Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα την "Πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί της θέσπισης ενός κοινοτικού προγράμματος δράσης για την ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού"

(2001/C 14/14)

Στις 24 Ιουλίου 2000, το Συμβούλιο αποφάσισε βάσει του άρθρου 137 της Συνθήκης να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την παραπάνω πρόταση.

Το τμήμα απασχόλησης, κοινωνικών υποθέσεων, και δικαιωμάτων του πολίτη στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότηση τους στις 3 Οκτωβρίου 2000, βάσει της έκθεσης της εισηγήτριας κ. Cassina, και της συνεισηγήτριας κ. zu Eulenburg.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κατά την 376η Σύνοδο Ολομέλειας (συνεδρίαση της 19ης Οκτωβρίου 2000) υιοθέτησε με ψήφους 99 υπέρ, 2 κατά και 2 αποχές την εξής γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η πρόταση "Απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί της θέσπισης ενός κοινοτικού προγράμματος δράσης και την ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού" (εφεξής "το πρόγραμμα") εντάσσεται στις δυναμικές που απορρέουν από το στρατηγικό στόχο(1) για την προσεχή δεκαετία, όπως αναφέρθηκε στο Συμβούλιο της Λισσαβώνας.

1.2. Η πρόταση στοχεύει στη δημιουργία ενός δυναμικού και ανοικτού πλαισίου συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών που κατήρτισαν ή θα καταρτίσουν εθνικά σχέδια δράσης κατά του αποκλεισμού. Σκοπός είναι συνεπώς το να επιτευχθεί από κοινού και με συντονισμένο και αλληλέγγυο τρόπο ο στόχος για μία "μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή" η οποία θα βασίζεται στην καλύτερη γνώση του φαινομένου του αποκλεισμού και σε κριτήρια ανάλυσης και προσέγγισης που θα έχουν καθοριστεί από κοινού.

1.3. Οι στόχοι του προγράμματος αποβλέπουν στη μεγαλύτερη κατανόηση του αποκλεισμού, στην οργάνωση μιας συνεργασίας και μιας αμοιβαίας εκπαίδευσης στο πλαίσιο εθνικών προγραμμάτων δράσης και στην ανάπτυξη των δυνατοτήτων των αρμοδίων για να εξετάσουν τον αποκλεισμό, ιδιαίτερα μέσω δικτύων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.4. Οι προβλεπόμενες δράσης αφορούν:

- την ανάλυση των διαφόρων πτυχών, αιτιών και εξελίξεων του αποκλεισμού, τη συλλογή συγκρίσιμων στατιστικών στοιχείων, την επεξεργασία κοινών μεθοδολογιών και θεματικών μελετών·

- τη συνεργασία και την ανταλλαγή πληροφοριών και καλύτερων πρακτικών με βάση δείκτες και ποιοτικά και ποσοτικά κριτήρια αξιολόγησης όπως και με την τακτική παρακολούθηση·

- την προώθηση ενός διαλόγου μεταξύ των διαφόρων παραγόντων και την παροχή υποστήριξης σε δραστήρια δίκτυα ΜΚΟ στον εν λόγω τομέα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

1.5. Η Επιτροπή θα διασφαλίσει την εφαρμογή του προγράμματος, θα συνάψει τις απαραίτητες σχέσεις με όλους τους σχετικούς παράγοντες και θα ευνοήσει την έρευνα για μία ολοκληρωμένη και συντονισμένη προσέγγιση της καταπολέμησης του αποκλεισμού. Η Επιτροπή θα πρέπει επίσης να προωθήσει τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων μερών και να γνωστοποιήσει τις επιλέξιμες δράσεις του προγράμματος.

1.6. Όλοι οι σχετικοί θεσμικοί και κοινωνικοί παράγοντες θα κληθούν στην επιτυχία του εν λόγου προγράμματος.

1.7. Βάσει της πρότασης το πρόγραμμα δράσης κατά του κοινωνικού αποκλεισμού είναι πενταετούς διάρκειας. Το χρηματοδοτικό πλαίσιο για την εκτέλεση του προγράμματος είναι 70 εκατομμύρια ευρώ τα οποία θα κατανεμηθούν ως εξής: ανάλυση του αποκλεισμού (27,6 εκατομμύρια), συνεργασία (μεταξύ των κρατών μελών) και ανταλλαγή πληροφοριών και ορθών πρακτικών (29,3 εκατομμύρια) και συμμετοχή των παραγόντων και των φορέων (13,1 εκατομμύρια).

1.8. Για την εκτέλεση του προγράμματος πρέπει να διασφαλισθεί η συνοχή και η σημπληρωματικότητα των δράσεων που θα εφαρμοστούν, αλλά και η συνοχή και συμπληρωματικότητα με τις άλλες πολιτικές, μέσα και δράσεις της Κοινότητας, ιδίως για οτιδήποτε αναφέρεται στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και στο πρόγραμμα Εqual.

1.9. Θα πρέπει, επίσης, να αρχίσει μία συνεργασία με τις χώρες της ΕΖΕΣ, του ΕΟΧ και των υποψήφιων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης καθώς επίσης με την Τουρκία, τη Μάλτα, και την Κύπρο, για τις οποίες θα ισχύει το πρόγραμμα βάσει των όρων που έχουν καθορισθεί στις υπάρχουσες συμφωνίες (ή στις υπό διαπραγμάτευση).

