[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 8.2.2007

COM(2007) 50 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

ΤΑΧΕΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΕ ΡΑΔΙΟΦΑΣΜΑ ΓΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΑΣΥΡΜΑΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΜΕΣΩ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΕΥΕΛΙΞΙΑΣ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

ΤΑΧΕΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΕ ΡΑΔΙΟΦΑΣΜΑ ΓΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΑΣΥΡΜΑΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΜΕΣΩ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΕΥΕΛΙΞΙΑΣ(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή 5

2. Η προτεινόμενη προσέγγιση 5

3. Αιτιολόγηση 6

3.1. Πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο 7

3.2. Η ανάγκη αλλαγής: προβλήματα της παρούσας κατάστασης 7

4. Προετοιμασία του εδάφους 8

4.1. Προσδιορισμός επαρκούς εύρους φάσματος για ευέλικτη χρήση 8

4.2. Προς ένα συνεκτικό σύστημα αδειοδότησης 9

4.3. Καλύτερος συντονισμός μεταξύ των συντελεστών του κλάδου 10

5. Δράσεις 10

6. Συμπέρασμα 11

Συνοψη

Η ανάπτυξη και εγκατάσταση καινοτόμων ασύρματων υπηρεσιών και τεχνολογιών παρεμποδίζεται διαρκώς περισσότερο από τη δέσμευση ορισμένων ζωνών του ραδιοφάσματος για στενά ορισμένες υπηρεσίες που συνδέονται με αυστηρά περιορισμένους όρους χρήσης, οι οποίοι δυσχεραίνουν υπέρμετρα τη χρήση του ραδιοφάσματος. Μια πλέον ευέλικτη ρύθμιση της χρήσης του ραδιοφάσματος θα παρείχε την ευχέρεια στους χρήστες του ραδιοφάσματος να πραγματοποιούν έγκαιρα τις εμπορικές επιλογές τους, κοντά στην αγορά.

Στο τρέχον κοινοτικό πλαίσιο κανονιστικών ρυθμίσεων για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες αναγνωρίζεται η ειδική σημασία της σύγκλισης τεχνολογιών και υπηρεσιών στην αγορά και υπογραμμίζεται η ανάγκη ύπαρξης ανταγωνιστικού και καινοτόμου περιβάλλοντος. Ωστόσο, παρατηρείται αυξανόμενη συναίνεση ότι απαιτούνται περαιτέρω βελτιώσεις στην πολιτική ραδιοφάσματος και ότι οι εργασίες πρέπει να αρχίσουν χωρίς καθυστέρηση. Η Επιτροπή πραγματοποιεί επί του παρόντος ανασκόπηση του πλαισίου κανονιστικών ρυθμίσεων, κεντρική θέση στην οποία έχει η υλοποίηση μιας νέας προσέγγισης στη διαχείριση του ραδιοφάσματος[1]. Το επικαιροποιημένο πλαίσιο κανονιστικών ρυθμίσεων που θα προκύψει από την εν λόγω ανασκόπηση δεν θα τεθεί πάντως σε ισχύ πριν από το 2010.

Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι επομένως να καθοριστούν τα απαραίτητα πρακτικά μέτρα έως το 2010 ώστε να προετοιμαστεί το έδαφος για περισσότερο ευέλικτη διαχείριση του ραδιοφάσματος σε ζώνες όπου υφίστανται μεμονωμένα δικαιώματα χρήσης, για τις οποίες η αναθεώρηση του πλαισίου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών θα αποτελέσει τελικά τη βάση της κανονιστικής ρύθμισης. Ταυτόχρονα, οι προτεινόμενες στην παρούσα ανακοίνωση δράσεις θα αντιμετωπίζουν, βάσει του ισχύοντος ρυθμιστικού πλαισίου, περιπτώσεις όπου απαιτείται επειγόντως περισσότερο ευέλικτη προσέγγιση στη χρήση του ραδιοφάσματος. Η ανακοίνωση δεν αφορά την εισαγωγή ευελιξίας μέσω αύξησης των ελεύθερων από άδεια ζωνών, διότι θα αποτελέσουν αντικείμενο μεταγενέστερων ανακοινώσεων.

Η αποφυγή των παρεμβολών παραμένει καίριο στοιχείο της διαχείρισης του ραδιοφάσματος, ο τρόπος επίτευξης της έχει πάντως εξελιχθεί λόγω της τεχνολογικής προόδου. Τούτο σημαίνει ότι η παραδοσιακή προσέγγιση όσον αφορά τη διαχείριση του ραδιοφάσματος θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια περισσότερο ευέλικτη μέθοδο, η οποία όχι μόνο θα διευκολύνει την τεχνική αποτελεσματικότητα, αλλά και την οικονομική απόδοση όσον αφορά τη χρήση του ραδιοφάσματος. Η εξασφάλιση εύκολης και χωρίς καθυστέρηση διάθεσης του ραδιοφάσματος και αποδοτικής χρησιμοποίησής του είναι αποφασιστικής σημασίας για την τόνωση της ανταγωνιστικότητας, τη διατήρηση της καινοτομίας και της ανάπτυξης και, τελικά, τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Η αποδέσμευση της ισχύος του ραδιοφάσματος για τη ενθάρρυνση και τόνωση των επενδύσεων στην καινοτομία και για την αύξηση της παραγωγικότητας θα καταστήσουν αποτελεσματικότερη τη συμβολή των τεχνολογιών των πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) στην ανανεωμένη κοινοτική στρατηγική της Λισαβόνας για την προαγωγή της οικονομικής ανάπτυξης και της απασχόλησης.

Σημαντικό και δυναμικό τμήμα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας εξαρτάται από το ραδιοφάσμα για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Από την προβολή των διαθέσιμων δεδομένων προκύπτει ότι ο συνολικός κύκλος εργασιών του κλάδου αυτού κυμαίνεται μεταξύ 240 - 260 δισεκατομμυρίων ευρώ το 2006. Η αγοραία διαχείριση ραδιοφάσματος σε συνδυασμό με ευέλικτα δικαιώματα χρήσης ραδιοφάσματος εκτιμάται ότι αποφέρουν ετησίως καθαρό κέρδος 8-9 δισεκατομμυρίων ευρώ σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η ευέλικτη χρήση ραδιοφάσματος δεν σημαίνει κατακερματισμένες εθνικές προσεγγίσεις, αλλά ενδυνάμωση της βιομηχανίας για να επιτύχει οικειοθελώς εναρμόνιση, όπου αυτό είναι δυνατό. Ο κοινοτικός συντονισμός για την επίτευξη των στόχων της εσωτερικής αγοράς και την αποφυγή ραδιοπαρεμβολών είναι αποφασιστικός, ενώ η κοινοτική διάσταση διασφαλίζει την κοινή ταυτοποίηση των ζωνών ραδιοφάσματος, όπου ισχύουν τόσο συνθήκες ευελιξίας όσο και κοινά συμφωνημένοι ελάχιστοι απαραίτητοι όροι . Εξάλλου, η ανάληψη συντονισμένης δράσης για περισσότερο ευέλικτη χρήση του ραδιοφάσματος θα περιορίσει το κόστος της πρόσβασης σε ραδιοφάσμα μέσω εξάλειψης περιττών ρυθμιστικών φραγμών και περιορισμού της σπανιότητας του ραδιοφάσματος. Τούτο δεν συμβαδίζει μόνο με τις αρχές της βελτιωμένης κανονιστικής ρύθμισης, αλλά επιτρέπει επίσης και τη διοχέτευση των οικονομιών στην καινοτομία.

Ως προετοιμασία για τη νέα προσέγγιση, στην σταδιακή εισαγωγή περισσότερης ευελιξίας στη διαχείριση του ραδιοφάσματος περιλαμβάνονται:

- ο προσδιορισμός συγκεκριμένων ζωνών του ραδιοφάσματος στις οποίες μπορούν να αρθούν οι κανονιστικοί περιορισμοί, διευρύνοντας έτσι τον ανταγωνισμό - συμπεριλαμβανομένου του ανταγωνισμού μεταξύ διαφορετικών ραδιοϋποδομών. Καθοριστική σημασία έχει η πρόβλεψη επαρκούς ραδιοφάσματος για το σκοπό αυτό, ώστε να υπάρξουν διαπραγματευτικά περιθώρια και ευκαιρίες πρόσβασης για όλους τους συμμετέχοντες στην αγορά. Στην ανακοίνωση προτείνεται ως πρώτο βήμα μια δέσμη ζωνών, συνολικού εύρους 1350 MHz, όπου σε εύθετο χρόνο θα πρέπει να επανεξεταστούν οι νομικοί περιορισμοί, προκειμένου να επιτευχθεί περισσότερο ευέλικτη χρήση. Οι ζώνες αυτές χρησιμοποιούνται σήμερα από τους κλάδους των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, των κινητών επικοινωνιών και της τεχνολογίας πληροφοριών (ΤΠ), και

- συμφωνία κοινοτικής κλίμακας σε δέσμη αναλογικών δικαιωμάτων και όρων αδειοδότησης που θα πρέπει να ισχύουν στις επιλεγμένες ζώνες ραδιοφάσματος. Θα είναι το ελάχιστο απαιτούμενο που θα επιτρέπει ευέλικτη και αποδοτική χρήση και θα αποτρέπει ταυτόχρονα τις επιζήμιες παρεμβολές. Οι εν λόγω όροι αδειοδότησης θα χρησιμοποιούνται επίσης ως αναφορά για τη διευκόλυνση της σταδιακής προσαρμογής υφιστάμενων δικαιωμάτων στις σχετικές ζώνες, τις οποίες είχαν αποκτήσει οι φορείς εκμετάλλευσης βάσει προηγούμενων εθνικών κανόνων (τα αποκαλούμενα "κληροδοτημένα» δικαιώματα).

Σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις φαίνεται ότι απαιτείται άμεση λύση και πρόκειται να αντιμετωπιστούν κατά προτεραιότητα. Ορισμένα παραδείγματα ήδη ορατά σήμερα είναι:

- επανεξέταση της ισχύος της οδηγίας GSM[2] με σκοπό να επιτραπεί στους φορείς εκμετάλλευσης η υλοποίηση νέων, αποδοτικότερων και καινοτόμων τεχνολογιών εντός της ζώνης των 900 MHz, όπως οι UMTS· η ζώνη αυτή θα συνεξεταστεί με άλλες ζώνες[3] για την επίτευξη συνεκτικής και ισορροπημένης σύγκλισης, και

- εφαρμογή της νέας προσέγγισης στις συχνότητες που ελευθερώνονται ως αποτέλεσμα της τεχνικά αποτελεσματικότερης χρήσης του ραδιοφάσματος λόγω εισαγωγής των ψηφιακών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών (το λεγόμενο « ψηφιακό μέρισμα»).

Η διεύρυνση των εξουσιών των κατόχων δικαιωμάτων ραδιοφάσματος για να διαπιστωθεί ο τρόπος χρήσης των δικαιωμάτων τους θα απαιτήσει την ανάληψη ενεργού ρόλου εκ μέρους των συντελεστών της αγοράς. Τούτο συνεπάγεται:

- αναγνώριση των μεγαλύτερων ευθυνών τους, μέσα σε ευέλικτο περιβάλλον, για την αποφυγή παρεμβολών και την παροχή αδιάλειπτων υπηρεσιών στον καταναλωτή, και

- εξασφάλιση του διαλόγου μεταξύ των συντελεστών της αγοράς σε έως τώρα χωριστούς κλάδους, δηλαδή μεταξύ ρ/τ εκπομπών, κινητών επικοινωνιών και ΤΠ, με τη διευκόλυνση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

1. Εισαγωγή

Κατά την τελευταία διετία η Επιτροπή εργάστηκε στενά με τα κράτη μέλη σε στρατηγικό επίπεδο ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι εξελίξεις που σχετίζονται με την αύξηση και εξέλιξη ποικίλων τεχνολογιών ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών συμβαδίζουν με το γενικό στόχο πολιτικής όσον αφορά την ανάπτυξη της κοινοτικής εσωτερικής αγοράς και της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Ως κύριος στόχος προσδιορίστηκε η εξασφάλιση περιβάλλοντος κανονιστικών ρυθμίσεων φιλικού προς την καινοτομία που θα διευκολύνει ταχεία πρόσβαση σε ραδιοφάσμα για νέες τεχνολογίες και θα οδηγήσει στην παροχή ευρέος φάσματος ασύρματων υπηρεσιών.

Σημαντικό ενδιάμεσο στόχο απετέλεσε, το Νοέμβριο του 2005, η επίτευξη συναινετικής γνώμης της ομάδας πολιτικής για το ραδιοφάσμα ( Radio Spectrum Policy Group -RSPG) σχετικά με την κατεύθυνση της μελλοντικής πολιτικής στο εν λόγω πεδίο[4]. Η γνώμη τάσσεται υπέρ περισσότερο ευέλικτης προσέγγισης όσον αφορά τη διαχείριση του ραδιοφάσματος, συμπεριλαμβανομένων μακροπρόθεσμων στόχων πολιτικής, που θα συνεκτιμηθούν στην εν εξελίξει ανασκόπηση το πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, η οποία αναμένεται να έχει τεθεί σε ισχύ έως το 2010.

Στην παρούσα ανακοίνωση λαμβάνεται υπόψη η γνώμη της RSPG και εξετάζεται πώς μπορούν να εφαρμοστούν σταδιακά, αλλά χωρίς καθυστέρηση, οι σχετικές συστάσεις πολιτική. Σκιαγραφούνται τα πρακτικά βήματα που απαιτούνται από τώρα έως το 2010 ώστε να προετοιμαστεί το έδαφος για περισσότερο ευέλικτη διαχείριση ραδιοφάσματος, για την οποία η ανασκόπηση του κοινοτικού πλαισίου ηλεκτρονικών επικοινωνιών θα προσφέρει τελικά την ρυθμιστική βάση, καθώς και μεθοδολογία για την αντιμετώπιση μεμονωμένων περιπτώσεων που απαιτούν επείγουσα ανάληψη δράσης.

2. Η προτεινόμενη προσέγγιση

Σε αντίθεση με την περιοριστική προσέγγιση που συχνά χρησιμοποιείται ακόμα σήμερα, προτείνεται εφεξής κατά κανόνα ευέλικτη και μη περιοριστική προσέγγιση στη χρήση των ραδιοκυματικών πόρων για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, η οποία θα επιτρέψει στον χρήστη του ραδιοφάσματος να επιλέγει υπηρεσίες και τεχνολογία. Είναι δυνατόν να λαμβάνονται ακόμα μέτρα που αποκλίνουν από τη νέα προσέγγιση, θα πρέπει όμως να είναι δεόντως αιτιολογημένα (π.χ. για λόγους δημόσιας ασφάλειας) και να συνεκτιμάται ο αντίκτυπος τους στην καινοτομία, τον ανταγωνισμό, τις επενδύσεις, καθώς και η κοινωνική τους αξία. Περαιτέρω, στο πεδίο εφαρμογής των «υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών», όπως ορίζεται στην οδηγία πλαίσιο, θα πρέπει να καταργηθεί η αποκλειστική χρήση από συγκεκριμένη υπηρεσία, όπως κινητές επικοινωνίες ή ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές. Τούτο δεν αποκλείει την υποχρέωση παροχής συγκεκριμένης υπηρεσίας σε συγκεκριμένη ζώνη συχνοτήτων.

Η ευέλικτη προσέγγιση θα πρέπει να λαμβάνει πλήρως υπόψη την ανάγκη αποφυγής επιζήμιων παρεμβολών για την προστασία υφιστάμενων και μελλοντικών εφαρμογών και δεν πρέπει τελικά να οδηγήσει σε κατακερματισμό της κοινοτικής αγοράς προϊόντων. Τούτο θα πρέπει να επιτευχθεί με περιορισμό της χρήσης «γενικής εφαρμογής»[5], όχι όμως με τον καθορισμό τεχνολογίας ή δέσμης τεχνολογιών με αποκλειστικά δικαιώματα χρήσης συγκεκριμένων ζωνών του ραδιοφάσματος, δεδομένου ότι τούτο θα συνιστούσε παραβίαση της αρχής της τεχνολογικής ουδετερότητας. Μέτρα όπως τα σχέδια ραδιοφάσματος και οι μάσκες ραδιοφάσματος που συμφωνούνται σε κοινοτικό επίπεδο, εκτός από το ότι συμβάλλουν στην αποφυγή επιζήμιων παρεμβολών, συντελούν στην καθιέρωση της ενιαίας αγοράς και διευκολύνουν τον διασυνοριακό συντονισμό. Θα συνεχίσουν να ισχύουν κοινοί όροι σε ευρωπαϊκή κλίμακα, ενώ όταν διατυπωθούν κατά λιγότερο περιοριστικό τρόπο, θα καταστεί διαρκώς σημαντικότερος ο συντονισμός και η συνεκτική εφαρμογή τους σε επίπεδο ΕΕ.

Η ύπαρξη κοινών και λιγότερο περιοριστικών όρων διανοίγει περισσότερες εμπορικές ευκαιρίες σε ολόκληρη την Κοινότητα. Η διευκόλυνση της οικονομικής απόδοσης μέσω βελτιωμένης ευελιξίας είναι συμβιβάσιμη με τους κανόνες της ενιαίας αγοράς, υπό την προϋπόθεση ότι τα κράτη μέλη θα δεσμευτούν σε κοινοτικής κλίμακας συντονισμό των μηχανισμών[6] (βλ. τμήμα2), ενώ οι οικονομικοί συντελεστές θα δεσμευτούν να συνεργαστούν για την επίτευξη διαλειτουργικότητας υπηρεσιών και οικονομιών κλίμακας (βλ. τμήμα 4.3).

3. Αιτιολόγηση

Η επιδίωξη μεγαλύτερης ευελιξίας θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες της αγοράς στον τομέα των ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, όπου διαρκώς περισσότερες ασύρματες τεχνολογίες διευκολύνουν αυξανόμενο αριθμό συγκλινουσών υπηρεσιών. Η ευέλικτη διαχείριση του ραδιοφάσματος είναι συνεπώς καταλυτική για επενδύσεις στην καινοτομία, καθώς και για τη διευκόλυνση της εισόδου νέων επιχειρήσεων στην αγορά σε ανταγωνιστικό περιβάλλον. Η ευελιξία και η διευκόλυνση της εισόδου στην αγορά αποτελούν, με τη σειρά τους, βασικές απαιτήσεις που εξασφαλίζουν ότι οι ΤΠΕ συμβάλλουν στη δημιουργία ανάπτυξης και απασχόλησης, σύμφωνα με την ανανεωμένη στρατηγική της Λισαβόνας.

3.1. Πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο

Πάνω από 2 δισεκατομμύρια καταναλωτές παγκοσμίως χρησιμοποιούν ήδη υπηρεσίες ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών και κατά συνέπεια είναι πιθανόν ότι θα τους προσελκύσουν οι νέες προσφορές που συνενώνουν βίντεο, φωνή και δεδομένα. Σε αυτήν την καθιερωμένη παγκόσμια αγορά, η ζήτηση των καταναλωτών και ο ανταγωνισμός ωθούν σε επενδύσεις και καινοτομία. Το πλαίσιο για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες[7] και η πρωτοβουλία i2010[8] ενθαρρύνουν τον ανταγωνισμό, και στο επίπεδο της υποδομής. Στην περίπτωση των ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, η είσοδος στην αγορά συνδέεται στενά με την ευκολία της πρόσβασης σε ραδιοφάσμα για φορείς εκμετάλλευσης δικτύων και με τις τεχνολογίες που προτιμούν.

Οι ασύρματες τεχνολογίες αποτελούν σημαντικό μέσο για την προώθηση της ευρυζωνικής τεχνολογίας στις απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές της Ευρώπης, ξεπερνώντας έτσι το ψηφιακό χάσμα[9]. Ανάλογα με τις επιτόπιες συνθήκες, ενδέχεται να υπάρχουν διαφορετικές τεχνολογικές λύσεις για τη γεφύρωση του ψηφιακού χάσματος. Οι καταναλωτές και οι τοπικές αρχές θα πρέπει να επιλέξουν με βάση οικονομικές αρχές και ανάγκες· αυτές οι επιλογές δεν θα πρέπει να περιορίζονται εκ των προτέρων με κανονιστικούς περιορισμούς που θα ευνοούσαν μια ασύρματη τεχνολογία σε βάρος άλλης

Η δυνατότητα αλλαγής της χρήσης του ραδιοφάσματος, η οποία διευκολύνεται χάρη σε μια ευέλικτη προσέγγιση διαχείρισης του ραδιοφάσματος, είναι απαραίτητος όρος ώστε η αγοραστρεφής διαχείριση του ραδιοφάσματος να αναπτύξει το σύνολο του δυναμικού της. Όπως προκύπτει από μελέτες[10], εκτιμώνται καθαρά κέρδη 8-9 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως σε ολόκληρη την Ευρώπη εάν τα δικαιώματα ευέλικτης χρήσης του ραδιοφάσματος ενσωματωθούν σε κοινό καθεστώς εμπορίας του ραδιοφάσματος. Με προβολή των διαθέσιμων δεδομένων για το 2006, ο συνολικός κύκλος εργασιών του ευρωπαϊκού κλάδου που εξαρτάται από το ραδιοφάσμα για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών ανέρχεται σε 240-260 δισεκατομμύρια ευρώ.

3.2. Η ανάγκη αλλαγής: προβλήματα της παρούσας κατάστασης

Η σύγκλιση των υπηρεσιών που προσφέρονται στον καταναλωτή επηρεάζει τη χρήση του ραδιοφάσματος για ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές, κινητές επικοινωνίες και ευρυζωνικές ασύρματες υπηρεσίες. Το ραδιοφάσμα που χρησιμοποιείται για τους σκοπούς αυτούς παραμένει σε μεγάλο βαθμό κατακερματισμένο σε χωριστές ζώνες, κυρίως για ιστορικούς λόγους. Η δυνατότητα παροχής συνδυασμού προσφορών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, κινητών επικοινωνιών και ευρυζωνικών συνδέσεων στον καταναλωτή (το αποκαλούμενο «τριπλό παιχνίδι»), μέσα σε ασύρματο περιβάλλον θα μπορούσε να παρεμποδιστεί σε περίπτωση που οι φορείς εκμετάλλευσης των δικτύων δεν αντιμετωπίζονται ισότιμα όσον αφορά την πρόσβασή τους σε συγκεκριμένη ζώνη του ραδιοφάσματος, καθώς και ως προς τους όρους αδειοδότησης στους οποίους αυτό υπάγεται.

Τα υπαρκτά προβλήματα για τα οποία απαιτούνται επειγόντως λύσεις υπογραμμίζουν την ανάγκη αλλαγής προς την κατεύθυνση περισσότερο ευέλικτης διαχείρισης του ραδιοφάσματος:

- Υφιστάμενοι και νέοι φορείς εκμετάλλευσης που επιθυμούν να υλοποιήσουν διαφορετικές τεχνολογίες (π.χ. UMTS και WiMAX) επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν την ζώνη των 2,6 GHz (θα καταστεί διαθέσιμη το 2008), ζώνη πρωταρχικού ενδιαφέροντος για τις κινητές επικοινωνίες και την ασύρματη πρόσβαση στο Ίντερνετ. Η ζώνη αυτή στερείται επί του παρόντος συντονισμένης κοινοτικής προσέγγισης, η οποία πρέπει να είναι σαφής, αναλογική και ανθεκτική στο χρόνο,

- Υφιστάμενοι φορείς εκμετάλλευσης κινητών επικοινωνιών δεύτερης γενιάς που επιθυμούν να βελτιώσουν την σημερινή τους χρήση της ζώνης των 900 MHz, η οποία επί του παρόντος καλύπτεται από την οδηγία GSM. Η οδηγία εξυπηρέτησε καλά τους πάντες κατά τις προηγούμενες δύο δεκαετίες, η χρησιμότητά της αμφισβητείται όμως σήμερα, καθώς είναι πλέον τεχνικά εφικτή η εγκατάσταση νέων υπηρεσιών που χρησιμοποιούν κινητές τεχνολογίες τρίτης γενιάς, και

- Υφιστάμενοι και νέοι φορείς εκμετάλλευσης που ενδιαφέρονται για τη χρήση της ζώνης των 470-862 MHz, η οποία σήμερα χρησιμοποιείται για ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές, ιδιαιτέρως για το «ψηφιακό μέρισμα » που ελευθερώνεται λόγω της μετάβασης από τις αναλογικές στις ψηφιακές εκπομπές (οι οποίες χρησιμοποιούν λιγότερο ραδιοφάσμα). Οι συχνότητες αυτές παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον για νέες υπηρεσίες, όπως η κινητή τηλεόραση, καθώς και για την επέκταση του βεληνεκούς όλων των τύπων υπηρεσιών ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών σε αγροτικές περιοχές.

Οι περιπτώσεις αυτές πρέπει να αντιμετωπιστούν το ταχύτερο δυνατό, ώστε να εξασφαλιστούν η καινοτομία, επενδύσεις και δυναμικότητα στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Παρέχουν επίσης την ευκαιρία σταδιακής εφαρμογής της νέας προσέγγισης για την ευέλικτη χρήση του ραδιοφάσματος.

4. Προετοιμασία του εδάφους

4.1. Προσδιορισμός επαρκούς εύρους φάσματος για ευέλικτη χρήση

Oι συζητήσεις για αποκλειστική εκχώρηση μεμονωμένων ζωνών συχνοτήτων που συνδέονται με συγκεκριμένες χρήσεις, όπως για ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές, κινητές επικοινωνίες ή ασύρματη ευρυζωνική πρόσβαση, οδηγούν συνεχώς σε προβλήματα, επειδή αγνοούνται οι ευκαιρίες που προκύπτουν σε εναλλακτικές ζώνες συχνοτήτων. Με συλλογική αναγνώριση ή ομαδοποίηση ζωνών συχνοτήτων υπό μορφή δέσμης εξασφαλίζεται ότι οι πόροι ραδιοφάσματος όλων των τομέων θεωρούνται κοινός πόρος που διανοίγει νέες ευκαιρίες, σε ανταγωνιστική φορά βάση, για όλους τους τομείς μέσω της αυξημένης ευελιξίας . Η Ευρώπη πρέπει να ξεφύγει από τον ζυγό του ραδιοφάσματος, ο οποίος δημιουργείται από κληροδοτημένους κανόνες και δικαιώματα, και να στραφεί προς συλλογικές λύσεις αμοιβαίου οφέλους για όλους τους τομείς. Εξάλλου, μια λύση «πακέτο» μπορεί να εξασφαλίσει την αναλογική μεταχείριση όλων των τομέων.

Η έννοια της ευελιξίας μπορεί καταρχήν να εφαρμοστεί σε ευρύ φάσμα ζωνών συχνοτήτων, και τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, υπάρχει ανάγκη εστίασης σε μιαν αρχική δέσμη ζωνών ώστε να επιτευχθούν πρακτικά αποτελέσματα κατά τα αμέσως επόμενα έτη και να αντιμετωπιστούν τα τρέχοντα προβλήματα. Κατά το 2007, η Επιτροπή, με την αρωγή της επιτροπής ραδιοφάσματος ( Radio Spectrum Committee - RSC) και της επιτροπής επικοινωνιών ( Communications Committee - COCOM), θα διερευνήσει σε βάθος μια δέσμη ζωνών συχνοτήτων που χρησιμοποιείται επί του παρόντος από τους τομείς των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, των κινητών επικοινωνιών και των ΤΠ (βλέπε παράρτημα) για πλήρη ή τμηματική η υλοποίηση της ευελιξίας.

4.2. Προς ένα συνεκτικό σύστημα αδειοδότησης

Η ενιαία αγορά, η σύγκλιση και η παγκοσμιοποίηση καθιστούν διαρκώς σημαντικότερη για τα κράτη μέλη τη συμφωνία σε αμοιβαία συνεκτικά προγράμματα ή σε κοινά προγράμματα αδειοδότησης ραδιοφάσματος, συμπεριλαμβανομένου του χρονοπρογραμματισμού, της μεθοδολογίας και των όρων που επισυνάπτονται στη χορήγηση δικαιωμάτων ραδιοφάσματος.

Οι υφιστάμενες διαφορές στους όρους αδειοδότησης που σχετίζονται με συγκεκριμένες ζώνες συνεχίζουν να στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό. Οι περιορισμοί που συνδέονται με τη χορήγηση δικαιωμάτων χρήσης θα πρέπει να περιορίζονται στα απαραίτητα και απαιτούμενα για αποτελεσματική χρήση με συνεπή υλοποίηση σε όλες τις ζώνες που απαριθμούνται στο παράρτημα, σε ολόκληρη την Κοινότητα. Το κύριο ερώτημα είναι: Ποιες διαφορές συνεχίζουν να αιτιολογούνται μέσα σε συγκλίνον περιβάλλον, όπου ο ανταγωνισμός αυξάνεται μεταξύ ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, κινητών επικοινωνιών και ευρυζωνικών δικτύων ασύρματης πρόσβασης.

Η Επιτροπή και η RSC με τη βοήθεια των COCOM και CEPT διερευνούν τους σημερινούς όρους που ισχύουν για τα δικαιώματα χρήσης ραδιοφάσματος στην παραπάνω δέσμη ζωνών. Σκοπός είναι η συμφωνία σε κοινούς και ελάχιστα περιοριστικούς όρους που θα επισυνάπτονται στα δικαιώματα χρήσης[11].

Με βάση το υφιστάμενο πλαίσιο κανονιστικών ρυθμίσεων για τις ηλ-επικοινωνίες, θα πρέπει να καθιερωθούν συμφωνημένες κατευθυντήριες γραμμές για συνεπώς εφαρμοζόμενους όρους αδειοδότησης, με σύσταση της Επιτροπής, η οποία θα πρέπει να ολοκληρωθεί εντός του 2007[12]. Με τη σύσταση αυτή θα επιδιωχθεί η εισαγωγή ευελιξίας στη διαχείριση του ραδιοφάσματος, με κατεύθυνση την εφαρμογή της νέας προσέγγισης για τη διαχείριση του ραδιοφάσματος που προτείνει η Επιτροπή στα σχετικά με την ανασκόπηση του πλαισίου. Οι ελάχιστοι τεχνικοί όροι χρήσης για τις ζώνες θα καθιερωθούν με μέσα τεχνικής εφαρμογής που θα εγκριθούν βάσει της απόφασης για το ραδιοφάσμα[13] και με εναρμονισμένα πρότυπα που θα εγκριθούν βάσει της οδηγίας Ρ&TTE, ώστε να διευκολυνθεί η ενιαία αγορά, να αποφευχθούν οι παρεμβολές, να υπάρξει διασυνοριακός συντονισμός και να προστατευτεί η υγεία.

4.3. Καλύτερος συντονισμός μεταξύ των συντελεστών του κλάδου

Εάν καταστεί περισσότερο ευέλικτη η χρήση του ραδιοφάσματος, θα δοθεί η δυνατότητα επιλογών στους χρήστες. Ταυτόχρονα καλούνται οι συντελεστές της αγοράς να αναλάβουν την ευθύνη για την επίτευξη αδιάλειπτου περιβάλλοντος εξυπηρέτησης προς όφελος των καταναλωτών. Η συνεργασία μεταξύ όλων των συντελεστών είναι ζωτικής σημασίας για την εξεύρεση συνεκτικής λύσης για τις ζώνες συχνοτήτων που επηρεάζονται από την ψηφιακή σύγκλιση.

Ως αφετηρία ενός ευέλικτου περιβάλλοντος, η διαλειτουργικότητα των υπηρεσιών, καθώς και η εναρμόνιση του ραδιοφάσματος προς όφελος οικονομιών κλίμακας θα πρέπει να αναληφθούν από τον κλάδο, στη βάση μη ιδιαίτερα περιοριστικής κανονιστικής ρύθμισης. Η Επιτροπή παρακολουθεί τις εξελίξεις και σημειώνει ότι επί του παρόντος δεν φαίνεται να προκύπτει ανάγκη επιβολής συγκεκριμένων τεχνολογιών[14], δεδομένου ότι η διαδικασία τυποποίησης[15] κατευθύνεται από τον κλάδο, σύμφωνα με τις επιταγές της διαχείρισης του ραδιοφάσματος που συζητούνται στο πλαίσιο της CEPT βάσει εντολών της Επιτροπής.

Η Επιτροπή υποστηρίζει την εκπόνηση ανοιχτών προτύπων για ασύρματες τεχνολογίες ώστε να διευκολυνθεί η διαλειτουργικότητα και οι αδιάλειπτες υπηρεσίες. Θεωρεί ότι η αγορά εξυπηρετείται επί του παρόντος καλύτερα στηριζόμενη σε εθελοντικές πρωτοβουλίες τυποποίησης κατευθυνόμενες από τον κλάδο.

5. Δράσεις

Όσον αφορά τη δέσμη των ζωνών συχνοτήτων που αναφέρεται στο παράρτημα, με τις ακόλουθες δράσεις θα εξασφαλιστεί σταδιακή εισαγωγή της νέας προσέγγισης και μεθόδου.

Από τα κράτη μέλη ζητείται να αποσαφηνίσουν επειγόντως τους υφιστάμενους πόρους αδειοδότησης (τεχνικούς και μη) και να άρουν τους περιοριστικούς όρους, όπου αυτό είναι δυνατό ώστε να διευκολυνθεί η ευελιξία, η ταχεία πρόσβαση σε ραδιοφάσμα και ο ανταγωνισμός, συμπεριλαμβανομένου και του πεδίου της ραδιοεπικοινωνιακής υποδομής. Στις ζώνες που προορίζονται για ευέλικτη χρήση θα πρέπει, υπό μορφή σύστασης της Επιτροπής, να καθοριστούν, έως το τέλος του 2007, κοινοί και ελάχιστοι απαιτούμενοι όροι.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα χρησιμοποιήσει τους ισχύοντες μηχανισμούς για να διερευνήσει σε βάθος και να προτείνει πρακτικά μέτρα εφαρμογής στη δέσμη των ζωνών, ιδίως όσον αφορά τις περιπτώσεις για τις οποίες αναμένεται επειγόντως επίλυση, αποβλέποντας σε συνεκτική υλοποίηση, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, μιας περισσότερο ευέλικτης προσέγγισης και μεθόδου για τη διαχείριση του ραδιοφάσματος. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή θα επανεξετάσει τη ισχύ της οδηγίας GSM και θα ασκήσει πίεση προς την κατεύθυνση κοινής ευρωπαϊκής προσέγγισης στη ζώνη των 2,6 GHz, ώστε να εξευρεθεί αναλογική και συνεκτική λύση για τις δύο αυτές ζώνες, συνεκτιμώντας την ανάγκη για νέες καινοτόμες τεχνολογίες και υπηρεσίες, τόσο σε αστικές, όσο και σε αγροτικές περιοχές.

Οι οργανισμοί τυποποίησης, ιδίως το ETSI, θα λάβουν εντολή εκπόνησης κατάλληλων εναρμονισμένων προτύπων για εξοπλισμό που λειτουργεί σε ευέλικτες ζώνες, ώστε να εξασφαλιστεί αποφυγή των παρεμβολών.

Ο κλάδος καλείται σε ανταλλαγή απόψεων κα προσδιορισμό βέλτιστων πρακτικών σε θέματα ραδιοφάσματος, με βάση ένα ευέλικτο πλαίσιο για τη χρήση του ραδιοφάσματος που θα συνεχίσει να εξασφαλίζει αποφυγή των παρεμβολών και τη διαλειτουργικότητα προς όφελος των καταναλωτών. Αφετηρία όσον αφορά τις σχετικές ζώνες ραδιοφάσματος είναι το παράρτημα. Οι ζώνες αυτές τέμνουν εγκάρσια και τους τρεις τομείς, οι οποίοι καλούνται να συμμετάσχουν δραστήρια στον προτεινόμενο διάλογο. Η Επιτροπή είναι έτοιμη να διευκολύνει τη διαδικασία αυτή.

6. Συμπέρασμα

Η ευελιξία στη χρήση του ραδιοφάσματος, εφαρμοζόμενη μέσω μιας μεθόδου χορήγησης δικαιωμάτων χρήσης ραδιοφάσματος, ουδέτερης ως προς την τεχνολογία και την εκάστοτε υπηρεσία, αποτελεί προαπαιτούμενο για να αξιοποιηθεί η δυνατότητα του κλάδου των ασύρματων ηλεκτρονικών επικοινωνιών να καινοτομήσει και να παράσχει νέες και διαφοροποιημένες υπηρεσίες. Μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης.

Για την υλοποίηση της προσέγγισης αυτής θα απαιτηθεί εισαγωγή ρυθμιστικών διατάξεων ώστε να ισχύει κατά κανόνα τεχνολογική και υπηρεσιακή ουδετερότητα. Οι τεχνικοί περιορισμοί γενικού χαρακτήρα θα συνεχίσουν να ισχύουν ως μέσο διασφάλισης έναντι επιβλαβών παρεμβολών, ενώ θα χρησιμοποιηθούν κατάλληλα κοινοτικά μέσα για τον καθορισμό των ουσιωδών αυτών τεχνικών παραμέτρων. Η περισσότερο ευέλικτη προσέγγιση για τη διαχείριση του ραδιοφάσματος αποτελεί μέρος της ανασκόπησης του κοινοτικού πλαισίου κανονιστικών ρυθμίσεων για τις ηλ-επικοινωνίες, το οποίο δεν πρόκειται να τεθεί σε ισχύ πριν από το 2010.

Εν τω μεταξύ θα εισαχθεί σταδιακά η νέα προσέγγιση για τη διαχείριση του ραδιοφάσματος, με βάση τις υφιστάμενες ρυθμιστικές διατάξεις. Η Επιτροπή προτίθεται να προτείνει εντός του 2007 σύσταση που θα αποτελέσει την κατεύθυνση όσον αφορά τους όρους αδειοδότησης για μια πρώτη δέσμη ζωνών όπου θα ισχύσει η ευέλικτη χρήση. Τούτο θα επιτρέψει σε όλα τα μέρη να θίξουν επιμέρους θέματα, τα οποία ήδη σήμερα απαιτούν λύση.

Η ευέλικτη χρήση του ραδιοφάσματος επιτρέπει στους συντελεστές της αγοράς να πραγματοποιήσουν τις δικές τους επιλογές, συνεπάγεται όμως και μεγαλύτερο βαθμό ευθύνης τους για την εξασφάλιση αδιάλειπτων και διαλειτουργικών συστημάτων επικοινωνιών. Η Επιτροπή έχει αναλάβει τη δέσμευση να εργασθεί προδραστικά στην κατεύθυνση της διευκόλυνσης της συνεργασίας μεταξύ των συντελεστών της αγοράς.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Αρχική δέσμη ζωνών συχνοτήτων υπό διερεύνηση για την υλοποίηση μεγαλύτερου βαθμού ευελιξίας (συνολικά 1350 MHz)

- 470-862 MHz: η ζώνη χρησιμοποιείται σήμερα για ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές, εξαιτίας όμως θεμάτων που προκύπτουν λόγω του ψηφιακού μερίσματος, καθώς και της σύγκλισης εκπομπών και κινητών επικοινωνιών, απαιτείται ανάληψη δράσης·

- 880-915 MHz / 925-960 MHz καθώς και 1710-1785 MHz / 1805-1880 MHz : οι ζώνες αυτές χρησιμοποιούνται σήμερα για υπηρεσίες κινητών επικοινωνιών GSM, εξαιτίας όμως θεμάτων που αφορούν την εισαγωγή κινητών υπηρεσιών τρίτης γενιάς και τους συνεχιζόμενους περιορισμούς της οδηγίας GSM, απαιτείται ανάληψη δράσης·

- 1900-1980 MHz / 2010-2025 MHz / 2110-2170 MHz : οι ζώνες αυτές χρησιμοποιούνται για κινητές υπηρεσίες τρίτης γενιάς (IMT-2000/UMTS), αλλά οι εξελίξεις στην αγορά κινούνται προς την κατεύθυνση της εισαγωγής υπηρεσιών τύπου εκπομπών, καθώς και ευρυζωνικών συνδέσεων σε περιοχές κατοικίας και σε αγροτικές περιοχές, υπό το πρίσμα της σύγκλισης·

- 2500-2690 MHz (η ζώνη των 2,6 GHz) : η ζώνη αυτή (που δεν έχει ακόμα αδειοδότηση) προορίζεται για χρήση υπηρεσιών κινητών επικοινωνιών τρίτης γενιάς (IMT-2000/UMTS), αλλά ενδιαφέρει εξίσου και την παροχή ευρυζωνικών με χρήση άλλων τεχνολογιών[16]·

- 3,4-3,8 GHz : η ζώνη αυτή χρησιμοποιείται για ευρυζωνικές συνδέσεις στις εγκαταστάσεις του πελάτη, ενδιαφέρει όμως εξίσου για την παροχή κινητών υπηρεσιών εντός της ΕΕ. Ωστόσο, παρουσιάζει επίσης εντατική χρήση για δορυφορικές επικοινωνίες, στη Ρωσία και σε ορισμένες αφρικανικές χώρες.

[1] Ανακοίνωση για την αναθεώρηση του πλαισίου των κοινοτικών κανονιστικών ρυθμίσεων σχετικά με δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, COM(2006)334.

[2] Οδηγία 1987/372/EΟ του Συμβουλίου για τη δέσμευση της ζώνης των 900 MHz για κινητές υπηρεσίες GSM.

[3] Όπως οι ζώνες των 1800 MHz και 2,6 GHz.

[4] Έγγραφο RSPG05-102: Τελική γνώμη σχετικά με την “Wireless Access Policy for Electronic Communications Services (Πολιτική ασύρματης πρόσβασης για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, WAPECS).

[5] Δηλ. που καθορίζουν κανάλια, όρια ισχύος και ζώνες προστασίας (τα αποκαλούμενα σχέδια και μάσκες ραδιοφάσματος).

[6] Γνώμη της RSPG για τη WAPECS, τμήμα 5.5.2: «Η WAPECS θα διευκολύνει την ανάπτυξη δέσμης συνεκτικών όρων αδειοδότησης που μπορούν να ισχύσουν σε όλες τις συναφείς ζώνες συχνοτήτων σύμφωνα με τα κριτήρια που καθορίζονται στην οδηγία πλαίσιο Οι εν λόγω όροι περιορίζονται στο ελάχιστο απαραίτητο για την αποτελεσματική χρήση του ραδιοφάσματος, επιτρέποντας έτσι μεγαλύτερο βαθμό ευελιξίας στη χρήση κάθε ζώνης συχνοτήτων. Η WAPECS προτίθεται να διευκολύνει την εξέλιξη της διαχείρισης ραδιοφάσματος στην Ευρώπη προς την κατεύθυνση ενός περιβάλλοντος με παρόμοια και ελάχιστη δέσμη όρων σε όλα τα κράτη μέλη. Τούτο, ωστόσο, δεν αποκλείει την εφαρμογή πρόσθετων όρων σε συγκεκριμένη ζώνη συχνοτήτων, είτε σε κράτος μέλος είτε σε κοινοτική κλίμακα, υπό την προϋπόθεση ότι η συμπληρωματικοί αυτοί όροι είναι αιτιολογημένοι, αναλογικοί και αμερόληπτοι».

[7] Οδηγίες 2002/19/EΚ, 2002/20/EΚ, 2002/21/EΚ, 2002/22/EΚ και απόφαση 676/2002/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου.

[8] Βλ. ανακοίνωση «i2010- Ευρωπαϊκή κοινωνία της πληροφορίας για την ανάπτυξη και την απασχόληση», COM(2005)229.

[9] Βλ. ανακοίνωση «Η γεφύρωση του ευρυζωνικού χάσματος», COM(2006)129.

[10] Βλ μελέτη Study “Conditions and options in introducing secondary trading of radio spectrum in the European Community”, Mάϊος 2004.

[11] Το παράρτημα Β της οδηγίας για την αδειοδότηση (2002/20/EΚ) περιλαμβάνει εξαντλητικό κατάλογο των όρων που μπορούν να επισυναφθούν σε δικαιώματα χρήσης ραδιοφάσματος.

[12] Η σύσταση εγκρίνεται βάσει του άρθρου 19 της οδηγίας πλαίσιο 2002/21/EΚ.

[13] Απόφαση 676/2002/EΚ.

[14] Εάν δεν έχει επιτευχθεί επαρκής βαθμός διαλειτουργικότητας βάσει του άρθρου 18 παράγραφος 3 της οδηγίας πλαίσιο, η Επιτροπή έχει τη δυνατότητα να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 17 της εν λόγω οδηγίας, δυνάμει της οποίας ορισμένα πρότυπα μπορούν να καταστούν υποχρεωτικά.

[15] Λ.χ. στο πλαίσιο του οργανισμού τυποποίησης ETSI.

[16] Π.χ. WiMAX.