Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Εφαρμογή της συμφωνίας του Παρισιού μέσω μιας καινοτόμου και βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο»

(2020/C 39/16)

Εισηγητής : Witold STĘPIEŃ (PL/EPP), μέλος της περιφερειακής συνέλευσης του Γουτζ Έγγραφο αναφοράς : Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας

ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Εφαρμογή της συμφωνίας του Παρισιού μέσω μιας ταχείας, αποτελεσματικής και πολυεπίπεδης ενεργειακής μετάβασης

1. επισημαίνει ότι μια καινοτόμος και βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση απαιτεί ριζική αλλαγή στο σύνολο του ενεργειακού συστήματος —παραγωγή, μεταφορά και κατανάλωση— με άμεσο αντίκτυπο στις υποδομές, την αγορά, το περιβάλλον και την κοινωνία. Αποτελεί ευκαιρία για την οικοδόμηση μιας πιο ασφαλούς, δίκαιης και διαφανούς αγοράς ενέργειας, για τη δημιουργία διασυνοριακών δικτύων, τη βελτίωση της πρόσβασης και της διανομής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, την εξάλειψη της ενεργειακής φτώχειας και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των καταναλωτών και των παραγωγών-καταναλωτών στο ενεργειακό σύστημα·

2. αναγνωρίζει τα πορίσματα της ειδικής έκθεσης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) και συμφωνεί απολύτως με την επισήμανση ότι ο περιορισμός της υπερθέρμανσης του πλανήτη έως 1,5 °C πάνω από τα προ-βιομηχανικά επίπεδα απαιτεί ταχεία και ευρεία μετάβαση σε όλους τους τομείς σε ένα βιώσιμο ενεργειακό σύστημα χαμηλών εκπομπών ( 1 ) . Η κλίμακα αυτής της μετάβασης απαιτεί ολοκληρωμένες λύσεις και στενή συνεργασία σε όλα τα επίπεδα δημόσιας διοίκησης και της κοινωνίας των πολιτών για την επίτευξη των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης, καθώς και των στόχων της συμφωνίας του Παρισιού·

3. εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ( 2 ) αναγνώρισε την ανάγκη προβλεπτικής διαχείρισης ώστε να διασφαλιστεί η δίκαιη μετάβαση για τους Ευρωπαίους πολίτες και στήριξης των περιοχών που πλήττονται σοβαρά από τη διαδικασία απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, δεδομένου ότι η μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη καθιστά την οικονομία πιο ανταγωνιστική, συμβάλλει στην προστασία του πλανήτη και στη βελτίωση της υγείας και της ευημερίας των πολιτών·

4. επιδοκιμάζει την πρόταση της νέας προέδρου Ursula von der Leyen για τη θέσπιση μιας Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (European Green Deal) με την πρώτη ευρωπαϊκή νομοθεσία για το κλίμα για την κατοχύρωση του στόχου της κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050. Ειδικότερα επιδοκιμάζει τη δημιουργία ενός νέου Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης που θα βοηθήσει τις περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα να στραφούν προς τη μη ρυπογόνο ενέργεια, ενισχύοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα·

5. καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να στηρίξουν έναν ισχυρό μεσοπρόθεσμο στόχο σύμφωνα με τους στόχους της Ενεργειακής Ένωσης, ως καθοριστικό εφαλτήριο για την επίτευξη μηδενικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2050 ( 3 ) . Επίσης, τους προτρέπει να καταστήσουν πιο φιλόδοξες τις εθνικά καθορισμένες συνεισφορές της Ένωσης (Union’s Nationally Determined Contributions) ( 4 ) . Τούτο δε με στόχο τη μείωση των εγχώριων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, για το σύνολο της οικονομίας, τουλάχιστον κατά 50 % έως το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 με έμφαση στους ποικίλους τομείς των οποίων οι εκπομπές δεν περιορίζονται ακόμη λόγω του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ. Επαναλαμβάνει την έκκλησή αφενός μεν για τον καθορισμό φιλόδοξων και ρεαλιστικών στόχων όσον αφορά την ενεργειακή απόδοση και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας σε επίπεδο ΕΕ, το ποσοστό των οποίων θα πρέπει να αυξηθεί σε 40 % έως το 2030, αφετέρου δε για την ευρεία υποστήριξη της ανάπτυξης ρηξικέλευθων τεχνολογιών ευνοϊκών για την πρόοδο·

6. ζητεί την επαρκή δέσμευση και την ενδυνάμωση όλων των επιπέδων δημόσιας διοίκησης όσον αφορά την ανάπτυξη, την εφαρμογή και την παρακολούθηση της αποτελεσματικής και στοχοθετημένης δράσης για το κλίμα και την ενέργεια. Ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης αναλογεί στα κράτη μέλη και στην ΕΕ, δεδομένου ότι το γενικό πλαίσιο καθορίζεται στα επίπεδα αυτά. Πιστεύει ότι οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές αποτελούν το πλέον κατάλληλο επίπεδο δημόσιας διοίκησης για να ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των κοινοτήτων τους, να προσελκύσουν ιδιώτες επενδυτές και να υλοποιήσουν φιλόδοξες και έγκαιρες δράσεις, ενεργώντας όχι μόνο ως διαχειριστές αλλά και ως πάροχοι και σημαντικοί αγοραστές ενεργειακών υπηρεσιών (π.χ. δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, υπηρεσίες θέρμανσης, δημόσιες μεταφορές και φωτισμός). Υπογραμμίζει, επιπλέον, ότι οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές μπορούν να δώσουν το παράδειγμα και να εμπνεύσουν τις κοινότητές τους·

