EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 77/157

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας: ένας νέος δυναμικός ρόλος για την κοινωνία των πολιτών»

(2009/C 77/33)

Κατά τη σύνοδο ολομελείας της, της 16ης και 17ης Ιανουαρίου 2008, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει, δυνάμει του άρθρου 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας: ένας νέος δυναμικός ρόλος για την κοινωνία των πολιτών».

Το ειδικευμένο τμήμα «Εξωτερικές σχέσεις», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 17 Ιουλίου 2008 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. Mall Hellam.

Κατά την 447η σύνοδο ολομέλειάς της, της 17ης και 18ης Σεπτεμβρίου 2008 (συνεδρίαση της 18ης Σεπτεμβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 129 ψήφους υπέρ, 4 ψήφους κατά, και 8 αποχές.

1. Σύνοψη

1.1 Με την παρούσα γνωμοδότηση η ΕΟΚΕ επιθυμεί να ενθαρρύνει την καλύτερη εφαρμογή της αρχής της κοινής ευθύνης και της εταιρικής σχέσης μεταξύ της ουκρανικής κοινωνίας των πολιτών, της ουκρανικής κυβέρνησης και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, μέσω της εμβάθυνσης της σχέσης ΕΕ-Ουκρανίας και της ανάδειξης της πολιτικής της ΕΕ έναντι της Ουκρανίας σε αποτελεσματικό μέσο υποστήριξης της διαδικασίας μεταρρύθμισης και του εκσυγχρονισμού της Ουκρανίας.

1.2 Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τόσο στόχο, όσο και φορέα μεταβολών για την Ουκρανία. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η διαδικασία μεταρρύθμισής της απαιτούν ισχυρή και βιώσιμη κοινωνία των πολιτών (1), η οποία σημαίνει μακροπρόθεσμη πολιτική ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών για την Ουκρανία, τόσο εκ μέρους της ΕΕ όσο και της ουκρανικής κυβέρνησης.

1.3 Η ανάθεση σημαντικότερου ρόλου στην κοινωνία των πολιτών προϋποθέτει ένα γενικό πλαίσιο πολιτικών που να ευνοεί τις σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας.

1.4 Η προοπτική προσχώρησης της Ουκρανίας στην ΕΕ θα είναι σημαντική από αυτήν την άποψη. Ομοίως, η προοπτική κατάργησης της ταξιδιωτικής θεώρησης θα πρέπει να καταστεί ρεαλιστική και θα πρέπει να προταθεί στην Ουκρανία χάρτης πορείας προς αυτήν την κατεύθυνση. Η ΕΟΚΕ προτείνει να συμπεριληφθούν τα στοιχεία αυτά στη Συμφωνία Συνδέσεως (2) μεταξύ της ΕΕ και της Ουκρανίας, ούτως ώστε να μπορεί η συμφωνία αυτή να λειτουργήσει ως μέσο μεταρρύθμισης και να αναθέσει σαφή ρόλο στην κοινωνία των πολιτών.

1.5 Σε ό,τι αφορά στις συγκεκριμένες πολιτικές της κοινωνίας των πολιτών, η ουκρανική κυβέρνηση θα πρέπει να προσβλέπει στη διαμόρφωση ενός ρυθμιστικού περιβάλλοντος στην Ουκρανία που θα είναι «φιλικό προς την κοινωνία των πολιτών», ενώ οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να αναλάβουν μόνιμο ρόλο στη διαδικασία χάραξης πολιτικής και στον διάλογο των πολιτών. Η ΕΕ θα πρέπει παράλληλα να αναπτύξει μια στρατηγική οικοδόμησης ικανοτήτων για την ουκρανική κοινωνία των πολιτών. Απαιτείται ειδική προσοχή και συνεχής υποστήριξη για την ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου σε όλα τα επίπεδα.

1.6 Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει την πρόοδο της Ουκρανίας, όσον αφορά την πορεία προς την εδραίωση της δημοκρατίας, την ενίσχυση του κράτους δικαίου και τον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου, η οποία θα συμβάλει στην αναβάθμιση των σχέσεων με την ΕΕ, στην εμβάθυνση της οικονομικής ολοκλήρωσης και σε προνομιακούς πολιτικούς δεσμούς. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να συσταθεί ένα διμερές κοινό όργανο της κοινωνίας των πολιτικών, ώστε οι σχέσεις ΕΟΚΕ-Ουκρανίας να αποκτήσουν σταθερή βάση.

1.7 Η ΕΟΚΕ ζητεί την ταχεία ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων της Συμφωνίας Συνδέσεως. Προτείνει επίσης, σε στενή συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών της Ουκρανίας, να συμπεριληφθεί στην εν λόγω συμφωνία διάταξη περί συστάσεως κοινού οργάνου της κοινωνίας των πολιτών για την εκπροσώπησή της στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ ΕΕ- Ουκρανίας.

2. ΕΕ και Ουκρανία: συνολική πρόοδος της συνεργασίας και των ευκαιριών που παρουσιάζει η τρέχουσα κατάσταση

2.1 Η προαγωγή της δημοκρατίας, της χρηστής διακυβέρνησης και των οικονομιών της αγοράς στις γειτνιάζουσες περιοχές εξακολουθεί να αποτελεί καίρια προτεραιότητα των εξωτερικών πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ θέσπισε την Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας η οποία θεμελιώνεται στις βασικές αρχές της εταιρικής σχέσης, της κοινής ευθύνης, της διαφοροποίησης και της βοήθειας που είναι προσαρμοσμένη στις εκάστοτε ανάγκες.

2.2 Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας, ξεκίνησαν, τον Ιανουάριο του 2004, διαβουλεύσεις με την Ουκρανία σχετικά με το σχέδιο δράσης ΕΕ-Ουκρανίας το οποίο και υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της ΕΕ τον Δεκέμβριο του 2004. Ο απόηχος της «Πορτοκαλί Επανάστασης» τον Δεκέμβριο του 2004, η οποία κατέδειξε το ισχυρό δυναμικό της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία και η φιλοευρωπαϊκή στάση, την οποία υιοθέτησε η «Πορτοκαλί» κυβέρνηση του Προέδρου Βίκτορ Γιούσενκο και της Γιούλια Τιμοσένκο ενθάρρυναν την ΕΕ να συμπληρώσει το σχέδιο δράσης με περαιτέρω κίνητρα. Το σχέδιο δράσης υιοθετήθηκε επίσημα στο Συμβούλιο Συνεργασίας ΕΕ-Ουκρανίας στις 21 Φεβρουαρίου 2005 για περίοδο τριών ετών. Παρείχε ένα συνολικό και φιλόδοξο πλαίσιο για συνεργασία με την Ουκρανία, εντοπίζοντας όλους τους καίριους τομείς για μεταρρύθμιση (πολιτικός διάλογος και μεταρρύθμιση, οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση και ανάπτυξη, μεταρρύθμιση του κανονιστικού πλαισίου και της αγοράς, συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων, μεταφορές, ενέργεια, κοινωνία της πληροφορίας και περιβάλλον, επαφές μεταξύ των λαών).

2.3 Στην Ουκρανία προσφέρθηκε η προοπτική έναρξης διαπραγματεύσεων επί του νέου συμβατικού πλαισίου (Συμφωνία Συνδέσεως), υπό την προϋπόθεση ελεύθερων και δίκαιων κοινοβουλευτικών εκλογών το 2006, καθώς και η προοπτική έναρξης διαπραγματεύσεων επί ενισχυμένης ζώνης ελευθέρων συναλλαγών όταν η Ουκρανία προσχωρήσει στον ΠΟΕ. Στο πλαίσιο του σχεδίου δράσης προσφέρθηκαν στην Ουκρανία τα εξής: ευχερής έκδοση θεωρήσεων, αυξημένη χρηματοδότηση και περισσότερες ευκαιρίες επαφής μεταξύ των δύο λαών.

2.4 Οι διαπραγματεύσεις για τη Συμφωνία Συνδέσεως ξεκίνησαν τον Μάρτιο του 2007 και οι διαπραγματεύσεις για τις ρυθμίσεις των ενισχυμένων ελευθέρων συναλλαγών ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο του 2008 μετά την προσχώρηση της Ουκρανίας στον ΠΟΕ. Μεταξύ Μαρτίου 2007 και Ιουλίου 2008 πραγματοποιήθηκαν εννέα γύροι διαπραγματεύσεων. Η συμφωνία διευκόλυνσης των θεωρήσεων, που υπογράφηκε το 2007, άρχισε να ισχύει το 2008.

2.5 Η διαπραγματευτική διαδικασία για τη νέα ενισχυμένη συμφωνία θα επηρεάσει εκτενώς τη σχέση ΕΕ-Ουκρανίας και την εσωτερική διαδικασία μεταρρύθμισης της Ουκρανίας. Παρέχει μοναδική ευκαιρία στις δημόσιες αρχές της Ουκρανίας να διαμορφώσουν μια διαφανή διαδικασία συστηματικών διαβουλεύσεων με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που θα μπορούσε να εξασφαλίσει την εσωτερική υποστήριξη για τις μεταρρυθμίσεις που προβλέπονται στη νέα συμφωνία. Παρέχει επίσης στην κοινωνία των πολιτών της Ουκρανίας την ευκαιρία να συσπειρωθεί, προκειμένου να εντοπίσει τα συμφέροντά της και να τα εκθέσει στις αρχές που διαπραγματεύονται τη συμφωνία.

2.6 Πρέπει να διασφαλιστεί ότι η διαπραγματευτική διαδικασία ΕΕ-Ουκρανίας είναι διαφανής και λαμβάνει υπόψη τον πιθανό αντίκτυπο της συμφωνίας σε διάφορες κοινωνικές ομάδες και σε διάφορους τομείς της εσωτερικής διαδικασίας μεταρρύθμισης στην Ουκρανία. Η συμφωνία θα είναι άνευ προηγουμένου, καθώς το επίπεδο πολιτικής συνεργασίας και το μέγεθος των διακυβευμάτων στην κοινή αγορά δεν είναι προκαθορισμένα. Η ΕΕ δεν διαθέτει κάποιο πρότυπο-οδηγό κατά τη διαπραγμάτευση της συμφωνίας, και συνεπώς θα απαιτηθεί η συμμετοχή διαφόρων ενδιαφερόμενων φορέων στην Ουκρανία και την ΕΕ. Επιπλέον, η νέα συμφωνία με την Ουκρανία θα πρέπει να καταστεί πρότυπο για συμφωνίες, τις οποίες θα διαπραγματευτεί η ΕΕ με άλλες γειτονικές χώρες.

3. Δραστηριότητες της ΕΟΚΕ που αφορούν στην Ουκρανία

3.1 Από το 2003, η ΕΟΚΕ αναπτύσσει σχέσεις με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών της Ουκρανίας. Το 2004, η ΕΟΚΕ αφιέρωσε μία μελέτη και μία γνωμοδότηση στην κοινωνία των πολιτών στην Ουκρανία, Ρωσία, Μολδαβία και Λευκορωσία. Οι σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας κινούνται με ταχύτερους ρυθμούς τα τελευταία χρόνια. Σε εξέλιξη βρίσκονται διαπραγματεύσεις για τη Συμφωνία Συνδέσεως, ενώ η κοινωνία των πολιτών και η ΕΟΚΕ έχουν κληθεί να διαδραματίσουν ευρύτερο και σπουδαιότερο ρόλο στις μελλοντικές σχέσεις. Τον Φεβρουάριο του 2006, η ΕΟΚΕ διοργάνωσε ένα συνέδριο στο Κίεβο με θέμα τον ρόλο της ουκρανικής κοινωνίας των πολιτών στην υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας. Με την τελική δήλωση η ΕΟΚΕ ανέλαβε τη δέσμευση να υποστηρίξει την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία.

3.2 Λίγους μήνες αργότερα ιδρύθηκε το Εθνικό Τριμερές Κοινωνικό και Οικονομικό Συμβούλιο της Ουκρανίας (ΕΤΚΟΣ). Στις 24 και 25 Οκτωβρίου 2007 αντιπροσωπεία του ΕΤΚΟΣ με επικεφαλής τον ουκρανό υπουργό απασχόλησης επισκέφθηκε την ΕΟΚΕ. Μια ειδική συνεδρίαση της ομάδας επαφής για τους ευρωπαίους γείτονες προς ανατολάς αφιερώθηκε στην ουκρανική κοινωνία των πολιτών.

3.3 Παρατηρείται γενική συμφωνία ως προς τη βούληση έναρξης διαρθρωμένης συνεργασίας μεταξύ της ΕΟΚΕ και του ΕΤΚΟΣ. Εντούτοις, η ΕΟΚΕ επιθυμεί να διασφαλίσει την ευρύτερη εκπροσώπηση της ουκρανικής κοινωνίας των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων ενεργών ΜΚΟ, όπως επίσης συνδικαλιστικών οργανώσεων και εργοδοτών, που εκπροσωπούνται στο ΕΤΚΟΣ. Η ουκρανική κοινωνία θα πρέπει επομένως να δημιουργήσει μία πλατφόρμα, στην οποία θα εκπροσωπούνται τόσο το ΕΤΚΟΣ, όσο και άλλες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ).

4. Η πολιτική κατάσταση και τα οικονομικά και κοινωνικά θέματα στην Ουκρανία

4.1 Από το 2004 και μετά την Πορτοκαλί Επανάσταση η Ουκρανία αναδύθηκε ως νεαρή δημοκρατία, αφήνοντας πίσω την πλειονότητα των μετασοβιετικών γειτόνων της. Οι ελεύθερες και δίκαιες εκλογές έχουν καταστεί κοινή πρακτική στην Ουκρανία και η ελευθερία του λόγου και του συνέρχεσθαι που κατακτήθηκαν κατά την Πορτοκαλί Επανάσταση έχουν διατηρηθεί.

4.2 Εντούτοις, από το 2005, όταν πια καταλάγιασε η ευφορία που ακολούθησε την Πορτοκαλί Επανάσταση, η Ουκρανία βρέθηκε εν μέσω πολιτικής αστάθειας και αντιπαλότητας που οδήγησε σε μείζονες πολιτικές κρίσεις, με αποτέλεσμα οι διάφορες πτέρυγες της εξουσίας να έλθουν σε σύγκρουση μεταξύ τους και να περιέλθουν σε ανυποληψία οι δικαστικές αρχές και οι αρχές επιβολής του νόμου στην Ουκρανία. Έκτοτε, η πολιτική ζωή της Ουκρανίας έχει σημαδευτεί από πολιτική αστάθεια και ανικανότητα επιβολής εκτενών μεταρρυθμίσεων. Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας και το σχέδιο δράσης αυτής, αν και παρείχαν κάποιο είδος προτύπου για τις μεταρρυθμίσεις στην Ουκρανία, απέτυχαν σε μεγάλο βαθμό στην προσπάθεια κινητοποίησης της πολιτικής ελίτ και της ευρύτερης κοινωνίας υπέρ της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

4.3 Η οικονομία της Ουκρανίας εξακολούθησε να αναπτύσσεται. Ωστόσο, το επίπεδο του πληθωρισμού σημείωσε συνεχή αύξηση, υπερβαίνοντας το 16 % το 2007 και εξακολουθεί να αυξάνεται το 2008, λόγω της αποτυχίας της κυβέρνησης να θεσπίσει αντιπληθωριστικά μέτρα. Παρότι στην Ουκρανία έχει σημειωθεί σημαντική μείωση της φτώχειας τα τελευταία χρόνια, ποσοστό μεγαλύτερο του 20 % των Ουκρανών εξακολουθούν να ζουν κάτω από τα όρια της φτώχειας, και το μέσο μηνιαίο εισόδημα στη χώρα κυμαίνεται γύρω στα 150 ευρώ. Η Ουκρανία παραμένει μια χώρα όπου το ρυθμιστικό περιβάλλον προβάλλει πολλά εμπόδια στις ξένες άμεσες επενδύσεις και στην ίδρυση επιχειρήσεων. Συνολικά η Ουκρανία δεν κατάφερε να εισαγάγει ευρείες μακροοικονομικές μεταρρυθμίσεις και η οικονομική μεγέθυνση που έχει σημειωθεί οφείλεται κυρίως σε άλλους παράγοντες εκτός της κυβερνητικής πολιτικής.

4.4 Παρά την πληθώρα κυβερνητικών δηλώσεων, δεν υπήρξε ουσιαστική πρόοδος όσον αφορά στην αντιμετώπιση της διαφθοράς στην Ουκρανία. Σύμφωνα με έρευνα της «Transparency International» το 2007, το 70 % περίπου των Ουκρανών αμφισβητούν την αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς εκ μέρους των αρχών. Τα κατεστημένα συμφέροντα άσκησης πίεσης και η ευνοιοκρατία ασκούν καταλυτική επιρροή στην διαδικασία λήψης αποφάσεων. Υφίσταται επείγουσα ανάγκη στην Ουκρανία να βελτιωθούν η δομή εκπροσώπησης, τα είδη διαμεσολάβησης μεταξύ του κράτους και της κοινωνίας, το κράτος δικαίου και οι πρακτικές κατά της διαφθοράς.

5. Η κατάσταση της κοινωνίας των πολιτών και ο ρόλος της στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Ουκρανίας

5.1 Η κατάσταση της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία

5.1.1 Σύμφωνα με επίσημες στατιστικές, υπάρχουν πάνω από 50 000 καταχωρημένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Οι κρατικοί αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι το 90 % αυτών διαθέτουν ετήσιους προϋπολογισμούς ύψους 50 000 USD-300 000 USD. Αφετέρου, οι ουκρανοί πολίτες σε ποσοστό μεγαλύτερο του 80 % δεν δραστηριοποιούνται σε κανενός είδους εθελοντική οργάνωση, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι Ουκρανοί ασχολούνται λιγότερο με τα κοινά σε σχέση με τους πολίτες των δυτικών δημοκρατιών και των κρατών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

5.1.2 Πολλοί είναι οι λόγοι για τη χαμηλή συμμετοχή των πολιτών στα κοινά στην Ουκρανία: η δυσπιστία που νιώθει ο λαός για τις οργανώσεις και για τη γενικότερη πολιτική διαδικασία, μια δυσπιστία που απορρέει από τη σοβιετική κληρονομιά των «αναγκαστικών τελετουργικών διαδικασιών», η απογοήτευση από τα αποτελέσματα της δημοκρατικής μεταρρύθμισης και της μεταρρύθμισης της αγοράς, η απουσία μιας ισχυρής μεσαίας τάξης και η συνεχιζόμενη παρουσία άτυπων κοινωνικών δικτύων. Αυτά τα χαρακτηριστικά, μαζί με τη δυσπιστία του κράτους έναντι του ακτιβισμού στη βάση, έχουν οδηγήσει την Ουκρανία στη στάσιμη ημι-δημοκρατική κατάσταση που βρίσκεται σήμερα.

5.1.3 Ωστόσο έχει ήδη σημειωθεί ορισμένη πρόοδος. Το διάστημα 2005-2006 ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ασχολήθηκαν με ένα σύνολο αρχών της κοινωνίας των πολιτών για τη διατύπωση των απαιτήσεων έναντι των δημόσιων αρχών. Οι περισσότερες προτάσεις αυτού του συνόλου αρχών συμπεριλήφθηκαν στο Σχέδιο για την υποστήριξη του θεσμού της κοινωνίας των πολιτών από τις δημόσιες αρχές. Τον Νοέμβριο του 2007 διατυπώθηκαν προτάσεις προς τη νέα κυβέρνηση και το νέο κοινοβούλιο σχετικά με την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών και τον κοινωνικό διάλογο, κατά τη διάρκεια της εθνικής διάσκεψης με θέμα «Δημόσιες πολιτικές για την προαγωγή της ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών. Νέες προτεραιότητες».

5.1.4 Για την ολοκλήρωση της νομοθεσίας για τις ΟΚΠ απαιτείται νέος νόμος περί οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, που θα προβλέπει απλούστερη και λιγότερο δαπανηρή διαδικασία καταχώρησης των ΟΚΠ, χορήγηση άδειας σε νομικά πρόσωπα να ιδρύουν οργανώσεις, άρση των ισχυουσών εδαφικών περιορισμών στις δραστηριότητες των ΟΚΠ, και άδεια για την προστασία των δικαιωμάτων όλων των ατόμων.

5.1.5 Ένα άλλο ζήτημα για την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία είναι η έλλειψη κρατικής χρηματοδότησης. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, η χρηματοδότηση από το κράτος αναλογεί μόλις στο 2 % των εσόδων των ΟΚΠ. Πρόκειται για εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό εάν συγκριθεί με το αντίστοιχο 30-40 % στις γειτονικές χώρες της Κεντρικής Ευρώπης. Στα περισσότερα παλαιά κράτη μέλη της ΕΕ, αυτού του είδους η χρηματοδότηση αποτελεί τη βασικότερη πηγή εσόδων για τις ΟΚΠ.

5.2 Κοινωνικός διάλογος

5.2.1 Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις συγκεντρώνονται στους κόλπους της Ομοσπονδίας Συνδικάτων (FTUU), της Εθνικής Συνομοσπονδίας Συνδικάτων και των Ελεύθερων Συνδικάτων της Ουκρανίας. Η Εθνική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστικών Οργανώσεων της Ουκρανίας (NKPU) είναι ένα εθνικό συνδικαλιστικό κέντρο στην Ουκρανία που ιδρύθηκε το 2004 και συστάθηκε μετά από απόσχιση από την Ομοσπονδία Συνδικάτων της Ουκρανίας. Παρά τις επίσημες αυτές δομές, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις έχουν μέχρι σήμερα διαδραματίσει δευτερεύοντα ρόλο στην προστασία των συμφερόντων των μελών τους, παραδείγματος χάρη όσον αφορά στην προώθηση της ασφάλειας στο χώρο εργασίας.

5.2.2 Όσον αφορά στις επιχειρηματικές ενώσεις και τις ενώσεις εργοδοτών της Ουκρανίας, ορισμένες είναι αρκετά ισχυρές και σε θέση να προωθήσουν τα συμφέροντά τους (Ουκρανική ομοσπονδία εργοδοτών, Ουκρανικό εμπορικό και βιομηχανικό επιμελητήριο, κτλ). Εντούτοις, στην Ουκρανία δεν υπάρχει νομοθεσία περί ομάδων πίεσης, ούτε δομές διαρθρωμένων διαβουλεύσεων για την προώθηση των εκάστοτε συμφερόντων αυτών.

5.2.3 Δυνάμει του Προεδρικού Διατάγματος (3) Για την ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου στην Ουκρανία, το 2006 ιδρύθηκε το Εθνικό Τριμερές Κοινωνικό και Οικονομικό Συμβούλιο ως συμβουλευτικό όργανο υπό τον Πρόεδρο της Ουκρανίας. Επίσης, συστάθηκαν στην Ουκρανία περιφερειακά τριμερή κοινωνικά και οικονομικά συμβούλια σε περιφερειακό επίπεδο.

5.2.4 Οι θεσμοί αυτοί αποσκοπούν στην ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου και τη συμμετοχή των εκπροσώπων των εργαζομένων και των εργοδοτών στη διαμόρφωση και εφαρμογή της κρατικής κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής.

5.3 Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης της Ουκρανίας

5.3.1 Μολονότι η κοινωνία των πολιτών στην Ουκρανία είναι κάπως αδύναμη, όπως επισημαίνεται ανωτέρω, ορισμένες ενεργές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην προαγωγή των ευρωπαϊκών αξιών, παρακολουθώντας τις δημόσιες αρχές και ζητώντας συγκεκριμένες πολιτικές, παρέχοντας εμπειρογνωμοσύνη σε δημόσιες αρχές, παρακολουθώντας την κοινή γνώμη και ευαισθητοποιώντας το κοινό αναφορικά με την ΕΕ. Αυτού του είδους οι δραστηριότητες πραγματοποιούνται συνήθως με την οικονομική υποστήριξη της διεθνούς κοινότητας χορηγών βοήθειας, παρά το γεγονός ότι συχνά συμπίπτουν με τους στόχους σχετικών κρατικών προγραμμάτων και παρά το ότι υφίστανται νόμιμα μέσα υποστήριξης των δραστηριοτήτων των ΟΚΠ από τον κρατικό προϋπολογισμό.

5.3.2 Ο αντίκτυπος αυτών των δράσεων στην ίδια την πρόοδο της ευρωπαϊκής πορείας της Ουκρανίας ή του εξευρωπαϊσμού της είναι μάλλον περιορισμένος. Αυτό σχετίζεται με την αδύναμη θέση και τις περιορισμένες δυνατότητες της κοινωνίας των πολιτών, η οποία δεν διαθέτει επαρκή συσπείρωση και οργάνωση ώστε να επηρεάζει τους αρμόδιους για τη χάραξη πολιτικών. Επιπρόσθετα, η σύνδεση μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών και του μέσου πολίτη είναι μάλλον ασαφής. Κατά συνέπεια, οι οργανώσεις και οι ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών έχουν λιγοστές δυνατότητες να κινητοποιήσουν τους πολίτες και να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη. Επιπλέον, η ασταθής πολιτική κατάσταση εγείρει ένα ακόμη σημαντικό φραγμό, που εμποδίζει την κοινωνία των πολιτών να ασκεί επιρροή.

5.3.3 Όποτε οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών καταφέρνουν να προωθήσουν ορισμένες αποφάσεις πολιτικής, αυτό οφείλεται σε επιμέρους πολιτικούς ή δημοσίους υπαλλήλους με ανοιχτούς ορίζοντες και διάθεση για συνεργασία. Συνεπώς, ο διορισμός του Αντιπροέδρου της κυβέρνησης αρμόδιου για θέματα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης τον Δεκέμβριο του 2007 έδωσε ώθηση στη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικοί σε θέματα κοινωνίας των πολιτών συμμετέχουν πλέον στην κατάρτιση κρατικών προγραμμάτων στον τομέα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και η γνώμη τους ζητείται επί διαφόρων ζητημάτων που εμπίπτουν στις αρμοδιότητες του αντιπροέδρου της κυβέρνησης.

5.3.4 Εκτός από έναν κατά τα φαινόμενα ενεργό ρόλο ενός περιορισμένου αριθμού ΜΚΟ, η ευρύτερη κοινωνία των πολιτών αντιλαμβάνεται την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ως κάτι αφηρημένο. Εάν οι διάφορες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (συνδικάτα, επαγγελματικές ενώσεις, οργανώσεις καταναλωτών, κλπ.) δεν κατανοήσουν ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αφορά την καθημερινή ζωή και ότι οι μεταρρυθμίσεις θα επηρεάσουν τους πάντες, ο ρόλος τους θα παραμείνει παθητικός.

6. Συμπεράσματα και συστάσεις για έναν νέο δυναμικό ρόλο για την κοινωνία των πολιτών στις σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας.

6.1 Η ανάθεση σημαντικότερου ρόλου στην κοινωνία των πολιτών απαιτεί τόσο ένα ευνοϊκό συνολικό πολιτικό περιβάλλον στις σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας, όσο και συγκεκριμένα μέτρα με στόχο την ενίσχυση του ρόλου της κοινωνίας των πολιτών.

6.2 Όσον αφορά το ευρύτερο πολιτικό περιβάλλον και τη δυναμική των σχέσεων ΕΕ-Ουκρανίας, σημαντικά είναι τα εξής στοιχεία:

6.2.1 Στη Συμφωνία Συνδέσεως θα πρέπει να προσφέρεται στην Ουκρανία η προοπτική προσχώρησης στην ΕΕ. Αυτό θα ενισχύσει τα τμήματα της χώρας που τάσσονται υπέρ της μεταρρύθμισης, μεταξύ των οποίων και την κοινωνία των πολιτών που επιθυμεί τη μεταρρύθμιση. Τα κίνητρα που προσφέρει μια πιθανή προσχώρηση στην ΕΕ θα βοηθήσουν να υλοποιηθούν μεταρρυθμίσεις στην κοινωνία και να αναχαιτισθούν οι κύκλοι που τάσσονται κατά αυτών. Σύμφωνα τόσο με ουκρανούς όσο και με διεθνείς εμπειρογνώμονες, και η μνεία μόνο του άρθρου 49 της ΣΕΕ, το οποίο ορίζει ότι κάθε ευρωπαϊκή χώρα που πληροί τα κριτήρια μπορεί να υποβάλει αίτηση προσχώρησης, θα ήταν από μόνη της ένα ισχυρό σήμα προς την Ουκρανία.

6.2.2 Η προοπτική κατάργησης της θεώρησης θα πρέπει να καταστεί ρεαλιστική και να προταθεί στην Ουκρανία ένας χάρτης πορείας προς αυτήν την κατεύθυνση. Τα υφιστάμενα εμπόδια που δυσχεραίνουν τα ταξίδια των φορέων της κοινωνίας των πολιτών σημαίνουν ότι έχουν και περιορισμένες δυνατότητες να διαμορφώσουν μια αποτελεσματική εταιρική σχέση με τους εταίρους τους στην ΕΕ. Συνολικά, το καθεστώς ελεύθερων μετακινήσεων χωρίς θεώρηση θα ενισχύσει τις επαφές μεταξύ των λαών και θα συμβάλει στην εισαγωγή ευρωπαϊκών προτύπων, αξιών και πρακτικών στην Ουκρανία.

6.2.3 Τόσο η ΕΕ, όσο και η Ουκρανία θα πρέπει να καταβάλουν κάθε προσπάθεια ώστε να διασφαλισθεί ότι η Ουκρανία θα αποκομίσει τα μεγαλύτερα δυνατά οφέλη από τους κοινοτικούς οργανισμούς και προγράμματα (4). Παράλληλα, πρέπει να διερευνηθούν και να επεκταθούν νέες δυνατότητες για ενίσχυση της διάστασης της επαφής μεταξύ των λαών.

6.3 Τα Συγκεκριμένα μέτρα για την ενίσχυση του ρόλου της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να βασίζονται στους εξής τρεις πυλώνες:

6.3.1 Καταρχάς, οι παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να αναλάβουν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία χάραξης πολιτικών (ανάπτυξη πολιτικών, εφαρμογή και παρακολούθηση αυτών), ιδιαίτερα σε σχέση με τις πολιτικές που αφορούν στην ΕΕ.

6.3.2 Θα πρέπει να ζητείται η γνώμη των παραγόντων της κοινωνίας των πολιτών κατά τη διαδικασία διαπραγμάτευσης της Συμφωνίας Συνδέσεως μεταξύ της ΕΕ και της Ουκρανίας, με την ανάπτυξη προτεραιοτήτων για συνεργασία σε ετήσια βάση (επί του παρόντος αυτό συνιστά καθήκον κοινών θεσμικών οργάνων που θεσπίσθηκαν από τη ΣΕΣΣ και όταν η Συμφωνία Συνδέσεως τεθεί σε ισχύ θα πραγματοποιείται στο πλαίσιο των θεσμικών διατάξεων της νέας συμφωνίας), τη διεξαγωγή μίας μεσοπρόθεσμης αναθεώρησης των υφιστάμενων δημοσιονομικών προοπτικών (ΕΜΓΕΣ Έγγραφο στρατηγικής ανά χώρα 2007-2013 για την Ουκρανία) και την εκπόνηση ετήσιων προγραμμάτων εντός του ΕΜΓΕΣ (ιδιαίτερα δε τον καθορισμό προτεραιοτήτων χρηματοδότησης προς την Ουκρανία με τη μορφή δημοσιονομικής υποστήριξης στο πλαίσιο του ΕΜΓΕΣ).

6.3.3 Η ανεξάρτητη παρακολούθηση εκ μέρους της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να ενθαρρυνθεί και να υποστηριχθεί και να λαμβάνεται υπόψη από την ΕΕ και την Ουκρανία.

6.3.4 Δεύτερον, η ΕΕ και η κυβέρνηση της Ουκρανίας θα πρέπει να θέσουν ως στόχο τη διαμόρφωση ενός ρυθμιστικού περιβάλλοντος στην Ουκρανία που θα είναι «φιλικό προς την κοινωνία των πολιτών». Μεταξύ άλλων με αυτόν τον τρόπο θα δημιουργηθούν ευκαιρίες εγχώριας χρηματοδότησης (συμπεριλαμβανομένης της κρατικής χρηματοδότησης μέσω υπεργολαβίας υπηρεσιών, για παράδειγμα) προς οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία και κατά τον τρόπο αυτό θα μειωθεί η ισχύουσα εξάρτηση των ουκρανικών ΟΚΠ από ξένους χορηγούς βοήθειας.

6.3.5 Τρίτον, η ΕΕ οφείλει να συμβάλει στην ανάπτυξη της στρατηγικής οικοδόμησης ικανοτήτων για την κοινωνία των πολιτών στην Ουκρανία. Προς το παρόν, η ουκρανική κοινωνία των πολιτών είναι μάλλον κατακερματισμένη και διαθέτει ελάχιστη ή καμία επιρροή στη διαδικασία χάραξης πολιτικών. Η πολιτική της ΕΕ και της ουκρανικής κυβέρνησης θα πρέπει να στοχεύει στο να καταστήσει την κοινωνία των πολιτών ισχυρό εταίρο, και στην προσπάθεια αυτή η οικοδόμηση ικανοτήτων αποτελεί καίριο συστατικό στοιχείο και συνίσταται στα εξής: — καλύτερες και πιο προσιτές ευκαιρίες χρηματοδότησης εκ μέρους της ΕΕ, ιδιαίτερα για τις ΟΚΠ στη βάση, οι οποίες θα εστιάζουν όχι μόνον σε έργα, αλλά στην ανάπτυξη των θεσμών και τη γενικότερη βιωσιμότητα· — προγράμματα κατάρτισης στην οικοδόμηση ικανοτήτων για τις ουκρανικές ΟΚΠ που θα εστιάζουν στη διαχείριση έργων, τη δημιουργία δικτύων, τις δεξιότητες εκπροσώπησης, κλπ. και θα ενημερώνουν καλύτερα την ουκρανική κοινωνία των πολιτών σχετικά με τις δυνατότητες που της προσφέρονται ήδη από την ΕΕ (συμπεριλαμβανομένων των δυνατοτήτων χρηματοδότησης)· — βοήθεια με σκοπό την ενίσχυση επιμέρους πρωτοβουλιών της κοινωνίας των πολιτών, συμπεριλαμβανομένου του σχηματισμού συνασπισμών και πλατφόρμων επαφής μεταξύ των ουκρανικών ΟΚΠ.

6.3.6 Επιπλέον, η Συμφωνία Συνδέσεως μεταξύ της ΕΕ και της Ουκρανίας πρέπει να χρησιμεύσει ως μέσο της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας και να αναθέσει σημαντικότερο ρόλο στην κοινωνία των πολιτών. Πέραν της προοπτικής προσχώρησης, που αναφέρθηκε ανωτέρω, η απόφαση του Συμβουλίου για τη Συμφωνία Συνδέσεως θα πρέπει να κάνει αναφορά στο άρθρο 310 της ΣΕΕ (5). Το εν λόγω άρθρο δίνει εντολή στην ΕΕ να συνάπτει συμφωνίες σύνδεσης με τρίτες χώρες.

6.3.7 Η συμφωνία θα πρέπει να αναφέρεται ρητά στη δέσμευση αμφότερων των πλευρών (ΕΕ και Ουκρανίας) να ενισχύσουν περαιτέρω την κοινωνία των πολιτών στην Ουκρανία και να επιτρέψουν τη συμμετοχή της στον κοινωνικό διάλογο και στη διαδικασία χάραξης πολιτικής.

6.4 Η συμφωνία θα πρέπει να προβλέπει επίσης, ως σκέλος του θεσμικού πλαισίου ΕΕ-Ουκρανίας, τη σύσταση κοινού οργάνου της κοινωνίας των πολιτών συμπεριλαμβάνει Η ΕΟΚΕ συνιστά τη διαμόρφωση μιας βιώσιμης και προοδευτικής σχέσης με την ουκρανική κοινωνία των πολιτών, ξεκινώντας με τη διάρθρωση των σχέσεών μας πχ. στο πλαίσιο εργαστηρίου που θα διοργανωθεί τον Οκτώβριο 2008 για να εξετασθούν οι λεπτομέρειες συστάσεως του εν λόγω κοινού οργάνου με την ουκρανική κοινωνία των πολιτών.

6.4.1 Το κοινό όργανο θα μπορούσε να αποτελείται από ίσο αριθμό μελών από την ΕΟΚΕ και από κάποιον φορέα που θα εκπροσωπεί την κοινωνία των πολιτών στην Ουκρανία. Η ουκρανική αντιπροσωπεία θα μπορούσε να αποτελείται από μέλη του φορέα NTSEC (εκπρόσωποι των εργοδοτών, των εργαζομένων και της κυβερνήσεως) καθώς και από αντιπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών που δεν εκπροσωπείται στον NTSEC. Το κοινό όργανο θα μπορούσε να διαθέτει δύο συμπροέδρους, έναν από κάθε πλευρά και θα συνεδριάζει δις ετησίως (μία φορά στις Βρυξέλλες και μία στην Ουκρανία) είτε με δική του πρωτοβουλία, είτε για να διαβουλεύεται με το Ισομερές Συμβούλιο, προκειμένου να συζητά διάφορα θέματα αμοιβαίου ενδιαφέροντος που αφορούν την κοινωνία των πολιτών. Οι κύριοι στόχοι του κοινού οργάνου της κοινωνίας των πολιτών ΕΕ-Ουκρανίας θα μπορούσαν να είναι: — να διασφαλιστεί η συμμετοχή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στις σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας· — να προαχθεί ο δημόσιος διάλογος και η ευαισθητοποίηση των πολιτών στην Ουκρανία για τις σχέσεις με την ΕΕ και την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση της Ουκρανίας· — να προαχθεί η συμμετοχή της ουκρανικής κοινωνίας των πολιτών στην εφαρμογή του εθνικού σχεδίου δράσης και της Συμφωνίας Συνδέσεως, μόλις τεθεί σε ισχύ, και να ενδυναμωθεί η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στην εθνική διαδικασία λήψης αποφάσεων· — να διευκολυνθεί η διαδικασία οικοδόμησης θεσμών και η εδραίωση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στην Ουκρανία με διάφορους τρόπους, μεταξύ άλλων με ανεπίσημα δίκτυα, επισκέψεις, εργαστήρια και άλλες δραστηριότητες· — να δοθεί στους ουκρανούς αντιπροσώπους η δυνατότητα να γνωρίσουν τη διαδικασία διαβουλεύσεων εντός της ΕΕ και γενικότερα τον διάλογο μεταξύ κοινωνικών εταίρων και εταίρων της κοινωνίας των πολιτών στην ΕΕ.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2008. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Στην παρούσα γνωμοδότηση, η κοινωνία των πολιτών αντιπροσωπεύει 3 ομάδες που διακρίνονται βάσει των δραστηριοτήτων τους: 1) οργανώσεις συμφερόντων, που εκπροσωπούν και προωθούν τα συμφέροντα και τις αξίες συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων στο σύνολό τους, 2) οργανώσεις υπηρεσιών, που παρέχουν υπηρεσίες στα μέλη τους ή σε ένα ευρύτερο φάσμα πελατών, και 3) οργανώσεις υποστήριξης, που παρέχουν πόρους προκειμένου να βοηθήσουν όσους έχουν ανάγκη ή για να καταστήσουν δυνατή την πραγματοποίηση ορισμένων δραστηριοτήτων. Στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συμπεριλαμβάνονται συνδικαλιστικές οργανώσεις, εργοδότες, ενώσεις επιχειρήσεων, οργανώσεις υπεράσπισης συμφερόντων, οργανώσεις που παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες ή εκπροσωπούν ευπαθή τμήματα της κοινωνίας και ειδικά συμφέροντα, όπως οργανώσεις νεότητας ή ενώσεις καταναλωτών. Βλέπε σχετικά A. Zimmer et E. Priller (εκδ.), «Future of Civil Society. Making Central European Nonprofit Organisations Work» (Το μέλλον της κοινωνίας των πολιτών: πως θα καταστούν αποτελεσματικές οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις της Κεντρικής Ευρώπης), VS Verlag für Sozialwissenschaften, σελ. 16.

(2) Προηγουμένως η εν λόγω συμφωνία αποκαλείτο «νέα ενισχυμένη συμφωνία». Στην κοινή δήλωση της Διάσκεψης Κορυφής ΕΕ-Ουκρανίας (της 9ης Σεπτεμβρίου 2008) ζητείται να συναφθεί Συμφωνία Συνδέσεως μεταξύ ΕΕ και Ουκρανίας.

(3) Το διάταγμα του Προέδρου της Ουκρανίας αριθ. 1871 της 29ης Δεκεμβρίου 2005.

(4) Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τη γενική προσέγγιση που θα επιτρέψει στις χώρες εταίρους της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας να συμμετέχουν σε κοινοτικούς οργανισμούς και προγράμματα, COM(2006) 724 τελικό.

(5) Βλέπε Sushko, O., Khorolsky, R., Shumylo O., Shevliakov, I. (2007), The New Enhanced Agreement between Ukraine and the EU: Proposals of Ukrainian Experts (Η νέα ενισχυμένη συμφωνία μεταξύ Ουκρανίας και ΕΕ: Προτάσεις Ουκρανών ειδικών). KAS Policy Paper 8. Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε επίσης Hillion, C. (2007), «Mapping-Out the New Contractual Relations between the European Union and Its Neighbours: Learning from the EU-Ukraine “Enhanced Agreement”», (Προγραμματισμός των νέων συμβατικών σχέσεων μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των γειτόνων της: Διδάγματα από την «ενισχυμένη συμφωνία» ΕΕ — Ουκρανίας) στην European Foreign Affairs Review 12, σελ. 169-182.