ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 20.09.1996 
COM(96) 428 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, 
ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 
Αξιολόγηση του πρώτου σταδίου του 
προγράμματος 
TEMPUS 
1990/91 - 1993/94 

Αξιολόγηση του πρώτου σταδίου του προγράμματος TEMPUS 
1990/91 - 1993/94 
1. Σχεδίαση, μέθοδοι και διαδικασίες της έρευνας 
Στις 7 Μαΐου 1990, το Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κήρυξε την έναρξη του 
προγράμματος TEMPUS. Στόχος του προγράμματος ήταν να προωθήσει τη μεταρρύθμιση 
των συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και να ενισχύσει αποτελεσματικά την 
προσαρμογή των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης στις ανάγκες της 
οικονομίας της αγοράς. Η συνεργασία μεταξύ των χωρών εταίρων της ΚΑΕ, των χωρών 
μελών της ΕΕ, καθώς και άλλων χωρίον από την ομάδα των 24 στον τομέα της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, που βασίζεται στην συνεργασία, τη μεταφορά γνώσεα>ν, την 
ενίσχυση για την απόκτηση εξοπλισμού, την ανάπτυξη δομών και προγραμμάτων σπουδών, 
τις ανταλλαγές φοιτητών και εκπαιδευτικού προσωπικού, θα παράσχει τις αναγκαίες 
προϋποθέσεις προκειμένου τα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης να 
ανταποκριθούν στις νέες απαιτήσεις. 
Για να υπάρξει εκτενής αξιολόγηση και ακριβής επισκόπηση, απαιτείται περιγραφή και 
ανάλυση των δραστηριοτήτων του προγράμματος σύμφωνα με τη δομή τους, τη διοικητική 
υποστήριξη και την υλοποίηση τους από τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η 
παρούσα μελέτη εστιάζεται στις ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές: 
Το πλαίσω πολιτικής του προγράμματος TEMPUS: Ποιοι είναι οι γενικοί κανόνες 
του προγράμματος TEMPUS; Ποιοι είναι οι κύριοι φορείς χάραξης της πολιτικής σε 
εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο; Ποιο ρόλο διαδραματίζουν στην πράξη; Πως 
διαμορφώνονται και πως υλοποιούνται οι εθνικές προτεραιότητες των χωρών 
εταίρων της ΚΑΕ; κ.λπ. 
Η διοίκηση του προγράμματος TEMPUS σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο: Ποια 
είναι τα κύρια καθήκοντα του γραφείου TEMPUS της ΕΚ και των εΟνικοιν γραφείων 
TEMPUS στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ; Ποια είναι η ποιότητα και η ποσότητα το>ν 
πληροφοριών σχετικά με θέματα TEMPUS; Ποια είναι η ποιότητα των συμβουλίόν 
και της υποστήριξης που παρέχονται στους αιτούντες; Οργανώνεται διάδοση των 
αποτελεσμάτων; Λειτουργούν ικανοποιητικά οι διαδικασίες για τη διοίκηση του 
TEMPUS; κ.λπ. 
Τα συμμετέχοντα ιδρύματα και ο ρόλος των πανεπιστημίων. Τι είδους ιδρύματα 
συμμετέχουν στο TEMPUS; Σε ποιες χώρες ευρίσκονται τα ιδρύματα αυτά; Ποιο ρόλο 
διαδραματίζουν τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών εταίρων της 
ΚΑΕ ανάλογα με το μέγεθος και το είδος τους κατά τη συμμετοχή τους στο TEMPUS; 
Ποιος είναι ο ρόλος του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης για την προώθηση δραστηριοτήτων TEMPUS; Τι είδους υποστήριξη 
παρέχεται στα Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια TEMPUS εκ μέρους των ιδρυμάτων; κ.λπ. 
Οι χρηματοδοτικές συνθήκες των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων (ΚΕΣ) TEMPUS: 
Ποιο ποσοστό του προϋπολογισμούΤΕΜΡυ8 δαπανάται για ΚΕΣ; Πως αξιολογούν 
οι εταίροι των ΚΕΣ το συνολικό προϋπολογισμό; Ποια είναι τα κύρια 
χρηματοδοτικά προβλήματα που αντιμετώπισαν οι εταίροι ΚΕΣ και το κεντρικό 
επίπεδο των ιδρυμάτων; κ.λπ. 
1 
Η συνεργασία στο πλαίσιο ηον ΚΕΣ: Ποιο ρόλο διαδραματίζουν οι εταίροι από 
δυτικές χώρε- και χώρες ΚΑΕ κατά την κατάρτιση των ΚΕΣ; Τι είδους 
προηγούμενεςεπαΜ Lς είχαν αναπτύξει μεταξύ τους οι εταίροι των ΚΕΣ; Ποιοι είναι 
οι λύγοι για τη συμμετοχή σε ΚΕΣ; Πόσοι εταίροι συμμετέχουν σε ΚΕΣ; Σε 
ποια(ες) γλώσσα(ες) επικοινωνούν οι εταίροι; Από ποιον λαμβάνουν πληροφορίες 
οι εταίροι σχετικά με το πρόγραμμα TEMPUS; κ.λπ. 
Η διοίκηση των ΚΕΣ: Σε ποιες χώρες ευρίσκονται οι υπηρεσίες διαχείρισης των 
ΚΕΣ, ο συντονιστής και ο ανάδοχος; Πόσες ώρες εβδομαδιαίως αφιερώνουν οι 
εταίροι σε διοικητικές εργασίες που σχετίζονται με το TEMPUS; Τι είδους 
πληροφορίες σχετικά με τη συνολική διοίκηση των ΚΕΣ διατίθενται στους εταίρους; 
Ποιες ήταν οι προϋποθέσεις χορήγησης των ενισχύσεων των ΚΕΣ; κ.λπ. 
Οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες: Τι είδους εκπαιδευτικές δραστηριότητες (π.χ. 
μέτρα συνεργασίας στον τομέα της διδασκαλίας και της εκπαίδευσης, ανάπτυξη 
δομών, κινητικότητα προσωπικού και φοιτητών) υλοποιούνται στο πλαίσιο των 
ΚΕΣ; Ποιοι είναι οι στόχοι των επιμέρους δραστηριοτήτων; Σε ποιους θεματικούς 
τομείς επικεντρώνονται τα ΚΕΣ; Ποιοι είναι τα κύρια εμπόδια που πρέπει να 
αντιμετωπιστούν; κ.λπ. 
Αποτελέσματα και επιδράσεις του TEMPUS: Σε ποιο βαθμό υλοποιούνται οι στόχοι 
των ΚΕΣ του TEMPUS; Πως αξιολογούν οι εταίροι των ΚΕΣ τις επιδράσεις επι του 
τμήματος/ιδρύματος στόχου; Διαπιστώνονται συνέργειες μεταξύ των διαφόρων 
εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων; Αναπτύσσονται δευτερογενείςδραστηριότητες από 
τις δραστηριότητες των ΚΕΣ; Συνεχίζουν οι εταίροι των ΚΕΣ τη συνεργασία τους 
μετά τη λήξη της υποστήριξης προς τα ΚΕΣ στο πλαίσιο του TEMPUS; κ.λπ. 
Προκειμένου να καλυφθεί η μεγάλη κλίμακα θεμάτων που σχετίζονται με τους κύριους 
στόχους της αξιολόγησης και να εξασφαλιστεί το κύρος και η αντιπροσωπευτικότητα των 
αποτελεσμάτων, πραγματοποιήθηκαν δύο διαφορετικές μελέτες. Επιπλέον, αναλύθηκαν εκ 
νέου τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία, πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις με τους κύριους 
φορείς για το TEMPUS σε όλες τις χώρες εταίρους από την ΚΑΕ και εξετάστηκε ευρύ 
q)άσμα επίσημων εγγράφων και γραπτού υλικού. Η μελέτη αξιολόγησης βασίζεται στις εξής 
προσεγγίσεις: 
Μελέτες: Αρχικά, με τη βοήθεια τυποποιημένων γραπτών ερωτηματολογίων, 
ζητήθηκε από όλους τους συμμετέχοντες (συντονιστές, αναδόχους και εταίρους) 
των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων TEMPUS να παρουσιάσουν τις εμπειρίες και τις 
εκτιμήσεις τους. Στη συνέχεια, στάλθηκε σε όλα τα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που συμμετέχουν 
στο TEMPUS ερωτηματολόγιο που αφορούσε κυρίως τα αποτελέσματα του 
προγράμματος TEMPUS για την αναδιάρθρωση και την ανάπτυξη των ιδρυμάτων. 
Συνεντεύξεις: Προκειμένου να γίνουν γνωστές οι υπερκείμενες του επιπέδου των 
πανεπιστημίων διοικητικές δομές και οι διαδικασίες λήψης των αποφάσεων, 
πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις στις χώρες εταίρους από την Κεντρική και την 
Ανατολική Ευρώπη με τους υπευθύνους για τα προγράμματα TEMPUS και Phare των 
υπουργείων, τους εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τους διευθυντές 
των εθνικών γραφείων TEMPUS. Πραγματοποιήθηκαν επίσης συνεντεύξεις με τους 
κύριους φορείς σε επιλεγμένα ιδρύματα και τμήματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που 
συμμετέχουν στο TEMPUS. Επίσης, ζητήθηκε από τους φοιτητές και τα μέλη του 
προσωπικού που συμμετείχαν σε προγράμματα κινητικότητας να εκθέσουν τις 
εμπειρίες τους. 
Λ νάλ υση των βάσεων δεδομένων: Μ ελετήθηκαν κατά τον πληρέστερο δυνατό τρόπο 
οι βάσεις δεδομένων του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης του 
Τορίνο, προκειμένου να αντληθούν βασικά ποσοτικά στοιχεία σχετικά με τα 
διάφορα ιδρύματα και τα μέτρα TEMPUS. 
Δευτερογενής στατιστική ανάλυση: Για την επικύρωση των ερευνητικών 
αποτελεσμάτων, καθώς και για την άντληση των αναγκαίων προηγούμενων 
πληροφοριώνσχετικά με το πρύγραμμαΤΕΜΡυ8, αναλύθηκαν τα υπάρχοντα έγγραφα 
και το έντυπο υλικό (κατευθυντήριες γραμμές, ετήσιες εκθέσεις μελέτες χωρών, 
μελέτες αξιολόγησης, κ.λπ.). 
2. Βασικές πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα TEMPUS 
Ύστερα από τις πολιτικές αλλαγές του 1989 στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής 
Ευρώπης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε ένα συνολικό πρόγραμμα παροχής 
χρηματοδοτικής υποστήριξης και εμπειρογνωσίας, προκειμένου να βοηθηθούν οι χώρες της 
Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για την αναδιάθρωση των οικονομικών και πολιτικών 
συστημάτων τους. Έτσι, το Δεκέμβριο του 1989 άρχισε η εφαρμογή του προγράμματος 
Phare, το οποίο παρείχε πλαίσιο κοινοτικών ενισχύσεων για την υποστήριξη της 
οικονομικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Τα 
μέτρα Phare άρχισαν να εφαρμόζονται το 1990. 
Τον Ιανουάριο του 1990, η Επιτροπή υπέβαλε δύο προτάσεις προς το Συμβούλιο και το 
Κοινοβούλιο που αφορούσαν το σχέδιο TEMPUS και την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος 
Επαγγελματικής Εκπαίδευσης. 
Οι (ϊτόχοι του TEMPUS (βασίζονται στους στόχους του προγράμματος Phare. Οι κύριοι 
στόχοι του TEMPUS Ι είναι οι εξής: 
διευκόλυνση του συντονισμού της βοήθειας προς τις επιλέξιμες χώρες στον τομέα 
των ανταλλαγών και της κινητικότητας, ιδαίτερα για τους σπουδαστές της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και το διδακτικό προσωπικό, ανεξάρτητα από το αν τη 
βοήθεια αυτή χορηγεί η Κοινότητα, τα κράτη μέλη της ή οι τρίτες χώρες της ομάδας 
των 24· 
συμβολή στη βελτίωση της κατάρτισης στις επιλέξιμες χώρες και ενθάρρυνση της 
συνεργασίας τους με εταίρους από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, λαμβανομένης 
υπόψη της ανάγκης να διασφαλιστεί η ευρύτερη δυνατή συμμετοχή όλων των 
περιοχών της Κοινότητας στις δράσεις αυτές· 
αύξηση των δυνατοτήτων διδασκαλίας και εκμάθησης στις επιλέξιμες χώρες των 
γλωσσών που χρησιμοποιούνται στην Κοινότητα και οι οποίες καλύπτονται από το 
πρόγραμμα LINGUA και αντιστρόφως· 
διευκόλυνση των σπουδαστών από τις επιλέξιμες χώρες της ΚΑΕ να φοιτήσουν για 
συγκεκριμένο διάστημα σε πανεπιστημιακό ίδρυμα ή να αποσχοληθούν σε 
βιομηχανία κράτους μέλους, διασφαλίζοντας παράλληλα την ισότητα ευκαιριών των 
δύο φύλων όσον αφορά τη συμμετοχή στην κινητικότητα αυτή· 
διευκόλυνση των σπουδαστών από την Κοινότητα να διανύσουν περίοδο παρόμοιου 
τύπου σπουδόν ή απασχόλησης σε επιλέξιμη χώρα· 
αύξηση των ανταλλαγών και της κινητικότητας του διδακτικού προσωπικού και των 
εκπαιδευτών στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας. 
To TEMPUS χρηματοδοτείται από τις χώρες της ΚΑΕ με τις πιστώσεις που λαμβάνουν στο 
πλαίσιο του προγράμματος Phare. Ο προϋπολογισμός του Phare για κάθε χώρα εταίρο από 
την ΚΑΕ καθορίζεται ετησίως από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με βάση συγκεκριμένα 
κριτήρια και ύστερα από διαβουλεύσεις με τις εθνικές αρχές των χωρών εταίρων. Οι 
εθνικές αρχές καθορίζουν τον τρόπο κατανομής των ποσών στο πλαίσιο του εθνικού αυτού 
προϋπολογισμού με βάση εθνικά ενδεικτικά προγράμματα που καταρτίζονται σύμφωνα με 
το πλαίσιο στόχων του προγράμματος Phare. Οι εθνικές αρχές, μετά από διαβουλεύσεις 
με την Επιτροπή, διαθέτουν, σε ετήσια βάση, ποσοστό του προϋπολογισμού Phare για το 
πρόγραμμα TEMPUS. Οι εθνικές αρχές των χο>ρών εταίρων από την ΚΑΕ που συμμετέχουν 
στη διαδικασία αυτή είναι τα Υπουργεία Παιδείας, οι εθνικοί συντονιστικές Phare, άλλα 
υπουργεία που συμμετέχουν σε δραστηριότητες του Phare και, κατά κανόνα, το Συμβούλιο 
των Υπουργών που αποφασίζει σχετικά με την τελική μορφή των προτεινόμενων 
επιχορηγήσεων. 
Η διαχείριση του προγράμματος TEMPUS είναι μία αποκεντρωμένη δραστηριότητα στην 
οποία συμμετέχουν βασικοί παράγοντες σε διάφορα επίπεδα. Ο γενικός συντονισμός του 
προγράμματοςΤΕΜΡυ8 ανατέθηκε στην Task Force της Ευρωπαϊκής Επιτροπής "Ανθρώπινο 
Δυναμικό, Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Νεολαία", η οποία έχει πλέον μετονομαστεί σε 
Γενική Διεύθυνση XXII (ΓΔ XXII). Έχει αναπτυχθεί στενή συνεργασία όσον αφορά το 
πρόγραμμα TEMPUS μεταξύ της Task Force/ΓΔ XXII και της υπηρεσίας της ΓΔ Ι που είναι 
υπεύθυνη για την εκτέλεση του προγράμματος Phare. 
Στο επίπεδο της Κοινότητας, η εκτέλεση του προγράμματος TEMPUS και η λήψη των 
σχετικών αποφάσεων έχει ανατεθεί στην επιτροπή TEMPUS η οποία αποτελείται από δύο 
εκπροσώπους κάθε κράτους μέλους και της οποίας προεδρεύει ο εκπρόσωπος της 
Επιτροπής. Η επιτροπή TEMPUS επικουρεί επίσης την Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατυπώνοντας 
τη γνώμη της και εγκρίνοντας τις γενικές κατευθύνσεις που διέπουν το TEMPUS, 
συμπεριλαμβανομένωντων γενικών κατευθύνσεων της χρηματοδότησης, όλων των θεμάτων 
γενικής ισορροπίας από άποψη γεωγραφικής κατανομής και περιεχομένου των 
δραστηριοτήτων TEMPUS, καθώς και των ρυθμίσεων για την παρακολούθηση και την 
αξιολόγηση του προγράμματος. Η τεχνική υποστήριξη για τη διαχείριση του προγράμματος 
ανατέθηκε στο γραφείο TEMPUS της ΕΚ που είχε την έδρα του στις Βρυξέλλες. Μετά το 
1995, την παροχή τεχνικής υποστήριξης στο πρόγραμμα ανέλαβε ειδικό τμήμα του 
Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης του Τορίνο. 
Σε κάθε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δημιουργήθηκε Εθνικό Σημείο Επαφής που 
παρέχει πληροφορίες και συμβουλές βοηθώντας όλα τα ιδρύματα και τους οργανισμούς που 
ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα TEMPUS. Σε κάθε χώρα εταίρο της ΚΑΕ 
ιδρύθηκε Εθνικό Γραφείο TEMPUS που είναι αρμά%ο για τη διαχείριση του TEMPUS στη χώρα 
αυτή και για την παροχή όλων των αναγκαίων υπηρεσιών υποστήριξης προς τα 
συμμετέχοντα ιδρύματα. 
Το πρόγραμμα TEMPUS αποτελείται από τρεις δράσεις, κάθε μία από τις οποίες καλύπτει 
ορισμένες δραστηριότητες. Η δράση 1 παρέχει υποστήριξη προς τα Κοινά Ευρωπαϊκά 
Σχέδια (ΚΕΣ), η δράση 2 παρέχει υποστήριξη για ενισχύσεις κινητικότητας και η δράση 
3 παρέχει υποστήριξη για συμπληρωματικές δράσεις ή μέτρα. 
Τα Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια (ΚΕΣ), που καλύπτουν το 90% περίπου του συνολικού 
προϋπολογισμού του TEMPUS, αποτελούνται από κοινοπραξίες με τη συμμετοχή ενός 
τουλάχιστον ιδρύματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από χώρα εταίρο της ΚΑΕ και 
οργανισμών εταίρων από δύο τουλάχιστον κράτη μέλη της Κοινότητας, εκ των οποίων ο 
ένας πρέπει να είναι ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι ενισχύσεις προς τα ΚΕΣ έχουν 
ως στόχο να προωθήσουν την ανάπτυξη και τη μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
στις χώρες της ΚΑΕ και να ενθαρρύνουν τη συνεργασία μεταξύ των ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών της ΚΑΕ και των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, των επιχειρήσεων και άλλων οργανιχμών των κρατών μελών της ΕΕ. Στις 
κοινοπραξίες των ΚΕΣ μπορούν επίσης να συμμετέχουν ως εταίροι ιδρύματα, οργανισμοί 
και επιχειρήσεις από τις χώρες της ομάδας των 24. Οι βασικοί τομείς ανάπτυξης των 
δραστηριοτήτων είναι 4: διαρθρωτική ανάπτυξη, εκπαιδευτικές δραστηριότητες 
συνεργασίας, ανταλλαγές προσωπικού και σπουδαστών. 
Οι ενισχύσεις κινητικότητας προορίζονται για την ενίσχυση της κινητικότητας μελών του 
προσωπικού πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, καθώς και σπουδαστών προς αμφότερες τις 
κατευθύνσεις. Κατά το δεύτερο έτος του TEMPUS Ι, οι ατομικές επιχορηγήσεις 
κινητικότητας για σπουδαστές διακόπηκαν. Έκτοτε, οι ενισχύσεις για την κινητικότητα 
των σπουδαστών παρέχονται μόνο στο πλαίσιο των ΚΕΣ. 
Τα συμπληρωματικά μέτρα στο πλαίσιο του TEMPUS Ι παρέχουν υποστήριξη για τέσσερις 
και, κατά το τελευταίο έτος του TEMPUS Ι, για πέντε ομάδες δραστηριοτήτων. Τα σχέδια 
συμπληρωματικών μέτρων στις τρεις πρώτες ομάδες αφορούν δραστηριότητες ενημέρωσης, 
δημοσίευσης και έρευνας σχετικά με θέματα TEMPUS, καθώς και την ένταξη ενώσεων από 
την ΚΑΕ σε αντίστοιχες ευρωπαϊκές. Η τέταρτη ομάδα αποτελείται από σχέδια ανταλλαγής 
νέων, ενώ τα σχέδια της πέμπτης ομάδας, που συγκροτήθηκε το 1993/94, υλοποιούνται 
στο πλαίσιο Κοινών Ευρωπαϊκών Δικτύων. 
