σε ευρωπαϊκή κλίμακα, η δημιουργία δικτύου συστηματικών ανταλλαγών αξιόπιστων και συγκρίσιμων πληροφοριών σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και τεχνολογικής καινοτομίας στην ΕΕ και η κατάρτιση «Πινάκων Ενδείξεων» («Tableau de Bord»), κατά το πρότυπο των πινάκων που έχει υιοθετήσει το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για την απασχόληση, οι οποίοι θα δίδουν μία συνοπτική και συνολική εικόνα των μέτρων που έχει υιοθετήσει κάθε μεμονωμένο κράτος μέλος και η ΕΕ και θα καθιστούν δυνατή τη συστηματική αντιπαραβολή τους.

6.11.4. Τα εν λόγω στρατηγικής σημασίας σενάρια είναι απαραίτητα για τη μελλοντική κατάρτιση μίας πραγματικά ανταγωνιστικής κοινοτικής στρατηγικής πολιτικής Ε& ΤΑ, που θα λειτουργεί ως προτεινόμενο και όχι επιβαλλόμενο πλαίσιο για τους παράγοντες που εμπλέκονται στην ανάπτυξη των τεχνολογιών και της καινοτομίας.

6.11.5. Η συμμετοχή όλων των εθνικών αρχών στον καθορισμό των εν λόγω σεναρίων θα διευκολύνει την επίτευξη της αναγκαίας συναίνεσης σχετικά με τις κοινοτικές προτεραιότητες στον τομέα της Ε& ΤΑ, και θα αντιπροσωπεύει ουσιαστικά την πραγματική ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.

6.12. Καθορισμός των προτεραιοτήτων

6.12.1. Όπως αναγνωρίζει και η ίδια η Επιτροπή στο έγγραφό της, θα πρέπει να επιδειχθεί μεγαλύτερη επιλεκτικότητα ως προς τα θέματα που εξετάζονται κατά προτεραιότητα «επικεντρώνοντας την προσοχή μας στους τομείς εκείνους στους οποίους η συμβολή της κοινοτικής έρευνας είναι καθοριστική». Εντούτοις μέχρι σήμερα η επιλογή των ερευνητικών θεμάτων πραγματοποιείται «εκ των άνω προς τα κάτω», με περιθωριακή, ορισμένες φορές συμμετοχή των παραγόντων του ερευνητικού τομέα και των πολιτών.

6.12.2. Θα ήταν προτιμότερο, αντιθέτως, να παράσχει η ίδια η ΕΕ το γενικό πλαίσιο και να ανατεθεί στους δημόσιους και ιδιωτικούς παράγοντες στον τομέα της έρευνας η επιλογή, βάσει τεχνολογικών σεναρίων που έχουν ήδη καταρτισθεί, τηρούν προκαθορισμένα κριτήρια και λαμβάνουν υπόψη τις προτεραιότητες της βιομηχανίας, της κοινωνίας και της συνοχής, των σημαντικότερων ερευνητικών τομέων στους οποίους θα πρέπει να επικεντρωθούν οι ιδιωτικοί, εθνικοί και κοινοτικοί πόροι.

7. Η νέα διάρθρωση

7.1. Πριν από την εξέταση των πραγματικών δυνατοτήτων των νέων διαρθρώσεων των προγραμμάτων-πλαισίων, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι περιορισμοί και οι δυνατότητες που παρέχει η Συνθήκη για την ΕΕ, ιδιαίτερα στο πλαίσιο των τίτλων XV «Έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη» και ΧΙΙΙ «Βιομηχανία».

7.2. Όσον αφορά τους περιορισμούς, η Συνθήκη για την ΕΕ προβλέπει την πλήρη ολοκλήρωση της πολιτικής έρευνας και ανάπτυξης, καθώς και όλων των άλλων κοινοτικών πολιτικών, με κύριο στόχο προτεραιότητας την ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνολογικών βάσεων της βιομηχανίας και των υπηρεσιών στο σύνολό τους, προκειμένου να καταστούν αυτές ανταγωνιστικότερες στο διεθνή χώρο και να καταστεί δυνατή η πλήρης αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχει η εσωτερική αγορά. Θα πρέπει, κυρίως, να διασφαλισθεί η μεγαλύτερη συμβατότητα της κοινοτικής πολιτικής ανταγωνισμού και των στόχων της διεθνούς ανταγωνιστικότητας, την επίτευξη των οποίων επιδιώκει η πολιτική στον τομέα της τεχνολογίας και της καινοτομίας, δίδοντας προτεραιότητα στην επίτευξη συγκεκριμένων στόχων και όχι στη θέσπιση κανόνων συμμόρφωσης.

7.3. Η ολοκλήρωση των εθνικών και κοινοτικών πολιτικών προβλέπεται από το άρθρο 130 Ζ, κυρίως μέσω προγραμμάτων προώθησης της συνεργασίας μεταξύ των επιχειρήσεων, των ερευνητικών κέντρων και των πανεπιστημίων, της διεθνούς συνεργασίας, της διάδοσης και της αξιοποίησης των αποτελεσμάτων, της κατάρτισης και της κινητικότητας των ερευνητών.

