Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Στρατηγική της Λισσαβώνας και βιώσιμη ανάπτυξη"

(2003/C 95/14)

Στις 24 Οκτωβρίου 2002 και σύμφωνα με τα άρθρα 19 (1) και 29 (2) του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με το ανωτέρω θέμα.

Η υποεπιτροπή "Βιώσιμη ανάπτυξη", στην οποία ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 5 Φεβρουαρίου 2003 με εισηγητή τον κ. Ehnmark και συνεισηγητή τον κ. Ribbe.

Κατά την 397η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 27ης Φεβρουαρίου 2003), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 98 ψήφους υπέρ, 2 κατά και 4 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύνοψη

1.1. Η βιώσιμη ανάπτυξη θεωρήθηκε πρωταρχική προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά τα τελευταία έτη, η βιώσιμη ανάπτυξη κατέστη μία όλο και πιο επείγουσα πολιτική προσέγγιση για τη διατήρηση ενός ισόρροπου σχήματος οικονομικής ανάπτυξης, ευημερίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και περιβαλλοντικής γνώσης. Αυτός ο επείγων χαρακτήρας θα πρέπει να αντικατοπτρίζεται σαφώς στις αποφάσεις της Ένωσης. Επί του παρόντος, εντούτοις, αυτό δεν συμβαίνει. Η βιώσιμη ανάπτυξη εξακολουθεί να αποτελεί μία περισσότερο γενική έννοια παρά ένα ολοκληρωμένο εργαλείο εργασίας.

1.2. Ο γύρω μας κόσμος μας εκπλήσσει με ταχύτερες αλλαγές από τις προβλεπόμενες. Η αλλαγή του κλίματος, οι ανησυχίες για τον μακροπρόθεσμο ενεργειακό εφοδιασμό και τα μέσα μεταφοράς, οι προκλήσεις που απορρέουν από τον κοινωνικό αποκλεισμό, τα μη βιώσιμα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης είναι μία σειρά παραγόντων που θέτουν προκλήσεις για τη διατήρηση της μελλοντικής ευημερίας της ίδιας της ΕΕ. Επιβάλλουν τη λήψη αποφάσεων που να υποστηρίζονται από τους πολίτες και να εφαρμόζονται από εμπνευσμένη πολιτική ηγεσία.

1.3. Η βιώσιμη ανάπτυξη, που καθιερώθηκε στην ευρωπαϊκή σύνοδο κορυφής του Γκέτεμποργκ τον Ιούνιο του 2001, μέχρι σήμερα δεν αποτελούσε αρκετά ορατό κατευθυντήριο στόχο για τις θεωρήσεις πολιτικής της ΕΕ. Αντί να προωθηθεί με ενεργητικότητα - όπως αποφασίσθηκε στη σύνοδο κορυφής του Γκέτεμποργκ - η βιώσιμη ανάπτυξη πολύ συχνά θεωρείται περιβαλλοντικό κυρίως ζήτημα και δεν συμπεριλαμβάνεται σε ένα συνολικό μείγμα πολιτικής οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών θεμάτων. Η βιώσιμη ανάπτυξη πρωτοαναπτύχθηκε ως μία νέα προσέγγιση της χάραξης των πολιτικών. Από την άποψη αυτή, πρέπει ακόμη να γίνουν πολλά.

1.4. Η ΕΟΚΕ θεωρεί λυπηρό το γεγονός ότι η βιώσιμη ανάπτυξη δεν έχει ακόμη συμπεριληφθεί πλήρως στη στρατηγική της Λισσαβώνας και δεν έχει αναγνωρισθεί ως μία από τις σημαντικότερες και ευρύτερες προκλήσεις της ΕΕ, η οποία θα επιβάλει την πραγματοποίηση δύσκολων επιλογών.

1.5. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ ζητεί, κατά την εαρινή σύνοδο κορυφής του Μαρτίου 2003, να ορισθεί εκ νέου και ρητώς ότι η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί πρωταρχικό στόχο για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΟΚΕ ζητεί από τη σύνοδο να δώσει την απαιτούμενη ώθηση για την πλήρη συμπερίληψη της βιώσιμης ανάπτυξης στη στρατηγική της Λισσαβώνας. Η ΕΟΚΕ καλεί την ελληνική και την ιταλική προεδρία της Ένωσης να ξεκινήσουν σε επιχειρησιακό επίπεδο αυτή την ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης.

1.6. Ήρθε η ώρα για τη διασαφήνιση του οράματος της βιώσιμης ανάπτυξης ως μείζονος στόχου για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό προϋποθέτει συναίνεση για το τι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως βιώσιμη ανάπτυξη και για τις πολιτικές ενέργειες που θα πρέπει να αναληφθούν. Οι πολιτικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη θα έχουν συνέπειες για την καθημερινή ζωή των πολιτών. Γι' αυτό, είναι ακόμη πιο σημαντικό να υπάρχει συνεχής διάλογος μεταξύ των ευρωπαίων πολιτών και της πολιτικής ηγεσίας τους.

1.7. Επί του παρόντος, έφθασε επίσης η ώρα να καταστεί σαφές ότι η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να τοποθετηθεί στο κέντρο της συζήτησης για το μέλλον της Ευρώπης. Το εν λόγω όραμα πρέπει να αναφέρεται ρητώς στη νέα Συνθήκη.

1.8. Η στρατηγική της Λισσαβώνας αντιμετωπίζει δυσχέρειες, εξαιτίας της ανεπαρκούς απόδοσης όσον αφορά τους τολμηρούς στόχους και δράσεις που καθορίστηκαν το 2000. Η εν λόγω στρατηγική πρέπει να αναζωογονηθεί. Η ΕΟΚΕ προτείνει να καταβληθεί ιδιαίτερη προσπάθεια για την αναθεώρηση της στρατηγικής κατά το 2003, προκειμένου να δημιουργηθεί μία βάση για τη λήψη αποφάσεων κατά την εαρινή σύνοδο κορυφής τον Μάρτιο του 2004. Η ΕΟΚΕ είναι διαθέσιμη να συμβάλει στην αναθεώρηση αυτή.

1.9. Η ΕΟΚΕ θα επιθυμούσε να εκθέσει ενδεικτικά τα θέματα της στρατηγικής της Λισσαβώνας, στα οποία θα μπορούσαν να ενσωματωθούν θεωρήσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη και με τα οποία συνδέονται, αντί να αποσυνδέονται, οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές θεωρήσεις.

1.10. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ιδιαίτερα τρία τέτοια θέματα: ενεργητικότερη υποστήριξη των ιδιωτικών και των δημόσιων επενδύσεων στις νέες και "καθαρές" τεχνολογίες και εξοπλισμό, νέες προσπάθειες για τη βελτίωση της ποιότητας στην εργασία και μία νέα ευρεία διαβούλευση για την κοστολόγηση της χρήσης των φυσικών πόρων.

1.11. Ορισμένα από τα καίρια θέματα για τη βιώσιμη ανάπτυξη εκπηγάζουν από τη χρήση μη ανανεώσιμων πόρων, όπως είναι τα ορυκτά καύσιμα, για την παραγωγή ενέργειας και για τις μεταφορές. Αν και έχουν αποφασισθεί ορισμένες προσεγγίσεις σε αυτούς τους τομείς, η ΕΟΚΕ συνιστά στην εαρινή σύνοδο κορυφής να σηματοδοτήσει την αρχή μίας συνεκτικής δράσης για τον περιορισμό της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.

1.12. Η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί ένα όραμα με σαφείς συνέπειες για τη διακυβέρνηση, την πολιτική ηγεσία και τη συνοχή των πολιτικών τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ΕΕ. Ο διάλογος με τους πολίτες δεν μπορεί να αποτελέσει μία εφάπαξ προσπάθεια, αλλά απαιτεί συνεχή μόχθο. Η πρόσφατη συμφωνία για τη δημόσια συμμετοχή στη διαμόρφωση των περιβαλλοντικών πολιτικών αποτελεί θετική εξέλιξη. Η καθιέρωση συνοχής των πολιτικών θα αποτελέσει πρόκληση για τα όργανα της ΕΕ και για τις εθνικές κυβερνήσεις. Τόσο η Επιτροπή όσο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα πρέπει να αναλάβουν περαιτέρω δράση με σκοπό τη διασφάλιση της συνοχής των πολιτικών.

1.13. Τα νέα κράτη μέλη της ΕΕ θα καταστούν αυτομάτως εταίροι στη στρατηγική της Λισσαβώνας και στη στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Τα θέματα αυτά δεν συμπεριελήφθησαν στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις, επειδή δεν αποτελούν μέρος του κοινοτικού κεκτημένου. Θα καταστεί ουσιώδης η δυνατότητα προσφοράς στα νέα κράτη μέλη κατάλληλης βοήθειας, ιδίως για την εφαρμογή της στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη.

1.14. Η προσέγγιση που προσυπογράφηκε από την ΕΕ στην παγκόσμια διάσκεψη κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ το 2002 προσφέρει στην ΕΕ μία μοναδική και ιστορικής σημασίας ευκαιρία να αποτελέσει παράδειγμα και να αναλάβει την παγκόσμια ηγεσία για τη σφυρηλάτηση πρακτικών πολιτικών με σκοπό την εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης. Εκτός από την ενεργητική προώθηση της δικής της στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη, η ΕΕ θα πρέπει να ενεργήσει αποφασιστικά για να εξασφαλίσει ότι θα την ακολουθήσουν και άλλες χώρες και περιοχές, μεταξύ άλλων και με τη σύναψη εταιρικών σχέσεων.

1.15. Με την κατάρτιση μίας σειράς γνωμοδοτήσεων και με τη διοργάνωση διαβουλεύσεων με τους ενδιαφερόμενους, η ΕΟΚΕ έχει αναλάβει ιδιαίτερα ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη της στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Η ΕΟΚΕ σκοπεύει να συνεχίσει αυτό το έργο.

1.16. Στην παρούσα οικονομική και πολιτική κατάσταση, είναι ακόμη πιο σημαντικό να εκπέμψει η ΕΕ ένα σαφές μήνυμα για τη σημασία της προόδου στον τομέα της βιώσιμης ανάπτυξης. Το όραμα αυτό, εντούτοις, δεν αποτελεί την απάντηση σε όλα τα προβλήματα. Ούτε διαθέτει, μέχρι στιγμής, ένα απόλυτα σαφές πλαίσιο πολιτικής. Αποτελεί, όμως, ένα κατευθυντήριο όραμα με έντονη ελκυστικότητα, που καθορίζει τις βασικές πτυχές της κοινής μελλοντικής ποιότητας της ζωής μας από οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής απόψεως. Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν πρέπει να θεωρείται περιοριστική για την οικονομική ανάπτυξη και το περιβάλλον, αλλά μάλλον ελκυστική επενδυτική στρατηγική για ευημερία, ευμάρεια και κοινωνική δικαιοσύνη.

2. Μία στρατηγική με δυσχέρειες

2.1. Η στρατηγική της Λισσαβώνας για την οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική ανανέωση αποτελεί ένα από τα πλέον φιλόδοξα σχέδια που ανέλαβε ποτη Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, τρία χρόνια μετά την εγκαινίασή της, η εν λόγω στρατηγική αντιμετωπίζει δυσχέρειες. Ο στόχος να καταστεί η ΕΕ η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης στον κόσμο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις απασχόλησης και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή, εξακολουθεί να έχει υψηλή προτεραιότητα, αλλά η συγκεκριμένη υλοποίηση και εφαρμογή του παρουσιάζουν σημαντική καθυστέρηση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην έκθεσή της του 2003 προς την εαρινή σύνοδο κορυφής εξέθεσε τις ανεπάρκειες στην εφαρμογή της στρατηγικής της Λισσαβώνας.

2.2. Είναι ιδιαίτερα λυπηρό το γεγονός ότι, επειδή η στρατηγική της Λισσαβώνας αντιμετωπίζει δυσχέρειες, η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης παρουσιάζει επίσης καθυστέρηση στον προγραμματισμό και την υλοποίησή της. Η εαρινή έκθεση δεν παρέχει μία συνεκτική παρουσίαση της προόδου που σημειώθηκε στον τομέα της βιώσιμης ανάπτυξης και ιδιαίτερα σε εκείνες τις πτυχές που ορίσθηκαν ως θέματα προτεραιότητας από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ. Η εαρινή έκθεση αναφέρεται στα θέματα της βιώσιμης ανάπτυξης μόνο εν παρόδω. Η Επιτροπή επαναλαμβάνει το κοινό σφάλμα του ορισμού της βιώσιμης ανάπτυξης ως ενός κατ' εξοχήν περιβαλλοντικού θέματος. Η ΕΟΚΕ θα προτιμούσε μία περισσότερο εμπεριστατωμένη ανάλυση της προόδου και των ελλείψεων όσον αφορά την εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης ως υπέρτατης προτεραιότητας.

2.3. Στη σύνοδο κορυφής του Γκέτεμποργκ, τον Ιούνιο του 2001, συμφωνήθηκε μία στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη, η οποία προσέθετε μία τρίτη, περιβαλλοντική διάσταση στη στρατηγική της Λισσαβώνας, αποδίδοντας στα περιβαλλοντικά θέματα τον ίδιο βαθμό πολιτικής προτεραιότητας με τα οικονομικά και τα κοινωνικά. Η πραγματική σημασία της απόφασης αυτής ήταν η καθιέρωση μίας νέας προσέγγισης της χάραξης των πολιτικών της ΕΕ, που όριζε ότι οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες όλων των πολιτικών πρέπει να εξετάζονται με συντονισμένο τρόπο και να λαμβάνονται υπόψη στη λήψη αποφάσεων. Αυτό προϋποθέτει ότι όλες οι δράσεις της ΕΕ θα αποτελούν αντικείμενο μίας εκτίμησης του αντίκτυπου τους επί της βιωσιμότητας, η οποία θα καλύπτει τις πιθανές οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές τους συνέπειες.

2.4. Η απουσία της βιώσιμης ανάπτυξης από τα θέματα που θα εξεταστούν στη Συνέλευση για το μέλλον της Ευρώπης καταδεικνύει περαιτέρω ότι η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης δεν έχει ακόμη συμπεριληφθεί στην κυρίαρχη πολιτική συλλογιστική και λήψη αποφάσεων.

2.5. Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο σε κανένα από τα 31 κεφάλαια που αποτέλεσαν τη βάση των διαπραγματεύσεων με τα νέα κράτη μέλη. Θα έχει μεγάλη σημασία η υποστήριξη των νέων κρατών μελών για την προσαρμογή και ενσωμάτωση της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη, προκειμένου να αποφευχθούν οι μη βιώσιμες εξελίξεις. Παράδειγμα αποτελεί η εξέλιξη του τομέα των μεταφορών, την οποία έχει επισημάνει ήδη επανειλημμένα η ΕΟΚΕ. Η ΕΟΚΕ θα ανέμενε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ξεκινήσει, στην εαρινή έκθεσή της, μια συζήτηση για τον τρόπο εισαγωγής κριτηρίων βιωσιμότητας στη χορήγηση της χρηματοδοτικής βοήθειας της ΕΕ στη διευρυμένη Ένωση.

2.6. Η ΕΕ διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην παγκόσμια διάσκεψη κορυφής για τη βιώσιμη ανάπτυξη στο Γιοχάνεσμπουργκ το 2002, πιέζοντας για πιο φιλόδοξες δεσμεύσεις και δράσεις με σκοπό την υλοποίηση της βιώσιμης ανάπτυξης. Η ΕΕ δεν πρέπει να χάσει την ευκαιρία να καταστεί παγκόσμιος ηγέτης για τα εν λόγω θέματα. ΘΑ πρέπει να ενεργήσει με αποφασιστικότητα για να εξασφαλίσει ότι θα την ακολουθήσουν και άλλες χώρες και περιοχές, μεταξύ άλλων και με τη σύναψη εταιρικών σχέσεων.

3. Οι προκλήσεις για την πολιτική του οράματος του Γκέτεμποργκ

3.1. Η σημασία των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Γκέτεμποργκ δεν συνίσταται στις λεπτομέρειές τους, αλλά στην καθιέρωση μίας νέας σφαιρικής προσέγγισης της χάραξης των πολιτικών: η βιώσιμη ανάπτυξη κατέστη ο παράγοντας εκτίμησης του αντίκτυπου βάσει του οποίου πρέπει να εξετάζονται όλες οι σημαίνουσες προτάσεις πολιτικής. Η εφαρμογή αυτής της απόφασης αποδείχθηκε δυσχερής. Μέχρι στιγμής, μόνο περιορισμένος αριθμός προτάσεων έχει υποβληθεί στην εν λόγω εκτίμηση του αντίκτυπου. Η δέσμη των κριτηρίων που χρησιμοποιούνται πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω, ιδίως όσον αφορά το περιβάλλον. Στους νέους δείκτες προς χρήση θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν οι περιορισμοί στη χρήση μη πολεοδομημένου εδάφους με σκοπό την κατοίκηση, οι περιβαλλοντικές δεσμεύσεις για την αστικοποίηση, τα ποσοστά αναλογίας προστατευόμενων φυσικών περιοχών και η εφαρμογή πολιτικών προστασίας.

3.2. Κατά την προετοιμασία της συνόδου κορυφής του Γκέτεμποργκ, η Επιτροπή προέβη σε μία σύντομη διαδικασία διαβούλευσης για τη βιώσιμη ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένης μίας ακρόασης που διοργανώθηκε από κοινού με την ΕΟΚΕ, με σκοπό τη συμμετοχή του κοινού στη διαδικασία λήψης πολιτικών αποφάσεων. Έκτοτε, διοργανώθηκαν, από κοινού με την ΕΟΚΕ, δύο φόρουμ ενδιαφερομένων.

3.3. Στο φόρουμ ενδιαφερομένων του Σεπτεμβρίου 2002 εξετάσθηκαν η πρόοδος και οι μελλοντικές προτεραιότητες της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη και διατυπώθηκαν ρητώς τρεις υπερισχύουσες ανησυχίες:

- Η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης χρειάζεται να αναπτυχθεί περαιτέρω, ιδίως από μακροπρόθεσμη οπτική. Εξακολουθούν να υφίστανται αντικρουόμενες απόψεις για την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης, τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ.

- Η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να οριστεί με συγκεκριμένους όρους, οι οποίοι να επιτρέπουν τη μετάδοση στους πολίτες της έννοιας και της σημασίας της για την παρούσα και τις μελλοντικές γενιές.

- Δεν υπάρχει πολιτική ηγεσία για το θέμα και η βιώσιμη ανάπτυξη δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί σε μία συνεκτική προσέγγιση της χάραξης των πολιτικών στο επίπεδο της ΕΕ. Πρέπει να δημιουργηθούν συνδέσεις μεταξύ των οικονομικών, των κοινωνικών και των περιβαλλοντικών θεωρήσεων, οικοδομημένες σε καταστάσεις αμοιβαίου οφέλους στο πλαίσιο της στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη και όχι σύμφωνα με μία πολυδιασπασμένη προσέγγιση. Η στρατηγική αυτή θα μπορούσε να παράσχει στην ΕΕ μία μοναδική ευκαιρία να αναπτύξει μία νέα προσέγγιση για την οικονομική ανάπτυξή της, βάσει πιο βιώσιμων προτύπων παραγωγής και κατανάλωσης και με τη συμπερίληψη νέων προτύπων καινοτομίας για την τεχνολογική ανάπτυξη. Η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να μετατραπεί σε μία ελκυστική επενδυτική στρατηγική για το περιβάλλον και την ευημερία, βασισμένη στην ανταγωνιστικότητα, την απασχόληση και την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού.

4. Συμφωνία για κοινό ορισμό της βιώσιμης ανάπτυξης

4.1. Η βιώσιμη ανάπτυξη, ως κορυφαίο όραμα και προτεραιότητα για την Ένωση, πάσχει από μία εμφανή αδυναμία: δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ ευρείες και συστηματικές σχετικές διαβουλεύσεις με τις κυβερνήσεις των κρατών μελών και των υποψήφιων χωρών ή με την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, σε ορισμένες περιπτώσεις, η έννοια να εξακολουθεί να είναι δυσνόητη.

4.2. Το περιεχόμενο της εαρινής έκθεσης του 2003 και το αποτέλεσμα των συζητήσεων στο φόρουμ των ενδιαφερομένων οδηγούν στο συμπέρασμα ότι δεν έχει ακόμη επιτευχθεί ευρεία συμφωνία για το νόημα του όρου "βιώσιμη ανάπτυξη", για τις απαιτούμενες αλλαγές και για τα μέσα και τους τρόπους υλοποίησής τους. Στα λόγια είναι σχετικά εύκολο να επιτευχθεί συμφωνία για την αναγκαιότητα της βιώσιμης ανάπτυξης. Η θέσπιση και εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων σ' αυτόν τον τομέα, τα οποία, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενδέχεται να έχουν σοβαρό αντίκτυπο στον τρόπο διαβίωσης της σημερινής κοινωνίας, είναι ιδιαίτερα δύσκολες, ιδίως τη στιγμή που δεν έχει καθοριστεί ένας συνεκτικός στόχος. Οι πολιτικές συζητήσεις των τελευταίων μηνών για θέματα όπως η πολιτική αλιείας ή η μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής αποτελούν ένα σαφές σχετικό παράδειγμα.

4.3. Καθίσταται, επομένως, όλο και πιο σαφές ότι δεν υπάρχει ακόμη γενική κατανόηση της βιώσιμης ανάπτυξης. Αν δεν μπορέσουν προηγουμένως να ευθυγραμμιστούν οι μερικές φορές διαμετρικά αντίθετες απόψεις, δεν είναι δυνατόν να ληφθούν περαιτέρω μέτρα με οποιονδήποτε βαθμό ικανοποίησης.

4.4. Η βιώσιμη ανάπτυξη στηρίζεται στην αρχή των τριών πυλώνων. Ορισμένοι το ερμηνεύουν αυτό σαν παράλληλη και ισότιμη αντιμετώπιση της οικονομικής, της κοινωνικής και της οικολογικής πτυχής. Άλλοι προβάλλουν, αντιθέτως, την άποψη ότι δεν πρόκειται για ισότιμη αντιμετώπιση, αλλά για "ισόρροπη συνεκτίμηση" της οικονομικής, της κοινωνικής και της οικολογικής πτυχής και ότι, κατά συνέπεια, οι μεταθέσεις της έμφασης μεταξύ των πυλώνων είναι απόλυτα δυνατές. Αμφότερες οι απόψεις συνεπάγονται τη λήψη δύσκολων πολιτικών αποφάσεων.

4.5. Ευρείς κύκλοι της κοινωνίας δεν συνειδητοποιούν τις μελλοντικές συνέπειες των σημερινών μη βιώσιμων τάσεων. Άλλοι έχουν επίγνωση αυτών των συνεπειών, αλλά ανησυχούν περισσότερο για τις βραχυπρόθεσμες και τις μεσοπρόθεσμες συνέπειες μίας αναδιοργάνωσης παρά για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες του σημερινού μη βιώσιμου συστήματος (τις οποίες δεν θα ζήσουν για να δουν). Οι απαιτούμενες πολιτικές αποφάσεις για την ανατροπή όλων των μη βιώσιμων τάσεων στις βιομηχανικές χώρες δεν έχουν ληφθεί ακόμη και η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη όσον αφορά τη διάθεσή μας να αναλάβουμε την ευθύνη για τις επιπτώσεις της βιομηχανικής ανάπτυξης σε άλλες περιοχές του κόσμου.

4.6. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρέπει γενικά να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και ότι οποιαδήποτε αναδιοργάνωση πρέπει να πραγματοποιηθεί με προσεκτικά βήματα. Σήμερα υπάρχουν οικονομικοί τομείς, οι οποίοι είναι μεν βιώσιμοι, αλλά δεν είναι ανταγωνιστικοί (π.χ. οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας), ενώ μη βιώσιμοι τομείς στηρίζουν την οικονομία λόγω των γενικών συνθηκών που επικρατούν. Από αυτούς είναι που πρέπει να αρχίσει η αναδιοργάνωση.

4.7. Πρέπει, λοιπόν, να αναπροσδιοριστούν οι γενικές συνθήκες, υπό τις οποίες θα αναπτυχθούν νέες αγορές και νέες θέσεις απασχόλησης. Είναι αναγκαία μια έντονη ώθηση της ανταγωνιστικότητας, με στόχο την επίτευξη μίας ανταγωνιστικής, κοινωνικά δίκαιης και βιώσιμης οικονομίας. Ο στόχος αυτός αναπόφευκτα θέτει υπό αμφισβήτηση ορισμένες από τις σημερινές πρακτικές και καθιστά απαραίτητη μία ευρεία δημόσια σχετική συζήτηση. Οι ενδιαφερόμενες ομάδες χρειάζονται ένα φόρουμ για τη διευθέτηση των διαφορών τους, προκειμένου να μπορούν να συμβουλεύσουν τους παράγοντες λήψης πολιτικών αποφάσεων σχετικά με τη λήψη δύσκολων αποφάσεων, οι οποίες είναι αναγκαίες για την ευημερία της ανθρωπότητας και των μελλοντικών γενεών, έτσι ώστε να μην είναι δυνατό τα βραχυπρόθεσμα συμφέροντα ορισμένων να αντιτίθενται στα συμφέροντα των ομάδων και ολόκληρων περιοχών.

4.8. Βάσει αυτών των σκέψεων, η ΕΟΚΕ προτείνει την προσέγγιση της βιώσιμης ανάπτυξης από τρεις οπτικές γωνίες:

- Η Επιτροπή οφείλει να συμβάλει στην επίτευξη συναίνεσης σχετικά με τη συγκεκριμένη έννοια του όρου "βιώσιμη ανάπτυξη".

- Βραχυπρόθεσμα και μέχρι το 2010, πρέπει να προωθηθεί ο σχεδιασμός συγκεκριμένων δράσεων, σε συνέχεια των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Γκέτεμποργκ, μεταξύ άλλων σχετικά με τις προτεραιότητες για την αλλαγή του κλίματος, τη διασφάλιση της βιωσιμότητας στον τομέα των μεταφορών, τα μέτρα εναντίον των απειλών για τη δημόσια υγεία, την υπεύθυνη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων και τη συνεκτίμηση του περιβάλλοντος στις κοινοτικές πολιτικές, καθώς και την ενσωμάτωση της έννοιας της βιώσιμης ανάπτυξης στη στρατηγική της Λισσαβώνας.

- Μακροπρόθεσμα, δηλαδή κατά τα επόμενα 25-30 χρόνια, πρέπει να δοθεί βαρύτητα στον προσδιορισμό των προβλημάτων που επιβάλλεται να αντιμετωπιστούν, έτσι ώστε η γενιά μας να αφήσει στις επόμενες γενιές αρκετό περιθώριο για τη διατήρηση υψηλού επιπέδου διαβίωσης και για την περαιτέρω βελτίωσή του. Τα σημαντικότερα θέματα από την άποψη αυτή πρέπει να είναι η αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από τη χρήση των πόρων και η μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.

5. Η ενσωμάτωση της στρατηγικής της Λισσαβώνας στο όραμα της βιώσιμης ανάπτυξης

5.1. Υπάρχει συμφωνία ότι η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Με αυτή την προσθήκη, η στρατηγική αυτή θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει τις οικονομικές, τις κοινωνικές και τις περιβαλλοντικές πτυχές σε όλες τις αποφάσεις. Έτσι, η στρατηγική της Λισσαβώνας αποτελεί ευκαιρία για την πρακτική εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης σε βραχυπρόθεσμο και μεσοπρόθεσμο επίπεδο. Εντούτοις, η εν λόγω ευκαιρία, μέχρι στιγμής, δεν φαίνεται να έχει αξιοποιηθεί ορατά. Η εαρινή έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2003 είναι βελτιωμένη σε σύγκριση με την περυσινή, αλλά εξακολουθεί να μην ανταποκρίνεται στις προσδοκίες που είναι, σε τελική ανάλυση, εγγενείς στις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Γκέτεμποργκ.

5.2. Πρέπει, εντούτοις, να τονισθεί ότι, από μακροπρόθεσμη οπτική, η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω ως υπέρτατη προτεραιότητα για τη χάραξη όλων των πολιτικών της ΕΕ. Από πολιτικής απόψεως, αυτό σημαίνει ότι η στρατηγική της Λισσαβώνας πρέπει να ενσωματωθεί στο όραμα της βιώσιμης ανάπτυξης και ότι οι δράσεις που λαμβάνονται στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας, καθώς και άλλων προγραμμάτων και δράσεων της ΕΕ, πρέπει να αποτελούν αντικείμενο εκτιμήσεων του αντίκτυπου επί της βιωσιμότητας, όπως αποφασίσθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ.

5.3. Η στρατηγική της Λισσαβώνας αποδείχθηκε δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη και να καταστεί συνεκτική με τη βιώσιμη ανάπτυξη σε ορισμένες περιπτώσεις. Σε μία σειρά γνωμοδοτήσεων για το θέμα αυτό, η ΕΟΚΕ ζήτησε να καταστούν οι στόχοι της στρατηγικής της Λισσαβώνας πιο συγκεκριμένοι, ώστε να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο είναι δυνατόν να συγχωνευθούν η στρατηγική και οι στόχοι για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, είναι ζωτικής σημασίας η μετατροπή των θεωριών για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε πρακτικές πολιτικές για τους πολίτες. Διαφορετικά, η βιώσιμη ανάπτυξη θα παραμείνει ένα ακαθόριστο μακροπρόθεσμο όραμα.

5.4. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να επισημάνει ορισμένα παραδείγματα θεμάτων για τα οποία μία συνεκτική και ολοκληρωμένη προσέγγιση είναι ουσιώδους σημασίας. Ένα τέτοιο θέμα είναι η ανάγκη προαγωγής και υποστήριξης των επενδύσεων σε νέα και "καθαρή" τεχνολογία και εξοπλισμό, πράγμα που θα ενίσχυε την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ πιο μακροπρόθεσμα. Ένα άλλο θέμα είναι η ποιότητα της εργασίας, για την οποία εξακολουθεί να απουσιάζει η ανάληψη πρακτικής δράσης. Ένα τρίτο είναι η ανάγκη έναρξης μίας ευρείας δημόσιας διαβούλευσης για τα μη βιώσιμα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης.

5.5. Η ΕΟΚΕ περιορίζεται σε αυτά τα τρία παραδείγματα. Μαζί με ορισμένα άλλα, πρέπει να αποτελέσουν μέρος μίας μείζονος αναθεώρησης της στρατηγικής της Λισσαβώνας, τρία χρόνια μετά την έναρξή της. Η στρατηγική σχεδιάστηκε εντός ενός ιδιαιτέρου κλίματος, αλλά οι μεταγενέστερες εξελίξεις μετέβαλαν το πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ προτείνει την αναθεώρηση της στρατηγικής της Λισσαβώνας κατά το 2003, προκειμένου να καταστεί δυνατή η λήψη των απαραίτητων αποφάσεων για την περαιτέρω εφαρμογή της στρατηγικής από το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2004.

6. Συνεκτική χάραξη πολιτικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη

6.1. Η επιλογή των δεικτών που θα επιτρέπουν την εκτίμηση της βιωσιμότητας των νέων δράσεων και προγραμμάτων της ΕΕ είναι θεμελιώδους σημασίας για την ύπαρξη συνοχής μεταξύ των διάφορων πολιτικών και για τη δημιουργία αμοιβαίως επωφελών καταστάσεων. Επί του παρόντος, οι περισσότεροι δείκτες αναφέρονται στη μία ή την άλλη από τις τρεις διαστάσεις αντί να εκτιμούν συστηματικά τις αλληλεπιδράσεις και την πρόοδο προς την επίτευξη συνολικά βιώσιμης ανάπτυξης. Η ΕΟΚΕ συνιστά την περαιτέρω επεξεργασία των δεικτών που επιλέγησαν για την εαρινή έκθεση του 2003, ενόψει της εαρινής ευρωπαϊκής συνόδου κορυφής του 2004.

6.2. Οι κατάλληλες θεσμικές διευθετήσεις αποτελούν καίριο παράγοντα για την επίτευξη συνοχής στη βιώσιμη ανάπτυξη. Η ΕΟΚΕ έχει τονίσει επανειλημμένα ότι είναι ουσιώδες να λάβουν τα όργανα της ΕΕ και ειδικότερα η Επιτροπή μέτρα για την καθιέρωση μηχανισμών για τον αποτελεσματικό εσωτερικό συντονισμό και τη συνοχή των πολιτικών για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Ο Πρόεδρος της Επιτροπής πρέπει να αναλάβει ακόμη πιο έντονο ηγετικό ρόλο σε σχέση με τη βιώσιμη ανάπτυξη, διασφαλίζοντας την ευθυγράμμιση των κατακερματισμένων και ανταγωνιστικών στόχων των διάφορων πολιτικών.

6.3. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ παραχώρησε στο Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων τη γενική ευθύνη για τον συντονισμό της οριζόντιας προετοιμασίας της στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Μία από τις πρωτοβουλίες που ανέλαβε το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων ήταν να ζητήσει από όλα τα άλλα Συμβούλια να συντάξουν έκθεση, μέχρι τα τέλη του 2002, για την πρόοδο που σημειώθηκε στον τομέα της βιώσιμης ανάπτυξης. Αν και οι εκθέσεις, σε πολλές περιπτώσεις, ήταν στοιχειώδεις, συνιστούν εντούτοις σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της συνοχής των πολιτικών. Η ΕΟΚΕ, επικροτώντας αυτή την πρωτοβουλία, προτείνει να συνεχίσει το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων αυτή τη διαδικασίας σύνταξης εκθέσεων, προσθέτοντας περαιτέρω ειδικές ερωτήσεις ενόψει των προετοιμασιών για το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2004.

6.4. Η συνοχή των πολιτικών για τη βιώσιμη ανάπτυξη δεν θα αποτελέσει πρόκληση μόνο για τις εθνικές κυβερνήσεις, αλλά και για τα όργανα της ΕΕ. Τόσο η Επιτροπή όσο και το Κοινοβούλιο πρέπει να αναλάβουν περαιτέρω δράση για τη διασφάλιση της εσωτερικής συνοχής των πολιτικών.

6.5. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν υποβάλει εθνικά σχέδια για τη βιώσιμη ανάπτυξη στο πλαίσιο των ΗΕ και έχουν καταρτίσει εθνικές στρατηγικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε συνέχεια της απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Γκέτεμποργκ για το θέμα αυτό. Η ΕΟΚΕ συνιστά στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να ζητήσει από τα κράτη μέλη να συντάσσουν έκθεση ετησίως σχετικά με τις στρατηγικές τους για τη βιώσιμη ανάπτυξη ως μέρος της προετοιμασίας του εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

6.6. Δεδομένης της απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Γκέτεμποργκ να προστεθεί μία περιβαλλοντική διάσταση στη στρατηγική της Λισσαβώνας, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι, εκτός από την έκθεση για τις κατευθυντήριες γραμμές της οικονομικής πολιτικής και τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση, οι οποίες πρέπει να αναφέρονται και στην ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης, πρέπει να ετοιμάζεται και μία ετήσια έκθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη ενόψει του εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

7. Ο ρόλος της ΕΟΚΕ

7.1. Η ΕΟΚΕ έχει αποδώσει πολύ υψηλή προτεραιότητα στην εξασφάλιση του απαραίτητου εξέχοντα ρόλου της βιώσιμης ανάπτυξης, προπαντός λόγω των ριζικών συνεπειών που θα έχουν τα μέτρα στον τομέα αυτό επί της καθημερινής ζωής της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Μία σειρά γνωμοδοτήσεων και ένα φάσμα διάφορων ειδών συναντήσεων των ενδιαφερομένων έχουν καταδείξει τη σημασία που αποδίδει η ΕΟΚΕ στις συζητήσεις για το θέμα αυτό.

7.2. Η ΕΟΚΕ είναι πρόθυμη να συμβάλει στη μελλοντική ανάπτυξη της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Είναι διατεθειμένη να αναλάβει περαιτέρω καθήκοντα για την ανάπτυξη αυτή, προκειμένου να διασφαλισθεί η πλήρης ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης στη στρατηγική της Λισσαβώνας.

7.3. Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να συντάσσει έναν ετήσιο ή διετή πίνακα επιδόσεων για την πρόοδο στον τομέα της βιώσιμης ανάπτυξης, σε συνδυασμό με το ετήσιο ή διετές φόρουμ των ενδιαφερόμενων παραγόντων, η διοργάνωση του οποίου σχεδιάζεται με τη συνεργασία της Επιτροπής και της ΕΟΚΕ.

Βρυξέλλες, 27 Φεβρουαρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch