Περιεχόμενα

Σύνοψη... 2

1............ Διαμόρφωση του σκηνικού: οικονομική κατάσταση και προοπτικές για τη ζώνη του ευρώ 4

2............ Διαρθρωτικά θέματα. 6

2.1......... Πολιτική διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. 6

2.2......... Δημοσιονομική πολιτική. 13

2.3......... Χρηματοπιστωτική πολιτική. 19

Σύνοψη

Η ζώνη του ευρώ συνεχίζει την ανάκαμψη και, για πρώτη φορά φέτος από το 2007, όλες οι οικονομίες της αναμένεται να σημειώσουν και πάλι ανάπτυξη. Η αποφασιστική πολιτική δράση και η πτώση των τιμών του αργού πετρελαίου θα έπρεπε να στηρίξουν την ανάπτυξη, όμως η οικονομική ανάκαμψη συγκρατείται από μακροχρόνιες τάσεις ισχνής ανάπτυξης, καθώς και από την οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση και ό,τι αυτή κληροδότησε, όπως: συνεχιζόμενη εξωτερική επανεξισορρόπηση· υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος και σχετικές πιέσεις απομόχλευσης· υψηλά επίπεδα ανεργίας και χαμηλή εμπιστοσύνη· επίμονη επενδυτική υποτονικότητα. Απαιτούνται περαιτέρω αποφασιστικές προσπάθειες πολιτικής ώστε να μπορέσουμε να υπερπηδήσουμε οριστικά αυτές τις αδυναμίες.

Η πρόσφατη κρίση κατέδειξε την ταχύτητα και την ισχύ της διασυνοριακής μετάδοσης αναταράξεων εντός της ζώνης του ευρώ. Η στενή σύνδεση μεταξύ των οικονομιών της ζώνης του ευρώ συνεπάγεται ότι οι μακροοικονομικές πολιτικές μπορεί να έχουν σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις, μέσω εμπορικών και χρηματοπιστωτικών διαύλων, αλλά και ότι οι εθνικές επιλογές πολιτικής έχουν αντίκτυπο στην υπόλοιπη ζώνη του ευρώ. Η κρίση ανέδειξε τις αρνητικές μορφές δευτερογενών επιπτώσεων και αλληλεπίδρασης, υπάρχει όμως κι η δυνατότητα δημιουργίας θετικού δυναμικού και ενάρετων κύκλων καθώς και ενδυνάμωσης των συνεργιών για την προώθηση συντονισμένων και συνεκτικών επιλογών πολιτικής σε όλα τα κράτη μέλη. Οι οικονομίες των κρατών μελών βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια της διαδικασίας προσαρμογής και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα από τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που έχουν πληγεί από την κρίση περιορίζουν την ικανότητά τους να συμβάλουν στην ανάπτυξη στη ζώνη του ευρώ. Η έκταση των ανισορροπιών πριν από την κρίση, η θέση στον οικονομικό κύκλο και το υφιστάμενο δημοσιονομικό περιθώριο διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Ο προσανατολισμός πολιτικής στο επίπεδο της ζώνης του ευρώ θα πρέπει να προωθεί την ανάπτυξη, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι η πρόοδος που σημειώθηκε όσον αφορά την επανεξισορρόπηση δεν διακυβεύεται. Σε πολλές οικονομίες της ζώνης του ευρώ, η διαδικασία απομόχλευσης απέχει πολύ από την ολοκλήρωσή της. Το εάν και το πώς υλοποιούνται τώρα οι μεταρρυθμίσεις θα καθορίσει το αναπτυξιακό δυναμικό της ζώνης του ευρώ σε μεσοπρόθεσμη έως μακροπρόθεσμη βάση.

Το προηγούμενο έτος ελήφθησαν ήδη σημαντικά μέτρα, με την δρομολόγηση του Επενδυτικού Σχεδίου της Επιτροπής, τις αποφάσεις νομισματικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και τα σημαντικά βήματα που έγιναν προς την Τραπεζική Ένωση.

Η Ευρωομάδα διαδραματίζει ολοένα και πιο ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση συντονισμένων πολιτικών απαντήσεων, προωθώντας την κοινή κατανόηση των πολιτικών προκλήσεων και ενδυναμώνοντας την εμπιστοσύνη μεταξύ των κυριότερων συντελεστών της ζώνης του ευρώ. Ωστόσο, η υλοποίηση των ειδικών συστάσεων για μεμονωμένα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ και για τη ζώνη του ευρώ στο σύνολό της, δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Προκλήσεις εξακολουθούν να υπάρχουν στους ακόλουθους αλληλένδετους τομείς:

· Η εφαρμογή φιλόδοξων διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων — που ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα και το αναπτυξιακό δυναμικό — παραμένει ανεπαρκής στη ζώνη του ευρώ. Η εξωτερική επανεξισορρόπηση είναι σε εξέλιξη, αλλά η πρόοδος υπήρξε ασύμμετρη και δεν σημειώθηκε προσαρμογή των υψηλών πλεονασμάτων του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Οι αγορές εργασίας εμφανίζουν ενδείξεις βελτίωσης, αλλά τα επίπεδα ανεργίας εξακολουθούν να είναι υψηλά και η αυξανόμενη μακροπρόθεσμη ανεργία κινδυνεύει να παγιωθεί, επιδεινώνοντας περαιτέρω τα ποσοστά φτώχειας. Στο πλαίσιο αυτό, οι φιλόδοξες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις θα μπορούσαν να διευκολύνουν την αναγκαία οικονομική προσαρμογή εντός της ζώνης του ευρώ και να τονώσουν την ανάπτυξη στις χώρες που τις υλοποιούν. Εάν υλοποιηθούν από κοινού σε όλα τα κράτη μέλη, θα ωφελήσουν το σύνολο της ζώνης του ευρώ, μέσω θετικών δευτερογενών επιπτώσεων. Αλλά η διόρθωση των συσσωρευμένων ανισορροπιών θα χρειαστεί ακόμα χρόνο. Ορισμένες από τις βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στην οικονομική δραστηριότητα μπορεί να είναι αρνητικές όταν η νομισματική πολιτική περιορίζεται στο μηδενικό κατώτερο όριο (δηλαδή όταν τα επιτόκια προσεγγίζουν το μηδέν και δεν μπορούν να συρρικνωθούν πολύ περισσότερο). Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να προσαρμόζονται ώστε να ελαχιστοποιούνται τυχόν βραχυπρόθεσμες αρνητικές επιπτώσεις. Συνεπώς, δεν υποστηρίζεται η ιδέα ότι η μετάθεση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στο προσεχές μέλλον θα βελτίωνε τις οικονομικές συνθήκες στο μηδενικό όριο.

· Ο συντονισμός των δημοσιονομικών πολιτικών παραμένει ανεπαρκής. Η συνολική δημοσιονομική εικόνα στη ζώνη του ευρώ έχει βελτιωθεί σημαντικά από τότε που ξέσπασε η κρίση και ο συνολικός δημοσιονομικός προσανατολισμός είναι σε γενικές γραμμές ουδέτερος, πράγμα που θα μπορούσε να θεωρηθεί αποδεκτή ισορροπία μεταξύ της διασφάλισης της βιωσιμότητας και της σταθεροποίησης του οικονομικού κύκλου. Εντούτοις, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, οι οποίες δεν αντικατοπτρίζουν πάντα το μέγεθος των δημοσιονομικών προκλήσεων και των υποχρεώσεών τους στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ). Ενώ ορισμένες χώρες υστερούν όσον αφορά τις υποχρεώσεις τους στο πλαίσιο του ΣΣΑ, άλλες χώρες εξακολουθούν να έχουν περιθώριο ελιγμών στο πλαίσιο των κανόνων του. Η βελτίωση του συντονισμού θα μπορούσε να υποστηρίξει την ανάπτυξη στη ζώνη του ευρώ συνολικά, εάν τα κράτη μέλη που δεν διαθέτουν δημοσιονομικά περιθώρια κατέβαλαν προσπάθειες για να τα ανακτήσουν και τα κράτη μέλη που διαθέτουν δημοσιονομικά περιθώρια τα αξιοποιούσαν ώστε να ενθαρρύνουν την εγχώρια ζήτηση, με ιδιαίτερη έμφαση στις επενδύσεις. Με πιο συντονισμένη δράση θα μπορούσαν να προκύψουν δυνητικά σημαντικές και θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις στην ανάπτυξη. Με την ευελιξία των κανόνων του ΣΣΑ θα υποστηριχθούν τα κράτη μέλη κατά την υλοποίηση των επενδυτικών τους σχεδίων και των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Οι δημοσιονομικές στρατηγικές δεν είναι ακόμα αρκετά φιλοαναπτυξιακές. Από πλευράς εσόδων, τα φορολογικά συστήματα δεν είναι ακόμη επαρκώς αποτελεσματικό και οι φόροι επί της εργασίας είναι υπερβολικά υψηλοί, παρά τις πρόσφατες βελτιώσεις στις οποίες οδήγησε η βελτίωση του συντονισμού στο πλαίσιο της Ευρωομάδας. Από πλευράς δαπανών, οι δημόσιες επενδύσεις σε συνδυασμό με ορθές αναλύσεις κόστους-οφέλους και άλλες δημόσιες δαπάνες με ισχυρά και θετικά αποτελέσματα για την ανάπτυξη είναι πολύ χαμηλές. Οι επανεξετάσεις των δαπανών έχουν τονίσει την ανάγκη να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης.

· Οι συνθήκες που επικρατούν στις χρηματοπιστωτικές αγορές στη ζώνη του ευρώ βελτιώθηκαν, αλλά η χορήγηση δανείων στον ιδιωτικό τομέα παραμένει σε χαμηλά επίπεδα ο δε κατακερματισμός των χρηματοπιστωτικών αγορών παραμένει υπερβολικά υψηλός. Η δρομολόγηση του Επενδυτικού Σχεδίου της ΕΕ, παράλληλα με το εκτεταμένο πρόγραμμα απόκτησης στοιχείων ενεργητικού της ΕΚΤ, δεν έχει ακόμα συνοδευτεί από δράση στον ευρύτερο χρηματοπιστωτικό τομέα για την τόνωση της χορήγησης πιστώσεων. Το ενιαίο εγχειρίδιο κανόνων δεν εφαρμόζεται ακόμα με συνέπεια από όλες τις τράπεζες της ζώνης του ευρώ. Η διαδικασία διαφοροποίησης των πηγών χρηματοδότησης προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης χρηματοδότησης από την αγορά δεν έχει ακόμη επιταχυνθεί. Η βελτίωση της ολοκλήρωσης και της αποτελεσματικότητας των κεφαλαιαγορών θα κινητοποιούσε περαιτέρω χρηματοδότηση για επενδύσεις και θα καθιστούσε την ευρωπαϊκή οικονομία λιγότερο εξαρτημένη από τις τράπεζες και τις χρηματοπιστωτικές δομές της πιο ισορροπημένες και πιο σταθερές.

1. Διαμορφωση του σκηνικου: οικονομικη κατασταση και προοπτικες για τη ζωνη του ευρω

Η ζώνη του ευρώ συνεχίζει την ανάκαμψη που έχει ξεκινήσει και, για πρώτη φορά φέτος από το 2007, όλες οι οικονομίες της αναμένεται να σημειώσουν ανάπτυξη. Ωστόσο, η ανάκαμψη παραμένει υποτονική. Αν και η πτώση των τιμών του πετρελαίου και οι υποστηρικτικές πολιτικές αναμένεται να συμβάλουν στην ανάπτυξη, οι χαμηλές επενδύσεις, η επιβράδυνση της ανάπτυξης μεταξύ των σημαντικότερων εμπορικών εταίρων της ζώνης του ευρώ και η επιδείνωση της γεωπολιτικής κατάστασης επιβαρύνει τις βραχυπρόθεσμες προοπτικές. Ο πολύ χαμηλός πληθωρισμός, που τροφοδοτήθηκε από την κάμψη της οικονομίας και την πτώση των τιμών της ενέργειας και των τροφίμων, αυξάνει τις προκλήσεις της μείωσης του χρέους και της προσαρμογής των σχετικών τιμών, ενώ συνεχίζεται η ανομοιογένεια ως προς τα επίπεδα του χρέους και της ανταγωνιστικότητας. Οι περιφερειακές και κυκλικές αποκλίσεις έχουν αυξηθεί στη ζώνη του ευρώ, καθώς ποικίλλουν τόσο οι οικονομικές και χρηματοπιστωτικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη όσο και η ταχύτητα με την οποία τις αντιμετωπίζουν οι εθνικές αρχές. Μια μέτρια ανάκαμψη αναμένεται πάντως το 2015 και το 2016, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει τάση για κινδύνους αρνητικής εξέλιξης όσον αφορά τις οικονομικές προοπτικές .

Η επίμονα χαμηλή ανάπτυξη, αποτελεί εν μέρει άμεση συνέπεια της οικονομικής προσαρμογής που ακολούθησε την παγκόσμια χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση και επηρεάζει τις βραχυπρόθεσμες οικονομικές προοπτικές. Η εμπιστοσύνη έχει αποδυναμωθεί και οι πιέσεις απομόχλευσης συνεχίζονται τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα. Εσωτερική και εξωτερική προσαρμογή λαμβάνει μεν χώρα, αλλά είναι εξαιρετικά ασύμμετρη μεταξύ των χωρών. Η δυνητική ανάπτυξη έχει μειωθεί λόγω της συρρίκνωσης του σχηματισμού παγίου κεφαλαίου και των υψηλών ποσοστών ανεργίας, με αύξηση της διαρθρωτικής ανεργίας. Η επίμονα χαμηλή ανάπτυξη συνδέεται επίσης με μια σειρά μεσοπρόθεσμων προκλήσεων που ήταν ήδη εμφανείς πριν από την κρίση, όπως η χαμηλή συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής και η δημογραφική γήρανση. Οι προοπτικές ανάπτυξης περιορίζονται επίσης από το υποτονικό επενδυτικό περιβάλλον και την υψηλή ανεργία. Επιπλέον, εξακολουθούν να υφίστανται διαρθρωτικές ακαμψίες εντός των εθνικών αγορών εργασίας και προϊόντων, πράγμα το οποίο επιβραδύνει τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής και εμποδίζει την ταχεία προσαρμογή της πραγματικής οικονομίας έναντι των αρνητικών οικονομικών κλυδωνισμών. Ο κατακερματισμός των χρηματοπιστωτικών αγορών με βάση τα εθνικά σύνορα έχει μειωθεί, αλλά δεν έχει ακόμη επανέλθει στα προ της κρίσης επίπεδα.

Ενώ πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η ζώνη του ευρώ τα αντιμετωπίζουν και άλλες προηγμένες οικονομίες, οι εγγενείς αδυναμίες της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) συνέβαλαν στο βάθος το οποίο απέκτησε η κρίση στη ζώνη του ευρώ. Αυξάνεται η συνειδητοποίηση ότι είναι ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι ελλείψεις στη διακυβέρνηση της ΟΝΕ και να ενισχυθεί η αρχιτεκτονική της ώστε να καταστεί ισχυρή και ανθεκτική. Το σύνθετο σύστημα αλληλεπίδρασης των οικονομικών μεταβλητών και της υψηλής αλληλεξάρτησης μεταξύ των κρατών μελών σε μια νομισματική ένωση τονίζει τη σημασία που έχει μια συνεκτική και συντονισμένη προσέγγιση τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο ζώνης του ευρώ. Τούτο έγινε σαφές με την πρόσφατη κρίση, η οποία κατέδειξε ότι η διασυνοριακή διάδοση αναταράξεων μπορεί να είναι ταχεία και μεγάλης έκτασης και ότι απλές αναταράξεις μπορεί να έχουν πολύ ασύμμετρα αποτελέσματα στην ανάπτυξη των διαφόρων χωρών, λόγω των επίμονων και μεγάλων διαφορών στις οικονομικές και θεσμικές δομές κάθε κράτους μέλους. Ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο συγκροτήθηκε η ΟΝΕ υπογραμμίζει την ανάγκη συνεργασίας για την επίτευξη πιο συντονισμένης προσαρμογής του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα με σκοπό τη στήριξη της εγχώριας ζήτησης βραχυπρόθεσμα και την ενθάρρυνση των διαρθρωτικών αλλαγών ώστε, μακροπρόθεσμα, να βελτιωθεί το αναπτυξιακό δυναμικό. Η ζώνη του ευρώ είναι κάτι περισσότερο από το απλό άθροισμα των στοιχείων της. Οι οικονομικές αναταράξεις λόγω κρίσης και οι μη συντονισμένες αποκρίσεις πολιτικής κατά τη διάρκειά της ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα και δημιούργησαν υπαρξιακούς κινδύνους για ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο στενός συντονισμός των μέτρων πολιτικής σε όλα τα κράτη μέλη μπορεί να διαμορφώσει θετικές συνέργειες, να πυροδοτήσει τη θετική αλληλεπίδραση μεταξύ των τομέων πολιτικής και να συμβάλει σε θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις σε όλα τα κράτη μέλη.

Οι συστάσεις προς τη ζώνη του ευρώ στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου έχουν ήδη αποδείξει την αξία τους όσον αφορά την ενίσχυση του συντονισμού των τομέων πολιτικής στη ζώνη του ευρώ. Ο μεγαλύτερος βαθμός ιδίας ευθύνης από την Ευρωομάδα όσον αφορά τις συστάσεις της ζώνης του ευρώ διευκόλυνε την επίτευξη προόδου σε ορισμένους σημαντικούς τομείς πολιτικής κατά το παρελθόν έτος. Ως εκ τούτου, η επανεξέταση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων οδήγησε σε σοβαρές δεσμεύσεις από τα κράτη μέλη όσον αφορά την προσαρμογή των φορολογικών πολιτικών τους. Η Ευρωομάδα συζήτησε διεξοδικά τα μεταρρυθμιστικά σχέδια και προώθησε μια κοινή αντίληψη για σημαντικά θέματα, όπως τα δυνητικά οφέλη των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, συμπεριλαμβανομένων των μεταρρυθμίσεων για την αντιμετώπιση της υψηλής φορολόγησης της εργασίας, και τα αποτελέσματα της ασύμμετρης οικονομικής προσαρμογής στο πλαίσιο της ΟΝΕ. Τούτο συνέβαλε στη διαμόρφωση κοινής αντίληψης σχετικά με τις τρέχουσες προκλήσεις πολιτικής, στον εντοπισμό βέλτιστων πρακτικών και στον καλύτερο συντονισμό αποκρίσεων πολιτικής προς κατευθύνσεις ευνοϊκές για την ανάπτυξη.

Η διατήρηση και η ενίσχυση της ανάκαμψης απαιτεί συνεχείς και αποφασιστικές προσπάθειες σε επίπεδο ασκούμενης πολιτικής. Οι διαρθρωτικές, δημοσιονομικές, χρηματοπιστωτικές και νομισματικές πολιτικές, σε συνδυασμό με μια ολοκληρωμένη, φιλοαναπτυξιακή προσέγγιση, θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την παρατεταμένη βραδεία ανάπτυξη, επιδρώντας τόσο στην πλευρά της ζήτησης όσο και στην πλευρά της προσφοράς των οικονομιών μας. Οι βασικές προκλήσεις για τη ζώνη του ευρώ είναι οι εξής:

(i) υποστήριξη ισορροπημένης προσαρμογής στον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα,

(ii) αύξηση του αναπτυξιακού δυναμικού της οικονομίας, μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα,

(iii) ολοκλήρωση της αρχιτεκτονικής της ΟΝΕ.

Ζωτικό ρόλο εν προκειμένω θα πρέπει να διαδραματίσουν οι επενδύσεις. Θα απαιτηθούν επίσης γενικές λύσεις πολιτικής για την κάλυψη του κενού παραγωγής και την αύξηση της δυνητικής παραγωγής ώστε να εξασφαλιστεί το μακροπρόθεσμο μέλλον της Ευρώπης, λαμβάνοντας υπόψη και τη γήρανση του πληθυσμού της ΕΕ.

Βραχυπρόθεσμες προκλήσεις: Η αξιολόγηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων του 2015 υπογραμμίζει το περιθώριο βελτίωσης του συντονισμού των διαφοροποιημένων δημοσιονομικών απαντήσεων των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ. Τα κράτη μέλη που δεν έχουν δημοσιονομικά περιθώρια πρέπει να εργαστούν για να τα ανακτήσουν, ενώ οι χώρες με μεγαλύτερα δημοσιονομικά περιθώρια θα πρέπει να αξιοποιήσουν την ευκαιρία για την τόνωση της εγχώριας ζήτησης και, ιδίως, για την προώθηση των επενδύσεων. Κάτι τέτοιο θα στήριζε την ανάπτυξη και θα συντελούσε σε θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις στη ζώνη του ευρώ. Το επενδυτικό σχέδιο θα συμβάλει στη βελτίωση του φιλοαναπτυξιακού χαρακτήρα της δημοσιονομικής πολιτικής και θα βοηθήσει να δοθεί προτεραιότητα στις παραγωγικές επενδυτικές ευκαιρίες. Οι δράσεις νομισματικής πολιτικής θα διαδραματίσουν και αυτές σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της εμπιστοσύνης και της ανάπτυξης μέσω των συμβατικών και μη συμβατικών μέτρων νομισματικής πολιτικής που έχουν ανακοινωθεί. Εντούτοις, η αποτελεσματικότητά τους θα εξαρτηθεί επίσης από τις μεταρρυθμιστικές δράσεις στους άλλους τομείς πολιτικής — φορολογική και διαρθρωτική πολιτική— από το επίπεδο φιλοδοξίας κατά τον σχεδιασμό τους και από την αποφασιστικότητα κατά την υλοποίησή τους.

Μεσοπρόθεσμες προκλήσεις: Οι καλά σχεδιασμένες και ορθά εφαρμοσμένες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές εργασίας, προϊόντων και στις χρηματοπιστωτικές αγορές δεν έχουν ακόμη εφαρμοστεί αρκετά γρήγορα και αποφασιστικά. Αλλά η διόρθωση των συσσωρευμένων ανισορροπιών θα χρειαστεί ακόμα χρόνο. Ενώ ορισμένες από τις βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στην οικονομική δραστηριότητα όταν η νομισματική πολιτική περιορίζεται στο μηδενικό κατώτερο όριο (δηλαδή όταν τα επιτόκια προσεγγίζουν το μηδέν και δεν μπορούν να συρρικνωθούν πολύ περισσότερο) ενδέχεται να είναι αρνητικές, οι εν λόγω επιπτώσεις είναι πιθανόν να μην είναι σημαντικές και να εξαρτώνται από το μέτρο που λαμβάνεται. Τα μέτρα μπορούν να προσαρμόζονται ώστε να ελαχιστοποιούνται τυχόν βραχυπρόθεσμες αρνητικές επιπτώσεις. Συνεπώς, δεν υποστηρίζεται η ιδέα ότι η καθυστέρηση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων θα βελτίωνε τις οικονομικές συνθήκες στην παρούσα συγκυρία[1]. Επιπλέον, όταν ορισμένες χώρες εφαρμόζουν τις εν λόγω μεταρρυθμίσεις παράλληλα, έτσι ώστε να αξιοποιήσουν θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις, τα οφέλη ενδέχεται να αυξηθούν. Σημαντικό μέρος των εν λόγω θετικών επιπτώσεων θα προέλθει από την άρση των κανονιστικών εμποδίων για τις επενδύσεις, την πραγματοποίηση προόδου σε τομείς όπως οι υπηρεσίες, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και η ψηφιακή οικονομία, τη βελτίωση των γενικών συνθηκών για τις επιχειρήσεις, την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων στην αγορά εργασίας, τη βελτίωση της πρόσβασης σε μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση και την ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης ώστε να αντιμετωπιστεί ο κατακερματισμός των χρηματοπιστωτικών αγορών και να διασφαλιστεί η χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Μακροπρόθεσμα, η πρόκληση είναι να αντιμετωπιστούν οι αδυναμίες της αρχιτεκτονικής της ΟΝΕ.

2. Διαρθρωτικα θεματα 2.1. Πολιτική διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων

Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ του 2014 ζητούσαν την εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στη ζώνη του ευρώ ώστε να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη, η σύγκλιση και η προσαρμογή των εσωτερικών και εξωτερικών ανισορροπιών. Τονιζόταν η ανάγκη παρακολούθησης, αξιολόγησης και ώθησης της προόδου όσον αφορά την υλοποίηση των μεταρρυθμιστικών δεσμεύσεων, ιδίως για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που είναι αντιμέτωπα με υπερβολικές ανισορροπίες και στα οποία είναι αναγκαία η ανάληψη αποφασιστικής πολιτικής δράσης ενόψει του περιορισμού των ανεπιθύμητων επιπτώσεων στο σύνολο της ζώνης του ευρώ. Στις συστάσεις εζητείτο η υλοποίηση ενδεδειγμένων πολιτικών σε χώρες με μεγάλα πλεονάσματα ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, που να συμβάλουν σε θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις. Τέλος, οι συστάσεις πρότειναν θεματικές συζητήσεις ανά τακτά διαστήματα σχετικά με διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές εργασίας και προϊόντων που θα είχαν ενδεχομένως σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις, με έμφαση στη μείωση της υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης της εργασίας και στην μεταρρύθμιση των αγορών υπηρεσιών.

Συνολικά, το 2014 σημειώθηκε κάποια πρόοδος στην υλοποίηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων (βλ. πίνακα στο παράρτημα). Ωστόσο, συνολικά, ο ρυθμός εφαρμογής διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στη ζώνη του ευρώ ως σύνολο δεν αυξήθηκε κατά τη διάρκεια του 2014.

Η εξωτερική επανεξισορρόπηση στη ζώνη του ευρώ προχωρά. Οι προσαρμογές του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών σε ορισμένες χώρες της ζώνης του ευρώ οδήγησαν από πολύ υψηλά ελλείμματα προ κρίσεως σε ισοσκελισμένα ή θετικά ισοζύγια. Μεγάλο μέρος αυτής της προσαρμογής είναι μη κυκλικού χαρακτήρα και ως τέτοια δεν αναμένεται να εξανεμιστεί μόλις βελτιωθεί η συνολική οικονομική κατάσταση[2]. Μια σημαντική συνέπεια των επιτευγμάτων αυτών είναι ότι το σύνολο της ζώνης του ευρώ έχει ένα όλο και θετικότερο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Ενώ το 2008 υπήρχε έλλειμμα 0,8 % του ΑΕΠ, το 2013 υπήρξε πλεόνασμα 2,0 % του ΑΕΠ και το 2014 πλεόνασμα 3,2 % το 2014 (βλέπε Διάγραμμα 1). Η προσαρμογή σε χώρες-οφειλέτες συνετέλεσε κατά πολύ στην επανεξισορρόπηση σε επίπεδο ζώνης του ευρώ, ενώ οι χώρες-πιστωτές δεν προσάρμοσαν τις πλεονασματικές τους θέσεις. Τα πλεονάσματα ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δεν ενέχουν τόσους κινδύνους όσο τα μεγάλα ελλείμματα, αλλά απαιτούν παρακολούθηση και ενδεχομένως ανάληψη δράσης πολιτικής, δεδομένου ότι αποτελούν ένδειξη πιθανής υποτονικής εγχώριας ανάπτυξης και αναποτελεσματικής κατανομής των οικονομικών πόρων.

Οι συνέπειες του χρέους εξακολουθούν να πλήττουν την οικονομική δραστηριότητα. Παρά την προσαρμογή των ροών, τα αποθέματα υποχρεώσεων έναντι του εξωτερικού παραμένουν υψηλά, ιδίως σε κάποιες χώρες (βλ. Διάγραμμα 2). Για ορισμένες χώρες, οι καθαρές υποχρεώσεις εξωτερικού (ΚΔΕΘ) ήταν πολύ κοντά ή πάνω από την ετήσια παραγωγή το 2013. Λίγες χώρες κατέγραψαν πρόσφατα βελτίωση. Ένα εξέχον μερίδιο των καθαρών υποχρεώσεων εξωτερικού σε χώρες που υπάγονται σε πρόγραμμα προσαρμογής αποτελείται από χρέος που ενέχει κινδύνους βιωσιμότητας. Για να υποχωρήσουν τα πολύ υψηλά επίπεδα εξωτερικού χρέους σε πιο βιώσιμα επίπεδα, πρέπει να διατηρηθεί στο μέλλον η βελτίωση των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να χρειαστούν περαιτέρω βελτιώσεις μέσω ακόμη υψηλότερων πλεονασμάτων στο εμπορικό ισοζύγιο και στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών.

Ορισμένοι παράγοντες περιπλέκουν επί του παρόντος τη διαδικασία προσαρμογής. Οι εν εξελίξει προσπάθειες για την αποκατάσταση της ανταγωνιστικότητας και την εξισορρόπηση των εξωτερικών θέσεων καθίστανται δυσκολότερες λόγω πληθωρισμού και ανάπτυξης που κινούνται σε χαμηλότερα από τα αναμενόμενα επίπεδα, δεδομένων της πτώσεως των τιμών και των μισθολογικών αγκυλώσεων. Το περιβάλλον αυτό συνεπάγεται μεταφορά πόρων από τους οφειλέτες στους πιστωτές. Τα πολύ χαμηλά επίπεδα πληθωρισμού βοηθούν μεν στην υποστήριξη της κατανάλωσης, αλλά δυσχεραίνουν την προσαρμογή των σχετικών τιμών εντός της ζώνης του ευρώ. Ενώ σημαντική πρόκληση για τις χώρες-οφειλέτες είναι να αποφύγουν τη μεταρρυθμιστική κόπωση και να συνεχίσουν να υλοποιούν μεταρρυθμίσεις και πολιτικές για την εξυγίανση της θέσης τους, η προσαρμογή στις χώρες-πιστωτές θα μπορούσε να έχει θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις στην υπόλοιπη ζώνη του ευρώ. Η τρέχουσα υποτίμηση του ευρώ, η πτώση των τιμών του πετρελαίου και τα μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής αναμένεται να στηρίξουν την επανεξισορρόπηση, ιδίως σε χώρες-οφειλέτες. Τούτο οφείλεται στην υψηλότερη εν γένει ελαστικότητα των τιμών εξαγωγής των προϊόντων τους, την υψηλότερη ενεργειακή ένταση και στις εν γένει υψηλότερες διαφορές επιτοκίου των ομολόγων τους και των σχετικά κλειστών διαύλων τραπεζικής δανειοδότησης. Σε διεθνές επίπεδο, η ζώνη του ευρώ πρέπει να εμφανίζεται ότι ακολουθεί πιστά τις κατάλληλες πολιτικές για την προώθηση της οικονομικής προσαρμογής.