1.10. Η νομική βάση του προγράμματος είναι το άρθρο 137, παράγραφος 2, εδάφια 2 και 3 της Συνθήκης σε συνδυασμό με τα άρθρα 2 και 136.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Το Συμβούλιο της Λισσαβώνας τόνισε την ανάγκη εκσυγχρονισμού του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου επενδύοντας στους ανθρώπινους πόρους και καταπολεμώντας των κοινωνικό αποκλεισμό: η οικοδόμηση της κοινωνίας της πληροφορίας θα γίνει για όλους και από όλους του ευρωπαίους πολίτες, θα μεριμνά τόσο για την ποσότητα όσο και για την ποιότητα των επιδόσεων σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που θα αποβλέπει στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και στην εκρίζωση της φτώχειας και μέσω της συνεργασίας σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα η οποία δεν έχει αποδυναμωθεί καθόλου, θα επωφεληθεί ενός δίκαιου και σύγχρονου κοινωνικού προτύπου: μία καλύτερη ισορροπία, μεταξύ της κοινωνικής ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής θα αποτελέσει έναντι των τρίτων χωρών ένα συγκεκριμένο και μοναδικό πλεονέκτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο θα προβάλει στις διεθνείς αρχές τη συμβολή της και το ρόλο της.

2.2. Η τοποθέτηση της κοινωνικής συνοχής μεταξύ των κυριότερων προτεραιοτήτων της ΕΕ αποτελεί, συνεπώς, αποφασιστική καμπή η οποία αποδίδει στην ανθρώπινη ανάπτυξη την αυτονόητη προτεραιότητά της, η οποία πρέπει να εκδηλωθεί με μία σειρά δράσεων, πολιτικών και νέων συμπεριφορών. Σε επίπεδο θεμελίων της δημοκρατίας, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η προσέγγιση της Λισσαβώνας μας προτείνει πάλι τη στενή σχέση μεταξύ του αγώνα για την κοινωνική συνοχή και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως ορίζονται από τον ΟΗΕ, από τον αναθεωρημένο Κοινωνικό Χάρτη και σύντομα ενδεχομένως και από τη Συνθήκη, υπό την προϋπόθεση ότι το έργο της Διάσκεψης για τα θεμελιώδη δικαιώματα θα καταλήξει σε καλά αποτελέσματα που θα γίνουν δεκτά από τα κράτη μέλη.

2.3. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η σημερινή οικονομική κατάσταση της ΕΕ διαθέτει τις καλύτερες προϋποθέσεις που υπήρξαν ποτέ εδώ και πολλά χρόνια για να ασχοληθεί με την κοινωνική ανάπτυξη και την ανάπτυξη του ανθρώπου, και ότι προς την κατεύθυνση αυτή έχουν αναληφθεί επίσημες δεσμεύσεις από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις(2). Άλλωστε είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι επιχειρηματικοί κύκλοι αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στην ανάγκη προώθησης της κοινωνικής συνοχής και της εδραίωσης κατ'αυτόν τον τρόπο των στρατηγικών και της ανάπτυξης. Είναι συνεπώς πολύ σημαντικό όπως στην καταπολέμηση του αποκλεισμού είναι παρούσες όλες οι δυνατότητες που μπορούν να αξιοποιηθούν για να αποτελέσει ένα αληθινό μέσο κατανομής των νέων ευκαιριών για όλους. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι στην ανακοίνωση της Επιτροπής "Να οικοδομήσουμε μία Ευρώπη χωρίς αποκλεισμούς" υπογραμμιζόταν η σκοπιμότητα για "την προώθηση της ανάπτυξης και αξιοποίησης της οικονομικής ανάπτυξης που προσδοκάται για την επόμενη δεκαετία, επενδύοντας στην ενεργό συμμετοχή για όλους με στόχο τη μακροπρόθεσμη μείωση της αναγκαιότητας και του φορτίου των κοινωνικών μεταβιβάσεων: με άλλα λόγια, αναδιάρθρωση των δημόσιων δαπανών προς ενεργές επενδύσεις και προσαρμογή με προσανατολισμό στο μέλλον με παράλληλη απομάκρυνση από τις παθητικές μεταβιβάσεις". Με βάση την εν λόγω προσέγγιση, για την καταπολέμηση του αποκλεισμού πρέπει να καταβληθεί μία ιδιαίτερη προσπάθεια προκειμένου να επιτευχθεί μία σταθερή ένταξη των αποκλεισμένων στην αγορά εργασίας και στην κοινωνική ζωή και στα δικαιώματα που απορρέουν από αυτή. Η ΟΚΕ τονίζει ιδιαίτερα την ανάγκη ανοίγματος της αγοράς σε άτομα που έχουν υποστεί κοινωνικό αποκλεισμό, μέσω της μείωσης των εμποδίων για ορισμένες κατηγορίες ατόμων και άτομα που μειονεκτούν ιδιαίτερα (όπως π.χ. άτομα που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες επιβαρύνσεις όσον αφορά την οικογενειακή φροντίδα, τα μειονεκτούντα άτομα, τα άτομα με κατάρτιση χαμηλού επιπέδου, άτομα που υποφέρουν από ψυχικές διαταραχές και άτομα που έχουν αποφυλακισθεί πρόσφατα). Η ΟΚΕ, κρίνοντας ότι η συμμετοχή στην αγορά εργασίας είναι αναγκαία προϋπόθεση αλλά όχι πάντα επαρκείς, υπενθυμίζει ότι είναι απαραίτητο να καταπολεμηθεί και η σκληρή ρίζα της περιθωριοποίησης μέσω ειδικών και εύστοχων μέτρων διακόπτοντας τον εν λόγω φαύλο κύκλο ο οποίος κάνει τη φτώχεια και τον αποκλεισμό μία επαχθή κληρονομιά η οποία μεταβιβάζεται από πατέρα σε γιο. Σε αυτό το πλαίσιο είναι επίσης απαραίτητο να αναγνωρισθεί ο απαρέγκλιτος ρόλος που διαδραματίζουν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας και ιδιαίτερα την ανάγκη πρόβλεψης συστημάτων ασφαλείας με τα οποία θα διασφαλίζεται σε κάθε δραματική κατάσταση ένα ελάχιστο κοινωνικό επίπεδο (τόσο σε οικον0ομικές παροχές όσο και σε παροχές υπηρεσιών και αγαθών). Είναι ιδίως αναγκαίο να προωθηθεί ταυτόχρονα η ιδέα της ένταξης (στο σύνολο) που μπορεί να χαρακτηρίζει τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές επιλογές.

