ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Οδηγός σχετικά με τα άρθρα 34-36 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ)

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

(2021/C 100/03)

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το μακροπρόθεσμο σχέδιο δράσης για τη βελτίωση της εφαρμογής και της επιβολής των κανόνων της ενιαίας αγοράς (στο εξής: σχέδιο δράσης για την επιβολή) (1), το οποίο εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2020, θέτει στο επίκεντρό του την ενιαία αγορά και την επιβολή των κανόνων της. Η δράση 1 του σχεδίου δράσης για την επιβολή προβλέπει ότι η Επιτροπή θα παράσχει ειδικότερα εργαλεία καθοδήγησης για τις εθνικές αρχές και τα ενδιαφερόμενα μέρη, με σκοπό τη βελτίωση της συμμόρφωσης και την αποφυγή του κατακερματισμού της αγοράς. Προβλέπει επίσης την επικαιροποίηση του οδηγού για την εφαρμογή των άρθρων 34 έως 36 της ΣΛΕΕ.

Ως εκ τούτου, σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο η Επιτροπή έχει επικαιροποιήσει τον παρόντα οδηγό. Σκοπός του παρόντος εγγράφου είναι να διευκολύνει την εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, να εντείνει την επιβολή των κανόνων και να συμβάλει στα οφέλη τα οποία η εσωτερική αγορά εμπορευμάτων μπορεί να αποφέρει για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές στην ΕΕ. Επιπλέον, σκοπός του είναι να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της εφαρμογής των άρθρων 34-36 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) υπό το πρίσμα της πλέον συναφούς νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) στον συγκεκριμένο τομέα. Σκοπός του είναι επίσης να ενισχύσει τη συνεκτική εφαρμογή της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων σε ολόκληρη την εσωτερική αγορά, ώστε να αντιμετωπιστούν τυχόν εναπομείναντα εμπόδια και να αποφευχθεί η εμφάνιση νέων.

Ο παρών οδηγός βασίζεται στην προηγούμενη έκδοση του 2009 (2) και ενσωματώνει την πλέον συναφή νομολογία του ΔΕΕ των τελευταίων έντεκα ετών προκειμένου να παράσχει ολοκληρωμένη και επικαιροποιημένη επισκόπηση της εφαρμογής των άρθρων 34 έως 36 της ΣΛΕΕ. Ωστόσο, παρότι παρουσιάζει συνοπτικά τη σχετική νομολογία και παρέχει συμπληρωματικά σχόλια, δεν μπορεί να θεωρηθεί εξαντλητικός. Ο οδηγός δεν αποτελεί νομικά δεσμευτικό έγγραφο.

Η νομοθεσία της ΕΕ και οι δικαστικές αποφάσεις που αναφέρονται στον παρόντα οδηγό είναι διαθέσιμες στην Eurlex (3), ενώ οι αποφάσεις του Δικαστηρίου διατίθενται επίσης στην ιστοσελίδα του ΔΕΕ (4).

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Ο ΡΌΛΟΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΊΑ ΤΗΣ ΕΛΕΎΘΕΡΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΊΑΣ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΆΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΉ ΑΓΟΡΆ 41

2. ΟΙ ΔΙΑΤΆΞΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΉΚΗΣ 41

3. Το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ 42

3.1. Γενικοί όροι 42

3.1.1. Μη εναρμονισμένος τομέας 42

3.1.2. Έννοια του όρου «εμπορεύματα» 42

3.1.3. Αποδέκτες 43

3.1.4. Ενεργητικά και παθητικά μέτρα 44

3.2. Εδαφικό πεδίο εφαρμογής 45

3.3. Διασυνοριακό εμπόριο 45

3.4. Τύποι περιορισμών βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ 46

3.4.1. Ποσοτικοί περιορισμοί 46

3.4.2. Μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος 46

3.4.2.1. Περιορισμοί χρήσης 47

3.4.2.2. Μορφές πώλησης που εισάγουν διακρίσεις 48

3.5. Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης 49

4. ΤΎΠΟΙ ΜΈΤΡΩΝ 51

4.1. Εθνικές διατάξεις που αφορούν την εισαγωγή (άδειες εισαγωγής, επιθεωρήσεις και έλεγχοι) 51

4.2. Υποχρεώσεις διορισμού αντιπροσώπου ή παροχής αποθηκευτικών εγκαταστάσεων στο κράτος μέλος εισαγωγής 51

4.3. Εθνικές απαγορεύσεις συγκεκριμένων προϊόντων/ουσιών 52

4.4. Μέτρα σε επίπεδο τιμών 53

4.5. Διαδικασίες έγκρισης 55

4.5.1. Έγκριση τύπου 55

4.5.2. Ταξινόμηση οχημάτων 56

4.6. Περιορισμοί της διαφήμισης 56

4.7. Τεχνικοί κανόνες που περιέχουν απαιτήσεις όσον αφορά την εμφάνιση των εμπορευμάτων (βάρος, σύνθεση, παρουσίαση, επισήμανση, μορφή, μέγεθος, συσκευασία) 57

4.8. Γεωγραφικές ενδείξεις, σήματα ποιότητας, κίνητρα για την αγορά εθνικών προϊόντων 58

4.9. Περιορισμοί των εξ αποστάσεως πωλήσεων (πωλήσεις μέσω του Διαδικτύου, παραγγελίες δι’ αλληλογραφίας κλπ.) 59

4.10. Υποχρεώσεις παρακράτησης 59

4.11. Επιστροφή δαπανών και παράλληλες εισαγωγές 60

4.12. Υποχρέωση χρησιμοποίησης της εθνικής γλώσσας 62

4.13. Περιορισμοί στις εισαγωγές αγαθών προσωπικής χρήσης 62

5. ΓΕΩΡΓΙΚΆ ΠΡΟΪΌΝΤΑ 63

6. ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΊ ΣΤΙΣ ΕΞΑΓΩΓΈΣ (ΆΡΘΡΟ 35 ΤΗΣ ΣΛΕΕ) 64

6.1. Ορισμός των «εξαγωγών» 64

6.2. Ποσοτικοί περιορισμοί και μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος 64

7. ΑΙΤΙΟΛΌΓΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΎΣ ΣΤΟ ΕΜΠΌΡΙΟ 66

7.1. Άρθρο 36 της ΣΛΕΕ 66

7.1.1. Δημόσια ηθική, δημόσια τάξη και ασφάλεια 67

7.1.2. Προστασία της υγείας και της ζωής των ανθρώπων και των ζώων ή προφύλαξης των φυτών (αρχή της προφύλαξης) 68

7.1.3. Προστασία των εθνικών θησαυρών καλλιτεχνικής, ιστορικής ή αρχαιολογικής αξίας 69

7.1.4. Προστασία της βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας 69

7.2. Επιτακτικές ανάγκες 71

7.2.1. Προστασία του περιβάλλοντος 72

7.2.2. Προστασία των καταναλωτών 73

7.2.3. Άλλες επιτακτικές ανάγκες 73

7.3. Έλεγχος της αναλογικότητας 74

7.4. Βάρος της απόδειξης 76

8. ΣΧΈΣΗ ΜΕ ΤΙΣ ΆΛΛΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΊΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΆΡΘΡΑ ΤΗΣ ΣΥΝΘΉΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΎΘΕΡΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΊΑ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΆΤΩΝ 76

8.1. Θεμελιώδεις ελευθερίες 76

8.1.1. Άρθρο 45 της ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων 76

8.1.2. Άρθρα 49 και 56 της ΣΛΕΕ – Ελευθερία εγκατάστασης και ελεύθερη παροχή υπηρεσιών 77

8.1.3. Άρθρο 63 και εξής της ΣΛΕΕ – Ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων και πληρωμών 79

8.2. Άλλα σχετικά άρθρα της Συνθήκης 79

8.2.1. Άρθρο 18 της ΣΛΕΕ – Απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας 79

8.2.2. Άρθρα 28 και 30 της ΣΛΕΕ – Τελωνειακή ένωση 80

8.2.3. Άρθρο 37 ΣΛΕΕ – Κρατικά μονοπώλια 80

8.2.4. Άρθρο 107 της ΣΛΕΕ – Κρατικές ενισχύσεις 82

8.2.5. Άρθρο 110 της ΣΛΕΕ – Φορολογικές διατάξεις 83

8.2.6. Άρθρο 351 της ΣΛΕΕ 84

9. ΕΦΑΡΜΟΓΉ ΤΩΝ ΆΡΘΡΩΝ 34 ΚΑΙ 35 ΤΗΣ ΣΛΕΕ 84

9.1. Άμεση εφαρμογή – ένδικη προστασία των ιδιωτών 84

9.2. Το δίκτυο SOLVIT 84

9.3. Διαδικασίες επί παραβάσει βάσει των άρθρων 258 και 260 της ΣΛΕΕ 85

9.3.1. Διαδικασία επί παραβάσει 85

9.3.2. Καταγγελίες 85

10. ΣΥΝΑΦΕΊΣ ΠΡΆΞΕΙΣ ΠΑΡΆΓΩΓΟΥ ΔΙΚΑΊΟΥ 86

10.1. Οδηγία (ΕΕ) 2015/1535 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών 86

10.2. Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2019/515 – Ο κανονισμός περί «αμοιβαίας αναγνώρισης» 87

10.3. Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2679/98 – για την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων 87

1. Ο ΡΟΛΟΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΑΓΟΡΑ

Η εσωτερική αγορά είναι ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της ΕΕ. Βρίσκεται στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, τροφοδότησε την οικονομική ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες και έχει αποφέρει απτά οφέλη στους Ευρωπαίους καταναλωτές και στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Η ομαλή λειτουργία της ενιαίας αγοράς καθίσταται ακόμη πιο ουσιώδης κατά τη διάρκεια υγειονομικών κρίσεων, όπως η πανδημία COVID-19. Επιτρέπει την ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων, διασφαλίζοντας τη διαθεσιμότητά τους και προσεγγίζοντας όσους έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη σε ολόκληρη την ΕΕ.

Η ακεραιότητα της ενιαίας αγοράς αποτελεί επίσης απαραίτητο εργαλείο που τροφοδοτεί τη συλλογική ανάκαμψη της οικονομίας όλων των κρατών μελών. Σε αυτό το πλαίσιο, η εσωτερική αγορά δεν επιτρέπει απλώς στους πολίτες της ΕΕ να απολαμβάνουν ευρύτερη επιλογή προϊόντων, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει στους οικονομικούς φορείς της ΕΕ μια μεγάλη εγχώρια αγορά, τονώνει το εμπόριο και τον ανταγωνισμό και βελτιώνει την αποδοτικότητα.

Η σημερινή εσωτερική αγορά διευκολύνει την αγορά και την πώληση προϊόντων μεταξύ των 27 κρατών μελών της ΕΕ με συνολικό πληθυσμό άνω των 450 εκατομμυρίων και προσφέρει στους καταναλωτές μια ευρεία επιλογή προϊόντων. Ταυτόχρονα, η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων είναι επωφελής και για τις επιχειρήσεις, καθώς περίπου το 75 % των συναλλαγών στο εσωτερικό της ΕΕ αφορά εμπορεύματα. Η ενιαία ευρωπαϊκή αγορά βοηθά τις επιχειρήσεις της ΕΕ να δημιουργήσουν ένα ισχυρό οικοδόμημα σε ένα ελεύθερο, πολύμορφο και ανταγωνιστικό περιβάλλον. Αυτή η ισχύς δίνει ώθηση στην ανάπτυξη και στη δημιουργία απασχόλησης στην ΕΕ και παρέχει στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις τους πόρους που χρειάζονται για να επιτύχουν στην παγκόσμια αγορά. Μια εσωτερική αγορά εμπορευμάτων η οποία λειτουργεί σωστά έχει, λοιπόν, καθοριστική σημασία για τη σημερινή και τη μελλοντική ευημερία της ΕΕ σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία (5).

Από νομική άποψη, η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων αποτέλεσε βασικό στοιχείο για τη δημιουργία και την ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς. Τα άρθρα 34 έως 36 της ΣΛΕΕ ορίζουν το πεδίο και το περιεχόμενο αυτής της αρχής, απαγορεύοντας τους αδικαιολόγητους περιορισμούς στο εσωτερικό της ΕΕ όσον αφορά το εμπόριο. Ωστόσο, είναι εφαρμοστέα μόνο στους μη εναρμονισμένους τομείς.

Η νομοθεσία περί εναρμόνισης περιλαμβάνει κανονισμούς και οδηγίες της ΕΕ που έχουν ως στόχο τη δημιουργία κοινών κανόνων οι οποίοι θα εφαρμόζονται σε όλα τα κράτη μέλη. Ενώ οι κανονισμοί είναι άμεσα εφαρμοστέες και δεσμευτικές πράξεις που θα πρέπει να εφαρμόζονται στο σύνολό τους σε ολόκληρη την ΕΕ, οι οδηγίες είναι πράξεις που απλώς θέτουν έναν στόχο τον οποίο θα πρέπει να επιτύχουν όλα τα κράτη μέλη. Η εναρμονισμένη νομοθεσία έχει διασαφηνίσει την έννοια της εσωτερικής αγοράς σε πολλούς τομείς και, με τον τρόπο αυτόν, έχει οριοθετήσει την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων με συγκεκριμένους όρους για συγκεκριμένα προϊόντα. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει αναλλοίωτη η θεμελιώδης λειτουργία των αρχών της Συνθήκης ως ακρογωνιαίος λίθος και δίχτυ ασφαλείας για την εσωτερική αγορά.

Η ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων σήμερα διέπεται από πολλές πολιτικές και εντάσσεται ομαλά σε μια υπεύθυνη εσωτερική αγορά η οποία εγγυάται εύκολη πρόσβαση σε προϊόντα υψηλής ποιότητας, σε συνδυασμό με υψηλό βαθμό προστασίας των άλλων δημόσιων συμφερόντων.

2. ΟΙ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ

Οι βασικές διατάξεις της Συνθήκης οι οποίες διέπουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων είναι:

— Το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ, το οποίο αφορά τις εισαγωγές στο εσωτερικό της ΕΕ και απαγορεύει τους «ποσοτικούς περιορισμούς, καθώς και όλα τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος» μεταξύ των κρατών μελών· ορίζει τα εξής: «Οι ποσοτικοί περιορισμοί επί των εισαγωγών, καθώς και όλα τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος, απαγορεύονται μεταξύ των κρατών μελών».

— Το άρθρο 35 της ΣΛΕΕ, το οποίο αφορά τις εξαγωγές από ένα κράτος μέλος προς ένα άλλο και παρομοίως απαγορεύει «τους ποσοτικούς περιορισμούς επί των εξαγωγών καθώς και όλα τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος». Ορίζει τα εξής: «Οι ποσοτικοί περιορισμοί επί των εξαγωγών καθώς και όλα τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος απαγορεύονται μεταξύ των κρατών μελών».

— Το άρθρο 36 της ΣΛΕΕ, το οποίο προβλέπει παρεκκλίσεις όσον αφορά τις προβλεπόμενες στα άρθρα 34 και 35 της ΣΛΕΕ ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς, οι οποίες είναι αιτιολογημένες για συγκεκριμένους λόγους. Ορίζει τα εξής: «Οι διατάξεις των άρθρων 34 και 35 δεν αντιτίθενται στις απαγορεύσεις ή στους περιορισμούς εισαγωγών, εξαγωγών ή διαμετακομίσεων που δικαιολογούνται από λόγους δημοσίας ηθικής, δημοσίας τάξεως, δημοσίας ασφαλείας, προστασίας της υγείας και της ζωής των ανθρώπων και των ζώων ή προφυλάξεως των φυτών, προστασίας των εθνικών θησαυρών που έχουν καλλιτεχνική, ιστορική ή αρχαιολογική αξία, ή προστασίας της βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας. Οι απαγορεύσεις ή οι περιορισμοί αυτοί δεν δύνανται πάντως να αποτελούν ούτε μέσο αυθαιρέτων διακρίσεων ούτε συγκεκαλυμμένο περιορισμό στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών».

Το κεφάλαιο της Συνθήκης που αφορά την απαγόρευση των ποσοτικών περιορισμών μεταξύ των κρατών μελών περιλαμβάνει επίσης διατάξεις του άρθρου 37 ΣΛΕΕ σχετικά με τη ρύθμιση κρατικών μονοπωλίων εμπορικού χαρακτήρα. Ο ρόλος και η σχέση αυτού του άρθρου με τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ εξετάζεται συνοπτικά στο κεφάλαιο 6 του παρόντος οδηγού, το οποίο καλύπτει και άλλα άρθρα της Συνθήκης.

3. ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 34 ΤΗΣ ΣΛΕΕ

3.1. Γενικοί όροι

3.1.1. Μη εναρμονισμένος τομέας

Παρότι τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ αποτελούν το θεμέλιο της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, δεν είναι το αποκλειστικό νομικό κριτήριο για την εκτίμηση της συμβατότητας των εθνικών μέτρων με τις διατάξεις που διέπουν την εσωτερική αγορά. Αυτά τα άρθρα της Συνθήκης εφαρμόζονται όταν ένα συγκεκριμένο προϊόν δεν καλύπτεται από νομοθεσία εναρμόνισης της ΕΕ ή καλύπτεται μόνο εν μέρει από νομοθεσία εναρμόνισης της ΕΕ. Αυτό συμβαίνει όταν οι τεχνικές προδιαγραφές ή οι όροι πώλησης ενός συγκεκριμένου προϊόντος υπόκεινται σε εναρμόνιση βάσει οδηγιών ή κανονισμών που εκδίδονται από την ΕΕ. Ως εκ τούτου, ο βασικός κανόνας είναι ότι όταν ένα ζήτημα έχει αποτελέσει αντικείμενο εξαντλητικής εναρμόνισης σε επίπεδο ΕΕ, κάθε εθνικό μέτρο που σχετίζεται με αυτό πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα των διατάξεων του συγκεκριμένου μέτρου εναρμόνισης και όχι των διατάξεων του πρωτογενούς δικαίου (6). Ωστόσο, σε περιπτώσεις μη ορθής μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο δευτερογενούς νομοθεσίας η οποία αποσκοπεί στην άρση των φραγμών στην εσωτερική αγορά, οι ιδιώτες που έχουν θιγεί από την εν λόγω μη ορθή μεταφορά μπορούν να επικαλεστούν τις διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων προκειμένου να θεμελιώσουν την ευθύνη του οικείου κράτους μέλους λόγω παραβιάσεως του κοινοτικού δικαίου (7).

Συνεπώς, όταν υφίσταται παράγωγη νομοθεσία, κάθε σχετικό εθνικό μέτρο πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα των εναρμονισμένων διατάξεων (8). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μπορεί να θεωρηθεί πως οι εναρμονισμένες διατάξεις τεκμηριώνουν την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων θεσπίζοντας πραγματικά δικαιώματα και υποχρεώσεις που πρέπει να τηρούνται στην περίπτωση συγκεκριμένων προϊόντων.

Αυτό είναι ευδιάκριτο στην υπόθεση C-292/12 Ragn-Sells, η οποία αφορούσε ορισμένες ρήτρες της συγγραφής υποχρεώσεων που κατήρτισε ένας δήμος στο πλαίσιο της διαδικασίας ανάθεσης σύμβασης παραχώρησης υπηρεσιών με αντικείμενο τη συλλογή και τη μεταφορά των αποβλήτων που παράγονται εντός των εδαφικών ορίων του. Το Δικαστήριο ανέφερε ότι, καθώς ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1013/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις μεταφορές αποβλήτων (9) αποσκοπεί στη θέσπιση ενός εναρμονισμένου συστήματος διαδικασιών μέσω των οποίων να μπορεί να περιορίζεται η κυκλοφορία των αποβλήτων, με σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος, δεν παρίσταται ανάγκη να εξετάζεται επιπλέον αν το εθνικό μέτρο είναι σύμφωνο προς τα άρθρα 34 ΣΛΕΕ έως 36 ΣΛΕΕ (10). Ακόμη και μετά από αρκετές δεκαετίας άοκνης προσπάθειας του κοινοτικού νομοθέτη να εξασφαλίσει ένα σύστημα εναρμονισμένων κανόνων, οι διατάξεις της Συνθήκης περί ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων δεν έχουν καταστεί περιττές. Το πεδίο τους εξακολουθεί να είναι ευρύτατο. Δεν είναι ασυνήθιστο ορισμένοι τομείς να μην έχουν εναρμονιστεί καθόλου ή να υπόκεινται σε μερική μόνο εναρμόνιση. Όταν δεν είναι δυνατό να εντοπιστεί νομοθεσία εναρμόνισης ή η νομοθεσία αυτή δεν είναι εξαντλητική, εφαρμόζονται τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ. Από αυτή την άποψη, τα άρθρα της Συνθήκης λειτουργούν ως δίχτυ ασφαλείας, καθώς διασφαλίζουν τον διεξοδικό έλεγχο του συμβιβάσιμου με το δίκαιο της ΕΕ κάθε φραγμού στο εμπόριο εντός της εσωτερικής αγοράς.

3.1.2. Έννοια του όρου «εμπορεύματα»

Τα άρθρα 34 και 35 της ΣΛΕΕ περιλαμβάνουν τις εισαγωγές και εξαγωγές εμπορευμάτων και προϊόντων όλων των τύπων. Κάθε εμπόρευμα μπορεί να καλύπτεται από τα άρθρα της Συνθήκης, εφόσον έχει οικονομική αξία: «[υ]πό τον όρο εμπορεύματα, κατά την έννοια της [Συνθήκης], πρέπει να εννοηθούν τα αποτιμητά σε χρήμα προϊόντα που μπορούν να αποτελέσουν, ως τέτοια, αντικείμενο εμπορικών συναλλαγών» (11).

Στη νομολογία του, το Δικαστήριο έχει διασαφηνίσει τον ορθό χαρακτηρισμό συγκεκριμένων προϊόντων. Για παράδειγμα, τα έργα τέχνης πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εμπορεύματα (12). Τα κέρματα που δεν κυκλοφορούν πλέον ως νόμισμα εμπίπτουν επίσης στον ορισμό των εμπορευμάτων, όπως και τα χαρτονομίσματα και οι επιταγές (13), όχι όμως και οι δωρεές σε είδος (14). Τα απόβλητα πρέπει να θεωρούνται εμπόρευμα, ανεξαρτήτως της δυνατότητας ανακύκλωσης ή επαναχρησιμοποίησής τους (15). Η ηλεκτρική ενέργεια (16) και το φυσικό αέριο (17) θεωρούνται επίσης εμπορεύματα, όπως και το ανθρώπινο αίμα, το ανθρώπινο πλάσμα και τα φαρμακευτικά προϊόντα που προέρχονται από αυτά (18).

Ωστόσο, είναι σημαντικό να γίνει νομική διάκριση μεταξύ εμπορευμάτων και υπηρεσιών ανάλογα με τις ελευθερίες της Συνθήκης (19). Για παράδειγμα, ενώ οι ιχθύες είναι αναμφίβολα εμπορεύματα, τα δικαιώματα αλιείας και οι άδειες ερασιτεχνικού ψαρέματος δεν καλύπτονται απαραιτήτως από την αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Αντιθέτως, συνιστούν «παροχή υπηρεσίας» κατά την έννοια των διατάξεων της Συνθήκης που αφορούν την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών (20). Εάν ένα κρατικό μέτρο επηρεάζει τόσο την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών όσο και την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, το Δικαστήριο μπορεί να εξετάσει το μέτρο σε σχέση με αμφότερες τις ελευθερίες. Για παράδειγμα, στην υπόθεση 591/17 Αυστρία κατά Γερμανίας η οποία αφορούσε τέλος υποδομών και την απαλλαγή οχημάτων που είναι ταξινομημένα στη Γερμανία από τον φόρο επί των αυτοκίνητων οχημάτων, το Δικαστήριο εξέτασε το ζήτημα υπό το πρίσμα του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών βάσει του άρθρου 56 της ΣΛΕΕ. Έκρινε επίσης την υπόθεση σε σχέση με την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων βάσει των άρθρων 18 και 92 της ΣΛΕΕ, η οποία απαγορεύει κάθε διάκριση στον τομέα των μεταφορών (21).

3.1.3. Αποδέκτες

Τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ αφορούν τα μέτρα που λαμβάνουν τα κράτη μέλη. Οι διατάξεις αυτές ερμηνεύονται διασταλτικά ώστε να είναι δεσμευτικές όχι μόνο για τις εθνικές αρχές, αλλά και για όλες τις άλλες αρχές μιας χώρας, συμπεριλαμβανομένων των τοπικών και περιφερειακών αρχών (22), καθώς και των δικαστικών ή διοικητικών φορέων ενός κράτους μέλους (23). Αυτό προφανώς καλύπτει και τα μέτρα που λαμβάνουν όλοι οι φορείς που ιδρύονται βάσει του δημοσίου δικαίου ως «δημόσιοι φορείς». Επιπλέον, τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ μπορεί να εφαρμόζονται σε μέτρα που λαμβάνονται από μη κρατικούς φορείς ή άλλους φορείς ιδιωτικού δικαίου, υπό την προϋπόθεση ότι ασκούν ορισμένα κυρίαρχα καθήκοντα ή οι δραστηριότητές τους μπορούν να καταλογιστούν στο δημόσιο. Πράγματι, οι πράξεις ενός επαγγελματικού φορέα στον οποίο η εθνική νομοθεσία παρέχει κανονιστικές και πειθαρχικές εξουσίες σε σχέση με τον κλάδο του είναι δυνατό να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (24).

Το ίδιο ισχύει για δραστηριότητες φορέων που συστήνονται βάσει ιδιωτικού δικαίου αλλά ιδρύονται με νόμο και χρηματοδοτούνται κυρίως από το κράτος ή με υποχρεωτικές συνεισφορές επιχειρήσεων ενός συγκεκριμένου τομέα και/ή μέλη των οποίων διορίζονται από τις αρμόδιες αρχές ή υπόκεινται στην εποπτεία τους· οι εν λόγω δραστηριότητες μπορούν να καταλογιστούν στο δημόσιο (25). Στην υπόθεση Fra.bo, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ εφαρμοζόταν οριζόντια σε οργανισμό πιστοποίησης ιδιωτικού δικαίου. Οι εθνικές αρχές θεωρούσαν ότι τα προϊόντα που πιστοποιούνταν από τον οργανισμό αυτό συνάδουν προς την εθνική νομοθεσία. Και, δυνάμει της αρμοδιότητας αυτής που είχε αποκτηθεί de facto, ο οργανισμός πιστοποίησης είχε την εξουσία να ρυθμίζει την είσοδο των προϊόντων, εν προκειμένω των χάλκινων συνδέσμων σωληνώσεων, στη γερμανική αγορά (26). Το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι οι δημόσιες δηλώσεις ενός δημοσίου υπαλλήλου, ακόμη και αν δεν έχουν νομική ισχύ, μπορούν να καταλογιστούν σε ένα κράτος μέλος και να αποτελέσουν εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Συγκεκριμένα, παρόμοια περιστατικά θα μπορούσαν να συμβούν εάν οι αποδέκτες των δηλώσεων μπορούν ευλόγως να υποθέσουν ότι πρόκειται για θέσεις που ο δημόσιος υπάλληλος διατυπώνει με το κύρος της ιδιότητάς του (27).

Παρότι ο όρος «κράτος μέλος» έχει ερμηνευθεί διασταλτικά, γενικά δεν εφαρμόζεται σε «αμιγώς» ιδιωτικά μέτρα ή μέτρα που λαμβάνονται από ιδιώτες ή εταιρείες, καθώς αυτά δεν μπορούν να καταλογιστούν στο κράτος. Ωστόσο, στην υπόθεση 265/95 Επιτροπή κατά Γαλλίας το Δικαστήριο έκρινε ότι η παράλειψη της Γαλλίας να λάβει όλα τα αναγκαία και ανάλογα μέτρα προκειμένου να αποτραπούν επιζήμιες ενέργειες ιδιωτών, εν προκειμένω Γάλλων γεωργών οι οποίοι είχαν σαμποτάρει τα εισαγόμενα γεωργικά εμπορεύματα, συνιστούσε παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, σε συνδυασμό με το άρθρο 4 παράγραφος 3 της εν λόγω Συνθήκης (28). Παρότι ο περιορισμός ήταν αποτέλεσμα ενεργειών ιδιωτών, κρίθηκε ότι ένα κράτος μέλος παραβίασε το δίκαιο της ΕΕ λόγω της μη λήψης επαρκών μέτρων για την προστασία της ελεύθερης κυκλοφορίας αυτών των εμπορευμάτων.

Τέλος, το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ έχει επίσης εφαρμοστεί σε μέτρα που έχουν ληφθεί από θεσμικά όργανα της ΕΕ. Ωστόσο, όσον αφορά τον δικαστικό έλεγχο, επιβάλλεται να αναγνωρισθεί ευρεία διακριτική ευχέρεια στον νομοθέτη της ΕΕ. Κατά συνέπεια, η νομιμότητα ενός μέτρου που λαμβάνεται από θεσμικό όργανο της ΕΕ μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση μόνον όταν το μέτρο είναι προδήλως ακατάλληλο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου από το αρμόδιο θεσμικό όργανο σκοπού (29).

3.1.4. Ενεργητικά και παθητικά μέτρα

Η εφαρμογή του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, το οποίο συχνά χαρακτηρίζεται ως αμυντικό δικαίωμα, σε εθνικά μέτρα που παρεμποδίζουν τις διασυνοριακές συναλλαγές προϋποθέτει απαραιτήτως δραστηριότητα εκ μέρους ενός κράτους. Κατά συνέπεια, τα μέτρα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ συνίστανται κατά κύριο λόγο σε δεσμευτικές διατάξεις της νομοθεσίας των κρατών μελών. Ωστόσο, και τα μη δεσμευτικά μέτρα μπορεί επίσης να συνιστούν παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (30). Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση διοικητικών πρακτικών οι οποίες μπορεί να δημιουργήσουν εμπόδιο στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων εάν είναι αρκούντως πάγιου και γενικευμένου χαρακτήρα (31).

Παραδείγματα διοικητικών πρακτικών που θεωρούνται ως μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος από το Δικαστήριο είναι τα εξής: συστηματική άρνηση χορήγησης έγκρισης τύπου για μηχανές γραμματοσήμανσης, η οποία συνιστούσε εκ φύσεως προστατευτική πρακτική ή πρακτική που εισάγει διακρίσεις (32)· συστηματικός χαρακτηρισμός προϊόντων με βάση φαρμακευτικά φυτά, τα οποία σε άλλα κράτη μέλη παράγονται ή διατίθενται στο εμπόριο νομίμως ως συμπληρώματα διατροφής, ως φαρμάκων εκ της λειτουργίας που επιτελούν και, ελλείψει άδειας κυκλοφορίας, απόσυρσή τους από την αγορά (33)· συστηματική κατάταξη βιταμινούχων παρασκευασμάτων ως «φαρμάκων» μετά τη νόμιμη παραγωγή και διάθεσή τους στο εμπόριο ως συμπληρωμάτων διατροφής εντός άλλων κρατών μελών όταν η περιεκτικότητά τους σε βιταμίνες είναι τριπλάσια (34)· και εξάρτηση της διάθεσης στην αγορά της Δανίας εμπλουτισμένων τροφίμων τα οποία παράγονται ή διατίθενται στο εμπόριο νομίμως σε άλλα κράτη μέλη από την απόδειξη ύπαρξης διατροφικής ανάγκης στον δανικό πληθυσμό (35).

Δεδομένων των υποχρεώσεων των κρατών μελών βάσει του άρθρου 4 παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ, το οποίο απαιτεί από αυτά να λαμβάνουν κάθε μέτρο ικανό να διασφαλίσει την εκτέλεση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη Συνθήκη και την πρακτική αποτελεσματικότητα (effet utile) του δικαίου της ΕΕ, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ απαγορεύει όχι μόνο τις ενέργειες του κράτους που συνιστούν παραβίαση, αλλά και την αδράνεια. Αδράνεια μπορεί να προκύψει όταν ένα κράτος μέλος δεν λαμβάνει τα απαιτούμενα μέτρα για την αντιμετώπιση των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, ενώ το συγκεκριμένο εμπόδιο μπορεί επίσης να προέρχεται από ενέργειες ιδιωτών. Στην υπόθεση C-265/95, η Γαλλία κρίθηκε υπεύθυνη για ενέργειες Γάλλων γεωργών που προσπαθούσαν να περιορίσουν την εισαγωγή γεωργικών προϊόντων από γειτονικά κράτη μέλη προβαίνοντας σε παρακράτηση φορτηγών που μετέφεραν αυτά τα εμπορεύματα ή καταστρέφοντας το φορτίο τους. Το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές δεν επενέβησαν για να αποτρέψουν αυτές τις πράξεις κρίθηκε ως παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, διότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να διασφαλίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων στην επικράτειά τους με το να λαμβάνουν τα αναγκαία και κατάλληλα μέτρα για να αποτρέψουν κάθε περιορισμό του εμπορίου που οφείλεται σε πράξεις ιδιωτών (36).

Επιπλέον, το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ μπορεί να δημιουργεί υποχρέωση επίτευξης αποτελέσματος. Η υποχρέωση αυτή παραβιάζεται όταν ένα κράτος μέλος δεν επιτυγχάνει τους στόχους εξαιτίας της αδράνειάς του ή λόγω ανεπαρκούς δράσης. Για παράδειγμα, στην υπόθεση C-309/02 το Δικαστήριο έκρινε στο πλαίσιο προδικαστικής απόφασης ότι οι γερμανικοί κανόνες αντιβαίνουν στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ, λόγω της μη εξασφάλισης της αποτελεσματικής συμμετοχής ιδιωτών σε ένα γερμανικό σύστημα υποχρεωτικής παραλαβής επιστρεφόμενων κενών συσκευασιών (37).

3.2. Εδαφικό πεδίο εφαρμογής

Η υποχρέωση τήρησης των διατάξεων των άρθρων 34-36 της ΣΛΕΕ εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Επιπλέον, οι διατάξεις της Συνθήκης μπορεί να εφαρμόζονται και σε ευρωπαϊκά εδάφη για τις εξωτερικές σχέσεις των οποίων είναι υπεύθυνο ένα κράτος μέλος, καθώς και στα εξαρτώμενα ή συνδεδεμένα με ένα κράτος μέλος υπερπόντια εδάφη (38).

