ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ TΟ EΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ Στοιχεία μιας στρατηγικής για την ενσωμάτωση της προστασίας του περιβάλλοντος στην κοινή αλιευτική πολιτική

1. Εισαγωγή

2. Οι προϋποθέσεις της ενσωμάτωσης και οι κυριότερες συνιστώσες του περιβαλλοντικού προβληματισμού

3. Προς μια στρατηγική της ενσωμάτωσης. Οι στόχοι της Κοινότητας και το περιεχόμενό τους

4. Στοιχεία για την υλοποίηση της στρατηγικής της ενσωμάτωσης. Αιτιολογία και τα θέματα που θα καλύπτονται.

4.1. Οριζόντια θέματα

4.2. Διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων

4.3. Έρευνα

4.4. Διαρθρωτική πολιτική

4.5. Πρακτικές που ακολουθούνται μετά τη συγκέντρωση της παραγωγής. Αγορά και εμπόριο

4.6. H αλιεία σε διεθνές πλαίσιο

4.7. Υδατοκαλλιέργεια

4.8. Πώς επιδρούν οι περιβαλλοντικές αλλαγές στους αλιευτικούς πόρους

5. Χρονοδιάγραμμα των δραστηριοτήτων

6. Παρακολούθηση. Δείκτες επιδόσεων και τακτική υποβολή εκθέσεων

7. Διαδικασία αναθεώρησης

8. Συμπεράσματα

Στοιχεία μιας στρατηγικής για την ενσωμάτωση της προστασίας του περιβάλλοντος στην κοινή αλιευτική πολιτική

Συνοπτική παρουσίαση

Η ανά χείρας ανακοίνωση φιλοδοξεί να θέσει τις βάσεις μιας στρατηγικής που θα υποστηρίζει την ενσωμάτωση της μέριμνας για το περιβάλλον στην κοινή αλιευτική πολιτική. Η στρατηγική αυτή αναμένεται να εγκριθεί από το Συμβούλιο στο πλαίσιο της διαδικασίας του Cardiff με σκοπό να επιτευχθούν οι στόχοι του άρθρου 6 της Συνθήκης. Επιπλέον, η ανακοίνωση θα συμβάλει στη διεξαγωγή της συζήτησης με αντικείμενο τη μεταρρύθμιση της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

Στο έγγραφο περιγράφεται η κατάσταση όπως έχει σήμερα και τονίζεται ότι, μολονότι το περιβάλλον αποτελεί σε μεγάλο βαθμό συνιστώσα κάθε πολιτικής που αφορά την αξιοποίηση των θαλάσσιων πόρων, μεγαλύτερη προσοχή απαιτείται όχι μόνο για τη διατήρηση των αλιευτικών πόρων εμπορικής σημασίας αλλά και για τη διαφύλαξη των θαλάσσιων οικοσυστημάτων μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Προκειμένου να οριστούν τα κυριότερα προς λήψη μέτρα, η ανακοίνωση επανεξετάζει τα περιβαλλοντικά ζητήματα γύρο από τα οποία θα αναπτυχθεί προβληματισμός, συμπεριλαμβανομένων των δεσμεύσεων που έχει αναλάβει η Κοινότητα σε εσωτερικό και σε διεθνές πλαίσιο. Κατά συνέπεια, ο στόχος της ενσωμάτωσης ορίζεται ως η συμβολή της κοινής αλιευτικής πολιτικής προς την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων που αφορούν το υδατικό περιβάλλον. Προτείνεται προς τούτο μια σειρά δράσεων θεματικά ταξινομημένων οι οποίες θα συμπληρώνουν τη δράση που υποδεικνύεται σε άλλα έγγραφα της Επιτροπής (π.χ. στο σχέδιο δράσης για τη βιοποικιλότητα το οποίο αφορά την αλιεία), συνοδευόμενη από αντίστοιχο χρονοδιάγραμμα. Τέλος, προτείνεται να καθοριστούν δείκτες επιδόσεων και μια διαδικασία αναθεώρησης, για να παρακολουθείται και να περιγράφεται η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής και κατά περίπτωση να υποστηρίζεται η υλοποίηση, ενεργοποίηση ή επανεξέταση αυτής.

1. Εισαγωγή

Η ενσωμάτωση του περιβαλλοντικού προβληματισμού στις διάφορες τομεακές πολιτικές της Κοινότητας απορρέει από το άρθρο 6 της συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας:

«Άρθρο 6

Οι απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να ενταχθούν στον καθορισμό και την εφαρμογή των κοινοτικών πολιτικών και δράσεων που αναφέρονται στο άρθρο 3, ιδίως προκειμένου να προωθηθεί η αειφόρος ανάπτυξη.»

Στο Eυρωπαϊκό Συμβούλιο του Cardiff (Ιούνιος 1998), το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεσμεύτηκε να επιτύχει την εν λόγω ενσωμάτωση σταδιακά. Ο ρόλος της Επιτροπής στη σχετική διαδικασία είναι να προσκομίζει τα βασικά στοιχεία της συζήτησης. Με βάση το χρονοδιάγραμμα που καθορίστηκε στις διασκέψεις κορυφής της Κολωνίας (Ιούνιος 1999) και του Ελσίνκι (Δεκέμβριος 1999), το Συμβούλιο Αλιείας ενέκρινε μια έκθεση για την ενσωμάτωση [1], η οποία υποβλήθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Santa Maria da Feira (Ιούνιος 2000), και μέχρι τον Ιούνιο του 2001 θα εγκρίνει μια στρατηγική για την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής μέριμνας στην κοινή αλιευτική πολιτική, στρατηγική που θα υποβληθεί προς έγκριση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Gφteborg.

[1] Παραπομπή στην έκθεση της Santa Maria da Feira.

Η παρούσα ανακοίνωση φιλοδοξεί να αποτελέσει τη βάση έγκρισης μιας στρατηγικής της κοινής αλιευτικής πολιτικής για την ενσωμάτωση της προστασίας του περιβάλλοντος στην εν λόγω πολιτική.

2. Οι προϋποθέσεις της ενσωμάτωσης και οι κυριότερες συνιστώσες του περιβαλλοντικού προβληματισμού

Οι δραστηριότητες του τομέα της αλιείας, της υδατοκαλλιέργειας συμπεριλαμβανομένης, αλληλεπιδρούν με το θαλάσσιο περιβάλλον κατά διαφόρους τρόπους:

-άμεσα, με αλίευση τόσο ειδών που είναι στόχος της αλιευτικής δραστηριότητας όσο και παρεμπιπτόντων αλιευμάτων, πράγμα που μπορεί να έχει δυσμενή αποτελέσματα σε ό,τι αφορά το καθεστώς διατήρησης ορισμένων από αυτά, και που με τη σειρά του μπορεί να οδηγήσει σε πλήρη εξαφάνιση ή εξολόθρευση σε τοπική κλίμακα.

-έμμεσα, με μεταβολή της ροής ενέργειας μέσω του τροφικού πλέγματος, πράγμα που μπορεί να επηρεάσει το καθεστώς διατήρησης άλλων ειδών του οικοσυστήματος (π.χ. η αλίευση θηρευτών ενδέχεται να δημιουργήσει προβλήματα διατήρησης ειδών θηραμάτων).

-άμεσα (π.χ. αλιεία με μηχανότρατες βυθού) ή έμμεσα (π.χ. εναποθέσεις ή απόβλητα από εγκαταστάσεις υδατοκαλλιέργειας) με αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος και με κίνδυνο για την ποικιλότητα των ενδιαιτημάτων, πράγμα το οποίο με τη σειρά του μπορεί να έχει επίδραση στη δυνατότητα των τελευταίων να φιλοξενούν είδη εμπορικού ή μη ενδιαφέροντος.

-περιβαλλοντικές αλλαγές, οφειλόμενες σε φυσικά αίτια ή στην ανθρώπινη παρέμβαση, επηρεάζουν την παραγωγικότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και συνεπώς τα αλιευτικά πεδία.

Πλήθος είναι τα παραδείγματα τέτοιων αποτελεσμάτων που καταδεικνύουν γιατί είναι ανάγκη να ενσωματώνονται πλήρως τα περιβαλλοντικά κριτήρια στη διαχείριση της αλιευτικής δραστηριότητας. Πέρα από την νομική υποχρέωση που απορρέει από την Συνθήκη, υπάρχει και η ηθική υποχρέωση να λαμβάνεται μέριμνα ώστε τα ανωτέρω αποτελέσματα να μην αποκτούν διαστάσεις τέτοιες που να τα καθιστούν μη διαχειρίσιμα ή αντιστρεπτά. Στη σχετική έκθεση του Συμβουλίου Αλιείας περιγράφεται σε γενικές γραμμές σε ποιόν βαθμό τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν ήδη ενσωματωθεί στις διατάξεις της ΚΑΠ. Καθώς οι αλιευτικοί πόροι βρίσκονται στο επίκεντρο όλων των αλιευτικών δραστηριοτήτων, και με το δεδομένο ότι η ύπαρξη τέτοιων πόρων συνδέεται με ευνοϊκές περιβαλλοντικές συνθήκες, λογικό είναι να αναμένεται ότι η προστασία των οικοσυστημάτων είναι ήδη σε μεγάλο βαθμό ενσωματωμένη στην πολιτική διατήρησης των αλιευτικών πόρων. Αυτό όμως αληθεύει εν μέρει, παρά τα σημαντικά επιτεύγματα που παρατηρούνται σε ό,τι αφορά την προστασία ειδών τα οποία δεν είναι στόχος της αλιευτικής δραστηριότητας (κανονισμοί που αφορούν τα παρεμπίπτοντα αλιεύματα ή απαγόρευση της αλιείας με παρασυρόμενο δίχτυ), την προστασία του τροφικού πλέγματος (περιοχή αλιείας αμμόχελου της Βόρειας Θάλασσας) ή ευαίσθητων ενδιαιτημάτων (εκτάσεις ποσειδωνίας, κοράλλια).

Επισημαίνεται κατ'αρχάς ανεπαρκής υλοποίηση ορισμένων πτυχών της ΚΑΠ:

(α) Η υπερεκμετάλλευση των μεγαλύτερων εμπορικών αποθεμάτων εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα. Μολονότι αναγνωρίζεται ότι η πολιτική της διατήρησης έχει επιτύχει ορισμένους σημαντικούς στόχους, παραμένει το γεγονός ότι τα μεγαλύτερης αξίας αποθέματα εξακολουθούν να υπεραλιεύονται. Κατά συνέπεια, μειώνεται η παραγωγή και ορισμένοι πληθυσμοί κινδυνεύουν με κατάρρευση.

(β) Από την υπερβολική αλιευτική δραστηριότητα κινδυνεύουν επίσης ορισμένα είδη που δεν είναι στόχος της αλλά και το φυσικό περιβάλλον. Δημιουργούνται έτσι κίνδυνοι για τους πληθυσμούς και τα ενδιαιτήματα, μειώνεται η βιοποικιλότητα και επηρεάζεται η παραγωγικότητα των οικοσυστημάτων.

(γ) Η δυναμικότητα των ευρωπαϊκών στόλων είναι πλεονασματική, παρά τις προσπάθειες που έχουν γίνει για μείωσή της μέσω της διαρθρωτικής πολιτικής. Επιπλέον, βάσιμος είναι ο ισχυρισμός ότι στοιχεία της διαρθρωτικής πολιτικής, όπως η χρηματοδοτική υποστήριξη εκ μέρους της Κοινότητας για επενδύσεις σε νέα δυναμικότητα ή για εκσυγχρονισμό, έχει συμβάλει σε πλεονάζουσα δυναμικότητα. Η πλεονάζουσα δυναμικότητα οδηγεί αναπόφευκτα σε πλεονάζουσα αλιευτική προσπάθεια, η οποία προκαλεί τα προβλήματα που περιγράφονται υπό α) και β), σε δυσχέρειες ως προς την παρακολούθηση και εφαρμογή της προβλεπόμενης νομοθεσίας, τέλος δε σε υπερκεφαλαιοποίηση, η οποία μειώνει την οικονομική αποδοτικότητα του στόλου στο σύνολό του.

(δ) Παρά κάποια σημαντικά επιτεύγματα της υδατοκαλλιέργειας σε σχέση με την προστασία του περιβάλλοντος, υπάρχουν ακόμη κάποιοι κίνδυνοι που αφορούν την ποιότητα του νερού, τη διάδοση ασθενειών και παρασίτων και την εισαγωγή ξενικών ειδών.

(ε) Μερικά από τα εργαλεία που προβλέπονται στον βασικό κανονισμό του 1992 είτε οδήγησαν σε μη ικανοποιητικά αποτελέσματα ή απλώς δεν εφαρμόστηκαν.

Κατά δεύτερο λόγο, η κοινή αλιευτική πολιτική, αντί να προβλέπει τα περιβαλλοντικά προβλήματα και να τα εντάσσει εγκαίρως στα διαχειριστικά της κριτήρια, τα αντιμετώπιζε πάντοτε εκ των υστέρων, όταν είχαν πλέον διογκωθεί. Το γεγονός αυτό δεν εξηγείται μόνο με την έλλειψη επιστημονικών γνώσεων σχετικά με τη λειτουργία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και τις παρενέργειες της αλιευτικής δραστηριότητας, αλλά κυρίως με την ανεπαρκή αναγνώριση της ανάγκης για μια περιβαλλοντική προσέγγιση των ευρέος φάσματος ζητημάτων που σχετίζονται με την αλιευτική δραστηριότητα. Η αδυναμία αυτή εντοπίζεται σε όλα τα επίπεδα, από τα κέντρα λήψης των αποφάσεων μέχρι τους επαγγελματίες αλιείς, χωρίς να παραλείπονται οι συναφείς βιομηχανίες του κλάδου και οι καταναλωτές.

Η κατάσταση όμως έχει αρχίσει να αλλάζει. Τα στελέχη διαχείρισης του τομέα της αλιείας σε ολόκληρο τον κόσμο ενσωματώνουν σιγά σιγά τον περιβαλλοντικό προβληματισμό στις αποφάσεις τους. Ολοένα και περισσότερο γίνεται αντιληπτό ότι η κατάσταση σε επιχειρηματικό επίπεδο όχι μόνο δεν είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα αλλά οδηγεί σε απώλεια κερδών και χρηματοδότησης με δημόσιους πόρους, πράγμα που είναι εξίσου σημαντικό. Οι πιο οξυδερκείς επαγγελματίες του κλάδου αρχίζουν να βλέπουν ότι η προσαρμογή σε αλιευτικές πρακτικές που εμπεριέχουν την μέριμνα για το περιβάλλον όχι μόνο είναι αναπόφευκτη αλλά, όπως έχει παρατηρηθεί και σε άλλους κλάδους, μπορεί να γίνει πηγή για μεγαλύτερη άνθηση του κλάδου.

Τέλος, οι επαγγελματίες αλιείς θεωρούν ότι το περιβάλλον είναι μια συνιστώσα που συνεκτιμάται για τις δραστηριότητές τους, πράγμα το οποίο τα στελέχη διαχείρισης συχνά παραβλέπουν. Η ρύπανση και οι μεταβολές που παρατηρούνται στα ενδιαιτήματα ενδέχεται να γίνουν αιτία εξασθένησης των αποθεμάτων. Οι αλλαγές του κλίματος μπορεί να οδηγήσουν σε αλλοίωση των ωκεανογραφικών χαρακτηριστικών, με τροποποίηση της κατανομής και αφθονίας των ειδών, σε αλλοίωση συνεπώς των αποθεμάτων ορισμένων περιοχών. Επιβλαβείς αποικίες φυκών και συγκεντρώσεις διοξίνης ενδέχεται να αποδειχθούν απειλητικές για την υγεία τού ανθρώπου και να επηρεάσουν αρνητικά τη διάθεση των αλιευμάτων στο εμπόριο. Η παρουσία φυκών μπορεί να διαταράξει τις αλιευτικές δραστηριότητες. Για τη διαφύλαξη των συμφερόντων του κλάδου, η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής μέριμνας στην αλιευτική πολιτική πρέπει να συνδυαστεί με συνεκτίμηση όλων αυτών των πτυχών.

3. Προς μια στρατηγική τησ ενσωμάτωσης. Οι στόχοι της Κοινότητας και το περιεχόμενό τους

Απώτερος στόχος της στρατηγικής για την ενσωμάτωση θα πρέπει να είναι η ουσιαστική συμβολή της αλιευτικής πολιτικής προς την κατεύθυνση επίτευξης των στόχων προστασίας του υδατικού περιβάλλοντος μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της βιώσιμης ανάπτυξης. Οι περιβαλλοντικοί στόχοι περιγράφονται στο άρθρο 174 της Συνθήκης ως εξής:

-διατήρηση, προστασία και βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος

-προστασία της υγείας του ανθρώπου

-συνετή και ορθολογική χρησιμοποίηση των φυσικών πόρων

-προώθηση μέτρων σε διεθνές επίπεδο για την αντιμετώπιση των περιφερειακών ή παγκόσμιων προβλημάτων του περιβάλλοντος.

Η περιβαλλοντική πολιτική με τη σειρά της θα πρέπει να συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων της κοινής αλιευτικής πολιτικής, ιδιαιτέρως στη βιώσιμη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων με τους ενδεδειγμένους οικονομικούς και κοινωνικούς όρους. Η ενσωμάτωση προϋποθέτει επίσης ότι η αλιευτική πολιτική υιοθετεί τις αρχές της περιβαλλοντικής πολιτικής του άρθρου 174 της Συνθήκης, όπως είναι η αρχή της προφύλαξης, η προτεραιότητα της προληπτικής δράσης, η ανάγκη επανόρθωσης της περιβαλλοντικής βλάβης στην πηγή και η ευθύνη του δράστη.

Με τα κατάλληλα μέτρα, ο τομέας της αλιείας προσφέρεται, συγκριτικά με άλλους, για επιτυχέστερη εκπλήρωση των περιβαλλοντικών στόχων. Υπάρχει πρώτα απ' όλα μια ικανή ποσότητα τεχνικών γνώσεων πάνω στις οποίες να βασιστεί η δράση. Δεύτερον, υπάρχει ευρεία συναίνεση σύμφωνα με την οποία το κόστος που θα προκύψει μακροπρόθεσμα εάν δεν αναληφθεί δράση θα είναι αδύνατον να αντιμετωπιστεί, γι' αυτό και πρέπει να γίνει κάτι. Τρίτον, τυχόν βραχυπρόθεσμες δυσχέρειες θα αντισταθμιστούν από τα οφέλη που θα προκύψουν μακροπρόθεσμα. Tέλος, η ΚΑΠ βρίσκεται υπό αναθεώρηση, πράγμα που αυξάνει την πιθανότητα διευθέτησης των απαιτήσεων των σχετικών με την ενσωμάτωση στο πλαίσιο των κοινοτικών κανόνων.

Υποχρεώσεις για την προστασία του περιβάλλοντος υπάρχουν τόσο σε κοινοτικό όσο και διεθνές επίπεδο.

Κοινοτική πολιτική

-Άρθρο 6 της συνθήκης. Όπως ήδη αναφέρεται στην εισαγωγή, το άρθρο αυτό εκφράζει τη βούληση της Κοινότητας να ενσωματώσει την μέριμνα για το περιβάλλον στην αλιευτική πολιτική με απώτερο στόχο την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης.

-Το άρθρο 174 ορίζει τους στόχους της κοινοτικής πολιτικής για το περιβάλλον και ορισμένες βασικές αρχές και κατευθυντήριες γραμμές με τις οποίες πρέπει να ευθυγραμμιστεί η κοινή αλιευτική πολιτική.

-Βασικό νομοθετικό κείμενο της ΚΑΠ είναι ο κανονισμός (EΟΚ) αριθ. 3760/92 του Συμβουλίου της 20ης Δεκεμβρίου 1992 [2]. Tο άρθρο 2 του κανονισμού αυτού προβλέπει ότι η ΚΑΠ συνεκτιμά τις προεκτάσεις που θα έχουν τα μέτρα τα οποία λαμβάνονται στο πλαίσιό της για τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

[2] ΕΕ L 389, 31.12.1992, σ. 1.

-Oι λειτουργικές υποχρεώσεις απέναντι στο περιβάλλον ορίζονται με σαφήνεια στην οδηγία 79/409/EOΚ του Συμβουλίου σχετικά με τη διατήρηση της άγριας πανίδας (οδηγία για τα πτηνά) και στην οδηγία 92/43/EΟΚ του Συμβουλίου για τη διατήρηση των φυσικών ενδιαιτημάτων και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (οδηγία για τους οικοτόπους). Και τα δύο αυτά νομοθετήματα βασίζονται στο άρθρο 174 της Συνθήκης και ορίζουν τις διαχειριστικές απαιτήσεις οι οποίες ανήκουν κατά το μεγαλύτερο μέρος στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Εντούτοις, όταν οι απαιτήσεις αυτές αφορούν και τη ρύθμιση της αλιευτικής δραστηριότητας, τότε αρμόδια για την έκδοση των αναγκαίων μέτρων είναι με βάση το άρθρο 37 της συνθήκης η Κοινότητα.

Διεθνείς υποχρεώσεις

-Η Κοινότητα έχει επικυρώσει τη σύμβαση του ΟΗΕ για το δίκαιο της θάλασσας (UNCLOS), όπου καθορίζονται οι υποχρεώσεις σχετικά με την εκμετάλλευση των θαλάσσιων πόρων τόσο για τις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες όσο και για τις ανοικτές θάλασσες, καθώς και υποχρεώσεις που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος. Υπό εξέλιξη βρίσκεται και η εκ μέρους της Κοινότητας επικύρωση της συμφωνίας της Νέας Υόρκης για τη διατήρηση και διαχείριση αποθεμάτων που δεν ανήκουν σε αποκλειστικές οικονομικές ζώνες καθώς και άλλων που παρουσιάζουν έντονη μεταναστευτική κίνηση. Και τα δύο αυτά νομικά πλαίσια συνηγορούν υπέρ της συνεκτίμησης των επιπτώσεων της αλιευτικής δραστηριότητας πάνω στο θαλάσσιο περιβάλλον.

-Η Κοινότητα είναι συμβαλλόμενο μέρος ικανού αριθμού περιφερειακών οργανισμών αλιείας, οι οποίοι περιλαμβάνουν στους στόχους τους την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος ή ακολουθούν μια οικοσυστημική προσέγγιση για τη διαχείριση της αλιείας.

-Τα κράτη μέλη έχουν υιοθετήσει τον κώδικα δεοντολογίας του FAO για την υπεύθυνη άσκηση της αλιευτικής δραστηριότητας. Ο κώδικας δίνει μια οικοσυστημική προοπτική στην αλιευτική δραστηριότητα, προοπτική η οποία καλύπτει την επίδραση της αλιευτικής δραστηριότητας στα θαλάσσια οικοσυστήματα, την ανάγκη για διαφανή διαχείριση που θα βασίζεται στην προληπτική προσέγγιση, τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων και την τήρηση των απαιτήσεων στο εμπόριο, τη διεθνή συνεργασία και την έρευνα.

-Η Κοινότητα έχει επικυρώσει ή έχει υπογράψει αριθμό συμβάσεων και συμφωνιών σχετικών με τη διατήρηση της φύσης, των οποίων οι στόχοι έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με τη διαχείριση των αλιευτικών πόρων. Τέτοιες συμβάσεις είναι η σύμβαση για τη βιοποικιλότητα, η σύμβαση για τη διατήρηση μεταναστευτικών ειδών άγριων ζώων (σύμβαση της Βόννης), η σύμβαση για τη διατήρηση της άγριας ζωής και των φυσικών ενδιαιτημάτων στην Ευρώπη (σύμβαση της Βέρνης). Ανάλογους στόχους έχουν αρκετές συμβάσεις που αφορούν την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, όπως είναι σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της Βαλτικής θάλασσας (HELCOM), η σύμβαση για την προστασία του Βορειανατολικού Ατλαντικού (OSPAR) και η σύμβαση για την προστασία της Μεσογείου από τη ρύπανση (σύμβαση της Βαρκελώνης). Οι περισσότερες από τις συμφωνίες αυτές απαιτούν την εφαρμογή εργαλείων διαχείρισης των αλιευτικών πόρων για την επίτευξη των στόχων διατήρησης.

-Να σημειωθεί ότι η Κοινότητα και τα κράτη μέλη έχουν υπογράψει και τη σύμβαση Εrhus που αφορά την πρόσβαση στις πληροφορίες, τη συμμετοχή του ευρύτερου κοινού στη λήψη των αποφάσεων και την προσφυγή στη δικαιοσύνη για θέματα περιβάλλοντος.

-Τέλος, αφορούν την αλιευτική δραστηριότητα συμβάσεις και συμφωνίες τις οποίες έχουν υπογράψει κράτη μέλη ή εθνικοί φορείς. αναφέρονται μεταξύ αυτών η συμφωνία για τη διατήρηση των μικρών κητοειδών της Βαλτικής και της Βόρειας Θάλασσας (ASCOBANS), η συμφωνία για τη διατήρηση των κητοειδών της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας (ACCOMABS), και η σύμβαση για το διεθνές εμπόριο επαπειλούμενων ειδών άγριας πανίδας και χλωρίδας (CITES).

Όλες οι προηγούμενες δεσμεύσεις μοιράζονται τον ίδιο απώτερο στόχο, και ο οποίος συνίσταται στην εξεύρεση μιας συμβιβαστικής λύσης ανάμεσα στην αναγκαιότητα εκμετάλλευσης των φυσικών θαλάσσιων πόρων κατά τρόπο αποτελεσματικό και βιώσιμο και την ανάγκη διατήρησης της δομικής και λειτουργικής ακεραιότητας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

4. Στοιχεία για την υλοποίηση της στρατηγικής της ενσωμάτωσης. Αιτιολογία και τα θέματα που θα καλύπτονται.

Η ΚΑΠ έτσι όπως έχει σήμερα παρέχει μια επαρκή νομική βάση για την ανάπτυξη ενδεδειγμένων κανονιστικών μέτρων για την επίτευξη των στόχων της ενσωμάτωσης. Σκόπιμο είναι να επωφεληθούμε από την επικείμενη μεταρρύθμιση της ΚΑΠ ώστε να ενταχθούν σ' αυτήν τόσο οι στόχοι της ενσωμάτωσης όσο και η διαχειριστική στρατηγική που απαιτείται για την επίτευξή τους.

Πρώτο και κύριο στρατηγικό βήμα είναι η αλλαγή στάσης για την υλοποίηση μιας διαχειριστικής δράσης πρέπει να συνεκτιμάται ότι μπορεί να προκύψουν σημαντικές συνέπειες για το θαλάσσιο οικοσύστημα, ακόμη και αν αυτές δεν είναι εντελώς κατανοητές στις λεπτομέρειές τους. Κάτι τέτοιο ισοδυναμεί με την υιοθέτηση μιας οικοσυστημικής προσέγγισης της διαχείρισης [3] ή θα καταλήξει σε μια τέτοια προσέγγιση.

[3] Επί του θέματος διατίθεται εκτεταμένη φιλολογία. Βλ. π.χ. Pope, J.G. and D. Symes (2000): "An Ecosystem Based Approach to the Common Fisheries Policy: Defining the Goals".

Ο βαθμός κατά τον οποίο η προσέγγιση αυτή θα συμβάλει στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων θα εξαρτηθεί κατά μέγα μέρος από το επίπεδο των επιστημονικών γνώσεων, πιο συγκεκριμένα από τη δομή και λειτουργία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Μολονότι πολλά μένει ακόμη να γίνουν, οι υπάρχουσες γνώσεις επιτρέπουν ήδη να ληφθούν μέτρα προς τη σωστή κατεύθυνση, με βάση μια συνετή εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης.

Στο πλαίσιο μιας οικοσυστημικής προσέγγισης, οι αποφάσεις για τη διαχείριση θα βασίζονται με τη σειρά τους σε περιβαλλοντικά κριτήρια συνδυαζόμενα με τις κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες, ενώ στα κέντρα λήψης των αποφάσεων θα ανήκει η ευθύνη για βέλτιστη αξιοποίηση των γνώσεων κατά τρόπο ώστε να επιτυγχάνεται ισορροπία ανάμεσα στη διατήρηση των οικοσυστημάτων και τις κοινωνικοοικονομικές ανάγκες καθώς και ισορροπία οφέλους-ζημίας σε επίπεδο συνεπειών τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Στην προσπάθεια επίτευξης της απαιτούμενης ισορροπίας, ενδέχεται να δημιουργηθούν τριών τύπων καταστάσεις.

Όφελος για όλες τις πλευρές

Η διαχείριση μπορεί ταυτοχρόνως να υποστηρίζει τόσο το περιβάλλον όσο και τις κοινωνικοοικονομικές ανάγκες. Μια τέτοια περίπτωση είναι όταν για παράδειγμα προσωρινοί περιορισμοί της αλιευτικής δραστηριότητας μπορεί να οδηγήσουν σε αύξηση των οικονομικών αποτελεσμάτων της αλιείας και παράλληλα σε προστασία των οικοσυστημάτων. Εάν τα κοινωνικοοικονομικά οφέλη φανούν μόνο μετά από ορισμένο χρόνο βραχυπρόθεσμων απωλειών, οι τελευταίες αυτές μπορούν βάσιμα να αιτιολογηθούν και να γίνουν αποδεκτές εάν αντισταθμιστούν από μακροπρόθεσμο όφελος. Η κατάσταση αυτή είναι σαφώς η προτιμότερη.

Η ουδέτερη κατάσταση

Σχετικό παράδειγμα θα ήταν η δημιουργία μιας προστατευόμενης ζώνης, με την έννοια ότι οι αλιευτικοί στόλοι μπορούν να δραστηριοποιούνται σε παρακείμενες ζώνες χωρίς μεγάλες απώλειες. Σε μια τέτοια περίπτωση είναι πιθανό ότι μακροπρόθεσμα ενδέχεται να δημιουργηθεί η προηγούμενη κατάσταση, λόγω της ευεργετικής επίδρασης ενός βελτιωμένου θαλάσσιου οικοσυστήματος. Η διαχειριστική δράση που οδηγεί στην κατάσταση αυτή ενδέχεται να είναι δεύτερου βαθμού προτεραιότητα. Είναι πολύ απίθανο να έχει η διαχειριστική δράση θετικά κοινωνικοοικονομικά αποτελέσματα και να είναι παράλληλα ουδέτερη για το περιβάλλον.

Οφέλη-απώλειες

Μια τέτοια κατάσταση εμφανίζεται δυστυχώς πολύ συχνότερα από όσο είναι ευκταία. Σχετικό παράδειγμα είναι η απαγόρευση χρησιμοποίησης συγκεκριμένου αλιευτικού εργαλείου το οποίο είναι πολύ αποτελεσματικό για τη σύλληψη του είδους στόχου, συλλαμβάνει όμως και άλλα ευαίσθητα είδη ως παρεμπίπτοντα αλιεύματα. Τα στελέχη διαχείρισης θα πρέπει να αξιοποιήσουν εδώ όλα τα επιστημονικά, τεχνικά και στατιστικά δεδομένα καθώς και τον κοινό νου για να επιτύχουν εξισορρόπηση του αποτελέσματος.

Μια δεύτερη συνιστώσα της στρατηγικής θα είναι η αποδοχή των περιβαλλοντικών αρχών που περιγράφονται στο άρθρο 174 της συνθήκης (πρέπει να εφαρμόζεται η αρχή της προφύλαξης καθώς και οι αρχές της προληπτικής δράσης, να επανορθώνονται στην πηγή οι βλάβες που υφίσταται το περιβάλλον και το σχετικό κόστος να καταβάλλεται από τον υπεύθυνο πρόκλησης των βλαβών αυτών) και η αναγνώριση των προεκτάσεων για τη διαχείριση των αλιευτικών πόρων. Οι γενικές απόψεις της Επιτροπής επί των αρχών αυτών εκτίθενται σε αρκετά επίσημα έγγραφα [4], με εξαίρεση όμως την εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης στη διαχείριση αποθεμάτων ενός είδους, λίγα πράγματα έχουν γίνει για να εξακριβωθούν οι προεκτάσεις της εφαρμογής των αρχών αυτών στη διαχείριση του τομέα της αλιείας. Το σημείο αυτό πρέπει να εξεταστεί περισσότερο.

[4] Βλ. για παράδειγμα COM(2000) 1 για την αρχή της προφύλαξης, COM(2000) 66 για την περιβαλλοντική ευθύνη και COM(2000) 803 «Εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης και πολυετείς μηχανισμοί καθορισμού των TAC».

Ένα τρίτο μέτρο για τη χάραξη της στρατηγικής της ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης είναι ο προσδιορισμός ειδικών διαχειριστικών μέτρων που θα εξυπηρετούν τους στόχους, σε συνδυασμό με ένα διαχειριστικό σχέδιο που θα περιλαμβάνει κατάλληλα προγράμματα παρακολούθησης, υποβολής εκθέσεων και αναθεώρησης. Τα μέτρα που προβλέπονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τη διαχείριση της αλιείας και τη διατήρηση της φύσης στο θαλάσσιο περιβάλλον [5] και στην ανακοίνωση «Σχέδιο δράσης για τη βιοποικιλότητα / Αλιεία» [6] συνιστούν ελάχιστες απαιτήσεις και μπορούν να συμπληρωθούν ή να ενισχυθούν με περαιτέρω δραστηριότητες διαχείρισης οι οποίες περιγράφονται στη συνέχεια κατά θεματικές ενότητες.

[5] COM(1999) 363.

[6] Υπό εκπόνηση.

4.1. Αλληλένδετα θέματα

Συνολική αλιευτική πίεση. Αυτό είναι για την Κοινότητα το σημαντικότερο πρόβλημα. Η πλεονάζουσα αλιευτική πίεση θίγει όλες τις πτυχές της ΚΑΠ, πέρα από τη συντήρηση των ιχθυαποθεμάτων, επηρεάζει αρνητικά τα οικονομικά αποτελέσματα του τομέα της αλιείας και απειλεί τη βιωσιμότητα της απασχόλησης στον τομέα. Η ουσιαστική μείωση της συνολικής αλιευτικής πίεσης σε εύλογο χρονικό διάστημα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα.

Ολοκληρωμένη διαχείριση παράκτιων ζωνών (ICZM). Οι παράκτιες ζώνες έχουν για την Κοινότητα στρατηγική σημασία, ως πηγές πλούτου και υγείας. Εντούτοις, απειλούνται με καταστροφή ενδιαιτημάτων, ρύπανση και κακή διαχείριση ανανεώσιμων και μη ανανεώσιμων πόρων. Η λύση αυτών των προβλημάτων πρέπει να αναζητηθεί στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης, το οποίο να συνεκτιμά τις σχέσεις μεταξύ όλων των χρήσεων παράκτιων ζωνών (στην ξηρά και στη θάλασσα) και να δίνει τη δυνατότητα σε όλους τους ενδιαφερόμενους να συμμετέχουν ενημερωμένοι. Στην πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με θέμα μια ευρωπαϊκή στρατηγική για την ολοκληρωμένη διαχείριση των παράκτιων ζωνών [7] περιέχονται συνοπτικά τα κύρια συμπεράσματα και συστάσεις του προγράμματος επίδειξης της ΕΕ για την ICZM εκτίθενται επίσης σε γενικές γραμμές οι δράσεις που κρίνονται αναγκαίες σε επίπεδο ΕΕ για την προώθηση της ICZM. Βάσει αυτών των συμπερασμάτων, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για έκδοση σύστασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή της ICZM στην Ευρώπη [8], με στόχο την ανάπτυξη εθνικών στρατηγικών ICZM, και συνεπώς τη δημιουργία θεσμικού και κανονιστικού πλαισίου.

[7] COM(2000) 547.

[8] COM(2000) 545.

Έλεγχος και εκτέλεση. Μολονότι αφορούν αμεσότερα τη διατήρηση των αλιευτικών πόρων, οι έλεγχοι καλύπτουν όλες τις πτυχές της ΚΑΠ. Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης συνεπάγεται κατ' ανάγκη επέκταση των ελέγχων έτσι ώστε να καλύπτουν την επιβεβλημένη εφαρμογή των μέτρων τα οποία λαμβάνονται στο πλαίσιο της στρατηγικής της ενσωμάτωσης. Θα χρειαστεί επίσης να αναπτυχθούν κατάλληλοι δείκτες οι οποίοι θα διευκολύνουν την παρακολούθηση και την υποχρεωτική εφαρμογή.

Ευαισθητοποίηση. Ολοένα και περισσότερο γίνεται συνείδηση η ανάγκη να υιοθετηθεί μια οικοσυστημική θεώρηση των προβλημάτων που συνδέονται με την αλιευτική δραστηριότητα. Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις έχουν αναμφισβήτητα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο για την ευαισθητοποίηση αυτή. Όμως, σαφής είναι ακόμη η ανάγκη να επωφεληθούμε από τις τάσεις που υπάρχουν σήμερα για να αποκτήσουμε καλύτερη γνώση των πραγμάτων, και να βελτιωθεί έτσι η συνεργασία με όλους τους ενδιαφερόμενους. Ενδιαφέρει επίσης να λάβουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι, και πιο συγκεκριμένα ο τομέας της αλιείας, το σωστό μήνυμα, σύμφωνα με το οποίο η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι η προστασία της βιοποικιλότητας αποκτά προτεραιότητα έναντι της εκμετάλλευσης των αλιευτικών πόρων, αλλά μάλλον ότι επιδιώκεται συγκερασμός των δύο αυτών αναγκών με απώτερο στόχο τη βιώσιμη εκμετάλλευση.

Οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Αναμφισβήτητο είναι ότι η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης θα έχει οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Η κατανόησή τους, με σκοπό την ελαχιστοποίηση ενδεχόμενων αρνητικών επιπτώσεων, αποτελεί μείζονα προϋπόθεση και συνεπάγεται περαιτέρω ανάλυση της οικονομικής δομής του τομέα της αλιείας, συμπεριλαμβανομένης της μεταφοράς κρατικών πόρων και των σχετικών αποτελεσμάτων.

Ορθή διακυβέρνηση. Πρόκειται για ένα γενικό κριτήριο που αφορά όλες τις θεματικές πολιτικές της Κοινότητας. Η βελτιωμένη διακυβέρνηση μπορεί να θεωρηθεί ως μια θεσμική και λειτουργική αλλαγή στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων με σκοπό να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της διαχείρισης. Αυτό προϋποθέτει πρώτον στενότερη εμπλοκή των ενδιαφερομένων στη διαδικασία (συμπεριλαμβάνονται περιφερειακές και τοπικές αρχές και κάθε κοινωνική ομάδα που ενδιαφέρεται για τα θαλάσσια οικοσυστήματα). δεύτερον, μέσα στα όρια που καθορίζει η συνθήκη, αποκέντρωση της διαχείρισης σε επίπεδο αλιείας και περιβάλλοντος προς την κατεύθυνση μιας περιφερειακής προσέγγισης. τρίτον, διαρθρωτικές και λειτουργικές αναπροσαρμογές που θα εξυπηρετούν τη στενότερη συνεργασία μεταξύ ειδικών του περιβάλλοντος και της αλιείας σε όλα τα στάδια της διαδικασίας λήψης των αποφάσεων. Η βελτιωμένη διακυβέρνηση προϋποθέτει όμως και διαφάνεια. Οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να έχουν στη διάθεσή τους όλες τις πληροφορίες που απαιτούνται για να διαδραματίζουν σωστά το ρόλο τους στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων, και πιο συγκεκριμένα τις πληροφορίες σχετικά με τις επιδόσεις της ενσωμάτωσης περιβαλλοντικής διάστασης με βάση το σύστημα των δεικτών που περιγράφονται υπό 6 στη συνέχεια. Το ζήτημα αυτό εκτίθεται εκτενέστερα στην Πράσινη Βίβλο για τη μελλοντική κοινή αλιευτική πολιτική [9], με έμφαση στις δυνατότητες και τις συνέπειες της αποκέντρωσης.

[9] COM(2000) xxx (υπό εκπόνηση).

Θεσμικές και λειτουργικές πτυχές. Παράλληλα προς τη διαδικασία ενσωμάτωσης που βρίσκεται σε εξέλιξη στο Συμβούλιο, η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο να ενσωματώσει την περιβαλλοντική διάσταση στη δική της διαδικασία λήψης των αποφάσεων. Η βασική ιδέα είναι να εγκριθεί ένας κώδικας ορθής πρακτικής για την ενσωμάτωση του περιβάλλοντος, ο οποίος να καλύπτει σημαντικά θέματα όπως η διαφάνεια, η ευθύνη, η εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, η έγκαιρη συμμετοχή των ενδιαφερομένων και η παρακολούθηση. Παρεμφερείς διαδικασίες σε άλλα θεσμικά όργανα της Κοινότητας θα συνέβαλλαν σε πολύ μεγάλο βαθμό ώστε να επιτευχθεί πλήρως η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων που αφορούν την ΚΑΠ.

4.2. Διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων

Η διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων πρέπει να κατέχει κεντρική θέση σε μια πολιτική που έχει ενσωματώσει το περιβάλλον στον προβληματισμό της. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για τη διατήρηση και κατά περίπτωση αποκατάσταση των ιχθυαποθεμάτων εμπορικού ενδιαφέροντος, αλλά και οργανισμών που δεν παρουσιάζουν εμπορικό ενδιαφέρον καθώς και ενδιαιτημάτων, αυτό δε με τη δέουσα προσοχή για τις συνέπειες που θα προκύψουν ενδεχομένως για ολόκληρο το οικοσύστημα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όταν απειλούνται μη εμπορικής σημασίας έμβιοι οργανισμοί ή ενδιαιτήματα, κατά τη λήψη μέτρων αντιμετώπισης των απειλών αυτών θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και τυχόν επιπτώσεις των ίδιων αυτών μέτρων για την αλιεία και την ευρύτερη παραγωγικότητα του οικοσυστήματος.

Ανάλυση των συνεπειών της αλιείας στα θαλάσσια οικοσυστήματα περιέχεται σε παλαιότερη ανακοίνωση της Επιτροπής (COM(1999)363 - διαχείριση της αλιείας και διατήρηση της φύσης στο θαλάσσιο περιβάλλον) και στα υπό εκπόνηση σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα σε διάφορους θεματικούς τομείς, μεταξύ των οποίων και η αλιεία. Στη δεύτερη αυτή ανακοίνωση περιγράφεται συνοπτικά και η απαιτούμενη διαχειριστική δράση. Η υλοποίηση του σχεδίου δράσης που αφορά τη διατήρηση της βιοποικιλότητας στον τομέα της αλιείας αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για να επιτευχθεί ενσωμάτωση της διατήρησης των οικοσυστημάτων. Μια επιπλέον σημαντική συμβολή προς τούτο θα είναι η πλήρης ενεργοποίηση του κώδικα δεοντολογίας του FAO σχετικά με την υπεύθυνη άσκηση της αλιευτικής δραστηριότητας.

Πέραν των μέτρων αυτών, και στο πλαίσιο του κώδικα δεοντολογίας του FAO, είναι ανάγκη να υλοποιηθεί το διεθνές σχέδιο δράσης για τη διαχείριση της αλιευτικής δυναμικότητας, το διεθνές σχέδιο δράσης για τη διατήρηση και διαχείριση των καρχαριών και το διεθνές σχέδιο δράσης για τη μείωση της παρεμπίπτουσας σύλληψης θαλάσσιων πτηνών στα παραγάδια.

Υπάρχουν ήδη κοινοτικά νομοθετήματα που προβλέπουν την προστασία ορισμένων θαλάσσιων πόρων και ενδιαιτημάτων που έχουν πολύ μεγάλη σημασία για τη σωστή διατήρηση ειδών που απειλούνται [τα νομοθετήματα αυτά είναι η οδηγία για τα ενδιαιτήματα (οικότοποι στην οδηγία) και η οδηγία για τα πτηνά]. Ο προσδιορισμός και η διαχείριση θαλάσσιων ζωνών που θα υπαχθούν στο δίκτυο Natura 2000 προσφέρουν μια μοναδική ευκαιρία για να καταδειχθεί πώς μπορεί να συνεχιστεί η αλιευτική δραστηριότητα για εμπορικούς σκοπούς μέσα σε προστατευόμενες περιοχές εάν συνδυαστεί με τις απαιτήσεις διατήρησης. Στο πλαίσιο της προστασίας έμβιων θαλάσσιων οργανισμών άλλων πλην εκείνων που παρουσιάζουν εμπορικό ενδιαφέρον, αξίζει να προσεχθούν ιδιαίτερα τα θαλάσσια θηλαστικά, και πιο συγκεκριμένα τα δελφίνια και οι φώκαινες των λιμανιών. Όλες οι μελέτες επισημαίνουν τον κίνδυνο ότι η παρεμπίπτουσα σύλληψη τέτοιων ειδών φθάνει σε τέτοια επίπεδα ώστε να απειλείται η επιβίωση κάποιων πληθυσμών, αν και μένει ακόμη να μετρηθούν ποσοτικά τόσο το ποσοστό κατά το οποίο συμβάλλουν οι διάφορες αλιευτικές μέθοδοι στην παρεμπίπτουσα σύλληψη αυτών των ειδών όσο και η έκταση του φαινομένου συναρτήσει του χώρου και του χρόνου. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με όλα αυτά, απαιτείται μεγαλύτερη συνεργασία με τους επαγγελματίες αλιείς.

Επιπλέον, υπάρχουν ενδιαιτήματα ("οικότοποι" στην οδηγία) που δεν καλύπτονται από την αντίστοιχη οδηγία και για τα οποία όμως πρέπει να υπάρξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς απειλούνται από την αλιευτική δραστηριότητα. σχετικό παράδειγμα αποτελούν ορισμένα ενδιαιτήματα μεγάλου βάθους.

Η Κοινότητα έχει την ικανότητα και συνεπώς την υποχρέωση να θέσει σε εφαρμογή τα μέτρα που απαιτούνται για την κανονιστική ρύθμιση της αλιευτικής δραστηριότητας. Για την προστασία ευαίσθητων ειδών που κινδυνεύουν, προτιμότερα είναι τα νομοθετήματα δεσμευτικής εφαρμογής από άλλα των οποίων η εφαρμογή είναι προαιρετική.

4.3. Έρευνα

Η επιστημονική έρευνα στον τομέα της αλιείας ήταν πάντοτε πολύ εξειδικευμένη, αναφορικά κυρίως με την αξιολόγηση των αποθεμάτων, αλλά της έλειπε η ευρύτερη θεώρηση η οποία απαιτείται λόγω της πολυπλοκότητας των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα στελέχη διαχείρισης. Αντίθετα, η οικοσυστημική θεώρηση δίνει μια ευρύτερη εικόνα των προβλημάτων, υστερεί όμως ως προς την ειδίκευση αυτών, ειδικότερα στην αριθμητική εκτίμηση των πληθυσμών. Προφανής είναι η ανάγκη να μειωθεί το χάσμα ανάμεσα στην ευρύτερη και την οικοσυστημική θεώρηση. Μέτρα προς αυτήν την κατεύθυνση παίρνουν σήμερα οι περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί των οποίων τα ενδιαφέροντα άπτονται της θάλασσας (π.χ. ICES [10]).

[10] Διεθνές συμβούλιο για την εξερεύνηση της θάλασσας, το οποίο αποτελεί μείζονα πηγή επιστημονικών συμβουλών για τα στελέχη διαχείρισης του τομέα της αλιείας στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό.

Η αλιεία ως επιστήμη δεν θα πρέπει μόνο να επιχειρεί συνθετότερες εκτιμήσεις οι οποίες να καλύπτουν πολλών ειδών αποθέματα και να αντιστοιχούν στην πολυπλοκότητα των αλιευτικών δραστηριοτήτων, αλλά θα πρέπει επίσης να ακολουθεί μια πολυεπιστημονική προσέγγιση η οποία να καλύπτει και κοινωνικοοικονομικές μελέτες. Εξάλλου, η θαλάσσια οικολογία θα πρέπει να επικεντρώνεται στις επιχειρησιακές πτυχές, συγκεκριμένα στην ανάπτυξη δεικτών ως οδηγών για περίπλοκες διεργασίες οι οποίες συνήθως και δυσνόητες είναι και δύσκολα παρακολουθούνται.

Οι δύο αυτές επιστημονικές πτυχές πρέπει να συγκλίνουν περισσότερο στο πλαίσιο της διαδικασίας παροχής συμβουλών. Η παροχή επαρκών επιστημονικών δεδομένων σχετικά με την οικονομική εκμετάλλευση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και τις συνέπειες αυτής προϋποθέτει ότι οι συμβουλευτικοί οργανισμοί διαθέτουν επαρκή τεχνογνωσία για την αλιεία και τα οικοσυστήματα, καθώς και συνεχή διάλογο μεταξύ των οργανισμών αυτών και των στελεχών διαχείρισης, ώστε να διατυπώνονται με ακρίβεια τα ερωτήματα και να προκύπτουν συγκεκριμένες απαντήσεις.

Τεχνογνωσία που να συνδυάζει αλιεία και οικοσυστήματα έχει ήδη προβλέψει ο ICES και άλλοι ερευνητικοί οργανισμοί που ασχολούνται με θέματα αλιείας όπως είναι η επιστημονική, τεχνική και οικονομική επιτροπή για την αλιεία (STΕΚF) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το επιστημονικό συμβούλιο του NAFO (οργανισμός αλιείας του Βορειοδυτικού Ατλαντικού) και η μόνιμη επιτροπή έρευνας και στατιστικής (SCRS) της διεθνούς επιτροπής για τη διατήρηση των θυννοειδών του Ατλαντικού (ICCAT). Η Κοινότητα πρέπει να παρέχει στους επιστήμονες θεσμική και οικονομική υποστήριξη ως εγγύηση για τη σωστή υλοποίηση της βασικής έρευνας που θα διεξάγεται στα εθνικά ερευνητικά κέντρα.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1543/2000 σχετικά με τη θέσπιση ενός κοινοτικού πλαισίου συλλογής και διαχείρισης δεδομένων που απαιτούνται για την άσκηση της κοινής αλιευτικής πολιτικής [11] και συναφή δευτερεύοντα νομοθετήματα προβλέπουν το πλαίσιο συλλογής δεδομένων σχετικών με τη αλιεία που είναι χρήσιμα για τη διεξαγωγή έρευνας στον τομέα αυτόν. Προβλέπεται ότι μέχρι το 2003 θα συμπεριληφθούν και περιβαλλοντικά δεδομένα. Παράλληλα, η Κοινότητα οφείλει να στρέψει τις μελέτες που γίνονται σήμερα προς την πληρέστερη κατανόηση επίμαχων ζητημάτων όπως είναι η επίπτωση των αλιευτικών εργαλείων σε έμβιους οργανισμούς που δεν αποτελούν στόχο της αλιευτικής δραστηριότητας και στον θαλάσσιο βυθό. Χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά για να αναπτυχθεί ένα επιχειρησιακό πλαίσιο εφαρμογής της αρχής της προφύλαξης με σκοπό τη διατήρηση όλων των οργανισμών που κινδυνεύουν να θιγούν από ανθρώπινες δραστηριότητες όπως είναι η αλιεία. Απαιτείται προς τούτο χρηματοδότηση μελετών και δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου που θα εξυπηρετεί και θα ανταμείβει, κατά περίπτωση, τη συνεργασία.

[11] ΕΕ L 176, 15.07.2000, p. 1.

4.4. Διαρθρωτική πολιτική

Ο ρόλος των διαρθρωτικών κινήτρων. Πολλές μελέτες έγιναν πρόσφατα στο πλαίσιο διεθνών οργανισμών όπως είναι ο ΟΟΣΑ, ο FAO, ο ΠΟΕ και το πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) με αντικείμενο τις επιχορηγήσεις προς τον τομέα της αλιείας και την επίπτωσή τους στο βαθμό εκμετάλλευσης. Ενώ δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε μια συνολική και οριστική διάγνωση, και υπάρχουν ακόμη διαφωνίες για το πώς θα πρέπει να ταξινομηθούν οι διάφορες επιχορηγήσεις, μπορούμε τώρα να διακρίνουμε κάποιους τίτλους επιχορηγήσεων οι οποίες είναι σαφώς ασύμβατες με μια βιώσιμη εκμετάλλευση από άλλες που έχουν θετικά αποτελέσματα για τη διατήρηση των πόρων. Οι πρώτες θα πρέπει σύντομα να καταργηθούν και να αντικατασταθούν σιγά σιγά από χρηματοδοτήσεις θετικών δράσεων.

Προσαρμογή των στόλων στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Με απώτερο στόχο μια συνολική μείωση της αλιευτικής πίεσης, απαιτείται αναπροσαρμογή των στόλων ώστε η δυναμικότητά τους να ανταποκρίνεται σε μια βιώσιμη εκμετάλλευση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Απαιτείται αναδιάρθρωση των στόλων τέτοια ώστε, πέρα από τον στόχο της οικονομικής αποδοτικότητας και της πηγής απασχόλησης, πρέπει να αποβλέπει σε μείωση των επιπτώσεων πάνω στα οικοσυστήματα. Τα κριτήρια που απαριθμούνται στη συνέχεια μπορούν να θεωρηθούν ως κατευθυντήρια γραμμή:

-δραστηριότητες οι οποίες να ελέγχονται εύκολα

-περιορισμένος αριθμός ειδών που να αποτελούν στόχο της αλιευτικής δραστηριότητας

-για κάθε είδος, διάκριση κατά μέγεθος

-χαμηλή έως μηδενική θνησιμότητα άλλων έμβιων οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων ζώων και φυτών που δεν παρουσιάζουν εμπορική αξία

-χαμηλή έως μηδενική βλάβη του φυσικού περιβάλλοντος

-λίγα έως μηδενικά απόβλητα, όπως αχρησιμοποίητα δολώματα

-εργαλεία και λοιπά εξαρτήματα που δεν χάνονται εύκολα στην θάλασσα

-αποδοτικότητα με κριτήριο την ενέργεια που καταναλώνεται (κατανάλωση καυσίμου).

Άλλες διαρθρωτικές δράσεις χρηματοδοτούμενες στο πλαίσιο του FIFG [12]. Ο κανονισμός (EΚ) αριθ. 2792/1999 υποδεικνύει τρόπους επένδυσης πόρων σε πρακτικές που παράγουν προστιθέμενη αξία αναφορικά με την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης. τέτοιοι τρόποι είναι:

[12] Χρηματοδοτικό μέσο προσανατολισμού της αλιείας.

-επενδύσεις κεφαλαίου σε πάγιες ή κινητές εγκαταστάσεις, με σκοπό την προστασία και ανάπτυξη των υδατικών πόρων, εξαιρουμένου του επανεμπλουτισμού αποθεμάτων (άρθρο 13).

-προώθηση προϊόντων τα οποία παράγονται με μεθόδους που δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον (άρθρο 14).

-βραχυπρόθεσμες ενέργειες συλλογικού συμφέροντος που εξυπηρετούν τους στόχους της ΚΑΠ (άρθρο 15)

-μελέτες, πιλοτικά έργα, έργα επίδειξης, μέτρα κατάρτισης, πειραματική αλιεία, κ.λπ. (άρθρο 17).

Συνιστάται συνεργασία των κρατών μελών και της Επιτροπής στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης, κατά την έννοια του άρθρου 8 του κανονισμού (EΚ) αριθ. 1260/99 που θεσπίζει γενικές διατάξεις για τα διαρθρωτικά ταμεία [13], προς υποστήριξη και ενθάρρυνση τέτοιων δραστηριοτήτων.

[13] ΕΕ L 161, 26.06.1999, σ. 1.

4.5. Πρακτικές που ακολουθούνται μετά τη συγκέντρωση της παραγωγής. Αγορά και εμπόριο

Η αγορά, ως ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στον καταναλωτή και τους παραγωγικούς πόρους, μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην προώθηση υπεύθυνων πρακτικών παραγωγής. Η μεγιστοποίηση του οικονομικού οφέλους της αλιευτικής δραστηριότητας με τη βοήθεια μέτρων διαχείρισης της αγοράς έχει άμεση επίδραση στην παραγωγή. Με άλλα λόγια, η συμπεριφορά της αγοράς και η εμπορική πολιτική έχουν επίδραση στην προσφορά της αγοράς. Η διαχείριση της αγοράς πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω ώστε να προωθούνται βελτιωμένες πρακτικές της αλιευτικής δραστηριότητας.

Το 1999, το Συμβούλιο Υπουργών συμφώνησε σε μια μείζονα αναθεώρηση της κοινής οργάνωσης αγοράς προϊόντων της αλιείας, αναθεώρηση η οποία δημιούργησε κίνητρα για ελαχιστοποίηση της σπατάλης των αλιευτικών πόρων, βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης και πληρέστερη ενημέρωση για τα προϊόντα της αλιείας που διατίθενται προς πώληση. Η χρηματοδοτική ενίσχυση αποσκοπεί σε βελτιωμένο σχεδιασμό της αλιευτικής δραστηριότητας, σε αναζήτηση νέων αγορών και σε δημιουργία νέου τύπου οργανώσεων των παραγωγών (OΠ) οι οποίες να ανταποκρίνονται περισσότερο σε μια πιο ενοποιημένη κοινοτική αγορά.

Η νέα οργάνωση αγοράς ενθαρρύνει τους επαγγελματίες αλιείς να αναλαμβάνουν περισσότερες πρωτοβουλίες και προληπτικότερο ρόλο στο πλαίσιο διαχείρισης του εφοδιασμού της αγοράς, αντί απλώς να παρεμβαίνουν "κατόπιν εορτής" αποσύροντας τα προϊόντα που έμειναν απούλητα. Ο ρόλος των OΠ θα είναι τώρα πιο ενισχυμένος. συγκεκριμένα, αναλαμβάνουν μεγαλύτερη ευθύνη για να επιτύχουν αποτελεσματικότερη διαχείριση των πόρων αυξάνοντας τα κέρδη και μειώνοντας παράλληλα το "κυνήγι" των αλιευτικών πόρων. Tα νέα υποχρεωτικού χαρακτήρα επιχειρησιακά προγράμματα αποβλέπουν σε ενθάρρυνση των οργανώσεων των παραγωγών να διαχειρίζονται την παραγωγή των μελών τους και να παίρνουν μέτρα ώστε να αποφεύγονται οι αποσύρσεις.

Η κοινή οργάνωση αγοράς προβλέπει μηχανισμούς παρέμβασης με την βοήθεια των οποίων θα διορθώνονται οι ακραίες περιπτώσεις ανισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης. Η νέα οργάνωση αγοράς έχει μετατοπίσει το βάρος της πολιτικής, μειώνοντας τις ενισχύσεις για οριστικές αποσύρσεις και αυξάνοντας εκείνες που προορίζονται για σταθεροποίηση της παραγωγής και αποθήκευση των προϊόντων για να πουληθούν αργότερα. Θα αυξηθούν έτσι τα κέρδη, ενώ ταυτοχρόνως θα μειωθούν τα κίνητρα για αλίευση μεγάλων ποσοτήτων.

Στους κανονισμούς που καθορίζουν τις τιμές σε ετήσια βάση, προβλέπονται για τα μικρά ψάρια χαμηλότερες ενισχύσεις παρέμβασης συγκριτικά με εκείνες που προβλέπονται για τα μεγαλύτερα, ώστε να αποθαρρύνεται η σύλληψή τους. Ομοίως, από τον Ιανουάριο του 2000 και μετά δεν έχουν δοθεί ενισχύσεις για προϊόντα χαμηλότερης ποιότητας (κατηγορία νωπότητας B). Tα δύο αυτά μέτρα συμβάλλουν ώστε να διατίθενται στην αγορά μεγαλύτερα και καλύτερης ποιότητας ψάρια και να προωθούνται ίσως έτσι βελτιωμένες μέθοδοι συσκευασίας και μεταφοράς αφενός και συντήρησης αφετέρου.

Σημαντική συνιστώσα της νέας κοινής οργάνωσης αγοράς είναι η υποχρεωτική επισήμανση των προϊόντων στα σημεία λιανικής πώλησης από 1ης Ιανουαρίου 2002, οπότε ο καταναλωτής θα γνωρίζει καλύτερα τι προϊόν αγοράζει αφού θα περιοριστούν έτσι οι απάτες σχετικά με την προέλευση και φύση των προϊόντων. Επί όλων των προϊόντων που θα φτάνουν στον τελικό καταναλωτή θα αναγράφονται εμπορική ονομασία, μέθοδος παραγωγής (προϊόντα υδατοκαλλιέργειας ή άγρια αλιεύματα) και η γεωγραφική περιοχή σύλληψης. Θα αυξηθεί έτσι η διαφάνεια της αγοράς, ενώ η πληρέστερη ενημέρωση λιανοπωλητών και καταναλωτών θα συμβάλει ώστε να βελτιωθεί η ποιότητα των αλιευτικών προϊόντων.

Τα οικολογικά σήματα και η έκδοση πιστοποιητικών για αλιευτικά προϊόντα που παράγονται με μεθόδους βιώσιμης διαχείρισης ή που συλλαμβάνονται και μεταποιούνται με οικολογικές μεθόδους αποσκοπούν σε επηρεασμό παραγωγών και στελεχών διαχείρισης κατά τρόπο ώστε η συμπεριφορά τους να κατευθύνεται ανάλογα με τη ζήτηση. Μολονότι ο ρόλος του οικολογικού σήματος στην προώθηση οικολογικής αλιείας και μεταποίησης δεν έχει καθοριστεί με σαφήνεια, μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τη διαχειριστική δράση των αρμόδιων αρχών και να συμβάλει έτσι σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Σε σχέση με το οικολογικό σήμα, ο ρόλος των δημόσιων αρχών θα πρέπει να είναι να μεριμνούν για τον θεμιτό ανταγωνισμό για την αντικειμενική πληροφόρηση του καταναλωτή. Προς τούτο, βρίσκεται υπό εκπόνηση στην Επιτροπή μια ανακοίνωση σχετικά με τον θετικό ρόλο και τις δυσχέρειες που έχει η χρήση του οικολογικού σήματος στα προϊόντα της αλιείας καθώς και με τον ενδεδειγμένο ρόλο των δημόσιων αρχών σχετικά. Η Επιτροπή θα επιχειρήσει να εξετάσει κατά πόσον είναι ανάγκη να υπάρξει ένα νομικό πλαίσιο προαιρετικής χρήσης του οικολογικού σήματος, ώστε να εξασφαλιστούν κριτήρια αξιολόγησης, ανεξάρτητος έλεγχος συμμόρφωσης και ορθή πληροφόρηση του καταναλωτή. Θα εξεταστεί επίσης τι προεκτάσεις μπορεί να έχει ο καθορισμός των κριτηρίων αξιολόγησης που θα χρησιμοποιούν τα διάφορα συστήματα απονομής οικολογικού σήματος.

Tέλος, ολοένα και περισσότερο χρησιμοποιούνται σε διεθνές επίπεδο εμπορικού χαρακτήρα μέτρα υπέρ του περιβάλλοντος, όπως είναι η επιβολή περιορισμών στις εισαγωγές αλιευμάτων που δεν ανταποκρίνονται στους διεθνείς κανόνες προστασίας. Τα μέτρα αυτά εφαρμόζονται κατά κανόνα από την Κοινότητα στο πλαίσιο πολυμερών οργανισμών που ασχολούνται με το περιβάλλον (π.χ. CITES) ή με τη βιώσιμη εκμετάλλευση αλιευτικών πόρων (όπως για παράδειγμα ο ερυθρός τόνος στο πλαίσιο της ICCAT/Διεθνής Επιτροπή για τη διατήρηση των θυννοειδών του Ατλαντικού). Σε ό,τι αφορά τους αλιευτικούς πόρους, πιστεύεται ότι τα εν λόγω εμπορικού χαρακτήρα μέτρα συμβάλλουν στην εξασφάλιση βιώσιμων αλιευτικών πρακτικών, για πλοία κυρίως που φέρουν σημαίες ευκαιρίας. Συμβάλλουν επίσης ώστε οι επαγγελματίες αλιείς της Κοινότητας, οι οποίοι έχουν ενδεχομένως την αίσθηση ότι σηκώνουν μόνοι τους το βάρος της συμμόρφωσης προς τους κανόνες διατήρησης των αλιευτικών πόρων, να δεσμεύονται περισσότερο απέναντι στη νομοθεσία.

Οι κανόνες του ΠOΕ επιτρέπουν στα κράτη μέλη να θεσπίζουν υποχρεωτικά μέτρα εμπορικού χαρακτήρα για την προστασία εξαντλήσιμων φυσικών πόρων. Tα μέτρα όμως αυτά δεν πρέπει να εφαρμόζονται κατά τρόπο ο οποίος να συνιστά μέσο αυθαίρετης και αδικαιολόγητης εισαγωγής διακρίσεων ή συγκαλυμμένου περιορισμού στο πλαίσιο του διεθνούς εμπορίου.

Η Κοινότητα με συνέπεια ευνοεί τη συνεργασία ανάμεσα στα ενδιαφερόμενα μέρη καθώς και πολυμερείς προσεγγίσεις στη δρομολόγηση και εφαρμογή μέτρων εμπορικού χαρακτήρα προς όφελος των περιβαλλοντικών στόχων στις περιοχές όπου αναπτύσσεται αλιευτική δραστηριότητα. Οι σχετικές εργασίες διεξάγονται στο πλαίσιο της επιτροπής για το εμπόριο και το περιβάλλον του ΠΟΕ. Η Κοινότητα, λόγω των μεγάλων ποσοστών συμμετοχής της στο διεθνές εμπόριο, πρέπει να έχει καθοδηγητικό ρόλο στην προώθηση της χρήσεως εμπορικών μέσων που ενθαρρύνουν βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές.

4.6. Η αλιεία σε διεθνές πλαίσιο

Η προστασία και βιώσιμη εκμετάλλευση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων τότε μόνο μπορούν να επιτευχθούν πλήρως εάν αυτόνομα μέτρα συνοδεύονται με διεθνή συνεργασία, στο πλαίσιο της οποίας αποκτά συνολικό χαρακτήρα η μέριμνα για το περιβάλλον. Ενώ κάποιοι περιφερειακοί οργανισμοί αλιείας έχουν επιτύχει υψηλού βαθμού ολοκλήρωση των προσεγγίσεων που ακολουθούν, υπάρχουν άλλοι που εξακολουθούν να εφαρμόζουν οικοσυστημική προσέγγιση. Παρά να ακολουθεί πρωτοβουλίες που παίρνουν άλλα συμβαλλόμενα μέρη των οργανισμών αυτών, η Κοινότητα πρέπει να αποκτήσει το προβάδισμα σε ό,τι αφορά την προώθηση της συνολικής αντιμετώπισης των περιβαλλοντικών θεμάτων. Όταν είναι δυνατόν, οι στόχοι και οι αρχές της ΚΑΠ πρέπει να μεταφέρονται σε διεθνή πλαίσια συζήτησης. Σε περιπτώσεις συνεργασίας στο πλαίσιο διμερών ή πολυμερών συμφωνιών (π.χ. των αλιευτικών πόρων της Βόρειας Θάλασσας), η Κοινότητα πρέπει να έχει το προβάδισμα στον προσδιορισμό περιβαλλοντικών στόχων.

Όταν μόνο κράτη μέλη είναι συμβαλλόμενα μέρη πολυμερών οργανισμών οι οποίοι προωθούν μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος που μπορεί να έχουν επίδραση και στην αλιευτική δραστηριότητα, η Επιτροπή πρέπει να αναλαμβάνει συντονιστικό ρόλο και να παίρνει τα μέτρα που κρίνονται αναγκαία για την υλοποίηση των συστάσεων σε κοινοτικό επίπεδο.

Υποστηρίζεται ότι ο κοινοτικός στόλος είναι εν μέρει υπεύθυνος για την υπερεκμετάλλευση των αλιευτικών πεδίων ορισμένων τρίτων χωρών. Ενώ οι βασικοί λόγοι για την κακή διαχείριση πολλών από αυτά τα αλιευτικά πεδία ίσως και να βρίσκονται εκτός του ελέγχου της Κοινότητας, είναι σαφές ότι η Κοινότητα πρέπει να μεριμνά ώστε οι στόλοι της να μη συμμετέχουν στην υπερεκμετάλλευση θαλάσσιων οικοσυστημάτων σε άλλα μέρη του κόσμου. Οι εργασίες τους στην κατεύθυνση επίτευξης του στόχου αυτού εντάσσονται στη στρατηγική της ενσωμάτωσης του περιβάλλοντος στην οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία, που υποστηρίζεται από την Επιτροπή σε πρόσφατη ανακοίνωσή της προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο [14]. Είναι σαφές ότι έχει αναληφθεί δέσμευση να υπάρχει συνάφεια ανάμεσα στις συμφωνίες που αφορούν τον τομέα της αλιείας αφενός και την πολιτική για οικονομική και αναπτυξιακή συνεργασία. Αλλά δεν αρκεί μόνο αυτό. Κάθε συμφωνία που αφορά τον τομέα της αλιείας πρέπει να εμπεριέχει ως προϋποθέσεις την καλή υγεία των αλιευτικών πόρων, που θα κρίνεται βάσει επιστημονικών δεδομένων, και τη χρησιμοποίηση αλιευτικών τεχνικών (βλ. 4.2.) που δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον.προϋποθέτουν επίσης διαχειριστική ικανότητα της τρίτης χώρας ώστε να είναι σε θέση να επιβάλλει την περί προστασίας του περιβάλλοντος νομοθεσία.

[14] COM(2000) 264.

Ένα ακόμη μέτρο που θα πρέπει να μελετάται στο πλαίσιο μιας στρατηγικής συμφωνιών του τομέα της αλιείας είναι η καταβολή αποζημίωσης για αλιευτικά δικαιώματα, έτσι ώστε να ενθαρρύνονται οι τρίτες χώρες προς μια οικοσυστημική διαχείριση του τομέα της αλιείας η οποία να συνεκτιμά τις οικονομικές και κοινωνικές τους ανάγκες.

4.7. Υδατοκαλλιέργεια

Tο σχέδιο δράσης για τη βιοπικοιλότητα το αναφερόμενο στην αλιεία προβλέπει ειδικές δράσεις ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης, ειδικότερα μάλιστα σε ό,τι αφορά την καταπολέμηση της ρύπανσης (συμπεριλαμβάνεται η γενετική ρύπανση), της διάδοσης ασθενειών και παρασίτων και του ευτροφισμού, καθώς και ερευνητικές μελέτες επί ειδικών θεμάτων. Ένας αποτελεσματικός τρόπος για να εξασφαλιστεί η υλοποίηση αυτών των δράσεων είναι να δοθεί ώθηση, ακόμη και με χρηματοδοτικά μέσα, στην εφαρμογή του κώδικα δεοντολογίας για τις ευρωπαϊκές υδατοκαλλιέργειες, που εγκρίθηκε από την ομοσπονδία ευρωπαίων παραγωγών προϊόντων υδατοκαλλιέργειας τον Ιούλιο του 2000.

Αφού το εμπορεύσιμο μέγεθος των ειδών ιχθυοτροφείου δεν είναι κριτήριο για τη διατήρηση των αλιευτικών πόρων όπως συμβαίνει για τα άγρια ψάρια, από τη στιγμή που θα εμφανισθούν ταυτοχρόνως στην αγορά ψάρια ιχθυοτροφείου και άγρια ψάρια δεν αποκλείεται να προκύψουν αντιθέσεις. Εάν εμφανιστούν στην αγορά ψάρια ιχθυοτροφείου μεγέθους μικρότερου εκείνου που επιτρέπεται για τα άγρια ψάρια, τότε μπορεί να αυξηθεί η ζήτηση για το συγκεκριμένο προϊόν, γεγονός με τη σειρά του θα αποτελέσει φραγμό στην τήρηση των κανόνων για ένα ελάχιστο μέγεθος των ειδών που συλλαμβάνονται σε άγρια κατάσταση. Για τον λόγο αυτόν, οι κοινοτικοί κανόνες στο πλαίσιο της κοινής οργάνωσης αγοράς προϊόντων αλιείας και υδατοκαλλιέργειας προβλέπουν τώρα την υποχρεωτική αναγραφή προέλευσης και τύπου παραγωγής (ιχθυοτροφείου ή άγρια) μαζί με ένα σύστημα που θα εγγυάται την ταυτοποίηση των προϊόντων της αλιείας από το πρώτο στάδιο της παραγωγής μέχρις ότου φτάσουν στον καταναλωτή.

4.8. Πώς επιδρούν οι περιβαλλοντικές αλλαγές στους αλιευτικούς πόρους

Πέρα από τις γνωστές ή τις πιθανολογούμενες επιπτώσεις της αλιευτικής δραστηριότητας στα θαλάσσια οικοσυστήματα, οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι μεταβολές που σημειώνονται στα τελευταία εξαιτίας της ρύπανσης και των αλλαγών του κλίματος, του ευτροφισμού, της εισαγωγής ξενικών ειδών κ.λπ. ενδέχεται να έχουν σημαντική επίπτωση και στους αλιευτικούς πόρους, ενώ δεν θα πρέπει να λησμονείται η σημασία που έχει η ποιότητα του νερού για τις υδατοκαλλιέργειες. Όταν αυτές οι ανθρωπογενούς προέλευσης μεταβολές περιορίζουν τη δυνατότητα άσκησης της αλιευτικής δραστηριότητας, ο κλάδος της αλιείας έχει κάθε νόμιμο δικαίωμα να διεκδικεί ορθότερη περιβαλλοντική πολιτική σε ό,τι αφορά την προστασία των υδάτινων πόρων. Οι επιπτώσεις των μεταβολών αυτών στα ιχθυαποθέματα αρχίζουν από τη μείωση των ποσοστών γονιμότητας και των ποσοστών επιβίωσης προνυμφών μέχρι την αύξηση των ποσοστών θνησιμότητας των ώριμων ατόμων λόγω τοξικότητας. Παρατηρούνται και έμμεσες επιπτώσεις εξαιτίας της καταστροφής των ενδιαιτημάτων (π.χ. κατασκευές φραγμάτων σε ποτάμια όπου ζει σολομός και εξάντληση του οξυγόνου κοντά στον πυθμένα λόγω ευτροφισμού).

Επιπλέον, ορισμένες μορφές ρύπανσης μπορεί να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα των αλιευτικών πόρων ως τροφής, όχι μόνο για τον άνθρωπο αλλά και για τα ζώα (αγροτικά ζώα, πουλερικά, ψάρια ιχθυοτροφείου). Σε όλες τις περιπτώσεις, απειλείται η υγεία του ανθρώπου αλλά και η αλιεία ως παραγωγικός κλάδος αφού τα προϊόντα της ενδέχεται να απαγορευτούν για λόγους υγείας.

Είναι δύσκολο να εκτιμηθούν οι μεσομακροπρόθεσμες επιπτώσεις των ρύπων ή των μεταβολών του κλίματος την παραγωγικότητα των οικοσυστημάτων, και συνεπώς είναι σχεδόν αδύνατο να καταλογιστούν ευθύνες. Είναι προφανές ότι οι σχετικές έρευνες πρέπει να συνεχιστούν.

5. Χρονοδιάγραμμα των δραστηριοτήτων

Με βάση τα ανωτέρω, αναμένεται ότι το Συμβούλιο Αλιείας θα υιοθετήσει μέσα στην άνοιξη του 2001 μια στρατηγική για την ενσωμάτωση, την οποία θα παρουσιάσει στην σύνοδο κορυφής του Gφteborg.

Μια στρατηγική της ενσωμάτωσης που θα βασίζεται στις παραπάνω σκέψεις μπορεί σε μεγάλο βαθμό να υλοποιηθεί στο πλαίσιο της σημερινής ΚΑΠ, και πιο συγκεκριμένα με εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης. Όμως, τα πλήρη αποτελέσματα μιας τέτοιας στρατηγικής δεν θα φανούν πριν ολοκληρωθεί η μεταρρύθμιση της ΚΑΠ που αναμένεται για το τέλος του 2002, από την οποία μπορεί να προκύψει μια ενισχυμένη νομική βάση, σε ό,τι κυρίως αφορά ορισμένες οριζόντιες πτυχές της στρατηγικής όπως είναι η αποκέντρωση, η ολοκληρωμένη διαχείριση παράκτιων ζωνών, η βελτίωση των μέτρων ελέγχου και εκτέλεσης. Μέχρι τότε, η υλοποίηση της διαχείρισης που προτείνεται για άλλα πεδία δράσης μπορεί να εξελίσσεται σταδιακά. Αναμένεται ότι μέχρι τέλους του 2003 θα είναι έτοιμα τα κυριότερα κανονιστικά εργαλεία.

6. Παρακολούθηση. Δείκτες επιδόσεων και τακτικη υποβολή εκθέσεων

Για να παρακολουθείται η πορεία της στρατηγικής της ολοκλήρωσης, απαιτούνται δείκτες. Οι δείκτες αυτοί είναι ένα εργαλείο με τη βοήθεια του οποίου περιγράφονται πολύπλοκες διεργασίες με απλό τρόπο, γι' αυτό και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρακολούθηση και αξιολόγηση των επιδόσεων της στρατηγικής της ολοκλήρωσης. Για να είναι χρήσιμοι, πρέπει να ενταχθούν σε ένα θεωρητικό πλαίσιο που θα επιτρέπει την κατανόηση της αξίας καθενός χωριστά μέσα στο πλαίσιο του όλου συστήματος. Το ζήτημα της αξιολόγησης και των δεικτών έχει μελετηθεί εκτενώς στο πλαίσιο πολλών διεθνών οργανισμών που τους ενδιαφέρει η διαχείριση, όπως είναι ο FAO, ο OΟΣΑ και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (EEA). Οι οργανισμοί αυτοί προτείνουν πλαίσια μέσα στα οποία καθορίζονται σαφώς οι ασκούμενες πιέσεις, η επίπτωση και η απόκριση. Ευρεία αποδοχή βρίσκει μεταξύ αυτών το πλαίσιο DPSIR [15]. Οι σχετικές εργασίες πρέπει εδώ να συνεχιστούν ώστε να καθοριστεί ένα λειτουργικό πλαίσιο προσαρμοσμένο στην αλιεία και στο περιβάλλον.

[15] Κινητήριες δυνάμεις, πιέσεις, κατάσταση, επίπτωση και απόκριση. Βλ. για παράδειγμα "Environmental Indicators: Typology and Overview". Τεχνική έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος αριθ. 25.

Ενδεικτικά σε ό,τι αφορά το είδος των εργασιών που μπορεί να προκύψουν, το πλαίσιο μπορεί να συνίσταται σε ένα δισδιάστατο πίνακα μέσα στον οποίο κινητήριες δυνάμεις, πιέσεις, κατάσταση, επίπτωση και απόκριση παριστούν ορισμένα σημαντικά στοιχεία του συστήματος, όπως είναι το οικοσύστημα, ο τομέας της αλιείας (με όλους τους συναφείς κλάδους που εκκινούν από το στάδιο της αλιευτικής δραστηριότητας καθεαυτήν ή καταλήγουν σ'αυτό), οι καταναλωτές, η αλιεία ως επιστήμη και τα στελέχη διαχείρισης. Ο πίνακας του παραρτήματος δείχνει πώς πρέπει να διαρθρωθεί το σύνολο των δεικτών. Κατά την επιλογή δεικτών, είναι επίσης δυνατόν - και γενικώς ενδείκνυται - να προστεθεί μια τρίτη, γεωγραφική διάσταση στο πλαίσιο. Για παράδειγμα, ένας δείκτης που περιγράφει την επίπτωση για τους καταναλωτές στη Βόρεια Ευρώπη μπορεί να μην είναι εξίσου ικανοποιητικός για μια χώρα της Μεσογείου.

Φορείς κατάλληλοι για να συμμετέχουν στις εργασίες τις σχετικές με τους δείκτες είναι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, το Διεθνές συμβούλιο για την εξερεύνηση της θάλασσας, το Κοινό Κέντρο Ερευνών και η στατιστική υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat). Η Επιτροπή σκοπεύει να έλθει σε επαφή με τους φορείς αυτούς και να αναζητήσει μαζί τους μια μέθοδο εργασίας που θα εγγυάται ότι θα δοθούν κατάλληλες απαντήσεις μέσα σε εύλογο χρόνο και με λογικό κόστος. Κατά περίπτωση, η Επιτροπή θα έλθει σε επαφή και με εθνικούς οργανισμούς έρευνας ώστε να εξασφαλιστεί η ανάληψη των βασικών εργασιών.

Η παρακολούθηση συνεπάγεται τη συλλογή βασικών δεδομένων που αφορούν τους δείκτες, τον υπολογισμό των αξιών που συνδέονται προς αυτούς και την εκπόνηση τακτικών εκθέσεων για τα στελέχη διαχείρισης, οι οποίες όμως θα τίθενται και στη διάθεση όλων των ενδιαφερομένων μερών. Η υποβολή εκθέσεων σε τακτά διαστήματα, που ενδέχεται να αρχίσει στο τέλος του 2003, αποτελεί ένα στρατηγικό στοιχείο της διαδικασίας ενσωμάτωσης. Μεγάλο μέρος των πρώτων σταδίων της παρακολούθησης μπορεί να οργανωθεί από τα κράτη μέλη, κυρίως μάλιστα η συλλογή των βασικών δεδομένων, για τη συγκέντρωση όμως όλων των πληροφοριών σε επίπεδο αλιευτικών πόρων, οικοσυστημάτων, δεδομένων κοινωνικού χαρακτήρα, κ.λπ., θα πρέπει να συσταθούν πολυεθνικοί φορείς ad hoc. Θα μπορούσαν να βοηθήσουν και οι περιφερειακοί οργανισμοί, κατά την έννοια του κεφαλαίου 3.

Αναφορικά με την υποβολή εκθέσεων σε τακτά διαστήματα, θα μπορούσε η Επιτροπή, αρχής γενομένης από το τέλος του 2003, να υποβάλλει στο Συμβούλιο τακτική έκθεση σχετικά με την πορεία εφαρμογής της στρατηγικής, με βάση τους ανωτέρω ή άλλους δείκτες καθώς και τυχόν άλλα κριτήρια. Οι εκθέσεις αυτές θα πρέπει να τίθενται στη διάθεση όλων των ενδιαφερομένων.

Τέλος, με τον καθορισμό στόχων, τιμών κατωφλίου ή τιμών ενεργοποίησης που θα χρησιμοποιούνται ως τιμές αναφοράς μπορούν να αναλύονται περαιτέρω οι ανωτέρω δείκτες. Η σύγκριση των πραγματικών τιμών με τις τιμές αναφοράς θα συμβάλει στον καθορισμό διαχειριστικής δράσης. Τυπικό παράδειγμα είναι η χρήση επιπέδων επιφυλακής/αναφοράς για τη διαχείριση, κατά την έννοια της πρόσφατης ανακοίνωσης της Επιτροπής προς το Συμβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της πρόληψης και τους πολυετείς μηχανισμούς καθορισμού των TAC [16].

[16] COM(2000) 803.

7. Διαδικασία αναθεώρησης

Σε ένα σύστημα παρακολούθησης, η επιλογή κατάλληλων δεικτών θα οδηγήσει σε ικανοποιητική κατανόηση της πορείας. Αν ληφθεί υπόψη ότι δεν αναμένονται ουσιαστικά αποτελέσματα πριν από το τέλος του 2005, η ετήσια αξιολόγηση μπορεί να χρησιμεύει ως οδηγός για τη ρύθμιση της υλοποίησης και εκτέλεσης των συναφών δράσεων χωρίς κατ' ανάγκη να οδηγεί σε αλλαγές της ίδιας της στρατηγικής, εκτός εάν προκύψουν γεγονότα που θα απαιτούν την ανάληψη επείγουσας δράσης. Και πάντως θα είναι φρόνιμο να προβλεφθεί μια μεσοπρόθεσμη αξιολόγηση ευρείας κλίμακας, μέχρι τέλους του 2005. Στο μεταξύ, η Επιτροπή θα μπορούσε να προτείνει στο Συμβούλιο να αναπροσαρμόσει τη στρατηγική εάν κριθεί αναγκαίο.

8. Συμπεράσματα

Η στρατηγική της ενσωμάτωσης θα πρέπει να αποβλέπει σε θετική συμβολή της ΚΑΠ στην κατεύθυνση επίτευξης των στόχων για προστασία του υδατικού περιβάλλοντος μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της βιώσιμης ανάπτυξης.

Η περιβαλλοντική πολιτική με τη σειρά της θα πρέπει να συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων της κοινής αλιευτικής πολιτικής, ιδιαιτέρως στη βιώσιμη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων με τους ενδεδειγμένους οικονομικούς και κοινωνικούς όρους.

Η ενσωμάτωση προϋποθέτει επίσης ότι η κοινή αλιευτική πολιτική υιοθετεί τις αρχές της περιβαλλοντικής πολιτικής, όπως είναι η αρχή της προφύλαξης, η προτεραιότητα της προληπτικής δράσης, η ανάγκη επανόρθωσης της περιβαλλοντικής βλάβης στην πηγή και η ευθύνη του δράστη.

Ένα πρώτο και ουσιαστικό στοιχείο της ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης στην αλιευτική πολιτική είναι η αλλαγή διαχειριστικής προσέγγισης, δηλαδή η υιοθέτηση μιας οικοσυστημικής προσέγγισης. Αν ληφθεί υπόψη ότι οι επιστημονικές γνώσεις που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας δεν αρκούν για να κατανοήσουμε πλήρως τα υδατικά οικοσυστήματα και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ένα πρώτο βήμα θα πρέπει να είναι η έγκριση διαχειριστικών μέτρων με βάση μια συνετή εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης. Η οικοσυστημική προσέγγιση θα αναπτύσσεται περαιτέρω όσο περισσότερο εμβαθύνουμε στη γνώση της δομής και λειτουργίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Η διαδικασία αυτή πρέπει να αποτελέσει μακροπρόθεσμη προτεραιότητα της θαλάσσιας έρευνας.

Υιοθετώντας την οικοσυστημική προσέγγιση, τα στελέχη διαχείρισης, ακολουθώντας μια διαφανή διαδικασία λήψης αποφάσεων, θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθειες θέσπισης μέτρων από τα οποία να προκύψουν μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικοοικονομικά οφέλη ή τουλάχιστον μέτρα που θα έχουν την ελάχιστη δυνατή αρνητική επίπτωση για το περιβάλλον και για την αλιεία ως παραγωγικό κλάδο.

Η υιοθέτηση των αρχών της περιβαλλοντικής πολιτικής θα οδηγήσει σε εκτεταμένες διαβουλεύσεις ώστε να εξακριβωθούν οι προεκτάσεις που θα έχει η πλήρης εφαρμογή των αρχών αυτών στη διαχείριση του τομέα της αλιείας.

Ειδική διαχειριστική δράση ώστε να επιτευχθεί η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης θα πρέπει να καλύπτει όλες τις πτυχές της διαχείρισης στον τομέα της αλιείας. Η επικείμενη μεταρρύθμιση της ΚΑΠ προσφέρει την ευκαιρία να ενισχυθεί το θεσμικό πλαίσιο ώστε να εξυπηρετηθεί η ειδική διαχειριστική δράση. Ο βασικός κορμός των διαχειριστικών μέτρων υπάρχει στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη διαχείριση της αλιείας και τη διατήρηση της φύσης στο θαλάσσιο περιβάλλον (COM(1999) 803) και στο επικείμενο σχέδιο δράσης για τη βιοποικιλότητα το οποίο θα καλύπτει την αλιεία. Τα μέτρα αυτά πρέπει να ενισχυθούν και να συμπληρωθούν με άλλα ειδικά μέτρα σε όλα τα πεδία της ΚΑΠ, κατά την έννοια του περιεχομένου του κεφαλαίου 4 της παρούσας ανακοίνωσης.

Για την παρακολούθηση των επιδόσεων της πορείας ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης, θα πρέπει να αναπτυχθεί ένα σύστημα δεικτών μέσα σε ένα πλαίσιο DPSIR. Οι δείκτες πρέπει να χρησιμοποιηθούν και για ένα σύστημα υποβολής εκθέσεων σε τακτά διαστήματα, που θα αρχίσει να εφαρμόζεται στο τέλος του 2003 και θα είναι ανοικτό σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Μέχρι τέλος του 2005, η στρατηγική μπορεί να επανεξεταστεί εάν κριθεί αναγκαίο.

Πέρα από τις επιπτώσεις της αλιευτικής δραστηριότητας πάνω στα θαλάσσια οικοσυστήματα, κοινή είναι η παραδοχή ότι επιπτώσεις προκαλούν και άλλες ανθρωπογενείς δραστηριότητες που με τη σειρά τους θίγουν τις οικονομικές πτυχές της αλιευτικής δραστηριότητας καθώς και την υγεία του ανθρώπου. Και στο πεδίο αυτό πρέπει να συνεχιστούν οι ερευνητικές εργασίες.

ΠAΡΑΡΤΗΜΑ

Σχεδιάγραμμα ενδεχόμενων δεικτών επιδόσεων

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

(*) Για τις κυριότερες βιοκοινωνίες