ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ: ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ: ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

2. ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

2.1. Ποιες είναι οι κυριότερες εξελίξεις;

2.2. & με σημαντικές αλλαγές στη δομή των νοικοκυριών &

2.3. Η συμμετοχή των γυναικών στην αμειβόμενη εργασία εξακολουθεί να αυξάνεται&

2.4. &αλλά ορισμένες ανισότητες παραμένουν

2.5. Όλο και μεγαλύτερη συμμετοχή στις κοινωνικές δραστηριότητες

3. ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΣΗΜΕΡΑ

3.1. Διαθέσιμο εισόδημα: η απασχόληση παραμένει η κύρια πηγή

3.2. Οι ανισότητες ως προς το εισόδημα έχουν αυξηθεί στα περισσότερα κράτη μέλη

3.3. &αλλά η κοινωνική πρόνοια μειώνει τις ανισότητες

3.4. ... υπάρχουν και περιφερειακές ανισορροπίες

3.5. Εκπαίδευση: ο δρόμος για καλύτερες συνθήκες ζωής για τον καθένα

3.6. Τα καλύτερα προσόντα τείνουν να μειώνουν τον κίνδυνο της ανεργίας &

3.7. & και να αυξάνουν τις αποδοχές

3.8. Η νέα γενιά έχει καλύτερα εφόδια

4. ΑΠΑΝΤΩΝΤΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

4.1. Η συρρίκνωση της συμμετοχής εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και το μέλλον της απασχόλησης

4.2. Ανθρώπινοι πόροι: ακρογωνιαίος λίθος για την κοινωνία της γνώσης

4.3. Οι σχέσεις μεταξύ των γενεών και η πρόκληση της γήρανσης

4.4 Να ικανοποιηθεί η ανάγκη για παροχή φροντίδων

4.5. Να ληφθεί υπόψη η ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων στις θέσεις εργασίας καλύτερης ποιότητας&

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Καθώς εισερχόμαστε στον 21ο αιώνα, ο ρόλος μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής κοινωνίας αναγνωρίζεται όλο και πιο πολύ ως μια σημαντική προϋπόθεση για την επίτευξη της ανταγωνιστικότητας και της μεγέθυνσης. Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα ανακοίνωση αντλεί στοιχεία από το έγγραφο «Η κοινωνική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2000», και παρουσιάζει τις κυριότερες κοινωνικές τάσεις στην Ένωση με σκοπό να προβάλει τα αναδυόμενα ζητήματα άσκησης πολιτικής σε σχέση με τις εξελισσόμενες κοινωνικές ανάγκες του αύριο.

Είναι αξιοσημείωτος ο ταχύς ρυθμός με τον οποίο συνέβησαν ορισμένες κοινωνικές εξελίξεις τα τελευταία χρόνια και αυτό μάλλον θα συνεχιστεί. Οι δημογραφικές και κοινωνικές τάσεις, η παγκοσμιοποίηση, η επανάσταση στις τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών και η νέα οικονομία που αναδύεται, αποτελούν τις κύριες κινητήριες δυνάμεις που θέτουν καινούριες προκλήσεις αλλά προσφέρουν και ευκαιρίες. Οι τεχνολογικές εξελίξεις, η εκπαίδευση και η κοινωνική συνοχή αναγνωρίζονται ως τα θεμελιώδη στοιχεία για την επίτευξη οικονομικής αποτελεσματικότητας και υψηλότερων επιπέδων ευημερίας.

Η Ευρώπη πρέπει να διασφαλίσει ότι το κοινωνικό της μοντέλο έχει την ευελιξία και την ευρωστία που απαιτείται για να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε αυτές τις νέες προκλήσεις και ταυτόχρονα ότι κινείται προς τους στόχους της μεγαλύτερης ανταγωνιστικότητας και της συνοχής.

Οι οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις μπορούν να εξετασθούν στο πλαίσιο τριών πεδίων που παρουσιάζουν πρωταρχικό ενδιαφέρον για τη χάραξη πολιτικής: την αυξανόμενη μακροοικονομική μας αλληλεξάρτηση· τις δεσμεύσεις και τη συνεργασία μας για τα θέματα της απασχόλησης και τις συνεχείς εργασίες μας για την προώθηση της κοινωνικής προόδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτοί οι τρεις παράγοντες συνδέονται στενά και δεν μπορούν να θεωρηθούν ως μεμονωμένοι στόχοι.

Η Ένωση και τα κράτη μέλη βρίσκονται μπροστά σε ένα τρίπτυχο αλληλένδετων πολιτικών στόχων: να διαμορφώσουν για τη νέα δεκαετία και πέρα από αυτή μια δυναμική ευρωπαϊκή οικονομία, ένα παραγωγικό εργατικό δυναμικό και ένα κοινωνικό περιβάλλον που θα είναι αποτελεσματικό και στο οποίο θα εντάσσονται όλοι.

Η έκτακτη σύνοδος κορυφής της Λισσαβώνας με θέμα «Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - προς μια Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης» αποτελεί μια ευκαιρία για να αναγνωριστεί η σημασία που έχουν οι δεσμοί μεταξύ αυτών των διαφόρων πτυχών στην πορεία προς μια συνεκτική ευρωπαϊκή κοινωνία με θέσεις εργασίας καλύτερης ποιότητας και βιώσιμη οικονομική μεγέθυνση.

2. ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Η Ευρώπη αλλάζει ως προς τη δομή του πληθυσμού της. Η μεταβαλλόμενη ισορροπία της δομής ως προς την ηλικία και το φύλο και οι σχετικές συνέπειες για τις γενιές έχουν επίσης αντίκτυπο στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αλλαγές αυτές γίνονται τόσο γρήγορα που μπορεί να έχουν σοβαρότατες συνέπειες σε ό,τι αφορά τη δημιουργία νέων κοινωνικών αναγκών και τον αντίκτυπο στην προσφορά των κοινωνικών υπηρεσιών.

Προκειμένου να διασφαλιστεί η οικονομική μεγέθυνση της Ευρώπης και η ανταγωνιστικότητά της σε παγκόσμιο επίπεδο στο μέλλον, αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία να ληφθούν υπόψη οι κοινωνικές εξελίξεις στο συνολικό πλαίσιο πολιτικής.

2.1. Ποιες είναι οι κυριότερες εξελίξεις;

Η γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού. Στην Ευρώπη, η πληθυσμιακή ισορροπία μεταβάλλεται ταχύτατα ως αποτέλεσμα δύο κύριων δημογραφικών εξελίξεων. Στα περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ εμφανίζεται μείωση των ποσοστών και της γονιμότητας και της θνησιμότητας: γεννιούνται λιγότερα παιδιά και οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και καλύτερα. Το αποτέλεσμα είναι ένας «πληθυσμός που γηράσκει», μια γενική τάση που έχει επιταχυνθεί με τη μεταπολεμική θεαματική αύξηση των γεννήσεων ("baby boom"). Η τάση αυτή θα συνεχιστεί για αρκετές δεκαετίες.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Παραθέτουμε ορισμένα στοιχεία-κλειδιά: ο αριθμός των παιδιών που γεννήθηκαν στην ΕΕ μειώθηκε το 1998 σε 4 εκατομμύρια περίπου - πρόκειται για ένα νέο μεταπολεμικό χαμηλό ρεκόρ. Πράγματι, το συνολικό ποσοστό γονιμότητας για την ΕΕ μειώθηκε από 2,59 το 1960 σε 1,45 το 1998, και είναι σήμερα ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά γονιμότητας στον κόσμο. Κατά τη διάρκεια της ίδιας περιόδου η αναλογία των ηλικιωμένων (65 ετών και άνω) στον πληθυσμό αυξήθηκε από 11% σε 16%. Όλα δείχνουν ότι η τάση αυτή θα συνεχιστεί και τον επόμενο αιώνα. Σε δέκα χρόνια θα είναι διπλάσιος ο αριθμός των ηλικιωμένων (69 εκατομμύρια) σε σχέση με το 1960 (34 εκατομμύρια).

Σημειώθηκε σχετική επιβράδυνση της αύξησης του πληθυσμού στην Ένωση τα τελευταία 35 χρόνια. Το 1998, το ποσοστό αδρής αύξησης του πληθυσμού ήταν 2 ανά 1000 άτομα σε σύγκριση με τον ετήσιο μέσο όρο των 8 στη δεκαετία του 1960. Την ίδια περίοδο το ποσοστό φυσικής αύξησης (γεννήσεις μείον θάνατοι) μειώθηκε σταθερά από 8 περίπου ανά 1000 σε 0,8 το 1998. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και μετά, η διεθνής μετανάστευση απέκτησε ταχύτατα σημασία ως ο μείζων καθοριστικός παράγοντας για την αύξηση του πληθυσμού, παρ' όλο που το μερίδιό της μειώθηκε στη διάρκεια των τελευταίων τεσσάρων ετών. Η συμβολή της ήταν σχεδόν 75% το 1995 - ένα από τα υψηλά μεταπολεμικώς ποσοστά - και μειώθηκε ελαφρά σε 62% το 1998. Εάν δεν υπήρχε μεταναστευτικό πλεόνασμα, οι πληθυσμοί της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Σουηδίας θα έφθιναν.

2.2. & με σημαντικές αλλαγές στη δομή των νοικοκυριών &

Οι αλλαγές στο είδος του νοικοκυριού και το μέγεθος και τη δομή της οικογένειας ήταν επίσης πολύ σημαντικές. Οι άνθρωποι παντρεύονται όλο και λιγότερο και σε μεγαλύτερη ηλικία. Επιπλέον επιλέγουν να κάνουν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία. Τα διαζύγια είναι συχνότερα από ό,τι στο παρελθόν.

Συνδυαζόμενες με τα χαμηλά ποσοστά γονιμότητας, οι αλλαγές αυτές δείχνουν απομάκρυνση από το συμβατικό μοντέλο του παντρεμένου ζευγαριού με παιδιά προς μορφές νοικοκυριών με μικρότερο μέγεθος και ευμετάβλητες, όπως είναι τα ζευγάρια χωρίς παιδιά, τα νοικοκυριά ενός ατόμου και οι μονογονεϊκές οικογένειες.

Ωστόσο, δεδομένου του αυξημένου προσδόκιμου ζωής, δεν είναι ασυνήθιστο να συναντάμε τρεις ή και τέσσερις γενιές εν ζωή ταυτόχρονα, ενώ με την αυξανόμενη δημογραφική γήρανση αυτό θα συμβαίνει στο μέλλον όλο και πιο συχνά. Μέσα στην οικογένεια είναι συνήθως η γυναίκα εκείνη που φροντίζει τους ηλικιωμένους, όταν αυτοί έχουν ανάγκη φροντίδας. Στο μέλλον το βάρος αυτής της ευθύνης είναι πιθανόν να αυξηθεί, καθώς στις μικρές οικογένειες αυτό σημαίνει ότι τα καθήκοντα αυτά κατανέμονται σε λιγότερα άτομα. Η εξέλιξη αυτή θα αυξήσει την πίεση για την ανάγκη εξωτερικών μορφών κοινωνικής στήριξης.

2.3. Η συμμετοχή των γυναικών στην αμειβόμενη εργασία εξακολουθεί να αυξάνεται&

Μια σημαντική τάση στις συμπεριφορές ήταν ο μεταβαλλόμενος ρόλος των γυναικών στην οικονομική και κοινωνική ζωή. Τις προηγούμενες δεκαετίες παρατηρήθηκε μεγαλύτερη σύγκλιση μεταξύ των μοντέλων εκπαίδευσης και απασχόλησης για τους άνδρες και τις γυναίκες. Περισσότερες γυναίκες εισήλθαν στην αμειβόμενη απασχόληση και κατοχύρωσαν περισσότερα εξατομικευμένα κοινωνικά δικαιώματα. Το κατωτέρω γράφημα δείχνει την αύξηση της αναλογίας των γυναικών στην απασχόληση μεταξύ 1987 και 1998.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο αυτή η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών το πιθανότερο είναι να συνεχιστεί. Ωστόσο, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν ακόμα ειδικά προβλήματα σε ό,τι αφορά την ίση πρόσβαση στην αγορά εργασίας, την επαγγελματική σταδιοδρομία, τις αποδοχές και τον αρμονικό συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Παρ' όλο που οι καθαρές πρόσθετες θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν την τελευταία δεκαετία καλύφθηκαν σχεδόν όλες από γυναίκες, αυτή η αύξηση δεν μπόρεσε να καλύψει τον αυξανόμενο αριθμό των γυναικών που επιθυμούν να εργαστούν. Συνεπώς, τα ποσοστά απασχόλησης για τις γυναίκες παραμένουν συστηματικά χαμηλότερα από ό,τι αυτά για τους άνδρες. Επιπλέον μια στις τρεις γυναίκες στην ΕΕ εργάζεται με σύμβαση μερικής απασχόλησης, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες είναι μόνο 6%.

2.4. &αλλά ορισμένες ανισότητες παραμένουν

Σε ό,τι αφορά τις αποδοχές, παρά την πρόοδο που επετεύχθη τα τελευταία 20 χρόνια, παραμένουν ακόμα σημαντικές ανισότητες, ιδίως σε ό,τι αφορά θέσεις εργασίας που απαιτούν υψηλά προσόντα. Το 1995, κατά μέσο όρο οι ακαθάριστες μηνιαίες αποδοχές μιας γυναίκας ήταν 26% λιγότερες από τις αποδοχές ενός άντρα. Οι μικρότερες διαφορές συναντώνται στο Βέλγιο, τη Δανία, τα ανατολικά κρατίδια της Γερμανίας, το Λουξεμβούργο και τη Σουηδία. Συνήθως οι διαφορές αυτές στις αποδοχές εξηγούνται από το γεγονός ότι οι γυναίκες τείνουν να υπερεκπροσωπούνται στους τομείς όπου οι θέσεις εργασίας είναι χαμηλά αμειβόμενες.

Επιπλέον, η δομή των ανισοτήτων στις αποδοχές κατά ηλικία δείχνει ότι οι διαφορές στις αμοιβές μεταξύ ανδρών και γυναικών αυξάνονται ταχύτατα με την ηλικία. Αυτό οφείλεται κυρίως στη δομή της απασχόλησης των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας που συγκεντρώνονται σε χαμηλότερα αμειβόμενες μη επιτελικές θέσεις εργασίας από το μέσο όρο.

2.5. Όλο και μεγαλύτερη συμμετοχή στις κοινωνικές δραστηριότητες

Ο εθελοντισμός είναι μια μορφή κοινωνικής συμμετοχής και δέσμευσης σε μια τοπική κοινότητα, ομάδα ή οργάνωση. Παρόλο που δεν υπάρχουν στοιχεία για την πραγματική έκταση των εθελοντικών δραστηριοτήτων στα κράτη μέλη, οι διαθέσιμες πληροφορίες δείχνουν ότι είναι εκτεταμένες και αυξάνονται.

Μια έρευνα με αντικείμενο 20.000 άτομα σε όλη την Ευρώπη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους αναλαμβάνει μη αμειβόμενη εργασία για φιλανθρωπικούς σκοπούς και συμμετέχει σε ομάδες εθελοντών. Οι πλέον δημοφιλείς εθελοντικές δραστηριότητες είναι ο αθλητισμός και η ψυχαγωγία, οι θρησκευτικές ομάδες, οι εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, οι υπηρεσίες πρόνοιας και η εργασία των νέων.

Ο εθελοντισμός δεν αποτελεί τυπικό δείγμα του πληθυσμού στο σύνολό του: οι εθελοντές είναι συνήθως άτομα μέσης ηλικίας, με καλύτερο επίπεδο μόρφωσης. Χαρακτηριστικό τους είναι επίσης ότι είναι πολύ ευαισθητοποιημένοι σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή του πολίτη στα κοινά. Η έρευνα έδειξε ότι τα άτομα αυτά εμφανίζουν επίσης σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικής ευεξίας από ό,τι ο πληθυσμός γενικά.

3. ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΣΗΜΕΡΑ

Οι τάσεις που περιγράψαμε παραπάνω έχουν σημαντικό αντίκτυπο στις συνθήκες διαβίωσης των ευρωπαίων πολιτών. Οι συνολικές συνθήκες διαβίωσης μπορούν να συσχετισθούν με μεγάλο εύρος μεταβλητών. Στο τμήμα αυτό επιλέγονται ορισμένες από τις θεμελιώδεις πτυχές που αναπτύσσονται στο έγγραφο «Η κοινωνική κατάσταση στην ΕΕ το 2000», ειδικότερα η εργασία, το ύψος του εισοδήματος και η εκπαίδευση.

3.1. Διαθέσιμο εισόδημα: η απασχόληση παραμένει η κύρια πηγή

Κατά μέσο όρο το 70% του διαθέσιμου εισοδήματος απορρέει από την εργασία (μισθωτή εργασία και αυτοαπασχόληση). Όσον αφορά την κατανομή του εισοδήματος, οι μονογονεϊκές οικογένειες, οι πολύτεκνες οικογένειες, τα άτομα που ζουν μόνα τους και οι άνεργοι είναι οι ομάδες που κινδυνεύουν περισσότερο από τις άλλες να έχουν χαμηλό εισόδημα.

3.2. Οι ανισότητες ως προς το εισόδημα έχουν αυξηθεί στα περισσότερα κράτη μέλη

Η συνολική εισοδηματική ανισότητα αυξήθηκε στα περισσότερα κράτη μέλη την περίοδο 1980-1995 ύστερα από μια μείωση που σημειώθηκε στις δεκαετίες πριν από το 1980, αλλά η πρόσφατη αύξηση της ανισότητας αυτής δεν είναι καθολική. Οι ανισότητες ως προς το εισόδημα συνδέονται στενά με τους κινδύνους κοινωνικού αποκλεισμού και τις κακές συνθήκες διαβίωσης. Εάν οι ανισότητες ως προς το εισόδημα διευρυνθούν όπως αναμένεται, το ποσοστό των ατόμων που αποτελούν τις ομάδες χαμηλού εισοδήματος, όπως οι ηλικιωμένοι και οι μονογονεϊκές οικογένειες, θα αυξηθεί και αυτό. Οι ομάδες χαμηλού εισοδήματος είναι ευάλωτες. Τείνουν να έχουν κακής ποιότητας υγεία και μικρότερη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη. Αυτό μπορεί να αυξήσει τη ζήτηση των υπηρεσιών των συστημάτων πρόνοιας.

3.3. &αλλά η κοινωνική πρόνοια μειώνει τις ανισότητες

Οι δαπάνες για την κοινωνική προστασία το 1996 ανέρχονταν στο 28,7 % του κοινοτικού ΑΕγχΠ σε σύγκριση με 25,4% το 1990. Ο κύριος όγκος τους (63%) δαπανάται για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη. Τα υψηλότερα ποσοστά συναντώνται στα τρία σκανδιναβικά κράτη μέλη (32-35%), ενώ στην Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία καταγράφονται τα χαμηλότερα ποσοστά (19-23%). Παρά τις διαφορές αυτές, οι δαπάνες για την κοινωνική προστασία τείνουν να συγκλίνουν στα κράτη μέλη και οι μεγαλύτερες αυξήσεις τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται στις χώρες που είχαν τα χαμηλότερα επίπεδα δαπανών.

Οι κοινωνικές παροχές, εξαιρουμένων των συντάξεων, μειώνουν το ποσοστό των «φτωχών» σε όλα τα κράτη μέλη αλλά σε διαφορετικό βαθμό. Η μείωση είναι μικρότερη στην Ελλάδα, την Ιταλία και την Πορτογαλία: μεταξύ του 7% και του 15%. Σε κανένα άλλο κράτος μέλος δεν είναι μικρότερη από 25%, ενώ στη Δανία και τις Κάτω Χώρες ανέρχεται στο 60% - αυτές οι δύο χώρες έχουν το χαμηλότερο «ποσοστό φτώχειας» ύστερα από την καταβολή των παροχών.

Στην Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο μεγάλο είναι το ποσοστό των ατόμων που ζουν με χαμηλά ισοδύναμα εισοδήματα τόσο πριν όσο και μετά την καταβολή των παροχών. Ωστόσο, ύστερα από την καταβολή των παροχών, το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας το έχει η Πορτογαλία. Το γεγονός ότι στην Ιταλία το ποσοστό των «φτωχών» βρίσκεται κοντά στο μέσο όρο της ΕΕ, παρά τη χαμηλή επίπτωση που έχουν οι κοινωνικές παροχές, εξηγείται από το ότι η Ιταλία έχει το χαμηλότερο ποσοστό φτώχειας πριν από την καταβολή παροχών.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας έχουν σημαντικό ρόλο να διαδραματίσουν σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, στη ζωή των ατόμων και των οικογενειών και διαγράφουν την εξέλιξη της κοινωνίας και της οικονομίας. Ο ρόλος τους στην ανακατανομή του εισοδήματος θα συνεχίσει να έχει κρίσιμη σημασία στο μέλλον.

3.4. ... υπάρχουν και περιφερειακές ανισορροπίες

Τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι οι περιφέρειες της ΕΕ δεν επηρεάζονται όλες το ίδιο από τις δημογραφικές τάσεις και τις οικονομικές αλλαγές. Αυτός ο ασύμμετρος κοινωνικο-οικονομικός αντίκτυπος έρχεται να προστεθεί στον ήδη διαφοροποιημένο χάρτη των περιφερειών. Οι διαφορές στα δημογραφικά και οικονομικά χαρακτηριστικά των περιφερειών συνεπάγονται ότι πρέπει να δοθεί έμφαση στην περιφερειακή διάσταση στον τομέα της κοινωνικο-οικονομικής πολιτικής.

3.5. Εκπαίδευση: ο δρόμος για καλύτερες συνθήκες ζωής για τον καθένα

Η εκπαίδευση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των γενικών συνθηκών διαβίωσης, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι έχει επίδραση στις επαγγελματικές ευκαιρίες και στη διαμόρφωση του ύψους του εισοδήματος. Οι πολίτες που έχουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο έχουν μεγάλες πιθανότητες να απολαύσουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.

3.6. Τα υψηλότερα προσόντα τείνουν να μειώνουν τον κίνδυνο της ανεργίας &

Γενικά, το υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο τείνει να μειώνει, αν και σε διαφορετικό βαθμό, τις πιθανότητες ανεργίας σε όλα τα κράτη μέλη. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 15 το ποσοστό ανεργίας των ατόμων που έχουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης βρισκόταν στο 6% το 1997, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 10% για τα άτομα που είχαν ολοκληρώσει τον ανώτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και 14% για τα άτομα που είχαν ολοκληρώσει μόνο την υποχρεωτική εκπαίδευση.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

3.7. & και να αυξάνουν τις αποδοχές

Οι αποδοχές είναι συνήθως υψηλότερες για τα άτομα που έχουν περισσότερα προσόντα. Σε όλα τα κράτη μέλη οι εργαζόμενοι πλήρους απασχόλησης που έχουν ολοκληρώσει την τριτοβάθμια εκπαίδευση κερδίζουν περισσότερα κατά μέσο όρο από εκείνους που έχουν ολοκληρώσει τον ανώτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η διαφορά είναι πάνω από 50% στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Αυστρία και 100% στην Πορτογαλία. Η διαφορά των αποδοχών μεταξύ εκείνων που έχουν ολοκληρώσει τον ανώτερο κύκλο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και εκείνων που έχουν ολοκληρώσει τον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ήταν μάλλον μικρότερη (10-20%) στις περισσότερες χώρες και αμελητέα στην Ελλάδα, τη Γαλλία, την Ιρλανδία και τη Φινλανδία.

3.8. Η νέα γενιά έχει καλύτερα εφόδια

Το μορφωτικό επίπεδο του πληθυσμού έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία τριάντα χρόνια. Εάν συγκρίνουμε το ποσοστό των ατόμων που εγκαταλείπουν σήμερα το εκπαιδευτικό σύστημα με το ίδιο ποσοστό στις παλαιότερες γενιές, είναι δυνατόν να παρακολουθήσουμε τις τάσεις σε μακροχρόνια προοπτική. Το 1997, το 59% των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών στην ΕΕ των 15 είχε ολοκληρώσει μόνο τον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε σε 32% στην ηλικιακή ομάδα των νέων ηλικίας 25-34.

Οι βελτιώσεις αυτές μπορούν να εξηγηθούν από το γεγονός ότι αυξήθηκαν οι περίοδοι υποχρεωτικής εκπαίδευσης, μεγάλωσε το εύρος των θεμάτων που διδάσκονται στα σχολεία αλλά και χάρη στην πρόσφατη προώθηση στρατηγικών για τη δια βίου μάθηση. Ωστόσο εξακολουθούν να υφίστανται δυσκολίες για την πρόσβαση στις κατάλληλες εκπαιδευτικές υπηρεσίες για ορισμένες κοινωνικές ομάδες, όπως για παράδειγμα οι νέοι, οι οικογένειες χαμηλού εισοδήματος με μικρά παιδιά, τα άτομα με ειδικές ανάγκες, οι μετανάστες. Οι ομάδες αυτές έχουν μεγάλες πιθανότητες να ζουν κάτω από κακές συνθήκες διαβίωσης και, τέλος, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού. Καθώς η Ευρώπη βαδίζει προς μια κοινωνία που θα βασίζεται στη γνώση, αυτές οι ειδικές ανάγκες ορισμένων κοινωνικών ομάδων μπορεί να γίνουν ακόμα πιο έντονες.

4. ΑΠΑΝΤΩΝΤΑΣ ΣΤΙΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

Στο τμήμα αυτό σκιαγραφούνται οι κυριότερες ανάγκες στον τομέα των κοινωνικών υπηρεσιών σε σχέση με τις τάσεις που περιγράφονται στα προηγούμενα κεφάλαια.

4.1. Η συρρίκνωση της συμμετοχής εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και το μέλλον της απασχόλησης

Μεταξύ του 1986 και του 1997, το ποσοστό των ανδρών ηλικίας 55-64 που συμμετείχαν στο εργατικό δυναμικό μειώθηκε περισσότερο από 6 εκατοστιαίες μονάδες. Αντιθέτως το αντίστοιχο ποσοστό για τις γυναίκες αυξήθηκε ελαφρώς κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες, αν και το σημείο αφετηρίας ήταν χαμηλότερο.

Οι μελλοντικές αλλαγές σε ό,τι αφορά τον πληθυσμό θα τροποποιήσουν τη δομή και το μέγεθος του πληθυσμού, πράγμα που με τη σειρά του μπορεί να αυξήσει περαιτέρω τα ποσοστά εξάρτησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας και τις κοινωνικές δαπάνες. Με τη γήρανση του εργατικού δυναμικού, εάν η Ένωση διατηρήσει τα τρέχοντα ηλικιακά όρια πρώιμης συνταξιοδότησης, θα σημειωθεί έλλειμμα εργατικού δυναμικού και θα επιδεινωθούν σημαντικά οι επιβαρύνσεις που σχετίζονται με την εξάρτηση της τρίτης ηλικίας. Ο κύριος λόγος για τα χαμηλά ποσοστά απασχόλησης των ανδρών που έχουν περάσει μια κάποια ηλικία είναι η βιομηχανική αναδιάρθρωση. Πράγματι μια έρευνα του Ευρωβαρομέτρου έδειξε ότι τουλάχιστον το 40% των εργαζομένων που συνταξιοδοτήθηκαν πρόωρα θεωρεί την έξοδό του από την αγορά εργασίας ως μη εκούσια σε μεγάλο βαθμό και θα ήθελε να συνεχίσει να εργάζεται με κάποια ιδιότητα. Ένας μεγάλος αριθμός υγιών ατόμων που διανύουν την πέμπτη και έκτη δεκαετία της ζωής τους θα ήθελαν να συνεχίζουν να εργάζονται με κάποια μορφή εργασίας ή να συνεχίσουν να έχουν κάποιο είδος ανάμειξης στα κοινά αφότου τελειώσει επίσημα ο επαγγελματικός τους βίος.

Για να παραμένουν ενεργά όλο και περισσότερα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, απαιτείται επένδυση στις δεξιότητές τους και παροχή κινήτρων. Η εργασία σε πρωτοβουλίες τοπικής εμβέλειας και σε επιχειρήσεις του τριτογενούς τομέα είναι ένα πεδίο όπου τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας παραμένουν ενεργά και αυτό θα μπορούσε να γίνεται σε μεγαλύτερο βαθμό. Εάν γίνει αυτό θα μπορέσουν ίσως να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις για παράταση του ενεργού βίου και σταδιακή συνταξιοδότηση.

4.2. Ανθρώπινοι πόροι: ακρογωνιαίος λίθος για την κοινωνία της γνώσης

Μέσα στο γενικότερο πλαίσιο μιας κοινωνίας βασισμένης στη γνώση, είναι σαφές ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα και τα συστήματα διά βίου μάθησης σε όλη την Ένωση θα χρειαστεί να ανταποκριθούν στις εξελισσόμενες ανάγκες της κοινωνίας σε ένα ταχύτατα μεταβαλλόμενο περιβάλλον ώστε να διασφαλιστεί η δυνατότητα πρόσβασης στην εκπαίδευση για όλες τις κοινωνικές ομάδες. Παρά τη σημαντική πρόοδο στην αύξηση του μορφωτικού επιπέδου τις τελευταίες δεκαετίες, ορισμένες κοινωνικές ομάδες συνεχίζουν να διατρέχουν τον κίνδυνο να λάβουν ανεπαρκή εκπαίδευση. Για παράδειγμα, το 22% των νέων ηλικίας 18-24 ετών δεν συνεχίζουν την εκπαίδευση με αποτέλεσμα να διαθέτουν πιστοποιητικό σπουδών χαμηλότερο από τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ο κίνδυνος ανεργίας και κοινωνικού αποκλεισμού που υφίσταται γι' αυτήν την ομάδα αποτελεί μείζον μέλημα της κοινωνικής πολιτικής.

Εκτός από τους νέους, άλλες ομάδες που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση όπως είναι οι οικογένειες με χαμηλό εισόδημα και μικρά παιδιά, τα άτομα με ειδικές ανάγκες, οι μετανάστες και άλλες μειονότητες αντιμετωπίζουν παρόμοιους κινδύνους. Αυτές οι ομάδες του πληθυσμού χρειάζονται υποστήριξη σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα και η υποστήριξη αυτή σπάνια παρέχεται από το επίσημα εκπαιδευτικά συστήματα. Πρώτον, οι ομάδες αυτές χρειάζονται μια ευκαιρία να αποκτήσουν ορισμένες κοινωνικές δεξιότητες που απαιτούνται στον εργασιακό χώρο, όπως είναι η ικανότητα επικοινωνίας, συλλογικής εργασίας, αρχηγικές ικανότητες και ικανότητες ανάληψης ευθυνών. Δεύτερον υπάρχει ανάγκη για πρακτική πληροφόρηση σχετικά με τις δυνατότητες επαγγελματικής σταδιοδρομίας που να ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντά τους και τις ικανότητές τους. Πολλά άτομα από αυτές τις ομάδες επισημαίνουν ότι η επιλογή της κατάλληλης επαγγελματικής δραστηριότητας είναι στην πράξη το πιο δύσκολο έργο που πρέπει να φέρουν σε πέρας και ότι όλα φαίνεται να παίρνουν το δρόμο τους από τη στιγμή που έχει ληφθεί η απόφαση. Τρίτον, για να αποφευχθεί ο φαύλος κύκλος "δεν έχεις πείρα, δεν βρίσκεις δουλειά" έχει ζωτική σημασία να προσφερθεί στις ομάδες αυτές η ευκαιρία να αποκτήσουν πραγματική εμπειρία σε ένα εργασιακό χώρο περνώντας από διάφορες θέσεις εργασίας και καθήκοντα.

Επιπλέον, ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος του εργατικού δυναμικού (εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας, κυρίως εργάτες, αυτοαπασχολούμενοι, προσωρινά απασχολούμενοι και εργαζόμενοι μερικής απασχόλησης) αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες εφόσον δεν ανήκουν στις παραδοσιακές στοχευόμενες ομάδες των υφιστάμενων συστημάτων επαγγελματικής κατάρτισης. Στο μέλλον οι στρατηγικές για τη διά βίου μάθηση πρέπει να είναι καλύτερα προετοιμασμένες να ανταποκριθούν σ' αυτές τις νέες ανάγκες.

4.3. Οι σχέσεις μεταξύ των γενεών και η πρόκληση της γήρανσης

Από το 1995 η εξάρτηση αυξάνει πάλι λόγω της δημογραφικής γήρανσης του πληθυσμού. Έως το 2010, θα είναι διπλάσιος ο αριθμός των ηλικιωμένων ατόμων (69 εκατομμύρια) από ό,τι το 1960 (34 εκατομμύρια). Ακόμα και την επόμενη δεκαετία ο αριθμός των ατόμων 65 ετών και άνω θα αυξηθεί κατά 13% περίπου στην ΕΕ των 15. Στη Γερμανία θα παρατηρηθεί μάλλον η μεγαλύτερη αύξηση (24%). Η αύξηση του πληθυσμού ηλικίας 80 ετών και άνω είναι ακόμα πιο έντονη. Την τελευταία δεκαετία ο αριθμός των "πολύ ηλικιωμένων ατόμων" θα αυξηθεί κατά 36%. Στο Βέλγιο, την Ελλάδα, τη Γαλλία, την Ιταλία και το Λουξεμβούργο αναμένεται να σημειωθεί η μεγαλύτερη αύξηση (50%).

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Παρ' όλο που δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των ηλικιωμένων που έχουν ανάγκη μακροπρόθεσμης φροντίδας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην έκθεσή της για τη μακροχρόνια φροντίδα των ηλικιωμένων (1998), εκτιμά ότι έως και 5% των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω εξαρτώνται άμεσα από συνεχή κοινωνική φροντίδα και περίπου το 15% έχουν μερική εξάρτηση. Η εξάρτηση αυξάνεται κατακόρυφα με την ηλικία: το 10% των ατόμων ηλικίας 75 ετών και άνω έχουν άμεση εξάρτηση ενώ το 25% μερική.

4.4 Να ικανοποιηθεί η ανάγκη για παροχή φροντίδων

Η ανάγκη των ηλικιωμένων για παροχή φροντίδων και οι μεγαλύτερες περίοδοι οικονομικής εξάρτησης, τόσο για τους νέους όσο και για τους ηλικιωμένους, αυξάνουν τις πιέσεις στα άτομα που βρίσκονται σε ηλικία εργασίας. Το φαινόμενο αυτό εγείρει ερωτήματα για τον καταμερισμό δημόσιας και ιδιωτικής ευθύνης και για τα όρια μεταξύ τους. Η συζήτηση επικεντρώνεται εν πολλοίς στο πώς θα μειωθούν οι εντάσεις στις σχέσεις μεταξύ των γενεών ενώ θα διασφαλίζονται υψηλής ποιότητας υπηρεσίες για την ικανοποίηση των αναγκών των ατόμων που έχουν ανάγκη φροντίδας. Ωστόσο, με δεδομένο τις κοινωνικές τάσεις που παρατηρούνται, το ζήτημα των ατόμων που αναλαμβάνουν αυτήν την παροχή φροντίδων, μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία.

4.5. Να ληφθεί υπόψη η ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων στις θέσεις εργασίας καλύτερης ποιότητας&

Δεδομένων των δημογραφικών τάσεων τα τελευταία 15 χρόνια, οι γυναίκες θα είναι μάλλον η κύρια πηγή αύξησης της προσφοράς εργατικού δυναμικού. Ωστόσο οι καθιερωμένες μορφές διακριτικής μεταχείρισης στην αγορά εργασίας, σε συνδυασμό με τις πλέον πρόσφατες τάσεις, όπως είναι η αύξηση της μερικής απασχόλησης (όπου είναι μεγαλύτερο το ποσοστό των γυναικών), διαιωνίζουν τους στερεότυπους ρόλους των φύλων με αποτέλεσμα οι γυναίκες να επωμίζονται το μεγαλύτερο μέρος από το βάρος της παροχής φροντίδων. Καθώς αυξάνεται η ζήτηση για την παροχή φροντίδων και όλο και πιο πολλές γυναίκες επιθυμούν να συμμετάσχουν στην αγορά εργασίας, μπορούν να δημιουργηθούν εντάσεις μεταξύ των οικογενειακών υποχρεώσεων και της αμειβόμενης εργασίας.

Έχει ήδη συντελεστεί μεγάλη πρόοδος αλλά το μεταβαλλόμενο μοντέλο της σύνθεσης του νοικοκυριού και των μορφών της οικογένειας μπορούν να προκαλέσουν νέες εντάσεις: ο επαγγελματικός βίος και η οικογενειακή ζωή πρέπει να συνδυάζονται αρμονικά τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Καινοτομικά και βιώσιμα συστήματα μπορεί να συντελέσουν στην επίτευξη του συνδυασμού της εργασιακής ζωής με τις ανάγκες των οικογενειών, των νοικοκυριών και των ατόμων, ώστε να εξασφαλιστεί ότι δεν μετατοπίζεται ολόκληρο το βάρος της παροχής φροντίδας στις οικογένειες. Τέλος η στροφή προς την εξατομίκευση των δικαιωμάτων μπορεί να βοηθήσει στην ισόρροπη εκπροσώπηση ανδρών και γυναικών και να μειώσει την πίεση στα συνταξιοδοτικά συστήματα.

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Στις προηγούμενες σελίδες, που βασίστηκαν στα ευρήματα της έκθεσης "Η κοινωνική κατάσταση στην ΕΕ το 2000", σκιαγραφήθηκαν οι κυριότερες κοινωνικές εξελίξεις και προσδιορίστηκαν τα ζητήματα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον σε ό,τι αφορά τη χάραξη πολιτικής για το μέλλον.

Ο ρυθμός των αλλαγών που συντελούνται σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση, τις δημογραφικές αλλαγές, τις νέες μορφές εργασίας και οικογενειακής ζωής, τη μετάβαση σε μια κοινωνία που θα βασίζεται στη γνώση, δημιουργεί σοβαρές ανησυχίες για τη χάραξη της κοινωνικής πολιτικής. Η έκθεση αυτή παρουσιάζει μια συνολική εικόνα της τρέχουσας κοινωνικής κατάστασης βάσει μιας εναρμονισμένης σειράς κοινωνικών δεικτών υψηλού επιπέδου. Παρέχει επίσης μια προοπτική εικόνα της κοινωνικής κατάστασης σε ό,τι αφορά τις κυριότερες κοινωνικές εξελίξεις, ειδικότερα τη δημογραφική γήρανση, τις αλλαγές στο μέγεθος των νοικοκυριών και της δομής της οικογένειας, και το μεταβαλλόμενο ρόλο των γυναικών στην οικονομική και κοινωνική ζωή. Με τον τρόπο αυτό παρέχει το πλαίσιο για την ανάπτυξη της μελλοντικής κοινωνικής πολιτικής και συζήτησης μεταξύ των κρατών μελών.

Το κύριο συμπέρασμα της έκθεσης είναι ότι, ενώ υπάρχει γενικότερη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, ορισμένες ομάδες της κοινωνίας αντιμετωπίζουν ακόμα κοινωνικά προβλήματα. Την ίδια στιγμή, οι δημογραφικές τάσεις και οι τάσεις στη συμπεριφορά δημιουργούν νέες και αυξανόμενες ανάγκες για κοινωνική υποστήριξη, που θα απαιτήσουν την ανάληψη έγκαιρων και πρόσφορων πολιτικών ενεργειών.