Το παράρτημα του παρόντος οδηγού περιλαμβάνει λεπτομερή κατάλογο των εδαφών στα οποία εφαρμόζεται το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Όσον αφορά τις χώρες της ΕΖΕΣ που είναι συμβαλλόμενα μέρη στη συμφωνία για τον ΕΟΧ και την Τουρκία, οι εμπορευματικές συναλλαγές μεταξύ αυτών των χωρών και των κρατών μελών της ΕΕ διέπονται από τις διατάξεις ειδικών συμφωνιών και όχι από τις διατάξεις της ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, τα προϊόντα που αναφέρονται στο άρθρο 8 παράγραφος 3 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και είναι καταγωγής Ισλανδίας, Λιχτενστάιν και Νορβηγίας απολαύουν ελεύθερης κυκλοφορίας στην ΕΕ δυνάμει του άρθρου 11 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ. Τα βιομηχανικά προϊόντα καταγωγής Τουρκίας απολαύουν ελεύθερης κυκλοφορίας στην ΕΕ δυνάμει των άρθρων 5 έως 7 της απόφασης αριθ. 1/95 του συμβουλίου σύνδεσης ΕΚ-Τουρκίας για την οριστική φάση της τελωνειακής ένωσης (39).

3.3. Διασυνοριακό εμπόριο

Το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ περιορίζεται στα εμπόδια στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, για την αξιολόγηση μιας περίπτωσης βάσει αυτής της διάταξης πρέπει να υπάρχει διασυνοριακό στοιχείο. Τα μέτρα αμιγώς εθνικού χαρακτήρα που επηρεάζουν μόνο τα εγχώρια προϊόντα δεν εμπίπτουν στο πεδίο των άρθρων 34-36 της ΣΛΕΕ. Προκειμένου ένα μέτρο να πληροί την απαίτηση ύπαρξης διασυνοριακού στοιχείου, αρκεί να είναι σε θέση να παρεμποδίσει έμμεσα ή δυνητικά το εμπόριο στο εσωτερικό της ΕΕ (40).

Θεωρητικά, το απαιτούμενο διασυνοριακό στοιχείο βάσει των διατάξεων της Συνθήκης δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να αντιμετωπίζουν τα εγχώρια προϊόντα τους λιγότερο ευνοϊκά από τα εισαγόμενα («αντίστροφη δυσμενής διάκριση»), αν και αυτό είναι απίθανο να συμβεί στην πράξη. Παρότι το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ εφαρμόζεται όταν ένα εγχώριο προϊόν επανεισάγεται ή εξέρχεται από το κράτος μέλος αλλά εισάγεται πάλι (41), δεν εφαρμόζεται όταν αποκλειστικός σκοπός της επανεισαγωγής είναι η καταστρατήγηση των εθνικών κανόνων (42).

Η απαίτηση ύπαρξης διασυνοριακού στοιχείου μπορεί επίσης να ικανοποιείται και όταν το προϊόν βρίσκεται απλώς υπό διαμετακόμιση στο επίμαχο κράτος μέλος. Εν προκειμένω, το άρθρο 36 της ΣΛΕΕ κάνει σαφή αναφορά στους περιορισμούς «διαμετακομίσεων» ως καλυπτόμενων από τις διατάξεις των άρθρων 34 και 35 της ΣΛΕΕ.

Η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων εφαρμόζεται σε προϊόντα καταγωγής κρατών μελών και σε προϊόντα καταγωγής τρίτων χωρών τα οποία βρίσκονται σε ελεύθερη κυκλοφορία στα κράτη μέλη. Το άρθρο 29 της ΣΛΕΕ ορίζει ότι τα προϊόντα προελεύσεως τρίτων χωρών, για τα οποία έχουν τηρηθεί οι διατυπώσεις εισαγωγής και έχουν εισπραχθεί οι απαιτούμενοι δασμοί, θεωρούνται ότι βρίσκονται σε ελεύθερη κυκλοφορία εντός κράτους μέλους . Στην υπόθεση C-30/01 Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι βάσει του άρθρου 29 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ, τα μέτρα που λαμβάνονται για τους σκοπούς των ενδοενωσιακών συναλλαγών εφαρμόζονται πανομοιότυπα τόσο στα προϊόντα καταγωγής κρατών μελών όσο και στα προϊόντα προελεύσεως τρίτων χωρών (43).

Κατά πάγια νομολογία, ένα εθνικό μέτρο δεν εξαιρείται από το πεδίο της απαγόρευσης των άρθρων 34-35 της ΣΛΕΕ απλώς και μόνο επειδή το εμπόδιο που δημιουργεί είναι μικρό και διότι υπάρχουν άλλες δυνατότητες διάθεσης των προϊόντων (44). Ακόμη και αν ένα μέτρο είναι σχετικά μικρής οικονομικής σημασίας, η γεωγραφική εφαρμογή του περιορίζεται μόνο σε ένα πολύ μικρό τμήμα του εθνικού εδάφους (45) ή επηρεάζει μόνο μικρό αριθμό εισαγωγών/εξαγωγών ή οικονομικών φορέων, μπορεί να συνιστά απαγορευμένο μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος.

Ωστόσο, διακριτή περίπτωση αποτελούν τα κρατικά μέτρα τα οποία είναι πολύ αβέβαια και έμμεσα για να έχουν περιοριστικά αποτελέσματα στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών (46). Για παράδειγμα, στην υπόθεση C-297/05 το Δικαστήριο έκρινε ότι μια διοικητική διατύπωση που εφαρμόζεται στις Κάτω Χώρες και αφορά την αναγνώριση των οχημάτων που εισάγονται στη χώρα πριν από την ταξινόμησή τους «δεν είναι δυνατόν να έχει οποιαδήποτε ανασχετική επίπτωση επί της εισαγωγής οχήματος εντός του οικείου κράτους μέλους ή να καθιστά παρόμοια εισαγωγή λιγότερο συμφέρουσα» (47). Ως εκ τούτου, το συγκεκριμένο μέτρο δεν ενέπιπτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ.

3.4. Τύποι περιορισμών βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ

3.4.1. Ποσοτικοί περιορισμοί

Ως ποσοτικοί περιορισμοί έχουν οριστεί τα μέτρα τα οποία ισοδυναμούν με ολικό ή μερικό περιορισμό των εισαγωγών ή των εμπορευμάτων σε καθεστώς διαμετακόμισης (48). Τέτοια μέτρα είναι η ρητή απαγόρευση των εισαγωγών ή η επιβολή συστήματος ποσοστώσεων (49). Με άλλα λόγια, οι ποσοτικοί περιορισμοί εφαρμόζονται όταν έχουν καλυφθεί ορισμένα όρια εισαγωγών ή εξαγωγών. Ωστόσο, στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ υπάγονται μόνο οι ποσοστώσεις μη δασμολογικού χαρακτήρα, καθώς οι ποσοστώσεις δασμολογικού χαρακτήρα καλύπτονται από το άρθρο 30 της ΣΛΕΕ, το οποίο απαγορεύει την επιβολή εισαγωγικών και εξαγωγικών δασμών ή φορολογικών επιβαρύνσεων ισοδυνάμου αποτελέσματος.

Ένας ποσοτικός περιορισμός μπορεί να βασίζεται σε κανονιστικές διατάξεις ή απλώς να αποτελεί διοικητική πρακτική. Ως εκ τούτου, ακόμη και ένα συγκεκαλυμμένο ή κρυφό σύστημα ποσοστώσεων εμπίπτει στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

3.4.2. Μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος

Ο όρος «μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος» είναι πολύ ευρύτερος από έναν ποσοτικό περιορισμό. Μολονότι είναι δύσκολο να οριστεί σαφής διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στους ποσοτικούς περιορισμούς και τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος, αυτό δεν έχει μεγάλη πρακτική σημασία, διότι οι διατάξεις εφαρμόζονται γενικά με τον ίδιο τρόπο τόσο στους ποσοτικούς περιορισμούς όσο και στα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος.

Στην υπόθεση Dassonville, το Δικαστήριο όρισε μια ερμηνεία της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής των μέτρων ισοδυνάμου αποτελέσματος (50):

«Κάθε εμπορικός κανόνας των κρατών μελών που δύναται να παρακωλύσει, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά, το ενδοκοινοτικό εμπόριο πρέπει να θεωρείται μέτρο τα οποίο έχει ισοδύναμο αποτέλεσμα με τους ποσοτικούς περιορισμούς».

Ο ορισμός αυτός έχει επιβεβαιωθεί σε μεταγενέστερη νομολογία με μικρές παραλλαγές. Ο όρος «εμπορικοί κανόνες» δεν χρησιμοποιείται συνήθως σήμερα, καθώς η μέθοδος Dassonville δεν περιορίζεται πλέον στους εμπορικούς κανόνες αλλά καλύπτει επίσης, παραδείγματος χάριν, τεχνικούς κανονισμούς και ακόμη και μη δεσμευτικές πράξεις.

Στην υπόθεση Dassonville, το Δικαστήριο τόνισε ότι το σημαντικότερο στοιχείο για να καθοριστεί αν ένα εθνικό μέτρο εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ είναι το αποτέλεσμά του (…δύναται να παρακωλύσει, άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά…) (51). Κατά συνέπεια, για να εμπίπτει ένα εθνικό μέτρο στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ δεν είναι απαραίτητο να εμπεριέχει στοιχείο διάκρισης.

Η απόφαση ορόσημο του Δικαστηρίου στην υπόθεση Cassis de Dijon (52) επιβεβαίωσε αυτή την προσέγγιση. Αναγνωρίζοντας ότι οι διαφορές ανάμεσα στους εθνικούς κανόνες των κρατών μελών θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν τις εμπορευματικές συναλλαγές, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ θα μπορούσε επίσης να καλύπτει και εθνικά μέτρα που εφαρμόζονται εξίσου σε εγχώρια και εισαγόμενα προϊόντα. Σε αυτή την περίπτωση, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να παρεκκλίνουν βάσει όχι μόνο του άρθρου 36 της ΣΛΕΕ αλλά και των επιτακτικών αναγκών, μια έννοια που για πρώτη φορά διατυπώθηκε σε αυτή την απόφαση.

Συνοπτικά, το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ εφαρμόζεται σε εθνικά μέτρα που εισάγουν διακρίσεις σε βάρος των εισαγομένων εμπορευμάτων (μέτρα που εφαρμόζονται με διακρίσεις) και σε εθνικά μέτρα τα οποία από νομική άποψη φαίνεται να εφαρμόζονται εξίσου στα εγχώρια και τα εισαγόμενα εμπορεύματα, αλλά στην πραγματικότητα επιβάλλουν πρόσθετη επιβάρυνση στις εισαγωγές (μέτρα που εφαρμόζονται χωρίς διακρίσεις) (53). Η επιβάρυνση αυτή απορρέει από το γεγονός ότι τα εισαγόμενα εμπορεύματα πρέπει να συμμορφώνονται με δύο δέσμες κανόνων – τους κανόνες που προβλέπονται στο κράτος μέλος παραγωγής και τους κανόνες που προβλέπονται στο κράτος μέλος εισαγωγής.

Ακολούθως, στα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό περιλαμβάνεται επίσης κάθε άλλο μέτρο που είναι ικανό να παρεμποδίσει την πρόσβαση στην αγορά (54). Εν προκειμένω, το Δικαστήριο ανέφερε τα εξής στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ισπανίας (55): «καθίσταται σαφές από τη νομολογία ότι ένα μέτρο, ακόμη και αν δεν έχει ως σκοπό ή αποτέλεσμα τη λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση προϊόντων από άλλα κράτη μέλη, περιλαμβάνεται στην έννοια του μέτρου ισοδυνάμου αποτελέσματος με ποσοτικό περιορισμό κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ εάν παρεμποδίζει την πρόσβαση στην αγορά ενός κράτους μέλους εμπορευμάτων καταγωγής άλλων κρατών μελών».

Η παραδοχή στην οποία βασίζεται το λεγόμενο κριτήριο της πρόσβασης στην αγορά είναι ότι οι προϋποθέσεις πρόσβασης είναι σχετικά επαχθέστερες για τα εισαγόμενα προϊόντα. Συχνά, το Δικαστήριο δίνει έμφαση στην αξιολόγηση του αν το οικείο μέτρο μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά των καταναλωτών, καθιστώντας λιγότερο ελκυστική την αγορά ενός εισαγομένου προϊόντος (56).

Ως εκ τούτου, ο ορισμός των μέτρων ισοδυνάμου αποτελέσματος είναι ευρύς και εξελίσσεται διαρκώς. Για παράδειγμα, στην υπόθεση C-591/17 Αυστρία κατά Γερμανίας το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το τέλος υποδομών και η απαλλαγή οχημάτων που είναι ταξινομημένα στη Γερμανία από τον φόρο επί των αυτοκινήτων οχημάτων ήταν ικανά να εμποδίσουν την πρόσβαση προϊόντων καταγωγής άλλων κρατών μελών στη γερμανική αγορά και, συνεπώς, συνιστούσαν περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι ακόμη και αν το τέλος υποδομών δεν επιβαλλόταν σε αυτά καθεαυτά τα μεταφερόμενα προϊόντα, ενδέχετο, ωστόσο, να επηρεάσει τα εμπορεύματα που παραδίδονταν με επιβατηγά αυτοκίνητα οχήματα βάρους έως 3,5 τόνων τα οποία είχαν ταξινομηθεί σε άλλο κράτος μέλος εκτός της Γερμανίας (57).

Ένα ακόμη παράδειγμα του δυναμικού χαρακτήρα της έννοιας ενός μέτρου ισοδυνάμου αποτελέσματος είναι η υπόθεση C-573/12 Ålands Vindkraft, η οποία αφορούσε ένα εθνικό καθεστώς στήριξης για την πράσινη ηλεκτρική ενέργεια. Πιστοποιητικά βάσει του συγκεκριμένου καθεστώτος χορηγήθηκαν μόνο σε Σουηδούς παραγωγούς ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, ακόμη και αν η ηλεκτρική ενέργεια που προμηθεύουν ή χρησιμοποιούν μπορεί να περιλαμβάνει και εισαγόμενη ηλεκτρική ενέργεια. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το καθεστώς αυτό είναι ικανό να εμποδίσει, τουλάχιστον έμμεσα και εν δυνάμει, τις εισαγωγές (πράσινης) ηλεκτρικής ενέργειας από άλλα κράτη μέλη. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι η εκ μέρους κράτους μέλους παράλειψη λήψεως επαρκών μέτρων για την αποτροπή εμποδίων που δημιουργούνται στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων μπορεί να αποτελέσει εξίσου σοβαρό εμπόδιο για το ενδοενωσιακό εμπόριο με μια θετική ενέργεια. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η επίμαχη νομοθεσία συνιστούσε μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό επί των εισαγωγών (58).

3.4.2.1. Περιορισμοί χρήσης

Σχετικά πρόσφατα στη νομολογία του Δικαστηρίου αναπτύχθηκε μία κατηγορία περιορισμών: οι περιορισμοί της χρήσης. Οι περιορισμοί αυτοί χαρακτηρίζονται ως εθνικοί κανόνες που επιτρέπουν την πώληση ενός προϊόντος, αλλά επιβάλλουν σχετικούς περιορισμούς στη χρήση του. Οι περιορισμοί της χρήσης μπορεί να περιλαμβάνουν περιορισμούς που αφορούν τον σκοπό ή τη μέθοδο της συγκεκριμένης χρήσης, το πλαίσιο ή τον χρόνο της χρήσης, την έκταση της χρήσης ή τους τύπους χρήσης. Τέτοιου είδους μέτρα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό.

Συναφώς, θα μπορούσαν να αναφερθούν τρεις υποθέσεις. Πρώτον, η υπόθεση Επιτροπή κατά Πορτογαλίας (59), η οποία αφορούσε έναν πορτογαλικό νόμο που απαγόρευε την εφαρμογή εγχρώμων ταινιών στους υαλοπίνακες των αυτοκίνητων οχημάτων. Η Επιτροπή υποστήριξε ότι οι ενδεχομένως ενδιαφερόμενοι, έμποροι ή ιδιώτες, γνωρίζοντας ότι δεν επιτρέπεται να εφαρμόσουν τις ταινίες αυτές στους υαλοπίνακες αυτοκινήτων οχημάτων, δεν επρόκειτο να τις αγοράσουν (60). Το Δικαστήριο φάνηκε να αποδέχεται το επιχείρημα αυτό και έκρινε ότι «... οι ενδεχομένως ενδιαφερόμενοι, έμποροι ή ιδιώτες, γνωρίζοντας ότι απαγορεύεται να εφαρμόζουν τις εν λόγω ταινίες στο αλεξήνεμο και στους υαλοπίνακες που αντιστοιχούν στις θέσεις επιβατών των αυτοκινήτων οχημάτων, δεν έχουν σχεδόν κανένα συμφέρον να τις αγοράσουν» (61). Κατά συνέπεια, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Πορτογαλία παρέβη τις υποχρεώσεις της βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ.

