EL    EL EL 
EL    EL  ΕΠΙΤΡΟΠΗ  ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ  ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ  
Βρυξέλλες , 1.4.2009 
SEC(2009) 417 
  
ΕΓΓΡΑΦΟ  ΕΡΓΑΣΙΑΣ  ΤΩΝ  ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ  ΤΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ  
συνοδευτικό  της  
 
ΛΕΥΚΗΣ  ΒΙΒΛΟΥ  
 
Η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος : προς  ένα ευρωπαϊκό  πλαίσιο  δράσης  
  
Η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος :  
πρόκληση  για τη γεωργία  και τις αγροτικές  περιοχές  της Ευρώπης  
{COM(2009) 147 τελικό } 
EL 2   EL ΕΓΓΡΑΦΟ  ΕΡΓΑΣΙΑΣ  ΤΩΝ  ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ  ΤΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ  
Η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος :  
πρόκληση  για τη γεωργία  και τις αγροτικές  περιοχές  της Ευρώπης  
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ  
Κατά  τις προσεχείς  δεκαετίες , η γεωργία  θα επηρεαστεί  από την αλλαγή  του κλίµατος τόσο  
στην  Ευρωπαϊκή  Ένωση  όσο και ανά τον κόσµο. Μολονότι  η ευρωπαϊκή  γεωργία  είναι  
τεχνολογικά  ανεπτυγ µένη, η ικανότητά  της να παρέχει  τρόφι µα και να συµβάλλει  σε 
οικοσυστη µικές υπηρεσίες  για την ευρωπαϊκή  κοινωνία  εξαρτάται  άµεσα από τις κλιµατικές  
συνθήκες . Οι ευρωπαίοι  γεωργοί  θα πρέπει  να καθορίσουν  τις στρατηγικές  τους στους  τοµείς 
της παραγωγής , της διαχείρισης  των γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  και των επενδύσεων  σ’ ένα 
πλαίσιο  αυξανό µενης αβεβαιότητας . 
Η αλλαγή  του κλίµατος είναι  ένας από τους πολλούς  παράγοντες  που διαµορφώνουν  τη 
γεωργία  και τις αγροτικές  περιοχές  της Ευρώπης . Οι κοινωνικοοικονο µικοί παράγοντες , ο 
διεθνής  ανταγωνισ µός, η τεχνολογική  ανάπτυξη , καθώς  και οι επιλογές  πολιτικής  θα 
προσδιορίσουν  τις επιπτώσεις  που θα έχουν  οι αγροκλι µατικές  µεταβολές  στον  γεωργικό  
τοµέα της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . ∆εδο µένου ότι οι γεωργοί  διαχειρίζονται  το µεγαλύτερο  
µέρος της γης στην  Ευρωπαϊκή  Ένωση , η κοινή  γεωργική  πολιτική  (ΚΓΠ ) µπορεί  να 
διαδρα µατίσει  ένα ρόλο  στη διευκόλυνση  της προσαρ µογής στις µεταβαλλό µενες συνθήκες , 
βοηθώντας  τους γεωργούς  να προσαρ µόσουν  την παραγωγή  τους στη µεταβαλλό µενη 
κλιµατική  κατάσταση  και να παράσχουν  ευρύτερες  οικοσυστη µικές υπηρεσίες  εξαρτώ µενες 
από τη διαχείριση  της γης. 
Η Λευκή  Βίβλος  µε τίτλο  «Η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος»1 θεσπίζει  ένα 
ευρωπαϊκό  πλαίσιο  δράσης  για τη βελτίωση  της προσαρ µοστικότητας  της Ευρώπης  στην  
αλλαγή  του κλίµατος, επιση µαίνοντας  µε έµφαση  την ανάγκη  ενσω µάτωσης  της 
προσαρ µογής σε όλες τις βασικές  ευρωπαϊκές  πολιτικές  και ενίσχυσης  της συνεργασίας  σε 
όλα τα επίπεδα  διακυβέρνησης . 
Το παρόν  έγγραφο , που συµπληρώνει  τη Λευκή  Βίβλο , συνοψίζει  τις κυριότερες  επιπτώσεις  
της αλλαγής  του κλίµατος στη γεωργία  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης , εξετάζει  τις ανάγκες  
προσαρ µογής, περιγράφει  τις συνέπειες  για την ΚΓΠ  και διερευνά  τις πιθανές  κατευθύνσεις  
για µελλοντική  δράση . Αποβλέπει  στη µεγαλύτερη  συµµετοχή  των κρατών  µελών  και της 
γεωργικής  κοινότητας  στη συζήτηση  και στη δράση  για τις ανάγκες  προσαρ µογής που 
απορρέουν  από τις κλιµατικές  πιέσεις . 
                                                 
1 COM(2009)147. 
EL 3   EL 2. ΑΛΛΑΓΗ  ΤΟΥ  ΚΛΙΜΑΤΟΣ : ΚΑΙΡΙΟΙ  ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ  ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ  ΤΗΣ  ΕΕ 
2.1. Επιπτώσεις  στη γεωργική  παραγωγή  
Οι κλιµατικές  αλλαγές  θα έχουν  πολύπλοκες  επενέργειες  στις βιοφυσικές  διεργασίες  που 
στηρίζουν  τα γεωργικά  συστή µατα, µε συγχρόνως  αρνητικές  και θετικές  συνέπειες  στις 
διάφορες  περιοχές  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . Η αύξηση  της συγκέντρωσης  του CO 2 στην  
ατµόσφαιρα , οι υψηλότερες  θερµοκρασίες , οι µεταβολές  της τυπολογίας  των εποχικών  και 
ετήσιων  κατακρη µνισµάτων , καθώς  και της συχνότητας  των ακραίων  φαινο µένων  θα 
επηρεάσουν  τον όγκο , την ποιότητα  και τη σταθερότητα  της παραγωγής  τροφί µων και το 
φυσικό  περιβάλλον  στο οποίο  εντάσσεται  η γεωργία . Οι κλιµατικές  διακυ µάνσεις  θα έχουν  
επιπτώσεις  στη διαθεσι µότητα  των υδάτινων  πόρων , στους  επιβλαβείς  οργανισ µούς, στις 
ασθένειες  και στα εδάφη , γεγονός  που θα οδηγήσει  σε σηµαντικές  αλλαγές  των συνθηκών  
γεωργικής  και ζωικής  παραγωγής . Σε ακραίες  περιπτώσεις , η υποβάθ µιση των γεωργικών  
οικοσυστη µάτων  µπορεί  να προκαλέσει  απερή µωση, µε αποτέλεσ µα την πλήρη  απώλεια  της 
παραγωγικής  ικανότητας  της συγκεκρι µένης γης. 
Βραχυπρόθεσ µα, η συχνότητα  και η ένταση  των ακραίων  καιρικών  φαινο µένων  και οι 
εποχικές  µεταβολές  της τυπολογίας  των κατακρη µνισµάτων  είναι  οι παράγοντες  που 
ενδέχεται  να έχουν  τις σοβαρότερες  συνέπειες  για τη γεωργία . Υπάρχουν  σηµαντικές  
γεωγραφικές  διακυ µάνσεις  όσον  αφορά  τις αναµενόµενες κλιµατικές  συνθήκες  κατά  τον 
εικοστό  πρώτο  αιώνα . Σε ορισµένες περιοχές , θα σηµειωθούν  συγχρόνως  αρνητικές  και 
θετικές  επενέργειες , µε άγνωστα  καθαρά  αποτελέσ µατα, καθώς  δεν είναι  ακόµη καλά  
κατανοητές  οι αντιδράσεις  των καλλιεργειών  στις κλιµατικές  διακυ µάνσεις . Αν και η αλλαγή  
του κλίµατος είναι  παγκόσ µιο φαινό µενο, οι τοπικές  της επιπτώσεις  ποικίλλουν . Οι συνολικές  
καθαρές  επενέργειες  στις δραστηριότητες  των γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  θα διαφέρουν  ανά 
την Ευρωπαϊκή  Ένωση  και µεταξύ  των τύπων  εκµεταλλεύσεων  µιας ίδιας  περιοχής . 
Το παράρτη µα 1 συνοψίζει  τις κυριότερες  πτυχές  και επιπτώσεις  των κλιµατικών  αλλαγών  
στις διάφορες  περιοχές  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . 
Καλλιέργειες  
Ορισ µένες πτυχές  της αλλαγής  του κλίµατος, όπως  η άνοδος  της θερµοκρασίας , η αύξηση  της 
φωτοσύνθεσης  λόγω  της αυξη µένης παρουσίας  διοξειδίου  του άνθρακα  στον  ατµοσφαιρικό  
αέρα  και οι παρατετα µένες καλλιεργητικές  περίοδοι , ενδέχεται  να έχουν  ελαφρώς  θετικές  
επενέργειες  στην  παραγωγικότητα  των αροτραίων  καλλιεργειών  σε ορισµένες περιοχές , 
τουλάχιστον  έως τα µέσα του αιώνα . Στις βόρειες  περιοχές , είναι  πιθανό  να αυξηθούν  οι 
αποδόσεις  και να διευρυνθεί  το φάσµα των δυνατών  καλλιεργειών , αλλά  τα οφέλη  αυτά  θα 
προκύψουν  µόνο σε περίπτωση  χαµηλής  αύξησης  της θερµοκρασίας  και είναι  άκρως  
αβέβαια . Η περαιτέρω  θέρµανση  θα έχει όλο και πιο βλαβερές  επιπτώσεις , επειδή  η ανάπτυξη  
και η απόδοση  των φυτών  εξαρτώνται  από τις οριακές  τιµές της θερµοκρασίας  που 
συνδέονται  µε τα βασικά  αναπαραγωγικά  στάδια . Η επιτάχυνση  του κύκλου  καλλιέργειας  
µπορεί  να έχει αρνητικές  επενέργειες  στο φορτίο  και στην  ποιότητα  των σπόρων . 
Μπορεί  να αναµένεται  ότι η αυξη µένη ετήσια  και εποχική  µεταβλητότητα  των 
βροχοπτώσεων  θα έχει διάφορες  αρνητικές  επιπτώσεις , όπως  µείωση  των θερινών  
βροχοπτώσεων  στο νότιο  τµήµα της ΕΕ και αύξηση  της έντασης  των χειµερινών  
βροχοπτώσεων  στο κεντρικό  και το βόρειο  τµήµα της ΕΕ. Οι ακραίες  καιρικές  συνθήκες , 
όπως  οι καύσωνες  και η ξηρασία , ενδέχεται  να διαταράξουν  σοβαρά  την παραγωγή , ιδίως  
κατά  τις κρίσι µες φάσεις  της ανάπτυξης  των καλλιεργειών . 
EL 4   EL Η παραγωγή  λαχανικών  επηρεάζεται  σε µεγάλο  βαθµό από τη διαθεσι µότητα  νερού  ή ακόµη 
και από µικρότερες  πιέσεις  οφειλό µενες σε θερµοκρασίες  εκτός  του βέλτιστου  πεδίου  τιµών, 
γεγονός  που καθιστά  αυτό  το είδος  παραγωγής  ιδιαίτερα  ευάλωτο  στις κλιµατικές  αλλαγές . 
Για τις πολυετείς  καλλιέργειες , τα ακραία  φαινό µενα αντιπροσωπεύουν  σοβαρό  κίνδυνο , 
δεδοµένου ότι µπορούν  να επηρεάσουν  την ικανότητα  παραγωγής  για διάστη µα πολλών  
ετών . Οι πολυετείς  καλλιέργειες  επηρεάζονται  επίσης  από την αυξη µένη πρωι µότητα  των 
φαινολογικών  σταδίων , ενώ σε σχέση  µε τις αροτραίες  καλλιέργειες  οι δυνατότητες  
προσαρ µογής τους µέσω της αλλαγής  του χρονοδιαγρά µµατος των καλλιεργητικών  εργασιών  
είναι  λιγότερες . 
Πολλά  οπωροφόρα  δέντρα  είναι  ευπαθή  στους  εαρινούς  παγετούς  κατά  την περίοδο  
ανθοφορίας  και οι χειµερινές  θερµοκρασίες  διαδρα µατίζουν  σηµαντικό  ρόλο  στην  
παραγωγικότητα . ∆εδο µένου ότι η άνοδος  της θερµοκρασίας  θα επισπεύσει  τόσο  την 
εµφάνιση  των τελευταίων  εαρινών  παγετών  όσο και την ανθοφορία , ο κίνδυνος  ζηµιών είναι  
πιθανό  να παρα µείνει σε µεγάλο  βαθµό αµετάβλητος . Ο κίνδυνος  ζηµιών λόγω  πρώι µων 
φθινοπωρινών  παγετών  είναι  πιθανό  να µειωθεί , ενώ θα αυξηθούν  µάλλον  οι ανάγκες  σε 
νερό. Αναµένεται  να αυξηθούν  οι συνδεό µενες µε επιβλαβείς  οργανισ µούς και ασθένειες  
δυσκολίες . 
Στις επιπτώσεις  στον  τοµέα του οίνου  περιλα µβάνονται  ο υψηλότερος  κίνδυνος  παγετού , η 
συντό µευση  της περιόδου  ωρίµανσης , η λειψυδρία  που µπορεί  να είναι  ιδιαίτερα  επιβλαβής  
στο στάδιο  της ωρίµανσης , και η αλλαγή  της τυπολογίας  των επιβλαβών  οργανισ µών και 
ασθενειών . Η γεωγραφική  ζώνη  της Ευρώπης  που προσφέρεται  για την οινοπαραγωγή  και 
την ελαιοπαραγωγή  ενδέχεται  να επεκταθεί  βόρεια  και ανατολικά . Στις σηµερινές  περιοχές  
παραγωγής , είναι  πιθανό  να σηµειωθεί  µεγαλύτερη  διακύ µανση  της παραγωγής  φρούτων . 
Ζωικό  κεφάλαιο   
Οι ξηρότερες  συνθήκες  και η άνοδος  των θερµοκρασιών  θα επηρεάσουν  τις κτηνοτροφικές  
δραστηριότητες  µε διάφορους  τρόπους  και θα έχουν  επιπτώσεις  στην  υγεία  και στην  καλή  
διαβίωση  των ζώων . Η επίδραση  της αλλαγής  του κλίµατος στον  κτηνοτροφικό  τοµέα είναι  
σύνθετη  λόγω  της ευρείας  ποικιλότητας  των συστη µάτων  παραγωγής  στην  Ευρωπαϊκή  
Ένωση . 
Η υπερθέρ µανση  και τα ακραία  φαινό µενα, όπως  οι καύσωνες , θα έχουν  άµεσες επιπτώσεις  
στην  υγεία  των ζώων , στην  ανάπτυξη  και στην  παραγωγή , καθώς  και στην  αναπαραγωγή . Θα 
προκύψουν  επίσης  έµµεσες επενέργειες  από τις µεταβολές  στην  παραγωγικότητα  των 
βοσκότοπων  και των κτηνοτροφικών  καλλιεργειών , οι οποίες  θα επηρεάσουν  και την 
κατανο µή των ζωικών  ασθενειών . 
Ενδέχεται  να γίνουν  αισθητές  ιδιαίτερα  δυσµενείς  επιπτώσεις  στα συστή µατα εκτατικής  
βόσκησης , τα οποία  εξαρτώνται  άµεσα από τις κλιµατικές  συνθήκες  για την παροχή  
ζωοτροφών  και χώρων  στέγασης . Στις µεσογειακές  περιοχές , η άνοδος  της θερµοκρασίας  και 
η ανεπάρκεια  θερινών  βροχοπτώσεων  θα συντο µεύσουν  την περίοδο  βόσκησης  και θα 
µειώσουν  την παραγωγή  χορτονο µής υποβαθ µίζοντας  και την ποιότητά  της. Στις υγρές  
περιοχές  της βορειοδυτικής  Ευρώπης , µια µέτρια  άνοδος  των θερµοκρασιών  µπορεί  ωστόσο  
να ωφελήσει  τις κτηνοτροφικές  δραστηριότητες , βραχυπρόθεσ µα έως µεσοπρόθεσ µα, λόγω  
της αύξησης  της παραγωγικότητας  των βοσκότοπων .  
EL 5   EL 2.2. Οικονο µικές επιπτώσεις  των συνδεό µενων  µε το κλίµα κινδύνων  
Σε επίπεδο  Ευρωπαϊκής  Ένωσης , δεν έχει ακόµη αποδειχθεί  ο συσχετισ µός µεταξύ  της 
υπερθέρ µανσης  κατά  τις τελευταίες  δεκαετίες  και των επιπέδων  απόδοσης  των καλλιεργειών , 
που έχουν  αυξηθεί  γενικά . Μέχρι  στιγµής, οι επιπτώσεις  της αλλαγής  του κλίµατος έχουν  
υπεραντισταθ µιστεί  από τις επενέργειες  των τεχνολογικών  βελτιώσεων , της καλύτερης  
διαχείρισης  των γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  και της συνεχούς  προσαρ µογής των γεωργικών  
πρακτικών . Ωστόσο , οι διακυ µάνσεις  της απόδοσης  των καλλιεργειών  έχουν  αυξηθεί  από την 
αρχή  του αιώνα  λόγω  των ακραίων  καιρικών  φαινο µένων , όπως  η ξηρασία  και ο καύσωνας , 
το καλοκαίρι  του 2003, και η εαρινή  ξηρασία , το 2007. 
Σύµφωνα  µε τις περισσότερες  εκτιµήσεις , σε επίπεδο  Ευρωπαϊκής  Ένωσης  συνολικά , η 
αναµενόµενη εξέλιξη  των µέσων  κλιµατικών  µεταβλητών  θα ωφελήσει  τη γεωργική  
παραγωγή  κατά  τις τρεις  επόµενες δεκαετίες . Ωστόσο , µπορεί  να αναµένονται  όλο και 
δυσµενέστερες  επιπτώσεις  λόγω  ακραίων  φαινο µένων  πριν από τα µέσα του αιώνα . Επιπλέον  
της διαταραχής  της ετήσιας  παραγωγής , τα ακραία  καιρικά  φαινό µενα µπορούν  να πλήξουν  
σοβαρά  τις υποδο µές των γεωργικών  εκµεταλλεύσεων , προκαλώντας  σηµαντικές  οικονο µικές 
ζηµίες. 
Αν και είναι  αβέβαιες  οι προβλέψεις  για τις επιπτώσεις  της αλλαγής  του κλίµατος στη 
γεωργική  παραγωγικότητα  και στις τιµές, αναµένεται  ότι η αύξηση  των ακραίων  φαινο µένων  
θα έχει συνέπειες  όσον  αφορά  την αστάθεια  της γεωργικής  παραγωγής , λόγω  ανεπαρκούς  
εφοδιασ µού εξαιτίας  των καιρικών  συνθηκών . Αν και οι τελικές  επιπτώσεις  στο γεωργικό  
εισόδη µα εξαρτώνται  από την αλληλεπίδραση  διάφορων  παραγόντων , όπως  η παγκόσ µια 
αγορά  και η πολιτική  στήριξης , η αυξη µένη πιθανότητα  ανεπαρκειών  της παραγωγής  µπορεί  
να συνεπάγεται  ολοένα  µεγαλύτερη  αστάθεια  της οικονο µικής κατάστασης  των γεωργών  που 
πλήττονται  από ακραία  καιρικά  φαινό µενα. 
2.3. Ευρύτεροι  κλιµατικοί  κίνδυνοι  για τις αγροτικές  περιοχές  
Οι αγροτικές  περιοχές  εκτίθενται  σε ένα ευρύ  φάσµα επιπτώσεων  λόγω  των κλιµατικών  
διακυ µάνσεων , πέραν  εκείνων  που επηρεάζουν  άµεσα τη γεωργία . Μεταξύ  αυτών  
συγκαταλέγονται  ο αυξη µένος κίνδυνος  πληµµυρών , ιδίως  στις κεντρικές  και βόρειες  
περιοχές , και οι κίνδυνοι  ζηµιών στις υποδο µές λόγω  άλλων  ακραίων  φαινο µένων . Ο 
αυξανό µενος ανταγωνισ µός για το νερό µεταξύ  των διάφορων  χρήσεων  θα επηρεάσει  επίσης  
τον αγροτικό  πληθυσ µό και τις αγροτικές  οικονο µίες. 
Τα δασικά  οικοσυστή µατα και η δασοκο µία είναι  σηµαντικά  σε πολλές  αγροτικές  περιοχές . 
Οι κλιµατικές  αλλαγές  θα αυξήσουν  τον κίνδυνο  διαταραχών  λόγω  καταιγίδων , πυρκαγιών , 
εµφάνισης  επιβλαβών  οργανισ µών και εστιών  ασθενειών , µε επιπτώσεις  στην  ανάπτυξη  των 
δασών  και στη δασική  παραγωγή . Το γεγονός  αυτό  θα επηρεάσει  την οικονο µική 
βιωσι µότητα  της δασοκο µίας, κυρίως  στις νότιες  περιοχές , καθώς  και την ικανότητα  των 
δασών  να παρέχουν  περιβαλλοντικές  υπηρεσίες , συµπεριλα µβανο µένης της απορρόφησης  
άνθρακα . 
Η τάση  µείωσης  της χιονοκάλυψης  στις ορεινές  περιοχές  θα έχει αρνητικές  επιπτώσεις  στον  
χειµερινό  τουρισ µό και στις αγροτικές  οικονο µίες που εξαρτώνται  από το τουριστικό  
εισόδη µα. Αυτό  µπορεί  να ισχύει  επίσης  για περιοχές  που πλήττονται  από λειψυδρία , ενώ 
χάρη  στο θερµότερο  κλίµα ενδέχεται  να δηµιουργηθούν  νέες ευκαιρίες  τουρισ µού στις 
αγροτικές  περιοχές  άλλων  τµηµάτων  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . 
EL 6   EL 2.4. Προσαρ µοστική  ικανότητα , τρωτότητα  και περιφερειακές  διαφορές  
Η προσαρ µογή στις καιρικές  συνθήκες  αποτελούσε  ανέκαθεν  µέρος της διαχείρισης  των 
γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  και, µέχρις  ορισµένου βαθµού, η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του 
κλίµατος ακολουθεί  τις ίδιες αρχές  µε την προσαρ µογή στις βραχυπρόθεσ µες διακυ µάνσεις . 
Η προσαρ µογή των γεωπονικών  τεχνικών  και των γεωργικών  στρατηγικών  αποτελεί  ήδη 
πραγ µατικότητα . Κατά  τις προσεχείς  δεκαετίες , όµως, το µέγεθος  των κλιµατικών  αλλαγών  
ενδέχεται  να υπερβεί  την προσαρ µοστική  ικανότητα  πολλών  γεωργών . 
Η τρωτότητα  της γεωργικής  δραστηριότητας  ποικίλλει  από περιοχή  σε περιοχή  στην  
Ευρωπαϊκή  Ένωση , ανάλογα  µε την έκθεση  σε δυσµενείς  κλιµατικές  επιπτώσεις  και µε το 
κοινωνικοοικονο µικό πλαίσιο . Οι υφιστά µενες αγρο -οικολογικές  συνθήκες  και η πείρα  στην  
αντιµετώπιση  των µεταβαλλό µενων  συνθηκών  επηρεάζουν  την προσαρ µοστική  ικανότητα  
των γεωργών . Στους  κοινωνικοοικονο µικούς  παράγοντες  που καθορίζουν  την 
προσαρ µοστικότητα  συγκαταλέγονται  τα εξής: 
– τα χαρακτηριστικά  της γεωργικής  εκµετάλλευσης , όπως  ο τύπος  παραγωγής , το µέγεθος  
της εκµετάλλευσης , ο βαθµός έντασης , 
– η ποικιλο µορφία  των συστη µάτων  καλλιέργειας  και κτηνοτροφίας , η ύπαρξη  άλλων  πηγών  
εισοδή µατος εκτός  από τη γεωργία , 
– η πρόσβαση  σε χρήσι µες πληροφορίες , δεξιότητες  και γνώσεις  σχετικά  µε τις κλιµατικές  
τάσεις  και τις λύσεις  προσαρ µογής, ο ρόλος  που διαδρα µατίζουν  οι συµβουλευτικές  
υπηρεσίες  στη διευκόλυνση  της προσαρ µογής, 
– η γενική  κοινωνικοοικονο µική κατάσταση · οι πλέον  ευάλωτοι  είναι  οι γεωργοί  µε 
περιορισ µένους  πόρους  ή όσοι ζουν σε αποµακρυσ µένες αγροτικές  περιοχές , 
– η πρόσβαση  στις διαθέσι µες τεχνολογίες  και η δυνα µικότητα  των υποδο µών. 
Οι άνισες  επιπτώσεις  των κλιµατικών  αλλαγών  αναµένεται  να επιτείνουν  τις περιφερειακές  
διαφορές  και να οξύνουν  τις οικονο µικές ανισότητες  µεταξύ  των ευρωπαϊκών  αγροτικών  
περιοχών . Μακροπρόθεσ µα, οι κλιµατικές  πιέσεις  ενδέχεται  να οδηγήσουν  σε περαιτέρω  
περιθωριοποίηση  της γεωργίας  ή ακόµη και σε εγκατάλειψη  γεωργικών  γαιών  σε ορισµένα 
τµήµατα της Ευρωπαϊκής  Ένωσης , ενώ σε κάποια  άλλα  µπορεί  να επέλθει  βελτίωση  των 
γεωργικών  συνθηκών  και του γεωργικού  εισοδή µατος. Μια τέτοια  εξέλιξη  είναι  πιθανό  να 
έχει σηµαντικές  επιπτώσεις  στα τοπία  και στη βιοποικιλότητα  και να επηρεάσει  γενικότερα  
την ανάπτυξη  των ευρωπαϊκών  περιοχών . 
2.5. Παγκόσ µιες επιπτώσεις  στη γεωργία  και στην  επισιτιστική  ασφάλεια  
Η αλλαγή  του κλίµατος προσδίδει  µια πρόσθετη  διάσταση  στην  παγκόσ µια πρόκληση  που 
συνιστά  η αύξηση  της γεωργικής  παραγωγής  προκει µένου να αντιµετωπιστεί  η προβλεπό µενη 
πληθυσ µιακή αύξηση , η επισιτιστική  ασφάλεια  και η διασφάλιση  των αγροτικών  µέσων  
διαβίωσης , διατηρώντας  συγχρόνως  αυστηρά  πρότυπα  περιβαλλοντικής  προστασίας  ανά τον 
κόσµο. 
Στις περιοχές  χαµηλού  γεωγραφικού  πλάτους , όπου  βρίσκονται  οι περισσότερες  
αναπτυσσό µενες χώρες , ακόµη και η περιορισ µένη πρόσθετη  θέρµανση  θα µειώσει  την 
απόδοση  των καλλιεργειών  και θα προκαλέσει  µεγαλύτερες  διακυ µάνσεις  της απόδοσης  
αυτής , µε σοβαρές  τοπικές  συνέπειες  για την επισιτιστική  ασφάλεια . Οι αρνητικές  
EL 7   EL επενέργειες  στην  απόδοση  των καλλιεργειών  θα επιδεινωθούν  εξαιτίας  των συχνότερων  
ακραίων  καιρικών  φαινο µένων . Κατόπιν  τούτου , είναι  πιθανό  να παρατηρηθεί  αύξηση  της 
εξάρτησης  από τις εισαγωγές  τροφί µων και του αριθµού των ανθρώπων  που απειλούνται  από 
την πείνα . 
Στα υψηλότερα  γεωγραφικά  πλάτη , η αυξανό µενη παραγωγικότητα  αναµένεται  να είναι  το 
κυρίαρχο  στοιχείο  κατά  τις αµέσως  προσεχείς  δεκαετίες . Παρά  τις περιφερειακές  αλλαγές  
στην  παραγωγή , η συνολική  παγκόσ µια παραγωγή  τροφί µων κατά  τις δύο ή τρεις  προσεχείς  
δεκαετίες  δεν θα απειληθεί  και αναµένεται  να συµβαδίσει  µε την αυξανό µενη ζήτηση  
τροφί µων από τον συνεχώς  αναπτυσσό µενο πληθυσ µό του πλανήτη . Εντούτοις , οι 
υφιστά µενες προβλέψεις  δεν λαµβάνουν  πάντα  υπόψη  ορισµένους  από τους κινδύνους  
ακραίων  καιρικών  φαινο µένων  και εµφάνισης  επιβλαβών  οργανισ µών και εστιών  ασθενειών , 
που θα µπορούσαν  να επιδεινώσουν  τη σηµερινή  εικόνα  των κλιµατικών  επιπτώσεων  στην  
παραγωγικότητα , τόσο  στις ανεπτυγ µένες όσο και στις αναπτυσσό µενες χώρες . Επιπλέον , έως 
το δεύτερο  ήµισυ του αιώνα  µας, η παγκόσ µια γεωργική  παραγωγικότητα  µπορεί  να αρχίσει  
να µειώνεται . 
Ο συνδυασ µός των αλλαγών  του γεωργικού  παραγωγικού  δυνα µικού σε διάφορες  περιοχές  
του κόσµου και της αυξη µένης συχνότητας  εµφάνισης  ακραίων  φαινο µένων  ενδέχεται  να 
οδηγήσει  σε µεγαλύτερη  διακύ µανση  της παραγωγικότητας , µε αποτέλεσ µα την αυξη µένη 
αστάθεια  των τιµών και µεταβολές  των εµπορικών  ροών . 
3. ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ  ΤΗΣ  ΓΕΩΡΓΙΑΣ  ΤΗΣ  ΕΕ ΣΤΙΣ  ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ  ΑΛΛΑΓΕΣ  
Τα µέτρα προσαρ µογής του γεωργικού  τοµέα κυµαίνονται  από τεχνολογικές  λύσεις  και 
αναπροσαρ µογές της διαχείρισης  γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  ή των γεωργικών  δοµών έως 
πολιτικές  αλλαγές , όπως  σχέδια  προσαρ µογής. Βραχυπρόθεσ µα, µπορεί  να επαρκέσει  η 
αυτόνο µη προσαρ µογή σε επίπεδο  γεωργικής  εκµετάλλευσης · µακροπρόθεσ µα όµως, θα 
χρειαστούν  τεχνολογικές  και διαρθρωτικές  αλλαγές . Προς  τούτο , θα απαιτηθεί  η χάραξη  
στρατηγικών  που θα βασίζονται  στην  ανάλυση  των τοπικών  και περιφερειακών  συνθηκών . 
3.1. Προσαρ µογή σε επίπεδο  γεωργικής  εκµετάλλευσης  
Η συνεχής  εξέλιξη  των καλλιεργητικών  µοντέλων , των πρακτικών  διαχείρισης  γεωργικών  
εκµεταλλεύσεων  και της χρήσης  γης που παρατηρείται  σε ολόκληρη  την Ευρωπαϊκή  Ένωση  
οφείλεται  εν µέρει στην  κλιµατική  µεταβολή . Σκοπός  των εν λόγω  προσαρ µογών  σε επίπεδο  
γεωργικής  εκµετάλλευσης , που πηγάζουν  από τις σηµερινές  γνώσεις  και την πείρα  των 
γεωργών , είναι  η αύξηση  της παραγωγικότητας  και η αντιµετώπιση  των υφιστά µενων  
καιρικών  συνθηκών . Κατά  τις προσεχείς  δεκαετίες , πιθανώς  να µην επαρκούν  απλές  
αναπροσαρ µογές της τρέχουσας  πρακτικής . Στις πιθανές  βραχυπρόθεσ µες έως 
µεσοπρόθεσ µες λύσεις  προσαρ µογής  συγκαταλέγονται  τα ακόλουθα :  
– η αναπροσαρ µογή του χρονοδιαγρά µµατος των γεωργικών  εργασιών , όπως  οι ηµεροµηνίες  
φύτευσης  ή σποράς  και ψεκασ µού, 
– τεχνικές  λύσεις , όπως  η αντιπαγετική  προστασία  των οπωρώνων  ή η βελτίωση  των 
συστη µάτων  αερισ µού και ψύξης  στους  χώρους  στέγασης  των ζώων , 
– επιλογή  καλλιεργειών  και ποικιλιών  καλύτερα  προσαρ µοσµένων  στην  αναµενόµενη 
διάρκεια  της περιόδου  βλάστησης  και στη διαθεσι µότητα  ύδατος , και ανθεκτικότερων  στις 
νέες συνθήκες  θερµοκρασίας  και υγρασίας , 
EL 8   EL – η προσαρ µογή των καλλιεργειών  µε τη βοήθεια  της υπάρχουσας  γενετικής  ποικιλότητας  
και των νέων  δυνατοτήτων  που προσφέρει  η βιοτεχνολογία , 
– η βελτίωση  της αποτελεσ µατικότητας  της καταπολέ µησης  των επιβλαβών  οργανισ µών και 
των ασθενειών  µέσω, παραδείγ µατος χάριν , της καλύτερης  παρακολούθησης , της 
διαφοροποιη µένης αµειψισποράς  ή της ολοκληρω µένης καταπολέ µησης  των επιβλαβών  
οργανισ µών, 
– η αποδοτικότερη  χρήση  του ύδατος  χάρη  στη µείωση  των απωλειών  ύδατος , τη βελτίωση  
των πρακτικών  άρδευσης , και την ανακύκλωση  ή αποθήκευση  ύδατος , 
– η βελτίωση  της διαχείρισης  του εδάφους  µέσω της αύξησης  της συγκράτησης  ύδατος  για 
τη διατήρηση  της υγρασίας  του εδάφους , και η διαχείριση  του τοπίου , όπως  η διατήρηση  
των χαρακτηριστικών  του τοπίου  που παρέχουν  χώρους  στέγασης  στα ζώα, 
– η εισαγωγή  ανθεκτικότερων  στη ζέστη  φυλών  ζωικού  κεφαλαίου  και η προσαρ µογή του 
διαιτολογίου  των ζώων  υπό συνθήκες  στρες  λόγω  ζέστης . 
Μεµονωµένα ή σε συνδυασ µό, οι λύσεις  αυτές  είναι  πολύ  πιθανό  να αντισταθ µίσουν  τις 
δυσµενείς  κλιµατικές  αλλαγές  και να αξιοποιήσουν  τις θετικές  αλλαγές . Πολλές  από τις εν 
λόγω  επιλογές  προσαρ µογής µπορούν  να εφαρ µοστούν  από τους γεωργούς  σήµερα ή στο 
προσεχές  µέλλον , εφόσον  διαθέτουν  επαρκείς  γνώσεις  και οδηγίες . Ωστόσο , οι κλιµατικοί  
κίνδυνοι  είναι  µία µόνο από τις πτυχές  που επηρεάζουν  τις αποφάσεις  των γεωργών , οι οποίοι  
λαµβάνουν  υπόψη  προβλη µατισµούς όπως  τα κοινωνικοοικονο µικά µελήµατα ή τις συνθήκες  
που επικρατούν  στην  αγορά . 
Η αντιµετώπιση  των αυξανό µενων  κλιµατικών  διακυ µάνσεων  θα είναι  δυσχερέστερη  από την 
προσαρ µογή στην  προοδευτική  εξέλιξη  των µέσων  κλιµατικών  µεταβλητών . Γι’ αυτό  είναι  
πιθανό  να απαιτηθεί  µεγαλύτερη  προσοχή  στην  εξασφάλιση  σταθερότητας  και 
προσαρ µοστικότητας  της γεωργικής  παραγωγής  και του γεωργικού  εισοδή µατος στις 
ευάλωτες  περιοχές . Ενδέχεται  να καταστεί  αναγκαία  η διαφοροποίηση  των δραστηριοτήτων  
των γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  και των πηγών  εισοδή µατος, µε ουσιώδεις  αλλαγές  των 
γεωργικών  δοµών και, σε ορισµένες περιπτώσεις , πρόσθετες  επενδύσεις . 
3.2. Προσαρ µογή σε τοµεακό  επίπεδο  
Η αυτόνο µη προσαρ µογή σε επίπεδο  γεωργικής  εκµετάλλευσης  µπορεί  να φθάσει  στα όριά 
της καθώς  θα επιτείνονται  προοδευτικά  οι επιπτώσεις  της αλλαγής  του κλίµατος. Ενδέχεται  
να απαιτηθούν  τοµεακές  λύσεις , ειδικά  προσαρ µοσµένες στην  ποικιλότητα  της περιφερειακής  
και τοπικής  γεωργίας  και καθοδηγού µενες από τις δηµόσιες  αρχές , ώστε  να διευκολυνθεί  η 
εφαρ µογή ενός ευρύτερου  φάσµατος καλύτερα  συντονισ µένων  µέτρων  προσαρ µογής και να 
αποφευχθεί  έτσι µια ακατάλληλη  προσαρ µογή, που πιθανώς  θα είχε σοβαρές  περιβαλλοντικές  
και οικονο µικές συνέπειες . 
Οι εθνικές  και περιφερειακές  στρατηγικές  προσαρ µογής µπορούν  να διαµορφώσουν  ένα 
συνεκτικό  πλαίσιο  ώστε  να καταστεί  δυνατή  η προσαρ µογή. Τα κράτη  µέλη της ΕΕ 
βρίσκονται  σε διαφορετικά  στάδια  ως προς  την προετοι µασία και τη χάραξη  των εθνικών  
τους στρατηγικών  προσαρ µογής, συµπεριλα µβανο µένων  εκείνων  για τον γεωργικό  τοµέα. Οι 
στρατηγικές  προσαρ µογής µπορούν  να ενισχύσουν  την ευαισθητοποίηση  των γεωργών  στις 
προβλεπό µενες µεταβολές , να ενθαρρύνουν  την πρώι µη δράση  και να διευκολύνουν  την 
εξεύρεση  κατάλληλων  και µακροπρόθεσ µα βιώσι µων απαντήσεων  και λύσεων . Οι κοινωνικοί  
EL 9   EL εταίροι  του γεωργικού  τοµέα µπορούν  να συµβάλουν  στη χάραξη  τέτοιων  στρατηγικών  
προσαρ µογής και επιβάλλεται  η συµµετοχή  τους στη διαδικασία  αυτή .  
Στη δράση  προσαρ µογής σε τοµεακό  επίπεδο  µπορεί  να περιλα µβάνονται  τα ακόλουθα :  
– προσδιορισ µός των ευάλωτων  περιοχών  και τοµέων, και αξιολόγηση  των αναγκών  και των 
δυνατοτήτων  αλλαγής  των καλλιεργειών  και των ποικιλιών  σε ανταπόκριση  στις 
κλιµατικές  τάσεις ,  
– στήριξη  της γεωργικής  έρευνας  και της πειρα µατικής  παραγωγής  µε στόχο  την επιλογή  
των καλλιεργειών  και την ανάπτυξη  ποικιλιών  καλύτερα  προσαρ µοσµένων  στις νέες 
συνθήκες ,  
– ανάπτυξη  προσαρ µοστικών  ικανοτήτων  µέσω της ευαισθητοποίησης  και της παροχής  των 
σηµαντικότερων  πληροφοριών  και συµβουλών  για τη διαχείριση  γεωργικής  
εκµετάλλευσης , 
– ενίσχυση  των επενδύσεων  µε σκοπό  τη βελτίωση  της αποτελεσ µατικότητας  των 
αρδευτικών  υποδο µών και των τεχνολογιών  χρήσης  ύδατος , καθώς  και διαχείριση  των 
υδάτινων  πόρων ,  
– ανάπτυξη  σχεδίων  άρδευσης  µε βάση  ενδελεχείς  αξιολογήσεις  των επιπτώσεών  τους, της 
µελλοντικής  διαθεσι µότητας  ύδατος  και των αναγκών  ύδατος  των διαφόρων  χρηστών , 
λαµβανο µένης υπόψη  της ισορροπίας  µεταξύ  ζήτησης  και προσφοράς , 
– ανάπτυξη  µέσων  διαχείρισης  κινδύνων  και κρίσεων  για την αντιµετώπιση  των 
οικονο µικών  συνεπειών  των προκαλού µενων  από το κλίµα φαινο µένων . 
Απαιτείται  σχεδιασ µός και παροχή  συµβουλών  σε τοµεακό  επίπεδο , επειδή  ορισµένα από τα 
µέτρα προσαρ µογής στις νέες καιρικές  συνθήκες  ενδέχεται  να είναι  δαπανηρά  και να 
χρειαστούν  σηµαντικές  επενδύσεις  από τους γεωργούς . Επίσης , αν και ορισµένα µέτρα 
προσαρ µογής µπορεί  να συµβάλουν  στη διατήρηση  του εισοδή µατος των γεωργών  
µακροπρόθεσ µα, συνεπάγονται  µεγαλύτερο  κίνδυνο  βραχυπρόθεσ µα. Για παράδειγ µα, η 
χρήση  νέων  ποικιλιών  ή νέων  καλλιεργειών  µπορεί  να απαιτεί  ειδικές  τεχνολογίες  ή µεθόδους  
εµπορίας , η επιτυχής  ανάπτυξη  των οποίων  δεν µπορεί  να πραγ µατοποιηθεί  από τη µία µέρα 
στην  άλλη .  
Ο σχεδιασ µός της προσαρ µογής αποτελεί  πρόκληση , λόγω  των αβεβαιοτήτων  ως προς  τις 
κλιµατικές  εξελίξεις  και τις ειδικές  τους επιπτώσεις  σε τοπικό  επίπεδο , γεγονός  που καθιστά  
δύσκολο  τον προσδιορισ µό των πλέον  ενδεδειγ µένων  αλλαγών  στα γεωργικά  συστή µατα. 
Προϋποθέσεις  για την επιτυχία  του σχεδιασ µού προσαρ µογής είναι  η έγκαιρη  έναρξή  του και 
η ευελιξία  του στην  αντιµετώπιση  των αβεβαιοτήτων .  
4. ΚΓΠ  – ΣΥΜΒΟΛΗ  ΣΤΗΝ  ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ  
Οι προβλεπό µενες κλιµατικές  εξελίξεις  ενδέχεται  να παρε µποδίσουν  την επίτευξη  των 
στόχων  της ΚΓΠ , ήτοι την εξασφάλιση  επαρκούς  εφοδιασ µού σε τρόφι µα σε λογικές  τιµές, 
τη συµβολή  στη βιωσι µότητα  της γεωργικής  δραστηριότητας  και των αγροτικών  περιοχών , 
καθώς  και την προώθηση  φιλικών  προς  το περιβάλλον  γεωργικών  πρακτικών . Βασικοί  στόχοι  
της προσαρ µογής της γεωργίας  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης  είναι  να εξασφαλιστούν  η 
προσαρ µοστικότητα  στις κλιµατικές  διακυ µάνσεις , η κοινωνικοοικονο µική βιωσι µότητα  της 
EL 10   EL γεωργίας  και των αγροτικών  περιοχών , και η συνοχή  µε τους στόχους  περιβαλλοντικής  
προστασίας .  
Η τρέχουσα  ΚΓΠ  παρέχει  ένα βασικό  επίπεδο  εισοδη µατικής  ασφάλειας  στους  γεωργούς  
καθώς  και ένα πλαίσιο  για τη βιώσι µη διαχείριση  του φυσικού  περιβάλλοντος  στο οποίο  
εντάσσεται  η γεωργική  δραστηριότητα . Η στροφή  από τη συνδεό µενη µε την παραγωγή  
στήριξη  στην  αποσύνδεση  των ενισχύσεων  επιτρέπει  στους  γεωργούς  να ανταποκρίνονται  
στις εξωτερικές  απαιτήσεις , στα µηνύµατα της αγοράς , καθώς  και στις εξελίξεις  που 
προκύπτουν  από την αλλαγή  του κλίµατος. Η πολιτική  αγροτικής  ανάπτυξης  προσφέρει  στα 
κράτη  µέλη µια δέσµη µέτρων  µέσω των οποίων  µπορούν  να χορηγήσουν  στοχευ µένη 
στήριξη  στις δραστηριότητες  που συµβάλλουν  στην  προσαρ µογή στις κλιµατικές  αλλαγές . 
Ο «διαγνωστικός  έλεγχος » της ΚΓΠ  αποτελεί  ένα περαιτέρω  βήµα προς  την κατεύθυνση  της 
βιώσι µης γεωργίας , µε ιδιαίτερη  έµφαση  στον  µετριασ µό της αλλαγής  του κλίµατος και την 
προσαρ µογή σε αυτή , καθώς  και στην  προστασία  των υδάτων  και της βιοποικιλότητας , για τα 
οποία  συµφωνήθηκε  επιπλέον  χρηµατοδότηση  στο πλαίσιο  των µέτρων  για την αγροτική  
ανάπτυξη . Η πρόκληση  και ταυτόχρονη  ευκαιρία  για την Ευρωπαϊκή  Ένωση  και τα κράτη  
µέλη της κατά  την περίοδο  έως το τέλος  του 2013 είναι  να κάνουν  την καλύτερη  δυνατή  
χρήση  των διαθέσι µων µέσων  της ΚΓΠ  για να στηρίξουν  την προσαρ µογή. 
5. ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ  ΓΙΑ ΜΙΑ  ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ  ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗΣ  ΤΗΣ  ΓΕΩΡΓΙΑΣ  
5.1. Προτεραιότητα  στα αναµφιβόλως  θετικά  µέτρα  («no regret») 
Λαµβανο µένων  υπόψη  των εγγενών  αβεβαιοτήτων , η απόδοση  προτεραιότητας  στις 
αναµφιβόλως  θετικές  επιλογές  («no regret») για τα µέτρα προσαρ µογής θα εξασφαλίσει  την 
αποδοτικότερη  προσέγγιση  ως προς  τη σχέση  κόστους -αποτελεσ µατικότητας . Πρόκειται  για 
επιλογές  οι οποίες  συµβάλλουν  στην  αντιµετώπιση  ενός ευρέος  φάσµατος πιθανών  
µεταβολών  και αποφέρουν  κοινωνικοοικονο µικά ή περιβαλλοντικά  οφέλη . Στον  γεωργικό  
τοµέα, αυτό  σηµαίνει  ενίσχυση  της προσαρ µοστικότητας  των γεωργικών  οικοσυστη µάτων  
µέσω της πιο βιώσι µης χρήσης  των φυσικών  πόρων , και ιδίως  του ύδατος  και του εδάφους . Η 
προστασία  της βάσης  φυσικών  πόρων  από την οποία  εξαρτάται  η γεωργία  επιτρέπει  στον  
τοµέα να αναπτύξει  καλύτερα  την προσαρ µοστικότητά  του στις κλιµατικές  αλλαγές . Οι 
λύσεις  αυτού  του είδους  θα εξασφαλίσουν  ότι οι αποφάσεις  διαχείρισης  που θα εφαρ µοστούν  
κατά  τις προσεχείς  δεκαετίες  δεν θα υπονο µεύσουν  την ικανότητα  αντιµετώπισης  
ενδεχό µενων  ισχυρότερων  επιπτώσεων  αργότερα  στον  αιώνα .  
Όπως  αναφέρεται  στη Λευκή  Βίβλο  µε τίτλο  «Η προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος: 
προς  ένα ευρωπαϊκό  πλαίσιο  δράσης », είναι  επίσης  αναγκαίο  να αξιολογηθεί  ποιες  
απαιτήσεις  σχετικά  µε τη διαχείριση  του ύδατος  πρέπει  να ενσω µατωθούν  περαιτέρω  στα 
αντίστοιχα  µέσα της ΚΓΠ . Τα µέτρα προσαρ µογής σχετικά  µε τη γεωργία  µπορούν  επίσης  να 
ενσω µατωθούν  στις εθνικές  διατάξεις  εφαρ µογής της οδηγίας -πλαισίου  για τα ύδατα  και στην  
οδηγία  για τις πληµµύρες. 
5.2. Ενίσχυση  του ρόλου  της γεωργίας  ως παρόχου  οικοσυστη µικών  υπηρεσιών  
Λαµβανο µένων  υπόψη  των προβλεπό µενων  επιπτώσεων  της αλλαγής  του κλίµατος στα 
υδρολογικά  συστή µατα, στα ενδιαιτή µατα και στη βιοποικιλότητα  της Ευρώπης , η διατήρηση  
των οικοσυστη µάτων  χάρη  στη διαχείριση  της γεωργικής  γης µπορεί  να διαδρα µατίσει  
σηµαντικό  ρόλο  όσον  αφορά  τη συµβολή  στη συνολική  προσαρ µοστικότητα  στην  αλλαγή  του 
κλίµατος. Η γεωργία  µπορεί , για παράδειγ µα, να συµβάλει  στη διαχείριση  των λεκανών  
EL 11   EL απορροής , στην  προστασία  των ενδιαιτη µάτων  και της βιοποικιλότητας , καθώς  και στη 
διατήρηση  και αποκατάσταση  πολυλειτουργικών  τοπίων . Μεταξύ  άλλων , η µετανάστευση  
αποδη µητικών  ειδών  µπορεί  να διευκολυνθεί  µε τη δηµιουργία  δικτύων  διαδρό µων άγριας  
πανίδας  και χλωρίδας  στη γεωργική  γη, ενώ οι ικανότητες  συγκράτησης  ύδατος  των 
βοσκότοπων  µπορούν  να αξιοποιηθούν  ώστε  να µειωθεί  ο κίνδυνος  πληµµύρας . Θα 
µπορούσε  να αναγνωριστεί  και να ενισχυθεί  περαιτέρω  ο δυνητικός  ρόλος  της γεωργίας  στην  
παροχή  τέτοιων  «πράσινων  υποδο µών». 
Τα τρέχοντα  γεωργοπεριβαλλοντικά  µέτρα συµβάλλουν  στον  στόχο  αυτό , αλλά  ενδέχεται  να 
µην ενισχύουν  πάντοτε  επαρκώς  τη διασύνδεση  µεταξύ  των περιοχών  προστασίας  της 
βιοποικιλότητας . Στο πλαίσιο  αυτό , η δυνατότητα  εφαρ µογής των µέτρων  αγροτικής  
ανάπτυξης  σε εδαφική  κλίµακα πέραν  των µεµονωµένων  γεωργικών  εκµεταλλεύσεων  θα 
µπορούσε  να εξεταστεί  για να συµβάλει  στην  επιτυχία  της προσαρ µογής. 
5.3. Ενίσχυση  της προσαρ µοστικότητας  των γεωργικών  υποδο µών 
Η γεωργία  ως σύστη µα παραγωγής  εξαρτάται  από τα πάγια  στοιχεία  ενεργητικού  (π.χ. 
εξοπλισ µός, κτίρια , µηχανή µατα) και τις υποδο µές, που µπορεί  να πληγούν  από τα ακραία  
φαινό µενα. Οι οικονο µικές ζηµίες που ενδέχεται  να προκαλέσουν  τα εν λόγω  φαινό µενα 
µπορεί  να αποτελέσουν  αιτία  σοβαρής  ανησυχίας  για τον τοµέα, ειδικότερα  επειδή , στη 
γεωργία , η αξία των πάγιων  στοιχείων  ενεργητικού  τείνει  να είναι  σηµαντική  σε σχέση  µε τη 
µέση ετήσια  παραγωγή  και το µέσο ετήσιο  γεωργικό  εισόδη µα. Συνεπώς , είναι  απαραίτητο  να 
συνεχιστεί  η ανάπτυξη  προληπτικών  µέτρων  και µέσων  προσαρ µοσµένων  στα περιφερειακά  
χαρακτηριστικά  για την αντιµετώπιση  των δυνητικών  ζηµιών.  
5.4. Ανάπτυξη  συνεργειών  µεταξύ  προσαρ µογής  και µετριασ µού 
Οι γεωργικές  δραστηριότητες  αποτελούν  σηµαντική  πηγή  εκπο µπών υποξειδίου  του αζώτου  
και µεθανίου , που συµβάλλουν  στην  υπερθέρ µανση  του πλανήτη . Στην  Ευρωπαϊκή  Ένωση , η 
γεωργία  µπορεί  να συµβάλει  στο µετριασ µό της αλλαγής  του κλίµατος µέσω της µείωσης  των 
εκπο µπών της, της παραγωγής  ανανεώσι µων πηγών  ενέργειας  και βιοπροϊόντων , και της 
αποθήκευσης  του άνθρακα  στα γεωργικά  εδάφη .  
Για την ανταπόκριση  στη διττή  πρόκληση  που συνιστούν  η µείωση  των εκπο µπών αερίων  του 
θερµοκηπίου  και η ταυτόχρονη  αντιµετώπιση  της αλλαγής  του κλίµατος, θα είναι  αναγκαίο  
να εξασφαλιστούν  οι περισσότερες  δυνατές  συνέργειες  µεταξύ  προσαρ µογής και µετριασ µού. 
Πρέπει  να προσδιοριστούν  και να προωθηθούν  τα µέτρα που παρέχουν  παράλληλα  οφέλη  
από πλευράς  µείωσης  των εκπο µπών και ενίσχυσης  της προσαρ µοστικότητας  της γεωργικής  
δραστηριότητας . Πρόκειται , µεταξύ  άλλων , για µεθόδους  κατεργασίας  του εδάφους  οι οποίες  
συµβάλλουν  στη διατήρηση  και την αύξηση  του οργανικού  άνθρακα  στο έδαφος , και για την 
προστασία  και τη διαχείριση  των βοσκότοπων . Η βιολογική  γεωργία  προσφέρει  δυνατότητες  
µετριασ µού µέσω της αποτελεσ µατικότητας  των κύκλων  των θρεπτικών  συστατικών  και της 
διαχείρισης  του εδάφους · επιπλέον , καθώς  συνεπάγεται  συνήθως  µεγαλύτερη  ποικιλο µορφία  
και υψηλό  επίπεδο  γνώσης  της λειτουργίας  του γεωργικού  οικοσυστή µατος, είναι  επίσης  
πιθανό  να παρουσιάζει  καλύτερη  προσαρ µοστικότητα  στην  αλλαγή  του κλίµατος.  
Κατά  τη λήψη  των αποφάσεων  για τα κατάλληλα  µέτρα θα πρέπει  να λαµβάνονται  υπόψη  οι 
πιθανώς  αλληλοσυγκρουό µενοι στόχοι , ενώ, σε ορισµένες περιπτώσεις , µπορεί  να 
απαιτηθούν  συµβιβασ µοί. Τα κράτη  µέλη δύνανται  να χρησι µοποιήσουν  τους πόρους  
αγροτικής  ανάπτυξης  για την εφαρ µογή των εν λόγω  µέτρων .  
EL 12   EL 5.5. Βελτίωση  της προσαρ µοστικής  ικανότητας  των γεωργών  
Η βελτίωση  της προσαρ µοστικής  ικανότητας  των γεωργών  αποτελεί  απαραίτητη  προϋπόθεση  
για την υποβοήθηση  της προσαρ µογής της γεωργίας . Η παροχή  καλύτερης  ενηµέρωσης  και 
συµβουλευτικής  στήριξης  σε θέµατα κλίµατος στους  γεωργούς  και στους  εργαζο µένους  στη 
γεωργία  θα συµβάλει  αποφασιστικά  στην  παρότρυνση  και την προετοι µασία τους στην  
προσαρ µογή. Προς  τον σκοπό  αυτό , υπάρχουν  διάφορα  µέσα, όπως  ειδικά  µαθήµατα, ο 
ειδικευ µένος τύπος  και η χρήση  των τεχνολογιών  των επικοινωνιών . Είναι  επίσης  σηµαντικό  
να συµπεριληφθεί  η αλλαγή  του κλίµατος στα εκπαιδευτικά  συστή µατα για νέους  γεωργούς , 
εργαζο µένους  και µαθητευό µενους  στη γεωργία . Θα µπορούσαν  να αναπτυχθούν  οι 
υπηρεσίες  γεωργικών  συµβουλών , ώστε  να αποτελέσουν  µέσο διάδοσης  ειδικών  ανά περιοχή  
πληροφοριών  και πρακτικών  λύσεων  προσαρ µογής µε σκοπό  την ενίσχυση  των δεξιοτήτων  
προσαρ µογής των γεωργών  στις µελλοντικές  µεταβολές .  
Τα µέτρα που εγκρίθηκαν  στο πλαίσιο  του «διαγνωστικού  ελέγχου » της ΚΓΠ  παρέχουν  
πρόσθετες  δυνατότητες , βάσει  της πολιτικής  αγροτικής  ανάπτυξης , για τη χρηµατοδότηση  
προγρα µµάτων  διάδοσης  και κατάρτισης , και για τη χρησι µοποίηση  των συµβουλευτικών  
υπηρεσιών  σε γεωργικές  εκµεταλλεύσεις . 
5.6. ∆ιευκόλυνση  της συνεργασίας  µεταξύ  κρατών  µελών  
Πρέπει  να ενθαρρυνθούν  η ανάπτυξη  εθνικών  ή κατώτερης  κλίµακας  προγρα µµάτων  και ο 
πολιτικός  προβλη µατισµός σχετικά  µε την προσαρ µογή στην  αλλαγή  του κλίµατος. Η µεταξύ  
των κρατών  µελών  ανταλλαγή  προσεγγίσεων , εµπειριών  και βέλτιστων  πρακτικών  όσον  
αφορά  τις επιλογές  προσαρ µογής στον  γεωργικό  τοµέα µπορεί  να συµβάλει  στην  προαγωγή  
των γεωργικών  πρακτικών  και των συστη µάτων  παραγωγής  που είναι  καλύτερα  
προσαρ µοσµένα στις αναµενόµενες κλιµατικές  εξελίξεις . Έως τα τέλη του 2009, θα 
συγκροτηθεί  τεχνική  οµάδα εργασίας  για τη γεωργία , η οποία  θα συνδρά µει τη ∆ιευθύνουσα  
Οµάδα για τις επιπτώσεις  και την προσαρ µογή, που προτείνεται  στη Λευκή  Βίβλο . 
Στην  πρωτοβουλία  της Επιτροπής  να δηµιουργήσει  ένα δίκτυο  κέντρων  πληροφόρησης , το 
οποίο  θα λειτουργεί  ως βήµα ανταλλαγής  πληροφοριών  για τις επιπτώσεις  της αλλαγής  του 
κλίµατος και την τρωτότητα , θα πρέπει  να περιλα µβάνεται  και ένα τµήµα ειδικά  αφιερω µένο 
στη διάδοση  των εθνικών  εξελίξεων , των αποτελεσ µάτων  των έργων  και των βέλτιστων  
πρακτικών  στον  γεωργικό  τοµέα.  
5.7. Ενίσχυση  της έρευνας  για το κλίµα και τη γεωργία  
Ο σχεδιασ µός της προσαρ µογής της γεωργίας  δεν µπορεί  να στηριχθεί  µόνο στις γνώσεις  
σχετικά  µε τις παγκόσ µιες κλιµατικές  τάσεις , αλλά  απαιτεί  και λεπτο µερείς  πληροφορίες  για 
τις περιφερειακές  επιπτώσεις  και την έγκυρη  εκτίµηση των επιλογών  προσαρ µογής και της 
εφικτότητάς  τους σε επίπεδο  τόσο  τοπικό  όσο και γεωργικής  εκµετάλλευσης . Είναι  
απαραίτητο  να βελτιωθούν  και να προσδιοριστούν  ακριβέστερα  η χωρική  κλίµακα και η 
χρονική  κλίµακα που χρησι µοποιούνται  για τις αξιολογήσεις  των αναµενόµενων  κλιµατικών  
επιπτώσεων  και της τρωτότητας , καθώς  και να επιτευχθεί  καλύτερη  κατανόηση  των 
αλληλεπιδράσεων  µεταξύ  της γεωργίας  και του κλίµατος. Σε πρόσφατη  ανακοίνωση  της 
Επιτροπής  σχετικά  µε τη γεωργική  έρευνα2, εξετάζονται  λεπτο µερώς  οι ανάγκες  και οι 
κατευθύνσεις  στον  τοµέα της ευρωπαϊκής  έρευνας  και της καινοτο µίας σχετικά  µε την 
                                                 
2 COM(2008) 862 « Προς  µια συνεκτική  στρατηγική  καθορισ µού ενός ευρωπαϊκού  θεµατολογίου  
γεωργικών  ερευνών ». 
EL 13   EL αλλαγή  του κλίµατος, όπου  συµπεριλα µβάνεται  και ο γεωργικός  τοµέας. Η αλλαγή  του 
κλίµατος προσδιορίστηκε  ως τοµέας προτεραιότητας  από την µόνιµη επιτροπή  γεωργικής  
έρευνας  (ΜΕΓΕ ), η οποία  διαπίστωσε  την ύπαρξη  σηµαντικού  κενού  στον  συντονισ µό της 
έρευνας  σε ευρωπαϊκό  επίπεδο . Συγκροτήθηκε  οµάδα εργασίας , αποτελού µενη από 
διαχειριστές  εθνικών  προγρα µµάτων , µε σκοπό  να εξετάσει  τον τρόπο  µε τον οποίο  η αλλαγή  
του κλίµατος επηρεάζει  τη γεωργία  και τον τρόπο  µε τον οποίο  η γεωργία  µπορεί  να 
προσαρ µοστεί  καταλλήλως  στις επενέργειες  αυτές  και να τις µετριάσει . 
Επιπλέον , δεδοµένου ότι οι αγροτικές  περιοχές  εκτίθενται  σε ευρύτερους  κλιµατικούς  
κινδύνους  και ότι µεγάλα  τµήµατα της αγροτικής  Ευρώπης  χαρακτηρίζονται  από οικονο µική 
πολυλειτουργικότητα , είναι  σηµαντικό  να επιτευχθεί  ολοκληρω µένη κατανόηση  των 
επιπτώσεων  της αλλαγής  του κλίµατος στις αγροτικές  οικονο µίες και κοινωνίες . Εποµένως , 
θα µπορούσε  να ενισχυθεί  η κοινωνικοοικονο µική έρευνα  σχετικά  µε την αλλαγή  του 
κλίµατος και τις επιπτώσεις  της στην  αειφορία  της υπαίθρου . 
Η πρόκληση  της αλλαγής  του κλίµατος υπογρα µµίζει και πάλι την ανάγκη  για συνεχή  
γεωργική  έρευνα , σε ευρωπαϊκό  και εθνικό  επίπεδο , για την ανάπτυξη , παραδείγ µατος χάριν , 
καλλιεργειών , ποικιλιών  και αγελών  καλύτερα  προσαρ µοσµένων  στις µελλοντικές  συνθήκες . 
Θα πρέπει  επίσης  να καταβληθούν  ερευνητικές  προσπάθειες  όσον  αφορά  τον µετριασ µό, µε 
σκοπό  την περαιτέρω  ανάπτυξη  κατάλληλων  και οικονο µικά προσιτών  τεχνολογιών  και 
καινοτο µιών. Η προσεχής  ενδιά µεση αξιολόγηση  του έβδο µου προγρά µµατος πλαισίου  
έρευνας  παρέχει  την ευκαιρία  επανεξέτασης  της ισορροπίας  µεταξύ  των διάφορων  θεµατικών  
προτεραιοτήτων  και, παράλληλα , του ζητήµατος της στήριξης  της έρευνας  στους  τοµείς του 
κλίµατος και της γεωργίας . 
Άλλη  µία βασική  πρόκληση  είναι  να επιτευχθεί  σύνθεση  των πορισ µάτων  των φυσικών  και 
γεωπονικών  επιστη µών µε τις τοπικές  γνώσεις  των γεωργών , ώστε  να καταστρωθούν  άρτιες  
στρατηγικές  προσαρ µογής, οι οποίες  να επιτρέπουν  την ελαχιστοποίηση  των αρνητικών  
επιπτώσεων  της αλλαγής  του κλίµατος στο πλαίσιο  σειράς  κλιµατικών  και 
κοινωνικοοικονο µικών  σεναρίων . Ως προς  αυτό , το σύστη µα παροχής  συµβουλών  σε 
γεωργικές  εκµεταλλεύσεις  µπορεί  επίσης  να αποτελέσει  σηµαντικό  µέσο. 
Εξίσου  σηµαντικό  είναι  να ενισχυθεί  η ικανότητα  των περιφερειακών  φορέων  να 
χρησι µοποιούν  τα κατάλληλα  µέσα για την αντιµετώπιση  των κλιµατικών  αλλαγών . Η 
δηµιουργία  εταιρικών  σχέσεων  µεταξύ  εθνικών  και περιφερειακών  ερευνητικών  ιδρυµάτων , 
συµβουλευτικών  υπηρεσιών  και κοινωνικών  εταίρων  στον  τοµέα της γεωργίας , καθώς  και η 
σύσταση  περιφερειακών  δικτύων  για την παροχή  πληροφοριών  σε γεωργικές  κοινότητες  θα 
συµβάλουν  στη χάραξη  κατάλληλων  στρατηγικών  προσαρ µοσµένων  στις εκάστοτε  τοπικές  
συνθήκες .  
5.8. Ανάπτυξη  δεικτών  τρωτότητας  
Θα µπορούσε  να εξεταστεί  το ενδεχό µενο της ανάπτυξης  ειδικών  δεικτών  για τη γεωργία , 
όπως  ενός δείκτη  προσαρ µοστικής  ικανότητας  και τρωτότητας . Ο προσδιορισ µός της 
τρωτότητας  πρέπει  να εκτελεστεί  σε χαµηλή χωρική  κλίµακα, µε βάση  τη σηµερινή  
ευαισθησία  στη µεταβλητότητα  του κλίµατος και στους  φυσικούς  κινδύνους  καθώς  και 
σενάρια  µεταβολών  των καιρικών  συνθηκών . Η δηµιουργία  ενός δείκτη  τρωτότητας , που να 
συµπεριλα µβάνει  την πτυχή  της προσαρ µοστικής  ικανότητας , θα απαιτήσει  µια πολυδιάστατη  
προσέγγιση  η οποία  θα συνδυάζει  κλιµατικούς , περιβαλλοντικούς  και κοινωνικοοικονο µικούς  
παράγοντες . 
EL 14   EL 6. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ  
Η αλλαγή  του κλίµατος θα αναγκάσει  τους γεωργούς  να προσαρ µοστούν , ενώ συγχρόνως  
καλούνται  να µειώσουν  τις εκπο µπές αερίων  θερµοκηπίου  σε επίπεδο  γεωργικής  
εκµετάλλευσης  και να βελτιώσουν  τις περιβαλλοντικές  επιδόσεις  της γεωργίας . Απαιτείται  η 
ανάπτυξη  σταδιακά  εξελισσό µενης και ολοκληρω µένης απάντησης  στην  αλλαγή  του 
κλίµατος, προκει µένου να διατηρήσει  η γεωργία  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης  την 
προσαρ µοστικότητα  και την ανταγωνιστικότητά  της, ώστε  να µπορέσει  να διαδρα µατίσει  το 
ρόλο  της ως προµηθευτή  τροφί µων υψηλής  ποιότητας  και παρόχου  υπηρεσιών  που 
διαφυλάσσουν  το περιβάλλον  και το τοπίο , καθώς  και να συµβάλει  στη βιώσι µη ανάπτυξη  
των αγροτικών  περιοχών  της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . Η αλλαγή  του κλίµατος προσδίδει  επίσης  
µια πρόσθετη  διάσταση  στην  πρόκληση  της επισιτιστικής  ασφάλειας . 
Η προσαρ µογή είναι  µακροπρόθεσ µη διαδικασία , η οποία  πρέπει  να εξελιχθεί  κατά  τις 
προσεχείς  δεκαετίες  σύµφωνα  µε τις κλιµατικές  τάσεις  και µε βάση  ένα διαρκώς  αυξανό µενο 
σύνολο  γνώσεων  και πρακτικών  εµπειριών . Στη διαδικασία  αυτή , είναι  σηµαντικό  να 
συµµετάσχει  περισσότερο  η γεωργική  κοινότητα  στις συζητήσεις  για τις ανάγκες  
προσαρ µογής και στη διάδοση  των ορθών  πρακτικών , καθότι  οι αλλαγές  σε επίπεδο  
γεωργικής  εκµετάλλευσης  αποτελούν  βασική  συνιστώσα  της προσαρ µογής. 
Στο πλαίσιο  της αναθεώρησης  της κοινής  γεωργικής  πολιτικής  µετά το 2013, θα πρέπει  να 
εξεταστεί  η ανάγκη  εξασφάλισης  ευνοϊκών  συνθηκών  για την προσαρ µογή της γεωργίας  και 
των αγροτικών  περιοχών . Η αποτελεσ µατική  προσαρ µογή και η υιοθέτηση  νέων  
τεχνολογιών , στοιχεία  που αµφότερα  συµβάλλουν  στον  µετριασ µό των επιπτώσεων  και στη 
µακροπρόθεσ µη βιωσι µότητα  της γεωργικής  δραστηριότητας , θα απαιτήσουν  επενδύσεις  και 
προσπάθειες  σχεδιασ µού που ξεπερνούν  την ικανότητα  των µεµονωµένων  γεωργικών  
εκµεταλλεύσεων . Οι δηµόσιες  αρχές  θα πρέπει  να διαδρα µατίσουν  τον ρόλο  τους, 
υποστηρίζοντας  και διευκολύνοντας  τις πολιτικές  προσαρ µογής στην  αλλαγή  του κλίµατος.