[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 12.3.2010

COM(2010)81 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Επισιτιστική διευκόλυνση: ενδιάμεση έκθεση για τα μέτρα που ελήφθησαν

SEC(2010)245

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Επισιτιστική διευκόλυνση: ενδιάμεση έκθεση για τα μέτρα που ελήφθησαν

Εισαγωγή

Η θεαματική αύξηση των τιμών των τροφίμων το 2007 και το 2008 απαίτησε να αναληφθεί ταχεία και αποφασιστική δράση εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας για να αντιμετωπιστούν βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα οι επιπτώσεις της κρίσης στους φτωχούς στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η ΕΕ αντέδρασε άμεσα αποδεσμεύοντας και κινητοποιώντας πόρους στο πλαίσιο των υφιστάμενων αναπτυξιακών και ανθρωπιστικών μέσων. Ωστόσο, το μέγεθος του προβλήματος απαιτούσε περαιτέρω δράση και πρόσθετους πόρους. Κατά συνέπεια, το Δεκέμβριο του 2008, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εξέδωσαν κανονισμό[1] για τη θέσπιση διευκόλυνσης για την ταχεία αντιμετώπιση των διογκούμενων τιμών των τροφίμων στις αναπτυσσόμενες χώρες, τον οποίο είχε προτείνει η Επιτροπή.

Ο εν λόγω κανονισμός προβλέπει την εφαρμογή της επισιτιστικής διευκόλυνσης ύψους 1 δισεκατ. ευρώ και αποτελεί την κύρια απάντηση της ΕΕ στην κρίση, έχοντας ως σκοπό τη μετάβαση από την βοήθεια έκτακτης ανάγκης στη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Κατ' αυτή την έννοια, συμπληρώνει τις παρεμβάσεις τόσο των ανθρωπιστικών μέσων όσο και των μέσων μακροπρόθεσμης ανάπτυξης, όπως οι αναπτυξιακές παρεμβάσεις ανά χώρα και το θεματικό πρόγραμμα επισιτιστικής ασφάλειας. Η πρωτοβουλία είναι χρονικά περιορισμένη: ο κανονισμός θα λήξει στις 31 Δεκεμβρίου 2010, με ορισμένες δραστηριότητες που λήγουν έως τα τέλη του Δεκεμβρίου 2011. Λόγω αυτού του πολύ περιορισμένου χρονικού πλαισίου, ο σχεδιασμός, ο προγραμματισμός και η υλοποίηση των δραστηριοτήτων απέβησαν ιδιαιτέρως δυσχερείς, τόσο για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και για τους εταίρους που ανέλαβαν την εφαρμογή τους.

Οι πρωταρχικοί στόχοι της επισιτιστικής διευκόλυνσης είναι (α) η ενθάρρυνση θετικής απόκρισης του γεωργικού τομέα στο σκέλος της προσφοράς στις στοχοθετημένες χώρες και περιφέρειες, (β) η υποστήριξη δραστηριοτήτων με σκοπό την ταχεία και άμεση λήψη μέτρων για το μετριασμό των αρνητικών συνεπειών της αστάθειας των τιμών των τροφίμων για τους κατά τόπον πληθυσμούς με γνώμονα τους στόχους της παγκόσμιας επισιτιστικής ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένων των προτύπων του ΟΗΕ για τις διατροφικές απαιτήσεις και (γ) η ενίσχυση των παραγωγικών ικανοτήτων και της διακυβέρνησης του γεωργικού τομέα ώστε να ενισχυθεί η βιωσιμότητα των παρεμβάσεων. Με γνώμονα τους στόχους αυτούς, τρεις κατηγορίες μέτρων είναι επιλέξιμες για χρηματοδότηση στο πλαίσιο της επισιτιστικής διευκόλυνσης:

(α) μέτρα για τη βελτίωση της πρόσβασης σε συντελεστές και υπηρεσίες γεωργικής παραγωγής·

(β) μέτρα για να δημιουργηθεί «δίχτυ ασφαλείας» και

(γ) άλλα μικρής κλίμακας μέτρα με σκοπό την αύξηση της παραγωγής βάσει των αναγκών της χώρας.

Οι υποχρεώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσον αφορά την υποβολή εκθέσεων καθορίζονται στο άρθρο 11 του κανονισμού, το οποίο προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι «το Δεκέμβριο του 2009 η Επιτροπή υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο μία πρώτη ενδιάμεση έκθεση για τα ληφθέντα μέτρα». Η παρούσα ενδιάμεση έκθεση υποβάλλεται σύμφωνα με το προαναφερόμενο άρθρο 11. Λαμβάνει υπόψη τα στοιχεία μέχρι τα τέλη του 2009. Η έκθεση παρουσιάζει ένα γενικό πλαίσιο για τα ληφθέντα μέτρα και στη συνέχεια παρέχει ποιοτικά και ποσοτικά στοιχεία για τα διάφορα μέτρα που ελήφθησαν ως τώρα για την εφαρμογή του κανονισμού επισιτιστικής διευκόλυνσης (προγραμματισμός, διατύπωση, σύναψη συμβάσεων και υλοποίηση), καθώς και για τα συνοδευτικά διοικητικά μέτρα και τα μέτρα στήριξης (προσωπικό, μελέτες). Η παρούσα ανακοίνωση συνοδεύεται από ένα έγγραφο το οποίο παρέχει περισσότερες λεπτομέρειες για τα ληφθέντα μέτρα[2].

Η παρούσα έκθεση καθυστέρησε μερικές εβδομάδες, διότι έπρεπε να συναφθεί ακόμα μεγάλος αριθμός συμβάσεων της επισιτιστικής διευκόλυνσης πριν από τα τέλη του έτους καθώς και λόγω του χρόνου που χρειαζόταν για τη συγκέντρωση όλων των αναγκαίων χρηματοδοτικών στοιχείων για το έτος 2009. Σύμφωνα με τον κανονισμό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα υποβάλει μία τελική έκθεση πριν τα τέλη του 2012.

Επισιτιστική διευκόλυνση και παγκόσμιο πλαίσιο

Τα τελευταία χρόνια, η επισιτιστική ασφάλεια αποτέλεσε το αντικείμενο ιδιαίτερης προσοχής στο διεθνές αναπτυξιακό πρόγραμμα δράσης, κυρίως, λόγω των αυξήσεων των τιμών των τροφίμων κατά την περίοδο 2007/2008, οι οποίες βύθισαν πολλούς ανθρώπους σε ακόμη μεγαλύτερη φτώχεια. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO), ο αριθμός των υποσιτιζόμενων ανθρώπων στον κόσμο ανήλθε σε άνω του 1 δισεκατομμυρίου το 2009, σε σύγκριση με 915 εκατομμύρια το 2008. Πρόκειται για τον υψηλότερο αριθμό από το 1970, που είναι το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα συγκρίσιμα στατιστικά στοιχεία και αντιπροσωπεύει επίσης μία αντιστροφή της τάσης προς την κατεύθυνση της επίτευξης των στόχων της χιλιετίας για την ανάπτυξη (μείωση κατά το ήμισυ της αναλογίας των ανθρώπων που υποφέρουν από υποσιτισμό στον κόσμο από σήμερα μέχρι το 2015). Το πρόβλημα αυτό έχει πράγματι παγκόσμιο χαρακτήρα: η πλειοψηφία των υποσιτιζόμενων ανθρώπων στον κόσμο ζει στην Ασία και στον Ειρηνικό (642 εκατομμύρια), στην υποσαχάρια Αφρική (265 εκατομμύρια), στη Λατινική Αμερική και στην Καραϊβική (53 εκατομμύρια), στη Μέση Ανατολή και στη Βόρεια Αφρική (42 εκατομμύρια) και στις αναπτυγμένες χώρες (15 εκατομμύρια).

Μετά το ανώτατο ύψος στο οποίο έφθασαν οι τιμές των τροφίμων το 2008, η σχετική μείωσή τους δεν συνέβαλε πολύ στην άμβλυνση των προβλημάτων σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες. Οι τιμές παραμένουν υψηλές σε πολλές εγχώριες αγορές και ο αριθμός των ανθρώπων που βρίσκονται αντιμέτωποι με την επισιτιστική ανασφάλεια εξακολουθεί να αυξάνεται. Η παγκόσμια οικονομική κρίση όξυνε ακόμη περισσότερο το πρόβλημα και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, σε συνδυασμό με την αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, απειλούν περαιτέρω την επισιτιστική ασφάλεια σε πολλές χώρες.

Είναι συνεπώς λογικό που η επισιτιστική ασφάλεια παρέμεινε υψηλή προτεραιότητα στο διεθνές πρόγραμμα δράσης καθόλη τη διάρκεια του 2008 και του 2009. Σε επίπεδο ΗΕ, πέραν της ταχείας και δυναμικής κινητοποίησης των διαφόρων υπηρεσιών, ο Γενικός Γραμματέας δημιούργησε μία ειδική ομάδα υψηλού επιπέδου του ΟΗΕ για την παγκόσμια κρίση επισιτιστικής ασφάλειας. Η ειδική ομάδα υψηλού επιπέδου του ΟΗΕ κατάρτισε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο δράσης, το οποίο καθορίζει την κοινή θέση των μελών της ειδικής ομάδας υψηλού επιπέδου όσον αφορά τις προτεινόμενες δράσεις με σκοπό την άμεση ανακούφιση της δύσκολης κατάστασης στην οποία βρίσκονται οι ευάλωτοι καταναλωτές και παραγωγοί τροφίμων και την αύξηση της ανθεκτικότητας σε παρόμοιους κλονισμούς των τιμών στο μέλλον. Αυτό το ολοκληρωμένο πλαίσιο δράσης αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη σύσταση της επισιτιστικής διευκόλυνσης της ΕΕ ως μεσοπρόθεσμου μέσου που συμπληρώνει άλλα είδη βοήθειας.

Εξάλλου, κατά την υψηλού επιπέδου διάσκεψη του FAO για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια (Ιούνιος 2008), συζητήθηκαν οι προκλήσεις που αποτελούν για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια η κλιματική αλλαγή, η βιοενέργεια και η διόγκωση των τιμών των τροφίμων. Στην τελική της δήλωση, κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να αυξήσει τη βοήθεια για τις αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως για τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες και αυτές οι οποίες θίγονται περισσότερο από τις υψηλές τιμές των τροφίμων. Η πρόσκληση αυτή επαναλήφθηκε από τη διάσκεψη κορυφής της ομάδας των 8+ στην Ιαπωνία (Ιούλιος 2008), από τη διάσκεψη της Μαδρίτης (Ιανουάριος 2009), τις συναντήσεις κορυφής της ομάδας των 8/ομάδα των 20 στη L’Aquila (Ιούλιος 2009) και από την παγκόσμια σύνοδο κορυφής για την επισιτιστική ασφάλεια του FAO (Νοέμβριος 2009). Ιδιαίτερα σημαντική είναι η πρωτοβουλία της L’Aquila για την επισιτιστική ασφάλεια, η οποία περιλαμβάνει δέσμευση 20 δισεκατ. δολαρίων για την αντιμετώπιση της επισιτιστικής ανασφάλειας, βάσει στρατηγικών συντονισμένων διαδικασιών που διεξάγονται από τις χώρες. Η δέσμευση της διεθνούς κοινότητας για την καταπολέμηση της επισιτιστικής ανασφάλειας επιβεβαιώθηκε εκ νέου κατά τη συνεδρίαση της ομάδας των 20 στο Πίτσμπουργκ, το Σεπτέμβριο του 2009.

Εξάλλου, στο ίδιο διεθνές πλαίσιο, υποβλήθηκαν προτάσεις για τη δημιουργία μιας παγκόσμιας εταιρικής σχέσης για τη γεωργία, την ασφάλεια των τροφίμων και τη διατροφή. Η πρωτοβουλία αυτή οδήγησε, μεταξύ άλλων, στη μεταρρύθμιση της επιτροπής για την Παγκόσμια Επισιτιστική Ασφάλεια (ΠΕΑ), η οποία ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2009. Σκοπός της εν λόγω μεταρρύθμισης είναι να καταστεί η ΠΕΑ μια κεντρική πλατφόρμα για τα μέρη που απαρτίζουν την παγκόσμια εταιρική σχέση, συμπληρώνοντας το έργο μιας υψηλού επιπέδου ομάδας εμπειρογνωμόνων (ΥΕΟΕ) και της ειδικής ομάδας υψηλού επιπέδου των ΗΕ.

Η αυξημένη δραστηριότητα σε διεθνές επίπεδο καθιστά ακόμη πιο επίκαιρη τη δήλωση του Παρισιού για την αποτελεσματικότητα της βοήθειας καθώς και το πρόγραμμα δράσης της Άκκρα. Ταυτόχρονα, το γεγονός ότι οι περισσότερες από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες προέρχονται από διεθνή φόρα αποτελεί θετική ένδειξη για τη βούληση της διεθνούς κοινότητας να συζητήσει και να προγραμματίσει μία κοινή και σύντονη απόκριση. Η δέσμευση του προγράμματος δράσης του Παρισιού αντικατοπτρίζεται στον κανονισμό επισιτιστικής διευκόλυνσης και αποτέλεσε κατευθύνουσα αρχή στην εφαρμογή του. Τούτο είναι προφανές από το γεγονός ότι:

- η πλειονότητα των προγραμμάτων της επισιτιστικής διευκόλυνσης που υλοποιούνται από διεθνείς οργανισμούς βασίζονται σε κοινές εκτιμήσεις και προτάσεις των υπηρεσιών των Ηνωμένων Εθνών και της Παγκόσμιας Τράπεζας ενώ συντονίζονται από την ειδική ομάδα υψηλού επιπέδου των ΗΕ·

- το 2009, πραγματοποιήθηκαν πολλές συναντήσεις συντονισμού μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της ειδικής ομάδας υψηλού επιπέδου των ΗΕ ·

- εφόσον το επέτρεπαν οι προθεσμίες και το πλαίσιο συνεργασίας, επελέγη ως τρόπος εφαρμογής η στήριξη του προϋπολογισμού·

- στις περισσότερες χώρες στόχους όπου ήταν πρόσφορη η πρόσκληση υποβολής προτάσεων, διοργανώθηκαν εργαστήρια εντός της χώρας για να ενισχυθεί ο συντονισμός και να καθοριστεί ο προσανατολισμός των προτάσεων απόκρισης.

Προγραμματισμός

Ο κανονισμός επισιτιστικής διευκόλυνσης προβλέπει ότι η Επιτροπή πρέπει να υποβάλει στο Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο ένα συνολικό σχέδιο που περιλαμβάνει τον κατάλογο των χωρών στόχων που επωφελούνται από τη διευκόλυνση και την ισορροπία μεταξύ των φορέων που επιλέγονται για την υλοποίηση. Το συνολικό αυτό σχέδιο υποβλήθηκε το Μάρτιο του 2009 και περιλαμβάνει επισκόπηση των ενδεικτικών χορηγήσεων στις δικαιούχους χώρες, οι οποίες κατατάσσονται σύμφωνα με τις τρεις βασικές κατηγορίες των επιλέξιμων φορέων και τρόπων υλοποίησης: τους διεθνείς οργανισμούς μέσω συμφωνιών συνεισφοράς, τις μη κυβερνητικές οργανώσεις, τον ιδιωτικό τομέα και τις υπηρεσίες των κρατών μελών μέσω πρόσκλησης υποβολής προτάσεων και τις εθνικές κυβερνήσεις μέσω της στήριξης του προϋπολογισμού. Στο συνολικό σχέδιο, το μεγαλύτερο μέρος των ενδεικτικών χορηγήσεων (920 εκατ. ευρώ) κατανέμεται σε επίπεδο χώρας, ενώ 60 εκατ. ευρώ αποδεσμεύονται για παρεμβάσεις σε περιφερειακό επίπεδο στην Αφρική. Τα υπόλοιπα 20 εκατ. ευρώ προορίζονται για τη διοικητική στήριξη της εφαρμογής του κανονισμού επισιτιστικής διευκόλυνσης (προσωρινό προσωπικό, μελέτες, λογιστικοί έλεγχοι, παρακολούθηση και αξιολόγηση).

Σε εφαρμογή των ενδεικτικών κριτηρίων που προβλέπονται στο παράρτημα του κανονισμού[3], επελέγησαν 50 χώρες στόχοι. Για κάθε χώρα στόχο καθορίστηκε μία ενδεικτική χορήγηση με βάση αυτά τα κριτήρια και σε συνάρτηση με τον παράγοντα μεγέθους του πληθυσμού, ενώ παράλληλα ελήφθησαν υπόψη, όπου ήταν σκόπιμο, ειδικές περιστάσεις. Η επισκόπηση των ενδεικτικών χορηγήσεων, όπως αυτές προβλέπονται στο συνολικό σχέδιο και εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, παρουσιάζονται στο μέρος I του συνοδευτικού εγγράφου.

Στη συνέχεια, ο φάκελος των 60 εκατ. ευρώ που αφορά παρεμβάσεις σε περιφερειακό επίπεδο στην Αφρική κατανεμήθηκε περαιτέρω σε τρία είδη παρεμβάσεων, για καθεμία από τις οποίες χορηγήθηκαν περίπου 20 εκατ. ευρώ. Η πρώτη παρέμβαση αφορά την παροχή εμβολίων και τη βελτίωση της παραγωγής και διανομής εμβολίων για να μειωθούν οι επιπτώσεις τεσσάρων στοχοθετημένων ασθενειών σε διάφορα μέρη της Αφρικής (ψευδοπανώλις των πτηνών, λοιμώδης πλευροπνευμονία των αιγών, πανώλις των μικρών μηρυκαστικών και λοιμώδης πλευροπνευμονία των βοοειδών). Το πρόγραμμα θα εφαρμοστεί μέσω του AU-IBAR (Διαφρικανικό Γραφείο για τους Ζωικούς Πόρους). Δεύτερον, ένα πρόγραμμα στην Ανατολική και Νότιο Αφρική στο οποίο συμμετέχει η COMESA (κοινή αγορά της Ανατολικής και Νοτίου Αφρικής) και επικεντρώνεται σε τρεις συνιστώσες: (i) την εναρμόνιση των κανόνων και προτύπων των σπόρων προς σπορά με βελτιώσεις της ποιότητας και της διαθεσιμότητας των σπόρων· (ii) την ενίσχυση της προμήθειας συντελεστών γεωργικής παραγωγής των μικρών κατόχων εκμεταλλεύσεων και την ενίσχυση των δικτύων των λιανοπωλητών στο γεωργικό τομέα και (iii) την ανάπτυξη της ικανότητας των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών για τους κατόχους μικρών εκμεταλλεύσεων, συμπεριλαμβανομένης της ασφάλισης σε συνάρτηση με τις καιρικές συνθήκες. Τρίτον, ένα πρόγραμμα στην περιοχή της ECOWAS (Οικονομική Κοινότητα των Κρατών της Δυτικής Αφρικής) που υποστηρίζει στρατηγικές συνιστώσες από το περιφερειακό γεωργικό πρόγραμμα ECOWAP, όπως η παραγωγή ρυζιού, αραβοσίτου και κεχριού και η εναρμόνιση των προτύπων. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει μέτρα για την ανάπτυξη της ικανότητας εφαρμογής της ECOWAS.

Το συνολικό σχέδιο προβλέπει ότι εάν μεταβληθούν οι περιστάσεις μπορούν να επέλθουν αλλαγές που επηρεάζουν τις χορηγήσεις στη χώρα, τους επιλέξιμους φορείς ή τους τρόπους υλοποίησης μέχρις ενός σωρευτικού ποσού που δεν υπερβαίνει το 5%, με την προϋπόθεση ότι οι αλλαγές αυτές δεν αλλοιώνουν σημαντικά τη φύση του συνολικού σχεδίου. Κατά τη διάρκεια του 2009, ορισμένοι παράγοντες οδήγησαν σε αλλαγές του συνολικού σχεδίου:

- διαφορές μεταξύ του ενδεικτικού και των τελικών σχεδίων και προϋπολογισμών που υποβλήθηκαν από διεθνείς οργανισμούς·

- οικονομίες τις οποίες διαπραγματεύτηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνδυάζοντας μέσω συμβάσεων διάφορες δραστηριότητες των διεθνών οργανισμών και μειώνοντας έτσι τα γενικά έξοδα·

- πολιτικές εξελίξεις οι οποίες επηρέασαν τη συνεργασία ή/και τον προβλεπόμενο τρόπο εφαρμογής: συγκεκριμένα, η προβλεπόμενη χρήση της στήριξης του προϋπολογισμού χρειάστηκε να αναθεωρηθεί σε ορισμένες χώρες·

- το σωρευτικό κόστος των επιλεγέντων προγραμμάτων στο πλαίσιο της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων παρέκκλινε κατά κανόνα κατά μερικές εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ από το ενδεικτικό ποσό· και

- για ορισμένες χώρες, υποβλήθηκαν, στο πλαίσιο της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων, ανεπαρκείς προτάσεις καλής ποιότητας για την κάλυψη του ενδεικτικού ποσού.

Εντούτοις, στο σύνολο, οι τροποποιήσεις του συνολικού σχεδίου ήταν περιορισμένες. Στα τέλη Δεκεμβρίου, οι προβλεπόμενες αλλαγές ανέρχονταν σε 2,7% για τις χορηγήσεις ανά χώρα και σε 3% για τις αλλαγές μεταξύ επιλέξιμων φορέων ή τρόπων υλοποίησης. Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι η συνολική προβλεπόμενη αλλαγή ανέρχεται σε 4,97%[4]. Στο παράρτημα 1 παρουσιάζεται μία σύγκριση μεταξύ του προγραμματισμού του συνολικού σχεδίου και των προοπτικών όπως αυτές διαγράφονταν το Δεκέμβριο του 2009.

Κατάρτιση προγραμμάτων και σύναψη συμβάσεων

Ο ειδικός χαρακτήρας της επισιτιστικής διευκόλυνσης απαιτούσε την ταχεία εκτέλεση των προτεινόμενων δράσεων. Συστάθηκε ειδική ομάδα στο πλαίσιο της Επιτροπής για να ρυθμίσει την κατάρτιση των έργων, την υπογραφή των συμβάσεων και την παρακολούθηση. Εξάλλου, κατά την προετοιμασία της επισιτιστικής διευκόλυνσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη καλέσει τις υπηρεσίες του ΟΗΕ και την Παγκόσμια Τράπεζα, μέσω της ομάδας εργασίας υψηλού επιπέδου των ΗΕ, να προτείνει δράσεις που θα μπορούσαν να επεκταθούν εύκολα. Οι προτάσεις αυτές αποτέλεσαν τις πρώτες δράσεις που υπήρξαν αντικείμενο αναλυτικής κατάρτισης και οργανώθηκαν σε δύο «παρτίδες» προς συζήτηση και έγκριση από τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές.

Τα δελτία δράσης για την πρώτη «παρτίδα» έργων υποβλήθηκαν στη συνεδρίαση της ομάδας στήριξης της ποιότητας, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 15 Ιανουαρίου 2009 και, στη συνέχεια, στη συνεδρίαση της επιτροπής του μέσου αναπτυξιακής συνεργασίας η οποία πραγματοποιήθηκε στις 17 Φεβρουαρίου 2009. Στις 30 Μαρτίου 2009, εγκρίθηκε μία πρώτη απόφαση χρηματοδότησης αξίας 313,9 εκατ. ευρώ. Η δεύτερη σειρά μέτρων υποβλήθηκε στην ομάδα στήριξης της ποιότητας στις 19 και 20 Φεβρουαρίου 2009 και στην επιτροπή του μέσου αναπτυξιακής συνεργασίας στις 23 Μαρτίου 2009. Αυτή η απόφαση χρηματοδότησης εγκρίθηκε στις 29 Απριλίου 2009 και ανήλθε σε 393,8 εκατ. ευρώ. Η δεύτερη «παρτίδα» περιλάμβανε πρόσκληση υποβολής προτάσεων αξίας 200 εκατ. ευρώ.

Μία τρίτη σειρά μέτρων ύψους 121,95 εκατ. ευρώ υποβλήθηκε στο Συμβούλιο και στο Κοινοβούλιο στις αρχές Οκτωβρίου. Η απόφαση χρηματοδότησης εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 9 Δεκεμβρίου 2009. Εν τω μεταξύ, ελήφθη χωριστή απόφαση για πρόγραμμα στήριξης υπέρ του Τατζικιστάν ύψους 7,75 εκατ. ευρώ.

Η ταχύτητα της διαδικασίας έγκρισης οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ευελιξία που επέδειξε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο δέχτηκε μείωση των προθεσμιών για να ασκήσει το δικαίωμα ελέγχου του επί των προτεινόμενων μέτρων.

Εν γένει, η κατάρτιση των έργων και των προγραμμάτων που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο της επισιτιστικής διευκόλυνσης έλαβε υπόψη τον ειδικό χαρακτήρα του κανονισμού ο οποίος απαιτούσε ταχεία εφαρμογή, σύντομες προθεσμίες, συντονισμό και επικέντρωση σε ένα ή περισσότερα από τα τρία είδη επιλέξιμων δραστηριοτήτων στο πλαίσιο της διευκόλυνσης. Η διαδικασία κατάρτισης διέφερε ανάλογα με την επιλεγείσα μέθοδο εφαρμογής:

- Τα έργα με τους διεθνείς οργανισμούς βασίστηκαν σε προτάσεις αυτών των οργανισμών και αποτέλεσαν αντικείμενο ελέγχων και αναθεωρήσεων (τόσο σε επίπεδο αντιπροσωπείας όσο και έδρας)·

- Τα έργα που προέκυψαν από την πρόσκληση υποβολής προτάσεων βασίζονταν σε προτάσεις των ΜΚΟ, του ιδιωτικού τομέα και των αναπτυξιακών οργανώσεων των κρατών μελών και διοργανώθηκαν για αυτά συναντήσεις ενημέρωσης τόσο στις Βρυξέλλες όσο και στις σχετικές χώρες. Οι προτάσεις αναπτύχθηκαν σε δύο στάδια. Σε ένα πρώτο στάδιο παρουσιάστηκαν σύντομα υπομνήματα, τα οποία αποτέλεσαν τη βάση για πρόσκληση υποβολής πλήρων προτάσεων μεταξύ των οποίων επελέγη η τελική ομάδα των έργων που ελήφθησαν υπόψη.

- Τα προγράμματα στήριξης του προϋπολογισμού απαιτούσαν διάλογο με τις εθνικές κυβερνήσεις αποδέκτες, με άλλους αναπτυξιακούς εταίρους, (συμπεριλαμβανομένων του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας) και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πραγματοποιήθηκε και ειδική αποστολή κατάρτισης του προγράμματος.

- Η στήριξη σε περιφερειακό επίπεδο στην Αφρική προϋπέθετε ειδικές αποστολές κατάρτισης των προγραμμάτων στη Δυτική και Ανατολική/Νότια Αφρική, ενώ το πρόγραμμα εμβολιασμού του ζωικού κεφαλαίου στην Αφρική βασίστηκε σε ένα εργαστήριο κατάρτισης.

Ενδεικτικά, διατέθηκαν για την πρόσκληση υποβολής προτάσεων 200 εκατ. ευρώ. Εντούτοις, μία αξιολόγηση των προτάσεων στο στάδιο του υπομνήματος έδειξε ότι η πρόσκληση θα είχε ως αποτέλεσμα περισσότερες προτάσεις ποιότητας από όσες θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν από την αρχική χορήγηση του προϋπολογισμού. Στη συνέχεια, αποδεσμεύθηκαν συμπληρωματικές πιστώσεις συνολικού ποσού 13,5 εκατ. ευρώ ώστε να καταστεί δυνατόν να χρηματοδοτηθούν πρόσθετες προτάσεις.

Μετά την πρόσκληση υποβολής προτάσεων, υποβλήθηκαν 800 υπομνήματα. Στη συνέχεια, αναπτύχθηκαν περαιτέρω 275 προεπιλεγείσες προτάσεις οι οποίες κατέληξαν σε πλήρεις υποψηφιότητες στις 22 Σεπτεμβρίου 2009, από τις οποίες οι 131 έτυχαν επιδότησης μετά την περάτωση της διαδικασίας αξιολόγησης τον Οκτώβριο του 2009. Κατά την εκτίμηση των προτάσεων, δόθηκε υψηλή προτεραιότητα στην καταλληλότητα των δράσεων σε σχέση με τους στόχους της επισιτιστικής διευκόλυνσης καθώς και στις ανάγκες της χώρας, ενώ άλλα κριτήρια που ελήφθησαν υπόψη για την αξιολόγηση ήταν η δυνάμει αποτελεσματικότητα, η διάρκεια και η δυνατότητα υλοποίησης εντός της καθορισθείσας προθεσμίας (κατά μέσο όρο 22 μήνες).

Η σύναψη συμβάσεων για τις 131 επιλεγείσες προτάσεις πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 2009 όπως και η πληρωμή προκαταβολών. Η απόδοση της υλοποίησης σε επίπεδο των σχετικών αντιπροσωπειών της ΕΕ θα ακολουθήσει σύντομα, στις αρχές του 2010. Ο πλήρης κατάλογος των προτάσεων που επελέγησαν παρέχεται στο μέρος III του συνοδευτικού εγγράφου.

Στις 31 Δεκεμβρίου 2009, είχε αποτελέσει αντικείμενο συμβάσεων με διεθνείς οργανισμούς συνολικό ποσό περίπου 510 εκατ. ευρώ (βλ. κατωτέρω πίνακα). Το συνολικό ποσό των συμβάσεων της επισιτιστικής διευκόλυνσης στα τέλη του 2009 υπερέβαινε σαφώς τα 700 εκατ. ευρώ[5]. Οι πληρωμές σε αυτή την ημερομηνία έφθαναν σε 456 εκατ. ευρώ, οι περισσότερες από τις οποίες είχαν πραγματοποιηθεί σε σχέση με προγράμματα με τους διεθνείς οργανισμούς (325,2 εκατ. ευρώ), ακολουθούμενες από προγράμματα που προέρχονταν από πρόσκληση υποβολής προτάσεων (115 εκατ. ευρώ).

Αξία των συμβάσεων που συνήφθησαν με διεθνείς οργανισμούς στις 31 Δεκεμβρίου 2009

Οργανισμός | Αξία σύμβασης (€) | Ποσοστό |

FAO | 215 352 085 | 42,2 |

Παγκόσμια Τράπεζα | 100 950 00 | 19,8 |

WFP | 83 864 476 | 16,4 |

IFAD | 31 682 272 | 6,2 |

UNRWA | 39 700 000 | 7,8 |

UNDP | 13 193 139 | 2,6 |

UNICEF | 11 229 000 | 2,2 |

Άλλοι | 14 000 000 | 2,8 |

Σύνολο | 509 970 972 | 100,0 |

Σε σχέση με τους τρεις τομείς επιλέξιμων μέτρων για βοήθεια για την επισιτιστική διευκόλυνση, η προσωρινή κατανομή[6] έχει περίπου ως εξής:

Επιλέξιμα μέτρα | Ποσοστό του ποσού των έργων των διεθνών οργανισμών |

1 | Μέτρα για τη βελτίωση της πρόσβασης σε συντελεστές και υπηρεσίες γεωργικής παραγωγής | 40,4% |

2 | Μέτρα δικτύου ασφαλείας | 36,4% |

3 | Άλλα μικρής κλίμακας μέτρα με σκοπό την αύξηση της παραγωγής (μικροπιστώσεις, υποδομή, αποθήκευση, επαγγελματική κατάρτιση) | 23,2% |

Σύνολο | 100% |

Εφαρμογή

Η πλειονότητα των έργων που υλοποιούνται από διεθνείς οργανισμούς και εγκρίθηκαν για τις παρτίδες 1 και 2 βρίσκονται ακόμη στα πρώτα στάδια της υλοποίησης. Στην παρούσα φάση, συστήνονται ομάδες έργου και, όπου είναι σκόπιμο, διευθύνουσες επιτροπές, καταρτίζονται σχέδια συμβάσεων και πραγματοποιείται η στοχοθέτηση και η επιλογή των δικαιούχων. Οι πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση προόδου των έργων που υλοποιούνται από τους διεθνείς οργανισμούς παρουσιάζεται στο μέρος IV του συνοδευτικού εγγράφου. Άλλα έργα και προγράμματα εγκρίθηκαν πρόσφατα (κατόπιν της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων και για την παρτίδα 3) και συνεπώς δεν έχει αρχίσει ακόμη η πραγματική εφαρμογή τους.

Ορισμένα από τα έργα που υλοποιούνται σε εταιρική σχέση με διεθνείς οργανισμούς από την άνοιξη του 2009 αρχίζουν να παράγουν συγκεκριμένα αποτελέσματα: διανεμήθηκαν σπόροι προς σπορά, λιπάσματα και γεωργικά εργαλεία, λειτουργούν μηχανισμοί «διχτυών ασφαλείας», πραγματοποιήθηκαν εκτιμήσεις ευπάθειας, εφαρμόστηκαν προγράμματα κατάρτισης για την ανάπτυξη των ικανοτήτων σε εθνικό επίπεδο και ενισχύθηκαν οι μηχανισμοί συντονισμού.

Ορισμένα έργα υλοποιούνται σε χώρες που σπαράσσονται από συγκρούσεις, όπου η ασφάλεια αποτελεί μείζον θέμα και μπορεί να επηρεάσει την πρόοδο πολλών έργων (Σομαλία, Σρι Λάνκα και Πακιστάν). Υπάρχουν επίσης προκλήσεις σε χώρες που επλήγησαν από φυσικές καταστροφές (Φιλιππίνες, Μπαγκλαντές, Κέρας της Αφρικής, Γουατεμάλα και Αϊτή).

Στο μέτρο του δυνατού, τα έργα ενσωματώνονται και ευθυγραμμίζονται με τους υφιστάμενους μηχανισμούς συντονισμού των χορηγών σε επίπεδο χώρας. Κατά την κατάρτιση των έργων χρησιμοποιήθηκε αυτός ο μηχανισμός για να διερευνηθούν οι δυνατότητες συνέργειας με άλλους εταίρους. Οι παρεμβάσεις της επισιτιστικής διευκόλυνσης συνέβαλαν επίσης σε μεγάλο βαθμό στην ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ των υπηρεσιών του ΟΗΕ και άλλων ενδιαφερομένων σε εθνικό επίπεδο.

Η Επιτροπή προσφεύγει τακτικά στο σύστημα παρακολούθησης βάσει αποτελεσμάτων (ROM) για να παρέχει εξωτερική, ανεξάρτητη και αντικειμενική ανατροφοδότηση σχετικά με την απόδοση των έργων συνεργασίας. Στο πλαίσιο της επισιτιστικής διευκόλυνσης, κηρύχθηκε διεθνής διαγωνισμός για την παρακολούθηση βάσει αποτελεσμάτων και την αξιολόγηση της ποιότητας 120 περίπου έργων. Εξάλλου, 12 έργα θα αποτελέσουν αντικείμενο παρακολούθησης στο πλαίσιο της υφιστάμενης σύμβασης παρακολούθησης με βάση τα αποτελέσματα για τα θεματικά προγράμματα. Το Νοέμβριο του 2009, ομάδες παρακολουθούσαν ήδη τα έργα με διάφορους διεθνείς οργανισμούς στη Λιβερία και στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη.

Μέτρα στήριξης

Το 2% κατ’ ανώτατο όριο της επισιτιστικής διευκόλυνσης (δηλ. 20 εκατ. ευρώ κατ’ ανώτατο όριο) μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μέτρα στήριξης: προσωπικό για τη διαχείριση της σύναψης συμβάσεων, την παρακολούθηση, τον έλεγχο και την αξιολόγηση· παροχή συμβουλών και μελέτες για τη στήριξη της υλοποίησης. Τούτο αποτέλεσε τη βάση για την πρόσληψη μέρους του προσωπικού της ειδικής ομάδας επισιτιστικής διευκόλυνσης στις Βρυξέλλες.

Για να ενισχυθεί η ικανότητα ορισμένων αντιπροσωπειών της ΕΕ, των οποίων το τμήμα επισιτιστικής ασφάλειας έχει ανεπαρκές ή και καθόλου προσωπικό, χρηματοδοτούνται θέσεις προσωπικού στήριξης σε 21 αντιπροσωπείες της Ένωσης. Ο ρόλος του πρόσθετου προσωπικού είναι να παρακολουθεί τα έργα στο πλαίσιο της επισιτιστικής διευκόλυνσης (διαχείριση των συμβάσεων για έργα στο πλαίσιο της πρόσκλησης υποβολής προτάσεων, παρακολούθηση, κλπ.). Για έξι από αυτές τις αντιπροσωπείες, προσκλήθηκαν ή προσλαμβάνονται τώρα τοπικοί υπάλληλοι. Σε άλλες περιπτώσεις, προσλήφθηκαν συμβασιούχοι υπάλληλοι, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν ήδη αρχίσει να εργάζονται στις αντιπροσωπείες.

Επιπλέον, χρηματοδοτήθηκε μία σειρά υπηρεσιών παροχής συμβουλών στήριξης μέσω των διοικητικών πιστώσεων της επισιτιστικής διευκόλυνσης. Υπάρχουν τρία είδη υπηρεσιών παροχής συμβουλών. Πρώτον, προσλήφθηκαν ανεξάρτητοι πεπειραμένοι εμπειρογνώμονες για την αξιολόγηση των υπομνημάτων και των πλήρων προτάσεων για την πρόσκληση υποβολής προτάσεων, δεδομένου ότι το στοιχείο αυτό αποτελεί προϋπόθεση αντικειμενικότητας για την ποιότητα των επιλεγέντων έργων. Δεύτερον, σε ορισμένες αντιπροσωπείες που είχαν έλλειψη προσωπικού ή διαχειρίζονταν πολλά έργα (Λιβερία, Νεπάλ, Τατζικιστάν), χορηγήθηκε στήριξη (εξωτερικοί εμπειρογνώμονες που χρηματοδοτήθηκαν από τις διοικητικές πιστώσεις) για να διεκπεραιώσουν έργα της επισιτιστικής διευκόλυνσης ή/και να καλύψουν την περίοδο μέχρι την άφιξη του συμβασιούχου υπαλλήλου. Τρίτον, αποτέλεσαν επίσης αντικείμενο χρηματοδότησης οι αποστολές κατάρτισης του έργου για τη στήριξη του προϋπολογισμού στο Τόγκο και στη Βολιβία καθώς και οι αποστολές κατάρτισης για τα περιφερειακά έργα στην Αφρική.

Τέλος, παραγγέλθηκαν και θα παραγγελθούν ορισμένες μελέτες για τη στήριξη της υλοποίησης της επισιτιστικής διευκόλυνσης. Οι μελέτες αυτές περιλαμβάνουν: θεσμικές αποκρίσεις του συστήματος του ΟΗΕ στην παγκόσμια κρίση των τιμών των τροφίμων και της επισιτιστικής διευκόλυνσης της ΕΕ, μία μελέτη για τις επιδοτήσεις προμήθειας συντελεστών γεωργικής παραγωγής, μία μελέτη αξιολόγησης δικαιούχου, μία μελέτη για τις παρεμβάσεις του διχτυού ασφαλείας, μία άλλη μελέτη για την αντίδραση του γεωργικού τομέα, όσον αφορά την προσφορά, στις αυξήσεις των τιμών τροφίμων.

Συμπέρασμα

Η έκδοση του κανονισμού για την επισιτιστική διευκόλυνση έδειξε την ικανότητα της ΕΕ να αντιδρά γρήγορα και ουσιαστικά σε προβλήματα επισιτιστικής ασφάλειας στις αναπτυσσόμενες χώρες τα οποία προκλήθηκαν από την αστάθεια των τιμών των τροφίμων κατά την περίοδο 2007-2008. Έως τώρα, η επισιτιστική διευκόλυνση του 1 δισεκατ. ευρώ είναι η πλέον σημαντική παγκόσμια συμπληρωματική συνεισφορά για την προώθηση της γεωργικής ανάπτυξης και την καταπολέμηση της πείνας από τον Ιούλιο του 2008, οπότε, κατά τη σύνοδο της ομάδας των 8 στο Τόκυο, οι ηγέτες της δεσμεύτηκαν να παράσχουν τη βοήθειά τους σε αυτόν τον τομέα. Ως εκ τούτου, η επισιτιστική διευκόλυνση αύξησε την αξιοπιστία της Ένωσης σε διεθνές επίπεδο και ενίσχυσε την επιρροή της στις συζητήσεις για την πλαισίωση της παγκόσμιας διακυβέρνησης για την επισιτιστική ασφάλεια. Εξάλλου, ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται η διευκόλυνση, συνδυάζοντας ένα φάσμα υπηρεσιών του ΟΗΕ αλλά και άλλων φορέων και βασιζόμενη στις ανάγκες των εθνικών προγραμμάτων, συνέβαλε θετικά στην αποτελεσματικότητα της βοήθειας.

Μετά τη θέση σε ισχύ του κανονισμού επισιτιστικής διευκόλυνσης, την 1η Ιανουαρίου 2009, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οργάνωσε την εφαρμογή του με ταχύ και αποτελεσματικό τρόπο. Ο προγραμματισμός για τη χρησιμοποίηση των κεφαλαίων, υπό τη μορφή ενός συνολικού σχεδίου, υποβλήθηκε το Φεβρουάριο και έτυχε της ευνοϊκής γνώμης του Συμβουλίου και του Κοινοβουλίου τον Απρίλιο. Αν και επήλθαν ορισμένες σχετικά μικρής σημασίας αλλαγές, το σχέδιο εξακολούθησε να αποτελεί κατευθυντήριο έγγραφο για την υλοποίηση της διευκόλυνσης. Με την υποστήριξη ειδικής ομάδας στο πλαίσιο της Επιτροπής, ετοιμάστηκαν αποφάσεις χρηματοδότησης ύψους 707,7 εκατ. ευρώ κατά τους πρώτους τέσσερις μήνες του 2009. Παράλληλα με τις αποφάσεις χρηματοδότησης που ελήφθησαν αργότερα κατά τη διάρκεια του έτους, οι αποφάσεις αυτές έφθασαν σε συνολικό ποσό ύψους 837,2 εκατ. ευρώ (σε σχέση με το στόχο των 820 εκατ. ευρώ), ενώ οι εκταμιεύσεις έφθασαν σε 456 εκατ. ευρώ. Συνολικά, μέχρι τα τέλη του έτους, συνήφθησαν περίπου 150 συμβάσεις με διεθνείς οργανισμούς, εθνικές κυβερνήσεις και μη κυβερνητικές οργανώσεις, ενώ, στις αρχές του 2010, οι προετοιμασίες για την υποβολή της τελικής παρτίδας των αποφάσεων χρηματοδότησης ύψους 145,3 εκατ. ευρώ είχαν προχωρήσει ικανοποιητικά. Η εφαρμογή, συνεπώς, του κανονισμού επισιτιστικής διευκόλυνσης ανταποκρίνεται πλήρως στον αρχικό σχεδιασμό και στις διατάξεις του προϋπολογισμού.

Η εφαρμογή στις πρώτες χώρες στόχους άρχισε στα μέσα του 2009, ενώ η τελική βοήθεια στις χώρες θα αρχίσει να παράγει αποτελέσματα στις αρχές του 2010. Συνεπώς, είναι πολύ νωρίς για να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα της βοήθειας. Εν τω μεταξύ, έχει προετοιμαστεί το έδαφος για την εκτεταμένη παρακολούθηση και το πλαίσιο αξιολόγησης που θα επιτρέψουν να αντληθούν διδάγματα και να αξιολογηθεί ο αντίκτυπος κατά τα επόμενα έτη.

Τα μέτρα που ελήφθησαν μέχρι τώρα δείχνουν ότι η εφαρμογή της επισιτιστικής διευκόλυνσης προχωρεί ικανοποιητικά. Ωστόσο, υφίστανται ορισμένες προκλήσεις που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την περαιτέρω αποτελεσματικότητα της υλοποίησης. Οι προκλήσεις αυτές περιλαμβάνουν δυσκολίες πολιτικού χαρακτήρα ή/και ασφάλειας σε ορισμένες χώρες στόχους, καθώς και τις πολύ περιορισμένες προθεσμίες υλοποίησης για τα έργα και τα προγράμματα οι οποίες επιβάλλουν σε όλους τους εταίρους εφαρμογής να τηρήσουν αυστηρά τις προβλεπόμενες για το δεύτερο εξάμηνο του 2011 προθεσμίες περάτωσης των δραστηριοτήτων.

Σύμφωνα με τον κανονισμό, η Επιτροπή θα υποβάλει μία τελική έκθεση πριν από τα τέλη του 2012.

[1] ΕΚ/2008/1337, ΕΕ L 354/62 της 31.12.2008.

[2] Έγγραφο των υπηρεσιών της Επιτροπής, SEC(2010)xx της xx.xx.2010)

[3] Επίπεδο φτώχειας και πραγματικές ανάγκες των πληθυσμών· εξέλιξη των τιμών των τροφίμων και ενδεχόμενος κοινωνικός και οικονομικός αντίκτυπος (εξάρτηση από τις εισαγωγές τροφίμων· κοινωνική ευπάθεια και πολιτική σταθερότητα και μακροοικονομικές επιπτώσεις των εξελίξεων των τιμών των τροφίμων)· ικανότητα της χώρας να ανταποκριθεί και να εφαρμόσει κατάλληλα μέτρα (ικανότητα γεωργικής παραγωγής, ανθεκτικότητα σε εξωτερικούς κλονισμούς).

[4] Τα ποσοστά των αλλαγών των χορηγήσεων ανά χώρα και των λεπτομερειών εφαρμογής/φορέων δεν αθροίζονται, δεδομένου ότι υπάρχουν ταυτόχρονες αλλαγές που δεν πρέπει να υπολογιστούν εις διπλούν.

[5] Όσον αφορά τουλάχιστον τις συμβάσεις που συνήφθησαν από την ΕΕ.

[6] Βάσει πληροφοριών των έργων που υλοποιούνται με τους διεθνείς οργανισμούς.