1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Ένας από τους βασικούς στόχους της ΕΕ είναι η βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας. Ο κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις αποτελούν θεμελιώδη μέσα για την επίτευξη αυτού του στόχου, συμβάλλοντας στην αύξηση της παραγωγικότητας και, παράλληλα, διασφαλίζοντας την κοινωνική δικαιοσύνη, την υψηλή ποιότητα του εργασιακού περιβάλλοντος και τη δημοκρατία στην εργασία. Για μια ισχυρή κοινωνική Ευρώπη απαιτούνται ισχυροί κοινωνικοί εταίροι. Ως εκ τούτου, ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί μία από τις βασικές αρχές του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

Οι ισχυροί κοινωνικοί εταίροι είναι απαραίτητοι για την αποτελεσματική και ισόρροπη διαχείριση των αλλαγών. Η κλιματική αλλαγή, η ψηφιοποίηση και οι δημογραφικές τάσεις αλλάζουν ραγδαία τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του κόσμου της εργασίας. Η COVID-19 επιτάχυνε ορισμένες από αυτές τις αλλαγές. Ο κοινωνικός διάλογος έχει θεμελιώδη σημασία για την εξεύρεση ισορροπημένων τρόπων αντιμετώπισης των αλλαγών στον κόσμο της εργασίας. Σε ολόκληρη την ΕΕ, ο κοινωνικός διάλογος βρισκόταν στο επίκεντρο του σχεδιασμού και της εφαρμογής πολιτικών για τον περιορισμό των επιπτώσεων της πανδημίας. Σε επίπεδο κλάδων και επιχειρήσεων, οι κοινωνικοί εταίροι καθιέρωσαν γρήγορα νέα πρωτόκολλα για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία ή έθεσαν σε εφαρμογή προγράμματα κατάρτισης. Σε εθνικό επίπεδο, στήριξαν τις αρχές για την παροχή οικονομικής βοήθειας σε εργαζομένους και επιχειρήσεις. Οι κοινωνικοί εταίροι διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο στην αντιμετώπιση των εκτεταμένων επιπτώσεων του ρωσικού επιθετικού πολέμου κατά της Ουκρανίας, διευκολύνοντας την ένταξη των εκτοπισθέντων από την Ουκρανία στην αγορά εργασίας, καθώς και άλλων προσφύγων και μεταναστών, και βρίσκοντας βιώσιμες λύσεις ως προς την προσαρμογή των μισθών και των συλλογικών συμβάσεων ως απάντηση στην κρίση του κόστους ζωής και στα υψηλά επίπεδα πληθωρισμού.

Η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων βελτιώνει τις διαδικασίες χάραξης πολιτικής και θέσπισης νομοθεσίας. Οι κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν απαράμιλλη γνώση και πείρα όσον αφορά την απασχόληση και την κοινωνική κατάσταση «επί τόπου». Χάρη στη συμβολή τους μπορεί να επιτευχθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ των συμφερόντων των εργαζομένων και των εργοδοτών και να βελτιωθούν η αποδοχή και η αποτελεσματικότητα της πολιτικής και της νομοθεσίας. Οι κοινωνικοί εταίροι διαδραματίζουν μοναδικό ρόλο σε σύγκριση με άλλα ενδιαφερόμενα μέρη. Η Συνθήκη (άρθρο 154 της ΣΛΕΕ) υποχρεώνει την Επιτροπή να διαβουλεύεται με τους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με προτάσεις στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής (που εμπίπτουν δηλαδή στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 153 της ΣΛΕΕ), ώστε να μπορούν οι κοινωνικοί εταίροι να διαπραγματεύονται συμφωνίες, εάν το επιθυμούν. Οι συμφωνίες των κοινωνικών εταίρων μπορούν να εφαρμόζονται μέσω του ενωσιακού δικαίου (άρθρο 155 της ΣΛΕΕ). Διαρθρωμένοι διάλογοι σε επίπεδο ΕΕ διοργανώνονται τακτικά με τους κοινωνικούς εταίρους στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για τον συντονισμό της οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης σε όλες τις σημαντικές στιγμές του κύκλου.

Η ΕΕ προωθεί τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων και ζητεί επιτακτικά να βελτιωθεί ο κοινωνικός διάλογος. Η προώθηση του κοινωνικού διαλόγου αποτελεί κοινό στόχο της ΕΕ και των κρατών μελών της, για την επίτευξη του οποίου πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η πολυμορφία των εθνικών συστημάτων και να γίνεται σεβαστή η αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Είναι αναγκαίο να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες τόσο σε εθνικό όσο και σε ενωσιακό επίπεδο για τη στήριξη της κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων και την ανάπτυξη των δυνατοτήτων των κοινωνικών εταίρων, την ενθάρρυνση της συμμετοχής τους και τη διασφάλιση της αυτονομίας τους. Στο σχέδιο δράσης για τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων του Μαρτίου του 2021, η Επιτροπή ανακοίνωσε ότι θα υποβάλει πρωτοβουλία για την υποστήριξη του κοινωνικού διαλόγου σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο κατόπιν διαβουλεύσεων με τους κοινωνικούς εταίρους. Για ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου σε όλα τα επίπεδα έγινε επίσης έκκληση στο υψηλότερο πολιτικό επίπεδο με την κοινωνική δέσμευση του Πόρτο που υπογράφηκε από την πορτογαλική προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τους κοινωνικούς εταίρους και την κοινωνική πλατφόρμα. Η πρωτοβουλία για τον κοινωνικό διάλογο, η οποία αναφέρεται επίσης στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο «Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης — Υλοποίηση του οράματος με συγκεκριμένες δράσεις» του Ιουνίου 2022, συμβάλλει σημαντικά στη συνέχεια της Διάσκεψης.

Η παρούσα ανακοίνωση της Επιτροπής καθορίζει μια σειρά συγκεκριμένων μέτρων για την περαιτέρω ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου της ΕΕ και συνοδεύεται από πρόταση σύστασης του Συμβουλίου σχετικά με τον τρόπο ενίσχυσης του εθνικού κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Η Επιτροπή προετοίμασε την εν λόγω πρωτοβουλία με τη στενή συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και πραγματοποίησε επίσης ανταλλαγές απόψεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών.

2.ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Οι ρυθμίσεις και οι διαδικασίες που αφορούν τη διεξαγωγή του κοινωνικού διαλόγου διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών: όσον αφορά τις συλλογικές σχέσεις εργασίας, τον ρόλο των συλλογικών διαπραγματεύσεων στον καθορισμό των συνθηκών εργασίας, τις δυνατότητες των οργανώσεων και τη συμμετοχή σʼ αυτές, τις επίσημες δομές για τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη διαδικασία χάραξης και εφαρμογής πολιτικής, καθώς και την πολιτική σημασία τους. Τα συστήματα συλλογικών διαπραγματεύσεων των κρατών μελών διαφέρουν επίσης ως προς τον βαθμό συγκέντρωσης ή αποκέντρωσής τους.

Τα περισσότερα κράτη μέλη διαθέτουν μία ή περισσότερες επίσημες εθνικές δομές κοινωνικού διαλόγου, στο πλαίσιο των οποίων οι εκπρόσωποι των εργοδοτών, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και της κυβέρνησης μπορούν να συζητούν γενικά οικονομικά και κοινωνικά θέματα. Οι φορείς αυτοί έχουν πολύ διαφορετικό ρόλο και εξουσίες, αλλά συνήθως διαδραματίζουν συμβουλευτικό και γνωμοδοτικό ρόλο κατά την εκπόνηση σχεδίων νομοθετικών πράξεων και τη χάραξη πολιτικών, ιδίως σε τομείς που σχετίζονται με την απασχόληση, ενώ ενίοτε μπορούν να λειτουργούν ως φόρουμ για τη διαπραγμάτευση συμφωνιών. Πολλά κράτη μέλη διαθέτουν επίσης τριμερείς φορείς που ασχολούνται με συγκεκριμένα θέματα, όπως η κοινωνική ασφάλιση, η απασχόληση, η κατάρτιση και η υγεία και ασφάλεια στην εργασία. Για να υπάρχει εποικοδομητικός τριμερής κοινωνικός διάλογος, με τη συμμετοχή των δημόσιων αρχών, είναι προϋπόθεση να υπάρχει ισχυρός διμερής κοινωνικός διάλογος.

Ο κοινωνικός διάλογος δέχεται πίεση για την επίτευξη αποτελεσμάτων στον μεταβαλλόμενο κόσμο της εργασίας. Ενώ η πυκνότητα των εργοδοτών (ποσοστό εργοδοτών που είναι μέλη οργανώσεων εργοδοτών) έχει παραμείνει σχετικά σταθερή, η πυκνότητα των συνδικαλιστικών οργανώσεων έχει μειωθεί (κατά μέσο όρο) σε όλα τα κράτη μέλη. Η μετατόπιση της οικονομικής δραστηριότητας από τη μεταποίηση στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα και ο μεταβαλλόμενος κόσμος της εργασίας καθιστούν δύσκολη για τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τις οργανώσεις εργοδοτών τη στρατολόγηση νέων μελών. Πολλοί εργαζόμενοι που δραστηριοποιούνται στις περισσότερες από τις νεότερες μορφές απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένου αυξανόμενου αριθμού αυτοαπασχολουμένων, δεν εκπροσωπούνται. Το ίδιο συμβαίνει και με τους εργαζομένους με συμβάσεις ορισμένου χρόνου οι οποίοι αυξάνονται σε αριθμό αλλά είναι λιγότερο πιθανό να συνδικαλιστούν. Η ευελιξία όσον αφορά τον χρόνο και τον τόπο εκτέλεσης της εργασίας καθιστά δύσκολη για τους εκπροσώπους των εργαζομένων την οργάνωση ενός τόσο κατακερματισμένου εργατικού δυναμικού. Τα τελευταία χρόνια, οργανώσεις των κοινωνικών εταίρων ανέλαβαν πρωτοβουλίες για την προσέλκυση νέων μελών ή την ενίσχυση του δικαιώματος λόγου ορισμένων ομάδων που υποεκπροσωπούνται (κυρίως νέων και εργαζομένων μέσω πλατφορμών) μέσω στοχευμένων στρατηγικών και προσπαθειών στρατολόγησης και με τη δημιουργία ειδικών δομών εντός των οργανώσεων. Όσον αφορά την ισότητα των φύλων, το ποσοστό των γυναικών στις συνδικαλιστικές οργανώσεις ποικίλλει σημαντικά στην ΕΕ, με τον αριθμό των γυναικών μελών να τείνει γενικά να αυξάνεται, παρά τη συνολική μείωση της συμμετοχής σε συνδικαλιστικές οργανώσεις. Οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε ηγετικές θέσεις.

Το ποσοστό των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις έχει σημειώσει σημαντική πτώση τα τελευταία 30 έτη. Μειώθηκε από εκτιμώμενο μέσο όρο της ΕΕ περίπου 66 % το 2000 σε περίπου 56 % το 2019, ενώ ιδιαίτερα μεγάλες μειώσεις σημειώθηκαν στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη [γράφημα 1]. Σε όλα τα κράτη μέλη παρατηρήθηκε μια γενική στροφή προς την αποκέντρωση των διαπραγματεύσεων στο επίπεδο της εταιρείας. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), η κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι υψηλή (άνω του 50 %) μόνο σε χώρες στις οποίες υπάρχει τουλάχιστον κάποια μορφή κλαδικών διαπραγματεύσεων. Στις χώρες στις οποίες οι διαπραγματεύσεις πραγματοποιούνται κυρίως σε επίπεδο εταιρείας, η κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι συνήθως χαμηλή. Ο συντονισμός μεταξύ κλάδων και φορέων διαπραγμάτευσης, καθώς και το επίπεδο συντονισμού, αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικές διαστάσεις των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Ο βαθμός και η ποιότητα της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στη διαδικασία χάραξης πολιτικής διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Παρότι η ποιότητα της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων παρέμεινε σταθερή τα τελευταία χρόνια στα περισσότερα κράτη μέλη, η έγκαιρη και ουσιαστική συμμετοχή τους διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Ένας από τους λόγους αυτής της διαφοροποίησης είναι τα διαφορετικά θεσμικά πλαίσια, οι διαφορετικές διαδικασίες και πρακτικές . Ειδικότερα, η ποιότητα και η αποτελεσματικότητα του κοινωνικού διαλόγου στα κράτη μέλη αξιολογούνται από την Επιτροπή Απασχόλησης στην ετήσια «Ανασκόπηση του κοινωνικού διαλόγου» που εκπονεί. Στα τελευταία συμπεράσματα που ενέκρινε το Συμβούλιο τον Ιούνιο του 2022 τονίζεται, μεταξύ άλλων, η σημασία της διάθεσης επαρκούς χρόνου για διαβουλεύσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας χάραξης πολιτικής, της διασφάλισης κατάλληλων θεσμικών πλαισίων και της αντιμετώπισης ζητημάτων που σχετίζονται με την ανάπτυξη δυνατοτήτων και τη μείωση της κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων . Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόνισε επίσης ότι τα ισχυρά συστήματα συλλογικής διαπραγμάτευσης ενισχύουν την ανθεκτικότητα των κρατών μελών σε περιόδους οικονομικής κρίσης και ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν μέτρα για την προώθηση της υψηλής πυκνότητας της συνδικαλιστικής κάλυψης και για την αντιστροφή της μείωσης της κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Γράφημα 1: Κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων στην ΕΕ, 2000-2019

Αριθμός εργαζομένων που καλύπτονται από τη συλλογική σύμβαση, διαιρούμενος διά του συνολικού αριθμού των απασχολούμενων μισθωτών (ως %, 2000 και 2019).

Σημείωση: 1) Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία προέρχονται από τα εξής: 2019 (AT, BE, CZ, HU, IT, LT, NL, PL, PT), 2018 (BG, DE, DK, ES, FR, LU, LV, SE), 2017 (EL, FI, IE, SI, RO), 2016 (CY, MT), 2015 (SK) και 2014 (HR). 2) Για την Ιταλία, η κάλυψη αναθεωρήθηκε στο 100 %, ώστε να αποτυπώνεται το γεγονός ότι οι βασικές αποδοχές που καθορίζονται στις συλλογικές συμβάσεις χρησιμοποιούνται από τα εργατοδικεία ως σημείο αναφοράς για την εφαρμογή της συνταγματικής αρχής της αναλογικής και επαρκούς αμοιβής. Το γεγονός ότι το επίπεδο κάλυψης των συλλογικών διαπραγματεύσεων ανήλθε σε ποσοστό 100 % στη Ρουμανία και την Ελλάδα το 2000 εξηγείται από την ύπαρξη μηχανισμών επέκτασης των συλλογικών συμβάσεων σε όλες τις εταιρείες, ενώ η μείωση είναι κυρίως αποτέλεσμα της κατάργησης των εν λόγω μηχανισμών επέκτασης και άλλων αλλαγών που οδήγησαν στην αποκέντρωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Πηγή: Για το 2000 ή το πλησιέστερο έτος — βάση δεδομένων ICTWSS, έκδοση 6.1, Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ. Μεταβλητή AdjCov (# 111). Για τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία — βάση δεδομένων ΟΟΣΑ/AIAS (2021)

Η ΕΕ διαθέτει μια σειρά μέσων που αποσκοπούν στην ενίσχυση του εθνικού κοινωνικού διαλόγου. Βάσει της οδηγίας για τους κατώτατους μισθούς, τα κράτη μέλη οφείλουν να αναλάβουν δράση για να βοηθήσουν τους κοινωνικούς εταίρους να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους να συμμετέχουν σε συλλογικές διαπραγματεύσεις για τον καθορισμό των μισθών και να ενθαρρύνουν εποικοδομητικές, ουσιαστικές και εμπεριστατωμένες διαπραγματεύσεις επί των μισθών. Η οδηγία ζητεί επίσης από τα κράτη μέλη στα οποία η κάλυψη από συλλογικές διαπραγματεύσεις δεν αφορά τουλάχιστον το 80 % των εργαζομένων να θεσπίσουν πρόσφορο πλαίσιο για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και σχέδιο δράσης για την προώθησή τους. Οι συνεχιζόμενες τεχνολογικές αλλαγές και η αυξανόμενη αυτοματοποίηση εκδηλώνονται ταχύτατα ως παράγοντες αναδιάρθρωσης σε ολόκληρη την οικονομία. Εν προκειμένω, το πλαίσιο ποιότητας της ΕΕ για την αναδιάρθρωση του 2013 βοηθά τις επιχειρήσεις να προβλέψουν την αλλαγή και να αμβλύνουν τις επιπτώσεις της αναδιάρθρωσης στην απασχόληση και την κοινωνία. Ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο οδηγιών για την ενημέρωση των εργαζομένων και τη διαβούλευση μʼ αυτούς, τόσο σε εθνικό όσο και σε διακρατικό επίπεδο, θεσπίζει επίσης κανόνες για την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε επίπεδο εταιρείας, ιδίως σε περιόδους αναδιάρθρωσης. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξετάζει την έκδοση ψηφίσματος που περιέχει συστάσεις προς την Επιτροπή σχετικά με την αναθεώρηση της οδηγίας για τα ευρωπαϊκά συμβούλια εργαζομένων. Οι οδηγίες της ΕΕ για τις δημόσιες συμβάσεις απαιτούν από τα κράτη μέλη να σέβονται το συνδικαλιστικό δικαίωμα και το δικαίωμα συλλογικών διαπραγματεύσεων σύμφωνα με τη Σύμβαση 87 της ΔΟΕ περί συνδικαλιστικής ελευθερίας και προστασίας συνδικαλιστικού δικαιώματος και τη Σύμβαση 98 της ΔΟΕ περί συνδικαλιστικού δικαιώματος και συλλογικών διαπραγματεύσεων.