2.4. Η ΟΚΕ επεσήμανε, επίσης, επανειλημμένως στις γνωμοδοτήσεις της(3) ότι είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη στις διάφορες πολιτικές και στα διάφορα προγράμματα η πραγματικότητα του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας, τα οποία αποτελούν φαινόμενα πολύπλοκα που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο απλοϊκών αναλύσεων ή, ακόμη λιγότερο μάλιστα, θαυματουργών και γενικών συνταγών, οι οποίες επιδεινώνουν συχνά την κατάσταση των αποκλεισμένων. Η ΟΚΕ αντιλαμβάνεται ότι η Επιτροπή επέλεξε μία συνετή προσέγγιση για το πρόγραμμα, η οποία παρουσιάζεται ως ένα είδος "μεθολογικού προηγούμενου" γι' αυτή καθ' εαυτή την καταπολέμηση, ωστόσο εκφράζει τη δυσαρέσκειά της που το περιεχόμενο του προγράμματος καθώς και το χρηματοδοτικό πλαίσιο δεν αξιοποιούν επαρκώς το ευνοϊκό κλίμα που έχει δημιουργηθεί από τις αποφάσεις της Λισσαβώνας, την ανακοίνωση "Να οικοδομήσουμε μία Ευρώπη χωρίς αποκλεισμούς" και πρόσφατα της κοινωνικής Ατζέντας.

2.5. Εξάλλου, στην πρόταση του προγράμματος θα μπορούσαν να καθορισθούν ορισμένες προτεραιότητες για τις οποίες θα μπορούσαν να συνεργασθούν τα κράτη μέλη. Το φαινόμενο του αποκλεισμού της φτώχειας χρειάζεται να στοχοθετηθεί ευκρινώς και να αντιμετωπισθεί συνολικά, και είναι λυπηρό που το τίτλος της πρότασης περιορίζεται μόνο "στον κοινωνικό αποκλεισμό" και ακόμη ότι στο κείμενο οι δύο πραγματικότητες δεν αναφέρονται πάντοτε από κοινού. Επειδή πρόκειται για πολυδιάστατο φαινόμενο πρέπει να ληφθεί υπόψη το ταχύτερο δυνατόν με τρόπο σαφή και με κριτήρια εγκεκριμένα τα οποία είναι απαραίτητα προκειμένου να εφαρμοσθεί σωστά η διαδικασία συνεργασίας. Με βάση τα ανωτέρω, η ΟΚΕ εφιστά την προσοχή στην "Έκθεση για την πρόοδο των εργασιών(4)" στην οποία προτείνεται, προκειμένου να καθορισθούν δείκτες που θα επιτρέπουν την αξιολόγηση των διαφόρων καταστάσεων, να ενισχυθούν κυρίως οι εξής βασικοί άξονες: εισοδήματα, απασχόληση, συνθήκες διαβίωσης και ανέσεων, κατανάλωση, επικίνδυνες καταστάσεις και κοινωνική συμμετοχή. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την προσέγγιση αυτή αλλά θεωρεί ότι οι άξονες αυτοί πρέπει να ενισχυθούν και να συμπληρωθούν με τη συνεκτίμηση τόσο των παλαιότερων χαρακτηριστικών των ατόμων που έχουν αποκλεισθεί όσο και των νέων χαρακτηριστικών που απορρέουν από τους καινούργιους κινδύνους.

2.5.1. Μεταξύ των προτεραιοτήτων που αναφέρονται, η ΟΚΕ επισύρει την προσοχή στον κίνδυνο των νέων αποκλεισμών, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνίας της γνώσης (η άγνοια της απαιτούμενης τεχνογνωσίας μπορεί να ωθήσει πολλά άτομα στην περιθωριοποίηση αλλά και ο αναλφαβητισμός ή ο "μετασχολικός" αναλφαβητισμός μπορούν να οδηγήσουν στον οριστικό αποκλεισμό)· θα πρέπει επίσης η προσοχή να εστιασθεί στα στρώματα χαμηλών μισθών τα οποία συνεχίζουν να υπάρχουν (τα οποία κινδυνεύουν να αποκλεισθούν με την πρώτη ατυχία μειώνοντας έτσι τις προοπτικές εισοδήματος) στα άτομα χαμηλής απασχολησιμότητας (τα οποία αναγκάζονται να αναζητούν πολύ πρόσκαιρες και κακοπληρωμένες εργασίες χαμηλής ειδίκευσης), στα άτομα που εργάζονται με ατυπικές συμβάσεις (που συχνά ο επαγγελματικός τους βίος χαρακτηρίζεται από συχνές περιόδους ανεργίας), στα άτομα που βρίσκονται σε κατάσταση κινητικότητας (τόσο οι μετανάστες από τις τρίτες χώρες όσο και τα άτομα που μετακινούνται συνεχώς για την ανεύρεση πόρων εισοδήματος) αλλά και στα ηλικιωμένα άτομα και στους συνταξιούχους με χαμηλό εισόδημα. Το αίτημα να δοθεί προτεραιότητα στην ανάλυση των κινδύνων αποκλεισμού εκφράζει μία φροντίδα πρόληψης την οποία θα έπρεπε επίσης να συμμερίζονται όλα τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη.

2.6. Η ΟΚΕ φρονεί ότι η διάσταση του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι τάσεις της και ο κίνδυνος να δημιουργήσει νέους αποκλεισμούς θα έπρεπε να είχε ενθαρρύνει περισσότερο τουλάχιστο τους εξής τέσσερις τομείς:

- τον καλύτερο και διαφορετικό καθορισμό προτεραιοτήτων, συμπεριλαμβάνοντας επίσης την ανάπτυξη επιτόπου πρωτοβουλιών και καινοτόμων προσεγγίσεων (οι οποίες αποκλείονται από την πρόταση της Επιτροπής, αλλά επιτρέπονται με βάση το άρθρο 137,2 της Συνθήκης)(5) έχουν υποδειγματικό χαρακτήρα και στηρίζονται σε από κοινού δράσεις μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερομένων παραγόντων και αναπτύσσονται βάσει δικτύου·

- κατά συνέπεια, μία καθαρή αύξηση και μία διαφορετική κατανομή των πόρων: ο προτεινόμενος προϋπολογισμός είναι ελάχιστος για να καλύψει τις επιτόπου δράσεις, ακόμη και αν δεν ληφθούν υπόψη παρά μόνο οι βέλτιστες δράσεις όσον αφορά τη μεθοδολογία με την οποία διεξάγονται και τα αποτελέσματα που παράγουν όσον αφορά μία σταθερή κοινωνική ένταξη χωρίς κίνδυνο επανόδου στην περιθωριοποίηση·

- είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη ο στόχος της κοινωνικής συνοχής σε όλες τις κοινοτικές αποφάσεις(6) και πολιτικές (συμπεριλαμβανομένων της μακροοικονομικής, χρηματοδοτικής, βιομηχανικής, γεωργικής πολιτικής και της πολιτικής του ανταγωνισμού, κ.λπ.) και την καθιέρωση ενός αξιόπιστου συστήματος ελέγχου το οποίο θα επιτρέπει: την εκ των προτέρων αξιολόγηση των πολιτικών και των αποφάσεων· να προτείνει συνοδευτικά μέτρα με στόχο την αποφυγή των νέων αποκλεισμών· να εκτιμά εκ των υστέρων τις επιπτώσεις των πολιτικών και των αποφάσεων που προσβάλλουν την κοινωνική συνοχή και να προτείνει θεραπείες·

- την υποβολή ενός σαφέστερου αιτήματος προς τα κράτη μέλη για τον καθορισμό σχεδίων καταπολέμησης του αποκλεισμού τα οποία θα συνοδεύονται από τώρα με ένα χρονοδιάγραμμα και με ποσοτικούς στόχους, κυρίως όμως με ποιοτικούς για την εκρίζωση της φτώχειας.

2.6.1. Η ΟΚΕ έχοντας υπόψη ότι η επένδυση για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού, υπό την προϋπόθεση ότι η καταπολέμηση αυτή τροποποιεί αληθινά και σταθερά τις συνθήκες των πολιτών που είναι σήμερα αποκλεισμένοι ή φτωχοί, αποτελεί μία επένδυση με υψηλή απόδοση τόσο κοινωνική όσο και οικονομική, ζητεί μετ' εμμονής από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να συμβάλει ώστε να τροποποιηθεί το πρόγραμμα προς την προτεινόμενη κατεύθυνση (στήριξη των επιτόπου δράσεων και καινοτόμων προσεγγίσεων) και κατά συνέπεια και ως αρμόδια για τον προϋπολογισμό αρχή να επανεξετάσει το κονδύλιο των πόρων του προγράμματος και κυρίως της κατανομής τους.

2.7. Η πρόταση του προγράμματος τονίζει ότι είναι αναγκαίο να ληφθούν ολοκληρωμένα και συμπληρωματικά μέτρα και να καθιερωθεί μία ισχυρή σύμπραξη με τη στρατηγική για την απασχόληση, με τα προβλεπόμενα προγράμματα και δράσης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου και με τη στρατηγική για τον εκσυγχρονισμό συστημάτων της κοινωνικής προστασίας. Η ΟΚΕ υποστηρίζει θερμά την εν λόγω προσέγγιση και εκφράζει τη λύπη της που το κείμενο της απόφασης δεν είναι αρκετά σαφές και μάλιστα είναι δυνατόν να παρερμηνευθεί. Θα έπρεπε επίσης να αναφέρεται ότι θα εξετάζεται η συνοχή όλων των προγραμμάτων που εκτελούνται μέσω Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου σε σχέση με το στόχο της κοινωνικής συνοχής. Εξάλλου, στο κείμενο δεν αναφέρεται ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής όσον αφορά την κοινωνική προστασία, μολονότι το Συμβούλιο της Λισσαβώνας διαβεβαίωσε ότι η ΟΚΕ θα συμμετάσχει στις εργασίες του Συμβουλίου για τον προσδιορισμό των στόχων που θα αναλάβει για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού(7) και ότι ήδη οι πρώτες συνεισφορές υψηλού επιπέδου της ΟΚΕ, που αναφέρονται στο σημείο 2.5, παρουσιάζονται ως αξιόλογες.

2.8. Οι παράγοντες που θα έπρεπε να επιδείξουν ενδιαφέρον για το πρόγραμμα είναι οι κοινοτικές αρχές, τα κράτη μέλη, οι περιφέρειες και οι τοπικές αυτοδιοικήσεις, οι κοινωνικοί εταίροι και οι ΜΚΟ, οι οποίοι εργάζονται με τους αποκλεισμένους σε όλα τα επίπεδα, αλλά και οι ίδιοι αποκλεισμένοι και οι φτωχοί οι οποίοι θα έπρεπε να αυτοδιοργανωθούν και να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα. Είναι αυτονόητο ότι η κατηγορία "ΜΚΟ" συμπεριλαμβάνει τόσο τις οργανώσεις που εκπροσωπούν τα ενδιαφερόμενα άτομα, τις οργανώσεις αλληλοβοήθειας όσο και τους συλλόγους που προσφέρουν διάφορες κοινωνικές υπηρεσίες και αναπτύσσουν δραστηριότητες κοινωνικού χαρακτήρα. Όμως, για την πρόσβαση στη προβλεπόμενη δυναμική του προγράμματος έχουν προβλεφθεί δύο φίλτρα: το ένα εκπροσωπείται από τις εθνικές κυβερνήσεις που είναι οι φορείς στους οποίους ανήκει η κύρια ευθύνη για την καταπολέμηση του αποκλεισμού· το άλλο φίλτρο εκπροσωπείται από τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (κοινωνικοί εταίροι και ΜΚΟ) που έχουν καθιερωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Συνεπώς, στα πλαίσια αυτά η ευθύνη και η δυνατότητα κινητοποίησης των λοιπών φορέων σε εθνικό επίπεδο, περιφερειακό και τοπικό είναι ουσιαστικής σημασίας: η επιτυχία του προγράμματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την καλή λειτουργία των μηχανισμών συμμετοχής σε όλα τα επίπεδα. Επομένως, είναι σημαντικό να δεχθεί η Επιτροπή τη συμμετοχή των δικτύων (ακόμη και νέων δικτύων)(8) τα οποία θα έχουν τις προοπτικές να συμβάλουν με καινοτόμα μέτρα στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας κυρίως σε οτιδήποτε συμβάλλει στη δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος (enabling environments) για την έξοδο από τον αποκλεισμό.

2.9. Η πρόταση του προγράμματος εμμένει επίσης στην ανάπτυξη της εργασίας σε δίκτυα. Η ΟΚΕ συμμερίζεται την εν λόγω άποψη, τονίζοντας ότι στα αποτελεσματικά δίκτυα για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού συμμετέχουν πολύ φορείς με διαφορετικά καθεστώτα: εθνικές, περιφερειακές και τοπικές διοικήσεις, κοινωνικοί εταίροι, ΜΚΟ, θρησκευτικά ιδρύματα, κ.λπ. Ένα αποτελεσματικό πολύμορφο δίκτυο θα πρέπει να αναπτύξει μία καλά επικεντρωμένη δραστηριότητα όσον αφορά στόχους που έχουν γίνει δεκτοί κατόπιν κοινής συμφωνίας. Οι διοικήσεις πρέπει να είναι ευαισθητοποιημένες, πολύ υπεύθυνες και διαθέσιμες για συνεργασία (ακόμη και μεταξύ των δικών τους διαφορών διοικητικών επιπέδων). Πρέπει επίσης να επιδείξουν πολιτική ευελιξία και, συγχρόνως, να διασφαλίσουν την καλύτερη δυνατή διαχείριση των διαθέσιμων μέσων. Η επιτυχία της καταπολέμησης του αποκλεισμού δεν θα πιστωθεί ποτέ στην αξία μιας μόνης πολιτικής δύναμης, αλλά μόνο στις διοικήσεις που θα αποδειχθούν ικανές να κινητοποιήσουν όλους τους πολίτες τους συμπεριλαμβανομένων, κατά προτεραιότητα, των αποκλεισμένων. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη ζωτική σημασία της ευθύνης που φέρουν το περιφερειακό και εθνικό πολιτικό επίπεδο καθώς και η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών σε αυτά τα δύο επίπεδα. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ επιθυμεί έντονα να επιτευχθεί η συνεργασία με την Επιτροπή των Περιφερειών στα πλαίσια του προγράμματος.