Δεύτερον, στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ιταλίας (62), το ερώτημα που τέθηκε ήταν αν η Ιταλία, απαγορεύοντας την έλξη ρυμουλκούμενου από μοτοσυκλέτες, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ. Όσον αφορά τα ρυμουλκούμενα που είχαν κατασκευαστεί ειδικά για μοτοσυκλέτες, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι δυνατότητες χρήσεως των ρυμουλκούμενων αυτών κατά τρόπο διαφορετικό από την προσάρτησή τους σε μοτοσυκλέτα ήταν περιορισμένες, και ότι οι καταναλωτές, γνωρίζοντας ότι απαγορεύεται να προσαρτούν στις μοτοσυκλέτες τους ρυμουλκούμενα ειδικώς κατασκευασμένα για μοτοσυκλέτες, δεν είχαν ουσιαστικά κανένα συμφέρον να αγοράσουν τέτοια ρυμουλκούμενα (63). Κατά συνέπεια, η εν λόγω απαγόρευση αποτελούσε παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ.

Τέλος, η υπόθεση Mickelsson και Roos (64) αφορούσε αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως με το ερώτημα αν τα άρθρα 34 και 36 της ΣΛΕΕ απαγορεύουν τις σουηδικές εθνικές διατάξεις οι οποίες αφορούν τη χρήση ατομικών σκαφών με κινητήρα. Με βάση τη σουηδική νομοθεσία, απαγορευόταν και τιμωρείτο με πρόστιμο η χρήση αυτών των σκαφών σε διαύλους που δεν θεωρούνταν δίαυλοι γενικής ναυσιπλοΐας ή σε υδάτινες ζώνες στις οποίες οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης δεν είχαν επιτρέψει τη χρήση τους. Το Δικαστήριο εξήγησε ότι οσάκις οι κανόνες αυτοί εμποδίζουν τους χρήστες των ατομικών σκαφών με κινητήρα να τα χρησιμοποιήσουν με τον αρμόζοντα και εγγενή γι’ αυτά τρόπο ή περιορίζουν κατά πολύ τη χρήση τους, έχουν ως αποτέλεσμα την παρακώλυση της πρόσβασης των προϊόντων αυτών στην εν λόγω εθνική αγορά. Δεδομένου ότι οι πραγματικές δυνατότητες χρήσης των ατομικών σκαφών με κινητήρα στη Σουηδία ήταν ελάχιστες, οι εθνικοί κανόνες συνιστούσαν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς (65). Ωστόσο, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι εθνικοί κανόνες μπορούσαν να δικαιολογηθούν από τον σκοπό της προστασίας του περιβάλλοντος, υπό την προϋπόθεση της τήρησης ορισμένων πρόσθετων απαιτήσεων (66). Στην υπόθεση Sandström, το Δικαστήριο προσδιόρισε περαιτέρω τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να επιτρέπεται η απαγόρευση της χρήσης ατομικών σκαφών με κινητήρα εκτός των καθορισμένων διαύλων (67).

Όπως επισημαίνεται ανωτέρω, η αξιολόγηση των περιορισμών της χρήσης διέπεται επίσης από το κριτήριο της πρόσβασης στην αγορά. Επιπλέον της αξιολόγησης των επιπτώσεων του μέτρου στην αγορά, το Δικαστήριο αξιολογεί επίσης τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στη συμπεριφορά των καταναλωτών. Μπορεί να αναφερθεί συνοπτικά ότι μέτρα τα οποία επιβάλλουν πλήρη απαγόρευση της χρήσης ενός συγκεκριμένου προϊόντος, εμποδίζουν τη χρήση του για τον αρμόζοντα και εγγενή γι’ αυτό τρόπο ή περιορίζουν κατά πολύ τη χρήση του, μπορεί να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ.

3.4.2.2. Μορφές πώλησης που εισάγουν διακρίσεις

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την απόφαση Dassonville, το Δικαστήριο θεώρησε απαραίτητο να αναθεωρήσει τη νομολογία του σχετικά με το πεδίο του όρου «μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος» βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο δημιούργησε την έννοια των μορφών πώλησης στην απόφαση ορόσημο Keck και Mithouard, η οποία αφορούσε γαλλική νομοθεσία η οποία απαγόρευε τη μεταπώληση με ζημία (68). Ανέφερε ότι «η επί προϊόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών εφαρμογή εθνικών διατάξεων που περιορίζουν ή απαγορεύουν ορισμένες μορφές πωλήσεως [...] δεν είναι ικανή να επηρεάσει άμεσα ή έμμεσα, πραγματικά ή δυνητικά το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών, κατά την έννοια της νομολογίας Dassonville [...], αρκεί

1. οι διατάξεις αυτές να εφαρμόζονται σε όλους τους επιχειρηματίες που ασκούν τη δραστηριότητα τους στο εθνικό έδαφος, και

2. αρκεί να επηρεάζουν κατά τον ίδιο τρόπο, και νομικώς και πραγματικώς, την εμπορία των εγχωρίων προϊόντων και των προϊόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών» (69).

Οι κανόνες που θεσπίζουν απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να ικανοποιούν τα προϊόντα εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται βάσει της απόφασης Cassis de Dijon και, ως εκ τούτου, θεωρείται ότι εμπίπτουν αυτοί καθεαυτοί στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Αντίθετα, οι μορφές πώλησης εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ μόνο εάν ο επικαλούμενος παραβίαση μπορεί να αποδείξει ότι οι διατάξεις αυτές εισάγουν διάκριση βάσει της καταγωγής των προϊόντων, είτε νομικώς είτε πραγματικώς.

Στην υπόθεση C-591/17 Δημοκρατία της Αυστρίας, το Δικαστήριο περιέγραψε τις μορφές πώλησης ως εθνικούς κανόνες που αφορούν «τους όρους υπό τους οποίους αυτά τα προϊόντα μπορούν να πωλούνται» (70). Κατά συνέπεια, στις μορφές πώλησης περιλαμβάνονται μέτρα που αφορούν τους όρους και τις μεθόδους εμπορίας (βλ. σημείο 4.6) (71), τον χρόνο πώλησης των προϊόντων (72), τον τόπο πώλησης των προϊόντων ή περιορισμούς σχετικά με το ποιος μπορεί να πωλεί τα προϊόντα (73), καθώς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέτρα που αφορούν την τιμολόγηση των προϊόντων (βλ. σημείο 4.4) (74). Μπορούμε να κατανοήσουμε ευκολότερα ποιοι τύποι μέτρων συνδέονται με τα χαρακτηριστικά των προϊόντων παρά ποιοι τύποι μέτρων συνιστούν μορφές πώλησης. Τα μέτρα που αφορούν τα χαρακτηριστικά ενός προϊόντος θα μπορούσαν, παραδείγματος χάρη, να είναι μέτρα που αφορούν το σχήμα, το μέγεθος, το βάρος, τη σύνθεση, την παρουσίαση ή την επισήμανση (βλ. σημείο 4.7.).

Ως παράδειγμα των ανωτέρω: το Δικαστήριο έκρινε στην υπόθεση Άλφα Βήτα (75) ότι η εθνική νομοθεσία η οποία εξαρτά την πώληση προϊόντων «bake-off» από τους ίδιους όρους με τους ισχύοντες για τη μέθοδο πλήρους παρασκευής και διαθέσεως στο εμπόριο του παραδοσιακού άρτου και των παραδοσιακών προϊόντων αρτοποιίας παραβιάζει το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ και δεν μπορούσε να θεωρηθεί μορφή πώλησης. Το Δικαστήριο κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα βάσει του ότι η απαίτηση να συμμορφώνονται οι πωλητές «bake-off» με το σύνολο των ισχυουσών για τα παραδοσιακά αρτοποιεία προδιαγραφών δεν λάμβανε υπόψη την ιδιαιτερότητα των προϊόντων αυτών και συνεπαγόταν πρόσθετα έξοδα καθιστώντας έτσι δυσχερέστερη την εμπορία των εν λόγω προϊόντων (76).

Ορισμένες διαδικασίες ή υποχρεώσεις που δεν αφορούν το προϊόν ή τη συσκευασία του μπορούν να θεωρηθούν μορφές πώλησης, όπως καταδεικνύεται στην υπόθεση Sapod Audic και Eco-Emballages (77). Το επίμαχο εθνικό μέτρο προέβλεπε ότι κάθε παραγωγός ή εισαγωγέας υποχρεούτο να συμβάλλει ή να φροντίζει για τη διάθεση του συνόλου των απορριμμάτων του από συσκευασίες. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι το μέτρο επέβαλλε απλώς μια «γενική υποχρέωση προσδιορισμού της ταυτότητας των συσκευασιών τις οποίες αναλαμβάνει μια εγκεκριμένη επιχείρηση για τη διάθεσή τους» (78). Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι «η υποχρέωση την οποία συνεπάγεται αυτή η διάταξη δεν αφορά αυτή καθαυτή το προϊόν ή τη συσκευασία του και, συνεπώς, δεν αφορά κανόνα σχετικά με τις προϋποθέσεις τις οποίες πρέπει να πληρούν τα εμπορεύματα, όπως είναι εκείνες που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με την επισήμανσή τους ή με τη συσκευασία τους» (79). Κατά συνέπεια, μπορούσε να θεωρηθεί μορφή πώλησης.

Ανακεφαλαιώνοντας, οι μορφές πώλησης συνιστούν μέτρα που συνδέονται με την εμπορία του προϊόντος παρά με τα χαρακτηριστικά του (80) και τα οποία δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ στην περίπτωση που πληρούν τις δύο σωρευτικές προϋποθέσεις που καθορίζονται στην απόφαση Keck που εξηγείται ανωτέρω.

3.5. Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης

Τα τεχνικά εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων μπορεί να ανακύπτουν όταν οι εθνικές αρχές εφαρμόζουν εθνικούς κανόνες οι οποίοι καθορίζουν απαιτήσεις που πρέπει να πληρούνται από εμπορεύματα που κυκλοφορούν νόμιμα στην αγορά άλλων κρατών μελών. Εμπορεύματα «που κυκλοφορούν νόμιμα στην αγορά άλλου κράτους μέλους» είναι τα εμπορεύματα ή εμπορεύματα αυτού του είδους που τηρούν τους κανόνες που ισχύουν στο εν λόγω κράτος μέλος ή δεν υπόκεινται εκεί σε κανένα σχετικό κανόνα και καθίστανται διαθέσιμα σε τελικούς χρήστες στο εν λόγω κράτος μέλος. Εάν οι εθνικοί κανόνες δεν εφαρμόζουν την παράγωγη νομοθεσία της ΕΕ, συνιστούν τεχνικά εμπόδια επί των οποίων εφαρμόζονται τα άρθρα 34 και 36 της ΣΛΕΕ, ακόμη και αν οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονται αδιακρίτως σε όλα τα προϊόντα.

Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης θεσπίστηκε στη νομολογία του Δικαστηρίου. Στην απόφαση Cassis de Dijon (81), το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, ελλείψει εναρμόνισης, οι εθνικοί κανόνες που θεσπίζουν απαιτήσεις (π.χ. σχετικά με τον χαρακτηρισμό, τη μορφή, το μέγεθος, το βάρος, τη σύνθεση, την παρουσίαση, την επισήμανση, τη συσκευασία), οι οποίες πρέπει να πληρούνται από τα εμπορεύματα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη στα οποία έχουν παραχθεί και διατεθεί νόμιμα στο εμπόριο, συνιστούν εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων και αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος που απαγορεύονται από το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Σύμφωνα με την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, εάν μια επιχείρηση πωλεί νομίμως ένα προϊόν σε άλλο κράτος μέλος, σύμφωνα με τους εφαρμοστέους εθνικούς τεχνικούς κανόνες του συγκεκριμένου κράτους μέλους, θα πρέπει να είναι σε θέση να το πωλήσει και σε άλλα κράτη μέλη χωρίς να πρέπει να το προσαρμόσει στους εθνικούς κανόνες του κράτους μέλους εισαγωγής.

Ως εκ τούτου, καταρχήν, τα κράτη μέλη προορισμού δεν μπορούν να περιορίζουν ούτε να αρνούνται τη διάθεση στην αγορά προϊόντων που δεν υπόκεινται σε εναρμόνιση σε επίπεδο ΕΕ και τα οποία διατίθενται νόμιμα στην αγορά άλλου κράτους μέλους, ακόμη και αν αυτά έχουν κατασκευαστεί σύμφωνα με τεχνικούς και ποιοτικούς κανόνες διαφορετικούς από αυτούς που πρέπει να πληρούν τα εγχώρια προϊόντα. Το ίδιο ισχύει εάν δεν υπάρχουν τεχνικοί κανόνες που να εφαρμόζονται στο συγκεκριμένο προϊόν στο κράτος μέλος προέλευσης.

Ωστόσο, η αρχή δεν είναι απόλυτη: είναι δυνατή η αιτιολόγηση ενός περιορισμού για σκοπό δημόσιου συμφέροντος.

Κατά συνέπεια, η αμοιβαία αναγνώριση δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται χαμηλότερα πρότυπα υγείας και ασφάλειας και περιβαλλοντικά πρότυπα, ούτε ότι περιορίζει τις δυνατότητες των αρχών όσον αφορά την εποπτεία της αγοράς, αλλά ότι επιτυγχάνει προσεκτική ισορροπία μεταξύ της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων και των στόχων δημόσιου συμφέροντος. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να τηρούν την αρχή μόνο εάν προστατεύονται επαρκώς τα έννομα δημόσια συμφέροντα που καλύπτονται από τον οικείο εφαρμοστέο εθνικό τεχνικό κανόνα.

Οι εξαιρέσεις στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων θα πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά (82). Οι φραγμοί είναι δικαιολογημένοι μόνο εάν τα εθνικά μέτρα είναι αναγκαία για την εκπλήρωση υποχρεωτικών απαιτήσεων ή οποιουδήποτε συμφέροντος που παρατίθεται στο άρθρο 36 της ΣΛΕΕ και εάν είναι ανάλογα προς τον επιδιωκόμενο θεμιτό στόχο. Τα ανωτέρω συνοψίζονται ικανοποιητικά σε πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου, η οποία αφορά την άρνηση αναγνώρισης ορισμένων σφραγίδων, ως εξής:

«Ειδικότερα, τα εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων που δημιουργεί, ελλείψει εναρμονίσεως των νομοθεσιών, η εφαρμογή επί των εμπορευμάτων προελεύσεως άλλων κρατών μελών, όπου αυτά νομίμως παρασκευάζονται και διατίθενται στο εμπόριο, κανόνων που αφορούν τους όρους στους οποίους πρέπει να ανταποκρίνονται τα εμπορεύματα αυτά αποτελούν μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος και απαγορεύονται από το άρθρο 34 ΣΛΕΕ, εφόσον η εφαρμογή τους δεν δικαιολογείται από την επιδίωξη σκοπού γενικού συμφέροντος ικανού να υπερισχύσει των απαιτήσεων της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων» (83).

Στην ίδια υπόθεση, το Δικαστήριο επισήμανε επίσης ότι η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης δεν έχει εφαρμογή όσον αφορά τη διάθεση στο εμπόριο, εντός της Ένωσης, εμπορευμάτων καταγωγής τρίτων κρατών, που ευρίσκονται σε ελεύθερη κυκλοφορία, εφόσον αυτά δεν έχουν νομίμως διατεθεί στο εμπόριο στο έδαφος κράτους μέλους, πριν την εξαγωγή τους σε κράτος μέλος διαφορετικό από αυτό στο οποίο έχουν τεθεί σε ελεύθερη κυκλοφορία (84).

Ως εκ τούτου, συνοπτικά, είναι δυνατές οι εξαιρέσεις από την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης η οποία ισχύει στον μη εναρμονισμένο τομέα:

(1) ο γενικός κανόνας είναι ότι προϊόντα που κυκλοφορούν νόμιμα στην αγορά άλλου κράτους μέλους απολαμβάνουν το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας, και

(2) ο γενικός κανόνας δεν εφαρμόζεται εάν το κράτος μέλος προορισμού μπορεί να αποδείξει ότι έχει ζωτική σημασία να επιβάλει τους δικούς του τεχνικούς κανόνες στα οικεία προϊόντα βάσει των λόγων που περιγράφονται στο άρθρο 36 της ΣΛΕΕ ή των επιτακτικών αναγκών που έχουν διαμορφωθεί βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου, υπό την προϋπόθεση ότι τηρείται η αρχή της αναλογικότητας.

Στις 19 Απριλίου 2020 θα τεθεί σε εφαρμογή ο νέος κανονισμός (ΕΕ) 2019/515 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την αμοιβαία αναγνώριση των εμπορευμάτων που κυκλοφορούν νόμιμα στην αγορά άλλου κράτους μέλους (85). Ο κανονισμός αυτός αντικαθιστά τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 764/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση διαδικασιών σχετικά με την εφαρμογή ορισμένων εθνικών τεχνικών κανόνων στα προϊόντα που κυκλοφορούν νομίμως στην αγορά άλλου κράτους μέλους (86).

4. ΤΥΠΟΙ ΜΕΤΡΩΝ

Τα μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ λαμβάνουν διάφορες μορφές. Ορισμένες φορές συνίστανται σε τελείως απροκάλυπτα μέτρα που στοχεύουν ειδικά τις εισαγωγές ή επιτρέπουν την προνομιακή μεταχείριση των εγχώριων προϊόντων και ορισμένες φορές συνίστανται σε απρόβλεπτες παρενέργειες αποφάσεων γενικής πολιτικής. Τις τελευταίες δεκαετίες, ορισμένοι τύποι μέτρων έκαναν επανειλημμένως την εμφάνισή τους στη νομολογία και την πρακτική εφαρμογή των άρθρων 34-36 της ΣΛΕΕ στις διαδικασίες επί παραβάσει. Ορισμένοι από αυτούς περιγράφονται κατωτέρω.

4.1. Εθνικές διατάξεις που αφορούν την εισαγωγή (άδειες εισαγωγής, επιθεωρήσεις και έλεγχοι)

Τα εθνικά μέτρα που αφορούν άμεσα την εισαγωγή προϊόντων από άλλα κράτη μέλη μπορούν να καταστήσουν τις εισαγωγές επαχθέστερες και για τον λόγο αυτό θεωρούνται συνήθως μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς τα οποία αντιβαίνουν στο άρθρο 34 ΣΛΕΕ. Η υποχρέωση να λαμβάνουν τα προϊόντα άδεια εισαγωγής αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εν προκειμένω. Επειδή οι επίσημες διατυπώσεις αυτού του τύπου μπορεί να προκαλέσουν καθυστερήσεις, η υποχρέωση αυτή μπορεί να συνιστά παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, ακόμη και αν οι άδειες χορηγούνται αυτόματα και το οικείο κράτος μέλος δεν έχει την πρόθεση να διατηρήσει το δικαίωμα να μην εκδώσει μια άδεια εισαγωγής (87).

Οι επιθεωρήσεις και οι έλεγχοι, όπως οι κτηνιατρικοί, υγειονομικοί, φυτοϋγειονομικοί και λοιποί έλεγχοι, περιλαμβανομένων των τελωνειακών ελέγχων στις εισαγωγές (και στις εξαγωγές) θεωρούνται μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος κατά την έννοια των άρθρων 34 και 35 αντίστοιχα (88). Οι έλεγχοι αυτοί είναι πιθανό να δυσχεραίνουν τις εισαγωγές ή τις εξαγωγές ή να συνεπάγονται κόστος, λόγω των καθυστερήσεων που είναι εγγενείς στη διαδικασία επιθεώρησης και του πρόσθετου μεταφορικού κόστους με το οποίο μπορεί να επιβαρυνθεί ο έμπορος.

Με τη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς την 1η Ιανουαρίου 1993 ουσιαστικά εξαλείφθηκαν οι επαναλαμβανόμενοι συνοριακοί έλεγχοι για τη μεταφορά εμπορευμάτων. Έκτοτε, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να διενεργούν ελέγχους στα σύνορά τους, εκτός εάν αυτοί αποτελούν μέρος ενός γενικού συστήματος ελέγχου που εφαρμόζεται στην ίδια έκταση εντός της εθνικής επικράτειας και/ή εάν οι έλεγχοι αυτοί έχουν τον χαρακτήρα επιτόπιων ελέγχων. Ωστόσο, ανεξάρτητα από τον τόπο εκτέλεσης αυτών των ελέγχων, εάν ισοδυναμούν με συστηματικό έλεγχο των εισαγόμενων προϊόντων, εξακολουθούν να θεωρούνται μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος (89). Μπορούν να δικαιολογηθούν μόνο σε έκτακτες περιπτώσεις, εφόσον πληρούνται αυστηρές προϋποθέσεις (90).

4.2. Υποχρεώσεις διορισμού αντιπροσώπου ή παροχής αποθηκευτικών εγκαταστάσεων στο κράτος μέλος εισαγωγής

Η υποχρέωση ενός εισαγωγέα να διαθέτει εγκατάσταση επιχείρησης στο κράτος μέλος προορισμού των εμπορευμάτων θεωρήθηκε από το Δικαστήριο ότι αντίκειται άμεσα στα άρθρα σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων στην εσωτερική αγορά. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η επιβολή υποχρέωσης σε επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες σε άλλα κράτη μέλη να επιβαρυνθούν με τα έξοδα εγκατάστασης αντιπροσώπου στο κράτος μέλος εισαγωγής καθιστά δύσκολη, ή και αδύνατη για ορισμένες επιχειρήσεις, ιδίως τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, την είσοδο στην αγορά αυτού του κράτους μέλους (91). Η υποχρέωση διορισμού αντιπροσώπου ή υπεύθυνου ή δημιουργίας θυγατρικής επιχείρησης ή γραφείου ή αποθηκευτικών εγκαταστάσεων στο κράτος μέλος εισαγωγής είναι εν γένει επίσης αντίθετη με το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Ορισμένα κράτη μέλη επιχείρησαν να δικαιολογήσουν αυτές τις απαιτήσεις με το επιχείρημα ότι είναι απαραίτητες για να διασφαλιστεί η ορθή εφαρμογή των εθνικών διατάξεων δημοσίου συμφέροντος που καλύπτουν σε ορισμένες περιπτώσεις και την ποινική ευθύνη. Το Δικαστήριο έχει απορρίψει αυτό το επιχείρημα. Έκρινε ότι, αν και κάθε κράτος μέλος δικαιούται να λαμβάνει στο έδαφός του κατάλληλα μέτρα για να διασφαλίσει την προστασία της δημόσιας τάξης, τα μέτρα αυτά δικαιολογούνται μόνο εάν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι απαραίτητα για την επίτευξη νόμιμων σκοπών γενικού συμφέροντος και ότι η προστασία αυτή δεν μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα λιγότερο περιοριστικά της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων (92). Το Δικαστήριο έκρινε ότι «ακόμη κι αν οι ποινικές κυρώσεις είναι ικανές να έχουν προληπτικό αποτέλεσμα στη συμπεριφορά που κολάζουν, το αποτέλεσμα αυτό ούτε εξασφαλίζεται ούτε, εν πάση περιπτώσει, ενισχύεται [...] από μόνη την παρουσία στο εθνικό έδαφος προσώπου, το οποίο έχει την ιδιότητα του νομίμου εκπροσώπου του παρασκευαστή αυτού» (93). Ως εκ τούτου, από την άποψη των στόχων δημοσίου συμφέροντος, η απαίτηση ύπαρξης αντιπροσώπου εγκατεστημένου στο εθνικό έδαφος δεν παρέχει επαρκείς πρόσθετες εγγυήσεις που να δικαιολογούν εξαίρεση στην απαγόρευση που προβλέπεται στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Οι εθνικές απαιτήσεις που ρυθμίζουν την αποθήκευση ή αποθεματοποίηση εισαγόμενων εμπορευμάτων μπορεί επίσης να συνιστούν παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, εάν αυτά τα μέτρα συνιστούν διάκριση σε βάρος των εισαγόμενων προϊόντων σε σύγκριση με τα εγχώρια προϊόντα. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνεται κάθε κανόνας που απαγορεύει, περιορίζει ή απαιτεί αποθήκευση μόνο των εισαγόμενων προϊόντων. Εθνικό μέτρο που απαιτεί να αποθηκεύονται τουλάχιστον επί έξι μήνες τα εισαγόμενα αλκοολούχα ποτά με βάση τον οίνο, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν συγκεκριμένους ποιοτικούς χαρακτηρισμούς, κρίθηκε από το Δικαστήριο ότι συνιστά μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό (94).

Παρόμοια εμπόδια στις εμπορευματικές συναλλαγές θα μπορούσαν να δημιουργήσουν και εθνικοί κανόνες που περιορίζουν καθ’ ολοκληρία ή μερικώς τη χρήση αποθηκευτικών εγκαταστάσεων μόνο στα εγχώρια προϊόντα ή θέτουν για την αποθήκευση εισαγόμενων προϊόντων όρους διαφορετικούς από αυτούς που απαιτούνται για την αποθήκευση των εγχώριων προϊόντων και είναι δυσκολότερο να ικανοποιηθούν. Κατά συνέπεια, ένα εθνικό μέτρο που ενθαρρύνει την αποθήκευση εγχώριων προϊόντων θα μπορούσε να δημιουργήσει εμπόδια στην ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ.

4.3. Εθνικές απαγορεύσεις συγκεκριμένων προϊόντων/ουσιών

Η απαγόρευση της διάθεσης στην αγορά ενός συγκεκριμένου προϊόντος ή μιας ουσίας είναι το πιο περιοριστικό μέτρο που μπορεί να λάβει ένα κράτος μέλος από την άποψη της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων. Τα περισσότερα προϊόντα που αποτελούν στόχο εθνικών απαγορεύσεων είναι τρόφιμα, όπως βιταμίνες και άλλα συμπληρώματα διατροφής (95), και χημικές ουσίες (96).

Οι δικαιολογητικοί λόγοι που ως επί το πλείστον επικαλούνται τα κράτη μέλη γι’ αυτά τα αυστηρά μέτρα είναι η προστασία της υγείας και της ζωής των ανθρώπων και των ζώων ή προφύλαξης των φυτών, σύμφωνα με το άρθρο 36 της ΣΛΕΕ, και οι επιτακτικές ανάγκες που έχουν αναπτυχθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου, όπως η προστασία του περιβάλλοντος. Οι προβαλλόμενοι δικαιολογητικοί λόγοι είναι συχνά συνδυαστικοί. Το κράτος μέλος που επιβάλλει μια εθνική απαγόρευση σε ένα προϊόν/ουσία πρέπει να αποδείξει ότι το μέτρο είναι απαραίτητο και, κατά περίπτωση, ότι η διάθεση του εν λόγω προϊόντος στην αγορά συνιστά σοβαρό κίνδυνο, π.χ., για τη δημόσια υγεία και ότι οι κανόνες αυτοί συνάδουν με την αρχή της αναλογικότητας (97). Στο πλαίσιο αυτό, το κράτος μέλος πρέπει να προσκομίσει όλα τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία, όπως τεχνικά, επιστημονικά, στατιστικά ή διατροφικά δεδομένα (98). Στην υπόθεση Humanplasma, παρότι στόχος του περιορισμού ήταν να διασφαλιστεί η ποιότητα και η ασφάλεια του αίματος και των συστατικών του και, συνεπώς, η δημόσια υγεία, το μέτρο αυτό κρίθηκε ότι υπερέβαινε το μέτρο του αναγκαίου (99).

Επιπλέον, ένα κράτος μέλος φέρει το βάρος να αποδείξει ότι ο διακηρυγμένος στόχος δεν μπορεί να επιτευχθεί με κανένα άλλο μέσο το οποίο θα είχε λιγότερο περιοριστικές επιπτώσεις στο ενδοενωσιακό εμπόριο (100). Όσον αφορά, παραδείγματος χάρη, την απαγόρευση που επέβαλε η Γαλλία στην προσθήκη στα αναψυκτικά καφεΐνης πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο, το Δικαστήριο έκρινε ότι «[η] κατάλληλη επισήμανση, η οποία ενημερώνει τους καταναλωτές για τη φύση, τα συστατικά και τα χαρακτηριστικά των εμπλουτισμένων τροφίμων, παρέχει στους καταναλωτές για τους οποίους ελλοχεύει κίνδυνος λόγω της υπερβολικής καταναλώσεως θρεπτικής ουσίας προστεθείσας στα εν λόγω τρόφιμα να αποφασίσουν οι ίδιοι αν θα τα χρησιμοποιήσουν ή όχι» (101). Συνεπώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαγόρευση της προσθήκης καφεΐνης πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο δεν ήταν το λιγότερο περιοριστικό μέτρο και, ως εκ τούτου, δεν ήταν απαραίτητη για να επιτευχθεί ο στόχος της προστασίας των καταναλωτών.

Η υπόθεση Danish vitamins (102) αφορούσε τη διοικητική πρακτική της Δανίας να απαγορεύει τον εμπλουτισμό των τροφίμων με βιταμίνες και ανόργανα στοιχεία, εάν δεν μπορούσε να αποδειχθεί ότι ο εμπλουτισμός αυτός ανταποκρινόταν σε κάποια ανάγκη των κατοίκων του δανικού πληθυσμού. Το Δικαστήριο συμφώνησε καταρχήν ότι η ίδια η Δανία ήταν αρμόδια να αποφασίσει το επιθυμητό επίπεδο προστασίας της ανθρώπινης υγείας και ζωής, έχοντας υπόψη τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής της αναλογικότητας. Το Δικαστήριο παρατήρησε, ωστόσο, ότι οι δανικές αρχές έφεραν το βάρος «να αποδείξουν σε κάθε επίδικη περίπτωση, λαμβανομένων υπόψη τόσο των εθνικών διατροφικών συνηθειών όσο και των αποτελεσμάτων της διεθνούς επιστημονικής έρευνας, ότι η κανονιστική τους ρύθμιση είναι αναγκαία για την αποτελεσματική προστασία των αγαθών που διαλαμβάνονται στη διάταξη αυτή και, συγκεκριμένα, ότι η διάθεση στο εμπόριο των εν λόγω προϊόντων ενέχει πραγματικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία» (103). Εντέλει, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το μέτρο δεν μπορούσε να δικαιολογηθεί βάσει «πραγματικού κινδύνου για τη δημόσια υγεία», ο οποίος θα απαιτούσε σε βάθος και κατά περίπτωση εκτίμηση των αποτελεσμάτων της προσθήκης ανόργανων στοιχείων και βιταμινών σε τρόφιμα (104).

Γενικά, το Δικαστήριο έχει υιοθετήσει μια συσταλτική προσέγγιση των μέτρων αυτού του τύπου. Ωστόσο, σε τομείς στους οποίους δεν υπάρχει επιστημονική βεβαιότητα όσον αφορά την επίπτωση ενός συγκεκριμένου προϊόντος ή μιας ουσίας, παραδείγματος χάρη στη δημόσια υγεία ή στο περιβάλλον, το Δικαστήριο αντιμετωπίζει μεγαλύτερη δυσκολία να απορρίψει τέτοιες απαγορεύσεις (105). Σε αυτές τις περιπτώσεις, σημαντικό ρόλο στη συνολική εκτίμηση της υπόθεσης από το Δικαστήριο διαδραματίζει επίσης η αποκαλούμενη αρχή της προφύλαξης (106).

Καταστάσεις μπορεί επίσης να προκύψουν σε περιπτώσεις προστασίας της δημόσιας υγείας όπου τα κράτη μέλη δεν επιβάλλουν ρητή απαγόρευση της προσθήκης ενός προϊόντος ή μιας ουσίας που έχει εγκριθεί σε άλλο κράτος μέλος, αλλά απλώς απαιτείται προηγούμενη άδεια για την προσθήκη του. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι υποχρεώσεις των κρατών μελών βάσει του δικαίου της ΕΕ τηρούνται μόνο αν οι διαδικασίες αυτές είναι προσβάσιμες και μπορούν να ολοκληρωθούν σε εύλογο χρόνο και εφόσον μπορεί να ασκηθεί προσφυγή κατά της απαγόρευσης ενός προϊόντος στα εθνικά δικαστήρια. Η διαδικασία αυτή πρέπει να προβλέπεται ρητά σε μέτρο γενικής εφαρμογής, το οποίο είναι δεσμευτικό για τις εθνικές αρχές του κράτους μέλους. Τα χαρακτηριστικά αυτής της «απλουστευμένης διαδικασίας» θεσπίστηκαν με την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση C-344/90 (107).

4.4. Μέτρα σε επίπεδο τιμών

Παρότι η Συνθήκη δεν περιέχει ειδικές διατάξεις σχετικά με τις εθνικές ρυθμίσεις για τους ελέγχους των τιμών, το Δικαστήριο έχει εφαρμόσει σε αρκετές υποθέσεις το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ στις εθνικές διατάξεις ελέγχου των τιμών.

Οι διατάξεις αυτές καλύπτουν διάφορα μέτρα: κατώτατες και ανώτατες τιμές, πάγωμα τιμών, κατώτατα και ανώτατα περιθώρια κέρδους και συγκράτηση των τιμών μεταπώλησης.

Κατώτατες τιμές: Κατώτατη τιμή που έχει καθοριστεί σε συγκεκριμένο ποσό, αν και εφαρμόζεται αδιακρίτως στα εγχώρια και τα εισαγόμενα προϊόντα, μπορεί να περιορίσει τις εισαγωγές με το να αποτρέπει να αποτυπωθεί η χαμηλότερη τιμή κόστους στην τιμή λιανικής πώλησης. Με αυτόν τον τρόπο εμποδίζονται οι εισαγωγείς να χρησιμοποιήσουν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα και, συνεπώς, πρόκειται για μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ, καθώς ο καταναλωτής δεν μπορεί να επωφεληθεί από αυτή την τιμή (108). Οι κατώτατες τιμές μπορεί ωστόσο να ρυθμίζονται σε επίπεδο ΕΕ, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση εθνικής νομοθεσίας που καθορίζει κατώτατες τιμές για τον καπνό, η οποία θα πρέπει να αξιολογείται υπό το πρίσμα της οδηγίας 2011/64/ΕΕ του Συμβουλίου, της 21ης Ιουνίου 2011, για τη διάρθρωση και τους συντελεστές του ειδικού φόρου κατανάλωσης που εφαρμόζονται στα βιομηχανοποιημένα καπνά (109).

Στην υπόθεση C-221/15 Colruyt, η οποία αφορούσε την τιμολόγηση προϊόντων καπνού στο Βέλγιο, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι εθνική ρύθμιση η οποία απαγορεύει στους εμπόρους λιανικής να πωλούν προϊόντα καπνού σε μοναδιαία τιμή χαμηλότερη από την τιμή την οποία ο παραγωγός ή ο εισαγωγέας αναφέρει στο φορολογικό επίσημα που έχει τεθεί στο προϊόν, υπό τον όρο ότι η τιμή αυτή έχει καθοριστεί ελεύθερα από τον παραγωγό ή τον εισαγωγέα, δεν αντιτίθεται στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ (110). Εν προκειμένω, το Δικαστήριο έκρινε ότι η εφαρμογή κατώτατης τιμής στα προϊόντα καπνού συνιστά ορισμένη μορφή πώλησης η οποία εφαρμόζεται σε όλους τους επιχειρηματίες που ασκούν τη δραστηριότητά τους στο εθνικό έδαφος και η οποία δεν εμποδίζει την πρόσβαση προϊόντων καπνού στη βελγική αγορά από άλλο κράτος μέλος περισσότερο από όσο εμποδίζει την πρόσβαση των εγχώριων προϊόντων καπνού.

Στην υπόθεση Scottish Whiskey Association, το Δικαστήριο εξέτασε κατά πόσον η κυβέρνηση της Σκωτίας είχε παραβιάσει το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ επιβάλλοντας κατώτατες τιμές ανά μονάδα οινοπνεύματος. Τα μέτρα είχαν ως σκοπό να απομακρυνθεί από την αγορά το οινόπνευμα σε πολύ χαμηλές τιμές και δικαιολογούνταν για λόγους δημόσιας υγείας. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το γεγονός ότι η εθνική νομοθεσία «δεν επέτρεπε να αντανακλάται η χαμηλότερη τιμή κόστους των εισαγομένων προϊόντων στην τιμή πωλήσεως προς τον καταναλωτή» συνιστούσε μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος (111).

Ανώτατες τιμές: Πριν από την υπόθεση Keck, το Δικαστήριο έκρινε ότι μολονότι η εφαρμογή ανώτατης τιμής χωρίς διάκριση στα εγχώρια και στα εισαγόμενα προϊόντα δεν συνιστά από μόνη της μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό, μπορεί να έχει τέτοιο αποτέλεσμα εάν καθοριστεί σε επίπεδο που είτε καθιστά αδύνατη την πώληση του εισαγόμενου προϊόντος είτε τη δυσχεραίνει σε σχέση με την πώληση του εγχώριου προϊόντος. Μπορεί να αφαιρέσει οποιοδήποτε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των εισαγόμενων προϊόντων και/ή, εάν η ανώτατη τιμή έχει καθοριστεί σε πολύ χαμηλά επίπεδα, μπορεί να μην λαμβάνει υπόψη το κόστος μεταφοράς που βαρύνει έναν εισαγωγέα (112).

Πάγωμα τιμών: Ομοίως, πριν από την απόφαση Keck (βλ. σημείο 3.4.2.2.), το Δικαστήριο έκρινε στην πρώιμη νομολογία του ότι το πάγωμα τιμών που εφαρμόζεται εξίσου στα εθνικά προϊόντα και στα εισαγόμενα προϊόντα δεν συνιστά αφ’ εαυτού μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό. Μπορεί, ωστόσο, να έχει παρόμοιο αποτέλεσμα εκ των πραγμάτων, εάν οι τιμές καθορίζονται σε τέτοιο επίπεδο που καθιστά τη διάθεση των εισαγόμενων προϊόντων είτε αδύνατη είτε δυσχερέστερη από αυτή των εγχώριων προϊόντων (113). Αυτό συμβαίνει όταν οι εισαγωγείς μπορούν να διαθέσουν εισαγόμενα προϊόντα στην αγορά μόνο με ζημία.

Κατώτατα και ανώτατα περιθώρια κέρδους: Πρόκειται για περιθώρια που καθορίζονται σε συγκεκριμένο ποσό και όχι ως ποσοστό της τιμής κόστους. Σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου πριν από την απόφαση Keck, τα περιθώρια αυτά δεν συνιστούν κατ’ ανάγκη μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Το ίδιο ισχύει και για τον καθορισμό ενός πάγιου περιθωρίου κέρδους από τις λιανικές πωλήσεις, κατ’ αναλογία της τιμής λιανικής πώλησης την οποία καθορίζει ελεύθερα ο κατασκευαστής, τουλάχιστον όταν επιφέρει ικανοποιητικό κέρδος στην επιχείρηση λιανικής πώλησης. Ωστόσο, ο καθορισμός ανώτατου περιθωρίου κέρδους σε ένα ενιαίο ποσό που εφαρμόζεται τόσο στα εγχώρια όσο και στα εισαγόμενα προϊόντα και το οποίο δεν λαμβάνει υπόψη το κόστος εισαγωγής εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (114).

Μετά την απόφαση Keck, φαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει συχνά ότι οι εθνικές ρυθμίσεις για τον έλεγχο των τιμών εμπίπτουν στην έννοια των «μορφών πώλησης» (115). Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να μην εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Το γεγονός ότι οι «έλεγχοι τιμών» συνιστούν «μορφές πώλησης» επιβεβαιώνεται στην απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Belgapom, στην οποία κρίθηκε ότι η βελγική νομοθεσία που απαγορεύει τις πωλήσεις με ζημία και τις πωλήσεις που επιφέρουν μόνο ελάχιστο περιθώριο κέρδους δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (116).

Ωστόσο, στην πιο πρόσφατη υπόθεση LIBRO το Δικαστήριο αρχικά χαρακτήρισε έναν κανόνα που απαγόρευε σε εισαγωγείς γερμανόγλωσσων βιβλίων να καθορίζουν τιμή χαμηλότερη από την τιμή λιανικής πώλησης την οποία καθορίζει ή συστήνει ο εκδότης ως μορφή πώλησης όπως ορίζεται στην απόφαση Keck. Ωστόσο, διαπίστωσε ότι ο κανόνας συνιστά στην πραγματικότητα μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος στο μέτρο που δημιουργεί χωριστή ρύθμιση βάσει της οποίας τα προϊόντα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη τυγχάνουν λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης (117).

Στην απόφαση Deutsche Parkinson Vereinigung, το Δικαστήριο εφάρμοσε την προσέγγιση της πρόσβασης στην αγορά στο πλαίσιο της εξέτασης ενός συστήματος καθορισμού τιμών για την πώληση από φαρμακεία φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση χορηγούμενων μόνο με ιατρική συνταγή, χωρίς να αναφέρεται απευθείας στην υπόθεση Keck στην απόφασή του. Αφού συνέκρινε τον αντίκτυπο του καθορισμού τιμών σε φαρμακεία με έδρα τη Γερμανία και άλλα κράτη μέλη, διαπίστωσε εν τέλει ότι το συγκεκριμένο σύστημα αποτελεί μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος με έναν ποσοτικό περιορισμό των εισαγωγών (118). Τα φαρμακεία που πραγματοποιούν ταχυδρομικές πωλήσεις διαπιστώθηκε ότι είχαν περιορισμένη ικανότητα να ανταγωνιστούν με τα παραδοσιακά φαρμακεία όσον αφορά τις υπηρεσίες τους, με αποτέλεσμα να ανταγωνίζονται πρωτίστως με βάση τις τιμές, και ως εκ τούτου, να επηρεάζονται από τον καθορισμό των τιμών. Στο πλαίσιο της αξιολόγησής του, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στην υπόθεση DocMorris, η οποία αφορούσε γερμανική νομοθεσία που απαγόρευε την πώληση φαρμάκων εκτός φαρμακείων και, συνεπώς, στο διαδίκτυο, και στο σκεπτικό της οποίας χρησιμοποιήθηκε η απόφαση Keck (119).

Όπως περιγράφεται ανωτέρω, στην υπόθεση Scottish Whiskey Association, το Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο καθορισμός κατώτατης τιμής συνιστά μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος βάσει του κριτηρίου της πρόσβασης στην αγορά, χωρίς να αναφερθεί ρητά στην υπόθεση Keck. Έκρινε ότι «το επίμαχο στην κύρια δίκη μέτρο, λόγω του γεγονότος και μόνον ότι δεν επιτρέπει να αντανακλάται η χαμηλότερη τιμή κόστους των εισαγομένων προϊόντων στην τιμή πωλήσεως προς τον καταναλωτή αποτελεί ενδεχομένως εμπόδιο για την πρόσβαση στη βρετανική αγορά οινοπνευματωδών ποτών» (120).

4.5. Διαδικασίες έγκρισης

Τα εθνικά συστήματα που απαιτούν προηγούμενη έγκριση ενός προϊόντος προκειμένου να διατεθεί στην αγορά παρεμποδίζουν την πρόσβαση στην αγορά του κράτους μέλους εισαγωγής και, επομένως, πρέπει να θεωρείται ότι δημιουργούν μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (121). Το Δικαστήριο έχει καθορίσει διάφορες προϋποθέσεις βάσει των οποίων θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η εν λόγω προηγούμενη έγκριση (122):

— πρέπει να στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια, τα οποία δεν δημιουργούν δυσμενείς διακρίσεις και είναι εκ των προτέρων γνωστά, ώστε να οριοθετείται η άσκηση της διακριτικής ευχέρειας των εθνικών αρχών προκειμένου η ευχέρεια αυτή να μη χρησιμοποιείται με αυθαίρετο τρόπο·

— δεν πρέπει να επικαλύπτει ελέγχους που έχουν ήδη διενεργηθεί στο πλαίσιο άλλων διαδικασιών, είτε στο ίδιο κράτος μέλος είτε σε άλλο·

— διαδικασία προηγουμένης έγκρισης είναι αναγκαία μόνον αν ο εκ των υστέρων έλεγχος θεωρηθεί ότι διενεργείται πολύ αργά για να διασφαλίσει πραγματικά την αποτελεσματικότητά του και να επιτρέψει την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου·

— η διαδικασία δεν θα πρέπει, λόγω της διάρκειας και του δυσανάλογα μεγάλου κόστους το οποίο συνεπάγεται, να αποτρέπει τους ενδιαφερόμενους φορείς να υλοποιήσουν το επιχειρηματικό τους σχέδιο·

— η διαδικασία μπορεί να μην απαιτεί τεχνικές αναλύσεις όταν οι αναλύσεις αυτές έχουν ήδη πραγματοποιηθεί σε άλλο κράτος μέλος και τα πορίσματά τους είναι διαθέσιμα (123).

4.5.1. Έγκριση τύπου

Οι απαιτήσεις για την έγκριση τύπου προκαθορίζουν τους κανονιστικούς και τεχνικούς όρους και τις προϋποθέσεις ασφαλείας που πρέπει να πληροί ένα προϊόν. Κατά συνέπεια, η έγκριση τύπου δεν περιορίζεται σε ένα συγκεκριμένο κλάδο, εφόσον οι απαιτήσεις αυτές υφίστανται για ένα ευρύτατο φάσμα προϊόντων, όπως ο θαλάσσιος εξοπλισμός, τα κινητά τηλέφωνα, τα επιβατικά οχήματα και ο ιατρικός εξοπλισμός.

Γενικά, η έγκριση τύπου απαιτείται πριν από τη διάθεση ενός προϊόντος στην αγορά. Η συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της έγκρισης τύπου συνήθως αποδεικνύεται με επισήμανση πάνω στο προϊόν. Η σήμανση ΕΚ, παραδείγματος χάρη, πιστοποιεί τη συμμόρφωση με τις εν λόγω απαιτήσεις είτε με δήλωση του κατασκευαστή είτε με πιστοποίηση από τρίτο.

Παρότι οι κοινές εγκρίσεις τύπου σε επίπεδο ΕΕ συνήθως διευκολύνουν την εμπορία των προϊόντων στην εσωτερική αγορά, εθνικές εγκρίσεις τύπου σε μη εναρμονισμένους τομείς μπορεί να δημιουργούν εμπόδια στις εμπορευματικές συναλλαγές. Επιπλέον, οι αποκλίνουσες εθνικές προδιαγραφές προϊόντος εμποδίζουν τους κατασκευαστές να εμπορεύονται το ίδιο προϊόν σε διαφορετικά κράτη μέλη και επιφέρουν πρόσθετο κόστος συμμόρφωσης. Οι υποχρεώσεις εξασφάλισης εθνικής έγκρισης τύπου πριν από τη διάθεση των προϊόντων στην αγορά πρέπει, συνεπώς, να αντιμετωπίζονται ως μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος (124).

Για λόγους υγείας ή ασφάλειας, ένα κράτος μέλος μπορεί να δικαιούται να απαιτήσει την υποβολή προϊόντος που έχει ήδη λάβει έγκριση σε άλλο κράτος μέλος σε νέα διαδικασία εξέτασης και έγκρισης. Ωστόσο, στις περιπτώσεις αυτές το κράτος μέλος εισαγωγής πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις δοκιμές ή τους ελέγχους που διενεργήθηκαν στο κράτος μέλος ή στα κράτη μέλη εξαγωγής και παρέχουν ισοδύναμες εγγυήσεις ή προστασία (125).

Στην υπόθεση Επιτροπή κατά Πορτογαλίας (126), η εποπτεύουσα αρχή αρνήθηκε να χορηγήσει σε επιχείρηση την απαιτούμενη άδεια για την εγκατάσταση εισαγόμενων σωλήνων πολυαιθυλενίου, με την αιτιολογία ότι οι σωλήνες αυτοί δεν είχαν εγκριθεί από τον εθνικό φορέα δοκιμών. Τα πιστοποιητικά της επιχείρησης, τα οποία δεν αναγνωρίστηκαν, είχαν εκδοθεί από ιταλικό ινστιτούτο δοκιμών. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι αρμόδιες αρχές (στην προκειμένη περίπτωση οι πορτογαλικές αρχές) οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τα πιστοποιητικά που εκδίδουν οι οργανισμοί πιστοποίησης ενός άλλου κράτους μέλους, ιδίως εάν οι φορείς αυτοί είναι εξουσιοδοτημένοι από το κράτος μέλος γι’ αυτό τον σκοπό. Εάν οι πορτογαλικές αρχές δεν διέθεταν επαρκή πληροφόρηση για να επαληθεύσουν τα εν λόγω πιστοποιητικά, θα μπορούσαν να λάβουν αυτό το υλικό από τις αρχές του κράτους μέλους εξαγωγής. Απαιτείται ενεργητική στάση εκ μέρους του εθνικού φορέα στον οποίο υποβάλλεται αίτηση έγκρισης ή αναγνώρισης ενός προϊόντος.

4.5.2. Ταξινόμηση οχημάτων

Γενικά, προβλέπονται τρία διαφορετικά στάδια στη διαδικασία ταξινόμησης ενός μηχανοκίνητου οχήματος, σύμφωνα με τη νομοθεσία της ΕΕ. Πρώτον, πρέπει να εγκριθούν τα τεχνικά χαρακτηριστικά του τύπου οχήματος, στις περισσότερες περιπτώσεις με την έγκριση τύπου ΕΚ. Ορισμένοι τύποι οχημάτων, εντούτοις, εξακολουθούν να υπόκεινται σε εθνικές διαδικασίες έγκρισης. Δεύτερον, διενεργείται τεχνικός έλεγχος των μεταχειρισμένων οχημάτων, στόχος του οποίου είναι να επαληθευθεί ότι το συγκεκριμένο μηχανοκίνητο όχημα είναι σε καλή κατάσταση τη στιγμή της ταξινόμησης. Τέλος, πραγματοποιείται ταξινόμηση του οχήματος, με την οποία επιτρέπεται η θέση του στην κυκλοφορία, προσδιορίζεται ο τύπος του οικείου μηχανοκίνητου οχήματος και εκδίδεται σχετικός αριθμός κυκλοφορίας.

Το Δικαστήριο εξέτασε επίσης την άρνηση ταξινόμησης οχήματος του οποίου το σύστημα διευθύνσεως, συμπεριλαμβανομένης της θέσης του τιμονιού, είναι στη δεξιά πλευρά. Στις υποθέσεις C-61/12 και C-639/11 αποφάνθηκε ότι η νομοθεσία αυτή συνιστά μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικούς περιορισμούς κατά την εισαγωγή, στο μέτρο που έχει ως συνέπεια την παρεμπόδιση της πρόσβασης στην αγορά για οχήματα με σύστημα διευθύνσεως στη δεξιά πλευρά, τα οποία έχουν κατασκευαστεί και ταξινομηθεί νομίμως σε άλλο κράτος μέλος. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η απαίτηση αυτή δεν ήταν αναγκαία για την επίτευξη του στόχου της οδικής ασφάλειας (127).

4.6. Περιορισμοί της διαφήμισης

Η διαφήμιση διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο στην είσοδο στην αγορά, ιδιαίτερα για προϊόντα που διατίθενται νομίμως στο εμπόριο σε άλλο κράτος μέλος. Ο σημαντικός ρόλος της διαφήμισης που επιτρέπει σε ένα προϊόν ενός κράτους μέλους να διεισδύσει σε μια νέα αγορά ενός άλλου κράτους μέλους έχει αναγνωριστεί από Γενικούς Εισαγγελείς (128) και από το Δικαστήριο (129). Σκοπός και αποτέλεσμα της διαφήμισης είναι, μεταξύ άλλων, να πεισθούν οι καταναλωτές να αλλάξουν μάρκα ή να αγοράσουν νέα προϊόντα.

Πριν από την υπόθεση Keck (βλ. σημείο 3.4.2.2.), το Δικαστήριο έκρινε συχνά ότι εθνικά μέτρα που επιβάλλουν περιορισμούς στη διαφήμιση εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Τέτοια υπόθεση ήταν η υπόθεση Oosthoek, η οποία αφορούσε απαγόρευση της προσφοράς ή της δωρεάν χορήγησης δώρων με στόχο την προώθηση πωλήσεων. Το Δικαστήριο έκρινε ότι «[ν]ομοθεσία που περιορίζει ή απαγορεύει ορισμένες μορφές διαφημίσεως και ορισμένα μέσα προωθήσεως των πωλήσεων, καίτοι δεν επηρεάζει αμέσως τις εισαγωγές, είναι ικανή να περιορίσει τον όγκο τους διότι επηρεάζει τις δυνατότητες εμπορίας των εισαγομένων προϊόντων» (130). Ωστόσο, μετά την απόφαση Keck, το Δικαστήριο φαίνεται να έχει υιοθετήσει, ως προς ορισμένες πτυχές, διαφορετική προσέγγιση (αντιμετώπιση των περιορισμών της διαφήμισης ως μορφών πώλησης). Ανεξαρτήτως αυτού, μέτρα σχετικά με τη διαφήμιση τα οποία φαίνεται να εμπίπτουν στην κατηγορία των μορφών πώλησης αντιμετωπίζονται ως κανόνες που αφορούν τα προϊόντα όταν επηρεάζουν τις προδιαγραφές που πρέπει να πληρούν τα εμπορεύματα (131).

Ως εκ τούτου, η προσέγγιση που ακολουθεί συνήθως το Δικαστήριο σήμερα φαίνεται να είναι ότι οι περιορισμοί της διαφήμισης και της προώθησης πρέπει να θεωρούνται μορφές πώλησης και, εάν δεν εισάγουν διακρίσεις, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (132). Ωστόσο, εάν το μέτρο εισάγει διακρίσεις, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Ως εκ τούτου, περιορισμοί της διαφήμισης σε εθνικό επίπεδο οι οποίοι καθιστούν δυσχερέστερη την πώληση προϊόντων από άλλα κράτη μέλη από την πώληση εγχώριων προϊόντων μπορεί να συνιστούν μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί, για παράδειγμα, ότι «μια απόλυτη απαγόρευση της διαφημίσεως που αφορά τα χαρακτηριστικά ενός προϊόντος» (133) είναι ικανή να δυσχεραίνει την πρόσβαση στην αγορά νέων προϊόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών περισσότερο απ’ ό,τι των εγχωρίων, με τα οποία ο καταναλωτής είναι περισσότερο εξοικειωμένος (134).

Όπως επισημαίνεται ανωτέρω, το Δικαστήριο φαίνεται να συνδέει το εύρος του περιορισμού με την εισαγωγή διακρίσεων. Με άλλα λόγια, εάν ο περιορισμός είναι πλήρης, εικάζεται ότι θα είχε μεγαλύτερη επίπτωση στα εισαγόμενα προϊόντα (135) και, εάν είναι μερικός, ότι θα μπορούσε να επηρεάσει στον ίδιο βαθμό τα εγχώρια και τα εισαγόμενα προϊόντα (136). Εντούτοις, πρέπει να σημειωθεί ότι στις υποθέσεις Dior (137) και Gourmet (138), το Δικαστήριο επισήμανε ότι ορισμένες απαγορεύσεις της διαφήμισης δεν θα είχαν κατ’ ανάγκη μεγαλύτερη επίπτωση στις εισαγωγές σε σύγκριση με τα εθνικά εμπορεύματα.

Το Δικαστήριο υπογράμμισε επίσης ότι η επιβολή περιορισμών στη διαφήμιση στο Διαδίκτυο δεν επηρεάζει την πώληση εθνικών εμπορευμάτων, στη συγκεκριμένη περίπτωση εγχώριων φαρμάκων, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο επηρεάζει την πώληση φαρμάκων προέλευσης άλλων κρατών μελών (υπόθεση C-322/01 Deutscher Apothekerverband). Ως εκ τούτου, οι περιορισμοί στη διαφήμιση στο Διαδίκτυο μπορεί να αποτελούν εμπόδιο που καλύπτεται από το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

4.7. Τεχνικοί κανόνες που περιέχουν απαιτήσεις όσον αφορά την εμφάνιση των εμπορευμάτων (βάρος, σύνθεση, παρουσίαση, επισήμανση, μορφή, μέγεθος, συσκευασία)

Οι απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να ικανοποιούν τα εισαγόμενα προϊόντα όσον αφορά το σχήμα, το μέγεθος, το βάρος, τη σύνθεση, την εμφάνιση, την επισήμανση ή τη συσκευασία ενδέχεται να αναγκάζουν τους κατασκευαστές και τους εισαγωγείς να προσαρμόζουν τα εν λόγω προϊόντα στους κανόνες που ισχύουν στο κράτος μέλος στην αγορά του οποίου διατίθενται, παραδείγματος χάρη με τροποποίηση της επισήμανσης εισαγόμενων προϊόντων (139). Στην απόφασή του στην υπόθεση 27/80 Fietje (140), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η επέκταση από κράτος μέλος διάταξης η οποία απαγορεύει την πώληση ορισμένων αλκοολούχων ποτών υπό διαφορετική περιγραφή από την προβλεπόμενη στην εθνική νομοθεσία σε ποτά που εισάγονται από άλλα κράτη μέλη, με αποτέλεσμα να καθίσταται αναγκαία η τροποποίηση της επισήμανσης με την οποία το εισαγόμενο ποτό διατίθεται νομίμως στην αγορά του κράτους μέλους εξαγωγής, πρέπει να θεωρείται μέτρο ισοδυνάμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό, που απαγορεύεται από το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Δεδομένου ότι οι απαιτήσεις όσον αφορά την παρουσίαση των εμπορευμάτων συνδέονται άμεσα με το ίδιο το προϊόν, δεν θεωρούνται μορφές πώλησης, αλλά μέτρα ισοδυνάμου αποτελέσματος κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ (141).

Τα κατωτέρω μέτρα, παραδείγματος χάρη, έχουν θεωρηθεί αντίθετα με τις διατάξεις του άρθρου 34 ΣΛΕΕ:

— αυστηρή απαίτηση τοποθέτησης σήμανσης CE σε μη εναρμονισμένα δομικά προϊόντα (142)·

— απαίτηση να πωλείται η μαργαρίνη σε συσκευασίες κυβικού σχήματος για να διακρίνεται από το βούτυρο (143)·

— η απαγόρευση από ένα κράτος μέλος της εμπορίας τεχνουργημάτων από πολύτιμα μέταλλα χωρίς τις απαιτούμενες (εθνικές επίσημες) σφραγίδες (144)·

— απαγόρευση της εμπορίας βίντεο και DVD που πωλούνται δι’ αλληλογραφίας και μέσω του διαδικτύου, τα οποία δεν φέρουν ένδειξη ορίου ηλικίας που να αντιστοιχεί σε απόφαση κατάταξης από ανώτερη περιφερειακή αρχή ή εθνικό οργανισμό αυτοελέγχου (145).

4.8. Γεωγραφικές ενδείξεις, σήματα ποιότητας, κίνητρα για την αγορά εθνικών προϊόντων

Οι εθνικές διατάξεις που απαιτούν την αναγραφή της προέλευσης του προϊόντος επάνω στο προϊόν ή στην ετικέτα του συνιστούν μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος που αντίκειται στο άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι οι εθνικές διατάξεις σχετικά με την υποχρεωτική αναγραφή της προέλευσης μπορεί να ενθαρρύνουν τους καταναλωτές να αγοράζουν εθνικά προϊόντα εις βάρος ισοδύναμων προϊόντων που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη (146). Οι εν λόγω διατάξεις, σύμφωνα με το Δικαστήριο, έχουν τις εξής επιπτώσεις: δυσχεραίνουν τη διάθεση στην αγορά κράτους μέλους παρόμοιων εμπορευμάτων που παράγονται σε άλλα κράτη μέλη, ενώ παράλληλα επιβραδύνουν την οικονομική διείσδυση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς παρεμποδίζουν την πώληση εμπορευμάτων που παράγονται ως αποτέλεσμα του καταμερισμού εργασίας μεταξύ των κρατών μελών (147). Το Δικαστήριο επισήμανε, επίσης, ότι θα μπορούσε να είναι προς το συμφέρον του οικονομικού φορέα η αναγραφή της προέλευσης των προϊόντων του από τον ίδιο, χωρίς να υπάρχει η αντίστοιχη υποχρέωση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι καταναλωτές μπορούν να προστατεύονται από ψευδείς ή παραπλανητικές ενδείξεις προέλευσης που θα μπορούσαν να προκύψουν, με την τήρηση των υφιστάμενων κανόνων που απαγορεύουν την εν λόγω συμπεριφορά (148).

Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί αντίστοιχα ότι τα συστήματα ποιότητας που προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο και αφορούν την προέλευση του προϊόντος μπορεί να έχουν παρόμοιο αποτέλεσμα. Ακόμη κι αν ένα συγκεκριμένο σύστημα ποιότητας είναι προαιρετικό, δεν παύει να συνιστά μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος, εφόσον η χρήση αυτής της επισήμανσης ευνοεί ή μπορεί να ευνοήσει την εμπορία του οικείου προϊόντος σε σχέση με τα προϊόντα που δεν ωφελούνται από τη χρήση αυτή (149).

Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι τα κράτη μέλη έχουν την εξουσία να θεσπίζουν συστήματα ποιότητας για τα γεωργικά προϊόντα που διατίθενται στην αγορά στο έδαφός τους και να μπορούν να εξαρτήσουν τη χρήση των ονομασιών ποιότητας από τη συμμόρφωση με αυτά τα συστήματα. Ωστόσο, αυτά τα συστήματα και οι ονομασίες δεν μπορούν να συνδέονται με την απαίτηση ότι η διαδικασία παραγωγής των εν λόγω προϊόντων πρέπει να διεξάγεται εντός της χώρας, αλλά θα πρέπει να εξαρτώνται μόνο από την ύπαρξη των συμφυών αντικειμενικών χαρακτηριστικών που δίνουν στα προϊόντα την ποιότητα την οποία απαιτεί ο νόμος (150). Ως εκ τούτου, το εν λόγω σύστημα πρέπει να είναι προσβάσιμο σε κάθε παραγωγό στην Ένωση ή οποιονδήποτε άλλο δυνητικό ενωσιακό φορέα εκμετάλλευσης του οποίου τα προϊόντα πληρούν τις απαιτήσεις. Οποιαδήποτε απαίτηση που παρεμποδίζει την προσβασιμότητα σε αυτό το σύστημα για προϊόντα από άλλα κράτη μέλη θα πρέπει να αποφεύγεται διότι μπορεί να ευνοεί τη διάθεση στην αγορά προϊόντων εγχώριας καταγωγής εις βάρος των εισαγόμενων προϊόντων (151).

Το Δικαστήριο αποδέχεται τα συστήματα ποιότητας που προβλέπονται στο εθνικό δίκαιο, όταν αυτά επιτρέπουν την εισαγωγή προϊόντων που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη υπό τις ονομασίες τις οποίες φέρουν, ακόμη και αν οι ονομασίες αυτές είναι παρόμοιες, συγγενείς ή πανομοιότυπες με τις ονομασίες που προβλέπει η εθνική κανονιστική ρύθμιση (152).

Η εκστρατεία προώθησης η οποία διεξάγεται από τις αρχές των κρατών μελών και περιλαμβάνει την επισήμανση ποιότητας και/ή προέλευσης συνιστά εξίσου μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Η γνωστότερη υπόθεση παρόμοιου κινήτρου αγοράς εθνικών προϊόντων ήταν η υπόθεση Buy Irish (153) , η οποία αφορούσε μια μεγάλης κλίμακας εκστρατεία ενθάρρυνσης της αγοράς εθνικών προϊόντων. Το Δικαστήριο έκρινε επίσης ότι το σύστημα που θεσπίζεται από τις αρχές με σκοπό να προωθήσει τη διανομή ορισμένων προϊόντων τα οποία κατασκευάζονται σε μια συγκεκριμένη χώρα ή περιοχή μπορεί επίσης να παρακινήσει τους καταναλωτές να αγοράζουν αυτά τα προϊόντα, αποκλείοντας έτσι τα εισαγόμενα (154).

4.9. Περιορισμοί των εξ αποστάσεως πωλήσεων (πωλήσεις μέσω του Διαδικτύου, παραγγελίες δι’ αλληλογραφίας κλπ.)

Καθώς οι τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνίας εξελίσσονται, αυξάνεται όλο και περισσότερο το εμπόριο αγαθών εντός της εσωτερικής αγοράς μέσω διαδικτύου. Ως εκ τούτου, έχει αυξηθεί ο αριθμός των υποθέσεων που συνδέονται με διαδικτυακές συναλλαγές που περιλαμβάνουν τη μεταφορά αγαθών από ένα κράτος μέλος σε άλλο και παραπέμπονται ενώπιον του Δικαστηρίου.

Τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο στην υπόθεση DocMorris (155) ανέκυψαν στο πλαίσιο εθνικών δικαστικών διαδικασιών που αφορούσαν πωλήσεις φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση μέσω Διαδικτύου σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο στο οποίο ήταν εγκατεστημένη η DocMorris. Το γερμανικό δίκαιο την εποχή εκείνη απαγόρευε τις πωλήσεις φαρμάκων δι’ αλληλογραφίας, η πώληση των οποίων επιτρεπόταν μόνο στα φαρμακεία.

Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα το οποίο έθεσε το εθνικό δικαστήριο ήταν αν υφίσταται παραβίαση του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ σε περίπτωση που εγκεκριμένα φάρμακα, η πώληση των οποίων περιορίζεται στα φαρμακεία στο οικείο κράτος μέλος, απαγορεύεται να εισαχθούν για εμπορικούς σκοπούς δι’ αλληλογραφίας μέσω φαρμακείων που έχουν άδεια σε άλλα κράτη μέλη κατόπιν ατομικής παραγγελίας μέσω του Διαδικτύου.

Το Δικαστήριο αντιμετώπισε αρχικά αυτό το εθνικό περιοριστικό μέτρο ως μορφή πώλησης, που ενδέχεται να παραβιάζει το άρθρο 34 εάν εισάγει διακρίσεις. Πρώτα, σύμφωνα με την απόφαση De Agostini (η σημασία της διαφήμισης για την πώληση του επίμαχου προϊόντος) (156), το Δικαστήριο τόνισε τη σημασία του Διαδικτύου για την πώληση ενός προϊόντος. Στη συνέχεια εξήγησε πώς μια ρητή απαγόρευση συνιστά μεγαλύτερο εμπόδιο για τα φαρμακεία εκτός Γερμανίας παρά για τα εντός αυτής. Ως εκ τούτου, το μέτρο παραβίαζε το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ.

Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι, για τα εκτός Γερμανίας φαρμακεία, το Διαδίκτυο παρέχει πολύ σημαντική δυνατότητα απόκτησης «άμεσης πρόσβασης» στη γερμανική αγορά (157). Το Δικαστήριο εξήγησε ότι μια απαγόρευση που πλήττει περισσότερο τα εγκατεστημένα εκτός της Γερμανίας φαρμακεία θα μπορούσε να δυσχεράνει περισσότερο την πρόσβαση στην αγορά των προϊόντων προελεύσεως άλλων κρατών μελών έναντι εκείνης των εγχώριων προϊόντων.

Στην υπόθεση Ker-Optika (158), η οποία αφορούσε εθνική ρύθμιση η οποία επέτρεπε την εμπορία φακών επαφής μόνο σε καταστήματα ειδικευμένα στην πώληση ιατρικών ειδών, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι, απαγορεύοντας τις πωλήσεις φακών επαφής μέσω Διαδικτύου, το εθνικό μέτρο παραβίαζε την οδηγία 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (159) και τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ λόγω της απαγόρευσης της μετέπειτα παράδοσης των φακών επαφής στους πελάτες.

Η πιο πρόσφατη απόφαση Visnapuu αφορούσε τον φινλανδικό νόμο περί οινοπνεύματος δυνάμει του οποίου πωλητής εγκατεστημένος σε άλλο κράτος μέλος υπέχει υποχρέωση λήψεως αδείας λιανικής πωλήσεως για την εισαγωγή οινοπνευματωδών ποτών με σκοπό τη λιανική πώληση αυτών των ποτών σε καταναλωτές που κατοικούν στη Φινλανδία. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η υποχρέωση λήψεως αδείας λιανικής πωλήσεως για την εισαγωγή οινοπνευματωδών ποτών εμποδίζει τους εγκατεστημένους σε άλλα κράτη μέλη επιχειρηματίες να εισάγουν ελεύθερα οινοπνευματώδη ποτά στη Φινλανδία και, συνεπώς, συνιστά μέτρο ισοδύναμου αποτελέσματος προς ποσοτικό περιορισμό κατά την εισαγωγή κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Ωστόσο, έκρινε επίσης ότι τα άρθρα 34 και 36 της ΣΛΕΕ δεν αντιτίθενται σε τέτοια ρύθμιση, υπό την προϋπόθεση ότι είναι πρόσφορη για την επίτευξη του σκοπού της προστασίας της υγείας και της δημόσιας τάξης (160).

4.10. Υποχρεώσεις παρακράτησης

Τα συστήματα παρακράτησης ποσού έναντι επιστροφής των συσκευασιών, ιδίως στον τομέα των αναψυκτικών, αποτελούν τις τελευταίες δεκαετίες αντικείμενο συζητήσεων βάσει της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και των κανόνων της εσωτερικής αγοράς. Για επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται σε διάφορα κράτη μέλη, τα συστήματα αυτά συχνά καθιστούν δυσχερή την πώληση του ίδιου προϊόντος με την ίδια συσκευασία σε διαφορετικά κράτη μέλη. Αντίθετα, απαιτείται από τους παραγωγούς και τους εισαγωγείς να προσαρμόζουν τις συσκευασίες τους στις ανάγκες κάθε κράτους μέλους, γεγονός που συνήθως συνεπάγεται πρόσθετο κόστος. Η επίπτωση αυτών των συστημάτων, ιδίως στην κατανομή αγορών, συχνά καταστρατηγεί την ιδέα μιας πραγματικά εσωτερικής αγοράς. Ως εκ τούτου, εθνικές απαιτήσεις αυτού του τύπου μπορούν να θεωρηθούν φραγμοί στο εμπόριο βάσει του άρθρου 34 ΣΛΕΕ. Ανεξαρτήτως αυτού, τα συστήματα παρακράτησης μπορούν να δικαιολογούνται για λόγους που συνδέονται με την προστασία του περιβάλλοντος.

Σε δύο αποφάσεις σχετικά με το γερμανικό σύστημα υποχρεωτικής παρακράτησης για τις μη επαναχρησιμοποιήσιμες συσκευασίες αναψυκτικών στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι, με βάση το δίκαιο της ΕΕ, τα κράτη μέλη μπορούν να επιλέγουν ανάμεσα σε ένα σύστημα παρακράτησης έναντι επιστροφής συσκευασιών, ένα συνολικό σύστημα συλλογής απορριμμάτων συσκευασιών ή έναν συνδυασμό των δύο συστημάτων (161).

Σήμερα, τα συστήματα παρακράτησης καλύπτονται εν μέρει από τη νομοθεσία εναρμόνισης, δηλαδή από την οδηγία 94/62/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 1994, για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας (162). Ωστόσο, από το 2020, δεν εφαρμόζεται σύστημα παρακράτησης σε επίπεδο ΕΕ. Όταν μια εθνική διάταξη δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των σχετικών οδηγιών, θα πρέπει να αξιολογείται η συμβατότητά της με τα άρθρα 34-36 της ΣΛΕΕ.

4.11. Επιστροφή δαπανών και παράλληλες εισαγωγές

Επιστροφή δαπανών: Το δίκαιο της ΕΕ δεν αφαιρεί από τα κράτη μέλη την εξουσία να οργανώνουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισής τους (163)· όταν δεν υπάρχει εναρμόνιση σε επίπεδο ΕΕ, οι νόμοι του κάθε κράτους μέλους καθορίζουν τους όρους χορήγησης επιδομάτων κοινωνικής ασφάλισης. Εντούτοις, οι νόμοι αυτοί μπορεί να επηρεάζουν τις δυνατότητες διάθεσης στην αγορά και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να επηρεάζουν τους όρους εισαγωγής των φαρμάκων. Συνάγεται ότι η απόφαση ενός κράτους μέλους σχετικά με την κάλυψη φαρμακευτικών προϊόντων από τα ασφαλιστικά ταμεία μπορεί να έχει αρνητική επίπτωση στην εισαγωγή των προϊόντων αυτών.

Επιπλέον, από την απόφαση Duphar συνάγεται ότι οι διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας που ρυθμίζουν την κάλυψη των ιατρικών συσκευών από το εθνικό σύστημα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης μπορεί να είναι συμβατές με το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Ο καθορισμός των προϊόντων τα οποία καλύπτονται και των προϊόντων τα οποία εξαιρούνται από την κάλυψη δεν μπορεί να εισάγει διακρίσεις σε σχέση με την καταγωγή των προϊόντων και πρέπει να γίνεται βάσει αντικειμενικών και επαληθεύσιμων κριτηρίων. Πρέπει, ακόμη, να είναι δυνατή η τροποποίηση του καταλόγου των καλυπτόμενων από τα ταμεία προϊόντων, όποτε αυτό απαιτείται για να υπάρξει συμμόρφωση με τα καθορισμένα κριτήρια. Ο όρος «αντικειμενικά και επαληθεύσιμα κριτήρια» που αναφέρει το Δικαστήριο μπορεί να αφορά την ύπαρξη στην αγορά και άλλων φθηνότερων προϊόντων με το ίδιο θεραπευτικό αποτέλεσμα, το γεγονός ότι τα εν λόγω προϊόντα διατίθενται ελεύθερα στην αγορά χωρίς να απαιτείται ιατρική συνταγή ή ότι τα προϊόντα αυτά δεν καλύπτονται από τα ταμεία για φαρμακευτικούς ή θεραπευτικούς λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας.

Οι διαδικαστικοί κανόνες που αφορούν την έκδοση των εθνικών αποφάσεων για την ασφαλιστική κάλυψη φαρμάκων καθορίστηκαν από την οδηγία 89/105/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τη διαφάνεια των μέτρων που ρυθμίζουν τον καθορισμό των τιμών των φαρμάκων για ανθρώπινη χρήση και την κάλυψη του κόστους των στα πλαίσια των εθνικών ασφαλιστικών συστημάτων υγείας (164).

Στην απόφαση Decker (165), το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι εθνική ρύθμιση βάσει της οποίας η επιστροφή δαπανών ιατρικών προϊόντων υπόκειται σε προηγούμενη έγκριση του αρμόδιου οργανισμού ενός κράτους μέλους όταν τα προϊόντα αγοράζονται σε άλλο κράτος μέλος, συνιστά περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων κατά την έννοια του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο λόγος είναι ότι η ρύθμιση παρακινεί τους ασφαλισμένους να αγοράζουν τα προϊόντα αυτά στο κράτος μέλος κατοικίας τους και όχι σε άλλο κράτος μέλος και, επομένως, είναι ικανή να μειώσει την εισαγωγή προϊόντων που κατασκευάζονται σε άλλα κράτη μέλη.

Παράλληλες εισαγωγές: Το παράλληλο εμπόριο προϊόντων είναι μια νόμιμη μορφή εμπορίου εντός της εσωτερικής αγοράς. Είναι «παράλληλο» κατά την έννοια ότι αφορά προϊόντα ίδιας περιγραφής αλλά διαφορετικής παρτίδας σε σχέση τα προϊόντα που διατίθενται στην αγορά μέσω των δικτύων διανομής των κατασκευαστών ή των αρχικών προμηθευτών, αλλά το εμπόριο αυτό πραγματοποιείται εκτός (συνήθως παράλληλα) αυτών των δικτύων. Το παράλληλο εμπόριο είναι αποτέλεσμα της απόκλισης των τιμών των φαρμάκων (166) ή των φυτοφαρμάκων (167), π.χ. όταν τα κράτη μέλη καθορίζουν ή με άλλα μέσα ελέγχουν τις τιμές των προϊόντων που πωλούνται στην αγορά τους. Το παράλληλο εμπόριο δημιουργεί καταρχήν υγιή ανταγωνισμό και συμβάλλει στη μείωση των τιμών προς όφελος των καταναλωτών, ενώ παράλληλα αποτελεί άμεση συνέπεια της ανάπτυξης της εσωτερικής αγοράς, η οποία εγγυάται την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων και αποτρέπει τη στεγανοποίηση των εθνικών αγορών (168).

Αν και τα ζητήματα της ασφάλειας και η αρχική διάθεση φαρμάκων στην αγορά ρυθμίζονται από την νομοθεσία της ΕΕ, οι αρχές που περιβάλλουν τη νομιμότητα του παράλληλου εμπορίου αυτών των προϊόντων έχουν ανακύψει από αποφάσεις του Δικαστηρίου οι οποίες βασίζονται στις διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων (169).

Δεν πρέπει να επιβάλλεται στους παράλληλους εισαγωγείς η τήρηση των ίδιων απαιτήσεων με αυτές που ισχύουν για τις επιχειρήσεις που ζητούν για πρώτη φορά άδεια κυκλοφορίας στην αγορά, υπό την προϋπόθεση ότι δεν τίθεται σε κίνδυνο η προστασία της δημόσιας υγείας (170). Όταν οι αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους προορισμού έχουν ήδη στη διάθεσή τους την απαραίτητη ενημέρωση σχετικά με τους σκοπούς της προστασίας της δημόσιας υγείας από την πρώτη διάθεση ενός προϊόντος στην αγορά του εν λόγω κράτους μέλους, για την παράλληλη εισαγωγή ενός προϊόντος απαιτείται η χορήγηση άδειας κυκλοφορίας βάσει μιας σχετικά «απλουστευμένης» διαδικασίας (σε σύγκριση με τη διαδικασία χορήγησης άδειας κυκλοφορίας) υπό τον όρο ότι:

— το εισαγόμενο προϊόν έχει λάβει άδεια κυκλοφορίας στο κράτος μέλος καταγωγής, και ανεξαρτήτως της λήξης αυτής της άδειας κυκλοφορίας, ειδικότερα όταν η άδεια κυκλοφορίας αναφοράς λήγει για λόγους που δεν άπτονται της προστασίας της δημόσιας υγείας, δηλαδή αποκλειστικά βάσει της επιθυμίας του κατόχου της άδειας κυκλοφορίας αναφοράς (171), και

— το εισαγόμενο προϊόν είναι ουσιωδώς παρεμφερές με προϊόν που έχει ήδη λάβει άδεια κυκλοφορίας στο κράτος μέλος προορισμού, το οποίο σημαίνει ότι τα δύο προϊόντα, μολονότι δεν χρειάζεται να είναι καθόλα όμοια, πρέπει να έχουν παρασκευαστεί τουλάχιστον σύμφωνα με τον ίδιο τύπο και με τη χρήση του ίδιου ενεργού συστατικού και, επιπλέον, να έχουν τα ίδια θεραπευτικά αποτελέσματα (172). Συνεπώς, η άρνηση χορήγησης άδειας κυκλοφορίας δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας, αν η άρνηση αυτή στηρίζεται αποκλειστικώς στο ότι τα δύο φάρμακα δεν έχουν κοινή προέλευση (173).

Επιπλέον, οι εθνικές αρχές δεν μπορούν να αρνηθούν να χορηγήσουν άδεια παράλληλης εισαγωγής αποκλειστικά για λόγους που συνδέονται με την έλλειψη τεκμηρίωσης σχετικά με το φάρμακο που αποτελεί αντικείμενο της παράλληλης εισαγωγής, εάν διαθέτουν νομοθετικά και διοικητικά μέσα για να αποκτήσουν την εν λόγω τεκμηρίωση (174). Ούτε μπορούν να αρνηθούν, στην περίπτωση κτηνιατρικών φαρμάκων, να χορηγήσουν άδεια παράλληλης εισαγωγής σε όσους επιθυμούν να προβούν σε εισαγωγή για χρήση στη δική τους κτηνοτροφική εκμετάλλευση (175).

Επιπλέον, πρέπει να γίνει διάκριση ανάμεσα στο παράλληλο εμπόριο και την επανεισαγωγή. Στην περίπτωση των φαρμακευτικών προϊόντων, παραδείγματος χάρη, η επανεισαγωγή αφορά συναλλαγές κατά τις οποίες τα φάρμακα εισάγονται σε ένα κράτος μέλος στο οποίο έχουν άδεια κυκλοφορίας, αφού προηγουμένως ένα φαρμακείο ενός άλλου κράτους μέλους τα έλαβε από εταιρεία χονδρικής πώλησης στο κράτος μέλος εισαγωγής. Ως προς αυτό, το Δικαστήριο έκρινε ότι ένα προϊόν που παρασκευάζεται σε ένα κράτος μέλος, το οποίο εξάγεται και στη συνέχεια επανεισάγεται στο ίδιο κράτος μέλος, αποτελεί εισαγόμενο προϊόν όπως και ένα προϊόν που έχει παρασκευαστεί σε άλλο κράτος μέλος (176). Εντούτοις, το Δικαστήριο επισήμανε ότι τα συμπεράσματα αυτά δεν ισχύουν εάν αποδειχθεί ότι τα οικεία προϊόντα είχαν εξαχθεί με αποκλειστικό σκοπό την επανεισαγωγή τους με στόχο την καταστρατήγηση της εξεταζόμενης νομοθεσίας (177).

4.12. Υποχρέωση χρησιμοποίησης της εθνικής γλώσσας

Οι γλωσσικές απαιτήσεις που επιβάλλονται σε μη εναρμονισμένους τομείς μπορεί επίσης να αποτελέσουν εμπόδιο στο ενδοενωσιακό εμπόριο σε περίπτωση που επιφέρουν πρόσθετη επιβάρυνση για προϊόντα προέλευσης άλλων κρατών μελών. Ως εκ τούτου, μπορούν να απαγορευτούν βάσει του άρθρου 34 της ΣΛΕΕ όταν τα προϊόντα που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη πρέπει να φέρουν διαφορετική επισήμανση, διότι αυτό έχει ως αποτέλεσμα πρόσθετες δαπάνες συσκευασίας (178). Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενδέχεται να είναι αναγκαία η χρήση της εθνικής γλώσσας προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι καταναλωτές κατανοούν με ευκολία τις πληροφορίες που αφορούν το οικείο προϊόν (179).

Στην απόφαση στην υπόθεση Yannick Geffroy (180), το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ «πρέπει να ερμηνευθ[εί] υπό την έννοια ότι απαγορεύ[ει] εθνική ρύθμιση [...] που επιβάλλει τη χρήση ορισμένης γλώσσας για την επισήμανση των τροφίμων, χωρίς να προβλέπει τη δυνατότητα χρήσεως μιας άλλης γλώσσας, εύκολα καταληπτής από τους αγοραστές, ή τη δυνατότητα εξασφαλίσεως της πληροφορήσεως του αγοραστή με άλλα μέσα».

Όσον αφορά τον προσδιορισμό μιας γλώσσας εύκολα καταληπτής από τους καταναλωτές, το Δικαστήριο αποφάνθηκε στην υπόθεση Piageme (181) ότι μπορούν να ληφθούν υπόψη διάφοροι παράγοντες, όπως «η τυχόν ομοιότητα των λέξεων σε διάφορες γλώσσες, η γενική γνώση περισσοτέρων της μιας γλωσσών από τον συγκεκριμένο πληθυσμό ή η ύπαρξη ιδιαιτέρων περιστάσεων όπως η μεγάλη εκστρατεία ενημερώσεως ή η ευρεία διάδοση του προϊόντος, υπό την προϋπόθεση ότι μπορεί να διαπιστωθεί η επαρκής πληροφόρηση του καταναλωτή».

Από τη γενική αρχή της αναλογικότητας συνάγεται ότι τα κράτη μέλη μπορούν να λαμβάνουν εθνικά μέτρα που να απαιτούν την αναγραφή ορισμένων πληροφοριών σχετικά με τα εγχώρια ή εισαγόμενα προϊόντα σε γλώσσα εύκολα κατανοητή από τον καταναλωτή. Ωστόσο, το επίμαχο εθνικό μέτρο δεν πρέπει να αποκλείει τη δυνατότητα χρησιμοποίησης και άλλων μέσων ενημέρωσης των καταναλωτών, όπως τα σχέδια, τα σύμβολα και τα εικονογράμματα (182). Τέλος, ένα μέτρο πρέπει να περιορίζεται στα στοιχεία που το οικείο κράτος μέλος έχει καταστήσει υποχρεωτικά και για τα οποία η χρησιμοποίηση άλλων μέσων εκτός από τη μετάφραση δεν θα ήταν κατάλληλη για να παρασχεθεί στους καταναλωτές η απαραίτητη πληροφόρηση.

4.13. Περιορισμοί στις εισαγωγές αγαθών προσωπικής χρήσης

Το άρθρο 34 της ΣΛΕΕ δεν παρέχει μόνο στις επιχειρήσεις το δικαίωμα να εισάγουν προϊόντα για εμπορικούς σκοπούς, αλλά και σε ιδιώτες να εισάγουν προϊόντα για προσωπική χρήση, όπως καταδεικνύεται στην απόφαση Schumacher (183). Οι περιορισμοί όσον αφορά την εισαγωγή προϊόντων για προσωπική χρήση αφορούν κυρίως προϊόντα τα οποία συνδέονται με δυνητικούς κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία, όπως το οινόπνευμα, ο καπνός και τα φάρμακα. Στην υπόθεση Schumacher, ένας ιδιώτης παράγγειλε ένα φαρμακευτικό σκεύασμα από τη Γαλλία για προσωπική του χρήση. Ωστόσο, οι τελωνειακές αρχές της Γερμανίας, όπου διέμενε το εν λόγω άτομο, αρνήθηκαν να εκτελωνίσουν το προϊόν.

Το εθνικό δικαστήριο έθεσε το ερώτημα αν ήταν αντίθετη με τα άρθρα 34 και 36 της ΣΛΕΕ η νομοθεσία που απαγόρευε σε έναν ιδιώτη να εισαγάγει για προσωπική χρ