Η απομόχλευση από μέρους νοικοκυριών και επιχειρήσεων είναι εν εξελίξει. Η μείωση των εναπομενόντων αποθεμάτων ιδιωτικού χρέους βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο[3]. Το υψηλό εξωτερικό χρέος σε ορισμένες χώρες της ζώνης του ευρώ αντικατοπτρίζει τον υψηλό βαθμό χρέωσης τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα. Ειδικότερα, οι πιέσεις απομόχλευσης στον ιδιωτικό τομέα, οι οποίες επηρεάζουν τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις αποτελούν τροχοπέδη για την ιδιωτική κατανάλωση και τις επενδύσεις. Οι πιέσεις αυτές έχουν εν μέρει υποχωρήσει από το προ κρίσεως επίπεδο. Οι αρνητικές πιστωτικές ροές έχουν αποτελέσει μέχρι σήμερα τον κύριο μοχλό μείωσης του δείκτη χρέους/ΑΕΠ, οδηγώντας σε σημαντικές αλυσιδωτές επιπτώσεις στην οικονομική δραστηριότητα. Η υποτονική ή ακόμη και αρνητική αύξηση του ΑΕΠ έχει σταθεί εμπόδιο στη μείωση του δείκτη χρέους.

Διάγραμμα 1: Συμβολή χωρών στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της ζώνης του ευρώ (% ΑΕΠ ζώνης ευρώ) || Διάγραμμα 2: Καθαρή διεθνής επενδυτική θέση για υπερχρεωμένες χώρες (% ΑΕΠ), 2013

||

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Σημείωση: Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της ζώνης του ευρώ υπολογίζεται ως άθροισμα των μεμονωμένων ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών των κρατών μελών και αποτελεί κινητό άθροισμα τεσσάρων τριμήνων. || Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Οι εναπομείνασες ανάγκες απομόχλευσης εξακολουθούν να είναι μεγάλες σε αρκετές οικονομίες. Οι ανάγκες απομόχλευσης του ιδιωτικού τομέα υπερβαίνουν το 30% του ΑΕΠ σε ορισμένες χώρες, περιλαμβανομένων των χωρών που έχουν ήδη επιτύχει σημαντική μείωση του ιδιωτικού χρέους. Λόγω αδυναμιών στις συνθήκες της πιστωτικής αγοράς και της ανάγκης ταχύτερης προσαρμογής των ιδιωτικών ισολογισμών, η ενεργός απομόχλευση αναμένεται ότι θα συνεχιστεί.

Υψηλές κυκλικές αποκλίσεις μεταξύ κρατών μελών της ζώνης του ευρώ. Οι κυκλικές διαφορές είναι, σε κάποιο βαθμό, αναπόφευκτες σε μία νομισματική ένωση (αντικατοπτρίζουν διαφορετικές οικονομικές δομές και θεσμούς και διαφορετική ανθεκτικότητα και προσαρμογή σε οικονομικές αναταράξεις. Ωστόσο, είναι ανησυχητικές εάν είναι υπερβολικές και παρατεταμένες. Οι μεγάλες κυκλικές διαφορές που παρατηρούνται επί του παρόντος στη ζώνη του ευρώ οφείλονται, ως επί το πλείστον, στη μεγάλη ανομοιογένεια στις οικονομικές δομές των κρατών μελών, στις ακατάλληλες εθνικές οικονομικές πολιτικές, στην ανεπαρκή διασυνοριακή ολοκλήρωση και στις αδυναμίες της αρχιτεκτονικής της ΟΝΕ, συμπεριλαμβανομένης της ανεπαρκούς κατανομής του κινδύνου μέσω των χρηματοπιστωτικών αγορών και των κεφαλαιαγορών. Προκύπτει επίσης ότι η προσαρμογή σε αναταράξεις, ιδίως χρηματοπιστωτικού χαρακτήρα, παραμένει αργή στη ζώνη του ευρώ, κυρίως όταν η δημοσιονομική πολιτική αντιμετωπίζει περιορισμούς και δεν υπάρχει μια πλήρως ανεπτυγμένη Τραπεζική Ένωση.

Η κατάσταση στις αγορές εργασίας βελτιώνεται, παρόλο που τα ποσοστά ανεργίας παραμένουν υψηλά. Το 2014, για πρώτη φορά από τότε που ξέσπασε η κρίση, παρατηρήθηκε μικρή σύγκλιση στις συνθήκες της αγοράς εργασίας, με την ανεργία να μειώνεται και στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που είχαν καταγράψει τις μεγαλύτερες αυξήσεις ανεργίας μετά την κρίση δημοσίου χρέους. Το ποσοστό ανεργίας παρέμεινε σε γενικές γραμμές σταθερό σε χώρες με χαμηλά επίπεδα ανεργίας. Σε ορισμένες από τις χώρες με ποσοστά ανεργίας άνω του 10 % δεν σημειώθηκε εν γένει βελτίωση της κατάστασης στην αγορά εργασίας και η διαφορά στα ποσοστά ανεργίας μεταξύ των χωρών έφτασε τις 20 ποσοστιαίες μονάδες. Με τη μακροχρόνια ανεργία να αγγίζει το 50% της συνολικής ανεργίας το 2014 (βλ. Διάγραμμα 3) και την ανεργία των νέων να παραμένει υψηλή, ελλοχεύει ο κίνδυνος κάποια από τα υψηλά ποσοστά ανεργίας να αποκτήσουν διαρθρωτικό χαρακτήρα. Η διαδικασία ανακατανομής των πόρων από τον τομέα των μη εμπορεύσιμων αγαθών προς τον τομέα των εμπορεύσιμων συνεχίστηκε στις χώρες που υπάγονται σε πρόγραμμα προσαρμογής, υποστηριζόμενη από μετριότερη εξέλιξη των μισθών στους τομείς μη εμπορεύσιμων αγαθών. Απαιτούνται ειδικά προσαρμοσμένες πολιτικές, εκτός από την προσαρμογή των σχετικών μισθών, που να συμβάλουν στην ταχύτερη ανακατανομή των πόρων μεταξύ τομέων και στην αντιμετώπιση της μακροχρόνιας ανεργίας. Σημαντικές αναντιστοιχίες δεξιοτήτων εμποδίζουν τη βελτίωση των συνθηκών στην αγορά εργασίας σε ορισμένα κράτη μέλη που έχουν ειδικά ανάγκη να εφαρμόσουν πολιτικές για την αντιμετώπιση του εργατικού δυναμικού χαμηλής ειδίκευσης. Μέτρα ενθάρρυνσης της δια βίου μάθησης δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση της γήρανσης και της κινητικότητας του εργατικού δυναμικού.

Διάγραμμα 3: Μακροχρόνια ανεργία (για ένα έτος ή περισσότερο) στην ΕΕ, τη ζώνη του ευρώ και τις ΗΠΑ (% συνολικού εργατικού δυναμικού) ||

||

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή και Υπηρεσία Στατιστικής της Εργασίας των ΗΠΑ. ||

Η κοινωνική κατάσταση στη ζώνη του ευρώ δεν έχει βελτιωθεί σημαντικά μετά την επιδείνωση που ακολούθησε την κρίση. Τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι εν γένει το ποσοστό των ανθρώπων που βρίσκονται στο όριο της φτώχειας και το ποσοστό όσων βιώνουν σοβαρή υλική στέρηση άρχισε να μειώνεται σε ετήσια βάση το 2013 φτάνοντας το 16,7% και το 7,4% αντίστοιχα. Ωστόσο, το ποσοστό των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά με πολύ χαμηλή ένταση εργασίας και το ποσοστό της φτώχειας των εργαζομένων αυξήθηκαν ελαφρά σε 10,9 % και 11,5 % αντίστοιχα, κάτι που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις τάσεις που επικρατούν στις χώρες που έχουν πληγεί περισσότερο από την κρίση. Το χάσμα της φτώχειας εξακολούθησε και αυτό να αυξάνεται φτάνοντας το 24,0 % το 2013, λόγω των συνεχιζόμενων αρνητικών εξελίξεων σε χώρες της ζώνης του ευρώ που αντιμετωπίζουν απότομες προσαρμογές. Στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση τα ποσοστά φτώχειας και σοβαρής υλικής στέρησης εξακολούθησαν να αυξάνονται κατακόρυφα· σε ορισμένα κράτη μέλη τα εθνικά επίπεδα εισοδήματος μειώθηκαν. Οι πιθανές επιπτώσεις των κοινωνικών εξελίξεων στη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους είναι πολλαπλές[4]. Η φτώχεια μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την παραγωγικότητα μέσω της περιορισμένης πρόσβασης στην εκπαίδευση και στις υπηρεσίες υγείας, ενώ η ανισότητα μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες στην ανάπτυξη λόγω μεγαλύτερης συσσώρευσης ιδιωτικού χρέους και χαμηλότερης αύξησης της κατανάλωσης. Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας των νέων και η αύξηση της μακροχρόνιας ανεργίας έχουν αρνητικές μακροπρόθεσμες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Η μακροχρόνια ανεργία είναι ένας από τους παράγοντες που συνδέονται περισσότερο με τη φτώχεια στην Ευρώπη.[5]

Σημαντικές ακαμψίες εξακολουθούν να υφίστανται όσον αφορά τις ρυθμίσεις των αγορών εργασίας και προϊόντων στις χώρες της ζώνης του ευρώ, οι οποίες αποτελούν πρόσκομμα για την Ενιαία Αγορά. Αυτές οι ακαμψίες ενδέχεται να μειώνουν την ικανότητα των κρατών μελών να προσαρμόζονται στους οικονομικούς κλυδωνισμούς, εμποδίζοντας την εύρυθμη λειτουργία της ΟΝΕ.

Το αναπτυξιακό δυναμικό μειώθηκε σε όλες σχεδόν τις χώρες της ζώνης του ευρώ μεταξύ 2007 και 2013. Η μείωση ήταν πιο απότομη στα πλέον ευάλωτα οικονομικά κράτη της ζώνης του ευρώ και στα κράτη της Βαλτικής. Ως εκ τούτου, στα κράτη μέλη με επίπεδα εισοδήματος χαμηλότερα από τον μέσο όρο της ζώνης του ευρώ σημειώθηκε η μεγαλύτερη μείωση της δυνητικής ανάπτυξης. Σε ορισμένες από τις χώρες αυτές, η αύξηση της ανεργίας επιδεινώθηκε από δυσμενείς εξελίξεις όσον αφορά το ποσοστό του ενεργού πληθυσμού και το ποσοστό συμμετοχής. Αυτή η μείωση των εισροών εργασίας ήταν ο βασικός παράγοντας μείωσης της δυνητικής ανάπτυξης. Η συμβολή της παραγωγικότητας κεφαλαίου και της παραγωγικότητας του συνόλου των συντελεστών παραγωγής στη δυνητική ανάπτυξη μειώθηκε επίσης σε όλα τα κράτη μέλη μεταξύ 2007 και 2013.

Απαιτείται νέα δέσμευση για διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις ώστε να τονωθεί η ανταγωνιστικότητα και το αναπτυξιακό δυναμικό. Κατά την περίοδο μέχρι την εισαγωγή του ευρώ, υπήρχε η πεποίθηση ότι το κοινό νόμισμα θα αποτελούσε από μόνο του κίνητρο μεταρρυθμίσεων, καθώς δεν θα υφίστατο πλέον συναλλαγματική ισοτιμία ως εργαλείο βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας. Αυτό δεν συνέβη και οι επιδόσεις από άποψη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων δεν ήταν καθόλου ικανοποιητικές. Από τότε που ξέσπασε η κρίση, ανελήφθησαν φιλόδοξες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις σε ορισμένες χώρες της ζώνης του ευρώ, ιδίως στις χώρες που υπάγονται σε πρόγραμμα. Οι μεταρρυθμίσεις συνεχίστηκαν το 2014, συμβάλλοντας στην τρέχουσα προσαρμογή. Ωστόσο, η πρόοδος των μεταρρυθμίσεων στο σύνολο των κρατών της ζώνης του ευρώ παραμένει πολύ κάτω από τα επίπεδα που ορίζονται στις επιμέρους ειδικές ανά χώρα συστάσεις. Επιπλέον, η έμπρακτη υλοποίησή τους ενίοτε έχει σταματήσει, και υπάρχει κίνδυνος υπαναχώρησης από τις μεταρρυθμίσεις μόλις υποχωρήσουν οι πιεστικές ανάγκες χρηματοδότησης και βελτιωθούν οι οικονομικές συνθήκες. Η εφαρμογή των κατάλληλων μεταρρυθμίσεων σε όλες τις χώρες της ζώνης του ευρώ θα συνέβαλε στην τόνωση της εγχώριας ζήτησης και θα διευκόλυνε τις προσπάθειες αποκατάστασης της ανταγωνιστικότητας και της ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ. Επιπλέον, τα μοντέλα προσομοιώσεων δείχνουν ότι η εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων σε πολλές χώρες της ζώνης του ευρώ ταυτόχρονα θα οδηγούσε σε μεγαλύτερα οφέλη από ό,τι εάν τα κράτη μέλη ενεργούσαν μεμονωμένα (βλέπε Πλαίσιο 1).

Η αξιοποίηση εργασίας και κεφαλαίου στη ζώνη του ευρώ είναι πολύ χαμηλή. Οι καλά σχεδιασμένες μεταρρυθμίσεις, με τις επιπτώσεις που έχουν στην ανάπτυξη, την παραγωγικότητα και την απασχόληση, μπορούν να περιορίσουν τον αρνητικό αντίκτυπο της αναγκαίας οικονομικής απομόχλευσης από μέρους του ιδιωτικού τομέα αλλά και να συμβάλουν στην πρόληψη των επιζήμιων μακροοικονομικών ανισορροπιών και της επιδείνωσης της εν γένει κοινωνικής κατάστασης. Ιδιαίτερα, οι πολιτικές που συμβάλλουν στην αύξηση των επενδύσεων έχουν καθοριστική σημασία. Η αύξηση των επενδύσεων στις μεγάλες χώρες της ζώνης του ευρώ θα είχε θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις για την υπόλοιπη ζώνη του ευρώ[6]. Στο πλαίσιο αυτό, τον Νοέμβριο του 2014 η Επιτροπή δρομολόγησε το Επενδυτικό Σχέδιο για την Ευρώπη. Το σχέδιο βασίζεται σε τρία αλληλοενισχυόμενα σκέλη. 1) κινητοποίηση τουλάχιστον 315 δισεκατ. ευρώ σε πρόσθετες επενδύσεις κατά τα τρία επόμενα έτη μέσω ειδικών μέσων χρηματοδότησης κινδύνου, πράγμα που θα μεγιστοποιήσει τον αντίκτυπο των δημόσιων πόρων και θα απελευθερώσει ιδιωτικές επενδύσεις· 2) στοχοθετημένες πρωτοβουλίες προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εν λόγω πρόσθετες επενδύσεις πληρούν τις ανάγκες της πραγματικής οικονομίας· 3) μέτρα που να αποσκοπούν σε μεγαλύτερη κανονιστική προβλεψιμότητα και σε άρση των εμποδίων για τις επενδύσεις, ώστε η Ευρώπη να καταστεί πιο ελκυστική για επενδύσεις. Χρειάζονται ταυτόχρονες ενέργειες και στους τρεις τομείς ώστε να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη και να μειωθεί η αβεβαιότητα η οποία εμποδίζει τις επενδύσεις.