Οι ομάδες των επιλέξιμων χωρών για συμμετοχή στο πρόγραμμα TEMPUS/Phare είναι τρεις: 
οι ένδεκα χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης που ενισχύονται στο 
πλαίσιο του Phare, 
τα δώδεκα, κατά τη θέσπιση του προγράμματος, και σήμερα δεκαπέντε κράτη μέλη 
της Ε Ε, 
και οι υπόλοιπες χώρες της ομάδας των 24 που δεν είναι μέλη της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης, δηλαδή η Αυστραλία, ο Καναδάς, η Ισλανδία, η Ιαπωνία, το 
Αιχτενστάιν, η Νέα Ζηλανδία, η Νορβηγία, η Ελβετία, η Τουρκία και οι ΗΠΑ. 
Οι ομάδες των ιδρυμάτων ή οργανισμών που μπορούν να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα 
TEMPUS/Phare είναι τρεις: 
"πανεπιστήμια": εγκεκριμένα πανεπιστήμια και άλλα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης, καθώς και κοινοπραξίες ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπως 
είναι τα διαπανεπιστημιακά προγράμματα συνεργασίας του ERASMUS ή οι 
συνεργασίες πανεπιστημίων - επιχειρήσεων για την κατάρτιση στο πλαίσιο του 
COMETT. 
επιχειρήσεις: επιχειρήσεις ή εταιρείες υπό την αυστηρή έννοια. 
οργανισμοί: άλλα είδη οργανισμών, όπως επαγγελματικές ή επιστημονικές 
οργανώσεις, κλαδικές ομοσπονδίες, εργατικά συνδικάτα, οργανώσεις εργοδοτών, 
εμπορικά επιμελητήρια, κ.λπ. 
Από την έναρξη του προγράμματος TEMPUS δόθηκε προτεραιότητα σε αιτήσεις σχεδίων 
που προέβλεπαν την ανάπτυξη δραστηριοτήτων στους αποκαλούμενους τομείς 
προτεραιότητας που καθορίζονται από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρ(όπης. 
Οι τομείς προτεραιότητας έπρεπε να συνδέονται στενά με τις προτεραιότητες του 
προγράμματος Phare και στη συνέχεια να μεταφραστούν σε τομείς και κλάδους 
πανεπιστημιακών σπουδών. Με την πάροδο του χρόνου, η διαδικασία καθορισμού των 
προτεραιοτήτων αυτών έγινε ολοένα περισσότερο περίπλοκη, καθόσον περιλάμβανε 
διαδικασία δαβούλευσης με αριθμό επιτελών από της χώρες εταίρους της ΚΑΕ, καθώς και 
από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Επιπροσθέτως, οι ίδιες οι προτεραιότητες αυτές 
διατυπώνονταν με ολοένα περισσότερες λεπτομέρειες και αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη 
σημασία για την επιλογή των αιτήσεων. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, οι 
προτεραιότητες έγιναν περισσότερο λεπτομερείς και σαφείς και διατυπώθηκαν ως μείγμα 
διαρθρωτικών και θεματικών προτεραιοτήτων. 
Η επιλογή των αιτήσεων για ΚΕΣ πραγματοποιείται στο πλαίσιο διαδικασίας συναπόφασης 
με τη συμμετοχή της Επιτροπής και των χωρών εταίρων της ΚΑΕ σε διάφορα στάδια. 
Κατά κανόνα, οι αιτήσεις για ΚΕΣ αξιολογούνται σε τέσσερα διαφορετικά στάδια. Η 
τεχνική αξιολόγηση αφορά την ορθότητα και την πληρότητα όλων των εντύπων και 
ελέγχεται κατά πόσον έχουν υποβληθεί όλες οι επιστολές εκδήλωσης ενδιαφέροντος. Η 
αρχική διαβάθμιση ποιότητας αποτελεί τον πρώτο έλεγχο της συνέπειας και του 
ακαδημαϊκού επιπέδου των προτεινόμενων ενεργειών, καθώς και της κατανομής των 
καθηκόντων, του επιπέδου συνεργασίας μεταξύ των εταίρων και της διαχείρισης του 
προτεινόμενου σχεδίου. Κατά το τρίτο στάδιο της αξιολόγησης, εξετάζεται από 
ακαδημαϊκούς εμπειρογνώμονες η αντιστοιχία των προτάσεων με τις εθνικές ανάγκες και 
η ακαδημαϊκή τους ποιότητα. Κατά την τελευταία αξιολόγηση εξετάζεται η αντιστοιχία των 
αιτήσεων με τους γενικούς στόχους των προγραμμάτων TEMPUS και Phare, καθώς και με 
τις εθνικές πολιτικές για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Στο στάδιο αυτό συμμετέχουν τα 
εθνικά γραφεία TEMPUS, οι αρμόδοι του Phare, καθώς και οι υπουργοί Παιδείας των 
χωρών ΚΑΕ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. 
Η επιλογή των αιτήσεων για ατομικές επιχορηγήσειςκινητικότητας πραγματοποιείται επίσης 
σε διάφορα στάδια, πλην όμως η διαδικασία είναι λιγότερο περίπλοκη. Τα εθνικά γραφεία 
TEMPUS λαμβάνουν και αξιολογούν τις αιτήσεις που υποβάλλουν μέλη του ακαδημαϊκού 
προσωπικού της χώρας τους, ενώ το γραφείο TEMPUS της ΕΚ λαμβάνει και αξιολογεί τις 
αιτήσεις των μελών του ακαδημαϊκού προσωπικού των κρατών μελών της ΕΕ. Το γραφείο 
TEMPUS της ΕΚ συντονίζει στη συνέχεια την υποβολή όλων των αιτήσεων για επιχορήγηση 
κινητικότητας προς την Επιτροπή για έγκριση των αιτήσεων εκείνων που προτείνονται για 
υποστήριξη. Αφού η Επιτροπή εγκρίνει την επιλογή των προτάσεων, το γραφείο TEMPUS 
της ΕΚ συντάσσει τα συμβόλαια. Τα συμβόλαια του ακαδημαϊκού προσωπικού από χώρες 
της Κοινότητας στέλνονται στα εθνικά γραφεία TEMPUS. 
3. Η ποσοτική και διαρθρωτική εξέλιξη των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων 
Κατά τα τρία πρώτα έτη του TEMPUS, ο αριθμός των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων, των 
συμμετεχόντων οργανισμών και των εταίρων παρουσίασε σταθερή αύξηρη. Κατά το τέταρτο 
έτος όμως διατέθηκαν επιχορηγήσεις για λίγες μόνο νέες δραστηριότητες. Συνολικά, 
ενισχύθηκαν 749 Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια. Στα ΚΕΣ του TEMPUS Ι συμμετείχαν περίπου 
6.150 εταίροι από 2.200 οργανισμούς. 
Στα ΚΕΣ συμμετείχαν κατά μέσο όρο 8 εταίροι. Δύο έως τρεις εταίροι προέρχονταν από 
χώρες της ΚΑΕ, ενώ η πλειονότητα προερχόταν από δυτικές χώρες. Το 80% των εταίρων 
αντιπροσώπευαν ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, το 8% επιχειρήσεις και το 12% 
άλλους οργανισμούς. 
Το ποσοστό των ΚΕΣ στα οποία συμμετείχαν εταίροι από επιχειρήσεις παρέμεινε κατά βάση 
σταθερό με την πάροδο του χρόνου (περίπου το ένα τέταρτο). Ωστόσο, το ποσοστό των 
ΚΕΣ στα οποία συμμετείχαν μόνο ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αυξήθηκε από 44% 
κατά το πρώτο έτος του TEMPUS σε 62% κατά την περίοδο 1993/94. Το ποσοστό των ΚΕΣ 
όπου συμμετείχαν άλλοι οργανισμοί μειώθηκε από 48% σε 28%. 
Τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης συμμετείχαν, κατά μέσο όρο, σε τέσσερα Κοινά 
Ευρωπαϊκά Σχέδια. Αντίθετα, η ιτυμμετοχή σε περισσότερα από ένα ΚΕΣ αποτελούσε 
μάλλον εξαίρεση στην περίπτωση των επιχειρήσεων και των άλλων οργανισμών. 
Σε λίγο πάνω από το ένα τρίτο των ΚΕΣ συμμετείχαν μία χώρα ΚΑΕ και δύο δυτικές 
χώρες, δηλαδή η ελάχιστη σύνθεση που απαιτείται για παροχή ενίσχυσης στο πλαίσιο του 
TEMPUS. Μία χώρα ΚΑΕ και τρεις ή περισσότερες χώρες από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή 
άλλες χώρες της ομάδας των 24 συμμετείχαν στο 42% των ΚΕΣ (βλ. πίνακα 3.1.). Το ένα 
πέμπτο περίπου των ΚΕΣ περιλάμβαναν οργανισμούς από δύο ή περισσότερες χώρες ΚΑΕ. 
Το ποσοστό των ΚΕΣ στις οποίες συμμετέχουν πολλές χώρες ΚΑΕψαν υψηλότερο (37%) 
το 1990/91, στη συνέχεια όμως παρουσίασε συνεχή μείωση και έπεσε στο 8% μεταξύ των 
νέων εταίρων κατά την περίοδο 1993/94. 
Πίνακας 3.1 
Σύνθεση των χωρών των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων TEMPUS ανά έτος έναρξης (% των 
ΚΕΣ*) 
Έτος έναρξης Σύνολο 
1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 
1 Χ ΚΑΕ και 2 κράτη 
μέλη ΕΕ 32 
1 ΧΚΑΕ και τρία ή 
περισσότερα κράτη 
ΕΕ ή άλλα δυτικά κράτη 32 
Περισσότερες ΧΚΑΕ 36 36 
44 
20 43 
42 
15 23 
69 37 
42 
21 
Σύνολο 
(ν) 100 
152 100 
318 100 
240 100 
39 100 
749 
•Σύνθεση των ΚΕΣ κατά το προπό έτος της ενίσχ\ισης TEMPUS. Δεν περιλαμβάνονται τυχόν αλλαγές στη οι')νθεση 
κατά τη διάρκεια του δεύτεροι) ή τρίτου έτους υλοποίησης του ΚΕΣ. 
Πηγή: Βάση δεδομένων του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επαγγελματικής Εκπαίδευσης 
Σε απόλυτους αριθμούς, // Πολωνία, η Ουγγαρία και η πρώην Τσεχοσλοβακία ήταν τα 
κράτη, από την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη που εκπροσωπήθηκαν συχνότερα σε 
Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια, ενώ τα κράτη της Βαλτικής και η Αλβανία συμμετείχαν το 
καθένα στο 2% μόνο των ΚΕΣ. 
Μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ, το Ηνωμένο Βασίλειο συμμετείχε συχνότερα σε Κοινά 
Ευρωπαϊκά Σχέδια TEMPUS (62%). Η Γερμανία συμμετείχε στο 47% και η Γαλλία στο 41% 
των ΚΕΣ. Οι κάτω χώρες (31%) είχαν επίσης ισχυρή συμμετοχή. Κάθε χώρα της ομάδας 
των 24 που δεν είναι μέλος της ΕΕ και δεν έλαβε ενίσχυση TEMPUS για τις ενέργειες της 
συμμετείχε σε λιγότερο από 5% των ΚΕΣ (βλ. πίνακα 3.2.). 
Συνολικά, περίπου το ένα τέταρτο των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων TEMPUS 
συντονίστηκαν από εταίρους από τις χώρες ΚΑΕ. Το ποσοστό αυξήθηκε από 28% των ΚΕΣ 
κατά την έναρξη του δεύτερουέτους του TEMPUS, σε 32% κατά το τρίτο έτος και σε 52% κατά 
το τέταρτο έτος. Οι εταίροι από την Ουγγαρία (6%), την Ρουμανία (5%) και την Πολωνία 
(4%) ήταν συχνότερα συντονιστές ΚΕΣ παρά οι εταίροι από τις άλλες χώρες ΚΑΕ. Οι 
εταίροι από την Κεντρική ή την Ανατολική Ευρώπη μόνο σε λίγες περιπτώσεις (4%) 
ανέλαβαν ρόλο "αναδόχου". 
Οι εταίροι από το Ηνωμένο Βασίλειο είχαν σαφή αριθμητική υπεροχή (υς συντονιστές και/ή 
ανάδοχοι. Πολλοί άλλοι συντονιστές και ανάδοχοι προέρχονταν από τη Γαλλία, τη 
Γερμανία και τις Κάτω Χώρες, ενώ το ποσοστό ανάληψης καθηκόντων διαχείρισης 
ανταποκρίνονταν, σε γενικές γραμμές, στο ποσοστό συμμετοχής κάθε κράτους μέλους της 
ΕΕ. 
Δύο θεματικοί τομείς ενισχύθηκαν ιδιαίτερα από Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια κατά τη 
διάρκεια του πρώτου σταδίου του TEMPUS: ο τομέας των μηχανολογικών/εφαρμοσμένων 
επιστημών(20%) και της διαχείρισης/'διοίκησηςεπιχειρήσεων'(18%). Αναμφίβολα, οι δύο 
αυτοί τομείς θεωρήθηκαν ως οι σημαντικότεροι για την οικονομική εξέλιξη των χωρών 
ΚΑΕ. Όλοι οι άλλοι θεματικοί τομείς εκπροσωπήθηκαν σε ποσοστό μικρότερο του 10%: 
κοινωνικές επιστήμες (9%), επιστήμες πληροφορικής (8%), ιατρικές επιστήμες και 
προστασία του περιβάλλοντος (από 7%), ενώ μικρότερο ήταν το ενδιαφέρον για τις 
ανθρωπιστικές επιστήμες, τις τέχνες και το σχέδιο, την αρχιτεκτονική/πολεοδομία και τις 
νομικές επιστήμες (από 1 έως 2%). (Βλέπετε πίνακα 3.3) 
Πίνακας 3.2 
Αριθμός των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων TEMPUS, εταίροι και οργανισμοί 
1990/91 - 1993/94 ανά χώρα ΚΑΕ και δυτική χώρα (απόλυτος αριθμός και 
ποσοστό*) 
Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια 
Αριθμός % Εταίροι 
Αριθμός % Οργανισμοί 
Αριθμός % 
ALB 
BG 
CZ 
CS1) 
GDR1) 
ΕΕ 
Η 
LT 
LV 
PL 
RO 
SK 
SLO 
YU1) 
Β 
1) 
DK 
Ε 
F 
GR 
Ι 
IRL 
L 
NL 
Ρ 
UK 
AT 
AUS 
CDN 
Cil 
FI 
J 
Ν 
SE 
TR 
USA 14 
89 
81 
170 
12 
18 
211 
18 
20 
258 
109 
46 
44 
71 
203 
349 
97 
168 
304 
117 
85 
219 
2 
231 
81 
467 
34 
4 
7 
11 
36 
3 
14 
32 
3 
29 1,9 
11,9 
10,8 
22,7 
1,6 
2,4 
28,2 
2,4 
2,2 
34,4 
14,6 
6,1 
5,9 
9,5 
27,1 
46,6 
13,0 
22,4 
40,6 
15,6 
11,3 
29,2 
0,3 
30,8 
10,8 
62,3 
4,5 
0,5 
0,9 
1,5 
4,8 
0,4 
1,9 
4,3 
0,1 
3,9 16 
177 
168 
143 
19 
24 
512 
27 
32 
514 
209 
62 
68 
62 
317 
634 
148 
236 
668 
164 
379 
98 
2 
366 
101 
798 
4 
4 
7 
12 
38 
4 
16 
36 
3 
35 0,3 
2,9 
2,7 
2,3 
0,3 
0,4 
8,3 
0,4 
0,5 
8,4 
3,4 
1,0 
1,1 
1,0 
5,2 
10,3 
2,4 
3,8 
10,9 
2,7 
6,2 
1,6 
0,0 
6,0 
1,6 
13,0 
0,1 
0,1 
0,1 
0,2 
0,6 
0,1 
0,3 
0,6 
0,0 
0,6 4 
60 
56 
39 
10 
9 
130 
13 
12 
163 
77 
22 
24 
27 
100 
228 
64 
74 
354 
60 
131 
24 
2 
105 
34 
243 
21 
2 
5 
8 
16 
2 
8 
16 
3 
30 0,2 
2,9 
2,6 
1,8 
0,5 
0,4 
6,0 
0,6 
0,6 
7,5 
3,5 
1,0 
U 
1,1 
4,6 
10,5 
2,9 
3,4 
16,3 
2,8 
6,0 
1,1 
0,1 
4,8 
1,6 
11,2 
1,0 
0,1 
0,2 
0,3 
0,7 
0,1 
0,4 
0,7 
0,1 
1,4 
Σύνολο 749 100,0 6146 100,0 2171 100,0 
* Το σύνολο των εταίρων και των οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δεν συμμετείχαν σε 
όλη την περίοόο 
9 
Πηγή: Βάση δεδομένων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Επαγγελματικής Εκπαίδευσης 
Πίνακας 3.3 
Θεματικός τομέας των Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων TEMPUS, ανά έτος έναρξης 
(ποσοστό επί των ΚΕΣ) 
Έτος έναρξης Σύνολο 
1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 
Αγροτικές επιστήμες/επιχειρήσεις 
Ανθρωπιστικές/φιλολογικές επιστήμες 
Κοινωνικές επιστήμες 
Διαχείριση και επιχειρήσεις 
Φυσικές επιστήμες και μαθηματικά 
Ιατρικές επιστήμες 
Μηχανολογικές και εφαρμοσμένες 
επιστήμες 
Επιστήμες υπολογιστών 
Προστασία περιβάλλοντος 
Αρχιτεκτονική, πολεοδομία, 
χωροταξία 
Τέχνες και σχέδιο 
Γλ(οσσικές επιστήμες 
Κατάρτιση διδακτικού προσωπικού 
Νομικά 
Αλλα θέματα 4 
1 
7 
24 
7 
6 
18 6 
2 
9 
17 
6 
7 
23 
8 
5 
2 
2 
7 
3 
2 
2 6 
1 
10 
16 
6 
9 
19 
8 15 
3 
8 
13 
10 
10 
13 
10 
3 
3 
0 
3 
8 
0 
3 6 
1 
9 
18 
6 
7 
20 
8 
7 
2 
1 
6 
4 
2 
3 
Σύνολο 
(ν) 100 100 100 
(152) (318) (238) 100 100 
(39) (747) 
ΙΙηγή: Βάση δεδομένων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Επαγγελματικής Κατάρτισης 
Το ποσοστό των ΚΕΣ που εφαρμόστηκαν στους διάφορους θεματικούς τομείς μεταβλήθηκε 
σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Το ποσοστό των νέων ΚΕΣ στον τομέα της διοίκησης 
επιχειρήσεων μειώθηκε από 24% το 1990/91 σε 13% το 1993/94. Τα ΚΕΣ στον τομέα της 
μηχανολογίαςαυξήθηκαν από 18% κατά το πρώτο έτος του TEMPUS σε 23% κατά το δεύτερο 
έτος και στη συνέχεια μειώθηκαν σε 19% κατά το τρίτο έτος και σε 13% κατά το τέταρτο 
έτος. Αντίθετα, το ποσοστό των ΚΕΣ στους τομείς της γεωργίας, των ιατρικών επιστημών 
και της κατάρτισης διδακτικού προσωπικού παρουσίασε συνεχή άνοδο. 
Τα περισσότερα Κ ΗΣ αιμορούσαν δραστηριότητες σε διάφορους τομείς ενίσχυσης: το 15% 
των ΚΕΣ έλαβαν ενίσχυση TEMPUS και γιοι τους τρεις τομείς (μέτρα συνεργασίας για την 
εκπαίδευση, διαρθρωτική ανάπτυξη των ιδρυμάτων των κρατών ΚΑΕ και κινητικότητα 
σπουδαστών και εκπαιδευτικού προσωπικού), ενώ περισσότερα από τα μισά ΚΕΣ 
αφορούσαν δύο τομείς: 22% για μέτρα συνεργασίας για την εκπαίδευση και για διαρθρωτική 
ανάπτυξη, 22% για μέτρα συνεργασίας για την εκπαίδευση και για την κινητικότητα 
σπουδαστών και εκπαιδευτικού προσωπικού και 7% για διαρθρωτική ανάπτυξη και 
κινητικότητα σπουδαστών και εκπαιδευτικού προσωπικού. Το υπόλοιπο 34% των ΚΕΣ 
10 
έλαβε ενισχύσεις στο πλαίσιο του TEMPUS για δραστηριότητες που αφορούσαν έναν μόνο 
τομέα. 
