Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η πολιτική για τη νεολαία στα Δυτικά Βαλκάνια ως μέρος του θεματολογίου καινοτομίας για τα Δυτικά Βαλκάνια»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 443/06)

Εισηγητής: ο κ. Ionuț SIBIAN Συνεισηγητής: ο κ. Andrej ZORKO

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 20.1.2022 Νομική βάση Άρθρο 52 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Εξωτερικές σχέσεις Υιοθετήθηκε από το τμήμα 9.6.2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 13.7.2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 571 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 165/2/1

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Αναγνωρίζοντας την πρόοδο στην ανάπτυξη άρτιων πλαισίων πολιτικής για τη νεολαία, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) καλεί τις κυβερνήσεις των εταίρων των Δυτικών Βαλκανίων να επενδύσουν περαιτέρω σε εμπεριστατωμένες πολιτικές για τη νεολαία που θα δίνουν απαντήσεις στα ζητούμενα της προόδου της νεολαίας. Για να επιτευχθεί η βιώσιμη ανάπτυξη των τοπικών κοινοτήτων, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι θεσμικές, προγραμματικές και πολιτικές εξελίξεις να βασίζονται στην άποψη των νέων όσον αφορά την ατομική ανάπτυξη. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι οι επαρκείς και διαφανείς κατανομές κονδυλίων του προϋπολογισμού υπέρ της πολιτικής για τη νεολαία αποτελούν προϋπόθεση ώστε να διευκολυνθούν οι θετικές αλλαγές και να βελτιωθεί η κατάσταση των νέων.

1.2. Η ΕΟΚΕ καλεί τις εθνικές κυβερνήσεις των κρατών των Δυτικών Βαλκανίων να βασιστούν σε βασικά έγγραφα πολιτικής για τη νεολαία της ΕΕ, να αναπτύξουν περαιτέρω τις εθνικές πολιτικές τους για τη νεολαία και να δώσουν τη δυνατότητα στους νέους να συμμετέχουν στον σχεδιασμό των πολιτικών.

1.3. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι τα ευαίσθητα και υψηλής ποιότητας δεδομένα για τη νεολαία που συλλέγονται συστηματικά αποτελούν προϋπόθεση για την άσκηση εμπεριστατωμένων πολιτικών και τη λήψη μέτρων υποστήριξης με αποδέκτες τους νέους, ιδίως δε τις ευάλωτες ομάδες νέων. Ειδικότερα, πρέπει να βελτιωθεί σημαντικά το σύστημα συλλογής και επεξεργασίας δεδομένων που σχετίζονται με την κοινωνική διάσταση της συμμετοχής των νέων ( 1 )

1.4. Αναφορικά με την καταπολέμηση της φτώχειας και τη βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης, η ΕΟΚΕ είναι της άποψης ότι είναι καθοριστικής σημασίας η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών για να επιτευχθεί μια ευρύτερη μεταρρύθμιση για τη βελτίωση των κοινωνικών δικαιωμάτων και των προοπτικών των νέων. Οι κοινωνικοί εταίροι και οι λοιπές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να διαδραματίζουν σπουδαιότερο ρόλο στον διάλογο για τις κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Η απευθείας στήριξη από την ΕΕ πρέπει να εγγυάται τη συνεκτίμηση των απόψεων των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

1.5. Η ΕΟΚΕ ζητεί την ενίσχυση των προγραμμάτων και των περιφερειακών δομών της ΕΕ, με στόχο την προσέγγιση περισσότερων νέων στα Δυτικά Βαλκάνια και την παροχή σε αυτούς ευκαιριών εκπαίδευσης, κινητικότητας, εθελοντισμού και απασχόλησης.

1.6. Η ΕΟΚΕ ζητεί να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση, μέσω του συνδυασμού των προγραμμάτων μαθητείας με την εκπαίδευση σε επίπεδο δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η στενή αλληλεπίδραση της πολιτικής για την εκπαίδευση και την κατάρτιση και της επιχειρηματικής κοινότητας πρέπει να ενισχυθεί και να επικεντρωθεί περισσότερο στις ικανότητες παρά στα τυπικά προσόντα.

1.7. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το οικονομικό και επενδυτικό σχέδιο για τα Δυτικά Βαλκάνια, ζητώντας τη βελτίωση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας, ιδίως των νέων και των γυναικών, των μειονεκτουσών ομάδων και των μειονοτήτων, συγκεκριμένα των Ρομά. Η υλοποίηση του οικονομικού και επενδυτικού σχεδίου θα πρέπει να μεγιστοποιεί τα οφέλη για τους νέους.

1.8. Η ΕΟΚΕ ζητεί να εφαρμοστούν οι «Εγγυήσεις για τη νεολαία» στα Δυτικά Βαλκάνια, σύμφωνα με τις συστάσεις του Συμβουλίου για ενισχυμένες «Εγγυήσεις για τη νεολαία» ( 2 )

1.9. Για να εφαρμοστούν οι «Εγγυήσεις για τη νεολαία» στα Δυτικά Βαλκάνια, η ΕΟΚΕ ζητεί να αυξηθούν οι ικανότητες των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης και του προσωπικού τους στις χώρες της περιοχής.

1.10. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στη σημασία της συνεργασίας μεταξύ διαφόρων εταίρων για την αντιμετώπιση του ζητήματος ανεργίας των νέων. Θα πρέπει να καθιερωθούν εταιρικές σχέσεις σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, μεταξύ των παρόχων «Εγγυήσεων για τη νεολαία» και των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών, όπως κοινωνικών εταίρων, ιδρυμάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, οργανώσεων νεολαίας και λοιπών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

1.11. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι πρέπει να δοθεί προσοχή και βοήθεια στην ανάπτυξη ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων και στην ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, για να μετριαστούν οι επισφαλείς συνθήκες εργασίας και να βελτιωθεί η ποιότητα των θέσεων εργασίας. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης τους κοινωνικούς εταίρους στα Δυτικά Βαλκάνια, σε εθνικό και τομεακό επίπεδο, να μεριμνήσουν για την ενεργό συμμετοχή των νέων σε όλες τις δραστηριότητές τους, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

1.12. Λαμβανομένων υπόψη των δυνατοτήτων λόγω της ανακήρυξης του 2022 σε «Ευρωπαϊκό έτος νεολαίας», η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η προσπάθεια επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι νέοι και περαιτέρω προσέγγισης της Ευρώπης με τη νεολαία δεν θα πρέπει να αφορά μόνο τους νέους που ζουν στην ΕΕ, αλλά θα πρέπει επίσης να ισχύει για τους νέους από όλους τους εταίρους των Δυτικών Βαλκανίων.

1.13. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την ΕΕ και τους εταίρους μας από τα Δυτικά Βαλκάνια, σύμφωνα με τη στρατηγική της ΕΕ για τη νεολαία, να εισαγάγουν τη χρήση ενός μέσου εκτίμησης του αντικτύπου στους νέους, του λεγόμενου «τεστ για τη νεολαία». Χάρη σε αυτό το τεστ για τη νεολαία θα διασφαλίζεται ότι οι νέοι θα λαμβάνονται υπόψη κατά τη διάρκεια των διαδικασιών χάραξης πολιτικής και θα είναι δυνατές η εκπόνηση πιο εύστοχων πολιτικών και η λήψη τυχόν μέτρων μετριασμού αναγκαίων για την αποφυγή αρνητικών συνεπειών για τους νέους.

1.14. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτούνται προσπάθειες από τις κυβερνήσεις των εταίρων των Δυτικών Βαλκανίων ώστε να καταστεί η περιφερειακή συνεργασία προτεραιότητα πολιτικής. Σε υποστήριξη του εν λόγω μετασχηματισμού και της προώθησης της περιφερειακής συνεργασίας ως προτεραιότητα πολιτικής, η ΕΕ θα πρέπει να υποστηρίξει τα Δυτικά Βαλκάνια στον εντοπισμό βασικών τομέων και οδών που θα μπορούσαν να συντείνουν σε αλλαγές υπέρ των πολιτών όλων των Δυτικών Βαλκανίων και ιδίως των νέων.

1.15. Στα συμπεράσματα της συνόδου κορυφής για τα Δυτικά Βαλκάνια του 2021 στο Βερολίνο της διαδικασίας του Βερολίνου ( 3 ) υπογραμμίζεται η ανάγκη ενίσχυσης των οργανώσεων και των δικτύων νεολαίας. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει περαιτέρω τρόπους υποστήριξης των σχετικών δομών νεολαίας, π.χ. εθνικά συμβούλια νεολαίας και κεντρικές οργανώσεις νεολαίας στα Δυτικά Βαλκάνια, σε περιφερειακό επίπεδο, που θα ευνοούν τον διάλογο περιφερειακής πολιτικής με θέμα τη νεολαία.

1.16. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες για την ενίσχυση της παιδείας των νέων στα της πολιτικής και της αντίστοιχης εκπροσώπησής τους, τόσο μέσω των βασικών πολιτικών όσο και μέσω των δομών της νεολαίας, π.χ. εθνικά συμβούλια νεολαίας, τοπικά ή δημοτικά συμβούλια. Η ΕΟΚΕ, ως εκ τούτου, καλεί τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να παράσχουν περαιτέρω υποστήριξη στα Δυτικά Βαλκάνια με σκοπό τη βελτίωση της συμμετοχής των νέων.

1.17. Η ΕΟΚΕ κρίνει θετικό το γεγονός ότι το θεματολόγιο καινοτομίας για τα Δυτικά Βαλκάνια προβλέπει περαιτέρω ενέργειες για την υποστήριξη της συμμετοχής τους σε όλα τα προγράμματα της ΕΕ που καλύπτουν την έρευνα, την καινοτομία, την εκπαίδευση, τον πολιτισμό, τη νεολαία και τον αθλητισμό. Δεδομένης της θετικής συσχέτισης της εκπαιδευτικής ή επιμορφωτικής κινητικότητας με την πολιτική δραστηριοποίηση των νέων καθώς και με τη δραστηριοποίηση που άπτεται της συμμετοχής στα κοινά, περαιτέρω προσπάθειες στον τομέα αυτόν μπορούν να οδηγήσουν στην προώθηση της συμμετοχής και της δραστηριοποίησης των νέων.

1.18. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τη σημασία των νέων για το μέλλον των Δυτικών Βαλκανίων και, ως εκ τούτου, τη σημασία λήψης συγκεκριμένων μέτρων, για να μετατραπεί η περιοχή σε έναν τόπο με μελλοντικές προοπτικές και ευκαιρίες για τους νέους, που θα τους δίνει τη δυνατότητα να παραμένουν εκεί και να ευημερούν ( 4 ) . Η έγκαιρη συμμετοχή των νέων στον σχεδιασμό και την εφαρμογή κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών είναι εξέχουσας σημασίας.

2. Εισαγωγή

2.1. Σύμφωνα με τη Eurostat ( 5 ) , το σύνολο του νεανικού πληθυσμού των Δυτικών Βαλκανίων είναι περίπου 3,6 εκατομμύρια, ήτοι περίπου το 21 % του συνολικού πληθυσμού. Το Κόσοβο ( *1 ) έχει το υψηλότερο ποσοστό νεολαίας στον συνολικό πληθυσμό (26,29 %) και ακολουθείται από την Αλβανία (23,4 %), τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη (20,37 %) και τη Βόρεια Μακεδονία (20,32 %), το Μαυροβούνιο (19,49 %) και τη Σερβία (16,8 %). Η αναλογία ανδρών και γυναικών στον νεανικό πληθυσμό είναι παρόμοια σε όλους τους εταίρους των Δυτικών Βαλκανίων, με τον ανδρικό νεανικό πληθυσμό να είναι ελαφρώς μεγαλύτερος (51,16 % του νεανικού πληθυσμού αποτελείται από άνδρες και 48,84 % από γυναίκες) ( 6 )

2.2. Οι εταίροι των Δυτικών Βαλκανίων έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο όσον αφορά την περαιτέρω καθιέρωση και εδραίωση του πλαισίου πολιτικής τους για τη νεολαία, υιοθετώντας σχετικούς νόμους, στρατηγικές και σχέδια δράσης. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί ένα πλήρως λειτουργικό σύστημα νεολαίας που να διασφαλίζει την αποτελεσματική ενδυνάμωση, τη δραστηριοποίηση και τη συμμετοχή των νέων στη λήψη αποφάσεων. Υπάρχουν διάφορες αδυναμίες που κυμαίνονται από ευρύτερα πολιτικά ζητήματα και έλλειψη προθυμίας να δοθεί προτεραιότητα στη νεολαία ως διοργανική και διατομεακή πολιτική, έως πολύ συγκεκριμένους τύπους δυσκολιών στη συστηματική παρακολούθηση και αξιολόγηση της ανάπτυξης και εφαρμογής της πολιτικής για τη νεολαία, στη συλλογή δεδομένων, και στη δημοσίευση ( 7 )

2.3. Με στόχο την προώθηση της ευημερίας των νέων, θα πρέπει να δοθεί προσοχή στα δικαιώματα του παιδιού. Οι βιώσιμες δράσεις πολιτικής στο θέμα αυτό ενισχύουν την ευημερία των παιδιών και υποστηρίζουν περαιτέρω την ποιοτική μετάβαση στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή.

3. Ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου

3.1. Το επίπεδο και η συνάφεια της εκπαίδευσης είναι καθοριστικής σημασίας για τις προοπτικές απασχόλησης των νέων, την εξέλιξη της σταδιοδρομίας και την κοινωνική τους ένταξη στην περιοχή. Ωστόσο, τα εκπαιδευτικά συστήματα ακόμα παρουσιάζουν ανεπάρκειες αναφορικά με την εξυπηρέτηση όλων των φοιτητών και τον εφοδιασμό των νέων πτυχιούχων με τις αντίστοιχες δεξιότητες. Οι ανεπαρκείς ή αναποτελεσματικοί δεσμοί με άλλα σκέλη πολιτικής, όπως η απασχόληση, η οικονομία, οι κοινωνικές υπηρεσίες και η κοινωνική προστασία, εκθέτουν πολλά παιδιά και νέους στους κινδύνους της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου, του κοινωνικού αποκλεισμού και της φτώχειας ( 8 )

3.2. Για να οικοδομηθεί μια δυναμική οικονομία, τα Δυτικά Βαλκάνια πρέπει να επενδύσουν στη γνώση και στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων των νέων. Οι μεταρρυθμίσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα είναι ζωτικής σημασίας για την προώθηση των αναπτυξιακών προσπαθειών ( 9 ) . Τα Δυτικά Βαλκάνια πρέπει ακόμα να βελτιώσουν τις επιδόσεις τους και να μεριμνήσουν έτσι ώστε οι νέοι να αποκτούν θεμελιώδεις δεξιότητες, καθώς και να μειώσουν το χάσμα στις επιδόσεις τους σε σχέση με την ΕΕ.

3.3. Η μετανάστευση από τα Δυτικά Βαλκάνια αποτελεί μακροχρόνιο πρόβλημα με οικονομικά, κοινωνικά και θεσμικά αίτια και απειλεί τις αναπτυξιακές προοπτικές της περιοχής. Στο μεγαλύτερο μέρος της περιοχής, η μετανάστευση είναι πιθανό να συνεχιστεί στο προσεχές μέλλον, ωστόσο τούτο δεν πρέπει να εμποδίσει τη θέσπιση ικανών πολιτικών για την παραμονή των νέων στην περιοχή. Οι άνθρωποι επιλέγουν να εγκαταλείψουν την περιοχή για διάφορους λόγους, ωστόσο αυτοί κυρίως αφορούν τις δυσκολίες επίτευξης υψηλής ποιότητας ζωής για τους ίδιους και τις οικογένειές τους σε περίπτωση παραμονής τους στην περιοχή. Η αποδημία επιστημόνων απομειώνει το ανθρώπινο κεφάλαιο των περιοχών, το οποίο είναι απαραίτητο για την οικονομική ανάπτυξη, ενώ οι υφιστάμενες κοινωνικές υποδομές δεν βελτιώνουν τις συνθήκες διαβίωσης όσων παραμένουν. Πρέπει επίσης να ληφθούν ικανά μέτρα σε εθνικό επίπεδο έτσι ώστε η αποδημία επιστημόνων να μετατραπεί σε «κυκλοφορία επιστημόνων».

3.4. Η φυγή των ανθρώπων παραμένει κεντρικό μέλημα για τις περισσότερες χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, καθώς επηρεάζει τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές προοπτικές μιας περιοχής που εξακολουθεί να υστερεί οικονομικά σε σχέση με την ΕΕ. Ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που έχουν εγκαταλείψει την περιοχή είναι δύσκολα να υπολογιστεί επακριβώς, αλλά τα στοιχεία ( 10 ) δείχνουν ότι συνεχίζουν να την εγκαταλείπουν. Μεταξύ 2012 και 2018, 155 000 άτομα, κατά μέσο όρο ετησίως, μετανάστευσαν από την περιοχή σε χώρα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ)· το 2018 μόνο, ο αριθμός αυτός ανήλθε σε 175 000 άτομα ( 11 )

3.5. Εκτός από τις καλύτερες οικονομικές προοπτικές στο εξωτερικό, οι μελέτες έχουν επίσης τονίσει τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν οι ποιοτικοί και αξιόπιστοι δημόσιοι φορείς ως κίνητρο για τη μετανάστευση. Μια ανάλυση του ΔΝΤ ( 12 ) (2016) έδειξε ότι, ενώ όλοι οι μετανάστες αναζητούν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες στο εξωτερικό, τα μεν άτομα με περισσότερα προσόντα είχαν κίνητρα να μεταναστεύσουν λόγω του επιπέδου των θεσμικών οργάνων στη χώρα καταγωγής τους (διαφθορά και ευνοιοκρατία για την εύρεση εργασίας), τα δε άτομα με χαμηλότερη ειδίκευση έλκονται επίσης από τα μεγαλύτερα και πιο αξιόπιστα συστήματα κοινωνικών παροχών στο εξωτερικό ( 13 ) . Το υψηλό επίπεδο διαφθοράς στην περιοχή είναι βασικός και καθοριστικός παράγοντας για τις εκροές μεταναστών, η οποία επιδεινώνεται από το γεγονός ότι το 63 % των ατόμων στην περιοχή δεν εμπιστεύονται τη δικαστική ή τη νομοθετική εξουσία ( 14 )

3.6. Οι νέοι στην περιοχή έχουν έντονη επιθυμία να μετακομίσουν στο εξωτερικό για να αποκτήσουν καλύτερες ευκαιρίες, με συνέπεια να προκύπτει ένα εξαιρετικά ασύμμετρο ποσοστό των νέων επί του συνολικού αριθμού των μεταναστών. Για παράδειγμα, στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, τη Βόρεια Μακεδονία και την Αλβανία, πάνω από το 50 % των νέων επιθυμούν να ζήσουν και να εργαστούν στο εξωτερικό για περίοδο μεγαλύτερη από 20 χρόνια, κάτι που σημαίνει μια πιθανώς σοβαρή μακροπρόθεσμη απώλεια για το δημογραφικό και οικονομικό μέλλον της περιοχής ( 15 ) . Το υψηλό επίπεδο μετανάστευσης νέων από τα Δυτικά Βαλκάνια πηγάζει, ειδικότερα, από την αδυναμία των νέων να έχουν πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση (και τις περιορισμένες οικονομικές ευκαιρίες μετά την απόκτηση πτυχίου), με συνέπεια πολλοί από αυτούς να εξαναγκάζονται να αναζητούν ευκαιρίες εκπαίδευσης στο εξωτερικό. Το 2018, το 6 % των νέων που ήταν σε ηλικία πανεπιστημιακής φοίτησης παρακολούθησε σπουδές σε ξένη χώρα (ο μέσος όρος για την ΕΕ ήταν 3 %).

3.7. Η κοινωνική υποδομή των Δυτικών Βαλκανίων δεν υποστηρίζει επαρκώς την ικανότητα της περιοχής να αναπτύξει και να διατηρήσει μια ισχυρή βάση ανθρώπινου κεφαλαίου, ιδίως στο πλαίσιο της εκροής ανθρώπινου κεφαλαίου μέσω της αποδημίας επιστημόνων. Οι εκπαιδευτικοί τομείς των περισσότερων χωρών αντιμετωπίζουν ελλείψεις χρηματοδότησης και πόρων με συνέπεια τη μη ικανοποιητική πρόσβαση καθώς και αντίστοιχα αποτελέσματα. Τα ανεπαρκή εκπαιδευτικά αποτελέσματα, με τη σειρά τους, δεν παρέχουν τις απαραίτητες δεξιότητες που χρειάζονται οι μελλοντικές γενιές για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των υφιστάμενων επιχειρήσεων και δεν συντείνουν στην ανάπτυξη νέων.

3.8. Η μεγιστοποίηση της αξίας του ανθρώπινου κεφαλαίου είναι ζωτικής σημασίας για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και την καταπολέμηση της ανεργίας. Το εργατικό δυναμικό του σήμερα πρέπει να είναι εφοδιασμένο με ένα σύνολο μεταβιβάσιμων δεξιοτήτων, την ικανότητα προσαρμογής και επιχειρηματικό πνεύμα, και παράλληλα πρέπει να παρέχεται επαρκής κοινωνική ασφάλιση.

3.9. Τα υφιστάμενα εκπαιδευτικά συστήματα και προγράμματα σπουδών πρέπει να μεταρρυθμίσουν και να ενισχύσουν την απασχολησιμότητα των νεότερων γενιών μέσω της προώθησης της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, της ψηφιακής εκπαίδευσης και της επιχειρηματικότητας.

3.10. Οι επιχειρηματικές δεξιότητες των νέων θα πρέπει να ενθαρρύνονται και να ενισχύονται. Οι φορείς χάραξης πολιτικής πρέπει να διασφαλίσουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τους νέους, ώστε να ξεκινήσουν τη δική τους επιχείρηση και να γίνουν επιχειρηματίες, όπως επίσης και να υποστηρίζουν και να παρέχουν ευκολότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση για τις νεοφυείς επιχειρήσεις.

3.11. Στον σημερινό ταχέως αναπτυσσόμενο κόσμο, η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα, η ικανότητα έρευνας και καινοτομίας και η ανάπτυξη νέων τεχνολογικών λύσεων για την πράσινη μετάβαση είναι ουσιαστικής σημασίας. Για τον σκοπό αυτόν, είναι σημαντικό να αυξηθεί ο αριθμός των νέων, ιδίως των νέων γυναικών, με δεξιότητες τεχνολογίας, μηχανικής, μαθηματικών και λοιπών θετικών επιστημών, καθώς και ψηφιακές δεξιότητες.

3.12. Η οικολογική μετάβαση μεταμορφώνει τις υφιστάμενες θέσεις εργασίας, καταστρέφει ορισμένες και δημιουργεί νέες που απαιτούν νέες οικολογικές και ψηφιακές δεξιότητες. Το σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης πρέπει να προσαρμοστεί στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις για νέες δεξιότητες. Τα προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης θα πρέπει ευθυγραμμιστούν με τις εξελισσόμενες ανάγκες των επιχειρήσεων και τη διττή πράσινη και ψηφιακή μετάβαση.

4. Ζητήματα απασχόλησης των νέων στα Δυτικά Βαλκάνια

4.1. Τα βασικά ζητήματα στα οποία πρέπει να δώσει απαντήσεις η πολιτική απασχόλησης των νέων στην περιοχή είναι τα εξής: συντονισμός των ενδιαφερομένων μερών σε διαφορετικά διοικητικά επίπεδα και σε διαφορετικούς τομείς πολιτικής (υπηρεσίες απασχόλησης, εκπαίδευσης, στέγασης, υγείας)· αδυναμίες στην ποιότητα των εκπαιδευτικών συστημάτων και ελλείψεις στη διδασκαλία των δεξιοτήτων που απαιτεί η αγορά εργασίας· αναποτελεσματικότητα στη διαδικασία αναζήτησης εργασίας που οδηγεί σε αναντιστοιχίες δεξιοτήτων και χρονοβόρες μεταβάσεις από το σχολείο και το πανεπιστήμιο στην εργασία· επικράτηση της επισφαλούς απασχόλησης σε ορισμένες οικονομίες· έλλειψη διαθέσιμων θέσεων εργασίας για τους νέους· έλλειψη εγκαταστάσεων παιδικής φροντίδας για την υποστήριξη των γυναικών που επιστρέφουν στην εργασία και το υψηλό ποσοστό αδήλωτης εργασίας.

4.2. Οι νέοι των Δυτικών Βαλκανίων βρίσκονται σε δυσμενή θέση στις αγορές εργασίας της περιοχής. Το 2020, το ποσοστό απασχόλησης για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ήταν κάτω από 27 % σε ολόκληρη την περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, ενώ το ποσοστό ανεργίας των νέων για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ήταν πάνω από 26 % (σε σύγκριση με μόλις 16,8 % στην ΕΕ των 27, για την ηλικιακή ομάδα 15-24), φτάνοντας σχεδόν στο 50 % στο Κόσοβο ( 16 )

4.3. Το ποσοστό των νέων που βρίσκεται εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών είναι κατά μέσο όρο 23,7 % στα Δυτικά Βαλκάνια και κυμαίνεται από 15,9 % στη Σερβία έως 37,4 % στο Κόσοβο, σε σύγκριση με μόλις 11,1 % στην ΕΕ για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών ( 17 )

4.4. Η μακροχρόνια ανεργία επηρεάζει σχεδόν τα δύο τρίτα των νέων ανέργων στη Βόρεια Μακεδονία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη και το Κόσοβο, και τα δύο τρίτα των ανέργων νέων γυναικών στο Μαυροβούνιο.

4.5. Το ποσοστό συμμετοχής των νέων στο εργατικό δυναμικό (ρυθμός δραστηριότητας) ήταν επίσης χαμηλότερο από ό,τι στην ΕΕ και υπάρχει μεγάλο χάσμα μεταξύ των φύλων στη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, το οποίο εν μέρει αντανακλά την έλλειψη εγκαταστάσεων παιδικής φροντίδας για νεαρές μητέρες που επιθυμούν να ενταχθούν στην αγορά εργασίας. Το χάσμα των φύλων αντικατοπτρίζεται επίσης στα ποσοστά απασχόλησης των νέων γυναικών, τα οποία είναι χαμηλότερα από τα ποσοστά απασχόλησης των νέων ανδρών σε όλη την περιοχή. Όπου τα ποσοστά ανεργίας των νέων είναι υψηλότερα (Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κόσοβο, Βόρεια Μακεδονία, Σερβία), το ποσοστό ανεργίας των νέων γυναικών υπερβαίνει το ποσοστό των ανδρών. Αντιθέτως, στην Αλβανία και το Μαυροβούνιο το ποσοστό ανεργίας των νέων γυναικών είναι χαμηλότερο από αυτό των ανδρών, όπως και στην περίπτωση της ΕΕ.

4.6. Οι νέοι βρίσκονται σε επισφαλή θέση στις αγορές εργασίας. Οι νέοι σε όλες τις οικονομίες της περιοχής έχουν υψηλότερο ποσοστό συμβάσεων ορισμένου χρόνου από ό,τι στην ΕΕ. Ειδικά στο Κόσοβο και το Μαυροβούνιο πάνω από τα τρία τέταρτα των εργαζόμενων νέων εργάζονται με τέτοιες συμβάσεις, ενώ στη Σερβία υπερβαίνουν τους μισούς. Η επισφαλής απασχόληση αυτού του τύπου μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ατομική ευημερία και την παραγωγικότητα των οικονομιών.

4.7. Η ικανοποίηση των αναγκών του νεανικού πληθυσμού θα πρέπει να καταστεί προτεραιότητα, δεδομένου, ιδίως, του υψηλού αριθμού των ατόμων που βρίσκονται εκτός εκπαίδευσης, απασχόλησης ή κατάρτισης. Πρέπει να επισημανθεί η ανάγκη για μέτρα κατά τα πρότυπα του ενωσιακού προγράμματος «Εγγυήσεων για τη νεολαία», ακόμη περισσότερο σε περιόδους κρίσης. Αυτό θα δώσει στους νέους περισσότερες ευκαιρίες εύρεσης εργασίας, περαιτέρω εκπαίδευσης, μαθητείας ή άσκησης, καθώς και λύσεις και προοπτικές, συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση της αποδημίας επιστημόνων.

5. Οι νέοι των Δυτικών Βαλκανίων ως σημαντική δύναμη για την περιφερειακή συνεργασία και την προώθηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

5.1. Η ευημερία και η σύγκλιση με την ΕΕ πρέπει να βασίζονται στις αρχές της συμπεριληπτικότητας, της εμπιστοσύνης και της συνεργασίας. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει πως, κατά την επιδίωξη μεταρρυθμίσεων με πρωτοβουλία της ΕΕ και την εφαρμογή επενδυτικών σχεδίων, οι κυβερνήσεις των Δυτικών Βαλκανίων δεσμεύτηκαν για την τήρηση των βασικών ευρωπαϊκών αξιών της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, καθώς και της συμφιλίωσης ( 18 )

5.2. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί ότι η περιφερειακή συνεργασία στα Δυτικά Βαλκάνια είναι απαραίτητη για τη διαδικασία διεύρυνσης και ότι θα πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω προκειμένου να προωθηθεί ο μετασχηματισμός. Μια αξιόπιστη προοπτική προσχώρησης αποτελεί το βασικό κίνητρο και την κινητήριο δύναμη μετασχηματισμού στην περιοχή. Αποτελεί βασικό βοήθημα για την προώθηση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, τα οποία αποτελούν επίσης τους κύριους μοχλούς της οικονομικής ολοκλήρωσης και την απαραίτητη βάση για την προώθηση της περιφερειακής συμφιλίωσης και σταθερότητας ( 19 )

5.3. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι πολλές βασικές ενωσιακές και περιφερειακές πρωτοβουλίες έχουν δρομολογηθεί τα τελευταία χρόνια, ιδίως για την περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, με σκοπό να έρθουν πιο κοντά στην ΕΕ, αλλά και να ενισχυθεί η συνεργασία μεταξύ των νέων. Η ΕΕ παραμένει ο κύριος στρατηγικός εταίρος της περιοχής, παρέχοντας κονδύλια και υποστήριξη μέσω διαφόρων προγραμμάτων (ΜΠΒ, Erasmus+ κ.λπ.). Επιπλέον, βασισμένο στο επιτυχημένο παράδειγμα του γαλλο-γερμανικού Γραφείου Νεότητας, το Γραφείο Περιφερειακής Συνεργασίας των Νέων ιδρύθηκε το 2016 με σκοπό να προωθήσει ένα πνεύμα συμφιλίωσης και συνεργασίας μεταξύ των νέων στην περιοχή μέσω προγραμμάτων ανταλλαγής νέων.

5.4. Το Γραφείου Περιφερειακής Συνεργασίας των Νέων διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση της συνεργασίας και της συμφιλίωσης μεταξύ των νέων στα Δυτικά Βαλκάνια. Η υποστήριξη της ΕΕ στον εξορθολογισμό της περιφερειακής συνεργασίας των νέων, ως ουσιαστικό στοιχείο για την επίτευξη της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή, είχε καθοριστική σημασία. Ο ρόλος των νέων στην προώθηση των προοπτικών της περιοχής δεν πρέπει να ενισχυθεί μόνο μέσω των προσπαθειών του Γραφείου Περιφερειακής Συνεργασίας.

5.5. Ο τίτλος της «Ευρωπαϊκής πρωτεύουσας νεολαίας» απονέμεται από το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Νεολαίας. Έχει σχεδιαστεί ώστε να ενδυναμώσει τους νέους, να ενισχύσει τη συμμετοχή τους και την ευρωπαϊκή ταυτότητα στις πόλεις. Το 2022, η ευρωπαϊκή πρωτεύουσα νεολαίας είναι τα Τίρανα. Με σύνθημα «Ενεργοποιώντας τη νεολαία», ο κύριος στόχος αυτής της ανακήρυξης είναι να ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή με έμφαση στις ανάγκες των νέων, σήμερα και αύριο. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει δραστηριότητες που στοχεύουν στην προώθηση του εθελοντισμού, στην ενδυνάμωση των οργανώσεων της νεολαίας και στη δημιουργία δικτύων και συνεργειών μεταξύ των νέων από όλη την Ευρώπη.

5.6. Η ισχυρότερη συνεργασία και οι δραστηριότητες αμοιβαίας μάθησης που διοργανώνονται από κοινού από θεσμικά όργανα της ΕΕ και φορείς της πολιτικής για τη νεολαία των Δυτικών Βαλκανίων θα πρέπει να υποστηρίξουν περαιτέρω την επιτυχή εφαρμογή του θεματολογίου καινοτομίας για τα Δυτικά Βαλκάνια.

5.7. Οι προσπάθειες που καταβάλλονται για τη συμμετοχή των Δυτικών Βαλκανίων στα προγράμματα της ΕΕ για τη νεολαία θα πρέπει να συντονιστούν με τα εν εξελίξει προγράμματα που προσφέρει το Γραφείο Περιφερειακής Συνεργασίας των Νέων. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να βοηθήσει τα Δυτικά Βαλκάνια στην αναζήτηση τρόπων δημιουργίας νέων ενδοπεριφερειακών προγραμμάτων κινητικότητας.

6. Ενισχύοντας τις φωνές των νέων από τα Δυτικά Βαλκάνια

6.1. Οι πολιτικές βλέψεις της ΕΕ όσον αφορά το Θεματολόγιο καινοτομίας για τα Δυτικά Βαλκάνια αφορούν τη διευκόλυνση εμπεριστατωμένης χάραξης πολιτικής ( 20 ) . Η ύπαρξη αξιόπιστων και διαφανών στατιστικών στοιχείων αποτελεί μείζον αίτημα της ΕΕ προς όλες τις χώρες που βρίσκονται σε προενταξιακό στάδιο ( 21 )

6.2. Η στρατηγική της ΕΕ για τη νεολαία 2019-2027 στοχεύει στην ενθάρρυνση και προώθηση της δημοκρατικής συμμετοχής όλων των νέων χωρίς αποκλεισμούς στις δημοκρατικές διαδικασίες και στην κοινωνία, στην ενεργό συμμετοχή τους στα κοινά, στην υποστήριξη της εκπροσώπησης των νέων σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο και στη διεύρυνση και προώθηση της χρήσης καινοτόμων και εναλλακτικών μορφών συμμετοχής στα κοινά, όπως τα μέσα ψηφιακής δημοκρατίας ( 22 )

6.3. Ο διάλογος της ΕΕ για τη νεολαία αποτελεί έναν θεμελιωμένο μηχανισμό διαλόγου μεταξύ των νέων και των φορέων λήψης αποφάσεων. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αξιοποίηση του εν λόγω μηχανισμού και την εισαγωγή του στο πλαίσιο περιφερειακής συνεργασίας με τα Δυτικά Βαλκάνια, με μέλημα οι απόψεις και οι ανάγκες των νέων και των οργανώσεων της νεολαίας να λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό των προτεραιοτήτων της πολιτικής για τη νεολαία. Επιπλέον, θα πρέπει να ενθαρρυνθούν και να προωθηθούν οι υφιστάμενες συμμετοχικές διαδικασίες και μηχανισμοί στα Δυτικά Βαλκάνια όπου συμμετέχουν νέοι.

6.4. Σύμφωνα με τον δείκτη συμμετοχής των νέων ( 23 ) , οι νέοι στα Δυτικά Βαλκάνια εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε μεγάλο βαθμό στην πολιτική ζωή. Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι η συντριπτική πλειονότητα (78 %) πιστεύει ότι οι νέοι θα έπρεπε να έχουν μεγαλύτερο λόγο στην πολιτική ( 24 )

6.5. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά τη συμμετοχή των νέων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων για θέματα που τους αφορούν. Πέραν της ατομικής συμμετοχής, ο ρόλος των οργανώσεων της νεολαίας είναι ζωτικής σημασίας για την προώθηση της θέσης των νέων στον πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό χώρο. Ως εκ τούτου, όπως τονίζεται στον Κανονισμό ΜΠΒ III και στη Μεθοδολογία Διεύρυνσης, είναι απαραίτητο να επισημανθεί η σημασία της χρηματοδότησης και της υποστήριξης των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών για την κάλυψη των αναγκών των νέων.

6.6. Η κοινωνικοοικονομική κατάσταση και το μορφωτικό επίπεδο θεωρούνται σημαντικοί παράγοντες πρόβλεψης της τάσης των ατόμων να ψηφίζουν ή να συμμετέχουν σε άλλους τύπους πολιτικής δραστηριοποίησης. Η στατιστική ανάλυση σε περιφερειακό επίπεδο παρουσιάζει μια συνεπή εικόνα των κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων που είναι εγγενείς στη δραστηριοποίηση των νέων στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων ( 25 )

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Youth Participation Index for 2020, Ana and Vlade Divac Foundation [Δείκτης συμμετοχής των νέων για το 2020, Ίδρυμα Ana και Vlade Divac], σ. 31.

(2) Σύσταση του Συμβουλίου, της 30ής Οκτωβρίου 2020, για μια γέφυρα προς την απασχόληση — Ενίσχυση των εγγυήσεων για τη νεολαία και για την κατάργηση της σύστασης του Συμβουλίου, της 22ας Απριλίου 2013, για τη θέσπιση εγγυήσεων για τη νεολαία (ΕΕ C 372 της 4.11.2020, σ. 1).

(3) Western Balkans Summit of the Berlin Process, Berlin Summit 2021, chair’s Conclusion [Σύνοδος κορυφής για τα Δυτικά Βαλκάνια της διαδικασίας του Βερολίνου, σύνοδος κορυφής Βερολίνου του 2021, συμπεράσματα της Προεδρίας].

(4) Final Declaration of the 8th Western Balkans Civil Society Forum [Τελική δήλωση του 8ου Φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τα Δυτικά Βαλκάνια].

(5) Basic figures on Western Balkans and Turkey, Factsheets [Κύρια στοιχεία για τα Δυτικά Βαλκάνια και την Τουρκία, Ενημερωτικό Δελτίο], έκδοση 2022.

(*1) Η ονομασία αυτή χρησιμοποιείται με επιφύλαξη των θέσεων ως προς το καθεστώς και συνάδει με την απόφαση 1244/1999 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και τη γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου σχετικά με τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας του Κοσόβου.

(6) Συμβούλιο Περιφερειακής Συνεργασίας Mapping of Youth Policies and Identification of Existing Support and Gaps In the Financing of Youth Actions in the Western Balkans [Χαρτογράφηση των πολιτικών για τη νεολαία και εντοπισμός της υφιστάμενης υποστήριξης και των κενών στη χρηματοδότηση δράσεων για τη νεολαία στα Δυτικά Βαλκάνια] — Συγκριτική έκθεση Ιανουάριος 2021, σ. 4.

(7) Συμβούλιο Περιφερειακής Συνεργασίας, Mapping of Youth Policies and Identification of Existing Support and Gaps in the Financing of Youth Actions in the Western Balkans [Χαρτογράφηση των πολιτικών για τη νεολαία και εντοπισμός της υφιστάμενης υποστήριξης και των κενών στη χρηματοδότηση δράσεων για τη νεολαία στα Δυτικά Βαλκάνια] — Συγκριτική έκθεση Ιανουάριος 2021, σ. 4.

(8) Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (ETF), Unlocking youth potential in South Eastern Europe and Turkey: Skills development for labour market and social inclusion [Αξιοποιώντας το δυναμικό των νέων στη νοτιοανατολική Ευρώπη και την Τουρκία: Ανάπτυξη δεξιοτήτων για την αγορά εργασίας και την κοινωνική ένταξη], 2020

(9) Τα αποτελέσματα του Προγράμματος Διεθνούς Αξιολόγησης Μαθητών (PISA) του ΟΟΣΑ για το 2018 καταδεικνύουν ιδιαίτερα χαμηλές σχολικές επιδόσεις (μαθητές που αποτυγχάνουν στο επίπεδο 2 της κλίμακας PISA στην ανάγνωση, τα μαθηματικά και τις επιστήμες) σε βασικές ικανότητες σχεδόν σε όλα τα Δυτικά Βαλκάνια.

(10) Τράπεζα Ανάπτυξης του Συμβουλίου της Ευρώπης: Social Infrastructure in the Western Balkans- Increasing the region’s economic resilience, enhancing human capital and counteracting the effects of brain drain [Κοινωνικές υποδομές στα Δυτικά Βαλκάνια — Αύξηση της οικονομικής ανθεκτικότητας της περιοχής, ενίσχυση του ανθρώπινου κεφαλαίου και αντιμετώπιση των επιπτώσεων της αποδημίας επιστημόνων], Νοέμβριος 2021.

(11) Η ακρίβεια των μεταναστευτικών αριθμητικών στοιχείων για την περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων υπονομεύεται από διάφορα ζητήματα που περιορίζουν το περιθώριο για ολοκληρωμένες συγκρίσεις μεταξύ των χωρών.

(12) Emigration and Its Economic Impact on Eastern Europe [Η μετανάστευση και ο οικονομικός της αντίκτυπος στην Ανατολική Ευρώπη], 2016.

(13) Οι κοινωνικές παροχές στα Δυτικά Βαλκάνια μπορεί να είναι ανομοιογενείς στην κάλυψη των δικαιούχων και ενίοτε καθυστερεί η καταβολή των επιδομάτων.

(14) Συμβούλιο Περιφερειακής Συνεργασίας, Balkan Barometer 2020: Public Opinion Survey [Βαλκανικό βαρόμετρο 2020: Έρευνα κοινής γνώμης].

(15) Lavric, Tomanovic, & Jusic, FES Youth Study Southeast Europe [Σπουδές FES των νέων στην νοτιοανατολική Ευρώπη], 2018/2019.

(16) Συμβούλιο Περιφερειακής Συνεργασίας, Study on Youth Employment in the Western Balkans [Μελέτη για την απασχόληση των νέων στα Δυτικά Βαλκάνια], 2021.

(17) Συμβούλιο Περιφερειακής Συνεργασίας, Study on Youth Employment in the Western Balkans [Μελέτη για την απασχόληση των νέων στα Δυτικά Βαλκάνια], 2021.

(18) REX/184 — Final Declaration of the 8th Western Balkans Civil Society Forum [Τελική δήλωση του 8ου Φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τα Δυτικά Βαλκάνια] σ. 3.

(19) ΕΕ C 220 της 9.6.2021, σ. 88.

(20) Θεματολόγιο για τα Δυτικά Βαλκάνια για την καινοτομία, την έρευνα, την εκπαίδευση, τον πολιτισμό, τη νεολαία και τον αθλητισμό.

(21) Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Chapters of the acquis/negotiating chapters [Κεφάλαια του κεκτημένου/κεφάλαια των διαπραγματεύσεων].

(22) Ενεργοποίηση, σύνδεση και ενίσχυση των νέων: νέα στρατηγική της ΕΕ για τη νεολαία COM(2018) 269 final.

(23) Youth Participation Index for 2020, Ana and Vlade Divac Foundation (Δείκτης συμμετοχής των νέων για το 2020, Ίδρυμα Ana και Vlade Divac).

(24) FES (2019), Jusic, Political alienation of a precarious generation [Πολιτική αποξένωση μιας επισφαλούς γενιάς], σ. 5.

(25) FES (2019), Jusic, Political alienation of a precarious generation [Πολιτική αποξένωση μιας επισφαλούς γενιάς], σ. 5.