Η επιτάχυνση της υλοποίησης των μεταρρυθμίσεων είναι ουσιώδους σημασίας για τη ζώνη του ευρώ. Η έλλειψη της ευελιξίας που προσφέρουν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες ως μηχανισμός προσαρμογής συνεπάγεται ότι οι λοιπές οικονομικές μεταβλητές πρέπει να προσαρμοστούν ούτως ώστε να απορροφούν αναταράξεις ή να επιτρέπουν στην οικονομία να προσαρμοστεί. Περαιτέρω, σε πολλές χώρες της ζώνης του ευρώ, το υψηλό μερίδιο των τομέων των μη εμπορεύσιμων αγαθών στην απασχόληση και την προστιθέμενη αξία σε σχέση με τα πρώτα χρόνια μετά το 2000 καθιστά δυσχερέστερη την προσαρμογή αυτών των οικονομιών στην ανταγωνιστική πίεση. Τούτο μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα του συνόλου της οικονομίας.[7] Συνεπώς, πρέπει να βελτιωθεί η λειτουργία των αγορών εργασίας και προϊόντων ώστε να υπάρξει επαρκής ευελιξία και να αποφευχθεί η μετατροπή των ανισορροπιών ή των αναταράξεων σε μακροχρόνια ανεργία.

Τα δυνητικά οφέλη από τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις μπορεί να είναι σημαντικά. Οι μεταρρυθμίσεις συνήθως απαιτούν χρόνο πριν παραγάγουν τα πλήρη αποτελέσματά τους. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι μεταρρυθμίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη παρουσιάζουν τα πρώτα σημάδια επιτυχίας.

Το Πλαίσιο 1 παρουσιάζει συγκρίσιμες εκτιμήσεις, στο σύνολο της οικονομίας, των επιπτώσεων των μεταρρυθμίσεων με προσομοιώσεις βάσει QUEST.

Πλαίσιο 1: Αντίκτυπος στη δυνητική ανάπτυξη των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που επιτελούνται στη ζώνη του ευρώ

Διάγραμμα 7: Αντίκτυπος στο ΑΕΠ ανά τομέα μεταρρυθμίσεων μετά από 5, 10 και 20 έτη

Πηγή: Varga and in ’t Veld (2014), % διαφορά από τη βάση αναφοράς.

Η ζώνη του ευρώ θα αντλούσε σημαντικά οφέλη από τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Η παραγωγή θα μπορούσε να είναι κατά 7 % υψηλότερη μετά από 10 έτη, με υψηλότερα επίπεδα απασχόλησης και βελτίωση των δημοσιονομικών θέσεων, σύμφωνα με ανάλυση βάσει του μοντέλου QUEST της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αυτή η μεθοδολογία συγκριτικής αξιολόγησης βασίζεται σε διαρθρωτικούς δείκτες σε τομείς όπως ο ανταγωνισμός και η ρύθμιση της αγοράς, η αγορά εργασίας και οι δεξιότητες, η φορολογική διάρθρωση και η Ε&Α· η απόσταση από τις καλύτερες επιδόσεις («distance-to-frontier») είναι η προσέγγιση που εφαρμόζεται για την ποσοτική αποτίμηση του μεταρρυθμιστικού δυναμικού με βάση την παραδοχή σταδιακής και μερικής γεφύρωσης του χάσματος σε σχέση με τον μέσο όρο των τριών χωρών της ΕΕ με τις καλύτερες επιδόσεις (βλ. Varga and in’t Veld, 2014 για αναλυτικότερες πληροφορίες).[8] Για να αποφευχθούν μη ρεαλιστικοί ή/και ανέφικτοι στόχοι, τα σενάρια αφορούν τη σταδιακή γεφύρωση των μισών μόνο χασμάτων.

Το Διάγραμμα 7 παρουσιάζει τις επιπτώσεις στο ΑΕΠ για τους τομείς μεταρρυθμίσεων στη ζώνη του ευρώ, με βάση την παραδοχή ότι όλα τα κράτη μέλη λαμβάνουν παρεμφερή μεταρρυθμιστικά μέτρα στους εν λόγω τομείς. Βραχυπρόθεσμα, οι μεταρρυθμίσεις της αγοράς εργασίας (αύξηση της συμμετοχής, ενεργητικές πολιτικές της αγοράς εργασίας και μεταρρυθμίσεις των παροχών), οι φορολογικές μεταρρυθμίσεις (μετατόπιση της φορολογίας προς τους έμμεσους φόρους) και οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά προϊόντων (υψηλότερος ανταγωνισμός στον τομέα των υπηρεσιών και χαμηλότερο κόστος εισόδου) έχουν τον μεγαλύτερο αντίκτυπο. Οι πολιτικές υπέρ της ενίσχυσης των δεξιοτήτων και της Ε&Α έχουν μείζονα, άκρως μακροπρόθεσμο αντίκτυπο στο ΑΕΠ και αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ένα τρίτο των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων στο ΑΕΠ. (Βλ. Varga and in ’t Veld, 2014).

Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις σε μία χώρα μπορεί να έχουν θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις σε άλλες χώρες. Σε αυτές μπορούν να περιλαμβάνονται: i) οι δευτερογενείς επιπτώσεις στο εμπόριο από μεταρρυθμίσεις που τονώνουν τη ζήτηση. Για παράδειγμα, οι προσπάθειες ελευθέρωσης της αγοράς εκ μέρους μίας εξαγωγικής χώρας ενδέχεται να συμβάλουν στην αύξηση της παραγωγικότητας σε μια εισαγωγική χώρα, με τη βελτίωση της ποιότητας των ενδιάμεσων εισροών· ii) οι μεταρρυθμίσεις που καθιστούν ελκυστικότερες τις επενδύσεις, ιδίως τις άμεσες ξένες επενδύσεις, μπορούν να συμβάλουν στη διοχέτευση επενδυτικών ροών· iii) οι μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της κινητικότητας του εργατικού δυναμικού και της κατανομής των πόρων σε μεμονωμένες χώρες μπορούν επίσης να συμβάλουν στην προώθησή τους στο επίπεδο της ζώνης του ευρώ· iv) οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, με την τόνωση της εμπιστοσύνης, ενδέχεται να έχουν θετικό αντίκτυπο στη ζώνη του ευρώ. Οι συντονισμένες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες μπορούν να συμβάλουν στη διάδοση των ευρύτερων επιπτώσεων οικονομικής ευημερίας που έχουν οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις.

Ορισμένες διαρθρωτικές προκλήσεις είναι πιο πιεστικές, ενόψει και των πιθανών θετικών συνεπειών, για το σύνολο της ζώνης του ευρώ, που μπορούν να προκύψουν από την ταχεία υλοποίησή τους. Στις αγορές προϊόντων, η πρόοδος σε τομείς όπως οι υπηρεσίες, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και η ψηφιακή οικονομία έχει το δυναμικό να δημιουργήσει θετικές δευτερογενείς επιπτώσεις για την ανάπτυξη μεταξύ των κρατών μελών· παράλληλα δε με τη βελτίωση των γενικών συνθηκών για τις επιχειρήσεις (π.χ. διοικητική απλούστευση) αναμένεται να δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για την πραγματοποίηση επενδύσεων, τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την ανάπτυξη. Οι μεταρρυθμίσεις με στόχο τη βελτίωση του ανταγωνισμού στους τομείς των μη εμπορεύσιμων αναμένεται να υποστηρίξουν την προσαρμογή, να δώσουν ώθηση στις επενδύσεις και να διευκολύνουν την ανάπτυξη των τομέων αυτών. Στο πεδίο της αγοράς εργασίας, η μεταρρύθμιση βοηθά στην ανακατανομή των πόρων στους πλέον δυναμικούς τομείς και στην υποστήριξη της προσαρμογής και της ανταγωνιστικότητας. Η μείωση της υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης της εργασίας παραμένει σημαντικό ζήτημα (βλ. επίσης Ενότητα 2.2 κατωτέρω). Λόγω της αυξανόμενης συχνότητας της μακροχρόνιας ανεργίας, θα ήταν χρήσιμη η ενίσχυση των ενεργητικών και των παθητικών πολιτικών για την αγορά εργασίας με σκοπό τη βελτίωση των δεξιοτήτων και την πρόληψη των περαιτέρω απωλειών ανθρώπινου κεφαλαίου και της περιθωριοποίησης από την αγορά εργασίας.

2.2. Δημοσιονομική πολιτική

Οι ειδικές συστάσεις ανά χώρα για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ του 2014 ζητούσαν τον συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ εντός της Ευρωομάδας. Τούτο περιλάμβανε ιδίως την αξιολόγηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων, με σκοπό να εξασφαλιστεί μια συνεκτική και φιλική προς την ανάπτυξη δημοσιονομική πολιτική σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Η σύσταση υπογράμμιζε την ανάγκη βελτίωσης της ποιότητας και της βιωσιμότητας των δημόσιων οικονομικών μέσω της παροχής προτεραιότητας στην πραγματοποίηση επενδύσεων σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Τέλος, δινόταν έμφαση στην ανάγκη να εξασφαλιστεί η ενίσχυση των εθνικών δημοσιονομικών πλαισίων, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δημοσιονομικών συμβουλίων.

Η συνολική κατάσταση στον τομέα της φορολογίας στη ζώνη του ευρώ συνέχισε να βελτιώνεται το 2014. Σημειώθηκε πρόοδος στον συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών. Οι δημοσιονομικές προοπτικές για το σύνολο της ζώνης του ευρώ βελτιώθηκαν και ο συνολικός προσανατολισμός της δημοσιονομικής πολιτικής φαίνεται πως είναι ο ενδεδειγμένος. Μετά την πτώση του κάτω από το 3 % του ΑΕΠ το 2013, για πρώτη φορά από το 2008, το ονομαστικό έλλειμμα στη ζώνη του ευρώ αναμένεται να μειωθεί σε 2,6 % του ΑΕΠ το 2014 και σε 2,2 % του ΑΕΠ το 2015 σύμφωνα με τις χειμερινές οικονομικές προβλέψεις του 2015. Ωστόσο, ο συνολικός δείκτης χρέους αναμένεται ότι θα παραμείνει σχεδόν αμετάβλητος το 2015, από περίπου 94,3 % του ΑΕΠ το 2014, πριν αρχίσει να μειώνεται στο 94 % του ΑΕΠ το 2016 (βλέπε Διάγραμμα 8). Για πολλές χώρες, ο δείκτης χρέους θα εξακολουθήσει να αυξάνεται πέραν του 2015.

Χρειάζεται να καταβληθούν ακόμη κάποιες προσπάθειες ώστε να επιτευχθούν διατηρήσιμες δημοσιονομικές θέσεις. Μετά την αναχαίτιση των προσπαθειών εξυγίανσης το 2014, τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ συνολικά δεν σχεδιάζουν να συνεχίσουν τη δημοσιονομική εξυγίανση το 2015. Αυτό προκύπτει από τα διάφορα μέτρα διαρθρωτικής δημοσιονομικής προσαρμογής — τόσο η δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια[9] όσο και η μεταβολή του διαρθρωτικού ισοζυγίου δεν δείχνουν καμία προσαρμογή το 2015 (βλ. Διάγραμμα 8). Μετά από αρκετά έτη σημαντικών δημοσιονομικών προσπαθειών και στο τρέχον πλαίσιο χαμηλής ανάπτυξης και χαμηλού πληθωρισμού, ένας γενικά ουδέτερος συνολικός δημοσιονομικός προσανατολισμός φαίνεται να είναι σε γενικές γραμμές ο ενδεδειγμένος. Η έλλειψη δημοσιονομικής λιτότητας σε επίπεδο συγκεντρωτικών μεγεθών της ζώνης του ευρώ αντικατοπτρίζει εν μέρει την ανάγκη να εξασφαλισθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ απαιτήσεων βιωσιμότητας και ανησυχιών κυκλικής σταθεροποίησης.

Ο συντονισμός των δημοσιονομικών πολιτικών παραμένει ανεπαρκής. Εξακολουθούν να υφίστανται μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών, γεγονός που δημιουργεί κινδύνους για το σύνολο της ζώνης του ευρώ (βλ. Διάγραμμα 9). Τα κράτη μέλη που διαθέτουν περισσότερα δημοσιονομικά περιθώρια έχουν πλέον τη δυνατότητα να λάβουν μέτρα τόνωσης της εγχώριας ζήτησης, με ιδιαίτερη έμφαση στις επενδύσεις. Τα δημοσιονομικά αποθέματα δεν έχουν ακόμη αποκατασταθεί, ενώ οι ανησυχίες σχετικά με τη βιωσιμότητα, καθώς και οι υψηλοί και αυξανόμενοι δείκτες χρέους πρέπει να αντιμετωπιστούν αποφασιστικά στις χώρες στις οποίες παρατηρούνται αυτά τα φαινόμενα. Χωρίς περαιτέρω προσπάθειες για αποκατάσταση των δημοσιονομικών αποθεμάτων τους, τα κράτη μέλη και η ζώνη του ευρώ συνολικά παραμένουν ευάλωτα έναντι δυσμενών οικονομικών κλυδωνισμών. Μία από τις βασικές προκλήσεις πολιτικής που αντιμετωπίζει η ζώνη του ευρώ είναι η μείωση του δημοσίου χρέους μέσω διαφοροποιημένων, φιλοαναπτυξιακών δημοσιονομικών πολιτικών και παράλληλης τόνωσης του αναπτυξιακού δυναμικού στη ζώνη του ευρώ[10]. Η προσοχή εστιάζεται όλο και περισσότερο στον μη βέλτιστο συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών εντός του πλαισίου των κανόνων της ΕΕ. Τα κράτη μέλη τα οποία δεν διαθέτουν δημοσιονομικά περιθώρια θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθειες ώστε να τα ανακτήσουν, ενώ τα κράτη μέλη που διαθέτουν δημοσιονομικά περιθώρια θα πρέπει να τα αξιοποιήσουν ώστε να τονώσουν την εγχώρια ζήτηση με ιδιαίτερη έμφαση στις επενδύσεις. Οι προσομοιώσεις που εξετάζουν τις επιπτώσεις της προσωρινής διετούς αύξησης των δημοσίων επενδύσεων σε χώρες με δημοσιονομικά περιθώρια της τάξεως του 1 % του ΑΕΠ εντοπίζουν έναν διαρκή θετικό αντίκτυπο στην ανάπτυξη με πολλαπλασιαστικό συντελεστή μεταξύ 0,8 και 1. Η εισαγωγική διαρροή προκαλεί σχετικά σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις σε άλλες χώρες της ζώνης του ευρώ, συντελώντας στην αύξηση του ΑΕΠ μεταξύ 0,2 και 0,3 %[11].