Οι ενέργειες διέφεραν ανάλογα με το θεματικό τομέα. Τα ΚΕΣ για επιστήμες πληροφορικής 
(68%), μηχανολογία (55%) και φυσικές επιστήμες (48%) αφορούσαν κυρίως τη βελτίωση 
εξοπλισμού, δραστηριότητα που διαδραμάτισε μόνο οριακό ρόλο όσον αφορά την 
κατάρτιση εκπαιδευτικού προσωπικού (13%), τις τέχνες και το σχέδιο (14%), τη διοίκηση 
επιχειρήσεων (16%) και τις κοινωνικές επιστήμες (17%). Όσον αφορά την κινητικότητα 
σπουδαστών και προσωπικού, ενισχύθηκε το σύνολο των ΚΕΣ που αφορούσαν τις τέχνες 
και το σχέδιο και το 79% εκείνων που αφορούσαν γλωσσικές σπουδές, αλλά μόνο το 38% 
εκείνων που αφορούσαν τη νομική επιστήμη. II ανάπτυξη προγραμμάτ<ον σπουδών 
αποτέλεσε την κυριότερη δραστηριότητα στους τομείς της αρχιτεκτονικής (83%) και της 
μηχανολογίας (68%), σε αντίθεση με τον τομέα των τεχνών και του σχεδίου (43%) και της 
κατάρτισης διδακτικού προσωπικού (45%). 
Συνολικά, 16.89J σπουδαστές έλαβαν ενισχύσεις κινητικότητας στο πλαίσιο Κοινών 
Ευρωπαϊκών Σχεδίων. Η συντριπτική πλειονότητα των ενισχύσεων αυτών (87%) 
χορηγήθηκε σε σπουδαστές από την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη προκειμένου να 
πραγματοποιήσουν περίοδο σπουδών σε κράτος μέλος της ΕΕ. To TEMPUS προοριζόταν 
εξαρχής να εξυπηρετήσει κατά κύριο λόγο ανάγκες σπουδαστών από χώρες ΚΑΕ. Ο 
αριθμός των ενισχύσεων κινητικότητας που χορηγήθηκαν σε σπουδαστές αυξήθηκε από 
1.218 το 1990/91 σε 6.408 το 1992/93 και στη συνέχεια μειώθηκε ελαφρά σε 6.166. Η 
Πολωνία και η Ουγγαρία ήταν οι χώρες που έστειλαν τους περισσότερους σπουδαστές στην 
ΕΕ, αλλά επίσης δέχθηκαν το μεγαλύτερο αριθμό σπουδαστών από κράτη μέλη της ΕΕ. 
Οι ενισχύσεις κινητικότητας του TEMPUS για το ακαδημαϊκό και διοικητικό προσωπικό 
αφορούσαν μεγάλο φάσμα δραστηριοτήτων. Συνολικά περίπου 26.000 μέλη του 
προσωπικού έλαβαν ενισχύσεις κατά τη διάρκεια του πρώτου σταδίου του TEMPUS. Σε 
ποσοστό 60% περίπου, επρόκειτο για μέλη προσωπικού που μετέβησαν από χώρες ΚΑΕ σε 
κράτη μέλη της Ε Ε. II κινητικότητα μεταξύ Ανατολής - Δύσης ήταν σημαντικά υψηλότερη 
μεταξύ των μελών του προσωπικού παρά μεταξύ των φοιτητών. Ο αριθμός των ενισχύσεων 
κινητικότητας που χορηγήθηκαν σε μέλη του προσωπικού αυξήθηκε από 1.308 το 1990/91 
σε 9.870 το 1992/93 και στη συνέχεια μειώθηκε ελαφρά σε 9.518 το 1993/94. Μεγαλύτερη 
συμμετοχή στις ανταλλαγές μελών του προσωπικού είχαν η Πολωνία, η Ουγγαρία και η 
Ρουμανία. 
Εξαιτίας του καθεστώτος πλήρους χρηματοδότησης του TEMPUS και των φιλόδοξων και 
δαπανηρών δραστηριοτήτων που υποστηρίχθηκαν, διατέθηκαν κατά μέσο όρο 400.000 ECU 
για Κοινά Ευρωπαϊκά σχέδια εντός περιόδου τριών ετών. Το μέσο ετήσιο ποσό των 
ενισχύσεων αυξήθηκε από 100.000 ECU κατά το πρώτο έτος σε 150.000 ECU κατά το 
δεύτερο και 166.000 ECU κατά το τρίτο έτος εφαρμογής του προγράμματος (βλ. πίνακα 
11 
Πίνακας 3.4 
Μέσο ποσό των ενισχύσεων TEMPUS που διατέθηκαν σε Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια για 
κάθε χρόνο εφαρμογής, ανά έτος έναρξης (ποσά σε ECU) 
Έτος εφαρμογής 1990/91 Έτος έναρξης Σύνολο 
1991/92 1992/93 1993/94 
Πρώτο έτος 
Δεύτερο έτος 
Τρίτο έτος 105,279 
(152) 
158,484 
(134) 
180,169 
(126) 86,042 
(315) 
146,829 
(275) 
159,096 
(242) 122,356 
(237) 
149,906 
(220) 111,072 
(39) 102,874 
(743) 
150,388 
(629) 
166,311 
(368) 
Πηγή: Βάση δεδομένων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Επαγγελματικής Εκπαίδευσης 
* Δεν υπάρχο\ιν πληροφορίες 
Τα ποσά που διατέθηκαν στο πλαίσιο του TEMPUS για διοικητικές δαπάνες των Κοινών 
Ευρωπαϊκών Σχεδίων αυξήθηκαν ελαφρά, κατά μέσο όρο, από 44.000 ECU περίπου κατά 
το πρώτο έτος εφαρμογής σε 50.000 ECU περίπου κατά το τρίτο έτος, ενώ σε σχέση με το 
συνολικό ετήσιο προϋπολογισμό μειώθηκαν από 48% σε 35%. 
Τα ποσά που διατέθηκαν στο πλαίσιο του TEMPUS για την προμήθεια εξοπλισμού 
παρέμειναν μάλλον σταθερά κατά τη διάρκεια των ετών εφαρμογής των Κοινών 
Ευρωπαϊκών Σχεδίων (περίπου 30.000 ECU ανά έτος). 
Ωστόσο, το ποσοστό των ενισχύσεων TEMPUS που διατέθηκαν για βελτίωση του εξοπλισμού 
μειώθηκε από 30% κατά το πρώτο έτος εφαρμογής του προγράμματος σε 20% το τρίτο έτος. 
Οι ενισχύσεις κινητικότητας αυξήθηκαν σημαντικά από, κατά μέσο όρο, 30.000 ECU κατά 
το πρώτο έτος εφαρμογής σε 86.000 ECU, δηλαδή από 22% σε 45% του συνολικού ετήσιου 
προϋπολογισμού. Ο ρόλος της κινητικότητας αυξήθηκε σημαντικά στο πλαίσιο των νέων 
Κοινών Ευρωπαϊκών Σχεδίων των περιόδων 1992/93 και 1993/94. 
Σε κάθε ένα από τα τρία πρώτα χρόνια του TEMPUS, περίπου40 σχέδια έλαβαν υποστήριξη 
για συμπληρωματικά μέτρα (μη συμπεριλαμβανομένων των ανταλλαγών νέων). Κατά το 
1993/94, τελευταίο έτος του TEMPUS Ι, ο αριθμός των σχεδίων μειώθηκε σε 19. Λίγο 
λιγότερες από τις μισές συμπληρωματικές δράσεις αφορούσαν μελέτες και έρευνες, ενώ το 
ένα τρίτο περίπου αφορούσε τη δημοσίευση και τη διάδοση πληροφοριών και το ένα τέταρτο 
περίπου έλαβε ενίσχυση για την ίδρυση και την προώθηση ενώσεων και κοινοπραξιών 
ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
Κατά το πρώτο στάδιο του TEMPUS, χορηγήθηκαν ενισχύσεις για ανταλλαγές νέων μεταξύ 
εταίρων ΚΑΕ και δυτικών χωρών. Επειδή, σύμφωνα με τη γενική αντίληψη, η 
δραστηριότητα αυτή δεν συνδεόταν στενά με τις άλλες δραστηριότητες που υποστηρίχθηκαν 
από το πρόγραμμα TEMPUS, διακόπηκε με το τέλος του TEMPUS Ι. Ο αριθμός των σχεδίων 
για ανταλλαγές νέων ανήλθε σε 65 το 1990/91, 66 το 1991/92, 106 το 1992/93 και 114 το 
1993/94. Κατά μέσο όρο, σε κάθε σχέδιο συμμετείχαν περίπου 300 νέοι. Δεν υπάρχουν 
12 
πληροφορίες σχετικά με τη χώρα προέλευσης των συμμετεχόντων και τις κατευθύνσεις της 
κινητικότητας. 
4. Η διοίκηση του προγράμματος TEMPUS στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ 
Το πρόγραμμα TEMPUS χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης και θεωρείται επιτυχές στις χώρες 
εταίρους της ΚΑΕ. Ωστόσο, ο ρόλος της ΕΕ παραμένει ορισμένες φορές ιδιαίτερα 
καθοδηγητικός και δεν ανταποκρίνεται στο στόχο της μετάβασης "από την ενίσχυση στην 
ισότιμη συνεργασία". Η αυξανόμενη εμπειρογνωσία που διαπιστώνεται σε αρκετές χώρες 
εταίρους της ΚΑΕ από άποψη απόκτησης των αναγκαίων γνώσεων και δεξιοτήτων για την 
επιτυχή συμμετοχή και την επιτόπια διοίκηση των ευρωπαϊκών εκπαιδευτικών 
προγραμμάτων δεν αναγνωρίζονται πάντα επαρκώς από τους κύριους φορείς της ΕΕ. 
Λόγω των βασικών τομέων διαμόριμωσηςεθνικής πολιτικής και των Ι. άφορων συμφερόντων 
των φορέων που συμμετέχουν στις αντίστοιχες διεργασίες και διαδικασίες, το TEMPUS 
μπορεί να χαρακτηριστεί ως πρόγραμμα που χρειάζεται συνεχή διάλογο σε τυπικό και 
άτυπο επίπεδο μεταξύ όλων των φορέων που συμμετέχουν. Οι διαδικασίες που έχουν 
(χναπτυχθεί σε όλες τις χώρες εταίρους της ΚΑΕ για τη λήψη των αναγκαίων πολιτικών 
αποφάσεων δεν διαχωρίζουν σαφώς φορείς και επίπεδα εξουσίας για τη λήψη αποφάσεων 
(π.χ. υπερεθνικό, εθνικό, πανεπιστημιακό επίπεδο), αλλά έχουν εντείνει τις προσπάθειες 
με στόχο τη συνεργασία και το συντονισμό. 
Σε όλες τις χώρες της ΚΑΕ έχουν αναπτυχθεί παρόμοια πρότυπα και διαδικασίες 
προκειμένου να εξασφαλιστούν οι αναγκαίες διαδικασίες συντονισμού. Σε όλα τα κράτη 
έχουν δημιουργηθεί φορείς - που αποκαλούνται συμβουλευτικά ή εποπτικά συμβούλια 
TEMPUS ή διοικητικές επιτροπές TEMPUS - στις οποίες εκπροσωπούνται όλοι οι σχετικοί 
φορείς. Τα κύρια καθήκοντα των εν λόγω συμβουλίων είναι η εξισορρόπηση των διαφόρων 
συμφερόντων κατά τη διοίκηση του προγράμματος TEMPUS και η νομιμοποίηση των 
πολιτικών αποφάσεων TEMPUS. 
Τα εθνικά yoaq>eia TEMPUS διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο για τη διαμόρφωση της 
πολιτικής TEMPUS και τη λήψη των αποφάσεων, ρόλος ο οποίος υπερβαίνει τα επίσημα και 
κατά βάση διοικητικά καθήκοντα των γραφείων αυτών. Συχνά εκτελούν χρέη μεσολαβητή 
σε περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων μεταξύ κύριων παραγόντων του TEMPUS. Ωστόσο, 
μεγάλη σημασία έχει το καθήκον που τους έχει ανεπίσημα ανατεθεί σε πολλές χώρες ΚΑΕ 
για την προετοιμασία όλων των σημαντικών αποφάσεων χάραξης πολιτικής με τη σύνταξη 
προτάσεων ή συστάσεων που γίνονται ευρέως αποδεκτές από τους άλλους παράγοντες. 
Τούτο οφείλεται στη βελτίωση των ικανοτήτων και στον επαγγελματικό τρόπο λειτουργίας 
των εν λόγω γραφείων. 
Προς το τέλος του TEMPUS Ι, διαπιστώθηκε η σχετικά ομαλή λειτουργία των διαδικασιών 
διαμόρφωσης πολιτικής με τη συμμετοχή όλων των σχετικών παραγόντων και η εύρυθμη 
διοίκηση και διαχείριση του προγράμματος TEMPUS σε όλες σχεδόν τις χώρες ΚΑΕ. Ο 
υψηλόςεπαγγελματικόςχαρακτήραςτωνεθνικώνγραφείωνΤΕΜΡυ8και το έργοτων εθνικών 
συμβουλευτ ικώνή εποπτικών συμβουλ ίων ΤΕΜ PU S συνέβαλαν στην επ ίτευξη υψηλού βαθ μού 
σταθερότητας και συνέχειας κατά την εφαρμογή του προγράμματος σε εθνικό επίπεδο. 
Το παράδειγμα της αντιπροσωπείας της ΕΚ στη Ρουμανία καταδεικνύει ότι οι 
αντιπροσωπείες της ΕΚ στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ μπορούν να διαδραματίσουν 
συγκεκριμένο ρόλο στο πλαίσιο του TEMPUS, εκτός από την παροχή υποστήριξης επί 
νομικών θεμάτων, παρόλο που χρειάζεται και παρέχεται βοήθεια από την άποψη αυτή σε 
αρκετές χώρες. Όσο η υποστήριξη και η συμμετοχή στις εθνικές πολιτικές TEMPUS έχει τη 
13 
μορφή παροχής συμβουλών εκ μέρους εμπειρογνωμόνων και όχι τη μορφή ελέγχου του 
προγράμματος ή διοικητικού ελέγχου, συμβάλλει στη βελτίωση των δεσμών μεταξύ του 
Phare και του TEMPUS και, κατ' επέκταση, των αποτελεσμάτων του ίδιου του 
προγράμματος TEMPUS. 
Ο ρόλος των υπουργείων παιδείας στις διαδικασίες διαμόρφωσης της πολιτικής και λήψης 
αποφάσεων που έχουν σχέση με το TEMPUS διαφέρει από χώρα σε χώρα, πλην όμως, σε 
γενικές γραμμές, δεν είναι ιδιαίτερα δραστήριος. Πολλά από τα καθήκοντα για την 
εκπλήρωση των αρμοδιοτήτίον αυτών έχουν ανατεθεί στα συμβουλευτικά ή εποτικά 
συμβούλια TEMPUS, τα οποία συνήθως προεδρεύοντα ι από εκπρόσωπο του Υπουργείου 
Παιδείας. Μ έλλειψη εθνικών σχεδίων ανάπτυξης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην 
πλειονότητα των χωρών εταίρων της ΚΑΕ αιτιολογεί την ανυπαρξία πραγματικής βάσης 
για τη χάραξη εστιασμένης και συνολικής στρατηγικής που θα παράσχει το πλαίσιο για τις 
δραστηριότητες TEMPUS. Ως ένα βαθμό, η συμμετοχή και οι διαδικαστικές παρεμβάσεις εκ 
μέρους των υπουργείων στο TEMPUS φαίνεται ότι είναι ανάλογες με το ποσοστό των 
ενισχύσεων TEMPUS στο σύνολο του προϋπολογισμού για την τριτοβάθμια εκπαίδευση σε 
κάθε χώρα της ΚΑΕ. 
Όσον αφορά την πραγματική επίδραση των εκπροσώπων του Phare στο πρόγραμμα 
TEMPUS, συνάγονται τρία, εν μέρει αντιφατικά, συμπεράσματα: 
- Σε ορισμένες χώρες ΚΑΕ παρατηρούνται συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ φορέων του 
Phare και του TEMPUS σχετικά με τη διοίκηση και τη διαχείριση του προγράμματος 
TEMPUS, πλην όμως η σχετικά εύρυθμη συνεργασία όσον αφορά την κατάρτιση του 
προϋπολογισμού-γνα το TEMPUS υπήρξε στο σύνολο της αξιοθαύμαστη. Σε σχέση με τα 
άλλα υποπρογράμματατου Phare, το TEMPUS απορρόφησε σημαντικές χρηματοδοτήσεις, 
γεγονός που μπορεί να θεωρηθεί ως δείκτης της ιδιαίτερα υψηλής αξίας που αποδίδεται 
στη μεταρρύθμιση και την ανανέωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε εθνικό επίπεδο. 
Κατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι, ο συνολικός προϋπολογισμός TEMPUS αυξήθηκε σε 
απόλυτους αριθμούς, καθώς και ως ποσοστό επί του εθνικού προϋπολογισμού Phare. 
- Τα κριτήρια ή οι όροι που σχετίζονται με το περιεχόμενο δεν είχαν μεγάλη σημασία για 
τις διαπραγματεύσεις περί του προϋπολογισμού. Παρόλο που οι προτιμήσεις του Phare 
ελήφθησαν υπόψη ως ένα βαθμό στο πλαίσιο συστάσεων ή αποφάσεων των 
συμβουλευτικών συμβουλίων TEMPUS, ο προϋπολογισμόςτου TEMPUS διαμορφωνόταν 
με τον καθορισμό κατ'αποκοπή ποσού βάσει του προϋπολογισμού του TEMPUS του 
προηγούμενου έτους και του ετήσιου ενδεικτικού προγράμματος του Phare. Η έλλειψη 
διαδικαστικής και χρονικής συμβατότητας των διαδικασιών λήψης αποφάσεων του Phare 
και του TEMPUS οδήγησε στην επιλογή του κατ'αποκοπή προϋπολογισμού και όχι στην 
άμεση κατανομή των χρηματοδοτήσεων σε επιλεγμένα σχέδια και δραστηριότητες, όπως 
στην περίπτωση των άλλων υποπρογραμμάτων του Phare. 
- Ενώ ο πρώτος γενικός στόχος του TEMPUS είναι να υποστηρίξει τις μεταρρυθμίσεις και 
την ανανέωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών εταίρων της ΚΑΕ, ο δεύτερος 
γενικός στόχος του είναι να συμβάλει στην οικονομική αναδιάρθρωση των χωρο')ν της 
ΚΑΕ που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Κατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι, η προσοχή 
ορισμένων υπευθύνων του Phare άρχισε να στρέφεται ολοένα περισσότερο στο δεύτερο 
αυτό στόχο του TEMPUS και καταβλήθηκαν προσπάθειες για τονκαλύτεροκαθορισμότων 
δεσμών μεταξύ του TEMPUS και του Phare. Ωστόσο, διαπιστώνεται συχνά η αποφυγή 
επικαλύψεων ή συμπληρωματικύτητας μεταξύ των σχεδίων TEMPUS και άλλων 
δραστηριοτήτων του Phare. Σε καμία από τις χώρες ΚΑΕ δεν παρατηρήθηκε ο 
συνδυασμός του TEMPUS και άλλων πόρων του Phare ή προώθηση της συνεργασίας των 
14 
σχεδίων (π.χ. σε τομείς όπως προστασία του περιβάλλοντος, πολεοδομία ή μεταφορές). 
Οι εκπρόσωποι του Phare συμμετείχαν κυρίως στο πλαίσιο των γενικών συζητήσεων περί 
εκπαιδευτικής πολιτικής για το TEMPUS. Το ενδεχόμενο ανάπτυξης συγκεκριμένα)ν 
κλαδικών ή θεματικών σχέσεων μεταξύ δραστηριοτήτων του Phare και του TEMPUS δεν 
θεωρήθηκε σημαντικό στοιχείο. 
Οι εκπρόσωποι των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης συμμετέχουν συνήθως στη 
διαμόρφωση πολιτικής TEMPUS στο πλαίσιο της ιδιότητας τους ως μελών το>ν 
συμβουλευτικών ή εποπτικών συμβουλίων TEMPUS. Στο επίπεδο των πανεπιστημίων, 
παρασχέθηκαν, ως ένα βαθμό), ενισχύσεις και υπηρεσίες υποδομής για δραστηριότητες 
TEMPUS που υλοποιούσαν οι σχολές και τα τμήματα. Ωστόσο, εκτός από την τυπική 
συναίνεση με την υπογραφή των επιστολών εκδήλωσης ενδιαφέροντος, μόνο σε εξαιρετικές 
περιπτώσεις παρατηρήθηκε στρατηγική διαχείριση στο πλαίσιο της οποίας θα μπορούσαν 
να ενταχθούν δραστηριότητες TEMPUS σε σχέδιο ανάπτυξης του ιδρύματος στο σύνολο του. 
Τούτο οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι οι σχολές και τα τμήματα έχουν υψηλό βαθμό 
αυτονομίας και συχνά προτιμούν να οργανώνουν μόνα τους ζητήματα που αφορούν το 
TEMPUS. 
Οι ενισχύσεις του TEMPUS κατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι παρουσίασαν τάσεις 
συγκέντρα)σης και έτσι διεύρυναν το χάσμα μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων 
πανεπιστημίων, σχολών και τμημάτων, καθώς και επιμέρους μελών του ακαδημαϊκού 
προσωπικού, από άποψη συγκέντρωσης νέων γνώσεων και διεθνών επαφών. 
Προσπάθειεςγια την επίτευξη ευαίσθΐ]τωνισορροπιώνπα^ατ\\^οννται συχνότερα στις χώρες 
εκείνες της ΚΑΕ όπου οι ακαδημαϊκοί εμπειρογνώμονες συνεργάζονται κατά την 
αξιολόγηση και πρέπει να συμφωνήσουν ως ομάδα για την υποβολή των συστάσεων τους. 
Η επικέντρωση σε θέματα ποιότητας, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη ενδεχόμενες 
ανισορροπίες όσον αφορά τις πιθανότητες των αιτήσεων να γίνουν δεκτές και την κατανομή 
των ποσών, παρατηρείται συχνά στις χώρες εκείνες της ΚΑΕ στις οποίες τα ονόματα των 
ακαδημαϊκών εμπειρογνωμόνων παραμένουν μυστικά και οι εμπειρογνώμονες δε 
γνωρίζονται μεταξύ τους. 
Προς το τέλος του TEMPUS Ι επιτεύχθηκε ευρύτερη κάλυψη θεματικών τομέων είτε με την 
εφαρμογή εξισορροπιστικών μηχανισμών όσον αφορά τις προτεραιότητες (π.χ. πρόσθετες 
προτιμήσεις και προϋποθέσεις) είτε με την εφαρμογή συστημάτων κυκλικής εναλλαγής. 
Η διαδικασία καθορισμού εθνικών προτεραιοτήτων TEMPUS βελτιώθηκε στις περισσότερες 
χώρες της ΚΑΕ κατά τη διάρκεια της περιόδου εφαρμογής του TEMPUS Ι, και πλέον οι 
προτεραιότητες είναι ευρύτερα αποδεκτές. Διαμαρτυρίες όσον αφορά την εγκυρότητα 
προτεραιοτήτων που δημοσιεύθηκαν για την επιλογή των αιτήσεων διατυπώθηκαν στις δύο 
εκείνες περιπτώσεις όπου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μετέβαλε και δημοσίευσε τις 
προτεραιότητες χωρίς να ενημερώσει τους εθνικούς φορείς. 
Το επίπεδο χρηματοόόπησης των δραστηριοτήτων TEMPUS είναι ιδιαίτερα επαρκές και 
ικανοποιητικό. Τα προβλήματα που διαπιστώνονται οφείλονται σε καθυστερήσεις για τη 
μεταφορά των επιχορηγήσεων και των πιστώσεων. Θετική εξέλιξη αποτελεί η έγκαιρη 
ολοκλήρωση των διευθετήσεων κατά τη λήξη της υποστήριξης του TEMPUS, ώστε να μη 
χαθούν τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί. 
Αναθεωρήσεις του προγράμματος στο πλαίσιο των οποίων εισάγονται νέα είδη ΚΕΣ, τα 
οποία διακόπτονται μετά από σύντομη περίοδο, μπορούν να έχουν επιπτώσεις στη δομή 
15 
και τη λογική του ίδιου του προγράμματος και να εμποδίσουν τη συγκρότηση σταθερών 
γνώσεων και διαδικασιών από άποψη προγραμματισμού των αιτήσεων. 
Παρόλο που η πλειονότητα των αιτούντων και των εταίρων ΚΕΣ θεωρούν ότι είναι 
επαρκώς πληροφορημένοι όσον αφορά τα θέματα εκείνα του TEMPUS που τους 
ενδιαφέρουν, οι πληροφορίες σχετικά με εθνικές προτεραιότητες του TEMPUS διοχετεύονται 
σχετικά καθυστερημένα, γεγονός που εμποδίζει την κατάρτιση των αιτήσεων κατά τέτοιο 
τρόπο ώστε να ανταποκρίνονται πλήρως με τις προτεραιότητες. 
5. Εκπαιδευτικές δραστηριότητες των ΚΕΣ 
5.1 Αντιλήψεις του πλαισίου πολιτικής 
Το πρόγραμμα ΤΕΜ PU S πρικρανώς θεωρήθηκε σε πολλά πανεπιστήμια της Κεντρικής και της 
Ανατολικής Ευρώπης, κυρίως κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών του προγράμματος, ως 
μάνα εξ ουρανού: κανείς δε μπορούσε να εξηγήσει πλήρως γιατί και πως ερχόταν, ήταν 
άφθονο (για τους προνομιούχους) και το απολάμβαναν μόνο οι λίγοι εκλεκτοί. 
Η περίπλοκη διατύπωση των γενικών κανόνων του προγράμματος TEMPUS, οι ετήσιες 
τροποποιήσεις τους και οι προδιαγραφές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι εθνικές 
προτεραιότητες που μπορεί να αναθεωρούνταν ετησίως (τόσο όσον αφορά τα σαφή και όσο 
και τα αόριστα στοιχεία τους), η φημολογία σχετικά με τις "πραγματικές" υποκρυπτόμενες 
πολιτικές προθέσεις και τα κριτήρια επιλογής είχαν αρχικά δημιουργήσει σημαντικές 
αντιδράσεις. Κατά πρώτον, διατυπώνονταν συχνά διαμαρτυρίες σχετικά με την έλλειψη 
ενημέρωσης, κυρίως κατά την διάρκεια των πρώτων ετών παροχής των ενισχύσεων του 
TEMPUS στην αντίστοιχη χώρα. Στην αρχή παρατηρήθηκε αξιοσημείωτο ποσοστό 
προτάσεων, οι συντάκτες των οποίων δεν είχαν προφανώς επίγνωση των τομέων στόχων, 
των εθνικών προτεραιοτήτων και των κριτηρίων επιλογής που είχαν ανακοινωθεί δημόσια. 
Κατά δεύτερον, τα στεγανά των ενισχύσεων, η προώθηση του θεματικού τομέα "χ" και ο 
αποκλεισμός του θεματικού τομέα "ψ", η παροχή γενναιόδωρων ενισχύσεων για τη 
δραστηριότητα "α" και και ο απόλυτος παραγκωνισμός της δραστηριότητας "β" 
θεωρούνταν, και εξακολουθούν να θεωρούνται, κατά κάποιο τρόπο αυθαίρετες ενέργειες. 
Πολλοί υποψήφιοι από χώρες της ΚΑΕ έκριναν ότι χρειάζεται να εξεύρουν έξυπνους, 
ισχυρούς και με κύρος εταίρους από τη δύση, ακόμα και όταν είχαν περιορισμένη επίγνωση 
των αναγκών των εταίρων στις χώρες της ΚΑΕ. Άλλοι πάλι θεωρούσαν αναγκαία την 
ανάπτυξη κατάλληλων διασυνδέσεων με τις εθνικές κυβερνήσεις ή τα διάφορα επίπεδα 
διοίκησης του TEMPUS. 
Οι κύριοι στόχοι των ενισχύσεων TEMPUS που καθόριζε η Επιτροπή θεωρούνταν 
απαρέγκλιτες προϋποθέσεις. Οριμένες φορές επικρατούσε η αντίληψη ότι ο δωρητής ήταν 
παντοδύναμος και υπεράνω κριτικής. Ωστόσο, πολλοί από τους κερδισμένους αλλά και 
τους χαμένους του ανταγο>νισμού για την απόκτηση των ενισχύσεων θεωρούσαν τις άμεσες 
ανάγκες για την απόκτηση εξοπλισμού και την ανάγκη για την παροχή δυνατοτήτων 
ανάπτυξης πρώτων επαφών με ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της δύσης ως 
περισσότερο επείγουσες από την επιδίωξη των ηρωικών στόχων της ανάπτυξης 
προγραμμάτων σπουδών, της αναδιάρθρωσης των σχολών ή των ανταλλαγών σπουδαστών. 
Η τάση αυτή ήταν περισσότεροπροφανής σε χώρες στις οποίες το TEMPUS αποτελούσε- και 
ενδεχομένως αποτελεί ακόμα - τη μοναδική πηγή χρηματοδότησης για την αγορά νέου 
εξοπλισμού. Ορισμένοι υποκλίθηκαν καιροσκοπικά, ενώ πολλοί τελικά αποδέχθηκαν τις 
ενισχύσεις ως εύλογο στρατηγικό μέσο για την εξέλιξη τους. Ωστόσο, η κατάπληξη και οι 
επικρίσεις συνεχίστηκαν ακόμα και μετά την εξαφάνιση των αρχικών αβεβαιοτήτων όσον 
16 
αφορά την προσέγγιση της Επιτροπής που αποδίδει έμφαση στις ενισχύσεις για τη 
διδασκαλία, χωρίς να προβλέπει ενισχύσεις για την έρευνα. 
Οι περισσότεροι από εκείνους που επιθυμούσαν να λάβουν ενισχύσεις από το TEMPUS δεν 
συμμερίζονταν αρχικά την άποψη ότι το TEMPUS υιοθετούσε μία προσέγγιση" από τα κάτω 
προς τα πάνω". Μεταξύ των αιτούντων υπήρχε η αίσθηση ότι ευρίσκονταν στο έλεος μιας 
υπερδομής συνθηκών και εμποδίων, ανεξάρτητα από το αν τα εμπόδια αυτά οφείλονταν σε 
πολιτικές που κατευθύνονταν εκ των άνω, σε συγκυρίες ή σε αδράνεια. Με την πάροδο των 
χρόνων όμως, οι δικαιούχοι στις χώρες της ΚΑΕ διαπίστωσαν ότι οι όροι για την παροχή 
ενισχύσεων ήταν σχετικά ανοικτοί και επέτρεπαν συγκεκριμένες τάσεις καινοτομίας. 
Δεν μπορούν να εξαχθούν γενικά συμπεράσματα σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους 
τα πανεπιστήμια ανταποκρίνονταν και αντιλαμβάνονταν τις εθνικές πολιτικές TEMP US που 
χάραζαν οι επιλέξιμες κυβερνήσεις των χωρών ΚΑΕ. Οι πολιτικές αυτές θεωρούνταν 
εξαιρετικά διαφοροποιημένες ή ασαφείς όσον αφορά τους στόχους τους ή τον τρόπο με τον 
οποίο αντιμετώπιζαν ή εξέταζαν τις απόψεις των διαφόρων εκπροσώπων των ιδρυμάτων 
και των τμημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Σε γενικές όμως γραμμές, διαπιστώθηκε από 
τις συνεντεύξεις ότι οι επικρίσεις στρέφονταν κυρίως κατά των συχνών αλλαγών των 
κυβερνήσεων και της ασάφειας των εθνικών πολιτικών, και όχι κατά των επακριβώς 
στοχοθετημένων πολιτικών των κυβερνήσεων, πλην όμως δεν μπορεί να αποκλειστεί η 
μεροληπτικότητα των συνεντεύξεων, καθόσον στις συνεντεύξεις αυτές συμμετείχαν 
περισσότεροι δικαιούχοι των ενισχύσεων του TEMPUS παρά απορριφθέντες υποψήφιοι. 
Οι έντονες διαφωνίες και οι συχνές μεταστροφές της πολιτικής σε ορισμένες χώρες 
ζημίωσαν τη συνέχιση της τριετούς ενίσχυσης των ΚΕΣ σε πολύ μικρότερο βαθμό απ' ό,τι 
αρχικά πιστευόταν. Όπως προανεφέρθηκε, το ποσοστό των ενισχύσεων PHARE για το 
TEMPUS παρέμεινε σχετικά σταθερό στις περισσότερες χώρες, και οι αλλαγές των εθνικών 
προτεραιοτήτων σε ελάχιστες περιπτώσεις οδήγησαν σε μείωση ή ακύρωση της υποστήριξης 
για ήδη εφαρμοζόμενα ΚΕΣ μετά το πρώτο ή το δεύτερο έτος της υποστήριξης. 
Συνολικά, παρατηρείται υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης όσον αφορά τις πληροφορίες, τις συμβουλές και την υποστήριξη εκ μέρους 
των περισσότερων εθνικών γραφείων TEMPUS. Σε γενικές γραμμές, τα γραφεία αυτά 
κρίθηκαν ως ιδιαίτερα εξυπηρετικά έναντι των τμημάτων που ζητούσαν συμβουλές, ενώ όσο 
αργότερα οι συμμετέχοντες λάμβαναν ενίσχυση TEMPUS για πρώτη φορά, τόσο περισσότερο 
υπογράμμιζαν το ρόλο που διαδραμάτισε το εθνικό γραφείο TEMPUS για την αίτηση. Από 
τις συνεντεύξεις διαπιστώθηκε επίσης ότι πολλοί 0εο>ρούν ότι τα γραφεία αυτά λειτουργούν 
ως ασπίδα που προστατεύει τις ενισχύσεις TEMPUS από τις τυχόν καταστροφικές 
παρεμβάσεις της πολιτικής. 
5.2 Η ρόλος των πανεπιστημίων 
Πολλά άτομα που συμμετείχαν στο πρόγραμμα και αρκετοί εξωτερικοί παρατηρητές 
συμφωνούν ότι οι δραστηριότητες που υποστηρίχθηκαν από το TEMPUS κατά τη διάρκεια 
των πρώτων τεσσάρων ετών του προγράμματος αφορούσαν λιγότερο ή περισσότερο τις 
αντίστοιχες σχολές ή τμήματα στις χώρες εταίρους από την ΚΑΕ. Το πανεπιστήμιο ως 
ίδρυμα δεν διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις χώρες ΚΑΕ: 
- Σε ορισμένες περιπτώσεις, το κύρος και η πολιτική επιρροή του Πρύτανη ή άλλου 
κορυφαίου διοικητικού παράγοντα του πανεπιστημίου θεωρούνταν ως μέσα για τον 
επηρεασμό των εθνικών πολιτικών TEMPUS ή ότι συμβάλουν στην εξασφάλιση της 
υποστήριξης κατά τη λήψη της απόφασης για τη διάθεση των επιχορηγήσεων στο 
αντίστοιχο ΚΕΣ και τμήμα. 
17 
- Η παροχή των πύρων για διοικητική υποστήριξη βασιζόταν κυρίως σε αποφάσεις των 
αντίστοιχων τμημάτων, ενώ σπανίως παρέχονταν χρηματοδοτήσεις για τη συμπλήρωση 
των δραστηριοτήτων που υποστηρίχθηκαν από το TEMPUS. 
- Σε πολλές περιπτώσεις, η διοίκηση του πανεπιστημίου χαρακτηριζόταν ως άπειρη για 
την αντιμετώπιση των θεμάτων αυτών και μη εξυπηρετική έναντι των αιτούντων. Σε 
ορισμένες χώρες όμως παρατηρείται μεταστροφή προς την ενεργέστερη υποστήριξη των 
τμημάτων που συμμετέχουν σε προγράμματα διεθνούς συνεργασίας. 
- Το θεσμικό περιβάλλον, στο πλαίσιο του οποίου χορηγούντανοι ενισχύσεις TEMPUS προς 
τα συνεργαζόμενα τμήματα στις περισσότερες χώρες της ΚΑΕ, είχε σε μεγάλο βαθμό 
διαμορφωθεί από την παραδοσιακά ισχυρή τυπική θέση και επιρροή των σχολών. 
Σε πολλά ιδρύματα, παρατηρήθηκε ενίσχυση των διεθνών γραφείων. Η τάση αυτή κρίθηκε 
ότι εξυπηρετεί την ενημέρωση και τη βελτίωση ορισμένων διοικητικών διαδικασιών. 
Ωστόσο, λίγοι από τους ερωτηθέντες διατύπωσαν την πεποίθηση ότι η ύπαρξη των 
γραφείων αυτών συμβάλλει στην ανάπτυξη ουσιαστικών πολιτικών διεθνοποίησης του 
αντίστοιχου πανεπιστημίου. 
Οι απόψεις διαφέρουν λιγότερο όσον αφορά τα στοιχεία και περισσότερο όσον αφορά το 
ζήτημα του κατά πόσον πρέπει να αναπτυχθεί ένας περισσότερο ενεργητικός ρόλος της 
διοίκησης του πανεπιστημίου, ποια είναι η σημασία των αντιμέτρων και προς ποια 
κατεύθυνση (Κι πρέπει τελικά να στραφούν. 
5.3 Χρηματοδοτικές συνθήκες 
Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, η πλειονότητα των εταίρων σε ΚΕΣ από τις χώρες της 
Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης χαρακτήρισαν τις χρηματοδοτήσεις που έλα{1αν 
"γενναιόδωρες". Ωστόσο, το ποσοστό εκείνων που χαρακτήρισαν θετικές τις 
χρηματοδοτικές συνθήκες ήταν σαφώς μικρότερο από το ποσοστό εκείνων που επαίνεσαν 
τα εκπαιδευτικά αποτελέσματα των δραστηριοτήτων των ΚΕΣ. Παρόλο που τα ποσά 
φαίνονται εντυπωσιακά, κυρίως στις χώρες εκείνες στις οποίες το TEMPUS εξακολουθεί να 
αποτελεί την κύρια πηγή χρηματοδότησης, εκτός από τη χρηματοδότηση των βασικών 
αναγκών των ιδρυμάτων, υπάρχουν πάντα κάποια όρια: Η αύξηση των χρηματοδοτήσεων 
θα ήταν ευπρόσδεκτη. Ωστόσο, οι συνεντεύξεις επιβεβαιώνουν επίσης ότι οι δικαιούχοι του 
TEMPUS εκτιμούν περισσότερο τα ποσά που λαμβάνουν χωρίς να τονίζουν εξίσου τις 
ελλείψεις που εναπομένουν. 
Είναι σαφές ότι οι παρατηρήσεις για χρηματοδοτικοί θέματα που εξέφρασαν οι δικαιούχοι 
(«φορούσαν κυρίως την οικονομική διαχείριση. Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημανθούν 
πέντε θέματα: 
- Το σοβαρότερο μειονέκτημα, σύμφωνα με την άποψη των ερωτηθέντων, ήταν η 
καθυστερημένη διάθεση των χρηματοδοτήσεων εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι 
απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο καταδεικνύουν ότι οι συμμετέχοντες διαπιστώνουν 
επίσης καθυστερήσεις που οφείλονται στους συντονιστές και τους αναδόχους των ΚΕΣ, 
σε τραπεζικά προβλήματα, και στη διοίκηση των πανεπιστημίων στις χώρες ΚΑΕ, πλην 
όμως, οι καθυστερήσεις που οφείλονται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι εκείνες που 
χαρακτηρίστηκαν ως σοβαρότερες (βλ. πίνακα 5.1.). 
- Τα προβλήματα για τη μεταφορά των πιστώσεων στις χώρες ΚΑΕ ήταν σοβαρά, κυρίως 
κατά τα πρώτα έτη, αλλά συνεχίστηκαν σε ορισμένες χώρες για μακρά περίοδο. Συχνά, 
τα χρήματα έπρεπε να μεταφερθούν σε μετρητά, ο εξοπλισμός έπρεπε να παραδοθεί 
18 
ιδιοχείρως, τα εισητήρια έπρεπε να αγορασθούν στη Δύση και να αποσταλούν 
ταχυδρομικά κ.λπ. Οι διαδικασίες αυτές αποτέλεσαν πρόσθετο βάρος για τη διοίκηση 
και σε πολλές περιπτώσεις οδήγησαν στη μείωση των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων που 
είχαν αρχικά σχεδιαστεί. 
- Σημαντικός αριθμός συμμετεχόντων από τις χώρες ΚΑΕ παρατήρησαν με έκπληξη ότι 
σημαντικό ποσοστό των πιστώσεων TEMP US κατέληγαν τελικά στη Λύση. Το ζήτημα αυτό 
θα εξεταστεί στη συνέχεια (βλ. 5.4). 
- Ορισμένοι από τους εταίρους που ερωτήθηκαν επέκριναν τη διοίκηση του TEMPUS 
επειδή δεν επέτρεψε τη χρησιμοποίηση πιστώσεων για δραστηριότητες διαφορετικές σε 
σχέση με εκείνες που είχαν αρχικά προβλεφιθεί 
- Συχνά υπήρχε αβεβαιότητα όσον αφορά τη συνέχιση της χρηματοδόπησης. Στην πράξη 
όμως, τα ΚΕΣ στο πλαίσιο του TEMPUS Ι έλαβαν ενίσχυση για περίοδο, κατά μέσο όρο, 
2,8 ετών. Επιπλέον, η αβεβαιότητα αυτή εξαλείφθηκεκατά το τελευταίο έτος του TEMPUS 
Ι με την έναρξη εφαρμογής ενός συστήματος πολυετούς χρηματοδότησης. 
Τέλος, πρέπει να θιγεί το ζήτημα του τριετούς περιορισμού των ενισχύσεων. Η προσέγγιση 
αυτή φαίνεται λογική καθόσον αποτελεί μηχανισμό υποστήριξης για την προώθηση της 
μεταρρύθμισης, πλην όμως πολλοί δικαιούχοι επισήμαναν μειονεκτήματα της προσέγγισης 
αυτής. Για παράδειγμα, η ενίσχυση βιβλιοθήκης για την αγορά εντύπων από το εξωτερικό 
φαίνεται άνευ αντικειμένου σε περίπτωση που η συνδρομή πρέπει αργότερα να ακυρωθεί. 
Λίγο πάνω από το 10% εκείνων που απάντησαν στο ερωτηματολόγιο από τις χώρες ΚΑΕ 
διαπιστώνουν ήδη ελλείψεις του εξοπλισμού εργαστηρίων ή γραφείων. Οι ελλείψεις αυτές 
είναι μάλλον σοβαρότερες στα πιο φιλόδοξα σχέδια μεταρρύθμισης. Οι ανταλλαγές 
προσωπικού μπορεί να είναι καρποφόρες εφόσον δεν περιορίζονται σε βραχείες περιόδους. 
'Τέλος, σημαντικό ποσοστό των συμμετεχόντων από τις χώρες ΚΛΕ επισήμαναν ότι η 
ανάπτυξη διδακτικού υλικού δεν ολοκληρώθηκε επειδή δεν διατέθηκαν πιστώσεις για την 
εκτύπωση ή για άλλα μέσα αναπαραγωγής υλικού, και ιδιαίτερα για την έκδοση βιβλίων. 
19 
Πίνακας 5.1 
Προβλήματα χρηματοδότησης που αντιμετώπισαν τα τμήματα που συμμετέχουν σε ΚΕΣ, 
ανάλογα με το καθεστώς των ερωτηθέντων (%*) 
Συντονιστής Συντονιστής Ανάδοχος 
και 
ανάδοχος Εταίρος Σύνολο 
Καθυστέρηση κατά την 
παροχή της επιχορήγησης 
από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή 31 
Καθυστέρηση κατά την 
παροχή της επιχορήγησης 
από την τράπεζα 18 
Καθυστέρηση κατά την 
παροχή της επιχορήγησης 
από τον ανάδοχο ΚΕΣ 1 
Καθυστέρηση κατά την 
παροχή της επιχορήγησης 
από το ίδρυμα σας 7 
Δυσχέρειες του ιδρύματος 
κατά τη διαχείριση 
της επιχορήγησης 14 
Δυσχέρειες κατά τη διαχείριση 
της επιχορήγησης 
εντός του ΚΕΣ 8 27 
24 
12 19 
17 23 
20 
16 24 
20 
14 
10 
8 18 
25 
12 10 11 
Μη ισορροπημένη κατανομή 
των χρηματοδοτήσεων 
μεταξύ των εταίρων 4 4 5 8 7 
* Διαβάθμιση μεταξύ των εταίρων 1 ή 2 σε κλίμακα όπου 1 = "Ιδιαίτερα σημαντική" έως 5 = "Καθόλου" 
Ερώτηση 4.14. Αναφέρετε το βαθμό στον οποίο το τμήμα σας αντιμετώπισε οικονομικά προβλήματα όσον αφορά τα ακόλουθα 
θέματα. 
Πηγή: Έρευνα "Εμπειρίες αναδόχων/συντονιστών/εταίρωνΚΕΣ κατά το πρώτο στάδιο του TEMPUS" 
Συνολικά παρατηρείται ότι οι ενισχύσεις TEMPUS μέχρι το τέλος του TEMPUS Ι 
διαδραμάτισαν εντελώς διαφορετικό ρόλο στις διάφορες χώρες ΚΑΕ στο συνολικό πλαίσιο 
της χρηματοδοτικής ενίσχυσης των μεταρρυθμίσεων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ενώ σε 
ορισμένες χώρες οι ενισχύσεις διαδραμάτισαν ρόλο πρόσθετης πηγής για την υποστήριξη 
της καινοτομίας και της ανανέωσης, σε άλλες χώρες αποτέλεσαν την κύρια χρηματοδότηση 
πέραν του επιπέδου της βασικής συντήρησης. 
5.4 Συνεργασία εντός των ΚΕΣ 
Πολλές χρηματοδοτήσεις του TEMPUS διατέθηκαν για εκπαιδευτικές δραστηριότηττες που 
υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο δικτύων στα οποία συμμετείχαν εταίροι από τις χώρες της ΚΑΕ 
και τη Δύση. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η συνεργασία εντό)ς των Κοινών Ευρωπαϊκών 
Σχεδίων κρίθηκε ως θετική εκ μέρους των υπευθύνων των τμημάτων που συμμετείχαν από 
τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. 
20 
Τις πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη συνεργασίας αναλάμβαναν συχνά οι εταίροι από τις 
δυτικές χώρες. Οι περισσότεροι επίσης από τους συμμετέχοντες από τις χώρες ΚΑΕ που 
απάντησαν στο ερωτηματολόγιο τόνισαν ότι αρχικά οι δυτικοί εταίροι είχαν δεσπόζοντα 
ρόλο. Πολλοί συμμετέχοντες από τις χώρες ΚΑΕ ήταν ευγνώμονες για την πρωτοβουλία, 
την έμπνευση και τις προσπάθειες που κατέβαλαν οι δυτικοί εταίροι. 
Ωστόσο, εκφράστηκαν αρκετές επιφυλάξεις. Σε πολλές περιπτώσεις η συνεργασία 
εξυμνήθηκε, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις επικρίθηκε. Επιφυλάξεις εκφράστηκαν κυρίως 
προς πέντε κατευθύνσεις: 
Υποστηρίχθηκε ότι οι δυτικοί εταίροι διαδραμάτισαν δεσπόζοντα ρόλο, κυρίως κατά 
την έναρξη της συνεργασίας. Ορισμένοι από τους εταίρους από την ΚΑΕ τόνισαν ότι 
είχαν άκριτα αποδεχθεί μεταρρυθμιστικές ιδέες ή προτάσεις για δραστηριότητες για τις 
οποίες αργότερα μετάνοιωσαν όταν οι γνώσεις τους σχετικά με τις δυνατότητες 
επιλογής είχαν επεκταθεί. Την επικοινωνία επηρέαζε συχνά η ανισορροπία καθεστώτος. 
Όταν οι εταίροι από την ΚΑΕ διαπίστωναν χαμηλή ακαδημαϊκή ποιότητα της 
υποστήριξης από τη Δύση, συχνά δίσταζαν να εκφράσουν τις διαφωνίες τους ή να 
εγκαταλείψουν τον αντίστοιχο εταίρο. 
Όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, σημαντικός αριθμός εταίρων από χώρες της ΚΑΕ 
διαπίστωσαν με έκπληξη ότι οι δυτικοί τους εταίροι προόριζαν σημαντικά τμήματα των 
ενισχύσεων TEMP US για τους ιδίους, παρόλο που οι δραματικές ελλείψεις των εταίρων 
της ΚΑΕ ήταν προφανείς. Φαίνεται ότι ανέμεναν μεγαλύτερη αλληλεγγύη εκ μέρους 
των δυτικών εταίρων όσον αφορά τα προβλήματα των πανεπιστημίων στις χώρες 
ΚΑΕ. 
Από την άλλη πλευρά, οι περισσότεροι από τους δυτικούς εταίρους ισχυρίστηκαν ότι 
τα διοικητικά τους έξοδα επιστράφηκαν μόνο εν μέρει και ότι το σχέδιο TEMPUS δεν 
ήταν ελκυστικό από οικονομική άποψη. 
Απαντώντας στο ερωτηματολόγιο, το ένα τρίτο των εταίρων από τις χώρες ΚΑΕ 
ανέχρερε ότι δεν είχε πλήρως ενημερ(οθεί σχετικοί με λεπτομέρειες οικονομικών σχεδίων 
και λογαριασμών-και ότι δεν λάμβανε αντίγραφα των εκθέσεων προς την Επιτροπή. 
Το 10% περίπου των ερωτηθέντων επέκρινε έντονα την άνιση κατανομή του 
προϋπολογισμού μεταξύ των εταίρων. 
Τέλος, σημαντικό ποσοστό των τμημάτων από ιδρύματα χωρών της ΚΑΕ αντιμετώπισε 
προβλήματα προσέλκυσης εταίρων από τη Δύση. 
Παρατηρήθηκαν ορισμένες γενικές τάσεις της συνεργασίας μεταξύ των εταίρων: 
Το ελάχιστο σχήμα των δύο εταίρων από χώρες της ΕΚ παρέμεινε συχνά μόνο στα 
χαρτιά. Στις περιπτώσεις αυτές, ο ένας εταίρος από τη Δύση είχε την πρωτοκαθεδρία, 
ενώ ο άλλος ενεργούσε ως "αφανής εταίρος" προκειμένου να τηρούνται οι επίσημες 
προϋποθέσεις. 
Όσο μεγαλύτερος ήταν ο αριθμός των εταίρων που συμμετείχαν επίσημα στο δίκτυο, 
τόσο μικρότερο ήταν το ποσοστό των εταίρων με τους οποίους συνεργάζονταν ενεργά 
οι συμμετέχοντες από χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. 
Σε πολλές χώρες της ΚΑΕ παρατηρήθηκε η συμμετοχή πολλών εταίρων από την ίδια 
χώρα. 
21 
Η συνεργασία τμημάτων από διαφορετικέςχώρεςτης ΚΑΕ προωθήθηκε από το TEMPUS 
μόνο σε περιορισμένη έκταση. Το ποσοστό των "περιφερειακών" ΚΕΣ, δηλαδή 
σχεδίων με τη συμμετοχή πολλών χωρών της ΚΑΕ, ήταν μικρό από την έναρξη του 
προγράμματος και συνέχισε να μειώνεται, παρόλο που από την έρευνα διαπιστώνεται 
ότι τα "περιφερειακά" ΚΕΣ είχαν μάλλον μεγαλύτερη επιτυχία. 
Άλλοι εταίροι, π.χ. επιχειρήσεις ή άλλοι οργανισμοί (για παράδειγμα ερευνητικά 
ιδρύματα), συμμετείχαν συχνά σε ΚΕΣ, αλλά προφανώς οι περισσότεροι από αυτούς 
δεν διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο ούτε στη διοίκηση του ΚΕΣ ούτε σε κάποια από τις 
κύριες δραστηριότητες του. 
Οι τάσεις αυτές είναι τόσο προφανείς ώστε χρειάζεται να εξεταστούν. Αρκεί η ύπαρξη ενός 
δυτικού εταίρου; Πρέπει να ενθαρρυνθεί η συνεργασία με άλλους εταίρους; Ποια είναι τα 
μειονεκτήματα και οι δυνατότητες των "περιφερειακών" ΚΕΣ; 
Συνολικά, η συνεργασία ήταν συχνά άνιση επειδή πολλοί εκπρόσωποι από τη Δύση 
θεωρούσαν ότι αποτελούν δωρητές και φορείς πληροφοριών, και ότι υπερτερούν από 
ακαδημαϊκή άποψη. Με την πάροδο όμως των ετών, παρατηρήθηκε ελαφρά μεταστροφή 
στη συμπεριφορά αυτή. 
5.5 Οι διοικητικές λειτουργίες των συμμετεχόντων σε ΚΕΣ 
Η διαχείριση δραστηριοτήτων που σχετίζονται με το TEMPUS κρίνεται σε γενικές γραμμές 
ως ιδιαίτερα σημαντικό καθήκον στις χώρες της ΚΑΕ. Υπεύθυνοι για τη διαχείριση είναι 
συνήθως πρυτάνεις, αντιπρυτάνεις, επικεφαλείς τμημάτων, οι βοηθοί τους ή καθηγητές με 
μεγάλη επιρροή. Οι εταίροι από χώρες της ΚΑΕ που δεν ασκούν καθήκοντα συντονισμού 
αναφέρουν ότι δαπανούν, κατά μέσο όρο, περισσότερες από 6 ώρες εβδομαδιαίως για 
διοικητικές εργασίες που σχετίζονται με το πρόγραμμα TEMPUS. Όσοι ασκούν καθήκοντα 
συντονισμού δαπανούν, κατά μέσο όρο, διπλάσιο χρόνο. Ορισμένοι από αυτούς θεωρούν 
ότι οι δραστηριότητες τους αυτές προωθούν την ακαδημαϊκή τους σταδιοδρομία, ενώ άλλοι 
πιστεύουν ότι περιορίζονται έτσι οι δυνατότητες τους να αφοσιωθούν παραγωγικά στα 
ακαδημαϊκά τους καθήκοντα. Η σταδιακή μεταφορά καθηκόντων συντονισμού και σύναψης 
συμβάσεων από τους δυτικούς εταίρους στους εταίρους από τις χώρες της ΚΑΕ θεωρείται 
αυτονόητη. 
Πολλοί συμμετέχοντες από χώρες της ΚΑΕ επιθυμούσαν να ανατεθεί η διοίκηση του 
TEMPUS σε διοικητικά στελέχη των τμημάτων τους και όχι σε στελέχη του κεντρικού 
επιπέδου διοίκησης του πανεπιστημίου. Διαπίστωσαν επίσης ότι είναι αναγκαίο να 
εκπαιδεύουν οι ίδιοι τα διοικητικά στελέχη και να ευρίσκονται σε στενή επικοινωνία μαζύ 
τους. 
5.6 Οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες 
Οι περισσότεροι συμμετέχοντες σε Κοινά Ευρωπαϊκά Σχέδια είχαν από τυπική άποψη 
συμμετοχή στο σύνολο των τεσσάρων κύριων τομέων εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων'που 
υποστηρίχθηκαν από το TEMPUS Ι, δηλαδή: εφαρμογή μέτρων εκπαιδευτικής 
μεταρρύθμισης, ανάπτυξη δομών, κινητικότητα προσωπικού και κινητικότητα 
σπουδαστών. Avαμq)ίβoλα, ορισμένοι έκριναν την ταυτόχρονη συμμετοχή σε διάφορες 
δραστηριότητες ως πειστική μεταρρυθμιστική προσέγγιση. Ορισμένοι εκδήλωσαν σαφή 
προτίμηση για μερικές από τις δραστηριότητες αυτές, πλην όμως συμμετείχαν και στις 
υπόλοιπες ανταποκρινόμενοι στο σχέδιο υποστήριξης και τελικά επικέντρωσαν τις 
προσπάθειες τους στο συνδυασμό όλων των δραστηριοτήτων. Ορισμένοι από τους 
συμμετέχοντες διατήρησαν την προτίμηση τους για συγκεκριμένες δραστηριότητες, 
22 
συμμετέχοντας επιφανειακά μόνο στις υπόλοιπες, προκειμένουνα λαμβάνουν τις ενισχύσεις 
για εκείνες τις δραστηριότητες που θεωρούσαν ως σημαντικότερες. 
Συνολικά, ο βαθμός στον οποίο επιδιώχθηκαν με (ϊυνεπεια φιλόδοξοι μεταρρυθμιστικοί 
στόχοι, είτε με ανεπιτυχή είτε με εικονικά αποτελέσματα, διέφερε σημαντικά. Οι 
περισσότεροι παρατηρητές όμως συμφωνούν ότι το ποσοστό των πραγματικά επιτυχίον 
περιπτώσείον είνίΐι αξιοσημεύοτο και ότι διαπιστώνονται χρήσιμες αλλαγές σε πολλές 
περιπτώσεις. Άνω του 90% των συμμετεχόντων σε ΚΕΣ από τις χώρες της ΚΑΕ εξέφρασε 
μεγάλη ικανοποίηση με τα αποτελέσματα που τελικά επιτεύχθηκαν (βλ. πίνακα 5.2). 
Πίνακας 5.2 
Συνολική αξιολόγηση των επιτευγμάτων των ΚΕΣ ανά ομάδα χωρών (τις εκατό) 
Ομάδα χωρών 
Χώρα ΚΑΕ Δυτική χώρα Σύνολο 
Πολύ ικανοποιητική 
2 59 
33 32 
45 43 
41 
3 15 12 
Πολύ απογοητευτική 0 
Σύνολο 
(ν) 100 
(685) 100 
(963) 100 
(1684) 
Ερώτημα 10.10: Είσαστε ικανοποιημένοι συνολικά με τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν από το ΚΕΣ; 
Πηγή: Έρεχινα "Εμπειρίες αναοόχων/συντονιστο'νν/εταίρων των ΚΕΣ κατά το πρώτο στάδιο του TEMPUS" 
Πολλοί εταίροι θεωρούν τις δραστηριότητες εξέλιξης του προσωπικού και τα εντατικά 
μαθήματα ως χρήσιμες συλλογικές ασκήσεις, προκειμένου να γνωρίσουν εταίρους από 
άλλες χώρες και τους τρόπους που ενεργούν και σκέπτονται. Σε γενικές γραμμές, οι 
δραστηριότητες αυτές θεωρούνται επίσης χρήσιμες στο πλαίσιο της κινητικότητας του 
προσωπικού. Η απόκτηση βασικών γνώσεων και η ένταξη σε διεθνή δίκτυα ακαδημαϊκών 
χαρακτηρίστηκαν από αρκετούς εταίρους ως σημαντικότερα και εφικτότερα αποτελέσματα 
σε σχέση με τους επίσημους στόχους των επιμέρους μέτρων. 
Οι δραστηριότητες ανάπτυξης προγραμμάτων σπουδών και παραγωγής διδακτικού υλικού 
διέφεραν ως προς την εντατικότητά τους. Περισσότεροι από τους μισούς που απάντησαν 
στο ερωτηματολόγιο ισχυρίστηκαν ότι πραγματοποίησαν σημαντικές αλλαγές. Σημαντικός 
επίσης αριθμός των ερωτηθέντων ανέφερε ότι οι δραστηριότητες αυτές συνέβαλαν απλώς 
στην τροποποίηση σειρών μαθημάτων ή την παραγωγή κειμένων με μικρή σημασία για τα 
αντίστοιχα μαθήματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις επρόκειτο απλώς για μία σχέση 
"δικαιοχρησίας": Οι δυτικοί εταίροι απλώς μετέφεραν τις μεθόδους και το υλικό τους 
στους εταίρους από τις χώρες ΚΑΕ. 
23 
Ο νέος εξοπλισμός που αποκτήθηκε αποτέλεσε το καύχημα των αντίστοιχων τμημάτων στις 
χώρες ΚΑΕ και συχνά το αντικείμενο φθόνου των άλλων τμημάτων του πανεπιστημίου και 
ορισμένες φορές ακόμα και των δυτικών εταίρων. Ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ο 
εξοπλισμός αυτός συνδεόταν με τα αντίστοιχα εκπαιδευτικά μέτρα, σε άλλες περιπτώσεις 
θεωρήθηκε ως χρήσιμη βελτίωση από κάθε άποψη, π.χ. για την ποιότητα των 
εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων εν γένει, τη διευκόλυνση της μελλοντικής διεθνούς 
συνεργασίας, την ενίσχυση της ερευνητικής υποδομής, κ.λπ. Η συντριπτική πλειονότητα 
των ερωτηθέντων χαρακτήρισε την ανάπτυξη των δομών ως σημαντικό στοιχείο της 
υποστήριξης. 
Οι ανταλλαγές σπουδαστών χαρακτηρίστηκαν ως ιδιαίτερα χρήσιμες για εκείνους που 
μετέβησαν στο εξωτερικό, αλλά συνολικά υπήρξαν λιγότερο συνδεδεμένες με τις άλλες 
μεταρρυθμιστικές δραστηριότητες. Υπήρξαν λίγες μόνον περιπτώσεις στενής διασύνδεσης 
μεταξύ ανταλλαγών σπουδαστών και κύριων στόχων της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, 
κυρίως επειδή οι τακτικές ανταλλαγές μεγαλύτερου αριθμού σπουδαστών δεν θεωρήθηκε 
εφικτός στόχος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, υποστηρίχθηκαν φοιτητές ή υποψήφιοι για 
διδακτορικά διπλώματα οι οποίοι προορίζονταν να εργαστούν ως βοηθητικό ακαδημαϊκό 
προσωπικό μετά την επιστροφή τους. Στο πλαίσιο αυτό, χρειάζεται να αναφερθεί ότι η 
"διαφυγή εγκεφάλων"ως αποτέλεσματου προγράμματοςΤΕΜΡυ8 υπήρξε σε γενικέςγραμμές 
περιορισμένη. 
5.7 Αποτελέσματα και επιδράσεις 
Το πρώτο και σημαντικότερο αποτέλεσμα το)ν δραστηριοτήτων TEMPUS ήταν η 
ενσωμάτωση των εταίρων από την ΚΑΕ στη διεθνή κοινότητα ακαδημαϊκών και, σε 
ορισμένες περιπτώσεις, διοικητικών στελεχών. Οι εταίροι αυτοί εξοικειώθηκαν με το νέο 
αυτό περιβάλλον, ενσωματώθηκαν σε μικρότερα και μεγαλύτερα δίκτυα, εμπλούτισαν την 
κατάρτιση τους και, σε γενικές γραμμές, βελτίωσαν τις ικανότητες και το καθεστώς τους. 
Επιπλέον, το πρόγραμμα TEMPUS είχε εξαιρετικές επιδράσεις κοινωνικού χαρακτήρα. Οι 
προσπάθειες που καταβλήθηκαν για βελτιώσεις αποδείχθηκαν αποδοτικές. Η εργασία στο 
πλαίσιο διεθνών δικτύων εξελίχθηκε σε πολλά υποσχόμενη στρατηγική καινοτομίας. 
Οι ενισχύσεις TEMPUS εξασφάλισαν την προμήθεια σημαντικού εξοπλισμού για τους 
περισσότερους από τους δικαιούχους. Σε σημαντικό αριθμό τομέων στις χώρες ΚΑΕ 
επιτεύχθηκαν μακρόπνοες καινοτομίες όσον αφορά τα προγράμματα σπουδών, ενώ σε 
πολλές περιπτώσεις αναπτύχθηκε νέο διδακτικό υλικό στρατηγικού χαρακτήρα. Η ανάπτυξη 
προγραμμάτων σπουδών και οι άλλες εκπαιδευτικές δραστηριότητες διέφεραν όμως 
σημαντικά σε εμβέλεια και αποτελέσματα. 
Τα αποτελέσματα του προγράμματος στις χώρες ΚΑΕ εξαρτώνται από πολλούς 
παράγοντες. Σε γενικές γραμμές, διαπιστώνεται ότι η εκτίμηση για τα αποτελέσματα είναι 
μεγαλύτερη στα κράτη, στα ιδρύματα και στα τμήματα που δεν είχαν ούτε μεγάλες 
οικονομικές δυνατότητες και κύρος αλλά ούτε ευρίσκονταν σε κατάσταση ένδειας ώστε να 
μην προσελκύουντονς δυτικούς εταίρους. Έτσι, αν εξετάσουμε κάθε χώρα, δεν εκπλήσσει 
το γεγονός ότι τη μεγαλύτερη εκτίμηση για τα αποτελέσματα των ενισχύσεων TEMPUS 
τρέφουν οι εταίροι από τη Βουλγαρία. 
Οι λόγοι για τους οποίους υποστηρίχθηκαν ορισμένοι θεματικοί τομείς και αγνοήθηκαν 
άλλοι φαίνονται σήμερα ότι υπήρξαν κάπως αυθαίρετοι. Οι εθνικές πολιτικές άλλαζαν 
συχνά, ενώ πάντα υπήρχαν εύλογα επιχειρήματα υπέρ και κατά κάθε θέματος. Η κατάταξη 
των επιτευγμάτων των δραστηριοτήτων TEMPUS διέφερελίγο μεταξύ των θεματικώντομέων. 
24 
Οι επιτυχίες αντιμετωπίζονταν κυρίως ως επιτεύγματα σε επιλεγμένες νησίδες καινοτομίας 
που είχαν το προνόμιο να προωθηθούν στο πλαίσιο του προγράμματος TEMPUS. Οι 
επιδράσεις στο σύνολο του πανεπιστημίου παρέμειναν περιορισμένεςκαι, στην πλειονότητα 
τους, οριακές (βλ. πίνακα 5.3). Δεν υπάρχουν ωστόσο λόγοι να αναμένονται ουσιαστικές 
επιδράσεις ή δευτερογενή αποτελέσματα για το αντίστοιχο ίδρυμα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης. Στο βαθμό που ο κύριος στόχος είναι η εκπαιδευτική καινοτομία εντός 
δικτύων θεματικών τομέων, τα δευτερογενή αποτελέσματα στο σύνολο του ιδρύματος 
τείνουν να είναι μάλλον περιορισμένα. 
25 
Πίνακας 5.3 
Δυνατότητες πρόσβασης στον εξοπλισμό που αποκτήθηκε με ενισχύσεις TEMPUS (ποσοστό 
των εταίρων ΚΕΣ από χώρες ΚΑΕ ανά είδος εξοπλισμού που αποκτήθηκε) 
Δυνατότητες πρόσβασης Υπολογιστές Συγγράμματα Εξοπλισμός Εξοπλισμός 
εργαστηρίανν γραφείοον 
Μόνο για το τμήμα του ΚΕΣ 44 
Άλλα τμήματα 31 
Άλλα τμήματα του ιδρύματος 23 
Δεν προσδιορίστηκε 2 21 
20 
56 
3 46 
31 
20 
3 59 
21 
19 
1 
Σύνολο 
(ν) 100 
(537) 100 
(491) 100 
(287) 100 
(27 
8) 
Ερώτημα 7.3: Τι είδους εξοπλισμού αποκτήθηκε και ποιος έχει πρόσβαση στον εξοπλισμό εντός του 
ιδρύματος στόχου; 
Πηγή: έρευνα "Εμπειρίες αναόόχων/συντονιστών/εταίρωνΚΕΣ κατά το πρώο στάδιο του TEMPUS" 
Σημαντικό ποσοστό των εταίρων που συμμετείχαν ενεργά σε προγράμματα περιφερειακής 
συνεργασίας στις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης χαρακτήρισαν τη 
συμμετοχή τους ως αξιόλογιι και πολλά υποσχόμενη εμπειρία. Ορισμένοι εταίροι που 
απάντησαν στο ερωτηματολόγιο επέκριναν το γεγονός ότι δεν επιτεύχθηκε διάδοση των 
επιτυχών εμπειριών εντός των θεματικών τομέων στην αντίστοιχη χώρα ΚΑΕ. Η 
περιφερειακή συνεργασία θα μπορέσει να αναπτυχθεί καλύτερα σε μερικά χρόνια μετά τις 
ταχείες πολιτικές αλλαγές και θα μπορέσει επίσης να επιφέρει καλύτερα αποτελέσματα από 
εκείνα που επιτεύχθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του'90. 
6. Τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που συμμετείχαν στο TEMPUS 
Το TEMPUS υποστήριξε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από την Κεντρική και 
Ανατολική Ευρώπη που διήλθαν περίοδο ουσιαστικών αλλαγών από το 1990. Σύμφωνα με 
τις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο ατόμων του κεντρικού επιπέδου διοίκησης των 
ιδρυμάτων, το 40% περίπου των προγραμμάτων που προσφέρονταν το 1995 και οδηγούσαν 
στην απόκτηση πτυχίου είχαν πρόσφατα εισαχθεί, το 30% περίπου είχαν υποστεί σημαντικές 
μεταβολές κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, και μόνο το 30% παρέμενε σχεδόν 
αναλλοίωτο. 
Σύμφωνα με τους υπευθύνους του κεντρικού επίπεδου διοίκησης των ιδρυμάτονν 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, το TEMPUS βοήθησε τα μέγιστα γιοι την ανάπτυξη διεθνιόν 
επαφών και συνέβαλε ουσιαστικοί στις ανταλλαγές προσωπικού i$k. πίνακα 6.1). Σε πολλά 
ιδρύματα, το πρόγραμμα είχε αξιοσημεύυτη συνεισφορά για τη βελτίωση του εξοπλισμού 
και την επίτευξη των ό^)ορων εκπαιδευτικών στόχων. Τα αποτελέσματα είναι λιγότερο 
εντυπωσιακά όσον αφορά την εξέλιξη του προσωπικού, την αναδιοργάνωση προγραμμάτων 
μαθημάτων και τη διοίκηση του πανεπιστημίου. Επίσης, οι σχολές και τα τμήματα που 
συμμετείχαν σε ΚΕΣ αποδεικνύονται συχνά περισσότερα δραστήρια από άλλες σχολές και 
τμήματα που αναπτύσουν μεταρρυθμιστικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες, χωρίς όμως να 
επιδεικνύουν τον ίδιο ζήλο για τη διοικητική αναδιοργάνωση και την ανάπτυξη σχέσεων 
26 
μεταξύ πανεπιστημίου και επιχείρησης. Συνολικά, οι μισοί από τους ερωτηθέντες 
διατύπωσαν το συμπέρασμα ότι οι δραστηριότητες TEMPUS είχαν ισχυρές επιδράσεις στις 
αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν στο πανεπιστήμιο τους. 
Τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων TEMPUS ορισμένες φορές επεκτείνονται πέραν του 
αντίστοιχου ιδρύματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι μισοί από τους ερωτηθέντες δήλωσαν 
ότι το διδακτικό υλικό που αναπτύχθηκε στο ίδρυμα τους, στο πλαίσιο της συνεργασίας 
TEMPUS, εξελίχθηκε σε πρότυπο στην αντίστοιχη χώρα, ενώ το ένα τρίτο ανέφερε ότι 
παρόμοια διάδοση παρατηρήθηκε και όσον αφορά τα εκπαιδευτικά προγράμματα μαθημάτων 
που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των ΚΕΣ (βλ. πίνακα 6.2). 
Σύμφωνα με τις απόψεις των ερωτηθέντων, το κεντρικό επίπεδο διοίκησης των ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είχε 
ουσιαστική συνεισφορά στις αλλαγές που επιτεύχθηκαν. Αεν εκπλήσσει επομένο>ς το 
γεγονός ότι αναφέρθηκαν διά(|>οροι τρόποι με τους οποίους το κεντρικ(> επίπεδο ενθαρρύνει 
διεθνείς δραστηριότητες, υποστηρίζει διοικητικά δραστηριότητες του σχεδίου και παρέχει 
διάφορες σχετικές υπηρεσίες. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο όταν πρόκειται για την παροχή 
οικονομικής υποστήριξης προς τις σχολές που συμμετέχουν σε ΚΕΣ ή για την αντιμετώπιση 
αναγκών με συμπληρωματική χρηματοδότηση εκ μέρους του κεντρικού επιπέδου. 
Τα περισσότερα ιδρύματα ισχυρίζονται ότι πραγματοποιούν στρατηγικό σχεδιασμό στο 
πλαίσιο του οποίου προωθούνται ορισμένες ή όλες οι δραστηριότητες TEMPUS. Ωστόσο, το 
κεντρικό επίπεδο διαδραματίζει ενεργό ρόλο κατά τον καθορισμό στόχων για αιτήσεις 
TEMPUS μόνο στο ένα έβδομο των ιδρυμάτων. Στο ένα δέκατο των ιδρυμάτων, οι αιτήσεις 
ορισμένες φορές δεν επιβεβαιώνονται με επιστολή εκδήλωσης ενδιαφέροντος. 
Σύμφωνα με τα πορίσματα της μελέτης, σε ορισμένες περιπτώσεις θα ήταν χρήσιμη η 
ενεργέστερη συμμετοχή του κεντρικού επιπέδου και ο στρατηγικός σχεδιασμός με έμ(ραση 
στο TEMPUS. Κατά μέσο όρο όμως, ο βαθμός επιτυχίας των δραστηριοτήτωνΤΕΜΡυϊ στις 
σχολές και τα τμήματα δεν φαίνεται να εξαρτάται από το βαθμό παρέμβασης του κεντρικού 
επιπέδου διοίκησης των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 
27 
Πίνακας 6.1 
Συμβολή του TEMPUS στην αλλαγή των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην 
Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ανάλογα με τον αριθμό των ΚΕΣ (ποσοστό των 
ιδρυμάτων) 
Ουσιαστικήσυμβολήτου TEMPUS στην 
αλλαγή* Ουσιαστικές αλλαγές που 
πραγματοποιήθηκαν* * 
Αριθμούς τα>ν ΚΕΣ 
1-2 3-5 6-10 11 και 
Σύνολο Αριθμούς των ΚΕΣ 
1-2 3-5 6-10 11 και 
Σύνολο 
ανω ανα) 
Ανάπτυξη διεθνών 
( ικ( ιδημ< ιϊκι όν νπι ί·|χ όν 56 64 71 82 70 
Αύξησητωνανταλλαγών 
προσωπικού 63 52 68 90 
Βελτίωση τον εξο­
πλισμού π.χ. κέντρα 
υπολογιστών, εργαστή­
ρια, βιβλιοθήκες κ.λπ. 61 63 62 69 
Εισαγωγή νέων μεθόδων 
διδασκαλίας 56 44 55 82 
Εφαρμογή νέων προ­
γραμμάτων σπουδών 50 43 70 64 
Αύξηση των ανταλλαγών 
σποΐ'δαστίόν 47 44 53 83 69 
64 
60 
59 
58 76 76 88 
67 44 82 86 
72 
76 72 82 79 
75 68 76 67 83 
68 
78 
53 48 45 59 51 
71 
63 44 55 83 61 
Εισαγωγή νέων περιε-
χομένατν/παραδειγμάτων 57 
Ανάπτυξη διεθνούς 
ερε υνητικήφυνεργασίας 33 
Αναδιοργάνωση της εξέ­
λιξης του προσωπικού 
και συνεχή εκπαιδευτικά 
προγράμματα 38 
' Ιδρυση νέων σχολών/ 
τμημάτων 
Αλλαγές δομών πτυχίων 
Αναδιοργάνωση της 
διοίκησης ιδρύματος τρι­
τοβάθμιας εκπαίδευσης 
Ανάπτυξη συνεργασίας 
μεταξύ πανεπιστημίου 
και βιομηχανικής ή 
εμπορικής επιχείρησης 
Συγκρότηση μονάδων ή 
κέντρων μεταφοράς 
τεχνολογίας 
Α ν α δ ι ο ρ γ ά ν ω σ η 
διοικητικών δομών και 
διαδικασιών 29 60 52 
29 30 
26 
17 
29 
15 
16 27 
29 
25 
10 61 
43 
42 
35 
24 
17 
14 
14 57 
34 
33 
27 
25 62 72 55 74 
10 50 38 43 64 
38 42 23 
13 14 25 35 
56 52 57 59 
43 57 30 42 
38 66 
49 
33 
56 
42 
24 
21 11 16 16 16 
29 5 29 13 19 
7 26 27 22 23 
28 
* Ποσοστό τανν ατόμων που απάντησαν αναφέροντας Ι ή 2 σε κλίμακα όπου 1 = "Πολύ ουσιαστικές 
αλλαγές" έως 5 = "Καμία αλλαγή" μεταξύ εκείνων που απάντησαν στον αντίστοιχο τομέα 
** Ποσοστό των ατόμων που απάντησαν δηλώνοντας 1 ή 2 αν. κλίμακα όπου Ι " "Πολύ ουσιαστική 
συμβολή" έως 5 "Καμία αλλαγή" μεταξύ εκείνων που απάντησαν στον αντίστοιχο τομέα 
Ερώτηση 3.5: Κατατάξτετην έκταση των αλλαγών που συνέβησαν από το 1990 περίπου στο ίδρυμα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που ανήκετε στους τομείς που ακολουθούν και το βαθμό στον οποίο οι 
δραστηριότητες TEMPUS συνέβαλαν στις αλλαγές αυτές. 
Πηγή: Έρευνα σχετικά με την ανάπτυξη και την αναδιάρθρωση των ιδρυμάτων που συμμετέχουν 
στο TEMPUS 
Πίνακας 6.2 
Δευτερογενείς ενέργειες από τις δραστηριότητες TEMPUS στα ιδρύματα τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης ανάλογα με τον αριθμό των σπουδαστών πλήρους φοίτησης (% - δυνατότητα 
πολλαπλών απαντήσεων) 
Σπουδαστές πλήρους φοίτησης 
Μέχρι 1000 1001 - 250! - 5001 ή 
2500 5000 περισσότεροι Σύνολο 
Τυπικές (η^Κ|>ωνιες συνεργασίας 
με τα ιδρύματα εταίρους 46 
Το διδακτικό υλικό που 
αναπτύχθηκε στο πλαίσιο 
σχεδίων TEMPYUS εξελίσσεται 
σε πρότυπο στη χώρα 46 
Εισαγωγή ειδικών μονάδων/ 
σειρών μαθημάτων για τη 
γλωσσική κατάρτιση 27 59 
55 
23 48 
48 
31 83 
57 
50 60 
51 
34 
Οι σειρές προγραμμάτων που 
αναπτύχθηκαν υιοθετήθηκαν 
από άλλα ιδρύματα 
της χώρας 38 32 38 27 34 
Εισαγωγή συστήματος για 
αναγνώριση περιόδων σπουδών 
στο εξωτερικό 27 23 38 37 32 
Παροχή μαθημάτων 
κατάρτισης για μέλη του 
προσωπικού από τμήματα/ 
ιδρύματα που δεν 
συμμετέχουν στο TEMPUS 23 36 28 33 30 
Δημιουργία ειδικής μονάδας/ 
γραφείου που είναι υπεύθυνη 
για τις διεθνείς 
δραστηριότητες 
Συμμετοχή του ιδρύματος/ 
τμήματος σε διεθνή δίκτυα 
Ανάπτυξη δανειστικοί 
υπηρεσιών μεταξύ 12 23 21 
17 43 
33 24 
19 
29 
βιβλιοθηκών 12 14 14 7 11 
Άλλα 0 0 3 3 2 
Δεν απάντησαν 12 5 3 3 6 
Σύνολο 250 277 290 377 302 
(ν) (26) (22) (29) (30) 
(10 
7) 
Ερώτημα 3.17: Υπάρχουν δευτερογενή αποτελέσματα από τις δραστηριότητες TEMPUS στο ίδρυμα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που ανήκετε; 
Πηγή: Έρευνα σχετικά με την εξέλιξη και την αναδιάρθρο)ση των ιδρυμάτανν που συμμετέχουν στο 
TEMPUS 
Ύα περισσότερα εσωτερικά προβλήματα που ανέφεραν οι εροπηθέντες από την άπο\|>η του 
κεντρικού επιπέδου των πανεπιστημίων αιρορούσαν τη διάθεση πό)ρ(υν. κυρίως όσον αφορά 
την κάλυψη εξόδων που δεν καλύπτονται από τις χρηματοδοτήσεις TEMPUS και την 
προκαταβολήχρηματοδοτήσεωνγιαδραστηριότητεςεξαιτίαςκαθυστερημένηςείσπραξηςτων 
ενισχύσεων TEMPUS. 
Τα περισσότερα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη 
είναι σε γενικές γραμμές ικανοποιημένα από το επίπεδο της επικοινωνίας με τα εθνικά 
γραφεία TEMPUS και με τη ροή πληροφοριών. Τα προβλήματα ενημέρωσης που 
αναφέρονται αφορούν κυρίως τη λήψη αποφάσεων και τη διαφάνεια τους. Από την άλλη 
πλευρά, ο ένας στους τρεις ερωτηθέντες πιστεύει ότι το ίδρυμα του ασκεί επιρροή στον 
καθορισμό προτεραιοτήτων και ο ένας στους τέσσερις περίπου ανέφερε ότι το ίδρυμα του 
ασκεί επιρροή στην προεπιλογή των ΚΕΣ. 
Τα στελέχη του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών 
ΚΑΕ επιβεβαιώνουν το πρόβλημα που ανέφεραν οι εταίροι των ΚΕΣ από τις χώρες αυτές 
όσον αφορά τις καθυστερήσεις που παρατηρούνται κατά τη μεταφορά τα>ν πόρων. Οι 
καθυστερήσεις των πόρων φκιίνεται ότι αποτελούν τη συνηθέστερη αιτία προβλημάτων, ενώ 
οι καθυστερήσεις που ο((>εΐλονται στην Επιτροπή αναφέρονται συχνότερα (πάνο> από το ένα 
τρίτο των εραντηθέντανν) απ'ό,τι εκείνες που ικρείλονται στον ανάδοχο TEMPUS του 
ιδρύματος εταίρου (περίπου ένα τέταρτο των ερωτηθέντων). 
Οι φορείς του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ζήτησαν τη 
βελτίωση της ευκαμψίας των διαδικασιών χρηματοδότησης, τη συνέχιση και την αύξηση των 
ενισχύσεωνΤΕΜΡ^ και τη μείωση της γραφειοκρατίας,όσον αφορά την τήρηση βιβλίων και 
την υποβολή εκθέσεων. Ζήτησαν επίσης ορισμένες αλλαγές των διοικητικών διαδικασιών 
και ορισμένοι πρότειναν να επανεξεταστούν οι προτεραιότητες ενώ οι περισσότεροι 
εκφράστηκαν υπέρ της κινητικότητας των σπουδαστών. 
7 Τελική αξιολόγηση 
( 1 ) Το πρόγραμμα TEMPUS χαρακτηρίζεται από την περιπλοκότητα της διαδικασίας 
λήψεως αποφάσεων και από μια διοικητική δομή που πρέπει: (α) να εξασφαλίσει την 
ισορροπία μεταξύ των φορέων πρωτοβουλίας ή δωρητών και των χωρών εταίρων από 
τις χώρες ΚΑΕ· (β) να επιτύχει την εξισορρόπηση των αυτόνομων απόψεων τα>ν 
ιδρυμάτα)ν τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με τις οικονομικές και κοιναηακές ανάγκες της 
κοινα)νίας· (γ) να συμπεριλάβει ευρύ φάσμα φορέων· (δ) να εξασφαλίσει τον 
30 
εύρυθμο συντονισμό των διαφόρων σταδίων των διαδικασιών λήψης αποιμάσεων, 
επιλογής και ανάθεσης που σχετίζονται με το πρόγραμμα. Θεωρητικά, υπάρχει σαφές 
πρότυπο σταδίων αποφάσεων σύμφωνα με το οποίο ορίζεται ενιαίος βασικός φορέας 
για κάθε στάδιο. Ωστόσο, στην πράξη, η διασύνδεση των διαφόρων σταδίων, καθώς 
και οι συνεχείς επικαλύψεις έχουν δημιουργήσει κεντρομόλες πιέσεις προς τη 
συγκρότηση (α) ενός ενιαίου κεντρικού χώρου λήψης αποφάσεων και (β) μιας 
διοικητικής μονάδας με καθήκοντα συντονιστή για τις περισσότερες βασικές 
διοικητικές διαδικασίες. Τα εθνικά συμβουλευτικά ή εποπτικά συμβούλια TEMPUS 
ασκούν την πρώτη και τα εθνικά γραφεία TEMPUS τη δεύτερη λειτουργία. Η 
δημιουργία εθνικών συμβουλευτικών ή εποπτικών συμβουλίων TEMPUS σε όλες τις 
χώρες ΚΑΕ ως κέντρων διαλόγου και συνεργασίας όλων των κύριων φορέων που 
συμμετέχουν σε αποφάσεις πολιτικής TEMPUS αποδείχθηκε ορθή επιλογή για τις 
αναγκαίες διαδικασίες συντονισμού. Η λειτουργία των εν λόγω συμβουλίων 
προϋποθέτει την προθυμία όλων των φορέων να συνεργαστούν μεταξύ τους. Σε 
περίπτωση που δεν συμβεί τούτο, η λήψη αποφάσεων και η εφαρμογή του 
προγράμματος TEMPUS σε εθνικό επίπεδο θα καταστούν ευάλωτες. 
(2) Παρόλο που συχνά επισημαίνονται οι δυναμικές συνθήκες και οι στόχοι του 
προγράμματος TEMPUS, οι πραγματικές αλλαγές στη δομή και στις δραστηριότητες 
του προγράμματος υπήρξαν μάλλον περιορισμένεςκατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι. 
Τούτο μπορεί να οφείλεται σε δύο λόγους: (α) Εξαιτίας των κανονισμών και των 
διευθετήσεων που ισχύουν για τη χρηματοδότηση των ΚΕΣ, τα περιθώρια για 
αλλαγές περιορίζονται κάθε χρόνο. Η ανάγκη χρηματοδότησης του αυξανόμενου 
αριθμού των ΚΕΣ κατά το δεύτερο και τρίτο έτος εφαρμογής τους, με βάση τις 
ετήσιες αιτήσεις ανανέωσης, σταδιακά μείωσε τα διαθέσιμα ποσά των 
χρηματοδοτήσεων για νέα ΚΕΣ. (β) Οι υπερεθνικές αποφάσεις όσον αφορά την 
ετήσια αναθεώρηση των προτεραιοτήτων και ο επαναπροσδιορισμός των μέτρων και 
δραστηρ ιοτήτωντου προγράμματοςΤΕΜΡ U S δε ν δ ιατάραξαν τη δο μή και τη λογ ική του 
προγράμματος σε βαθμό ώστε τα ιδρύματα να αντιμετωπίσουν τη διακοπή των 
εκτελούμενων δραστηριοτήτων των σχεδίων. 
(3) Οι κύριοι τομείς υποστήριξης στο πλαίσιο των ΚΕΣ είχαν τη μορφή δέσμης 
δραστηριοτήτων: διαρθρωτική ανάπτυξη, εκπαιδευτικά μέτρα συνεργασίας, 
κινητικότητα προσωπικού και σπουδαστών. Η πλειονότητα των ΚΕΣ αφορά το 
σύνολο των τεσσάρων αυτών δραστηριοτήτων, παρόλο που διαπιστώνονται σαφώς 
προτιμήσεις όσον αφορά την προμήθεια εξοπλισμού και την κινητικότητα του 
προσίοπικού. Ο συνδυασμός τοον τεσσάρίον δραστηριοτήτων συνέβαλε αποφασιστικά 
στην επιτυχία των μεταρρυθμίσεων των προγραμμάτων σπουδών. Επιπροσθέτως, η 
προώθηση των δραστηριοτήτων υπό μορφή δέσμης αποτελεί επίσης κατάλληλη 
επιλογή για το μέλλον. Ωστόσο, διαπιστώνονται δύο μειονεκτήματα. Κατά πρώτον, 
υποστηρίζεται ότι κακώς έχει αποκλειστεί ρητά η συμβολή του TEMPUS στην έρευνα. 
Ο αποκλεισμός αυτός είναι δύσκολο να εξηγηθεί, καθόσον το TEMPUS είχε ως στόχο 
να συμβάλει στη διαρθρωτική μεταρρύθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε χώρες 
στις οποίες κατά το παρελθόν ίσχυε θεσμικός διαχωρισμός της έρευνας και της 
διδασκαλίας, ο συνδυασμός και ο αλληλοεμπλουτισμός των οποίων θεωρείται ότι 
αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους της μεταρρύθμισης. Κατά δεύτερον, η 
κινητικότητα των σπουδαστών αποτελεί τη δραστηριότητα που προωθείται λιγότερο 
στο πλαίσιο της δέσμης των δραστηριοτήτων ΚΕΣ. Η δραστηριότητα αυτή θεωρήθηκε 
αξιόλογη για εκείνους που μεταβαίνουν στο εξωτερικό, αλλά λιγότερο σημαντική 
έναντι της συνδυασμένης επίδρασης των τριών άλλων δραστηριοτήτων. Υπάρχουν 
ακόμα ορισμένα αναπάντητα ερωτήματα όσον αφορά τον συνδυασμό των επιλέξιμων 
δραστηριοτήτων για υποστήριξη στο πλαίσιο των ΚΕΣ. 
31 
(4) Παρόλο που διαπιστώνεται ορισμένος βαθμός συνέχειας τα>ν εθνικών πολιτικών 
και των διαδικασιών κατανομής του προϋπολογισμού, ο ετήσιος 
αναπροσανατολισμός και επανακαθορισμός των πόρων TEMPUS και των εθνικών 
προτεραιοτήτων, καθώς και η σχετικά καθυστερημένη ανακοίνωση τους, προκάλεσαν 
ανησυχίες μεταξύ των αιτούντων και των δικαιούχων των επιχορηγήσεων. Μέχρι την 
τελευταία στιγμή, τα άτομα αυτά δε γνώριζαν με βεβαιότητα κατά πόσο οι αιτήσεις 
τους συνάδουν με τις προτεραιότητες ή κατά πόσο οι δραστηριότητες τους θα 
εξακολουθήσουν να συμπίπτουν με τις πολιτικές αποφάσεις ώστε να συνεχιστεί η 
χρηματοδότηση τους. 
(5) Οι εθνικές προτεραιότητες TEMPUS και η ετήσια αναθεο>ρηση τους δεν 
αντικατοπτρίζουν μόνο τις αποκλίσεις όσον αφορά την ανάπτυξη των διάφορων 
χωρίον εταίρων της ΚΑΕ, αλλά επίσης προδιαγράφουν την άνιση κατανομή μεταξύ 
των ιδρυμάτων και των θεματικών τομέων. Κατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι, 
επιτεύχθηκε η ένταξη στο πρόγραμμα διαφόρων ως προς το είδος και το μέγεθος 
ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 70% περίπου του συνόλου των ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών εταίρων από την ΚΑΕ συμμετείχαν στο 
TEMPUS. Όσοναφορά την κυριαρχία των τομέωντης διοίκησης επιχειρήσεωνκαι της 
μηχανολογίας που παρατηρήθηκε κατά την έναρξη του TEMPUS, κατά το δεύτερο 
ήμισυ του TEMPUS Ι διαπιστώθηκε μια κάπως ευρύτερη κάλυψη θεμάτων. Ωστόσο, 
ορισμένοι κλάδοι και θεματικοί τομείς εξακολοθούν να υποεκπροσωπούνται στο 
TEMPUS και χρειάζονται μεταρρυθμιστική ώθηση στο πλαίσιο του 
κοινωνικοοικονομικού μετασχηματισμού. 
(6) Η κατανομή καθηκόντων όσον αφορά τη διαχείριση του προγράμματος TEMPUS 
μεταβλήθηκε σημαντικά κατά το δεύτερο ήμισυ του TEMPUS Ι. Η σταδιακή πολιτική 
σταθεροποίηση και η συνεχής πρόοδος όσον αφορά το μετασχηματισμό τα>ν χα)ρών 
εταίρανντης ΚΑΕ, καθώς και ο αυξανόμενοςεπαγγελματισμόςπον εθνικών γραφεία>ν 
TEMPUS, οδήγησαν στη μετα(ρορά ολοένα περισσότερων αρμοδιοτήταχν και 
καθηκόντων από το γραφείο TEMPUS της ΕΚ και το τμήμα TEMPUS του Ευρωπαϊκού 
ΟργανισμούΕπαγγελματικήςΕκπαίδευσηςπροςτα εθνικάγραφείαTEMPUS. Η εξέλιξη 
αυτή δεν επηρέασε μόνο τη σχέση μεταξύ των φορέων αυτών, αλλά έφερε το πλήρωμα 
του χρόνου για την επανεξέταση του ρόλου και των αρμοδιοτήτων του γραφείου 
TEMPUS της ΕΚ και του τμήματος TEMPUS του Οργανισμού Επαγγελματικής 
Εκπαίδευσης. Ο υψηλότερος βαθμός ανεξαρτησίας των εθνικών γραφείων TEMPUS 
μπορεί να συνδυαστεί με την ανάθεση δέσμης δια(ρορετικώνκαθηκόντ(ον για το τμήμα 
TEMPUS του Οργανισμού Επαγγελματικής Εκπαίδευσης. 
(7) Σε γενικές γραμμμές, οι επιχορηγήσεις των ΚΕΣ χαρακτηρίστηκαν γενναιόδωρες 
από τους περισσότερους δικαιούχους από χώρες της ΚΑΕ, παρόλο που ενδέχεται να 
υπάρχουν διαφορές μεταξύ των χωρών σχετικά με το ποιες επιχορηγήσεις θεωρούν 
γενναιόδωρες. Οι επικρίσεις σχετικά με το ποσό των ενισχύσεων που διατέθηκαν σε 
ΚΕΣ αφορούσαν κυρίως θέματα συνέχισης της υποστήριξης. Οι ενισχύσεις του 
TEMPUS Ι ήρθαν σαν το μάνα εξ ουρανού και μετά από τρία χρόνια σταμάτησαν, 
χωρίς να προσφέρεται κάποια λύση για την ομαλή μετάβαση από την περίοδο της 
αφθονίας στην περίοδο της στέρησης. Με την εισαγωγή το)ν κοινών ευρωπαϊκοί 
δικτύων κατά το τελευταίο έτος του TEMPUS Ι, το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίστηκε 
εν μέρει, πλην όμως χρειάζεται να δερευνηθεί κάθε ριζική λύση σχετικά με τις 
πολιτικές ανάθεσης και υποστήριξης στο πλαίσιο του TEMPUS. 
(8) Συνολικά, οι δικαιούχοι επέκριναν τη διοικητική διαδικασία για τη μεταφορά 
των ενισχύσεων TEMPUS και την έλλειψη ευκαμψίας για τη χρησιμοποίηση των 
32 
πόρων. Οι σοβαρότερες επικρίσεις αφορούσαν τις καθυστερήσεις κατά τη μεταφορά 
χρηματοδοτήσεων για ΚΕΣ και επιχορηγήσεων κινητικότητας. Οι καθυστερήσεις 
αυτές ορισμένες φορές οφείλονταν στις τράπεζες και στους αναδόχους ΚΕΣ. Τις 
περισσότερες όμως φορές οφείλονταν στους διακανονισμούς μεταφοράς της ΕΚ. Οι 
καθυστερήσεις στη μεταφορά των χρηματοδοτήσεα>ν, σε συνδυασμό με την τυπική 
δυναμική των σχεδίων, οξύνουν το πρόβλημα της έλλειψης ευκαμψίας κατά τη 
χρησιμοποίηση των πόρανν. Έτσι, είναι αδύνατη η χρησιμοποίηση των πόρων για 
άλλους εκτός από τους προκαθορισμένους σκοπούς ακόμα και όταν σημειώνονται 
καθυστερήσεις στη μεταφορά συγκεκριμένων πύρων (π.χ. για κινητικότητα), ή όταν 
τα χρήματα θα μπορούσαν να εξοικονομηθούν επειδή για ορισμένες δραστηριότηες 
δαπανήθηκαν λιγότερα χρήματα απ'όσα είχαν αρχικά προβλεφθεί ή όταν αλλάζουν 
οι προτεραιότητες για ορισμένες δραστηριότητες εξαιτίας της δυναμικής του σχεδίου. 
(9) Τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εκπροσωπούνται συνήθως στα εθνικά 
συμβουλευτικά ή εποπτικά συμβούλια TEMPUS. Έτσι, συμμετέχουν στον ετήσιο 
καθορισμό και την αναθεώρηση των εθνικών προτεραιότητα^ TEMPUS και μπορούν 
να προωθήσουν συμφέροντα και στρατηγικές των πανεπιστημίων. Σε γενικές 
γραμμές, τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι αρκετά ικανοποιημένα με τις 
δραστηριότητες επικοινωνίας και ενημέρωσης των εθνικών γραφείων TEMPUS. Δεν 
δ ιατυπώθηκαν σοβαρές δ ιαφων ίες όσο ν αφορά τη λε ιτουργ ία των δο μών επικό ινών ίας 
μεταξύ των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, των εταίρων ΚΕΣ και των φορέων 
σε εθνικό επίπεδο. Επιπλέον, υπάρχουν επαρκείς δυνατότητες ανατροφοδότησης 
προς αμφότερες τις κατευθύνσεις: από το επίπεδο των πανεπιστημίων προς το εθνικό 
επίπεδο και αντιθέπος. 
( 10) Το ΊΈΜ PUS συνέβαλε στην πραγματοποίηση ουσιαστικών αλλαγών στα ιδρύματα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μετά το 1990. Μόνο το 30% περίπου των προγραμμάτων 
που οδηγούν στην απόκτηση πανεπιστημιακού πτυχίου των ιδρυμάτων που 
απάντησαν στο ερωτηματολόγιοπαρέμειναναναλλοίωτα. Το TEMPUS βοήθησε επίσης 
στην ανάπτυξη διεθνών επαφών και στην οργάνωση των ανταλλαγών προσωπικού. 
Ωστόσο, μικρότερη ήταν η συμβολή του για το στρατηγικό σχεδιασμό. Συνολικά, ο 
βαθμός επιτυχίας των δραστηριοτήτων TEMPUS στις σχολές και τα τμήματα δεν 
παρουσιάζει προφανείς διαφορές ανάλογα με το βαθμό συμμετοχής στις ενέργειες 
αυτές του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων. 
(11) Όσον αφορά την συνεργασία στο πλαίσιο δικτύων, πρέπει να επισημανθούν 
τέσσερα θέματα: η σχέση μεταξύ εταίρων από τις χώρες ΚΑΕ και από τη Δύση, ο 
αριθμός των εταίρων εντός των ΚΕΣ, ο αριθμός των ιδρυμάτων από την ίδια χώρα 
και ο ρόλος των επιχειρήσεων. 
Οι σχέσεις μεταξύ εταίρων από τις χώρες ΚΑΕ και από τη Δύση κρίνεται γενικά 
φιλική και με πνεύμα συνεργασίας. Πολλοί εταίροι από την ΚΑΕ εκφράζουν την 
ευγνωμοσύνη τους για τη μεγάλη υποστήριξη και το ενδιαφέρον των δυτικών 
εταίρων. Η συνεργασία οδήγησε στη βελτίωση του αλληλοσεβασμού. Ωστόσο, 
πολλοί εταίροι από την ΚΑΕ διαμαρτυρήθηκαν για τη δεσποτική συμπεριφορά 
ορισμένων δυτικών εταίρων και για τα υπέρογκα διοικητικά έξοδα που ορισμένες 
φορές ισχυρίζονταν ότι είναι αναγκαία για τις προσπάθειες τους. Αντίθετα, οι 
δυτικοί εταίροι συχνά ανέφεραν ότι οι ενισχύσεις TEMPUS για τα διοικητικά τους 
έξοδα σε καμία περίπτωση δεν καλύπτουν το σύνολο των έμμεσων και άμεσων 
εξόδων. 
33 
Τα προβλήματα όσον αφορά τη σύνθεση των εταίρων εντός των ΚΕΣ διέφεραν 
ανάλογα με το μέγεθος του ΚΕΣ. Όσοι περισσότεροι εταίροι συμμετείχαν 
επίσημα στο δίκιυο, τόσο μικρότερο ήταν το ποσοστό των εταίρων με τους 
οποίους συνεργάζονταν οι συμμετέχοντες από χώρες της ΚΑΕ. Η συνεργασία 
ήταν εντατικότερη στα ΚΕΣ με μικρό αριθμό εταίρων. 
Οι εθνικές κυβερνήσεις ορισμένων χωρών ΚΑΕ προώθησαν τη συνεργασία 
διαφόρων ιδρυμάτων από την ίδια χώρα στο πλαίσιο ενός ΚΕΣ. Στόχος της 
τακτικής αυτής ήταν να μην υπάρξει χάσμα μεταξύ των λίγων νικητών και των 
πολλώνχαμένωντου ανταγωνισμούγια την απόκτηση ενισχύσεωνΤΕΜΡυ5,καθώς 
και να δοθεί η δυνατότητα σε λιγότερο επιτυχή ιδρύματα να συμμετάσχουν στο 
TEMPUS και να αποκτήσουν την αναγκαία τεχνογνωσίαγια την υποβολή αιτήσεα^ν 
και τη διαχείριση των ΚΕΣ. 
Οι επιχειρήσεις δεν διαδραμάτισαν ιδιαίτερα σοβαρό ρόλο στις δραστηριότητες 
των ΚΕΣ. Ο αριθμός των επιχειρήσεων που συμμετείχαν σε ΚΕΣ μειώθηκε κατά 
τη διάρκεια του TEMPUS Ι. Συχνά, οι επιχειρήσεις ενεργούσαν απλώς ως 
"αφανείς εταίροι" ή συμμετείχαν μόνο με προσφορά θέσεων μαθητείας. Τα 
ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν σχολίασαν τη σημασία ή τις επιδράσεις 
της συμμετοχής των επιχειρήσεων σε ΚΕΣ, ούτε εκδήλωσαν κάποια ιδιαίτερη 
προτίμηση σχετικά με το θέμα αυτό. 
(12) Τα ΚΕΣ στο πλαίσιο των οποίων συνεργάστηκαν εταίροι από διαφορετικές 
χώρες ΚΑΕ ("περιφερειακά" ΚΕΣ), σημείωσαν αρκετή επιτυχία και πρόσφεραν 
εξαιρετικές δυνατότητες διασυνοριακής συνεργασίας. Ο συνδυασμός του 
αποκεντρωμένουκαι εθνικούχαρακτήρατουΤΕΜΡυ8αύξησετην επιρροήτων εθνικών 
προτεραιοτήτων και όχι μόνο μείωσε το ρόλο της συνεργασίας στο πλαίσιο τατν ΚΕΣ 
αυτών, αλλά επίσης δυσχέρανε την επιτυχή υποβολή αιτήσεων, καθόσον οι αιτήσεις 
αυτές έπρεπε να ανταποκρίνονται στις εθνικές προτεραιότητες δύο ή περισσότερων 
χωρών εταίρων της ΚΑΕ. Η εξέλιξη αυτή περιόρισε εν μέρει τις δυνατότητες και την 
ποιότητα της συνεργασίας και πρέπει να επανεξεταστεί. 
(13) Θέματα διοικητικής εργασίας εντός των δικτύων ΚΕΣ και μεταξύ των εταίρων, 
καθώς και μεταξύ του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
και των σχολών και τμημάτων που συμμετέχουν σε δραστηριότητες ΚΕΣ αναφέρονται 
συχνά ως πηγή διαφωνιών και διαφορετικών αντιλήψεων. Ωστόσο, δεν έχει ακόμα 
εξακριβωθεί το σημείο εστίασης των διαφορών αυτών και κατά συνέπεια δεν είναι 
δυνατόν να επισημανθούν οι κατευθύνσεις για την εξάλειψη τους. 
