EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 376/97

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: «Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών: “Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους — Εμβληματική πρωτοβουλία στο πλαίσιο της στρατηγικής ‘Ευρώπη 2020’ ”»

COM (2011) 21 τελικό

2011/C 376/18

Εισηγητής: ο κ. RIBBE

Στις 26 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με το ακόλουθο θέμα:

Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών: Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους — Εμβληματική πρωτοβουλία στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020»

COM (2011) 21 τελικό

Το ειδικευμένο τμήμα «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον» στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, ενέκρινε τη γνωμοδότησή του στις 6 Σεπτεμβρίου 2011.

Κατά την 474η σύνοδο ολομέλειάς της, της 21ης και 22ας Σεπτεμβρίου 2011 (συνεδρίαση της 22ας Σεπτεμβρίου), η ΕΟΚΕ υιοθέτησε με 120 ψήφους υπέρ, 13 ψήφους κατά και 10 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Σύνοψη

1.1 Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάσει την εμβληματική πρωτοβουλία «Μία Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» αλλά την θεωρεί ασαφή. Δεδομένης της παγκόσμιας διάστασης των κύριων περιβαλλοντικών ζητημάτων, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στις προτάσεις της ενόψει της Διάσκεψης του ΟΗΕ για την αειφόρο ανάπτυξη το 2012 και στις εργασίες της σχετικά με τον Χάρτη πορείας για μια οικονομία χαμηλών επιπέδων ανθρακούχων εκπομπών έως το 2050 (1).

1.2 Προσδοκά να προσδιορίσει η Επιτροπή στις 20 αναγγελθείσες πρωτοβουλίες με ακρίβεια τα εξής:

— τι ακριβώς σημαίνει «αποτελεσματική χρήση των πόρων»,

— τι μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τεχνολογικές βελτιώσεις,

— και σε ποιους τομείς χρειάζεται ο προτεινόμενος «σημαντικός μετασχηματισμός», πώς θα διαμορφωθεί αυτός ο μετασχηματισμός στον εκάστοτε τομέα και με ποια μέσα θα πρέπει να επιτευχθεί,

— ποιες συγκεκριμένες αλλαγές είναι απαραίτητες όσον αφορά τη συμπεριφορά των παραγωγών και των καταναλωτών, και πώς μπορούν να επιταχυνθούν οι αλλαγές αυτές.

1.3 Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι με τη στρατηγική ΕΕ 2020 θα καθοριστούν οι βασικές κατευθύνσεις για μια βιώσιμη και, συνεπώς, αποτελεσματική από άποψη αξιοποίησης των πόρων οικονομίας. Ωστόσο, θα ήταν σκόπιμο η στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη και η στρατηγική ΕΕ 2020 να έχουν σαφώς διακριτούς στόχους.

1.4 Η ΕΟΚΕ δεν κατανοεί γιατί η πρωτοβουλία για την αποτελεσματική χρήση των πόρων εντάσσεται στη στρατηγική ΕΕ 2020. Κατά τη γνώμη της, η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί μάλλον συγκεκριμένη έκφραση της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη που θεσπίστηκε το 2001 και αναθεωρήθηκε το 2006, κυρίως επειδή ο χρονικός της ορίζοντας υπερβαίνει κατά πολύ το 2010. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της ενεργοποίησης της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, την οποία παραμελεί, κατά τη γνώμη της, η Επιτροπή.

2. Προκαταρκτική παρατήρηση

2.1 Λίγο πριν ζητήσει η Επιτροπή από την ΕΟΚΕ να εκδώσει γνωμοδότηση για την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους», το Προεδρείο της ΕΟΚΕ είχε αποφασίσει να εκδώσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας σχετικά με την κατάσταση της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ.

2.2 Τα όργανα της ΕΟΚΕ αποφάσισαν να συμπεριλάβουν και τα δύο θέματα σε μία γνωμοδότηση.

3. Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους - Εμβληματική πρωτοβουλία στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020»

3.1 Η εξεταζόμενη σε αυτό το έγγραφο εμβληματική πρωτοβουλία «Μία Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» που δημοσιεύτηκε από την Επιτροπή αποτελεί μία από τις 7 νέες εμβληματικές πρωτοβουλίες που έχουν περιληφθεί στη στρατηγική ΕΕ 2020.

3.2 Η Επιτροπή αναφέρει στην ανακοίνωσή της – όχι για πρώτη φορά – ότι η εντατική χρήση των πόρων όχι μόνον επιβαρύνει τη γη από περιβαλλοντική άποψη αλλά απειλεί και την ασφάλεια του εφοδιασμού, επειδή οι αναπτυσσόμενες και οι αναδυόμενες χώρες επιδιώκουν να επιτύχουν συγκρίσιμο επίπεδο ευημερίας, που δεν βασίζεται σε βιώσιμα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης.

3.3 Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας προβλέπεται να δημοσιευτούν το 2011 συνολικά 20 ακόμη επιμέρους πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στη δημιουργία μιας Ευρώπης που αξιοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους. Κατά τη γνώμη της Επιτροπής, για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος «πρέπει να πραγματοποιήσουμε τεχνολογικές βελτιώσεις, ένα σημαντικό μετασχηματισμό στα συστήματα της ενεργείας, της βιομηχανίας, της γεωργίας και των μεταφορών, καθώς και αλλαγές στη συμπεριφορά μας ως παραγωγών και καταναλωτών».

3.4 Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι «Είναι ανάγκη να αναπτυχθούν νέα προϊόντα και υπηρεσίες και να εξευρεθούν νέες μέθοδοι για τη μείωση των συντελεστών παραγωγής», και ότι πρέπει για τον σκοπό αυτόν να ληφθούν συντονισμένα μέτρα που να έχουν πολιτικό βάρος.

3.5 Αυτό, όμως προϋποθέτει «μια συνεκτική ανάλυση των λόγων για τους οποίους ορισμένοι πόροι δεν χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά» ώστε στη συνέχεια να επιτευχθεί μία «σύνθετη και πολυεπίπεδη προσέγγιση […] με ένα μείγμα πολιτικών που θα βελτιστοποιεί τις δυνητικές συνέργιες και θα εξισορροπεί τα διαφορετικά συμφέροντα μεταξύ διαφόρων τομέων και πολιτικών.».

3.6 Ένας από τους κύριους στόχους αυτής της εμβληματικής πρωτοβουλίας είναι να προωθήσει «τη συναίνεση με ένα μακρόπνοο όραμα» που να επιτευχθεί έως το 2050 και να παρουσιάσει τα χαρακτηριστικά μίας οικονομίας με χαμηλές εκπομπές, τον τρόπο με τον οποίο θα επιτευχθεί ο μετασχηματισμός του ενεργειακού συστήματος και των μεταφορών καθώς και πώς μπορεί να επιτευχθεί η αποσύνδεση «της οικονομικής ανάπτυξης από τη χρήση των πόρων».

4. Γενικές παρατηρήσεις σχετικά με την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» και τη σχέση της με την στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη

4.1 Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την πρωτοβουλία της Επιτροπής και θεωρεί ότι αν και αποτελεί κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, δεν μπορεί να την αντικαταστήσει.

4.2 Συμφωνεί με την Επιτροπή ότι με τη στρατηγική ΕΕ 2020 πρέπει να καθοριστούν οι προσανατολισμοί για τις εξελίξεις έως το 2050 αλλά και την μετέπειτα περίοδο. Διερωτάται, ωστόσο, γιατί η Επιτροπή συνέδεσε την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» με την στρατηγική ΕΕ 2020 και δεν την παρουσίασε, κάτι που θα ήταν πολύ πιο χρήσιμο, ως μία μορφή υλοποίησης της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη. Το γεγονός και μόνον ότι στην ανακοίνωση της Επιτροπής αναφέρεται συχνότερα ο χρονικός ορίζοντας του 2050 απ' ό,τι το έτος 2020, αποδεικνύει ότι πρόκειται για μακροπρόθεσμο στόχο.

4.3 Η δήλωση της Επιτροπής ότι απαιτούνται τεχνολογικές βελτιώσεις, ένας ριζικός μετασχηματισμός των συστημάτων ενέργειας, βιομηχανίας, γεωργίας και μεταφορών αλλά και αλλαγή συμπεριφοράς των παραγωγών και των καταναλωτών, ταυτίζεται με τη θέση που είχε διατυπώσει η ΕΟΚΕ ήδη στη διερευνητική γνωμοδότηση της 28ης Απριλίου 2004 με θέμα «Αξιολόγηση της στρατηγικής της ΕΕ για μια βιώσιμη ανάπτυξη». Η ΕΟΚΕ είχε επισημάνει σε αυτή τη γνωμοδότηση ότι απολύτως απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία μιας πολιτικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη είναι να προσδιοριστούν σαφώς οι αναγκαίες αλλαγές καθώς και ο τρόπος υλοποίησής τους.

4.4 Αυτό ακριβώς παραλείπεται από την ανακοίνωση. Αν και είναι ευανάγνωστη, δεν είναι επαρκώς συγκεκριμένη. Η ΕΟΚΕ θεωρεί επομένως απολύτως απαραίτητο να προσδιοριστεί σαφώς στις 20 επιμέρους πρωτοβουλίες που πρόκειται να υποβληθούν τί ακριβώς πρέπει να αλλάξει, πού αναμένεται να προβληθούν αντιστάσεις και πώς, δηλαδή με ποιά συγκεκριμένα μέτρα, μπορούν να αρθούν οι αντιστάσεις αυτές.

4.5 Συγχρόνως όμως η ΕΟΚΕ θεωρεί εξαιρετικά χρήσιμα τα μέτρα αναδιάρθρωσης που προτείνει η Επιτροπή όσον αφορά:

— τις τεχνολογικές βελτιώσεις,

— τον ριζικό ανασχηματισμό,

— και τη μεταβολή της συμπεριφοράς των παραγωγών και των καταναλωτών·

Συνεπώς, η Επιτροπή πρέπει να διευκρινίσει τί μπορεί να επιτευχθεί με τις τεχνολογικές βελτιώσεις, καθώς και πού βρίσκονται τα όρια αυτών των βελτιώσεων, ώστε να χρειάζεται ριζικός ανασχηματισμός σε ορισμένους τομείς του καθημερινού βίου και της οικονομικής δραστηριότητας.

4.6 Πράγματι όμως, χρειάζεται να προηγηθεί, όπως αναφέρεται, μία «συνεκτική ανάλυση» των λόγων για τους οποίους οι πόροι εξακολουθούν να μην χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά Το γεγονός ότι δεν υπάρχει ακριβώς αυτή η ανάλυση στην ανακοίνωση, αποτελεί επίσης παράλειψη.

4.7 Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται μόνον εν μέρει τη θέση της Επιτροπής ότι η αναποτελεσματική χρήση των πόρων οφείλεται στο γεγονός ότι δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με το πραγματικό της κόστος για την κοινωνία. Το κόστος της επερχόμενης κλιματικής αλλαγής και η απώλεια βιοποικιλότητας περιγράφονται με εντυπωσιακό τρόπο στην έκθεση Stern και στη μελέτη TEEB (The Εconomics of Εcosystem and Βiodiversity) αντίστοιχα. Παρόλα αυτά, δεν έχει σημειωθεί καμία ουσιαστική αλλαγή.

4.8 Τα πραγματικά αίτια θα πρέπει μάλλον να αναζητηθούν στο γεγονός ότι

α) δεν υπάρχει ακόμη ουσιαστική κοινωνική συναίνεση σχετικά με την αξιολόγηση της σημερινής κατάστασης (τί σημαίνει αποτελεσματική/αναποτελεσματική χρήση;) (σε ποιο βαθμό μπορεί να χαρακτηριστεί βιώσιμος ή μη ο τρόπος ζωής μας σήμερα ή ο τρόπος λειτουργίας ορισμένων τομέων της οικονομίας;)·

β) επικρατεί μεγάλη ασάφεια σχετικά με το τί σημαίνει ακριβώς η έννοια «πράσινη οικονομία» ή «οικονομία με αποτελεσματική χρήση των πόρων», διότι δεν υπάρχει μία ενιαία ερμηνεία ή ένας γενικός ορισμός για τη σημασία των όρων αυτών στους εκάστοτε πολιτικούς τομείς·

γ) επικρατούν αντικρουόμενες απόψεις -ανάλογα με τα εκάστοτε συμφέροντα- σχετικά με τις συγκεκριμένες ποσοτικές αλλά και τις ποιοτικές αλλαγές που απαιτούνται, κατά πόσον δηλαδή πρέπει να διαφέρουν οι μελλοντικές εξελίξεις από τις σημερινές, καθώς και σε ποιο βαθμό θα επηρεάσουν την καθημερινή ζωή και την επιχειρηματική δραστηριότητα.

4.9 Η Επιτροπή σωστά διαπιστώνει στην ανακοίνωσή της ότι η ευμάρεια που απολαμβάνουν σήμερα πολύ άνθρωποι (και στην οποία δεν έχουν πρόσβαση πολλοί άλλοι) οφείλεται σε μία μη αειφόρο οικονομική δραστηριότητα. Οι αρνητικές συνέπειες μη αειφόρου οικονομικής δραστηριότητας θα πλήξουν σε όλη τους την έκταση μόνο τις επερχόμενες γενεές και θα επιβαρύνουν αποκλειστικά αυτές.

4.10 Προφανώς δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν το γεγονός αυτό και να αντλήσουν τα κατάλληλα συμπεράσματα τόσο οι πολιτικοί ιθύνοντες και οι παράγοντες της οικονομίας όσο και η κοινωνία των πολιτών. Αυτό καθίσταται ακόμη δυσκολότερο επειδή κανείς δεν μπορεί να διανοηθεί με ποιόν τρόπο μία «νέου τύπου ευμάρεια» θα μπορούσε να διασφαλιστεί με μόνον το ένα δέκατο της ενέργειας που καταναλώνουμε. Οι δυσκολίες αυτές δημιουργούν φόβους και αίσθηση ανασφάλειας που πρέπει να αντιμετωπιστούν με ιδιαίτερη ευαισθησία. (2)

Τεχνολογικές βελτιώσεις, σημαντική αναδιάρθρωση και αλλαγή συμπεριφορών

4.11 Σε σχέση με τους νέους στόχους που θέτει η Επιτροπή στην εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» (μείωση των εκπομπών CO2 κατά 80 % έως 95 %), οι ποσοτικοί στόχοι που έχει θέσει η ΕΕ έως σήμερα, όπως ο στόχος της μείωσης των εκπομπών CO2 κατά 20 % μέχρι το 2020, μοιάζουν με σταγόνα στον ωκεανό. Διότι, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η τεχνολογική αναποτελεσματικότητα του σημερινού συστήματος και ενόψει των νέων τεχνολογιών που θα επιφέρουν βελτιώσεις, η μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου κατά 20 % μπορεί εύκολα να επιτευχθεί. Όμως, ακόμη και στην περίπτωση αυτού του προς το παρόν σαφώς ανεπαρκούς στόχου, υψώθηκαν, και υψώνονται ακόμη, «προειδοποιητικές» φωνές που εκφράζουν φόβους ότι ήδη με τα επιδιωκόμενα τεχνικά μέτρα και τις βελτιώσεις «απειλείται η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας». Το αποτέλεσμα είναι ακόμη και αυτός ο στόχος, που είναι επιτεύξιμος χωρίς περιορισμούς στην κατανάλωση και απλώς με τεχνολογικές βελτιώσεις, να μην υλοποιείται με συνέπεια. Είναι σαφές ότι η αντίσταση που αναμένεται να προβληθεί κατά των πιο ριζικών μέτρων (π.χ. σημαντική αναδιάρθρωση), θα είναι ακόμη πιο μαζική.

4.12 Ταυτόχρονα η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να τονισθεί με έμφαση ότι η τεχνική βελτίωση της αποδοτικότητας έχει σαφώς ιδιαίτερη σημασία για την επίτευξη των στόχων. Ωστόσο, ακόμη και οι πιο αποτελεσματικές τεχνολογίες όσον αφορά τη χρήση των πόρων δεν πρέπει αυτομάτως να ταυτίζονται με την «αειφορία». Ας αναφέρουμε ένα μόνο παράδειγμα: η γερμανική βιομηχανία αυτοκινήτων, που κατάφερε να εμποδίσει τη θέσπιση των αυστηρών ανώτατων ορίων εκπομπών (120 g CO2/km) τα οποία πρότεινε η Επιτροπή, είναι υπερήφανη για τα νέα τεχνολογικά της επιτεύγματα. Η εταιρεία Audi υπερηφανεύεται για το νέο της Α 7 (με κυβισμό 2,7 λίτρων) 180 ίππων που καταναλώνει «μόλις» 6,8 λίτρα πετρελαίου ανά 100 χιλιόμετρα (και εκπέμπει 180 g CO2/km). Αν συγκρίνουμε αυτές τις τιμές με τις εκπομπές παλαιότερων αυτοκινήτων αντίστοιχης κατηγορίας, ασφαλώς πρόκειται για μεγάλη πρόοδο όσον αφορά την αποτελεσματική χρήση πόρων. Ωστόσο, ένα Audi A 7 δεν συμβάλλει ούτε στην αειφορία ούτε στην αποτελεσματική χρήση πόρων! Δεν πρόκειται για έκφραση της νέας «πράσινης οικονομίας», αλλά για σαφή απόδειξη ότι ακόμη και οι θεωρητικά αποτελεσματικές τεχνολογίες μπορεί να συντελέσουν στην κατανάλωση πεπερασμένων φυσικών πόρων και ότι, επομένως, χρειάζεται μια εντελώς διαφορετική πολιτική κινητικότητας για ανθρώπους και αγαθά.

4.13 Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι η Επιτροπή θίγει οριακά και μόνο σε ελάχιστες προτάσεις ένα θέμα απόλυτα καθοριστικής σημασίας, ότι δηλαδή το σημερινό πρότυπο ευημερίας του δυτικού κόσμου βασίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στην αξιοποίηση φθηνής ενέργειας και τη χρήση και κατανάλωση αναποτελεσματικών υλικών.

4.14 Η εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους», ή μάλλον καλύτερα η επανενεργοποιημένη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη, πρέπει να επικεντρώνεται σε μεγαλύτερο βαθμό ειδικά στο θέμα αυτό. Στην ανακοίνωση της Επιτροπής γίνεται μεν λόγος για «διαφορετικά συμφέροντα» που εμποδίζουν μια προσέγγιση που να επιτρέπει την αποτελεσματικότερη χρήση των πόρων, δεν προσδιορίζονται όμως σαφέστερα ούτε προτείνονται πολιτικές για την αντιμετώπισή τους.

4.15 Ωστόσο, το πόσο δύσκολη είναι η αντιμετώπιση παρόμοιων αντικρουόμενων συμφερόντων το βλέπουμε σήμερα στην Γερμανία, όπου γίνονται προσπάθειες για μία ριζική αναδιάρθρωση του ενεργειακού τομέα, χωρίς να αμφισβητείται ο στόχος της μείωσης των εκπομπών CO2.

Σημαντική αναδιάρθρωση

4.16 Η αποστολή μας είναι συνεπώς να προσδιορίσουμε, αυτή η «σημαντική αναδιάρθρωση», αυτή τη «νέα» οικονομία και να προσδιορίσουμε, να αναπτύξουμε και να υλοποιήσουμε μία νέα ανταγωνιστικότητα της οικονομίας (και σε παγκόσμια κλίμακα). Η εποχή των φθηνών πηγών ενέργειας και πρώτων υλών αποτελεί, λόγω της υπερεκμετάλλευσης των τελευταίων, σχεδόν παρελθόν. Έχουμε χρέος, και έναντι των επερχόμενων γενεών, να μάθουμε να μοιραζόμαστε αυτά τα πεπερασμένα αγαθά του περιβάλλοντος. Οι πολιτικοί ιθύνοντες πρέπει να καταστήσουν ακόμη σαφέστερο το γεγονός ότι, πράγματι, η ανταγωνιστικότητα μιας οικονομίας που στηρίζεται σε φθηνές πηγές ενέργειας και στην υπερεκμετάλλευση φυσικών πόρων, που μπορεί επιπλέον να εξωτερικεύει το περιβαλλοντικό κόστος, μακροπρόθεσμα δεν είναι καθόλου βιώσιμη. Δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι κοινωνικά αποδεκτό να επιδιώκεται η διατήρηση παρόμοιας οικονομίας, αλλά η αναδιάρθρωσή της.

4.17 Η εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» συνιστά ουσιαστική συμβολή, αλλά δεν επιτυγχάνει από μόνη της αυτόν τον στόχο. Διότι το θέμα της αποτελεσματικής χρήσης των πόρων δεν καλύπτει άλλες πτυχές της αειφορίας. Αυτός ήταν ο σκοπός της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, με την οποία δρομολογείται η σταδιακή κοινωνική και οικονομική αναδιάρθρωση της Ευρώπης, και περιγράφονται και ενσωματώνονται θέματα όπως η δικαιοσύνη μεταξύ γενεών και η δίκαιη κατανομή των πόρων.

4.18 Όμως, στην εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» δεν διατυπώνεται ούτε καν ο ορισμός της έννοιας «αποτελεσματική χρήση των πόρων». Και αυτό αποτελεί ακόμη μία παράλειψη που επιθυμεί να επισημάνει η ΕΟΚΕ. Θα ήταν ευκταίο να προσδιοριστεί επακριβώς για κάθε μεμονωμένο προϊόν, τομέα ή διαδικασία η εκάστοτε αποδεδειγμένα αποτελεσματικότερη τεχνολογία ως προς τη χρήση των πόρων, με την έννοια του «κορυφαίου προτύπου καινοτομίας»(«top runner»). Η Επιτροπή έχει ήδη πραγματοποιήσει τα πρώτα βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση με την καθιέρωση ενός συστήματος σήμανσης της ενεργειακής απόδοσης π.χ. των συσκευών ψύξης.

4.19 Είναι ασφαλώς αδιαμφισβήτητο ότι για την υλοποίηση αναδιαρθρώσεων που συμβάλλουν στην αποτελεσματικότερη χρήση των πόρων χρειάζεται πληθώρα μέσων. Ένα από τα μέσα αυτά είναι η διαμόρφωση των τιμών του προϊόντος, που θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, κατά την άποψη της Επιτροπής. Η παρατήρησή της ότι χρειάζεται να δοθεί «περισσότερη έμφαση στη “σωστή τιμολόγηση” κατά τρόπο διαφανή […]ώστε οι τιμές να αντανακλούν το πλήρες κόστος της χρήσης του συγκεκριμένου πόρου» είναι ορθή. Προφανώς όμως, η διαπίστωση αυτή δεν αποτελεί γνώση που αποκτήθηκε μόλις το 2011. Όπως επίσης δεν είναι καινούργιο το επανειλημμένο αίτημα της ΕΟΚΕ για την «εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους». Μόνον που δεν λαμβάνονται επαρκή μέτρα, πράγμα για το οποίο δεν ευθύνονται μόνον η Επιτροπή και τα κράτη μέλη, αλλά και η αντίσταση που προβάλλει μέρος των οικονομικών παραγόντων οι οποίοι σαφώς δεν θα ωφεληθούν αλλά αντίθετα θα «πληγούν» από την απαιτούμενη ριζική αναπροσαρμογή. Οι πολιτικοί ιθύνοντες πρέπει να επιτύχουν τη διαδοχική άρση αυτών των αντιστάσεων.

4.20 Για να το επιτύχουν αυτό, είναι επιτακτικά αναγκαίο να διευκρινισθεί με ποια μέσα θα επιδιωχθεί η « “σωστή τιμολόγηση” κατά τρόπο διαφανή» Η στρατηγική δεν παρέχει καμία σχετική ένδειξη.

5. Η αλληλεπίδραση μεταξύ πολιτικής και κοινωνίας των πολιτών, αποτελεσματικής χρήσης πόρων, στρατηγικής «Ευρώπη 2020» και βιωσιμότητας: χρειάζεται χρηστή διακυβέρνηση

5.1 Όταν η αειφόρος ανάπτυξη, η καθιέρωση μιας «πράσινης οικονομίας» ή η εξέλιξη προς μία οικονομία με αποτελεσματική χρήση των πόρων προχωρούν με πολύ αργούς ρυθμούς, οι πολιτικοί ιθύνοντες οφείλουν να εξετάσουν σε βάθος τα αίτια αυτής της κατάστασης. Η ΕΟΚΕ ανέπτυξε ορισμένες απαντήσεις στα προηγούμενα σημεία αυτής της γνωμοδότησης.

5.2 Αργά, πολύ αργά συνειδητοποιείται το γεγονός ότι οι αλλαγές στο σημερινό μας οικονομικό σύστημα πρέπει να είναι οπωσδήποτε ριζικές προκειμένου να μπορεί να γίνεται λόγος για πραγματικά αειφόρο ανάπτυξη. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι στην ανακοίνωση της Επιτροπής αναφέρονται ορισμένοι συγκεκριμένοι αριθμοί, όπως π.χ. ότι πρέπει έως το 2050 να μειώσουμε τις εκπομπές σε CO2 κατά 80 % έως 95 %. Ο Πρόεδρος της Επιτροπής κ. Barroso έκανε λόγο για «μία νέα βιομηχανική επανάσταση» η οποία επίκειται ή πρέπει να πραγματοποιηθεί, όταν αναφέρθηκαν για πρώτη φορά οι αριθμοί αυτοί.

5.3 Ενόψει αυτής της επικείμενης συζήτησης, η ΕΟΚΕ τονίζει εκ νέου ότι είναι αναγκαίο να διεξαχθεί εμπεριστατωμένη συζήτηση σχετικά με την έννοια της «οικονομικής μεγέθυνσης». Η Επιτροπή και το Συμβούλιο έχουν γνώση των αντίστοιχων τοποθετήσεων της ΕΟΚΕ σχετικά με το θέμα «Πέρα από το ΑΕγχΠ». Η ΕΟΚΕ διευκρίνισε σε αυτό το πλαίσιο ότι ο καθιερωμένος κανόνας της οικονομικής θεωρίας ότι «ανάπτυξη σημαίνει ευμάρεια» δεν λειτουργεί σήμερα πλέον.

5.4 Δυστυχώς ούτε η εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» ούτε η στρατηγική ΕΕ 2020 εμβαθύνουν επαρκώς αυτόν τον προβληματισμό. Το αντίθετο συμβαίνει: η έννοια «οικονομική μεγέθυνση» φαίνεται να ερμηνεύεται στα έγγραφα αυτά ως αυτοσκοπός.

5.5 Στη στρατηγική «Ευρώπη 2020» αναφέρεται ότι «τρεις προτεραιότητες πρέπει να κατέχουν κεντρική θέση» στην εν λόγω στρατηγική:

— «Έξυπνη ανάπτυξη – με την ανάπτυξη μιας οικονομίας που βασίζεται στη γνώση και την καινοτομία.

— Βιώσιμη ανάπτυξη – με την προώθηση μιας πιο αποτελεσματικής στη χρησιμοποίηση των πόρων, πιο πράσινης και πιο ανταγωνιστικής οικονομίας.

— Ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς – με την ενίσχυση μιας οικονομίας με υψηλό ποσοστό απασχόλησης που εξασφαλίζει οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή.

Οι τρεις αυτές προτεραιότητες αλληλοενισχύονται και διαμορφώνουν την εικόνα της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς για την Ευρώπη του 21ου αιώνα».

5.6 Η ΕΟΚΕ διερωτάται ποιό είναι το μήνυμα που επιθυμούν να απευθύνουν στην κοινωνία η Επιτροπή και το Συμβούλιο με παρόμοιες διαπιστώσεις. Μήπως εννοούν ότι υπήρχε παλαιότερα ανάπτυξη, η οποία δεν βασιζόταν στη γνώση και στην καινοτομία; Δεν ήταν πάντοτε στόχοι πολιτικής το υψηλό ποσοστό απασχόλησης, και η προώθηση της κοινωνικής και εδαφικής συνοχής; Οι διαφορετικές αυτές «φιλοσοφίες για την ανάπτυξη» οδηγούν αυτομάτως στην αειφόρο ανάπτυξη; Εάν ναι, για ποιον λόγο δεν χρησιμοποιούν πλέον η Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον όρο «αειφορία» και γιατί περιγράφεται η εικόνα μιας «κοινωνικής οικονομίας της αγοράς για την Ευρώπη του 21ου αιώνα» και όχι αυτή μιας κοινωνικο – οικολογικής οικονομίας της αγοράς;

5.7 Η Επιτροπή γνωρίζει για παράδειγμα πολύ καλά ότι η συνεπής προστασία των φυσικών πόρων μπορεί ασφαλώς να οδηγήσει σε μείωση, και όχι σε αύξηση, του ακαθάριστου εγχωρίου προϊόντος. Εάν όλοι οι συμβατικοί λαμπτήρες αντικατασταθούν, μέσω της απαγόρευσης της πώλησής τους, από οικονομικούς λαμπτήρες, εάν εφαρμοστεί κατάλληλη μόνωση στα κτήρια και υλοποιηθούν όλα τα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας, θα μειωθούν π.χ. δραστικά η κατανάλωση ενέργειας και, κατά συνέπεια, το ΑΕγχΠ. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει για τον λόγο αυτόν ότι

— η έννοια της «οικονομικής μεγέθυνσης» πρέπει να προσδιοριστεί εκ νέου και ότι

— το ΑεγχΠ δεν συνιστά μέγεθος που περιέχει στοιχεία σχετικά με την ευτυχία, την ευημερία, την κατάσταση του περιβάλλοντος, τη δημόσια υγεία ή την κοινωνική δικαιοσύνη.

Η νέα βιομηχανική «επανάσταση» – μία επανάσταση της υπευθυνότητας

5.8 Όταν ο Πρόεδρος της Επιτροπής κ. Barroso κάνει λόγο για μία «νέα βιομηχανική επανάσταση» έχει δίκαιο μόνον όσον αφορά τον ριζικό χαρακτήρα των πιθανών αλλαγών. Το μέλλον απαιτεί ένα νέο πρότυπο παραγωγής και κατανάλωσης. Ο κ. Barroso γνωρίζει βέβαια ότι η λέξη «επανάσταση» είναι εντελώς ακατάλληλη από κοινωνιολογική άποψη, καθώς και ότι μπορεί να προκαλέσει φόβους. Οι επαναστάσεις ξεκινούν από καταπιεσμένες πλειοψηφίες που επιθυμούν να αλλάξουν σύντομα και οριστικά μια απαράδεκτη κατάσταση, ενάντια σε αυτούς που κατέχουν την «εξουσία».

5.9 Όμως, όσον αφορά τη συζήτηση για την αειφόρο ανάπτυξη ή την αποτελεσματική χρήση των πόρων, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Δεν εντοπίζεται καμία καταπιεσμένη πλειοψηφία που επαναστατεί κατά υφιστάμενων δομών εξουσίας. Η κατάσταση έχει μάλλον ως εξής: ζει κανείς πολύ άνετα σε μία κοινωνία που καταναλώνει κατ’ έτος την ποσότητα πετρελαίου που χρειάστηκαν 5 εκατομμύρια χρόνια για να δημιουργηθεί και η οποία εξαφανίζει κατ’ έτος 10 000 περισσότερα είδη απ’ ό,τι θα εξαφανίζονταν λόγω της εξέλιξης των ειδών.

5.10 Συνεπώς βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα καθήκον αλλά και ένα ερώτημα: πώς να αναπτύξουμε στους σημερινούς κατοίκους της γης το αίσθημα της συλλογικής ευθύνης για τις επόμενες γενεές και πώς να επιβάλουμε ουσιαστικές αλλαγές οι οποίες ενδεχομένως να σημαίνουν και παραίτηση από κεκτημένα;

5.11 Για τον σκοπό αυτόν έχει καθοριστική σημασία να συμμετέχουν εξαρχής τόσο η κοινωνία των πολιτών όσο και οι παράγοντες της οικονομίας επαρκώς στη διαδικασία αυτή. Ακριβώς αυτός ήταν ο στόχος της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ, που υιοθετήθηκε το 2001 στο Γκέτεμποργκ.

Παρατηρήσεις σχετικά με την στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη στην ΕΕ

5.12 Η ΕΟΚΕ παρακολουθεί από πολλά χρόνια με ιδιαίτερη προσοχή και ενεργά την εξέλιξη της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη που υιοθέτησε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το 2001. Εξαρχής ζητούσε να δοθεί η μέγιστη προσοχή στην εν λόγω μακροπρόθεσμη στρατηγική.

5.13 Η ΕΟΚΕ πάντοτε (και συχνά) ζητούσε να παρέχει η στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη σαφείς κατευθυντήριες γραμμές και συνεπώς ποιοτικά και ποσοτικά στοιχεία στους πολίτες, στην οικονομία και στις ενώσεις, αλλά και στους πολιτικούς. Οι βραχυπρόθεσμες και οι μεσοπρόθεσμες αποφάσεις που πρόκειται να ληφθούν πρέπει να προσανατολιστούν σε αυτά τα δεδομένα και όλοι οι τομείς πολιτικής της ΕΕ πρέπει να επιδιώκουν τους στόχους της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη.

5.14 Συχνά, ωστόσο η ΕΟΚΕ χρειάστηκε να εκφράσει τη λύπη της για το ότι, κατά την άποψή της, η στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη είναι όχι μόνο ιδιαιτέρως ασαφής στη διατύπωσή της, αλλά και λαμβάνεται πλημμελώς υπόψη από τους πολιτικούς.

5.15 Η ΕΟΚΕ είχε επικροτήσει το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της είχε αναθέσει ιδιαίτερο ρόλο στο πλαίσιο της αναθεωρημένης στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη του 2006, ήτοι να συμβάλλει στις εκθέσεις προόδου που πρέπει να καταρτίζονται ανά διετία. Το 2007 και το 2009 δημοσιεύθηκαν από την Επιτροπή εκθέσεις προόδου τις οποίες σχολίασε και αξιολόγησε μεταγενέστερα η ΕΟΚΕ, όμως η συμβολή που είχε ζητηθεί από την ΕΟΚΕ δεν αξιοποιήθηκε από την Επιτροπή κατά το στάδιο πριν από την κατάρτιση των εν λόγω εκθέσεων.

5.16 Εάν τηρούνταν ο διετής ρυθμός που είχε αποφασιστεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, η επόμενη έκθεση προόδου θα έπρεπε να δημοσιευθεί κατά το τρέχον έτος· ωστόσο, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Έως τώρα η Επιτροπή δεν έχει ζητήσει τη συνεισφορά της ΕΟΚΕ.

5.17 Στο «Πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής για το 2011» (3) δεν περιλαμβάνεται καμία ένδειξη ότι η Επιτροπή θα υποβάλει μια τέτοια ενδιάμεση έκθεση, ενώ στο εν λόγω έγγραφο 51 σελίδων δεν γίνεται καμία αναφορά στη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη. Γίνεται αναφορά σε απίστευτη πληθώρα διαφορετικών στρατηγικών της ΕΕ, όχι όμως στη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη βαθύτατη λύπη της για αυτό.

5.18 Επικρατεί αξιοσημείωτη σιωπή σχετικά με τη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη, υπερβολική σιωπή κατά την άποψη της ΕΟΚΕ. Πολλές πολιτικές δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, όπως η κατάρτιση καταλόγου των επιβλαβών για το περιβάλλον επιδοτήσεων, δεν τηρήθηκαν. Στην πολιτική καθημερινότητα αναφέρεται μόνο η στρατηγική ΕΕ 2020, η οποία δεν έχει από την πλευρά της πραγματική σχέση με τη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη.

5.19 Το γεγονός ότι η στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη δεν αποτελεί πλέον σχεδόν καθόλου αντικείμενο πολιτικού διαλόγου και επικοινωνίας αποτελεί εξαιρετικά αρνητικό μήνυμα προς την κοινωνία των πολιτών. Η ΕΟΚΕ διερωτάται σχετικά με τον λόγο για τον οποίον συμβαίνει αυτό και σχετικά με την ερμηνεία που θα πρέπει να δώσει σε αυτό η κοινωνία. Η Επιτροπή θα πρέπει να κατανοήσει το εξής: με τον τρόπο αυτόν δίδεται η εντύπωση ότι οι πολλαπλές κρίσεις (4) των τελευταίων μηνών και ετών έχουν επικεντρώσει την προσοχή των πολιτικών σε αυτές κατ' αποκλειστικότητα και έχει έτσι τεθεί εντελώς στο περιθώριο η μακροπρόθεσμη πολιτική.

5.20 Παράλληλα, όλο και περισσότεροι άνθρωποι διερωτώνται – δικαίως, κατά την άποψη της ΕΟΚΕ – εάν αυτές οι κρίσεις που παρουσιάζονται με μεγάλη συχνότητα σε πολύ διαφορετικούς τομείς πολιτικής α) δεν συνδέονται μεταξύ τους και β) αποτελούν σύμπτωμα ή συνέπεια μη αειφόρου οικονομικής πολιτικής.

5.21 Από την έκθεση της Προεδρίας του Συμβουλίου με τίτλο «Επισκόπηση της Στρατηγικής της ΕΕ για την Αειφόρο Ανάπτυξη (2009)» (5) μπορεί κανείς να συμπεράνει σαφώς ότι όντως έτσι έχουν τα πράγματα. Ήδη στην πρώτη πρόταση του εγγράφου δηλώνονται τα εξής: «Οι τρέχουσες εξελίξεις δεν είναι βιώσιμες για πολλούς λόγους: τα όρια της φέρουσας ικανότητας της Γης έχουν ξεπεραστεί και το κοινωνικό και οικονομικό κεφάλαιο υφίσταται πιέσεις Παρότι έχει επανειλημμένα λεχθεί ότι είναι ανάγκη να γίνουν αλλαγές, τα αποτελέσματα είναι περιορισμένα.».. Η έκθεση αποτελεί κατά βάση έκκληση υπέρ της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, η οποία «αποτελεί μακροπρόθεσμο όραμα και πρωταρχικό πλαίσιο πολιτικής που παρέχει κατευθυντήριες γραμμές για όλες τις πολιτικές και στρατηγικές[…] Η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι η (στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη) πρέπει να διασφαλίσει ότι ασκεί πράγματι επίδραση στις πολιτικές της ΕΕ […] που θα εξασφαλίσουν συνοχή μεταξύ βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων στόχων και μεταξύ διαφόρων τομέων».

5.22 Ωστόσο, το γενικότερο πλαίσιο πολιτικής που έχει ζητήσει η ΕΟΚΕ και θεωρεί απαραίτητο και το Συμβούλιο, το οποίο υποτίθεται ότι διαμορφώνει τη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ, υφίσταται σήμερα πλέον, στην καλύτερη περίπτωση, μόνο σε παλαιά έγγραφα και σε ορισμένες ομιλίες, όχι όμως στην πολιτική πραγματικότητα. Το κενό αυτό δεν μπορεί να καλυφθεί ούτε με την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» ούτε με τη στρατηγική ΕΕ 2020.

5.23 Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να αποπροσανατολιστούν οι πολίτες. Και αυτό όχι μόνον διότι δεν κατανοούν πλέον ποια στρατηγική ισχύει και είναι δεσμευτική, αλλά και επειδή η ορολογία προκαλεί σύγχυση. Για παράδειγμα, στη στρατηγική ΕΕ 2020 γίνεται διαρκώς λόγος για ανάπτυξη σε διάφορες μορφές της, αλλά οι όροι «αειφορία» ή «αειφόρος ανάπτυξη» δεν αναφέρονται πλέον καθόλου.

5.24 Η ΕΟΚΕ θεωρεί για τον λόγο αυτόν απαραίτητο να διευκρινίσει η Επιτροπή το συντομότερο δυνατόν και με σαφέστατο τρόπο πώς θα συνδεθεί η στρατηγική ΕΕ 2020 με τη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη. Συνεπώς, τάσσεται εκ νέου υπέρ της ενεργοποίησης της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη, καθώς και υπέρ του προσδιορισμού της στρατηγικής ΕΕ 2020 ως καίριου στοιχείου για τον αναπροσανατολισμό και την αναδιάρθρωση των σημαντικότερων τομέων της οικονομίας.

Βρυξέλλες, 22 Σεπτεμβρίου 2011. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Staffan NILSSON

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ρίο+20: προς μια πράσινη οικονομία και καλύτερη διακυβέρνηση - Συνεισφορά της ευρωπαϊκής οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών» και Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Χάρτης πορείας προς μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλής έντασης άνθρακα με ορίζοντα το 2050» Συνεισφορά των ευρωπαϊκών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (βλ. σελίδα 110 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(2) Η ΕΟΚΕ είχε επισημάνει το γεγονός αυτό επακριβώς το 2004 στη διερευνητική της γνωμοδότηση με θέμα «Αξιολόγηση της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη». (βλ. σελ. 22-37 της παρούσας ΕΕ C 117, 30.4.2004) και είχε ζητήσει μάταια από την Επιτροπή να παρακολουθήσει την κατάσταση αυτή με ιδιαίτερη προσοχή.

(3) COM(2010) 623 τελικό της 27.10.2010.

(4) Μερικές από αυτές τις κρίσεις είναι: η χρηματοπιστωτική κρίση / κρίση του ευρώ, η κλιματική κρίση, η κρίση βιοποικιλότητας και το ζήτημα της πείνας.

(5) Βλ. το έγγραφο του Συμβουλίου αρ. 16818/09, 1.12.2009.