Διάγραμμα 8: Δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια («DFE») και μεταβολή του διαρθρωτικού ισοζυγίου το 2015 (% ΑΕΠ) || Διάγραμμα 9: Βαθμός κινδύνου βιωσιμότητας και προβλεπόμενη δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια το 2015

||

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή. || Πηγή: Χειμερινές προβλέψεις 2015, Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Σημειώσεις: Ο βαθμός κινδύνου βιωσιμότητας μετράται με τον δείκτη S1, που δείχνει (σε % του δυνητικού ΑΕΠ) κατά πόσο πρέπει να μεταβληθεί το διαρθρωτικό ισοζύγιο έως το 2020, σε σύγκριση με το επίπεδο του 2014, ώστε ο δείκτης χρέους προς το ΑΕΠ να ανέλθει σε 60 % το 2030. Η δημοσιονομική προσπάθεια μετράται με βάση την προβλεπόμενη δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια το 2015.

Τα κράτη μέλη οφείλουν να εξασφαλίσουν την πλήρη συμμόρφωση με το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Δεδομένου ότι οκτώ[12] από τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ παρέμεναν σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος το 2014 και ότι μόνο δύο από τα κράτη μέλη που υπάγονται στο προληπτικό σκέλος αναμένεται να επιτύχουν ή να υπερβούν τους μεσοπρόθεσμους στόχους κατά την περίοδο 2014-15, η έλλειψη διαρθρωτικής προσαρμογής φαίνεται να υποδηλώνει υστέρηση σε σχέση με τις απαιτήσεις του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης για το σύνολο της ζώνης του ευρώ[13]. Το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ ενθαρρύνει τη διαφοροποιημένη και φιλοαναπτυξιακή δημοσιονομική εξυγίανση. Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης επιτρέπει στα κράτη μέλη να ακολουθήσουν διαφοροποιημένες δημοσιονομικές στρατηγικές που λαμβάνουν υπόψη τις ειδικές συνθήκες που επικρατούν σε αυτά. Οι χώρες που αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δημοσιονομικές προκλήσεις οφείλουν να καταβάλουν μεγαλύτερες προσπάθειες εξυγίανσης. Οι μεσοπρόθεσμοι στόχοι αντιπροσωπεύουν τις υγιείς δημοσιονομικές θέσεις, οι οποίες λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη να δημιουργηθούν αποθέματα ασφαλείας κατά των υπερβολικών ελλειμμάτων και να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα του χρέους.

Η ευελιξία στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης επιτρέπει τη βραχυπρόθεσμη διατήρηση της ανάπτυξης. Ειδικότερα όσον αφορά τον αυξανόμενο αριθμό κρατών που υπάγονται στο προληπτικό σκέλος, η δημοσιονομική προσπάθεια δύναται να προσαρμοστεί στην οικονομική κατάσταση και να λάβει υπόψη την εφαρμογή ουσιωδών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Το Επενδυτικό Σχέδιο για την Ευρώπη θα συμβάλει στην αύξηση της δυνητικής ανάπτυξης με την ενθάρρυνση των παραγωγικών επενδύσεων. Ειδικότερα, κατά τη διενέργεια των αξιολογήσεων στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, η Επιτροπή θα λάβει ευνοϊκή θέση έναντι όλων των εισφορών κεφαλαίου στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων.

Η ποιότητα των δημοσίων οικονομικών δεν έχει βελτιωθεί επαρκώς. Η συνολική ποιότητα των δαπανών επιτυγχάνεται χάρη στον συνδυασμό δύο κύριων παραγόντων: (i) τη σύνθεση των δαπανών, και ιδίως του μεριδίου των πλέον φιλοαναπτυξιακών στοιχείων δαπανών· ii) την αποτελεσματικότητα των δαπανών, δηλαδή το πόσο καλά οι δημόσιοι πόροι μετατρέπονται σε υπηρεσίες προς τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για τη χάραξη δημοσιονομικών στρατηγικών με τρόπο πιο φιλοαναπτυξιακό. Ενώ αυτό ισχύει για όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ έχουν ιδιαίτερο συμφέρον να διασφαλίσουν ότι οι εθνικοί προϋπολογισμοί χρησιμοποιούνται ως αποτελεσματικός μηχανισμός προσαρμογής. Στο σκέλος των εσόδων, η ποιότητα των δημόσιων οικονομικών θα μπορούσε να διασφαλιστεί μέσω, για παράδειγμα, της αντιμετώπισης της φορολογικής απάτης και ανισότητας.

Πλαίσιο 2: Συνέχεια που δόθηκε στις συστάσεις για τη ζώνη του ευρώ — η φορολογική επιβάρυνση της εργασίας

Για τη μεγάλη πλειονότητα των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ, η φορολογική επιβάρυνση της εργασίας είναι σχετικά υψηλή (περίπου 40 % ή και περισσότερο του συνολικού κόστους εργασίας). Τούτο έχει αρνητικό αντίκτυπο στις επιδόσεις της αγοράς εργασίας και στην οικονομική δραστηριότητα. Μια κρίσιμη επιλογή πολιτικής είναι η μετατόπιση του βάρους από τη φορολόγηση της εργασίας σε περισσότερο φιλοαναπτυξιακές πηγές εσόδων, όπως οι φόροι επί της κατανάλωσης, καθώς και η τακτική φορολογία ακινήτων και περιβαλλοντική φορολογία. Οι εν λόγω φόροι δεν χρησιμοποιούνται επαρκώς σε ορισμένες χώρες. Η μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης της εργασίας τονώνει την προσφορά και τη ζήτηση εργασίας και συμβάλλει στην κερδοφορία των επιχειρήσεων, πράγμα που με τη σειρά του συμβάλλει στη βελτίωση της απόδοσης του κεφαλαίου και των κινήτρων για την πραγματοποίηση επενδύσεων.

Διάγραμμα 10: Η φορολογική επιβάρυνση της εργασίας στη ζώνη του ευρώ και η σύνθεσή της (%), 2013 Διάγραμμα 11: Η εξέλιξη της φορολογικής επιβάρυνσης για τους χαμηλόμισθους εργαζομένους στη ζώνη του ευρώ

Πηγή: ΟΟΣΑ και Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Σημείωση: Η φορολογική επιβάρυνση στα παραπάνω διαγράμματα αντιστοιχεί στο ποσοστό του κόστους εργασίας που αποδίδεται στον φόρο εισοδήματος και στις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης («ΕΚΑ») (σε %). Η φορολογική επιβάρυνση εδώ αφορά άγαμο εργαζόμενο χωρίς τέκνα που λαμβάνει, το 2013, τον μέσο μισθό (Διάγραμμα 10) και το 67 % του μέσου μισθού (Διάγραμμα 11). Πρόσφατα στοιχεία για την Κύπρο δεν είναι διαθέσιμα.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης, οι προσπάθειες για τη μείωση της υψηλής φορολόγησης της εργασίας εξασθένησαν και αρκετά κράτη μέλη αύξησαν τη φορολόγηση της εργασίας ως συμβολή στην εξυγίανση. Το Συμβούλιο εξέδωσε συστάσεις προς μεμονωμένα κράτη μέλη να αντιμετωπίσουν την υψηλή φορολογική επιβάρυνση της εργασίας, καθώς και σύσταση για τη ζώνη του ευρώ προκειμένου να συζητηθεί το ζήτημα αυτό, δεδομένου ότι η πρόκληση αυτή είναι κοινή για πολλά μέλη της ζώνης του ευρώ και λόγω των ενδεχομένως σημαντικών δευτερογενών επιπτώσεων μέσω του αντικτύπου στη ζήτηση και στην ανταγωνιστικότητα.

Η Ευρωομάδα έδωσε άμεση συνέχεια στη σύσταση, με τη διοργάνωση σειράς θεματικών συζητήσεων. Από την ανοικτή συζήτηση προέκυψε συμφωνία επί κοινών αρχών όσον αφορά τον σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση των μεταρρυθμίσεων στη φορολόγηση της εργασίας, καθώς και μια σταθερή δέσμευση από τους υπουργούς ότι θα επιληφθούν περαιτέρω του θέματος.

Η αρχική καταγραφή της εφαρμογής δείχνει ότι οι συζητήσεις στην Ευρωομάδα είχαν σημαντικό αντίκτυπο στην ευαισθητοποίηση των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ σχετικά με τα οφέλη της αντιμετώπισης της υψηλής φορολόγησης της εργασίας. Πολύ λίγα μέτρα λαμβάνονται με τα οποία αυξάνεται η φορολογική επιβάρυνση ενώ πολλά κράτη μέλη σχεδιάζουν ή υλοποιούν μέτρα για τη μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης. Οι κοινές αρχές που συμφωνήθηκαν στην Ευρωομάδα έχουν επίσης εξεταστεί σε βάθος με τα κράτη μέλη· για παράδειγμα συχνά τίθεται ως στόχος η μείωση της φορολόγησης της εργασίας ειδικά για τις χαμηλότερες εισοδηματικές κατηγορίες. Είναι επίσης ανάγκη να αποφευχθούν οι υπερβολικά περίπλοκες ρυθμίσεις για τους φορολογούμενους και τις φορολογικές αρχές, να ληφθεί υπόψη η ευρύτερη εικόνα της αγοράς εργασίας και να διασφαλιστεί η πολιτική και κοινωνική στήριξη.

Ενώ η πρόκληση και η απαιτούμενη πολιτική κατεύθυνση είναι γενικά σαφείς, είναι σημαντικό να συνεχιστεί η παρακολούθηση της υλοποίησης. Η συνεχιζόμενη ενεργός συμμετοχή της Ευρωομάδας θα συντελούσε στο να εξασφαλιστεί ότι το ζήτημα παραμένει στην κορυφή της ατζέντας πολιτικής.

Η Επιτροπή έχει ζητήσει επανειλημμένα να δοθεί προτεραιότητα στη σύνθεση των φορολογικών πολιτικών με σκοπό την τόνωση της ανάπτυξης. Στο σκέλος των εσόδων, τούτο σημαίνει τη διασφάλιση αποτελεσματικού και φιλοαναπτυξιακού φορολογικού συστήματος. Ιδιαίτερα επιβλαβείς για την ανάπτυξη είναι οι φόροι επί της εργασίας (βλέπε Πλαίσιο 2). Έχουν λάβει χώρα μεταρρυθμίσεις με αντικείμενο την μετατόπιση του βάρους από τη φορολόγηση της εργασίας σε περισσότερους φιλοαναπτυξιακούς φόρους όπως οι φόροι κατανάλωσης, καθώς και η τακτική φορολογία ακινήτων και περιβαλλοντική φορολογία. Παραμένουν όμως σχετικά περιορισμένες σε σύγκριση με το μέγεθος της πρόκλησης. Ο μέσος ανώτατος συντελεστής φορολογίας εισοδήματος εταιρειών στη ζώνη του ευρώ δεν είναι ιδιαίτερα υψηλός σε σύγκριση με άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες, αλλά οι φορολογικοί συντελεστές διαφέρουν σημαντικά μεταξύ κρατών μελών, όπως φαίνεται στο Διάγραμμα 12. Οι διαφορές στους συντελεστές και στις βάσεις μπορούν να ενθαρρύνουν τον φορολογικό ανταγωνισμό. Επιπλέον ενδέχεται οι διαφορές να δημιουργούν δυνατότητες μεταφοράς των κερδών, συμβάλλοντας στη διάβρωση της βάσης.

Η σύνθεση των δαπανών δεν σημειώνει σημαντική πρόοδο ώστε να προσλάβει φιλοαναπτυξιακό χαρακτήρα. Οι λεπτομέρειες για τις πρόσφατες τάσεις στις δαπάνες εμφανίζουν αύξηση σε ορισμένες δαπάνες που θεωρούνται λιγότερο φιλοαναπτυξιακές, πράγμα που, εν τούτοις, ενδέχεται να αντικατοπτρίζει την ενεργοποίηση δικτύων κοινωνικής προστασίας τα οποία συντελούν στον μετριασμό των αρνητικών κοινωνικών επιπτώσεων της κρίσης. Ταυτόχρονα, οι δαπάνες για περισσότερο φιλοαναπτυξιακούς τομείς, όπως η εκπαίδευση ή οι δημόσιες επενδύσεις, έχουν σταθεροποιηθεί και σε ορισμένες περιπτώσεις μειωθεί.

Διάγραμμα 12: Η φορολογική επιβάρυνση του εισοδήματος των εταιρειών (%), 2014

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Σημειώσεις: Ο μέσος όρος της ζώνης του ευρώ είναι σταθμισμένος βάσει του ΑΕΠ. Το μέτρο στο παραπάνω διάγραμμα είναι ο μη στοχοθετημένος ανώτατος θεσμοθετημένος φορολογικός συντελεστής επί του φόρου εισοδήματος των εταιρειών· περιλαμβάνονται οι υφιστάμενες, μόνιμες ή προσωρινές, προσαυξήσεις και οι τοπικοί φόροι. Για λεπτομέρειες, βλ. την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «Tax reforms in EU Member States», 2014

Η αποτελεσματικότητα των δαπανών στη ζώνη του ευρώ μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά. Η ποιότητα των δημοσίων δαπανών μπορεί να ωφεληθεί τα μέγιστα από την συστηματικότερη επανεξέταση των δαπανών, ως αναπόσπαστου μέρους της διαδικασίας του προϋπολογισμού: είναι ένας τρόπος να εντοπίζονται δυνατότητες εξοικονόμησης πόρων λιγότερο επιβαρυντικές για την ανάπτυξη, να ανακατευθύνονται οι πόροι σε πιο φιλοαναπτυξιακές δαπάνες και να επιτυγχάνεται αύξηση της αποτελεσματικότητας του δημόσιου τομέα, ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες και τις προτεραιότητες της κάθε χώρας. Οι καλά σχεδιασμένες και διεξοδικές επανεξετάσεις των δαπανών οδηγούν σε «ευφυέστερη» κατανομή των δαπανών στις διάφορες εθνικές προτεραιότητες πολιτικής, οι οποίες όχι μόνο συμβάλλουν στην επίτευξη δημοσιονομικών στόχων αλλά μπορούν και να απελευθερώσουν δημοσιονομικά περιθώρια για νέες ή αυξημένες δαπάνες που προωθούν την ανάπτυξη ή για μειώσεις φόρου[14]. Ενώ οι περικοπές δαπανών συνιστώνται ιδιαίτερα σε χώρες με σχετικά μεγάλο δημόσιο τομέα, μπορεί επίσης να υπάρχουν περιθώρια για ορισμένες φορολογικές προσαρμογές σε χώρες με χαμηλότερες δαπάνες.

Τα αξιόπιστα και διαφανή εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια αποτελούν τα θεμέλια για υπεύθυνες και βιώσιμες δημοσιονομικές πολιτικές στη ζώνη του ευρώ. Το 2014 άρχισαν να ισχύουν πλήρως οι νομικές απαιτήσεις που επιδιώκουν να ενισχύσουν τα εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ: η οδηγία[15] για τα δημοσιονομικά πλαίσια, ο κανονισμός[16] σχετικά με την ενισχυμένη δημοσιονομική επιτήρηση και το Δημοσιονομικό Σύμφωνο[17], το οποίο ισχύει πλήρως για όλα τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ. Αυτή η νομοθεσία παρέχει τη δυνατότητα στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ να αναθεωρούν τις εσωτερικές ρυθμίσεις δημοσιονομικής διακυβέρνησης και να προβαίνουν σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις, ενίοτε δε σε πλήρη αναθεώρηση των δημοσιονομικών κανόνων, διαδικασιών και οργάνων. Οι μεταρρυθμίσεις αφορούν όλα τα κύρια συστατικά στοιχεία των εθνικών δημοσιονομικών πλαισίων:

- Ο αριθμός και η αυστηρότητα των δημοσιονομικών κανόνων αυξάνονται συνεχώς· οι κανόνες περί ισοσκελισμένου προϋπολογισμού σε διαρθρωτικούς όρους καθίστανται το βασικό χαρακτηριστικό των ενισχυμένων δημοσιονομικών πλαισίων σε όλες σχεδόν τις χώρες της ζώνης του ευρώ. Ενώ ο σχεδιασμός τους έχει μεσοπρόθεσμη στόχευση ή πιο φιλόδοξους δημοσιονομικούς στόχους, η διατύπωση ρητρών διαφυγής και η περιοριστική ισχύς του διορθωτικού μηχανισμού σε περίπτωση παρεκκλίσεων μπορεί να αφήνει κάποια περιθώρια για αποκλίσεις ενώ η αξιοπιστία αυτών των νέων κανόνων δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί στο πραγματικό δημοσιονομικό περιβάλλον.