Μεταφορά γνώσης και ενίσχυση της συνοχής ώστε να καταστεί δυνατή η ενεργειακή μετάβαση μίας ταχύτητας για την Ευρώπη: υποστήριξη των περιφερειών έντασης άνθρακα, καθώς και των νησιών

7. επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα και ότι την πρόοδο που σημειώνει η ΕΕ ως προς την επίτευξη μιας κλιματικά ουδέτερης οικονομίας έως το 2050 πρέπει να μιμηθούν με παρόμοιες δεσμεύσεις τους και άλλες χώρες. Εν προκειμένω, τονίζει τον κίνδυνο για την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ που συνιστούν όσες τρίτες χώρες δεν επιδιώκουν εξίσου φιλόδοξους στόχους για το κλίμα. Ως εκ τούτου, προτρέπει την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να διατηρήσουν την κλιματική αλλαγή στις κύριες διπλωματικές τους προτεραιότητες για την επίτευξη ίσων όρων ανταγωνισμού σε παγκόσμιο επίπεδο·

8. υπογραμμίζει τη σημασία τόσο της διαχείρισης της ενεργειακής μετάβασης από τα επίπεδα διοίκησης που βρίσκονται πλησιέστερα στους πολίτες όσο και της κατανόησης των τοπικών και των περιφερειακών χαρακτηριστικών αλλά και των οικονομικών, ιστορικών, γεωγραφικών και γεωπολιτικών περιορισμών και αναγκών. Καλεί τα κράτη μέλη, με τη στήριξη των οργάνων της ΕΕ, να επιδείξουν μεγαλύτερη αλληλεγγύη και να αναπτύξουν μια βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση μίας ταχύτητας (one-speed), προωθώντας, παράλληλα, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή στην Ευρώπη, με έμφαση και στήριξη στις περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα, τις περιφέρειες υψηλής έντασης άνθρακα και τα νησιά που αντιμετωπίζουν προβλήματα πληθυσμιακής συρρίκνωσης και αναμένεται να πληγούν σοβαρότατα από την απώλεια των θέσεων εργασίας που συνεπάγεται η εν λόγω μετάβαση·

9. επικροτεί τις πρωτοβουλίες της Επιτροπής, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται η πρωτοβουλία για τις περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα και υψηλής έντασης άνθρακα που βρίσκονται σε μετάβαση και η πρωτοβουλία «Καθαρή ενέργεια για τα νησιά της ΕΕ», οι οποίες αποσκοπούν στη στήριξη και στην παροχή τεχνικής βοήθειας σε πιο ευάλωτες οικονομικά και κοινωνικά περιοχές, τα χαρακτηριστικά των οποίων δυσχεραίνουν τη μετάβαση αυτή και καθιστούν πιο δύσκολο και πιο επείγοντα τον ορθό σχεδιασμό της·

10. επισημαίνει ότι σήμερα υπάρχουν 41 περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα σε επίπεδο NUTS 2 σε 12 χώρες της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου) και ο τομέας του άνθρακα εξασφαλίζει περίπου 240 000 άμεσες θέσεις εργασίας σε ανθρακωρυχεία και σε σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα, καθώς και περίπου 215 000 έμμεσες θέσεις εργασίας. Επιπλέον, υπάρχουν περιφέρειες οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από δραστηριότητες υψηλής έντασης άνθρακα, όπως η σιδηρουργία, η χαλυβουργία ή η εξόρυξη τύρφης. Ως εκ τούτου, η ΕτΠ καλεί την ΕΕ και τα κράτη μέλη να παρέχουν χρηματοδοτική και τεχνική στήριξη με σκοπό τόσο την κατοχύρωση της ασφάλειας του εφοδιασμού στις περιοχές που επηρεάζονται από συστημικές αλλαγές όσο και τον μετριασμό των αρνητικών κοινωνικών και οικονομικών πτυχών της μετάβασης·

11. σημειώνει ότι περισσότερα από 2 200 κατοικημένα ευρωπαϊκά νησιά, στα οποία διαμένουν 12 εκατομμύρια άτομα, επηρεάζονται ιδιαίτερα από την ενεργειακή μετάβαση, δεδομένου ότι πλήττονται από τον συνδυασμό των υψηλών τιμών ενέργειας και της υψηλής εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Εν τω μεταξύ, τα νησιά ενδείκνυνται για τη διενέργεια δοκιμών κλιμακούμενων βιώσιμων ενεργειακών λύσεων με σκοπό τη μετάβαση σε ένα σύστημα απαλλαγμένο από τα ορυκτά καύσιμα και τον περιορισμό των υφιστάμενων επιδοτήσεων όσον αφορά τα ορυκτά καύσιμα·

