ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ —

Κατευθυντήριες γραμμές για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

(2021/C 526/01)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5

1. ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΘΕΜΙΤΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ 5

1.1. Καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής 5

1.1.1. Εθνική νομοθεσία που αφορά τις εμπορικές πρακτικές, αλλά αποβλέπει στην προστασία συμφερόντων πέραν των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών 6

1.1.2. Εμπορικές πρακτικές που σχετίζονται με συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων ή που βλάπτουν μόνο τα οικονομικά συμφέροντα των ανταγωνιστών 7

1.2. Αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας και άλλων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ 8

1.2.1. Σχέση με άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ 8

1.2.2. Πληροφορίες που ορίζονται από άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ ως «ουσιώδεις» πληροφορίες 10

1.2.3. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών 12

1.2.4. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές 13

1.2.5. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για την αναγραφή των τιμών 15

1.2.6. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση 16

1.2.7. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις υπηρεσίες 17

1.2.8. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο 17

1.2.9. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων 17

1.2.10. Αλληλεπίδραση με τον γενικό κανονισμό για την προστασία δεδομένων και την οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες 18

1.2.11. Αλληλεπίδραση με τα άρθρα 101 και 102 της ΣΛΕΕ (κανόνες ανταγωνισμού της ΕΕ) 19

1.2.12. Αλληλεπίδραση με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ 20

1.2.13. Αλληλεπίδραση με τα άρθρα 34 έως 36 της ΣΛΕΕ 20

1.2.14. Αλληλεπίδραση με τον κανονισμό για τις σχέσεις μεταξύ πλατφόρμας και επιχειρήσεων 21

1.3. Η σχέση μεταξύ της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και της αυτορρύθμισης 21

1.4. Επιβολή του νόμου και έννομη προστασία 22

1.4.1. Δημόσια και ιδιωτικά μέσα επιβολής του νόμου 22

1.4.2. Κυρώσεις 22

1.4.3. Μέσα επανόρθωσης στη διάθεση των καταναλωτών 25

1.4.4. Εφαρμογή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σε εμπορευομένους εγκατεστημένους σε τρίτες χώρες 25

2. ΚΥΡΙΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΘΕΜΙΤΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ 25

2.1. Η λειτουργία της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές — διάγραμμα ροής της οδηγίας 25

2.2. Η έννοια του εμπορευομένου 26

2.3. Η έννοια της εμπορικής πρακτικής 28

2.3.1. Πρακτικές μετά την πώληση, συμπεριλαμβανομένων δραστηριοτήτων είσπραξης οφειλών 29

2.3.2. Εμπορευόμενοι που αγοράζουν προϊόντα από καταναλωτές 30

2.4. Κριτήριο της απόφασης συναλλαγής 30

2.5. Μέσος καταναλωτής 33

2.6. Ευάλωτοι καταναλωτές 35

2.7. Άρθρο 5 — Επαγγελματική ευσυνειδησία 36

2.8. Άρθρο 6 — Παραπλανητικές πράξεις 38

2.8.1. Γενικές παραπλανητικές πληροφορίες 39

2.8.2. Πλεονεκτικές τιμές 41

2.8.3. Μάρκετινγκ που δημιουργεί σύγχυση 42

2.8.4. Μη συμμόρφωση με τους κώδικες συμπεριφοράς 43

2.8.5. Εμπορική προώθηση προϊόντων «δύο ποιοτήτων» 44

2.9. Άρθρο 7 — Παραπλανητικές παραλείψεις 49

2.9.1. Ουσιώδεις πληροφορίες 50

2.9.2. Κεκαλυμμένο μάρκετινγκ / μη προσδιορισμός της εμπορικής επιδίωξης 50

2.9.3. Παροχή ουσιωδών πληροφοριών κατά τρόπο ασαφή 51

2.9.4. Πραγματικό πλαίσιο και περιορισμοί του χρησιμοποιούμενου μέσου επικοινωνίας 52

2.9.5. Ουσιώδεις πληροφορίες σε προσκλήσεις για αγορά — άρθρο 7 παράγραφος 4 53

2.9.6. Δωρεάν δοκιμές και παγίδες συνδρομής 58

2.10. Άρθρα 8 και 9 — Επιθετικές εμπορικές πρακτικές 59

3. Η ΜΑΥΡΗ ΛΙΣΤΑ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ (ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι) 60

3.1. Προϊόντα που δεν μπορούν να πωλούνται νόμιμα — σημείο 9 61

3.2. Πυραμιδωτά συστήματα — σημείο 14 62

3.3. Προϊόντα που θεραπεύουν ασθένειες, δυσλειτουργίες ή δυσμορφίες — σημείο 17 63

3.4. Χρήση του ισχυρισμού «δωρεάν» — σημείο 20 66

3.5. Μεταπώληση εισιτηρίων εκδηλώσεων που αποκτήθηκαν με αυτοματοποιημένα μέσα — σημείο 23α 69

3.6. Συνεχές μάρκετινγκ μέσω εξ αποστάσεως εργαλείου — σημείο 26 69

3.7. Άμεσες πιεστικές προσκλήσεις σε παιδιά·— σημείο 28 70

3.8. Έπαθλα — σημείο 31 71

4. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΘΕΜΙΤΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΕ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ 72

4.1. Βιωσιμότητα 72

4.1.1. Περιβαλλοντικοί ισχυρισμοί 72

4.1.1.1. Αλληλεπίδραση με άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ για τους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς 73

4.1.1.2. Βασικές αρχές 75

4.1.1.3. Εφαρμογή του άρθρου 6 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς 76

4.1.1.4. Εφαρμογή του άρθρου 7 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς 79

4.1.1.5. Εφαρμογή του άρθρου 12 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς 81

4.1.1.6. Εφαρμογή του παραρτήματος I στους περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς 82

4.1.1.7. Συγκριτικοί περιβαλλοντικοί ισχυρισμοί 83

4.1.2. Προγραμματισμένη αχρήστευση 84

4.2. Ψηφιακός τομέας 86

4.2.1. Επιγραμμικές πλατφόρμες και οι εμπορικές πρακτικές τους 87

4.2.2. Διαμεσολάβηση σε συμβάσεις καταναλωτών με τρίτους 89

4.2.3. Διαφάνεια των αποτελεσμάτων αναζήτησης 90

4.2.4. Αξιολογήσεις χρηστών 93

4.2.5. Μέσα κοινωνικής δικτύωσης 96

4.2.6. Μάρκετινγκ επηρεαστών 97

4.2.7. Πρακτικές που βασίζονται στα δεδομένα και σκοτεινά μοτίβα (dark patterns) 99

4.2.8. Πρακτικές τιμολόγησης 102

4.2.9. Παιχνίδια 103

4.2.10. Χρήση τεχνικών γεωγραφικού εντοπισμού 105

4.2.11. Εγκλωβισμός καταναλωτών 106

4.3. Κλάδος των ταξιδιών και των μεταφορών 107

4.3.1. Οριζόντια θέματα 107

4.3.2. Οργανωμένα ταξίδια 109

4.3.3. Συμβάσεις χρονομεριστικής μίσθωσης 109

4.3.4. Ζητήματα που αφορούν ειδικότερα τις αεροπορικές μεταφορές 110

4.3.5. Ζητήματα που αφορούν ειδικότερα την ενοικίαση αυτοκινήτων 114

4.3.6. Ζητήματα που αφορούν ειδικότερα τους ιστοτόπους ταξιδιωτικών κρατήσεων 115

4.4. Χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και ακίνητη περιουσία 116

4.4.1. Οριζόντια θέματα 116

4.4.2. Ζητήματα που αφορούν ειδικότερα την ακίνητη περιουσία 117

4.4.3. Ζητήματα που αφορούν ειδικότερα τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες 118

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 121

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (1) για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά (στο εξής: οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές) αποτελεί τη θεμελιώδη νομοθετική πράξη της ΕΕ που διέπει τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών. Εφαρμόζεται σε όλες τις εμπορικές πρακτικές που ασκούνται πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την πραγματοποίηση συναλλαγής μεταξύ επιχείρησης και καταναλωτή.

Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης κατευθυντήριων γραμμών (στο εξής: ανακοίνωση) είναι να διευκολύνει την ορθή εφαρμογή της οδηγίας. Βασίζεται στην έκδοση των κατευθυντήριων γραμμών του 2016, την οποία και αντικαθιστά (2). Η ανακοίνωση αποσκοπεί επίσης στην αύξηση της ευαισθητοποίησης όλων των ενδιαφερόμενων μερών, όπως καταναλωτές, επιχειρήσεις, αρχές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων και των επαγγελματιών του νομικού κλάδου, σε ολόκληρη την ΕΕ, σχετικά με την οδηγία. Καλύπτει τις τροποποιήσεις που εισήγαγε η οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (3) όσον αφορά την καλύτερη επιβολή και τον εκσυγχρονισμό των κανόνων της Ένωσης για την προστασία των καταναλωτών, οι οποίοι θα αρχίσουν να εφαρμόζονται από τις 28 Μαΐου 2022. Ως εκ τούτου, μέρος των παρουσών κατευθυντήριων γραμμών αντικατοπτρίζει και εξετάζει τους κανόνες που, κατά την ημερομηνία έκδοσης της παρούσας ανακοίνωσης, δεν έχουν ακόμη αρχίσει να εφαρμόζονται. Τα σχετικά τμήματα και σημεία επισημαίνονται σαφώς. Όπου παραθέματα από το κείμενο της οδηγίας ή από αποφάσεις του Δικαστηρίου περιλαμβάνουν οπτική επισήμανση, η προσθήκη της εν λόγω έμφασης έχει γίνει από την Επιτροπή.

Η παρούσα ανακοίνωση απευθύνεται στα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και στην Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία ως συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ). Επομένως, οι αναφορές στην ΕΕ, στην Ένωση ή στην ενιαία αγορά θα πρέπει να νοούνται ως αναφορές στον ΕΟΧ ή στην αγορά του ΕΟΧ.

Η παρούσα ανακοίνωση προορίζεται να χρησιμεύσει αποκλειστικά ως έγγραφο καθοδήγησης — μόνο το κείμενο της ίδιας της ενωσιακής νομοθεσίας έχει νομική ισχύ. Κάθε δεσμευτική ερμηνεία του νόμου πρέπει να πηγάζει από το κείμενο της οδηγίας και απευθείας από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου. Η παρούσα ανακοίνωση λαμβάνει υπόψη τις αποφάσεις του Δικαστηρίου οι οποίες δημοσιεύθηκαν έως τον Οκτώβριο του 2021 και δεν μπορεί να προδικάσει περαιτέρω εξελίξεις στη νομολογία του Δικαστηρίου.

Οι απόψεις που εκφράζονται στο παρόν έγγραφο δεν μπορούν να προδικάσουν τη θέση που μπορεί να υιοθετήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενώπιον του Δικαστηρίου. Οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στην παρούσα ανακοίνωση είναι γενικού μόνο χαρακτήρα και δεν αφορούν συγκεκριμένα φυσικά πρόσωπα ή οντότητες. Ούτε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ούτε οποιοδήποτε πρόσωπο το οποίο ενεργεί για λογαριασμό της φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε ενδεχόμενη χρήση των κατωτέρω πληροφοριών.

Καθώς η παρούσα ανακοίνωση αντικατοπτρίζει τις τελευταίες εξελίξεις κατά τον χρόνο της σύνταξής της, η καθοδήγηση που παρέχεται μπορεί να τροποποιηθεί μελλοντικά.

1. ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΘΕΜΙΤΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ

Άρθρο 3 παράγραφος 1 Η παρούσα οδηγία ισχύει για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές, όπως αυτές θεσπίζονται στο άρθρο 5, πριν, κατά τη διάρκεια και ύστερα από εμπορική συναλλαγή σχετιζομένη με ένα συγκεκριμένο προϊόν.

Η οδηγία είναι οριζόντιου χαρακτήρα και προστατεύει τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών. Οι βασιζόμενες σε αρχές διατάξεις της διαλαμβάνουν ευρύ φάσμα πρακτικών και είναι επαρκώς ευρείες ώστε να εξασφαλίζεται η κάλυψη των ταχέως εξελισσόμενων προϊόντων και μεθόδων πώλησης.

1.1. Καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές βασίζεται στην αρχή της πλήρους εναρμόνισης. Προκειμένου να εξαλειφθούν οι φραγμοί της εσωτερικής αγοράς και να αυξηθεί η ασφάλεια δικαίου τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τις επιχειρήσεις, θεσπίζει ενιαίο ρυθμιστικό πλαίσιο για την εναρμόνιση των εθνικών κανόνων. Κατά συνέπεια, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ορίζει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να θεσπίσουν πιο περιοριστικά μέτρα από εκείνα που ορίζει η οδηγία, ακόμη και για να διασφαλίσουν υψηλότερο βαθμό προστασίας των καταναλωτών, εκτός αν αυτό επιτρέπεται από την ίδια την οδηγία (4).

Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την αρχή αυτή σε αρκετές αποφάσεις του. Για παράδειγμα, στην υπόθεση Total Belgium, το Δικαστήριο έκρινε ότι η οδηγία αποκλείει την εφαρμογή εθνικής γενικής απαγόρευσης των συνοδευόμενων με δώρα προσφορών (5). Στην υπόθεση Europamur Alimentación το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αποκλείει την εφαρμογή εθνικής γενικής απαγόρευσης της προσφοράς προς πώληση ή της πώλησης αγαθών επί ζημία (6). Στην ίδια υπόθεση, το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι τα περιοριστικά εθνικά μέτρα μπορεί να περιλαμβάνουν την αντιστροφή του βάρους της απόδειξης (7).

Συναφώς, το άρθρο 3 παράγραφος 9περιορίζει τον χαρακτήρα πλήρους εναρμόνισης της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ορίζοντας ότι «ως προς τις “χρηματοοικονομικές υπηρεσίες” […] και την ακίνητη περιουσία, τα κράτη μέλη μπορούν να επιβάλλουν περιοριστικότερους και λεπτομερέστερους κανόνες από τους κανόνες της παρούσας οδηγίας στον εναρμονιζόμενο τομέα». Κατά συνέπεια, στους τομείς αυτούς, τα κράτη μέλη μπορούν να επιβάλλουν κανόνες που βαίνουν πέραν των διατάξεων της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούν τις διατάξεις άλλων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ. Στην ενότητα 4.4 εξετάζεται ειδικά ο τρόπος εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και στην ακίνητη περιουσία.

Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 5, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2161, η οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν πρόσθετες διατάξεις για την προστασία των νόμιμων συμφερόντων των καταναλωτών όσον αφορά ορισμένες επιθετικές ή παραπλανητικές πρακτικές εμπορικής προώθησης ή πώλησης στο πλαίσιο μη προγραμματισμένων επισκέψεων ενός εμπόρου στην οικία καταναλωτή ή εκδρομές που διοργανώνει ένας έμπορος με στόχο ή αποτέλεσμα την προώθηση ή την πώληση προϊόντων στους καταναλωτές. Ωστόσο, οι εν λόγω διατάξεις είναι αναλογικές, δεν εισάγουν διακρίσεις και δικαιολογούνται για λόγους προστασίας του καταναλωτή. Η αιτιολογική σκέψη 55 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/2161 εξηγεί ότι οι εν λόγω διατάξεις δεν θα πρέπει να απαγορεύουν τους εν λόγω διαύλους πωλήσεων αυτούς καθ’ εαυτούς και παρέχει ορισμένα μη εξαντλητικά παραδείγματα πιθανών εθνικών μέτρων.

Το άρθρο 3 παράγραφος 6 απαιτεί από τα κράτη μέλη να γνωστοποιούν στην Επιτροπή τις εθνικές διατάξεις που θεσπίζονται και τυχόν επακόλουθες αλλαγές, ώστε η Επιτροπή να μπορεί να καθιστά τις εν λόγω πληροφορίες εύκολα προσβάσιμες από τους καταναλωτές και τους εμπόρους σε ειδικό ιστότοπο (8).

Στην αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές διευκρινίζεται ότι η πλήρης εναρμόνιση δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να ορίζουν, στο εθνικό τους δίκαιο, τα κύρια χαρακτηριστικά συγκεκριμένων προϊόντων των οποίων η παράλειψη θα ήταν ουσιαστική όταν διατυπώνεται πρόσκληση για αγορά. Διευκρινίζεται επίσης ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφαρμόζεται με την επιφύλαξη των διατάξεων του δικαίου της ΕΕ οι οποίες παρέχουν ρητώς στα κράτη μέλη τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ διαφόρων ρυθμιστικών εναλλακτικών λύσεων για την προστασία των καταναλωτών στον τομέα των εμπορικών πρακτικών.

Όσον αφορά την ενημέρωση των καταναλωτών, η αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εξηγεί ότι τα κράτη μέλη μπορούν, εφόσον αυτό επιτρέπεται με βάση τις ελάχιστες ρήτρες του δικαίου της ΕΕ, να διατηρούν ή να εισάγουν αυστηρότερες απαιτήσεις παροχής πληροφοριών σύμφωνα με το δίκαιο της ΕΕ, προκειμένου να διασφαλίσουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των ατομικών συμβατικών δικαιωμάτων των καταναλωτών. Βλ. επίσης ενότητα 1.2.3 στην οποία εξηγείται η αλληλεπίδραση με τις απαιτήσεις προσυμβατικής ενημέρωσης που περιλαμβάνονται στην οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών.

1.1.1. Εθνική νομοθεσία που αφορά τις εμπορικές πρακτικές, αλλά αποβλέπει στην προστασία συμφερόντων πέραν των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών

Άρθρο 1 Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι να συμβάλει στην ορθή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και στην επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών με την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν καλύπτει τους εθνικούς κανόνες που αποσκοπούν στην προστασία συμφερόντων μη οικονομικού χαρακτήρα. Ως εκ τούτου, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν θίγει τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν κανόνες που ρυθμίζουν τις εμπορικές πρακτικές για λόγους υγείας, ασφάλειας ή προστασίας του περιβάλλοντος.

Επίσης, οι υφιστάμενοι εθνικοί κανόνες σχετικά με το μάρκετινγκ και τη διαφήμιση, οι οποίοι βασίζονται στην «καλαισθησία και την ευπρέπεια», δεν καλύπτονται από την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 7, «η παρούσα οδηγία […] δεν καλύπτ[ει] κανόνες δικαίου που σχετίζονται με την καλαισθησία και την ευπρέπεια, οι οποίοι παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. […] Συνεπώς, τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξακολουθήσουν να μπορούν να απαγορεύουν εμπορικές πρακτικές για λόγους καλαισθησίας και ευπρέπειας στην επικράτειά τους, ακόμα και όταν οι πρακτικές αυτές δεν περιορίζουν την ελευθερία επιλογής των καταναλωτών. […].»

Επομένως, στο πλαίσιο των εμπορικών πρακτικών, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν καλύπτει τους εθνικούς κανόνες για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, την πρόληψη των διακρίσεων λόγω φύλου και των φυλετικών και θρησκευτικών διακρίσεων ή για την απεικόνιση γυμνού, βίας και αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Για παράδειγμα, το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν έχει εφαρμογή επί εθνικής διάταξης που δεν επιτρέπει σε εμπορευόμενο να διατηρεί το κατάστημά του ανοικτό επτά ημέρες την εβδομάδα επιβάλλοντας στους εμπορευομένους την υποχρέωση να επιλέξουν μία ημέρα την εβδομάδα κατά την οποία θα διατηρούν το κατάστημά τους κλειστό, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη διάταξη δεν επιδιώκει σκοπούς προστασίας των καταναλωτών (9).

Το Δικαστήριο διευκρίνισε περαιτέρω ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν αντιτίθεται σε εθνική διάταξη η οποία προστατεύει τη δημόσια υγεία και την αξιοπρέπεια του οδοντιατρικού επαγγέλματος, αφενός, απαγορεύοντας γενικώς και απολύτως κάθε διαφήμιση υπηρεσιών στοματικής υγειονομικής και οδοντιατρικής περίθαλψης και, αφετέρου, καθορίζοντας συγκεκριμένες απαιτήσεις διακριτικότητας όσον αφορά τις πινακίδες των οδοντιατρείων (10).

Αντιθέτως, εθνικοί κανόνες που αποσκοπούν στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών, ακόμη και σε συνδυασμό με άλλα συμφέροντα, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.

Όσον αφορά τους εθνικούς κανόνες που απαγορεύουν τις πωλήσεις με προσφορά δώρων, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αποκλείει τη γενική εθνική απαγόρευση των πωλήσεων με προσφορά δώρων η οποία αποβλέπει στην προστασία των καταναλωτών, αλλά επιδιώκει και άλλους σκοπούς (όπως η πολυφωνία του Τύπου) (11).

Όσον αφορά τους εθνικούς κανόνες που επιτρέπουν την αναγγελία εκποίησης μόνον κατόπιν έγκρισης της αρμόδιας περιφερειακής διοικητικής αρχής, το Δικαστήριο επισήμανε ότι το αιτούν δικαστήριο είχε αναγνωρίσει εμμέσως ότι η εφαρμοστέα στη διαφορά διάταξη αποσκοπούσε στην προστασία των καταναλωτών, και όχι αποκλειστικά των ανταγωνιστών και των άλλων παραγόντων της αγοράς. Ως εκ τούτου, είχε εφαρμογή η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (12).

1.1.2. Εμπορικές πρακτικές που σχετίζονται με συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων ή που βλάπτουν μόνο τα οικονομικά συμφέροντα των ανταγωνιστών

Αιτιολογική σκέψη 6 Η παρούσα οδηγία […] δεν καλύπτει ούτε θίγει τους εθνικούς νόμους για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν μόνο τα οικονομικά συμφέροντα των ανταγωνιστών ή τις πρακτικές που αφορούν εμπορικές συναλλαγές· τα κράτη μέλη, λαμβάνοντας πλήρως υπόψη τους την αρχή της επικουρικότητας, θα συνεχίσουν να είναι σε θέση να ρυθμίζουν τέτοιου είδους πρακτικές, σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο, εφόσον επιλέξουν να το πράττουν […].

Οι εμπορικές πρακτικές μεταξύ επιχειρήσεων (B2B) δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ρυθμίζονται εν μέρει από την οδηγία 2006/114/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση (13). Επίσης, η οδηγία (ΕΕ) 2019/633 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (14) σχετικά με τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων στην αλυσίδα εφοδιασμού γεωργικών προϊόντων και τροφίμων. Ωστόσο, τα κράτη μέλη δύνανται, στο πλαίσιο της εθνικής τους νομοθεσίας, να επεκτείνουν στις εμπορικές πρακτικές μεταξύ επιχειρήσεων την προστασία που χορηγείται δυνάμει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Μια εθνική διάταξη δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές «εάν αποσκοπεί αποκλειστικά, όπως ισχυρίζεται το αιτούν δικαστήριο, στη ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ ανταγωνιστών και δεν επιδιώκει την προστασία των καταναλωτών» (15).

Μόνον τα εθνικά μέτρα που προστατεύουν αποκλειστικά τα συμφέροντα των ανταγωνιστών δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Στις περιπτώσεις στις οποίες τα εθνικά μέτρα ρυθμίζουν μια πρακτική με τον διττό στόχο της προστασίας των καταναλωτών και των ανταγωνιστών, καλύπτονται από την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Όσον αφορά τη διάκριση μεταξύ των συμφερόντων των καταναλωτών και των συμφερόντων των ανταγωνιστών, το Δικαστήριο έκρινε ότι:

«39 […] Από το ως άνω πεδίο εφαρμογής εξαιρούνται, όπως προκύπτει από την έκτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας [για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές], μόνο οι εθνικοί νόμοι περί αθέμιτων εμπορικών πρακτικών οι οποίες βλάπτουν “μόνο” τα οικονομικά συμφέροντα των ανταγωνιστών ή αφορούν εμπορικές συναλλαγές.

40 [Οι] εθνικές διατάξεις προφανέστατα δεν εμπίπτουν στην ανωτέρω κατηγορία, καθόσον […] αποσκοπούν ρητώς στην προστασία των καταναλωτών και όχι μόνον στην προστασία των ανταγωνιστών και όσων άλλων δραστηριοποιούνται στην αγορά» (16).

Εναπόκειται στις εθνικές αρχές και τα δικαστήρια να αποφασίζουν αν μια εθνική διάταξη αποσκοπεί στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών.

Το Δικαστήριο επισήμανε ότι:

«29 Επομένως, στο αιτούν δικαστήριο, και όχι στο Δικαστήριο, απόκειται να κρίνει εάν οι […] διατάξεις […] σχετικά με τις αναγγελίες μειώσεως τιμής στους καταναλωτές, επιδιώκουν πραγματικά σκοπούς που αφορούν την προστασία των καταναλωτών, προκειμένου να εξακριβώσει εάν τέτοια διάταξη ενδέχεται να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές […]» (17).

Το Δικαστήριο έχει επίσης αποφανθεί ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αποκλείει εθνική διάταξη η οποία επιβάλλει απαγόρευση πώλησης αγαθών με ζημία μόνον εφόσον η διάταξη αυτή έχει σκοπούς που ανάγονται στην προστασία των καταναλωτών (18).

Όσον αφορά τους εθνικούς κανόνες που απαγορεύουν τις μειώσεις τιμών κατά τις περιόδους που προηγούνται των εκπτώσεων, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η απαγόρευση αυτή δεν συνάδει με την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφόσον επιδιώκει να προστατεύσει τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών (19).

1.2. Αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας και άλλων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ

Άρθρο 3 παράγραφος 4 Σε περίπτωση σύγκρουσης των διατάξεων της παρούσας οδηγίας με άλλους κοινοτικούς κανόνες που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, οι τελευταίοι επικρατούν και εφαρμόζονται επί των πτυχών αυτών.

Αιτιολογική σκέψη 10 Είναι αναγκαίο να εξασφαλιστεί η συνοχή μεταξύ της παρούσας οδηγίας και του υφιστάμενου κοινοτικού δικαίου, ειδικά όταν για συγκεκριμένους τομείς ισχύουν λεπτομερείς διατάξεις για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. […] Συνεπώς, η παρούσα οδηγία ισχύει μόνον εφόσον δεν υφίστανται ειδικές διατάξεις του κοινοτικού δικαίου που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, όπως είναι οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών και οι κανόνες για τον τρόπο παρουσίασης πληροφοριών στον καταναλωτή. Προστατεύει τον καταναλωτή όπου δεν υπάρχει ειδική τομεακή νομοθεσία σε κοινοτικό επίπεδο και απαγορεύει στους εμπορευομένους τη δημιουργία εσφαλμένων εντυπώσεων για τη φύση των προϊόντων. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για σύνθετα προϊόντα με υψηλά επίπεδα κινδύνου για τους καταναλωτές όπως ορισμένα προϊόντα χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών. Κατά συνέπεια η οδηγία συμπληρώνει το ισχύον κοινοτικό κεκτημένο για τις εμπορικές πρακτικές που βλάπτουν τα οικονομικά συμφέροντα των καταναλωτών.

Λόγω του γενικού πεδίου εφαρμογής της, η οδηγία εφαρμόζεται σε πολλές εμπορικές πρακτικές οι οποίες ρυθμίζονται και από άλλες γενικές ή ειδικές τομεακές νομοθετικές πράξεις της ΕΕ.

1.2.1. Σχέση με άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ

Το άρθρο 3 παράγραφος 4 και η αιτιολογική σκέψη 10 αποτελούν βασικά στοιχεία της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Διευκρινίζουν ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές συμπληρώνει άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ («κοινοτικούς κανόνες») που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Συνεπώς, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές λειτουργεί ως «δίχτυ ασφαλείας», με το οποίο εξασφαλίζεται η δυνατότητα διατήρησης υψηλού κοινού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σε όλους τους τομείς, μεταξύ άλλων μέσω της συμπλήρωσης και της κάλυψης κενών σε άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ.

Στους τομείς όπου έχει θεσπιστεί ειδική τομεακή ή άλλη νομοθεσία της ΕΕ και οι διατάξεις της αλληλεπικαλύπτονται με τις διατάξεις της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, υπερισχύουν οι αντίστοιχες διατάξεις της ειδικής νομοθεσίας (lex specialis). Πράγματι, το άρθρο 3 παράγραφος 4 της οδηγίας διευκρινίζει ότι «σε περίπτωση σύγκρουσης των διατάξεων της παρούσας οδηγίας με άλλους κοινοτικούς κανόνες που ρυθμίζουν συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, οι τελευταίοι επικρατούν και εφαρμόζονται επί των πτυχών αυτών».

Από το άρθρο 3 παράγραφος 4, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 10, προκύπτει ότι μια διάταξη της νομοθεσίας της ΕΕ θα υπερισχύει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφόσον πληρούνται και οι τρεις ακόλουθες προϋποθέσεις:

— έχει καθεστώς νομοθεσίας της ΕΕ,

— ρυθμίζει συγκεκριμένη πτυχή εμπορικών πρακτικών, και

— υπάρχει σύγκρουση μεταξύ των δύο διατάξεων ή το περιεχόμενο της άλλης διάταξης της νομοθεσίας της ΕΕ αλληλεπικαλύπτεται με το περιεχόμενο της συναφούς διάταξης της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, για παράδειγμα όταν η διάταξη της νομοθεσίας της ΕΕ ρυθμίζει την επίμαχη συμπεριφορά με λεπτομερέστερο τρόπο και/ή όταν εφαρμόζεται σε συγκεκριμένο τομέα (20).

Για παράδειγμα: Το άρθρο 12 της οδηγίας για την ενυπόθηκη πίστη (21) απαγορεύει, καταρχήν, τις πρακτικές δέσμευσης στο πλαίσιο των οποίων η σύμβαση ενυπόθηκης πίστωσης πωλείται μαζί με άλλο χρηματοπιστωτικό προϊόν και δεν διατίθεται χωριστά. Αυτή η καθαυτό απαγόρευση αντίκειται στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, διότι οι πρακτικές δέσμευσης κρίνονται αθέμιτες και, ως εκ τούτου, απαγορεύονται δυνάμει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές μόνον κατόπιν κατά περίπτωση αξιολόγησης. Το άρθρο 12 της εν λόγω οδηγίας υπερισχύει έναντι των γενικών κανόνων της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Συνεπώς, απαγορεύονται οι πρακτικές δέσμευσης κατά την έννοια του άρθρου 12 της οδηγίας για την ενυπόθηκη πίστη.

Εφόσον πληρούνται και οι τρεις ανωτέρω προϋποθέσεις, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν θα ισχύει για τη συγκεκριμένη πτυχή της εμπορικής πρακτικής που ρυθμίζεται, για παράδειγμα, από ειδικό τομεακό κανόνα. Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές παραμένει ωστόσο συναφής για την αξιολόγηση άλλων ενδεχόμενων πτυχών της εμπορικής πρακτικής που δεν καλύπτονται από τις ειδικές τομεακές διατάξεις, όπως, για παράδειγμα, η επιθετική συμπεριφορά εμπορευομένου.

Για παράδειγμα: Προκειμένου ένας καταναλωτής ή μια καταναλώτρια να αλλάξει πάροχο τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών, του/της ζητείται από τον τρέχοντα πάροχό του/της να συμπληρώσει ένα έντυπο. Ωστόσο, το έντυπο αυτό δεν είναι προσβάσιμο στο διαδίκτυο και ο πάροχος δεν απαντά στα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου / στις τηλεφωνικές κλήσεις του καταναλωτή. Το άρθρο 106 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών (ΕΟΚΚ) (22) προβλέπει ότι, κατά την αλλαγή παρόχου, οι συνδρομητές μπορούν να διατηρούν τον αριθμό τηλεφώνου τους, ότι η μεταφορά αριθμών πραγματοποιείται εντός της συντομότερης δυνατής προθεσμίας και ότι δεν εφαρμόζονται άμεσες χρεώσεις στους τελικούς χρήστες. Ο ΕΟΚΚ προβλέπει επίσης στο άρθρο 106 παράγραφος 6 ότι οι πάροχοι πρέπει να συνεργάζονται με καλή πίστη και να μην καθυστερούν και να μην καταχρώνται τη διαδικασία. Οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές είναι υπεύθυνες για τη διασφάλιση της αποδοτικότητας και της απλότητας της διαδικασίας αλλαγής παρόχου για τον τελικό χρήστη. Επιπλέον, οι πρακτικές των εμπορευομένων όσον αφορά την αλλαγή παρόχου μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο αξιολόγησης βάσει του άρθρου 8 και του άρθρου 9 στοιχείο δ) της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, τα οποία απαγορεύουν τα δυσανάλογα μη συμβατικά εμπόδια στην αλλαγή παρόχου ως επιθετική εμπορική πρακτική.

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι, εν γένει, η εφαρμογή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν αποκλείεται απλώς και μόνο λόγω της ύπαρξης άλλων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ που ρυθμίζουν ειδικές πτυχές των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.

Στην υπόθεση Abcur (23), το Δικαστήριο επισήμανε τα εξής:

«[…] το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν, σε περίπτωση που φάρμακα για χρήση από τον άνθρωπο […] διέπονται από την οδηγία 2001/83, διαφημιστικές πρακτικές σχετικές με τα φάρμακα αυτά […] είναι δυνατό να διέπονται και από την οδηγία 2005/29.[…] Όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, η οδηγία 2005/29 χαρακτηρίζεται από το ιδιαιτέρως ευρύ καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της, το οποίο καλύπτει κάθε εμπορική πρακτική που συνδέεται άμεσα με την προώθηση, πώληση ή προμήθεια ενός προϊόντος σε καταναλωτές. […] πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ακόμη και σε περίπτωση που φάρμακα για χρήση από τον άνθρωπο, όπως τα επίμαχα στις κύριες δίκες, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2001/83, διαφημιστικές πρακτικές σχετικές με τα φάρμακα αυτά […] είναι δυνατό να διέπονται και από την οδηγία 2005/29, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της οδηγίας αυτής.»

Ως εκ τούτου, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές μπορεί συνήθως να εφαρμόζεται από κοινού με ειδικούς τομεακούς κανόνες της ΕΕ κατά τρόπο συμπληρωματικό, διότι οι ειδικότερες απαιτήσεις που προβλέπουν άλλοι κανόνες της ΕΕ συνήθως ενισχύουν τις γενικές απαιτήσεις που καθορίζονται στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Κατά κανόνα, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εμποδίσει τους εμπορευομένους να παρέχουν τις πληροφορίες που απαιτούνται βάσει της ειδικής τομεακής νομοθεσίας με παραπλανητικό ή επιθετικό τρόπο, εκτός εάν η πτυχή αυτή αποτελεί αντικείμενο συγκεκριμένης ρύθμισης από τους ειδικούς τομεακούς κανόνες.

Η αλληλεπίδραση με τις υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών που προβλέπονται στις ειδικές τομεακές πράξεις της ΕΕ τονίστηκε στην υπόθεση Dyson κατά BSH (24). Η υπόθεση αφορούσε την επισήμανση των ηλεκτρικών σκουπών και το αν η έλλειψη συγκεκριμένων πληροφοριών σχετικά με τις συνθήκες των δοκιμών, οι οποίες πληροφορίες δεν απαιτούνται βάσει των ισχυόντων ειδικών τομεακών κανόνων (25), θα μπορούσε να συνιστά παραπλανητική παράλειψη. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι, σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και της ειδικής τομεακής νομοθεσίας, η τελευταία επικρατεί, πράγμα το οποίο στην υπό κρίση υπόθεση σήμαινε ότι οι πληροφορίες που δεν απαιτούνται από το ενεργειακό σήμα της ΕΕ δεν μπορούν να θεωρηθούν «ουσιώδεις πληροφορίες», και ότι δεν είναι δυνατή η τοποθέτηση άλλων πληροφοριών.

Η αλληλεπίδραση με ειδικούς τομεακούς κανόνες εξετάστηκε επίσης στην υπόθεση Mezina (26). Η υπόθεση αφορούσε ισχυρισμούς για θέματα υγείας που διατυπώθηκαν σε σχέση με φυτικά συμπληρώματα διατροφής. Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (27) σχετικά με τους ισχυρισμούς επί θεμάτων διατροφής και υγείας που διατυπώνονται για τα τρόφιμα εφαρμόζεται στους ισχυρισμούς επί θεμάτων διατροφής και υγείας που διατυπώνονται στις εμπορικές ανακοινώσεις, είτε στην επισήμανση, την παρουσίαση ή τη διαφήμιση των τροφίμων που διατίθενται ως έχουν στον τελικό καταναλωτή. Σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ των διατάξεων του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1924/2006 και της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, υπερισχύουν οι πρώτες σε σχέση με ισχυρισμούς επί θεμάτων υγείας.

1.2.2. Πληροφορίες που ορίζονται από άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ ως «ουσιώδεις» πληροφορίες

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές προβλέπει ότι οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών που θεσπίζονται από άλλες νομοθετικές διατάξεις της ΕΕ σχετικά με την εμπορική επικοινωνία είναι «ουσιώδεις».

Άρθρο 7 παράγραφος 5 5. Οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών που θεσπίζονται από το κοινοτικό δίκαιο, σχετικά με την εμπορική επικοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της διαφήμισης ή του μάρκετινγκ, των οποίων ενδεικτικός κατάλογος περιλαμβάνεται στο παράρτημα ΙΙ, θεωρούνται ουσιώδεις .

Τέτοιες απαιτήσεις παροχής πληροφοριών περιέχονται σε διάφορες ειδικές τομεακές νομοθετικές πράξεις της ΕΕ. Για παράδειγμα:

— περιβάλλον (π.χ. κανονισμός για το πλαίσιο για την ενεργειακή επισήμανση (28) και συναφείς κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμοί, οδηγία για τον οικολογικό σχεδιασμό (29) και συναφείς κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμοί, κανονισμός για την επισήμανση των ελαστικών επισώτρων (30), οδηγία για την οικονομία καυσίμου (31))·

— χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες (π.χ. οδηγία για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων (32), οδηγία για τις υπηρεσίες πληρωμών (33), οδηγία για την καταναλωτική πίστη (34), οδηγία για την ενυπόθηκη πίστη (35), οδηγία για τους λογαριασμούς πληρωμών (36), κανονισμός σχετικά με τα έγγραφα βασικών πληροφοριών για PRIIP (37))·

— υγεία (π.χ. οδηγία 2001/83/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (38))·

— υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (Ευρωπαϊκός Κώδικας Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών (39))·

— μεταφορές (π.χ. κανονισμός για τις αεροπορικές υπηρεσίες (40), κανονισμός για τα δικαιώματα των επιβατών (41))

— τομέας τροφίμων (π.χ. κανονισμός για τη γενική νομοθεσία για τα τρόφιμα (42), κανονισμός σχετικά με την παροχή πληροφοριών για τα τρόφιμα στους καταναλωτές (43)).

Οι εν λόγω απαιτήσεις παροχής πληροφοριών είναι συχνά πιο συγκεκριμένες από τις απαιτήσεις που προβλέπονται στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Το άρθρο 7 παράγραφος 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ορίζει ότι αυτές οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών « θεωρούνται ουσιώδεις ».

Για παράδειγμα: Το άρθρο 23 του κανονισμού για τις αεροπορικές υπηρεσίες επιβάλλει στους αερομεταφορείς, τους πράκτορές τους και άλλους πωλητές εισιτηρίων την υποχρέωση να αναλύουν το τελικό αντίτιμο ανά στοιχείο όταν προσφέρουν εισιτήρια πτήσεων (π.χ. αεροπορικός ναύλος, φόροι, τέλη αερολιμένος και λοιπές επιβαρύνσεις και τέλη, όπως αυτά που αφορούν την προστασία από έκνομες ενέργειες ή τα καύσιμα). Τα στοιχεία αυτά συνιστούν ουσιώδεις πληροφορίες κατά την έννοια του άρθρου 7 παράγραφος 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Κατά συνέπεια, η μη παροχή αυτών των πληροφοριών μπορεί να χαρακτηριστεί παραπλανητική εμπορική πρακτική βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές με την επιφύλαξη του γενικού κριτηρίου της απόφασης συναλλαγής, δηλαδή του αν η παράλειψη οδηγεί ή ενδέχεται να οδηγήσει τον μέσο καταναλωτή να λάβει απόφαση συναλλαγής που διαφορετικά δεν θα λάμβανε. Η έννοια των «ουσιωδών πληροφοριών» κατά την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εξετάζεται στην ενότητα 2.9.1.

Στην αιτιολογική σκέψη 15 αναφέρεται ότι τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρούν ή να προσθέτουν απαιτήσεις παροχής πληροφοριών οι οποίες θα αφορούν το δίκαιο των συμβάσεων, όπου επιτρέπεται από τις ρήτρες ελάχιστης εναρμόνισης στις υφιστάμενες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ.

Για παράδειγμα: Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν πρόσθετες προσυμβατικές απαιτήσεις για τις εντός καταστήματος πωλήσεις, οι οποίες υπόκεινται στη ρήτρα ελάχιστης εναρμόνισης του άρθρου 5 παράγραφος 4 της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών.

1.2.3. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών

Η οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών (44) εφαρμόζεται σε όλες τις συμβάσεις μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών, με εξαίρεση τους τομείς που εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της, όπως οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και οι υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης. Εναρμονίζει πλήρως τις απαιτήσεις προσυμβατικής ενημέρωσης για εξ αποστάσεως (συμπεριλαμβανομένων των διαδικτυακών) και εκτός εμπορικού καταστήματος συμβάσεις [δηλαδή συμβάσεις που δεν συνάπτονται σε συμβατικού τύπου φυσικά καταστήματα, βλ. άρθρο 2 σημείο 8) της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών για τον πλήρη ορισμό]. Ταυτόχρονα, όπως ορίζεται στο άρθρο 6 παράγραφος 8 της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών, η εν λόγω οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να επιβάλλουν συμπληρωματικές απαιτήσεις πληροφοριών σύμφωνα με την οδηγία 2006/123/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις υπηρεσίες (45) και την οδηγία 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για το ηλεκτρονικό εμπόριο (46) (για περισσότερες πληροφορίες, βλ. κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών, ενότητα 4.1.1 (47)). Όσον αφορά άλλες συμβάσεις, ιδίως τις συμβάσεις που συνάπτονται σε συμβατικού τύπου φυσικά καταστήματα (συμβάσεις εντός εμπορικού καταστήματος), η οδηγία επιτρέπει στα κράτη μέλη να εγκρίνουν ή να διατηρούν πρόσθετες υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημέρωσης (άρθρο 5 παράγραφος 4). Η οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών ρυθμίζει επίσης ορισμένα συμβατικά δικαιώματα, ιδίως το δικαίωμα υπαναχώρησης.

Οι υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημέρωσης στην οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών είναι λεπτομερέστερες από τις απαιτήσεις παροχής πληροφοριών του άρθρου 7 παράγραφος 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές για τις προσκλήσεις για αγορά. Η πρόσκληση για αγορά σύμφωνα με την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αφορά τις πληροφορίες που παρέχονται τόσο κατά το στάδιο του μάρκετινγκ (διαφήμιση) όσο και πριν από την υπογραφή της σύμβασης. Στη δεύτερη περίπτωση, ενδέχεται να υπάρχει αλληλεπικάλυψη μεταξύ των απαιτήσεων παροχής πληροφοριών σύμφωνα με το άρθρο 7 παράγραφος 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και των υποχρεώσεων προσυμβατικής ενημέρωσης που προβλέπονται στην οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών. Η διαφορά μεταξύ της προσυμβατικής ενημέρωσης και της πρόσκλησης για αγορά επεξηγείται περαιτέρω στην ενότητα 2.9.5.

Λόγω του περισσότερο εξαντλητικού χαρακτήρα των υποχρεώσεων παροχής πληροφοριών στην οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών, η συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις που προβλέπονται στην οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών όσον αφορά το προσυμβατικό στάδιο θα πρέπει, υπό συνήθεις συνθήκες, να διασφαλίζει επίσης τη συμμόρφωση με το άρθρο 7 παράγραφος 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές όσον αφορά το περιεχόμενο των πληροφοριών. Ωστόσο, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές θα εξακολουθεί να εφαρμόζεται για τη διακρίβωση της άσκησης τυχόν παραπλανητικών ή επιθετικών εμπορικών πρακτικών εμπορευομένου, μεταξύ άλλων όσον αφορά τη μορφή και τον τρόπο παρουσίασης των εν λόγω πληροφοριών στον καταναλωτή.

Ένα άλλο παράδειγμα συμπληρωματικότητας μεταξύ των δύο πράξεων αφορά τις συνέπειες της «παροχής μη παραγγελθέντων», η οποία απαγορεύεται βάσει του παραρτήματος Ι σημεία 21 και 29 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Στο άρθρο 27 της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών διευκρινίζεται ότι σε περίπτωση παροχής μη παραγγελθέντων, ο «καταναλωτής απαλλάσσεται από την υποχρέωση να λάβει κατ’ οποιονδήποτε τρόπο υπόψη» και ότι σε τέτοιες περιπτώσεις «η απουσία απάντησης από τον καταναλωτή […] δεν ισοδυναμεί με συναίνεση».

Το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει περαιτέρω την έννοια της παροχής μη παραγγελθέντων. Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών ούτε η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές διέπουν την κατάρτιση συμβάσεων, εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια να εκτιμήσουν, σύμφωνα με την εθνική κανονιστική ρύθμιση, αν μια σύμβαση μεταξύ εταιρείας ύδρευσης και καταναλωτή μπορεί να θεωρηθεί ως συναφθείσα όταν ο καταναλωτής δεν έχει δώσει τη ρητή συναίνεσή του (48).

Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο διευκρίνισε επίσης ότι το σημείο 29 του παραρτήματος Ι δεν καλύπτει την εμπορική πρακτική εταιρείας διανομής πόσιμου ύδατος που διατηρεί τη σύνδεση με το δημόσιο δίκτυο ύδρευσης κατά την εγκατάσταση καταναλωτή σε οικία η οποία κατοικούνταν προηγουμένως, εφόσον ο καταναλωτής αυτός δεν διαθέτει ελευθερία επιλογής του παρόχου της οικείας υπηρεσίας, ο τελευταίος εφαρμόζει τιμολόγια τα οποία είναι κοστοστρεφή και διαφανή, δεν εισάγουν διακρίσεις και είναι ανάλογα προς την κατανάλωση νερού, ο δε καταναλωτής γνωρίζει ότι η οικία αυτή είναι συνδεδεμένη με το δημόσιο δίκτυο ύδρευσης και ότι η παροχή νερού γίνεται έναντι πληρωμής (49).

Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι το άρθρο 27 της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 παράγραφοι 1 και 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, δεν αντίκειται σε εθνική ρύθμιση η οποία απαιτεί από τους ιδιοκτήτες διαμερίσματος σε κτίριο επί του οποίου έχει συσταθεί οριζόντια ιδιοκτησία και το οποίο είναι συνδεδεμένο με δίκτυο τηλεθέρμανσης να συμβάλλουν στις δαπάνες κατανάλωσης θερμικής ενέργειας των κοινόχρηστων μερών και της κεντρικής εγκατάστασης του κτιρίου, μολονότι δεν υπέβαλαν ατομικό αίτημα για την παροχή θέρμανσης και δεν τη χρησιμοποιούν στο διαμέρισμά τους, καθόσον η σύμβαση συνάφθηκε κατόπιν αιτήματος της πλειοψηφίας των ιδιοκτητών (50).

1.2.4. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (51) (στο εξής: οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες) εφαρμόζεται σε όλες τις συμβάσεις μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών και αφορά τις συμβατικές ρήτρες που δεν έχουν αποτελέσει εκ των προτέρων αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (π.χ. ρήτρες συμβάσεων προσχώρησης). Οι συμβατικές ρήτρες μπορούν να θεωρηθούν καταχρηστικές βάσει γενικής απαγόρευσης (52), μη εξαντλητικού καταλόγου ρητρών που είναι δυνατόν να κηρυχθούν καταχρηστικές (53) ή βάσει υποχρέωσης σύμφωνα με την οποία οι ρήτρες πρέπει να συντάσσονται με διαφανή τρόπο, δηλαδή με σαφή και κατανοητό τρόπο (54). Σε αντίθεση με την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, η οποία δεν θίγει το δίκαιο των συμβάσεων και δεν προβλέπει την ακυρότητα συμβάσεων που απορρέουν από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, οι παραβάσεις της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες έχουν επιπτώσεις στις συμβάσεις: σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 1 της εν λόγω οδηγίας, οι καταχρηστικές ρήτρες συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές «δεν δεσμεύουν τους καταναλωτές» (55).

Σχέση μεταξύ καταχρηστικών συμβατικών ρητρών και αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται σε συμβάσεις μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών σε όλους τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να εφαρμόζεται παράλληλα με άλλες διατάξεις του δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων άλλων κανόνων για την προστασία των καταναλωτών, όπως η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Το Δικαστήριο έχει αποσαφηνίσει ορισμένα στοιχεία της σχέσης μεταξύ των δύο αυτών οδηγιών στην υπόθεση Pereničová και Perenič, η οποία αφορούσε σύμβαση πίστωσης στην οποία το αναγραφόμενο συνολικό ετήσιο πραγματικό επιτόκιο ήταν χαμηλότερο από το πραγματικό (56).

Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι αυτές οι εσφαλμένες πληροφορίες σχετικά με το συνολικό κόστος της πίστωσης οι οποίες παρέχονται στις συμβατικές ρήτρες είναι «παραπλανητικές» κατά την έννοια της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφόσον οδηγούν ή ενδέχεται να οδηγήσουν τον μέσο καταναλωτή να λάβει απόφαση συναλλαγής την οποία διαφορετικά δεν θα ελάμβανε.

Το γεγονός ότι ένας εμπορευόμενος κατέφυγε σε μια τέτοια αθέμιτη εμπορική πρακτική αποτελεί ένα από τα στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών σύμφωνα με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες (57). Ειδικότερα, το στοιχείο αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να διαπιστωθεί αν μια συμβατική ρήτρα που βασίζεται στην αθέμιτη εμπορική πρακτική δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή «σημαντική ανισορροπία» ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύμβαση, σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 1 και το άρθρο 4 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Ομοίως, το στοιχείο αυτό θα μπορούσε να είναι κρίσιμο στο πλαίσιο της εκτίμησης του αν μια συμβατική ρήτρα είναι διαφανής σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2 και το άρθρο 5 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (58). Ταυτόχρονα, η διαπίστωση ότι ένας εμπορευόμενος κατέφυγε σε αθέμιτη εμπορική πρακτική δεν έχει άμεσες συνέπειες επί του ζητήματος αν η σύμβαση είναι έγκυρη βάσει του άρθρου 6 παράγραφος 1 της εν λόγω οδηγίας, με την επιφύλαξη τυχόν εθνικών κανόνων δυνάμει των οποίων η σύμβαση που συνάφθηκε βάσει αθέμιτων εμπορικών πρακτικών είναι άκυρη στο σύνολό της (59).

Το Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί ευθέως σχετικά με το αν, αντιστρόφως, η χρήση καταχρηστικών συμβατικών ρητρών βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, πρέπει να θεωρείται αθέμιτη εμπορική πρακτική βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ωστόσο, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η χρήση τέτοιων καταχρηστικών συμβατικών ρητρών, οι οποίες δεν είναι νομικά δεσμευτικές για τον καταναλωτή εκ του νόμου, ενδέχεται, σε ορισμένες περιπτώσεις, να είναι κρίσιμη για τον εντοπισμό αθέμιτης εμπορικής πρακτικής. Ειδικότερα, μπορεί να αποτελεί ένδειξη παραπλανητικής πράξης σύμφωνα με το άρθρο 6 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, στον βαθμό που οδηγεί στην παροχή εσφαλμένων πληροφοριών ή σε παραπλάνηση του μέσου καταναλωτή σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών στο πλαίσιο της σύμβασης. Επιπλέον, η προσφυγή σε αδιαφανείς συμβατικές ρήτρες, οι οποίες δεν έχουν συνταχθεί με σαφή και κατανοητό τρόπο, όπως ορίζεται στο άρθρο 4 παράγραφος 2 και στο άρθρο 5 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την αξιολόγηση της διαφάνειας των ουσιωδών πληροφοριών και της ύπαρξης παραπλανητικής παράλειψης σύμφωνα με το άρθρο 7 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (60). Επιπλέον, η χρήση καταχρηστικών συμβατικών ρητρών θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι ένας εμπορευόμενος δεν πληροί τις απαιτήσεις επαγγελματικής ευσυνειδησίας σύμφωνα με το άρθρο 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Λίγες μόνον αρχές κρατών μελών επιφορτισμένες με την προστασία των καταναλωτών διαθέτουν ειδικές αρμοδιότητες στον τομέα των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών, στο πλαίσιο των οποίων δύνανται να απαγορεύουν τη χρήση τυποποιημένων ρητρών που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης και τις οποίες θεωρούν καταχρηστικές χωρίς να απαιτείται να κινηθούν δικαστικά κατά του εμπορευομένου (61).

Αυτεπάγγελτη εκτίμηση

Σύμφωνα με πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, τα εθνικά δικαστήρια έχουν υποχρέωση να εκτιμούν αυτεπαγγέλτως τον καταχρηστικό χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών (62), δηλαδή ακόμα κι αν ο καταναλωτής δεν τον επικαλεστεί. Η υποχρέωση απορρέει από το άρθρο 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, το οποίο προβλέπει ότι οι καταχρηστικές ρήτρες δεν δεσμεύουν τον καταναλωτή, καθώς και από την αρχή της αποτελεσματικότητας, σύμφωνα με την οποία τα εθνικά μέτρα εφαρμογής δεν πρέπει να καθιστούν αδύνατη στην πράξη αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στους καταναλωτές από το δίκαιο της ΕΕ (63). Η απαίτηση αυτεπάγγελτου ελέγχου δικαιολογείται από την εκτίμηση ότι το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του εμπορευομένου τόσο ως προς τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης όσο και ως προς το επίπεδο της πληροφόρησης, και ως εκ τούτου είναι υποχρεωμένος να προσχωρεί στους όρους που έχει καταρτίσει εκ των προτέρων ο εμπορευόμενος, χωρίς να μπορεί να ασκήσει επιρροή επί του περιεχομένου τους (64). Ως εκ τούτου, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος οι καταναλωτές, ιδίως λόγω έλλειψης ενημέρωσης, να μην επικαλεστούν τον κανόνα δικαίου που αποσκοπεί στην προστασία τους.

Το Δικαστήριο υπενθύμισε στην υπόθεση Bankia (65) ότι εθνικό δικαστήριο το οποίο εκτιμά τον δίκαιο χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών υπό το πρίσμα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, μεταξύ άλλων αυτεπαγγέλτως, έχει την ευχέρεια να εκτιμήσει, στο πλαίσιο του ελέγχου αυτού, αν ήταν αθέμιτη η εμπορική πρακτική στην οποία στηρίχθηκε η σύμβαση αυτή (66).

Αντιθέτως, το Δικαστήριο έκρινε ότι, στις άλλες υποθέσεις, τα εθνικά δικαστήρια δεν υποχρεούνται να εκτιμούν αυτεπαγγέλτως αν μια συγκεκριμένη σύμβαση ή κάποια από τις ρήτρες που περιέχει έχει συναφθεί ως αποτέλεσμα της ύπαρξης αθέμιτων εμπορικών πρακτικών (67). Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας εκτέλεσης ενυπόθηκης απαίτησης, δεν είναι απαραίτητο τα εθνικά δικαστήρια να είναι σε θέση να ελέγχουν αν ο εκτελεστός τίτλος παραβαίνει την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές διότι η εν λόγω οδηγία δεν επιβάλλει τέτοια υποχρέωση στα εθνικά δικαστήρια.

Η ερμηνεία αυτή δικαιολογείται από το γεγονός ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές δεν προβλέπει συνέπειες για τις συμβάσεις, σε αντίθεση με το άρθρο 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Επιπλέον, το Δικαστήριο εξήγησε ότι η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, ιδίως το άρθρο 11 αυτής, δεν περιέχει απαιτήσεις παρόμοιες με εκείνες του άρθρου 7 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, που αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία δεν προβλέπει τη δυνατότητα λήψης προσωρινών μέτρων στις διαδικασίες εκτέλεσης. Η απουσία προσωρινών μέτρων θα περιόριζε τα μέσα προστασίας που έχουν στη διάθεσή τους οι καταναλωτές δυνάμει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες σε προστασία μόνο σε μεταγενέστερο στάδιο, υπό μορφή αποζημίωσης, σε όλες τις περιπτώσεις όπου η εκτέλεση πραγματοποιείται πριν από την έκδοση απόφασης του δικαστηρίου που αναγνώρισε τον καταχρηστικό χαρακτήρα της συμβατικής ρήτρας στην οποία στηρίζεται η υποθήκη και, ως εκ τούτου, την ακυρότητα της διαδικασίας εκτέλεσης (68).

Ωστόσο, η οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 για την καλύτερη επιβολή και τον εκσυγχρονισμό των κανόνων της Ένωσης για την προστασία των καταναλωτών εισάγει ατομικά μέσα έννομης προστασίας για τους καταναλωτές που έχουν υποστεί βλάβη από παραβιάσεις των διατάξεων της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, στο νέο άρθρο 11α της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, το οποίο θα αρχίσει να εφαρμόζεται από τις 28 Μαΐου 2022. Σύμφωνα με τη νέα αυτή διάταξη, οι καταναλωτές που έχουν υποστεί βλάβη από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε αναλογικά και αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας αποζημίωσης για την πρόκληση ζημιών στον καταναλωτή και, κατά περίπτωση, μείωσης της τιμής ή καταγγελίας της σύμβασης (βλ. ενότητα 1.4 για περισσότερες πληροφορίες). Η προσθήκη αυτής της σαφούς και μη διφορούμενης διάταξης μπορεί να συνεπάγεται επέκταση της απαίτησης αυτεπάγγελτου ελέγχου στις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (προς επιβεβαίωση από το Δικαστήριο).

1.2.5. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για την αναγραφή των τιμών

Η οδηγία 98/6/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την αναγραφή των τιμών (69) απαιτεί από τους εμπόρους να αναγράφουν την τιμή πώλησης και τη μοναδιαία τιμή (μοναδιαία τιμή μέτρησης) των προϊόντων προκειμένου να διευκολύνεται η σύγκριση των τιμών από τους καταναλωτές. Επιπλέον, η οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 πρόσθεσε στην οδηγία για την αναγραφή των τιμών ειδικούς κανόνες σχετικά με τις «μειώσεις τιμών».

Όσον αφορά την αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και τις απαιτήσεις της οδηγίας για την αναγραφή των τιμών όσον αφορά την αναγραφή της τιμής πώλησης, το Δικαστήριο διευκρίνισε στην υπόθεση Citroën (σκέψεις 44 έως 46) ότι η οδηγία για την αναγραφή των τιμών διέπει συγκεκριμένες πτυχές αθέμιτων εμπορικών πρακτικών στις σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών για τους σκοπούς του άρθρου 3 παράγραφος 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, δηλαδή αυτές που άπτονται της αναγραφής της τιμής πώλησης των προϊόντων στις προσφορές πώλησης και στις διαφημίσεις (70). Ως εκ τούτου, η οδηγία για την αναγραφή των τιμών εφαρμόζεται αντί της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές [άρθρο 7 παράγραφος 4 στοιχείο γ)] « εφόσον η πτυχή που αφορά την αναγραφόμενη σε διαφήμιση τιμή πωλήσεως, όπως αυτή της κύριας δίκης, διέπεται από την οδηγία 98/6».

Στην προκειμένη περίπτωση, η σχετική πτυχή ήταν η παράλειψη του εμπορευομένου να αναφέρει ως τιμή πώλησης την τελική τιμή, δηλαδή την τιμή συμπεριλαμβανομένων των πρόσθετων υποχρεωτικών εξόδων που αναφέρονταν χωριστά στη διαφήμιση για το αυτοκίνητο. Κατά συνέπεια, το άρθρο 2 της οδηγίας για την αναγραφή των τιμών, το οποίο ορίζει την τιμή πώλησης ως την τελική τιμής πώλησης για το προϊόν συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ και όλων των λοιπών φόρων, δεν εμποδίζει την εφαρμογή άλλων απαιτήσεων του άρθρου 7 παράγραφος 4 στοιχείο γ) της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που δεν διέπονται από αυτήν. Ειδικότερα, οι εμπορευόμενοι πρέπει να συμμορφώνονται με την απαίτηση της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σύμφωνα με την οποία η πρόσκληση για αγορά πρέπει να περιλαμβάνει επίσης πληροφορίες σχετικά με πιθανές πρόσθετες επιβαρύνσεις όταν αυτές δεν μπορούν ευλόγως να υπολογιστούν εκ των προτέρων.

Οι τροποποιήσεις που επήλθαν στην οδηγία για την αναγραφή των τιμών με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 απαιτούν από τα κράτη να θεσπίσουν ειδικούς κανόνες για τη μείωση των τιμών (71). Σύμφωνα με το άρθρο 6α, ο έμπορος που ανακοινώνει «μείωση της τιμής» πρέπει να υποδεικνύει την «προγενέστερη τιμή» η οποία ορίζεται ως η χαμηλότερη τιμή που χρέωνε ο έμπορος αυτός κατά τη διάρκεια χρονικού διαστήματος τουλάχιστον 30 ημερών.

Κατ’ αναλογία προς τις διαπιστώσεις του Δικαστηρίου στην υπόθεση Citroën, οι ειδικοί κανόνες της οδηγίας για την αναγραφή των τιμών σχετικά με τις μειώσεις τιμών θα πρέπει να υπερισχύουν της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές όσον αφορά τις πτυχές της μείωσης των τιμών που διέπονται από αυτούς τους ειδικούς κανόνες, δηλαδή τον ορισμό και την αναγραφή της «προγενέστερης» τιμής κατά την ανακοίνωση της μείωσης των τιμών. Ωστόσο, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εξακολουθεί να εφαρμόζεται σε άλλες πτυχές της μείωσης των τιμών, ιδίως το άρθρο 6 παράγραφος 1 στοιχείο δ) για τους παραπλανητικούς ισχυρισμούς σχετικά με την ύπαρξη πλεονεκτικής τιμής. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να εφαρμόζεται σε διάφορες παραπλανητικές πτυχές των πρακτικών μείωσης των τιμών, όπως:

— υπερβολικά μεγάλα χρονικά διαστήματα κατά τα οποία ισχύουν οι ανακοινώσεις για τη μείωση των τιμών σε σύγκριση με το χρονικό διάστημα κατά το οποίο τα αγαθά πωλούνται σε «πλήρη» τιμή·

— διαφήμιση της προώθησης, για παράδειγμα, «έως 70 % έκπτωση», όταν μειώνεται η τιμή ορισμένων μόνο από τα είδη κατά 70 % ενώ η τιμή των υπόλοιπων μειώνεται κατά χαμηλότερο ποσοστό.

Οι πρακτικές αυτές θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι παραβαίνουν την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές [άρθρο 6 παράγραφος 1 στοιχείο δ)], με την επιφύλαξη αξιολόγησης κατά περίπτωση, παρά το γεγονός ότι ο εμπορευόμενος έχει συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις της οδηγίας για την αναγραφή των τιμών όσον αφορά τον ορισμό και την αναγραφή της «προγενέστερης» τιμής. Αντιθέτως, ένας εμπορευόμενος που διαπιστώθηκε ότι παραβίασε τους κανόνες της οδηγίας για την αναγραφή των τιμών σχετικά με τη μείωση των τιμών, δηλαδή τον ορισμό και την αναγραφή της «προγενέστερης τιμής», θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί ότι παραβαίνει την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Επιπλέον, η οδηγία για την αναγραφή των τιμών εφαρμόζεται μόνο σε υλικά αγαθά και όχι στις υπηρεσίες και στο ψηφιακό περιεχόμενο και, ως εκ τούτου, οι γενικοί κανόνες της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εξακολουθούν να εφαρμόζονται πλήρως στις πρακτικές μείωσης των τιμών όσον αφορά αυτά τα άλλα προϊόντα.

Τέλος, δεδομένου ότι η οδηγία για την αναγραφή των τιμών εφαρμόζεται μόνο σε «μειώσεις τιμών» όπως ορίζονται ρητά σε αυτήν, η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εξακολουθεί να εφαρμόζεται πλήρως και διέπει άλλα είδη πρακτικών που προωθούν πλεονεκτικές τιμές, όπως συγκρίσεις με άλλες τιμές, συνοδευόμενες με δώρα ή δεσμευμένες υπό όρους προσφορές και προγράμματα εμπιστοσύνης πελατών (βλ. ενότητα 2.8.2). Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφαρμόζεται επίσης στις εξατομικευμένες τιμές (βλ. ενότητα 4.2.8).

1.2.6. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση

Η οδηγία για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση (72) καλύπτει τις σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων (Β2Β). Ωστόσο, οι κανόνες της εν λόγω οδηγίας για τη συγκριτική διαφήμιση εξακολουθούν να παρέχουν ένα γενικό μέσο, στη βάση πλήρως εναρμονισμένων κριτηρίων, για την αξιολόγηση του νόμιμου χαρακτήρα της συγκριτικής διαφήμισης και στις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών (B2C) (73).

Στο άρθρο 6 παράγραφος 2 στοιχείο α) της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές χαρακτηρίζεται ως παραπλανητική κάθε πρακτική η οποία δημιουργεί σύγχυση, μεταξύ άλλων μέσω της συγκριτικής διαφήμισης, με προϊόντα, εμπορικά σήματα, εμπορικές επωνυμίες και άλλα διακριτικά γνωρίσματα ενός ανταγωνιστή. Παράλληλα, σύμφωνα με το άρθρο 4 στοιχείο α) της οδηγίας για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση, η συγκριτική διαφήμιση δεν επιτρέπεται εάν είναι παραπλανητική κατά την έννοια των άρθρων 6 και 7 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Ως εκ τούτου, οι δύο αυτές οδηγίες παραπέμπουν η μία στην άλλη. Δεδομένου ότι αφορούν τόσο τις συναλλαγές Β2C όσο και τις συναλλαγές Β2Β, οι όροι για την αξιολόγηση του νόμιμου χαρακτήρα της συγκριτικής διαφήμισης που προβλέπονται στο άρθρο 4 της οδηγίας για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση είναι αρκετά ευρείς και περιλαμβάνουν επίσης ορισμένες πτυχές του αθέμιτου ανταγωνισμού (π.χ. υποτίμηση εμπορικών σημάτων). Κατά συνέπεια, η οδηγία για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση είτε προβλέπει όρους για την εν λόγω αξιολόγηση των συναλλαγών B2C βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές είτε επιβάλλει πρόσθετες απαιτήσεις που αφορούν τους εμπορευομένους, κυρίως τους ανταγωνιστές, στις συναλλαγές Β2Β.

Για τα κράτη μέλη που επέκτειναν στις συναλλαγές B2B το σύνολο ή μέρος των διατάξεων που περιλαμβάνονται στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, οι διατάξεις της οδηγίας αυτής, όπως μεταφέρθηκαν στις εθνικές νομοθεσίες, θα αντικαταστήσουν στην πράξη τις συναφείς διατάξεις της οδηγίας για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση στις σχέσεις Β2Β. Είναι σκόπιμο να επισημανθεί ότι ορισμένες χώρες έχουν θεσπίσει επίσης ειδικούς κανόνες για τις συναλλαγές Β2Β.

Το Δικαστήριο εξέτασε την αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση και της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στην υπόθεση Carrefour (74), η οποία αφορούσε συγκριτική διαφήμιση που μπορεί να είναι παραπλανητική βάσει του άρθρου 7 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Η πρακτική αφορούσε διαφήμιση που συνέκρινε τις τιμές προϊόντων που πωλούνται σε καταστήματα διαφορετικού μεγέθους και διαφορετικής κατηγορίας, σε περιπτώσεις όπου τα καταστήματα αυτά ανήκουν σε αλυσίδες λιανική πώλησης, καθεμία από τις οποίες διαθέτει σειρά καταστημάτων διαφορετικού μεγέθους ή διαφορετικής κατηγορίας (π.χ. υπεραγορές και σουπερμάρκετ) και ο διαφημιζόμενος συγκρίνει τις τιμές των καταστημάτων μεγαλύτερου μεγέθους ή υψηλότερης κατηγορίας της αλυσίδας λιανική πώλησής του με τις τιμές που κατεγράφησαν στα καταστήματα μικρότερου μεγέθους ή χαμηλότερης κατηγορίας των ανταγωνιστικών αλυσίδων. Το Δικαστήριο έκρινε ότι αυτού του είδους η διαφημιστική πρακτική ενδέχεται να είναι ανεπίτρεπτη κατά την έννοια του άρθρου 4 στοιχεία α) και γ) της οδηγίας για την παραπλανητική και συγκριτική διαφήμιση, σε συνδυασμό με το άρθρο 7 παράγραφοι 1 έως 3 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, εκτός εάν παρέχεται στους καταναλωτές, κατά τρόπο σαφή και με το ίδιο διαφημιστικό μήνυμα, η πληροφορία ότι η σύγκριση πραγματοποιήθηκε μεταξύ των τιμών των καταστημάτων μεγαλύτερου μεγέθους ή υψηλότερης κατηγορίας και των τιμών των καταστημάτων μικρότερου μεγέθους ή χαμηλότερης κατηγορίας των ανταγωνιστικών αλυσίδων λιανικής (75).

1.2.7. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις υπηρεσίες

Αντίθετα με την ειδική τομεακή νομοθεσία, η οδηγία για τις υπηρεσίες (76) έχει ευρύ πεδίο εφαρμογής. Εφαρμόζεται στις υπηρεσίες εν γένει, όπως ορίζονται στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με ορισμένες εξαιρέσεις. Δεν μπορεί ως εκ τούτου να θεωρηθεί lex specialis σε σχέση με την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές κατά την έννοια του άρθρου 3 παράγραφος 4.

Συνεπώς, οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών που προβλέπονται στο άρθρο 22 της οδηγίας για τις υπηρεσίες εφαρμόζονται επιπλέον των πληροφοριών που απαιτούνται για τις προσκλήσεις για αγορά δυνάμει του άρθρου 7 παράγραφος 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

1.2.8. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο

Η οδηγία για το ηλεκτρονικό εμπόριο (77) εφαρμόζεται στις υπηρεσίες της κοινωνίας της πληροφορίας, στις οποίες κατά κανόνα περιλαμβάνονται οι παρεχόμενες υπηρεσίες από φορείς εκμετάλλευσης ιστοτόπων και διαδικτυακών πλατφορμών που παρέχουν στους καταναλωτές τη δυνατότητα να αγοράσουν ένα αγαθό ή μια υπηρεσία.

Στο άρθρο 5 της οδηγίας για το ηλεκτρονικό εμπόριο προβλέπονται απαιτήσεις παροχής γενικών πληροφοριών για τους φορείς παροχής υπηρεσιών, ενώ στο άρθρο 6 καθορίζονται οι πληροφορίες που πρέπει να παρέχονται στις εμπορικές επικοινωνίες. Οι απαιτήσεις παροχής πληροφοριών που καθορίζονται στα δύο αυτά άρθρα αποτελούν ελάχιστες απαιτήσεις.

Το άρθρο 6, ειδικότερα, επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε οι εμπορευόμενοι να προσδιορίζουν με σαφήνεια τις προσφορές, όπως εκπτώσεις, πριμ και δώρα, εφόσον επιτρέπονται από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο φορέας παροχής υπηρεσιών, καθώς και τους όρους υπό τους οποίους μπορεί κανείς να επωφεληθεί από αυτές τις προσφορές.

Η Επιτροπή δημοσίευσε στις 15 Δεκεμβρίου 2020 πρόταση για μια πράξη για τις ψηφιακές υπηρεσίες (78) και πρόταση για μια πράξη για τις ψηφιακές αγορές (79). Η πράξη για τις ψηφιακές υπηρεσίες αποσκοπεί στην επικαιροποίηση και στην επέκταση των κανόνων για το ηλεκτρονικό εμπόριο και τις πλατφόρμες στην ΕΕ, και η πράξη για τις ψηφιακές αγορές αποσκοπεί στην επιβολή πρόσθετων υποχρεώσεων σε ορισμένες υπηρεσίες που τελούν υπό τη διαχείριση των λεγόμενων ρυθμιστών της πρόσβασης (80).

1.2.9. Αλληλεπίδραση με την οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων

Η οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (81) εφαρμόζεται στις γραμμικές και μη γραμμικές υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (δηλαδή στις τηλεοπτικές υπηρεσίες και τις κατά παραγγελία υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων), στις οποίες μπορούν να περιλαμβάνονται οι οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις που προωθούν άμεσα ή έμμεσα αγαθά ή υπηρεσίες (π.χ. τηλεοπτική διαφήμιση, χορηγία, τηλεπώληση ή τοποθέτηση προϊόντος).

Στο άρθρο 5 της οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων προβλέπονται γενικές απαιτήσεις παροχής πληροφοριών για τους παρόχους υπηρεσιών, ενώ στο άρθρο 9 προβλέπονται απαιτήσεις με τις οποίες πρέπει να συμμορφώνονται όλες οι οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις. Στα άρθρα 10 και 11 αντιστοίχως καθορίζονται οι προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν η χορηγία και η τοποθέτηση προϊόντος στις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων. Η οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων προβλέπει επίσης και άλλα αυστηρότερα κριτήρια τα οποία εφαρμόζονται μόνο στην τηλεοπτική διαφήμιση και στην τηλεπώληση (κεφάλαιο VII για την τηλεοπτική διαφήμιση και την τηλεπώληση).

Η αναθεώρηση της οδηγίας που έλαβε χώρα το 2018 (82) επέκτεινε ορισμένους από αυτούς τους κανόνες σε πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο (άρθρο 28β). Πρέπει πλέον να συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις του άρθρου 9 παράγραφος 1 όσον αφορά τις οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις που προωθούνται, πωλούνται ή διευθετούνται από τις ίδιες τις πλατφόρμες και να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση όσον αφορά τις οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις που δεν προωθούνται, ούτε πωλούνται ή διευθετούνται από τις ίδιες. Η αναθεωρημένη οδηγία περιλαμβάνει επίσης απαιτήσεις δημοσιοποίησης για οπτικοακουστικές εμπορικές ανακοινώσεις σε πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο. Η Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές (83) για την πρακτική εφαρμογή του ορισμού της υπηρεσίας πλατφόρμας διαμοιρασμού βίντεο.

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφαρμόζεται στις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές που ασκούνται σε υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων, όπως παραπλανητικές και επιθετικές πρακτικές, στον βαθμό που αυτές δεν καλύπτονται από τις προαναφερόμενες διατάξεις.

1.2.10. Αλληλεπίδραση με τον γενικό κανονισμό για την προστασία δεδομένων και την οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες

Ο σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής και η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα αποτελούν θεμελιώδη δικαιώματα βάσει των άρθρων 7 και 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Σύμφωνα με το άρθρο 7, κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και των επικοινωνιών του. Όσον αφορά την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, στο άρθρο 8 παράγραφος 2 του Χάρτη περιλαμβάνονται βασικές αρχές για την προστασία των δεδομένων (νόμιμη επεξεργασία, συγκατάθεση ή θεμιτός λόγος που προβλέπεται από τον νόμο, δικαίωμα πρόσβασης και διόρθωσης). Σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 3 του Χάρτη, ο σεβασμός των κανόνων προστασίας των δεδομένων υπόκειται στον έλεγχο ανεξάρτητης αρχής (84).

O γενικός κανονισμός για την προστασία των δεδομένων (85) (ΓΚΠΔ) ρυθμίζει την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών. Η επιβολή των κανόνων προστασίας των δεδομένων διασφαλίζεται από τις εθνικές εποπτικές αρχές και τα εθνικά δικαστήρια. Ο ΓΚΠΔ εφαρμόζεται στην επεξεργασία των «δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα». Ως δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα νοείται κάθε πληροφορία που αφορά ταυτοποιημένο ή ταυτοποιήσιμο φυσικό πρόσωπο («υποκείμενο των δεδομένων»)· Ως ταυτοποιήσιμο πρόσωπο λογίζεται το πρόσωπο εκείνο του οποίου η ταυτότητα μπορεί να εξακριβωθεί, άμεσα ή έμμεσα, ιδίως μέσω αναφοράς σε αριθμό ταυτότητας ή σε έναν ή περισσότερους παράγοντες που προσιδιάζουν στη σωματική, φυσιολογική, γενετική, ψυχολογική, οικονομική, πολιτιστική ή κοινωνική ταυτότητα του.

Η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, η οποία περιλαμβάνει τη συλλογή και την αποθήκευση δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, πρέπει να είναι θεμιτή και σύννομη. Μια πτυχή της θεμιτής επεξεργασίας είναι η παροχή στο πρόσωπο στο οποίο αναφέρονται τα δεδομένα σχετικών πληροφοριών, μεταξύ των οποίων πληροφορίες σχετικά με τους σκοπούς της εν λόγω επεξεργασίας, λαμβανομένων υπόψη των ειδικών συνθηκών υπό τις οποίες συλλέγονται τα δεδομένα. Προκειμένου η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα να είναι θεμιτή και νόμιμη, απαιτείται συμμόρφωση με τις αρχές προστασίας των δεδομένων, καθώς και η συνδρομή τουλάχιστον ενός από τους έξι λόγους νόμιμης επεξεργασίας για οποιαδήποτε δραστηριότητα επεξεργασίας (βλ. άρθρο 6 παράγραφος 1 του ΓΚΠΔ). Ένας από τους λόγους αυτούς είναι η συγκατάθεση του φυσικού προσώπου. Ένας άλλος είναι η περίπτωση στην οποία ο υπεύθυνος επεξεργασίας υπέχει νομική υποχρέωση, η οποία επιβάλλεται από το δίκαιο της Ένωσης ή το δίκαιο κράτους μέλους να επεξεργαστεί τα δεδομένα (π.χ. υποχρέωση γνώσης της ταυτότητας των πελατών).

Η οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (86) εξειδικεύει και συμπληρώνει τον ΓΚΠΔ όσον αφορά την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, καθώς διευκολύνει την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και του εξοπλισμού και των υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Ειδικότερα, το άρθρο 5 παράγραφος 3 της οδηγίας για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες απαιτεί τη συγκατάθεση του χρήστη όταν χρησιμοποιούνται «cookies» ή άλλες μορφές πρόσβασης και αποθήκευσης πληροφοριών στη συσκευή του χρήστη (π.χ. ταμπλέτα ή έξυπνο τηλέφωνο), εκτός εάν η εν λόγω αποθήκευση ή πρόσβαση είναι αναγκαία για τη διενέργεια διαβίβασης μιας επικοινωνίας ή για την παροχή υπηρεσίας στην κοινωνία των πληροφοριών την οποία έχει ζητήσει ρητά ο χρήστης.

Οι επιχειρηματικές δομές που βασίζονται στα δεδομένα αποκτούν δεσπόζουσα θέση στον κόσμο του διαδικτύου. Ειδικότερα, οι διαδικτυακές πλατφόρμες αναλύουν, επεξεργάζονται και πωλούν δεδομένα που αφορούν τις προτιμήσεις των καταναλωτών και άλλου είδους περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες. Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με τη διαφήμιση, αποτελούν συχνά την κύρια πηγή εσόδων τους. Η συλλογή και η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να συμμορφώνονται με τις προαναφερόμενες νομικές απαιτήσεις της οδηγίας για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίας και του ΓΚΠΔ.

Η παράβαση από εμπορευόμενο του ΓΚΠΔ ή της οδηγίας για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες δεν σημαίνει πάντα ότι η πρακτική παραβαίνει επίσης την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ωστόσο, οι εν λόγω παραβιάσεις της προστασίας της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων θα πρέπει να συνεκτιμώνται κατά την αξιολόγηση του συνολικού αθέμιτου χαρακτήρα των εμπορικών πρακτικών βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, ιδίως σε περίπτωση που ο εμπορευόμενος επεξεργάζεται δεδομένα καταναλωτών κατά παράβαση των απαιτήσεων προστασίας της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων, δηλαδή για σκοπούς άμεσης εμπορικής προώθησης ή άλλους εμπορικούς σκοπούς, όπως οι εφαρμογές κατάρτισης προφίλ, προσωπικής τιμολόγησης ή μαζικών δεδομένων.

Από τη σκοπιά της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, το πρώτο ζήτημα που πρέπει να εξετάζεται αφορά τη διαφάνεια της εμπορικής πρακτικής. Σύμφωνα με τα άρθρα 6 και 7 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, οι εμπορευόμενοι δεν πρέπει να παραπλανούν τους καταναλωτές σχετικά με πτυχές που ενδέχεται να επηρεάσουν τις αποφάσεις συναλλαγής τους. Ειδικότερα, το άρθρο 7 παράγραφος 2 και το σημείο 22 του παραρτήματος Ι δεν επιτρέπουν στους εμπορευομένους να αποκρύπτουν την εμπορική επιδίωξη πίσω από την εμπορική πρακτική. Βλέπε επίσης ενότητα 3.4. σχετικά με τη χρήση του ισχυρισμού «δωρεάν» για την περιγραφή ψηφιακών προϊόντων, ο οποίος θα μπορούσε να παραβαίνει το σημείο 20 του παραρτήματος Ι.

Επιπλέον, οι απαιτήσεις πληροφόρησης που προβλέπονται στον ΓΚΠΔ και στην οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες μπορούν να θεωρηθούν ουσιώδεις πληροφορίες βάσει του άρθρου 7 παράγραφος 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, οι προτιμήσεις των καταναλωτών και άλλου είδους περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες έχουν οικονομική αξία και συχνά διατίθενται σε τρίτους. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με το άρθρο 7 παράγραφος 2 και το σημείο 22 του παραρτήματος I της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, εάν ο εμπορευόμενος δεν ενημερώσει τον καταναλωτή ότι τα παρεχόμενα δεδομένα θα χρησιμοποιηθούν για εμπορικούς σκοπούς, αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί παραπλανητική παράλειψη ουσιωδών πληροφοριών, καθώς και παραβίαση της διαφάνειας και άλλων απαιτήσεων βάσει των άρθρων 12 έως 14 του ΓΚΠΔ.

1.2.11. Αλληλεπίδραση με τα άρθρα 101 και 102 της ΣΛΕΕ (κανόνες ανταγωνισμού της ΕΕ)

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1/2003 του Συμβουλίου (87) παρέχει το νομικό πλαίσιο για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 101 και 102 της ΣΛΕΕ. Και τα δύο άρθρα ισχύουν με την επιφύλαξη της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Το άρθρο 101 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ απαγορεύει, υπό ορισμένες περιστάσεις, τις συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων, τις αποφάσεις ενώσεων επιχειρήσεων και τις εναρμονισμένες πρακτικές, όπως ο καθορισμός των τιμών αγοράς ή πώλησης ή άλλων όρων συναλλαγής, που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, τον περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού στην ΕΕ.

Το άρθρο 102 της ΣΛΕΕ απαγορεύει, υπό ορισμένες περιστάσεις, την κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης από μία ή περισσότερες επιχειρήσεις. Η κατάχρηση αυτή μπορεί να συνίσταται, για παράδειγμα, στην εφαρμογή άνισων όρων επί ισοδύναμων παροχών έναντι των εμπορικώς συναλλασσόμενων, με αποτέλεσμα οι τελευταίοι να περιέρχονται σε μειονεκτική ανταγωνιστική θέση, ή στην άμεση ή έμμεση επιβολή μη δίκαιων τιμών αγοράς ή πώλησης.

Το γεγονός ότι ορισμένη συμπεριφορά παραβαίνει τα άρθρα 101 ή 102 της ΣΛΕΕ δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι επίσης αθέμιτη βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (ή αντιστρόφως). Ωστόσο, η παράβαση των κανόνων ανταγωνισμού θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την αξιολόγηση του αθέμιτου χαρακτήρα των εμπορικών πρακτικών βάσει της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στον βαθμό που μπορούν να θεωρηθούν αντίθετες προς τη γενική ρήτρα του άρθρου 5 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σχετικά με την «επαγγελματική ευσυνειδησία».

1.2.12. Αλληλεπίδραση με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

Σύμφωνα με το άρθρο 51 παράγραφος 1, ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ απευθύνεται στα κράτη μέλη όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, συνεπώς και όταν εφαρμόζουν τις διατάξεις της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ο Χάρτης περιλαμβάνει διατάξεις οι οποίες αφορούν, μεταξύ άλλων, την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 8), τα δικαιώματα του παιδιού (άρθρο 24), την προστασία του καταναλωτή (άρθρο 38) και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου (άρθρο 47).

Το Δικαστήριο έχει τονίσει τη σημασία του άρθρου 47 του Χάρτη όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε σχέση με τα μέσα έννομης προστασίας που τίθενται στη διάθεση των καταναλωτών στο πλαίσιο των δικαιωμάτων των καταναλωτών που αναγνωρίζονται από οδηγίες της ΕΕ. Η αρχή της αποτελεσματικότητας, όπως προβάλλεται από το Δικαστήριο, σημαίνει ότι οι εθνικοί δικονομικοί κανόνες δεν πρέπει να καθιστούν υπερβολικά δυσχερή ή αδύνατη στην πράξη την άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζει το δίκαιο της ΕΕ στους καταναλωτές (88).

1.2.13. Αλληλεπίδραση με τα άρθρα 34 έως 36 της ΣΛΕΕ

Εθνικό μέτρο σε τομέα ο οποίος αποτελεί το αντικείμενο αποκλειστικής εναρμόνισης σε επίπεδο ΕΕ πρέπει να κρίνεται με βάση τις διατάξεις περί εναρμόνισης και όχι με βάση εκείνες της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) (89). Συνεπώς, όταν ένα εθνικό μέτρο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (εξετάστηκε στις ενότητες 1.1 και 1.2 ανωτέρω), θα πρέπει να αξιολογείται με βάση την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και όχι με βάση τη ΣΛΕΕ.

Τα εθνικά μέτρα που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ούτε στο πεδίο άλλου μέσου εναρμόνισης του παράγωγου δικαίου της ΕΕ αξιολογούνται με βάση τα άρθρα 34 έως 36 της ΣΛΕΕ. Η απαγόρευση των μέτρων ισοδύναμου αποτελέσματος με τους ποσοτικούς περιορισμούς, όπως προβλέπονται στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ, καλύπτει όλους τους εμπορικούς κανόνες των κρατών μελών που δύνανται να παρακωλύσουν, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, το ενδοενωσιακό εμπόριο (90). Βλ. επίσης την ανακοίνωση της Επιτροπής, Οδηγός σχετικά με τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ, για περαιτέρω καθοδήγηση σχετικά με την εφαρμογή των εν λόγω διατάξεων (91).

Το ζήτημα σχετικά με το πότε ένας εθνικός κανόνας δύναται να παρακωλύσει το ενδοενωσιακό εμπόριο έχει εξεταστεί εκτενώς από το Δικαστήριο. Ειδικότερα, στην υπόθεση Keck (92) το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εθνικές διατάξεις που περιορίζουν ή απαγορεύουν ορισμένες μορφές πώλησης δεν είναι ικανές να επηρεάσουν άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών, αρκεί, πρώτον, οι διατάξεις αυτές να εφαρμόζονται σε όλους τους επιχειρηματίες που ασκούν τη δραστηριότητά τους στο εθνικό έδαφος και, δεύτερον, να επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο, και νομικώς και πραγματικώς, την εμπορία των εγχώριων προϊόντων και των προϊόντων προέλευσης άλλων κρατών μελών (93). Το Δικαστήριο περιλαμβάνει στον κατάλογο των μορφών πώλησης μέτρα που αφορούν τους όρους και τις μεθόδους εμπορίας (94), μέτρα που αφορούν τον χρόνο πώλησης των αγαθών (95), μέτρα που αφορούν τον τόπο πώλησης των αγαθών ή θέτουν περιορισμούς για το ποιος μπορεί να πωλεί τα αγαθά (96) και μέτρα που αφορούν τον έλεγχο των τιμών (97).

Ορισμένα από τα παραδείγματα μορφών πώλησης που αναφέρονται στη νομολογία του Δικαστηρίου, ιδίως εθνικές διατάξεις που ρυθμίζουν τους όρους και τις μεθόδους εμπορίας, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εφόσον αφορούν εμπορικές πρακτικές επιχειρήσεων προς καταναλωτές και αποσκοπούν στην προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών.

Πολλές εμπορικές πρακτικές που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ή άλλων διατάξεων του παράγωγου δικαίου της ΕΕ θα μπορούσαν να συνιστούν μορφές πώλησης βάσει της απόφασης Keck. Αυτές οι μορφές πώλησης εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ εφόσον εισάγουν, από νομική ή πραγματική άποψη, διακρίσεις βάσει της προέλευσης των προϊόντων. Διακρίσεις από νομική άποψη διαπιστώνονται όταν τα μέτρα εισάγουν προδήλως διακρίσεις, ενώ οι διακρίσεις από πραγματική άποψη είναι πιο σύνθετου χαρακτήρα. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να αξιολογούνται κατά περίπτωση.

Εάν μέτρο ή εθνική πρακτική παραβαίνει το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ, μπορεί καταρχήν να δικαιολογείται δυνάμει του άρθρου 36 της ΣΛΕΕ ή επειδή συντρέχει κάποιος από τους επιτακτικούς λόγους δημόσιου συμφέροντος που αναγνωρίζει το Δικαστήριο. Εναπόκειται στις εθνικές αρχές να αποδεικνύουν ότι ο περιορισμός στην ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών δικαιολογείται από κάποιον από αυτούς τους λόγους (98). Επιπλέον, το κράτος μέλος πρέπει να αποδεικνύει ότι η κανονιστική του ρύθμιση είναι αναγκαία για την αποτελεσματική προστασία των δημόσιων συμφερόντων των οποίων γίνεται επίκληση (99).

Για να είναι σύννομες, οι διατάξεις αυτές πρέπει να είναι ανάλογες προς τον επιδιωκόμενο σκοπό και ο σκοπός αυτός να μην μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα που περιορίζουν λιγότερο το ενδοενωσιακό εμπόριο (100). Πιο πρόσφατα, το Δικαστήριο έκρινε ότι «για τον έλεγχο της αναλογικότητας του επίμαχου περιορισμού, πρέπει να εξακριβωθεί εάν τα εφαρμοζόμενα στο πλαίσιο αυτό μέσα βαίνουν πέραν αυτού που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου θεμιτού σκοπού. Ειδικότερα, πρέπει να εξεταστεί εάν υφίστανται εναλλακτικά μέτρα τα οποία μπορούν επίσης να επιτύχουν αυτόν τον σκοπό, αλλά με λιγότερο περιοριστικές συνέπειες για το ενδοκοινοτικό εμπόριο» (101). Επιπλέον, το Δικαστήριο έκρινε ότι «πρέπει στο πλαίσιο αυτό να υπομνησθεί ότι ένα περιοριστικό μέτρο μπορεί να κριθεί συμβατό με το δίκαιο της Ένωσης μόνον εφόσον ανταποκρίνεται πράγματι στην προσπάθεια επιτεύξεως του επιδιωκόμενου σκοπού με συνεπή και συστηματικό τρόπο» (102).

1.2.14. Αλληλεπίδραση με τον κανονισμό για τις σχέσεις μεταξύ πλατφόρμας και επιχειρήσεων

Ο κανονισμός για τις σχέσεις μεταξύ πλατφόρμας και επιχειρήσεων (P2B) (103) θεσπίζει κανόνες που εξασφαλίζουν ότι παρέχεται κατάλληλη διαφάνεια, αμεροληψία και δυνατότητες πραγματικής προσφυγής στους επιχειρηματικούς χρήστες επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης και στους χρήστες εταιρικών ιστοτόπων σε σχέση με επιγραμμικές μηχανές αναζήτησης. Οι απαιτήσεις διαφάνειας του κανονισμού P2B καλύπτουν την κατάταξη των αποτελεσμάτων αναζήτησης (άρθρο 5).

Η Επιτροπή έχει δημοσιεύσει κατευθυντήριες γραμμές για τη διαφάνεια της κατάταξης, οι οποίες αποσκοπούν στη διευκόλυνση της συμμόρφωσης των παρόχων επιγραμμικών υπηρεσιών διαμεσολάβησης και των παρόχων επιγραμμικών μηχανών αναζήτησης με τις απαιτήσεις (104).

Παρόμοια απαίτηση σχετικά με τη διαφάνεια της κατάταξης στον τομέα B2C θεσπίστηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2161, η οποία προσέθεσε στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ένα νέο σημείο 4α στο άρθρο 7. Απαιτεί από τους εμπορευομένους να παρέχουν στους καταναλωτές πληροφορίες σχετικά με τις βασικές παραμέτρους που καθορίζουν την κατάταξη των προϊόντων τα οποία παρουσιάζονται στον καταναλωτή ως αποτέλεσμα του ερωτήματος αναζήτησης και τη σχετική σημασία των εν λόγω παραμέτρων. Η αλληλεπίδραση μεταξύ της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και του κανονισμού P2B στον τομέα της διαφάνειας της κατάταξης εξετάζεται στην ενότητα 4.2.3.

1.3. Η σχέση μεταξύ της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και της αυτορρύθμισης

Άρθρο 2 στοιχείο στ) «κώδικας συμπεριφοράς»: κάθε συμφωνία ή σύνολο κανόνων που δεν επιβάλλονται από νομοθετική, κανονιστική ή διοικητική διάταξη κράτους μέλους και που καθορίζουν, όσον αφορά μία ή περισσότερες συγκεκριμένες εμπορικές πρακτικές ή επιχειρηματικούς τομείς, τη συμπεριφορά των εμπορευομένων που αναλαμβάνουν να δεσμεύονται από τον κώδικα·

Άρθρο 10 Κώδικες συμπεριφοράς Η παρούσα οδηγία δεν αποκλείει τον έλεγχο αθέμιτων εμπορικών πρακτικών από ιδιοκτήτες κωδίκων συμπεριφοράς, τον οποίο ενδεχομένως ενθαρρύνουν τα κράτη μέλη, ούτε και την προσφυγή σε τέτοιους φορείς από τα πρόσωπα ή τις οργανώσεις που αναφέρονται στο άρθρο 11, εφόσον οι διαδικασίες ενώπιον των φορέων αυτών προβλέπονται επιπροσθέτως των δικαστικών ή διοικητικών προσφυγών που αναφέρονται στο εν λόγω άρθρο. Η προσφυγή σε παρόμοιους φορείς ελέγχου δεν σημαίνει ποτέ παραίτηση από το δικαίωμα δικαστικής ή διοικητικής προσφυγής κατά το άρθρο 11 της παρούσας οδηγίας.

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αναγνωρίζει τη σημασία των μηχανισμών αυτορρύθμισης και διευκρινίζει τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν όσον αφορά την επιβολή της νομοθεσίας οι ιδιοκτήτες κωδίκων συμπεριφοράς και οι φορείς αυτορρύθμισης. Πέραν της επιβολής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, τα κράτη μέλη δύνανται να ενθαρρύνουν τους ιδιοκτήτες κωδίκων συμπεριφοράς να πραγματοποιούν ελέγχους για αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Όταν οι κανόνες που περιλαμβάνονται σε κώδικες αυτορρύθμισης είναι αυστηροί και εφαρμόζονται αυστηρά από τους ιδιοκτήτες κωδίκων και/ή επιβάλλονται δυναμικά από ανεξάρτητους φορείς αυτορρύθμισης, δύνανται πράγματι να μειώσουν την ανάγκη λήψης διοικητικών ή δικαστικών μέτρων αναγκαστικής επιβολής. Επιπλέον, όταν οι προδιαγραφές είναι υψηλές και οι παράγοντες του επιχειρηματικού κόσμου συμμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό με αυτές, οι κανόνες αυτοί μπορούν να αποτελούν χρήσιμο σημείο αναφοράς για τις εθνικές αρχές και τα δικαστήρια κατά την αξιολόγηση του αθέμιτου ή μη χαρακτήρα μιας εμπορικής πρακτικής.

Η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές περιλαμβάνει διάφορες διατάξεις βάσει των οποίων δεν επιτρέπεται στους εμπορευομένους να εκμεταλλεύονται αδικαιολόγητα την εμπιστοσύνη που ενδεχομένως έχουν οι καταναλωτές σε κώδικες αυτορρύθμισης. Το ζήτημα αυτό εξετάζεται στην ενότητα 2.8.4 σχετικά με τη μη συμμόρφωση με κώδικες συμπεριφοράς.

1.4. Επιβολή του νόμου και έννομη προστασία

1.4.1. Δημόσια και ιδιωτικά μέσα επιβολής του νόμου

Σύμφωνα με το άρθρο 11 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνούν ώστε να υπάρχουν κατάλληλα και αποτελεσματικά μέσα για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών προκειμένου να διασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις διατάξεις της οδηγίας προς το συμφέρον των καταναλωτών.

Τα μέσα αυτά περιλαμβάνουν νομοθετικές διατάξεις βάσει των οποίων τα πρόσωπα ή οι οργανώσεις που κατά την εθνική νομοθεσία έχουν έννομο συμφέρον για την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, συμπεριλαμβανομένων των ανταγωνιστών, θα μπορούν να προσβάλουν δικαστικά ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και/ή ενώπιον διοικητικού οργάνου αρμόδιου είτε να αποφασίσει σχετικά με τις προσφυγές είτε να κινήσει τις κατάλληλες νόμιμες διαδικασίες.

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να διασφαλίζουν τον καλόπιστο συντονισμό μεταξύ των διαφόρων αρμόδιων δημόσιων αρχών επιβολής της νομοθεσίας. Στα κράτη μέλη στα οποία διάφορες αρχές είναι αρμόδιες για την επιβολή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και της ειδικής τομεακής νομοθεσίας, οι αρχές αυτές θα πρέπει να συνεργάζονται στενά ώστε να διασφαλίζεται η συνοχή των πορισμάτων των αντίστοιχων ερευνών τους για τον ίδιο εμπορευόμενο και/ή την ίδια εμπορική πρακτική.

Όσον αφορά την επιβολή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές μέσω προσφυγής στα εθνικά δικαστήρια, στην υπόθεση Movic το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι «αγωγή των αρχών κράτους μέλους κατά επαγγελματιών εγκατεστημένων σε άλλο κράτος μέλος, στο πλαίσιο της οποίας οι αρχές αυτές ζητούν, κυρίως, να διαπιστωθεί η ύπαρξη παραβάσεων που συνιστούν παράνομες, κατά τις εν λόγω αρχές, αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και να διαταχθεί η παύση των παραβάσεων αυτών, υποβάλλουν δε παρεπόμενα αιτήματα με τα οποία ζητούν να διαταχθούν μέτρα δημοσιοποιήσεως της εκδοθησομένης αποφάσεως και να επιβληθεί χρηματική ποινή, εμπίπτει στην έννοια των “αστικών και εμπορικών υποθέσεων”» του άρθρου 1 παράγραφος 1 του αναδιατυπωμένου κανονισμού Βρυξέλλες Ι (105).

Στον τομέα της ιδιωτικής επιβολής, η οδηγία (ΕΕ) 2020/1828 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (106) σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών εισήγαγε σε όλα τα κράτη μέλη τη δυνατότητα επιβολής της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές μέσω αντιπροσωπευτικών αγωγών. Οι αγωγές αυτές θα μπορούσαν να ασκηθούν από νομιμοποιούμενους φορείς, με αίτημα την έκδοση απαγορευτικών διαταγμάτων και τη λήψη μέτρων επανόρθωσης και/ή αποκατάστασης για λογαριασμό των θιγόμενων καταναλωτών.

Τέλος, τα πρόσωπα που καταγγέλλουν παραβάσεις της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (και της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών) καλύπτονται από το καθεστώς προστασίας της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (107) (οδηγία για τους πληροφοριοδότες δημοσίου συμφέροντος) σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 1 στοιχείο α) σημείο ix). Καθώς τα πρόσωπα αυτά θα αισθάνονται ασφαλή όσον αφορά την υποβολή καταγγελίας, ο αριθμός των καταγγελιών πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος κατά πάσα πιθανότητα θα αυξηθεί, κάτι το οποίο θα έχει ως αποτέλεσμα να ενισχυθεί η επιβολή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

1.4.2. Κυρώσεις

Το άρθρο 13 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές αφορά τις κυρώσεις για την παράβαση των εθνικών κανόνων μεταφοράς της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο. Σύμφωνα με την παράγραφο 1, τα κράτη μέλη ορίζουν τους κανόνες για τις κυρώσεις που επιβάλλονται σε περίπτωση παράβασης των εθνικών διατάξεων που θεσπίζονται δυνάμει της οδηγίας. Καταλείπει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να αποφασίζουν σχετικά με το είδος των διαθέσιμων κυρώσεων και να καθορίζουν τις διαδικασίες επιβολής κυρώσεων, εφόσον είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές.

Η οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 τροποποίησε το άρθρο 13 και εισήγαγε πρόσθετες απαιτήσεις. Πρώτον, παρέχει μη εξαντλητικό ενδεικτικό κατάλογο κριτηρίων για την επιβολή των κυρώσεων (παράγραφος 2). Δεύτερον, θεσπίζει ειδικότερους κανόνες (παράγραφοι 3 και 4) σχετικά με τα πρόστιμα για εκτεταμένες παραβάσεις και εκτεταμένες παραβάσεις με ενωσιακή διάσταση που υπόκεινται σε συντονισμένες δράσεις επιβολής δυνάμει του κανονισμού (ΕΕ) 2017/2394 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (108) σχετικά με τη συνεργασία για την προστασία των καταναλωτών (στο εξής: κανονισμός ΣΠΚ).

Η αιτιολογική σκέψη 15 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/2161 ενθαρρύνει τα κράτη μέλη «να εξετάζουν τις δυνατότητες ενίσχυσης της προστασίας του γενικού συμφέροντος των καταναλωτών καθώς και άλλων προστατευόμενων δημόσιων συμφερόντων» κατά την απόδοση των εσόδων από την επιβολή προστίμων.

Το άρθρο 13 παράγραφος 5 απαιτεί από τα κράτη μέλη να κοινοποιούν στην Επιτροπή τους εθνικούς κανόνες για τις κυρώσεις και κάθε επακόλουθη τροποποίηση, δηλαδή μέσω ειδικής κοινοποίησης στην οποία θα εξηγούνται επακριβώς οι σχετικές εθνικές διατάξεις και όχι απλώς στο πλαίσιο της γενικής κοινοποίησης των μέτρων μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο.

Κριτήρια για την επιβολή κυρώσεων

Στο άρθρο 13 παράγραφος 2 παρατίθεται κατάλογος έξι μη εξαντλητικών και ενδεικτικών κριτηρίων τα οποία θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη οι αρμόδιες αρχές και τα δικαστήρια των κρατών μελών κατά την επιβολή των κυρώσεων. Τα κριτήρια αυτά εφαρμόζονται «κατά περίπτωση» σε παραβάσεις, τόσο στο εσωτερικό όσο και σε διασυνοριακές καταστάσεις:

Άρθρο 13 2. Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι, για την επιβολή κυρώσεων λαμβάνονται υπόψη τα ακόλουθα μη εξαντλητικά και ενδεικτικά κριτήρια, κατά περίπτωση: α) η φύση, η βαρύτητα, η έκταση και η διάρκεια της παράβασης, β) τυχόν ενέργειες του εμπόρου με σκοπό τον μετριασμό ή την επανόρθωση της ζημίας που υπέστησαν οι καταναλωτές, γ) τυχόν προηγούμενες παραβάσεις του εμπόρου, δ) τα οικονομικά οφέλη που αποκόμισε ή τις ζημίες που απέφυγε ο έμπορος λόγω της παράβασης, εφόσον είναι διαθέσιμα τα σχετικά στοιχεία, ε) οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν στον έμπορο για την ίδια παράβαση σε άλλα κράτη μέλη σε διασυνοριακές υποθέσεις, όπου οι πληροφορίες σχετικά με τις εν λόγω κυρώσεις είναι διαθέσιμες μέσω του μηχανισμού που θεσπίστηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2017/2394 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, στ) κάθε άλλο επιβαρυντικό ή ελαφρυντικό στοιχείο που προκύπτει από τις περιστάσεις της υπόθεσης.

Η αιτιολογική σκέψη 7 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/2161 εξηγεί ορισμένα από τα κριτήρια. Η αιτιολογική σκέψη 8 διευκρινίζει ότι «ενδέχεται να μην είναι κατάλληλα όσον αφορά τις αποφάσεις επιβολής κυρώσεων για κάθε παράβαση, ιδίως σχετικά με ήσσονες παραβάσεις.» Επιπλέον, «[τ]α κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη και άλλες γενικές αρχές δικαίου που ισχύουν στην επιβολή κυρώσεων, όπως η αρχή non bis in idem.»

Ο εσκεμμένος χαρακτήρας της παράβασης έχει σημασία για την εφαρμογή των κριτηρίων που καθορίζονται στα στοιχεία α) και στ). Ωστόσο, η πρόθεση δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση παράβασης.

Το κριτήριο που τίθεται στο στοιχείο γ) καλύπτει τις ίδιες ή διαφορετικές προηγούμενες παραβάσεις του οικείου εμπόρου όσον αφορά την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Το κριτήριο που αναφέρεται στο στοιχείο ε) αφορά περιπτώσεις στις οποίες η ίδια παράβαση έχει διαπραχθεί σε διάφορα κράτη μέλη. Εφαρμόζεται μόνο όταν οι πληροφορίες σχετικά με τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν από άλλα κράτη μέλη για την ίδια παράβαση είναι διαθέσιμες μέσω του μηχανισμού συνεργασίας που θεσπίστηκε βάσει του κανονισμού ΣΠΚ.

Ανάλογα με τις περιστάσεις της υπόθεσης, οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν στον ίδιο έμπορο σε άλλο κράτος μέλος ή άλλα κράτη μέλη για την ίδια παράβαση θα μπορούσαν να υποδεικνύουν μεγαλύτερη έκταση και βαρύτητα σύμφωνα με το στοιχείο α) και/ή να στοιχειοθετήσουν τον χαρακτηρισμό «προηγούμενη παράβαση» βάσει του στοιχείου γ). Ως εκ τούτου, οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν για την ίδια παράβαση σε άλλα κράτη μέλη θα μπορούσαν να αποτελέσουν επιβαρυντικό παράγοντα. Η επιβολή κυρώσεων σε άλλα κράτη μέλη για την ίδια παράβαση θα μπορούσε επίσης να εξεταστεί σε συνδυασμό με άλλες «επιβαρυντικές» περιστάσεις που καλύπτονται από τα άλλα κριτήρια που αναφέρονται στο στοιχείο στ), το οποίο αναφέρεται γενικά σε «κάθε άλλο» επιβαρυντικό ή ελαφρυντικό στοιχείο. Ωστόσο, κύρωση που επιβλήθηκε από άλλο κράτος μέλος στον ίδιο έμπορο για την ίδια παράβαση μπορεί να είναι επίσης κρίσιμη για την εφαρμογή της αρχής non bis in idem σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο και το άρθρο 10 παράγραφος 2 του κανονισμού ΣΠΚ (109).

Κυρώσεις στο πλαίσιο συντονισμένων δράσεων επιβολής βάσει του κανονισμού ΣΠΚ

Το άρθρο 13 παράγραφοι 3 και 4 προβλέπει πρόσθετους, πιο περιοριστικούς κανόνες (σε σύγκριση με τον γενικό κανόνα της παραγράφου 1) σχετικά με τις κυρώσεις που πρέπει να είναι διαθέσιμες βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις που υπόκεινται σε συντονισμένες δράσεις δυνάμει του κανονισμού ΣΠΚ.

Το άρθρο 21 του κανονισμού ΣΠΚ απαιτεί από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών τις οποίες αφορά η συντονισμένη δράση να λαμβάνουν εντός της δικαιοδοσίας τους, κάθε απαραίτητο μέτρο εκτέλεσης, συμπεριλαμβανομένης της επιβολής κυρώσεων, με αποτελεσματικό, αποδοτικό και συντονισμένο τρόπο, σε βάρος του εμπόρου που ευθύνεται για την εκτεταμένη παράβαση ή την εκτεταμένη παράβαση με ενωσιακή διάσταση. Οι «εκτεταμένες παραβάσεις» και οι «εκτετατέμενες παραβάσεις με ενωσιακή διάσταση» είναι διασυνοριακές παραβάσεις που ορίζονται στο άρθρο 3 σημεία 3) και 4) του κανονισμού ΣΠΚ (110).

Για αυτήν την κατηγορία παραβάσεων, το άρθρο 13 παράγραφος 3 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές απαιτεί από τα κράτη μέλη να προβλέπουν τη δυνατότητα επιβολής προστίμων, το μέγιστο ύψος των οποίων να είναι τουλάχιστον ίσο με το 4 % του ετήσιου κύκλου εργασιών του εμπόρου. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν το ανώτατο όριο του προστίμου σε ποσοστό που υπερβαίνει το 4 % του ετήσιου κύκλου εργασιών του εμπόρου. Μπορούν επίσης να επιλέξουν να επιβάλουν το πρόστιμο βάσει μεγαλύτερου κύκλου εργασιών αναφοράς, όπως ο παγκόσμιος κύκλος εργασιών του εμπόρου. Ομοίως, μπορούν να επεκτείνουν τις κυρώσεις που είναι διαθέσιμες στην περίπτωση συντονισμένων δράσεων στο πλαίσιο του κανονισμού ΣΠΚ σε άλλα είδη παραβάσεων, όπως οι εγχώριες παραβάσεις.

Όταν δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τον ετήσιο κύκλο εργασιών του εμπόρου, για παράδειγμα στην περίπτωση νεοσύστατων εταιρειών, το άρθρο 13 παράγραφος 4 απαιτεί από τα κράτη μέλη να προβλέπουν τη δυνατότητα επιβολής προστίμου μέγιστου ύψους τουλάχιστον 2 εκατομμυρίων EUR. Και σε αυτήν την περίπτωση, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν το ανώτατο όριο του προστίμου σε ποσό που υπερβαίνει τα 2 εκατομμύρια EUR.

Η εναρμόνιση των εθνικών κανόνων για τα πρόστιμα έχει ως στόχο να διασφαλίσει ότι είναι δυνατή η λήψη μέτρων εκτέλεσης και ότι τα μέτρα αυτά είναι συνεκτικά σε όλα τα κράτη μέλη που συμμετέχουν σε μια συντονισμένη δράση επιβολής δυνάμει του κανονισμού ΣΠΚ.

Η επιβολή προστίμων σύμφωνα με το άρθρο 13 παράγραφοι 3 και 4 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές υπόκειται στα κοινά κριτήρια που καθορίζονται στο άρθρο 13 παράγραφος 2, συμπεριλαμβανομένων ιδίως «της φύσης, της βαρύτητας και της διάρκειας ή των διαχρονικών αποτελεσμάτων της παράβασης». Το πραγματικό πρόστιμο που επιβάλλεται από την αρμόδια αρχή ή το δικαστήριο σε μια συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να είναι χαμηλότερο από τα μέγιστα ποσά που περιγράφονται ανωτέρω, ανάλογα με τη φύση, τη βαρύτητα και άλλα σχετικά χαρακτηριστικά της παράβασης.

Με την επιφύλαξη των υποχρεώσεων συντονισμού δυνάμει του κανονισμού ΣΠΚ, η αρμόδια αρχή ή το δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει την επιβολή περιοδικών προστίμων (όπως ημερήσια πρόστιμα) έως ότου ο έμπορος παύσει την παράβαση. Θα μπορούσε επίσης να αποφασίσει να επιβάλει το πρόστιμο υπό όρους εάν ο έμπορος δεν παύσει την παράβαση εντός της ταχθείσας προθεσμίας παρά τη σχετική διαταγή.

Ο σχετικός κύκλος εργασιών που πρέπει να ληφθεί υπόψη για τον υπολογισμό του προστίμου είναι ο κύκλος εργασιών που πραγματοποιήθηκε στο κράτος μέλος που επιβάλλει το πρόστιμο. Ωστόσο, το άρθρο 13 παράγραφος 3 επιτρέπει επίσης τον καθορισμό του προστίμου βάσει του κύκλου εργασιών που πραγματοποιήθηκε σε όλα τα κράτη μέλη τα οποία αφορά η συντονισμένη δράση, εάν ο συντονισμός στο πλαίσιο του κανονισμού ΣΠΚ έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή προστίμου σε ένα μόνο κράτος μέλος για λογαριασμό των συμμετεχόντων κρατών μελών.

Η αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/2161 διευκρινίζει ότι «σε ορισμένες περιπτώσεις, ο έμπορος μπορεί επίσης να είναι όμιλος εταιρειών». Ως εκ τούτου, όταν ο έμπορος που ευθύνεται για την παράβαση είναι όμιλος εταιρειών, για τον υπολογισμό του προστίμου λαμβάνεται υπόψη ο συνδυασμένος κύκλος εργασιών του ομίλου στα οικεία κράτη μέλη.

Η οδηγία δεν ορίζει το έτος αναφοράς για τον ορισμό του ετήσιου κύκλου εργασιών. Ως εκ τούτου, για τον καθορισμό του προστίμου, οι εθνικές αρχές μπορούν να χρησιμοποιούν, για παράδειγμα, τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία ετήσιου κύκλου εργασιών κατά τον χρόνο λήψης της απόφασης σχετικά με την κύρωση (δηλαδή του προηγούμενου οικονομικού έτους).

Σύμφωνα με το άρθρο 13 παράγραφος 3, τα κράτη μέλη μπορούν, για εθνικούς συνταγματικούς λόγους, να περιορίσουν την επιβολή προστίμων στις εξής περιπτώσεις: α) παραβάσεις των άρθρων 6, 7, 8, 9 και του παραρτήματος I της εν λόγω οδηγίας· και β) συνεχιζόμενη χρήση εκ μέρους του εμπόρου εμπορικής πρακτικής που έχει κριθεί καταχρηστική από την αρμόδια εθνική αρχή ή δικαστήριο, όταν η εν λόγω εμπορική πρακτική δεν είναι μία από τις παραβάσεις που αναφέρονται στο στοιχείο α). Ως εκ τούτου, ο περιορισμός αυτός αποσκοπεί στην αντιμετώπιση έκτακτων περιστάσεων και επιτρέπει στα κράτη μέλη να μην εφαρμόζουν τις διατάξεις σχετικά με τα πρόστιμα σε μεμονωμένες παραβάσεις που υπόκεινται σε συντονισμένη δράση στο πλαίσιο του κανονισμού ΣΠΚ, για τις οποίες η μόνη νομική βάση είναι το άρθρο 5 της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σχετικά με την επαγγελματική ευσυνειδησία.

1.4.3. Μέσα επανόρθωσης στη διάθεση των καταναλωτών

Η οδηγία (ΕΕ) 2019/2161 πρόσθεσε στην οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές ένα νέο άρθρο 11α, το οποίο απαιτεί από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι οι καταναλωτές που έχουν υποστεί βλάβη από τις παραβάσεις της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές έχουν πρόσβαση σε αναλογικά και αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας, ιδίως αποζημίωση για την πρόκληση ζημίας και, κατά περίπτωση, μείωση της τιμής και καταγγελία της σύμβασης, με την επιφύλαξη των όρων που καθορίζονται σε εθνικό επίπεδο. Ως εκ τούτου, τα μέσα επανόρθωσης που έχουν στη διάθεσή τους οι καταναλωτές στο πλαίσιο της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές περιλαμβάνουν τόσο συμβατικά όσο και εξωσυμβατικά μέσα έννομης προστασίας.

Οι όροι εφαρμογής των μέσων έννομης προστασίας καθορίζονται από τα κράτη μέλη και θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν, κατά περίπτωση, παράγοντες όπως η βαρύτητα και η φύση της αθέμιτης εμπορικής πρακτικής, η ζημία που υπέστη ο καταναλωτής και άλλες σχετικές περιστάσεις. Από τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να καθορίζονται και οι λεπτομερείς επιπτώσεις των μέσων έννομης προστασίας, όπως το αν το μέσο που συνίσταται στη λύση της σύμβασης συνεπάγεται την ακυρότητα της σύμβασης από τη σύναψή της (και την υποχρέωση, για αμφότερα τα μέρη, να επαναφέρουν τα πράγματα στην κατάσταση πριν από τη σύμβαση) ή μόνο την εξάλειψη των μελλοντικών αποτελεσμάτων της, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι αρχές της επάρκειας και της αποτελεσματικότητας και ότι διασφαλίζεται η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας.

Αυτά τα μέσα έννομης προστασίας δεν θίγουν τα μέσα έννομης προστασίας που είναι διαθέσιμα δυνάμει άλλων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ, όπως αυτά που προβλέπονται στην οδηγία (ΕΕ) 2019/770 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για το ψηφιακό περιεχόμενο (111) και την οδηγία (ΕΕ) 2019/771 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την πώληση αγαθών (112). Τα μέσα αυτά θα μπορούσαν επίσης να ασκηθούν σε συλλογική βάση μέσω αντιπροσωπευτικών αγωγών δυνάμει της οδηγίας (ΕΕ) 2020/1828.

1.4.4. Εφαρμογή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σε εμπορευομένους εγκατεστημένους σε τρίτες χώρες

Η εφαρμογή της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές στους εμπορευομένους τρίτων χωρών ρυθμίζεται από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 864/2007 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (113) για το εφαρμοστέο δίκαιο στις εξωσυμβατικές ενοχές («Ρώμη ΙΙ»). Ο κανονισμός αυτός εφαρμόζεται «στις εξωσυμβατικές ενοχές αστικού και εμπορικού δικαίου, σε περίπτωση που περιλαμβάνουν σύγκρουση δικαίων». Ο κανονισμός «Ρώμη ΙΙ» εφαρμόζεται σε αστικές ή εμπορικές διαφορές.

Άρθρο 6 παράγραφος 1 του κανονισμού Ρώμη ΙΙ: Το εφαρμοστέο δίκαιο στην εξωσυμβατική ενοχή η οποία απορρέει από πράξη αθέμιτου ανταγωνισμού είναι το δίκαιο της χώρας στην οποία θίγονται ή ενδέχεται να θιγούν οι σχέσεις ανταγωνισμού ή τα συλλογικά συμφέροντα των καταναλωτών.

Άρθρο 6 παράγραφος 4 του κανονισμού Ρώμη ΙΙ: Δεν χωρεί παρέκκλιση από το εφαρμοστέο σύμφωνα με το παρόν άρθρο δίκαιο δυνάμει συμφωνίας κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 14.

Όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 6 παράγραφος 1 του κανονισμού «Ρώμη II», π.χ. εάν μια παραπλανητική διαφήμιση απευθύνεται σε καταναλωτές της ΕΕ και θίγει τα συλλογικά συμφέροντα των καταναλωτών της ΕΕ, τότε εφαρμόζεται η οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 4 του κανονισμού «Ρώμη ΙΙ», δεν επιτρέπεται παρέκκλιση από το εφαρμοστέο δίκαιο με συμφωνία επιλογής του εφαρμοστέου δικαίου.

2. ΚΥΡΙΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΘΕΜΙΤΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ

2.1. Η λειτουργία της οδηγίας για τις αθέμιτ