- Το πεδίο εφαρμογής, η ποιότητα και η διαφάνεια της ετήσιας κατάρτισης του προϋπολογισμού και του μεσοπρόθεσμου δημοσιονομικού σχεδιασμού έχουν αναβαθμιστεί. Επιπλέον, οι διαδικασίες αυτές ευθυγραμμίζονται σταδιακά με τα κοινά ορόσημα που προβλέπονται στο «δίπτυχο».

- Έχουν συσταθεί (ή ενισχυθεί) ανεξάρτητα θεσμικά όργανα με αποστολή την παρακολούθηση των δημόσιων οικονομικών, ειδικότερα των φορολογικών κανόνων που ισχύουν, και την κατάρτιση ή έγκριση μακροοικονομικών προβλέψεων που θα χρησιμοποιούνται στον δημοσιονομικό σχεδιασμό. Ωστόσο, δεν έχουν ακόμη συσταθεί τέτοια όργανα σε κάποιες χώρες της ζώνης του ευρώ και, γενικότερα, είναι ακόμη νωρίς να αξιολογηθεί η πραγματική απόδοση αυτών των νεοσύστατων ελέγχου και ο αντίκτυπός τους στην εγχώρια δημοσιονομική πολιτική.

Τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που προσπαθούν να αξιοποιήσουν πλήρως τα οφέλη της «νέας γενιάς» εθνικών δημοσιονομικών πλαισίων στον τομέα της άσκησης της δημοσιονομικής πολιτικής βρίσκονται αντιμέτωπα με δύο προκλήσεις:

i) ολοκλήρωση του σχεδιασμού και της έγκρισης των μεταρρυθμίσεων που εκκρεμούν για την μεταφορά, σε εθνικό πλαίσιο, των απαιτήσεων που προκύπτουν από το νέο πλαίσιο δημοσιονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ (επισημαίνεται ότι η συμμόρφωση με τις σχετικές νομικές διατάξεις υπόκειται σε συνεχείς ελέγχους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή)·

ii) διασφάλιση της αποτελεσματικής λειτουργίας των νεοσύστατων ή αναβαθμισμένων δημοσιονομικών πλαισίων, έτσι ώστε να μπορούν να διαδραματίσουν πλήρως τον προβλεπόμενο ρόλο τους, δηλαδή την επιδίωξη μιας υγιούς και βιώσιμης δημοσιονομικής πολιτικής σύμφωνα τόσο με τις εγχώριες πολιτικές επιταγές όσο και με τις δημοσιονομικές δεσμεύσεις που απορρέουν από τη Συνθήκη ΕΕ. Τούτο περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την έναρξη της πλήρους λειτουργίας των ανεξάρτητων δημοσιονομικών οργάνων και την πλήρη αξιοποίηση της συσσωρευμένης εμπειρογνωσίας τους με σκοπό την αποτελεσματικότερη διαχείριση των δημοσίων οικονομικών των κρατών μελών.

2.3. Χρηματοπιστωτική πολιτική

Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ του 2014 ζητούσαν τη λήψη μέτρων για να εξασφαλιστεί η ανθεκτικότητα του τραπεζικού συστήματος, ιδίως με τη λήψη των αναγκαίων μέτρων σε συνέχεια της Συνολικής Αξιολόγησης από την ΕΚΤ, με την εφαρμογή των κανονισμών για την Τραπεζική Ένωση και την πραγματοποίηση των περαιτέρω εργασιών που προβλέπονται κατά τη μεταβατική περίοδο του Ενιαίου Μηχανισμού Εξυγίανσης (ΕΜΕ). Οι συστάσεις τόνιζαν την ανάγκη να μειωθεί ο κατακερματισμός του χρηματοπιστωτικού τομέα, να τονωθούν οι επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα και να αυξηθεί η ροή πιστώσεων στην οικονομία μέσω δράσεων για τη βελτίωση της πρόσβασης μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) σε χρηματοδότηση, της εμβάθυνσης των κεφαλαιαγορών και της επανεκκίνησης της αγοράς τιτλοποίησης. Η πρόσφατη κρίση χαρακτηριζόταν από σημαντικές αρνητικές δευτερογενείς επιπτώσεις στη χρηματοπιστωτική αγορά, αφενός, στις αγορές κρατικών ομολόγων και, αφετέρου, μεταξύ κρατικού πιστωτικού κινδύνου και πιστωτικού κινδύνου του ιδιωτικού τομέα. Από την ανάλυση των διμερών δευτερογενών επιπτώσεων του κρατικού πιστωτικού κινδύνου στη ζώνη του ευρώ προκύπτει σημαντική ανομοιογένεια μεταξύ των χωρών: οι χώρες που υπάγονται σε οικονομικής προσαρμογής είναι, αφενός, πηγή δευτερογενών επιπτώσεων οι ίδιες και, αφετέρου, ευάλωτες σε αναταράξεις που συμβαίνουν σε άλλα κράτη μέλη. Η κρίση ανέτρεψε εν μέρει την τάση χρηματοπιστωτικής ολοκλήρωσης, καταλύτης της οποίας υπήρξε η νομισματική ένωση, απελευθερώνοντας ισχυρές δυνάμεις κατακερματισμού. Η δημιουργία, μεταξύ άλλων, μιας τραπεζικής ένωσης και η εφαρμογή του ενιαίου εγχειριδίου κανόνων θα συμβάλει στη διάρρηξη του δεσμού μεταξύ κρατικού χρέους και τραπεζών. Σε συνδυασμό με τη βελτίωση της ανθεκτικότητας των τραπεζών, αναμένεται εν καιρώ η αύξηση των πλέον βιώσιμων διασυνοριακών τραπεζικών ροών.

Συνολικά, έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στην υλοποίηση των ανωτέρω συστάσεων. Ειδικότερα, όσον αφορά και τις εναπομείνασες προκλήσεις πολιτικής για τον χρηματοπιστωτικό τομέα στη ζώνη του ευρώ :

Οι συνθήκες χρηματοπιστωτικής αγοράς στη ζώνη του ευρώ έχουν βελτιωθεί, αλλά οι αγορές παραμένουν κατακερματισμένες. Παράλληλα με την εξέλιξη των βασικών επιτοκίων της ΕΚΤ, τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια της χρηματαγοράς στη ζώνη του ευρώ μειώθηκαν σε σχεδόν μηδενικό επίπεδο. Ομοίως, οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων της ζώνης του ευρώ και οι διαφορές επιτοκίου των ομολόγων παρουσίασαν πτωτική τάση, γεγονός στο οποίο συνετέλεσε, μεταξύ άλλων: (i) ο αντίκτυπος των μέτρων νομισματικής πολιτικής, μεταξύ των οποίων και η δέσμευση της ΕΚΤ για το πρόγραμμα των οριστικών νομισματικών συναλλαγών (OMT) και για μεγάλης κλίμακας ποσοτική χαλάρωση· (ii) η υποχώρηση των μακροπρόθεσμων προσδοκιών για τον πληθωρισμό· (iii) η παρατηρούμενη μείωση του πιστωτικού κινδύνου σε οικονομικά ευάλωτα κράτη μέλη· (iv) η ενίσχυση των πλαισίων οικονομικής και δημοσιονομικής διακυβέρνησης· (v) η ενισχυμένη χρηματοπιστωτική ρύθμιση και εποπτεία. Οι αγορές κρατικών ομολόγων της ζώνης του ευρώ αντιστάθηκαν στις περιόδους προσωρινής αστάθειας που προκάλεσαν οι δυσμενείς γεωπολιτικές εξελίξεις. Σε ορισμένα τμήματα της αγοράς, ο κατακερματισμός των χρηματοπιστωτικών αγορών έχει αντιστραφεί εν μέρει από τα μέσα του 2013, αλλά παραμένει σε υψηλά επίπεδα με βάση ιστορικά κριτήρια. Από τις έρευνες τραπεζικών χορηγήσεων εξακολουθούν να προκύπτουν διαφορές των όρων δανειοδοσίας στις διάφορες χώρες της ζώνης του ευρώ, οι οποίες, σε κάποιο βαθμό, οφείλονται σε ιδιαιτερότητες των επιχειρήσεων και στις επικρατούσες τάσεις στον τομέα των μη εξυπηρετούμενων δανείων.

Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί όσον αφορά το κόστος χρηματοδότησης, οι τραπεζικές χορηγήσεις στον ιδιωτικό τομέα παραμένουν χαμηλές. Δεν υπάρχουν σαφή αποδεικτικά στοιχεία για ένα γενικότερο κενό χρηματοδότησης στην οικονομία της ζώνης του ευρώ· τα χαμηλά επίπεδα ζήτησης είναι σημαντικός παράγοντας που εξηγεί την περιορισμένη πιστωτική επέκταση. Ωστόσο, παρατηρούνται ορισμένες τριβές στις χρηματοδοτικές ροές, ιδίως σε σχέση με τα μακροπρόθεσμα έργα υποδομών και με τις ΜΜΕ που δραστηριοποιούνται στις πλέον οικονομικά ευάλωτες οικονομίες. Τυχόν αδικαιολόγητοι περιορισμοί πρόσβασης σε πιστώσεις πρέπει να εξαλειφθούν, ώστε να μην εμφανιστούν κενά χρηματοδότησης που να περιορίζουν την οικονομική ανάπτυξη όταν αυξηθεί η πιστωτική ζήτηση.

Για την αντιμετώπιση του χαμηλού πληθωρισμού, η ΕΚΤ έλαβε σειρά συμβατικών και μη συμβατικών μέτρων νομισματικής πολιτικής. Ο πληθωρισμός έφθασε το 0,4 % κατά μέσο όρο στη ζώνη του ευρώ το 2014, σαφώς κάτω από τον μεσοπρόθεσμο στόχο της ΕΚΤ για τον πληθωρισμό. Για να υποστηριχθεί η σταθερή συγκράτηση των μεσοπρόθεσμων προσδοκιών για τον πληθωρισμό, τα βασικά επιτόκια της ΕΚΤ μειώθηκαν στο πραγματικό κατώτατο όριό τους. Το επιτόκιο για τις κυριότερες πράξεις αναχρηματοδότησης (MROs) μειώθηκε σε 0,05 % στο τέλος του Σεπτεμβρίου 2014, ενώ το επιτόκιο της διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων ορίστηκε σε -0,20 %. Τον Ιούλιο του 2013 καθιερώθηκε η έκδοση στοιχείων μελλοντικού προσανατολισμού (forward guidance) , ώστε να επηρεάζεται αμεσότερα η καμπύλη επιτοκίων. Η ΕΚΤ επιβεβαίωσε εκ νέου ότι τα βασικά επιτόκια θα παραμείνουν χαμηλά για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, σε αντιστοιχία με τις υποτονικές προοπτικές του πληθωρισμού. Θεσπίστηκαν στοχοθετημένες μακροπρόθεσμες πράξεις αναχρηματοδότησης (TLTROs) ώστε να παρέχεται χρηματοδότηση έως και τέσσερα έτη με πολύ χαμηλό σταθερό επιτόκιο. Η ΕΚΤ έλαβε περαιτέρω μη συμβατικά μέτρα, επεμβαίνοντας άμεσα στις αγορές τίτλων προερχόμενων από τιτλοποίηση (ABS) και στις αγορές καλυμμένων ομολόγων.

Τον Ιανουάριο του 2015 η ΕΚΤ έλαβε απόφαση για ένα μεγάλης κλίμακας πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης. Ανήγγειλε ότι σχεδίαζε να επεκτείνει το πρόγραμμα απόκτησης στοιχείων ενεργητικού πέραν των τίτλων προερχόμενων από τιτλοποίηση (ABS) και των καλυμμένων ομολόγων ώστε να περιλάβει εμπορεύσιμα επενδυτικά ομόλογα σε ευρώ που θα εκδίδονται από κράτη και ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Βάσει του εκτεταμένου προγράμματος αγοράς στοιχείων ενεργητικού (EAPP), οι συνδυασμένες ετήσιες αγορές κρατικών και ιδιωτικών τίτλων από το Ευρωσύστημα θα ανέλθουν σε 60 δισεκατ. ευρώ έως τα τέλη του Σεπτεμβρίου 2016, και μέχρι να επιτευχθεί παρατεταμένη προσαρμογή όσον αφορά την πορεία του πληθωρισμού, με ποσοστά πληθωρισμού κάτω, αλλά πλησίον του 2%, σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα. Επιπλέον, η ΕΚΤ αποφάσισε να αλλάξει την τιμολόγηση των στοχοθετημένων μακροπρόθεσμων πράξεων αναχρηματοδότησης. Το επιτόκιο για μελλοντικές στοχοθετημένες μακροπρόθεσμες πράξεις αναχρηματοδότησης θα είναι ίσο με το επιτόκιο των πράξεων κύριας αναχρηματοδότησης του Ευρωσυστήματος που ισχύει κατά τον χρόνο διενέργειας κάθε στοχοθετημένης μακροπρόθεσμης αναχρηματοδότησης· κατ΄αυτόν τον τρόπο καταργείται η διαφορά επιτοκίου των 10 μονάδων βάσης πάνω από το επιτόκιο των πράξεων κύριας αναχρηματοδότησης που εφαρμοζόταν στις δύο πρώτες στοχοθετημένες μακροπρόθεσμες πράξεις αναχρηματοδότησης. Οι αγορές αντέδρασαν θετικά στο διευρυμένο πρόγραμμα αγοράς, που αναμένεται να είναι αρκετά μεγάλο ώστε να έχει αντίκτυπο σε ευρύτερες μακροοικονομικές εξελίξεις στη ζώνη του ευρώ και να οδηγήσει στην εκ νέου σταθεροποίηση των μεσομακροπρόθεσμων προσδοκιών όσον αφορά τον πληθωρισμό σύμφωνα με τον στόχο της ΕΚΤ περί σταθερότητας των τιμών, δηλαδή σε ποσοστά πληθωρισμού κάτω, αλλά πλησίον του 2%. Με αυτόν τον τρόπο θα διευκολυνθεί η διαδικασία απομόχλευσης σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ και θα στηριχθεί η πιστωτική ζήτηση και οι επενδύσεις. Η αποτελεσματικότητα της αποφασιστικής αυτής δράσης πολιτικής της ΕΚΤ εξαρτάται επίσης από την αποφασιστικότητα και την καταλληλότητα των μεταρρυθμιστικών δράσεων και σε άλλους τομείς πολιτικής — μεταξύ άλλων στον φορολογικό και διαρθρωτικό τομέα.