12. υποστηρίζει την ανάπτυξη περιφερειακών κόμβων καινοτομίας με σκοπό τη συνένωση της έρευνας, της ακαδημαϊκής κοινότητας και της βιομηχανίας. Σημειώνει ότι αυτοί οι κόμβοι θα πρέπει να λειτουργούν ως κέντρα πληροφοριών, ενημερώνοντας και ευαισθητοποιώντας τους πολίτες και τις τοπικές κοινότητες και παρέχοντας έναν ειδικό χώρο για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των περιφερειακών στρατηγικών καινοτομίας με διαδραστικό τρόπο·

13. δεδομένου ότι η μετάβαση στην καθαρή ενέργεια έχει ήδη δημιουργήσει 2 εκατομμύρια θέσεις εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ, ζητεί τη δημιουργία περιφερειακών κέντρων επαγγελματικής κατάρτισης στο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης για την ανάπτυξη ικανοτήτων (συμπεριλαμβανομένων των ψηφιακών δεξιοτήτων) και την κατάρτιση προκειμένου να αναβαθμιστούν οι δεξιότητες εργασίας προς πιο βιώσιμες βιομηχανίες·

14. στρατηγικές εταιρικές σχέσεις ζητεί επίσης να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ενεργειακή μετάβαση στο πλαίσιο των προγραμμάτων Erasmus και Erasmus Plus για την ανάπτυξη της ευαισθητοποίησης των πολιτών και την παροχή πρόσθετων δυνατοτήτων στα άτομα που επηρεάζονται από τη μετάβαση να βελτιώσουν τις ευκαιρίες τους μέσω της ανταλλαγής ιδεών και γνώσεων. Επαναβεβαιώνει δε την υποστήριξή της στις ( 5 ) στο πλαίσιο της αποκεντρωμένης διαχείρισης, προκειμένου να καταστεί δυνατή η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών στον τομέα της ενεργειακής καινοτομίας μεταξύ των τοπικών και των περιφερειακών αρχών μέσω διασυνοριακών και διακρατικών έργων·

15. υπογραμμίζει ότι οι περιφέρειες υψηλής έντασης άνθρακα και ανθρακούχων εκπομπών αξίζουν την εκτίμησή μας λόγω της οικονομικής τους προόδου και της σημασίας της παραγωγής ενέργειας για την ανάπτυξη του πολιτισμού. Πολλές από αυτές έχουν αναπτύξει ειδικές γνώσεις και έχουν διευρύνει την πολιτισμική τους θεώρηση σχετικά με τη σημασία της μεταβολής των τρόπων παραγωγής ενέργειας, ενώ, συγχρόνως, καλλιεργούν μια ανοιχτή προσέγγιση της καινοτομίας με στόχο την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη στον τομέα της ενέργειας. Αυτές οι παραδόσεις (πόροι) και δυνατότητες θα πρέπει να αξιοποιηθούν για την ανάπτυξη περιφερειακών στρατηγικών, συμπεριλαμβανομένης της μεταφοράς γνώσεων και της επανεξειδίκευσης, καθώς και της διοχέτευσης εμπειρογνωμοσύνης και εργατικού δυναμικού σε τεχνολογίες και σε καινοτομίες χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών·

Επένδυση σε μια μελλοντικά βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση για την Ευρώπη

16. σημειώνει ότι η ενεργειακή μετάβαση προσφέρει μια μεγάλη ευκαιρία να επενδύσουμε σε ανθεκτικές στο μέλλον υποδομές για την Ευρώπη και να δρομολογήσουμε έναν μετασχηματισμό που θα ωφελήσει την ποιότητα ζωής όλων των Ευρωπαίων. Ως εκ τούτου, καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να παράσχουν στις τοπικές και περιφερειακές αρχές επαρκείς πόρους, αρμοδιότητες και στήριξη για την επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης σε ολόκληρη την Ευρώπη·

17. στο πλαίσιο αυτό, επικροτεί την εξαγγελία της νέας προέδρου της Επιτροπής Ursula von der Leyen περί σύστασης ενός Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης και ζητεί η χρηματοδότηση να συνδεθεί στενά με την πολιτική συνοχής για την περίοδο 2021-2027, ώστε να μπορέσουν οι πληγείσες περιφέρειες NUTS 2 να ενισχύσουν τα επιχειρησιακά τους προγράμματα, δεδομένου ότι αντιμετωπίζουν τεράστιες προκλήσεις όσον αφορά τον οικολογικό προσανατολισμό των οικονομιών τους και τη διασφάλιση μιας δίκαιης ενεργειακής μετάβασης για τους πολίτες τους. Αυτή η κατανομή κονδυλίων δεν θα πρέπει να υπολογίζεται εντός των προτεινόμενων ορίων του παραρτήματος XXII, αλλά θα πρέπει να διατίθεται ως πρόσθετη χρηματοδότηση. Αυτή η συμπληρωματική χρηματοδότηση θα μπορούσε επομένως να χρησιμοποιηθεί για την ενίσχυση των προγραμμάτων του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ για τις εν λόγω περιφέρειες επιπέδου NUTS 2 κατά την επόμενη επταετία με κύριο μέλημα την αύξηση της προστιθέμενης αξίας της ΕΕ·

