2000/0358 (CNS) ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ σχετικά με ΤΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ

ΣΥΝΟΨΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

1.1. Προδιαγραφές και κανόνες

1.1.1. Η έννοια της ποιότητας

1.1.2. Η ισχύουσα ρύθμιση

1.2. Η κατάσταση στην αγορά

1.2.1. Οι επιχειρηματίες και οι οργανώσεις τους

1.2.2. Οι παραγόμενες και διατιθέμενες για πώληση κατηγορίες ελαιολάδων

1.3. Παράγοντες ποιότητας

1.3.1. Στο επίπεδο της παραγωγής των ελιών

1.3.2. Στο επίπεδο της παραγωγής παρθένων ελαιολάδων

1.3.2.1. Θερμοκρασίες, διάρκεια και βοηθητικές ύλες παραλαβής

1.3.2.2. Διάθεση των καταλοίπων και αποβλήτων

1.3.2.3. Έλαια δεύτερης φυγοκέντρισης

1.3.3. Στο επίπεδο των ελαίων που διατίθενται στην κατανάλωση

1.3.3.1. Τα παρθένα ελαιόλαδα

1.3.3.2. Τα εξευγενισμένα έλαια και η ανάμειξή τους με παρθένα ελαιόλαδα

1.3.3.3. Οι αναμείξεις ελαιολάδου και σπορελαίων

Πλαίσιο 1: Παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ - Ονομασίες και ορισμοί των ελαιολάδων και του πυρηνέλαιου

2. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ

2.1. Κατάταξη των ελαιολάδων σε κατηγορίες

2.1.1. Η ονομασία ορισμένων κατηγοριών

2.1.2. Τα ανώτατα όρια οξύτητας

2.1.3. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα ακατέργαστα ελαιόλαδα και στα πυρηνέλαια

2.1.4. Διάφορα θέματα

2.1.5. Κατηγορίες ελαιολάδων που είναι δυνατό να διατεθούν στο λιανικό εμπόριο

2.2. Η σήμανση των ελαιολάδων

2.2.1. Υποχρεωτικές, προαιρετικές και απαγορευόμενες ενδείξεις

2.2.1.1. Υποχρέωση περιγραφικής αναφοράς της κατηγορίας του ελαιολάδου

2.2.1.2. Απαγόρευση ενδείξεων που υποδηλώνουν δολίως σχέση ποιότητας

2.2.1.3. Τυποποίηση ορισμένων προαιρετικών ενδείξεων

2.2.2. Ειδική περίπτωση της καταγωγής του προϊόντος

2.3. Έλεγχοι μέσω αναλύσεων

2.3.1. Σύστημα λήψης αποφάσεων

2.3.2. Panel Test

2.3.3. Αποτελέσματα εκτός προδιαγραφών

2.4. Οργάνωση και δραστηριότητες των επιχειρηματιών

2.4.1. Τομείς δραστηριοτήτων

2.4.1.1. Βελτίωση της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής

2.4.1.2. Πιστοποίηση και προάσπιση της ποιότητας των ελαιολάδων

2.4.1.3. Διαχείριση του τομέα και της αγοράς

2.4.2. Χρηματοδοτήσεις

Πλαίσιο 2: Πρόταση - Ονομασία και ορισμός των ελαιολάδων και του πυρηνέλαιου

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ Error! Bookmark not defined.

1. Ρύθμιση του Συμβουλίου

1.1. Η κατάταξη των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων σε κατηγορίες

1.2. Η οργάνωση και οι δραστηριότητες των επιχειρηματιών

2. Ρύθμιση της Επιτροπής

2.1. Panel Test

2.2. Προσδιορισμός της καταγωγής

2.3. Ελαιόλαδα που δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα

2.4. Υποχρέωση μικρών συσκευασιών

2.5. Υποχρεώσεις και απαγορεύσεις ενδείξεων της σήμανσης

2.6. Τυποποίηση προαιρετικών αναφορών

3. Άλλες πρωτοβουλίες

3.1. Διεθνείς οργανισμοί

3.2. Έρευνα και εργασίες των εμπειρογνωμόνων στη χημεία του ελαιολάδου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Κατά τις διαπραγματεύσεις του 1998 για τη μεταρρύθμιση της κοινής οργάνωσης αγοράς όσον αφορά το ελαιόλαδο [1], το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επεσήμαναν ένα σύνολο προβλημάτων σχετικά τεχνικού χαρακτήρα τα οποία αλληλοσυνδέονται και αφορούν, σε διαφορετικό βαθμό, την προβολή της ποιότητας του ελαιολάδου. Το Συμβούλιο και η Επιτροπή έκριναν αναγκαίο να μελετήσουν αυτά τα ζητήματα με συντονισμένο τρόπο και ανέλαβαν τη δέσμευση να αποδώσουν:

[1] Διαπραγματεύσεις που ολοκληρώθηκαν με την έκδοση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1638/98 του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998, για την τροποποίηση του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ περί δημιουργίας κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα των λιπαρών ουσιών (ΕΕ αριθ. L 210 της 28.7.1998, σ. 32).

«Ιδιαίτερη προτεραιότητα στην επισταμένη εξέταση των ζητημάτων που αφορούν τη στρατηγική για την ποιότητα κατά την περίοδο πριν να υποβληθεί η οριστική πρόταση μεταρρύθμισης της κοινής οργάνωσης της αγοράς για το ελαιόλαδο. Τα ζητήματα αυτά αφορούν:

- την ποιότητα των ελιών και τα υφιστάμενα προγράμματα για τη βελτίωση της ποιότητας της παραγωγής ελαιολάδου,

- τα περιβαλλοντικά ζητήματα που συνδέονται με την παραγωγή ελαιολάδου, περιλαμβανομένων των καταλοίπων των ελαιοτριβείων,

- την κατάταξη των ελαιολάδων σε κατηγορίες, και ιδίως τη θέσπιση κατηγορίας «super» εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, τα ζητήματα που συνδέονται με το μειονεκτικό ελαιόλαδο που έχει υποβληθεί σε απόσμηση, το εξευγενισμένο έλαιο και του πυρηνέλαιο,

- τη βελτίωση των αναλυτικών μεθόδων για την κατάταξη και τον έλεγχο των ελαιολάδων,

- τα ζητήματα που συνδέονται με τον καθορισμό της προέλευσης και τη σήμανση,

- τα μείγματα ελαιολάδων και σπορέλαιων,

- τη δυνατότητα ανίχνευσης της προέλευσης και την πιστοποίηση της ποιότητας,

- τη βελτίωση των ποιοτικών ελέγχων.»

Στη συνέχεια, η Επιτροπή πραγματοποίησε διεξοδικό διάλογο επί των διαφόρων ζητημάτων της στρατηγικής για την ποιότητα. Η μόνιμη ομάδα για τις «ελιές και τα παράγωγα προϊόντα» της συμβουλευτικής επιτροπής των «ειδικών προϊόντων» συνεδρίασε επανειλημμένα για να εξετάσει το θέμα, βασιζόμενη σε σημαντικές έγγραφες παρατηρήσεις των μελών της και εκπροσώπων των διαφόρων ενώσεων επιχειρηματιών του τομέα. Το Διεθνές Ελαιοκομικό Συμβούλιο (ΔΕΣ) και διάφορες επαγγελματικές οργανώσεις υπέβαλαν, επίσης, γραπτές αναλύσεις. Τέλος, και η ομάδα ειδικών εμπειρογνωμόνων στη χημεία του ελαιολάδου της Επιτροπής Διαχείρισης Λιπαρών Ουσιών συνεδρίασε επανειλημμένα για να εξετάσει τα κατ'εξοχήν τεχνικά θέματα και τα προβλήματα ελέγχου.

Από την ανάλυση των βασικών παραγόντων ποιότητας συνάγεται ότι η βελτίωση της υποχρεωτικής κατάταξης σε κατηγορίες και η θέσπιση κανόνων σήμανσης θα συνέβαλαν στη βελτίωση των όρων παραγωγής και εμπορίας των ελαιολάδων. Απαιτείται, επίσης, να βελτιωθούν οι έλεγχοι και η οργάνωση του τομέα.

Πράγματι, το ελαιόλαδο διακρίνεται από τις άλλες λιπαρές ουσίες λόγω των ιδιαίτερων θρεπτικών και οργανοληπτικών του ιδιοτήτων και η αγορά του ελαιολάδου εξαρτάται από τη διαφάνεια σχετικά με αυτές τις διαφορετικές ιδιότητες. Τα βασικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με την αξιοποίηση της ποιότητας του ελαιολάδου, αν και έχουν διαφορετικό βαθμό τεχνικότητας και διαφορετική οικονομική σημασία, είναι δυνατό να συγκεντρωθούν σε τέσσερις βασικές ενότητες:

- Η κατάταξη σε κατηγορίες δεν ανταποκρίνεται πλέον επαρκώς στην κατάσταση της αγοράς, εφόσον ο κύριος όγκος του παραγόμενου ελαιολάδου είναι «εξαιρετικό παρθένο» με αρκετά ετερογενή χαρακτηριστικά Η υποχρεωτική κατάταξη σε κατηγορίες, με κοινές ονομασίες, δημιουργεί συγχύσεις που είναι δυνατό να παραπλανήσουν τον καταναλωτή. Η δυσκολία οριοθέτησης των διάφορων κατηγοριών δημιουργεί ένα σύνολο τεχνικών προβλημάτων που σχετίζονται, παραδείγματος χάρη, με την αξιοπιστία και την ακρίβεια των μεθόδων ανάλυσης ή την ύπαρξη ελαιολάδων που δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα.

- Οι κανόνες σήμανσης συχνά δεν είναι επαρκώς ακριβείς, κυρίως όσον αφορά τους ελέγχους των ενδείξεων. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να πολλαπλασιάζονται οι ενδείξεις, ορισμένες φορές παραπλανητικές, οι οποίες είναι ελάχιστα έως καθόλου επαληθεύσιμες και δημιουργούν διαταραχή στην αγορά.

- Ο έλεγχος των περιπτώσεων παρατυπιών, κυρίως όσον αφορά την δηλούμενη βασική ποιότητα (απόσμηση των παρθένων μειονεκτικών ελαιολάδων, η ανάμειξη μειονεκτικών ελαιολάδων και ελαίου δεύτερης φυγοκέντρισης, οι προσμείξεις με φουντουκέλαια ...) αποτελεί σύνηθες πρόβλημα.

- Η οργάνωση για τη βελτίωση της ποιότητας, της επαλήθευσης και της πιστοποίησής της, ή είναι ανύπαρκτη ή απαιτεί καλύτερο συντονισμό στο επίπεδο της παραγωγής των ελιών, της παραγωγής και της επεξεργασίας των ελαίων και της επεξεργασίας των καταλοίπων.

Κατά συνέπεια, η κατάσταση της αγοράς διαταράσσεται από τιμές οι οποίες δεν είναι πάντοτε ανάλογες προς τη προσδοκώμενη από τον καταναλωτή ποιότητα. Λαμβανομένων υπόψη των ενδείξεων της σήμανσης, οι ψαλίδες τιμών κάθε κατηγορίας ελαιολάδου είναι πολύ μεγάλες και σε μεγάλο βαθμό επικαλύπτονται. Οι διαφορές αυτές οφείλονται στις συνήθεις εμπορικές πρακτικές, αλλά και στις ανεπάρκειες των κανονιστικών ρυθμίσεων για την ποιότητα και της εφαρμογής τους. Μακροπρόθεσμα, οι ανεπάρκειες αυτές θα μπορούσαν να αποθαρρύνουν τους καταναλωτές και να δημιουργήσουν σοβαρό πρόβλημα για τον τομέα.

Τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν πρέπει να εντάσσονται σε μακροχρόνια προοπτική, απαιτούν την ύπαρξη στρατηγικής για την ποιότητα του ελαιολάδου, με τη συμμετοχή των παραγωγών και των βιομηχάνων και εμπορικών φορέων του τομέα, ερευνητική εργασία και εργασία εμπειρογνωμόνων, τη θέσπιση κανόνων από το Συμβούλιο, την Επιτροπή και τα κράτη μέλη καθώς και τροποποιήσεις ορισμένων διεθνών διατάξεων στο επίπεδο του ΔΕΣ και του CODEX Alimentarius.

1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

1.1. Προδιαγραφές και κανόνες

1.1.1. Η έννοια της ποιότητας

Ο Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης περιέλαβε στους κανόνες ISO ορισμό της ποιότητας ο οποίος αντιπροσωπεύει ικανοποιητικά τη γενική έννοια που εφαρμόζεται στα ελαιόλαδα:

«Η ποιότητα είναι το σύνολο των ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας που δείχνει ικανότητα ικανοποίησης των εκφρασμένων ή άδηλων αναγκών» [2].

[2] Πρότυπο ISO EN αριθ. 8402.

Η επιλογή που καταναλωτή βρίσκεται, λοιπόν, στο επίκεντρο του ορισμού της ποιότητας ενός προϊόντος. Όμως, η επιλογή του καταναλωτή εξαρτάται, επίσης, από παράγοντες, όπως η τιμή ή η παρουσίαση του προϊόντος, τα οποία δεν συνδέονται πάντοτε με την ποιότητα. Επιπλέον, τα κριτήρια που υπεισέρχονται στην αξιολόγηση της ποιότητας είναι πολύ διαφορετικά και συνδέονται κυρίως με τις προτιμήσεις και τις συνήθειες των καταναλωτών στις διάφορες περιοχές και με το πώς αυτές εξελίσσονται στη διάρκεια του χρόνου, επηρεαζόμενες από την ενημέρωση και τις διαφορετικές συνήθειες. Ο ρόλος της γενικής προβολής του ελαιολάδου έχει καθοριστική σημασία από αυτή την άποψη.

Μια πρώτη ενότητα κριτηρίων αφορά την «βασική ποιότητα», δηλαδή το σεβασμό της έννοιας του «ποιοτικά καλού εμπορεύματος», η οποία είναι το ελάχιστο που πρέπει να διασφαλίζεται. Τα περισσότερα από τα κριτήρια αυτά εκφράζονται σε αντικειμενικές προδιαγραφές οι οποίες είναι δυνατό να επαληθεύονται με φυσικοχημικές αναλύσεις. Πρόκειται, παραδείγματος χάρη, για ανώτατα όρια των διαφόρων συστατικών στοιχείων της σύνθεσης του ελαιολάδου ή της ανώτατης περιεκτικότητας σε ανεπιθύμητες ουσίες.

Μια δεύτερη κατηγορία κριτηρίων αφορά την «εγγενή ποιότητα». Τα κριτήρια αυτά εξελίσσονται συχνά με την πάροδο του χρόνου και αναφέρονται στις οργανοληπτικές και θρεπτικές ιδιότητες του ελαιολάδου. Ορισμένες από αυτές, όπως η οξύτητα, είναι δυνατό να μετρηθούν με αντικειμενικότατο τρόπο. Ορισμένες άλλες, όπως τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά, είναι πολύ πιο δύσκολο να αξιολογηθούν με αξιοπιστία και με επαναληπτικότητα. Τα κριτήρια αυτά, που έχουν καθοριστική σημασία για την ποιότητα, είναι δύσκολο να αποσυνδεθούν μεταξύ τους σε μία ενιαία κλίμακα αξιών, επειδή ο κάθε καταναλωτής μπορεί να έχει διαφορετική προτίμηση. Μπορεί επίσης να εκτιμά την πολλαπλότητα των γεύσεων των διαφόρων ελαιολάδων. Η εγγενής ποιότητα φαίνεται ότι βασίζεται σε ορισμένους συνδυασμούς τους οποίους πραγματοποιούν οι καταναλωτές ανάμεσα στα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και σε περισσότερα φυσιοχημικά χαρακτηριστικά, με σημαντικό το κριτήριο της οξύτητας.

Μια τρίτη ομάδα κριτηρίων αφορά την «συνοδό ποιότητα» του προϊόντος και παραπέμπει σε πολύ πιο υποκειμενικά θέματα, τα οποία όμως συχνά συνδέονται με την πραγματικότητα. Πρόκειται κυρίως για τη γενική εικόνα την οποία έχουν οι καταναλωτές για το ελαιόλαδο, η οποία συνδέεται με τις γαστρονομικές παραδόσεις, με τις κλιματολογικές συνθήκες και τα τοπία των χωρών της Μεσογείου. Αναφέρονται σε αξίες που είναι πολύ δύσκολο να εκτιμηθούν αντικειμενικά και οι οποίες δεν είναι ασφαλώς μονοσήμαντες. Εντούτοις, οι καταναλωτές είναι πιθανό να παρακολουθούν και να δείχνουν πιο συγκεκριμένη εκτίμηση για ορισμένα στοιχεία που δημιουργούν αυτή την εικόνα, όπως π.χ. η προστασία του περιβάλλοντος ή η προέλευση του ελαιολάδου.

1.1.2. Η ισχύουσα ρύθμιση

Ο ορισμός της ποιότητας πρέπει να είναι σύμφωνος με τους κανόνες σήμανσης οι οποίοι έχουν θεσπιστεί σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία, και κυρίως με την οδηγία αριθ. 2000/13/ΕΚ [3].

[3] Οδηγία αριθ. 2000/13/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 20ής Μαρτίου 2000 σχετικά με την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών για τη σήμανση και την παρουσίαση των τροφίμων καθώς και για τη διαφήμιση των προϊόντων (ΕΕ L 109 της 6.5.2000, σ. 29).

Εντούτοις, το παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ του Συμβουλίου [4] θεσπίζει τις ονομασίες και τους ορισμούς των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων σε εννέα υποχρεωτικές κατηγορίες για την εμπορία, εκ των οποίων μόνο οι τέσσερις αφορούν το λιανικό εμπόριο [5] (βλέπε πλαίσιο αριθ. 1 σε παράρτημα του παρόντος κεφαλαίου Ι). Αυτή η ταξινόμηση των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων ισχύει και στο επίπεδο του κοινοτικού τελωνειακού κώδικα, περιλαμβάνεται στους κανόνες του ΔΕΣ του CODEX Alimentarius, με ορισμένες διαφορές ως προς την οργανοληπτική ανάλυση και ορισμένα άλλα σημεία δευτερεύουσας σημασίας.

[4] Κανονισμός αριθ. 136/66/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 1966, περί δημιουργίας κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα των λιπαρών ουσιών (ΕΕ 172 της 30.9.1966, σ. 3025/66), όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2702/1999 (ΕΕ L 327, της 21.12.1999, σ.7).

[5] Σύμφωνα με το άρθρο 35 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ, είναι δυνατό να διατίθενται στο λιανικό εμπόριο μόνο οι κατηγορίες («εξαιρετικό παρθένον ελαιόλαδον», «παρθένον ελαιόλαδον», «ελαιόλαδον» και «πυρηνέλαιον».

Η κατάταξη καθορίζεται από τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91 της Επιτροπής [6] ο οποίος διαφοροποιεί τα ελαιόλαδα, τα πυρηνέλαια και τις 9 κατηγορίες τους μεταξύ τους και σε σχέση με τις άλλες λιπαρές ουσίες, μέσω των ορίων που πρέπει να τηρούνται για 28 κριτήρια, και απαιτεί 16 μεθόδους ανάλυσης. Πράγματι, το άρθρο 35α του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ προβλέπει τη δυνατότητα καθορισμού, με τη διαδικασία της επιτροπής διαχείρισης, κανόνων εμπορίας που αφορούν, κυρίως ως προς την ποιοτική κατάταξη, τη συσκευασία και την παρουσίαση, καθώς και τις μεθόδους ανάλυσης που πρέπει να χρησιμοποιούνται.

[6] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91 της Επιτροπής της 11ης Ιουλίου 1991 σχετικά με τον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων καθώς και με τις μεθόδους προσδιορισμού (ΕΕ L 248 της 5.9.91, σ.1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 379/1999 (ΕΕ L 46 της 20.2.99, σ.15).

Τα περισσότερα από τα κριτήρια που θέσπισε ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91 έχουν στόχο να εξασφαλίσουν την αυθεντικότητα του προϊόντος και της κατηγορίας η οποία δηλώνεται και να αποτρέψουν την απάτη. Συμπληρωματικά προς την κανονιστική ρύθμιση οριζόντιου χαρακτήρα για τα αποδεκτά όρια όσον αφορά τα κατάλοιπα, εξασφαλίζουν βασικές ιδιότητες του προϊόντος προς όφελος του καταναλωτή.

Άλλα κριτήρια του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91, όπως η οξύτητα, ο αριθμός υπεροξειδίων και ο έλεγχος από επιτροπή γευσιγνωστών αφορούν σαφώς χαρακτηριστικά στοιχεία των εγγενών ιδιοτήτων του ελαιολάδου. Εξαρτώνται από τις χρησιμοποιούμενες ελιές, από τις διεργασίες παραλαβής και/ή εξευγενισμού καθώς και από τις συνθήκες διατήρησης του ελαιολάδου.

Όσον αφορά τις συνοδούς ιδιότητες των προϊόντων, αυτές υπάγονται σε ειδικές ρυθμίσεις οι οποίες δεν είναι πλήρεις. Για το σύνολο των γεωργικών προϊόντων, ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 του Συμβουλίου [7] καθορίζει τους κανόνες βιολογικής παραγωγής. Ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2081/92 του Συμβουλίου [8] αφορά την προστασία των ονομασιών προέλευσης και των γεωγραφικών ενδείξεων. Επιπλέον, εκτός από τους κανόνες για τις ΠΟΠ και ΠΓΕ οι οποίες ισχύουν για τα άλλα προϊόντα, ο προσδιορισμός της προέλευσης των ελαιολάδων υπάγεται στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2815/98 της Επιτροπής [9].

[7] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 του Συμβουλίου της 24ης Ιουνίου 1991 περί του βιολογικού τρόπου παραγωγής γεωργικών προϊόντων και των σχετικών ενδείξεων στα γεωργικά προϊόντα και στα είδη διατροφής (ΕΕ L 198 της 22.7.91, σ. 1-15).

[8] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2081/92 του Συμβουλίου της 14ης Ιουλίου 1992 για την προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων και των ονομασιών προέλευσης των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων (ΕΕ L 208 της 24.7.1992, σ. 1-8).

[9] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2815/98 της Επιτροπής της 22ας Δεκεμβρίου 1998 σχετικά με τα εμπορικά πρότυπα για το ελαιόλαδο (ΕΕ L 349 της 24.12.1998, σ. 56).

Μεταξύ των κανονισμών που αφορούν τα μέτρα για τη βελτίωση της ποιότητας, πρέπει να αναφέρουμε και τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 528/1999 της Επιτροπής [10] ο οποίος προβλέπει τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν και τις διατάξεις για τη βελτίωση της ποιότητας της ελαιοπαραγωγής και της επίπτωσής της στο περιβάλλον. Τα εφαρμοζόμενα μέτρα χρηματοδοτούνται από τους πόρους που προέρχονται από παρακράτηση του 1,4% επί της ενίσχυσης στην παραγωγή, σύμφωνα με το άρθρο 20δ του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ.

[10] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 528/99 της Επιτροπής της 10ης Μαρτίου 1999 για τον καθορισμό των μέτρων με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητα της ελαιοπαραγωγής (ΕΕ L 62 της 11.3.1999, σ. 8).

Και ορισμένα άλλα μέτρα, που συνδέονται έμμεσα με την ποιότητα του ελαιολάδου, προβλέπονται και χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης.

1.2. Η κατάσταση στην αγορά

1.2.1. Οι επιχειρηματίες και οι οργανώσεις τους

Όλοι οι επιχειρηματίες του τομέα του ελαιολάδου συμβάλλουν στην τελική ποιότητα των προϊόντων που προσφέρονται στους καταναλωτές. Η σημερινή διάρθρωση της οργάνωσης των επιχειρηματιών του τομέα του ελαιολάδου μπορεί να παρουσιαστεί συνοπτικά με τον ακόλουθο πίνακα, για την περίοδο εμπορίας 1998/99:

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Στην Ισπανία, ο κάθε παραγωγός παράγει κατά μέσο όρο περίπου 1500 χλγ. ελαιολάδου, δηλαδή περίπου τριπλάσια ποσότητα σε σχέση με τους ιταλούς και τους έλληνες ελαιοπαραγωγούς. Στην Πορτογαλία και κυρίως στη Γαλλία, η μέση παραγωγή ανά παραγωγό είναι πολύ χαμηλή.

Σε όλα τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη, διαπιστώνεται κατά τα τελευταία έτη συγκέντρωση του συνόλου της βιομηχανίας του ελαιολάδου. Υπάρχει, εντούτοις, σημαντική διαφορά ανάμεσα στην Ισπανία, αφενός, η οποία διαθέτει μεγάλους συνεταιρισμούς παραλαβής και εμφιάλωσης του ελαιολάδου των μελών τους και, αφετέρου, στην Ιταλία και την Ελλάδα όπου πάρα πολλά μικρά ελαιοτριβεία, τα οποία βρίσκονται κοντά στους τόπους συγκομιδής, εργάζονται κατ' αποκοπήν για λογαριασμό των παραγωγών οι οποίοι προτιμούν να διατηρήσουν την κυριότητα του λαδιού τους. Η συγκέντρωση της προσφοράς των ιταλών και ελλήνων παραγωγών πραγματοποιείται συχνά από μεσάζοντες εμπόρους.

Οι αντιπροσωπευτικές επαγγελματικές οργανώσεις του κλάδου σε ευρωπαϊκό επίπεδο περιλαμβάνουν τη βιομηχανία, το εμπόριο και τους παραγωγούς, αλλά δεν έχουν διεπαγγελματικό χαρακτήρα:

- Η FEDOLIVE, ομοσπονδία της βιομηχανίας ελαιολάδου, είναι οργάνωση αυτού του τομέα η οποία αποτελείται από αντιπροσώπους της βιομηχανίας των πέντε ελαιοπαραγωγών κρατών μελών: Sevitel (Ελλάδα), Assitol (Ιταλία), Federoliva (Ισπανία), Casa do Azeite (Πορτογαλία) και Fedico (Γαλλία),

- Η COCERAL, επιτροπή εμπορίου των δημητριακών, ζωοτροφών, ελαιούχων προϊόντων, ελαιολάδου, λιπαρών ουσιών και γεωργικών προϊόντων της ΕΕ, περιλαμβάνει διάφορες εμπορικές ενώσεις γεωργικών προϊόντων, στις οποίες περιλαμβάνονται και οι εξής ενώσεις για το ελαιόλαδο: Federolio (Ιταλία), Anierac (Ισπανία), Esvite (Ελλάδα) και Fedico (Γαλλία),

- Η COPA/COGECA αντιπροσωπεύει τις οργανώσεις παραγωγών και τους γεωργικούς συνεταιρισμούς της ΕΕ. Η COPA αποτελείται από 29 οργανώσεις και η COGECA από 17 οργανώσεις μέλη και 4 συνδεδεμένες οργανώσεις. Υπάρχει κοινή γραμματεία για όλες τις οργανώσεις, η οποία περιλαμβάνει 50 ομάδες εργασίας, μία από τις οποίες είναι ειδική για τον τομέα του ελαιολάδου.

Σε τοπικό επίπεδο, οι 366 οργανώσεις παραγωγών και οι 9 ενώσεις τους, που είναι αναγνωρισμένες βάσει του κανονισμού 136/66/ΕΟΚ, συμμετέχουν στη διαχείριση της ενίσχυσης στην παραγωγή, αλλά δεν έχουν σαφώς καθορισμένα καθήκοντα όσον αφορά την ποιότητα. Για τις περιόδους εμπορίας 1998/99 έως 2000/01, αυτές οι οργανώσεις παραγωγών παρακρατούν ποσοστό 0,8% του ποσού της ενίσχυσης στην παραγωγή των μελών τους για να χρηματοδοτήσουν τις λειτουργικές τους δαπάνες. Στις οργανώσεις παραγωγών συμμετέχουν μόνο οι μισοί ισπανοί παραγωγοί, αλλά σχεδόν όλοι οι ιταλοί και έλληνες ελαιοπαραγωγοί.

1.2.2. Οι παραγόμενες και διατιθέμενες για πώληση κατηγορίες ελαιολάδων

Στο επίπεδο της παραγωγής, η αναλογία εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου και παρθένου μειονεκτικού ελαιολάδου παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις που συνδέονται με τις συνθήκες κάθε περιόδου εμπορίας. Όμως, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, η μεγάλη τεχνική πρόοδος συνέβαλε στο να μειωθούν σημαντικά οι ποσότητες των κατηγοριών κατώτερης ποιότητας. Στο παρελθόν, μέχρι πριν από δέκα περίπου έτη, η ποσότητα παρθένου μειονεκτικού ελαιολάδου ανερχόταν κατά κανόνα στο 30%-40% της παραγωγής.

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πηγή: Στατιστικές των κρατών μελών.

Στο επίπεδο της κατανάλωσης, οι κατηγορίες με τις ονομασίες «παρθένο ελαιόλαδο» και «πυρηνέλαιο» είναι ελάχιστες. Οι βασικές πωλήσεις αφορούν τις κατηγορίες «εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο» και «ελαιόλαδο», δηλαδή μείγμα εξευγενισμένων ελαιολάδων και παρθένων ελαιολάδων πλην του μειονεκτικού. Η αναλογία ανάμεσα σε αυτές τις δύο τελευταίες κατηγορίες παρουσιάζει μεγάλες διαφορές μεταξύ των διαφόρων χωρών, γεγονός που οφείλεται κυρίως στις διαφορετικές γαστρονομικές παραδόσεις. Παρατηρείται τάση αύξησης της κατανάλωσης «εξαιρετικού παρθένου» ελαιολάδου και μείωση της κατηγορίας «παρθένου» ελαιολάδου. Η κατηγορία «ελαιόλαδο», το οποίο έχει πιο γλυκιά γεύση, εξακολουθεί να προτιμάται για ορισμένες μαγειρικές συνταγές και από ορισμένους νέους καταναλωτές οι οποίοι αναζητούν κυρίως τις θρεπτικές ιδιότητες του προϊόντος.

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

(1) Βάσει του όγκου της παραγωγής των κρατών μελών.

1.3. Παράγοντες ποιότητας

Οι βασικοί παράγοντες που επηρεάζουν ή αποτελούν συστατικά στοιχεία της ποιότητας του ελαιολάδου λειτουργούν κυρίως σε τρία επίπεδα: στην παραγωγή των ελιών, στην παραγωγή των παρθένων ελαιολάδων και στην ανάμειξη των ελαιολάδων που διατίθενται στην κατανάλωση.

1.3.1. Στο επίπεδο της παραγωγής των ελιών

Οι συνθήκες παραγωγής και τα χαρακτηριστικά των ελιών έχουν συχνά καθοριστική σημασία για την ποιότητα του ελαιολάδου και των οργανοληπτικών του ιδιοτήτων. Παραδείγματος χάριν, οι επεμβάσεις για την καταπολέμηση του δάκου της ελιάς και οι συνθήκες συγκομιδής αποτρέπουν την υψηλή οξύτητα και ορισμένες επιλήψιμες οργανοληπτικές ιδιότητες. Οι ποικιλίες της ελιάς και η σύνδεσή τους με συγκεκριμένες περιοχές παρέχουν ορισμένες από τις αντικειμενικές βάσεις της έννοιας της τοπικής προέλευσης. οι μέθοδοι καλλιέργειας έχουν επίπτωση στην εικόνα και στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ελαιοκαλλιέργειας.

Έχουν ήδη ληφθεί πολλά μέτρα για να βελτιωθούν οι παράγοντες που επηρεάζουν τις βασικές ιδιότητες και τις εγγενείς ιδιότητες του ελαιολάδου, ή την τυπολογία τους και τη διατήρηση του περιβάλλοντος. Εντούτοις, η βελτίωση της παραγωγικότητας είναι συχνά αντικρουόμενη με αυτά τα μέτρα. Έτσι, η άρδευση, η λίπανση ή η συστηματική και υπερβολική χρησιμοποίηση φυτοφαρμάκων, οι εργασίες στο έδαφος χωρίς να λαμβάνονται επαρκείς προφυλάξεις για την αποτροπή της διάβρωσης έχουν αρνητική επίπτωση στην ποιότητα, με την ευρεία έννοια του όρου.

Η επεξεργασία γεωργοπεριβαλλοντικών κανόνων και των προγραμμάτων δράσης πραγματοποιείται δικαίως σε αποκεντρωμένο περιφερειακό επίπεδο, για να λαμβάνονται καλύτερα υπόψη οι τοπικές ιδιαιτερότητες. Στον τομέα αυτό παρεμβάλλονται και οι κοινοτικές χρηματοδοτήσεις στο πλαίσιο των ενεργειών αγροτικής ανάπτυξης και της κοινής οργάνωσης της αγοράς. Εντούτοις, κρίνονται αναγκαία ο καλύτερος συντονισμός και ο καθορισμός γενικού κανονιστικού πλαισίου.

Η θέσπιση κώδικα ορθών πρακτικών της ελαιοκαλλιέργειας θα αποτελούσε σημείο αναφοράς από αυτή την άποψη. Επιπλέον, ο εν λόγω κώδικας θα επέτρεπε να καθοριστούν στοιχεία πέραν των «ορθών πρακτικών» και θα δικαιολογούσε ειδικές αναφορές ή τη χορήγηση ειδικής ενίσχυσης. Τα αποτελέσματα ορισμένων μελετών [11] που χρηματοδοτήθηκαν από την Επιτροπή καθώς και οι αναλύσεις που πραγματοποιούνται σήμερα από τον ΔΕΣ θα ήταν χρήσιμα για την επεξεργασία ενός παρόμοιου κώδικα.

[11] Η περιβαλλοντική επίπτωση της παραγωγής ελαιολάδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μάιος 2000. Υπό έκδοση.

1.3.2. Στο επίπεδο της παραγωγής παρθένων ελαιολάδων

Η ποιότητα του ελαιολάδου που λαμβάνεται απευθείας από τις ελιές εξαρτάται ασφαλώς από την ποιότητα των ελιών, αλλά και από τις συνθήκες παραλαβής. Είναι δυνατόν να εφαρμόζονται πολλές τεχνικές και υλικά που έχουν τη δική τους αξία, ή να γίνονται οι καλύτεροι δυνατοί συνδυασμοί αυτών των τεχνικών και των υλικών. Έχουν εντοπιστεί τρεις κατηγορίες δυσκολιών.

Θα ήταν χρήσιμος ένας κώδικας ορθών πρακτικών για τα ελαιοτριβεία, όσον αφορά το σύνολο των προβλημάτων στο στάδιο της παραγωγής παρθένων ελαιολάδων, όπως και στο επίπεδο της παραγωγής των ελιών, ως σημείο αναφοράς, κυρίως όσον αφορά τους ελάχιστους όρους που πρέπει να πληρούνται για ορισμένες ενδείξεις ποιότητας.

Εξάλλου, πραγματοποιούνται ενδιαφέρουσες εργασίες, που πρέπει να ενταθούν, οι οποίες αφορούν τον αυτόματο έλεγχο της λειτουργίας των ελαιοτριβείων και ειδικότερα ορισμένες από τις παραμέτρους που επηρεάζουν την ποιότητα.

1.3.2.1. Θερμοκρασίες, διάρκεια και βοηθητικές ύλες παραλαβής

Οι κατάλληλες θερμοκρασίες και ο χρόνος παραλαβής του ελαιολάδου συνδέονται με την κατάσταση των χρησιμοποιούμενων ελιών. Για τις υγιείς ελιές, θερμοκρασία κατώτερη των 30 βαθμών επιτρέπει την παραλαβή του κύριου όγκου του ελαιολάδου και την αξιοποίηση των οργανοληπτικών του ιδιοτήτων. Για φθαρμένες ελιές, απαιτείται υψηλότερη θερμοκρασία για να επιτευχθούν καλές αποδόσεις παραλαβής, αλλά αυτό περιορίζει τις εγγενείς ιδιότητες, ενώ θερμοκρασίες υψηλότερες των 60 βαθμών υποβαθμίζουν το ελαιόλαδο και τις βασικές του ιδιότητες.

Μια σχετικά χαμηλή θερμοκρασία είναι δυνατό να αντισταθμιστεί, σε όρους αποδόσεων σε ελαιόλαδο, με παράταση της διάρκειας μάλαξης του ελαιοπλακούντα. Όμως, μια υπερβολικά μεγάλη διάρκεια, που υπερβαίνει τη μία ώρα έως μία ώρα και τριάντα λεπτά, μειώνει τις φυσικές αντιοξειδωτικές ιδιότητες και τις βιταμίνες των ελαιολάδων.

Επιπλέον, για την επεξεργασία των δύσκολων ελαιοπλακούντων και για να βελτιωθούν οι αποδόσεις σε λογικές θερμοκρασίες και χρόνους παραλαβής, αναπτύσσεται η χρησιμοποίηση τεχνολογικών βοηθητικών υλών, όπως ο τάλκης ή ορισμένα ένζυμα. Η δράση του τάλκη φαίνεται ότι είναι καθαρά μηχανική και, εφόσον εξαλείφονται όλα τα κατάλοιπά του, δεν αλλοιώνει το ελαιόλαδο. Αντίθετα, τα ένζυμα έχουν βιοχημική δράση που περιορίζει τα αντιοξειδωτικά και τις πτητικές ενώσεις.

Επειδή δεν υπάρχουν μέσα εκ των υστέρων ελέγχου, η κοινοτική ρύθμιση για τα ζητήματα αυτά εξακολουθεί να είναι αρκετά γενικόλογη. Ο ορισμός του συνόλου των παρθένων ελαιολάδων, στο παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ αναφέρει ότι πρέπει να είναι «ελαιόλαδα που λαμβάνονται αποκλειστικά από τον καρπό της ελιάς με μηχανικές μεθόδους ή με άλλες φυσικές μεθόδους, σε συνθήκες, κυρίως θερμοκρασιών, οι οποίες δεν προκαλούν αλλοίωση του ελαιολάδου ...».

Επειδή δεν υπάρχει απλή και αποτελεσματική μέθοδος για να διαπιστωθούν η υπερβολική θερμοκρασία ή η διάρκεια μάλαξης του ελαιοπλακούντα, είναι δύσκολο προς το παρόν να υπάρξει ρύθμιση γι'αυτές τις παραμέτρους. Εντούτοις, μια εύλογη μείωση των ανώτατων ορίων οξύτητας για ορισμένες κατηγορίες ελαιολάδου θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας γενικά.

Όσον αφορά τις τεχνολογικές βοηθητικές ύλες παραλαβής, η κανονιστική ρύθμιση θα πρέπει να αναφέρει ρητά ότι απαγορεύονται όλες οι βοηθητικές ύλες με χημική ή βιοχημική δράση καθώς και η χρησιμοποίηση κάθε ουσίας που θα μπορούσε να αφήσει ανιχνεύσιμα ίχνη στο ελαιόλαδο και, κατά συνέπεια, να αλλοιώσει το φυσικό χαρακτήρα του προϊόντος.

1.3.2.2. Διάθεση των καταλοίπων και αποβλήτων

Γενικά, τα συστήματα παραλαβής του ελαιολάδου παράγουν σχετικά στεγνούς πυρήνες, οι οποίοι υποβάλλονται σε επεξεργασία με διαλύτη για την παραλαβή ακατέργαστου πυρηνέλαιου, ενώ το κατάλοιπο που μένει στη συνέχεια ανακυκλώνεται ως καύσιμο. Όμως, παράγουν και μία μεγάλη ποσότητα υγρών, ρυπογόνων αποβλήτων η διάθεση των οποίων είναι δύσκολη.

Το σύστημα παραλαβής του ελαιολάδου με φυγοκέντριση σε δύο φάσεις, που είναι πολύ διαδεδομένο στην Ισπανία, καταναλώνει μικρότερη ποσότητα ύδατος και, κατά συνέπεια, παράγει μικρή ποσότητα υγρών αποβλήτων, αλλά παρέχει πολύ υδαρή πυρήνα, ο οποίος δεν είναι δυνατό να υποβληθεί σε άμεση επεξεργασία. Συχνά, ο πυρήνας αποξηραίνεται με εξάτμιση σε μεγάλες δεξαμενές φυγοκέντρισης που δημιουργούν ανησυχίες για περιβαλλοντικούς κινδύνους.

Δεν υπάρχει ειδική κοινοτική ρύθμιση για τον τομέα αυτό, αλλά υπάρχουν πολυάριθμες εθνικές και περιφερειακές νομοθεσίας, συχνά αντιφατικές. Επίσης έχουν ληφθεί μέτρα, κυρίως με κοινοτικές χρηματοδοτήσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η συνδυασμένη χρήση των κατάλληλων τεχνολογιών ρυθμίζεται σε τοπικό επίπεδο, αλλά είναι δυνατόν να εξασφαλιστεί κάποια συνοχή με τη θέσπιση κοινών κατευθυντήριων γραμμών. Αυτό θα μπορούσε να ενταχθεί σε κώδικα ορθών πρακτικών των ελαιοτριβείων.

1.3.2.3. Έλαια δεύτερης φυγοκέντρισης

Τα συστήματα παραλαβής του ελαίου από τον ελαιοπλακούντα με φυγοκέντριση σε δύο φάσεις παράγουν υδαρή και λιπαρό πυρήνα, ο οποίος περιέχει από 6 έως 9% έλαιο και είναι δυνατό να υποβληθεί σε δεύτερη επεξεργασία στις ίδιες εγκαταστάσεις, συχνά σε υψηλή θερμοκρασία. Αυτή η δεύτερη φυγοκέντριση, η οποία τροφοδοτεί τον φυγοκεντρητή με υδαρείς και λιπαρούς πυρήνες αντί για ελαιοπλακούντα, παράγει το κατάλοιπο ελαιολάδου και εξαντλημένο ελαιοπυρήνα ο οποίος περιέχει λιγότερο από 4% έλαιο. Οι εξαντλημένοι και οι υδαρείς ελαιοπυρήνες είναι δύσκολο να αξιοποιηθούν από τα πυρηνελαιουργεία με τη βοήθεια διαλυτών και αποτελούν ρυπογόνα κατάλοιπα η επεξεργασία των οποίων είναι δαπανηρή. Τα κατάλοιπα ελαίων της δεύτερης φυγοκέντρισης λαμβάνονται με μηχανικά μέσα, χωρίς τη χρήση διαλυτών και δεν είναι, συνεπώς κατά την έννοια του ισχύοντος ορισμού, πυρηνέλαια. Εντούτοις, έχουν υπερβολικά υψηλή περιεκτικότητα σε κηρούς για να καταταγούν στα παρθένα ελαιόλαδα και κατά κανόνα αραιώνονται με μειονεκτικά ελαιόλαδα, ώστε να ανταποκρίνονται, κατά μέσο όρο, στους κανόνες που έχουν θεσπιστεί γι'αυτή την κατηγορία ελαίων.

Η παραγωγή και η αραίωση ελαίων δεύτερης φυγοκέντρισης είναι αντίθετες με την κοινοτική ρύθμιση, η οποία προβλέπει ότι το παρθένο ελαιόλαδο λαμβάνεται από τον καρπό της ελιάς, και κατά συνέπεια όχι από ελαιοπυρήνες, και δεν είναι δυνατό να αναμειχθούν με έλαια άλλης φύσης.

Τα έλαια δεύτερης φυγοκέντρισης, αραιωμένα ή μη, δεν είναι επικίνδυνα για την υγεία, επειδή είναι σε κάθε περίπτωση εξευγενισμένα, γεγονός που εξαλείφει τους κηρούς. Όμως, προκαλούν διαταραχή στην αγορά και από ποσοτική και από ποιοτική άποψη, επειδή τα έλαια δεύτερης φυγοκέντρισης πωλούνται καταχρηστικά ως μειονεκτικά ελαιόλαδα, ενώ η σταθερότητά τους είναι χαμηλότερη από αυτή των πραγματικών παρθένων μειονεκτικών ελαιολάδων. Είναι ακόμη δυσκολότερο να αποθεματοποιηθούν χωρίς να αλλοιωθούν και να υποβληθούν αυτά τα έλαια σε εξευγενισμό.

Είναι πάρα πολύ δύσκολο να ανιχνευθεί με αναλυτικές μεθόδους αν ένα συγκεκριμένο έλαιο είναι έλαιο που έχει παραχθεί με φυγοκέντριση των ελαιοπυρήνων ή αν έχει αναμειχθεί με ένα παρόμοιο έλαιο, έστω και με ένα πραγματικό, αλλά υποβαθμισμένο μειονεκτικό ελαιόλαδο εξαιτίας της παραλαβής του σε υψηλή θερμοκρασία. Δημιουργούνται έντονες υπόνοιες, όταν η περιεκτικότητα σε κηρούς αυξάνεται ταχέως σε σύντομο διάστημα κατά την αποθήκευση. Εντούτοις, η πρακτική της δεύτερης φυγοκέντρισης μπορεί να διαπιστωθεί στο επίπεδο του ελαιοτριβείου, μέσω της εξέτασης των λογιστικών βιβλίων ή της ανάλυσης της περιεκτικότητας των παραγόμενων πυρήνων σε έλαιο.

Η έρευνα στο επίπεδο των παραμέτρων που επιτρέπουν τον εντοπισμό του ελαιολάδου το οποίο λαμβάνεται με φυγοκέντριση των πυρήνων λαμβάνει υπόψη ταυτόχρονα την τιμή του δείκτη αλκοόλης και την περιεκτικότητα σε αιθυλεστέρες, αφενός, και τις ποσότητες κηρών και ερυθροδιόλης, αφετέρου. Η χρησιμοποίηση αυτών των κριτηρίων, που είναι αρκετά περίπλοκη, πρέπει να εξεταστεί περαιτέρω όσον αφορά τα παρθένα ελαιόλαδα ορισμένων περιοχών και θα απαιτούσε επανακαθορισμό της κατάταξης των ελαιολάδων σε κατηγορίες η οποία έχει προβλεφθεί από τον κανονισμό αριθ. 136/66/ΕΟΚ για το παρθένο μειονεκτικό ελαιόλαδο και το ακατέργαστο πυρηνέλαιο.

1.3.3. Στο επίπεδο των ελαίων που διατίθενται στην κατανάλωση

1.3.3.1. Τα παρθένα ελαιόλαδα

Οι αναμείξεις παρθένων ελαιολάδων, εκτός από τα μειονεκτικά ελαιόλαδα, αποτελούν συνήθη πρακτική, η οποία είναι γενικά χρήσιμη ή αναγκαία από οικονομική άποψη, αλλά και για την εξασφάλιση της ποιότητας την οποία προτιμούν οι καταναλωτές, ή μιας σταθερής ποιότητας. Έτσι, τα έλαια ορισμένων ποικιλιών ελιών, ή και ορισμένων περιοχών, πρέπει ορισμένες φορές να αναμειγνύονται μεταξύ τους, ώστε η συνένωση αυτή να τονίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους ως προς τη διάρθρωση, τη σταθερότητα ή τη γεύση παραδείγματος χάρη.

Εντούτοις, οι αναμείξεις παρέχουν και τη δυνατότητα, για καθαρά οικονομικούς σκοπούς, αραίωσης των ελαίων χαμηλής ποιότητας με αρκετά υψηλή οξύτητα.

Δεν υπάρχει αναλυτική μέθοδος που θα επέτρεπε τον προσδιορισμό των ποσοτήτων των διαφόρων συστατικών των μειγμάτων παρθένου ελαιολάδου και, ακόμα λιγότερο, την εκτίμηση των σκοπών, ποιοτικών ή μη, που επιδιώκονται από αυτή την ανάμειξη. Είναι, εντούτοις, βέβαιο ότι για την κατηγορία «εξαιρετικό παρθένο» ελαιόλαδο, η εύλογη μείωση της επιτρεπόμενης ανώτατης οξύτητας θα περιόριζε τις πιθανές καταχρήσεις.

1.3.3.2. Τα εξευγενισμένα έλαια και η ανάμειξή τους με παρθένα ελαιόλαδα

Τα εξευγενισμένα ελαιόλαδα, που παράγονται κατά κανόνα από μειονεκτικά ελαιόλαδα, είναι άχρωμα, άοσμα, άγευστα και με ελάχιστη οξύτητα. Διατίθενται στην κατανάλωση υπό μορφή «μειγμάτων» με παρθένα ελαιόλαδα, πλην των μειονεκτικών ελαιολάδων, με την ονομασία «ελαιόλαδο».

Η παρουσία παρθένου ελαιολάδου, αφενός, και εξευγενισμένου ελαιολάδου, αφετέρου, μπορεί να βεβαιωθεί αναλυτικά σε ένα «ελαιόλαδο». Όμως, η παντελής έλλειψη παρθένου ελαιολάδου είναι δυσκολότερο να αποδειχθεί και δεν υπάρχει μέθοδος ελέγχου της σύνθεσης αυτών των μειγμάτων. Εξάλλου, δεν υπάρχει κανονιστική ρύθμιση για την ελάχιστη περιεκτικότητα σε παρθένο ελαιόλαδο. Ως εκ τούτου, στην εξεταζόμενη κατηγορία υπάγεται ένα μεγάλο φάσμα ανομοιογενών ελαιολάδων, από τα εξευγενισμένα έλαια που περιέχουν μια σταγόνα παρθένου ελαιολάδου μέχρι τα μείγματα ελαιολάδων με έντονους οργανοληπτικούς χαρακτήρες.

Εάν ο καταναλωτής ενός «ελαιολάδου» δεν είναι καλά ενημερωμένος, μπορεί να παραπλανηθεί από το αμάλγαμα ανάμεσα στην ονομασία αυτής της κατηγορίας ελαιολάδου και στην κοινή ονομασία των ελαιολάδων. Επίσης, τα ετερόκλητα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά των «ελαιολάδων» που του προσφέρονται μπορεί να του δημιουργήσουν σύγχυση. Εξάλλου, υπάρχει αγορά ελαιολάδων που έχουν αναμειχθεί με ελάχιστη ποσότητα παρθένου ελαιολάδου, τα οποία προορίζονται κυρίως για κονσέρβες και για βιομηχανική παραγωγή τροφίμων.

Λόγω των δυσκολιών να ελεγχθεί η σύνθεση των «ελαιολάδων» είναι δύσκολο και να θεσπιστούν κανονιστικές ρυθμίσεις για το θέμα αυτό, αλλά κρίνεται αναγκαία η καλύτερη ενημέρωση του καταναλωτή.

Εξάλλου, σε ένα άλλο επίπεδο, οι εγκαταστάσεις εξευγενισμού παρέχουν τη δυνατότητα απόσμησης των παρθένων ελαιολάδων με χαμηλή οξύτητα, τα οποία όμως κατατάσσονται στην κατηγορία «μειονεκτικά (λαμπάντε)» λόγω των επιλήψιμων οργανοληπτικών τους ιδιοτήτων. Η απόσμηση, όπως και άλλες μορφές μερικού εξευγενισμού, οδηγεί στην παραγωγή ελαιολάδου το οποίο δολίως κατατάσσεται στην κατηγορία του «παρθένου» ή «εξαιρετικού παρθένου» ελαιολάδου.

Η ανυπαρξία αναλυτικής μεθόδου που θα επέτρεπε την ανίχνευση της απάτης αυτού του τύπου και οι δυσκολίες που εξακολουθούν να υπάρχουν για τη δημιουργία μιας τέτοιας μεθόδου δεν επιτρέπουν να προσδιορίσουμε το μέγεθος της διαπραττόμενης απάτης αριθμητικά, αλλά θεωρείται ότι η οικονομική επίπτωση δεν είναι ασήμαντη. Θα πρέπει να διερευνηθεί η δυνατότητα καθορισμού ενός ιχνηθέτη που δεν θα έχει επίπτωση στην ποιότητα του εξευγενισμένου ελαιολάδου και οπωσδήποτε στην υγεία. Ο ιχνηθέτης αυτός θα μπορούσε να καθιερωθεί υποχρεωτικά στο επίπεδο των ελαιοτριβείων για όλα τα παρθένα μειονεκτικά ελαιόλαδα και να είναι ανθεκτικός στις μεθόδους εξευγενισμού.

1.3.3.3. Οι αναμείξεις ελαιολάδου και σπορελαίων

Οι αναμείξεις ελαιολάδου και σπορέλαιων, τα οποία δολίως παρουσιάζονται και πωλούνται ως ελαιόλαδο, δημιουργούν μεγάλη ζημία στον τομέα. Για να ανιχνευθούν αυτά τα παράνομα μείγματα, οι αναλυτικές μέθοδοι δεν είναι πάντα αρκετά ευαίσθητες, κυρίως όταν τα εξεταζόμενα έλαια έχουν παρόμοια περιεκτικότητα σε λιπαρά οξέα. Αυτό ισχύει κατ'εξοχήν για τα φουντουκέλαια που έχουν υποστεί απόσμηση, η ανίχνευση των οποίων είναι δύσκολη, ακόμη και αν η αναλογία τους στο μείγμα είναι αρκετά υψηλή. Πραγματοποιούνται επίπονες έρευνες σε αυτό τον τομέα και είναι πιθανό να υπάρξουν σύντομα ορισμένες δυνατότητες που θα επιλύουν τουλάχιστον εν μέρει το πρόβλημα.

Τα μείγματα ελαιολάδου με σπορέλαια που δηλώνονται και πωλούνται ως μείγματα δεν απαγορεύονται από την κοινοτική ρύθμιση, αλλά τα κράτη μέλη έχουν διαφορετικές απόψεις για το θέμα αυτό. Τα προϊόντα αυτά πρέπει να τηρούν τις εθνικές νομοθεσίες που εκδίδονται βάσει της οδηγίας αριθ. 2013/13/ΕΚ η οποία προβλέπει:

- στο άρθρο 2, ότι η σήμανση δεν πρέπει να είναι παραπλανητική για τον καταναλωτή,

- στο άρθρο 7, ότι η ετικέτα πρέπει να αναφέρει την αναλογία των συστατικών.

Τα κράτη μέλη ελαιοπαραγωγής κρίνουν, με βάση την εμπειρία τους του παρελθόντος, ότι τα εν λόγω μείγματα επωφελούνται από το κύρος του ελαιολάδου, χωρίς η θρεπτική αξία του μείγματος να είναι ανάλογη. Έτσι, πωλούνται σε σχετικά χαμηλές τιμές που προκαλούν στρεβλώσεις στην αγορά. Σήμερα, το Βέλγιο, και τα κράτη μέλη παραγωγής, με εξαίρεση τη Γαλλία, απαγορεύουν να παρασκευάζονται στην επικράτειά τους για να διατεθούν στην αγορά, μείγματα ελαιολάδου και σπορέλαιων. Βασίζουν αυτή την απαγόρευση στο γεγονός ότι είναι δύσκολο να διενεργηθούν έλεγχοι για την ανίχνευση της ποσότητας ελαιολάδου που περιέχεται στο μείγμα. Πράγματι, δεν υπάρχει αναλυτική μέθοδος που να επιτρέπει τον ποσοτικό προσδιορισμό αυτής της περιεκτικότητας. Εντούτοις, επιτρέπουν την παρασκευή μειγμάτων ελαίων για εξαγωγή στην Κοινότητα και στις τρίτες χώρες.

Όσον αφορά τα άλλα κράτη μέλη, τα εν λόγω μείγματα ανταποκρίνονται στην επιθυμία των καταναλωτών να μην έχει το ελαιόλαδο έντονη γεύση. Κατά την άποψή τους, οι έλεγχοι της περιεκτικότητας σε ελαιόλαδο είναι δυνατόν να πραγματοποιούνται βάσει των λογιστικών βιβλίων, όπως αυτό ισχύει και για τα άλλα μείγματα τροφίμων που διατίθενται στην αγορά.

Τα κράτη μέλη παραγωγής ζητούν να υπάρξει κοινοτική απαγόρευση των μείξεων ελαιολάδου με σπορέλαια, ενώ τα περισσότερα από τα άλλα κράτη μέλη αντιτίθενται.

Από νομική άποψη, για την Επιτροπή, η λήψη κοινοτικού μέτρου που θα απαγόρευε πλήρως και χωρίς καμία επιφύλαξη τις αναμείξεις διαφόρων ελαίων θα ήταν δικαιολογημένη μόνο εάν κρινόταν απόλυτα αναγκαία για τη λειτουργία της κοινής οργάνωσης της αγοράς ελαιολάδου. Όμως, μέχρι στιγμής δεν φαίνεται να υπάρχει μια τέτοια δικαιολογία. Πράγματι, τα εν λόγω μείγματα διατίθενται στην αγορά με τη σαφή ένδειξη στην ετικέτα της σύνθεσης και της φύσης τους.

Το επιχείρημα ότι είναι δύσκολο να ανιχνευθεί η ακριβής σύνθεση του μείγματος δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη λήψη ενός τόσου ριζικού μέτρου, όπως η απαγόρευση. Το μέτρο αυτό θα ήταν υπερβολικό και θα έφερνε σε δυσχερή θέση μία κατηγορία επιχειρηματιών που είναι εγκατεστημένοι στην Κοινότητα και οι οποίοι, σε τελική ανάλυση, σέβονται τους κανόνες σχετικά με την ενημέρωση του καταναλωτή και ικανοποιούν μια ζήτηση της αγοράς.

Αντίθετα, ένα κράτος μέλος θα μπορούσε, ενδεχομένως, για να διαφυλάξει μια συγκεκριμένη ποιότητα και παράδοση της τοπικής παραγωγής, να διατηρήσει εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία, χωρίς να εμποδίζει τις εισαγωγές ή τις εξαγωγές μειγμάτων, θα απαγόρευσε την παραγωγή αυτών των μειγμάτων για τους σκοπούς της εγχώριας κατανάλωσης.

Έτσι, η σημερινή κατάσταση θεωρείται, σε τελική ανάλυση, αποδεκτή όσον αφορά την κοινοτική νομοθεσία, η οποία δεν θα ήταν δυνατό να τροποποιηθεί προς την κατεύθυνση της γενικευμένης απαγόρευσης των αναμείξεων ελαιολάδου με σπορέλαια.

Αντίθετα, λόγω της μεγάλης σημασίας του θέματος, θα ήταν δυνατό να εκδοθούν σαφείς κοινοτικοί κανόνες για τη σήμανση αυτών των μειγμάτων. Θα μπορούσε, παραδείγματος χάρη, να αποφασισθεί η αναγραφή πληροφοριών σχετικά με το αν το προϊόν είναι «μείγμα με βασικό συστατικό» το ελαιόλαδο, «που περιέχει» ελαιόλαδο ή «έχει προσθήκη» ελαιολάδου. Εντούτοις, και αυτό θα έπρεπε να εξετασθεί προσεκτικά, λόγω της περιπλοκότητας των στοιχείων που παρουσιάζονται στον καταναλωτή.

Πλαίσιο 1

Παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ

ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ

ΤΩΝ ΕΛΑΙΟΛΑΔΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΥΡΗΝΕΛΑΙΩΝ

1) Παρθένα ελαιόλαδα:

Έλαια που λαμβάνονται αποκλειστικά από τον ελαιόκαρπο με μηχανικές μεθόδους ή άλλες φυσικές μεθόδους, υπό συνθήκες, κυρίως θερμοκρασίας, οι οποίες δεν προκαλούν αλλοίωση του ελαίου και δεν έχουν υποβληθεί σε καμία άλλη επεξεργασία με εξαίρεση την πλύση, την μετάγγιση, τη φυγοκέντριση και τη διήθηση. εξαιρούνται τα έλαια που λαμβάνονται με διαλύτη ή με μεθόδους επανεστεροποίησης, και κάθε ανάμειξη με έλαια άλλης φύσεως.

Τα έλαια αυτά κατατάσσονται με τις ακόλουθες ονομασίες:

α) εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο:

παρθένο ελαιόλαδο του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, είναι κατ'ανώτατο όριο 1 γραμμάριο ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

β) παρθένο ελαιόλαδο (η έκφραση «εκλεκτό» είναι δυνατόν να χρησιμοποιείται στο στάδιο της παραγωγής και του χονδρικού εμπορίου):

παρθένο ελαιόλαδο του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, είναι κατ' ανώτατο όριο 2 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

γ) κοινό παρθένο ελαιόλαδο:

παρθένο ελαιόλαδο του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, είναι κατ'ανώτατο όριο 3,3 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

δ) μειονεκτικό παρθένο ελαιόλαδο:

παρθένο ελαιόλαδο του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, είναι ανώτερη από 3,3 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και/ή του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

2) Εξευγενισμένο ελαιόλαδο:

ελαιόλαδο που λαμβάνεται με εξευγενισμό παρθένων ελαιολάδων, του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατό να υπερβαίνει τα 0,5 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

3) Ελαιόλαδο:

ελαιόλαδο που προέρχεται από την ανάμειξη εξευγενισμένου ελαιολάδου και παρθένων ελαιολάδων, πλην του μειονεκτικού, του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατό να υπερβαίνει τα 1,5 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

4) Ακατέργαστο πυρηνέλαιο:

έλαιο που λαμβάνεται από την επεξεργασία με διαλύτη των πυρήνων, με εξαίρεση τα ελαιόλαδα που λαμβάνονται με επεξεργασίες επανεστεροποίησης και κάθε μείγμα με έλαια άλλης φύσης, και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

5) Εξευγενισμένο πυρηνέλαιο:

έλαιο που λαμβάνεται από τον εξευγενισμό ακατέργαστου πυρηνέλαιου, του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατόν να υπερβαίνει τα 0,5 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

6) Πυρηνέλαιο:

έλαιο που λαμβάνεται από την ανάμειξη εξευγενισμένου πυρηνέλαιου και παρθένων ελαιολάδων, πλην του μειονεκτικού, του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατόν να υπερβαίνει τα 1,5 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα για τα προβλεπόμενα σύμφωνα με αυτή την κατηγορία.

2. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ

2.1. Κατάταξη των ελαιολάδων σε κατηγορίες

Η ονομασία και ο ορισμός των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων στο παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ πρέπει να τροποποιηθούν, ώστε να αντιστοιχούν στην υποχρεωτική κατάσταση που αναφέρεται στο πλαίσιο 2, στο παράρτημα του παρόντος μέρους ΙΙ. Οι μεταβολές που πρέπει να επέλθουν περιγράφονται στα σημεία 1.1 έως 1.4 κατωτέρω.

2.1.1. Η ονομασία ορισμένων κατηγοριών

Σύμφωνα με το παράρτημα του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ, η ονομασία «παρθένο ελαιόλαδο» αναφέρεται στην κατηγορία ελαιολάδου με οξύτητα 1 έως 2°, αλλά και στο σύνολο των ελαιολάδων που παράγονται άμεσα από τις ελιές. Αυτό το αμάλγαμα δημιουργεί σύγχυση στους επαγγελματίες του κλάδου. Για τον καταναλωτή, μόνο οι κατηγορίες «παρθένο» και «εξαιρετικό παρθένο» είναι γνωστές και οι ονομασίες τους τα προβάλλουν και τα διαχωρίζουν μεταξύ τους. Για να αποφευχθούν οι δυσκολίες επικοινωνίας μεταξύ των επαγγελματιών του κλάδου, πρέπει να δοθεί η ονομασία «ακατέργαστο ελαιόλαδο» στο σύνολο των υφισταμένων κατηγοριών «μειονεκτικό», «κοινό», «παρθένο» και «εξαιρετικό παρθένο». Αυτό θα εναρμόνιζε τις ονομασίες του ελαιολάδου σύμφωνα με τις ονομασίες των άλλων φυτικών ελαίων στη συνδυασμένη ονοματολογία του δασμολογίου. Για τον καταναλωτή δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα.

Η ονομασία «ελαιόλαδο» των μειγμάτων εξευγενισμένου ελαιολάδου με ακατέργαστα ελαιόλαδα δημιουργεί περισσότερα προβλήματα στον καταναλωτή. Η χρησιμοποίηση της γενικής ονομασίας των εν λόγω προϊόντων για μια ειδική κατηγορία δημιουργεί δυσκολία στην επικοινωνία ανάμεσα στους επαγγελματίες, αλλά κυρίως είναι παραπλανητική για τον ανεπαρκώς ενημερωμένο καταναλωτή. Χωρίς να υποτιμούμε την κατηγορία «ελαιόλαδο», η οποία αντιστοιχεί εξάλλου σε ένα καλό προϊόν, κυρίως στο επίπεδο των θρεπτικών ιδιοτήτων, πρέπει να της δοθεί ειδική ονομασία. Έχουν γίνει διεξοδικές συζητήσεις για το θέμα αυτό, για να προσδιοριστεί το εν λόγω προϊόν ως «βασικό», «κοινό» ή «σύνηθες» ελαιόλαδο, αλλά σχεδόν όλοι αυτοί οι χαρακτηρισμοί έχουν αρνητική χροιά στις διάφορες βασικές γλώσσες. Φαίνεται ότι το επίθετο «στάνταρ», το οποίο δεν είναι ανάγκη να μεταφραστεί, είναι το καταλληλότερο.

2.1.2. Τα ανώτατα όρια οξύτητας

Η τεχνική πρόοδος, και ιδίως όσον αφορά τις καλλιεργητικές πρακτικές, συνέβαλε στη σημαντική αναβάθμιση των διαφόρων κατηγοριών ακατέργαστων ελαιολάδων. Σήμερα, σχεδόν το 70% της παραγωγής κατατάσσεται κατά κανόνα στην κατηγορία «εξαιρετικό παρθένο» ελαιόλαδο με οξύτητα χαμηλότερη του ενός βαθμού. Πρέπει ο καταναλωτής να επωφεληθεί από αυτή την πρόοδο με το να αποδοθεί η ονομασία «εξαιρετικό παρθένο» ελαιόλαδο στα καλύτερα από αυτά τα έλαια. Το γεγονός αυτό θα εμπόδιζε ορισμένες υπερβολές στις παραμέτρους παραλαβής του ελαιολάδου, στις λιγότερο προσεκτικές αναμείξεις με ακατέργαστα ελαιόλαδα υψηλότερης οξύτητας και θα περιόριζε την ποσότητα μειονεκτικού ελαιολάδου (λαμπάντε) το οποίο είναι δυνατόν να υποβληθεί σε απόσμηση χωρίς να μειώνεται η οξύτητά του. Εντούτοις, η μείωση της ανώτατης οξύτητας πρέπει να παραμείνει σε λογικά επίπεδα, επειδή το κριτήριο αυτό συμβάλλει στην ποιότητα μόνο όταν συνδυάζεται με άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, κυρίως οργανοληπτικά. Η πολυμορφία των καλύτερων ελαιολάδων δεν πρέπει να περιοριστεί μέσω της επιβολής αυστηρά περιοριστικού ορίου οξύτητας, η οποία αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ορισμένων ποικιλιών ελιών. Θεωρείται λογική η μείωση της ανώτατης οξύτητας από 1° σε 0,8°.

Στο άλλο άκρο της κλίμακας του βαθμού οξύτητας των ακατέργαστων ελαιολάδων, παρατηρείται συνεχής μείωση των ποσοτήτων των μειονεκτικών ελαιολάδων (με οξύτητα άνω των 3,3°). Τα ελαιόλαδα της κατηγορίας «κοινό», με οξύτητα από 2 έως 3,3°, γίνονται όλο και πιο σπάνια στην αγορά. Το σύνολο των ποσοτήτων και των δύο κατηγοριών είναι χαμηλότερο από τις ποσότητες μειονεκτικών ελαιολάδων (λαμπάντε) στο παρελθόν. Σε αντίθεση με τα «μειονεκτικά» ελαιόλαδα (λαμπάντε) που υπόκεινται υποχρεωτικά σε εξευγενισμό, τα «κοινά» ελαιόλαδα είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται ως έχουν για ανάμειξη είτε με «παρθένα», ακόμα και με «εξαιρετικά παρθένα» ελαιόλαδα, είτε και με εξευγενισμένα ελαιόλαδα.

Στο πλαίσιο της προσπάθειας να βελτιωθεί η ποιότητα, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της αγοράς, κρίνεται σκόπιμο να ενσωματωθούν τα «κοινά» ελαιόλαδα στα «μειονεκτικά ελαιόλαδα (λαμπάντε)», ή με άλλους όρους, να μειωθεί η ανώτατη οξύτητα των μειονεκτικών ελαιολάδων από 3,3° σε 2°. Τότε, και λαμβανομένης υπόψη της ανάγκης εφοδιασμού της αγοράς με επαρκή ποσότητα ελαιολάδου προς ανάμειξη, η ανώτατη οξύτητα της κατηγορία των «παρθένων» ελαιολάδων θα παρέμενε αμετάβλητη στους 2°.

Για τα εξευγενισμένα ελαιόλαδα, η βιομηχανική πρόοδος επιτρέπει να μειωθεί χωρίς δυσκολία η ανώτατη οξύτητα από 0,5° σε 0,3°. Κατά συνέπεια, και δεδομένης της ανωτέρω πρότασης να μειωθεί η ανώτατη οξύτητα για τα έλαια ανάμειξης (ένταξη των «κοινών» ελαιολάδων στα «μειονεκτικά ελαιόλαδα (λαμπάντε)» που υποβάλλονται σε υποχρεωτικό εξευγενισμό), η ανώτατη οξύτητα των «στάνταρ» ελαιολάδων πρέπει να μειωθεί από 1,5° σε 1°. Οι ίδιες προσαρμογές των ορίων οξύτητας πρέπει να αφορούν τόσο το εξευγενισμένο πυρηνέλαιο, όσο και το πυρηνέλαιο.

2.1.3. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα ακατέργαστα ελαιόλαδα και στα πυρηνέλαια

Σήμερα, σύμφωνα με το παράρτημα του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 136/66/ΕΟΚ, το όριο αυτό σηματοδοτείται με τη χρησιμοποίηση διαλυτών για την παραλαβή του ελαίου. Εντούτοις, για να ανιχνευθούν τα πυρηνέλαια που θα μπορούσαν δολίως να παρουσιαστούν ως ελαιόλαδο, οι χημικές αναλύσεις που προβλέπονται από τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91 της Επιτροπής προσδιορίζουν ποσοτικά ουσίες όπως οι κηροί, οι στερόλες, κλπ.

Η βιομηχανική πρόοδος επιτρέπει σήμερα να παράγονται με μηχανικά μέσα όλο και μεγαλύτερες ποσότητες ελαιολάδου. Αν και λαμβάνονται χωρίς τη χρησιμοποίηση διαλυτών, τα έλαια που λαμβάνονται τελευταία από τις ελιές προσομοιάζουν με ακατέργαστα πυρηνέλαια, βάσει πολλών αναλυτικών παραμέτρων. Για να ληφθεί υπόψη αυτή η εξέλιξη και η ζημία που προκαλεί τόσο στην ποιότητα των μειονεκτικών ελαιολάδων, τα οποία πρέπει να υποβάλλονται σε εξευγενισμό, όσο και στα πυρηνελαιουργεία και το ρόλο τους στη διάθεση ενός καταλοίπου που θα μπορούσε να είναι ρυπογόνο, θα πρέπει να επανεξεταστεί ο ορισμός των πυρηνελαίων.

Θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι στη ρύθμιση του Συμβουλίου όλα τα ακατέργαστα ελαιόλαδα έχουν χαρακτηριστικά που επιτρέπουν να καταταγούν σε μία από τις καθοριζόμενες κατηγορίες και να αναφερθεί στον ορισμό των ακατέργαστων πυρηνέλαιων ότι, εκτός από τα έλαια που λαμβάνονται με τη χρήση διαλυτών, οι κατηγορίες αυτές είναι δυνατό να περιλάβουν και ορισμένα έλαια που λαμβάνονται με μηχανικά μέσα. Η ρύθμιση της Επιτροπής θα πρέπει να περιγράψει λεπτομερώς τους όρους κατάταξης ορισμένων ελαιολάδων που λαμβάνονται με μηχανικά μέσα στα ακατέργαστα πυρηνέλαια.

2.1.4. Διάφορα θέματα

Στον ορισμό των ακατέργαστων ελαιολάδων, θα πρέπει να καταργηθεί ο προσδιορισμός «υπό συνθήκες κυρίως θερμοκρασίας» για τις συνθήκες οι οποίες, σύμφωνα με τη ρύθμιση του Συμβουλίου, δεν πρέπει να αλλοιώνουν τα έλαια. Πράγματι, με το να εμμένει σε αυτή την παράμετρο, ο ορισμός φαίνεται ότι περιορίζει αδίκως τη σημασία άλλων παραμέτρων.

Εξάλλου, για να ληφθεί υπόψη η τεχνολογική πρόοδος, κρίνεται αναγκαίο να αναφέρονται στον προβλεπόμενο από το Συμβούλιο ορισμό των ακατέργαστων ελαιολάδων ότι δεν είναι δυνατόν να λαμβάνονται με τη χρησιμοποίηση βοηθητικών υλών με χημική ή βιοχημική δράση, επειδή αυτό αμαυρώνει τη φυσική εικόνα του προϊόντος. Η ρύθμιση της Επιτροπής θα πρέπει να ορίσει τα ανώτατα όρια των καταλοίπων των άλλων βοηθητικών υλών σε επίπεδο κάτω του οποίου δεν θα είναι πλέον ανιχνεύσιμα με τις αναλυτικές μεθόδους.

Η πρόταση να δημιουργηθεί μια πρόσθετη κατηγορία «σούπερ εξαιρετικού» παρθένου ελαιολάδου, όπως προτείνουν ορισμένοι, κρίνεται απολύτως λανθασμένη, επειδή θα περιέπλεκε το σύστημα ταξινόμησης και τους ελέγχους. Εκτός από τη δυσκολία καθορισμού των ορίων της, δεδομένης της πολυμορφίας του προϊόντος στην Κοινότητα, η κατηγορία αυτή θα δημιουργούσε κατά πάσα πιθανότητα μια ελάχιστα επιλεκτική κατηγορία στην οποία θα εντάσσονταν πολύ σύντομα όλες σχεδόν οι σημερινές ποσότητες εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου.

2.1.5. Κατηγορίες ελαιολάδων που είναι δυνατό να διατεθούν στο λιανικό εμπόριο

Όλες οι κατηγορίες της υποχρεωτικής κατάταξης ελαιολάδου που περιλαμβάνονται στο παράρτημα του κανονισμού αριθ. 135/66/ΕΟΚ θα μπορούσαν να διατίθενται στο χονδρικό εμπόριο, χύμα, αλλά μόνο ορισμένες από αυτές θα ήταν δυνατό να διατεθούν για κατανάλωση στο επίπεδο του λιανικού εμπορίου. Κατά ανάλογο τρόπο με τη διάταξη που προβλέπει σήμερα το άρθρο 35 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ, θα επιτρέπονται οι ακόλουθες υποχρεωτικές ονομασίες των ελαιολάδων στο λιανικό εμπόριο:

- εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα,

- παρθένα ελαιόλαδα,

- στάνταρ ελαιόλαδα,

- πυρηνέλαια.

Θα πρέπει, ωστόσο, να εισαχθεί στη ρύθμιση της Επιτροπής όριο ανώτατου μεγέθους συσκευασιών, παραδείγματος χάρη των 5 λίτρων, για το λιανικό εμπόριο. Αυτό βελτιώνει την ποιότητα, επειδή οι μικρές συσκευασίες περιορίζουν τα φαινόμενα οξείδωσης και τις δυνατότητες κατά το μάλλον ή ήττον δολίων συναλλαγών.

2.2. Η σήμανση των ελαιολάδων

Η οδηγία αριθ. 2000/13/ΕΚ αναφέρει, στο άρθρο 3, τις υποχρεωτικές ενδείξεις για τη σήμανση των τροφίμων, οι οποίες στην περίπτωση του ελαιολάδου αφορούν:

- την ονομασία πώλησης, σύμφωνα με την κατάταξη σε κατηγορίες που θεσπίστηκε με τον κανονισμό αριθ. 136/66/ΕΟΚ,

- το καθαρό βάρος,

- την ελάχιστη περίοδο διατηρησιμότητας,

- στις συνθήκες διατήρησης,

- την ονομασία ή την έδρα και τη διεύθυνση του παρασκευαστή ή του συσκευαστή ή ενός πωλητή που είναι εγκατεστημένος στο εσωτερικό της Κοινότητας.

Εξάλλου, η οδηγία 89/396/ΕΟΚ [12] επιβάλλει την αναγραφή ένδειξης που επιτρέπει τον εντοπισμό της παρτίδας στην οποία ανήκει ένα είδος διατροφής.

[12] Οδηγία 89/396/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 14ης Ιουνίου 1989 σχετικά με τις ενδείξεις και τα σήματα που επιτρέπουν την αναγνώριση της παρτίδας στην οποία ανήκει ένα τρόφιμο (ΕΕ L 186 της 30.6.1989, σ.21).

Όλες οι άλλες ενδείξεις ή αναφορές είναι προαιρετικές, αλλά, εφόσον ορίζονται, δεν πρέπει:

- να παραπλανούν τον αγοραστή, κυρίως ως προς τη φύση, την ταυτότητα, τις ιδιότητες, τη σύνθεση, το βάρος, τη διάρκεια διατήρησης, την καταγωγή ή την προέλευση και τις μεθόδους παραγωγής,

- να προσδίδουν ιδιότητες πρόληψης, θεραπείας και ιάσεως μιας ασθένειας του ανθρώπου.

Ορισμένες από τις προαιρετικές ενδείξεις ή αναφορές, εφόσον ορίζονται, πρέπει να είναι σύμφωνες με τους κοινοτικούς κανόνες. Για το ελαιόλαδο αυτό αφορά:

- τις θρεπτικές ιδιότητες οι οποίες πρέπει να τηρούν τις διατάξεις της οδηγίας 90/496/ΕΟΚ [13] σχετικά με τη σήμανση των θρεπτικών ιδιοτήτων των τροφίμων,

[13] Οδηγία 90/496/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 24ης Σεπτεμβρίου 1990 σχετικά με τους κανόνες επισήμανσης των τροφίμων όσον αφορά τις τροφικές τους ιδιότητες (ΕΕ L 276 της 6.10.1990, σ. 40).

- τις ιδιότητες του βιολογικού προϊόντος που πρέπει να τηρούν τις διατάξεις του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91,

- τις Προστατευόμενες Ονομασίες Προέλευσης και τις Προστατευόμενες Γεωγραφικές Ενδείξεις που πρέπει να είναι σύμφωνες με τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2081/92,

- τις άλλες περιγραφές προέλευσης που πρέπει να είναι σύμφωνες με τις διατάξεις του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2815/98.

Βάσει αυτών των ρυθμίσεων, αναγράφονται πάρα πολλές ενδείξεις στη σήμανση. Αυτό βλάπτει τη διαφάνεια και την προβολή των αναγνωρισμένων ιδιοτήτων, προς όφελος άλλων ενδείξεων σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό επιλήψιμων ή λιγότερο ή περισσότερο εύστοχων ως δείκτες ποιότητας. Δεδομένης της σημασίας της ποιότητας για τα εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα, δημιουργείται διαταραχή των τιμών στην αγορά.

Με βάση την ευελιξία που διέπει σήμερα τη σήμανση, δεν κρίνεται σκόπιμη μια αυστηρά καθορισμένη προσέγγιση, που να περιλαμβάνει τον κατάλογο των αποκλειστικά επιτρεπόμενων ενδείξεων και των όρων χρησιμοποίησής τους. Σε αυτή την περίπτωση, η ρύθμιση θα όφειλε να τυποποιήσει, σύντομα, όλες τις έννοιες για τις οποίες θα υποβαλλόταν αίτηση, λόγω των εξελίξεων στην αγορά ή των καινοτομιών της διαφημιστικής πολιτικής. Επιπλέον, θα έπρεπε να καθοριστούν και να εξασφαλιστούν όλοι οι αναγκαίοι έλεγχοι, γεγονός που θα προϋπέθετε την ύπαρξη ενός αποτελεσματικού συστήματος ιχνηθέτησης για κάθε περίπτωση, ενώ σήμερα την ευθύνη να αποδείξει το αληθές της ένδειξης την έχει ο επιχειρηματίας ο οποίος κάνει χρήση της.

2.2.1. Υποχρεωτικές, προαιρετικές και απαγορευόμενες ενδείξεις

Για να βελτιωθεί η κατάσταση, χωρίς να δημιουργηθεί ένα καθεστώς του οποίου η διαχείριση θα ήταν αδύνατη, θα πρέπει, με το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο, δηλαδή βάσει του άρθρου 35α) του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ:

- να συμπληρωθούν, εφόσον είναι αναγκαίο, οι υποχρεωτικές και οι απαγορευόμενες ενδείξεις της σήμανσης και, επίσης,

- να τυποποιηθούν, όσον αφορά τους ορισμούς και τις αποδείξεις που πρέπει να παρέχονται, οι προαιρετικές αναφορές που έχουν σημαντική οικονομική επίπτωση.

Για τις άλλες προαιρετικές ενδείξεις και αναφορές, εξακολουθούν, ασφαλώς, να ισχύουν οι διατάξεις οι οποίες θεσπίστηκαν με τις οδηγίες αριθ. 2000/13/ΕΚ και 90/496/ΕΟΚ.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2815/98 της Επιτροπής σχετικά με τα εμπορικά πρότυπα για το ελαιόλαδο, θα συμπληρωθεί, επίσης, σε συνάρτηση με τις απαιτήσεις της αγοράς. Χωρίς να εξαντλείται το θέμα, και με την επιφύλαξη προτάσεων της Επιτροπής, θα πρέπει να εξεταστούν τα ακόλουθα ζητήματα.

2.2.1.1. Υποχρέωση περιγραφικής αναφοράς της κατηγορίας του ελαιολάδου

Οι νέοι καταναλωτές δεν είναι πάντοτε σε θέση να αποκρυπτογραφήσουν το νόημα των τεσσάρων επιτρεπόμενων ονομασιών στο επίπεδο του λιανικού εμπορίου («εξαιρετικό παρθένο», «παρθένο», «στάνταρ» ελαιόλαδο και πυρηνέλαια). Μια αναφορά, που θα θεσπιστεί με κανονιστική ρύθμιση της Επιτροπής, θα πρέπει να εξηγεί τη σημασία της αναφοράς βάσει των ορισμών που θέσπισε ο κανονισμός αριθ. 136/66/ΕΟΚ. Η αναγραφή αυτών των ενδείξεων στην ετικέτα πρέπει να είναι υποχρεωτική.

2.2.1.2. Απαγόρευση ενδείξεων που υποδηλώνουν δολίως σχέση ποιότητας

Μια τυπική περίπτωση αναφοράς που δημιουργεί στρέβλωση του ανταγωνισμού και παραπλανητική πληροφόρηση του καταναλωτή είναι η αναφορά της οξύτητας. Το κριτήριο αυτό, είναι απλό και εύκολο να ελεγχθεί, αλλά συχνά θεωρείται εσφαλμένα ως καθοριστικός παράγοντας της ποιότητας. Στην πραγματικότητα, το κριτήριο αυτό έχει νόημα μόνο για μια κατηγορία ελαιολάδου, μια ποικιλία ελιάς και ένα καθορισμένο τόπο προέλευσης. Η προβολή του κριτηρίου της οξύτητας ως κριτηρίου ποιότητας θα μπορούσε να ωθήσει τον καταναλωτή να πιστέψει ότι τα ελαιόλαδα standard είναι ανώτερης ποιότητας από τα εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα, γεγονός που δεν είναι σύμφωνο με τα δεδομένα της αγοράς.

2.2.1.3. Τυποποίηση ορισμένων προαιρετικών ενδείξεων

Ορισμένες αναφορές θα πρέπει να εναρμονισθούν, όπως ισχύει ήδη για τις έννοιες της προέλευσης και του βιολογικού χαρακτήρα. Μόνο ορισμένες αναφορές, που ανταποκρίνονται σε κριτήρια τα οποία θα καθορίσει η Επιτροπή, θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ειδικής κοινοτικής ρύθμισης. Έτσι, η τυποποίηση αυτή θα πρέπει να αφορά έννοιες που είναι δυνατό να ελέγχονται αντικειμενικά και οι οποίες έχουν σημαντική οικονομική επίπτωση σε κοινοτικό επίπεδο.

Σε περίπτωση χρησιμοποίησης μιας προαιρετικής αναφοράς, ο ενδιαφερόμενος επιχειρηματίας θα πρέπει να κατέχει τα αποδεικτικά στοιχεία ότι συμμορφώνεται με την οδηγία αριθ. 2000/13/ΕΚ αλλά, εάν χρειασθεί, και τα αποδεικτικά στοιχεία που προσδιορίζονται με την τυποποίηση της Επιτροπής. Ο επιχειρηματίας θα έχει τη δυνατότητα να εφαρμόσει ή να μην εφαρμόσει το προαιρετικό σύστημα, αλλά εάν το εφαρμόσει, θα είναι υποχρεωμένος να συμμορφωθεί με τους καθορισθέντες κανόνες.

Ένα πρώτο σύνηθες παράδειγμα αναφοράς στη σήμανση που πρέπει να τυποποιηθεί αφορά την ένδειξη «πρώτη πίεση εν ψυχρώ» που περιλαμβάνεται στις περισσότερες ετικέτες, ενώ ο μεγαλύτερος όγκος των ποσοτήτων των ελαιολάδων δεν παράγεται πλέον με πίεση, αλλά με φυγοκέντριση και ότι η ένδειξη της θερμοκρασίας «εν ψυχρώ» δεν είναι ούτε προσδιορισμένη ούτε ελέγξιμη.

Μια άλλη έννοια που θα ήταν σκόπιμο να τυποποιηθεί αφορά τις αναφορές σε φρουτώδεις γεύσεις ή άλλες αναφορές που θα έπρεπε να ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Για το σκοπό αυτό απαιτείται ένα ειδικό Panel Test, το οποίο βρίσκεται στο στάδιο της τελειοποίησής του.

Άλλα παραδείγματα αφορούν τις αναμείξεις με σπορέλαια των οποίων οι αναφορές στο ελαιόλαδο θα μπορούσαν να συνδέονται με ελάχιστες περιεκτικότητες, ή τα έλαια που δηλώνεται ότι ανήκουν σε ειδικές ποικιλίες.

2.2.2. Ειδική περίπτωση της καταγωγής του προϊόντος

Μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2001, ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2815/98 της Επιτροπής, προβλέπει προαιρετικό καθεστώς περιγραφής της καταγωγής του «εξαιρετικού παρθένου» και «παρθένου» ελαιολάδου στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η περιγραφή της καταγωγής των άλλων κατηγοριών ελαιολάδου απαγορεύεται, επειδή δεν υπάρχουν σημαντικές και διακριτές διαφορές ανάμεσα στις κατηγορίες αυτές που να συνδέονται με την προέλευση του προϊόντος. Ο έλεγχος της καταγωγής πρέπει να διενεργείται από τα κράτη μέλη στις εγκεκριμένες επιχειρήσεις συσκευασίες.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2815/98 επιτρέπει τη χρησιμοποίηση των ΠΟΠ και των ΠΓΕ αποκλειστικά σε περιφερειακό επίπεδο. Οι όροι καθορίζονται με συγγραφή υποχρεώσεων, σύμφωνα με τις διατάξεις του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2081/92.

Σε περίπτωση που προσδιορίζεται η Κοινότητα ή ένα κράτος μέλος ως καταγωγή του προϊόντος, ορίζεται ότι:

- ο τόπος παραλαβής του ελαιολάδου καθορίζει την καταγωγή του,

- το σύνολο της εξεταζόμενης ποσότητας ελαιολάδου, ή τουλάχιστον το 75% του μείγματος, πρέπει να έχει ληφθεί στην προσδιοριζόμενη ζώνη καταγωγής. σε αυτή την περίπτωση, είναι υποχρεωτική η αναγραφή ειδικής ένδειξης που δηλώνει ότι η καταγωγή αφορά μέρος του προϊόντος.

Καταρχήν, η έννοια της καταγωγής χρησιμοποιείται για τελωνειακούς σκοπούς και δεν συνδέεται με την έννοια της ποιότητας επιτρέποντας δασμολογική κατάταξη στο διεθνές εμπόριο. Όμως, στο εσωτερικό επίπεδο της κοινοτικής αγοράς, δεν έχει καμία δασμολογική έννοια, αλλά αντιστοιχεί σε συνοδούς ιδιότητες του προϊόντος. Πρέπει τα δύο αυτά στοιχεία να είναι συμβατά και συντονιζόμενα μεταξύ τους, ώστε να αποτρέπεται η πλήρης σύγχυση ανάμεσα στις δηλώσεις που υποβάλλονται στο τελωνείο και στις σημάνσεις των προϊόντων.

Για τον καθορισμό της τελωνειακής καταγωγής των εμπορευμάτων, για την εφαρμογή κυρίως των μέτρων εμπορικής πολιτικής και σήμανσης της καταγωγής, διεξάγονται σήμερα επίπονες διαπραγματεύσεις διεθνούς εναρμονίσεως στον ΔΟΕ. Αν και οι διαπραγματεύσεις αυτές δεν έχουν ακόμα ολοκληρωθεί, φαίνεται ότι έχει εξασφαλισθεί η αποδοχή μιας βασικής αρχής: ένα έλαιο θεωρείται ότι κατάγεται από τη χώρα στην οποία είτε έχει πλήρως παραχθεί, είτε έχει εξαχθεί από πρώτες ύλες. Από αυτή την άποψη, η καταγωγή των ελαίων, συνδέεται με τον τόπο παραλαβής των ελαίων, δηλαδή, τα ελαιοτριβεία.

Επιπλέον, η συζήτηση δεν έχει κλείσει ακόμη επί της κοινοτικής προτάσεως που αποσκοπεί στο να αναγνωρισθεί ο εξευγενισμός των ελαιολάδων ότι αναφέρεται στην καταγωγή. Τέλος, όσον αφορά τις αναμείξεις ελαιολάδων, δεν έχει ληφθεί καμία απόφαση για τις καταγωγές που θα μπορούσαν να καθορισθούν με βάση το έλαιο που συμμετέχει στο μεγαλύτερο βαθμό, τη χώρα που συνέβαλε στο μικρότερο ποσοστό στην ανάμειξη ή με βάση τη χώρα αναμείξεως.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2815/98 βασίζεται στην καταγωγή της χώρας παραγωγής του ελαιολάδου για τον προσδιορισμό της εθνικής ή κοινοτικής καταγωγής. Στην περίπτωση της περιφερειακής καταγωγής του ελαιολάδου, η οποία δηλώνεται με τις ΠΟΠ και ΠΓΕ, οι συγγραφές υποχρεώσεων προσδίδουν καθοριστική σημασία στις περιοχές, στις ποικιλίες και στις τοπικές τεχνογνωσίες και, στην περίπτωση αυτή, ως τόπος καταγωγής των ελαίων θεωρείται ο τόπος συλλογής των ελιών. Οι παραγωγοί ορισμένων κρατών μελών έχουν επικρίνει αυτή την προσέγγιση και θα προτιμούσαν σε όλες τις περιπτώσεις η καταγωγή του προϊόντος να προσδιορίζεται με βάση τον τόπο παραγωγής των ελιών. Όμως, εκτός από το ότι αυτό θα περιέπλεκε τους ελέγχους, η οικονομική διάσταση του θέματος φαίνεται ασήμαντη, εφόσον για τον συνολικό όγκο των ενδοκοινοτικών και εξωκοινοτικών συναλλαγών, οι εμπορικές συναλλαγές ελιών που προορίζονται για την παραγωγή ελαιολάδου ανήλθαν το 1999 σε 454 τόνους ελαιολάδου, ενώ η συνολική παραγωγή υπερέβη τους 1 700 000 τόνους.

Εξάλλου, υπάρχουν δυσκολίες και οι επιχειρήσεις δεν δείχνουν το παραμικρό ενδιαφέρον για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2815/98. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, αφενός, χρειάστηκε πολύς χρόνος για να θεσπιστούν οι εθνικές διατάξεις χορήγησης της έγκρισης και ελέγχου και, αφετέρου, η ένδειξη μιας εθνικής ή κοινοτικής καταγωγής του προϊόντος σύμφωνα με τον εν λόγω κανονισμό είχε περιορισμένη επίπτωση. Πράγματι, η υποχρεωτική αναγραφή στη σήμανση της ονομασίας ή της έδρας και της διεύθυνσης της επιχείρησης συσκευασίας, αλλά και η χρησιμοποιούμενη γλώσσα, αποτελούν στοιχεία τα οποία χρησιμοποιούν με μεγαλύτερη ευκολία οι επιχειρηματίες για να υποδηλώσουν την καταγωγή του προϊόντος. Η υπόθεση, όμως, αυτή, μπορεί να είναι παραπλανητική και δεν παρέχει καμία εγγύηση στον καταναλωτή.

Για να ξεπεραστούν αυτές οι δυσκολίες, η καλύτερη λύση θα ήταν η υποχρεωτική αναγραφή στις ετικέτες:

- είτε, περιγραφή της καταγωγής, σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2815/98,

- είτε, ένδειξη που θα καθορισθεί στον εν λόγω κανονισμό και θα ορίζει με σαφήνεια τη σημερινή κατάσταση.

2.3. Έλεγχοι μέσω αναλύσεων

Ο αριθμός των φυσικοχημικών αναλύσεων που απαιτούνται για τον έλεγχο των ελαιολάδων είναι εντυπωσιακά μεγάλος, αλλά πρέπει να υπάρξει περαιτέρω πρόοδος, ώστε να βελτιωθεί η ακρίβεια ορισμένων αναλύσεων. Εξετάζονται νέες αναλυτικές μέθοδοι για την καταπολέμηση της απάτης και πραγματοποιούνται νέες έρευνες. Εντούτοις, ο συνδυασμός των διαφόρων αποτελεσμάτων θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση των συμπερασμάτων και/ή στη μείωση του κόστους. Εξάλλου, όσον αφορά τα ζητήματα που βρίσκονται σε εκκρεμότητα, υπάρχουν έντονα διιστάμενες απόψεις όσον αφορά τη μέθοδο με την ονομασία «Panel Test» (Έλεγχος από Επιτροπές γευσιγνωστών).

2.3.1. Σύστημα λήψης αποφάσεων

Η κατάταξη ενός ελαιολάδου ή πυρηνελαίου σε κατηγορία εξαρτάται σήμερα από τα αποτελέσματα αναλύσεων όσον αφορά τα κατώτατα όρια που ορίζονται βάσει 28 κριτηρίων. Για κάθε κριτήριο το αποτέλεσμα είναι του τύπου «όλα ή τίποτα», δηλαδή κατώτερο ή ανώτερο από το κατώφλι που έχει καθορισθεί, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλες παράμετροι της ανάλυσης.

Η προσέγγιση αυτή συνεπάγεται υψηλό κόστος και απαιτεί προθεσμίες σχετικά μεγάλες, επειδή είναι αναγκαία η συστηματική διενέργεια πολλών και σύνθετων αναλύσεων. Προσκρούει μονίμως σε διάφορα προβλήματα ορίων: τα αποτελέσματα του τύπου «όλα ή τίποτα» δημιουργούν, για ορισμένα έτη και/ή ορισμένες περιοχές, υποβιβασμό της κατηγορίας των προϊόντων, ακόμα και τον αποκλεισμό τους από τον ορισμό των ελαιολάδων, οι οποίες έχουν περισσότερο συμβατικό χαρακτήρα και σχετίζονται λιγότερο με την πραγματικότητα.

Για να βελτιωθεί η κατάσταση θα πρέπει να αντικατασταθεί το σημερινό πλαίσιο των κριτηρίων του τύπου «όλα ή τίποτα» με ένα «σύστημα λήψης αποφάσεων». Σύμφωνα με ένα τέτοιο σύστημα, θα αποκλείονται σταδιακά οι πιθανές εναλλακτικές δυνατότητες ή θα επιβεβαιώνονται διάφορες υποθέσεις με βάση τη συγκέντρωση διαφόρων αποδεικτικών στοιχείων. Το σύστημα αυτό θα συνεπαγόταν, λοιπόν, την αντικατάσταση της συστηματικής διενέργειας ενός συνόλου ανεξάρτητων μεταξύ τους αναλύσεων, με μια αυστηρή διαδικασία διενέργειας αναλύσεων με βάση τα αποτελέσματα που έχουν ήδη ληφθεί. Η αυστηρή διαδικασία θα πρέπει, ασφαλώς, να είναι ανεξάρτητη από την οποιαδήποτε ερμηνεία του ατόμου που διενεργεί την ανάλυση.

Βάσει μιας τέτοιας διαδικασίας λήψης αποφάσεων, είναι δυνατό να περιορισθούν το κόστος και οι προθεσμίες για όλες τις απλούστερες περιπτώσεις. Για τις πιο σύνθετες περιπτώσεις, η κατάταξη σε κατηγορίες θα μπορούσε να λαμβάνει υπόψη το σύνολο των αποτελεσμάτων των αναλύσεων, κατά τρόπο που η απόφαση να μην εξαρτάται από ένα κατώφλι για κάποιο κριτήριο, ενώ τα αποτελέσματα με βάση τα κατώφλια για τα άλλα κριτήρια θα οδηγούσαν σε αντίθετο συμπέρασμα. Οι χημικοί εμπειρογνώμονες της επιτροπής διαχείρισης λιπαρών ουσιών έχουν ξεκινήσει ελπιδοφόρες εργασίες γι'αυτό το θέμα.

2.3.2. Panel Test

Το Panel Test αναφέρεται σε οργανοληπτική ανάλυση που τελειοποιείται για να αποκτήσει αντικειμενικό χαρακτήρα η γνώμη των εμπειρογνωμόνων ως προς τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά των ελαιολάδων. Η έρευνα, η οποία έχει συμβάλει στον εντοπισμό και την τελειοποίηση της μεθόδου ποσοτικού προσδιορισμού των βασικών χημικών ιδιοτήτων, θα πρέπει να οδηγήσει στον προσδιορισμό μιας φυσικοχημικής μεθόδου οργανοληπτικής ανάλυσης. Απαιτούνται όμως περαιτέρω εργασίες.

Η ισχύουσα κοινοτική κατάταξη των ακατέργαστων ελαιολάδων εξαρτάται από τις βαθμολογήσεις των οργανοληπτικών ιδιοτήτων από μια επιτροπή γευσιγνωστών βάσει ενός συνόλου χαρακτηριστικών, σύμφωνα με μια συγκεκριμένη διαδικασία. Ο αριθμός και η λεπτότητα των προς βαθμολόγηση χαρακτηριστικών, η χρησιμοποίηση μεσαίων βαθμολογιών, προσδίδουν σε αυτή τη μέθοδο μικρή δυνατότητα επαναληπτικότητας. Η κοινοτική ρύθμιση παρέχει μεγάλα περιθώρια ανοχής όσον αφορά τις βαθμολογίες που καθορίζουν την κατάταξη των ελαιολάδων. Η εφαρμογή της μεθόδου από περισσότερους δοκιμαστές, οι οποίοι θα πρέπει να τηρούν ένα ρυθμό ανάλογο με την κριτική τους ικανότητα, συνεπάγεται μεγάλες προθεσμίες και υψηλό κόστος.

Το ΔΕΣ ενέκρινε μια νέα μέθοδο του Panel Test, η οποία βασίζεται στην αξιολόγηση ενός περιορισμένου αριθμού μειονεκτημάτων, στην ύπαρξη «φρουτώδους» γεύσης, ανεξάρτητα από το ποια ακριβώς είναι, και στη χρησιμοποίηση του μέσου όρου των βαθμολογιών των μελών της επιτροπής γευσιγνωστών. Αυτή η νέα μέθοδος είναι περισσότερο αξιόπιστη εάν εφαρμόζεται, κατά τα προβλεπόμενα, από επιτροπή έμπειρων και ειδικά εκπαιδευμένων γευσιγνωστών. Όμως, υπό τις παρούσες συνθήκες, η μέθοδος εξακολουθεί να είναι χρονοβόρα και δαπανηρή. Εάν η εγκεκριμένη επιτροπή αντικατασταθεί από ένα μόνο εμπειρογνώμονα, θα είναι δυνατόν να δημιουργηθούν απρόβλεπτες καταστάσεις και να υπάρξουν αμφισβητήσεις των αποτελεσμάτων.

Λόγω της ανάγκης να επιβεβαιωθεί η ύπαρξη οργανοληπτικών ιδιοτήτων των «παρθένων», «εξαιρετικών παρθένων» ελαιολάδων και σε αναμονή του καθορισμού μιας φυσικοχημικής μεθόδου, το πρόβλημα συνίσταται κυρίως στην διασφάλιση της αξιοπιστίας του Panel Test με χαμηλότερο κόστος.

Η Επιτροπή θα μπορεί να επιλέξει τη μέθοδο του Panel Test, που εγκρίθηκε από το ΔΕΣ, η οποία εφαρμόζεται σε δύο επίπεδα πραγματογνωμοσύνης. Ο πρώτος έλεγχος θα διενεργείται από ένα μόνο αναγνωρισμένο εμπειρογνώμονα. Σε περίπτωση κατά την οποία ο εμπειρογνώμονας θα διαπίστωνε αναντιστοιχία ανάμεσα στις οργανοληπτικές ιδιότητες και στην κατηγορία στην οποία έχει δηλωθεί το ελαιόλαδο, θα έπρεπε να προσφύγει στη διαιτησία τριών εγκεκριμένων επιτροπών, οι οποίες είναι καταγεγραμμένες σε κοινοτικό κατάλογο. Μόνο το αποτέλεσμα αυτής της διαιτησίας θα μπορούσε να αντικρούσει στον ενδιαφερόμενο επιχειρηματία.

2.3.3. Αποτελέσματα εκτός προδιαγραφών

Κάθε σύνθετη κατάταξη βάσει πολλαπλών κριτηρίων περιέχει οριακές περιπτώσεις οι οποίες παρουσιάζουν παράδοξα αποτελέσματα. Κάθε έτος, σε κάποια περιοχή, υπάρχουν ελαιόλαδα τα οποία δεν είναι δυνατόν να καταταγούν σε κατηγορίες, επειδή δεν είναι σύμφωνα με ένα κριτήριο. Τα ελαιόλαδα αυτά δεν είναι δυνατόν να πωληθούν σε καμία από τις κατηγορίες ακατέργαστων ελαιολάδων και, στην πράξη, αναμειγνύονται συχνά παρανόμως κατά τρόπο ώστε η συνένωση των ελαιολάδων να ανταποκρίνεται στα πρότυπα.

Η θέσπιση ενός συστήματος λήψης αποφάσεων για την κατάταξη των ελαιολάδων, όπως περιγράφεται στο σημείο 3.1, θα πρέπει να περιορίσει τον αριθμό αυτών των περιπτώσεων, αλλά δεν θα μπορούσε να τις αποτρέψει τελείως. Η θέσπιση ορίου ανοχής δεν αποτελεί λύση, επειδή θα μπορούσε να δώσει τη δυνατότητα για καταχρήσεις και απάτες. Θα πρέπει να προβλεφθεί διαδικασία χορήγησης αδειών από την Επιτροπή για την αναβάθμιση των εν λόγω ελαιολάδων στα ελαιοτριβεία και υπό τον έλεγχο και την ευθύνη των ενδιαφερόμενων κρατών μελών.

2.4. Οργάνωση και δραστηριότητες των επιχειρηματιών

Ο κλάδος των παραγωγών, των ελαιοτριβείων, της βιομηχανίας και του εμπορίου του ελαιολάδου θα πρέπει να συμβάλει περισσότερο στην οργάνωση και τη λειτουργία του τομέα, κυρίως μέσω νέων δραστηριοτήτων για την αναβάθμιση και την προάσπιση της ποιότητας του προϊόντος.

Δεν υπάρχει και ούτε είναι δυνατόν να δημιουργηθεί εκ του μηδενός, βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα, ένας γενικός κλάδος που να έχει την ικανότητα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ή και σε επίπεδο όλων των κρατών μελών, να βελτιώσει, να προσδιορίσει και να πιστοποιήσει τις ιδιότητες όλων των ελαιολάδων. Κατά συνέπεια, οι εξεταζόμενες δραστηριότητες θα πρέπει να οργανωθούν κατά τμήματα της αγοράς, στην αρχή ενδεχομένως σε αρκετά περιορισμένη κλίμακα, αλλά στη συνέχεια θα διευρύνονται με την πάροδο του χρόνου. Για να μπορέσει να λειτουργήσει το σύστημα και να είναι αξιόπιστο, θα πρέπει κάθε φορά να μπορεί να βασίζεται στη συνεργασία όσο το δυνατό περισσότερων ενδιαφερόμενων επιχειρηματιών.

Σύμφωνα με αυτό το πρότυπο, το κράτος μέλος θα μπορούσε να χορηγήσει έγκριση σε ένωση επιχειρηματιών, σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο, να υλοποιήσει προγράμματα σε έναν ή περισσότερους από τους κατωτέρω τομείς.

2.4.1. Τομείς δραστηριοτήτων

2.4.1.1. Βελτίωση της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής

Ο έλεγχος των ορθών γεωργικών πρακτικών είναι ζήτημα ζωτικής σημασίας (καλλιέργεια, συγκομιδή, αποθεματοποίηση), επειδή οι πρακτικές αυτές επηρεάζουν τις βασικές ιδιότητες, τις εγγενείς ιδιότητες και συμβάλλουν στην εικόνα που διαμορφώνουν οι καταναλωτές για το τελικό προϊόν, κυρίως λόγω των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Ο έλεγχος αυτός πρέπει να επεκταθεί και στις πρακτικές των ελαιοτριβείων οι οποίες μπορούν να βελτιώσουν, να μειώσουν ή να εξουδετερώσουν εκείνες τις εν δυνάμει ιδιότητες των ελιών, καθώς και στα κατάλοιπα των ελιών που θα μπορούσαν να έχουν σοβαρή περιβαλλοντική επίπτωση.

Η δράση των φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα του ελαιολάδου θα μπορούσε να συμβάλει περισσότερο στην εκπόνηση και την υλοποίηση των σημερινών προγραμμάτων που αφορούν τη βελτίωση της ποιότητας και χρηματοδοτούνται από την Κοινότητα, μέσω της παρακράτησης ποσοστού 1,4% επί της ενίσχυσης. Θα ήταν, επίσης, χρήσιμος ο συντονισμός σε τοπικό επίπεδο όλων των διαρθρωτικών και περιβαλλοντικών μέτρων. Τα υφιστάμενα προγράμματα, που έχουν υποβληθεί από τα κράτη μέλη, περιλαμβάνουν δράσεις που αφορούν:

- τη βελτίωση των συνθηκών καλλιέργειας και καταπολέμησης των επιβλαβών οργανισμών,

- τη βελτίωση των όρων συγκομιδής, μεταποίησης των ελιών, αποθεματοποίησης των ελαίων και διάθεσης των καταλοίπων,

- την παροχή τεχνικής βοήθειας στους ελαιοπαραγωγούς και στα ελαιοτριβεία, κυρίως όσον αφορά τις επιπτώσεις στην ποιότητα των ελαιολάδων και στο περιβάλλον,

- την καθιέρωση «Panel Test» και τη συνεργασία στην υλοποίηση προγραμμάτων έρευνας για την ποιότητα του προϊόντος και το περιβάλλον.

Η βελτίωση της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής συνεπάγεται άμεσο όφελος για τους επιχειρηματίες αυτού του τομέα, αν και ορισμένες φορές είναι χρονοβόρα. Κατά συνέπεια, και για να εξασφαλιστεί η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των εν λόγω προγραμμάτων, το ποσοστό τής κοινοτικής χρηματοδότησης θα πρέπει να περιοριστεί κατ'ανώτατο όριο στο 75% και θα ήταν δικαιολογημένη η απαίτηση χρηματοδοτικής συμμετοχής των επιχειρηματιών.

2.4.1.2. Πιστοποίηση και προάσπιση της ποιότητας των ελαιολάδων

Ένα σημαντικό στοιχείο της ποιότητας, για το οποίο ο καταναλωτής είναι πρόθυμος να πληρώσει το τίμημα, είναι η παροχή εγγυήσεων ως προς την ακρίβεια των στοιχείων που αναγράφονται στις ετικέτες.

Η καταπολέμηση της απάτης στη σήμανση των προϊόντων υπάγεται στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, αλλά συμπληρωματικά, οι οργανώσεις των ενδιαφερόμενων επιχειρηματιών θα μπορούσαν να αναλάβουν τη δέσμευση να εξασφαλίζουν ότι τα στοιχεία που αναγράφονται στις ετικέτες των προϊόντων τους είναι αληθή. Επιπλέον, οι οργανώσεις επιχειρηματιών θα πρέπει να καταπολεμήσουν τις απάτες και τις πρακτικές που πλήττουν την ποιότητα και δημιουργούν ζημία στους ίδιους και στο σύνολο του τομέα.

Επειδή οι επιχειρηματίες αυτού του τομέα είναι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, θα πρέπει να οργανωθούν, ώστε να είναι σε θέση να προσδιορίζουν και να πιστοποιούν τα ελαιόλαδα ποιότητας και να παραπέμπουν, ενδεχομένως, στη δικαιοσύνη τις καταχρήσεις που διαπράττονται. Οι παραγωγοί θα μπορούσαν να βεβαιώσουν την ποιότητα των ελιών που παραδίδουν, τα ελαιοτριβεία την ποιότητα των παρθένων και εξαιρετικών παρθένων ελαιολάδων, οι βιομηχανίες τις αναμείξεις ελαιολάδων, τον εξευγενισμό και την εμφιάλωση, ενώ τα πυρηνελαιουργεία θα μπορούσαν να εγγυώνται την ποιότητα των εργασιών τους. Τα προγράμματα δραστηριοτήτων θα μπορούσαν να βασίζονται σε ελεγχόμενο σύστημα προσδιορισμού και πιστοποίησης από μια εγκεκριμένη ένωση, υπό την επίβλεψη του κράτους μέλους. Το σύστημα αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

- συγγραφή υποχρεώσεων που συντάσσεται από τους ενδιαφερόμενους, κατά το πρότυπο της HACCP [14], με τον εντοπισμό των κρίσιμων σημείων και των στοιχείων ελέγχου αυτών των σημείων,

[14] Η μέθοδος HACCP (Ανάλυση Κινδύνου και Κρίσιμα Σημεία Ελέγχου) βασίζεται σε 7 στοιχεία:

- την έγκριση της συγγραφής υποχρεώσεων από τις εθνικές αρχές βάσει κοινοτικού κανονιστικού πλαισίου και την επίβλεψη της εφαρμογής βάσει ενός εθνικού συστήματος ελέγχου.

Αυτές οι εγκεκριμένες οργανώσεις επιχειρηματιών, που υλοποιούν συγγραφή υποχρεώσεων η οποία εγκρίνεται και επιβλέπεται από τα κράτη μέλη, θα μπορούσαν να λάβουν άδεια να πιστοποιούν, όσον αφορά τη σήμανση, ότι το προϊόν υποβάλλεται σε έλεγχο ο οποίος εγγυάται, σύμφωνα με μέθοδο αποδεκτή από τους κοινοτικούς κανόνες, την ακρίβεια όλων των ενδείξεων που αναγράφονται στις ετικέτες.

Οι δραστηριότητες των επιχειρηματιών σε αυτό το μητρώο της πιστοποίησης και της προάσπισης της ποιότητας προσφέρουν, προφανώς, άμεσο όφελος στους ενδιαφερόμενους. Η κοινοτική χρηματοδότηση θα πρέπει να περιορίζεται στο 50% του κόστους και ποσοστό τουλάχιστον 25% του κόστους θα πρέπει να χρηματοδοτείται από τους επιχειρηματίες.

2.4.1.3. Διαχείριση του τομέα και της αγοράς

Σήμερα οι οργανώσεις παραγωγών συμμετέχουν για να ανακεφαλαιώνουν τις αιτήσεις ενισχύσεων, να επαληθεύουν την τήρηση των επίσημων υποχρεώσεων και να καταβάλουν τα οφειλόμενα ποσά στα μέλη τους.

Όταν θα τεθούν σε λειτουργία τα ελαιοκομικά ΣΓΠ [15] οι οργανώσεις παραγωγών θα είναι σε θέση να προσδιορίζουν σε τοπικό επίπεδο τα στοιχεία που αναγράφουν οι παραγωγοί στις δηλώσεις καλλιέργειας που υποβάλλουν.

[15] Το Σύστημα Γεωγραφικής Πληροφόρησης για την ελαιοκαλλιέργεια, το επονομαζόμενο ελαιοκομικό ΣΓΠ, βρίσκεται στο στάδιο της επεξεργασίας του από τα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 2 του κανονισμού αριθ. 1638/98. Θα επιτρέπει την απεικόνιση σε αεροφωτογραφίες και τον προσδιορισμό με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών του αριθμού των ελαιόδενδρων τα οποία δηλώνουν οι παραγωγοί στις αιτήσεις ενίσχυσης.

Επιπλέον, όσον αφορά την παρακολούθηση της αγοράς, οι οργανώσεις των επιχειρηματιών, θα πρέπει να συμβάλλουν στο να γίνει καλύτερα γνωστή η πραγματική κατάσταση. Πράγματι, θα πρέπει να οργανώνονται για να παρέχουν αντικειμενική ενημέρωση σχετικά με τις προβλέψεις της περιόδου εμπορίας, τις εκτιμήσεις των αποδόσεων των μικρών ομοιογενών περιοχών, με τις κινήσεις των αποθεμάτων, περιλαμβανομένων των αποθεμάτων που έχουν στην κατοχή τους οι παραγωγοί, για να κατανοηθεί ο ρυθμός διάθεσης των προϊόντων στην κατανάλωση. Για το σκοπό αυτό, οι οργανώσεις παραγωγών θα μπορούσαν να τελειοποιήσουν συστήματα και μεθόδους αυτοελέγχου από τον ίδιο τον κλάδο, παρέχοντας εγγύηση σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη για την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων.

2.4.2. Χρηματοδοτήσεις

Για να βελτιωθεί η οργάνωση και η συμμετοχή των επιχειρηματιών στη λειτουργία του τομέα του ελαιολάδου, η Κοινότητα θα μπορούσε να δημιουργήσει χρηματοδοτικό μέσο των προγραμμάτων που να ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένες συνθήκες σε τρεις τομείς:

a) της διαχείρισης του τομέα και της αγοράς,

b) της βελτίωσης της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής,

c) της πιστοποίησης και προάσπισης της ποιότητας των ελαιολάδων.

Η κοινοτική ρύθμιση θα μπορούσε να καθορίσει ποιες επιλέξιμες δραστηριότητες και ποιους κανόνες πρέπει να τηρούν τα προγράμματα για να μπορούν να χρηματοδοτούνται, τουλάχιστον εν μέρει, από την Κοινότητα. Οι επιχειρηματίες που πληρούν τους απαιτούμενους όρους θα υποβάλουν τα προγράμματά τους για επιλογή και έγκριση από τα κράτη μέλη.

Η κοινοτική χρηματοδότηση θα μπορούσε να καλύψει το 100% του κόστους διαχείρισης του τομέα και της αγοράς, αλλά θα περιορίζονταν στο 75% του κόστους για τα προγράμματα βελτίωσης της ποιότητας της παραγωγής. Για τη λειτουργία των προγραμμάτων πιστοποίησης και προάσπισης της ποιότητας, η κοινοτική συγχρηματοδότηση θα περιορίζονταν στο 50% των δαπανών. Η ενδεχόμενη χρηματοδοτική συμμετοχή των κρατών μελών θα πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται με χρηματοδότηση των ενδιαφερόμενων επιχειρηματιών, τουλάχιστον κατά το 25% των δαπανών στην περίπτωση δραστηριοτήτων πιστοποίησης και προάσπισης της ποιότητας.

Σήμερα, για ορισμένες από τις εν λόγω δράσεις, χορηγούνται κοινοτικές χρηματοδοτήσεις που εξασφαλίζονται με παρακρατήσεις επί της ενίσχυσης στην παραγωγή. Η διαχείριση αυτών των κεφαλαίων δεν είναι πολύ εύκολη, επειδή εξαρτώνται από το μέγεθος της πραγματικής παραγωγής ελαιολάδου, στοιχείο που δεν συνδέεται αναγκαστικά άμεσα με τις πραγματοποιούμενες δαπάνες. Τα προγράμματα βελτίωσης της ποιότητας χρηματοδοτούνται με παρακράτηση ποσοστού 1,4% επί της ενίσχυσης, ή με συνολικό ποσό 33 εκατ. ευρώ βάσει των εγγυημένων εθνικών ποσοτήτων, και με ενδεχόμενη συμπληρωματική εθνική χρηματοδότηση κατά 25%. Επιπλέον, οι οργανώσεις παραγωγών παρακρατούν ποσοστό 0,8% της ενίσχυσης που χορηγείται στα μέλη τους, ή ποσό 15 εκατ. ευρώ περίπου, για τις δραστηριότητές τους.

Εάν συνεχισθεί η εφαρμογή του υφισταμένου συστήματος ενισχύσεων, οι παρακρατήσεις αυτές θα πρέπει να αντικατασταθούν με την παροχή της δυνατότητας στα κράτη μέλη να διαθέτουν μέρος της εθνικής εγγυημένης ποσότητάς τους για τη χρηματοδότηση των εξεταζόμενων προγραμμάτων. Η Εθνική Εγγυημένη Ποσότητα που εφαρμόζεται για τις ενισχύσεις στην παραγωγή θα αφαιρείται από το εν λόγω μερίδιο. Παραδείγματος χάρη, βάσει του 3% των σημερινών Εθνικών Εγγυημένων Ποσοτήτων, τα χορηγούμενα κοινοτικά κεφάλαια θα ανέρχονταν περίπου σε 70 εκατ. EUR, γεγονός που θα επέτρεπε τη χρηματοδότηση των δράσεων οι οποίες υλοποιούνται και αναδιοργανώνονται σήμερα ορθολογικά και των νέων προβλεπόμενων δράσεων σε ένα πρώτο στάδιο.

Πλαίσιο 2

Πρόταση

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΑΙΟΛΑΔΩΝ

ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΥΡΗΝΕΛΑΙΩΝ

1) Ακατέργαστα ελαιόλαδα:

Έλαια που λαμβάνονται αποκλειστικά από τον ελαιόκαρπο με μηχανικές κατεργασίες ή άλλες φυσικές κατεργασίες, σε συνθήκες που δεν προκαλούν αλλοίωση του ελαίου, και τα οποία δεν έχουν υποστεί καμία άλλη επεξεργασία πριν της πλύσης, της μετάγγισης, της φυγοκέντρισης και της διήθήσης. εξαιρούνται τα έλαια που λαμβάνονται με τη βοήθεια διαλύτη, βοηθητικών υλών με χημική ή βιοχημική δράση ή με επεξεργασίες επανεστεροποίησης, καθώς και κάθε μείγμα με έλαια άλλης φύσεως.

Τα έλαια αυτά κατατάσσονται στην πλήρη κατάταξη και στις ακόλουθες ονομασίες:

α) εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο:

ακατέργαστο ελαιόλαδο η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν δύναται να υπερβαίνει τα 0,8 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

β) παρθένο ελαιόλαδο:

ακατέργαστο ελαιόλαδο η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν δύναται να υπερβαίνει τα 2 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

γ) ελαιόλαδο λαμπάντε:

ακατέργαστο ελαιόλαδο η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, υπερβαίνει τα 2 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

2) Εξευγενισμένο ελαιόλαδο:

ελαιόλαδο που λαμβάνεται με εξευγενισμό ακατέργαστων ελαιολάδων, η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατό να υπερβαίνει τα 0,3 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

3) Στάνταρ ελαιόλαδο:

ελαιόλαδο που αποτελείται από μείγμα εξευγενισμένου ελαιολάδου και ακατέργαστου ελαιολάδου, πλην του λαμπάντε, του οποίου η ελεύθερη οξύτητα, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ δεν είναι δυνατόν να είναι ανώτερη του 1 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

4) Ακατέργαστο πυρηνέλαιο:

έλαιο που λαμβάνεται με επεξεργασία των ελαιοπυρήνων με διαλύτη ή αντιστοιχεί, με εξαίρεση ορισμένα καθορισμένα χαρακτηριστικά, σε ελαιόλαδο λαμπάντε . εξαιρούνται τα έλαια που λαμβάνονται με επεξεργασίες επανεστεροποίησης καθώς και κάθε μείγμα με έλαια άλλης φύσεως, και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

5) Εξευγενισμένο πυρηνέλαιο:

έλαιο που λαμβάνεται με τον εξευγενισμό ακατέργαστου πυρηνέλαιου, η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατό να υπερβαίνει τα 0,3 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

6) Πυρηνέλαιο:

έλαιο που αποτελείται από μείγμα εξευγενισμένου πυρηνέλαιου και ακατέργαστου ελαιολάδου, πλην του λαμπάντε, η ελεύθερη οξύτητα του οποίου, εκφραζόμενη σε ελαϊκό οξύ, δεν είναι δυνατό να υπερβαίνει το 1 g ανά 100 g και του οποίου τα λοιπά χαρακτηριστικά είναι σύμφωνα με τα προβλεπόμενα γι'αυτή την κατηγορία.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ

Για να τεθεί σε εφαρμογή στρατηγική για την ποιότητα του ελαιολάδου, απαιτείται συντονισμός των δράσεων σε διάρκεια χρόνου. Πρόκειται για προσανατολισμό που επιτρέπει στους διάφορους συμμετέχοντες να δράσουν συντονισμένα με πολυετή προοπτική. Τα μέτρα που ανακεφαλαιώνονται στη συνέχεια θα επέτρεπαν να τεθούν σε σταδιακή εφαρμογή ορισμένα από αυτά, ήδη από την περίοδο εμπορίας 2001/02, και ορισμένα άλλα αργότερα. Όλα τα μέτρα στο σύνολό τους θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στην πράξη από την περίοδο εμπορίας 2003/04.

1. Ρύθμιση του Συμβουλίου

Η τροποποίηση του κανονισμού του Συμβουλίου (κανονισμός αριθ. 136/66/ΕΟΚ) αποτελεί απαραίτητη νομική προϋπόθεση, από την οποία εξαρτώνται η επεξεργασία και η λήψη αποφάσεων για τα περισσότερα από τα προβλεπόμενα μέτρα. Η τροποποίηση αυτή θα αφορούσε, αφενός, την κατάταξη των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων σε κατηγορίες και, αφετέρου, την οργάνωση και τις δραστηριότητες των επιχειρηματιών.

Και στις δύο περιπτώσεις, πρόκειται για μέτρα που η εφαρμογή τους στην πράξη απαιτεί χρονικό διάστημα δύο περιόδων εμπορίας μετά την ημερομηνία λήψης της απόφασης. Όσον αφορά την κατάταξη σε κατηγορίες, η προθεσμία αυτή είναι απαραίτητη για την προσαρμογή του τομέα, για την απορρόφηση των παλαιών αποθεμάτων και για να υπάρξει συμμόρφωση με τις διατάξεις της συμφωνίας του ΔΕΣ και για να προσαρμοστούν, στη συνέχεια, ο τελωνειακός κώδικας και οι κανονισμοί. Όσον αφορά τις οργανώσεις παραγωγών, οι δύο περίοδοι εμπορίας πρέπει να αξιοποιηθούν για να θεσπισθούν λεπτομερείς διατάξεις της Επιτροπής και για να οργανωθούν οι επιχειρηματίες και να επεξεργαστούν τα προγράμματά τους.

Έτσι, εάν το Συμβούλιο λάβει απόφαση πριν από την 1η Νοεμβρίου του 2001 θα επιτρέψει να εφαρμοσθούν στην πράξη οι διατάξεις για την περίοδο εμπορίας 2003/04.

1.1. Η κατάταξη των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων σε κατηγορίες

Οι τροποποιήσεις αφορούν:

- την κοινή ονομασία, η οποία χρησιμοποιείται από τους επιχειρηματίες του κλάδου, των «παρθένων ελαιολάδων» τα οποία θα ονομάζονται στο εξής «ακατέργαστα ελαιόλαδα». Απαλείφθηκε ο προσδιορισμός «κυρίως θερμικές»,

- την επιτρεπόμενη για το λιανικό εμπόριο ονομασία «ελαιόλαδα», η οποία θα μετονομαστεί σε «στάνταρ ελαιόλαδα»,

- τη μείωση της οξύτητας του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου από 1° σε 0,8°, και την ένταξη της κατηγορίας των κοινών ελαιολάδων στα ελαιόλαδα λαμπάντε,

- τη μείωση της οξύτητας του εξευγενισμένου ελαιολάδου και του εξευγενισμένου πυρηνελαίου από 0,5° σε 0,3° και παράλληλη μείωση της οξύτητας του στάνταρ ελαιολάδου και του πυρηνελαίου από 1,5° σε 1°,

- τον προσδιορισμό του ορίου ανάμεσα στα ακατέργαστα ελαιόλαδα και στα ακατέργαστα πυρηνέλαια, για την παραλαβή των οποίων θα απαγορεύεται πλέον η χρησιμοποίηση διαλύτου,

- την απαγόρευση της χρησιμοποίησης βοηθητικών υλών με χημική ή βιοχημική δράση για την παραλαβή των ακατέργαστων ελαιολάδων.

1.2. Η οργάνωση και οι δραστηριότητες των επιχειρηματιών

Το Συμβούλιο θα έπρεπε να αποφασίσει, πριν από την περίοδο εμπορίας 2001/02, ότι το καθεστώς ενισχύσεων το οποίο θα θεσπισθεί, ενδεχομένως, στο πλαίσιο της κοινής οργάνωσης αγοράς στον τομέα των λιπαρών ουσιών, θα παρέχει στα κράτη μέλη από την περίοδο εμπορίας 2003/04 τη δυνατότητα να διαθέτουν κεφάλαια για τη χρηματοδότηση ή συγχρηματοδότηση των προγραμμάτων δραστηριοτήτων που αφορούν.

a) τη διαχείριση του τομέα και της αγοράς,

b) τη βελτίωση της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής,

c) την πιστοποίηση και την προάσπιση της ποιότητας των ελαιολάδων.

Το Συμβούλιο πρέπει, επίσης, να αποφασίσει ήδη από τώρα ότι το ποσοστό της κοινοτικής χρηματοδότησης θα ανέρχεται στο 100% για τις δραστηριότητες διαχείρισης του τομέα και της αγοράς. Θα πρέπει να ανέρχεται στο 75% για τις δραστηριότητες βελτίωσης της ποιότητας και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της παραγωγής και σε 50% για την πιστοποίηση και την προάσπιση της ποιότητας των ελαιολάδων. Επιπλέον, οι ενδιαφερόμενοι επιχειρηματίες θα υποχρεούνται να συνεισφέρουν χρηματοδοτικά στα συγχρηματοδοτούμενα από την Κοινότητα προγράμματα και η χρηματοδοτική τους συμμετοχή θα πρέπει να καλύπτει τουλάχιστον το 25% των δαπανών στην περίπτωση της πιστοποίησης και της προάσπισης της ποιότητας.

Τέλος, το Συμβούλιο θα έπρεπε να δηλώσει ότι τα εν λόγω προγράμματα θα υποβληθούν για ορισμένες δραστηριότητες, σύμφωνα με τη διαδικασία που πρόκειται να καθοριστεί, από τις εγκεκριμένες ενώσεις επιχειρηματιών βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων. Οι διαδικασίες έγκρισης των προγραμμάτων, οι επιλέξιμες δραστηριότητες και τα κριτήρια έγκρισης θα θεσπιστούν από την Επιτροπή κατά την περίοδο εμπορίας 2001/02.

2. Ρύθμιση της Επιτροπής

Συμπληρωματικά προς τις διατάξεις που θα θεσπισθούν για την οργάνωση και για τις δραστηριότητες των επιχειρηματιών, η ρύθμιση της Επιτροπής θα μπορούσε, βάσει του άρθρου 35α του κανονισμού αριθ. 136/66/ΕΟΚ, να περιλαμβάνει τα ακόλουθα σημεία.

2.1. Panel Test

Την έγκριση στο πλαίσιο του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91, του νέου Panel Test του ΔΕΣ, το οποίο θα εφαρμόζεται από εγκεκριμένο εμπειρογνώμονα. Σε περίπτωση που ο εν λόγω εμπειρογνώμονας αμφισβητήσει τις οργανοληπτικές ιδιότητες των «παρθένων» και «εξαιρετικών παρθένων» ελαιολάδων, θα πρέπει η αμφισβήτηση αυτή να επιβεβαιωθεί από τρεις εγκεκριμένες επιτροπές για να είναι δεσμευτικές έναντι αυτού που υποβάλει τη δήλωση.

Η απόφαση πρέπει να ληφθεί σχετικά σύντομα, ώστε να καταστεί δυνατή η συνακόλουθη τροποποίηση των κανόνων του CODEX Alimentarius.

Η εφαρμογή μιας τέτοιας απόφασης στην πράξη θα απαιτήσει διάστημα προσαρμογής ορισμένων μηνών, ώστε να ληφθούν υπόψή τα υφιστάμενα αποθέματα και για να δημιουργηθούν οι απαραίτητες οργανώσεις.

2.2. Προσδιορισμός της καταγωγής

Παράταση, μετά την 1η Νοεμβρίου του 2001, της ισχύος των διατάξεων του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2815/98 που ισχύουν μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2001. Εντούτοις, σε περίπτωση που η καταγωγή του προϊόντος δεν θα προσδιορίζεται σύμφωνα με τους ισχύοντες σήμερα κανόνες, θα υπάρξει υποχρέωση να υπάρχει αναγραφή στην ετικέτα σύμφωνα με την πραγματική κατάσταση.

Οι νέες διατάξεις δεν θα ήταν δυνατόν να τεθούν σε εφαρμογή πριν από διάστημα ορισμένων μηνών, ώστε να καταστεί δυνατή η προσαρμογή του τομέα.

2.3. Ελαιόλαδα που δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα

Θέσπιση διάταξης που προβλέπει τη δυνατότητα του κράτους μέλους, και υπό τον έλεγχό του, να επιτρέπει σε ορισμένες περιπτώσεις την αναβάθμιση ελαίων τα οποία αποδεδειγμένα έχουν παραχθεί από ελιές, αλλά τα οποία έχουν χαρακτηριστικά εκτός προδιαγραφών βάσει κάποιου κριτηρίου.

Η εφαρμογή θα πρέπει κατά κανόνα να πραγματοποιείται με ταχύτητα.

2.4. Υποχρέωση μικρών συσκευασιών

Το λιανικό εμπόριο πρέπει υποχρεωτικά να πραγματοποιείται σε συσκευασίες 5 λίτρων κατ'ανώτατο όριο, οι οποίες πρέπει να διαθέτουν σύστημα που να μην επιτρέπει την επαναχρησιμοποίησή τους.

Αν ληφθούν υπόψη οι αλλαγές συνηθειών τις οποίες μπορεί να επιφέρει αυτή η διάταξη σε ορισμένες περιοχές, η εν λόγω υποχρέωση πρέπει να αποφασιστεί κατά τη διάρκεια της περιόδου εμπορίας 2001/02 και να ανακοινωθεί ότι θα τεθεί σε εφαρμογή από την περίοδο εμπορίας 2003/04.

2.5. Υποχρεώσεις και απαγορεύσεις ενδείξεων της σήμανσης

Προσθήκη στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2815/98 υποχρέωσης να αναγράφεται στη σήμανση η κατηγορία του ελαιολάδου ή του πυρηνελαίου προς πώληση. Εξάλλου, θα απαγορευθεί να αναγράφεται στην ετικέτα η οξύτητα του ελαιολάδου ως κριτηρίου ποιότητας.

Τα μέτρα αυτά θα είναι δυνατόν να τεθούν σε εφαρμογή μόνο μετά την παρέλευση ορισμένων μηνών αφού τεθούν σε ισχύ, ώστε να καταστεί δυνατή η προσαρμογή του τομέα.

2.6. Τυποποίηση προαιρετικών αναφορών

Εφόσον υπάρχει ανάγκη, από την περίοδο 2001/02, θα πρέπει να προστεθούν στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2815/98 νέοι κανόνες που αφορούν τις έννοιες οι οποίες έχουν μεγάλη οικονομική σημασία για τα εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα. Παραδείγματος χάρη οι αναφορές «πρώτη πίεση εν ψυχρώ», «φρουτώδης γεύση» ή «ποικιλιακό».

Οι προθεσμίες για να τεθούν σε εφαρμογή αυτοί οι νέοι κανόνες θα έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη προσαρμογής της αγοράς.

3. Άλλες πρωτοβουλίες

3.1. Διεθνείς οργανισμοί

- Θα πρέπει να υποβληθεί αίτηση στο ΔΣΕ να συνεχίσει τις εργασίες του για να καταρτίσει κώδικα ορθών ελαιοκομικών πρακτικών, κώδικα ορθών πρακτικών των ελαιοτριβείων και των άλλων βιομηχανικών και παραγωγικών βαθμίδων, ώστε να αποτελέσουν επαγγελματικά στοιχεία αναφοράς που θα είναι δυνατόν να ενταχθούν στην κοινοτική ρύθμιση.

- Ο CODEX Alimentarius πρέπει να αναθεωρηθεί το 2001 όσον αφορά το ελαιόλαδο. Με την ευκαιρία αυτής της τροποποίησης θα μπορούσε να ενταχθεί σε αυτόν τον νέο Panel Test αν γίνουν αποδεκτά τα άλλα στοιχεία της προβλεπόμενης προδιαγραφής.

3.2. Έρευνα και εργασίες των εμπειρογνωμόνων στη χημεία του ελαιολάδου

- Επείγουσα ανάγκη καθορισμού μεθόδου ανίχνευσης των παράνομων αναμείξεων ελαιολάδου με φουντουκέλαιο και βελτίωσης των άλλων μεθόδων.

- Τελειοποίηση μεθόδου ανίχνευσης των ελαιολάδων που έχουν υποστεί απόσμηση ή ιχνηθέτησης των ελαιολάδων λαμπάντε που είναι ανθεκτικά στον εξευγενισμό.

- Τελειοποίηση διαδικασίας λήψης αποφάσεων για την εφαρμογή μεθόδων ανάλυσης των ελαιολάδων και των πυρηνελαίων.

- Τελειοποίηση εγκατάστασης ελέγχου των παραμέτρων ποιότητας των ελαιολάδων στο επίπεδο των ελαιοτριβείων.