Η λήψη ισχυρών νομισματικών μέτρων τόνωσης της οικονομίας θεωρείται καίριας σημασίας για την καταπολέμηση των οικονομικών αδυναμιών και τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών μεσοπρόθεσμα· οι προσπάθειες όμως αυτές δεν έχουν ακόμα συνοδευτεί από συμπληρωματική δράση σε άλλους τομείς, όπως ο χρηματοπιστωτικός. Τα αποτελέσματα της Συνολικής Αξιολόγησης από την ΕΚΤ και από τις πανευρωπαϊκές προσομοιώσεις ακραίων καταστάσεων που συντόνισε η Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών επιβεβαιώνουν τη σημαντική βελτίωση όσον αφορά την κεφαλαιοποίηση των ευρωπαϊκών τραπεζών κατά τα τελευταία 6 έτη. Κατά την περίοδο από το 2008 έως το 2013, οι 130 τραπεζικοί όμιλοι που συμμετείχαν στη Συνολική Αξιολόγηση από την ΕΚΤ συγκέντρωσαν άνω των 200 δισεκατ. ευρώ. Από τον Ιανουάριο 2014 και πριν από την ολοκλήρωση της Συνολικής Αξιολόγησης, τον Οκτώβριο 2014, συγκεντρώθηκε επιπλέον ποσό 57 δισεκατ. ευρώ. Το γεγονός αυτό αντικατοπτρίζει τις σημαντικές προσπάθειες ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών, βάσει του νέου ρυθμιστικού πλαισίου της ΕΕ για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (κανονισμού & οδηγίας), των εποπτικών απαιτήσεων και των προσδοκιών της αγοράς. Από τη Συνολική Αξιολόγηση που πραγματοποίησε η ΕΚΤ προέκυψε ένα υπολειπόμενο κεφαλαιακό έλλειμμα ύψους 25 δισεκατομμυρίων ευρώ σε 25 τράπεζες. Δώδεκα εξ αυτών έχουν ήδη καλύψει το έλλειμμα αυτό με αύξηση του κεφαλαίου τους κατά 15 δισεκατομμύρια ευρώ συνολικά, το 2014. Οι τράπεζες με κεφαλαιακά ελλείμματα έχουν καταρτίσει σχέδια κεφαλαιοποίησης και έχουν προθεσμία εννέα μηνών για να καλύψουν το κεφαλαιακό έλλειμμά τους. Οι ευρωπαϊκές τράπεζες είναι πλέον σε πολύ καλύτερη θέση να αντιμετωπίσουν οικονομικές αναταράξεις από ό,τι πριν από την κρίση. Τούτο αναμένεται να καθησυχάσει τους επενδυτές σχετικά με την ποιότητα των ισολογισμών των τραπεζών της ΕΕ και να συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, επιτρέποντας στις τράπεζες να επιτελέσουν τη βασική τους λειτουργία, δηλαδή τη χορήγηση δανείων προς την πραγματική οικονομία.

Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις, η δε προσαρμογή των ισολογισμών των τραπεζών και των δομών διακυβέρνησης δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος για την εξυγίανση του χρηματοπιστωτικού τομέα στην Ευρώπη, η οποία οδήγησε στην ενίσχυση των τραπεζικών ισολογισμών και τη βελτίωση της πρόσβασης σε πίστωση. Το 2014, και για πρώτη φορά μετά από 7 χρόνια, τράπεζες της ζώνης του ευρώ ανέφεραν χαλάρωση των κριτηρίων πιστοδοτικής πολιτικής για τη χορήγηση δανείων σε επιχειρήσεις. Από την Έρευνα Τραπεζικών Χορηγήσεων της ΕΚΤ προκύπτει ότι οι συνθήκες για την αύξηση της χορήγησης πιστώσεων στη ζώνη του ευρώ έχουν σταδιακά βελτιωθεί, αλλά ότι θα φανεί στο μέλλον κατά πόσον αυτές οι θετικές τάσεις οδηγούν σε καθαρή δημιουργία πιστώσεων, δεδομένου ότι, σε πολλές χώρες, οι εξοφλήσεις εξακολουθούν να υπερβαίνουν τη χορήγηση νέων δανείων. Η χορήγηση τραπεζικών δανείων θα εξακολουθήσει να είναι η κύρια πηγή χρηματοδότησης για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις για κάποιο χρονικό διάστημα, και οι τράπεζες δεν έχουν ακόμη αποκαταστήσει πλήρως τη δανειοδοτική τους ικανότητα. Έτσι, πρέπει να αναμένονται περαιτέρω μεταρρυθμίσεις του τραπεζικού τομέα. Οι τράπεζες της ζώνης του ευρώ πρέπει να κινηθούν προς την κατεύθυνση της συμμόρφωσης με τις υψηλότερες κεφαλαιακές απαιτήσεις τις οποίες θέτουν ο κανονισμός και η οδηγία για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις (ΟΚΑ IV/ΚΚΑ), που θα παράγουν πλήρως αποτελέσματα το 2019. Επίσης, οι τράπεζες θα πρέπει να ενισχύσουν την ικανότητα διαχείρισης κινδύνων, να ενισχύσουν τις δομές διακυβέρνησής τους και να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις κερδοφορίας. Τα επιχειρηματικά μοντέλα των ευρωπαϊκών τραπεζών μπορεί να γίνουν ακόμη πιο ανθεκτικά απέναντι σε αρνητικές αναταράξεις, για παράδειγμα μέσω της ενίσχυσης της σταθερότητας των πηγών τραπεζικής χρηματοδότησης. Επιπλέον, οι ισολογισμοί των τραπεζών εξακολουθούν να δέχονται πιέσεις από τα υψηλά επίπεδα μη εξυπηρετούμενων δανείων. Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες τα επίπεδα χρέους των επιχειρήσεων δεν είναι βιώσιμα αλλά τα επιχειρηματικά τους μοντέλα θεωρούνται βιώσιμα, οι δράσεις για την αντιμετώπιση των μη εξυπηρετούμενων δανείων περιλαμβάνουν αναδιάρθρωση χρέους, ειδικά καθεστώτα αφερεγγυότητας ή ειδικά μέσα, όπως συμφωνίες μετατροπής χρέους σε μετοχικό κεφάλαιο. Τα εν λόγω μέσα μπορούν να συμπληρωθούν με μέτρα που θα εξασφαλίζουν πιο εναρμονισμένη φορολογική μεταχείριση μεταξύ χρηματοδότησης με δανειακά και χρηματοδότησης με ίδια κεφάλαια. Το αντάλλαγμα για την αντιμετώπιση των μη εξυπηρετούμενων δανείων στους ισολογισμούς των τραπεζών θα είναι η απαραίτητη απομόχλευση του ιδιωτικού μη χρηματοπιστωτικού τομέα, κάτι που, με τη σειρά του, θα μειώσει τη συσσώρευση χρέους μετά την κρίση και θα συμβάλει στην υποστήριξη της οικονομικής δραστηριότητας.

Η υλοποίηση της Τραπεζικής Ένωσης εξακολουθεί να σημειώνει πρόοδο. Ο Ενιαίος Εποπτικός Μηχανισμός (ΕΕΜ) της ΕΚΤ τέθηκε σε λειτουργία στις 4 Νοεμβρίου 2014 και είναι πλέον αρμόδιος για την άμεση εποπτεία των σημαντικότερων τραπεζών της ζώνης του ευρώ.

Η συνεπής εφαρμογή του κανονισμού περί Ενιαίου Μηχανισμού Εξυγίανσης θα συμπληρώσει την αρχιτεκτονική της Τραπεζικής Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, σημειώνεται πρόοδος όσον αφορά τη συγκρότηση του Ενιαίου Συμβουλίου Εξυγίανσης (ΕΣΕ). Τα μόνιμα μέλη του ΕΣΕ αναμένεται να αναλάβουν τα καθήκοντά τους κατά τους προσεχείς μήνες. Η διοικητική και επιχειρησιακή συγκρότηση του Ενιαίου Συμβουλίου Εξυγίανσης είναι επίσης σε καλό δρόμο: η κατάρτιση σχεδίων εξυγίανσης των τραπεζών πρόκειται να ξεκινήσει το τρέχον έτος.

Έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά τον κοινό μηχανισμό ασφαλείας για το Ενιαίο Ταμείο Εξυγίανσης κατά τη μεταβατική περίοδο, όταν αμοιβαιοποιηθούν σταδιακά οι εθνικοί πόροι εξυγίανσης των χωρών που συμμετέχουν στον Ενιαίο Μηχανισμό Εξυγίανσης. Τον Δεκέμβριο του 2014 τα κράτη μέλη συμφώνησαν επί μίας δήλωσης που διασφάλιζε ισοδύναμη μεταχείριση για το Ενιαίο Ταμείο Εξυγίανσης μεταξύ των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ, τα οποία στηρίζονται από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας, και τα κράτη μέλη εκτός ζώνης ευρώ που θα αποφασίσουν να ενταχθούν στην Τραπεζική Ένωση.

Η δημιουργία ενός ανθεκτικότερου χρηματοπιστωτικού συστήματος είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη δημιουργία εναλλακτικών, διαφοροποιημένων και ανθεκτικών διαύλων χρηματοδότησης βασιζόμενων στην αγορά. Τούτο καθίσταται ιδιαίτερα σημαντικό ενόψει της στενής εξάρτησης της Ευρώπης από την τραπεζική χρηματοδότηση και δεδομένου ότι οι παραδοσιακοί δίαυλοι τραπεζικής χρηματοδότησης συμπιέζονται από αιτήματα απομόχλευσης και προσαρμογές επιχειρηματικών μοντέλων σε επερχόμενες κανονιστικές μεταβολές. Σε σύγκριση με άλλες οικονομίες, η ζώνη του ευρώ ξεχωρίζει ως εξόχως τραπεζοκεντρική. Όσον αφορά τη χρηματοδότηση από την αγορά, στο μέτρο που έχει αναπτυχθεί, είναι έντονα προσανατολισμένη στη χρηματοδότηση μέσω της έκδοσης χρεωστικών τίτλων, ενώ η χρηματοδότηση μέσω της έκδοσης μετοχικών τίτλων διαδραματίζει δευτερεύοντα ρόλο. Οι έρευνες δείχνουν ότι η μεγαλύτερη διαφοροποίηση προς την κατεύθυνση της χρηματοδότησης από τις αγορές μπορεί να αποφέρει οικονομικά οφέλη. Πρόσθετες θετικές επιπτώσεις είναι δυνατόν να προκύψουν μέσω της μεγαλύτερης χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, δεδομένου ότι οι χρηματοπιστωτικές δομές που βασίζονται στην αγορά - συγκρινόμενες με τραπεζοκεντρικά μοντέλα - σχετίζονται με μειωμένο συστημικό κίνδυνο και μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη σε καιρούς εντάσεων στην αγορά

Για να διαφοροποιηθούν οι πηγές εξωτερικής χρηματοδότησης για τις επιχειρήσεις και, με τον τρόπο αυτό, να υποβοηθηθεί η οικονομική ανάπτυξη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναλάβει τη δέσμευση να υλοποιήσει την Ένωση των Κεφαλαιαγορών.

Δεσµεύσεις || Συνοπτική εκτίμηση

Ειδικές ανά χώρα συστάσεις (ΕΧΣ) για τη ζώνη του ευρώ το 2014

ΕΧΣ1 Να προωθήσουν και να παρακολουθούν, σε στενή συνεργασία με την Επιτροπή, την εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στους τομείς που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία για την ομαλή λειτουργία της ζώνης του ευρώ, προκειμένου να ευνοηθεί η ανάπτυξη, η σύγκλιση και η προσαρμογή των εσωτερικών και εξωτερικών ανισορροπιών. Να αξιολογήσουν και να ενισχύσουν την πρόοδο που πραγματοποιείται όσον αφορά τις δεσμεύσεις στον τομέα των μεταρρυθμίσεων για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που εμφανίζουν υπερβολικές ανισορροπίες, καθώς και στην υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων στα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ που εμφανίζουν ανισορροπίες οι οποίες απαιτούν αποφασιστική δράση για τον περιορισμό των αρνητικών δευτερογενών αποτελεσμάτων στα υπόλοιπα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ. Να προωθήσουν κατάλληλες πολιτικές στις χώρες με μεγάλα πλεονάσματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών για να συμβάλουν στη δημιουργία θετικών δευτερογενών αποτελεσμάτων. Να διεξάγουν τακτικά θεματικές συζητήσεις σχετικά με τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές εργασίας και προϊόντων με δυνητικά σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις, εστιάζοντας στη μείωση της υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης της εργασίας και στη μεταρρύθμιση των αγορών υπηρεσιών. || Η ζώνη του ευρώ έχει σημειώσει κάποια πρόοδο όσον αφορά τη συνέχεια που δόθηκε στην ΕΧΣ 1: · Η πρόοδος στην υλοποίηση μεταρρυθμιστικών δεσμεύσεων υποστηρίχθηκε ιδιαίτερα στο επίπεδο της ζώνης του ευρώ, μέσω, μεταξύ άλλων, τεχνικών συζητήσεων στην Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής και στην Οικονομική και Δημοσιονομική Επιτροπή, καθώς και πολιτικής συζήτησης στο πλαίσιο της Ευρωομάδας και του Συμβουλίου ECOFIN. Πρόοδος έχει επίσης σημειωθεί στις μεταρρυθμίσεις στις χώρες που υπάγονται σε πρόγραμμα, έχει δε λάβει χώρα συζήτηση σχετικά με την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων σε κράτη μέλη με υπερβολικές ανισορροπίες ή ανισορροπίες που απαιτούν αποφασιστική δράση. · Από την αξιολόγηση της εφαρμογής των ειδικών ανά χώρα μεταρρυθμιστικών δεσμεύσεων στα μεμονωμένα κράτη μέλη προκύπτει ότι στο [50]% περίπου των συστάσεων έχει σημειωθεί τουλάχιστον κάποια πρόοδος στο σύνολο της ζώνης του ευρώ. · Η Ευρωομάδα διεξήγαγε σειρά συζητήσεων για την προώθηση των κατάλληλων πολιτικών σε χώρες με μεγάλα πλεονάσματα ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, π.χ. στο πλαίσιο της αξιολόγησης των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων. · Η Ευρωομάδα διοργάνωσε δύο θεματικές συζητήσεις τον Ιούλιο και τον Σεπτέμβριο, για τη μείωση της υψηλής φορολογικής επιβάρυνσης της εργασίας, ενώ τον Μάρτιο θα πραγματοποιηθεί συζήτηση σχετικά με τη μεταρρύθμιση των αγορών υπηρεσιών.