18. ζητεί, εκτός από την καλύτερη συνεκτίμηση της κλιματικής αλλαγής στον προϋπολογισμό, να ληφθούν επίσης αποτελεσματικά μέτρα για τη σταδιακή κατάργηση των άμεσων και έμμεσων επιδοτήσεων στα ορυκτά καύσιμα (όπως π.χ. οι υφιστάμενες φορολογικές απαλλαγές για τα καύσιμα αεροσκαφών), με στόχο τη δημιουργία ίσων όρων ανταγωνισμού στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, την ενθάρρυνση της αλλαγής συμπεριφοράς και τη συγκέντρωση των απαραίτητων πόρων με στόχο να επιτευχθεί μια δίκαιη μετάβαση. Εν προκειμένω, επιδοκιμάζει τον διάλογο που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της Ursula von der Leyen όσον αφορά την τιμολόγηση και τους τελωνειακούς δασμούς του άνθρακα·

19. υπογραμμίζει τη σημασία των ποσοστών συγχρηματοδότησης για τα ταμεία της ΕΕ, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε αυτά για τις μικρές κοινότητες και τα νησιά. Ζητεί να ενισχυθεί η ικανότητά τους να χρησιμοποιούνται ως «εργαστήρια» ενεργειακής μετάβασης, με την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων και συντονισμένων δράσεων πολιτικής που θα εστιάζουν στα πλαίσια πολιτικής, στα ρυθμιστικά μέτρα, στη χρηματοδότηση, στη συνεργασία και στη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών·

20. χαιρετίζει την πρόταση για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027, το οποίο επικεντρώνεται στη βιώσιμη ανάπτυξη, και επαναλαμβάνει την έκκλησή της να διατεθεί πάνω από το 30 % του προϋπολογισμού για την ενσωμάτωση της πολιτικής για το κλίμα σε όλες τις πολιτικές· ζητεί αυξημένη στήριξη για την ανάπτυξη στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης με σκοπό την επέκταση και την εισαγωγή στην ευρωπαϊκή αγορά καινοτόμων προϊόντων και διαδικασιών ( 6 ) · επικροτεί τον προτεινόμενο τομέα εστίασης της έρευνας για τις φιλικές προς το κλίμα και τις ευφυείς πόλεις στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας Ευρώπη», με σκοπό την τόνωση της έρευνας και της καινοτομίας σε ολόκληρη την ΕΕ·

21. συνιστά να αυξηθεί το ποσοστό χρηματοδότησης από το προτεινόμενο 60 % σε 70 % για τους κερδοσκοπικούς οργανισμούς και σε 100 % για τις δημόσιες αρχές και τους μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς του υποπρογράμματος LIFE σχετικά με τη μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας. Επίσης εισηγείται να συνεχιστεί η προσέλκυση των τοπικών και των περιφερειακών αρχών και των μικρότερων οργανισμών, όπως οι τοπικοί οργανισμοί ενέργειας. Επιδοκιμάζει τη θέσπιση του ταμείου InvestEU και προτείνει την αξιοποίηση αυτής της ευκαιρίας προκειμένου να διευκολυνθεί η ενεργειακή μετάβαση, ιδίως στις ευάλωτες περιοχές. Προτείνει δε να δοθεί προτεραιότητα, στο πλαίσιο αυτών των προγραμμάτων, σε έργα που υλοποιούνται σε μεταβατικές περιφέρειες, μέσω της χορήγησης επιπλέον βαθμών·

22. ζητεί —δεδομένου του πλαισίου κρατικών ενισχύσεων που θα ισχύει μετά το 2020— να αυξηθεί το επίπεδο των επιτρεπόμενων κρατικών ενισχύσεων και να εξασφαλιστεί επαρκής ελαστικότητα για έργα που σχετίζονται με την ενεργειακή μετάβαση στις περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα, στις περιφέρειες και στα νησιά έντασης άνθρακα, καθώς και στις τοπικές κοινότητες προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι επενδύσεις από τον επιχειρηματικό κλάδο·

23. ζητεί την ανάπτυξη μηχανισμών για μια πιο ολοκληρωμένη στήριξη και χρηματοδότηση έργων ενεργειακής μετάβασης σε περιφέρειες που κατατάσσονται στην κατηγορία των περιφερειών εξόρυξης άνθρακα και υψηλής έντασης άνθρακα για διάφορους λόγους: 1) για να προληφθούν οι μη αναστρέψιμες επιπτώσεις της μετάβασης σε αυτές τις περιοχές, 2) να επιτραπεί η αύξηση των μέγιστων επιπέδων ενίσχυσης όλων των επιχειρήσεων και ιδίως των μεγάλων, δεδομένης της αυξημένης ικανότητάς τους να επενδύουν σε έναν τόπο και να ενθαρρύνουν τις αλλαγές, 3) να επιτραπούν άλλα μέτρα μετριασμού των επιπτώσεων της μετάβασης, όπως η αύξηση του επιπέδου στήριξης του ΕΤΠΑ, 4) να χαρακτηριστούν οι περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα περιοχές προς ενίσχυση δυνάμει του άρθρου 107 παράγραφος 3 εδάφια α) και γ) της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να προσαρμοστούν αναλόγως οι ενωσιακοί κανόνες ενισχύσεων για αυτές τις περιοχές·

24. επαναδιατυπώνει την έκκλησή της για μείωση της γραφειοκρατίας και απλούστευση των μηχανισμών που σχετίζονται με την προετοιμασία έργων και την ανάπτυξη ικανοτήτων στις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές· επαναλαμβάνει την έκκλησή της για περαιτέρω εφαρμογή εξατομικευμένης τεχνικής βοήθειας που θα συνδράμει τις πόλεις και τις περιφέρειες να εξασφαλίσουν επενδύσεις για φιλόδοξα έργα, τόσο για την πρόσβαση στα προγράμματα JASPERS και ELENA της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων όσο και για την ανάπτυξη έργων με δυνατότητα τραπεζικής χρηματοδότησης, συμπεριλαμβανομένων έργων μικρότερης κλίμακας. Ως προς αυτό, παρακολουθεί με ενδιαφέρον τις εξαγγελίες της νέας προέδρου της Επιτροπής Ursula von der Leyen περί μιας ευρωπαϊκής τράπεζας για το κλίμα·

25. απευθύνει έκκληση για περισσότερες συνέργειες μεταξύ των διαφόρων πηγών χρηματοδότησης σε ενωσιακό, σε εθνικό και σε περιφερειακό επίπεδο, καθώς και ισχυρότερη σύνδεση της δημόσιας με την ιδιωτική χρηματοδότηση, ούτως ώστε να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της μετάβασης σε καθαρές μορφές ενέργειας·

26. υποστηρίζει την ανάπτυξη μιας χρηματοδοτικής διευκόλυνσης των περιφερειών εξόρυξης και υψηλής έντασης άνθρακα, η οποία θα παρέχει χρηματοδοτική και τεχνική βοήθεια σε πολύ πρώιμο στάδιο της ανάπτυξης των έργων. Συνιστά να συνδεθούν οι περιφερειακές στρατηγικές που αναπτύχθηκαν πρόσφατα με ολοκληρωμένα σχέδια σχεδίων απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα και τις μη βιώσιμες πρακτικές, με παράλληλη δημιουργία ευκαιριών για υψηλής ποιότητας απασχόληση·

Προώθηση της καινοτομίας και στρατηγική εφαρμογή της τεχνολογίας

27. επισημαίνει ότι οι τις τοπικές και περιφερειακές αρχές λειτουργούν ήδη ως διαμεσολαβητές και καταλύτες της κοινωνικής, κυβερνητικής και τεχνολογικής καινοτομίας, παρέχοντας οργανωτικές και θεσμικές πλατφόρμες για τη συμμετοχή και την κοινή ανάπτυξη στρατηγικών για μία δίκαιη, βιώσιμη και καινοτόμο ενεργειακή μετάβαση·

28. 2 αναδεικνύει το γεγονός ότι ένα ευρύ φάσμα τεχνικών λύσεων για μια οικονομικά αποδοτική, κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη διατίθεται ήδη στην αγορά, και ότι, με τις σημερινές τεχνολογίες, μπορεί να μειωθεί έως και το 86 % των εκπομπών CO ( 7 ) σε ένα διασυνδεδεμένο ενεργειακό σύστημα·

29. επισημαίνει την ανάγκη ενθάρρυνσης της ανάπτυξης καινοτόμων λύσεων αποθήκευσης ενέργειας που δεν θα εξαρτώνται από σπάνιες ή υπερβολικά γεωγραφικά συγκεντρωμένες πρώτες ύλες. Επίσης, επισημαίνει την ανάγκη επίτευξης προόδου στις τεχνολογίες και τις εμπορικές διεργασίες δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα στις βιομηχανικές δραστηριότητες των οποίων η πλήρης απεξάρτηση από τις ανθρακούχες εκπομπές δεν είναι ακόμη, βάσει των υφιστάμενων γνώσεων, δυνατή (π.χ. χαλυβουργία με ολοκληρωμένο σύστημα παραγωγής)·

30. επισημαίνει ότι τα κύρια εμπόδια για την ταχεία υλοποίηση τεχνολογιών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών οφείλονται στην έλλειψη οικονομικών και ανθρώπινων πόρων, στις υφιστάμενες πολιτικές, στους κανονισμούς και στις οργανωτικές δομές που εξακολουθούν να εξαρτώνται από αξιακές αλυσίδες που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα, καθώς και σε κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες, όπως η έλλειψη κοινωνικής αποδοχής, ειδικά επειδή στις περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα κάτι τέτοιο ενδέχεται να οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας και σε μείωση του πληθυσμού. Συμφωνεί, ως εκ τούτου, ότι η καινοτομία θα πρέπει να προέρχεται από συγκεκριμένα τοπικά πλαίσια, να αντιμετωπίζει άμεσα τον αντίκτυπο στο συνολικό σύστημα και στην εκάστοτε κοινότητα, καθώς και να συμβάλλει στην πρόληψη διεργασιών που οδηγούν σε έλλειψη κοινωνικής αποδοχής·

31. ζητεί περαιτέρω διοικητική απλούστευση και μείωση των κανονιστικών φραγμών όσον αφορά την ανάπτυξη και την εφαρμογή νέων και καινοτόμων τεχνολογιών και επιχειρηματικών μοντέλων·

32. ζητεί τη βελτίωση της ακεραιότητας και της λειτουργίας του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ, με παράλληλη παροχή στήριξης στις ευάλωτες περιφέρειες και ομάδες με αξιόπιστο και οικονομικά προσιτό ενεργειακό εφοδιασμό·

Οι πολύπλοκες προκλήσεις απαιτούν κοινές λύσεις: οι κατάλληλες συνεισφορές προς επίτευξη της συμφωνίας του Παρισιού σε όλα τα επίπεδα

33. υπογραμμίζει την ανάγκη ενθάρρυνσης όλων των παραγόντων —πολίτες, βιομηχανία, ιδιωτικοί φορείς— στην προώθηση της ενεργού συμμετοχής των διστακτικών συμμετεχόντων στην εν λόγω διαδικασία, προβάλλοντας επαρκώς τα αμοιβαία οφέλη της ενεργειακής μετάβασης: βελτίωση της ποιότητας του αέρα, της υγείας, του περιβάλλοντος, των χώρων πρασίνου, της βιοποικιλότητας, φθηνότερη ενέργεια κ.λπ.·

34. χαιρετίζει την υιοθέτηση της δέσμης μέτρων «Καθαρή ενέργεια για όλους» ( 8 ) και υπογραμμίζει τη σημασία της αποτελεσματικής συμμετοχής του κοινού και της περιφερειακής συνεργασίας στην ανάπτυξη και την υλοποίηση των εθνικών σχεδίων για την ενέργεια και το κλίμα ( 9 ) . Καλεί τα κράτη μέλη να αναπτύξουν μόνιμο πολυεπίπεδο διάλογο για το κλίμα και την ενέργεια με τις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές και άλλους ενδιαφερόμενους παράγοντες που δραστηριοποιούνται στο πεδίο της ενεργειακής μετάβασης ( 10 ) και να ενισχύσουν τον συστηματικό οριζόντιο και κάθετο συντονισμό της λήψης πολιτικών και τεχνικών αποφάσεων, δεδομένου ότι αυτός ο διάλογος με τις τοπικές και περιφερειακές αρχές και οργανισμούς ενέργειας είναι καθοριστικής σημασίας λόγω της βαθιάς γνώσης τους σχετικά με την περιοχή·

35. τονίζει την επείγουσα ανάγκη να αξιοποιηθεί πλήρως η συμπληρωματικότητα μεταξύ των εθνικά καθορισμένων συνεισφορών και των τοπικά/περιφερειακά καθορισμένων συνεισφορών, μέσω της στήριξης των εθελοντικών τοπικών και περιφερειακών ολοκληρωμένων σχεδίων ( 11 ) , της εναρμόνισης των απαιτήσεων υποβολής εκθέσεων και της μεγιστοποίησης του αντικτύπου σε όλους τους τομείς ( 12 ) και τα επίπεδα δημόσιας διοίκησης·

36. επισημαίνει ότι περισσότερες από 9 000 τοπικές και περιφερειακές αρχές σε ολόκληρη την Ευρώπη έχουν δεσμευτεί να θέσουν φιλόδοξους στόχους για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής συμμετέχοντας σε πρωτοβουλίες όπως το Ευρωπαϊκό σύμφωνο των Δημάρχων, και αναπτύσσοντας στρατηγικές και σχέδια δράσης που ανταποκρίνονται άμεσα στις ανάγκες και στο όραμα της εκάστοτε κοινότητάς τους για ένα βιώσιμο μέλλον·

Διαμορφώνοντας την ενεργειακή μετάβαση με κύριο μέλημα τον άνθρωπο

37. αναγνωρίζει ότι οι πολίτες και οι κοινότητες ενέργειας διαθέτουν πλέον άνευ προηγουμένου ευκαιρίες να καταστούν «παραγωγοί καταναλωτές» (ενεργοί συμμετέχοντες στην αγορά) και χαιρετίζει την επίσημη ίδρυση τοπικών ενεργειακών κοινοτήτων στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων «Καθαρή Ενέργεια για Όλους» και ζητεί τη θέσπιση ενός σαφούς συνόλου δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, καθώς και απαιτήσεων για τη στήριξη σε εθνικό επίπεδο με στόχο να καταστεί πλήρως λειτουργικό το δυναμικό αυτών των δομών·

38. επαναλαμβάνει —με στόχο την περαιτέρω χειραφέτηση των καταναλωτών και την ενίσχυση της υπευθυνότητάς τους όσον αφορά την ενεργειακή τους κατανάλωση— την έκκλησή της να τεθούν σε λειτουργία έξυπνα δίκτυα και μετρητές (υπό τον όρο να επιτυγχάνεται το οικονομικό συμφέρον του τελικού καταναλωτή) που να είναι οικονομικά προσιτά και αποδοτικά, αποτελεσματικά, ικανά να περιορίζουν αισθητά τις απάτες, εύκολα στη χρήση, ασφαλή, και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προσδοκίες των καταναλωτών από άποψη πληροφόρησης, ελέγχου της κατανάλωσης και μείωσης του ύψους του λογαριασμού·

39. ενθαρρύνει την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να αξιοποιήσουν πλήρως το δυναμικό της αποκεντρωμένης παραγωγής από τους παραγωγούς-καταναλωτές, ευνοώντας την ανάπτυξη δικτύων ενέργειας, διασφαλίζοντας τη ρυθμιστική βεβαιότητα για τις επενδύσεις μικρής έως μεγάλης κλίμακας στον τομέα της ενέργειας, ενισχύοντας την πρόσβαση σε ψηφιοποιημένα συστήματα μεταφοράς και διανομής σε υπηρεσίες και σε πλατφόρμες για τους καταναλωτές·

40. αναδεικνύει την ανάγκη θέσπισης σαφών κανόνων της αγοράς, σταθερών πολιτικών, απλουστευμένων και ευέλικτων διοικητικών διαδικασιών και ειδικών προγραμμάτων χρηματοδοτικής στήριξης για την επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης·

Ενίσχυση των συνεργειών για μια συστημική αλλαγή σε όλους τους τομείς

41. 2 και σχεδόν το 75 % εξ αυτού είναι ενεργειακά μη αποδοτικό) αναγνωρίζει τον τομέα της θερμικής ενέργειας ως βασικό στοιχείο για τη σύζευξη τομέων και ως την πλέον αποδοτική λύση από άποψη κόστους που επιτρέπει τη σύνδεση μεριδίων μεταβλητών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας κατά ποσοστό έως 87 % και περισσότερο με ήδη διαθέσιμες τεχνολογίες, ενώ παράλληλα παρέχει ευελιξία και εξασφαλίζει τη σταθερότητα ενός συνολικού ολοκληρωμένου ενεργειακού συστήματος ( 13 ) . Επισημαίνει ότι επί του παρόντος σημειώνονται ακραίες ενεργειακές απώλειες, όπως η πλεονάζουσα θερμότητα στην ηλεκτροπαραγωγή, με την οποία θα ήταν δυνατόν να εφοδιάζεται το σύνολο του κτιριακού αποθέματος στην Ευρώπη ( 14 ) (ευθύνεται άμεσα για το 36 % των εκπομπών COκαι σχεδόν το 75 % εξ αυτού είναι ενεργειακά μη αποδοτικό) ( 15 )

42. υπογραμμίζει ότι στο πλαίσιο της βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης θα πρέπει να εξεταστεί το ενεργειακό σύστημα στο σύνολό του, με τη διασύνδεση παραγωγής, προμήθειας, διανομής και κατανάλωσης· υποστηρίζει πλήρως την πρωταρχική απαίτηση για αποτελεσματικότητα και τη δέσμευση για αύξηση του υφιστάμενου μεριδίου των πηγών ανανεώσιμης ενέργειας από 32 % σε 40 % έως το 2030, προκειμένου να μειωθεί ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη λόγω ανθρωπογενών αιτιών και να έχει επιτευχθεί η κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Ζητεί ταυτόχρονα μια ενοποιημένη και διατομεακή ενεργειακή αγορά στην οποία θα μπορεί να ρυθμίζεται η απώλεια ενέργειας και θα μπορεί να παρέχεται ανανεώσιμη ενέργεια με αποδοτικό τρόπο·

43. εφιστά την προσοχή στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες κατά την εφαρμογή της βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης. Επί του προκειμένου, καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναγνωρίσει τους ενδογενείς περιορισμούς των περιφερειών αυτών και να θεσπίσει νομοθεσία που θα τις τοποθετεί τουλάχιστον σε ισότιμη θέση με τις λοιπές περιφέρειες της Ευρώπης·

44. τονίζει ότι η ενεργειακή μετάβαση παρέχει μια ευκαιρία διαμόρφωσης ενός ασφαλέστερου και μελλοντικά βιώσιμου ενεργειακού συστήματος μέσω της αύξησης της ενεργειακής απόδοσης και της μείωσης της κατανάλωσης, της αύξησης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της δημιουργίας υποδομών και διασυνδέσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη, προκειμένου να υπάρξει ταχεία ανταπόκριση στις διακοπές εφοδιασμού. Υποστηρίζει, ως εκ τούτου, την ανάπτυξη συνεργειών μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών, προκειμένου να συνδυαστούν οι δυνατότητές τους όσον αφορά την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και τη διαχείριση των ενεργειακών αποβλήτων σε βελτιστοποιημένες, ελάχιστα ζημιογόνες και πιο ανθεκτικές ενεργειακές υποδομές·

45. τονίζει τη σημασία της κυκλικής οικονομίας ως αναπόσπαστου μέρους μιας βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης, εφαρμόζοντας προσεγγίσεις κύκλου ζωής για τη ζήτηση και την προσφορά υποδομών, προϊόντων και υπηρεσιών. Οι δημόσιες συμβάσεις προσφέρουν εκτεταμένες δυνατότητες για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Αυτό θα πρέπει να υποστηριχθεί με τη θέσπιση απαιτήσεων οικολογικού σχεδιασμού, προτύπων και συστημάτων πληροφοριών για τα δεδομένα του κύκλου ζωής, τόσο από την ΕΕ όσο και από τα κράτη μέλη. Τονίζει με έμφαση ότι οι δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της καινοτομίας αποτελούν στρατηγικό μέσο για τη στήριξη αυτής της ολοκληρωμένης προσέγγισης, στο πλαίσιο της οποίας οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές μπορούν να διαδραματίσουν καίριο ρόλο στη διασφάλιση της πολυτομεακής εφαρμογής και κλιμάκωσης·

46. τονίζει ότι, για να επιτευχθεί η πολυεπίπεδη μετάβαση —τόσο στις περιφέρειες όσο και στους δήμους— θα μπορούσαν οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές να διορίζουν διαχειριστές ενέργειας επιφορτισμένους να συντονίζουν αποτελεσματικά τις ενεργειακές και κλιματικές πολιτικές στα διάφορα επίπεδα·

47. ενθαρρύνει τα μέλη της να συγκροτήσουν διακομματική ομάδα που θα συγκεντρώνει εκπροσώπους των περιφερειών εξόρυξης άνθρακα και έντασης άνθρακα, καθώς και εμπειρογνώμονες και σχετικούς ενδιαφερομένους φορείς. Οι εν λόγω συμμετέχοντες θα επεξεργάζονται συγκεκριμένες προτάσεις για μια καινοτόμο και βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση και θα ανταλλάσσουν βέλτιστες πρακτικές από ολόκληρη την ΕΕ.

Βρυξέλλες, 9 Οκτωβρίου 2019. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών Karl-Heinz LAMBERTZ

(1) Ένα παγκόσμιο σενάριο σύμφωνα με τους στόχους της συμφωνίας του Παρισιού θα απαιτούσε την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας κατά 70-85 % από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) έως το 2050. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του 2017, που δημοσίευσε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), ο τομέας του ενεργειακού εφοδιασμού αντιπροσωπεύει τον μεγαλύτερο συντελεστή (28 %) άμεσων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ΕΕ.

(2) Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 14ης Μαρτίου 2019 σχετικά με την κλιματική αλλαγή – Ένα ευρωπαϊκό στρατηγικό μακρόπνοο όραμα για μια ευημερούσα, σύγχρονη, ανταγωνιστική και κλιματικά ουδέτερη οικονομία σύμφωνα με τη συμφωνία του Παρισιού [2019/2582(RSP)].

(3) COM(2018) 773 final.

(4) Στις εθνικά καθορισμένες συνεισφορές (NDCs), η ΕΕ και τα κράτη μέλη της δεσμεύτηκαν να επιτύχουν έναν στόχο εγχώριας μείωσης κατά τουλάχιστον 40 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέχρι το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990.

(5) CDR 3950/2018 (ΕΕ C 168 της 16.5.2019, σ. 49).

(6) COM(2018) 374 final.

(7) Heat Roadmap Europe 2050 scenario compared to 1990 (Χάρτης πορείας για τα επίπεδα θερμότητας στην Ευρώπη – Σενάριο για το 2050 σε σχέση με τα επίπεδα του 1990), Quantifying the Impact of Low-carbon Heating and Cooling Roadmaps (Ποσοτικοποίηση του αντικτύπου των χαρτών πορείας για τη θέρμανση και την ψύξη χαμηλών εκπομπών άνθρακα

(8) Η δέσμη περιλαμβάνει τους ακόλουθους στόχους για το 2030: έναν δεσμευτικό στόχο για την ανανεώσιμη ενέργεια ύψους τουλάχιστον 32 % και έναν στόχο ενεργειακής απόδοσης ύψους τουλάχιστον 32,5 % με πιθανή αυξητική αναθεώρηση το 2023.

(9) Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1999 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ L 328 της 21.12.2018, σ. 1).

(10) CDR 830/2017 (ΕΕ C 342 της 12.10.2017, σ. 111).

(11) Όπως τα SECAPs (σχέδια δράσης για τη βιώσιμη ενέργεια και το κλίμα/Sustainable Energy and Climate Action Plans) στο πλαίσιο του συμφώνου των Δημάρχων.

(12) Συμπεριλαμβανομένων των τομέων της ηλεκτρικής ενέργειας, της θέρμανσης και ψύξης, των μεταφορών, των αποβλήτων, της γεωργίας και των αντίστοιχων υποτομέων τους.

(13) Heat Roadmap Europe 2050 scenario compared to 1990 (Χάρτης πορείας για τα επίπεδα θερμότητας στην Ευρώπη – Σενάριο για το 2050 σε σχέση με τα επίπεδα του 1990), Quantifying the Impact of Low-carbon Heating and Cooling Roadmaps (Ποσοτικοποίηση του αντικτύπου των χαρτών πορείας για τη θέρμανση και την ψύξη χαμηλών εκπομπών άνθρακα)

(14) Guidelines for the Energy System Transition. The Energy Union Perspective (Κατευθυντήριες γραμμές για τη μετάβαση του ενεργειακού συστήματος. Η προοπτική της Ενεργειακής Ένωσης)

(15) EASME, High energy performing buildings – Support for innovation and market uptake under Horizon 2020 energy efficiency (Εκτελεστικός Οργανισμός για τις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις, Κτίρια υψηλής απόδοσης ενέργειας – Υποστήριξη της καινοτομίας και της διείσδυσης στην αγορά στο πλαίσιο της ενεργειακής απόδοσης του προγράμματος «Ορίζοντας 2020»)