(14) Ένα από τα πλέον απτά και θετικά αποτελέσματα του TEMPUS για τους εταίρους 
(χπό την ΚΑΕ υπήρξε η παροχή δυνατοτήτων για την ανάπτυξη προσα>πικών επαφών 
και την ένταξη στη διεθνή κοινότητα ακαδημαϊκών. Ωστόσο, από τη στιγμή που οι 
επαφές και η συνεργασία αυτή θα σταθεροποιηθούν και θα εξομαλυνθούν, το 
πρόγραμμα TEMPUS θα χάσει τη σημασία του ως μόνης ή κύριας πηγής δυνατοτήτων 
για την ανάπτυξη διεθνών επαφών και την ενσα)μάτα>ση. 
(15) Οι σχολές και τα τμήματα που συμμετείχαν στο TEMPUS επικρότησαν τις 
επιδράσεις του TEMPUS όσον αφορά τον εκσυγχρονισμό του εξοπλισμού και την 
ανανέωση των μεθόδων διδασκαλίας και μάθησης. Τα αποτελέσματα αυτά ήταν 
επίσης περισσότερο άμεσα και ορατά από τις επιδράσεις στους άλλους τομείς 
διαρθρωτικής εξέλιξηςπου υποστηρίχθηκαν από το TEMPUS. Δεν εκπλήσσε ι επομένως 
το γεγονός ότι, για παράδειγμα, οι ουσιαστικές αλλαγές στη δομή των 
34 
προγραμμάτων που οδηγούν στην απόκτηση πτυχίου ήταν λιγότερο συχνές, ενώ και 
στις περιπτώσεις εκείνες όπου πραγματοποιήθηκαν τέτοιες αλλαγές οι αλλαγές αυτές 
δεν θεωρήθηκαν ως άμεσες επιδράσεις των δραστηριοτήτων TEMPUS. 
(16) Οι σχολές και τα τμήματα που συμμετείχαν στις δραστηριότητες του TEMPUS 
άρχισαν να αποδίδουν τη δέουσα σημασία στην κινητικότητα των σπουδαστών μόνο 
προς τα τέλη του TEMPUS Ι. Τούτο οφείλεται κυρίως στην προσδοκία των 
περισσοτέρων χωρών της ΚΑΕ ότι θα αποκτήσουν σύντομα τη δυνατότητα 
συμμετοχής στο πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Στο πλαίσιο αυτό, η συμμετοχή σε ΚΕΣ 
κινητικότητας θεωρήθηκε (ος η κατάλληλη προετοιμασία. Πρέπει όμα>ς να 
επισημανθείότι οι ενισχύσειςΤΕΜΡυ8 για την κινητικότητα σπουόαστώνόεν μπορούν 
να (τυγκριθούν με την κινητικότητα σπουδαστών στο πλαίσιο του ERASMUS. Η 
κινητικότητα σπουδαστών που υποστηρίζεται από το TEMPUS δεν χαρακτηρίζεται από 
την αμοιβαιότητα των ανταλλαγών, ενώ παρουσιάζει επίσης χαμηλότερο επίπεδο 
οργάνωσης από το ERASMUS και υστερεί όσον αφορά τις διευθετήσεις για την 
ενσωμάτωση και την αναγνώριση κύκλων σπουδών. Η κινητικότητα σπουδαστών στο 
TEMPUS χρησιμοποιήθηκε όμως με επιτυχία ως μέσο για την επιλογή μελών του 
βοηθητικού ακαδημαϊκού προσα>πικού. 
(17) Στο πλαίσιο του TEMPUS επιτεύχθηκαν δευτερογενή αποτελέσματα των 
εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και των δραστηριοτήτων ανάπτυξης προγραμμάτων 
σπουδών στους ίδιους τομείς και σε αντίστοιχα τμήματα άλλων ιδρυμάτων 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της χώρας. Διαπιστώνεται ορισμένοςβαθμός διάδοσης των 
αποτελεσμάτων και υιοθέτησης προγραμμάτων σπουδών και διδακτικού υλικού που 
αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των ΚΕΣ, πλην όμως υπάρχουν δυνατότητες βελτίαχτης 
με την αύξηση τα>ν ενισχύσείυν για τη διάδοση, τη δημοσίευση υλικού που 
αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των ΚΕΣ και τη βελτίωση της επικοιναηάας και των 
ανταλλαγών. Τα ΚΕΣ στα οποίοι συμμετέχουν εταίροι από πολλές χώρες ΚΑΕ θα 
μπορούσαν να έχουν τα ίδια δευτερογενή αποτελέσματα και να οδηγήσουν σε 
ανταλλαγή ειόικιόν καινοτομιών στον τομέα των προγραμμάτων σπουδών, καθίός και 
υλικού και προγραμμάτων μαθημάτων εξαιρετικής ποιότητας μεταξύ των χωρών 
ΚΑΕ. Γενικά, η διάδοση των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων ΚΕΣ δεν 
προωθήθηκεκαι δεν υποστηρίχθηκε αρκετά κατά τη διάρκεια του TEMPUS Ι. Σε πολλές 
περιπτώσεις, μετά την πάροδο των τριών ετών και τη λήξη της υποστήριξης TEMPUS 
για ΚΕΣ οι χρηματοδοτικοί πόροι είχαν εξαντληθεί και δεν υπήρχε δυνατότητα 
διάθεσης πρόσθετων πύρων για τη δημοσίευση του υλικού που είχε αναπτυχθεί ή την 
οργάνωση της διάδοσης των αποτελεσμάτων. Τα δευτερογενή αποτελέσματα θα 
μπορούσαν επίσης να πολλαπλασιαστούν εφόσον ενταχθούν σε σύστημα υποστήριξης 
του TEMPUS και υιοθετηθεί μία προσέγγιση εστιασμένη προς τη διάδοση των 
αποτελεσμάτων. 
( 18) Ο αποσπασματικός χαρακτήρας των καινοτομιών που επιτεύχθηκαν από τα 
ΚΕΣ επισημάνθηκε πολλές φορές από τους συμμετέχοντες σε ΚΕΣ και τους φορείς 
του κεντρικού επιπέδου των ιδρυμάτανν στις απαντήσεις τους σχετικά με ενδεχόμενα 
δευτερογενή αποτελέσματα για το πανεπιστήμιο. Οι αντιδράσεις αυτές είναι 
κατανοητές καθόσον οι θεματικές δραστηριότητες δεν οδηγούν αυτόματα σε 
δευτερογενή αποτελέσματα για τη διοίκηση και τις σχετικές δομές του ιδρύματος στο 
σύνολο του. Ο αποσπασματικός χαρακτήρας όμως μπορεί επίσης να οφείλεται στην 
αντίσταση κατά της αλλαγής που προβάλλουν άλλα μέλη του ακαδημαϊκού 
προσωπικού της ίδιας σχολής ή τμήματος και/ή στην απροθυμία εκείνων που 
συμμετέχουν στο ΚΕΣ να μοιραστούν τις καινοτομίες και τους νέους πόρους εξαιτίας 
του υψηλού ανταγωνισμού. 
35 
(19) Οι συμμετέχοντες σε ΚΕΣ και το κεντρικό επίπεδο των ιδρυμάτων 
αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο τη λειτουργία του κεντρικού επιπέδου για την 
εξυπηρέτηση των δραστηριοτήτων ΚΕΣ και την ενσωμάτωση τους σε στρατηγική 
ανάπτυξης των ιδρυμάτων. Οι συμμετέχοντες σε ΚΕΣ τρέφουν μικρότερη εκτίμηση 
στην υποστήριξη των δραστηριοτήτων μέσω των υπηρεσιών που προσφέρονται από 
το κεντρικό επίπεδο του ιδρύματος απ'ό,τι το ίδιο το κεντρικό επίπεδο του 
ιδρύματος. Οι διάφοροι τρόποι διαχείρισης των ιδρυμάτων δεν φαίνεται να 
επηρεάζουν άμεσα την επιτυχή ολοκλήρωση των δραστηριότητας των ΚΕΣ. Είναι 
δύσκολο να προσδιοριστεί ο βαθμός εγκυρότητας των διαφορετικών αντιλήψεων, 
αλλά απλώς μπορεί να επισημανθεί το γεγονός ότι αμφότερες οι πλευρές 
επικεντρώνουν την προσοχή τους στις νέες εξελίξεις (δηλαδή στο πλαίσιο του TEMPUS 
II) και λιγότερο στην αξιολόγηση προηγούμενων εξελίξεας. 
Σε αντίθεση με άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα, το TEMPUS θα χαρακτηρίζεται πάντα από 
αστάθεια, εξαιτίας της λογικής που το διέπει. Όι λόγοι είναι οι εξής: 
Όσο μεγαλύτερη η επιτυχία του TEMPUS τόσο μειώνεται ο ρόλος των παρεχόμενων 
ενισχύσειυν στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ. 
Η πολιτική και η οικονομική σταθεροποίηση, καθώς και ο αυξανόμενος 
επαγγελματισμόςκαι η αυτοπεποίθηση που απέκτησαν οι χώρες της ΚΑΕ στη διεθνή 
σκηνή είχαν ως αποτέλεσμα την αναβάθμιση του ρόλου των χωρών αυτών έναντι της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας και την αύξηση της επιρροής που ασκούν στις σχετικές 
διαδικασίες λήψης αποφάσεων. 
Παρομοίως, ο ρόλος των εθνικών γραφείων TEMPUS φαίνεται ότι αναβαθμίζεται σε 
σχέση με το τμήμα TEMPUS του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Επαγγελματικής 
Εκπαίδευσης. 
Η εγγενής αστάθεια στη λογική του προγράμματος TEMPUS αντικατοπτρίζεται επίσης στο 
επίπεδο των ΚΕΣ. Τα περισσότερα ΚΕΣ περιλάμβαναν μέτρα για το σύνολο των τεσσάρων 
κύριων τομέων για τους οποίους προβλεπόταν να χορηγηθούν ενισχύσεις TEMPUS, παρόλο 
που, όπως προαναφέρθηκε, η ολοκλήρωση των επιμέρους δραστηριότητας δεν επιδιώχθηκε 
με τον ίδιο ζήλο. Ωστόσο, η δέσμη των δραστηριότητας δημιούργησε τα κίνητρα για την 
ανάληψη περισσότερος ενέργειας στις τομέα της εκπαιδευτικής καινοτομίας απ'ό,τι είχαν 
αρχικά στόχο οι εταίροι από τις χώρες ΚΑΕ που συμμετείχαν στα ΚΕΣ. Έτσι, η 
προσέγγιση αυτή με την ταυτόχρονη επιδίωξη των τεσσάρων δραστηριοτήτων μπορεί να 
θεωρηθεί σχετικά επιτυχής. Είναι πλέον καιρός να επανεξεταστεί η δέσμη αυτή καθόσον οι 
στόχοι της μεταρρύθμισης και της ανανέίοσης στις χώρες εταίρους από την ΚΑΕ αρχίζουν 
να μεταβάλλονται: 
Μετά από τέσσετα έως έξι έτη οι στόχοι και οι επιδιώξεις θα πρέπει να λαμβάνουν 
υπόψη τις αλλαγές όσον αφορά την υλοποίηση και τον επείγοντα χαρακτήρα του 
TEMPUS. 
Η εθνική διάσταση του προγράμματος στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ συμπληρώνεται 
σταδιακά με την ευρωπαϊκή διάσταση. 
Επιμέρους τομείς ενδέχεται να χρειάζονται ακόμα υποστήριξη χα>ρίς (οστόσο να 
εντάσσονται σε δέσμη δραστηριοτήτων. 
Νέα καθήκοντα και δραστηριότητες μπορεί να αποκτήσουν νέα σημασία. 
36 
To TEMPUS συνέβαλε με επιτυχία σε σημαντικές εξελίξεις και αλλαγές των ιδρύματος 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των χωρών εταίρας της ΚΑΕ. Στο πλαίσιο της αυξανόμενης 
πολιτικής σταθεροποίησης και προόδου όσον αφορά την κοινωνική και οικονομική 
μεταρρύθμιση, το TEMPUS έχασε τον αρχικό του χαρακτήρα (ος πρόγραμμα επείγουσας 
βοήθειας για την πλειονότητα των χα>ρών εταίρανν από την ΚΑΕ,. Έτσι, ήρθε το πλήροιμα 
του χρόνου για να ληφθούν νέες ουσιαστικές αποφάσεις όσον αφορά την κατεύθυνση στην 
οποία πρέπει να αναπτυχθεί το πρόγραμμα TEMPUS. Κατά την λήψη των αποφάσεων αυτών 
θα πρέπει επίσης να συνεκτιμηθούν οι μέχρι σήμερα επιτυχίες και τα επιτεύγματα του 
προγράμματος TEMPUS, καθώς και τα υπόλοιπα προβλήματα και οι νέες συνθήκες των 
χο>ρών εταίρων από την ΚΑΕ. Τα πορίσματα της αξιολόγησης υποδεικνύουν τρεις κύριες 
κατευθύνσεις που χρειάζεται να εξεταστούν σχετικά με το μέλλον του προγράμματος. 
Η πρώτη κατεύθυνση συνοψίζεται με τις έννοιες "αποκέντρωση και εθνικός 
χαρακτήρας". Η τάση για τη μεταφορά αρμοδιοτήτων και καθηκόντων που 
σχετίζονται με το TEMPUS στις χώρες εταίρους από την ΚΑΕ συνεχίζεται. Η τάση 
αυτή ανταποκρίνεται όχι μόνο στους διάφορους βαθμούς σταθερότητας και 
οικονομικής εξέλιξης των χωρών της ΚΑΕ, αλλά επίσης και στους διάφορους 
στόχους των δραστηριότητας TEMPUS. Κατά συνέπεια, το TEMPUS θα αποκτήσει 
μεγάλη ετερογένεια. Έτσι, οι δυνατότητες δευτερογενών αποτελεσμάτων σε 
περιφερειακό επίπεδο και συνεργασίας μεταξύ των χωρών της ΚΑΕ θα μειωθούν 
περαιτέρω και η ευρωπαϊκή διάσταση των μέτρων θα παραμείνει περιορισμένη ή θα 
εξασθενίσει ακόμα περισσότερο. 
Η δεύτερη κατεύθυνση περιλαμβάνει τις τάσεις για την ένταξη στο πρόγραμμα 
ΣΩΚΡΑΤΗΣ και την περιθωριοποίηση. Ορισμένες χώρες της ΚΑΕ θα στραφούν προς 
τη συμμετοχή στο πρόγραμμα ΣΩΚΡΑΤΗΣ (και το LEONARDO), όπως ήδη φαίνεται 
πιθανό, ενώ οι υπόλοιπες χώρες της ΚΑΕ θα παραμείνουν στο TEMPUS. Το σενάριο 
αυτό ανταποκρίνεται στις φιλοδοξίες ορισμένων χωρών της ΚΑΕ, παρόλο που 
αρκετές εκπαιδευτικές δραστηριότητες που υποστηρίζονται στο πλαίσιο του TEMPUS 
δεν εκπροσο>ποΰνται εξίσου στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Οι χώρες της ΚΑΕ που τρέ<|>ουν 
τέτοιες φιλοδοξίες ενδέχεται να μην είναι ακόμα σε θέση να παράσχουν τους 
συμπληρωματικούς πύρους που απαιτούνται για τη συμμετοχή στο ΣΩΚΡΑΤΗΣ, 
αλλά για τη λήψη της σχετικής απόφασης αποφασιστική σημασία μπορεί να έχει το 
κύρος που θα αποκτήσουν και η αίσθηση της ισότιμης συνεργασίας με ιδρύματα 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης απύ τα κράτη μέλη της ΕΕ. 
Η τρίτη κατεύθυνση μπορεί να χαρακτηριστεί από τον "εξευρωπαϊσμό" του 
προγράμματοςΤΕΜΡυ8, σε συνδυασμό με την αναδιάρθρωση των καθηκόντων και της 
διοίκησης του. Η ΕΚ μπορεί να αναλάβει την πρωτοβουλία για την υποκίνηση 
δραστηριοτήτων με ισχυρή ευρωπαϊκή διάσταση και, τουλάχιστον, μεσοπρόθεσμο 
κύκλο ζωής, επιτρέποντας στις επιμέρους χώρες της ΚΑΕ να αναλάβουν τις 
υπόλοιπεςενέργειεςυποστήριξης που έχουνβραχυπρόθεσμουςπροσανατολισμούςκαι 
εθνικύ χαρακτήρα. Η εξέλιξη αυτή θα οδηγήσει στη μεγαλύτερη μονιμύτητα του 
προγράμματος TEMPUS, αν και ενδέχεται να απαιτήσει πρύσθετη χρηματοδοτική 
υποστήριξη που δεν προβλέπεται απύ τις εθνικές χρηματοδοτήσεις του Phare, ούτε 
απύ τις εθνικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων για την κατανομή τος πύρος Phare 
που προορίζονται για το πρύγραμμα TEMPUS. 
8. Γενικά συμπεράσματα 
Το πρόγραμμα TEMPUS χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης και αποδοχής στις χώρες εταίρους της 
ΚΑΕ. Παρόλο που η γενική ποιότητα των αιτήσεων βελτιώνεται συνεχώς, οι περισσότερες 
37 
αιτήσεις δεν μπορούν να ενισχυθούν εξαιτίας του περιορισμένου προϋπολογισμού του 
TEMPUS. Τα σχέδια που υποστηρίχθηκαν από το TEMPUS Ι μπορούν να χαρακτηριστούν, σε 
γενικές γραμμές, επιτυχή και σημαντικά για την ανάπτυξη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης 
στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ. Ωστόσο, δεν χρησιμοποιήθηκαν ύλες οι δυνατύτητες για να 
προωθηθεί η διάδοση των αποτελεσμάτων και να υπάρξουν δευτερογενή αποτελέσματα των 
δραστηριοτήτων των σχεδίων, εκτάς απύ τις "νησίδες" καινοτομίας στα μεμονωμένα 
τμήματα ή τις σχολές που υποστηρίχθηκαν. 
Η πολιτική για το πρύγραμμα TEMPUS στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ προσανατολίστηκε 
σταδιακά περισσότερο προς τις ανάγκες των επιμέρους κρατών. Η εξέλιξη αυτή 
υπογραμμίζει το αυξημένο ενδιαφέρον όλων των φορέων που ασχολούνται με την 
τριτοβάθμια εκπαίδευση σε εθνικό επίπεδο όσον αφορά τις δυνατότητες του προγράμματος 
TEMPUS. 
II διοίκηση του προγράμματος TEMPUS στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ χαρακτηρίζεται 
αποτελεσματική και ενδεδειγμένη, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη η περιπλοκότητα και η 
ανάγκη συνεχούς προσαρμογής του προγράμματος, ο αριθμός τα ς ιδρύματος και τος 
θεματικών τομέας που περιλαμβάνει και η εμβέλεια τας μέτρων υποστήριξης στο πλαίσιο 
του προγράμματος. 
Παρόλο που παρατηρείται ουσιαστική συμβολή του TEMPUS Ι στην ανάπτυξη της 
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στις χώρες εταίρους της ΚΑΕ, χρειάζονται περαιτέρω 
προσπάθειες, τουλάχιστον σε ορισμένες χώρες εταίρους της ΚΑΕ, προκειμένου να 
επιτευχθεί ένα επίπεδο επιτευγμάτων και προόδου για την ανανέωση και την αναδιάρθρωση 
της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με την πλήρη εκμετάλλευση των δυνατοτήτων του 
προγράμματος TEMPUS, ώστε να υλοποιηθούν οι στόχοι του προγράμματος. 
38 
ΠΓιΓΑ Γ Τ Η,ΚΛ 
TEMPUS BUDGET (MECU) 
Albania 
Bulgaria 
C/cch Republic 
Estonia 
Hungary 
Latvia 
Lithuania 
Poland 
Romania 
Slovenia 
Slovakia 
Sub-total 
Regional funds 
former DDR 
Yugoslavia 
Grand total 1990 
2.46 
6.18 
12.35 
1.23 
22.23 
0 93 
23.16 1991 
5.00 
6.00 
12.00 
13.50 
10.00 
3.00 
49.50 
15.00 
6.00 
70.50 1992 
1.20 
8.00 
10.00 
1.00 
16.00 
1.50 
1.50 
26.00 
13.00 
2.30 
5.00 
85.50 
12.50 
98.00 1993 
4 90 
15.00 
8.00 
3.60 
16.00 
4.70 
5.20 
35.00 
18.00 
3.50 
5.00 
118.90 
10.25 
129.15 total 
6.10 
28.00 
26.46 
4.60 
50.18 
6.20 
6.70 
86.85 
41.00 
5.80 
14.23 
276.13 
37.75 
0.93 
6.00 
320.81 
5i 
ISSN 0254-1483 
COM(96) 428 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 il 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-428-GR-C 
ISBN 92-78-08007-1 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο 
k Ο