28. 2. 91 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. Ο 53/35 
Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου περί του δικαιώματος εκμίσθωσης, του δικαιώματος 
δανεισμού και ορισμένων δικαιωμάτων συγγενικών με τα δικαιώματα πνευματικής 
ιδιοκτησίας 
ΟΟΜ(9()) 586 τελικό — 8ΥΝ 319 
(Υποβλήθηκε από την Επιτροπή στις 13 Δεκεμβρίου 1990) 
(91/0 53/04) 
ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, 
Έχοντας υπόψη: 
τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής 
Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 57 παράγραφος 2 και τα 
άρθρα 66 και 100Α, 
την πρόταση της Επιτροπής, 
Σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 
Έχοντας υπόψη τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής 
Επιτροπής, 
Εκτιμώντας: 
ότι στην έννομη προστασία που παρέχεται από τη νομοθεσία 
και τις πρακτικές που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για τα έργα 
πνευματικής ιδιοκτησίας και το θεματικό πεδίο της προστα­
σίας των συγγενικών δικαιωμάτων σε σχέση με την εκμίσθω­
ση και το δανεισμό υπάρχουν διαφορές και ότι οι διαφορές 
αυτές αποτελούν την πηγή των φραγμών που ορθώνονται στο 
εμπόριο και των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που παρε­
μποδίζουν την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς· 
ότι οι εν λόγω διαφορές έννομης προστασίας θα μπορούσαν 
ευλόγως να διευρυνθούν, στο βαθμό που τα κράτη μέλη 
θεσπίζουν νέες και διαφορετικές νομοθεσίες ή στο μέτρο που 
η εθνική νομολογία που ερμηνεύει τη νομοθεσία αυτή εξελίσ­
σεται με διαφορετικό τρόπο· 
ότι, κατά συνέπεια, οι εν λόγω διαφορές πρέπει να εξαλει­
φθούν έως τις 31 Δεκεμβρίου 1992 σύμφωνα με τον αντικει­
μενικό στόχο του άρθρου 8Α της συνθήκης ΕΟΚ περί εγκαθί­
δρυσης ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα· 
ότι η εκμίσθωση και ο δανεισμός έργων πνευματικής ιδιο­
κτησίας με θεματικό αντικείμενο προστασίας των συγγενι­
κών δικαιωμάτων διαδραματίζει όλο και σημαντικότερο 
ρόλο ιδίως για τους δημιουργούς, τους καλλιτέχνες και ευρύ 
φάσμα βιομηχανικών κλάδων και ότι η πειρατεία καθίσταται 
αυξανόμενη απειλή* ότι, κατά συνέπεια, η προσήκουσα 
προστασία των έργων πνευματικής ιδιοκτησίας και του 
αντικειμένου των συγγενικών δικαιωμάτων μέσω των δικαι­
ωμάτων εκμίσθωσης και δανεισμού καθώς και η προστασία 
του αντικειμένου των συγγενικών δικαιωμάτων μέσω του 
δικαιώματος υλικής ενσωμάτωσης, του δικαιωμάτος αναπα­
ραγωγής και του δικαιώματος διανομής είναι δυνατόν να 
θεωρηθούν ως θεμελιώδους σημασίας για τη βιομηχανική και 
πολιτιστική ανάπτυξη της Κοινότητας* 
ότι η προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας 
και των συγγενικών δικαιωμάτων πρέπει να προσαρμόζεται 
στις νέες οικονομικές εξελίξεις, όπως για παράδειγμα οι νέες 
μορφές εκμετάλλευσης* ότι, για το δημιουργικό και καλλιτεχνικό έργο των δημιου­
ργών και εκτελεστών καλλιτεχνών είναι αναγκαία η ύπαρξη 
επαρκούς εισοδήματος, μιας και αυτό αποτελεί το υπόβαθρο 
για το περαιτέρω δημιουργικό και καλλιτεχνικό έργο. και ότι 
οι επενδύσεις που απαιτούνται ιδίως για την παραγωγή 
φωνογραφημάτων και ταινιών είναι ιδιαίτερα υψηλές, ριψο­
κίνδυνες και ότι η δυνατότητα εξασφάλισης του εν λόγω 
εισοδήματος ανάκτησης.των επενδυόμενων ποσών μπορεί 
να διασφαλιστεί αποτελεσματικά μόνο με την παροχή 
κατάλληλης έννομης προστασίας* 
ότι αν δεν υπάρξει αποτελεσματική και εναρμονισμένη 
προστασία σε όλα τα κράτη μέλη, το προαναφερθέν 
δημιουργικό και καλλιτεχνικό έργο, καθώς και οι επενδύσεις 
της μορφής αυτής ενδέχεται να μειωθούν ή να μην πραγμα­
τοποιηθούν ποτέ* 
ότι οι εν λόγω δημιουργικές, καλλιτεχνικές και επιχειρημα­
τικές δραστηριότητες αποτελούν, σε σημαντικό βαθμό, 
δραστηριότητες ελεύθερων επαγγελματιών και ότι η συνέχι­
ση των εν λόγω δραστηριοτήτων πρέπει να διευκολυνθεί με 
την παροχή ομοιόμορφης έννομης προστασίας εντός της 
Κοινότητας* 
ότι, επειδή οι δραστηριότητες αυτές συνιστούν υπηρεσίες, η 
παροχή τους πρέπει να διευκολυνθεί εξίσου δια της θεσπί­
σεως εντός της Κοινότητας ενιαίου νομικού πλαισίου* 
ότι η προστασία μέσω των δικαιωμάτων εκμίσθωσης και 
δανεισμού και η προστασία στο χώρο των συγγενικών 
δικαιωμάτων μέσω της υφιστάμενης νομοθεσίας, της διοικη­
τικής πρακτικής και της νομολογίας δεν υφίσταται καθόλου 
σε ορισμένα κράτη μέλη και όπου υφίσταται, δεν είναι η ίδια ή 
εμφανίζει διαφορετικά χαρακτηριστικά* 
ότι η ασυντόνιστη ανάπτυξη στην Κοινότητα έννομης προ­
στασίας στους τομείς αυτούς στα κράτη μέλη θα μπορούσε 
να οδηγήσει σε νέα αντικίνητρα κατά του εμπορίου, σε βάρος 
της περαιτέρω βιομηχανικής και πολιτιστικής ανάπτυξης και 
της ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς* 
ότι είναι ανάγκη να καταργηθούν οι υφιστάμενες διαφορές 
που έχουν τέτοιες συνέπειες, ενώ πρέπει να αποτραπεί και η 
εμφάνιση νέων διαφορών με αρνητική επίπτωση στη λει­
τουργία της κοινής αγοράς και την ανάπτυξη του εμπορίου 
πολιτιστικών αγαθών και υπηρεσιών* 
ότι πρέπει να εναρμονιστεί η νομοθεσία των κρατών μελών, 
κατά τρόπο ώστε να μην έρχεται σε αντίθεση με τις υφιστά­
μενες διεθνείς συμφωνίες, στις οποίες βασίζονται τα δικαιώ­
ματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα 
πολλών κρατών μελών 
ότι το νομικό πλαίσιο της Κοινότητας για το δικαίωμα 
εκμίσθωσης και δανεισμού καθώς και για ορισμένα συγγενι­
κά δικαιώματα, μπορεί να περιοριστεί στο να ορίσει ότι τα 
κράτη μέλη θεσπίζουν δικαιώματα αναφορικά με την εκμί-
Αριθ. Ο 53/36 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 28. 2. 91 
σθωση και το δανεισμό για ορισμένες κατηγορίες δικαιούχων 
και περαιτέρω στον ορισμό των αποκλειστικών δικαιωμάτων 
υλικής ενσωμάτωσης, αναπαραγωγής και διανομής για ορι­
σμένες κατηγορίες δικαιούχων στο πεδίο προστασίας των 
συγγενικών δικαιωμάτων· 
ότι τα εναρμονισμένα δικαιώματα εκμίσθωσης και δανει­
σμού, καθώς και η εναρμονισμένη προστασία που παρέχεται 
στον τομέα των συγγενικών δικαιωμάτων δεν πρέπει να 
ασκούνται κατά τρόπο που να συνιστά συγκεκαλυμμένο 
περιορισμό του εμπορίου μεταξύ των κρατών μελών, 
ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΟΔΗΓΙΑ: — στον εκτελεστή καλλιτέχνη, αναφορικά με τις υλικές 
ενσωματώσεις της εκτέλεσής του, 
— στον παραγωγό του φωνογραφήματος, αναφορικά με τα 
φωνογραφήματά του και στον παραγωγό των πρώτων 
υλικών ενσωματώσεων κινηματογραφικών έργων και 
κινούμενων εικόνων αναφορικά με τις εγγραφές των 
εικόνων και τις εγγραφές εικόνων και ήχου. 
2. Δικαιώματα εκμίσθωσης και δανεισμού δεν νοούνται τα 
κτίρια και τα έργα της εφαρμοσμένης τέχνης. 
3. Οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας δεν θίγουν την 
εφαρμογή των διατάξεων της οδηγίας περί της έννομης 
προστασίας των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών 
(Η/Υ) του Συμβουλίου. 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ I 
ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΕΚΜΙΣΘΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΑΝΕΙΣΜΟΥ 
Άρθρο 1 
Αντικείμενο της εναρμόνισης 
1. Σύμφωνα με τις διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου, τα 
κράτη μέλη θεσπίζουν το δικαίωμα έγκρισης ή απαγόρευσης 
της εκμίσθωσης και δανεισμού πρωτοτύπων και αντιγράφων 
των έργων πνευματικής ιδιοκτησίας και των άλλων θεματι­
κών αντικειμένων, σύμφωνα με όσα ορίζονται στο άρθρο 2 
παράγραφος 1. 
2. Η «Εκμίσθωση» έχει, για τους σκοπούς της παρούσας 
οδηγίας, την έννοια της διάθεσης προς χρήση, για περιορι­
σμένο χρονικό διάστημα και για κερδοσκοπικούς λόγους, με 
την επιφύλαξη των διατάξεων της παραγράφου 3. 
3. Ο «Δανεισμός» έχει, για τους σκοπούς της παρούσας 
οδηγίας, την έννοια της διάθεσης προς χρήση, για περιορι­
σμένο χρονικό διάστημα και όχι με άμεσο σκοπό το κέρδος, 
εάν ο δανεισμός γίνεται μέσω οργανικών φορέων προσιτών 
στο κοινό, όπως οι δημόσιες βιβλιοθήκες, οι βιβλιοθήκες 
ερευνητικών ιδρυμάτων, οι.εξειδικευμένες βιβλιοθήκες, οι 
σχολικές βιβλιοθήκες, οι βιβλιοθήκες εκκλησιών, οι συλλο­
γές νέων μέσων επικοινωνίας ή μέσων οπτικής τέχνης, οι 
βιβλιοθήκες που είναι οργανωμένες ή υποστηρίζονται οικο­
νομικά από δημόσιες ή ιδιωτικές εταιρείες και οι υπόλοιπες 
συλλογές θεματικών αντικειμένων, σύμφωνα με όσα καθορί­
ζονται στο άρθρο 2 παράγραφος 1. 
4. Δικαιώματα που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν 
θίγονται από οποιαδήποτε πώληση ή άλλη πράξη διανομής 
πρωτοτύπων και αντιγράφων των έργων και των υπόλοιπων 
θεματικών αντικειμένων, σύμφωνα με όσα καθορίζονται στο 
άρθρο 2 παράγραφος 1. Άρθρο 3 
Έγκριση εκμίσθωσης και δανεισμού 
Εάν οι δικαιούχοι επιτρέψουν, έναντι πληρωμής, σε κάποιον 
τρίτο την εκμίσθωση ή το δανεισμό μιας εγγραφής ήχου, μιας 
εγγραφής εικόνων ή μιας εγγραφής εικόνων και ήχου, τότε 
καθένας από τους δικαιούχους που μνημονεύονται στο 
άρθρο 2 παράγραφος 1, διατηρεί το δικαίωμα απόκτησης 
δίκαιου μεριδίου της εν λόγω πληρωμής, ανεξάρτητα από 
οποιαδήποτε μεταβίβαση του δικαιώματος εκμίσθωσης ή 
δανεισμού ή την παραχώρηση οποιασδήποτε σχετικής άδει­
ας. Αυτό το δικαίωμα απόκτησης δίκαιου μεριδίου της 
πληρωμής είναι αναπαλλοτρίωτο, μπορεί όμως να μεταβι­
βαστεί η διαχείρισή του. 
Άρθρο 4 
Παρέκκλιση από το αποκλειστικό δικαίωμα δανεισμού 
Τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια να παρεκκλίνουν, για 
πολιτιστικούς ή άλλους λόγους, από το θεμελιωμένο στο 
δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας αποκλειστικό δικαίωμα 
δανεισμού που αναφέρεται στο άρθρο 1 παράγραφος 1, για 
μία ή περισσότερες κατηγορίες αντικειμένων, υπό τον όρο 
ότι: 
— παρέχεται, τουλάχιστον στους δημιουργούς, δίκαιη αμοι­
βή μέσω των διαχειριστικών οργανισμών που μεριμνούν 
για την ανάλογη εκμίσθωση και 
— τα ανάλογα μέτρα παρέκκλισης συμμορφώνονται με τις 
διατάξεις του κοινοτικού δικαίου και ιδίως με τις διατά­
ξεις του άρθρου 7 της συνθήκης ΕΟΚ. 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ II 
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΩΝ ΣΥΓΓΕΝΙΚΩΝ ΜΕ ΤΑ 
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΝΕΥΜΑΉΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ 
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ 
Άρθρο 2 
Αρχικός δικαιούχος και θεματικό αντικείμενο του 
δικαιώματος εκμίσθωσης και δανεισμού 
1. Το δικαίωμα έγκρισης ή απαγόρευσης της εκμίσθωσης 
και του δανεισμού εναπόκειται: 
— στο δημιουργό, αναφορικά με το πρωτότυπο και τα 
αντίγραφα του έργου του, Άρθρο 5 1 
Δικαίωμα υλικής ενσωμάτωσης 
Τα κράτη μέλη απονέμουν υπέρ των εκτελεστών καλλιτε­
χνών το δικαίωμα έγκρισης ή απαγόρευσης της υλικής 
ενσωμάτωσης των εκτελέσεών τους. Παρομοίως, απονέμουν 
υπέρ των οργανισμών ραδιοφωνίας το δικαίωμα έγκρισης 
ή απαγόρευσης της υλικής ενσωμάτωσης των εκπομπών 
τους. 
28. 2. 91 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. Ο 53/37 
Άρθρο 6 
Δικαίωμα αναπαραγωγής 
Τα κράτη μέλη παρέχουν το δικαίωμα έγκρισης ή απαγόρευ­
σης της άμεσης ή έμμεσης αναπαραγωγής: 
— των υλικών ενσωματώσεων των εκτελέσεών τους, στην 
περίπτωση των εκτελεστών'καλλιτεχνών, 
— των φωνογραφημάτων τους, στην περίπτωση των παρα­
γωγών φωνογραφημάτων, 
— των οπτικών εγγραφών και των οπτικών και ηχητικών 
εγγραφών τους, στην περίπτωση των παραγωγών των 
πρώτων υλικών ενσωματώσεων κινηματογραφικών έρ­
γων ή κινούμενων εικόνων, 
— των υλικών ενσωματώσεων των εκπομπών τους, στην 
περίπτωση των οργανισμών ραδιοφωνίας. 
Άρθρο 7 2. Ανεξάρτητα από όσα θεσπίζονται στην παράγραφο 1, 
κάθε κράτος μέλος έχει την ευχέρεια να θεσπίσει τις αυτές 
μορφές περιορισμών, αναφορικά με την προστασία των 
εκτελεστών, των παραγωγών φωνογραφημάτων, των ραδιο­
τηλεοπτικών οργανισμών και των παραγωγών των πρώτων 
υλικών ενσωματώσεων κινηματογραφικών έργων και κινού­
μενων εικόνων, με τους περιορισμούς που έχει θεσπίσει σε 
συνδυασμό με την προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής 
ιδιοκτησίας στην περίπτωση των λογοτεχνικών και καλλι­
τεχνικών έργων. Ωστόσο, η χορήγηση υποχρεωτικών αδειών 
επιτρέπεται μόνο στο βαθμό που οι άδειες αυτές συμβιβάζο­
νται με τη σύμβαση της Ρώμης (Διεθνής σύμβαση για την 
προστασία των εκτελεστών, των παραγωγών φωνογραφημά­
των και των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών). 
3. Η διάταξη της παραγράφου Ια) δεν επηρεάζει οποιαδή­
ποτε υφιστάμενη ή μελλοντική νομοθεσία σχετικά με τη 
χορήγηση αμοιβής στην περίπτωση της αναπαραγωγής για 
ιδιωτική χρήση. 
Δικαίωμα διανομής 
1. Τα κράτη μέλη παρέχουν: 
— στους εκτελεστές καλλιτέχνες, αναφορικά με τις υλικές 
ενσωματώσεις των εκτελέσεών τους, 
— στους παραγωγούς φωνογραφημάτων, αναφορικά με τα 
φωνογραφήματά τους, 
— στους παραγωγούς των πρώτων υλικών ενσωματώσεων 
κινηματογραφικών έργων και κινούμενων εικόνων, ανα­
φορικά με τις εγγραφές τους εικόνων και τις εγγραφές 
τους εικόνων και ήχου, 
— στους οργανισμούς ραδιοφωνίας, αναφορικά με τις υλι­
κές ενσωματώσεις των εκπομπών τους, 
το αποκλειστικό δικαίωμα διάθεσης του αντίστοιχου θεματι­
κού αντικειμένου τους στο κοινό μέσω πωλήσεων ή με 
άλλους τρόπους, για απεριόριστο χρονικό διάστημα, με την 
επιφύλαξη των διατάξεων της παραγράφου 2. 
2. Εάν ένα θεματικό αντικείμενο που αναφέρεται στην 
παράγραφο 1 έχει τεθεί σε κυκλοφορία εντός της Κοινότητας 
από το δικαιούχο ή με τη συγκατάθεσή του, τότε η εισαγωγή 
του σε ένα άλλο κράτος μέλος δεν επιτρέπεται να απαγο­
ρευθεί, βάσει του δικαιώματος που αναφέρεται στην παρά­
γραφο 1. - . 
Άρθρο 8 
Περιορισμοί των δικαιωμάτων 
1. Τα κράτη μέλη ενδέχεται να θεσπίσουν περιορισμούς 
των δικαιωμάτων που αναφέρονται στο κεφάλαιο II, σε 
σχέση με: 
α) την ιδιωτική χρήση· 
β) τη ΧΡήση σύντομων αποσπασμάτων, σε συνδυασμό με 
ανταποκρίσεις πρόσφατων γεγονότων· 
γ) την εφήμερη υλική ενσωμάτωση, από τους οργανισμούς 
ραδιοφωνίας, με χρήση των δικών τους εγκαταστάσεων 
και για τις δικές τους εκπομπές· 
δ) τη χρήση αποκλειστικά για σκοπούς διδασκαλίας ή 
ακαδημαϊκής έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ III 
ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ 
Άρθρο 9 
Χρονική διάρκεια των δικαιωμάτων των δημιουργών 
Μέχρις ότου επέλθει η περαιτέρω εναρμόνιση, τα δικαιώματα 
των δημιουργών που αναφέρονται στην παρούσα οδηγία δεν 
εκπνέουν πριν από την παρέλευση του χρονικού διαστήματος 
που προβλέπεται από τη σύμβαση της Βέρνης για την 
προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων. 
Αυτό δεν επηρεάζει τους ιδιαίτερους όρους προστασίας των 
δικαιωμάτων των δημιουργών που δεν θίγονται ρητά από την 
εν λόγω σύμβαση. 
Άρθρο 10 
Χρονική διάρκεια των συγγενικών δικαιωμάτων 
Μέχρις ότου επέλθει η περαιτέρω εναρμόνιση, τα δικαιώματα 
των εκτελεστών καλλιτεχνών, των παραγωγών φωνογραφη­
μάτων και των ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών που αναφέ­
ρονται στην παρούσα οδηγία δεν εκπνέουν πριν από την 
παρέλευση των αντίστοιχων προθεσμιών, που προβλέπονται 
από τη σύμβαση της Ρώμης. Τηρουμένων των αναλογιών, το 
αυτό ισχύει και για τα δικαιώματα των παραγωγών των 
πρώτων υλικών ενσωματώσεων κινηματογραφικών έργων 
και κινούμενων εικόνων που αναφέρονται στις διατάξεις της 
παρούσας οδηγίας. 
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 
ΚΟΙΝΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ 
Άρθρο 11 
Διαχρονική εφαρμογή 
Οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας εφαρμόζονται επίσης 
στην περίπτωση όλων των έργων που προστατεύονται από τα 
δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, των εκτελέσεων, 
φωνογραφημάτων, εκπομπών και πρώτων υλικών ενσωμα-
Αριθ. € 53/38 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 28. 2. 91 
τώσεων κινηματογραφικών έργων και κινούμενων εικόνων 
που αναφέρονται στην παρούσα οδηγία, τα οποία εξακολου­
θούν, κατά την 1η Ιανουαρίου 1993, να προστατεύονται από 
τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας στους τομείς των 
δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών 
δικαιωμάτων. 
Άρθρο 12 
Τελικές διατάξεις 
Τα κράτη μέλη θέτουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές 
και τις διοικητικές διατάξεις που είναι αναγκαίες για να 
συμμορφωθούν με τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας, το 
αργότερο έως την 1η Ιανουαρίου 1993. Τα κράτη μέλη ενημερώνουν στο εξής την Επιτροπή σχετικά 
και της κοινοποιούν τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας 
που έχουν θεσπίσει στον τομέα που καλύπτεται από την 
παρούσα οδηγία. 
Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν τις εν λόγω διατάξεις, οι 
τελευταίες αυτές πρέπει να περιέχουν παραπομπή στην 
παρούσα οδηγία ή να συνοδεύονται από παρόμοια παραπο­
μπή κατά την επίσημη δημοσίευσή τους. Ο τρόπος της 
παραπομπής καθορίζεται από τα κράτη μέλη. 
Άρθρο 13 
Η παρούσα οδηγία απευθύνεται στα κράτη μέλη.