Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Πράσινη Βίβλο - Η Ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική"

(COM(2003) 17 τελικό)

(2003/C 220/05)

Στις 21 Ιανουαρίου 2003, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Πράσινη Βίβλο - Η Ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική".

Το ειδικευμένο τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Ιουνίου 2003, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Buffetaut.

Κατά την 400ή σύνοδο ολομέλειας της 18ης και 19ης Ιουνίου 2003 (συνεδρίαση της 19ης Ιουνίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

Με την υπό εξέταση Πράσινη Βίβλο, η Επιτροπή έχει ξεκινήσει έναν ευρύ προβληματισμό σχετικά με την ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική και το μέλλον της, σε μία στιγμή κατά την οποία η ευρωπαϊκή διαστημική βιομηχανία αντιμετωπίζει μια κατάσταση πιο δύσκολη απ' ό,τι κατά το παρελθόν, λόγω της ισχυρότερης ανταγωνιστικής πίεσης, της ακύρωσης των συμβάσεων που συνδέονται με τις τηλεπικοινωνίες, των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της ανάπτυξης της διαστημικής βιομηχανίας μας, η οποία στηρίζεται κατά κύριο λόγο στην πολιτική και την εμπορική δραστηριότητα, και τούτο μέσα σε ένα γενικότερο περιβάλλον μιας δραστηριότητας υψηλού κινδύνου και ευαίσθητης εμπορικής βιωσιμότητας, παρότι το δυναμικό των εφαρμογών της ολοένα διευρύνεται. Πράγματι, η οικονομική αποδοτικότητα υφίσταται μακροπρόθεσμα, πέρα από το καθαρά εμπορικό και ανταγωνιστικό πλαίσιο, σε πεδία που υπάγονται στη δημόσια υπηρεσία, όπως η διαστημική μετεωρολογία ή η παρατήρηση της γης, για παράδειγμα. Εξάλλου, οι οικονομικές επιπτώσεις που αφορούν τον ανταγωνιστικό κλάδο (αλιεία, μεταφορές, γεωργία, τουρισμός...) είναι υπαρκτές, αλλά έμμεσες και εντάσσονται στο πεδίο του κοινού συμφέροντος.

1.1. Ιστορικό

1.1.1. Οι φιλοδοξίες της Ευρώπης στο διάστημα, που χρονολογούνται από τη δεκαετία του '60, κυρίως με πρωτοβουλία της Γαλλίας που επιθυμούσε να εξασφαλίσει αυτόνομη πρόσβαση στο διάστημα, εξελίχτηκαν προς μια ευρωπαϊκή και διεθνή συνεργασία, όλο και πιο ισχυρή. Οι εθνικές δραστηριότητες συνενώθηκαν βαθμιαία, ενώ παράλληλα προωθούνταν διεθνείς συνεργασίες, κυρίως με τις ΗΠΑ και, στη συνέχεια, με τη Ρωσία, την Κίνα, και την Ιαπωνία.

1.1.2. Σήμερα, η Ευρώπη διαθέτει έναν διαστημικό τομέα καθιερωμένο, που παράγει πολύ αξιόπιστους πυραύλους εκτόξευσης και δορυφόρους (την τελευταία δεκαετία, το Αriane έθεσε σε τροχιά περισσότερους από τους μισούς εμπορικούς δορυφόρους τηλεπικοινωνιών). Η ευρωπαϊκή διαστημική δραστηριότητα καλύπτει όλο το φάσμα της παραγωγής, από το σχεδιασμό των διαστημικών συστημάτων και την κατασκευή τους έως την επιστημονική έρευνα και τις εφαρμογές της με προστιθέμενη αξία, όπως οι τηλεπικοινωνίες, η παρατήρηση της γης και η πλοήγηση.

1.1.3. Η ανάπτυξη αυτή εγκαινιάστηκε κυρίως από τους εθνικούς οργανισμούς, και ιδιαίτερα από το Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Μελετών της Γαλλίας (CNES), και σήμερα πλέον υποστηρίζεται σε διακυβερνητικό πλαίσιο, κατά πρώτο λόγο δε χάρη στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ΕΟΔ), που συνιστά καθοριστικό συντονιστικό παράγοντα.

1.1.4. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως φορέας, παρεμβαίνει προοδευτικά στον τομέα αυτόν, κυρίως με το πρόγραμμα Galileo και με την πρωτοβουλία GMES (Global Monitoring for Environment and Security) για την παγκόσμια παρακολούθηση για το περιβάλλον και την ασφάλεια.

Εξάλλου, το ξεκίνημα μιας κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας, καθώς και μιας ευρωπαϊκής πολιτικής για την ασφάλεια και την άμυνα πρέπει να συμβαδίζει με τη χάραξη μιας ισχυρής ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής.

1.1.5. Ο ευρωπαϊκός διαστημικός τομέας παρουσιάζει εντελώς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:

- επιθυμία διατήρησης και ενίσχυσης της αυτόνομης πρόσβασης στο διάστημα, που εξασφαλίζεται με την ανάπτυξη πυραύλων εκτόξευσης και με την ανεξάρτητη χρήση χάρη στην ανάπτυξη δικών της δορυφόρων

- προσπάθεια ανάπτυξης της επιστήμης και των εφαρμογών της·

- ανάπτυξη μιας ανταγωνιστικής και καινοτόμου βιομηχανικής βάσης·

- προτεραιότητα στις πολιτικές και τις εμπορικές πτυχές·

- εφαρμογή πολυάριθμων διαστημικών εφαρμογών όπως η γεωσκόπηση, η πλοήγηση, η μετεωρολογία, η διαχείριση και πρόληψη των φυσικών καταστροφών, η βιώσιμη διαχείριση του περιβάλλοντος και, ιδιαίτερα, οι δορυφορικές τηλεπικοινωνίες·

- διεθνής συνεργασία με τις μεγάλες δυνάμεις στο χώρο του διαστήματος για τη δημιουργία σημαντικών μέσων και την πραγματοποίηση αποστολών μεγάλης εμβέλειας. Οι εν λόγω αποστολές δεν περιορίζονται στις επανδρωμένες πτήσεις οι οποίες αποτελούν, απλά, την πιο θεαματική τους πτυχή και συνδέονται με το παλαιό πνεύμα της περιπέτειας και της ανακάλυψης·

- σχετικά περιορισμένες στρατιωτικές εφαρμογές.

1.1.6. Πρέπει να αναγνωριστεί ότι η εμπορική επιτυχία των δραστηριοτήτων εκτόξευσης υποστηρίχτηκε, κατά τη δεκαετία του '80, αφενός, από την εγκατάλειψη σχεδόν των κλασικών πυραύλων εκτόξευσης εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών και, αφετέρου, από το γεγονός ότι οι σοβιετικοί πύραυλοι εκτόξευσης δεν είχαν πρόσβαση στην εμπορική αγορά.

