EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 44/90

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 44/15

Εισηγητής: ο κ. JANSON

Στις 16 Ιουλίου 2009 η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, δυνάμει του άρθρου 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα

Η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς.

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 5 Μαΐου 2010.

Κατά την 464η σύνοδο ολομέλειας της 14ης και 15ης Ιουλίου 2010 (συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου 2010), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 143 ψήφους υπέρ, 15 κατά και 19 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Περίληψη

1.1 Η κοινωνική διάσταση αποτελεί βασική και πολύπτυχη συνιστώσα της εσωτερικής αγοράς. Στην παρούσα γνωμοδότηση εξετάζονται, μεταξύ άλλων, οι οικονομικές και οι νομικές πτυχές. Οι πρόσφατες εξελίξεις έχουν εγείρει ερωτήματα σχετικά με την ικανότητα της κοινωνικής διάστασης να παρέχει προστασία στους εργαζόμενους. Η εσωτερική αγορά δεν μπορεί να λειτουργήσει αρμονικά χωρίς ισχυρή κοινωνική διάσταση και υποστήριξη από τους πολίτες.

1.2 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ακράδαντα ότι η ΕΕ μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο κοινωνικό πεδίο, διότι τα κοινωνικά προβλήματα δεν μπορούν να επιλυθούν μόνο σε επίπεδο κρατών μελών. Για την εξασφάλιση πολιτικής αποδοχής, αλληλεγγύης και συνοχής, η ΕΕ θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στις κοινωνικές πτυχές των πολιτικών της.

1.3 Μια σειρά δυσμενών εξελίξεων, μεταξύ άλλων παραγόντων, έχει θέσει σε κίνδυνο την κοινωνική διάσταση. Η ευρωπαϊκή οικονομία αντιμετωπίζει την πιο σοβαρή πρόκληση των τελευταίων δεκαετιών. Οι χρηματοπιστωτικές «φούσκες» βρήκαν έδαφος να καρποφορήσουν, ενώ οι μηχανισμοί ελέγχου και οι παραδοσιακές πρακτικές εκτίμησης των κινδύνων βρέθηκαν στο περιθώριο, με αποτέλεσμα την αύξηση του ποσοστού ανεργίας και τη συνεχή επιδείνωση των αγορών εργασίας και της κοινωνικής κατάστασης. Για τους λόγους αυτούς, η απασχόληση πρέπει να παραμείνει στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας. Η Ευρώπη χρειάζεται βιώσιμη ανάπτυξη και υψηλό ποσοστό απασχόλησης, σε συνδυασμό με μια αγορά εργασίας υψηλής ποιότητας, για τη χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας.

1.4 Την τελευταία δεκαετία τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας αποτέλεσαν αντικείμενο μεταρρυθμίσεων με στόχο την προώθηση πιο αποτελεσματικών κινήτρων εργασίας στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, προκειμένου να ενισχυθεί η αξία της εργασίας και να επανενταχθούν οι άνεργοι στην αγορά εργασίας. Ένα αποτέλεσμα αυτών των ενεργειών ήταν, ωστόσο, η μεγέθυνση των ανισοτήτων, η οποία επέτεινε τα κοινωνικά προβλήματα. Η απασχόληση και τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας έχουν ζωτική σημασία για τη μείωση της φτώχειας· χωρίς κοινωνικά οφέλη, η αύξηση των ανισοτήτων και οι κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης θα είναι ακόμη πιο άμεσες και σοβαρές. Η επιδείνωση της κατάστασης της εθνικής οικονομίας πολλών κρατών μελών, η οποία οδήγησε ή μπορεί να οδηγήσει σε κρίση δημόσιου χρέους, ασκεί σοβαρές πιέσεις στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Λύσεις για αυτό το πρόβλημα μπορεί να είναι η αυξημένη και βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα, η ρύθμιση των χρηματοπιστωτικών αγορών και οι επενδύσεις στην έρευνα και την εκπαίδευση.

1.5 Η εσωτερική αγορά είναι ένας στίβος όπου βρίσκουν την έκφρασή τους τόσο η κοινωνική όσο και άλλες διαστάσεις. Προκειμένου να αναπτυχθεί η εσωτερική αγορά, πρέπει να δημιουργηθεί βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση, οι οποίες παράγουν φορολογικά έσοδα, που με τη σειρά τους αποτελούν τη βάση των κοινωνικών παροχών. Τα επίπεδα της ανεργίας και οι δημοσιονομικές ανισορροπίες δείχνουν ότι υπάρχουν πολλά περιθώρια για τη βελτίωση της σημερινής κατάστασης.

1.6 Οι νομικές πτυχές της κοινωνικής διάστασης τέθηκαν υπό αμφισβήτηση, επειδή οι αποφάσεις του ΔΕΚ σε τέσσερις υποθέσεις (Viking, Laval, Rüffert και Λουξεμβούργο) πυροδότησαν, ιδίως στους πολιτικούς και τους ακαδημαϊκούς κύκλους, ζωηρές συζητήσεις σχετικά με πιθανούς φόβους για αυξανόμενο κίνδυνο κοινωνικού ντάμπινγκ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο ακαδημαϊκός κόσμος και οι οργανώσεις εκπροσώπησης των εργαζομένων (1) εξέφρασαν την ανησυχία τους για αυτές τις αποφάσεις. Άλλοι έχουν την πεποίθηση ότι οι αποφάσεις του ΔΕΚ σε αυτές τις υποθέσεις θα συμβάλουν στην καλύτερη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

1.7 Ως εκ τούτου:

Βραχυπρόθεσμα, η ΕΟΚΕ ζητεί αποτελεσματικότερη εφαρμογή της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ προτείνει να διερευνηθεί η ιδέα της δημιουργίας μιας «ευρωπαϊκής κοινωνικής αστυνομίας», προς υποστήριξη των δραστηριοτήτων των επιθεωρήσεων εργασίας στα διάφορα κράτη μέλη.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αξιολογήσει την κατάσταση στην ΕΕ, λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσφατες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ).

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει επίσης τα μέτρα της Επιτροπής που αποσκοπούν στην ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου, όπως: — την προώθηση κοινωνικού διαλόγου υψηλότερης ποιότητας και ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού επίλυσης των διαφορών και συμβιβασμού· — την περαιτέρω ανάπτυξη μακροοικονομικού διαλόγου για την πρόληψη μιας ακόμη χρηματοπιστωτικής κρίσης· — την προώθηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου στις διεθνείς σχέσεις.

Μεσοπρόθεσμα, η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ μιας πρωτοβουλίας της Επιτροπής, η οποία θα διασαφηνίζει τις νομικές υποχρεώσεις των εθνικών αρχών, των επιχειρήσεων και των εργαζομένων κατά την εφαρμογή της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων και θα διασφαλίζει την καθολική εφαρμογή αυτών των κανόνων. Η ΕΟΚΕ βρίσκει ενδιαφέρουσα την πρόταση της έκθεσης Monti να εξαιρεθεί το δικαίωμα απεργίας από την εσωτερική αγορά και πιστεύει ότι θα μπορούσε να λύσει μερικά από τα προβλήματα. Αυτό δεν θα πρέπει, ωστόσο, να αποκλείσει τη μερική αναθεώρηση της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων, με στόχο την ενιαία εφαρμογή της αρχής του τόπου εργασίας και τη νομική παγίωση της αρχής ότι οι ίδιες συνθήκες εργασίας και αμοιβής πρέπει να ισχύουν πάντα για την ίδια εργασία στον ίδιο τόπο.

Μακροπρόθεσμα, η ΕΕ θα πρέπει να καταβάλλει προσπάθειες για να ενισχυθεί η κοινωνική διάσταση και να υλοποιηθεί πλήρως το δυναμικό της εσωτερικής αγοράς. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας και ο προσαρτημένος σε αυτήν Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων δεν έχουν ασκήσει ακόμη πλήρως την επίδρασή τους στην ισορροπία μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών δικαιωμάτων. Για την ενίσχυση της κοινωνικής διάστασης πρέπει να ενισχυθούν τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα και οποιοσδήποτε περιορισμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων ο οποίος αφορά και τα κοινωνικά δικαιώματα πρέπει να ερμηνεύεται πολύ περιοριστικά. Θα πρέπει να επιδιωχθεί τροποποίηση της Συνθήκης για την επίτευξη αυτού του στόχου.

2. Η εσωτερική αγορά και η κοινωνική διάσταση

2.1 Το 1987 η ΕΟΚΕ υιοθέτησε γνωμοδότηση (2) σχετικά με τις κοινωνικές πτυχές της εσωτερικής αγοράς. Η ΕΟΚΕ υποστήριξε τότε ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα θα πρέπει να διασφαλίζει ορισμένα βασικά κοινωνικά δικαιώματα που συνδέονται με την αγορά εργασίας. Ήθελε με αυτόν τον τρόπο να εξασφαλίσει ότι η νεοσύστατη τότε εσωτερική αγορά δεν θα οδηγούσε σε στρεβλώσεις και να υπογραμμίσει ότι η Κοινότητα έχει και κοινωνικούς στόχους. Η κοινωνική διάσταση εμπεριέχει νομοθεσία και συμφωνίες σε ευρωπαϊκό επίπεδο που διασφαλίζουν ότι οι εργαζόμενοι έχουν ορισμένα βασικά δικαιώματα στον χώρο εργασίας. Ωστόσο, σε αυτό το πλαίσιο απαιτείται επίσης συνεργασία με στόχο την ενίσχυση της απασχόλησης στην ΕΕ.

2.2 Μετά τη γνωμοδότηση εκείνη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε μια σειρά εγγράφων που συνιστούσαν την αφετηρία για την ανάπτυξη μιας ευρύτερης και βαθύτερης ερμηνείας της κοινωνικής διάστασης της εσωτερικής αγοράς (3). Σύμφωνα με την Επιτροπή, η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς αποτελεί βασική συνιστώσα αυτού του σχεδίου, διότι δεν πρόκειται μόνο για την ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης και την προώθηση της εξωτερικής ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, αλλά και για την αποτελεσματικότερη χρήση όλων των διαθέσιμων πόρων και μια δίκαιη κατανομή των πλεονεκτημάτων της ενιαίας αγοράς (4).

2.3 Το 1989, η ΕΟΚΕ συνέβαλε καθοριστικά στον προσδιορισμό του περιεχομένου του Κοινωνικού Χάρτη, με τον οποίο κατοχυρώνονται τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων και δεν κινδυνεύουν υπό την πίεση του ανταγωνισμού ή την επιδίωξη της αύξησης της ανταγωνιστικότητας. Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, η άσκηση αυτών των δικαιωμάτων προϋποθέτει ότι δεν τους επιβάλλεται κανένας αδικαιολόγητος περιορισμός.

2.4 Στην παρούσα γνωμοδότηση καταβάλλεται προσπάθεια να συγκεντρωθούν ορισμένες από τις σημαντικότερες πρόσφατες εξελίξεις που επηρεάζουν τις δυνατότητες λειτουργίας της κοινωνικής διάστασης. Τα τελευταία χρόνια η ΕΟΚΕ υιοθέτησε διάφορες γνωμοδοτήσεις σχετικά με την κοινωνική διάσταση, στις οποίες βασίζεται εν μέρει η παρούσα γνωμοδότηση (5). Αυτό που εξ αρχής γίνεται σαφές είναι ότι, σε μια κοινωνική οικονομία της αγοράς, η εσωτερική αγορά δεν μπορεί να λειτουργήσει σωστά δίχως ισχυρή κοινωνική διάσταση ή την αποδοχή των ευρωπαίων πολιτών. Τα πλεονεκτήματα μιας εύρυθμα λειτουργούσας ενιαίας αγοράς είναι πολυάριθμα και σημαντικά για τις επιχειρήσεις, τους εργαζομένους, τους πολίτες και την οικονομία γενικότερα. Από το προοίμιο των Συνθηκών, ωστόσο, φαίνεται ότι η εσωτερική αγορά έχει συλληφθεί ως εργαλείο για την ευημερία των πολιτών και όχι ως αυτοσκοπός.

2.5 Ως εκ τούτου, υπάρχουν τέσσερις βασικοί λόγοι που επιτάσσουν την κοινωνική διάσταση:

— η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων,

— αναπόσπαστα κοινωνικά δικαιώματα, τα οποία κάθε κοινωνία θα πρέπει να ασπάζεται και να σέβεται σε κάθε περίπτωση· πρόκειται για τα δικαιώματα συλλογικής δράσης, συνδικαλιστικής ελευθερίας, συλλογικών διαπραγματεύσεων και τα άλλα δικαιώματα που προβλέπονται από τις θεμελιώδεις συμβάσεις της ΔΟΕ και τις διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις για τα κοινωνικά και τα ατομικά δικαιώματα,

— η ενίσχυση της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς και ο μετριασμός των αρνητικών συνεπειών, με στόχο την αποδοχή των πολιτικών και οικονομικών σχεδίων και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής,

— η κοινωνική πολιτική αποτελεί επίσης βασική συνιστώσα μιας βελτιωμένης ανταγωνιστικότητας.

2.6 Η «κοινωνική πολιτική» αποτελεί κοινή αρμοδιότητα του εθνικού και του ευρωπαϊκού επιπέδου. Οι περισσότερες σχετικές διατάξεις εστίαζαν στη θέσπιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και της ελεύθερης εγκατάστασης στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς. Μολαταύτα, η κοινωνική διάσταση κέρδισε έδαφος. Οι μεταγενέστερες Συνθήκες διεύρυναν το πεδίο εφαρμογής της ψηφοφορίας με πλειοψηφία σε τομείς όπως η νομοθεσία για την ισότητα ευκαιριών, η ενημέρωση και η διαβούλευση με τους εργαζομένους, και οι πολιτικές στήριξης των ανέργων. Ωστόσο, η νομοθεσία δεν είχε (και δεν έχει) νομική βάση για την κάλυψη θεμάτων όπως η μισθοδοσία, τα δικαιώματα του συνεταιρίζεσθαι, της απεργίας ή της ανταπεργίας, ακόμη και αν οι αποφάσεις του ΔΕΚ και η νομοθεσία της ΕΕ εξετάζουν τα θέματα αυτά. Η Συνθήκη της Νίκαιας έδωσε επίσημο χαρακτήρα στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας επισημοποίησε περαιτέρω αυτά τα δικαιώματα, προσδίδοντας στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα.

2.7 Οι κοινωνικές πολιτικές αποτελούν πρωτίστως αρμοδιότητα των κρατών μελών. Βέβαια, οι κοινωνικές προκλήσεις που ανακύπτουν από τις παγκόσμιες ή τις ευρωπαϊκές εξελίξεις επηρεάζουν τους πολίτες των κρατών μελών και, επομένως, μια συντονισμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι απαραίτητη. Η ΕΕ έχει χειριστεί το δίλημμα των διττών αρμοδιοτήτων με διάφορες μεθόδους. Προσπάθησε να στηρίξει τα κοινωνικά πρότυπα αποφασίζοντας μια σειρά ελάχιστων απαιτήσεων. Μια άλλη μέθοδος είναι η ανοικτή μέθοδος συντονισμού (ΑΜΣ). Η ΑΜΣ θα μπορούσε να αξιοποιηθεί καλύτερα και πιο αποτελεσματικά με την εισαγωγή της νέας προσέγγισης «των κοινών αρχών» και με την εξασφάλιση της συμμετοχής της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στη χάραξη και τη διαπραγμάτευση των στόχων της στρατηγικής της Λισσαβώνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο (6).

2.8 Το ευρωπαϊκό κοινωνικό «κεκτημένο» είναι αξιοσημείωτο: από τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και κυρίως μετά το 1985, έχουν υιοθετηθεί περίπου 70 οδηγίες και κανονισμοί στον τομέα αυτόν. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η ΕΕ έχει σημαντικό κοινωνικό ρόλο. Τα κοινωνικά προβλήματα δεν μπορούν να επιλυθούν μόνο σε επίπεδο κρατών μελών. Για την εξασφάλιση πολιτικής αποδοχής, αλληλεγγύης και συνοχής, η ΕΕ θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στις κοινωνικές πτυχές των πολιτικών της και να τηρεί την αρχή της επικουρικότητας.

3. Τρέχουσες εξελίξεις

3.1 Η εξέλιξη της οικονομίας

3.1.1 Η ευρωπαϊκή οικονομία αντιμετωπίζει σήμερα την πιο σοβαρή πρόκληση των τελευταίων δεκαετιών. Από το δεύτερο εξάμηνο του 2008 (7), η παγκόσμια οικονομία βιώνει μια οξεία οικονομική επιβράδυνση, η οποία αποδεικνύεται πολύ χειρότερη από ό,τι αναμενόταν στις περισσότερες χώρες. Ενώ οι οικονομίες έδειχναν σημάδια ανάκαμψης από την τραπεζική κρίση, βρίσκονται σήμερα αντιμέτωπες με την κρίση του δημόσιου χρέους και τα σκληρά διορθωτικά μέτρα που επιβάλλονται.

3.1.2 Η αύξηση των ποσοστών ανεργίας επιδεινώνει την κατάσταση. Οι επιπτώσεις της χρηματοπιστωτικής κρίσης και οι απαιτήσεις των δανειοδοτών οδήγησαν σε περικοπές στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, στις συντάξεις και στις κοινωνικές παροχές. Αυτό θα οδηγήσει σε αύξηση της φτώχειας και θα θέσει τις πιο ευάλωτες ομάδες σε μειονεκτική θέση, ξεκινώντας έναν φαύλο κύκλο. Πολλές ευρωπαϊκές εταιρείες που έχουν πληγεί από την κρίση, ωστόσο, έχουν λάβει μέτρα σε συνεργασία με τις δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης, προκειμένου να διατηρήσουν το εργατικό δυναμικό τους και το επίπεδο απασχόλησης των πολιτών.

3.1.3 Η ξαφνική έκρηξη γεγονότων και η ταχεία εξάπλωσή τους αναδεικνύουν νέα φαινόμενα στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Οι αιτίες είναι ποικίλες: οι νομισματικές και συναλλαγματικές πολιτικές που οδήγησαν σε υπερβολική ρευστότητα, η ανεπαρκής ή ανύπαρκτη ρύθμιση ορισμένων κλάδων ή παραγόντων, η επιδίωξη εξωπραγματικά υψηλών αποδόσεων σε συνδυασμό με την ανεπαρκή κατανόηση ή ανάλυση των κινδύνων από τους παράγοντες της αγοράς και τις εποπτικές και ρυθμιστικές αρχές, η υπερβολική μόχλευση, ο ανεπαρκής συντονισμός των μακροοικονομικών πολιτικών και οι ελλιπείς διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις (8).

3.1.4 Αναπόφευκτα το ερώτημα που τίθεται είναι μήπως το υφιστάμενο οικονομικό πλαίσιο της ΕΕ, με τον ανεπαρκή μακροοικονομικό διάλογο, στην πραγματικότητα επιδείνωσε την κρίση. Τα αποτελέσματα ήταν η εξασθένηση των μηχανισμών αυτόματης σταθεροποίησης, η έκρηξη των πιστώσεων αντί των πραγματικών μισθών, η μείωση του ρυθμού ανάπτυξης και η αδυναμία εντοπισμού της εκάστοτε χρηματοπιστωτικής φούσκας. Η ΕΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η μεταφορά του ιδιωτικού χρέους (των τραπεζών) στο δημόσιο χρέος (στο κράτος και τους πολίτες) επιβαρύνει υπερβολικά τους πολίτες, ιδιαίτερα τώρα που η επιδείνωση των δημόσιων οικονομικών και οι περιορισμοί του συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης εγείρουν ερωτήματα όσον αφορά τον τρόπο χρηματοδότησης των ζωτικών επενδύσεων στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας στο μέλλον.

3.1.5 Το τελευταίο στάδιο της κρίσης αποκάλυψε ότι πολλά κράτη μέλη συσσωρεύουν δυσβάστακτα δημοσιονομικά ελλείμματα. Τα διορθωτικά μέτρα που απαιτούνται για την εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών θα ασκήσουν τεράστιες πιέσεις στα φορολογικά συστήματα, στις κοινωνικές πολιτικές και στα προγράμματα.

3.1.6 Παρά τις αδυναμίες τους, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η Επιτροπή εξετάζει το κεφάλαιο των κρατικών επιχορηγήσεων, μεταξύ άλλων για την προστασία του εργατικού δυναμικού, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής εικόνας. Η πολιτική ανταγωνισμού, ιδίως όσον αφορά τις ΜΜΕ και τις κρατικές επιχορηγήσεις των τραπεζών, λαμβάνει ορθά υπόψη τον κοινωνικοοικονομικό στόχο της διασφάλισης ισότιμων όρων ανταγωνισμού στην Ευρώπη.

3.1.7 Η ΕΟΚΕ έχει ήδη (9) επισημάνει ότι οι ευρωπαϊκοί φορείς χάραξης της οικονομικής πολιτικής έχουν αναγνωρίσει την αναγκαιότητα μιας αντικυκλικής μακροοικονομικής πολιτικής, που θα συμπληρώνει τη μέχρι σήμερα στήριξη της οικονομικής πολιτικής σε μέτρα υπέρ της προσφοράς. Η ΕΟΚΕ χαιρέτισε επίσης τη δέσμευση για καλύτερη προστασία των πιο αδύναμων μελών της κοινωνίας και για αποτελεσματικότερο συντονισμό της οικονομικής πολιτικής. Ωστόσο, υπογράμμισε ότι το σχέδιο οικονομικής ανάκαμψης της ΕΕ είναι σχετικά μικρό σε κλίμακα συγκριτικά προς τις δέσμες μέτρων που υιοθετήθηκαν σε άλλες περιοχές του κόσμου.

3.2 Η εξέλιξη της εσωτερικής αγοράς

3.2.1 Η ΕΟΚΕ έχει υποστηρίξει τη δημιουργία και την ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς σε διάφορες γνωμοδοτήσεις (10) της. Η εσωτερική αγορά καλύπτει όλα τα κράτη μέλη και τις χώρες του ΕΟΧ και λειτουργεί προς όφελος των καταναλωτών, των εταιρειών και των εργαζομένων, παρέχοντας έναν ενιαίο ρυθμιστικό χώρο για την κινητικότητα των εμπορευμάτων, των κεφαλαίων, των προσώπων και των υπηρεσιών.

3.2.2 Η Επιτροπή έχει παρουσιάσει το όραμά της για την ενιαία αγορά του μέλλοντος (11): η ενιαία αγορά είναι επωφελής για τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, υποστηρίζει τη δημιουργία θέσεων εργασίας και δίνει ώθηση στην ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία. Σύμφωνα με την Επιτροπή, οι κύριοι στόχοι για το μέλλον αφορούν τους ακόλουθους τομείς:

— τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, όπου η ενιαία αγορά πρέπει να εξασφαλίζει καλύτερα αποτελέσματα και οφέλη για να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες και τις ανησυχίες των καταναλωτών και των επιχειρήσεων,

— την αντιμετώπιση της παγκοσμιοποίησης,

— την ανάδειξη της γνώσης και της καινοτομίας σε «πέμπτη ελευθερία»,

— την κοινωνική και περιβαλλοντική διάσταση, όπου η Επιτροπή υπόσχεται τη βελτίωση των εκτιμήσεων αντικτύπου για την αποτελεσματικότερη πρόβλεψη των αλλαγών της αγοράς.

Η σοβαρότερη μέχρι σήμερα αποτυχία της εσωτερικής αγοράς ήταν η αδυναμία της να τονώσει την απασχόληση και την οικονομική δραστηριότητα προσελκύοντας εξωγενείς επενδύσεις. Πιο συγκεκριμένα, η εσωτερική αγορά της ΕΕ δεν κατάφερε να καλλιεργήσει και να αναπτύξει την τεχνολογία και την έρευνα, ώστε να θέσει τη βάση για τη μετάβαση της οικονομίας. Αν δεν διορθωθεί αυτή η κατάσταση, η Ευρώπη θα μείνει στην αργή λωρίδα της παγκόσμιας οικονομίας.

3.2.3 Η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση για καλύτερη ισορροπία μεταξύ της κοινωνικής ανάπτυξης, ενός ευνοϊκού οικονομικού πλαισίου και της προστασίας του περιβάλλοντος, διότι η ισορροπία αυτή είναι καθοριστική για την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και την προώθηση της μακροπρόθεσμης βιώσιμης ανάπτυξης. Όσο μεγαλύτερη είναι η εμβάθυνση της εσωτερικής αγοράς, τόσο πιο ζωτική καθίσταται η ανάγκη να επιτευχθεί ο στόχος των Συνθηκών που αφορά την εξασφάλιση της ευημερίας των πολιτών και, επομένως, τόσο καλύτερη πρέπει να είναι η παρεχόμενη κοινωνική προστασία. Έχοντας 27 αγορές εργασίας με διαφορετικές νομοθετικές παραδόσεις, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι οι κανόνες εσωτερικής κινητικότητας δεν αποδυναμώνουν τα υφιστάμενα συστήματα. Πρέπει να ληφθούν προληπτικά μέτρα προκειμένου η ανταγωνιστικότητα μεταξύ των κρατών μελών στην εσωτερική αγορά να στρέφεται προς την κατεύθυνση της καινοτομίας και να μην είναι αντιπαραγωγική ή καταστροφική (12).

3.2.4 Επιπλέον, την επαύριον της κρίσης, η Ευρώπη θα έρθει αντιμέτωπη με ένα κύμα εταιρικών αναδιαρθρώσεων. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η ΕΕ δεν διαθέτει επί του παρόντος κοινό στρατηγικό όραμα ούτε για την αντιμετώπιση των αρνητικών συνεπειών αυτής της αναδιάρθρωσης ούτε για την εκμετάλλευση της ευκαιρίας για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων στην παγκόσμια οικονομία. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να υιοθετήσει, σε συνεννόηση με τους κοινωνικούς εταίρους, μια ευρωπαϊκή θέση για την προστασία όλων των εργαζομένων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρωτοβουλία των ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων να δημοσιεύσουν μελέτη σχετικά με τις αναδιαρθρώσεις στην ΕΕ και να συντάξουν «Οδικό Χάρτη» για τις επιχειρήσεις και την αποτελεσματική συμμετοχή τους στη διαδικασία αναδιάρθρωσης.

3.2.5 Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ (13), εάν η Ευρώπη επιθυμεί να παραμείνει ανταγωνιστική μακροπρόθεσμα, η εσωτερική αγορά πρέπει να εξασφαλίσει βιώσιμη και μακροπρόθεσμη ανάπτυξη, λαμβάνοντας επίσης υπόψη την περιβαλλοντική διάσταση. Τελικός στόχος είναι η σημαντική βελτίωση της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς στο πλαίσιο μιας κοινωνικής οικονομίας της αγοράς και η εξασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων. Η ΕΟΚΕ έχει επίσης τονίσει ότι, αν είναι αναγκαίο και σκόπιμο, θα πρέπει να ληφθούν κατάλληλα ειδικά μέτρα για την προστασία των εργαζομένων το συντομότερο δυνατόν, δηλώνοντας ότι ούτε οι οικονομικές ελευθερίες ούτε οι κανόνες ανταγωνισμού θα πρέπει να υπερισχύουν έναντι των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων (14). Ταυτόχρονα, η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση της ανάγκης να ενθαρρυνθεί η δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η επιχειρηματικότητα, όπως και της ανάγκης να δημιουργηθούν υγιείς και βιώσιμες οικονομίες στα κράτη μέλη.

3.2.6 Προκειμένου η εσωτερική αγορά να ανταποκριθεί στον ρόλο της είναι απαραίτητη η ενίσχυση της σημασίας και της ασφάλειας δικαίου των υπηρεσιών κοινής ωφελείας οι οποίες έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο ως οικονομικοί σταθεροποιητές κατά την τρέχουσα κρίση, και η ανάπτυξη της διεθνούς διάστασης. Οφείλουμε να προωθούμε το κοινωνικό μας πρότυπο ως παράγοντα ανάπτυξης στη διεθνή σκηνή και να προβάλλουμε στα διεθνή φόρουμ την ταυτότητά μας ως ενεργού οργανισμού αμοιβαίας υποστήριξης, ο οποίος επιθυμεί να εξασφαλίσει ένα ισχυρότερο πλαίσιο για την παγκοσμιοποίηση. Για μια δίκαιη παγκοσμιοποίηση, η Ευρώπη θα πρέπει να ασκήσει πιέσεις για ισότιμες συναλλαγές και σχέσεις στις εμπορικές και λοιπές διεθνείς συμφωνίες της.

3.2.7 Η ΕΟΚΕ έχει την ακράδαντη πεποίθηση ότι η κινητικότητα στην Ευρώπη θα πρέπει να παραμείνει μία από τις πολιτικές προτεραιότητες της ΕΕ. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ έχει καλέσει τα κράτη μέλη που συνεχίζουν να εφαρμόζουν μεταβατικές ρυθμίσεις όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων να καταργήσουν τις ρυθμίσεις αυτές και να εφαρμόσουν τις διαδικασίες που απορρέουν από τις Συνθήκες (15).

3.3 Η εξέλιξη των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας

3.3.1 Παρά τη μερική οικονομική ανάκαμψη, η απασχόληση και η κοινωνική κατάσταση θα συνεχίσουν να επιδεινώνονται, ιδίως στο πλαίσιο των μέτρων που έχουν τεθεί σήμερα σε εφαρμογή για την επίλυση των κρίσεων δημόσιου χρέους. Σύμφωνα με έκθεση της Επιτροπής, προβλέπεται ότι τα δύο επόμενα χρόνια το ποσοστό ανεργίας θα ανέλθει στα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων δεκαετιών (16).

3.3.2 Τα κράτη μέλη έλαβαν μέτρα, τα οποία είχαν θετικά αποτελέσματα στη διατήρηση της απασχόλησης και τη συγκράτηση της ανεργίας, όπως η παροχή κινήτρων για επενδύσεις, η διευκόλυνση των συλλογικών διαπραγματεύσεων και η προώθηση ειδικών μέτρων για την αγορά εργασίας με χρηματοδότηση από δημόσιους φορείς απασχόλησης. Ορισμένα κράτη μέλη βασίστηκαν σε συστήματα «εσωτερικής ευελιξίας», όπως διάφορα συστήματα μείωσης των εργάσιμων ωρών σε συνδυασμό με την παροχή κατάρτισης. Σε ορισμένες χώρες υπήρξαν σημαντικές μειώσεις προσωπικού, εν μέρει λόγω απουσίας τέτοιων προβλέψεων (17).

3.3.3 Η απασχόληση πρέπει να βρίσκεται στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας. Η Ευρώπη χρειάζεται υψηλό δείκτη απασχόλησης σε συνδυασμό με μια αγορά εργασίας υψηλής ποιότητας. Για να υπάρξει αγορά εργασίας υψηλής ποιότητας, πρέπει να υπάρχει επιχειρηματικότητα υψηλής ποιότητας, καθώς και επενδύσεις στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, ώστε να γίνουν ανταγωνιστικοί διεθνώς. Η χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας βασίζεται στην ικανότητα της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας να ενσωματώνει το μεγαλύτερο δυνατό αριθμό εργαζομένων. Η Ευρώπη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει εμπόδια στην εκπλήρωση του στόχου της πλήρους απασχόλησης. Για να διατηρηθούν στο μέλλον υψηλά επίπεδα απασχόλησης στην Ευρώπη, η προσοχή έχει στραφεί στην ευελιξία με ασφάλεια, την απασχολησιμότητα, την υψηλότερη παραγωγικότητα, την εκπαίδευση και την κατάρτιση που μπορούν να συνεισφέρουν στην ανάπτυξη πιο αποτελεσματικών αγορών εργασίας. Περισσότερο όμως από όλα αυτά, πρέπει να δοθεί ύψιστη προτεραιότητα σε μέτρα που προωθούν τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και τη σύσταση επιχειρήσεων και σε μέτρα που ενθαρρύνουν τις βιώσιμες εξωγενείς επενδύσεις.

3.3.4 Την τελευταία δεκαετία τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας αποτέλεσαν αντικείμενο μεταρρυθμίσεων με στόχο την προώθηση πιο αποτελεσματικών κινήτρων εργασίας στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, σύμφωνα με μια φιλοσοφία προσανατολισμένη προς την προσφορά με μειώσεις στις κοινωνικές παροχές και αυστηρότερα κριτήρια επιλεξιμότητας που θεωρούνται ότι μειώνουν την ανεργία. Τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας πρέπει να επιτύχουν ισορροπία μεταξύ παροχής υποστήριξης για την επιστροφή στην εργασία και εισοδηματικής υποστήριξης σε περίπτωση ανεργίας.

3.3.5 Η αποτελεσματικότητα αυτών των πολιτικών είναι αμφισβητούμενη. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται αύξηση των ανισοτήτων. Τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας έχουν ζωτική σημασία για τη μείωση της φτώχειας· χωρίς κοινωνικές παροχές, η αύξηση των ανισοτήτων και οι κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης θα είναι ακόμη πιο άμεσες και σοβαρές. Η παρούσα κρίση μπορεί να βάλει τέλος στην τάση αύξησης της απασχόλησης και ενίσχυσης της διασυνοριακής κοινωνικής συνοχής, ενώ παράλληλα να επιδεινώσει μια κατάσταση που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη, με τη διαρκή όξυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων στο εσωτερικό κάθε χώρας (18).

3.3.6 Τα μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης που λήφθηκαν σε πολλά κράτη μέλη είχαν θετικά αποτελέσματα. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με έκθεση της Επιτροπής (19), στις περισσότερες χώρες οι άνεργοι δεν λαμβάνουν εισοδηματική υποστήριξη. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι παροχές δεν είναι κατάλληλα στοχευμένες, με αποτέλεσμα τα συστήματα παροχών να αδυνατούν να προσφέρουν ένα ισχυρό δίχτυ ασφαλείας και να μην εξυπηρετούν κατάλληλα εκείνους που έχουν περισσότερο ανάγκη. Η ποιότητα και η βιωσιμότητα αυτών των συστημάτων είναι επισφαλείς (20). Με δεδομένες τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης και τη δημογραφική εξέλιξη, υπάρχει κίνδυνος τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας να μετατραπούν από συστήματα προστασίας των επιπέδων διαβίωσης σε συστήματα απλής καθιέρωσης ελάχιστων απαιτήσεων. Αυτό ισχύει ιδίως για ορισμένα κράτη μέλη όπου τα δικαιώματα παροχών υπερβαίνουν ήδη τα φορολογικά έσοδα του κράτους. Και, ενώ το επίπεδο της παραγωγικότητας εξακολουθεί να αυξάνεται στις χώρες της ΕΕ, το ίδιο συμβαίνει και με το επίπεδο της φτώχειας. Θα πρέπει να προβληματιστούμε για την προφανή αυτή αδυναμία κάλυψης των βασικών αναγκών των πολιτών και εξασφάλισης αξιοπρεπούς απασχόλησης. Μία δυνατή λύση μακροπρόθεσμα είναι η ανάπτυξη του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας, με απώτερο στόχο την ανάπτυξη ανταγωνιστικών επιχειρήσεων.

3.3.7 Μολαταύτα, η ικανότητα της ΕΕ να παρέχει επαρκή προστασία έναντι των κινδύνων και να συνδυάζει την οικονομική ανάπτυξη με την κοινωνική πρόοδο θα διατηρηθεί μόνο με την εντατικοποίηση των μεταρρυθμιστικών προσπαθειών. Πρέπει να επιτευχθεί κοινή πρόοδος όσον αφορά τη βελτίωση των επιπέδων απασχόλησης, την αύξηση της παραγωγικότητας, την καθιέρωση κατάλληλων φορολογικών συστημάτων και τη βιωσιμότητα και ικανότητα των ευρωπαϊκών κοινωνικών συστημάτων να παρέχουν επαρκή προστασία.

3.4 Δικαστικές εξελίξεις

3.4.1 Οι αποφάσεις του ΔΕΚ σε τέσσερις υποθέσεις [Viking, Laval, Rüffert και Λουξεμβούργο (21)] πυροδότησαν ζωηρές συζητήσεις στους πολιτικούς και τους ακαδημαϊκούς κύκλους και ενίσχυσαν τόσο τους βάσιμους, όσο και τους αβάσιμους φόβους για αυξανόμενο κίνδυνο κοινωνικού ντάμπινγκ. Οι αποφάσεις αυτές κινητοποίησαν επίσης τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και τους κοινωνικούς εταίρους.

3.4.2 Τον Οκτώβριο του 2008 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε ένα ψήφισμα (22) ως απάντηση στις αποφάσεις του ΔΕΚ. Σύμφωνα με το Κοινοβούλιο, η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών δεν υπερισχύει έναντι των θεμελιωδών δικαιωμάτων που περιέχονται στο Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδίως έναντι του δικαιώματος των συνδικάτων να διαπραγματεύονται, να συνάπτουν και να εφαρμόζουν συλλογικές συμβάσεις, καθώς και να αναλαμβάνουν συλλογική δράση. Επιπλέον, το Κοινοβούλιο υποστηρίζει ότι υπάρχουν κενά στην υπάρχουσα κοινοτική νομοθεσία, η οποία στερείται συνοχής. Σίγουρα δεν ήταν αυτή η πρόθεση του νομοθέτη της Κοινότητας, ο οποίος επιδίωκε μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ της ελεύθερης παροχής των υπηρεσιών και της προστασίας των δικαιωμάτων των εργαζομένων.

3.4.3 Η ακαδημαϊκή συζήτηση (23) ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Τον Ιούνιο του 2009 περισσότεροι από εκατό ευρωπαίοι δικηγόροι εργατικού δικαίου και ακαδημαϊκοί απέστειλαν ανοικτή επιστολή στους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων για να εκφράσουν την έντονη ανησυχία τους σχετικά με την υποβάθμιση των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων και τον αντίκτυπο των πρόσφατων αποφάσεων του ΔΕΚ για τα δικαιώματα των εργαζομένων και τις οργανώσεις τους. Εξέφρασαν επίσης τον φόβο ότι οι αποφάσεις δημιουργούν σοβαρά προβλήματα για την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Επέμειναν ότι τα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα δεν θα πρέπει να θεωρούνται δευτερεύοντα σε σχέση με τις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς και το δίκαιο του ανταγωνισμού, αλλά θα πρέπει να αναγνωρίζονται ως απαραίτητες προϋποθέσεις για τη βιώσιμη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

3.4.4 Στα τέλη Μαρτίου 2009 οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι προέβησαν σε κοινή ανάλυση των αποφάσεων του ΔΕΚ, κατόπιν αιτήματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Γαλλικής Προεδρίας. Για την εκτέλεση των σχετικών εργασιών συστάθηκε ειδική ομάδα, η οποία επικεντρώθηκε σε περιορισμένο αριθμό βασικών θεμάτων όπως: σχέση οικονομικών ελευθεριών και κοινωνικών δικαιωμάτων, εμπόδια που πρέπει να αρθούν και συνθήκες που πρέπει να διαμορφωθούν προκειμένου να βελτιωθεί η ελεύθερη κυκλοφορία και η παροχή υπηρεσιών, διαφάνεια και ασφάλεια δικαίου και επιδίωξη του σεβασμού της ποικιλομορφίας των εθνικών συστημάτων εργασιακών σχέσεων (24).

3.4.5 Η ΕΟΚΕ, παρότι σέβεται το δικαίωμα του ΔΕΚ να ερμηνεύει την ισχύουσα νομοθεσία, θεωρεί ότι οι αποφάσεις αυτές δημιουργούν ποικίλες αιτίες προβληματισμού καθώς και ανάγκη για ανάλυση και εξήγηση των συνεπειών τους.

3.4.5.1 Ιεράρχηση των οικονομικών ελευθεριών και των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων

Με τις αποφάσεις για τις υποθέσεις Viking και Laval, το ΔΕΚ αναγνώρισε το δικαίωμα της συλλογικής δράσης ως θεμελιώδες δικαίωμα και συνεπώς τμήμα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, τονίζοντας, παράλληλα, ότι δεν υπερισχύει άλλων ευρωπαϊκών αρχών όπως η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ή η ελεύθερη εγκατάστασης. Το ΔΕΚ προσέδωσε μάλιστα στις αρχές της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης εγκατάστασης άμεση οριζόντια ισχύ. Το ΔΕΚ παρατήρησε ότι η συνδικαλιστική δράση θα πρέπει, όχι μόνο να «επιδιώκει θεμιτό σκοπό συμβατό προς τη Συνθήκη και [να] δικαιολογείται από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος», αλλά, ακόμη και σε αυτήν την περίπτωση, πρέπει να είναι πρόσφορη «για τη διασφάλιση της επιτεύξεως του επιδιωκομένου σκοπού και να μη βαίνει πέραν αυτού που είναι αναγκαίο για την επίτευξη του εν λόγω σκοπού» (25). Επομένως, η αναγνώριση της συλλογικής δράσης ως θεμελιώδους δικαιώματος είναι μόνο θεωρητική και όχι πραγματική. Συνεχίζοντας τη συλλογιστική του, το ΔΕΚ έκρινε ότι η συλλογική δράση αποτελεί περιορισμό στην άσκηση αυτών των ελευθεριών και έθεσε το ερώτημα κατά πόσον ο περιορισμός αυτός μπορεί να δικαιολογηθεί. Αυτό σημαίνει ότι η συλλογική δράση εκτιμάται σε σχέση με τον περιορισμό που συνεπάγεται για τις οικονομικές ελευθερίες. Οι πανεπιστημιακοί κύκλοι επισήμαναν ότι σε πρόσφατες υποθέσεις το ΕΔΑΔ (26) εξέτασε το θέμα από την αντίθετη άποψη, ήτοι διερεύνησε ποιοι περιορισμοί είναι αποδεκτοί στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι αποφάσεις του ΔΕΚ εγείρουν ορισμένες ανησυχίες, ιδίως όσον αφορά την ασυμφωνία τους με τη νομολογία του ΕΔΑΔ.

3.4.5.2 Οριοθέτηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων

Το Δικαστήριο έκρινε για πρώτη φορά τα όρια της εθνικής συλλογικής δράσης σε διακρατικό πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ θεωρεί εξαιρετικά ανησυχητικό το γεγονός ότι το ΔΕΚ εισήγαγε έναν έλεγχο αναλογικότητας. Ο έλεγχος αυτός όχι μόνο αφαιρεί το θεμελιώδες δικαίωμα για ανάληψη συλλογικής δράσης, αλλά και αντιβαίνει στο δικαίωμα στην απεργία. Με δεδομένες τις αποφάσεις και τις αντιδράσεις του ΕΔΑΔ, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η διαδικασία οριοθέτησης των οικονομικών ελευθεριών και των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων εξαρτάται επίσης από μελλοντικές αποφάσεις και τα ερωτήματα που θέτουν.

3.4.5.3 Οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων

Η οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων στοχεύει στην εξασφάλιση της απαραίτητης εναρμόνισης, με σεβασμό στην εθνική διαφοροποίηση, κατά τον συντονισμό των εθνικών πολιτικών για την προσωρινή διασυνοριακή απόσπαση εργαζομένων. Το ΔΕΚ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν οφείλονται στη μη μεταφορά στην εθνική νομοθεσία ορισμένων διατάξεων της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων (υπόθεση Laval), στο ασυμβίβαστο με την εθνική νομοθεσία [υπόθεση Rüffert (27)] ή σε υπερβολικά ευρεία ερμηνεία της οδηγίας και στη λήψη ασαφών και αδικαιολόγητων μέτρων ελέγχου (υπόθεση Λουξεμβούργου).

Σύμφωνα με το ΔΕΚ, η οδηγία για την απόσπαση εργαζομένων δεν επιβάλλει την ίση μεταχείριση, αλλά διασφαλίζει την τήρηση ελάχιστων απαιτήσεων όσον αφορά τους εν λόγω εργαζομένους. Κατά συνέπεια, πρόκειται εξ ορισμού για μια οδηγία ανώτατων και όχι ελάχιστων προτύπων. Μολαταύτα, οι αποφάσεις του ΔΕΚ δεν εμποδίζουν την εφαρμογή ευνοϊκότερων όρων και συνθηκών απασχόλησης από τους εργοδότες. Στόχος του άρθρου 3 παράγραφος 7 της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων ήταν να διασφαλισθεί ότι η εφαρμογή των ελάχιστων απαιτήσεων που ισχύουν στα κράτη μέλη υποδοχής δεν οδηγεί σε χειρότερες συνθήκες εργασίας από εκείνες που προβλέπονταν για τον αποσπασμένο εργαζόμενο στη χώρα προέλευσής του. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι οι αποφάσεις του ΔΕΚ αφαιρούν ορισμένες δυνατότητες επιβολής σε εθνικό επίπεδο υψηλότερων προτύπων, πέραν των υποχρεωτικών κανόνων για την ελάχιστη προστασία που προβλέπονται στην οδηγία, μέσω θεσμικής ρύθμισης ή συλλογικών συμβάσεων υπέρ των εργαζομένων.

Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί στρεβλώσεις ανταγωνισμού στις εγχώριες αγορές και στην εσωτερική αγορά, όπου οι εγχώριες εταιρείες πρέπει να εφαρμόζουν εθνικούς κανόνες ή συλλογικές συμβάσεις, ενώ οι ανταγωνιστές από άλλα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν ελάχιστους κανόνες.

3.4.5.4 Σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών νομικών συστημάτων

Ένα άλλο αποτέλεσμα των αποφάσεων είναι η σύγκρουση μεταξύ κοινοτικού δικαίου και διεθνών προτύπων (28). Επιπλέον, είναι γνωστό ότι υπάρχει σύγκρουση δικαίου με τις Συμβάσεις αριθ. 87 και 98 της ΔΟΕ, καθώς και με το άρθρο 6 παράγραφος 4 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη και τη νομολογία των αντίστοιχων οργανισμών, όπως έχουν καταδείξει τα ελεγκτικά όργανα της ΔΟΕ (υπόθεση BAPA UK).

4. Συμπεράσματα

4.1 Τα τελευταία χρόνια και με την παρούσα κρίση έχουν αναδειχθεί νέοι κίνδυνοι αυξανόμενων κοινωνικών ανισοτήτων. Επιπλέον, η ΕΕ έχει αυξήσει τους κινδύνους κοινωνικών στρεβλώσεων και στρεβλώσεων του ανταγωνισμού με δικές της αποφάσεις. Οι οικονομικές, κοινωνικές και δικαστικές εξελίξεις μπορεί να οδηγήσουν σε μια κατάσταση αμφισβήτησης της κοινωνικής διάστασης της εσωτερικής αγοράς και υπονόμευσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των βασικών κοινωνικών δικαιωμάτων που προβλέπονται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ του 1987. Η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς θα πρέπει, ως εκ τούτου, να αποτελέσει σημείο εστίασης τα επόμενα χρόνια· προκειμένου όμως να βελτιωθούν οι οικονομικές πτυχές –απασχόληση, δικαιώματα παροχών, φορολογικά έσοδα– η ΕΕ είναι υποχρεωμένη να διορθώσει την εμφανή αδυναμία της εσωτερικής αγοράς να προωθήσει την ανάπτυξη μέσω υψηλής ποιότητας θέσεων απασχόλησης και υψηλής ποιότητας επιχειρήσεων και άλλων εργοδοτών.

4.2 Μία από τις πιο σημαντικές πτυχές της κοινωνικής διάστασης είναι η απασχόληση. Με την πίεση που ασκείται στα δημόσια οικονομικά, ο δημόσιος τομέας δεν μπορεί να δημιουργεί απεριόριστο αριθμό θέσεων εργασίας, επομένως το κύριο βάρος πρέπει να το επωμισθεί ο ιδιωτικός τομέας. Τα κράτη μέλη πρέπει να δημιουργήσουν τους όρους για έναν υγιή κύκλο που να επικεντρώνεται στην πραγματική οικονομία, όπου οι καταναλωτές δημιουργούν θέσεις εργασίας, οι εταιρείες δημιουργούν καταναλωτές και οι επενδυτές και οι επιχειρηματίες ιδρύουν εταιρείες. Οι κοινωνικές επενδύσεις θα πρέπει επίσης να λειτουργούν υπέρ των επιχειρήσεων και ενός θετικού επιχειρηματικού κλίματος. Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική οικονομία έχει πολύτιμη συνεισφορά.

4.3 Η ΕΟΚΕ έχει συνεισφέρει στη διαμόρφωση της συζήτησης για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα ευρωπαϊκά κοινωνικά πρότυπα και για τη φύση ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου (29). Σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, το πλεονέκτημα ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου έγκειται στη σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ της ανταγωνιστικότητας, της αλληλεγγύης και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης.

4.4 Ένας τρόπος επίλυσης της σύγκρουσης μεταξύ της εσωτερικής αγοράς και των κοινωνικών δικαιωμάτων είναι η επιστροφή σε μια πολιτική με «περισσότερο εθνικό κράτος και λιγότερη Ευρώπη». Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την ακριβώς αντίθετη άποψη: χρειαζόμαστε περισσότερη Ευρώπη, αλλά διαφορετική. Βέβαια, αυτό προϋποθέτει ένα νέο ρυθμιστικό σύστημα για την ευρωπαϊκή οικονομική και κοινωνική πολιτική. Μόνο μια πλήρως δημοκρατική και κοινωνική Ευρώπη μπορεί να αποφύγει τον κίνδυνο της αυξανόμενης αποξένωσης των Ευρωπαίων από το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Ωστόσο, η ΕΕ πρέπει να σέβεται τα διαφορετικά κοινωνικά συστήματα που υπάρχουν στα κράτη μέλη. Εάν η νομολογία και το κοινοτικό δίκαιο δεν λάβουν υπόψη την πολυμορφία της ΕΕ, τότε σε πολλές χώρες τα ελάχιστα πρότυπα θα πρέπει ενδεχομένως να γίνουν υπερβολικά χαμηλά για την αποφυγή του κοινωνικού ντάμπινγκ.

4.5 Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ευρωπαϊκής κοινωνικής διάστασης είναι η εναρμονισμένη και δικαιότερη φορολογική πολιτική σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για την αποφυγή του υφιστάμενου επιζήμιου φορολογικού ανταγωνισμού, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τις προσπάθειες για την εξασφάλιση μιας κοινής ενοποιημένης φορολογικής βάσης για τις επιχειρήσεις, η οποία είναι απαραίτητη μακροπρόθεσμα για την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (30). Η ΕΟΚΕ έχει επίσης ζητήσει μεγαλύτερο συντονισμό σε επίπεδο ΕΕ της φορολογικής πολιτικής των κρατών μελών, πρωτίστως στους τομείς όπου η φορολογική βάση είναι μεταβλητή και ο κίνδυνος φοροδιαφυγής και φορολογικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών είναι μεγαλύτερος (31). Η φοροδιαφυγή και η απάτη, καθώς και οι φορολογικοί παράδεισοι, πρέπει να καταπολεμηθούν.

4.6 Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι με τη μερική αφαίρεση της δυνατότητας ρύθμισης των όρων της αγοράς εργασίας μέσω συλλογικών συμβάσεων, οι αγορές εργασίας γίνονται λιγότερο ευέλικτες. Οι συλλογικές συμβάσεις και ο κοινωνικός διάλογος αποτελούν απαραίτητα εργαλεία για την ευελιξία με ασφάλεια (32).

5. Πώς να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότερη λειτουργία της κοινωνικής διάστασης

5.1 Βραχυπρόθεσμα, η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση για βελτιωμένη εφαρμογή της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων. Οι αποτελεσματικοί έλεγχοι της ορθής εφαρμογής των διατάξεων σχετικά με την απόσπαση εργαζομένων αποτελούν προϋπόθεση για την επίτευξη του στόχου της οδηγίας, ήτοι την αποφυγή του κοινωνικού ντάμπινγκ. Η αποτελεσματική διεθνική συνεργασία μεταξύ των αρχών πρέπει να είναι εγγυημένη, προκειμένου να υπάρχει αποτελεσματικός έλεγχος των μισθολογικών και εργασιακών συνθηκών των αποσπασμένων εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της δημιουργίας μιας «ευρωπαϊκής κοινωνικής αστυνομίας», αρμόδιας για τον συντονισμό των δραστηριοτήτων των επιθεωρήσεων εργασίας στα διάφορα κράτη μέλη.

5.2 Με βάση την ίδια τη νομολογία του σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα, το ΕΔΑΔ υποστηρίζει ότι η Σύμβαση είναι ένα ζωντανό μέσο που αντικατοπτρίζει τα ολοένα και πιο υψηλά πρότυπα που απαιτούνται στον τομέα της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, ως εκ τούτου, απαιτεί μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στην αξιολόγηση των παραβάσεων των θεμελιωδών αρχών των δημοκρατικών κοινωνιών, ενώ οι περιορισμοί των δικαιωμάτων πρέπει να ερμηνεύονται περισταλτικά (33). Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εκτιμήσει την κατάσταση στην ΕΕ, λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσφατες αποφάσεις του ΕΔΑΔ.

5.3 Η ένταξη και η συμμετοχή των εργαζομένων και των εκπροσώπων τους, καθώς και των συνδικάτων, είναι καθοριστική για τη διαχείριση της αλλαγής με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο σε εταιρικό επίπεδο (34). Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα τονίσει τη σημασία του κοινωνικού διαλόγου και της ενίσχυσης των συστημάτων εργασιακών σχέσεων σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, με σεβασμό της πολυμορφίας των εν λόγω συστημάτων στην ΕΕ (35). Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει κάθε μέτρο της Επιτροπής που επιδιώκει την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου, όπως:

— την προώθηση ενός κοινωνικού διαλόγου υψηλότερης ποιότητας και ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού επίλυσης των διαφορών και συμβιβασμού·

— την περαιτέρω ανάπτυξη του μακροοικονομικού διαλόγου με στόχο την πρόληψη μιας ακόμη χρηματοπιστωτικής κρίσης

5.4 Μεσοπρόθεσμα, η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ μιας πρωτοβουλίας της Επιτροπής η οποία θα διασαφηνίζει τις νομικές υποχρεώσεις των εθνικών αρχών, των επιχειρήσεων και των εργαζομένων κατά την εφαρμογή της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων και θα διασφαλίζει την καθολική εφαρμογή αυτών των κανόνων. Σε σχέση με αυτό το θέμα, η ΕΟΚΕ επικροτεί τη δέσμευση του Προέδρου της Επιτροπής κ. Barroso ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η ΕΟΚΕ βρίσκει ενδιαφέρουσα την πρόταση της έκθεσης Monti να εξαιρεθεί το δικαίωμα απεργίας από την εσωτερική αγορά και πιστεύει ότι θα μπορούσε να λύσει μερικά από τα προβλήματα. Αυτό δεν θα πρέπει, ωστόσο, να αποκλείσει τη μερική αναθεώρηση της οδηγίας για την απόσπαση εργαζομένων, με στόχο την ενιαία εφαρμογή της αρχής του τόπου εργασίας και τη δυνατότητα νομικής παγίωσης της αρχής ότι οι ίδιες συνθήκες εργασίας και αμοιβής πρέπει να ισχύουν πάντα για την ίδια εργασία στον ίδιο τόπο.

5.5 Μακροπρόθεσμα, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να καταβάλει προσπάθειες για την ενίσχυση των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων.

Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα ζητήσει ισχυρότερες ευρωπαϊκές κοινωνικές πολιτικές, ιδίως με δεδομένη την τρέχουσα κρίση. Η ΕΕ πρέπει να είναι πιστή σε μια πολιτική πλήρους απασχόλησης, μείωσης των μισθολογικών ανισοτήτων, βελτίωσης των κοινωνικών συνθηκών, ενίσχυσης του κράτους πρόνοιας, κατάργησης των όρων απασχόλησης χωρίς κοινωνική προστασία και επέκτασης των δικαιωμάτων των εργαζομένων και της συνδικαλιστικής δημοκρατίας. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας και ο προσαρτημένος σε αυτήν Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων δεν έχουν ασκήσει ακόμη πλήρως την επίδρασή τους στην ισορροπία μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομικών δικαιωμάτων. Η πλήρης επίδρασή τους θα γίνει ορατή στο μέλλον.

Ωστόσο, για την ενίσχυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, η οποία αφορά και τα κοινωνικά δικαιώματα, κάθε περιορισμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων πρέπει να είναι μικρής κλίμακας. Σημείο αφετηρίας πρέπει να είναι τα θεμελιώδη δικαιώματα και όχι οι οικονομικές ελευθερίες, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΑΔ. Θα πρέπει να επιδιωχθούν προσαρμογές στο άμεσα εφαρμόσιμο δίκαιο της ΕΕ (πρωτογενές δίκαιο), προκειμένου να ενισχυθεί η κοινωνική διάσταση.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2010. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI

(1) Η Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων (CES) εκπροσωπεί 80 εκατομμύρια μισθωτούς.

(2) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 19.11.1987 με θέμα «Οι κοινωνικές πτυχές της εσωτερικής αγοράς», εισηγητής: ο κ. Beretta (ΕΕ C 356 της 31.12.1987, σ. 31-33).

(3) Π.χ. «Η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς», έγγραφο εργασίας της Επιτροπής, SEC(88) 1148 τελικό, 14.9.1988, και «Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το πρόγραμμα δράσης της σχετικά με την εφαρμογή του κοινοτικού χάρτη των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων», COM(89) 568 τελικό, 29.11.1989.

(4) «Η κοινωνική διάσταση της εσωτερικής αγοράς», έγγραφο εργασίας της Επιτροπής, SEC(88) 1148 τελικό, 14.9.1988.

(5) Βλέπε γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ:

της 6.7.2006 με θέμα «Κοινωνική συνοχή: να δοθεί περιεχόμενο σε ένα ευρωπαϊκό πρότυπο», εισηγητής: ο κ. Ehnmark (ΕΕ C 309 της 16.12.2006, σελ. 119-125)

της 9.7.2008 με θέμα «Ένα νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα κοινωνικής δράσης», εισηγητής: ο κ. Olsson (ΕΕ C 27 της 3.2.2009, σελ. 99-107) και

της 4.11.2009 με θέμα «Η στρατηγική της Λισσαβώνας μετά το 2010», γενικός εισηγητής: ο κ. Greif (ΕΕ C 128 της 18.5.2010, σελ. 3-9).

(6) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 4.12.2008 με θέμα «Αποτελεσματική διακυβέρνηση της ανανεωμένης στρατηγικής της Λισσαβώνας», γενική εισηγήτρια: η κ. Florio (ΕΕ C 175 της 28.7.2009, σελ. 13-19).

(7) Οικονομική πρόβλεψη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, άνοιξη 2009.

(8) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 15.1.2009 με θέμα «Ένα ευρωπαϊκό σχέδιο για την ανάκαμψη της οικονομίας», εισηγητής: ο κ. Delapina (ΕΕ C 182 της 4.8.2009, σελ. 71-74).

(9) Αυτόθι.

(10) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 14.5.2009 με θέμα «Ο αντίκτυπος των νομοθετικών εμποδίων στα κράτη μέλη επί της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ», εισηγητής: ο κ. van Iersel. (ΕΕ C 277 της 17.11.2009, σελ. 6-14).

(11) Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών – Ενιαία αγορά για την Ευρώπη του 21ου αιώνα {COM(2007) 724 τελικό}.

(12) Ολοκληρωμένη έκθεση σχετικά με την υλοποίηση και το μέλλον της στρατηγικής της Λισσαβώνας μετά το 2010.

(13) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 14.1.2009 με θέμα «Η κοινωνική και η περιβαλλοντική διάσταση της εσωτερικής αγοράς», εισηγητής: ο κ. Adamczyk (ΕΕ C 182 της 04.8.2009, σελ. 1-7).

(14) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 14.5.2009 με θέμα «Ο αντίκτυπος των νομοθετικών εμποδίων στα κράτη μέλη επί της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ», εισηγητής: ο κ. van Iersel. (ΕΕ C 277 της 17.11.2009, σελ 6-14).

(15) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 25.3.2009 με θέμα «Εντοπισμός των κυριότερων εμποδίων κινητικότητας στην εσωτερική αγορά εργασίας», εισηγήτρια: η κ. Drbalová (ΕΕ C 228 της 22.9.2009, σελ. 14-23).

(16) Οικονομική πρόβλεψη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, άνοιξη 2009.

(17) Plant-level responses to the economic crisis in Europe, Vera Glassner και Béla Galgóczi, WP 2009.01 ETUI.

(18) Αυτή η τάση αύξησης των ανισοτήτων είναι επίσης εμφανής στον χώρο του ΟΟΣΑ.

(19) Η κοινωνική κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση 2008.

(20) IRES 115.

(21) Υποθέσεις Viking C-438/05, Laval C-341/05, Rüffert C-346/06, COM v LUX C-319/06.)

(22) Ψήφισμα του ΕΚ της 22ας Οκτωβρίου 2008 σχετικά με προκλήσεις όσον αφορά τις συλλογικές συμβάσεις στην ΕΕ (2008/2085(INI)).

(23) http://www.etui.org/en/Headline-issues/Viking-Laval-Rueffert-Luxembourg/2-Articles-in-academic-literature-on-the-judgements.

(24) Έκθεση περί της κοινής εργασίας των ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων σχετικά με τις αποφάσεις του ΔΕΚ για τις υποθέσεις Viking, Laval, Rüffert και Λουξεμβούργο.

(25) Υπόθεση Viking, C-438/05, σημείο 75.

(26) ΕΔΑΔ: Demir και Baykara κατά Τουρκίας (προσφυγή αριθ. 34503/97).

(27) Στην υπόθεση Rüffert, το Δικαστήριο αποφάσισε ότι το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της καταβολής χαμηλότερων μισθών εντάσσεται στο πλαίσιο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών και, ως εκ τούτου, προστατεύεται.

(28) Η απόφαση του ΔΕΚ για την υπόθεση Rüffert δεν έλαβε υπόψη την Σύμβαση αριθ. 94 της ΔΟΕ και, επομένως, η ερμηνεία δημιουργεί σύγκρουση μεταξύ των διαφόρων νομικών συστημάτων.

(29) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 6.7.2006 με θέμα «Κοινωνική συνοχή: να δοθεί περιεχόμενο σε ένα ευρωπαϊκό πρότυπο», εισηγητής: ο κ. Ehnmark (ΕΕ C 309 της 16.12.2006, σελ. 119-125).

(30) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 26.09.2007 με θέμα «Συντονισμός των συστημάτων άμεσης φορολογίας», εισηγητής: ο κ. Nyberg (ΕΕ C 10 της 15.1.2008, σελ. 113-117).

(31) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 4.11.2009 με θέμα «Η στρατηγική της Λισσαβώνας μετά το 2010», γενικός εισηγητής: ο κ. Greif.

(32) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 11.7.2007 με θέμα «Ευέλικτη ασφάλεια (συλλογικές διαπραγματεύσεις και ο ρόλος του κοινωνικού διαλόγου)», εισηγητής: ο κ. Janson (ΕΕ C 256 της 27.10.2007, σελ. 108-113).

(33) ΕΔΑΔ: Demir και Baykara κατά Τουρκίας (προσφυγή αριθ. 34503/97).

(34) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 29.9.2005 με θέμα «Κοινωνικός διάλογος και βιομηχανικές μεταλλαγές», εισηγητής: ο κ. Zöhrer (ΕΕ C 24 της 30.1.2006, σελ. 90-94).

(35) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 11.7.2007 με θέμα «Ευέλικτη ασφάλεια (συλλογικές διαπραγματεύσεις και ο ρόλος του κοινωνικού διαλόγου)», εισηγητής: ο κ. Janson (ΕΕ C 256 της 27.10.2007, 108-113).