[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 6.12.2010

COM(2010) 714 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

για την υγεία των μελισσών

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

για την υγεία των μελισσών

I. Εισαγωγή

Ο πληθυσμός των μελισσών ( Apis mellifera ) στην ΕΕ παίζει σημαντικό ρόλο τόσο για την επικονίαση όσο και για την παραγωγή μελιού και άλλων μελισσοκομικών προϊόντων. Για το λόγο αυτό, η ΕΕ έχει θεσπίσει ορισμένους εναρμονισμένους κανόνες για την προστασία και τη διατήρηση της υγείας των μελισσών, ενώ τα κράτη μέλη μπορούν να ρυθμίζουν άλλες πτυχές της μελισσοκομίας και των σχετικών δραστηριοτήτων. Οι ίδιοι οι μελισσοκόμοι και οι ενώσεις τους δραστηριοποιούνται σε άλλους, μη ρυθμιζόμενους τομείς, όπως η εφαρμογή ορθών μελισσοκομικών πρακτικών και κατευθυντήριων γραμμών. Αυτό το σύνθετο σύστημα λειτούργησε με επιτυχία επί δεκαετίες. Ωστόσο, πρόσφατα αναφέρθηκε αύξηση της θνησιμότητας των μελισσών σε πολλές χώρες εντός και εκτός της ΕΕ.

Είναι σημαντική η προορατική προστασία της υγείας των μελισσών, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της μελισσοκομίας, τους διάφορους εμπλεκόμενους παράγοντες και τις αρχές της αναλογικότητας και της επικουρικότητας.

Η στρατηγική για την υγεία των ζώων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2007-2013) – «Η πρόληψη είναι καλύτερη από τη θεραπεία»[1]) – θεσπίστηκε το 2007 και το 2008 ακολούθησε ένα σχέδιο δράσης[2] με συγκεκριμένες ενέργειες, ομαδοποιημένες σε τέσσερεις δέσμες.

( Ιεράρχηση των προτεραιοτήτων της παρέμβασης της ΕΕ·

( Ένα σύγχρονο πλαίσιο της ΕΕ για την υγεία των ζώων·

( Βελτίωση της πρόληψης και της ετοιμότητας για την αντιμετώπιση κρίσεων· και

( Επιστήμη, καινοτομία και έρευνα.

Η σύμπραξη και η επικοινωνία με τους ενδιαφερομένους αποτελούν βασικές αρχές της στρατηγικής. Εξετάζονται επίσης οι δυνατότητες ανάληψης μη νομοθετικών πρωτοβουλιών για την προώθηση ενός υψηλού επιπέδου υπευθυνότητας και ευαισθητοποίησης των παραγωγών όσον αφορά τις νόσους.

Στο πνεύμα της στρατηγικής, οι οργανώσεις μελισσοκόμων που ανησυχούν για την υγεία των μελισσών στην ΕΕ ζήτησαν πρόσφατα μεγαλύτερη εστίαση στο θέμα αυτό. Το Νοέμβριο του 2008 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε επίσης ψήφισμα για την κατάσταση της μελισσοκομίας[3]. Το ψήφισμα ζητούσε από την Επιτροπή να αναλάβει συγκεκριμένες ενέργειες και να εξασφαλίσει το συντονισμό αυτών των ενεργειών.

Η Επιτροπή έχει ήδη αναλάβει διάφορες πρωτοβουλίες για να ανταποκριθεί στις ανησυχίες του μελισσοκομικού τομέα, ενώ σχεδιάζονται κι άλλες.

Στόχος της παρούσας ανακοίνωσης είναι να διασαφηνίσει βασικά ζητήματα που αφορούν την υγεία των μελισσών καθώς και καίριες ενέργειες στις οποίες προτίθεται να προβεί η Επιτροπή για την αντιμετώπισή τους.

Η παρούσα ανακοίνωση αποσκοπεί να αποτελέσει τη βάση για περαιτέρω συζητήσεις με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και τις αρχές των κρατών μελών και τους ενδιαφερομένους. Αυτό θα συμβάλει στον εντοπισμό δυνητικών περαιτέρω ενεργειών που απαιτούνται σε επίπεδο ΕΕ.

II. Ο μελισσοκομικός τομέας στην ΕΕ

Η μελισσοκομία είναι μια ευρέως αναπτυγμένη δραστηριότητα στην ΕΕ, τόσο σε επαγγελματικό (μελισσοκόμοι με περισσότερα από 150 μελίσσια) όσο και σε ερασιτεχνικό επίπεδο. Στην ΕΕ υπάρχουν περίπου 700 000 μελισσοκόμοι, εκ των οποίων το 97% δεν είναι επαγγελματίες και σε αυτούς αντιστοιχεί περίπου το 67% των μελισσιών στην ΕΕ. Η παραγωγή μελιού εκτιμάται κοντά στους 200 000 τόνους. Η μελισσοκομία συνδέεται επίσης με την παραγωγή άλλων προϊόντων, όπως κεριού, βασιλικού πολτού, πρόπολης και άλλων.

Οι μέλισσες είναι επίσης σημαντικοί επικονιαστές, από κοινού με άλλα έντομα και οργανισμούς.

Οι παράγοντες που πρέπει να συνεκτιμηθούν όσον αφορά τον τομέα περιλαμβάνουν τα διάφορα είδη μελισσοκομίας (επαγγελματική ή ερασιτεχνική, σταθερά ή κινητά μελίσσια, εποχιακή μετακίνηση)· τις σημαντικές διαφορές ανάμεσα στην υγεία των μελισσών και την τεχνολογία, σε σύγκριση με ζώα όπως τα βοοειδή, τα πουλερικά και άλλα· τις διαφορετικές περιφέρειες (κλίμα, παραδοσιακή/τοπική παραγωγή)· και την κατανομή ασθενειών. Ο ειδικός χαρακτήρας του μελισσοκομικού τομέα, όπως περιγράφηκε παραπάνω, δημιουργεί πολλαπλές ανάγκες, προσεγγίσεις, απόψεις και πρακτικές.

III. Τι επηρεάζει την υγεία των μελισσών;

Την προηγούμενη δεκαετία, πολλά προβλήματα υγείας επηρέασαν τον μελισσοκομικό τομέα σε διάφορες χώρες παγκοσμίως.

Ειδικά τα τελευταία χρόνια, υπήρξαν πολλές αναφορές αυξημένης θνησιμότητας μελισσών, τόσο στην ΕΕ όσο και αλλού. Αυτό δημιούργησε σοβαρές ανησυχίες παγκοσμίως, όμως οι επιστημονικές μελέτες δεν κατάφεραν να προσδιορίσουν το ακριβές αίτιο ή την έκταση αυτής της αυξημένης θνησιμότητας.

Ωστόσο, η υγεία των μελισσών συνδέεται με πολλούς παράγοντες διαφορετικού χαρακτήρα (βακτηριακούς, ιολογικούς, παρασιτικούς κ.α.), με τη διαθεσιμότητα κατάλληλων θεραπειών, με χωροκατακτητικά είδη και τις περιβαλλοντικές αλλαγές. Άλλοι παράγοντες που πρέπει να εξεταστούν περιλαμβάνουν τη χρήση παρασιτοκτόνων στη γεωργία. Τουλάχιστον για να διασαφηνιστεί εάν και σε ποιο βαθμό μπορεί να παίζουν ρόλο στην υγεία των μελισσών.

Όσον αφορά τους γενετικά μεταλλαγμένους οργανισμούς (ΓΜΟ), παρότι μέχρι τώρα δεν έχει αποδειχτεί διασύνδεσή τους με την υγεία των μελισσών, η Επιτροπή θα συνεχίσει να παρακολουθεί από κοντά τις εξελίξεις στον εν λόγω τομέα.

IV. Το πλαίσιο της ΕΕ για την υγεία των ζώων όσον αφορά τις μέλισσες

1) Υφιστάμενες απαιτήσεις για την υγεία των ζώων για την προστασία της υγείας των μελισσών στην ΕΕ

Η ισχύουσα νομοθεσία[4] προβλέπει την πιστοποίηση της υγείας των ζώων και περιέχει απαιτήσεις για τις μετακινήσεις μελισσών μεταξύ των κρατών μελών. Οι απαιτήσεις αυτές αποσκοπούν στην πρόληψη και την καταπολέμηση διαφόρων ασθενειών των μελισσών, ιδίως της αμερικανικής και ευρωπαϊκής σηψιγονίας, του μικρού κάνθαρου των κυψελών και του ακάρεως Tropilaelap, που μπορεί να εξαπλωθούν μέσω της μετακίνησης μελισσών. Ο μικρός κάνθαρος των κυψελών ( Aethina tumida ) και το άκαρι Tropilaelaps είναι εξωτικά στην ΕΕ. Επομένως, η αναφορά τους είναι υποχρεωτική, έτσι ώστε να μπορούν τα κράτη μέλη να αναλαμβάνουν δράση σε περίπτωση κρούσματος.

Ωστόσο, οι προαναφερθείσες απαιτήσεις δεν καλύπτουν ένα σημαντικό παράσιτο των μελισσών ( Varroa ) που υπάρχει και είναι διαδεδομένο στην ΕΕ διότι ο περιορισμός της μετακίνησης μελισσών δεν μπορεί να περιορίσει την εξάπλωση αυτού του νοσογόνου παράγοντα, ενώ θα αποτελούσε και σημαντικό εμπόδιο για τους μελισσοκόμους. Άλλες ασθένειες που θεωρούνται ενδημικές στην ΕΕ αντιμετωπίζονται κατά παρόμοιο τρόπο. Στα κράτη μέλη χορηγείται οικονομική βοήθεια ώστε, μεταξύ άλλων, να καταπολεμήσουν το παράσιτο Varroa (βλ. κεφάλαιο Χ).

2) Προστασία της υγείας των μελισσών από εξωτικές ασθένειες

Υπάρχουν απαιτήσεις για την υγεία των ζώων που αφορούν εισαγωγές από τρίτες χώρες ζωντανών μελισσών και αγριομελισσών, ώστε να αποφεύγεται η εισαγωγή εξωτικών ασθενειών στην ΕΕ. Οι απαιτήσεις αυτές ισχύουν από το 2000[5].

Ο μικρός κάνθαρος των κυψελών και το άκαρι Tropilaelaps προξένησαν σοβαρές απώλειες στον μελισσοκομικό τομέα στις χώρες που είχαν εισαχθεί και, επομένως, οι κανόνες εισαγωγών της ΕΕ προβλέπουν ότι μόνον βασίλισσες και σμήνη αγριομελισσών από βιοασφαλείς εγκαταστάσεις μπορούν να εισάγονται από τρίτες χώρες. Οι απαιτήσεις αυτές τέθηκαν σε ισχύ για να μειωθεί ο κίνδυνος εισαγωγής νέων ασθενειών στην ΕΕ.

Η τήρηση αυτών των απαιτήσεων για την υγεία των ζώων ελέγχεται κατά την είσοδο στην ΕΕ, στους συνοριακούς σταθμούς κτηνιατρικής επιθεώρησης, όπου επίσημοι κτηνίατροι διενεργούν ελέγχους εγγράφων και ταυτότητας και φυσικούς ελέγχους. Τα μέτρα αυτά εγγυώνται την ασφάλεια των εισαγωγών μελισσών, με εξασφάλιση γενετικών πόρων για τους μελισσοκόμους και σεβασμό των αναγκών σε επικονιαστές, ιδίως σε θερμοκήπια.

3) Η στρατηγική για την υγεία των ζώων και η υγεία των μελισσών

Η στρατηγική για την υγεία των ζώων αποσκοπεί στην ύπαρξη ενός ενιαίου και σαφούς ρυθμιστικού πλαισίου για την υγεία των ζώων. Η Επιτροπή προετοιμάζει πρόταση «Νόμου για την υγεία των ζώων» , ο οποίος θα αντικαταστήσει σταδιακά την υπάρχουσα βασική κτηνιατρική νομοθεσία, που αποτελείται από περίπου 60 οδηγίες και κανονισμούς για την κατάσταση της υγείας των ζώων, για το εμπόριο και τις εισαγωγές ζώντων ζώων και προϊόντων τους, για μέτρα καταπολέμησης ασθενειών, κανόνες αναγνώρισης κ.α. Η τελική πρόταση αναμένεται να εγκριθεί στις αρχές του 2012. Στόχος είναι η απλούστευση της υπάρχουσας νομοθεσίας και η υιοθέτηση μιας περισσότερο προληπτικής προσέγγισης για την καταπολέμηση ασθενειών, σε εναρμόνιση με τη νέα στρατηγική.

Στο πλαίσιο της προπαρασκευαστικής διαδικασίας για την κατάρτιση του νέου νόμου για την υγεία των ζώων, και ιδίως κατά τη διάρκεια της φάσης διαβούλευσης, η υγεία των μελισσών αναφέρθηκε επανειλημμένα από τους κτηνιάτρους και τους μελισσοκόμους ως ένας από τους τομείς που μπορούν να επωφεληθούν από την περαιτέρω εναρμόνιση της νομοθεσίας της ΕΕ για την υγεία των ζώων.

Η Επιτροπή ακόμη αξιολογεί πιθανές επιπτώσεις για τον μελισσοκομικό τομέα. Ωστόσο, ήδη γίνεται σαφές ότι ο γενικός νόμος για την υγεία των ζώων θα μπορούσε να προσφέρει ένα νομικό πλαίσιο για ουσιαστικής σημασίας θέματα, όπως γενικούς ορισμούς και αρχές για τη λήψη μέτρων για την καταπολέμηση ασθενειών και για μετακινήσεις, ενώ άλλα θέματα μπορούν να διευθετηθούν μέσω πράξεων κατ’ εξουσιοδότηση ή εκτελεστικών πράξεων. Η συχνότερη χρήση κατευθυντήριων εγγράφων σε επίπεδο ΕΕ και/ή εθνικό επίπεδο, ή στο επίπεδο του αντίστοιχου τομέα, αποτελεί επίσης μια επιλογή για την αντιμετώπιση θεμάτων για τα οποία δεν θα προσφερόταν νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ.

4) Ανάγκη κατάλληλων επιστημονικών και τεχνικών γνώσεων για την υγεία των μελισσών

Τα προβλήματα του μελισσοκομικού τομέα και η μείωση του πληθυσμού των μελισσών σε όλη την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο είναι σύνθετα και ποικίλα και έχουν προκαλέσει διάφορες ανησυχίες, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης κατάλληλων φαρμάκων για τη θεραπεία ασθενειών των μελισσών.

Η έκθεση της EFSA για το 2009, με τίτλο «Θνησιμότητα και παρακολούθηση των μελισσών στην Ευρώπη» (Bee mortality and bee surveillance in Europe)[6], αναφέρει ότι υπάρχουν πολλοί παράγοντες στους οποίους οφείλεται η μείωση του πληθυσμού των μελισσών. Μεταξύ αυτών που εξετάστηκαν είναι οι ασθένειες και τα παράσιτα μελισσών, η δηλητηρίαση από παρασιτοκτόνα, οι επιπτώσεις από γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες και το στρες που συνδέεται με αλλαγές στη διατροφή και τις κλιματικές συνθήκες. |

Μέχρι στιγμής δεν στοιχειοθετείται αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στην αυξημένη θνησιμότητα των μελισσών και συγκεκριμένες ουσίες και παράγοντες και δεν είναι σαφές τι πρέπει να γίνει για την αποτελεσματική καταπολέμηση της θνησιμότητας.

Ελλείψει στοιχείων και αποτελεσμάτων από τις ενέργειες παρακολούθησης, δεν είναι δυνατή η εκτίμηση της πραγματικής κατάστασης. Συνεπώς, δεν είναι δυνατόν να αναληφθούν κατάλληλες ενέργειες για την υγεία των μελισσών. Ωστόσο, είναι σαφές ότι η παρακολούθηση παίζει σημαντικό ρόλο στη συγκεκριμένη διαδικασία.

Τα κύρια συμπεράσματα της έκθεσης της EFSA αναφέρουν ότι τα συστήματα επιτήρησης στα κράτη μέλη της ΕΕ είναι, γενικά, αδύναμα. Υπάρχει έλλειψη αντιπροσωπευτικών στοιχείων σε επίπεδο χώρας, καθώς και συγκρίσιμων στοιχείων, όσον αφορά τις απώλειες σμηνών, σε επίπεδο ΕΕ. Υπάρχει επίσης γενική έλλειψη τυποποίησης και εναρμόνισης σε επίπεδο ΕΕ, όσον αφορά τα στοιχεία που συλλέγονται. Δεν έχει συσταθεί ένα αποτελεσματικό και εναρμονισμένο σύστημα ελέγχου, για να εκτιμάται η έκταση της θνησιμότητας μελισσών ή για την πρόληψή της στο μέγιστο δυνατό βαθμό.

Η Επιτροπή προτίθεται να ξεκινήσει ένα πιλοτικό πρόγραμμα επιτήρησης έως το τέλος του 2011. |

5) Εργαστήριο αναφοράς της ΕΕ (ΕΑΕΕ) για την υγεία των μελισσών

Τα εργαστήρια αναφοράς της ΕΕ (ΕΑΕΕ) είναι σημαντικά εργαλεία στο πλαίσιο της διαχείρισης κινδύνων στον τομέα της υγείας των ζώων. Ο ρόλος τους έχει αναγνωριστεί από τη σχετική νομοθεσία της ΕΕ για τους επίσημους ελέγχους[7] και από οριζόντιες οδηγίες που αφορούν μέτρα της ΕΕ για την καταπολέμηση ορισμένων ζωικών ασθενειών.

Οι επιστημονικά ορθές και ομοιόμορφες δοκιμές αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο για την αξιόπιστη διάγνωση της ασθένειας και για την εφαρμογή των απαιτούμενων μέτρων καταπολέμησης και εκρίζωσης. Τα ΕΑΕΕ παίζουν σημαντικό ρόλο όσον αφορά την επιστημονική και τεχνική υποστήριξη στον τομέα της υγείας των ζώων και την υποστήριξη των δραστηριοτήτων της Επιτροπής και των κρατών μελών σχετικά με την επιτήρηση, την καταπολέμηση και την εκρίζωση ζωικών ασθενειών (π.χ. τυποποίηση ιών, παρακολούθηση ασθενειών, ανάπτυξη συγκεκριμένων δοκιμών). Τα ΕΑΕΕ παίζουν σημαντικό ρόλο σε διεθνές επίπεδο, σε τομείς όπως η τυποποίηση αναλυτικών μεθόδων.

Η αξιολόγηση της πολιτικής της ΕΕ για την υγεία των ζώων[8] επεσήμανε ότι «τα εργαστηριακά δίκτυα για την υγεία των ζώων συνέβαλαν θετικά στην επίτευξη των στόχων της πολιτικής για την υγεία των ζώων, διασφαλίζοντας την υγεία των ανθρώπων και των ζώων». Η στρατηγική για την υγεία των ζώων για την ΕΕ τονίζει το πόσο σημαντικό είναι να διατηρηθεί και να βελτιωθεί περαιτέρω η διαγνωστική ικανότητα της ΕΕ (π.χ. με τη χρηματοδότηση της εργαστηριακής δικτύωσης).

Στο πλαίσιο της στρατηγικής ολοκληρώθηκε πρόσφατα ειδική εξωτερική αξιολόγηση των ΕΑΕΕ στον τομέα της υγείας των ζώων και των ζώντων ζώων[9]. Μία από τις συστάσεις της αξιολόγησης αφορούσε τη σύσταση ενός νέου ΕΑΕΕ για την υγεία των μελισσών[10].

Επομένως, η Επιτροπή προτίθεται να ορίσει ένα ΕΑΕΕ για την υγεία των μελισσών, το οποίο θα τεθεί σε λειτουργία έως τον Απρίλιο του 2011. |

Στο ΕΑΕΕ θα ανατεθεί η εξέταση επιστημονικών θεμάτων που εντοπίζονται στην προαναφερθείσα έκθεση της EFSA, συμπεριλαμβανομένης της διαμόρφωσης των βασικών όρων για την εφαρμογή αποτελεσματικών προγραμμάτων επαγρύπνησης. Πρώτη αποστολή του εργαστηρίου αναφοράς της ΕΕ για την υγεία των μελισσών θα είναι η παροχή τεχνικής υποστήριξης στο πιλοτικό πρόγραμμα επιτήρησης που αναφέρθηκε παραπάνω. Η χρηματοδοτική υποστήριξη του εργαστηρίου θα εξασφαλίζεται στο πλαίσιο των διαθέσιμων αυτή τη στιγμή πόρων.

6) Βελτίωση των γνώσεων σχετικά με την υγεία των ζώων – η συμβολή του προγράμματος «Καλύτερη κατάρτιση για ασφαλέστερα τρόφιμα»

Στο πλαίσιο του προγράμματος «Καλύτερη κατάρτιση για ασφαλέστερα τρόφιμα» εντάθηκε η εστίαση στην υγεία των μελισσών[11]. |

Το 2010 και το 2011, συνολικά 160 συμμετέχοντες από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και από επτά χώρες μη μέλη της ΕΕ έλαβαν ή θα λάβουν κατάρτιση για όλα τα θέματα που αφορούν την υγεία των μελισσών και τη μελισσοκομία. Οι τέσσερις ενότητες κατάρτισης που έχουν προγραμματιστεί περιλαμβάνουν τις υγειονομικές απαιτήσεις της ΕΕ σχετικά με το εσωτερικό εμπόριο της ΕΕ και τις εισαγωγές από τρίτες χώρες.

Οι δύο ενότητες που έχουν υλοποιηθεί έως τώρα πρόσφεραν επικαιροποιημένες γνώσεις σε 79 δημόσιους υπαλλήλους, ώστε να βελτιωθεί η κατανόηση των προβλημάτων που αφορούν την υγεία των μελισσών. Οι εν λόγω δημόσιοι υπάλληλοι θα λειτουργήσουν ως καταλύτες για τη βελτίωση της ευαισθητοποίησης και της συνεργασίας στις χώρες τους, μεταξύ αρμόδιων αρχών και ενδιαφερόμενων ομάδων σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

V. Διαθεσιμότητα κτηνιατρικών φαρμάκων για τις μέλισσες

Σύμφωνα με τις ενώσεις μελισσοκόμων, δεν υπάρχουν επαρκή εγκεκριμένα φάρμακα για την αντιμετώπιση των ασθενειών των μελισσών. Πρόκειται για ένα γενικό πρόβλημα, το οποίο εμφανίζεται όπου η αγορά κτηνιατρικών φαρμάκων είναι μικρή και η αναμενόμενη απόσβεση της επένδυσης για τις εταιρείες χαμηλή. Ο όρος που συχνά χρησιμοποιείται για την περιγραφή αυτών των μικρών αγορών είναι «χρήσεις/είδη ήσσονος σημασίας» (MUMS). Έχουν αναληφθεί πολλές ενέργειες, ιδίως από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων[12] [13].

Ειδικές διατάξεις που στοχεύουν στην προώθηση της καινοτομίας και την ανάπτυξη νέων κτηνιατρικών φαρμάκων από μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις περιλαμβάνουν την παροχή διοικητικής και διαδικαστικής συνδρομής ή, όπου ενδείκνυται, μειώσεις, απαλλαγή ή αναστολή τελών[14].

Η διαθεσιμότητα κτηνιατρικών φαρμάκων (συμπεριλαμβανομένων αυτών για τις μέλισσες) αναφέρεται επίσης στο πλαίσιο της αναθεώρησης του νομικού πλαισίου για τα προϊόντα αυτά (MUMS). |

Οι ενδιαφερόμενοι είχαν τη δυνατότητα, στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης, να εκφράσουν τις απόψεις τους όσον αφορά τα ισχυρά και αδύναμα σημεία του ισχύοντος νομικού πλαισίου και να υποβάλουν προτάσεις για τη βελτίωσή του. Οι απαντήσεις που δόθηκαν θα αξιοποιηθούν από την Επιτροπή για τη σύνταξη εκτίμησης επιπτώσεων όσον αφορά την αναθεώρηση και, όπου ενδείκνυται, για την κατάρτιση προτάσεων αλλαγής του νομικού πλαισίου. Η νομοθετική πρόταση έχει προγραμματιστεί να εκδοθεί το 2012.

VI. Θέματα ασφάλειας των τροφίμων (κατάλοιπα στο μέλι)

Σύμφωνα με τη συναφή νομοθεσία[15], τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν, όπου δεν υπάρχει εγκεκριμένο κτηνιατρικό φάρμακο σε ένα κράτος μέλος για ασθένεια που πλήττει ένα ζωικό είδος, την ύπαρξη μέτρων που θα επιτρέπουν στον κτηνίατρο να χρησιμοποιεί, κατ’ εξαίρεση, φάρμακα «εκτός προβλεπόμενης χρήσης», εντός αυστηρών ορίων. Η διαδικασία αυτή αποκαλείται «κλιμακωτή».

Για ουσίες που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο του κλιμακωτού συστήματος δεν υπάρχουν σαφείς κανόνες σχετικά με τα ανώτατα όρια καταλοίπων (ΑΟΚ). Αυτό δημιουργεί νομική αβεβαιότητα, τόσο για τους παραγωγούς (μελισσοκόμους και κτηνιάτρους) όσο και για τους καταναλωτές (αρμόδιες για την ασφάλεια των τροφίμων αρχές και τελικοί καταναλωτές) και μπορεί να οδηγήσει σε ενδεχόμενη διατάραξη της εσωτερικής αγοράς μελιού.

Η Επιτροπή θα θεσπίσει κανόνες για τα ΑΟΚ για τις ουσίες που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο του κλιμακωτού συστήματος, καθώς επίσης και για συμψηφιστικά σημεία αναφοράς για δράση. Αυτό θα διευκολύνει τον εναρμονισμένο έλεγχο τροφίμων που διατίθενται στην αγορά της ΕΕ και, τελικά, θα βελτιώσει τη σαφήνεια και τη βεβαιότητα του νομικού πλαισίου της ΕΕ. |

Στην ΕΕ υπάρχουν πλήρως εναρμονισμένες απαιτήσεις όσον αφορά τους κτηνιατρικούς ελέγχους σε εισαγόμενα ζώντα ζώα και σε προϊόντα ζωικής προέλευσης, συμπεριλαμβανομένου του μελιού και άλλων γεωργικών προϊόντων. Οι έλεγχοι αυτοί εκτελούνται από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών στους μεθοριακούς σταθμούς επιθεώρησης της ΕΕ, ώστε να εξασφαλίζεται ότι τα προϊόντα που εισάγονται από χώρες εκτός ΕΕ σέβονται τους υγειονομικούς όρους εισαγωγής της ΕΕ και παρέχουν εγγυήσεις ισότιμες με αυτές που ισχύουν για τα προϊόντα της ΕΕ.

VII. Παρασιτοκτόνα

Όσον αφορά τα παρασιτοκτόνα, το 2009 εκδόθηκε νέος κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη διάθεση φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην αγορά[16]. Ο νέος αυτός κανονισμός αντικαθιστά την οδηγία 91/414/ΕΟΚ του Συμβουλίου. Διατηρεί τις διατάξεις σχετικά με τα παρασιτοκτόνα που μπορούν να εγκρίνονται μόνο σε επίπεδο ΕΕ, εφόσον η χρήση τους δεν έχει ανεπίτρεπτη επίδραση στην υγεία των μελισσών ή στις μέλισσες ή εφόσον η χρήση τους συνεπάγεται αμελητέα έκθεση των μελισσών[17].

Οι επιδράσεις των παρασιτοκτόνων στις μέλισσες αξιολογούνται πριν από την έγκριση και, όπου ενδείκνυται, επιβάλλονται κατάλληλα μέτρα ελαχιστοποίησης του κινδύνου. Σε περιπτώσεις που η Επιτροπή εντοπίζει δυσμενείς επιδράσεις λόγω της χρήσης παρασιτοκτόνων μπορούν να λαμβάνονται περαιτέρω μέτρα ελαχιστοποίησης του κινδύνου. Αυτό συνέβη στην περίπτωση ορισμένων εντομοκτόνων, όπου σημειώθηκαν τυχαίες εκλύσεις κατά τη σπορά επεξεργασμένων σπόρων[18]. |

Επιπλέον, η Επιτροπή είναι στη διαδικασία αναθεώρησης των απαιτήσεων όσον αφορά τα στοιχεία για την υποβολή φακέλων παρασιτοκτόνων, για την αύξηση, επίσης, της προστασίας των μελισσών. Οι ενδιαφερόμενοι είχαν τη δυνατότητα να εκφράσουν τις απόψεις τους όσον αφορά τα ισχυρά και αδύναμα σημεία του ισχύοντος νομικού πλαισίου και να υποβάλουν προτάσεις για τη βελτίωσή του.

VIII. Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ)

Όσον αφορά τους ΓΤΟ, σε όλο τον κόσμο έχει αναφερθεί αυξημένη θνησιμότητα των μελισσών, ωστόσο, δεν έχει αναφερθεί διαφορά ανάμεσα σε περιοχές με εκτενή καλλιέργεια ΓΤΜ (όπως η Αμερική) και στις περιοχές που η καλλιέργεια ΓΤΟ είναι λιγότερο συχνή (όπως στην Ευρώπη) ή ακόμη και σε εκείνα τα κράτη μέλη της ΕΕ στα οποία η καλλιέργεια ΓΤΟ είναι απαγορευμένη. Η κατάσταση δεν συνηγορεί στην υπόθεση ότι η αυξημένη θνησιμότητα των μελισσών συνδέεται με την αύξηση της καλλιέργειας ΓΤΟ.

Η νομοθεσία της ΕΕ είναι πολύ συνετή στο θέμα αυτό. Προτού μπορέσει ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό ή ένας ΓΤΟ να απελευθερωθεί στο περιβάλλον και/ή να καλλιεργηθεί, πρέπει να εγκριθεί δυνάμει της οδηγίας 2001/18/ΕΚ[19] ή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1829/2003[20], ύστερα από ενδελεχή επιστημονική αξιολόγηση κινδύνου από την EFSA, στην οποία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, ενδεχόμενες δυσμενείς επιδράσεις των ΓΤΟ στις μέλισσες.

IX. Προστασία των μελισσών μέσω της αντιμετώπισης της απώλειας της βιοποικιλότητας

Η υγεία των μελισσών επηρεάζεται επίσης από την απώλεια της βιοποικιλότητας. Μεταξύ των κύριων άμεσων αιτιών για την απώλεια της βιοποικιλότητας συγκαταλέγονται η αλλαγή στη χρήση γαιών και η κακοδιαχείριση της εντατικοποίησης, αφενός, και η εγκατάλειψη γαιών, αφετέρου, καθώς επίσης και η απώλεια παραδοσιακών γεωργικών και δασοκομικών πρακτικών, οι οποίες συχνά δημιουργούσαν πλούσιους σε είδη οικοτόπους. Η απώλεια οικοτόπων και ο κατακερματισμός, η μόλυνση και οι παθογόνοι οργανισμοί είναι ορισμένοι από τους παράγοντες στους οποίους οφείλεται η τάση αυτή. Άλλοι παράγοντες μπορεί να είναι η διατάραξη του κύκλου επικονίασης λόγω κλιματικών αλλαγών· η εξάπλωση χωροκατακτητικών ειδών εντόμων που εξοστρακίζουν γηγενείς επικονιαστές· και χωροκατακτητικά φυτά που απομακρύνουν τους γηγενείς επικονιαστές από τα γηγενή φυτά.

Η Επιτροπή προωθεί την έρευνα σχετικά με τη διατήρηση, την ανάπλαση και την αειφόρο χρήση της ποικιλότητας των επικονιαστών στη γεωργία.

Υπάρχουν όλο και περισσότερες επιστημονικές αποδείξεις ότι οι μέλισσες που έχουν πρόσβαση σε ένα μίγμα γύρης από διαφορετικά φυτά είναι πιο υγιείς από αυτές που τρέφονται μόνο με ένα είδος γύρης. Τα αποτελέσματα πρόσφατης μελέτης[21] δείχνουν ότι ένα περιβάλλον με επαρκή βιοποικιλότητα για τη διατήρηση της επικονίασης στο οικοσύστημα είναι ζωτικής σημασίας για την υγεία των μελισσών.

Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής γεωργίας, τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης προσφέρουν ένα φάσμα αγρο-περιβαλλοντικών μέτρων για την ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Περιλαμβάνουν μέτρα σχετικά με τους μελισσοκόμους, όπως την παροχή φυτών για την προσέλκυση μελισσών. Τα μέτρα αυτά αποδείχτηκε ότι παρέχουν σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη, ιδίως όσον αφορά τον τρόπο που στηρίζουν τη βιοποικιλότητα, μέσω της γεωργίας, και είναι, επίσης, επωφελή για τις μέλισσες, αφού περιορίζουν τον κίνδυνο ανεπαρκούς επικονίασης.

Η Επιτροπή προετοιμάζει, επίσης, ανακοίνωση για τη στρατηγική βιοποικιλότητας της ΕΕ, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος βιοποικιλότητας της ΕΕ για το 2020, η οποία θα διερευνήσει τρόπους πρόληψης ή ελαχιστοποίησης της απώλειας της βιοποικιλότητας με την αντιμετώπιση των αιτιών της. Η υλοποίηση της στρατηγικής αυτής αναμένεται να είναι επωφελής για την υγεία των μελισσών. |

X. Κοινή γεωργική πολιτική και υγεία των μελισσών

Εκτός από τα γεωργικά και περιβαλλοντικά μέτρα που προαναφέρθηκαν, στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1234/2007 του Συμβουλίου για τη θέσπιση κοινής οργάνωσης των γεωργικών αγορών και ειδικών διατάξεων για ορισμένα γεωργικά προϊόντα (ενιαίος κανονισμός ΚΟΑ)[22] καθορίζεται μια σειρά μέτρων για την υποστήριξη του μελισσοκομικού τομέα. Τα μέτρα αυτά μπορούν να ενσωματωθούν στα προγράμματα που καταρτίζουν τα κράτη μέλη και αν η αντίστοιχη δαπάνη κρίνεται επιλέξιμη μπορεί να συγχρηματοδοτείται από την ΕΕ. Τα προγράμματα εφαρμόζονται σε τριετή βάση.

Παρότι κύριος στόχος των μέτρων είναι η βελτίωση της αποδοτικότητας της παραγωγής και της εμπορίας μελιού, μέρος των δαπανών διατίθεται για την καταπολέμηση της βαρόασης και την ανασύσταση του μελισσσοκομικού κεφαλαίου.

Η Επιτροπή υπέβαλε έκθεση στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσον αφορά τις ενέργειες βελτίωσης των συνθηκών παραγωγής και εμπορίας προϊόντων μελισσοκομίας για την περίοδο 2008-2010[23]. Στην έκθεση συμπεραίνεται ότι ο μηχανισμός για την κατάρτιση εθνικών προγραμμάτων υπήρξε πολύ επωφελής για τον μελισσοκομικό τομέα, τόσο για την πλευρά των κρατών μελών όσο και για τους ίδιους τους μελισσοκόμους. |

Το Σεπτέμβριο του 2010 η Επιτροπή ενέκρινε τα εθνικά προγράμματα των 27 κρατών μελών για τη βελτίωση της παραγωγής και της εμπορίας μελισσοκομικών προϊόντων για την περίοδο 2011-2013. Η συμβολή της ΕΕ στη χρηματοδότηση των προγραμμάτων αυξήθηκε κατά 25% περίπου, σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο (2008-2010), από 26 εκατ. ευρώ σε 32 εκατ. ευρώ ανά έτος.

XI. Έρευνα για την υγεία των μελισσών

Η ΕΕ υποστηρίζει ερευνητικά προγράμματα για την υγεία των μελισσών, μέσω του 7ου προγράμματος πλαισίου (ΠΠ7).

Συνολικά, ο προϋπολογισμός της ΕΕ που διατίθεται ήδη για την έρευνα σχετικά με τη μέλισσα και άλλους επικονιαστές ανέρχεται σε περίπου 10 εκατομμύρια ευρώ. Τα τρέχοντα σχέδια[24] αφορούν τη μείωση των άγριων αλλά και των κατοικίδιων επικονιαστών στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των σμηνών μελισσών, καθώς και τα δυνητικά αίτια και την ανάπτυξη κατάλληλων διαγνωστικών εργαλείων. |

Επιπλέον, η Επιτροπή υποστηρίζει τη δράση COST του COLOSS[25], με την οποία έχει συσταθεί δίκτυο ερευνητών και άλλων ενδιαφερομένων σε όλη την Ευρώπη για την παρακολούθηση της εξέλιξης των απωλειών σμηνών και για τη συνεργασία με συμμετέχοντες σε εθνικά ερευνητικά προγράμματα με σκοπό την κατανόηση και την καταπολέμηση των παραγόντων στους οποίους οφείλονται σημαντικές απώλειες σμηνών.

XII. Επικοινωνία για θέματα της υγείας των μελισσών

Ένας από τους κύριους στόχους της Επιτροπής είναι η βελτίωση της επικοινωνίας μεταξύ των ενδιαφερομένων σε επίπεδο ΕΕ ή σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και, επίσης, μεταξύ των τομέων της πολιτικής. Παρότι αυτό μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους, αναμένεται ότι η διαδικτυακή σελίδα της Επιτροπής που διαμορφώθηκε πρόσφατα[26] θα αποτελέσει ένα από τα ευρωπαϊκά σημεία αναφοράς για τα ενδιαφερόμενα μέρη. Η σελίδα προσφέρει τομεακές πληροφορίες για μια σειρά δραστηριοτήτων και για τη σχετική με την υγεία των μελισσών νομοθεσία. Παρέχει επίσης συνδέσμους προς άλλες σελίδες σχετικές με την υγεία των ζώων, την έρευνα, τα παρασιτοκτόνα κλπ, ως περαιτέρω πηγές πληροφόρησης. Η Επιτροπή προτίθεται να διεξαγάγει περαιτέρω συζητήσεις με τους ενδιαφερομένους, σχετικά με τον τρόπο βελτίωσης των ενεργειών επικοινωνίας.

XIII. Παγκόσμιος σύνδεσμος για διεθνείς δραστηριότητες

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων (ΠΟΥΖ), ο αναγνωρισμένος διεθνής οργανισμός για τη θέσπιση προτύπων για την υγεία των ζώων, εξέδωσε πρόσφατα δήλωση για την υγεία των μελισσών[27] και πρότεινε στη διεθνή κοινότητα την «εντατικοποίηση της έρευνας σχετικά με τα αίτια της θνησιμότητας των μελισσών και για τον καλύτερο έλεγχο και την καταπολέμηση των διαφόρων αναδυόμενων και ήδη γνωστών ασθενειών.» Η υγεία των μελισσών αναφέρεται, επίσης, στο 5ο σχέδιο στρατηγικής για την περίοδο 2011-2015. Επιπλέον, στο σχέδιο θεσπίζονται κάρτες ασθένειας για τις ασθένειες των μελισσών[28].

Η Επιτροπή συνεργάζεται στενά με τον ΠΟΥΖ, με σκοπό την ανταλλαγή επιστημονικών πληροφοριών σχετικά με την υγεία των μελισσών και την ανάπτυξη συνεργιών και την αποφυγή επικαλύψεων με μελλοντικές δράσεις. |

XIV. Συμπεράσματα

Η Επιτροπή έχει ήδη προβεί σε πολλές ενέργειες σε πολλούς τομείς της πολιτικής, για την καλύτερη κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν την υγεία των μελισσών αλλά και για την καλύτερη αντιμετώπιση των προβλημάτων που έχουν ήδη εντοπιστεί. Οι ενέργειες που βρίσκονται σε εξέλιξη πρέπει να συνεχιστούν και, όπου χρειάζεται, να ενισχυθούν, βάσει της κατάλληλης αξιολόγησης πιθανών κινδύνων για την υγεία των ζώων και των ανθρώπων και, υπό την ευρύτερη έννοια, των κινδύνων για το περιβάλλον. Η Επιτροπή πρέπει να συνεκτιμήσει τις συναφείς κοινωνικοικονομικές πτυχές και την ανάγκη να παραμείνει ο κλάδος ανταγωνιστικός στην παγκόσμια αγορά.

Η Επιτροπή δεσμεύεται να αναλάβει ένα φάσμα ενεργειών, όπως περιγράφονται στην παρούσα ανακοίνωση. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι αυτές οι ενέργειες μπορούν να έχουν επιτυχία μόνο αν όλοι οι ενδιαφερόμενοι συμμετέχουν με εποικοδομητικό και διαφανή τρόπο.

Επομένως, η Επιτροπή θα ξεκινήσει συζητήσεις στα κατάλληλα φόρα ώστε να λάβει εκτενή γνώση των απόψεων σχετικά με τις προθέσεις της και για να βελτιώσει την αξιολόγηση και τη διαχείριση της κατάστασης όσον αφορά την υγεία των μελισσών.

Ωστόσο, είναι σαφές ότι δεν θα είναι αρκετή η ανάληψη δράσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στους τομείς που πρέπει να σημειωθεί πρόοδος συγκαταλέγονται, αλλά δεν περιορίζονται σε αυτούς, η βελτίωση της βιοασφάλειας και των παραγωγικών πρακτικών των μελισσοκόμων· η ανάπτυξη από τη βιομηχανία νέων φαρμάκων για τις μέλισσες· ή ο σχεδιασμός βελτιωμένων προγραμμάτων κατάρτισης για τις αρχές και τους μελισσοκόμους.

Ιδίως, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι ενώσεις της μελισσοκομικής βιομηχανίας μπορούν να παίξουν έναν διπλό ρόλο, τόσο κατά την ανάληψη όσο και κατά την υλοποίηση πολλών νέων δράσεων. Στους σχετικά λιγότερο ρυθμιζόμενους τομείς της μελισσοκομίας, η παροχή βελτιωμένων οδηγιών από εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς και μελισσοκόμους είναι πολύ πιθανό να προσφέρουν σημαντικά οφέλη, ενώ θα ήταν πλήρως εντός του πνεύματος της αναλογικότητας και της επικουρικότητας.

Η Επιτροπή ενδιαφέρεται να ακούσει τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις δράσεις που εντοπίζονται στην παρούσα ανακοίνωση.

Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι αυτές οι πρωτοβουλίες μπορούν να έχουν επιτυχία μόνο αν όλοι οι ενδιαφερόμενοι συμμετέχουν με εποικοδομητικό και διαφανή τρόπο. Ο ρόλος των μελισσοκόμων και των αρμόδιων αρχών στα κράτη μέλη αποτελεί το κλειδί για την ανάπτυξη αποτελεσματικής δράσης.

[1] COM(2007) 539 τελικό, http://ec.europa.eu/food/animal/diseases/strategy/index_en.htm

[2] COM(2008) 545 τελικό, http://ec.europa.eu/food/animal/diseases/strategy/documents_en.htm

[3] P6_TA(2008)0567 – 20 Νοεμβρίου 2008.

[4] Οδηγία 92/65/ΕΟΚ που καθορίζει τους όρους υγειονομικού ελέγχου που διέπουν το εμπόριο και τις εισαγωγές στην Κοινότητα ζώων, σπέρματος, ωαρίων και εμβρύων που δεν υπόκεινται, όσον αφορά τους όρους υγειονομικού ελέγχου, στις ειδικές κοινοτικές ρυθμίσεις που αναφέρονται στο τμήμα Ι του παραρτήματος Α της οδηγίας 90/425/ΕΟΚ (ΕΕ L 268 της 14.9.1992, σ. 52).

[5] Απόφαση 2000/462/ΕΚ, ΕΕ L 183 της 22.7.2000, σ. 18, που επικαιροποιήθηκε πρόσφατα από τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 206/2010. ΕΕ L 73 της 20.3.2010, σ. 1.

[6]

[7] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 882/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, για τους επίσημους ελέγχους, ΕΕ L 165 της 30.4.2004, σ. 1.

[8]

[9] http://ec.europa.eu/food/animal/diseases/laboratories/eval_com_ref_labs_report_112009_en.pdf

[10] Αυτή τη στιγμή υπάρχει μόνο ένα ΕΑΕΕ για τη δοκιμή καταλοίπων, που διενεργεί δοκιμές στο μέλι, αλλά δεν υπάρχει ΕΑΕΕ που να ασχολείται με θέματα της υγείας των μελισσών.

[11] http://ec.europa.eu/food/training_strategy/training/health_bees_exotic_animals_en.htm

[12] Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων εφάρμοσε την πολιτική ταξινόμησης και κινήτρων για κτηνιατρικά φάρμακα που ενδείκνυται για χρήσεις/είδη ήσσονος σημασίας – περιορισμένες αγορές - http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Regulatory_and_procedural_guideline/2009/10/WC500005157.pdf

[13] Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων διοργάνωσε, το Δεκέμβριο του 2009, εργαστήριο συζήτησης αυτού του ειδικού θέματος όσον αφορά την υγεία των μελισσών.http://ec.europa.eu/food/animal/liveanimals/bees/docs/EMA_conclusions.pdf

[14] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2049/2005 της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2005, για τη θέσπιση, σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 726/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, κανόνων σχετικά με τα τέλη που πρέπει να καταβάλλουν στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων οι πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και τη διοικητική συνδρομή που μπορούν να λαμβάνουν από αυτόν (ΕΕ L 329 της 15.12.2005, σ. 4).

[15] Άρθρο 11 της οδηγίας 2001/82/ΕΚ, ΕΕ L 311 της 24.11.2001, σ.1.

[16] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1107/2009, ΕΕ L 309 της 24.11.2009, σ. 1.

[17] Βλ. παράρτημα II σημείο 3.8.3 του κανονισμού 1107/2009.

[18] Οδηγία 2010/21/ΕΕ της Επιτροπής, ΕΕ L 65 της 13.3.2010, σ. 27.

[19] ΕΕ L 106 της 17.4.2001, σ. 1.

[20] ΕΕ L 268 της 18.10.2003, σ. 1.

[21] Της INRA (Cedric Alaux, François Ducloz, Didier Crauser και Yves Le Conte, 2010 - Biology Letters. Ηλεκτρονική δημοσίευση στις 20 Ιανουαρίου 2010· doi: 10.1098/rsbl.2009.0986).

[22] ΕΕ L 299 της 16.11.2007, σ. 1, άρθρο 106.

[23] COM(2010) 267 τελικό.

[24] Τα τρέχοντα σχέδια είναι τα Bee Doc, Cleanhive και STEP.

[25] http://www.coloss.org/

[26]

[27] http://www.oie.int/eng/press/en_100428.htm

[28] http://www.oie.int/eng/ressources/BEES-EN.pdf