Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για «Το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη»

(98/C 284/07)

Στις 11 Ιουλίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα: «Το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρώπη».

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 18 Ιουνίου 1998 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Burnel.

Κατά την 356η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Ιουλίου 1998 (συνεδρίαση της 1ης Ιουλίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 130 ψήφους υπέρ, 6 κατά, και 14 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

I. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΡΟΥΕΙ ΤΟΝ ΚΩΔΩΝΑ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

1. Η ΟΚΕ αντιμετώπιζε πάντα με μεγάλη προσοχή τις καταστάσεις ανισότητας και αδικίας και, κατά συνέπεια, τη φτώχεια και την ακραία μορφή της, τον αποκλεισμό. Αρκεί να υπενθυμισθούν ορισμένοι τίτλοι γνωμοδοτήσεων και εκθέσεων που έχει ψηφίσει.

«Πρόγραμμα προτύπων σχεδίων και ερευνών για την καταπολέμηση της φτώχειας» ().

«Τροποποιήσεις στο πρόγραμμα προτύπων σχεδίων και ερευνών για την καταπολέμηση της φτώχειας» ().

«Προσωρινή δράση για την καταπολέμηση της φτώχειας» ().

«Ειδική κοινοτική δράση καταπολέμησης της φτώχειας» ().

«Τροποποίηση απόφασης - Ειδική κοινοτική δράση καταπολέμησης της φτώχειας» ().

«Ενημερωτική έκθεση για τη φτώχεια» (Μάρτιος 1989) δεν δημοσιεύθηκε στην ΕΕ.

«Οικονομική και κοινωνική ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ομάδων» ().

«Φτώχεια» γνωμοδότηση πρωτοβουλίας ().

«Επάρκεια πόρων και παροχών στα συστήματα κοινωνικής προστασίας» ().

«Κοινωνικός αποκλεισμός» ().

«Πρόγραμμα δράσης για την καταπολέμηση του αποκλεισμού και την οικονομική ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ομάδων» ().

2. Η μέριμνα της ΟΚΕ δεν εκφράζεται μόνον με τα ειδικά έγγραφα. Ορισμένες από τις γνωμοδοτήσεις της πραγματεύονται, έμμεσα, τα αίτια και τις επιπτώσεις της φτώχειας. Μπορούν να αναφερθούν οι γνωμοδοτήσεις για την οικονομική και κοινωνική κατάσταση, για την ανεργία, τους νέους, την τρίτη ηλικία, την κατάρτιση, την πληροφόρηση, την κοινωνική συνοχή, την ένταξη, κ.λπ., καθώς και οι γνωμοδοτήσεις με θέμα τα άτομα και τις ομάδες του πληθυσμού που εκτίθενται στα πλήγματα της ζωής και στους κλυδωνισμούς της Ιστορίας, κ.λπ.

3. Θα πρέπει να γίνει ειδική μνεία στις δράσεις της ΟΚΕ για την ανάπτυξη της ενεργού συμμετοχής στην κοινωνία που βασίζεται στην πλήρη αναγνώριση των πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών, πολιτιστικών, ατομικών και οικογενειακών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων όλων των ανθρώπινων όντων.

4. Τα κράτη - το καθένα ανάλογα με την κατάστασή του, τα μέσα που διαθέτει και τις πολιτικές επιλογές που υιοθετεί - λαμβάνουν μέτρα για την πάταξη της φτώχειας και την καταπολέμηση των επιπτώσεών της.

5. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επίσης έχει αναλάβει σχετικές δράσεις, είτε μέσω γενικών προγραμμάτων, είτε μέσω ειδικά οροθετημένων παρεμβάσεων, για παράδειγμα ενάντια στη μακροχρόνια ανεργία, υπέρ της κατάρτισης, της κοινωνικής ένταξης, και ακόμη υπέρ της ανάπτυξης των περιοχών και των κλάδων που αντιμετωπίζουν δυσχέρειες...

6. Οι δημόσιοι φορείς, οι ιδιωτικοί οργανισμοί, και τα κινήματα που αγωνίζονται ενάντια στη φτώχεια επιδεικνύουν ιδιαίτερο ζήλο.

7. Η συνεταιριστική ζωή, με ανεπαρκή και συχνά προσωρινά μέσα, αναπτύσσει τις επιμέρους δράσεις. Οι εκκλησίες και οι υποστηρικτές των δικαιωμάτων του ανθρώπου υπενθυμίζουν τις αρχές της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης... και αναπτύσσουν συγκεκριμένες δράσεις...

8. ΩΣΤΟΣΟ, Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΕΞΑΠΛΩΝΕΤΑΙ ΚΑΙ ΕΠΙΔΕΙΝΩΝΕΤΑΙ! Για τούτο, η ΟΚΕ ενώνει όλες της τις δυνάμεις με όλους εκείνους κι εκείνες που η εξαθλίωση τους κάνει να επαναστατούν, για να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου.

ΙΙ. ΕΝΑΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΠΟΥ ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΝΕΤΑΙ ΣΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ

1. Η διαφορετική κατάσταση και η κάποια έλλειψη στοιχείων καθιστά την επιλογή αυτή της ΟΚΕ δύσκολο και λεπτό εγχείρημα.

2. Το «κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού» μπορεί να νοηθεί κατά δύο τρόπους: η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός έχουν ένα κόστος για τα θύματά τους 7 έχουν όμως και ένα κόστος για εκείνους που προσπαθούν να την καταπολεμήσουν.

3. Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός έχουν ένα κόστος για τους φτωχούς και τους αποκλεισμένους, λόγω της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής που επιβάλλουν στα θύματά τους. Η υποβάθμιση αυτή θα μπορούσε θεωρητικά να μετρηθεί ως προς την ποιοτική της διάσταση. Μήπως άλλωστε στο δίκαιο, το pretium doloris δεν επιτρέπει την αποτίμηση σε χρήμα και την αποκατάσταση;

Η υποβάθμιση αυτή εκφράζεται επίσης με την αισθητή μείωση της ικανοποίησης των απαραίτητων αναγκών για τη συντήρηση του νοικοκυριού.

4. Το έλλειμμα κατανάλωσης δε βλάπτει μόνο τους φτωχούς. Έχει επιπτώσεις στο σύνολο της οικονομίας: στις επιχειρήσεις, λόγω απώλειας κύκλου εργασιών 7 στους εργαζόμενους, διότι οι επιχειρηματίες πραγματοποιούν λιγότερες προσλήψεις 7 στο κράτος και την κοινωνική ασφάλιση, διότι τα φορολογικά έσοδα που συνδέονται με το εισόδημα και με την κατανάλωση και το ποσόν των κοινωνικών εισφορών επί της επαγγελματικής δραστηριότητας μειώνονται. Η μείωση της αγοραστικής δύναμης προσανατολίζει τους καταναλωτές προς προϊόντα φτηνότερα, που προέρχονται συχνά από περιοχές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

5. Το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού περιλαμβάνει το κόστος των κρατικών και ιδιωτικών επιδομάτων που χορηγεί το κοινωνικό σύνολο στους φτωχούς και τους αποκλεισμένους: δράσεις πρόληψης, συνοδευτικά κοινωνικά μέτρα, διάφορες παροχές σε είδος και σε μετρητά...

6. Πρέπει, ωστόσο, να αναρωτηθούμε τι σημαίνει, για ένα κράτος ή κοινωνικό σύνολο, «το υψηλό κόστος της καταπολέμησης της φτώχειας». Είναι απόρροια του μεγάλου αριθμού φτωχών; Είναι απόρροια μιας ισχυρής πολιτικής και των παρεμβάσεων που αποσκοπούν στην πρόληψη και την αντιμετώπιση της φτώχειας;

7. Για την καταπολέμηση της φτώχειας δεν αγωνίζονται μόνο οι δημόσιες αρχές. Οι γονείς μορφώνουν τα παιδιά τους για το συμφέρον των παιδιών και, με την πράξη αυτή, επενδύουν μέρος του χρόνου τους και των οικονομικών δυνατοτήτων τους στο γενικό συμφέρον του έθνους και της κοινωνίας. Η άσκηση των οικογενειακών υποχρεώσεων συμβάλλει στη μόρφωση των παιδιών και των νέων, και επομένως στην κοινωνική τους ένταξη. Μεταξύ άλλων, αυτή η γονική συμβολή συνηγορεί υπέρ της ανάπτυξης οικογενειακών πολιτικών.

8. O ρόλος των ειδικών οργανώσεων και κινημάτων που επιδιώκουν την πρόληψη και την αντιμετώπιση της φτώχειας είναι πολύ σημαντικός, ως «κίνηση» αλληλεγγύης και ως παρουσία που μεριμνά γνωρίζοντας εκ του σύνεγγυς την πραγματικότητα. Οι οργανώσεις αυτές στηρίζονται ευρέως στην εθελοντική εργασία που είναι μία από τις συγκεκριμένες εκφάνσεις της αλληλεγγύης. Για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων τους, οι οργανώσεις αυτές λαμβάνουν επιδοτήσεις, κάνουν έκκληση στη γενναιοδωρία του κοινού και δέχονται τις συνδρομές των μελών τους.

Ο πρωταρχικός ρόλος των εργαζομένων στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας και των επαγγελματιών εκπαιδευτών δεν πρέπει να θεωρείται ότι αντιτίθεται προς το ρόλο των εθελοντών. Μία από τις προϋποθέσεις για την επανένταξη είναι η βοήθεια προς αυτούς που απειλούνται ή που υφίστανται ήδη τον αποκλεισμό ώστε να μάθουν, ή να ξαναμάθουν, «να μπορούν να βασίζονται στον εαυτό τους» 7 και τούτο απαιτεί την υπομονετική παρουσία όσων επιτελούν το έργο αυτό, και επομένως μια μεγάλη διαθεσιμότητα και ανθρωπιά. Δεδομένων όλων των συνεπειών της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού καθώς και των σοβαρών κινδύνων που εγκυμονούν τόσο για τα πρόσωπα όσα και για τα κράτη, όλοι οι πολίτες οφείλουν να κατανοήσουν ότι καλούνται να δράσουν ανάλογα με τις αρμοδιότητες και τα μέσα του καθενός.

ΙΙΙ. ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ

1. Για την παρούσα γνωμοδότηση χρησιμοποιήθηκαν κυρίως τέσσερις πηγές:

- εργασίες της Eurostat και εθνικών οργανισμών και ιδρυμάτων, καθώς και στατιστικές μελέτες 7

- δημοσκοπήσεις 7

- εννοιολογικοί προβληματισμοί και ορισμένες πληροφορίες από κάθε κράτος που συγκεντρώθηκαν με τη βοήθεια των μελών της ομάδας μελέτης της ΟΚΕ 7

- πληροφορίες που αντλούνται από την εμπειρία φορέων που συμμετέχουν στην καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

2. Καταρχάς, διατυπώνονται τρεις παρατηρήσεις:

2.1. Τα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με το κόστος της φτώχειας, έτσι όπως εκτίθενται παραπάνω, είναι ελάχιστα και, επιπλέον, δεν παρουσιάζονται ομοιόμορφα για όλες τις χώρες.

2.2. Η Eurostat και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο υποστηρίζοντας μεθοδολογικά τις πολιτικές αποφάσεις και βοηθώντας στην αξιολόγηση των αναληφθεισών δράσεων. Γι' αυτό επειδή δυστυχώς η Eurostat, λόγω ελλείψεως μέσων, δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στα αιτήματά της, η ΟΚΕ έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα μέτρα που ελήφθησαν στις 15 Απριλίου 1998 για τη σύσταση ομάδας δράσης που θα αναλάβει την επεξεργασία των στοιχείων που προέρχονται από τις στατιστικές έρευνες σχετικά με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Το φθινόπωρο του 1998 θα πρέπει να υποβληθούν συστάσεις σχετικά με την υιοθέτηση συγκρίσιμων εννοιών και ορισμών για τα εισοδήματα, την ανάλυση της φτώχειας λόγω μειωμένων οικονομικών πόρων, το στατιστικό ορισμό και την ανάλυση του κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς και την ποιότητα των εκτιμήσεων και των εκθέσεων. Ο συγκεκριμένος στόχος της Eurostat είναι να θεσμοθετήσει μια διαδικασία τακτικών εκθέσεων για τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό στα κράτη μέλη της ΕΕ. Η πρώτη έκθεση θα πρέπει να ολοκληρωθεί στα τέλη του 1999. Όλες αυτές οι αποφάσεις είναι καθοριστικές.

2.3. Τα περισσότερα από τα στατιστικά στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα γνωμοδότηση προέρχονται από έρευνα που διεξήγαγε η Eurostat το 1993.

2.3.1. Την εποχή εκείνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελείτο από δώδεκα μέλη. Η Αυστρία, η Φινλανδία και η Σουηδία προσχώρησαν το 1995.

2.3.2. Είναι πιθανότατο, από το 1993, να έχουν σημειωθεί εξελίξεις στο τάδε ή δείνα κράτος όσον αφορά το επίπεδο της φτώχειας. Οπωσδήποτε όμως, οι εξελίξεις αυτές δεν μειώνουν τη σημασία των στοιχείων που ακολουθούν.

IV. ΠΡΟΤΟΥ ΝΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΓΝΩΣΤΗ Η ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΦΥΣΗ ΤΗΣ

Και κυρίως να απαντηθούν τέσσερα ερωτήματα:

1) Πώς ορίζεται και πώς μετριέται η φτώχεια;

2) Πώς ορίζεται ο κοινωνικός αποκλεισμός;

3) Πόσοι φτωχοί υπάρχουν στην Ευρώπη;

4) Γιατί είναι ή γιατί γίνεται κάποιος φτωχός;

1. Ορισμός και μέτρηση της φτώχειας με στατιστικά στοιχεία

1.1. Τα φαινόμενα της φτώχειας έχουν έννοια μόνο υπό τον όρο ότι υπολογίζονται σε επίπεδο «νοικοκυριών» (). Συνεπώς, υποτίθεται ότι όλα τα μέλη του αυτού νοικοκυριού είναι αλληλέγγυα σε ό,τι αφορά το βιοτικό επίπεδο.

Το νοικοκυριό από στατιστική άποψη δεν πρέπει να συγχέεται με την οικογένεια, η οποία αποτελείται από ένα ζευγάρι (ή ένα μόνο άτομο) με τα παιδιά του. Μία οικογένεια μπορεί κάλλιστα να είναι μοιρασμένη σε πολλά νοικοκυριά, από στατιστική άποψη. Και αντίστροφα, ένα νοικοκυριό μπορεί να απαρτίζεται από άτομα που δεν συνδέονται με δεσμούς συγγένειας.

1.2. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε έναν στατιστικό ορισμό της φτώχειας που αναφέρεται στο μέσο όρο της δαπάνης ανά μονάδα κατανάλωσης ή «ισοδύναμο ενήλικα» (). Κάτω του 50 % του μέσου αυτού όρου τοποθετούνται τα φτωχά νοικοκυριά 7 αυτό είναι το «όριο της φτώχειας».

1.3. Δεδομένων των επιπτώσεών της στη ζωή των ατόμων που πλήττει, η φτώχεια πρέπει να μετριέται όσο το δυνατόν πιο κοντά στον τόπο όπου ζουν. Το όριο της φτώχειας λοιπόν που υιοθετείται για το καθένα από τα κράτη έχει υπολογιστεί σε εθνικό νόμισμα και με βάση το σύνολο των εισοδημάτων του εν λόγω κράτους:

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

1.4. Το μέσο βιοτικό επίπεδο διαφέρει αισθητά από τη μία χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην άλλη. Προκειμένου να συγκριθούν μεταξύ τους τα ανά χώρα όρια της φτώχειας, μετατράπηκαν τα διάφορα νομίσματα σε ένα ενιαίο νόμισμα, με βάση τιμές συναλλάγματος που αντικατοπτρίζουν τις διαφορές του γενικού επιπέδου των τιμών μεταξύ των διαφόρων χωρών, ούτως ώστε οι διαφορές εισοδήματος που αντιστοιχούν στα 12 όρια της φτώχειας να υποδεικνύουν τις διαφορές της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών που εξετάζονται. Αυτές οι τιμές συναλλάγματος εξασφαλίζουν την «ισοτιμία της αγοραστικής δύναμης».

1.5. Όσο πιο πλούσια είναι συνολικά μια χώρα, τόσο πιο υψηλό είναι το όριο της φτώχειας. Έτσι λοιπόν, ένα νοικοκυριό στο Λουξεμβούργο, για παράδειγμα, αγγίζει το όριο της φτώχειας στη χώρα του έχοντας αγοραστική δύναμη υπερτριπλάσια απ' ό,τι ένα νοικοκυριό που αγγίζει το όριο της φτώχειας στην Ελλάδα ή την Πορτογαλία.

1.6. Εκτός από τις σημαντικές διαφορές που υπάρχουν μεταξύ κρατών, υπάρχουν και διαφορές στο εσωτερικό του ίδιου κράτους. Για παράδειγμα, το ίδιο επίπεδο εισοδήματος δεν εξασφαλίζει τις ίδιες συνθήκες διαβίωσης από τη μία περιφέρεια στην άλλη, στο κέντρο μιας μεγάλης πόλης, στα διάφορα προάστιά της ή σε ένα χωριό...

2. Πώς ορίζεται ο κοινωνικός αποκλεισμός

2.1. Η ΟΚΕ έχει ήδη εκφράσει τις απόψεις της για τον κοινωνικό αποκλεισμό σε μια γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με εισηγήτρια τη δίδα Maddocks. Αυτή η σημαντική γνωμοδότηση υιοθετήθηκε ομόφωνα στις 30 Σεπτεμβρίου 1993 ().

2.2. Μεταξύ των φτωχών νοικοκυριών, παρατηρούνται διαβαθμίσεις, ανάλογα βέβαια με το ύψος των εισοδημάτων τους, αλλά και σε συνάρτηση με άλλους παράγοντες. Τέτοιοι παράγοντες είναι, για παράδειγμα, η ψυχολογική κατάσταση των ενδιαφερομένων ατόμων, η ποιότητα των οικογενειακών δεσμών, το κοινωνικό και φιλικό περιβάλλον, οι κανόνες πρόσβασης στην κοινωνική δράση και τα κοινωνικά βοηθήματα, η ύπαρξη υποστήριξης από οργανώσεις και συλλόγους... παράγοντες που δεν μπορούν να εκτιμηθούν σε οικονομικούς όρους, αλλά που συμβάλλουν σημαντικά στην εμφάνιση και στην ανάπτυξη της φτώχειας.

2.3. Έχει κατά συνέπεια καθιερωθεί η έννοια της «μεγάλης φτώχειας» για να προσδιορισθεί η κατάσταση ατόμων και οικογενειών που έχουν φθάσει προ των θυρών του περιθωρίου, εάν δεν τις έχουν ήδη διαβεί. Κάθε περιθωριοποιημένο άτομο κινδυνεύει να περιπέσει - αργά ή γρήγορα - στον κοινωνικό αποκλεισμό εάν δεν ληφθούν το συντομότερο δυνατό τα κατάλληλα μέτρα για τη βοήθειά του.

2.4. Ο κατά κάποιον τρόπο «γενικός» αποκλεισμός είναι η ακραία κατάληξη μιας αλληλουχίας ειδικών αποκλεισμών από τα θεμελιώδη δικαιώματα: αποκλεισμός από το δικαίωμα για μόρφωση, για πρόσβαση στην εργασία, για αξιοπρεπή στέγαση, για μια υπεύθυνη ζωή ζευγαριού και οικογένειας, για πρόσβαση στην κοινωνική προστασία, στην περίθαλψη, σε ένα ευπρεπές βιοτικό επίπεδο... Ο κοινωνικά αποκλεισμένος - άτομο ή οικογένεια - δεν αναγνωρίζεται από την «Πολιτεία» ως άτομο που έχει τα δικαιώματα και τα χαρακτηριστικά που καθιστούν εμφανή την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική του ένταξη και, κατά συνέπεια, την αναγνώρισή του ως πολίτη. Ο κοινωνικά αποκλεισμένος δεν έχει καμιά πρόσβαση στη νόμιμη άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, υπό την πλέον συνηθισμένη τους μορφή. Είναι, κατά κάποιο τρόπο, χωρίς δικαιώματα και χωρίς άποψη.

2.5. Εντούτοις, όλοι οι φτωχοί δεν είναι καταδικασμένοι στην περιθωριοποίηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Επίσης, εάν οι φτωχοί και οι κοινωνικά αποκλεισμένοι μπορούν να οδηγηθούν στην παρανομία και τη βία, δεν θα καταλήξουν βέβαια όλοι στα άκρα αυτά. Είναι, ωστόσο, βέβαιο ότι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορούν να οδηγήσουν στη λήψη δικαστικών μέτρων και σε παιδευτική ή κατασταλτική μεταχείριση με κόστος για την κοινωνία, χωρίς να παραλείπεται το κόστος της βιαιότητας για τα θύματά της, για εκείνους που τη διαπράττουν και για τις οικογένειες των μεν και των δε. Ένα παιδί δεν είναι υπεύθυνο για τις πράξεις των γονέων του και δεν θα έπρεπε να είναι θύμα των πράξεων αυτών.

2.6. Αντίστοιχα, όλοι οι αποκλεισμένοι δεν είναι φτωχοί. Ορισμένες περιπτώσεις κοινωνικού αποκλεισμού έχουν κατά κύριο λόγο αίτια σωματικής, ψυχολογικής, κοινωνικής, εθνοτικής, πολιτισμικής, θρησκευτικής, πολιτικής φύσεως ή συνδέονται με αναπηρίες, χωρίς να συνοδεύονται αναγκαστικά (συχνά ωστόσο) από χρηματική ένδεια.

2.7. Παρότι αποδείχθηκε δυνατός ο αριθμητικός καθορισμός ενός ορίου κάτω από το οποίο αρχίζει η φτώχεια, είναι αντίθετα πολύ δυσχερέστερο να χαραχτεί το όριο μεταξύ της «απλής φτώχειας» - αν μπορεί να λεχθεί κάτι τέτοιο - και του κοινωνικού αποκλεισμού. Μόνο η πιο ακραία εγκατάλειψη είναι εύκολο να εντοπισθεί, όπως η περίπτωση των άστεγων. Μπορεί ωστόσο να λεχθεί ότι η φτώχεια που δεν καταπολεμάται επαρκώς ή έγκαιρα, ενέχει τον κίνδυνο να οδηγήσει αργά ή γρήγορα στην περιθωριοποίηση και στον αποκλεισμό.

2.8. Οι περιθωριακοί και οι αποκλεισμένοι είναι δύσκολο να καταγραφούν στατιστικά. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν ζουν σε φυσιολογικούς χώρους. Βρίσκονται κατά μεγάλο ποσοστό σε κέντρα στέγασης και κοινωνικής αποκατάστασης, σε κέντρα περιστασιακής υποδοχής, σε επιπλωμένα δωμάτια, τενεκεδουπόλεις, τροχόσπιτα, ή, στη χειρότερη περίπτωση, χωρίς μόνιμη κατοικία, σε ανοιχτούς χώρους, σιδηροδρομικούς σταθμούς ή κάτω από τις γέφυρες...

2.9. Η κατάπτωση είναι το τελευταίο στάδιο του αποκλεισμού. Μπορεί να οδηγήσει στην αυτοχειρία, αυτή την ύστατη έκκληση που μένει αναπάντητη και που καταλαμβάνει σημαντική θέση στις αιτίες θανάτου, με ανοδική τάση, κυρίως μεταξύ των νέων, των ιδιαίτερα μοναχικών ή ηλικιωμένων ατόμων.

3. Πόσοι φτωχοί υπάρχουν στην Ευρώπη;

3.1. Οι υπολογισμοί της Eurostat καθορίζουν το όριο της φτώχειας του κάθε κράτους σε συνάρτηση με το ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος ανά μονάδα κατανάλωσης και οι μονάδες κατανάλωσης υπολογίζονται - όπως αναφέρεται παραπάνω - σύμφωνα με μία «κλίμακα» που είναι διαφορετική από την παραδοσιακή κλίμακα της Οξφόρδης ().

3.1.1. Η επιλογή του ημίσεως του μέσου όρου υπαγορεύεται από τη μέριμνα να υπάρξει μια ομοιομορφία με τις εκτιμήσεις για τη φτώχεια που έχει πραγματοποιήσει παλαιότερα η Επιτροπή. Όπως φαίνεται παρακάτω, το ποσοστό των φτωχών που προκύπτει από τη μέθοδο αυτή υπολογισμού είναι σαφώς ανώτερο απ' ό,τι εάν υπολογισθεί το όριο της φτώχειας με βάση το ήμισυ του μέσου εισοδήματος.

3.1.2. Η αναφορά στο εισόδημα και όχι στη δαπάνη έχει ως αποτέλεσμα μια αρκετά αισθητή αύξηση του ποσοστού των φτωχών νοικοκυριών. Όσο για την αλλαγή που οφείλεται στη μέθοδο μέτρησης των μονάδων κατανάλωσης, μεταβάλλει πολύ ελαφρά το ποσοστό των φτωχών νοικοκυριών στο σύνολο του πληθυσμού, αλλά μειώνει κάπως το ποσοστό τους μεταξύ των πολύτεκνων οικογενειών ενώ αυξάνει το ποσοστό μεταξύ των νοικοκυριών που αποτελούνται από ένα μόνο άτομο.