2.10. Όσον αφορά τις διαδικασίες για την πρόσβαση στο πρόγραμμα, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι είναι αναγκαίο να είναι σαφείς, απλές και όχι γραφειοκρατικές: με αυτό τον τρόπο διασφαλίζεται η διαφάνεια και όχι με την αύξηση των διαδικασιών. Η ίδια διαφάνεια και ίδια ευελιξία διαδικασιών απαιτούνται για την ανάπτυξη της "open method" η οποία δεν θα πρέπει ποτέ να οριοθετηθεί μέσα σε θεσμικά πλαίσια απόφασης ή προσανατολισμού χωρίς να έχει επωφεληθεί τη συμμετοχικής συμβολής των λοιπών παραγόντων.

2.11. Όσον αφορά τις προβλεπόμενες δράσεις, η ΟΚΕ εκφράζει την απαγοήτευσή της: εάν η ΟΚΕ μπορεί να συμφωνήσει με την Επιτροπή ότι είναι ουσιαστικής σημασίας ο καθορισμός κοινών κριτηρίων προσέλκυσης και οι αξιόπιστες και εναρμονισμένες στατιστικές για την ανάλυση του αποκλεισμού, δεν μπορεί όμως να συμμερισθεί τη σημασία που δίνεται στις "μελέτες" και στις "έρευνες". Η τελευταία αυτή πτυχή που θα χρηματοδοτηθεί ευρέως από το πρόγραμμα (5,1 εκατομμύρια ευρώ για τις θεματικές μελέτες και 4,6 εκατομμύρια ευρώ για τις εργασίες των εμπειρογνωμόνων και τις ειδικές μελέτες) κινδυνεύει να προκαλέσει τον κατακερματισμό των πόρων χωρίς να υπάρχει εγγύηση για τις θετικές επιπτώσεις για τη συγκεκριμένη καταπολέμηση του αποκλεισμού. Η ΟΚΕ παρατηρεί, μεταξύ άλλων, ότι πρώτα θα έπρεπε να εξετασθεί η ποσότητα και η ποιότητα των ήδη διαθέσιμων μελετών για το σχετικό τομέα.

2.11.1. Βάσει των ανωτέρω, η ΟΚΕ σε συνεργασία με την ΕΤΠ θα μελετήσει τη δυνατότητα ίδρυσης μιας αρχής που θα λειτουργεί ως παρατηρητήριο και θα διασφαλίζει τη σύνδεση, την παρακολούθηση και τη στήριξη με τη συμμετοχή των ευρωπαϊκών δικτύων των ενδιαφερόμενων ΜΚΟ καθώς και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η αρχή αυτή θα έχει μια ελαφριά διάρθρωση και θα αποτελείται από εξέχουσες και γνωστές για τις ικανότητές τους προσωπικότητες που θα διορίζονται κατόπιν κοινής συμφωνίας από την ΟΚΕ, την ΕΤΠ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα δίκτυα των ενδιαφερόμενων ΜΚΟ. Ο ρόλος της αρχής αυτής θα μπορούσε να είναι:

- να διασυνδέει τα ευρωπαϊκά, εθνικά και τοπικά δίκτυα καθώς και να διευκολύνει τις επαφές και να συνεργάζεται αδιάλειπτα με τα εθνικά και ενδεχομένως με τα περιφερειακά δίκτυα(9)·

- να προβαίνει στην επιλογή των υφιστάμενων μελετών για τον αποκλεισμό και τη φτώχεια·

- να διασφαλίζει την αδιάλειπτη συνέχεια του προγράμματος και κυρίως να συγκεντρώνει τα καλύτερα αποτελέσματα και γνώσεις που αποκτήθηκαν·

- να αξιολογεί τις πρωτοβουλίες και κυρίως να εντοπίζει τις καλύτερες πρακτικές με στόχο να καταστούν γνωστές και να προωθεί τη διαδικασία αμοιβαίας μάθησης·

- να στηρίζει τη διαδικασία της συστηματικής διαλογής ("systematic screening") των πολιτικών, νομοθεσιών και δράσεων με στόχο τη διασφάλιση της συνοχής τους με στόχο την κοινωνική ένταξη·

- να γνωμοδοτεί για την ανάπτυξη του προγράμματος.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΟΚΕ εμμένει να συμπεριληφθεί στον τίτλο του προγράμματος και η λέξη "φτώχεια". Ο τίτλος θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής: "Πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου περί της θέσπισης ενός κοινοτικού προγράμματος δράσης για την ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και ιδιαίτερα της φτώχειας και την προώθηση της κοινωνικής ένταξης".

3.2. Η αιτιολογική σκέψη αριθ. 2 πρέπει να αναφέρει επίσης τον αναθεωρημένο Κοινωνικό Χάρτη του Συμβουλίου της Ευρώπης.

3.3. Η ΟΚΕ επισημαίνει με ικανοποίηση ότι στην αιτιολογική σκέψη αριθ. 3 αναφέρεται μεταξύ των οργάνων και οργανισμών που ζήτησαν την ενίσχυση της καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού.

3.4. Στο άρθρο 1 να προστεθεί μετά τη φράση "μεταξύ των κρατών μελών" η φράση "μέσα στα πλαίσια καταμερισμού της ευθύνης με όλους τους σχετικούς παράγοντες".

3.5. Στην παράγραφο 2 του άρθρου 2 διαβεβαιώνεται ότι είναι αναγκαίο να γίνεται "mainstreaming" (ενσωμάτωση) της κοινωνικής συνοχής σε όλες τις πολιτικές. Η ΟΚΕ συμφωνεί μεν, αλλά εκφράζει τη λύπη της που το κείμενο της απόφασης περιορίζεται στην εν λόγω επιβεβαίωση χωρίς να δίνει περισσότερες πληροφορίες προς την εν λόγω κατεύθυνση: το εν λόγω mainstreaming θα έπρεπε να αποτελέσει μία από τις κυριότερες δράσεις (δράση η οποία έχει μηδενικό κόστος, και εξαρτάται μόνο από την πολιτική βούληση των σχετικών φορέων).

3.6. Οι στόχοι (άρθρο 3) θα έπρεπε να διατυπωθούν ως εξής:

"- τη βελτίωση της κατανόησης του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας προκειμένου να καθορισθούν από κοινού τα κριτήρια και οι παράμετροι που πρέπει να χρησιμοποιηθούν στο αγώνα για την κοινωνική συνοχή·

- την οργάνωση της συνεργασίας της πολιτικής και της αμοιβαίας μάθησης στο πλαίσιο των εθνικών σχεδίων δράσης που βασίζονται σε κοινές παραμέτρους· και

- την ανάπτυξη της ικανότητας των παραγόντων - συμπεριλαμβανομένων των σχετικών ατόμων - να αγωνίζονται με αποτελεσματικότητα για την κοινωνική συνοχή μέσω των βέλτιστων δράσεων και να αναπτύσσουν δίκτυα σε κάθε κατάλληλο επίπεδο.".

3.7. Στο άρθρο 4 (κοινοτικές ενέργειες) να διατυπωθεί ως εξής η πρώτη περίπτωση της παραγράφου 1:

"- καθορισμός των κριτηρίων για να αναλυθεί ο πολυδιάστατος χαρακτήρας των αιτιών, των διαδικασιών και της εξέλιξης κ.λπ.".

Στο τέλος του άρθρου 4 να προστεθεί η εξής περίπτωση:

"- άμεση υποστήριξη στις βέλτιστες πρωτοβουλίες και προσεγγίσεις για την καταπολέμηση του αποκλεισμού, οι οποίες βασίζονται στις καλύτερες συμπράξεις μεταξύ των διάφορων θεσμικών και κοινωνικών παραγόντων που εργάζονται σε δίκτυο και διαθέτουν τις δυνατότητες να ανοίξουν νέους δρόμους, ιδίως όσον αφορά την παγίωση της ένταξης, την πρόληψη των συνεπειών του αποκλεισμού, και την ανακατανομή των δυνατοτήτων.".

3.8. Στο Άρθρο 5 να προστεθεί νέα παράγραφος με τον αριθ. 3 η οποία θα προβλέπει την ίδρυση μιας αρχής η οποία θα λειτουργεί ως παρατηρητήριο και θα διασφαλίζει τη σύνδεση και τη στήριξη με βάση την πρόταση που διατυπώνεται στο σημείο 2.11.1 της γνωμοδότησης αυτής (βλέπε σημείο 2.8.1).

3.9. Στο άρθρο 6 (Χρηματοδότηση) η ΟΚΕ εμμένει όπως αυξηθεί το προβλεπόμενο ποσό, ιδίως στην περίπτωση που το πρόγραμμα προβλέπει, όπως ζητείται, την ενίσχυση των επιτόπου δραστηριοτήτων, καινοτόμων και συγκεκριμένων προσεγγίσεων.

3.10. Στο άρθρο 7 (Επιτροπή) η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η επιτροπή αυτή πρέπει να είναι μία διαχειριστική επιτροπή: δεν αντιλαμβανόμεθα γιατί θα έπρεπε να ζητείται η συμβουλή της (άρθρο 7, παράγραφος 3, τρίτη περίπτωση) όσον αφορά "το ετήσιο πρόγραμμα εργασίας για την υλοποίηση των ενεργειών του προγράμματος και τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τα κριτήρια επιλογής για οικονομική υποστήριξη". Τα "κριτήρια επιλογής", πολύ ευαίσθητο έργο το οποίο ενέχει πολιτική ερμηνεία του προγράμματος και των στόχων του και το οποίο θα ήταν καλύτερα να ανατεθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Κοινωνική Προστασία με (CEPS) το οποίο θεωρείται, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της Λισσαβώνας, ότι καθορίζει τα κριτήρια και τους στόχους που πρέπει να αναληφθούν για την καταπολέμηση του αποκλεισμού. Εν πάση περιπτώσει, ο πολιτικός ρόλος του CEPS όσον αφορά την υλοποίηση του προγράμματος πρέπει να διασαφηνισθεί στο κείμενο της απόφασης.

3.11. Στην παράγραφο του άρθρου 8 αναφέρεται μία σειρά πολιτικών για τις οποίες η Επιτροπή σε συνεργασία με τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίσει τη γενική συνοχή με το πρόγραμμα για την καταπολέμηση του αποκλεισμού. Η ΟΚΕ τονίζει μεν ότι είναι σύμφωνη, αλλά ζητεί από την Επιτροπή να δώσει και αυτή μία ιδιαίτερη προσοχή και στις άλλες πολιτικές οι οποίες δεν αναφέρονται, ιδίως για την φορολογική, οικονομική, νομισματική, γεωργική πολιτική και για την πολιτική του ανταγωνισμού και της προστασίας των καταναλωτών.

3.12. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της που το πρόγραμμα είναι ανοικτό (άρθρο 9 συμμετοχή των χωρών ΕΖΕΣ/ΕΟΧ, των συνδεδεμένων χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, της Κύπρου, της Μάλτας και της Τουρκίας) ιδίως για τις υποψήφιες χώρες, όμως τονίζει επίσης ότι είναι αναγκαίο να διεξαχθούν διαβουλεύσεις με τις χώρες αυτές και να μελετηθεί σε βάθος μαζί τους η κατάσταση του κοινωνικού αποκλεισμού και των τάσεών του προβλέποντας στις προενταξιακές στρατηγικές να χορηγηθεί στις ενδιαφερόμενες χώρες μία ποικιλία βοηθειών - και οικονομικών - για να καταπολεμήσουν αποτελεσματικά τον αποκλεισμό, κυρίως στηρίζοντας τον εκσυγχρονισμό και την βελτίωση των συστημάτων της κοινωνικής ασφάλισης.

3.13. Όσον αφορά την "παρακολούθηση και αξιολόγηση" (άρθρο 10) η ΟΚΕ διερωτάται μήπως πρέπει να αναμείνει κανείς το τρίτο έτος για να διαθέτει μία πρώτη αξιολόγηση και εκτιμά ότι μία ενδιάμεση έκθεση από τις υπηρεσίες της Επιτροπής, π.χ. δύο χρόνια μετά τη θέση σε ισχύ του προγράμματος θα μπορούσε να βοηθήσει ώστε να εστιασθούν καλύτερα οι πρωτοβουλίες του δευτέρου μέρους της περιόδου που καλύπτει το ίδιο πρόγραμμα. Εξάλλου, η ΟΚΕ προσφέρεται από τώρα να παράσχει κάθε δυνατή υποστήριξη στις εργασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης και αναμένει από την Επιτροπή να ζητήσει τη γνωμοδότησή της για την έκθεση.

Βρυξέλλες, 19 Οκτωβρίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) "Η Ένωση έχει τάξει σήμερα έναν νέο στρατηγικό στόχο για την επόμενη δεκαετία: να γίνει η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης, ανά την υφήλιο ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή" - Συμβούλιο της Λισσαβώνας. Συμπεράσματα της Προεδρίας, σημείο 5). "Είναι απαράδεκτο να ζουν σήμερα στην ΕΕ τόσα άτομα κάτω από το όριο της φτώχειας και να απειλούνται από κοινωνικό αποκλεισμό" (Συμβούλιο της Λισσαβώνας, Συμπεράσματα της Προεδρίας σημείο 32).

(2) Βλέπε Κοπεγχάγη και Κοπεγχάγη + 5.

(3) Βλέπε ιδιαίτερα τη γνωμοδότηση "Το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη" (εισηγητής ο κ. Burnel) - ΕΕ C 284 του Ιουλίου 1998.

(4) Έκθεση σχετικά με την πρόοδο των εργασιών της ομάδας υψηλού επιπέδου με θέμα την 'Κοινωνική προστασία', Βρυξέλλες 18 Μαΐου 2000, αριθ. 8634/2000.

(5) "Το πρόγραμμα δεν θα συγχρηματοδοτήσει μικρά σχέδια επιτόπου που στοχεύουν στην αντιμετώπιση του κοινωνικού αποκλεισμού σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο και στην άμεση ωφέλεια των αποκλεισμένων" (παρουσίαση του προγράμματος, σ. 5).

(6) Όπως εξάλλου αναφέρει η ανακοίνωση "Να οικοδομήσουμε μία Ευρώπη χωρίς αποκλεισμούς - COM(2000) 79 τελικό".

(7) Συμπεράσματα της Προεδρίας, σημείο 32.

(8) Σε αντίθεση με αυτά που προβλέπονται στο σημείο 3.1 του παραρτήματος.

(9) Επιβάλλεται ιδίως να χρησιμοποιηθεί η εμπειρία των επιτροπών συνέχειας της Κοπεγχάγης.