EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 318/137

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων: ένας νέος ρόλος για την προώθηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης»

(2006/C 318/25)

Στις 12 Ιουλίου 2005, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας «Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων: ένας νέος ρόλος για την προώθηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης».

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη» στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 6 Σεπτεμβρίου 2006 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. IOZIA.

Κατά την 429η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Σεπτεμβρίου 2006 (συνεδρίαση της 13ης Σεπτεμβρίου) η ΕΟΚΕ υιοθέτησε με 144 ψήφους υπέρ, 76 ψήφους κατά και 15 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Συμπεράσματα και Συστάσεις

1.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αναγνωρίζει τον ουσιαστικό ρόλο των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων (ΕΕΕ) οι οποίες ενθαρρύνουν και υποστηρίζουν την κοινωνική συνοχή και αποτελούν μέσο ενσωμάτωσης των ευρωπαίων εργαζομένων, διευκολύνοντας — μέσω της αμοιβαίας γνώσης και κατανόησης — τη συνειδητοποίηση της έννοιας της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Οι 10.000 και πλέον εκπρόσωποι ΕΕΕ που δραστηριοποιούνται στην Ευρώπη συνεισφέρουν άμεσα και ενεργά στην οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας.

1.2 Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο — το οποίο βασίζεται στην επιδίωξη συναίνεσης και κοινωνικού διαλόγου, στο σεβασμό της ταυτότητας και της προσωπικότητας του ατόμου, στη συνύπαρξη των διαφόρων συμφερόντων, στην ικανότητα συνδυασμού της ανάπτυξης με τη μέριμνα για τα άτομα και για το περιβάλλον –απαιτεί την καθιέρωση ενός τόπου συνάντησης και ανταλλαγής απόψεων στο πλαίσιο των διεθνικών επιχειρήσεων. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η οδηγία 94/45/ΕΚ έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την επίτευξη των εν λόγω στόχων.

1.3 Η Επιτροπή όφειλε να επανεξετάσει, το αργότερο έως τις 22 Σεπτεμβρίου 1999, «σε συνεννόηση με τα άλλα κράτη μέλη και τους κοινωνικούς εταίρους σε ευρωπαϊκό επίπεδο» τους όρους εφαρμογής της οδηγίας, ούτως ώστε να προτείνει στο Συμβούλιο, «εάν χρειάζεται, τις αναγκαίες τροποποιήσεις».

1.4 Η Επιτροπή ξεκίνησε διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους. Η UNICE (Ένωση των Συνομοσπονδιών της Βιομηχανίας και των Εργοδοτών της Ευρώπης) και το CEEP (Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοσίων Επιχειρήσεων — ΕΚΔΕ) διαφώνησαν με την αναθεώρηση της οδηγίας, ενώ αντίθετα η ETUC (Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων — ΕΣΣ) έχει επανειλημμένως ζητήσει την επείγουσα αναθεώρησή της.

1.5 Η ΕΟΚΕ προέβη σε ενδελεχή εξέταση της παρούσας κατάστασης διαμέσου, επίσης, μιας ευρείας ακρόασης με εκπροσώπους του κόσμου της εργασίας, των επιχειρήσεων και της κοινωνίας των πολιτών.

1.6 Οι εμπειρίες που έχουν καταγραφεί μέχρι στιγμής εμφανίζουν πολυάριθμες θετικές πτυχές. Όπως αναφέρεται σε διάφορες μελέτες επί του θέματος, και όπως συγχρόνως υπενθυμίζει η ΕΟΚΕ, οι κοινωνικοί εταίροι έχουν συνάψει εθελοντικές συμφωνίες για την οργάνωση της εργασίας, την απασχόληση, τις συνθήκες εργασίας και την επαγγελματική επιμόρφωση, βάσει μιας σύμπραξης υπέρ της αλλαγής. Η καλή εφαρμογή τους εξαρτάται επίσης αποκλειστικά από τη βούληση των μερών.

1.7 Η εμπειρία από τις ΕΕΕ καταδεικνύει επίσης ορισμένα κρίσιμα ζητήματα, το καταφανέστερο εκ των οποίων συνίσταται στο αρκετά χαμηλό ποσοστό ΕΕΕ που δημιουργούνται, έναντι του αριθμού των επιχειρήσεων που έχουν αυτή την υποχρέωση σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας, η οποία προβλέπει τη δυνατότητα σύστασης μιας ΕΕΕ κατόπιν πρωτοβουλίας των επιχειρήσεων ή των εργαζομένων τουλάχιστον δύο κρατών μελών. Μεταξύ των αιτίων που ευθύνονται για την ελλιπή εφαρμογή της οδηγίας περιλαμβάνεται και η έλλειψη πρωτοβουλίας των εργαζομένων, η οποία σε ορισμένες χώρες είναι πιθανόν να οφείλεται ωστόσο στην απουσία νομοθεσίας για την προστασία των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων στις επιχειρήσεις.

1.8 Κατά τη διάρκεια των ετών που ακολούθησαν την έναρξη ισχύος της οδηγίας 94/45/ΕΚ, το κοινοτικό νομοθετικό πλαίσιο σχετικά με τα δικαιώματα ενημέρωσης και διαβούλευσης ενισχύθηκε, κυρίως με τις οδηγίες 2001/86/ΕΚ, 2002/1/ΕΚ και 2003/72/ΕΚ στις οποίες παρέχονται πιο προηγμένες έννοιες για την ενημέρωση και τη διαβούλευση από εκείνες που προβλέπονται στην οδηγία 94/45/ΕΚ και καθορίζονται διαδικασίες για τη συμμετοχή των εργαζομένων προσανατολισμένες στην πραγματοποίηση διαβούλευσης πριν από τη λήψη των αποφάσεων. Οι διαδικασίες αυτές συντελούν στο να καταστούν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πιο ανταγωνιστικές σε παγκόσμια κλίμακα.

1.9 Για την ταχεία επικαιροποίηση της οδηγίας 94/45/ΕΚ, η ΕΟΚΕ προτείνει να ληφθούν υπόψη τα εξής τρία κύρια σημεία: — η εναρμόνιση των διατάξεων περί ενημέρωσης και διαβούλευσης της οδηγίας 94/45/ΕΚ με τις ανάλογες διατάξεις των προαναφερθεισών οδηγιών· — η τροποποίηση του αριθμού των εκπροσώπων των εργαζομένων που συμμετέχουν στην Ειδική Διαπραγματευτική Ομάδα (ΕΔΟ) και στις ΕΕΕ, συνεκτιμώντας τη διεύρυνση της ΕΕ και το δικαίωμα συμμετοχής των εκπροσώπων κάθε ενδιαφερόμενης χώρας σε αυτές, αριθμού ο οποίος είχε ορισθεί από την οδηγία σε 17 εκπροσώπους κατ' ανώτατο όριο και αντιστοιχούσε στον αριθμό των χωρών που κάλυπτε τότε η οδηγία· — η αναγνώριση του δικαιώματος των εθνικών και ευρωπαϊκών συνδικαλιστικών οργανώσεων να συμμετέχουν στην ΕΔΟ και στις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων, με παροχή της δυνατότητας να χρησιμοποιούν δικούς τους εμπειρογνώμονες ακόμη και πέραν των συνεδριάσεων.

1.10 Η ΕΟΚΕ προτείνει — έπειτα από την πάροδο εύλογου χρονικού διαστήματος για την ενσωμάτωση των νέων κρατών μελών και σύμφωνα με τα διδάγματα που θα έχουν αντλήσει οι κοινωνικοί εταίροι σχετικά με τις ΕΕΕ από συζητήσεις σε ειδικά σεμινάρια επί του θέματος — την επανεξέταση της οδηγίας προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι εν λόγω εμπειρίες και τα ήδη διαθέσιμα στοιχεία.

1.11 Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την κοινωνική διάσταση της επιχείρησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ρόλο που διαδραματίζουν οι ΕΕΕ. Ο ευρωπαϊκός διάλογος εστιάστηκε στο γεγονός ότι η βιώσιμη ανάπτυξη και το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο αποτελούν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Ένωσης. Η εταιρική κοινωνική ευθύνη στην παγκόσμια οικονομία συνιστά μία από τις ευρωπαϊκές απαντήσεις στα προβλήματα που προκύπτουν από την παγκοσμιοποίηση, οι αρνητικές συνέπειες της οποίας θα μπορούσαν να μετριασθούν με την τήρηση των θεμελιωδών κανόνων της ΔΟΕ από όλα τα κράτη μέλη του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου. Η επιχείρηση θεωρείται ότι διαδραματίζει μείζονα ρόλο στην κοινωνική σκηνή και μπορεί να έχει ουσιαστική συμβολή στη βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων των άμεσα ενδιαφερομένων πλευρών και των περιφερειών. Σημειωτέον ότι, όπως συνέβη και με την ίδια την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Επιχειρήσεων, ιδίως στο διεθνικό επίπεδο, έτσι και η πρόοδος του κοινωνικού διαλόγου είναι ακόμη πιο σημαντική όταν κατοχυρώνεται και νομοθετικά.

1.12 Η ΕΟΚΕ λαμβάνει γνώση των παρατηρήσεων που διατυπώνει η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) σχετικά με τη σημασία του ρόλου των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεών τους για την εφαρμογή πρακτικών στον τομέα της κοινωνικής ευθύνης (1). Στην εν λόγω ανακοίνωση υποστηρίζεται ότι «Ο κοινωνικός διάλογος, ιδίως σε τομεακό επίπεδο, αποδείχθηκε αποτελεσματικό μέσο για την προώθηση πρωτοβουλιών στον τομέα της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, αλλά και οι ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης διαδραμάτισαν εποικοδομητικό ρόλο στην ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών στον τομέα αυτό. Παρόλα αυτά, η ανάληψη, υλοποίηση και στρατηγική ενσωμάτωση της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης από ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πρέπει να βελτιωθεί σε σημαντικό βαθμό. Ο ρόλος των εργαζομένων, των εκπροσώπων τους και των συνδικαλιστικών οργανώσεων στην ανάπτυξη και την υλοποίηση των πρακτικών στον τομέα της ευρωπαϊκής κοινωνικής ευθύνης πρέπει να ενισχυθεί. Εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων των ΜΚΟ, καταναλωτών και επενδυτών, πρέπει να διαδραματίσουν ισχυρότερο ρόλο στην ενθάρρυνση και την ανταμοιβή υπεύθυνων επιχειρηματικών συμπεριφορών.»

1.13 Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο, πέραν της μέριμνας για τις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού διαμέσου της κοινωνικής πρόνοιας (welfare), διακρίνεται για το σεβασμό των δικαιωμάτων που αποτελούν το θεμέλιο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας υπό οιεσδήποτε συνθήκες, παντού και πάντοτε. Στην Ευρώπη του σήμερα, τα δικαιώματα που σχετίζονται με την ιθαγένεια πρέπει να μπορούν να ασκηθούν παντού, συμπεριλαμβανομένου και του χώρου εργασίας, ιδίως σε διεθνικό επιχειρησιακό περιβάλλον. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναγνωρίσει τα νέα θετικά στοιχεία που προέκυψαν από την υιοθέτηση της οδηγίας 94/45/ΕΚ και να προσδιορίσει τα πλέον ενδεδειγμένα μέτρα για την ενδυνάμωση της αίσθησης του «ανήκειν» στην Ένωση.

2. Το κοινωνικοοικονομικό και νομοθετικό πλαίσιο εντός του οποίου δρουν οι Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων (ΕΕΕ)

2.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτίθεται κατ' αρχήν να εξάρει τις διάφορες θετικές πτυχές που απέφερε η δεκαετής πλέον εφαρμογή της οδηγίας 94/45/ΕΚ, χωρίς ωστόσο να παραβλέψει τις δυσκολίες και τα κρίσιμα ζητήματα που ανέκυψαν από την εμπειρία των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων. Προς το σκοπό αυτό, η ΕΟΚΕ σκοπεύει να ζητήσει από όλους τους ενδιαφερομένους φορείς — τόσο από τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς όσο και από τους κοινωνικούς εταίρους στα διάφορα οργανωτικά επίπεδα — να συνεργασθούν για τη βελτίωση του εν λόγω δημοκρατικού μέσου εκπροσώπησης που θεωρείται εφεξής απολύτως αναγκαίο για την εδραίωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου και προς το οποίο η ΕΟΚΕ επιβεβαιώνει την υποστήριξή της με στόχο τη σταθερή ανάπτυξη και ενίσχυσή του.

2.2 Με την παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας, η ΕΟΚΕ σκοπεύει να συνεισφέρει στην ενδυνάμωση του ρόλου των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων (ΕΕΕ), δια της επικαιροποίησης της οδηγίας 94/45/ΕΚ, προκειμένου να διευκολυνθεί ο στόχος της ολοκλήρωσης και της κοινωνικής συνοχής ο οποίος αποκτά αυξανόμενη πολιτική σημασία, ιδιαίτερα κατά την παρούσα συγκυρία που χαρακτηρίζεται από μια τάση η οποία βαίνει μειούμενη έναντι της οικοδόμησης μιας πιο ισχυρής και ενωμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2.3 Στα δώδεκα έτη που μεσολάβησαν από την έγκριση της οδηγίας, πολλά πράγματα έχουν αλλάξει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διαδικασία διεύρυνσης, η οποία υποστηρίχθηκε από την ΕΟΚΕ, οδήγησε στην προσχώρηση δέκα χωρών από τον Μάιο του 2004, ενώ ετοιμάζονται να προσχωρήσουν δύο ακόμη χώρες (η Βουλγαρία και η Ρουμανία). Δεν χωρεί αμφιβολία ότι ορισμένες από τις χώρες αυτές — παρά τις σημαντικές προσπάθειες που κατέβαλαν για την εναρμόνιση της εθνικής τους νομοθεσίας με το κοινοτικό κεκτημένο και παρά την αξιοπρόσεκτη πρόοδο που σημείωσαν όσον αφορά την προστασία των συνθηκών εργασίας — αντιμετωπίζουν ακόμη δυσκολίες για την εδραίωση του επιπέδου εκπροσώπησής τους.

2.4 Η ΕΟΚΕ προσβλέπει στην ενδυνάμωση του κοινωνικού διαλόγου και θεωρεί ότι οι ΕΕΕ συνιστούν ένα απολύτως αναγκαίο μέσο για την επίτευξη του εν λόγω στόχου, διότι εισάγουν συστήματα σχέσεων και αμοιβαίας κατανόησης τα οποία μπορούν να ενθαρρύνουν την καλλιέργεια του κοινωνικού διαλόγου στα κράτη μέλη.

2.5 Η υιοθέτηση από το Συμβούλιο Υπουργών, στις 22 Σεπτεμβρίου 1994, της οδηγίας 94/45/ΕΚ για τη «θέσπιση μιας ευρωπαϊκής επιτροπής επιχείρησης (ΕΕΕ) ή μιας διαδικασίας σε επιχειρήσεις και ομίλους επιχειρήσεων κοινοτικής κλίμακας, με σκοπό να ενημερώνονται οι εργαζόμενοι και να ζητείται η γνώμη τους», η οποία επεκτάθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο με την οδηγία 97/74/EK του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 1997, απετέλεσε καθοριστική πρόοδο για την ανάπτυξη ενός πραγματικά ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου σε επίπεδο επιχειρήσεων, γεγονός το οποίο συμβαδίζει με τη διεθνική διάρθρωση των επιχειρήσεων και των ομίλων επιχειρήσεων. Αυτό το νέο, διεθνικής φύσεως, μέσο συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής διάστασης των κοινωνικών σχέσεων (2).

2.6 Σύμφωνα με το άρθρο 15 της οδηγίας 94/45/ΕΚ, η Επιτροπή όφειλε να επανεξετάσει, το αργότερο έως τις 22 Σεπτεμβρίου 1999, «σε συνεννόηση με τα άλλα κράτη μέλη και τους κοινωνικούς εταίρους σε ευρωπαϊκό επίπεδο» τους δικούς της όρους εφαρμογής, ούτως ώστε να προτείνει στο Συμβούλιο, «εάν χρειάζεται, τις αναγκαίες τροποποιήσεις». Η επανεξέταση αυτή θα έπρεπε να αφορά τους όρους εφαρμογής της οδηγίας και, άρα, όλες τις πτυχές που συνδέονται με τη σύσταση και τη λειτουργία των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων και, ειδικότερα, την αποτελεσματικότητα των κατώτατων αριθμητικών ορίων για το προσωπικό.

2.7 Αναγνωρίζοντας ότι επρόκειτο για μια αδιαφιλονίκητα καινοτόμο διαδικασία, η Επιτροπή θεωρούσε ωστόσο ότι οι αναληφθείσες διαπραγματεύσεις και οι πραγματοποιηθείσες εργασίες στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων θα παρείχαν — έως τις 22 Σεπτεμβρίου 1999 — επαρκείς και συγκεκριμένες εμπειρίες προκειμένου να καταστεί δυνατή η επανεξέταση της οδηγίας.

2.8 Η Επιτροπή υπέβαλε την έκθεσή της σχετικά με την πορεία εφαρμογής της οδηγίας, προς το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, στις 4 Απριλίου 2000. Στην έκθεση αυτή αξιολογούνταν κυρίως τα μέτρα που έλαβαν τα κράτη μέλη για τη μεταφορά της οδηγίας, αλλά εξεταζόταν επίσης και η κατάσταση εφαρμογής της οδηγίας αυτής καθ' εαυτής. Ανεξαρτήτως της ποιότητας των πράξεων μεταφοράς, η Επιτροπή επεσήμαινε ότι απέμεναν ορισμένα ακόμη σημεία προς ερμηνεία και ανέφερε, εξάλλου, ότι συνήθως η επίλυση των εν λόγω προβλημάτων είτε πραγματοποιείται από τα ενδιαφερόμενα μέρη, είτε ανατίθεται στη δικαιοσύνη. Η Επιτροπή κατέληγε στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν αναγκαίο να προτείνει σε εκείνο το στάδιο την τροποποίηση της οδηγίας.

2.9 Με την αναθεώρηση της οδηγίας ασχολήθηκε επίσης το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στην πρόταση ψηφίσματός του σχετικά με την κατάσταση εφαρμογής της οδηγίας και με την ανάγκη αναθεώρησής της, η οποία εγκρίθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2001, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδιδε έμφαση στο ρόλο των διεθνικών οργανισμών εκπροσώπησης των εργαζομένων και αξιολογούσε τα όρια και τις ευκαιρίες που προκύπτουν κατά την άσκηση των δικαιωμάτων ενημέρωσης και διαβούλευσης (3). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλούσε, συνεπώς, την Επιτροπή να υποβάλει σύντομα πρόταση για την τροποποίηση της οδηγίας προκειμένου να επέλθει μια σειρά βελτιώσεων: εκτός από την παροχή στους εργαζομένους της δυνατότητας να επηρεάζουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων της επιχείρησης και εκτός από τη θεσμοθέτηση ενδεδειγμένων κυρώσεων, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έκρινε σκόπιμη την επανεξέταση αυτής καθ' εαυτής της έννοιας της «επιχείρησης κοινοτικής κλίμακας» σε σχέση με τα κατώτατα αριθμητικά όρια. Κατά την άποψη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το κατώτατο όριο που τίθεται στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας θα έπρεπε να μειωθεί από επιχειρήσεις με 1.000 εργαζομένους σε επιχειρήσεις με 500 εργαζομένους και — στην περίπτωση των επιχειρήσεων που είναι εγκατεστημένες σε τουλάχιστον δύο κράτη μέλη — ο αριθμός των εργαζομένων θα έπρεπε να περιοριστεί από 150 σε 100 (ως γνωστόν, καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας υιοθέτησης της οδηγίας, οι προτάσεις του Κοινοβουλίου και της Επιτροπής προέβλεπαν χαμηλότερο κατώτατο όριο από εκείνο που τελικώς επικράτησε στην οδηγία 94/45/ΕΚ) (4).

2.10 Το 2004, έπειτα από μια μακρά περίοδο εφαρμογής της οδηγίας 94/45/ΕΚ, η Επιτροπή θεώρησε ενδεδειγμένη τη μεταγενέστερη εξέταση της κατάστασης εφαρμογής της οδηγίας, πολλώ δε μάλλον εφόσον το εν λόγω ζήτημα συμπεριελήφθη στην Ατζέντα Κοινωνικής Πολιτικής που υιοθετήθηκε στη Νίκαια το Δεκέμβριο του 2000.

3. Η διαδικασία επανεξέτασης της οδηγίας 94/45/ΕΚ

3.1 Στις 20 Απριλίου 2004 η Επιτροπή ξεκίνησε το πρώτο στάδιο της διαβούλευσης με τους κοινωνικούς εταίρους ενόψει της επανεξέτασης της οδηγίας 94/45/ΕΚ και τους κάλεσε να εκφέρουν γνώμη όσον αφορά τα εξής: — τον πλέον ενδεδειγμένο τρόπο για την πλήρη αξιοποίηση των ικανοτήτων των ΕΕΕ με στόχο την προώθηση ενός εποικοδομητικού και γόνιμου διεθνικού κοινωνικού διαλόγου σε επίπεδο επιχείρησης, κατά τη διάρκεια των προσεχών ετών· — τη δυνατότητα προσανατολισμού της κοινοτικής δράσης προς αυτή την κατεύθυνση, συμπεριλαμβανομένης και της επανεξέτασης της οδηγίας για τις ΕΕΕ· — το ρόλο που προτίθενται να διαδραματίσουν οι κοινωνικοί εταίροι για την αντιμετώπιση των ζητημάτων που σχετίζονται με τη διαχείριση ενός ταχέως και εκ βάθρων μεταβαλλόμενου πλαισίου και των κοινωνικών συνεπειών του.

3.2 Σηματοδοτώντας την έναρξη των διαβουλεύσεων, η Επιτροπή επεσήμανε ότι το θεσμικό πλαίσιο αναφοράς έχει μεταβληθεί εις βάθος σε σχέση προς εκείνο που είχε εξετασθεί στην έκθεσή της, της 4ης Απριλίου 2000. Πράγματι, στην έκθεση αυτή δεν είχαν συνεκτιμηθεί νέα δεδομένα, όπως η Ατζέντα της Λισσαβώνας και η διεύρυνση της Ένωσης. Ειδικότερα όσον αφορά αυτή τη δεύτερη παράμετρο, η Επιτροπή τόνισε ότι «η επέκταση των δραστηριοτήτων στα νέα κράτη μέλη θα μεγιστοποιήσει τον αριθμό των επιχειρήσεων ή των ομίλων επιχειρήσεων που θα εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας», καθώς και ότι «οι ΕΕΕ που ήδη υπάρχουν σε επιχειρήσεις ή σε ομίλους επιχειρήσεων με θυγατρικές εταιρείες στα νέα κράτη μέλη θα πρέπει να διευρυνθούν κατά τρόπο ώστε να εξασφαλισθεί η εκπροσώπηση των νεοσύστατων θυγατρικών εταιρειών». Η εφαρμογή της οδηγίας για τις ΕΕΕ μετά την 1η Μαΐου 2004 συνεπάγεται, επομένως, αυξημένο αριθμό εκπροσώπων και καινούριους εκπροσώπους από τα νέα κράτη μέλη με διαφορετικές οικονομικές συνθήκες, κοινωνικές παραδόσεις, γλώσσες και πολιτισμούς, στοιχεία στα οποία προστίθεται μια πιο περίπλοκη κατάσταση και ένα υψηλότερο κόστος.

3.3 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, στις 24 Σεπτεμβρίου 2003, μια γνωμοδότηση στην οποία εφιστούσε την προσοχή της Επιτροπής σε ορισμένες πτυχές που χρήζουν συνεκτίμησης σε περίπτωση ενδεχόμενης αναθεώρησης της οδηγίας (5).

3.4 Η UNICE απάντησε στην Επιτροπή ότι αντιτίθεται σθεναρά στην αναθεώρηση της οδηγίας για τις ΕΕΕ (6). Ο καλύτερος τρόπος για την προαγωγή της ενημέρωσης και της διαβούλευσης με τους εργαζομένους στις κοινοτικές επιχειρήσεις συνίσταται στην πραγματοποίηση διαλόγου στο επίπεδο των εταιρειών που καλύπτονται από την οδηγία. Τυχόν παρέμβαση του νομοθέτη της ΕΕ θα ήταν αντιπαραγωγική διότι θα μπορούσε να περιορίσει τη δυναμική της σταδιακής προόδου που σημειώνεται ως προς τη λειτουργία των ΕΕΕ. Το CEEP διαφώνησε, και αυτό με τη σειρά του, με το ενδεχόμενο αναθεώρησης της οδηγίας σε αυτό το στάδιο. Το CEEP δεν συμφωνεί με την αναθεώρηση της οδηγίας 94/45//ΕΚ, αλλά αιτείται την καλύτερη χρήση των υφισταμένων μέσων και κυρίως της διαδικασίας ενημέρωσης και διαβούλευσης. Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι θα μπορούσαν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή την διαδικασία, ιδίως στα νέα κράτη μέλη. Επιπλέον, οι περιπτωσιολογικές μελέτες, οι οποίες απετέλεσαν τις βάσεις για τον προσανατολισμό της διαχείρισης της αλλαγής και των κοινωνικών συνεπειών της, καταδεικνύουν τη σημασία της αποτελεσματικής ενημέρωσης και διαβούλευσης και εμπνέουν τις περαιτέρω δραστηριότητες των κοινωνικών εταίρων, ιδιαίτερα στα νέα κράτη μέλη (7).

3.4.1 Η ETUC, αντίθετα, απάντησε καταφατικά, επιβεβαιώνοντας κάποιες παρατηρήσεις που είχαν ήδη διατυπωθεί σε ένα από τα προηγούμενα ψηφίσματά της, το 1999 (8). Βασιζόμενη στις υφιστάμενες συμφωνίες και στις επικρατούσες πρακτικές, η ETUC υποστηρίζει ότι οι περιορισμοί και οι ανεπάρκειες που αποδίδονται στη νομοθεσία δεν μπορούν να αποκατασταθούν μόνον δια της διαπραγματευτικής οδού και σε εθελοντική βάση, ακόμη και εάν συνεχισθεί η παρακολούθηση των θετικών εμπειριών που προκύπτουν από τις ορθές πρακτικές, και εκτιμά, συνεπώς, ότι η αναθεώρηση της οδηγίας αυτής καθ' εαυτής καθίσταται «επείγουσα και αναγκαία» (9).

3.5 Η Επιτροπή προχώρησε μεν στο δεύτερο στάδιο της διαβούλευσης με τους ευρωπαϊκούς κοινωνικούς εταίρους ενόψει της επανεξέτασης της οδηγίας για τις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων, αλλά συγχρόνως με τη διαβούλευση για τις αναδιαρθρώσεις. Κατά την έναρξη του δεύτερου σταδίου της διαβούλευσης σχετικά με την επανεξέταση της οδηγίας 94/45/ΕΚ, η ΕΟΚΕ εξέφρασε την ικανοποίησή της διατυπώνοντας, ωστόσο, ορισμένες επιφυλάξεις όσον αφορά το γεγονός ότι η εν λόγω διαδικασία πραγματοποιήθηκε συγχρόνως και από κοινού με ένα άλλο θέμα: «Αφενός οι ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις αναδιαρθρώσεις. Αφετέρου όμως, και ανεξάρτητα από αυτό, η βελτίωση της οδηγίας για τις ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης είναι ήδη προ πολλού εκπρόθεσμη» (10).

4. Η εμπειρία των ΕΕΕ. Ζήτημα μεθόδου: αξιοποίηση των θετικών πτυχών και προβληματισμός σχετικά με τα αρνητικά αποτελέσματα

4.1 Οι εμπειρίες που έχουν μέχρι στιγμής καταγραφεί εμφανίζουν πολυάριθμες θετικές πτυχές. Στις μελέτες τονίζεται η αύξηση του αριθμού των ΕΕΕ που λειτουργούν αποτελεσματικά, ακόμη και υπό τις νέες συνθήκες. Όπως επισημάνθηκε και στην κοινή δήλωση των κοινωνικών εταίρων τον Απρίλιο του 2005: «Διδάγματα όσον αφορά τις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων», οι ΕΕΕ συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, στη βελτίωση της κατανόησης — εκ μέρους τόσο των εκπροσώπων των εργαζομένων όσο και των ίδιων των εργαζομένων — της εσωτερικής αγοράς και του πνεύματος της διεθνικής επιχείρησης σε μια οικονομία της αγοράς. Οι μελέτες καταδεικνύουν έναν αυξανόμενο αριθμό ΕΕΕ που λειτουργούν αποτελεσματικά, συμμετέχοντας ακόμη και στη βελτίωση του τομεακού κοινωνικού διαλόγου. Όπως αναφέρεται σε διάφορες μελέτες επί του θέματος, και όπως υπενθυμίζει ειδικότερα η ΕΟΚΕ, οι κοινωνικοί εταίροι έχουν επίσης συνάψει εθελοντικές συμφωνίες για την οργάνωση της εργασίας, την απασχόληση, τις συνθήκες εργασίας και την κατάρτιση, βάσει μιας σύμπραξης για την αλλαγή (11).

4.1.1 Όλες αυτές οι προτάσεις επανεξέτασης διερευνούν τα σημαντικότερα προβλήματα που ανέκυψαν κατά την επανειλημμένη παρακολούθηση των δραστηριοτήτων των ΕΕΕ στην Ευρώπη. Σε μια από τις πιο πρόσφατες έρευνες (12) αποκαλύπτεται ότι σχεδόν το 75 % των ΕΕΕ δεν τηρούν επί του παρόντος τις διατάξεις της οδηγίας όσον αφορά την έγκαιρη παροχή πληροφοριών σε περίπτωση αναδιάρθρωσης. Ένα άλλο πολύ σημαντικό στοιχείο που προκύπτει από την εξέταση των απαντήσεων 409 εκπροσώπων που ανήκουν σε 196 ΕΕΕ συνίσταται στο γεγονός ότι 104 εκπρόσωποι αναφέρθηκαν σε κοινά κείμενα τα οποία συζητήθηκαν και υιοθετήθηκαν κατόπιν διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο των αντίστοιχων Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων. Δεδομένου ότι το 2001 — σύμφωνα με σημαντική μελέτη του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (13) — οι συμφωνίες που υπεγράφησαν άμεσα ή έμμεσα από τις ΕΕΕ ανήλθαν σε 22, προκύπτει σαφώς, έστω και μερικώς, ότι ο ρόλος των ΕΕΕ εξελίσσεται διαρκώς, καθώς και ότι οι εν λόγω επιτροπές αναπτύσσουν πραγματική διαπραγματευτική ικανότητα.

4.2 Η εμπειρία από τις ΕΕΕ καταδεικνύει επίσης ορισμένα κρίσιμα ζητήματα τα οποία χρήζουν ενδελεχούς εξέτασης, με στόχο τη βελτίωση του εν λόγω δημοκρατικού μέσου εκπροσώπησης που αποτελεί πλέον ζωτική συνιστώσα του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Το καταφανέστερο από τα προαναφερθέντα ζητήματα συνίσταται στο αρκετά χαμηλό ποσοστό ΕΕΕ έναντι του αριθμού των επιχειρήσεων οι οποίες έχουν την υποχρέωση, σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας, να δημιουργήσουν τέτοιες επιτροπές κατόπιν αιτήματος των εργαζομένων. Το Δεκέμβριο του 2004 — και ενώ το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας κάλυπτε περισσότερες από 2.000 επιχειρήσεις — είχαν συσταθεί περίπου 800 ΕΕΕ (14) οι οποίες αντιπροσωπεύουν ποσοστό περίπου 70 % του εργατικού δυναμικού των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων. Μεταξύ των αιτίων που ευθύνονται για την ελλιπή εφαρμογή της οδηγίας περιλαμβάνεται και η έλλειψη πρωτοβουλίας των εργαζομένων, η οποία σε ορισμένες χώρες οφείλεται ωστόσο στην ανεπαρκή εκπροσώπηση των εργαζομένων στο χώρο εργασίας που είναι πιθανόν να απορρέει επίσης από το γεγονός ότι οι εθνικές νομοθεσίες δεν παρέχουν ικανοποιητική προστασία. Η εν λόγω πτυχή θα ήταν σκόπιμο να διερευνηθεί εις βάθος με στόχο την εξεύρεση δυνητικών λύσεων.

4.3 Το νέο και πιο ευρύ πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 94/45/ΕΚ καθιστά αναμφίβολα αναγκαία μια διαδικασία διερεύνησης και μελέτης η οποία να παρέχει τη δυνατότητα σε όλους τους ενδιαφερομένους, είτε από τα παλαιότερα κράτη μέλη είτε από εκείνα που προσχώρησαν πιο πρόσφατα στην ΕΕ, να αφομοιώσουν στοιχεία και δεδομένα προερχόμενα τόσο από διαφορετικούς πολιτισμούς όσο και από διαφορετικές πρακτικές και συνθήκες, καθώς και να υπερνικήσουν τα εμπόδια που σχετίζονται με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές διαφορές, κατά τρόπο ώστε να ενισχυθεί το σύστημα των ευρωπαϊκών συνδικαλιστικών σχέσεων στο σύνολό του.

4.3.1 Ωστόσο, τα ζητήματα που σχετίζονται με τη διεύρυνση της Ένωσης αποτελούν μια μόνον πτυχή της ευρύτερης και γενικότερης εξέλιξης της αγοράς εργασίας και του συστήματος των επιχειρήσεων της ΕΕ. Η επιτάχυνση των διεθνικών αναδιαρθρώσεων, οι οποίες έχουν πλέον καταστεί μια σταθερά στη ζωή των επιχειρήσεων, και η νέα μορφή που έχουν λάβει οι επιχειρήσεις αποτελούν εκ των πραγμάτων για τις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων πολύ μεγαλύτερες προκλήσεις από εκείνες που είχε προβλέψει ο κοινοτικός νομοθέτης στην οδηγία 94/45/ΕΚ, όπως καταδεικνύεται από την επακόλουθη νομοθεσία σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων.

4.4 Είναι γεγονός ότι το νομοθετικό πλαίσιο έχει μεταβληθεί σημαντικά. Νέοι κοινοτικοί κανόνες θεσπίστηκαν στον τομέα της ενημέρωσης και της διαβούλευσης με τους εργαζομένους, είτε πρόκειται για τους κανόνες που αφορούν το διεθνικό πλαίσιο — όπως η οδηγία 2001/86/ΕΚ της 8ης Οκτωβρίου 2001 σχετικά με το ρόλο των εργαζομένων στην ευρωπαϊκή εταιρεία, η οδηγία για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) και η οδηγία για τις συγχωνεύσεις — είτε για εκείνους που σχετίζονται με το εθνικό πλαίσιο, όπως η οδηγία 2002/14/ΕΚ της 11ης Μαρτίου 2002 περί θεσπίσεως γενικού πλαισίου ενημερώσεως και διαβουλεύσεως των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

4.5 Ο νέος και πιο δεσμευτικός ρόλος που θα πρέπει να αναλάβουν οι ΕΕΕ εκτίθεται επίσης στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις αναδιαρθρώσεις των διασυνοριακών επιχειρήσεων (15).

4.6 Η ΕΟΚΕ έχει εκφράσει, σε πολυάριθμες γνωμοδοτήσεις, τη θετική άποψη και την υποστήριξή της για την ανάπτυξη και την ενίσχυση των ΕΕΕ (16), αναφερόμενη στο σημαντικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι εν λόγω επιτροπές στο πλαίσιο των διασυνοριακών αναδιαρθρώσεων. Στον τομέα της μεταλλουργίας, ο ρόλος των ΕΕΕ υπήρξε καθοριστικός για τη διευθέτηση πολυάριθμων διαφορών σε περιπτώσεις αναδιάρθρωσης, συμβάλλοντας στην επίτευξη συμφωνιών με στόχο τη διατήρηση των τόπων παραγωγής και τη διαφύλαξη των θέσεων εργασίας.

5. Ο ρόλος της οδηγίας 94/45/ΕΚ στην εξέλιξη των ευρωπαϊκών εργασιακών σχέσεων

5.1 Η οδηγία 94/45/ΕΚ αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σύνολα κανονιστικών διατάξεων που υιοθετήθηκε στον τομέα των εργασιακών σχέσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η εν λόγω οδηγία, παρά κάποιους περιορισμούς και ελλείψεις που έχουν επισημανθεί από πολλούς, έχει αναμφίβολα συμβάλει σε σημαντικό βαθμό στην έναρξη της διαδικασίας διαμόρφωσης «νέων διεθνικών πρακτικών στον τομέα των εργασιακών σχέσεων», συνδυάζοντας νέα πρότυπα αλληλεγγύης μεταξύ των εργαζομένων διαφόρων χωρών και εποικοδομητική ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων και των διεθνικών επιχειρήσεων και προβλέποντας, για πρώτη φορά, κοινές μορφές εκπροσώπησης και προστασίας «δίχως σύνορα» ορισμένων θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζομένων.

5.2 Εδώ και κάποια χρόνια ωστόσο, όπως καταδεικνύουν τα στοιχεία σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας, η δυναμική συμβολή της στη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου προτύπου εργασιακών σχέσεων και στην εδραίωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου φαίνεται να είναι λιγότερο έντονη. Σε αυτήν την αποδυνάμωση συντελούν διάφορα δομικά στοιχεία που σχετίζονται με τις μεταβολές της αγοράς εργασίας και του συστήματος των επιχειρήσεων. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη ασχοληθεί με τα εν λόγω στοιχεία στις γνωμοδοτήσεις της με θέμα την Κοινωνική Ατζέντα της Επιτροπής και τις αναδιαρθρώσεις. Άλλα στοιχεία τα οποία μειώνουν τα περιθώρια παρέμβασης των ΕΕΕ οφείλονται στο γεγονός ότι τα δικαιώματα ενημέρωσης και διαβούλευσης που έχουν οι Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων δεν τους «επιτρέπουν στην πράξη να αναλάβουν ενδεδειγμένη δράση» για τη διαμόρφωση και την εφαρμογή των εργασιακών πολιτικών των επιχειρήσεων. Σε άλλες περιπτώσεις, ο ρόλος των ΕΕΕ έχει τύχει αναγνώρισης.

5.3 Αντίθετα, όπως επεσήμανε η ΕΟΚΕ σε πρόσφατη γνωμοδότησή της, «η ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική πρέπει να διαμορφωθεί και να εφαρμοστεί σε επιχειρηματική, τομεακή και διακλαδική κλίμακα με τη συμβολή των κοινωνικών εταίρων, οι εξειδικευμένες γνώσεις των οποίων, ως κυριότερων ενδιαφερομένων, έχουν θεμελιώδη σημασία. Γι' αυτό, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να καθιστούν σαφείς τις προθέσεις τους αρκετά νωρίς, ώστε να είναι δυνατή η έμπρακτη παρέμβαση των άλλων ενδιαφερόμενων μερών» (17).

5.4 Παράγοντα αποδυνάμωσης της δράσης των ΕΕΕ δείχνει να αποτελεί το γεγονός ότι οι όροι εφαρμογής όσον αφορά την ενημέρωση και τη διαβούλευση — οι οποίοι απετέλεσαν αντικείμενο επανεξέτασης στο πλαίσιο της οδηγίας 94/45/ΕΚ — δεν φαίνεται να είναι σύμφωνοι ούτε προς το νέο οικονομικό και διαρθρωτικό πλαίσιο ούτε προς το νέο κοινοτικό νομοθετικό πλαίσιο, όπως αυτά διαμορφώνονται από τις προαναφερθείσες οδηγίες 2001/86 και 2003/72, καθώς και από την οδηγία 2002/14. Στις εν λόγω οδηγίες, οι διαδικασίες ενημέρωσης και διαβούλευσης δεν τίθενται απλώς ως τυπικές λεπτομέρειες: δεν πρόκειται για στερεότυπες υποχρεώσεις τις οποίες οι επιχειρήσεις μπορούν να εκπληρώσουν μόνον με την τήρηση των νομικών κανόνων και «κατάντη» της διαδικασίας λήψης αποφάσεων, αλλά για διαδικασίες που αναλαμβάνονται «ανάντη» της διαδικασίας λήψης αποφάσεων.

5.5 Στις οδηγίες που συμπληρώνουν τους κοινοτικούς κανονισμούς σχετικά με το καθεστώς της ευρωπαϊκής εταιρείας (SE) και με το καθεστώς της ευρωπαϊκής συνεταιριστικής εταιρείας (ΕΣΕ), οι διαδικασίες ενημέρωσης και διαβούλευσης δεν αποσκοπούν απλώς στο να πληροφορούνται οι εκπρόσωποι των εργαζομένων ό,τι έχει ήδη οριστικά αποφασίσει να πράξει η επιχείρηση σχετικά με σημαντικές διεργασίες, όπως ο μετασχηματισμός και η αναδιοργάνωση σε διεθνικό επίπεδο, αλλά προπαντός στο να αποκτήσουν οι εκπρόσωποι των εργαζομένων το δικαίωμα «άσκησης επιρροής» επί των σχετικών αποφάσεων.

6. Η ενημέρωση και η διαβούλευση με τους εργαζομένους, ουσιαστική συνιστώσα του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου

6.1 Οι διαδικασίες ενημέρωσης και διαβούλευσης των εργαζομένων (καθώς και οι διαδικασίες συμμετοχής υπό τη στενή έννοια της οδηγίας 2001/86 και της οδηγίας 2003/72) αποτελούν βασικά στοιχεία όχι μόνον των συστημάτων εργασιακών σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και αυτού καθ' εαυτού του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, όπως προκύπτει από τον τρόπο κατά τον οποίο τα δικαιώματα αυτά εκτίθενται στις πρωτογενείς πηγές δικαίου της ΕΕ (18) και από τη διαρκή εξέλιξή τους στο παράγωγο κοινοτικό δίκαιο. Τα εν λόγω δικαιώματα τυγχάνουν αναγνώρισης και προστασίας σε σημαντικό αριθμό οδηγιών (19), με αποκορύφωμα την υπογραφή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων το Δεκέμβριο του 2000 και τη συνακόλουθη ενσωμάτωσή του στη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης (20).

6.1.1 Στο Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η διευκρίνιση σύμφωνα με την οποία τα εν λόγω δικαιώματα ασκούνται «εγκαίρως»: κατ' αυτόν τον τρόπο ευνοείται μια ερμηνεία προσανατολισμένη κατ' εξοχήν στην προληπτική φύση των δικαιωμάτων αυτών, σύμφωνα με τις πρόσφατα επιτευχθείσες εξελίξεις της νομοθεσίας (πρβλ. τις προαναφερθείσες οδηγίες) και της νομολογίας (21).

6.1.2 Η σταδιακή και διαρκής εξέλιξη της νομοθεσίας σχετικά με τα δικαιώματα ενημέρωσης και διαβούλευσης από τα μέσα της δεκαετίας του εβδομήντα — όσον αφορά τόσο το εθνικό όσο και το διεθνικό νομικό πλαίσιο — εξηγείται από το ενδιαφέρον που επέδειξε ο κοινοτικός νομοθέτης προκειμένου να διασφαλισθεί ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν θα καταστούν απλώς τυπικές και στερεότυπες. Είναι γνωστό ότι αποφασιστική ώθηση για την ενίσχυση των εν λόγω δικαιωμάτων δόθηκε από τα γεγονότα που συνέβησαν όταν έκλεισαν οι εγκαταστάσεις της Renault στο Vilvoοrde (το Φεβρουάριο του 1997), τα οποία συγχρόνως επέφεραν και σημαντικές δικαστικές συνέπειες.

6.2 Μια έκθεση η οποία καταρτίσθηκε από ομάδα εμπειρογνωμόνων, την αποκαλούμενη «ομάδα Gyllenhammer», κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Λουξεμβούργου το Νοέμβριο του 1997, κατέδειξε ότι απαιτείται ένα νέο κοινοτικό κανονιστικό πλαίσιο με στόχο να καθορισθούν ορισμένα ελάχιστα πρότυπα τα οποία, πέραν της καθιέρωσης κοινών αρχών, κανόνων και μεθόδων για τα κράτη μέλη στον τομέα της ενημέρωσης και της διαβούλευσης, θα ήταν σύμφωνα προς την κοινοτική στρατηγική για την απασχόληση στην ΕΕ. Η εν λόγω στρατηγική που βασίζεται στις έννοιες «πρόβλεψη», «πρόληψη» και «καταλληλότητα για απασχόληση», οι οποίες εν συνεχεία απετέλεσαν συνιστώσες της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Απασχόλησης, χρήζει ενσωμάτωσης στις δημόσιες πολιτικές των κρατών μελών προκειμένου να ασκηθεί θετική επίδραση στην απασχόληση με την ενδυνάμωση του κοινωνικού διαλόγου, κυρίως σε επίπεδο επιχείρησης, και να διευκολυνθεί μια αλλαγή συμβατή προς τη διατήρηση του κατά προτεραιότητα στόχου της απασχόλησης.

6.3 Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο εμπίπτει — και αποκτά νόημα — «η προώθηση της συμμετοχής των εργαζομένων στην πορεία και το μέλλον της επιχείρησης και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της» (22). Ο νομοθέτης διευκρινίζει ότι η εν λόγω συμμετοχή αποτελεί «προϋπόθεση για την επιτυχία των διαδικασιών αναδιάρθρωσης και προσαρμογής των επιχειρήσεων στις νέες συνθήκες που δημιουργούνται από την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας» (23).

6.4 Αυτή η τελευταία διάταξη είναι ιδιαίτερα σημαντική για την αποτελεσματικότητα των διαδικασιών ενημέρωσης και διαβούλευσης και, άρα, για την εξασφάλιση της ουσιαστικής συμμετοχής των εργαζομένων, ιδίως στις διατάξεις αναφοράς που εφαρμόζονται επικουρικώς όπου αναφέρεται (24) ότι «όταν το αρμόδιο όργανο αποφασίζει να μην ακολουθήσει τη γνώμη που εξέφερε το όργανο εκπροσώπησης, τότε το όργανο αυτό δικαιούται να συνεδριάσει περαιτέρω με το αρμόδιο όργανο της ευρωπαϊκής εταιρείας (ή της ΕΣΕ) προκειμένου να επιδιωχθεί συμφωνία».

6.5 Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα εκείνες που είναι οργανωμένες σε μεγάλους ομίλους, προβαίνουν σε ολοένα και πιο εκτεταμένες και ταχείες αναδιαρθρώσεις. Σε μια πρόσφατη γνωμοδότησή της, η ΕΟΚΕ ανέφερε πράγματι ότι «οι αναδιαρθρώσεις που εφαρμόζονται εκ των υστέρων συνεπάγονται ως επί το πλείστον οδυνηρές επιπτώσεις κυρίως για την απασχόληση και τους όρους εργασίας», κατέληγε στο συμπέρασμα ότι «η συμμετοχή και συμβολή των εργαζομένων (καθώς και των εκπροσώπων των εργαζομένων στην επιχείρηση και των συνδικαλιστικών τους οργανώσεων) συνιστούν μείζονα συμβολή στην κοινωνικά αποδεκτή αντιμετώπιση και διαμόρφωση των μεταλλαγών σε επίπεδο επιχείρησης» και υποστήριζε ότι «οι ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης διαδραματίζουν σε αυτό το πλαίσιο έναν ιδιαίτερο ρόλο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο διεθνικός κοινωνικός διάλογος σε επίπεδο επιχειρήσεων θα συνεχίσει να αναπτύσσεται δυναμικά, όπως καταδεικνύουν παραδείγματα συμφωνιών σχετικά με μέτρα αναδιάρθρωσης τις οποίες έχουν συνάψει οι επιχειρήσεις με τις ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης ή με τις ευρωπαϊκές ενώσεις συνδικαλιστικών οργανώσεων» (25).

6.6 Η φύση και η ένταση αυτών των διαδικασιών αναδιάρθρωσης κατέστησαν προφανή την ανεπάρκεια των νομοθετικών και των διαπραγματευτικών μέσων που διαθέτουν επί του παρόντος οι εκπρόσωποι των εργαζομένων και των κοινωνικών εταίρων στα διάφορα επίπεδα και, ως εκ τούτου, την ανάγκη για ευρύτερη και ουσιαστικότερη συμμετοχή των συνδικαλιστικών οργανώσεων στα διάφορα επίπεδα. Κατά συνέπεια, το ζητούμενο δεν αφορά απλώς και μόνον την ολοκλήρωση του σταδίου ρητής εφαρμογής της οδηγίας για τις ΕΕΕ, αλλά και τη διασφάλιση, κατ' αρχήν, της πλήρους αποτελεσματικότητας των συμφωνιών και των κανόνων μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο και, εν συνεχεία, την προσαρμογή τόσο των διαδικασιών ενημέρωσης και διαβούλευσης όσο και των δικαιωμάτων των ΕΕΕ στις μεταβληθείσες συνθήκες της αγοράς και σε πιο δραστικές πολιτικές διαχείρισης.

6.7 Προς το σκοπό αυτό, δεν θεωρείται αρκετή — παρότι, βεβαίως, ενθαρρύνεται — η επίδειξη μεγαλύτερης προσοχής και προθυμίας στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων, αλλά πιστεύεται ότι χρειάζονται ενδεδειγμένες παρεμβάσεις επί των σημείων της οδηγίας τα οποία, εάν δεν τροποποιηθούν δεόντως, ενδέχεται να καταστήσουν ασήμαντο το ρόλο των ΕΕΕ εν γένει, παρά τις ορθές πρακτικές που εισήχθησαν έως τώρα. Επιπλέον, υπάρχει κίνδυνος να επηρεασθεί αρνητικά αυτή καθ' εαυτή η αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων ενημέρωσης και διαβούλευσης είτε λόγω της διάδοσης ουσιαστικά στερεότυπων διαδικασιών σε υπερεθνικό επίπεδο — επίπεδο καθοριστικής σημασίας για πολλές αποφάσεις επιχειρήσεων οι οποίες ειδάλλως δεν θα αποτελούσαν αντικείμενο ανταλλαγής απόψεων με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις — είτε λόγω της αντικατάστασης των διαφόρων ορθών πρακτικών που ακολουθούνται επί του παρόντος στον τομέα της ενημέρωσης και της διαβούλευσης από «κακές πρακτικές». Σε τούτο θα πρέπει επίσης να προστεθεί η δυνητική αντιπαραγωγική επίδραση, από πλευράς νομιμότητας και κύρους, στις σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων και της τοπικής διεύθυνσης της εκάστοτε επιχείρησης, καθώς και ο αρνητικός αντίκτυπος για την περαιτέρω προαγωγή δεσμευτικών δικαιωμάτων ενημέρωσης και διαβούλευσης, όπως καθορίστηκε πρόσφατα στο Χάρτη της Νίκαιας και στις οδηγίες 2001/86/ΕΚ, 2003/72/ΕΚ και 2002/14/ΕΚ (δηλαδή, παραφράζοντας το νόμο του Gresham, μπορεί να υποστηριχθεί η άποψη ότι «η κακή ενημέρωση διώχνει την καλή»).

6.8 Η ρητή αναγνώριση των συνδικαλιστικών οργανώσεων είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Οι οδηγίες σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων στην SE και στην ΕΣΕ υποδεικνύουν, για πρώτη φορά, τις οργανώσεις των εργαζομένων ως οντότητες που μπορούν να συμμετέχουν στην Ειδική Διαπραγματευτική Ομάδα (ΕΔΟ). Οι προηγούμενες οδηγίες σχετικά με τα δικαιώματα ενημέρωσης και διαβούλευσης δεν αναγνώριζαν σε αυτές καθ' εαυτές τις συνδικαλιστικές οργανώσεις άμεσο (ή ενισχυτικό) ρόλο στις διαπραγματεύσεις. Τα προαναφερθέντα στοιχεία, καθώς και οι εθνικές ιδιαιτερότητες και άλλα στοιχεία που επισημαίνονται κατωτέρω, χρήζουν συνεκτίμησης στο πλαίσιο μιας δυνητικής επανεξέτασης της οδηγίας.

7. Για ποιο λόγο κρίνεται σκόπιμη η επανεξέταση της οδηγίας, πριν από την επανέναρξη διαπραγματεύσεων για την αναθεώρησή της;

7.1 Πολλοί θεωρούν ότι οι κυριότεροι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της επανεξέτασης της οδηγίας είναι τρεις.

7.1.1 Ο πρώτος λόγος αφορά τις συντελεσθείσες εξελίξεις στο πλαίσιο των οδηγιών που σχετίζονται με αυτό το θέμα, έναντι των οποίων επιβάλλεται η συμμόρφωση της οδηγίας του 1994. Ενδείκνυται να επέλθει απλοποίηση και συντονισμός, προκειμένου να εξαλειφθούν οι αποκλίνοντες ορισμοί των εννοιών της ενημέρωσης και της διαβούλευσης που περιλαμβάνονται στις διάφορες οδηγίες.

7.1.2 Ο δεύτερος λόγος σχετίζεται με τη διεύρυνση της ΕΕ η οποία λογικά επιφέρει την τροποποίηση του αριθμού των εκπροσώπων που συμμετέχουν στην Ειδική Διαπραγματευτική Ομάδα (ΕΔΟ) και στις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων δια της αναλογικής αύξησης του εν λόγω αριθμού.

7.1.3 Ο τρίτος λόγος έγκειται στην αναγνώριση του δικαιώματος των εθνικών και ευρωπαϊκών συνδικαλιστικών οργανώσεων να συμμετέχουν στις διαπραγματεύσεις και να καθίστανται μέλη των Ευρωπαϊκών Επιτροπών Επιχειρήσεων (κατ' αναλογία προς όσα προβλέπονται από τις οδηγίες για τη συμμετοχή των εργαζομένων στην SE και στην ΕΣΕ), με δυνατότητα αρωγής από εμπειρογνώμονες δικής τους επιλογής, ακόμη και πέραν των συνεδριάσεων.

7.1.4 Αξιολογώντας, άλλωστε, τις ισχύουσες πρακτικές στις ΕΕΕ, μια επανεξέταση της οδηγίας 94/45/ΕΚ θεωρείται επίσης σκόπιμη υπό το πρίσμα τόσο των δυνητικών προοπτικών από πλευράς εταιρικής κοινωνικής ευθύνης όσο και του νέου ρόλου που είναι σε θέση να αναλάβουν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μαζί με τις επιχειρήσεις ευρωπαϊκής και παγκόσμιας εμβέλειας, επιπροσθέτως της δράσης που οφείλουν να αναλάβουν οι επιχειρήσεις για την τήρηση των θεμελιωδών κοινωνικών και συνδικαλιστικών δικαιωμάτων στο δικό τους χώρο.

7.2 Τα διδάγματα σχετικά με τις Ευρωπαϊκές Επιτροπές Επιχειρήσεων που διατυπώθηκαν από τους κοινωνικούς εταίρους (26), θα ήταν ευκταίο να εξετασθούν εις βάθος και να συμβάλουν στη βελτίωση των πρακτικών των ΕΕΕ, με στόχο την καλυτέρευση και την περαιτέρω ανάπτυξη των συμφωνιών, χωρίς ωστόσο να παρακωλυθεί η ανάληψη των εργασιών σχετικά με την επανέναρξη της λειτουργίας των ΕΕΕ, προκειμένου να διαμορφωθούν οι βάσεις μιας αναθεώρησης έπειτα από την πάροδο εύλογου χρονικού διαστήματος για την ενσωμάτωση των νέων κρατών μελών στη διαδικασία των ΕΕΕ. Στο πλαίσιο των μελλοντικών συζητήσεων και διαπραγματεύσεων, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη τα ακόλουθα στοιχεία: α) Αποσαφήνιση του παρόντος κειμένου όσον αφορά τις μεθόδους και την ποιότητα της ενημέρωσης και της διαβούλευσης: θα ήταν σκόπιμο να υπάρξει ρητή αναφορά στον προληπτικό (ή προκαταβολικό) χαρακτήρα των διαδικασιών ενημέρωσης και διαβούλευσης, ιδιαίτερα στην περίπτωση θεμάτων τα οποία είτε βρίσκονται «στην ημερήσια διάταξη» είτε τίθενται από τους εκπροσώπους των εργαζομένων. Η μη αναγνώριση του προληπτικού χαρακτήρα αυτών καθ' εαυτών των διαδικασιών που προβλέπονται από την κοινοτική νομοθεσία για τις ΕΕΕ θα προκαλούσε σοβαρή ασυμμετρία μεταξύ των διαδικασιών που ορίζονται στην οδηγία 94/45/ΕΚ, αφενός, και εκείνων που αφορούν τη συμμετοχή των εργαζομένων (οι οποίες περιλαμβάνονται στις οδηγίες για την ευρωπαϊκή εταιρεία και για την ευρωπαϊκή συνεταιριστική εταιρεία), αφετέρου, με κίνδυνο αποδυνάμωσης αυτών των τελευταίων διαδικασιών. Επιπλέον, η διάδοση ελάχιστα αποτελεσματικών διαδικασιών ενημέρωσης και διαβούλευσης στις επιχειρήσεις κοινοτικής κλίμακας (οι οποίες είναι υποχρεωτικές βάσει της οδηγίας 94/45/ΕΚ) θα μπορούσε να προκαλέσει αρνητικά «φαινόμενα μίμησης» στις διαδικασίες ενημέρωσης και διαβούλευσης που υποχρεούνται να τηρούν οι εθνικές επιχειρήσεις, σύμφωνα με διάφορες κοινοτικές οδηγίες (27). β) Καθιέρωση — στην περίπτωση των εξαιρετικά πολυάριθμων ΕΕΕ ή σε συνάρτηση με το έργο που καλούνται να επιτελέσουν οι εν λόγω επιτροπές — μιας μόνιμης γραμματείας και μιας υπηρεσίας περιορισμένων διαστάσεων για την προετοιμασία των συνεδριάσεων και την οργάνωση της τεκμηρίωσης των θεμάτων που βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη, για την εκ των προτέρων διανομή της ημερήσιας διάταξης και των σχετικών εγγράφων στις διάφορες γλώσσες και, εν συνεχεία, των πρακτικών και των άλλων εγγράφων που αφορούν τις ειλημμένες αποφάσεις (28). Μια άλλη εξίσου σημαντική απαίτηση αφορά την ανάγκη συντονισμού διαφορετικών εμπειριών, παραδείγματος χάρη σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τον τομέα της βιομηχανίας/τον τομέα των υπηρεσιών. γ) Διασφάλιση τακτικής και απρόσκοπτης επικοινωνίας μεταξύ των μελών της Ειδικής Διαπραγματευτικής Ομάδας πριν από τη σύσταση μιας ΕΕΕ και, εν συνεχεία, μεταξύ των μελών της συσταθείσας επιτροπής κατά το διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στις συνεδριάσεις της. δ) Εξασφάλιση της οργάνωσης συνεδριάσεων ικανοποιητικής διάρκειας μεταξύ των μελών της ΕΕΕ πριν από τις συνεδριάσεις με τους εκπροσώπους της διοίκησης. ε) Αναγνώριση του δικαιώματος των εθνικών και ευρωπαϊκών συνδικαλιστικών οργανώσεων — οι οποίες, σύμφωνα με όσα έχουν προβλεφθεί κατά την επανεξέταση της οδηγίας, είναι μέλη της Ειδικής Διαπραγματευτικής Ομάδας και των ΕΕΕ — να επικουρούνται από εμπειρογνώμονες δικής τους επιλογής, ακόμη και πέραν των συνεδριάσεων. στ) Προσαρμογή των υφισταμένων συμφωνιών στις αλλαγές που συντελούνται στην «περίμετρο» του εκάστοτε επιχειρηματικού ομίλου. Πιο συγκεκριμένα, θα πρέπει να προβλεφθεί ρητά ένα ειδικό στάδιο πρόσθετων διαπραγματεύσεων, σε περίπτωση διασυνοριακών συγκεντρώσεων ή συγχωνεύσεων, για το συσχετισμό τους με τις ισχύουσες οδηγίες επί του θέματος. ζ) Υποστήριξη της αρχικής — και, αργότερα, της συνεχούς κατάρτισης — των μελών της ΕΕΕ. η) Συμπερίληψη της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης (ΕΚΕ) μεταξύ των θεμάτων που εμπίπτουν στο πεδίο της ενημέρωσης και της διαβούλευσης (όπως προβλέπεται από την οδηγία για την ΕΣΕ), με ταυτόχρονη συμμετοχή των οργανώσεων ευρωπαϊκής εμβέλειας που ενδιαφέρονται για τις δραστηριότητες της επιχείρησης. θ) Επίδειξη προσοχής στη σημασία των επιπτώσεων και της διάδοσης των πληροφοριών σχετικά με την ύπαρξη, τις δράσεις και τις θέσεις της ΕΕΕ έναντι των εκπροσώπων και των εργαζομένων των μεμονωμένων επιχειρησιακών μονάδων ενός ομίλου επιχειρήσεων, σε κάθε χώρα στην οποία έχουν δημιουργηθεί παραρτήματα της επιχείρησης. ι) Εξασφάλιση ενδεδειγμένης εκπροσώπησης των ατόμων με ειδικές ανάγκες και ορθής ισορροπίας μεταξύ ανδρών και γυναικών στο πλαίσιο των ΕΕΕ (όπως προβλέπεται από την οδηγία 2003/72/ΕΚ). κ) Θεσμοθέτηση μέτρων για την παροχή κινήτρων προς τις επιχειρήσεις που εφαρμόζουν πλήρως την οδηγία, καθώς και αποτρεπτικών μέτρων έναντι των επιχειρήσεων που παρεμποδίζουν την εφαρμογή της. λ) Προαγωγή, μέσω των κατάλληλων προσαρμογών των σχετικών διαδικασιών, της συμμετοχής στις ΕΕΕ όλων των κατηγοριών των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων των υψηλόβαθμων στελεχών.

8. Η δράση των ΕΕΕ σε μια διευρυμένη Ένωση: η συμβολή τους στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής κοινωνικής συνοχής

8.1 Ένα από τα θέματα τα οποία πρέπει να τύχουν ιδιαίτερης προσοχής αφορά αναμφίβολα τη διαφοροποίηση που επέφερε η διαδικασία διεύρυνσης στην αγορά εργασίας και στην κοινωνική κατάσταση.

8.2 Αν σκεφθεί κανείς ότι, μόνο στην Πολωνία, 425 επιχειρήσεις διαθέτουν ΕΕΕ και ότι οι ΕΕΕ αριθμούν αυτή τη στιγμή πάνω από 100 εκπροσώπους βάσει εθελοντικών συμφωνιών (29), καταλαβαίνει πόσο ισχυρό μέσο μπορούν να αποτελέσουν οι ΕΕΕ τόσο για την ενσωμάτωση όσο και για την ανάπτυξη ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου το οποίο να προσδιορίζει τα ελάχιστα πρότυπα αναφοράς. Στην ΕΕ των 15 — αλλά και ακόμη περισσότερο στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση — οι ΕΕΕ συμβάλλουν απτά στη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής συνείδησης με τη γνώση και την αναγνώριση που απορρέει από την ποικιλομορφία των εθνικών συστημάτων.

8.3 Η δημιουργία των ΕΕΕ προσκρούει σε πολυάριθμα κωλύματα τόσο στα 15 παλαιότερα όσο και στα 10 νέα κράτη μέλη. Σε ορισμένες από τις χώρες αυτές ο κοινωνικός διάλογος είναι ατελής. Οι νόμοι που διέπουν τη μεταφορά της οδηγίας στα νέα κράτη μέλη είναι μεν επισήμως ενδεδειγμένοι, αλλά καθίστανται εκ των πραγμάτων ατελέσφοροι. Η Επιτροπή θα πρέπει να προσδιορίσει τα κωλύματα στα οποία προσέκρουσε η αποτελεσματική εφαρμογή της οδηγίας.

8.4 Οι ΕΕΕ αποτελούν επί του παρόντος ένα σημαντικό μέσο για τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες το οποίο τους παρέχει τη δυνατότητα να αποκτήσουν μια εικόνα, υπό ένα διεθνικό πρίσμα, για την εξέλιξη της επιχείρησης από την οποία εξαρτώνται. Η διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης του παραγωγικού συστήματος προϋποθέτει την αναγνώριση ενός νέου ρόλου για τις ΕΕΕ, ιδιαίτερα σε μια οικονομική συγκυρία κατά την οποία οι διασυνοριακές συγχωνεύσεις και οι συστάσεις ευρωπαϊκών εταιρειών αυξάνονται προοδευτικά.

8.5. Κατανομή των ΕΕΕ στα νέα κράτη μέλη Χώρα MT CY LV LT BG SI EE TR RO SK CZ HU PL Δυνητικός αριθμός ΕΕΕ (επιχειρήσεις που καλύπτονται από την οδηγία 94/45/EK) 56 65 155 162 163 185 181 256 263 340 636 662 819 Αριθμός ήδη συσταθεισών ΕΕΕ 29 33 84 87 89 108 101 136 140 199 333 334 425 Παρατηρητές 3 3 2 2 8 2 5 Εκπρόσωποι 5 2 8 9 5 13 10 5 5 24 73 58 80 Στην πρώτη σειρά αναφέρεται ο αριθμός των δυνητικών ΕΕΕ, βάσει της παρούσας αριθμητικής κατανομής των εργαζομένων· στη δεύτερη σειρά παρουσιάζεται ο αριθμός των ΕΕΕ που έχουν πραγματικά συσταθεί· στην τρίτη σειρά εκτίθεται ο αριθμός των παρατηρητών που εκλήθησαν να συμμετάσχουν στις ΕΕΕ, ενώ στην τέταρτη σειρά προσδιορίζεται ο αριθμός των εκπροσώπων με πλήρη δικαιώματα που έχουν διοριστεί στις εν λόγω επιτροπές. Σε περίπτωση σύστασης όλων των δυνητικών ΕΕΕ, θα υπήρχαν 3.943 εκπρόσωποι και, εάν εξασφαλιζόταν η παρουσία εκπροσώπων των νέων χωρών στις ΕΕΕ που έχουν πραγματικά συσταθεί, ο συνολικός αριθμός τους θα έφθανε τους 2.098. Ωστόσο, έχουν εκλεγεί μόνον 322 εκπρόσωποι, οι οποίοι αντιστοιχούν σε ποσοστό 8,17 % του συνόλου των δυνητικών εκπροσώπων και σε 15,35 % του συνόλου των εκπροσώπων στις ήδη συσταθείσες ΕΕΕ (πηγή: ETUI, op.cit.).

9. Η κοινωνική διάσταση της επιχείρησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ο νέος ρόλος των ΕΕΕ — Η εταιρική κοινωνική ευθύνη στην παγκόσμια οικονομία

9.1 Η ΕΟΚΕ ασχολήθηκε πρόσφατα με το ρόλο των ΕΕΕ στο πλαίσιο των στρατηγικών για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) σε μια σημαντική γνωμοδότησή της (30). Πράγματι, στην εν λόγω γνωμοδότηση καταδεικνύεται η σημασία της διεξαγωγής διαλόγου με τα βασικότερα ενδιαφερόμενα μέρη για την υλοποίηση των στόχων των επιχειρήσεων: με τους εργαζομένους, τους πελάτες, τους προμηθευτές, τους εκπροσώπους των τοπικών ή περιφερειακών αρχών, τις οργανώσεις των καταναλωτών και τις περιβαλλοντικές οργανώσεις: «η εθελοντική δέσμευση (έναντι της ΕΚΕ) και ο ελεγχόμενος διάλογος με τα ενδιαφερόμενα μέρη είναι αδιάσπαστα συνδεδεμένα· ο διάλογος αυτός είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τα ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετέχουν στην αλυσίδα της προστιθέμενης αξίας».

9.2 Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ ανέφερε ότι: «Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η εθελοντική ή/και βάσει διαπραγματεύσεων αντιμετώπιση των προκλήσεων της ΕΚΕ σε όλες τις πολυεθνικές που διαθέτουν ευρωπαϊκή επιτροπή επιχείρησης αποτελεί αποφασιστικό στάδιο. Επιπλέον, παρέχει τη δυνατότητα να συμμετάσχουν και τα νέα κράτη μέλη στη δυναμική αυτήν. Οι ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης θα έπρεπε να διαδραματίσουν ένα ρόλο στην ενσωμάτωση της ΕΚΕ στην πολιτική της επιχείρησης. Συνιστούν το κατ' εξοχήν βήμα των εσωτερικών ενδιαφερομένων μερών, παρότι βέβαια μια συνεκτική πολιτική ΕΚΕ οφείλει να λαμβάνει υπόψη και τα εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη, και ειδικότερα το σύνολο της κοινότητας εργαζομένων (προσωρινοί εργαζόμενοι, υπάλληλοι των εργοληπτριών επιχειρήσεων που εργάζονται στην επιχείρηση, τεχνίτες ή άλλοι ανεξάρτητοι επαγγελματίες που εργάζονται για την επιχείρηση) και όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος από το σύνολο της αλυσίδας της προστιθέμενης αξίας (εργολήπτριες επιχειρήσεις, προμηθευτές).»

9.3 Στην ανακοίνωσή της με θέμα «Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αειφόρο ανάπτυξη» (31), η Επιτροπή κάλεσε τις εισηγμένες στο χρηματιστήριο εταιρείες, να δημοσιεύσουν ένα «τριπλό αποτέλεσμα» στις ετήσιες εκθέσεις τους προς τους μετόχους το οποίο να μετρά τις επιδόσεις τους με βάση οικονομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά κριτήρια. Η διάδοση των πληροφοριών αυτών θα πρέπει επίσης να αφορά και τις ΕΕΕ.

9.3.1 Στην πρόσφατη οδηγία για την ευρωπαϊκή συνεταιριστική εταιρεία, η εταιρική κοινωνική ευθύνη έχει συμπεριληφθεί μεταξύ των θεμάτων που αποτελούν αντικείμενο διαβουλεύσεων μεταξύ των εκπροσώπων των επιχειρήσεων και των εργαζομένων και αναφέρονται στο δεύτερο μέρος των διατάξεων αναφοράς της εν λόγω οδηγίας (ΙΙ-β).

9.4 Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι, σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, η επιχείρηση παύει να αποτελεί έναν απλό οικονομικό φορέα, αλλά θεωρείται πλέον ότι διαδραματίζει μείζονα ρόλο στην κοινωνική σκηνή και μπορεί να έχει ουσιαστική συμβολή στη βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων των άμεσα ενδιαφερομένων πλευρών και των περιφερειών.

9.5 Η ΕΟΚΕ λαμβάνει γνώση των παρατηρήσεων που διατυπώνει η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) σχετικά με τη σημασία του ρόλου των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεών τους για την εφαρμογή πρακτικών στον τομέα της κοινωνικής ευθύνης (32): «Η ευαισθητοποίηση, η κατανόηση και η ανάληψη εταιρικής κοινωνικής ευθύνης βελτιώθηκαν τα τελευταία χρόνια, εν μέρει χάρη στο πολυμερές φόρουμ και σε άλλες ενέργειες που υποστήριξε η Επιτροπή. Ταυτόχρονα, διάφορες πρωτοβουλίες από τις επιχειρήσεις και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη προώθησαν την ανάπτυξη της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης στην Ευρώπη και παγκοσμίως. Ο κοινωνικός διάλογος, ιδίως σε τομεακό επίπεδο, αποδείχθηκε αποτελεσματικό μέσο για την προώθηση πρωτοβουλιών στον τομέα της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, αλλά και οι ευρωπαϊκές επιτροπές επιχείρησης διαδραμάτισαν εποικοδομητικό ρόλο στην ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών στον τομέα αυτό. Παρόλα αυτά, η ανάληψη, υλοποίηση και στρατηγική ενσωμάτωση της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης από ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πρέπει να βελτιωθεί σε σημαντικό βαθμό. Ο ρόλος των εργαζομένων, των εκπροσώπων τους και των συνδικαλιστικών οργανώσεων στην ανάπτυξη και την υλοποίηση των πρακτικών στον τομέα της ευρωπαϊκής κοινωνικής ευθύνης πρέπει να ενισχυθεί. Εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων των ΜΚΟ, καταναλωτών και επενδυτών, πρέπει να διαδραματίσουν ισχυρότερο ρόλο στην ενθάρρυνση και την ανταμοιβή υπεύθυνων επιχειρηματικών συμπεριφορών. Οι δημόσιες αρχές σε όλα τα επίπεδα πρέπει να βελτιώσουν τη συνέπεια των πολιτικών τους ως προς το στόχο της αειφόρου ανάπτυξης, της οικονομικής μεγέθυνσης και της δημιουργίας θέσεων εργασίας. Το όραμα της ΕΕ για μακροχρόνια ευημερία, αλληλεγγύη και ασφάλεια εκτείνεται και στη διεθνή σφαίρα. Η Επιτροπή αναγνωρίζει τους δεσμούς μεταξύ της ανάληψης εταιρικής κοινωνικής ευθύνης στην ΕΕ και διεθνώς, και πιστεύει ότι οι ευρωπαϊκές εταιρείες πρέπει να συμπεριφέρονται υπεύθυνα όπου και αν δραστηριοποιούνται, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές αξίες και τους διεθνώς συμφωνημένους κανόνες και πρότυπα.»

9.6 Στην οδηγία 2003/51/ΕΚ, η οποία τροποποιεί την οδηγία για τους ετήσιους και τους ενοποιημένους λογαριασμούς, η Ευρωπαϊκή Ένωση ζητεί ρητώς — όποτε είναι αναγκαίο για την κατανόηση της εξέλιξης των δραστηριοτήτων μιας επιχείρησης — να περιλαμβάνονται στην ανάλυση και δείκτες μη οικονομικών αποτελεσμάτων, παρέχοντας ειδικότερα πληροφορίες σχετικά με το περιβάλλον και τους εργαζομένους. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι ΕΕΕ θα πρέπει να λαμβάνουν όλες τις οικονομικές και μη οικονομικές πληροφορίες που εμπίπτουν στο πεδίο της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. Στην οδηγία αναγνωρίζεται η συνάφεια των περιβαλλοντικών και των κοινωνικών ζητημάτων με την εταιρική διαχείριση.

9.7 Στη γνωμοδότησή της σχετικά με την κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων (33), η ΕΟΚΕ πρότεινε να χρησιμοποιηθεί ένα σύστημα κοινής ρύθμισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο: «το συγκεκριμένο κοινοτικό πρότυπο της ΕΚΕ θα μπορούσε να δημιουργηθεί βάσει των κοινών πρωτοβουλιών και των εθελοντικών δεσμεύσεων μεταξύ των κοινωνικών εταίρων».

9.8 Η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών μπορεί να έχει σημαντική συμβολή προς το σκοπό αυτό, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας διαλόγου και συνεργασίας, συμμετέχοντας στον καθορισμό των στόχων (ανθρώπινα δικαιώματα, κοινωνικά πρότυπα, προτεραιότητες στον τομέα της υγειονομικής και της περιβαλλοντικής πολιτικής, κλπ.) και επιδιώκοντας την επίτευξη υψηλότερου επιπέδου διαφάνειας και ενάργειας όσον αφορά τις εταιρικές δραστηριότητες. Εξυπακούεται ότι στόχος της πρότασης αυτής δεν είναι να προκληθεί σύγχυση ρόλων μεταξύ επιχειρηματιών, συνδικαλιστικών οργανώσεων και ΜΚΟ, αλλά να καταστεί δυνατό να αποκομίσουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι φορείς τα μέγιστα δυνατά οφέλη χάρη στην ανταλλαγή απόψεων και στην εξέταση θεμάτων κοινού ενδιαφέροντος. Η προσέγγιση αυτή δεν μπορεί παρά να ενισχύσει τους παραδοσιακούς τους ρόλους και να αυξήσει ακόμη περισσότερο τα οφέλη της υφιστάμενης νομοθεσίας, χωρίς να εμποδίζει την πρόοδό της.

9.9 Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο, πέραν της μέριμνας για τις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού διαμέσου της κοινωνικής πρόνοιας (welfare), διακρίνεται για το σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας υπό οιεσδήποτε συνθήκες, παντού και πάντοτε. Στην Ευρώπη του σήμερα, τα δικαιώματα που σχετίζονται με την ιθαγένεια πρέπει να μπορούν να ασκηθούν παντού, συμπεριλαμβανομένου και του χώρου εργασίας. Το μέγα επίτευγμα των προαναφερθεισών οδηγιών σχετικά με τα δικαιώματα, καθώς και της οδηγίας για τις ΕΕΕ, συνίσταται στην εναρμόνιση των εν λόγω δικαιωμάτων και στην παράλληλη αναγνώριση — τουλάχιστον επισήμως — της αξιοπρέπειας των εργαζομένων όλων των κρατών μελών της ΕΕ. Η διαδικασία αυτή, η οποία δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, πρέπει να ενισχυθεί και να ενθαρρυνθεί περαιτέρω. Η Επιτροπή καλείται να αναγνωρίσει τα νέα στοιχεία που προέκυψαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων 12 ετών και να προβεί στις πλέον ενδεδειγμένες επιλογές για την ενδυνάμωση στα κράτη μέλη της αίσθησης του «ανήκειν» στην Ένωση.

Βρυξέλλες, 13 Σεπτεμβρίου 2006 Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Anne-Marie SIGMUND

(1) COM(2006) 136 τελικό.

(2) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η εφαρμογή στην πράξη της οδηγίας 94/45/ΕΚ για τη θέσπιση μιας ευρωπαϊκής επιτροπής επιχείρησης και ορισμένες πτυχές που ενδεχομένως χρήζουν αναθεώρησης», ΕΕ C 10 της 14.1.2004, σελ. 11.

(3) Έγγρ. PE (A 5 028/2001).

(4) Τελική έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Α5-0282/02001, της 4ης Σεπτεμβρίου 2001, σχετικά με την Ανακοίνωση της Επιτροπής που αφορά την κατάσταση εφαρμογής της οδηγίας 94/45/ΕΚ του Συμβουλίου.

(5) Πρβλ. υποσημείωση 2.

(6) Πρβλ. έγγρ. της 1.6.2004.

(7) Πρβλ. έγγρ. 18.6.2004 του CEEP: Answer to the first- stage consultation of the European Social Partners on the review of the European Work Councils Directive.

(8) Πρβλ. έγγρ. της 1.6.2004.

(9) Trade Union Memorandum to the Luxembourg Presidency of the European Union — ETUC (Υπόμνημα προς τη Λουξεμβουργιανή Προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης — Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων (ΕΣΣ), Μάρτιος 2005.

(10) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής — Η Ατζέντα κοινωνικής πολιτικής», ΕΕ C 294, της 25.11.2005, σελ. 14.

(11) Αυτόθι.

(12) Πρβλ. υποσημείωση αριθ. 2 Jeremy Waddington, Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ: The views of EWC representatives for ETUI (Οι απόψεις των εκπροσώπων των ΕΕΕ για το Ευρωπαϊκό Συνδικαλιστικό Ινστιτούτο — ETUI), Νοέμβριος 2005.

(13) Mark Carley, Bargaining at European level, Joint texts negotiated by EWC (Πραγματοποίηση διαπραγματεύσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, Κοινά κείμενα διαπραγματευόμενα από ΕΕΕ), Δουβλίνο 2001.

(14) Kerckhofs and Pas EWC Database ETUI (dec 2004)

(15) COM(2005) 120 τελικό

(16) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο κοινωνικός διάλογος και η συμμετοχή των εργαζομένων, βασικά στοιχεία για την πρόβλεψη και τη διαχείριση των βιομηχανικών μεταλλαγών», της 29.9.2005, εισηγητής: ο κ. ZOHRER, ΕΕ C 24 της 31.1.2006, σελ. 90.

(17) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η έκταση και οι επιπτώσεις της μετεγκατάστασης επιχειρήσεων» (Εισηγητής: ο κ. RODRIGUEZ GARCIA CARO), ΕΕ C 294 της 25.11.2005, σελ. 9, σημ. 4.5.10.

(18) Βλέπε το πρώην Άρθρο 137 της ΣΕΚ και νυν Άρθρο III-210 της νέας Συνθήκης της Ρώμης.

(19) Όπως οι οδηγίες σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων και μεταβίβασης επιχείρησης (οδηγίες 98/59/ΕΚ και 2001/23/ΕΚ), σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία (οδηγία 89/391/ΕΚ και άλλες ειδικές οδηγίες), σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων γενικώς (οδηγία 2002/14/ΕΚ) και σε συγκεκριμένα είδη επιχειρήσεων (οδηγία 2001/86/ΕΚ όσον αφορά το ρόλο των εργαζομένων στην ευρωπαϊκή εταιρεία (SE) και οδηγία 2003/72/ΕΚ σχετικά με τη συμμετοχή των εργαζομένων στην ευρωπαϊκή συνεταιριστική εταιρεία (ΕΣΕ).

(20) Άρθρο II-87, «Δικαίωμα των εργαζομένων στην ενημέρωση και τη διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης», το οποίο υιοθετεί κατ'ουσίαν το άρθρο 21 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη του Συμβουλίου της Ευρώπης, όπως τροποποιήθηκε το 1996, καθώς και τα σημεία 17 και 18 του Κοινοτικού Χάρτη (των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων) του 1989.

(21) Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, απόφαση της 29.3.2001 για την υπόθεση C-62/99, Bofrost, καθώς και απόφαση της 11.7.2002 για την υπόθεση C-440/2000, Kuehne.

(22) Πρβλ. την 7η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2002/14/ΕΚ.

(23) Πρβλ. την 9η αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2002/14/ΕΚ.

(24) Πρβλ. την οδηγία 2001/86/ΕΚ, καθώς και την οδηγία 2003/72, στο δεύτερο μέρος των διατάξεων αναφοράς.

(25) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο κοινωνικός διάλογος και η συμμετοχή των εργαζομένων, βασικά στοιχεία για την πρόβλεψη και τη διαχείριση των βιομηχανικών μεταλλαγών», της 29.9.2005 (Εισηγητής: ο κ. ZOEHRER).

(26) Διδάγματα σχετικά με τις ΕΕΕ, της 7ης Απριλίου 2005, από την ETUC, την UNICE, την UEAPME (Ευρωπαϊκή Οργάνωση. Βιοτεχνών Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων) και το CEEP.

(27) Προστασία των εργαζομένων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων ή μετεγκατάστασης επιχειρήσεων, καθώς και βάσει της οδηγίας 2002/14/ΕΚ.

(28) Από μελέτη που πραγματοποίησε το Infopoint σχετικά με τις εν λόγω συμφωνίες, τον Απρίλιο του 2004, προκύπτει ότι μόνον 51 % των ΕΕΕ διέθεταν μια τέτοια μικρή υπηρεσία συντονισμού. Τούτο θα μπορούσε να δημιουργήσει πρόβλημα, δεδομένου ότι οι περισσότερες ΕΕΕ (περίπου το 70 %) συνεδριάζουν μόνο μία φορά το χρόνο. Η απουσία μιας μικρής υπηρεσίας συντονισμού, η οποία να είναι σε θέση να διασφαλίσει τη συνοχή των σχέσεων μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων σε μεμονωμένες μονάδες και χώρες, της διοίκησης της επιχείρησης και των ευρωπαϊκών ομοσπονδιών, μπορεί να αποτελέσει σοβαρό μειονέκτημα για τη λειτουργία και την αποτελεσματικότητα της ίδιας της ΕΕΕ.

(29) Έρευνα NSZZ Solidarnosc, A. Matla, 2004.

(30) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μηχανισμοί μέτρησης και πληροφόρησης σχετικά με την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία» (Εισηγήτρια: η κα PICHENOT), ΕΕ C 286 της 17.11.2005, σελ. 12.

(31) COM(2001) 264 τελικό

(32) COM(2006) 136 τελικό

(33) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων» (Εισηγήτρια: η κα HORNUNG-DRAUS), ΕΕ C 125 της 27.5.2002.