7.4. Το άρθρο 130 Η καθιστά υποχρεωτικό το συντονισμό των εθνικών και των κοινοτικών πολιτικών, ενώ τα άρθρα 130 Κ, Λ και Ν παρέχουν δυνατότητες, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί, σχετικά με τη θέση σε εφαρμογή συμπληρωματικών προγραμμάτων, τη σύσταση κοινών επιχειρήσεων και τη συμμετοχή της Κοινότητας σε ερευνητικά προγράμματα που εφαρμόζουν διάφορα κράτη μέλη.

7.5. Λαμβανομένων υπόψη των εν λόγω περιορισμών και δυνατοτήτων, επιβάλλεται ο καθορισμός μίας νέας διανυσματικής αρχιτεκτονικής για την κοινοτική έρευνα, η οποία θα ενσωματώνει όλα τα επίπεδα εθνικής, ευρωπαϊκής και κοινοτικής έρευνας και θα τα κατευθύνει προς κοινές προτεραιότητες, εφαρμόζοντας, τελικά, κατά αποτελεσματικό και συνεκτικό τρόπο τις διατάξεις της Συνθήκης.

7.6. Λαμβανομένου υπόψη του γεγονότος ότι οι ευρωπαϊκές δαπάνες για την έρευνα, που αντιπροσωπεύουν το 2 % του ΑΕγχΠ, προέρχονται κατά 9 % από ερευνητικές πολιτικές στο πλαίσιο μη κοινοτικών ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών, κατά 4 % από το πρόγραμμα-πλαίσιο, ενώ κατά το υπόλοιπο μέρος καθορίζονται ανεξάρτητα από τα κράτη μέλη, επιβάλλεται μία νέα διάρθρωση που θα καθιστά την κοινοτική έρευνα κινητήρια δύναμη για τη μεγαλύτερη ολοκλήρωση των εθνικών και ευρωπαϊκών προσπαθειών Ε& ΤΑ.

7.7. Η νέα διάρθρωση του προγράμματος-πλαισίου μπορεί να περιγραφεί ως διανυσματική πυραμίδα.

7.7.1. Στη βάση της εν λόγω πυραμίδας μπορούν να τοποθετηθούν οι εξής τρεις οριζόντιες δράσεις:

- η υποστήριξη της καινοτομίας και της τεχνολογικής επίδειξης καθώς και της προώθησης της συμμετοχής των ΜΜΕ στις ερευνητικές δράσεις,

- η εξωτερική προβολή των κοινοτικών ερευνητικών δράσεων έρευνας στις μεγάλες όμορες περιοχές,

- η κατάρτιση και η κινητικότητα των ερευνητών, ιδιαίτερα μεταξύ της βιομηχανίας και του ακαδημαϊκού κόσμου για την προώθηση μίας ισχυρής ευρωπαϊκής ταυτότητας.

7.7.2. Στο κέντρο της πυραμίδας μπορούν να τοποθετηθούν οι δραστηριότητες που αφορούν την διαλειτουργική και διατεχνολογική έρευνα, οι οποίες, αφενός διατηρούν τη συνέχεια των δράσεων που έχουν αναληφθεί στο πλαίσιο του παρόντος προγράμματος-πλαισίου και αφετέρου επικεντρώνονται σε θέματα προτεραιότητας με κύριο στόχο την επίλυση των προβλημάτων (problem solving), αποφεύγοντας την υφιστάμενη σήμερα διασπορά της κοινοτικής έρευνας σε μία σειρά από ειδικά προγράμματα, τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις λειτουργούν ανεξάρτητα χωρίς να υφίσταται κάποια διαλειτουργικότητα.

7.7.3. Την κορυφή της πυραμίδας αποτελούν οι σημαντικές παρεμβάσεις που αφορούν θέματα προτεραιότητας και παρουσιάζουν στρατηγικό ενδιαφέρον για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, την απασχόληση, τα κοινωνικά ζητήματα, παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως παρεμβάσεις «ανοικτής μεταβλητής γεωμετρίας», υπό την έννοια ότι αφορούν παρεμβάσεις της Κοινότητας, με τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων κρατών, σε ένα σύνολο στρατηγικών προγραμμάτων που αποσκοπούν στη διαφύλαξη της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, σύμφωνα με τις διαδικασίες που υπέδειξε η ΟΚΕ σε προηγούμενη γνωμοδότησή της σχετικά με το συντονισμό των ερευνητικών πολιτικών ().

7.8. Προκειμένου να μετατραπεί σε πλεονέκτημα το μειονέκτημα του παραδόξου της ευρωπαϊκής καινοτομίας, δηλαδή να υπάρξουν θετικά εμπορικά και οικονομικά αποτελέσματα και να δημιουργηθούν θέσεις απασχόλησης, την βάση και την κορυφή της πυραμίδας θα πρέπει να αποτελέσουν η αγορά και η ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών αντίστοιχα. Στην κορυφή της πυραμίδας θα πρέπει να τοποθετηθούν τα σημαντικά σχέδια κοινοτικού ενδιαφέροντος, η κατάρτιση των οποίων θα γίνει «εκ των κάτω προς τα άνω», με τη συμμετοχή όλων των παραγόντων του συστήματος έρευνας-καινοτομίας- αγοράς βάσει προκαθορισμένων σε κοινοτικό επίπεδο μεγάλων στρατηγικών σχεδίων. Οι παρεμβάσεις που αποτελούν τη βάση της πυραμίδας θα πρέπει να συνοδεύονται από μηχανισμούς που διασφαλίζουν την ταχεία μετατροπή των αποτελεσμάτων της έρευνας σε εμπορικές επιτυχίες, περιορίζοντας τις καθυστερήσεις, το κόστος και τους κινδύνους που εμπεριέχει η εν λόγω διαδικασία.

7.8.1. Ο μονοσήμαντος χαρακτήρας και η συνεκτικότητα του συνόλου των δράσεων έρευνας στα διάφορα επίπεδα θα πρέπει να διασφαλισθεί μέσω της υιοθέτησης μίας ολοκληρωμένης προσέγγισης που θα προωθεί, στο πλαίσιο κάθε ερευνητικού προγράμματος, τα στοιχεία που αφορούν τα μεγάλα στρατηγικά θέματα και τις οριζόντιες δράσεις, και θα εντάσσει τη διεθνή διάσταση καθώς και τις πτυχές που αφορούν την επίδειξη, την καινοτομία και τους ανθρώπινους πόρους σε ένα σύστημα που θα ανταποκρίνεται στις μεγάλες στρατηγικές επιλογές της Κοινότητας.

7.8.2. Η επίτευξη του εν λόγω στόχου θα μπορούσε να διευκολυνθεί με την καθιέρωση «βραβείων συμβατότητας» τα οποία θα απονέμονται στα εθνικά προγράμματα που χαρακτηρίζονται από σημαντικές λειτουργικές συνεργίες με την κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική.

7.9. Η κορυφή της πυραμίδας: τα μεγάλα στρατηγικά σχέδια

7.9.1. Η νέα αυτή αρχιτεκτονική θα μπορούσε να αποτελέσει μία συγκεκριμένη απάντηση στις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής. Η συγκέντρωση και ο συντονισμός αποτελούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τον μεγαλύτερο προσανατολισμό της έρευνας προς τις ανάγκες της αγοράς και κατά συνέπεια προς την ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Απαιτείται, κατά συνέπεια, η ανάπτυξη συνεργιών μεταξύ των μηχανισμών του προγράμματος-πλαισίου και των μηχανισμών μεταβλητής γεωμετρίας, σύμφωνα με τα άρθρα 130 Κ, Λ και Ν, καθώς επίσης και συνεργιών με τις πρωτοβουλίες COST και Eureka, προκειμένου να καταστεί δυνατή η συμμετοχή των κρατών μελών, των χρηστών και των φορέων της έρευνας στην προσπάθεια υλοποίησης στόχων προτεραιότητας που συνδέονται άμεσα με τις ανάγκες της αγοράς ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού τους.

7.9.2. Οι κίνδυνοι περιθωριοποίησης, την οποία φοβούνται τα κράτη μέλη που διαθέτουν περιορισμένες ερευνητικές δυνατότητες σε ορισμένους βιομηχανικούς τομείς προηγμένης τεχνολογίας, και στην οποία οφείλονται οι έντονες αντιστάσεις που προβάλλονται κατά τη διαδικασία σύστασης της επιχειρησιακής ομάδας (task force) της Επιτροπής, θα μπορούσαν να αποφευχθούν με την ένταξη των διαφόρων μεγάλων στρατηγικών σχεδίων σε ευρύτερα πλαίσια που θα διασφαλίζουν τη γεωπολιτική και οικονομική ισορροπία, σύμφωνα με τη διαδικασία που έχει ήδη προτείνει η ΟΚΕ το 1995, στη γνωμοδότησή της για τον συντονισμό των πολιτικών έρευνας.

7.9.2.1. Εξάλλου, η οικονομική συμμετοχή της Κοινότητας θα μπορούσε να διασφάλισει την ελεύθερη και χωρίς διακρίσεις πρόσβαση, στις ερευνητικές δραστηριότητες των επιχειρήσεων, των ερευνητικών κέντρων και των πανεπιστημίων όλων των κρατών μελών, όσον αφορά την κοινοτική πτυχή. Η βούληση για την υλοποίηση μεγάλων στρατηγικών προγραμμάτων έρευνας σε κοινοτικό επίπεδο θα μπορούσε να ενισχυθεί με τη θέσπιση κανόνων ανταγωνισμού που θα καθιερώνουν την έρευνα ως αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξη πλήρους συμβατότητας προς τις κοινοτικές κανονιστικές διατάξεις.

7.9.3. Επί του παρόντος υφίστανται ορισμένα παραδείγματα συγκέντρωσης και συντονισμού, όπως π.χ. στον τομέα της πυρηνικής σύντηξης, αλλά η εναρμόνιση των ερευνητικών στρατηγικών αποτελεί κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα πολιτικών σκοπιμοτήτων και όχι συστηματική πρακτική. Είναι προτιμότερο, ο συντονισμός, να προέλθει από ένα νέο στρατηγικό σύστημα που θα επιτρέψει τον προσανατολισμό του συνόλου της ευρωπαϊκής έρευνας προς την κατάρτιση και υλοποίηση σημαντικών προγραμμάτων που θα αποσκοπούν στην επίτευξη κοινών στόχων που έχουν αποδεχθεί όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη, ένα σημαντικό μέρος της ερευνητικής δραστηριότητας των οποίων θα είχε ως στόχο την αντιμετώπιση των προκλήσεων του παγκόσμιου ανταγωνισμού, εντός ενιαίου πλαισίου.

7.9.4. Κατά τον τρόπο αυτό θα καταστεί δυνατή, μέσω μίας πολλαπλασιαστικής και συγκεντρωτικής διαδικασίας για τη διάθεση σημαντικών δημοσιονομικών πόρων και ανθρώπινου δυναμικού, εντός και εκτός του προγράμματος-πλαισίου η δημιουργία μίας κρίσιμης μάζας συνεκτικών δράσεων, που θα ανταποκρίνονται στους μεγάλους στόχους, για την ποιότητα, την καινοτομία και την τεχνολογική υπεροχή, που θέτει η Συνθήκη για την πολιτική έρευνας.

7.9.5. Προκειμένου να διευκολυνθεί η εφαρμογή των μηχανισμών που προβλέπονται από τα άρθρα 130 Κ, Λ και Ν, η Κοινότητα θα πρέπει να προβεί στην εκ των προτέρων θέσπιση ενδεδειγμένου νομικού και θεσμικού πλαισίου, καθώς και συστήματος το οποίο θα διασφαλίζει την παροχή σαφών και δεδηλωμένων κινήτρων για τον ευκολότερο καθορισμό κοινών θεμάτων, την πρόβλεψη εξαιρέσεων από την εφαρμογή των κοινοτικών κανονιστικών διατάξεων στον τομέα του ανταγωνισμού, τη διαμόρφωση του πλαισίου για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας στον βιομηχανικό τομέα και τη διάθεση των αναγκαίων πόρων για την εφαρμογή των σχεδίων υπό μορφή μελετών σκοπιμότητας και διαρθρώσεων συντονισμού, τόσο εντός όσο και εκτός του προγράμματος-πλαισίου.

7.10. Το κέντρο της πυραμίδας: διατομεακά και διατεχνολογικά σχέδια που αποσκοπούν στην επίλυση των προβλημάτων («problem solving»)

7.10.1. Η αναπροσαρμογή του προγράμματος-πλαισίου με στόχο τον εξορθολογισμό του και τον καθορισμό κοινών προτεραιοτήτων που συνδέονται με μεγάλα στρατηγικά σχέδια στους διάφορους τεχνολογικούς τομείς, θα προσδώσει μεγαλύτερη συνοχή στις πολυάριθμες ερευνητικές δραστηριότητες, θα επιταχύνει τη διαδικασία εκμετάλλευσης των αποτελεσμάτων τους και θα συμβάλει στην προβολή των κοινοτικών δράσεων, όσον αφορά την παραγόμενη ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.

7.10.2. Πράγματι, η εγκάρσια εφαρμογή τεχνολογιών για την επίλυση των προβλημάτων είναι δυνατή σε πολλούς τομείς και κατά συνέπεια παρέχει λύσεις σε ευρύ φάσμα χρηστών. H εφαρμογή αυτή βασίζεται επίσης στην κατάλληλη ανάπτυξη της θεμελιώδους βασικής και γενικής έρευνας από την οποία αντλεί για την μελλοντική εφαρμογή νέων δράσεων με στόχο την ικανοποίηση των οικονομικών και κοινωνικών αναγκών. Οι εν λόγω τεχνολογίες μπορούν, επομένως, να διαδοθούν ευρύτατα και να συμβάλουν στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του συνόλου του βιομηχανικού τομέα. Στην περίπτωση αυτή η κεντρική ζώνη της πυραμίδας δεν θα περιλαμβάνει πλέον τον πλήρη καθορισμό μίας σειράς ειδικών θεμάτων, αλλά την έρευνα στον τομέα των διατεχνολογικών πολυτομεακών εφαρμογών με στόχο την επίλυση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η κοινωνία, η επιχείρηση και ο πολίτης. Στην περίπτωση αυτή θα μπορούσε να διασφαλισθεί η συνέχεια των εφαρμογών του 4ου προγράμματος-πλαισίου, συμπεριλαμβάνοντας όμως περισσότερους μηχανισμούς «εκ των κάτω προς τα άνω» και αποφεύγοντας την ανεξάρτητη προσέγγιση των διαφόρων θεμάτων.

7.10.3. Η αναγκαία σύνδεση των μεγάλων στρατηγικών σχεδίων και των διαφόρων πεδίων έρευνας για την επίλυση των προβλημάτων θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μέσω της θέσπισης ενός συστήματος αναφοράς που θα ενίσχυε τους πολυτομεακούς και διαλειτουργικούς δεσμούς των διαφόρων σχεδίων τόσο μεταξύ τους όσο και με τους κυριότερους ερευνητικούς τομείς της Κοινότητας.

7.11. Η βάση της πυραμίδας: οι οριζόντιες δράσεις

7.11.1. Οι οριζόντιες δράσεις θα πρέπει να θεωρηθούν ως κοινές πηγές άντλησης πόρων που συνδέονται αυτόματα και δίδουν τη δυνατότητα συνεργιών με τα μεγάλα κοινά σχέδια και τα σχέδια επίλυσης των προβλημάτων.

7.11.2. Η συστηματική αυτή σύνδεση θα καταστήσει δυνατή τη δημιουργία μίας οργανικής, «εκ των κάτω προς τα άνω», σχέσης μεταξύ των ΜΜΕ και των κοινοτικών δράσεων Ε& ΤΑ, μέσω της θέσπισης μίας ενιαίας «θύρας», όπως αυτή που συνδέει τα πανεπιστήμια και την επιστημονική κοινότητα του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα με τη βιομηχανία μέσω μηχανισμών ανταλλαγής ανθρωπίνων πόρων και με το εξωτερικό μέσω της διεθνούς συνεργασίας.

7.11.3. Ιδιαίτερα, η διευκόλυνση της συμμετοχής των ΜΜΕ και του ανθρώπινου δυναμικού στις ερευνητικές δραστηριότητες επίλυσης των προβλημάτων που αποσκοπούν στην επίτευξη στρατηγικών στόχων της Κοινότητας, συμβάλει στη σύνδεση με τα μεγάλα σχέδια που αποτελούν την κορυφή της πυραμίδας, διότι προσανατολίζει τα σχέδια καινοτομίας προς την ικανοποίηση των μελλοντικών αναγκών της κοινωνίας.

7.11.4. Η ανάγκη δημιουργίας μίας ενιαίας αγοράς στον τομέα της καινοτομίας, η οποία αποτελεί απαραίτητο και αναπόσπαστο στοιχείο της ευρωπαϊκής ενιαίας αγοράς, επιβάλλει την υιοθέτηση ενός οριζοντίου προγράμματος ΜΜΕ-καινοτομίας - σύμφωνα και με όσα αναφέρονται στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ με θέμα το Πράσινο Βιβλίο για την καινοτομία () - βάσει μίας ολοκληρωμένης προσέγγισης από το στάδιο του σχεδιασμού, της διαχείρισης και της αξιολόγησης των αποτελεσμάτων της έρευνας και πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο μιας ad hoc μονάδας συντονισμού της Επιτροπής (). Η εν λόγω ολοκληρωμένη προσέγγιση θα πρέπει να εφαρμοσθεί αυτομάτως κατά τη θέση σε εφαρμογή των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών ταμείων υπέρ της καινοτομίας (άρθρο 10 του κανονισμού ΕΤΠΑ), των πρωτοβουλιών ΜΜΕ, Adapt και Leader II και των παρεμβάσεων που πραγματοποιούνται σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Η πρόσφατη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού χρηματιστηρίου για τις μικρού μεγέθους επιχειρήσεις (EASDAQ), μπορεί επίσης να συμβάλλει στην ενθάρρυνση της καινοτομίας, μέσω της διευκόλυνσης της πρόσβασης σε κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου.

7.11.5. Κατά ανάλογο τρόπο, θα πρέπει να αξιοποιηθεί η διεθνής πτυχή της καινοτομίας, μέσω της μεγαλύτερης διαλειτουργικότητας με τα μη κοινοτικά ευρωπαϊκά πλαίσια συνεργασίας, ιδιαίτερα τα προγράμματα COST και Eureka, δεδομένου ότι, στην περίπτωση του τελευταίου, κατά τη διάρκεια των τελευταίων δέκα ετών, το μέσο μέγεθος των σχεδίων έχει μειωθεί σημαντικά, τα μεγάλα στρατηγικά σχέδια έχουν ουσιαστικά καταστεί ανύπαρκτα, ενώ ταυτόχρονα έχει παρατηρηθεί έντονη αύξηση της συμμετοχής των ΜΜΕ ().

7.11.6. Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η ενεργός συμμετοχή των παραγόντων που συμμετέχουν στη διαδικασία της καινοτομίας, είτε πρόκειται για επιχειρήσεις είτε πρόκειται για χρήστες, και να καταστεί δυνατή η από μέρους τους αποδοχή των νέων τεχνολογιών, θα πρέπει να προβλεφθεί η αύξηση σε όλα τα ερευνητικά επίπεδα, και η ενίσχυση των μέσων για την προώθηση της επίδειξης, δεδομένου ότι αποτελούν σημαντικά στοιχεία της δυναμικής έρευνα-καινοτομία-αγορά.

7.11.6.1. Κατά τον ίδιο τρόπο, πρέπει να ενσωματωθούν στις ερευνητικές δράσεις οι παράμετροι που άπτονται της οργάνωσης, της διαχείρισης, της αγοράς, των οικονομικών, της νομοθεσίας και της προστασίας των πνευματικών και βιομηχανικών δικαιωμάτων οι οποίες μπορούν να διευκολύνουν τη «διάθεση στην αγορά» των πορισμάτων της έρευνας συμβάλλοντας σε οικονομικές και εμπορικές επιτυχίες.

7.11.7. Η επιβεβαίωση του διεθνούς ρόλου της ευρωπαϊκής έρευνας δίδει τη δυνατότητα, στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, της μεγαλύτερης συμμετοχής και ολοκλήρωσης των ζωνών που συνορεύουν μεταξύ τους. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της διευκόλυνσης της διαδικασίας ένταξης των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης και της δημιουργίας ενός μεγάλου οικονομικού χώρου ελεύθερων συναλλαγών με τις μεσογειακές χώρες. Ιδιαίτερα, η υιοθέτηση ενός ερευνητικού προγράμματος που θα αποσκοπεί στην επίτευξη των σημαντικών τεχνολογικών στόχων που συνδέονται άμεσα με την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, θα καταστήσει δυνατή την ταχύτερη ευθυγράμμιση της παραγωγής και των αγορών των εν λόγω χωρών προς αυτές της ΕΕ, διευκολύνοντας κατά τον τρόπο αυτό την ολοκλήρωσή τους.

7.11.8. Εξάλλου, δεδομένου ότι τα 2/3 των καινοτομιών και των παγκόσμιων επιστημονικών ανακαλύψεων πραγματοποιούνται εκτός της ΕΕ, και ότι οι επεκτεινόμενες αγορές που διασφαλίζουν την εμπορική επιτυχία των νέων προϊόντων βρίσκονται εκτός Ευρώπης, θα πρέπει να συνδεθούν τα ευρωπαϊκά μέτρα στον τομέα της καινοτομίας με τις πρωτοβουλίες διεθνούς συνεργασίας που αναλαμβάνονται. Προς το σκοπό αυτό θα πρέπει να ενταχθούν στα προγράμματα συνεργασίας της Κοινότητας, όπως το Tacis, το Phare και το MEDA, δράσεις υπέρ των κοινοτικών ερευνητικών σχεδίων για την καινοτομία, στο πλαίσιο συγκεκριμένων στρατηγικών για κάθε μία από τις μεγάλες γεωγραφικές ζώνες (Ανατολική Ευρώπη, Μεσόγειος, Λατινική Αμερική και Ασία). Οι εν λόγω στρατηγικές, οι οποίες παρουσιάζουν αμοιβαία πλεονεκτήματα, θα πρέπει να είναι διαφανείς και συνεκτικές, ενώ στην κατάρτισή τους θα πρέπει να υπάρξει πλήρης συμμετοχή των τελικών βιομηχανικών χρηστών και των δύο μερών.

7.11.9. Εξάλλου η δημιουργία ισχυρής κοινότητας επιστημόνων με υψηλά προσόντα που θα συνδέει τον ακαδημαϊκό κόσμο και τις επιχειρήσεις, ιδιαίτερα τις ΜΜΕ, απαιτεί τον προσδιορισμό καθεστώτος ευρωπαίου ερευνητή/ασκούμενου () που θα διευκολύνει την κινητικότητα στα δίκτυα συνεχούς ανταλλαγής εμπειριών: χρειάζεται ακόμη να τονωθεί ο συντονισμος της ανάπτυξης των υποδομών έρευνας στα δίκτυα εργαστηρίων και κέντρων τεχνολογικής διάδοσης για να εξασφαλισθούν οι θεμελιώδεις βάσεις του ανταγωνιστικού μέλλοντος και από μεσομακροπρόθεσμη άποψη του ευρωπαϊκού συστήματος. Ως προς αυτό, η ΟΚΕ παραπέμπει στο Πράσινο Βιβλίο της Επιτροπής «Εκπαίδευση, κατάρτιση και έρευνα: εμπόδια ως προς την κινητικότητα» για το οποίο «επεξεργάζεται εκ παραλλήλου σχετική γνωμοδότηση». Οι άϋλες επενδύσεις στην έρευνα και κατάρτιση αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την αξιοποίηση του ανθρώπου ως κύριου παράγοντα της ανάπτυξης.

7.12. Μεγαλύτερη ευελιξία και διαφάνεια των διαδικασιών

7.12.1. Προκειμένου να καταστεί δυνατή η παρακολούθηση των εξελίξεων στον τομέα των τεχνολογικών και επιστημονικών γνώσεων, κατά την άσκηση ερευνητικής δραστηριότητας η οποία να προλαμβάνει τις εξελίξεις, θα πρέπει να υιοθετηθούν περισσότερο ευέλικτες και διαφανείς διαδικασίες πρόσβασης και διαχείρισης. Απαιτείται, ιδιαίτερα για λόγους απλούστευσης και διαφάνειας, ο περιορισμός των διαδικασιών σε τρεις ομοιόμορφες διαδικασίες και για τα τρία στάδια δράσης που αποτελούν την προαναφερθείσα πυραμίδα δράσεων.

7.12.2. Όσον αφορά την έρευνα στον τομέα της επίλυσης των προβλημάτων, η υφιστάμενη διαχείριση της έρευνας, κατακερματισμένη μεταξύ των διαφόρων Γενικών Διευθύνσεων της Επιτροπής, έχει επιτρέψει σε κάθε μία από αυτές να εφαρμόζει τις δικές της διαδικασίες υποβολής προτάσεων, διαπραγμάτευσης των συμβάσεων και υλοποίησης των επιλεγόμενων σχεδίων. Η μεγαλύτερη εναρμόνιση και συγκέντρωση θα δώσει τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες, που συχνά είναι υποχρεωμένοι να προβούν στον κατακερματισμό των διατομεακών τους σχεδίων προκειμένου να τα υποβάλουν στο πλαίσιο περισσότερων ειδικών προγραμμάτων, να πραγματοποιήσουν σημαντική εξοικονόμηση οικονομικών και ανθρώπινων πόρων.

7.12.3. Προς το σκοπό αυτό απαιτείται, προφανώς, ουσιαστική αναπροσαρμογή της υφιστάμενης οργάνωσης των εσωτερικών υπηρεσιών της Επιτροπής στον τομέα της Ε& ΤΑ, προκειμένου να καταστούν συμβατές με την ολοκληρωμένη στρατηγική προσέγγιση και να επιτευχθεί η μεγαλύτερη αποσαφήνιση και διαφάνεια του μηνύματος της Κοινότητας, καθώς και ο εξορθολογισμός του.

7.12.4. Όσον αφορά τις δράσεις οριζόντιου χαρακτήρα που αποτελούν τη βάση της πυραμίδας, θα πρέπει να υπάρξει εξορθολογισμός των υφιστάμενων διαδικασιών, προβλέποντας, κατά κύριο λόγο την εφαρμογή μίας ενιαίας «θύρας» για κάθε μία από τις τρείς δράσεις, καθώς και συνοδευτικούς μηχανισμούς που θα καθιστούν δυνατή την επικέντρωση των προτάσεων σε θέματα προτεραιότητας της έρευνας για την επίλυση των προβλημάτων και/ή σε μεγάλα σχέδια κοινοτικού ενδιαφέροντος, και θα διασφαλίζουν την ύπαρξη ευνοϊκού νομικού, δημοσιονομικού και κανονιστικού πλαισίου.

7.12.5. Όσον αφορά τα μεγάλα ευρωπαϊκά σχέδια, απαιτείται ο καθορισμός κοινών κριτηρίων, ώστε στο πλαίσιο μίας συνολικής προσφοράς να ληφθεί υπόψη η ανάγκη βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, προώθησης της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής και να διασφαλισθεί σαφώς η άμεση ύπαρξη αποτελεσμάτων στους τομείς της οικονομίας και της απασχόλησης.

7.12.6. Προς το σκοπό αυτό, απαιτείται, για κάθε μεγάλο στρατηγικό σχέδιο, η επεξεργασία συναινετικών υπομνημάτων που θα είναι αποδεκτά τόσο από όλα τα κράτη μέλη και την Επιτροπή όσο και από όλους τους άλλους ενδιαφερόμενους παράγοντες του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Τα εν λόγω υπομνήματα θα πρέπει καταρχήν να εγκριθούν από τις πολιτικές αρχές στο πλαίσιο του διαλόγου μεταξύ κρατών μελών, Επιτροπής και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

7.12.7. Όσον αφορά τις διαδικασίες συντονισμού, ο περιορισμός των τομέων επίλυσης των προβλημάτων σε τρεις ή τέσσερις και των προγραμμάτων οριζόντιου χαρακτήρα σε τρία, θα καταστήσει δυνατό τον περιορισμό των επιτροπών κάθε προγράμματος και θα επιτρέψει τη συστηματικότερη συνεργασία των εν λόγω επιτροπών με την Επιτροπή Επιστημονικής και Τεχνικής Έρευνας (CREST), χωρίς να επιβαρυνθεί το σύστημα διαχείρισης και να αυξηθούν οι γραφειοκρατικές διαδικασίες στον τομέα της έρευνας. Οι εκπρόσωποι της CREST και των επιτροπών για τα προγράμματα οριζόντιου χαρακτήρα θα πρέπει να προβούν στη συστηματική σύσταση επιτροπών αρμόδιων για τα σχέδια επίλυσης των προβλημάτων.

7.12.8. Θα πρέπει επίσης να συσταθούν μονάδες συντονισμού για τη διασφάλιση αρμονικών σχέσεων μεταξύ των διαφόρων διαρθρώσεων του ερευνητικού τομέα, καθώς και των εν λόγω διαρθρώσεων και άλλων πολιτικών και μέσων της Κοινότητας. Κύριος στόχος των εν λόγω μονάδων θα πρέπει να είναι η διευκόλυνση των συνεργιών μεταξύ των δημοσιονομικών, νομικών, φορολογικών, επιχειρησιακών και διαχειριστικών μέσων, τόσο σε εθνικό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο.

8. Η χρηματοδότηση

8.1. Η ΟΚΕ έχει επανειλημμένα επισημάνει την ανάγκη διάθεσης σημαντικότερων χρηματοδοτικών πόρων για την κοινοτική έρευνα, στο πλαίσιο του κοινού προϋπολογισμού, υπογραμμίζοντας το γεγονός ότι η έρευνα και η τεχνολογική καινοτομία αποτελούν στοιχεία ζωτικής σημασίας για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης, την αύξηση της απασχόλησης και τη βελτίωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα πρέπει, κατά συνέπεια, να προσδιορισθούν το συντομότερο δυνατόν οι δημοσιονομικές προοπτικές του 5ου προγράμματος-πλαισίου, ώστε να υπάρξει καλύτερος πολυετής προγραμματισμός και να προβλεφθεί η διάθεση όσο το δυνατόν περισσότερων δημοσιονομικών πόρων, σύμφωνα με τις συμφωνίες του Εδιμβούργου, δηλαδή τα 2/3 των πιστώσεων που προβλέπονται βάσει του τίτλου ΙΙΙ (εσωτερικές πολιτικές) των δημοσιονομικών προοπτικών.

8.2. Παράλληλα, θα πρέπει να προβλεφθούν οι κατάλληλες δημοσιονομικές προοπτικές ως προς τους δημοσιονομικούς πόρους που διατίθενται για άλλες πολιτικές, ώστε να περιληφθεί η πτυχή της έρευνας και της ανάπτυξης.

8.3. Όσον αφορά την κατανομή των πιστώσεων, θα πρέπει να διασφαλισθεί για τα σχέδια που περιλαμβάνονται στην κορυφή της πυραμίδας η διάθεση των κατάλληλων πιστώσεων από τα ποσά που χορηγούνται συνολικά: κατ'αυτόν τον τρόπο οι πιστώσεις αυτές θα είχαν πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα και 5 έως 6 φορές υψηλότερο από τους κοινοτικούς πόρους που διατίθενται για τα σχέδια αυτά.

8.4. Η διαχείριση των πόρων που διατίθενται για σχέδια επίλυσης των προβλημάτων θα πρέπει να βασισθεί σε ήδη δοκιμασμένους μηχανισμούς, αξιοποιώντας ταυτόχρονα τις δυνατότητες που παρέχουν οι συμφωνίες στο πλαίσιο της ΓΣΔΕ, προκειμένου να διασφαλισθεί η μεγαλύτερη ευελιξία τους ως προς την κοινοτική συμμετοχή, ιδιαίτερα όσον αφορά σχέδια στον τομέα της καινοτομίας και της επίδειξης.

8.5. Όσον αφορά τα οριζόντια προγράμματα, θα πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη διάθεση κοινοτικών πόρων, πράγμα που δεν συμβαίνει επί του παρόντος. Στην περίπτωση που διατεθούν περισσότεροι κοινοτικοί πόροι, θα πρέπει να υπάρξει διαβάθμιση της κοινοτικής συμμετοχής, λαμβανομένης υπόψης της στρατηγικής σημασίας της καινοτομίας και της επίδειξης, ιδιαίτερα για τις ΜΜΕ, καθώς και των περιορισμών που επιβάλλει η οικονομική και κοινωνική συνοχή και τα άλλα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν προς το σκοπό αυτό. Επιπλέον, οι ΜΜΕ πρέπει να ενσωματωθούν πλήρως στα σχέδια επίλυσης των προβλημάτων.

Βρυξέλλες, 26 Φεβρουαρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Έγγρ. COM(96) 332 τελικό της 10ης Ιουλίου 1996 και COM(96) 595 τελικό της 20ής Νοεμβρίου 1996.

() Έγγρ. COM(96) 332 τελικό της 10ης Ιουλίου 1996.

() Έγγρ. COM(96) 595 τελικό της 20ής Νοεμβρίου 1996.

() ΕΕ αριθ. C 18 της 22 1. 1996 σχετικά με τον συντονισμό των πολιτικών έρευνας και ΕΕ αριθ. C 212 της 22. 7. 1996 σχετικά με την πρόταση απόφασης για την δεύτερη προσαρμογή της απόφασης 1110/94 σχετικά με το πρόγραμμα-πλαίσιο για τις κοινοτικές δράσεις έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης (1994-1998) (έγγρ. COM(96) 12).

() Βλέπε υποσημείωση αριθ. 3, σ. 14.

() Γνωμοδότηση σχετικά με το Πράσινο Βιβλίο για την καινοτομία, ΕΕ αριθ. C 212 της 22. 7. 1996.

() Γνωμοδότηση σχετικά με την Πρόσθετη χρηματοδότηση του 4ου προγράμματος-πλαισίου, ΕΕ αριθ. C 212 της 22. 7. 1996.

() Βλ. «Eureka evaluation report 1995», σ. 8.

() ΕΕ αριθ. C 393 της 31. 12. 1994.