ΕΧΣ2 Να συντονίζουν τις δημοσιονομικές πολιτικές των κρατών μελών της ζώνης του ευρώ, σε στενή συνεργασία με την Επιτροπή, ιδίως κατά την αξιολόγηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων, με σκοπό να εξασφαλιστεί μια συνεκτική και φιλική προς την ανάπτυξη δημοσιονομική πολιτική σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ. Να βελτιώσουν την ποιότητα και τη βιωσιμότητα των δημοσίων οικονομικών δίνοντας προτεραιότητα στις επενδύσεις σε ενσώματα και άυλα στοιχεία σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Να μεριμνήσουν ώστε να ενισχυθούν τα εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δημοσιονομικών συμβουλίων. || Η ζώνη του ευρώ έχει σημειώσει κάποια πρόοδο όσον αφορά τη συνέχεια που δόθηκε στην ΕΧΣ 2: · Σημειώθηκε κάποια πρόοδος όσον αφορά τον συντονισμό των δημοσιονομικών πολιτικών, στον βαθμό που βελτιώθηκαν οι δημοσιονομικές προοπτικές για το σύνολο της ζώνης του ευρώ και ο συνολικός προσανατολισμός της δημοσιονομικής πολιτικής φαίνεται να είναι ο ενδεδειγμένος. Ωστόσο, ο συντονισμός των δημοσιονομικών πολιτικών παραμένει ανεπαρκής. Έχει πραγματοποιηθεί συζήτηση στο πλαίσιο της αξιολόγησης των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων. · Στις 13 Ιανουαρίου η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση σχετικά με την καλύτερη χρήση της υφιστάμενης ευελιξίας στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, μέσω, μεταξύ άλλων, της διευκόλυνσης των επενδύσεων. · Περιορισμένη πρόοδος έχει επιτευχθεί όσον αφορά τη βελτίωση της ποιότητας και της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών, κάτι που αποτελεί θέμα για τις προσεχείς θεματικές αξιολογήσεις ομοτίμων στην ΕΟΠ. · Έχει πραγματοποιηθεί συζήτηση σε τεχνικό επίπεδο και στο πλαίσιο της Ευρωομάδας και του Συμβουλίου ECOFIN σχετικά με το θέμα της προώθησης των επενδύσεων, συμπεριλαμβανομένης της προτεραιότητας για επενδύσεις σε ενσώματα και άυλα στοιχεία σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. · Έλαβαν χώρα τεχνικές συζητήσεις για τα εθνικά δημοσιονομικά πλαίσια, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δημοσιονομικών συμβουλίων.

ΕΧΣ3 Να διασφαλίσουν την ανθεκτικότητα του τραπεζικού συστήματος, ιδίως με τη λήψη των αναγκαίων μέτρων κατά την παρακολούθηση των ελέγχων ποιότητας των στοιχείων ενεργητικού και των προσομοιώσεων ακραίων καταστάσεων, και με την εφαρμογή των κανονισμών για την Τραπεζική Ένωση και την πραγματοποίηση των περαιτέρω εργασιών που προβλέπονται κατά τη μεταβατική περίοδο του ενιαίου μηχανισμού εξυγίανσης (ΕΜΕ). Να ενθαρρύνουν τις επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα και να αυξήσουν τη ροή πιστώσεων στην οικονομία, μέσω δράσεων για τη βελτίωση της πρόσβασης των ΜΜΕ σε πιστώσεις, της εμβάθυνσης των κεφαλαιαγορών, της επανεκκίνησης της αγοράς τιτλοποίησης, και με βάση τις προτάσεις και το χρονοδιάγραμμα που προβλέπει η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας. || Η ζώνη του ευρώ έχει σημειώσει ουσιαστική πρόοδο όσον αφορά τη συνέχεια που δόθηκε στην ΕΧΣ 3: Σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος όσον αφορά τα μέτρα για τη διασφάλιση της ανθεκτικότητας του τραπεζικού συστήματος: · Η Συνολική Αξιολόγηση από την ΕΚΤ, καθώς και η προσομοίωση ακραίων καταστάσεων σε όλη την ΕΕ που συντόνισε η ΕΑΤ, ολοκληρώθηκαν με επιτυχία τον Οκτώβριο του 2014 και επιβεβαίωσαν την αισθητή βελτίωση της κεφαλαιοποίησης των ευρωπαϊκών τραπεζών κατά τα τελευταία έτη. Η παρακολούθηση της Συνολικής Αξιολόγησης από την ΕΚΤ είναι σε εξέλιξη. Τράπεζες με υπολειπόμενα ελλείμματα έχουν καταρτίσει σχέδια κεφαλαιοποίησης και έχουν προθεσμία εννέα μηνών να καλύψουν τα ελλείμματά τους. · Όσον αφορά την υλοποίηση της Τραπεζικής Ένωσης, ο ενιαίος εποπτικός μηχανισμός ανέλαβε επίσημα τα εποπτικά του καθήκοντα στις 4 Νοεμβρίου 2014. Μία από τις κύριες προτεραιότητές του είναι να εξασφαλίζεται ένα ισότιμο πεδίο ανταγωνισμού για όλες τις ευρωπαϊκές σημαντικές τράπεζες, όχι μόνο από την άποψη της εποπτείας τους, αλλά και σε ό,τι αφορά την συνεπή εφαρμογή του ενιαίου εγχειριδίου κανόνων. · Τα βήματα για την επιχειρησιακή συγκρότηση του Ενιαίου Συμβουλίου Εξυγίανσης (ΕΣΕ) είναι επίσης στη σωστή κατεύθυνση. Τα μόνιμα μέλη του ΕΣΕ αναμένεται να αναλάβουν τα καθήκοντά τους κατά τους προσεχείς μήνες, η δε εκπόνηση των σχεδίων εξυγίανσης των τραπεζών πρόκειται να ξεκινήσει κατά το τρέχον έτος. · Έχουν συμφωνηθεί οι κανόνες για τον σταθμισμένο ως προς τον κίνδυνο υπολογισμό των συνεισφορών των τραπεζών στα ταμεία εξυγίανσης σύμφωνα με την οδηγία για την ανάκαμψη και την εξυγίανση των τραπεζών (BRRD). Σημειώθηκε κάποια πρόοδος όσον αφορά την τόνωση των ιδιωτικών επενδύσεων και την αύξηση της ροής των πιστώσεων προς την οικονομία, με διάφορα μέτρα: · Στο πλαίσιο δημόσιων ενεργειών που αποβλέπουν στην άμεση τόνωση των ιδιωτικών επενδύσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δρομολόγησε το Επενδυτικό Σχέδιο τον Νοέμβριο του 2014. Το Σχέδιο προβλέπει καλύτερη ενσωμάτωση και διαφοροποίηση των ευρωπαϊκών αγορών χρηματοδότησης και ενεργεί ως καταλύτης για ιδιωτικές επενδύσεις. · Ο κανονισμός σχετικά με τα ευρωπαϊκά μακροπρόθεσμα επενδυτικά κεφάλαια (ΕΜΕΚ) θα προσφέρει ένα κοινό ρυθμιστικό πλαίσιο της ΕΕ και δικαιώματα διαβατηρίου για τα κεφάλαια που εξειδικεύονται σε μακροπρόθεσμες επενδύσεις, για παράδειγμα σε έργα υποδομών ή μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Τα ΕΜΕΚ αναμένεται να έχουν τεθεί σε λειτουργία μέχρι τα μέσα του 2015. · Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανακοινώσει ότι θα εργασθεί προς την κατεύθυνση μιας Ένωσης Κεφαλαιαγορών, ώστε να επιτύχει μεγαλύτερο μέγεθος και βάθος αγοράς και να αναπτύξει μια πραγματική ενιαία αγορά χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών. · Μία από τις βραχυπρόθεσμες προτεραιότητες της Επιτροπής είναι η ανάπτυξη βιώσιμης αγοράς τιτλοποίησης της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή αναπτύσσει μια προσέγγιση που αυξάνει την ευαισθησία έναντι κινδύνων στο συγκεκριμένο πλαίσιο. Η έγκριση των κριτηρίων υψηλής ποιότητας, τον Οκτώβριο, στο πλαίσιο των κατ’ εξουσιοδότηση πράξεων της Επιτροπής σχετικά με τη Φερεγγυότητα ΙΙ (κεφαλαιακοί κανόνες για τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις) και τους δείκτες κάλυψης ρευστότητας (LCR) (κανόνες για τη ρευστότητα των τραπεζών) αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή. Απαιτούνται πρόσθετες δημόσιες και ιδιωτικές πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη υγιών αγορών τιτλοποίησης στην ΕΕ που να χαρακτηρίζονται από βάθος και ρευστότητα.

ΕΧΣ4 Να προωθήσουν τις εργασίες για την εμβάθυνση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και να συμβάλουν στη βελτίωση του πλαισίου οικονομικής εποπτείας στο πλαίσιο της αναθεώρησης που προβλέπεται για το τέλος του 2014. || Η ζώνη του ευρώ έχει σημειώσει κάποια πρόοδο όσον αφορά τη συνέχεια που δόθηκε στην ΕΧΣ 4: · Η Επιτροπή παρουσίασε την ανακοίνωσή της για την επανεξέταση της νομοθεσίας του εξαπτύχου και του διπτύχου ως βάση για συζήτηση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Σε αυτή τη βάση, η Επιτροπή θα εξετάσει κατά πόσον είναι απαραίτητες προσαρμογές στην ίδια τη νομοθεσία ή στην εφαρμογή της στην πράξη. · Στην ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης, η Επιτροπή ανακοίνωσε σειρά ενεργειών προκειμένου να βελτιωθεί η εφαρμογή του συστήματος οικονομικής διακυβέρνησης ήδη από το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο του 2015. · Όσον αφορά το ευρύτερο θέμα της εμβάθυνσης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης, η σύνοδος κορυφής της ζώνης ευρώ που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο κάλεσε τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τους προέδρους της ΕΚΤ, του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και της Ευρωομάδας να προετοιμάσουν τα περαιτέρω βήματα για την ενίσχυση της οικονομικής διακυβέρνησης. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δεκεμβρίου ζήτησε άτυπη συζήτηση στη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Φεβρουαρίου και την υποβολή σχετικής έκθεσης στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ιουνίου.

[1] Βλ. «Διαρθρωτική μεταρρύθμιση στο μηδενικό κατώτερο όριο» («Structural reform at the zero lower bound») στο: Quarterly report on the euro area, τόμος 13, τεύχος 3, 2014.

[2] Βλ. Quarterly Report on the Euro Area, τόμος 13, αριθ. 4, Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

[3] Βλ. «Απομόχλευση του ιδιωτικού τομέα: πού βρισκόμαστε;» («Private Sector Deleveraging, where do we stand») στο Quarterly Report on the Euro Area, τόμος 13, αριθ. 3, Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

[4] Darvas, Z. και G. Wolff, «Το κοινωνικό πρόβλημα της Ευρώπης και οι συνέπειές του για την οικονομική ανάπτυξη» («Europe’s social problem and its implication for economic growth»), στο Bruegel Policy Brief τεύχος 03, 2014. Cingano, F. (2014), «Τάσεις όσον αφορά την ανισότητα των εισοδημάτων και τον αντίκτυπό της στην οικονομική ανάπτυξη» («Trends in Income Inequality and its Impact on Economic Growth»), OECD Social, Employment and Migration Working Papers, αριθ. 163, OECD Publishing. .

[5] Βλ. «Εξέλιξη της φτώχειας στην ΕΕ μετά την κρίση» («Poverty development in the EU after the crisis»), M. Duiella και Α. Turrini (2014), ECFIN Economic Brief, τεύχος 31, Μάιος 2014.

[6] Βλ. «Διασυνοριακές δευτερογενείς επιπτώσεις στη ζώνη του ευρώ» («Cross-border spillovers in the euro area»), Quarterly report on the euro area, τόμος 13, αριθ. 4, Δεκέμβριος 2014.

[7] Σε ορισμένες χώρες, έχει αρχίσει να πραγματοποιείται στροφή προς μια δομή εμπορεύσιμων αγαθών: το μερίδιο της προστιθέμενης αξίας των εμπορεύσιμων αγαθών αυξήθηκε σε 7 χώρες της ζώνης του ευρώ, δεν σημείωσε σχεδόν καμία μεταβολή κατά την περίοδο 2008-2013 σε μία χώρα και μειώθηκε στις υπόλοιπες χώρες της ζώνης του ευρώ.

[8] Varga και in ’t Veld, «Αντίκτυπος στη δυνητική ανάπτυξη των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στην ΕΕ - συγκριτική αξιολόγηση» («The potential growth impact of structural reforms in the EU. A benchmarking exercise»), European Economy Economic Papers, 2014, σ. 541.

[9] Η δημοσιονομική προσπάθεια κατά διακριτική ευχέρεια συνίσταται σε προσέγγιση «από τη βάση προς την κορυφή» στο σκέλος των εσόδων και, ουσιαστικά, σε προσέγγιση «από την κορυφή προς τη βάση» στο σκέλος των δαπανών (βλ. επίσης «Τα δημόσια οικονομικά στην ΟΝΕ» (Public Finances in EMU) — 2014, Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

[10] Βλ., για παράδειγμα, Goujard, A., «Δευτερογενείς επιπτώσεις μεταξύ χωρών από τις δημοσιονομικές εξυγιάνσεις» («Cross Country Spillovers from fiscal consolidations») OCED Economics Department Working Papers, αριθ.1099, 2013 και In 't Veld, J. «Δημοσιονομικές εξυγιάνσεις και οι δευτερογενείς επιπτώσεις τους στην περιφέρεια και στον πυρήνα της ζώνης του ευρώ», («Fiscal consolidations and spillovers in the euro area periphery and core») European Economic Papers, αριθ. 506.

[11] Βλ. «Διασυνοριακές δευτερογενείς επιπτώσεις στη ζώνη του ευρώ» («Cross-border spillovers in the euro area»), Quarterly report on the euro area, τόμος 13, αριθ. 4, Δεκέμβριος 2014.

[12] Η Γαλλία, η Ιρλανδία, η Μάλτα, η Πορτογαλία, η Σλοβενία, η Ισπανία, η Ελλάδα και η Κύπρος.

[13] Η συνολική διαρθρωτική προσαρμογή δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί ως ενδεικτική εν προκειμένω, δεδομένου ότι δεν λαμβάνει υπόψη τις σημαντικές διαφορές μεταξύ κρατών μελών όσον αφορά τις απαιτήσεις του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, που αποτελούν το αντικείμενο των ειδικών αξιολογήσεων της Επιτροπής για κάθε χώρα. Επιπλέον, κάθε συμπέρασμα σχετικά με τη συνολική προσπάθεια εξυγίανσης το οποίο βασίζεται στη μεταβολή του διαρθρωτικού ισοζυγίου πρέπει να διευκρινίζεται, δεδομένου ότι το διαρθρωτικό ισοζύγιο ενδέχεται να μην δίνει πάντα την ακριβή εικόνα όσον αφορά την υποκείμενη δημοσιονομική προσπάθεια λόγω, για παράδειγμα, της ασυνήθιστης ανταπόκρισης των εσόδων στην οικονομική ανάπτυξη.

[14] Βλ. Vandierendonck, C., «Επανεξετάσεις των δημόσιων δαπανών: σχεδιασμός, διεξαγωγή, υλοποίηση» («Public spending reviews: design, conduct, implementation»), European Economy Economic Papers, αριθ. 525, Ιούλιος 2014.

[15] Οδηγία 2011/85/ΕΕ του Συμβουλίου, της 8ης Νοεμβρίου 2011, σχετικά με τις απαιτήσεις για τα δημοσιονομικά πλαίσια των κρατών μελών.

[16] Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 473/2013 σχετικά με κοινές διατάξεις για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των σχεδίων δημοσιονομικών προγραμμάτων και τη διασφάλιση της διόρθωσης του υπερβολικού ελλείμματος των κρατών μελών στη ζώνη του ευρώ.

[17] Το δημοσιονομικό σύμφωνο είναι το δημοσιονομικό κεφάλαιο της Συνθήκης για τη Σταθερότητα, το Συντονισμό και τη Διακυβέρνηση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΣΣΣΔ).