Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Πολυφωνία και συγκέντρωση στα Mέσα Mαζικής Eνημέρωσης"

(2000/C 140/07)

Στις 25 Φεβρουαρίου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα "Πολυφωνία και συγκέντρωση στα Mέσα Mαζικής Eνημέρωσης".

Το τμήμα μεταφορών, ενέργειας, υποδομών, κοινωνίας των πληροφοριών, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 23 Νοεμβρίου 1999. Μετά την απόφαση της συνόδου ολομέλειας να αναπέμψει τη γνωμοδότηση στο τμήμα, το τμήμα προέβη στην κατάρτιση μίας αναθεωρημένης γνωμοδότησης, στις 9 Μαρτίου 2000 (εισηγητής: ο κ. Decaillon).

Κατά τη 371η σύνοδο ολομέλειας της, που πραγματοποιήθηκε στις 29 και 30 Μαρτίου 2000 (συνεδρίαση της 29ης Μαρτίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 97 ψήφους υπέρ, 23 ψήφους κατά και 14 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Με τη δημοσίευση του Πράσινου Βιβλίου του 1992 σχετικά με την πολυφωνία και τη συγκέντρωση στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης και την εξέταση του ζητήματος της ιδιοκτησίας των μέσων μαζικής ενημέρωσης στο εσωτερικό της εσωτερικής αγοράς εκ μέρους των υπηρεσιών της Επιτροπής, η ευρωπαϊκή βιομηχανία των μέσων μαζικής ενημέρωσης εισήλθε σε μία νέα φάση ανάπτυξης.

1.2. Στις υπηρεσίες των κλασσικών μέσων μαζικής ενημέρωσης (τηλεόραση, ραδιόφωνο, τύπος) προστέθηκαν, σε διάστημα λίγων μόλις ετών, νέες υπηρεσίες ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης (επίγειες, δορυφορικές, καλωδιακές) καθώς και υπηρεσίες που παρέχονται μέσω δικτύων (Διαδίκτυο, πολυμέσα), αυξάνοντας σημαντικά τις δυνατότητες επιλογής του ευρωπαϊκού κοινού. Οι αλλαγές αυτές στο τοπίο των μέσων μαζικής ενημέρωσης συνοδεύθηκαν από αύξηση των συνδέσεων μεταξύ των διάφορων τομέων. Η αύξηση της σύγκλισης οδηγεί σε μια παράλληλη εξέλιξη, στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, που είναι η δημιουργία συμμαχιών και συγχωνεύσεων μεταξύ των ιδιοκτητών μέσων μαζικής ενημέρωσης, των φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα των τηλεπικοινωνιών και των παραγόντων της βιομηχανίας της πληροφορικής.

1.3. Λόγω της παγκοσμιοποίησης και των προαναφερόμενων εξελίξεων της αγοράς, η ΟΚΕ καλεί τα ευρωπαϊκά όργανα να μελετήσουν την ανάγκη κατάρτισης κατευθυντήριων γραμμών και θέσπισης νομικών μέσων, στο πλαίσιο μίας ανακοίνωσης, η οποία, λαμβάνοντας υπόψη τα θεμελιώδη δικαιώματα της ελευθερίας έκφρασης, της ελευθερίας του τύπου, της ελευθερίας των μέσων, καθώς και τις διάφορες καταστάσεις των μέσων μαζικής ενημέρωσης και τις διάφορες νομικές και πολιτιστικές παραδόσεις που υπάρχουν στα κράτη μέλη, μπορεί να βοηθήσει να διασφαλισθεί ότι δεν παρεμποδίζεται η πρόσβαση του ευρωπαϊκού κοινού σε πολλαπλές, ανεξάρτητες υπηρεσίες μέσων μαζικής ενημέρωσης.

1.4. Λόγω της εμφάνισης των νέων αυτών πηγών πληροφόρησης και ψυχαγωγίας, και επειδή η πληροφόρηση δεν είναι μόνο εμπορικό προϊόν, η ΟΚΕ υπογραμμίζει την ανάγκη διασφάλισης των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων, όπως είναι η ελευθερία ενημέρωσης και διαμόρφωσης γνώμης, η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ιδιαίτερα της αξιοπρέπειας των γυναικών.

1.5. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στις παρατηρήσεις που ακολουθούν, η ΟΚΕ λαμβάνει υπόψη ότι η προβληματική που εξετάζεται εδώ εντάσσεται στο πλαίσιο μιας ισχυρής και διαρκούς εξέλιξης.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η Επιτροπή στο Πράσινο Βιβλίο που δημοσίευσε το Δεκέμβριο του 1997, σχετικά με τη σύγκλιση που παρατηρείται στους τομείς των τηλεπικοινωνιών, των μέσων μαζικής ενημέρωσης και των τεχνολογιών της πληροφορίας, προβαίνει στην αναγνώριση των συμμαχιών που δημιουργούνται και των συγχωνεύσεων που λαμβάνουν χώρα στο εσωτερικό της νέας βιομηχανίας των πληροφοριών. Ταυτόχρονα με την υπεράσπιση των αρχών του ελεύθερου ανταγωνισμού, η Επιτροπή εκδηλώνει την πρόθεσή της να προβεί σε προσπάθειες αντιμετώπισης του φαινομένου της εκμετάλλευσης της δεσπόζουσας θέσης και της καταχρηστικής δημιουργίας συμμαχιών στους τομείς των τηλεπικοινωνιών, των μέσων μαζικής ενημέρωσης και των τεχνολογιών της πληροφορίας.

