ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 27.03.1995 
COM(95) 94 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ 
όσον αφορά την εφαρμογή 
του κοινοτικού προγράμματος 
για την οικονομική και κοινωνική ένταξη 
των λιγότερο ευνοημένων κοινωνικών ομάδων 
"ΦΤΩΧΕΙΑ 3" (1989-94) 
Απόφαση 89/457/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 18ης Ιουλίου 1989 
(Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L 224 της 2.8.1989) 
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 
Ποώτο μέοο€ - ΟΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΦΤΩΧΕΙΑ 
3 ........... . 4 
1. Η πρόκληση που αποτελούν η φτώχεια και ο κοινωνικός 
αποκλεισμός ... 4 
2. II κοινοτική δράση . 5 
3. Οι λειτουργίες των ειδικών προγραμμάτων 8 
4. Οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος Φτώχεια 3 9 
Αεύτεοο uéooc - Η ΕΦΑΡΜΟΓΙΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΙΌΣ ΦΤΩΧΕΙΑ 3 11 
1. Οι δομές λήψης αποφάσεων, διαχείρισης και εμψύχωσης του 
προγράμματος 11 
2. Το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής του προγράμματος .. 12 
3. Προοδευτική εφαρμογή 16 
ΙΙΙο μέοο€ - ΤΑ ΣΧΕΑΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 18 
1. Σφαιρική θεώρηση των σχεδίων 18 
2. II ανάπτυξη των σχεδίων 27 
3. II προοδευτική εμπέδωση των αρχών του Φτίόχεια 3 34 
Τέταρτο uéooc - Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 43 
1. Η αξιολόγηση στο πλαίσιο του προγράμματος: απολογισμός 
και κεκτημένα της μεθόδου . . 43 
2. Η ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ομάδων 45 
3. Πειραματισμός και μεταφορά της τεχνογνωσίας . 51 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ... 56 
1. H επικύρωση των αρχών και της μεθόδου του 
προγράμματος 56 
2. Τα ισχυρά και τα αδύνατα σημεία του τρόπου εμψύχωσης . 57 
3. Η προστιθέμενη αξία ενός ειδικού προγράμματος ....... 59 
Παράρτημα 1 - Συνοπτικά στατιστικά στοιχεία σχετικά με τα 
σχέδια του προγράμματος "Φτώχεια 3" 62 
Παράρτημα 2 - Στατιστικές εργασίες στο πλαίσιο του 
προγράμματος "Φτώχεια 3" 65 
ÏÏ; 
ΕΙΣΑΓΩΓΙΙ 
Κατ' εφαρμογή της απόφασης του Συμβουλίου της 18ης Ιουλίου 19891 η Επιτροπή εφάρμοσε 
"κοινοτικό πρόγραμμα για την οικονομική και κοινωνική ένταξη των λιγότερο ευνοημένων 
ομάδων", κοινώς πρόγραμμα "Φτώχεια 3". 
Το εν λόγω πρόγραμμα που θεσπίστηκε διάρκεια 5 ετών (1989-94), απέβλεπε στο να 
παρατείνει και να διευρύνει τις προηγούμενες κοινοτικές πρωτοβουλίες γνωστές ως πρώτο 
και δεύτερο κοινοτικό πρόγραμμα για την καταπολέμηση της φτώχειας (1975-80 και 1985-
1989)2, με τα οποία η Κοινότητα είχε ήδη εκφράσει τη βούληση της να συμβάλει, στο πλαίσιο 
των αρμοδιοτήτων και των μέσων που διαθέτει, στις προσπάθειες για την καταπολέμηση της 
φτώχειας που ανέλαβαν τα κράτη μέλη. 
Το πρόγραμμα Φτώχεια 3 μελετήθηκε με αυτή την προοπτική, δηλαδή να συμβάλει στις 
προσπάθειες που έχουν αναληφθεί στα κράτη μέλη. Όπως τα δύο προηγούμενα προγράμματα 
χρηματοδότησε και υποστήριξε πρότυπες ενέργειες για να ευνοήσει την καινοτομία στις 
μεθόδους και όσον αφορά τις πολιτικές που εφαρμόζονται ώστε να προληφθούν και να 
καταπολεμηθούν η φτώχεια και ο αποκλεισμός. Το πρόγραμμα διέθετε για το σκοπό αυτό 
συνολικό προϋπολογισμό ύψους 55 MECU για τα 5 έτη της διάρκειας του. Πρόκειται για 
μικρό ποσό στην κοινοτική κλίμακα, αλλά είναι ένα ποσό σε σημαντική αύξηση σε σχέση με 
τα δύο προηγούμενα προγράμματα για τα οποία διατέθηκαν αντίστοιχα 20 MECU και 29 
MECU. 
Πάντως η φιλοδοξία του Φτιί)χεια 3 ήταν να μην είναι, μόνο ένας μηχανισμός 
χρηματοδότησης σχεδίων, αλλά επίσης και κατ' αρχάς, ένα συνεκτικό πρόγραμμα,δηλαδή ένα 
σύνολο ενεργειών και παραγόντων που αναφέρονται σε κοινές αρχές και στόχους. Με την 
προοπτική αυτή και με συνεκτίμηση της πείρας από προηγούμενα προγράμματα, το Φτώχεια 
3 υιοθέτησε εξαρχής αποφασιστικά μια πολυδιάστατη προσέγγιση του κοινωνικού 
αποκλεισμού και, συνεπώς, τόνισε τις στρατηγικές τόσο για την οικονομική όσο και για την 
κοινωνική ένταξη των πλέον απόρων πληθυσμών, οι οποίες βασίζονται στην εταιρική σχέση 
μεταξύ των δημόσιων και ιδιωτικών φορέων και διεξάγονται με τη συμμετονή των 
ενδιαφερομένων ομάδων του πληθυσμού. 
Η καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού είναι κατ' ουσία αρμοδιότητα των 
κρατών μελών και των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών τους αρχών. Ένα ειδικό 
πρόγραμμα όπως το Φτώχεια 3 δεν έχει ούτε την αποστολή ούτε τα μέσα να ανταποκριθεί 
στο πλάτος των καταστάσεων φτώχειας και αποκλεισμού μέσα στην Ένωση. Ο στόχος του 
είναι να προωθήσει τη δοκιμή καινοτόμων στρατηγικών καταπολέμησης της φτώχειας, και 
να συμβάλει κατά τον τρόπο αυτό στον καθορισμό των ορθών πρακτικών, στην προώθηση 
τ(»ν πολιτικο>ν και στην ανάπτυξη δημόσιας συζήτησης στον εν λόγω τομέα. Με την 
προοπτική αυτή, επικέντροχτε τα μέσα του σε 40 περίπου τοπικά oyroia. κατανεμημένα στα 
κράτη μέλη της Κοινότητας και, συνδεδεμένα στο πλαίσιο ειιριοπαΐκής διιναμ,ικής μέσω 
διακρατικής εμψύχοχιης η οποία έχει θεσπισθεί ειδικά για το σκοπό αυτό. Το εν λόγο> 
πρόγραμμα υποστήριξε επίσης, με ελάχιστο τμήμα του προϋπολογισμού του, ερευνητικές 
Απόφαση του Συμβουλίου 89/457/ΕΟΚ της 18ης Ιουλίου 1989 για την 
καθιέρωση μεσοπρόθεσμου "προγράμματος κοινοτικής δράσης όσον αφορά την 
οικονομική και κοινωνική ένταξη των λιγότερο ευνοημένων κοινωνικών 
ομάδων", Ε.Ε.Ε.Κ. L 224 της 2.8.89 
Αποφάσεις 75/458/ΙίΟΚ του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 1975 (Κ.Η.Η.Κ. L 199 της 30.7.1975) 
και 85/8/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 18ης Δεκεμβρίου 1984 (Κ.Κ.Ιΐ.Κ. L 2 της 3.1.1985) 
1 
εργασίες και στατιστικές μελέτες που αποσκοπούν στην καλύτερη κατανόηση των 
διαδικασιών κοινωνικού αποκλεισμού. 
ΓΙ συγκεκριμένη πείρα από τα σχέδια, οι ενέργειες εμψύχωσης και οι δκκρορες δημοσιεύσεις 
του προγράμματος συνέβαλαν στη διαφάνεια του Φτώχεια 3 και στη σύ£ευ£η των 
προσπαθειών του με τις προσπάθειες που αναπτύσσονται αλλού στο εθνικό και στο 
κοινοτικό επίπεδο. Η δυναμική του προγράμματος συνέβαλε ιδίως στην κινητοποίηση των 
παραγόντων που εμπλέκονται στην καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού 
αποκλεισμού και στην αναγνώριση των επιτευγμάτων της κοινοτικής δραστηριοποίησης 
σχετικά, που υπενθύμισε το Λευκό Βιβλίο σχετικά με το μέλλον της ευρωπαϊκής κοινωνικής 
πολιτικής3. 
'Γα τοπικά αυτά σχέδια εγκρίθηκαν από την Επιτροπή, στα τέλη του 1989, βάσει των 
προτάσεων των κρατών μελών. Τα σχέδια αυτά έλαβαν'χρηματοδοτική ενίσχυση από την 
Κοινότητα κατά τα 5 έτη που διαρκεί το πρόγραμμα, με την επιφύλαξη συγχρηματοδότησης 
από τις δημόσιες αρχές ή/και ιδιωτικές ενώσεις σε εθνικό, περιφερειακό ή/και τοπικό 
επίπεδο. Πήραν μέρος τακτικά στις συναντήσεις σε εθνικό και διακρατικό επίπεδο με σκοπό 
να ευνοηθεί η ανταλλαγή και η σύγκριση των εμπειριών. Υποστηρίχτηκαν από ομάδες 
τεχνικής βοήθειας με καθήκον να παρέχουν κατάλληλη βοήθεια όσον ας>ορά την ανάπτυξη 
και την αξιολόγηση. 
Το Φτώχεια 3 υποστήριξε δύο κατηγορίες σχεδίων. 30 περίπου σχέδια, ονομαζόμενα 
"πρότυπες ενέργειες", διέθεταν σημαντικό μέγεθος: συγκέντρωσαν σε τοπικό επίπεδο σύνολο 
δημοσίων και ιδιωτικών εταίρων αποφασισμένων να εφαρμόσουν από κοινού εναρμονισμένη 
και συντονισμένη στρατηγική για την καταπολέμηση της φτώχειας· καθένας από τους 
εταίρους αυτούς έλαβε από την Κοινότητα, για το σκοπό αυτό, ετήσια ενίσχυση 250 έως 300 
χιλ. ECU κατά μέσο όρο, δηλ. 1,5 MECU σχεδόν κατά τη συνολική διάρκεια του 
προγράμματος. 12 περίπου σχέδια, ονομαζόμενα "καινοτόμοι, πρωτοβουλίες". ήταν 
μικρότερου μεγέθους: επρόκειτο για μικρού μεγέθους σχέδια τα οποία αναζητούν κατάλληλες 
λύσεις για τα προβλήματα των ομάδων που γνωρίζουν ειδικής μορφής απομόνωση, και 
έλαβαν το καθένα για το σκοπό αυτό από την Κοινότητα ετήσια ενίσχυση 50 χιλ. ECU κατά 
μέσο όρο, δηλ. 250 χιλ. ECU περίπου για τη συνολική διάρκεια του προγράμματος. 
Τα πολύ διαφορετικά σχέδια αυτά παρουσίασαν ομοιότητες όσον αφορά τις θεμελιώδεις 
αρχές του προγράμματος-πολυδιάστατη προσέγγιση του κοινωνικού αποκλεισμού, εταιρική 
σχέση βασιζόμενη στη δυναμική της ανάπτυξης μιας περιοχής, συμμετοχή των πλέον άπορων 
ομάδων -και επιδίωξαν να τους δώσουν πραγματική και διαρκή δυνατότητα έκς)ρασης σε 
κοινοτικό επίπεδο. Ενέγραψαν τη δράση τους σε ευρωπαϊκή προοπτική, ιδιαιτέρως μέσω της 
συμμετοχής τους στη δυναμική διακρατικών ανταλλαγών στο πλαίσιο της εμψύχωσης του 
προγράμματος. Έτσι οι προσπάθειες τους προέβαλαν το βασικό στόχο του προγράμματος 
ο οποίος είναι, με το να υποστηρίζουν την αναζήτηση καινοτόμων λύσεων για τον κοινωνικό 
αποκλεισμό, να προωθήσουν τη συζήτηση και τις εθνικές και κοινοτικές πολιτικές στον τομέα 
αυτό και να ενισχύσουν συνεπώς την αλληλεγύη με τους πιο αναξιοπαθούντες. 
Το Φτώχεια 3 ξεκίνησε πράγματι την 1η Μαρτίου 1990. Η Επιτροπή υπέβαλε στις 22 
Σεπτεμβρίου 1993 προσωρινή έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος4, με την 
"Ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική, ο δρόμος προς το μέλλον για την Ένωση" COM(94) 333 
της 27.07.1994. 
Μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης για την καταπολέμηση του αποκλεισμού και την προώθηση 
της αλληλεγγύης: ένα νέο πρόραμμα υποστήριξης και ενθάρρυνσης της καινοτομίας (1994-
1999) COM(93) 435 τελικό της 22.09.1993. 
οποία δόθηκε ο απολογισμός των ισχ\>ρών και των ασθενών σημεία)ν στη μέση του. Π 
Επιτροπή συνόδευσε αυτή την έκθεση με μια πρόταση για ένα νέο πρόγραμμα καταπολέμηση ς 
του αποκλεισμού και της προώθησης της αλληλεγγύης (1994-1999), η οποία συντάχθηκε με 
βάση αυτόν τον ενδιάμεσο απολογισμό. Η συζήτηση αυτής της πρότασης συνεχίζεται στο 
Συμβούλιο. 
Το έγγραφο αυτό αποτελεί την τελική έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του 
προγράμματος Φτώχεια 3. II Επιτροπή επιθυμεί η αξιολόγηση που υποβάλλει έτσι για τη 
συζήτηση να συμβάλει στην έγκριση από το Συμβούλιο της πρότασης της για ένα νέο 
πρόγραμμα. 
Για την προετοιμασία αυτής της έκθεσης η Επιτροπή βασίστηκε στο σύνολο τα>ν εργασιών 
αξιολόγησης που έγιναν σε συνεχή βάση σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος και ιδίως 
στην αυτοαξιολόγηση που έγινε σε καθένα από τα σχέδια καθώς και στα έγγραφα που 
συντάχθηκαν' στο πλαίσιο της παρακολούθησης και της εμψύχωσης του συνόλου του 
προγράμματος. II έκθεση συνεκτιμά επίσης τις συζητήσεις που έγιναν πριν από την 
προετοιμασία της ενδιάμεσης έκθεσης, σχετικά με τα ισχυρά και τα ασθενή σημεία του 
προγράμματος στο μέσο του, καθώς και τις συζητήσεις που έγιναν πιο πρόσφατα ύστερα από 
πρωτοβουλία αρκετών κρατών μελών, για τη συζήτηση των διδαγμάτων από το πρόγραμμα. 
Τέλος η Επιτροπή έδωσε την πιο μεγάλη προσοχή στις ανεξάρτητες αξιολογήσεις που έγιναν 
στη διάρκεια των τελευταίων μηνών και ιδίως στην έκθεση που συνέταξε η Βουλή των 
Λόρδα)ν στο Ην. Βασίλειο σχετικά με το πρόγραμμα κατά την άνοιξη του 19945, στη βάση 
πολλών ακροάσεων και επιτόπιων επισκέψεων, και που σκιαγραφεί έναν θετικό συνολικό 
απολογισμό για τα κεκτημένα του Φτώχεια 3. 
"The Poverty Programme" House of Lords, Select Committee on the European Communities, 9th 
Report, HMSO, 1994. 
Ποώτο néooc - ΟΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΦΤΩΧΕΙΑ 3 
Περισσότερα από 52 εκατ. άτομα με χαμηλό εισόδημα, 3-5 εκατ. περίπου άστεγοι ή κάτω 
από κακές στεγαστικές συνθήκες, 17 εκατ. άνεργοι, εκ των οποίων οι μισοί εδώ και πάνω 
από ένα έτος ... Αυτά τα στοιχεία είναι απλώς ενδεικτικά, αλλά αρκούν για να 
υπογραμμίσουντο εύρος των καταστάσεων φτώχειας και αποκλεισμού μέσα στην Ευρωπαϊκή 
Ένωση και τη μεγάλη πρόκληση που αποτελούν αυτές οι καταστάσεις για τα κράτη μέλη, για 
την Ένωσυη και για το σύνολο των κατοίκων της (παραγρ. 1). Προϋπόθεση για να 
αντιμετίοπίσουμε με επιτυχία αυτή την πρόκληση είναι η αυξημένη προσπάθεια αλληλεγγύης 
στην οποία πρέπει να συμβάλλει η Ένωση με επιφύλαξη των αρμοδιοτήτων των 
κρατωνμελων και των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών αρχών τους (παραγρ. 2). Π 
εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων, είναι ένας από τους τρόπους γι' αυτή την κοινοτική 
δράση που αποβλέπει στο να ενθαρρύνει την καινοτομία καινά ευνοήσει τη δημόσια συζήτηση 
(παραγρ. 3). Οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος Φτώχεια 3 είναι η συγκεκριμένη 
έκφραση αυτής της λειτουργίας ενθάρρυνσης για την καταπολέμηση της ιρτώχειας (παραγρ. 
4). 
1. Η πρόκληση που αποτελούν η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός 
1.1. Η φτώχεια δεν αποτελεί νέο φαινόμενο και έχει δώσει αφορμή, εδώ και μεγάλο 
χρονικό διάστημα, για πολλές επιστημονικές και πολιτικές μελέτες καθώς και για 
πολυάριθμες πρωτοβουλίες τόσο δημόσιες όσο και ιδιωτικές. Ωστόσο, η προσοχή 
της κοινής γνώμης και η δημόσια συζήτηση σχετικά με τα προβλήματα αυτά έχουν 
μεταβληθεί από τα θεμέλια κατά τη διάρκεια της τελευταίας 15ετίας στα περισσότερα 
κράτη μέλη, καθώς άλλαζε η κατάσταση όσον αφορά τη φτώχεια και, αναλόγως, η 
πρόκληση που αποτελεί το γεγονός αυτό για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. 
11 κρίση των προαστίων, ο αυξανόμενος αριθμός των αστέγων, οι εντάσεις μεταξύ 
εθνοτήτων, η αύξηση της μακροχρόνιας ανεργίας, η περιθωριοποίηση τα>ν νέων οι 
οποίοι δεν κατόρθωσαν ποτέ να ενταχθούν στην αγορά εργασίας, η εμμονή της 
φτο')χειας σε -ορισμένες αγροτικές περιοχές, η οικονομική εξάντληση των 
υπερχρεο)μ,ένο)ν νοικοκυριών... αποτελούν τα νέα φαινόμενα, περισσότερο ορατά 
και πολυάριθμα απ' ό,τι στο παρελθόν, τα οποία τροφοδότησαν τη μετατροπή αυτή 
της συζήτησης σχετικά με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. 
Η φτώχεια δεν είναι πλέον δυνατόν να θεωρείται, σήμερα, κατάλοιπο, απλή 
κληρονομιά του παρελθόντος η οποία θα εξαφανιστεί οπωσδήποτε με την οικονομική 
πρόοδο και ανάπτυξη. Εξάλλου, η φτώχεια δεν μπορεί πλέον να θεωρείται μόνον ως 
έλλειψη ή ανεπάρκεια οικονομικών πόρων που πλήττει μεμονωμένα άτομα. Πρέπει, 
αντιθέτως, να αναγνωριστεί ο διαρθρωτικός χαρακτήρας της φτώχειας καθώς και των 
μηχανισμών που παράγουν τα φαινόμενα αυτά. Πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ο 
πολυδιάστατος ναοακτύοας των διαδικασιών μέσω των οποίων αποκλείονται άτομα, 
ομάδες και μερικές φορές αστικές ή αγροτικές περιοχές, από τις ανταλλαγές, τις 
κοινωνικές πρακτικές και δικαιώματα, τα οποία συνιστούν την οικονομική και: 
κοινωνική ένταξη. 
Λυτό εκφράζεται με την αυξανόμενη χρησιμοποίηση της έννοιας του κοινωνικού 
αποκλεισμού που τείνει να αντικαταστήσει, στα περισσότερα ..κράτη μέλη και σε 
κοινοτικό επίπεδο6, την έννοια της φτώχειας. II συζήτηση περί κοινωνικού 
Ψήφισμα του Συμβουλίου και των υπουργών Κοινωνικών Υποθέσεων όσον αφορά την 
καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού, της 29ης Σεπτεμβρίου 1989. Ε.Ε.Ε.Κ. 277 της 
αποκλεισμού δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνον οι ανισότητες μεταξύ υψηλής 
και χαμηλής κοινωνικής θέσης (up/down), αλλά και το πρόβλημα της απόστασης εντός 
του κοινωνικού σώματος μεταξύ εκείνων που συμμετέχουν στη δυναμική του και 
εκείνων που απωθούνται προς τα περιθώρια (in/out)· φανερώνει επίσης τα 
αποτελέσματα, από την άποψη αυτή, της εξέλιξης της κοιναηάας και τους κινδύνους 
ρήγματος του κοινωνικού ιστού που αποτελούν τη φυσική συνέπεια· επισημαίνει, 
τέλος, ότι πρόκειται για διαδικασία, τόσο για τους εεμπλεκόμενους όσο και για το 
κοινωνικό σώμα, και όχι για σταθερές και στατικές καταστάσεις. 
1.2. II Επιτροπή εξέδωσε, στις 23 Δεκεμβρίου 1992, ανακοίνωση όπου παρουσιάζεται η 
πρόκληση που αποτελεί ο κοινωνικός αποκλεισμός τόσο για τα κράτη μέλη όσο και 
για την Κοινότητα7. Στην ανακοίνωση αυτή τονίζεται, ότι τα φαινόμενα και οι 
διαδικασίες κοινωνικού αποκλεισμού προκύπτουν σε μεγάλο βαθμό από τις 
διαρθρωτικές αλλαγές που πραγματοποιούνται στις ευρωπαϊκές οικονομίες και 
κοινωνίες (τεχνολογικές μεταβολές, αλλαγές στην αγορά εργασίας, αποδυνάμωση των 
οικογενειακών δομών, τάσεις κατακερματισμού της κοινωνίας, αύξηση του 
φαινομένου της μετανάστευσης, αλλαγές του συστήματος αξιών κλπ.). Η Επιτροπή 
επισύρει την προσοχή στο ότι αυτό έχει ως συνέπεια μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, 
που απειλείται από κοινωνικό αποκλεισμό κυρίως λόγω των εξελίξεων όσον αφορά 
την απασχόληση και τις οικογενειακές και κοινωνικές δομές, καθίσταται όλο και πιό 
ευάλωτο: δεν υπάρχει μόνο ένα σύνολο - περιορισμένο εξάλλου - ατόμων μονίμως 
φτωχών ή αποκλεισμένων, αλλά και ένα αυξανόμενο σύνολο - ετερογενές άλλωστε -
ατόμων των οποίων η οικονομική και κοινωνική ένταξη είναι αβέβαιη και τα οποία 
διέρχονται περίοδο ή περιόδους φτώχειας και τα απειλεί η απώλεια των κοινωνικών 
δεσμών που συνοδεύει τις διαδικασίες κοινωνικού αποκλεισμού. 
Οι διαπιστώσεις αυτές επιβεβαιώνονται από την πρακτική εμπειρία των συντελεστών 
που -συμμετέχουν πιο άμεσα στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού -
διοικήσεις, οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης, μη κυβερνητικές οργανώσεις κυρίως -
που επισημαίνουν επίσης τους κινδύνους επιδείνωσης τα>ν εν λόγιο καταστάσεων και 
διαδικασιών. Αυτά είναι επαρκή για να πείσουν, πέραν της ποικιλίας των τοπικών 
και εθνικών καταστάσεων, για το μέγεθος της πρόκλησης, την ευρωπαϊκή της 
διάσταση και την απήχηση της στην κοινή γνώμη. 
2. Η κοινοτική δράση 
Η καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού εμπίπτει ουσιαστικά στην 
αρμοδιότητα των κρατών μελών και των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών αρχών 
τους. Ωστόσο, η Κοινότητα εξέη;ρασε σε πολλές περιπτώσεις τη βούληση της να 
συμβάλει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων και των μέσων που διαθέτει, στις 
προσπάθειες που αναλαμβάνονται: οι κοινοτικές πρωτοβουλίες είναι βεβαίως μέτριας 
κλίμακας, αλλά φανερώνουν αυξανόμενη ανησυχία· η εξέλιξη τους δείχνει κατά 
ποιον τρόπο ορίστηκαν και αναγνωρίστηκαν προοδευτικά οι μορφές κοινοτικής 
δράσης που εξασφαλίζουν κατά τον καλύτερο τρόπο, σύμφωνα με τη λογική της 
επικουρικότητας, ειδική επιπλέον αξία στην ενέργεια αυτή. 
2.1. II Κοινότητα ασχολήθηκε ειδικότερα με το θέμα του κοινωνικού αποκλεισμού από 
τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Λεν επρόκειτο βεβαίως για πολιτική αλλά κυρίως 
31.10.1989. 
Για την αλληλεγγύη στην Ευρώπη - εντατικοποίηση της καταπολέμησης του κοινωνικού 
αποκλεισμού, προώθηση της ένταξης", COM(92) 542 τελικό της 23ης Δεκεμβρίου 1992. 
για περιορισμένη συμβολή, με σημασία μηνύματος για την προσοχή που αποδίδεται, 
στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικοδόμησης, στην αλληλεγγύη έναντι των πλέον 
απόρων. Το πιο χρησιμοποιούμενο μέσο, και για μεγάλο χρονικό διάστημα το μόνο, 
ήταν η εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων, με περιορισμένα μέσα, με σκοπό να 
υποστηρίξουν την καινοτομία και τις ανταλλαγές εμπειριών. 
Συγκεκριμένα, η Επιτροπή ξεκίνησε με τον τρόπο αυτό, από το 1975, ένα πρώτο 
πρόγραμμα για την καταπολέμηση της φτώχειας (1975-80), με το οποίο υποστήριξε 
δοκιμαστικά σχέδια και στα 9 κράτη μέλη της τότε Κοινότητας. Το πρόγραμμα αυτό 
το οποίο εκπονήθηκε σε περίοδο ανάπτυξης και εφαρμόστηκε κατά την περίοδο της 
κρίσης στα τέλη της δεκαετίας του 1970, συνέβαλε, στα περισσότερα κράτη μέλη, στο 
να αναπτυχθεί η διοικητική και πολιτική μελέτη της αλλαγής του προβληματισμού 
όσον αφορά τη φτώχεια, αποτέλεσμα των νέων αυτών συνθηκών. Ακολούθησε 
δεύτερο πρόγραμμα (1985-89), οργανωμένο αποκλειστικά βάσει διακρατικών 
ανταλλαγών πρακτικών που εοραρμόστηκαν σε 100 περίπου μικρά τοπικά σχέδια. Το 
πρόγραμμα Φτώχεια 3 (1989-94) αποτελεί προέκταση αυτών, συγκεντρώνει όμως τα 
μέσα του σε περιορισμένο αριθμό, σχεδίων, πιο φιλόδοξων, προορισμός των οποίων 
είναι η μετάβαση από την προηγούμενη ερευνητική q)άση σε q)άση επιλεκτικής 
ανάπτυξης, δηλαδή πειραματισμός σε πραγματική κλίμακα των αρχών δράσης που 
ορίστηκαν κατά τα προηγούμενα προγράμματα. 
2.2. ΓΙ κοινοτική δράση ενισχύθηκε σταδιακά και διαφοροποιήθηκε, κυρίως κατά τα τέλη 
της δεκαετίας του 1980. II εξέλιξη αυτή έγινε στο πλαίσιο διάφορων πρωτοβουλιών 
με στόχο να εξασφαλιστεί η υλοποίηση της κοινωνικής διάστασης της εσωτερικής 
αγοράς και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης· ευνοήθηκε από τις προόδους όσον αφορά 
τη συνειδητοποίηση από το κοινό της σημασίας του προβλήματος του αποκλεισμού, 
μεταξύ άλλων με τη δραστηριοποίηση πολυάριθμων συντελεστών για να αναχαιτιστεί 
ÎJ ανάπτυξη της έσχατης ένδειας. 
Η Επιτροπή ανέπτυξε έτσι, παράλληλα με την εφαρμογή του προγράμματος Φτώχεια 
3 και με τα "πυροσβεστικά" μέτρα όπως η διανομή επισιτιστικής βοήθειας, ένα 
σύνολο πιο φιλόδοξων και ταυτόχρονα πιο συντονισμένων πρωτοβουλιών. Η 
Επιτροπή πρότεινε, στο πλαίσιο της εφαρμογής του Χάρτη τών Θεμελιωδών 
Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων, σύσταση σχετικά με την αναγνώριση 
στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, δικαιώματος σε επαρκείς πόρους και 
παροχές, η σύσταση δε αυτή εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 24 Ιουνίου 19928! Η 
εν λόγω σύσταση δεν επιβεβαιώνει μόνο δικαίωμα σε επαρκείς πόρους για αξιοπρεπή 
ανθρώπινη διαβία>ση αλλά τονίζει επίσης την ανάγκη να εγγραφεί το δικαίωμα αυτό 
σε σφαιρική προοπτική καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού και να 
συνοδεύεται συνεπώς, σύμφωνα με το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών 
των Κοινωνικών Υποθέσεων που συνήλθαν στο πλαίσιο του Συμβουλίου της 29ης 
Σεπτεμβρίου 1989, με κατάλληλα μέτρα ένταξης στους τομείς της υγείας, της 
κατοικίας, της εκπαίδευσης, της απασχόλησης και της κατάρτισης κτλ....9. 
II Επιτροπή ενεθάρρυνε επίσης-την ανάπτυξη εργασιών μελετών και αξιολόγησης· 
έτσι δημιούργησε ύστερα από το ψήφισμα του Συμβουλίου των Υπουργών των 
Κοινωνικών Υποθέσεων που προαναφέραμε,παρατηρητήριο των εθνικών πολιτικών 
Σύσταση 92/441 /ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τα κριτήρια όσον αφορά την επάρκεια πόρων και παροχών στα 
συστήματα κοινωνικής προστασίας, Ε.Ε. L 245 της 26.08.1992. 
Ψήφιομα του Συμβουλίου και των Υπουργών Κοινωνικών ΥποΟέοεων που ουνήλΟαν οτο πλαίσιο του Συμβουλίου της 
29ης Σεπτεμβρίου 1989, σχετικά με τον κοινωνικό αποκλεισμό, Ε.Ε. C277 της 31.10.89 
καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού· επίσης ενεθάρρυνε διάφορες εργασίες 
μελετών σχετικά με την ανάπτυξη της κοινωνίας στις πόλεις. 
Η Επιτροπή εντατικοποίησε επίσης την υποστήριξη της στις μη κυβερνητικές 
οργανώσεις και κυρίως στην ένωση τους σε ευρωπαϊκό δίκτυο10 με το οποίο 
εγκαινίασε τακτική συνεννόηση. Επίσης η Επιτροπή ανέπτυξε αποτελεσματική 
συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, τις αρχές Τ.Λ. και τις ευρωπαϊκές 
οργανώσεις τους καθώς και με δίκτυα πόλεων και στεγαστικών οργανισμών. Γενικά 
η Επιτροπή ευνόησε επίσης την από κοινού ενεργοποποίηση ταχν πρωτοβουλιών των 
διάφορων δικτύων παραγόντων που εμπλέκονται στην καταπολέμηση του κοινωνικού 
αποκλεισμού μέσα στην Κοινότητα, ιδίως μέσα) της οργάνωσης μιας σειράς από 
σεμινάρια προβληματισμού και προτάσεων που απέβλεπαν στο να οικοδομήσουν μια 
συνεπή μέθοδο στο ευρωπαϊκό επίπεδο (Ρότερνταμ 1991, Πόρτο και Βρυξέλλες 1992, 
Κοπεγχάγη 1993). 
Για να εισαγάγει την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού μέσα στις 
ενασχολίσεις του συνόλου των κοινοτικών πολιτικών, η Επιτροπή δημιούργησε στο 
πλαίσιο της διϋπηρεσιακή ομάδα της οποίας οι εργασίες αφιερώθηκαν ιδίως στην 
πιθανή παρέμβαση των διαρθρωτικών πολιτικών πρώτον μέσω των πρωτοβουλιών 
τους σχετικά με τις συνοικίες σε κρίση (ΕΤΙ Ι Λ), στην αγροτική ανάπτυξη (LEADER) 
και σε ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες (HORIZON και NOW) και κατόπιν μέσω του 
επαναπροσδιορισμού των στόχων αυτών των πολιτικών. Αναπτύχθηκε επίσης 
δραστήρια συνεννόηση μεταξύ των υπηρεσιών όσον αφορά την έρευνα, ιδίως για τον 
προσδιορισμό των προσανατολισμών του τέταρτου προγράμματος πλαισίου έρευνας 
και ανάπτυξης. 
2.3. Η ανακοίνωση της Επιτροπής της 23ης Δεκεμβρίου 1992 πληροφόρησε γι' αυτή την 
προοδευτική διαφοροποίηση των κοινοτικών προωτοβουλιών και πρότεινε κάποιες 
αιχμές για να υπάρξει μεγαλύτερη συνεκτίμηση του κοινωνικού αποκελισμού μέσα 
στις κοινωνικές και διαρθρωτικές πολιτικές της Κοινότητας. Λυτές οιπροτάσεις 
συζητήθηκαν κατά τη σημαντική ευρωπαϊκή διάσκεψη που οργανώθηκε στις 2 και 3 
Ιουνίου 1993 στην Κοπεγχάγη. Οιπροτάσεις συζητήθηκαν επίσης στο πλαίσιο των 
διαβουλεύσεων που προκλήθηκαν από το Πράσινο Βιβλίο για το μέλλον της 
ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής. Το Λευκό Βιβλίο για την Κοινωνική πολιτική 
επέμεινε σχετικά με την κινητοποίηση του συνόλου τατν εμπλεκόμενων παραγόντων 
και στη βάση των κεκτημένων της δραστηριοποίησης όσον αναφορά τη 
διαφοροποίηση των πρωτοβουλιών που πρέπει να αναληφθούν. Στο πλαίσιο αυτό 
πρέπει να εντάξουμε τη λειτουργία των ειδικών προγραμμάτων όπως το Φτώχεια 3. 
3. Οι λειτουργίες το>ν ειδικοϊν προγρ«μμάτο>ν 
3.1. II εφαρμογή των ειδικών προγραμμάτων έχει τριπλή λειτουργία. 
II ίδια η ύπαρξη των προγραμμάτων αυτών είναι αξιόλογη και αποτελεί ένδειξη της 
προσοχής που αποδίδει η Κοινότητα στο πρόβλημα και ευνοεί συνεπώς, εμμέσως, 
άλλες κοινοτικές αλλά και εθνικές πρωτοβουλίες στον τομέα αυτό (σε αυτό οφείλεται 
η σημασία που αποδίδει η Επιτροπή στη διαφάνεια τέτοιου είδους προγραμμάτων, 
τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πράγμα που αποτελεί μια από τις 
προϋποθέσεις για τη λειτουργία τους όσον αφορά την υποκίνηση. 
10 ΚΛΡΝ, European Anti-Poverty Network, Ευρωπαϊκό δίκτυο μη κυβερνητικών οργανώσεων και 
φιλαΟρωπικών ομάδων που συμμετέχουν στην καταπολέμηση της ψτιίτχει,ας. 
Τα προγράμματα αυτά αξίζουν επίσης λόγω του πειραματικού χαρακτήρα του 
περιεχομένου τους: ο πρώτος στόχος τους δεν είναι να επιδοτούν, όπως ένα ταμείο, 
διάφορες ενέργειες, όσο χρήσιμες και αν είναι αυτές - ο στόχος τους είναι να 
συμβάλουν στον καθορισμό και την επικύρωση των μεθόδων και πολιτικών που είναι 
κατάλληλες για τις σημερινές μορφές του κοινωνικού αποκλεισμού και ιδιαιτέρως 
τον πολυδιάστατο χαρακτήρα του (σ' αυτό οφείλεται η σημασία που αποδίδει η 
Επιτροπή στον πρότυπο χαρακτήρα των σχεδίων που εγκρίνονται, καθώς και στην 
αξιολόγηση τους) 
Τέλος, τα προγράμματα αυτά έχουν ως αποστολή να συμβάλουν στη μεταβίβαση 
τεχνογνωσίας και ορθής πρακτικής και στη διάρθρωση των δικτύων των παικτών οι 
οποίοι συμμετέχουν στις διακρατικές ανταλλαγές βάσει συγκεκριμένων και σχετικά 
συγκρίσιμων εμπειριών (σε αυτό οφείλεται η σημασία που αποδίδει η Επιτροπή στη 
συνοχή του συνολικού προγράμματος και στην εμψύνωσή του σε ευρωπαϊκό επίπεδο). 
3.2. Με τις λειτουργίες αυτές, τα ειδικά προγράμματαδιακρίνονται σα(|>ώς από τα ταμεία. 
Συνεπάγονται ενεργό παρουσία της 1 επιτροπής κοντά στους επιτόπιους παράγοντες, 
με εταιρικό πνεύμα, ιδιαιτέρως με σκοπό την έκφραση της κοινοτικής δέσμευσης, την 
επιβεβαίωση της επιδιωκόμενης συνοχής του συνόλου, και για να υποστηριχθεί η 
αξιολόγηση των εμπειριών του καθένα. 