3.1.3. Στον πίνακα που ακολουθεί, στην αριστερή στήλη, παρουσιάζεται το ποσοστό των φτωχών νοικοκυριών στο καθένα από τα δώδεκα κράτη που αποτελούσαν την Ευρωπαϊκή Ένωση το 1993, όπως υπολογίζεται με βάση τις αρχές που μόλις αναλύθηκαν ():

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

3.1.4. Η στατιστική αυτή, όπως και όλες οι υπόλοιπες, δεν καταρτίζεται ως κλίμακα αξιολόγησης μεταξύ των κρατών, πράγμα που θα ήταν υβριστικό για τους φτωχούς, για τα κράτη και τις κυβερνήσεις τους, που αντιμετωπίζουν δύσκολες καταστάσεις και εφαρμόζουν τα μέτρα που κρίνουν κατάλληλα.

3.1.5. Θα ήταν ενδιαφέρον να παρατηρηθεί πώς διαμορφώνεται το ποσοστό των φτωχών νοικοκυριών στο καθένα από τα δώδεκα κράτη που παρουσιάζονται στον προηγούμενο πίνακα εάν ληφθεί ως όριο της φτώχειας όχι το ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος αλλά το ήμισυ του μέσου εισοδήματος. Το γαλλικό Ινστιτούτο Στατιστικής και Οικονομικών Μελετών πραγματοποίησε τον υπολογισμό αυτό. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στη δεξιά στήλη του ίδιου πίνακα.

3.1.6. Όταν υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στα ποσοστά που εμφανίζονται στις δύο στήλες, αυτό σημαίνει ότι, στην εν λόγω χώρα, το ποσοστό των πολύ υψηλών εισοδημάτων είναι ιδιαίτερα σημαντικό (η διαφορά μεταξύ του ημίσεως του μέσου όρου του εισοδήματος και του ημίσεως του μέσου εισοδήματος είναι μεγάλη).

3.1.7. Το ποσοστό των φτωχών, είτε υπολογίζεται με βάση το ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος είτε με βάση το ήμισυ του μέσου εισοδήματος, υπολογίζεται πάντα, μέχρι στιγμής, για κάθε κράτος σε συνάρτηση με το βιοτικό επίπεδο (είτε το μέσο όρο του βιοτικού επιπέδου είτε το μέσο βιοτικό επίπεδο) του εν λόγω κράτους. Δεδομένου ότι το βιοτικό επίπεδο αυτό διαφέρει από το ένα κράτος στο άλλο, ένα νοικοκυριό που θεωρείται φτωχό σε ένα κράτος, εάν ζούσε σε ένα άλλο κράτος, με το ίδιο βιοτικό επίπεδο, δεν θα θεωρείτο φτωχό. Η παρατήρηση αυτή οδηγεί στο ερώτημα πώς διαμορφώνεται το ποσοστό των φτωχών σε κάθε κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης εάν υπολογισθεί σε συνάρτηση με το ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος ή με το ήμισυ του μέσου εισοδήματος της Ένωσης θεωρώντας την ως μια ενιαία οικονομική οντότητα. Τα αποτελέσματα του υπολογισμού αυτού παρουσιάζονται στη δεξιά στήλη του πίνακα που ακολουθεί. Το ήμισυ του μέσου εισοδήματος στην Ευρώπη των δώδεκα το 1993, το οποίο λαμβάνεται ως βάση, προκύπτει από τα εισοδήματα που καταγράφονται στο κάθε κράτος εκπεφρασμένα σε ένα ενιαίο νόμισμα σύμφωνα με τιμές συναλλάγματος που εξασφαλίζουν την «ισοτιμία της αγοραστικής δύναμης».

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

3.1.8. Οι χώρες που έχουν βιοτικό επίπεδο, και επομένως όριο της φτώχειας, κατώτερο από το μέσο ευρωπαϊκό βιοτικό επίπεδο, παρουσιάζουν υψηλότερο ποσοστό φτωχών νοικοκυριών όταν χρησιμοποιείται ως στοιχείο αναφοράς το μέσο ευρωπαϊκό εισόδημα (ή βιοτικό επίπεδο) απ' ό,τι όταν χρησιμοποιείται το μέσο βιοτικό επίπεδο των ίδιων των χωρών αυτών.

3.1.9. Στην Κοινότητα των δώδεκα υπήρχαν 57 εκατομμύρια φτωχοί, με βάση την έρευνα του 1993, με υπολογισμό των ορίων φτώχειας στο ήμισυ του μέσου όρου των εισοδημάτων και 38,7 εκατομμύρια βάσει του ημίσεως του μέσου εισοδήματος.

Η Αυστρία, η Φινλανδία και η Σουηδία προσχώρησαν στην ΕΕ δύο χρόνια μετά την έρευνα του 1993.

Με μια μετριοπαθή εκτίμηση, και λαμβανομένων υπόψη των πληροφοριών που έχουν συλλεχθεί από διάφορες πηγές, ο αριθμός των φτωχών στα δεκαπέντε κράτη μέλη μπορεί να είναι γύρω στα 59 εκατομμύρια ή στα 39,5 εκατομμύρια ανάλογα με τη μέθοδο υπολογισμού, δηλαδή ένας κάτοικος στους 6 ή ένας στους 9.

3.2. Μετά από τον απολογισμό της φτώχειας στην Ευρώπη, θα ήταν σκόπιμη μια σύντομη αναφορά στα διαθέσιμα στοιχεία για τη σοβαρότητα της κατάστασης στον κόσμο.

3.2.1. Πολυάριθμοι λαοί, σε ολόκληρο τον κόσμο, προσβλέπουν στην ανάπτυξη. Έχουν το βλέμμα στραμμένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με το ζήλο και την ελπίδα που επηρεάζει η κατά το μάλλον ή ήττον αντικειμενική γνώση των καταστάσεων στην Ευρώπη. Έχουμε καθήκον να μην απογοητεύσουμε τη θεμιτή προσδοκία των λαών αυτών, διαφορετικά θα παραβούμε τις αρχές της Παγκόσμιας Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στο πρώτο άρθρο της οποίας καθορίζεται ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι... και οφείλουν να ενεργούν ομού οι μεν με τους δε με πνεύμα αδελφοσύνης».

3.2.2. Το 1994, 4,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι - δηλαδή τα τρία τέταρτα του πληθυσμού του πλανήτη - ζούσαν στον Τρίτο Κόσμο. Σύμφωνα με δεδομένα του 1992, πενηνταεπτά κράτη - δηλαδή πληθυσμός 3,7 δισεκατομμυρίων κατοίκων - είχαν ετήσιο κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, κάτω των 675 δολαρίων ΗΠΑ. Περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι έπρεπε να επιβιώνουν με λιγότερο από 1 δολάριο την ημέρα.

Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι συνέπειες των άτυπων οικονομιών που είναι δύσκολο να εκτιμηθούν, η διαφορά των πόρων του πληθυσμού αυτού με εκείνους της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι της τάξεως του 1 προς 25.

3.2.3. Η οδυνηρότατη αυτή διαπίστωση δεν υπενθυμίζεται σε μια προσπάθεια να πεισθούν οι φτωχοί της Ευρώπης ότι έχουν άδικο αν παραπονούνται, εφόσον, σε άλλες ηπείρους, δισεκατομμύρια άνθρωποι είναι πολύ φτωχότεροι. Τονίζει τη διττή ευθύνη που υπάρχει:

- αφενός, απέναντι σε εκείνους οι οποίοι, στις χώρες μας, ζουν μέσα στη φτώχεια και στην εξαθλίωση 7

- αφετέρου, απέναντι σε εκείνους οι οποίοι, στις χώρες που είναι ακόμη ελάχιστα ανεπτυγμένες - και με τις οποίες ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη έχουν ιστορικούς δεσμούς - προσδοκούν να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσής τους και, πολλοί από αυτούς, να μη λιμοκτονήσουν. Η αδιαφορία, και δη η χρήση της βίας, δεν είναι «φυσιολογικά όπλα» κατά της εξαθλίωσης, ούτε βέβαια και οι μαγικοί λόγοι που εκφράζουν τη λύπηση γι' αυτούς τους οποίους πλήττει.

- Η διαπίστωση αυτή ενισχύει τη σημασία του διαλόγου Βορρά-Νότου και την επιτακτική ανάγκη, για λόγους ανθρωπιστικούς και γεωπολιτικής ισορροπίας, να συμπεριληφθεί στις παγκόσμιες οικονομικές και εμπορικές συζητήσεις, η εξαθλίωση των πληθυσμών που ζουν σε μεγάλη ένδεια.

4. Γιατί είναι κανείς ή γιατί γίνεται φτωχός;

4.1.1. Τα άμεσα αίτια της φτώχειας τροφοδοτούνται όλα από τις καταστάσεις που περιορίζουν αισθητά και επί μακρόν τους πόρους ενός νοικοκυριού και ως εκ τούτου διαταράσσουν σημαντικά την άσκηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεών του, καθώς και την ποιότητα της ζωής του.

4.1.2. Με βάση κυρίως τις στατιστικές της Εurostat, είναι δυνατόν να εντοπισθούν οι κυριότεροι παράγοντες της φτώχειας. Οι δύο πρώτοι είναι, η ανεργία και η ανεπάρκεια επαγγελματικών προσόντων, που είναι συχνά αλληλένδετες, δεδομένου ότι η ανεπάρκεια επαγγελματικών προσόντων καθιστά ασταθή την απασχόληση και δεν εξασφαλίζει επαρκή αμοιβή, ακόμη και σε κείνους που εργάζονται. Ακολουθούν τα μεγάλα οικογενειακά βάρη (τέσσερα παιδιά και άνω) και η ηλικία (άνω των 75 ετών). Ο τελευταίος αυτός παράγοντας αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, θέμα γενεάς: τα πιο ηλικιωμένα άτομα δεν απολαύουν πάντοτε τις συντάξεις των νεότερων γενεών.

4.1.3. Με το συνδυασμό διαφόρων κριτηρίων (κοινωνικο-οικονομικές κατηγορίες, επίπεδο επαγγελματικών προσόντων του «αρχηγού του νοικοκυριού», διάρκεια της ανεργίας, οικογενειακά βάρη, ηλικία), μπορεί να καθοριστεί μια τυπολογία των νοικοκυριών στα οποία είναι πολύ μεγάλη η πιθανότητα να βρεθεί σημαντικό ποσοστό φτωχών. Αυτά είναι:

- νοικοκυριά (ζευγάρια με ή χωρίς παιδιά και μονογονικές οικογένειες) τα ενήλικα μέλη των οποίων είναι όλα άνεργα 7

- άνεργοι μακράς διάρκειας (περισσότερο από ένα έτος και προπάντων περισσότερο από δύο έτη), ηλικίας άνω των 25 ετών, έστω και με επαγγελματική εξειδίκευση 7

- άνεργοι, κυρίως μακροχρόνια άνεργοι, κάτω των 25 ετών, που δεν ζουν με την οικογένειά τους 7

- εργαζόμενοι οι οποίοι έχουν χαμηλές αποδοχές, λόγω ανεπαρκών προσόντων, εργασίας με μειωμένο ωράριο το οποίο δεν επέλεξαν, περιστασιακής απασχόλησης... 7

- εργάτες ή οι ανειδίκευτοι υπάλληλοι όταν το νοικοκυριό έχει ένα μόνο μισθό 7

- γεωργοί (πολυκαλλιέργεια, κτηνοτροφία), όταν τα χαρακτηριστικά των εκμεταλλεύσεων είναι τέτοια (μικρή έκταση, μέτρια παραγωγικότητα, προϊόντα χαμηλής απόδοσης) ώστε μπορούν να εξασφαλίζουν χαμηλό εισόδημα, και όταν το νοικοκυριό δεν έχει άλλα συμπληρωματικά εισοδήματα, για παράδειγμα, κάποιο μισθό 7

- συνταξιούχοι, πρώην εργάτες ή ανειδίκευτοι υπάλληλοι, άνω των 75 ετών και οι χήρες των συνταξιούχων αυτών 7

- οικογένειες με τέσσερα ή περισσότερα παιδιά των οποίων ο αρχηγός του νοικοκυριού, ακόμη και αν δεν είναι άνεργος, είναι εργάτης ή υπάλληλος ενώ ο/η σύζυγός του δεν έχει επαγγελματική δραστηριότητα ή είναι άνεργος 7

- μονογονικές οικογένειες όταν ο αρχηγός του νοικοκυριού - ο οποίος είναι στις περισσότερες περιπτώσεις γυναίκα - είναι ανειδίκευτος.

4.1.4. Ανάμεσα στους παράγοντες που οδηγούν στη φτώχεια, ιδιαίτερα έντονη επίδραση έχει η ανεργία, ακόμη κι αν δεν αποτελεί πάντα την αρχική αιτία. Εντούτοις, δεν είναι φτωχοί όλοι οι άνεργοι, υπάρχουν όμως φτωχοί - και μάλιστα όλο και περισσότεροι φτωχοί - μεταξύ των ατόμων που απασχολούνται σε θέσεις που απαιτούν μικρή ή καθόλου εξειδίκευση και συνεπώς αμείβονται ανεπαρκώς και συχνά είναι περιστασιακές.

4.2. Η φτώχεια μπορεί να έχει και άλλες αιτίες, λιγότερο άμεσες απ' αυτές που προαναφέρονται. Για παράδειγμα, η ανεπαρκής ή η ακατάλληλη κατάρτιση, που καθιστά δυσχερή την εξεύρεση και τη διατήρηση απασχόλησης, κυρίως σε περιόδους οικονομικής κρίσης ή ταχείας τεχνολογικής ανάπτυξης. Επίσης, η κακή κατάσταση της υγείας, η ανεπαρκής ή και ανύπαρκτη περίθαλψη μπορούν να οδηγήσουν στην επαγγελματική αστάθεια ή ακόμη και να εξαναγκάσουν στη διακοπή κάθε επαγγελματικής δραστηριότητας.

4.3. Ειδική αναφορά θα πρέπει να γίνει στην επίδραση των συνθηκών στέγασης. Η επισφαλής στέγαση είναι συχνά συνέπεια της φτώχειας μπορεί όμως να είναι και η αιτία της ή τουλάχιστον να αποτελέσει παράγοντα επιτάχυνσης της πορείας προς τη φτώχεια, την περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό.

4.3.1. Η κατοικία επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα της ζωής, την ευτυχία των ζευγαριών και την ανατροφή των παιδιών. Χωρίς στέγη, δεν υπάρχει κοινωνικό στήριγμα και σπάνια δίνεται η δυνατότητα να βρεθεί σταθερή απασχόληση. Η κατοικία συμβάλλει επίσης στην κοινωνική αναγνώριση. Η έλλειψη κατοικίας μπορεί ενίοτε να στερήσει τα άτομα από την αναγνώρισή τους ως πολιτών, ακόμη και από τα πολιτικά τους δικαιώματα. Ορισμένα κράτη έχουν θεσπίσει διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες οι «χωρίς μόνιμη κατοικία» έχουν δικαίωμα ψήφου.

Οι συνθήκες στέγασης διαφέρουν ανάλογα με την τοποθεσία της. Η τοποθεσία της κατοικίας επηρεάζει τα περισσότερα κονδύλια του προϋπολογισμού (μεταφορές, σχολικά έξοδα, συνθήκες και, επομένως, κόστος των αγορών) και, συχνά, και τους κοινωνικούς δεσμούς.

4.3.2. Η ιδιοκατοίκηση ισοδυναμεί με ένα πρόσθετο εισόδημα. Για να υπολογίσουν καλύτερα την πραγματική κλίμακα των βιοτικών επιπέδων, πολλές χώρες προσθέτουν στο εισόδημα ή στη δαπάνη των νοικοκυριών που είναι ιδιοκτήτες της κατοικίας τους ένα τεκμαρτό εισόδημα, αξιολογώντας το πλεονέκτημα αυτό. Το όριο της φτώχειας είναι υψηλότερο κατ' αυτόν τον τρόπο, απ' ό,τι όταν δε λαμβάνεται αυτό υπόψη, και το ποσοστό των φτωχών νοικοκυριών είναι λίγο περισσότερο αυξημένο.

4.3.3. Ορισμένα νοικοκυριά είναι «μελλοντικοί ιδιοκτήτες». Έχουν να αντιμετωπίσουν την αποπληρωμή δανείων και καταβολή τόκων, συχνά υπερβολικά υψηλών, που μπορεί να έχουν καταστροφικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής τους. Η υπερχρέωση μπορεί να προκαλέσει την έναρξη μιας διαδικασίας που οδηγεί στη φτώχεια, ή να την επιταχύνει σημαντικά. Για το λόγο αυτό, είναι σημαντική η αντικειμενική ενημέρωση και η παροχή βοήθειας για τη λήψη απόφασης, πριν δεσμευτεί κανείς για την απόκτηση στέγης, και είναι απαραίτητη μια πολιτική προσφοράς προς ενοικίαση κοινωνικών κατοικιών ποιότητας.

4.3.4. Στις 18 Μαρτίου 1997, η Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου υιοθέτησε σχέδιο ψηφίσματος όπου επιβεβαιώνεται ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση «τουλάχιστον 18 εκατ. άτομα θεωρούνται ως άστεγοι ή είναι αναγκασμένοι να διαμένουν σε κατοικίες ανεπαρκώς εξοπλισμένες ή με πολλά άλλα άτομα». Το ψήφισμα υποστηρίζει ότι «η στέγαση πρέπει να αποτελεί βάση όλων των άλλων θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων» (). Η ΟΚΕ συμμερίζεται την ανάλυση αυτή, καθώς και τα συμπεράσματά της.

4.4. Πέρα από την αντικειμενική παρατήρηση της φτώχειας, πρέπει να γίνει μία αναφορά στα συμπεράσματα των δημοσκοπήσεων, δηλαδή στον τρόπο κατά τον οποίο γίνεται αισθητή η φτώχεια.

4.4.1. Οι δημοσκοπήσεις που διενεργήθηκαν στα νοικοκυριά, προκειμένου να υπάρξει μία υποκειμενική εκτίμηση της φτώχειας, με βάση τις κρίσεις που διατυπώνουν οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι σχετικά με την προσωπική τους ευημερία, καταλήγουν συχνά σε αποτελέσματα που διαφέρουν από εκείνα που βασίζονται σε κατά τεκμήριο αντικειμενικά στοιχεία, όπως οι δαπάνες των νοικοκυριών. Οι πιο σαφείς αντιθέσεις αφορούν τους συνταξιούχους και τις πολυμελείς οικογένειες.

4.4.2. Οι συνταξιούχοι έχουν την τάση να θεωρούν τους εαυτούς τους πολύ φτωχότερους απ' ό,τι προκύπτει από την παρατήρηση του βιοτικού τους επιπέδου: απόρροια, σε ορισμένους, του φόβου για το αύριο; της απραξίας, της απομόνωσης; έλλειψη συνειδητοποίησης, από τους ίδιους, της αξίας των υπηρεσιών που τους παρέχονται ενίοτε δωρεάν ή σε μειωμένη τιμή;

4.4.3. Οι πολυμελείς οικογένειες με σχετικά χαμηλό βιοτικό επίπεδο είναι εν γένει πιο ικανοποιημένες από την τύχη τους απ' ό,τι τα άτομα που ζουν μόνα ή ακόμη και από τα ζευγάρια χωρίς συντηρούμενα τέκνα, με σαφώς υψηλότερο βιοτικό επίπεδο. Οι οικογένειες αυτές αντλούν από τα παιδιά τους - που, για τους πιο φτωχούς, είναι συχνά η μόνη τους ελπίδα - μια μεγάλη δύναμη για ν' αντισταθούν στη φτώχεια ().

4.4.4. Οι δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν εξάλλου την πρωταρχική σημασία που αποδίδεται στην επαγγελματική δραστηριότητα ως παράγοντα αισιοδοξίας και κοινωνικής ένταξης. Νοικοκυριά φτωχά, σύμφωνα με τα στοιχεία, δηλώνουν ότι δεν είναι, εφόσον τουλάχιστον ένα άτομο στο νοικοκυριό έχει σταθερή αμειβόμενη απασχόληση, ενώ νοικοκυριά που δεν είναι φτωχά σύμφωνα με τα στοιχεία, δηλώνουν φτωχά εφόσον κανένα μέλος του νοικοκυριού δεν ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα.

4.4.5. Οι υποκειμενικές κλίμακες της φτώχειας επηρεάζονται, συνεπώς, από άλλα αίτια, εκτός του βιοτικού επιπέδου. Η ανεργία, η μεγάλη ηλικία, η μοναξιά, κλπ. αποκαλύπτουν στους ανθρώπους την αδυναμία τους και τους θέτουν εμπρός στο αγωνιώδες ερώτημα της χρησιμότητάς τους και του πεπρωμένου τους.

V. ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΕΙ ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ;

1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

1.1. Ο υπολογισμός του κόστους της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, προϋποθέτει την εκ των προτέρων συναίνεση σχετικά με την έννοια των όρων αυτών, αφενός, και, αφετέρου, τη δυνατότητα ποιοτικού και ποσοτικού προσδιορισμού των κοινωνικών ομάδων που αυτοί αφορούν. Σχετικά με τα σημεία αυτά, στις προηγούμενες παραγράφους γίνεται προσπάθεια οργάνωσης του προβληματισμού και ποσοτικής αξιολόγησης.

1.2. Το επόμενο στάδιο προϋποθέτει, αφενός, τη δυνατότητα προσδιορισμού του κόστους της αντιμετώπισης των καταστάσεων φτώχειας και αποκλεισμού και του κόστους των δράσεων πρόληψης και, αφετέρου, την πλήρη γνώση του μεγέθους της επίδρασης της μειωμένης κατανάλωσης, εκ μέρους των φτωχών και των αποκλεισμένων, στην παραγωγή, στην απασχόληση, στα φορολογικά έσοδα, και στις κοινωνικές εισφορές.

1.3. Σχετικά με τα σημεία αυτά, το ζήτημα είναι σύνθετο και δύσκολο. Για παράδειγμα, είναι γνωστή η σημασία της ανεργίας για την ανάπτυξη της φτώχειας 7 εντούτοις δεν πρέπει να αποδίδεται στο κόστος της φτώχειας το σύνολο του κόστους της ανεργίας. Ομοίως, οι οικογενειακές παροχές δεν μπορούν να θεωρηθούν συνολικά ως στοιχείο της πρόληψης της φτώχειας. Οι φτωχές οικογένειες βοηθούνται άραγε ως φτωχές ή ως οικογένειες; Πέραν της λογιστικής καταχώρισης, η απάντηση επηρεάζει σημαντικά τον προσδιορισμό της φύσης της αποζημίωσης των οικογενειακών βαρών (αντισταθμιστικές καταβολές ή βοηθήματα;) και τον προσδιορισμό, ενδεχομένως, των δικαιούχων οικογενειών. Υπενθυμίζεται ωστόσο ότι, για τις πολύ φτωχές οικογένειες και άτομα, οι κοινωνικές παροχές είναι συχνά ο μόνος σταθερός πόρος, όταν δεν είναι το μοναδικό εισόδημα.

1.4. Γενικότερα, ενώ το κόστος ορισμένων μέτρων που αποσκοπούν ρητά στην καταπολέμηση των συνεπειών της φτώχειας (ειδικές παροχές και υπηρεσίες) μπορεί να φαίνεται εύκολο να αξιολογηθεί, είναι πιο δύσκολο να προσδιορισθεί, στο εσωτερικό γενικών προϋπολογισμών όπως ο προϋπολογισμός της εκπαίδευσης, της κατάρτισης, της πληροφόρησης, της στέγασης, της υγείας το μερίδιο που αφορά ιδιαίτερα την πρόληψη. Όλες οι πολιτικές έχουν σιωπηρά προληπτικό χαρακτήρα. Η εκπαίδευση καταπολεμά τον αναλφαβητισμό, η ιατρική, με τη θεραπεία μεμονωμένων ατόμων, συντελεί στην πρόοδο της δημόσιας υγείας, και αντίστροφα.

1.5. Με βάση επιμέρους δεδομένα τα οποία συγκεντρώθηκαν από διάφορες πηγές, μπορεί ήδη να διατυπωθεί η άποψη ότι το οικονομικό κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού είναι βαρύτατο και με ανοδική γενικά τάση. Η Eurostat δεν έχει προς το παρόν τη δυνατότητα - όπως έχει ήδη αναφερθεί - να παράσχει πλήρη και εναρμονισμένα στοιχεία σχετικά με το κόστος αυτό. Η ΟΚΕ δεν μπορεί μόνη, με τα μέσα που διαθέτει η ίδια, να καταρτίσει έναν αναλυτικό πίνακα για το κόστος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ωστόσο, σε μία προσπάθεια προώθησης του σχετικού προβληματισμού και χωρίς να επιδιώκει να παραστήσει το δάσκαλο, η ΟΚΕ παρουσιάζει αμέσως παρακάτω, βάσει παραδειγμάτων, τις γενικές γραμμές ενός προσχεδίου μεθόδου καταμέτρησης. Η ελαστική εφαρμογή της μεθόδου αυτής από μέλη της ομάδας μελέτης που συνέστησε το τμήμα κοινωνικών θεμάτων της ΟΚΕ - ορισμένα από τα οποία έχουν ήδη συλλέξει πληροφορίες - θα μπορούσε συμβάλει στην επίτευξη περαιτέρω προόδου, σε μεταγενέστερη φάση.

2. Συμβολή στο προσχέδιο μεθόδου καταμέτρησης

2.1. Ένα μερίδιο από το κόστος της φτώχειας αντιστοιχεί σε πραγματικές δαπάνες ενώ το υπόλοιπο αφορά «μη έσοδα» ή «διαφυγόντα κέρδη».

Το κόστος αυτό μπορεί να υπολογισθεί με βάση τέσσερα κριτήρια:

2.1.1. από την μία πλευρά, οι ενισχύσεις σε είδος και σε μετρητά που παρέχουν τα κράτη, οι τοπικές αρχές και οι κρατικοί κοινωνικοί και υγειονομικοί οργανισμοί στα άτομα που πλήττονται από τη φτώχεια, ώστε να καταστούν λιγότερο επαχθείς οι συνθήκες διαβίωσής τους και, από την άλλη πλευρά, οι συλλογικές επιβαρύνσεις που αναλαμβάνει η Κοινωνία για την επαγγελματική και κοινωνική επανένταξη και για την αποκατάσταση των ζημιών που προκαλούν μερικές φορές τα άτομα υπό το κράτος της φτώχειας 7

2.1.2. το κόστος της εφαρμογής των πολιτικών πρόληψης της φτώχειας και του αποκλεισμού 7

2.1.3. η επιβάρυνση των δημόσιων οικονομικών που προκύπτει από τη μη είσπραξη φόρων και κοινωνικών εισφορών, λόγω της υποαπασχόλησης, της μείωσης των εσόδων και της υποκατανάλωσης των φτωχών νοικοκυριών και, ακόμη περισσότερο, των αποκλεισμένων 7

2.1.4. το «κόστος» για τον παραγωγικό μηχανισμό από τη μη παραγωγή που οφείλεται στην υποαπασχόληση και τη μειωμένη αγοραστική δύναμη των φτωχών, κόστος το οποίο μπορεί να προσπαθήσει κανείς να υπολογίσει με δύο τρόπους: με βάση την παραγωγή, εκτιμώντας το επίπεδο της παραγωγής που θα προέκυπτε από τους πλήρως ή μερικώς άνεργους φτωχούς, σε περίπτωση που είχαν εργασία 7 με βάση την κατανάλωση, υπολογίζοντας το επίπεδο της συνολικής ζήτησης, σε περίπτωση που ήταν δυνατόν να εκπληρωθούν οι ανικανοποίητες ανάγκες των φτωχών.

2.2. Το κόστος του πρώτου είδους θα πρέπει να είναι ήδη δυνατό να υπολογισθεί σε κάθε χώρα:

2.2.1. είτε βάσει ενός καταλόγου των κοινωνικών παροχών, για τις οποίες είναι γνωστό ότι χορηγούνται κατά τεκμήριο μόνο στις λιγότερο ευνοημένες κατηγορίες (ελάχιστα κοινωνικά επιδόματα και ορισμένες παροχές που χορηγούνται ανάλογα με το εισόδημα), και ενός καταλόγου παροχών που έχουν κατ' αρχήν ευρύτερο προορισμό, ένα μέρος των οποίων όμως, πιο δύσκολο να υπολογισθεί, καταλήγει στην πραγματικότητα στα φτωχά νοικοκυριά και άτομα 7

2.2.2. είτε βάσει ερευνών στηριζόμενων σε ένα δείγμα νοικοκυριών από τα οποία ζητείται να καταρτίσουν, με τη βοήθεια ενός ερευνητή, τον κατάλογο των εσόδων τους από επαγγελματικές δραστηριότητες ή από μεταβιβαστικές πληρωμές. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει να προσδιορισθεί ποιοι είναι φτωχοί - π.χ. σύμφωνα με την έννοια του ορισμού της Επιτροπής - και να υπολογισθούν τα διάφορα κοινωνικά τους έσοδα.

2.3. Εάν επιλέξει κανείς να προβεί σε υπολογισμό των παροχών που προορίζονται κατ' αρχήν για τους φτωχούς ή που ενδέχεται να χορηγούνται στους φτωχούς, θα μπορούσε να κάνει χρήση του ακόλουθου καταλόγου:

- βοηθήματα για τους άνεργους, τα καλούμενα «επιδόματα αλληλεγγύης», που χορηγούνται σε μακροχρόνια άνεργους και τα οποία πρέπει να διακρίνονται από τα «επιδόματα ανεργίας» 7

- επιδόματα επαγγελματικής μη προσαρμογής, αναπροσαρμογής ή επανένταξης που χορηγούνται σε μακροχρόνια ανέργους, ιδίως νέους και ηλικιωμένους 7

- ελάχιστα εισοδήματα κοινωνικής ένταξης (ελάχιστο επίδομα διαβίωσης, εισοδηματική ενίσχυση...) που χορηγούνται σε άπορα άτομα 7

- κοινωνικές ενισχύσεις σε παιδιά που προέρχονται από μη ευνοημένα περιβάλλοντα, σε νέους που αντιμετωπίζουν προβλήματα, σε άτομα με ειδικές ανάγκες που έχουν χαμηλά εισοδήματα 7

- οικογενειακές παροχές που χορηγούνται ανάλογα με τα έσοδα σε οικογένειες με περισσότερα από τρία τέκνα, επιδόματα σε μονογονικές οικογένειες, ενισχύσεις σε οικογένειες με χαμηλά έσοδα 7

- ελάχιστο επίδομα γήρατος, κοινωνική ή οικιακή βοήθεια σε άπορα ηλικιωμένα άτομα 7

- ιατρική βοήθεια σε ασθενείς με χαμηλά εισοδήματα, σε ανάπηρους, σε άτομα με ειδικές ανάγκες, και γενικότερα, σε άτομα χωρίς κοινωνική προστασία ή με ελλιπέστατη προστασία 7

- ενισχύσεις στέγασης που χορηγούνται ανάλογα με τα έσοδα σε περιπτώσεις κατά τις οποίες τα εισοδήματα οικογενειών και ατόμων δεν τους επιτρέπουν να έχουν αξιοπρεπή κατοικία 7 στέγαση των μειονεκτούντων ατόμων ή των ατόμων χωρίς σταθερή κατοικία 7 εστίες υποδοχής για νέους που αντιμετωπίζουν προβλήματα, γηροκομία και εστίες για άπορα ηλικιωμένα άτομα...

- σχολική βοήθεια στα παιδιά που προέρχονται από λιγότερο ευνοημένες συνοικίες και κύκλους, καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, επανεκπαίδευση των νέων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες...

- μειωμένου κόστους ή δωρεάν πρόσβαση σε ορισμένες κοινωνικές υπηρεσίες: μέσα μεταφοράς, εστιατόρια, θέρμανση, ενημέρωση, αναψυχή, πολιτιστικές δραστηριότητες...

- αμοιβή των κοινωνικών λειτουργών που ασχολούνται με φτωχά άτομα κάθε ηλικίας, με νέους που αντιμετωπίζουν προβλήματα, με μακροχρόνια άνεργους... επένδυση και έξοδα λειτουργίας των υπηρεσιών που τους απασχολούν...

- λειτουργικά έξοδα για την πρόληψη και την καταστολή ορισμένων μορφών εγκληματικότητας που αποδίδονται στη φτώχεια, συμπεριλαμβανόμενων και των θεραπευτικών αγωγών για αλκοολισμό και τοξικομανία που συνδέονται με τη φτώχεια.

2.3.1. Οι ονομασίες των παροχών αυτών διαφέρουν από τη μία χώρα στην άλλη. Ο παραπάνω κατάλογος αναφοράς, χωρίς να είναι πλήρης, καλύπτει ωστόσο ένα ευρύ φάσμα παροχών. Το ζητούμενο είναι να γίνει γνωστό, μέσω των λογιστικών εγγραφών των οργανισμών χορήγησης παροχών, το συνολικό ποσό κάθε μιας παροχής που λαμβάνεται υπόψη και, όταν το φάσμα των δικαιούχων υπερβαίνει την κατηγορία των «φτωχών» με τη στενή έννοια, να υπολογιστεί το μερίδιο των παροχών που καταλήγουν στους φτωχούς.

2.3.2. Μία από τις αδυναμίες της μεθόδου αυτής έγκειται στο γεγονός ότι οι εν λόγω ενισχύσεις προορίζονται συχνά για άτομα και όχι για νοικοκυριά: ένα άτομο που εισπράττει τη μία ή την άλλη παροχή, μπορεί να ανήκει στην πραγματικότητα σε ένα νοικοκυριό που να μην είναι φτωχό. Συνεπώς, το σύνολο των προαναφερόμενων παροχών υπάρχει υποθετικά κίνδυνος να υπερβαίνει το ποσό της ενίσχυσης που χορηγείται στα θύματα της φτώχειας υπό την αυστηρή έννοια του όρου.

2.3.3. Προκειμένου να προσπαθήσουν να συλλέξουν τις αντίστοιχες πληροφορίες από τους αρμόδιους οργανισμούς της χώρας τους, εστάλη στα μέλη της σχετικής ομάδας μελέτης της ΟΚΕ ένα ερωτηματολόγιο που επαναλαμβάνει, σε μεγάλο βαθμό, τον παραπάνω κατάλογο. Ελήφθησαν απαντήσεις από την Αυστρία, το Βέλγιο, την Ισπανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, την Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Δόθηκαν πληροφορίες, ενίοτε πολύ πλούσιες, σχετικά με τον αριθμό και τα χαρακτηριστικά των ανέργων και, σε πολλές περιπτώσεις, σχετικά με το ύψος των επιδομάτων και με διάφορες άλλες συνιστώσες της κοινωνικής προστασίας. Στις περισσότερες περιπτώσεις ωστόσο, αποδείχθηκε πρακτικά αδύνατο να απομονωθεί το μερίδιο των επιδομάτων ή παροχών που αποδίδεται στους φτωχούς και μόνο σ' αυτούς. Προκειμένου να συναχθούν αξιόπιστα συμπεράσματα, θα ήταν απαραίτητο να διεξαχθεί μια μακρόπνοη και επίπονη εξειδικευμένη έρευνα, που να εμπλέκει πολυάριθμους φορείς και που θα απαιτούσε, για κάθε χώρα, μια σημαντική προσπάθεια συντονισμού.

2.3.4. Οι προσπάθειες συνθετικής παρουσίασης υπήρξαν σπανιότατες. Θα μπορούσαν ωστόσο να επισημανθούν, πάντα εν είδει παραδείγματος, οι εργασίες του Dr. Rudolf Martens για τη Γερμανία, στις οποίες υπολογίζεται, το 1994, σε 70 περίπου δις γερμανικά μάρκα (περίπου 37 δις Ecu) το συνολικό κόστος των δημόσιων προϋπολογισμών για την επιδότηση των μακροχρόνια ανέργων, για τις κοινωνικές ενισχύσεις και τις διάφορες μορφές περίθαλψης και θεραπείας.

Ενδεικτικά επίσης, αναφέρεται ότι το γαλλικό Υπουργείο Κοινωνικών Υποθέσεων ανακοίνωσε, στις αρχές του 1997, ότι θα χορηγήσει στη διάρκεια του έτους 126 δις γαλλικά φράγκα (19,5 δις Ecu) για την καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού. Πρέπει να προστεθεί στο ποσό αυτό η συνεισφορά των τοπικών αρχών, που ήταν της τάξεως των 40 δις γαλλικών φράγκων (6 δις Ecu).

2.4. Μπορούν, επίσης, να επιλεχθούν, ως βάση για τον υπολογισμό του κόστους της καταπολέμησης της φτώχειας, οι έρευνες που διενεργούνται στα νοικοκυριά και οι οποίες αφορούν όλες τις πηγές εισοδημάτων τους. Η έρευνα που διενήργησε η Eurostat, το 1993, σε ένα ευρωπαϊκό δείγμα νοικοκυριών έδωσε τις πληροφορίες που χρησιμοποιούνται στην παρούσα γνωμοδότηση, σχετικά με τον αριθμό των φτωχών. Το Υπουργείο Κοινωνικών Υποθέσεων της Γαλλίας προσπάθησε να αξιοποιήσει μέρος της έρευνας που αφορούσε τα εισοδήματα των φτωχών νοικοκυριών στη Γαλλία 7 τα συμπεράσματα παρουσιάζονται παρακάτω, με μόνο ένα παράδειγμα.

2.4.1. Oι έρευνες στα νοικοκυριά ενδέχεται να παρουσιάζουν, ορισμένες αδυναμίες, όπως ο κίνδυνος υποτίμησης των εσόδων, είτε πρόκειται για πλούσια νοικοκυριά (ή για «μη φτωχά»), είτε για φτωχά. Τα τελευταία, παρά το ζήλο των ερευνητών να τα βοηθήσουν ώστε να απαντήσουν αντικειμενικά, πιθανόν να δίσταζαν να αποκαλύψουν την ύπαρξη ορισμένων εσόδων τους, φοβούμενα μήπως τα χάσουν, ιδίως δε τις παροχές για τις οποίες ισχύει ένα ανώτατο όριο πόρων. Η συμπεριφορά αυτή υπαγορεύεται περισσότερο από το φόβο, παρά από την επιθυμία δόλου.

Μια άλλη αιτία της υποτίμησης των εσόδων, που τη φορά αυτή δεν οφείλεται στους δηλώνοντες, έγκειται στην εσκεμμένη μη συνθεώρηση, από τον ερευνητή, των ιατρικών φροντίδων σε είδος. Το ίδιο ισχύει και για το κόστος καταπολέμησης της φτώχειας, που δεν προκύπτει από τη μεταβίβαση κοινωνικών εσόδων στα ίδια τα νοικοκυριά, όπως π.χ. η αμοιβή των κοινωνικών λειτουργών και των εκπαιδευτών και η δωρεάν ή μειωμένου κόστους πρόσβαση σε ορισμένες δημόσιες υπηρεσίες (π.χ. μεταφορές, φαγητό...).

2.4.2. Ένα άλλο μειονέκτημα των άμεσων ερευνών που διενεργούνται στα νοικοκυριά, τα οποία αποκαλούνται «συνήθη», έγκειται στις ελλιπείς γνώσεις που αποκομίζονται για τα νοικοκυριά αυτά όσον αφορά το φαινόμενο που οι στατιστικολόγοι αποκαλούν «ακραίες περιπτώσεις κατανομής». Στην προκειμένη περίπτωση οι ερευνητές αντιμετωπίζουν μεγάλα προβλήματα κατά την υποβολή ερωτημάτων στις ομάδες ατόμων που πλήττονται περισσότερο από την φτώχεια και τα οποία δεν είναι απλά φτωχά αλλά και «αποκλεισμένα» (). Για το λόγο αυτό, το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο της Γαλλίας, στα πλαίσια μιας έκθεσης για τη φτώχεια που παρουσίασε η κυρία Geneviθve de Gaulle, χρειάστηκε να ζητήσει από το Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης για τις Συνθήκες Διαβίωσης (CREDOC), την εκπόνηση μιας ειδικής δειγματοληπτικής έρευνας σε άτομα που διαμένουν σε «χώρους φτώχειας».

2.4.3. Η ανάλυση των δεδομένων της έρευνας της Eurostat έγινε με όριο φτώχειας το ήμισυ του μέσου εισοδήματος των νοικοκυριών ανά μονάδα κατανάλωσης. Ως εκ τούτου, το 11 % των γαλλικών νοικοκυριών θεωρούνταν ως φτωχά το 1993, ενώ με ένα όριο φτώχειας ίσο προς το ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος, θα θεωρούνταν «φτωχά» το 16 %.

Επιπλέον, η κλίμακα που χρησιμοποιήθηκε για τον υπολογισμό των μονάδων κατανάλωσης ήταν η κλίμακα της Eurostat. Σε σύγκριση με τα αποτελέσματα που θα έδινε η κλίμακα της Οξφόρδης, το ποσοστό των φτωχών νοικοκυριών στη Γαλλία είναι ελαφρά αυξημένο (από 9,6 % γίνεται 10 %), ενώ το ποσοστό των φτωχών ατόμων είναι μειωμένο (από 10,4 % γίνεται 9 %).

2.4.4. Βάσει τούτων, ο συντάκτης της μελέτης του Υπουργείου Κοινωνικών Υποθέσεων της Γαλλίας κρίνει ότι το μερίδιο των «κοινωνικών» εσόδων στο εισόδημα των φτωχών το 1993, εάν βασισθεί κανείς αυστηρά στις απαντήσεις των νοικοκυριών που συμμετείχαν στην έρευνα της Eurostat, ήταν 63 δις γαλλικά φράγκα (σχεδόν 10 δις Ecu). Εάν το ποσό αυτό διορθωθεί λαμβανομένων υπόψη των αποτελεσμάτων της υποτίμησης των εισοδημάτων, και αποδοθούν σε κάθε νοικοκυριό οι παροχές τις οποίες δεν έχει δηλώσει, αν και τις έχει μάλλον εισπράξει, έχοντας υπόψη τα δικαιώματά του και τις τρέχουσες πρακτικές των διοικητικών υπηρεσιών που είναι αρμόδιες για την κοινωνική αρωγή, και εάν συμπληρωθεί η εν λόγω αξιολόγηση με αναφορά στο κόστος των δράσεων που αναλαμβάνονται για την καταπολέμηση της φτώχειας, που δεν λαμβάνεται υπόψη στην έρευνα της Eurostat, καταλήγει κανείς σε συνολικό ποσό που μπορεί να υπολογισθεί ότι ανέρχεται σε 130 περίπου δις γαλλικά φράγκα (20 δις Ecu).

2.4.5. Εάν, αντί των μεθόδων που υιοθετήθηκαν για την ανάλυση αυτή, γίνει αναφορά στο ήμισυ του μέσου όρου του εισοδήματος αντί του ημίσεως του μέσου εισοδήματος, και χρήση της κλίμακας «της Οξφόρδης» αντί της νέας κλίμακας, καταλήγει κανείς, για το τρέχον μερίδιο των κοινωνικών εσόδων στα έσοδα των φτωχών, σε ποσό ύψους 115 δις γαλλικών φράγκων, εάν βασισθεί κανείς αποκλειστικά στις δηλώσεις των νοικοκυριών που συμμετείχαν στην έρευνα. Εάν το ποσό αυτό διορθωθεί με βάση τα αποτελέσματα της υποτίμησης των εσόδων, καταλήγει κανείς σε ποσό που θα μπορούσε να κυμαίνεται μεταξύ 180 και 200 δις γαλλικών φράγκων (περίπου 30 δις Ecu).

2.4.6. Σημειωτέον ότι δεν λήφθηκε υπόψη το κόστος των ενισχύσεων που χορηγούν φορείς και οργανισμοί ιδιωτικού δικαίου σε άτομα που αντιμετωπίζουν προβλήματα. Υπάρχουν σήμερα ελάχιστα στατιστικά στοιχεία για να διενεργηθεί μια γενική εκτίμηση του κόστους αυτού. Θα ήταν ενδιαφέρον να διενεργηθεί επιτόπια έρευνα στους οργανισμούς αυτούς όσον αφορά την κοινωνική σημασία του ρόλου τους.

Όσον αφορά τις εκκλήσεις στη γενναιοδωρία του κοινού, είναι εν γένει πιο αποτελεσματικές για την καταπολέμηση ορισμένων ασθενειών (καρκίνος, μυοπάθεια, AIDS), παρά για την καταπολέμηση της φτώχειας. Εξάλλου, στα συνολικά ποσά που συγκεντρώνουν οι διάφοροι φορείς, δεν γίνεται πάντα εύκολα η διάκριση μεταξύ των ποσών που προορίζονται για την καταπολέμηση της υπανάπτυξης σε χώρες άλλων ηπείρων και των ποσών που προορίζονται για τους φτωχούς της Ευρώπης.

2.4.7. Η ΟΚΕ ζητά να μην αγνοηθούν οι μεταβιβάσεις εισοδημάτων στο εσωτερικό των οικογενειών και μεταξύ γενεών, ιδίως με προορισμό τους νέους που αντιμετωπίζουν προβλήματα, π.χ. λόγω της ανεργίας. Οι μεταβιβάσεις αυτές διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της επιδείνωσης της διαδικασίας της φτώχειας. Μια έρευνα που διεξήγαγε, εδώ και τέσσερα χρόνια, το γαλλικό Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικής και Οικονομικών Μελετών εκτιμά τις ενδοοικογενειακές μεταβιβάσεις σε 140 περίπου δις FF (γύρω στα 23 δις Ecu). Οι μεταβιβάσεις αυτές πραγματοποιούνται κατά 80 % από τα πιο ηλικιωμένα άτομα προς τα νεότερα και κατά 20 % αντίστροφα. Θα ήταν ενδιαφέρον να υπάρχουν πληροφορίες του τύπου αυτού για κάθε κράτος μέλος.

2.5. Ο υπολογισμός του κόστους των δράσεων πρόληψης της φτώχειας είναι δυσκολότερο να πραγματοποιηθεί απ' ό,τι ο υπολογισμός των ενισχύσεων που προορίζονται άμεσα για άτομα που είναι σήμερα φτωχά ή των άλλων παρεμβάσεων που είναι απαραίτητες λόγω της σημερινής τους κατάστασης. Έχει διατυπωθεί η παρατήρηση ότι για να υπολογισθεί το κόστος της πρόληψης, πρέπει να προσδιοριστεί ποιο είναι το ποσοστό των παροχών για μερική αντιστάθμιση των οικογενειακών βαρών, για χρηματοδότηση των υγειονομικών δαπανών (π.χ. μητρική και παιδική προστασία) ή για ορισμένες συντάξεις, το οποίο πρέπει να θεωρείται ως προληπτικού χαρακτήρα όσον αφορά τη φτώχεια και τον αποκλεισμό. Πρέπει επίσης να γίνει προσπάθεια υπολογισμού του μέρους του ποσού των δαπανών αρχικής και συνεχούς κατάρτισης που πρέπει να ενσωματωθεί στο κόστος της πρόληψης (π.χ. πρέπει να συνυπολογισθεί η χρηματοδότηση όλων των νηπιαγωγείων και δημοτικών σχολείων των προαστίων των μεγάλων πόλεων, σε σχέση με τους μαθητές που φοιτούν σ' αυτά, ή μόνο ένα μέρος αυτών;). Απ' όσο γνωρίζει η ΟΚΕ, δεν έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι στιγμής τέτοιου είδους υπολογισμοί. Είναι πολύ δύσκολο να πραγματοποιηθούν...

2.6. Σχεδόν εξίσου σπάνιες υπήρξαν οι προσπάθειες υπολογισμού των δύο τελευταίων συνιστωσών του κόστους της φτώχειας, δηλαδή της μη είσπραξης φόρων και κοινωνικών εισφορών, αφενός, και της «μη παραγωγής» που προκύπτει από την υποκατανάλωση των φτωχών νοικοκυριών, αφετέρου.

2.6.1. Στην έρευνα του Dr Rudolf Martens για τη Γερμανία υπολογίζεται ότι το 1995 η μη είσπραξη φόρων και κοινωνικών εισφορών εκ μέρους των δημόσιων προϋπολογισμών, η οποία οφείλονταν στην επίσημα καταγεγραμμένη ανεργία, ανήλθε σε 65 δις γερμανικά μάρκα (35 δις Ecu), και ότι το ποσόν αυτό καταμεριζόταν σχεδόν ισότιμα μεταξύ της μη είσπραξης φόρων και της μη είσπραξης εισφορών. Εάν υποτεθεί ότι οι φτωχοί ταυτίζονται με τους μακροχρόνια άνεργους, η μη είσπραξη φόρων και κοινωνικών εισφορών που οφείλεται στην ανεργία των φτωχών ανέρχεται σε 13 δις γερμανικά μάρκα (7 δις Ecu). Υποτίθεται σιωπηρά ότι, από την άποψη της μη πληρωμής φόρων και εισφορών, ένας άνεργος επί μακρό διάστημα ισοδυναμεί με τον «μέσο άνεργο».

2.6.2. Όσον αφορά τη «μη παραγωγή» που προκύπτει από την ανεργία, το IAB (Ίδρυμα Επαγγελματικών Ερευνών για την Αγορά Εργασίας) πραγματοποίησε το 1987 μια εκτίμηση για την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, σύμφωνα με την οποία () η «μη παραγωγή» ανερχόταν σε 190 δις γερμανικά μάρκα (92 δις Ecu) λαμβανομένης υπόψη της μη-εργασίας του συνόλου των ανέργων, όπως αυτό υπολογίζεται από το IAB, είτε αυτοί είναι επίσημα καταγεγραμμένοι είτε όχι (βάση του υπολογισμού είναι μια υποτιθέμενη αποδοτικότητα των ανέργων αυτών ίση με 75 % κατά μέσον όρο της αποδοτικότητας των ενεργών ατόμων που απασχολούνται). Στην περίπτωση αυτή όμως πρόκειται για το σύνολο των ανέργων και όχι μόνο για τους ανέργους που μπορούν να θεωρηθούν «φτωχοί». Εάν διακινδυνεύσουμε την υπόθεση ότι οι «φτωχοί» άνεργοι αντιπροσωπεύουν το ένα πέμπτο του συνόλου των ανέργων, καταγεγραμμένων ή όχι, η «μη παραγωγή» που οφείλεται στην ανεργία τους ανέρχεται σε ποσό της τάξεως των 38 δις γερμανικών μάρκων (18 δις Ecu).

2.6.3. Για το 1991, η απώλεια εισφορών για την κοινωνική ασφάλιση στη Γαλλία λόγω της ανεργίας υπολογίστηκε σε 138 δις γαλλικά φράγκα (21 δις Ecu) (). Η «απώλεια» για τη φορολογία εισοδήματος υπολογίστηκε σε 25 δις γαλλικά φράγκα (3,8 δις Ecu), για το ΦΠΑ σε 14 δις γαλλικά φράγκα (λόγω της υποκατανάλωσης), δηλαδή συνολικά 39 δις γαλλικά φράγκα (6 δις Ecu). Δεδομένου ότι όλοι οι άνεργοι δεν μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «φτωχοί», για τους υπολογισμούς αυτούς, ο αριθμός των φτωχών ανέργων εκτιμάται σε 25 % του συνόλου των ανέργων, που κατά πάσα πιθανότητα είναι το ελάχιστο δυνατόν. Τα έσοδά τους τοποθετούνται κάτω από το μέσο όρο των εσόδων. Αν ληφθούν υπόψη οι δύο αυτές παρατηρήσεις, οι αρνητικές συνέπειες, για τις κοινωνικές εισφορές και μόνο, μπορούν να υπολογιστούν σε 25 δις γαλλικά φράγκα (περίπου 3,9 δις Ecu) περίπου για το 1991.

2.6.4. Τα δύο αυτά παραδείγματα - το γαλλικό και το γερμανικόαναφέρονται ενδεικτικά χωρίς να συναχθούν συμπεράσματα και χωρίς βέβαια να φανεί ότι ισχύουν γενικά για τα άλλα κράτη μέλη.

VI. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η ΕΥΡΩΠΗ, ΜΙΑ ΕΝΩΣΗ ΓΙΑ ΠΟΛΛΟΥΣ Η ΜΙΑ ΕΝΩΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ

1. Ο Επίτροπος, κ. Padraig Flynn, θέτει με επιγραμματικό τρόπο το πραγματικό ερώτημα, που έχει ιδιαίτερη αξία, πέρα από την πρόληψη και την αντιμετώπιση της φτώχειας, όσο σημαντικές κι αν είναι αυτές.

1.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί να αποτελέσει ένα πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό σύνολο που να είναι ισχυρό χωρίς να είναι «εξουσιαστικό», επειδή θα εμπνέεται από τις αξίες του ανθρωπισμού και της δημοκρατίας και, επομένως, θα αποδίδει βαρύνουσα σημασία στο σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ατόμων.

Ποιος είναι όμως ο απώτερος στόχος κάθε δραστηριότητας σε μία δημοκρατική κοινωνία, εάν όχι το κοινό καλό, το οποίο επιδιώκεται μέσα από την ισότιμη βελτίωση των συνθηκών μίας ελεύθερης και υπεύθυνης διαβίωσης, δεδομένου ότι η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας προϋποθέτουν ότι η προοπτική της μέριμνας για τους ασθενέστερουςαποτελεί προτεραιότητα;

1.2. Από τα δύο σκέλη του ερωτήματος που θέτει ο Επίτροπος Flynn, δεν μπορεί κανείς παρά να επιλέξει το δεύτερο, εκτός αν απαρνηθεί την πίστη των εμπνευστών της Ευρώπης και αν στρέψει τα νώτα του στις αρχές της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

2. Ενόψει των καταστάσεων της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού διαπιστώνεται σαφώς μία αποτυχία: αποτυχία, ίσως, ορισμένων πολιτικών, κυρίως όμως αποτυχία ως προς τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Εάν οι φτωχοί είναι 40 ή 60 εκατομμύρια, βεβαίως δεν είναι αριθμητικά το ίδιο πράγμα - και κυρίως για εκείνους που πλήττονται από τη δυστυχία και την εξαθλίωση - τα σφάλματα όμως ή τα πλήγματα ενάντια στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, έχουν κατά βάση, ως προς την υφή τους, την ίδια βαρύνουσα σημασία ενώπιον των εθνικών επιταγών και των αναφορών της κοινωνικής ηθικής!

2.1. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς τουλάχιστον ένας κάτοικος στους εννέα της ΕΕ είναι από στατιστικής πλευράς φτωχός.

Ο αριθμός των «αποκλεισμένων» εκτιμάται σε 4 περίπου εκατομμύρια άτομα.

Το ένα από τα πέντε παιδιά από 0 έως 16 ετών ζει σε φτωχό νοικοκυριό.

Ωστόσο, το επίπεδο ανάπτυξης της Ευρώπης συνολικά είναι υψηλό και ο πολιτισμός της στηρίζεται στις αιώνιες αρχές του ανθρωπισμού.

Είναι δυνατόν να έχει κανείς τη συνείδησή του ήσυχη όσο υπάρχει έστω και ένα ανθρώπινο ον που στερείται την αξιοπρέπειά του;

2.2. Από το ένα κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο άλλο υπάρχουν αισθητές διαφορές όσον αφορά τη φτώχεια. Απαιτείται λοιπόν η ενίσχυση κατάλληλων κοινοτικών δράσεων προς την κατεύθυνση μιας μεγαλύτερης αλληλεγγύης μεταξύ των λαών της.

2.3. Η επίτευξη του σκοπού αυτού απαιτεί την ενίσχυση της πολιτικής βούλησης των πολιτών του κάθε κράτους για την υπέρβαση του περιορισμένου και περιφρουρημένου χώρου των άμεσων συμφερόντων προσώπων και κατηγοριών, ώστε η αλληλεγγύη να αντικαταστήσει την αρχή του «ο καθένας για τον εαυτό του».

2.4. Θα πρέπει να αναπτυχθεί άμεσα μία δυναμική δράση καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και καταπολέμησης των αιτίων τους. Η οποιαδήποτε καθυστέρηση θα ήταν επιζήμια για τους φτωχούς, αλλά και για την εικόνα και για τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ποιος θα αναλάμβανε την ευθύνη να το διακινδυνεύσει;

2.5. Η ΟΚΕ υιοθετεί την βούληση που εξέφρασε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο παράρτημα της Συνθήκης του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ, ορίζοντας την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού ως έναν από τους στόχους της κοινωνικής πολιτικής της Ένωσης.

3. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την εφαρμογή διαδικασιών που συμβάλλουν στη γνώση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού μέσω αξιόπιστων στοιχείων. Θα πρέπει να εκπονούνται τακτικές μελέτες για την κατάσταση σε κάθε κράτος, που να ενημερώνονται με βάση στοιχεία από εθνικές έρευνες σύμφωνα με τους κανόνες που έχουν καθοριστεί από κοινού με τις κοινοτικές αρχές, προκειμένου να εξασφαλιστεί η στατιστική ομοιομορφία. Το βάσιμο της όποιας θεραπευτικής δράσης εξαρτάται από την ακρίβεια και την αντικειμενικότητα της διάγνωσης.

4. Η απαραίτητη αυτή βελτίωση της γνώσης της πραγματικότητας θα πρέπει να συμπληρωθεί με μια παιδαγωγική προσπάθεια που θα απευθύνεται στο σύνολο του κοινωνικού σώματος και θα απολαμβάνει τη συμμετοχή του, καθώς και με την ενίσχυση δράσεων στους εξής τομείς:

4.1. συστηματική ενσωμάτωση της «διάστασης της φτώχειας και του αποκλεισμού» σε όλους τους εθνικούς και κοινοτικούς προβληματισμούς και λήψεις θέσεων: πολιτική, εκπαίδευση, κατάρτιση, πληροφόρηση, απασχόληση, υγειονομική και κοινωνική προστασία, στέγαση, πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, ανάπτυξη νέων τεχνολογιών....

4.2. ανάπτυξη της «αγωγής του πολίτη» και της κατανόησης των ηθικών αξιών, προκειμένου να αυξηθεί ο «σεβασμός της ιδιότητας του πολίτη» όλων των ατόμων και κοινωνικών ομάδων, κυρίως των πιο αδύναμων και όλων αυτών που η κακή τύχη, η μοίρα ή οι περιστάσεις καθιστούν διαφορετικούς από τους υπόλοιπους 7

4.3. εκπαίδευση των κοινωνικών λειτουργών, των εκπαιδευτών, του προσωπικού του τομέα της υγείας, των δικαστών, του προσωπικού των σωμάτων ασφαλείας... όσον αφορά την προσέγγιση, την υποδοχή και τη συνοδεία φτωχών και αδύναμων ατόμων ή κοινωνικών ομάδων 7

4.4. ανταλλαγές εμπειριών μεταξύ κρατών και οργανισμών που εργάζονται για την καταπολέμηση της φτώχειας 7

4.5. εδραίωση του ρόλου του «κοινωνικού διαλόγου» ως ιδιαίτερα ενεργού μέσου για το σεβασμό και την προώθηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας 7

4.6. έμπρακτη αναγνώριση και ενίσχυση των φορέων και των οργανισμών κοινής ωφέλειας καθώς και όλων των οργανώσεων που αγωνίζονται για την καταπολέμηση της φτώχειας, η οποία προϋποθέτει τη στήριξη της εθελοντικής εργασίας με συγκεκριμένα μέτρα, κυρίως για την κατάρτιση των «εθελοντών», που η δράση τους αποτελεί αναγκαίο συμπλήρωμα της παρέμβασης των επαγγελματιών της κοινωνικής και επαγγελματικής δράσης, οι γνώσεις των οποίων θα πρέπει να αναγνωριστούν και να εκτιμηθούν καλύτερα απ' ό,τι συχνά συμβαίνει 7

4.7. πρόσβαση των αποκλεισμένων στη συλλογική έκφραση, με τη βοήθεια, των οργανώσεων στις οποίες, ελεύθερα, αισθάνονται άνετα. Θα μπορέσουν έτσι να ανακτήσουν ή να ανακαλύψουν την ελευθερία, μέσα από την εκμάθηση της αυτονομίας, πρωταρχικό στοιχείο της ιδιότητας του πολίτη.

5. Πέρα από τις παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των φτωχών και των αποκλεισμένων, πρέπει παράλληλα να ενταθούν οι προσπάθειες για την πρόληψη της φτώχειας.

5.1. Η καταπολέμηση της ανεργίας κατέχει την πρώτη θέση μεταξύ των μέτρων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της φτώχειας. Η ΟΚΕ το επαναλαμβάνει διαρκώς. Βέβαια, όλοι οι άνεργοι δεν είναι φτωχοί από οικονομική άποψη 7 πολλοί όμως, αν όχι όλοι, πληγώνονται ψυχολογικά, κοινωνικά, και συναισθηματικά. Η ανεργία - και ακόμη περισσότερο η μακροχρόνια ανεργία - επιφέρει πάντοτε την υποβάθμιση των συνθηκών διαβίωσης και επομένως της ποιότητας ζωής για πολλά νοικοκυριά. Κανένας πολίτης δεν μπορεί να αρνηθεί την ενεργό υποστήριξή του στην καταπολέμηση της ανεργίας, λόγω των ανθρώπινων κινδύνων που εμπεριέχει. Το δικαίωμα σε μια πραγματική απασχόληση είναι θεμελιώδες δικαίωμα.

5.2. Η πρόληψη της φτώχειας πρέπει να επιχειρείται στη γένεσή της, στη φάση της εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Μια γενική μόρφωση που προσανατολίζεται στην καλή γνώση των γλωσσών (να γνωρίζει κανείς να διαβάζει, να γράφει, να μιλά, να λογαριάζει, να «σκέφτεται με τα χέρια του») και μια αρχική και διαρκής επαγγελματική κατάρτιση είναι απαραίτητες. Η ΟΚΕ της απέδιδε πάντοτε ύψιστη σημασία.

5.3. Τα στηρίγματα για τις γονικές λειτουργίες της εκπαίδευσης και της συντήρησης των παιδιών και των νέων είναι ισχυροί παράγοντες ένταξης και συνειδητοποίησης των ευθυνών και, επομένως, πρόληψης του κινδύνου της περιθωριοποίησης. Ένας από τους ρόλους των οικογενειακών πολιτικών και της εκπαίδευσης συνίσταται στην πλήρη άσκηση των καθηκόντων και των αρμοδιοτήτων των γονέων και των εκπαιδευτικών.

5.4. Η ενίσχυση των πολιτικών στέγασης, κυρίως κοινωνικής, και παρακολούθησης της κατάστασης της υγείας των πλέον ευαίσθητων ομάδων είναι πολύ σημαντικοί παράγοντες για την πρόληψη της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

6. Είτε πρόκειται για την καταπολέμηση ειδικά της φτώχειας και του αποκλεισμού, είτε για δράσεις που συμβάλλουν σ' αυτήν μέσα από μέτρα που αφορούν την απασχόληση, τη στέγαση, την εκπαίδευση, την υγεία, την οικογενειακή ζωή, τους νέους... ο ρόλος των κοινοτικών φορέων και οργάνων είναι πολύ μεγαλύτερος απ' ό,τι φαίνεται εκ πρώτη όψεως. Θα έπρεπε λοιπόν να ενημερώνονται καλύτερα οι πολίτες για τις πρωτοβουλίες αυτές, πόσο μάλλον που συχνά πρόκειται για δράσεις λιγότερο αισθητές άμεσα απ' ό,τι άλλες, χρήσιμες βέβαια, όπως για παράδειγμα η ενίσχυση για την κατασκευή αυτοκινητοδρόμων ή για τη στήριξη των οικονομικών δραστηριοτήτων...

7. Η αλληλεγγύη είναι, και ορθά, το κυρίαρχο σύνθημα για την καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού. Η εξέλιξη, όμως, των ανεπτυγμένων κοινωνιών - και κατά συνέπεια της ευρωπαϊκής κοινωνίας - κατά την τελευταία δεκαπενταετία, δεν χαρακτηρίζεται, παντού, λιγότερο ή περισσότερο, από την προώθηση των ισχυρότερων, με αντίτιμο συχνά την επιδείνωση της κατάστασης των πιο ανίσχυρων και την απόρριψη των ασθενέστερων; Οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι και περισσότεροι.

Ορισμένες πολιτικές ή άλλες επιλογές δεν είχαν την τάση να οδηγούν όλο και περισσότερο στην προοδευτική ελάφρυνση των κοινωνικών δαπανών, αναθέτοντας στην ιδιωτική αλληλεγγύη την ευθύνη όσων έως τώρα στήριζε η συλλογική αλληλεγγύη; Πρόσχημα ήταν παντού η ενίσχυση στο μέγιστο βαθμό των νόμων της ελεύθερης αγοράς, με την, πιθανώς καλόπιστη, πεποίθηση ότι έτσι προστατεύεται καλύτερα η ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, που είναι απαραίτητη για την καταπολέμηση της ανεργίας και, συνεπώς, καθοριστική για την πρόληψη της φτώχειας. Μπορεί εντούτοις να αναπτυχθεί μια κοινωνία όπου κυριαρχεί η πραγματική ελευθερία, για όλους, μέσα σε ένα «κόσμο» ανασφάλειας και αδικίας για πολλούς; Η απάντηση δεν επιδέχεται διφορούμενα: είναι όχι!

8. Η απάντηση στην πρόκληση που αποτελεί, για όλους τους ιθύνοντες και για όλους τους πολίτες, η άνοδος της φτώχειας και του αποκλεισμού δεν μπορεί να περιορίζεται σε μέτρα αρωγής. Η αρωγή είναι ένα μόνο συστατικό στοιχείο, που θα πρέπει να νοείται ως προσωρινό, μιας συνολικότερης πολιτικής οικονομικής και κοινωνικής προόδου. Δυστυχώς, υπάρχουν όλο και περισσότερα άτομα κάθε ηλικίας και οικογένειες, για τα οποία οι διάφορες κοινωνικές παροχές αποτελούν τους μοναδικούς σταθερούς πόρους.

8.1. Βεβαίως και πρέπει να κρατιέται έξω από το νερό το κεφάλι αυτού που κινδυνεύει να πνιγεί 7 η κοινωνική πολιτική όμως δεν μπορεί να είναι μόνο ένα είδος αναρρωτηρίου με καθήκον να αντισταθμίζει και να επανορθώνει τα στρατηγικά, πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά ή εκπαιδευτικά σφάλματα. Πρέπει ασφαλώς να είναι μια πολιτική προστασίας και επανόρθωσης, αλλά πρέπει επίσης να αποσκοπεί στην ατομική και συλλογική προώθηση των υποχρεώσεων και των δικαιωμάτων όλων.

9. Δεν γίνεται να βοηθάει κανείς τους φτωχούς παίρνοντας από τους «λιγότερο φτωχούς»: θα ήταν άδικο και ελάχιστα αποτελεσματικό.

9.1. Εάν αληθεύει ότι η καταπολέμηση της φτώχειας μέσω των κοινωνικών ενισχύσεων έχει υψηλό κόστος, πρέπει να αναγνωριστεί ότι, σε μεγάλο βαθμό, το κόστος αυτό οφείλεται στην ανεπάρκεια των ρυθμών ανάπτυξης, η οποία, με τη σειρά της, προκύπτει από την ανεπαρκή εσωτερική ζήτηση, που προέρχεται κυρίως από τις κοινωνικές κατηγορίες με τις περισσότερες ανικανοποίητες ανάγκες, που είναι και οι λιγότερο εύπορες, και των οποίων οι αριθμοί παρουσιάζουν αυξητική τάση. Είναι ένας φαύλος κύκλος που θα πρέπει να διακοπεί. Στον τομέα αυτό, ο κοινωνικός διάλογος συμβάλλει στη χάραξη δίκαιων και αποτελεσματικών λύσεων. Πρέπει να ενισχυθεί.

9.2. Η βοήθεια προς τους σημερινούς φτωχούς και κοινωνικά αποκλεισμένους, καθώς και η πρόληψη των κινδύνων της επερχόμενης φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, προϋποθέτουν ότι θα ασκείται αποφασιστικά μία οικονομική πολιτική εσωτερικής ανάπτυξης που θα λαμβάνει υπόψη την καλύτερη δυνατότητα κάλυψης των αναγκών των νοικοκυριών που έχουν τα λιγότερο ικανοποιημένα αιτήματα: των κατηγοριών μεσαίων και πενιχρών εισοδημάτων. Αν μπορούσε να γίνει αυτό, θα ήταν μακροπρόθεσμα προς το συμφέρον όλων, ακόμη και των πλέον ευνοημένων κατηγοριών.

10. Η επιμονή στην καθοριστική σημασία της ανάπτυξης δε σημαίνει βέβαια ότι παραβλέπεται ο ρόλος της κοινωνικής συνδρομής, σε όλες τις εκφάνσεις της. Οι δύο δράσεις είναι συμπληρωματικές. Ο Επίτροπος κ. Padraig Flynn ανέλυσε το θέμα με τον ίδιο τρόπο: «Η οικονομική ανάπτυξη και η πρόοδος των κρατών μελών της Ένωσης αποτελούν αναγκαία, αλλά όχι και ικανή, συνθήκη για την κοινωνική συνοχή». Και, ιδιαίτερα εύστοχα, ο Επίτροπος κ. Flynn συνηγορεί «υπέρ μιας απαραίτητης πολιτικής κοινωνικής συνδρομής»... «διαφορετικά, η διαδικασία της δημιουργίας μιας Ένωσης που θα συνδέει όλο και πιο στενά τους λαούς της Ευρώπης θα παραμείνει απραγματοποίητο όνειρο». Η ΟΚΕ συμφωνεί πλήρως με αυτή τη θεώρηση της κατάστασης.

11. Εάν δεν συντονισθούν οι δημόσιες και ιδιωτικές προσπάθειες όλων, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος να διευρυνθεί το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών, πράγμα που θα επιτείνει την πορεία της ευρωπαϊκής κοινωνίας προς ένα διχασμό που επιταχύνει τις εντάσεις στο εσωτερικό των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ολόκληρου του κόσμου. Ο κάθε πολίτης πρέπει να γνωρίζει ότι έχει μονίμως την ευθύνη για την οικοδόμηση μιας δίκαιης και αρμονικής κοινωνίας.

Για όλους αυτούς τους λόγους, η ΟΚΕ αρνείται τη θεώρηση της φτώχειας ως αναπότρεπτου πεπρωμένου 7 ως συνέπειας, αν όχι και προϋπόθεσης, μιας «μελλοντικής κοινωνίας» που δεν θα είναι πλέον ικανή να συμβιβάσει τις τεράστιες δυνατότητες επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης με τις ηθικές αρχές, τις οποίες ωστόσο διακηρύσσει μεγαλοφώνως. Δεν μπορεί οι φτωχοί να είναι τα αναπόφευκτα υποπροϊόντα της οικονομικής προόδου, στην οποία έχει πρόσβαση μόνο ένα τμήμα της κοινωνίας.

12. Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός έχουν μεγάλο κόστος, και πρωτίστως για τα θύματά τους, τα οποία και δεν ευθύνονται.

Έχουν μεγάλο κόστος για τα κράτη και για την Ευρωπαϊκή Ένωση... και επομένως για τους πολίτες ως φορολογούμενους.

Έχουν επιπτώσεις στην οικονομία.

13. Είναι λοιπόν απαραίτητη η γνώση του συνόλου του κόστους αυτού. Η «πολιτική της στρουθοκαμήλου», που αρνείται να κοιτάζει γύρω της, έχει ανέκαθεν αποδείξει την αναποτελεσματικότητά της σε πολλούς τομείς.

Η γνώση της πραγματικής κατάστασης είναι προς όφελος όλων. Κανείς φτωχός δεν ζητά τη διαιώνιση της κατάστασής του.

Λύση αποτελεί επίσης και η δίκαιη και ρεαλιστική κατανομή των καρπών της ανάπτυξης.

14. Η ΟΚΕ επιθυμεί την ταχεία ευόδωση του παρόντος προσχεδίου. Οι πρώτες διαπιστώσεις, αν και τμηματικές, καταδεικνύουν, εάν υποτεθεί ότι χρειάζεται κάτι τέτοιο, ότι πρόκειται για ένα σοβαρό κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα, που ξεπερνά τις ηθικές πτυχές, καθώς και την άποψη της ευαισθησίας των πολιτών. Είναι ένα ζήτημα που αφορά όλους τους πολίτες. Επομένως, κανείς δεν μπορεί να παραμένει αδιάφορος, σήμερα και, ποιος ξέρει αύριο, απέναντι στο θέμα αυτό που αφορά τον ίδιο, τα παιδιά του, το μέλλον των κοινωνιών μας, την προστασία και την προώθηση των αξιών που προβάλλονται σε αυτές.

15. Το 1989, στην ενημερωτική έκθεσή της, η ΟΚΕ διακήρυσσε τις ίδιες απόψεις. Οι παραπάνω παρατηρήσεις δε σημαίνουν ότι δεν έχει γίνει τίποτε, κάθε άλλο μάλιστα, αλλά ότι όταν οι καταστάσεις επιδεινώνονται πρέπει να εφαρμόζονται αποφασιστικές και ρεαλιστικές συναινετικές πολιτικές.

Το θέμα αυτό αφορά ανεξαιρέτως όλους τους ευρωπαίους πολίτες.

Βρυξέλλες, 1η Ιουλίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ C 263 της 17.11.1975.

() ΕΕ C 180 της 28.7.1977.

() ΕΕ C 113 της 7.5.1980.

() ΕΕ C 25 της 28.1.1985.

() ΕΕ C 263 της 20.10.1986.

() ΕΕ C 159 της 26.6.1989.

() ΕΕ C 221 της 28.8.1989.

() ΕΕ C 14 της 20.1.1992.

() ΕΕ C 352 της 30.12.1993.

() ΕΕ C 52 της 19.2.1994.

() Σύμφωνα με το διεθνή στατιστικό ορισμό, το «νοικοκυριό» αποτελείται από ένα άτομο μόνο ή μία ομάδα ατόμων που ζουν συνήθως στην ίδια κατοικία.

() Εκτίμηση των μονάδων κατανάλωσης - Κλίμακα Οξφόρδης - 1ο άτομο, γενικά ενήλικας: 1 μονάδα - επόμενα άτομα από 14 ετών και άνω: 0,7 μονάδες - άτομα κάτω των 14 ετών: 0,5 μονάδες. Κλίμακα που χρησιμοποιήθηκε από την Eurostat και από ορισμένες εθνικές στατιστικές υπηρεσίες: 1ο άτομο: καμιά αλλαγή - άτομα από 14 ετών και άνω: 0,5 μονάδες - άτομα κάτω των 14 ετών: 0,3 μονάδες - Παράδειγμα: νοικοκυριό αποτελούμενο από δύο γονείς, ένα παιδί 15 ετών και δύο παιδιά 10 και 7 ετών. Κλίμακα Οξφόρδης: 3,4 μονάδες 7 άλλη μέθοδος: 2,6 μονάδες.

() ΕΕ C 353 της 30.12.1993.

() Βλέπε σημείο 3.1.1.

() ΡΕ 219.267 τελ., Μέρος Α - Εισηγητής: ο βουλευτής κ. Brian Crowley.

() Συχνά τις οικογένειες αυτές βοηθούν διάφοροι σύλλογοι, που δίνουν ιδιαίτερο βάρος στην κατανόηση ή στην ανάκτηση της έννοιας της αξιοπρέπειας σε όλες τις μορφές της: αξιοπρέπεια των γονέων, κοινωνική αξιοπρέπεια, αξιοπρέπεια του πολίτη.

() Παραλείπουν, για παράδειγμα, τους φτωχούς που ζουν σε νοσοκομεία και γενικότερα σε δημόσια ή ιδιωτικά ιδρύματα.

() Σύμφωνα με έγγραφο που παρουσίασε ο Dr Martens.

() Πρώτες απόπειρες σύνθεσης - Υπουργείο Εργασίας - 16.11.1994.