ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξελλβς, 05.02.1996 
COM(96) 29 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, 
ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 
ΣχΕΤΙΚΑ ΜΕΤΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ 
ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
(ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 92/421/ΕΟΚ) 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ il 
Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ 3 
1. Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 3 
2. ΟΙ ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΟ 1994 4 
3. ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΟ 1994 5 
3.1. Ιστορικό 5 
3.2. Διάρθρωση της έκθεσης 6 
II ΑΜΕΣΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ 
ΤΟΥΡΙΣΜΟ 9 
1. ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ 
ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ ΚΑΙ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΣΧΕΤΙΚΩΝ 
ΓΝΩΣΕΩΝ 10 
1.1. Στατιστικές 11 
1.2. Μελέτες 12 
1.3. Περιπτωσιολογικές μελέτες 14 
1.4. Συνέδρια και εμπορικές εκθέσεις 15 
1.5. Φυλλάδια 18 
2. ΕΙΔΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΑ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥ 
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 18 
2.1. Διεθνικές δράσεις 19 
2.2. Οι τουρίστες ως καταναλωτές 21 
2.3. Πολιτιστικός τουρισμός 22 
2.4. Ο τουρισμός και το περιβάλλον 25 
2.5. Αγροτικός τουρισμός 26 
2.6. Κοινωνικός τουρισμός 27 
2.7. Τουρισμός των νέων 28 
2.8. Εκπαίδευση και κατάρτιση 29 
2.9. Προβολή (διαφήμιση) σε τρίτες χώρες 31 
3. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΕΥΞΗ 
ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΣΥΝΟΧΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ32 
3.1. Η Επιτροπή Διαχείρισης Τουρισμού 32 
3.2. Η Συμβουλευτική Επιτροπή Τουρισμού και οι εκπρόσωποι της 
βιομηχανίας 33 
3.3. Συνεργασία με την Προεδρία . 33 
3.4. Διυπηρεσιακές διαβουλεύσεις και συνεργασία μεταξύ των 
κοινοτικών οργάνων 34 
3.5. Ομάδες εμπειρογνωμόνων 35 
III ΑΛΛΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ 
ΤΟΥΡΙΣΜΟ 39 
1. Ο ΤΟΥΡΙΣΤΑΣ 39 
1.1. Ελεύθερη κυκλοφορία των τουριστών 40 
1.2. Προστασία του τουρίστα ως καταναλωτή 42 
1.3. Άλλα μέτρα που διευκολύνουν την πρόσβαση στον τουρισμό . . . 47 
2. Η ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ 49 
2.1. Η Ενιαία Αγορά - ένα δυναμικό οικοδόμημα που υποστηρίζει την 
ανταγωνιστική ανάπτυξη του τουρισμού 50 
2.2. Μια ολόκληρη δέσμη ειδικών παρεμβάσεων που συμβάλλουν στην 
ισόρροπη ανάπτυξη του τουρισμού 76 
3. ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ 107 
3.1. Αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά 107 
3.2. Φυσικό και οικοδομημένο περιβάλλον 111 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 119 
Παράρτημα 1 Μερίδιο διεθνών αφίξεων τουριστών και έσοδα κατά ιφέρεια 
παγκοσμίως, 1960-1994 (σε 0%) 121 
• Παράρτημα 2 Εφαρμογή της απόφασης 421/92/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 
13ης Ιουλίου 1992 για ένα Κοινοτικό πρόγραμμα δράσης 
για την ενίσχυση του τουρισμού - Προϋπολογισμός 1994 · 123 
11 
Παράρτημα 3 Εφαρμογή της απόφασης 421/92/ΕΟΚ του Συμβουλίου για 
ένοινοτικό πρόγραμμα δράσης για την ενίσχυση του 
τουρισμού - Λεπτομερής παρουσίαση μελετών, οδηγιών και 
σχεδίων κατά τομέα, 1994 125 
Παράρτημα 4 Ποσοστό ΦΠΑ στον τομέα ξενοδοχείων-εστιατορίων-
καφενείων 129 
Παράρτημα 5 Το Ταμείο Συνοχής 133 
Παράρτημα 6 Οι Κοινοτικές πρωτοβουλίες 135 
Παράρτημα 7 Δάνεια ΕΚΑΧ —Αρθρ.56 (τομέας τουρισμού) 141 
Παράρτημα 8 Επενδυτικός Εταίρος Ευρωπαϊκής Κοινότητας 143 
Παράρτημα 9 Επιχορηγήσεις σε χώρες ΑΚΕ και σε ΥΚΔ στο πλαίσιο 
νπτυξιακών προγραμμάτων και μέτρων (1990-1994) ... 145 
Παράρτημα 10 Παραδείγματα μέτρων-κινήτρων στο πλαίσιο του 
προγρά μματος ΚΑΛΕΙΔΟΣΚΟΠΙΟ 147 
Παράρτημα 11 Τεχνολογικές έρευνες για περιβαλλοντική προστασίακαι 
διαφύλαξη της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής 
κληρονομιάς 149 
Παράρτημα 12 Κοινοτικό πρόγραμμα δράσης στον τομέα της 
πολιτιστικής κληρονομιάς-Πρόγραμμα 
RAPHAEL 151 
Παράρτημα 13 LIFE 1994: Προώθηση αειφορου τουρισμού, εφαρμογή . . 153 
Παράρτημα 14 THERMIE & ALTENER 1994:Επιλεγμένα σχέδια στον 
τομέα της ενέργειας που συνδέονται με τον τουρισμό ... 155 
111 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 
Σκοπός της έκθεσης αυτής είναι να παρουσιάσει μια γενική εικόνα των κοινοτικών 
δραστηριοτήτων που επηρεάζουν τον τουρισμό, με επίκεντρο το έτος 1994, σύμφωνα 
με την απόφαση του Συμβουλίου αριθ. 92/421/ΕΟΚ, της 13.7.19921, στην οποία 
επιβεβαιώνεται η σκοπιμότητα της ανάληψης δράσεων υπέρ του τουρισμού σε 
κοινοτικό επίπεδο. 
Το 1994, η Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη ετήσια έκθεση της στο Συμβούλιο, το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σχετικά με 
"Τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό"2. Η έκθεση αυτή περιείχε 
στοιχεία που κάλυπταν την περίοδο έως το τέλος του 1993. Έγινε επίσης προσπάθεια 
να δοθεί μια εικόνα της νομοθετικής και δημοσιονομικής κατάστασης πριν από το 
1993, έτος αναφοράς των μέτρων αυτών. 
Η παρούσα έκθεση είναι η δεύτερη που συντάσσεται σύμφωνα με το άρθρο 5 της 
απόφασης. Ακολουθώντας τα ίδια πρότυπα, περιγράφει τα μέτρα τα οποία έλαβε η 
Επιτροπή έως το Δεκέμβριο του 1994 σε κάθε σχετικό τομέα της κοινοτικής 
δραστηριότητας. 
Η έκθεση διαιρείται σε τρία μέρη: 
το μέρος Ι αποτελεί ένα γενικό εισαγωγικό κεφάλαιο για τον αντίκτυπο του 
τουρισμού στην ευρωπαϊκή οικονομία· στο μέρος αυτό πραγματοποιείται 
στατιστική ανάλυση της Ευρώπης ως τουριστικού προορισμού και, συγχρόνως, 
γίνεται επισκόπηση των κοινοτικών δράσεων στον τομέα του τουρισμού 
το μέρος II αναλύει τα κοινοτικά μέτρα που εφαρμόστηκαν βάσει της 
απόφασης του Συμβουλίου (92/421/ΕΟΚ) 
και, τέλος, το μέρος III παρουσιάζει εκείνα τα κοινοτικά μέτρα τα οποία 
επηρεάζουν μεν τον τουρισμό, αλλά δεν εμπίπτουν στην εν λόγω απόφαση του 
Συμβουλίου. 
Δεδομένου ότι το έτος αναφοράς της παρούσας έκθεσης (1994), είναι το δεύτερο έτος 
εφαρμογής του σχεδίου δράσης, κατέστη δυνατόν να δοθούν ακριβέστερα στοιχεία, 
σε σχέση με την έκθεση του 1993, σχετικά με τα άμεσα μέτρα που εφαρμόστηκαν βάσει 
του σχεδίου δράσης για τον τουρισμό. Τέλος, τα κοινοτικά μέτρα τα οποία 
επηρεάζουν μεν τον τουρισμό, αλλά εμπίπτουν σε κοινοτικές πολιτικές και 
προγράμματα άσχετα με την απόφαση 92/421/ΕΟΚ, έγινε προσπάθεια να 
παρουσιαστούν με βάση μια περισσότερο συνεκτική προσέγγιση. 
Πρβλ. άρθρο 5: "Κάθε χρόνο, με αφετηρία την ημερομηνία έγκρισης του σχεδίου δράσης, η 
Επιτροπή, σε έκθεση της προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, θα αξιολογεί τις 
κοινοτικές δραστηριότητες που επηρεάζουν τον τουρισμό." ΕΕ L 231, 13.8.1992. σ. 28. 
COM(94) 74 τελικό, της 6.4.1994. 
1 

Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
L Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ 
Ο τουρισμός είναι μια οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα με πολύπλευρο 
(πολυθεματικό) και "εγκάρσιο" χαρακτήρα, έχει δε διασυνδέσεις με πολλές και 
ποικίλες άλλες δραστηριότητες. Η τουριστική βιομηχανία παράγει μεγάλη ποικιλία 
προϊόντων και υπηρεσιών που επηρεάζουν ευρύ φάσμα βιομηχανιών, αλλά 
προορίζονται για ένα ιδιαίτερο είδος καταναλωτή: τον τουρίστα. 
Στην ευρωπαϊκή οικονομία, ο τουρισμός συμβάλλει καίρια στο Ακαθάριστο Εγχώριο 
Προϊόν (5,5% κατά μέσο όρο), την απασχόληση, την περιφερειακή ανάπτυξη και το 
εξωτερικό εμπόριο. Ο τουρισμός δεν αποτελεί απλώς και μόνο πολύτιμη πηγή 
εσόδων για το εμπορικό ισοζύγιο πολλών ευρωπαϊκών χωρών, αλλά είναι επίσης και 
σημαντικός τομέας δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Πράγματι, παρέχει το 6% του 
συνολικού αριθμού θέσεων εργασίας στην Ένωση, αν υπολογιστούν μόνο οι θέσεις 
που σχετίζονται άμεσα με τις τουριστικές δραστηριότητες και τα τουριστικά 
προϊόντα. Ο αριθμός αυτός γίνεται ακόμη υψηλότερος αν ληφθούν υπόψη και οι 
θέσεις απασχόλησης που δημιουργούνται έμμεσα σε άλλους τομείς, οι οποίοι 
επηρεάζονται από τον τουρισμό. Οι θέσεις απασχόλησης που δημιουργούνται από 
τον τουρισμό χαρακτηρίζονται συχνά από έντονα εποχικό και προσωρινό 
χαρακτήρα. Τα χαρακτηριστικά αυτά αποτελούν ίσως εμπόδια για την 
μακροπρόθεσμη αειφόρο ανάπτυξη τουριστικής απασχόλησης που να βασίζεται στην 
ποιότητα και τον επαγγελματισμό. Το στοιχείο αυτό αποτελεί πρόκληση για τα 
διάφορα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης που εφαρμόζονται 
στην Ευρώπη σε κοινοτικό, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. 
Ο τουρισμός είναι παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης για τις λιγότερο ευνοημένες 
περιφέρειες, τις αγροτικές περιοχές, καθώς και τις περιοχές που πλήττονται από το 
φαινόμενο της βιομηχανικής παρακμής. Το τουριστικό εισόδημα και η τουριστική 
απασχόληση στις περιφέρειες αυτές αποτελούν πολύτιμο και ανεκτίμητο όπλο για την 
εξάλειψη των ανισοτήτων και για την σύγκλιση των περιφερειακών οικονομιών με 
τον κοινοτικό μέσο όρο ανάπτυξης. Επιπλέον, ο τουρισμός μπορεί να συμβάλει στην 
επίτευξη πολιτιστικής, όπως και οικονομικής, σύγκλισης, διότι επιτρέπει την 
ευρύτερη διάδοση των διαφόρων ευρωπαϊκών πολιτισμών, συμβάλλοντας, με τον 
τρόπο αυτό, στην ανάπτυξη ενός πνεύματος σεβασμού για τους διάφορους τρόπους 
ζωής που ακολουθούν οι Ευρωπαίοι. Ο τουρισμός συμβάλλει, επίσης, στην 
ανάπτυξη της κοινωνικής διάστασης μέσα στην Κοινότητα και στην καταπολέμηση 
του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη. Ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται κυρίως 
μέσω της προσπάθειας να εξασφαλίσουν πρόσβαση στον τουρισμό οι λιγότερο 
ευνοημένες ομάδες πληθυσμού, όπως οι νέοι και τα άτομα με ειδικές ανάγκες, είτε 
ως τουρίστες είτε ως εργαζόμενοι σε τουριστικές επιχειρήσεις. 
Ο τουρισμός μπορεί να αποτελέσει, εξάλλου, μέσον εφαρμογής αειφόρων 
αναπτυξιακών τεχνικών, με στόχο την διαφύλαξη και τον σεβασμό του 
3 
περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αναπτύσσει τις δραστηριότητες της η τουριστική 
βιομηχανία. Είναι προφανές ότι η τουριστική δραστηριότητα - και τα οφέλη που 
προκύπτουν από αυτήν - δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθούν σε ένα υποβαθμισμένο 
και/ή ρυπαρό φυσικό, αγροτικό, οικοδομημένο ή πολιτιστικό περιβάλλον. Είναι 
επίσης σαφές ότι η τουριστική ανάπτυξη, αν εφαρμοσθεί κατά τρόπο που να 
εξασφαλίζει την αειφορία, παρέχει μακροπρόθεσμα οφέλη στις τοπικές οικονομίες. 
2. ΟΙ ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΟ 1994 
Το 1994, η τουριστική βιομηχανία παρουσίασε, σε παγκόσμιο επίπεδο, ταχεία 
ανάπτυξη λόγω της προοδευτικής εξόδου των περισσότερων δυτικών οικονομιών από 
την ύφεση και της διαφαινόμενης οικονομικής ανάκαμψης3. Σε απόλυτες τιμές, η 
Ευρώπη, συγκεντρώνοντας το 60% του συνόλου των διεθνών αφίξεων τουριστών και 
το 50% του συνόλου των διεθνών τουριστικών εσόδων, εξακολουθεί να απορροφά 
το μεγαλύτερο ποσοστό τέτοιων αφίξεων και εσόδων, καθώς και διανυκτερεύσεων σε 
ξενοδοχεία. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι, κατά το 1994, οι τουριστικές αφίξεις και 
έσοδα αυξήθηκαν στην Ευρώπη, αντιστρέφοντας την τάση που παρουσίαζε 
προηγουμένως ο ρυθμός αύξησης των τουριστικών εσόδων, τάση η οποία από μείωση 
ύψους 5% το 1993 μετατράπηκε, το 1994, σε αύξηση ύψους 4%, ποσοστό ίσο με τον 
παγκόσμιο μέσο όρο του εν λόγω έτους. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε βασικό παράγοντα 
για την αύξηση των διεθνών τουριστικών εσόδων το 19944. 
Στην Ευρώπη, η Γαλλία εξακολουθεί να είναι ο πρώτος τουριστικός προορισμός στον 
κόσμο από πλευράς διεθνών αφίξεων τουριστών και τουριστικών εσόδων, 
ακολουθούμενη από την Ισπανία, την Ιταλία, την Ουγγαρία και το Ηνωμένο 
Βασίλειο. Το μεγαλύτερο ποσοστό αύξησης των τουριστικών αφίξεων καταγράφηκε 
στην Τσεχική Δημοκρατία, ενώ η μεγαλύτερη μείωση παρουσιάστηκε στην Αυστρία. 
Σημαντική αύξηση τ(ον τουριστικών αφίξεων σημειώθηκε επίσης στους μεσογειακούς 
προορισμούς, Ισπανία, Ιταλία και Ελλάδα, κυρίως λόγω των πολιτικών ταραχών σε 
ανταγωνιστικούς προορισμούς, καθώς και επειδή τα νομίσματα τους είχαν, κατά το 
εξεταζόμενο έτος, ικανοποιητική αγοραστική αξία. 
Ωστόσο, το μερίδιο αγοράς της Ευρώπης, σε παγκόσμιο επίπεδο, παρουσιάζει 
σταθερή πτωτική τάση, η οποία απειλεί μακροπρόθεσμα την ηγετική θέση της ηπείρου 
μας (βλ. Παράρτημα 1). Πράγματι, οι στατιστικές συγκρίσεις με προηγούμενες 
δεκαετίες επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι, ενώ στη δεκαετία του 70 η Ευρώπη 
απορροφούσε το 70% των διεθνών αφίξεων τουριστών και το 62% των διεθνών 
τουριστικών εσόδων, τα ποσοστά αυτά μειώθηκαν σε 60 και 50%, αντιστοίχως, το 
1994. Κατά την ίδια περίοδο, οι χώρες της Ανατολικής Ασίας και του Ειρηνικού 
παρουσίασαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις και στους δύο αυτούς δείκτες. 
Για λεπτομερέστερη ανάλυση, ειδικά επικεντρωμένη στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, βλέπε 
"Ο τουρισμός στην Ευρ<ί>πη", Eurostat - ΓΔ XXIII, Υπηρεσία Επισήμων Εκόόσεων των 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήπην, Λουξεμβούργο, 1995. 
"Οι τάσεις της τουριστικής αγοράς στην Ευρώπη 1985-1994", Παγκόσμιος Οργανισμός 
Τουρισμού. 
Εν τω μεταξύ, οι σχετικές προβλέψεις δείχνουν ότι, αν δεν ληφθούν εγκαίρως 
κατάλληλα μέτρα, αυτή η πτωτική τάση θα συνεχισθεί περαιτέρω, πράγμα που θα 
σημαίνει ότι το μέσο ετήσιο ποσοστό αύξησης στην Ευρώπη θα είναι μόνο της τάξης 
του 2,7% ετησίως, ενώ το μέσο παγκόσμιο ποσοστό είναι 3,8% και, για την 
Ανατολική Ασία και την περιοχή του Ειρηνικού, 6,8%. 
3. ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΟ 1994 
3.1. ΙΣΤΟΡΙΚΟ 
Η Επιτροπή, ευθυγραμμιζόμενη με τις πρόσφατες τάσεις που παρατηρούνται στην 
Ένωση και έχοντας συνείδηση του θεμελιώδους ρόλου τον οποίο διαδραματίζει ο 
τουρισμός για την ευρωπαϊκή οικονομία, εργάζεται συστηματικά (με την ενεργό 
υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και Κοινωνικής 
Επιτροπής) ήδη από την αρχή της δεκαετίας του '80, προκειμένου να δώσει στον 
τουρισμό τη θέση που του αξίζει μέσα στην Κοινότητα. Οι εργασίες αυτές 
συνεχίστηκαν και εντάθηκαν το 1994. 
Το έτος αυτό (1994), σημειώθηκαν σημαντικές εξελίξεις σε κοινοτικό επίπεδο, οι 
οποίες αναμένεται να επηρεάσουν την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού τουρισμού για τα 
επόμενα έτη. Σχετικά με το θέμα αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι το 1994 ήταν το 
πρώτο πλήρες έτος εφαρμογής της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, στην 
οποία, για πρώτη φορά, γίνεται μνεία του τουρισμού. 
Η Λευκή Βίβλος για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση και 
η συνέχεια που δόθηκε σ' αυτήν παρουσιάζουν νέες ιδέες και έννοιες για την 
κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθηθεί, οι περισσότερες από τις οποίες αναμένεται 
να επηρεάσουν τον τουρισμό ή να επηρεαστούν απ' αυτόν: νέες πηγές και τομείς 
απασχόλησης, διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών, τηλεπικοινωνιών και ενέργειας, η 
"Κοινωνία των Πληροφοριών" και η σημασία της αειφορου ανάπτυξης. 
Το 1994 ήταν επίσης το δεύτερο έτος εφαρμογής του "Σχεδίου κοινοτικών δράσεων 
υπέρ του τουρισμού", το οποίο θεσπίστηκε από το Συμβούλιο στις 13.7.1992 . Αυτό 
το πρώτο πρόγραμμα δράσης στον τομέα του τουρισμού παρέχει το πλαίσιο για όλα 
τα άμεσα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό και βασίζεται σε 11 δράσεις 
προτεραιότητας που καλύπτουν περίοδο τριών ετών με αφετηρία την 1.1.1993. 
Η ανεπίσημη σύνοδος του Συμβουλίου που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 
15.4.1994 έδωσε στην Επιτροπή το έναυσμα για την έναρξη εργασιών με στόχο την 
κατάρτιση Πράσινης Βίβλου σχετικά με το μελλοντικό ρόλο της Ένωσης στον τομέα 
του τουρισμού, ενόψει της Διακυβερνητικής Διάσκεψης που θα πραγματοποιηθεί το 
1996 για την αναθεώρηση της Συνθήκης του Μάαστριχτ. 
5 Απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 231 της 13.8.1992. 
To 1994, οι εργασίες της Επιτροπής στον τομέα του τουρισμού υποστηρίχθηκαν 
ενεργά από τα άλλα κοινοτικά όργανα, όπως, παραδείγματος χάριν, από το 
Κοινοβούλιο, με τα ψηφίσματα του "Ο τουρισμός ενόψει του 2000"6 και "Τα 
κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό"7, τα οποία αφορούσαν την ετήσια 
έκθεση της Επιτροπής για το 1993, καθώς και από την Οικονομική και Κοινωνική 
Επιτροπή με τη γνωμοδότηση της για τον "τουρισμό"8. Επιπλέον, σε αναγνώριση της 
σημασίας του τουρισμού, δημιουργήθηκε στους κόλπους της νεοσύστατης Επιτροπής 
των Περιφερειών η υποεπιτροπή 2 "Τουρισμός - αγροτικές περιοχές", η οποία θα 
ασχολείται με τα τουριστικά ζητήματα στο αγροτικό πλαίσιο. 
3.2. ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ 
Επειδή ορισμένα από τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό εμπίπτουν 
σε κοινοτικές πολιτικές και προγράμματα άσχετα με τη απόφαση 92/421/ΕΟΚ, τα 
μέτρα αυτά παρουσιάζονται σε δύο μέρη: πρώτον, τα άμεσα κοινοτικά μέτρα και, 
δεύτερον, τα υπόλοιπα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό9. 
• Κατά την εφαρμογή των άμεσων κοινοτικών μέτρων που επηρεάζουν τον 
τουρισμό, βάσει της σχετικής απόφασης του Συμβουλίου, επιτεύχθηκε, το 1994, 
μεγαλύτερος βαθμός συνοχής λόγω της μεγαλύτερης πείρας και του καλύτερου 
σχεδιασμού. Οι δράσεις που εφαρμόστηκαν ανταποκρίνονταν καλύτερα στους 
στόχους των τριών βασικών αξόνων του "σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του 
τουρισμού": 
1) Γνωριμία με την τουριστική βιομηχανία και βελτίωση των γνώσεων γι' αυτήν. Η 
επίτευξη του στόχου αυτού περιλαμβάνει την ανάπτυξη αξιόπιστων στατιστικών για 
τον τουρισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προκειμένου να καταγράφονται οι ροές 
τουριστών/επισκεπτών βάσει "κοινής γλώσσας" κατανόησης και σύγκρισης, τη 
δημοσίευση μελετών και φυλλαδίων για θέματα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για 
την ευρωπαϊκή τουριστική βιομηχανία και τους δημόσιους φορείς, καθώς και την 
οργάνωση ευρωπαϊκών συνεδρίων και τη συμμετοχή σε εμπορικές εκθέσεις για 
ζητήματα τουριστικού ενδιαφέροντος, σύμφωνα με τις προτεραιότητες του "σχεδίου 
κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού". 
2) Εφαρμογή ειδικών μέτρων και δράσεων για την προώθηση της διεθνικής, 
διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα σε 
διάφορους τομείς. Για το 1994, οι τομείς αυτοί ήταν οι εξής: πληροφόρηση των 
τουριστών, δράσεις στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, καταναλωτές/τουρίστες, 
τουρισμός και περιβάλλον, πολιτιστικός, αγροτικός και κοινωνικός τουρισμός, 
τουρισμός των νέων, τουριστική εκπαίδευση και κατάρτιση και, τέλος, προβολή 
(διαφήμιση) του ευρωπαϊκού τουρισμού σε επιλεγμένες μη ευρωπαϊκές χώρες. Τα 
ΕΡ. 178.920/τελικό,της 18.1.1994. 
ΕΡ. 185,379/τελικό,της 15.12.1994. ΕΕ C 18 της 23.1.1995, σ. 159. 
ECS 453/94 τελικό, της 4.8.1994. 
Στο τέλος της έκθεσης αυτής υπάρχει σειρά παραρτημάτων στα οποία παρέχονται ποσοτικά 
πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με την τουριστική ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. 
περισσότερα από τα σχέδια που υποστηρίζονται οικονομικά από την Επιτροπή είναι 
πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια και έχουν χαρακτήρα επίδειξης. 
3) Ανάπτυξη καλύτερης συνεργασίας και συντονισμού. Ο στόχος αυτός αφορά τα 
μέτρα τα οποία λαμβάνονται για την επίτευξη αποτελεσματικότερης συνεργασίας και 
συντονισμού μεταξύ των κοινοτικών οργάνων, των διεθνών οργανισμών, των 
δημόσιων και ιδιωτικών φορέων και οργανισμών και - μέσω αυτών - των εθνικών, 
περιφερειακών και τοπικών αρχών των κρατών μελών. Η συνεργασία μεταξύ των 
κρατών μελών και της Επιτροπής υλοποιείται κυρίως μέσω δύο θεσμοθετημένων 
επιτροπών που υπάρχουν στον τομέα του τουρισμού, η μία από τις οποίες έχει ως 
αποστολή να επικουρεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά την εφαρμογή της απόφασης 
92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου και η άλλη να της παρέχει συμβουλές για τουριστικά 
ζητήματα10. Η διακομματική ομάδα τουρισμού, η οποία συντονίζεται από την 
Επιτροπή Μεταφορών και Τουρισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, παρέχει 
επίσης πολύτιμη συμβολή στο συντονισμό μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 
της Επιτροπής και του τουριστικού τομέα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στους κόλπους 
της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η συνεργασία στηρίζεται στις εργασίες της 
διυπηρεσιακής ομάδας τουρισμού και στις αμοιβαίες διαβουλεύσεις με τις αρμόδιες 
υπηρεσίες για οποιαδήποτε νέα δράση πρόκειται να αναληφθεί. Εξάλλου, κατά τη 
διάρκεια του 1994, με τουριστικά θέματα ασχολήθηκαν και άλλες διυπηρεσιακές 
ομάδες της Επιτροπής. Επιπλέον, έχουν δημιουργηθεί ή υποστηρίζονται από την 
Επιτροπή ομάδες εμπειρογνωμόνων σε διάφορους τουριστικούς τομείς, όπως είναι 
ο κοινωνικός και ο αγροτικός τουρισμός. 
Η ανάπτυξη καλύτερης συνεργασίας και συντονισμού μεταξύ των ευρωπαϊκών 
οργάνων, αλλά και με τα κράτη μέλη, όπως και με την τουριστική βιομηχανία, 
εξακολουθεί να αποτελεί μια διαρκώς εξελισσόμενη, συνεχή διαδικασία. Με βάση την 
απόφαση του Συμβουλίου, έχουν γίνει κάποιες παρεμβάσεις σε άλλες πολιτικές και 
μέτρα, προκειμένου να καθοριστεί και να ληφθεί υπόψη ο αντίκτυπος του τουρισμού 
σ' αυτά ή ο δικός τους αντίκτυπος στην ανάπτυξη του τουρισμού. Ωστόσο, για την 
ευόδωση, σε μακροπρόθεσμη βάση, των δράσεων που θα αναληφθούν στο μέλλον στον 
τομέα του αειφορου τουρισμού, η προσέγγιση αυτή πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω 
με περισσότερο διαρθρωμένο και συστηματικό τρόπο. 
• Στο κεφάλαιο για τα άλλα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό γίνεται 
επισκόπηση των μέτρων που δεν εμπίπτουν στην απόφαση 92/421/ΕΟΚ του 
Συμβουλίου, αλλά ο αντίκτυπος των οποίων στον τουρισμό της Ένωσης ήταν ή 
μπορεί να είναι σημαντικός στο μέλλον. Τα μέτρα παρουσιάζονται στο κεφάλαιο 
αυτό παράλληλα με μια προσπάθεια να αξιολογηθεί ο αντίκτυπος τους στον 
τουρισμό. Τα εν λόγω μέτρα μπορούν να διαιρεθούν σε τρεις κατηγορίες: 
1) Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει μέτρα τα οποία επηρεάζουν τον τουρίστα ως 
άτομο που ζει και ταξιδεύει μέσα σε έναν γεωγραφικό χώρο χωρίς φυσικά ή 
φορολογικά εμπόδια. Ο τουρίστας αυτός προστατεύεται από ειδική νομοθεσία 
προστασίας των καταναλωτών από απόψεως υγείας και ασφάλειας, καθώς και όσον 
Απόφαση του Συμβουλίου της 22.12.1986 για τη θέσπιση διαδικασίας διαβούλευσης και 
συνεργασίας στον τομέα του τουρισμού. ΕΕ L 384/52, 31.12.1986. 
7 
αφορά οικονομικά και νομικά ζητήματα. Επιπλέον, ενισχύοντας την κοινωνική 
διάσταση, τα κοινοτικά μέτρα υποστηρίζουν το δικαίωμα του καθενός να ταξιδέψει 
για τουριστικούς σκοπούς: η ηλικία, η σωματική ή διανοητική μειονεξία ή η 
κοινωνική θέση δεν πρέπει να αποτελούν λόγο αποκλεισμού από την τουριστική 
δραστηριότητα. 
2) Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει όλα τα μέτρα που σχετίζονται με το οικονομικό 
και κοινωνικό περιβάλλον και τα οποία αποσκοπούν στην δημιουργία κοινών 
πλαισίων που να καθιστούν δυνατή την ανάπτυξη οικονομικών και κοινωνικών 
δραστηριοτήτων, όπως ο τουρισμός, στην Ένωση. Σε εσωτερικό επίπεδο (δηλαδή 
μόνο μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση), τα μέτρα αυτά αφορούν πολλούς και διάφορους 
τομείς, όπως είναι η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, η πολιτική ανταγωνισμού 
και επιχειρήσεων, η οικονομική και κοινωνική συνοχή, η περιφερειακή πολιτική, τα 
διευρωπαϊκά δίκτυα, οι μεταφορές, η έρευνα και η ανάπτυξη, οι τεχνολογίες των 
πληροφοριών και των τηλεπικοινωνικών, η απασχόληση, η κοινωνική πολιτική και 
ο τομέας της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και της νεολαίας. Σε εξωτερικό επίπεδο 
(δηλαδή όσον αφορά τις μη ευρωπαϊκές χώρες), τα κοινοτικά μέτρα και δράσεις στον 
τομέα του τουρισμού έχουν να κάνουν με τις γενικές, οικονομικές και πολιτικές 
σχέσεις της Ένωσης με τον υπόλοιπο κόσμο. 
3) Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει διάφορα μέτρα που λαμβάνονται στους τομείς 
του πολιτισμού και του περιβάλλοντος. Αυτοί οι δύο τομείς αποτελούν το ευρύτερο 
περιβάλλον μέσα στο οποίο ανταπτύσσεται η τουριστική δραστηριότητα και με το 
οποίο ο τουρισμός έχει σχέσεις αλληλοσύνδεσης και αμοιβαίας επίδρασης. Σκοπός 
των κοινοτικών μέτρων είναι η ανάπτυξη μιας σταθερής και διαρκούς σχέσης μεταξύ 
του τουρισμού, της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς και του φυσικού 
και οικοδομημένου περιβάλλοντος στην Ευρώπη. 
Η υιοθέτηση μιας συνεκτικής και στρατηγικής προσέγγισης για την ανάπτυξη του 
τουρισμού, η οποία θα έχει ως βάση τη συνεργασία και το συντονισμό μέσα στα 
ευρωπαϊκά όργανα, με τα κράτη μέλη και με την τουριστική βιομηχανία, θα ανοίξει 
το δρόμο για την χάραξη και την εφαρμογή μιας σφαιρικής τουριστικής πολιτικής, 
η οποία θα έχει ως άξονα σειρά κοινών ή συμπληρωματικών στόχων και θα μπορεί 
να εφαρμοστεί στα πλαίσια όλων των δραστηριοτήτων της Ένωσης. Μια τέτοια 
προσέγγιση, όταν εφαρμοστεί σε ειδικές δράσεις σκοπός των οποίων είναι η κάλυψη 
συγκεκριμένων αναγκών, θα μπορούσε να δώσει περισσότερο ουσιαστικά και 
βιώσιμα αποτελέσματα, συμπληρωματικά προς τους στόχους τους οποίους 
επιδιώκουν τα άμεσα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό. 
II ΑΜΕΣΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ 
ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
Η εφαρμογή του τριετούς σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού, που 
εγκρίθηκε με την απόφαση του Συμβουλίου της 13.7.1992 και άρχισε να ισχύει την 
1.1.1993, εισήλθε ήδη στην μεσαία φάση της. Τα μέτρα προτεραιότητας, η 
εφαρμογή των οποίων άρχισε το 1993, αναπτύχθηκαν περαιτέρω και, σε όσες 
περιπτώσεις ήταν δυνατόν, συμπληρώθηκαν το 1994 με σκοπό τη διάδοση 
πληροφοριών σχετικά με τα επιτευχθέντα αποτελέσματα. Συγχρόνως, στα πλαίσια 
αυτού του σχεδίου δράσης, η Επιτροπή, με τη σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής 
Διαχείρισης Τουρισμού, έθεσε σε εφαρμογή και άλλα μέτρα με σκοπό την επίτευξη 
των τριών γενικών στόχων του σχεδίου δράσης υπέρ του τουρισμού: 
συγκέντρωση πληροφοριακών στοιχείων και γνώσεων για την ευρωπαϊκή 
τουριστική βιομηχανία· 
εφαρμογή ειδικών κοινοτικών δράσεων προκειμένου να υποστηριχθεί η 
ανάπτυξη πολυποίκιλων τουριστικών προϊόντων και υπηρεσιών υψηλής 
ποιότητας· 
ενίσχυση της συνεργασίας και του συντονισμού στους κόλπους της Επιτροπής, 
αλλά και με άλλους οργανισμούς (εθνικοί και τοπικοί φορείς του δημόσιου 
τομέα, διεθνείς ή ευρωπαϊκές επαγγελματικές οργανώσεις), με τα κράτη μέλη 
και, επίσης, με τις τρίτες χώρες, κατά τρόπον ώστε να εξασφαλιστεί η 
αρμονική και συνεκτική ανάπτυξη του τουρισμού. 
Για την επίτευξη των στόχων του σχεδίου δράσης, η αρμόδια για τον προϋπολογισμό 
αρχή ενέκρινε τη διάθεση κοινοτικών πόρων ύψους 6 εκατομμυρίων ECU ετησίως. Το 
1994, στο ποσό αυτό προστέθηκαν άλλα 566.000 ECU από την Αυστρία, τη 
Φινλανδία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία και την Ισλανδία, μέλη του Ευρωπαϊκού 
Οικονομικού Χώρου. Η εν λόγω συνεισφορά των κρατών αυτών τους επέτρεψε να 
συμμετάσχουν στην ανάπτυξη του σχεδίου δράσης, δηλαδή σε όλες τις πρωτοβουλίες 
που αναλήφθηκαν βάσει του προγράμματος εργασίας και σε όλες τις διαβουλεύσεις 
που πραγματοποίησε η Επιτροπή στον τομέα του τουρισμού από την 1.1.1994 και 
μετά. Τα κυριότερα στοιχεία των δαπανών ήταν τα εξής: πρώτον, η παροχή 
υποστήριξης για την ανάπτυξη προϊόντων που αφορούν την κατάρτιση στον τομέα 
του τουρισμού και την ανάπτυξη πολιτιστικών τουριστικών δικτύων· δεύτερον, η 
εκπόνηση σειράς μελετών για την παροχή πληρέστερων πληροφοριακών στοιχείων 
στους αρμόδιους για τη λήψη αποφάσεων· και, τρίτον, η πραγματοποίηση 
εκστρατειών διάδοσης πληροφοριών, η κατάρτιση φυλλαδίων, η οργάνωση 
συνεδρίων και τεχνικών εργαστηρίων κλπ. Συγχρηματοδοτήθηκαν επίσης ορισμένες 
δράσεις οι οποίες δεν περιλαμβάνονταν στο πρόγραμμα εργασίας, αλλά θεωρήθηκαν 
ιδιαίτερης σημασίας για την ανάπτυξη του σχεδίου δράσης. 
Η δημοσιονομική κατανομή όλων των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν το 1994, 
καθώς και οι πίνακες των σχεδίων που επελέγησαν για συγχρηματοδότηση, 
παρέχονται στο παράρτημα 2 της έκθεσης αυτής. 
Το 1994, έγινε επίσης προγραμματισμός των μελλοντικών ενεργειών. Στα πλαίσια 
αυτά, προετοιμάστηκαν οι δράσεις η εφαρμογή των οποίων επρόκειτο να αρχίσει το 
1995 και αναπτύχθηκε κάποιος προβληματισμός σχετικά με τις δράσεις που θα ήταν 
δυνατόν να αναληφθούν μεσοπρόθεσμα. Στα πλαίσια των εργασιών αυτών, 
εξετάστηκαν διάφορα ζητήματα: η ανάγκη για την όσο το δυνατόν ευρύτερη 
διεύρυνση των τομέων εφαρμογής των δράσεων που αναφέρονται στην απόφαση του 
Συμβουλίου του 1992· η αξιοποίηση των αποτελεσμάτων που έχουν ήδη επιτευχθεί· 
η περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας· η πρόσδοση ιδιαίτερης έμφασης στην 
ποιότητα· η διαφάνεια· και, τέλος, η ανάγκη για αξιολόγηση των εργασιών που 
έχουν ήδη πραγματοποιηθεί με διάφορα μέσα11. 
Το 1994, επισημάνθηκε σειρά μέτρων για οικονομική υποστήριξη το 1995: μελέτες 
στους τομείς των καταναλωτικών ζητημάτων, του τουρισμού των νέων και των 
συμβατικών σχέσεων μεταξύ των τουριστικών ενδιάμεσων και των οργανισμών 
παροχής υπηρεσιών· πρότυπες δοκιμαστικές δράσεις στον τομέα της διαχείρισης 
επισκεπτών και κυκλοφορίας· και, τέλος, βελτίωση της συνεργασίας και της 
μεταφοράς τεχνογνωσίας με τουριστικούς εταίρους από τις χώρες της Κεντρικής και 
Ανατολικής Ευρώπης και τα κράτη του Μαγκρέμπ. Διερευνήθηκε επίσης η 
δυνατότητα πραγματοποίησης μιας ακόμη διαφημιστικής εκστρατείας. 
Εξάλλου, εξετάστηκαν οι κοινοτικές δράσεις που θα ήταν δυνατόν να εφαρμοστούν 
στον τομέα του τουρισμού σε μεσοπρόθεσμο επίπεδο, με την προοπτική της 
συμπλήρωσης και συνέχισης του σημερινού σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του 
τουρισμού. 
Αρχισε η προετοιμασία μιας Πράσινης Βίβλου για τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
στον τομέα του τουρισμού, ως μέσου έναρξης της συζήτησης, κατά το 1995, ενόψει 
της προσεχούς διακυβερνητικής διάσκεψης για την αναθεώρηση της Συνθήκης του 
Μάαστριχτ, η οποία θα πραγματοποιηθεί το 1996. 
1. ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ 
ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ ΚΑΙ ΒΕΑΤΙΩΣΗ ΤΩΝ 
ΣΧΕΤΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ 
Η βελτίωση των γνώσεων των φορέων της τουριστικής βιομηχανίας και η καλύτερη 
πρόσβαση τους σε πληροφοριακά στοιχεία για την αγορά, όπως επίσης για τα 
χαρακτηριστικά, τα συστατικά στοιχεία και την ανάπτυξη της, αποτελούν 
παράγοντες ζωτικής σημασίας για τη χάραξη, από τις τουριστικές επιχειρήσεις, 
στρατηγικών εκμετάλλευσης των ευκαιριών που προσφέρει η τουριστική αγορά. 
" Η παρούσα έκθεση σχετικά με "Τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό" πρέπει 
επίσης να ενταχθεί στο πλαίσιο αυτό. 
10 
Επειδή πολλές τουριστικές επιχειρήσεις είναι μικρού ή ακόμη και πολύ μικρού 
μεγέθους, η ίδια τους η φύση έχει ως αποτέλεσμα να μην διαθέτουν τους πόρους που 
απαιτούνται για τη διενέργεια δαπανηρών ερευνών και αναλύσεων της αγοράς. Ως 
εκ τούτου, η Επιτροπή ανέλαβε διάφορες πρωτοβουλίες στον τομέα αυτόν, κυρίως 
με σκοπό να βελτιώσει τη διαθεσιμότητα πληροφοριακών στοιχείων για την 
τουριστική βιομηχανία με τη χρησιμοποίηση διαφόρων μέσων: μελετών, συνεδρίων, 
εμπορικών εκθέσεων, φυλλαδίων κλπ. 
Οι έρευνες που παραγγέλθηκαν το 1994 αναμένεται να συνεχιστούν και κατά το 1995 
και, στη συνέχεια, να δημοσιευθούν και να διανεμηθούν προκειμένου να επιτευχθεί 
προστιθέμενη αξία. Εξάλλου, θα συντονιστεί η συνεχής συμμετοχή σε σημαντικές 
εμπορικές εκθέσεις, ενώ, επιπροσθέτως, μελετάται η κατάρτιση φυλλαδίων στα 
οποία θα παρουσιάζονται τα αποτελέσματα των πρότυπων δοκιμασικών σχεδίων που 
βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη. Τέλος, θα ανατεθεί η διεξαγωγή και άλλων ερευνών 
για τη σημερινή κατάσταση του τουριστικού τομέα. 
1.1. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει ως μέτρο προτεραιότητας ότι: 
"Η βελτίωση των γνώσεων για την τουριστική βιομηχανία .... θα γίνει μέσω ... α) 
της ανάπτυξης κοινοτικών στατιστικών για τον τουρισμό". 
Στα πλαίσια του προγράμματος εργασίας του 1994, επιτεύχθηκαν αποτελέσματα σε 
δύο κυρίως τομείς: 
ολοκλήρωση των νομικών και τεχνικών μέσων που απαιτούνται για τη δημι 
ουργία ενός ευρωπαϊκού στατιστικού συστήματος για τον τουρισμό· 
βελτίωση των πληροφοριακών μέσων που χρησιμοποιούνται για τη διάδοσητων 
συλλεγομένων στοιχείων και των αποτελεσμάτων των αναλαμβανομένων 
εργασιών. 
Νομικά και τεχνικά μέσα: 
Καταρτίστηκε ένα εγχειρίδιο για θέματα στατιστικής μεθοδολογίας, το οποίο θα 
αποτελέσει τη βάση για μια ειδική σύσταση, με σκοπό να βοηθηθούν οι παραγωγοί 
στατιστικών για τον τουρισμό ώστε να παράγουν εναρμονισμένα στοιχεία, αλλά και 
προκειμένου να γίνει ευκολότερη η κατανόηση των στοιχείων αυτών από τους 
χρήστες. Αναπτύχθηκαν νέα μεθοδολογικά θέματα, κυρίως σε συνέδρια και 
διασκέψεις, θέματα τα οποία συγκέντρωσαν τη γενική επιδοκιμασία των 
επαγγελματικών ενώσεων και της ομάδας εργασίας για τις τουριστικές στατιστικές. 
Με βάση τις διαπραγματεύσεις που πραγματοποιήθηκαν με τα κράτη μέλη και τις 
σχετικές επαγγελματικές ενώσεις, έχει επίσης καταρτιστεί ένα σχέδιο οδηγίας σχετικά 
με την κατάρτιση εναρμονισμένων στατιστικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Τα θέματα 
αυτά αποτέλεσαν επίσης αντικείμενο δύο συνεδριάσεων της ομάδας εργασίας 
ΕΕ/ΕΖΕΣ για τις στατιστικές τουρισμού, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στο 
Λουξεμβούργο το Φεβρουάριο και το Νοέμβριο του 1994. 
11 
Βελτιωμένα μέσα πληροφόρησης: 
Οι δείκτες που καταρτίζονται ετησίως και μηνιαίως δημοσιεύονται σε τακτική βάση. 
Έχει ήδη ολοκληρωθεί και αναμένεται να δημοσιευθεί το 1995 μια ενημερωμένη, 
αναλυτική έκθεση για τις πρόσφατες τάσεις του ευρωπαϊκού τουρισμού. Εξάλλου, 
η βάση δεδομένων TOUR έχει επίσης βελτιωθεί και επεκτείνεται βαθμιαία ώστε να 
συμπεριλάβει και τις χώρες της ΕΖΕΣ. Στο CD ROM που παράγει η Eurostat και η 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων έχει περιληφθεί ένα 
τμήμα για τον τουρισμό, το οποίο περιέχει όλα τα σχετικά στοιχεία που έχει 
συγκεντρώσει η Επιτροπή σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Τον Ιούνιο του 1994 οργανώθηκε στη Βιέννη, από κοινού με τον ΟΟΣΑ και τις 
αυστριακές αρχές, ένα διεθνές σεμινάριο εμπειρογνωμόνων στα πλαίσια του οποίου 
αναλύθηκαν τα μεθοδολογικά προβλήματα στα οποία προσκρούει η εφαρμογή ενός 
ευρωπαϊκού στατιστικού συστήματος· τα αποτελέσματα του σεμιναρίου 
δημοσιεύθηκαν το 1995. 
Το πρόγραμμα εργασίας που θα εφαρμοσθεί το 1995 στον τομέα αυτόν θα έχει ως 
επίκεντρο την έκδοση και εφαρμογή της προτεινόμενης οδηγίας του Συμβουλίου, που 
αναφέρθηκε προηγουμένως, ενώ, παράλληλα, θα επιδιώκει τη συνεχή βελτίωση της 
διαδικασίας διάδοσης των αποτελεσμάτων που έχουν ληφθεί μέχρι σήμερα. 
Προκειμένου να εξασφαλισθεί η εφαρμογή της οδηγίας και της σύστασης στα κράτη 
μέλη κατά τη διάρκεια τριετούς περιόδου, μεταφέρθηκαν από τον προϋπολογισμό 
του 1994 1,5 εκατομμύρια ECU, τα οποία θα διατεθούν το 1995 για την υλοποίηση 
του εν λόγω σχεδίου. 
1.2. ΜΕΛΕΤΕΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει ως έναν από τους στόχους της: 
"την εκπόνηση λεπτομερών μελετών για τη βελτίωση των γνώσεων που υπάρχουν για 
τον τουρισμό ως δραστηριότητα, την αξιολόγηση του αντίκτυπου που έχουν οι 
πολιτικές που εφαρμόζει σήμερα η Κοινότητα για την υποστήριξη του τουρισμού, 
τη διενέργεια προβλέψεων και αναλύσεων για τις νέες μορφές τουρισμού και τη 
χάραξη στρατηγικών που να είναι σε θέση να αντεπεξέλθουν στη ζήτηση". 
Η ώθηση για την επιλογή ειδικών θεμάτων στα πλαίσια αυτού του τομέα έρευνας 
προήλθε από διάφορες πηγές: το σχέδιο κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού, 
συστάσεις από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα κράτη μέλη και εκπροσώπους 
επαγγελματικών οργανώσεων. 
Επιπλέον, ο τουρισμός έχει αποτελέσει αντικείμενο έρευνας και στα πλαίσια άλλων 
μελετών που εκπονούνται κάθε χρόνο προς όφελος της ευρωπαϊκής βιομηχανίας 
γενικά. Έτσι, στην έκδοση 1994 του "Πανοράματος της κοινοτικής βιομηχανίας" 
παρουσιάζεται η πρόσφατη εξέλιξη του τουρισμού και των συναφών κύριων κλάδων 
δραστηριότητας. Η έκδοση αυτή παρέχει πλήρη ανάλυση της σημερινής κατάστασης 
12 
και των προοπτικών των μεταποιητικών βιομηχανιών και του τομέα των υπηρεσιών 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση12. 
Όσον αφορά τις μελέτες που έχουν ως αντικείμενο τον τουρισμό, ορισμένες απ1 
αυτές, η διεξαγωγή των οποίων είχε παραγγελθεί το 1993, συνεχίστηκαν το 1994 με 
στόχο την προετοιμασία σχετικών εκδόσεων. 
"Ποιος είναι ποιος (who's who) στον τομέα του τουρισμού" 
Προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες των επιχειρήσεων και των λοιπών φορέων του τουριστικού 
τομέα, ζητήθηκε η εκπόνηση μελέτης που θα περιλαμβάνει εκτενή πληροφοριακά στοιχεία για τις 
οργανώσεις, τους φορείς, τους διεθνείς οργανισμούς, τις επαγγελματικές ενώσεις κλπ. του 
τουριστικού τομέα. Η έρευνα έχει ήδη ολοκληρωθεί και έχουν αρχίσει οι προπαρασκευαστικές 
εργασίες για τη διάδοση των σχετικών πληροφοριακών στοιχείων. 
Πρακτικός οδηγός για τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό 
Μετά από διεξοδική ανάλυση των διαφόρων κοινοτικών πολιτικών, ταμείων, προγραμμάτων και 
μέτρων τα οποία έχουν άμεση ή έμμεση επίδραση στην τουριστική ανάπτυξη, καταρτίστηκε ένας 
πρακτικός οδηγός απευθυνόμενος στους επαγγελματίες του τουριστικού τομέα, σκοπός του οποίου 
είναι να παράσχει με σαφή και άμεσο τρόπο πληροφοριακά στοιχεία τα οποία θα δώσουν στους 
φορείς αυτούς τη δυνατότητα να επωφεληθούν από τις κοινοτικές πρωτοβουλίες και δράσεις που 
επηρεάζουν τον τουρισμό. Η τελική έκθεση ολοκληρώθηκε το 1994 και πρόκειται να δημοσιευθεί το 
1995. 
Μελέτη για τις φορολογικές και δημοσιονομικές πολιτικές που επηρεάζουν τον τουρισμό 
Η μελέτη αυτή αποτελεί βασικά συγκριτική ανάλυση των φορολογικών και δημοσιονομικών 
πολιτικών που επηρεάζουν τις τουριστικές δραστηριότητες στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
και στις χώρες που ανταγωνίζονται στην ίδια τουριστική αγορά έξω από την ΕΕ. Εξάλλου, το 
στοιχείο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ο αντίκτυπος που έχουν στον τουρισμό οι 
φορολογικές και δημοσιονομικές πολιτικές, όπου υπάρχουν. Δεδομένης της ευρύτητας του θέματος 
αυτού, η μελέτη αυτή θα ολοκληρωθεί το 1995. 
"Για να γίνει η Ευρώπη περισσότερο προσιτή" 
Το εγχειρίδιο αυτό, το οποίο θα απευθύνεται σε τουριστικούς φορείς που επιθυμούν να προσφέρουν 
τουριστικές υπηρεσίες σε πελάτες με ειδικές ανάγκες, θα περιέχει συμβουλές, συγκεκριμένα 
παραδείγματα και πληροφορίες για τα βασικά ζητήματα που σχετίζονται με την παροχή τουριστικών 
υπηρεσιών: προγραμματισμός ταξιδιού, μεταφορά, κατάλυμα, τουριστικά αξιοθέατα, υπηρεσίες 
που παρέχονται από ταξιδιωτικούς πράκτορες και tour operators. Η έρευνα ολοκληρώθηκε το 1994 
και η σχετική έκδοση αναμένεται να δημοσιευθεί το 1995. 
Βάσει σχετικών προσκλήσεων υποβολής προσφορών, ανατέθηκε, το 199413, η 
εκπόνηση μελετών για διάφορα θέματα που ενδιαφέρουν τους φορείς της τουριστικής 
βιομηχανίας. 
ΓΔ III-Eurostat, "Πανόραμα της κοινοτικής βιομηχανίας το 1994", Υπηρεσία Επισήμα>ν 
Εκδόσεων το>ν Ευρα>παϊκ(ί>ν Κοινοτήτων, Λουξεμβούργο, 1995. 
ΓΙρόσκληση υποβολής προσφορών 94/C 122/07, ΕΕ C 122/07 της 8.5.1994. 
13 
Μελέτη για την "αποδοτική διαχείριση μικρομεσαίων επιχειρήσεων της τουριστικής βιομηχανίας" 
Ο όρος "αποδοτική διαχείριση" σημαίνει τη βελτιστοποίηση της μηχανογραφικής διαχείρισης των 
κρατήσεων στις τουριστικές υπηρεσίες (κυρίως για μεταφορές και καταλύματα). Με βάση τη 
λεπτομερή γνώση των καταναλωτικών ροών και της συμπεριφοράς ορισμένων ομάδων 
καταναλωτών, είναι δυνατόν να προσαρμοστεί η τιμή των υπηρεσιών για πολύ μικρές χρονικές 
περιόδους, κατά τρόπον ώστε να μειωθεί ο εξαιρετικά "φθαρτός" χαρακτήρας των μη 
χρησιμοποιούμενων τουριστικών υπηρεσιών. Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να αναλυθούν οι 
τρόποι και τα μέσα προσαρμογής των τεχνικών "αποδοτικής διαχείρισης" που χρησιμοποιούνται ήδη 
σε ορισμένους τομείς παροχής τουριστικών υπηρεσιών, κατά τρόπον ώστε να ανταποκρίνονται στις 
ειδικές ανάγκες των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (MME) της τουριστικής βιομηχανίας. 
"Μελέτη για τον επιχειρηματικό και συνεδριακό τουρισμό" 
Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να προβεί σε ποσοτική και ποιοτική αξιολόγηση της προσφοράς και 
ζήτησης για επιχειρηματικό και συνεδριακό τουρισμό (περιλαμβανόμενου του τουρισμού βάσει 
κινήτρων). Η αξιολόγηση πρέπει επίσης να αφορά τα προβλήματα που σχετίζονται με την ανάπτυξη 
αυτού του είδους τουρισμού". 
Οι τελικές εκθέσεις για τις δύο μελέτες που παραγγέλθηκαν το 1994 αναμένεται να 
υποβληθούν κατά το τελευταίο τρίμηνο του 1995. 
Το 1994 ανατέθηκε επίσης η διεξαγωγή και άλλων ερευνητικών εργασιών με στόχο 
να δοθούν στους τουρίστες πρακτικές πληροφορίες για καταναλωτικά θέματα που 
να καλύπτουν όλη την έκταση του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου. 
13. ΠΕΡΙΠΤΩΣΙΟΑΟΓΙΚΕΣ ΜΕΑΕΤΕΣ 
Εντός του πλαισίου και των στόχων του σχεδίου δράσεων για τον τουρισμό, η 
κοινοτική δράση είναι σχεδιασμένη κατά τρόπον ώστε να προωθεί την καλύτερη 
εποχιακή κατανομή του τουρισμού. 
Το 1994, αναλήφθηκε δράση για την υποστήριξη της δημιουργίας ενός διεθνούς 
πλαισίου για την ανταλλαγή πληροφοριών και την παρακολούθηση των 
δραστηριοτήτων των κυβερνήσεων και της τουριστικής βιομηχανίας. Αναλήφθηκε 
επίσης δράση για την ενθάρρυνση της εφαρμογής καλύτερα συντονισμένων δράσεων 
και στρατηγικών, με στόχο την προώθηση της χρήσης τουριστικών υποδομών και 
εγκαταστάσεων εκτός της περιόδου αιχμής. 
Σε συνέχεια του συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στο Noordwijk το 1991 με θέμα 
την κατανομή των διακοπών σε ευρύτερη χρονική περίοδο, οργανώθηκε στο 
Dusseldorf στις 6/7.12.1994 ανάλογο συνέδριο, στο οποίο παρέστησαν εκπρόσωποι 
της Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 13 εθνικών κυβερνήσεων και 
διαφόρων οργανώσεων της τουριστικής βιομηχανίας. 
Κύριος στόχος ήταν ο προσδιορισμός μεθόδων και τεχνικών για την ομαλότερη 
κατανομή των διακοπών στη διάρκεια ολόκληρου του έτους, κατά τρόπον ώστε να 
μειωθεί η συμφόρηση που παρατηρείται στις περιόδους αιχμής. Ζητήθηκε από τα 
κράτη μέλη να ανταλλάξουν μεταξύ τους πληροφορίες σχετικά με τις επιτυχημένες 
14 
μεθόδους που ενδεχομένως χρησιμοποιούν, κυρίως για την προώθηση του τουρισμού 
εκτός περιόδων αιχμής. 
Όπως όλοι συμφώνησαν, τα νομοθετικά μέτρα που λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο δεν είναι η κατάλληλη λύση για την επίτευξη του στόχου της καλύτερης 
εποχιακής κατανομής των διακοπών στην Ευρώπη. Θα πρέπει, μάλλον, να 
δημιουργηθεί κάποιο εθελοντικό σύστημα. Αναγνωρίζοντας την ανάγκη για καλύτερο 
συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών σχετικά με τις διαθέσιμες πληροφορίες για τις 
περιόδους διακοπών, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την ανάληψη μιας νέας 
πρωτοβουλίας ευρωπαϊκού επιπέδου, της πρωτοβουλίας HODEO (Holiday Dates 
Exchange Operation - Ανταλλαγή πληροφοριών για τις ημερομηνίες διακοπών). 
Σκοπός της πρωτοβουλίας HODEO είναι να διευκολύνει την ανταλλαγή πληροφοριών 
για τις σχολικές και εργατικές διακοπές μεταξύ των κρατών μελών. Τα σχετικά 
στοιχεία συλλέγονται σε στερεότυπη μορφή, σε εθελοντική βάση, από τα κράτη μέλη 
και τις περιφέρειες, τουλάχιστον μία φορά το χρόνο. 
Από την πλευρά της προσφοράς, η μελέτη για την "αποδοτική διαχείριση", η οποία 
παραγγέλθηκε το 1994, θα συμπληρώσει επίσης τις σχετικές εργασίες, όταν 
ολοκληρωθεί. 
Τέλος, μελετάται η διεξαγωγή μιας έρευνας για τη συγκέντρωση πληροφοριών 
σχετικά με την τουριστική συμπεριφορά, η οποία θα αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο 
για τη λήψη μέτρων προσαρμογής της προσφοράς, με απώτερο σκοπό την καλύτερη 
εποχιακή κατανομή των διακοπών. 
1.4. ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ 
Κατά τα τελευταία έτη, έχει πραγματοποιηθεί σημαντικός όγκος εργασιών στους 
διάφορους τομείς του τουρισμού: πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια για θέματα 
αγροτικού, περιβαλλοντικού και πολιτιστικού τουρισμού και σειρά μελετών που 
αναλύουν την επίδραση διαφόρων φαινομένων στην τουριστική βιομηχανία. Ένας 
από τους κυριότερους στόχους των εργασιών αυτών είναι η διάδοση των 
αποτελεσμάτων που λαμβάνονται και των αποτελεσματικότερων πρακτικών που 
αναπτύσσονται. Το 1994 οργανώθηκαν διάφορα συνέδρια για την ανταλλαγή 
πληροφοριών και αποτελεσματικών πρακτικών καθώς και για σκοπούς ενίσχυσης της 
συνεργασίας και του συντονισμού. 
"Ενρωτονρισμός-Έρεννα και Προοπτικές", Χαλκιδική, Ελλάδα, 15/16.5.1994 
Κύριος στόχος του συνεδρίου αυτού, το οποίο οργανώθηκε από κοινού από την 
Επιτροπή και το ελληνικό Υπουργείο Τουρισμού κατά τη διάρκεια της Ελληνικής 
Προεδρίας, ήταν να συζητηθεί και να αξιολογηθεί το πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπήςγια την εκπόνηση μελετών στον τομέα του τουρισμού (1990-1993). Το 
πρόγραμμα αυτό θεσπίστηκε προκειμένου να μετρηθεί η επίδραση των ευρωπαϊκών 
πολιτικών και τεχνικών στις τουριστικές ροές, θέσεις εργασίας και υποδομές, με 
παράλληλη μελέτη των διαφόρων μορφών τουρισμού και της προώθησης τους. 
Επιπλέον, το συνέδριο προσπάθησε να χαράξει κατευθύνσεις για την εφαρμογή των 
15 
υποδείξεων του προγράμματος μελετών, καθώς και για τις μελλοντικές ανάγκες. 
Κατά τη διάρκεια των 5 συνόδων του συνεδρίου παρουσιάστηκαν 20 περίπου 
έγγραφα σε 150 συνέδρους που προέρχονταν τόσο από το δημόσιο όσο και από τον 
ιδιωτικό τομέα. Τα θέματα με τα οποία ασχολήθηκαν οι σύνοδοι ήταν τα εξής: 
"διαρθρωτική ανάλυση των τουριστικών τομέων"· "το αναπτυξιακό δυναμικό του 
τουριστικού τομέα"· "οι τουριστικές ροές προς την Ευρώπη και μέσα σ" αυτήν"· "η 
μελλοντική έρευνα στον τομέα του τουρισμού και οι δράσεις υπέρ του ευρωπαϊκού 
τουρισμού"· και, τέλος, ένα συμπέρασμα. Το συνέδριο αυτό έδωσε την ευκαιρία να 
τονιστεί η σημασία της έρευνας ως απαραίτητης προϋπόθεσης για την χάραξη 
αποτελεσματικών τουριστικών πολιτικών, καθώς και η ανάγκη για στενή συνεργασία 
μεταξύ της ευρωπαϊκής τουριστικής βιομηχανίας και των ευρωπαϊκών οργάνων. 
"Ενρωτονρισμός-πολιτισμός και ύπαιθρος", Αθήνα, 27/28.5.1994 
Το συνέδριο αυτό, το οποίο είχε ως αντικείμενο τον αγροτικό και πολιτιστικό 
τουρισμό, οργανώθηκε από κοινού από την Επιτροπή και την Ελληνική Προεδρία. 
Σκοπός του συνεδρίου ήταν να παρουσιάσει τις ειδικές κοινοτικές δράσεις που 
αποσκοπούν στην προώθηση του αγροτικού και του πολιτιστικού τουρισμού, να 
ενθαρρύνει την ανάπτυξη δικτύων μεταξύ των διαφόρων φορέων και να περιγράψει 
μερικά από τα σημαντικότερα σχέδια αγροτικού και πολιτιστικού τουρισμού τα οποία 
είχαν χρηματοδοτηθεί κατά τα έτη πριν από την εφαρμογή του σχεδίου δράσης. 
Εκδόθηκε ένα φυλλάδιο (στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά) με 
πληροφοριακά στοιχεία για τα 48 σχέδια αγροτικού και πολιτιστικού τουρισμού που 
υποστηρίχθηκαν από την Επιτροπή14. Στο φυλλάδιο αυτό γίνεται σύντομη περιγραφή 
κάθε σχεδίου με επισήμανση των καινοτομικών χαρακτηριστικών του ή των 
αποτελεσματικών πρακτικών που προωθεί και με παροχή λεπτομερειακών στοιχείων 
για τους εμπλεκόμενους εταίρους. 
Τεχνικές συναντήσεις για προτεινόμενες νομοθετικές πράξεις 
Όταν ο τουρίστας αντιμετωπίζεται με την ιδιότητα του ως καταναλωτή, 
δημιουργείται η ανάγκη να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ τριών στόχων: πρώτον, της 
εξασφάλισης του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού επιλογών για τον καταναλωτή· 
δεύτερον, της προστασίας της σωματικής του ασφάλειας και των νομικών και 
οικονομικών δικαιωμάτων του· και, τρίτον, της δημιουργίας ευνοϊκών συνθηκών για 
τη συνεχή ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας. Για την επίτευξη της ισορροπίας 
αυτής, οργανώθηκαν το 1994 διάφορες τεχνικές συναντήσεις, με σκοπό να 
ενημερίοθούν οι φορείς της τουριστικής βιομηχανίας για τις συνέπειες που θα 
μπορούσαν ενδεχομένως να έχουν ορισμένες νομοθετικές πράξεις που έχουν προταθεί 
ή ισχύουν ήδη στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών. Όσον αφορά την 
προτεινόμενη οδηγία για τη σύναψη συμβάσεων η διαπραγμάτευση των οποίων 
γίνεται από απόσταση (πωλήσεις από απόσταση) και την οδηγία για τα οργανωμένα 
ταξίδια, πολλοί από τους παράγοντες της τουριστικής βιομηχανίας εξέφρασαν την 
έκπληξη τους όταν ανακάλυψαν ότι οι δραστηριότητες τους επρόκειτο να υπαχθούν 
"Eurotourism: Culture and Countryside", ISBN 92-826-8836-4, Υπηρεσία Επισήμα)ν Εκδόσεων τανν 
Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Λουξεμβούργο, 1994. 
16 
σε νομοθετικούς κανόνες και διατύπωσαν ερωτηματικά ως προς τις συνέπειες που 
θα μπορούσε να έχει το γεγονός αυτό για τις δραστηριότητες τους. 
Με τη συνεργασία της Υπηρεσίας Πολιτικής Καταναλωτών, οργανώθηκαν δύο 
τεχνικά εργαστήρια. 
Στις 22.2.94 πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες ένα τεχνικό εργαστήριο σχετικά με 
την πρόοδο των εργασιών όσον αφορά την προτεινόμενη οδηγία για την απόκτηση 
δικαιώματος χρήσης ακινήτων υπό καθεστώς χρονομεοιστικής ιδιοκτησίας15.0 κύριος 
στόχος του εργαστηρίου ήταν να φέρει σε επαφή εκπροσώπους όλων των 
εμπλεκομένων μερών (επιχειρήσεις εκχώρησης ακινήτων υπό καθεστώς 
χρονομεριστικήςιδιοκτησίας,οργανώσειςκαταναλωτών,εθνικοίεμπειρογνώμονεςκαι 
ευρωπαϊκά όργανα), προκειμένου να συζητηθεί η πρόοδος της οδηγίας στα 
ευρωπαϊκά όργανα και να διερευνηθεί ο ενδεχόμενος αντίκτυπος τον οποίο θα έχει 
αυτή η νομοθετική πράξη, όταν εκδοθεί επίσημα, στον τουριστικό τομέα. Οι σύνεδροι 
κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι είναι απαραίτητη η ταχεία έκδοση της οδηγίας, ενώ 
οι επαγγελματικοί φορείς συμφώνησαν να εξετάσουν τη θέσπιση εθελοντικών 
κωδίκων δεοντολογίας που θα λαμβάνουν υπόψη τους τις νεότερες εξελίξεις που 
σημειώνονται με ταχύ ρυθμό στον τομέα και που δεν προβλέπονται στην οδηγία. 
Στις 29.4.1994, οργανώθηκε στις Βρυξέλλες ένα δεύτερο τεχνικό εργαστήριο με 
θέματα την πρόταση οδηγίας για τις συμβάσεις η διαπραγμάτευση των οποίων γίνεται 
από απόσταση16 και τις συνέπειες της εφαρμογής ή της μη εφαρμογής της οδηγίας για 
τα οργανωμένα ταξίδια17 στα κράτη μέλη. Και σ' αυτό το εργαστήριο παρέστησαν όλα 
τα εμπλεκόμενα μέρη: εμπειρογνώμονες από τα ευρωπαϊκά όργανα και τις εθνικές 
κυβερνήσεις, επαγγελματίες της τουριστικής βιομηχανίας και εκπρόσωποι 
καταναλωτών. Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας για τα οργανωμένα ταξίδια, 
έγινε ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τα διάφορα συστήματα εγγυήσεων που 
δημιουργήθηκαν, βάσει του άρθρου 7 της οδηγίας, στα διάφορα κράτη μέλη τα οποία 
είχαν ήδη αρχίσει να εφαρμόζουν την εν λόγω νομοθετική πράξη, καθώς και για τις 
συνέπειες τους στην τουριστική βιομηχανία. Τα κράτη τα οποία δεν είχαν αρχίσει 
ακόμη να εφαρμόζουν την οδηγία είχαν τη δυνατότητα να ενημερωθούν για τις 
δυσκολίες που ανέκυψαν κατά την εφαρμογή της στα κράτη που είχαν ήδη αρχίσει 
να την εφαρμόζουν. 
Συνέδριο με θέμα "Καλύτερη εποχιακή κατανομή των διακοπών", Diisseldorf, 
6/7.12.1994 (βλέπε κεφάλαιο ΠΕΡΙΠΤΩΣΙΟΑΟΓΙΚΕΣ ΜΕΑΕΤΕΣ). 
Εμπορικές εκθέσεις 
Οι εμπορικές εκθέσεις προσφέρουν στην Επιτροπή τη δυνατότητα να έρθει σε άμεση 
επαφή με όλους τους φορείς και όλα τα επίπεδα της τουριστικής βιομηχανίας και να 
παρουσιάσει τα αποτελέσματα και τις αποτελεσματικότερες πρακτικές που 
προέκυψαν από τα σχέδια τα οποία έχει υποστηρίξει. Η "Internationale Tourismus 
COM(93) 487 τελικό. 
COM(93) 396 τελικό SYN 411 και ΕΕ C 308 της 15.Π. 1993, α. 18. 
Οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με τα οργανίυμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές και 
περιηγήσεις, της 13.6.1990, ΕΕ L 158 της 23.6.1990, σ. 59. 
17 
Bôrse", η οποία πραγματοποιείται κάθε χρόνο στο Βερολίνο (η "ΙΤΒ" είναι η 
μεγαλύτερη ετήσια εμπορική έκθεση για θέματα τουρισμού), θεωρήθηκε ως ιδιαίτερα 
κατάλληλος χώρος για τη συμμετοχή των αρμόδιων για θέματα τουρισμού υπηρεσιών 
της Επιτροπής στα πλαίσια μιας "Ευρωπαϊκής Ημέρας" με βάση το θέμα "Τουρισμός 
και Περιβάλλον"18. Για τη συμπλήρωση της δράσης αυτής εκδόθηκε επίσης φυλλάδιο 
στο οποίο παρουσιάζονται λεπτομερώς τα σχέδια που υλοποιήθηκαν στους τομείς 
του τουρισμού και του περιβάλλοντος19. 
1.5. ΦΥΑΑΑΑΙΑ 
Η πραγματική προστιθέμενη αξία της υποστήριξης καινοτομικών σχεδίων και 
σχεδίων επίδειξης στον τομέα του τουρισμού έγκειται στην όσο το δυνατόν ευρύτερη 
ενημέρωση όλων των ενδιαφερόμενων φορέων για τα σχέδια αυτά, με σκοπό την 
ενθάρρυνση της μεταφοράς και εφαρμογής τους και σε άλλα μέρη της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού εκδόθηκαν το 1994 δύο φυλλάδια 
σχετικά με τα ευρωπαϊκά σχέδια αγροτικού και πολιτιστικού τουρισμού και τα 
σχέδια που αφορούν τον τουρισμό και το περιβάλλον στην Ευρώπη. 
2. ΕΙΔΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ 
ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Έχοντας ως βάση τη βελτίωση το)ν γνώσεων των επαγγελματιών του τουριστικού 
τομέα και αξιοποιώντας τους καλύτερους μηχανισμούς συντονισμού και συνεργασίας 
μεταξύ των διαφόρων εταίρων, αυτός ο δεύτερος στόχος της παροχής υποστήριξης 
για την εφαρμογή ειδικών μέτρων αποσκοπεί στην υλοποίηση δράσεων που είναι 
δυνατόν να εφαρμοσθούν εκ νέου αλλού, έχουν ρηξικέλευθο και υποδειγματικό 
χαρακτήρα και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διάδοση πληροφοριακών 
στοιχείων σχετικά με τις αποτελεσματικότερες πρακτικές. 
Οι ειδικές κοινοτικές δράσεις υπέρ του ευρωπαϊκού τουρισμού, που περιγράφονται 
στο κεφάλαιο αυτό, ακολουθούν τη σειρά τρυ παραρτήματος 1 της απόφασης 
92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου. Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι η παρουσίαση των 
δράσεων αυτών θα μπορούσε στο μέλλον να γίνεται με μια λογική που θα δείχνει 
σαφέστερα τον τρόπο με τον οποίο οι ενλόγω δράσεις μπορούν να συμβάλουν στην 
ανάπτυξη μιας περισσότερο ανταγωνιστικής προσφοράς, που θα έχει ως βάση την 
αειφόρο ανάπτυξη ποικίλων μορφών τουρισμού και θα συμβάλει στην ικανοποίηση 
των αναγκών και των προσδοκιών του τουρίστα. 
Στόχος ήταν να παρουσιαστούντα αποτελέσματατης πρόσκλησης για υποβολή προτάσεων αριθ. 
92/C 51/16, ΕΕ της 26.2.1992 σχετικά με τον τουρισμό και το περιβάλλον. 
Ο τουρισμός και το περιβάλλον στην Ευρ(όπη, εισαγωγή και εκθέσεις σχετικά με ορισμένα 
ευρωπαϊκά σχέδια στον τομέα του τουρισμού, ISBN 92-826-9916-1. 
18 
2.1. ΔΙΕΘΝΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: Η κοινοτική δράση αποσκοπεί 
στην προώθηση διεθνικών πρωτοβουλιών τουριστικής ανάπτυξης που καλύπτουν 
διάφορους τομείς της βιομηχανίας. 
Τα πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια που επελέγησαν βάσει του προγράμματος δράσης 
του 199320 (με συνολική κοινοτική συνεισφορά ύψους 808.778 ECU) συμπληρώθηκαν 
το 1994, με σκοπό την επίτευξη διαφόρων διεθνικών στόχων21, όπως είναι: 
η βελτίωση των δομών συνεργασίας μεταξύ δημόσιων, ιδιωτικών και 
επαγγελματικών φορέων καθώς και μεμονωμένων ατόμων του τουριστικού 
τομέα, προερχόμενων από μεθοριακές ή παρόμοιες περιφέρειες διαφόρων 
χωρών, οι οποίες πολύ συχνά χαρακτηρίζονται από την αποκεντρωμένη φύση 
τους, κατά τρόπον ώστε να καταστεί δυνατή η πλήρης εκμετάλλευση των 
πλεονεκτημάτων της Ενιαίας Αγοράς· 
η βελτίωση της παροχής τουριστικών πληροφοριών όσον αφορά τις τεχνικές 
που χρησιμοποιούνταιγιατη μετάδοση των πληροφοριών στους επαγγελματίες 
του τουρισμού και, εν συνεχεία, στο ευρύ κοινό και, επίσης, η ανάπτυξη 
μέσο)ν άμεσης τουριστικής πληροφόρησης που χρησιμοποιούν νέες 
τεχνολογίες. 
Διεθνικές οράσεις 93/94: επιλογή σχεδίων στον τομέα της παροχής τουριστικών πληροφοριών με τη 
χρησιμοποίηση τεχνολογίας 
Συντονιστής: Automobile Association (Ηνωμένο Βασίλειο), ATIS 
Σχέδιο: CIRT-Cross-border Information for Road & Travel 
Στο σχέδιο, το οποίο υλοποιείται στα πλαίσια της κοινοπραξίας ATIS, συμμετέχουν οι Ενώσεις 
Αυτοκινήτου και Περιηγήσεων έξι χωρών (Ηνωμένο Βασίλειο, Κάτω Χώρες, Γερμανία, Ισπανία, Ιταλία και 
Ελβετία) ως χρήστες. Κύριος στόχος του είναι η παροχή τυποποιημένων πληροφοριών γενικού χαρακτήρα 
για ταξιδιωτικά και νομικά θέματα, απαραίτητων για την πραγματοποίηση ταξιδιών με αυτοκίνητο ή άλλα 
μεταφορικά μέσα στις ευρωπαϊκές χώρες. Το σύστημα λειτουργεί μέσω γραφικής διασύνδεσης χρήστη σε 
περιβάλλον Windows για την αποθήκευση και τη διατήρηση δεδομένων. Αυτό το σύστημα βάσης δεδομένων 
επιτρέπει σε κατανεμημένες εγκαταστάσεις ηλεκτρονικής επικοινωνίας να διαβιβάζουν πληροφορίες μέσω 
πολλών κόμβων σε όλη την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Τα παρεχόμενα πληροφοριακά στοιχεία περιλαμβάνουν 
χρήσιμες διευθύνσεις, εθνικές ρυθμίσεις σχετικά με τα ανώτατα όρια ταχύτητας, τα ανώτατα επιτρεπόμενα 
επίπεδα αλκοόλης για τους οδηγούς, τις απαιτήσεις για τις άδειες οδήγησης, τις απαιτήσεις/περιορισμούς 
εξαγίογών και εισαγίογών κλπ. 
Συντονιστής: Regione Toscana (ΠεριφέρειαΤοσκάνης) (Ιταλία) 
Σχέδιο: ETI-European Tourism Information & Booking 
Εφαρμογή πρότυπου δοκιμαστικού σχεδίου για την ανάπτυξη ομοιογενούς ολοκληρωμένου συστήματος με 
στόχο την παροχή καλύτερων και πληρέστερων πληροφοριών στους τουρίστες, κατά τρόπον ώστε να 
μπορούν να επωφελούνται καλύτερα από την τουριστική προσφορά στις περιφέρειες που καλύπτονται από 
το σχέδιο στην Ισπανία, την Ιταλία και την Γαλλία. Δημιουργία διαλογικών "σημείων πληροφόρησης", τα 
οποία θα επιτρέπουν στους τουρίστες να βλέπουν σε οθόνη και να τυπώνουν όλες τις πληροφορίες που 
χρειάζονται για τις περιφέρειες του δικτύου. Εξετάζονται επίσης οι δυνατότητες σύνδεσης με συστήματα 
κράτησης θέσεων. Το σχέδιο προβλέπει κοινή μεθοδολογία και κοινό λογότυπο. 
Σχέδιο κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού, πρόσκληση υποβολής προσφορών και 
προσκλήσεις υποβολής προτάσεων (ΕΕ C 128 της 8.5.1993, σ. 7). 
Βλέπε τον συνημμένο πίνακα των σχεδίων που άρχισαν να εφαρμόζονται βάσει του 
προγράμματος δράσης του 1993 και ολοκληρώθηκαν το 1994. 
19 
Συντονιστής: TIRS (Γερμανία) 
Σχέδιο: Regionet Saar-Lor-Lux 
Η βασική ιδέα και ο λόγος εφαρμογής του σχεδίου "Regionet" είναι να μπορέσουν οι μικρότερες ευρωπαϊκές 
περιφέρειες να ενώσουν τις δυνάμεις τους κατά τρόπον ώστε να δημιουργήσουν ευρύτερες μονάδες με 
μεγαλύτερη προσφορά τουριστικών υπηρεσιών μέσω της χρήσης ενός κοινού συστήματος πληροφόρησης, το 
οποίο, συγχρόνως, θα συμβάλει στη μείωση του κόστους. Το σχέδιο έχει τέσσερις στόχους: 
Βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων τουριστικών και πολιτιστικών πληροφοριών για τις 
τρεις συνεργαζόμενες περιφέρειες-
Ανάπτυξη συνεργείων μέσω της σύνδεσης των υπαρχόντων περιφερειακών συστημάτων 
πληροφόρησης-
Δημιουργία και εφαρμογή ενός διασυνοριακού δικτύου βάσει διεθνών προτύπων (EDI, κλπ)· 
Παροχή των πρυαναςιερομένων πληροφοριών στο ευρύ κοινό και σε ιδιωτικούς κιαι δημόσιους 
οργανισμούς μέσω της χρήσης ηλεκτρονικών σημείων πληροφόρησης. 
Είναι δυνατή η επικοινίονία μεταξύ των διαφόρων εταίρων μέσω της χρήσης ενός κεντρικού υπολογιστή 
εγκατεστημένου στο Λουξεμβούργο, ο οποίος χρησιμοποιείται ως "συμψηφιστικό κέντρο". Τα πληροφοριακά 
στοιχεία που διανέμονται μέσω του "Regionet" αφορούν αξιοθέατα, καταλύματα, εστιατόρια, εκδηλώσεις, 
εγκαταστάσεις αναψυχής/αθλητισμού, "πακέτα" περιηγήσεων, διευθύνσεις και νοσηλευτικές εγκαταστάσεις. 
Το 1994, ελήφθησαν, στα πλαίσια του προγράμματος εργασίας, διάφορα μέτρα για 
την ανάπτυξη της συνεργασίας με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, 
κυρίως ως μέσου συμπλήρωσης ή προετοιμασίας των οράσεων που θα υλοποιηθούν 
στα πλαίσια του προγράμματος PHARE: 
ανάληψη εκστρατειών για τη βελτίωση της γενικής ενημέρωσης σχετικά με τα 
προβλήματα του τουρισμού σε μια οικονομία της αγοράς· 
εφαρμογή δραστηριοτήτων κατάρτισης απευθυνόμενων σε μεσαία και ανώτερα 
διευθυντικά στελέχη του τουριστικού τομέα· 
πραγματοποίηση διεξοδικών ερευνών με στόχο την προώθηση της ανάπτυξης 
ειδικών κλάδων του τουρισμού ή ειδικών τουριστικών προϊόντων, σε 
συνεργασία με τα κράτη μέλη. 
Σχέδια για τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης το 1993-94 
"Πρόγραμμα Τουριστικής Κατάρτισης στη Βουλγαρία και τη Σλοβακία" 
Βάσει διαβουλεύσεων μόνον, εξετάστηκε το 1994 η πρόοδος του σχεδίου για τη Βουλγαρία και τη 
Σλοβακία, στα πλαίσια των στόχων του σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού. Μεταξύ των 
στόχων του σχεδίου περιλαμβάνονται η ενθάρρυνση της δημιουργίας μιας τουριστικής οικονομίας στη 
Βουλγαρία και τη Σλοβακία που να ανταποκρίνεται στα διεθνή πρότυπα και η ενίσχυση της συνεργασίας 
μεταξύ των χωρών αυτών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με στόχο την επίσπευση της συμμετοχής τους σε 
ένα διευρυμένο οικονομικό χώρο που θα περιλαμβάνει την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. 
"Τουριστική συνεργασία με τη Λευκορωσία: Ο τουρισμός, ένα "όχημα" για την ανάπτυξη" 
Δόθηκε υποστήριξη στο σχέδιο που αφορά τη Λευκορωσία, κατά τρόπον ώστε να μπορέσει η χώρα αυτή να 
αποκτήσει τουριστική βιομηχανία μέσω της δημιουργίας τουριστικών γραφείων και της μεταφοράς 
τεχνογνωσίας στα πλαίσια ενός προγράμματος κατάρτισης. Η όλη εργασία μπορεί να θεωρηθεί ως 
προετοιμασία για την προσεχή εφαρμογή ενός προγράμματος για τον τουρισμό, στα πλαίσια του TACIS, 
για τη Λευκορωσία. 
20 
Σχέδια για τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης το 1994-1995 
"Συνέδριο για τη μεταφορά ικανοτήτων και τεχνογνωσίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη" 
Στόχοι είναι να γίνει επισκόπηση της κατάστασης στην οποία βρίσκεται σήμερα ο τουρισμός και η 
κατάρτιση στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, να εξεταστούν οι σημερινές σχέσεις μεταξύ της παροχής 
εκπαίδευσης και κατάρτισης και των αναγκών εργατικού δυναμικού στην τουριστική βιομηχανία, ώστε να 
εντοπιστούν και καλυφθούν τα υπάρχοντα κενά, να καταρτισθούν σχέδια δράσης για τις χώρες της 
Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τα ζητήματα που 
επισημαίνονται στις εθνικές εκθέσεις και να δημιουργηθεί ένα δίκτυο παροχής υποστήριξης από την 
Ευρωπαϊκή Ένωση στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης με στόχο να διευκολυνθεί η 
εφαρμογή των σχεδίων δράσης. 
"Προώθηση του Τουρισμού των Νέων στην Κεντρική Ευρώπη" 
Στόχος είναι να προωθηθεί η πραγματοποίηση τουριστικών ταξιδιών στην Κεντρική Ευρώπη από νέους 
ηλικίας κάτω των 21 ετών, μέσω της παροχής ειδικών τουριστικών πληροφοριών και υπηρεσιών 
καθοδήγησης. Απώτερος σκοπός του σχεδίου είναι να δημιουργηθεί μια βάση κοινού ενδιαφέροντος για την 
εύρυθμη συνεργασία μεταξύ των νέ(ον από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και την Ευρωπαϊκή 
Ένωση. Η υλοποίηση του σχεδίου αυτού θα υποστηριχθεί μέσω της παροχής ειδικευμένων υπηρεσιών 
καθοδήγησης, προώθησης και μάρκετινγκ απο τουριστικούς φορείς της Δυτικής Ευρουπης. 
Το 1994, διαπιστώθηκε ότι η ενίσχυση της συνεργασίας με τις χώρες της Κεντρικής 
και Ανατολικής Ευρώπης, τις χώρες του Μαγκρέμπ, την Κύπρο και την Μάλτα 
επιβάλλει την απόδοση μεγαλύτερης σημασίας στην μεταφορά τεχνογνωσίας σε 
θέματα κατάρτισης, στην ανάπτυξη στρατηγικών προώθησης και μάρκετινγκ για 
ορισμένα τουριστικά προϊόντα και στη δημιουργία MME στον τομέα του τουρισμού. 
Τα ζητήματα αυτά αντιμετωπίζονται στο πρόγραμμα που εκπονήθηκε για το 1995. 
2.2. ΟΙ ΤΟΥΡΙΣΤΕΣ ΩΣ ΚΑΤΑΝΑΑΩΤΕΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: "Η κοινοτική δράση αποσκοπεί 
στην υποστήριξη πρωτοβουλιών που βελτιώνουντην πληροφόρηση και την προστασία 
των τουριστών σε τομείς όπως τα υπάρχοντα συστήματα ταξινόμησης, τα σήματα 
οδικής κυκλοφορίας, οι ρυθμίσεις σε θέματα χρονομεριστικής ιδιοκτησίας, οι 
υπεράριθμες κρατήσεις και οι νομικές διαδικασίες αποκατάστασης". 
Συμπληρώνοντας την εκστρατεία ενημέρωσης των καταναλωτών, την οποία ανέλαβαν 
οι αρμόδιες για την πολιτική καταναλωτών υπηρεσίες της Επιτροπής το Μάρτιο του 
1993, η Επιτροπή προκήρυξε, στις 4.5.1994, πρόσκληση υποβολής προσφορών 
(94/C 122/07), με την οποία κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να υποβάλουν προτάσεις 
για την κατάρτιση ενός φιλικού προς τον χρήστη εγχειριδίου, το οποίο θα περιέχει 
χρήσιμες πληροφορίες για τα κράτη μέλη του ΕΟΧ και θα βοηθά τους τουρίστες να 
διασφαλίζουν τα δικαιώματα τους ως καταναλωτών, όταν ταξιδεύουν στην Ευρώπη. 
Το εγχειρίδιο αυτό θα συνοδεύεται επίσης και από ένα μέσο υποστήριξης που θα 
ανήκει στην τεχνολογία των πληροφοριών. Μόλις ολοκληρωθεί, και προκειμένου να 
αξιοποιηθεί η όλη εργασία, θα διανεμηθεί σε δισκέτα σε δίκτυο 5.000 
ενδιαφερομένων φορέων. Οι σχετικές εργασίες αναμένεται να ολοκληρωθούν έως το 
τέλος του 1995. 
21 
Το πρόβλημα των υπεράριθμων κρατήσεων στα ξενοδοχεία και η ταλαιπωρία που 
προκαλεί στους καταναλωτές δημιούργησε ιδιαίτερη ανησυχία το 1994. Ο πρόεδρος 
της Επιτροπής Μεταφορών και Τουρισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κάλεσε 
εκπροσώπους διαφόρων σημαντικών οργανώσεων να συζητήσουν το θέμα αυτό. Η 
Επιτροπή, η οποία κλήθηκε επίσης να συμμετάσχει, υποσχέθηκε να εξετάσει τα αίτια 
και την έκταση του προβλήματος των υπεράριθμων κρατήσεων στον ΕΟΧ. 
Επιπλέον, οι τουρίστες, ως καταναλωτές, επιθυμούν να έχουν πρόσβαση σε ευρύ 
φάσμα προϊόντων που να πωλούνται σε ανταγωνιστικές τιμές. Υπάρχει πολύ στενή 
σχέση μεταξύ του τουρισμού και των εμπορικών τομέων: ένα χωριό ή μια περιοχή 
χωρίς καταστήματα είναι λιγότερο ελκυστικά για τους τουρίστες. Το ζήτημα αυτό 
τέθηκε σε σεμινάριο που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες, στις 2.12.94, με θέμα 
"η παροχή υπηρεσιών σε μικρά χωριά - το μέλλον του λιανικού εμπορίου στις 
αγροτικές περιοχές". Στους τουρίστες αρέσουν επίσης τα "ζωντανά" κέντρα μικρών 
πόλεων με χαρακτηριστικά μικρά καταστήματα λιανικού εμπορίου, στα οποία 
πωλούνται τοπικά προϊόντα: με τον τρόπο αυτό, η ικανοποίηση των καταναλωτικών 
αναγκών του τουρίστα συμβάλλει επίσης και στην τοπική ανάπτυξη. 
2.3. ΠΟΑΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΤΟ ΥΡΙΣΜΟΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: η κοινοτική δράση αποσκοπεί 
τόσο στην κατάδειξη της σημασίας που έχει η πολιτιστική κληρονομιά για τον 
τουρισμό όσο και στην προώθηση της καλύτερης γνώσης των πολιτισμών, 
παραδόσεων και τρόπων ζωής των Ευρωπαίων. 
Η προώθηση του πολιτιστικού τουρισμού αποτελεί στοιχείο ζωτικής σημασίας στα 
πλαίσια μιας στρατηγικής που έχει ως στόχο το συντονισμό, σε κοινοτικό επίπεδο, 
των μέτρων που αποσκοπούν στη διαφοροποίηση και την αναβάθμιση της παροχής 
τουριστικών υπηρεσιών στην Ευρώπη. Η αύξηση του ενδιαφέροντος για την 
πολιτιστική κληρονομιά και τις περιφερειακές και τοπικές πολιτιστικές παραδόσεις, 
η πρόσδοση έμφασης στα πολιτιστικά στοιχεία ως μοχλούς οικονομικής ανάπτυξης 
(αστική "επανανάπτυξη", ανάπτυξη αγροτικών περιφερειών ή βιομηχανικών 
περιοχών που έχουν πέσει σε παρακμή) και η ευρύτερη συνειδητοποίηση της 
συνέργειας μεταξύ του τουρισμού, της ψυχαγωγίας και της τέχνης έχουν συμβάλει 
στην αύξηση του ενδιαφέροντος για τον πολιτιστικό τουρισμό. 
Σε μια ολοένα και περισσότερο ανταγωνιστική παγκόσμια αγορά, αναγνωρίζεται σε 
συνεχώς μεγαλύτερο βαθμό η ανάγκη δημιουργίας "ταυτοτήτων" για τους 
ευρωπαϊκούς τουριστικούς προορισμούς (πακέτα προϊόντων ευρωπαϊκού 
τουρισμού, όπως "οι πόλεις της τέχνης στην Ευρώπη", "οι δρόμοι προς τις ρίζες" 
κλπ). Η εξέλιξη της τεχνολογίας των πληροφοριών προσφέρει ολοένα και 
περισσότερες δυνατότητες για την προώθηση του πολιτιστικού τουρισμού μέσω της 
χρήσης μέσων μάρκετινγκ όπως τα GDS (Global Distribution Systems - Συνολικά 
Συστήματα Διανομής). 
Παρά την ευρεία αναγνώριση του γεγονότος ότι, προς αμοιβαίο τους όφελος, η 
πολιτιστική και η τουριστική πολιτική πρέπει να είναι συμπληρωματικές μεταξύ τους 
22 
και να υπάρχουν κατάλληλες δομές για την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των 
επαγγελματιών των δύο αυτών τομέων (δηλαδή του τουρισμού και του πολιτισμού), 
ωστόσο, οι δομές αυτές λείπουν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Γίνεται ολοένα και 
περισσότερο σαφές ότι υπάρχει ανάγκη για στενότερη συνεργασία μεταξύ της 
Επιτροπής και των άλλων βασικών παραγόντων του τομέα του πολιτιστικού 
τουρισμού, δηλαδή του Συμβουλίου της Ευρώπης και της UNESCO, προκειμένου να 
προκύψει η μέγιστη δυνατή αξία και συνεργεία από τις πρότυπες δοκιμαστικές 
δράσεις που εφαρμόζει καθένας από τους φορείς αυτούς στον τομέα του πολιτισμού. 
Υπάρχουν ακόμη κάποιες δυσκολίες που πρέπει να υπερνικηθούν, όπως η έλλειψη 
συγκριτικών στοιχείων για τη ζήτηση και την προσφορά προϊόντων πολιτιστικού 
τουρισμού και η κατάρτιση των σπουδαστών, των επαγγελματιών και των 
διευθυντικών στελεχών στους τομείς του πολιτισμού και του τουρισμού. Πρέπει να 
καταβληθεί προσπάθεια για την ανάπτυξη συνεργείων στα πλαίσια των σχετικών 
κοινοτικών προγραμμάτων. 
Το πρόγραμμα εργασίας του 1993, και κατόπιν σχετικής προσκλήσεως για υποβολή 
προτάσεων22, οδήγησε στην επιλογή 18 προτάσεων το 1994, με στόχο την ανάπτυξη 
διεθνικών προϊόντων πολιτιστικού τουρισμού, και, ειδικότερα, νέων ευρωπαϊκών 
δρομολογίων πολιτιστικού τουρισμού, όπως αναφέρεται στο παράρτημα της 
απόφασης του Συμβουλίου. Η κοινοτική συνεισφορά, ύψους 1,2 εκατομμυρίων ECU 
περίπου, κάλυψε το 50% του συνολικού κόστους. 
Με στόχο την τόνωση της ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ των τουριστικών φορέων και 
των πολιτιστικών οργανισμών, κυρίως όσον αφορά την ανάδειξη της αξίας της 
πολιτιστικής κληρονομιάς, η Επιτροπή δημοσίευσε, στις 4.5.1994, την πρόσκληση 
υποβολής προτάσεων αριθ. 94/C 122/07. Από τις 156 προτάσεις που υποβλήθηκαν, 
επελέγησαν 11 σχέδια, καθένα από τα οποία προβλέπει τη δημιουργία ενός 
πολιτιστικού δικτύου. Τα σχέδια αυτά λαμβάνουν ήδη κοινοτική χρηματοδότηση 
ύψους περίπου ενός εκατομμυρίου ECU, ποσό που καλύπτει το 46% του συνολικού 
προϋπολογισμού των σχεδίων, ο οποίος ανέρχεται σε 2.124 εκατομμύρια ECU. 
Κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1995, τα πολιτιστικά δίκτυα που επελέγησαν το 1994 
θα συμπληρωθούν. Υπάρχει η σκέψη τα περισσότερο ρηξικέλευθα σχέδια να 
παρουσιαστούν στη συνέχεια στα πλαίσια μιας μεγάλης διεθνούς τουριστικής έκθεσης, 
με σκοπό να τονωθούν οι προσπάθειες δημιουργίας δικτύων και μεταφοράς 
τεχνογνωσίας. 
Τα σχέδια που ολοκληρώθηκαν ή άρχισαν να εφαρμόζονται το 1994 στον τομέα του 
πολιτιστικού τουρισμού και τα οποία χρηματοδοτούνται από την Μονάδα Τουρισμού 
περιγράφονται στον παρακάτω πίνακα. Ορισμένα από τα σχέδια αυτά έχουν ήδη 
δώσει ή δίνουν υποδειγματικά αποτελέσματα. 
Σχέδιο κοινοτικών οράσεων υπέρ του τουρισμού, πρόσκληση υποβολής προσφορών και 
προσκλήσεις υποβολής προτάσεων, 93/C 128/09, ΕΕ της 8.5.1993. 
23 
Σχέδια πολιτιστικού τουρισμού που άρχισαν να εφαρμόζονται το 1993 (93/C 128/09) και συνεχίστηκαν 
το 1994 (94/C 122/07) με προοπτική να ολοκληρωθούν το 1995 
Naturfreunde Saarland e.V. 
Σχέδιο: (NEKTAR) Kulturerlebniswege-Saar-Lor-Al-Lux/NetzwerkEuropâische Kultur 
Εταίροι: Γερμανία, Γαλλία, Λουξεμβούργο 
Σκοπός του σχεδίου είναι η ανάπτυξη ειδικών διαδρομών (δρομολογίων) πολιτιστικού τουρισμού ατις 
περιφέρειες της Λοθαριγγίας, Αλσατίας, Λουξεμβούργου και Σάαρ, με θέματα που αφορούν την ιστορία 
και τις μεταβολές που έχουν επέλθει στη γεωργία και τη βιομηχανία. Αυτό γίνεται μέσω της δημιουργίας 
ενός δικτύου συνεργασίας μεταξύ ταιν προαναφερομένων περιφερειών με στόχο την εκπόνηση τουριστικών 
οδηγών. Ανάμεσα στα διάφορα ρηξικέλευθα χαρακτηριστικά του σχεδίου συγκαταλέγεται ο κεντρικός ρόλος 
τον οποίο κατέχουν οι έννοιες "εργασιακή κουλτούρα" και "γεωργικές μεταβολές", δεδομένου ότι, συχνά, 
αυτά τα σημαντικότατα στοιχεία της παράδοσης και της ιστορίας μιας περιοχής αγνοούνται από τους 
τουρίστες. 
Προβλέπεται η δημιουργία οικολογικών μουσείων και επισημαίνεται η ανάγκη για αύξηση του κοινοτικού 
ενδιαφέροντος για τον "βιομηχανικό πολιτισμό". 
Τα βασικά συμπεράσματα που προέκυψαν από το σχέδιο αυτό μπορούν τώρα να μεταφερθούν και σε άλλες 
περιοχές της Ευρώπης, κατά τρόπον ώστε να διευρυνθεί το δίκτυο και να υπάρξει ανταλλαγή εμπειριών. 
Forschungsstelle Niedersâchsische Auswanderer in den USA, Πανεπιστήμιο Oldenburg 
Σχέδιο: Οι δρόμοι προς τις ρίζες 
Εταίροι: Ιρλανδία, Δανία, Γερμανία, Κάτω Χώρες, Ηνίομένο Βασίλειο, Ελλάδα, Νορβηγία, Φινλανδία, 
Σουηδία και Ισλανδία 
Στόχος του σχεδίου είναι η ανάπτυξη και η προβολή προκαθορισμένων δρόμων (διαδρομών) στη 
Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρλανδία, τις Κάτω Χώρες και τη Δανία, που συνδέουν τις περιοχές 
αυτές με λιμάνια όπως το Λίβερπουλ και το Bremenhaven, από τα οποία χιλιάδες μετανάστες έφυγαν για τη 
Βόρεια Αμερική αναζητώντας μια νέα ζωή. Η βασική ιδέα του σχεδίου είναι ότι οι αμερικανοί τουρίστες 
που ενδιαφέρονται για τους προγόνους τους θα έχουν την ευκαιρία να ταξιδεύσουν στους δρόμους αυτούς 
και να επισκεφθούν πολιτιστικά αξιοθέατα ήσσονος σημασίας, τα οποία, υπό κανονικές συνθήκες, δεν θα 
ήταν δυνατόν να προσελκύσουν αυτή την ομάδα τουριστών. Εκτός από τη διεύρυνση του υπάρχοντος 
δικτύου, οι εταίροι σκοπεύουν να εκδώσουν από κοινού ένα εγχειρίδιο για τα προσφερόμενα προϊόντα, 
προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της τουριστικής βιομηχανίας (στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες), 
καθώς και μια βιντεοταινία· επιθυμούν επίσης να αναπτύξουν επαφές με διάφορους φορείς του 
αμερικανικού κλάδου των ταξιδιωτικών γραφείων. 
Royal National Institute for the Blind 
Σχέδιο: Για να γίνουν προσιτές οι ευρωπαϊκές πόλεις 
Εταίροι: Ηνα>μένο Βασίλειο, Γαλλία, Ιταλία, Σουηδία 
Σκοπός του σχεδίου αυτού είναι η παραγωγή σειράς εκδόσεων σε αλφάβητο Braille και με μεγάλα 
τυπογραφικά στοιχεία για τουρίστες που έχουν προβλήματα όρασης. Οι εκδόσεις αυτές θα παρουσιάζουν 
την πολιτιστική κληρονομιά των περιγραφομένων πόλεων σε τυφλούς τουρίστες, όταν αυτοί επισκέπτονται 
καλλιτεχνικές συλλογές ή ανακαλύπτουν αρχιτεκτονικούς θησαυρούς και τρόπους ζωής με περιπάτους σε 
πόλεις. Η έννοια της "πραγματοποίησης τουριστικών περιηγήσεων και της ανακάλυψης της τέχνης με την 
αφή/toccare Tarte" θα επεκταθεί και πέραν του υπάρχοντος δικτύου, οι εταίροι του οποίου εντείνουν 
αυτή τη στιγμή τη συνεργασία τους. 
FYN-TOUR 
Σχέδιο: Πολιτιστικές ιστορικές διαδρομές στη Βαλτική θάλασσα 
Εταίροι: Δανία, Γερμανία, Σουηδία, Κάτω Χώρες, Πολωνία, Εσθονία 
Το σχέδιο αυτό θα επεκτείνει τη γεωγραφική εμβέλεια ενός προηγούμενου σχεδίου σε ολόκληρη την περιοχή 
της Βαλτικής, προτείνοντας θαλάσσιες διαδρομές με βάση τρία ιστορικά θέματα. Μέσω της συνεργασίας 
και της ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ των εταίρων θα αναπτυχθεί ένα νέο τουριστικό προϊόν υψηλής 
ποιότητας. Με την κατάρτιση ενός χάρτη και την πρόβλεψη διαφόρων μοντέλων χρηματοδότησης, το 
σχέδιο θα συμβάλει στην καλύτερη θεώρηση της Βαλτικής ως θαλάσσιου τουριστικού προορισμού και, με 
τον τρόπο αυτό, θα βοηθήσει στη διατήρηση των ναυτικών παραδόσεων και επαγγελμάτων στην περιοχή. 
Αφού πραγματοποιήσουν την απαραίτητη θεωρητική και επιτόπια ερευνητική εργασία, οι οργανωτές του 
σχεδίου θα παρουσιάσουν τα πορίσματα τους σε σεμινάριο, το οποίο θα ακολουθήσει διεθνές συνέδριο για 
τον τουρισμό στην περιοχή της Βαλτικής. 
24 
Επιλογή σχεδίων πολιτιστικού τουρισμού που άρχισαν να εφαρμόζονται το 1994 (94/C 122/07) και 
πρόκειται να ολοκληρωθούν το 1995 
Ομοσπονδία Τουριστικών Γραφείων των Ευρωπαϊκών Πόλεων [Federation des Offices du Tourisme des 
Villes Européennes (FOTVE/FECTO)] 
Σχέδιο: Οι Πόλεις της Τέχνης στην Ευρώπη 
Εταίροι: Αυστρία, Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, 
Πορτογαλία, Ισπανία, Ελβετία, Μάλτα 
Στα πλαίσια του προγράμματος "Οι Πόλεις της Τέχνης στην Ευρώπη" θα δημιουργηθεί ένα ευρα>παϊκό 
δίκτυο 31 πόλεων που βρίσκονται σε 11 χώρες του ΕΟΧ. Μέσω της αποτελεσματικής συνεργασίας μεταξύ 
των πολιτιστικών φορέων και των επαγγελματιών του τουριστικού χώρου - τόσο του δημόσιου όσο και του 
ιδιωτικού τομέα - που ασχολούνται με τον πολιτιστικό τουρισμό, θα αναδειχθεί η σημασία της 
πολιτιστικής κληρονομιάς για τον τουρισμό, και ιδιαίτερα για τον τουρισμό σε πόλεις. Στόχος είναι να 
δημιουργηθεί ένα φόρουμ διαλόγου και να αναπτυχθούν "πακέτα" πολιτιστικού τουρισμού και 
αποτελεσματικά μέσα μάρκετινγκ/διανομής. Θα περιλαμβάνεται η αποθήκευση πληροφοριακών στοιχείων 
σε μηχανογραφικά συστήματα κράτησης θέσεων, όπως το Amadeus/START, το ΒΤΧ και το Minitel. Η FECTO 
θα οργανώσει συνέδριο για τη διάδοση των σχετικών πληροφοριών, την ανταλλαγή εμπειριών και την 
αξιολόγηση τα)ν αποτελεσμάτων του σχεδίου από την άποψη της ανάπτυξης αποτελεσματικής συνεργασίας 
και του εντοπισμού αποτελεσματικών πρακτικών. 
Baltic Tourism Co-operation 
Τίτλος του σχεδίου: BTC Cultural Tourism Project 
Εταίροι: Σουηδία, Δανία, Γερμανία, Νορβηγία, Φινλανδία 
Ο οργανισμός Baltic Tourism Co-operation, δηλαδή ο φορέας προώθησης της τουριστικής βιομηχανίας της 
Βαλτικής Θάλασσας, έχει περίπου 100 μέλη στις 10 βαλτικές χώρες και σε αγορές εκτός της περιοχής αυτής. 
Όλα τα μέλη καλούνται να συμμετάσχουν στο σχέδιο. Σκοπός του σχεδίου είναι να αυξηθεί η αναγνώριση 
της σημασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής της Βαλτικής μέσω της πλήρους ένταξης και 
προβολής της στις διαφημιστικές δραστηριότητες της τουριστικής βιομηχανίας της Βαλτικής. Στα πλαίσια 
αυτά, ο οργανισμός BTC προτίθεται να οργανώσει ένα συνέδριο και ένα εργαστήριο για τον πολιτιστικό 
τουρισμό, να αναπτύξει μια, ιστορικού χαρακτήρα, χανσεατική θαλάσσια διαδρομή και να δημιουργήσει ένα 
ειδικό δίκτυο για τον πολιτιστικό τουρισμό. Η αρχική φάση, η οποία συγχρηματοδοτείται από την 
Επιτροπή, εντάσσεται σε μια μεσοπρόθεσμη στρατηγική, τελικός στόχος της οποίας είναι η δημιουργία και η 
εμπορική εκμετάλλευση, κατά το δεύτερο μέρος της δεκαετίας, ιστορικών θαλάσσιων διαδρομών στη 
Βαλτική Θάλασσα. Μια πρώτη τέτοια "κρουαζιέρα" θα οργανωθεί για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και 
τους tour operators το καλοκαίρι του 1995. 
2.4. ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: "σκοπός της κοινοτικής δράσης 
στους τομείς του τουρισμού και του περιβάλλοντος είναι να διασφαλισθεί η ευρύτερη 
συνεκτίμηση των περιβαλλοντικών απαιτήσεων·". 
Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, καθιέρωσε ένα Ευρωπαϊκό Βραβείο 
Τουρισμού και Περιβάλλοντος, με σκοπό να αυξηθεί η συνειδητοποίηση, εκ μέρους 
του τουριστικού τομέα, των αλληλεπιδράσεων μεταξύ του τουρισμού και του 
περιβάλλοντος. Η Επιτροπή προσέλαβε συμβούλους, οι οποίο ανέλαβαν τη 
διεκπεραίωση της όλης διαδικασίας απονομής του βραβείου, ενώ παράλληλα 
επικουρούν τα κράτη μέλη στα πλαίσια των αντίστοιχων εθνικών διαδικασιών 
επιλογής. 
Με την καθιέρωση του βραβείου αυτού επιδιώκεται ο εντοπισμός και η βράβευση 
τουριστικών περιοχών ή προορισμών που σημειώνουν εξαιρετικές επιδόσεις στον 
τομέα του σχεδιασμού, της ανάπτυξης και της διαχείρισης του "αειφορου 
τουρισμού". Σκοπός του βραβείου είναι η βράβευση περιοχών και όχι η αντιγραφή 
25 
άλλων υπαρχόντων βραβείων τα οποία αφορούν συγκεκριμένα προϊόντα 
(παραδείγματος χάριν, ξενοδοχεία) ή θέματα (παραδείγματος χάριν, μεταφορές). Οι 
υποψήφιοι (που είναι, συχνά, τοπικές ή περιφερειακές αρχές) καλούνται να 
υποβάλουν την υποψηφιότητα τους σε συνεργασία με την τουριστική βιομηχανία του 
συγκεκριμένου προορισμού, με tour operators, περιβαλλοντικές ομάδες και άλλες 
σχετικές οργανώσεις. Το βραβείο, το οποίο θα προσδίδει ιδιαίτερο κύρος στην 
περιοχή που θα βραβεύεται, θα απονέμεται κάθε δύο χρόνια, κατόπιν ανοικτού 
διαγωνισμού που θα οργανώνεται σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο από τις 
αρμόδιες τουριστικές αρχές. 
Ένα άλλο σχέδιο που συγχρηματοδοτήθηκε το 1994 στον τομέα του τουρισμού και 
του περιβάλλοντος ήταν το Earthwatch Network (Δίκτυο Επιτήρησης της Γης, που 
καλύπτει τη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες, την Ιταλία και την Ισπανία), σκοπός του 
οποίου είναι να προωθηθεί μεταξύ των τουριστών και των συναφών επιχειρηματικών 
φορέων η καλύτερη συνειδητοποίηση της μεγάλης σημασίας που έχει η προστασία του 
περιβάλλοντος. 
Επιπλέον, προκειμένου να υποστηρίξει μια πρωτοβουλία η οποία ενθαρρύνει όλες τις 
μορφές του φιλικού προς το περιβάλλον τουρισμού, η Επιτροπή προτίθεται να 
δημιουργήσει ένα πανευρωπαϊκό δίκτυο, το οποίο θα λαμβάνει συγχρόνως υπόψη του 
τα κυριότερα συμφέροντα του περιβαλλοντικού και του τουριστικού τομέα και θα 
συμβάλει στη διάδοση πληροφοριακών στοιχείων και οδηγιών προς την τουριστική 
βιομηχανία, το δημόσιο τομέα και άλλους φορείς. 
2.5. ΑΓΡΟΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει ότι η κοινοτική δράση στον 
τομέα αυτό αποσκοπεί στην ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων σε αγροτικό 
περιβάλλον. 
Ο τουρισμός πρέπει να αποτελεί μέρος ενός συνολικού σχεδίου αγροτικής 
ανάπτυξης. Όπως οι αγροτικές περιοχές παρέχουν σημαντικές δυνατότητες για την 
ανάπτυξη του ευρωπαϊκού τουρισμού, με τον ίδιο τρόπο και ο τουρισμός είναι σε 
θέση να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την αγροτική ανάπτυξη. Σε περιφέρειες 
στις οποίες, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, οι τοπικές κοινότητες απειλούνται 
με εξαφάνιση, ο αγροτικός τουρισμός μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στην 
επιβίωση των κοινοτήτων αυτών. Πράγματι, πρέπει να σημειωθεί ότι, στα πλαίσια 
της πρωτοβουλίας LEADER Ι (ολοκληρώθηκε το 1994), η οποία αποσκοπούσε στην 
προώθηση, μέσω τοπικών ομάδων δράσης, μιας προσέγγισης του τύπου "από την 
βάση προς την κορυφή" για την αγροτική ανάπτυξη, ο τουρισμός είχε περιληφθεί ως 
βασική προτεραιότητα (για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με την πρωτοβουλία 
LEADER, βλ. παράρτημα 6 "Κοινοτικές πρωτοβουλίες"). 
Η παροχή υποστήριξης για τη βελτίωση της πληροφόρησης των επιχειρήσεων 
αγροτικού τουρισμού και την καλύτερη πρόσβαση τους στα διάφορα κοινοτικά 
προγράμματα παροχής ενισχύσεων που υπάρχουν στον τομέα αυτό υλοποιήθηκε, 
μεταξύ άλλων, μέσω ορισμένων κοινοτικών μέτρων. Η έκδοση του "Πρακτικού 
οδηγού για τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό" παρέχει πλήρη 
26 
ανάλυση των διαφόρων κοινοτικών πολιτικών, ταμείων, προγραμμάτων και μέτρων 
τα οποία επηρεάζουν την τουριστική ανάπτυξη, περιλαμβανομένων και των μέτρων 
που επηρεάζουν την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού. 
Η βελτίωση της ποιότητας του αγροτικού τουρισμού και η εφαρμογή των σχετικών 
αποτελεσματικότερων πρακτικών όσον αφορά τα προσφερόμενα προϊόντα και 
υπηρεσίες εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κατάρτιση. Το 1994, σημαντική για 
την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού ήταν επίσης και η πρόσκληση της Επιτροπής 
για την υποβολή σχεδίων23 σχετικών με την ανάπτυξη της τουριστικής κατάρτισης και 
την επινόηση μέσων για την προσέλκυση νέων ατόμων να σταδιοδρομήσουν στους 
διάφορους τομείς της τουριστικής βιομηχανίας. 
Ο καθορισμός και η εναρμόνιση κριτηρίων και συμβόλων ποιότητας σε εθελοντική 
βάση στην Ευρώπη για προϊόντα αγροτικού τουρισμού (παραδείγματος χάριν, 
καταλύματα αγροτικού τουρισμού) και η ανάπτυξη μεθοδολογίας για την 
εναρμονισμένη εφαρμογή των εν λόγω κριτηρίων θεωρείται από τους ειδικούς ως 
παράγοντας ουσιώδους σημασίας για την ανάπτυξη και την εμπορία προϊόντων 
αγροτικού τουρισμού (παραδείγματος χάριν, κριτήρια για τα μηχανογραφικά 
συστήματα κράτησης θέσεων). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο24 και η Επιτροπή των 
Περιφερειών2 εξέφρασαν επίσης την ανάγκη για τη θέσπιση κοινών κριτηρίων και 
συμβόλων ποιότητας για τον ευρωπαϊκό αγροτικό τουρισμό. Ανταποκρινόμενη στα 
αιτήματα αυτά, η Επιτροπή ανέλαβε την πραγματοποίηση εργασιών μέσω μιας 
ομάδας εμπειρογνωμόνων για τον αγροτικό τουρισμό, με σκοπό την ανάπτυξη 
εθελοντικών κριτηρίων ποιότητας που θα χρησιμοποιούνται από την τουριστική 
βιομηχανία. 
Το συνέδριο "Ευρωτουρισμός-πολιτισμόςκαι ύπαιθρος" έδωσε την ευκαιρία για την 
προώθηση του αγροτικού τουρισμού, της δημιουργίας δικτύων και της ανταλλαγής 
των αποτελεσματικότερων πρακτικών που υπάρχουν στον τομέα αυτό. 
2.6. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: "Σκοπός της κοινοτικής 
δραστηριότητας στον τομέα αυτό είναι να διευκολυνθεί η πρόσβαση στον τουρισμό 
ομάδων ατόμων τα οποία για διαφόρους λόγους, αλλά κυρίως για λόγους υγείας ή 
για κοινωνικούς λόγους, δυσκολεύονται να πάνε διακοπές". 
Προκειμένου να διευκολυνθεί η καλύτερη γνώση και η ευρύτερη διάδοση των 
πληροφοριών σχετικά με τις διάφορες μεθόδους που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για 
να ενθαρρύνουν ορισμένες κατηγορίες τουριστών να πάνε διακοπές, παραγγέλθηκε 
η πραγματοποίηση έρευνας26 με στόχο την έκδοση οδηγού για τους τουρίστες με 
ειδικές ανάγκες οι οποίοι ταξιδεύουν στην Ευρώπη, καθώς και ενός εγχειριδίου 
23 
24 
25 
26 94/C 122/07 της 4.5.1994. 
Γνα>μοδότηση της Επιτροπής Μεταφορών και Τουρισμού, ΕΡ.210.138 της 20.10.1994. 
Ψήφισμα CDR 209/94 τελ. 
Προσκλήσεις για υποβολή προτάσεων και προσφορών (93/C 128/09), ΕΕ της 8.5.1993. 
27 
δεοντολογίας για τους επαγγελματίες του τουρισμού, οι οποίοι καλούνται να 
εξυπηρετήσουν ταξιδιώτες που αντιμετωπίζουν ειδικές ανάγκες. 
Οι ερευνητικές εργασίες για τον οδηγό "Για να γίνει προσιτή η Ευρώπη" 
ολοκληρώθηκαν το 1994, προβλέπεται δε ότι μέσα στο 1995 θα είναι διαθέσιμοι οι 
οδηγοί για τις διάφορες χώρες, καθώς και το γενικό συμβουλευτικό φυλλάδιο. 
Συμπληρώνοντας τους παραδοσιακούς οδηγούς, η έκδοση αυτή έχει ως προορισμό 
να δώσει στους τουρίστες με ειδικές ανάγκες χρήσιμες πληροφορίες για την επιλογή, 
τον προγραμματισμό και την κράτηση θέσεων για τις διακοπές τους, να τους 
υποδείξει πιθανές πηγές χρηματοδότησης, ασφάλισης και υγιεινομικής μέριμνας και 
να τους παράσχει λεπτομερειακά στοιχεία για τον προορισμό τους, καθώς και 
χρήσιμες πληροφορίες για ειδικότερες επαφές. 
Εξάλλου, στα πλαίσια του σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του τουρισμού και του 
προγράμματος "Helios II", δηλ. του τρίτου κοινοτικού προγράμματος δράσης για την 
υποστήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες27, συστάθηκε και συνεδρίασε δύο φορές 
το 1994 η ομάδα "Ανεξάρτητη Διαβίωση -Τουρισμός για Όλους". Η πρωτοβουλία 
αυτή αποτελεί ένα πρώτο βήμα στην προσπάθεια υλοποίησης της πρόθεσης της 
Επιτροπής να παράσχει υποστήριξη για το συντονισμό, μεταξύ των κρατών μελών, 
των μέτρων που αποσκοπούν στην άρση των εμποδίων τα οποία παρακωλύουν την 
ανάπτυξη του τουρισμού για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, καθώς και για την 
ανταλλαγή πληροφοριών στον τομέα αυτόν. 
Οι ηλικιωμένοι αποτελούν ένα ολοένα σημαντικότερο τμήμα της τουριστικής αγοράς 
και, ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις ανάγκες τους 
ως τουριστών, κατά τρόπον ώστε να ενθαρρυνθούν να πραγματοποιούν τουριστικά 
ταξίδια σε μεγαλύτερους αριθμούς απ' ότι το κάνουν σήμερα. Δεδομένου ότι το 
μετας)ορικό μέσο που χρησιμοποιείται περισσότερο για τις διακοπές είναι το ιδιωτικό 
αυτοκίνητο, δόθηκε στην Alliance internationale de Tourisme/Fédération Internationale 
d' Automobile (AIT/FIA) ενίσχυση ύψους 11.000 ECU, προκειμένου να εκπονήσει 
μελέτη σχετικά με την κινητικότητα των ηλικιωμένων, με ιδιαίτερη έμφαση στα 
θέματα του τουρισμού και της χρήσης ιδιωτικών αυτοκινήτων. Η σχετική έκθεση 
ολοκληρώθηκε το 1994. 
2.7. ΤΟ ΥΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: "Σκοπός της κοινοτικής δράσης 
στον τομέα αυτό είναι, αφενός μεν, η βελτίωση των γνώσεων των νέων για τους 
πολιτισμούς και τους τρόπους ζωής στα διάφορα κράτη μέλη, αφετέρου δε, η 
διευκόλυνση των νέων να πηγαίνουν διακοπές." 
Η συχνότητα και η ποικιλία των τουριστικών εμπειριών που αποκομίζουν οι νέοι 
επηρεάζει τις ταξιδιωτικές και τουριστικές συνήθειες τους στις επόμενες φάσεις της 
ζωής τους. Η εργασία "Μελέτη και πρότυπες δοκιμαστικές δράσεις για τον τουρισμό 
των νέων", του 1994, έχει ως σκοπό να εξετάσει τις δυνατότητες βελτίωσης του 
EEL 56/93 της 9.3.1993. 
28 
τουρισμού των νέων, πράγμα που θα συμβάλει στην αύξηση των γνώσεων τους για 
τους πολιτισμούς και τους τρόπους ζωής στα διάφορα κράτη μέλη. Προκειμένου να 
αναπτυχθεί ή έννοια των "Ευρωπαϊκών Τάξεων", ανατέθηκε η εκτέλεση ενός 
ερευνητικού σχεδίου τεσσάρων φάσεων, το οποίο περιλαμβάνει έρευνα, ομαδική 
συζήτηση στα πλαίσια εργαστηρίου εμπειρογνωμόνων, ανάπτυξη μοντέλων με στόχο 
την δημιουργία ενός δικτύου σχολικών ανταλλαγών, εφαρμογή ενός πρακτικού 
σχεδίου βάσει του μοντέλου που θα επιλεγεί και υποβολή τελικής έκθεσης για τα 
σχετικά πορίσματα με συστάσεις για τις δράσεις που θα ήταν δυνατό να αναλάβει στο 
μέλλον η Επιτροπή. 
Το σχέδιο που επελέγη, το κόστος του οποίου ανέρχεται σε 167.615 ECU, θα 
δοκιμάσει και θα καθιερώσει δύο είδη μοντέλων ανταλλαγών για κάθε συγκεκριμένη 
ομάδα νέων και θα εξετάσει το αποτέλεσμα των ανταλλαγών που πραγματοποιούνται 
σε βιομηχανικές ή αγροτικές περιοχές. Το μοντέλο που θα επιλεγεί θα εφαρμοσθεί σε 
τέσσερις χώρες χρησιμοποιώντας 100 νέους ως δείγμα. 
Η σαφής γνώση της ζήτησης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να υπάρξει σωστή 
τουριστική προσφορά. Έτσι, σε συμπλήρωση των εργασιών αυτών, δόθηκε το 1994 
ενίσχυση ύψους 50.000 ECU στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ταξιδιών (European Travel 
Commission), η οποία εκπόνησε μελέτη για την ταξιδιωτική αγορά των νέων, 
προσδιορίζοντας τα ειδικά τμήματα της αγοράς και τις ροές νέων τουριστών από και 
προς την Ευρώπη, με ανάλυση της κοινωνικοοικονομικής κατανομής των νέων 
τουριστών. 
2.8. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ 
Ο τουρισμός αποτελεί σημαντικό τομέα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στην 
Ευρώπη, ενώ (για αρκετές περιφέρειες) είναι σήμερα μια από τις λίγες καθαρές 
πηγές δημιουργίας θέσεων εργασίας και εισοδήματος. Παρά το γεγονός ότι ο 
τουρισμός είναι ένας τόσο σημαντικός εργοδότης, ωστόσο, μερικές φορές, ο 
αριθμός των ατόμων που επιθυμούν να εργασθούν στον τομέα αυτό είναι ανεπαρκής. 
Τα αίτια του γεγονότος αυτού έγκεινται στην σχετικά μη ελκυστική εικόνα της 
απασχόλησης στον τουριστικό τομέα. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση σε θέματα 
τουρισμού έχουν ως σκοπό να δώσουν στα διευθυντικά στελέχη και στο υπόλοιπο 
ανθρώπινο δυναμικό του τομέα τα απαραίτητα προσόντα, τα οποία θα οδηγήσουν 
στην παροχή τουριστικών υπηρεσιών υψηλής ποιότητας. 
Με βάση τη συλλογιστική αυτή, η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει 
ότι: "Η κοινοτική δράση στον τομέα αυτό αποσκοπεί, μέσω της υποστήριξης 
υφισταμένων πολιτικών, στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας της τουριστικής 
βιομηχανίας της Κοινότητας μέσω της παροχής υποστήριξης για την αύξηση του 
επαγγελματισμού στα πλαίσια του κοινοτικού τουρισμού". 
29 
To 1994, από τα πέντε μέτρα που αναφέρονται στην απόφαση αυτή, η Κοινότητα 
υποστήριξε και προώθησε διεθνικά και διασυνοριακά'πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια 
που είχαν ως σκοπό28: 
την εξοικείωση των νέων με την εργασία στον τομέα του τουρισμού, κυρίως 
μέσω της διάδοσης πληροφοριών για τις τουριστικές δραστηριότητες, τις 
δυνατότητες σταδιοδρόμησης στον τομέα του τουρισμού και τα απαιτούμενα 
σχετικά προσόντα· 
την ανάπτυξη διεθνικής και διασυνοριακής συνεργασίας με σκοπό τη βελτίωση 
της εκπαίδευσης και της κατάρτισης σε όλους τους τομείς του τουρισμού και 
ιδίως στον τομέα της κατάρτισης των εκπαιδευτών· 
και, τέλος, τη δημιουργία δικτύων επαφής, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας 
των προσφερομένων υπηρεσιών. 
Τα δέκα σχέδια που επελέγησαν ήταν αντιπροσωπευτικά των παραπάνω μέτρων και 
εξέταζαν διάφορα ζητήματα που έχουν σχέση με την τουριστική εκπαίδευση και 
κατάρτιση: στις αλπικές περιοχές· ανάπτυξη και μεταφορά μεθοδολογιών κατάρτισης 
για τουριστικές MME, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης/κατάρτισης σε θέματα 
αειφορου τουρισμού29. Η οικονομική συνεισφορά της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για 
τα σχέδια αυτά ανήλθε το 1994 σε 1.260.000 ECU. Η παρακολούθηση των σχεδίων θα 
συνεχισθεί κατά το 1995. 
Επιλογή σχεδίων εκπαίδευσης και κατάρτισης στον τομέα του τουρισμού για το 1994 
"Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Εκπαίδευσης και Κατάρτισης σε Θέματα Αειφορου Τουριστικής Διαχείρισης" 
Αναπτύσσοντας πρότυπα προγράμματα μαθημάτων τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν και να 
προσαρμοσθούν σε διάφορα πολιτιστικά περιβάλλοντα σε όλη την έκταση του ΕΟΧ και διαδίδοντας τις 
υπάρχουσες αποτελεσματικές πρακτικές μέσα) των υφισταμένων εθνικών δικτύων, το σχέδιο παρέχει ένα 
ισχυρό και οικονομικό μέσο βελτίωσης της ποιότητας της τουριστικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Το 
σχέδιο αυτό εκπαιδεύει διευθυντικά στελέχη σε θέματα αειφορου τουριστικής διαχείρισης προκειμένου να 
εξασφαλίσει ότι η ευρωπαϊκή τουριστική βιομηχανία θα παραμείνει ανταγωνιστική, θα διατηρήσει την 
οικονομική της βιωσιμότητα και θα διαφυλάξει τους πολιτιστικούς και περιβαλλοντικούς πόρους της. 
"Εξοικείωση των νέων στην Ελλάδα με τα τουριστικά επαγγέλματα: μια αγγλοελληνική σύγκριση" 
Σκοπός της δράσης αυτής, η οποία εφαρμόζεται στην Αθήνα και το Νόττιγχαμ, είναι να εξοικειωθούν οι 
νέοι με τα τουριστικά επαγγέλματα, κυρίως μέσω της διάδοσης πληροφοριών για τις τουριστικές 
δραστηριότητες, τις δυνατότητες σταδιοδρόμησης στον τουριστικό τομέα και τις απαιτούμενες σχετικές 
ικανότητες στην Ελλάδα, σε σύγκριση με το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι τελικές ομάδες-στόχοι θα καθορισθούν 
μετά την ολοκλήρωση των συζητήσεων που θα διεξαχθούν στους κόλπους της προκαταρκτικής ομάδας και 
των ερευνών που προβλέπονται στο σχέδιο. Παιδιά σχολικής ηλικίας, μεταξύ 15 και 16 ετών, είναι η 
κύρια ομάδα-στόχος. Το σχέδιο αυτό, το οποίο έχει συγκριτικό χαρακτήρα, παρέχει λεπτομερή εικόνα του 
αντίκτυπου αυτής της προσπάθειας εξοικείωσης, μέσω της διεξαγωγής ερευνών με ερωτηματολόγια στα 
σχολεία και μέσω της ανάλυσης και της παρουσίασης των αποτελεσμάτων των ερευνών αυτών. 
28 EEC 122, της 4.5.1994. 
Πίνακας των δέκα αυτών σχεδίων υπάρχει στο Παράρτημα 3. 
30 
"Αντίκτυπος και προκλήσεις των μελλοντικών αγορών εργασίας για τα συστήματα εκπαίδευσης και 
κατάρτισης σε τουριστικά θέματα στις αλπικές περιοχές της Αυστρίας, της Ιταλίας και της Γαλλίας" 
Το σχέδιο αυτό, το οποίο έχει ως επίκεντρο τη ζώνη των Αλπεων, αποσκοπεί στην εξέταση τα>ν 
μεταβαλλόμεν(ον τάσεων στον τομέα της τουριστικής απασχόλησης, πράγμα που αποτελεί απόρροια των 
μεγάλων αλλαγών που σημεκόνονται στη διάρθρωση, τη διαχείριση και τις επιδόσεις των διαφόρ(ον 
υποτομέων του τουρισμού. Ειδικότερα, το σχέδιο αυτό εξετάζει τον βαθμό αποτελεσματικής ή μη 
λειτουργίας των αγορών εργασίας και κατάρτισης/εκπαίδευσης, προκειμένου να εξασφαλισθεί σε 
μακροπρόθεσμη βάση η ύπαρξη επαρκούς προσφοράς εργατικού δυναμικού για την αντιμετώπιση της 
μεταβαλλόμενης ζήτησης εργατικού δυναμικού στον τουρισμό και τους υποτομείς του. 
Εν τω μεταξύ, συνεχίστηκε και κατά το 1994 η συνεργασία και ο συντονισμός με 
τις άλλες υπηρεσίες της Επιτροπής, κυρίως στα πλαίσια των προγραμμάτων FORCE 
και EUROTECNET. 
2.9. ΠΡΟΒΟΑΗ (ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ) ΣΤΙΣ ΤΡΙΤΕΣ ΧΩΡΕΣ 
Η απόφαση 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου αναφέρει: "Η κοινοτική δράση στον 
τομέα αυτό έχει ως σκοπό να καταστήσει την Ευρώπη περισσότερο ελκυστικό 
προορισμό για τουρίστες από μακρινές χώρες". 
Κατά την τελευταία δεκαετία, το σχετικό μερίδιο αγοράς της Ευρώπης στον 
παγκόσμιο τουρισμό υποχώρησε, διότι αυξήθηκε ο ανταγωνισμός από άλλους νέους 
προορισμούς. Στόχος της κοινοτικής δράσης είναι να ενθαρρυνθεί η 
πραγματοποίηση ταξιδιών στην Ευρώπη από περισσότερους διεθνείς επισκέπτες, 
διαφημίζοντας την Ευρώπη στις αγορές-στόχους. 
Δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην προβολή (διαφήμιση) της Ευρώπης ως τουριστικού 
προορισμού τόσο στις κυριότερες υφιστάμενες αγορές, και ιδίως τις Ηνωμένες 
Πολιτείες, αλλά και στις αγορές που παρουσιάζουν ταχεία ανάπτυξη, και ιδίως 
στην Ιαπωνία. Η διαφημιστική εκστρατεία αφορά βασικά επισκέπτες που 
πραγματοποιούν ταξίδια αναψυχής και αποσκοπεί περισσότερο στην προο')0ηση της 
ιδέας της Ευρώπης ως εμπειρίας παρά στη διαφήμιση κάποιου από τα πολλά 
τουριστικά προϊόντα που υπάρχουν. 
Οι διαφημιστικές δράσεις που ξεκίνησαν το 1994 αφορούσαν την αγορά των 
Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και περιελάμβαναν την καταχώριση ενός 
διαφημιστικού μηνύματος σε ένα αμερικανικό περιοδικό ευρείας κυκλοφορίας, την 
ανάρτηση σειράς μεγάλων φωτισμένων διαφημιστικών πινακίδων σε επτά 
αμερικανικά αεροδρόμια, την εμφάνιση βιντεοσκοπημένων διαφημίσεων διάρκειας 
60" σε 15.000 εσωτερικές αμερικανικές πτήσεις και την αγορά συνολικού 
διαφημιστικού χρόνου240 λεπτών, κατανεμημένου σε δίλεπτες διαφημίσεις, σε έναν 
αμερικανικό καλωδιακό τηλεοπτικό.σταθμό. Απώτερος στόχος είναι να επηρεαστούν 
μακροπρόθεσμα οι δυνητικοί πελάτες, οι οποίοι μπορούν να καταταγούν στην 
31 
κατηγορία των "νεαρών επιτυχημένων επαγγελματιών". Για την εκδήλωση 
ενδιαφέροντος, καθιερώθηκε επίσης ένας δωρεάν τηλεφωνικός αριθμός στον οποίο 
οι ενδιαφερόμενοι πελάτες μπορούν να απαντούν απευθείας. Επιπλέον, στα πλαίσια 
της όλης εκστρατείας, περιελήφθη και μια διαδικασία αξιολόγησης (δηλαδή μια 
έρευνα για τις απόψεις των πελατών για την Ευρώπη πριν και μετά την επίσκεψη 
τους σ' αυτήν). Τα αποτελέσματα θα είναι διαθέσιμα το 1995. 
Το 1994 η European Tour Operators Association (ΕΤΟΑ) άρχισε την υλοποίηση ενός 
ερευνητικού σχεδίου στα πλαίσια του οποίου εξετάζονται οι τάσεις της αγοράς όσον 
αφορά τους τουρίστες που επισκέπτονται την Ευρώπη. Οι στόχοι του σχεδίου αυτού 
είναι: η παρακολούθηση των τάσεων σχετικά με τους κυριότερους ευρωπαϊκούς 
προορισμούς· ο εντοπισμός νέων προϊόντων και αγορών· και, τέλος, η δημιουργία 
ενός ερευνητικού υποβάθρου στο οποίο θα μπορούν να θεμελιωθούν οι διαφημιστικές 
ενέργειες που θα αναληφθούν στο μέλλον. 
3. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΕΥΞΗ 
ΜΕΓΑΔΥΤΕΡΗΣ ΣΥΝΟΧΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ 
ΜΕΤΡΩΝ 
Με βάση τη διεξαγωγή διεξοδικών συζητήσεων, ο θεσμικός διάλογος βελτιώθηκε το 
1994 και αναλήφθηκαν δράσεις για την ενίσχυση της συνεργασίας και του 
συντονισμού σε όλα τα επίπεδα (ευρωπαϊκό, εθνικό, τοπικό), με στόχο την 
υιοθέτηση μιας περισσότερο συνεκτικής και συστηματικής προσέγγισης των θεμάτων 
του τουρισμού. 
3.1. Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Η Επιτροπή Διαχείρισης Τουρισμού30, που δημιουργήθηκε προκειμένου να συμβάλει 
στην εφαρμογή του σχεδίου δράσεων υπέρ του τουρισμού και η οποία απαρτίζεται 
από εκπροσώπους των κρατών μελών και προεδρεύεται από τον εκπρόσωπο της 
Επιτροπής, συνεδρίασε τέσσερις φορές το 1994 (4.1.1994, 24.3.1994, 28.6.1994 και 
14.11.1994) προκειμένου να εξετάσει την ολοκλήρωση ή μη του προγράμματος 
εργασίας του 1993, καθώς επίσης και για να μελετήσει και εγκρίνει το πρόγραμμα 
εργασιών του 1994 και τα διάφορα στοιχεία του. Κατά τη συνεδρίαση της 14.11.94, 
η Επιτροπή Διαχείρισης Τουρισμού έλαβε εκτελεστική έκθεση για τις δράσεις που 
εφαρμόστηκαν το 1994 υπέρ του τουρισμού και τους προϋπολογισμούς τους. Στη 
συνέχεια, συζητήθηκε και συμφωνήθηκε με την Επιτροπή το πρόγραμμα εργασίας που 
έπρεπε να εφαρμοσθεί κατά το 1995 στα πλαίσια του σχεδίου κοινοτικών δράσεων 
υπέρ του τουρισμού. 
Η σύνθεση της επιτροπής αυτής διευρύνθηκε, ώστε να περιλης)θούν και εκπρόσωποι 
της Φινλανδίας, της Ισλανδίας, της Νορβηγίας, της Σουηδίας και της Αυστρίας, ως 
Απόφαση του Συμβουλίου για την εφαρμογή ενός σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ του 
τουρισμού, άρθρο 3.2. 
32 
αποτέλεσμα της συμμετοχής των χωρών αυτών στο Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο 
και της οικονομικής τους συμβολής στον προϋπολογισμό του σχεδίου δράσεων υπέρ 
του τουρισμού για το 1994. Η διεύρυνση αυτή επέτρεψε την ενεργό συμμετοχή των 
ενδιαφερόμενων φορέων των χωρών αυτών σε όλες τις πρωτοβουλίες που 
αναλήφθηκαν. 
3.2. Η ΣΥΜΒΟΥΑΕΥΤΙΚΗΕΠΠΡΟΠΗ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ 
ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ 
Η Συμβουλευτική Επιτροπή Τουρισμού31 και οι εκπρόσωποι της βιομηχανίας 
συνεδρίασαν τέσσερις φορές (5.1.1994, 25.3.1994, 1.7.1994 και 15.11.1994) για την 
πραγματοποίηση γενικότερων συζητήσεων για τα θέματα που επηρεάζουν τον 
τουρισμό, καθώς και για την ανταλλαγή σχετικών πληροφοριών. Επιπλέον, 
πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά συνεδρίαση με τους Εθνικούς Οργανισμούς 
Τουρισμού για το θέμα της προβολής (διαφήμισης) της Ευρώπης ως τουριστικού 
προορισμού σε τρίτες χώρες, και ιδίως στις ΗΠΑ, σε συνδυασμό με τα μέτρα 
προώθησης που εφαρμόζονται βάσει του σχεδίου δράσης. Και στην περίπτωση της 
Συμβουλευτικής Επιτροπής υπήρξε διεύρυνση της σύνθεσης ώστε να περιληφθούν και 
οι χώρες ΕΟΧ-ΕΖΕΣ. 
3.3. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΕΔΡΙΑ 
Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Προεδρίας, υποβλήθηκε σε ένα άτυπο Συμβούλιο 
Υπουργών Τουρισμού, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 15.4.1994, η 
"έκθεση για τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό"32, καθώς και η τελική 
έκθεση για την εφαρμογή του διετούς προγράμματος στατιστικών τουρισμού33. 
Μεγαλύτερη σημασία είχε όμως το γεγονός ότι οι συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν 
κατά τη διάρκεια αυτής της Ανεπίσημης συνόδου των Υπουργών Τουρισμού έδωσαν 
στην Επιτροπή το έναυσμα για την έναρξη διαλόγου σχετικά με το ρόλο της Ένωσης 
στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού τουρισμού, κατ" αρχάς με την κατάρτιση μιας 
Πράσινης Βίβλου για το θέμα αυτό. 
33 Απόφαση του Συμβουλίου της 22.12.1986 για τη θέσπιση μιας διαδικασίας διαβούλευσης και 
συνεργασίας στον τομέα του τουρισμού, ΕΕ L 384/52, 31.12.1986. 
Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική 
και Κοινωνική Επιτροπή σχετικά με τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουντον τουρισμό,ΟΟΜ(94) 
74 τελικό, Βρυξέλλες, 8.4.1994. 
Τελική έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την 
Οικονομική και Κοινοονική Επιτροπή σχετικά με την εφαρμογή της απόφασης 90/665/ΕΟΚ του 
Συμβουλίου, της 17.12.1990, σχετικά με την εφαρμογή διετούς προγράμματος( 1991 -1992) για την 
ανάπτυξη κοινοτικών στατιστικοί τουρισμού, COM(93) 345 τελικό, 1.9.1993. 
33 
3.4. ΔΙΥΠΗΡΕΣΙΑΚΕΣ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ 
ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ 
Προκειμένου να εξασφαλισθεί η υιοθέτηση μιας συνεκτικής προσέγγισης των θεμάτων 
του τουρισμού στα πλαίσια των κοινοτικών μέτρων και πολιτικών (άμεσων και 
έμμεσων), σύμφωνα με τους στόχους της απόφασης 92/421/ΕΟΚ του Συμβουλίου, 
συνεχίστηκαν, κατά τη διάρκεια του 1994, οι διυπηρεσιακές διαβουλεύσεις και η 
συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών οργάνων. Ειδικότερα, καταβλήθηκαν ιδιαίτερες 
προσπάθειες για την καθιέρωση μιας προκαταρκτικής συμβουλευτικής διαδικασίας 
στα πλαίσια του συντονισμού των ευρωπαϊκών μέτρων που επηρεάζουν τον 
τουρισμό. 
3.4.1. Διυπηρεσιακές διαβουλεύσεις 
Η Διυπηρεσιακή Ομάδα Τουρισμού της Επιτροπής κλήθηκε να εκφράσει τη γνώμη 
της, μεταξύ άλλων, για την πρώτη ετήσια "έκθεση σχετικά με τα κοινοτικά μέτρα 
που επηρεάζουν τον τουρισμό", για την εφαρμογή του σχεδίου δράσης, καθώς και 
για την πορεία επεξεργασίας της προτεινόμενης οδηγίας και της σύστασης σχετικά 
με την κατάρτιση εναρμονισμένων στατιστικών για τον τουρισμό. 
Τα τουριστικά ζητήματα ελήφθησαν επίσης υπόψη κατά τη χάραξη και την εφαρμογή 
των διαφόρων πολιτικών που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα άλλων υπηρεσιών. Η 
"Τοπική Πρωτοβουλία Απασχόλησης" (δράση που εντάσσεται στα πλαίσια της 
εφαρμογής της Λευκής Βίβλου για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την 
απασχόληση) αναγνώρισε τη σημασία του τουρισμού ως σημαντικής πηγής θέσεων 
απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο. Η εφαρμογή της "Κοινωνίας των Πληροφοριών", 
με στόχο την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και της ανάπτυξης στην Ένωση, 
ενδιαφέρει τον τουριστικό τομέα, ο οποίος εξαρτάται σε ολοένα και μεγαλύτερο 
βαθμό από τις τηλεπικοινωνίες για την εμπορία και την πώληση των τουριστικών 
προϊόντων. Όσον αφορά την κατάρτιση ενός ευρωπαϊκού κώδικα δεοντολογίας για 
τα μηχανογραφικά συστήματα κράτησης θέσεων (CRS), καταβλήθηκαν προσπάθειες 
ώστε να διασφαλιστεί ότι θα ληφθούν υπόψη οι συνέπειες για τις τουριστικές 
επιχειρήσεις. Αναφορικά με τα διαρθρωτικά ταμεία, η θέσπιση των κοινοτικών 
πλαισίων στήριξης, των ενιαίων εγγράφων προγραμματισμού και των 
επιχειρησιακών προγραμμάτων απαίτησε επίσης την απόδοση ιδιαίτερης προσοχής 
στα τουριστικά ζητήματα. Ο αντίκτυπος του τουρισμού εξετάστηκε επίσης και σε 
μερικά ειδικά ερευνητικά προγράμματα που αναπτύχθηκαν βάσει του τέταρτου 
προγράμματος-πλαισίου, όπως είναι το πρόγραμμα "Περιβάλλον και Κλίμα", που 
αφορά την έρευνα για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όσον αφορά 
τις εξωτερικές υποθέσεις, πραγματοποιήθηκαν διαβουλεύσεις για την προώθηση της 
συνοχής με τα κοινοτικά μέτρα που αφορούν τις τρίτες χώρες. Η Επιτροπή 
πραγματοποίησε συναντήσεις με διάφορες αντιπροσωπίες από την Κύπρο και την 
Πολωνία τον Οκτώβριο του 1994, με σκοπό την ανταλλαγή πληροφοριών και 
απόψεων για τα θέματα τουριστικής ανάπτυξης. Η πρωτοβουλία "Raphael", δηλαδή 
το προτεινόμενο πρόγραμμα δράσεων στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, θα 
συμπληρώσει τις δράσεις που υλοποιούνται στον τομέα του πολιτιστικού τουρισμού. 
Στα πλαίσια της δημιουργίας "Πόλεων αειφορου ανάπτυξης", υπάρχει μια ομάδα 
εργασίας η οποία εξετάζει ειδικά τον αντίκτυπο του τουρισμού. Η χωροταξική 
διαρρύθμιση του κοινοτικού εδάφους έχει θεμελιώδη σημασία για την επίτευξη του 
34 
στόχου της αειφορου ανάπτυξης· στο πλαίσιο αυτό, εξετάστηκαν σοβαρά οι 
τουριστικές δραστηριότητες και ο τόπος άσκησης τους. 
3.4.2. Συνεργασία μεταξύ των κοινοτικών οργάνων 
Τα ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τον "Τουρισμό ενόψει του 
2000" (ΕΡ. 178.920 τελικό της 18.1.1994) και η ετήσια έκθεση του 1993 σχετικά 
με τα "Κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό" (ΕΡ. 185.379 τελικό της 
15.12.1994) υποστήριξαν ανεπιφύλακτα τις εργασίες που ανέλαβε η Επιτροπή στον 
τομέα του τουρισμού. Η υποστήριξη αυτή υπογραμμίστηκε με μεγαλύτερη έμφαση με 
την απόφαση της αρμόδιας για τον προϋπολογισμό αρχής να ενισχύσει με 3 ακόμη 
εκατομμύρια ECU τον προϋπολογισμό του τουρισμού για το 1995, με στόχο την 
ανάπτυξη κοινοτικών στατιστικών για τον τουρισμό34. Εξάλλου, το 1994, η Επιτροπή 
πήρε επίσης μέρος στις ανεπίσημες διαβουλεύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με 
εκπροσώπους της τουριστικής βιομηχανίας, στα πλαίσια της διακομματικής ομάδας 
τουρισμού, και διατύπωσε τη γνώμη της για διάφορα τουριστικά θέματα. 
Η γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τον 
"Τουρισμό"35 επισήμανε ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη της 
τουριστικής βιομηχανίας κατά τις συζητήσεις σχετικά με την αναθεώρηση των 
Ευρωπαϊκών Συνθηκών. Συνέστησε επίσης τη συνέχιση του σημερινού σχεδίου 
δράσεων υπέρ του τουρισμού και μετά τη λήξη των εφαρμοζομένων σήμερα 
προγραμμάτων, το 1995, και συνεισέφερε στον διάλογο για την τουριστική ανάπτυξη 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση. 
Ομοίως, η σύνταξη γνωμοδότησης για την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού από 
την υποεπιτροπή 2 "Τουρισμός και αγροτικές περιοχές" της Επιτροπής των 
Περιφερειών κινήθηκε προς την ίδια κατεύθυνση. Στην περίπτωση αυτή, οι συζητήσεις 
εστιάστηκαν στην χάραξη πολιτικών αγροτικού τουρισμού στις περιφέρειες της 
Ευροοπαϊκής Ένωσης. 
3.5. ΟΜΑΔΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ 
Αγροτικός τουρισμός 
Δημιουργήθηκε ομάδα εργασίας 10 εμπειρογνωμόνων (προερχόμενων από τις 
κυριότερες ευρωπαϊκές ενώσεις που ασχολούνται με τον αγροτικό τουρισμό), η 
οποία ανέλαβε να καθορίσει και να εναρμονίσει εθελοντικά ποιοτικά κριτήρια για τα 
καταλύματα αγροτικού τουρισμού και να καταρτίσει μεθοδολογία με τελικό στόχο 
την κατάρτιση ενός ευρωπαϊκού προτύπου για τον ορισμό και την εμπορία των 
προϊόντων αγροτικού τουρισμού. 
34 Οριστική έγκριση του γενικού προΰπολογισμούτης Ευρωπαϊκής Ένωσης για το οικονομικό έτος 
1995, ΕΕ αριθ. L 369 της 31.12.1994, σ. 1096. 
ESC 453/94 τελικό της 4.8.1994. 
35 
Στόχοι του προγράμματος εργασίας ήταν η υποβολή ενός πρώτου σχεδίου πρότασης 
για τα ποιοτικά κριτήρια που πρέπει να πληρούν ορισμένα προσφερόμενα προϊόντα 
αγροτικού τουρισμού και η κατάρτιση ενός καταλόγου συμβόλων τα οποία θα 
μπορούσαν να συμφωνηθούν από τα κράτη μέλη. 
Η ομάδα συνεδρίασε δύο φορές, στις 21/22.2.1994 και 18/19.7.1994, με σκοπό την 
επεξεργασία προτάσεων για τα ποιοτικά κριτήρια τα οποία πρέπει να πληρούν 
ορισμένα προσφερόμενα προϊόντα αγροτικού τουρισμού και την κατάρτιση ενός 
καταλόγου συμβόλων για διάφορα τέτοια είδη αγροτικού τουρισμού: "Διακοπές στην 
εξοχή", "Διακοπές σε αγροκτήματα", "Παραθεριστικά διαμερίσματα και σπίτια", 
"Εξοχικά ξενοδοχεία και ξενώνες", "Εξοχικές κατασκηνώσεις" και "Διακοπές με 
ιππασία". Όλα είναι παραδείγματα θεματικών διακοπών που προσφέρονται στην 
εξοχή. 
Δεδομένου ότι η ομάδα περιλαμβάνει εκπροσώπους τριών από τα μεγαλύτερα 
ευρωπαϊκά δίκτυα αγροτικού τουρισμού που έχουν ως μέλη εθνικές και 
περιφερειακές οργανώσεις του τουριστικού τομέα, οι προτάσεις κοινοποιήθηκαν 
ευρέως ώστε να αποτελέσουν αντικείμενο γενικής διαβούλευσης, με σκοπό να 
διασφαλισθεί ότι θα ληφθούν υπόψη οι εθνικές και περιφερειακές διαφορές και ότι 
τα όποια ποιοτικά κριτήρια θεσπιστούν τελικά θα μπορούν να υιοθετηθούν εύκολα 
από τις επιχειρήσεις του αγροτικού τουρισμού σε εθελοντική βάση. 
Κοινωνικός Τουρισμός - "Ανεξάρτητη Διαβίωση - Τουρισμός για Όλους" 
Σε στενή μεταξύ τους συνεργασία, οι υπηρεσίες της Επιτροπής που είναι αρμόδιες 
για τα ζητήματα του τουρισμού και για όλα τα θέματα που επηρεάζουν τη ζωή των 
ατόμων που έχουν ειδικές ανάγκες αποφάσισαν τη δημιουργία ενός φόρουμ 
εμπειρογνωμόνων στους τομείς του τουρισμού και της σωματικής και διανοητικής 
αναπηρίας. Τα μέλη της ομάδας ορίστηκαν από τους Υπουργούς Τουρισμού των 
κρατών μελών. Η ομάδα συνεδρίασε για πρώτη φορά στις 8.3.1994. Αποστολή της 
ομάδας, η οποία ονομάζεται ομάδα "Ανεξάρτητη Διαβίωση - Τουρισμός για 
Όλους", είναι να φέρνει σε επαφή τους εμπειρογνώμονες αυτούς τουλάχιστον δύο 
φορές το χρόνο και να τους παρέχει την απαραίτητη υποστήριξη προκειμένου να 
αναπτύξουν εθνικά δίκτυα ομάδων που ενδιαφέρονται για την ανταλλαγή 
πληροφοριών και την ανάληψη συντονισμένων δράσεων σχετικά με την ανάπτυξη και 
την προώθηση του τουρισμού για άτομα με ειδικές ανάγκες στην Ευρώπη. Η δεύτερη 
συνεδρίαση της ομάδας αυτής στις Βρυξέλλες πραγματοποιήθηκε στις 16.11.1994 
και, για πρώτη φορά, πήραν μέρος εκπρόσωποι από όλα κράτη μέλη του ΕΟΧ. Το 
1995 προβλέπεται η δημιουργία υποοομάδων για την αντιμετώπιση ειδικών θεμάτων 
που αφορούν τόσο την τουριστική βιομηχανία όσο και τα άτομα με ειδικές ανάγκες, 
όπως είναι, παραδείγματος χάριν, τα πρότυπα προσπελασιμότητας, η παροχή 
πληροφοριών, η ποιότητα κλπ. Η ομάδα, μαζί με τα εθνικά της δίκτυα 
ενδιαφερόμενων μη κυβερνητικών οργανώσεων, αποτελεί χρήσιμο μέσο για τη 
διάδοση, σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, ωφέλιμων πληροφοριών γι" αυτήν την 
συγκεκριμένη πτυχή του τουρισμού. 
36 
* 
* * 
Στο βαθμό που είναι δυνατή η αξιολόγηση αυτών των άμεσων μέτρων στην παρούσα 
φάση, είναι φανερό ότι έχουν επιτευχθεί θετικά αποτελέσματα όσον αφορά την 
αποτελεσματικότητα και τον αντίκτυπο τους στην τουριστική ανάπτυξη (ιδίως, την 
εμβάθυνση των γνώσεων για τον ευρωπαϊκό τουρισμό, την ανάπτυξη ανταλλαγών 
αποτελεσματικών πρακτικών, την ενίσχυση της διεθνικής συνεργασίας και την 
ευρύτερη συνειδητοποίηση του ρόλου τον οποίο διαδραματίζει ο τουρισμός για την 
εκπλήρωση των θεμελιωδών στόχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης), αν και τα 
αποτελέσματα αυτά δεν φαίνεται να είναι σε όλες τις περιπτώσεις τα ίδια. 
Αυτή η γενική ανάλυση πρέπει στη συνέχεια να σχετικοποιηθεί λαμβάνοντας υπόψη, 
αφενός μεν, τον αριθμό και την ποικιλία των παρεμβάσεων που απαιτούνται βάσει 
της απόφασης του Συμβουλίου και τους περιορισμένους πόρους που είναι διαθέσιμοι 
για την υποστήριξη τους, αφετέρου δε, το βραδέως εξελισσόμενο ενδιαφέρον των 
διαφόρων εταίρων για την υποστήριξη των δράσεων αυτών. Επιπλέον, δεν πρέπει 
να λησμονείται ότι οι διάφοροι εμπλεκόμενοι φορείς, λόγω του ανομοιογενούς 
χαρακτήρα της τουριστικής βιομηχανίας, δεν έχουν πάντοτε ούτε αναγκαστικά τους 
ίδιους στόχους ή το ίδιο επίπεδο εμπειρογνωμοσύνης. 
Πάντως, το δεύτερο έτος εφαρμογής του σχεδίου δράσης επιβεβαιώνει για όλους τους 
εμπλεκόμενους παράγοντες την ανάγκη να συνεχιστεί η καταβολή προσπαθειών με 
βάση την κοινή πείρα, αν και με περισσότερο στοχοθετημένη προσέγγιση και με 
ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στο συντονισμό των διαφόρων επιμέρους εργασιών. 
37 

Ill ΑΛΛΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ 
ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
Ο τουρισμός εμφανίζεται συχνά ως σημαντικό στοιχείο στα πλαίσια πολλών άλλων 
κοινοτικών πολιτικών. 
Πράγματι, η χρήση του τουρισμού ως μέσου εφαρμογής μιας πολιτικής εξαρτάται σε 
μεγάλη έκταση από τον γενικό στόχο τον οποίο επιδιώκει το εκάστοτε μέτρο και από 
τον βαθμό αναγνώρισης της συμβολής την οποία μπορεί να προσφέρει ο τουρισμός 
στο συγκεκριμένο πλαίσιο. 
Παρά το ευρύ φάσμα τέτοιων παρεμβάσεων, ωστόσο, η παρούσα έκθεση 
καταδεικνύει πόσες από τις παρεμβάσεις αυτές συνδέονται - αν και όχι πάντοτε με 
τον καλύτερα συντονισμένο τρόπο - με τους παράγοντες οι οποίοι, από μια 
τουριστική προοπτική, θεωρούνται ως τα βασικά στοιχεία οποιασδήποτε σφαιρικής 
στρατηγικής, ήτοι τον τουρίστα, την τουριστική βιομηχανία και τους τουριστικούς 
πόρους. 
L Ο ΤΟΥΡΊΣΤΑΣ 
Η διασφάλιση της ικανοποίησης των αναγκών των τουριστών και η διευκόλυνση της 
πρόσβασης τους στις τουριστικές ευκαιρίες, στα πλαίσια της ανάπτυξης του 
τουρισμού, αποτελεί μία από τις τρεις βασικές προτεραιότητες οποιασδήποτε 
τουριστικής ανάπτυξης. Ο τουρίστας, προκειμένου να ικανοποιήσει τις τουριστικές 
του προσδοκίες, πρέπει να μπορεί να ταξιδέψει με τους λιγότερους δυνατούς 
περιορισμούς και χρειάζεται επαρκείς πληροφορίες για καταναλωτικά θέματα, ώστε 
να είναι σε θέση να αξιοποιεί τις υπάρχουσες τουριστικές δυνατότητες και, 
συγχρόνως, να προστατεύει την προσωπική του ασφάλεια και τα νομικά και 
οικονομικά του δικαιώματα, όταν βρίσκεται έξω από το σύνηθες περιβάλλον του. 
Το 1994, αντιμετωπίστηκε, στα πλαίσια των κοινοτικών μέτρων, ευρύ φάσμα 
θεμάτων και η προσπάθεια αυτή θα ωφελήσει, σε τελική ανάλυση, τον τουρίστα τόσο 
από την άποψη της μεγαλύτερης ελευθερίας κινήσεων, όσο και από την άποψη της 
προστασίας των προσωπικών του συμφερόντων και της βελτιωμένης πρόσβασης του 
στον τουρισμό, αν και έμμεσα. 
Μερικοί θα μπορούσαν να προχωρήσουν ακόμα περισσότερο και να ισχυρισθούν ότι 
οι ευρωπαίοι πολίτες έχουν δικαίωμα στον τουρισμό και την αναψυχή, όπως 
ακριβώς έχουν δικαίωμα στην απασχόληση36. Στο πλαίσιο αυτό, ελήφθησαν μέτρα 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση με στόχο την άρση των εμποδίων τα οποία δεν επιτρέπουν 
σε ορισμένους πολίτες να πραγματοποιούν τουριστικά ταξίδια. 
36 Ό τουρισμός ενόψει του 2000" ΕΡ 178.920/τελικό,της 18.1.1994. 
39 
1.1. ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ 
Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, οι 
υπήκοοι των κρατών μελών της Κοινότητας, ως αποδέκτες τουριστικών υπηρεσιών, 
έχουν ήδη τα δικαιώματα εισόδου και διαμονής στο έδαφος όλων των κρατών μελών. 
1.1.1. Η κατάργηση των φυσικών συνόρων 
Το άρθρο 7Α της Συνθήκης αναφέρεται στην προοδευτική δημιουργία μιας 
εσωτερικής αγοράς που θα περιλαμβάνει "ένα χώρο χωρίς εσωτερικά σύνορα". 
Η επίτευξη του στόχου αυτού, που συμβάλλει στην ελεύθερη κυκλοφορία των 
τουριστών και στην ανάπτυξη του τουρισμού, δεν είναι εύκολη, εξ ου, 
παραδείγματος χάριν, το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 11.3.1994, 
το οποίο επισημαίνει την ασυμβατότητα των ελέγχων διαβατηρίων που διενεργούν 
ορισμένες αεροπορικές εταιρείες με το άρθρο 7Α της Συνθήκης ΕΚ37. 
1.1.1.1. Ο έλεγχος των προσώπων 
Στα πλαίσια του άρθρου 100Γ, παράγραφος 3, της Συνθήκης ΕΚ και σε συνέχεια της 
πρότασης κανονισμού της του Δεκεμβρίου 1993 περί καθορισμού των τρίτων χωρών 
οι υπήκοοι των οποίων πρέπει να έχουν θεώρηση διαβατηρίου (βίζα) κατά τη 
διέλευση τους από τα εξωτερικά σύνορα των κρατών μελών38, καθώς και της 
πρότασης απόφασης της του Δεκεμβρίου 1993 περί θεσπίσεως της σύμβασης της 
σχετικής με τον έλεγχο των προσώπων κατά τη διέλευση τους από τα εξωτερικά 
σύνορα των κρατών μελών39, η Επιτροπή υπέβαλε, στις 4.8.1994, πρόταση κανονισμού 
(ΕΚ) του Συμβουλίου για τη θέσπιση τυποποιημένου μοντέλου θεώρησης διαβατηρίου 
(βίζας)40. 
Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, αυτή η θεώρηση διαβατηρίου, η οποία θα 
είναι ενιαία και θα μπορεί να αναγνωρίζεται εύκολα και με σαφήνεια, πρέπει να 
χορηγείται από τα κράτη μέλη και να έχει μορφή "βινιέτας" η οποία θα επικολλάται 
στο ταξιδιωτικό έγγραφο του κατόχου της, ενώ, επιπλέον, θα περιλαμβάνει όλα τα 
απαραίτητα πληροφοριακά στοιχεία και θα ανταποκρίνεται σε τεχνικά πρότυπα 
υψηλού επιπέδου, κυρίως όσον αφορά τις εγγυήσεις κατά της παραποίησης και της 
παραχάραξης. 
Στον ίδιο τομέα, η Επιτροπή ανέλαβε επίσης την επεξεργασία προτάσεων οδηγιών 
που αφορούν, αφενός, το δικαιωμάτων υπηκόοων τρίτων χωρών να ταξιδεύουν στο 
εσωτερικό της Κοινότητας και, αφετέρου, την κατάργηση των ελέγχων στους οποίους 
υποβάλλονται τα άτομα στα εσωτερικά σύνορα. 
Είναι σαφές ότι το σύνολο αυτών των μέτρων είναι σε θέση, αφενός μεν, να 
διευκολύνει τις τουριστικές ροές, τόσο στο εσωτερικό της Κοινότητας όσο και από 
37 EEC 91 της 28.3.1994, σ. 316. 
38 EEC 11 της 15.1.1994, σ. 15. 
39 EEC 11 της 15.1.1994, σ. 6. 
40 EEC 238 της 26.8.1994, σ. 8. 
40 
τις τρίτες χώρες, αφετέρου δε, να δώσει στους τουρίστες αυτούς το αίσθημα ότι η 
Ευρώπη, αυτή καθαυτή, αποτελεί τουριστικό προορισμό. 
Λαμβανομένης επίσης υπόψη της προόδου που επιτελέστηκε έως το τέλος του 1994 
όσον αφορά την προετοιμασία της εφαρμογής της συμφωνίας Schengen, η Εκτελεστική 
Επιτροπή Schengen καθόρισε την 26η Μαρτίου 1995 ως ημερομηνία για την θέση σε 
εφαρμογή της σύμβασης του Schengen, την οποία συνήψαν επτά κράτη της Ένωσης 
(Κάτω Χώρες, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Γερμανία, Γαλλία, Ισπανία και η Πορτογαλία). 
1.1.1.2. Δημόσια Υγεία 
Η προστασία των τουριστών αποτελεί δεδηλωμένο στόχο του σχεδίου κοινοτικών 
δράσεων υπέρ του τουρισμού41. Με την αύξηση της τουριστικής κίνησης, ένα μέρος 
της προστασίας αυτής αφορά τη δημόσια υγεία. Η εμβέλεια των πολιτικών και των 
μέτρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα οποία επηρεάζουν την προστασία της υγείας των 
τουριστών διευρύνεται. Το 1994, η Επιτροπή πρότεινε τέσσερα κοινοτικά 
προγράμματα δράσης για την προώθηση της υγείας, την καταπολέμηση του καρκίνου, 
την καταπολέμηση του AIDS42 και άλλων μεταδοτικών ασθενειών και την πρόληψη 
της τοξικομανίας. 
Την 1.6.1994, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση, συνοδευόμενη από πρόταση 
απόφασης του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την έγκριση προγράμματος 
κοινοτικής δράσης (1995-1999) στον τομέα της προαγωγής, ενημέρωσης, αγωγής και 
κατάρτισης σε θέματα υγείας43. Το πρόγραμμα αυτό εντοπίζει τομείς προτεραιότητας 
για την ανάληψη δράσεων με στόχο την αλλαγή της συμπεριφοράς στον τομέα της 
υγείας. 
1.1.2. Η εξάλειψη των φορολογικών φραγμών 
Η οδηγία 94/4/ΕΚ του Συμβουλίου, της 14.2.199444, αυξάνει το επίπεδο των 
ατελειών για τους ταξιδιώτες που προέρχονται από τρίτες χώρες και τα όρια 
αφορολόγητων αγορών που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια ενδοκοινοτικών 
ταξιδιών. 
1.1.2.1. Πρατήρια, καταστήματα αφορολόγητων ειδών 
Η οδηγία 94/4/ΕΚ αύξησε από 45 σε 90 ECU το όριο για την αγορά αφορολόγητων 
προϊόντων ανά ταξιδιώτη και ανά ταξίδι στα πρατήρια, σύμφωνα με το άρθρο 28Κ 
Άρθρο 4, 2(στ) (92/421/ΕΟΚ), ΕΕ L 231 της 13.8.1992. 
Στις 2.6.94 εγκρίθηκε κοινή θέση σχετικά με την απόφαση του Συμβουλίου και του 
Κοινοβουλίου να παρατείνουν το πρόγραμμα "Η Ευρώπη κατά του AIDS" - 1991-1993 -
(4.6.1991, ΕΕ L 175 της 4.7.1991 ) έως τις 31.12.1995, με προυπολογισμόύψους 18 εκατομμυρίων 
ECU. Η "Δραστηριότητα3" του προγράμματοςαυτού αφορά τα προβλήματα που συνδέονται με 
τα ταξίδια και τον τουρισμό. 
COM(94) 202, Δελτίο 6-94, σημείο 1.2.201 της 1.6.1994, ΕΕ C 252 της 9.9.1994, σ. 3. 
ΕΕ L 60 της 3.3.1994, σ. 14. 
41 
της οδηγίας 77/388/ΕΟΚ45, όπως τροποποιήθηκε από τις οδηγίες 91/680/ΕΟΚ46 και 
92/680/ΕΟΚ47. Τα κράτη μέλη υποχρεώθηκαν να εισαγάγουν το νέο αυτό όριο στη 
νομοθεσία τους το αργότερο έως την 1.4.1994. 
1.1.2.2. Ταξιδιώτες προερχόμενοι από τρίτες χώρες 
Το οριακό ποσό των 45 ECU αυξήθηκε σε 175 ECU με την προαναφερθείσα οδηγία 
94/4/ΕΚ. Για τους ταξιδιώτες ηλικίας κάτω των 15 ετών, η ατέλεια αυξήθηκε από 
23 σε 90 ECU. Η οδηγία προβλέπει επίσης μεταβατικά μέτρα για την Ισπανία, τα 
οποία αναφέρθηκαν ήδη στην έκθεση του 199348. 
Η παρέκκλιση που προβλεπόταν για τη Γερμανία τροποποιήθηκε για μία ακόμη φορά 
από την οδηγία 94/75/ΕΚ του Συμβουλίου, της 22.12.199449 - η οποία τροποποιεί την 
οδηγία 94/4/ΕΚ και θεσπίζει μέτρο παρέκκλισης για την Αυστρία: επιτρέπεται στη 
Γερμανία και την Αυστρία, το αργότερο έως την 1.1.1998, να εφαρμόζουν ατέλεια 
τουλάχιστον 75 ECU για τα εμπορεύματα που εισάγονται από ταξιδιώτες οι οποίοι 
εισέρχονται στο γερμανικό ή το αυστριακό έδαφος από χερσαία σύνορα που συνδέουν 
τις χώρες αυτές με κράτη διαφορετικά από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
και της ΕΖΕΣ ή, ενδεχομένως, για τα εμπορεύματα που εισάγονται από ταξιδιώτες 
οι οποίοι προέρχονται μεν από κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της ΕΖΕΣ, 
αλλά εισέρχονται στο γερμανικό ή το αυστριακό έδαφος μέσω παράκτιας πλωτής 
οδού. 
1.2. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΤΑ ΩΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ 
Κατά το δεύτερο έτος εφαρμογής του δεύτερου προγράμματος δράσης για την 
πολιτική καταναλωτών (1993-1995)50, συνεχίστηκε η προσπάθεια για τη βελτίωση της 
κατάστασης που επικρατεί στους βασικούς τομείς τους οποίους αφορούν τα 
δικαιώματα των καταναλωτών - πληροφόρηση των καταναλωτών, σωματική υγεία και 
ασφάλεια των καταναλωτών, εκπροσώπηση και προστασία των νομικών και 
οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών. 
EEL 145 της 13.6.1977, σ. 1. 
EEL 376 της 31.12.1991, σ. 1. 
EEL 76 της 23.3.1992,0. 1. 
Έκθεση σχετικά με τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό, COM(94) 74 τελικό, 
1.3.1994,0.26. 
ΕΕ L 365 της 31.12.1994, σ. 52. 
COM(93) 378 τελικό, 28.7.1993· Έκθεση για τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον τουρισμό, 
COM(94) 74 τελικό, 1.3.1994. 
42 
Συμμετοχή, πληροφόρηση και εκπαίδευση των καταναλωτών 
Συμμετοχή των καταναλωτών 
Με βάση σχετική απόφαση της Επιτροπής , τροποποιήθηκαν οι κανόνες που διέπουν τη λειτουργία του 
Γνωμοδοτικού Συμβουλίου Καταναλωτών και τη συμμετοχή σ'αυτό. Δημιουργήθηκε επίσης, το Ευρωπαϊκό 
Φόρουμ Καταναλωτών, στα πλαίσια του οποίου θα συνεδριάζουν, δύο φορές το χρόνο, εκπρόσωποι όσων 
ενδιαφέρονται για τα καταναλωτικά θέματα, ήτοι παραγωγοί, καταναλωτές, βιομηχανικοί φορείς, 
εμπειρογνώμονες και κοινωνικοί εταίροι. Η πρώτη συνεδρίαση του Φόρουμ πραγματοποιήθηκε στις 
4.10.1994". Τα θέματα που συζητήθηκαν ήταν "η παροχή εγγυήσεων και εξυπηρέτηση μετά την πώληση" και 
"η πρόσβαση των καταναλωπον στη δικαιοσύνη". Το δεύτερο από τα θέματα αυτά έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον 
για τους τουρίστες. 
Πληροφόρηση και εκπαίδευση των καταναλωτών 
Ο "Οδηγός των Ευρωπαίων Καταναλωτών για την Ενιαία Αγορά"53, ο οποίος παρέχει χρήσιμες 
πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματα που προσφέρει στους καταναλωτές η ευρωπαϊκή νομοθεσία σε 20 
περίπου διαφορετικούς τομείς, περιλαμβάνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο αφιερωμένο στον τουρισμό και τα 
ταξίδια. Καλύπτει την οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια και τον κανονισμό του Συμβουλίου σχετικά με τη 
θέσπιση συστήματος αποζημίωσης για την άρνηση επιβίβασης σε προγραμματισμένες πτήσεις, καθώς επίσης 
τους κανόνες ενοικίασης αυτοκινήτων στα κράτη μέλη, τον κώδικα δεοντολογίας σχετικά με τα κεντρικά 
συστήματα κράτησης θέσεων και τους κανόνες υγειονομικής κάλυψης με τη χρησιμοποίηση του εντύπου 
ΕΙ 11 στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ενόψει του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για τις ηλεκτρονικές εκδόσεις 
γενικά και για το Internet ειδικότερα, ο "Οδηγός των Ευρωπαίων Καταναλωτών για την Ενιαία Αγορά" 
είναι επίσης διαθέσιμος μέσω του World Wide Web (WWW). 
To "Co-line European Network" είναι πρότυπο δοκιμαστικό πρόγραμμα που αποσκοπεί στη σύνδεση σειράς 
βάσεων δεδομένων στην Πορτογαλία, την Ισπανία, την Γαλλία, το Λουξεμβούργο και τη Γερμανία και το 
οποίο παρέχει πληροφοριακά στοιχεία (αναφορές και περίληψη) για τη νομοθεσία που ισχύει σε θέματα 
καταναλωτών σε κοινοτικό, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Καλύπτει επίσης άλλα θέματα που 
επηρεάζουν τον τουρισμό. Υπάρχει πρόθεση επέκτασης του δικτύου στην Ιρλανδία, την Ιταλία, την Ελλάδα, 
το Βέλγιο και την Αυστρία. 
1.2.1. Υγεία και σωματική ασφάλεια 
1.2.1.1. EHLASS - Πρόληψη ατυχημάτων 
Η απόφαση 3092/94/ΕΚ54 του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, η οποία εκδόθηκε 
στις 7.12.199455, θέσπισε ένα κοινοτικό σύστημα πληροφόρησης για τα οικιακά 
ατυχήματα και τα ατυχήματα κατά τις δραστηριότητες αναψυχής, πολλά από τα 
οποία συμβαίνουν κατά τη διάρκεια τουριστικών ταξιδιών. Σε διάστημα 4 ετών θα 
συγκεντρωθούν πληροφοριακά στοιχεία από νοσοκομεία και νοικοκυριά για τα 
ατυχήματα αυτά, με σκοπό να ληφθούν προληπτικά μέτρα. Το 1994, τα κράτη μέλη 
έλαβαν κοινοτική επιχορήγηση ύψους 80% του κόστους του σχεδίου για τη 
διασφάλιση της εφαρμογής του συστήματος. 
Απόφαση 94/146/ΕΚ, ΕΕ L 64, 8.3.1994. 
Δελτίο ΕΕ 10-1994, σημείο 1.2.124. 
ΥΕΕΕΚ, Αουξεμβούργο 1995. 
ΕΕ L 331 της 21.12.94, σ. 1. 
Το 1994 βρισκόταν υπό εξέταση πρόταση απόφασης του Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για 
την τροποποίηση της απόφασης αυτής. 
43 
1.2.1.2. Πυρασφάλεια στα ξενοδοχεία 
Ανταποκρινόμενη στο ψήφισμα που εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το Μάιο 
του 1994, η Επιτροπή ανέλαβε την πρωτοβουλία εκπόνησης μελέτης για την 
πυρασφάλεια στα ξενοδοχεία. Στόχοι είναι να αναλυθεί η εφαρμογή, από τα κράτη 
μέλη, των κοινοτικών και εθνικών ρυθμίσεων που ισχύουν στον τομέα αυτό και η 
διατύπωση προτάσεων, όχι αναγκαστικά κανονιστικού χαρακτήρα, σχετικά με τον 
τρόπο βελτίωσης της πυρασφάλειας στα ξενοδοχεία. 
1.2.1.3. Ασφάλεια των συσκευών καύσης αερίου και υγρών καυσίμων 
Ενόψει του συνεχούς αυξανόμενου αριθμού εκθέσεων για οικιακά ατυχήματα και 
θανάτους που συμβαίνουν είτε στο σπίτι είτε σε τουριστικά καταλύματα λόγω 
δηλητηρίασης από μονοξείδιο του άνθρακα, οφειλόμενης σε πλημμελή εγκατάσταση 
ή συντήρηση συσκευών καύσης αερίου και υγρών καυσίμων, η Επιτροπή ανέθεσε την 
εκπόνηση μελέτης για το θέμα αυτό56. Σκοπός της μελέτης είναι να εξεταστούν οι 
διατάξεις που έχουν θεσπίσει τα κράτη μέλη σχετικά με τα ζητήματα ασφαλείας τα 
οποία σχετίζονται με την εγκατάσταση και τη συντήρηση τέτοιων συσκευών και να 
διερευνηθούν οι δυνατότητες ανάληψης δράσεων για τη μείωση του αριθμού των 
ατυχημάτων που συμβαίνουν. Εχοντας ως επίκεντρο έναν ειδικό τομέα στον οποίο 
η ανάγκη λήψης συγκεκριμένων μέτρων είναι πλέον αποδεδειγμένη, η μελέτη αυτή 
ευθυγραμμίζεται επίσης με τις διατάξεις της "ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά 
με τις νέες κατευθύνσεις όσον αφορά την ευθύνη του φορέα παροχής υπηρεσιών"57. 
Συμπληρώνει επίσης τις προτεινόμενες τροποποιήσεις της οδηγίας σχετικά με τις 
συσκευές καύσης αερίων καυσίμων58. 
1.2.2. Οικονομικά και νομικά συμφέροντα 
Οι τουρίστες, λόγω της φύσης των τουριστικών δραστηριοτήτων, βρίσκονται συχνά 
σε ευάλωτη θέση όσον αφορά τα οικονομικά και νομικά συμφέροντα τους. 
Αγοράζουν τουριστικά προϊόντα και υπηρεσίες χωρίς να έχουν προηγουμένως τη 
δυνατότητα να τα εξετάσουν, βασιζόμενοι στην ακρίβεια των πληροφοριών που τους 
παρέχονται, ενώ κατά τη διάρκεια των διακοπών τους εξαρτώνται σε ακόμη 
μεγαλύτερο βαθμό από άλλους για την προστασία των συμφερόντων τους. Ως εκ 
τούτου, ορισμένα μέτρα που ελήφθησαν με στόχο την προστασία των καταναλωτών 
παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον τουριστικό τομέα. 
1.2.2.1. Η οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια59 
Σκοπός της οδηγίας αυτής είναι η θέσπιση ελάχιστων προτύπων για την προσέγγιση 
των νομοθεσιών που αφορούν τα οργανωμένα ταξίδια και τις οργανωμένες διακοπές 
και περιηγήσεις και, επίσης, η κατάρτιση ελάχιστων κοινών προτύπων προστασίας, 
"Ασφάλεια των συσκευο')ν καύσης αερίων και υγρών καυσίμων", πρόσκληση υποβολής 
προσφορών, ΕΕ C 235/13 της 23.8.1994. 
COM(94) 260 τελικό, 23.6.1994, Βρυξέλλες. 
Οδηγία 90/396/ΕΟΚ του Συμβουλίου. 
Οδηγία 90/314/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 158/59, 23 Ιουνίου 1990. 
44 
κατά τρόπον ώστε οι όροι που προσφέρονται στους καταναλωτές να είναι ίδιοι σε 
όλα τα κράτη μέλη. 
Μέχρι σήμερα, η οδηγία δεν έχει μεταφερθεί ακόμη στην εθνική νομοθεσία όλων των 
κρατών μελών, παρά το γεγονός ότι η σχετική προθεσμία έληγε στις 31.12.1992, κατά 
τρόπον ώστε η οδηγία να αρχίσει να ισχύει από την 1.1.1993. Έως το τέλος του 1994, 
εννέα χώρες είχαν ενημερώσει την Επιτροπή σχετικά με τη μεταφορά της εν λόγω 
οδηγίας στην εθνική τους νομοθεσία: το Βέλγιο, η Γερμανία, το Λουξεμβούργο, το 
Ηνωμένο Βασίλειο, η Πορτογαλία, οι Κάτω Χώρες, η Ιταλία, η Γαλλία και η Δανία. 
Η Ιρλανδία, η Ελλάδα και η Ισπανία δεν το έχουν κάνει ακόμη. 
Το μεγαλύτερο πρόβλημα στο οποίο προσκρούει η εφαρμογή της οδηγίας αυτής είναι 
η θέσπιση συστημάτων εγγύησης για την προστασία των συμφερόντων των 
καταναλωτών μετά την αγορά του οργανωμένου ταξιδιού, πριν από την αναχώρηση 
και μετά την αναχώρηση από τον τόπο των διακοπών. Η Επιτροπή προτίθεται να 
εκπονήσει μελέτη σχετικά με το άρθρο 7 της οδηγίας και τα προβλήματα που 
δημιούργησε στα κράτη μέλη όσον αφορά τη θέσπιση συστημάτων εγγύησης. 
1.2.2.2. Χρονομεριστική ιδιοκτησία 
Η οδηγία για την προστασία των αγοραστών οι οποίοι συνάπτουν συμβάσεις με τις 
οποίες αγοράζουν το δικαίωμα να χρησιμοποιούν ακίνητα υπό καθεστώς 
χρονομεριστικής ιδιοκτησίας εκδόθηκε τελικά στις 26.10.199460. Η οδηγία επιδιώκει 
να ρυθμίσει έναν αναπτυσσόμενο τομέα της τουριστικής αγοράς, ο οποίος εξελίσσεται 
ταχύτατα, ιδίως όσον αφορά τα είδη των προσφερομένων προϊόντων. Η οδηγία 
θεσπίζει διατάξεις σχετικά με τις πληροφορίες που πρέπει να λαμβάνουν εκ των 
προτέρων οι αγοραστές όσον αφορά τα συστατικά μέρη μιας σύμβασης χρήσης 
ακινήτου υπό καθεστώς χρονομεριστικής ιδιοκτησίας και τις διαδικασίες καταγγελίας 
και ακύρωσης της σύμβασης (οι καταναλωτές έχουν στη διάθεση τους προθεσμία 10 
ημερών για να το κάνουν), ενώ, επιπλέον, απαγορεύει την πληρωμή προκαταβολών 
κατά την δεκαήμερη αυτή περίοδο. Αυτή η νομοθετική πράξη αποτελεί σημαντικό 
βήμα για την επίτευξη του απώτερου στόχου της οδηγίας, που είναι να μπορούν οι 
καταναλωτές οποιουδήποτε κράτους μέλους να αγοράζουν δικαιώματα χρήσης 
ακινήτων με καθεστώς χρονομεριστικής ιδιοκτησίας σε οποιοδήποτε άλλο κράτος 
μέλος, σίγουροι ότι τα νομικά και οικονομικά δικαιώματα τους είναι κατοχυρωμένα. 
Η οδηγία πρέπει να αρχίσει να εφαρμόζεται από όλα τα κράτη μέλη το αργότερο 
μέσα σε 30 μήνες από τη δημοσίευση της στην Επίσημη Εφημερίδα. Η οδηγία δεν 
προβλέπει διατάξεις για τη μακροπρόθεσμη διαχείριση και συντήρηση ακινήτων που 
εκχωρούνται υπό καθεστώς χρονομεριστικής ιδιοκτησίας ούτε για την μεταπώληση 
χρονομεριστικών δικαιωμάτων, όπως συμβαίνει στις περισσότερο ανεπτυγμένες 
αγορές. 
60 Οδηγία 94/47/ΕΚ του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου, ΕΕ L 2802/83, 29.10.1994. 
45 
1.2.2.3. Πρόταση οδηγίας σχετικά με τις συμβάσεις η διαπραγμάτευση των οποίων 
γίνεται από απόσταση 
Αυτή η πρόταση οδηγίας της Επιτροπής θεσπίζει τα ελάχιστα πρότυπα προστασίας 
των καταναλωτών τα οποία πρέπει να ισχύουν σε περιπτώσεις διαπραγμάτευσης 
συμβάσεων με φορείς παροχής αγαθών και υπηρεσιών, όταν οι σχετικές 
διαπραγματεύσεις γίνονται από απόσταση, με επικοινωνιακά μέσα όπως το 
τηλέφωνο, το φαξ ή η τηλεόραση. 
Κατά το 1994, η πρόταση αποτέλεσε αντικείμενο πολλών συζητήσεων, αλλά δεν 
κατέστη δυνατή η οριστική έγκριση της. Το κείμενο της πρότασης αναθεωρήθηκε δύο 
φορές, με σκοπό την έκδοση κοινής θέσης το 1995. 
Ένα από τα θέματα που αποτέλεσαν αντικείμενο συζητήσεων ήταν το πρόβλημα του 
κατά πόσον θα καλύπτονται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας όλες οι υπηρεσίες 
που περιλαμβάνουν "κράτηση" (δηλαδή οι υπηρεσίες μεταφοράς, οι υπηρεσίες 
εξεύρεσης καταλύματος, οι υπηρεσίες τροφοδοσίας και οι υπηρεσίες αναψυχής). 
1.2.2.4. Ανακοίνωση σχετικά με τους νέους προσανατολισμούς στον τομέα της 
ευθύνης του φορέα παροχής υπηρεσιών62 
Στην πράξη, η νέα προσέγγιση η οποία ακολουθείται στην ανακοίνωση αυτή σημαίνει 
την απόσυρση της πρότασης οδηγίας που καλύπτει την ευθύνη των φορέων παροχής 
υπηρεσιών για πρόκληση βλάβης σε άτομα ή περιουσιακά στοιχεία , πρόταση η 
οποία, αν εγκριθεί, θα έχει αντίκτυπο στις τουριστικές υπηρεσίες που προσφέρονται 
σε ατομική βάση και δεν καλύπτονται ήδη από την οδηγία για τα οργανωμένα 
ταξίδια. Αντί για την εν λόγω πρόταση οδηγίας, η Επιτροπή προτίθεται τώρα να 
επικεντρώσει τις προσπάθειες της στη βελτίωση των πληροφοριών προς τους 
καταναλωτές, την προετοιμασία ειδικών κειμένων για τους τομείς στους οποίους 
έχουν διαπιστωθεί συγκεκριμένες ανάγκες και την παροχή υποστήριξης για την 
ανάληψη και την υλοποίηση πρωτοβουλιών που αφορούν την πρόσβαση στη 
δικαιοσύνη. 
/.2.2.5. "Πρόσβαση των καταναλωτών στη δικαιοσύνη και ρύθμιση των διαφορών 
για καταναλωτικά θέματα στην ενιαία αγορά" 
Αυτή η Πράσινη Βίβλος [COM(93) 576]64, η οποία ασχολείται με το γενικό πρόβλημα 
του τι χρειάζεται προκειμένου να μπορεί ο ευρωπαίος καταναλωτής να 
αποζημιώνεται όταν τίθεται σε κίνδυνο η σωματική του ασφάλεια ή όταν 
παραβιάζονται τα οικονομικά και νομικά του συμφέροντα - ζήτημα ιδιαίτερου 
ενδιαφέροντος για τους τουρίστες - έτυχε ευνοϊκής υποδοχής από το Συμβούλιο, το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή 
των Περιφερειών. Όλα τα εν λόγω όργανα τόνισαν τη σημασία που έχει η ανάληψη 
COM(92) 11, 20.5.1992, ΕΕ C 156 της 23.6.1992, σ. 14. 
COM(94) 260 τελικό, 23.6.1994, Βρυξέλλες. 
COM(90) 482, ΕΕ C 12, 18.1.1991. 
COM(93) 576 της 16.11.1993. 
46 
συγκεκριμένων πρωτοβουλιών σε κοινοτικό επίπεδο για τη ρύθμιση των διαφορών 
σε καταναλωτικά θέματα. 
1.3. ΑΛΛΑ ΜΕΤΡΑ ΠΟΥ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΟΥΝ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΟΝ 
ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
Διάφορα άλλα μέτρα που σχετίζονται με την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας ή 
αλληλεγγύης, στα πλαίσια της κοινωνικής διάστασης της Κοινότητας, είχαν έμμεσο 
αντίκτυπο στη βελτίωση της πρόσβασης στον τουρισμό για διάφορες κατηγορίες 
τουριστών: άτομα με ειδικές ανάγκες· ηλικιωμένοι κλπ. 
Ο αθλητισμός ως μέσο ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ιθαγένειας 
Ο αθλητισμός και ο τουρισμός συνδέονται πολύ στενά δεδομένου ότι τα τουριστικά προϊόντα 
εξαρτώνται συχνά σε μεγάλο βαθμό από αθλητικές δραστηριότητες, ενώ οι αθλητικές δραστηριότητες 
είναι δυνατόν να περιλαμβάνουν σημαντικά στοιχεία που σχετίζονται με τον τουρισμό. 
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διέθεσε για τον αθλητισμό αρχικό προϋπολογισμό ύψους 2 εκατομμυρίων 
ECU, από τα οποία τα 1,3 εκατομμύρια ECU διοχετεύθηκαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στον 
αθλητισμό για τα άτομα με ειδικές ανάγκες και τα 0,7 εκατομμύρια ECU στο πρόγραμμα 
CT ID A TUT Γ»Μ^5 EURATHLON65. 
To EURATHLON, το οποίο είναι το πρώτο κοινοτικό πρόγραμμα που αποσκοπεί στην υποστήριξη του 
τουρισμού για όλους, έχει ως ειδικό στόχο την ενίσχυση του αθλητισμού στο χαμηλότερο δυνατό 
επίπεδο. 
1.3.1. Πρωτοβουλίες για την υποβοήθηση ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Η ανάπτυξη τουριστικών προϊόντων, εγκαταστάσεων και υπηρεσιών για τους 
τουρίστες με ειδικές ανάγκες και τα άτομα που τους συνοδεύουν είναι ένα σημαντικό 
τμήμα της αγοράς, με προοπτικές οι οποίες δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί πλήρως. 
Στις 6.12.1994, το Συμβούλιο εξέδωσε απόφαση (94/782/ΕΚ)66 σχετικά με τη 
συνεχή ανάπτυξη, έως την 31η Δεκεμβρίου 1996, του συστήματος "Handvnet" στα 
πλαίσια του προγράμματος HELIOS II (93/136/ΕΟΚ)67, δηλαδή του τρίτου κοινοτικού 
προγράμματος δράσης υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες. To "Handynet", δηλαδή 
το πολυγλωσσικό μηχανογραφικό σύστημα πληροφόρησης, το οποίο προσφέρει μια 
βάση δεδομένων, μια ηλεκτρονική εφημερίδα και ένα δίκτυο, επεκτάθηκε, κατά τρόπον 
ώστε να βελτιωθούν οι διαθέσιμες πληροφορίες για τα τεχνολογικά βοηθήματα 
σκοπός των οποίων είναι να βοηθούν τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες σε όλες τις 
πτυχές της ζωής τους, π.χ., προσωπική κινητικότητα, συμμετοχή σε δραστηριότητες 
αναψυχής και, επομένως, σε τουριστικές δραστηριότητες και γενικότερες βελτιώσεις 
στο σύνηθες περιβάλλον διαβίωσης. 
EEC 297/06, 25.10.1994. 
ΕΕ L 316 της 9.12.1994, ο. 42. 
ΕΕ L 56 της 9.3.1993, σ. 30. 
47 
Κατόπιν του ψηφίσματος του Συμβουλίου της 16.12.1991, η Επιτροπή κατάρτισε 
πρόγραμμα κοινοτικής δράσης νια τη βελτίωση της πρόσβασης των ατόμων με 
μειωμένη κινητικότητα στα μέσα αεταφοοάς69. Το πρόγραμμα αυτό καθορίζει τις 
δράσεις που είναι δυνατόν να αναληφθούν σε κοινοτικό, εθνικό, περιφερειακό και 
τοπικό επίπεδο προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση των εν λόγω ατόμων στα 
μέσα μεταφοράς. Κατόπιν αιτήματος που διατύπωσε η ομάδα εργασίας του 
Συμβουλίου για τα θέματα μεταφορών, κατά τη συνεδρίαση της της 27.4.1994, η 
Επιτροπή κατάρτισε κατάλογο προτεραιοτήτων για τα ληπτέα μέτρα70. Στον κατάλογο 
αυτό, ιδιαίτερη προτεραιότητα αποδίδεται στην επεξεργασία νομοθετικών μέτρων που 
θα καθορίζουν ελάχιστα πρότυπα, όπως είναι, παραδείγματος χάριν, μιας οδηγίας 
για την έγκριση "τύπου" σχετικά με τις ειδικές διατάξεις που πρέπει να θεσπιστούν 
για τα λεωφορεία και τα σιδηροδρομικά οχήματα προκειμένου να βελτιωθεί η 
πρόσβαση των ατόμων μειωμένης κινητικότητας βάσει των υφισταμένων εθνικών 
προδιαγραφών, καθώς επίσης και μιας νομοθετικής πράξης που θα αντιμετωπίζει τα 
διάφορα προβλήματα πρόσβασης και κυκλοφορίας στα αεροδρόμια και τα 
αεροπλάνα. 
Το εν λόγω πρόγραμμα δράσης προβλέπει επίσης τον συντονισμό των προγραμμάτων 
έρευνας και πληροφόρησης. Έτσι, η ερευνητική δράση COST 322 για τα λεωφορεία 
με υπερυψωμένο δάπεδο έχει ως αντικείμενο να καταδειχθεί η ανάγκη για 
περισσότερο ευπρόσιτα λεωφορεία, να συγκεντρωθούν οι απόψεις των επιβατών και 
των μεταφορέων, να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα σε σχέση με άλλες μεθόδους 
και, τέλος, να καθορισθούν κριτήρια για τις προδιαγραφές που πρέπει να θεσπισθούν 
για τα λεωφορεία και τις εγκαταστάσεις υποδομής. Το νέο πρόγραμμα εργασίας TIDE 
(Τεχνολογική Πρωτοβουλία υπέρ των Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες και των 
Ηλικιωμένων) περιλαμβάνει τον "προσωπικό έλεγχο της ασφαλούς πρόσβασης στα 
μέσα μαζικής μεταφοράς" και εξασφαλίζει την παρακολούθηση των σχεδίων που 
σχετίζονται με τις μεταφορές στα πλαίσια του σημερινού προγράμματος TIDE. 
Τρία πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια στον τομέα της πληροφόρησης 
Το πρώτο σχέδιο, το οποίο υλοποιείται στο Νιούκαστλ, έχει ως σκοπό την εκπόνηση ενός 
συστήματος πληροφόρησης για τις τοπικές μεταφορές. Απώτερος στόχος του σχεδίου είναι η 
επεξεργασία κατευθυντήριων γραμμών και συστάσεων που θα επιτρέπουν στα άτομα μειωμένης 
κινητικότητας να λαμβάνουν τα πληροφοριακά στοιχεία που τους χρειάζονται για τον 
προγραμματισμότων τοπικών μετακινήσεων τους. 
Το δεύτερο σχέδιο, το οποίο υλοποιείται στη Βαρκελώνη, έχει ως σκοπό να προσφέρει στα άτομα 
που πάσχουν από κινητικά προβλήματα πληροφορίες για τις αστικές και υπεραστικές μεταφορές, 
μέσω της δημιουργίας μιας σχετικής βάσης δεδομένων. 
Τέλος, το τρίτο πρότυπο δοκιμαστικό σχέδιο, το οποίο υλοποιείται στο Βούπερταλ, έχει ως σκοπό 
την κατάρτιση ενός ολοκληρωμένου συστήματος πληροφόρησης που θα είναι προσανατολισμένο στις 
ανάγκες των ατόμων μειωμένης κινητικότητας και θα καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα μεταφορών. 
68 ΕΕ C 18 της 24.1.1992. 
COM(93)433 της 26.11.1993. 
Έγγραφο SEC(94) 1590 της 10.10.1994. 
48 
1.3.2. Δράσεις υπέρ των ηλικιωμένων 
Για να καταστεί δυνατή η ικανοποιητική κάλυψη των τουριστικών αναγκών των 
ηλικιωμένων, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις απαιτήσεις, τα 
ενδιαφέροντα και τις επιθυμίες αυτής της κατηγορίας τουριστών. 
Ο αριθμός των ηλικιωμένων στην Ευρώπη αυξάνει ταχύτατα σε σχέση με άλλες 
ηλικιακές ομάδες. Επομένως, πρέπει να ληφθεί ιδιαίτερη μέριμνα κατά τρόπον ώστε 
αυτή η κατηγορία ευρωπαίων πολιτών να μη μείνει στο περιθώριο της κοινωνίας, 
αλλά να ενσωματωθεί πλήρως σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής και, επιπλέον, να 
υπάρχει συνεχής αλληλεγγύη μεταξύ των ηλικιωμένων ατόμων και των νεότερων 
γενεών. 
Το Κοινοβούλιο, με το ψήφισμα του της 24.2.199471, εξέφρασε την ικανοποίηση του 
για τα αποτελέσματα τόσο του πολυετούς προγράμματος δράσης όσο και του 
Ευρωπαϊκού Έτους Ηλικιωμένων. 
Σε συνέχεια των μέτρων αυτών, καταρτίστηκε ανακοίνωση της Επιτροπής στην οποία 
προτείνεται η έκδοση "απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με την παροχή κοινοτικής 
υποστήριξης για την εφαρμογή δράσεων υπέρ των ηλικιωμένων". Η ανακοίνωση αυτή 
προβλέπει την υποβολή έκθεσης αξιολόγησης για τις δράσεις που υλοποιήθηκαν κατά 
τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Έτους Ηλικιωμένων και εκθέτει τους στόχους της 
πρωτοβουλίας αυτής στα πλαίσια της οποίας (και με προτεινόμενο προϋπολογισμό 
ύψους 23 εκατομμυρίων ECU) θα μελετηθούν τα θέματα που σχετίζονται με τους 
ηλικιωμένους στην Ευρώπη με ορίζοντα το έτος 2000. 
2. Η ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ 
Η ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας εντάσσεται σε μια λογική 
ανταγωνιστικότητας, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εύρυθμη 
λειτουργία των μηχανισμών της αγοράς, και, εν προκειμένω, της ενιαίας αγοράς. 
Ωστόσο, η ανάπτυξη της βιομηχανίας αυτής δεν είναι δυνατόν να γίνει χωρίς 
συνοδευτικά μέτρα τα οποία θα αποσκοπούν, ειδικότερα, στην αντιμετώπιση των 
ενδεχομένων δυσλειτουργιών της αγοράς, αλλά και, γενικότερα, στην εξασφάλιση 
των ισορροπιών που θεωρούνται ως θεμελιώδους σημασίας. 
Και (ίτις δύο περιπτώσεις, η αποτελεσματικότητα της δράσης προϋποθέτει τη 
διενέργεια αξιόπιστων αναλύσεων, βασιζόμενων σε αποτελεσματικά μέσα 
παρατήρησης, βασική συνιστώσα των οποίων αποτελεί η κατάρτιση στατιστικών. 
EEC 77 της 14.3.1994. 
49 
Οι κοινοτικές στατιστικές: βασικό στοιχείο για την ανάλυση της τουριστικής ανάπτυξης 
Η συνέχιση των εργασιών που πραγματοποιούνται στα πλαίσια της εφαρμογής των δράσεων 
προτεραιότητας στον τομέα. της στατιστικής πληροφόρησης (πρόγραμμα-πλαίσιο 1993-1997)72 
επιτρέπει τη βελτίωση των δυνατοτήτων ανάλυσης και διερεύνησης του τουριστικού φαινομένου χάρη 
στα μέτρα που ελήφθησαν για την υποστήριξη της γνώσης άλλων κοινοτικών πολιτικών. Ειδικότερα, η 
πρόταση την οποία υπέβαλε η Επιτροπή στον τομέα της μεταφοράς επιβατών και η εφαρμογή του 
τετραετούς προγράμματος (1994-1997) για την ανάπτυξη τακτικών στατιστικών για το περιβάλλον, σε 
73 
συνεργασία με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος , θα καταστήσουν δυνατή την καλύτερη 
εκτίμηση των χαρακτηριστικών και των τάσεων των τουριστικών ροών, καθώς και της κατάστασης του 
ευρωπαϊκού οικοσυστήματος, το οποίο αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της τουριστικής 
βιομηχανίας. 
Η αναθεώρηση του ευρωπαϊκού συστήματος ολοκληρωμένων οικονομικών λογαριασμών, η οποία 
ολοκληρώθηκε το 1994, παρουσιάζει επίσης ενδιαφέρον για τον τουρισμό από την άποψη της 
συγκρισιμότηταςτων εθνικών οικονομικών αποτελεσμάτων. 
Ο τουρισμός έτυχε επίσης ιδιαίτερης προσοχής στα πλαίσια της ποσοτικής και ποιοτικής βελτίωσης 
της διάδοσης των στατιστικών πληροφοριών που συλλέγονται στο επίπεδο της Ένωσης, δεδομένου ότι 
74 
περιελήφθη σε πολλές εκδόσεις οριζόντιου χαρακτήρα της Στατιστικής Υπηρεσίας . 
2.1. Η ΕΝΙΑΙΑ ΑΓΟΡΑ - ΕΝΑ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑ ΠΟΥ 
ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Για τη σαφέστερη ανάπτυξη του θέματος, θα γίνει διάκριση μεταξύ τριών 
συμπληρωματικών πτυχών, ανάλογα με το αν η μεγαλύτερη βαρύτητα αποδίδεται 
στην τουριστική δραστηριότητα, στις τουριστικές επιχειρήσεις ή στους παράγοντες 
και τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται στα πλαίσια του τουρισμού. 
2.1.1. Διευκόλυνση της τουριστικής δραστηριότητας στα πλαίσια της 
ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς 
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, ο τουρισμός παρέχει στους πολίτες και στις επιχειρήσεις 
της Κοινότητας τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσουν πλήρως τις ευκαιρίες που 
προσφέρει η εσωτερική αγορά και τα πλεονεκτήματα που παρουσιάζει από πλευράς 
ανταγωνιστικότητας, ανάπτυξης και απασχόλησης. 
Από τις πολλές δράσεις που αναλήφθηκαν βάσει του στρατηγικού προγράμματος 
"Για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση της εσωτερικής αγοράς"75, δράσεις οι οποίες 
συνδέονται με τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, ορισμένες ενδιαφέρουν 
ειδικότερα την τουριστική δραστηριότητα. 
Απόφαση 93/464/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 219 της 28.8.1993. 
Απόφαση 94/808/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 15.12.1994. 
Κατάλογος EUROSTAT, εκδόσεις και ηλεκτρονικές υπηρεσίες, ΥΕΕΕΚ, Λουξεμβούργο, 1995. 
Βλέπε επίσης την πρώτη ετήσια έκθεση (1993) για την εσωτερική αγορά [COM(94) 55], την 
οποία ενέκρινε η Επιτροπή στις 14.3.1994. 
50 
2.1.1.1. Εξάλειψη των τεχνικών και νομικών φραγμών 
Η ιδέα ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα για τον τουρισμό συνεπάγεται κυρίως 
την ελεύθερη κυκλοφορία, αφενός μεν, των τουριστών ως αποδεκτών τουριστικών 
υπηρεσιών, αφετέρου δε, των τουριστικών επιχειρήσεων, ως φορέων άσκησης αυτού 
του είδους οικονομικής δραστηριότητας. Δύο αποφάσεις που εξέδωσε το Δικαστήριο 
των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων το 1994 επισήμαναν για μία ακόμη φορά αυτόν το 
διπλό αντίκτυπο στον τουρισμό. 
Όσον αφορά, κατ' αρχάς, τους τουρίστες, πρέπει να σημειωθεί ότι η ελεύθερη 
κυκλοφορία τους συνεπάγεται αυτομάτως μια μεταχείριση χωρίς διακρίσεις. Αυτό 
υπενθύμισε το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σε απόφαση του της 
15.3.1994 (υπόθεση C-45/93), στην οποία επισημαίνεται ότι "το Βασίλειο της 
Ισπανίας, εφαρμόζοντας σύστημα κατά το οποίο οι ισπανοί πολίτες, οι αλλοδαποί 
που κατοικούν στην Ισπανία και οι νέοι κάτω των 21 ετών που έχουν την ιθαγένεια 
άλλων κρατών μελών της ΕΟΚ δικαιούνται δωρεάν εισόδου στα εθνικά μουσεία, ενώ 
οι υπήκοοι άλλων κρατών μελών ηλικίας άνω των 21 ετών πρέπει να καταβάλλουν 
εισιτήριο, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 7 και 59 της Συνθήκης 
ΕΟΚ". 
Όσον αφορά τους επαγγελματίες του τουρισμού, πρέπει να αναφερθεί η απόφαση 
του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου της 22.3.1994 (υπόθεση C-375/92) - στο πνεύμα των 
αποφάσεων της 26.2.1991 - σχετικά με την πρόσβαση και την άσκηση του 
επαγγέλματος του ξεναγού και του ξεναγού-διερμηνέα. Μεταξύ των κυριοτέρων 
παραβάσεων-που επισήμανε το Δικαστήριο στην υπόθεση αυτή είναι οι εξής: 
το γεγονός ότι η πρόσβαση στο επάγγελμα του ξεναγού και του ξεναγού-
διερμηνέα εξαρτάται από την κατοχή της ισπανικής ιθαγένειας· 
το γεγονός ότι δεν προβλέπεται διαδικασία εξετάσεως και συγκρίσεως των 
γνώσεων υπηκόου της Κοινότητας, που είναι κάτοχος διπλώματος ξεναγού ή 
ξεναγού-διερμηνέα χορηγηθέντος σε άλλο κράτος μέλος, με αυτές που 
απαιτούνται στην Ισπανία· 
το γεγονός ότι απαιτείται επαγγελματική ταυτότητα που πιστοποιεί κατάρτιση, 
αποδεικνυομένη κατόπιν εξετάσεως, για την παροχή υπηρεσιών ξεναγού και 
ξεναγού-διερμηνέα που ταξιδεύει με ομάδα τουριστών προερχόμενη από άλλο 
κράτος μέλος, όταν η εν λόγω παροχή υπηρεσιών συνίσταται στην συνοδεία 
των τουριστών αυτών σε άλλους χώρους, πλην μουσείων και ιστορικών 
μνημείων, όπου είναι αναγκαία η παρουσία ειδικευμένου ξεναγού. 
Οι αποφάσεις αυτές δίνουν συγκεκριμένες απαντήσεις σε ειδικά προβλήματα στον 
τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των τουριστών και των επαγγελματιών του 
τουρισμού. 
Πρέπει να σημειωθεί ότι οι τουριστικές επιχειρήσεις που επιθυμούν να αναπτύξουν 
διεθνικές δραστηριότητες, είτε σε μόνιμη βάση (στα πλαίσια του δικαιώματος 
εγκατάστασης) είτε απλώς περιστασιακά (στα πλαίσια του περισσότερο ευέλικτου 
καθεστώτος της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών), δεν πρέπει να υπόκεινται σε 
51 
υπερβολικές απαιτήσεις και διατυπώσεις στα κράτη μέλη. Οι τουριστικές 
επιχειρήσεις συνεχίζουν να επωφελούνται όχι μόνο από την αυξανόμενη εναρμόνιση 
των νομοθεσιών των κρατών μελών στον τομέα του εταιρικού δικαίου, αλλά και από 
τη δημιουργία κατάλληλων δομών (ΕΟΟΣ), στόχος των οποίων είναι η διευκόλυνση 
της λειτουργίας τους σε ευρωπαϊκή κλίμακα. 
2.1.1.2. Κατάργηση των φορολογικών φραγμών 
Στον τομέα της άιιεσης φορολογίας, η Επιτροπή, στα πλαίσια της Λευκής Βίβλου για 
την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση, εξέδωσε ανακοίνωση για 
τη βελτίωση του φορολογικού περιβάλλοντος των μικρομεσαίων επιχειρήσεων76 και 
σύσταση σχετικά με τον τρόπο φορολόγησης των MME77. Και τα δύο αυτά θέματα 
έχουν ιδιαίτερη σημασία για πολλές τουριστικές MME. 
Στον τομέα της έμμεσης φορολογίας, η κοινοτική δραστηριότητα είχε βασικά ως 
σκοπό, αφενός μεν, τη βελτίωση και την εξασφάλιση της λειτουργίας των νέων 
κοινών καθεστώτων78, κυρίως μέσω της εφαρμογής νέων μέτρων απλούστευσης, 
αφετέρου δε, την έναρξη των εργασιών που αφορούν το οριστικό καθεστώς ΦΠΑ. 
Αναφορικά με το θέμα αυτό, το Συμβούλιο ενέκρινε, στις 24.10.1994, συμπεράσματα 
σχετικά με τα βασικά κριτήρια τα οποία πρέπει να ικανοποιεί η θέσπιση του 
οριστικού καθεστώτος ΦΠΑ. Τα κριτήρια αυτά είναι τα εξής: 
ελάφρυνση των διοικητικών υποχρεώσεων των επιχειρήσεων και των 
διοικήσεων και σημαντική απλούστευση της φορολογίας· 
καμία μείωση των φορολογικών εσόδων των κρατών μελών· 
αποτροπή της αύξησης των κινδύνων φορολογικής απάτης· 
διατήρηση της ουδετερότητας του φόρου από πλευράς ανταγωνιστικότητας. 
Όσον αφορά, ειδικότερα, το θέμα της προσέγγισης των συντελεστών του ΦΠΑ, μια 
έκθεση της Επιτροπής 9 εξετάζει ορισμένα ειδικά θέματα ΦΠΑ που παρουσιάζουν 
σημαντικό ενδιαφέρον για τον τουρίστα και την τουριστική βιομηχανία: 
τον ρόλο τον οποίο διαδραματίζει η προσέγγιση των συντελεστών ΦΠΑ στη 
λειτουργία μιας ενιαίας αγοράς όσον αφορά την επίδραση της στα πρότυπα 
της διασυνοριακής αγοραστικής συμπεριφοράς των επιμέρους καταναλωτών 
στην αγορά αυτή· 
COM(94) 206 τελικό της 25.5.1994. 
EEL 177 της 9.7.1994, σ. 1. 
Για το θέμα αυτό βλέπε κυρίως τις εκθέσεις της Επιτροπής σχετικά με "το κοινό σύστημα ΦΠΑ: 
τρόποι φορολογίαςτων πράξεων που πραγματοποιούνταιαπό μη εγκατεστημένουςυποκείμενους 
στο φόρο" [COM(94) 471 τελικό, 3.11.1994] και τη "λειτουργία του μεταβατικού φορολογικού 
καθεστώτος ΦΠΑ κατά τις ενδοκοινοτικές συναλλαγές" [COM(94) 515 τελικό της 23.11.1994]. 
COM(94) 584 τελικό, 13.12.1994. 
52 
το πεδίο εφαρμογής του μειωμένου συντελεστή και την κάλυψη της παροχής 
αγαθών και υπηρεσιών που αναφέρονται στο Παράρτημα Η της έκτης οδηγίας· 
τη λειτουργία ορισμένων μεταβατικών διατάξεων για συντελεστές ΦΠΑ που 
μπορούν να εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη κατά τη μεταβατική περίοδο για 
την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 28(1) της οδηγίας. 
Σ* αυτά πρέπει να προστεθεί η έγκριση του ειδικού καθεστώτος ΦΠΑ που 
εφαρμόζεται στα μεταχειρισμένα είδη και τα αντικείμενα καλλιτεχνικής, συλλεκτικής 
ή αρχαιολογικής αξίας, όπως καθορίζεται από την οδηγία 94/5/ΕΚ του Συμβουλίου 
της 14.2.199480, η οποία συμπληρώνει το κοινό σύστημα φόρου προστιθέμενης αξίας 
και τροποποιεί την οδηγία 77/388/ΕΟΚ (6η οδηγία ΦΠΑ). 
Η οδηγία αυτή, η οποία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη του 
πολιτιστικού τουρισμού, θεσπίζει ένα ειδικό καθεστώς ΦΠΑ, το οποίο συνίσταται 
στην φορολόγηση, κατά την πώληση, του περιθωρίου κέρδους των υποκειμένων στο 
φόρο επαγγελματιών μεταπωλητών αντί για τη φορολόγηση της συνολικής τιμής των 
εν λόγω ειδών. Οι πωλήσεις μεταξύ ιδιωτών δεν υπόκεινται στον ΦΠΑ και 
διενεργούνται σε ολόκληρη την Ένωση χωρίς διατυπώσεις. 
Επιπλέον, για την εισαγωγή ειδών καλλιτεχνικής, συλλεκτικής ή αρχαιολογικής αξίας 
από τρίτες χώρες, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν μειωμένο συντελεστή 
ύψους τουλάχιστον 5%. Το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορεί, από την πλευρά του, να 
εφαρμόζει, έως τις 30.6.1999, συντελεστή ύψους 2,5% όσον αφορά την εισαγωγή 
αντικειμένων καλλιτεχνικής, συλλεκτικής ή αρχαιολογικής αξίας για τα οποία ίσχυε 
φορολογική απαλλαγή, στη χώρα αυτή, την 1η Ιανουαρίου 1993. 
Όσον αφορά τις παραδόσεις αντικειμένων καλλιτεχνικής, συλλεκτικής ή 
αρχαιολογικής αξίας, η Γερμανία θα μπορεί, έως τις 30.6.1999, να προσφέρει στις 
επιχειρήσεις της τη δυνατότητα να επιλέγουν μεταξύ της φορολόγησης του 
περιθωρίου κέρδους τους ή της εφαρμογής του μειωμένου συντελεστή ΦΠΑ. 
Τα κράτη μέλη κλήθηκαν να θεσπίσουν τις απαραίτητες διατάξεις κατά τρόπον ώστε 
το νέο καθεστώς να αρχίσει να ισχύει το αργότερο την 1.1.1995. 
Όσον αφορά, ειδικότερα, τις τουριστικές υπηρεσίες81, η μοναδική εξέλιξη σε σχέση 
με την κατάσταση που περιγράφηκε στην έκθεση 1993 αφορά το καθεστώς ΦΠΑ που 
θα εφαρμόζεται για τις μεταφορές ατόμων. Πράγματι, η Επιτροπή υπέβαλε 
τροποποιημένη πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου82, μετά τη διαδικασίαδιαβούλευσης 
με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τρεις από τις τροπολογίες που πρότεινε το 
Κοινοβούλιο έγιναν δεκτές από την Επιτροπή, μια άλλη, όμως, σκοπός της οποίας 
ήταν να εξασφαλίσει ότι η αρχή της φορολόγησης στο κράτος μέλος αναχώρησης θα 
επεκταθεί σε όλους τους τρόπους μεταφοράς από την 1.1.1977, απορρίφθηκε 
80 ΕΕ L 60 της 3.3.1994, σ. 16. 
Όσον αφορά τους συντελεστές ΦΠΑ που εφαρμόζονται για τις κυριότερες τουριστικές 
υπηρεσίες, βλέπε τους τρεις πίνακες του Παραρτήματος 4. 
COM(94) 378 τελικό της 7.9.1994, ΕΕ C 266 της 23.9.1994, σ. 2. 
53 
προκειμένου να μην προδικασθούν οι μελλοντικές επιλογές της Επιτροπής όσον 
αφορά την φορολόγηση των μεταφορών προσώπων στα πλαίσια του οριστικού 
καθεστώτος. 
Πάντοτε στο φορολογικό τομέα, με απόφαση του της 5.5.1994 (υπόθεση C-38/93), το 
Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το άρθρο 11, μέρος Α, παράγραφος 1, 
στοιχείο α, της 6ης οδηγίας ΦΠΑ πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι "η βάση 
επιβολής φόρου επί αυτομάτων μηχανών παιχνιδιών που λειτουργούν με κέρματα και 
παρέχουν δυνατότητα κέρδους δεν περιλαμβάνει το υποχρεωτικώς καθοριζόμενο από 
το νόμο ποσοστό του συνόλου των ριπτομένων μιζών, το οποίο αντιστοιχεί στα 
κέρδη που καταβάλλονται στους παίκτες". 
2.1.1.3. Διευκόλυνση των διασυνοριακών πληρωμών 
Η Επιτροπή συνέχισε την πολιτική της για βελτίωση των συστημάτων διασυνοριακών 
πληρωμών. Σχετικά με το θέμα αυτό, εξέδωσε, στις 19.10.1994, ανακοίνωση η 
οποία περιελάμβανε πρόταση οδηγίας για τις διασυνοριακές μεταφορές πίστωσης και 
σχέδιο ανακοίνωσης για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στον τομέα 
αυτό83. 
Ειδικότερα, η πρόταση οδηγίας επιβάλλει στις τράπεζες την υποχρέωση να τηρούν 
τις συμβατικές τους δεσμεύσεις όσον αφορά την προθεσμία των μεταφορών πίστωσης, 
καθιστά παράνομη τη διπλή είσπραξη τραπεζικών εξόδων, προβλέπει την επιστροφή 
των ποσών που χάνονται και θεσπίζει μέτρα για την αύξηση της διαφάνειας. 
"Περιμένοντας το ενιαίο νόμισμα" 
Η έναρξη της δεύτερης φάσης της οικονομικής και νομισματικής ένωσης, την 1.1.1994, και η 
προετοιμασία της τρίτης φάσης, η οποία στηρίζεται στη μελέτη των πρακτικών προβλημάτων που 
συνδέονται με την εισαγωγή του ECU ως ενιαίου νομίσματος, αφορούν άμεσα τόσο τις τουριστικές 
επιχειρήσεις όσο και τους πολίτες που μετακινούνται για ψυχαγωγικούς, επαγγελματικούς ή άλλους 
λόγους. 
Τα πλεονεκτήματα τα οποία μπορεί να αποκομίσει ο τουρισμός από τη θέσπιση του ενιαίου νομίσματος 
είναι, κυρύος: 
-η κατάργηση των συναλλακτικών δαπανών και των συναλλαγματικών κινδύνων, πράγμα που απλουστεύει 
για τις επιχειρήσεις τα προβλήματα λογιστικής και ταμειακής διαχείρισης και επιτρέπει στους πολίτες να 
μετακινούνται στην Ένωση χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να αλλάζουν νομίσματα από τη μια χώρα στην 
άλλη· 
-η καλύτερη σύγκριση του κόστους των αγαθών και των υπηρεσιών που διατίθενται στις διάφορεχώρεςχάρη 
στη μεγαλύτερη διαφάνεια των επίσημων τιμών. 
2.1.2. Ενίσχυση των τουριστικών επιχειρήσεων μέσω της πολιτικής των 
επιχειρήσεων και της πολιτικής ανταγωνισμού 
Παρά το γεγονός ότι ο ανταγωνισμός, αναμφισβήτητος ρυθμιστικός παράγοντας, 
έχει ιδιαίτερα ευνοϊκά αποτελέσματα για την ανταγωνιστικότητα της τουριστικής 
85 COM(94) 436 τιλικό, της 18.11.1994, ΕΕ C 360 της 17.12.1994, σ. 13. 
54 
βιομηχανίας, η πολλαπλότητα των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα 
αυτόν, και ειδικότερα ο μεγάλος αριθμός MME, δικαιολογούν την υιοθέτηση μιας 
ειδικής και προσαρμοσμένης προσέγγισης, κυρίως υπό το πρίσμα της πολιτικής των 
επιχειρήσεων. 
2.1.2.1. Η πολιτική των επιχειρήσεων 
Η νέα διάσταση που δόθηκε στην πολιτική των επιχειρήσεων με το ολοκληρωμένο 
πρόγραμμα υπέρ των MME και της βιοτεχνίας, το οποίο εγκρίθηκε τον Ιούνιο του 
1994 από την Επιτροπή84, επιτρέπει στις τουριστικές επιχειρήσεις, μέσα σε ένα γενικό 
και συνεκτικό πλαίσιο, αφενός μεν, να αντλούν οφέλη από τα μέτρα που αποσκοπούν 
στη βελτίωση του διοικητικού, νομικού και φορολογικού περιβάλλοντος εντός του 
οποίου ασκούν τη δραστηριότητα τους, αφετέρου δε, να χρησιμοποιούν 
αποτελεσματικότερα τα ειδικά μέσα που έχουν θεσπιστεί για την υποστήριξη της 
ανάπτυξης των MME. 
Λαμβάνοντας υπόψη τα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά των τουριστικών επιχειρήσεων, 
οι οποίες είναι συχνά μικρού μεγέθους και οικογενειακού χαρακτήρα, οι συστάσεις 
τις οποίες απηύθυνε η Επιτροπή στα κράτη μέλη στις 07.12.94 για τη μεταβίβαση των 
MME85, και, στη συνέχεια, για τις προθεσμίες πληρωμής στις εμπορικές συναλλαγές86 
αναμένεται να δώσουν τη δυνατότητα στις τουριστικές επιχειρήσεις να 
αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά αυτά τα δύο σημαντικότατα προβλήματα, τα οποία 
θέτουν, συχνά, σε κίνδυνο την επιβίωση ή την ανάπτυξη της επιχειρηματικής 
δραστηριότητας. 
Για την καλύτερη κατανόηση της όλης προβληματικής της πρόσβασης των MME σε 
πόρους χρηματοδότησης και σε πιστώσεις, τον εντοπισμό των αποτελεσματικότερων 
πρακτικών που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη και την επεξεργασία συγκεκριμένων 
προτάσεων για τη βελτίωση της πρόσβασης αυτής, ολοκληρώθηκαν το 1994 οι 
εργασίες της Στρογγυλής Τράπεζας κορυφαίων προσωπικοτήτων του τραπεζικού 
τομέα, την οποία συγκρότησε η Επιτροπή, με την υποβολή τελικής έκθεσης, η οποία 
περιλαμβάνει σχετικές συστάσεις. Η Επιτροπή διατύπωσε τις απόψεις της για την 
έκθεση αυτή σε ανακοίνωση την οποία εξέδωσε στις 28.10.9487. 
Η δραστηριότητα των δικτύων πληροφόρησης των επιχειρήσεων (Ευρωπαϊκά Κέντρα 
Πληροφόρησης) και των δικτύων διεθνικής συνεργασίας ("BRE" και "BC NET") 
συμβάλλει στη διασφάλιση της συνέχισης και της βελτίωσης των εργασιών των 
ανταποκριτών που είναι παρόντες σε όλες τις περιφέρειες της 'Ενωσης και παρέχουν 
τη βοήθεια και την υποστήριξη τους στις τουριστικές επιχειρήσεις που αναζητούν 
κάποιον διεθνικό εταίρο ή που θέλουν να γνωρίσουν καλύτερα τα κοινοτικά 
προγράμματα και δράσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον γι' αυτές. 
84 COM(94) 207 της 3.6.1994. 
85 COM(94) 3312 της 7.12.1994, ΕΕ L 385, 31.12.1994, σ. 14, και Αιτιολογική Έκθεση, ΕΕ C 400, 
31.12.1994,0. 1. 
COM(94) 3283 της 30.11.1994, ΕΕ C 127, 10.6.1995, και Αιτιολογική Έκθεση, ΕΕ C 144, 
10.6.1995,0.3. 
COM(94) 435 τελικό, της 28.10.1994. 
55 86 
87 
Μέσω του Γραφείου Προσέγγισης Επιχειρήσεων (BRE), ολοκληρώθηκε η επεξεργασία 
116 αιτήσεων αναζήτησης εταίρων στους τομείς των ξενοδοχείων, των εστιατορίων, 
των δραστηριοτήτων ταξιδιωτικών γραφείων και του τουρισμού γενικά. 
Οι περισσότερες αιτήσεις αφορούσαν την αναζήτηση εταίρου με στόχο την έναρξη 
συνεργασίας εμπορικού χαρακτήρα· αντίθετα, το ενδιαφέρον για την ανάπτυξη 
συνεργασίας οικονομικής ή τεχνικής φύσης ήταν πολύ περισσότερο περιορισμένο. 
Το δίκτυο συνεργασίας επιχειρήσεων (BC NET), δηλαδή το δίκτυο για την 
εμπιστευτική αναζήτηση εταίρων, επεξεργάστηκε το 1994 20 περίπου αιτήσεις 
συνεργασίας, οι μισές από τις οποίες αφορούσαν ξενοδοχειακές επιχειρήσεις και 
κέντρα διακοπών. 
Η θέσπιση και η εφαρμογή του πολυετούς προγράμματος κοινοτικών δράσεων υπέρ 
των συνεταιρισμών, των ταμείων αλληλασφάλισης, των ενώσεων και των ιδρυμάτων 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση88 επιτρέπουν στις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας 
που συμμετέχουν στις τουριστικές δραστηριότητες να διαφυλάξουν την ιδιαιτερότητα 
τους και να αναπτύξουν τεχνικές αξιολόγησης και παραγωγής ειδικά προσαρμοσμένες 
στα διάφορα τμήματα της τουριστικής αγοράς. 
2.1.2.2. Η πολιτική ανταγωνισμού 
Στα πλαίσια της εφαρμογής της πολιτικής ανταγωνισμού, η Επιτροπή έλαβε υπόψη 
της, αφενός μεν, τις συνέπειες της επιβράδυνσης της οικονομικής δραστηριότητας 
το 1993, οι οποίες έγιναν αισθητές και εφέτος παρά τους δείκτες που αφήνουν να 
διαφανεί μια κάποια οικονομική ανάκαμψη, αφετέρου δε, τη διαδικασία 
αναδιάρθρωσης η οποία είχε αρχίσει, λόγω αυτής της κατάστασης, το 1993 και 
συνεχίστηκε το 1994, καθώς και τις παρεμβάσεις των κρατών μελών υπέρ τοον 
επιχειρήσεων που βρίσκονται σε δύσκολη οικονομική κατάσταση. 
Πάντως, η Επιτροπή εξακολουθεί να επαγρυπνά, ώστε να τιμωρούνται ορισμένες 
αθέμιτες πρακτικές των επιχειρήσεων ή των κρατών μελών που νοθεύουν τους όρους 
λειτουργίας της τουριστικής αγοράς. 
Σχετικά με το θέμα αυτό, η πολιτική ανταγωνισμού συμβάλλει, επομένως, στη 
δημιουργία μιας πραγματικής εσωτερικής αγοράς, η οποία διευκολύνει το άνοιγμα 
των αγορών που προστατεύονται με συμπράξεις, καταχρήσεις δεσπόζουσας θέσης 
ή κρατικές ενισχύσεις. 
• Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις 
Στις 21.12.1994, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση σχετικά με τις συμφωνίες 
ήσσονος σημασίας οι οποίες δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 85, 
παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΚ89. Η ανακοίνωση αυτή, η οποία τροποποιεί την 
ανακοίνωση του 1986, έχει ως αντικείμενο την αύξηση από 200 σε 300 εκατομμύρια 
COM(93) 650 της 16.2.1994. 
ΕΕ C 368 της 23.12.1994, σ. 20. 
56 
ECU του κατώτατου ορίου κύκλου εργασιών κάτω του οποίου οι επιχειρήσεις 
μπορούν να τύχουν των πλεονεκτημάτων που προβλέπει η ανακοίνωση αυτή. 
Την ίδια ημερομηνία, η Επιτροπή εξέδωσε νέο κανονισμό σχετικά με τη μορφή, το 
περιεχόμενο και τα άλλα χαρακτηριστικά των αιτήσεων και κοινοποιήσεων που 
υποβάλλονται κατ' εφαρμογήν του κανονισμού αριθ. 17 του Συμβουλίου με ένα νέο 
έντυπο, με στόχο τη σημαντική επιτάχυνση των διαδικασιών που ακολουθεί σε θέματα 
συμπράξεων90. 
Δύο αποφάσεις που ελήφθησαν στον τομέα των μεταφορών ενδιαφέρουν έμμεσα τον 
τουρισμό. Πρόκειται, πρώτον, για την απόφαση της 23.9.1994, με την οποία η 
Επιτροπή ενέκρινε συμφωνία που συνήψαν η British Rail, η Deutsche Bahn, η 
Nederlandse Spoorwegen, η Société Nationale des Chemins de Fer Français και η Société 
Nationale des Chemins de Fer Belges για τη σιδηροδρομική μεταφορά επιβατών με 
νυχτερινές αμαξοστοιχίες (την εκμετάλλευση των οποίων έχει η εταιρεία "European 
Night Services Ltd", κοινή θυγατρική των σιδηροδρομικών επιχειρήσεων) μεταξύ του 
Ηνωμένου Βασιλείου και της Ηπειρωτικής Ευρώπης91, και, δεύτερον, την απόφαση 
της 13.12.1994, με την οποία η Επιτροπή ενέκρινε τη συμφωνία μεταξύ της Eurotunnel, 
αναδόχου της υποθαλάσσιας σήραγγας της Μάγχης, και της BR/SNCF, δύο από τις 
σιδηροδρομικές επιχειρήσεις που έχουν τη δυνατότητα εκμετάλλευσης διεθνών 
αμαξοστοιχιών92. 
Όσον αφορά, ειδικότερα, την οργάνωση ταξιδιών και διακοπών, πρέπει να σημειωθεί 
ότι η Bundeskartellamt υποχρέωσε τις εταιρείες TUI και NUR να θέσουν τέρμα σε 
περιοριστικές του ανταγωνισμού συμφωνίες τις οποίες είχαν συνάψει με ισπανούς 
ξενοδόχους για την κράτηση δωματίων κατά τη χειμερινή περίοδο 1994/95, καθώς και 
για όλες τις επόμενες τουριστικές περιόδους. Σύμφωνα με τις συμβάσεις αυτές, οι 
ξενοδόχοι είχαν αναλάβει τη δέσμευση είτε να αρνούνται σε ορισμένες άλλες 
γερμανικές τουριστικές επιχειρήσεις την κράτηση δωματίων στα ίδια ξενοδοχεία είτε 
να περιορίσουν ή να μη διευρύνουν, χωρίς την συναίνεση του αντισυμβαλλομένου, 
τον αριθμό των άλλων γερμανικών επιχειρήσεων οργάνωσης ταξιδιών με τις οποίες 
πραγματοποιούσαν συναλλαγές έως την εποχή κατά την οποία συνήφθησαν οι 
σχετικές συμβάσεις. Οι προαναφερθείσες ρήτρες αποκλειστικότητας είχαν ως 
αντικείμενο και ως αποτέλεσμα να αποκλείουν από τα ξενοδοχεία στα οποία οι 
εταιρείες TUI και NUR είχαν κρατήσει δωμάτια κυρίως τους ανταγωνιστές τους που 
πρόσφεραν στους πελάτες τους καλύτερες τιμές. Σύμφωνα με το Bundeskartellamt, 
τέτοιες συμφωνίες οδηγούν σε περιορισμό του ανταγωνισμού εντός της κοινής αγοράς 
και είναι δυνατόν να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Στην 
υπόθεση αυτή, τα θιγόμενα μέρη άσκησαν έφεση ενώπιον του δικαστηρίου 
Kammergericht του Βερολίνου. 
Εξάλλου, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να αποσαφηνίσει την έννοια 
της επιχείρησης. Πράγματι, στην απόφαση του της 19.1.1994 (υπόθεση C-364/92), 
αποφάνθηκε ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια της Αεροπλοΐας 
90 ΕΕ L 377 της 31.12.1994, σ. 28. 
91 Απόφαση 94/633/ΕΟΚ, ΕΕ L 259 της 7.10.1994, σ. 20. 
92 Απόφαση 94/894/ΕΚ, ΕΕ L 354 της 31.12.1994, σ. 66. 
57 
(Eurocontrol) δεν αποτελεί επιχείρηση κατά την έννοια των άρθρων 86 και 90 της 
Συνθήκης ΕΚ. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι δραστηριότητες της Eurocontrol, στο 
σύνολο τους, ανάγονται στην άσκηση προνομίων σχετικά με τον έλεγχο και την 
αστυνόμευση του εναερίου χώρου, προνομίων που συνιστούν τυπικά γνωρίσματα 
ασκήσεως δημοσίας εξουσίας. Επομένως, οι δραστηριότητες αυτές δεν έχουν 
οικονομικό χαρακτήρα που να δικαιολογεί την εφαρμογή των κανόνων περί 
ανταγωνισμού της Συνθήκης. Υπενθυμίζεται ότι το προδικαστικό ερώτημα ανέκυψε 
στα πλαίσια διαφοράς μεταξύ της Eurocontrol και της αεροπορικής εταιρείας 
γερμανικού δικαίου SAT, διαφοράς η οποία αφορούσε την καταβολή τελών 
αεροπλοΐας από την SAT στην Eurocontrol. 
Στον τομέα του ελέγχου των συγκεντρώσεων, η Επιτροπή προσπάθησε να ενισχύσει 
τη διαφάνεια και να επιταχύνει τις σχετικές διαδικασίες, ώστε να γίνουν περισσότερο 
αποτελεσματικές και να μην αποτελούν τροχοπέδη για την προσαρμογή των 
επιχειρήσεων στο οικονομικό τους περιβάλλον. 
Στα πλαίσια αυτά, εξέδωσε πολλά κείμενα γενικού χαρακτήρα σε θέματα 
συγκεντρώσεων. 
Στον ίδιο τομέα πρέπει επίσης να επισημανθούν δύο αποφάσεις του Πρωτοδικείου 
των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Πρώτον, η απόφαση της 24.3.1994 (υπόθεση Τ-3/93), 
με την οποία ο κοινοτικός δικαστής απέρριψε μια πρώτη προσφυγή της Air France 
κατά της Επιτροπής, με την οποία η πρώτη μεμφόταν τη δεύτερη ότι δεν είχε 
παρέμβει κατά την εξαγορά της Dan Air από την British Airways· και, δεύτερον, η 
απόφαση της 19.5.1994 (υπόθεση Τ-2/93) σχετικά με την εξαγορά του 49,9% του 
κεφαλαίου της ΤΑΤ από την British Airways, η οποία είχε ως τελική κατάληξη την 
απόρριψη μιας δεύτερης προσφυγής την οποία άσκησε η Air France. 
• Εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού στις κρατικές παρεμβάσεις 
Στα πλαίσια της εφαρμογής της πολιτικής ανταγωνισμού στον τομέα των κρατικών 
παρεμβάσεων, από τα 440 καθεστώτα που εξετάστηκαν και για τα οποία η Επιτροπή 
αποφάσισε να μην προβάλει αντιρρήσεις, τα 18 αφορούν ειδικά τον τουρισμό. 
Επομένως, η ευνοϊκή γενικά στάση που τηρείται έναντι των ενισχύσεων αυτών 
επιβεβαιώθηκε το 1994 λόγω του γεγονότος ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι 
ενισχύσεις αφορούν τουριστικά σχέδια μικρής κλίμακας, τα οποία δεν είναι δυνατόν 
να επηρεάσουν τις τουριστικές δραστηριότητες στην Κοινότητα σε βαθμό αντίθετο 
προς το κοινό συμφέρον. 
Σε πολλές περιπτώσεις, τα εν λόγω καθεστώτα ενισχύσεων συμβάλλουν επίσης στην 
ανάπτυξη των μειονεκτικών περιοχών. 
58 
ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ, ΑΝΑ ΧΩΡΑ, ΓΙΑ ΤΑ ΟΠΟΙΑ 
Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΕΝ ΠΡΟΒΑΛΕ ΑΝΤΙΡΡΗΣΕΙΣ 
Γερμανία 
Ν/0242///94 
Ν/0659//94 
Ν/0735//94 
Ν/0745/Ε/94 
Δανία 
Ν/0012//94 
Ν/0714//94 
Ισπανία 
Ν/0135//94 
Ν/0137//94 
Ν/0102//94 
Ν/0103//94 
Ν/0256//94 
Ν/0257//94 
Ν/0311//94 
Ν/0431//94 
Ν/0439//94 
Γαλλία 
Ν/0499//94 
Ιταλία 
Ν/0203//94 
Πορτογαλία 
Ν/0005/94 27.7.94 Ενισχύσεις υπέρ των διακοπών σε αγροκτήματα (Θουριγγία) 
21.12.94 Περιφερειακά προγράμματα στον τομέα του τουρισμού (Βαυαρία) 
22.12.94 Ενίσχυση στον τομέα του τουρισμού (Κάτω Σαξωνία) 
8.3 95 Πρόγραμμα το\ι κρατιδίου της Έσσης υπέρ των δημόσιων τουριστικών υποδομών 
17.2.94 Μέτρα υπέρ των τουριστικών δραστηριοτήτων 
3.2.95 Μέτρα υπέρ του τουρισμού 
30.3.94 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού (Ανδαλουσία) 
30.3.94 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού υπέρ των MME (Μαδρίτη) 
11.4.94 Ενισχύσεις υπέρ του τουρισμού (Xtoou των Βάσκων) 
11.4.94 Μέτρα υπέρ του τουρισμού (Χώρα των Βάσκων) 
20.5.94 Ενίσχυση στον τομέα του τουρισμού για τη μετατροπή τουριστικών καταλυμάτων 
20.5.94 Ενίσχυση στον τομέα του τουρισμού για τη δημιουργία νέων ξενοδοχεικών αλυσίδων 
27.7.94 Ενισχύσεις υπέρ του τουρισμού (Ναβάρρα) 
24.8.94 Μέτρα υπέρ των ιδιωτικών επενδύσεων στον τομέα του τουρισμού (La Rioja) 
9.11.94 Ενίσχυση για τη βελτίωση των αγροτικών υποδομών στον τομέα του τουρισμού 
(Καστίλη - La Mancha) 
7.10.94 Επιχειρησιακό πρόγραμμα στόχου Ι της Réunion: ενίσχυση των προϊόντων που 
συνδέονται με τον τουρισμό 
22.6.94 Ενισχύσεις στον τομέα του τουρισμού (Ουμβρία) ΕΕ C267 της 24.9.94 
EEC111 της 21.1.94 
4.3.94 Μέτρα υπέρ των επενδύσεων στον τομέα του τουρισμού ΕΕΟ307της 1.11.94 
ΕΕ C389 της 31.12.94 
EEC389 της 31.12.94 
EEC390 της 31.12.94 
ΕΕ C259 της 16.9.94 
ΕΕ C153 της 4.6.94 
2.1.3. Βελτίωση των μεθόδων παραγωγής και διανομής τουριστικών προϊόντων μέσω 
της κοινωνικής πολιτικής, της εκπαιδευτικής πολιτικής και της πολιτικής στον 
τομέα της έρευνας 
Δεδομένου ότι ο τουρισμός είναι μια δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών, είναι 
απαραίτητο οι ανθρώπινοι πόροι της επιχείρησης να μπορούν να κινητοποιηθούν 
γύρω από τον στόχο της ανταγωνιστικότητας, για την επίτευξη του οποίου γίνονται 
ήδη πολλές παρεμβάσεις, με στόχο τη βελτίωση, αφενός μεν, των συνθηκών 
εργασίας, αφετέρου δε, της κατάρτισης των παραγόντων του τομέα. Συγχρόνως, 
η ταχεία εξέλιξη των τεχνικών επιτρέπει - σε μερικές, μάλιστα, περιπτώσεις 
επιβάλλει - αναπροσαρμογές των συστημάτων παραγωγής και διανομής. 
2.1.3.1. Απασχόληση και κοινωνική πολιτική 
• Δημιουργία Θέσεων απασχόλησης 
Στην έκδοση "Η απασχόληση στην Ευρώπη"9*, η οποία περιγράφει τις τρέχουσες και 
μελλοντικές τάσεις της απασχόλησης στην Ευρώπη, επισημαίνεται ότι, το 1994, 
μετά από τρία έτη ύqJεσης και αύξησης της ανεργίας, η κατάσταση βελτιώθηκε. 
Δεδομένου ότι η απασχόληση αποτελεί βασικό παράγοντα της κοινωνικής και 
οικονομικής συνοχής, εάν δεν ληφθούν θετικά μέτρα, η πρόοδος που θα επιτευχθεί 
COM(94)381. 
59 
θα είναι μικρή. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν, το Δεκέμβριο του 1994, η 
Επιτροπή υπέβαλε ένα σχέδιο δράσης για την απασχόληση, το οποίο βασίζεται στα 
επτά σημεία που είχαν καθοριστεί κατά το Συμβούλιο των Βρυξελλών, στις 
10/11.12.1993, και αποσκοπεί να δώσει συνέχεια στα συμπεράσματα στα οποία 
καταλήγει η Λευκή Βίβλος για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την 
απασχόληση. Προκειμένου να επιτευχθεί ένα νέο μοντέλο αειφορου ανάπτυξης, 
αναγνωρίστηκε ως βασική προτεραιότητα η ανάγκη εφαρμογής μιας δραστήριας 
πολιτικής για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. 
Η τουριστική βιομηχανία μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στα πλαίσια της 
πολιτικής αυτής. IIαρά τις διακυμάνσεις του οικονομικού κλίματος, ο τουρισμός 
συνεχίζει να παρουσιάζει σταθερή ανάπτυξη. Ο τουριστικός τομέας, ο οποίος 
καλύπτει ευρύτατο φάσμα δραστηριοτήτων και απασχολεί 9 εκατομμύρια άτομα, 
αντιπροσωπεύει περίπου το 6% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Έχει επίσης 
αναγνωρισθεί η δυνητική συμβολή του εν λόγω τομέα στη δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης και τη μείωση της ανεργίας. 
Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν υποβλήθηκε επίσης έγγραφο εργασίας, στο 
οποίο επισημαίνονται διάφοροι τομείς που προφέρουν σημαντικές δυνατότητες 
δημιουργίας θέσεων εργασίας και τοπικής ανάπτυξης. Πρόκειται για 17 τομείς, που 
καλύπτουν την καθημερινή ζωή, τις βιοτικές συνθήκες, την αναψυχή και την 
προστασία του περιβάλλοντος και στους οποίους υπάρχουν θετικές προοπτικές για 
αύξηση της απασχόλησης σε μεσοπρόθεσμη βάση, συνεπεία της μεταβολής των 
συνηθειών και των προτύπων διαβίωσης, καθώς και της χρήσης νέων τεχνολογιών94. 
Ο τουρισμός είναι ένας από τους 17 τομείς στους οποίους επισημάνθηκε η 
δυνατότητα ταχείας δημιουργίας θέσεων απασχόλησης βάσει πρωτοβουλιών που θα 
αναληφθούν σε τοπικό επίπεδο για την κάλυψη των νέων αναγκών που προκύπτουν 
σήμερα στον τομέα της παροχής υπηρεσιών. 
Η έκθεση αυτή, στην οποία αναλύονται οι πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί σε 
κάθε τομέα στα διάφορα κράτη μέλη, τα εμπόδια στα οποία προσκρούει η δημιουργία 
θέσεων απασχόλησης και οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την επίτευξη των 
επιδιωκομένων στόχων, αν και δεν είναι εξαντλητική, ωστόσο, αναγνωρίζει ότι η 
φύση του τουρισμού ως τομέα απασχόλησης προσφέρεται για την αντιμετώπιση των 
προβλημάτων ανεργίας, ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας. Ως τομέας παροχής 
υπηρεσιών, ο τομέας του τουρισμού συγκαταλέγεται μεταξύ των τομέων που 
συμβάλλουν στην ικανοποίηση νέων αναγκών, ενώ, παράλληλα, έχει αναγνωρισθεί η 
δυνατότητα του να δημιουργεί πενταπλάσιες νέες θέσεις απασχόλησης απ" ό,τι ο 
τομέας της δημόσιας διοίκησης και 10 φορές περισσότερες θέσεις απασχόλησης από 
αυτές που θα μπορούσαν να δημιουργηθούν με μια ενδεχόμενη αναζωογόνηση του 
τομέα της βαριάς βιομηχανίας. 
• Εξέλιξη της αγοράς εργασίας 
Μετά τη συζήτηση της Πράσινης και της Λευκής Βίβλου για την κοινωνική πολιτική 
στο Συμβούλιο Κοινωνικών Υποθέσεων της 6ης Δεκεμβρίου 1994, η Επιτροπή 
SEC(94)2199, 19.12.1994. 
60 
συμφώνησε να προτείνει ένα νέο πρόγραμμα εργασίας στον κοινωνικό τομέα, με 
στόχο την μεσοπρόθεσμη εφαρμογή 75 διαδοχικών ειδικών δράσεων στους τομείς της 
απασχόλησης, της κωδικοποίησης και ανάπτυξης της νομοθεσίας, της παροχής ίσων 
ευκαιριών και της δημιουργίας μιας δίκαιης κοινωνίας για όλους. Ορισμένα από τα 
μέτρα που θα ληφθούν στα πλαίσια αυτά θα έχουν αντίκτυπο στον τουρισμό. 
Επιπλέον, υπάρχουν διάφορα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα 
της απασχόλησης, τα οποία έχουν εκπονηθεί με στόχο την ανάπτυξη ρηξικέλευθων 
μεθόδων δημιουργίας θέσεων απασχόλησης και καταπολέμησης της ανεργίας. Ο 
τουρισμός χρησιμοποιείται ήδη ή μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον ως ένα από 
τα μέσα επίτευξης των σκοπών αυτών. 
LEDA 
Στα πλαίσια της Δράσης για την Ανάπτυξη της Τοπικής Απασχόλησης (LEDA), δημιουργήθηκαν 42 μικρά 
δίκτυα - περιλαμβανομένου ενός δικτύου για την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού - σε περιοχές με 
υψηλή ανεργία, με στόχο την κατάστρωση στρατηγικών τοπικής απασχόλησης και οικονομικής ανάπτυξης. 
EURES 
Η βάση δεδομένων "EURES"95 - Ευρωπαϊκές Υπηρεσίες Απασχόλησης - αποσκοπεί στη διευκόλυνση της 
κινητικότητας των εργαζομένων στον ευρωπαϊκό οικονομικό χώρο, αξιοποιώντας τα οφέλη που έχουν ήδη 
αποκομισθεί από την δημιουργία της εσωτερικής αγοράς και τη συνεχιζόμενη διαδικασία ολοκλήρωσης. Η 
βελτίωση των παρεχόμενων πληροφοριακών στοιχείων βελτίωσε, με τη σειρά της, τη δυνατότητα των 
εργοδοτών και των εργαζομένων να προσφέρουν ή να αποδέχονται θέσεις απασχόλησης στην ευρωπαϊκή 
αγορά εργασίας. Συλλέγονται στοιχεία για τις ευκαιρίες απασχόλησης από σχετικά δημόσια μηχανογραφικά 
συστήματα και, στη συνέχεια, τα στοιχεία αυτά συγκεντρώνονται στη βάση δεδομένων EURES κατά 
διάφορους τομείς και με διάφορα κριτήρια. Περιλαμβάνεται ο τουριστικός τομέας. Υπάρχει επίσης μια 
άλλη βάση δεδομένων "γενικής πληροφόρησης", η οποία παρέχει στοιχεία για τις συνθήκες ζωής και 
εργασίας. Διευκολύνοντας την πρόσληψη υπαλλήλων και την απόκτηση εμπειριών σε διεθνική βάση, η 
EURES μπορεί να συμβάλει στη μείωση των υπαρχόντων διαρθρωτικών εμποδίων που χαρακτηρίζουν 
σήμερα την αγορά εργασίας. Ατομα που αναζητούν εργασία σε διάφορους υποτομείς του τουριστικού τομέα 
έχουν ήδη βρει δουλειά χρησιμοποιώντας τη βάση αυτή. 
ERGO - Φάση II (1993-1996) 
Το πρόγραμμα αυτό, το οποίο διαθέτει ετήσιο προϋπολογισμό ύψους ενός εκατομμυρίου ECU, ακολουθεί 
μια τριπλή προσέγγιση για την καταπολέμηση της μακροχρόνιας ανεργίας: έρευνα και αξιολόγηση σχεδίων 
με στόχο τον προσδιορισμό των καλύτερων πρακτικών· δημιουργία ενός μόνιμου "πεδίου συνεργασίας" που 
θα επιτρέπει τον συνεχή διάλογο μεταξύ των βασικών παραγόντων του τομέα και την παροχή πληροφοριών 
στους υπεύθυνους για τη λήψη αποφάσεων· και υποστήριξη πρότυπων δοκιμαστικών δράσεων που 
αποβλέπουν στην ανάπτυξη αποτελεσματικών πρακτικών για την επανένταξη μακροχρονίως ανέργων 
ατόμων στην αγορά εργασίας. Η σημασία των πολιτιστικών δραστηριοτήτων και του τουρισμού 
αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο λόγω των δυνατοτήτων που προσφέρουν για δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης, πράγμα που ευθυγραμμίζεται με τους στόχους του προγράμματος αυτού, το οποίο λαμβάνει 
υπόψη του όχι μόνο το στοιχείο της απλής δημιουργίας θέσεων εργασίας αλλά, επίσης, και την ποιότητα 
των θέσεων αυτών. Ένα από τα σχέδια που υποστηρίζονται από το ERGO αφορά την κατάρτιση 
οδηγών/συντηρητών φυσικών χώρων σε συνδυασμό με την αποκατάσταση τοπικών φυσικών ζωνών. 
• Οι γυναίκες στην απασχόληση 
Το 44% των γυναικών ηλικίας μεταξύ 25 και 49 ετών εργάζονται στην Κοινότητα. 
Στον τουριστικό τομέα, οι γυναίκες, μαζί με τους νέους, αντιπροσωπεύουν ποσοστό 
95 Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2434/92 του Συμβουλίου, ΕΕ L 245/1 της 26.8.1992. 
61 
που κυμαίνεται από το 45 έως το 65% του εργατικού δυναμικού. Ενώ ο τουριστικός 
τομέας παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία από άποψη ωρών και περιόδων εργασίας και 
ευκολότερη πρόσβαση στην απασχόληση, ωστόσο, ο εποχικός χαρακτήρας της 
εργασίας έχει συχνά ως αποτέλεσμα το γεγονός ότι οι αμοιβές είναι χαμηλές. 
Επιπλέον, επειδή οι δυνατότητες επαγγελματικής κατάρτισης που παρέχονται στους 
ευκολότερα προσπελάσιμους τομείς της τουριστικής βιομηχανίας είναι ελάχιστες, οι 
προοπτικές επαγγελματικής σταδιοδρομίας στον τομέα αυτό είναι συχνά πολύ μικρές. 
Από τα 16 εκατομμύρια μικρομεσαίες επιχειρήσεις που υπάρχουν στην Ευρωπαϊκή 
Ένωση, περίπου το 20 έως 30% διοικούνται από γυναίκες. Επιπλέον, το 25 έως 30% 
όλων των νέων επιχειρήσεων ιδρύονται από γυναίκες. Οι επιχειρήσεις αυτές ανήκουν 
κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών. Το γεγονός αυτό οφείλεται σε διάφορους λόγους, 
περιλαμβανομένων των χαμηλότερων δαπανών έναρξης των επιχειρηματικών 
δραστηριοτήτων. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι επιχειρήσεις που δημιουργούνται από 
νέες γυναίκες οδηγούν συχνά στην ανάπτυξη νέων μορφών παροχής υπηρεσιών στους 
τομείς του πολιτισμού, της αναψυχής και του τουρισμού, πράγμα που συμβάλλει στη 
δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης. Ωστόσο, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν 
προβλήματα όσον αφορά την πρόσβαση τους στα μέσα εξασφάλισης της βοήθειας που 
χρειάζονται για την έναρξη των επιχειρηματικών τους δραστηριοτήτων. 
Η πλήρης συμβολή των γυναικών στην επιχειρηματική δραστηριότητα ή τη 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης δεν έχει ακόμη υπολογισθεί με ακρίβεια. Πράγματι, 
όταν αναλαμβάνεται η άσκηση τουριστικών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων ως 
μέρος μιας οικογενειακής επιχείρησης ή όταν, όπως συμβαίνει στις αγροτικές 
περιοχές, η άσκηση αυτών των τουριστικών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων έχει 
χαρακτήρα συμπληρωματικό προς την κύρια γεωργική δραστηριότητα, πολύ συχνά 
υπεύθυνες για την άσκηση της τουριστικής αυτής δραστηριότητας είναι οι γυναίκες. 
Ωστόσο, τα σχετικά διαθέσιμα πληροφοριακά στοιχεία είναι ελάχιστα. 
Επιπλέον, σε περιόδους ύφεσης, οι γυναίκες είναι εκείνες που κινδυνεύουν 
περισσότερο από την ανεργία. Το 1994, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στο πρόβλημα 
αυτό, καθώς και στο γενικότερο ζήτημα της μεγαλύτερης εξίσωσης των ευκαιριών 
μεταξύ ανδρών και γυναικών. Το Συμβούλιο Κοινωνικών Υποθέσεων της 6.12.1994 
εξέδωσε ψήφισμα για τις γυναίκες και την απασχόληση, στο οποίο τα κράτη μέλη 
συμφώνησαν να χαράξουν πολιτικές που να περιλαμβάνουν την παροχή ίσων 
ευκαιριών στους τομείς της οργάνωσης του χρόνου εργασίας, της προώθησης της 
κατάρτισης των γυναικών, κυρίως στις νέες τεχνολογίες, της διατήρησης και 
προστασίας της απασχόλησης των γυναικών και της διευκόλυνσης της επανόδου τους 
στο εργατικό δυναμικό. 
62 
LEI (Τοπικές Πρωτοβουλίες Απασχόλησης) 
Το πρόγραμμα "Τοπικές Πρωτοβουλίες Απασχόλησης για τις Γυναίκες" διαθέτει ετήσιο προϋπολογισμό 
ύψους 1,5 εκατομμυρίων ECU και υποστηρίζει την δημιουργία καινοτομικών εταιρειών και συνεταιρισμών, 
καθώς και την ανάληψη πρωτοβουλιών δημιουργίας θέσεων απασχόλησης από γυναίκες και για γυναίκες 
στα κράτη μέλη. Το πρόγραμμα αυτό αποδίδει ιδιαίτερη προτεραιότητα στην απασχόληση των γυναικών 
κυρίως στις περισσότερο απομακρυσμένες περιφέρειες της Κοινότητας. Μεταξύ των δράσεων που είναι 
επιλέξιμες για παροχή υποστήριξης στα πλαίσια της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης περιλαμβάνονται οι 
εξής: δραστηριότητες στον τομέα του πολιτισμού, δράσεις αναψυχής σε αγροτικές περιοχές, κυρίως 
εκείνες που αποτελούν μέρος σχεδίου τοπικής ανάπτυξης, και, τέλος, η ανάπτυξη διεθνικών δράσεων. 
IRIS II (1994-1998) 
Το πρόγραμμα αυτό, το οποίο διέθετε προϋπολογισμό ύψους ενός εκατομμυρίου ECU το 1994, είναι ένα 
δίκτυο που συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό προγραμμάτων κατάρτισης για γυναίκες από όλη την Κοινότητα. 
Συνδέει τα προγράμματα αυτά σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο μέσω ανταλλαγής επισκέψεων, σεμιναρίων 
συνεργασίας και σχετικών δημοσιεύσεων. Στα πλαίσια του προγράμματος λειτουργεί επίσης μια βάση 
δεδομένων και ένα σύστημα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Πολλά προγράμματα κατάρτισης που 
περιλαμβάνονται στο δίκτυο IRIS αφορούν δραστηριότητες κατάρτισης για γυναίκες στον τουριστικό τομέα. 
Μια βάση δεδομένων για τα μέλη του δικτύου IRIS είναι διαθέσιμη σε δισκέτα. 
• Απασχόληση και βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας 
Απόσπαση εργαζομένων στο εξωτερικά ^96 
Λόγω της φύσεως της τουριστικής βιομηχανίας, αρκετά άτομα που απασχολούνται 
σε διάφορους κλάδους της χρειάζεται να αποσπασθούν στο εξωτερικό, μακρυά από 
τη συνήθη χώρα διαμονής τους. Πρόκειται, παραδείγματος χάριν, για 
αντιπροσώπους ταξιδιωτικών γραφείων, ξεναγούς και οργανωτές περιηγήσεων κλπ. 
Προκειμένου να εξασφαλισθεί η παροχή επαρκούς κοινωνικής ασφάλισης στους 
εργαζομένους αυτούς από τους εργοδότες τους, η Επιτροπή πρότεινε οδηγία για την 
αντιμετώπιση του θέματος. 
Αυτή η πρόταση οδηγίας αφορά το κοινωνικό καθεστώς που θα ισχύει για τους 
εργαζομένους που αποσπώνται στα πλαίσια της παροχής υπηρεσιών. Κύριος σκοπός 
είναι να εξασφαλισθεί η νομική ασφάλεια των εργαζομένων που αποσπώνται σε 
οποιαδήποτε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πρόταση επιδιώκει να διευκολύνει 
την παροχή υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποτρέψει τη δημιουργία μιας 
εκμεταλλευτικής αγοράς εργασίας, χωρίς όμως, συγχρόνως, να εμποδίζει τις 
αποσπάσεις ούτε να θεσπίζει μέτρα που να καταστρατηγούν την αρχή της ελεύθερης 
κυκλοφορίας των εργαζομένων. 
Η πρόταση εξετάζεται ακόμη από το Συμβούλιο. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη ορισμένα 
εκκρεμή προβλήματα σχετικά με τον καθορισμό του χρόνου έναρξης της περιόδου 
από την οποία αρχίζουν να ισχύουν οι τοπικές συνθήκες, ιδίως όσον αφορά τις 
κατώτατες αποδοχές και την ετήσια άδεια με αποδοχές (πρόκειται για τον καθορισμό 
της στιγμής από την οποία ένας εργαζόμενος από ένα κράτος μέλος που αποσπάται 
από τον εργοδότη του σε άλλο κράτος μέλος υπόκειται πλέον στο κοινωνικό σύστημα 
της χώρας στην οποία αποσπάται). Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αποτελεί επίσης 
αντικείμενο συζητήσεο>ν. Το άρθρο 3 περιλαμβάνει κατάλογο διατάξεων που 
αφορούν διάφορα θέματα, όπως είναι ο χρόνος εργασίας, η υγεία και η ασ(|>άλεια, 
COM(93)225, EEC 187/93. 
63 
η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών κλπ., για τα οποία πρέπει να ισχύει το 
καθεστώς της χώρας υποδοχής. Διάφοροι κύκλοι της τουριστικής βιομηχανίας έχουν 
εκφράσει ανησυχία, ιδίως όσον αφορά την ενδεχόμενη εφαρμογή της οδηγίας σε 
συνθήκες εργασίας που δεν αναφέρονται στον πίνακα. 
Άτυπες μορφές εργασίας 
Η Επιτροπή υπέβαλε τρεις προτάσεις για έκδοση οδηγιών του Συμβουλίου σχετικά 
με τις άτυπες εργασιακές σχέσεις, με στόχο την επίτευξη διαφόρων στόχων: 
άρση των στοιχείων στρέβλωσης του ανταγωνισμού τα οποία δημιουργούν οι 
σχέσεις μερικής ή προσωρινής απασχόλησης, σε σχέση με τις σχέσεις πλήρους 
απασχόλησης αορίστου χρόνου97· 
θέσπιση κανόνων για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας των ατόμων που 
εργάζονται βάσει συμβάσεων μερικής και προσωρινής απασχόλησης, όσον 
αφορά την επαγγελματική κατάρτιση, την πληροφόρηση και την κοινωνική 
ασφάλιση98· 
και επίλυση προβλημάτων των έκτακτων εργαζομένων, όσον αφορά την υγεία 
και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας99. 
Το μεγαλύτερο μέρος των θέσεων απασχόλησης που υπάρχουν στην τουριστική 
βιομηχανία κατατάσσεται στην κατηγορία των ατύπων μορφών εργασίας. Ως εκ 
τούτου, η εν λόγω βιομηχανία συνέχισε να παρακολουθεί προσωπικά την πρόοδο των 
προτάσεων που βρίσκονται ακόμη υπό εξέταση. 
Οι προτάσεις αυτές πρόκειται να επανεξετασθούν. Η Επιτροπή, με τους κοινωνικούς 
εταίρους, στα πλαίσια του Κοινωνικού Πρωτοκόλλου, θα υποβάλει νέες προτάσεις 
για θέσπιση κοινοτικών μέσων που θα εξασφαλίζουν την επίτευξη ανάλογων στόχων 
και θα ισχύουν για όλα τα κράτη μέλη εκτός από το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο θα 
έχει το δικαίωμα να ζητήσει να εξαιρεθεί. 
• Βελτίωση του κοινωνικού διαλόγου 
Η απασχόληση στον τομέα των ξενοδοχείων (και λοιπών καταλυμάτων) και των 
εστιατορίων αντιπροσωπεύει περίπου το 50% του συνόλου των θέσεων εργασίας του 
τουριστικού τομέα (περίπου 4 εκατομμύρια θέσεις εργασίας). Από τα 1,2 
εκατομμύρια επιχειρήσεις που λειτουργούν στον τομέα αυτό, το 95% είναι 
επιχειρήσεις πολύ μικρού μεγέθους (με λιγότερους από 9 εργαζομένους) και 
απασχολούν το 60% του εργατικού δυναμικού. Ένα άλλο αξιοσημείωτο στοιχείο που 
χαρακτηρίζει το σύνολο της εν λόγω βιομηχανίας είναι η προθυμία των επιχειρήσεων 
να δημιουργούν οργανώσεις και ενώσεις σε εθελοντική βάση, με σκοπό την 
αξιοποίηση στρατηγικών που επιδιώκουν τη διαφοροποίηση της προσφοράς μέσω του 
COM(90) 533/1 τελικό, ΕΕ C 305/12, 5.12.1990. 
COM(90) 228/1 τελικό, ΕΕ C 224/4, 8.9.1990. 
Οδηγία 91/383/ΕΟΚ Συμβουλίου, ΕΕ L 206/19, 29.7.1991. 
64 
κατακερματισμού της αγοράς και της δημιουργίας θυλάκων οι οποίοι είναι συχνά 
συμπληρωματικοί. Έτσι, και παρά το γεγονός ότι έχουν δημιουργηθεί πολύ μεγάλες 
επιχειρήσεις σκοπός των οποίων είναι η εκμετάλλευση των οικονομιών κλίμακας, οι 
μικρές (συχνά τοπικές) επιχειρήσεις έχουν κατορθώσει μέχρι σήμερα να διατηρήσουν 
την ισχύ τους και εξακολουθούν να διαδραματίζουν ισότιμο ρόλο στη διαμόρφωση 
του μέλλοντος της βιομηχανίας. 
Ευρωπαϊκές επιτροπές (συμβούλια) επιχειρήσεων 
Στις 22.9,1994, εκδόθηκε - με προθεσμία μεταφοράς της στα εθνικά δίκαια των 
κρατών μελών την 22.9.1996 - η οδηγία για τη θέσπιση μιας ευρωπαϊκής επιτροπής 
επιχείρησης ή μιας ειδικής διαδικασίας σε επιχειρήσεις και ομίλους επιχειρήσεων 
κοινοτικής κλίμακας με σκοπό να ενημερώνονται οι εργαζόμενοι και να ζητείται η 
γνώμη τους100. Με την παρουσία διεθνικών επιχειρήσεων και ομίλων τόσο στον τομέα 
των ξενοδοχείων και των εστιατορίων όσο και στον τομέα των μεταφορών της 
τουριστικής βιομηχανίας, το μέτρο αυτό αναμένεται να παράσχει ένα μέσο για τη 
δημιουργία μιας ισορροπημένης αμφίδρομης δομής για την πραγματοποίηση 
διαβουλεύσεων σχετικά με εξελίξεις όπως είναι οι συγχωνεύσεις και οι εξαγορές 
επιχειρήσεων. 
Κοινωνικός διάλογος 
Η ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 
σχετικά με την εφαρμογή του Κοινωνικού Πρωτοκόλλου1 ' περιγράφει τη νέα 
διαδικασία διαβούλευσης μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και τα είδη συλλογικών 
συμβάσεων που είναι δυνατόν να συναφθούν μεταξύ τους. Με την υποστήριξη της 
Επιτροπής, οι κλαδικοί εκπρόσωποι στον τομέα των ξενοδοχείων και των 
εστιατορίων είναι η HOTREC για τους εργοδότες (ανεξάρτητα από την UNICE) και 
η ECF-IUF (η οποία ανήκει στην Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Εργατικών Ενώσεων) 
για τους εργαζομένους. 
Κατά τη διάρκεια του 1994, η ομάδα εργασίας η οποία ασχολείται με την 
κινητικότητα των εργαζομένων κατάρτισε και εφάρμοσε ένα φιλόδοξο σχέδιο στα 
πλαίσια του οποίου αναλύεται η μελλοντική ανάπτυξη των επαγγελμάτων του κλάδου 
αυτού και η εξέλιξη των σχετικών επαγγελματικών προσόντων των εργαζομένων. 
Μεταξύ των άλλων εξεταζομένων θεμάτων συγκαταλέγεται η ευελιξία κατά την 
εργασία και η ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού. 
2.1.3.2 Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση 
Τα μέτρα που εφαρμόστηκαν στα πλαίσια της εκπαίδευσης, της επαγγελματικής 
κατάρτισης και της παροχής υποστήριξης σε νέους συνέβαλαν σημαντικά στην 
αναβάθμιση και τη διατήρηση υψηλότερων επιπέδων ποιότητας όσον αφορά την 
παροχή τουριστικών υπηρεσιών. Τα κοινοτικά μέτρα στον τομέα αυτό απέφεραν 
συγκεκριμένα αποτελέσματα κατά το 1994. Κατά το έτος αυτό, ολοκληρώθηκαν 
Οδηγία 94/45/ΕΚ Συμβουλίου, ΕΕ L 254/64 της 30.9.1994. 
COM(93) 600 τελικό, της 14.12.1993. 
65 
επίσης τα περισσότερα προγράμματα της "παλαιάς γενιάς"102 και εξετάστηκαν 
διάφορες προτάσεις για τα νέα συνολικά προγράμματα του τομέα αυτού. 
• Ανώτατη εκπαίδευση 
Το πρόγραμμα GOMETT (1986-94)103 είχε ως σκοπό την προώθηση της διεθνικής 
συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων και πανεπιστημίων, υπεύθυνων, μεταξύ άλλων, για 
προγράμματα σπουδών στον τομέα του τουρισμού, με σκοπό την επέκταση της 
κατάρτισης στον τομέα των νέων τεχνολογιών και την αντιμετώπιση των αναγκών 
των επιχειρήσεων σε ειδικευμένο προσωπικό. Οι πιστώσεις που διατέθηκαν για 
σχέδια στον τομέα του τουρισμού ανήλθαν σε 590.500 ECU (1% του συνολικού 
προϋπολογισμού του COMETT). Συνολικά, στα πλαίσια του προγράματος COMETT 
II ελήφθησαν 7.700 μέτρα για την τοποθέτηση σπουδαστών σε θέσεις εργασίας, 
θεσπίστηκαν 228 συστήματα ανταλλαγής προσωπικού και καταρτίστηκαν 500 κοινοί 
κύκλοι μαθημάτων κατάρτισης που αντιστοιχούν σε 700 ημέρες κατάρτισης104. 
Το πρόγραμμα ERASMUS (1987-1994), δηλαδή το πρόγραμμα δράσης της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας για την κινητικότητα των φοιτητών105, έδωσε συνολικά σε 
67.531 φοιτητές και 8.060 εκπαιδευτικούς106 τη δυνατότητα να μετακινηθούν σε άλλες 
χώρες κατά το ακαδημαϊκό έτος 1994/95. Από το 1987, το πρόγραμμα ERASMUS 
επέτρεψε τη μετακίνηση 400.000 φοιτητών και 50.000 εκπαιδευτικών, με τη συμμετοχή 
1.700 ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης και 20.000 πανεπιστημιακών τμημάτων. 
Ο τομέας "τουρισμός/αναψυχή" ενσωματώθηκε με επιτυχία, με την πάροδο των ετών, 
στο πρόγραμμα ERASMUS και χαρακτηρίζεται, αφενός μεν, από τη συνεχή αύξηση 
της κινητικότητας, αφετέρου δε, από την ανάληψη αξιόλογων πρωτοβουλιών που 
αποβλέπουν στη συγκεκριμενοποίηση της ευρωπαϊκής διάστασης στα σχετικά σχέδια. 
Κατά την τρέχουσα περίοδο 1994-95, περίπου 2.350 φοιτητές έχουν μεταβεί σε άλλο 
κράτος μέλος προκειμένου να πραγματοποιήσουν εκεί μια συγκεκριμένη περίοδο των 
σπουδών τους, ενώ στην όλη διαδικασία θα συμμετάσχουν 280 ιδρύματα ανώτατης 
εκπαίδευσης. Η δημοσιονομική παρέμβαση είναι της τάξης των 390.000 ECU. 
Συνολικάη Επιτροπή ενέκρινε, στον τομέα αυτό, 36 διαπανεπιστημιακάπρογράμματα 
συνεργασίας (PIC). Οι προορισμοί τους οποίους προτιμούν οι φοιτητές, εκτός από 
το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Γερμανία, είναι οι Κάτω Χώρες, το Βέλγιο 
και η Ισπανία. Επιπλέον, αναμένεται να συμμετάσχουν επίσης στις ανταλλαγές και 
149 εκπαιδευτικοί. Η επέκταση του προγράμματος στις χώρες της ΕΖΕΣ είχε ως 
αποτέλεσμα την ανταλλαγή, το 1994/95, περίπου 160 φοιτητών και 10 εκπαιδευτικών 
από τις χώρες της ΕΖΕΣ. 
Οι συντονιστές των PIC ανέλαβαν αξιόλογες πρωτοβουλίες για την υλοποίηση της 
ευρωπαϊκής διάστασης μέσω της δημιουργίας των ευρωπαϊκών διπλωμάτων. Έτσι, 
οι βρετανοί και γάλλοι εταίροι ενός δικτύου που συντονίζεται από το πανεπιστήμιο 
104 
105 
106 COMETT, ERASMUS, PETRA, EUROTECNET, FORCE, LINGUA, TEMPUS και Νεολαίαγια την 
Ευρώπη Π. 
COMETT (1986-89): ΕΕ L 222, 8.8.1986; COMETT Π (1990-94): ΕΕ L 13, 17.1.1989. 
COM(94) 368, έκθεση της Επιτροπής για το COMETT II. 
ΕΕ L 166, 25.6.1987; ΕΕ L 395, 30.12.1989. 
COM(94) 281, έκθεση της Επιτροπής για το πρόγραμμα ERASMUS. 
66 
της Σαβοΐας χορηγούν κοινό δίπλωμα μετά την πραγματοποίηση ενός έτους σπουδών 
στη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο (PIC-94-F-1162). To "post-graduate 
diploma in European Tourism management" χορηγείται μετά την ολοκλήρωση ενός 
πλήρους κύκλου σπουδών κατά τη διάρκεια του οποίου κάθε φοιτητής διαμένει σε 
τρία ιδρύματα εγκατεστημένα σε διαφορετικές χώρες (PIC-94-UK-1103). Μια ομάδα 
τεσσάρων πανεπιστημίων εκπόνησε το "Ευρωπαϊκό πρόγραμμα σπουδών στον τομέα 
των δραστηριοτήτων αναψυχής", διάρκειας ενός έτους. Το δίπλωμα (Master) θα 
χορηγείται από κοινού από τα ιδρύματα που συμμετέχουν (PIC-94-NL-1159). Όλες 
αυτές οι πρωτοβουλίες αναμένεται να διευκολύνουν τη δημιουργία μιας νέας γενιάς 
διπλωματούχων στον τομέα του τουρισμού, ικανών να δραστηριοποιηθούν σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο ήδη από την αρχή της σταδιοδρομίας τους. 
Επιπλέον, το πρόγραμμα ERASMUS συνέβαλε στη δημιουργία και την ανάπτυξη του 
ATLAS, ενός δικτύου ευρωπαϊκών πανεπιστημίων και παρεμφερών σχολών που 
προσφέρουν κύκλους σπουδών στον τομέα του τουρισμού και της ψυχαγωγίας. Το 
δίκτυο έχει 70 μέλη από 13 ευρωπαϊκές χώρες και συντονίζεται από το πανεπιστήμιο 
του Tilburg στις Κάτω Χώρες. Στις 12 και 13 Δεκεμβρίου 1994, το δίκτυο ATLAS 
οργάνωσε από κοινού με την Επιτροπή ένα πολύ πετυχημένο συνέδριο, στο Tilburg 
(Κάτω Χώρες), για την αξιολόγηση της διαπανεπιστημιακής συνεργασίας στους 
τομείς του τουρισμού και της αναψυχής. Στο συνέδριο αυτό έγινε πλήρης και 
συγκριτική επσκόπηση της εκπαίδευσης που παρέχεται στους τομείς αυτούς σε όλα 
τα κράτη μέλη. Έγιναν επίσης συστάσεις και υποδείξεις που αφορούν τους τομείς 
αυτούς συνολικά και που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν ιδίως στα πλαίσια των 
θεματικών δικτύων που προβλέπει η απόφαση SOCRATES. 
67 
ERASMUS: ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΨΥΧΗΣ 
ΤΟ 1994 
Β 
D 
DK 
Ε 
F 
GR 
Ι 
1RL 
NL 
Ρ 
υκ 
Α 
CH 
FL 
IS 
Ν 
S 
SF 
Σύνο 
-λο Β 
25 
8 
15 
14 
9 
1 
21 
10 
16 
2 
8 
8 
8 
145 D 
3 
20 
57 
12 
5 
29 
15 
5 
76 
9 
2 
4 
13 
6 
256 DK 
1 
1 
2 
1 
2 
1 
8 Ε 
20 
29 
60 
7 
6 
5 
27 
4 
80 
3 
4 
2 
247 F 
2 
79 
2 
61 
24 
17 
20 
21 
16 
211 
2 
2 
14 
4 
475 GR 
9 
6 
21 
3 
4 
6 
1 
22 
2 
74 I 
16 
10 
9 
2 
4 
5 
5 
2 
53 IRL 
28 
2 
3 
27 
8 
2 
3 
1 
15 
4 
1 
94 LUX NL 
17 
22 
23 
19 
7 
2 
6 
2 
95 
21 
6 
220 Ρ 
2 
6 
2 
7 
3 
1 
2 
27 
1 
51 UK 
16 
92 
2 
78 
151 
30 
11 
23 
92 
28 
14 
1 
4 
14 
17 
573 A 
2 
5 
1 
3 
12 
23 CH 
2 
2 
1 
2 
2 
9 Ν 
2 
2 
2 
4 
3 
13 S 
10 
4 
14 
19 
2 
14 
63 SF 
3 
6 
4 
6 
4 
23 
46 Σύνολο 
69 
331 
15 
229 
391 
102 
54 
90 
215 
69 
601 
39 
16 
16 
67 
46 
2350 
Πηγή: γραφείο Erasmus 
• Επαγγελματική κατάρτιση 
107 Το πρόγραμμα PETRA1"' (1988-94) ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικό στην 
καταπολέμηση των προβλημάτων που οφείλονται στην παρατηρούμενη σήμερα, στην 
τουριστική βιομηχανία των περισσότερων χωρών της Ένωσης, έλλειψη κατάλληλων 
υποψηφίων για την κάλυψη θέσεων που σχετίζονται με τον τουρισμό. Κατά τη 
διάρκεια των τελευταίων ετών υποστηρίχθηκαν, στα πλαίσια των διαφόρων σχεδίων 
PETRA, πολλά συστήματα ανταλλαγής εκπαιδευομένων σε τουριστικές επιχειρήσεις 
και επιχειρήσεις αναψυχής. Τον συντονισμό μερικών από τα σχέδια αυτά ανέλαβαν 
πανευρωπαϊκές ενώσεις του τομέα, όπως είναι η HOTREC (για τα ξενοδοχεία) και 
η ECTAA (για τα ταξιδιωτικά γραφεία). 
ΕΕ L 346, 10.12.1987· ΕΕ L 214, 2.8.1991. 
68 
• Συνεχής κατάρτιση 
Στα πλαίσια του προγράμματος EUROTECNET108 (1990-94), τρία τουριστικά σχέδια 
περιελήφθησαν στο δίκτυο καινοτομικών σχεδίων επίδειξης τα οποία επιτρέπουν την 
μελέτη του αντίκτυπου των τεχνολογικών μεταβολών στην απασχόληση, τις μεθόδους 
εργασίας και τα προσόντα. Τα σχέδια αυτά αποκτούν τώρα διεθνική διάσταση στα 
πλαίσια της ενίσχυσης του προγράμματος βάσει της κοινοτικής πρωτοβουλίας 
EUROFORM. 
Τα σχέδια που υποστηρίζονται βάσει του προγράμματος FORCE (1991-94) 
αποσκοπούν επίσης στη βελτίωση της πρόσβασης όλων των εργαζομένων στη συνεχή 
επαγγελματική κατάρτιση, και κυρίως των ατόμων που εργάζονται σε βιομηχανίες ή 
περιφέρειες στις οποίες η παροχή επαγγελματικής κατάρτισης είναι σήμερα 
ανεπαρκής. Το πρόγραμμα απευθύνεται σε επιχειρήσεις, εργοδοτικές οργανώσεις, 
εργατικές ενώσεις, δημόσιες αρχές και οργανισμούς κατάρτισης. Κατόπιν των 
προσκλήσεων υποβολής προτάσεων που δημοσιεύθηκαν το 1991 και 1992109, 
επελέγησαν 30 σχέδια που σχετίζονταν με την τουριστική δραστηριότητα και είχαν 
συνολικό προϋπολογισμό 1.554.400 ECU. Με βάση τα αποτελέσματα των 33 σχεδίων 
FORCE και EUROTECNET που εφαρμόσθηκαν στον τομέα του τουρισμού, ομάδα 
εμπειρογνωμόνων από τα κράτη μέλη εκπονεί έκθεση, η οποία τιτλοφορείται "Η 
συνεχής επαγγελματική κατάρτιση στις τουριστικές επιχειρήσεις" και συντονίζεται 
από την Επιτροπή. Η έκθεση εξετάζει βασικά θέματα του τουριστικού τομέα, όπως 
είναι η ανάπτυξη σχεδίων συνεχούς κατάρτισης, η κατάρτιση στα πλαίσια εποχικών 
δραστηριοτήτων, η σύναψη συλλογικών συμβάσεων, η έγκαιρη πρόβλεψη των 
αναγκών σε επαγγελματικά προσόντα και η λειτουργία κοινοπραξιών επαγγελματικής 
κατάρτισης για την ανάπτυξη του τοπικού ή περιφερειακού τουρισμού. Έχουν γίνει 
συστάσεις για την ανάληψη μελλοντικών δράσεων στα πλαίσια ενός σχεδίου δράσης 
έξι σημείων και συντάσσεται σχετική έκθεση το κόστος της οποίας θα ανέλθει σε 
300.000 ECU. Επιπλέον, μέσω του προγράμματος FORCE και σε συνεργασία με το 
CEDEFOP, δημοσιεύθηκε, στην αγγλική γλώσσα, σειρά 12 εθνικών εκθέσεων που 
εξετάζουν τον τομέα των τροφίμων και των ποτών (ο οποίος συνδέεται πολύ στενά 
με την τουριστική βιομηχανία). 
• Νέα προγράμματα 1995-1999 
Το 1994 καταρτίστηκαν προγράμματα νέας γενιάς με στόχο την αντικατάσταση των 
κοινοτικών προγραμμάτων που υπάρχουν στον τομέα της εκπαίδευσης, της 
κατάρτισης και της νεολαίας. 
Το πρόγραμμα LEONARDO DA VINCI110, το οποίο διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 
620 εκατομμυρίων ECU, θα εφαρμοσθεί επί πέντε έτη στον τομέα της επαγγελματικής 
κατάρτισης σε αντικατάσταση των προγραμμάτων PETRA, FORCE, EUROTECNET, 
COMETT και μέρους του προγράμματος LINGUA. Το πρόγραμμα LEONARDO θα 
εφαρμοσθεί μέσω διεθνικών σχεδίων και προγραμμάτων τοποθέτησης και 
108 ΕΕ L 393, 30.12.1989. 
109 ΕΕ C 111 της 26.4.1991, C 1 της 4.1.1992 και C 92 της 2.4.1993. 
110 Απόφαση 94/819/ΕΚ του Συμβουλίου, της 6.12.1994, ΕΕ L 340, 29.12.1994. 
69 
ανταλλαγών. Το πρόγραμμα αναμένεται να δώσει στις τουριστικές επιχειρήσεις τη 
δυνατότητα να αναπτύξουν προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης για το 
ανθρώπινο δυναμικό που απασχολείται σε όλους τους τομείς της τουριστικής 
βιομηχανίας. 
Το πρόγραμμα SOCRATES111 είναι το πρώτο κοινοτικό πρόγραμμα που καλύπτει 
όλο το φάσμα της εκπαίδευσης. Ενσωματώνει και αναπτύσσει κυρίως τα 
προγράμματα ERASMUS και LINGUA, αλλά προσθέτει και εντελώς νέες κοινοτικές 
δράσεις (ιδίως για τα σχολεία και για την ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση). 
Πάνω από το 50% του προϋπολογισμού του, ο οποίος ανέρχεται σε 850 εκατομμύρια 
ECU, χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση δράσεων συνεργασίας μεταξύ ιδρυμάτων 
ανώτατης εκπαίδευσης. Το μέρος Erasmus (το οποίο αφορά τα πανεπιστήμια και τα 
λοιπά ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης) απευθύνεται σε 11.000.000 φοιτητές, 
18.000 εκπαιδευτικούς και 5.000 ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το μέρος 
Comenius (το οποίο αφορά τα σχολεία) αποσκοπεί στην υποστήριξη 500 δράσεων 
συνεργασίας στις οποίες συμμετέχουν 2.000 σχολεία και 800 δράσεων που 
προβλέπουν ανταλλαγές εκπαιδευτικών. 
Το πρόγραμμα ΝΕΟΑΑΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ III112, το οποίο διαθέτει 
προϋπολογισμό ύψους 126 εκατομμυρίων ECU, αντικαθιστά το πρόγραμμα Νεολαία 
για την Ευρώπη Π, μέρος του προγράμματος PETRA (το μέρος που αφορά τον τομέα: 
"Νεολαία") και τις "δραστηριότητες στον τομέα της νεολαίας" που αναπτύσσονταν 
προηγουμένως στα πλαίσια του προγράμματος TEMPUS. Το πρόγραμμα 
περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, μέτρα για τους νέους που βρίσκονται σε μειονεκτική 
θέση, προγράμματα ανταλλαγής νέων, προγράμματα εκπαίδευσης σε εθελοντική βάση, 
πρωτοβουλίες τοπικού, περιφερειακού, εθνικού ή ευρωπαϊκού χαρακτήρα στον τομέα 
της νεολαίας, συνεργασία με τρίτες χώρες και μεταξύ κρατικών και μη οργανισμών 
αρμόδιων για θέματα νεολαίας στα κράτη μέλη. Εκτιμάται ότι από το πρόγραμμα 
Νεολαία για την Ευρώπη III θα επωφεληθούν περίπου 70.000 νέοι. 
2.1.3.3. Έρευνα και τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών 
• Έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη 
Όλες οι κοινοτικές δραστηριότητες στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογικής 
ανάπτυξης υλοποιούνται στα πλαίσια των προγραμμάτων-πλαισίων. Το 1994 
ολοκληρώθηκε η εφαρμογή του τρίτου προγράμματος-πλαισίου έρευνας και 
τεχνολογικής ανάπτυξης(Ε&ΤΑ) (1990-1994)11 . Το νέο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο 
έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (1994-98)114, με τα 20 ειδικά προγράμματα που 
περιλαμβάνει, πρoβλέπεb τη δυνατότητα παροχής περαιτέρω υποστήριξης σε δράσεις 
και σχέδια σε διάφορους τομείς Ε&ΤΑ. Διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό ύψους 12,3 
δισεκατομμυρίων ECU, ο οποίος αναμένεται να αυξηθεί προκειμένου να διατηρηθεί 
111 
m 
113 
114 Κοινή θέση 29/94 του Συμβουλίου, της 16.6.1994, ΕΕ C 244, 31.8.1994. 
Κοινή θέση. 
Απόφαση 90/221/Ευρατόμ, ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 1174, 8.5.1990. 
Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 26.4.1994, ΕΕ L 126, 
18.5.1994. 
70 
σε επαρκές ύψος το συνολικό επίπεδο της κοινοτικής έρευνας, μετά την προσχώρηση 
των τριών νέων κρατών μελών115. 
Μέσα στο πλαίσιο αυτό, υπάρχει μια δέσμη διαφόρων ερευνητικών προγραμμάτων, 
τα οποία περιέχουν στοιχεία που επηρεάζουν (άμεσα ή έμμεσα) την ανάπτυξη του 
τουρισμού. Τέτοια προγράμματα είναι, π.χ., τα εξής: "Περιβάλλον και Κλίμα", 
"Βιομηχανικές τεχνολογίες και τεχνολογίες υλικών", "Μεταφορές", "Κατάρτιση και 
κινητικότητα των ερευνητών", "Πρότυπα, μετρήσεις και δοκιμές", "Γεωργία και 
αλιεία", "Μη πυρηνικές μορφές ενέργειας", "Στοχοθετημένη κοινωνικοοικονομική 
έρευνα" και "Διεθνής συνεργασία". Οι δράσεις που αναλαμβάνονται βάσει του COST 
(και ιδίως τα στοιχεία που αφορούν τις μεταφορές, βλέπε σημείο 2.2.2.3) μπορούν 
επίσης να ενταχθούν στο πλαίσιο αυτό. Ο συγκεκριμένος αντίκτυπος των ειδικών 
προγραμμάτων που σχετίζονται με τις τεχνολογίες των επικοινωνιών και τις 
εφαρμογές της τηλεπληροφορικής εξετάζεται παρακάτω στο τμήμα που τιτλοφορείται 
"Τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών". 
Περιβάλλον και Κλίμα 
Συχνά ο τουρισμός επιβαρύνει περιβαλλοντικά ευαίσθητες πόλεις και περιοχές, όπως 
είναι oii παράκτιες ζώνες και οι αλπικές και λοιπές ορεινές περιφέρειες. Πολλά από 
τα κοινοτικά προγράμματα βασίζονται στην πραγματοποίηση επιστημονικών ερευνών 
για την υπόδειξη λύσεων στον τομέα αυτό. Το πρόγραμμα "Περιβάλλον και Κλίμα" 
έχει πέντε στόχους προτεραιότητας που αποβλέπουν στην προστασία ή την 
αποκατάσταση του περιβάλλοντος, πράγμα από το οποίο μπορεί να αντλήσει οφέλη 
ο τουρισμός. Ο δεσμός με τον τουρισμό είναι ακόμη σαφέστερος στην περίπτωση των 
δραστηριοτήτων Ε&ΤΑ που αποσκοπούν στην προστασία και την αποκατάσταση της 
ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς (βλέπε παράρτημα 11), δραστηριοτήτων που 
αναπτύσσονται στα πλαίσια του προγράμματος αυτού. 
Μεταφορές 
Στα πλαίσια του ειδικού προγράμματος "Βιομηχανικές τεχνολογίες και τεχνολογίες 
υλικών", αναπτύχθηκαν, σε σχέση με τα μέσα μεταφορών, ορισμένες-ερευνητικές 
δραστηριότητες που επηρεάζουν τον τουρισμό. Στην περίπτωση αυτή, ο τουρισμός 
μπορεί να επωφεληθεί έμμεσα από τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων Ε&ΤΑ μέσω 
της ανάπτυξης ασφαλέστερων, καθαρότερων, φθηνότερων, ανετότερων και 
ταχύτερων μέσων μεταφοράς. Στα πλαίσια του ειδικού προγράμματος για τις 
"μεταφορές εφαρμόζονται δράσεις που είναι δυνατόν να επηρεάσουν έμμεσα τον 
τουρισμό. 
Το ειδικό πρόγραμμα έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης το οποίο περιλαμβάνει 
τον τομέα των μεταφορών (1994-1998) διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 240 εκατ. 
ECU. 
Αυστρία, Σουηδία και Φινλανδία. 
71 
Το πρόγραμμα καλύπτει επτά τομείς: στρατηγική έρευνα· σιδηροδρομικές μεταφορές· 
ολοκληρωμένες αλυσίδες μεταφορών· εναέριες μεταφορές· αστικές μεταφορές· 
υδάτινες μεταφορές και οδικές μεταφορές. Το πρόγραμμα αποσκοπεί στα εξής: 
ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού, ασφαλούς και περισσότερο φιλικού για το 
περιβάλλον συστήματος μεταφορών, τόσο για τους επιβάτες όσο και για τα 
εμπορεύματα· 
βελτίωση της διασύνδεσης και της διαλειτουργικότητας μεταξύ των διαφόρων 
μεταφορικών δικτύων· 
αύξηση της αποτελεσματικότητας κάθε μεμονωμένου τρόπου μεταφοράς και 
βελτίωση της ολοκλήρωσης μεταξύ των επιμέρους τρόπων μεταφοράς· 
προώθηση του σχεδιασμού και της διαχείρισης κατάλληλης υποδομής, με 
στόχο τη μείωση των βλαβών που προκαλούνται στο περιβάλλον και την 
βελτίωση της σχέσης μεταξύ ποιότητας και τιμής· 
παροχή στους βιομηχανικούς φορείς, στις επιχειρήσεις, στους χρήστες των 
μεταφορών και στις δημόσιες αρχές, κατάλληλων μέσων για τη λήψη 
αποφάσεων με βάση την καλύτερη γνώση και κατανόηση της κινητικότητας, 
των κυκλοφοριακών ροών, της αλληλεπίδρασης και της αλληλεξάρτησης τους. 
Παρά το γεγονός ότι ο αντίκτυπος αυτού του ερευνητικού προγράμματος στον 
τουρισμό δεν μπορεί να ποσοτικοποιηθεί άμεσα, ωστόσο, είναι αναμφισβήτητο ότι 
η έρευνα που πραγματοποιείται θα έχει σημαντική επίδραση στη βελτίωση των 
μεταφορικών συστημάτων, πράγμα που αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την 
τουριστική βιομηχανία. Στους τομείς των συνδυασμένων μεταφορών, π.χ., η 
πραγματοποιούμενη έρευνα εξετάζει θέματα που συνδέονται με την ταχύτητα, την 
ασφάλεια και την προσπελασιμότητα, καθώς και τη σχέση μεταξύ της τιμής και της 
ποιότητας των μεταφορών, κατά τρόπον ώστε να υπάρξει καλύτερη ανταπόκριση 
στις ανάγκες των χρηστών. 
Πρόγραμμα "Ανθρώπινο κεφάλαιο και κινητικότητα" και πρόγραμμα "Κατάρτιση και 
κινητικότητα των ερευνητών" 
Σκοπός του ειδικού προγράμματος "Ανθρώπινο κεφάλαιο και κινητικότητα" (1992-
1994), το οποίο περιλαμβανόταν στο τρίτο πρόγραμμα-πλαίσιο και διέθετε 
προϋπολογισμό ύψους 556 εκατ. ECU, ήταν να αυξήσει τον αριθμό και να βελτιώσει 
τα προσόντα των ερευνητών της Κοινότητας, παρέχοντας τους τη δυνατότητα να 
βελτιώσουν την κατάρτιση τους μέσω της έρευνας, αυξάνοντας την κινητικότητα τους 
μεταξύ ερευνητικών κέντρων στα διάφορα κράτη μέλη. Το πρόγραμμα κάλυψε ευρύ 
φάσμα επιστημονικών τομέων. 
Στο τέταρτο πρόγραμμα-πλαίσιο, το ειδικό πρόγραμμα "Ανθρώπινο κεφάλαιο και 
κινητικότητα" αντικαταστάθηκε από το νέο ειδικό πρόγραμμα "Κατάρτιση και 
κινητικότητα των ερευνητών" (1995-1998), το οποίο έχει παρόμοιους στόχους και 
καλύπτει ανάλογους επιστημονικούς τομείς. Ο προϋπολογισμός του προγράμματος 
αυτού ανέρχεται σε 744 εκατ. ECU. 
72 
Τεχνολογίες των πληροφοριών και των επικοινωνιών 
Η Κοινωνία των Πληροφοριών 
Η Επιτροπή υπέβαλε σχέδιο δράσης για την υλοποίηση της Κοινωνίας των Πληροφοριών"6. Το σχέδιο αυτό 
έχει τέσσερις κύριες πτυχές: 1) θέσπιση ενός νομικού πλαισίου· 2) προώθηση πρωτοβουλιών που βασίζονται 
στη συνεργασία ιδιωτικού και δημόσιου τομέα· 3) κατανόηση και έλεγχος της Κοινωνίας των ΓΙληροφυρκόν 
όσον αφορά τις κοινωνικές και πολιτιστικές πλευρές της· και 4) βελτίωση των γνώσεων των πολιτών για 
την Κοινωνία των Πληροφοριών μέσω σχετικών δραστηριοτήτων προώθησης. 
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Έσσεν ενστερνίστηκε στο μεγαλύτερο μέρος της την έκθεση και εξέφρασε την 
ευχή για συνέχιση των εκτελουμένων εργασιών. Το ίδιο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τόνισε τη σημασία που έχει 
η απελευθέρωση της ευρωπαϊκής αγοράς τηλεπικοινωνιακών υποδομών έως την 1.1.1998 και εξέφρασε την 
ικανοποίηση του για την υπουργική διάσκεψη της ομάδας G7 για την παγκόσμια Κοινωνία των 
Πληροφοριών, η οποία θα πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες το Φεβρουάριο του 1995. (Στα πλαίσια της 
διάσκεψης αυτής θα γίνει παρουσίαση σχετικών σχεδίων - περιλαμβανομένων σχεδίων στον τομέα του 
τουρισμού). 
Στα πλαίσια αυτά, ο τουρισμός αποτελεί ενδιαφέροντα πειραματικό χώρο για την αξιολόγηση του 
αντίκτυπου αυτής της Κοινωνίας των Πληροφοριών. Οι σχετικές εργασίες θα μπορούσαν να εστιαστούν σε 
δύο θέματα, τα οποία αφορούν, αφενός μεν, τους νέους τρόπους συμβίωσης και συνεργασίας, οι οποίοι 
έρχονται στην επιφάνεια, αφετέρου δε, το γεγονός ότι η εξέλιξη αυτή αποτελεί μια πραγματική επανάσταση 
που έχει (ος κινητήριο μοχλό την αγορά. 
Για την τουριστική βιομηχανία, αυτό σημαίνει ότι οι επερχόμενες αλλαγές πρέπει να αξιολογούνται 
συστηματικά α')στε να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί όσο το δυνατόν 
καλύτερα ο νέος αυτός πόρος, χωρίς να επηρεάσει δυσμενώς την τουριστική ζήτηση. Από την πλευρά της 
προσφοράς, οι τουριστικοί παράγοντες πρέπει να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη θέσπισης ενός νέου 
κανονιστικού περιβάλλοντος που θα επιτρέπει πλήρη ανταγωνισμό, κατά τρόπον ώστε να εξασφαλισθεί η 
ταχεία εγκαθίδρυση αποτελεσματικών ευρωπαϊκών υποδομών και υπηρεσιών πληροφόρησης. 
Η προσέγγιση αυτή θέτει ορισμένα ζητήματα σχετικά με το μελλοντικό ρόλο των ενδιάμεσων τουριστικών 
φορέων στη διαδικασία διανομής και, με δεδομένη την ανάγκη συνεργασίας με τον ιδιωτικό τομέα, σχετικά 
με τις ενέργειες στις οποίες πρέπει να προβούν οι δημόσιες αρχές, εθνικές και/ή ευρωπαϊκές, προκειμένου 
να υποστηριχθεί η εξέλιξη αυτή με συντονισμένο τρόπο. 
Η τυποποίηση είναι ένας τομέας στον οποίο κατά τα τελευταία έτη επιτελέστηκε 
αξιόλογη πρόοδος. Οι σχετικές εργασίες είχαν επίσης σημαντικό αντίκτυπο στις 
τεχνολογίεςπληροφόρησης και επικοινωνιών που χρησιμοποιούνταιγια τουριστικούς 
και ψυχαγωγικούς σκοπούς. Το κοινοτικό πρόγραμμα Trade Electronic Data 
Interchange Systems (TED1S)1" υποστήριξε σχέδια που είχαν ως αντικείμενο την 
έγκριση των προτύπων UN/Edifact και την ανάπτυξη της Ηλεκτρονικής Ανταλλαγής 
Δεδομένων (EDI). 
t 
Στα πλαίσια του TEDIS εξετάστηκαν τα νομικά ζητήματα που έχουν να κάνουν με 
τις τηλεπικοινωνίες, την ασφάλεια των δεδομένων και την παροχή πληροφοριών στο 
κοινό. Παρασχέθηκε επίσης κοινοτική υποστήριξη στο "Western European Edifact 
Board"m για την τυποποίηση. Στα πλαίσια του φορέα αυτού, ειδικές ομάδες εργασίας 
ανέλαβαν την ανάπτυξη διαρθρωμένων προτύπων για την ηλεκτρονική διαβίβαση 
117 
118 Ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Προς την κοινωνία τα>ν πληροφοριών - ένα σχέδιο 
δράσης", COM(94) 347, Βρυξέλλες, 19.7.1994. 
ΕΕ L 208, 30.7.1991. 
Οδηγία 83/189/ΕΟΚ, ΕΕ L 109, της 26.4.1983. 
73 
στοιχείων για τουριστικούς και ψυχαγωγικούς σκοπούς. Οι εργασίες στον τομέα αυτό 
καλύπτουν τους ακόλουθους τομείς: 
καθορισμός της γενικής εμφάνισης και του περιεχομένου των εισιτηρίων, των 
δελτίων (vouchers) και παρόμοιων εγγράφων 
καθορισμός μιας τυποποιημένης γλώσσας και διαδικασίας ανθρώπου-μηχανής, 
βάσει ενός λεξιλογίου των όρων που χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία, το 
οποίο ονομάζεται "Διεπαγγελματικό Λεξιλόγιο Τουρισμού και Αναψυχής"· 
δημιουργία ενός μοντέλου ροής δεδομένων για τη βιομηχανία τουρισμού και 
αναψυχής και καθορισμός ακριβών λειτουργιών για τα μηνύματα που θα 
αναπτυχθούν στα πλαίσια του μοντέλου αυτού· 
καθορισμός των απαιτήσεων των λειτουργιών αυτών σχετικά με τα δεδομένα· 
πρόταση για εισαγοογή τροποποιήσεων ή προσθηκών στο ISO 7372 "Trade Data 
Elements Directory"· 
ανάπτυξη μηνυμάτων για τον τουρισμό και την αναψυχή, συμβατών με τις 
συστάσεις UN/Edifact. 
Επιπλέον, κατά τη διάρκεια του 1994, οι εφαρμογές της πληροφόρησης στον τομέα 
του τουρισμού αναμένεται να διευκολυνθούν στο μέλλον τόσο από την έκδοση κοινής 
θέσης του Συμβουλίου119 για τις προτεινόμενες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με 
την ανάπτυξη του ψηφιακού δικτύου. ολοκληρωμένων υπηρεσιών (ISDN) ως 
διευρωπαϊκού δικτύου, όσο και από τη συμφωνία του Συμβουλίου120για την πρόταση 
σχετικά με τα διευρωπαϊκά δίκτυα τηλεπληροφορικής για την ανταλλαγή δεδομένων 
μεταξύ διοικήσεων (IDA). 
• Ειδικά προγράμμματα τα οποία περιλαμβάνουν δράσεις που σχετίζονται με 
τον τουρισμό 
Τεχνολογίες επικοινωνιών 
Το πρόγραμμα " Έρευνα και ανάπτυξη στον τομέα των προηγμένων επικοινωνιακών 
τεχνολογιών στην Ευρώπη* (RACE) είχε ως αντικείμενο τα προηγμένα δίκτυα και τις 
προηγμένες επικοινωνιακές τεχνολογίες σε προεμπορική και προανταγωνιστική 
φάση. Από το 1995 και μετά, το πρόγραμμα RACE θα αντικατασταθεί από ένα νέο 
πρόγραμμα που τιτλοφορείται " Προηγμένες επικοινωνιακές τεχνολογίες και 
υπηρεσίες (ATS)121 και διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 630 εκατομμυρίων ECU. Στα 
πλαίσια του τομέα προτεραιότητας του προγράμματος RACE "Προηγμένα πειράματα 
επικοινωνιών"122, παρασχέθηκε οικονομική ενίσχυση ύψους 5,2 εκατομμυρίων ECU 
Σύνοδος του Συμβουλίου της 22.12.1994. 
Σύνοδος του Συμβουλίου της 17.12.1994. 
Απόφαση 94/572/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 27.7.1994, ΕΕ L 222 της 26.8.1994, σ. 35. 
Περιλαμβάνονται οι διαπροσωπικές επικοινωνίες, η πραγματοποίηση αγορών από απόσταση 
(τηλεαγορές), η παροχή υπηρεσιών ψυχαγωγίας και αναψυχής, η ανταλλαγή διαπροσωπικών 
74 
(50% του συνολικού προϋπολογισμού) στο σχέδιο "Πληροφόρηση και μάρκετινγκ 
στον τομέα του τουρισμού (TIM)", κατά τη διάρκεια περιόδου τεσσάρων ετών η οποία 
έληξε το 1994. Το σχέδιο αυτό, σκοπός του οποίου ήταν η υποστήριξη πολυμεσικών 
υπηρεσιών πληροφόρησης για τη δημιουργία άμεσων δεσμών μάρκετινγκ μεταξύ 
επιχειρήσεων του τουριστικού και ψυχαγωγικού τομέα και των σημείων πώλησης 
τους, δημιούργησε δεσμούς με τα κυριότερα μηχανογραφικά συστήματα κράτησης 
θέσεων, με σκοπό να προωθήσει την αγορά τουριστικών πακέτων και την κράτηση 
θέσεων. Ένα άλλο σχέδιο, το σχέδιο "Μάρκετινγκ με πολυμέσα μέσω δικτύων IBC 
(ΜΝΕΤ)", έλαβε το 1994/95 οικονομική υποστήριξη ύψους 180.000 ECU από την 
Κοινότητα (συνολικός προϋπολογισμός: 239.000 ECU). Το σχέδιο αυτό αποσκοπούσε 
στη μελέτη - μέσω δοκιμών - των εφαρμογών στον τομέα του τουριστικού μάρκετινγκ 
οι οποίες θα ήταν δυνατόν να επωφεληθούν από τη χρήση προηγμένων 
επικοινωνιακών δικτύων. 
Τηλεπληροφορική 
Το πρόγραμμα " Συστήματα τηλεπληροφορικής γενικού ενδιαφέροντος ολοκληρώθηκε 
το 1994 και αντικαταστάθηκε από το πρόγραμμα "Εφαρμογές τηλεπληροφορικής 
γενικού ενδιαφέροντος?'123', το οποίο διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό ύψους 843 
εκατομμυρίων ECU για διάστημα πέντε ετών. Το πρόγραμμα αυτό έχει ως αντικείμενο 
τους ειδικούς τομείς εφαρμογών που είναι εμπορικά εφικτοί. Ο τουρισμός 
αναμένεται να επωφεληθεί από την ανάπτυξη σχεδίων στα πλαίσια των ειδικών 
τομέων του προγράμματος αυτού: τηλεπληροφορική για υπηρεσίες δημόσιου 
συμφέροντος (διοικητικές υπηρεσίες και μεταφορές), τηλεπληροφορική για την 
απόκτηση γνώσεων (εκπαίδευση και κατάρτιση από απόσταση κλπ.), 
τηλεπληροφορική για τη βελτίωση της απασχόλησης και της ποιότητας ζωής (αστικές 
και αγροτικές περιοχές, προστασία του περιβάλλοντος, μειονεκτικές κοινωνικές 
κατηγορίες κλπ.). Το πρόγραμμα αυτό υποστηρίζει επίσης μέτρα υπέρ των 
μικρομεσαίων επιχειρήσεων. 
Ο τομέας "Ευκαιρίες για τις αγροτικές περιοχές" του προγράμματος είχε ως 
αντικείμενο την εφαρμογή της τηλεπληροφορικής σε αγροτικές περιοχές και επέτρεψε 
τη χορήγηση οικονομικής βοήθειας για την εκτέλεση 16 σχεδίων, δύο από τα οποία 
σχετίζονται με τον τουρισμό. Το σχέδιο "Distributed Inter-regional Agri-
tourism Multimedia Management Sustem" (DIAMMS) κάλυψε την ανάγκη για μια 
συντονισμένη προσέγγιση της ανάπτυξης, της εμπορίας και της προώθησης του 
αγροτικού τουρισμού στην Ένωση. Το σχέδιο DIAMMS παρέχει πρόσβαση σε μια 
πολυμεσική βάση δεδομένων, η οποία περιλαμβάνει χάρτες, σχέδια τοποθεσιών, 
φωτογραφικές εικόνες και ένα σύστημα κράτησης θέσεων για διακοπές. Για την 
υλοποίηση του διατέθηκαν πόροι 550.000 ECU για τρία έτη. Εξάλλου, στα πλαίσια 
του σχεδίου RUTOTEL ("εφαρμογές τηλεπληροφορικής για τον τουρισμό και την 
αναψυχή σε αγροτικές περιοχές"), προσδιορίστηκαν υπηρεσίες πληροφορικής που 
είναι δυνατόν να παρασχεθούν σε αγροτικές περιοχές με στόχο την εξυπηρέτηση 
τουριστικών και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων. Στα πλαίσια του προγράμματος 
αυτού, αναπτύχθηκε ένα σύστημα επίδειξης για την εφαρμογή της τηλεπληροφορικής 
μηνυμάτων μέσα) πολυμέσα™ και η συγκέντρα)ση πληροφοριών. 
Απόφαση 94/801/ΕΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 334, 22.12.1994. 
75 
στις τουριστικές και ψυχαγωγικές υπηρεσίες. Οι πόροι που διατέθηκαν για το 
πρόγραμμα RUTOTEL ανήλθαν σε 920.000 ECU για τρία έτη. 
Αγορά των πληροφοριών 
Το πρόγραμμα "Δράσεις πολιτικής στον τομέα της αγοράς των πληροφοριών 
(IMPACT)"124 βρίσκεται σήμερα στη φάση ολοκλήρωσης του. Στα πλαίσια του 
προγράμματος αυτού υποστηρίχθηκαν 4 προγράμματα που χρησιμοποιούν τον 
τουρισμό ως εφαρμογή τους (βλέπε πίνακα). To IMPACT υποστήριξε εμπορικώς 
εφικτά σχέδια στα πλαίσια του στόχου του για εγκαθίδρυση μιας εσωτερικής 
ευρωπαϊκής αγοράς στον τομέα της πληροφόρησης. Το 1995, το πρόγραμμα INFO 
2000 αντικατέστησε το πρόγραμμα IMPACT. 
ΣΧΕΔΙΑ IMPACT II (ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΙΣΤΩΣΕΙΣ 1994) 
Σχέδιο 
CAP 95 
TITAN 
EXPLORER 
VITAL θέμα 
Τερματικά αυτοεξυπηρέτησης που παρέχουν τουριστικές 
πληροφορίες στα άτομα που επισκέπτονται την πόλη του 
Λουξεμβούργου. Θα αρχίσουν να λειτουργούν το 1995, 
δεδομένου ότι η πόλη του Λουξεμβούργου είναι Ευρωπαϊκή 
Πολιτιστική Πραπεύουσαγια το έτος αυτό. 
Παραγα)γή και διανομή τουριστικών πληροφοριών για 
προσωπικούς υπολογιστές 
Ανάπτυξη "γεννήτριας" εφαρμογών για την αποθήκευση 
τουριστικών πληροφοριών 
Παροχή πληροφοριών σε άτομα που επισκέπτονται πόλεις 
σχετικά με τα δυνατά δρομολόγια Σύνολο 
(ECU) 
1.000.000 
560.000 
763.000 
718.000 Κοινοτική 
συνεισφορά 
100.000 
275.000 
300.000 
300.000 
2.2. ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΔΕΣΜΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΠΟΥ 
ΣΥΜΒΑΛΛΟΥΝ ΣΤΗΝ ΙΣΟΡΡΟΠΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Η δυναμική της ενιαίας αγοράς δεν είναι δυνατόν να εξασφαλίσει πάντοτε από μόνη 
της την ισόρροπη ανάπτυξη του τουρισμού. Ως εκ τούτου, είναι επίσης απαραίτητη 
η λήψη συνοδευτικών μέτρων. Τα μέτρα αυτά, τα οποία είναι προφανή σε εσωτερικό 
επίπεδο, μπορεί επίσης να αφορούν και την εξωτερική διάσταση της κοινοτικής 
δραστηριότητας. 
2.2.1. Η εσωτερική διάσταση 
2.2.1.1. Οικονομική και κοινωνική συνοχή 
Η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μεταξύ των κρατών μελών της 
Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθεί να αποτελεί συνεχή στόχο. Αυτό το είδος συνοχής 
θα εξασφαλισθεί μόνο αν επιτευχθεί μεγαλύτερη ισότητα στα επίπεδα ανάπτυξης 
124 Απόφαση 88/524/ΕΟΚ του Συμβουλίου, ΕΕ L 288, 21.10.1988, σ. 39. 
76 
όλων των περιφερειών της Ευρώπης και, επιπλέον, εφόσον η ανάπτυξη αυτή είναι 
βιώσιμη σε μακροπρόθεσμη βάση και οδηγεί σε βελτίωση της ποιότητας ζωής, σε 
ευνοϊκές περιβαλλοντικές συνθήκες και σε οικονομική ευημερία. Ο τουρισμός 
αποτελεί αναγνωρισμένο παράγοντα ανάπτυξης για τις περιφέρειες που 
παρουσιάζουν αναπτυξιακή υστέρηση, πλήττονται από το φαινόμενο της 
βιομηχανικής παρακμής ή έχουν έντονα αγροτικό χαρακτήρα. Προσφέρει επίσης 
μεγάλες δυνατότητες δημιουργίας θέσεων εργασίας και απασχόλησης. 
Τα κυριότερα χρηματοδοτικά μέσα που χρησιμοποιούνται για την πραγματοποίηση 
των διαρθρωτικών μεταβολών οι οποίες είναι απαραίτητες για την επίτευξη αειφορου 
ανάπτυξης έχουν τη μορφή επιδοτήσεων (Ευρωπαϊκά Ταμεία) ή δανείων 
(Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων). 
• Ευρωπαϊκά Ταμεία 
Παρά το γεγονός ότι και οι παρεμβάσεις του Ταμείου Συνοχής επηρεάζουν τον 
τουρισμό125, ωστόσο, η ανάλυση θα επικεντρωθεί στα διαρθρωτικά ταμεία, από τα 
οποία προέρχονται οι κυριότερες χρηματοδοτήσεις στον τομέα της τουριστικής 
ανάπτυξης. 
Οι κανονισμοί του Συμβουλίου που εκδόθηκαν στις 31.7.1993 και οι οποίοι 
τροποποιούν τις διατάξεις που διέπουν το πλαίσιο λειτουργίας, το συντονισμό126 και 
την εφαρμογή των διαρθρωτικών ταμείων127 είχαν ως αποτέλεσμα την προσθήκη νέων 
περιφερειών και νέων ειδών κοινοτικών δράσεων και πρωτοβουλιών, κατά τη νέα 
περίοδο 1994-1999, στις περιφέρειες και τις δράσεις που είναι επιλέξιμες για τη λήψη 
υποστήριξης από κοινοτικούς διαρθρωτικούς πόρους. Αναπτύσσονται επίσης 
ορισμένες νέες ιδέες για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των περιφερειών, ιδίως 
όσον αφορά το χωροταξικό σχεδιασμό και το αστικό περιβάλλον. 
Ελήφθησαν επίσης μέτρα για την απλούστευση και την επιτάχυνση των διαδικασιών 
προγραμματισμού (μέσω των κοινοτικών πλαισίων στήριξης και των ενιαίων 
εγγράφων προγραμματισμού, τα οποία θεσπίστηκαν κατόπιν διαπραγματεύσεων με 
τις εθνικές και περιφερειακές αρχές), με καλύτερα προσδιορισμένους και^ιερισσότερο 
ποσοτικοποιημένους στόχους. Η διάθεση πόρων απαιτεί σήμερα μεγαλύτερη εμπλοκή 
της Επιτροπής, των εθνικών και περιφερειακών αρχών κατά την επιλογή των σχεδίων 
και την παρακολούθηση της υλοποίησης των παρεμβάσεων των διαρθρωτικών 
ταμείων και της εφαρμογής της αρχής της προσθετικότητας στα κράτη μέλη. 
Καλύτερα προσδιορισμένοι και περισσότερο ποσοτικοποιημένοι στόχοι 
Οι δράσεις περιφερειακής πολιτικής και οι επενδύσεις των διαρθρωτικών ταμείων 
αποσκοπούν στην επίτευξη ορισμένων στόχων, μερικοί από τους οποίους 
καθορίζονται με περιφερειακά κριτήρια (παραδείγματος χάριν, στόχοι 1, 2, 5β, 6) 
Για την παρουσίαση του θέματος, βλέπε Παράρτημα 5. 
Κανονισμός (ΕΟΚ) 2082/93 του Συμβουλίου της 20.7.93, ΕΕ L 193/20. 
Κανονισμοί (ΕΟΚ) του Συμβουλίου αριθ. 2080/93 (ΧΜΠΑ) της 20.7.1993, ΕΕ L 193/1, 
2083/93 (ΕΤΠΑ) της 20.7.1993, ΕΕ L 193/34, 2084/93 (ΕΚΤ) της 20.7.1993, ΕΕ L 193/39, 2085/93 
της 20.7.1993, ΕΕ L 193/44, 31.7.1993. 
77 
και άλλοι όχι (παραδείγματος χάριν, στόχοι 3, 4, 5α). Οι στόχοι 3 (καταπολέμηση 
της μακροχρόνιας ανεργίας και βελτίωση των ευκαιριών απασχόλησης για τους 
νέους) και 4 (προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στις βιομηχανικές μεταβολές) 
τροποποιήθηκαν ώστε να ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στην ανάγκη για 
τόνωση της απασχόλησης και της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Θεσπίστηκε 
επίσης μια νέα διάταξη η οποία υπάγει στο στόχο 1 ορισμένες αραιοκατοικημένες 
περιοχές της Σουηδίας και της Φινλανδίας, που βρίσκονται κυρίως στην περιφέρεια 
του Αρκτικού Κύκλου και που έχουν πολύ χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα. 
Οι χορηγήσεις από τα διαρθρωτικά ταμεία (το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής 
Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο 
Προσανατολισμού και Εγγυήσεων και το Χρηματοδοτικό Μέσο Προσανατολισμού 
της Αλιείας) προς τον τουρισμό καθορίστηκαν στα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης 
(ΚΠΣ) ή τα Ενιαία Έγγραφα Προγραμματισμού (ΕΕΠ) (που καταρτίστηκαν σε 
συμφωνία μεταξύ κάθε κράτους μέλους και της Επιτροπής) και επιδιώκουν τους εξής 
στόχους: 
βελτίωση της προσφοράς τουριστικών καταλυμάτων και εγκαταστάσεων 
(παραδείγματος χάριν, ανάπτυξη τουριστικών υποδομών που σχετίζονται με 
ξενοδοχεία, θερμά ιαματικά λουτρά, χειμερινά αθλήματα, εξοχή, 
εγκαταστάσεις αγροτικού τουρισμού, ανακαίνιση και ανάπτυξη χωριών και, 
τέλος, προστασία και διατήρηση της αγροτικής κληρονομιάς)· 
καλύτερη οργάνωση των τουριστικών και συναφών επιχειρήσεων και αύξηση 
του επαγγελματισμού των τουριστικών φορέων· 
παροχή υποστήριξης για την κατάστρωση λεπτομερών τουριστικών 
στρατηγικών με βάση το "εγχώριο δυναμικό των σχετικών περιφερειών"128. 
Η συνεισφορά των Διαρθρωτικών Ταμείων για την κάλυψη αναπτυξιακών δαπανών 
στις περιφέρειες του στόχου 1 θα είναι, για την περίοδο 1994-1999, της τάξης των 
93.810 εκατομμυρίων ECU. Από το κονδύλιο αυτό, το ποσόν που πρόκειται να 
διατεθεί για τον τουρισμό μόνο στα πλαίσια του τίτλου "Παραγωγικό-περιβάλλον" 
(παραδείγματοςχάριν, προγράμματα ενίσχυσηςτηςβιομηχανίας,κλαδικές επενδύσεις, 
υποστήριξη βιομηχανιών και υπηρεσιών, και ιδίως MME και τουριστικών 
επιχειρήσεων, και υποδομή υποστήριξης) για τα 12 κράτη μέλη ανέρχεται συνολικά 
σε 3.313 εκατομμύρια ECU, ποσοστό που αντιπροσωπεύει το 3,5% της συνολικής 
συνεισφοράς. Στο ποσό αυτό δεν περιλαμβάνονται οι πιστώσεις που θα διατεθούν για 
τον τουριστικό τομέα στα πλαίσια της παροχής υποστήριξης για τους ανθρώπινους 
πόρους. Ομοίως, στις περιφέρειες του στόχου 2, τα ποσά που προγραμματίζεται να 
διατεθούν για την κάλυψη δαπανών τουριστικής ανάπτυξης (βάσει του τίτλου 
"Παραγωγικό περιβάλλον") μεταξύ του 1994 και του 1996 ανέρχονται σε 473 
εκατομμύρια ECU, ποσοστό που αντιπροσωπεύει το 6,8% της συνολικής συμβολής 
των Διαρθρωτικών Ταμείων για την κάλυψη αναπτυξιακών δαπανών των 
περιφερειών του στόχου 2. 
Κανονισμός (ΕΟΚ) 2083/93 του Συμβουλίου της 20.7.1993, ΕΕ L 193/34, άρθρο 1γ, 
31.7.1993. 
78 
Ο τουρισμός αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο από τις εθνικές και 
περιφερειακές αρχές ως μέσο περιφερειακής ανάπτυξης. Στις περιφέρειες του στόχου 
1 - περιλαμβανομένων των περιοχών που προστέθηκαν για τη νέα περίοδο, των νέων 
γερμανικών ομόσπονδων κρατιδίων, του ανατολικού Βερολίνου, της Κανταβρίας 
(Ισπανία) του Hainaut (Βέλγιο), της Φλεβολάνδης (Κάτω Χώρες), του Merseyside 
(Ηνωμένο Βασίλειο) και των Highlands και Islands (Ηνωμένο Βασίλειο) - ο τουρισμός 
αναγνωρίστηκε ως τομέας προτεραιότητας στο Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης της 
Ιταλίας και στα Ενιαία Έγγραφα Προγραμματισμού της Γουαδελούπης (Γαλλία) και 
των Highlands και Islands. Εδώ δεν λαμβάνονται υπόψη τα έγγραφα τουριστικού 
προγραμματισμού ή τα επιχειρησιακά σχέδια που καταρτίζονται από άλλα κράτη 
μέλη και περιφέρειες στα πλαίσια άλλων προτεραιοτήτων (παραδείγματος χάριν, 
Ελλάδα, Ιρλανδία, Βόρεια Ιρλανδία και Merseyside). 
Στις 20.1.1994129, η Επιτροπή ενέκρινε τον κατάλογο των περιοχών που πλήττονται 
από το φαινόμενο της βιομηχανικής παρακμής και που είναι επιλέξιμες, βάσει του 
στόχου 2, για την περίοδο 1994-1996, ενώ στις 11.2.1994130 καθόρισε την ενδεικτική 
κατανομή, στα κράτη μέλη, των πιστώσεων ανάληψης υποχρεώσεων που διατίθενται 
από τα Διαρθρωτικά Ταμεία για τον στόχο αυτό. 
Ο στόχος 5β καλύπτει περιφέρειες με χαμηλό επίπεδο κοινωνικοοικονομικής 
αγροτικής ανάπτυξης, υψηλό ποσοστό αγροτικής απασχόλησης, χαμηλά γεωργικά 
εισοδήματα και δημογραφικά προβλήματα (μικρή πληθυσμιακή πυκνότητα ή 
σημαντική μείωση πληθυσμού). Οι περιοχές που έχουν κριθεί επιλέξιμες βάσει του 
στόχου 5β για την περίοδο 1994-1999131 έχουν περίπου 28.523.000 κατοίκους, ποσοστό 
που αντιπροσωπεύει το 8,2% του συνολικού πληθυσμού της Κοινότητας. Τα Ενιαία 
Έγγραφα Προγραμματισμού για τις περιφέρειες του στόχου 5β καταρτίστηκαν σε 
συνεργασία με τις εθνικές αρχές και εγκρίθηκαν στις 5 και τις 15 Οκτωβρίου 1994, 
στις 16 Νοεμβρίου 1994 και στις 7 Δεκεμβρίου 1994. Οι αναπτυξιακές προτεραιότητες 
περιλαμβάνουν την δημιουργία βασικής υποδομής για την οικονομική ανάπτυξη, την 
προσαρμογή της γεωργίας στις τάσεις της αγοράς, τη βελτίωση των συνθηκών 
διαβίωσης στις αγροτικές περιοχές, την ανάπτυξη των ανθρώπινων και των φυσικών 
πόρων και την προστασία του περιβάλλοντος. 
Οι αρκτικές περιφέρειες, που έχουν κριθεί επιλέξιμες για ενίσχυση, μπορούν να 
χρησιμοποιήσουν επίσης τον τουρισμό ως μέσο ανάπτυξης, πράγμα που θα δώσει σ' 
αυτές τις ιδιαίτερααραιοκατοικημένες περιφέρειες τη δυνατότητα να εξακολουθήσουν 
να είναι οικονομικά βιώσιμες και, ως εκ τούτου, να διατηρήσουν τους τοπικούς 
πληθυσμούς και τον πολιτισμό τους. Η τροποποίηση αυτή δίνει στις υπηρεσίες της 
Επιτροπής πολλές δυνατότητες να επηρεάσουν την περιφερειακή τουριστική 
ανάπτυξη στα νέα κράτη μέλη13 . 
129 
130 
131 EEL 81, 24.3.1994. 
EEL 82,25.3.1994. 
Ο σχετικός κατάλογος εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 26.1.1994, Δελτίο 1/2-1994, σημείο 
1.2.112. 
Από τους σχετικούς πίνακες και προϋπολογισμούς δεν προκύπτει η διάθεση πόρων στα νέα 
κράτη μέλη. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι σχετικές διαπραγματεύσεις δεν είχαν ακόμη 
ολοκληρωθεί το 1994, ενοί) οι εν λόγω χώρες δεν είχαν ακόμη ενταχθεί επίσημα στην Ένωση. 
79 
Βελτίωση της παρακολούθησης των Διαρθρωτικών Ταμείων 
Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης είναι η σημαντικότερη πηγή 
χορήγησης διαρθρωτικών πόρων για την ανάπτυξη του τουρισμού. Οι σχετικές 
χρηματοδοτήσεις κατανέμονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: 
παραγωγικές επενδύσεις, 
επενδύσεις σε έργα υποδομής και 
ανάπτυξη του ενδογενούς δυναμικού των περιφερειών. 
Οι παρεμβάσεις του ΕΤΠΑ μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την 
πραγματοποίηση επενδύσεων σε έργα υποδομής τα οποία συμβάλλουν στην ανάπτυξη 
των διευρωπαϊκών δικτύων στους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και των 
τηλεπικοινωνιών στις περιφέρειες του στόχου 1. Όλες αυτές οι παρεμβάσεις είναι 
επωφελείς για την τουριστική ανάπτυξη. 
Τόσο στις περιφέρειες του στόχου 1 όσο και στις περιφέρειες του στόχου 2, το 
Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το οποίο χρηματοδοτεί την ανάπτυξη των 
ανθρώπινων πόρων, θα χρησιμοποιηθεί για την εφαρμογή μέτρων κατάρτισης 
συμπληρωματικών προς τα μέτρα που έχουν ήδη προγραμματισθεί και τα οποία 
χρησιμοποιούν πόρους του ΕΤΠΑ. 
Χορηγήσεις πόρων από τα διαρθρωτικά ταμεία προς τον τομέα τον τουρισμού βάσει των κοινοτικών 
πλαισίων στήριξης και των ενιαίων εγγράφων προγραμματισμού για τις περιφέρειες των στόχων 1 και 2. 
(σε εκατομμύρια ECU και σε τιμές 1994) 
| Στόχος 1 (1994-1999) Ι Στόχος 2 (1994-1996) 
ΕΤΠΑ ΕΤΠΑ 
Βέλγιο 32 10 
Δανία μη επιλέξιμη 9 
Γερμανία 0 _ 15 
Ελλάδα 683 μη επιλέξιμη 
Ισπανία 538 0 
Γαλλία 99 147 
Ιρλανδία 354 μη επιλέξιμη 
Ιταλία 775 66 
Λουξεμβούργο μη επιλέξιμο C» 
Κάτω Χώρες 4 34 
Πορτογαλία 571 μη επιλέξιμη 
Ηνωμένο Βασίλειο 118 242 
σύνολο 3174 "" 523 
Έχουν προβλεφθεί bvo τριετείς περίοδοι για τη χορήγηση χρηματοδοτικών πόρων στις περιφέρειες του στόχου 2, πράγμα που 
δίνει τη δυνατότητα πραγματοποίησης προσαρμογών όσον αφορά τις επιλέξιμες περιοχές και τα κοινοτικά πλαίσια στήριξης μετά 
τη λήξη της πρώτης τριετούς περίοδοι». 
Από τους συνολικούς πόρους του ΕΤΙ ΙΑ που διατίθενται στις περιφέρειες του στόχοτι 1 (περίποί) 5,6 δισεκατομμύρια ECU), το 
5,6% συμβάλλει σα<|>ώς στην τουριστική ανάπτυξη. Στις περιφέρειες του στόχου 2 (περίπου 2,2 δισεκατομμύρια ECU για το 
ΕΤΠΑ), το 9,7% των πόρων συμ(ΐάλλι ι στην ανάπτυξη του τουρισμού. 
80 
Το άρθρο 10 του κανονισμού ΕΤΠΑ προβλέπει τη συμμετοχή του ταμείου αυτού, 
μέχρι ποσοστού 1% του ετήσιου προϋπολογισμού του, στη χρηματοδότηση μελετών, 
πρότυπων δοκιμαστικών σχεδίων και σχεδίων επίδειξης για την ανταλλαγή εμπειριών 
και αποτελεσματικών πρακτικών σε θέματα που σχετίζονται με την περιφερειακή 
ανάπτυξη, πράγμα που μπορεί να καλύψει και την περιφερειακή τουριστική 
ανάπτυξη, αν χρειαστεί. Δράσεις βάσει του άρθρου 10 μπορούν να αναληφθούν σε 
όλη την Κοινότητα, πράγμα που δημιουργεί κάποια σύνδεση μεταξύ των επιλέξιμων 
και των μη επιλέξιμων περιφερειών της Κοινότητας, σύνδεση η οποία είναι 
ουσιώδους σημασίας για την προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. 
Κατά την περίοδο 1989-1993, διατέθηκαν 326,5 εκατομμύρια ECU για σχέδια και 
μελέτες που εμπίπτουν στις ακόλουθες κύριες κατηγορίες: χωροταξικός σχεδιασμός 
σε κοινοτικό επίπεδο· διασυνοριακή συνεργασία (η δράση αυτή εξελίχθηκε στη 
συνέχεια στην πρωτοβουλία INTERREG Ι)· συνεργασία μεταξύ πόλεων και 
περιφερειών (RECITE) και αστικά ζητήματα. 
Κατά την περίοδο 1994-1999, καθορίστηκαν 4 κύριες προτεραιότητες για παροχή 
υποστήριξης βάσει του άρθρου 10, μέσω μελετών, πρότυπων δοκιμαστικών σχεδίων 
και δικτύων συνεργασίας. Όλες οι προτεραιότητες αυτές μπορούν να συμβάλουν στην 
ανάπτυξη των τουριστικών δραστηριοτήτων. 
Διαπεριφερειακή συνεργασία 
Παρέχεται υποστήριξη για την ανάπτυξη διαπεριφερειακής συνεργασίας μεταξύ 
τοπικών και περιφερειακών αρχών, οι οποίες ενθαρρύνονται να συμμετέχουν 
στην ανταλλαγή εμπειριών, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του προγράμματος 
PACTE (προϋπολογισμός 6,3 εκατομμύρια ECU για το 1994) και μέσω των 
δικτύων συνεργασίας (RECITE), κυρίως στις θαλάσσιες και νησιωτικές 
περιφέρειες. Παρέχεται επίσης υποστήριξη (πράγμα που ενδιαφέρει τον 
τουρισμό) για την ανάπτυξη συνεργασίας με στόχο την ανάληψη κοινών 
κλαδικών οικονομικών δραστηριοτήτων ή την αγορά φθηνότερων κοινών 
υπηρεσιών (παραδείγματος χάριν, διάδοση πληροφοριών). Τέλος, παρέχεται 
υποστήριξη για την ανάπτυξη διαπεριφερειακής συνεργασίας με εταίρους από 
τρίτες χώρες, στα πλαίσια του προγράμματος OUVERTURE/ECOS. 
Χωροταξικός σχεδιασμός 
Η προτεραιότητα αυτή έχει διάφορους στόχους: εφαρμογή ενός ερευνητικού 
προγράμματος με στόχο την καλύτερη κατανόηση του χωροταξικού 
σχεδιασμού· παροχή υποστήριξης για την υλοποίηση σχεδίων ανάπτυξης ή 
μελετών σκοπιμότητας, που συμβάλλουν στον καλύτερο διεθνικό χωροταξικό 
σχεδιασμό· και, τέλος, εφαρμογή πρότυπων δοκιμαστικών σχεδίων τα οποία 
έχουν ως αντικείμενο τον χωροταξικό σχεδιασμό για ειδικές κατηγορίες 
περιφερειών. 
Ρηξικέλευθες δράσεις περιφερειακής ανάπτυξης 
Στα πλαίσια της προτεραιότητας αυτής, το κύριο θέμα που ενδιαφέρει τον 
τουρισμό είναι η έμφαση που αποδίδεται στον οικονομικό αντίκτυπο που έχει 
81 
η εκμετάλλευση της περιφερειακής πολιτιστικής κληρονομιάς, πράγμα που 
αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό πόρο έλξης τουριστών στην Ευρώπη. 
Συνειδητοποιείται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό ότι η πραγματοποίηση 
επενδύσεων σε δραστηριότητες πολιτιστικής ανάπτυξης μπορεί να προσφέρει 
οικονομικά και κοινωνικά οφέλη, πέραν του άμεσου ενδιαφέροντος που 
παρουσιάζει η εκάστοτε πολιτιστική δραστηριότητα ή εκδήλωση. Ως εκ 
τούτου, θα υποστηριχθούν ορισμένα πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια σε ειδικές 
γεωγραφικές ζώνες. 
Η ανάπτυξη αστικών πολιτικών 
Οι πόλεις, ενώ είναι βασικές πηγές οικονομικής ανάπτυξης και τουρισμού, 
ωστόσο, υποφέρουν εντονότερα από τις αρνητικές πλευρές της ζωής 
(κυκλοφοριακή συμφόρηση, ρύπανση, βιομηχανικός μαρασμός και κοινωνικός 
αποκλεισμός). Συμπληρώνοντας την πρωτοβουλία Urban, η προτεραιότητα 
αυτή θα χρηματοδοτεί πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια τα οποία θα έχουν ως 
αντικείμενο τη διερεύνηση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν σήμερα οι 
πόλεις τόσο στις επιλέξιμες όσο και στις μη επιλέξιμες περιφέρειες. 
Το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων παρέχει πόρους 
για τις περιφέρειες των στόχων 1 και 5β (αγροτικές περιοχές που βρίσκονται σε 
παρακμή). Η ενίσχυση της τουριστικής ανάπτυξης γίνεται κυρίως με τη μορφή της 
παροχής κινήτρων για πραγματοποίηση επενδύσεων στον τομέα αυτό και την 
ανάπτυξη βιοτεχνικών επαγγελμάτων, περιλαμβανομένης της βελτίωσης του φυσικού 
και πολιτιστικού περιβάλλοντος και της ανάπτυξης γεωργικών προϊόντων. 
Οι κοινοτικές χρηματοδοτήσεις υπέρ του αγροτικού τουρισμού πραγματοποιούνται 
στα πλαίσια διαφόρων στόχων, και ιδίως των στόχων 1, 5α και 5β. Ωστόσο, το τμήμα 
προσανατολισμού του ΕΓΤΠΕ απέκτησε ευρύτερη εμβέλεια και ορισμένα μέτρα που 
έχουν άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στον αγροτικό τουρισμό αναφέρονται ρητά στους 
νέους κανόνες που διέπουν τα διαρθρωτικά ταμεία13 : 
ενθάρρυνση των αγροτών να αναπτύσσουν πολλαπλές δραστηριότητες που να 
εντάσσονται στη γενική τάση για διαφοροποίηση· 
προώθηση της αγροτικής παραγωγής και των ποιοτικών περιφερειακών 
προϊόντων στο εμπόριο· 
ανακαίνιση χωριών, περιλαμβανομένης της ανακαίνισης αγροτικών 
καταλυμάτων και κτιρίων· 
πραγματοποίηση διαφόρων επενδύσεων σε τουριστικές και βιοτεχνικές 
δραστηριότητες (μέσα και έξω από το αγρόκτημα)· 
δημιουργία υποδομών στις αγροτικές περιοχές. 
133 Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2085/93, ΕΕ L 193, 31.7.1993. 
82 
.134 Τα πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια υποστηρίζονται με τους ίδιους όρους όπως και 
βάσει της προηγούμενης νομοθεσίας, αλλά το πλαίσιο ορίζεται με γενικότερο τρόπο. 
Τα σχέδια μπορεί να αφορούν την προσαρμογή των γεωργικών και δασοκομικών 
διαρθρώσεων και την προώθηση της κοινοτικής ανάπτυξης όπως επίσης και τη 
διάδοση, σε κοινοτικό επίπεδο, των γνώσεων, εμπειριών και αποτελεσμάτων που 
προκύπτουν από τις εργασίες που αφορούν την αγροτική ανάπτυξη και τη βελτίωση 
των γεωργικών διαρθρώσεων. Η διατύπωση αυτή αφήνει αρκετά περιθώρια για την 
προώθηση μεγάλου φάσματος καινοτομικών σχεδίων σε αγροτικές περιοχές, 
περιλαμβανομένων σχεδίων που αφορούν τον αγροτικό τουρισμό. 
Τα σχέδια επίδειξης συμβάλλουν στην προώθηση του τουρισμού στις αγροτικές 
περιοχές, περιλαμβανομένης της παραγωγής και εμπορίας χαρακτηριστικών τοπικών 
προϊόντων. Δίνουν επίσης τη δυνατότητα ανάπτυξης συστημάτων, μεθόδων και 
τεχνικών παραγωγής και διαχείρισης που να ανταποκρίνονται στους στόχους της 
κοινής γεωργικής πολιτικής. 
ΠΙΝΑΚΑΣ 1 
ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΟΥ ΔΙΑΤΙΘΕΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ135 ΣΤΙΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ ΤΟΥ 
ΣΤΟΧΟΥ 1 ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΕΓΤΠΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1994-1999 
Κράτη μέλη 
Γερμανία 
Βέλγιο 
Ισπανία 
• Ελλάδα 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Ευρωπαϊκή 
Ένωση Διαρθρωτικά 
Ταμεία 
13.640,0 
730,0 
26.300,0 
13.980,0 
2.190,0 
5.620,0 
14.860,0 
150,0 
13.980,0 
2.359,8 
93.809,8 ΕΓΤΠΕ 
Εκατ. ECU 
2.644,5 
47,0 
3.313,8 
1.800,0 
431,4 
1.058,0 
2.228,0 
21,5 
1.894,2 
245,9 
13.684,3 % 
19,4 
6,4 
12,6 
12,9 
19,7 
18,8 
15,0 
14,3 
13,5 
10,4 
14,6 Συμβολή στον τουρισμό 
Εκατ. ECU 
800,0 (1) 
1.7 
549,35 
39,6 (1) 
7,0 (1) 
9.6 -
862,1 (2) 
1.2 
38,9 
1,0(1) 
2.310,45 % 
30,25 
3,61 
16,58 
2.2 
1,62 
0,91 
38,69 
5,58 
2,05 
0,41 
18,65 
(1) Εκτίμηση 
(2) Το στοιχείο αυτό ελήφθη από το αντίστοιχο κοινοτικό πλαίσιο στήριξης 
134 Άρθρο 8 του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2085/93. 
135 Ο τουρισμός, στο πλαίσιο αυτό, θεωρείται ότι περιλαμβάνει κάθε ενέργεια η οποία εξυπηρετεί 
τα άτομα που πραγματοποιούν ταξίδια. 
83 
ΠΙΝΑΚΑΣ 2 
ΕΝΙΑΙΑ ΕΓΓΡΑΦΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ (ΕΕΠ) ΓΙΑ ΤΟ ΣΤΟΧΟ 5Β 
(1994-1999): ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΜΕΤΡΩΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΟΥ 
ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ 
σε εκατ. ECU (τρέχουσες τιμές) 
Κράτος μέλος 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιταλία 
Λουξεμ/γο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Σύνολο Συνολικό κόστος 
Όλα τα 
ΕΕΠ 
α 
266.24 
201.52 
5202.29 
1798.72 
7832.01 
4728.42 
25.51 
592.08 
2012.33 
22662.1 
2 Μέτρα 
υπέρ του 
τουρισμό 
β 
30.90 
57.47 
382.89 
149.72 
891.05 
914.42 
4.45 
72.86 
418.96 
2922.40 Κοινοτική συνεισφορά 
Όλα τα 
ΕΕΠ 
Υ 
78.09 
54.00 
1229.09 
664.00 
2229.30 
903.70 
6.00 
150.00 
820.47 
6134.59 Μέτρα υπέρ 
του 
τουρισμού 
δ=στ+ζ 
10.23 
14.71 
86.68 
45.21 
258.43 
168.61 
0.98 
20.89 
174.89 
780.64 Ποσοστό 
(%) των 
μέτρων υπέρ 
του 
τουρισμού 
ε=δ/γ 
13,1% 
27,2% 
7,1% 
6,8% 
11,6% 
18,7% 
16,4% 
13,9% 
21,3% 
12,7% Μέτρα υπέρ του 
τουρισμού 
ΕΓΤΠΕ 
στ 
0.76 
6.48 
42.45 
7.67 
27.36 
37.57 
0.06 
1.38 
38.78 
162.50 ΕΤΠΑ 
ζ 
9.47 
8.23 
44.24 
37.54 
231.07 
131.05 
0.93 
19.50 
136.11 
618.14 
84 
Χώρα 
Βέλγιο 
Βέλγιο 
Δανία 
Γαλλία 
Γαλλία 
Ιταλία 
Ιταλία 
Ιταλία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Κάτω Χώρες 
Κάτω Χώρες 
Κάτω Χώρες 
ΗΒ 
ΗΒ 
ΗΒ 
ΗΒ 
ΗΒ 
ΗΒ 
ΗΒ Περιφέρεια 
Meetjesland 
Westhoek 
Δανία 
Ωβέρνη 
Βουργουνδία 
Friuli-Venezia Giulia 
Πεδεμόντιο 
Κοιλάδα Αόστης 
Βένετο 
Λουξεμβούργο 
Friesland 
Groningen/Drenthe 
Λιμβούργο 
Overijssel 
Κεντρική Σκωτία/Tayside 
Ανατολική Αγγλία 
English Northern Uplands 
Lincolnshire 
Νοτιοδυτική Αγγλία 
The Marches 
Ουαλία Στόχος 5β, παραδείγματα προγραμμάτων στα οποία ο τουρισμός έχει 
Καθορισθείσα προτεραιότητα 
Τουριστική ανάπτυξη 
Τουριστική ανάπτυξη 
Τουρισμός 
Τουρισμός, ύπαιθρος, περιβάλλον 
Τουριστικό δυναμικό/φυσική και πολιτιστική 
κληρονομιά 
Τουρισμός 
Ενίσχυση τουριστικών δραστηριοτήτων 
Αγροτικός τουρισμός και φυσικό περιβάλλον 
Αξιοποίηση τουριστικών πόρων 
Τουρισμός και ποιότητα ζωής 
Φυσικοί πόροι και εξοχή, τουρισμός και αναψυχή 
Τουρισμός 
Τουρισμός 
Αγροτική ανάπτυξη, τουρισμός και φύση 
Τουρισμός 
Τουριστική ανάπτυξη 
Τουρισμός 
Τουρισμός 
Τουρισμός 
Τουρισμός 
Τουριστική ανάπτυξη ΕΤΠΑ 
546.357 
1.241.752 
102.050.000 
416.400.000 
233.330.000 
7.601.577 
14.613.000 
1.966.500 
7.738.492 
1.780.000 
7.080.000 
4.975.000 
3.295.000 
3.238.000 
7.510.000 
12.200.000 
14.570.000 
7.000.000 
35.680.000 
5.200.000 
36.280.000 καθορισθεί ως προτεραιότητα 
ΕΓΤΠΕ 
0 
0 
6.480.000 
282.240.000 
4.545.000 
1.842.105 
0 
0 
4.369.353 
1.193.750 
18.290.000 
1.383.000 
0 
4.734.000 
0 
0 
4.050.000 
2.200.000 
5.200.000 
0 
7.500.000 ΕΚΤ 
0 
0 
31.750.000 
18.650.000 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2.020.000 
405.000 
1.620.000 
1.120.000 
7.000.000 
1.400.000 
9.900.000 
Από τα 69 προγράμματα που εγκρίθηκαν, βάσει του στόχου 5β, στα 9 εμπλεκόμενα κράτη μέλη, 21 από τα παραπάνω περιφερειακά 
προγράμματα έχουν άξονα προτεραιότητας ο οποίος συνδέεται ρητά με τον τουρισμό. Μερικές πτυχές των περιφερειακών προγραμμάτων, και 
ιδίως εκείνες που αφορούν τον στόχο 2 (βιομηχανικές περιφέρειες σε παρακμή) και τον στόχο 5β (αγροτικές περιοχές σε παρακμή), εξακολουθούν 
να βρίσκονται υπό διαπραγμάτευση και δεν έχουν εγκριθεί ακόμη. Επί του παρόντος διεξάγονται εργασίες για την κατάταξη κατά τομέα 
(περιλαμβανομένου του τουρισμού) όλων των πιστώσεων που χορηγούνται βάσει του στόχου 5β, παρέχοντας λεπτομέρειες για τις δαπάνες 
(παραδείγματος χάριν, για τον τουρισμό) ακόμη και για τα προγράμματα στα οποία ο τουρισμός δεν αποτελεί άξονα προτεραιότητας. 
85 
Η σημασία της τουριστικής βιομηχανίας ως πηγής νέων θέσεων απασχόλησης, κυρίως 
για τις περισσότερο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (παραδείγματος χάριν, γυναίκες και 
νέους), αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο και αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη 
προσοχή. 
Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου136 στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 
διττός: ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων και αύξηση της αποτελεσματικότητας της 
αγοράς εργασίας. Επιπλέον έχουν καθοριστεί για το ΕΚΤ τρεις προτεραιότητες: 
βελτίωση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και την αρχική κατάρτιση και της 
ποιότητας τους και υποστήριξη του ανθρώπινου δυναμικού στους τομείς της 
έρευνας, της επιστήμης και της τεχνολογίας 
αύξηση της ανταγωνιστικότητας και πρόληψη της ανεργίας με την 
προοσαρμογή του ργατικού δυναμικού στις μεταβαλλόμενες συνθήκες μέσω 
μιας συστηματικής προσέγγισης της συνεχούς κατάρτισης 
βελτίωση των ευκαιριών απασχόλησης για όσους είναι εκτεθειμένοι στην 
μακροχρόνια ανεργία και τον κοινωνικό αποκλεισμό, μέσω της εφαρμογής 
μιας δέσμης μέτρων που ανοίγουν το δρόμο για την επαγγελματική και 
κοινωνική ένταξη των ατόμων αυτών. 
Γενικά, η υποστήριξη του ΕΚΤ, όπου παρέχεται, αποσκοπεί στη συμπλήρωση 
δράσεων (επενδύσεις για έργα υποδομής/εγκαταστάσεις) που υποστηρίζονται από 
πόρους του ΕΤΠΑ, μέσω της εφαρμογής κατάλληλων μέτρων κατάρτισης. Ωστόσο, 
προκειμένου να επιτευχθούν οι επιδιώξεις του νέου στόχου 4, θα είναι επιλέξιμες για 
τη λήψη πόρων του ΕΚΤ περιφέρειες από ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι 
πόροι αυτοί θα χρησιμοποιούνται για την εφαρμογή δράσεων που αποσκοπούν στην 
έγκαιρη πρόβλεψη των μεταβαλλόμενων τάσεων της αγοράς εργασίας και των 
απαιτήσεων επαγγελματικής κατάρτισης, την προώθηση της επαγγελματικής 
κατάρτισης και επανακατάρτισης και της παροχής οδηγιών και συμβουλών και, τέλος, 
την παροχή υποστήριξης για τη βελτίωση και την ανάπτυξη κατάλληλωνσυστημάτων 
κατάρτισης. 
Τα νέα κοινοτικά πλαίσια στήριξης ή ενιαία έγγραφα προγραμματισμού που 
καταρτίστηκαν σε συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών για την 
περίοδο 1994-1999 παρέχουν κάποιες ενδείξεις σχετικά με την υποστήριξη που θα 
δοθεί στον τουρισμό. Ωστόσο, είναι πάρα πολύ δύσκολο να προσδιορισθούν με 
ακρίβεια τα ποσά που θα διατεθούν για τον τουριστικό τομέα. 
Για τις περιφέρειες του στόχου 1 (είναι οι περιφέρειες που, γενικά, υστερούν από 
πλευράς ανάπτυξης), οι πόροι θα χρησιμοποιηθούν για την ενίσχυση της τουριστικής 
ανάπτυξης στα πλαίσια επιχειρησιακών προγραμμάτων που περιλαμβάνουν πόρους 
136 Κανονισμός (ΕΟΚ) 2084/93 του Συμβουλίου της 20.6.1993, ΕΕ L 193/39, 31.7.1993. 
86 
του ΕΤΠΑ (Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης) για επενδύσεις κεφαλαίου 
και πόρους του ΕΚΤ για την ανάπτυξη του εργατικού δυναμικού στον τουριστικό 
τομέα. 
Στις περιφέρειες του στόχου 2 (που πλήττονται από το φαινόμενο της βιομηχανικής 
παρακμής), οι πόροι του ΕΚΤ θα χρησιμοποιηθούν για την επανακατάρτιση και την 
επανεκπαίδευση του εργατικού δυναμικού, καθώς και για την παροχή ενισχύσεων για 
την αύξηση της απασχόλησης. 
Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, στα πλαίσια των στόχων 3 και 4, μια από τις 
προτεραιότητες της υποστήριξης του ΕΚΤ είναι η ανάπτυξη ψυχαγωγικών και 
πολιτιστικών δραστηριοτήτων, κυρίως όταν οι δραστηριότητες αυτές συνδέονται με 
τοπικές πρωτοβουλίες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. 
Βάσει του νέου κανονισμού του ΕΚΤ, τα ποσά των ενισχύσεων υπέρ της 
απασχόλησης δεν θα καθορίζονται πλέον από την Επιτροπή, αλλά, όπως συμβαίνει 
και με την κατάρτιση, θα εξαρτώνται από τις εκάστοτε εθνικές συμφωνίες για τις 
προς χορήγηση ενισχύσεις. 
Το νέο άρθρο 6 του κανονισμού ΕΚΤ, όπως το άρθρο 10 του κανονισμού ΕΤΠΑ, 
επιτρέπει τη χρηματοδότηση μελετών, πρότυπων δοκιμαστικών σχεδίων και σχεδίων 
επίδειξης από το ΕΚΤ μέχρι ποσοστού που δεν μπορεί να υπερβεί το 1% του ετήσιου 
προϋπολογισμού του. 
ΠΟΡΟΙ ΤΟΥ ΕΚΤ ΠΟΥ ΔΙΑΤΙΘΕΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤηΡΙΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟύ 
ΣΤΙΣ ΠΕΡΙΦέΡΕΙΕΣ ΤΩΝ ΣΤΟΧΩΝ 1 ΚΑΙ 2 
(Τιμές 1994 σε εκατομμύρια ECU) 
Κράτη μέλη 
Βέλγιο 
Δανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Πορτογαλία 
Σύνολο Στόχος 1 
3,00 
-
11,80 
-
87,50 
1,00 
35,00 
10,00 
102,00 
47,00 
297,30 Στόχος 2 
-
1,80 
-
2,80 
4,60 
7,50 
46,00 
-
-
-
62,7 ΣΥΝΟΔΟ 
3,00 
-1,80 
11,80 
2,80 
92,10 
8,50 
81,00 
10,00 
102,00 
47,00 
360,00 
87 
Οι προαναφερόμενες χορηγήσεις πόρων από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) 
αντιστοιχούν μόνο στις δράσεις που αφορούν ειδικά τον τουρισμό. Ωστόσο, πρέπει να 
σημειωθεί ότι και πολλές άλλες δράσεις κατάρτισης ενδέχεται να ωφελούν έμμεσα τον 
τουρισμό. 
Οι κοινοτικές πρωτοβουλίες συιιπληρώνουντους στόχους των διαρθρωτικών ταμείων 
και επιδιώκουν την αντιμετώπιση ειδικών προβλημάτων, τα οποία επηρεάζουν την 
οικονομική και κοινωνική συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μετά την έγκριση των 
κατευθυντήριων γραμμών που πρότεινε για 14 κοινοτικές πρωτοβουλίες εκ μέρους 
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου,της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και της 
Επιτροπής των Περιφερειών, η Επιτροπή κατέληξε στην τελική μορφή των εν λόγω 
κατευθυντήριων γραμμών στις 15.6.1994 και, στη συνέχεια, διαβίβασε σχετική 
ανακοίνωση στα κράτη μέλη137. Οι κανονισμοί για τα διαρθρωτικά ταμεία αναφέρουν 
ότι το 9% των πιστώσεων ανάληψης υποχρεώσεων των ταμείων αυτών είναι δυνατόν 
να χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση κοινοτικών πρωτοβουλιών138. Συνολικά 
διατέθηκαν 11,9 δισεκατομμύρια ECU για τις 13 πρωτοβουλίες που εγκρίθηκαν μέχρι 
σήμερα, ενώ απομένει ποσό ύψους 1,6 δισεκατομμυρίων ECU το οποίο θα διατεθεί 
κατά την περίοδο 1994-1999. 
Στις 13.7.1994 εγκρίθηκε η ενδεικτική κατανομή των εν λόγω πιστώσεων για κάθε 
πρωτοβουλία, μη περιλαμβανομένων των πρωτοβουλιών Rechar, Résider, Konver και 
Retex (νέες περιοχές). Όλες οι πρωτοβουλίες έχουν τρία ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: 
παροχή υποστήριξης για την ανάπτυξη διεθνικής, διασυνοριακής και 
διαπεριφερειακής συνεργασίας· προσέγγιση του τύπου "από τη βάση προς την 
κορυφή" κατά την εφαρμογή τους· και, τέλος, ευρεία προβολή των κοινοτικών μέτρων 
επιτόπου. 
Στις 12.10.1994, η Επιτροπή ενέκρινε τις χορηγήσεις προς τα κράτη μέλη, καθώς και 
τον κατάλογο των επιλέξιμων ζωνών για τις πρωτοβουλίες που έχουν να κάνουν με 
το φαινόμενο των βιομηχανικών μεταβολών, και κάλεσε επίσημα τα κράτη μέλη να 
υποβάλουν επιχειρησιακά προγράμματα έως τις 15.11.1995. 
Όσον αφορά τα προγράμματα INTERREGII και REGIS II, η έγκριση των επιλέξιμων 
ζωνών και των σχετικών χορηγήσεων είχε ολοκληρωθεί ήδη από τις 13.7.1994, δόθηκε 
δε στα κράτη μέλη προθεσμία 4 μηνών για την υποβολή επιχειρησιακών 
προγραμμάτων. 
Ανακοίνωση στα κράτη μέλη σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές που θα διέπουν τις 
κοινοτικές πρωτοβουλίες κατά την περίοδο 1994-1999, EEC 180/1, 1.7.1994. 
Αρθρο 12.5, κανονισμός (ΕΟΚ) 2081/93 του Συμβουλίου της 20.7.1994, ΕΕ 193/16, 
31.7.1993. 
.139 Οι 13 πρωτοβουλίες καλύπτουν 7 θέματα: 
Διασυνοριακή, διεθνική και διαπεριφερειακή 
συνεργασία και δίκτυα 
Αγροτική ανάπτυξη 
Ιδιαίτερα απομακρυσμένες περιφέρειες 
Απασχόληση και ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων 
Διαχείριση των βιομηχανικών αλλαγών INTERREG II 
LEADER II 
REGIS 
ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ - NOW, 
HORIZON, YOUTHSTART 
ADAPT, RECHAR, RESIDER, 
KONVER,RETEX, 
ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ, 
MME 
Ανάπτυξη των αστικών περιοχών που διέρχονται URBAN 
κρίση 
Αναδιάρθρωση της αλιευτικής βιομηχανίας PESCA 
Στις περισσότερες από τις πρωτοβουλίες αυτές (εκτός από την πρωτοβουλία RETEX), 
τα μέτρα που συνδέονται με τον τουρισμό θεωρούνται επιλέξιμα για την παροχή 
υποστήριξης, πράγμα που δείχνει την ευρύτατη αναγνώριση της συμβολής την οποία 
μπορεί να παράσχει η τουριστική βιομηχανία για την περιφερειακή ανάπτυξη από 
ποικίλες πλευρές. Μετά τη δημοσίευση των κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής 
(ΕΕ C 18,1.7.1994), δόθηκε στα κράτη μέλη προθεσμία έως το Νοέμβριο του 1994 για 
να υποβάλουν τα προγράμματα τους. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη είχαν ήδη εγκριθεί, έως το τέλος του 1994, επιχειρησιακά 
προγράμματα για μερικές πρωτοβουλίες. 
Ισπανία: 
Πορτογαλία: 
Ελλάδα: 
Βόρεια Ιρλανδία: 
Κάτω Χώρες: INTERREG, REGEN/Πορτογαλία 
INTERREG, REGEN/Ισπανία, Regis, Résider και Rechar 
NTERREG/εξωτερικά σύνορα, μέρος του ΙΙΕϋΕΝκαιτου URBAN 
URBAN, MME 
RESIDER 
Μια νέα πρωτοβουλία για τη Βόρεια Ιρλανδία: μετά την έναρξη της ειρηνευτικής 
διαδικασίας στη Βόρεια Ιρλανδία τον Ιούλιο του 1994, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο 
του Έσσεν ενέκρινε κατ' αρχήν ένα πολυετές πρόγραμμα για την περίοδο 1995-
Για λεπτομερή παρουσίαση βλέπε Παράρτημα 6. 
89 
1999. Κατά τα τρία πρώτα έτη θα δοθεί στη Βόρεια Ιρλανδία και στις 5 κομητείες 
που συνορεύουν με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας κοινοτική ενίσχυση ύψους 300 
εκατομμυρίων ECU. Οι προτεραιότητες του προγράμματος αυτού αφορούν την 
αναζωογόνηση αστικών και αγροτικών περιοχών, τη δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης, την διασυνοριακή ανάπτυξη, την κοινωνική ένταξη και τη βιομηχανική 
ανάπτυξη. Ο τουρισμός αναμένεται να ωφεληθεί από τις επενδύσεις που θα 
πραγματοποιηθούν στην περιοχή, ενώ, συγχρόνως, θα συμβάλει στην αναζωογόνηση 
της. 
Η πραγματοποίηση επενδύσεων από τα διαρθρωτικά ταμεία στον τομέα του 
τουρισμού, ως μέσον εφαρμογής της περιφερειακής πολιτικής, μπορεί να 
διαδραματίσει σημαντικότατο ρόλο για την επίτευξη αειφορου τουριστικής 
ανάπτυξης. Οι τροποποιήσεις που έγιναν στους κανονισμούς των διαρθρωτικών 
ταμείων, με στόχο τη βελτίωση της λειτουργίας των επιτροπών παρακολούθησης για 
τα διάφορα προγράμματα κατά τη νέα αυτή περίοδο, δίνουν περισσότερες 
δυνατότητες σε όλους τους εταίρους που εμπλέκονται σε τοπικό, εθνικό και 
περιφερειακό επίπεδο να εξετάσουν αποτελεσματικά το τι έχει προγραμματισθεί, να 
διερευνήσουν τον τρόπο εφαρμογής των δράσεων στα πλαίσια των πόρων που 
διατέθηκαν και να διαπιστώσουν τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν στην πράξη. 
Γίνεται ήδη λεπτομερής αξιολόγηση της προηγούμενης περιόδου 1988-1993. 
Δεδομένου ότι για την τουριστική ανάπτυξη διατέθηκε ποσό που υπερβαίνει τα 2 
δισεκατομμύρια ECU, η ανάλυση των αποτελεσμάτοον της επένδυσης αυτής θα 
αποτελέσει ουσιαστικό στοιχείο για τις μελλοντικές διαδικασίες συντονισμού, με 
στόχο τη διάθεση των πόρων βάσει μιας περισσότερο συνεκτικής στρατηγικής. 
• Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων 
Στα πλαίσια των δραστηριοτήτων που αναπτύσσει στον τομέα της μακροπρόθεσμης 
χρηματοδότησης επενδύσεων που συμβάλλουν στην υλοποίηση των κοινοτικών 
πολιτικών, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) παρεμβαίνει με διάφορους 
τρόπους υπέρ του τουρισμού. 
Βασικός σκοπός της δραστηριότητας της ΕΤΕπ είναι η μείωση των περιφερειακών 
ανισοτήτων, προτεραιότητα την οποία επαναβεβαιώνει και η Συνθήκη του 
Μάαστριχτ. Στα πλαίσια αυτά, οι παρεμβάσεις της ΕΤΕπ για την ενίσχυση της 
τουριστικής υποδομής γίνονται σχεδόν αποκλειστικά στις περιφέρειες που είναι 
επιλέξιμες για τη λήψη πόρων από τα κοινοτικά διαρθρωτικά ταμεία: πάνω από τα 
τρία τέταρτα των χρηματοδοτήσεων που χορηγήθηκαν από το 1990 έως το 1994, ήτοι 
1.014 εκατομμύρια ECU (εκ των οποίων 151 εκατομμύρια ECU το 1994) εμπίπτουν 
στην κατηγορία αυτή. 
90 
Χρηματοδοτήσεις της ΕΤΕπ υπέρ του τομέα "Τουρισμός-αναψυχή" 
οπό το 1990 εως το 1994 και το 1994 (ποσά σε εκατ. ECU) 
Χώρα 
Βέλγιο 
Δανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Γερμανία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Σύνολο 1990-1994 
Σύνολο 
24,2 
0,4 
77,8 
322,8 
29,4 
29,5 
342,2 
14,0 
78,0 
62,3 
33,6 
1014,2 Δάνεια 
181,5 
32,8 
30,5 
15,7 
260,5 Πιστώσεις από 
συνολικά δάνεια 
24,2 
0,4 
77,8 
141,3 
29,4 
29,5 
309,4 
14,0 
47,5 
62,3 
17,9 
753,7 1994 
Σύνολο 
6,0 
0,0 
3,1 
31,6 
4,4 
15,7 
79,2 
4,5 
0,0 
0,6 
6,2 
151,3 Δάνεια 
6,2 
6,2 Πιστώσεις από 
συνολικά δάνεια 
6,0 
3,1 
31,6 
4,4 
15,7 
73,0 
4,5 
0,6 
6,2 
145,1 
Οι χρηματοδοτήσεις στις περιφέρειες αυτές αφορούν ως επί το πλείστον 
ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις μικρών ή μεσαίων διαστάσεων (περίπου 1.200 σχέδια 
που αντιπροσωπεύουν ποσό 632 εκατομμυρίων ECU από το 1990 έως το 1994 - βλέπε 
πίνακα 2). Οι χρηματοδοτήσεις γίνονται μέσω συνολικών δανείων, τα οποία 
συνάπτονται με τράπεζες και ενδιάμεσους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς που 
βρίσκονται κοντά στην τοπική πραγματικότητα και με τους οποίους η ΕΤΕπ 
εργάζεται σε στενή συνεργασία. Τα ξενοδοχειακά σχέδια αφορούν κυρίως τον 
επιχειρηματικό τουρισμό, έναν τομέα ο οποίος υποστηρίζει καθ' όλη τη διάρκεια του 
έτους την οικονομική ανάπτυξη περιφερειών που δεν έχουν συνήθως να 
παρουσιάσουν ιδιαίτερα θέλγητρα. Ο αριθμός των επενδύσεων αυτών ήταν ιδιαίτερα 
μεγάλος, από το 1990 και μετά, κυρίως στις ανατολικές περιφέρειες της Γερμανίας, 
όπου υπήρχε μεγάλη έλλειψη τέτοιων εγκαταστάσεων. Επιπλέον, κατά τα εν λόγω έτη, 
χορηγήθηκαν ατομικά δάνεια ύψους 50 εκατομμυρίων ECU περίπου για ξενοδοχεία 
και για πολλά πανδοχεία στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία. 
Οι περισσότερες από τις υπόλοιπες επενδύσεις που χρηματοδοτήθηκαν αφορούν 
πολυποίκιλους εξοπλισμούς και εγκαταστάσεις που ενισχύουν το τουριστικό 
ενδιαφέρον των περιφερειών: κατασκηνώσεις, τελεφερίκ, ζώνες αναψυχής, αλλά 
επίσης, ιδίως στην Ιταλία, κτήρια και χώροι πολιτιστικού ή αρχιτεκτονικού 
ενδιαφέροντος που οι τουρίστες αξίζει να τα (τους) επισκεφθούν. 
Εκτός από τις περιφέρειες που λαμβάνουν ενισχύσεις περιφερειακής ανάπτυξης, η 
ΕΤΕπ χρηματοδότησε και ένα σχέδιο ιδιαίτερα μεγάλης εμβέλειας το οποίο συμβάλλει 
91 
στην προσέλκυση τουριστών στην Κοινότητα: πρόκειται για το πάρκο Eurodisney, 
στην περιφέρεια του Παρισιού. 
Χορήγηση πιστώσεων από συνολικό δάνεια στον τομέα "τουρισμός-αναψυχή" 
από το 1990 έως το 1994 (ποσά σε εκατ. ECU) 
Χώρα 
Βέλγιο 
Δανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Γερμανία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Σύνολο Αριθμός 
28 
7 
82 
345 
29 
80 
624 
20 
41 
236 
27 
1519 Ποσό 
24,2 
0,4 
77,8 
141,3 
29,4 
29,5 
309,4 
14 
47,5 
62,3 
17,9 
753,7 Εκ των οποίων, 
ξενοδοχειακός τομέας 
19,4 
0,3 
75,6 
102,3 
27,5 
19,5 
256,6 
9,1 
47,3 
58,4 
15,5 
631,5 
Σ" αυτές τις δυνατότητες χρηματοδότησης προστίθενται και ειδικότεροι μηχανισμοί, 
όπως τα δάνεια που χορηγούνται βάσει του άρθρου 56 της Συνθήκης ΕΚΑΧ 
(Παράρτημα 7). 
2.2.1.2.Βελτίωση των επικοινωνιών - "Διευρωπαϊκά Δίκτυα" 
Στα πλαίσια του τίτλου XII της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση140 και της 
Λευκής Βίβλου για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση141, η 
Επιτροπή συγκρότησε δύο ομάδες εμπειρογνωμόνων, οι οποίες ανέλαβαν να 
υποβάλουν προτάσεις για τα διευρωπαϊκά δίκτυα: την "ομάδα Christophersen" - που 
αποτελείται από εκπροσώπους των αρχηγών κρατών ή κυβερνήσεων - για τα δίκτυα 
υποδομών στον τομέα των μεταφορών, της ενέργειας και του περιβάλλοντος· και την 
"ομάδα Bangemann" - που περιλαμβάνει κορυφαίες προσωπικότητες της 
τηλεπικοινωνιακής βιομηχανίας - για τη μελέτη των θεμάτων που σχετίζονται με την 
υποδομή πληροφόρησης και την "Κοινωνία των πληροφοριών1. 
Ο καθορισμός και η οικονομική υποστήριξη σχεδίων και μέτρων προτεραιότητας 
όσον αφορά την ευρωπαϊκή υποδομή στους τομείς των μεταφορών, των 
140 EEC 191, της 29.7.1992, α. 25. 
141 "Λευκή Βίβλος για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητακαι την απασχόληση. Οι προκλήσεις 
και ο τρόπος αντιμετ<όπισής τους για τη μετάβαση στον εικοστό πρώτο ακόνα", σ. 75. 
92 
τηλεπικοινωνιών και του περιβάλλοντος αναμένεται να ωφελήσει σε μεγάλο βαθμό 
τον τουρισμό. "Γα δίκτυα είναι οι αρτηρίες της ενιαίας αγοράς?'142, ο δε τουρισμός 
είναι μια βιομηχανία η οποία εξαρτάται πολύ από τις οδικές, σιδηροδρομικές και 
εναέριες μεταφορές, από τις τηλεπικοινωνιακές εγκαταστάσεις που επιτρέπουν την 
on line διαβίβαση τουριστικών πληροφοριών, την κράτηση θέσεων και την καλύτερη 
εκμετάλλευση των τουριστικών προϊόντων στην αγορά, καθώς και από την 
περιβαλλοντική υποδομή, η οποία αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την αειφόρο 
τουριστική ανάπτυξη. Τα ενεργειακά δίκτυα αναμένεται να ωφελήσουν έμμεσα τον 
τουρισμό, κυρίως μέσω της μείωσης των δαπανών στις οποίες πρέπει να υποβληθούν 
οι οικονομίες των ευρωπαϊκών χωρών για την παροχή της απαραίτητης ενέργειας, 
πράγμα που θα καταστήσει δυνατή την εύρυθμη λειτουργία τους σε μακροπρόθεσμη 
βάση. 
2.2.1.3. Μεταφορικές εγκαταστάσεις 
Οι μεταφορές αποτελούν στοιχείο ουσιώδους σημασίας για την τουριστική 
βιομηχανία και τα μέτρα που λαμβάνονται στον τομέα αυτόν έχουν σημαντική 
επίδραση στην ανάπτυξη του τουρισμού. 
Η Λευκή Βίβλος για την μελλοντική ανάπτυξη της κοινής πολιτικής μεταφορών, την 
οποία εξέδωσε στις 2.12.1992 η Επιτροπή, εξακολουθεί να είναι το πλαίσιο 
αναφοράς της κοινοτικής δραστηριότητας στον τομέα αυτόν. Η εν λόγω Λευκή 
Βίβλος προτείνει μια συνολική προσέγγιση του θέματος με βάση την ανάπτυξη, 
αφενός μεν, ολοκληρωμένων συστημάτων συνδυασμένων μεταφορών, που θα 
σέβονται το περιβάλλον και θα λαμβάνουν υπόψη τους τις απαιτήσεις αξιοπιστίας, 
ασφάλειας και άνεσης για τους ευρωπαίους πολίτες, αφετέρου δε, την ανάπτυξη 
διευρωπαϊκών δικτύων που θα εξασφαλίζουν ευνοϊκούς όρους για την κινητικότητα 
όλων. 
• Δράσεις και μέτρα στον τομέα των μεταφορών, τα οποία επηρεάζουν τον 
τουρισμό 
Σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αρχές της κοινής πολιτικής των μεταφορών, ήτοι την 
κινητικότητα και την ελεύθερη επιλογή του καθενός, υπό ορισμένους όρους και στα 
πλαίσια μιας αειφορου ανάπτυξης, η Ένωση συνέχισε, το 1994, τη δράση της στον 
τομέα αυτόν. 
Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών 
Η Επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο, στις 7.4.1994, πρόταση143 με στόχο τον 
καθορισμό προσανατολισμών που θα καλύπτουν τους στόχους, τις προτεραιότητες 
και τις βασικές κατευθύνσεις των δράσεων που πρέπει να εφαρμοσθούν για τη 
142 Idem. 
143 COM(94) 106F-EE C 220/1 της 8.8.1994. 
93 
δημιουργία του ευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών. Εξάλλου, η πρόταση αυτή 
προσδιορίζει σχέδια κοινού ενδιαφέροντος, η υλοποίηση των οποίων αναμένεται να 
συμβάλει στην ανάπτυξη του δικτύου. Η πρόταση, η οποία θεμελιώνεται στην έννοια 
των συνδυασμένων μεταφορών, αποσκοπεί στην αντικατάσταση και τη συμπλήρωση 
των τριών επιμέρους αποφάσεων που είχε εκδώσει το Συμβούλιο στις 29.10.1993 και 
οι οποίες αφορούσαν, αντιστοίχως, την ανάπτυξη των δικτύων οδικών, εσωτερικών 
πλωτών και συνδυασμένων μεταφορών. Οι προσανατολισμοί αυτοί περιλαμβάνουν, 
εκτός από τα προαναφερόμενα δίκτυα, τις σιδηροδρομικές γραμμές, τα λιμάνια, τα 
αεροδρόμια, καθώς και τα συστήματα πληροφόρησης και διαχείρισης για το σύνολο 
του δικτύου. Η πρόταση έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο πολλών συζητήσεων στα 
πλαίσια των κοινοτικών οργάνων. 
Εναέριες μεταφορές 
Όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών εδάφους, η Επιτροπή ενέκρινε, στις 
14.12.1994, πρόταση οδηγίας με στόχο την διευκόλυνση της πρόσβασης στην αγορά 
και τη δημιουργία συνθηκών ισότιμου ανταγωνισμού144. 
Η εφαρμογή της τρίτης δέσμης μέτρων στον τομέα των εναέριων μεταφορών συνεχίζει 
να διανοίγει νέες δυνατότητες για τον τουρισμό στην Ένωση. Η αποτελεσματική 
πρόσβαση στην αγορά εξακολουθεί να προσκρούει σε κάποια προβλήματα, για τη 
διερεύνηση των οποίων διενεργείται επί του παρόντος μελέτη σχετικά με την 
κατανομή του χρόνου χρήσης στα αεροδρόμια. Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής 
αναμένεται να είναι διαθέσιμα κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1995. Οι εργασίες για 
τη βελτίωση της κατάστασης όσον αφορά το σύστημα διαχείρισης της εναέριας 
κυκλοφορίας παρουσιάζουν επίσης κάποιο ενδιαφέρον για τον τουρισμό. 
Μηχανογραφικά συστήματα κράτησης θέσεων (ΜΣΚΘ) 
Η Επιτροπή, επαγρυπνώντας για την πλήρη εφαρμογή του κώδικα δεοντολογίας 
σχετικά με τα ΜΣΚΘ145 και κατόπιν της υποβολής πολλών καταγγελιών περί της 
ασυμβατότητας των ζητουμένων από τα ΜΣΚΘ τιμών με τις διατάξειςτου άρθρου 
10.1 του κώδικα, ενθάρρυνε τη σφαιρικότερη και λεπτομερέστερη μελέτη των αρχών 
τιμολόγησης. Συγκροτήθηκε μια ομάδα εργασίας στην οποία συμμετέχουν τα 
ενδιαφερόμενα μέρη (εκπρόσωποι αεροπορικών εταιρειών, ταξιδιωτικών γραφείων 
και ΜΣΚΘ). Η ομάδα αυτή εξέτασε την υπάρχουσα κατάσταση και τις πιθανές 
εξελίξεις. Για την καλύτερη κατανόηση του αντίκτυπου που έχουν οι διάφορες 
τιμολογιακές πολιτικές στις σχετικές επιχειρήσεις, ανατέθηκε επίσης η εκπόνηση 
μελέτης, η πορεία της οποίας παρακολουθείται άμεσα από τα μέλη της ομάδας 
εργασίας. Τα αποτελέσματα της μελέτης αναμένονται για το δεύτερο εξάμηνο του 
1995. 
144 COM(94) 590F. 
145 Κανονισμός 3089/93 του Συμβουλίου της 29.10.1993, που τροποποιεί τον κανονισμό 2299/85. 
94 
Ασφάλεια στα μέσα μεταφοράς 
Η οδηγία 94/58/ΕΟΚ της 22.11.1994145 σχετικά με το ελάχιστο επίπεδο 
κατάρτισης των ναυτικών καθορίζει, ιδίως στο άρθρο 8.1 και 2, ειδικές 
προδιαγραφές όσον αφορά τις επικοινωνίες σε σκάφη που μεταφέρουν 
επιβάτες. 
Η οδηγία 94/56 της 21.11.1994146 καθορίζει τις βασικές αρχές που πρέπει να 
διέπουν τη διερεύνηση ατυχημάτων και συμβάντων στον τομέα της πολιτικής 
αεροπορίας. Η τεχνική έρευνα, όπως την προβλέπει η οδηγία, δεν έχει ως 
αντικείμενο τον καταλογισμό λαθών ή την απόδοση ευθυνών, αλλά την λήψη 
πληροφοριακών στοιχείων που είναι δυνατόν να αποτρέψουν, στο μέλλον, 
την επέλευση ατυχημάτων και συμβάντων τεχνικής φύσης και, κατά συνέπεια, 
τη διατύπωση συστάσεων σε θέματα ασφαλείας. 
• Δημοσιονομική ανάλυση των δράσεων που εφαρμόστηκαν στον τομέα των 
μεταφορών και που έχουν επίδραση στον τουρισμό 
Πολιτική μεταφορικών υποδομών 
Κατά την περίοδο 1982-1994, διατέθηκε ποσό ύψους 1.088 εκατομμυρίων ECU για 
την εφαρμογή της πολιτικής μεταφορικών υποδομών, πράγμα που συνέβαλε στην 
επίτευξη συνολικού επενδυτικού όγκου ύψους 15 δισεκατομμυρίων ECU. Παρά το 
γεγονός ότι η επίδραση στον τουρισμό δεν μπορεί να εκτιμηθεί ποσοτικά, είναι 
προφανές ότι η πολιτική αυτή έχει σημαντικό αντίκτυπο στην προώθηση της 
κατασκευής έργων υποδομής ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. 
Κατά την περίοδο 1993-1994, η νομική βάση για το πρόγραμμα δράσης στον τομέα 
της υποδομής μεταφορών (γραμμή του προϋπολογισμού "Διευρωπαϊκά δίκτυα") 
ήταν ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1738/93 του Συμβουλίου της 25.6.1993 σχετικά 
με την εφαρμογή ενός προγράμματος δράσης στον τομέα της υποδομής μεταφορών, 
με στόχο τη δημιουργία της ολοκληρωμένης αγοράς μεταφορών. Ο κανονισμός αυτός 
αποτελούσε παράταση του τριετούς κανονισμού του 1990, ο οποίος προέβλεπε την 
παρακολούθηση των προσανατολισμών του προγράμματος ανάπτυξης των 
μεταφορικών υποδομούν τόσο σε πολιτικό όσο και σε δημοσιονομικό επίπεδο. Η 
ισχύς του κανονισμού αυτού έληξε στις 31.12.1994. Διαδραμάτιζε μεταβατικό ρόλο 
και εξασφάλιζε τη συνέχεια μεταξύ του προγράμματος δράσης που είχε αναληφθεί 
βάσει του κανονισμού 3359/90 και της θέσης σε ισχύ ενός νέου κανονισμού, για τον 
οποίο η πρόταση προς το Συμβούλιο εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 2.3.1994147 
για τους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και των τηλεπικοινωνιών. Σκοπός του 
κανονισμού αυτού είναι να δώσει μια νομική βάση, σύμφωνα με το άρθρο 129 της 
Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, στις κοινοτικές δημοσιονομικές παρεμβάσεις 
145 EEL 319/28 της 12.12.1994. 
,4" ΕΕ L 319/94 της 12.12.1994. 
147 COM(94) 62. 
95 
που αφορούν την υλοποίηση των διευρωπαϊκών δικτύων. Οι παρεμβάσεις που 
προβλέπονται για τα διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών κατά την περίοδο 1994-1999 
είναι της τάξης των 1.868 εκατομμυρίων ECU. 
Σχετικά με τις δράσεις COST 
Επί του παρόντος βρίσκονται υπό εκτέλεση 4 δράσεις, για τις οποίες η Επιτροπή 
εκτελεί καθήκοντα διοικητικής και τεχνικής γραμματείας. Η αντίστοιχη 
χρηματοδοτική συνεισφορά κυμαίνεται μεταξύ 400.000 και 600.000 ECU ετησίως για 
κάθε δράση. 
Πρόκειται για τις εξής δράσεις: 
COST 317: Κοινωνικοοικονομικές συνέπειες της υποθαλάσσιας σήραγγας της 
Μάγχης. 
Κατάρτιση μεθοδολογίας για την ανάλυση των κοινωνικοοικονομικών 
συνεπειών που έχει η κατασκευή ενός πολύ μεγάλου έργου υποδομής στον 
τομέα των μεταφορών. 
COST 318: Αλληλεπιδράσεις μεταξύ των εναέριων μεταφορών και των 
σιδηροδρομικών μεταφορών μεγάλης ταχύτητας. 
Ανάλυση των αλληλεπιδράσεων και των συμπληρωματικών στοιχείων και 
εντοπισμός των πλεονεκτημάτων που προκύπτουν για τους χρήστες και το 
κοινωνικό σύνολο. 
COST 322: Λεωφορεία με χαμηλό δάπεδο. 
Κατάρτιση συγγραφής υποχρεώσεων για τα οχήματα και τους σταθμούς 
επιβίβασης/αποβίβασης, ιδίως για τα άτομα μειωμένης κινητικότητας. 
COST 328: Στρατηγικές ολοκλήρωσης των δικτύων μεταφορικών υποδομών 
στην Ευρώπη. 
Επεξεργασία μεθόδων κοινωνικοοικονομικής αξιολόγησης των ευρωπαϊκών 
υποδομών, λαμβάνοντας υπόψη την διαλειτουργικότητα και τη δυνατότητα 
αλληλοσύνδεσης των μεταφορικών δικτύων. 
2.2.2. Η εξωτερική προοπτική 
Στα πλαίσια της πολιτικής για οικονομική, χρηματοπιστωτική και τεχνική 
συνεργασία, την οποία εφαρμόζει η Κοινότητα στις τρίτες χώρες, ο τουρισμός 
ωφελήθηκε ιδίως από τα μέσα που θεσπίστηκαν για την εμπλοκή φορέων του 
ιδιωτικού τομέα σε δράσεις αμοιβαίου συμφέροντος τόσο για την Κοινότητα όσο και 
για τις χώρες-εταίρους. 
Στα πλαίσια του προγράμματος για τη δημιουργία κοινών επιχειρήσεων (European 
Community Investment Partner-ECIP), το οποίο θεσπίστηκε το 1988 για την 
ενθάρρυνση της απευθείας πραγματοποίησης επενδύσεων από τις ευρωπαϊκές 
96 
επιχειρήσεις στις αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας, της Λατινικής Αμερικής και της 
μεσογειακής λεκάνης, η Κοινότητα παρέχει οικονομική υποστήριξη προσαρμοσμένη 
στις διάφορες φάσεις δημιουργίας μιας κοινής επιχείρησης. Κατά την περίοδο 1989-
1994, επελέγησαν 25 σχέδια στον τομέα του τουρισμού, τα οποία αντιστοιχούσαν 
σε συνολικό ποσό ύψους 2,9 εκατομμυρίων ECU περίπου (Παράρτημα 8). 
Τα σχέδια που χρηματοδοτήθηκαν το 1994 αφορούσαν την αναζήτηση εταίρων για την 
ανάπτυξη του επιχειρηματικού και συνεδριακού τουρισμού στο Μαρόκο και για την 
προώθηση ενός τουρισμού που σέβεται το περιβάλλον, καθώς και του τουρισμού 
"περιπέτειας", στη Νότια Αφρική. 
2.2.2.1. Δημιουργία δικτύων στην περιφέρεια της Μεσογείου 
Στα πλαίσια της αποκεντρωμένης συνεργασίας που έχει αναπτυχθεί βάσει των 
προγραμμάτων MED URBS (δίκτυο εργασίας των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης) 
και MED CAMPUS (δίκτυο πανεπιστημίων), δρομολογήθηκαν ορισμένα σχέδια στον 
τομέα του τουρισμού, με στόχο την εφαρμογή δράσεων κατάρτισης, τεχνικής 
βοήθειας ή μεταφοράς τεχνογνωσίας μεταξύ φορέων από τις δύο πλευρές της 
Μεσογείου. Το 1994, άρχισαν να εφαρμόζονται, στα πλαίσια του MED URBS, τρία 
προγράμματα για τα οποία προβλέπεται κοινοτική χρηματοδότηση ύψους 538.000 
ECU. 
97 
MED URBS 
Σχέδιο 
Coast Map 
Οικονομική και τουριστική 
ανάπτυξη 
Pharos 
Τουριστική ανάπτυξη 
Sealink Nepon 
Οικονομική και τουριστική 
ανάπτυξη Στόχοι 
Μεταφορά γνώσεων και εμπειριών, 
ανάπτυξη νέων ιδεών, υλοποίηση 
πρακτικ(ί>ν σχεδίων και δημιουργία 
βιώσιμων σχέσεων με στόχο: 
την ανάπτυξη νέων αγορών 
τη χάραξη μιας στρατηγικής 
οικονομικής ανάπτυξης 
την προώθηση υπηρεσιών ποιότητας 
στον τουριστικό τομέα 
προώθηση νέων μορφών πολιτιστικού 
τουρισμού 
ενίσχυση του δικτύου οργανισμών 
τοπικής αυτοδιοίκησης που 
ενδιαφέρονται έντονα για την 
ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού 
καθιέρωση μιας διαδικασίας για την 
επεξεργασία και την προώθηση 
τουριστικοπολιτιστικών προϊόντων 
διάδοση των αποτελεσμάτων του 
δικτύου και των προτύπων 
δοκιμαστικών δράσεων 
Επίτευξη καλύτερης σχέσης μεταξύ λιμένων 
και πόλεων και στενότερη εμπλοκή των 
τοπικοόν αρχών στη λιμενική διαχείριση. 
Μεταξύ των στόχων του δικτύου 
περιλαμβάνεται επίσης η μεταφορά 
τεχνογνωσίας σχετικά με τον έλεγχο της 
ρύπανσης που προκαλούν οι λιμενικές 
δραστηριότητες και η προσπάθεια ένταξης 
των λιμένων στην οικονομική και 
κοινωνική ανάπτυξη των πόλεων. Εταίροι 
Λεμεσός 
ΚΥΠΡΟΣ 
SivomCap-
Κορσική 
ΓΑΛΛΙΑ 
Περιφέρεια 
Καμπάνιας 
ΙΤΑΛΙΑ 
Mate-Asher 
Περιφερειακό 
Συμβούλιο 
Dun Laoghaire 
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
Λακατάμια 
ΚΥΠΡΟΣ 
Βρέμη 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
Πάτρα 
ΕΛΛΑΔΑ 
Ashdod 
ΙΣΡΑΗΛ 
Χάιφα 
ΙΣΡΑΗΛ 
Μπρίντεζι 
ΙΤΑΛΙΑ Ποσό 
Σύνολο 
300.000 
200.000 
280.000 Εκ των 
οποίων 
ΕΚ 
200.000 
160.000 
178.000 
98 
EUROMED 
Στα πλαίσια του EUROMED, ο τουρισμός ενισχύθηκε το 1994 με 431.000 ECU για τη 
χρηματοδότηση 5 σχεδίων συνεργασίας μεταξύ πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. 
Σχέδιο 
"Αειφόρος τουρισμός" 
στην Αίγυπτο 
Κατάρτιση εκπαιδευτι­
κών Στόχοι 
Χάραξη κατευθυντήριων γραμμών 
υποστήριξης για την ανάπτυξη της 
SanSina, λαμβάνοντας υπόψη την 
πρόταση για κατασκευή μαρίνας 
στην ΑΙ Homayera και αεροδρομίου 
στο Ras Naqab. 
Χρησιμοποίηση των 
κατευθυντήριων γραμμών που θα 
χαραχθούν για την SanSina για την 
χάραξη άλλων κατευθυντήριων 
γραμμών υποστήριξης, καθώς και 
συστάσεων για την μελλοντική 
ανάπτυξη των τουριστικών 
κέντρων στην περιοχή της Ερυθράς 
Θάλασσας. 
Θέσπιση μηχανισμών για την 
παρακολούθηση και τον έλεγχο της 
ανάπτυξης της SanSina, την 
κατασκευή και την εποπτεία των 
έργων και την εξασφάλιση της 
μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας 
τους. 
Γνίοστοποίηση των μεθοδολογιών 
που χρησιμοποιούνται για την 
χάραξη και την εφαρμογή των 
κατευθυντήριων γραμμών ως 
μοντέλου για την ανάπτυξη 
τουριστικών κέντρων σε άλλες 
αναπτυσσόμενες χώρες 
Εκσυγχρονισμός των προγραμμάτων 
κατάρτισης· κατάρτιση στελεχών και 
εκπαιδευτικών στις νέες μεθόδους 
διαχείρισης της ποιότητας τιον 
υπηρεσιών και στη σχετική 
μεθοδολογία. 1 Ιαραγωγή δεδομένων 
προς χρήση από τους εκπαιδευτικούς 
και τους επαγγελματίες του τουρισμού 
κατά την εκτέλεση των δραστηριοτήτων 
τους. Εταίροι 
Πανεπιστήμιο 
Αλεξανδρείας 
ΑΙΓΥΠΤΟΣ 
Κέντρο 
ανώτατων 
τουριστικών 
μελετών 
ΓΑΛΛΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Βαλεαρίδων 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Sheffield 
Hailam 
ΗΝΩΜΕΝΟ 
ΒΑΣΙΛΕΙΟ Ποσό 
Σύνολο 
150.000 
105.520 Εκ των 
οποίων 
ΕΚ 
60.000 
79.140 
99 
Σχέδιο 
Unimed 
Euromed-Τουρι-σμός Στόχοι 
Ο στόχος είναι να εκπαιδευθούν 20 
ειδικοί στις μεθοδολογίες που 
χρησιμοποιούνται για τον σχεδιασμό, 
την ανάκτηση και την προστασία των 
μεσογειακών παράκτιων ζωνών. Οι 
ειδικοί αυτοί θα είναι σε θέση να 
κρίνουν τη σκοπιμότητα τέτοιων 
παρεμβάσεων. 
Στόχος του σχεδίου είναι να 
δημιουργηθεί ένα δίκτυο συνεργασίας 
μεταξύ ιδρυμάτων τριτοβάθμιας 
εκπαίδευσης της ΕΚ και των 
μεσογειακών τρίτων χωρών, 
προκειμένου ο εμπορικός τομέας, οι 
δημόσιοι υπάλληλοι και το 
πανεπιστημιακό προσωπικό, καθώς και 
οι φοιτητές, να καταρτισθούν, να 
ευαισθητοποιηθούν και να 
συνειδητοποιήσουν τις εμπειρίες που 
υπάρχουν, τα προβλήματα που 
αντιμετωπίζονται και τις λύσεις που 
μπορεί να προσς>έρει μακροπρόθεσμα ο 
πολιτιστικός και οικολογικός 
τουρισμός στις μεσογειακές τρίτες 
Χ«\>ες. Εταίροι 
Epau 
ΑΛΓΕΡΙΑ 
ΙΊανεπιστήμιο 
Tiziouzou 
ΑΛΓΕΡΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Gent 
ΒΕΛΓΙΟ 
Ανώτερη 
Εθνική Σχολή 
Τοπίου 
ΓΑΛΛΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Ρώμης 
ΙΤΑΛΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Βενετίας 
ΙΤΑΛΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Μάλτας 
ΜΑΛΤΑ 
Πανεπιστήμιο 
Complutense 
Μαδρίτης 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Κύπρου 
ΚΥΠΡΟΣ 
Πανεπιστήμιο 
Αλεξανδρείας 
ΑΙΓΥΠΤΟΣ 
Πανεπιστήμιο 
Μπέργκαμο 
ΙΤΑΛΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Τύνιδας 
ΤΥΝΗΣΙΑ 
Πανεπιστήμιο 
Surrey 
ΗΝΩΜΕΝΟ 
ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
Πανεπιστήμιο 
Ουαλλίας 
ΗΝΩΜΕΝΟ 
ΒΑΣΙΛΕΙΟ Ποσό 
Σύνολο 
200.000 
150.000 Εκ των 
οποίων 
ΕΚ 
120.000 
60.000 
100 
2.2.2.2. Η συμβολή του τουρισμού στην ειρηνευτική διαδικασία στη Μέση Ανατολή 
Αναγνωρίζοντας το ρόλο του τουρισμού ως παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης για 
τη Μέση Ανατολή, καθώς και τη δυνατότητα του να συμβάλει στην ειρηνευτική 
διαδικασία, η ομάδα εργασίας για την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη (REDWG), 
της οποίας ηγείται η Επιτροπή, εφάρμοσε το "σχέδιο δράσης της Κοπεγχάγης", το 
οποίο προβλέπει διάφορα σχέδια και περιλαμβάνει τον τουρισμό μεταξύ 9 τομέων 
δραστηριότητας. 
Για την εποπτεία όλων των δραστηριοτήτων του σχεδίου δράσης της Κοπεγχάγης, 
δημιουργήθηκε, το Μάιο του 1994, μια επιτροπή παρακολούθησης, η προεδρία της 
οποίας ανατέθηκε στον πρόεδρο της REDWG. Μέλη της επιτροπής αυτής είναι η 
Αίγυπτος, το Ισραήλ, η Ιορδανία και η Παλαιστίνη και όλοι οι άλλοι περιφερειακοί 
φορείς, ενώ συμμετέχουν οι διάφοροι συγχορηγοί και συνδιοργανωτές. Μια από τις 
4 υποεπιτροπές που δημιουργήθηκαν ασχολείται ειδικά με θέματα τουρισμού. Μετά 
την διάσκεψη της Καζαμπλάνκα, η Επιτροπή Τουρισμού εξέτασε διάφορες προτάσεις 
που υποβλήθηκαν από τους περιφερειακούς φορείς σχετικά με τη δημιουργία ενός 
τουριστικού μηχανισμού για τη Μέση Ανατολή, όπως, παραδείγματος χάριν, ενός 
περιφερειακού τουριστικού συμβουλίου ή μιας αντίστοιχης ένωσης στην οποία θα 
συμμετέχουν τόσο ο δημόσιος όσο και ο ιδιωτικός τομέας. 
101 
ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝΤΟΜΕΑΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ "ΣΧΕΔΙΟΥΔΡΑΣΗΣΤΗΣ ΚΟΠΕΓΧΑΓΗΣ" 
Χορηγός Θέμα Κατάσταση 
(ημερομηνία και τόπος 
διεξαγωγής) 
Ιαπωνία Εργαστήριο σχετικά με την περιφερειακή 6/7.2.1994 - Κάιρο 
συνεργασία στον τομέα του τουρισμού 
(αριθμός 1) 
Ιαπωνία Εργαστήριο σχετικά με την περιφερειακή 27/28.11.1994 - Κάιρο 
συνεργασία στον τομέα του τουρισμού 
(αριθμός 2) 
Ιαπωνία Εργαστήριο σχετικά με την περιφερειακή 28/30.3.1995 
συνεργασία στον τομέα του τουρισμού 
(αριθμός 3) 
Ιαπωνία Σεμινάριο για τις πολιτικές προώθησης 16/29.1.1995 - Κάιρο 
των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, 
περιλαμβανομένων των επιχειρήσεων που 
συνδέονται με τον τουρισμό 
Ιαπωνία Περιφερειακή κοινή αποστολή για την Ανοιξη 1995 - Ιαπωνία 
εμπορική προώθηση (μάρκετινγκ) της 
Μέσης Ανατολής 
ΕΚ Εργαστήριο ευρωπαίων tour operators 23/25.1.1995 - Aqaba 
και περιφερειακών αξιωματούχων του 
τουριστικού τομέα 
ΗΠΑ Εργαστήριο αμερικανών tour operators 28/29.1.1994 - Κάιρο 
και περιφερειακών αξιωματούχων του 
τουριστικού τομέα στην Αίγυπτο 
Ελβετία Μελέτη σκοπιμότητας σχετικά με την Ολοκληρώθηκίε 
περιφερειακή κατάρτιση ξενοδοχειακού 
και τουριστικού προσωπικού 
2.2.2.3. Σχέσεις με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 
149 Το 1994, συνεχίστηκε η εφαρμογή του PHARE με τα προγράμματα του για την 
τουριστική ανάπτυξη στην Αλβανία, τις Βαλτικές Χώρες, την Πολωνία και τη 
Ρουμανία. Τα προγράμματα αυτά, τα περισσότερα από τα οποία είχαν αρχίσει να 
εφαρμόζονται το 1992 και το 1993, αποσκοπούν στην αντιμετώπιση βασικών 
προβλημάτων θεσμικού χαρακτήρα, στην ανάπτυξη μιας νοοτροπίας "παροχής 
υπηρεσιών" και στη βελτίωση της ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών. Στη 
149 Κανονισμός 3906/89 του Συμβουλίου, ΕΕ L 375, σ. 11, 1989. 
102 
συνέχεια, ακολουθούν διαφημιστικές εκστρατείες. Τα προγράμματα ποικίλλουν από 
χώρα σε χώρα, ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και τις προτεραιότητες που 
καθορίζουν οι κυβερνήσεις των χωρών-εταίρων. 
Ο συνολικός προϋπολογισμός του PHARE για το 1994 ανήλθε σε 975 εκατομμύρια 
ECU. Με τον τρόπο αυτό, οι συνολικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν αφότου άρχισε 
η εφαρμογή του προγράμματος, το 1990, έφθασαν τα 4.275 εκατομμύρια ECU. Από 
το ποσό αυτό, οι συνολικές ενισχύσεις που διατέθηκαν για την τουριστική ανάπτυξη 
ανέρχονται σε 29 εκατομμύρια ECU περίπου. Η Αλβανία έλαβε 1,2 εκατομμύρια ECU, 
οι Βαλτικές Χώρες 1,8 εκατομμύρια ECU, η Βουλγαρία 4 εκατομμύρια ECU (η 
ενίσχυση για το 1993 δεν έχει εκταμιευθεί μέχρι σήμερα λόγω μη συναίνεσης από τους 
αρμόδιους τοπικούς φορείς), η Πολωνία 12,5 εκατομμύρια ECU και η Ρουμανία 9,5 
εκατομμύρια ECU. 
Το 1994, συνεχίστηκε η εφαρμογή προγραμμάτων στις παρακάτω χώρες: 
+Αλβανία 
Στα πλαίσια του προγράμματος του 1993 για την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα, 
άρχισε να εφαρμόζεται, βάσει του PHARE, ένα σχέδιο συνολικού ύψους 1,2 
εκατομμυρίων ECU για την ανάπτυξη του τουρισμού μικρής κλίμακας στη νότια 
Αλβανία. Τα σχέδια, η εφαρμογή των οποίων συνεχίζεται, περιλαμβάνουν τη 
χορήγηση πιστωτικής γραμμής ύψους 800.000 ECU και την παροχή τεχνικής 
υποστήριξης στους ενδιαφερόμενους επιχειρηματίες προκειμένου να προετοιμάσουν 
τις αιτήσεις τους για λήψη δανείων. 
• Βαλ τικές Χώρες 
Το 1992, πραγματοποιήθηκε ανάλυση των αναγκών στον τομέα της τουριστικής 
ανάπτυξης. Ακολούθησε, από την αρχή του 1993, η εφαρμογή ενός διετούς 
προγράμματος (1,8 εκατομμύρια ECU), το οποίο εστιάστηκε ειδικότερα σε 4 θέματα: 
- θεσμική ενίσνυση. με στόχο να δημιουργηθεί το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο και 
οι σχετικές οργανωτικές δομές (το αρμόδιο υπουργείο είναι υπεύθυνο για τη 
χάραξη της σχετικής πολιτικής και ο εθνικός οργανισμός τουρισμού αναλαμβάνει 
την πρακτική υλοποίηση της) 
- κατάρτιση του εργατικού δυναμικού, με στόχο τη βελτίωση των προσόντων των 
διευθυντικών στελεχών και των ικανοτήτων των εργαζομένων στη βιομηχανία 
(μαθήματα κατάρτισης) 
- βελτίωση των προϊόντων με στόχο την ανάπτυξη της βιομηχανίας (ποιοτικός 
. έλεγχος με χορήγηση αδειών και κατάταξη των ξενοδοχείων, των εστιατορίων και 
των Β&Β· ανάπτυξη περιφερειακών συστημάτων πληροφόρησης) 
103 
- προώθηση του τουρισμού στις κυριότερες αγορές προέλευσης των τουριστών 
(παραγωγή διαφημιστικών φυλλαδίων, συμμετοχή σε εμπορικές εκθέσεις, 
εκπόνηση μελετών για τη ζήτηση της ευρωπαϊκής αγοράς, τα κίνητρα και τις 
δαπάνες των ταξιδιωτών, προκειμένου να καθοριστεί μια στρατηγική 
εκμετάλλευσης της αγοράς). 
'Εως το τέλος του 1995 αναμένεται να αρχίσει η εφαρμογή ενός δεύτερου 
προγράμματος για τις τρεις Βαλτικές Χώρες (προϋπολογισμός 1,5 εκατομμύρια ECU, 
τα οποία θα ληφθούν από τη χρηματοδότηση του PHARE για το 1995). 
•Πολωνία 
Το πρόγραμμα του 1992 (TOURIN Ι) έληξε τον Ιούνιο του 1995. Τα βασικά στοιχεία 
της τεχνικής βοήθειας αφορούσαν τη θεσμική ενίσχυση του τομέα, την κατάρτιση του 
προσωπικού, τη χάραξη μιας εθνικής στρατηγικής για την τουριστική ανάπτυξη και 
την πραγματοποίηση διαφημιστικών εκστρατειών. 
Όλα τα στοιχεία του προγράμματος στέφθηκαν, βασικά, από επιτυχία, αλλά, λόγω 
καθυστερήσεων στη χάραξη στρατηγικής, οι διαφημιστικές εκστρατείες θα 
πραγματοποιηθούν αργότερα (κατά τη διάρκεια, πάντως, του 1995). Ειδικότερα, 
η κατάρτιση του προσωπικού (τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα) και 
η θεσμική ενίσχυση του τομέα εκτιμήθηκαν ιδιαίτερα από τις πολωνικές αρχές. 
Το πρόγραμμα TOURIN II, το οποίο χρηματοδοτείται με πόρους του PHARE 1993, 
άρχισε να εφαρμόζεται με την πραγματοποίηση διεξοδικής ανάλυσης για τις ανάγκες 
του τομέα και με την εκτέλεση μιας φάσης σχεδιασμού του προγράμματος. Το TOURIN 
II έχει τέσσερις βασικές συνιστώσες: μηχανογραφικά συστήματα κράτησης θέσεων, 
παροχή οδικής βοήθειας, ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού και εφαρμογή της 
στρατηγικής που χαράχθηκε βάσει του TOURIN Ι. 
Τα δύο πρώτα είναι εξαιρετικώς τεχνικά θέματα και απαιτούν βαθειά γνώση 
εφαρμογών μηχανογραφικών και τηλεπικοινωνιακών συστημάτων για~την κάλυψη 
τουριστικών αναγκών. Ο αγροτικός τουρισμός αποτελεί βασική τουριστική 
δραστηριότητα, η οποία υποδιαιρείται σε επί μέρους συνιστώσες που περιλαμβάνουν 
τα αγροτικά καταλύματα, τον τουρισμό δραστηριοτήτων, τον οικολογικό τουρισμό 
και την εφαρμογή ενός ευρέος φάσματος σχετικών σχεδίων μικρών έργων υποδομής. 
Η εφαρμογή της στρατηγικής επιβάλλει μια μεγάλη θεσμική αναδιοργάνωση τόσο σε 
κεντρικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, (προγραμματίζεται η ίδρυση ενός Τουριστικού 
Συμβουλίου), ενώ σε αρκετές περιφέρειες πρέπει να ληφθούν πρακτικά μέτρα με 
σκοπό την ανάπτυξη σειράς τουριστικών προϊόντων που να ανταποκρίνονται στις 
τοπικές συνθήκες. 
•Ρουμανία 
Το πρώτο πρόγραμμα τουριστικής υποστήριξης για τη Ρουμανία άρχισε να 
εφαρμόζεται το 1993 και θα ολοκληρωθεί κατά τα μέσα του 1995. Το πρόγραμμα, 
104 
το οποίο διέθετε προϋπολογισμό ύψους 4,5 εκατομμυρίων ECU, περιελάμβανε 
τέσσερις κυρίως δραστηριότητες: θεσμική ανάπτυξη (παροχή υποστήριξης στο 
Υπουργείο Τουρισμού), ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού (κατάρτιση και 
επανακατάρτιση), ανάπτυξη προϊόντων (καθορισμός και θέση των προϊόντων στην 
αγορά) και μάρκετινγκ (διαφημιστικό υλικό, τουριστικές εκθέσεις, διαφημιστικές 
εκστρατείες). 
Έχει ετοιμασθεί ένα δεύτερο πρόγραμμα, το οποίο θα αρχίσει κατά τα μέσα του 1995 
και θα λήξει το 1996 (ο προϋπολογισμός του, ο οποίος θα χρηματοδοτηθεί από 
πόρους του PHARE 1994, ανέρχεται σε 5 εκατομμύρια ECU περίπου). Στα πλαίσια 
του σχεδίου αυτού, θα εξακολουθήσει η παροχή υποστήριξης στο Υπουργείο 
Τουρισμού, περιλαμβάνονται όμως και ορισμένες αποκεντρωμένες, περιφερειακές 
δραστηριότητες, όπως είναι η ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού ή η ενίσχυση 
ιδιωτικών ενώσεων επιχειρηματιών στην τουριστική βιομηχανία. Εξάλλου, θα 
δημιουργηθούν δεσμοί με τα άλλα προγράμματα PHARE που αφορούν τις MME και 
την περιφερειακή ανάπτυξη. 
•Συναφείς δραστηριότητες 
Τα θέματα του τουρισμού αντιμετωπίζονται επίσης και μέσω διαφόρων άλλων 
προγραμμάτων PHARE, όπως είναι τα προγράμματα που αφορούν την ανάπτυξη των 
MME, την περιφερειακή ανάπτυξη και την προσέλκυση επενδύσεων. Στην 
Ουγγαρία, παραδείγματος χάριν, επιδιώχθηκε η προσέλκυση επενδύσεων για 
προγράμματα ανάπτυξης ξενοδοχειακών/εμπορικών συγκροτημάτων. 
Χάρη στη διαδικασία επικοινωνίας που εγκαθιδρύθηκε μεταξύ της Επιτροπής και της 
Ευρωπαϊκής Τράπεζας Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης, η στρατηγική υποστήριξης 
που χαράχθηκε για τον τουρισμό στην Ουκρανία κατέστη δυνατόν να ευθυγραμμισθεί 
με τους γενικούς στόχους που καθορίζονται στην απόφαση 92/421/ΕΟΚ του 
Συμβουλίου, με τους οποίους επιδιώκεται η ισόρροπη, αειφόρος και υψηλής 
ποιότητας τουριστική ανάπτυξη. Παρόμοιες διαβουλεύσεις πραγματοποιήθηκαν με 
τις Βαλτικές Χώρες και την Πολωνία. ~~ 
1ί 
2.2.2.3, Ανάπτυξη και συνεργασία 
Το σημερινό πλαίσιο αναπτυξιακής συνεργασίας μεταξύ των χωρών ΑΚΕ και της 
Ευραχπαϊκής Ένωσης είναι η Σύμβαση Αομέ IV, μία διεθνής συμφωνία εμπορίου και 
παροχής βοήθειας που καλύπτει την περίοδο 1990-2000. Οι δραστηριότητες 
συνεργασίας που αναπτύσσονται βάσει της Σύμβασης χρηματοδοτούνται από πόρους 
του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης και όχι από τον ετήσιο γενικό προϋπολογισμό 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η συνεργασία με τις υπερπόντιες χώρες και εδάφη 
καλύπτεται από ανάλογες διατάξεις της απόφασης του Συμβουλίου του Ιουλίου του 
1991. 
Ο τουρισμός αποτελεί σημαντική πρόκληση για την αναπτυξιακή διαδικασία λόγω 
του χαμηλού επιπέδου συντονισμού μεταξύ των διαφόρων φορέων της βιομηχανίας, 
105 
του κατακερματισμένου και διάσπαρτου χαρακτήρα της και του πολύπλοκου 
πλέγματος οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών συνεπειών της. Η τουριστική 
βιομηχανία μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην οικονομική ανάπτυξη, πρέπει όμως 
να επισημανθεί ότι, αν η ανάπτυξη του τουρισμού στις αναπτυσσόμενες περιοχές 
γίνει ανεξέλεγκτα, υπάρχει κίνδυνος να προκληθούν μεγάλες καταστροφές. Ως εκ 
τούτου, για να είναι ο τουρισμός θετικός παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης, η 
προώθηση και η ανάπτυξη του στις περιφέρειες αυτές πρέπει να αποτελέσουν 
αντικείμενο ιδιαίτερης προσοχής. 
Η τέταρτη Σύμβαση Λομέ αναγνωρίζει τη σημασία του τομέα αφιερώνοντας ένα 
ειδικό κεφάλαιο στον τουρισμό. Τα άρθρα 121 και 122 περιλαμβάνουν διατάξεις που 
αφορούν τους τέσσερις κύριους τομείς παροχής υποστήριξης στον τομέα: ανθρώπινοι 
πόροι και θεσμική ανάπτυξη, ανάπτυξη προϊόντων, ανάπτυξη αγορών και επινόηση 
μεθόδων και μέσων για την παρακολούθηση και την ενθάρρυνση της ανάπτυξης του 
τομέα με τη μορφή εργασιών έρευνας και πληροφόρησης. 
Επιπλέον, ο τουρισμός καλύπτεται από το άρθρο 138, το οποίο προβλέπει την 
ανάληψη δράσεων περιφερειακού χαρακτήρα στον τομέα του εμπορίου και των 
υπηρεσιών, συγκαταλέγεται δε μεταξύ των τομέων που είναι δυνατόν να τύχουν 
υποστήριξης από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για την υλοποίηση 
παραγωγικών προγραμμάτων και σχεδίων. Τέλος, σε μια κοινή δήλωση, ζητείται να 
δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη του εμπορίου και των υπηρεσιών, 
περιλαμβανομένου του τουρισμού150. 
Παρά το γεγονός ότι δεν αποτελεί προτεραιότητα για όλα τα κράτη ΑΚΕ, ωστόσο για 
έναν ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό τους, ο τουρισμός έχει γίνει μια από τις 
σημαντικότερες πηγές εξωτερικού συναλλάγματος και απασχόλησης. Στις χώρες που 
διαθέτουν ελάχιστη ή και καμία απολύτως βιομηχανική βάση, που παράγουν μόνο 
πρώτες ύλες και έχουν περιορισμένες δυνατότητες διαφοροποίησης ή ανάπτυξης της 
οικονομίας τους σε άλλους τομείς, οι οποίες όμως διαθέτουν συγκριτικά 
πλεονεκτήματα λόγω της θέσης, του κλίματος, του τοπίου και των φυσικών ή μη 
πόρων τους, καθώς και σχετικά φθηνό εργατικό δυναμικό, είναι συνήθως χρήσιμο να 
επιδιωχθεί η επίτευξη κάποιου επιπέδου τουριστικής ανάπτυξης. 
Βάσει της Σύμβασης Αομέ IV, η υποστήριξη που παρασχέθηκε στον τομέα οδήγησε 
στη δημιουργία πλήρως ολοκληρωμένων τουριστικών προγραμμάτων στην 
Καραϊβική, τον Ειρηνικό και τον Ινδικό Ωκεανό. Τα προγράμματα αυτά μπορούν 
επίσης να διαδραματίσουν στις χώρες αυτές αξιόλογο ρόλο και προς την κατεύθυνση 
της προώθησης της περιφερειακής συνεργασίας και ολοκλήρωσης. Όλα αποσκοπούν 
στην επίτευξη μακροπρόθεσμης αειφορου ανάπτυξης όσον αφορά τις αφίξεις 
τουριστών από την Ευρώπη και από άλλες αγορές. Η παροχή πόρων για την 
ενίσχυση των δραστηριοτήτων tour operators και άλλων δραστηριοτήτων που 
βασίζονται στην αγορά συμπληρώνεται με την παροχή βοήθειας για τη χάραξη 
Βλέπε Παράρτημα XX της Σύμβασης Λομέ. 
106 
πολιτικής, την εκπαίδευση και την κατάρτιση στον τομέα του τουρισμού, την 
πραγματοποίηση ερευνών και την κατάρτιση στατιστικών. Οι συμμετοχές σε 
τουριστικές εκθέσεις, για τις οποίες η χρηματοδότηση γινόταν, προηγουμένως 
ξεχωριστά, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα αυτής της τελευταίας γενιάς 
προγραμμάτων. Οι δραστηριότητες που αναπτύσσονται στην Αφρική δεν έχουν 
φθάσει ακόμη σε ανάλογη κλίμακα. 
Τα μέτρα που ελήφθησαν κατά την περίοδο 1990-1994 περιγράφονται στο Παράρτημα 
9, από όπου προκύπτει ότι οι συνδυασμένες χορηγήσεις πόρων για την περίοδο αυτή 
ανήλθαν συνολικά σε 78.026 εκατομμύρια ECU. 
3. ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ 
3.1. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΑΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΑΗΡΟΝΟΜΙΑ 
Ο πολιτιστικός τουρισμός στην Ευρώπη αποτελεί σημαντική συνιστώσα των 
προσφερομένων τουριστικών προϊόντων. Επιβάλλεται να δοθεί ιδιαίτερη σημασία 
στις διάφορες διαστάσεις (κοινωνική, οικονομική, πολιτιστική και οικολογική) της 
ανάπτυξης του. Η αύξηση της ανησυχίας σχετικά με τις επιπτώσεις που έχουν στα 
ιστορικά κέντρα των πόλεων οι επισκέψεις τουριστών, πράγμα που με τη σειρά του 
έχει αντίκτυπο στην αστική ανάπτυξη, είχε ως αποτέλεσμα την απόδοση ιδιαίτερης 
προσοχής στην ανάγκη εφαρμογής μέτρων για την καλύτερη διαχείριση των 
επισκέψεων τουριστών. 
Παρά την εξέλιξη της πολιτικής στον τομέα του πολιτιστικού τουρισμού και την 
αύξηση της αναγνώρισης της οικονομικής και κοινωνικής σημασίας του, το θέμα 
αυτό δεν αντιμετωπίζεται σήμερα με συνεκτικό τρόπο. Οι προηγούμενες εργασίες 
έδιναν, ως επί το πλείστον, έμφαση είτε στον τουρισμό είτε στις πολιτιστικές 
πλευρές του θέματος, σπάνια όμως αντιμετώπιζαν και τις δύο αυτές συνιστώσες με 
μια ολοκληρωμένη προσέγγιση. Ωστόσο, μερικές προτάσεις που αποτελούν σήμερα 
αντικείμενο επεξεργασίας αποβλέπουν στην επίτευξη μεγαλύτερης 
συμπληρωματικότητας όσον αφορά την αντιμετώπιση των δύο αυτών θεμάτων 
(πολιτισμός και τουρισμός). 
3.1.1. Πολιτιστικές δράσεις 
Διαδεχόμενη την Αμβέρσα (1993), η Λισσαβώνα ανακηρύχθηκε πολιτιστική 
πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 1994, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα να γίνει 
χώρος διεξαγωγής πολιτιστικών εκδηλώσεων και πραγματοποίησης πολιτιστικών 
ανταλλαγών μεταξύ των λαών της Ευρώπης. 
107 
Στις 17.8.1994 άρχισε η εφαρμογή του προγράμματος "Καλειδοσκόπιο"151 για το 
1994, με στόχο τη χρηματοδότηση σχεδίων για την πραγματοποίηση πολιτιστικών 
εκδηλώσεων και δράσεων στους τομείς του θεάτρου, της μουσικής, του 
κινηματογράφου, των εικαστικών τεχνών, των εφαρμοσμένων τεχνών, των τεχνών 
που χρησιμοποιούν πολυμέσα, του βιβλίου και του διαβάσματος, της αρχιτεκτονικής, 
της κινητής και ακίνητης κληρονομιάς και της ιστορίας. Από τα 1.000 σχέδια που 
υποβλήθηκαν στα πλαίσια του προγράμματος αυτού το 1993, επελέγησαν, το Μάρτιο 
του 1994, από ανεξάρτητη επιτροπή 100 σχέδια, τα οποία υλοποιήθηκαν το 1994 με 
συγχρηματοδότηση μέγιστου ύψους 25%. 
Οι τέχνες κατέχουν μοναδική θέση στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, όχι μόνο από πλευράς 
πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και από την άποψη του ζωντανού λαϊκού 
πολιτισμού. Πολύ συχνά αποτελούν τουριστικά θέλγητρα μείζονος σημασίας, ενώ, 
πολλές φορές, χρειάζονται σημαντική υποδομή για την υποστήριξη τους. Η 
διαφύλαξη του πολιτισμού αυτού και η εξασφάλιση των προϋποθέσεων που θα του 
επιτρέψουν να μείνει ζωντανός και αλώβητος και στο μέλλον έχει ιδιαίτερη σημασία 
όχι μόνο για την πολιτιστική ευημερία των λαών της Ευρώπης, αλλά και ως 
σπουδαίο στοιχείο της ευρωπαϊκής τουριστικής υποδομής. 
Στον τομέα του πολιτισμού, καταρτίστηκαν, το 1994, δύο προτάσεις για αποφάσεις 
του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου: η πρώτη αφορά το πρόγραμμα 
Καλειδοσκόπιο 2000152, ένα πρόγραμμα υποστήριξης των καλλιτεχνικών και 
πολιτιστικών σχεδίων ευρωπαϊκής διάστασης (Παράρτημα 10), ενώ η δεύτερη αφορά 
την εφαρμογή του προγράμματος "Raphael", στα πλαίσια του οποίου προβλέπεται 
η παροχή υποστήριξης για την πολιτιστική κληρονομιά της Ευρώπης. 
3.1.2.Διαφύλαξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς 
Η κοινοτική δράση για την προστασία της πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής 
κληρονομιάς εξακολούθησε να αναπτύσσεται βάσει του ψηφίσματος του Συμβουλίου 
της 13.11.1986 σχετικά με την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της 
Ευρώπης153. Παράλληλα, η ενλόγω δράση ενισχύθηκε και χάρη στη διάταξη του 
άρθρου 128 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο αφορά τον 
πολιτισμό154. 
EEC 227/12, 17.8.1994. 
COM(94) 356 τελικό, Βρυξέλλες, 27.7.1994 (94/0188(COD). 
EEC 320/1, 13.12.1986. 
Στα πλαίσια των προγραμμάτων έρευνας και τεχνολογίας (βλ. παράρτημα 11) για την 
προστασία του περιβάλλοντος και τη διαφύλαξη της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς, 
αναπτύχθηκαν τεχνολογίες έρευνας συμπληρωματικές προς τις οράσεις αυτές. 
108 
ι δράσεις που υποστηρίχθηκαν το 1994 έχουν ως εξής: 
1 
2 
3 
4 
5 Πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια 
Συμβολική δράση 
Επιχορηγήσεις για μελέτες 
Δράσεις ενημέρωσης και 
ευα ισθητοπο ί ησης 
Πανεπιστημιουπόλεις ευρωπαϊκής 
κληρονομιάς 
Σύνολο για το 1994 ECU 
ECU 
ECU 
ECU 
ECU 
ECU 
ECU 
ECU 4.095.000 
400.000 
300.000 
250.000 
400.000 
1.500.000 
250.000 
7.195.000 Ακρόπολις 
Αθως 
Chiado 
Πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια 
Στα πλαίσια της παροχής υποστήριξης σε πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια που 
αποσκοπούν στη διαφύλαξη της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιλέγεται 
κάθε χρόνο από την Επιτροπή Πολιτιστικών Υποθέσεων ένα διαφορετικό 
αρχιτεκτονικό θέμα. Το 1994, παρασχέθηκε οικονομική υποστήριξη σε 61 πρότυπα 
δοκιμαστικά σχέδια (από συνολικό αριθμό 537 υποβληθέντων σχεδίων), με σκοπό 
την προστασία ιστορικών κτηρίων και χώρων αναψυχής ή παρουσίασης θεαμάτων155. 
Η πρόσκληση υποβολής προτάσεων που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα 
καθόρισε τα κριτήρια επιλογής, η οποία έγινε από επιτροπή ανεξάρτητων 
εμπειρογνωμόνων. Οι υπεύθυνοι των σχεδίων που λαμβάνουν υποστήριξη πρέπει να 
υποβάλλουν στην Επιτροπή έκθεση δραστηριότητας σχετικά με την πρόοδο και την 
ολοκλήρωση των εργασιών αναστήλωσης και συντήρησης. 
Αναμένεται ότι έως την άνοιξη του 1995 θα είναι έτοιμη η έκθεση για τα σχέδια του 
1993, το θέμα των οποίων ήταν "Κήποι ιστορικού ενδιαφέροντος". Η έκθεση θα 
προβαίνει σε αξιολόγηση του οικονομικού και κοινωνικού αντίκτυπου των σχεδίων. 
Το 1994, μια έρευνα απασχόλησης που διενεργήθηκε σχετικά με τα 66 πρότυπα 
δοκιμαστικά σχέδια τα οποία υποστηρίχθηκαν το 1993 αποκάλυψε ότι η υλοποίηση 
των σχεδίων αυτών είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία 1.074 θέσεων εργασίας. 
Συμβολικές δράσεις 
Από το 1983 και μετά, η Κοινότητα υποστηρίζει την πραγματοποίηση εργασιών 
αναστήλωσης και συντήρησης ευρωπαϊκών μνημείων και χώρων μεγάλης ιστορικής 
σημασίας, όπως είναι, ειδικότερα, η Ακρόπολη και τα μοναστήρια του Αγίου Όρους 
στην Ελλάδα, καθώς και η περιοχή Chiado στη Λισσαβώνα. Και οι τρεις αυτοί 
ÎEC 283/7, 11.10.1994. 
09 
χώροι αποτελούν σημαντικούς πόλους έλξης τουριστών. Οι υπεύθυνοι των σχεδίων 
αυτών υποβάλλουν ετήσια έκθεση στην Επιτροπή για τις δραστηριότητες τους. 
Επιχορηγήσεις για περαιτέρω μελέτες σε θέματα συντήρησης και αναστήλωσης 
κτηρίων 
Η διαφύλαξη και η συντήρηση της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς 
απαιτεί ειδική κατάρτιση στον τομέα αυτό. Για το σκοπό αυτό, η Ευρωπαϊκή 
Κοινότητα χορήγησε επιδοτήσεις σε 7 οργανισμούς συντήρησης κτηρίων υπό μορφή 
επιχορηγήσεων για την περαιτέρω κατάρτιση αρχιτεκτόνων, αρχαιολόγων, ιστορικών 
της τέχνης, χωροτακτών και τεχνιτών. 
Δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης 
Για την καλύτερη συνειδητοποίηση των προβλημάτων που παρουσιάζει η διαφύλαξη 
της πολιτιστικής κληρονομιάς και προκειμένου να γίνει γνωστός ο τρόπος με τον 
οποίο αντιμετωπίζει τα προβλήματα αυτά η Επιτροπή, παρέχεται υποστήριξη για τη 
διεξαγωγή σειράς εκθέσεων, σεμιναρίων και συνεδρίων. Επιπλέον, κάθε δύο 
χρόνια, επιχορηγείται η απονομή ενός Ευρωπαϊκού Αρχιτεκτονικού Βραβείου - Mies 
Van Der Rohe - για εξαιρετικής ποιότητας σύγχρονα αρχιτεκτονικά έργα. Τη 
διαχείριση του βραβείου έχει αναλάβει το ίδρυμα Mies Van Der Rohe, ενώ ο νικητής 
επιλέγεται από επιτροπή ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων. 
Raphael 
Κατόπιν σχετικού αιτήματος του Συμβουλίου, η Επιτροπή κατάρτισε πρόταση 
απόφασης σχετικά με την εφαρμογή μιας τρίτης κοινοτικής πολιτιστικής δράσης. 
Πρόκειται για το πρόγραμμα Raphael, σκοπός του οποίου είναι η προώθηση και η 
υποστήριξη δράσεων που αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη υπέρ της πολιτιστικής 
κληρονομιάς και της διάδοσης των γνώσεων για τον πολιτισμό των λαών της 
Ευρώπης. Το εν λόγω πενταετές πρόγραμμα δράσης, το οποίο θα διαθέτει, σύμφωνα 
με την πρόταση, προϋπολογισμό ύψους 67 εκατομμυρίων ECU, θα έχει ως 
αντικείμενο την παροχή κινήτρων για την ανάληψη σχετικών δράσεων. Λαμβάνοντας 
υπόψη του την αρχή της επικουρικότητας, το πρόγραμμα Raphael θα παράσχει 
οικονομική υποστήριξη σε 300 περίπου καινοτομικά πολιτιστικά σχέδια ευρωπαϊκής 
διάστασης, που θα καλύπτουν όλους τους τομείς της πολιτιστικής κληρονομιάς και 
θα βασίζονται σε μια γνήσια ευρωπαϊκή συνεργασία. Οι πέντε κύριοι τομείς δράσεις 
του προγράμματος είναι οι εξής: διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς στην 
Ευρώπη· ανάπτυξη δικτύων και σχέσεων συνεργασίας· πρόσβαση στην πολιτιστική 
κληρονομιά· έρευνα και ειδική κατάρτιση για τους επαγγελματίες των σχετικών 
τομέων· και, τέλος, συνεργασία με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς 
(Παράρτημα 12). Δεδομένου ότι ο ευρωπαϊκός τουρισμός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό 
τόσο από την φυσική όσο και από την πολιτιστική κληρονομιά, αναμένεται ότι το 
πρόγραμμα αυτό, αν τελικά εγκριθεί, θα έχει σημαντικό πρόσθετο αντίκτυπο στην 
ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού. 
110 
3.2. ΦΥΣΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΒΑΑΑΟΝ 
Το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση αναφέρεται στην προαγωγή 
"της αρμονικής και ισόρροπης ανάπτυξης των οικονομικών δραστηριοτήτων και στην 
εξασφάλιση μιας σταθερής και διαρκούς, μη πληθωριστικής και σεβόμενης το 
περιβάλλον ανάπτυξης". Η διατήρηση και η περαιτέρω βελτίωση της ποιότητας του 
φυσικού και οικοδομημένου περιβάλλοντος αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για κάθε 
πετυχημένη προσπάθεια τουριστικής ανάπτυξης. Ο τουρισμός επηρεάζεται από το 
περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσεται, ενώ το περιβάλλον επηρεάζεται με τη 
σειρά του από τον τουρισμό. Επομένως, για να υπάρξουν τα οφέλη που προσφέρει 
η αειφόρος τουριστική ανάπτυξη στην Ευρώπη, απαιτείται η εφαρμογή 
συντονισμένης κοινοτικής δράσης. Θέτοντας την αειφόρο τουριστική ανάπτυξη ως 
έναν από τους στόχους της, η Επιτροπή ανέπτυξε δράσεις που έχουν τις ρίζες τους 
στην περιβαλλοντική νομοθεσία, βασίζονται στο πέμπτο πρόγραμμα δράσης για το 
περιβάλλον και υποστηρίζονται μέσω ορισμένων κοινοτικών πρωτοβουλιών και 
χρηματοδοτικών μέσων. Ωστόσο, σε ορισμένους τομείς, απαιτείται η ανάληψη 
εντονότερης δράσης, κυρίως όσον αφορά την καλύτερη εξέταση και ανάλυση των 
συνεπειών που έχει ο τουρισμός στο φυσικό και οικοδομημένο περιβάλλον και την 
επίτευξη της ορθής ισορροπίας μεταξύ αειφορίας και τουριστικής ανάπτυξης. 
3.2.1. Χωροταξία και περιβάλλον 
Το Συμβούλιο Χωροταξίας (Λειψία, 21.9.1994) συνέστησε την ανάπτυξη μιας 
Ευρωπαϊκής Προοπτικής Χωροταξικής Ανάπτυξης (ΕΠΧΑ) από την Επιτροπή. Η 
προοπτική αυτή πρέπει να αποτελέσει ένα "πλαίσιο προβληματισμού" για τα κράτη 
μέλη, εξετάζοντας την αλληλεξάρτηση μεταξύ περιβάλλοντος, χρήσης γης και 
χωροταξικού σχεδιασμού και προσδιορίζοντας τις χωροταξικές συνέπειες δύο 
βασικών στόχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης: της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής 
και της αειφορου ανάπτυξης. Η έννοια της ΕΠΧΑ είναι σημαντική για το μέλλον της 
τουριστικής ανάπτυξης και σχετίζεται με το νέο μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο 
χωροταξικό σχεδιασμό την Ευρώπη, προσφέροντας το γενικό πλαίσιο για την 
ισόρροπη ανάπτυξη όλων των περιοχών της Ένωσης156. 
3.2.2. Προς την αειφορία 
Η ενσωμάτωση των απαιτήσεων περιβαλλοντικής προστασίας στη χάραξη και την 
εφαρμογή των κοινοτικών πολιτικών αποτελεί την βασική αρχή του Πέμπτου 
Κοινοτικού Προγράμματος Δράσης για το Περιβάλλον "Προς την αειφορία"157. 
Ειδικότερα, "διαποτίζει" τις δραστηριότητες της Επιτροπής, η οποία έχει θεσπίσει 
σειρά εσωτερικών κανόνων προκειμένου να διασφαλίσει την όσο το δυνατόν πιο 
έγκαιρη συνεκτίμηση των περιβαλλοντικών απαιτήσεων κατά τη λήψη νομοθετικών 
ή άλλων μέτρων. Μια άλλη σημαντική πτυχή του προγράμματος είναι η θέσπιση της 
156 "Ευρώπη 2000 + - συνεργασία για τον χωροταξικό σχεδιασμό στην Ευρώπη" ISBN 92-826-9098-
9, ΥΕΕΕΚ. 
157 COM(92) 23 τελικό, 27.3.1992, τόμοι 1-3. 
111 
αρχής "όποιος ρυπαίνει πληρώνει", σκοπός της οποίας είναι η επίτευξη καλύτερης 
ισορροπίας μεταξύ των διαφόρων δραστηριοτήτων και της προστασίας του 
περιβάλλοντος. Ο τουρισμός είναι ένας από τους τομείς προτεραιότητας του 
προγράμματος δράσης158. Το κεφάλαιο 16 του Πέμπτου Προγράμματος Δράσης 
προβλέπει επανεξέταση της κατάστασης το 1995 με βάση τα νέα επιστημονικά 
δεδομένα, καθώς και ριζικές αναθεωρήσεις της πολιτικής την οποία ακολουθεί η 
Ευρωπαϊκή Ένωση στους τομείς της βιομηχανίας, της ενέργειας, των μεταφορών, της 
γεωργίας και των διαρθρωτικών ταμείων. Το αναθεωρημένο πρόγραμμα θα 
εφαρμοστεί κατά την περίοδο 1996-2000 με σκοπό την πλήρη επίτευξη των στόχων 
που είχαν τεθεί κατά τα προηγούμενα έτη. Τα έγγραφα που προβλέπεται να 
καταρτιστούν στα πλαίσια της αναθεώρησης του προγράμματος είναι τα εξής: 
1) Η έκθεση Ενημερωμένα στοιχεία για την κατάσταση του περιβάλλοντος, που 
πρέπει να υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο και η 
οποία αναμένεται να εκδοθεί κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1995 από τον 
Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, ο οποίος εδρεύει τώρα στην 
Κοπεγχάγη. 
2) Η Δεύτερη έκθεση προόδου για την εφαρμογή του πέμπτου προγράμματος 
δράσης, η οποία αναμένεται επίσης να είναι διαθέσιμη κατά την ίδια περίοδο. 
3) Το Εγγραφο ενδιάμεσης επανεξέτασης, στο οποίο θα επισημαίνονται τα 
πολιτικά μηνύματα αι θα παρουσιάζονται τα συμπεράσματα που θα 
προκύπτουν από τη διαδικασία αναθεώρησης του προγράμματος, τα 
προαναφερόμενα έγγραφα και άλλο σχετικό υλικό. 
3.2.3 . Περιβαλλοντική νομοθεσία 
Η νομοθεσία που ισχύει σήμερα στον τομέα του περιβάλλοντος παρουσιάζεται 
συνοπτικά στην περυσινή έκθεση "σχετικά με τα κοινοτικά μέτρα που επηρεάζουν τον 
τουρισμό"159. Οι σημαντικότερες εξελίξεις που έλαβαν χώρα το 1994 έχουν ως εξής: 
Ύδατα κολύμβησης 
Με βάση τα πορίσματα τόυ Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Εδιμβούργου, η Επιτροπή 
πρότεινε160 την αναθεώρηση της οδηγίας του 1976 σχετικά με τα ύδατα κολύμβησης161, 
με στόχο την καλύτερη προσαρμογή της στις σημερινές τεχνικές και επιστημονικές 
γνώσεις και στην αρχή της επικουρικότητας. Η προτεινόμενη αναθεώρηση της οδηγίας 
δεν θα μεταβάλει ουσιαστικά τον αντίκτυπο της σημερινής οδηγίας στις μικρομεσαίες 
επιχειρήσεις. Όπως η ισχύουσα σήμερα νομοθετική πράξη, η αναθεωρημένη οδηγία 
θα βελτιώσει επίσης το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρουν οι επιχειρήσεις αυτές, 
Βλέπε επίσης COM(94) 74 της 6.4.1994, κεφάλαιο III-10. 
COM(94) 74 τελικό, της 6.4.1994. 
COM(94) 36 τελικό, της 16.2.1994. 
ΕΕ L 31, της 5.2.1976. 
112 
παρέχοντας τους, με τον τρόπο αυτό, τις προϋποθέσεις για μακροπρόθεσμη και 
αειφόρο ανάπτυξη. 
Διαχείριση παράκτιων ζωνών 
Όπως συμβαίνει με την περίπτωση του αστικού περιβάλλοντος και του θορύβου, η 
αρμοδιότητα για το θέμα των παράκτιων ζωνών ανήκει κατ'αρχάς στις τοπικές και 
περιφερειακές αρχές, ιδίως όσον αφορά την κατάρτιση σχεδίων χρήσης γης και τη 
χάραξη πολιτικών για την προσέλκυση οικονομικών δραστηριοτήτων σ'αυτές τις 
εξαιρετικά ευαίσθητες ζώνες. Ωστόσο, το οικονομικό μέλλον και η περιβαλλοντική 
ποιότητα των παράκτιων περιοχών συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Ενώ η 
περιβαλλοντική αξιολόγηση των εφαρμοζομένων σχεδίων τείνει να γίνει κανόνας 
βάσει της σχετικής εθνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, ωστόσο, συχνά, δεν 
λαμβάνονται επαρκώς υπόψη οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις. 
Υπάρχει ανάγκη για περισσότερη επικοινωνία, ευρύτερη ανταλλαγή πληροφοριών 
και καλύτερο συντονισμό σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Απαιτείται, επίσης, 
η δημιουργία φορέων που θα συνεργάζονται στα πλαίσια των επιμέρους 
αρμοδιοτήτων τους. Η Επιτροπή ετοιμάζει ανακοίνωση και πρόγραμμα επίδειξης 
σχετικά με τον τρόπο εξασφάλισης της ολοκληρωμένης διαχείρισης των παράκτιων 
ζωνών. 
Αξιολόγηση περιβαλλοντικού αντίκτυπου (ΑΠΑ) 
Η οδηγία ΑΠΑ162 επηρεάζει έντονα την ανάπτυξη των υποδομών σε πολλές 
τουριστικές περιοχές, θεσπίζοντας δέσμη κριτηρίων για την αξιολόγηση του 
αντίκτυπου διαφόρων σχεδίων στο περιβάλλον. Τον Απρίλιο του 1994, η Επιτροπή 
υπέβαλε "πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για την τροποποίηση της οδηγίας 
85/337/ΕΟΚ σχετικά με την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων 
και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον"163. Σύμφωνα με την πρόταση, ο τουρισμός και 
η αναψυχή (σημείο 11α της πρότασης) πρέπει να περιληφθούν μεταξύ των τομέων 
εφαρμογής της νέας οδηγίας, με απόδοση ιδιαίτερης έμφασης στα εξήςΓ 
"(α)Πίστες χιονοδρομιών και ελκηθροδρομιών, μηχανισμοί ανάβασης και 
εγκαταστάσεις παραγωγής τεχνητού χιονιού. 
(β)Γήπεδα γκολφ και σχετικά έργα υποδομής. 
(γ)Μαρίνες σκαφών αναίμυχής. 
(δ)Παραθεριστικοίοικισμοί, ξενοδοχειακά συγκροτήματα και σχετικά έργα υποδομής. 
162 EEL 175, της 5.7.1985. 
163 EEC 130, της 12.5.1994. 
13 
(ε)Χώροι κάμπινγκ και στάθμευσης τροχόσπιτων. 
(στ)Κέντρα αναψυχής και κέντρα πολιτιστικών δραστηριοτήτων"164. 
Η Επιτροπή μερίμνησε για τη σύνταξη διαφόρων εγγράφων και εκθέσεων που 
αφορούν την οδηγία ΑΠΑ. Ένα από τα έγγραφα αυτά, "ο κατάλογος ελέγχου ΑΠΑ", 
έχει ως σκοπό την παροχή πρακτικής βοήθειας για την επανεξέταση των 
περιβαλλοντικών πληροφορκον που υποβάλλονται στις αρμόδιες αρχές. Σύντομα θα 
δημοσιευθούν δύο ακόμη έγγραφα τα οποία αφορούν τη φάση ελέγχου της 
διαδικασίας ΑΠΑ. 
Επιπλέον, έχουν αρχίσει οι εργασίες για την υποβολή πρότασης οδηγίας του 
Συμβουλίου σχετικά με την "στρατηγική περιβαλλοντική αξιολόγηση". Η πρόταση 
αυτή αναμένεται να είναι έτοιμη έως το τέλος του 1995. 
Οικολογικά σήματα 
.165 Το οικολογικό σήμα είναι ένα σήμα το οποίο χορηγείται σε ένα προϊόν με στόχο 
να επισημάνει τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά του. Τα προϊόντα στα οποία έχει 
χορηγηθεί οικολογικό σήμα έχουν λιγότερο βλαβερές επιπτώσεις στο περιβάλλον 
απ'ό,τι άλλα, ανταγωνιστικά προϊόντα της ίδιας κατηγορίας, είναι όμως εξίσου 
αποτελεσματικό. Το κοινοτικό σύστημα απονομής οικολογικού σήματος*66 δίνει τη 
δυνατότητα στους κατασκευαστές πολλών προϊόντων να ζητούν την άδεια να 
χρησιμοποιούν έναν ειδικό λογότυπο με στόχο τη διάκριση των προϊόντων τους ως 
λιγότερο βλαβερών για το περιβάλλον. Ο κανονισμός περί του οικολογικού σήματος 
καλύπτει προϊόντα, όπως τα απορρυπαντικά, και όχι υπηρεσίες, όπως ο 
τουρισμός. Το 1994, στα πλαίσια της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου, 
συγκροτήθηκε, με την υποστήριξη της Επιτροπής, ομάδα εμπειρογνωμόνων, της 
οποίας ηγείται ο ελληνικός, αρμόδιος για θέματα οικολογικού σήματος, φορέας, σε 
συνεργασία με τον αντίστοιχο γαλλικό φορέα, και η οποία ανέλαβε να εξετάσει τις 
δυνατότητες καθιέρωσης ενός οικολογικού σήματος για τις τουριστικές υπηρεσίες. 
Ο ελληνικός αρμόδιος για θέματα οικολογικού σήματος φορέας θα παρουσιάσει τα 
συμπεράσματα των εργασιών αυτών το 1996 και θα προβεί, ενδεχομένως, σε 
συστάσεις για την προσαρμογή του κανονισμού, ώστε να είναι δυνατή η απονομή 
οικολογικού σήματος και για υπηρεσίες. Η αναθεώρηση του κανονισμού περί του 
οικολογικού σήματος είναι προγραμματισμένη για το 1997. 
EEC 130, της 12.5.1994. 
Κανονισμός (ΕΟΚ) 880/92 του Συμβουλίου, της 23.3.1992; Απόφαση της Επιτροπής της 
13.5.1993 σχετικά με τη θέσπιση ενδεικτικών κατευθυντήριων γραμμών για τον καθορισμό 
των δαπανών και των αμοιβ<όν που σχετίζονται με το κοινοτικό οικολογικό σήμα. 
Κανονισμός (ΕΟΚ) 880/92 του Συμβουλίου της 23.3.1992. 
114 
3.2.4. Αστικό Περιβάλλον 
Το αστικό περιβάλλον εξετάστηκε στην σχετική Πράσινη Βίβλο της Επιτροπής του 
1990. Στα πλαίσια της Πράσινης Βίβλου για το αστικό περιβάλλον167, η Επιτροπή 
υποστηρίζει ένα σχέδιο ευρωπαϊκού δικτύου "αειφόρων πόλεων", το οποίο 
συντονίζεται από ομάδα εμειρογνωμόνων από τα κράτη μέλη που πρόκειται να 
υποβάλει σχετική έκθεση και συστάσεις κατά τα τέλη του 1995. Ένα τμήμα της 
έκθεσης αυτής θα εξετάζει την ποιότητα του οικοδομημένου περιβάλλοντος, και, 
ειδικότερα, τη σχέση των δραστηριοτήτων που αφορούν τον τουρισμό και την 
αναψυχή με την πολιτιστική κληρονομιά και τα ιστορικά κέντρα. 
3.2.5. Οικονομική υποστήριξη για την εφαρμογή περιβαλλοντικών σχεδίων 
Ταμείο Συνοχή^6* 
Το Ταμείο Συνοχής είναι ένα νέο ταμείο που δημιουργήθηκε από τη Συνθήκη του 
Μάαστριχτ για την Ευρωπαϊκή Ένωση, με στόχο τη συμπλήρωση της αποστολής των 
διαρθρωτικών ταμείων κατά την περίοδο 1994-1999. Ο συνολικός προϋπολογισμός 
του ανέρχεται σε 13,6 δισεκατομμύρια ECU. Σκοπός του Ταμείου Συνοχής είναι η 
παροχή υποστήριξης για την εφαρμογή μεγάλων σχεδίων σε περιφέρειες του στόχου 
1 της Ένωσης στους τομείς του περιβάλλοντος και της υποδομής μεταφορών. Και 
οι δύο εν λόγω τομείς συνδέονται στενά με τον τουρισμό. 
LIFE'69 
Μέσω του LIFE αναμένεται να διατεθεί, έως το τέλος του 1995, συνολικό ποσό ύψους 
400 εκατομμυρίων ECU σε διάφορα σχέδια στα πλαίσια ειδικών προτεραιοτήτων. 
Μία από τις κοινωνικοοικονομικές προτεραιότητες που επελέγησαν για το 1994 ήταν 
ο τουρισμός, με ειδικότερη έμφαση στην ανάληψη δράσεων επίδειξης που αφορούν 
"την προώθηση του αειφορου τουρισμού καθώς και την εφαρμογή νέων εννοιών που 
αποδίδουν ιδιαίτερη έμφαση στο σεβασμό του φυσικού περιβάλλοντος"170. Στα 
πλαίσια αυτά, το LIFE '94 παρέσχε οικονομική υποστήριξη σε 18 σχέδια~άπό 7 κράτη 
μέλη (Παράρτημα 13). 
Το 1994 υποβλήθηκε στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μια πρώτη 
έκθεση προόδου για το LIFE, στην οποία περιλαμβάνεται αξιολόγηση του αντίκτυπου 
όλων των προηγούμενων περιβαλλοντικών χρηματοδοτικών μέσων, όπως το ACE, το 
MEDSPA, το NORSPA και το ACNAT. Κατά τη διάρκεια του 1995, αναμένεται να 
εγκριθεί από την Επιτροπή πρόταση για την έκδοση νέου κανονισμού του 
Συμβουλίου, ο οποίος θα τροποποιεί τον κανονισμό LIFE. 
Έγγραφο EUR 12902, του 1990. 
Βλέπε επίσης το κεφάλαιο "Οικονομική και κοινωνική συνοχή" της παρούσας έκθεσης. 
ΕΕ L 206, της 22.7.1992. 
ΕΕ C 270, της 6.10.1993. 
115 
Ευρύτερη συνειδητοποίηση της σημασίας του περιβάλλοντος 
Στον τομέα του τουρισμού και της προστασίας των παράκτιων ζωνών, η Επιτροπή 
υποστήριξε το 1994 επτά πρότυπα δοκιμαστικά σχέδια επίδειξης, τα οποία είχαν ως 
αντικείμενο την παροχή πληροφοριών και την καλύτερη συνειδητοποίηση των 
σχετικών προβλημάτων. Η συνολική οικονομική ενίσχυση που διατέθηκε για τα 
σχέδια αυτά ανήλθε σε 650.000 ECU, ποσό που αντιπροσωπεύει, κατά μέσο όρο, 
ποσοστό 47% του συνολικού προτεινόμενου προϋπολογισμού των σχεδίων (βλέπε 
πίνακα "Σχέδια 1994 για την ευρύτερη συνειδητοποίηση της σημασίας του 
περιβάλλοντος"). 
ΣΧΕΛΙΑ 1994 ΠΑ ΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΣΥΝΕΙΛΗΊΌΙΙΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ 
ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ 
EURONATUR 
EURONATUR 
EUROPEAN UNION 
FOR COASTAL 
CONSERVATION 
(EUCC) 
EUROPEAN CENTER 
FOR ECO AORO 
TOURISM 
COASTWATCH EUR( 
CRÊTES 
FRIENDS OF THE 
EARTH ΔΙΚΑΙΟΎΧΟΣ 
Πρώην 
Ανατολικός 
συνασπισμός 
D, I, Ε, GR, 
Πρώην 
Ανατολικός 
συνασπισμός 
NL, GR, Ρ 
Πρώην 
Ανατολικός 
συνασπισμός 
PBRL, I, GR, Β, 
Ε, Ρ, F, UK, 
DK. 
F, Ρ, Ε 
Μεσογειακές 
χώρες ΤΙΤΛΟΣ ΚΑΙ ΠΚΡ1ΙΤΛΦ1ΙΤΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ 
"Το περιβάλλον στην Ευρώπη" - εκστρατεία 
ΧΑΚΚ για την ενσωμάτωση του 
περιβάλλοντος στη γεωργία και τον τουρισμό 
(συνέδρια - σεμινάρια - ενημερωτικά 
δελτία, φυλλάδια) 
"Οικολογικά νιισιά: αειψόρος και φιλική για 
το περφάλλον ανάπτυξη των νησιωτικών 
πνριοχών, με έμφαση στον "ήπιο τουρισμό" 
(πρόττιπο δοκιμαστικό αχέόιο στον τομέα 
του τουρισμοί)) 
"Ευρωπαϊκές περιφέρειες για ασφαλείς και 
καθαρές ακτές": δίκτυο, εργαστήρια και 
συνέδριο ευαισθητοποίησης στα προβλήματα 
της ρύπανσης των παράκτιων και θαλάσσιων 
περιοχών (τοπικές και περιφερειακές αρχές, 
μη κυβερνητικές οργανώσεις, βιομηχανία) 
"Αειφόρος τουρισμός σε οικολογικά 
αγροκτήματα (STEF)" - δημιουργία δικτύων 
οικολογικών αγροκτημάτων ανοκιτών στον 
τουρισμό στις ΧΑΚΕ, με: τη συμμετοχή της 
Γαλλίας, της Πορτογαλίας και της Ελλάδας. 
Δραστηριότητες κατάρτισης και 
ευαισθητοποίησης. 
"Πυραμίδα πλιιροψόρηοης και κατάρτισης 
για το περιβάλλον" παραγωγή εγγράφων 
τεκμηρίωσης για μαθήματα περιβαλλοντικής 
πληροφόρησης και κατάρτισης ιδίως στον 
τουριστικό τομέα. 
"Οι μεσογειακές συναντήσεις του Karst" -
πρότυπο δοκιμαστικό σχέδιο που 
περιλαμβάνει τρία σεμινάρια 
ευαισθητοποίησης, κυρίως των τουριστικών 
επιχειρήσεων 
"Σχέδιο συντονισμένων δράσεων με. την 
τουριστική βιομηχανία και τις τοπικές αρχές 
για τη Μεσόγειο" ΠΟΣΟ 
ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ 
(σε ECU) 
101.548 
102.235 
92.421 
99.968 
79.003 
84.765 
90.000 ΠΟΣΟΣΤΙΑΙΑ (%) 
ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣ 
Η ΕΠΙ ΤΟΥ 
ΣΥΝΟΛΟΥ 
47,5 
51 
47 
43 
50,5 
50 
40 
16 
3.2.6.Ενεργειακές πολιτικές που έχουν αντίκτυπο στο τουριστικό περιβάλλον 
Στα πλαίσια της ενεργειακής πολιτικής, διάφορα ειδικά προγράμματα, όπως το 
THERMIE171, το SAVE172 και το ALTENER173, παρέχουν οικονομική υποστήριξη σε 
καινοτομικά σχέδια σκοπός των οποίων είναι η ανάπτυξη εναλλακτικών και/ή 
ανανεώσιμων "ήπιων" πηγών ενέργειας. Με τα σχέδια αυτά μειώνεται η κατανάλωση 
παραδοσιακών ενεργειακών υλικών, προωθείται η χρήση "πράσινων" μορφών 
ενέργειας και, με τον τρόπο αυτό, ενισχύεται η περιβαλλοντική προστασία. 
Μερικά από τα σχέδια που υποστήριξε η Επιτροπή το 1994 ωφελούν άμεσα τον 
τουρισμό και τους διάφορους υποτομείς του. Ωστόσο, ο βαθμός κατά τον οποίο 
ωφελείται ο τουρισμός από τα σχέδια αυτά δεν είναι πάντοτε δυνατόν να 
προσδιοριστεί με σαφήνεια, διότι η σχέση μεταξύ του τουρισμού και της ενέργειας 
είναι συχνά έμμεση (Παράρτημα 13). Οι τομείς στους οποίους οι ενεργειακές 
πολιτικές μπορούν να επηρεάσουν το τουριστικό περιβάλλον είναι οι εξής: 
οι έμμεσες συνέπειες των ενεργειακών τιμών, όπως του ηλεκτρικού ρεύματος 
(κλιματισμός), της θέρμανσης ή των καυσίμων (μεταφορές)· 
οι άμεσες αρνητικές επιπτώσεις που έχει για το περιβάλλον η χρήση ενέργειας, 
πράγμα που επηρεάζει έμμεσα την προώθηση του τουρισμού σε ορισμένες 
περιοχές· 
οι άμεσες επιπτώσεις της κατασκευής ηλεκτρικών καλωδίων και, γενικά, όλων 
των ενεργειακών δικτύων στο φυσικό και ιστορικό τοπίο, πράγμα το οποίο 
επίσης επηρεάζει έμμεσα τον τουρισμό· 
η πραγματοποίηση επενδύσεων σε νέες ενεργειακές τεχνολογίες, κυρίως με στόχο 
τον εξορθολογισμό της χρήσης των ενεργειακών πόρων, έχει άμεσα ευεργετικά 
αποτελέσματα για το περιβάλλον και, έμμεσα, για τον τουρισμό. Ο τουρισμός 
θα μπορούσε να είναι ένας πάρα πολύ καλός τρόπος για την αύξηση και την 
ανάπτυξη των επενδύσεων σε νέες, καθαρές ενεργειακές τεχνολογίες. 
* * 
Ο τρόπος με τον οποίο παρεμβαίνει ο τουρισμός είτε άμεσα είτε ως μέσον εφαρμογής 
άλλων κοινοτικών πολιτικών αποτελεί αντικείμενο διαρκούς εξέτασης. Όπως 
επισημάνθηκε ήδη στην παρούσα έκθεση, για την εφαρμογή μιας σφαιρικής και 
συνεκτικής προσέγγισης των παρεμβάσεων στον τομέα του τουρισμού, πρέπει να 
δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη συνεργασία και το συντονισμό. 
71 ΕΕ L 185, της 17.7.1990. 
72 ΕΕ L 307, της 8.11.1991. 
71 ΕΕ L 235, της 18.9.1993. 
17 
Πέραν των συγκεκριμένων αποτελεσμάτων που επιτεύχθηκαν174, η απόφαση του 
Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή ενός κοινοτικού προγράμματος δράσεων υπέρ 
του τουρισμού συνέβαλε ήδη, τουλάχιστον σε βραχυπρόθεσμη και μεσοπρόθεσμη βάση, 
στην επισήμανση αυτής της ανάγκης. 
Η χάραξη μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής έχει μεγάλη σημασία. Μια τέτοια 
στρατηγική, η οποία πρέπει να βασίζεται στα μέχρι τούδε επιτεύγματα και στη 
βελτίωση της συνεργασίας και του συντονισμού: 
θα παράσχει ένα μέσο για την υιοθέτηση μιας ορθολογικότερης προσέγγισης σε 
επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης· 
θα συμβάλει στην εξασφάλιση των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την 
ανταγωνιστικότητα της τουριστικής βιομηχανίας της Κοινότητας· 
θα επιτρέψει την περισσότερο στοχοθετημένη χρήση των διαφόρων κοινοτικών 
μέτρων από τα κράτη μέλη, με στόχο την τόνωση της δικής τους τουριστικής 
ανάπτυξης. 
174 Το 1994 άρχισαν οι προπαρασκευαστικέςεργααίεςγια την κατάρτισητης έκθεσης σχετικά με την 
αξιολόγηση των αποτελέσματος του σχεδίου όρασης (άρθρο 6 της απόφασης του Συμβουλίου). 
118 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 
ν >19 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 
ΜΕΡΙΔΙΟ ΔΙΕΘΝΩΝ ΑΦΙΞΕΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΣΟΔΑ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ 
ΠΑΓΚΟΣΜΊΩΣ, 1960 - 1994 (ΣΕ %). 
I960 1970 1980 1990 1994 
ΑΦΡΙΚΗ 
Αφίξεις 
Έσοδα 
ΑΜΕΡΙΚΗ 
Αφίξεις 
Έσοδα 
ΑΝΑΤ.ΑΣΙΑ/ΕΙΡΗΝΙ 
ΚΟΣ 
Αφίξεις 
Έσοδα 
ΝΟΤΙΑ ΑΣΙΑ 
Αφίξεις 
Έσοδα 
ΕΥΡΩΠΗ 
Αφίξεις 
Έσοδα 
ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ 
Αφίξεις 
Έσοδα 1.1 
2.6 
24.1 
35.7 
1.0 
2.9 
0.3 
0.5 
72.5 
56.8 
1.0 
1.5 1.5 
2.2 
23.0 
26.8 
3.0 
6.1 
0.6 
0.6 
70.5 
62.0 
1.4 
2.3 2.6 
2.6 
21.6 
24.6 
7.4 
8.4 
0.8 
1.5 
65.6 
59.5 
2.1 
3.4 3.3 
2.0 
20.6 
26.6 
11.6 
14.9 
0.7 
0.8 
62.1 
53.8 
1.7 
2.0 3.4 
1.9 
20,3 
18.8 
14.0 
17.5 
0.7 
0.7 
60.1 
50.0 
1.5 
1.1 
Πηγή : "Tourism Market Trends Europe", Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού (WTO), 
1985-1994 
ΑΦΙΞΕΙΣ ΤΟΥΡΙΣΤΩΝ: ΡΥΘΜΟΙ ΑΥΞΗΣΗΣ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ 1990-2000 
7 
61 
5 
Α 
3 
2 
1 Μέση ετήσια αύξηση % /ΣΖΛ 
ΖΖΠ 
Κ 
\4 2,7 3,8 4,6 6,1 6,8 
W 
0 ΈΎΚΙΠΗ ' ΣΥΡ. ΜΒΣΗ ΛΜΒΡΠίΗ ΛΦΤΊΚΗ WOTM ΑΏΑ AVAJ ΑΏΑ 
ΚΟΣΜΟΥ ΛΠΛΤΟΛ.Η Β]?ΗΤ»]ΚΟΣ 
Πηγή: "Tourism in 1994-Highlights", WTO 
121 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 421/92/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ 13ΗΣ ΙΟΥΛΙΟΥ 1992 
ΠΑ ΕΝΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
ΠΡΟϋΠΟΛΟΠΣΜΟΣ 1994 
31.12.1994 Μονάδα: ecu 
ΠΟΡΟΙ 1994 
Κονδύλια 1994 
Συνεισφορά ΕΟΧ 1994 
Εκ μεταφοράς από το 1994 6 000 000 
566 400 
0 
Συνολικά διαθέσιμα το 1994 6 566 400 
ΔΑΠΑΝΕΣ 1994 (ΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ) 
Δράσεις Προϋπολογισμός που 
εγκρίθηκε από την 
Επιτροπή διαχείρισης για 
το 1994 
1. Πληροφόρηση/συνοχή: 
α) Ανάπτυξη Κοινοτικών στατιστικών για τον τουρισμό 416 233 
β) Μελέτες/Οδηγοί: 
- παραγωγή 725 600 
- διάδοση 145 054 
2. Κλιμάκωση διακοπών 122 257 
3. Διεθνικές δράσεις: 
Ευρωπαϊκή Ένωση 129 000 
ΧΑΚΕ / Μαγκρέμπ 61 100 
4. Καταναλωτές 160 610 
~5. Πολιτιστικός τουρισμός 1 093 863 
~6. Τουρισμός και περιβάλλον 390 540 
~Ί. Αγροτικός τουρισμός 43 200 
8. Κοινωνικός τουρισμός 0 
9. Τουρισμός νέων 167 615 
10. Εκπαίδευση και κατάρτιση 1 258 813 
11. Προώθηση σε τρίτες χώρες 0 
Αλλα 199 503" 
Αδιάθετο υπόλοιπο 153 012 
Συνολικές δαπάνες 1994 5 066 400 
Μεταφορά στο 1995 = Δημιουργία στατιστικών τουρισμού 1 500 000 
Συνολικές δαπάνες (Πιστώσσεις υποχρεώσεων) 6 566 400 
23 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3 
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΓΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 
421/92/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΓΙΑ ΕΝΑ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
ΛΕΠΤΟΜΕΡΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ, ΟΔΗΓΩΝ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΜΕΑ, 1994 
ΜΕΛΕΤΕΣ/ΟΔΗΓΟΙ 
ΧΩΡΑ Ι ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ \ ΘΕΜΑ 
Πορτογαλία Arthur Andersen & Co., s.a.s. Διαχείριση απόδοσης σε 
μικρομεσαίες επιχειρήσεις του 
τουριστικού τομέα. 
Γαλλία Horwath France S.A. Επιχειρηματικός και συνεδριακός 
τουρισμός στον ΕΟΧ. 
Ιταλία Movimento Consumatori (Associazione Πρακτικός οδηγός για τουρίστες. 
Autonoma Senza Fini di Lucro) 
Ιταλία Centro Turistico Studentesco e Τουρισμός νέων 
Giovanile (C.T.S.) (Ospitiamo l'Europa). 
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 
Σχετικές Ονομασία κυρίου εταίρου Τίτλος σχεδίου 
χώρες'7S 
A, D, CZ Gemeinnutziger Verein zur Forderung Glas als kulturtouristische Attraktion: 
der Region SandI - Unteres Milhlviertel 
D, B, F, L Naturfreunde Saarland e.V. Industriekulturwege in 
Saar-Lor-Al-Lux / Netzwerk 
Europàische Kultur der Arbeit 
(NEKTAR) 
N, UK, FIN SYGNA A/S Δυνατότητες χρήσης νέας 
τεχνολογίας στον πολιτιστικό 
τουρισμό 
Α, Β, DK, F, D, Fédération des Offices du Tourisme des Πόλεις της τέχνης στην Ευρώπη 
UK, L, NL, Ρ, Villes Européennes (FOTVE / FECTO) 
E, CH 
UK, F, I, S Royal National Institute for the Blind Προσιτές ευρωπαϊκές πόλεις 
D, NL, A BC Brandenburg-Consult GmbH Minderheiten, Volksgmppen und 
Kulturtourismus 
D, UK, IR, GR, Forschungsstelle Niedersâchsische Δρόμοι προς τις ρίζες 
Ν, NL, DK, FIN, Auswanderer in den USA, Universitât _ 
S, IS Oldenburg 
S, I, D, F, UK Agence Européenne pour la Culture Ένωση δικτύων πληροφόρησης και 
εμπειριών στην Ευρώπη 
S, DK, D, Ν, Baltic Tourism Co-operation Σχέδιο πολιτιστικού τουρισμού 
FIN BTC 
I, A, CR II Quartettone Itinerari mozartiani in Europa 
DK, D, S, N, Fonden FYN.TOUR Πολιτιστικές-ιστορικές κρουαζιέρες 
PL, EST στη Βαλτική 
175' Κα)δικοί των ευρα)παϊκο')ν χωρίον: Α: Αυστρία, Β: Βέλγιο, CH: Ελβετία, CZ: Τσεχική 
Δημοκρατία, D: Γερμανία, DK: Δανία, Ε: Ισπανία, F: Γαλλία, FIN: Φιλανδία, GR: Ελλάδα, Ι: 
Ιταλία, IR: Ιρλανδία, IS: Ισλανδία, L: Λουξεμβούργο, Ν: Νορβηγία, NL: Κάτω Χώρες, PL: 
Πολωνία, S: Σουηδία, UK: Ηνωμένο Βασίλειο. 
125 
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ & ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Σχετικές Ονομασία κυρίου εταίρου Τίτλος σχεδίου 
Χώοες ' ^ 
Ε, Ρ, NL, Ι, D, Fondo Iberico para la Conservacion Αειφόρος τουρισμός στην 
GR, A de la Naturaleza (member of πράξη. Περιβαλλοντική 
ECOTRANS) προστασία στον τουρισμό: 
Πρόγραμμα κατάρτισης για 
εργαζομένους στον τουρισμό 
F, GR, I Association Réunionaise Αγροτοτουρισμόςποιότητας 
Interprofessionelle pour l'Insertion στα νησιά 
et la Formation Continue 
(A.R.I.F.O.C.) 
F,IRL, Ρ Greta du Golfe (membre: Arc Παροσή τεχνικής βοήθειας στον 
Atlantique) τουρισμό 
Ε, UK, NL Universidad de Deusto-Bilbao Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία 
(membre ATLAS) εκπαίδευσης και κατάρτισης στη 
διαχείριση του αειφορου 
τουρισμού 
GR, UK, Effective Management International Γνωριμία των νέων της 
(USA) (EMI) Ελλάδας με τα τουριστικά 
επαγγέλματα: Αγγλοελληνική 
σύγκριση 
GR, F, Ε, Ρ Μεσογειακό κέντρο Δημιουργία και ανάπτυξη ενός 
περιβάλλοντος, Αθήνα δικτύου "campus européens du 
tourisme" 
A, I, F Ίδρυμα οικονομικών του Επιπτώσεις και προκλήσεις των 
τουρισμού και των υπηρεσιών μελλοντικών αγορών εργασίας 
(ITD), Πανεπιστήμιο του για τα εκπαιδευτικά συστήματα 
Innsbruck της Αυστρίας, της Ιταλίας και 
της Γαλλίας 
UK, GR, Ι, ES, Lancashire Enterprises (COAST Ανάπτυξη και μεταφορά 
D, F network funded previously by μεθοδολογιών κατάρτισης για 
RECITE) MME και νέους στον τομέα του 
τουρισμού 
Ι, ES, GR Consorzio Civita Le nuove professionaîità nel 
settore turistico 
DK, D, NL, Hjoerring Business College/Training Ανάπτυξη μιας στρατηγικής 
UK Center κατάρτισης για εργαζομένους 
και εκπαιδευτές τον 
τουριστικού τομέα στις 
περιφέρειες ψυχρών υδάτων 
που περιβάλλουν τη Βόρεια 
Θάλασσα 
ΑΙΕΘΝΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 
Σχετικές χώρες 
NL, CEEC 
IRL, CR Ονομασία κυρίου εταίρου 
ATLAS-Department Of Leisure Studies 
Concorde Travel Τίτλος σχεδίου 
Συνέδριο για τη μεταφορά 
ικανοτήτων και τεχνογνωσίας προς 
την Κεντρική και Ανατολική 
Ευρώπη 
Ταξίδια νέων στην Κεντρική 
Ευρώπη 
26 
ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 
Σχετικές χώρες Ονομασία κυρίου εταίρου ~~| Τίτλος σχεδίου 
D, ΕΕΑ AFI-AIpenforschungsinstitut GmbH ΙΤΒ Berlin 1995 - Ευρωπαϊκή 
Ημέρα "Τουρισμός και 
Περιβάλλον 
Earthwatch 
Prix Tourisme et Environnement 
ΑΛΛΑ 
Σχετικές χώρες Ονομασία κυρίου εταίρου Τίτλος σχεδίου 
UK, EU European Tour Operators Association Μελέτη έρευνας της αγοράς 
(Προώθηση της Ευρώπης σε αγορές 
τρίτων χωρών) 
EU European Travel Commission Ευρωπαϊκή έρευνα αγοράς 
ταξιδιών των νέων (Τουρισμός 
νέων) 
~F Ministère de l'Equipement, des Ευρωπαϊκό συνέδριο: 
Transports et du Tourisme Τουρισμός- Απασχόληση-
Κατάρτιση (διοργάνωση το 1995 
υπό τη Γαλλική Προεδρία) 
ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ 
Σχετικές χώρες { Τεχνική βοήθεια Τίτλος σχεδίου 
ΕΕΑ Gruppo Clas Sri Στατιστικές του τουρισμού 
127 

παράρτημα 4 
ΠΟΣΟΣΤΟ ΦΠΑ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΩΝ - ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΩΝ - ΚΑΦΕΝΕΙΩΝ 
Βέλγιο 
Δανία 
Γαλλία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβοΰρ-γο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ισπανία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Αυστρία 
Φινλανδία 
Σουηδία Διαμονή σε ξενοδοχείο 
Απλό 
6% 
25% 
5.5% 
15% 
8% 
12.5% 
10% 
3% 
6% 
5% 
7% 
17.5% 
10% 
6% 
25% Πολυ-
τε-λείας Υπηρεσίες τροφοδοσίας 
Απλά 
20,5% 
25% 
18.6% 
15% 
8% 
12.5% 
10% 
3% 
6% 
17% 
7% 
17.5% 
10% 
22% 
21% Πολυτ 
ε-
λείας 
18% 
19% 
20% Φαγητά σε 
πακέτο 
5.5% 
7% 
*17.5% Διανομή 
7% 
17.5% Οινοπνευ­
ματώδη 
ποτά 
20,5% 
25% 
18.6% 
15% 
18% 
21% 
10% 
15% 
17.5% 
17% 
16% 
17.5% 
20% 
22% 
25% Υπηρεσίες μπαρ και καφενείων 
Απλά 
20,5% 
25% 
18.6% 
15% 
8% 
12.5% 
10% 
3% 
6% 
17% 
7% 
17.5% 
10% 
22% 
21% Πο­
λυτε­
λείας 
15% 
19% 
17.5% ντι­
σκοτέκ 
15% 
18% 
19% 
16% 
17.5% Οινο­
πνευμα­
τώδη ποτά 
20,5% 
25% 
18.6% 
15% 
18% 
21% 
10% 
15-12% 
17.5% 
17.5% 
20% 
22% 
25% Τρόφιμα και ποτά που αγοράζονται σε 
καταστήματα 
Τρόφιμα 
25% 
7% 
4-19% 
0% Ποτά 
χωρίς 
οινό­
πνευμα 
20,5% 
25% 
5.5% 
7% 
8% 
21% 
4-19% 
3% 
6% 
17% 
6-16% 
17,5% 
20% 
22% 
25% Οινο-
πνευ-
ματώ-δη 
ποτά 
20,5% 
25% 
18.6% 
7% 
18% 
21% 
12-19% 
15-12% 
17.5% 
17-5% 
16% 
17-5% 
20% 
22% 
25% 
* Τα κρύα τρόφιμα που προορίζονται για κατανάλωση έξω από το κατάστημα απαλλάσσονται του ΦΠΑ αν πωλούνται ξεχωριστά. 
Γενική παρατήρηση: 
Τα κενά σημαίνουν ότι ισχύει το γενικό ποσοστό για την κατηγορία των σχετικών εμπορευμάτων και υπηρεσιών. 
129 
ΠΟΣΟΣΤΟ (%) ΦΠΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΕΠΙΒΑΤΩΝ 
Εγχώριες μεταφορές 
Κ.Μ. 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Πορτογαλία 
Ισπανία 
Ελλάδα 
Αυστρία 
Φινλανδία 
Σοντ\άία ΑΕΡΟΠΟ­
ΡΙΚΕΣ 
6 
απαλλαγή 
15 
5.5 
απαλλαγή 
10 
3 
6 
0(9) 
5 
7 
8(10) 
10 
6 
12 ΘΑΛΑΣ-ΣΙΕΣ 
6 
απαλλαγή 
7 
5.5 
απαλλαγή 
10 
-
6/απαλλαγή (7) 
0(9) 
5 
7 
8(10) 
-
6 
12 Ε.Π.Μ.(*) 
6 
απαλλαγή 
15/7 (3) 
5.5 
απαλλαγή 
19 
απαλλαγή 
6/απαλ-λαγή (7) 
0(9) 
5 
7 
8 
10 
6 
12 ΣΙΔΗΡΟ-
ΔΡΟΜΙ-ΚΕΣ 
6 
απαλλαγή 
15/7 (3) 
5.5 
απαλλαγή 
10/απαλλαγή (6) 
3 
6 
0(9) 
5 
7 
8 
10 
6 
12 ΟΔΙΚΕΣ 
6 
απαλλαγή (2) 
15/7 (3) 
5.5 
απαλλαγή 
10/απαλ-λαγή (6) 
3 
6 
0(9) 
5 
7 
8 
10 
6 
12 Διεθνείς μεταφορές (φορολόγηση της διαδρομής στην εθνική επικράτεια) 
ΕΝΑΈΡΙΕΣ 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
απαλλαγή 
απαλλαγή 
απαλλαγή ΘΑΛΑΣ-ΣΙΕΣ 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
-
0 
0 
0 
0 
0 
-
απαλλαγή 
απαλλαγή ΕΠΜ (*) 
6 
7 απαλλαγή (4) 
5.5 
0 
απαλλαγή 
6 
-
0 
7 
-
απαλλαγή 
απαλλαγή 
απαλλαγή ΣΙΔΗΡΟ­
ΔΡΟΜΙ­
ΚΈΣ 
6 
απαλλαγή 
15/7(3) 
0 
0 
0 
0 
6 
0 
0 
7 
0 
10 
απαλλαγή 
απαλλαγή ΟΔΙΚΕΣ 
6 ποσά κατ' 
αποκοπήν (1) 
απαλλαγή 
25 ποσά κατ' 
αποκοπήν (1) 
15/7 ποσά 
κατ'αποκοπήν (1) 
5,5 / απαλλαγή 
(5) 
0 
0 
0 
6(8) 
0 
0 
7 
8 
10 
απαλλαγή 
απαλλαγή 
*) Μεταφορές σε εσωτερικές πλωτές οδούς. 
(1) Κατά κανόνα τα κατ'αποκοπήν ποσά επιβάλλονται κατά την είσοδο οχημάτων με ξένες πινακίδες στη χώρα. Εφαρμόζεται ένα ποσοστό ΦΠΑ για τα εθνικά οχήματα. Η απαλλαγή που ισχύει στη Δανία 
αφορά όλες τις τακτικές μεταφορές, εγχώριες ή αλλοδαπές. Στη Γερμανία, το ποσοστό του 7% ισχύει για τις μικρές αποστάσεις. 
(2) Μη τακτική κυκλοφορία 25%. 
(3) Μεγάλες αποστάσεις 15% - μικρές αποστάσεις 7%. 
(4) Απαλλαγή για τα πορθμία στο Ρήνο, το Δούναβη, τον Oder και τον Neisse. 
(5) Διαμετακόμιση: απαλλάσσεται. Λοιπές: 5.5%. 
(6) Αστικές συγκοινωνίες: απαλλάσσονται. ι 
(7) Πορθμεία που επιλέγουν φορολογία και πλοία τακτικών δρομολογίων: 6%. 
(8) Στην πράξη δεν υπάρχει ΦΠΑ. 
(9) Μεταφορικά μέσα κάτω των 12 επιβατών: 17.5%. 
(10) 6% για τις μεταφορές στο εσωτερικό ορισμένων νήσων και μεταξύ ορισμένων νήσων. 
130 
ΠΟΣΟΣΤΑ ΦΠΑ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΚΥΡΙΕΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ 
Υπηρεσίες 
Ξενοδοχεία κτλ. 
Εστιατόρεια 
Διεθνείς μεταφορές 
επιβατών 
Εισητήρια αθλητικών 
θεαμάτων 
Εισητήρια θεάτρων, 
κινηματογράφων, κτλ. 
Χρήση αθλητικών 
εγκαταστάσεων 
Πρακτορεία ταξιδιών Β 
6% 
20,5 % 
Απαλ. 
6% 
6% 
6% 
6% 
20,5 % DK 
25 % 
25% 
Απαλ. 
*) 
25 % 
25% 
Απαλ. 
Απαλ. D 
15% 
15% 
Απαλ. 
15% 
7% 
7% 
*) 
7% 
15% 
15% Ε 
7% 
7% 
Απαλ. 
7% 
7% 
15% 
*) 
7% 
Απαλ. 
16% 
16% F 
5,5 % 
18,6 % 
Απαλ. 
18,6 % 
κιν. 
5,5 % 
θέατρα 
2,1 % 
5,5 % 
18,6% 
18,6% GR 
8% 
8% 
18% 
Απαλ. 
8% 
θέατρα 
4% 
άλλα 8 % 
8% 
18% IRL 
12,5 % 
12,5 % 
Απαλ. 
Απαλ. 
*) 
12,5 % 
12,5 % 
Απαλ. Ι 
10% 
10% 
19% 
Απαλ. 
10% 
10% 
19% 
19% L 
3 % 
3% 
Απαλ. 
3% 
3% 
3 % 
12% NL 
6% 
6% 
6% 
Απαλ. 
17,5 % 
17,5 % 
17,5 % 
Απαλ. AT 
10% 
10% 
20% 
10% 
Απαλ. 
20% 
10% 
*) 
20% 
20% Ρ 
5% 
17% 
Απαλ. 
5% 
*) 
5% 
17% 
17% UK 
17,5 % 
17,5 % 
Απαλ. 
17,5 % 
17,5 % 
17,5% 
17,5 % FI 
6% 
22% 
Απαλ. 
6% 
6% 
12% 
22% SE 
25% 
21 % 
Απα 
λ. 
Απα 
λ. 
Απα 
λ. 
Απα 
λ. 
25% 
Ορισμένες δραστηριότητες απαλλάσσονται 
131 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 5 
Το ταμείο συνοχής 
Μετά από το προσωρινό χρηματοδοτικό μέσο που θεσπίστηκε στις 31.3.1993, το 
οριστικό Ταμείο Συνοχής, που προβλέπεται από το άρθρο 130Δ της συνθήκης ΕΚ 
δημιουργήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1164/94 της 16.5.1994176. Με την παροχή 
πόρων για τη βελτίωση της υποδομής μεταφορών και για την προστασία του 
περιβάλλοντος στην Ιρλανδία, την Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ισπανία (δηλαδή τα 
κράτη μέλη που έχουν κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν μικρότερο από το 90% 
του κοινοτικού μέσου όρου) παράλληλα με ένα πρόγραμμα που θα οδηγήσει στην 
πλήρωση των συνθηκών της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, το Ταμείο Συνοχής θα 
συμβάλει πολύ στην βελτίωση της τουριστικής υποδομής, προπαντός όσον αφορά τις 
επικοινωνίες και τη διαφύλαξη των στοιχείων που προσελκύουν τουρίστες σε μια 
τοποθεσία στα κράτη μέλη όπου ο τουρισμός είναι ήδη βασικός παράγοντας του ΑΕγχΠ 
και της απασχόλησης. 
ΠίΣΤώΣΕΙΣ ΥΠΟΧΡΕώΣΕΩΝ TAMEÎOY ΣΥΝΟΧήΣ 1993-1994 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Πορτο­
γαλία 
Σύνολο 
Τεχνική 
βοήθεια Περιβάλλον 
εκατ. ECU 
198.1 
519.3 
71.8 
134.1 
923.4 
-% 
60 
51 
43 
40 Μεταφορές 
εκατ. ECU 
134 
498.9 
96 
200 
929 
-% 
40 
49 
57 
60 Ανάλυση συνόλου 
εκατ-ECU 
332.1 
1018.2 
167.8 
334.3 
1852.587 
13.337 % 
17.92 
54.95 
9.05 
18.05 
99.97 
-
Από το σύνολο των πόρων του Ταμείου Συνοχής (15,15 δισεκ. ECU), οι πιστώσεις 
υποχρεώσεων για τα οικονομικά έτη 1993 κάι 1994 ορίστηκαν σε 1,565 δισεκ. ECU 
και 1,853 δισεκ. ECU, αντιστοίχως. Το 1994, οι διαθέσιμες πιστώσεις που 
παρουσιάζονται παραπάνω χρησιμοποιήθηκαν για να χρηματοδοτηθούν 51 σχέδια 
από τα οποία 20 ήταν στην Ελλάδα, 9 στην Ισπανία, 9 στην Ιρλανδία και 13 στην 
Πορτογαλία. 
176 Κανονισμός του Συμβουλίου ΕΟΚ 1164/94 της 16.5.1994, ΕΕ L 130, 25.5.1994 
133 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 6 
Οι κοινοτικές πρωτοβουλίες 
Η INTERREG II, που συνδυάζει τις λειτουργίες της INTERREG Ι και της REGEN, 
στοχεύει στην προώθηση της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ περιφερειών με 
κοινά συμφέροντα και να βοηθήσει περιοχές των εσωτερικών και εξωτερικών 
συνόρων της Ένωσης (περιοχές NUTS III στα εσωτερικά και εξωτερικά χερσαία 
σύνορα και περιοχές NUTS III στα θαλάσσια σύνορα) να αντιμετωπίσουν 
συγκεκριμένα προβλήματα που οφείλονται στη σχετικά απομονωμένη θέση τους σε 
σύγκριση με άλλες εθνικές οικονομίες της ΕΕ. Δεύτερον, η πρωτοβουλία στοχεύει 
στην ολοκλήρωση των ενεργειακών δικτύων. Οι προβλεπόμενοι πόροι για 
διασυνοριακή συνεργασία για την περίοδο 1994-1999 είναι 2,4 δισεκ. ECU από τα 
οποία 1,8 δισεκ. ECU προορίζονται για περιφέρειες του Στόχου 1. Η 
συγχρηματοδότηση των μέτρων από την ΕΕ και τα κράτη μέλη θα οριστεί σε 75%: 
25% σε περιφέρειες του Στόχου 1 και 50: 50% σε περιφέρειες των Στόχων 2 και 5.β). 
Τα διασυνοριακά μέτρα για την προώθηση του τουρισμού γενικά και του 
αγροτοτουρισμού περιλαμβάνονται στα επιλέξιμα μέτρα. Στο πλαίσιο του 
INTERREG Ι, αυτό είχε ως αποτέλεσμα την υποστήριξη για μέτρα όπως η ανάπτυξη 
και η διαχείριση εθνικών δρυμών για τουριστικούς σκοπούς εκατέρωθεν ενός 
συνόρου. 
Η πρωτοβουλία LEADER αφορά την ανάπτυξη αγροτικών περιοχών και βασίζεται 
σε αναπτυξιακά σχέδια που εφαρμόζονται από ομάδες που εργάζονται σε τοπικό 
επίπεδο. Ο στόχος της πρωτοβουλίας αυτής είναι η ανάπτυξη καινοτόμων σχεδίων 
επίδειξης που έχουν προσέγγιση "από κάτω προς τα πάνω" και μπορούν εύκολα να 
μεταφερθούν σε άλλες περιοχές για να προωθηθούν δραστηριότητες εκτός της 
γεωργίας στις περιοχές αυτές, στο πλαίσιο της απόκτησης ικανοτήτων, των 
προγραμμάτων καινοτομίας για αγροτικές περιοχές όπου περιλαμβάνεται η 
ανάπτυξη του αγροτοτουρισμού, της διεθνικής συνεργασίας και της δικτύωσης. 
Από τις 217 ομάδες, 71 έχουν συμπεριλάβει στα σχέδια τους μέτρα που αφορούν 
τον αγροτοτουρισμό. Σε 25 από τα σχέδια αυτά, ο τουρισμός κατέχει την πρώτη 
θέση. Τα προγράμματα εργασιών που υποβλήθηκαν από τις διάφορες ομάδες το 
1991 πλησιάζουν στο τέλος τους το 1994. 
Η προσέγγιση αυτή φαίνεται ότι βασίζεται στο γεγονός ότι ο μαζικός τουρισμός 
φαίνεται ότι αντιμετωπίζει ορισμένες δυσκολίες και ότι ένα ποσοστό τουριστών 
απομακρίνεται από τις κορεσμένες τουριστικές περιοχές και αναζητά διαφορετικού 
είδους εξοχές και επαφές. Αυτό ανοίγει ευκαιρίες για τον αγροτοτουρισμό, με την 
προϋπόθεση ότι μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες αυτές. 
Ένας εξωτερικός οργανισμός έχει αναλάβει το συντονισμό του κοινοτικού δικτύου 
που αποσκοπεί στη διάδοση τεχνογνωσίας και καλών πρακτικών. Κατά την περίοδο 
1991-1994, ο αγροτοτουρισμός ήταν βασικό στοιχείο των δραστηριοτήτων των 
δικτύων. 
Με βάση το LEADER Ι, (που είχε προϋπολογισμό 400 εκατ. ECU για την περίοδο 
1991-1993), το LEADER II (1995-1999), που καλύπτει περιφέρειες των Στόχων 1 
και 5.β), έχει προβλεπόμενους πόρους 1,4 δισεκ. ECU (που θα προέρχονται από 
το ΕΤΠΑ, το ΕΤΠΙΕ και το ΕΚΤ). 900 εκατ. ECU προορίζονται για περιφέρειες 
135 
του Στόχου 1, ενο) άλλα 35 εκατ. ECU προορίζονται για την υποστήριξη 
δραστηριοτήτων του κοινοτικού δικτύου και των εθνικών δικτύων που 
δημιουργήθηκαν για την ανταλλαγή εμπειριών και τεχνογνωσίας. 
Η οικονομική ενίσχυση (μέχρι 75% σε περιφέρειες του Στόχου 1 και μέχρι 50% σε 
περιφέρειες του Στόχου 5.β) θα διατίθεται σε "τοπικές ομάδες δράσης" (όπως 
ορίζεται στο LEADER Ι, δηλαδή ομάδες εταίρων του δημοσίου και του ιδιωτικού 
τομέα που ασχολούνται από κοινού με την κατάρτιση καινοτόμων μέτρων 
ανάπτυξης γεωργικών περιοχοον) καθώς και αγροτικούς οργανισμούς, του δημοσίου 
και του ιδιωτικού τομέα (π.χ. αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης και Εμπορικά 
Επιμελητήρια) με την προϋπόθεση ότι οι πιο εξειδικευμένες εργασίες τους 
συμβάλλουν στην αγροτική ανάπτυξη σε τοπικές περιοχές. 
Το μεγαλύτερο μέρος των προγραμμάτων LEADER II έχουν ήδη εγκριθεί για τις 
περιφέρειες των Στόχων Ι και 5β. Ο αριθμός των νέων τοπικών ομάδων και των 
λειτουργικών σχεδίων τους δεν είναι ακόμη γνωστός, όμως όλα τα προγράμματα 
προβλέπουν την εφαρμογή μέτρων σχετικών με τον τουρισμό. Αυτό σημαίνει 
διεύρυνση του ενδ^)έροντος για αγροτοτουρισμό με βάση την ανάπτυξη τοπικών 
πόρων και δυνητικών πολιτιστικών ευκαιριών. 
REGIS II (Poseidom, Poseima και Posican) με προβλεπόμενους πόρους 600 εκατ. 
ECU για την περίοδο 1994-Î 999, η πρωτοβουλία αυτή αποβλέπει στην πιο στενή 
σύνδεση με την Κοινότητα των περισσότερο απομακρυσμένων περιφερειών των 
γαλλικών υπερπόντιων διαμερισμάτων, τοτν Αζόρων, της Μαδέρας και των 
Καναρίων Νήσων. Τα μέτρα που επισημάνθηκαν για ενίσχυση περιλαμβάνουν την 
οικονομική διαφοροποίηση, την παγίωση των διασυνδέσεων με την υπόλοιπη 
Κοινότητα, τη συνεργασία μεταξύ των απομακρυσμένων περιοχών, τα προληπτικά 
μέτρα κατά των <ρυσικών καταστροφών και την επαγγελματική κατάρτιση. Ο 
τουρισμός έχει επισημανθεί τόσο ως μέσο οικονομικής διαφοροποίησης (ανάπτυξη 
"διακοπών ανακάλυψης/τουρισμού περιπέτειας") καθώς και ως τομέας 
επαγγελματικής κατάρτισης. 
RECHAR //, έχει προβλεπόμενους πόρους 400 εκατ. ECU (από πόρουςπου ΕΤΠΑ 
και του ΕΚΤ) με πρόσθετους πόρους από κοινοτικές επιχορηγήσεις και δάνεια από 
την ευρωπαϊκή τράπεζα επενδύσεων και στο πλαίσιο της συνθήκης ΕΚΑΧ, για την 
περίοδο 1994-1997 για να υποστηριχθεί η οικονομική μετατροπή των ανθρακοφόρων 
περιφερειών της ΕΕ που πλήττονται περισσότερο από την παρακμή της βιομηχανίας 
και την ανεργία, όπως έχουν επισημανθεί στο πλαίσιο της RECHAR Ι (δηλαδή 28 
περιοχές εξόρυξης άνθρακα σε έξι κράτη μέλη). Η πιο σύντομη περίοδος αποβλέπει 
στο να επιτρέψει μια επαναξιολόγηση αυτών των περιοχο')ν ανθρακωρυχείων που 
αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Στα λοιπά κριτήρια επιλεξιμότητας περιλαμβάνονται τα 
εξής: τουλάχιστον 1.000 απώλειες θέσεων εργασίας σε ανθρακωρυχεία από την 
1.1.1990, τουλάχιστον άλλες 1.000 απώλειες θέσεων εργασίας αργότερα, 
περισσότερες απώλειες θέσεων εργασίας σε ανθρακωρυχεία μελλοντικά. Εκτός από 
τις περιβαλλοντικές βελτιώσεις και την αποκατάσταση, η προώθηση τουριστικών 
δραστηριοτήτων και ιδιαίτερα αυτών που συνδέονται με την βιομηχανική 
κληρονομιά έχουν επισημανθεί ως επιλέξιμα μέτρα. 
36 
RESIDER 7/(1994-1999)· με προβλεπόμενους πόρους 500 εκατ. ECU, η πρωτοβουλία 
αυτή έχει ως στόχο να υποστηρίξει την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των 
περιφερειών που πάσχουν από παρακμή λόγω της κατάρρευσης της χαλυβουργικής 
βιομηχανίας. Δίνεται προτεραιότητα στην υποστήριξη για το περιβάλλον, τις νέες 
οικονομικές δραστηριότητες και το ανθρώπινο δυναμικό. Οι επιλέξιμες περιφέρειες 
είναι αυτές που περιλαμβάνονται στις περιφέρειες των Στόχων 1, 2 και 5.β που 
έχουν υποστεί τουλάχιστον 1.000 απώλειες θέσεων εργασίας στη βιομηχανία χάλυβα, 
και αντιμετωπίζουν υψηλή ανεργία, υποβάθμιση του περιβάλλοντος και απομόνωση. 
Μέτρα που σχετίζονται έμμεσα ή άμεσα έχουν επισημανθεί ως επιλέξιμα: 
αποκατάσταση βιομηχανικών κτιρίων, υποστήριξη για δημιουργία θέσεων 
απασχόλησης και επιχειρήσεων καθώς και προώθηση τουριστικών δραστηριοτήτων, 
ιδιαίτερα αυτών που βασίζονται στην βιομηχανική κληρονομιά. 
KONVER (1993-1997)· έχουν διατεθεί 500 εκατομμύρια για την περίοδο 1994-1997 
(τουλάχιστον 250 εκατ. ECU προορίζονται για περιφέρειες των Στόχων 1, 2 και 5.β) 
για να υποστηριχθεί η οικονομική διαφοροποίηση των περιοχών που εξαρτώνται σε 
μεγάλο βαθμό από τον αμυντικό τομέα, προπαντός μέσω της μετατροπής των 
οικονομικών δραστηριοτήτων και της ενθάρρυνσης οικονομικά βιώσιμων 
δραστηριοτήτων σε όλους τους βιομηχανικούς τομείς εκτός από δραστηριότητες που 
θα μπορούσαν να έχουν στρατιωτικές εφαρμογές. Και σ'αυτήν την περίπτωση η 
προώθηση του τουρισμού περιλαμβάνεται στα επιλέξιμα μέτρα της πρωτοβουλίας 
αυτής. Ο κατάλογος των επιλέξιμων ζωνών και η οικονομική συνεισφορά 
αποφασίστηκαν στις 21.12.1994 με την πρόθεση να υποβληθούν τα προγράμματα 
μέχρι την 1.3.1995. 
PESCA- με προϋπολογισμό 250 εκατ. ECU για την περίοδο 1994-1999 αποβλέπει στο 
να βοηθήσει την αλιευτική βιομηχανία να αντιμετωπίσει και να υπερνικήσει τις 
κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της διαρθρωτικής κρίσης (δηλαδή πλεονάζον 
δυναμικό των αλιευτικών στόλων, υψηλή χρέωση της βιομηχανίας καθώς και 
ευπαθείς οικονομίες πολλών παράκτιων περιφερειών) που αντιμετωπίζει σήμερα. 
Οι διαθέσιμοι πόροι θα διατεθούν σε περιφέρειες που εξαρτώνται από την αλιεία 
σε περιοχές των Στόχων 1, 2 και 5β. Δύο από τα επιλέξιμα μέτρα επισημαίνουν τον 
τουρισμό ως μέσο για την οικονομική διαφοροποίηση, όπως η μετατροπή-αλιευτικών 
λιμένων σε νέες δραστηριότητες όπως ο τουρισμός π.χ. με βάση τον αθλητισμό ή τη 
ναυτική κληρονομιά και επένδυση σε παραγωγή στο εσωτερικό της βιομηχανίας με 
ενθάρρυνση για τη διαφοροποίηση σε τουριστικές δραστηριότητες. 
URBAN· ο στόχος της πρωτοβουλίας αυτής είναι να αναζωογονήσει τον κοινωνικό 
και οικονομικό ιστό των αστικών περιοχών που πάσχουν από ύφεση, 
χρησιμοποιώντας μια συντονισμένη συνολική προσέγγιση. Με προβλεπόμενους 
πόρους 600 εκατ. ECU από τα οποία 400 εκατ. ECU προορίζονται για περιφέρειες 
του Στόχου 1 και 200 εκατ. ECU προορίζονται για άλλες περιοχές. Θα 
χρηματοδοτηθούν περίπου 70 μεγάλες πόλεις. Ο κύριος στόχος είναι να 
υποστηριχθεί και να δημιουργηθεί απασχόληση. Έτσι, διατίθεται ενίσχυση για τη 
δημιουργία νέων οικονομικών δραστηριοτήτων, τη δημιουργία απασχόλησης για τον 
τοπικό πληθυσμό και την υποστήριξη της υποδομής και του περιβάλλοντος που 
συνδέονται με τους στόχους αυτούς. Αν και δεν αναφέρεται συγκεκριμένα, ο 
τουρισμός ως οικονομική δραστηριότητα διαδραματίζει ένα ρόλο στην πρωτοβουλία 
αυτή. 
137 
SME· συνδυάζει τις παλαιότερες πρωτοβουλίες Télématique, Prisma και Stride και 
έχει προϋπολογισμό 1.000 εκατ. ECU (από τα οποία 800 εκατ. ECU προορίζονται 
για περιφέρειες του Στόχου 1), και είναι ειδικά προσανατολισμένο για την παροχή 
βοήθειας σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις με 250 ή λιγότερους εργαζομένους. Η μεγάλη 
πλειονότητα των τουριστικών επιχειρήσεων εμπίπτει στην κατηγορία αυτή, και πολύ 
συχνά είναι μικροεπιχειρήσεις με 1 έως 9 εργαζομένους. Δεδομένου του δυναμικού 
των MME για τη δημιουργία απασχόλησης και για ανταγωνισμό στις διεθνείς 
αγορές, σύμφωνα με την Λευκή Βίβλο για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και 
την απασχόληση, η πρωτοβουλία αυτή παρέχει ενίσχυση, ιδιαίτερα σε περιφέρειες 
του Στόχου 1 για να βοηθήσει τις μικρές επιχειρήσεις να προσαρμοστούν στις 
απαιτήσεις της ενιαίας αγοράς και να γίνουν ανταγωνιστικές στις διεθνείς αγορές. 
Η πρωτοβουλία επισημαίνει επτά περιοχές πρωτεραιότητας για υποστήριξη: 
συστήματα παραγωγής, πρόσβαση σε νέες αγορές, συνεργασία με προμηθευτές και 
πελάτες, πρόσβαση σε χρηματοδότηση και πίστωση, μεγαλύτερη ενημέρωση για το 
περιβάλλον και συνεργασία με ερευνητικά κέντρα. 
Απασχόληση και ανάπτυξη ανθρώπινων πόρων, η πρωτοβουλία αυτή, που 
ενσωματώνει τις πρωτοβουλίες EMPLOYMENT-NOW, EMPLOYMENT-HORIZON 
EMPLOYMENT-YOUTH START βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις κατευθυντήριες γραμμές 
της Λευκής Βίβλου για την "Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα και Απασχόληση" και 
αποβλέπει στην ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων, τη βελτίωση των προτύπων 
εργασίας, και την υλοποίηση διεθνικών μέτρων για να υποστηριχθεί μια αναβίωση 
της απασχόλησης, μεγαλύτερη αλληλεγγύη και ίσες ευκαιρίες για τις γυναίκες στην 
αγοά εργασίας. Περιλαμβάνοντας μια προσέγγιση που καλύπτει όλη την Κοινότητα, 
αποβλέπει επίσης στο να συμπληρώσει το Στόχο 3 των διαρθρωτικών ταμείων με 
τη διεθνική της διάσταση και την προώθηση της δικτύωσης του δημοσίου και του 
ιδιωτικού τομέα. 
Κάθε στοιχείο της πρωτοβουλίας αυτής αποβλέπει στο να διευκολύνει την πρόσβαση 
των ομάδων που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην αγορά εργασίας: το NOW 
αποβλέπει στο να βελτιώσει τις ίσες ευκαιρίες απασχόλησης για τις γυναίκες, το 
HORIZON στοχεύει τις ομάδες που απειλούνται με κοινωτικό αποκλεισμό, τους 
αναπήρους, τους τοξικομανείς, τους άστεγους, τους πρόσφυγες- και τους 
μετανάστες, τους ταξιδιώτες και τους φυλακισμένους· το YOUTHSTART αποσκοπεί 
στην ένταξη των ατόμων κάτω των 20 ετών στην αγορά απασχόλησης. 
Ο τουρισμός έχει ήδη επισημανθεί ως τομέας που έχει μεγάλες δυνατότητες ως πηγή 
δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης και που προσφέρει πρόσβαση, ακόμη και 
σε τοπικό επίπεδο, στις ομάδες που αναφέρονται παραπάνω και θα μπορούσε να 
ενσωματωθεί εύκολα στα μέτρα που εφαρμόζονται στο πλαίσιο όλων των στοιχείων 
αυτής της πρωτοβουλίας. Κάθε μέρος αυτής της πρωτοβουλίας θα περιλαμβάνει, 
γενικά, μέτρα που θα οδηγούν στην καλύτερη διοργάνωση συστημάτων κατάρτισης, 
καθοδήγησης και εξεύρεσης εργασίας, στην ενίσχυση της κατάρτισης για παροχή 
συμβουλών, υποστήριξη της δημιουργίας και της ίδρυσης επιχειρήσεων, και 
πληροφόρησης και επικοινωνία για όλους τους ενδιαφερομένους. 
Οι προβλεπόμενες πιστώσεις ύψους 1.400 εκατ. ECU (370 εκατ. ECU για το 
Employment-Now, 700 εκατ. ECU για το Employment-Horizon και 300 εκατ. ECU για 
το Employment-YOUTHSTART) θα καλύπτει το σύνολο της Ένωσης και προπαντός 
138 
περιφέρειες του Στόχου 1 (800 εκατ. ECU). Η προθεσμία για την υποβολή αιτήσεων 
έχει οριστεί στο τέλος του Απριλίου του 1995. 
ADAPT είναι μια μεγάλη πρωτοβουλία με προϋπολογισμό 1.400 εκατ. ECU {400 
εκατ. για το Στόχο 1) για το 1994-1999, που προορίζεται να λειτουργήσει 
συμπληρωματικά για το νέο Στόχο 4 των διαρθρωτικών ταμείων. Έχει τέσσερις 
στόχους συνδεδεμένους μεταξύ τους: επιτάχυνση της αναπροσαρμογής του 
εργατικού δυναμικού στις μεταβολές της βιομηχανίας· αύξηση της 
ανταγωνιστικότητας και της βιομηχανίας, των υπηρεσιών και του εμπορίου· 
βελτίωση των προσόντων, αύξηση της ευελιξίας και της κινητικότητας με σκοπό την 
πρόληψη της ανεργίας· και πρόβλεψη και επιτάχυνση της δημιουργίας νέων θέσεων 
απασχόλησης και νέων δραστηριοτήτων, ιδιαίτερα στις MME, μέσω προγραμμάτων 
εκπαίδευσης, κατάρτισης και απασχόλησης. Τα σχέδια του ADAPT αναμένεται ότι 
θα είναι καινοτόμα, με διεθνική διάσταση και εμφανή διαφάνεια και 
αποτελεσματικότητα. Τα σχέδια που θα επιλεγούν θα δικαιούνται μερικής 
χρηματοδότησης (75% σε περιφέρειες του Στόχου 1 και 50% στις λοιπές 
περιφέρειες). 
139 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 7 
-177 ΔΑΝΕΙΑ ΕΚΑΧ ΑΡΘΡ. 56 (ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ) (*) 
Χώρα 
Γερμανία 
Αυστρία 
Βέλγω 
Δανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Φινλανδία 
Ελλάδα 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
ΙΙορτογαλία 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Σουηδία Προβλεπόμενος 
αριθμός θέσεων 
απασχόλησης 
431 
394 
109 
158 
153 
1893 
3138 Ύψος επένδυσης εκατ. 
εθν. νόμ. 
DM 137.05 
FB4062.78 
ESA3057.33 
FF 82.43 
LIT 29603.23 
LST 124.25 Ύψος δανείου εκατ. 
εθν. νόμ. 
DM 13.41 
FB 209.10 
ESA 450.00 
FF 15 83 
LIT8772.00 
LST 28.05 Ύψος δανείων 
εκατ. ECU 
7.21 
5.46 
2.77 
2.43 
4.01 
33.27 
55.15 Ύψος 
επιδοτήσεων 
επιτοκίου εκατ. 
ECU 
0.97 
0.52 
0.28 
0.31 
0.29 
3.77 
6.14 
(*) Δάνεια που χορηγήθηκαν από το 1985 ως το 1994 
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η χορήγηση δανείων μετατροπής ΕΚΑΧ, άρθρο 56.2, περιορίζεται 
στα σχέδια που αναπτύσσονται στις λεκάνες απασχόλησης ΕΚΑΧ. 
141 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 8 
επενδυτικοσ εταιροσ ευρωπαϊκησ κοινοτητασ 
(european community investment partner-ecip) 
οι πίνακες που ακολουθούν παρουσιάζουν συνοπτικά το σύνολο των σχεδίων των 
σχετικών με τον τουρισμό που χρηματοδοτήθηκαν μέχρι το 1994. 
Μέσο 1: Χρηματοδότηση για την επισήμανση σχεδίων ή εταίρων 
Αριθ. 
ECIP 
52 
53 
254 
274 
720 
962 
1533 
1583 
Σύνολο Χώρα 
Μεξικό 
Κύπρος 
Βιετνάμ 
Τουρκία 
Βραζιλία 
Μαρόκο 
Μαρόκο 
Νότια Αφρική Σχετικές 
περιφέρειες 
Λατινική 
Αμερική 
Μεσόγειος 
Ασία 
Μεσόγειος 
Λατινική 
Αμερική 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος 
Αφρική Χαρακτηριστικά του σχεδίου 
Γενικός Τουρισμός 
Ιατρικός τουρισμός 
Γενικός τουρισμός 
Γενικός τουρισμός 
Γενικός τουρισμός 
Τουριστική δραστηριότητα σχετική με 
την αλιεία 
Επιχειρηματικός τουρισμός 
Προώθηση οικοτουρισμού και 
τουρισμού περιπετειών Επιλογή 
8/11/89 
8/11/89 
5/12/91 
23/05/91 
11/02/93 
8/10/93 
12/12/94 
25/11/94 Εγκεκρι-μένο 
ποσό (σε ECU) 
18.270 
23.000 
87.671 
61.100 
100.000 
43.205 
27.404 
18.675 
8 379.325 
Μέσο 2: Χρηματοδότηση για μελέτες σκοπιμότητας 
Αριθ. 
ECIP 
987 
162 
385 
420 
521 
557 
572 
627 
645 
655 
685 
796 
849 
646Α 
646Β 
Σύνολο Χώρα 
Αίγυπτος 
Γιουγκο­
σλαβία 
Τουρκία 
Μεξικό 
Τουρκία 
Χιλή 
Μεξικό 
Κύπρος 
Κύπρος 
Φιλιππί-νες 
Βιετνάμ 
Ονδούρα 
Τυνησία 
Κύπρος 
Κύπρος Σχετικές 
περιφέρειες 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος 
Λατινική 
Αμερική 
Μεσόγειος 
Λατινική 
Αμερική 
Λατινική 
Αμερική 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος 
Ασία 
Ασία 
Λατινική 
Αμερική 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος 
Μεσόγειος Χαρακτηριστικά του σχεδίου 
Κατασκευή και διαχείριση τουριστικού 
χωριού 
Ανάπτυξη του τουρισμού στο Brioni 
Park 
Τουρισμός: ανάπτυξη τουριστικών 
κατοικιών, διεθνές ξενοδοχείο και 
σχετικές εγκαταστάσεις 
Ολοκληρωμένο τουριστικό κέντρο 
Γενικός τουρισμός 
Πρότυπο σχέδιο αγροτοτουρισμού 
Κρουαζιέρες θαλαμηγών στην Ερυθρά 
Θάλασσα 
Οικοτουρισμόςκαι θαλάσσια σπορ στο 
Nathem Palawan 
Σχέδιο ξενοδοχείου στην πόλη του Χο-
Τσι-Μινχ 
Εθνικός δρυμός με αξιοθέατα και 
δραστηριότητες αναψυχής 
Χωριό συνταξιούχων με ιατρικές 
εγκαταστάσεις 
Χωριό συνταξιούχων με ιατρικές 
εγκαταστάσεις Επιλογή 
1/07/93 
23/10/90 
23/01/92 
12/03/92 
17/07/92 
11/08/92 
11/08/92 
13/11/92 
4/12/92 
4/12/92 
30/07/93 
16/07/93 
12/11/93 
4/12/92 
3/12/93 Εγκεκρι-μένο 
ποσό (σε ECU) 
29.167 
155.406 
250.000 
91.829 
9.000 
24.171 
250.000 
131.750 
13.473 
97.000 
21.739 
206.750 
168.100 
18.700 
11.146 
15 1.478.231 
143 
Μέσο 3: Χρηματοδότηση για τη συμμετοχή της Επιτροπής στην επένδυση 
Αριθ. 
ECIP 
38 
188 
Σύνολο Χώρα 
Ταϋλά-νδη 
Αίγυπτος Σχετικές 
περιφέρειες 
Ασία 
Μεσόγειος Χαρακτηριστικά του σχεδίου 
Δημιουργία χ(οριού διακοπών 
Αναπτυξιακό ταμείο για τον 
τουριστικού τομέα Επιλογή 
28/06/89 
18/12/90 Εγκε-κριμένο 
ποσό (σε ECU) 
500.000 
500.000 
2 1.000.000 
Σύνολο των σχεδίων που χρηματοδοτήθηκαν 1989-1994. 
Είδος παρέμβασης Αριθμός χρηματοδοτών Ποσό 
εταίρων 
Μέσοί " 8 379.325" 
Μέσο2 15 1.478.231 
Μέσο3 2 1.000.000 
ΣΥΝΟΛΟ 25 2.857.556 
144 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 9 
ΕΠΙΧΟΡΗΓΗΣΕΙΣ ΣΕ ΧΩΡΕΣ ΑΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΥΚΑ ΣΤΟ ΠΑΑΙΣΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΩΝ 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΡΩΝ (1990-1994) 
Χώρα/περιφέρεια Υποβληθέν σχέδιο (χιλιάδες ECU) 
ΑΦΡΙΚΗ ~ | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | Σύνολο (Ecu)~ 
Μποτσουάνα Α - - 60 40 56 100 
Μποτσουάνα Β - - - - 56 56 
Μπουρκινα Φάσο Α 32 32 
Ακτή Ελεφαντοστού Α 60 60 
Τζιμπουτί Α - 11 - - - H 
Γκαμπόν Β ... 60 - 60 
Γκαμπόν Α 20 20 
Γκάμπια Β 55 55 
Γκάμπια G - 960 - 960 
Γουϊνέα Β 60 60 
Κένυα Β . ... 49 49 
Ναμίμπια Α - 16 - 16 
Ναμίμπια Ε - - 375 - 375 
Νίγηρ C 35 35 
Σενεγάλη D - - 1.960 - - 1.960 
Σιέρρα Λεόνε Ε 160 - - - 160 
Τανζανία Β 36 36 
Τανζανία Α/Β 420 420 
Τσαντ Β ... 46 - 46 
Τόγκο Α 16 - 16 
Ζάμπια Β ... 30 - 30 
Ζάμπια Ε 193 193 
Ζιμπάμπουε Ε - - - 322 322 
Περιφερειακό F - - Ï8Ô - - 180 
Περιφερειακό Β - - - -115 115 
Μερικό σύνολο 5.367 
Αφρικής 
Χώρα/Περιφέρεια Υποβληθέν σχέδιο (χιλιάδες Ecu) 
ΙΝΑΙΚΟΣ ΩΚΕΑΝΟ | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | "Σύνολο (Ecu 
Μαδαγασκάρη Ε - - - 443 710 1.153 
Μαγιότ Α 36 36 
Σεϋχέλλες Β 20 20 
Σεϋχέλλες Ε - 150 150 
Περιφερειακό Β 60 60 
Περιφερειακό G ... 6.239 - 6.239 
Μερικό σύνολο 7.658 
Ινδικού Ωεκεανού 
Χώρα/Περιφέρεια | Υποβληθέν σχέδιο (χιλιάδες ECU) 
ΕΙΡΗΝΙΚΟΣ | 1990 | 1991 \ 1992 | 1993 | 1994 | Σύνολοφ^) 
Νήσοι Σολομώντος Β 28 1 - - 29 
Περιφερειακό G - - 11.530 11.530 
Μερικό σύνολο 11.559 
Ειρηνικού 
145 
Χώρα/περιφέρεια Υποβληθέν σχέδιο (χιλιάδες Ecu) 
ΚΑΡΑΪΒΙΚΗ | 1990 [ 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | Σύνολο (Ecu) 
Ανγκουίλα Α 14 16 20 - - 50" 
Ανγκουίλα και Α - 12 32 - 44 
Μπαρμπούντα 
Ολλανδ. Αντίλλες Α 94 94 
Ολλανδ. Αντίλλες Β 3 3 
Ολλανδ. Αντίλλες G* 19.150 .... «19.150 
Ολλανδ. Αντίλλες D 5 5 
Αρούμπα Α - - 165 - - 165 
Αρούμπα Ι Β 57 - - - - 57 
Αρούμπα Ι D 2 2 
Αρούμπα Ι ί 96 96 
Μπαρμπάντος" Ι Α 26 26~ 
Μπελίζ Β .... 60 60 
Ντομίνικα Α 30 30 
Γρενάδα Ε 15 - - - - 15 
Γρενάδα G 979 308 812 - - 2.099 
Αγ. Χριστόφορος & Α 36 36 
Νέβις 
Τρινιδάδ & Τομπάγκο G 1.000 - - 1.000 
Περιφερειακό Β 60 60 
Περιφερειακό G 12.000 .... 12.000 
Περιφερειακό D - - 624 - - 624 
Περιφερειακό F 32 32 
Περιφερειακό Β 54 54 
Περιφερειακό 1 - - 80 80 
ι «Mil»» Tma*t**!**mmmmw*mmmt»*m* ara—m——me——«ιι» ιι «ι—ι ——a——————ι—M——^— raaaBaaBnaaai^ 
Μερικό σύνολο 35.782 
Καραϊβικής 
Χώρα/περιφέρεια 
Περιφερειακά για 
σύνολο ΑΚΕ/ΥΚΑ 
ΑΚΕ 
ΥΚΑ 
ΣΥΝΟΑΟ Υποβληθέν σχέδιο (χιλιάδες Ecu) 
1990 1991 1992 1993 1994 
1 2.381 2.911 3.011 3.106 3.204 
1 198 432 720 800 897 
35.054 4.839 7.970 23.665 6.498 Σύνολο (Ecu) 
14.613 
3.047 
78.026 
Υπόμνημα — 
Α Συμμετοχή σε έκθεση 
Β Μελέτη και σχεδιασμός 
C Δημοσίευση υλικού 
D Προώθηση 
Ε Τεχνική βοήθεια και συνεργασία 
F Συνέδριο 
G Αναπτυξιακό πρόγραμμα 
Η Κατάρτιση 
Ι Συμμετοχή σε τουριστικές εκδηλώσεις στο πλαίσιο περιφερειακού ολοκληρωμένου προγράμματος για 
την ανάπτυξη του εμπορίου και το>ν υπηρεσκόν (εκθέσεις, τεχνική βοήθεια, διαφήμιση, σεμινάρια) 
J Διασυνοριακό τουριστικό κύκλοομα 
* από τα οποία 8.800 ECU δάνεια 
146 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 10 
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΜΕΤΡΩΝ ΚΙΝΗΤΡΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ KALEIDOSCOPE 
Kaleidoscope Ενίσχυση και επέκταση 
σε ευρύτερο κοινό 
- υποστήριξη για 
συμβολικές 
καλλιτεχνικές 
εκδηλώσεις Δίκτυα και εταιρικές 
σχέσεις 
- Υποστήριξη για 
καλλιτεχνικές 
εκδηλώσεις που 
διοργανώνονται στο 
πλαίσιο εταιρικής σχέσης 
- συναντήσεις και 
ανταλλαγές εμπειριών 
μεταξύ επαγγελματιών 
και άλλων εταίρων που 
συμμετέχουν στον τομέα 
(περιλαμβάνονται και 
αυτά που αφορούν νέους 
που βρίσκονται σε 
μειονεκτική θέση) Πρόσβαση σε πολιτισμό 
- πληροφόρηση 
- χρήση εγκαταστάσεων 
πολυμέσων 
- καταπολέμηση 
κοινωνικού 
αποκλεισμού Έρευνα/κατάρτιση 
- προβολή του χαρακτήρα 
της καλλιτεχνικής 
εκπαίδευσης 
- περαιτέρω εκπαίδευση 
ενεργών καλλιτεχνών 
- επιχορηγήσεις ταξιδιών 
για καλλιτέχνες Συνεργασία με τρίτες 
χώρες και διεθνείς 
οργανισμούς 
- υποστήριξη 
συνεργατικών 
δραστηριοτήτων στον 
καλλιτεχνικό τομέα 
- συμμετοχή σε δίκτυα 
και εταιρικές σχέσεις 
147 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 11 
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚή ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΐΑΦυΛΑΞΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚηΣ 
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚήΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙάΣ. 
Η προστασία και η διαφύλαξη της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς είναι ένα σημαντικό 
κοινό πρόβλημα για όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ταυτόχρονα, αυξάνονται οι 
απειλές για την κληρονομιά αυτή, και ιδιαίτερα για τα υλικά στα οποία εμφανίζεται (πέτρα, 
χαρτί, ξύλο, μέταλλο, χρώμα ή τούβλο). 
Η ατμοσφαιρική ρύπανση, η αστικοποίηση, ο τουρισμός και οι ακατάλληλες τεχνικές συντηρήσεις 
συμβάλλουν στην εμφάνιση αυτών τα>ν απειλών. 
Λόγω των συνεπειών για το περιβάλλον, που δεν γνωρίζουν σύνορα, η Ευρώπη έχει πολλά να 
κερδίσει αν συνδυάσει τις προσπάθειες της και τους πόρους της για την προστασία των 
πολιτιστικών στοιχείων της. 
Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει οπωσδήποτε να γίνουν κατανοητά τα αίτια και οι μηχανισμοί που 
προκαλούν τις βλάβες, και να καθοριστούν πρακτικές που έχουν σωστή επιστημονική και τεχνική 
βάση, μέσω της συνεργασίας της διεθνούς έρευνας όσον αφορά το ζήτημα αυτό. 
Στο πλαίσιο των τριών τελευταίων Περιβαλλοντικών Προγραμμάτων Έρευνας (1986-90, 1989-92, 
1991-94), περίπου 130 από τα σημαντικότερα εργαστήρια σε κράτη μέλη της ΕΚ (καθώς και στη 
Σουηδία, τη Νορβηγία, την Αυστρία και την Ελβετία) πραγματοποίησαν τέτοιου είδους διεθνή 
έρευνα στα πλαίσια συνεργασίας. (Πίνακας των σχεδίων που χρηματοδοτήθηκαν το 1994 
παρουσιάζεται στο Παράρτημα 13). 
Οι στόχοι του τομέα έρευνας που χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του Προγράμματος ENVIRONMENT, 
που αφορά την Προστασία και Διαφύλαξη της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Κληρονομιάς, είναι ως 
εξής: 
ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 
* κατανόηση και ποσοτικοποίηση των αιτιών και των μηχανισμών υποβάθμισης του 
περιβάλλοντος 
* ανάπτυξη νέων μεθόδων αξιολόγησης των συνθηκών, περιλαμβανομένων και των συνεπειών 
του μαζικού τουρισμού, με τεχνολογίες ανάλυσης και αξιολόγησης 
* ενίσχυση της επιστημονικής βάσης για επεξεργασία και παρεμβάσεις για τη διαφύλαξη ή/και 
αποκατάσταση. 
149 
ΕΡΕΥΝΗΤΙΚα ΣΧΕΔΙΑ ΙΙΕΡΙΚΛΛΛΟΝΊΤΚήΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΙΑΦύΛΑΞΗΣ 
ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚήΣ ΠΟΛΙΊΊΣΠΚηΣ ΚΛΙΙΡΟΝΟΜίάΣ ΠΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤήθΗΚΛΝ ΤΟ 1994 
Συντονιστής 
Syremont SpA 
IT 
Institut fur 
Instandhaltung 
GmbH, DE 
English 
Heritage, UK 
Gifford and 
Partners Ltd, 
UK 
Birkbech 
College, UK 
Royal Danish 
Academy of 
Fine Arts, DK 
TNO, Bouw, 
NL 
Middlesex 
University, UK 
Πανεπιστήμιο 
Πατρών, GR 
University of 
Manchester, UK 
Carl von 
Ossietzky 
Universitat 
Oldenburg, DE Εταίροι 
GR, ESP, 
IT, FR 
UK, GR, 
NL 
UK, IE, 
UK 
DE, 
PT,UK 
NL, IT 
FR, BE, 
UK 
BE, IT 
PT, AT, 
UK 
IT, ESP 
DK 
IT, ESP Τίτλος σχεδίου 
Μικροδομική αποσύνθεση λιθοειδών 
μνημείων, που προκαλείται από 
περιβαλλοντικούς παράγοντες, και η 
οποία μελετάται με μια πρόσφατα 
αναπτυχθείσα μεθοδολογία με τη βοήθεια 
ραντάρ 
Ταξινόμηση αρχείου εδαφών σε 
ευρωπαϊκούς χώρους ανασκαφών από 
άποψη περιβαλλοντικών επιπτώσεων και 
δυνατοτήτων διαφύλαξης της 
Πολιτιστικής Κληρονομιάς 
Συντήρηση ξύλου: κατανόηση της σχέσης 
μεταξύ μυκήτων που προκαλούν 
αποσύνθεση του ξύλου και γήρανσης του 
ξύλου σε ευρωπαϊκά ιστορικά κτίρια έτσι 
ώστε να αναπτυχθούν εναλλακτικές 
λύσεις για τις σημερινές βλαβερές και 
αναποτελεσματικές τεχνικές 
Ανακατεργασία σταθεροποιημένων 
πέτρινων προσόψεων 
ERA: περιβαλλοντική έρευνα για τη 
διαφύλαξη της τέχνης 
Υποβάθμιση και διαφύλαξη δέρματος 
κατεργασμένου με φυτικές ύλες 
Επιδόσεις το>ν επιφανειακών 
κατεργασιών για τη διαφύλαξη 
πλινθοδομών 
Ρύπανση σωματιδίων και βλάβες σε 
πέτρες 
Απόθεση αερίων και σα)ματιδίων και 
διαβρωτικά αποτελέσματα σε επιφάνειες 
με πολιτιστική και καλλιτεχνική αξία στο 
εσο >τερικό μουσείων 
Ανάπτυξη βελτιωμένων τεχνικών 
δια(ρύλαξης για αρχαιολογικό σίδηρο 
Βιολογικές και ορυκτολογικές 
αντιδράσεις των μεσογειακών μνημείων Συνεισφορά 
ΕΚ (ECU) 
600.000 
518.000 
500.000 
164.000 
580.000 
480.000 
410.000 
471.000 
280.000 
300.000 
116.000 Διάρκεια 
(μήνες) 
30 
24 
36 
24 
36 
24 
24 
24 
24 
24 
24 
50 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 12 
ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΡΑΣΗΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ RAPHAEL 
Ι. Ανάπτυξη και προώθηση της 
πολιτιστικής κληρονομιάς στην 
Ευρώπη II. Δίκτυα και εταιρικές σχέσεις III. Πρόσβαση στην 
καλλιτεχνική κληρονομιά IV.Καινοτομία, προχωρημένη 
εκπαίδευση και επαγγλματική 
κινητικότητα V. Συνεργασία με τρίτες χώρες 
και διεθνείς οργανισμούς 
Ενθάρρυνση της ανάπτυξης και 
της κοινής χρήσης των βέλτιστων 
πρακτικών και δημιουργία 
περιβάλλοντος ευνοϊκού για τη 
διαφύλαξη της πολιτιστικής 
κληοονοιαάς. Ενίσχυση της ανάπτυξης της 
διεθνικής συνεργασίας, των 
ανταλλαγών και της 
συγκέντρωσης των εμπειριών 
καθώς και της παρουσίασης της 
ευρωπαϊκής διάστασης της 
κληρονομιάς. Προώθηση σχεδίων για την 
ενίσχυση της πληροφόρησης με 
μια ευρωπαϊκή διάσταση και 
ενθάρρυνση της χρήσης 
προηγμένων τεχνολογιών και 
υπηρεσιών πληροφόρησης και 
επικοινωνιών. Προώθηση της ανταλλαγής 
εμπειριών και ενθάρρυνση της 
κινητικότητας και της 
προχωρημένης εκπαίδευσης για 
επαγγελματίες που εργάζονται 
στον τομέα της πολιτιστικής 
κληρονομιάς. Ανάπτυξη σχεδίων με τρίτες 
χώρες και δημιουργία 
συνεργείων με δραστηριότητες 
που πραγματοποιούνται από 
άλλους διεθνείς οργανισμούς, 
και ιδιαίτερα το Συμβούλιο της 
Ευρώπης. 
151 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 13 
LIFE 1994: ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ, ΕΦΑΡΜΟΓΗ. 
ΤΙΤΛΟΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟΔΈΚΤΗΣ 
LIFE94/E/A152/Ε/01465/ASJ Ολοκληρωμένο και βιώσιμο 
σύστημα ανάκτησης για τους 
βοσκότοπους των Εθνικών 
Αριμών του Somicdo CONSEJERIA DE MEDIO 
ΑΜΒΙΕΝΤΕ Y URBANISMO 
Coronel Aranda s/n 
E - 33071 OVIEDO 
LIFE94/E/A152/E/1524/AND The Third Ring. Πρόταση 
REMEN: Τοπικό Δίκτυο 
Φυσικών Χίόρων Mancomunidad de Municipios 
del Bajo Guadalquivir 
Camino de San Benito, 
Finca S. José s/n 
E - 41740 LEBRIJA 
LIFE94/E/A152/E/01462/B A L Μελέτη σκοπιμότητας και 
σχέδιο αειφόρρυ ανάπτυξης 
του νησιού Μινόρκα 
(προστατευόμενη βιόσφαιρα) CONSELL INSULAR DE MENORCA 
Cami d'es Castell 28 
E - 07702 MAHON (MENORCA) 
LIFE94/F/A152/EU/00878 Φυσικοί και Εθνικοί Δρυμοί 
στην Ευρώπη: ένας Χάρτης 
για αειφόρο τουρισμό Fédération des Parcs 
Naturels Régionaux de 
France 
4, rue de Stockholm 
F - 75008 Paris 
LIFE94/F/A/152/F/00780/BRE Περιβαλλοντική διαχείριση 
για αειφόρο τουρισμό στα 
νησιά Glénans Commune de Fouesnant 
F - 29170 FOUESNANT 
Διαχείριση και βελτίίηση του 
μεγαλιθικού χώρου του 
Carnac LIFE94/F/A152/F/00798/BRE Ministère de la Culture 
Hôtel de Blossac 
6, rue du Chapitre 
F - 35044 RENNES Cedex 
LIFE94/GR/A152/GR/01396/ 
KEN Προώθηση τουριστικών 
δραστηριοτήτων σχετικών με 
τη διαφύλαξη της φύσης στην 
ορεινή περιοχή του Πάϊκου Δήμος Γιαννιτσών και Δήμος 
Γουμένισσας 
Γόνου Γιώτα 2 
GR - 581 00 ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ 
Πλήρης περιβαλλοντική 
διαχείριση του δρυμού του 
Αγίου Νικόλα - ποταμού 
Αραπτισά River LIFE94/GR/A152/GR/01348/ 
KEN Δήμος Νάουσας 
Πλατεία Δημαρχίας 30 
GR - 592 00 ΝΑΟΥΣΑ 
LIFE94/GR/A152/GR/01263/ 
PEL Ανάπτυξη οικοτουρισμούστο 
ποτάμιο οικοσύστημα του 
Ευρώτα, κοντά στην Σπάρτη Δ.Ε.Υ.Α. ΣΠΑΡΤΗΣ 
Κλεομβρότου 39 
GR - 171 00 ΣΠΑΡΤΗ 
LIFE94/GR/A152/GR/0139/ 
MLTRG Πρότυπο εφικτότητας για την 
ένταξη σπηλαιολογικών 
οικοσυστήματα^ στην 
ανάπτυξη δραστηριοτήτων 
αειφορου τουρισμού Ελληνική Σπηλαιολογική 
Εταιρεία 
Σίνα 32 
GR - ΑΘΗΝΑ 
LIFE94/IRL/A152/003 7/NWT Πρόγραμμα διαχείρισης για 
την αειφόρο χρήση του Lough 
Gill και του περιβάλλοντος Sligo County Council 
Council Offices, Riverside 
Sligo, IRELAND 
LIFE94/IRL/A152IRL/00399/ 
/WST Οικολογική σήμανση 
τουρισμού Udaras na Gaeltacht, Furbo 
Galway, IRELAND 
53 
PROJECT REFERENCE I SUBJECT | BENEFICIARY 
LIFE94/IT/A152/IT/0029 Δράσεις για την προώθηση VILLA DELL A CUPA-
του αειφορου τουρισμού σε FONTEMAGGIO s.r.l. 
περιθωριοποιημένες Via Colle, 141 
αγροτικές περιοχές Ι - 06020 Gaifana (PG) 
L1FE94/IT/A152/ΙΤ/00310 Πλαίσιο προσπελασιμότητας REG. AUTONOMA DELL Α 
της κοιλάδας Veny and Ferret, VALLE D'AOSTA ASS.TO 
για μια οικολογικά ορθή ΑΜΒ.ΤΕ, TERRITORIO Ε 
χρήση γης TRANSPORTI 
Via Cerise, 1 
1 - 11100 Aosta 
LIFE94/P/A152/Ρ/0122/ALT Ολοκληρωμένη προσέγγιση Câmara Municipal de Evora 
στον αειφόρο τουρισμό Praça do Sertorio 
Ρ - 7000 EVORA 
LIFE94/P/A152/P/01234/CEN Πρωτοβουλίες οικολογικού QUERCUS - Associaçâo 
τουρισμού από τις παράκτιες Nacional de Conservaçâo da 
περιοχές προς την ενδοχώρα Natureza 
Αν. Emidio Navarro, 81 - 4_ G 
Ρ - 3000 COIMBRA 
LIFE94/P/A152/Ρ/01156/LIS Προώθηση φιλικού τουρισμού QUERCUS - Associaçâo 
στο Alto Nabao Nacional de Conservaçâo da 
Natureza 
Apartado 112 
Ρ - 2490 OUREM 
LIFE94/UK/A152/UK/00736 Parrett Trail South Somerset District 
Συνδυασμός πολιτισμού, Council 
τέχνης και αειφορίαςατο Brympton Way 
Νότιο Somerset YEOVIL 
Somerset BA20 2HT, England 
54 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 14 
THERMIE & ALTENER 1994: 
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ 
Πρόγραμμα 
THERMIE 
THERMIE 
THERMIE 
THERMIE Τομέας 
Ανανεώσιμες 
πηγές ενέργειας 
Ανανεώσιμες 
πηγές ενέργειας 
Ανανεώσιμες 
πηγές ενέργειας 
Ανανεώσιμες 
πηγές ενέργειας Κλάδος 
Ηλιακή 
ενέργεια, 
θερμική 
Υδροηλεκ­
τρική 
Γεωθερμική 
Γεωθερμική Τίτλος και περιγραφή σχεδίου 
Βελτιστοποιημένο ηλιακό σύστημα για ξενοδοχεία στο Algarve: 
Εγκατάσταση 304 m2 ηλιακών συλλεκτών με σωλήνες κενού και ενός 
συστήματος απορρόφησης που θα λειτουργεί ως αντλία θερμότητας για 
την παραγωγή θέρμανσης και ζεστού/κρύου νερού για κλιματισμό. Τα 
σπονδυλωτά ηλιακά συστήματα θα ενσωματωθούν στις στέγες τριο'η· 
ξενοδοχείων σύμφωνα με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική του Algarve. 
Αναμενόμενη παραγωγή ενέργειας : 237,000 kWh/έτος. 
Μίνι υδροηλεκτρικό σχέδιο RINO στον Εθνικό Δρυμό Adamello: 
0 στόχος είναι η εκμετάλλευση ενός φυσικού πόρου με την κατασκευή 
ενός υδροηλεκτρικού σταθμού σε έναν εθνικό δρυμό: η καινοτομία 
είναι τα μέτρα που λαμβάνονται για την προστασία του περιβάλλοντος 
σε μια περιοχή με υψηλή περιβαλλοντική ευαισθησία. Αναμενόμενη 
παραγωγή ενέργειας: 12.800.000 kWh/έτος. 
Ολοκληρωμένη εκμετάλλευση των γεωθερμικών πόρων του Les για 
χρήση σε ξενοδοχείο λουτροθεραπείας: 
Συνδυασμένη χρήση γεωθερμικού νερού για θέρμανση και για 
λουτροθεραπεία. Το πηγάδι που θα ανοιχθεί με γεώτρηση βάθους 300 
μέτρων θα παράγει 500 κυβικά μέτρα ανά ώρα σε 40°C. Η πλήρης 
χρήση της γεωθερμικής ενέργειας επιτυγχάνεται με αλυσίδα πολλών 
κολυμβητηρίων. Αναμενόμενη παραγωγή ενέργειας: 103 τιπ/έτος. 
Θέρμανση δημοσίων κτιρίων και σταθμών λουτροθεραπείας 
χρησιμοποιώντας τα ζεστά μεταλλικά νερά που βρίσκονται στην πλευρά 
της διαπειρικής ζώνης των βορείων Πνρηναίων: 
Χρήση γεωθερμικής ενέργειας για την κάλυψη των απαιτήσεων 
θέρμανσης δημοσίων κτιρίων και σταθμών λουτροθεραπείας. Στόχος 
του σχεδίου (αυτού είναι η εγκατάσταση του εξοπλισμού παραγωγής και 
η κατασκευή ενός δικτύου τηλεθέρμανσης. Αναμενόμενη παραγωγή 
ενέργειας: 502 τιπ/έτος. Τοποθεσία 
Lisboa/Sagres - Lisboa e 
Vale do Tejo 
Πορτογαλία 
Adamello - Lombardia 
Ιταλία 
Les - Cataluna 
Ισπανία 
St Paul lès Dax -
Aquitaine 
Γαλλία Προτείνοντες 
- Joào 
Nascimento 
- Ambiente E 
Energia 
Estudos E 
Projectos 
LDA 
- Franzoni 
Filati 
- Balneario de 
Tredos SA 
- TRT SA 
- Universidad 
de 
Barcelons 
- Mairie de 
Saint Paul 
Dax 
- Geotherma SA Υπο-στήρι-
ξηΕΚ 
(ECU) 
386,610 
451,590 
153,841 
275,263 
155 
Πρόγραμμα 
ALTENER Τομέας Κλάδος Τίτλος και περιγραφή σχεδίου 
Δράσεις κατάρτισης και πληροφόρησης σχετικά με τις ΝΑΠΕ 
στο δίκτυο των φυσικών χώρων Τοποθεσία 
- Γαλλία Προτείνοντες 
- Fédération des 
parcs 
naturels 
régionaux Υπο-
στήρι-ξη 
ΕΚ 
(ECU) 
76,000 
156 

ISSN 0254-1483 
COM(96) 29 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-031-GR-C 
ISBN 92-77-99868-7 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των ΕυρωπαϊκώνΚοινοτήτων 
1^2985 Λουζεμβούργο 
/|5l·