Συνεπάγονται επίσης τη χρησιμοποίηση ειδικών δομών εμψύχωσης και παροχής 
τεχνικής βοήθειας, ιδιαιτέρως για να προωθηθούν ο πρότυπος χαρακτήρας των 
σχεδίων, η ποιότητα της διαχείρισης τους, η ακρίβεια της αξιολόγησης τους και η 
ορθότητα των διακρατικών ανταλλαγών τους. Συνεπάγονται, τέλος, συνεχή 
συνεργασία με τα κράτη μέλη, όχι μόνο για να ευνοηθεί η άριστη ανάπτυξη των 
σχεδίων αλλά για να πολλαπλασιαστούν όσο το δυνατόν περισσότερο οι συνέπειες 
των σχεδίων και των προγραμμάτων για την προώθηση των πολιτικών και τη 
μεταβίβαση ορθής πρακτικής. 
Το ενδιαφέρον των προγραμμάτων αυτοόν δεν πρέπει συνεποσς να κρίνεται με βάση 
τα μέσα που χρησιμοποιούνται, τα οποία είναι πολύ περιορισμένα και δεν είναι 
δυνατόν να συγκριθούν με/εκείνα των διαρθρωτικών ταμείων το ενδιαφέρον αυτό 
συνίσταται στη δυνατότητα της μεθοδολογικής και πολιτικής φύσης της συνεκφοράς 
τους, και για το λόγο αυτό οι παίκτες που συμμετέχουν σε τέτοιοι' είδους 
προγράμματα έχουν κοινές υποχρεώσεις και υψηλές απαιτήσεις για ποιότητα. 
4. Οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος Φτώχεια 3. 
4.1. Τα δύο πρώτα κοινοτικά προγράμματα για την καταπολέμηση της φτώχειας είχαν 
κυρίως εξερευνητικό χαρακτήρα: αποτελούνταν, ουσιαστικά, από σύνολο τοπικών 
σνεδίων μικρής κλίμακας, πολύ ανομοιογενών και διαφορετικών μεταξύ τους, ακόμη 
και αν συμμετείχαν σε εργασίες διεύθυνσης σε εθνικό (πρώτο πρόγραμμα) ή 
διακρατικό (δεύτερο πρόγραμμα) επίπεδο. 
Το πρόγραμμα Φτώχεια 3 μελετήθηκε έτσι ώστε να επιτευχθεί η μετάβαση από την 
εξερευνητική αυτή φάση σε φάση επιλεκτικής ανάπτυξης, δηλαδή στην επικύρωση της 
αποτελεσματικότητας τα>ν αρχών δράσης που προσδιορίστηκαν βάσει των 
προηγούμενων εμπειριών, δηλαδή η πολυδιάστατη προσέγγιση της φτώ/ειας. οι 
εταιρικές σ/έσεις μεταξύ των ιδρυμάτων και των παραγόντων και η συμμετογήτων 
ενδιαφερομένων ομάδων του πληθυσμού. 11 επιδίωξη του προγράμματος ήταν να 
εφαρμοστούν αυτές στο τοπικό επίπεδο, μέσα σε .πρότυπα σνέδια σημαντικού 
μεγέθους, καλά στερεωμένα στη δυναμική ανάπτυξης ενός χώρου. 11 συμβολή του 
προγράμματος Φτοιχεια 3 στον καθορισμό των κατάλληλων μεθόδων και πολιτικών 
προϋπόθετε να είναι Φανερή η αποτελεσματικότητα τιον αρχών δράσης του 
8 
προγράμματος και επομένως βασιζόταν στην αποδεικτική αξία τιον σχεδίων που 
εγκρίθηκαν. 
Σύμφωνα με τη θεμελιώδη αυτή κατεύθυνση, το πρόγραμμα Φτώχεια 3 συγκέντρωσε 
τα μέσα του σε περιορισμένο αριθμό σχεδίων. Π επιλογή αυτή σι^χσνούσε με την 
επιλογή να αναληφθεί κοινοτική ενέργεια σε q)άση επιλεκτικής ανάπτυξης. Φανέρωνε 
επίσης εμπιστοσύνη στις πιθανότητες επιτυνίας της τοπικής πρωτοβουλίας και 
κυρίως στην ικανότητα των τοπικών παικτών να δημιουργήσουν αποτελεσματικές 
εταιρικές σχέσεις, να επεξεργαστούν συντονισμένη στρατηγική, να διαχειριστούν 
επακριβώς σημαντικό προϋπολογισμό και να αποτελέσουν αξιόλογο πρότυπο σε 
εθνική κλίμακα. 
II πολιτική αυτή μαρτυρούσε για τις προσπάθειες της Κοινότητας για εταιρικές 
σχέσεις με τις τοπικές και εθνικές αρχές. Προϋπόθετε βεβαίως ότι οι παίκτες δεν 
Οεισρούντο πρόβλημα α>ς απλή ευκαιρία χρηματοδότησης τοπικών ενεργειών και ότι 
επιδιώκουν, αντιθέτως, να συμβάλουν, με την εμπειρία τους, στον εμπλουτισμό των 
εθνικών και κοινοτικών μελετών και στην εμβάθυνση των αρχών του ίδιου του 
προγράμματος. 
4.2. Οι τρεις Οεμελκίχ^εις αρχές του προγράμματος Φτώχεια 3 είναι οι ακόλουθες: 
η πολυδιάστατη προσέγγιση· η αρχή αυτή βασίζεται στη διαπίστωση του 
πολυδιάστατου χαρακτήρα της φτώχειας και του κοινοτικού αποκλεισμού, 
που δεν οφείλεται μόνο στην ανεπάρκεια οικονομικών πόρων αλλά 
εμφανίζεται και στους τομείς της κατοικίας, της κατάρτισης, της 
απασχόλησης, της εκπαίδευσης, της υγείας, της πρόσβασης στις υπηρεσίες, 
κτλ.· συνεπάγεται την εφαρμογή συντονισμένων στρατηγικών και 
συνεργασιών, προσαρμοσμένων στις ιδιομορφίες της τοπικής ή εθνικής 
κατάστασης και όχι μόνον την απλή παράθεση μεμονωμένων ενεργειών, ξένων 
μεταξύ τους ή συνδεδεμένων κατά τρόπο συγκεχυμένο, 
η εταιρική σνέση· η αρχή αυτή αποτελεί τη θεσμική έκφραση της 
πολυδιάστατης προσέγγισης, καθώς και το μέτρο εφαρμογής της: πράγματι, 
δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθεί παρά μόνον εφόσον μια κοινή ενέργεια 
συγκεντρώνει το σύνολο των βασικών παικτών της παρέμβασης σχετικά με 
τους διάφορους προαναφερθέντες τομείς· η εταιρική σχέση συνεπάγεται 
συνυπευθυνότητα των ενδιαιρερομέναΜίυντελεστώνόσον αφορά την επιτυχία 
ολόκληρης της δράσης που πραγματοποιήθηκε, και προϋποθέτει ότι οι 
παίκτες αυτοί είναι ικανοί να καθορίζουν, πέραν των αντίστοιχων ιδίων 
συμφερόντων τους ή των διαφορών τους, κοινή και συμφαχνημένη στρατηγική. 
η συμμετοχή- η αρχή αυτή προκύπτει από τη διαπίστωση σύμφωνα με την 
οποία ο κοινωνικός αποκλεισμός αποτελεί επίσης εξάρτηση ή ακόμη παθητική 
στάση έναντι των φορέων και, γενικότερα, απο(ράσεις που λαμβάνονται από 
άλλους· συνεπώς, η αρχή αυτή επιβεβαιώνει ότι η ενεργός συμμετοχή των 
ενδιαφερομένων ομάδων του πληθυσμού σε διαδικασία ένταξης αποτελεί 
ταυτόχρονα προϋπόθεση και έκφραση της επιτυχίας της· γενικότερα, 
αποσκοπεί στην προώθηση της ιδιότητας του πολίτη και της δημοκρατίας και 
επιδιώκει οι ενδιαφερόμενες ομάδες πληθυσμού να είναι κανονικοί παίκτες 
και εταίροι όσον αφορά τις εφαρμοζόμενες πολιτικές. 
Οι τρεις αυτές αρχές περιέχονται, υπό διάφορες μορφές και σε διαφορετικό 
βαθμό σε ορκηιέ.νεςκαινοτόμες κοινωνικές πολιτικές οι οποίες εφαρμόζονται 
στα κράτη μέλη. II ορθότητα τους υπενθυμίζεται. στο ψής;ισμα του 
Συμβουλίου και των Υπουργών Κοινωνικών Υποθέσεων που συνήλθαν στο 
πλαίσιο του Συμβουλίου της 29ης Σεπτεμβρίου 1989. Το πρόγραμμα Φτώχεια 
3 δεν είχε συνεπώς το μονοπώλιο. Σκόπευε ωστόσο να συστηματοποιήσει την 
εφαρμογή τους σε τοπικό επίπεδο, χωρίς όμως να υποτιμά τις δυσκολίες: για 
το λόγο αυτό, το πρόγραμμα δεν διέθετε μόνο χρηματοδοτικά μέσα αλλά και 
τεχνική βοήθεια και υποστήριξη για την ανάπτυξη της δράσης, καθώς και τη 
συνεχή αξιολόγηση. Για το λόγο αυτό επίσης το πρόγραμμα σκόπευε να 
επιτρέψει τον καθορισμό της ορθής πρακτικής, δηλαδή συγκεκριμένους 
τρόπους σύμφωνα με τους οποίους οι αρχές αυτές είναι δυνατόν να 
εφαρμοστούν κατά τρόπο συνεχή και αποτελεσματικό. Τέλος, για το λόγο 
αυτό το πρόγραμμα έχει ως στόχο να προωθήσει την μεταβίβαση 
τεχνογνισσίας, τόσο σε εθνική όσο και σε ευρωπαϊκή κλίμακα. 
Αεύτεοο μέρος - Η ΕΦΑΡΜΟΓΙΙ ΙΟΥ ΙΙΡΟΓΡΛΜΜΑΪΌΣ ΦΤΩΧΕΙΑ 3 
Το πρόγραμμα Φτώχεια 3 εφαρμόστηκε υπό την ευθύνη της Επιτροπής, (§1) βάσει 
χρονοδιαγράμματος που εξασφαλίζει τη μεγαλύτερη δυνατή συνέχεια μεταξύ της λήξης του 
δεύτερου προγράμματος (Νοέμβριος 1989) και της έναρξης του τρίτου προγράμματος 
(Μάρτιος 1990) (§ 2). II Επιτροπή κατέβαλε προσπάθειες ώστε να προωθήσει τη σταδιακή 
εφαρμογή των δραστηριοτήτων του προγράμματος, στο πλαίσιο των διοικητικών και 
οικονομικών περιορισμών που επηρέασαν το πρόγραμμα ιδίως στο στάδιο του ξεκινήματος 
του (§ 3). 
1. Οι δομές λήψης αποφάσεων, διαχείρισης και εμψύχωσης του προγράμματος 
1.1. Σύμφωνα με την απόφαση του Συμβουλίου, το πρόγραμμα εφαρμόστηκε υπό την 
ευθύνη της Επιτροπής, την οποία επικούρησε Συμβουλευτική Επιτροπή 
αποτελούμενη από τους ορισθέντες από κάθε κράτος μέλος εκπροσώπους ώστε να 
εξασφαλίζεται η .συνέχεια του προγράμματος (επρόκειτο συνήθως για εκπροσώπους 
των εθνικών υπουργείων Κοινωνικών Υποθέσεων). 
Η Επιτροπή ζήτησε τη βοήθεια διεθνούς ομάδας συμβούλων στους οποίους ανατέθηκε 
να παρέχουν σε αυτή τεχνική βοήθεια για τη διαχείριση και διεύθυνση του 
προγράμματος. Η εν λόγω ομάδα εκτέλεσε, σύμφωνα με τις οδηγίες της Επιτροπής, 
όλα τα τεχνικά καθήκοντα που συνδέονται με τη διοικητική και οικονομική 
διαχείριση των επιδοτήσεων που χορηγούνται στα πλαίσια του προγράμματος. 
Εξασφάλισε επίσης το συντονισμό της εμψύχωσης του προγράμματος σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο, κυρίως όσον αφορά τις διακρατικές ανταλλαγές, την αξιολόγηση, τις 
δημοσιεύσεις και την έρευνα. II δομή της διαχείρισης της εν λόγω ομάδας είχε α>ς 
βάση της τη Λίλλη(Γαλλία). Τα μέλη της, που έχουν προσληφθεί για μερική 
απασχόληση, είχαν ως βάση τους τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία. Λυτή η ομάδα αποτέλεσε την Κεντρική Μονάδα (Κ.Μ.) του 
προγράμματος. 
II Κεντρική αυτή Μονάδα συντόνισε δίκτυο εθνικών συμβούλων επιφορτισμένων με 
την παροχή τεχνικής βοήθειας στα σχέδια, να συμβάλουν στη δυναμική του 
προγράμμ,ατος σε εθνικό επίπεδο και νά συμμετέχουν στη διεύθυνση τους σε 
κοινοτικό επίπεδο. Λυτοί οι εθνικοί σύμβουλοι ήταν συνήθως δύο ανά κράτος 
μέλος, με μερική απασχόληση, και τα καθήκοντα διαμορφώθηκαν ανάλογα με το 
μέγεθος της χώρας και τον αριθμό των σχετικών σχεδίων. Οι σύμβουλοι αυτοί 
αποτελούν τις "μονάδες έρευνας και ανάπτυξης" του προγράμματος (Μ.Ε.Α.)11 
Η Επιτροπή και η KM. συνεργάστηκαν πολύ στενά. II Επιτροπή, η KM και το 
σύνολο των Μ.Ε.Λ. σ\)νεδρίασαν τρεις φορές ετησίως για διάρκεια δύο ημερών. 
Όπου υπήρξε ανάγκη έγιναν διμερείς επαφές ανάμεσα στους διάφορους παράγοντες. 
Πολυάριθμες συναντήσεις πον συνδέονται με την εμψύχωση του προγράμματος και 
ιδίως τα ετήσια σεμινάρια στις διακρατικές θεματικές συνεδριάσεις συγκέντρωσαν 
αυτούς τους παράγοντες και συνέβαλαν στην εσωτερική επικοινωνία μέσα στο 
πρόγραμμα. 
1.2. II εμψύχωση του προγράμματος μελετήθηκε αναφορικά με τις εξής δύο κατευθύνσεις: 
Τα μέλη των Μ:Ε.Λ. διορίστηκαν από την Επιτροπή κατόπιν συνεννοήσεως με το 
ενδιαφερόμενο κράτος μέλος. Σε ορισμένες περιπταχιεις, εργάστηκαν στον ίδιο qx\)éa. Σε άλλες 
περιπτώσεις, ανήκαν σε διαψιορετικούς φορείς. 
11 
Την ανάγκη να ευνοηθεί η αποδεικτική αξία των σχεδίων και επομένως να 
εξασφαλιστεί στα σχέδια σημαντική τεννική βοήθεια, συμπεριλαμβανομένων 
της υποστήριξης στην αυτοαξιολόγηση, της βοήθειας στον ορισμό της 
στρατηγικής, στον προγραμματισμό και στη διαχείριση τιον δραστηριοτήτων 
και της υποστήριξης στην πληροφόρηση και στην επικοινωνία, ώστε να 
εξασφαλιστείη εθνική διαφάνεια των σχεδίων και του προγράμματος. 
Αυτή ήταν η πρώτη λειτουργία των Μ.Ε.Λ. και γι1 αυτό το λόγο οι Μ.Ε.Λ. 
καθορίστηκαν ως οι μονάδες που συνδέουν τα προσόντα και τις θεωρητικές 
(έρευνα, αξιολόγηση) και πρακτικές (ανάπτυξη, διαχείριση) εμπειρίες. 
II ανάγκη να αναβαθμιστεί η συνοχή του προγράμματος και αντίστοιχα να 
γίνει η ευρωπαϊκή διάσταση του προγράματος μια κοινή φροντίδα για το 
σύνολο των παραγόντων της. 
Η Επιτροπή έδωσε τη μεγαλύτερη σημασία στην εσωτερική συνοχή του 
προγράμαμτος, δηλαδή στη δόμηση του προγράμματος ως δικτύου πρωτοβουλιών, 
εμπειριών και παραγόντων. Μέσα σε αυτήν την προοπτική η Επιτροπή 
προγραμμάτισετις διακρατικές ανταλλαγές ανάμεσα στα σχέδια, τα ετήσια σεμινάρια, 
"δημοσιεύσεις και πιο γενικά τις δραστηριότητες που αποβλέπουν στην επικοινωνία 
και στη διαφάνεια του προγράμματος ως ευρισπαϊκού προγράμματος· αυτές οι 
δραστηριότητες συντονίστηκαν από την Κ.Μ. με τη συνεργασία των Μ.Ε.Λ. * 
1.3. Πρέπει να τονιστεί ότι οι δομές για την εφαρμογή του προγράμματος είναι πολύ 
αποκεντρωμένες όσον αφορά τα μέσα, παρ' όλο που εξαρτώνται από το κέντρο όσον 
αφορά τη λήψη αποφάσεων, στο επίπεδο της Επιτροπής. Οι πόροι του προγράμματος 
τελικά κατανεμήθηκαν ως εξής (προσχέδιο προϋπολογισμού): 
Τοπικά σχέδια 41,05 MECU 
Μελέτες και έρευνες 4,95 MECU 
Διαχείριση, εμψύχωση, δημοσίευση 9,00 MECU 
(εκ των οποίων Κ.Μ. 3 MECU, Μ.Ε.Α. 3,5 
MECU δραστηριότητες 2,5 MECU) 55,00 MECU 
Ι. Το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής του προγράμματος 
Ένα από τα θέματα που απασχολούσαν την Επιτροπή και τα κράτη μέλη το 1989, 
ήταν να αποφευχθεί η διακοπή μεταξύ της λήξης του δεύτερου προγράμματος και της 
αρχής του τρίτου. Η ανησυχία αυτή δεν πήγαζε μόνο από την επιδίωξη να 
αποφευχθεί η διακοπή της κοινοτικής χρηματοδότησης για ορισμένα σχέδια 
προερχόμενα από το δεύτερο πρόγραμμα και τα οποία εγκρίθηκαν στο πρόγραμμα 
Φτώχεια 3 (τελικώς τα σχέδια αυτά ήταν ολιγάριθμα λόγω της διαφοράς 
περιεχομένου μεταξύ των δύο προγραμμάτων). Πήγαζε επίσης από την επιδίωξη να 
υπάρξει συνέχεια των κοινοτικών προσπαθειών υπέρ των πλέον απόρων και 
επομένως ανταποκρινόταν στις σχετικές προσδοκίες του Γνυρ. Κοινοβουλίου. 
II Επιτροπή είχε ξεκινήσει πράγματι, παράλληλα με τη διαδικασία συζητήσεων στα 
πλαίσια του Συμβουλίου, να εκπονεί το πρόγραμμα. Ύστερα από την απόφαση του 
12 
Συμβουλίου μπόρεσε να ξεκινήσει διαδικασία υποβολής και επιλογής των σχεδίων και 
τη δημιουργία τα)ν δομών για τη διαχείριση και εμψύχωση του προγράμματος. 
2.1. Η απόφαση του Συμβουλίου όριζε ότι τα σχέδια θα υποβάλονταν στην Επιτροπή από 
τα κράτη μέλη και η επεξεργασία τους θα γινόταν κατόπιν συνεννοήσεως μεταξύ του 
ενδιαφερομένου κράτους μέλους και των δημοσίων ή ιδιωτικών qx^éorv που ορίζει 
το ίδιο (άρθρο 5). II Επιτροπή έθεσε συνεπώς στη διάθεση πσν κρατών μελών, τον 
Ιούλιο του 1989, λεπτομερές έγγραqx), προοριζόμενο να χρησιμοποιηθεί από τα 
υποψήφια σχέδια στο πρόγραμμα, όπου αποσαφηνίζονταν οι κατευθύνσεις του 
προγράμματος αυτού και το περιεχόμενο των φακέλων υποψηφιότητας. 
Συμφωνήθηκε κάθε κράτος μέλος να προβεί, με τρόπο που θα επιλέξει το ίδιο, σε 
προκαταρκτική επιλογή των σχεδίων και να υποβάλει συνεπώς στην Επιτροπή μόνο 
λίγα από τα σχέδια αυτά, της τάξης των 6 έως 8 το ανώτερο. Ο καθορισμός του 
συνολικού αριθμού των σχεδίων που προβλέπει κάθε χώρα θα γινόταν με 
συνεκτίμηση του μεγέθους του και της ανάγκης για αυξημένη προσπάθεια υπέρ των 
λιγότερο αναπτυγμένων χωρών. 
Λαμβάνοντας υπόψη την ημερομηνία της απόφασης αφενός, και τις απαιτούμενες 
προθεσμίες για τις διαδικασίες επιλογής και εσωτερικών διαβουλεύσεων στα κράτη 
μέλη αφετέρου, η Επιτροπή έλαβε τις προτάσεις των κρατών μελών κατά τη διάρκεια 
του Οκτωβρίου 1989. II Επιτροπή τις εξέτασε με τη βοήθεια ανεξαρτηταη' 
εμπειρογνωμόνων το Νοέμβριο του 1989. Λqx)ύ ζήτησε τη γνώμη των κρατών μελών, 
στις αρχές του Δεκεμβρίου 1989, η Επιτροπή ενέκρινε την τελική επιλογή. Στα τέλη 
του Δεκεμβρίου 1989 ενημέρωσε τα σχέδια που εγκρίθηκαν αναφέροντας ότι οι 
συμβάσεις σχετικά με την κοινοτική βοήθεια καταρτίστηκαν με ημερομηνία έναρξης 
της ισχύος στις αρχές Μαρτίου 1990 και παρέχοντας όλες τις απαραίτητες 
πληροφορίες σχετικά με τις δημοσιονομικές πτυχές της κοινοτικής βοήθειας. 
Λυτή η τελική επιλογή επέτρεψε να εγκριθούν 39 σχέδια, με συνολική προβλεπόμενη 
βοήθεια 41 MECU, τα οποία κατανέμονται ως εξής: 
χώρα Β DK D EL ES FR IRL IT LUX NL Ρ UK ΣΥΝΟΛΟ 
πρότυπες 
ενέργειες 2133332 3- 133 27 
καινοτόμοι 
πρωτοβουλίες 1111111 11 111 12 
( ) παρακάτω χάρτης παρουσιάζει τους τόπους των σχεδίων αυτών. 
(Λόγω της γερμανικής ενοποίησης, στο πρόγραμμα ενσωματιόθηκαν το 1992 3 σχέδια 
των νέων κρατιδίων τα οποία περιλαμβάνονται επίσης στο χάρτη αυτό). 
13 
Ο Πρότυπες ενέργειες 
Π Πρωτοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα 
North and West ί onrumara 
Limerick lirounlo» Aalborg # Actions Modèles 
• Initiatives Novatrices 
kohenhavn 
Madrid Hamhuru 
lU-rlin 
Baul/rn 
Thessaloniki 
„ Kallilhea 
Huelva 
Η Επιτροπή είχε προτείνει στα κράτη μέλη να συνυπολογίσουν, κατά την οργάνωση 
της επιλογής τους, πιθανές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των προτεινόμενων σνεδίων και 
των εθνικών πολιτικών. Σε πολλές χώρες η εθνική επιλογή αντικατόπτριζε έτσι τις 
μεγάλες κατευθύνσεις ορισμένων εθνικών προγραμμάτων (π.χ. στη Δανία, στην 
Ισπανία, στη Εαλλία, στις Κάτω Χώρες ή στην Πορτογαλία). 
2.2. Οι δομές εμψύχαχιης του προγράμματος δημιουργήθηκαν, κατά τη διάρκεια του 
δεύτερου εξαμήνου του 1989, βάσει δύο συμπληρωματικών ενεργειών. Αφενός, η 
Επιτροπή δημοσίευσε, στην 1 επίσημη Εφημερίδα πρόσκληση για υποβολή πρoσqx)ρώv 
όσον αφορά την γενική αποστολή για παροχή τεχνικής βοήθειας για την εφαρμογή 
του προγράμματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο· κατά τον τρόπο αυτό άρχισε η πρόσληψη 
των μελών της Κεντρικής Μονάδας από το Δεκέμβριο ταυ 1989, αφορά δε αυτή τις 
προκαταρκτικές εργασίες για την έναρξη του προγράμματος (διοικητικές και 
συμβατικές διαδικασίες, διοργάνωση σεμιναρίου έναρξης με τα εγκριθέντα σχέδια 
κτλ.). Αφετέρου, η Επιτροπή επέλεξε, κατόπιν συνεννοήσεων με κάθε κράτος μέλος, 
τους συμβούλους των Μονάδων Έρευνας και Ανάπτυξης, οι οποίοι ανέλαβαν τα 
καθήκοντα τους από το Μάρτιο του 1990, δηλαδή ταυτόχρονα με την παροχή 
υποστήριξης στα σχέδια. 
2.3. Το πρόγραμμα Φτώχεια 3 είναι κατ' αρχάς πρόγραμμα δράσης· περιέλαβε, ωστόσο, 
τμήμα "έρευνας", με μικρό προϋπολογισμό (λιγότερο από το 9% του συνολικού 
προϋπολογισμού). Λυτό το τμήμα "έρευνας" και εφαρμόστηκε βάσει ξεχωριστού 
χρονοδιαγράμματος από εκείνο για την εφαρμογή του τμήματος "δράσης". Αφενός, 
η Επιτροπή ανέλαβε από τα τέλη 1989 τον καθορισμό προγράμματος στατιστικών 
εργασιών που συζητήθηκε με τις εθνικές στατιστικές -υπηρεσίες (σεμινάριο του 
Noordwijk, Κάτω Χώρες, Νοέμβριος 1989)· αφετέρου δε, εκπόνησε πρόγραμμα 
διακρατικών κοινωνικοοικονομικών ερευνών, οι κατευθύνσεις του οποίου 
συζητήθηκαν με τα κράτη μέλη και με τα ενδιαφερόμενα εθνικά συμβούλια (σεμινάριο 
της Bath, Οκτώβριος 1990). 
2.4. Η επίσημη έναρξη του προγράμματος έγινε κατά το σημαντικό σεμινάριο το οποίο 
διεξήχθη στις Βρυξέλλες στα τέλη του Μαρτίου 1990, και στο οποίο πήραν μέρος τα 
σχέδια, οι Μ.Ε.Λ., η Κ.Μ., η Συμβουλευτική Επιτροπή και η Επιτροπή. 
Το σεμινάριο αυτό αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για την επιβεβαίωση της ταυτότητας 
του προγράμματος Φτώχεια 3. Συμφωνήθηκε από τότε να συνέρχονται ετησίως τα 
σχέδια, η Συμβουλευτική Επιτροπή, οι Μ.Ε.Α., η Κ.Μ. και η Επιτροπή στο πλαίσιο 
σεμιναρίων ευρείας κλίμακας όπου θα συζητούνται ορισμένα βασικά θέματα του 
προγράμματος. Τα θέματα που επιλέγησαν ήταν η τοπική ανάπτυξη το 1991, η 
συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων το 1992, οι εταιρικές σχέσεις και ο 
πολυδιάστατος χαρακτήρας το 1993 και τα διδάγματα από το πρόγραμμα το 1994. 
Εκτός από την οργάνωση αυτών των μεγάλων ετήσκον συναντήσεων (που 
συγκέντρωσαν η καθεμία 150 έως 250 συμμετέχοντες περίπου) και την ειδική 
συνεδρίαση για τις καινοτόμες πρωτοβουλίες, η διεύθυνση του προγράμματος 
υλοποιήθηκε με διάφορες πρωτοβουλίες: 
η δημοσίευση εσωτερικού δελτίου (δίγλαχισου) και περιοδικού ευρείας 
διάδοσης (πεντάγλωσσο) με συνεχώς αυξανόμενο αριθμό αντιτύπων και 
χωρών (το δελτίο σε 2.000 αντίτυπα, το περιοδικό σε 5.000 αντίτυπα) καθώς 
και διά(()ορες άλλες δημοσιεύσεις (κατάλογος των σχεδίων, τρίγλωσσος), 
ετήσιες εκθέσεις σχετικά με την ανάπτυξη στο πλαίσιο του προγράμματος 
15 
(δίγλωσσες),πρακτικά των ετήσιων σεμιναρίων, θεματικές εργασίεςκαθώς και 
ταινία παρουσίασης του προγράμματος, 
— η διοργάνωση συνεδριάσεων για θέματα πιο τεχνικής φύσης και κυρίως 
διακρατικές συναντήσεις όπου συμμετείχαν τα σχέδια με σκοπό την έρευνα 
ειδικού θέματος (κατοικία, φτώχεια στις αγροτικές περιοχές, συμμετοχή, 
οικονομική ένταξη κτλ.), συνδεδεμένες ή όχι με διμερείς επισκέψεις μεταξύ 
σχεδίων, 
- η διοργάνωση εθνικών συνεδριάσεων, κατόπιν πρωτοβουλίας των σχεδίων, 
των μελών της ενδιαφερόμενης Μ.Ε.Λ. και μερικές (ρορές του αρμόδιου 
μέλους της Συμβουλευτικής Επιτροπής, προκειμένου να επιτευθεί 
προοδευτικά η εθνική διάσταση και η διαφάνεια του προγράμματος. 
3. ΙΙροοδευτική εφαρμογή 
Δεδομένων των φιλοδοξκίχν του προγράμματος Φτώχεια 3 έπρεπε να προβλεφθεί η 
σταδιακή εφαρμογή του, πράγμα το οποίο προσπάθησε να πράξει η Επιτροπή, 
πάντως όχι χωρίς δυσκολίες λόγω των περιορισμών που αφορούσαν τις διαδικασίες 
και το χρονοδιάγραμμα και στους οποίους αυτή υπόκειται. 
3.1. Ανεξάρτητα από την προσοχή που απέδωσαν τα κράτη μέλη και η Επιτροπή στην 
ποιότητα των επιλεχθέντων σχεδίων, δεν ήταν βεβαίως δυνατόν τα εν λόγω σχέδια 
να είναι αμέσως πλήρως λειτουργικά δηλαδή να διαθέτουν από το Μάρτιο του 1990 
μόνιμες δομές εταιρικών σχέσεων, ορθών και καινοτόμων στρατηγικών, ομάδων 
ατόμων ειδικευμένων παρεμβαινόντων, συμφωνιών για μόνιμες συγχρηματοδοτήσεις, 
κτλ. Συμφωνήθηκε για το λόγο αυτό αρχικώς με τα κράτη μέλη ότι το πρώτο έτος 
του προγράμματος θα ήταν για τα σνέδια φάση καθορισμού. Το χρονοδιαγραμμάτων 
δεσμεύσεων του προϋπολογισμού παρενόχλησε αυτή τη φάση του καθορισμού, 
πράγμα που είναι ακόμη πιο επιζήμιο διότι τα περισσότερα από τα σχέδια είχαν 
υποεκτιμήσει το περίπλοκο της εγκαθίδρυσης δομών απόφασης και διοικητικής και 
οικονομικής διαχείρισης τις οποίες συνεπάγονταν η χορήγηση μεγάλων πιστώσεων 
και η υποχρέωση να υπάρχουν συγχρηματοδοτήσεις. 
3.2. II μικρή διάρκεια της πριότης συμβατικής περιόδου είχε ως συνέπεια για ορισμένα 
σχέδια την υποχρησιμοποίηση των πιστώσεων που τους είχαν χορηγηθεί: είναι η 
περίπτωση ιδίως των σχεδίων που προσέλαβαν καθυστερημένα την επιχειρησιακή 
τους ομάδα, ή που δεν μπόρεσαν να επιτύχουν μέσα στις προθεσμίες που είχαν τεθεί 
την καταβολή των συγχρηματοδοτήσεωνγια τις οποίες τους είχε δοθεί υπόσχεση, ή 
ακόμη για τα σχέδια εκείνα που είχαν συντάξει προγραμματισμό προϋπολογισμού 
που δεν είχε μεγάλη σχέση με την πραγματικότητα. Εενικά οι κοινοτικοί κανόνες 
σχετικά με τη συγχρηματοδότηση,τη χρήση των πιστώσεων που έχουν χορηγηθεί,π.χ. 
τα αυστηρά όρια που επιβάλλονται όσον αφορά τις επενδύσεις, έγιναν αντιληπτοί 
από πολλά σχέδια ως κανόνες που ήταν πολύ ή πάρα πολύ περιοριστικοί. Το 
αποτέλεσμα ήταν ότι κατά το πρώτο στάδιο του προγράμματος προέκυψαν διάφορες 
απογοητεύσεις ή παρανοήσεις όσον αφορά τους κοινοτικούς κανονισμούς, οι οποίοι 
πάντως ήρθησαν προοδευτικά χάρη σε μια χαλάρωση ορισμένων λεπτομερειών 
διαχείρισης και σε μια προσπάθεια εξήγησης των εφαρμοζόμενωνκανόνων. Εξάλλου 
τα σχέδια βελτίωσαν την ποιότητα διαχείρισης τους, ιδίως προσλαμβάνοντας 
προσωπικό με αρκετά προσόντα για να εξασφαλίσει αυτή τη διαχείριση. 
II Επιτροπή παρακολούθησε με προσοχή, με τη συνδρομή της κεντρικής μονάδας, 
αυτό το στάδιο δόμησης των σχεδίων επίσης προσάρμοσε όσον ήταν δυνατό τις 
λεπτομέρειες διοικητικής και χρηματοδοτικής διαχείρισης του προγράμματος στις 
16 
καταστάσεις και στις δυσκολίες που διαπιστώθηκαν. Η Επιτροπή εξάλλου 
επισκέφτηκε καθένα από τα σχέδια για να βοηθήσει ώστε να επιλυθούν τα τυχόν 
διοικητικά ή χρηματοδοτικά προβλήματα που συναντήθηκαν αλλά επίσης για να 
εξηγήσει τους στόχους του προγράμματος και να βοηθήσει στην εφαρμογή της 
ευρωπαϊκής τους διάστασης. 
3 3. Οι Μ.Ε.Α. κλήθηκαν να διαδραματίσουν ένα συμπληρα>ματικό ρόλο υποστήριξης 
κατά τη δόμηση των σχεδίων ιδίως για την εφαρμογή δομών (χπόφ>ασης, διαχείρισης 
και αξιολόγησης που απαιτούνταν και επίσης για το ρεαλιστικό προγραμματισμότων 
δραστηριότητα^. Το καθήκον των Μ.Ε.Α. ήταν πάντως δύσκολο λόγω της 
ενδιάμεσης θέσης τους ανάμεσα στα σχέδια αφενός, της KM. και της Επιτροπής 
αφετέρου, και των προσδοκιών ή πιέσεων οι οποίες ήταν αντιφατικές και στις οποίες 
ήταν εκτεθειμένες. 11 εγκαθίδρυση σχέσεων αμοιβαίας εμπιστοσύνης ήταν περίπλοκη 
λόγω της μεγάλης αστάθειας τα>ν επιχειρησιακών ομάδων των σχεδίων κατά τη 
διάρκεια των 18 πρώτων μηνών και λόγω του αργού ρυθμού της εφαρμογής σε 
ορισμένα σχέδια αποτελεσματικών διαδικασιών απχ^χχσης, διαχείρισης και 
αυτοαξιολόγησης. II διαπίστωση αυτών των δυσκολιών οδήγησε την Επιτροπή και 
την Κ.Μ. να οργανώσουν συνεδριάσεις επιμόρφωσης και πληροφόρησης που 
επέτρεψαν ταυτόχρονα να ξεπεραστούν οι αρχικές παρανοήσεις και να ενισχυθεί ο 
επαγγελματισμόςτων επιχειρησιακών ομάδων, αλλά δυστυχώς αυτές οι συνεδριάσεις 
προτάθηκαν καθυστερημένα. 
17 
IIIo iiÉooc- ΤΛ ΣΧΕΔΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
Θεμελιώδης συνιστώσα του προγράμματος, τα σχέδια είναι πολύ διαφοροποιημένα 
(παράγραφος 1). Τα σχέδια αναπτύχθηκαν προοδευτικά, οικειοποιούμενα τις αρχές του 
προγράμματος. 
1. Σφαιρική θεώρηση το>ν σχεδίων 
1.1. Το πρόγραμμα "Φτώχεια 3" συμπεριέλαβε 42 τοπικά σχέδια, μεταξύ των οποίων 30 
πρότυπες ενέργειες (από τις οποίες μία διέκοψε τις δραστηριότητες της πριν από το 
τέλος του προγράμματος) και 12 πρωτοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα 
α) Κάθε πρότυπη ενέργεια συγκέντρωσε ένα σύνολο παραγόντων και 
οργανισμών που προσπάθησαν, να καθορίσουν και να εφαρμόσουν 
από κοινού, σε μια καθορισμένη περιοχή, μια συνεκτική στρατηγική 
οικονομικής και κοινωνικής ένταξης των αναξιοπαθουσών ομάδων 
που ζούσαν σ' αυτή την περιοχή. 
Συγκεκριμένα μια πρότυπη ενέργεια εμψυχωνόταν από την 
"οργανωτική επιτροπή" η οποία συμπεριελά^ιβανε μία ή περισσότερες 
αρχές τοπικής ή περιφερειακής αυτοδιοίκησης, έναν ή περισσότερους 
κρατικούς ή ημικρατικούς οργανισμούς που παρεμβαίνουν σε τομείς 
όπως η επαγγελματική κατάρτιση, η στέγαση, η υγεία κλπ., και μία ή 
περισσότερες μη κυβερνητικές οργανώσεις- πιο σπάνια 
συνδικαλιστικές οργανώσεις και όμιλοι εργοδοτών πήραν μέρος 
επίσης στις τοπικές ενέργειες. Υπό την αιγίδα αυτής της οργανωτικής 
επιτροπής, μια επιχειρησιακή ομάδα αποτελούμενη από 10 έως 15 
άτομα, μερικές φορές και περισσότερα, εξασφάλιζε την εφαρμογή της 
στρατηγικής του σχεδίου. 
II εταιρική σχέση'δεν αποτέλεσε απλώς μια αςηιρηιιένη αρχή: η 
συνεχής αξιολόγηση των ενεργειών τιον σχεδίων έδειξε ότι οι 
οργανωτικές επιτροπές των πρότυπων ενεργειών συγκέντρωσαν 
περισσότερους από 300 τοπικούς εταίρους, δηλαδή 10 περίπου κατά 
μέσο όρο ανά πρότυπη ενέργεια: οι δομές διαχείρισης των σχεδίων 
του προγράμματος κινητοποίησαν 100 περίπου αντιπροσώπους 
τοπικών και περιφερειακών αρχών και άλλους 100 περίπου 
εκπροσώπους μη κυβερνητικών οργανώσεων (βλ. παράρτημα 1). 
β) Οι πρωτοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα προήρθαν γενικά από 
κάποιο δημόσιο ή ιδιωτικό οργανισμό και συχνά προσανατόλισαν τις 
ενέργειες τους προς ένα κοινωνικό πρόβλημα ή ειδική κατηγορία 
πληθυσμού- πάντως αρκετές από αυτές επικαλέσθηκαν την έννοια της 
εταιρικής σχέσης που είναι μια από τις βασικές αρχές του 
προγράμματος και σε πολλά σημεία εμφάνισαν ομοιότητες με τις 
πρότυπες ενέργειες, αν και σε πιο περιορισμένη κλίμακα και με 
μικρότερο προϋπολογισμό. 
18 
Τα σχέδια 
Οι πρότυπες ενέργειες 
ΒΕΛΓΙΟ 
ΛΛΙΝΙΛ ΛΜ01 Antwerpen: Πρωτοβουλία από κοινού 6 υπηρεσιών για να δημιουργήσουν τον οργανισμό ανάπτυξης της 
περιοχής (BOM) στα ΒΑ του δήμου. Θέληση για να δοθεί καλύτερη σφαιρική απάντηση στις ανάγκες αυτής της 
περιοχής. Ενέργειες σε τρεις τομείς: οικονομία, στέγαση και δραστηριότητες αναψυχής. 
ΛΜ02 Charleroi: Σχέδιο του δήμου και των MKO για να χρησιμεύσει ως κατευθυντήρια γραμμή στη νέα πολιτική 
κοινωνικής δραστηριοποίησης οτο δήμο. Περισσότεροι από 60 ΤΜίηρεσίες καιοργανι,ομοί συμμετέχουν σε 20 περίπου 
σχέδια που σέβονται τρεις αξονικές ιδέες: εταιρική σχέση, συμμετοχή των κατοίκων και ολοκληρωμένη προσέγγιση-
ΛΜ03 £χι;&ιο Suniiko: Τρεις ζιόνες (αστική/αγροτική). Mut οργανωτική επιτροπή με TIC, εθνικές και τοπικές αρχές 
και ΜΚ.Ο. Στόχοι: ένταξη των αναξιοπαθούντων πληθυσμών στην τοπική κοινότητα και ενίσχυση της κοινοτικής 
ταυτότητας, με αφετηρία εταιρική δράση σχετικά με την απασχόληση, την καθημερινή ζωή και τη συμμετοχή των 
αποκλειομένων. 
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 
ΛΜ 04 Hamburg: ΙΙρωτοβουλία των κοινωνικών υπηρεσιών του τομέα του Kimsbiittel, επικεντρωνόμενοι σε 
προβληματικές συνοικίες. Νέα μορφή δικτύωσης των κοινωνικών παρεμβαινόντων, σε συνεργασία με τις κοινοτικές 
ομάδες. Διαφοροποιημένες ενέργειες που απευθύνονται κυρίως στις γυναίκες, στους μετανάστες και στους νέους. 
ΛΜ06 Miinchen: Πρόταση από την ομάδα του φόρουμ Habitat, λύσεων προσαρμοσμένης στέγασης στους 
αναξιοπαθούντες πληθυσμούς του Μονάχου χάρη σε ενέργειες αποκατάστασης με μικρό κόστος, στις οποίες 
συμμετέχουν οι ένοικοι: ενέργειες για να αναγνωριστούν αυτές οι μέθοδοι και να μετας>ερθούν αλλού. 
ΑΜ40 Bautzen: Σχέδιο ενός σωματείου της μέσης αυτής πόλης σε συνεννόηση με τις αρχές Τ.Λ. Στόχος: δημιουργία 
ενός κοινωνικού δικτύου στην πόλη για να οργανωθεί καλύτερα και να ανανεωθεί η παραδοσιακή γειτονική βοήθεια, 
με εστίαση τους νέους των πόλεων, τους κρατουμένους, τους πρώην κρατουμένους και τους αστέγους. 
ΛΜ 41 Berlin: Περιοχή του Fricdrichsain με μεγαλή πυκνότητα φτωχών. Ομάδες-οτόχοι: οι μακροχρόνια άνεργοι, 
οι συνταξιούχοι, οι γυναίκες που ζουν μόνες με παιδιά. Ενέργειες που αποβλέπουν ιδίως στο να ευνοήσουν την 
επικοινωνία,την πληροφόρηση και τη διαπραγμάτευση με αυτές τις μονάδες. 
ΛΜ42 Weimar: μικρή συνοικία της παλιάς πόλης με πολύ έντονα στεγαστικά προβλήματα: υψηλά ενοίκια, 
ανθυγιεινές συνθήκες, προοπτικές απαλλοτριο>οε(ι>ν. Μια ομάδα σχεδίου, που αποτελεί, ίο διαμεσολαβητή ανάμεσα 
στους κατοίκους και στο δήμο, με στρατηγική εμψύχωσης της συνοικίας καια ποκατάοταοης των κατοικιών από τους 
κατοίκους και γι' αυτούς. 
ΕΛΛΑΔΑ 
ΛΜ07 Αργυρούπολη: προάστιο της Αθήνας. Έντονη αύξηση του πληθυσμού. Ελλειψη υποδομών και ασθενής 
κοινωνική συνοχή. Δημιουργία ενός πολυδύναμου κέντρου ώστε να εξασφαλιστούν η συνοχή των ενεργειών για την 
επαγγελματική ένταξη των ανέργων, η βοήθεια στους ηλικιωμένους, η υποστήριξη οικογενειών ατόμων με ειδικές 
ανάγκες. 
ΛΜ08 θεσσαλονίκη: περιοχή προαστίων της θεσσαλονίκης. Νέα εταιρική σχέση μεταξύ υπηρεσιών για τη 
όημιοτιργία ενός μοντέλου κοινωνικής δράσης που να ευνοεί την πρόληψη της q-τώχειας. Καθορισμός 4 ομάδ(»ν 
στόχων που συμμετέχουν στις ενέργειες: μονογονικές οικογένειες, πρόοςιυγες από την πρώην ΕΣΣΔ, τσιγγάνοι, 
οικογένειες με ειδικές ανάγκες. 
ΑΜ09 Πέραμα: αστική ζώνη κοντά οτην Αθήνα με πολλούς φτωχούς κατοίκους και μεγάλα στεγαστικά προβλήματα. 
Δημόσιες υπηρεσίες που δυσκολεύονται να συντονίσουν τη δράση τους. Δημιουργία ενός κέντρου για την 
απασχόληση και ενός κοινωνικού και πολιτιστικού κέντρου που προτείνει νέες και διαφοροποιημένες υπηρεσίες στον 
πληθυσμό για πρώτη qx>na. 
19 
ΙΣΠΑΝΙΑ 
ΓΛΛΛΙΛ ΑΜ10 Burgos: αγροτικός τομέας σε παρακμή της "Comcrca Montes de Oca", που αποτελείται από 54 χωριά. Στόχοι 
ολοκληρωμένης αλληλέγγυας αγροτικής ανάπτυξης, παγίωσης μιας μεγάλης εταιρικής σχέσης και ενθάρρυνσης στην 
ταυτότητα της Comarca με βάση μια στρατηγική που συνδυάζει οικονομική, πολιτιστική και οικονομική ανάπτυξη. 
ΛΜ11 Girona:Néeç πρακτικές κοινωνικής δράσης σε δύο συνοικίες της πόλης που γνωρίζουν διαφορετικές μορφές 
φτώχειας. Δημιουργία μηχανισμού (διαδρομή κοινωνικής ένταξης) που διαπλέκει ενέργειες που ευνοούν την 
κοινωνική αφομοίωση των οικογενειών και την προοδευτική οργάνωση του πληθυσμού και την υπεράσπιση των 
συμερόντων τους. 
AM 12 Huclva: Φτωχή και περιθωριοποιημένη συνοικία της Huelva -Marismas del Odiel-, που γνωρίζει μεγάλα 
χωροταξικά προβλήματα. Μεγάλη εταιρική σχέση (δημόσια ιδρύματα, κοινωνικοί εταίροι,' σωματεία και κάτοικοι) 
για ένα σχέδιο που αφορά το σχολικό περιβάλλον, την απασχόληση, τη στέγαση, την πληροφόρηση των κατοίκων 
και την υποστήριξη των σωματείων. 
ΑΜ13 Calais: Δοκιμή μετασχηματισμού των παραδοσιακών πρακτικών της κοινωνικής δράσης στην πόλη με 
ευνόηση μιας εξατομικευμένης δουλειάς υποστήριξης των αποκλειομένων για να βοηθηθούν να αναδομήσουν μια 
προοπτική ζωής. Ενέργειες με εστίαση στις οικογένειες με νέα παιδιά, και πολύ απομακρυσμένους από το χώρο 
της εργασίας ανέργους. 
ΑΜ14 Mantois-Val de βείηείΑπό κοινού δράση των δημάρχων μιας μειονεκτούσας ζώνης στην περιοχή του 
Παρισιού, για να χαραχθεί μια σφαιρική πολιτική κοινωνικής συνοχής. Στρατηγική για τη δημιουργία νέων 
υπηρεσιών στους τομείς της απασχόλησης, της κατάρτισης, της στέγασης, της πολιτικής για το παιδί και της 
σχολικής επιτυχίας, ώστε να προληφθεί ο αποκλεισμός. 
ΛΜ15 Ι)<Μθ8:Σχέδιο από κοινού των αιρετών εκπροσώπων και των υπηρεσυάν του κράτοτις σε μια μεγάλη περιοχή. 
Επιδίωξη μιας μεγαλύτερης συνοχής πρακτικών όλων των κοινωνικών παρεμβαινόντων, χάρη στην καλύτερη γνώση 
των πρωταρχικών αναγκών των αναξιοπαθουσών ομάδων και την εφαρμογή μιας συντονισμένης προσφοράς 
υπηρεσιών για να ικανοποιηθούν αυτές οι ανάγκες. 
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 
ΙΤΑΛΙΑ ΛΜ16 Limerick: Σχέδιο επικεντρο)νόμενο στο φτωχό πληθυσμό του Limerick. Εταιρική οχέση δημόσιων 
ιδρυμάτων και κοινοτικών οργανισμών.γύρω από 6 θέματα δράσης: πρόσβαση στην εργασία, τοπική ανάπτυξη, 
υπηρεσίες υπέρ του πληθυσμού, κοινοτικές υποδομές, βοήθεια στις οικογένειες που διατρέχουν κίνδυνο, 
πληροφόρηση των κατοίκων. 
ΑΜ17 Conncmara: Αγροτική ζο'ινη με αραιό πληθυσμό, πολύ απομονωμένη και εξαρτώμενη από τις δημόσιες 
επιδοτήσεις: πλατιά εταιρική σχέση με καλή δόμηση για να εηχιρμοοτεί oqw^uoj και συντονισμένη προσέγγιση της 
τοπικής ανάπτυξης, όπου συμμετέχουν στενά το σύνολο των κατοίκων για την εκτέλεση ενός μακροχρόνιου σχεδίου. 
Διάφορες θεματικές ανέργειες. 
ΑΜ18 Roma: Συνοικία "Tor bella Monaca" των προαστίων της Ρώμης όπου υπάρχει έλλειψη υποδομών και 
παραγωγικών δραστηριοτήτων. Τελικός στόχος των τοπικών οργανισμών που δημιούργησαν το σχέδιο: να 
δημιουργήσουν ένα γραφείο τοπικής ανάπτυξης. Διάφορες δραστηριότητες που καλύπτουν τις οικονομικές, τις 
πολιτιστικές και τις κοινωνικές διαστάσεις της φτώχειας. 
ΛΜ19 Managio (Friuli): To Progetto Bucanevc δημιουργήθηκε από μια πρωτοβουλία δημόσιων οργανισμών για 
να δοκιμάσει ένα νεωτεριστικό μοντέλο παρέμβασης σε ορεινή αγροτική ζώνη, που ανταποκρίνεται καλύτερα στις 
ανάγκες του πληθυσμού και επιτρέπει να δημιουργηθεί και πάλι μια κοινωνική δυναμική. Προοδευτική ένταξη των 
τοπικών συντελεστών μέσα στην εταιρική σχέση. 
ΑΜ20 Aldo Bclice: Αγροτική ζώνη κοντά στο Palermo που περιλαμβάνει 8 δήμους. Πρωτοβουλία ενός δημόσιου 
οργανισμού και μιας συνδικαλιστικής οργάνωσης εργαζομένων με την υποστήριξη των αρχών ΤΑ, για να ευνοηθούν 
νέες δραστηριότητες που αξιοποιούν όλους τους πόρους της περιοχής. Δημιουργία ενός γραφείου για την 
απασχόληση που συντονίζει αυτές τις αναπτυξιακές ενέργειες. 
KATSi XÎ2PK1: 
ΛΜ21 Den Hcldcr, Eindhoven, Hcngclo: To NI/VV εθνικό ινοτιοτούτο για την υγεία και την κοινωνική ασφάλιση 
συντόνισε σε συνεργασία με τους δήμους, αυτή την ενέργεια που αναπτύσσεται σε τρεις πόλεις με διαφορετικό 
περιβάλλον. Εφαρμογή των αρχών του προγράμματος για να μετασχηματιστούν οι συνήθεις πρακτικές των 
κοινωνικών παρεμβαινόντων. 
20 
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 
ΛΜ22 Almeida: Σχέδιο σε αγροτική περιοχή με πολλά χο)ριά όπου σημειώνεται αστυφιλία. Επιδιώκεται να 
συνδυαστεί ένα γενικό σχέδιο ανάπτυξης που να είναι χρήσιμο σε όλο τον πληθυσμό, παγιώνοντας τις δομές που 
μπορούν να συντονίζουν τις τοπικές πρωτοβουλίες, με ειδικές οτρατηγικές που επικεντρώνονται στους πιο φτωχούς. 
ΑΜ23 Aldeias de Montanha: Μικρή ορεινή αγροτική ζώνη που πρέπει να αντιμετωπίσει χωρίς σημαντικά μέσα, τη 
μη προσαρμογή της γειυργίας της και της υφαντουργικής της βιομηχανίας. Εταιρική σχέση, δημόσιου-ιδιωτικού 
τομέα, για να υλοποιηθεί μια συντονισμένη πολιτική νέων διεξόδων δραστηριότητας, κατάρτισης του πληθυσμού και 
υποδομών. 
ΛΜ24 Porto: Ιστορικό κέντρο του Porto που αντιμετωπίζει προβλήματα υποβαθμισμένης στέγασης και 
περιθωριοποίησης ενός μέρους του πληθυσμού του. Σχέδιο με την πρωτοβουλία του περιφερειακού κέντρου 
κοινωνικής ασφάλισης, ποτι εστιάζεται στην αστική αποκατάσταση, την κατάρτιση και την εκπαίδευση, την 
κοινωνικοπολιτιοτική εμψύχωση, τη συνεργασία με τους τοπικούς οργανισμούς. 
ΙΙΜ2ΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 
ΑΜ25 Liverpool: Συνοικία οτο κέντρο του Liverpool όπου οι δυσκολίες δεν μπόρεσαν να παραμεριστούν από τα 
προηγούμενα τοπικά προγράμματα. Επιδίωξη να γίνει το σχέδιο ένας αναμεταδότης ανάμεσα στους φορείς και στην 
κοινότητα που εμπλέκεται όλο και περισσότερο στην εταιρική σχέση. Κύριος στόχος: να καταπολεμηθούν οι 
διάφορες μορφές ρατσισμού. 
ΑΜ26 Craigavon: Σχέδιο που έχει αναληφθεί από την Brownlow Community Trust όπου συμμετέχουν εκπρόσωποι 
της κυβέρνησης, των αρχών ΤΑ και των κατοίκων αυτής της νέας και ημιτελούς πόλης της Βόρειας Ιρλανδίας. 
Κύριος στόχος: να οργανωθούν οι κατά προτεραιότητα ομάδες ανάμεσα στους παραπάνω και να τους δοθούν τα 
μέσα για να διαπραγματευθούν με τις αρχές. 
ΛΜ27 Edinburgh: Εταιρική σχέση των ιδρυμάτων και των κατοίκων της-συνοικίας του Pilton. Στρατηγικός 
στόχος: να ξεκινήσει μια διαδικασία αλλαγής στο Pilton, με βάση την καλύτερη οργάνωση των κατοίκων και να 
υπάρξει προέκταση μετά το τέλος του προγράμματος. Να εντοπιστούν οι ελλείψεις στις υπηρεσίες και να προταθούν 
απαντήσεις. 
ΟΙ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ 
IN 28 Eupen (Βέλγιο): Δημιουργία δύο μηχανισμών από το Σωματείο των Οίκων Νέων και το Forcm (δημόσιος 
οργανισμός). Ένα "ανοικτό εργαστήριο" προκαταρκτικής κατάρτισης για τους νέους που έχουν δυσκολίες να 
ενταχθούν και μια "ομάδα εξέλιξης" για τις άνεργες από πολύ καιρό γυναίκες, που αποβλέπει ιδίως να βοηθήσει 
στη βελτίωοη της υποκίνησης τους. 
ΙΝ29 Aalborg (Δανία): Συνοικία του Aalborg που είναι απομονωμένη από την υπόλοιπη πόλη. Κύριος οτόχος του 
σχεδίου ΒΙΚ: να αναπτύξει την άμεση συμμετοχή τιον κατοίκων στην εκ νέου εμψύχωση της συνοικίας, να 
συμφιλιώσει τον απλό πολίτη με την τοπική δημοκρατία ενθαρρύνοντας τον να πάρει μέρος στους υπάρχοντες 
οργανισμούς. 
ΙΝ30 Berlin (Γερμανία): Σχέδιο του κέντρου ψυχοθεραπευτικών συμβουλών ΧΚΝΊΟΝ. Ψυχοκοινωνική βοήθεια 
(ατομική, οικογενειακή ή ομαδική) στους πολιτικούς πρόσφυγες που έχουν τραυματιστεί από τις εμπειρίες τους και 
που έχουν μεγάλες δυσκολίες ένταξης μετά την άφιξη τους στη Γερμανία. 
ΙΝ31 Καλλιθέα (Ελλάδα): Το σχέδιο εγγράφεται οε μια σφαιρική πρωτοβουλία καταπολέμησης της τοξικομανίας 
σε ένα δήμο της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών. Δουλειά οε στενή συνεργασία με τις νοσοκομειακές υπηρεσίες. 
Τρεις κύριοι άξονες δραοτηριοτήτιυν: να παρεμποδιστεί ο εκ νέου εθισμός, η αναπροσαρμογή, η οικονομική και 
κοινωνική επανένταξη. 
ΙΝ32 Madrid (Ισπανία): Σχέδιο αναπροσαρμογής καικοινωνικής ένταξης των χρόνιων ψυχοπαθών και αστέγων, το 
οποίο χειρίζεται η υπηρεσία κοινωνικής ένταξης της κοινότητας της Μαδρίτης. Θέληση για να καθοριστούν νέοι 
τρόποι απάντησης για ένα κοινό του οποίου οι ανάγκες είναι ελάχιστα γνωστές και ελάχιστα λαμβάνονται υπόψη. 
ΙΝ33 Paris (Γαλλία): Σχέδιο της Ένωσης για το Δικαίωμα στην Οικονομική Προποβουλία (ADIE). Πρόταση για 
παροχή δανείων και συμβουλών οε αναξιοπαθούντα άτομα που επιθυμούν να δημιουργήσουν τη δική τους 
δραστηριότητα αλλά δεν μπορούν να πάρουν δάνειο από τράπεζα. Η δράση επεκτείνεται προοδευτικά σε αρκετές 
γαλλικές πόλεις. 
ΙΝ34 Dublin (Ιρλανδία): II Dublin Travellers Education and Development Group (DTKDG) είναι ένας μη 
κερδοσκοπικός οργανισμός όπου συμμετέχουν άτομα από το ταξιδιωτικό χώρο και κάτοικοι του βόρειου μέρους του 
Δουβλίνου. Στόχος: να γίνει ένα κέντρο υποδοχής για τους ταξιδιώτες και να υπερασπίσει τα δικαιώματα τους και 
την αναγνώριση της ταυτότητας τους. 
21 
IN35 Bologna: Στόχος του σχεδίου: να δώσει απάντηση στις δυσκολίες κοινωνικής ένταξης των αποφυλακιζομένων. 
Ενέργειες μέσα στη φυλακή και έξω από αυτή που βασίζονται οτο δυναμικό αυτονομίας των κρατουμένων ο>οτε να 
ξεπεραστούν οιπαραόοοιακές μoρq>ές βοήθειας. 
ΙΝ36 Luxembourg: Σχέδιο της ένωσης ASBL Wunncngshcllcf: να δοθεί απάντηση οτο πρόβλημα της έλλειψης 
κατοικιών στο Λουξεμβούργο με δραστηριοποίηση για την ανάπτυξη των κοινωνικών κατοικιών με όλες τις μορφές 
τους και με εξασφάλιση μιας ψυχοκοινωνικής παρακολούθησης των ατόμων που φεύγουν από ένα κέντρο υποδοχής. 
ΙΝ37 Limburg (Κάτω Χώρες): Σχέδιο με πρωτοβουλία φιλανθρωπικής οργάνωσης, και με πληθυσμό στόχο τα άτομα 
που πέφτουν ξαφνικά θύματα κάποιας αναπηρίας και δηλώνονται ως ανάπηρα. Απέναντι οτο συναίσθημα τους για 
αχρηστία και αποκλεισμό, το σχέδιο πρότεινε δυναμικά δίκτυα ένταξης: ενημερωτικές συνεδριάσεις, ενέργειες 
παρακολούθησης, επαγγελματική κατάρτιση. 
ΙΝ38 Lisboa (Πορτογαλία): Καθορισμός από το ίδρυμα υποβοήθησης του παιδιού (ΙΛΕ.) μιας ενέργειας με 
επίκεντρο τα χαμίνια μέσα στις υποβαθμισμένες ζώνες της πόλης. Δουλειά οτο δρόμο που αναλαμβάνουν οι 
εμψυχωτές, που ξεκινά από την αρχή ότι αυτά τα παιδιά είναι οι κύριοι πρωταγωνιστές της διαδικασίας ένταξης 
την οποία προσπαθούν να επιτύχουν. 
ΙΝ9 Bristol (Ηνωμ. Βασίλειο): Το δίκτυο SingleParent Action Network (SPAN) είναι μια εθνική οργάνωση που 
επιδιώκει να βελτιώσει τη ζωή των φτωχών απομονωμένων γονιών. Πολυφυλετική οργάνωση που διευθύνεται από 
τους ίδιους τους γονείς. Κοινή δράση ως ομάδα πίεσης για να υπερασπιστούν τα δικαιώματα τους και να τους 
δοθούν διάφορα επιδόματα. 
22 
1.2. ΙΙάνω από τα 3/4 τα™ σχεδία™ είχαν ως έδρα αστικές περιοχές, αλλά ένα σχέδιο στα 5 
παρενέβη σε αγροτικές περιοχές (ή εργάστηκε ταυτόχρονα στην ύπαιθρο και σε μικρές 
κωμοπόλεις). 
α) Τα περισσότερα από τα σχέδια λειτούργησαν σε σαφώς περιορισμένη περιοχή: π.χ. 
μια συνοικία, ή ένας δήμος, ή γειτονικά χωριά. Η ζώνη δράσης τους ήταν πάντα σε 
κατοικημένη περιοχή. Σε 1 στις 3 περιπτώσεις η ζώνη δράσης δεν περιλάμβανε 
περισσότερους από 20.000 κατοίκους: μικρές αστικές συνοικίες ή αγροτικές ζώνες με 
αραιό πληθυσμό· σε μια από τις τρεις περιπτώσεις επίσης η ζαινη δράσης ξεπερνούσε 
τους 50.000 κατοίκους. Μόνο μερικά σχέδια εργάστηκαν σε δύο ή τρεις 
διαφορετικούς τόπους και σχετικά απομακρυσμένους ανάμεσα τους (βλ. παράρτημα 
1). 
Αυτές οι περιοχές παρέμβασης αντιμετώπιζαν γενικά μεγάλες δυσκολίες και 
πλήττονταν ιδιαίτερα από την ανεργία και την υποβάθμιση του οικονομικού και 
κοινωνικού περιβάλλοντος, ακόμη και αν εντάσσονταν σε κάποια σχετικά ευνοημένη 
περιοχή ή ευρύτερη ζώνη (βλ. παράρτημα 1). 
β) Σε αστικό πλαίσιο, τα σχέδια αφορούσαν ζά™ες όπου το ποσοστό ανεργίας ήταν 
γενικά πολύ ανώτερο από το μέσο όρο της χάχκις. Ολόκληρες πόλεις είναι δυνατόν 
να πληγούν από την κρίση τα™ παραδοσιακά™ βιομηχανικά™ δραστηριότητα™ και την 
παρακμή τα™ μικρά™ επιχειρήσεα™ (Charlcroi, Calais, Limerick, Craigavon, Hcngclo 
κλπ.). Όμως επρόκειτο πολύ συχνά για συνοικίες του κέντρου της πόλης και των 
προαστίων όπου συγκεντρώνονται τα προβλήματα της ςπάτχειας. Το επίπεδο τα™ 
επαγγελματικά™ προσόντα™ του πληθυσμού είναι εκεί χαμηλό. Οι κατοικίες είναι 
συχνά μέτριες και χαρακτηρίζονται από μεγάλη ηλικία ή φθορά (Weimar, Πέραμα, 
Huelva κτλ.) ή την ανεπάρκεια των υποδομών και του εξοπλισμού (Anvers, 
Αργυρούπολη, Ρά)μη, κτλ). Εξάλλου πολλοί τόποι ήταν σημεία συγκέντραχχης 
μεταναστών και εθνικών μειονοτήτων (Girone, Mantois-Val de Seine, Den Helder, 
Liverpool, Dublin, κτλ.) ή συσσώρευσης αιτούντων άσυλο ή προσφύγων (Θεσσαλονίκη, 
Βερολίνο, κτλ.). Πολλοί αντιμετώπισαν προβλήματα που συνδέονται με την 
εγκληματικότητα, την τοξικομανία, τον αλκοολισμό και. την πορνεία (Κοπεγχάγη, 
Εδιμβούργο, Huelva, Καλλιθέα, Λισααβάτνα...). 
Απέναντι στις κοινές αυτές δυσκολίες όλα τα αστικά σχέδια δεν υιοθέτησαν την ίδια 
στρατηγική. Ένα μέρος από αυτά επέλεξε ως κύριο στόχο να βοηθήσει στην 
οργάνακιη τα™ κατοίκα™ συνοικίας ή ζά™ης προαστίων, για να αναπτύξει 
μεσοπρόθεσμα τις ικανότητες διαλόγου και διαπραγμάτευσης με τις δημόσιες αρχές 
(τα σχέδια του ΙΙν. βασιλείου, του Βερολίνου, του Limerick, του Aalborg κτλ.). Αλλα 
επικέντραχταν το πρόγραμμα τους σχετικά με την προμήθεια νέα™ υπηρεσία™ στον 
πληθυσμό χάρη στη δημιουργία κοινα™ικά™ υποδομά™ ή την εκτέλεση νεωτεριστικά™ 
ενέργεια™ σε ορισμένους τομείς (Munich, τα ελληνικά σχέδια, Calais. Rome, Porto, οι 
περισσότερες από τις πρωτοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα ). Τέλος άλλα σχέδια 
κάτω από την ώθηση δημόσιων οργανισμών συχνότερα, θέλησαν να πειραματιστούν 
σε ένα ορισμένο χώρο με ένα νέο μοντέλο κοινα™ικής δράσης πιο ολοκληρωμένο και 
που να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες των πληθυσμών, με την ελπίδα να το 
εφαρμόσουν αργότερα σε ευρύτερη κλίμακα (Hamburg, Girone, Huelva, Le Doubs, 
κτλ.). 
γ) Σε αγροτικό πλαίσιο, τα σχέδια παρενέβησαν επί τόπου, σε περιοχές που 
χαρακτηρίστηκαν κυρίως από ανεπαρκείς προοπτικές τοπικής ανάπτυξης. Οι 
παραδοσιακέςδραστηριότητες και δομές παραγωγής δημιουργούν χαμηλά εισοδήματα 
και πολύ λίγες θέσεις εργασίας (Conncmara, Aldcias de Monlanha....). H αστυφιλία 
ιδίως των νέα™ και τα™ ειδικευμένα™ εργατά™ προκαλεί την προοδευτική γήρανση 
του πληθυσμού (Burgos, Maniago....). II ερήμαχιη της υπαίθρου, η απομόναχτη, η 
καθυστέρηση της ανάπτυξης και η παρακμή τα™ παραδοσιακά™ δραστηριότητα™ 
συνοδεύονται με κακές στεγαστικές συνθήκες και κακές συνθήκες υποδομής και 
23 
συγκοινα™ιά™ καθιός και από την έλλειψη ή το χαμηλό επίπεδο τα™ κοινωνικά™, 
υγειονομικά™, εκπαιδευτικά™ κάι πολιτιστικά™ υπηρεσία™ (Almeida, Alio Belice, Ile 
de Moen...). 
Κάτα) από αυτές τις συνθήκες όλα τα αγροτικά σχέδια προσπάθησαν να συνδυάσουν: 
- μια'μέθοδο ενδογενούς τοπικής ανάπτυξης, με επικέντρακτη στην υποστήριξη όλα™ 
τα™ πρωτοβουλία™ που θα ήταν δυνατόν να γεννήσουν νέες δραστηριότητες και να 
επιτρέψουν γενική υποχώρηση της ανεργίας και της φτώχειας στην περιοχή, 
- ειδικές στρατηγικές για τις πιο μειονεκτικές πληθυσμιακές μονάδες, που 
χρησιμοποίησαν συχνά μια βελτίαχιη της προσφοράς υπηρεσία™ και υποδομής στον 
κοινα™ικό τομέα, και ενέργειες επεγγελματικής κατάρτισης. 
Παρ' όλα αυτά όλα τα σχέδια δεν διέθεταν τα ίδια μέσα προς το σκοπό αυτό. 
Ορισμένα μπόρεσαν να στηριχτούν σε εξωτερική βούληση (τοπικές ή εθνικές αρχές), 
να δοκιμάσουν νέες μορφές δράσης (Maniàgo...). Αλλα χρειάστηκε να κινητοποιήσουν 
πρώτα τους οικονομικούς και ανθροάπινους εσωτερικούς πόρους της ζώνης, οι οποίοι 
ήταν αναγκαστικά περιορισμένοι. 
24 
2. Η ανάπτυξη των σχεδίων 
2.1. Το πρόγραμμα ενίσχυσε τα σχέδια από το Μάρτιο του 1990 και μετά. Για τη μεγάλη 
πλειονότητα τα™ σχεδία™ η έναρξη του προγράμματος σημάδεψε την έναρξη μιας φάσης 
προοδευτικής διάρθρακτης: πράγματι ήταν σπάνια τα σχέδια που προϋπήρχαν ως σχέδια στο 
πρόγραμμα και τα περισσότερα δημιουργήθηκαν από το μηδέν (1 στα 3) ή αποτέλεσαν 
επέκταση σε νέες δραστηριότητες μιας παλιάς εταιρικής σχέσης (1 στα 2 περίπου) (βλ. 
παράρτημα 1). Ορισμένα σχέδια ανελήφθησαν από έναν ή περισσότερους συντελεστές που 
είχαν σαφή πείρα και επίδραση σαφή σε ένα ειδικό τομέα δράσης και που ήθελαν να 
διευρύνουν το πεδίο δράσης τους συνεταιριζόμενοι με άλλους συντελεστές. Αλλα σχέδια ήδη 
από την αρχή τους συγκέντρακιαν σε ένα ή περισσότερο ολοκληρα>μένο σύνολο, συντελεστές 
και φορείς που καθένας είχε τα δικά του ισχυρά σημεία και προσπάθησε να τα αναπτύξει. 
Τα περισσότερα από τα σχέδια ξεκίνησαν τις δραστηριότητες τους πριν καθορίσουν με 
ακρίβεια μια συνολική στρατηγική: αφενός χρειαζόταν καιρός για να καθιερωθεί μια τέτοια 
στρατηγική, ιδίως όταν προϋπόθετε μια προηγούμενη μελέτη, ή δύσκολες διαπραγματεύσεις 
μεταξύ εταίρα™· αφετέρου, η διαθεσιμότητα της χρηματοδότησης επέτρεπε την άμεση έναρξη 
πολυάριθμα™ ενέργεια™ και ορισμένοι από τους εταίρους ήταν προφανώς έτοιμοι να 
αρχίσουν αμέσως ορισμένες από τις προηγούμενες τους δραστηριότητες. 
Οι λεπτομέρειες της συγχρηματοδότησης των σχεδίων είχαν ως συνέπεια αρχικά διάφορες 
δυσκαμψίες όσον αφορά την επιλογή των προτεραιοτήτων: επειδή οι συγχρηματοδοτήσεις που 
διέθεταν ορισμένα σχέδια εξαρτώνταν από τις προϋποθέσεις που είχαν βάλει οι αρχές που 
συμμετείχαν, όσον αφορά μια ειδική ενέργεια (π.χ. μια ενέργεια επαγγελματικής 
κατάρτισης), ή ήταν εν μέρει, συγχρηματοδοτήσεις σε είδος (π.χ. η παροχή προσωπικού για 
ένα συλλογικό εξοπλισμό), η δράση αυτά™ τα™ σχεδία™ αναγκάστηκε να προσαρμοστεί όσον 
aqx\)a το ανθράχπινο δυναμικό και τους υλικούς και τους οικονομικούς πόρους που δεν ήταν 
πάντα οι ενδεικνυόμενοι όσον αφορά μια ολοκληρωμένη στρατηγική, και αυτό τουλάχιστον 
στην αρχή. 
Στο πλαίσιο αυτό ο πραπαρχικός στόχος πολλά™ πρότυπα™ ενέργεια™ ήταν να διευρύνουν 
το πεδίο παρέμβασης τους σε μια μεγάλη ποικιλία τομέα™ δραστηριότητας. Έτσι 
προσπάθησαν να ανταποκριθούν στην ανεπάρκεια της κοινιονικής δράσης που διαπίστωναν 
στο χά)ρο τους, αλλά το έκαναν επίσης για να αποδείξουν ότι είχαν την πρόθεση να δράσουν 
ταυτόχρονα σε όλες τις διαστάσεις της φτάτχειας. II υιοθέτηση μιας σαφούς στρατηγικής 
πράγματι ολοκληρωμένης και εγκεκριμένης από τους εταίρους του σχεδίου, 
πραγματοποιήθηκε συχνότερα κατά τη διάρκεια του προγράμματος. Λυτή είχε μερικές φορές 
ως συνέπεια τροποποιήσεις στις εταιρικές σχέσεις ή μέσα στην ομάδα του σχεδίου και 
μπόρεσε να μεταq)ραστεί επίσης με ένα επανορισμό του πεδίου παρέμβασης, που πήρε την 
κατεύθυνση μιας γεωγραφικής επανεστίασης των δραστηριοτήτων ή παρέμβασης σε πιο 
περιορισμένο αριθμό τομέων που ελέγχονταν καλά από το σχέδιο. 
Όμ,ακ; η ποικιλομορφία τα™ αρχικά™ καταστάσεα™ και τα™ λεπτομέρεια™ της ανάπτυξης τα™ 
σχεδία™ κάνει δύσκολη κάθε απόπειρα γενικευμένου χαρακτηρισμού τους. Επίσης φάνηκε 
χρήσιμο να παραθέσουμε στα παρακάτα) πλαίσια μερικά παραδείγματα τα™ εξελίξεαη' στα 
σχέδια κατά τη διάρκεια του προγράμματος. 
25 
ΛΜ06 MUNICH ΓΚΡΜΛΝΙΛ 
Ύστερα από πρωτοβουλία δύο οργανώσεων, το σχέδιο Wohnforum ξεκίνησε από τη διαπίστωση ότι η στεγαστική 
πολιτική ιδίως στο Μόναχο όπου τα ενοίκια είναι πολύ ψηλά, δεν επέτρεπε να υπάρξει ανταπόκριση στις ανάγκες των 
αναξιοπαθούντων πληθυσμών. Ο στόχος του ήταν να αποδείξει ότι είναι δυνατόν να αναπροσανατολιστεί αυτή 
πολιτική, με ανακαίνιση με χαμηλές δαπάνες των κατοικιών και με τη συμμετοχή σ' αυτή τη δουλειά ανακαίνισης των 
αναξιοπαθουσών ομάδων για τις οποίες προορίζονται αυτές οι κατοικίες. Για να εκτελεστούν αυτές οι ενέργειες το 
σχέδιο συγκέντρωσε την απαραίτητη θεσμική εταιρική σχέση, δημιουργώντας έτσι διάφορες μορφές ασυνήθιστης 
συνεργασίας. Παρά το γεγονός αυτό, το σχέδιο προσέκρουσε σε κανονιστικά και χρηματοδοτικά εμπόδια και δεν 
μπόρεσε να ξεκινήσει γρήγορα τις επιτόπου ενέργειες του. Υπήρξε τότε απώλεια εμπιστοσύνης εκ μέρους ορισμένων 
εταίρων και διαφορές απόψεων ανάμεσα στα μέλη της ομάδας, των οποίων η επαγγελματική προέλευση ήταν επί 
τούτου διαφοροποιημένη. Με την υλοποίηση του πρώτου εργοταξίου αναγνωρίστηκε το ενδιαφέρον της μεθόδου από 
τοιις θεσμικούς εταίρους και το σχέδιο μιιόρεσε να πετύχει το δεύτερο στόχο του δηλαδή να γνωστοποιήσει την πείρα 
του. να ευνοήσει τη μεταφορά της αλλού και να βοηθήσει άλλες ομάδες. Κατά τη διάρκεια του προγράμματος το 
WohnoÉbrum ξεκίνησε πέντε ενέργειες ανακαίνισης για διαφορετικές κατηγορίες κοινού (250 άτομα) και 
προετοιμάστηκαν άλλα 8 σχέδια. II συμμετοχή των ενοίκων αυτών των κατοικιών εξασφαλίστηκε, έστω και αν ο 
στόχος του να επιτευχθεί έτσι μια μονιμοποίηση θέσεων εργασίας στον οικοδομικό τομέα για τα άτομα αυτά 
αποδείχτηκε ελάχιστα ρεαλιστική. Ηξάλλου οι κανόνες καθορισμού του ενοικίου δέν "επέτρεψαν να επωφεληθούν οι 
ένοικοι από όλες τις οικονομίες δαπανών που επιτεύχθηκαν. II συνέχιση του σχεδίου μετά το τέλος του προγράμματος 
προϋποθέτει να βρεθούν νέες πηγές χρηματοδότησης και να αρθούν προοδευτικά τα κανονιστικά εμπόδια, πράγμα που 
δεν είναι, εύκολο. 
ΛΜ12 HUELVA (ΙΣΠΑΝΙΑ) 
Η πόλη Huelva επλήγη πολύ σκληρά από τη βιομηχανική κρίση και την παρακμή της αλιείας. Η ζώνη παρέμβασης του 
σχεδίου -Marismas del Odicl- παρουσιάζει όλες τις πληγές μιας περιθωριοποιημένης αστικής συνοικίας: κατοικίες 
αμφίβολης ποιότητας, υγειονομικά προβλήματα,-παράνομες δραστηριότητες. Το σχέδιο επωφελήθηκε από πολύ στερεή 
τοπική βάση και μπόρεσε να στηριχθεί στη συμμετοχή των αρχών τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης και σε 
πολυάριθμες οργανώσεις, και κατάφερε να επισημοποιήσει αυτή την εταιρική σχέση μέσα σε όργανα διοίκησης και 
προσανατολισμού που αποδείχτηκαν πολύ γρήγορα αποτελεσματικά. Ένα τοπικό πρόγραμμα ανακαίνισης 200 
κατοικιών επιτόπου ήταν η ευκαιρία να αναπτυχθεί ένας εμπεριστατωμένος προβληματισμός σχετικά με την ένταξη 
μέσω της κατοικίας, της συνεκτίμησης των αναγκών των κατοίκων και της συμμετοχής τους στα χωροταξικά 
προγράμματα που τους αφορούν. Η καθημερινή δουλειά με τις οικογένειες που εμπλέκονται στο πρόγραμμα αυτό 
επέτρεψε να αποκαλυφθούν οι άλλες κατηγορίες δυσκολιών που αντιμετώπιζαν αυτές καθώς και το πολύπλοκο των 
απαντήσεων που έπρεπε να δοθούν. Με αυτή την πολύ ρεαλιστική βάση το σχέδιο πρότεινε μια πλήρη σειρά 
συμπληρωματικών ενεργειών και κατόρθωσε να κάνει να πάρουν μέρος οι κάτοικοι στην υλοποίηση τους. Εκτός από 
τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, οι ενέργειες για τη σχολική επιτυχία των παιδιών της συνοικίας πήραν μεγάλη 
σημασία καθώς η βοήθεια για την επαγγελματική ένταξη των νέων και των γυναικών. II ποιότητα και ο πρωτότυπος 
χαρακτήρας της δουλειάς που εκτέλεσε η ομάδα του οχεδίου αναγνωρίστηκαν από τις αρχές ΤΛ και το AM 12 πρέπει 
να επεκτείνει τις μεθόδους δράσης του οε όλη την πόλη μετά το τέλος του προγράμματος. 
26 
ΛΙΜ19 ΜΛΝΙΛίίΟ (ΙΤΑΛΙΑ) 
Ίο σχέδιο Hucanavc αφορά μια ορεινή αγροτική ζιόνη του I riuli (25.000 κάτοικοι) και ιδίως τα ορεινά χωριά που 
χαρακτηρίζονται από την απ.ομόνωοή τους, τη γήρανση του πληθυσμού τους και τη μετανάοτεποη των ειδικευμένων 
εργατών. Το ξεκίνημα του σχεδίου χρωστά πολλά στις περ^ιερειακές δημόσιες υπηρεσίες που επιθυμούσαν να 
πειραματιστούν με ένα νέο μοντέλο παρέμβασης -η υπηρεσία τοπικής ανάπτυξης-, με στόχο να πραγματοποιηθεί 
συνεργεία ανάμεσα στις δικές τους δραστηριότητες και στις δραστηριότητες της τοπικής διοίκησης. II επικράτηση 
αυτών των δημόσιων υπηρεσιών μέσα στην οργανωτική επιτροπή του σχεδίου είχε ως συνέπεια μια αρχική ακαμψία και 
κυρίως μικρή συμμετοχή των τοπικών συντελεστών, παρά τον δεδηλωμένο στόχο του σχεδίου: να προαγάγει μια 
ενεργητική στάση του πληθυσμού και να αποτινάξει την κουλτούρα του περιθωρίου. Τέλος μια μεγαλύτερη διεύρυνση 
του σχεδίου με τις τοπικές οργανώσεις, κατορθώθηκε με την ευκαιρία τροποποίησης της τοπικής θεσμικής εταιρικής 
σχέσης. Οι αξιολογήσεις υπογράμμισαν το νεωτεριστικό χαρακτήρα και την αποτελεσματικότητα των ενεργειών που 
έγιναν για να ευνοηθούν η οικονομική ανάπτυξη και η βελτίωση των κοινωνικών υπηρεσκόν και των υπηρεσιών υγείας. 
Το σχέδιο επέτρεψε μεταξύ άλλων την εφαρμογή μιας νέας οργάνωσης της κοινωνικής υπηρεσίας και ενός κέντρου για 
την ανάπτυξη του τουρισμού, τη σύνταξη σχεδίου αναζωογόνησης του τομέα της μαχαιροποιίας και τη δημιουργία 
άλλων δομών που αναμένεται να διαιωνιστούν μετά το τέλος του προγράμματος. 
ΑΜ21 DEN IIELDER, EINDHOVEN, HENGELO (ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ) 
Λυτή πρότυπη ενέργεια είναι η μόνη που έγινε σε πολλούς τόπους: φτωχές συνοικίες των τριών πόλεων που γνωρίζουν 
διαφορετικές μορφές αποκλεισμού, και συντονίστηκε από το NWZ, εθνική ΜΚΟ, σε επαφή με τους δήμους. Το 
πρόγραμμα τοποθετήθηκε οε μια περίοδο σημαντικών μεταρρυθμίσεων της κοινωνικής πολιτικής στις Κάτω Χώρες 
(πολιτικής κοινωνικής ανανέωσης) που ευνοεί όπως το Φτώχεια 3 μια πολυσχιδή τοπική προσέγγιση όπου συμμετέχουν 
οι κάτοικοι. Ιίπομένως το σχέδιο μπόρεσε να δράσει μέσα ο' αυτό το πλαίσιο της μεταρρύθμισης, θέτοντας ως στόχο 
να προσεγγίσει την προσφορά και τη ζήτηση υπηρεσκόν και να καταργήσει τα στεγανά ανάμεσα σε δημόσιες υπηρεοίες, 
ή ανάμεσα οτο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα. II συμμετοχική του προσέγγιση- ΊΟ οδήγησε να ευνοήσει, την 
αυτοργάνο)οη των κατοίκων. Σι: κάθε συνοικία η δράση οργανώθηκε γύρω από διαφορετικά θέματα: π.χ. 
- Ένα κέντρο συνοικίας οτο Den Helder που μετά την ανακαίνιση του από νέους ανέργους ανέπτυξε μια σειρά 
υπηρεσιών και έγινε ένα σημείο συνάντησης για τους κατοίκους, 
- Μ καθιέρωση της εταιρικής σχέσης ανάμεσα σε ιδρύματα και κατοίκους για το κοινωνικό αναπτυξιακό σχέδιο μιας 
συνοικίας στο Eindhoven και το άνοιγμα μιας θυρίδας πληροφοριών, 
- Η δημιουργία δικτύων στο Ilengclo για να ευνοηθούν οι δεσμοί ανάμεσα στην οικονομική ένταξη και στην κοινωνική 
ένταξη. 
II ομάδα του σχεδίου θεωρεί ότι περίπου το 80% των δραστηριοτήτων που ξεκίνησε το Φτώχεια 3 θα διαιωνιστούν 
κατόπιν ή περιελήφθησαν σε κανονικά προγράμματα. Η πρότυπη ενέργεια επέτρεψε επίσης να προσαρμοστούν οι 
σημερινές πολιτικές σε πολλούς τομείς. 
27 
AM27 EDINBURGH (ΗΝΩΜ. ΒΑΣΙΛΕΙΟ) 
Ο καθορισμός των στρατηγικών στόχων για το σχέδιο Pilton Partnership του Εδιμβούργου δεν ήταν εύκολο πράγμα. 
Για το οκοπό αυτό έγιναν πολυάριθμες συζητήσεις οε διάφορα επίπεδα συνεταίρων καιμόνο στις αρχές του 1992 
προέκυψε ένα έγγραφο στρατηγικής που εγκρίθηκε από'τη οργανωτική επιτροπή. Ο γενικός στόχος του σχεδίου ήταν 
να δράσει ως καταλύτης για την ανάπτυξη τιον κοινοτικών πρωτοβουλιών στο ευρύτερο Pilton. Τοποθετούμενο έτσι 
το σχέδιο επιβεβαίωσε τόσο την προσωρινή φύση της δομής που δημιουργήθηκε με τη ευκαιρία του Φτώχεια 3 όσο και 
τη βούληση του να δράσει για να επηρεάσει τις μακροπρόθεσμες διαδικασίες. Έπρεπε ταυτόχρονα: 
- Να συμβάλει στην ενίσχυση των ικανοτήτων δράσης των οργανώσεων των κατοίκων του ευρύτερου Pilton, να τους 
επιτρέψει να καταγράψουν τις ανάγκες και τα δικαιώματα τους και να τους δώσει τα μέσα για να τα διεκδικήσουν από 
τις δημόσιες αρχές, 
- Να εργαστεί με τις υπάρχουσες κοινωνικές δομές ώστε να αναπτυχθούν νέες απαντήσεις στα προβλήματα που 
συναντά ο πληθυσμός. 
Σύμφωνα με αυτή τη στρατηγική η δραστηριότητα του σχεδίου αφορούσε ορισμένα άμεσα επιτεύγματα, όπως η 
λειτουργία ενός νηπιακού σταθμού ή προγραμμάτων κατάρτιοης αλλά επίσης την υποστήριξη των τοπικών 
οργανώσεων, από τις οποίες βοηθήθηκαν 37. 
Υστερα από τη λήξη του προγράμματος μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι το σχέδιο θα έχει κύριο αποτέλεσμα να έχει 
δώσει οτο Pilton νέες τοπικές ή περιφερειακές χρηματοδοτήσεις που θα επιτρέψουν να συνεχιστούν πολλές από τις 
δραστηριότητες, που ξεκίνησαν. II διασπορά της επιχειρησιακής ομάδας είναι σύμφωνη με το πνεύμα του σχεδίου, 
όμως αυτό δεν παύει να αποτελεί έναν κίνδυνο να χαθεί όλη η τεχνογνωσία που συγκεντρώθηκε στη διάρκεια του 
προγράμματος. 
ΙΝ33 ADIE (ΓΑΛΛΙΑ) 
Το ADIE (Σωματείο για το Δικαίωμα στην Οικονομική Πρωτοβουλία) έθεσε ως στόχο να επιτρέψει σε ανέργους και 
περιθωριοποιημένους που δεν έχουν πρόσβαση στα τρέχοντα κυκλώματα δανειοδότησης, να λάβουν δάνεια που θα τους 
επιτρέψουν να δημιουργήσουν τη δική τους θέοη εργασίας ξεκινώντας μια μη μισθωτή δραστηριότητα. II στρατηγική 
του δεν μεταβλήθηκε οε όλη τη διάρκεια του προγράμματος: 
- προοδευτική διεύρυνση της περιοχής δράσης του χάρη οε ένα εθνικό δίκτυο ανταποκριτού 
- βελτίωση των κανονισμών σχετικά με τη δημιουργία δραστηριότητας μέσω πληροφοριακής δράσης ανάμεσα στις 
δημόσιες αρχές και στην κοινή γνώμη οχετικά με το ενδιαφέρον που παρουσιάζει αυτό το είδος μεθόδου για τους 
αποκλειόμενους. To ADIE μπόρεσε να στηριχθεί ήδη από την αρχή του σε φιλάνθρωπους που είχαν σημαντική εμπειρία 
οε τραπεζικά θέματα και σχετικά με τη δημιουργία θέσεων εργασίας, οι οποίοι κατάφεραν να καθορίσουν ειδικές 
τεχνικές δανειοδότησης και παρακολούθησης των δανειοληπτών σε συνάρτηση με την οικονομική τους κατάσταση, αλλά 
επίσης με πολιτισμικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Άρα η επιχειρησιακή ομάδα ανάπτυξε πολύ 
εξατομικευμένες σχέσεις με καθένα από αυτούς. To ADIE διεύρυνε σημαντικά το πεδίο των εταίρων του στη διάρκεια 
του προγράμματος. Ο ήδη σημαντικός πυρήνας των αρχικών χρηματοδοτών διευρύνθηκε σε άλλα υπουργεία, σε άλλες 
ΜΚΟ, σε τοπικές κοινότητες και σε τράπεζες. Ο απολογισμός των πρώτων 5 ετών δραστηριότητας εμφανίζεται κατά 
πολύ θετικός. Η δανειοδοτική του δράση αυξάνεται γρήγορα κάτω από καλές συνθήκες εξόφλησης των δανείων και 
παγίωσης των επιχορηγούμενων δραστηριοτήτων. Ο αντίκτυπος στην κοινή γνώμη είναι σημαντικός χάρη σε ρεπορτάζ 
στην τηλεόραση και στον τύπο όπως και ο αντίκτυπος για τις κυβερνητικές οργανώσεις. Η δραστηριότητα του ADIE θα 
συνεχιστεί και μάλιστα θα επεκταθεί μετά το τέλος του Φτώχεια 3 και οι προοπτικές ανάπτυξης είναι φιλόδοξες (5.000 
δάνεια ετησίως). 
28 
2.2. Μπορούμε να προβούμε σε απολογισμό τα™ ενέργεια™ που έγιναν από τα σχέδια στη διάρκεια 
του προγράμματος, χρησιμοποιά™τας έναν κοινό πίνακα ανάλυσης που βέβαια δεν επιτρέπει 
να αντιληφθούμε το περίπλοκο τα™ ενέργεια™ από τα σχέδια και την προσαρμογή τους στις 
τοπικές πραγματικότητες, που όμιυς έχει το πλεονέκτημα να απογριίχρει τους τομείς 
παρέμβασης τους και να εντοπίζει σαφά>ς τους εμπλεκόμενους εταίρους. 
α) Οι τομείς παρέμβασης ήταν πολύ διαφορετικοί σύμφα™α με τη βούληση πολυάριθμα™ 
σχεδία™ να δράσουν σχετικά με τις κύριες διαστάσεις της φτιόχειας. Έστω και αν 
πολλές καινοτομικές πρωτοβουλίες παρέμειναν ειδικευμένες σε ένα ή δύο θέματα 
δράσης που είχαν καθοριστεί αρχικά, οι περισσότερες από τις πρότυπες ενέργειες 
επιδίαιξαν να αυξήσουν ταυτόχρονα τις δυνατότητες απασχόλησης, απόκτησης 
προσόντα™, πρόσβασης στα κοινωνικά δικαιώματα και να βελτιάκιουν το βιοτικό 
επίπεδο των αναξιοπαθούντων πληθυσμά™ όσον αφορά τη στέγαση, και τις 
πολιτιστικές και ψυχαγωγικές υπηρεσίες. ΙΙαρά το ότι τα θέματα της υγείας και της 
καταπολέμησης της σχολικής αποτυχίας είχαν προτεραιότητα, εξετάστηκαν λιγότερο 
συχνά, αλλά παρ' όλα αυτά ήταν το αντικείμενο του ενός στα δύο σχέδια. 
Αριθμός σχεδία™ ανάλογα με τον τομέα παρέμβασης (41 σχέδια) 
Απασχόληση, επαγγελματική κατάρτιση 33 
Κοινωνική δράση, Πρόσβαση στα 30 
δικαιώματα 
Τοπική κοινα™ική ανάπτυξη 29 
Ι Ιολιτισμός και -ψυχαγωγία 26 
Στέγαση, πολεοδομία 25 
Υγεία 21 
Καταπολέμηση της σχολικής αποτυχίας 17 
β) Το θέμα της πρόσβασης στην απασχόληση και στην επαγγελματική κατάρτιση ήταν 
αυτό που κινητοποίησε τα περισσότερα από τα σχέδια. Αυτό σημαίνει ότι για 
πολλούς, τα μέτρα που επιδιάτκοτ™ να αυξήσουν τις δυνατότητες απασχόλησης έχουν 
κεντρική σημασία για να επιτευχθεί η υποχάιρηση της φτάτχειας. Εξάλλου 
διαπιστά)θηκε ότι κατά την πρόοδο του προγράμματος, διάφορες ομάδες που ήταν 
πρωτύτερα ειδικευμένες στην κοινωνική παρακολούθηση των πληθυσμών, ενίσχυσαν 
την παρουσία τους σε αυτό το πεδίο δραστηριότητας. Οι νέοι και οι γυναίκες ήταν 
συχνά πραπαρχικές κατηγορίες όσον αφορά αυτές τις ενέργειες, πράγμα που 
εξηγείται από την κακή τους κατάσταση στην αγορά εργασίας. 
Λυτός ο τομέας προσεγγίστηκε από τα σχέδια με τρεις διαφορετικούς τρόπους, 
καθένας από τους οποίους πήρε αρκετά μεγάλο εύρος: η αύξηση τα™ επαγγελματικά™ 
προσόντα™ μέσω επιμ.ορσ,χυτικά™ ενέργεια™ ή ενέργεια™ επαγγελματικής 
κοινα™ικοποίησης ενόψει κατάρτισης, 
- καλύτερη ενημέραχιη του πληθυσμού σχετικά μ.ε τις δυνατότητες απασχόλησης και 
σχετικά με τον τρόπο εξεύρεσης εργασίας (επιδόματα για την αναζήτηση εργασίας, 
δομές παροχής συμβουλά™ και πληρος>οριά™, ....), 
- αναζήτηση νέα™ δεξαμενά™ απασχόλησης όπου θα μπορούσαν να εισέλθουν τα 
άτομα που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Λυτή αναζήτηση αφορούσε κυρίως τους 
κλάδους που προσφέρουν "εκ του σύνεγγυς θέσεις εργασίας", που είναι συχνά 
πρόσκαιρες. Ωστόσο τα μισά από τα σχέδια πέτυχαν να κινητοποιήσουν επιχειρήσεις 
και ενάκτεις επιχειρήσεων άκπε να αποπειραθούν να αναπτύξουν νέες τακτικές 
δραστηριότητες. 
29 
γ) Οι πολυάριθμες ενέργειες που αφορούν την πρόσβαση στα δικαιώματα και την 
κοινα™ική δράση είχαν γενικά α>ς αφετηρία τη διαπίσταχτη σύμφα™α με την οποία η 
παραδοσιακή δραστηριοποίηση τα™ κοινά/νικά™ υπηρεσιών στην περιοχή του σχεδίου 
αποδεικνυόταν ατελής ή ακατάλληλη για ορισμένες ομάδες του πληθυσμού ή για 
ορισμένες κατηγορίες παροχών. Για ορισμένα σχέδια επρόκειτο επομένα>ς να 
"καλυφθούν τα κενά του κράτους πρόνοιας" με δημιουργία χά)ρα™ υποδοχής ή 
κοινα™ικής υποδομής (18 σχέδια), με υποστήριξη της πρόσβασης στα δικαιώματα 
όσον αφορά τη στέγαση, την υγεία ή την εκπαίδευση (17 σχέδια) ή με αναζήτηση για 
τα άτομα πηγών εισοδήματος που θα τους επέτρεπαν να διαθέτουν ένα ελάχιστο 
εισόδημα διαβίαχιης (12 σχέδια). 
Οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησηςκαι οι επαγγελματίες της κοινα™ικής δράσης ήταν οι 
βασικοί εταίροι αυτής της βασικής κατηγορίας ενέργεια™, αλλά δεν κινητοποιήθηκαν 
ακριβώς για τις ίδιες δραστηριότητες. Οι αρχές ΓΑ δούλεψαν σχετικά με την 
πρόσβαση στα δικακόματα, ενά) οι επαγγελματίες πήραν μέρος περισσότερο στη 
δημιουργία χώρων υποδοχής ή νέα™ υπηρεσία™. 
δ) II εγγραφή τα™ σχεδία™ στο πεδίο της τοπικής κοινιοικής ανάπτυξης αντιστοιχεί 
πλήρα>ς στους στόχους της εταιρικής σχέσης και του πολυσχιδούς χαρακτήρα που 
έδαχιε το πρόγραμμα στις πρότυπες ενέργειες: 
- να ενθαρρύνει τους. προτείνοντες ενέργειες τα™ οποία™ οι στόχοι συμπίπτουν, να 
δουλέψουν μαζί, να οργανάκιουν ομάδες προβληματισμού όσον αφορά τις τοπικές 
αποτελεσματικές λύσεις (22 σχέδια), 
- να γνα>ρίσει και να προαιθήσει τις τοπικές πρωτοβουλίες ανάμεσα στο σύνολο των 
τοπικών συντελεστά™ (19 σχέδια), 
- να οργανάκιει την άνοδο τα™ προσόντα™ του ανθρά>πινου δυναμικού στην περιοχή 
μ,έσα) κατάλληλα™ ενεργεία™ επιμ.όρ«>ακιης (16 σχέδια), 
- να προτείνει διοικητική υποστήριξη για τηνεφαρμογή σχεδία™ από άλλους τοπικούς 
συντελεστές (15 σχέδια) 
- να προβεί στην εγκατάσταση υποδομής (14 σχέδια, ....) 
Οι εταίροι σε αυτές τις ενέργειες είναι πράττον οι αρχές ΤΑ αλλά επίσης τα 
συνοικιακά σωματεία που [ΐπορούν να πάρουν μέρος άκιτε να αποφευχθούν οι 
κίνδυνοι κατάτμησης των αντίστοιχων ενεργειών τους. * 
ε) Τα άλλα πδία παρέμβασης ήταν κατά σειρά συχνότητας, ο πολιτισμός και η 
ψυχαγαιγία, η στέγαση και η χαιροταξία, η υγεία και η εκπαίδετ'ση. 
Οι ενέργειες που αφορούσαν τον πολιτισμό και την ψυχαγωγία και που έγιναν σε 
στενή συνεργασία με το δίκτυο των σωματείων, ήταν πολυάριθμες και πήραν τη 
μορφή δημιουργίας κοινωνικοπολιτιστικά™ δομών (20 σχέδια) ή υποστήριξης σε 
τοπικά σωματεία που δραστηριοποιούνται στον τομέα αυτό (16 σχέδια). 
Απευθυνόμενη, κατά κύριο λόγο στα παιδιά και στους εφήβους, αυτή η κατηγορία 
ενεργειών φαίνεται ότι επιτρέπει περισσότερο από άλλες, τη δραστήρια συμμετοχή 
του πληθυσμού στη μελέτη και στην υλοποίηση της. Γης προσφέρει επίσης μια 
επιπρόσθετη ευκαιρία να εγγρας>εί μέσα στις ακρέλιμες δραστηριότητες που την 
οδηγοί™ έξιο από τις καταδικαστικές παραστάσεις που γενικά προβάλλονται. 
Οι δραστηριότητες "στέγασης-χαιροταξίας" απέβλεπαν: 
- στο να βελτιάκιουν το σύνολο τα™ κατοικία™ στην περιοχή και ευρύτερα το βιοτικό 
πλαίσιο (20 περίπου σχέδια). Π.χ. πολλές ενέργειες επικεντράιθηκαν κυρίως στην 
ανακαίνιση υποβαθμισμένων κατοικία™, 
- στο να ευνοήσουν την πρόσβαση στην κατοικία ορισμένα™ ομάδα™ που έχουν 
ειδικές δυσκολίες να αποκτήσουν κατοικία ή που γενικά αναλαμβάνονται από 
ιδρύματα (15 σχέδια). 
30 
Παρά το ότι οι χρηματοδοτικοί οργανισμοί εμφανίζονται ελάχιστα ως εταίροι στα 
σχέδια, η κινητοποίηση τα™ αρχά™ ΤΛ και τα™ κοινωνικά™ εταίρων αποδείχτηκε 
δυνατή σχετικά με το θέμα αυτό. 
Οι ενέργειες στον υγειονομικό τομέα ήταν τόσο προληπτικές όσο και θεραπευτικές. 
Διάφορα σχέδια κατ' αρχάς επιδίωξαν να πληροφορήσουν τον πληθυσμό και να τον 
ευαισθητοποιήσουν όσον αφορά διάφορες πρακτικές διαβίωσης που αφορούν την 
υγεία του και τηνκαταπολέμηση του αλκοολισμού και της τοξικομανίας (13 σχέδια). 
Αυτός είναι ο τομέας παρέμβασης των αρχών ΤΑ. Μια άλλη ομάδα σχεδία™ την 
οποία προώθησαν οι επαγγελματίες της υγειονομικής και κοιναινικής 
δραστηριοποίησης, είχε για στόχο να αναπτύξει τις δυνατότητες πρόσβασης στην 
ιατρική περίθαλψη για τους αναξιοπαθούντες και να εκλαϊκεύσει ένα αληθινό 
δικαίαιμα στην υγεία (15 σχέδια). 
Οι δραστηριότητες καταπολέμησης της σχολικής αποτυχίας απέβλεπαν γενικά στο να 
επανορθάχτουν τις αστοχίες των εκπαιδευτικών συστήματα™ μέσω της σχολικής 
υποστήριξης (12 σχέδια) και στο να δώσουν στους ενηλίκους τη δυνατότητα να 
πάψουν να είναι αναλφάβητοι (11 σχέδια). 
3. Η προοδευτική εμπέδωση των αρχών του Φτώχεια 3 
3.1. Η απαρίθμηση τα™ ενεργειών που έγιναν από τα σχέδια, μας επιτρέπει να συλλάβουμε τη 
συγκεκριμένη τους δραστηριότητα, όμως δεν μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε την προσαρμογή 
τους όσον αφορά τις προσδοκίες τα™ αναξιοπαθούντα™ πληθυσμών, ούτε την εσαπερικη τους 
συνοχή, ούτε την καταλληλότητα τους σε σχέση με τα κοινοτικά προγράμματα που υπάρχουν 
αλλού μέσα στις περιοχές τα™ σχεδίων. Εκτός από τη χρήση των μονογραφιών, μπορούμε 
να χρησιμοποιήσουμε τα αποτελέσματα πολλά™ μελετά™ αξιολόγησης και για να εξετάσουμε 
αυτά τα θέματα. 
α) Φαίνεται ότι τα σχέδια επικέντρωσαν τις προσπάθειες τους στους τομείς δράσης που 
έως τότε είχαν ελάχιστα εξεταστεί μέσα στην περιοχή τους. Αυτό αληθεύει κυρίως 
για τις δραστηριότητες που εμπίπτουν στην κοινα™ική δράση/προσπέλαση στα 
δικαιώματα της τοπικής κοινα™ικής ανάπτυξης: 4 σχέδια σε 5 που υπήρξαν σε αυτά 
τα θέματα, εκτέλεσαν κατηγορίες ενεργειών που δεν υπήρχαν στο παρελθόν. Αυτό 
ισχύει επίσης για τους άλλους τομείς. Βλέπουμε λοιπόν ότι τα σχέδια δεν οδήγησαν 
απλώς στην εξέλιξη τα™ παραδοσιακών μεθόδα™ δράσης της κοινα™ικής πολιτικής, 
αλλά και ότι παρενέβησαν συχνά εκεί όπου οι εθνικές πολιτικές άφηναν ζώνες ή 
ομάδες πληθυσμού χα)ρίς ειδική υποστήριξη. 
Επομέναχ; ο νεαπερισμός της δράσης ανάμεσα στις αναξιοπαθούσες ομάδες δεν ήταν 
μόνο μεθοδολογικής τάξης (δηλαδή να αντικαταστήσουμε τις μη ενδεικνυόμενες 
μεθόδους με άλλες, οι οποίες ελπίζουμε να είναι πιο αποτελεσματικές), αλλά και 
συχνά συνέβαλε στο να δημιουργηθούν υπηρεσίες εκεί όπου πραπύτερα δεν υπήρχε 
τίποτα συγκρίσιμο. Οι αναλύσεις συσχετισμού που έγιναν για να συγκριθούν τα 
προτιμά>μενα θέματα δράσης από τα σχέδια και η ύπαρξη εθνικά™ μηχανισμά™ για 
το θέμα αυτό, προβάλλουν εξάλλου αυτή τη λειτουργία του Φτάιχεια 3: Λυτό 
επέτρεψε να δεσμευθούν οι τοπικοί συντελεστές σχετικά με τα νέα θέματα γι' 
αυτούς, θέματα για τα οποία δεν λάβαιναν ειδικές ενθαρρύνσεις από την πλευρά τα™ 
εθνικά™ προγράμματα™. 
Λίγα σχέδια δούλεψαν ταυτόχρονα στις 7 κατηγορίες δραστηριότητα™ που 
καταγράφονται παραπάνω (2.2.α). Πρόκειται για μόνο 5 <ϊχέδια και άλλα 7 σχέδια 
δούλεψαν σε 6 τομείς. Λεν μπορούμε να συναγάγουμε επομένα>ς ότι η δράση τους 
δεν ήταν επαρκάχ; σφαιρική, διότι για να την αξιολογήσουμε πρέπει να 
συνεκτιμήσουμε την ύπαρξη τα™ υπηρεσιά™που ήδη προσφέρουν οι εθνικοί ή τοπικοί 
μηχανισμοί. 
31 
Για τα σχέδια που δεν εξέτασαν παρά μόνο ένα μέρος τα™ εν λόγω τομέων, οι 
αναλύσεις των δεδομένων μας οδηγούν να συμπεράνουμε για την ύπαρξη τριά™ 
κύρια™· συλλογιστικά)ς παρέμβασης: 
- Κάποια ολιγάριθμα σχέδια έδρασαν σχετικά με τη στέγαση ως κεντρικό άξονα 
ανάπτυξης, και όλες οι άλλες οι δραστηριότητες τους σχετίστηκαν απευθείας με το 
θέμα αυτό (βλ. το παράδειγμα του ΑΜ06 Munich). 
- Αλλα σχέδια αναζήτησαν τη συνοχή τους μέσα σε μια αναπτυξιακή τοπική 
κοινωνική στρατηγική: βούληση για να προσδάκιουν τοπική δυναμική, 
ενθαρρύνοντας τους τοπικούς συντελεστές να συνεργαστούν, δημιουργά™τας τους 
χάχχ>υς κοινού προβληματισμού, υποστηρίζοντας ορισμένες τοπικές πρωτοβουλίες. 
(Ιΐλ. το παράδειγμα ΛΜ27 του Pilton Partnership). 
- Τέλος άλλα σχέδια θέλησαν να πετύχουν ένα στόχο οικονομικής και κοινα™ικής 
ένταξης, συνδυάζοντας τις άμεσες παρεμβάσεις σε πολλούς τομείς που τους φάνηκαν 
ότι έπρεπε να αντιμεταιπιστούν ταυτόχρονα άχχτε να προκύψει κάποιο σημαντικό 
αποτέλεσμα (βλ. παράδειγμα AM 12 Huelva). 
β) Αραγε οι ενέργειες που έγιναν ήταν οι ενέργειες που είχαν περισσότερο ανάγκη οι 
πληθυσμοί στόχοι του προγράμματος; Αυτή η εράπηση παραπέμπει ταυτόχρονα στο 
βαθμό και στους τρόπους συμμετοχής τα™ πληθυσμά™ στον ορισμό και στην 
καθοδήγηση τα™ ενέργεια™ (βλ. παραγρ. 3.2.) και στην ικανότητα τα™ κοινα™ικά™ 
παρεμβαίνοντα™ να αναλύουν αυτές τις ανάγκες και να τις ιεραρχούν. 
Μέσα στις εκθέσεις δραστηριότητας τα™ σχεδία™ όπως και στις τοπικές εκθέσεις 
αξιολόγησης, σπάνια βρίσκουμε πλήρη και πειστική επιχειρηματολογία που να 
αντλείται από την ανάλυση των αναγκών τα™ πληθυσμών, πράγμα που θα μας 
επιτρέπει να καταλάβουμε καλά γιατί ένα σχέδιο επικέντραχιε τη δραστηριότητα του 
σε κάποιο συγκεκριμένο θέμα δράσης παρά σε κάποιο άλο. Υπάρχουν ορισμένες 
εξαιρέσεις (βλ. το πλαίσιο). Όμως πιο συχνά αυτές οι επιλογές .που 
ανταποκρίνονταν σε μια πραγματική και σημαντική ανάγκη, έγιναν κυρίως σε 
συνάρτηση με τις αρχικές ικανότητες τα™ qx\wa™ τα™ σχεδία™, με τις δυνατότητες 
δημιουργίας της εταιρικής σχέσης ή με τις δυνατότητες εξεύρεσης της αναγκαίας 
χρηματοδότησης της ενέργειας. 
ΑΜ07 Αργυρούπολη 
Μια έρευνα που έγινε στην αρχή του προγράμματος προβάλλει 4 παράγοντες που οδηγούν στον 
κοινωνικό αποκλεισμό στην περιοχή της Αργυρούπολης. 
1. Οι οικογένειες, ακόμα και όταν είναι φτωχές, ακολουθούν για τα παιδιά τους μια 
στρατηγική ανόδου στην κοινωνική ιεραρχία, που τις οδηγεί σε πολύ μεγάλες οικονομικές 
Ουσίες. Αρα οι νέοι εμφανίζονται τελικά με περισσότερα προσόντα σχετικά με τις θέσεις 
απασχόλησης. 2. Οι οικονομικές δραστηριότητες που βασίζονται στις οικογενειακές δομές δεν 
κατορθώνουν να βελτιώσουν τις παραγατγικές τους ικανότητες, λόγω του γεγονότος της 
έλλειψης διαφάνειας των αγορά™ στις οποίες βρίσκονται και της ανικανότητας να λάβουν 
τραπεζική χρηματοδότηση. 3. II γρήγορη αύξηση του πληθυσμού και οι δυσκολίες τα™ νέα™ 
κατοίκων να αναπτύξουν σε μικρό χρονικό διάστημα μια νέα τοπική ταυτότητα, προστίθενται 
στον πολΰ ενδοστρεφή χαρακτήρα τα™ οικογενειακά™ σχέσεα™ για να δημιουργήσουν μια 
"έντονη διανοητική τοπική σύγχυση". 4. Ο ελεγχόμενος παρά πολΰ από το κέντρο τρόπος 
λειτουργίας της διοίκησης οδηγεί σε ένα γενικό πρόβλημα λειτουργίας του κοινά™ικού τομέα 
οτο τοπικό επίπεδο. Το πρόβλημα αυτί) επιδεινά™εται από την έλλειψη επενδΰοεα™ οε 
κοινα™ικές υποδομές. Λιαπλέκοντάς την ανάλυση τα™ οικονομικάιν, δημογραφικά™. 
κοίΛΊονικοπολιτιστικά™, εκπαιδευτικά™ και διοικητικά™ διαδικασία'™, η έρευνα επέτρεψε να 
καθοριστούν οι ενδεικνυόμενοι άξονες δραστηριοποίησης, ιδίως- η δημιουργία πολυδύναμων 
τοπικά™ κέντρα™. 
Όταν οι ενλόγω πληθυσμοί συμμετείχαν απευθείας στην εκτέλεση του σχεδίου, είναι 
πιθανό ότι μπόρεσαν να προβάλουν τις προτιμήσεις τους, έστω και αν υπήρχε 
32 
κίνδυνος άνισης εκπροσώπησης όλα™ των αναξιοπαθούσα™ ομάδα™. Στην αντίθετη 
περίπταχτη ενδέχεται οι ενέργειες που ξεκίνησαν να μην ανταποκρίθηκαν στις πιο 
πιεστικές τους ανάγκες. Πάντως μέσα σε περιβάλλοντα που συχνά χαρακτηρίζονται 
από τη γρήγορη επιδείνωση της φτάτχειας και του αποκλεισμού, οι ανάγκες ήταν 
τόσο μεγάλες και διαφορετικές και τα διαθέσιμα μέσα τόσο ανεπαρκή, άχιτε ήταν 
δικαιολογημένη μια πολύ ρεαλιστική στρατηγική. Πάντως ήταν δύσκολο να 
ιεραρχηθούν επακριβώς οι ανάγκες και θα ήταν δυνατό να είναι προτιμότερο για την 
αποτελεσματικότητα της δράσης να γίνουν ενέργειες εκεί όπου υπήρχε βεβαιότητα ότι 
θα μπορούσαν να συγκεντρα)θούν οι ικανότητες και τα απαραίτητα μέσα. 
3.2. Οι ομάδες τα™ σχεδία™ κατόρθαχιαν να διευκρινίσουν τη στρατηγική τους και να κάνουν να 
τη συμμεριστούν οι εταίροι τους χάρη σε μια ιδιοποίηση τα™ αρχά™ που υπερασπίζεται το 
Φτάτχεια 3, προοδευτική και προσαρμοσμένη στις τοπικές πραγματικότητες: η εταιρική 
σχέση, ο πολυσχιδής χαρακτήρας, η συμμετοχή. Παρά το ότι αυτές οι αρχές φάνηκαν στην 
αρχή πολύ αφηρημένες και γενικές για να αποτελέσουν ένα αποτελεσματικό οδηγό για τη 
δράση, ο συνεχής προβληματισμός μέσα στο πρόγραμμα σχετικά με το ό,τι αυτά σήμαιναν 
συγκεκριμένα, επέτρεψε να γίνουν αυτές πολύ στέρεα υποστηρίγματα για τον 
προσανατολισμό τα™ σχεδία™. Μπορούμε να προβούμε σε συνοπτικό απολογισμό για τον 
τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιήΟκαν από τα σχέδια και επίσης να προβάλουμε τις συνθήκες 
εφαρμογής που συμβάλλουν να τις κάνουν ιδιαίτερα αποτελεσματικές στην καταπολέμηση της 
φτάϊχειας και του κοινά™ικοπύ αποκλεισμού. 
α) Κάθε άλλο παρά αυτονότητο ήταν το να γίνει η εταιρική σχέση το οργανωτικό 
υπόδειγμα των τοπικών ενεργειών. Σε ορισμένες χώρες η ίδια η λέξη ήταν σχετικά 
σκοτεινή για την πλειονότητα τα™ συντελεστά™, και μάλιστα άγνωστη και η 
φιλοδοξία να γίνει δυνατό να συνεργαστούν δημόσιοι φορείς και ιδιωτικοί 
συντελεστές αποτελούσε μια σημαντική καινοτομία όσον ας)ορά τις παραδοσιακές 
πρακτικές και μάλιστα μια αποκάλυψη και μια πρόκληση όσον αφορά τις διοικητικές 
και κανονιστικές διατάξεις. Εξάλλου ακόμη και στις χώρες που είχαν εισαγάγει στις 
κοινωνικές τους πολιτικές αυτή την αναφορά στην εταιρική σχέση, η αποτελεσματική 
της εφαρμογή ήταν δυνατό να προσκρούσει σε διάς>ορες δυσκολίες, όπως θεσμικοί 
ανταγωνισμοί ή διοικητικές δυσκαμψίες. 
Μερικές φορές η εταιρική σχέση στην αρχή θεωρήθηκε ως μια απλή συμβατική 
υποχρέωση, δηλαδή, να συμπεριλάβει επίσημα εταίρους μέσα σε μια οργανωτική 
επιτροπή άχττε να ληφθεί η κοινοτική χρηματοδότηση, και μάλιστα να μοιραστεί αυτή 
ανάμεσα τους. Ήταν αναγκαία μια παιδαγατ/ική προσπάθεια για ναπειστούν οι 
λαμβάνοντες τις αποφάσεις και οι επαγγελματίες για το ενδιαφέρον μιας εταιρικής 
σχέσης στο σχέδιο και όχι για μια απλή εταιρική οικονομική σχέση. Επίσης 
χρειάστηκε να επινοηθούν οι ενδεικνυόμενες μορςψς συνεργασίας στα τοπικά και 
εθνικά πλαίσια, και να γίνουν αντικείμενο διαπραγματεύσεων με τους 
ενδιαφερόμενους παράγοντες. 
Η ανάπτυξη της εταιρικής σχέσης εντατικοποιήθηκε σαφώς από το 1990/91 και μετά. 
Μπορούμε να το εξηγήσουμε αυτό με τις από κοινού επιδράσεις τα™ επισκέψεων στα 
σχέδια που οργάναχτε η Επιτροπή και η KM, άχττε να αποκατασταθούν άμεσες 
επαφές, με τους τοπικούς εταίρους και τα™ συμπεράσματα™ τα οποία αντλήθηκαν 
εσωτερικά, από τα σχέδια με βάση τις πρώτες τους εμπειρίες λειτουργίας. 
Ι ΙολυάριΟμα σχέδια μπόρεσαν επομένως να αναδιαρθράχιουν τις πρακτικές τους όσον 
αφορά την εταιρική σχέση, να θεσμοποιήσουν τα συστήματα τους για τη λήψη 
αποφάσεα™ και ταυτόχρονα να ανοίξουν νέους δρόμους, μερικές φορές 
ανεπίσημους, για τη συμμετοχή τα™ σωματεία™ και σε μικρότερο βαθμό τα™ 
κοινα™ικά™ εταίρα™. 
Η συνεχής αξιολόγηση του προγράμματος έδειξε ότι η πρακτική της εταιρικής σχέσης 
εξελίχτηκε προοδευτικά για να αναγνωριστεί καλύτερα η πιθανή συνεισφορά 
καθενός. Στο αρχικό στάδιο του προγράμματος η εταιρική σχέση οργανώθηκε 
33 
πράγματι συχνότερα γύρω από τον κεντρικό άξονα που καθόρισε ο (οι) προτείνων 
(-οντες) του σχεδίου, ο οποίος (-οι) αφού μελέτησε το ενλόγα) σχέδιο δέχτηκε την 
προοδευτική'συμμετοχή και άλλα™ συντελεστα™, σύναψε συμβάσεις με εκτελεστικούς 
φορείς, ανέλαβε την οικονομική και διοικητική ευθύνη του σχεδίου και επιδίωξε να 
εξασφαλίσει την εσαπερικη του συνοχή και να το διαπλέξει στο σύνολο του 
εερανπαίκού προγράμματος. Λυτό τομοντέλο χρησιμοποιήθηκε από πολυάριθμα 
σχέδια, ιδίως στις αρχικές φάσεις του προγράμματος. Μπορούμε να θεωρήσουμε 
ένα άλλο μοντέλο πιο σύνθετο, που προϋποθέτει μια δόμηση σε δίκτυο: η λειτουργία 
του είναι οριζόντια και κάθε στοιχείο του κλάδου προσφέρει σε ίσους όρους ή σε 
σχετικά ίσους όρους, τη δική του συνεισφορά στη δυναμική λειτουργία της εταιρικής 
σχέσης. 
Το πράττο μοντέλο εξασφαλίζει τη σαφή ταυτοποίηση ενός ηγέτη, αλλά η κατακόρυφη 
του δομή δεν εγγυάται ότι όλοι οι συντελεστές βρίσκουν το συμφέρον τους μέσα στην 
εταιρική σχέση και συμμετέχουν σε αυτή σε μόνιμη βάση. II λειτουργία σε δίκτυο 
του δεύτερου μοντέλου, πιο ανοικτού σε μεγάλη συμμετοχή τα™ συντελεστα™, μπορεί 
να συνεπάγεται μια απουσία στόχων και στρατηγικής που θα είναι κοινή για όλους 
τους παρεμβαίνοντες και να προκαλέσει μια βαθμιαία διάρρηξη της εταιρικής σχέσης. 
Η πείρα των σχεδίων μεταφράζει την αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα στις διάφορες 
μορφές εντάσεων που προκύπτουν αναγκαστικά από την εφαρμογή της εταιρικής 
σχέσης. Χωρίς να θέλουμε να επανέλθουμε σε όλα τα διδάγματα που αντλήθηκαν 
από το πρόγραμμα, μπορούμε να υπογραμμίσουμε τη σημασία πολλών παράγοντα™ 
για να υπάρξει τελικά μια στέρεη και εποικοδομητική εταιρική σχέση για όλους. 
- Πρέπει να -συνεκτιμήσουμε τη βραδύτητα και το πολΰπλοκο της διαδικασίας για την 
εφαρμογή της εταιρικής σχέσης και να ορίσουμε μεσοπρόθεσμους στόχους. 
- Το στάδιο προετοιμασίας και εκτίμησης έχει Οεμελκόδη σημασία. Πρέπει να 
ξέρουμε να επιλέγουμε τους συντελεστές,· να τους εξηγούμε τους στόχους του 
προγράμματος, να καθορίζουμε με σαφήνεια τους κανόνες του παιγνιδιού και τι 
δεσμεύσεις πρέπει να αναλάβει καθένας. 
- Εταιρική σχέση προϋποθέτει αλλαγές στάσεων τα™ συντελεστα™, τροποποιήσεις 
τα™ ιεραρχικά™ και συντεχνιακά™ παραδοσιακά™ Οέσεα™. 
- Όλοι οι συντελεστές πρέπει να αντλούν <χπό την εταιρική σχέση ένα όφελος και 
αποτελέσματα σε αντάλλαγμα της δέσμευσης τους. 11 κατανομή τα™ πόρα™ είναι μια 
κρίσιμη στιγμή και πρέπει να γίνεται με όσον το δυνατό πιο αλληλέγγυο και πιο 
διαφανή τρόπο. 
- Η εταιρική σχέση δεν πρέπει να αγνοεί τις πολιτικέςπαραβάσεις, όμοος δεν πρέπει 
να γίνει το κέντρο αυτά™ τα™ παραβάσεα™ ούτε να είναι ο μόνος χά)ρος 
διεκδικήσεα™. 
- Η αποτελεσματικότητα της εταιρικής σχέσης δεν μετριέται με τον αριθμό τα™ 
συμμετέχοντα™ συντελεστα™ αλλά απαιτεί τη σύσταση ενός σταθερού και πεπεισμένου 
πυρήνα με αφετηρία τον οποίο είναι δυνατό να οδηγηθούν σε συμμετοχή προοδευτικά 
νέοι συντελεστές. 
- II βούληση τουπρογράμματος να συγκεντρώσει'ετερογενείς εταίρους συνεπάγεται 
αναγκαστικά πιΟανιός διαφορές απόψεων ανάμεσα τους. Αρα πρέπει να μάθουμε 
να διαχειριζόμαστε αυτή τη δυναμική αντιπαράθεσης, να αποδεχόμαστε τις διαφορές 
και να πολλαπλασιάζουμε τις μορφές διαπραγματεύσεων, πράγμα που φαίνεται πιο 
εύκολο στην τοπική κλίμακα. 
- Η δημιουργία μόνιμων δομών που προκύπτουν από την εταιρική σχέση είναι 
σημαντική σε όλα τα επίπεδα. Όμιος δεν πρέπει να γίνεται με αυτοσχεδιασμό και 
πρέπει να την προβλέπουμε και να την εξηγούμε ως στόχο ήδη από την αρχή του 
προγράμματος.' 
β) II αρχή του πολυσχιδούς χαρακτήρα υιοθετήθηκε επειδή διαπιστάιθηκε ότι ο 
κοινα™ικός αποκλεισμός και η φτάτχεια είναι σύνθετα και πολύμορφα φαινόμενα και 
προέρχονται από οικονομικά και κοινα™ικά αίτια ταυτόχρονα· οι ενέργειες που 
34 
πρέπει να γίνουν πρέπει επόμενα κ; να προσπαθούν να προτείνουν με συνεκτικό και 
σφαιρικό τρόπο, διάιρορες μεθόδους aqx^oioxniç που να συνεκτιμούν όλους τους 
τομείς όπου εκδηλά™εται και αναπτύσσεται ο αποκλεισμός τα™ ενλόγω πληθυσμών. 
Λυτή η αρχή του πολυσχιδούς χαρακτήρα επιβλήθηκε επίσης για τα σχέδια ως μια 
πραγματική πρόκληση: πράγματι συνεπαγόταν την επιδία)ξη συνοχής και συνέργειας 
των ενεργειών, παρά τον πολλαπλασιασμό διάσπαρτα™ πρωτοβουλιών. Αρα η 
αρχική πληθά)ρα δραστηριότητα™ at πολυάριθμα σχέδια δεν επέτρεψε πάντα την 
άμεση υιοθέτηση μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης, η οποία έγινε προοδευτικά μόνο, 
σε στενή σχέση με τις προόδους της εταιρικής σχέσης. 
Έχοντας υπόψη τις αναλύσεις που έγιναν για το πρόγραμμα, μας φαίνεται ότι η 
αποτελεσματικότητα μιας πολυδιάστατης ενέργειας βασίζεται σε ορισμένα κύρια 
στοιχεία: 
- η επιλογή του χάχχ>υ, 
- η καταλληλότητα της διάγνωσης για τα φαινόμενα αποκλεισμού και η ικανότητα 
της να προσανατολίσει τη δράση, 
- η δημιουργία της ενδεικνυόμενης εταιρικής σχέσης, 
- ο ορισμός αρκετά σαφών στόχο™ και αρκετά ρεαλιστικά™ άχπε να μπορούν σε 
μόνιμη βάση να αποτελούν αναφορά για στρατηγικές δράσης και για την αξιολόγηση 
και για να απoq;>εύγεται έτσι μια πολύ μεγάλη διασπορά τα™ προσπάθεια™· και 
παράλληλα η κινητοποίηση διαφοροποιημένων οργάνων ιος τεχνικά™ βάθρα™ για τη 
σ\™οχή του σχεδίου και για την επιδία)ξη συνεργέιά™. 
Οι δυο πράιτοι παράγοντες -επιλογή του χοίρου και διάγναχιη- εμπίπτουν κανονικά 
στο πράντο στάδιο του προγράμματος και οι αρχικές αβεβαιότητες το™ σχεδία™ 
σχετικά με τη στρατηγική τους δεν επέτρεψαν γενικά να ελεγχθούν πληροίς. Τα 
χαχΗκά όρια των σχεδίων συχνά αντιστοιχούσαν με την παραδοσιακή ζώνη δράσης 
του φορέα του σχεδίου ή στην εκλογική περιφέρεια του αιρετού εκπροσάχπου που 
προήδρευε στην οργανωτική επιτροπή, χωρίς να έχει εξεταστεί εμπεριστατωμένα η 
καταλληλότητα αυτού του χώρου σε σχέση με τους επιδιωκόμενους στόχους. 
Εξάλλου είδαμε ότι οι δεσμοί ανάμεσα στη διάγναχιη για τα φαινόμενα φτάίχειας και 
στην επιλογή τα™ ενέργεια™ στις οποίες προβαίνουν τα σχέδια, δεν ήταν πάντα 
προφανής. Πάντως πολυάριθμα σχέδια ξαναδούλεψαν πάνω στα θέματα αυτά στη 
διάρκεια του προγράμματος, στο πλαίσιο της αυτοαξιολόγησης, πράγμα που τα 
οδήγησε να επαναπροσαρμόσουν το χωρικό τους πεδίο κα()ά>ς και τις προτεραιότητες 
δράσης τους, φροντίζοντας έτσι για μια μεγαλύτερη συνοχή. 
Η σχέση ανάμεσα στην εταιρική σχέση και στον πολυδιάστατο χαρακτήρα φαίνεται 
αυτονότητη. Ένας απομονωμένος οργανισμός δεν μπορεί να τα κάνει όλα και η 
εξειδίκευση είναι μια προϋπόθεση αποτελεσματικότητας για τις συγκεκριμένες του 
ενέργειες. Επομένακ; για να εκτελέσουμε· μια πολυδιάστατη ενέργεια κατά της 
qrtu^iaç πρέπει να οικδομήσουμε μια εταιρική σχέση. Επιπλέον πρέπει αυτή η 
εταιρική σχέση να είναι καλά προσαρμοσμένη στην στρατηγική του σχεδίου. Όμο>ς 
για πολλές πρότυπες ενέργειες η ανάγκη να οικοδομηθεί μια χρηματοδοτική εταιρική 
σχέση προηγήθηκε του aaqxïuç καθορισμού αυτής της στρατηγικής. Μερικές q\\>i^ 
το αποτέλεσμα αυτού ήταν να προκύψοτ.™ αξεπέραστοι q\Kr^ioi, αλλά επίσης η 
παράλληλη δημιουργία δύο μορφά™ εταιρικής σχέσης: μια επίσημη εταιρική σχέση 
μέσα στην οργαναπική επιτροπή και μια πιο λειτουργική εταιρικιή σχέση μέσα στην 
επιτόπια δράση. 
θα (ΐπορούσαμε από αυτά να συμπεράνουμε ότι πρέπει πράπα να καθορίσουμε μια 
σαφή στρατηγική, που να εξασφαλίζεται καλά η συνοχή της, πριν να 
δημιουργήσουμε την εταιρική σχέση. Ωστόσο πρέπει κί'ιπου να καθορίζεται μια 
ρεαλιστική πολυδιάστατη στρατηγική που να είναι η βάση για τη δράση τα™ σχεδία™. 
Λυτός ο χάχχ>ς ορισμού δεν μπορεί να είναι ένας απομονιυμένος οργανισμός που δεν 
θα ελέγχει όλα τα δεδομένα. Επίσης η δημιουργία της εταιρικής σχέσης και ο 
35 
ορισμός μιας πολυδιάστατης στρατηγικής είναι δύο συμπληρωματικές πλευρές της 
ίδιας βούλησης για δράση, που πρέπει να ελέγχονται ταυτόχρονα και να 
προσαρμόζονται προοδευτικά. 
Ο καθορισμός ρεαλιστικών στόχο™ και η κινητοποίηση οργάνων προσαρμοσμένων 
για δράση έγιναν συχνά μέσα στις καινοτομικές πρωτοβουλίες αλλά επίσης μέσα στις 
πρότυπες ενέργειες, χάρη σε επακριβή καθορισμό των πλη()υσμά™-στόχα™ για τους 
οποίους τα σχέδια επιδίοοξαν να εποικοδομήσουν "διαδρομές ένταξης", που να 
συνδυάζουν τις ενέργειες που έγιναν σε διάφορους τομείς για να τους επιτρέψουν να 
εξέλθουν προοδευτικά από την κατάσταση τους της q;>Ta^;iaç και του αποκλεισμού. 
Μια άλλη προσέγγιση πήγασε περισσότερο από την καταγραφή τα™ υπηρεσία™ που 
προσφέρονται στο σύνολο τα™ αναξιοπαθούσα™ ομάδα™ στην περιοχή. Έτσι 
προβλήθηκαν οι απουσίες, οι πλεονασμοί, η έλλειψη συνοχής μέσα στη δράση τα™ 
διάφορα™ οργανισμά™. Ο ρητός στόχος τα™ σχεδία™ ήταν επομένως να συντονίσουν 
καλύτερα την κοινωνική δράση στην περιοχή για να επιτρέψουν στους πιο φτωχούς 
να αποκτήσουν πράγματι πρόσβαση στα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις υπηρεσίες 
που κανονικά είναι εγγυημένες για κάθε πολίτη. Στην πράξη αυτές οι δύο 
προσεγγίσεις δεν είναι αντικρουόμενες και πολλά σχέδια επιδίαιξαν να τις 
συνδυάσουν. 
γ) 11 συμμετοχή τα™ αναξιοπαθούσα™ ομάδα™ στις ενέργειες και τις αποφάσεις που τις 
(^)οροΰσαν, αποτελούσε την τρίτη Οεμ.ελιάχ>η αρχή του προγράμματος και αυτή η 
αρχή.υπήρξε μιά q^ovTi'oa ήδη από την αρχή του προγράμματος. Πάντακ; η 
εφαρμογή της ήταν στα περισσότερα σχέδια πιο καθυστερημένη: το δυναμικό τους 
στην αρχή κινητοποιήθηκε όσον αφορά τη σταθεροποίηση τα™ δομά™ τους για τη 
λήψη αποφάσεα™ και διαχείρισης και όσον αφορά τον καθορισμό το™ στρατηγικά™ 
τους. 
Εξάλλου πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η αρχή της συμμετοχής μπόρεσε να 
ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους ανάλογα με Τις εθνικές πολιτιστικές και πολιτικές 
παραδόσεις και ανάλογα με τις κατευθύνσεις τα™ προτείνοντα™ τα σχέδια. Το 
αποτέλεσμα ήταν μια ετερογένεια τα™ πρακτικά™ και τα™ επίπεδα™ συμμετοχής που 
παρατηρήθηκαν: πέρα από τις μορφές "παθητικής" συμμετοχής που αποτελεί το 
γεγονός να είναι κάποιος δικαιούχος μιας ενέργειας ή χρήστης μιας υπηρεσίας, 
διάφορα σχέδια ανέπτυξαν πρωτοβουλίες που τείνουν να αναγκάσουν τις 
ενδιαφερόμενες ομάδες και τους εκπροσάχπους τους να πάρουν δραστήρια μέρος 
στους μηχανισμούς λήψης αποφάσεα™ (δημιουργία σωματείων που εξασφαλίζουν την 
άμεση έκφραση, και μάλιστα ένα ρόλο αντιεξουσίας· συμμετοχή στην οργανωτική 
επιτροπή- συμμετοχή στην εκτέλεση ενέργεια™ που εγγρ<ίφονται σε μια προοπτική 
ενίσχυσης της αλληλεγγύης μέσα στις ενλόγα) ομάδες). 
Πολλά σχέδια κατέγραψαν τις δυσκολίες που συνάντησαν όσον αφορά την εφαρμογή 
της αρχής της συμμετοχής. Πράγματι το επίπεδο συμμετοχής εξαρτάται κατά πολΰ 
από το δυναμικό το™ ενλόγα) ατόμων, αλλά επίσης από την ικανότητα των φορέα™ 
να συμμεριστούν την εξουσία και να ευνοήσουν πράγματι τη διακοπή με την 
παθητικότητα και την εξάρτηση τις οποίες συνεπάγονται οι μέθοδοι που βασίζονται 
στην παραχάχτηση επιδόματα™. 
Ωστόσο η αρχή της συμμετοχής πήρε όλο και μεγαλύτερη σημασία για τα σχέδια κατά 
τη διάρκεια της εξέλιξης του προγράμματος. Όλα τα σχέδια που είχαν κάνει αυτή 
την αρχή ήδη από την αφετηρία, κεντρικό άξονα για τη στρατηγική τους, συνέχισαν 
σε αυτή την κατεύθυνση και μπόρεσαν να δοκιμάσουν νέες μορφές συμμετοχής, να 
ανταλλάξουν ανάμεσα τους τις εμπειρίες τους. Σε πολλά άλλα σχέδια, η ανάγκη για 
τη συμμετοχή επιβλήθηκε προοδευτικά. Μέσα σε πολύ υποβαθμισμένα οικονομικά 
και κοιναινικά περιβάλλοντα, φάνηκαν όλο και πιο καθαρά τα όρια του 
αποκλειστικά τεχνικού προβληματισμού σχετικά με τις λεπτομέρειες της δράσης των 
κοινοτικών υπηρεσία™ για να ενταχθούν τα άτομα που αντιμεταχπίζουν δυσκολίες. 
36 
Αυτό ακριβούς είναι το θέμα τα™ σχέσεα™ ανάμεσα στους κοινα™ικούς φορείς και τις 
λιγότερο ευνοημένες ομάδες που πήρε σημασία: άραγε με ποιο τρόπο να ευνοήσουμε 
τη συλλογική τους πρόσβαση σε μια πλήρη έκφραση τους ως πολιτών, με ποιο τρόπο 
να τους κάνουμε παράγοντες της κοινα™ικής ζα/ής οικονομικής και πολιτικής; Η 
συμμετοχή δεν είναι πια μόνο ένα μέσο για να κάνουμε πιο αποτελεσματική τη 
δημόσια δράση, πρόκειται για ένα αυτοδύναμο στόχο για να εξασφαλιστεί η ενίσχυση 
του κοινα™ικού ιστού και για αποφύγουμε τις ανεπανόρθαπες ρατγματάχιεις της 
κοινωννίας. 
37 
Τέταρτο uéooc - Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ 
Ήδη από το στάδιο μελέτης του προγράμματος η αξιολόγηση ήταν μια από τις φροντίδες της 
Επιτροπής και επομένως συμφοονήΟηκε να προωθηθεί μαζί με τα σχέδια ένας μηχανισμός συνεχούς 
αυτοαξιολόγησης (παραγρ. 1). 
1. II αξιολόγηση στο πλαίσιο τον προγράμματος: απολογισμός και κεκτημένα της μεθόδου 
1.1. Ήδη από το στάδιο της μελέτης του προγράμματος Φτώχεια 3, η Επιτροπή υπογράμμισε την 
ανάγκη συνεχούς αξιολόγησης των ενεργειών που γίνονταν και τη φροντίδα της να γίνει η 
αξιολόγηση απαίτηση για το σύνολο τα™ εμπλεκόμενων παραγόντων καθώς και εγγύηση της 
ποιότητας αυτών το™ ενεργειών. 
II προτεραιότητα δόθηκε στην αυτοαξιολόγηση η οποία γίνεται στο ίδιο το εσαπερικό του 
προγράμματος και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διιναμικής του, και όχι σε μια 
αξιολόγηση που γίνεται έξω από το πρόγραμμα. Με την απόφαση του Συμβουλίου άρθρο 3γ, 
υιοθετήθηκε αυτή η επιλογή, η οποία κάνει την αξιολόγηση μια από τις συνιστάχτες 
εμψύχωσης του προγράμματος και μια από τις αποστολές το™ ΜΕΛ, δηλαδή το™ σύμβουλο™ 
που εμπλέκονται σε διάφορα καθήκοντα υποστήριξης τα™ σχεδία™. 
Λυτή η επιλογή για τη συνεχή αυτοαξιολόγηση προερχόταν από την πείρα του δεύτερου 
προγράμματος καταπολέμησης της φτά)χειας αλλά επίσης από την εμπειρία άλλα™ εθνικά™ 
και κοινοτικά™ προγράμματα™ που προέβαλαν τις δυσκολίες αλλά επίσης το ενδιαφέρον, 
όσον αφορά την καινοτομία και τον πειραματισμό, μιας μεθόδου αξιολόγησης που θα 
συνδέεται στενά με τη δράση και θα συλλαμβάνεται ως βοήθημα στους παράγοντες και όχι 
σαν εξωτερικός έλεγχος. 
II επιλογή για την αυτοαξιολόγηση συνεπαγόταν να ευνοηθεί το τοπικό επίπεδο, το επίπεδο 
των σχεδία™, και αυτό στο μέτρο που το πολύπλοκο του προγράμματος και τα™ σχεδίων 
απαγόρευε να καθοριστεί εκ τα™προτέρα™ μια διαδικασία ή δείκτες αξιολόγησης που θα 
μπορούσαν να χρησιμοποιούνται σε όλους τους τόπους και για όλες τις ενέργειες ανεξάρτητα 
από το τοπικό πλαίσιο: για να είναι κατάλληλες σε σχέση με το τοπικό πλαίσιο, οι 
διαδικασίες αξιολόγησης έπρεπε να οικοδομηθούν "επί μέτρω" και η κεντρική μονάδα του 
προγράμματος θα ήταν δυνατόν να παραγάγει μόνον γενικούς μεθοδολογικούς οδηγούς που 
να χρειάζονται προσαρμογή και παγίαχτη από τους τοπικούς παράγοντες. Επομένως η 
αξιολόγηση αποτελούσε μέρος των συμβατικών απαιτήσεα™ τα™ σχεδία™ από τα οποία 
ζητούνταν να αφιεράχτουν ένα μέρος του προϋπολογισμού τους στην αξιολόγηση (5%), αλλά 
οι λεπτομέρειες της οργάνακχής τής αφηνόταν στην πρωτοβουλία τα™ σχεδία™, στα οποία 
ανάλογα με τις ανάγκες θα παρείχαν υποστήριξη οι ΜΕΛ. 
Βέβαια αυτή η επιλογή ήταν ένα στοίχημα για την ικανότητα τα™ παράγοντα™ να αποδεχτούν 
μια μεθοδική υποβολή εραπήσεα™ όσον αφορά τις πρακτικές τους και για να δεχτούν ότι αυτή 
η υποβολή ερωτήσεων θα γινόταν στο πλαίσιο των πλουραλιστικά™ συζητήσεα™ τις οποίες 
δημιουργεί μια δράση που αναπτύσσεται μέσα σε μια λογική εταιρικής σχέσης. Όμως αυτό 
το στοίχημα ήταν συνεπές με τη μέθοδο πειραματισμού και εταιρικής σχέσης του 
προγράμματος στο σύνολο του. 
11 εισαγο)γή της αυτοαξιολόγησης στα σχέδια ήταν για πολλούς μια πραγματική καινοτομία. 
II εφαρμογή της ήταν μερικές φορές δύσκολη και μάλιστα δημιούργησε αντιπαλότητες, 
τουλάχιστον στην αρχή. Όμως αυτή αντιπροσώπευσε για όλα τα σχέδια μια σημαντική 
βοήθεια στον προγραμματισμό τα™ ενέργεια™ και στην προσαρμογή το™ στρατηγικά™ για την 
ανάπτυξη. II αυτοαξιολόγηση αξιοποίησε επίσης τα σχέδια σε σχέση με τους εταίρους τους 
και τις εποπτεύουσες αρχές τους, που μπόρεσαν, έτσι να διαπιστάκιουν τη φροντίδα για 
αυστηρότητα και σοβαρότητα το™ παράγοντα™ τα™ σχεδία™. 11 βοήθεια που έδωσαν οι ΜΕΛ 
σε αυτή την αυτοαξιολόγηση διευκόλυνε: την πραγματική εμπέδοχτη της μεθόδου από τους 
εμπλεκόμενους παράγοντες. 
38 
Επομένακ; ο μηχανισμός που υιοθετήθηκε ευνόησε αναμφισβήτητα τη συμμετοχή τα™ σχεδία™ 
στην αξιολόγηση και την προσαρμογή τα™ διαδικασία™ αξιολόγησης σε σχέση με τα 
χαρακτηριστικά ενός "σύνθετου" προγράμματος: ποικιλία και ετερογένεια τα™ εκτελούμενα™ 
ενέργεια™, συμμετοχή πολλαπλά™ εταίρα™ που αναπόφευκτα δεν επιδιώκουν τους ίδιους 
στόχους, πολυάριθμες παρεμβολές με εθνικά ή τοπικά προγράμματα που διαθέτουν συχνά 
πολύ πιο σημαντικούς πόρους. Λυτή η κατηγορία προγράμματος δεν μπορεί να αξιολογηθεί 
με τις ίδιες διαδικασίες και τις ίδιες μεθόδους με τα απλά προγράμματα ή τα επιμέρους 
σχέδια. Ο αντίκτυπος της σε μια συνολική κατάσταση δεν μπορεί να είναι παρά έμμεσος, 
ελάχιστα διαφανής βραχυπρόθεσμα και εν πάση περιπτώσει είναι δύσκολο να ξεχαχπσουμε 
τα καθεαυτό αποτελέσματα του προγράμματος από τα αποτελέσματα που προκύπτουν από 
εξοπερικούς παράγοντες. Επομένακ; δεν μπορούμε να περιμένουμε από μια αξιολόγηση μια 
ακριβή μέτρηση όλα™ τα™ αποτελεσμάτων της, αλλά μάλλον την προβολή "διδαγμάτων" του 
προγράμματος που διατυπά™ονται με πολύ γενικούς όρους. Τότε η αξιολόγηση έχει έναν 
έντονο χαρατήρα μαθητείας και πρέπει πράπον να αποδειχθεί χρήσιμη στο σύνολο τα™ 
παράγοντα™ του προγράμματος παρά τις δ^χ>ρετικές προσδοκίες τους από αυτό. 
1.2. Αν και ο μηχανισμός αυτοαξιολόγησης ήταν πολύτιμος για τη δυναμική τα™ σχεδίων και του 
προγράμματος, η συνεισφορά τους στη σφαιρική αξιολόγηση του προγράμματος ήταν πιο 
ασαφής. Οι ΜΕΛ και η KM συνέταξαν τις εθνικές ευρωπαϊκές εκθέσεις με βάση τις τοπικές 
αξιολογήσεις. Όμως αυτές οι εκθέσεις εξαρτιόντουσαν πολύ έντονα από την εγγενή ποιότητα 
των τοπικών αξιολογήσεο™ και από τους βαθμούς εμπιστοσύνης και διαφάνειας όσον αφορά 
τις σχέσεις μεταξύ των προσχεδίων αφενός, των ΜΕΛ και της KM αφετέρου. Αυτές οι 
σχέσεις ήταν συχνά στενές, πράγμα που επέτρεψε στις ΜΕΛ να προσανατολίσοι™ την εργασία 
αξιολόγησης πουπραγματοποίησαν τα σχέδια άκιτε να συνεκτιμηθούν επίσης οι ανάγκες 
αξιολόγησης του προγράμματος. Επομένως οι ΜΕΛ μπόρεσαν γενικά να διαθέτουν ποιοτικές 
πληροφορίες για να συντάξουν τις δικές τους εθνικές εκθέσεις, οι οποίες με τη σειρά τους 
χρησίμευσαν να τροφοδοτήσουν την αξιολόγηση του προγράμματος στο ευροοπα'ίκό επίπεδο. 
Πάντως κάποιες δυσκολίες δεν υπερπηδήθηκαν: καταστάσεις μπλοκαρίσματος με ορισμένα 
σχέδια· αρχικές μελέτες πολύ αποκλίνουσες όσον αφορά το ρόλο, τις μεθόδους και τους 
στόχους της αξιολόγησης μέσα στις ΜΕΑ, οι οποίες δεν ομογενοποιήθηκαν παρά μόνο 
προοδευτικά, ανεπάρκεια σαφούς ορισμού ορισμένων προτεραιοτήτων αξιολόγησηςή κάποιων 
συγκρίσιμων δεικτά™ στο ευραχπάίκό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό υπήρξε πολύ μεγάλη 
διασπορά τα™ αξιολογήσεο™ πράγμα που παρεμπόδισε την παγίακιη τα™ αποτελέσματα™ που 
είναι αναγκαία για την αξιολόγηση του προγράμματος στο σύνολο του- αυτή η παγίοχιη δεν 
έγινε στην πράξη παρά μόνο μέσα στην τελευταία δημοσίευση του προγράμματος, που έγινε 
με συλλογικό τρόπο από τις ΜΕΛ και την KM, και με τίτλο "Τα διδάγματα του 
προγράμματος Φτάιχεια 3" (1994). 
Αυτός ο ανομοιόμορφος απολογισμός δεν πάει να πεί ότι σφαιρικά η επιλογή για μια συνεχή 
αυτοαξιολόγηση δεν ήταν η ενδεικνυόμενη. Οδηγεί μάλλον στο να συστήσει ορισμένες 
προσαρμογές για ένα μελλοντικό πρόγραμμα: αφενός θα έπρεπε να βελτιωθεί η 
αυτοαξιολόγηση, με την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των ατόμιυν τα οποία έχουν επιφορτισθεί 
μ.ε αυτή· αφετέρου και κυρίως θα έπρεπε να προστεθεί στην αυτοαξιολόγηση μια εξωτερική 
αυτοαξιολόγηση, η οποία θα παρενέβαινε ιδίοις κατά τις ζωτικής σημασίας στιγμές τον 
προγράμματος. 
1.3. Αν και η προτεραιότητα δόθηκε έτσι σε μια αυτοαξιολόγηση που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος 
της εμψύχακτης του προγράμματος, η Επιτροπή προσπάθησε να προαγάγει μια αξιολόγηση 
που να γίνεται σε κάποια απόσταση από την άμεση δράση. Με άλλα λόγια δεν πρόκειται για 
μια ανεξάρτητη αξιολόγηση, αλλά για μια αξιολόγηση από τους παράγοντες που δεν είχαν 
πάρει άμεσα μέρος στη δράση το™ σχεδία™. 
Με αυτή την προοπτική η Επιτροπή προσκάλεσε τονς εκπροσάιπους το™ κρατά™ μελά™ να 
παραθέσουν την άποψη τους όσον αφορά τα "ισχυρά και τα αδύνατα σημεία του 
προγράμματος στο μέσον του". Λυτές οι απαντήσεις των κράτα'™ μελά'™ χρησιμοποιήθηκαν 
κατά το συνέδριο της Κοπεγχάγης τον Ιούνιο του 1993 και κατά τηνπροετοιμασία της 
ενδιάμεσης έκθεσης σχετικά με την ειραρμογή του προγράμματος (COM (93) 435 τελικό) που 
39 
υποβλήθηκε στο Συμβούλιο στις 22.09.1993. Με αυτή φροντίδα επίσης η Επιτροπή ενεθάρρυνε 
τα κράτη μέλη να οργανώσουν στο εθνικό ή στο περιφερειακό επίπεδο, συνεδριάσεις 
απολογισμού και προβληματισμού για τον αντίκτυπο του προγράμματος και τη διάδοση των 
αποτελεσμάτων του. 
Πρέπει τέλος να υπενθυμίσουμε ότι έγιναν πλήρως ανεξάρτητες αξιολογήσεις από την 
Επιτροπή, ιδίως η αξιολόγηση που έγινε με την πρωτοβουλία της βρετανικής Βουλής των 
Λόρδων που επισκέφθηκε διάφορα σχέδια, και δέχτηκε σε ακρόαση μεγάλο αριθμό 
παραγόντων με τη βοήθεια εξωτερικών εμπειρογνωμόνων του προγράμματος και της οποίας 
η έκθεση μπορεί να θεωρηθεί ως μια πραγματική έκθεση εξωτερικής αξιολόγησης. 
2. Η ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ομάδων 
2.1. II αξιολόγηση του αντίκτυπου του προγράμματος με. συνεκτίμηση του γενικού στόχου της 
ένταξης των πιο αναξιοπαθούντων, θέτει πολλά μεθοδολογικά προβλήματα. 
α) Όπως ήδη αν<«ρέρσμε είναι δύσκολο να μετρήσουμε τα καθαρά αποτελέσματα ενός 
προγράμματος και τοπικών σχεδίων που σχεδιάζουν ποικιλία ενεργειών: το συνολικό 
αποτέλεσμα δεν είναι το άθροισμα το™ αποτελέσματα™ κάθε ενέργειας και πρέπει να 
συνεκτιμήσουμε μη μετρήσιμα απευθείας αποτελέσματα (συνεργεία ή ανταγωνισμός 
των ενέργεια™ για παράδειγμα)· επειδή οι σχέσεις αιτίου-αιτιατού αποδεικνύεται ότι 
είναι δύσκολο να καθοριστούν, πρέπει να αναφερθούμε σε συνολικούς δείκτες (π.χ. 
εξελίξεις της φτάιχειας στην επικράτεια) που δεν είναι πάντα διαθέσιμοι στο τοπικό 
επίπεδο και τα™ οποία™ η εξέλιξη εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες του 
προγράμματος (π.χ. αλλαγή της οικονομικής κατάστασης ή ύπαρξη άλλων δημόσιων 
προγραμμάτων που μπορούν επίσης να επηρεάσουν την τιμή των δεικτά™ που 
υιοθετούνται). 
β) Πρέπει εξάλλου να συζητήσουμε για την καταλληλότητα μιας παρατήρησης που 
αφορά την κατάσταση το™ ατόμα™ ήδη από το τέλος του προγράμματος· πράγματι 
το Φτάϊχεια 3 ευνόησε τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα εις βάρος μιας επιδίοίξης 
βραχυπρόθεσμης επίδρασης και όπως το είδαμε, η εφαρμογή νέων μορφών εταιρικής 
σχέσης, η ανάπτυξη της συμμετοχής ο ορισμός σφαιρικά™ στατιστικά™ είναι ενέργειες 
χρονοβόρες και που μπορούν να έχουν σε ένα πράιτο στάδιο, αποσταθεροποιητικά 
αποτελέσματα για τους κοινο™ικούς παρεμβαίνοντες και να μην επιτρέπουν αμέσως 
αισθητή αύξηση της αποτελεσματικότητας της δράσης τους. 
2.2. Αφού κάναμε τις μεθοδολογικές αυτές παρατηρήσεις, είναι δυνατόν να δώσουμε στοιχεία για 
τα άτομα που επακρελήθηκαν από τις ενέργειες το™ σχεδία™. 
α) Οι περισσότερες από τις ενέργειες που έγιναν στο πλαίσιο του προγράμματος 
αφορούσαν θέματα τα οποία δεν είχαν εξεταστεί στο παρελθόν στην περιοχή τα™ 
σχεδία™ και δεν εξετάστηκαν παρά μόνο χάρη στην ύπαρξη του προγράμματος. 
Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι μια μεγάλη πλειονότητα τα™ ενλόγω ατόμων 
δεν θα είχαν μπορέσει να επαχρεληθεί από την ίδια κατηγορία υπηρεσία™ εάν δεν 
υπήρχε το Φτάιχεια 3. Αρα πρόκειται γενικά για ένα καθαρό αποτέλεσμα που 
παρήγαγε το πρόγραμμα, που επέτρεψε καλύτερη πρόσβαση τα™ αναξιοπαθούσα™ 
ομάδα™ σε υπηρεσίες τις οποίες είχαν πράγματι ανάγκη για να βελτιάκιουν την 
κατάσταση τους. 
β) Διάφορες πληροφορίες αντλήθηκαν από τα σχέδια σχετικά με τον αριθμό ατόμα™ ή 
οικογένεια™ που επακρελήθηκαν από τις ενέργειες τους. Αυτές οι πληροφορίες πρέπει 
να εξεταστούν με προσοχή· οι ενέργειες οι οποίες γίνονται είναι ετερογενείς και 
έχουν πολύ διαφορετικά αποτελέσματα ανάλογα με τους εμπλεκόμενους πληθυσμούς· 
συνεπάκ; η άθροιση του συνόλου τα™ ατόμα™ που επηρεάζονται από το πρόγραμμα 
είναι αρκετά χονδροειδής προσέγγιση, ή απλάις ενδεικτική για τον αντίκτυπο του 
προγράμματος. Είναι π.χ. δύσκολο να τηρήσουμε λογαριασμούς με τον ίδιο τρόπο 
40 
για μια ενέργεια παρακολούθησης σε μεγάλη περίοδο για μια περιορισμένη ομάδα 
ατόμα™ που έχουν πρόσβαση σε ένα πολύ πλήρες σύνολο υπηρεσία™ και αφετέρου, 
η έναρξη λειτουργίας ενός συνοικιακού κέντρου που προσφέρει στους 
ενδιαφερόμενους κατοίκους ειδικές υπηρεσίες ή δραστηριότητες εκπαίδευσης, 
πολιτισμού και ψυχαγωγίας.. 
Τα 3/4 των σχεδία™ έδακιαν αρκετά (κκρείς απαντήσεις για να είναι δυνατή η άθροιση 
τους. Στα σχέδια αυτά 38.000 περίπου άτομα συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Όμως 
υπάρχει μια μεγάλη διαqx)ρoπoίηση ανάμεσα στα σχέδια. Το 50% περίπου δεν 
ασχολήθηκε με περισσότερα από 500 άτομα (αριθμός ήδη υψηλός), ενώ 8 σχέδια 
αναγγέλλουν περισσότερους από 1.000 χρήστες για τις ενέργειες του προγράμματος. 
Για να περιγράψουμε καλύτερα τον πληθυσμό του Φτάιχεια 3, μπορούμε επίσης να 
αναφερθούμε στα στοιχεία σχετικά με τις εμπλεκόμενες ομάδες σε κάθε 
δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα σχέδια. Λυτές οι δραστηριότητες είναι 
πολυάριθμες: σχεδόν 450, μόνο για τις πρότυπες ενέργειες δηλαδή 15 κατά μέσο όρο 
κατά σχέδιο. 11 βαρύτητα δόθηκε κατά την επιλογή το™ ομάδων στόχων σχετικά με 
τους δικαιούχους του ελάχιστου εισοδήματος, σχετικά με τα παιδιά και τους νέους, 
για τους ανέργους και για τις μειονότητες, πράγμα που μαρτυρά για τη φροντίδα να 
προσεγγιστούν οι πιο αναξιοπαθούσες και οι πιο εύθραυστες ομάδες σήμερα και να 
συνδυαστούν οι ενέργειες που είναι ευεργετικές για τα άτομα που γνωρίζουν ήδη τις 
πιο δύσκολες συνθήκες διαβίοχιης μαζί με τις προληπτικές ενέργειες για να 
αποφιύγουμε το και άλλοι, και ιδίως οι πιο νέοι, να τους κάνουν παρέα σύντομα μέσα 
στον αποκλεισμό. 
Κατανομή το™ δραστηριότητα™ τα™ σχεδία™ ανάλογα με την ομάδα στόχο 
Ομάδα στόχος % δραστηριοτήτων 
Δικαιούχοι του ελάχιστου εισοδήματος 22 
Παιδιά και νέοι 22 
Ανεργοι 15 
Μειονότητες (εθνικές ομάδες, μετανάστες) 8 
Όλος ο πληθυσμός 7 
Ηλικιωμένα άτομα 6 
Ασθενείς και άτομα με ειδικές ανάγκες 5 
Ενεργά άτομα με μικρά εργασιακά 5 
iισοδήματα 
Αλλες ομάδες (π.χ. ναρκομανείς, 5 
εκπορνευόμενα άτομα) 
Φιλανθρωπικές οργανώσεις, ΜΚΟ, ομάδα 5 
κτλ. 
ΣΥΝΟΛΟ 100 
2.3. II περιγραφή του περιεχομένου τα™ σχεδία™ και της εξέλιξης τους επέτρεψε ήδη να 
προβληθούν τα θετικά (υτοτελέσματα του προγράμματος στο τοπικό επίπεδο και η ικανότητα 
του να υποκινήσει πραγματικές τοπικές δυναμικές. 
41 
α) Γενικά το περιεχόμενο του προγράμματος δημιούργησε συγκεκριμένο ενδιαφέρον στο 
τοπικό επίπεδο· εξάλλου η ευραιπαίκή ετικέτα εξάσκησε δράση προσέλκυσης και 
συνέβαλε στη νομιμοποίηση τα™ πραιτοβουλιά™. Βέβαια ο τίτλος του προγράμματος 
"Φτάιχεια 3" που επισημαίνει την έννοια της φτάιχειας; έθεσε προβλήματα σε 
ορισμένα σχέδια, τουλάχιστον στις χάιρες όπου αυτή η έννοια έχει αρνητικούς 
συνειρμούς. Βέβαια η παραπομπή σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα ήταν λιγότερο 
αποφασιστική στις χάιρες όπου η κοινή γνώμη θεωρούσε ότι είχε λίγα πράγματα να 
μάθει από την Ευράιπη στον κοινα™ικό τομέα Παρ' όλα αυτά στο σύνολο η 
δυνατότητα να επαχρεληθεί κανείς από το πρόγραμμα αυτό καθεαυτό, ήταν ένας 
σημαντικός παράγοντες κινητοποίησης: η μέθοδος της εταιρικής σχέσης σε τοπικό 
επίπεδο έπεισε και επέτρεψε να πάρουν μέρος σε αυτές τις ενέργειες διάφοροι αιρετοί 
εκπρόσαιποι, δημόσιες διοικήσεις και ΜΚΟ. Το ενδ^;έρον που δημιούργησε το 
πρόγραμμα και τα σχέδια ανάμεσα στους παράγοντες τα™ κοινωνικών πολιτικών, 
όπως επίσης ανάμεσα στους ερευνητές και ανάμεσα στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, 
είναι η επιβεβαίωση του γεγονότος αυτού. Πρέπει όλως ιδιαιτέρως να χαιρετήσουμε 
τη δουλειά των επιχειρησιακά™ ομάδα™ που επειδή αισθάνθηκαν ότι αναγνοορίζονται 
καλύτερα, δεν εφείσθησαν προσπαθειών για να κάνουν τους υπόλοιπους να 
συμμερισθούν τους προσανατολισμούς και τις αρχές του προγράμματος, 
Η τοπική δράση τα™ σχεδίων μπόρεσε έτσι να επεκταθεί σε άλλους φορείς και να 
συμβάλλει σε συζητήσεις ή καινοτομίες μεγαλύτερης εμβέλειας. Έτσι στην Ιρλανδία 
το σχέδιο του Limerick εκπόνησε μια τοπική μελέτη η οποία ενεθάρρυνε διάφορες 
δημόσιες αρχές να επενεξετάσουν το πρόβλημα του αποτρεπτικού αποτελέσματος του 
ύψους τα™ σχολικά™ δαπανά™ για τους πιο αναξιοπαθούντες. Στις Κάτα) Χάιρες 
το σχέδιο-του Valkcnburg συνήψε με το Περκρερειακό I^iaqmo Βοήθειας στα άτομα 
με ειδικές ανάγκες, πολύτιμη συνεργασία και το τελευταίο αποφάαισε να ενημεράτνει 
συστηματικά όλους τους δικαιούχους για τα επιδόματα του και για τις υπηρεσίες και 
τις δραστηριότητες που προσφέρει το σχέδιο. Στην Αμβέρσα το σχέδιο κατόρθακτε 
να ανοίξει διάλογο με τη φλαμανδική οργάναχτη εργοδοτιΰν σχετικά με την ευθύνη 
τους όσον αφορά το κοινα™ικό τους περιβάλλον ταυτόχρονα είχε ως αποτέλεσμα να 
ενδιαφερθούν οι τοπικοί εργοδότες για το οργανωτικό τοπικό πρότυπο της εταιρικής 
σχέσης που προώθησε το πρόγραμμα. 
β) Αναμφισβήτητα το πρόγραμμα αύξησε την ικανότητα τα™ τοπικά™ παράγοντα™ να 
ενεργήσουν κατά της φτώχειας .και του αποκλεισμού και μεταξύ άλλα™ αύξησε τα 
προσόντα τα™ παρεβαινόντα™: το πρόγραμμα υπήρξε ένα εργαστήριο ιδεά™ και 
καινοτομικά™ ενέργεια™, όπου οι ομάδες τα™ σχεδία™ και οι εταίροι τους μπόρεσαν 
να εξετάσουν από απόσταση τις συνηθισμένες τους πρακτικές. Οι ομάδες αυτές 
μπόρεσαν να βρουν το χρόνο και τα μέσα γιανα συλλάβουν από κοινού νέες 
μεθόδους, να πειραματισθούν σχετικά με αυτές, να τις αξιολογήσουν και να 
αντλήσουν τα συμπεράσματα για το μέλλον. Οι ενέργειες επιμόρφωσης τα™ μελά™ 
τα™ επιχειρησιακά™ ομάδων που οργάνοχτε η κεντρική μονάδα συνέβαλαν κατά πολύ 
σε αυτή την άνοδο τα™ προσόντα™, όπως και η μεθοδολογική υποστήριξη που 
έδακιαν οι ΜΙίΛ στα σχέδια. 
γ) Αυτή η κινητοποίηση επέτρεψε στο πρόγραμμα να εκτελέσει σημαντική δουλειά 
καταπολέμησης τα™ αποτελέσματα™ της φτάιχειας στο τοπικό επίπεδο και να 
ξεκινήσει να ανοικοδομεί την κοινωνική και οικονομική ζωή τα™ κοινότητα™ που 
πλήττονται βαθιά από τη φτάιχεια. II έκθεση της Βουλής τα™ Λόρδο™ που 
προαναφέραμε σημειώνει: "Το Φτώχεια 3 έκανε δυνατή μια δουλειά που χαιρίς αυτό 
δεν θα είχε γίνει ή δεν θα είχε γίνει παρά μόνο με μεγάλες δυσκολίες, και οι πρόοδοι 
που διαπιστάιθηκαν όσον αφίορά την ε|ΐπιστοσύνη στον εαυτό τους τα™ κοινότητα™ 
που εμπλέκονται στο πρόγραμμα, καθά)ς και όσον αφορά τη συναίσθηση της 
αλληλεγγύης τους είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές μακροχρόνια. Στο πλαίσιο αυτό η 
προσοχή που δόθηκε στις ενέργειες επιμόρφαχχης και εκπαίδευσης για όλες τις 
ηλικίες, από τα μικρά παιδιά έως τους ηλικιωμένους, ήταν πλήρως αιτιολογημένη, 
όπως και οι πολιτιστικές ενέργειες. Λν και η ενίσχυση τα™ τοπικά™ οικονομία™ 
42 
είναι ένα έργο που ξεπερνά τις ικανότητες του προγράμματος, δεδομένο™ το™ μέσα™ 
του, πρέπει να υπογραμμίσουμε την αποφασιστικότητα και την εφευρετικότητα που 
επέδειξαν τα σχέδια για να βρουν ή για να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας. Οι 
αρχές της πολλαπλής διάστασης, της εταιρικής σχέσης και της συμμετοχής, βρήκαν 
μέσα από τη δραστηριοποίηση τα™ σχεδία™, μια πραγματικότητα προσαρμοσμένη 
στις τοπικές συνθήκες". 
2.4. Το πρόγραμμα Φτώχεια 3 είναι ένα πρόγραμμα 5ετούς διάρκειας και έχει σημασία να 
εξετάσουμε σε ποιο βαθμό η τοπική δράση τα™ σχεδίων μπορεί να συνεχιστεί πέρα από το 
τέλος του προγράμματος. Επομένως ραπήθηκαν τα σχέδια το ψιθινόπιορο του 1994 σχετικά 
με τις προοπτικές τους και για την τυχόν διαιά™ιση ή παράταση τους άκιτε να αποφευχθεί 
να βλάψει η διακοπή της δραστηριοποίησης την κεκτημένη δυναμική. Λυτό το μέλλον τα™ 
σχεδία™ μπορεί να αναλυθεί από όλες τις απόψεις: εταιρική σχέση, χρηματοδοτικά μέσα, 
διατήρηση το™ ζιυνά™ και αξόνο™ παρέμβασης και το μέλλον τα™ ομάδα™. 
Συνολικά τα 3/4 το™ επιχειρησιακά™ ομάδα™ δήλαχιαν ότι το σχέδιο τους συνεχιζόταν πέρα 
από το Φτάιχεια 3. Σχεδόν τα μισά από αυτά (13 σχέδια) έχουν ενσωματωθεί από τις 
τοπικές δομές που είναι γενικά οι δήμοι. Τα άλλα έχουν εν μέρει επαναληψιθεί και θα 
οργανωθούν γύρα) από κάποιες κεντρικές δραστηριότητες για τις οποίες βρέθηκαν τα 
χρηματοδοτικά μέσα, η υποδομή και/ή το προσοχπικό. Λυτό το αποτέλεσμα πρέπει να 
ερμηνευθεί με βάση τις αναλύσεις που έγιναν με βάση τις ενέργειες του προγράμματος. Στις 
περισσότερες περιπτάκιεις αυτές οι ενέργειες αφορούσαν νέους τομείς που δεν είχαν εξεταστεί 
προπύτερα επιτόπου. Επομένως το γεγονός ότι δεν υπάρχει παρά μόνο μερική συνέχιση του 
σχεδίου δεν σημαίνει ότι επανερχόμαστε στην κατάσταση που επικρατούσε πριν από το 
πρόγραμμα. Αντίθετα αυτό σημαίνει ότι οι δημόσιες αρχές τοπικής, περιφερειακής ή εθνικής 
διοίκησης θα εξακολουθήσουν να εξασφαλίζουν τη χρηματοδότηση νέα™ ενέργεια™ που έχει 
ξεκινήσει το πρόγραμμα, παρά τις συχνά δύσκολες δημοσιονομικές συνθήκες. 
II χρηματοδοτική συνεργασία που προωθήθηκε από το Φτάιχεια 3 δεν θα επαναληφθεί 
πληροίς. 11 σχέδια προβλέπουν χρηματοδότηση από ενιαίο φορέα, είτε πρόκειται για αρχή 
τοπικής αυτοδιοίκησης (7 σχέδια), περιφερειακής αυτοδιοίκησης (2) ή εθνική διοίκηση (3). 
Πάντως όπως το είδαμε η χρηματοδοτική συνεργασία δεν πρέπει να συγχέεται με τη 
συνεργασία επιτόπου που δημιουργείται μέσα στην ενέργεια. Στον τομέα αυτό οι ομάδες 
συνέχισαν να αναζητούν πολύ ενεργητικά εταίρους και 17 σχέδια avaq^xwv ότι κατάφεραν 
να εμπλέξουν νέους παράγοντες για ορισμένες από τις δραστηριότητες τους. Επομέναις 
qxtmrtai ότι συνεχίζονται οι κινήσεις προσαρμογής της εταιρικής σχέσης που είχαν ήδη 
διαπισταιθεί στη διάρκεια του προγράμματος, σε συνάρτηση με την εξέλιξη της στρατηγικής 
τα™ σχεδίων. 
Το τέλος του προγράμματος είχε ως συνέχεια επίσης μερικές φορές να υπάρξουν 
τροποποιήσεις της ζώνης παρέμβασης. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξε επέκταση του 
πεδίου: η εμπειρία από το Φτάιχεια 3 έχει διευρυνθεί σε όλη την πόλη (π.χ. AM 12 Huelva) 
σε νέες αστικές ζώνες (ΛΜ 24 Porto) ή σε πιο ευρείς χάιρους (AM 22 Almeida ή AM 15 Le 
Doubs). Σε άλλες περιπτάκιεις υπήρξε αντίθετα βούληση να περιοριστεί η παρέμβαση στις 
ζά™ες που γναιρίζουν τις πιο έντονες δυσκολίες. 
Οι άξονες παρέμβασης που ανέπτυξαν τα σχέδια στη διάρκεια του προγράμματος 
επαναλαμβάνονται επίσης άνισα. Για το σύνολο τα™ σχεδία™ (συμπεριλαμβανόμενα™ 
εκείνα™ για τα οποία η διαιά™ιση δεν έχει εξασφαλιστεί), το ποσοστό διατήρησης τα™ 
τομέων παρέμβασης είναι λίγο κατάπερο από το 70%. Θέματα όπως η καταπολέμηση της 
σχολικής αποτυχίας, η κοινωνική δραστηριοποίηση και η πρόσβαση στα δικαιώματα και η 
απασχόληση/επαγγελματική κατάρτιση έχουν ανάιτερο ποσοστό διακόνισης. Αντίθετα το 
ποσοστό είναι κατάπερο για τον πολιτισμό και την ψυχαγωγία και καθάις και για την υγεία. 
Λυτές οι δκκρορές είναι αρκετά δύσκολο να εξηγηθούν με τις πληροφορίες που διαθέτουμε. 
Ωστόσο qxiiviTai ότι υπάρχει μια σχέση μεταξύ διαιά™ισης του πεδίου δραστηριότητας και 
τροποποίησης της τοπικής συζήτησης σχετικά με το πεδίο αυτό, χάρη στο πρόγραμμα. Π.χ. 
σχεδόν όλες οι ομάδες που κατάφεραν να συνεχίσουν τις δραστηριότητες τους στον τομέα της 
43 
απασχόλησης και της επαγγελματικής κατάρτισης αναφέρουν ότι υπάρχει εξέλιξη της τοπικής 
συζήτησης σχετικά με το θέμα αυτό. Λυτή η ανάλυση φαίνεται να ενισχύει την υπόθεση 
σύμφωνα με την οποία το πρόγραμμα είχε αρκετό αντίκτυπο στους κοινωνικούς 
παρεμβαίνοντες και στα άτομα που λαμβάνουν τις αποφάσεις, άχιτε αυτοί να επιβεβαιά™ουν 
τη δέσμευση τους απέναντι στους τρόπους δραστηριοποποίησης που προτείνονται από το 
πρόγραμμα πέρα από τη διάρκεια της ζωής του. 
Τα περισσότερα από τα σχέδια (70% περίπου) κράτησαν όλη ή ένα μέρος της επιχειρησιακής 
τους ομάδας, ενά) άλλα βρίσκονται εν αναμονή. Η μείωση του προσαχπικού και μάλιστα ή 
εξαφάνιση της ομάδας δεν είναι εξάλλου αναγκαστικά ένα σημάδι αποτυχίας, διότι ορισμένα 
σχέδια είχαν ως αρχικό στόχο να δουν τη δραστηριότητα τους να αναλαμβάνεται από άλλες 
τοπικές δομές με τη λήξη του προγράμματος. Εξάλλου πολλοί επικιψαλής σχεδία™ και μέλη 
επιχειρησιακών ομάδα™ προσελήφθησαν από τοπικά ή εθνικά ιδρύματα για να εφαρμόσουν 
μέσα στη νέα τους υπηρεσία διάφορους μεθόδους δράσης που προέρχονται από το πρόγραμμα 
Φτάιχεια 3, πράγμα που μαρτυρά για την αναγνάχηση τη αισθητής βελτίαχιης τα™ προσόντα™ 
τους και τα™ ικανότητα™ τους καθώς και για το ενδιαφέρον του προγράμματος. 
Τελικά διαπιστώνουμε ότι πολλά σχέδια είχαν προετοιμάσει κατά τη διάρκεια του 
προγράμματος τη συνέχεια της δραστηριοποίησης τους. ΓΙ ύπαρξη εταιρικής σχέσης που να 
είναι καλά δομημένη διαδραμάτισε συχνά σημαντικό ρόλο όσον αφορά τη δημιουργία 
μηχανισμών αναμετάδοσης για το μέλλον. Π.χ. μπορούμε να ανας)έρουμε την ίδρί'ση 
εταιρειών και πρακτορεία™ για την τοπική ανάπτυξη, επιτροπά™ συνεννόησης μεταξύ 
δημόσια™ αρχά™ και χρηστά™, νέο™ φορέα™ διαπραγμάτευσης με τις επιχειρήσεις και τις 
συνδικαλιστικές οργανάκιεις, σωματεία βιοτεχνά™, κτλ. 
44 
3. Πειραματισμός και μεταφορά της τεχνογνωσίας 
3.1. Ένας από τους στόχους του Φτώχεια 3 ήταν να συμβάλει στην ενθάρρυνση τα™ εθνικά™ 
πολιτικά™ που ευνοούν τη δημόσια συζήτηση για τον κοινα™ικό αποκλεισμό και τη διάδοση 
καλής πρακτικής. 
Κατά την προετοιμασία του προγράμματος, η Επιτροπή είχε καλέσει τα κράτη μέλη να της 
προτείνουν σχέδια τα™ οποίο™ οι κατευθύνσεις ακολουθούσαν τους στόχους εθνικά™ 
δραστηριότητα™ καινοτόμου χαρακτήραή που εντάσσονταν ενδεχομένακ; στο πλαίσιο εθνικά™ 
προγράμματα™ για την καταπολέμηση της φτάτχειας. Αυτή η διάρθρακτη υπήρχε, τουλάχιστον 
δυνάμει, σε αρκετές χάιρες: στην Ιρλανδία, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, με τα εθνικά 
προγράμματα που είχαν ΐΗ(αρμοστεί στις χάιρες αυτές, στη Γαλλία με την πολιτική για την 
πόλη και την πολιτική για το ελάχιστο εισόδημα ένταξης· στις Κάτω Χάιρες με την πολιτική 
της "Social renewal", στη Λανία με τα εθνικά μέτρα υποστήριξης των καινοτομία™ και της 
εταιρικής σχέσης σε τοπικό επίπεδο κτλ. Λυτή συνέβαλε στις χάιρες αυτές στην πιο άμεση 
συμμετοχή τα™ εθνικά™ αρχά™ στην παρακολούθηση του προγράμματος και στη μεγαλύτερη 
προβολή το™ σχεδία™ στο εθνικό προσκήνιο. 
Η επίτευξη πολλαπλασιαστικού αποτελέσματος στο εθνικό επίπεδο εξαρτάται από ένα σύνολο 
παραγόντων: πρώτον, από την ποιότητα της αρχικής επιλογής και από την εργασία τα™ 
σχεδία™, αλλά επίσης από την αποτελεσματικότητα τα™ θεσμικά™ και προσαιπικά™ 
αναμεταδοτά™ που μπορούν να καθιεραιθούν ανάμεσα στην τοπική δράση και στο εθνικό 
προσκήνιο· αυτό μπορούσε να συμβαίνει αρκεί τα σχέδια'να ήταν ολιγάριθμα (3ή 4 σε κάθε 
χά)ρα, μερικές φορές λιγότερα) και να κινητοποιηθούν οι ενεργητικότητές τους μέσα στη δική 
τους δομή και παγίακτη. 
Αρκετά σχέδια πάντως πέτυχαν εξαιρετικά ενθαρρυντικά αποτελέσματα. Έτσι στη Γαλλία 
μετά τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν στα πλαίσια του προγράμματος "Ενίσχυση της 
ανάπτυξης της οικονομικής πρωτοβουλίας", η ενίσχυση τα™ άνεργα™ ιδρυτιί™ και αγοραστά™ 
επιχείρησης επεκτάθηκε στους δικαιούχους του ελάχιστου εισοδήματος ένταξης· στην Ελλάδα 
το σχέδιο της Καλλιθέας επηρέασε τη νέα νομοθεσία για τα ναρκωτικά και τη δημιουργία 
κέντρα™ αποκατάστασης τοξικομανα'™· επίσης στην Ελλάδα το πρόγραμμα συνέβαλε στην 
αποκάλυψη το™ νομικά™ εμπόδιο™ στα οποία προσέκρουε η ι^αρμογη της εταιρικής σχέσης 
μεταξύ τα™ δημόσια™ αρχών και το™ ιδιοπικ(ί™ οργανισμά™, και συνέπεια αυτού ήταν να 
κατατεθεί σχετικό νομοσχέδιο στην ελληνική Βουλή. Στη Λανία το πρόγραμμα επηρέασε τις 
εργασίες το™ κυβερνητικά™ επιτροπά™. Στο Βέλγιο διάφορες ιδέες και προτάσεις από τα 
σχέδια της Αμβέρσας και του Charleroi χρησιμοποιήθηκαν από τις δημόσιες υπηρεσίες τα™ 
αντίστοιχα™ κοινότητα™. Στην Ιταλία οι εθνικοί αντιπρόσαιποι τριά™ μεγάλο™ 
συνδικαλιστικά™ ομοσπονδία™ συνεργάζονται στο εξής προκειμένου να ενθαρρύνουν σε 
επίπεδο περιφέρεια™ την εφαρμογή σχεδία™ που να εμπνέονται από τις αρχές του 
προγράμματος. 
Το ότι τα σχέδια πέτυχαν την αναγνάχπση σε τοπικό επίπεδο, και μάλιστα μερικά από αυτά 
αναγνάχπση σε εθνικό επίπεδο, οφείλεται^κυρίως στην ποιότητα της δράσης τους. Οφείλεται 
όμως και στις προσπάθειες τους να προβάλουν αυτή τη δράση, μεταξύ άλλα™ με την έκδοση 
ενημερωτικά™ φυλλάδια™ ή την παραγαιγή βιντεοκασέτα™ και ταινιά™ και με τη διοργάναχιη 
ενημερωτικών δραστηριοτήτων ή τη συμμετοχή σ' αυτές. Αυτό κυρίως χάρη στις προσπάθειες 
ορισμένων ΜΕΛ και ορισμένα™ εθνικά™ εκπροσάιπα™ μέσα στη Συμβουλευτική Επιτροπή με 
στόχο να προαχθούν οι συνέργειες στο εθνικό επίπεδο. Λυτές ήταν πραγματικές έσται και 
αν έμειναν πολύ σημειακές ή πολύ άνισες για να μπορούμε σήμερα να μιλάμε για ένα 
ουσιαστικό αντίκτυπο του προγράμματος πάνω στο εθνικό προσκήνιο κάθε χάιρας. 
3.2. II δυναμική σε ευροιπαίκό επίπεδο 
Με την υποστήριξη τοπικά™ πειραμάτων, το πρόγραμμα αποσκοπούσε επίσης στο να 
συμβάλει στη μεταqx)ρά επιτυχημένο™ μεθόδων αλλά και σε ευραχπαϊκό επίπεδο να προαιθήσει 
τον κοινοτικό προβληματισμό όσον αφορά την καταπολέμηση του κοινίυνικού αποκλεισμού. 
45 
Οι διακρατικές ανταλλαγές μεταξύ τα™ σχεδίων, οι ερευνητικές εργασίες και οι δημοσιεύσεις 
του προγράμματος ήταν οι κύριες συνιστάκιες αυτής της δυναμικής. 
α) Εμψύχαχτη και ανταλλαγές μέσα στο πρόγραμμα 
Διάφορα δίκτυα ανταλλαγά™ δημιουργήθηκαν προοδευτικά μεταξύ τα™ σχεδία™, το™ 
εταίρα™ τους, των ΜΕΛ, της Κεντρικής μονάδας και της Επιτροπής. Ορισμένα από 
αυτά τα δίκτυα επεκτάθηκαν σε φορείς εκτός του προγράμματος, ιδίως με την 
προοπτική ανάπτυξης συνεργασίας με εθνικές ή κοινοτικές πραποβουλίες. 
Αυτές οι ανταλλαγές έλαβαν διάφορες μορφές. Τα ετήσια σεμινάρια κινητοποίησαν 
τους παράγοντες του προγράμματος γύρω από σημαντικά θέματα προβληματισμού 
και δράσης στα οποία δόθηκε ιδιαίτερη προβολή, (τοπική ανάπτυξη, η συμμετοχή των 
κοινα™ικά™ εταίρα™, εταιρική σχέση και πολλαπλές διαστάσεις, κτλ.). Το πρόγραμμα 
εγκαθίδρυσε επίσης πολλές διακρατικές ομάδες όπου συμμετείχαν 7 ή 8 σχέδια γύρω 
από συγκεκριμένα θέματα, για να εξαχθούν συμπεράσματα μεθοδολογικής και 
πολιτικής τάξης ("Στέγαση και φτάιχεια", "II q>TOJ#:ia στο αγροτικό περιβάλλον", "II 
συμμετοχή" και "II ένταξη μέσω της οικονομίας"). Επίσης οργανάιθηκαν ôiaqx\)a 
διακρατικά σεμινάρια σχετικά με την αυτοαξιολόγηση και σχετικά με τις τοπικές 
έρευνες. Οι επ^ύχκραπικές ενέργειες που έγιναν όσον («ρορά τους επικεςχχλής τα™ 
σχεδία™ επιτάχυνε αυτή τη δυναμική αντιπαραβολής τα™ εμπειριών. 
Πολλές ανταλλαγές έγιναν με διμερή τρόπο και με χρήση επισκέψεων από σχέδιο σε 
σχέδιο. Λυτές οι ανταλλαγές μερικές φορές επέτρεψαν την απευθείας μεταφορά του 
πειράματος από μια χώρα σε άλλη. Π.χ. ανάμεσα στο Charleroi και στο Le Doubs 
όσον αφορά την υγεία (βλ. πλαίσιο). Επίσης οι ανταλλαγές πολύ συχνά συνέβαλαν 
στην κυκλoqx)ρία τιον ιόεά™ με αφετηρία την αντιπαραβολή τα™ εθνικά™ 
καταστάσεα™. Ι Ιερισσότερα σχέδια ανέφερεαν θετικά αποτελέσματα σχετικά με αυτές 
τις διμερείς επισκέψεις αρκεί να ήταν αυτές επαρκάκ; προετοιμασμένες (π.χ. η 
συνεργασία του σχεδίου του Brownlovv με το σχέδιο του Calais ή το σχέδιο της 
Ουτρέχτης και ανάμεσα στο σχέδιο του Εδιμβούργου και στο σχέδιο του Charleroi, 
ανάμεσα στην ισπανική πραποβουλία του "φόρουμ" που συγκέντρακιε τις ΜΚΟ και 
τους κοινωνικούς εταίρους και τις ανάλογες πρωτοβουλίες των ιταλικά™ σχεδία™, 
κτλ.). 
46 
Ένα παράδειγιια μεταφοράς καινοτομίας, το ΛΜ02 Charleroi και το AMI5 Le Doubs 
11 πρότυπη ενέργεια του Charleroi καθιέροχτε δοκιμαστικά κάρτα υγείας που προορίζεται να 
ευνοήσει την πρόσβαση τα™ αναξιοπαθούντα™ στην ιατρική περίθαλψη, εμπνεόμενη από ένα 
σύστημα που έχει ήδη δοκιμαστεί στο Lc Doubs (AM 15). Οι δικαιούχοι της κοινοτικής 
κοίνα™ικής βοήθειας μπορούσαν ήδη γενικά να λάβουν βοηθήματα για να αντιμετοχιτίσουν τα 
ιατροφαρμακευτικά τους έξοδα. Όμαις έπρεπε να ακολουθούν πολυάριθμες διαδικασίες και 
πολλά άτομα απέφευγαν να πηγαίνουν στο γιατρό. Με την κάρτα υγείας το κοινοτικό κέντρο 
κοιναινικής δράσης δίνει εξουσιοδότηση εκ το™ πρότερα™ άχπε τα άτομα να μπορούν να 
συμβουλεύονται ανέξοδα γιατρό που διαλέγουν οι χρήστες. Στο γιατρό αποδίδεται το αντίτιμο 
τα™ υπηρεσία™ του από το κοινα™ικό κέντρο. Λυτή η διαδικασία επεκτείνεται στις 
παραϊατρικές υπηρεσίες και τα qxi^wwa. 
II μεταφορά απαίτησε σημαντική δουλειά προετοιμασίας: πληριχρόρηση τιον κοινα™ικά™ 
λειτουργών, τροποποίηση τα™ κανόνα™ λειτουργίας του κοινο™ικού κέντρου, 
διαπραγματεύσεις με τους γιατρούς, τους φαρμακοποιούς, τα αο^χιλιστικά ταμεία και τις 
δημόσιες υπηρεσίες. 
II αξιολόγηση αυτής της ενέργειας προέβαλε διάφορα θετικά αποτελέσματα: πολυάριθμα 
ενδιαφερόμενα αναξιοπαθούντα άτομα, όχι γενική διόγκακτη τα™ δαπανά™, τακτικές επισκέψεις 
των χρηστών στον παθολόγο τους γιατρό. Λυτές οι ανταλλαγές δεν ήταν σε μονόδρομο: το 
σχέδιο του Le Doubs εμπνεύσθηκε επίσης από τις ενέργειες του Charleroi, ιδίιος στον τομέα της 
επαγγελματικής ένταξης. 
Επειδή αυτές οι ανταλλαγές ήταν Οεμ,ελιάιδεις για τη δυναμική του προγράμματος, απαίτησαν 
την εφαρμογή ενός δικτύου σύνθετης επικοινωνίας ανάμεσα στα σχέδια, ΜΕΑ, εθνικές 
υπηρεσίες, KM και Επιτροπή. Ευχόμαστε αυτό το δίκτυο επικοινα™ίας να ήταν πιο 
αποτελεσματικό και καλύτερα αναπτυγμένο, πράγμα που θα έδινε περισσότερη ευρύτητα στις 
διακρατικές ανταλλαγές και επίσης στην εθνική δυναμική το™ σχεδία™ του προγράμματος. 
Παρ' όλα αυτά η κοινή avaqx\)a στις αρχές της εταιρικής σχέσης, της πολλαπλής διάστασης 
και της συμμετοχής επέτρεψε να αναδυθούν παντού ικανότητες της ίδιας κατηγορίας, που έαις 
σήμερα ήταν ελάχιστα διαδεδομένες ανάμεσα στους κοινα™ικούς παρεμβαίνοντες. II 
δημιουργία το™ επιχειρησιακά™ ομάδα™ ενίσχυσε την ικανότητα το™ συντελεστα™ να 
διαχειρίζονται ένα σχέδιο με κινητοποίηση διαψχιροποιημένα™ πηγά™ χρηματοδότησης, να 
εγκαθιδρύουν ένα σύστημα αξιολόγησης, να εργάζονται σε εταιρική σχέση και ακόμη να την 
οργανά™ουν· να κάνουν συνεπείς διάφορες ενέργειες που αναφέρονται σε διαφορετικούς 
τομείς (κοινα™ική δράση αλλά επίσης απασχόληση, τοπική ανάπτυξη ή πολιτισμός), να 
μάθουν να εργάζονται με διαφορετικό τρόπο με τους χρήστες και τους δικαιούχους τα™ 
ενεργειά™,να δημιουργούν χάιρους συνεννόησης μαζί τους και να τους αφήνουν περισσότερη 
εξουσία όσον αφορά τον καθορισμό τα™ κατευθύνσεα™, να δίνουν προσοχή στις εμπειρίες 
άλλα™ χωρών ή άλλα™ τόπων. 
Επόμενα*; το πρόγραμμα ευνόησε την εμφάνιση ενός νέου πρ(Η|)ίλ κοινωνικού συντελεστή για 
τον οποίο τα προσόντα είναι κοινά σε πολλές χάιρες· από αυτό πηγάζει το ενδιαφέρον για να 
προβλέπονται διακρατικές συνεδριάσεις επιμόρφωσης που κατά την ομόφωνη γνώμη τα™ 
συμμετέχοντα™ υπήρξαν πολύ εμπλουτιστικές και θα είχαν προφανά)ς προσφέρει περισσότερα 
εάν είχαν οργαναιθεί ήδη από την αρχή του προγράμματος. 
β) Οι ερευνητικές εργασίες 
Οι ερευνητικές εργασίες αποτέλεσαν επίσης μία συνιστάχϊα της ευραχπαϊκής 
δυναμικής του προγράμματος. Επειδή το "Φτάιχεια 3" είναι πρόγραμμα δράσης, αυτές 
οι ερευνητικές εργασίες περιορίστηκαν σκόπιμα. Εκτός από τις τοπικές έρευνες που 
διενεργούνται με πρωτοβουλία τα™ σχεδία™, η ουνιοτάχκι "έρευνα" του 
προγράμματος περιλαμβάνει δύο σκέλη· ένα σκέλος στατιστικής φύσεως και ένα 
δεύτερο οικονομικής και κοινωνιολογικής -φύσεαις. 
47 
Οι στατιστικές εργασίες έγιναν σε συνεργασία με την Eurostat. Κύριος στόχος τους 
ήταν να αναπτυχθεί η συστηματική εκμετάλλευση τα™ εθνικά™ ερευνά™ σχετικά με 
τον οικογενειακό προϋπολογισμό, ιδίως, προκειμένου να εκσυγχρονιστούν και να 
καταστούν ακριβέστερες οι μετρήσεις της qrài^iaç η οποία εκτιμάται με γνώμονα το 
εισόδημα. Χάρη σε αυτές τις εργασίες σημειώθηκαν πραγματικές πρόοδοι όσον αφορά 
τις γνάκιεις μας, ιδίως με τη χρησιμοποίηση των μικροδεδομένων από τις εθνικές 
έρευνες. Όμως επιβεβαίωσαν και τις μεθοδολογικές δυσκολίες που δημιουργούν αυτές 
οι μετρήσεις και ιδίως το επισφαλές της σύγκρισης ή της άθροισης δεδομένα™ που 
έχουν δομηθεί (ri^iqxuva με ορισμούς οι οποίοι δεν έχουν ακόμη επαρκά)ς 
εναρμονιστεί. Με την επιφύλαξη αυτά™ το™ περιορισμά™, οι εν λόγω εργασίες 
ενίσχυσαν την εκτίμηση σύμχρα™α με την οποία στην Κοινότητα υπήρχαν στα τέλη της 
δεκαετίας του 1980 περισσότερα από 50.000.000 άτομα με χαμηλό εισόδημα, δηλαδή 
φταιχοί σύμφα™α με τον κοινά)ς αποδεκτό ορισμό12 (παράρτημα 2). 
Έγιναν επίσης οικονομικές και κοινα™ιολογικές έρευνες με καθαρά διακρατική 
προοπτική. Τα θέματα αυτά™ των ερευνών καθορίστηκαν σε συνεννόηση με τους 
αντιπροσάχπους τα™ εθνικά™ ερευνητικά™ συμβούλιο™ και τα™ μελά™ της 
συμβουλευτικής επιτροπής, και οι ερευνητικές ομάδες συγκροτήθηκαν ύστερα από δύο 
διαδοχικές προσκλήσεις υποβολής προσφορά™. Οι εργασίες αφορούσαν τα εξής 
θέματα: διαδικασίες απόσπασης από την αγορά εργασίας, ρόλος τα™ πολιτικά™ 
περιφερειακής ανάπτυξης όσον αφορά την καταπολέμηση της φτάιχειας, σχέσεις 
μεταξύ φτύτχειας και μεταναστεύσεα™, συμμετοχή τα™ κοινα™ικά™ εταίρα™ στην 
καταπολέμηση του (ΐποκλεισμού, εξέλιξη του συνυπολογισμού της qnrciixf ι.ας; στην 
κοινα™ική πολιτική, αποτελέσματα της δυναμικής πολιτικής απασχόλησης πάνα) στην 
καταπολέμηση του κοιναινικού αποκλεισμού. Τα αποτελέσματα αυτά™, των ερευνών 
συζητήθηκαν σε ένα σεμινάριο που έγινε στο Λονδίνο το Νοέμβριο του 1994, όπου 
πήραν μέρος ôiaqx^oi ερευνητές και εκπρόσα)ποι των ενδιαφερόμενων εθνικών 
αρχών. 
Οι στατιστικές μελέτες και οι διακρατικές μελέτες συνέβαλαν στις προσπάθειες που 
καταβλήθηκαν από άλλους στο πλαίσιο του Παρατηρητηρίου το™ Πολιτικά™ για την 
Καταπολέμηση του Κοινωνικού Αποκλεισμού, που δημιουργήθηκε το 1990. Αυτές 
οι εργασίες και οι έρευνες που έγιναν στα κράτη μέλη επέτρεψαν να αναβαθμιστεί ο 
προβληματισμός σχετικά με την ανάλυση της μέτρησης του κοινιονικού αποκλεισμού 
και ένα σημαντικό σεμινάριο οργανά)θηκε με το θέμα αυτό στο Bath τον Ιούνιο του 
1994 με συμμετοχή του Υπουργείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων του Ην. Βασιλείου. 
Αυτές οι προσπάθειες πρέπει να συνεχιστούν στο πλαίσιο του τέταρτου 
προγράμματος πλαισίου ερευνά™. 
γ) Η προβολή του προγράμματος και τα™ αποτελέσματα™ του 
II προβολή του προγράμματος στηρίζεται aquvoç σε μια πολιτική δημοσιεύσειον και 
(^ετέρου σε: μια -στρατηγική επικοινα™ίας. 
Σημαντική προσπάθεια καταβλήθηκε σε ό,τι αφορά τις δημοσιεύσεις. Το τριμηνιαίο 
περιοδικό (5000 αντίτυπα) και το μηνιαίο δελτίο (2000 αντίτυπα) βρήκαν πλατύ 
κοινό πέρα από τους συντελεστές του προγράμματος και μόνο. Οι άλλες δημοσιεύσεις 
είχαν επίσης πολύ μεγάλη κυκλοκρορία (ετήσιες εκθέσεις δραστηριότητας της 
Κεντρικής Μονάδας, τα πρακτικά διακρατικά™ σεμινάριο™, περιγραφικό ευρετήριο 
το™ σχεδία™ κτλ.). 
Ατομα που ζουν σε κάποιο νοικοκυριό του οποίου το μέσο διαθέσιμο εισόδημα ανά μονάδα 
κατανάλαχτης (που προσεγγίστηκε με βάση τις δαπάνες που δηλάιθηκαν στην έρευνα) είναι 
κατώτερο από το μισό του μέσου διαθέσιμου εισοδήματος ανά μονάδα κατανάλαχχης στο 
κράτος μέλος στο οποίο βρίσκεται αυτό το νοικοκυριό. 
48 
Σε ό,τι αφορά τη στρατηγική επικοινα™ίας, θα αναςΐρουμε τις εξής ενέργειες: 
η Χ(?ήσΠ ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, με στόχο να αναπτυχθούν οι 
αλληλεπιδράσεις τα™ διάφορα™ εταίρα™ που συμμετέχουν στο πρόγραμμα 
(σχέδια, KM, ΜΕΛ, Επιτροπή) και στη δημιουργία μιας βάσης 
βιβλιογραφικά™ και στατιστικά™ δεδομένων· 
η ευαισθητοποίηση του πλατιού κοινού μέσω ειδικών εκδηλώσεα™ όπως ο 
διαγο™ισμός που διοργανάίθηκε μεταξύ τα™ σπουδαστών δημοσιογραφικών 
σχολά™· η καλύτερη έρευνα που προέκυψε από το διαγωνισμό αυτό σχετικά 
με τον κοινωνικό αποκλεισμό και τη φτάιχεια δημοσιεύθηκε σε 12 μεγάλες 
ευρωπαϊκές εφημερίδες (η έρευνα αυτή αφορά το σχέδιο του Περάματος)· 
η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικτύου δημοσιογράφο™ που ενδιαφέρονται 
για τα προβλήματα σχετικά με την φτάιχεια και τον κοινοτνικό αποκλεισμό. 
49 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Οι τοπικές αξιολογήσεις και οι συζητήσεις που έγιναν στο εθνικόκαι στο ευραιπαϊκό επίπεδο για τα 
διδάγματα του προγράμματος συγκλίνουν όσον αφορά την επικύροχτη των αρχά™ και της μεθόδου του 
προγράμματος (παραγρ. 1) και όσον αφορά τα ισχτιρά και τα αδύνατα σημεία τα™ λεπτομέρεια™ που 
υιοθετήθηκαν για την εμψύχακιή του (παραγρ. 2). Ο θετικός απολογισμός που καταρτίστηκε έτσι 
πρέπει να τοποθετηθεί στο πλαίσιο τα™ εραπήσεων όσον αφορά την ειδική προστιθέμενη αξία ενός 
τέτοιου προγράμματος όσον αφορά τις άλλες κοινοτικές πολιτικές και μέτρα (παραγρ. 3). 
1. Η επικύρωση των αρχών και της μεθόδου του προγράμματος 
1.1. Τα σχέδια του προγράμματος δεσμεύτηκαν όσον αφορά μια προσέγγιση της φτά)χειας που να 
στηρίζεται στις αρχές της εταιρικής σχέσης, του πολυδιάστατου χαρακτήρα και της 
συμμετοχής. Λυτές οι αρχές εφαρμόστηκαν συστηματικά στις πρότυπες ενέργειες· όμαις σε 
πολλές περιπτάχτεις τις έχουν ενσαιμάτακταν στη δράση τους οι καινοτομικές πραποβουλίες. 
Επομένως το πρόγραμμα στο σύνολο ήταν ένας πειραματισμός σχετικά'με την εγκυρότητα 
αυτά™ το™ αρχά™ και με τη δυνατότητα να εφαρμόζονται λαμβανομένης υπόψη της 
ιδιαιτερότητας τα™ τοπικά™ και εθνικά™ πλαίσια™. 
ΓΙ εταιρική σχέση ήταν το ισχτιρό σημείο του προγράμματος. Ήδη -υιοθετημένη σε άλλα εθνικά 
προγράμματα και μερικές φορές πραπύτερα από το πρόγραμμα Φτάιχεια 3, η αρχή της 
εταιρικής σχέσης δημιούργησε μεγάλο ενδιαφέρον από την πλευρά των συντελεστών στις 
χώρες που έως σήμερα δεν αποτελούσε σημείο αναφοράς. 
Τα σχέδια δημιούργησαν νέες οργανωτικές δομές και μορφές παρέμβασης που αποτελούν από 
μόνες τους ερέθισμα για την εξέλιξη των οργανισμών και τα™ ενδιαφερόμενα™ ενάκτεα™ για 
την καταπολέμηση του κοινα™ικθύ αποκλεισμού (εθνικές αρχές, αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης. 
ΜΚΟ, κοινωνικοί εταίροι κ.τ.λ.) και που επιτρέπουν στα περισσότερα από τα σχέδια τη 
συνέχιση της δράσης μετά το τέλος του προγράμματος. Το Φτάιχεια 3 επέτρεψε μια 
προοδευτική εμβάθυνση βασιζόμενη στην εμπειρία, της καταλληλότητας αυτής της αρχής μέσα 
στις διαδικασίες λήψης ajioqxkrea™ και εφαρμογής τα™ ενέργεια™. 
Η σημασία που αποδίδεται στον πολυδιάστατο χαρακτήρα του κοινωνικού αποκλεισμού και 
της φτώχειας αναμφισβήτητα αυξήθηκε στη διάρκεια του προγράμματος αλλά με πιο άνισο 
τρόπο: μολονότι όλα τα σχέδια απέβλεπαν στο να ενθαρρύνουν την οικονομική και 
ταυτόχρονα την κοινο™ική ένταξη τα™ πιο αναξιοπαθούντα™, και αν έδαχταν προσοχή στις 
διάφορες διαστάσεις του κοινά™ικού αποκλεισμού, δεν μπόρεσαν πάντα να είναι σε θέση να 
καθορίσουν ή να εφαρμόσουν τόσο συνεπείς και σφαιρικές μεθόδους όσο θα έπρεπε. Πέρα 
από το αν υπάρχει συμψα™ία σχετικά με την εγκυρότητα της αρχής του πολυδιάστατου 
χαρακτήρα της δράσης, πρέπει να συνεχιστεί ο προβληματισμός σχετικά με τις λεπτομέρειες 
εφαρμογής της με βάση την πείρα από τα σχέδια, ιδίως προκειμένου να εκτιμηθεί καλύτερα 
η ιδιαιτερότητα τόσο των τοπικών πλαισίων (αγροτικό/αστικό περιβάλλον π.χ.) όσο και των 
εθνικών πλαισίων (π.χ. χώρες του Βορρά, χάιρες του Νότου). 
Το να γίνουν οι πιο αναξιοπαθούντες αυτοδύναμοι παράγοντες: εκτός από αρχή δράσης, η 
συμμετοχή ήταν μια πρόκληση για τα σχέδια και το πρόγραμμα. II επίτευξη του στόχου αυτού 
γνάιρισε μέσα στο πρόγραμμα σημαντικές προόδους, ιδίως όταν τα σχέδια εργάστηκαν 
ανάμεσα σε ομάδες περιορισμένης σύνθεσης και μπόρεσαν να κινητοποιήσουν τα 
ενόιαιρερόμενα άτομα σχετικά με συγκεκριμένους και ειρικτούς στόχους. Λυτές οι προικώοι 
ήταν πιο συχνές εκεί όπου οι εθνικές παραδόσεις προσιρέρονταν για την αυτοοργάνακτη και 
εκεί όπου οι qx\w:iç μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις αντιπαλότητες τους και τις διαμάχες 
εξουσίας. 
1.2. Στην ίδια τη μεθοδολογία του προγράμματος προσχάχιησαν προοδευτικά όλοι οι παράγοντες 
της οι οποίοι αποδέχθηκαν να δεσμευθούν όσον αφορά μια κοινή δυναμική, η οποία 
συνεπαγόταν ιδίοις μια βούληση για καινοτομία και για πειραματισμό, μια φροντίδα για την 
ποιότητα όσον αφορά τη μελέτη και τον προγραμματισμό τα™ ενέργεια™, προσοχή στην 
αξιολόγηση και στη μεταφορά τα™ εμπειρία™. 
50 
II προσχάιρηση σ'αυτή τη μεθιχ^ολογία δεν ήταν προίρανάις άμεση. Για τα περισσότερα από 
τα σχέδια, η αίτηση συμμετοχής στο πρόγραμμα προερχόταν πράιτον από την επιδίωξη 
χρηματοδοτικής υποστήριξης, πράγμα που είναι βέβαια νομότυπο και όλοι οι παράγοντες δεν 
είχαν την πρόθεση αρχικά να προσχαχ)ήσουν στη δυναμική του συνόλου του προγράμματος 
Συναντήθηκαν διάφορες δυσκολίες όσον αφορά τη δόμηση της εταιρικής σχέσης, όσον aqx\)a 
τη λήψη τα™ συγχρηματοδοτήσεων, ή όσον αφορά την πραγματική εφαρμογή της 
αυτοαξιολόγησης. Ωστόσο οι περισσότερες από αυτές τις δυσκολίες παραμερίστηκαν 
προοδευτικά χάρη σε μια εργασία επεξήγησης, πειθούς ή υποστήριξης που αναπτύχθηκε 
ανάμεσα σε ορισμένους από τους θεσμικούς εταίρους από τους επικεψαλής των σχεδίων στις 
μονάδες τεχνικής βοήθειας και την Επιτροπή. 11 κινητοποίηση το™ συντελεστα™ τα™ σχεδία™ 
δεν επάρκεσε. Πάντως, πέτυχε το σύνολο το™ πολλαπλασιαστικά™ αποτελέσματα™ που 
αναμενόταν από το πρόγραμμα ιδίως όσον aqx\)a την κατάσταση το™ εθνικά™ πολιτικά™. 
II συμμετοχή διάφορα™ κρατά™μελά™ στο πρόγραμμα ήταν άνιση, όπως και η 
αποτελεσματικότητα τα™ αναμεταδοτών και της επικοινα™ίας ανάμεσα στα σχέδια, τις αρχές 
στα διάφορα κράτη μέλη και στην Επιτροπή. Ωστόσο η ποσότητα του συνόλου τα™ σχεδία™ 
αναγναιρίζεται ευρέως και η συνέχιση τα™ ενέργεια™ τους μετά το τέλος του προγράμματος 
αναμένεται να συμβάλει στην καλύτερη αναγνάχπση της εγκυρότητας τα™, εμπειριών τους και 
τα™ τυχόν συνειοχρορά™ τους στις εθνικές συζητήσεις. 
2. Τα ισχυρά και τα αδύνατα σημεία του τρόπον εμψύχωσης 
Για να εξασφαλίσει την εφαρμογή του προγράμματος, η Επιτροπή θέσπισε δομές τεχνικής 
βοήθειας σε εθνικό επίπεδο (ΜΕΑ) και σε ευραιπαϊκό επίπεδο (Κεντρική μονάδα). Οι 
αποστολές που τους ανατέθηκαν είναι κυρίακ; η διοικητική και χρηματοοικονομική διαχείριση 
τα™ καταβαλλόμενο™ επιχορηγήσεα™, η υποστήριξη για την ανάπτυξη το™ σχεδία™ και την 
αυτοαξιολόγηση τους, η γενική εμψύχαχτη του προγράμματος και ο συντονισμός τα™ 
συνιστοχτά™ και τα™ δραστηριοτήτων του (αξιολόγηση, διακρατικές ανταλλαγές, έρευνα, 
δημοσιεύσεις). 
Λυτές οι αποστολές τεχνικής βοήθειας ήταν πολύ διαςχ\>ετικές. εξελίχτηκαν παράλληλα με 
την ανάπτυξη του προγράμματος και απαίτησαν εκ μέρους εκείνα™ που τις εκπληρά™ουν. 
μεγάλη ικανότητα προσαρμογής, πολυσχιδείς ικανότητες και επιβεβαιωμένη πείρα. ΛΥ 
συνεκτιμήσουμε τους περιορισμούς του χρονοδιαγράμματος, της διαχείρισης και των 
δαπανών που επιβάρυναν το πρόγραμμα, αυτές οι αποστολές στέφτηκαν με επιτυχία στο 
σύνολο τους. Πάντοις θα μπορούσαν να γίνουν βελτιάκτεις για να αυξηθεί η 
αποτελεσματικότητα τους. 
Οι διατάξεις που εγκρίθηκαν για τη διοικητική και τη χρηματοοικονομική διαχείριση του 
προγράμματος επέτρεψαν στην Επιτροπή να πληροφορείται συνεχώς για την κατάρτιση 
προόδου τα™ σχεδία™, για την αυστηρότητα της διαχείρισης και για τις δυσκολίες που 
εμ.((χινίζονταν όσον aqx^)a τη συγχρηματοδότηση. (Λυτές οι δυσκολίες που συναντήθηκαν 
δυσκόλεψαν τη δράση ορισμένα™ σχεδία™ και οδήγησαν σε μια υποκατανάλωαη τα™ 
πιστάχιεα™). Εκτός από αυτές τις δυσκολίες και με συνεκτίμηση ταυτόχρονα τα™ 
προσπάθεια™ τα™ σχεδία™ και τα™ προσπάθεια™ της Επιτροπής και της Κεντρικής Μονάδας, 
βελτιάιθηκε κατά πολύ η ποιότητα της διαχείρισης στα σχέδια και επιβλήθηκε ως μια ατό τις 
συνιστώσες και ένας από τους δείκτες της ποιότητας των ενέργεια™ τους. 
II άμεση υποστήριξη το™ σχεδία™ που ανέλαβαν τα μέλη τα™ ΜΕΛ, επέτρεψε σε πολλές 
περιπτάκτεις αξιόλογες προόδους όσον αφορά την αυτοαξιολόγηση και τη διαπλοκή τα™ 
σχεδίων και των εθνικών πραποβουλιών. Λυτή η υποστήριξη ήταν πιο άνιση όσον αφορά τα 
σχέδια που γνάιρισαν μεγάλες εσωτερικές δυσκολίες ή προβλήματα (Π'γχρημαποδότησης. II 
συμμετοχή το™ μελά™ το™ ΜΕΛ στο σύνολο τα™ λειτουργκί™ διαχείρισης και εμψύχωσης 
qxjrv-ηκε ως μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχία του προγράμματος. 
II ευρωπαϊκή εμψύχωση του προγράμματος γνώρισε ισχυρά σημεία, ανάμεσα στα οποία 
πρέπει να αναφέρουμε ιδίοις την επιβεβαίωση της συνοχής του προγράμματος και την 
ευρύτερη προβολή τα™ κεκτημένα™ τους, ιδίακ; μέσα) της ποιότητας τα™ δημοσιεύσεων και 
τα™ διακρατικά™ συναντησεα™. II δράση επιμόρφοχτης τα™ επικεφαλής τα™ σχεδίων ήταν 
51 
επίσης πολύ επιτυχημένη και είναι απλάις λυπηρό το ότι δεν προτάθηκε από την αρχή του 
προγράμματος. Τα ασθενή σημεία της εμψύχωσης είναι κυρίως η αξιολόγηση του 
προγράμματος στο σύνολο του, η οποία ετέθη σε δεύτερη μοίρα διότι η προτεραιότητα δόθηκε 
στην αυτοαξιολόγηση των σχεδίων, η επικοινωνία ανάμεσα στους παράγοντες του 
προγράμματος, τουλάχιστον στο πρώτο στάδιο και η ανεπαρκής ένταξη των ερευνητικών 
δραστηριότητα™ στη δυναμική του συνόλου του προγράμματος. 
Για την εκτέλεση αυτά™ το™ αποστολών πήραν μέρος ταυτόχρονα η Κεντρική μονάδα και τα 
μέλη τα™ ΜΕΛ. Η ·. γεατ^^)ΐκή διασπορά το™ παράγοντα™ και το γεγονός ότι κατά 
πλειονότητα αυτοί είχαν πρoσληq;()εί για μερική απασχόληση, επιβάρυναν συχνά τη συνοχή 
και την αποτελεσματικότητα τα™ δομά™ τεχνικής βοήθειας- θα έπρεπε επίσης να προβλεφθούν 
για ένα άλλο πρόγραμμα, ιδίοις για την κεντρική μονάδα εναλλακτικές μέθοδοι. Εξάλλου 
το πολύπλοκο του προγράμματος μερικές φορές τοποθέτησε τις ομάδες τεχνικής βοήθειας 
μπροστά σε προσδοκίες ή σε αιτήσεις που ήταν δύσκολο να συμχριλιοιθούν και επομένως σε 
μια δύσκολη ή αμφιλεγόμενη ανάμεσα στα σχέδια, τις εθνικές αρχές και την Επιτροπή. II 
συνεργασία τα™ συντελεστα™ είναι ουσκίχ^ης για να υπερνικηθούν οι δυσκολίες και επομένως 
η Επιτροπή ήταν πολύ παρούσα για το σκοπό αυτό όσον aqx\ia τη διαχείριση και την 
εμψύχωση του προγράμματος. Η εμψύχωση του προγράμματος θα είχε ωστόσο κερδίσει αν 
υπήρχε καλύτερος ορισμός των αρμοδιότητα™, τα™ συναρμοδιότητα™ και τα™ λεπτομέρεια™ 
συνεργασίας ανάμεσα στις ομάδες τεχνικής βοήθειας στο εθνικό επίπεδο (ΜΕΑ) και της 
ομάδας τεχνικής βοήθειας στο ευραιπαϊκό επίπεδο (KM). 
Η προστιθέμενη αξία ενός ειδικού προγράμματος 
Όταν μελετήθηκε το πρόγραμμα "Φτάιχεια 3" επρόκειτο στην πράξη για τη μόνη κοινοτική 
προποβουλία που απέβλεπε ειδικά στην καταπολέμηση της φτάιχειας και του κοινα™ικού 
αποκλεισμού13. Το τρίτο πρόγραμμα αμέσως μετά το δεύτερο ευρωπαϊκό πρόγραμμα 
καταπολέμησης της φτώχειας, αποτελούσε έστω και με τη μόνη του ύπαρξη, ένα πολιτικό 
σημάδι όσον αφορά τη βούληση της Κοινότητας να συμβάλλει φειδαιλά αλλά με συνεχή τρόπο, 
στις προσπάθειες που καταβάλλονται στα κράτη μέλη. Με προοδευτικό τρόπο η Επιτροπή 
ανέπτυξε και διαφοροποίησε τις προποβουλίες της σχετικά με τη φτά)χεια και τον αποκλεισμό 
και επομένως το πρόγραμμα πήρε θέση μέσα σε ένα διαφοροποιημένο σύνολο ενεργειών και 
μέτρα™. Οι προσδοκίες όσον αφορά το Φτάιχεια 3 μεταβλήθηκαν από τότε- aqœvoç από το 
πρόγραμμα περιμέναμε περισσότερα όσον aqx^a τη συμβολή στη διατΰπαχτη της τεχνογναχιίας 
και της καλής πρακτικής· αψιετέρου από την Επιτροπή αναμενόταν να εξηγήσει περισσότερο 
την προστιθέμενη αξία του ειδικού προγράμματος και την πραγματικότητα όσον aqx\)a τις 
συνέργειες ανάμεσα σ' αυτό το .πρόγραμμα και τις άλλες κοινοτικές ενέργειες. 
Στη διάρκεια τα™ τελευταίο™ ετά™ η Επιτροπή προσπάθησε να εισαγάγει την καταπολέμηση 
του κοινα™ικού αποκλεισμού στο σύνολο των πρακτικών και τα™ μέτρο™ της. Αυτές οι 
προσπάθειες καρποφόρησαν ιδίως όσον αφορά τις διαρθρωτικές πολιτικές και την πολιτική 
έρευνας, και η κοινοτική δράση καταπολέμησης του αποκλεισμού δεν περιορίζεται επομένακ; 
μόνο "στη σταγόνα νερού μέσα στον αικεανό" που αποτελούσε, έχοντας υπόψη το εύρος του 
προβλήματος, το πρόγραμμα Φτάιχεια 3. Λυτές οι πρόοδοι μεταφράζουν την αυξανόμενη 
προσοχή πουπροκαλεί ο αποκλεισμός μέσα στα κράτη μέλη, αλλά επίσης την αναγνάιριση μιας 
πιθανής βοήθειας εκ μέρους της Ένακτης στις ενέργειες που έχουν ξεκινήσει. 
Οι κοινοτικές ενέργειες που στο εξής συνεκτιμούν το στόχο της καταπολέμησης του 
κοινα™ικού αποκλεισμού, είναι κυρίως οι εξής: 
τα διαρθρωτικά ταμεία και πιο συγκεκριμένα (α) όσον aqx\)a το ΕΚΤ, τα μέτρα που 
εμπίπτουν στο νέο στόχο 3 (ένταξη στην αγορά εργασίας τα™ ατόμων που εκτίθενται 
στον κοινα™ικό αποκλεισμό) και τα μέτρα που ιαρορούν την προποβουλία 
με εξαίρεση την επισιτιστική βοήθεια που δίδεται στο πλαίσιο τα™ χειμερινά™ εκστρατεία™. 
52 
απασχόληση-ανθράχπινο δυναμικό (ιδίως το HORIZON άλλα επίσης σε συγκεκριμένο 
βαθμό το YOUTHSTART και το NOW) (β) όσον aqx\)a το ΕΠΙ Λ, η προποβουλία 
URBAN (γ) όσον αφορά το ΕΠΤΙΕ (FEOGA), η προποβουλία LEADER· 
το τέταρτο πρόγραμμα πλαίσιο έρευνας-ανάπτυξης, που συμπεριλαμβάνει πρόγραμμα 
σχετικά με τον αποκλεισμό και την κοινα™ική αφομοίακτη. 
Εξάλλου δΐ(^χ)ρες κοινοτικές ενέργειες άπτονται του αποκλεισμού με πιο έμμεσο τρόπο και 
προς το παρόν μετριοπαθή, π.χ. στο πλαίσιο τα™ προποβουλία™ όσον aqx\)a την εκπαίδευση, 
μέσω του ζητήματος του αναλφαβητισμού14. 
Λυτές οι ενέργειες αλληλεπικαλύπτονται με ένα πρόγραμμα όπιος το Φτάιχεια 3 και η 
ανάπτυξη τους οδηγεί μάλιστα στο να υπογραμμιστεί περισσότερο το ενδκ«ρέρον ενός τέτοιου 
προγράμματος, τόσο για να εντοπισθούν και να δοκιμαστούν οι καλές πρακτικές που θα ήταν 
δυνατόν να ενθαρρυνθούν και να υποστηριχθούν σε μεγάλη κλίμακα από τις διαρθρωτικές 
πολιτικές, όσο και για να δημιουργηθεί ένας χάιρος ανταλλαγά™ και υποκίνησης που να 
επιτρέπει να αναβαθμιστούν περισσότερο οι αναγκαίες συνέργειες. 
Μία από τις δυνατές συνεκφορές του προγράμματος είναι να ευνοεί τον εντοπισμό και τον 
πειραματισμό καλά™ πρακτικά™ που θα μπορέσουν να εμπλουτίσουν τα λαμβανόμενα μέτρα 
σε εντελιοςό^χιρετική κλίμακα, με τη συνδρομή τα™ διαρΟροιτικά™ ταμεία™ και/ή πιο πλατιά 
στο πλαίσιο τα™ περ^)ερειακά™ ή εθνικά™ πολιτικά™. 
Όπα)ς το έδειξε η ανάλυση του αντίκτυπου του προγράμματος σε αυτές τις πολιτικές, μια 
τέτοια μετaqx)ρά δεν μπορούσε να παγιαχΜ αυτόματα, δεδομένου ότι το πρόγραμμα είναι 
πολύ μικρά™ διαστάσεα™: απαιτεί χρόνο και την κινητοποίηση το™ εμπλεκόμενο™ φορέα™. 
Εξάλλου, έχοντας υπόψη ένα πιθανό αντίκτυπο στα ταμεία, πρέπει να επιμείνουμε στο 
γεγονός ότι τα ταμεία και το πρόγραμμα δεν έχουν τους ίδους σκοπούς. Ο κύριος στόχος 
ενός προγράμματος δεν είναι να χρηματοδοτεί ενέργειες (με τον τρόπο ενός ταμείου), αλλά 
να υποστηρίζει τον πειραματισμό και τη μεταφορά καλά™ πρακτικά™, και η επιτυχία του δεν 
μετριέται επομένακ; σχετικά με το εύρος τα™ παραχαιρούμενα™ χρηματοδοτικών μέσα™, αλλά 
με την ποιότητα τα™ ενέργεια™ που συγκεντρά™ει, με βάση τις οποίες γίνεται η εμψύχαχτη και 
η αντιπαραβολή τα™ εμπειριών. Αντίθετα τα ταμεία είναι κατά πρώτον όργανο 
χρηματοδοτικής υποστήριξης και η κλίμακα παρέμβασης τους οδηγεί στη χρηματοδότηση πιο 
συχνά τυποποιημένα™ ενέργεια™ παρά καινοτομικά™ ενέργεια™· επίσης οδηγεί στη συνεργασία 
με τους προτείνοντες τα σχέδια, οι οποίοι είναι κατ' αρχάς άτομα που επιδιάικουν τη 
χρηματοδότηση παρά με προτείνοντες σχέδια που ενδιαφέρονται να εκπονήσουν νέες 
τεχνογνοχιίες- ατιτό αληθεύει όσον αφορά τα προγράμματα κοινοτικά™ προποβουλία™ που 
συγκεντρά™οι™ χιλιάδες σχεδία™ έστιο και αν τα προγράμματα υπογραμμίζουν την 
καινοτομία και τη διακρατικότητα). Εξάλλου και κυρίακ;, όσον aqtxja την καταπολέμηση του 
αποκλεισμού η παρέμβαση τα™ ταμείων είναι αναγκαστικά περιορισμένη και κυρίαις δεν 
επιτρέπει καθόλου στη σημερινή κατάσταση τα™ κείμενα™ και πρακτικά™, να υποστηριχθεί 
μια πολυσχιδής προσέγγιση του αποκλεισμού, έστω και αν οι διατάξεις όσον αφορά το θέμα 
αυτό στους τελευταίους κανονισμούς. 
Εξάλλου και κυρίως οι κανόνες σχετικά με την παρέμβαση των ταμείων δεν επιτρέπουν 
πράγματι πολυσχιδή προσέγγιση του αποκλεισμού. Έτσι ο νέος στόχος 3 του ΕΚΤ 
αναφέρεται σε μέτρα ένταξης στην αγορά της εργασίας το™ ατόμιον που εκτίθενται στον 
κοινα™ικό αποκλεισμό και αυτή η διατύποχιη επιτρέπει τη συνεκτίμηση τα™ διαδρομά™ 
ένταξης αλλά δεν επιτρέπει ή μόνο δύσκολα, να ληφθούν υπόψη π.χ. διάφορα προγράμματα 
ολοκληρωμένης κοινα™ικής ανάπτυξης ή ενέργειες ένταξης που απευθύνονται σε αστέγουε. 
Αντίστοιχα τα προγράμματα είναι καλύτερα προσαρμοσμένα στην κινητοποίηση ενός 
II διυπηρεσιακή ομάδα της Επιτροπής σχετικά με τη ψτύϊχι ια και τον κοινα™ικό αποκλεισμό 
προέβη σε συστηματική απογρα<ρή το™ κοινοτικά'™ ενέργεια™ που ενδέχεται να συμβάλλουν 
απευθείας ή έμμεσα στην καταπολέμηση του κοινο™»,κού αποκλεισμού. 
53 
διαφοροποιημένου συνόλου εταίρα™, ενά) η δραστηριοποίηση τα™ ταμεία™ οργανοτνεται 
κυρίαις γύρω από τους παράγοντες της επαγγελματικής κατάρτισης και της απασχόλησης, 
ακόμα και αν έχει καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια για να διευρυνθεί η εταιρική σχέση. 
Ενταιμεταξύ τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν πολύ άνισα αυτές τις νέες διατάξεις, πράγμα που 
επιβεβαιά™ει ότι τα ταμεία, ιδίως το ΕΚ Γ, δεν έχουν ακόμη εδραιάχτει τα κεκτημένα της 
εθνικής και κοινοτικής δράσης όσον αφορά τον αποκλεισμό. 
Στο πλαίσιο αυτό η προστιθέμενη αξία ενός προγράμματος όποις το νέο πρόγραμμα που 
προτείνει η Επιτροπή, εντοπίζεται (πη συμβολή που αυτό το πρόγραμμα θα μπορούσε να 
προσφέρει όσον αφορά την αντιπαραβολή τα™ εμπειρία™ και το™ πρωτοβουλιών που 
αναπτύσσονται στα κράτη μέλη· επίσης μέσα στις προόδους όσον αφορά τη συνεκτίμηση του 
αποκλεισμού στις άλλες κοινοτικές πολιτικές και ιδίως του Κοινωνικού Ταμείου. Επομένως 
είναι σημαντικό να συγκεντράχιει το πρόγραμμα συγκεκριμένες ενέργειες που αποτελούν την 
αφετηρία της αντιπαραβολής τα™ μεθόδων και της συζήτησης ανάμεσα στους συντελεστές. 
Για το λόγο αυτό επίσης είναι σημαντικό να εφαρμόσει το πρόγραμμα εμψύχωση ποιότητας 
καινά συγκεντράκιει επαγγελματίες, και εμπειρογνώμονες τέτοιους που να μπορούν να 
κινητοποιήσουν στο μέγιστο και με εμμονή τους δημόσιους και τους ιδιωτικούς 
ενδκΗρερόμενους συντελεστές. 11 δημιουργία διαρκούς ομάδας ανάκατα™ εθνικά™ υπάλληλα™ 
σχετικά με τον κοινα™ικό-αποκλεισμό, την οποία πρότεινε στο παρελθόν η Επιτροπή, θα 
μπορούσε μεταξύ άλλα™ να έχει αις αντικείμενο να βοηθήσει να μετ(^ιέρι™ται οι εμπειρίες και 
να γίνεται η αντιπαραβολή σε υψηλό επίπεδο. 
54 
Παράρτημα 1 - Συνοπτικά στατιστικά στοιγεια σγετικά με τα σνέδια του προγράμματος "Φτώχεια 
Οι δημοσιεύσεις του προγράμματος "Φτάχχεια 3" και ιδίοις οι εκθέσεις και τα έγγραφα της Κεντρικής 
μονάδας του προγράμματος δίνουν πολλά ποσοτικά και ποιοτικά στοιχεία σχετικά με τα σχέδια. 
Εξάλλου ένα περιγραφικό ευρετήριο αυτά™ των σχεδία™ δημοσιεύεται και ενημερώνεται τακτικά. 
Έτσι οι παρακάτω πίνακες παρουσιάζουν μόνο μερικά από τα χαρακτηριστικά των σχεδία™ του 
προγράμματος. 
Χαρακτηριστικά των πεοιοχοιν δράσης το>ν ποότυπιον ενεργειών 
Αριθμός Λιγότεροι από 20.000 έως 50.000 κατ. Σύνολο 
κατοίκων 20.000 κάτ. 50.000 κάτ. και άνω 
Αγροτική 4 2 6 
περιοχή 
Αστική 8 10 8 26 
περιοχή 
ΙΙεριφέρεια 
στην οποία 
υπάρχουν και 1 3 4 
αστικές και 
αγροτικές 
περιοχές 
Σύνολο 13 12 11 36 
Πηγή: Κεντρική μονάδα του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
Σημείωση: Στο σύνολο των πρότυπων ενεργειών (36 και όχι 29) λαμβάνεται υπόψη το 
γεγονός ότι 3 πρότυπες ενέργειες παρεμβαίνουν σε διάφορες περιοχές. 
55 
Διαστάσεις του κοινωνικού αποκλεισμού που απαντούν στις περιοχές δράσης των σγεδίων 
και συνυπολογισμός τους από αυτά 
Πρόβλημα για το οποίο 
πρόκειται 
Ανεργία τα)ν νέων 
Μακροχρόνια ανεργία 
Κρίση τα)ν αστικών 
κέντρων 
Αστικές ζώνες και 
κατοικίες χωρίς 
ανέσεις και με 
ελάχιστο εξοπλισμό 
Υποανάπτυξη της 
επαρχίας 
Αποδημία 
Μετανάστευση 
Διάκριση λόγο 
εθνότητας 
Βιομηχανική παρακμή, 
οικονομική αναδιάρθρωση Λριθμός σχεδίων ταιν Αριθμός σχεδίων 
οποίιυν η περιοχή πλήττεται των οποίων η δράση 
ιδιαίτερα από αυτό το αφορά κυρίως αυτό 
πρόβλημα το πρόβλημα 
37 
37 
19 
25 
12 
19 
20 
26 23 
27 
12 
17 
4 
9 
13 
17 
Πηγή: Κεντρική μονάδα του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
Σημείωση: Δεδομένα που αφορούν όλα τα σχέδια δηλ. 48 περιοχές 
συμπεριλαμβανομένων των σχεδίων που παρεμβαίνουν σε διάφορες 
συγκεκριμένες και ξεχωριστές περιοχές -πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένες 
πρωτοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα δεν αναπτύσσουν τη δραστηριότητα 
τους σε σχέση με κάποια συγκεκριμένη περιοχή. 
56 
Φύση και προέλευση των σγεδίων του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
Η συνέχιση των δραστηριοτήτων που υπήρχαν ήδη το 1990 5 
και στις οποίες συμμετέχουν οι ίδιοι (ή σχεδόν οι ίδιοι) 
εταίροι 
Η ανάπτυξη νέων δραστηριοτήτων από τους ίδιους (ή σχεδόν τους 
ίδιους) εταίρους 5 
II επέκταση υπάρχουσας εταιρικής σχέσης, με τη συμμετοχή νέων 
εταίρων και την ανάληψη νέαιν δραστηριοτήτων 18 
Η δημιουργία εντελώς νέας εταιρικής σχέσης για την ανάπτυξη 
νέων δραστηριοτήτων 16 
Δεν υπήρξε απάντηση 1 
Σύνολο 45 
Πηγή: Κεντρική μονάδα του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
Σημείωση: Στο σύνολο των 45 σχεδίων λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι ορισμένα 
σχέδια αναπτύσσουν τη δραστηριότητα τους σε δύο ή τρεις ξεχωριστές 
συγκεκριμένες περιοχές. 
Εταίροι που συμμετένουν στις οργανωτικές επιτροπές των σγεδίων 
Τοπικές και περιφερειακές δραστηριότητες 116 
Ι ίΟνικές δραστηριότητες και κυβερνητικές οργανάχτεις 35 
Μη κυβερνητικές οργανώσεις 108 
(εκ των οποίων οργανώσεις των δήμων και τοπικών ομάδων) (53) 
Κοινωνικοί εταίροι 31 
(εκ των οποίων οργανώσεις εργοδοτών - επιχειρήσεων) (21) 
(εκ των οποίων συνδικαλιστικές οργανώσεις) (10) 
Διάφοροι 48 
(εκ των οποίων πανεπιστήμια, ερευνητικοί οργανισμοί) (21) 
338 
Πηγή: Κεντρική μονάδα του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
Σημείωση: Πίνακας που καταρτίστηκε με βάση τα στοιχεία σχετικά με το σύνολο των 
σχεδίων - πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι δεν συγκροτήθηκε για όλες τις 
πριστοβουλίες καινοτόμου χαρακτήρα οργανωτική επιτροπή με τη συμμετοχή 
όιαφόροιν κοινωνικάιν εταίριον. 
57 
Παράρτημα 2 - Στατιστικές εργασίες στο πλαίσιο του προγράμματος "Φτώχεια 3" 
1. Ένας από τους στόχους του προγράμματος "Φτώχεια 3" είναι να συμβάλει στη 
βελτίωση των γνώσεων σχετικά με τη φτώχεια, ιδίως με την τακτική συγκέντρωση 
συγκρίσιμων δεδομένων όσον αφορά την έκταση της, τα χαρακτηριστικά της και την 
εξέλιξη της στα κράτη μέλη. Σύμφωνα με αυτό το στόχο και μέσα στα όρια των 
διατιθέμενων μέσων από το Συμβούλιο, το πρόγραμμα συμβάλλει στη διεξαγωγή 
ερευνητικών εργασιών σχετικά με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Σε 
αυτό το πλαίσιο η Επιτροπή υποστήριξε την εκτέλεση ερευνητικών εργασιών 
στατιστικής φύσεως, για την οποία ο συνολικός προϋπολογισμός ανήλθε σε 2,5 εκ. 
ECU για τη συνολική διάρκεια του προγράμματος (1989-94). 
2. Οι αναληφθείσες έρευνες ανταποκρίνονταν κυρίως σε δύο στόχους: αφενός συμβολή 
στην ανάλυση του φαινομένου της φτώχειας το οποίο εξετάζεται υπό το πρίσμα των 
οικονομικών πόρων, προκειμένου να καταρτιστούν συγκρίσιμα δεδομένα για το 
σύνολο των κρατών μελών και να διευκρινιστούν οι τάσεις των πρόσφατων και 
τρεχουσών εξελίξεων του φαινομένου - αφετέρου, συμβολή στην ανάλυση του 
φαινομένου της φτώχειας το οποίο εξετάζεται ως προς τον πολυδιάστατο χαρακτήρα 
του, προκειμένου ιδίως να ξεπεραστούν τα εγγενή εμπόδια της προσέγγισης με βάση 
μόνο τη χρηματοοικονομική του διάσταση. 
3. Οι εν λόγω έρευνες συνίσταντο σε μεγάλο βαθμό στη βελτίωση της 
χρησιμοποιούμενης μεθοδολογίας στη στατιστική ανάλυση της φτώχειας: αφορούσαν 
κυρίως την εναρμόνιση των δεδομένων που απαιτούνται για την αναγωγή τους σε 
συγκρίσιμη βάση, τη σημασία και τις συνέπειες των διαφόρων συμβάσεων και 
ορισμών σχετικά με τις μονάδες μέτρησης και τους ποσοτικούς δείκτες τον 
φαινομένου, τη συμβολή της προσέγγισης τατν στατιστικά™ πηγών και τιον 
διοικητικά™ πηγά™ και τις δυνατότητες δημιουργίας οικονομετρικού μοντέλου των 
παρατηρούμενα^ εξελίξεισν. 
4. Αυτές οι ερευνητικές εργασίες εντάσσονται στο πλαίσιο ενός μεσοπρόθεσμου 
προγράμματος και δεν πρέπει να θεωρείται ότι έχουν ολοκληρωθεί. Πέρα από την 
καθαρά μεθοδολογική συμβολή τους, έχουν ήδη δώσει κάποια αποτελέσματα σχετικά 
με την έκταση της φτώχειας στα τέλη της δεκαετίας του 1980 Αυτά τα αποτελέσματα 
όμως έχουν κενά και ανακρίβειες που είναι ή πρέπει να είναι το αντικείμενο 
συμπληρωματικών εργασιών. Και οι καθαρά μεθοδολογικές προτάσεις απαιτούν 
λεπτομερέστερη εξέταση, ιδίως προκειμένου να προσδιοριστούν τα συγκριτικά 
πλεονεκτήματα εναλλακτικών επιλογών όσον αφορά τις πηγές πληροφόρησης, τους 
στατιστικούς δείκτες και τις διαδικασίες επεξεργασίες δεδομένων. 
5. Η προτεραιότητα αρχικά δόθηκε στην ανάλυση της φτώχειας υπό το πρίσμα των 
οικονομικών πόρων. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα προηγούμενων ερευνών και 
ιδίως με τις εργασίες ενός διεθνούς σεμιναρίου που είχε συγκληθεί σχετικά με αυτό 
το ζήτημα το 1989 στο Noordwijk (Κάτω Χώρες), οι αναληφθείσες έρευνες 
αποσκοπούσαν στη βελτίωση της αξιοποίησης των ερευνών σχετικά με τον 
προϋπολογισμό των νοικοκυριών (Ε.Β.Μ.) (Household Budget surveys) τις 
οποίες είχαν διενεργήσει κατά περιόδους τα εθνικά ινστιτούτα στατιστικής. Καθώς 
οι έρευνες αυτές είχαν σχεδιαστεί για να συμβάλουν στη γνά)οη του δείκτη τιμά™, δεν 
ενδείκνυνται ιδιαίτερα για την ανάλυση'της qn;a^riaç και παρουσιάζουν σημαντικές 
αδυναμίες από αυτή την άποψη. Εξάλλου πραγματοποιήθηκαν με διαφορετική 
περιοδικότητα, συνήθως κάθε 5 χρόνια. Αποτελούν πάντως προς το παρόν τη 
λιγότερο κακή από τις διαθέσιμες συγκρίσιμες πηγές πληροφορία™. 
6. Οι ερευνητές και οι στατιστικοί επιστήμονες που λαμβάνουν μέρος σε αυτές τις 
εργασίες είχαν πρόσβαση στα μικοοδεδομένα αυτών των ερευνών. Και εδώ βρίσκεται 
ένα σημαντικό πλεονέκτημα και μια αποφασιστική πρόοδος για την ανάλυση: οι 
προηγούμενες συγκριτικές εργασίες βασίζονταν σε συγκεντραιτικά στοιγεια. που 
58 
συγκεντρώθηκαν στο επίπεδο των δεκατημορίων των στατιστικών κατανομών, 
πράγμα που επέβαλλε επισφαλείς υπολογισμούς κατά προσέγγιση. Εξάλλου ήταν 
δυνατόν να χρησιμοποηιΟουν στοιχεία ερευνών που είχαν διεξαχθεί το ίδιο έτος 
(1988) ή γύρω στο ίδιο έτος (1987, 1989 ή 1990), και επομένως να αποφευχθεί η 
προσφυγή σε αβέβαιες παρεκβολές. Πρέπει πάντως να τονιστεί ότι η ποιότητα των 
εθνικών ερευνών σχετικά με τον οικογενειακό προϋπολογισμό είναι πολύ άνιση, 
ιδίως όσον αφορά το μέγεθος και την αντιπροσωπευτικότητα των δειγμάτων τους, 
και ότι οι χρησιμοποιούμενοι ορισμοί σ'αυτές τις έρευνες, ιδίως σχετικά με τις 
στεγαστικές δαπάνες και τα στεγαστικά επιδόματα, δεν έχουν εναρμονιστεί σωστά 
ώστε να εξασφαλιστεί η πλήρης συγκρισιμότητατων δεδομένων και η συμφωνία τους 
με τα δεδομένα που προτείνουν οι διοικητικές έρευνες και οι στατιστικές των 
εθνικών λογαριασμών. 
7. Πέρα από το έργο σχετικά με τη διάθεση των δεδομένων, οι εργασίες που 
πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος ήταν οι εξής: 
α) μελέτη σχετικά με τη φτώχεια στα κράτη μέλη, γύρω στο 1988, όσον αφορά 
τα όρια της σχετικής φτώχειας τα οποία χαρακτηρίζονται ως "αντικειμενικά", 
δηλαδή προκύπτουν από τη στατιστική κατανομή, με βάση την εκμετάλλευση 
τα™ μικροδεδομένων τα™ ερευνών σχετικά με τον οικογενειακό 
προϋπολογισμό, 
β) μελέτη σχετικά με τη μεθοδολογική συμβολή των τρόπων προσέγγισης της 
φτώχειας που χαρακτηρίζονται ως "υποκειμενικοί", δηλαδή που λαμβάνουν 
υπόψη τη γνώμη των νοικοκυριών σχετικά με τους απαραίτητους πόρους για 
μία αξιοπρεπή ζωή, 
γ) μελέτη διερεύνησης σχετικά με τη σύζευξη των δεδομένων πον προέκυψαν 
από στατιστικές μελέτες και από διοικητικές μελέτες, 
δ) μελέτη σκοπιμότητας σχετική με την άμεση μέτρηση της qmi^iac σε σχέση με 
την κατανάλωση ορισμένων αγαθά™ ή υπηρεσία™, που αποτελεί μια πρώτη 
συμβολή, που περιορίζεται στην κατανάλωση, στον καθορισμό μη 
νομισματικών δεικτών σχετικά με τη φτώχεια. 
ε) Μεθοδολογικές εργασίες για την πιθανή χρήση οικονομετρικών μοντέλων 
προσομοίωσης με βάση μικροδεδομένα για τη συναγωγή εκτιμήσεων της 
φτώχειας ανάμεσα σε δύο κύματα ερευνών για τους οκογενειακούς 
προϋπολογισμούς. 
στ) Μια πρώτη ανάλυση των διάφορων μορφών του πρόσκαιρου χαρακτήρα και 
των κινδύνων αποκλεισμού σε ορισμένες χώρες. Αυτή η μελέτη που βασίζεται 
στις υπάρχουσες εθνικές στατιστικές πηγές, συλλαμβάνει τη φτώχεια από τη 
γωνία μιας διαδικασίας κοινωνικού αποκλεισμού. 
8. Η εμβέλεια αυτών των μελετών έχει σε μεγάλο βαθμό ή αποκλειστικά μεθοδολογικό 
χαρακτήρα. Τα αποτελέσματα τους από αυτή την άποψη αποτελούν αντικείμενο 
συζητήσεων με ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες, κυβερνητικούς εμπειρογνώμονες και 
αντιπροσώπους των εθνικών στατιστικών ινστιτούτων προκειμένου να καθοριστούν 
οι μελλοντικές συνθήκες χρησιμοποίησης και διάδοσης των προτάσεων τους. Η 
πρώτη μελέτη όμως έδωσε επίσης αποτελέσματα όσον αφορά την έκταση της φτώχειας 
στην Κοινότητα το 1988, και δημοσιεύθηκε στα τέλη του 1994 (στα αγγλικά) από τις 
υπηρεσίες της Επιτροπής. 
59 
9. Η μελέτη αυτή εκπονήθηκε από μια ερευνητική ομάδα που συγκροτήθηκε στο 
πανεπιστήμιο Erasmus του Rotterdam (Κάτω Χώρες). Οι στόχοι της ήταν οι εξής: 
α) να εκτιμηθεί, με βάση την εκμετάλλευση των μικροδεδομένωναπό τις εθνικές 
έρευνες σχετικά με τον οικογενειακό προϋπολογισμό και με την εξέταση της 
καταλληλότητας των διαφόρων μεθοδολογικών συμβάσεων, η έκταση της 
φτώχειας σε κάθε κράτος μέλος και στην Κοινότητα και για μια χρονιά όσο 
το δυνατόν πιο πρόσφατη, 
β) να μελετηθούν σύμφωνα με τις ίδιες μεθοδολογικές επιλογές οι τάσεις της 
εξέλιξης της φτώχειας κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, 
γ) , να εξεταστεί η δυνατότητα δημιουργίας οικονομετρικού μοντέλου αυτών των 
εξελίξεων, ώστε να προταθεί μια τέτοια μέθοδο εξομοίωσης που να επιτρέπει 
την κατάρτιση εκτιμήσεων της έκτασης της φτώχειας για τις χρονιές σχετικά 
με τις οποίες δεν διεξήχθησαν έρευνες όσον αφορά τον προϋπολογισμό των 
νοικοκυριών, ώστε να υπάρξει δυνατότητα λογικών εκτιμήσεων με τρόπο 
μόνιμο. 
10. Οι παραπάνω στόχοι δεν έγινε δυνατόν να επιτευχθούν όλοι, ιδίως λόγω της 
καθυστέρησης με την οποία οι σειρές των μικροδεδομένων των πριν από το 1982 
..εθνικών ερευνών που είναι απαραίτητες για τις αναλύσεις τάσεων, διετέθησαν για τις 
ανάγκες της έρευνας. Οι εθνικές διατάξεις σχετικά με τον εμπιστευτικό χαρακτήρα 
των ερευνών περιέπλεξαν πάρα πολύ τις διαπραγματεύσεις με ορισμένα εθνικά 
ινστιτούτα στατιστικής, ιδίως της Γερμανίας. Το σύνολο των 12 σειρών εθνικών 
μικροδεδομένων για το 1988 διετέθησαν μόλις στις αρχές του 1993. Οι σειρές των 
ατομικών δεδομένων των εθνικών ερευνών για τις χρονιές πριν από το 1988 - που 
είναι εντελώς απαραίτητες για τις αναλύσεις των τάσεων και τις ασκήσεις 
οικονομετρικής εξομοίωσης- εξακολουθούν μέχρι σήμερα να μην είναι διαθέσιμες για 
όλα τα κράτη μέλη. 
11. Η πρόσβαση στα μικροδεδομένα επέτρεψε στους ερευνητές να προβούν σε διάφορους 
ελέγχους της ποιότητας των πληροφοριών και σε ορισμένες περιπτώσεις να 
προχωρήσουν σε αναπροσαρμογή των δεδομένων προκειμένου να διορθώσουν τις 
στρεβλώσεις του δείγματος ή τις διαφορές στους χρησιμοποιούμενους ορισμούς. 
Πρέπει πάντως να τονισθεί ότι αυτή η αναπροσαρμογή δεν ήταν πάντοτε δυνατή και 
ότι υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα ως προς την αξιοπιστία ορισμένων δεδομένων που 
αποτελούν τη βάση της έρευνας. Εξάλλου η Δανία ανακοίνωσε ότι έχει επιφυλάξεις 
σχετικά με την ποιότητα των αποτελεσμάτων που βασίζονται στην εθνική της έρευνα 
σχετικά με τον προϋπολογισμό των νοικοκυριών. Η Επιτροπή συνεργάστηκε με τα 
εθνικά ινστιτούτα στατιστικής ώστε να καταστήσει όσο το δυνατόν πιο ασφαλή τα 
αποτελέσματα των αναλύσεων που έχουν διεξαχθεί. 
12. Τα αποτελέσματα που θα παρουσιαστούν παρακάτω δεσμεύουν μόνο τους ερευνητές 
που τα εξήγαγαν. Εξάλλου, δεν μπορούν να συγκριθούν με τα αποτελέσματα που 
έχουν εξαχθεί προγενέστερα απο μια άλλη ερευνητική ομάδα για το 1985. Πράγματι, 
οι προγενέστερες εκτιμήσεις είχαν καταρτιστεί με βάση συγκεντρωτικά δεδομένα και 
όχι μικροδεδομένα τα οποία δεν μπορούν να διορθωθούν εξάλλου, για ορισμένες 
χώρες, οι ερευνητές στηρίχθηκαν, ελλείψει πρόσφατων ερευνών, σε παρεκβολές 
δεδομένων που χρονολογούνται από την αρχή της δεκαετίας του '80. Τα 
αποτελέσματα για το 1988 είναι αναμφισβήτητα πιο αξιόπιστα από αυτά τα 
προγενέστερα αποτελέσματα - των οποίων αποκάλυψαν τα όρια και τα κενά -
παρουσιάζουν όμως ακόμη κάποια στοιχεία αβεβαιότητας. 
13. Ο πίνακας παρουσιάζει την έκταση της φτώχειας στα κράτη μέλη γύρω στο 1988 και 
σύμφωνα με τις ακόλουθες μεθοδολογικές συμβάσεις: 
60 
α) η φτάιχεια εξετάζεται εόάι ως σχετική ανεπάρκεια χρηματοοικονομικά™ 
πόρων, και η ανεπάρκεια αυτή εκτιμάται σε σχέση με το εθνικό πλαίσιο σε 
μια δεδομένη χρονική στιγμή (πρβ. § 14) 
β) επειδή η προσέγγιση του φαινομένου της φτώχειας γίνεται με αφετηρία τις 
ανισότητες κατανομής τα™ χρηματοοικονομικών πόρα™, προτείνονται 
περισσότερα του ενός κατώφλια φτώχειας (40%, 50% και 60% του μέσου 
εισοδήματος): επομένως θεωρούνται εδώ ως "φτα>χά" σύμφωνα με αυτή την 
προσέγγιση τα νοικοκυριά των οποίων το μέσο διαθέσιμο εισόδημα ανά 
ισοδύναμο ενηλίκου είναι κατώτερο από ένα συγκεκριμένο κλάσμα (συνήθως 
50%) του μέσου διαθέσιμου εισοδήματος ανά ισοδύναμο ενηλίκου των 
νοικοκυριών που ζουν στο ίδιο κράτος μέλος (πρβ. § 15) 
γ) ο υπολογισμός της φτάιχειας πραγματοποιείται σε επίπεδο νοικοκυριά™· οι 
στατιστικοί ορισμοί του νοικοκυριού δεν έχουν πάνταις πλήριος εναρμονιστεί 
και μπορούν να υιοθετηθούν περισσότερες της μιας σύμβασης προκειμένου 
να ληφθούν υπόψη το μέγεθος και η δομή του νοικοκυριού (έννοια κλίμακα™ 
ισοδυναμίας) (πρβ. § 16)· τα δεδομένα που καταρτίζονται στο επίπεδο τα™ 
νοικοκυριών παρουσιάζονται στη συνέχεια στο επίπεδο το™ ατόμων με την 
εμφάνιση ως πταχχά™ τα™ ατόμα™ που ζουν σε πτωχά νοικοκυριά (οι 
εσωτερικές ανισότητες στα νοικοκυριά αγνοούνται επομένως και η 
χρησιμοποιούμενη μέθοδος θεα)ρεί σιωπηρώς ότι κάθε άτομο του νοικοκυριού 
διαθέτει το κλάσμα των πόρα™ του νοικοκυριού που αντιστοιχεί στην 
επιλεγείσα κλίμακα ισοτιμίας) 
ο) για τις ανάγκε,ς αυτής της μελέτης η προσέγγιση των πόρων γίνεται με βάση 
τις διαθέσιμες πληροφορίες στις εθνικές έρευνες σχετικά με τις δαπάνες των 
νοικοκυριών, οι οποίες εκλαμβάνονται (»ς πιο αξιόπιστες (πρβ. § 17). 
14. Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομερή συζήτηση σχετικά με τις μεθοδολογικές 
συμβάσεις, πρέπει να τονίσουμε ότι κάθε μια από αυτές απαιτεί προσεκτικότερη 
εξέταση. Δεν θα επανέλθουμε στα όρια μιας προσέγγισης της φτά)χειας, μοναδικό 
κριτήριο της οποίας είναι οι Υοηματοοικονομικοί πόροι. Πρέπει ωστόσο να 
τονίσουμε ότι το επίπεδο ζωής ενός νοικοκυριού δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το 
ύψος αυτών των πόρων του αλλά και, αν παραμείνει αμετάβλητο το μέσο ποσόν, από 
την κανονικότητα αυτά™ τα™ πόρα™ στο χρόνο, την προβλεψιμότητά τους και τη 
φύση τους· εξάλλου η ανεπάρκεια των πόρα™ δεν έχει τα ίδια αποτελέσματα ανάλογα 
με το αν είναι διαρκής ή όχι και με το αν αποτελεί μεμονωμένο ή επαναλαμβανόμενο 
φαινόμενο. Αυτές οι διακρίσεις δεν μπορούν επομένως να ληφθούν υπόψη εδώ. 
15. Η επιλογή κατωφλίων που προκύπτουν από μια από τις κεντρικές τιμές της 
στατιστικής κατανομής (εδώ ένα κλάσμα του μέσου εισοδήματος) παρουσιάζει 
αναπόφευκτα αυθαίρετο χαρακτήρα: το πολύ που μπορεί να γίνει για να μειωθεί αυτή 
η αυθαιρεσία είναι να προταθούν περισσότερα του ενός κατάχρλια (ο* αυτή την 
περίπτωση 40%, 50% και 60%), πράγμα που υπογραμμίζει ακόμη περισσότερο τη 
σχετικότητα της φτοιχειας όπως εξετάζεται εδα'ι. θα άξιζε πάντως να διαθέτουμε 
πληροφορίες που να μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε με συγκεκριμένο τρόπο 
ποιο είναι το επίπεδο ζωής και κατανάλαισης που επιτρέπουν τα επιλεγόμενα 
κατώφλια· θα άξιζε επίσης να συζητηθεί σε ποιο βαθμό ένα δεδομένο κατώφλι - π.χ. 
το 50% έχει την ίδια σημασία σε όλα τα κράτη μέλη, τη στιγμή που η κατανομή των 
εισοδήματα™ είναι λιγότερο ή περισσότερο άνιση. Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμηθεί 
η εξαιρετική ευαισθησία των επιλεγέντα™ κατα)φλίαιν: αρκεί να προστεθεί ή να 
αφαιρεθεί 1 ECU ανά μήνα και ανά άτομο για να αυξηθεί ή να μεια)0εί ο αριθμός των 
ενδιαφερόμενα™ ατόμων κατά αρκετές δεκάδες χιλιάδα™. 
16. Στόχος τα™ κλίμακα™ ισοδυναμίας είναι να επιτραπεί η σύγκριση μεταξύ τα™ 
εισοδήματα™ τα™ νοικοκυριών με διαφορετικό μέγεθος και σύνθεση. Η ανάγκη 
ύπαρξης μιας κλίμακας ισοδυναμίας μπορεί βέβαια να αναγναιρίζεται ομόφωνα, αλλά 
η επιλογή μιας τέτοιας κλίμακας δίνει λαβή για πολλές συζητήσεις σε όλες τις χώρες -
εξάλλου η ίδια κλίμακα ισοδυναμίας μπορεί να έχει διαφορετική σημασία σε χώρες 
με διαφορετικές δημογραφικές δομές και πολιτιστικές συνήθειες. Τα εμπειρικά 
αποτελέσματα που παρουσιάζονται στον πίνακα καταρτίστηκαν σύμφωνα με την 
κλίμακα ισοδυναμίας που χρησιμοποιείταιστις εργασίες του ΟΟΣΛ, 1 για τον πρώτο 
ενήλικο του νοικοκυριού, 0,7 για κάθε άλλον ενήλικο (14 ετά™ και άνω) και 0,5 για 
κάθε παιδί (κάτα) τα™ 14 ετά)ν). 
17. Η ερευνητική ομάδα πραγματοποίησε ένα σύνολο μετρήσεοιν που αποσκοπούν στο 
να εξετάσουν την επίδραση τα™ διαφόρων, μεθοδολογικά™ επιλογά™ στα 
αποτελέσματα. Πέρα από το πρόβλημα της επιλογής τα™ κλίμακα™ ισοδυναμίας, οι 
μετρήσεις αυτές αφορούν μεταξύ άλλων τα αποτελέσματα της εναλλακτικής 
χρησιμοποίησης, μεταξύ τα™ δεδομένων των ερευνών, των πληροφοριών σχετικά με 
τους πόρους τους οποίους δήλα)σαν τα νοικοκυριά ή τις πληροφορίες σχετικά με τις 
δαπάνες τις οποίες δήλωσαν αυτά τα νοικοκυριά. Το πρόβλημα που τίθεται εδώ είναι 
κυρίως το πρόβλημα της αξιοπιστίας των δηλώσεων που συγκεντρώθηκαν από τις 
έρευνες, κυρίως από ορισμένες κατηγορίες πληθυσμού (π.χ. όσον αφορά τους πόρους 
τα™ αγροτά™): η έρευνα επέλεξε βέβαια α)ς δείκτη το ποσό τα™ δαπανών, άλλα οι 
αναλύσεις ευαισθησίας που πραγματοποιήθηκαν δεν επιβεβακόνουν ότι αυτός ο 
δείκτης είναι παντού ο πλέον αξιόπιστος και αυτό αποδεικνύει για μια ακόμη φορά 
την αναγκαιότητα της σε βάθος εξέτασης της ποιότητας των χρησιμοποιούμενα™ 
δεδομένα™ στις έρευνες. Πρέπει κατά τα άλλα να σημειωθεί ότι η επιλογή του ενός 
ή του άλλου δείκτη ••μπορεί να επηρεάσει τα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τα 
χαρακτηριστικά τα™ φταχχών νοικοκυριά™: έτσι, είναι πιθανόν π.χ, με τη 
χρησιμοποίηση του δείκτη "δαπάνες" να υπερεκτιμάται κάπιρς η φτά)χεια των 
ηλικιωμένων που έχουν μικρότερη κατανάλωση των πόρων τους. 
18. Ο αριθμός φτωχών που δίνεται συχνότερα για το σύνολο της Κοινότητας είναι 50 
εκατομμύρια για τη δεκαετία του '80. Με την επιφύλαξη των αβέβαιων στοιχείων 
μεθοδολογικής φύσεως που αναφέραμε παραπάνω, ο αριθμός αυτός επιβεβαιώνεται 
από τα αποτελέσματα του πίνακα, από τον οποίο προκύπτει σύνολο 52 εκατομμυρίων 
φτωχών και 17,6 εκατομμυρίων φτωχών νοικοκυριών γύρω στο 1988 (με κατώφλι το 
50%). Πρέπει να σημειωθεί ότι τα δεδομένα αυτά καταρτίστηκαν πριν από τη 
γερμανική ενοποίηση και σε περίοδο οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων 
απασχόλησης. Επομέναις η φτώχεια έχει σίγουρα αυθηθεί από την ημερομηνία αυτή 
και εξής και οι αριθμοί που δίνονται αποτελούν εκτιμήσεις στο ελάχιστο. 
19. Ξεκίνησαν εργασίες για την ανάλυση τα™ τάσεα™ της εξέλιξης της; qvru^iaç κατά τη 
διάρκεια της δεκαετίας του '80, με βάση σειρές μικροδεδομένων για τα προηγούμενα 
χρόνια, ώστε ιδίως να ξεπεραστούν οι ανεπάρκειες και οι περιορισμοί σχετικά με τα 
αποτελέσματα που προέκυψαν στο παρελθόν με βάση τα συγκεντρωτικά 
αποτελέσματα (ιδίως για ορισμένες χά)ρες). Οι αποσπασματικές ενδείξεις ποί' 
διαθέτουμε για ορισμένες χώρες υποδηλά)νουν μια τάση σχετικής αύξησης της 
φτά)χειας αλλά πρέπει να επιβεβαιωθούν και να συζητηθούν. Αξίζει επίσης να 
62 
σημειώσουμε σχετικά ότι τα αποτελέσματα της δοκιμαστικής μελέτης που ξεκίνησε 
για να εκπονηθούν οικονομετρικά μοντέλα προσομοίωσης, απαιτούν την απόδοση 
πολύ μεγάλης προσοχής. 
20. Πρέπει να συνεχιστούν οι εργασίες ώστε να αναλυθούν σε βάθος η πολυδιάστατη 
πλευράτου αποκλεισμού και η δυναμική πλευρά. Η Επιτροπή ξεκίνησε τη δημιουργία 
μιας κοινοτικής επιτροπής νοικοκυριών (panel), δηλαδή μιας έρευνας που συνίσταται 
στην υποβολή εραιτήσεα™ σε τακτικά διαστήματα στα ίδια νοικοκυριά ά)στε να 
διαθέτουμε επιμήκεις πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση και την εξέλιξη τους. 
Επικεντρωμένη βασικά στο εισόδημα, αυτή καλύπτει άλλες πληροφορίες, όπως η 
επιβάρυνση με τα χρέη, οι ιδιότητες του εργατικού δυναμικού, η υγεία, η εκπαίδευση, 
η στέγαση, η κατοχή ορισμένων προϊόντων, ο κοινωνικός χαρακτήρας, κ.τ.λ. Στο 
πράιτο στάδιο η επιτροπή αυτή θα δουλέψει σε τρία διαδοχικά κύματα, το 1994, το 
1995 και το 1996. Το μέγεθος του δείγματος (60.000 νοικοκυριά περίπου) επιτρέπει 
να γίνει εκμετάλλευση στο εθνικό επίπεδο και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες 
συμμετέχουν στον ορισμό και στην εφαρμογή της έρευνας. Αυτό το panel αποτελεί 
ένα ισχυρό όργανο βελτίακτης της ποιότητας, της συγκρισιμότητας και της 
διαθεσιμότητας στοιχείων σχετικά με την κατάσταση των νοικοκυριών, και 
αναμένεται λοιπόν να συμβάλλει μεταξύ άλλων, στη βελτίωση της επίγνωσης της 
φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. 
21. Όπως το υποδείξαμε, η ανάλτ>ση και η μέτρηση των καταστάσεων και των 
διαδικασιών αποκλεισμού δεν μπορούν να περιοριστούν μόνο στους δείκτες 
οικονομικής φτώχειας. Ξεκίνησαν διάφορες εργασίες στο πλαίσιο του προγράμματος 
ή έξω από το πρόγραμμα ώστε να δημιουργηθούν δείκτες αποκλεισμού που να 
βασίζονται στη σ\™εκτίμηση του συνόλου των διαστάσεων του. Η Επιτροπή 
οργάνωσε τον Ιούνιο του 1994 στη Bath (Ην. Βασίλειο) με τη βοήθεια του 
Υπουργείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων του Ην. Βασιλείου, διεθνές σεμινάριο με θέμα 
τη μέτρηση και την ανάλυση του κοινωνικού αποκλεισμού, που επέτρεψε να 
συζητηθούν αυτές οι εργασίες. 
II εμβέλεια αυτού του σεμιναρίου πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο διάφορα™ 
κοινοτικά™ ενέργεια™ που προσεγγίζουν απευθείας ή έμμεσα τον κοινιυνικό 
αποκλεισμό, ιδίως οι πρωτοβουλίες όσον αφορά την έρευνα και τα νέα μέτρα που 
λαμβάνονται στο πλαίσιο των διαρθρωτικών πολιτικών και ιδίως του Ευρωπαϊκού 
Κοινωνικού Ταμείου. Οι εργασίες του σεμιναρίου είναι μια χρήσιμη συμβολή στο 
μεθοδικό αναγκαίο προβληματισμό για την εφαρμογή και την αξιολόγηση αυτών των 
ενεργειών, και οι υπηρεσίες της Επιτροπής ξεκίνησαν δυνάμει της συνέχειας που 
δίνεται στο σεμινάριο και πάντα με την υποστήριξη του Υπουργείου Κοινωνικών 
Ασφαλίσεων του Ν. Βασιλείου, μια διαδικασία συνεννόησης που αποβλέπει στο να 
εμπλέξει τους παράγοντες των ενδιαφερόμενων κρατών μελών και τις οικείες 
υπηρεσίες της Επιτροπής σε ατηές τις εργασίες. 
22 Τέλος επειδή το q;aivo|juivo των αστέγων μέσα στην Ένωση έχει πάρει μεγάλες 
διαστάσεις, η Eurostat, πρέπει να συνεχίσει τις κοινοτικές και εθνικές προσπάθειες 
που έχουν καταβληθεί για να συλλέγουν τακτικές και ενημερωμένες πληροφορίες 
σχετικά με το μέγεθος και τη φύση αυτού του φαινομένου στο εσωτερικό και στο 
σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έτσι θα αναληφθεί προσπάθεια ώστε να 
συντονιστούν οι εθνικές πρωτοβουλίες, μία Task Force θα δημιουργηθεί για να 
μελετήσει τα μεθοδολογικά προβλήματα που συνδέονται με το φαινόμενο των 
αστέγων. 
Παράρτημα: Πίνακας 
63 
ΕίτιμήσΗς oxiTud μ( τη φτώχ<ια στα κράτη μίλη yvpw στο 1988. 
^^ακά6^^μ^ς^Σ^ς) 4>n,X(5'90ua>afiui' καί <*"!"» <*>a\oy«K ης χριοψοτοωύμεκς σνμβάσπς μ* κοτώφΧα* το 40%, το 50Χ «. ro 60Χ το. *«>,, 
Ο 
-ο· COUNTRY 
Β 
DK (2) 
D(3) 
EL 
ES 
F 
IRL 
IT 
LUX 
NL 
Ρ 
UK YEAR 
88 
87 
88 
88 
88 
89 
88 
88 
87 
88 
90 
88 AVERAGE 
INCOME 
100% (1) 
367.017 
80.570 
22.782 
832.188 
674.331 
73.084 
5.130 
11.548.338 
516.846 
20.736 
556.118 
5.683 
EUR 12 HOUSEHOLDS 
THRESHOLD 40% 
% 
1.9 
1.3 
4.7 
13.0 
8.6 
6.5 
8.4 
11.2 
3.5 
1.1 
15.7 
5.8 (1000) 
75 
30 
1278 
445 
944 
1412 
85 
2288 
4 
64 
496 
1307 
8430 THRESHOLD 50% 
% 
6.1 
3.6 
10.8 
20.6 
16.7 
14.0 
16.9 
20.6 
8.8 
4.3 
25.2 
14.6 (1000) 
'241 
84 
2938 
706 
1833 
3042 
171 
4208 
11 
252 
797 
3289 
17570 THRESHOLD 60% 
% 
13.7 
10.1 
19.7 
29.7 
26.2 
23.1 
27.0 
30.4 
17.2 
12.t 
34.4 
25.2 (1000) 
541 
235 
5358 
1017 
2875 
5019 
273 
6209 
22 
709 
1087 
5677 
29025. PERSONS 
•THRESHOLD 40% 
% 
3.0 
1.5 
5.0 
12.8 
9.2 
7.7 
10.1 
12.0 
5.4 
1.3 
15.5 
6.7 (1000) 
296 
77 
3062 
1279 
3564 
4313 
358 
6888 
20 
191 
1597 
3819 
25463' THRFSHOI r> 50% 
% 
8.6 
4.3 
11.9 
20.5 
17.7 
16.5 
19.4 
22.0 
11.5 
4.8 
25.1 
15.3 (1000) 
848 
220 
7287 
2048 
6856 
9243 
687 
12628 
42 
706 
2586 
8721 
51873. THRESHOLD 60% 
% 
17.7 
12.0 
21.3 
30.1 
27.7 
26.7 
30.3 
32.3 
21.1 
13.8 
34.6 
26.7 (1000) 
1745. 
615 
13044 
3007 
10730 
14957 
1073 
18540 
78 
2031 
3565 
15218 
84602 
Source : Erasmus University Rotterdam "Poverty statistics in the late 80's: research based on micro-data", research report submitted to the 
Commission, August 1994. 
(1) Annual average expenditure per adult equivalent in national currency for the survey year (consumption units in accordance with the 
OECD scale of equivalence) 
(2) Subject to uncertainty as to the quality of the data 
(3) Data for 1988, i.e. before the unification of Germany 
ISSN 0254-1483 
COM(95) 94 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR OS 
Αριθ. κοααλόγσυ : CB-CO-95-107-GR-C 
ISBN92-77-86916-X 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-29S5 Luxembourg