2.2. Όσον αφορά τον τομέα του ελέγχου των διαδικασιών συγκέντρωσης, η Επιτροπή επιδιώκει, με την εφαρμογή του δικαίου περί ανταγωνισμού, τη διασφάλιση της προστασίας των συμφερόντων των καταναλωτών μέσω της διαφοροποίησης των πηγών ενημέρωσης, αφενός επιτρέποντας την εφαρμογή διαδικασιών συγκέντρωσης με σκοπό τον σχηματισμό ισχυρών και προσαρμοσμένων στις πραγματικές ανάγκες ευρωπαϊκών επιχειρήσεων στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης και αφετέρου παρεμβαίνοντας προκειμένου να αποφευχθεί η σύναψη συμφωνιών μεταξύ των επιχειρήσεων που μπορεί να περιορίσουν τον ανταγωνισμό και, κατά συνέπεια, να περιορίσουν τις δυνατότητες επιλογής του τελικού καταναλωτή.

2.3. Λαμβανομένου υπόψη ότι το υφιστάμενο δίκαιο του ανταγωνισμού δεν καλύπτει παρά μόνο τις οικονομικές και χρηματοοικονομικές πτυχές των συγκεντρώσεων στον τομέα των νέων Μέσων μαζικής ενημέρωσης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα πρέπει να ληφθούν υπόψη ορισμένα πολιτιστικά και κοινωνικά κριτήρια προκειμένου να προστατευθούν τα συμφέροντα του ευρωπαϊκού κοινού και η πολυφωνία στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης.

2.3.1. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ εκτιμά ότι στο πλαίσιο της εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου του ανταγωνισμού στον τομέα της κοινωνίας των πληροφοριών θα πρέπει να ληφθούν υπόψη εκτός από τις καθαρά οικονομικές πτυχές, και ορισμένες άλλες πτυχές που αφορούν την διαφύλαξη της πολυφωνίας της ενημέρωσης και την διασφάλιση της ελευθερίας του τύπου που κατοχυρώνεται από τα συντάγματα όλων των κρατών μελών.

2.4. Τα κοινοτικά όργανα οφείλουν να στηρίξουν τον πολιτιστικό πλούτο και την πολιτιστική πολυφωνία των διαφόρων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδιαίτερα την γλωσσική και εθνική πολυφωνία τους.

2.5. Εξάλλου, οι νομοθεσίες όλων των κρατών μελών προβλέπουν γενικά, ακριβώς όπως και στους άλλους κλάδους, τη διασφάλιση της εφαρμογής της αρχής της διαφάνειας ως προς την ιδιοκτησία των μέσων μαζικής ενημέρωσης, ώστε να αποφευχθεί η σύσταση μονοπωλίων ή ολιγοπωλίων. Θα πρέπει, επομένως, να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να ανταλλάσσουν πληροφορίες επ' αυτού του θέματος, προκειμένου να διαμορφωθεί μια διεθνής εικόνα των προβλημάτων της χρηματοοικονομικής συμμετοχής και των τεχνικών ή εμπορικών συμφωνιών μεταξύ των διαφόρων ομίλων του οπτικοακουστικού τομέα ή των φορέων εκμετάλλευσης που εξασφαλίζουν την πρόσβαση στα διάφορα δίκτυα όπως το Διαδίκτυο.

2.6. Ακόμη, η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι τεχνολογικές εξελίξεις στον τομέα της κοινωνίας των πληροφοριών. Για το λόγο αυτό θεωρεί ότι θα πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ των υπηρεσιών ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, για τις οποίες ισχύουν οι παραδοσιακοί κανόνες ιδιοκτησίας των μέσων μαζικής ενημέρωσης, όπου υπάρχουν αυτοί οι κανόνες, και των υπηρεσιών άμεσης επικοινωνίας, για τις οποίες θα πρέπει να ισχύσουν πλήρως οι κανόνες μίας ανταγωνιστικής αγοράς, προκειμένου να διασφαλισθεί το δικαίωμα ισότιμης πρόσβασης των φορέων στα δίκτυα και τα συστήματα, καθώς και το δικαίωμα των καταναλωτών στην ποικιλία του περιεχομένου.

2.7. Δεδομένου ότι το σχέδιο οδηγίας της Επιτροπής δεν υιοθετήθηκε, η ΟΚΕ εκφράζει την επιθυμία να καταρτισθεί ανακοίνωση που θα καθορίζει τις κατευθυντήριες γραμμές και τα νομικά μέσα που θα διασφαλίζουν την πολυφωνία της οικονομικής, πολιτιστικής, και κοινωνικής οργάνωσης του τομέα.

2.8. Η ΟΚΕ επιθυμεί να διατυπώσει ακόμη μία φορά τα σημαντικότερα αιτήματα που είχε υποβάλει στο πλαίσιο των δύο προηγούμενων γνωμοδοτήσεών της που εξέδωσε στις 14 Σεπτεμβρίου 1994(1) και στις 23 Φεβρουαρίου 1995(2). Τα εν λόγω αιτήματα θα πρέπει να καλύψουν τόσο τις νέες υπηρεσίες ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης (επίγειες, δορυφορικές, καλωδιακές) όσο και τις νέες οπτικοακουστικές και έντυπες υπηρεσίες που παρέχονται μέσω δικτύων (Διαδίκτυο, πολυμέσα) ώστε:

- να ενθαρρυνθούν οι εμπορικοί ραδιοτηλεοπτικοί σταθμοί και οι φορείς ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης να συνεκτιμούν περισσότερο την ποικιλομορφία των απόψεων και την πολυφωνία και τη μετάδοση πολιτιστικών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ορισμένα από τα οποία πρέπει να προορίζονται για μειονότητες·

- να προαχθεί η ανάπτυξη δημόσιων ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών που θα πρέπει να διασφαλίζουν μια ανεξάρτητη ενημέρωση αλλά και να περιλαμβάνουν πολιτιστικές, εκπαιδευτικές, και ψυχαγωγικές εκπομπές στις οποίες πρέπει να έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες·

- να διατηρηθεί η πολυφωνία, ώστε καμία επιχείρηση να μη βρίσκεται σε κατάσταση κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης σε περισσότερους του ενός τομείς (ψηφιακή και επίγεια τηλεόραση, ραδιόφωνο, ημερήσιος τύπος, οπτικοακουστικές και έντυπες υπηρεσίες στο Διαδίκτυο, πολυμέσα) σε μία ή περισσότερες εθνικές αγορές ή στον ίδιο γλωσσικό χώρο·

- να διατηρηθεί η πολυφωνία, ώστε να μην μπορούν οι επιχειρήσεις οι οποίες κάνουν ήδη κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης σε έναν τομέα των εθνικών ΜΜΕ να επιτύχουν μια παρόμοια κατάσταση σε ένα άλλο κράτος μέρος της ΕΕ·

- να διασφαλιστεί η συντακτική ανεξαρτησία των ΜΜΕ από εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις, συμπεριλαμβανομένων και των κυβερνητικών πιέσεων, ώστε να διασφαλισθούν η ποιότητα και η αξιοπιστία των παρεχόμενων πληροφοριών·

- να αποτραπεί, με κατάλληλες νομοθετικές διατάξεις και κανόνες ανταγωνισμού, η μονοπώληση δικαιωμάτων επαναμετάδοσης και καταλόγων ιδιαίτερα στον χώρο της αθλητικής πληροφόρησης και των κινηματογραφικών ταινιών·

- να απαιτηθεί, ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη χορήγηση αδείας σε επιχείρηση του κλάδου των μέσων μαζικής ενημέρωσης η οποία ασκεί ήδη τις δραστηριότητές της σε ένα τομέα της αγοράς, για ένα ακόμη κλάδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης, η ανεπιφύλακτη διαφάνεια όλων των μεριδίων και μετοχών σε επιχειρήσεις του κλάδου αυτής της επιχείρησης·

- να δοθεί προτεραιότητα στην εκπαίδευση και αντικειμενική ενημέρωση των περισσότερο ευάλωτων μερίδων του κοινού, ώστε επιτραπεί σ' αυτές να αποκτήσουν την ικανότητα να αξιολογούν και να προσδιορίζουν το περιεχόμενο των προγραμμάτων των μέσων μαζικής ενημέρωσης, ιδιαίτερα όσον αφορά τις πληροφορίες που παρέχονται μέσω του Διαδικτύου·

- να αποσαφηνισθεί το ζήτημα της ευθύνης των παραγόντων του Διαδικτύου σχετικά με το περιεχόμενο των προγραμμάτων, μέσω της διάκρισης μεταξύ των συντακτών των ιστοσελίδων στο Διαδίκτυο, που φέρουν - χωρίς καμία εξαίρεση - ευθύνη για το περιεχόμενο, και των ενδιάμεσων σε τεχνικό επίπεδο (φορείς μεταφοράς και φιλοξενίας) οι οποίοι δεν φέρουν καμία ευθύνη σχετικά με το περιεχόμενο που δεν έχουν καταρτίσει οι ίδιοι, όπως άλλωστε προβλέπει η πρόταση ευρωπαϊκής οδηγίας σχετικά με ορισμένες νομικές πτυχές του ηλεκτρονικού εμπορίου στην εσωτερική αγορά·

- να καταρτισθεί ένας ευρωπαϊκός κώδικας ορθής συμπεριφοράς για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ο οποίος να περιλαμβάνει, εκτός από τους κανόνες ελέγχου της εξουσίας στα μέσα μαζικής ενημέρωσης από ομίλους επιχειρήσεων, και την ανάλυση των αναγκών των καταναλωτών-χρηστών των μέσων μαζικής ενημέρωσης, λαμβανόμενης υπόψη της προστασίας και διασφάλισης της ελευθερίας πληροφόρησης και γνώμης και της προστασίας των ανηλίκων από κινηματογραφικές ταινίες βίας και ανήθικα προγράμματα. Ο περιορισμός όλων αυτών χρειάζεται να γίνει με βάση τα κριτήρια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και κυρίως της αξιοπρέπειας της γυναίκας, καθώς και την απαγόρευση της εξύμνησης του πολέμου και της εγκληματικότητας·

- να προβλεφθεί η "επισήμανση" των ιστοσελίδων ενημέρωσης και ψυχαγωγίας στο Διαδίκτυο ώστε να προστατευθεί το κοινό που το χρησιμοποιεί έναντι παράνομου περιεχομένου. Στο πλαίσιο αυτό η ΟΚΕ ευελπισθεί ότι θα καταρτίσει κατά τη διάρκεια του τρέχοντος έτους γνωμοδότηση πρωτοβουλίας που θα επιτρέψει τον προσδιορισμό των κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με το εν λόγω ζήτημα.

2.9. Ουσιαστικός συντονισμός για τη διασφάλιση της πολυφωνίας

2.9.1. Λόγω, της ταχείας εξέλιξης της παροχής οπτικοακουστικών και έντυπων υπηρεσιών μέσω του Διαδικτύου, η ΟΚΕ θεωρεί ότι είναι ιδιαίτερα σημαντική η αντιμετώπιση ζητημάτων που αφορούν την πρόσβαση στις εν λόγω υπηρεσίες, τη ρύθμισή τους και τη διασφάλιση της πολυφωνίας. Στις αρμοδιότητες των ήδη υφιστάμενων στα διάφορα κράτη μέλη ρυθμιστικών αρχών θα πρέπει να υπαχθεί και το Διαδίκτυο προκειμένου να διασφαλισθεί η προστασία των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων κατά τον ίδιο τρόπο όπως και έναντι των παραδοσιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Η ύπαρξη συντονισμού σε ευρωπαϊκή κλίμακα στον εν λόγω τομέα θα μπορούσε να αποτελέσει μία ιδιαίτερα θετική εξέλιξη όπως επισημάνθηκε και στο σημείο 2.3.

2.9.2. Όσον αφορά το κριτήριο της ακροαματικότητας, το οποίο η Επιτροπή είχε διατηρήσει στις αρχικές προτάσεις της, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως συμπληρωματικό ως προς τα άλλα κριτήρια τα οποία προβλέπονται από τις εθνικές διατάξεις, εφόσον αυτές υπάρχουν, όπως αυτό του επιτρεπόμενου ποσοστού συμμετοχής στο κεφάλαιο των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης.

2.9.3. Εξάλλου, οι ιστοθέσεις-πύλες, που προσφέρονται ως σημεία εισόδου στο Διαδίκτυο, κατασκευάζονται από επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε όλο το φάσμα του Διαδικτύου και συχνά ανήκουν σε μεγάλους ομίλους των τομέων της επικοινωνίας, των εκδόσεων, και της πληροφορικής. Οι εν λόγω πύλες έχουν ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη φαινόμενων συγκέντρωσης του προσφερόμενου περιεχομένου δεδομένου ότι ευνοούν την προσφορά εταίρων ή ιστοσελίδων του ίδιου ομίλου. Για το λόγο αυτό, οι καταναλωτές πρέπει να ενημερωθούν για την ελευθερία επιλογής που προσφέρουν οι ηλεκτρονικοί οδηγοί προγραμμάτων και τις υφιστάμενες τεχνικές δυνατότητες που επιτρέπουν το πέρασμα από μία πύλη σε μία άλλη, έτσι ώστε αποφευχθεί οιοσδήποτε κίνδυνος για την πολυφωνία και την πολυμορφία της ενημέρωσης.

2.9.4. Όσον αφορά τους χρηματοοικονομικούς πόρους, η ανάλυση της αγοράς καταδεικνύει ότι σήμερα σε ορισμένες χώρες ένας περιορισμένος αριθμός εταιρειών που δραστηριοποιείται στον τομέα των οπτικοακουστικών μέσων και των νέων τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας ελέγχει ένα πολύ μεγάλο μέρος των πόρων που προέρχεται από διαφημίσεις. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η εν λόγω κατάσταση μπορεί να αποδειχθεί μακροπρόθεσμα ιδιαίτερα επιζήμια για τους τοπικούς σταθμούς ραδιοφώνου ή τηλεόρασης και ότι τελικά θα έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό των δυνατοτήτων επιλογής του τελικού χρήστη, ενώ η εν λόγω κατάσταση σε συνδυασμό με το φαινόμενο των ιστοθέσεων-πυλών που προαναφέρθηκε καταλήγει στη χειραγώγηση των χρηστών.

2.9.5. Τέλος, στο πλαίσιο της εξέτασης του ζητήματος της πολυφωνίας και της συγκέντρωσης στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης δεν είναι δυνατόν να μην ληφθεί υπόψη η εμφάνιση της ψηφιακής τηλεόρασης και των δεσμών τηλεοπτικών σταθμών η λειτουργία των οποίων συνδέεται άμεσα με αυτή. Η τεράστιας σημασίας αυτή τεχνολογική εξέλιξη θέτει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με την κατανομή των συχνοτήτων, τομέας στον οποίο διατρέχεται ο κίνδυνος να επωφεληθούν περισσότερο αυτοί που θα υποβάλουν πρώτοι τις σχετικές αιτήσεις, καθώς και σχετικά με την ενίσχυση του ρόλου των φορέων εκμετάλλευσης που ελέγχουν σημαντικό τμήμα των δεσμών των τηλεοπτικών σταθμών (παρά το γεγονός ότι η έννοια της δέσμης αφεαυτή ενισχύει την πολυφωνία). Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ επισημαίνει το ζήτημα των αποκωδικοποιητών η χρήση των οποίων έχει συνδεθεί με πληρωμή που είναι πιθανόν να δημιουργήσει προσόδους λόγω πλεονεκτικής θέσης, παρά το γεγονός ότι έχει διασφαλισθεί η ελεύθερη πρόσβαση των διαφόρων δεσμών κρυπτογραφημένων τηλεοπτικών σταθμών σε αυτούς.

2.9.6. Στο ίδιο πλαίσιο, θα πρέπει να αναφερθεί η αναμενόμενη εμφάνιση του ψηφιακού ραδιοφώνου η οποία, παρά το γεγονός ότι ως σημαντική τεχνική πρόοδος είναι ευπρόσδεκτη (ποιότητα των ραδιοφωνικών μεταδόσεων, σταθερότητα του σήματος εκπομπής, δυνατότητες άμεσης και ασφαλούς μετάδοσης μηνυμάτων), θα έχει ως αποτέλεσμα την ανάγκη πραγματοποίησης μεγαλύτερων επενδύσεων, σε σχέση με σήμερα, για τη δημιουργία ενός ραδιοφωνικού σταθμού η λειτουργία του οποίου θα βασίζεται στη διαμόρφωση των συχνοτήτων, ιδιαίτερα σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Μία τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει στον περιορισμό του αριθμού των ραδιοφωνικών σταθμών.

2.9.7. Όσον αφορά πάντα τον τομέα των μεταδόσεων, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η χρησιμοποίηση δορυφόρων για ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις αποτελεί το επιστέγασμα των προσπαθειών πανίσχυρων ομίλων που έχουν τη δυνατότητα να χρηματοδοτήσουν τη χρήση του εν λόγω διεθνούς μέσου και, συνεπώς, δεν υπάγονται στις ισχύουσες εθνικές ρυθμίσεις. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι, προς το παρόν, η θέση σε τροχιά παρόμοιων δορυφόρων έχει γίνει χωρίς να υπάρξει κανένας πολιτικός συντονισμός. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη πολιτικού συντονισμού στο εσωτερικό της ΕΕ.

2.9.8. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία των ερευνητικών δράσεων και των εφαρμογών τους, που αναφέρονται στο πέμπτο πρόγραμμα ΕΚ-ΤΑ (1998-2002), οι οποίες, αποσκοπούν στη βελτίωση της λειτουργικότητας, της ευχρηστίας και της προσπελασιμότητας των μελλοντικών προϊόντων και υπηρεσιών που συνδέονται με την πληροφορική. Πράγματι, οι ερευνητικές δράσεις και οι εφαρμογές τους ενισχύουν την γλωσσική και πολιτιστική πολυφωνία, συμβάλλουν στην προώθηση και αξιοποίηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς, τονώνουν τη δημιουργικότητα, βελτιώνουν τα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης, και εξελίσσουν τα κοινωνικο-οικονομικά και τεχνολογικά πρότυπα που επιτρέπουν την παρουσίαση των πληροφοριών.

2.9.9. Μία τελευταία παρατήρηση σχετικά με την έκθεση του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών για την πρόσβαση στο Διαδίκτυο: Η ΟΚΕ εκφράζει την επιθυμία να καταστεί δυνατή η αξιολόγηση των συμπερασμάτων που εξάγονται στην παρούσα έκθεση στο πλαίσιο των διαρθρωτικών πολιτικών της ΕΕ και των εξωτερικών διαπραγματεύσεων της ΕΕ, ιδιαίτερα όσον αφορά τις συμφωνίες με τις χώρες ΑΚΕ.

3. Προτάσεις

3.1. Το ζήτημα της πολυφωνίας και της συγκέντρωσης στα μέσων μαζικής ενημέρωσης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της ψηφιακής σύγκλισης θέτει μία σειρά από ερωτήματα στα οποία η ΟΚΕ προσπαθεί στη συνέχεια να δώσει απάντηση.

3.2. Όσον αφορά τους κανόνες ιδιοκτησίας στον τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για την εξεύρεση κοινών παραμέτρων στο πλαίσιο των εθνικών κριτηρίων που ήδη ισχύουν και να προστεθούν σε αυτές ορισμένες νέες παράμετροι όπως τα κριτήρια της ακροαματικότητας, του ελέγχου των πόρων, κ.λπ. Ωστόσο, θα πρέπει, επίσης, να σημειωθεί ότι οι εν λόγω παράμετροι θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις υφιστάμενες νομικές, συνταγματικές και πολιτιστικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών.

3.3. Βάσει της θέσης αυτής, η ΟΚΕ θεωρεί αναγκαίο να εξετάσουν τα κράτη μέλη κατά πόσον η εφαρμογή των υφιστάμενων εθνικών κανόνων ιδιοκτησίας (καθεστώς χορήγησης αδειών, κατανομή των συχνοτήτων, όρια ακροαματικότητας, συμμετοχή στο κεφάλαιο ...), όπου υφίστανται παρόμοιοι κανόνες, θα πρέπει να επεκταθεί και στις νέες υπηρεσίες ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης (επίγειες, δορυφορικές, καλωδιακές) προκειμένου να αποφευχθεί o ενδεχόμενος κίνδυνος καταχρηστικών συγχωνεύσεων και για να αναληφθούν συντονισμένες προσπάθειες σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ιδιαίτερα στην περίπτωση σημαντικών διεθνών εξελίξεων.

3.4. Επίσης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα πρέπει να υπάρξει συντονισμός των ενεργειών των εθνικών οργανισμών ρύθμισης του τομέα των μέσων μαζικής ενημέρωσης σε επίπεδο Επιτροπής, όπως στην περίπτωση της ομάδας επαφής που λειτουργεί στο πλαίσιο της αρμόδιας ΓΔ με στόχο την καλύτερη εφαρμογή της οδηγίας "Τηλεόραση χωρίς σύνορα", ώστε να καταστεί δυνατή η περισσότερο ευέλικτη, ταχύτερη και αποτελεσματικότερη εξέταση των σχεδίων συμφωνίας, των ζητημάτων της κατανομής των συχνοτήτων, καθώς και όλων τα θεμάτων που αφορούν τους αποκωδικοποιητές που απαιτούνται για την πρόσβαση στους κρυπτογραφημένους τηλεοπτικούς σταθμούς, την ελεύθερη χρήση τους από άλλες δέσμες τηλεοπτικών σταθμών, κ.λπ.

3.5. Όσον αφορά τις οπτικοακουστικές και έντυπες υπηρεσίες που παρέχονται μέσω του Διαδικτύου, η ΟΚΕ επιθυμεί να διασφαλισθεί η τήρηση των κανόνων της πολυμορφίας και της πολυφωνίας. Λόγω της ταχείας ανάπτυξης των υπηρεσιών αυτών, η ΟΚΕ ζητεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προβεί στην κατάρτιση σύστασης που θα απευθύνεται στα κράτη μέλη και θα τα καλεί να εξετάσουν κατά πόσον θα πρέπει να υπάρξει προσαρμογή των εθνικών ρυθμιστικών μέτρων για τον οπτικοακουστικό τομέα ώστε να εφαρμοσθούν και στις νέες πηγές πληροφόρησης. Τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να κληθούν να κοινοποιούν μεταξύ τους τις πληροφορίες που διαθέτουν για τις εν λόγω ενδεχόμενες εξελίξεις μέσω των ανεπίσημων δικτύων που αναφέρονται στο σημείο 3.4.

3.6. Η ΟΚΕ, μετά την υιοθέτηση από το Συμβούλιο της πρότασης σύστασης σχετικά με την "προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στους τομείς της παροχής οπτικοακουστικών υπηρεσιών και της ενημέρωσης", στις 24 Σεπτεμβρίου 1998, επεσήμανε στη σχετική γνωμοδότησή της(3) ότι απαιτείται η αυστηρή εφαρμογή εκ μέρους των ρυθμιστικών αρχών του τομέα των ΜΜΕ των διατάξεων της εν λόγω σύστασης σε όλα τα κράτη μέλη. Πάντως, η ΟΚΕ επιθυμεί επίσης να τονίσει ότι τα μέτρα που προβλέπονται από τη σύσταση πρέπει να εφαρμοσθούν με σεβασμό και περίσκεψη όσον αφορά τις νομοθετικές, συνταγματικές και πολιτιστικές παραδόσεις των διαφόρων κρατών μελών.

3.7. Εξάλλου, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη και η ανάπτυξη του φαινομένου των ιστοθέσεων-πυλών, που έχει ως αποτέλεσμα τη συγκέντρωση και την τυποποίηση των παρεχόμενων πληροφοριών, προκειμένου να αποφευχθεί φαινόμενα περιορισμού της πρόσβασης στις διάφορες πηγές πληροφόρησης καθώς και στις χρηματοδοτικές πηγές που συνδέονται με τη διαφήμιση. Η διεύρυνση των αρμοδιοτήτων των υπεύθυνων για τη θέσπιση κανονιστικών ρυθμίσεων στα κράτη μέλη, σε συνεργασία με την Επιτροπή, ώστε να περιληφθούν σε αυτές και οι νέες υπηρεσίες αποτελεί μία πιθανή λύση, διότι κατά τον τρόπο αυτό θα διασφαλισθεί καλύτερα η πολυμορφία και η πολυφωνία της παρεχόμενης ενημέρωσης.

3.8. Εξάλλου, ο πολλαπλασιασμός των πηγών πληροφόρησης στο πλαίσιο του Διαδικτύου, οι οποίες άλλωστε είναι δύσκολο να εντοπισθούν, αποτελεί έναν επιπλέον παράγοντα πρόκλησης σύγχυσης στο κοινό. Θα πρέπει κατά συνέπεια να προβούμε στην άμεση εξεύρεση λύσεων ώστε να παρασχεθεί στο κοινό η δυνατότητα εντοπισμού των διαθέσιμων πηγών ενημέρωσης. Μία ικανοποιητική λύση θα αποτελούσε η καθιέρωση, παραδείγματος χάρη, ενός ευρωπαϊκού σήματος ποιότητας της παρεχόμενης ενημέρωσης και επαγγελματικής δεοντολογίας για τα μέσα ενημέρωσης και ψυχαγωγίας, που θα αποτελούσε αντικείμενο ρύθμισης εκ μέρους των ίδιων των μέσων, ώστε να διασφαλισθεί η πολυφωνία και ο ανεξάρτητος χαρακτήρας της παρεχόμενης ενημέρωσης και να εξαλειφθούν οι περιπτώσεις παράνομου περιεχομένου. Θα πρέπει να τονισθεί στο σημείο αυτό η ευθύνη των πρακτορείων ειδήσεων, ενώ θα πρέπει να γίνει ειδική αναφορά στον κώδικα δεοντολογίας που θα πρέπει να διέπει τη λειτουργία τους.

3.9. Όσον αφορά την ευθύνη για το περιεχόμενο του προγράμματος των μέσων μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ), η ΟΚΕ υπενθυμίζει τις συστάσεις που δημοσίευσε το Συμβούλιο της Ευρώπης στις 19 Ιανουαρίου 1999. Η ΟΚΕ τονίζει ότι το θέμα της ανεξαρτησίας των εκδοτών και των δημοσιογράφων των μέσων μαζικής ενημέρωσης, μέσω της κατάρτισης "καταστατικού δημοσιογραφικών δικαιωμάτων", προκειμένου να αποφευχθεί το φαινόμενο επηρεασμού του περιεχομένου των πληροφοριών εκ μέρους των ιδιοκτητών ή των μετόχων καθώς επίσης και από εξωτερικούς παράγοντες, π.χ. κυβερνητικούς, έχει επιλυθεί με διάφορους τρόπους από τα κράτη μέλη: είτε μέσω του συντάγματος είτε με αυτορυθμιζόμενες συμφωνίες. Για τη διασφάλιση της ποιότητας των παρεχόμενων πληροφοριών ενδείκνυται υιοθέτηση κανόνων δεοντολογίας εκ μέρους των εργαζομένων στο χώρο των μέσων μαζικής ενημέρωσης (π.χ. επιχειρήσεων, ΜΜΕ, ιδιοκτητών, εκδοτών και δημοσιογράφων). Οι εν λόγω κανόνες μπορούν να συμπεριληφθούν σε "δεοντολογικό χάρτη" ή κώδικα δεοντολογίας, κ.λπ. Επισημαίνεται, επίσης, ότι όλοι οι εργαζόμενοι στα ΜΜΕ θα πρέπει να έχουν ακολουθήσει την κατάρτιση που απαιτείται για την καλύτερη ολοκλήρωση των καθηκόντων τους.

3.10. Η ΟΚΕ, παρά το γεγονός ότι θεωρεί ότι η ύπαρξη και η ανάπτυξη των τοπικών ραδιοφωνικών σταθμών, σήμερα με τη διαμόρφωση των συχνοτήτων, αποτελεί σημαντικό βήμα προόδου προς την κατεύθυνση της διασφάλισης της πολυφωνίας, δεδομένου ότι λαμβάνονται υπόψη τα τοπικά κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά, καλεί την Επιτροπής και το Συμβούλιο να προσέξουν κατά πόσον η εμφάνιση του ψηφιακού ραδιοφώνου θα επηρεάσει την πολυφωνία των τοπικών ραδιοφωνικών σταθμών και την πολυμορφία της ενημέρωσης που παρέχουν, λόγω των μεγαλυτέρου ύψους επενδύσεων που θα απαιτηθούν από τους τοπικούς φορείς.

3.11. Όσον αφορά τις ενδεχόμενες κοινωνικές επιπτώσεις του φαινομένου της συγκέντρωσης των επιχειρήσεων στους τομείς των μέσων μαζικής ενημέρωσης και των σχετικών τεχνολογιών, ο κανονισμός (EOK) αριθ. 4064/89 προβλέπει ότι οι εκπρόσωποι των εργαζομένων, στο βαθμό που έχουν έννομο συμφέρον να αντιδράσουν σε μία απόφαση της Επιτροπής σχετικά με το κατά πόσο μία επιχείρηση συγκέντρωσης είναι συμβατή με τη Συνθήκη της Ρώμης, μπορούν να ζητήσουν ακρόαση από την Επιτροπή. Η εν λόγω διαδικασία έχει εφαρμοσθεί ελάχιστα. Ίσως να είναι απαραίτητο να καταβληθούν επιπλέον προσπάθειες ενημέρωσης και ενδεχομένως να αναληφθούν προσπάθειες κατάρτισης προκειμένου οι οργανώσεις εκπροσώπησης των μισθωτών σε εθνικό επίπεδο ή σε επίπεδο επιτροπών των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων να μπορέσουν να προβούν στην καλύτερη χρησιμοποίηση της εν λόγω διαδικασίας και να εκφράσουν τις απόψεις τους στην Επιτροπή στο πλαίσιο του κανονισμού (EOK) αριθ. 4064/89.

4. Συμπέρασμα

4.1. Λόγω των προκλήσεων που θέτει η δημιουργία της κοινωνίας των πληροφοριών και της ανάγκης διασφάλισης των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων, όπως είναι η ελευθερία της έκφρασης και η ελευθερία της ενημέρωσης και διαμόρφωσης γνώμης, η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ιδιαίτερα των γυναικών, η ΟΚΕ προτείνει όπως τα ευρωπαϊκά όργανα προβούν στην κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών στις οποίες θα λαμβάνονται υπόψη οι απαιτήσεις της πολυφωνίας και θα γίνονται σεβαστές οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Παρόμοιες κατευθυντήριες γραμμές θα μπορούσαν να καταρτισθούν κατά τρόπο ώστε να συμπληρώσουν το δίκαιο περί ανταγωνισμού, εστιαζόμενες στην κοινωνική διάσταση και στην πολιτισμική πολυφωνία των ΜΜΕ.

4.2. Στόχος της εν λόγω ανακοίνωσης θα πρέπει να είναι η συμπλήρωση του δικαίου ανταγωνισμού, δίδοντας έμφαση στη κοινωνική διάσταση και στην πολιτιστική ποικιλομορφία των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Επίσης, θα πρέπει να επιδιωχθεί η μεγαλύτερη διασφάλιση της πολυφωνίας τόσο του περιεχομένου όσο και των προγραμμάτων που μεταδίδουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ μέσω των κατευθυντήριων γραμμών που θα περιληφθούν σε αυτή θα δοθεί η δυνατότητα στους υπευθύνους των μεγάλων ομίλων επικοινωνίας να χαράξουν μία πορεία που θα διασφαλίζει την ποικιλομορφία και τον πλούτο του περιεχομένου των προγραμμάτων που προσφέρονται στο κοινό.

Βρυξέλλες, 29 Μαρτίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ σχετικά με το Πράσινο Βιβλίο για τις "Στρατηγικές επιλογές για την ενίσχυση της βιομηχανίας προγραμμάτων στο πλαίσιο της οπτικοακουστικής πολιτικής της ΕΕ" [COM(94) 96 τελικό, ΕΕ C 393 της 31.12.1994, σ. 25].

(2) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ: σχετικά με την Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο "Συνέχεια που πρέπει να δοθεί στη διαδικασία διαβούλευσης σχετικά με το Πράσινο 'Βιβλίο Πολυφωνία και συγκέντρωση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης στην εσωτερική αγορά - Στάθμιση της αναγκαιότητας για μία κοινοτική ενέργεια'" [COM(94) 353 τελικό, ΕΕ C 110 της 21.5.1995, σ. 53].

(3) ΕΕ C 214 της 10.7.1998, σ. 25 και 29.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι

της γνωμοδότησης της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Κατά τη διάρκεια της συνόδου ολομέλειας απορρίφθηκε η ακόλουθη τροπολογία παρά το γεγονός ότι έλαβε πλέον του 1/4 των ψήφων:

Σημείο 3.11

Να διαγραφούν οι δύο τελευταίες προτάσεις.

Αιτιολογία

Δεν κρίνεται σκόπιμο ούτε υφίσταται λόγος να καταβληθούν ειδικές προσπάθειες κατάρτισης και ενημέρωσης των εκπροσώπων των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των μισθωτών σε εθνικό επίπεδο ή των ευρωπαϊκών επιτροπών των επιχειρήσεων.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 35, ψήφοι κατά: 71, αποχές: 15.