1.1.7. Σήμερα, το διεθνές περιβάλλον διαφέρει από πολλές απόψεις, και ως προς τον ανταγωνισμό και ως προς τις αγορές.

1.2. Το σημερινό περιβάλλον

1.2.1. Η πολιτική βούληση των Ηνωμένων Πολιτειών στον τομέα του διαστήματος επιβεβαιώνεται δυναμικά, περισσότερο από ποτέ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν τα διαστημικά συστήματα ως μέσον για την εξασφάλιση στρατηγικής, επιστημονικής και οικονομικής ηγεμονίας, που στηρίζεται στις έννοιες της "κυριαρχίας στο διάστημα" και της "κυριαρχίας στο χώρο των επικοινωνιών" (γεγονός που εξηγεί, λόγου χάρη, μια ορισμένη αντίθεση των ΗΠΑ έναντι του προγράμματος Galileo).

1.2.2. Η πολιτική αυτή βούληση εκδηλώνεται στην πράξη με ένα πολύ υψηλό επίπεδο επενδύσεων, που αντιπροσωπεύει το 80 % των παγκόσμιων επενδύσεων στο χώρο αυτόν (πολιτικών + στρατιωτικών)! Οι δημόσιες δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών ανήλθαν το 2002 σε 31,8 εκατομμύρια ΕUR (50/50 άμυνα/πολιτικό σκέλος) έναντι περίπου 5 εκατομμυρίων ΕUR για τις ευρωπαϊκές δημόσιες δαπάνες (90 % για το πολιτικό σκέλος). Μπορεί, λοιπόν, να λεχθεί ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες το στρατιωτικό σκέλος παρασύρει το πολιτικό, ενώ για την Ευρώπη η πολιτική έρευνα αποφέρει οφέλη και στο στρατιωτικό σκέλος. Για το 2003, τα ποσά ανέρχονται στις ΗΠΑ σε 15,4 εκ. EUR για το πολιτικό σκέλος και σε 16,6 εκ. EUR για το στρατιωτικό σκέλος, στα οποία προστίθενται περίπου 6 εκ. EUR για τα ταξινομημένα προγράμματα, δηλαδή ένα σύνολο 38 εκ. EUR.

1.2.3. Η Ρωσία, παρά τη σημερινή κατάσταση που κληρονόμησε από την κατάρρευση του σοβιετικού καθεστώτος, έχει διατηρήσει μια σημαντική επιστημονική, τεχνολογική και επιχειρησιακή βάση. Ανέπτυξε, εντούτοις, περισσότερο τη συνεργασία της με τις ΗΠΑ, παρά με ευρωπαίους εταίρους.

Στην περιφέρειά της, η Ουκρανία διαθέτει ένα πραγματικό τεχνικό δυναμικό σε θέματα πυραύλων εκτόξευσης.

1.2.4. Τέλος, τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν νέες χώρες στο διαστημικό ανταγωνισμό: Ιαπωνία, Κίνα, Ινδία, Ισραήλ, καθώς και Αυστραλία και Βραζιλία ως ενδεχόμενες τοποθεσίες εκτόξευσης στη ζώνη του ισημερινού.

1.2.5. Μέσα σε μια συγκυρία αυξημένου ανταγωνισμού και συρρίκνωσης των εμπορικών αγορών, κυρίως στο χώρο των τηλεπικοινωνιών, χωρίς να επωφελείται στον ίδιο βαθμό, μακράν μάλιστα, από την υποστήριξη και τη συμπληρωματικότητα πολιτικού και στρατιωτικού σκέλους, κυρίως σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, και μέσα σε ένα περιβάλλον, θεσμικό και πολιτικό, πιο σύνθετο από των ανταγωνιστών μας, η ευρωπαϊκή διαστημική δραστηριότητα βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση. Και η κατάσταση αυτή δεν οφείλεται αποκλειστικά στην απουσία στρατιωτικού προγράμματος, αλλά και στην αδυναμία της ευρωπαϊκής θεσμικής αγοράς, δεδομένου ότι δεν προστατεύεται καθόλου (αντίθετα με την αμερικανική, ιδιαίτερα όσον αφορά τους εκτοξευτήρες) και ότι η βιομηχανία μας εξαρτάται, υπερβολικά, από την εμπορική αγορά.

1.2.6. Για όλους αυτούς τους λόγους, η Επιτροπή ανέλαβε την πρωτοβουλία δημοσίευσης πράσινης βίβλου για την ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική, στα πλαίσια της οποίας θα διεξαχθούν εργαστήρια σε ολόκληρη την Ευρώπη, έως τον Ιούνιο του 2003. Στη συνέχεια, θα συνταχθεί λευκή βίβλος.

2. Η προσέγγιση της Επιτροπής

2.1. Η Επιτροπή οργάνωσε τον προβληματισμό της σε τρία μεγάλα κεφάλαια, που υποδιαιρούνται σε θέματα συλλογισμού και οδηγούν σε δώδεκα ερωτήσεις.

2.1.1. Ο Ευρωπαϊκός διαστημικός τομέας σε ένα μεταβαλλόμενο οικουμενικό πλαίσιο

Η Επιτροπή θέτει τα ακόλουθα ζητήματα: ανεξαρτησία της πρόσβασης στο διάστημα, συνέχιση των προσπαθειών για επιστημονική αριστεία, βιομηχανική και τεχνολογική βάση και ενδεχόμενες ελλείψεις της, συνθήκες της αγοράς και της θεσμικής ζήτησης, δυνατότητες και ευκαιρίες διεθνούς συνεργασίας, προβληματισμός σχετικά με τις επανδρωμένες πτήσεις (κυρίως ως προς την απόδοση των επενδύσεων), χρηματοδοτικοί πόροι και κατανομή των δαπανών σε ευρωπαϊκό επίπεδο και σε διεθνές επίπεδο και, τέλος, μέλλον των επαγγελμάτων που συνδέονται με τις διαστημικές δραστηριότητες.

2.1.2. Το διάστημα στην υπηρεσία των ευρωπαίων πολιτών και της Ευρώπης

2.1.2.1. Κάτω από τον πολύ γενικό αυτό τίτλο, που θυμίζει αίτημα αρχής, η Επιτροπή εξετάζει στην πραγματικότητα τις οικονομικές εφαρμογές και τις εφαρμογές γενικού συμφέροντος των διαστημικών δραστηριοτήτων και της διαστημικής έρευνας. Υπενθυμίζει παραδείγματα εφαρμογών υφιστάμενα ή υπό ανάπτυξη (μετεωρολογία, πλοήγηση, μεταφορές, ασφάλεια, βιώσιμη ανάπτυξη, έλεγχος της εφαρμογής της κοινής γεωργικής πολιτικής ή της κοινής αλιευτικής πολιτικής, διαχείριση και πρόληψη των φυσικών και τεχνολογικών καταστροφών ...).

2.1.2.2. Ειδικότερα, θέτει το ζήτημα της εμφάνισης διαστημικών εφαρμογών και υπηρεσιών οικονομικά βιώσιμων και ανταγωνιστικών και της ενδεχόμενης δημόσιας υποστήριξής τους, καθώς και το ζήτημα της διαστημικής ικανότητας στα πλαίσια της ευρωπαϊκής πολιτικής για την ασφάλεια και την άμυνα. Πράγματι, αν και η Ευρώπη διαθέτει στρατηγικές ικανότητες, αυτές είναι διασκορπισμένες και δεν υπάρχει διαλειτουργικότητα μεταξύ των διαφόρων συστημάτων.

2.1.3. Δημιουργία οργάνωσης και πλαισίου με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και περισσότερες φιλοδοξίες

Εδώ εξετάζονται οι θεσμικές πτυχές, σε ένα πεδίο όπου παρεμβάλλονται εθνικές, διακυβερνητικές και κοινοτικές αρμοδιότητες και όπου τα ζητήματα της ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας και της πολιτικής βούλησης τίθενται με ιδιαίτερη οξύτητα.

2.2. Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι το εθνικό πλαίσιο έχει ξεπεραστεί, στον τομέα αυτόν, εδώ και περισσότερα από τριάντα χρόνια και αναγνωρίζει τον αποφασιστικό ρόλο που διαδραμάτισε ο ΕΟΔ.

2.3. Θέτει δύο ερωτήματα πολιτικής και θεσμικής φύσεως:

- Πώς θα τεθεί το διαστημικό κεκτημένο της Ευρώπης στην υπηρεσία των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

- Πώς θα ενισχυθεί η πολιτική και νομική βάση που απαιτεί η ανάληψη αποτελεσματικών δράσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρώπης στον τομέα του διαστήματος (τίθεται ειδικότερα το ζήτημα της ενσωμάτωσης διατάξεων για το διάστημα στη μελλοντική συνθήκη της Ένωσης);

2.4. Η Επιτροπή προσθέτει ακόμη δύο ερωτήματα πιο οικονομικής και τεχνικής φύσεως, σχετικά με τα διακυβευόμενα και τις συνέπειες της αναδιάρθρωσης των αεροδιαστημικών βιομηχανιών, καθώς και με τους κανονιστικούς φραγμούς που συνιστούν τροχοπέδη για την ανάπτυξη των υπηρεσιών διαστημικών τηλεπικοινωνιών.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Τα διακυβευόμενα

3.1.1. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι υπάρχουν πολυάριθμες εφαρμογές των επιστημών του διαστήματος σε πολιτικές ή στρατιωτικές δράσεις, που εγγράφονται στο πολλά υποσχόμενο ρεύμα της λεγόμενης κοινωνίας των πληροφοριών: πλοήγηση, εντοπισμός του στίγματος, παρατήρηση, μετεωρολογία. Τονίζει ότι μείζονες κλάδοι της οικονομικής δραστηριότητας και της κοινωνίας των πολιτών εξαρτώνται από την πρόσβαση σε διαστημικές τεχνολογίες και μέσα: πολιτική αεροπορία, μεταφορές, αλιεία, γεωργία, τουρισμός. Τονίζει, επίσης, ότι τα διαστημικά μέσα ευνοούν την ευρωπαϊκή συνοχή καθιστώντας δυνατή την πρόσβαση στις πλέον απομακρυσμένες περιοχές και τη γεφύρωση, από τεχνικής άποψης, του "ψηφιακού χάσματος" συμπληρώνοντας τις χερσαίες τεχνολογίες. Τα μέσα αυτά μπορούν, επίσης, να καταστούν φορείς νέων υπηρεσιών και να συμβάλουν στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης σε δύσκολα προσπελάσιμες περιοχές (τηλε-ιατρική, τηλε-εκπαίδευση ...). Εξάλλου, όσον αφορά τη στρατηγική και στρατιωτική διάσταση, η αυτονομία της πρόσβασης στο διάστημα και της χρήσης του αποτελεί καθοριστικό στοιχείο για τη διαφύλαξη της ανεξαρτησίας της Ευρώπης. Είναι λοιπόν σαφές ότι η ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική συνιστά μείζονα πρόκληση για το μέλλον, τόσο σε επίπεδο πολιτικών εφαρμογών όσο και σε καθαρά πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο.

3.1.2. Η πρόσβαση στο διάστημα χαρακτηρίζεται σήμερα από παγκόσμια πλεονασματική ικανότητα. Τούτο οφείλεται στο ότι όλες οι μεγάλες χώρες ακολουθούν το ίδιο σκεπτικό: δεν μπορεί να υπάρξει ίδια διαστημική πολιτική χωρίς αυτόνομη πρόσβαση. Η προσφορά εκτόξευσης δεν συνδέεται με την εμπορική ζήτηση αλλά με στρατηγικούς, προπάντων, συλλογισμούς. Προϋπόθεση για τη διατήρηση της βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης και της διαστημικής έρευνας είναι η εγγύηση μιας αυτόνομης πρόσβασης στο διάστημα. Άρα, η διατήρηση αυτής της αυτόνομης πρόσβασης εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών τα οποία αποφασίζουν να διαθέσουν τις απαραίτητες επενδύσεις. Η Ευρώπη καλείται τώρα να προβεί σε επιλογές.

3.2. Η διαστημική βιομηχανία

Πρέπει να υπενθυμιστεί η οικονομική και κοινωνική σημασία του διαστημικού τομέα με ένα σφαιρικό κύκλο εργασιών που ανέρχεται σε 5,3 δις EUR και που απασχολεί άμεσα 35000 άτομα με, συχνά, ιδιαίτερα υψηλή ειδίκευση.

3.2.1. Το ενιαίο/η δυαδικότητα της διαστημικής βιομηχανίας

3.2.1.1. Πρέπει να τονιστεί ότι η διαστημική βιομηχανία μπορεί να είναι ταυτόχρονα στρατιωτική και μη. Δηλαδή, είναι ταυτόχρονα ενιαία και δυαδική. Η παρατήρηση αυτή, παρότι πολύ σημαντική, δεν τονίζεται επαρκώς. Δεν υπάρχει μία διαστημική βιομηχανία εμπορική και πολιτική από τη μία πλευρά και μία διαστημική βιομηχανία στρατιωτική από την άλλη. Η βιομηχανία των εκτοξευτήρων και των δορυφόρων είναι δυαδική συμπεριλαμβανομένων και των πτυχών της έρευνας και της δραστηριότητας των φορέων χρήσης των δορυφόρων. Συνεπώς, απαιτεί μια σφαιρική διαστημική πολιτική η οποία αποτρέπει τις επικαλύψεις.

3.2.2. Συντελεστές που καθιστούν ευάλωτη την ευρωπαϊκή διαστημική βιομηχανία

3.2.2.1. Πρέπει να τονιστούν τρία στοιχεία:

- Η ευρωπαϊκή διαστημική βιομηχανία εξαρτάται πολύ από την εμπορική αγορά (52 % του κύκλου εργασιών της), πολύ περισσότερο απ' ό,τι η αμερικανική διαστημική βιομηχανία (20 % του κύκλου εργασιών της). Επομένως, είναι πολύ πιο ευαίσθητη στις μεταβαλλόμενες συγκυρίες και ιδιαίτερα της βιομηχανίας των τηλεπικοινωνιών η χρηματοδοτική και εμπορική συμβολή της οποίας είναι ζωτική για την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού διαστημικού τομέα και των εταιρειών εκμετάλλευσης των δορυφόρων.

- Δεν διαθέτει το σταθεροποιητικό στοιχείο που αποτελούν τα στρατιωτικά προγράμματα, όπως στην περίπτωση των ΗΠΑ. Εξάλλου, σε νομικό επίπεδο, οι αιτιολογικές σκέψεις της σύμβασης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, της 3ής Οκτωβρίου 1980, ορίζουν ρητά ότι αποστολή του είναι "η κατάρτιση ενός ευρωπαϊκού διαστημικού προγράμματος για αποκλειστικά ειρηνικούς σκοπούς".

- Απαιτείται μέριμνα ώστε να διαθέτει όλες τις αναγκαίες βασικές τεχνολογίες για μια εντελώς αυτόνομη ανάπτυξη (δεν είναι δυνατόν, λόγου χάρη, να εξαρτάται από τις ΗΠΑ για τα ενσωματωμένα ατομικά ρολόγια του Galileo και για ορισμένα ηλεκτρονικά στοιχεία). Επιπλέον, οι καθυστερήσεις και οι παλινωδίες κατά την εφαρμογή των προγραμμάτων (του Galileo, λόγου χάρη) κινδυνεύουν να προκαλέσουν το διασκορπισμό ή τη διάλυση των ομάδων μηχανικών. Η βιομηχανική ικανότητα υψηλής τεχνολογίας, όμως, στηρίζεται σε ανθρώπους και σε ανθρώπινες ικανότητες. Χρειάζεται χρόνο για να οικοδομηθεί, αλλά μπορεί να καταστραφεί πολύ γρήγορα.

3.2.3. Τρόποι χρηματοδότησης

3.2.3.1. Όσον αφορά τη δημόσια χρηματοδότηση, παρεμβαίνουν οι εθνικοί οργανισμοί, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος, και η Επιτροπή. Η δημόσια χρηματοδότηση διαδραματίζει καθοριστικό και, κατά κάποιον τρόπο, καταλυτικό ρόλο. Παρέχει τη δυνατότητα ενεργοποίησης άλλων πηγών χρηματοδότησης, απαραίτητων για μια ανάπτυξη η οποία δεν είναι δυνατή εάν δεν κινητοποιηθούν και άλλες μορφές συμβολής, όχι καθαρά αφιερωμένης στον διαστημικό τομέα (για παράδειγμα, χρηματοοικονομικοί πόροι που διατίθενται για την μετεωρολογία).

3.2.3.2. Ο τρόπος χρηματοδότησης των προγραμμάτων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, που βασίζεται στην έννοια της "δίκαιης επιστροφής", ώθησε ορισμένα κράτη να ενδιαφερθούν για τον διαστημικό τομέα και επέτρεψε την ανάπτυξη νέων διαστημικών δραστηριοτήτων που δεν υπήρχαν πρωτύτερα. Από την πλευρά αυτή, η αρχή ήταν επωφελής. Ωστόσο, μπορεί να διερωτηθεί κανείς σήμερα η γιατί η αρχή αυτή έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της. Πράγματι, ένα μεγάλο μέρος των καθυστερήσεων που έχουν σημειωθεί όσον αφορά την υλοποίηση του προγράμματος Galileo οφείλεται στις δυσκολίες που προέκυψαν από την εφαρμογή της εν λόγω αρχής που μπορεί να έχει παραλυτικές συνέπειες και που μπορεί, επιπλέον, να έχει ως αποτέλεσμα μια μορφή κατακερματισμού της διαστημικής βιομηχανίας και αποδυνάμωση των κέντρων αριστείας. Εφόσον η εφαρμογή της αρχής είναι ήδη δύσκολη σημερινό πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, υπάρχει κίνδυνος αυτό να καταστεί δυσκολότερη εάν όλα ή ορισμένα μόνο μελλοντικά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιθυμήσουν να προσχωρήσουν στον ΕΔΟ. Για το μέλλον, θα ήταν σκόπιμο να εξεταστεί η θέσπιση νέων κανόνων όπως, π.χ., προγράμματα "ενισχυμένης διαστημικής συνεργασίας" ορισμένων κρατών μελών που έχουν προσυπογράψει τη σύμβαση ΕΟΔ ή ακόμη μια πιο ευέλικτη εφαρμογή της αρχής της δίκαιης επιστροφής. Εάν, όπως είναι επιθυμητό, το διάστημα καταστεί κοινή αρμοδιότητα, μπορούν να εφαρμοστούν κοινοτικά προγράμματα τα οποία δεν διέπονται από την αρχή της επιστροφής ανά χώρα. Πάντως, τα κράτη που δεν διαθέτουν ίδιο διαστημικό τομέα θα επωφελούνται πάντοτε των καρπών της ευρωπαϊκής διαστημικής δραστηριότητας.

3.2.3.3. Η ιδιωτική χρηματοδότηση, από την πλευρά της, παρεμβαίνει στην περίπτωση που υπάρχουν λειτουργικές εφαρμογές που μπορούν να αποφέρουν εμπορική απόδοση των επενδύσεων. Σε αντίθετη περίπτωση, ή εάν τα οικονομικά οφέλη είναι έμμεσα, χρειάζεται προσφυγή στους δημόσιους πόρους, με ιδιαίτερη προσοχή στις συνέπειες που αυτό επιφέρει στην περαιτέρω διαδικασία.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Η ανεξάρτητη πρόσβαση στο διάστημα

4.1.1. Η διατήρηση ανεξάρτητης πρόσβασης στο διάστημα συνιστά καθοριστικό παράγοντα για την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής. Θα ήταν σκόπιμο να εμπνευστούμε από την πρακτική των ΗΠΑ, οι οποίες υποστηρίζουν την εθνική δραστηριότητα εκτόξευσης θεωρώντας την ως στρατηγική προτεραιότητα. Η υιοθέτηση ανάλογης συμπεριφοράς θα συμβάλει στην εξασφάλιση οικονομικής ισορροπίας κατά την εκμετάλλευση των ευρωπαϊκών πυραύλων εκτόξευσης και θα αποτελέσει έκφραση της βούλησης της δημόσιας εξουσίας να ενθαρρύνει έναν τομέα που παρουσιάζει στρατηγική σημασία για το μέλλον της Ευρώπης.

4.1.2. Η έννοια της "κυριαρχίας του διαστήματος", η οποία εθεωρείτο ως μια εκ των εγγυήσεων της εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ, θέτει το πρόβλημα της ελεύθερης κυκλοφορίας και της χρήσης του διαστήματος. Πράγματι, η βούληση ελέγχου του διαστήματος (space control) μπορεί να οδηγήσει σε πειρασμό άρνησης της πρόσβασης των άλλων (access denial) ή, τουλάχιστον, ζηλότυπο μόνιμο έλεγχο της πρόσβασης. Η Ευρώπη δεν μπορεί να αποδεχτεί μια παρόμοια κατάσταση και οφείλει να επέμβει κυριαρχικά σε τέσσερις βασικούς τομείς: παρατήρηση, τηλεπικοινωνίες, πλοήγηση, πρόσβαση στο διάστημα, χωρίς να της προτάσσεται καμία άρνησης της πρόσβασης έστω και εάν ο έλεγχος των κινδύνων που οφείλονται στην ίδια την ύπαρξη διαστημικών συστημάτων πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο στενής συνεργασίας (π.χ., εκπομπές εικόνων υψηλής ευκρίνειας σε ευαίσθητες ζώνες).

4.2. Η διαστημική επιστήμη

Το θέμα της διαστημικής επιστήμης θίγεται εν συντομία στην πράσινη βίβλο. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η Επιτροπή διοργάνωσε ορθώς ένα εργαστήριο υψηλού επιπέδου το οποίο θα ασχοληθεί αποκλειστικά με το θέμα αυτό προκειμένου να αντισταθμιστούν οι ελλείψεις της πράσινης βίβλου στον τομέα αυτό και να τονίσει τη σημασία του.

4.2.1. Η ευρωπαϊκή διαστημική επιστήμη διαδραμάτισε πρωτοποριακό ρόλο σε όλες τις διαστημικές δραστηριότητες για ειρηνικούς σκοπούς. Τις τελευταίες δεκαετίες, η διαστημική επιστήμη έφθασε ένα υψηλό επίπεδο αριστείας και αντιμετώπισε με επιτυχία τον ανταγωνισμό των ΗΠΑ σε σημαντικούς τομείς. Το επιστημονικό πρόγραμμα του ΕΔΟ, το οποίο συμπληρώνεται με σημαντικά εθνικά προγράμματα τα οποία συνδέονται με αυτό, διαδραμάτισε, από την άποψη αυτή, σημαντικό ρόλο.

4.2.2. Λόγω της πρωτοποριακής φύσης τους, οι επιστημονικές διαστημικές αποστολές αποτελούν αποτελεσματική πηγή καινοτομιών και προόδου. Απαιτούν την ανάπτυξη νέων εργαλείων, νέων ειδών δορυφόρων και νέων μεθόδων ανάλυσης των δεδομένων, που οδήγησαν σε σημαντικές βιομηχανικές εφαρμογές. Έτσι, κατασκευάστηκαν αισθητήρες υψηλής αποδοτικότητας για αστρονομικές αποστολές που κατέστησαν δυνατή την ανάπτυξη εφαρμογών στον τομέα της ιατρικής και στην οπτική βιομηχανία. Το ίδιο ισχύει και με τα επιστημονικά εργαλεία της γεωσκόπησης τα οποία χρησιμοποιούνται και για την παρατήρηση και παρακολούθηση των κλιματικών, μετεωρολογικών, φαινομένων καθώς και για την εξερεύνηση και την αναζήτηση γήινων πόρων.

4.2.3. Οι επιστημονικές διαστημικές αποστολές κατέστησαν δυνατή την απόκτηση νέων γνώσεων που παρουσιάζουν ιδιαίτερο και σημαντικό ενδιαφέρον για τη γη και το άμεσο περιβάλλον της, το ηλιακό σύστημα, και το σύμπαν. Έχουν, επίσης, μεγάλη πολιτιστική και εκπαιδευτική αξία. Η επένδυση για την απόκτηση νέων γνώσεων είναι απαραίτητη προκειμένου να καταστεί η Ευρωπαϊκή Ένωση η πλέον αναπτυγμένη κοινωνία στον κόσμο που βασίζεται στη γνώση, έτσι όπως εξαγγέλθηκε κατά τη διάσκεψη κορυφής της Λισαβόνας.

4.2.4. Ωστόσο, σήμερα, πρέπει να διαπιστωθεί ότι η ευρωπαϊκή επιστημονική επιστήμη υποφέρει λόγω της μείωσης των εθνικών δημοσιονομικών πόρων που διατίθενται για το σκοπό αυτό. Μια από τις συνέπειες είναι η γήρανση των επιστημονικών κύκλων ενώ οι νέοι επιστήμονες αντιμετωπίζουν ένα αβέβαιο μέλλον και επισφαλείς σταδιοδρομίες.

4.2.5. Το θέμα του τεχνολογικού ελλείμματος της Ευρώπης συνδέεται με την ικανότητα έρευνας και ανάπτυξής της. Σε ορισμένους τομείς της ευρωπαϊκής διαστημικής βιοτεχνίας, υπάρχει έλλειψη των απαραίτητων τεχνολογιών ή/και ορισμένων συνιστωσών δορυφόρων. Συχνά, οι εν λόγω συνιστώσες είναι διαθέσιμες στις ΗΠΑ, όμως οι αμερικανικοί κανόνες που διέπουν τις εξαγωγές απαγορεύουν, στην πράξη, την πρόσβαση των ευρωπαϊκών βιομηχανιών σ' αυτές. Είναι απαραίτητο να μπορέσει να αποκτήσει η Ευρώπη την κατοχή της τεχνογνωσίας αυτής ανεξάρτητα προκειμένου να διατηρήσει την πρόσβασή της στο διάστημα και την ικανότητα να κατασκευάζει τους δορυφόρους που επιθυμεί.

4.3. Η εμπορική αγορά και η θεσμική ζήτηση

4.3.1. Όπως έχει ήδη τονιστεί, η διάκριση μεταξύ πολιτικής, θεσμικής, ή εμπορικής βιομηχανίας και στρατιωτικής βιομηχανίας είναι τεχνητή. Η διαστημική βιομηχανία έχει δυαδικό χαρακτήρα. Η δημόσια χρηματοδότηση έχει καθοριστικά καταλυτικά αποτελέσματα. Για να αναπτυχθεί, όμως, η ζήτηση θα πρέπει να εξευρεθούν τρόποι ώστε να κινητοποιηθεί το ενδιαφέρον νέων κλάδων.

4.4. Οι επανδρωμένες πτήσεις

4.4.1. Οι επανδρωμένες διαστημικές πτήσεις, μολονότι έχουν δημιουργήσει, μεταξύ άλλων, μια νέα διάσταση για την ιατρική και επιστημονική έρευνα, και παρά το γεγονός ότι οι μελλοντικές αποστολές αναμένεται να προωθήσουν την τεχνολογική και επιστημονική πρόοδο σε πολλούς τομείς, δεν μπορούν, ωστόσο, να δικαιολογηθούν αποκλειστικά με βάση την οικονομική και επιστημονική απόδοση. Δικαιολογούνται περισσότερο από την επιθυμία του ανθρώπου η οποία είναι βαθιά ριζωμένη στη φύση του για περιπέτεια, για εξερεύνηση του αγνώστου, και νέες εμπειρίες. Όμως. μπορούν να φανούν, επίσης, χρήσιμες για την πρόκληση του ενδιαφέροντος των λαών για την "περιπέτεια του διαστήματος" και τις μελλοντικές εφαρμογές της προωθώντας, παράλληλα, ορισμένες τεχνολογικές προόδους. Ο δορυφόρος βολιδοσκόπησης της ιονόσφαιρας αποτελεί, από την άποψη αυτή, μοναδικό παράδειγμα της διαστημικής συνεργασίας 15 χωρών για αυστηρά επιστημονικούς και μη στρατιωτικούς σκοπούς. Ωστόσο, η Ευρώπη πρέπει να εξετάσει τη συμμετοχή της στον δορυφόρο βολιδοσκόπησης της ιονόσφαιρας υπό το φως του στρατηγικού, επιστημονικού, και οικονομικού οφέλους που θα αποκομίσει.

4.4.2. Μελλοντικά και νέα σχέδια όπως, π.χ., επανδρωμένες πτήσεις σε άλλους πλανήτες, πρέπει να συλληφθούν εξαρχής ως έργα όλης της ανθρωπότητας και όχι ως πρωτοβουλίες γοήτρου ενός συγκεκριμένου κράτους ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μόνο (είναι προφανές ότι σε παρόμοια σχέδια θα πρέπει να συμμετάσχουν οι ΗΠΑ ή άλλες διαστημικές δυνάμεις όπως η Ρωσία, η Κίνα, ή η Ιαπωνία). Ωστόσο, προκειμένου να είναι σε θέση να δράσει ως σοβαρός και ισχυρός εταίρος, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να έχει ίδιο επιτυχές διαστημικό πρόγραμμα.

4.5. Οι δημοσιονομικοί και χρηματοδοτικοί πόροι

4.5.1. Η διατύπωση της ερώτησης αριθ. 5 ίσως δεν είναι εύστοχη. Διαπιστώνεται ότι - με εξαίρεση το Βέλγιο, που έχει επενδύσει αποκλειστικά στα ευρωπαϊκά προγράμματα - τα κράτη που χρηματοδοτούν περισσότερο τον ΕΟΔ, σε αναλογία του αντίστοιχου ΑΕγχΠ, είναι εκείνα ακριβώς που χρηματοδοτούν περισσότερο και τους εθνικούς τους οργανισμούς. Αυτό που έχει σημασία είναι η συνολική επένδυση για το διάστημα και όχι η προέλευση ή ο προορισμός των πόρων.

4.5.2. Στην πράξη, οι πόροι προέρχονται από τα δημόσια κεφάλαια που εκχωρούνται για τη διαστημική έρευνα, από τη χρηματοδότηση εκ μέρους δημοσίων και θεσμικών χρηστών (π.χ., μετεωρολογία) και από τη χρηματοδότηση εκ μέρους ιδιωτικών χρηστών. Αυτό που θα ήταν ευκταίο, είναι να αυξηθούν οι τρεις αυτές πηγές, κυρίως με την πρόκληση του ενδιαφέροντος νέων κλάδων για τις διαστημικές εφαρμογές και να φανταστεί κανείς πως θα μπορούσαν να καταστούν πιο εύκαμπτοι οι κανόνες χρηματοδότησης του ΕΟΔ προκειμένου να αποτραπούν καθυστερήσεις όπως αυτές που παρουσιάστηκαν με το πρόγραμμα Galileo.

4.6. Κλίσεις και δεξιότητες

4.6.1. Η πρόκληση είναι να υπάρχει προσφορά θέσεων υψηλής ειδίκευσης οι οποίες είναι σταθερές και ελκυστικές και που θα προσφέρουν προοπτικές για το μέλλον γιατί το ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί πραγματικό πλούτο χωρίς το οποίο θα ήταν μάταιη η επιθυμία διατήρησης και ανάπτυξης ενός ισχυρού και φιλόδοξου ευρωπαϊκού διαστημικού τομέα. Εάν δεν είναι δυνατόν να αξιοποιηθούν να ανταμειφθούν οι ικανότητες ατόμων και ομάδων, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίσουμε πρόβλημα "διαρροής εγκεφάλων". Είναι προφανές ότι η λύση είναι να επιδειχθεί ισχυρή πολιτική βούληση για τα θέματα του διαστήματος και να μάθει η Ευρώπη να αναγνωρίζει ότι ο μόνος πλούτος είναι οι άνθρωποι.

4.7. Η ανάδειξη οικονομικά βιώσιμων εφαρμογών διαστημικών υπηρεσιών

4.7.1. Η έννοια της οικονομικής βιωσιμότητας δεν συμπίπτει επακριβώς με την έννοια της εμπορικής αποδοτικότητας, η οποία, σήμερα, υφίσταται αποκλειστικά για τις τηλεπικοινωνίες. Από την άποψη αυτή, η υποστήριξη της ανάπτυξης νέων υπηρεσιών, όπως οι υπηρεσίες ευρείας ζώνης, θα μπορούσε να διασφαλίσει μια μακροπρόθεσμη ζήτηση για δορυφόρους υψηλής επίδοσης, θα συνέβαλε στην αναζωογόνηση των διαστημικών δραστηριοτήτων, και θα δημιουργούσε νέες αγορές για τους εκτοξευτήρες και τους δορυφόρους μας.

4.7.2. Σε ορισμένους τομείς, το οικονομικό συμφέρον είναι σαφές. Όμως, μπορούμε να ισχυριστούμε πως οι επενδύσεις που πραγματοποιούνται είναι οικονομικά βιώσιμες; Πώς μπορεί να εκτιμηθεί, για παράδειγμα, εάν μια μετεωρολογική επένδυση είναι οικονομικά βιώσιμη; Η απόδοση είναι σημαντική, αλλά δεν μπορεί να εξομοιωθεί επακριβώς με εμπορικές συναλλαγές, ενώ, χωρίς να ληφθεί καν υπόψη η ασφάλεια των αγαθών και των προσώπων, οι υπηρεσίες που παρέχονται σε διάφορες οικονομικές δραστηριότητες είναι προφανείς (αεροπορικές, θαλάσσιες, και χερσαίες μεταφορές, γεωργία, αλιεία...) και αποφέρουν αύξηση της παραγωγικότητας. Πάντως, φαίνεται απαραίτητη η θεσμική στήριξη κατά τη φάση επίδειξης της τεχνικής και οικονομικής εφικτότητας προτού ο τομέας πραγματοποιήσει επενδύσεις και δημιουργήσει την αύξηση και ανάπτυξη των δραστηριοτήτων.

4.8. Ενίσχυση της ασφάλειας των πολιτών

4.8.1. Πρέπει να τεθεί το ζήτημα της βιωσιμότητας στο χρόνο της ευρωπαϊκής διαστημικής δραστηριότητας χωρίς αμοιβαία υποστήριξη του πολιτικού και του στρατιωτικού σκέλους. Στον τελευταίο αυτόν τομέα, πρέπει να εξεταστούν οι υπάρχουσες ικανότητες και τα χαρακτηριστικά τους, που είναι η διασπορά των πόρων και η έλλειψη διαλειτουργικότητας. Πρέπει επίσης να τεθεί το ζήτημα των ελλείψεων της ευρωπαϊκής στρατιωτικής διαστημικής δραστηριότητας, κυρίως όσον αφορά την ενημέρωση, την πληροφόρηση, και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας.

4.8.2. Το θέμα είναι βασικά πολιτικό. Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί να διαδραματίσει ένα ρόλο στη διεθνή σκηνή, πρέπει να λαμβάνει τις αποφάσεις της αυτόνομα και να διαθέτει ίδιες πηγές πληροφόρησης και ίδιες στρατιωτικές διαστημικές ικανότητες. Εξάλλου, πρέπει να τονιστεί ότι οι δυο πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα του διαστήματος, Galileo και GMES, είναι εξαιρετικά στρατηγικές και μπορούν να έχουν εφαρμογές δυαδικής φύσης έστω και εάν παραμένουν έργα μη στρατιωτικής φύσης.

4.8.3. Εάν καταρτιστεί κατάλογος των εθνικών και πολυεθνικών διαστημικών πρωτοβουλιών στρατιωτικής φύσης, μπορεί να διαπιστωθεί ότι οι ανάγκες ορίζονται χωρίς πραγματική συνεννόηση και με μη συστηματικό τρόπο. Η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, και το Βέλγιο συμμετέχουν σε παρόμοιες πρωτοβουλίες και δεν αποκλείεται και άλλα κράτη μέλη να επιθυμούν να αναπτύξουν διαστημικά προγράμματα στον στρατιωτικό τομέα ή να συμμετάσχουν σε υφιστάμενα προγράμματα. Συνεπώς, υπάρχει ανάγκη συντονισμού όσον αφορά τον ορισμό των αναγκών και των αποκρίσεων που δίνονται σ' αυτές. Αυτός ο συντονισμός όσον αφορά τον ορισμό των ευρωπαϊκών στρατιωτικών αναγκών θα μπορούσε να είναι το πρώτο βήμα προς τη δημιουργία ενός πραγματικού ευρωπαϊκού διαστημικού τομέα ασφάλειας και άμυνας που θα στηρίξει και θα διασφαλίσει την μακροβιότητα του συνόλου των διαστημικών δραστηριοτήτων και θα εγγυηθεί την ανεξαρτησία της Ευρώπης. Η ανάπτυξη μιας ισχυρής συνεργασίας στον τομέα αυτό θα μπορούσε να θέσει τη διαδικασία σε κίνηση.

4.8.4. Συνεπώς, απαιτείται συντονισμός όσον αφορά τον καθορισμό των αναγκών και τις αποκρίσεις που πρέπει να δοθούν. Αυτός ο συντονισμός όσον αφορά τον καθορισμό των ευρωπαϊκών στρατιωτικών αναγκών θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα προς τη δημιουργία ενός πραγματικού ευρωπαϊκού διαστημικού τομέα που στηρίζει και διασφαλίζει την επιβίωση της επιστημονικής δραστηριότητας στο σύνολό της και εγγυάται την ανεξαρτησία της Ευρώπης. Η ανάπτυξη μιας ενισχυμένης συνεργασίας στον τομέα αυτό θα μπορούσε να θέσει την διαδικασία σε κίνηση.

4.9. Ευρωπαϊκή Ένωση, ΕΟΔ και κράτη μέλη: στόχοι, αρμοδιότητες, και αμοιβαίες σχέσεις

4.9.1. Προτού καθοριστούν οι ρόλοι και οι σχέσεις, πρέπει να καθοριστούν οι στόχοι. Η διαστημική πολιτική πρέπει να διασφαλίσει την αυτόνομη πρόσβαση της Ευρώπης στο διάστημα, να διαδώσει την εφαρμογή των διαστημικών δραστηριοτήτων στην οικονομία και την κοινωνία, να παγιώσει τη ζήτηση υπηρεσιών που χρησιμοποιούν διαστημικά μέσα, να προσελκύσει νέους φορείς και να καλύψει νέους τομείς, να αναπτύξει πρωτοβουλίες στο πεδίο της ασφάλειας και άμυνας. Η φιλοδοξία αυτή απαιτεί νέα οργάνωση των ρόλων και των σχέσεων. Προς τούτο, είναι επιτακτικό να μην εμπλέκονται οι διάφοροι φορείς σε στείρες διαμάχες αρμοδιότητας. Μια σαφής και αποφασιστική πολιτική απαιτεί μια πολιτική αρχή αναγνωρισμένη σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στην προοπτική αυτή, η κατανομή των ρόλων πρέπει να γίνει σύμφωνα με τις απαιτήσεις της αποτελεσματικότητας προκειμένου να αποτραπεί η επικάλυψη των προγραμμάτων και να τηρηθεί η αρχή της επικουρικότητας. Στο πλαίσιο μιας ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής η οποία έχει καταστεί κοινά αρμοδιότητα, ο ΕΟΔ θα μπορούσε να εξελιχθεί σε εκτελεστικό διαστημικό οργανισμό της Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι η σύμβαση πλαίσιο μεταξύ του ΕΟΔ και της Επιτροπής δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί δεδομένου ότι θα μπορούσε να αποτελέσει παράγοντα αναζωογόνησης της ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής και εξέλιξης των ρόλων όλων των ενδιαφερομένων μερών χάρη στη χάραξη μιας πραγματικής ευρωπαϊκής πολιτικής της οποία η ΕΟΔ θα ήταν το ισχυρό σημείο.

4.9.2. Η ΕΟΚΕ παρατηρεί ότι η "περίμετρος" της σύμβασης ΕΟΔ δεν αντιστοιχεί σε εκείνη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έτσι, η Ελβετία και η Νορβηγία συμμετέχουν στην ΕΟΔ, η Ελλάδα δεν συμμετέχουν, ενώ ο Καναδάς συμμετέχει με το καθεστώς του παρατηρητή. Η ένταξη δέκα νέων κρατών μελών στην Ευρωπαϊκή Ένωση πιθανώς να εντείνει την κατάσταση αυτή. Αυτό θα έπρεπε να αποτελέσει λόγο για τη θέσπιση μερικής κοινοτικής χρηματοδότησης της διαστημικής πολιτικής (δηλαδή να ανατεθούν κοινές ή/και παράλληλες αρμοδιότητες στον τομέα) από την οποία θα επωφελούνταν όλα τα κράτη μέλη ακόμη και στην περίπτωση που δεν υπάρχουν αποτελέσματα και την πρόβλεψη προγραμμάτων συνεργασίας "μεταβλητής γεωμετρίας". Εξάλλου, ορισμένες υποψήφιες χώρες και άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης συνδέονται ήδη διαμέσου συμβάσεων συνεργασίας στον διαστημικό τομέα.

4.10. Πολιτικές και νομικές βάσεις της δράσης της Ένωσης και της Ευρώπης στον τομέα του διαστήματος

4.10.1. Το γεγονός ότι ο τομέας του διαστήματος αναφέρεται, ως κοινή αρμοδιότητα, στο σχέδιο της Συνταγματικής Συνθήκης είναι σημαντικό, εάν εκφράζει μια πραγματική πολιτική βούληση που θα συνοδεύεται από τα απαραίτητα πρόσθετα μέσα.

4.11. Ρύθμιση και τυποποίηση

4.11.1. Ακόμη περισσότερο από τα προβλήματα των τελωνειακών φραγμών στις εξαγωγές, το σημαντικό ζήτημα αφορά τις διαπραγματεύσεις σε θέματα φάσματος συχνοτήτων, διαστημικού προσδιορισμού του στίγματος και τυποποίησης. Η δράση της Ευρώπης θα ήταν πολύ περισσότερο αποτελεσματική εάν ήταν καλύτερα συντονισμένη. Ο τομέας των δορυφόρων αντιμετωπίζει καθεστώτα μη εναρμονισμένων και μη προσαρμοσμένων συχνοτήτων, εγκρίσεων και αδειοδότησης παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί σε επίπεδο της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης Ταχυδρομείων και Τηλεπικοινωνιών. Οι επιχειρήσεις εκμετάλλευσης των δορυφόρων έχουν ανάγκη ασφάλειας πρόσβασης στις συχνότητες και εναρμόνισης της χρήσης των φασμάτων συχνότητας, τελών πρόσβασης αντικείμενο των οποίων είναι μόνο η κάλυψη των διοικητικών δαπανών. Τέλος, οι ευρωπαϊκέ οδηγίες και αποφάσεις σχετικά με τον τομέα πρέπει μεταφέρονται στις εθνικές νομοθεσίες.

5. Συμπέρασμα

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή φρονεί ότι η θέση της Ευρώπης στον τομέα του διαστήματος πρέπει να αποτελέσει καρπό μιας δεδηλωμένης πολιτικής βούλησης και σαφών δημοσιονομικών επιλογών. Η θέσπιση κοινών ή/και παράλληλων αρμοδιοτήτων στο διαστημικό τομέα στην μελλοντική συνταγματική ευρωπαϊκή συνθήκη θα έδιδε στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα πολιτικά, νομοθετικά, και χρηματοοικονομικά μέσα προκειμένου να ασκήσει μια ισχυρή διαστημική πολιτική η οποία συγκεκριμένα πρέπει:

- να εγγυάται την αυτόνομη πρόσβαση της Ευρώπης στο διάστημα·

- να συμβάλει στη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης·

- να αναπτύξει ένα πρόγραμμα επιστημονικής αριστείας·

- να προωθήσει εφαρμογές στην υπηρεσία των πολιτών και των τομεακών πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης·

- να συντονίσει ένα δυαδικό ερευνητικό πρόγραμμα διαστημικών τεχνολογιών προκειμένου να διασφαλιστεί η ανεξαρτησία μας κατά την εκτέλεση των δραστηριοτήτων στον πολιτικό και εμπορικό τομέα και στους τομείς της ασφάλειας και της άμυνας.

Διαθέτουμε επιστημονικές, τεχνικές και βιομηχανικές ικανότητες πρώτης τάξεως στον τομέα του διαστήματος. Το παράδειγμα του Galileo φανερώνει σαφώς ότι δεν υπάρχει πλέον χρόνος για παλινωδίες, διαφορετικά το θαυμάσιο ευρωπαϊκό κεφάλαιο της Ευρώπης θα διαλυθεί. Το διακύβευμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά το εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επαρκή πολιτική βούληση και οικονομική ισχύ για να διατηρήσει την ανεξαρτησία της και να συμπεριληφθεί μεταξύ των διαστημικών δυνάμεων. Η "γηραιά Ευρώπη" θα δείξει άραγε αποφασιστικότητα, σθένος, και τόλμη το μέλλον ή θα προτιμήσει να μετατραπεί σε ένα μεγάλο γηροκομείο εθνών που υπήρξαν, άλλοτε, μεγάλα;

Βρυξέλλες, 19 Ιουνίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch