Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Τα ειδικά θεραπευτήρια - ένα παράδειγμα εθελοντισμού στην Ευρώπη"

(2002/C 125/07)

Στις 26 Απριλίου 2001 και σύμφωνα με το άρθρο 26, του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να αναθέσει στο τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη" την επεξεργασία ενημερωτικής έκθεσης με το ανωτέρω θέμα.

Κατά τη σύνοδο ολομέλειας της 20ης και 21ης Φεβρουαρίου 2002 αποφασίσθηκε η μετατροπή της έκθεσης σε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας (άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού).

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε ομόφωνα τη γνωμοδότησή του στις 27 Φεβρουαρίου 2002 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. zu Eulenburg.

Κατά την 389η σύνοδο ολομέλειας της 20ης και 21ης Μαρτίου 2002 (συνεδρίαση της 20ης Μαρτίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 80 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 3 αποχές.

Προοίμιο

Οι ίδιες πρωτοβουλίες και η δραστηριοποίηση των πολιτών αποτελούν ένα καίριο στοιχείο του πολιτικού και κοινωνικού βίου καθώς και τη βάση του ρυθμιστικού συστήματος και των αξιών των κρατών μελών. Η συμμετοχή και η δραστηριοποίηση των πολιτών αφορούν τον πολιτιστικό, κοινωνικό και πολιτικό βίο. Με την εθελοντική δραστηριότητα των πολιτών σε ενδιάμεσες οργανώσεις (πρωτοβουλίες, συλλόγους, συνδέσμους συμφερόντων, συνδικαλιστικές οργανώσεις, κόμματα) διαμορφώνεται και μετεξελίσσεται η κοινωνία. Η συμπαράταξη των πολιτών υπέρ του κοινού όφελους, δημιουργεί κοινωνική συνοχή και ενδυναμώνει τη δημοκρατία.

Ο εθελοντισμός αποτελεί ανώτερη μορφή συμμετοχής των πολιτών και βασίζεται στη σταθερή και ακλόνητη αποφασιστικότητα με άξονα το κοινό συμφέρον καθώς είμαστε όλοι υπεύθυνοι για τους συμπολίτες μας.

Η σταθερή και ακλόνητη αποφασιστικότητα με στόχο το κοινό συμφέρον βασίζεται σε μια ανθρωπιστική άποψη για την κοινωνία και στη συνειδητοποίηση ότι όλοι ανήκουμε στο ίδιο "αλληλέγγυο σύνολο", στο οποίο η συνυπευθυνότητα απαιτεί εθελοντική συμμετοχή και πλήρη δράση.

Συνεπώς, η δέσμευση αυτή δεν αποτελεί απλό συναίσθημα ή διάθεση αλλά προϋποθέτει μεγαλοψυχία και προσωπική αφοσίωση που προσδίδει στην εθελοντική δραστηριότητα την απαραίτητη πτυχή της ελεύθερης βούλησης και της άμισθης συμμετοχής, χωρίς την οποία υφίσταται ο κίνδυνος προσμέτρησης του "κόστους" της εθελοντικής δράσης στη βάση της "χρηματικής αξίας".

Είναι σημαντικό να ενθαρρύνεται η ευρύτερη δραστηριοποίηση των πολιτών. Η μεγαλύτερη δραστηριοποίηση και η ίδια υπευθυνότητα αποτελούν προϋποθέσεις για ένα κράτος που λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας και δίνει βαρύτητα στα καθήκοντα προστασίας και εγγύησης. Το κράτος οφείλει να θέσει τις βάσεις για τη συμμετοχή κάθε πολίτη.

Η δραστηριοποίηση των πολιτών, στο παρόν έγγραφο νοείται ως εθελοντική και μη αμειβόμενη. Εκτείνεται σε όλα τα πεδία του κοινωνικού και συλλογικού βίου.

Η ανάλυση που ακολουθεί δεν στοχεύει στην παρουσίαση κάθε τομέα εθελοντικής δραστηριότητας στα κράτη μέλη στο πνεύμα απολογισμού. Στόχος είναι να καταδειχτούν οι ρίζες και τα κίνητρα του εθελοντισμού γενικότερα και η τεράστια σημασία αυτής της ατομικής δέσμευσης για την κοινωνική και πολιτική ανάπτυξη των κρατών μελών και της κοινωνίας. Το παράδειγμα τις εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια λειτουργεί αντιπροσωπευτικά για πολλά άλλα πεδία του εθελοντισμού. Θα καταδείξει παραδειγματικά τη συγκεκριμένη εργασία των εθελοντών και το απαιτούμενο πλαίσιο για την εν λόγω συμμετοχή τους. Με βάση τη συγκεκριμένη περιγραφή και τις εμπειρίες ορισμένων χωρών θα επιδιωχθεί η εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων από τις γνώσεις που αποκομίσθηκαν από την πρακτική εφαρμογή στον τομέα αυτό.

1. Η εθελοντική εργασία στην Ευρώπη

1.1. 2001, Διεθνές Έτος Εθελοντισμού

1.1.1. Στην Οικουμενική Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τον εθελοντισμό, τούτος χαρακτηρίζεται ουσιαστικό στοιχείο της κοινωνίας των πολιτών. Το δικαίωμα όλων των πολιτών να συναθροίζονται ελεύθερα και να δραστηριοποιούνται, αποτελεί μια δημοκρατική αρχή χάρις στην οποία καθίσταται εφικτή η επιδίωξη για ειρήνη, ελευθερία, ασφάλεια, δικαιοσύνη αλλά και προσωπική ανέλιξη και ωρίμανση.

1.1.2. Ο εθελοντισμός ασκείται σε ατομικό επίπεδο, συχνά αφανώς ή στο πλαίσιο ομάδων, πρωτοβουλιών, συλλόγων και συνδέσμων. Οι εν λόγω οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που καθιστούν δυνατό και υποστηρίζουν τον εθελοντισμό, επιτελούν σημαντικό έργο για το κοινωνικό σύνολο.

1.1.3. Η ΟΚΕ εκπροσωπεί την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών στην Ευρώπη. Στους κόλπους της δραστηριοποιούνται εκπρόσωποι πολλών συνδέσμων και οργανώσεων, για τους οποίους ο μη αμειβόμενος εθελοντισμός αποτελεί, σε προσωπικό και θεσμικό επίπεδο, βασικό στοιχείο της εργασίας τους. Συνεπώς, το Διεθνές Έτος Εθελοντισμού είναι για την ΟΚΕ μια σημαντική και κατάλληλη αφορμή προκειμένου να τονίσει τη σημασία των εθελοντικών δραστηριοτήτων για την ανάπτυξη μιας κοινωνικής Ευρώπης.

1.2. Ο εθελοντισμός ως στοιχείο της ευρωπαϊκής κοινωνίας των πολιτών

1.2.1. Ο εθελοντισμός διαμορφώνει, σε σημαντικό βαθμό, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη συμμετοχική δημοκρατία. Χαρακτηρίζεται από την απουσία αμοιβής, τη δημιουργικότητα, τη δέσμευση και τον προσωπικό χαρακτήρα της δραστηριότητας. Ο εθελοντισμός εκπορεύεται από τη δύναμη και τη θέληση του ανθρώπου να δημιουργήσει, αυτόνομα και με ίδια ευθύνη, ένα περιβάλλον διαβίωσης με βάση το κοινό συμφέρον.

1.2.2. Με την ανάληψη εθελοντικών δραστηριοτήτων για το κοινό συμφέρον, οι πολίτες δεν παραμένουν προσηλωμένοι στους εαυτούς τους, την οικογένεια και το επάγγελμά τους. Είναι κάτι περισσότερο από εργαζόμενοι, γονείς, καταναλωτές και/ή ψηφοφόροι: μέσω του εθελοντισμού υλοποιείται η τριάδα "αστός - πολίτης - άνθρωπος". Δίκαια γίνεται λόγος στις μέρες μας για την κοινωνία των πολιτών, όπου οι άνθρωποι καλούνται να αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης τόσο για τους ίδιους όσο και για τους άλλους.

1.2.3. Η κοινή δράση με άλλους συμπολίτες αλλά και η ατομική δραστηριοποίηση δημιουργούν ένα αντίβαρο στον ατομικισμό που διέπει την κοινωνία. Πέραν τούτου, κατακρίνει τη συρρίκνωση των κοινωνικών, ανθρώπινων και πολιτιστικών πτυχών προς όφελος της οικονομίας και της αγοράς.

1.2.4. Ο εθελοντισμός στα κράτη μέλη εκτείνεται σε όλες τις πτυχές της κοινωνίας: από την πολιτική δραστηριοποίηση (μεταξύ άλλων κόμματα, συνδικαλιστικές οργανώσεις, πρωτοβουλίες πολιτών ...), τον αθλητισμό, τον πολιτισμό, την κοινωνική δραστηριοποίηση (όπως νεολαία, οικογένεια, γυναικεία ζητήματα, περιθωριακές ομάδες), ως και την πρόληψη σε περίπτωση καταστροφών και επείγουσας ανάγκης.

1.2.5. Με τον εθελοντισμό εξωτερικεύονται στοιχεία όπως η φιλανθρωπία, οι αξίες, η υπευθυνότητα για τον εαυτό μας και τους άλλους. Ορισμένα από τα κίνητρα που οδηγούν στο εθελοντισμό είναι τα ακόλουθα:

- η ανάγκη για επικοινωνία και κοινωνικότητα·

- η αναζήτηση νοήματος στην ατομική δραστηριότητα και στον προσωπικό βίο·

- η επιθυμία προσωπικής συμβολής για να βελτιωθούν τα κακώς κείμενα·

- η απόφαση για ανάληψη κοινωνικής ευθύνης·

- η επιθυμία αναγνώρισης, απόκτησης και διατήρησης προσωπικών ικανοτήτων·

- η αναζήτηση βοήθειας για την αντιμετώπιση προσωπικών προβλημάτων·

- η συνεργασία για λόγους θρησκευτικούς ή ανθρωπιστικούς.

1.2.6. Το παραδοσιακό πρότυπο βοήθειας (με χαρακτηριστικά τη διαθεσιμότητα, την αυτοθυσία, την επιθυμία συμμετοχής) είναι το ίδιο ουσιαστικό με την αντίληψη που αφορά την προσωπική μετεξέλιξη, (με μικρά, περιορισμένα σε εύρος και χρόνο καθήκοντα, δυνατότητα επιλογών και προσωπική απόφαση για τους τομείς δραστηριοποίησης).

1.2.7. Ο αυξανόμενος ατομικισμός και η κινητικότητα των ανθρώπων καθώς και η πληθώρα των τρόπων διαβίωσης συμβάλλουν στην διάσπαση των παραδοσιακών κοινωνικών ενοτήτων και στον εφήμερο χαρακτήρα των νεοεμφανιζόμενων. Κατά συνέπεια, τα άτομα δεν συμμετέχουν συχνά σε ομάδες και πρωτοβουλίες, δεν αισθάνονται δεσμευμένα και απαραίτητα, και παρά την ετοιμότητά τους δεν δραστηριοποιούνται. Υπάρχουν ορισμένες πρώτες ενδείξεις ανοίγματος από τις οργανώσεις και τους φορείς. Ακόμη, οι τοπικές και κρατικές αρχές προβαίνουν στη δημιουργία δομών που θα επιτύχουν την προσέγγιση των εθελοντών με τους φορείς κοινωνικών υπηρεσιών. Στους φορείς αυτούς περιλαμβάνονται οι οργανωμένες υπηρεσίες εθελοντών, τα φόρουμ, τα γραφεία ανταλλαγών και εξυπηρέτησης πολιτών κτλ. Η έκτακτη εθελοντική απασχόληση απαιτεί την ύπαρξη θεσμικού πλαισίου για τις ενώσεις και τους συνδέσμους. Χρειάζεται οργάνωση και συντονισμός. Το θεσμικό αυτό πλαίσιο επιτρέπει την προσαρμογή των προσωπικών ενδιαφερόντων και αναγκών στις απαιτήσεις των καθηκόντων.

1.2.8. Ο εθελοντισμός απαιτεί προώθηση και μηχανισμούς υποστήριξης. Οι κρατικές αρχές σε διακρατικό, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, οι οργανώσεις, οι επιχειρήσεις και οι σύνδεσμοι διασφαλίζουν μέσω βιώσιμων επενδύσεων τη διατήρηση και τη δημιουργία του κοινωνικού κεφαλαίου (βλ. γνωμοδότηση της ΟΚΕ με τίτλο η "Συνεργασία με τις φιλανθρωπικές οργανώσεις ως οικονομικούς και κοινωνικούς εταίρους στον κοινωνικό τομέα"(1) και τη γνωμοδότηση με τίλτο "Οι ιδιωτικές μη κερδοσκοπικές κοινωνικές υπηρεσίες στο πλαίσιο των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας στη Ευρώπη"(2). Οι επιχειρήσεις και οι σύνδεσμοι μέσω της "επιχειρηματικής ιθαγένειας" αλλά και μέσω της υποστήριξης συνεργατών οι οποίοι δεσμεύονται προσωπικά και οικονομικά (π.χ. μέσω της απαλλαγής τους για ένα χρονικό διάστημα ή μέσω δωρεών) αναδεικνύονται σε καλούς πολίτες και κοινωνικούς φορείς. Κατ' αυτόν τον τρόπο, ο εθελοντισμός λειτουργεί και ως συνδετικός κρίκος μεταξύ του κράτους, της αγοράς και της κοινωνίας.

1.2.9. Ο εθελοντισμός διακρίνεται από ίδια ποιοτικά χαρακτηριστικά. Οι εθελοντές μπορούν να επιδίδονται στα καθήκοντά τους με αυθορμητισμό, πάθος και ελάχιστες ιεραρχικές υποχρεώσεις. Καθορίζουν μόνοι τους το χρόνο που διαθέτουν και το ευρύ φάσμα των προσόντων τους προσφέρει ποικίλες δυνατότητες ενασχόλησης.

1.3. Η σημασία του κοινωνικού εθελοντισμού

1.3.1. Η εθελοντική εργασία στις κοινωνικές υπηρεσίες, τα ιδρύματα και τις πρωτοβουλίες αποτελεί στοιχείο του εθελοντισμού και συμβάλλει σημαντικά στην κοινωνική συνοχή. Απευθύνεται άμεσα σε άτομα που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα προβλήματα διαβίωσης και διευκολύνει την κοινωνική τους ενσωμάτωση.

1.3.2. Με το παράδειγμα της εργασίας σε ειδικά θεραπευτήρια, η παρούσα γνωμοδότηση αποδεικνύει πως μπορεί να αναπτυχθεί η εθελοντική εργασία καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διαμορφώσει και να αλλάξει το πολιτικό πλαίσιο. Κατά συνέπεια, απαιτείται μια μικρή εισαγωγή για την ποικιλομορφία του εθελοντισμού καθώς και την πολιτική του διάσταση.

1.3.3. Ο κοινωνικός εθελοντισμός, αφενός, συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση της κοινωνίας για τις ανάγκες των μειονεκτικών και περιθωριακών ομάδων τις ευθύνες της έναντι αυτών και, αφετέρου, παρέχει στα άτομα αυτά ένα σύνδεσμο με την καθημερινότητα. Όταν οι πολίτες δραστηριοποιούνται υπέρ αυτών των ατόμων, ανάγονται σε "συνηγόρους" τους και διασφαλίζουν ότι οι ανάγκες τους μεταφέρονται στην πολιτική και στην κοινωνία. Ο εθελοντισμός μπορεί να αποτρέψει το ενδεχόμενο αυτά τα άτομα να βιώνουν την κοινωνία μόνο ως επαγγελματικά οργανωμένο σύστημα πρόνοιας.

1.3.4. Το φάσμα του κοινωνικού εθελοντισμού περιλαμβάνει τη συμμετοχή σε υφιστάμενες ενώσεις, συνδέσμους, οργανώσεις αλλά και σε προγράμματα. Συχνά, οι εθελοντές αποτελούν την κινητήριο δύναμη νέων δραστηριοτήτων.

Ορισμένα παραδείγματα δραστηριοποίησης είναι τα εξής:

- πρωτοβουλίες στήριξης αλλοδαπών και αιτούντων ασύλου για την καταπολέμηση της ξενοφοβίας·

- δραστηριότητες για την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης μειονεκτούντων ομάδων με ασθένειες, ειδικές ανάγκες ή περιθωριακών ομάδων όπως οι φυλακισμένοι, άτομα με εθισμό σε διάφορες ουσίες και σε ναρκωτικά, ηλικιωμένοι, άρρωστοι, άτομα που χρήζουν νοσοκομειακής φροντίδας, ασθενείς σε τελικό στάδιο, παιδιά και οικογένειες·

- προγράμματα κατά της φτώχειας, με στόχο την εξάλειψη των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων·

- ομάδες και πρωτοβουλίες αλληλοβοήθειας·

- εργασία για τους νέους σε σχολεία, νηπιαγωγεία και σχολικά προγράμματα ανταλλαγών ...

Ακόμη, οι εθελοντές συμβάλλουν σημαντικά στις γενικές κοινωνικές δραστηριότητες που επιδιώκουν το κοινό συμφέρον (π.χ. εθελοντές πυροσβέστες, εθελοντές σωστικών συνεργείων και ομάδων πολιτικής άμυνας) ή σε ειδικά θεραπευτήρια, όπου εργάζονται για μια πιο ανθρώπινη αντιμετώπιση τόσο των ασθενών σε σοβαρή κατάσταση ή σε τελικό στάδιο όσο και των πενθούντων.

1.3.5. Χωρίς την εθελοντική εργασία πολλές πρωτοβουλίες στον κοινωνικό τομέα και στον τομέα της δημόσιας υγείας θα ήταν αδύνατο να υλοποιηθούν. Συχνά, η προσωπική δέσμευση και η αντιμετώπιση καταστάσεων ανάγκης οδήγησε στην δημιουργία νέων μορφών παροχής βοήθειας και υποστήριξης στον κοινωνικό τομέα. Παρότι στις μέρες μας επεκτείνεται ο τομέας δράσης της άμισθης δραστηριότητας και πολλά καινοτόμα μέτρα που λαμβάνονται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες θα έπρεπε να χαίρουν ευρύτερης παρουσίασης και μεγαλύτερης δημοσιότητας, η παρούσα γνωμοδότηση θα επικεντρωθεί μόνο στον εθελοντισμό σε ειδικά θεραπευτήρια. Το κίνημα αυτό έχει παραδειγματικό χαρακτήρα διότι η δραστηριοποίηση σε αυτόν τον τομέα σχετίζεται με υπαρξιακά ανθρώπινα ζητήματα, όπως η στάση έναντι του θανάτου. Ακόμη, πρόκειται για ένα πραγματικά νέο τομέα με επιπτώσεις στον τρόπο διαχείρισης των ζητημάτων κοινωνικής ασφάλισης στα κράτη μέλη.

2. Το παράδειγμα της εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια

2.1. Γενικά για την εργασία στα θεραπευτήρια αυτά

2.1.1. Κίνητρα για το κίνημα των ειδικών θεραπευτηρίων

Το κίνημα των ειδικών αυτών θεραπευτηρίων δεν είναι αποτέλεσμα κρατικού σχεδιασμού ή πρωτοβουλίας. Προήλθε κυρίως από την εθελοντική εργασία που προσέφεραν συγγενείς και φίλοι ασθενών σε τελικό στάδιο αλλά και εργαζόμενοι στους σχετικούς τομείς που συχνά δραστηριοποιούνταν πέρα από τα επαγγελματικά τους καθήκοντα. Τα άτομα αυτά δεν συμβιβάζονταν με τα προβλήματα στην περίθαλψη και φροντίδα των ασθενών σε τελικό στάδιο και άρχισαν να εργάζονται για μια πιο ανθρώπινη προσέγγιση. Το τελικό στάδιο της ασθένειας, ο θάνατος και το πένθος δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται χωριστά αλλά ως τμήμα της ζωής στη συνείδηση της κοινωνίας. Αυτό σημαίνει τη δημιουργία του κατάλληλου πλαισίου που θα επιτρέψει στον ασθενή σε τελικό στάδιο να ζήσει και να μάθει να συμμετέχει ο ίδιος στη ζωή.

2.1.2. Συλλογιστική της εργασίας στα ειδικά αυτά θεραπευτήρια

2.1.2.1. Επίκεντρο του κινήματος για τα θεραπευτήρια αυτά αποτελεί η φροντίδα για τους ασθενείς σε τελικό στάδιο και τους συγγενείς τους. Με μια τέτοια ολοκληρωμένη σύλληψη γίνεται αντιληπτός και αποδεκτός ο σοβαρά ή σε τελικό στάδιο ασθενής στη φυσική, ψυχική, κοινωνική οικονομική και πνευματική του διάσταση.

2.1.2.2. Το κίνημα των ειδικών θεραπευτηρίων στηρίζεται στην εξής συλλογιστική:

- η παροχή ειδικής περίθαλψης αποτελεί δικαίωμα κάθε ασθενούς σε τελικό στάδιο και του περιβάλλοντός του, ανεξάρτητα από την κοινωνική του θέση, τις οικονομικές του δυνατότητες, τις πολιτιστικές και θρησκευτικές του πεποιθήσεις·

- η ιδέα των ειδικών θεραπευτηρίων βασίζεται σε μια εικόνα για τον άνθρωπο που τοποθετεί στο επίκεντρο το δικαίωμα του ανθρώπου να αποφασίζει για τη ζωή του·

- οι συνεπόμενες ενέργειες είναι δυνατές όπου υπάρχουν άνθρωποι που δίνουν βαρύτητα στις ανάγκες του ασθενούς σε τελικό στάδιο και στην προσωπική του ακεραιότητα και αυτονομία. Ωστόσο, η οδύνη του τελικού σταδίου της ασθενείας και του θανάτου ενός ανθρώπου δε μπορεί να εξαλειφθεί ακόμα και με συμπαράσταση και καθολική περίθαλψη.

2.1.2.3. Το κίνημα των ειδικών θεραπευτριών προήλθε από διάφορες κοινωνικές ανάγκες:

- την ανάγκη διαμόρφωσης μιας προσωπικής στάσης έναντι του τελικού σταδίου της ζωής, του θανάτου και του πένθους καθώς και την ανάγκη να εκλαμβάνεται εκ νέου στην κοινωνική συνείδηση ο θάνατος ως τμήμα της ζωής·

- την ανάγκη να ενθαρρυνθούν άνθρωποι από διαφορετικούς τομείς ζωής και εργασίας που θέλουν να γίνουν εθελοντές αλλά και να εκπαιδευτούν στην παροχή υποστήριξης στους ασθενείς σε τελικό στάδιο·

- ο εθελοντισμός είναι μια συνεισφορά στην υποστήριξη των ασθενών σε τελικό στάδιο. Τούτος υποστηρίζει και συμπληρώνει τις προσπάθειες των κινητών και νοσοκομειακών μονάδων και ιδρυμάτων, για παροχή βοήθειας προς ασθενείς και ηλικιωμένους τόσο από πνευματικούς συμβούλους όσο και από ιατρικό προσωπικό·

- την ανάγκη να αναπτυχθούν τα ιδρύματα περίθαλψης ηλικιωμένων και ασθενών, να επανεξεταστούν οι πρότερες μορφές υποστήριξης ασθενών σε τελικό στάδιο και, ενδεχομένως, να αναπτυχθούν νέες προσεγγίσεις.

2.1.3. Η εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια

2.1.3.1. Τα ειδικά θεραπευτήρια παρέχουν πολυάριθμες και ποικίλες υπηρεσίες μέσω κινητών μονάδων, νοσοκομειακής περίθαλψης ή συνδυασμού και των δύο. Ορισμένα από τα σημαντικότερα καθήκοντα είναι τα εξής:

- ψυχοκοινωνική υποστήριξη και περίθαλψη σοβαρά και σε τελικό στάδιο ασθενών (π.χ. αντιμετώπιση ψυχολογικών προβλημάτων, απολογισμός ζωής, επίλυση κρίσεων, αποφόρτιση από τον κοινωνικό περίγυρο, παροχή βοήθειας στην καθημερινή ζωή)·

- παροχή συμβουλών (π.χ. για κοινωνικά ζητήματα, περίθαλψη, τελευταίες επιθυμίες)·

- παροχή καταπραϋντικής φροντίδας και περίθαλψης·

- παροχή θεραπείας, ψυχολογική και πνευματική υποστήριξη·

- συνεχής ετοιμότητα κατά την τρέχουσα υποστήριξη·

- υποστήριξη στο πένθος των συγγενών·

- εντατική προετοιμασία, υποστήριξη και επιμόρφωση των εθελοντών και επαγγελματιών συνεργατών·

- εργασία στον τομέα της εκπαίδευσης και των δημοσίων σχέσεων·

- συγκέντρωση πόρων με δωρεές και χορηγίες.

2.1.3.2. Όλες αυτές οι δραστηριότητες πραγματοποιούνται είτε από το ίδιο το ίδρυμα, είτε ανατίθενται σε τρίτους ανάλογα με το διαθέσιμο εξοπλισμό και το προσωπικό. Οι δραστηριότητες αυτές είναι απαραίτητες για την ολοκληρωμένη εξυπηρέτηση των ασθενών σε τελικό στάδιο και των οικείων τους.

2.1.4. Τα δίκτυα ειδικών θεραπευτηρίων

Το κίνημα των ειδικών θεραπευτηρίων δημιουργεί νέα δίκτυα βασιζόμενα στην εθελοντική δέσμευση των πολιτών με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών σε τελικό στάδιο. Έτσι, λαμβάνει την ίδια βαρύτητα η αντιμετώπιση τόσο των σωματικών και συναισθηματικών όσο και κοινωνικών και πνευματικών αναγκών των ατόμων αυτών και των οικείων τους.

Η δημιουργία ενός τέτοιου δικτύου προϋποθέτει το συνδυασμό νοσοκομειακής φροντίδας, παροχής ιατρικής, θεραπευτικής, ψυχολογικής και κοινωνικοσυμβουλευτικής βοήθειας καθώς και εθελοντικής εργασίας στο πλαίσιο μιας πολυεπιστημονικής ομάδας.

Τέτοιου είδους δίκτυα απαιτούν την συνεχή υποστήριξη των πολιτικών ιθυνόντων και της κοινωνίας γενικότερα.

2.2. Η εθελοντική εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια

2.2.1. Η βασική έννοια

2.2.1.1. Ο εθελοντισμός αποτελεί συστατικό στοιχείο της εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια. Οι εθελοντές συνεργάτες βοηθούν, υποστηρίζουν και συνοδεύουν τους ασθενείς σε τελικό στάδιο. Αποτελούν τον σύνδεσμο με τον εξωτερικό κόσμο, ανακουφίζουν και συμπληρώνουν τον κοινωνικό περίγυρο. Χάρη στους εθελοντές, οι ασθενείς σε τελικό στάδιο δεν εξυπηρετούνται μόνο από επαγγελματίες. Τούτο είναι ακόμα πιο σημαντικό όταν δεν υπάρχει κοινωνικός περίγυρος.

Τόσο η ίδια η παρουσία όσο και η γνώση της ύπαρξης εθελοντών βοηθών, μπορεί να ενθαρρύνει συγγενείς και φίλους όσον αφορά την επαφή με τους ασθενείς σε τελικό στάδιο.

2.2.1.2. Επίσης οι εθελοντές που επιτελούν δραστηριότητες χωρίς στενή επαφή με τους ασθενείς, όπως εργασία στον τομέα των δημοσίων σχέσεων, αναζήτηση πόρων, σχεδιασμός (με την έννοια της εξειδικευμένης παροχής συμβουλών) συνεισφέρουν ουσιαστικά στην εδραίωση της ιδέας των ειδικών θεραπευτηρίων στην κοινωνία.

2.2.1.3. Η εξωνοσοκομειακή περίθαλψη συμβαδίζει κάλλιστα με τις αρχές της δικτύωσης και της κοινωνικής αποδοχής του κινήματος των ειδικών θεραπευτηρίων. Στο πλαίσιο αυτό, η δέσμευση των εθελοντών έναντι των ασθενών είναι απτή. Η κατ' οίκον περίθαλψη καθιστά σαφές ότι οι ίδιοι οι ασθενείς επιθυμούν να δέχονται υποστήριξη και επισκέψεις. Ο εθελοντής είναι πάντοτε ένας ευπρόσδεκτος επισκέπτης.

2.2.1.4. Η συνεισφορά των εθελοντών χαρακτηρίζεται από τα εξής:

- αλληλεγγύη καλής γειτονίας και συμπόνιας προς το συνάνθρωπο που επιτρέπει στους ασθενείς σε τελικό στάδιο και στους πενθούντες να συμμετάσχουν στην κοινωνική ζωή·

- αλληλεγγύη που ενθαρρύνει και ανακουφίζει τους ασθενείς και το ιατρικό προσωπικό·

- αλληλεγγύη που αφουγκράζεται, συμπάσχει, επιδιώκει την ειλικρινή και έντονη επαφή και τη δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης·

- αλληλεγγύη ελπίδας που είναι ανοιχτή στη μεταθανάτια ζωή και στην προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα της ανθρώπινης ύπαρξης.

2.2.1.5. Η υποστήριξη και οι συμπληρωματικές υπηρεσίες που παρέχουν οι εθελοντές, κινητοποιεί την πολιτεία και την κοινωνία όσον αφορά τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας των επαγγελματιών με στόχο την παροχή της κατάλληλης και εξειδικευμένης βοήθειας στους ασθενείς που βρίσκονται σε τελικό στάδιο και στους πενθούντες.

2.2.2. Πλαίσιο της εθελοντικής εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια

2.2.2.1. Οι εθελοντές συνεισφέρουν σε έργο και χρόνο. Λόγω της σημασίας της προσφοράς τους και των δυσκολιών που συνεπάγονται, είναι απαραίτητη η δημιουργία συνθηκών που να διευκολύνουν την προσφορά αυτή και να αποτρέπουν τον υπερβολικό φόρτο εργασίας. Για το λόγο αυτό, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στα εξής:

- η κατάλληλη, εξειδικευμένη προετοιμασία και η τακτική κατάρτιση και επιμόρφωση αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη συνειδητή και υπεύθυνη εκπλήρωση των καθηκόντων·

- η συνεργασία και η υποστήριξη από μια πολυεπιστημονική ομάδα βοηθούν τους εθελοντές στην αντιμετώπιση των δυσκολιών. Η αυτόνομη προσφορά εθελοντικής εργασίας πρέπει να καταξιωθεί και να αναγνωρισθεί αλλά και να προσδιορισθεί σαφώς·

- ο συντονισμός της εθελοντικής δραστηριότητας είναι απαραίτητος για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των δυνατοτήτων των εθελοντών (τόσο προσωπικών όσο και χρονικών)·

- η υποστήριξη και η επιτήρηση διασφαλίζουν την ποιότητα της παροχής βοήθειας και κυρίως χρησιμεύουν στη διατήρηση της ψυχολογικής σταθερότητας που χρειάζονται οι εθελοντές.

2.2.2.2. Ο εθελοντισμός είναι δέσμευση για ένα χρονικό διάστημα. Οι εθελοντές σε ειδικά θεραπευτήρια είναι άτομα εμπιστοσύνης και δέσμευσης. Προκειμένου να συνεχιστεί το έργο των ειδικών θεραπευτηρίων, είναι απαραίτητη η υποστήριξη από επαγγελματίες ιδίως στον τομέα της οργάνωσης και της δικτύωσης. Συνεπώς χρειάζονται ικανοί σύμβουλοι και διαφοροποιημένη υποστήριξη για τους εθελοντές και τους ασθενείς.

2.3. Κατάσταση σε μερικά κράτη μέλη και σε υποψήφια κράτη

2.3.1. Βασικές αρχές για την ενασχόληση εθελοντών

2.3.1.1. Στην εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια ισχύουν οι ίδιες βασικές αρχές για την πρόσληψη, εξειδίκευση και συντονισμό των εθελοντών με εκείνες που ισχύουν και σε άλλους τομείς της εθελοντικής δραστηριότητας. Με το παράδειγμα της εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια καθίσταται σαφές ότι μια επιτυχής και συνεχής προσφυγή σε εθελοντές βασίζεται σε προσδιορισμένες γενικές συνθήκες.

2.3.1.2. Οι εθελοντές έχουν ως κίνητρο το προσωπικό ενδιαφέρον, την ενημέρωση από στόμα σε στόμα, τις προσωπικές επαφές, τις καταχωρήσεις σε εφημερίδες, τις εκδηλώσεις των ειδικών θεραπευτηρίων με αποδέκτη το κοινό (π.χ. ημέρα ανοιχτή για το κοινό), τα σεμινάρια και τις ενημερωτικές εκστρατείες για την εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια.

2.3.1.3. Οι εθελοντές συνεργάτες προετοιμάζονται σε βάθος για το έργο τους·

στόχος της περιόδου προετοιμασίας είναι να μπορέσουν οι εθελοντές συνεργάτες:

- να παράσχουν συνειδητή και υπεύθυνη υποστήριξη·

- να εκτιμήσουν οι ίδιοι τις δυνατότητες και τα όριά τους·

- να αποκτήσουν την πρόσθετη επικοινωνιακή ικανότητα στην επαφή με τους σοβαρά ασθενείς και τους ασθενείς σε τελικό στάδιο.

2.3.1.4. Οι μέθοδοι κατάρτισης των εθελοντών διαφέρουν από το ένα ειδικό θεραπευτήριο στο άλλο και από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Η διάρκεια προετοιμασίας κυμαίνεται από 2-3 μήνες έως 10-12 μήνες. Σε πολλά ειδικά θεραπευτήρια στο πλαίσιο της κατάρτισης εντάσσεται και η πρακτική άσκηση. Τη βασική κατάρτιση ακολουθεί μια διαφοροποιημένη κατάρτιση ανάλογα με τα μελλοντικά καθήκοντα. Τούτο ισχύει κυρίως για την εργασία με τους πενθούντες.

2.3.1.5. Κατά κανόνα, το περιεχόμενο της κατάρτισης παρέχεται από μια πολυεπιστημονική ομάδα και παρακολουθείται από το ανώτερο επίπεδο. Εκτός από τις βασικές γνώσεις (τελικό στάδιο, θάνατος, πένθος, εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια, παροχή καταπραϋντικής φροντίδας και ιατρικές γνώσεις), σε πρώτο πλάνο τίθεται η αποσαφήνιση του ρόλου της υποστήριξης, ο εθελοντής ως άτομο με την ιστορία του, η στάση έναντι της ιδέας των ειδικών θεραπευτηρίων και οι ικανότητες επικοινωνίας και φροντίδας.

2.3.1.6. Κατά την ενασχόληση με τους ασθενείς σε τελικό στάδιο και τους πενθούντες, οι εθελοντές μπορούν να προσεγγίσουν, εκτός από τον συντονιστή ή τον υπεύθυνο, και μέλη της ομάδας. Υπάρχει τακτική εποπτεία. Η τακτική επιμόρφωση και παρακολούθηση διαλέξεων είναι αυτονόητη. Κατ' επιθυμία, πραγματοποιούνται και προσωπικές συζητήσεις πνευματικού περιεχομένου. Ακόμη, τα ειδικά θεραπευτήρια διοργανώνουν θρησκευτικές τελετές για τους εθελοντές, το προσωπικό, τους συγγενείς και φίλους. Στο πρόγραμμα των ειδικών θεραπευτηρίων περιλαμβάνονται εορταστικές εκδηλώσεις για το καλοκαίρι ή τα Χριστούγεννα.

2.3.2. Πεδία δραστηριοποίησης των εθελοντών

2.3.2.1. Οι εθελοντές απορροφώνται σε όλες τις πτυχές των εργασιών στα ειδικά θεραπευτήρια. Τα καθήκοντά τους εξαρτώνται από τα επαγγελματικά τους προσόντα. Ο καθορισμός των καθηκόντων των εθελοντών είναι σαφής εξαρχής. Ωστόσο, μπορεί να ποικίλει ανάλογα με τον εθελοντή και το ίδρυμα.

2.3.2.2. Μερικά παραδείγματα επιπρόσθετων και συμπληρωματικών δραστηριοτήτων των εθελοντών είναι τα ακόλουθα:

- ψυχοκοινωνική υποστήριξη (με συζητήσεις, αναγνώσεις)·

- πνευματική υποστήριξη (π.χ. προσευχή, αναγνώσεις, συνοδεία σε τέλεση θρησκευτικών καθηκόντων)·

- ψυχοκοινωνική υποστήριξη συγγενών και πενθούντων·

- μεταφορά·

- συμπληρωματική θεραπεία·

- βοήθεια για τη σωματική φροντίδα·

- περιποίηση·

- κόμμωση·

- φροντίδα των φυτών·

- κηπουρική·

- τηλεφωνικές υπηρεσίες·

- διοικητικές εργασίες·

- δημόσιες σχέσεις (τύπος, οργάνωση περιπτέρων και εορτών, ενημερωτικές εκστρατείες, συνεργασία σε ενημερωτικά φυλλάδια κ.λπ.)·

- αναζήτηση πόρων (φιλανθρωπικές συναυλίες, παζάρια, τόμπολες κ.λπ.)·

Σε αντίθεση με τους κύριους απασχολούμενους οι εθελοντές διαθέτουν το χρόνο και τη δυνατότητα να αφιερώνονται περισσότερο στις ατομικές ανάγκες των σοβαρά ασθενών και των ασθενών σε τελικό στάδιο. Αυτό συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στη βελτίωση της περίθαλψής τους.

2.3.2.3. Ακόμη, οι εθελοντές συνεισφέρουν σημαντικά στην υποστήριξη, οικονομικά, ηθικά και επαγγελματικά μέσω της εργασίας τους τόσο στη διαχείριση των συνδέσμων στήριξης, όσο και στις επιτροπές και τα διοικητικά συμβούλια. Σε χώρες όπως η Πολωνία, υποψήφια προς ένταξη χώρα, όπου τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης δεν χρηματοδοτούν τη βασική (καταπραϋντική) περίθαλψη στα ειδικά θεραπευτήρια συχνά το ιατρικό και νοσοκομειακό προσωπικό εργάζονται εθελοντικά.

2.3.3. Συνεργασία εθελοντών και προσωπικού

2.3.3.1. Υπάρχουν ποικίλες εμπειρίες συνεργασίας εθελοντών και προσωπικού στα ειδικά θεραπευτήρια. H εμπειρία από τη συνεργασία είναι γενικά θετική όταν τα καθήκοντα και οι τομείς αρμοδιότητας των εθελοντών και του προσωπικού είναι σαφώς διαχωρισμένοι. Οι τακτικές κοινές και χωριστές συναντήσεις εποπτείας, οι συζητήσεις καθοδήγησης ενδυναμώνουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της κάθε πλευράς και επιτρέπουν τον έλεγχο της καθημερινής συνεργασίας και την επίλυση πιθανών προβλημάτων. Αποφασιστική είναι η βασική στάση που τονίζει την εταιρική σχέση και τη συνεργασία προς όφελος των ασθενών σε τελικό στάδιο. Βάσει αυτού, κάθε εθελοντής ή εργαζόμενος, έχει τη θέση του στην ομάδα ακόμα και όταν οι αρμοδιότητες διαφέρουν ανάλογα με τα ατομικά προσόντα.

2.3.3.2. Η αναγκαία θεσμοθέτηση του εθελοντισμού στα ειδικά θεραπευτήρια αντίκειται στο δημιουργικό βασικό κίνημα των πολιτών με τις συνεχείς νέες προκλήσεις, γεγονός που παρατηρείται συχνά στην εθελοντική εργασία. Αποφασιστική σημασία κατέχει το πλαίσιο στο οποίο οι ίδιοι οι εθελοντές επιλέγουν να εργαστούν ώστε να προωθείται ο εθελοντισμός.

2.3.4. Ενσωμάτωση στον τομέα της υγείας

2.3.4.1. Η ιδέα των ειδικών θεραπευτηρίων αναπτύχθηκε αυτόνομα και υπεύθυνα εκτός κρατικού σχεδιασμού. Είναι αποτέλεσμα, σε μεγάλο βαθμό, προσωπικών πρωτοβουλιών και δημιουργικότητας ιδίως όσον αφορά τη χρηματοδότηση. Σε ορισμένα κράτη μέλη, κοινωνικοί σύνδεσμοι, φιλανθρωπικά σωματεία, θρησκευτικές κοινότητες ανέλαβαν τη χρηματοδότηση για τη λειτουργία των ειδικών θεραπευτηρίων.

2.3.4.2. Στη δεκαετία του '90 αυξήθηκε η κρατική δραστηριοποίηση. Με τη σύσταση των δικτύων κατά του καρκίνου (Αγγλία), ενός αναπτυξιακού προγράμματος για την προώθηση ειδικής περίθαλψης ασθενών σε τελικό στάδιο (Πολωνία) ή τη θέσπιση νόμων για την ενίσχυση των εξωτερικών ή νοσοκομειακών υπηρεσιών για ασθενείς σε τελικό στάδιο (Γερμανία, Ιταλία), οι πολιτικοί καταβάλλουν προσπάθειες για τη διασφάλιση των συνθηκών λειτουργίας των ειδικών θεραπευτηρίων και της παροχής καταπραϋντικής περίθαλψης στο πνεύμα της υποστήριξης του εθελοντισμού.

2.3.5. Χρηματοδότηση και κόστος

Αρχή του εθελοντισμού είναι η μη αμειβόμενη εργασία. Ωστόσο επιστρέφονται τα πραγματοποιούμενα έξοδα.

Ακόμα και όταν οι εθελοντές κατά κανόνα (π.χ. στη Γερμανία, στην Αγγλία και στην Πολωνία) είναι ασφαλισμένοι μέσω οργανώσεων, συνδέσμων και συλλόγων (ασφάλιση αστικής ευθύνης και ατυχήματος), πρέπει να εξεταστούν οι βλάβες που καλύπτονται στην πράξη από την ασφάλιση και η έκταση της ασφαλιστικής κάλυψης.

Περαιτέρω έξοδα προκύπτουν από την κατάρτιση, επιμόρφωση, εποπτεία και συντονισμό που παρέχεται από εξειδικευμένο προσωπικό. Τέτοιες δραστηριότητες πραγματοποιούνται εθελοντικά ή ως αντάλλαγμα για φιλανθρωπικές δωρεές.

2.3.6. Παράγοντες που ενθαρρύνουν ή αποθαρρύνουν την εθελοντική εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια

2.3.6.1. Οι ακόλουθοι παράγοντες συνέβαλαν στην ενθάρρυνση του κοινωνικού εθελοντισμού:

- η ενθάρρυνση και αναγνώριση του εθελοντισμού από την κοινωνία·

- η ανοιχτή συζήτηση για το θάνατο και το τελικό στάδιο της ζωής·

- τα τοπικά περιφερειακά δίκτυα που περιλαμβάνουν και συνδέουν τους τομείς της υγείας, της κοινωνικής ασφάλισης και τα ειδικά θεραπευτήρια·

- τα υψηλά ποιοτικά πρότυπα στα ειδικά θεραπευτήρια·

- η καλή προετοιμασία των εθελοντών·

- το καλό εργασιακό περιβάλλον·

- η αποδοχή και αναγνώριση των εθελοντών·

- οι δυνατότητες αξιοποίησης των προσωπικών εμπειριών από την εργασία σε ειδικά θεραπευτήρια σε άλλους τομείς της ζωής·

- τα πνευματικά κίνητρα, όπως συμμετοχή σε θρησκευτικές κοινότητες·

- η υποστήριξη του εν λόγω έργου από το οικογενειακό περιβάλλον.

2.3.6.2. Οι ακόλουθοι παράγοντες αποθαρρύνουν την εθελοντική εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια:

- οι κοινωνίες όπου η συζήτηση για το τελικό στάδιο της ζωής, το θάνατο και το πένθος είναι απαγορευμένη·

- η έλλειψη αναγνώρισης και ανάδρασης για τον εθελοντισμό·

- οι ελλιπείς γνώσεις για τις δυνατότητες εργασίας σε άσυλα·

- ο ανταγωνισμός μεταξύ ειδικών θεραπευτηρίων για ανεύρεση χρηματοδότησης·

- η ανεπαρκής προετοιμασία και υποστήριξη·

- η ασαφής περιγραφή καθηκόντων και ευθυνών·

- η ελλιπής αναγνώριση της εθελοντικής δραστηριότητας από την οικογένεια και τους φίλους·

- το αίσθημα κοινωνικής απομόνωσης των εθελοντών.

- ...

2.3.6.3. Οι ανωτέρω ενθαρρυντικοί ή αποθαρρυντικοί παράγοντες για τον εθελοντισμό εξαρτώνται κυρίως από την προσωπική κατάσταση των εθελοντών, την κοινωνική και πολιτική αποδοχή και τη διοργάνωση της εθελοντικής εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια. Οι μακρόχρονες εμπειρίες από χώρες όπου η εθελοντική εργασία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο έχουν καταστήσει σαφή τη σημασία της επαγγελματικής στήριξης των εθελοντών για τη διασφάλιση της συνέχειας.

2.4. Σύνοψη και τελικά συμπεράσματα που προκύπτουν από το παράδειγμα της εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια

2.4.1. Από την εθελοντική εργασία στα ειδικά θεραπευτήρια μπορούν να εξαχθούν τα εξής συμπεράσματα:

- οι εθελοντές θεωρούν τη δραστηριότητα αυτή υπεύθυνη και ουσιαστική·

- η καλή και στοχοθετημένη προετοιμασία, εποπτεία, κατάρτιση και επιμόρφωση αποτελούν πρώτον, πολύτιμη πηγή στήριξης και προσωπικής βελτίωσης, δεύτερον, ενδυνάμωση της αυτοπεποίθησης και της αυτοεκτίμησης και, τρίτον, άμεση συμβολή στην αποτελεσματική εκπλήρωση των καθηκόντων·

- τα άτομα με τις ίδιες ιδέες δημιουργούν νέους και άρρηκτους δεσμούς και λειτουργούν ως συνεκτική ομάδα. Η ανοιχτή συζήτηση για υπαρξιακά ζητήματα, συχνά θεωρούμενα απαγορευμένα, ενθαρρύνουν την αμοιβαία εμπιστοσύνη και συνοχή·

- η εθελοντική εργασία χαρακτηρίζεται από μεγάλη δέσμευση και επιθυμία συμμετοχής που διαρκούν για μεγάλο χρονικό διάστημα καθώς και από τη βούληση για περαιτέρω κατάρτιση και επιμόρφωση·

- η εθελοντική εργασία αναγνωρίζεται ευρέως από τον προσωπικό περίγυρο, την πολιτική και την κοινωνία·

- οι εθελοντές ταυτίζονται σε μεγάλο βαθμό με το σκοπό της περίθαλψης των ασθενών σε τελικό στάδιο και τα ειδικά θεραπευτήρια ως φορείς της ιδέας αυτής. Το συναίσθημα αυτό προωθείται κυρίως μέσω της τοπικής ταύτισης. Υπάρχει μεγάλη βούληση και δυναμικό για κοινωνικό εθελοντισμό στα ειδικά θεραπευτήρια.

2.4.2. Οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την υλοποίηση των ανωτέρω είναι οι εξής:

- η διατήρηση του ενθουσιασμού και η ετοιμότητα για συνεργασία εξαρτώνται από μια ορθή καθοδήγηση και από ένα καλό εργασιακό περιβάλλον·

- η περιγραφή των καθηκόντων των εθελοντών είναι κατά κανόνα σαφής. Τα εν λόγω καθήκοντα είναι γενικής φύσεως και ποικίλουν·

- η οργάνωση και ο συντονισμός φροντίζουν για την κατά το δυνατόν μεγαλύτερη κάλυψη των αναγκών των εθελοντών·

- η δραστηριότητα είναι συνήθως χρονικά περιορισμένη. Η διάρκεια της εθελοντικής εργασίας πρέπει να αναπροσδιορίζεται τακτικά (π.χ. ετησίως)·

- ένα σταθερό σημείο επαφής π.χ. γραφείο σε ειδικό θεραπευτήριο ή σε νοσοκομείο παρέχει προσανατολισμό και δυνατότητα ταύτισης·

- ένα μόνιμο πρόσωπο επαφής που να συντονίζει, να καθοδηγεί, να εποπτεύει στην πράξη κτλ διασφαλίζει τη συνέχεια στο πλαίσιο της δικτύωσης, ιδίως όσον αφορά την επαφή με τους εθελοντές·

- απαραίτητη προϋπόθεση για μια αξιόπιστη παροχή υπηρεσιών είναι η σαφής συνεννόηση και ο υψηλός βαθμός δέσμευσης των δύο πλευρών καθώς και η συνεκτίμηση των ευθυνών έναντι τόσο των εθελοντών όσο και των σοβαρά ή σε τελικό στάδιο ασθενούντων και των πενθούντων·

- η έντονη δημοσιότητα του έργου των ειδικών θεραπευτηρίων, υπογραμμίζει συνεχώς τη σημασία του εθελοντισμού. Τούτο διευκολύνει τη στρατολόγηση εθελοντών, συμβάλλει στο αίσθημα ταύτισης με την ιδέα των ειδικών θεραπευτηρίων και διευρύνει την αποδοχή.

2.4.3. Με βάση την ανάλυση της εθελοντικής εργασίας και τις εμπειρίες από τα ειδικά θεραπευτήρια, πρέπει να εξετασθεί με ποιο τρόπο η κοινωνία μπορεί να προωθήσει ενεργά τον εθελοντισμό. Για το σκοπό αυτό, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο γεγονός ότι τα ποικίλα κίνητρα των εθελοντών καθιστούν σαφές ότι τούτοι ενδιαφέρονται ολοένα και περισσότερο να αποκομίσουν νόημα και ευκαιρίες προσωπικής εξέλιξης μέσω του εθελοντισμού. Από το γεγονός αυτό προκύπτει ότι οι πολιτικοί και πολιτιστικοί παράγοντες σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο θα επηρεάσουν έντονα τη βούληση των ατόμων να αναλάβουν εθελοντική εργασία.

3. Γενικά συμπεράσματα και προτάσεις

3.1. Με το παράδειγμα της εργασίας στα ειδικά θεραπευτήρια αποδεικνύεται το μέγεθος της συμβολής του εθελοντισμού στη μεταβολή του πολιτικού πλαισίου και της κοινωνικής πραγματικότητας. Σημαντικά ερεθίσματα για τη θεμελίωση, την εξέλιξη και τη διαχρονικότητα του εθελοντισμού αποτελούν η εμμονή και η αποφασιστικότητα των μεμονωμένων ατόμων για εφαρμογή των ιδεών και των πεποιθήσεών τους στην πράξη και για να πείσουν άλλους στην υιοθέτηση των ιδεών τους. Το γεγονός αποτελεί απόδειξη ότι η προσδοκία των εθελοντών να γίνουν συνήγοροι των ανθρώπων που έχουν ανάγκη και το αίτημα ανάληψης πολιτικής δράσης που απορρέει από αυτή, έχει συχνά ως αποτέλεσμα την αλλαγή νόμων και άλλων ρυθμίσεων. Η αλλαγή του κοινωνικού πλαισίου και της πραγματικότητας από τους εθελοντές είναι ένδειξη ότι η κοινωνία των πολιτών λειτουργεί ορθά.

3.2. Η συνεργασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσεται. Η διεύρυνσή της αποτελεί το επόμενο βήμα και οι σχετικές διαδικασίες θα πρέπει να συνδεθούν και να συμβαδίσουν με το πνεύμα της ευρωπαϊκής κοινωνίας για την προώθηση της κοινωνικής συνοχής στις υποψήφιες χώρες και στην Κοινότητα. Η διευκόλυνση και η προώθηση του εθελοντισμού στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα θα συμβάλλει στη συμμετοχή των πολιτών στην εξέλιξη της κοινωνίας, την επίλυση προβλημάτων και αντιμετώπιση ζητημάτων κοινωνικής φύσεως. Η δικτύωση της εθελοντικής δραστηριότητας των πολιτών μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη εθνικής αντίληψης της έννοιας του "ευρωπαίου" πολίτη.

3.3. Βάση για την περαιτέρω εξέλιξη μπορεί να αποτελέσει η Δήλωση αριθ. 38 της Συνθήκης του Άμστερνταμ, όπου αναγνωρίζεται ότι "οι εθελοντικές δραστηριότητες συμβάλλουν σημαντικά στην ανάπτυξη της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η Κοινότητα θα ενθαρρύνει την ευρωπαϊκή διάσταση των οργανώσεων εθελοντικής παροχής υπηρεσιών, εξαίροντας ιδιαίτερα την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών, αλλά και τη συμμετοχή των νέων και ηλικιωμένων στις εθελοντικές δραστηριότητες."

3.4. Η ΟΚΕ προτείνει τα ακόλουθα:

1. η πολιτική για την προώθηση του εθελοντισμού πρέπει, πέρα από το Διεθνές Έτος για τον Εθελοντισμό, να αναγνωρίσει την ουσία του και να διευκολύνει το διάλογο μεταξύ των ενώσεων, των αρχών και των κοινωνικών ιδρυμάτων που τον υποστηρίζουν·

2. πρέπει να θεσπισθούν φόρουμ και/ή κέντρα ανταλλαγών για εθελοντές που θα παρέχουν λεπτομερείς πληροφορίες για τις ποικίλες δυνατότητες και τους τομείς εθελοντικής δραστηριότητας σε περιφερειακή, εθνική και ευρωπαϊκή κλίμακα. Για το σκοπό αυτό κρίνεται απαραίτητη η χρήση των νέων μέσων επικοινωνίας. Επίσης χρειάζεται να εξευρεθούν κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση των εμποδίων που τίθενται στην κινητικότητα·

3. για μια επιτυχή εθελοντική δραστηριότητα, πρέπει να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις, τόσο οικονομικές όσο και σε προσωπικό για την βασική κατάρτιση, την επιμόρφωση, την συνεχή επαγγελματική κατάρτιση και την παρακολούθηση των εθελοντών κατά την εργασία τους·

4. οι βάσεις του εθελοντισμού, δηλαδή τα κίνητρα, οι επιδράσεις των συνθηκών πλαισίου που επικρατούν, οι διαφορές και οι ομοιότητες των τομέων εθελοντικής δράσης, οι διαφορές και οι ομοιότητες της περιφερειακής, εθνικής και ευρωπαϊκής εθελοντικής δράσης κτλ, πρέπει να διερευνηθούν καθώς επίσης και να εξεταστούν οι θετικές επιδράσεις μιας αλληλέγγυας κοινωνίας. Για το σκοπό αυτό, απαραίτητος είναι ο συντονισμός και η προώθηση περιφερειακών, εθνικών και ευρωπαϊκών προγραμμάτων από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα·

5. όσον αφορά το παράδειγμα των ειδικών θεραπευτηρίων, πρέπει να ερευνηθεί η εξέλιξη του εθελοντισμού από ένα κίνημα βάσης σε ένα αυτοδιαχειριζόμενο δίκτυο και ταυτόχρονα να εξετασθούν οι δυνατότητες και οι ευκαιρίες που συνεπάγεται η εθελοντική δραστηριότητα. Οι διάφορες μελέτες πρέπει να επικεντρωθούν εντονότερα στα κοινά κριτήρια που χαρακτηρίζουν τις διαφορετικές τάσεις στις ευρωπαϊκές χώρες.

6. η διαρκής οργάνωση, διοίκηση και παροχή βασικών συμβουλών στους εθελοντές πρέπει να διασφαλίζονται από την παρουσία μόνιμου προσωπικού. Η στήριξη των εθελοντών από το μόνιμο προσωπικό θα πρέπει να αποτελεί ουσιαστικό κριτήριο, προκειμένου να αναληφθεί η ευθύνη έναντι των εθελοντών·

7. η εθελοντική δραστηριότητα δεν πρέπει να έχει αρνητικές επιπτώσεις για τους ίδιους τους εθελοντές. Θα πρέπει να ασφαλίζονται για ατύχημα και ασθένεια σύμφωνα με όσα προβλέπει ο νόμος και η ασφάλιση αυτή να καλύπτει τόσο τους ίδιους τους εθελοντές όσο και τις οικογένειές τους. Πρέπει να θεσπισθεί ένα βασικό νομικό πλαίσιο σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

8. Οι υφιστάμενες δομές διαλόγου στα κράτη μέλη, π.χ. στους κόλπους των οικονομικών και κοινωνικών συμβουλίων ή στα πλαίσια της εξέτασης εθνικών προγραμμάτων δράσης θα πρέπει να αξιοποιηθούν σε μεγαλύτερο βαθμό για την ανάπτυξη του εθελοντισμού.

Θα πρέπει, επίσης, να ληφθούν υπόψη οι εμπειρίες από τα υπάρχοντα προγράμματα, για παράδειγμα στον τομέα της νεολαίας.

3.5. Τέλος, η ΟΚΕ προτείνει να αξιοποιηθεί η ορατότητα και η ευρεία διάδοση της ιδέας των ειδικών θεραπευτηρίων στα κράτη μέλη, έτσι ώστε να αναληφθούν και άλλες πρωτοβουλίες (π.χ. η διοργάνωση ακροάσεων με εθελοντές). Η παρούσα γνωμοδότηση πρέπει να γνωστοποιηθεί και να συζητηθεί σε όλα τα κράτη μέλη και τις υποψήφιες χώρες. Οι προτάσεις και οι συμμετοχές πρέπει να οδηγήσουν σε περαιτέρω διάλογο και να έχουν ως αποτέλεσμα λήψη πρωτοβουλιών. Έτσι, θα αποδειχθεί ότι η ευρεία εφαρμογή του πλαισίου για την προώθηση του εθελοντισμού και η βούληση για πληροφόρηση, μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στην προώθηση της εθελοντικής δραστηριότητας και στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών.

Βρυξέλλες, 20 Μαρτίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) ΕΕ C 73, της 9.3.1998.

(2) ΕΕ C 311, της 7.11.2001.