ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(93) 314 τελικό 
Βρυξέλλες, 26.04.1994 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
Η απασχόληση στην 
ΕΥΡΩΠΗ 
1993 
Πρόλογος Πρόλογος 
Ολοι γνωρίζουμε ότι η Κοινότητα 
-αλλά και μεγάλο μέρος του δυτικού 
κόσμου- διέρχεται μία μεγάλη κρίση 
στην απασχόληση καθώς η ανεργία 
έχει φθάσει και πάλι σχεδόν στο 
ανώτατο επίπεδο του 1985. 
Η Επιτροπή διαδραματίζει το ρόλο 
της για την αντιμετώπιση της κρί­
σης αυτής. Η Σύνοδος Κορυφής στο 
Εδιμβούργο το Δεκέμβριο του 1992 
υποστήριξε την πρωτοβουλία για 
ανάπτυξη της Κοινότητας. Κατά το 
Μάιο και τον Ιούνιο του τρέχοντος 
έτους αναλάβαμε δύο νέες πρωτο­
βουλίες σχετικά με την ανεργία. 
Στα τέλη Μαΐου η Επιτροπή 
ενέκρινε μία σημαντική νέα πρω­
τοβουλία πολιτικής, η οποία 
αποσκοπεί στην υιοθέτηση ενός 
παραγωγικού πρότυπου με­
γαλύτερης έντασης απασχόλησης 
στην Κοινότητα. Αναγνωρίζουμε 
ότι είναι ορθολογικό, από οικονο­
μική άποψη, και ταυτόχρονα 
κοινωνικά σκόπιμο να επιδιώκου­
με την αύξηση του αριθμού των 
απασχολουμένων ανεξάρτητα από 
το ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης 
που μπορεί να επιτύχει η Κοινό­
τητα. 
Είναι ορθολογικό, με την έννοια 
ότι οι άνεργοι και τα οικονομικώς 
μη ενεργά άτομα αντιπροσω­
πεύουν σπατάλη οικονομικών 
πόρων. Αυτά τα άτομα, και τα 
εξαρτώμενα από αυτά, καταναλώ­
νουν αγαθά και υπηρεσίες χωρίς 
να είναι σε θέση να συμβάλουν 
στην παραγωγή τους. 
Είναι κοινωνικά σκόπιμο, όχι μόνο 
προκειμένου να αντιμετωπιστεί το 
κόστος και τα δεινά της ανεργίας, 
αλλά και προκειμένου να συνε­
κτιμήσουμε τις ευρύτερες κοινωνι­κές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένων 
των μεταβαλλόμενων τρόπων ζωής 
και των προτύπων εργασίας, καθώς 
και τις δυσκολίες που ανακύπτουν 
για τη διατήρηση των εκτενών, συλ­
λογικά χρηματοδοτούμενων, συ­
στημάτων κοινωνικής στήριξης. 
Τον Ιούνιο ο πρόεδρος Jacques 
Delors διαβίβασε το μήνυμα αυτό 
στην Ευρωπαϊκή Σύνοδο Κορυφής 
της Κοπεγχάγης, όταν αναφέρθηκε 
στις ευρύτερες ανησυχίες μας σχετι­
κά με την αύξηση της αναπτυξιακής 
επίδοσης και ανταγωνιστικότητας 
της Κοινότητας. Συνακόλουθα, 
έχουμε τώρα την εντολή από το Ευ­
ρωπαϊκό Συμβούλιο να εκπονήσου­
με μία Λευκή Βίβλο σχετικά με την 
ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα 
και την απασχόληση. 
Η φετινή Εκθεση Η Απασχόληση 
στην Ευρώπη συμβάλλει σ' αυτή τη 
διαδικασία επισκόπησης, επανεκτί­
μησης και αναθεώρησης της πολι­
τικής. Δεν χαράζει νέα πολιτική. Ο 
σκοπός της είναι μάλλον να διε­
ρευνήσει διαφορετικές πτυχές, δια­
φορετικές διαστάσεις του προ­
βλήματος της απασχόλησης και να 
βοηθήσει στην καλύτερη κατανόη­
ση της ανάλυσης που πραγματο­
ποιούμε σχετικά με την απασχόληση 
και την ανεργία. 
Η έκθεση υπογραμμίζει την πολυ­
πλοκότητα του έργου που αντιμε­
τωπίζουμε. Επισημαίνει την ανά­
γκη για σοβαρή, θεμελιώδη 
επανεξέταση του τρόπου με τον ο­
ποίο διαχειριζόμαστε τις οικονομι­
κές και κοινωνικές υποθέσεις μας, 
καθώς και τα θέματα που έχουν σχέ­
ση με την αγορά εργασίας. 
Δεν πρέπει να πέσουμε στην παγίδα 
των απλουστευτικών λύσεων. Πρέπει να προφυλαχθούμε από εκεί­
νους που επιδιώκουν να μας πα­
ρασύρουν στο δρόμο του προστα­
τευτισμού. Οσοι το πιστεύουν αυτό, 
πρέπει να διαβάσουν το Κεφάλαιο 
σχετικά με τη θέση της Κοινότητας 
στην Παγκόσμια Οικονομία και να 
προβληματιστούν σχετικά με τη ση­
μασία του εμπορίου στην οικοδόμη­
ση και τη διατήρηση της ευημερίας 
της Κοινότητας. 
Υπάρχουν άλλοι που πιστεύουν ότι 
τα προβλήματα της Ευρώπης σχετι­
κά με την απασχόληση μπορούν να 
αποδοθούν στις δυσκαμψίες της 
αγοράς εργασίας. Το Κεφάλαιο σχε­
τικά με τη Ρύθμιση της Απασχόλη­
σης, που περιλαμβάνεται στη φετινή 
έκθεση, δείχνει ότι για όλες τις δυ­
σκολίες που αντιμετωπίζουμε δεν εί­
ναι δυνατό να κατηγορηθεί η ποικι­
λία των συστημάτων ρύθμισης στα 
Κράτη Μέλη μας. 
Υπάρχουν άλλοι που πιστεύουν ότι 
τα προβλήματα μας αφορούν καθα­
ρά το μισθιακό κόστος. Και πάλι, τα 
άτομα αυτά πρέπει να διαβάσουν το 
Κεφάλαιο που εξετάζει τις διακυ­
μάνσεις του μισθιακού κόστους 
στην Κοινότητα. Από το Κεφάλαιο 
αυτό προκύπτει ότι το επίπεδο της 
παραγωγικότητας καθορίζει το επί­
πεδο των πραγματικών μισθών και 
όχι το αντίστροφο. 
Γνωρίζουμε ότι χρειαζόμαστε με­
γαλύτερη οικονομική ανάπτυξη και 
η Επιτροπή πιέζει τα Κράτη Μέλη 
σχετικά με τα επιτόκια. Από την άλ­
λη πλευρά, αναγνωρίζουμε επίσης 
ότι δεν φτάνει η οικονομική ανά­
πτυξη. Δεν θα μειώσουμε ποτέ, στο 
άμεσο μέλλον, την ανεργία σε αποδε­
κτά επίπεδα εάν δεν αναπτύξουμε 
ένα σύστημα παραγωγής μεγαλύτε­
ρης έντασης απασχόλησης. 
Ί -3-
Πρόλογος 
Με ποιον τρόπο άραγε μπορούμε να 
παρέχουμε πρόσβαση στην απασχό­
ληση σε όλους όσους επιθυμούν και 
πράγματι χρειάζονται να εργα­
στούν; Πρέπει να εξετάσουμε το 
ζήτημα των κινήτρων -ειδικότερα 
τον τρόπο με τον οποίο τα φορολογι­
κά συστήματα αποθαρρύνουν ή όχι 
τις επιχειρήσεις να προσλάβουν άτο­
μα ή αποθαρρύνουν τα άτομα να α­
ναζητούν εργασία. 
Σ' αυτά και σ' άλλα θέματα η φετινή 
Εκθεση προσφέρει ορισμένες οξυ­
δερκείς παρατηρήσεις. Για παρά­
δειγμα, δείχνει ορισμένες σημαντι­
κές διαφορές μεταξύ των Κρατών 
Μελών όσον αφορά τον τρόπο με τον 
οποίο κατανέμεται η εργασία. Οι δια­
φορές αυτές δεν υπάρχουν μόνο με­
ταξύ του Βορρά και του Νότου της 
Κοινότητας -παρ' όλο που είναι γε­
γονός ότι οι λιγότερο αναπτυγμένες 
περιφέρειες της Κοινότητας έχουν 
χαμηλότερα επίπεδα απασχόλησης 
και περισσότερες ώρες εργασίας απ' 
ό,τι οι περισσότερο αναπτυγμένες. 
Βλέπουμε επίσης ότι χώρες με παρό­
μοιο επίπεδο παραγωγικότητας ή οι­
κονομικής ανάπτυξης μπορούν να 
επιτύχουν πολύ διαφορετικούς συν­
δυασμούς θέσεων εργασίας και ωρα­
ρίου. 
Η Εκθεση δείχνει επίσης τις μεγάλες 
διαφορές που υπάρχουν στα επίπεδα 
της μεταϋποχρεωτικής εκπαίδευσης 
μεταξύ των Κρατών Μελών -γενικά, 
αλλά όχι παντού- μεταξύ του Βορρά 
και του Νότου. 
Οσον αφορά τα φορολογικά συ­
στήματα και ειδικότερα τα αποτελέ­
σματα που έχουν οι εισφορές κοινω­
νικής ασφάλισης που καταβάλλουν 
οι εργοδότες, στις αποφάσεις που 
λαμβάνουν σχετικά με την απασχό­
ληση, η Εκθεση δείχνει ότι στην 
Κοινότητα παρατηρούνται μεγάλες 
διαφορές, καθώς οι εισφορές κυμαί­
νονται από σχεδόν 0% έως το 30% 
του μισθό αογικού κόστους. 
Υπάρχουν πολλά θέματα που πρέπει 
να αντιμετωπίσουμε τους προσεχείς 
μήνες, λίγα από τα οποία είναι απλά. 
Πρέπει να εξετάσουμε τα αποτελέ­σματα που έχουν τα συστήματα κοι­
νωνικής ασφάλισης στα κίνητρα για 
εργασία. Εγώ ο ίδιος δεν πιστεύω ότι 
υπάρχουν πολλά άτομα τα οποία εί­
ναι ευχαριστημένα που είναι άνερ­
γα. Παρ' όλα αυτά, είναι σαφές ότι 
πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τα συ­
στήματα κοινωνικής ασφάλισης που 
διαθέτουμε, προκειμένου να προ­
σφέρουμε τα σωστά θετικά κίνητρα 
-κι ας υπενθυμίσουμε ότι η ύπαρξη 
διαθέσιμων θέσεων εργασίας είναι 
το καλύτερο κίνητρο. Τα συστήμα­
τα εκπαίδευσης και κατάρτισης πρέ­
πει επίσης να παρέχουν την ορθή 
υποστήριξη. 
Πρέπει επίσης να εξετάσουμε την 
ποιότητα των θέσεων εργασίας. Εί­
ναι προτιμότερο να έχουμε μία κακή 
δουλειά από το να μην έχουμε καθό­
λου δουλειά; Πρόκειται για ένα ερώ­
τημα που πρέπει να απαντηθεί με 
ένα ναι ή ένα όχι; Υπάρχουν τρόποι 
να βγούμε από το δίλημμα; 
Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η επι­
τυχία θα έρθει μόνο όταν μπορέσου­
με να αλλάξουμε τη νοοτροπία και 
τη συμπεριφορά μας. Ωστόσο, αυτές 
οι αλλαγές πρέπει επίσης να ενθαρ­
ρυνθούν και να ενισχυθούν με αλ­
λαγές σε όλα τα συστήματα παροχής 
κινήτρων -χρηματοοικονομικά και 
νομικά- που επιδρούν στην αγορά 
εργασίας. 
Η δαπάνη περισσότερων δημόσιων 
χρημάτων δεν αρκεί από μόνη της 
για να λυθεί το πρόβλημα. Φυσικά, 
σε ορισμένους τομείς πολιτικής 
χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα. 
Πράγματι, δαπανούμε ήδη πολλά σε 
άμεσα προγράμματα, προκειμένου 
να συμβάλουμε στην καταπολέμηση 
της ανεργίας ή στην κατάρτιση των 
ανέργων. Σύμφωνα με τους υπολο­
γισμούς μας, τα Κράτη Μέλη δαπα­
νούν 45 δισ. ECU ετησίως για ενερ­
γητικά μέτρα υπέρ του εργατικού 
δυναμικού και η Κοινότητα συνει­
σφέρει το 13% των συνολικών δαπα­
νών από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό 
Ταμείο. 
Ποια είναι τα επόμενα βήματα του 
προγράμματος μας για την αντιμε­τώπιση της ανεργίας; Εχουμε ήδη 
αρχίσει μία μεγάλη συζήτηση με 
τους σημαντικότερους φορείς σε ευ­
ρωπαϊκό επίπεδο. Η Μόνιμη Επι­
τροπή της Κοινότητας για την Απα­
σχόληση -στην οποία συμμετέχουν 
οι Εκπρόσωποι των Συνδικάτων και 
των Εργοδοτών, αφενός, και οι 
Υπουργοί Εργασίας και Εκπρόσω­
ποι τους, αφετέρου- επεξεργάζεται 
ένα κυλιόμενο πρόγραμμα ενερ­
γειών σχετικά με την απασχόληση. 
Θα υπάρξουν πολλές άλλες συνε­
δριάσεις και συζητήσεις, συμπερι­
λαμβανομένης της Εβδομάδας για 
την Απασχόληση, στις Βρυξέλλες 
τον Οκτώβριο, κατά την οποία ηγε­
τικά στελέχη από κάθε τομέα ανθρώ-
πινης δραστηριότητας θα συ­
ζητήσουν βασικές πτυχές των 
προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε 
σχετικά με την απασχόληση. 
Στη διαδικασία αυτή η Επιτροπή 
διαδραματίζει σημαντικό ρόλο. 
Ωστόσο, η επιτυχία θα είναι το απο­
τέλεσμα της συνεργασίας όλων των 
ενδιαφερομένων και όχι μόνο των 
δικών μας ενεργειών. Μπορούμε να 
ανοίξουμε το δρόμο. Μπορούμε να 
δράσουμε καταλυτικά. Μπορούμε 
να είμαστε οι εμψυχωτές. Αλλά στο 
τέλος του δρόμου, οι αποφάσεις πρέ­
πει να ληφθούν από πολλά άτομα, 
ατομικά και συλλογικά, σε τοπικό, 
εθνικό και Κοινοτικό επίπεδο. 
Η Εκθεση αυτή, όπως και οι προη­
γούμενες, συμβάλλει στη διαδικασία 
αυτή. Πρέπει να εργαστούμε ώστε 
τα διδάγματα της να ληφθούν σοβα­
ρά υπόψη. Πρέπει να επιτύχουμε να 
επαναφέρουμε την Κοινότητα στο 
δρόμο της αυξανόμενης απασχόλη­
σης και του ανερχόμενου βιοτικού 
επιπέδου στο οποίο θα συμμετέχουν 
δίκαια όλοι οι πολίτες της. 
-4-
Περιεχόμενα 
Μέρος Ι Πρόλογος 
Περίληψη 
Κεφάλαιο 1 
Κεφάλαιο 2 
Μέρος II 
Κεφάλαιο 3 
Κεφάλαιο 4 
Κεφάλαιο 5 
Κεφάλαιο 6 
Μέρος III 
Κεφάλαιο 7 Προοπτικές απασχόλησης 
Η απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την 
απασχόληση 
Η ευρωπαϊκή αγορά εργασίας 
Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική 
και στην Ανατολική Ευρώπη 
Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Οι εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες 
περιφέρειες 
Οι γυναίκες στην απασχόληση 
Πολιτικές απασχόλησης 
Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του 
εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
Κατάλογος σχημάτων 
Κατάλογος χαρτών 
Πηγές και μεθοδολογία 
Ευχαριστίες 
Η έκθεση αυτή συντάχθηκε με τη συνεργασία των: 
Γενική Διεύθυνση II - Οικονομικές και Χρηματοδοτικές Υποθέσεις 
Eurostat - Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
-6 
Περίληψη Περίληψη 
Η κατάσταση που επικρατεί στην 
Κοινότητα, όσον αφορά την απασχό­
ληση και την ανεργία, είναι μία από 
τις χειρότερες εδώ και πολλά χρόνια. 
Μετά τη θεαματική αύξηση της απα­
σχόλησης κατά το δεύτερο ήμισυ 
της δεκαετίας του 1980, όταν δη­
μιουργήθηκαν πάνω από 9 εκατ. 
νέες θέσεις εργασίας, η αγορά εργα­
σίας της Κοινότητας άρχισε πάλι να 
βυθίζεται σε μία μεγάλη ύφεση. Το 
1991 η ανεργία άρχισε πάλι να αυξά­
νεται και υπολογίζεται ότι το 1992 
οι απώλειες των θέσεων εργασίας 
έφθασαν το 1 εκατ.. Στα τέλη του 
1993, υπολογίζεται ότι όλα τα κέρδη 
της δεκαετίας του 1980, όσον αφορά 
την απασχόληση, θα έχουν χαθεί και 
η ανεργία θα βρίσκεται και πάλι στα 
επίπεδα του 1985. 
Επιπλέον, οι προοπτικές της οικονο­
μικής ανάπτυξης και της δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας, βραχυπρόθε­
σμα και μεσοπρόθεσμα, είναι 
δυσοίωνες. Πριν από την άνοιξη του 
1994, το νωρίτερο, δεν είναι πιθανό 
να πραγματοποιηθεί καμία ανάκαμ­
ψη της παραγωγής. Η απασχόληση 
μειώθηκε το 1992 και προβλέπεται 
να εξακολουθήσει να μειώνεται το 
1993. Η ανεργία αναμένεται να συ­
νεχίσει να αυξάνεται, φθάνοντας 
στα τέλη του 1994 το 12%, κατά μέσο 
όρο, στην Κοινότητα. Οι πιο μακρο­
πρόθεσμες προοπτικές φαίνονται 
πιο αβέβαιες απ' ό,τι εδώ και πολλά 
χρόνια. Η επιβράδυνση της ανάπτυ­
ξης που χρονολογείται από τις αρχές 
του 1991 μπορεί ακόμη να αποδει­
χθεί ότι αποτελεί μία προσωρινή δια­
κοπή στη βελτίωση των συνθηκών 
της αγοράς εργασίας που σημειώθη­
κε το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας 
του 1980. Ωστόσο, μπορεί επίσης να είναι η έναρξη μίας περιόδου αστά­
θειας, ανεπαρκών οικονομικών επι­
δόσεων και επίμονων προβλημάτων 
στον τομέα της απασχόλησης. Κατά 
πόσον το πραγματικό αποτέλεσμα 
κλίνει προς την πρώτη ή τη δεύτερη 
πιθανότητα θα εξαρτηθεί εν μέρει 
από τις παγκόσμιες εξελίξεις και εν 
μέρει από τις πολιτικές που θα εφαρ­
μοστούν στην Κοινότητα. 
Ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα, 
όσον αφορά την αύξηση της παρα­
γωγής, φαίνεται σχεδόν βέβαιο ότι η 
ανεργία θα παραμείνει το σημαντι­
κότερο πρόβλημα που θα αντιμετω­
πίζει η Κοινότητα καθ' όλη τη δε­
καετία του 1990, ίσως και αργότερα. 
Ακόμη και εάν επιτευχθεί ξανά ο 
ανώτατος ρυθμός δημιουργίας απα­
σχόλησης που σημειώθηκε στο 
δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 
1980, οι θέσεις εργασίας που θα δη­
μιουργηθούν δεν θα είναι αρκετές 
ώστε να μειωθεί η ανεργία σε αποδε­
κτά επίπεδα και να βρει εργασία ση­
μαντικός αριθμός ατόμων, ιδίως γυ­
ναίκες, που σήμερα αναγκάζονται 
να παραμένουν στο μη ενεργό πλη­
θυσμό λόγω της έλλειψης θέσεων 
εργασίας. 
Η ολοκλήρωση του προγράμματος 
1992 για την ενιαία αγορά και η 
άρση των περισσότερων περιορι­
σμών στον ανταγωνισμό και το ε­
μπόριο μεταξύ των Κρατών Με­
λών, συνέβαλαν στο να τεθεί η 
βάση για μία πιο αποδοτική ευρω­
παϊκή οικονομία. Αν και η αποδο­
τικότητα της παραγωγής είναι 
σημαντική, δεν εξασφαλίζει από 
μόνη της ότι επιτυγχάνονται υψη­
λότερα επίπεδα παραγωγής και 
πραγματικού εισοδήματος ή ότι τα υψηλότερα αυτά επίπεδα τελικά 
καταλήγουν σε δημιουργία απα­
σχόλησης. Ακόμη λιγότερο εξα­
σφαλίζει ότι τα δυνητικά οφέλη 
κατανέμονται δίκαια τόσο μεταξύ 
των διάφορων περιοχών της Κοι­
νότητας όσο και μεταξύ των ατό­
μων και των κοινωνικών ομάδων. 
Η επίτευξη αυτών των βασικών 
Στόχων εξαρτάται από πολλούς πα­
ράγοντες, στους οποίους συμπερι­
λαμβάνονται οι πολιτικές που ακο­
λουθούν τα Κράτη Μέλη — τόσο το 
καθένα ξεχωριστά όσο και συλλογι­
κά — όσον αφορά τη μακροοικονο­
μία, το διεθνές περιβάλλον, την ανά-
πτυξη των προβληματικών 
περιφερειών εντός και εκτός της 
Κοινότητας και τις υπάρχουσες ανι­
σότητες στην πρόσβαση στις θέσεις 
εργασίας καθώς και όσον αφορά την 
απασχόληση γενικά. 
Το κεντρικό σημείο της έκθεσης Η 
Απασχόληση, στην Ευρώπη είναι οι 
πτυχές αυτών των προβλημάτων 
και φιλοδοξιών που έχουν σχέση με 
την αγορά εργασίας, συμπεριλαμβα­
νομένων των κύριων οικονομικών 
παραγόντων που επηρεάζουν τις 
εξελίξεις της αγοράς εργασίας. 
Η έκθεση παρέχει ποσοτικές πλη­
ροφορίες σχετικά με τις πτυχές αυ­
τές — ιδίως σχετικά με τις τάσεις 
που επικρατούν στην απασχόληση 
και την ανεργία κατά τα περίπου 
10 προηγούμενα έτη —, εξετάζει τη 
σχέση τους με άλλους παράγοντες, 
υποδεικνύει τις δυνητικές συνέ­
πειες ενώ δίνει ιδιαίτερη προσοχή 
στις διαφορές και τις ομοιότητες 
που παρουσιάζει η εμπειρία στην 
Κοινότητα. 
-7-
Περίληψη 
Καθώς στην Κοινότητα ο βαθμός οι­
κονομικής ολοκλήρωσης που έχει 
επιτευχθεί είναι υψηλός, η εξέταση 
της ως μία ενιαία οικονομική οντό­
τητα μπορεί να είναι δελεαστική. 
Ωστόσο, ενώ πράγματι αυτό είναι 
σωστό από πολλές απόψεις, υπάρ­
χουν σημαντικές διαφορές στον τρό­
πο με τον οποίο έχουν αναπτυχθεί οι 
διάφορες περιοχές και στον τρόπο με 
τον οποίο τούτο αντανακλάται στην 
απασχόληση. Ακόμη και γειτονικές 
χώρες με παρόμοιες κοινωνικές και 
πολιτιστικές παραδόσεις και με την 
ίδια θεσμική δομή παρουσιάζουν 
πολύ διαφορετικά πρότυπα ανάπτυ­
ξης, ιδίως όσον αφορά την απασχό­
ληση και την κατανομή των θέσεων 
εργασίας και του εισοδήματος. 
Από μία οπτική γωνία, οι διαφορές 
αυτές μπορεί να αντιπροσωπεύουν 
ένα δυνάμει εμπόδιο στην περαιτέ­
ρω ολοκλήρωση. Ωστόσο, από άλλη, 
και πιο θετική, οπτική γωνία η ποι­
κιλία προσεγγίσεων στα προβλήμα­
τα πολιτικής και ο πλούτος των 
εμπειριών που αποκομίζονται από 
τις διαφορετικές επιλογές που παρέ­
χει η διαφορά αυτή, μπορούν να 
χρησιμοποιηθούν εποικοδομητικά 
για την ανάπτυξη αποτελεσματικό­
τερων μέτρων και προγραμμάτων 
δράσης. 
Ενα κύριο θέμα που θίγεται επανει­
λημμένα στην έκθεση αυτή, είναι η 
φύση της ευρωπαϊκής αγοράς εργα­
σίας — η ικανότητα της να δημιουρ­
γεί θέσεις εργασίας σε διαφορετικές 
περιοχές, η κλίμακα και η κατανομή 
των αναξιοποίητων ανθρώπινων 
πόρων, δηλαδή των ατόμων που δεν 
είναι σε θέση να βρουν παραγωγική 
απασχόληση, η έκταση των διακυ­
μάνσεων στο κόστος της απασχόλη­
σης του εργατικού δυναμικού και 
στο εισόδημα που αποκτούν οι απα­
σχολούμενοι, και η διαφορική πρό­
σβαση στις θέσεις εργασίας και στο 
εισόδημα των διάφορων κατηγο­
ριών ατόμων — ανδρών και γυναι­
κών, νέων και ηλικιωμένων — που 
ζουν σε διαφορετικούς τόπους και 
κάτω από διαφορετικές συνθήκες. Η 
εκτίμηση όλων αυτών των πτυχών 
έχει ζωτική σημασία για την κατα­νόηση του τρόπου με τον οποίο λει­
τουργεί η αγορά στην Κοινότητα 
και για την ενημερωμένη ανάπτυξη 
αποτελεσματικών πολιτικών. 
Παρακάτω συνοψίζονται οι βασικές 
διαπιστώσεις της φετινής έκθεσης. 
Τάσεις της 
απασχόλησης 
Για πολλά χρόνια, η Κοινότητα έχει 
λιγότερη επιτυχία από ό,τι τα άλλα 
αναπτυγμένα μέρη του κόσμου στη 
δημιουργία θέσεων εργασίας. Το 
1992, μόνο το 60% των ατόμων ερ­
γάσιμης ηλικίας στην Κοινότητα εί­
χε απασχόληση σε αντίθεση με το 
70% στις ΗΠΑ και τις χώρες ΕΖΕΣ 
και το σχεδόν 75% στην Ιαπωνία. 
Οπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 1, η 
διαφορά αυτή αντανακλάται τόσο 
στα υψηλότερα επίπεδα ανεργίας 
που παρουσιάζει η Κοινότητα σε 
σχέση με άλλα μέρη του κόσμου όσο 
και στο εξίσου σημαντικό γεγονός 
ότι το ποσοστό των ατόμων που ούτε 
απασχολούνται αλλά ούτε είναι επί­
σημα άνεργα είναι επίσης υψηλότε­
ρο. 
Πολλά από τα άτομα αυτά είναι γυ­
ναίκες που εμποδίζονται να εισέλ­
θουν στην αγορά εργασίας λόγω της 
έλλειψης θέσεων απασχόλησης. 
Ωστόσο, όλο και περισσότερα είναι 
και τα ηλικιωμένα άτομα, ιδίως ά­
ντρες, που εγκατέλειψαν πρόωρα 
την εργασία και επέλεξαν την πρόω­
ρη συνταξιοδότηση. 
Ενώ τα τελευταία 20 χρόνια το πο­
σοστό του πληθυσμού εργάσιμης 
ηλικίας που απασχολείται — το πο­
σοστό απασχόλησης — αυξήθηκε σε 
άλλες χώρες, στην Κοινότητα μειώ­
θηκε. Η σύγκριση με τις ΗΠΑ είναι 
ιδιαίτερα εντυπωσιακή. Το ποσοστό 
απασχόλησης της ήταν περίπου το 
ίδιο με εκείνο της Κοινότητας στις 
αρχές της δεκαετίας του 1970, αλλά 
έκτοτε οι ΗΠΑ κατάφεραν να 
αυξήσουν τον αριθμό των απασχο­
λουμένων κατά περίπου 30 εκατ., 
τρεις φορές περισσότερο από την 
Κοινότητα, παρ' όλο που πολλοί από αυτούς βρίσκονταν σε θέσεις εργα­
σίας με χαμηλούς μισθούς και χα­
μηλή παραγωγικότητα. Για να κα­
λυφθεί το σημερινό χάσμα στα 
ποσοστά απασχόλησης με τις ΗΠΑ, 
πρέπει να δημιουργηθούν στην Κοι­
νότητα πολύ περισσότερες από 20 
εκατ. νέες θέσεις εργασίας. 
Το σαφές συμπέρασμα που συνάγε­
ται από την εμπειρία στην Κοινότη­
τα και αλλού κατά τα τελευταία 20 
χρόνια, είναι ότι ο σχετικά υψηλός 
ρυθμός αύξησης της απασχόλησης 
τείνει να οφείλεται περισσότερο 
στην αύξηση της συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό παρά στη μείωση 
της ανεργίας. Τούτο ισχύει ιδίως για 
την Κοινότητα κατά το δεύτερο ήμι­
συ της δεκαετίας του 1980, όταν δη­
μιουργήθηκε ο μεγαλύτερος αριθ­
μός θέσεων εργασίας, που οι 
περισσότερες όμως — πάνω από το 
70% — καλύφθηκαν από νεοεισερ­
χομένους στην αγορά εργασίας παρά 
από ανέργους, οι οποίοι κάλυψαν 
μόνο το ένα τρίτο αυτών των νέων 
θέσεων. 
Δεν υπάρχει κανένας προφανής λό­
γος να αναμένεται ότι τα πράγματα 
θα είναι διαφορετικά στο μέλλον. Α­
κόμη και εάν αποκατασταθεί ο υψη­
λός ρυθμός δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας, η ανεργία κατά πάσα 
πιθανότητα θα αργήσει να μειωθεί. 
Οικονομική ανάπτυξη 
και απασχόληση 
Στην Κοινότητα, όπως και σε άλλες 
χώρες, η στενή σχέση μεταξύ οικο­
νομικής ανάπτυξης και δημιουργίας 
θέσεων εργασίας είναι προφανής. Οι 
απώλειες σε θέσεις εργασίας που ση­
μειώθηκαν το 1992, ήταν η σαφής 
συνέπεια της εξάπλωσης της ύφεσης 
σε σχεδόν όλα τα Κράτη Μέλη. Πα­
ρόμοια, για τη δημιουργία μεγάλων 
αυξήσεων στην απασχόληση πρέπει 
συνήθως ο ρυθμός ανάπτυξης να εί­
ναι υψηλός. Ωστόσο, το ασυνήθιστο 
χαρακτηριστικό του δεύτερου ήμι­
συ της δεκαετίας του 1980 είναι η 
επίτευξη υψηλού ρυθμού δημιουρ­
γίας απασχόλησης με σχετικά 
Περίληψη 
μέτρια αύξηση της παραγωγής — 
αναμφισβήτητα αυτό ισχύει σε 
σύγκριση με τις δεκαετίες του 1950 
και 1960. Με βάση την εμπειρία 
αυτή, η αύξηση της παραγωγής κα­
τά περίπου 2% ετησίως μπορεί στο 
μέλλον να είναι επαρκής για την 
αποτροπή της μείωσης της απασχό­
λησης και κάθε υψηλότερος ρυθμός 
μπορεί να προκαλέσει αύξηση του 
αριθμού των απασχολουμένων. 
Παρ' όλα αυτά, ακόμη και οι επιδό­
σεις της Κοινότητας στο δεύτερο 
ήμισυ της δεκαετίας του 1980, όσον 
αφορά τη δημιουργία θέσεων εργα­
σίας, ήταν σημαντικά χαμηλότερες 
από εκείνες των ΗΠΑ. Ο πολύ υψη­
λότερος ρυθμός αύξησης της απα­
σχόλησης, όχι μόνο κατά την περίο­
δο αυτή αλλά κατά τα σχεδόν 20 
προηγούμενα χρόνια, επιτεύχθηκε 
χωρίς σημαντικά υψηλότερο ρυθμό 
αύξησης της παραγωγής, αντανα­
κλώντας το γεγονός ότι πολλές από 
τις θέσεις εργασίας ήταν σε χαμηλό­
μισθες, χαμηλής παραγωγικότητας 
δραστηριότητες. Επιπλέον, η μείω­
ση του ΑΕΠ που σημειώθηκε με­
ταξύ 1990 και 1992 στις ΗΠΑ, δεν 
οδήγησε σε σημαντική μείωση του 
αριθμού των απασχολουμένων. 
Οι διακυμάνσεις της οικονομικής 
ανάπτυξης στα Κράτη Μέλη συμπί­
πτουν γενικά, αντανακλώντας τον 
υψηλό βαθμό ολοκλήρωσης και, συ­
νεπώς, αλληλεξάρτησης. Η μονα­
δική αξιοσημείωτη εξαίρεση είναι η 
Δανία, όπου η ανάπτυξη ήταν χα­
μηλή μεταξύ 1985 και 1990, επι­
ταχύνθηκε όμως κατά τα επόμενα 
δύο χρόνια. Σε μεγάλο βαθμό συμπί­
πτουν επίσης οι διακυμάνσεις στην 
αύξηση της απασχόλησης. 
Πολύ λίγα είναι τα παραδείγματα 
των Κρατών Μελών που πέτυχαν 
σχετικά υψηλούς ρυθμούς δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας χωρίς αντί­
στοιχα υψηλούς ρυθμούς αύξησης 
της παραγωγής. Η βασικότερη εξαί­
ρεση είναι οι Κάτω Χώρες, όπου με­
γάλο ποσοστό των νέων θέσεων ερ­
γασίας που δημιουργήθηκαν την 
περασμένη δεκαετία ήταν θέσεις με­
ρικής απασχόλησης. Οσον αφορά τον όγκο της απασχόλησης, η αύξη­
ση στις Κάτω Χώρες δεν είναι πολύ 
μεγαλύτερη από εκείνη σε άλλα μέ­
ρη της Κοινότητας. 
Παρ' όλα αυτά, στην Κοινότητα, 
ακόμη και με εξαίρεση τις Κάτω Χώ­
ρες, η σχέση μεταξύ ρυθμού αύξη­
σης της παραγωγής και αύξησης της 
απασχόλησης δεν είναι καθόλου 
ομοιόμορφη. Η Γαλλία και η Ιταλία, 
για παράδειγμα, σημείωσαν αύξηση 
του ΑΕΠ μεγαλύτερη από το μέσο 
όρο μεταξύ 1985 και 1990, μικρή 
όμως αύξηση της απασχόλησης. Επι­
πλέον, η Ιρλανδία και η Ισπανία 
αποδείχτηκαν συνεπείς στην αδυνα­
μία τους να μετατρέψουν τους υψη­
λούς ρυθμούς ανάπτυξης σε νέες θέ­
σεις εργασίας παρά την ιδιαίτερα 
έντονη ανάγκη τους. 
Οι τάσεις στο 
ωράριο εργασίας 
Κατά τη δεκαετία του 1980, οι μέσες 
ώρες εργασίας από τους μισθωτούς 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
μειώθηκαν σε όλα τα Κράτη Μέλη, 
με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο 
όπου αυξήθηκαν. Μεταξύ 1983 και 
1991, η κανονική εργάσιμη εβδομά­
δα μειώθηκε κατά 4% στο σύνολο 
της Κοινότητας, όσον όμως αφορά 
τις Κάτω Χώρες κατά 13%. Οχι μόνο 
δεν παρατηρείται καμία σύγκλιση 
στις μέσες ώρες εργασίας στα διάφο­
ρα μέρη της Κοινότητας, αλλά 
ισχύει το αντίθετο. Οι ώρες εργασίας 
μειώθηκαν περισσότερο κυρίως στις 
χώρες όπου ήδη ήταν συγκριτικά 
λιγότερες. 
Οι χώρες της Κοινότητας διαφέρουν 
σημαντικά όσον αφορά το βαθμό κα­
τά τον οποίο ο όγκος της εργασίας 
που δημιουργήθηκε από τη ανάπτυ­
ξη μετατράπηκε σε θέσεις εργασίας. 
Στη Δανία, τη Γαλλία και το Βέλγιο, 
καθώς και στις Κάτω Χώρες, ο αριθ­
μός των θέσεων εργασίας τριπλασιά­
στηκε σε σχέση με το συνολικό αριθ­
μό ωρών εργασίας. Στη Γερμανία ο 
αριθμός των απασχολουμένων 
αυξήθηκε περισσότερο απ' ό,τι στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, παρά το γεγονός ότι ο όγκος εργασίας αυξήθηκε κατά 
50% λιγότερο. 
Πολλές από τις πρόσθετες θέσεις ερ­
γασίας που δημιουργήθηκαν κατά 
τη διάρκεια τη δεκαετίας του 1980 
ήταν θέσεις μερικής απασχόλησης, 
ιδίως σε χώρες όπου μειώθηκε ο μέ­
σος όρος των ωρών εργασίας, με 
εξαίρεση τη Δανία. Ωστόσο, σημα­
ντικές διαφορές παρατηρήθηκαν με­
ταξύ του Βορρά και του Νότου της 
Κοινότητας. Σε αντίθεση με άλλες 
περιοχές της Κοινότητας, στην Ιτα­
λία, την Πορτογαλία, την Ισπανία 
και την Ελλάδα, ο αριθμός των θέ­
σεων μερικής απασχόλησης μειώθη­
κε κατά το μεγαλύτερο μέρος της 
δεκαετίας του 1980, αν και στις δύο 
πρώτες χώρες σημειώθηκε κάποια 
αύξηση στις αρχές της δεκαετίας του 
1990. 
Το 1991, οι απολεσθείσες θέσεις ερ­
γασίας ήταν κυρίως πλήρους απα­
σχόλησης ενώ μεγάλο ποσοστό των 
θέσεων εργασίας που δημιουργήθη­
καν σε χώρες όπου αυξήθηκε η απα­
σχόληση — Γερμανία, Βέλγιο, Κάτω 
Χώρες, Ιταλία και Πορτογαλία — 
ήταν μερικής απασχόλησης. 
Τάσεις στην 
αυτοαπασχόληση 
Αναλογικά, περισσότερα άτομα εί­
ναι αυτοαπασχολούμενα στην Κοι­
νότητα απ' ό,τι σε άλλες αναπτυγμέ­
νες χώρες. Κατά ένα μέρος, τούτο 
οφείλεται στη σχετική σημασία της 
γεωργίας. Ωστόσο, το σημαντικότε­
ρο είναι ότι το 1990 στις χώρες ΕΖΕΣ 
και τις ΗΠΑ, μόνο το 7-8% των απα­
σχολουμένων στη βιομηχανία και 
τις υπηρεσίες ήταν αυτοαπασχο­
λούμενοι ενώ στην Κοινότητα το πο­
σοστό αυτό έφθανε το 13%, και ήταν 
κατά 2% υψηλότερο απ' ό,τι πριν 
από 10 χρόνια. Στις ΗΠΑ αντίθετα, 
το ποσοστό μεταβλήθηκε ελάχιστα 
ενώ στην Ιαπωνία μειώθηκε κατά 
2%. 
Μεγάλο μέρος της διαφοράς οφείλε­
ται στη σημασία της αυτοαπασχόλη-
σης στα νότια Κράτη Μέλη. Στην 
-9 
Περίληψη 
Ιταλία και την Ελλάδα, οι αυτοαπα­
σχολούμενοι στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες αποτελούν το 20% του ερ­
γατικού δυναμικού, περισσότερο δε 
από 15% στην Ισπανία και την Πορ­
τογαλία. Στις βόρειες χώρες, με εξαί­
ρεση το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρ­
λανδία και το Βέλγιο, το ποσοστό 
ήταν πολύ κατώτερο από 10%. Επι­
πλέον, σε όλες αυτές τις χώρες, το 
μερίδιο αυξήθηκε κατά τη διάρκεια 
της δεκαετίας του 1980 πολύ περισ­
σότερο από τον Κοινοτικό μέσο όρο. 
Από τις βόρειες χώρες, μόνο το Ηνω­
μένο Βασίλειο σημείωσε αντίστοιχη 
αύξηση. 
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 
1980, ο αριθμός των ατόμων που 
έγιναν αυτοαπασχολούμενα ήταν 
πολύ μεγαλύτερος στις Κάτω Χώρες 
και το Ηνωμένο Βασίλειο απ' ό,τι σε 
άλλα μέρη της Κοινότητας — και 
στις δύο περιπτώσεις μεταξύ 1983 
και 1991, οι νεοεισερχόμενοι αύξα­
ναν τον αριθμό των αυτοαπασχο­
λουμένων κατά 15-20% ετησίως, 
ενώ στην Ελλάδα, το Βέλγιο, την 
Ιρλανδία και τη Δανία λιγότερο από 
5%. Ωστόσο, ο αριθμός των ατόμων 
που έπαψαν να είναι αυτοαπασχο­
λούμενα — πιθανώς λόγω αποτυ­
χίας της επιχείρησης — ήταν επίσης 
πολύ υψηλότερος στις Κάτω Χώρες 
και το Ηνωμένο Βασίλειο από αλλού 
(1 στους 10 ή περισσότεροι εγκατα­
λείπουν την επιχείρηση τους κάθε 
έτος). 
Τομεακές τάσεις 
Παρ' όλο που το ποσοστό του εργα­
τικού δυναμικού που απασχολείται 
στις υπηρεσίες αυξήθηκε σημαντικά 
- από το 53% το 1980 στο 62% το 
1991 — οι υπηρεσίες εξακολουθούν 
να έχουν μικρότερη σημασία στην 
Κοινότητα απ' ό,τι στις ΗΠΑ. Τα 
Κράτη Μέλη με το υψηλότερο μερί­
διο απασχόλησης στις υπηρεσίες, 
τείνουν να είναι τα περισσότερο 
αναπτυγμένα και πλούσια. Ωστόσο 
η Γερμανία, με χαμηλό μερίδιο υπη­
ρεσιών και με το κατά πολύ υψηλό­
τερο ποσοστό απασχόλησης στη βιο­
μηχανία στην Κοινότητα, αποτελεί 
σημαντική εξαίρεση. Κατά τη δεκαετία του 1980 ση­
μειώθηκε κάποια σύγκλιση στη 
σχετική σημασία των υπηρεσιών, 
καθώς η αύξηση του μεριδίου ήταν 
ιδιαίτερα μεγάλη σε όλα τα νότια 
Κράτη Μέλη καθώς και στην Ιρ­
λανδία, και μικρή στη Δανία, με 
εξαίρεση πάλι τη Γερμανία, όπου η 
αύξηση ήταν πολύ μικρότερη από 
το μέσο όρο. 
Ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας στις υπηρεσίες στην Κοινότητα 
κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαε­
τίας του 1980, ήταν σχεδόν εξίσου 
υψηλός με εκείνον στις ΗΠΑ, κατά 
την ίδια δε περίοδο αυξήθηκε η απα­
σχόληση και στη βιομηχανία. Ωστό­
σο, το 1991 η αύξηση της απασχόλη­
σης στις υπηρεσίες επιβραδύνθηκε 
σημαντικά και συνοδεύτηκε από α­
πώλειες θέσεων εργασίας στη βιομη­
χανία. Το ίδιο ισχύει επίσης σε γενι­
κές γραμμές για τις ΗΠΑ και τις 
χώρες ΕΖΕΣ. 
Το 1991, για πρώτη φορά για πολλά 
χρόνια, δύο Κράτη Μέλη — το Ηνω­
μένο Βασίλειο και η Δανία — ση­
μείωσαν σημαντική μείωση της 
απασχόλησης στις υπηρεσίες. Πολ­
λές από τις απωλεσθείσες θέσεις, επι­
πλέον, ήταν σε υπηρεσίες, όπως 
στον τραπεζικό και ασφαλιστικό το­
μέα ή στον τομέα της υγείας και της 
εκπαίδευσης, όπου η δημιουργία θέ­
σεων απασχόλησης ήταν ιδιαίτερα 
υψηλή κατά τη δεκαετία του 1980 
— δραστηριότητες που ήταν 
υπεύθυνες για μεγάλο μέρος της 
αύξησης της απασχόλησης κατά τη 
δεκαετία αυτή. 
Τάσεις στην ανεργία 
Η ανεργία παραμένει πολύ άνισα κα­
τανεμημένη στην Κοινότητα, τόσο 
μεταξύ των περιφερειών όσο και με­
ταξύ των κοινωνικών ομάδων. Σύμ­
φωνα με τα τελευταία στοιχεία, το 
ποσοστό κυμαινόταν από πάνω από 
20% σε ορισμένες περιοχές της Ισπα­
νίας, της Ιρλανδίας και της Νότιας 
Ιταλίας, σε κάτω από 5% σε περιοχές 
της Νότιας Γερμανίας, στη Βόρεια 
Ιταλία και την Πορτογαλία έως μόνο 
2% στο Λουξεμβούργο. Καμία χώρα, εκτός από λίγες περιφέ­
ρειες, δεν κατάφερε να γλιτώσει από 
τα αποτελέσματα στην απασχόληση 
της σημερινής ύφεσης. Σε πέντε 
Κράτη Μέλη — Δανία, Γαλλία, Ιρ­
λανδία, Ιταλία και Ηνωμένο Βασί­
λειο — η ανεργία ξεπέρασε το ανώ­
τατο επίπεδο που είχε φθάσει το 
1985. 
Σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση το 
Ηνωμένο Βασίλειο, η ανεργία είναι 
σημαντικά υψηλότερη στις γυναί­
κες απ' ό,τι στους άνδρες και, με 
μοναδική εξαίρεση τη Γερμανία, 
πολύ υψηλότερη στους νέους κάτω 
των 25 ετών απ' ό,τι στις άλλες ηλι­
κιακές ομάδες. Ωστόσο, από τα μέσα 
της δεκαετίας του 1980 το χάσμα 
μεταξύ ανδρικής και γυναικείας 
ανεργίας μειώθηκε σημαντικά, αν 
και κυρίως στις πιο αναπτυγμένες 
περιοχές. Στις λιγότερο αναπτυγμέ­
νες περιοχές έτεινε να διευρύνεται. 
Το ποσοστό ανεργίας των νέων 
μειώθηκε επίσης σε σχέση με το πο­
σοστό στις μεγαλύτερες ηλικιακές 
ομάδες. Ωστόσο, η επιτυχία αυτή 
φαίνεται ότι οφείλεται περισσότερο 
σε δημογραφικές τάσεις — καθώς τα 
άτομα που μπαίνουν στην εργάσιμη 
ηλικία είναι λιγότερα — απ' ό,τι στα 
διάφορα μέτρα που θεσπίστηκαν σε 
πολλά Κράτη Μέλη για την καταπο­
λέμηση του προβλήματος. Μόνο σε 
πέντε χώρες — στα τέσσερα νότια 
Κράτη Μέλη και τις Κάτω Χώρες — 
παρατηρήθηκε κάποια αύξηση στην 
απασχόληση των νέων ατόμων κά­
τω των 25 ετών μεταξύ 1985 και 
1991. 
Παρ' όλα αυτά, η ανεργία των νέων, 
και ειδικότερα των νέων ανδρών, 
αυξήθηκε και πάλι κατά την τρέχου­
σα ύφεση, αν και γενικά λιγότερο 
απ' ό,τι στις μεγαλύτερες ηλικιακές 
ομάδες. 
Η μακροχρόνια ανεργία, αν και 
μειώθηκε μεταξύ 1985 και 1991 (το 
τελευταίο έτος για το οποίο υπάρ­
χουν διαθέσιμα στοιχεία), εξακολου­
θεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα 
για την Κοινότητα, ιδίως για τις λι­
γότερο αναπτυγμένες περιοχές ή τις 
-10 
Περίληψη 
περιοχές σε βιομηχανική παρακμή. 
Το 1991, το 45% των ανέργων ήταν 
ένα έτος ή περισσότερο χωρίς απα­
σχόληση. Ωστόσο, στο Βέλγιο και 
την Ιρλανδία η αύξηση ήταν με­
γαλύτερη από 60% και στην Ιταλία 
μεγαλύτερη από 65%. 
Αν και έως σήμερα δεν υπάρχουν 
συγκρίσιμα δεδομένα, φαίνεται ότι 
κατά την τωρινή ύφεση η μακρο­
χρόνια ανεργία είναι πιθανό να αυ­
ξηθεί. 
Το διεθνές περιβάλλον 
Η Κοινότητα εξακολουθεί να είναι 
ένα από τα πλουσιότερα μέρη του 
κόσμου. Ενώ μόνο 7% του παγκό­
σμιου πληθυσμού εργάσιμης ηλι­
κίας ζει στην Κοινότητα, τα άτομα 
αυτά δημιουργούν σχεδόν το 30% 
της παγκόσμιας παραγωγής και ένα 
επίπεδο κατά κεφαλήν εισοδήματος 
δεκαπλάσιο απ' ό,τι στο σύνολο της 
Αφρικής, 4-5 υψηλότερο απ' ό, τι 
στις γειτονικές χώρες της Βόρειας 
Αφρικής και τουλάχιστον 2-3 φορές 
υψηλότερο απ' ό,τι στην Κεντρική 
και Ανατολική Ευρώπη. 
Ωστόσο, η σημερινή ύφεση έχει 
εντείνει τις ανησυχίες σχετικά με 
την ικανότητα της Κοινότητας να 
ανταγωνίζεται στις παγκόσμιες αγο­
ρές τους παραγωγούς υψηλής τε­
χνολογίας της Ιαπωνίας και των 
ΗΠΑ και τους παραγωγούς χαμηλής 
τεχνολογίας των αναπτυσσόμενων 
χώρων. Εχει επίσης επιστήσει την 
προσοχή στις επιπτώσεις που θα έχει 
στην Κοινότητα η κάμψη της οικο­
νομικής δραστηριότητας στον υπό­
λοιπο κόσμο. Ταυτόχρονα, λόγω της 
σημασίας της Κοινότητας στο 
σύστημα του παγκόσμιου εμπορίου, 
οι επιδόσεις της έχουν άμεσο αποτέ­
λεσμα στην κατάσταση της παγκό­
σμιας οικονομίας και στην επιμονή 
της παγκόσμιας ύφεσης. 
Επιπρόσθετα, συνέβαλε στο να 
υπογραμμιστεί η γεωγραφική θέση 
της Κοινότητας σε μία περιοχή που 
χαρακτηρίζεται στο Νότο — στη 
Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανα­τολή — από καθυστερημένη οικο­
νομική ανάπτυξη και οξεία έλλει­
ψη θέσεων εργασίας που συνδυάζε-
ται με ταχεία αύξηση του 
πληθυσμού, ενώ στην Ανατολή — 
στην Κεντρική και Ανατολική Ευ­
ρώπη και στην πρώην Σοβιετική 
Ενωση — από τα τεράστια προ­
βλήματα οικονομικής αναδιάρθρω­
σης και πολιτικής αστάθειας. 
Ενώ κατά τη δεκαετία του 1980 η 
αύξηση της παραγωγής στην Κοι­
νότητα ήταν χαμηλότερη από κάθε 
προηγούμενη μεταπολεμική δε­
καετία, ήταν, παρ' όλα αυτά, σημα­
ντικά υψηλότερη από εκείνη που 
σημειώθηκε σε πολλά μέρη του 
αναπτυσσόμενου κόσμου. Πράγ­
ματι, σε πολλές από τις φτωχότερες 
χώρες, το πραγματικό κατά κε­
φαλήν εισόδημα, όπως υπολογίζε­
ται από το ΑΕΠ, μειώθηκε μεταξύ 
1980 και 1990 - κατά 10% στην 
Αφρική υπό τη Σαχάρα και κατά 
5% στο σύνολο της Λατινικής Αμε­
ρικής. Συνακόλουθα, το άνοιγμα 
της ψαλίδας μεταξύ πλουσίων και 
φτωχών διευρύνθηκε. 
Στα νότια της Κοινότητας, στις χώ­
ρες της Βόρειας Αφρικής — Μαγκρέ-
μπ και Μασρέκ — το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ δεν σημείωσε καμία αύξηση 
κατά τη δεκαετία του 1980 και, σε 
μεγάλο μέρος της περιοχής, υπήρ­
ξαν λίγες ενδείξεις προόδου από την 
άποψη της οικονομικής ανάπτυξης. 
Το ποσοστό του απασχολούμενου 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας πα­
ρέμεινε μικρό — το 50% ή λιγότερο 
— ενώ το ποσοστό της απασχόλησης 
στη βιομηχανία — ένας λογικός δεί­
κτης του σταδίου ανάπτυξης — στις 
περισσότερες χώρες παρέμεινε στα 
ίδια επίπεδα, αν και το Μαρόκο απο­
τελεί εξαίρεση. 
Κατά τη δεκαετία του 1980, η αύξη­
ση του κατά κεφαλήν εισοδήματος 
στις χώρες ανατολικά της Κοινότη­
τας, στην Κεντρική και Ανατολική 
Ευρώπη, ήταν επίσης μικρή — σε 
αντίθεση με τις προηγούμενες δε­
καετίες. Ωστόσο, η απασχόληση δια­
τηρήθηκε σε υψηλά επίπεδα χάρη 
στην εφαρμογή ειδικών πολιτικών που αποσκοπούσαν στη διατήρηση 
των θέσεων εργασίας. 
Ωστόσο, τα πρώτα στάδια της μετά­
βασης συνοδεύτηκαν από κάθετη 
πτώση της παραγωγής και ραγδαία 
άνοδο της ανεργίας σε ολόκληρη την 
περιοχή. Παρ' όλο που σήμερα υπάρ­
χουν κάποιες ενδείξεις ότι η οικονο­
μική κατάσταση των χωρών της Κε­
ντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 
βελτιώνεται, το 1992 η παραγωγή 
συνέχισε να μειώνεται σημαντικά σε 
όλη την περιοχή εκτός από την Πο­
λωνία. Παρά την αύξηση των ιδιω­
τικών επιχειρήσεων, ο αριθμός των 
απασχολουμένων μειώθηκε και στα 
περισσότερα μέρη η ανεργία έφθασε 
σε υψηλά επίπεδα. 
Οι προοπτικές για σημαντική οικο­
νομική ανάκαμψη στην περιοχή στο 
άμεσο μέλλον, είναι δυσοίωνες. Η 
αναδιοργάνωση και η αναδιάρθρω­
ση των μεγάλων δημόσιων επι­
χειρήσεων στην περιοχή — μία δια­
δικασία που βρίσκεται ακόμη στα 
πρώτα της βήματα — είναι πιθανό 
να προκαλέσει επιπλέον απώλειες 
θέσεων εργασίας σε μεγάλη κλίμα­
κα. Η ύφεση στην Κοινότητα απλώς 
αυξάνει τα προβλήματα που αντιμε­
τωπίζουν οι κυβερνήσεις που προ­
σπαθούν να συνδυάσουν την επιτα-
χυνόμενη μεταρρύθμιση με την 
αυξανόμενη ανεργία και την κοινω­
νική υποβάθμιση. 
Εμπορική επίδοση 
και απασχόληση 
Το μεγάλο μερίδιο της Κοινότητας 
στο παγκόσμιο εισόδημα οφείλεται 
σε μεγάλο βαθμό στην ηγετική της 
θέση στο διεθνές εμπόριο και ειδικό­
τερα στο εμπόριο προϊόντων μετα­
ποίησης, που εξακολουθεί να είναι 
το σημαντικότερο στοιχείο, τριπλά­
σιο σε σχέση με το εμπόριο των υπη­
ρεσιών. Οπως και σε άλλες χώρες, το 
μερίδιο της Κοινότητας στο εμπόριο 
παρουσιάζει σημαντικές διακυμάν­
σεις από το ένα μέρος του κόσμου 
στο άλλο, αντανακλώντας γενικά τη 
γεωγραφική εγγύτητα και τους πα­
ραδοσιακούς δεσμούς. 
-11 
Περίληψη 
Οι παραγωγοί της Κοινότητας επι­
κρατούν στην ευρωπαϊκή αγορά — 
αντιπροσωπεύουν τα δύο τρίτα του 
εσωτερικού εμπορίου τόσο των 
προϊόντων μεταποίησης όσο και των 
εισαγωγών στις χώρες ΕΖΕΣ — κα­
θώς και στις αγορές της Αφρικής και 
της Μέσης Ανατολής (αντιπροσω­
πεύοντας το 60% των εισαγωγών 
βιομηχανικών προϊόντων στην 
πρώτη περίπτωση και το 45% στη 
δεύτερη). Επιπλέον, αν και σχετικά 
μικρό ποσοστό της παραγωγής της 
Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώ­
πης αποτελεί αντικείμενο συναλλα­
γών, ένα αυξανόμενο ποσοστό είναι 
με τις χώρες της Κοινότητας. Γενι­
κά, κατά τα προηγούμενα 20 χρόνια 
σε όλες αυτές τις αγορές, το μερίδιο 
της Κοινότητας αυξήθηκε ή παρέ­
μεινε αμετάβλητο. 
Από την άλλη πλευρά, οι εξαγωγείς 
της Κοινότητας είναι υπεύθυνοι για 
ένα πολύ μικρότερο μερίδιο των α­
γορών εκτός της ευρύτερης ευρω­
παϊκής περιοχής — κάτω από το 25% 
των εισαγωγών των ΗΠΑ σε βιομη­
χανικά προϊόντα και μόλις πάνω από 
το 15% των εισαγωγών της Ασίας. 
Στις αγορές αυτές, κατά τη δεκαετία 
του 1980, το μερίδιο της Κοινότητας 
στο εμπόριο μειώθηκε. Ωστόσο, κα­
τά την ίδια περίοδο αυτές οι αγορές 
επεκτάθηκαν σε μεγάλο βαθμό ενώ 
οι αγορές όπου το μερίδιο της Κοινό-
τητας ήταν πολύ μεγαλύτερο 
αυξήθηκαν με σχετικά χαμηλούς 
ρυθμούς — εν μέρει αντανακλώντας 
το χαμηλό ρυθμό αύξησης στην ίδια 
την Κοινότητα. 
Οι παραγωγοί της Κοινότητας κατέ­
χουν ηγετική θέση και στο εμπόριο 
των υπηρεσιών. Αν και κατά τα 
προηγούμενα 20 χρόνια η σημασία 
τους μειώθηκε, το 1990 αντιπροσώ­
πευαν ακόμη το περίπου 45% των 
συνολικών παγκόσμιων εξαγωγών. 
Παρά τη σημασία του εμπορίου για 
την Κοινότητα, συγκριτικά λίγα 
άτομα στα Κράτη Μέλη απασχο­
λούνται σε τομείς όπου εξάγεται ση­
μαντικό ποσοστό της παραγωγής. 
Για τις περισσότερες δραστηριότη­
τας του τομέα των υπηρεσιών, το διεθνές εμπόριο είναι είτε ανύπαρ­
κτο είτε έχει μικρή σημασία. Ωστό­
σο, ακόμη και στη μεταποίηση 
σχετικά μικρός αριθμός θέσεων ερ­
γασίας εξαρτάται άμεσα από τις εξα­
γωγές. Παρ' όλα αυτά, το 1990 το 
περίπου 5% του συνολικού αριθμού 
των απασχολουμένων στην Κοινό­
τητα εργαζόταν σε βιομηχανίες που 
εξήγαγαν περισσότερο από το 40% 
της παραγωγής, και το 15% σε βιο­
μηχανίες που εξήγαγαν περισσότερο 
από το 25% της παραγωγής. 
Επιπρόσθετα, παρ' όλο που οι περισ­
σότεροι μισθωτοί στην Κοινότητα 
εργάζονται σε θέσεις όπου η διεθνής 
ανταγωνιστικότητα δεν αποτελεί 
σημαντικό παράγοντα, πολλές θέ­
σεις εργασίας εξαρτώνται από την 
επιτυχία των κοινοτικών εξαγω­
γέων — στις βιομηχανίες παρα­
γωγής και τις δραστηριότητες που 
στηρίζονται από το εισόδημα που 
δημιουργείται από τα έσοδα των εξα­
γωγών — καθώς και από την ικανό­
τητα των κοινοτικών παραγωγών 
να ανταγωνίζονται αποτελεσματικά 
τους εισαγωγείς. 
Η ολοκλήρωση της 
αγοράς εργασίας 
Η αποδοτική λειτουργία της ευρω­
παϊκής αγοράς εργασίας αποτελεί 
βασική προϋπόθεση για την επίτευ­
ξη των Στόχων της οικονομικής ενο­
ποίησης. Προκειμένου να εξασφαλι-
στεί η αποδοτικότητα της 
παραγωγής, πρέπει στην Κοινότητα 
να υπάρχει διαθέσιμο εργατικό δυ­
ναμικό που να έχει τις ειδικότητες 
που ζητούν οι εργοδότες και σε τιμή 
που να εξασφαλίζει λογική απόδοση. 
Εξίσου, όμως, τα επίπεδα των αποδο­
χών και οι όροι και οι συνθήκες απα­
σχόλησης πρέπει να συμβαδίζουν με 
τους κοινωνικούς Στόχους, την επί­
τευξη των οποίων αποσκοπεί να εξα­
σφαλίσει η οικονομική ένωση. Αφε­
νός, η έκταση των διακυμάνσεων, 
στους μισθούς και το κόστος της 
εργασίας στα διάφορα μέρη της Κοι­
νότητας και, αφετέρου, το επίπεδο 
εκπαίδευσης του εργατικού δυναμι­
κού — και συνεπώς της εγγενούς παραγωγικότητας του — αποτελούν 
σημεία ανησυχίας. 
Διάφορες στην ένταση 
απασχόλησης 
Σημαντικές διαφορές υπάρχουν με­
ταξύ των Κρατών Μελών όσον αφο­
ρά το επίπεδο της απασχόλησης που 
διατηρούν, το επίπεδο της φορολο­
γίας και των δαπανών, τον τρόπο με 
τον οποίο το χρηματοδοτούν καθώς 
και τα συστήματα οργάνωσης της 
αγοράς εργασίας. 
Στις διάφορες περιοχές της Κοινότη­
τας, ο αριθμός των απασχολουμένων 
δεν εξαρτάται μόνο από οικονομι­
κούς παράγοντες, όπως το επίπεδο 
του ΑΕΠ. Εξαρτάται επίσης από τη 
σχέση μεταξύ εργασίας και ελεύθε­
ρου χρόνου καθώς και από την κα­
τανομή της απασχόλησης και του 
εισοδήματος μεταξύ των ατόμων και 
των κοινωνικών ομάδων. Ακόμη και 
σε παρόμοιες χώρες, όπως οι Κάτω 
Χώρες και το Βέλγιο ή η Δανία και 
η Γερμανία, ο μέσος όρος των ωρών 
εργασίας και ο αριθμός των απασχο­
λουμένων διαφέρουν σημαντικά. 
Η αύξηση της απασχόλησης σε κάθε 
δεδομένο επίπεδο παραγωγής έχει 
συνέπειες στην κατανομή του εργά­
σιμου χρόνου και του εισοδήματος. 
Στις χώρες όπου οι μέσες αποδοχές 
είναι σχετικά χαμηλές υπάρχουν σα­
φείς περιορισμοί στην πιο ισόρροπη 
κατανομή της διαθέσιμης εργασίας. 
Παρόμοια, εκεί όπου υπάρχουν πε­
ριορισμοί στην αύξηση της παρα­
γωγής, ίσως εξαιτίας κάποιων αδυ­
ναμιών στις εμπορικές επιδόσεις, 
είναι δύσκολο να δημιουργηθεί το 
απαραίτητο εισόδημα για την υπο­
στήριξη της δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας. 
Ενώ τα Κράτη Μέλη παρουσιάζουν 
σημαντικές διαφορές όσον αφορά το 
γενικό επίπεδο και τη διάρθρωση 
της φορολογίας, οι διαφορές αυτές 
αντανακλούν γενικά την κλίμακα 
των δημόσιων δαπανών και φαίνε­
ται ότι δεν έχουν σαφή αποτελέσμα­
τα στην ένταση απασχόλησης της 
12 
Περίληψη 
παραγωγής. Στη Δανία το υψηλό ε­
πίπεδο απασχόλησης συνδυάζεται 
με το υψηλό επίπεδο φόρων — και 
κοινωνικών δαπανών — σε σχέση με 
το εθνικό εισόδημα, ενώ στην Πορ­
τογαλία η υψηλή απασχόληση σχε­
τίζεται με χαμηλούς φόρους και χα­
μηλά επίπεδα δημόσιων δαπανών. Η 
έκταση της κρατικής παρέμβασης 
στην αγορά εργασίας, και ο ρόλος 
του δημοσίου γενικότερα, διαφέρει 
επίσης σημαντικά μεταξύ των Κρα­
τών Μελών. Ωστόσο, και πάλι, η σχέ­
ση με το επίπεδο απασχόλησης δεν 
είναι σαφής. Παρ' όλα αυτά, η κλί­
μακα και ο ρυθμός των διαρθρωτι­
κών αλλαγών έχουν προοδευτικά 
αυξήσει τη σημασία που έχει η ικα­
νότητα προσαρμογής και έκαναν δυ­
σκολότερη τη διατήρηση της σταθε­
ρότητας — και της ασφάλειας — της 
απασχόλησης και, συνεπώς, θέτουν 
προβλήματα στις προσπάθειες που 
καταβάλλονται για τη ρύθμιση των 
αγορών εργασίας. 
Διακυμάνσεις στο κόστος 
εργασίας 
Οπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 4, οι 
μισθοί και το κόστος εργασίας στην 
Κοινότητα παρουσιάζουν μεγάλες 
διακυμάνσεις, όπως και ο επιμερι­
σμός του κόστους εργασίας στους 
μισθούς που καταβάλλονται στους 
απασχολουμένους και στο μη μι-
σθιακό στοιχείο που περιλαμβάνει 
τις κοινωνικές εισφορές, τις εισφο­
ρές στα προγράμματα συνταξιοδό­
τησης κτλ. Το 1990, το μη μισθιακό 
στοιχείο αντιπροσώπευε το 30% του 
συνολικού κόστους εργασίας στη 
μεταποίηση στη Γαλλία, το Βέλγιο 
και την Ιταλία, αλλά μόνο το 13% 
στο Ηνωμένο Βασίλειο και μόνο το 
3% στη Δανία. Με εξαίρεση τις δύο 
αυτές χώρες, κατά τη δεκαετία του 
1980 το στοιχείο αυτό αυξήθηκε πε­
ρισσότερο απ' ό,τι οι μισθοί σε όλα 
τα Κράτη Μέλη. 
Ωστόσο, η διαφορά που παρατηρεί­
ται δεν σημαίνει ότι το κόστος εργα­
σίας είναι αναγκαστικά υψηλότερο 
στις χώρες όπου το μη μισθιακό 
στοιχείο είναι μεγαλύτερο. Στην πράξη, οι διαφορές στο μέγεθος του 
στοιχείου αυτού αντανακλούν γενι­
κά το γεγονός ότι, στις εξεταζόμενες 
χώρες, το σύστημα κοινωνικής πρό­
νοιας χρηματοδοτείται από τις ει­
σφορές και όχι από τη γενική φορο­
λογία. Συνακόλουθα, στις χώρες 
αυτές οι φόροι που πρέπει να κατα­
βάλλουν οι μισθωτοί από τις αποδο­
χές τους, τείνουν να είναι χαμηλότε­
ροι απ' ό,τι σε άλλες και, συνεπώς, ο 
μισθός που απαιτείται για την παρα­
γωγή ενός δεδομένου επιπέδου 
πραγματικού εισοδήματος είναι επί­
σης χαμηλότερος. Με άλλα λόγια, το 
υψηλό μη μισθιακό κόστος τείνει να 
αντισταθμίζεται από το χαμηλό μι­
σθιακό κόστος. 
Το 1990, η Γερμανία ήταν η χώρα με 
το υψηλότερο μέσο κόστος εργασίας 
στη μεταποίηση, 15% υψηλότερο α­
π' ό,τι στο Βέλγιο, τη δεύτερη κατά 
σειρά χώρα με τους υψηλότερους 
μισθούς, και σχεδόν εξαπλάσιο απ' 
ό,τι στην Πορτογαλία, τη χώρα με 
τους χαμηλότερους μισθούς. Με 
εξαίρεση τη Γερμανία και το Ηνωμέ­
νο Βασίλειο, η διαφορά στο κόστος 
εργασίας στα περισσότερα αναπτυγ­
μένα κράτη ήταν της τάξης του 15%. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το κόστος 
εργασίας — και το μέσο επίπεδο μι­
σθών — ήταν σημαντικά χαμηλότε­
ρο (25-40%) απ' ό,τι στις άλλες βό­
ρειες κοινοτικές χώρες, που 
φαινομενικά βρίσκονται σε παρό­
μοιο στάδιο οικονομικής ανάπτυξης 
και οριακά μόνο μεγαλύτερο απ' ό,τι 
στην Ισπανία και την Ιρλανδία. 
Οι διαφορές αυτές στο κόστος εργα­
σίας αντανακλούν γενικά αντίστοι­
χα μεγάλες διαφορές στην παραγω­
γικότητα της εργασίας. Οσον αφορά 
τη συνεισφορά της στην προστιθέ­
μενη αξία, η εργασία φαίνεται ότι 
είναι σχετικά φθηνή στις Κάτω Χώ­
ρες και το Λουξεμβούργο, παρά τους 
υψηλούς μισθούς, καθώς και στην 
Πορτογαλία και την Ιρλανδία, και 
σχετικά ακριβή στη Γερμανία και τη 
Δανία. 
Ωστόσο, στις αρχές της δεκαετίας 
του 1980 τα δεδομένα ήταν περίπου 
τα ίδια. Πράγματι, το σχετικό πρό­τυπο του κόστους εργασίας φαίνεται 
ότι μεταβλήθηκε σε μικρό συγκριτι­
κά βαθμό κατά τη διάρκεια αυτής 
της περιόδου. Το χάσμα μεταξύ των 
χωρών με τους υψηλότερους μι­
σθούς και των χωρών με τους χαμη­
λότερους μισθούς φαίνεται ότι έχει 
γενικά διατηρηθεί. Επιπρόσθετα, 
στις περισσότερες χώρες η μεταβολή 
του κόστους εργασίας ήταν περισσό­
τερο ή λιγότερο παράλληλη με τη 
μεταβολή της παραγωγικότητας της 
εργασίας, γεγονός που υποδεικνύει 
ότι οι αυξήσεις των μισθών δεν επη­
ρεάζουν αρνητικά την κερδοφορία ή 
την ανταγωνιστικότητα. Οι δύο 
κύριες εξαιρέσεις φαίνεται ότι είναι 
το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ελλάδα, 
όπου το κόστος εργασίας σε σχέση με 
τα άλλα Κράτη Μέλη δεν μετα­
βλήθηκε, αλλά η παραγωγικότητα 
μειώθηκε. 
Για τους επιμέρους κλάδους της με­
ταποίησης, τόσο το πρότυπο όσο και 
η κλίμακα της διακύμανσης του κό­
στους εργασίας μεταξύ των Κρατών 
Μελών παρουσιάζουν τα ίδια χαρα­
κτηριστικά με το σύνολο της μετα­
ποίησης. Ωστόσο, στον τραπεζικό 
και ασφαλιστικό τομέα, δύο από τις 
λίγες δραστηριότητες στον τομέα 
των υπηρεσιών για τις οποίες υπάρ­
χουν διαθέσιμα δεδομένα σχετικά με 
το κόστος της εργασίας, η διαφορά 
στο μέσο κόστος εργασίας μεταξύ 
των περισσότερο και των λιγότερο 
αναπτυγμένων Κρατών Μελών εί­
ναι πολύ μικρότερη. Το 1990, στην 
Ισπανία και την Ιρλανδία το κόστος 
εργασίας ήταν υψηλότερο απ' ό,τι 
στη Γαλλία ή τις Κάτω Χώρες και 
σημαντικά υψηλότερο απ' ό,τι στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, όπου ήταν ακό­
μη χαμηλότερο από το μέσο όρο της 
Κοινότητας απ' ό,τι στην περίπτωση 
της μεταποίησης. 
Σε ορισμένα Κράτη Μέλη υπάρχουν 
μεγάλες περιφερειακές διαφορές στο 
κόστος της εργασίας που επι­
βαρύνουν σημαντικά την έκταση 
των διαφορών του κόστους στην 
Κοινότητα. Οι μικρότερες διαφορές 
μεταξύ περιοχών στη μεταποίηση 
παρατηρήθηκαν στη Γερμανία το 
1988, το τελευταίο έτος για το οποίο 
-13 
Περίληψη 
υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα — πι­
θανώς αντανακλώντας τη σχετική 
σημασία των εθνικών κλαδικών 
συμφωνιών για τους μισθούς, και οι 
μεγαλύτερες παρατηρήθηκαν στην 
Ιταλία αντανακλώντας τη μεγάλη 
διαφορά κόστους μεταξύ του 
πλούσιου Βορρά και του λιγότερο 
αναπτυγμένου Νότου της χώρας. 
Στη Γαλλία, το κόστος εργασίας στη 
μεταποίηση στην περιοχή Ile de 
France, γύρω από το Παρίσι, ήταν 
υψηλότερο απ' ό,τι σε οποιαδήποτε 
περιφέρεια της Γερμανίας με εξαίρε­
ση το Αμβούργο — και πάνω από 
50% υψηλότερο απ' ό,τι στη Βρετά-
νη. Επίσης, το κόστος στον κλάδο 
ένδυσης και υπόδησης στη Βόρεια 
Ιταλία ήταν υψηλότερο απ' ό,τι σε 
όλες τις περιφέρειες της Γερμανίας 
πλην τεσσάρων. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι πε­
ριφερειακές διακυμάνσεις του κό­
στους εργασίας ήταν μικρότερες απ' 
ό,τι στη Γαλλία ή την Ιταλία, το 
κόστος της μεταποίησης στην υψη­
λόμισθη Νοτιοανατολική περιφέ­
ρεια ήταν περίπου 35% χαμηλότερο 
από το μέσο όρο της Γερμανίας για 
το 1988 και σε παρόμοια επίπεδα με 
της Νότιας Ιταλίας. Στη Βόρεια Ιρ­
λανδία, το κόστος ήταν κατώτερο 
κατά περίπου 30% από εκείνο στη 
Νότια Ιταλία και ελαφρώς μόνο χα­
μηλότερο απ' ό,τι στις περιφέρειες 
της Ισπανίας με εξαίρεση τη Μαδρί­
τη, όπου το κόστος ήταν σε γενικές 
γραμμές στα ίδια επίπεδα με το μέσο 
όρο του Ηνωμένου Βασιλείου. 
Στη Βόρεια Πορτογαλία, όπου το κό­
στος εργασίας είναι το χαμηλότερο 
στην Κοινότητα, ανερχόταν μόνο 
στο 11% του μέσου επιπέδου στο Αμ­
βούργο, την περιφέρεια με το υψη­
λότερο κόστος το 1988. 
Κατά κανόνα, οι περιφέρειες με το 
υψηλότερο κόστος εργασίας σε κάθε 
Κράτος Μέλος πρέπει να αναμένεται 
να έχουν τα χαμηλότερα ποσοστά 
ανεργίας — διαφορετικά το κόστος 
εργασίας πρέπει κανονικά να είναι 
χαμηλότερο για να αντανακλά τις 
συνθήκες της αγοράς εργασίας. Ωστόσο, τούτο δεν ισχύει γενικά. 
Στη Γερμανία οι μισθοί είναι υψηλό­
τεροι στο Βορρά — όπου η ανεργία 
τείνει να είναι επίσης υψηλή — απ' 
ό,τι στο Νότο, όπου είναι σχετικά 
χαμηλή. Πράγματι, οι διακυμάνσεις 
των μισθών φαίνεται ότι αντανα­
κλούν το ιστορικό πρότυπο της ευη­
μερίας παρά το τρέχον πρότυπο, 
πράγμα που σημαίνει ότι οι σχετικοί 
μισθοί προσαρμόζονται με βραδείς 
ρυθμούς στις μεταβαλλόμενες συν­
θήκες εργασίας. 
Στην Ιταλία και το Ηνωμένο Βασί­
λειο, ενώ η αναμενόμενη αντίστρο­
φη σχέση μεταξύ κόστους εργασίας 
και ανεργίας είναι γενικά προφανής 
μεταξύ του Βορρά και του Νότου 
των δύο χωρών, δεν ισχύει για τις 
επιμέρους περιφέρειες. 
Κατά τη δεκαετία του 1980, η έκτα­
ση της διακύμανσης του κόστους ερ­
γασίας μειώθηκε ελαφρώς στη Γερ­
μανία, αλλά έτεινε να διευρύνεται 
στη Γαλλία, την Ιταλία και, ιδίως, 
στο Ηνωμένο Βασίλειο. Με εξαίρεση 
το Ηνωμένο Βασίλειο, η κατάταξη 
των περιοχών σύμφωνα με το επίπε­
δο του κόστους παρέμεινε σε γενικές 
γραμμές αμετάβλητη. Στο Ηνωμένο 
Βασίλειο, το μέσο κόστος εργασίας 
μεταβλήθηκε με πολύ διαφορετι­
κούς ρυθμούς κατά την περίοδο 
αυτή, αντανακλώντας γενικά τις με­
ταβαλλόμενες συνθήκες της αγοράς 
εργασίας. 
Διάφορες στα επίπεδα 
εκπαίδευσης 
Το επίπεδο της εκπαίδευσης του 
εργατικού δυναμικού είναι πιθανό 
να είναι εξίσου σημαντικό για την 
επιτυχία της επιχείρησης με την 
κατοχή συγκεκριμένων ειδι­
κοτήτων, οι οποίες σε έναν κόσμο 
ραγδαίας τεχνολογικής αλλαγής 
μπορούν γρήγορα να καταστούν 
περιττές. Συνεπώς, η ικανότητα 
προσαρμογής σε νέες τεχνικές πα­
ραγωγής, που εξαρτάται από την 
εκπαίδευση και την κατάρτιση, εί­
ναι σημαντικός καθοριστικός πα­
ράγοντας της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας σε 
μακροπρόθεσμη βάση. 
Η Ερευνα Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας του 1991 παρέχει, 
για πρώτη φορά, λογικά αξιόπιστες 
ενδείξεις σχετικά με το επίπεδο της 
εκπαίδευσης του εργατικού δυναμι­
κού στην Κοινότητα. Οπως φαίνε­
ται στο Κεφάλαιο 4, μεταξύ των βό­
ρειων Κρατών Μελών και των 
λιγότερο αναπτυγμένων νότιων χω­
ρών υπάρχουν σημαντικές διαφο­
ρές. Στη Γερμανία και τη Δανία, πά­
νω από το 70% του εργατικού 
δυναμικού ηλικίας 25 ετών και άνω 
έχει ολοκληρώσει μεταϋποχρεωτική 
εκπαίδευση ή μαθήματα κατάρτισης 
σε σύγκριση με το 30% μόνο στην 
Ισπανία και το 15% στην Πορτογα­
λία. Ταυτόχρονα, τα στοιχεία για 
την Ιρλανδία και την Ελλάδα, αν και 
είναι κατώτερα από εκείνα για τις 
περισσότερες από τις πιο αναπτυγ­
μένες χώρες, είναι υψηλότερα από 
εκείνα του Ηνωμένου Βασιλείου, 
όπου λιγότερο από το 40% του εργα­
τικού δυναμικού έχει ολοκληρώσει 
μεταϋποχρεωτική εκπαίδευση, και 
του Λουξεμβούργου, όπου το ποσο­
στό είναι μικρότερο από 30%. 
Δεδομένα σχετικά με την εκπαίδευ­
ση των πιο νέων μελών του εργατι­
κού δυναμικού δείχνουν ότι τα τε­
λευταία 10-15 χρόνια οι διαφορές 
στην εκπαίδευση μεταξύ Βορρά και 
Νότου έχουν μειωθεί. 
Οι διακυμάνσεις στα επίπεδα εκ­
παίδευσης μεταξύ των περιφε­
ρειών του ίδιου Κράτους Μέλους 
είναι σχετικά μικρές, τουλάχιστον 
στα βόρεια Κράτη Μέλη. Ωστόσο, 
στην Ελλάδα, την Ισπανία και την 
Πορτογαλία, παρατηρούνται ση­
μαντικές περιφερειακές διαφορές, 
ιδίως μεταξύ των μεγάλων αστι­
κών κέντρων και των πιο αγροτι­
κών περιοχών. 
Αν και σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση 
την Ιταλία και ειδικότερα την Ελλά­
δα, το μέσο επίπεδο εκπαίδευσης των 
ανέργων είναι χαμηλότερο από εκεί­
νο των απασχολουμένων, μεγάλος 
αριθμός των ανέργων σε όλη την 
-14 
Περίληψη 
Κοινότητα έχει ολοκληρώσει μεταϋ­
ποχρεωτική εκπαίδευση. 
Διασυνοριακή 
μετανάστευση 
στην Κοινότητα 
Ενώ παρατηρούνται σημαντικές με­
τακινήσεις εργατικού δυναμικού 
στην Κοινότητα κατά τις δεκαετίες 
του 1950 και 1960, ιδίως από το λι­
γότερο αναπτυγμένο Νότο προς το 
Βορρά, η κλίμακα της μετανάστευ­
σης του εργατικού δυναμικού κατά 
την τελευταία δεκαετία ήταν μικρό­
τερη (βλ. Κεφάλαιο 4). Συνολικά, αν 
και ετησίως μόνο περίπου 1 άτομο 
στα χίλια μετακινήθηκε από ένα 
Κράτος Μέλος σε άλλο κατά την πε­
ρίοδο 1987 έως 1991, το ποσοστό αυ­
τό αντιστοιχούσε σε μία ετήσια με­
τακίνηση περίπου 300.000 ατόμων. 
Το ποσοστό των ατόμων εργάσιμης 
ηλικίας που μετακινήθηκαν ήταν 
υψηλότερο, περίπου 1 στα 500, αν 
και σημαντικά χαμηλότερο όσον 
αφορά την καθαρή μετανάστευση. Η 
μόνη εξαίρεση είναι η Ιρλανδία, 
όπου περίπου το 1% του δυνάμει 
εργατικού δυναμικού μετανάστευε 
σε άλλη χώρα της Κοινότητας, ετη­
σίως, μεταξύ 1987 και 1991 — αν και 
τούτο αντισταθμιζότανε εν μέρει 
από το περίπου 60% που αντιστοί­
χως επέστρεφε από το εξωτερικό. 
Μεγάλος αριθμός των μεταναστών 
κατευθύνθηκε είτε προς το Ηνωμέ­
νο Βασίλειο, το οποίο ιστορικά απο­
τελεί τον κύριο προορισμό του εργα­
τικού δυναμικού της Ιρλανδίας, είτε 
προς τη Γερμανία, η οποία ήταν ο 
κύριος προορισμός των ατόμων που 
προέρχονταν από τα περισσότερα 
άλλα μέρη της Κοινότητας. Σημα­
ντικός αριθμός κατευθύνθηκε επί­
σης στο Ηνωμένο Βασίλειο το οποίο, 
όπως και η Γερμανία, σημείωσε κα­
θαρή εισροή μεταναστών (εν μέρει 
λόγω των βρετανών εργαζομένων 
που επέστρεφαν έπειτα από περιό­
δους απασχόλησης στο εξωτερικό). 
Στο σύνολο της Κοινότητας, αναλο­
γικά περισσότερα από τα άτομα που 
μετακινήθηκαν ήταν νέοι ηλικίας 
14 έως 24 ετών απ' ό,τι άτομα με­γαλύτερης ηλικίας. Επιπρόσθετα, 
αναλογικά, περισσότερα άτομα — δι­
πλάσια κατά μέσο όρο — βρέθηκαν 
χωρίς απασχόληση στη χώρα που 
κατευθύνθηκαν απ' όσα βρήκαν 
απασχόληση. Ωστόσο, στις περισσό­
τερες χώρες η επιβάρυνση της ανερ­
γίας από την πηγή αυτή ήταν μόλις 
0,3% ή λιγότερο και αντισταθμίστη­
κε ώς επί το πλείστον από την έξοδο 
από τις χώρες αυτές εργατικού δυ­
ναμικού. 
Σύμφωνα με τις ενδείξεις για την 
περίοδο αυτή, οι κινήσεις του εργα­
τικού δυναμικού δεν διαδραματί­
ζουν σημαντικό ρόλο στη μείωση 
των διαφορών μεταξύ των χωρών 
όσον αφορά την ανεργία στην Κοι­
νότητα. 
Εξελίξεις της αγοράς 
εργασίας στις ενισχυό-
μενες περιφέρειες 
Η επίτευξη μίας περισσότερο ισόρ­
ροπης οικονομικής ανάπτυξης απο­
τελεί έναν από τους κύριους Στό­
χους της Κοινότητας και σημαντικά 
ταμεία έχουν δημιουργηθεί τα τε­
λευταία λίγα χρόνια, ιδίως μετά την 
ένταξη της Ισπανίας και της Πορτο­
γαλίας το 1986, ώστε να διευκολυν­
θεί η διαδικασία. Οπως φαίνεται στο 
Κεφάλαιο 5, το οποίο πραγματοποιεί 
μία επισκόπηση των βασικών πτυ­
χών της αγοράς εργασίας στις ενι-
σχυόμενες περιοχές σε σύγκριση με 
άλλες, υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις 
για σύγκλιση των οικονομικών επι­
δόσεων σε ορισμένες από τις μειονε­
κτούσες περιφέρειες μετά το 1986. Η 
βελτίωση όμως δεν παρατηρείται με 
κανέναν τρόπο σε όλα τα μέρη της 
Κοινότητας ή σε όλες τις πτυχές των 
οικονομικών επιδόσεων. 
Το 42% του πληθυσμού εργάσιμης 
ηλικίας στην Κοινότητα ζει σε ενι-
σχυόμενες περιφέρειες, από το οποίο 
το 50% ζει σε λιγότερο αναπτυγμέ­
νες περιφέρειες, στις περιφέρειες 
του Στόχου 1, και το 75% του υπο­
λοίπου ζει σε περιφέρειες σε βιομη­
χανική παρακμή, που χαρακτηρίζο­νται ως περιφέρειες του Στόχου 2. 
Το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 ήταν 
κάτω από το 55% του επιπέδου των 
μη ενισχυόμενων περιοχών της Κοι­
νότητας το 1990. 
Ωστόσο, μεταξύ 1986 και 1990 η 
αύξηση του κατά κεφαλήν ει­
σοδήματος ήταν μεγαλύτερη από το 
μέσο όρο — 3,5% ετησίως σε αντίθε­
ση με 3% — στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 απ' ό,τι στις μη ενισχυόμε-
νες περιοχές, γεγονός που συνεπάγε­
ται ότι κατά την περίοδο αυτή πραγ­
ματοποιήθηκε κάποια σύγκλιση. 
Από την άλλη πλευρά, αυτή η υψη­
λότερη αύξηση παρατηρήθηκε κυ­
ρίως στην Ισπανία, την Πορτογαλία 
και την Ιρλανδία, ενώ άλλες περιφέ­
ρειες του Στόχου 1 σημείωσαν χαμη­
λότερη αύξηση απ' ό,τι άλλες περιο­
χές της Κοινότητας. 
Το 1991, η ανεργία στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 ήταν 14% κατά μέσο 
όρο ενώ στις μη ενισχυόμενες περι­
φέρειες ήταν 6,5%. Στις περιφέρειες 
του Στόχου 2 το ποσοστό ήταν μόλις 
κάτω από 10%. Στις περισσότερες 
χώρες η διαφορά των ποσοστών α­
νεργίας μεταξύ ενισχυόμενων και 
μη περιοχών ήταν 2-3%. 
Μεταξύ 1986 και 1991, η ανεργία 
μειώθηκε πολύ λιγότερο στις περι­
φέρειες του Στόχου 1 — από 15% σε 
14% — απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές (όπου μειώθηκε από 11% σε 
8,5%) ενώ αυξήθηκε στη Νότια Ιτα­
λία και ην Ελλάδα. Στις περιφέρειες 
του Στόχου 2, στις περισσότερες πε­
ριοχές της Κοινότητας, η ανεργία 
μειώθηκε περισσότερο απ' ό,τι στις 
μη ενισχυόμενες περιοχές, αν και η 
διαφορά ήταν σχετικά μικρή (μικρό­
τερη από 1%). 
Το ποσοστό του πληθυσμού εργάσι­
μης ηλικίας που απασχολείται ήταν 
χαμηλότερο σε όλες τις ενισχυόμε-
νες περιοχές της Κοινότητας το 1991 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες, ιδίως 
στις περιφέρειες του Στόχου 1, όπου 
ήταν μόνο 51% έναντι 64% αλλού. 
Τα δύο τρίτα της διαφοράς οφείλο­
νται στα πολύ χαμηλότερα ποσοστά 
15 
Περίληψη 
συμμετοχής και μόνο το ένα τρίτο 
στην υψηλότερη ανεργία. Η απα­
σχόληση σε σχέση με τον πληθυσμό 
εργάσιμης ηλικίας ήταν επίσης χα­
μηλότερη στις περιφέρειες του Στό­
χου 2 απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές, αλλά μόνο κατά 3,5%. 
Στην περίπτωση αυτή, μόνο το ένα 
τρίτο της διαφοράς οφείλεται στη 
χαμηλότερη συμμετοχή. 
Τα χαμηλότερα ποσοστά συμμε­
τοχής στις ενισχυόμενες περιοχές 
σημαίνουν ότι στα μέρη αυτά η δυ­
νάμει προσφορά εργασίας είναι πολύ 
μεγαλύτερη από αυτήν που κατα­
γράφεται πραγματικά. Υπολογίζε­
ται ότι το 1991 το συγκαλυμμένο 
τμήμα — το οποίο μπορεί κάλλιστα 
να αποκαλυφθεί εάν υπάρξει επαρ­
κής αριθμός θέσεων εργασίας — 
αντιστοιχούσε σε πάνω από το 20% 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 ένα­
ντι λιγότερο από 12% αλλού. Σύμ­
φωνα με τον αριθμό των καταγραμ­
μένων ανέργων, τούτο σημαίνει ότι 
σχεδόν το 30% των ατόμων εργάσι­
μης ηλικίας στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 αναζητούσε δραστήρια ερ­
γασία ή θα το έκανε αυτό εάν δη­
μιουργούνταν επαρκής αριθμός θέ­
σεων εργασίας. 
Μεταξύ 1986 και 1991, η έκταση της 
δυνάμει προσφοράς εργασίας μειώ­
θηκε λιγότερο στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 απ' ό,τι αλλού, με αποτέλε­
σμα να διευρυνθεί η διαφορά μεταξύ 
των περιοχών αυτών και της υπό­
λοιπης Κοινότητας τόσο όσον αφορά 
το στοιχείο αυτό όσο και την ορατή 
ανεργία. 
Η κλίμακα της δυνάμει προσφοράς 
εργασίας στις περιφέρειες του Στό­
χου 1 είναι ώς επί το πλείστον απο­
τέλεσμα της χαμηλής συμμετοχής 
των γυναικών στο εργατικό δυναμι­
κό. Το 1991, λιγότερο από το 55% 
των γυναικών ηλικίας 25 έως 44 
ετών αποτελούσε τυπικά μέρος του 
εργατικού δυναμικού στις περιφέ­
ρειες αυτές σε σύγκριση με το 70% 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. Στη 
Νότια Ιταλία και την Κορσική, το 
ποσοστό ήταν λιγότερο από 50%. Στις περιφέρειες του Στόχου 2 η δια­
φορά ήταν μικρή. Παρ'όλα αυτά, 
στις περιφέρειες αυτές οι οικονομι­
κά ενεργές γυναίκες ήταν λιγότερες 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές. Μεταξύ 1986 και 1991, τα ποσο­
στά συμμετοχής των γυναικών στις 
περιφέρειες του Στόχου 1 αυξήθη­
καν σημαντικά περισσότερο απ' ό,τι 
στα άλλα μέρη της Κοινότητας, η δε 
αύξηση ήταν ιδιαίτερα έντονη στην 
Ισπανία και την Ιρλανδία. Στις περι­
φέρειες του Στόχου 2, η αύξηση 
ήταν μικρότερη απ' ό,τι στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές, αν και η διαφο­
ρά ήταν ελάχιστη. 
Η κατανομή της απασχόλησης με­
ταξύ των τομέων διαφέρει μεταξύ 
των ενισχυόμενων και μη περιφε­
ρειών, και γενικά αντανακλά τη δια­
φορετική σημασία που έχει η γεωρ­
γία. Το 1991, πάνω από το 16% των 
απασχολουμένων στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 σε όλη την Κοινότητα 
εργαζόταν στη γεωργία σε αντίθεση 
με λιγότερο από 5% στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές. Αυτή η μεγάλη δια­
φορά, σε συνδυασμό με τις συνεχείς 
απώλειες θέσεων εργασίας σε μεγά­
λη κλίμακα, έχει σημαντικές επι­
πτώσεις στην απασχόληση. Στην ου­
σία σημαίνει ότι αναλογικά πρέπει 
να δημιουργηθούν περισσότερες θέ­
σεις εργασίας στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες στις περιφέρειες του Στό­
χου 1 απ' οπουδήποτε αλλού, προ­
κειμένου να αντισταθμιστούν οι θέ­
σεις εργασίες που χάνονται στη 
γεωργία. 
Μεταξύ 1986 και 1991, η αύξηση της 
απασχόλησης στη βιομηχανία και 
τις υπηρεσίες στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 ήταν υψηλότερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. Παρ' 
όλα αυτά, λόγω των σημαντικών α­
πωλειών σε θέσεις εργασίας στη 
γεωργία, η συνολική απασχόληση 
αυξήθηκε λιγότερο στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 απ'οπουδήποτε αλλού 
στην Κοινότητα. 
Την περίοδο αυτή, στις περιφέρειες 
του Στόχου 2 στο σύνολο της Κοινό­
τητας, η αύξηση της απασχόλησης 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, καθώς και συνολικά, ήταν υψηλότε­
ρη απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες πε­
ριοχές, αν και παρατηρήθηκαν ση­
μαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των 
Κρατών Μελών. Μόνο στη Γαλλία 
και το Ηνωμένο Βασίλειο η αύξηση 
της βιομηχανικής απασχόλησης 
στις ενισχυόμενες περιοχές ήταν με­
γαλύτερη απ' ό,τι στις άλλες περιφέ­
ρειες της χώρας και μόνο στη Γερμα­
νία δημιουργήθηκαν περισσότερες, 
αναλογικά, θέσεις εργασίας στις 
υπηρεσίες στις ενισχυόμενες περι­
φέρειες απ' ό,τι σε άλλες. 
Η εγκατάσταση στην Κοινότητα 
των μεγάλης ανάπτυξης βιομηχα­
νιών υψηλής τεχνολογίας αποτελεί 
σημαντικό καθοριστικό παράγοντα 
του περιφερειακού μοντέλου της οι­
κονομικής ανάπτυξης σε μακροπρό­
θεσμη βάση. Στην πράξη, οι βιομη-
χανίες αυτές κατανέμονται 
εξαιρετικά άνισα μεταξύ των περι­
φερειών. Το 1989, το τελευταίο έτος 
για το οποίο υπάρχουν δεδομένα, αυ­
τές αντιπροσώπευαν μόνο το 16% 
της απασχόλησης στη μεταποίηση 
στις περιοχές του Στόχου 1 έναντι 
27% στις μη ενισχυόμενες περιοχές. 
Από τις λιγότερο αναπτυγμένες πε­
ριοχές, μόνο η Ιρλανδία παρουσίαζε 
υψηλότερο ποσοστό απασχόλησης 
στη μεταποίηση στις υψηλού ρυθ­
μού ανάπτυξης βιομηχανίες από το 
μέσο όρο των μη ενισχυόμενων πε­
ριοχών. 
Παρ' όλο που η διαφορά δεν ήταν 
τόσο έντονη στις περιφέρειες του 
Στόχου 2, το μερίδιο της απασχόλη­
σης στη μεταποίηση στις βιομηχα­
νίες αυτές, που στο 23%, ήταν 
εντούτοις αρκετά χαμηλότερο απ' 
ό,τι στις λιγότερο μειονεκτούσες πε­
ριοχές. Ταυτόχρονα, υπάρχουν εν­
δείξεις για μείωση του ανοίγματος 
της ψαλίδας κατά τη δεκαετία του 
1980. 
Σε αντίθεση με τις βιομηχανίες υψη­
λού ρυθμού ανάπτυξης, οι βιομηχα­
νίες χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης — 
όπως η χαλυβουργία, η ένδυση και 
η υπόδηση — είναι άνισα κατανεμη­
μένες στις προβληματικές περιφέ­
ρειες. Πράγματι, τα προβλήματα 
16 
Περίληψη 
τους οφείλονται κυρίως στο γεγονός 
αυτό. Το 1989, οι βιομηχανίες χαμη­
λού ρυθμού ανάπτυξης αντιπροσώ­
πευαν περισσότερο από το 36% της 
απασχόλησης στη μεταποίησης στις 
περιφέρειες του Στόχου 1 — και το 
45% στην Πορτογαλία και περισσό­
τερο από 50% στην Ελλάδα — σε 
σύγκριση με λιγότερο από 25% στις 
μη ενισχυόμενες περιοχές. Στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 2, το μερίδιο 
τους ήταν 28%, και πάνω από 30% 
στις Κάτω Χώρες, το Βέλγιο και την 
Ιταλία — αν και στην τελευταία δεν 
διέφερε πολύ από το μερίδιο στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές της χώρας, εν 
μέρει λόγω του μεγέθους της δυνα­
μικής βιομηχανίας ένδυσης. 
Κατά τη δεκαετία του 1980, στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 1 και Στόχου 
2, η απασχόληση στις βιομηχανίες 
χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης έτεινε 
να μειώνεται περισσότερο απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. 
Η απασχόληση των 
γυναικών 
Ενα εξέχον χαρακτηριστικό της 
Κοινοτικής αγοράς εργασίας στη δε­
καετία του 1980, που αναλύεται στο 
Κεφάλαιο 6, ήταν η αύξηση της ση­
μασίας των γυναικών, η οποία απο­
τελεί τη συνέχιση μίας τάσης που 
χρονολογείται από τη δεκαετία του 
1960. Το 1960, μόνο το περίπου 30% 
των γυναικών εργάσιμης ηλικίας 
ήταν οικονομικά ενεργό. Το 1991, το 
ποσοστό αυτό είχε ξεπεράσει το 40%. 
Ωστόσο, στα νότια Κράτη Μέλη, ει­
δικότερα, όπως και στην Ιρλανδία, ο 
αριθμός των γυναικών στο εργατικό 
δυναμικό, ενώ αυξάνεται ραγδαία, 
είναι ακόμη σχετικά χαμηλός και 
αντιπροσωπεύει μόνο το 35% περί­
που του συνόλου. 
Η αύξηση της σημασίας των γυναι­
κών είναι ακόμη εντονότερη όσον 
αφορά την απασχόληση. Μεταξύ 
1965 και 1991, ο αριθμός των απα­
σχολούμενων γυναικών στην Κοι­
νότητα αυξήθηκε κατά περισσότερο 
από 13 εκατ. ενώ ο αριθμός των αν­
δρών μειώθηκε κατά 1 εκατ. Πράγ­ματι, κατά την περίοδο αυτή οι γυ­
ναίκες ήταν αποκλειστικά υπεύθυ­
νες για την αύξηση της απασχόλη­
σης. Παρ' όλο που η ανδρική 
απασχόληση αυξήθηκε κατά τη δε­
καετία του 1980, η αύξηση της γυ­
ναικείας απασχόλησης ήταν περί­
που εφταπλάσια (7 εκατ. έναντι 
1 εκατ.). Σε κανένα άλλο αναπτυγ­
μένο μέρος του κόσμου δεν παρου­
σιάζεται τέτοιο πρότυπο. 
Σε αντίθεση με τη μείωση των ποσο­
στών συμμετοχής των ανδρών στις 
μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, τα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναικών 
ηλικίας 50 ετών και άνω αυξήθηκαν 
κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 
1980 σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση 
την Ελλάδα. Η βασική αύξηση της 
συμμετοχής των γυναικών την πε­
ρίοδο αυτή, ωστόσο, παρατηρείται 
στις γυναίκες ηλικίας μεταξύ 25 και 
49 ετών όταν, για πολλές γυναίκες, 
η φροντίδα της οικογένειας ή/και η 
διαχείριση του σπιτιού τείνει να 
αντιστρατεύεται περισσότερο την 
επαγγελματική σταδιοδρομία. 
Η αύξηση της συμμετοχής αυτής 
της ηλικιακής ομάδας σε ορισμένα 
Κράτη Μέλη είναι φανερή τα τελευ­
ταία 30 χρόνια. Στις αρχές της δε­
καετίας του 1960, σε όλα τα μέρη της 
Κοινότητας, ήταν συνηθισμένο φαι­
νόμενο η επαγγελματική σταδιοδρο­
μία των γυναικών να διακόπτεται με 
το γάμο και την τεκνοποιία. Συνε­
πώς, τα ποσοστά συμμετοχής ανέρ­
χονταν στο υψηλότερο σημείο πριν 
από την ηλικία αυτή και στη συνέ­
χεια μειώνονταν σημαντικά και, 
στις περισσότερες χώρες, παρέμεναν 
σε χαμηλά επίπεδα. Από το 1960, τα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναικών 
ηλικίας 25 ετών και άνω αυξήθηκαν 
σημαντικά σε όλη την Κοινότητα, η 
αύξηση όμως παρατηρήθηκε με κα­
θυστέρηση στο Νότο και τις λιγότε­
ρο αναπτυγμένες περιοχές της Κοι­
νότητας σε σχέση με το Βορρά. 
Η αύξηση ήταν ιδιαίτερα έντονη στη 
Δανία, την Πορτογαλία και τη Γαλ­
λία, όπου η καμπύλη της συμμε­
τοχής των γυναικών για τις διάφο­
ρες ηλικιακές ομάδες μοιάζει με ανεστραμμένο "U", με υψηλή συμ­
μετοχή για την ηλικιακή ομάδα με­
ταξύ 30 και 40 ετών, όπως και για 
τους άνδρες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και τη Γερμανία, παρ' όλο που η 
συμμετοχή των γυναικών σε ηλικία 
τεκνοποιίας αυξήθηκε σημαντικά 
τα τελευταία 30 χρόνια, η καμπύλη 
εξακολουθεί να βυθίζεται έντονα για 
τις γυναίκες ηλικίας 30-40 ετών, γε­
γονός που σημαίνει κάποια διακοπή 
στην επαγγελματική σταδιοδρομία 
λόγω οικογενειακών ευθυνών. 
Σε όλα τα άλλα Κράτη Μέλη παρ' 
όλο που τα ποσοστά συμμετοχής 
αυξήθηκαν σημαντικά τείνουν να 
μειώνονται από την ηλικία των 30 
και μετά. Ωστόσο, στις χώρες αυτές 
σύμφωνα με τις ενδείξεις τα ποσοστά 
συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 
30 ετών και άνω μπορεί κάλλιστα να 
αυξηθεί καθώς μεγαλώνουν οι νεό­
τερες γενιές. 
Ενα από τα πιο εντυπωσιακά χαρα­
κτηριστικά της αύξησης της συμμε­
τοχής των γυναικών κατά τη δεκαε­
τία του 1980, είναι ότι σημειώθηκε 
ώς επί το πλείστον στις μητέρες πα­
ρά στις γυναίκες χωρίς παιδιά. Για 
την ομάδα αυτή, μεταξύ 1984 και 
1991 η μέση συμμετοχή αυξήθηκε 
από το 50% στο 60%. Παρ' όλα αυτά, 
σε πολλά μέρη της Κοινότητας 
υπάρχουν ακόμη σημαντικές διαφο­
ρές στη συμμετοχή στο εργατικό δυ­
ναμικό μεταξύ των γυναικών με οι­
κογενειακές ευθύνες και των 
γυναικών χωρίς οικογενειακές 
ευθύνες. 
Το 1991, το 84% των άγαμων γυναι­
κών ηλικίας 25 έως 49 ετών στην 
Κοινότητα αποτελούσαν μέλη του 
εργατικού δυναμικού, ενώ το αντί­
στοιχο ποσοστό για τις παντρεμένες 
γυναίκες χωρίς παιδιά μόλις έφθανε 
το 67%. Σε πολλά μέρη του Νότου 
και στην Ιρλανδία, η διαφορά με­
ταξύ των δύο κατηγοριών ήταν με­
γαλύτερη από 30%. Στις χώρες αυ-
τές, καθώς και στις χώρες 
Μπενελούξ, ο γάμος είχε μεγαλύτε­
ρο αποτέλεσμα στη συμμετοχή απ' 
ό,τι η τεκνοποιία, γεγονός που αντα­
νακλά την επίδραση κοινωνικών 
-17-
Περίληψη 
και πολιτιστικών παραγόντων κα­
θώς και των οικογενειακών ευθυ­
νών. Μόνο στη Γερμανία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο η παρουσία των 
παιδιών μειώνει τη συμμετοχή των 
γυναικών κατά περισσότερο από 
10% — στο Ηνωμένο Βασίλειο 15% 
— παρ' όλο που όταν τα παιδιά είναι 
περισσότερα από δύο η συμμετοχή 
μειώνεται σε όλα σχεδόν τα Κράτη 
Μέλη. 
Σε όλη την Κοινότητα, η συμμετοχή 
των γυναικών τείνει να είναι υψη­
λότερη όσο υψηλότερο είναι το επί­
πεδο εκπαίδευσης τους. Το 1991, το 
μέσο ποσοστό συμμετοχής των γυ­
ναικών ηλικίας 25 έως 49 ετών που 
είχαν ολοκληρώσει τριτοβάθμια εκ­
παίδευση ή κατάρτιση, ήταν περί­
που 80% ή περισσότερο σε όλα τα 
Κράτη Μέλη, σχεδόν ίδιο ή οριακά 
μόνο χαμηλότερο απ' ό,τι των αν­
δρών. Αντίθετα, για τις γυναίκες με 
βασική μόνο εκπαίδευση ή χαμηλό­
τερη, το ποσοστό συμμετοχής ήταν 
μικρότερο από 60% σε εννέα Κράτη 
Μέλη και σε δύο από αυτά, στην 
Ιρλανδία και την Ελλάδα, μικρότερο 
από 40%. 
Πολλές γυναίκες που εισήλθαν στο 
εργατικό δυναμικό κατά τη δεκαε­
τία του 1980 κατέλαβαν θέσεις με­
ρικής απασχόλησης, οι οποίες 
αυξήθηκαν ραγδαία κατά την πε­
ρίοδο αυτή. Το 1991, πάνω από το 
28% των γυναικών εργαζόταν με 
μερική απασχόληση σε σύγκριση 
με το 4% μόνο των ανδρών. Γενικά 
ως αποτέλεσμα, το 1991 ενώ οι γυ­
ναίκες αντιπροσώπευαν το 40% 
των απασχολουμένων στην Κοινό­
τητα, αντιπροσώπευαν λιγότερο α­
πό το 35% του συνολικού αριθμού 
ωρών εργασίας. 
Η μερική απασχόληση επικρατεί 
κυρίως μεταξύ των γυναικών με­
γαλύτερης ηλικίας — 50 ετών και 
άνω — παρά στις γυναίκες σε ηλικία 
τεκνοποιίας. Παρ' όλα αυτά σε πολ­
λά Κράτη Μέλη σημαντικά ποσοστά 
γυναικών της τελευταίας ηλικιακής 
ομάδας εργάζονταν με μερική απα­
σχόληση — το 63% στις Κάτω Χώ­
ρες, το 45% στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 40% στη Γερμανία και το 32% στη 
Δανία. Το 1991, στις χώρες αυτές 
ειδικότερα, αλλά και αλλού, πολύ 
περισσότερες έγγαμες γυναίκες ερ­
γάζονταν με μερική απασχόληση απ' 
ό,τι άγαμες, και περισσότερες μητέ­
ρες απ' ό,τι γυναίκες χωρίς παιδιά. 
Συνεπώς, η μερική απασχόληση των 
γυναικών σχετίζεται με τις οικογε­
νειακές ευθύνες. 
Περισσότερες γυναίκες απ' ό,τι άν­
δρες στην Κοινότητα απασχο­
λούνται επίσης σε προσωρινές θέ­
σεις εργασίας απ' ό,τι σε μόνιμες, και 
πολλές από αυτές — 36% το 1991 — 
είναι μερικής απασχόλησης. Για την 
πλειοψηφία των γυναικών, η απα­
σχόληση σε προσωρινή βάση αποτε­
λεί θέμα ανάγκης και όχι επιλογή. 
Η μεγάλη εισροή των γυναικών 
στην αγορά εργασίας δεν συνο­
δεύτηκε από καμία σημαντική δια­
φοροποίηση όσον αφορά τις εργα­
σίες τους. Η βαρύτητα της μερικής 
απασχόλησης, η οποία αποτελεί κυ­
ρίαρχο χαρακτηριστικό των δρα­
στηριοτήτων στον τομέα των υπη­
ρεσιών, ενίσχυσε τις διακρίσεις σε 
βάρος των απασχολούμενων γυναι­
κών. Το 1991, πάνω από το 75% των 
απασχολούμενων γυναικών εργαζό­
ταν σε υπηρεσίες σε σύγκριση με το 
κάτω από 50% για τους άνδρες. Το 
55% των γυναικών εργαζόταν σε 
δύο μόνο μεγάλους τομείς — υγεία, 
εκπαίδευση και άλλες υπηρεσίες κα­
θώς και διανομή και τροφοδοσία — 
υψηλότερο ποσοστό απ' ό,τι στις αρ­
χές της δεκαετίας του 1980. 
Σε επαγγελματικό επίπεδο, παρατη­
ρούνται δύο τάσεις. Σημαντικός 
αριθμός γυναικών αποκτά καλύτε­
ρη εκπαίδευση, περισσότερα τυπικά 
προσόντα και καταλαμβάνει ανώτε­
ρες θέσεις της ιεραρχίας. Για τις γυ­
ναίκες αυτές τα πρότυπα της σταδιο-
δρομίας γίνονται παρόμοια με 
εκείνα των ανδρών. Ωστόσο, τεί­
νουν να συγκεντρώνονται στο δη­
μόσιο τομέα ή σε παρόμοια επαγγέλ­
ματα. Ταυτόχρονα, η αύξηση των 
γυναικών στις δραστηριότητες χα­
μηλότερου επιπέδου ήταν ακόμη με­
γαλύτερη, ιδίως στα επαγγέλματα γραφείου και υπηρεσιών. Για τις γυ­
ναίκες αυτές, υπάρχουν πολύ λιγό­
τερες ενδείξεις για βελτίωση των ευ­
καιριών απασχόλησης. 
Οι διακρίσεις μεταξύ ανδρών και γυ­
ναικών στην απασχόληση αποτελεί 
σημαντικό παράγοντα για τη 
διατήρηση των σημαντικών διαφο­
ρών στους μισθούς. Η εφαρμογή της 
αρχής "ίση αμοιβή για ίση εργασία" 
έχει περιορισμένη αποτελεσματικό­
τητα σε περιπτώσεις όπου οι θέσεις 
εργασίας είναι άνισα κατανεμημένες 
μεταξύ ανδρών και γυναικών και 
όπου στην αγορά αποτιμώνται δια­
φορετικά εργασίες που ενώ είναι πα­
ρόμοιες οι μεν εκτελούνται από άν­
δρες και οι δε από γυναίκες. 
Προστασία της 
απασχόλησης και 
προσαρμογή τοπ 
εργατικού δυναμικού 
Μέτρα που ρυθμίζουν τις δυνατότη­
τες των εργοδοτών όσον αφορά τις 
απολύσεις και την επιλογή άτυπων 
μορφών απασχόλησης υπάρχουν σε 
όλα τα Κράτη Μέλη, αν και παρατη­
ρούνται μεγάλες διαφορές στο βαθ­
μό αυστηρότητας, όπως περιγράφε­
ται στο Κεφάλαιο 7. Σε όλες τις 
χώρες, οι εργαζόμενοι προστατεύο­
νται από την άδικη απόλυση και στις 
περισσότερες χώρες όταν απολύο­
νται λαμβάνουν χρηματική αποζη­
μίωση. Επίσης, σε όλες τις χώρες 
εφαρμόζονται ειδικές ρυθμίσεις για 
τις ομαδικές απολύσεις, απαιτείται 
ειδοποίηση και η εφαρμογή μίας εκ 
του νόμου διαδικασίας που αποσκο­
πεί στην αποφυγή των απολύσεων 
όταν είναι δυνατό ή στην άμβλυνση 
του αποτελέσματος τους. 
Οι υποχρεωτικές περίοδοι ειδοποίη­
σης και οι η καταβολή αποζημίωσης 
κατά την απόλυση επιβαρύνουν με 
σημαντικό κόστος τις επιχειρήσεις 
σε ορισμένα Κράτη Μέλη. Το μέσο 
κόστος στο σύνολο της Κοινότητας 
αντιστοιχεί σε αποδοχές 22 εβδομά­
δων περίπου, αν και στην Ελλάδα, 
την Ισπανία και Ιταλία, σε αποδοχές 
18 
Περίληψη 
πάνω από 40 εβδομάδες. Οι υπάλλη­
λοι γραφείου, που αμείβονται για 26 
εβδομάδες, προστατεύονται πολύ 
καλύτερα από τους εργάτες, για 
τους οποίους ο μέσος όρος είναι 16 
εβδομάδες. Το δικαίωμα για αποζη­
μίωση αυξάνεται με την ηλικία σε 
όλη την Κοινότητα. 
Οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου δί­
νουν στις επιχειρήσεις τη δυνατότη­
τα να προσλαμβάνουν εργαζομένους 
σε προσωρινή βάση και, συνεπώς, τη 
δυνατότητα να αποφεύγουν τις προ­
θέσεις των ρυθμίσεων που προστα­
τεύουν την απασχόληση. Εκτός από 
τη Δανία, την Ιρλανδία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο, όπου οι ρυθμίσεις αυ­
τές είναι σχετικά χαλαρές, όλα τα 
Κράτη Μέλη επιβάλλουν περιορι­
σμούς στη χρήση των συμβάσεων 
ορισμένου χρόνου. Στο Βέλγιο και 
τις Κάτω Χώρες, η ρύθμιση πραγμα­
τοποιείται εν μέρει μέσω συλλογι­
κών διαπραγματεύσεων. 
Η τάση προς την κατάργηση των 
ρυθμίσεων στην αγορά εργασίας κα­
τά τη δεκαετία του 1980 είχε, γενι­
κά, περιορισμένο μόνο αποτέλεσμα 
στις ρυθμίσεις για την προστασία 
της απασχόλησης. Οι ρυθμίσεις χα­
λάρωσαν σημαντικά μόνο σε τρεις 
χώρες — Γαλλία, Πορτογαλία και 
Ηνωμένο Βασίλειο — ενώ σε δύο 
χώρες — Ιταλία και Ισπανία — ενι­
σχύθηκαν. Ωστόσο, και στις πέντε 
χώρες οι ρυθμίσεις που διέπουν τη 
χρήση των συμβάσεων ορισμένου 
χρόνου έγιναν λιγότερο αυστηρές. 
Οι έρευνες σφυγμομέτρησης των ερ­
γοδοτών επιβεβαιώνουν ότι οι προ­
στατευτικές ρυθμίσεις θεωρούνται 
περισσότερο αυστηρές στην Ιταλία 
και λιγότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
Επιπλέον, κατά το δεύτερο ήμισυ 
της δεκαετίας του 1980 παρα­
τηρήθηκε μικρή μόνον αλλαγή στις 
αντιλήψεις αυτές. 
Τα στοιχεία της Ερευνας Εργατικού 
Δυναμικού της Κοινότητας σχετικά 
με τις ακούσιες απώλειες θέσεων ερ­
γασίας παρέχουν ορισμένες ενδείξεις 
σχετικά με τον τρόπο που οι ρυθμί­
σεις επηρεάζουν τη συμπεριφορά στην πράξη. Με ορισμένες αξιοση­
μείωτες εξαιρέσεις, φαίνεται ότι η 
αναμενόμενη αρνητική σχέση με­
ταξύ του αριθμού των απολύσεων 
και της αυστηρότητας, όπως την α­
ντιλαμβάνονται οι ενδιαφερόμενοι, 
των ρυθμίσεων για την απασχόλη­
ση, με την έννοια ότι οι χώρες με τις 
περισσότερες απολύσεις — Δανία 
και Ιρλανδία — είχαν σχετικά χαλα­
ρές ρυθμίσεις και οι χώρες με σχετι­
κά λίγες απολύσεις — Ιταλία και Κά­
τω Χώρες — είχαν τις αυστηρότερες 
ρυθμίσεις. Από την άλλη πλευρά, ο 
αριθμός των απολύσεων ήταν επί­
σης χαμηλός στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και την Πορτογαλία ενώ και οι δύο 
χώρες είχαν σχετικώς χαλαρά καθε­
στώτα προστασίας. 
Επιπρόσθετα, υπάρχουν ορισμένες 
ενδείξεις ότι οι χώρες όπου οι περιορι­
σμοί στη χρήση των συμβάσεων ορι­
σμένου χρόνου χαλάρωσαν κατά τη 
δεκαετία του 1980 — Ισπανία, Γαλλία 
και Πορτογαλία — σημείωσαν κάποια 
αύξηση της προσωρινής απασχόλη­
σης. Στη Γαλλία, οι συμβάσεις αυτές 
έγιναν πιθανώς το κύριο μέσο εισόδου 
στην απασχόληση. 
Οι κανονισμοί που προστατεύουν 
την απασχόληση υποστηρίζονται 
από ορισμένες ενεργητικές πολιτι­
κές για την αγορά εργασίας σε ορι­
σμένες χώρες, που αποσκοπούσαν 
να συμβάλουν στην πρόληψη των 
απολύσεων (μέσω της επιδότησης 
εργασίας περιορισμένου χρόνου για 
παράδειγμα) ή στην ενίσχυση ανα­
διάρθρωσης της απασχόλησης όπου 
σημειώνονται απώλειες θέσεων ερ­
γασίας. Γενικά, οι δαπάνες για τις 
πολιτικές αυτές επιδιώκουν να αντι­
σταθμίσουν τους περιορισμούς που 
τίθενται στις απολύσεις εργαζομέ­
νων. Τούτο συμβαίνει κυρίως στη 
Γαλλία και την Ιταλία, όπου σημα­
ντικά κεφάλαια διατίθενται για την 
προσαρμογή της απασχόλησης. 
Κοινοτικό πλαίσιο 
για την απασχόληση 
Η ανεργία αποτελεί τη σημαντικότε­
ρη οικονομική και κοινωνική πρό­κληση που αντιμετωπίζει η Κοινότη­
τα στη δεκαετία του 1990. Το πρόβλη­
μα συνίσταται στην παροχή ευκαι­
ριών απασχόλησης όχι μόνο στα 
εκατομμύρια ανέργων, αλλά και στον 
εξίσου μεγάλο αριθμό οικονομικά μη 
ενεργών ατόμων, η ένταξη των 
οποίων στην αγορά εργασίας εμποδί­
ζεται λόγω της οξείας έλλειψης θέ­
σεων απασχόλησης. Τούτο, με τη σει­
ρά του, σημαίνει την επίτευξη 
υψηλότερου και σταθερότερου ρυθ­
μού οικονομικής ανάπτυξης, που με­
ταφράζεται αποτελεσματικότερα σε 
θέσεις εργασίας και εξασφάλιση δί­
καιας κατανομής της εργασίας μεταξύ 
των περιφερειών και των κοινωνι­
κών ομάδων. 
Οπως περιγράφεται στο Κεφάλαιο 8, 
η Επιτροπή ενέκρινε μία ανακοίνωση 
που θεσπίζει ένα κοινό πλαίσιο για 
δράσεις πολιτικής υπέρ της δημιουρ­
γίας απασχόλησης, το οποίο συνεκτι­
μά την ανάγκη να προσαρμοστούν οι 
τοπικές διακυμάνσεις στην κλίμακα 
και τη φύση του προβλήματος. Οι 
αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων 
που συναντήθηκαν στην Κοπεγχάγη 
ζήτησαν από την Επιτροπή να εκ­
πονήσει μία Λευκή Βίβλο σχετικά με 
τα ζητήματα της απασχόλησης, της 
ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότη­
τας. Οι δύο αυτές διαδικασίες είναι 
συμπληρωματικές. 
Ο σκοπός του πλαισίου είναι να κα­
θορίσει μία στρατηγική διαδικασία 
για περισσότερο συντονισμένη και 
συλλογική δράση — από όλα τα Κοι­
νοτικά όργανα και τα Κράτη Μέλη 
— προς μία ανάπτυξη με μεγαλύτε­
ρη ένταση απασχόλησης. Στόχος εί­
ναι να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο 
πρόβλημα της απασχόλησης και όχι 
μόνο στο πρόβλημα της ανεργίας. 
Μία σημαντική αφετηρία είναι η 
αναγνώριση των μεγάλων διαφορών 
που υπάρχουν μεταξύ των Κρατών 
Μελών στο επίπεδο της απασχόλη­
σης που έχουν κατορθώσει να δια­
τηρήσουν, στο επίπεδο των δημό­
σιων δαπανών τους και τον τρόπο με 
τον οποίο αντλούν πόρους για τη 
χρηματοδότηση της καθώς και στην 
οργάνωση των συστημάτων της 
αγοράς εργασίας. 
19 
Περίληψη 
Πολλά από τα ζητήματα αυτά έχουν 
στενή σχέση μεταξύ τους και η αλ­
ληλεξάρτηση αυτή αντανακλάται 
στο πρόγραμμα εργασίας του Πλαι­
σίου για την Απασχόληση, καθώς 
και στα ζητήματα που θα εξετα­
στούν στη Λευκή Βίβλο, θέτοντας 
έναν αριθμό συγκεκριμένων ζητη­
μάτων ή πτυχές του γενικού προ­
βλήματος που πρέπει να εξεταστούν 
διεξοδικότερα. Οι αναλύσεις και οι 
προτάσεις που εκπονούνται αποσκο­
πούν στο να μας υποδείξουν τις 
κύριες κατευθύνσεις τις οποίες μπο­
ρούμε αποτελεσματικά να ακο­
λουθήσουμε ώστε να πραγματο­
ποιηθούν οι θεμελιώδεις αλλαγές 
που απαιτούνται προκειμένου να 
επιτευχθεί ένα αναπτυξιακό πρότυ­
πο μεγαλύτερης έντασης απασχόλη­
σης στην Κοινότητα. 
20-
Μέρος Ι Προοπτικές απασχόλησης 
Κεφάλαιο 1 Η απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την 
απασχόληση 
21 
22 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και 
προοπτικές 
Τα τελευταία χρόνια το επίπεδο της απασχόλησης στην 
Κοινότητα είναι ιδιαίτερα χαμηλό. Ορισμένα Κράτη Μέλη 
κατάφεραν με περισσότερη επιτυχία από άλλα να μεταφράσουν 
την ανάπτυξη σε θέσεις εργασίας. Η δημιουργία θέσεων 
εργασίας συγκεντρώθηκε κυρίως στις υπηρεσίες, παρ' όλο 
που ο τομέας αυτός δεν διέφυγε από τη σημερινή ύφεση. 
Για πολλά χρόνια τα Κράτη Μέλη 
της Κοινότητας, αν θεωρηθούν ώς 
σύνολο, σημειώνουν λιγότερη επι­
τυχία από ό,τι οι άλλες αναπτυγμέ­
νες χώρες όσον αφορά τη δημιουργία 
ευκαιριών απασχόλησης. Αυτή η 
συγκριτική αδυναμία έγινε σημα­
ντικότερη από τις αρχές της δεκαε­
τίας του 1970, όταν η Κοινότητα, 
μαζί με ορισμένα άλλα βιομηχανικά 
αναπτυγμένα μέρη του κόσμου, 
αντιμετώπισε μία επιβράδυνση της 
οικονομικής ανάπτυξης. 
Εκτοτε, το ΑΕΠ της Κοινότητας 
αυξήθηκε με ρυθμό λίγο μεγαλύτε­
ρο από το ήμισυ εκείνου που είχε 
επιτευχθεί τις δύο τελευταίες δεκαε­
τίες. Συνακόλουθα, ο ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας δεν ήταν 
επαρκής ώστε να παρέχει απασχόλη­
ση σε όλους όσους αναζητούν εργα­
σία. Τούτο οδήγησε όχι μόνο σε 
υψηλή και αυξανόμενη ανεργία κα­
τά το μεγαλύτερο μέρος της περιό­
δου, αλλά υποχρέωσε επίσης πολλά 
άτομα να παραμείνουν ή να κατα­
στούν μη ενεργά. 
Οπως προκύπτει από την ανάλυση 
στο Κεφάλαιο 6, μεγάλο μέρος των 
ατόμων που στερούνται της ευκαι­
ρίας να εργαστούν είναι γυναίκες. 
Ωστόσο, στο ποσοστό αυτό συμπε­
ριλαμβάνονται πολλά ηλικιωμένα 
άτομα που αναγκάστηκαν να επι­
λέξουν την πρόωρη συνταξιοδότη­
ση. Δεν υπάρχει ιδανική μέθοδος για 
τη μέτρηση των επιδόσεων της 
Κοινότητας στην παροχή απασχό­
λησης. Ενας βασικός δείκτης είναι 
ο αριθμός των εργαζομένων σε σχέ­
ση με τον πληθυσμό εργάσιμης 
ηλικίας, που ορίζεται ώς ο πληθυ­
σμός ηλικίας μεταξύ 15 και 64 
ετών. Ενώ δεν είναι απαραίτητο ο 
καθένας σε αυτή την ηλικιακή 
ομάδα να επιθυμεί να εργαστεί, δε­δομένης της ευκαιρίας, είναι λογι­
κό να υποθέσουμε ότι το ποσοστό 
που επιθυμεί να εργαστεί δεν είναι 
πιθανό να διαφέρει σημαντικά με­
ταξύ των χωρών που βρίσκονται σε 
παρόμοιο στάδιο οικονομικής και 
κοινωνικής ανάπτυξης. Είναι επί­
σης λογικό να υποθέσουμε ότι οι 
μακροπρόθεσμες αλλαγές θα επη­
ρεάσουν όλα τα Κράτη Μέλη της 
Κοινότητας με παρόμοιο τρόπο. 
1 Ποσοστά απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού, 1970-
1972 
75 
70 
65 
60 % πληθυσμού (15-64) 
-ι 75 
ΕΖΕΣ 
Ιαπωνία 
ΗΠΑ/ \-J 70 
65 
60 
55 Ι ι Ι ι ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι ι Ι 55 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
23-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Το 1992, ο συνολικός αριθμός των 
εργαζομένων στην Κοινότητα ανερ­
χόταν στο 60% του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας (Σχήμα 1), σε 
σύγκριση με το 70% στις ΗΠΑ, ελα­
φρώς υψηλότερο από το ποσοστό 
αυτό σε άλλα μέρη της Δυτικής Ευ­
ρώπης — τις χώρες ΕΖΕΣ — και 
σχεδόν 75% στην Ιαπωνία. Με άλλα 
λόγια, η διαφορά αυτή σημαίνει ότι 
σήμερα η Κοινότητα θα έπρεπε να 
έχει περίπου 23 εκατ. περισσότερες 
θέσεις εργασίας — περισσότερες από 
το συνολικό αριθμό απασχολουμέ­
νων στη Γαλλία — ώστε να προσεγ­
γίσει το επίπεδο απασχόλησης αυ­
τών των άλλων χωρών. 
Επιπλέον, ενώ το 1992 το ποσοστό 
απασχόλησης — ο αριθμός των απα­
σχολουμένων σε σχέση με τον πλη­
θυσμό εργάσιμης ηλικίας — σε όλες 
αυτές τις άλλες χώρες ήταν υψηλό­
τερο απ' ό,τι στις αρχές της δεκαε­
τίας του 1970, παρά την επιδείνωση 
του διεθνούς οικονομικού περιβάλ­
λοντος που αντιμετώπισαν όλες οι 
χώρες, στην Κοινότητα ήταν χαμη­
λότερο. Ενώ η Κοινότητα κατάφερε 
να αυξήσει το ποσοστό απασχόλησης κατά την ευνοϊκή περίοδο της πα­
γκόσμιας ανάκαμψης μεταξύ 1985 
και 1990, απέτυχε να μειώσει σημα­
ντικά το χάσμα με άλλες χώρες. 
Εκτοτε, το ποσοστό απασχόλησης 
στην Κοινότητα μειώθηκε, αν και 
λιγότερο απ' ό,τι στις χώρες ΕΖΕΣ. 
Μόνο η Ιαπωνία φαίνεται ότι κατά­
φερε να αποφύγει τη μείωση κατά 
την περίοδο αυτή (παρ' όλο που πρέ­
πει να σημειωθεί ότι τα στοιχεία για 
το 1992 είναι ακόμη προσωρινά). 
Η μείωση του ποσοστού απασχόλη­
σης στην Κοινότητα, τόσο μεταξύ 
1990 και 1992 όσο και από τις αρχές 
της δεκαετίας του 1970 έως τα μέσα 
της δεκαετίας του 1980, αντανακλά­
ται στη σημαντική άνοδο της ανερ­
γίας. Η ανεργία αυξήθηκε από επίπε­
δα χαμηλότερα από 3% το 1973 στο 
περίπου 11% το 1985 και από επίπε­
δα μόλις υψηλότερα από 8% το 1980 
μόλις πάνω από 10% το 1992 
(Σχήμα 2). Κατά την πρώτη περίοδο 
— τουλάχιστον έως το 1982 — η 
ανεργία επίσης αυξήθηκε αισθητά 
στις ΗΠΑ, αν και τόσο οι χώρες 
ΕΖΕΣ όσο και η Ιαπωνία κατάφεραν 
2 Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα και αλλού, 1970-1972 
% εργατικού δυναμικού 
12 Γ 
10 h 
M k 
2 l· -ι 12 
Α ίο 
^ 8 
λ 6 
Η 4 
1 2 
0 1 Μ,ι, ,,Ι 4—» ,ι Ι >, 1 1 1—«ι 1 ι Ι Μ ι 1 1—ι • 1 1—Ι ο 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 να τη διατηρήσουν σε χαμηλά επίπε­
δα. Κατά την τελευταία περίοδο, μό­
νο η Ιαπωνία απέφυγε μία σημα­
ντική άνοδο του ποσοστού ανεργίας. 
Ορισμένες από τις χώρες ΕΖΕΣ ση­
μείωσαν αύξηση χωρίς προηγούμε­
νο στην πρόσφατη ιστορία τους — 
στη Φινλανδία, το 1992 το ποσοστό 
πλησίαζε το 13%;. 
Ανεργία και ποσοστά 
συμμέτοχης 
Κατά τα προηγούμενα 20 χρόνια, η 
Κοινότητα όχι μόνο δεν κατάφερε να 
διατηρήσει χαμηλά τα επίπεδα της 
ανεργίας, αλλά ούτε και να προσφέ­
ρει ευκαιρίες στα άτομα να εντα­
χθούν στην αγορά εργασίας. Συνε­
πώς, τα ποσοστά συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό δεν αυξήθηκαν 
παράλληλα με εκείνα των άλλων α­
ναπτυγμένων χωρών. Τα ποσοστά 
συμμετοχής των γυναικών στην 
Κοινότητα αυξήθηκαν, αν και λιγό­
τερο απ' ό,τι στις ΗΠΑ και άλλα 
μέρη της Ευρώπης. Ωστόσο, η αύξη­
ση αντισταθμίστηκε από τη μείωση 
της συμμετοχής των ανδρών, ιδίως 
στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες 
καθώς η πρόωρη συνταξιοδότηση 
συνηθίζεται πολύ περισσότερο απ' 
ό,τι σε άλλες χώρες. 
Η σύγκριση μεταξύ της Κοινότητας 
και των ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα αποκα­
λυπτική. Στις αρχές της δεκαετίας 
του 1970 και οι δύο παρουσίαζαν 
παρόμοια ποσοστά απασχόλησης — 
το περίπου 62-63% του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας — και παρόμοια 
ποσοστά συμμετοχής του εργατικού 
δυναμικού — το περίπου 65-66% 
των ατόμων αυτής της ηλικιακής 
ομάδας. Ωστόσο, μεταξύ 1973 και 
1985 το ποσοστό απασχόλησης στις 
ΗΠΑ αυξήθηκε στο 67% ενώ στην 
Κοινότητα μειώθηκε στο 57%. Κατά 
την ίδια περίοδο, στις ΗΠΑ ένα 
επιπλέον 6% του πληθυσμού εργά­
σιμης ηλικίας εισήλθε στο εργατικό 
δυναμικό ενώ στην Κοινότητα το 
ποσοστό συμμετοχής μειώθηκε ελα­
φρά (Σχήμα 3). Στην Κοινότητα, το 
90% της μείωσης του ποσοστού απα­
σχόλησης στην περίοδο αυτή οφεί-
-24 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
λεται στην άνοδο της ανεργίας, αντί­
θετα στις ΗΠΑ η αύξηση του ποσο­
στού εξηγείται με το παραπάνω από 
την υψηλότερη συμμετοχή. 
Οι χώρες ΕΖΕΣ παρουσιάζουν παρό­
μοια εικόνα με εκείνη των ΗΠΑ, αν 
και σε μικρότερη κλίμακα. Μεταξύ 
1973 και 1985, οι χώρες αυτές συνολι­
κά κατόρθωσαν να αυξήσουν το ποσο­
στό απασχόλησης από κατάτι υψηλό-
τερο από 71% του ενεργού 
πληθυσμού στο 73%, παρά την αύξη­
ση κατά περισσότερο από 1% της α­
νεργίας, με το να αυξήσουν το ποσο­
στό συμμετοχής κατά 3% περίπου. 
Η μοναδική φορά που η Κοινότητα 
κατόρθωσε να αυξήσει σημαντικά το 
ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό 
δυναμικό κατά τα τελευταία 30 χρό­
νια περίπου τοποθετείται μεταξύ 
1985 και 1990. Κατά την πενταετία 
αυτή το ποσοστό συμμετοχής του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
αυξήθηκε κατά 2%. Συνεπώς, η 
αύξηση της απασχόλησης που ση­
μειώθηκε την περίοδο αυτή, η οποία 
μόλις ξεπερνούσε το 3,5%, οφειλό­
ταν κυρίως στο γεγονός ό,τι περισ­
σότερα άτομα εισήλθαν στην αγορά 
εργασίας παρά στη μείωση της ανερ­
γίας. Πράγματι, μόνο το περίπου 
30% των πρόσθετων θέσεων εργα­
σίας που δημιουργήθηκαν 
καλύφθηκε από άτομα που ήταν 
προηγουμένως άνεργα ενώ οι υπό­
λοιπες θέσεις καλύφθηκαν από 
νεοεισερχομένους. 
Ωστόσο, κατά την πενταετία αυτή οι 
ΗΠΑ σημείωσαν ακόμη πιο ραγδαία 
αύξηση θέσεων εργασίας καθώς η 
απασχόληση αυξήθηκε κατά 4% και 
το ποσοστό συμμετοχής του εργατι­
κού δυναμικού κατά 3%. Στις χώρες 
ΕΖΕΣ και την Ιαπωνία η αύξηση του 
ποσοστού απασχόλησης κατά την πε­
ρίοδο αυτή, αν και μικρότερη από 
εκείνη που σημειώθηκε στην Κοινό­
τητα, οφειλόταν επίσης πολύ περισ­
σότερο στην αύξηση της συμμετοχής 
παρά στη μείωση της ανεργίας. 
Παρ' όλο που τα στοιχεία για το 1992 
είναι ακόμη προσωρινά, φαίνεται 
ότι η πτώση στο ποσοστό απασχόλη­σης που σημειώθηκε σε όλες τις χώ­
ρες, με εξαίρεση την Ιαπωνία, ήταν 
σε μεγάλο βαθμό αντίστοιχη με την 
αύξηση της ανεργίας. Η αύξηση της 
συμμετοχής, η οποία στις ΗΠΑ και 
τις χώρες ΕΖΕΣ κράτησε 20 χρόνια, 
φαίνεται ότι διακόπηκε απότομα ή 
και ότι αντιστράφηκε. Στην Κοινό­
τητα, ενώ ίσως παρατηρείται μία ε­
λαφρά αύξηση της συμμετοχής με­
ταξύ 1990 και 1992, η αύξηση αυτή 
είναι πολύ μικρότερη από εκείνη 
που σημειώθηκε την προηγούμενη 
πενταετία — πιθανώς εξαιτίας της 
αυξανόμενης έλλειψης θέσεων εργα­
σίας. Αντίθετα στην Ιαπωνία ο ρυθ­
μός αύξησης της συμμετοχής φαίνε­
ται ότι επιταχύνθηκε. 
Το σαφές συμπέρασμα που συνάγεται 
από την εμπειρία της 20ετούς περιό­
δου, από το 1970 έως το 1990, είναι ότι 
η αύξηση της απασχόλησης σχετίζε­
ται περισσότερο με το μεγαλύτερο α­
ριθμό ατόμων που εισέρχονταν στην 
αγορά εργασίας απ' ό,τι με τη μείωση 
της ανεργίας. Επίσης, τα γεγονότα 
που συνέβησαν κατά το δεύτερο ήμι­
συ της δεκαετίας του 1980 στην Κοι­
νότητα — όταν η συμμετοχή στο ερ­γατικού δυναμικού αυξήθηκε περισ­
σότερο απ' ό,τι μειώθηκε η ανεργία — 
χαρακτηρίζουν και την ευρύτερη διε­
θνή εμπειρία. Δεδομένου του χαμη­
λού επιπέδου συμμετοχής στην Κοι­
νότητα, σύμφωνα με τα διεθνή 
πρότυπα, δεν υπάρχει λόγος να πιστέ­
ψουμε ότι οι μελλοντικές περίοδοι 
αύξησης της απασχόλησης θα έχουν 
διαφορετικά αποτελέσματα. Ακόμη 
και εάν αποκατασταθεί ο ιστορικά υ­
ψηλός ρυθμός δημιουργίας θέσεων 
εργασίας, η ανεργία θα αργήσει να 
μειωθεί εκτός εάν συμβούν θεμελιώ­
δεις αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας 
των οικονομιών και των αγορών ερ­
γασίας της Κοινότητας. 
Η σχέση μεταξύ οικονομικής ανά­
πτυξης και δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας εξετάζεται αναλυτικότερα 
στο επόμενο τμήμα. 
Οικονομική ανάπτυξη 
και απασχόληση 
Στην Κοινότητα, καθώς και σε άλλες 
χώρες, η σχέση μεταξύ οικονομικής 
ανάπτυξης και ρυθμού δημιουργίας 
Μεταβολές στη συμμετοχή του πληθυσμού στην 
Κοινότητα και αλλού, 1973-1992 
Μέση ετήσια μεταβολή (% πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας) 
2 Γ 
1 l· 
-1 h •Λ 2 
A 1 
D Απασχόληση Β Μείωση Β Εργατικό 
ανεργίας δυναμικό 
73/80 80/85 85/90 9CV92 73/80 80/85 85/90 90/92 73/80 80/85 85/90 80/92 73/80 80/85 85/90 90/92 
ΕΥΡ12 ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία 
25 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
θέσεων απασχόλησης είναι στενή. 
Οι περίοδοι που χαρακτηρίζονταν 
από μεγάλη αύξηση της παραγωγής 
συνοδεύονταν πάντοτε από σχετικά 
μεγάλες αυξήσεις στην απασχόληση, 
ενώ οι περίοδοι χαμηλού ρυθμού 
ανάπτυξης συνοδεύονταν αντίστοι­
χα από μικρή ή μηδενική, αύξηση 
του αριθμού των εργαζομένων. 
Η δεκαετία του 1980 αποτελεί ένα 
ζωντανό παράδειγμα. Με μία μικρή 
υστέρηση περίπου 6 μηνών κατά μέ­
σο όρο — η οποία όμως παρουσιάζει 
κάποιες διακυμάνσεις στο χρόνο — 
ο αριθμός των εργαζομένων έτεινε 
να μεταβάλλεται λίγο πολύ ανάλογα 
με τις μεταβολές της παραγωγής κα­
θώς οι εργοδότες προσάρμοζαν το 
εργατικό δυναμικό τους στα εκάστο­
τε επίπεδα παραγωγής. Από το 1981 
έως το 1989, καθώς η αύξηση του 
ΑΕΠ έφθανε προοδευτικά το μέγι­
στο επίπεδο — με μία μικρή διακοπή 
το 1987 — ο ρυθμός μείωσης της 
απασχόλησης στην αρχή επιβραδύν­
θηκε και μετά το 1984 μετατράπηκε 
σε αύξηση (Σχήμα 4, όπου το ΑΕΠ 
υστερεί χρονικά κατά δύο τρίμηνα 
ώστε να ληφθεί υπόψη κατά προσέγ­
γιση η μέση καθυστέρηση της προ­
σαρμογής της απασχόλησης στην 
παραγωγή). Το 1988, η απασχόληση 
αυξανόταν με ρυθμό 2% ετησίως. 
Μετά το 1989, ο ρυθμός αύξησης του 
ΑΕΠ στην Κοινότητα επιβραδύνθη­
κε σημαντικά. Παρ' όλο που η απα­
σχόληση άργησε να αντιδράσει, 
ύστερα από μία παρατεταμένη πε­
ρίοδο επιταχυνόμενης ανάπτυξης, ο 
ρυθμός αύξησης έπεσε απότομα το 
1991 και έγινε αρνητικός το 1992, 
όταν έγινε σαφές ότι η οικονομική 
επιβράδυνση δεν ήταν πιθανό να 
αντιστραφεί σύντομα. 
Ενώ το πρότυπο της αύξησης του 
ΑΕΠ μετά το 1980 παρουσίασε δια­
φορές σε άλλες χώρες, υπάρχουν 
πολλά κοινά σημεία στο συγχρονι­
σμό των εξάρσεων της οικονομικής 
δραστηριότητας και των υφέσεων 
— παρ' όλο που στην Ιαπωνία η κλί­
μακα διακύμανσης είναι πολύ μι­
κρότερη —, γεγονός που αντανακλά 
την έντονα αλληλεξαρτώμενη φύση του συστήματος της παγκοσμίας οι­
κονομίας. Σε άλλες αναπτυγμένες 
χώρες, ιδίως στις χώρες ΕΖΕΣ και 
τις ΗΠΑ, η ανάκαμψη της αύξησης 
του ΑΕΠ, μετά τη δεύτερη πετρε­
λαϊκή κρίση στις αρχές της δεκαε­
τίας του 1980, σημειώθηκε ένα έτος 
ή δύο πριν από την Κοινότητα. Εως 
το 1989 στις ΗΠΑ και το 1990 στις 
χώρες ΕΖΕΣ, το ΑΕΠ αυξανόταν με 
ετήσιο ρυθμό περίπου 3% ή περισσό­
τερο. Εκτοτε, μειώθηκε έντονα έως 
το μηδέν ή ακόμη χαμηλότερα 
(Σχήματα 5, 6 και 7). 
Το πρότυπο των μεταβολών της 
απασχόλησης παρουσιάζει επίσης 
πολλά κοινά σημεία. Σε όλες τις άλ­
λες χώρες, παρατηρείται η ίδια αντι­
στοιχία μεταξύ των μεταβολών της 
παραγωγής και των αριθμών των 
εργαζομένων όπως και στην Κοινό­
τητα, παρ' όλο που ιδίως στις ΗΠΑ 
η ακριβής σχέση μεταξύ των δύο 
τείνει να διαφέρει με την πάροδο του 
χρόνου. Σε όλες τις χώρες, η απασχό­
ληση αυξήθηκε με ένα σχετικά υψη­
λό ρυθμό κατά το μεγαλύτερο διά­
στημα της δεκαετίας του 1980, όταν 
ο ρυθμός αύξησης της παραγωγής 
ήταν επίσης υψηλός. Εκτοτε, μειώ­
θηκε (στις χώρες ΕΖΕΣ) ή παρέμεινε 
σχετικά σταθερή (στις ΗΠΑ) ή 
αυξήθηκε με βραδύτερους ρυθμούς 
(στην Ιαπωνία). 
Για να συνοψίσουμε με μεγαλύτερη 
ακρίβεια τη σχέση αυτή, μεταξύ 
1980 και 1985 το ΑΕΠ στην Κοινό­
τητα αυξήθηκε με μέσο ετήσιο ρυθ­
μό μόλις ανώτερο από 1% και η απα­
σχόληση μειώθηκε κατά περίπου 
0,5% ετησίως (Σχήμα 8). Από το 
1985 έως το 1990, ο μέσος ετήσιος 
ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ ήταν 3% 
και η απασχόληση αυξήθηκε με ρυθ­
μό πάνω από 1,5%. Από το 1990 έως 
το 1992, το ΑΕΠ αυξήθηκε μόνο κα­
τά περίπου 1,5% ετησίως ενώ η απα­
σχόληση μειώθηκε ανεπαίσθητα. 
Από τα στοιχεία αυτά, φαίνεται ότι 
στην Κοινότητα το ΑΕΠ πρέπει να 
αυξάνεται με ετήσιο ρυθμό περίπου 
2% ώστε να δημιουργείται αύξηση 
της απασχόλησης. Ωστόσο, στην πε­
ρίοδο 1985-1990 παρατηρήθηκε το 
ασυνήθιστο φαινόμενο να αυξάνε­ται η απασχόληση με πολύ υψηλό 
ρυθμό σε σχέση με το ρυθμό αύξη­
σης της παραγωγής — στις προη­
γούμενες περιόδους ο ρυθμός αύξη­
σης της παραγωγής που απαιτείτο 
ήταν πολύ υψηλότερος. 
Η σχέση μεταξύ αύξησης του ΑΕΠ 
και της απασχόλησης στις χώρες 
ΕΖΕΣ φαίνεται ότι μεταβλήθηκε με 
την πάροδο του χρόνου και σήμερα 
φαίνεται ότι είναι παρόμοια με εκεί­
νη που παρατηρείται στην Κοινότη­
τα. Ετσι, μεταξύ 1980 και 1985, η 
μέση ετήσια αύξηση κατά 2% της 
παραγωγής προκάλεσε αύξηση της 
απασχόλησης μικρότερη από 1% ε­
τησίως, όπως και κατά την επόμενη 
πενταετία παρά τη μεγαλύτερη 
αύξηση του ΑΕΠ (Σχήμα 8). Από το 
1990 έως το 1992, η πολύ μικρή 
αύξηση της παραγωγής συνοδεύτη­
κε από μείωση της απασχόλησης με­
γαλύτερη από 1,5%' ετησίως. 
Αντίθετα, στις ΗΠΑ ενώ ο ρυθμός 
αύξησης της παραγωγής κατά τη δε­
καετία του 1980 ήταν παρόμοιος με 
εκείνο στις χώρες ΕΖΕΣ — και όχι 
πολύ υψηλότερος από της Κοινότη­
τας —, προκάλεσε πολύ μεγαλύτερες 
αυξήσεις στην απασχόληση. Επίσης, 
η μικρή πτώση του ΑΕΠ μεταξύ 1990 
και 1992 δεν οδήγησε σε σημαντική 
μείωση του αριθμού των εργαζομέ­
νων. Συνεπώς, μία σχετικά μέτρια 
αύξηση του ΑΕΠ φαίνεται ότι αρκεί 
για να αυξήσει την απασχόληση. 
Τέλος, μετά το 1980 στην Ιαπωνία — 
όπου ο ρυθμός αύξησης της απασχό­
λησης ήταν πολύ μικρότερος απ' ό,τι 
στις ΗΠΑ και συνδυάζεται σε μεγάλο 
βαθμό με την αύξηση του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας — ο ρυθμός αύξη­
σης του ΑΕΠ που σημειώθηκε ήταν 
σημαντικά υψηλότερος. 
Ανάπτυξη 
και απασχόληση 
στα Κράτη Μέλη 
Η αύξηση της παραγωγής στα Κρά­
τη Μέλη από το 1980 τείνει να ακο­
λουθεί παρόμοιο πρότυπο με εκείνο 
26-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
ΑΕΠ και αύξηση της απασχόλησης, 1980-1992 
4 Η Κοινότητα 
Ετήσια μεταβολή (%) 5 Χώρες ΕΖΕΣ 
Ετήσια μεταβολή (%) 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
6 Οι Ηνωμένες Πολιτείες 
Ετήσια μεταβολή (%) 7 Ιαπωνία 
Ετήσια μεταβολή (%) 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
27 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
της Κοινότητας ώς σύνολο, με λίγες 
αξιοσημείωτες εξαιρέσεις. Ειδικότε­
ρα, στη Δανία ο μέσος ρυθμός ανά­
πτυξης κατά την περίοδο 1985 έως 
1990 ήταν σημαντικά χαμηλότερος 
από αλλού, με εξαίρεση την Ελλάδα, 
και χαμηλότερος απ' ό,τι την προη­
γούμενη πενταετία. Αντίθετα, η α­
νάπτυξη της Δανίας μεταξύ 1990 
και 1992 ήταν υψηλότερη από το 
μέσο όρο της Κοινότητας (Σχήμα 9). 
Κατά την τελευταία περίοδο, η μεγέ­
θυνση στη Γερμανία ήταν επίσης 
σημαντικά υψηλότερη, κατά μέσο 
όρο, απ' ό,τι στις άλλες χώρες, λόγω 
της ώθησης που έδωσαν στην παρα­
γωγή οι σημαντικές δαπάνες στα νέα 
Κρατίδια ενώ στο ΗΒ το ΑΕΠ μειώ­
θηκε σημαντικά αντανακλώντας 
την ύφεση που είχε αρχίσει νωρίτε­
ρα απ' ό,τι στα άλλα μέρη της Ευρώ­
πης. Οι διαφορές αυτές στο συγχρο­
νισμό του οικονομικού κύκλου θα 
τείνουν να επηρεάζουν τη σχέση με­
ταξύ αύξησης της παραγωγής και 
της απασχόλησης στα Κράτη Μέλη 
στις περιόδους που εξετάζονται εδώ. 
Για τα περισσότερα Κράτη Μέλη, ο 
ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ κατά το 
πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1980 
μόλις προσέγγιζε το 1% κατά μέσο 
όρο, έφτασε το 3% περίπου ή περισ­
σότερο κατά το δεύτερο ήμισυ και 
από το 1990 μειώθηκε στο 2% ή λι­
γότερο (Σχήματα 9, 10, 11, σε κάθε 
ένα από τα οποία η μέση αύξηση του 
ΑΕΠ παρουσιάζεται με χρονική 
υστέρηση δύο τριμήνων). Η αύξηση 
της απασχόλησης παρουσίασε ανά­
λογες διακυμάνσεις. 
Μεταξύ 1980 και 1985, οι μοναδικές 
χώρες που κατάφεραν να σημειώ­
σουν σημαντική αύξηση της απα­
σχόλησης ήταν η Δανία, η Πορτογα­
λία, οι Κάτω Χώρες και η Ελλάδα. 
Στις δύο πρώτες, ο ετήσιος ρυθμός 
αύξησης 2% του ΑΕΠ ήταν υψηλό­
τερος από παντού. Στις Κάτω Χώρες 
σημειώθηκε μεγάλη αύξηση στη με­
ρική απασχόληση, όπως αναφέρεται 
παρακάτω, πράγμα που ουσιαστικά 
είχε ώς αποτέλεσμα να μοιράζονται 
οι διαθέσιμες θέσεις απασχόλησης σε 
περισσότερα άτομα. Στην Ελλάδα ο 
αριθμός των εργαζομένων αυξήθηκε χωρίς προφανή εξήγηση. Στην Ιρ­
λανδία σημειώθηκε ένας σχετικά 
υψηλός ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ 
(μεγαλύτερος από 2,5%) χωρίς αντί­
στοιχη αύξηση στην απασχόληση. 
Μεταξύ 1985 και 1990, η απασχόλη­
ση αυξήθηκε σε όλα τα Κράτη Μέλη. 
Μόνο στη Γαλλία, την Ιταλία, το 
Βέλγιο και την Ελλάδα ο ρυθμός 
αύξησης ήταν πολύ πιο κάτω από 1%> 
ετησίως, ενώ στην Ισπανία, την 
Πορτογαλία, το ΗΒ, τη Γερμανία 
και τις Κάτω Χώρες, ο ετήσιος ρυθ­
μός αύξησης ήταν περίπου 2% ή πε­
ρισσότερο. Στις τρεις πρώτες χώρες 
ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ ήταν 
επίσης αρκετά πάνω από το μέσο όρο 
της Κοινότητας. Στις Κάτω Χώρες 
σημαντικό ποσοστό των πρόσθετων 
θέσεων απασχόλησης πληρώθηκε 
από άτομα που εργάζονταν με με­
ρική απασχόληση — πολλά από τα 
οποία εργάζονταν ελάχιστες ώρες 
την εβδομάδα — όπως και κατά την 
προηγούμενη περίοδο. (Επίσης εν­
δέχεται να υπάρχει ένα πρόβλημα 
ασυνέχειας στα στοιχεία της απα­
σχόλησης εξαιτίας της σημαντικής 
αναθεώρησης της ΕΕΔ της Δανίας 
το 1987.) Μόνο η Γερμανία σημείω­
σε υψηλότερο ρυθμό δημιουργίας 
θέσεων απασχόλησης από εκείνον 
που θα αναμενόταν με βάση την 
αύξηση της παραγωγής. 
Παρ' όλο που κατά την περίοδο αυτή 
η σχέση μεταξύ αύξησης του ΑΕΠ 
και της απασχόλησης δεν είναι με 
κανένα τρόπο ομοιόμορφη μεταξύ 
των χωρών — η Γαλλία και η Ιταλία, 
για παράδειγμα, σημείωσαν υψηλό­
τερο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ από 
το μέσο ρυθμό της Κοινότητας όμως 
μικρή μόνο αύξηση της απασχόλη­
σης —, γενικά λίγες χώρες κατάφε­
ραν να αυξήσουν τον αριθμό των 
εργαζομένων σημαντικά χωρίς να 
σημειώσουν εξίσου σημαντική 
αύξηση της παραγωγής. 
Παρόμοια, μεταξύ του 1990 και 
1992, με εξαίρεση την Ιταλία, οι μο­
ναδικές χώρες που σημείωσαν σημα­
ντική αύξηση του αριθμού των ερ­
γαζομένων ήταν εκείνες στις οποίες 
η αύξηση του ΑΕΠ ήταν μεγαλύτε­ρη από το μέσο όρο — Γερμανία, 
Πορτογαλία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο 
και Κάτω Χώρες. Ταυτόχρονα, ο 
σχετικά υψηλός ρυθμός αύξησης 
του ΑΕΠ δεν ήταν αρκετός ώστε να 
αποτρέψει τη μείωση της απασχόλη­
σης στην Ισπανία ή τη στασιμότητα 
της στην Ιρλανδία. 
Τα στοιχεία για την περίοδο 1980 
έως 1992 δείχνουν ότι, ενώ λίγες 
χώρες κατάφεραν να αυξήσουν ση­
μαντικά την απασχόληση χωρίς να 
σημειώσουν σχετικά μεγάλη αύξη­
ση της παραγωγής, ο ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων απασχόλησης που 
συνόδευσε ένα δεδομένο ρυθμό 
αύξησης του ΑΕΠ παρουσίασε ση­
μαντικές διακυμάνσεις στις διάφο­
ρες χώρες. Ορισμένες, όπως οι Κάτω 
Χώρες, κατάφεραν να αυξήσουν τον 
αριθμό των εργαζομένων περισσότε­
ρο από άλλες που παρουσίαζαν υψη­
λότερους ρυθμούς αύξησης της πα­
ραγωγής. Αντίστροφα, χώρες 
υψηλού ρυθμού ανάπτυξης όπως η 
Ιρλανδία και η Ισπανία δεν τα κατά­
φεραν, με συνέπεια να το μεταφρά­
σουν αυτό σε δημιουργία θέσεων ερ­
γασίας, παρά την ιδιαίτερα έντονη 
ανάγκη για περισσότερες θέσεις 
απασχόλησης που υπήρχε και στα 
δύο Κράτη Μέλη. 
Ο ρόλος που διαδραμάτισαν η αύξη­
ση της μερικής απασχόλησης και οι 
μειώσεις των μέσων ωρών εργασίας 
στη δημιουργία πρόσθετων θέσεων 
απασχόλησης εξετάζεται παρακάτω. 
Αύξηση της 
απασχόλησης 
των ανδρών και 
των γυναικών 
Οι περισσότερες από τις πρόσθετες 
θέσεις εργασίας που δημιουργήθη­
καν στην Κοινότητα κατά τη δεκαε­
τία του 1980 καλύφθηκαν από γυ­
ναίκες. Ενώ ο αριθμός των ανδρών 
που απασχολούνταν το 1990 ήταν 
μόλις κατά 1% μεγαλύτερος απ' ό,τι 
το 1980 (1 εκατ. επιπλέον εργαζόμε­
νοι), κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 
ο αριθμός των απασχολούμενων γυ-
28 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
ΑΕΠ και αύξηση της απασχόλησης, 
1980-1985, 1985-1990, 1990-1992 
8 Η Κοινότητα και άλλα μέρη 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 9 Δανία, Γαλλία, Γερμανία και Λουξεμβούργο 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
• ΑΕΠ Ι 
.•Απασχόληση Ι • 1-3 
hi ι,Ιί I.LL ίίΙ 
Η -1 
Δανία Γερμανία Γαλλία Λουξεμβούργο 
««Οίο/Ό! BW86 86/90 SO/92 60/86 85/90 WS2 Μ/85 βΜΟ90Λ2 aom asm «Μ2 tons «no gov io«aw»œ «we «wo M/K 
10 ΗΒ, Ιταλία, Κάτω Χώρες και Βέλγιο 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 11 Ισπανία, Ιρλανδία, Ελλάδα και Πορτογαλία 
ι δ 
-t Υ Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
Ι ΑΕΠ 
torn turn mm «ma «no mw sons «vso earn «aw «WO MM Ι Β Απασχόληση I 
Ισπανία Ιρλανδία Ελλάδα Πορτογαλία 
Ν *Μ0 ΚΜ> «MS «MO ΚΜΒ «MB «W0 «MS «MS «MO «ME 
29 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
ναικών αυξήθηκε κατά περίπου 16% 
ή κατά περισσότερα από 7 εκατ.. Σε 
κανένα άλλο αναπτυγμένο μέρος 
του κόσμου δεν παρατηρήθηκε τόσο 
μεγάλη απόκλιση στα ποσοστά 
αύξησης της απασχόλησης μεταξύ 
των ανδρών και των γυναικών. 
Η απόκλιση αυτή ήταν ιδιαίτερα έ­
ντονη στην Κοινότητα κατά τις δύο 
περιόδους βραδείας ανάπτυξης — στις 
αρχές της δεκαετίας του 1980 και μετά 
το 1990 — όταν η συνολική απασχό­
ληση μειώθηκε ή έπαψε να αυξάνεται. 
Μεταξύ 1980 και 1985, ο αριθμός των 
εργαζόμενων ανδρών μειώθηκε με μέ­
σο ετήσιο ρυθμό 0,5% ενώ ο αριθμός 
των εργαζόμενων γυναικών αυξήθη­
κε (Σχήμα 12). Το 1991 - δεν υπάρ­
χουν ακόμη στοιχεία για το 1992 — η 
απασχόληση των ανδρών μειώθηκε 
σημαντικά ενώ η απασχόληση των 
γυναικών αυξήθηκε κατά περίπου 
0,5%, εν μέρει αντανακλώντας το γε­
γονός ότι οι απώλειες θέσεων εργα­
σίας συγκεντρώθηκαν στη βιομηχα­
νία, όπως αναφέρεται παρακάτω, 
όπου εργάζονται πολύ περισσότεροι 
άνδρες απ' ό,τι γυναίκες. Κατά την 
πενταετία που μεσολάβησε με έντονη δημιουργία θέσεων εργασίας, οι γυ­
ναίκες αντιπροσώπευαν το 60% της 
αύξησης των εργαζομένων ενώ οι άν­
δρες μόνο το 40%. 
Σε άλλες αναπτυγμένες χώρες, παρ' 
όλο που ο αριθμός των απασχο­
λούμενων γυναικών έτεινε να αυξά­
νεται περισσότερο από τον αριθμό 
των ανδρών, σε όλες τις περιπτώσεις 
εργάζονταν σημαντικά περισσότε­
ροι άνδρες το 1990 απ' ό,τι δέκα χρό­
νια παλαιότερα. 
Τη δεκαετία του 1980 στις χώρες 
ΕΖΕΣ και τις ΗΠΑ, η αναλογική 
αύξηση της απασχόλησης των γυναι­
κών τη δεκαετία του 1980 ήταν παρό­
μοια με εκείνη της Κοινότητας και 
συγκεκριμένα, στις χώρες ΕΖΕΣ το 
περίπου 70% της αύξησης της απα­
σχόλησης καλύφθηκε από γυναίκες 
και στις ΗΠΑ πάνω από το 60%. Αντί­
θετα στην Ιαπωνία η κατανομή των 
πρόσθετων θέσεων απασχόλησης με­
ταξύ ανδρών και γυναικών ήταν πιο 
εξισορροπημένη, αφού στις γυναίκες 
αντιστοιχούσε μόλις περισσότερο από 
το 50% της αύξησης στην απασχόλη­
ση μεταξύ 1985 και 1990. 
12 Μεταβολές στην απασχόληση κατά φύλο στην Κοινότητα 
και αλλού, 1980-1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
2 r 
1 μ D Σύνολο Άνδρες • Γυναίκες 
-2 
80/85 85/90 90/91 80/8S 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 Οπως και στην Κοινότητα, στις 
ΗΠΑ και τις χώρες ΕΖΕΣ το 1991 το 
πλήγμα από τις απώλειες θέσεων ερ­
γασίας έγινε κυρίως αισθητό στους 
άνδρες, καθώς αντιπροσωπεύουν το 
80% της μείωσης του αριθμού των 
απασχολουμένων. 
Η απασχόληση 
των ανδρών και χων 
γυναικών στα Κράτη Μέλη 
Σε όλες τις χώρες της Κοινότητας 
καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας 
του 1980 οι γυναίκες κέρδισαν θέ­
σεις απασχόλησης σε σχέση με τους 
άνδρες. Μεταξύ 1980 και 1985, ο 
αριθμός των εργαζόμενων ανδρών 
μειώθηκε σε 8 από τα 10 Κράτη Μέ­
λη για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα 
στοιχεία — και αυξήθηκε σημαντι­
κά μόνο στη Δανία. Σε όλες τις χώρες 
εκτός από τη Γερμανία — όπου έμει­
νε αμετάβλητη — η απασχόληση 
των γυναικών αυξήθηκε. 
Μεταξύ 1985 και 1990, όταν η απα­
σχόληση τόσο των ανδρών όσο και 
των γυναικών αυξήθηκε παντού 
εκτός από το Βέλγιο, μόνο στη Γερ­
μανία, τις Κάτω Χώρες και το ΗΒ η 
αύξηση ήταν γενικά παράλληλη με 
εκείνη των γυναικών, και μόνο στο 
Λουξεμβούργο ο ρυθμός που ση­
μειώθηκε ήταν ταχύτερος. 
Το 1991, σε τρεις από τις τέσσερις 
χώρες στις οποίες η απασχόληση πα­
ρουσίασε πτώση, η μείωση έπληξε 
κυρίως τους άνδρες, με εξαίρεση την 
Ελλάδα όπου όλες σχεδόν οι απώ­
λειες θέσεων εργασίας σημειώθηκαν 
στη γυναικεία απασχόληση. 
Η σχετική αύξηση στην απασχόλη­
ση των γυναικών εξετάζεται αναλυ­
τικότερα στο Κεφάλαιο 6. 
Μεταβολές στις 
ώρες εργασίας 
στα Κράτη Μέλη 
Ενα μέρος της εξήγησης των διαφο­
ρών μεταξύ της αύξησης της παρα-
30 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
γωγής και της αύξησης της απασχό­
λησης στην Κοινότητα βρίσκεται 
στις μεταβολές του μέσου αριθμού 
ωρών εργασίας των ατόμων που 
απασχολούνται στα διάφορα Κράτη 
Μέλη. Οι μεταβολές αυτές του μέ­
σου αριθμού ωρών αντανακλούν τις 
διακυμάνσεις μεταξύ των χωρών τό­
σο στην αύξηση των θέσεων μερικής 
απασχόλησης όσο και στην τυπική 
εργάσιμη εβδομάδα. 
Μεταξύ 1983 (το πρώτο έτος για το 
οποίο υπάρχουν διαθέσιμα συγκρί­
σιμα δεδομένα) και 1991, οι μέσες 
δεδουλευμένες ώρες την εβδομάδα 
των εργαζομένων στη βιομηχανία 
και τις υπηρεσίες μειώθηκαν στο 
σύνολο της Κοινότητας κατά 4% 
(Σχήμα 13). Παρ' όλο που κατά τη 
διάρκεια αυτής της περιόδου όλα τα 
Κράτη Μέλη (εκτός από το ΗΒ όπου 
σημειώθηκε μικρή αύξηση) σημείω­
σαν μείωση, η έκταση της μείωσης 
παρουσίαζε διακυμάνσεις. Στις Κά­
τω Χώρες, η μείωση των ωρών ήταν 
13% — ή περίπου 1% ετησίως — 
πράγμα που μπορεί κατά κάποιον 
τρόπο να εξηγήσει τη σχετικά 
υψηλή αύξηση των εργαζομένων 
που αναφέρεται παραπάνω. Στο 
Βέλγιο, τη Δανία και τη Γερμανία, η 
μείωση έφθανε το 5% ή περισσότερο. 
Ωστόσο, κατά τη διάρκεια αυτών 
των 11 ετών, στις άλλες χώρες η 
μείωση των μέσων ωρών ήταν μι­
κρότερη από 2% (βλ. Πλαίσιο, σελ. 
33 για περιγραφή των στοιχείων 
που αναφέρονται στο σημείο αυτό). 
Αιιό τη στιγμή που οι χώρες που 
σημείωσαν τις μεγαλύτερες μειώ­
σεις ωρών μεταξύ 1983 και 1991 
έτειναν επίσης να είναι εκείνες που 
παρουσίαζαν σχετικά χαμηλό μέσο 
όρο κατά την έναρξη αυτής της πε­
ριόδου, δεν υπάρχει καμία ένδειξη 
για σύγκλιση κατά τη διάρκεια της 
δεκαετίας του 1980. 
Εξαιτίας αυτών των σχετικών μετα­
βολών στις δεδουλευμένες ώρες, η 
αύξηση της απασχόλησης, όπως 
υπολογίζεται από τον αριθμό των 
εργαζομένων, μπορεί να δώσει μία 
ιδιαίτερα παραπλανητική εικόνα 
της μεταβολής του όγκου της εκτε-13 Ωρες εργασίας στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες στα 
Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 
50 
40 
30 
20 
10 Μέσος αριθμός ωρών την εβδομάδα ανά απασχολούμενο 
Β 1983 • 1991 
Ε 1987 & 1991, Ρ 1986 & 1991 
Π π 
ΓΤ π_ ι 50 
Η 40 
Η 30 
20 
10 
NL DK D Β UK EUR12 F L I IRL Ε Ρ GR 
14 Μεταβολές της απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1983-1991 
% μεταβολής 
30 Fmm. 
25 » 
20 | 
15 
10 -ι 30 
Αριθμός 
απασχολουμένων Η 25 
Ισοδύναμα πλήρους 
απασχόλησης 
ULEU. -\ 20 
Η 15 
Η 10 
NL Ε Ρ D UK L DK Β Ι F GR IRL 
31-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
λεσθείσας εργασίας. Σε όρους εργα­
ζομένων ισοδύναμου πλήρους απα­
σχόλησης, η απασχόληση στο Βέλ­
γιο, τη Δανία και τη Γαλλία μεταξύ 
1983 και 1991 αυξήθηκε μόνο κατά 
το περίπου ένα τρίτο της αύξησης 
του αριθμού των εργαζομένων (3% 
έναντι 9% στις δύο πρώτες, 1% ένα­
ντι πάνω από 3% στην τελευταία 
χώρα) (Σχήμα 14 και Πλαίσιο, σελ. 
33). Στις Κάτω Χώρες η αύξηση 
ήταν πολύ μικρότερη από το ήμισυ 
και στη Γερμανία ελαφρώς μόνο με­
γαλύτερη από το ήμισυ. Στην Ελλά­
δα και την Ιρλανδία οι μικρές 
αυξήσεις που σημειώθηκαν στον 
αριθμό των εργαζομένων ήταν στην 
πραγματικότητα μικρές μειώσεις 
εάν υπολογιστούν σε όρους ισοδύνα­
μου πλήρους απασχόλησης. 
Σύμφωνα με έναν εναλλακτικό τρό­
πο εξέτασης της κατάστασης, οι χώ­
ρες αυτές κατάφεραν να μετατρέ­
ψουν ένα δεδομένο ρυθμό αύξησης 
του όγκου εργασίας σε σημαντικά 
περισσότερες θέσεις απασχόλησης 
απ' ό,τι άλλες, μέσω της μείωσης του 
μέσου αριθμού των εργάσιμων 
ωρών ανά άτομο. Στη Δανία, για πα­ράδειγμα, κατά τη διάρκεια αυτής 
της περιόδου δημιουργήθηκαν πε­
ρισσότερες από διπλάσιες νέες θέσεις 
απασχόλησης απ' ό,τι στην Ιταλία, 
παρά το γεγονός ότι ο όγκος της 
εκτελεσθείσας εργασίας αυξήθηκε 
λιγότερο. Παρόμοια, στη Γερμανία ο 
αριθμός των εργαζομένων αυξήθηκε 
ελαφρά περισσότερο απ' ό,τι στο ΗΒ, 
ενώ η αύξηση του όγκου εργασίας 
ήταν μόνο η μισή εκείνης που ση­
μειώθηκε στο ΗΒ. 
Μερική απασχόληση 
Τα Κράτη Μέλη όπου οι απασχο­
λούμενοι αυξήθηκαν περισσότερο, 
σε σχέση με τον όγκο εργασίας, 
συνήθως είναι εκείνα στα οποία η 
μερική απασχόληση αυξήθηκε επί­
σης περισσότερο. Τούτο ισχύει ιδίως 
για τις Κάτω Χώρες, όπου τα δύο 
τρίτα των καθαρών νέων θέσεων ερ­
γασίας κατά τη δεκαετία του 1980 
ήταν θέσεις μερικής και όχι πλήρους 
απασχόλησης (Σχήμα 15). Στη Γερ­
μανία, τη Γαλλία και το Βέλγιο, ση­
μαντικό ποσοστό των νέων θέσεων 
απασχόλησης που δημιουργήθηκε 
15 Μεταβολές στην πλήρη και μερική απασχόληση στα 
Κράτη Μέλη, 1983-1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
4 h 
2 h 
-1 h 
-2 μ 
-3 ι 5 
Α 4 
Α 2 
-2 
-3 
OKDGREFRLIINIPUK BDKDGREFRLILNLPUK BDKDGREFRLILNLPUK κατά την περίοδο αυτή πληρώθηκε 
επίσης από εργαζομένους με μερική 
απασχόληση. 
Αντίθετα, στην Ελλάδα — όπου πα­
ρατηρήθηκε επίσης σημαντική 
αύξηση στον αριθμό των εργαζομέ­
νων σε σχέση με το ισοδύναμο 
πλήρους απασχόλησης — οι θέσεις 
μερικής απασχόλησης στην πραγμα­
τικότητα μειώθηκαν ενώ οι θέσεις 
πλήρους απασχόλησης αυξήθηκαν. 
Στην περίπτωση αυτή, η αύξηση 
του αριθμού των εργαζομένων εξη­
γείται από τη μείωση των ωρών ερ­
γασίας από τους εργαζομένους με 
πλήρη απασχόληση — που είναι εν 
μέρει αποτέλεσμα της συρρίκνωσης 
της γεωργίας. Στην Ισπανία, την 
Πορτογαλία και την Ιταλία, καθώς 
και στη Δανία, η πλήρης απασχόλη­
ση αυξήθηκε κατά τη μεγαλύτερη 
διάρκεια της περιόδου μεταξύ 1985 
και 1990, ενώ ο αριθμός των θέσεων 
μερικής απασχόλησης είτε μειώθηκε 
είτε παρέμεινε αμετάβλητος. 
Το 1991, η μείωση του αριθμού των 
εργαζομένων σημειώθηκε κυρίως 
μεταξύ των εργαζομένων με πλήρη 
απασχόληση — ιδίως στο ΗΒ και 
την Ιρλανδία — ενώ σημαντικό πο­
σοστό των πρόσθετων θέσεων εργα­
σίας που δημιουργήθηκαν στις χώ­
ρες που αυξήθηκε η απασχόληση — 
Βέλγιο, Γερμανία, Ιταλία, Κάτω Χώ­
ρες και Πορτογαλία — ήταν μερικής 
απασχόλησης. (Πρέπει όμως να λά­
βουμε υπόψη ότι στο Βέλγιο η αύξη­
ση του αριθμού των απασχολουμέ­
νων που παρουσιάζεται στην ΕΕΔ, 
περίπου 2,5% ή κάπου 100 χιλιάδες, 
δεν συνοδεύτηκε από σημαντική 
μείωση της ανεργίας και ήταν πολύ 
μεγαλύτερη από αυτή που δείχνουν 
άλλες πηγές.) Αντίθετα στην Ισπα­
νία ο αριθμός των θέσεων μερικής 
απασχόλησης μειώθηκε ενώ 
αυξήθηκε ο αριθμός των θέσεων 
πλήρους απασχόλησης (αν και τα 
στοιχεία της Ισπανικής ΕΕΔ για το 
τέλος του 1991 δείχνουν μία παρό­
μοια μείωση στη μερική και στην 
πλήρη απασχόληση). Στη Δανία η 
μείωση της απασχόλησης κατα­
νεμήθηκε εξίσου στις δύο κατηγο­
ρίες. 
32-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
ι σχετικά με τις ώρες εργασίας και τα ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης 
Τα στοιχεία σχετικά με τις μέσες ώρες στο κείμενο, που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό των στοιχείων 
ισοδυνάμων πλήρους απασχόλησης προέρχονται από την Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας και 
αφορούν τις συνήθεις ώρες εργασίας και όχι τις πραγματικές ώρες. Κατά κάποιον τρόπο, θα ήταν προτιμότερο 
να χρησιμοποιηθούν οι τελευταίες καθώς υπάρχουν περισσότεροι λόγοι να πιστεύει κανείς ότι όσοι απάντησαν 
στην έρευνα γνωρίζουν πόσες ώρες εργάστηκαν πραγματικά κατά τη διάρκεια της εβδομάδας αναφοράς παρά τις 
ώρες που εργάζονται συνήθως. Επίσης, ο πραγματικός αριθμός των ωρών θα τείνει να αντικατοπτρίζει σε 
ορισμένο βαθμό το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας την περίοδο εκείνη — ή το βαθμό κατά τον οποίο 
η παραγωγή είναι υψηλότερη ή χαμηλότερη από το κανονικό επίπεδο - και συνεπώς, κατά κανόνα, παρέχει 
καλύτερη εικόνα της σχέσης μεταξύ του όγκου της απασχόλησης και της παραγωγής. 
Στην πράξη, τα προβλήματα σχετικά με τα στοιχεία για τις πραγματικές ώρες είναι περισσότερα απ' ό,τι με τις 
συνήθεις ώρες.Τρσημαντικότερο είναι ότι ο λόγος που προβάλλουν πιο συχνά τα άτομα, όσον αφορά το ότι 
εργάζονται λιγότερες ώρες από τις συνήθεις, είναι οι διακοπές. Περίπου το 50% εκείνων που εργάζονται λιγότερες 
ώρες από το κανονικό — περίπου το 9% του συνολικού αριθμού των εργαζομένων με πλήρη απασχόληση — ήταν 
σε διακοπές τουλάχιστον για ένα μέρος της εβδομάδας αναφοράς. Τούτο ισχύει για όλες σχεδόν τις έρευνες που 
διεξάγονται μεταξύ 1983 και 1991, παρά το γεγονός ότι η εβδομάδα αναφοράς υποτίθεται ότι επιλέγεται έτσι ώστε 
να αποκλείονται ot περίοδοι κατά τις οποίες είναι πιθανό τα άτομα να λείπουν διακοπές. 
Επιπλέον, η κατανομή των ατόμων που εργάζονται λιγότερο από τις κανονικές ώρες, καθώς και εκείνων που 
ήταν σε διακοπές, παρουσιάζει σημαντικές διαφορές στην Κοινότητα. Περίπου το 40% των ατόμων που 
εργάζονται λιγότερο από τις συνήθεις ώρες και περίπου το ένα τρίτο όσων ήταν σε διακοπές βρίσκονταν στο ΗΒ 
σε όλα τα έτη της έρευνας μετά το 1986, ενώ πριν από το 1986 — οπότε και δεν συμπεριλαμβάνεται η Ισπανία 
και η Πορτογαλία — τα στοιχεία ήταν πάνω από το 50% και στις δύο περιπτώσεις. Η Ισπανία αντιπροσωπεύει 
περίπου το 15% εκείνων που εργάζονται λιγότερο από τις συνήθεις ώρες στην Κοινότητα και περίπου το 30% 
εκείνων που ήταν σε διακοπές. 
Συνεπώς, στο ΗΒ μόνο περίπου τα μισά άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα το 1991 εργάζονταν κανονικές 
ώρες κατά τη διάρκεια της εβδομάδας αναφοράς, γεγονός το οποίο ισχύει και για τα προηγούμενα χρόνια. Τα 
στοιχεία για τη Δανία και τις Κάτω Χώρες είναι παρόμοια, καθώς και στις δύο περιπτώσεις οι διακοπές ήταν ο 
σημαντικότερος λόγος για τις περιόδους απουσίας. Αντίθετα, σε όλες τις άλλες χώρες εκτός από την Ισπανία και 
τη Γαλλία, όπου τα στοιχεία έφθαναν περίπου τα δύο τρίτα, πάνω από το 80% των ερωτηθέντων εργαζόταν 
κανονικές ώρες. 
Από τη στιγμή που δεν είναι πιθανό οι εργαζόμενοι στο ΗΒ και την Ισπανία να έχουν συνολικά σημαντικά 
περισσότερο ελεύθερο χρόνο για διακοπές απ'ό,τι στα άλλα Κράτη Μέλη — παρ' όλο που τούτο μπορεί να ισχύει 
για τη Δανία και τις Κάτω Χώρες — και από τη στιγμή που, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, δεν είναι 
δυνατό να διορθωθούν τα στοιχεία με βάση τον παράγοντα αυτό, τα δεδομένα για τις πραγματικές ώρες είναι 
Η*#ανό vq e&m παΐίαπλανητικά. 
Η ανάλυση στο κείμενο βασίζεται συνεπώς στα στοιχεία για τις συνήθεις ώρες. Παρ' όλο που η λύση αυτή δεν 
είναι η ιδανική, λόγω της πιθανότητας να έχουν τα άτομα ανακριβή εντύπωση για τις ώρες που εργάζονται 
συνήθως, είναι κάπως καθησυχαστικό το γεγονός ότι στις περισσότερες χώρες οι συνήθεις και οι πραγματικές 
ώρες δεν παρουσιάζουν σημαντική διαφορά, με εξαίρεση τις χώρες που αναφέρονται παραπάνω. Επιπροσθέτως, 
στις χώρες αυτές η διαφορά αυτή διατηρήθηκε λογικά σταθερή με την πάροδο του χρόνου. 
Επίσης, σε κάθε έτος έρευνας ένα ελάχιστο μόνο ποσοστό ερωτηθέντων — περίπου το 1% για όλη την Κοινότητα 
— εργαζόταν λιγότερες ώρες από τις συνήθεις κατά τη διάρκεια της εβδομάδας αναφοράς για οικονομικούς 
λόγους. Το ποσοστό αυτό επιπλέον, δεν φαίνεται να παρουσιάζει διακυμάνσεις ανάλογα με τις οικονομικές 
συνθήκες — ήταν σχεδόν το ίδιο το 1991, έτος χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης στην Κοινότητας με το 1989, έτος 
υψηλού ρυθμού ανάπτυξης. Τούτο φαίνεται ότι υποδηλώνει ότι οι διακυμάνσεις στις ώρες εργασίας δεν 
αποτελούν ενα συνήθη μηχανισμό προσαρμογής του όγκου της απασχόλησης στην πίεση της ζήτησης. Συνεπώς, 
αφού το αποτέλεσμα αυτό είναι στην καλύτερη περίπτωση οριακό, δεν αποτελεί έναν πειστικό λόγο για τη 
χρησιμοποίηση των δεδομένων που αναφέρονται στις πραγματικές ώρες. 
Οι μεταβολές του ισοδυνάμου πλήρους απασχόλησης υπολογίζονται πολλαπλασιάζοντας τα δεδομένα για τις 
συνήθεις ώρες εργασίας την εβδομάδα με τον αριθμό των απασχολουμένων. Πρέπει να σημειωθεί ότι με τον τρόπο 
αυτό δεν υπολογίζονται οι αλλαγές στον αριθμό των ωρών εργασίας ανά έτος — για τις οποίες δεν υπάρχουν 
πλήρη δεδομένα — αλλά πρέπει να παρέχει λογικές ενδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο μεταβλήθηκε ο όγκος 
της απασχόλησης στην περίοδο αυτή. 
-33 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπιι 
16 Η σημασία της αυτοαπασχόλησης στην Κοινότητα και 
αλλού, 1980, 1985 και 1990 
% συνόλου απασχολουμένων στον τομέα 
70 Γ 
60 h 
50 
40 
30 
20 
10 τ 70 
Α 60 
Α 50 
Α 40 
Α 30 
Α 20 
10 
ΕΥΡ12 ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία 
Γεωργία ΕΥΡ12 ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία 
Βιομηχανία και υπηρεσίες 
17 Η σημασία της αυτοαπασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1983 
και 1991 
% συνόλου απασχολουμένων στον τομέα 
-ι 80 
Γεωργία Βιομηχανία και υπηρεσίες Αυχοαπασχόληοη 
Στην Κοινότητα οι αυτοαπασχο­
λούμενοι αποτελούν υψηλότερο πο-
σοστό των εργαζομένων απ' ό,τι σε 
άλλες ανάλογες χώρες. Τούτο οφεί­
λεται εν μέρει στη μεγαλύτερη 
βαρύτητα που έχει στην Κοινότητα 
η απασχόληση στον τομέα της γεωρ­
γίας. Στις περισσότερες χώρες της 
Κοινότητας περίπου οι μισοί ή πε­
ρισσότεροι εργαζόμενοι στον τομέα 
αυτό είναι αυτοαπασχολούμενοι. Το 
1990 στην Κοινότητα το 50% του 
αγροτικού εργατικού δυναμικού 
ήταν αυτοαπασχολούμενο, ποσοστό 
ελαφρώς υψηλότερο από εκείνο που 
παρατηρείται στις ΗΠΑ και την Ια­
πωνία (43% και 47% αντίστοιχα), 
αλλά χαμηλότερο από εκείνο στις 
χώρες ΕΖΕΣ (59%) (Σχήμα 16). 
Ωστόσο, στην Κοινότητα η αυτοαπα-
σχόληση είναι μεγαλύτερη στη βιο­
μηχανία και τις υπηρεσίες απ' ό,τι 
αλλού, καθώς αντιπροσωπεύει το 
13% των εργαζομένων το 1990 σε 
σύγκριση με ποσοστό κάτω από 12% 
στην Ιαπωνία και μόνο περίπου 7-8% 
στις χώρες ΕΖΕΣ και τις ΗΠΑ. Επ-
προσθέτως, στην Κοινότητα η αναλο­
γία των αυτοαπασχολουμένων στους 
δύο αυτούς τομείς συνολικά αυξήθη­
κε περισσότερο απ' ό,τι στις άλλες χώ­
ρες — κατά 2% της συνολικής απα­
σχόλησης. Πράγματι, στις ΗΠΑ δεν 
παρατηρήθηκε καμία μεταβολή κατά 
την περίοδο αυτή ενώ στην Ιαπωνία 
το ποσοστό μειώθηκε κατά 2%. 
Η αυτοαπασχόληση 
στα Κράτη Μέλη 
Σχην Κοινότητα η σημασία της αυ 
τοαπασχόλησης είναι μεγαλύτερη 
στο Νότο — στην Ελλάδα, την Ιτα­
λία, την Πορτογαλία και την Ισπα­
νία — απ' ό,τι αλλού. Ωστόσο, τούτο 
οφείλεται στους σχετικά μεγάλους 
αριθμούς των αυτοαπασχολουμέ­
νων στη βιομηχανία και τις υπηρε­
σίες παρά στο ότι απασχολούνται πε-
ρισσότερα άτομα στη γεωργία. 
Πράγματι, το 1991 στην Ιταλία και 
την Ισπανία, η αναλογία των αυτοα-
34-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
πασχολουμένων στη γεωργία ήταν 
χαμηλότερη από το μέσο όρο της 
Κοινότητας — αν και η Πορτογαλία 
και η Ιρλανδία παρουσίαζαν το υψη­
λότερο ποσοστό (Σχήμα 17). 
Στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, 
το 1991 οι αυτοαπασχολούμενοι 
αντιπροσώπευαν το 28% της συνο­
λικής απασχόλησης στην Ελλάδα, 
το 22% στην Ιταλία και περίπου το 
17% στην Ισπανία και την Πορτογα­
λία. Εκτός από αυτές τις τέσσερις 
χώρες, μόνο το Βέλγιο παρουσίαζε 
ποσοστό υψηλότερο από το μέσο όρο 
της Κοινότητας (13%), αν και στην 
Ιρλανδία και το ΗΒ το ποσοστό ήταν 
οριακά μόνο χαμηλότερο. Αντίθετα, 
το ποσοστό στη Γερμανία και τις 
Κάτω Χώρες έφθανε μόνο το περί­
που 8% και στη Δανία και το Λου­
ξεμβούργο ήταν 7%. 
Παρ' όλο που στην Κοινότητα, οι 
χώρες στις οποίες παρατηρείται το 
σημαντικότερο ποσοστό αυτοαπα­
σχολουμένων τείνουν να είναι κυ­
ρίως οι λιγότερο αναπτυγμένες, 
ωστόσο ήταν εκείνες ακριβώς που 
σημείωσαν τη μεγαλύτερη αύξηση 
στην αυτοαπασχόληση κατά τη δε­
καετία του 1980. Στην Ελλάδα το 
μερίδιο της αυτοαπασχόλησης στη 
συνολική απασχόληση τους τομείς 
της βιομηχανίας και των υπηρεσιών 
αυξήθηκε κατά 8% μεταξύ 1983 και 
1991, στην Ιρλανδία και την Ιταλία 
αυξήθηκε κατά περίπου 4% και στην 
Πορτογαλία περισσότερο από 3% — 
σε σύγκριση με τη μόλις πάνω από 
2% αύξηση κατά μέσο όρο στην Κοι­
νότητα. Μόνο το ΗΒ από τις περισ­
σότερο αναπτυγμένες βόρειες χώρες 
γνώρισε ανάλογη αύξηση, παρ' όλο 
που ταυτόχρονα μόνο η Δανία ση­
μείωσε πτώση στο μερίδιο. 
Η σημασία της αυτοαπασχόλησης στη 
γεωργία αυξήθηκε επίσης κατά την 
περίοδο αυτή, αν και ελαφρώς λιγότε­
ρο απ' ό,τι στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες. Ωστόσο, στην περίπτωση 
αυτή δεν φαίνεται να επικρατεί καμία 
συστηματική τάση όσον αφορά το 
πρότυπο των σχετικών αυξήσεων. Η 
μεγαλύτερη αύξηση παρατηρήθηκε 
στη Γαλλία και το ΗΒ καθώς και στο Λουξεμβούργο — περισσότερο από 
5% της απασχόλησης για κάθε χώρα 
— ενώ σε τέσσερις χώρες, στις Κάτω 
Χώρες, την Ιταλία, τη Δανία και ιδίως 
στην Πορτογαλία (όπου η πτώση 
ήταν 9%), σημειώθηκε μείωση. Εκτός 
από την Πορτογαλία, το μερίδιο της 
αυτοαπασχόλησης σε όλες τις χώρες 
ήταν παρόμοιο σε μεγάλο βαθμό (πε­
ρίπου κοντά στο μέσο όρο της Κοινό­
τητας). 
Είσοδος και έξοδος από 
την αυτοαπασχόληση 
Ορισμένα Κράτη Μέλη κατά τη 
διάρκεια της δεκαετίας του 1980 
προσπάθησαν να ενθαρρύνουν την 
ανάπτυξη της αυτοπασχόλησης και 
των μικρών επιχειρήσεων, ώς επί το 
πλείστον για να αντιμετωπίσουν 
την υψηλή ανεργία αλλά επίσης για 
να αυξήσουν το αναπτυξιακό δυνα­
μικό της οικονομίας. Η επιτυχία ή η 
αποτυχία αυτής της πολιτικής αντα­
νακλάται στις μεταβολές του αριθ­
μού των αυτοαπασχολουμένων, οι 
οποίες όμως δείχνουν μόνο την κα­
θαρή μεταβολή όσων έγιναν αυτοα­πασχολούμενοι σε σχέση με εκεί­
νους που δεν είναι πλέον. Δεν απο­
καλύπτουν ούτε την κλίμακα της 
εισόδου και εξόδου από την αυτοα­
πασχόληση, ούτε τι έκαναν προη­
γουμένως εκείνοι που έγιναν αυτοα­
πασχολούμενοι. 
Η Ερευνα Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας φωτίζει κάπως αυτά 
τα δύο θέματα καθώς ζητήθηκε από 
τους ερωτηθέντες να αναφέρουν το 
καθεστώς απασχόλησης τους το 
προηγούμενο έτος. Οπως συμβαίνει 
πάντοτε όταν τα αποτελέσματα 
εξαρτώνται από τη δυνατότητα 
μνήμης των ατόμων, αυτά αναπό­
φευκτα δεν είναι απόλυτα αξιόπι­
στα. Ωστόσο, δεν παύουν να παρέ­
χουν ορισμένες ενδείξεις για τα 
σχετικά αριθμητικά μεγέθη. (Προ­
κειμένου να αυξηθεί η αξιοπιστία 
των στοιχείων, δεδομένου του μι­
κρού μεγέθους του αποτελεσματι­
κού δείγματος, από τις απαντήσεις 
σε όλες τις έρευνες μεταξύ 1983 και 
1987 και μεταξύ 1987 και 1991 υπο­
λογίστηκε ο μέσος όρος και φυσικά 
απορρίφθηκαν τα στοιχεία που από­
κλιναν υπερβολικά.) 
18 Κατάσταση του αυτοαπασχολουμένου το προηγούμενο 
έτος στα Κράτη Μέλη, 1983-1991 
25 % συνόλου αυτοαπασχολουμένων 
20 h 
15 
10 l· 
5 h π 25 
Α 20 
Α 15 
10 
Α 5 
GR Β IRL Ρ DK Ε D F UK NL. 
1983-87 GR Β IRL Ρ OK Ε D F UK NL I 
1987-91 
-35 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι κα ζά 
την περίοδο 1983 έως 1991 οι μετα­
βολές της κίνησης προς και από την 
αυτοαπασχόληση παρουσιάζουν ση­
μαντικές διαφορές μεταξύ των Κρα­
τών Μελών. Ωστόσο, στις περισσό­
τερες χώρες υπάρχει σχετικά μικρή 
διαφορά μεταξύ του πρώτου και του 
δεύτερου μισού της περιόδου. Σε 
όλες τις χώρες, όπως αναμενόταν, η 
μεγάλη πλειοψηφία των αυτοαπα­
σχολουμένων κατά την περίοδο της 
έρευνας ήταν επίσης αυτοαπασχο­
λούμενοι το προηγούμενο έτος. Για 
τις δέκα χώρες της Κοινότητας για 
τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα δεδο­
μένα (δηλαδή για τις 12 χώρες εκτός 
από την Ιταλία και το Λουξεμβούρ­
γο), πάνω από το 90% των αυτοαπα­
σχολουμένων ήταν, κατά μέσο όρο, 
αυτοαπασχολούμενοι τουλάχιστον 
ένα χρόνο (Σχήμα 18, στο οποίο εκεί­
νοι που ήταν αυτοαπασχολούμενοι 
το προηγούμενο έτος, είναι όλοι 
εκείνοι που δεν ήταν μισθωτοί, 
άνεργοι ή μη ενεργά άτομα). 
Συνεπώς, κατά την ίδια περίοδο τα 
άτομα που έγιναν αυτοαπασχο­
λούμενα πρόσθεσαν λιγότερο από 10% ετησίως κατά μέσο όρο στο συ­
νολικό αριθμό των απασχολουμέ­
νων. Ωστόσο, ο αριθμός των νεοει­
σερχομένων ετησίως κυμάνθηκε 
από το 15-20% των αυτοαπασχολου­
μένων στο ΗΒ και τις Κάτω Χώρες 
— πολύ υψηλότερο ποσοστό εισό­
δου από τις άλλες χώρες στην Κοινό­
τητα — έως κάτω από 5% στην Ελ­
λάδα, το Βέλγιο, την Ιρλανδία και τη 
Δανία. 
Εάν ο αριθμός των ατόμων που γί­
νονται αυτοαπασχολούμενα συ­
γκριθεί με το ρυθμό μεταβολής του 
συνολικού αριθμού των αυτοαπα­
σχολουμένων, θα εξαχθεί όχι μόνο ο 
ρυθμός εισόδου αλλά και ο ρυθμός 
εξόδου. Για τα δέκα Κράτη Μέλη 
συνολικά, ο αριθμός αυτός σημαίνει 
ότι ενώ κατά τη διάρκεια αυτής της 
περιόδου οι νεοεισερχόμενοι αυξά­
νουν κατά περίπου 8-9% την αυτοα­
πασχόληση ετησίως, το περίπου 7% 
των ατόμων που ήταν αυτοαπασχο­
λούμενα ένα έτος δεν ήταν το επόμε­
νο. Το ποσοστό αυτό είναι τουλάχι­
στον διπλάσιο από εκείνο που 
αναμένεται λόγω της συνταξιοδότη­
σης. 
19 Απασχόληση κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα και 
αλλού, 1980, 1985 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης Β Γεωργία • Βιομηχανία •Υπηρεσίες 
100 
80 
60 
40 
20 100 
80 
60 
40 
20 
1980 1985 1991 
ΕΥΡ12 1980 1985 1991 
ΕΖΕΣ 1980 1985 1991 
ΗΠΑ 1980 1985 1991 
Ιαπωνία Ωστόσο, στο ΗΒ και τις Κάτω Χώρες, 
ο συνεπαγόμενος ρυθμός εξόδου ήταν 
σημαντικά μεγαλύτερος από το μέσο 
όρο της Κοινότητας. Στο ΗΒ, ένας 
στους δέκα, κατά μέσο όρο, αυτοαπα­
σχολουμένους ένα οποιοδήποτε έτος 
αυτής της περιόδου δεν ήταν πλέον 
αυτοαπασχολούμενος το επόμενο, 
ενώ στις Κάτω Χώρες η αναλογία εί­
ναι περίπου ένας στους εφτά. Και στις 
δύο περιπτώσεις τα στοιχεία αυτά εί­
ναι πολύ υψηλότερα από ό,τι στις άλ­
λες χώρες της Κοινότητας. Στη Γερ­
μανία, τη Γαλλία και την Ισπανία, ο 
ρυθμός εξόδου ήταν κατά μέσο όρο 
ένας στους δεκαπέντε, ενώ στα άλλα 
Κράτη Μέλη περίπου ένας στους είκο­
σι πέντε — όχι πολύ υψηλότερος από 
το ρυθμό της κανονικής συνταξιοδό­
τησης. Συνεπώς, ενώ μεταξύ 1983 και 
1991 στο ΗΒ και τις Κάτω Χώρες 
εισήλθαν στην αυτοαπασχόληση 
πολύ περισσότερα άτομα, ο κίνδυνος 
που περικλείει η αυτοαπασχόληση 
ήταν επίσης σημαντικά μεγαλύτερος. 
Απ' όσους έγιναν αυτοαπασχο­
λούμενοι, οι περισσότεροι ήταν 
προηγουμένως μισθωτοί. Οσον αφο­
ρά δέκα χώρες της Κοινότητας, το 
περίπου 60% των νεοεισερχομένων 
στην αυτοαπασχόληση κατά την πε­
ρίοδο αυτή ήταν προηγουμένως μι­
σθωτοί. Οι περισσότεροι από τους 
υπόλοιπους νεοεισερχομένους ήταν 
προηγουμένως μη ενεργά άτομα, 
ενώ ένα πολύ μικρό μόνο ποσοστό — 
περίπου 15% μόνο εκείνων που έγι­
ναν αυτοαπασχολούμενοι — ήταν ά­
νεργοι. Τα σχετικά αυτά ποσοστά 
ήταν περίπου τα ίδια στα περισσότε­
ρα Κράτη Μέλη, με κύρια εξαίρεση 
τις Κάτω Χώρες όπου η μεγάλη 
πλειοψηφία των νεοεισερχομένων 
— το 80% ή παραπάνω — ήταν 
προηγουμένως μη ενεργά άτομα, 
πολλά από αυτά νεαρά άτομα που 
συνέχιζαν την εκπαίδευση τους. 
Τομεακές τάσεις στην 
απασχόληση 
Ενα από τα σημαντικότερα χαρα­
κτηριστικά της οικονομικής ανά­
πτυξης είναι ότι η τάση για απασχό­
ληση στις υπηρεσίες μεγαλώνει 
36 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
καθώς οι χώρες διέρχονται τα διάφο­
ρα στάδια της βιομηχανικής ανά­
πτυξης. Η τάση αυτή είναι κοινή σε 
όλες τις χώρες εντός και εκτός της 
Κοινότητας. 
Στην Κοινότητα ώς σύνολο, η ανα­
λογία των απασχολουμένων στις 
υπηρεσίες σε σχέση με το συνολικό 
αριθμό εργαζομένων αυξήθηκε από 
το 53% το 1980 στο 58% το 1985 και 
στο 62% το 1991. Το ποσοστό αυτό 
κατατάσσει την Κοινότητα σε σημα­
ντικά χαμηλότερη θέση σε σχέση με 
τις ΗΠΑ (72%), αλλά μόνο οριακά 
χαμηλότερη σε σχέση με τις χώρες 
ΕΖΕΣ (63%) (Σχήμα 19). 
Ο ρυθμός αύξησης του μεριδίου των 
υπηρεσιών στην Κοινότητα κατά τη 
δεκαετία του 1980 ήταν σημαντικά 
υψηλότερος από ό,τι στις χώρες 
ΕΖΕΣ - όπου αυξήθηκε κατά 7% -
τις ΗΠΑ — όπου αυξήθηκε κατά 6% 
— και στην Ιαπωνία — όπου 
αυξήθηκε μόνο κατά 5%. Τούτο 
αντανακλά διαφορετικές μεταβολές 
στο μερίδιο της απασχόλησης στη 
γεωργία και τη βιομηχανία, ιδίως 
στις δύο τελευταίες χώρες. Ετσι, 
στις ΗΠΑ η μείωση του μεριδίου της 
γεωργίας — το οποίο ήταν ήδη χα­
μηλό — ήταν πολύ μικρότερη απ' 
ό,τι στην Κοινότητα (0,5% αντί για 
3,5%), ενώ στην Ιαπωνία το μερίδιο 
της βιομηχανίας μειώθηκε ελαφρά 
μόνο (λιγότερο από 1% σε σύγκριση 
με το σχεδόν 6% στην Κοινότητα). 
Τομεακές τάσεις 
στα Κράτη Μέλη 
Στην Κοινότητα, οι χώρες με το υ­
ψηλότερο μερίδιο στις υπηρεσίες 
τείνουν, ώς επί το πλείστον, να είναι 
επίσης οι πιο αναπτυγμένες οικονο­
μίες με τα υψηλότερα επίπεδα κατά 
κεφαλήν εισοδήματος. Συνεπώς, το 
μερίδιο των υπηρεσιών τείνει να κυ­
μαίνεται αντιστρόφως ανάλογα με 
το μερίδιο της απασχόλησης στη 
γεωργία. Τα Κράτη Μέλη με τους 
λιγότερους απασχολουμένους στη 
γεωργία σε σχέση με το συνολικό 
αριθμό εργαζομένων — το Βέλγιο, 
το ΗΒ και το Λουξεμβούργο — πα-20 Απασχόληση κατά βασικό τομέα στα Κράτη Μέλη, 1980, 
1985 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης g Γεωργία „ ^^ Η Υπηρεσίες 
100 ΓΙ 
80 Γ 
60 
40 Η 
20 h -ι 100 
Α 80 
Α 60 
Α 40 
Α 20 
Ρ GR Ε D IRL I Ε12 F UK DK Β LNL 
Αριστερή ράβδος 1980, μεσαία ράβδος 1985, δεξιά ράβδος 1991 
21 Συμβολή των υπηρεσιών στη συνολική απασχόληση στα 
Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 
-ι 80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
PGREDIRLIE12FUKDKBt.Nl PGREDRLIE12FUKDKBLNL 
Αριθμός απασχολουμένων Ογκος απασχόλησης (σύνολο ωρών εργασίας) 
37-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
ρουσιάζουν μερίδια απασχόλησης 
στις υπηρεσίες σημαντικά υψηλότε­
ρα από το μέσο όρο της Κοινότητας. 
Αντίθετα, οι χώρες με τους με­
γαλύτερους γεωργικούς τομείς — η 
Πορτογαλία, η Ελλάδα και η Ισπα­
νία — παρουσιάζουν σχετικά μικρό 
ποσοστό απασχολουμένων στις υπη­
ρεσίες (Σχήμα 20). 
Στο πρότυπο αυτό υπάρχει μία μόνο 
εξαίρεση. Η Γερμανία, με μερίδιο 
απασχόλησης στη γεωργία πολύ μι­
κρότερο από το μέσο όρο της Κοινό­
τητας και με ένα από τα υψηλότερα 
επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος, 
είχε αναλογικά λιγότερους απασχο­
λουμένους στις υπηρεσίες (μόλις πά­
νω από το 56%) από την Ιρλανδία ή 
την Ιταλία (57% και 59% αντίστοι­
χα) και οριακά μόνο περισσότερους 
από την Ισπανία (56%). 
Κατά τη δεκαετία του 1980, το μερί­
διο της απασχόλησης στις υπηρεσίες 
αυξήθηκε σε όλα τα Κράτη Μέλη. 
Επιπλέον, παρατηρήθηκε μία σαφής 
τάση για μεγαλύτερες αυξήσεις στα 
λιγότερο αναπτυγμένα μέρη της 
Κοινότητας απ' ό,τι στα περισσότε­ρο αναπτυγμένα. Ο αριθμός των 
απασχολουμένων στις υπηρεσίες σε 
σχέση με το συνολικό αριθμό των 
εργαζομένων αυξήθηκε κυρίως με­
ταξύ 1980 και 1991 στην Ελλάδα, 
την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτο­
γαλία και την Ιρλανδία — κατά 10% 
ή περισσότερο σε κάθε χώρα. Ωστό­
σο, η αύξηση στη Γαλλία, το ΗΒ και 
το Λουξεμβούργο ήταν μόνο οριακά 
χαμηλότερη. 
Η μικρότερη αύξηση του μεριδίου 
της απασχόλησης στις υπηρεσίες — 
μόνο 3% — παρατηρήθηκε στη Δα­
νία, ενώ στη Γερμανία, η αύξηση 
ήταν μόνο 6%, πολύ μικρότερη από 
το μέσο όρο της Κοινότητας και με 
καμία ένδειξη για σύγκλιση προς αυ­
τό το μέσο όρο. 
Παρ' όλο που το υψηλό και αυξανόμε­
νο μερίδιο της απασχόλησης στις υπη­
ρεσίες εξηγείται κυρίως από την τάση 
των ατόμων να δαπανούν αναλογικά 
περισσότερο για υπηρεσίες καθώς αυ­
ξάνεται το εισόδημα τους, τα στοιχεία 
για την απασχόληση τείνουν να υπε­
ρεκτιμούν την έκταση αυτής της τά­
σης. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι 
22 Μεταβολές της απασχόλησης κατά βασικό τομέα στην 
Κοινότητα και αλλού, 1980- 1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
3 r 
2 μ 
ι h 
•2 n 3 
Α -1 
-2 
80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/81 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 σχετικά υψηλό ποσοστό των απασχο­
λουμένων στις υπηρεσίες εργάζεται 
με μερική αντί για πλήρη απασχόλη­
ση. Τούτο συμβαίνει ιδίως στις πιο 
αναπτυγμένες οικονομίες. Συνεπώς, 
ο υπολογισμός της απασχόλησης με 
βάση τις ώρες εργασίας αντί για τον 
αριθμό των εργαζομένων τείνει να 
μειώνει τη διαφορά που παρατηρείται 
στα πρότυπα της απασχόλησης με­
ταξύ των χωρών. 
Τούτο έχει ιδιαίτερη σημασία στις Κά­
τω Χώρες και το ΗΒ. Οταν το μερίδιο 
των υπηρεσιών στην απασχόληση 
υπολογίζεται με βάση τις ώρες, στις 
Κάτω Χώρες μειώνεται από το 70% 
στο 66% και στο ΗΒ από το 66% στο 
62% και στις δύο δε περιπτώσεις προ­
σεγγίζει το μέσο όρο της Κοινότητας 
(Σχήμα 21). Το αποτέλεσμα στις λιγό­
τερο αναπτυγμένες χώρες είναι λιγό­
τερο έντονο. Η μοναδική εξαίρεση εί­
ναι η Ιρλανδία, όπου η αλλαγή της 
μονάδας μέτρησης από αριθμό εργα­
ζομένων σε δεδουλευμένες ώρες μειώ­
νει το μερίδιο των υπηρεσιών από 
υψηλότερο από τη Γερμανία σε χαμη­
λότερο, σε ένα επίπεδο ελαφρώς υψη­
λότερο μόνο από την Ελλάδα. 
Αύξηση της 
απασχόλησης 
κατά βασικό τομέα 
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 
1980, η συνεισφορά των διάφορων το­
μέων στην αύξηση της απασχόλησης 
ήταν ώς επί το πλείστον παρόμοια στα 
διάφορα μέρη του οικονομικά ανα­
πτυγμένου κόσμου. Σε όλες τις χώρες, 
δημιουργήθηκαν θέσεις εργασίας κυ­
ρίως στις υπηρεσίες ενώ στη γεωργία 
και τη βιομηχανία σημειώθηκαν μι­
κρές απώλειες ή μικρές αυξήσεις. 
Στο πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 
1980, η βιομηχανική απασχόληση 
μειώθηκε σημαντικά στην Κοινότη­
τα, αυξάνοντας τις συνολικές απώ­
λειες θέσεων εργασίας κατά περίπου 
1% ετησίως (Σχήμα 22). Η μείωση 
αυτή ήταν πολύ μεγαλύτερη από 
εκείνη που σημειώθηκε στις χώρες 
ΕΖΕΣ ή στις ΗΠΑ, ενώ στην Ιαπωνία, 
38 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
στον τομέα αυτό ο αριθμός των θέ­
σεων εργασίας αυξήθηκε. Η αύξηση 
της απασχόλησης στις υπηρεσίες 
στην Κοινότητα κατά την περίοδο 
αυτή — ο ρυθμός της οποίας ήταν 
παρόμοιος με εκείνον στην Ιαπωνία 
— δεν ήταν αρκετή ώστε να αντισταθ­
μίσει τις απώλειες σε άλλους τομείς. 
Κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας 
του 1980, η κατάσταση άλλαξε σημα­
ντικά. Η αύξηση της απασχόλησης 
στις υπηρεσίες στην Κοινότητα επι­
ταχύνθηκε και σχεδόν έφθασε την 
αύξηση στις ΗΠΑ. Ταυτόχρονα, η 
αύξηση του αριθμού των θέσεων ερ­
γασίας στη βιομηχανία ήταν περισσό­
τερο από επαρκής ώστε να αντισταθ­
μιστεί η συνεχιζόμενη μείωση της 
απασχόλησης στη γεωργία. 
Το 1991, παρ' όλο που ο αριθμός των 
απασχολουμένων στις υπηρεσίες 
συνέχισε να αυξάνεται στην Κοινό­
τητα, ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων 
εργασίας επιβραδύνθηκε σημαντικά 
με συνακόλουθο τη νέα πτώση της 
βιομηχανικής απασχόλησης. Ωστό­
σο, η πτώση αυτή ήταν πολύ μικρό­
τερη απ' ό,τι στις χώρες ΕΖΕΣ ή τις 
ΗΠΑ όπου είχε ώς αποτέλεσμα τη 
μείωση της απασχόλησης στο σύνο­
λο της οικονομίας περισσότερο από 
1%. Επιπλέον, στις χώρες αυτές η 
αύξηση των θέσεων εργασίας στις 
υπηρεσίες ήταν επίσης πολύ μικρό­
τερη απ' ό,τι τα προηγούμενα έτη. 
Αντίθετα στην Ιαπωνία, η απασχόλη­
ση στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
— ειδικότερα στη βιομηχανία — φαί­
νεται ότι συνέχισε να επεκτείνεται 
όπως και καθ' όλη τη διάρκεια της 
δεκαετίας του 1980, υπεραντισταθμί-
ζοντας έτσι τις συνεχιζόμενες απώ­
λειες θέσεων εργασίας στη γεωργία (οι 
οποίες ήταν παρόμοιας κλίμακας με 
εκείνες στην Κοινότητα). 
Αύξηση της απασχόλησης 
κατά βασικό τομέα στα 
Κράτη Μέλη 
Η εικόνα που παρουσιάζει η αύξηση 
της απασχόλησης κατά τομέα στο 
σύνολο της Κοινότητας την περίοδο 23 Κατανομή των μεταβολών της απασχόλησης κατά τομέα 
στα Κράτη Μέλη, 1980-1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
Ι Γεωργία • Βιομηχανία • Υπηρεσίες 
.4 ι 1 -4 
E12BDKDGRE F «L I LNLPUK 
Αριστερή ράβδος 1980-65. μεσαία ράβδος 1885-90, δεξιά ράβδος 1990-91 
24 Συμβολή των κλάδων στην αύξηση της απασχόλησης 
στην Κοινότητα, 1983-1991 
-3 
Υγεία, εκπαίδευση, άλλες 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις 
Διανομή, ξενοδοχείο 
Αφασία διοίκηση 
Μεταφορές & επικοινωνίες 
Προϊόντα μέταλλου, μηχανολογικές 
κατασκευές 
Κατασκευές 
Κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, άλλες 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Ενέργεια» ύδρευση 
Γεωργία 
Υγεία, εκπαίδευση, άλλες 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Δημόσια διοίκηση 
Μεταφορές Α επικοινωνίες 
Προϊόντα μετάλλου, μηχανολογικές 
κατασκευές 
Κατασκευές 
Κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, άλλες 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Ενέργεια S ύδρευση 
Γεωργία 
Περιλαμβάνει Ε & Ρ1986-91 Ισοδύναμα πλήρους 
απασχόλησης 
12 3 4 5 
Μεταβολή (% συνόλου 1983) 
39 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
25 Μεταβολές της απασχόλησης στις τράπεζες, στα 
χρηματοοικονομικά και. τις ασφάλειες στα Κράτη Μέλη, 
1983-1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
16 Γ 
12 n 16 
Α 12 
Α 4 
1983-65 ^6ς Ε & Ρ, 1985-90 repiXatfavO Ε & Ρ1986 | _. 
BJR12 Β ΟΚ 0 GR Ε F «%. I I NL Ρ UK 
26 Μεταβολές της απασχόλησης στις άλλες υπηρεσίες στα 
Κράτη Μέλη, 1983-1991 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) 
16 Γ 
12 \-
-4 h n 16 
Α 12 
Α 8 
Α -4 
EUR12 BDKDGRE FIRLI LNLPUK 1980 έως 1991 επαναλήφθηκε γενικά 
σε κάθε Κράτος Μέλος. Σχεδόν σε όλα 
τα Κράτη Μέλη ο αριθμός των απα-
σχολοι τμένων στις υπηρεσίες αυξήθη­
κε με σχεδόν σταθερό ρυθμό καθ' όλη 
τη διάρκεια της περιόδου, ενώ ο αριθ­
μός των απασχολουμένων στη γεωρ­
γία μειώθηκε. Ορισμένες χρονιές η 
απασχόληση στη βιομηχανία αυξήθη­
κε ενώ άλλες μειώθηκε. Ωστόσο, 
υπάρχουν σημαντικές εξαιρέσεις σε 
αυτό το γενικό πρότυπο μεταβολών. 
Κατά την περίοδο της βραδείας ανά­
πτυξης μεταξύ 1980 και 1985, ο 
αριθμός των απασχολουμένων στη 
βιομηχανία μειώθηκε σε όλα τα Κρά­
τη Μέλη, αλλά ιδίως στο ΗΒ, το Βέλ­
γιο, την Ισπανία και την Ιρλανδία. Σε 
κάθε περίπτωση η πτώση αντιστοι­
χούσε σε μία συνολική απώλεια θέ­
σεων εργασίας στην οικονομία με­
γαλύτερη από 1% ετησίως (Σχήμα 
23). Ταυτόχρονα, η απασχόληση στις 
υπηρεσίες αυξήθηκε παντού — με 
ικανοποιητικό ρυθμό σε πέντε χώρες 
ώστε να αντισταθμιστεί η μείωση των 
θέσεων εργασίας σε άλλους τομείς. 
Μεταξύ 1985 και 1990, όταν η απα­
σχόληση αυξανόταν σε όλη την Κοι­
νότητα, η αύξηση των θέσεων εργα­
σίας παρατηρήθηκε κυρίως στις 
υπηρεσίες, αν και οι περισσότερες 
χώρες σημείωσαν επίσης αύξηση της 
απασχόλησης στη βιομηχανία. 
Πράγματι, τούτο πρόσθεσε σημαντι­
κό αριθμό θέσεων εργασίας στην 
Ισπανία, την Πορτογαλία και τη 
Γερμανία. Στις Κάτω Χώρες και το 
ΗΒ, ο αριθμός των απασχολουμένων 
στη γεωργία αυξήθηκε επίσης, αν 
και σε ελάχιστο βαθμό. 
Το 1991, παρ' όλο που οι απώλειες 
των θέσεων εργασίας συγκεντρώνο­
νταν ώς επί το πλείστον στη γεωργία 
και τη βιομηχανία, δύο χώρες ση­
μείωσαν μείωση του αριθμού των 
απασχολουμένων στις υπηρεσίες — 
για πρώτη φορά ύστερα από πολλά 
χρόνια. Το έτος αυτό, στη Δανία η 
μείωση της απασχόλησης στις υπη­
ρεσίες προκάλεσε συνολική απώλεια 
θέσεων εργασίας κατά 1% ενώ στο 
ΗΒ η μείωση της συνολικής απασχό­
λησης ήταν ελαφρώς μικρότερη. 
-40 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Παρ' όλα αυτά, στις χώρες Μπενε-
λούξ και την Πορτογαλία, η απασχό­
ληση στις υπηρεσίες αυξήθηκε έντο­
να το 1991, περισσότερο μάλιστα απ' 
ό,τι την προηγούμενη πενταετία. 
Η αύξηση της 
απασχόλησης κατά κλάδο 
Μεταξύ 1983 και 1991, ο κλάδος των 
"Αλλων υπηρεσιών", ο οποίος 
καλύπτει την υγεία και την εκπαίδευ­
ση καθώς και τις υπηρεσίες ανα­
ψυχής, πρόσφερε σχεδόν τις μισές 
πρόσθετες θέσεις εργασίας που δη­
μιουργήθηκαν την περίοδο αυτή σε 
όλη την Κοινότητα. Ο κλάδος αυτός 
ήταν υπεύθυνος για την αύξηση του 
συνολικού αριθμού των απασχολου­
μένων κατά σχεδόν 5% κατά την 
οκταετία αυτή (Σχήμα 24). Ο κλάδος 
τράπεζες, χρηματοοικονομικά και 
ασφάλειες, ο δεύτερος κατά σειρά στη 
δημιουργία θέσεων εργασίας, είναι 
πολύ μικρότερος όσον αφορά τον 
αριθμό των απασχολουμένων. Ωστό­
σο, ήταν υπεύθυνος για την αύξηση 
της συνολικής απασχόλησης κατά πε­
ρίπου 3%, αντιπροσωπεύοντας μόλις 
λιγότερο από το 30% της καθαρής 
προσαύξησης των θέσεων εργασίας, 
ενώ ο κλάδος διανομή, ξενοδοχεία και 
τροφοδοσία αντιπροσώπευε μόλις λι­
γότερο από το 25% — ώς επί το πλεί­
στον εξαιτίας του μεγέθους του και 
όχι του υψηλού ρυθμού αύξησης της 
απασχόλησης. 
Κατά την περίοδο αυτή, οι νέες θέ­
σεις εργασίας στους τρεις αυτούς 
κλάδους υπεραντιστάθμισαν τη 
μείωση της απασχόλησης στη γεωρ­
γία, στην οποία η απώλεια των θέ­
σεων εργασίας κατά την περίοδο 
αυτή αντιπροσώπευε το σχεδόν 2% 
της συνολικής απασχόλησης. 
Η αύξηση 
της απασχόλησης 
στις υπηρεσίες 
στα Κράτη Μέλη 
Οπως αναφέρεται παραπάνω, το 1991 
η πτώση της απασχόλησης στις υπη­
ρεσίες έπληξε δύο χώρες, τη Δανία και το ΗΒ. Καθώς η πτώση αυτή αποτε­
λούσε μία νέα εμπειρία για όλες τις 
χώρες της Κοινότητας, έχει ενδιαφέ­
ρον να εξεταστεί σε ποιες δραστηριό­
τητες σημειώθηκαν απώλειες θέσεων 
εργασίας. Και στις δύο χώρες, η απα­
σχόληση μειώθηκε όχι μόνο στο εμπό­
ριο και τις μεταφορές — τομείς που 
στο παρελθόν είχαν σημειώσει χα­
μηλή ανάπτυξη ή πτώση — αλλά και 
στους τομείς που τη δεκαετία του 
1980 ήταν οι πιο δυναμικοί. 
Στην περίπτωση της Δανίας, οι με­
γαλύτερες μειώσεις το 1991 σημειώ­
θηκαν στη δημόσια διοίκηση (πάνω 
από 4%) και στις τραπεζικές, τις ασφα­
λιστικές και τις υπηρεσίες προς επι­
χειρήσεις (πάνω από 3%) ενώ στο ΗΒ 
η απασχόληση στην υγεία, την εκπαί­
δευση και άλλες υπηρεσίες μειώθηκε 
κατά 1% και στις τράπεζες και τις 
ασφάλειες κατά 2%. Οι απώλειες των 
θέσεων εργασίας στις τραπεζικές, τις 
ασφαλιστικές και τις υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία 
σε σχέση με τις προοπτικές για τη 
δημιουργία θέσεων εργασίας στο μέλ­
λον, από τη στιγμή που η μεγαλύτερη 
αύξηση κατά τη δεκαετία του 1980 παρατηρήθηκε στον τομέα αυτό. 
Πράγματι, κατά την επταετία πριν 
από το 1991, σε όλα τα Κράτη Μέλη η 
απασχόληση αυξανόταν στον τομέα 
αυτό με σχεδόν σταθερό ρυθμό 
(Σχήμα 25). 
Αντίστοιχα, στην υγεία, την εκπαί­
δευση και άλλες υπηρεσίες, που απο­
τελούν το βασικό τομέα δημιουργίας 
θέσεων εργασίας στη δεκαετία του 
1980, η μείωση της απασχόλησης 
στα Κράτη Μέλη αποτελούσε σπάνιο 
φαινόμενο. Ομως εκτός από το ΗΒ, 
και η Ελλάδα και το Λουξεμβούργο 
σημείωσαν απώλειες θέσεων εργα­
σίας το 1991 σε αυτή την ομάδα δρα­
στηριοτήτων (Σχήμα 26). 
Η ανεργία στην 
Κοινότητα 
Η ανεργία είναι πολύ άνισα κατανε­
μημένη στην Κοινότητα, τόσο με­
ταξύ των περιφερειών όσο και με­
ταξύ των κοινωνικών ομάδων. 
Με την επιβράδυνση της οικονο­
μικής ανάπτυξης το 1991 και το 
27 Ανεργία στα Κράτη Μέλη, 1985, 1990 και Μάιος 1993 
% εργατικού δυναμικού 
25 r 
20 h 
15 
10 l· 
5 μ ι 25 
20 
15 
10 
1 Ρ D OR NL θ ΕΥΡ12 DK I 
OR Ιούνιος 91, Ρ Φεβρουάριος 1993, NL Απρίλιος 1993 F UK IRL Ε 
-41 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
XI Ποσοστά ανεργίας, 1992 
% εργατικού δυναμικού 
Η 5 - 10 
Η 10 - 15 
| > 15 
Ι Ι άνευ στοιχείων 
28 Ανεργία ανδρών και γυναικών στα Κράτη Μέλη, 1985 και 
Μάιος 1993 
30 % εργατικού δυναμικού Άνδρες Η Γυναίκες 
QR Ιούνιος 81, Ρ Φεβρουάριος 1993, NL Απρίλιος «93 
25 h 
20 
15 h 
10 h 
5 μ 
L Ρ Ο «NL Β ESOK Ι F UKW. Ε L Ρ D OR NL Β Ε12 DK Ι F UK «L Ε 
1985 Μάιος 1993 30 
25 
20 
15 
10 1992, σύμφωνα με τα τελευταία 
στοιχεία (Μάιος 1993) η ανεργία ξε­
πέρασε το 10% του εργατικού δυνα­
μικού σε όλη την Κοινότητα (Σχήμα 
27). Τα επίπεδα της ανεργίας κυμάν­
θηκαν από σχεδόν 20% στην Ισπανία 
και την Ιρλανδία σε κάτι παραπάνω 
από 5% στην Πορτογαλία και 2,5% 
στο Λουξεμβούργο. Σε έξι από τα 12 
Κράτη Μέλη — στο ΗΒ, τη Γαλλία, 
την Ιταλία, τη Δανία, την Ισπανία 
και την Ιρλανδία — η ανεργία ήταν 
υψηλότερη από τον Κοινοτικό μέσο 
όρο ενώ στη Γερμανία καθώς και στο 
Λουξεμβούργο και την Πορτογαλία 
παρέμεινε χαμηλότερη από 6%. 
Ωστόσο, σε περιφερειακό επίπεδο οι 
διακυμάνσεις είναι ακόμη εντονότε­
ρες. Τα ποσοστά κυμαίνονταν από 
κάτω του 5% σε περιοχές της Νότιας 
Γερμανίας, της Βόρειας Ιταλίας και 
της Βόρειας Πορτογαλίας καθώς και 
στο Λουξεμβούργο, έως υψηλότερα 
από το 20% σε περιοχές της Ισπα­
νίας, της Ιρλανδίας και της Νότιας 
Ιταλίας (Χάρτης 1). 
Παρ' όλο που δεν είχε τον ίδιο αντί­
κτυπο σε όλες τις περιφέρειες, καμία 
χώρα δεν απέφυγε τα αποτελέσματα 
της σημερινής ύφεσης στην απασχό­
ληση. Σε όλα τα Κράτη Μέλη, η 
ανεργία ήταν υψηλότερη το Μάιο 
του 1993 απ' ό,τι πριν από ένα χρό­
νο. Επιπλέον, σε πέντε χώρες — Δα­
νία, Γαλλία, Ιρλανδία, Ιταλία και ΗΒ 
— η ανεργία αυξήθηκε σε επίπεδα 
παρόμοια ή υψηλότερα από το 1985, 
τη χρονιά που σε όλη την Κοινότητα 
το ποσοστό είχε φθάσει στο ανώτερο 
επίπεδο. Στις χώρες αυτές, δύο μόνο 
χρόνια ύφεσης ήταν αρκετά για να 
αντιστρέψουν εντελώς την πρόοδο 
που πραγματοποιήθηκε στην πε­
νταετία 1985-1990 όσον αφορά τη 
μείωση των ανέργων προς περισσό­
τερο αποδεκτά επίπεδα. 
Η ανεργία 
των ανδρών και 
των γυναικών 
Η ανεργία των γυναικών στο εργατι­
κό δυναμικό της Κοινότητας είναι ση-
-42-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
μαντικά μεγαλύτερη απ' ό,τι μεταξύ 
των ανδρών. Το Μάιο του 1993, το 
ποσοστό ανεργίας των γυναικών 
ήταν μεγαλύτερο από 12% κατά μέσο 
όρο ενώ των ανδρών ήταν περίπου 9% 
(Σχήμα 28). Με μοναδική εξαίρεση το 
ΗΒ, η διαφορά αυτή στα ποσοστά για 
τους άνδρες και τις γυναίκες επικρα­
τεί σε όλα τα Κράτη Μέλη. 
Στο Βέλγιο, την Ιταλία και την Ελλά­
δα, το ποσοστό ανεργίας των γυναι­
κών κατά την τελευταία μέτρηση 
(στην περίπτωση της Ελλάδας, ο μέ­
σος όρος για το 1992) ήταν υπερδιπλά­
σιο αυτού των ανδρών. Στην Πορτο­
γαλία, το Λουξεμβούργο και την 
Ισπανία, η διαφορά ήταν μεγαλύτερη 
από 65%. Σε όλες αυτές τις χώρες, με 
εξαίρεση την Ισπανία όπου η διαφορά 
ήταν μικρή, υπήρχαν περισσότερες 
άνεργες γυναίκες απ' ό,τι άνδρες — 
στις πρώτες τρεις χώρες, πολύ περισ­
σότερες — γεγονός το οποίο ισχύει 
επίσης για τη Δανία, τη Γαλλία και τις 
Κάτω Χώρες. 
Συνεπώς, το Μάιο του 1993 μόνο σε 
τρεις χώρες της Κοινότητας — στο 
ΗΒ, την Ιρλανδία και τη Γερμανία — 
υπήρχαν περισσότεροι άνεργοι άν­
δρες απ' ό,τι γυναίκες ενώ όσον αφορά 
τη Γερμανία, εάν συνυπολογιστούν 
τα Ανατολικά Κρατίδια, ισχύει το α­
ντίθετο. Ωστόσο, η άτυπη κατάσταση 
που παρατηρείται στο ΗΒ, όπου οι 
άνεργοι άνδρες είναι σημαντικά πε­
ρισσότεροι από τις άνεργες γυναίκες 
— πάνω από 75% ή σχεδόν 1 εκατ. 
περισσότεροι — αρκεί για να εξασφα­
λίσει ότι στο σύνολο της Κοινότητας 
λιγότερες γυναίκες καταγράφονται 
ώς άνεργες απ' ό,τι άνδρες. 
Μεταξύ 1985 — η προηγούμενη αιχ­
μή — και Μαΐου του 1993, η διαφορά 
στα ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυ­
ναικών παρουσίασε κάποιες ενδείξεις 
μείωσης στο σύνολο της Κοινότητας 
(η διαφορά μειώθηκε από 3,6% σε 
3,2%), αν και η σχετική μεταβολή των 
δύο ποσοστών δεν ήταν με κανένα 
τρόπο ομοιόμορφη στις διάφορες χώ­
ρες. Σε πέντε χώρες — στο Βέλγιο, τη 
Γερμανία, την Πορτογαλία, τη Δανία 
και τις Κάτω Χώρες — η διαφορά με­
ταξύ του ποσοστού για τους άνδρες 29 Ανεργία των νέων (<25) στα Κράτη Μέλη, 1985, 1990 και 
Μάιος 1993 
% εργατικού δυναμικού 
50 Γ 
40 \-
30 F-
20 h 
10 h -ι 50 
A 40 
30 
20 
10 
0 ^•^•^•^•^•^«^•^•^•^•^»^»^ 0 
L Ρ D GR NL Β EUR12 OK I F UK IRL Ε 
GR Ιούνιος 91, Ρ Φεβρουάριος 1993, NL Απρίλιος 1993 
Χ2 Ποσοστά ανεργίας των νέων, 1992 
εργατικού δυναμικού 
• <10 
| 10 - 20 
Β 20 - 40 
| > 40 
| Ι άνευ στοιχείων 
43 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
και τις γυναίκες μειώθηκε σημαντι-
κά, ενώ σε άλλες δύο χώρες; — τη 
Γαλλία και την Ιταλία — μειώθηκε 
ελαφρά (Σχήμα 28). Επιπλέον, στο 
ΗΒ η ανεργία των ανδρών αυξήθηκε 
σημαντικά σε σχέση με αυτή των γυ­
ναικών. 
Από την άλλη πλευρά, σε δύο χώρες 
— την Ισπανία και την Ελλάδα — η 
διαφορά διευρύνθηκε σημαντικά, 
και συγκεκριμένα στην Ισπανία κα­
τά περισσότερο από 5%, ενώ στην 
Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο η 
αύξηση ήταν πολύ μικρότερη, Συνο­
λικά, στα λιγότερο αναπτυγμένα μέ­
ρη της Κοινότητας κατά τη διάρκεια 
αυτής της περιόδου παρατηρήθηκε 
μία τάση αύξησης της ανεργίας των 
γυναικών σε σχέση με αυτή των αν­
δρών ενώ στα περισσότερο αναπτυγ­
μένα μέρη παρατηρήθηκε αντίστοι­
χη πτωτική τάση. 
Ανεργία των νέων 
Με μοναδική εξαίρεση τη Γερμανία, η 
ανεργία μεταξύ των νέων ηλικίας μι­
κρότερης των 25 ετών είναι υψηλότε­ρη σε όλη χην Κοινότητα απ' ό,τι των 
ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας. Τούτο 
ισχύει ιδίως στις λιγότερο αναπτυγ­
μένες περιοχές, αν και η διαφορά είναι 
επίσης ουσιαστική σε πολλές από τις 
περισσότερο αναπτυγμένες. 
Στην Ισπανία το ποσοστό της ανερ­
γίας των νέων το Μάιο του 1993 
ήταν ανώτερο από 35% ενώ στην 
Ιταλία και την Ιρλανδία ήταν υψη­
λότερο από 25% και στην Ελλάδα, το 
1992, ήταν μόλις χαμηλότερο από 
25% (Σχήμα 29). Ταυτόχρονα, στη 
Γαλλία ήταν μεγαλύτερο από 20% 
και στο ΗΒ και το Βέλγιο ήταν μόνο 
ελαφρώς κατώτερο από το επίπεδο 
αυτό. Μόνο στο Λουξεμβούργο και 
τη Γερμανία το ποσοστό ανεργίας 
των νέων ήταν κατώτερο από 10%. 
Σε περιφερειακό επίπεδο, η ανεργία 
των νέων τείνει να συγκεντρώνεται 
ιδίως στις νότιες περιοχές της Κοινό­
τητας, όπου η γεωργία εξακολουθεί 
να είναι σημαντική. Τούτο ισχύει 
για το μεγαλύτερο μέρος της Ισπα­
νίας, το Νότο της Ιταλίας και την 
Ελλάδα καθώς και για το κέντρο της 
Ιρλανδίας — παρ' όλο που σε ορισμέ-
30 Ανεργία κατά φύλο και ηλικία στην Κοινότητα, 1983 -
Μάιος 1993 
% εργατικού δυναμικού 
30 r 
25 
20 
15 
10 k ''"*-»•«.—«« 
s—>. 
^-, *'··., Γυναίκες <25 
Νχ Άνδρες <25, '-""'" ι 30 
Α 25 
20 
Α 15 
Σύνολο 
* **·*'-· 
Άνδρες >25 
Ι . • . Ι • . . 1 • . • Ι ι • • Ι ι • . 
1983 1984 1985 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 νες βιομηχανικές περιοχές του Βορ­
ρά δεν είναι πολύ χαμηλότερο — στο 
Βέλγιο και τη Βόρεια Γαλλία για πα­
ράδειγμα (Χάρτης 2). 
Ωστόσο, έως το 1990 το ποσοστό της 
ανεργίας των νέων μειώθηκε σε σχέ­
ση με τις άλλες ηλικιακές ομάδες. Από 
τον Απρίλιο του 1984 έως τον Απρίλιο 
του 1990, το ποσοστό ανεργίας τόσο 
των νέων ανδρών όσο και των νέων 
γυναικών κάτω των 25 ετών μειώθη­
κε σχεδόν σταθερά, σε απόλυτες τιμές 
καθώς και σε σχέση με τα άτομα ηλι­
κίας 25 ετών και άνω (Σχήμα 30, το 
οποίο δείχνει τα μηνιαία ποσοστά 
ανεργίας για τις δύο ηλικιακές ομά­
δες). Τόσο για τους άνδρες όσο και για 
τις γυναίκες, η μείωση της ανεργίας 
των νέων την περίοδο αυτή ήταν ση­
μαντική — για τους άνδρες από το 
22,5% στο 14,5% και για τις γυναίκες 
από το 26% στο 19%. 
Ορισμένες χώρες σημείωσαν σημα­
ντική επιτυχία την περίοδο αυτή ό­
σον αφορά τη μείωση της ανεργίας 
των νέων. Στην Ισπανία το ποσοστό 
ανεργίας των νέων μειώθηκε από το 
48% το 1985 στο 32% το 1990 (και 
στο 31% το 1991), στην Πορτογαλία 
από το 20% στο 10,5% την ίδια πε­
ρίοδο, στις Κάτω Χώρες από το 18% 
(και από το 22% το 1983) στο 11,5% 
και στη Γερμανία από το 10% (12% 
το 1983) στο 4,5%. Οι μειώσεις αυτές 
έγιναν εφικτές με το συνδυασμό ει­
δικών μέτρων για την καταπολέμη­
ση του προβλήματος — που εξετάζο­
νται διεξοδικότερα παρακάτω — και 
των ευνοϊκών δημογραφικών τά­
σεων που είχαν ώς αποτέλεσμα τη 
μείωση του αριθμού των ατόμων 
ηλικίας 15-24 ετών στην Κοινότητα 
κατά σχεδόν 5% μεταξύ 1985 και 
1990 και συνεπώς τη μείωση του 
αριθμού των νεοεισερχομένων. 
Αντίθετα με τη μείωση στην ανεργία 
των νέων, η μείωση της ανεργίας 
στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, 
από το σημείο αιχμής στο οποίο 
έφθασε πολύ αργότερα — τον Ιούνιο 
του 1985 για τους άνδρες και τον 
Αύγουστο του 1987 για τις γυναίκες 
— στο κατώτατο σημείο που έφθασε 
στο δεύτερο εξάμηνο του 1990, ήταν 
44-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
σχετικά μέτρια. Οσον αφορά τους 
άνδρες ηλικίας 25 ετών και άνω 
μειώθηκε από το 6,5% μόνο στα χα­
μηλά επίπεδα του 5% κατά τη διάρ­
κεια αυτής της πενταετίας. Οσον α­
φορά τις γυναίκες της ίδιας 
ηλικιακής ομάδας, η μείωση που ση­
μειώθηκε μέσα σε τρία χρόνια ήταν 
από το 10% στο 8,5%. 
Από το 1990, η νέα αύξηση της ανερ­
γίας στην Κοινότητα έπληξε κυρίως 
τους νεαρούς άνδρες. Στα τρία χρόνια 
έως το Μάιο του 1993, το ποσοστό για 
αυτήν την ηλικιακή ομάδα αυξήθηκε 
από το 14,5% στο 19%, ενώ μόνο το 
1992 σημείωσε αύξηση 2 ποσοστιαίων 
μσνάδων.Συγκριτικά, το ποσοστό για 
τιςνεαρές γυναίκες ηλικίας κάτω των 
25 ετών αυξήθηκε ελαφρώς μόνο πά­
νω από 1% — στο 20% — κατά την 
ίδια περίοδο. 
Αυτή η σχετική αύξηση της ανεργίας 
μεταξύ των νέων ανδρών ήταν κοινή 
σε ορισμένα Κράτη Μέλη. Ωστόσο, 
ήταν ιδιαίτερα έντονη στην Ισπανία 
(όπου το ποσοστό για τους άνδρες 
αυξήθηκε κατά 6 μονάδες το 1992 ενώ 
για τις γυναίκες κατά 2), στις Κάτω 
Χώρες και τη Γαλλία (και στις δύο το 
ποσοστό για τους άνδρες αυξήθηκε 
κατά 1,5 μονάδα το 1992 ενώ το ποσο­
στό για τις γυναίκες μειώθηκε στην 
πρώτη περίπτωση και διατηρήθηκε 
αμετάβλητο στη δεύτερη), στο Βέλγιο 
(όπου το ποσοστό για τους άνδρες 
αυξήθηκε κατά 2,5 μονάδες το 1991 
και το 1992 και για τις γυναίκες 
αυξήθηκε μόλις περισσότερο από 1/2 
ποσοστιαία μονάδα) και στο ΗΒ (όπου 
το ποσοστό για τους άνδρες αυξήθηκε 
περισσότερο από 11 μονάδες κατά την 
τριετία έως το Μάιο του 1993 και το 
ποσοστό για τις γυναίκες λιγότερο α­
πό 8 μονάδες). 
Παρά τις αυξήσεις αυτές, το Μάιο του 
1993 στις περισσότερες χώρες το πο­
σοστό ανεργίας των νέων ήταν ακόμη 
κάτω από το ανώτατο επίπεδο που 
είχε φθάσει τη δεκαετία του 1980 
(Σχήμα 29). Μόνο στην Ιρλανδία το 
ποσοστό έφθασε ένα νέο μέγιστο ση­
μείο. (Στη Δανία και την Ελλάδα, αν 
και το ποσοστό ήταν υψηλότερο το 
Μάιο του 1993 απ' ό,τι το 1985, ωστό­σο ήταν κατώτερο και στις δύο περι­
πτώσεις από το υψηλότερο επίπεδο 
που είχε φθάσει κατά τη διάρκεια της 
δεκαετίας). 
Οσον αφορά τα άτομα ηλικίας 25 ετών 
και άνω στην Κοινότητα, η αύξηση 
της ανεργίας κατά το 1991 και το 1992 
ήταν επίσης μεγαλύτερη για τους άν­
δρες απ' ό,τι για τις γυναίκες, αν και 
η διαφορά ήταν λιγότερο έντονη για 
τα άτομα ηλικίας κάτω των 25 ετών. 
Οσον αφορά τους άνδρες της με­
γαλύτερης ηλικιακής ομάδας, το μέσο 
ποσοστό ανεργίας αυξήθηκε από το 
5% στα μέσα του 1990 σε μόλις περισ­
σότερο από το 7% το Μάιο του 1993 
και όσον αφορά τις γυναίκες από το 
8,5% στο 10%. Ωστόσο, και στις δύο 
περιπτώσεις το ποσοστό αυτό είναι 
μεγαλύτερο από το μέγιστο που ση­
μειώθηκε τη δεκαετία του 1980. 
Ανεργία των νέων και 
εργατικό δυναμικό 
των νέων 
Τα Κράτη Μέλη αντιμετώπισαν την 
ανεργία των νέων, η οποία με την ύφεση στις αρχές της δεκαετίας του 
1980 έλαβε σημαντικές διαστάσεις, με 
διάφορα ειδικά μέτρα. Τα μέτρα αυτά 
δεν αποσκοπούσαν μόνο στη δημιουρ­
γία νέων θέσεων εργασίας για τους 
νέους, αλλά ιδίως στη βελτίωση των 
προσόντων τους και, συνεπώς, της 
δυνατότητας τους για απασχόληση. Η 
παροχή κατάρτισης αυξήθηκε — με 
αυξημένη χρηματοδοτική υποστήρι­
ξη από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Τα­
μείο — και παρασχέθηκαν κίνητρα 
στους νέους για να συνεχίσουν την 
εκπαίδευση τους. 
Τα προγράμματα αυτά, ανεξάρτητα 
από την αξία τους, σε πολλές χώρες 
είχαν επίσης ώς αποτέλεσμα τη 
μείωση του αριθμού των ανέργων 
αυξάνοντας αντίστοιχα τον αριθμό 
των οικονομικά μη ενεργών ατόμων 
μειώνοντας κατά τον τρόπο αυτό το 
ορατό μέγεθος του προβλήματος. 
Μεταξύ 1985 και 1991, στο σύνολο 
της Κοινότητας, τα άτομα ηλικίας 
μεταξύ 15 και 24 ετών που είχαν 
καταγραφεί στο εργατικό δυναμικό 
μειώθηκαν κατά 9%. Ωστόσο στο 
Βέλγιο η μείωση έφθασε το 23% ενώ 
στη Γαλλία ήταν μεγαλύτερη από 
31 Μεταβολές στον πληθυσμό, στον ενεργό πληθυσμό και στην 
απασχόληση των νέων (15-24) στα Κράτη Μέλη, 1985-1991 
-45-
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
32 Μακροχρόνια ανεργία (>1 έτος) στα Κράτη Μέλη, 1985 και 
1991 
% συνόλου ανέργων 
Χ3 Ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας, 1990 
% εργατικού δυναμικού 
• <2 
2 - 5 
5 - 10 
> 10 
C=C2* 20% και στη Γερμανία μεγαλύτερη 
από 16% (Σχήμα 31). Σε όλες αυτές 
τις χώρες καθώς και σε άλλες πέντε, 
η μείωση ήταν μεγαλύτερη από τη 
μείωση του πληθυσμού. Αντίθετα 
στις Κάτω Χώρες, το εργατικό δυνα­
μικό αυξήθηκε κατά σχεδόν 19% ε­
νώ στην Ιταλία και την Ελλάδα κατά 
2-3%, αν και σε αυτές τις δύο χώρες 
η αύξηση ήταν πολύ μικρότερη από 
την αύξηση του πληθυσμού. 
Συνεπώς, η επιτυχία που σημείωσαν 
τα Κράτη Μέλη στη μείωση της 
ανεργίας των νέων πρέπει να εξετα­
στεί υπό το φως αυτών των στοι­
χείων. Στην πράξη, μόνο πέντε Κρά­
τη Μέλη σημείωσαν αύξηση της 
απασχόλησης των νέων κατά τη 
διάρκεια αυτής της περιόδου, οι τέσ­
σερις νότιες χώρες της Κοινότητας 
— η Ισπανία (όπου μεταξύ 1986 και 
1991 η αύξηση ήταν μεγαλύτερη 
από 15% σε σχέση με τον οικονομικά 
ενεργό πληθυσμό το 1986), η Ιταλία, 
η Πορτογαλία και η Ελλάδα — κα­
θώς και οι Κάτω Χώρες (μεγαλύτερη 
από 23%) (Σχήμα 31). Σε τέσσερις 
χώρες, όπου επίσης μειώθηκε η α­
νεργία των νέων — Μινία, Γαλλία, 
Ιρλανδία και Λουξεμβούργο — η 
πτώση της απασχόλησης των νέων 
ήταν μεγαλύτερη από τη μείωση του 
πληθυσμού αυτής της ηλικιακής 
ομάδας ενώ σε μία άλλη χώρα, στο 
Βέλγιο, ήταν περίπου η ίδια. 
Μακροχρόνια ανεργία 
Η μακροχρόνια ανεργία έχει φθάσει 
στην Κοινότητα σε πολύ υψηλά επί­
πεδα. Ωστόσο, το μερίδιο των ανέρ­
γων που βρίσκονται χωρίς απασχό­
ληση για ένα έτος ή περισσότερο 
μειώθηκε μεταξύ του 1985 και του 
1991 από το 52% στο 45%, στο ίδιο 
δηλαδή επίπεδο με το 1983 (Σχήμα 
32). Ωστόσο, σε τρεις χώρες — Ιτα­
λία, Βέλγιο και Ιρλανδία — το μερί­
διο διατηρείται στο περίπου 60% ή 
παραπάνω (πάνω από το 65% στην 
Ιταλία). Στην Ισπανία και την Ελλά­
δα είναι μόλις κατώτερο από 50%. 
Η μακροχρόνια ανεργία αποτελεί 
ιδιαίτερο πρόβλημα των λιγότερο 
46 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
αναπτυγμένων περιοχών της Κοινό­
τητας. Οσον αφορά τους σχετικούς 
αριθμούς των μακροχρόνια ανέρ­
γων, μόνο η Πορτογαλία, από τις 
λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, βρί­
σκεται κάτω από τον Κοινοτικό μέ­
σο όρο. Συνεπώς, η μακροχρόνια 
ανεργία συγκεντρώνεται ώς επί το 
πλείστον στις ίδιες περιοχές με την 
ανεργία των νέων (Χάρτης 3). 
Επιπλέον, κατά την περίοδο αυτή 
στην Ιταλία και την Ελλάδα — δύο 
χώρες όπου το συνολικό ποσοστό 
της ανεργίας σημείωσε μικρή μετα­
βολή μεταξύ 1985 και 1991 - το 
μερίδιο των μακροχρόνια ανέργων 
στο σύνολο αυξήθηκε. Στην Ιρλαν­
δία, η μεταβολή της συνολικής ανερ­
γίας ήταν επίσης μικρή και το μερί­
διο σημείωσε ελαφρά μόνο μείωση. 
Αντίθετα στο Βέλγιο και την Ισπα­
νία το μερίδιο της μακροχρόνιας 
ανεργίας μειώθηκε περισσότερο από 
τον Κοινοτικό μέσο όρο. Στην Πορ­
τογαλία και στις Κάτω Χώρες, δύο 
χώρες με σχετικά υψηλή μακροχρό­
νια ανεργία το 1985, το μερίδιο μειώ­
θηκε κατά 14-15%. Κατά τη διάρ­κεια αυτών των έξι ετών και οι τέσ­
σερις αυτές χώρες, ιδίως οι δύο τε­
λευταίες, σημείωσαν σημαντική 
μείωση της συνολικής ανεργίας. 
Αντίθετα στο ΗΒ, όπου η συνολική 
ανεργία μειώθηκε λιγότερο θεαματι­
κά, το ποσοστό των ανέργων που βρί­
σκονταν χωρίς απασχόληση για ένα 
έτος ή περισσότερο μειώθηκε επίσης 
σημαντικά — κατά 20%. Στη Γερμα­
νία το ποσοστό παρέμεινε αμετάβλητο 
παρά τη μεγαλύτερη από το μέσο όρο 
μείωση του συνολικού ποσοστού. 
Σύμφωνα με τις ενδείξεις του παρελ­
θόντος, γενικά, η σχετική σημασία 
της μακροχρόνιας ανεργίας αυξάνε­
ται καθώς αυξάνεται ο συνολικός α­
ριθμός των ανέργων. Συνεπώς, πρέ­
πει να αναμένεται ότι το πρόβλημα 
θα επιδεινωθεί και πάλι κατά τη 
διάρκεια της τρέχουσας ύφεσης. 
Πράγματι, τα στοιχεία για το ΗΒ, τη 
χώρα όπου η ανεργία αυξήθηκε με 
το μεγαλύτερο ρυθμό μετά το 1990, 
ήδη δείχνουν ότι το 1992 ο σχετικός 
αριθμός των μακροχρόνια ανέργων 
αυξήθηκε σημαντικά. 
47 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα - τάσεις και προοπτικές 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1985 
Β DK 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 9805 5064 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 6610 3358 
Συνολική απασχόληση 3512 2539 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 53,1 75,6 
Συνολική ανεργία 449 215 
Ποσοστό ανεργίας (%) 11,3 7,8 
Ποσοστόανεργίαςνεων(<25)(%) 23,6 11,5 
Απασχόληση στη γεωργία 127 170 
Απασχόληση στη βιομηχανία 1119 706 
Αιιασχόληοη στις υπηρεσίες 2266 1657 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,6 6,7 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 31,9 27,9 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 64,5 65,4 
Ανδρες 
Συνολικός πληθυσμός 4779 2501 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3301 1689 
Συνολική απασχόληση 2280 1400 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 69,1 82,9 
Συνολική ανεργία 181 95 
Ποσοστό ανεργίας (%) 7,4 6,4 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( <25) (%) 17,7 10,0 
Απασχόληση στη γεωργία 89 131 
Απασχόληση στη βιομηχανία 914 526 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 1278 738 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,9 9,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,1 37,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 56,1 52,9 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 5026 2563 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3309 1669 
Ευνολική απασχόληση 1231 1139 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 37,2 68,3 
Συνολική ανεργία 267 119 
Ποσοστό ανεργίας (%) 17,8 9,5 
Ποσοστόανεργίαςνέων(<25)(%) 29,8 18,2 
Απασχόληση στη γεωργία 38 39 
Απασχόληση στη βιομηχανία 205 180 
Αιιασχόληοη στις υπηρεσίες 988 918 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,1 3,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 16,7 15,8 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 80,3 80,7 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκιός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
Ό 
59859 
42002 
26167 
62,3 
1932 
6,9 
9,8 
1349 
10728 
14090 
5,2 
41,0 
53,8 
28430 
20672 
15958 
77,2 
987 
5,8 
9,0 
711 
8114 
7133 
4,5 
50,8 
44,7 
31429 
21330 
10209 
47,9 
945 
8,5 
10,7 
639 
2614 
6957 
6,3 
25,6 
68,1 GR 
9656 
6260 
3589 
57,3 
304 
7,8 
23,9 
1037 
921 
1629 
28,9 
25,7 
45,4 
4662 
3002 
2371 
79,0 
142 
5,7 
17,5 
576 
720 
1074 
24,3 
30,4 
45,3 
4994 
3257 
1218 
37,4 
162 
11,7 
31,7 
461 
201 
555 
37,8 
16,5 
45,6 Ε 
37549 
24307 
10834 
44,6 
2925 
21,3 
46,5 
1752 
3445 
5619 
16,2 
31,9 
52,0 
18235 
11930 
7658 
64,2 
1866 
19,6 
44,2 
1314 
2913 
3422 
17,2 
38,1 
44,7 
19314 
12376 
3175 
25,7 
1059 
25,0 
49,6 
439 
532 
2197 
13,9 
16,8 
69,3 52930 
34825 
21297* 
61,2 
2436 
10,3 
25,8 
1734 
6871 
12610 
8,2 
32,4 
59,4 
25556 
17088 
12439 
72,8 
1155 
8,5 
22,9 
1108 
5167 
6116 
8,9 
41,7 
49,2 
27373 
17736 
8858 
49,9 
1281 
12,6 
28,8 
626 
1704 
6495 
7,1 
19,3 
73,6 
Σηιιείωση: Ε1986 
-48 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1991 
Β DK 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 9925 5127 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 6625 3461 
Συνολική απασχόληση 3719 2635 
Λόγος οϋπαοχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 56,1 76,1 
Συνολική ανεργία 279 264 
Ποσοστό ανεργίας {%) 7,0 9,1 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 14,0 11,5 
Απασχόληση στη γεωργία 101 149 
Απασχόληση στη βιομηχανία 1135 723 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 2483 1746 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 2,7 5,7 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 30,5 27,6 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 66,8 66,7 
Ανδρες 
Συνολικός πληθυσμός 4836 2523 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3317 1749 
JÈhivoÀîi^caïctoxoaiioiî 2290 1420 
Λόγος αιιαοχόλησίΐς-ϊίληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 69,1 81,2 
Συνολική ανεργία 109 128 
Ποσοστό ανεργίας (%) 4,6 8,3 
Ποσοστόανεργίαςνέων(<25)(%) 11,0 10,7 
Απασχόληση στη γεωργία 69 112 
Απασχόληση στη βιομηχανία 923 525 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 1299 776 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,0 7,9 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,3 37,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 56,7 54,9 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 5089 2605 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3308 1/13 
Συνολική απασχόληση 1428 1215 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 43,2 70,9 
Συνολική ανεργία 170 135 
Ποσοστό ανεργίας (%) 10,6 10,0 
Ποσοστόανεργίαςνεον(<25)(%) 17,1 12,3 
Απασχόληση στη γεωργία 32 37 
Απασχόληση στη βιομηχανία 212 198 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 1185 971 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 2,2 3,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 14,8 16,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 82,9 80,5 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
D 
62945 
43478 
29238 
67,2 
1250 
4,1 
3,7 
1026 
11719 
16493 
3,5 
40,1 
56,4 
30461 
21940 
17372 
79,2 
647 
3,6 
3,7 
586 
8737 
8050 
3,4 
50,3 
46,3 
32484 
21538 
11866 
55,1 
603 
4,8 
3,6 
440 
2982 
8443 
3,7 
25,1 
71,2 GR 
9919 
6638 
3632 
54,7 
303 
7,7 
24,6 
807 
933 
1892 
22,2 
25,7 
52,1 
4824 
3221 
2407 
74,7 
121 
4,8 
17,1 
479 
719 
1209 
19,9 
29,9 
50,2 
5095 
3417 
1226 
35,9 
181 
12,9 
33,5 
327 
215 
683 
26,7 
17,5 
55,8 Ε 
38527 
25359 
12622 
49,8 
2391 
15,9 
30,5 
1376 
4171 
7076 
10,9 
33,0 
56,1 
18662 
12467 
8549 
68,6 
1161 
12,0 
25,2 
1002 
3493 
4055 
11,7 
40,9 
47,4 
19865 
12892 
4073 
31,6 
1231 
23,2 
37,1 
374 
678 
3021 
9,2 
16,6 
74,2 F 
55180 
36304 
22115 
60,9 
2232 
9,2 
19,8 
1332 
6625 
14093 
6,0 
30,0 
63,9 
26687 
17868 
12585 
70,4 
975 
7,2 
17,0 
859 
4976 
6710 
6,8 
39,7 
53,5 
28492 
18436 
9530 
51,7 
1257 
11,7 
22,6 
473 
1648 
7383 
5,0 
17,3 
77,7 
49 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1985 
IRL Ι 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 3473 56267 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 2079 38048 
Συνολική απασχόληση 1068 20583 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 51,4 54,1 
Συνολική ανεργία 234 2154 
Ποσοστό ανεργίας (%) 18,0 9,5 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 25,1 32,2 
Απασχόληση στη γεωργία 176 2258 
Απασχόληση στη βιομηχανία 318 6702 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 569 11422 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 16,6 11,0 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 29,9 33,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 53,5 55,5 
Ανδρες 
Συνολικός πληθυσμός 1748 27267 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1053 18601 
Συνολική απασχόληση 738 13955 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 70,1 75,0 
Συνολική ανεργία 155 947 
Ποσοστό ανεργίας (%) 17,4 6,4 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( <25) (%) 26,4 26,5 
Απασχόληση στη γεωργία 152 1496 
Απασχόληση στη βιομηχανία 255 5278 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 327 7180 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 20,7 10,7 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 34,7 37,8 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 44,6 51,5 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 1725 28999 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1026 19447 
Συνολική απασχόληση 330 6631 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 32,2 34,1 
Συνολική ανεργία 78 1207 
Ποσοστό ανεργίας (%) 19,1 15,4 
Ποσοστό ανεργίας νέων (< 25) (%) 23,4 39,3 
Απασχόληση στη γεωργία 23 762 
Απασχόληση στη βιομηχανία 63 1624 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 242 4242 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 7,0 11,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 19,2 24,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 73,8 64,0 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
356 
250 
148 
59,2 
4 
3,0 
6,5 
7 
47 
93 
4,7 
31,8 
62,8 
175 
125 
97 
77,9 
2 
2,2 
6,4 
5 
42 
50 
5,2 
43,3 
51,5 
181 
126 
50 
39,8 
2 
4,3 
6,5 
2 
5 
43 
4,0 
10,0 
86,0 NL 
14103 
9744 
5124 
52,6 
601 
10,5 
17,7 
269 
1436 
3378 
5,3 
28,3 
66,3 
6989 
4907 
3375 
68,8 
353 
9,5 
18,7 
215 
1229 
1904 
6,4 
36,7 
56,9 
7114 
4837 
1749 
36,2 
247 
12,4 
16,7 
54 
206 
1473 
3,1 
11,9 
85,0 10167 
6562 
4225 
64,4 
408 
8,8 
20,3 
909 
1431 
1878 
21,5 
33,9 
44,4 
4879 
3152 
2541 
80,6 
186 
6,8 
16,5 
472 
1019 
1044 
18,6 
40,2 
41,2 
5288 
3410 
1684 
49,4 
222 
11,7 
25,3 
436 
412 
834 
25,9 
24,5 
49,6 UK 
55769 
36706 
24282 
66,2 
3151 
11,5 
18,2 
563 
8273 
15040 
2,4 
34,6 
63,0 
27176 
18333 
14173 
77,3 
1903 
11,8 
19,6 
438 
6327 
7145 
3,1 
45,5 
51,4 
28593 
18372 
10110 
55,0 
1248 
11,0 
16,6 
125 
1946 
7895 
1,3 
19,5 
79,2 
Σηιιείωση: Ρ1986 
50 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1985 
IRL Ι 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 3469 56866 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 2152 39088 
Συνολική απασχάληση 1134 21520 
Λόγος αι^σγόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 52,7 55,1 
Συνολική ανεργία 213 2427 
Ποσοστό ανεργίας (%) 15,8 10,1 
ΠοοΌθτόανεργίαςνεων(<25)(%) 23,2 28,2 
Απασχόληση στη γεωργία 158 1825 
Απασχόληση στη βιομηχανία 328 6933 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 644 12763 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 14,0 8,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 29,0 32,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 57,0 59,3 
Ανδρες 
Συνολικός ιι&ϊ&10|^ 1737 22989 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1091 19282 
Συνολική απασχόληση 751 14041 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 68,8 72,8 
Συνολική ανεργία 136 1028 
Ποσοστό ανεργίας (%) 15,4 6,8 
Ποσοστόανεργίαςνέων(<25)(%) 24,8 23,9 
Απασχόληση στη γεωργία 144 1166 
Απασχόληση στη βιομηχανία 258 5271 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 347 7605 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 19,2 8,3 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 34,5 37,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 46,3 54,2 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 1733 33624 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1061 19806 
Συνολική απασχόληση 383 7479 
Ποσοστόανεργίαςνέών(<25)(%) 36,1 37,8 
Συνολική ανεργία 76 1399 
Ποσοστό ανεργίας (%) 16,6 15,8 
Ποσοοτόανεργίαςνέων(<25)(%) 21,1 33,6 
Απασχόληση στη γεωργία 15 659 
Απασχόληση στη βιομηχανία 70 1663 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 297 5158 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,8 8,8 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 18,4 22,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 77,8 69,0 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
384 
266 
162 
61,1 
2 
1,5 
2,6 
6 
47 
110 
3,5 
28,9 
67,6 
188 
135 
105 
77,7 
1 
U 0,0 
4 
41 
60 
3,8 
39,4 
56,9 
196 
131 
57 
44,0 
1 
2,0 
0,0 
2 
6 
50 
2,9 
9,9 
87,2 NL 
14716 
10234 
6420 
62,7 
507 
7,3 
11,3 
279 
1632 
4470 
4,4 
25,6 
70,1 
7287 
5169 
3957 
76,6 
235 
6,6 
10,4 
205 
1367 
2362 
5,2 
34,8 
60,0 
7429 
5065 
2463 
48,6 
272 
10,0 
12,2 
74 
265 
2109 
3,0 
10,8 
86,1 10311 
6814 
4839 
71,0 
199 
3,9 
8,7 
842 
1643 
2347 
17,4 
34,0 
48,6 
4941 
3270 
2758 
84,3 
74 
2,6 
6,2 
407 
1126 
1220 
14,8 
40,9 
44,3 
5370 
3544 
2082 
58,7 
125 
5,7 
11,8 
435 
518 
1127 
20,9 
24,9 
54,2 UH 
5670Ë 
37033 
26207 
70,ί 
2451 
8,6 
13,8 
593 
8107 
17263 
2,3 
31,2 
66,£ 
2770C 
1853( 
14753 
79,6 
153C 
15,£ 
46 
620É 
793É 
3,2 
42,£ 
54,3 
2900S 
1849Î 
11454 
61,8 
916 
7,4 
11,4 
126 
1898 
932£ 
1,3 
16,7 
82,2 
51 
Κεφάλαιο 1 Η Απασχόληση στην Κοινότητα — τάσεις και προοπτικές 
Βασικό/δέκτες απασχόλησης στην Κοινότητα 
1965 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 293,2 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 188,0 
Συνολική απασχόληση 122,6 
Λόγος απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 65,2 
Συνολική ανεργία 2,6 
Ποσοστό ανεργίας (%) 2,1 
Ποσοστό ανεργίας νέων (< 25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 20,1 
Απασχόληση στη βιομηχανία 49,5 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 53,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 16,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 43,3 
Ανδρες 
Συνολικός πληθυσμός 142,3 
Συνολική απασχόληση 83,0 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( < 25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 
Συνολική απασχόληση 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (< 25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 6,8 
Απασχόληση στη βιομηχανία 11,5 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 21,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 17,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 29,0 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 54,2 Μονάδες: Εκατομμύρια 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
13,3 
38,0 
31,6 
16,0 
45,8 
38,0 
151,0 
39,6 1975 
312,4 
197,9 
124,3 
62,8 
5,3 
4,1 
13,9 
48,3 
62,2 
11,2 
38,8 
50,0 
152,0 
81,9 
3,3 
3,9 
9,1 
37,1 
35,7 
11,1 
45,3 
43,6 
160,2 
42,5 
2,3 
5,1 
4,8 
11,2 
26,5 
11,3 
26,4 
62,4 1985 
321,9 
215,8 
125,3 
58,1 
14,9 
10,8 
23,3 
10,4 
41,1 
73,8 
8,3 
32,8 
58,9 
156,5 
78,7 
8,0 
9,4 
21,4 
6,8 
31,8 
40,1 
8,6 
40,4 
51,6 
165,3 
46,6 
6,9 
12,9 
25,0 
3,6 
9,4 
33,4 
7,7 
20,2 
71,7 1990 
328,0 
220,7 
135,0 
61,2 
12,2 
8,3 
16,8 
8,6 
42,9 
83,1 
6,4 
31,8 
61,5 
159,8 
82,1 
5,8 
6,6 
14,7 
5,6 
32,8 
43,7 
6,8 
39,8 
53,2 
168,1 
52,5 
6,4 
10,8 
19,1 
3,0 
10,1 
39,4 
5,7 
19,2 
74,8 1991 
328,7 
221,2 
135,2 
61,1 
12,8 
8,7 
17,6 
8,2 
42,3 
84,2 
6,2 
31,3 
62,3 
160,3 
81,8 
6,3 
7,2 
16,1 
5,4 
32,3 
44,1 
6,5 
39,4 
53,8 
168,6 
53,4 
6,5 
10,9 
19,3 
2,9 
10,0 
40,3 
5,5 
18,8 
75,5 1992 
330,0 
221,7 
134,8 
60,8 
14,1 
9,5 
18,5 
8,0 
41,5 
85,0 
5,9 
30,8 
63,1 
161,5 
80,9 
7,2 
8,1 
17,4 
5,2 
31,6 
44,0 
6,4 
39,1 
54,4 
168,5 
53,9 
6,9 
11,5 
19,7 
2,8 
9,8 
41,0 
5,2 
18,2 
76,1 
52 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία 
και την απασχόληση 
Οι τρέχουσες βραχυπρόθεσμες οικονομικές προοπτικές για 
την Κοινότητα είναι οι πιο δυσμενείς από τα μέσα της δεκαετίας 
του 1970 και μετά. Η ανεργία προβλέπεται ότι θα φθάσει σε νέα 
ανώτατα επίπεδα το 1994 
Το 1993, αντί για έτος προσδοκώμε­
νης ανάκαμψης, θα είναι το τρίτο 
έτος χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης. Η 
ανάκαμψη, εάν υπάρξει, είναι απί­
θανο να πραγματοποιηθεί πριν από 
την άνοιξη του 1994 το νωρίτερο. 
Με τη συνεχή ύφεση της Κοινο­
τικής οικονομίας η απασχόληση 
μειώθηκε το 1992 και αναμένεται να 
μειωθεί ακόμη περισσότερο το 1993. 
Το επίπεδο της ανεργίας αυξήθηκε 
ραγδαία, πλησιάζοντας το 10% στα 
τέλη του 1992 και αναμένεται να 
συνεχίσει να αυξάνεται καθ' όλη τη 
διάρκεια του 1993 και του 1994, εξα­
λείφοντας κάθε κέρδος που πραγμα­
τοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της 
προηγούμενης περιόδου άνθισης 
της οικονομίας. 
Το 1994, η ανάκαμψη που αναμένε­
ται σε όλη την Κοινότητα προβλέπε­
ται να είναι σχεδόν επαρκής ώστε να 
ανακόψει τη μείωση της απασχόλη­
σης. Ωστόσο, λόγω της αύξησης του 
εργατικού δυναμικού δεν θα είναι 
αρκετή ώστε το ποσοστό της ανερ­
γίας να μην αυξηθεί περισσότερο 
φθάνοντας το περίπου 12%. 
Οι κακές αναπτυξιακές 
προοπτικές 
Με βάση την πρόσφατη τάση των 
οικονομικών δεικτών, τις πολιτικές 
που εφαρμόζονται και τις δυνάμεις 
που δρουν στην Κοινοτική οικονο­μία, το ΑΕΠ της Κοινότητας αναμέ­
νεται να μειωθεί κατά 0,5% το 1993 
(Σχήμα 33 — σημειώστε ότι σε αυτό 
και στα επόμενα Σχήματα ως "ΕΚ" 
νοείται η Κοινότητα χωρίς τα Νέα 
Γερμανικά Κρατίδια της και ως 
"ΕΚ+" η Κοινότητα με τα Κρατίδια 
αυτά). Μία ανάκαμψη ωθούμενη α­
πό τις εξαγωγές και τις επενδύσεις 
και η οποία υποστηρίζεται από ση­
μαντική χαλάρωση των νομισματι­
κών συνθηκών είναι δυνατό να επα­
ναφέρει ρυθμό ανάπτυξης περί το 
1,25% το 1994. Ωστόσο, τα στοιχεία 
αυτά σημαίνουν ότι η τρέχουσα φά­
ση της χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης 
αναμένεται να συνεχιστεί για ορι­
σμένο χρόνο προτού αρχίσει να ση­
μειώνεται αύξηση της παραγωγής. 
Οι προοπτικές για συνεχή στασιμό­
τητα, την οποία θα ακολουθήσει μό­
νο βραδεία και μέτρια ανάκαμψη, 
βασίζονται κυρίως στους ακόλου­
θους παράγοντες: 
- η εμπιστοσύνη των επι­
χειρήσεων και των καταναλω­
τών μειώθηκε σε πολύ χαμηλά 
επίπεδα, ιδίως μετά τις νομισμα­
τικές και πολιτικές αβεβαιότη­
τες που επικράτησαν στην Κοι­
νότητα από τα μέσα του 1992, 
- η συσταλτική νομισματική πο­
λιτική που ακολουθήθηκε στις 
περισσότερες περιοχές της Κοι­
νότητας έως την αρχή του 1992, ενδέχεται να μειώσει την ανά­
πτυξη κατά το μεγαλύτερο μέ­
ρος του 1993, 
τα προσεχή έτη, η δημοσιονο­
μική πολιτική δεν είναι πιθανό 
να υποστηρίξει ιδιαίτερα την οι­
κονομική δραστηριότητα, κα­
θώς η ανάγκη για διόρθωση των 
διαρθρωτικών δημοσιονομικών 
ελλειμμάτων οδηγεί σε μία πε­
ριοριστική πολιτική σε πολλά 
Κράτη Μέλη, παρά τις δυσοίω­
νες προοπτικές ανάπτυξης, 
η ανάπτυξη της παγκόσμιας οι­
κονομίας, ενώ αναμένεται να 
σημειώσει άνοδο, μάλλον θα πα­
ραμείνει σε μέτρια επίπεδα. 
33 ΑΕΠ, 1991-1994 
Ετήσια μεταβολή (%) 
1991 1992 1993 1994 
53 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
Η βραδεία ανάπτυξη αποτελεί ένα 
χαρακτηριστικό των περισσότερων 
χωρών της Κοινότητας. Το 1993 η 
μεταβολή του ΑΕΠ στα Κράτη Μέλη 
αναμένεται να κυμανθεί από πτώση 
κατά 2,5% στη Δυτική Γερμανία έως 
άνοδο κατά 2% στην Ιρλανδία. Μι­
κρότερη διακύμανση αναμένεται 
για το 1994, με το ποσοστό μετα­
βολής να κυμαίνεται από μηδέν στη 
Δυτική Γερμανία έως 2,5% στο ΗΒ 
και την Ιρλανδία. Για τις περισσότε­
ρες χώρες, κατά τα δύο αυτά έτη, 
αναμένεται χαμηλή ή μηδενική ανά­
πτυξη. 
Οι τρέχουσες και μελλοντικές εξελί­
ξεις στη Γερμανία ενδέχεται να δια­
δραματίσουν, εξαιτίας της σημασίας 
της, βασικό ρόλο στη διαμόρφωση 
της οικονομικής δραστηριότητας 
στην Κοινότητα βραχυπρόθεσμα 
και μεσοπρόθεσμα. Δύο χρόνια μετά 
την ενοποίηση, το δεύτερο εξάμηνο 
του 1992 η γερμανική οικονομία 
εισήλθε σε μία περίοδο ύφεσης και η 
παραγωγή αναμένεται να μειώνεται 
έως τα μέσα του 1993 αν όχι και 
αργότερα. Κατά το 1993 γενικά, το 
ΑΕΠ ενδέχεται να σημειώσει μέση 
πτώση κατά περίπου 2,5%, όπως 
αναφέρεται παραπάνω, σε σύγκριση 
με το προηγούμενο έτος. Η μείωση 
αυτή της παραγωγής αντανακλά τα 
συνδυασμένα αποτελέσματα της 
σφιχτής νομισματικής πολιτικής, 
της δύναμης του γερμανικού μάρ­
κου και των μειωμένων εξαγωγών. 
Το ΑΕΠ αναμένεται να διατηρηθεί 
34 Επενδύσεις, 1991 
Ετήσω μεταβολή {%) 
• ΕΚ 1ΕΚ+ 
«91 1992 1993 αμετάβλητο το 1994, παρ' όλο που 
αυτό εξαρτάται πολύ από την ανο­
δική πορεία της παγκόσμιας οικονο­
μίας. 
Η ύφεση της γερμανικής οικονομίας 
και οι στενές εμπορικές της σχέσεις 
με άλλα Κράτη Μέλη αποτελούν τον 
κύριο λόγο για τον οποίο η αύξηση 
της παραγωγής στην υπόλοιπη Κοι­
νότητα αναμένεται να είναι μειωμέ­
νη και η τυχόν ανάκαμψη είναι 
πιθανό να εμφανιστεί με βραδύ ρυθ­
μό. Συνεπώς, τα ΑΕΠ της Γαλλίας, 
του Βελγίου και των Κάτω Χωρών, 
αναμένεται να μειωθούν κατά 0,5% 
έως 1,25% το 1993. Η ύφεση της 
Γερμανίας θα πλήξει επίσης τη Δα­
νία, αλλά η σχετικά σταθερή εγχώ­
ρια ζήτηση, η οποία υποστηρίζεται 
από δημοσιονομική επέκταση, ανα­
μένεται να αποτρέψει την πτώση 
του ΑΕΠ. Σε αυτές τις τέσσερις χώ­
ρες, για το 1994 προβλέπεται κάποια 
βελτίωση της παραγωγής παράλλη­
λα με τη διατήρηση του επιπέδου 
του ΑΕΠ που προβλέπεται για τη 
Γερμανία και την ανάκαμψη της πα­
γκόσμιας οικονομίας. 
Οι προοπτικές της ανάπτυξης στο 
ΗΒ, την Ιταλία και την Ισπανία, πα­
ρ' όλο που επηρεάζονται αρνητικά 
από την ύφεση στη Γερμανία, ενδέ­
χεται να δεχθούν ώθηση από τις ση­
μαντικές υποτιμήσεις των συναλ-
λαγματικών ισοτιμιών που 
σημειώθηκαν μετά την αναταραχή 
στις ευρωπαϊκές αγορές συναλλάγ­
ματος το φθινόπωρο του 1992. 
Πράγματι, στην Ιταλία και την 
Ισπανία η συμβολή των καθαρών 
εξαγωγών στην ανάπτυξη του ΑΕΠ 
το 1993 αναμένεται να είναι σημα­
ντική — περίπου 1,5%. Ωστόσο, 
τούτο ενδέχεται να είναι ώς επί το 
πλείστον εις βάρος των άλλων χω­
ρών της Κοινότητας, των οποίων τα 
νομίσματα παρέμειναν στα στενά 
περιθώρια διακύμανσης του ΕΝΣ, 
όπου η ανάπτυξη θα μειωθεί εξαι­
τίας της έντονης επιδείνωσης των 
καθαρών εξαγωγών. 
Ως αποτέλεσμα αυτής της μεγάλης 
βελτίωσης των καθαρών εξαγωγών, 
η μεταβολή της παραγωγής στην Ισπανία και την Ιταλία αναμένεται 
να είναι ίση ή υψηλότερη από το 
μέσο όρο της Κοινότητας το 1993, 
παρά τη σημαντική μείωση της εγ­
χώριας ζήτησης. Παρ' όλα αυτά, σε 
αυτές τις τελευταίες δύο χώρες, αυ­
τό εξακολουθεί να σημαίνει σημα­
ντική επιδείνωση σε σύγκριση με το 
1992. Ωστόσο, το 1994 στις δύο αυ­
τές χώρες η συμβολή των καθαρών 
εξαγωγών στην ανάπτυξη ενδέχεται 
να μειωθεί καθώς αρχίζουν να εξα­
σθενούν τα αποτελέσματα της υπο­
τίμησης και οι διαρθρωτικές αδυνα­
μίες της επίδοσης τους στο διεθνές 
εμπόριο επανεμφανιστούν. Επι­
πλέον, λόγω της έντονα μεγαλύτε­
ρης αύξησης της εγχώριας ζήτησης, 
πρέπει να σημειωθεί αύξηση της πα­
ραγωγής. 
Μείωση των επενδύσεων 
το 1992 και το 1993 
Οι επενδύσεις επηρεάστηκαν ιδιαί­
τερα από την τρέχουσα φάση χαμη­
λού ρυθμού ανάπτυξης της Κοινο-
τικής οικονομίας. Υστερα από 
πτώση κατά σχεδόν 1% το 1992 (με 
εξαίρεση τα Νέα Γερμανικά Κρατί­
δια), οι επενδύσεις αναμένεται να 
σημειώσουν νέα μείωση κατά 2,5%, 
το 1993, κάτω από τη συνδυασμένη 
επίδραση της στάσιμης ζήτησης, της 
αύξησης στο πλεονάζον παραγωγικό 
δυναμικό και των σφιχτών νομισμα­
τικών συνθηκών (Σχήμα 34). Τούτο 
ισχύει ιδίως για τις επενδύσεις σε 
εξοπλισμό, οι οποίες αναμένεται να 
μειωθούν κατά 4% το 1993. Ενώ τα 
επίπεδα των επενδύσεων στις κατα­
σκευές διατηρήθηκαν σταθερά το 
1992, είναι επίσης πιθανό να συρρι­
κνωθούν το 1993, αν και σε μικρότε­
ρο βαθμό απ' ό,τι άλλων επεν­
δύσεων. Στο πλαίσιο της βελτίωσης 
των προοπτικών της ζήτησης και 
των χαλαρότερων νομισματικών 
συνθηκών, αμφότερες οι συνιστώ­
σες των επενδύσεων ενδέχεται να 
αρχίσουν να βελτιώνονται το 1994, 
αυξανόμενες κατά 1% ή λίγο περισ­
σότερο σε ολόκληρη την Κοινότητα. 
Ιδιαίτερα μεγάλες αυξήσεις αναμέ­
νονται στην Ελλάδα, την Πορτογα­
λία και το ΗΒ — μεγαλύτερες από 
54-
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
3,5% για κάθε χώρα. Στις χώρες που 
αναμένεται σημαντική επιβράδυν­
ση των επενδύσεων το 1993 — Βέλ­
γιο, Ισπανία και Γερμανία — η ανά­
πτυξη ενδέχεται να είναι σχετικά 
χαμηλή ή και να σημειώσει πτώση 
το 1994. 
Ασθενής ανάκαμψη της 
κατανάλωσης το 1994 
Το 1993, η ιδιωτική κατανάλωση 
προβλέπεται να μειωθεί κατά 0,25% 
σε σύγκριση με τη μέτρια, κάτω από 
1,5%, αύξηση το 1992 (Σχήμα 35). Η 
επιβράδυνση αυτή, η οποία παρά 
την προβλεπόμενη πτώση των απο­
ταμιεύσεων των νοικοκυριών, απο­
δίδεται στην αναμενόμενη στασιμό­
τητα του πραγματικά διαθέσιμου 
εισοδήματος που είναι το αποτέλε­
σμα της αναμενόμενης μέτριας 
αύξησης των μισθών και της μείω­
σης του αριθμού των απασχολουμέ­
νων. Το πραγματικό διαθέσιμο εισό­
δημα προβλέπεται να διατηρηθεί 
αμετάβλητο το 1994, κυρίως λόγω 
της αναμενόμενης μείωσης του πλη­
θωρισμού. Το γεγονός αυτό, σε συν­
δυασμό με την περαιτέρω μείωση 
της αποταμίευσης, αναμένεται να 
έχει ως αποτέλεσμα τη μέτρια ανά­
καμψη της ιδιωτικής κατανάλωσης 
το 1994. Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη 
της δημόσιας κατανάλωσης, η οποία 
αναχαιτίζεται από δημοσιονομικούς 
περιορισμούς, προβλέπεται να αυξη­
θεί κατά λιγότερο από 1% το 1993 
και το 1994. το φθινόπωρο του 1992. Ωστόσο, 
σύμφωνα με τις τρέχουσες ενδείξεις 
μπορούμε να περιμένουμε ότι ο πλη­
θωρισμός των τιμών θα μειωθεί ελα­
φρώς από το 4% το 1993 στο 3,75% 
το 1994 (Σχήμα 36). 
Η συνεχής συγκράτηση των μισθών 
ενδέχεται να έχει ως επακόλουθο να 
πέσει η αύξηση της αμοιβής ανά 
απασχολούμενον σε επίπεδα μόλις 
πάνω από το 4% το 1993, σε σύγκρι­
ση με αυξήσεις μεγαλύτερες από 7% 
το 1991 και μόλις κατώτερες από 6% 
το 1992. Για το 1994 δεν προβλέπε­
ται καμία περαιτέρω μείωση του 
ρυθμού αύξησης. 
Δεδομένου ότι η αύξηση της παρα­
γωγικότητας της εργασίας αναμένε­
ται να διατηρηθεί στο περίπου 
1,25% το 1993 και το 1994, το κόστος 
εργασίας ανά μονάδα προϊόντος σε 
όλη την Κοινότητα αναμένεται να 
μειωθεί παράλληλα με τις αυξήσεις 
των μισθών, και να φθάσει σε επίπε­
δα κατώτερα του 3% και για τα δύο 
έτη. 
Οι αυξήσεις της έμμεσης φορολογίας 
που τροφοδότησαν τις αυξήσεις των 
τιμών το 1991 και το 1992, θα εξακο­
λουθήσουν να λειτουργούν κατά 
τον ίδιο τρόπο το 1993, αλλά το απο­
τέλεσμα τους θα είναι πολύ μικρότε­
ρο το 1994, εκτός εάν τα Κράτη Μέ­
λη θεσπίσουν νέα φορολογικά 
μέτρα. Ενα θετικό χαρακτηριστικό 
των προβλέψεων, όσον αφορά τον πληθωρισμό, έγκειται στο γεγονός 
ότι οι διαφορές στο ρυθμό αύξησης 
των τιμών μεταξύ των Κρατών Με­
λών αναμένεται να μειωθούν το 
1993 και το 1994. Ωστόσο, θα ήταν 
δυνατό να σημειωθεί στενότερη 
σύγκλιση εάν οι πρόσφατες συναλ­
λαγματικές κινήσεις είχαν αποφευ­
χθεί ή ήταν λιγότερο έντονες. Η στα­
θερότητα των τιμών παραμένει 
ακόμη ανεπίτευκτος στόχος για πολ­
λά Κράτη Μέλη. Παρ' όλα αυτά, στα 
τέλη του 1994, σε 5 Κράτη Μέλη, 
συμπεριλαμβανομένου του ΗΒ, πα­
ρά τη σημαντική υποτίμηση το πο­
σοστό πληθωρισμού προβλέπεται να 
μην ξεπεράσει το 1,5% πάνω από αυ­
τό των τριών χωρών με το χαμηλό­
τερο ποσοστό — Δανία, Γαλλία και 
Κάτω Χώρες. Στην Ισπανία, την Ιτα­
λία και την Πορτογαλία, ο πληθωρι­
σμός δεν θα είναι μεγαλύτερος από 
ένα περαιτέρω 2,5% από το ποσοστό 
των χωρών αυτών και μόνο στην 
Ελλάδα αναμένεται να είναι σημα­
ντικά υψηλότερος — περίπου στο 
9,5%. 
Αύξηση των 
δημοσιονομικών 
ελλειμμάτων για το 1993, 
μείωση όμως για το 1994 
Το συνολικό δημοσιονομικό έλλειμ­
μα των Κρατών Μελών, μετρούμενο 
με τις γενικές ανάγκες καθαρού δα­
νεισμού των κυβερνήσεων, προβλέ­
πεται να αυξηθεί στο 6,25% του 
Μείωση του 
πληθωρισμού το 1994 
Οπως θα αναμενόταν, οι πληθωρι­
στικές πιέσεις σε όλη την Κοινότητα 
έχουν ελαττωθεί καθώς η οικονο­
μική δραστηριότητα μειώθηκε. 
Ωστόσο, κάθε πτώση του ποσοστού 
αύξησης των τιμών που είναι αποτέ­
λεσμα της μειωμένης ζήτησης, ενδέ­
χεται να αντισταθμιστεί το 1993 από 
την πίεση για διόγκωση των τιμών 
που προκαλείται από τις υπο­
τιμήσεις των νομισμάτων σε ορισμέ­
να Κράτη Μέλη που ξεκίνησαν από 35 Κατανάλωση, 1991-1994 
Ετήσια μεταβολή (%) 36 Πληθωρισμός, 1991-1994 
• ΕΚ 1ΕΚ* 
1991 1992 1993 1994 
55 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
ΑΕΠ το 1993, δηλαδή κατά 1,25% 
περισσότερο σε σχέση με τα επίπεδα 
του 1992. 
Σε Κοινοτικό επίπεδο, αυτή η αναμε­
νόμενη αύξηση του δημοσιονομικού 
ελλείμματος μεταξύ των δύο αυτών 
ετών οφείλεται αποκλειστικά σε ση­
μαντικά κυκλικά αποτελέσματα, τα 
οποία μειώνουν τα φορολογικά έσο­
δα και ωθούν προς τα πάνω τις δα­
πάνες. Πράγματι, λόγω της δημοσιο­
νομικής σταθεροποίησης σε πολλά 
Κράτη Μέλη και των χαμηλότερων 
επιτοκίων, η αύξηση των ελλειμμά­
των που προβλέπεται είναι σημαντι­
κά χαμηλότερη απ' ό,τι θα ήταν υπό 
άλλες συνθήκες. Παρά την ιδιαίτερα 
χαμηλή αύξηση της παραγωγής το 
1993, τα τρέχοντα δημόσια έσοδα 
προβλέπεται να αυξηθούν με ελα­
φρώς ταχύτερο ρυθμό από το ΑΕΠ, 
έτσι ώστε το συνολικό βάρος της 
φορολογίας ενδέχεται να σημειώσει 
μικρή αύξηση. 
Εάν ανακάμψει η οικονομική δρα­
στηριότητα και εάν η πολιτική δια­
τηρηθεί αμετάβλητη, η ανοδική 
τάση των δημοσιονομικών ελλειμ­
μάτων πού παρατηρείται από το 
1990 αναμένεται να αντιστραφεί και 
ο καθαρός γενικός δανεισμός του δη­
μοσίου μπορεί να μειωθεί ελαφρώς 
σε σχέση με το ΑΕΠ το 1994. Με 
βάση τις τρέχουσες προβλέψεις, το 
1994 μόνο το Λουξεμβούργο ενδέχε­
ται να έχει έλλειμμα προϋπολογι­
σμού μικρότερο από το 3% του ΑΕΠ. Από την άλλη πλευρά, μόνο πέντε 
Κράτη Μέλη — η Ιταλία, το ΗΒ, η 
Ελλάδα, η Γαλλία και το Βέλγιο — 
προβλέπεται να έχουν δημοσιονομι­
κά ελλείμματα μεγαλύτερα από το 
5% του ΑΕΠ. 
Διατήρηση του 
μικρού ελλείμματος του 
λογαριασμού εξωτερικών 
συναλλαγών 
Η εξωτερική θέση της Κοινότητας 
ενδέχεται να παρουσιάσει μικρή με­
ταβολή βραχυπρόθεσμα, καθώς το 
ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών θα 
εξακολουθήσει να είναι ελλειμματι­
κό κατά περίπου 1% του ΑΕΠ ή ελα­
φρώς περισσότερο και το εμπορικό 
ισοζύγιο θα παρουσιάσει μικρό 
έλλειμμα το 1993 και το 1994. Συνε­
πώς, αντίθετα με την ιστορική 
εμπειρία η συμπιεσμένη οικονομική 
δραστηριότητα στην Κοινότητα 
αναμένεταιστην καλύτερη περίπτω­
ση, να συνοδευτεί από πολύ μέτρια 
μόνο βελτίωση των εξωτερικών λο­
γαριασμών, εν μέρει εξαιτίας της 
κάμψης στις παγκόσμιες αγορές 
(Σχήμα 37). 
Οι προβλέψεις αυτές είναι το αποτέ­
λεσμα δύο έντονα αντίθετων δυνά­
μεων. Υστερα από δύο χρόνια σημα­
ντικής βελτίωσης (1,5% κατά μέσο 
όρο), οι όροι εμπορίου αγαθών και 
υπηρεσιών προβλέπεται να επιδει­
νωθούν κατά 1,5% το 1993, ως επα­κόλουθο της σημαντικής υποτίμη­
σης (6%) των Κοινοτικών νομισμά­
των έναντι του αμερικανικού δολα­
ρίου και του ιαιιωνικού γιεν. 
Ωστόσο, κάθε αντίθετο αποτέλεσμα 
αυτής της επιδείνωσης στο εμπορικό 
ισοζύγιο αναμένεται να αντισταθμι­
στεί από τη σημαντική αύξηση της 
αξίας των εξαγωγών σε σχέση με την 
αξία των εισαγωγών. Τούτο οφείλε­
ται αποκλειστικά στην κάθετη πτώ­
ση του ρυθμού αύξησης των εισαγω­
γών παράλληλα με τη στασιμότητα 
της εγχώριας ζήτησης στην Κοινό­
τητα το 1993. Από την άλλη πλευρά, 
οι εξαγωγές δεν αναμένεται να αυξη­
θούν με ταχύτερο ρυθμό από το ρυθ­
μό αύξησης των εξαγωγικών αγο­
ρών. 
Η πτώση της 
απασχόλησης οδηγεί 
σε νέα ανώτατα επίπεδα 
ανεργίας 
Ως αποτέλεσμα των προβλέψεων για 
την οικονομική δραστηριότητα, οι 
συνθήκες στις αγορές εργασίας ενδέ­
χεται να συνεχίσουν να επιδεινώνο­
νται το 1993 και για ένα μεγάλο μέ­
ρος του 1994. 
Με την επιβράδυνση της οικονο­
μικής ανάπτυξης στην Κοινότητα 
το 1993, η απασχόληση προβλέπεται 
να μειωθεί κατά 1,75% μετά από 
πτώση κατά 0,75% το 1992. Καθώς 
η προσδοκώμενη ανάκαμψη αρχίζει 
37 Εμπορικό ισοζύγιο, 1991-1994 
% ΑΕΠ 38 Απασχόληση, 1991-1994 
Ετήσια μεταβολή (%) 39 Ανεργία, 1991-1994 
% εργατικού δυναμικού Ι ΕΚ 1ΕΚ+ 
1992 1993 1994 1991 1992 1993 
56 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
να επιταχύνεται, η απασχόληση εν­
δέχεται ακόμη να μειωθεί κατά το 
1994, αλλά μόνον ελαφρώς (Σχήμα 
38). Εάν οι προβλέψεις αυτές επαλη­
θευτούν, η απασχόληση στην Κοινό­
τητα θα μειώνεται κατά 0,5% ετη­
σίως κατά την τετραετία 1990-1994. 
Τούτο έρχεται σε μεγάλη αντίθεση 
με την περίοδο έντονης δημιουργίας 
θέσεων εργασίας μεταξύ 1986-1990 
όταν ο ρυθμός ανάπτυξης ήταν 1,5% 
κατά μέσο όρο ετησίως. 
Η περαιτέρω μείωση της απασχόλη­
σης που προβλέπεται να σημειωθεί το 
1993 στο σύνολο της Κοινότητας, 
αποδίδεται ώς επί το πλείστον στις 
ιδιαίτερα δυσμενείς εξελίξεις στην 
Ισπανία και τη Γερμανία. Η Ισπανία 
προβλέπεται να εμφανίσει μείωση της 
απασχόλησης κατά 4,5% το 1993, τη 
μεγαλύτερη στην Κοινότητα. Η Δυ­
τική Γερμανία, σε μεγάλη αντίθεση με 
την εμπειρία του 1992 όταν ήταν μία 
από τις λίγες χώρες που σημείωναν 
αύξηση, προβλέπεται να σημειώσει 
μείωση της απασχόλησης μεγαλύτε­
ρη από 2% το 1993. Στη Γαλλία, την 
Ισπανία και την Πορτογαλία, η μείω­
ση της απασχόλησης αναμένεται να 
κυμανθεί γύρω στο 1,5% και στο Βέλ­
γιο μόλις παραπάνω από το 1%. Μόνο 
το Λουξεμβούργο και η Ιρλανδία προ­
βλέπεται ότι θα σημειώσουν αύξηση 
της απασχόλησης, αν και η Ιρλανδία 
μόνο οριακή. 
Σε όλα τα Κράτη Μέλη, οι συνθήκες 
που επικρατούν στην απασχόληση 
προβλέπεται να βελτιωθούν ελα­
φρώς το 1994. Τούτο ισχύει ιδίως 
για το ΗΒ, όπου προβλέπεται να ση­
μειωθεί αύξηση της απασχόλησης με 
ρυθμό 1% ύστερα από τρία χρόνια 
σημαντικής μείωσης. Ωστόσο, μόνο 
τέσσερα άλλα Κράτη Μέλη προβλέ­
πεται να σημειώσουν αύξηση της α­
πασχόλησης — η Ιταλία, αν και μόνο 
οριακά, η Ελλάδα, η Ιρλανδία και το 
Λουξεμβούργο. 
Οι συνέπειες αυτών των δυσμενών 
προβλέψεων για την απασχόληση σε 
ένα πλαίσιο όπου το εργατικό δυνα­
μικό στην Κοινότητα αναμένεται να 
εξακολουθήσει να αυξάνεται σημα­
ντικά — κατά περίπου 1,5% ετησίως το 1993 και το 1994 — είναι ότι η 
ανεργία θα εξακολουθήσει να αυξά­
νεται βραχυπρόθεσμα με ρυθμό 10% 
που ήταν ήδη απαράδεκτα υψηλός 
στις αρχές του 1993 (Σχήμα 39). Η 
αύξηση αναμένεται να είναι ιδιαίτε­
ρα έντονη κατά τη διάρκεια του 
1993. Ως αποτέλεσμα, ο μέσος 
ετήσιος ρυθμός αύξησης της ανερ­
γίας προβλέπεται να είναι 11% για 
την Κοινότητα χωρίς τα Κρατίδια 
της Ανατολικής Γερμανίας και 
11,5% με αυτά. 
Το 1994, αναμένεται να σημειωθεί 
περαιτέρω αύξηση με μέσο ρυθμό 
11,5% εάν δεν υπολογιστούν τα 
Κρατίδια της Ανατολικής Γερμα­
νίας και με σχεδόν 12% εάν συνυπο­
λογιστούν. Και στις δύο περιπτώ­
σεις, τούτο σημαίνει ότι η ανεργία 
ενδέχεται να ξεπεράσει το προη­
γούμενο ανώτατο επίπεδο της, του 
10,8%, που σημείωσε το 1985 πριν 
από τα τέλη του έτους. Συνεπώς, η 
πρόοδος που συντελέστηκε στην πε­
ρίοδο 1986-1990, όσον αφορά τη 
μείωση της ανεργίας, έχει ήδη χαθεί. 
Εκτός από το Λουξεμβούργο, όπου 
προβλέπονται λίγες μεταβολές, το 
ποσοστό της ανεργίας αναμένεται να 
αυξηθεί σημαντικά σε όλα τα Κράτη 
Μέλη το 1993 και φαίνεται ότι θα 
εξακολουθήσει να αυξάνεται στα πε­
ρισσότερα από αυτά κατά το 1994. Η 
μοναδική εξαίρεση είναι το ΗΒ, 
όπου με βάση την αύξηση της απα­
σχόλησης που προβλέπεται σήμερα, 
η ανεργία αναμένεται να μειωθεί 
από το 11,5% σε επίπεδα χαμηλότερα 
του 11%, επανερχόμενη στα επίπεδα 
του 1992. Στα μισά Κράτη Μέλη — 
Βέλγιο, Γερμανία, Ισπανία, Γαλλία, 
Κάτω Χώρες και Πορτογαλία — η 
ανεργία μεταξύ 1992 και 1994 ανα­
μένεται να αυξηθεί κατά 2 ποσο­
στιαίες μονάδες ή παραπάνω. 
Ως αποτέλεσμα, σε 8 Κράτη Μέλη, 
εάν ορισθεί ότι η Γερμανία περιλαμ­
βάνει τα νέα Κρατίδια, η ανεργία το 
1994 αναμένεται να είναι περίπου 
10% ή περισσότερο και στις δύο χώ­
ρες που πλήττονται πιο βαριά — την 
Ισπανία και την Ιρλανδία — κοντά 
στο 20% ή περισσότερο. 
57 
Κεφάλαιο 2 Βραχυπρόθεσμες προοπτικές για την οικονομία και την απασχόληση 
58-
Μέρος II Η ευρωπαϊκή αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική 
και στην Ανατολική Ευρώπη 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Κεφάλαιο 5 Οι εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες 
περιφέρειες 
Κεφάλαιο 6 Οι γυναίκες στην απασχόληση 
-59 
60 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
Κεφάλαιο 3 Η θεοη της Κοινότητας στην παγκόσμια 
οικονομία 
Η Κοινότητα χαρακτηρίζεται από υψηλόβαθμο ένταξης 
στην παγκόσμια οικονομία, κατέχει σημαντικό μερίδιο των 
διεθνών συναλλαγών, αλλά βρίσκεται σε μία περιοχή με έντονα 
οικονομικά προβλήματα. Οι μακροπρόθεσμες προοπτικές της 
όσον αφορά την ανάπτυξη και την απασχόληση δεν εξαρτώνται 
μόνο από την ανταγωνιστικότητα των παραγωγών της, αλλά 
και από τη διαρκή ανάπτυξη σε βασικές περιοχές του 
υπόλοιπου κόσμου. 
Η Κοινότητα είναι μία από τις πλου­
σιότερες περιοχές του κόσμου. Αντι­
προσωπεύει ένα σημαντικό ποσοστό 
του παγκόσμιου εισοδήματος και ένα 
ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο της μετα­
ποίησης και του διεθνούς εμπορίου. Ο 
πληθυσμός της, λόγω της παραγωγι­
κότητας του εργατικού δυναμικού, 
απολαμβάνει ένα από τα υψηλότερα 
βιοτικά επίπεδα και, παρά την τρέ­
χουσα ύφεση, είδε τα επίπεδα του 
πραγματικού του εισοδήματος να αυ­
ξάνονται σταθερά χρόνο με το χρόνο. 
Πληθυσμός και το 
δυνάμει εργατικό 
δυναμικό 
Οσον αφορά τον πληθυσμό, η Κοινό-
τητα αποτελεί ένα πολύ μικρό 
τμήμα του κόσμου. Από τον παγκό­
σμιο πληθυσμό που ανέρχεται στα 
περίπου 5.500 εκατ., μόνο το 6,5% — 
345 εκατ. — ζει στην Κοινότητα. 
Παρ' όλο που αντιπροσωπεύει ένα 
ελαφρώς υψηλότερο ποσοστό πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας, περίπου 
το 7% (ως εργάσιμη ηλικία νοείται 
αυτή μεταξύ 15-64 ετών), το μέγε­
θος του δυνάμει εργατικού δυναμι­
κού στο οποίο πρέπει να βασιστούν 
τα Κράτη Μέλη αποτελεί ένα πολύ 
μικρό κλάσμα του παγκόσμιου εργα­τικού δυναμικού (Χάρτης 4). Σε 
σύγκριση με την Κίνα, για παρά­
δειγμα, η οποία αντιπροσωπεύει μό­
λις λιγότερο από το 25% του παγκό-
σμιου πληθυσμού εργάσιμης 
ηλικίας, ενώ οι υπόλοιπες αναπτυσ­
σόμενες χώρες της Ασίας συνεισφέ­
ρουν ένα πρόσθετο 30% περίπου. Παρ' όλα αυτά, το δυνάμει εργατικό 
δυναμικό της Κοινότητας είναι πά­
νω από 40% μεγαλύτερο από εκείνο 
των ΗΠΑ και περισσότερες από 2,5 
φορές μεγαλύτερο από εκείνο της 
Ιαπωνίας. Συνολικά, η Κοινότητα α­
ντιπροσωπεύει περισσότερο από το 
40% του πληθυσμού εργάσιμης ηλι-
Χ4 Κατανομή του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, 1990 
8.3%' 
1 κουκίδα = 0,02% του παγκοσμίου συνόλου 
61-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
κίας των βιομηχανικών (ΟΟΣΑ) χω­
ρών. 
Ωστόσο, εδώ και κάποια χρόνια ο πλη­
θυσμός της Κοινότητας αυξάνεται με 
πολύ βραδύτερους ρυθμούς απ' ό,τι 
σε άλλα μέρη του κόσμου και σύμφω­
να με τις προβολές κατά τις επόμενες 
δύο δεκαετίες ο πληθυσμός θα εξακο­
λουθήσει να αυξάνεται, αλλά ο ρυθ­
μός αύξησης θα είναι σχετικά χαμη­
λός. Ενώ η πτώση αυτή του ρυθμού 
αύξησης του πληθυσμού δεν αντανα­
κλάται ακόμη πλήρως στην αύξηση 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας — 
ή του δυνάμει εργατικού δυναμικού 
— η αύξηση του πληθυσμού ηλικίας 
15-64 ετών στην Κοινότητα τα προη­
γούμενα 20 χρόνια ήταν κατά μέσο 
όρο μικρότερη του 1% ετησίως (0,7% 
περίπου). Παρ' όλο που ο ρυθμός αυ­
τός ήταν υψηλότερος από εκείνον σε 
άλλα μέρη της Δυτικής Ευρώπης — 
όπου ήταν μόνο περίπου 0,5% — είναι 
χαμηλότερος από το ρυθμό που παρα­
τηρήθηκε σε άλλες αναπτυγμένες χώ­
ρες εκτός Ευρώπης — στις ΗΠΑ για 
παράδειγμα, όπου ο ρυθμός αύξησης 
ήταν 1,5% ετησίως κατά την περίοδο 
αυτή, εν μέρει λόγω της εισροής μετα­ναστών και στην Ιαπωνία 1% ετη­
σίως. 
Τέλος, είναι ακόμη χαμηλότερος από 
το ρυθμό αύξησης στις αναπτυσσό­
μενες χώρες — όπου είναι 2-3% κα­
τά μέσο όρο — όπου ο πληθυσμός 
αυξήθηκε με ιδιαίτερη ταχύτητα κα­
τά την ίδια περίοδο, εν μέρει λόγω 
της βελτίωσης στην υγειονομική πε­
ρίθαλψη που συνέβαλε στη μείωση 
της βρεφικής θνησιμότητας. 
Ο ρυθμός αύξησης του δυνάμει ερ­
γατικού δυναμικού στις γειτονικές 
περιφέρειες στα νότια της Κοινότη­
τας, στις χώρες Μαγκρέμπ και Μασ-
ρέκ στη Βόρεια Αφρική, ήταν ιδιαί­
τερα υψηλός ακόμη και σε σχέση με 
άλλες αναπτυσσόμενες χώρες. Ο 
πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας 
αυξήθηκε με υψηλότερο ρυθμό — 
σχεδόν κατά 3,5% ετησίως — στις 
χώρες Μαγκρέμπ απ' οπουδήποτε 
αλλού στον κόσμο, ενώ στις χώρες 
Μασρέκ αυξήθηκε με ρυθμό 2,5% 
ετησίως. 
Τούτο σημαίνει ότι το μέγεθος του 
δυνάμει εργατικού δυναμικού στη 
Χ5 Προβολή αύξησης του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, 
1990-2010 
0.2% 
Ετήσια 
μεταβολή (%) Βόρεια Αφρική συνολικά είναι 
σήμερα περίπου το ήμισυ εκείνου 
της Κοινότητας ενώ πριν αιιό 20 
χρόνια ήταν μόνο το ένα τρίτο. Το 
σημαντικότερο ίσως, όσον αφορά τις 
τυχόν μεταναστευτικές πιέσεις, εί­
ναι ότι πάνω από το ένα τρίτο του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας στις 
χώρες αυτές είναι ηλικίας μεταξύ 15 
και 24 ετών — ενώ στην Κοινότητα 
ο πληθυσμός αυτής της ηλικιακής 
ομάδας αποτελεί μόλις περισσότερο 
από το 20% — πράγμα που σε αριθ­
μούς σημαίνει ότι , στα περίπου 45 
εκατ., τα νέα άτομα αυτής της ηλι­
κιακής ομάδας είναι ελαφρώς μόνο 
λιγότερα απ' ό,τι στην Κοινότητα. 
Σε χώρες στα ανατολικά της Κοινό­
τητας, στην Κεντρική και στην Ανα­
τολική Ευρώπη, η αύξηση του πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας κατά τα 
προηγούμενα 20 χρόνια ήταν παρό­
μοια με της Κοινότητας — η Ουγγα­
ρία και η Βουλγαρία όμως δεν ση­
μείωσαν καμία αύξηση. Παρ' όλο 
που ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας 
αυξήθηκε με μεγαλύτερο ρυθμό στις 
χώρες της πρώην Σοβιετικής Ενω­
σης, ιδίως στις λιγότερο αναπτυγμέ­
νες περιοχές στο Νότο και την Ανα­
τολή, η μέση αύξηση, παρ' όλα αυτά, 
ήταν μόνο 1% κατά την περίοδο 
αυτή. 
Σε απόλυτους αριθμούς, το δυνάμει 
εργατικό δυναμικό στην Κεντρική 
και στην Ανατολική Ευρώπη, το 
οποίο μόλις ξεπερνά τα 80 εκατ., 
αντιστοιχεί στο 35% της Κοινότη­
τας, ενώ εκείνο των πρώην Σοβιετι­
κών Δημοκρατιών συνολικά στο πε­
ρίπου 80%. Συνεπώς, σε αυτές τις 
δύο περιοχές ο συνολικός πληθυ­
σμός εργάσιμης ηλικίας είναι με­
γαλύτερος από ό,τι στην Κοινότητα 
και ελαφρώς μεγαλύτερος από ό,τι 
στο σύνολο της Δυτικής Ευρώπης. 
Κατά τα επόμενα 20 χρόνια — χρο­
νική περίοδος κατά την οποία ο πλη­
θυσμός εργάσιμης ηλικίας μπορεί να 
προβλεφθεί με αρκετή ακρίβεια 
αφού τα περισσότερα άτομα που θα 
εισέλθουν στην ηλικιακή αυτή ομά­
δα έχουν ήδη γεννηθεί — ο πληθυ­
σμός εργάσιμης ηλικίας στην Κοινό-
62 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
τητα θα αυξηθεί πιθανώς με 
βραδύτερο ρυθμό από ό,τι στο πα­
ρελθόν. Ωστόσο, εάν η μετανάστευ­
ση, ο ρυθμός της οποίας επί του πα-
ρόντος είναι περίπου 1 εκατ. 
ετησίως, δεν μειωθεί πολύ κάτω από 
τις 750 χιλιάδες, δεν είναι πιθανό να 
σημειωθεί ουσιαστική μείωση του 
σημερινού ρυθμού αύξησης (0,7% ε­
τησίως). Αυτός ο χαμηλός ρυθμός 
αύξησης είναι κοινός στα περισσότε­
ρα άλλα αναπτυγμένα μέρη του κό­
σμου, ενώ προβλέπεται ότι άλλες 
χώρες της Δυτικής Ευρώπης δεν θα 
σημειώσουν αύξηση και ότι ίσως 
επίσης ο ρυθμός αύξησης στις ΗΠΑ 
θα είναι πολύ χαμηλότερος από 1% 
ετησίως, ενώ στην Ιαπωνία προβλέ­
πεται να σημειωθεί μείωση του δυ­
νάμει εργατικού δυναμικού (Χάρ­
της 5). 
Από την άλλη πλευρά, στις ανα­
πτυσσόμενες χώρες σύμφωνα με τις 
πιο πρόσφατες προβολές των Ηνω­
μένων Εθνών, η αύξηση του πληθυ­
σμού εργάσιμης ηλικίας προβλέπε­
ται να συνεχιστεί με παρόμοιο ή 
ακόμη υψηλότερο ρυθμό απ' ό,τι τα 
τελευταία 20 χρόνια. Τούτο σημαί­
νει ότι το έτος 2010, το περίπου 88% 
του συνολικού δυνάμει εργατικού 
δυναμικού στον κόσμο θα βρίσκεται 
σε χώρες που σήμερα χαρακτηρίζο­
νται αναπτυσσόμενες, συμπεριλαμ­
βανομένων των χωρών που βρίσκο­
νται σε μεταβατικό στάδιο στην 
Κεντρική και στην Ανατολική Ευ­
ρώπη και της πρώην Σοβιετικής 
Ενωσης — σε αντίθεση με το περί­
που 84% σήμερα και το 78% το 1970 
— και μόνο το 12% στις τωρινές 
βιομηχανικές χώρες. 
Κατά τα επόμενα 20 χρόνια, μόνο 
στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλαν­
δία από τις βιομηχανικές χώρες ο 
πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας ανα­
μένεται να αυξηθεί με ρυθμό με­
γαλύτερο από 1% ετησίως, ενώ μόνο 
στην Κίνα από τις αναπτυσσόμενες 
χώρες προβλέπεται ότι η αύξηση θα 
είναι χαμηλότερη από 2,5% ετησίως. 
Για να δώσουμε ένα παράδειγμα των 
συνεπειών που έχουν αυτές οι προ­
βολές, ένας ετήσιος ρυθμός αύξησης 
1% σημαίνει διπλασιασμό του πλη­θυσμού εργάσιμης ηλικίας μέσα σε 
70 χρόνια, ενώ με ρυθμό 2,5% ετη­
σίως τούτο θα συμβεί σε λιγότερα 
από 30 χρόνια. 
Το 2010 το δυνάμει εργατικό δυνα­
μικό της σημερινής Κοινότητας των 
12 Κρατών Μελών θα αντιπροσω­
πεύει μόνο το 5% του παγκόσμιου 
συνόλου. Ο συνυπολογισμός των 
σημερινών χωρών ΕΖΕΣ προσθέτει 
0,5% μόνο και των σημερινών χω­
ρών της Κεντρικής και της Ανατο­
λικής Ευρώπης μόνο ένα 2% ακόμα. 
Τούτο αντανακλά την πιθανότητα 
ότι η αύξηση του πληθυσμού εργά­
σιμης ηλικίας σε αυτές τις τελευ­
ταίες χώρες θα είναι ελαφρώς μόνο 
μεγαλύτερος από ό,τι στην Κοινότη­
τα κατά τα επόμενα 20 χρόνια — 
υποθέτοντας ότι δεν σημειώνεται 
επιτάχυνση του ρυθμού μετανά­
στευσης. Τούτο ισχύει επίσης για τις 
χώρες της πρώην Σοβιετικής Ενω­
σης, όπου ο συνολικός πληθυσμός 
εργάσιμης ηλικίας προβλέπεται να 
αυξηθεί με ετήσιο ρυθμό 0,7% την 
περίοδο αυτή, εάν δεν σημειωθεί 
αύξηση του ρυθμού αποδημίας. 
Ωστόσο, στις γειτονικές χώρες στα 
νότια της Κοινότητας, στις χώρες 
του Μαγκρέμπ και του Μασρέκ της 
Βόρειας Αφρικής καθώς και στις 
αραβικές χώρες της Μέσης Ανα­
τολής, η αύξηση του πληθυσμού η­
λικίας 15-64 ετών — η οποία επη­
ρεάζεται οριακά μόνο από μία 
ενδεχόμενη μείωση του ρυθμού γεν­
νήσεων — προβλέπεται να είναι 3% 
κατά μέσο όρο ετησίως κατά τα επό­
μενα 20 χρόνια. Τούτο συνεπάγεται 
ότι το έτος 2010 ο πληθυσμός αυτός 
θα έχει σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέ­
ση με το 1990. Αν και στις χώρες του 
Μαγκρέμπ και του Μασρέκ η αύξη­
ση ενδέχεται να είναι μικρότερη, ο 
πληθυσμός σε αυτή την ηλιακή ομά­
δα προβλέπεται παρ' όλα αυτά να 
αυξηθεί κατά 75% κατά την περίοδο 
αυτή. 
Αυτοί οι ρυθμοί αύξησης σημαίνουν 
ότι το έτος 2010, ο πληθυσμός εργά­
σιμης ηλικίας στις αραβικές χώρες 
θα είναι ελαφρώς μόνο μικρότερος 
απ' ό,τι στην Κοινότητα, ενώ το 1990 ήταν ο μισός απ' ό,τι στην Κοι­
νότητα, καθώς και ότι ο αριθμός των 
νέων ηλικίας 15-24 ετών, 75 εκατ. 
περίπου, θα είναι κατά 70% με­
γαλύτερος απ' ό,τι στα Κράτη Μέλη. 
Απασχόληση 
Ο αριθμός των ατόμων εργάσιμης 
ηλικίας, ενώ αποτελεί μία ένδειξη 
για το δυνάμει μέγεθος του εργατι­
κού δυναμικού, δεν αποτελεί κατ' 
ανάγκη καλό δείκτη του πραγματι­
κού αριθμού των ατόμων που απα­
σχολούνται παραγωγικά. Στην Κοι­
νότητα, περίπου τα δύο τρίτα (67%) 
των ατόμων ηλικίας 15-64 ετών εί­
ναι ενεργά μέλη του εργατικού δυ­
ναμικού, αν και σήμερα απασχολεί­
ται κάτω από το 60%, ενώ τα 
υπόλοιπα δεν μπορούν να βρουν ερ­
γασία. Και τα δύο αυτά νούμερα εί­
ναι σημαντικά χαμηλότερα απ' ό,τι 
στις περισσότερες άλλες αναπτυγμέ­
νες χώρες, όπου ο οικονομικά ενερ­
γός πληθυσμός τείνει να είναι το 
περίπου 75% του πληθυσμού εργά­
σιμης ηλικίας και η απασχόληση, 
όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 1, 
περίπου 70%. 
Οι διαφορές αυτές μεταξύ της Κοινό­
τητας και άλλων χωρών που βρίσκο­
νται σε παρόμοιο στάδιο οικονο­
μικής ανάπτυξης, όπως αναλύονται 
σε άλλα σημεία αυτού και άλλων 
τευχών της σειράς Η Απασχόληση 
στην Ευρώπη, προκαλούνται από 
δύο κύριους λόγους. Ο πρώτος είναι 
η σχετικά χαμηλή συμμετοχή των 
γυναικών στο εργατικό δυναμικό 
στα περισσότερα μέρη της Κοινότη­
τας, χαρακτηριστικό το οποίο μετα­
βάλλεται σταδιακά. Ο δεύτερος είναι 
το υψηλό ποσοστό ανεργίας σε σχέ­
ση με τα περισσότερα άλλα συγκρί­
σιμα μέρη του κόσμου. 
Ωστόσο, τα στοιχεία για την Κοινό­
τητα δεν είναι τόσο διαφορετικά από 
εκείνα για την Κεντρική και την 
Ανατολική Ευρώπη, όπου οι χώρες 
συνήθιζαν να απασχολούν με­
γαλύτερο ποσοστό του δυνάμει ερ­
γατικού δυναμικού τους, αλλά όπου 
τα ποσοστά συμμετοχής μειώθηκαν 
63-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
από τη στιγμή που άρχισε η διαδικα­
σία μετάβασης από την ελεγχόμενη 
οικονομία. Η μείωση της απασχόλη­
σης σε σχέση με τον πληθυσμό εργά­
σιμης ηλικίας είναι ακόμη εντονότε-
ρη καθώς η ανεργία, η οποία 
προηγουμένως ήταν άγνωστη — 
τουλάχιστον επίσημα — άρχισε να 
αυξάνεται ραγδαίως. 
Από την άλλη πλευρά, ο ενεργός 
πληθυσμός και ο αριθμός των απα­
σχολουμένων στην Κοινότητα είναι 
σημαντικά μεγαλύτεροι απ' ό,τι στη 
Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανα­
τολή. Στις χώρες αυτές, μόνο ένα 
μικρό ποσοστό του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας καταγράφεται ως 
οικονομικά ενεργό και ακόμη μικρό­
τερο ποσοστό ως απασχολούμενο. 
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των 
Ηνωμένων Εθνών, στα περισσότερα 
μέρη της περιοχής απασχολείται το 
ήμισυ ή λιγότερο δυνάμει εργατικό 
δυναμικό. 
Ωστόσο, απαιτείται ιδιαίτερη προ­
σοχή κατά την ερμηνεία των 
εκτιμήσεων αυτών. Υπάρχουν ση­
μαντικές δυσκολίες στη μέτρηση 
της απασχόλησης στις αναπτυσσό­
μενες χώρες όπου μπορεί να μην 
υπάρχει επίσημη αγορά εργασίας με 
τη συνηθισμένη έννοια. Ιδιαίτερα 
προβλήματα αφορούν εκείνους που 
εξασφαλίζουν τα προς το ζην από τη 
γεωργία ή εργάζονται σε μικρές οι­
κογενειακές μονάδες, οι οποίοι μπο­
ρεί να λαμβάνουν μικρή ή καμία 
αμοιβή και να έχουν ή όχι μετρηθεί 
ως απασχολούμενοι ανάλογα με το 
συγκεκριμένο ορισμό που υιοθετεί ο 
στατιστικολόγος που ασχολείται με 
το θέμα αυτό. Τα στοιχεία αυτά επί­
σης, δεν συνεκτιμούν την υποαπα­
σχόληση ή τον αριθμό των πραγμα­
τικών ωρών εργασίας, ούτε έχουν 
κατ' ανάγκη ίδια συνεπή βάση με­
ταξύ των χωρών. Συνεπώς, στην 
καλύτερη περίπτωση είναι απλώς 
ενδεικτικά της κατάστασης. 
Η χαμηλή απασχόληση στην πε­
ριοχή αντανακλά δύο κύρια χαρα­
κτηριστικά των εν λόγω χωρών. Το 
πρώτο είναι η οξεία έλλειψη διαθέσι­
μων θέσεων εργασίας στην επίσημη οικονομία λόγω της υπανάπτυκτης 
φύσης της οικονομικής δραστηριό­
τητας και ειδικότερα της μικρής ση­
μασίας της βιομηχανίας ως πηγής 
εισοδήματος ή θέσεων εργασίας. 
Στις περισσότερες χώρες, το 15% ή 
λιγότερο του εργατικού δυναμικού 
απασχολείται στη βιομηχανία σε 
σύγκριση με το περίπου 30% στις 
περισσότερες αναπτυγμένες χώρες. 
Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι το 
πολύ μικρό ποσοστό των γυναικών 
που καταγράφονται ως απασχο­
λούμενες. Σε πολλές από τις χώρες 
αυτές, οι γυναίκες αντιπροσω­
πεύουν κάτω από το 10% του εργα­
τικού δυναμικού σύμφωνα με τις 
επίσημες εκτιμήσεις. Τούτο ισχύει 
ιδίως για τις χώρες της Μέσης Ανα­
τολής — στη Σαουδική Αραβία, για 
παράδειγμα, οι γυναίκες αποτελούν 
το 7% μόνο του εργατικού δυναμι­
κού — αλλά ισχύει και για τη Λιβύη 
όπου αποτελούν το 9% και για την 
Αλγερία όπου αποτελούν λιγότερο 
από το 5%. Ενώ τούτο δεν σημαίνει 
κατ' ανάγκη ότι η συντριπτική 
πλειοψηφία των γυναικών δεν ερ­
γάζεται στην πραγματικότητα — 
ένα μεγάλο ποσοστό είναι σχεδόν βέ­
βαιο ότι εργάζεται ως άμισθα συμ-
βοηθούντα μέλη οικογένειας — παρ' 
όλα αυτά αντανακλά τη δύναμη των 
παραδοσιακών θρησκευτικών και 
πολιτιστικών στάσεων ενάντια 
στην έμμισθη απασχόληση των γυ­
ναικών. 
Το χαμηλό ποσοστό του εργατικού 
δυναμικού που απασχολείται στη 
βιομηχανία αποτελεί χαρακτηριστι­
κό των αναπτυσσόμενων χωρών γε­
νικά. Μόνο σε λίγες πρόσφατα εκ-
βιομηχανιζόμενες χώρες το μερίδιο 
της απασχόλησης στη βιομηχανία 
είναι συγκρίσιμο με εκείνο των ανα­
πτυγμένων χωρών — στο Χονγκ 
Κονγκ και στη Νότια Κορέα, ιδιαίτε­
ρα, το ποσοστό αυτό είναι μόλις πά­
νω από 25%. Στις περισσότερες ανα­
πτυσσόμενες χώρες, η βιομηχανική 
απασχόληση αντιπροσωπεύει λιγό­
τερο από το 15% και στις φτωχότε­
ρες χώρες το ποσοστό αυτό μειώνε­
ται σε επίπεδα κατώτερα του 10% 
και ακόμη, σε ορισμένες περιπτώ­σεις, ιδίως στην Αφρική υπό τη Σα­
χάρα, σε επίπεδα χαμηλότερα του 
5%. 
Επιπρόσθετα, στις περισσότερες 
αναπτυσσόμενες χώρες υπάρχουν 
λίγες ενδείξεις για σημαντική αύξη­
ση του μεριδίου της βιομηχανίας. 
Πράγματι, σε πολλές περιπτώσεις το 
σημερινό μερίδιο είναι το ίδιο ή μι­
κρότερο απ' ό,τι ήταν πριν από 25 
χρόνια. Τούτο ισχύει επίσης για τις 
αναπτυσσόμενες χώρες των οποίων 
η γεωγραφική θέση είναι κοντά 
στην Κοινότητα, για τη Βόρεια 
Αφρική και τη Μέση Ανατολή, παρ' 
όλο που παρατηρούνται λίγες εξαι­
ρέσεις εκεί όπου η εκβιομηχάνιση 
φαίνεται ότι κερδίζει έδαφος — για 
το Μαρόκο, ειδικότερα, όπου το πο­
σοστό του εργατικού δυναμικού που 
απασχολείται στη βιομηχανία είναι 
μόλις μεγαλύτερο από 20%. 
Παράγωγη και 
εισόδημα 
Παρ' όλο που μόνο το περίπου 7% 
του παγκόσμιου πληθυσμού εργάσι­
μης ηλικίας ζει στην Κοινότητα, 
ωστόσο αντιπροσωπεύει σημαντικό 
μερίδιο της παγκόσμιας παραγωγής 
αγαθών και υπηρεσιών και, συνε­
πώς, απολαμβάνει δυσανάλογο μερί­
διο του παγκόσμιου εισοδήματος. 
Σύμφωνα με τις τελευταίες 
εκτιμήσεις, η Κοινότητα παράγει το 
περίπου 30% του παγκόσμιου ΑΕΠ 
και δημιουργεί περίπου το ίδιο πο­
σοστό παγκόσμιου εισοδήματος, 
υπολογιζόμενο σε δολάρια ΗΠΑ. Το 
μερίδιο αυτό είναι μεγαλύτερο από 
εκείνο των ΗΠΑ (26%) και διπλάσιο 
από εκείνο της Ιαπωνίας (14%). 
Οι τρεις αυτές περιοχές συνολικά 
αντιπροσωπεύουν το περίπου 15% 
του παγκόσμιου δυνάμει εργατικού 
δυναμικού ενώ παράγουν το 70% 
του παγκόσμιου ΑΕΠ. Αν και όσον 
αφορά το πραγματικό εργατικό δυ­
ναμικό που απασχολείται παραγωγι­
κά, η αναλογία είναι πολύ μεγαλύτε­
ρη σε αυτά τα τρία μέρη του κόσμου, 
η αντιπαράθεση αυτών των δύο 
στοιχείων είναι παρ' όλα αυτά ενδει-
64 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
κτική της κλίμακας του χάσματος 
στην παραγωγικότητα μεταξύ αυ­
τών και του αναπτυσσόμενου κό­
σμου στον οποίο ζει και εργάζεται η 
συντριπτική πλειοψηφία του πα­
γκόσμιου πληθυσμού. 
Είναι επίσης ενδεικτική της ιδιαίτε­
ρα άνισης διανομής του παγκόσμιου 
εισοδήματος, καθώς περίπου το 70% 
του τελευταίου διοχετεύεται στο ένα 
έκτο του πληθυσμού. Στο άλλο 
άκρο, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις 
των Ηνωμένων Εθνών, το φτωχότε­
ρο 50% των ατόμων που ζουν στον 
κόσμο πρέπει να ζήσουν με λιγότερο 
από το 5% του παγκόσμιου ει­
σοδήματος (Χάρτης 6, ο οποίος έχει 
τον ίδιο συνολικό αριθμό κουκίδων 
με το Χάρτη 4 και, συνεπώς, όταν 
συγκριθεί με τον τελευταίο απεικο­
νίζει την έντονα άνιση κατανομή 
του ΑΕΠ σε σχέση με τα άτομα που 
το παράγουν). 
Οσον αφορά το κατά κεφαλήν εισό­
δημα, η διαφορά μεταξύ των πλου­
σιότερων και των φτωχότερων χω­
ρών είναι τεράστια. Ακόμη και εάν 
μετρηθεί με τις ισοτιμίες αγορα­
στικής δύναμης, προκειμένου να 
συνυπολογιστούν οι διαφορές στο 
πρότυπο της κατανάλωσης μεταξύ 
χωρών (δηλαδή το γεγονός ότι κά­
ποιος που ζει σε αναπτυσσόμενη χώ­
ρα μπορεί συνήθως να επιτύχει ένα 
δεδομένο πρότυπο κατανάλωσης με 
πολύ χαμηλότερο επίπεδο εισοδήμα­
τος απ' ό,τι σε αναπτυγμένη χώρα) 
το μέσο πραγματικό κατά κεφαλή 
ΑΕΠ υπολογίζεται ότι είναι 50 φο­
ρές υψηλότερο στις ΗΠΑ απ' ό,τι 
στην Αιθιοπία ή το Ζαΐρ. (Οι 
εκτιμήσεις αυτές υπολογίζονται από 
το Πρόγραμμα Διεθνών Συγκρί­
σεων των Ηνωμένων Εθνών (ICP), 
αν και αναπόφευκτα ενδέχεται να 
περιέχουν μεγάλο σφάλμα όσον αφο­
ρά τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες 
λόγω της έλλειψης δεδομένων.) 
Παρ' όλο που το μέσο κατά κεφαλήν 
εισόδημα στην Κοινότητα είναι μό­
νο το 70% εκείνου στις ΗΠΑ, είναι 
πάνω από 10 φορές υψηλότερο απ' 
ό,τι στο σύνολο της Αφρικής και 4-5 
φορές υψηλότερο απ' ό,τι στις ελά-Χ6 Διανομή του παγκόσμιου εισοδήματος, 1990 
1 κουκίδα = 0,02% του παγκοσμίου συνόλου 
Χ7 Κατά κεφαλήν εισόδημα σε σύγκριση με την Κοινότητα, 1990 
Κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ ως % ΕΚ 
D <15 
• 15 - 30 
| 30 - 100 
• EUR12 
• > 100 
65 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
χιστα πιο ευημερούσες χώρες του 
Μαγκρέμπ (Χάρτης 7). Ενώ οι πε-
τρελαιοπαραγωγικές χώρες της Βό­
ρειας Αφρικής και της Μέσης Ανα-
τολής παρουσιάζουν πολύ 
υψηλότερα επίπεδα μέσου κατά κε­
φαλήν εισοδήματος απ' ό,τι άλλες 
χώρες της περιοχής και, σε ορισμέ­
νες περιπτώσεις, επίπεδα συγκρίσι­
μα με εκείνα στην Κοινότητα, αυτοί 
οι μέσοι όροι συγκαλύπτουν μία 
έντονα άνιση εσωτερική κατανομή 
του εισοδήματος, καθώς τα επίπεδα 
του εισοδήματος της συντριπτικής 
πλειοψηφίας των ατόμων είναι ση­
μαντικά χαμηλότερα. 
Το κατά κεφαλήν εισόδημα στην 
Κοινότητα είναι επίσης σημαντικά 
υψηλότερο απ' ό,τι στην Κεντρική 
και στην Ανατολική Ευρώπη και 
στην πρώην Σοβιετική Ενωση. Παρ' 
όλο που, όπως στην περίπτωση των 
αναπτυσσόμενων χωρών, είναι τρο­
μακτικά δύσκολο να υπολογιστεί η 
διαφορά — εν μέρει λόγω του ότι έως 
πρόσφατα οι επίσημες συναλλαγμα­
τικές ισοτιμίες ήταν ιδιαίτερα παρα­
πλανητικές — υπάρχουν ενδείξεις 
ότι τα τρέχοντα μέσα επίπεδα αντι­στοιχούν μόλις στο 30-40% των επι­
πέδων στην Κοινότητα. 
Αύξηση του ΑΕΠ και 
κατά κεφαλήν 
εισόδημα 
Ενώ η οικονομική ανάπτυξη στην 
Κοινότητα ήταν βραδύτερη κατά τη 
δεκαετία του 1980 απ' ό,τι σε κάθε 
μεταπολεμική δεκαετία, ωστόσο 
ήταν υψηλότερη σε σχέση με πολλά 
αναπτυσσόμενα μέρη του κόσμου 
όπου η αύξηση της παραγωγής απο­
τελούσε ακόμη επιτακτικότερη ανά­
γκη για τη δημιουργία απασχόλη­
σης και υψηλότερου πραγματικού 
εισοδήματος. Ετσι, ακόμη και σε μία 
περίοδο σχετικής στασιμότητας στο 
βιομηχανικά αναπτυγμένο κόσμο, 
το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτω­
χών περιφερειών στην πραγματικό­
τητα διευρύνθηκε. Στις χώρες παρα­
γωγούς ενέργειας και άλλων 
πρωτογενών προϊόντων, η πτώση 
των τιμών του πετρελαίου και άλ­
λων πρωτογενών αγαθών, εν μέρει 
εξαιτίας του χαμηλού ρυθμού αύξη-
Χ8 Αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος, 1980-1990 
Ετήσια 
μεταβολή (%) 
Γ—ι μείωση 
< 2 
2 - 3 
3 - 4 
> 4 σης της παράγωγης, και συνεπώς 
της ζήτησης, στις βιομηχανικές χώ­
ρες — ιδίως κατά το πρώτο ήμισυ 
της δεκαετίας του 1980 — οδήγησε, 
σε πολλές περιπτώσεις, σε σημα­
ντική μείωση των εσόδων από εξα­
γωγές και σε πολύ μικρή αύξηση του 
ΑΕΠ. 
Στη Μέση Ανατολή, το ΑΕΠ υπολο­
γίζεται ότι αυξήθηκε κατά μέσο όρο 
μόνο 1% ετησίως καθ' όλη τη δεκαε­
τία του 1980 ενώ ο πληθυσμός 
αυξήθηκε με ετήσιο ρυθμό με­
γαλύτερο από 3%. Συνακόλουθα, το 
πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα 
στην περιοχή μειώθηκε περισσότερο 
από 2% ετησίως κατά την περίοδο 
αυτή και το 1990 ήταν κατά 20% 
χαμηλότερο απ' ό,τι πριν από 10 
χρόνια, σε αντίθεση με τη σημα­
ντική αύξηση που σημειώθηκε κατά 
τη δεκαετία του 1970 με την αύξηση 
των τιμών του πετρελαίου (Χάρ­
της 8). 
Κατά τη δεκαετία του 1980, στην 
Αφρική υπό τη Σαχάρα η αύξηση 
του πληθυσμού ξεπέρασε την αύξη­
ση του ΑΕΠ και το πραγματικό κατά 
κεφαλήν εισόδημα στην περιοχή 
μειώθηκε, κατά μέσο όρο, κατά περί­
που 10% στην περίοδο αυτή. Συνε­
πώς, αυτά τα δέκα χρόνια πολλές 
από τις φτωχότερες χώρες στον κό­
σμο έγιναν ακόμη φτωχότερες. 
Επίσης, την ίδια περίοδο, στη Λατι­
νική Αμερική, το κατά κεφαλήν ει­
σόδημα μειώθηκε σε πραγματικούς 
όρους με ετήσιο ρυθμό 0,5% κατά 
μέσο όρο, καθώς το εξωτερικό χρέος 
σωρευόταν κατά τη διάρκεια της δε­
καετίας του 1970 σε μία προσπάθεια 
να διατηρηθεί η ανάπτυξη, πήρε δυ­
σβάσταχτες διαστάσεις και οδήγησε 
στην καθολική υιοθέτηση προγραμ­
μάτων σταθεροποίησης για να καθη­
λωθούν οι δαπάνες. 
Μόνο στην Ασία οι αναπτυσσόμενες 
χώρες κατόρθωσαν να διατηρήσουν 
την ανάπτυξη, κατά τη διάρκεια της 
δεκαετίας του 1980, κοντά στους ρυθ­
μούς που είχαν φθάσει τη δεκαετία 
του 1970, ενώ ορισμένες χώρες, όπως 
η Ινδία και η Κίνα (για την οποία η 
66-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
αύξηση του ΑΕΠ είναι ιδιαίτερα 
δύσκολο να υπολογιστεί), έφθασαν α­
κόμη υψηλότερους ρυθμούς. 
Εκτός από την Ασία — η οποία αναμ­
φίβολα αντιπροσωπεύει περισσότε­
ρο από το ήμισυ του παγκόσμιου 
πληθυσμού — το τεράστιο χάσμα 
στο κατά κεφαλήν εισόδημα μεταξύ 
αναπτυγμένων και αναπτυσσόμε­
νων χωρών διευρύνθηκε τη δεκαε­
τία του 1980 αντί να μειωθεί όπως 
είχε συμβεί κατά τη δεκαετία του 
1970. Τούτο ισχύει επίσης για την 
Κοινότητα και τις φτωχότερες χώ­
ρες στα νότια και ανατολικά της 
σύνορα. Παρ' όλο που στις χώρες 
του Μαγκρέμπ και του Μασρέκ το 
ΑΕΠ αυξήθηκε σε πραγματικούς 
όρους με ρυθμό περίπου 3% κατά 
μέσο όρο ετησίως κατά τη δεκαετία 
του 1980 — σημαντικά υψηλότερος 
απ' ό,τι στην Κοινότητα —, ο ρυθμός 
αυτός ήταν οριακά μόνο υψηλότε­
ρος από το ρυθμό αύξησης του πλη­
θυσμού. Συνακόλουθα, το κατά κε­
φαλήν εισόδημα δεν αυξήθηκε αν 
συγκριθεί με εκείνο στην Κοινότη­
τα, όπου αυξήθηκε με ρυθμό μόλις 
μεγαλύτερο από 2% κατά μέσο όρο 
ετησίως. 
Παρόμοια, στην Κεντρική και στην 
Ανατολική Ευρώπη, καθώς και 
στην πρώην Σοβιετική Ενωση, η μέ­
ση αύξηση του ΑΕΠ κατά τη δεκαε­
τία του 1980 ήταν μόλις περίπου 1% 
ετησίως και πάλι πολύ μικρότερη 
απ' ό,τι στη δεκαετία του 1970, κα­
θώς οι κεντρικά σχεδιασμένες οικο­
νομίες αντιμετώπισαν μεγάλα διαρ­
θρωτικά προβλήματα. Συνεπώς, το 
κατά κεφαλήν εισόδημα αυξήθηκε 
ελάχιστα. 
Μετά το 1990, η διάλυση της αγοράς 
της πρώην Σοβιετικής Ενωσης, η 
σημαντική μείωση του ενδοπεριφε­
ρειακού εμπορίου και η εφαρμογή 
περιοριστικών νομισματικών και 
δημοσιονομικών πολιτικών για τη 
συγκράτηση των πληθωριστικών 
πιέσεων και του δημόσιου δανει­
σμού συνδυάστηκαν με την ανατα­
ραχή που προκάλεσε η διαδικασία 
μετάβασης ώστε τελικά το ΑΕΠ 
μειώθηκε σημαντικά. Οπως περιγράφεται στο παράρτημα 
του Κεφαλαίου αυτού, το οποίο εξε­
τάζει αναλυτικότερα τις εξελίξεις 
στην οικονομία και την απασχόλη­
ση που σημειώθηκαν στην Κε­
ντρική και στην Ανατολική Ευρώ­
πη από τότε που άρχισε η διαδικασία 
μετάβασης — ιδίως το 1992 — αυτή 
η μαζική μείωση της παραγωγής 
στην περιοχή συνοδεύτηκε από ση­
μαντική απώλεια θέσεων εργασίας 
και ραγδαία αύξηση της ανεργίας. 
Γενικά, η Κοινότητα περιβάλλεται 
από περιφέρειες οι οποίες τα τελευ­
ταία ιδίως χρόνια έχουν σημειώσει 
μείωση ή στην καλύτερη περίπτωση 
πολύ μικρή αύξηση του κατά κε­
φαλήν εισοδήματος και στις οποίες 
συνεπώς τα προβλήματα της αγοράς 
εργασίας επιδεινώθηκαν. Τούτο 
πρέπει να προκαλεί ιδιαίτερη ανη­
συχία στην Κοινότητα όχι μόνο λό­
γω της μακροπρόθεσμης σημασίας 
αυτών των περιοχών ως αγορών για 
τα βιομηχανικά της προϊόντα και 
υπηρεσίες, αλλά επίσης εξαιτίας της 
μεταναστευτικής πίεσης η οποία θα 
ενταθεί αναμφίβολα καθώς το εισό­
δημα και οι ευκαιρίες για απασχόλη­ση παραμένουν ανεπαρκείς και μά­
λιστα συρρικνώνονται. 
Εμπόριο 
Το μεγάλο μερίδιο της Κοινότητας 
στο παγκόσμιο εισόδημα οφείλεται 
σε μεγάλο βαθμό στην ηγετική της 
θέση στο διεθνές εμπόριο και, ειδικό­
τερα, στο εμπόριο βιομηχανικών 
προϊόντων που εξακολουθεί να είναι 
το μεγαλύτερο και το ταχύτερα ανα­
πτυσσόμενο στοιχείο των συνολι­
κών εμπορικών ροών. 
Το 1990, τα προϊόντα μεταποίησης 
αντιπροσώπευαν περισσότερο από 
το 60% της συνολικής αξίας των συ­
ναλλαγών σε αγαθά και υπηρεσίες, 
περίπου τρεις φορές περισσότερο 
από την αξία των συναλλαγών σε 
υπηρεσίες. Επιπλέον, τα προη­
γούμενα 20 χρόνια — αντίθετα με 
την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη 
— το μερίδιο των βιομηχανικών 
προϊόντων στο συνολικό εμπόριο 
μάλλον αυξήθηκε παρά μειώθηκε. 
Ενώ οι συναλλαγές σε υπηρεσίες 
επεκτάθηκαν σημαντικά, η αύξηση 
40 Σύνθεση διεθνούς εμπορίου, 1970,1960 και 1990 
% συνολικού εμπορίου 
70 Γ 
60 Η 
so μ 
40 μ 
30 
20 \-
10 τ 70 
Α 60 
Α 50 
40 
30 
20 
10 
EwOKotvotiKo cpnupto Εξωκαηαηκές εξαγωγές Παγκόομ» cptipio ααός ενδοκοινοτικού 
-67-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
41 Μερίδια των παγκόσμιων αγορών για προϊόντα 
μεταποίησης, 1970,1980 και 1990 
100 
80 
60 
40 
Μ % συνόλου εισαγωγών 
• ΕΚ ΒΗΠΑ • Ιαπωνία Ο Ασία 
Οι ράβδοι δείχνουν 1970,1980,1990 από αριστερά προς δεξιά 100 
Α 80 
Α 60 
40 
Α 20 
ΕΚ ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία Ανατολική Ασ(α Αφρική Μέση Λατινική 
Ευρώπη Ανατολή Αμερική 
42 Παγκόσμιες αγορές για τα προϊόντα μεταποίησης, 1970,1980 
και 1990 
Εισαγωγές (1000 εκατ. $ΗΠΑ, σε τιμές 1990) 
1000 V 
800 
600 \-
400 h 
200 Α 1000 
Α 800 
Α 600 
Α 400 
Α 200 
ΕΚ ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία Ανατολική Ασία Αφρική Μέση Λατινική 
Ευρώπη Ανατολή Αμερική έως σήμερα — η οποία αναστελλό­
ταν από τους εμπορικούς περιορι­
σμούς, τους οποίους το πρόγραμμα 
της εσωτερικής αγοράς αποσκο­
πούσε να άρει — ήταν μικρότερη 
από την αύξηση που σημείωσαν οι 
συναλλαγές σε προϊόντα μεταποίη­
σης (Σχήμα 40). 
Εν μέρει εξαιτίας της σημαντικής 
κλίμακας του εμπορίου μεταξύ των 
Κρατών Μελών, που αυξήθηκε ακό­
μη περισσότερο με την ολοκλήρωση 
της ενιαίας αγοράς, οι χώρες της 
Κοινότητας αντιπροσωπεύουν σχε­
δόν το 40% του συνολικού παγκό­
σμιου εμπορίου και σχεδόν το 45% 
χων παγκόσμιων εξαγωγών βιομη­
χανικών προϊόντων. Περίπου το 
40% των παγκόσμιων συναλλαγών 
σε προϊόντα μεταποίησης πραγματο­
ποιείται στο πλαίσιο της εσωτερικής 
αγοράς της Κοινότητας. Ακόμη και 
εάν αποκλεισθεί το εσωτερικό εμπό­
ριο, οι παραγωγοί της Κοινότητας 
κατέχουν ηγετική θέση στις παγκό­
σμιες αγορές, αντιπροσωπεύοντας 
περίπου το 30% των συνολικών εξα­
γωγών βιομηχανικών προϊόντων 
στον υπόλοιπο κόσμο. Το μερίδιο 
αυτό είναι μεγαλύτερο από εκείνο 
χων ΗΠΑ ή της Ιαπωνίας, καθώς το 
μερίδιο και των δύο χωρών είναι 
περίπου το 11% των παγκόσμιων 
αγορών. 
Ωστόσο, το μερίδιο της αγοράς που 
κατέχει η Κοινότητα, όπως εκείνο 
άλλων χωρών, παρουσιάζει σημα­
ντικές διακυμάνσεις από το ένα μέ­
ρος του κόσμου στο άλλο και εξαρ-
χάχαι σε μεγάλο βαθμό από χη 
γεωγραφική εγγύχηχα καθώς και α­
πό χους ισχορικούς δεσμούς. Αυχοί 
οι μη οικονομικοί παράγονχες φαί-
νεχαι όχι έχουν εξίσου μεγάλη επί­
δραση στα μερίδια χων εξαγωγών, 
όπως η ανχαγωνιστικόχηχα χων χι-
μών ή η ποιόχηχα χων προϊόνχων, 
παρ' όλο που οι χελευχαίοι αυχοί πα­
ράγονχες φαίνεχαι σαφώς όχι είναι 
καθοριστικοί για χις διαχρονικές με-
χαβολές σχο μερίδιο χης αγοράς. 
Ενώ χο μερίδιο χων Κοινοχικών πα­
ραγωγών σχην εσωχερική αγορά 
όσον αφορά χα προϊόνχα μεχαποίη-
68 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
σης είναι περίπου 65% και το μερίδιο 
τους στην αγορά των χωρών ΕΖΕΣ 
είναι ακόμη ελαφρώς υψηλότερο 
(67%), το μερίδιο τους στις εισαγω­
γές της Ιαπωνίας βιομηχανικών 
προϊόντων είναι μόνο περίπου 25% 
και στις εισαγωγές των ΗΠΑ μόνο 
23% (Σχήμα 41). Παρόμοια, στις 
αναπτυσσόμενες χώρες, οι παραγω­
γοί της Κοινότητας κατέχουν δεσπό­
ζουσα θέση στη σχετικά κοντινή 
αγορά της Αφρικής, αντιπροσω­
πεύοντας το 60% των εισαγωγών 
και κατέχουν επίσης σημαντικό με­
ρίδιο στην αγορά της Μέσης Ανα­
τολής (45%), αλλά πολύ μικρότερο 
μερίδιο στη Λατινική Αμερική (με­
ρίδιο 23%) και την Ασία (16%). 
Οι ίδιοι παράγοντες έχουν επίσης με­
γάλη επίδραση στα μερίδια αγορών 
των άλλων χωρών. Το μερίδιο των 
εξαγωγέων των ΗΠΑ στην ευρω­
παϊκή αγορά ή τις αγορές της Αφρικής 
και της Μέσης Ανατολής είναι ελάχι­
στο, ενώ αντιπροσωπεύουν περισσό­
τερο από το 40% των εισαγωγών βιο­
μηχανικών προϊόντων της Λατινικής 
Αμερικής και σημαντικό ποσοστό 
στην αγορά της λεκάνης του Ειρηνι­
κού (π.χ. το 28% των εισαγωγών της 
Ιαπωνίας σε βιομηχανικά προϊόντα). 
Οι Ιάπωνες παραγωγοί έχουν επίσης 
μεγαλύτερη βαρύτητα στην Ασία και 
τις ΗΠΑ απ' ό,τι στην Αφρική και την 
Ευρώπη. 
Αυτή η κατάτμηση της παγκόσμιας 
αγοράς φαίνεται εξάλλου ότι έγινε 
περισσότερο και όχι λιγότερο έντο­
νη με την πάροδο του χρόνου. Τούτο 
είναι ιδιαίτερα εμφανές στην αγορά 
της λεκάνης του Ειρηνικού όπου οι 
παραγωγοί της Ασίας έχουν αυξήσει 
σημαντικά το μερίδιο τους στις εξα­
γωγές. Ενώ το ίδιο ισχύει επίσης για 
άλλες αγορές — καθώς μόνο οι παρα­
γωγοί της Ασίας επεκτείνουν το με­
ρίδιο αγοράς σε όλο τον κόσμο —, 
στην περίπτωση αυτή παρατηρείται 
σε μεγαλύτερη κλίμακα απ'ότι αλ­
λού. 
Παρ' όλο που το συνολικό μερίδιο 
της Κοινότητας στο συνολικό πα­
γκόσμιο εμπόριο βιομηχανικών 
προϊόντων μειώθηκε τα προηγούμε­να 20 χρόνια, η πτώση ήταν σχετικά 
μέτρια και μικρότερη από εκείνη 
που γνώρισαν οι εξαγωγείς των 
ΗΠΑ. Ωστόσο, παρατηρείται σημα­
ντική διαφορά στις επιδόσεις των 
Κοινοτικών παραγωγών στις διάφο­
ρες αγορές. Στην Ευρώπη και τις 
γειτονικές περιφέρειες, οι παραγω­
γοί της Κοινότητας διατήρησαν το 
μερίδιο τους ή στη χειρότερη περί­
πτωση σημείωσαν οριακή πτώση — 
στη δική τους εσωτερική αγορά, τις 
χώρες ΕΖΕΣ, την Αφρική και τη Μέ­
ση Ανατολή. Επιπρόσθετα, στην Κε­
ντρική και στην Ανατολική Ευρώ­
πη και την πρώην Σοβιετική 
Ενωση, όπου η μείωση στο εσωτερι­
κό εμπόριο μετά το 1989 ήταν σημα­
ντική, αύξησαν σημαντικά το μερί­
διο τους (Σχήμα 41). 
Αυτή την 20ετία, εκτός της ευρύτε­
ρης ευρωπαϊκής περιοχής, με εξαίρε­
ση την Ιαπωνία, οι παραγωγοί της 
Κοινότητας σημείωσαν απώλειες 
στο μερίδιο της αγοράς. Δυστυχώς, 
δύο από αυτές τις ευρύτερες περιο­
χές — οι ΗΠΑ και η Ασία — είναι οι 
μεγαλύτερες αγορές για εξαγωγές 
προϊόντων μεταποίησης εκτός της Κοινότητας και σημείωσαν την 
ταχύτερη ανάπτυξη κατά τη δεκαε­
τία του 1980 μετά την Ιαπωνία (η 
οποία παραμένει ένας σχετικά μι­
κρός εισαγωγέας βιομηχανικών 
αγαθών — λιγότερο από το 30% του 
μεγέθους των ΗΠΑ όσον αφορά την 
αξία) (Σχήμα 42). 
Αντίθετα, τρεις από τις πιο σημαντι­
κές αγορές της Κοινότητας, η 
Αφρική, η Μέση Ανατολή και η Κε­
ντρική και η Ανατολική Ευρώπη — 
από πολλές απόψεις οι φυσικοί εμπο­
ρικοί εταίροι της — σημείωσαν όλοι 
σημαντική μείωση των εισαγωγών 
βιομηχανικών προϊόντων κατά τη 
δεκαετία του 1980 αντανακλώντας 
τη συρρίκνωση του ΑΕΠ και του 
πραγματικού εισοδήματος που ανα­
φέρεται παραπάνω. 
Το επακόλουθο αυτών των σχετι­
κών ρυθμών ανάπτυξης της αγοράς 
— οι οποίοι υπεραντιστάθμισαν τη 
μείωση στο μερίδιο του εμπορίου — 
ήταν να αντιπροσωπεύουν οι ΗΠΑ 
και η αναπτυσσόμενη Ασία (καθώς 
και η Ιαπωνία) μεγαλύτερο μερίδιο 
των συνολικών εξαγωγών της Κοι-
43 Γεωγραφική κατανομή των εξωκοινοτικών εξαγωγών 
προϊόντων μεταποίησης, 1970,1980 και 1990 
% συνόλου 
30 r 
25 
20 
10 ι 30 
25 
Α 20 
Α « 
10 
ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία Ανατολική Ασία Αφρική Μίση Λατινική 
Ευρώπη Ανατολή Αμερική 
69-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότηχας στην παγκόσμια οικονομία 
44 Η αυξανόμενη σημασία του εσωτερικού εμπορίου για την 
Κοινότητα, 1970-1991 
Εξωκοινοτικές εξαγωγές • Ενδοκοινοτικές εξαγωγές 
25 
20 
15 
10 
1970 1975 1980 1985 1990 
45 Το μερίδιο της Κοινότητας στο εμπόριο προϊόντων μεταποίηση· 
ανά τύπο προϊόντος, 1970, 1980 και 1990 
% συνόλου 
80 Γ 
60 
40 
20 -ι 80 
Α 60 
Α 40 
20 
Χημικά Μηχανές & Λοιπή 
προϊόντα μεταφορές μεταποίηση 
Ενδοκοινοτικό εμπόριο Χημικά Μηχανές & Λοιπή 
προϊόντα μεταφορές μεταποίηση 
Παγκόσμιο εμπόριο (εκτός ενδοκοινοτικού) νόχηχας βιομηχανικών προϊόντων 
σχον υπόλοιπο κόσμο μεχά χο 1980 
(Σχήμα 43). Το 1990, περισσόχερο 
από 30% χων εξωκοινοχικών βιομη­
χανικών εξαγωγών χων χωρών χης 
Κοινόχηχας καχευθυνόχαν σε αυχά 
χα δύο μέρη του κόσμου σε αντίθεση 
με χο 20% μόνο δέκα χρόνια 
πρωτύτερα. 
Αντίθετα, το μερίδιο που κατευθύ­
νεται στην Αφρική και χη Μέση 
Αναχολή, όπου οι ευρωπαίοι παρα­
γωγοί έχουν συγκριχικό πλεονέκχη-
μα, μειώθηκε από χο 25% σχο 15%. 
Η σχεχική σημασία χων εξαγωγών 
σχην Κενχρική και σχην Αναχολική 
Ευρώπη μειώθηκε επίσης καθώς χο 
άνοιγμα χων αγορών αυχών σχους 
Κοινοτικούς παραγωγούς υπεραντι-
σταθμίστηκε από τη μείωση του ει­
σοδήματος. 
Παρ' όλα αυτά, για όλες τις χώρες 
της Κοινότητας η Δυτική Ευρώπη 
ανχιπροσωπεύει με μεγάλη διαφορά 
χη σημανχικόχερη αγορά εξαγωγών. 
Το 1990, περίπου χο 72% χων συνο­
λικών εξαγωγών χων Κραχών Με­
λών καχευθυνθηκε προς χην ίδια 
χην Κοινόχηχα ή χις χώρες ΕΖΕΣ, 
καθώς μόνο η εσωχερική αγορά 
ανχιπροσώπευε πάνω από χο 60% 
όλων χων εξαγωγών προϊόντων (και 
μόλις κάχω από χο 60% για χο εμπό­
ριο βιομηχανικών προϊόνχων). Επι­
πλέον, η σημασία χης εσωχερικής 
αγοράς χης Κοινόχηχας αυξήθηκε 
προοδευχικά με χην πάροδο χου χρό­
νου με χη σχενόχερη οικονομική 
ολοκλήρωση, καθώς χο μερίδιο χων 
εξαγωγών χης Κοινόχηχας που ανχι-
σχοιχεί σχο εσωχερικό εμπόριο 
αυξήθηκε από κάχω χου 41% χο 1960 
σχο 54% χο 1970, σχο 56% χο 1980 
και σχο 62% χο 1991 (Σχήμα 44). 
Παρ' όλο που οι παραγωγοί χης Κοι­
νόχηχας σημείωσαν μικρή μόνο 
μείωση χου μεριδίου χους σχις συνο-
λικές εξαγωγές βιομηχανικών 
προϊόνχων συνολικά χα προηγούμε­
να 20 χρόνια, οι επιδόσεις χους σχους 
πιο δυναμικούς και χεχνολογικά 
προηγμένους χομείς ήταν λιγότερο 
ενχυπωσιακές απ' ό,χι σχα πιο βασι­
κά προϊόντα. Για χις μηχανές και χο 
-70 
Κεφάλαιο 3 Η θέση χης Κοινόχηχας σχην παγκόσμια οικονομία 
μεχαφορικό εξοπλισμό, όπου η αγο­
ρά μεγάλωσε χαχύχερα απ' ό,χι εκεί­
νη άλλων αγαθών, οι παραγωγοί χης 
Κοινόχηχας κατέχουν μικρότερο με­
ρίδιο των παγκόσμιων εξαγωγών α­
π' ό,τι για άλλα προϊόντα — το 29% 
του συνόλου των εξωκοινοτικών 
εξαγωγών των χωρών της Κοινόχη-
τας το 1990 σε σύγκριση με το 40% 
για τα χημικά προϊόντα — και γνώ­
ρισαν μεγαλύτερη μείωση του μερι­
δίου τους κατά τα προηγούμενα 20 
χρόνια απ' ό,τι σε άλλους τομείς (από 
περίπου 37% το 1970) (Σχήμα 45). 
Ταυτόχρονα, η βαρύτητα των μηχα­
νών και του μεταφορικού εξοπλισμού 
στις συνολικές εξαγωγές της Κοινό­
τητας μεταβλήθηκε ελάχιστα από το 
1970, παρά τη σχετικά ταχεία αύξηση 
της παγκόσμιας αγοράς για τα προϊό­
ντα αυτά και το μερίδιο παρέμεινε 
μόλις κάτω από το 50% του συνόλου 
(Σχήμα 46). Τούτο έρχεται σε έντονη 
αντίθεση με τη μεταβολή που σημειώ­
θηκε στην Ιαπωνία, όπου οι μηχανές 
και ο μεταφορικός εξοπλισμός αντι­
προσωπεύουν το σχεδόν 75% των συ­
νολικών εξαγωγών βιομηχανικών 
προϊόντων σε αντίθεση με μόνο 43% 
το 1970. Παρόμοια, στις αναπτυσσό­
μενες ασιατικές οικονομίες το μερίδιο 
των προϊόντων αυτών στις εξαγωγές 
βιομηχανικών προϊόντων αυξήθηκε 
από κάτω του 15% το 1970 σε σχεδόν 
40% το 1990. 
Εμπόριο υπηρεσιών 
Οι παραγωγοί της Κοινότητας κατέ­
χουν σημαντική θέση στο εμπόριο 
υπηρεσιών, όπως και στο εμπόριο 
προϊόντων μεταποίησης. Παρ' όλο 
που το μερίδιο τους στις παγκόσμιες 
αγορές μειώθηκε τα προηγούμενα 
20 χρόνια, και ιδίως μετά το 1980, 
παραμένει μεγάλο. Το 1990, οι παρα­
γωγοί της Κοινότητας αντιπροσώ­
πευαν το περίπου 45% των συνολι-
κών παγκόσμιων εξαγωγών 
υπηρεσιών και πάνω από το 50% του 
εμπορίου στις "άλλες υπηρεσίες" — 
δηλαδή εκτός από ταξίδια και μετα­
φορές — οι οποίες περιλαμβάνουν 
διάφορες μορφές υπηρεσιών πα-
Ρ°Χής συμβουλών και υπηρεσιών 46 Σύνθεση των εξαγωγών προϊόντων μεταποίησης από την 
Κοινότητα, τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και τις αναπτυσσόμενες 
χώρες της Ασίας, 1970,1980 και 1990 
Λ~Ι » •-» -»· Β Χηύκά προϊόντα MMmt Χημικά προϊόντα • Μηχανές & Ι Λοιπή μεταποίηση 
100 
80 
60 
40 
20 
1870 1960 1990 
ΕΚ 1970 1980 1990 
ΗΠΑ 1970 1980 1990 
Ιαπωνία 1970 1980 1990 
Αναπτυσσόμενη Aoto 
47 Το μερίδιο της Κοινότητας στο παγκόσμιο εμπόριο υπηρεσιών, 
1970, 1980 και 1990 
% παγκόσμιου εμπορίου υπηρεσιών 
80 r 
60 h 
40 
20 80 
Α 60 
40 
20 
1970 1980 1990 1970 1980 «90 1970 1980 1990 1970 1980 1990 
Υπηρεσίες Μεταφορές Ταξίδια Αλλες ιδιωτικές υπηρεσίες 
71 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας σχην παγκόσμια οικονομία 
προς επιχειρήσεις και αποτελούν 
χον χομέα συναλλαγών με χην 
χαχύχερη αύξηση (Σχήμα 47). 
Σε ανχίθεση με χο εμπόριο βιομηχανι­
κών προϊόνχων, πάνω από χο 50% χων 
εξαγωγών καχευθυνόχαν σε χώρες ε-
κχός Κοινόχηχας, εκχός από χις υπη­
ρεσίες που αφορούν χα χαξίδια — ένα 
σημανχικό στοιχείο χων οποίων είναι 
ο χουρισμός — όπου χο 55% των συ­
ναλλαγών πραγμαχοποιούνχαν με-
χαξύ χων Κραχών Μελών. Ωστόσο, 
όπως και στο μεταποιητικό τομέα, η 
σημασία του ενδοκοινοτικού εμπο­
ρίου στις υπηρεσίες αυξήθηκε σημα­
ντικά με την πάροδο του χρόνου σε 
σχέση με το συνολικό εμπόριο, από 
κάτω από το ένα τρίτο το 1970 σε 
σχεδόν το ήμισυ το 1990. 
Απασχόληση στις 
εξαγωγικές 
βιομηχανίες 
Είναι σαφές ότι το εμπόριο είναι 
πολύ λιγότερο σημανχικό σχις υπη­
ρεσίες απ' ό,χι σχη μεχαποίηση και συγκριχικά λίγα άχομα σχην Κοινό-
χηχα εργάζονται σε υπηρεσίες όπου 
εξάγεται σημαντικό μέρος της παρα­
γωγής. Ωστόσο, ακόμη και στη μετα­
ποίηση ο αριθμός των θέσεων εργα­
σίας που εξαρτάται άμεσα από τις 
εξαγωγές είναι σχετικά μικρός. 
Στο σύνολο της Κοινότητας, οι βιο­
μηχανίες που εξήγαγαν πάνω από το 
40% χης παραγωγής χους χο 1990 — 
μηχανές γραφείου, μηχανολογικές 
καχασκευές και μεχαφορικός εξο­
πλισμός — ανχιπροσώπευανμόνοχο 
5% χης συνολικής απασχόλησης 
(Σχήμα 48, όπου χο μερίδιο της ακα­
θάριστης παραγωγής που εξάγεται 
υπολογίζεται για τις διψήφιες βιο­
μηχανικές κατηγορίες της NACE 
στα 11 Κράτη Μέλη ως σύνολο). Μό­
νο στη Γερμανία το ποσοστό ήταν 
σημαντικά μεγαλύτερο από 5% αλλά 
μικρότερο από 10%. Οσον αφορά τις 
βιομηχανίες όπου οι εξαγωγές αντι­
προσωπεύουν περισσότερο από το 
25% της παραγωγής, η απασχόληση 
φθάνει το 15%. Στην περίπτωση 
αυτή μόνο δύο χώρες, η Γερμανία 
και η Ιταλία, έχουν μεγαλύτερο με­
ρίδιο χου εργαχικού δυναμικού απα-
48 Απασχόληση στις εξαγωγικές βιομηχανίες, 1990 
% συνολικής απασχόλησης 
25 Γ 
20 h 
15 l·-
10 τ 25 
Α 20 
15 
10 
BDKD Ε F IRL I LNLPUK EURTI σχολούμενο σε αυχές τις βιομηχα­
νίες. 
Συνεπώς, περίπου το ήμισυ του βιο­
μηχανικού εργατικού δυναμικού 
στην Κοινότητα το 1990 απασχο­
λούνταν σε βιομηχανίες όπως τρόφι­
μα, χαρτί και τυπογραφία και μεταλ­
λικά προϊόντα, οι οποίες παρήγαγαν 
κυρίως για την εγχώρια αγορά. Δε­
δομένου ότι οι εξαγωγές αντιπροσω­
πεύουν ένα μικρό μόνο ποσοστό της 
παραγωγής των υπηρεσιών, συνά­
γεται το σαφές συμπέρασμα ότι η 
συντριπχική πλειονόχητα χων μι-
σθωχών σχην Κοινότητα απασχολεί-
χαι σε δρασχηριόχηχες όπου οι εξα­
γωγές έχουν μικρόχερη βαρύχηχα. 
Φυσικά, χούχο δεν σημαίνει όχι οι ε­
ξαγωγές δεν έχουν ζωχική σημασία 
για χην απασχόληση. Μεγάλος αριθ­
μός θέσεων εργασίας — στις βιομηχα­
νίες εφοδιασμού και χις υπηρεσίες — 
εξαρχάχαι έμμεσα από χις εξαγωγικές 
βιομηχανίες. Επιπλέον, τα έσοδα που 
δημιουργούνται από τις βιομηχανίες 
αυτές έχουν ουσιαστική σημασία για 
τη διατήρηση της οικονομικής ανά-
πχυξης και χη δημιουργία χου ει-
σοδήματος που απαιτείται για τη δη­
μιουργία θέσεων εργασίας. 
Ταυτόχρονα, σε πολλές βιομηχανίες 
— και ορισμένες υπηρεσίες — στην 
Κοινότητα ασκείται πίεση από τις 
εισαγωγές. Για τους απασχολουμέ­
νους σ' αυτές τις βιομηχανίες η ανά­
γκη για διεθνή ανχαγωνισχικότητα 
είναι εξίσου σημαντική όπως και για 
τους εξαγωγικούς τομείς. Παρ' όλα 
αυτά, τα περισσότερα άτομα στην 
Κοινότηχα απασχολούνται σε δρα­
σχηριόχηχες όπου χο διεθνές εμπό­
ριο έχει μικρή σημασία και δεν κα­
θορίζει άμεσα χην κλίμακα χης 
παραγωγής ούχε χο επίπεδο χης απα­
σχόλησης. 
Οι συνέπειες χης 
πολιτικής που 
εφαρμόζεται 
Παρά χην ευημερία χης και χη σχε-
χική χης επιχυχία στο εμπόριο, η 
72 
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
ανάπτυξη της Κοινοτικής οικονο­
μίας επιβραδύνθηκε σημαντικά τα 
προηγούμενα 20 χρόνια. Για λόγους 
που δεν είναι προφανείς, πολλά εκα­
τομμύρια άτομα δεν μπορούν να 
βρουν εργασία και συνακόλουθα η 
αποδοτικότητα της στην παραγωγή 
καθώς και η ικανότητα προσαρ­
μογής της σε ένα μεταβαλλόμενο πα­
γκόσμιο περιβάλλον αμφισβητήθη­
κε. 
Οπως είναι φυσικό, η σημερινή ύφε­
ση αύξησε την ανησυχία σχετικά με 
τις επιδόσεις της Κοινοτικής οικονο­
μίας και την ικανότητα της να δια­
τηρήσει μακροπρόθεσμα την ανά­
πτυξη και επαρκείς ρυθμούς 
δημιουργίας απασχόλησης. Ο χαμη­
λός ρυθμός ανάπτυξης έστρεψε την 
προσοχή στο ευπρόσβλητο πάρα 
πολλών θέσεων εργασίας τόσο απέ­
ναντι στη χαμηλή αύξηση των εξα­
γωγών όσο και στην αυξανόμενη 
διείσδυση ξένων προϊόντων στην ε­
σωτερική αγορά. Υπογράμμισε επί­
σης την έκταση στην οποία η Κοινό-
τητα έχει ενσωματωθεί στην 
παγκόσμια οικονομία και, εξαιτίας 
αυτού, την έκθεση της σε προβλήμα­
τα που απαντώνται σε άλλα μέρη 
του συστήματος. 
Τούτο είναι ιδιαίτερα εμφανές στο 
εμπόριο: το γεγονός ότι η Κοινότητα 
είναι με μεγάλη διαφορά ο μεγαλύτε­
ρος εξαγωγέας στις παγκόσμιες αγο­
ρές, σημαίνει ότι κάθε κάμψη στην 
ανάπτυξη αυτών των αγορών θα έ­
χει αναπόφευκτα μεγάλη επίδραση 
στην Κοινοτική βιομηχανία και, δυ­
νητικά, στον όγκο της απασχόλησης 
που μπορεί να υποστηρίξει. Ωστόσο, 
αντίστοιχα η αυξανόμενη σημασία των πολυεθνικών επιχειρήσεων 
στην παραγωγή και η λειτουργία 
τους ως διαύλων για ροές μακροπρό­
θεσμων κεφαλαίων σημαίνει ότι κά­
θε μείωση στα κέρδη που σημειώνε­
ται σε ένα μέρος του κόσμου είναι 
πιθανό να επηρεάσει τις επενδύσεις 
σε άλλο. 
Ταυτόχρονα, η γεωγραφική θέση 
της Κοινότητας φαίνεται ότι θέτει 
σοβαρό εμπόδιο στη μελλοντική 
ανάπτυξη του εμπορίου. Οι χώρες 
στο Νότο — στη Βόρεια Αφρική και 
τη Μέση Ανατολή — πλήττονται α­
πό καθυστερημένη οικονομική ανά­
πτυξη, μεγάλη φτώχεια και ελλεί­
ψεις θέσεων εργασίας. Στην 
Ανατολή — στην Κεντρική και στην 
Ανατολική Ευρώπη και την πρώην 
Σοβιετική Ενωση — υπάρχουν τε­
ράστια προβλήματα αναδιάρθρω­
σης, υψηλή ανεργία και πολιτική 
αβεβαιότητα. Ωστόσο, οι χώρες αυ­
τές είναι σε μεγάλο βαθμό οι φυσικοί 
εμπορικοί εταίροι της Κοινότητας 
όχι μόνο λόγω της εγγύτητας τους, 
αλλά και λόγω των ιστορικών δε­
σμών τους και σ' αυτές ακριβώς τις 
αγορές οι Κοινοτικοί εξαγωγείς εί­
χαν στο παρελθόν σημειώσει τις με­
γαλύτερες επιτυχίες. 
Οι χώρες αυτές έχουν τη δυνατότη­
τα να πετύχουν πολύ ταχύτερη 
οικονομική ανάπτυξη από την Κοι­
νότητα — εάν μπορέσουν να ξεπερά­
σουν τα εμπόδια. Συνεπώς, παρέ­
χουν τη δυνατότητα να σημειωθεί 
επιταχυνόμενος ρυθμός δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας στην Κοινότη­
τα. Ωστόσο, εάν διατηρηθούν τα ση­
μερινά προβλήματα, οι προοπτικές 
είναι η βραδεία ανάπτυξη της αγο­ράς και το ασταθές οικονομικό και 
πολιτικό περιβάλλον, με επακόλου­
θο την αύξηση της εισερχόμενης με­
ταναστευτικής πίεσης καθώς και 
των προβλημάτων στην αγορά εργα­
σίας και των κοινωνικών προβλημά­
των. Το ποια από τις δύο αυτές εναλ­
λακτικές λύσεις θα υλοποιηθεί δεν 
καθορίζεται μόνο από τις ενέργειες 
στις οποίες προβαίνουν οι ίδιες οι 
χώρες. Οι πολιτικές που εφαρμόζει 
η Κοινότητα απέναντι τους, όσον 
αφορά το εμπόριο και τις εμπορικές 
σχέσεις καθώς και την κλίμακα της 
χρηματοδοτικής και τεχνικής 
βοήθειας που προσφέρει, είναι πιθα­
νό να επηρεάσουν τη δυνατότητα 
τους να ξεπεράσουν διαρθρωτικά 
προβλήματα και να δημιουργήσουν 
οικονομική ανάπτυξη. Επιπλέον, 
από τη στιγμή που σχεδόν για όλες 
αυτές τις χώρες η Κοινότητα αντι­
προσωπεύει τη σημανχικόχερη εξω-
χερική αγορά για τις εξαγωγές τους, 
ο ρυθμός ανάπτυξης που είναι δυνα­
τό να διατηρήσει έχει μεγάλη επί­
δραση στις προοπτικές τους για ανά­
πτυξη. 
Τούτο ισχύει επίσης, αν και σε μι­
κρότερο βαθμό, για τον υπόλοιπο 
κόσμο. Η Κοινότητα αποτελεί ένα 
τόσο μεγάλο μέρος της παγκόσμιας 
οικονομίας, όσον αφορά την αγορά 
που αντιπροσωπεύει για τους παρα­
γωγούς πρωτογενών και βιομηχανι­
κών προϊόντων, ώστε οι επιδόσεις 
της ανάπτυξης επηρεάζουν το ρυθ­
μό ανάπτυξης άλλων περιοχών. Η 
σταθερή ανάκαμψη της ευρωπαϊκής 
οικονομίας δεν θα είναι μόνο προς 
εσωτερικό όφελος, αλλά θα συμβά­
λει σημαντικά στην ανάκαμψη της 
ανάπτυξης σε ολόκληρο τον κόσμο. 
73-
Κεφάλαιο 3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
-74-
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση 
στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
Από τη στιγμή που άρχισε η διαδικα­
σία πολιτικής και οικονομικής με­
ταρρύθμισης, όλες οι χώρες στην 
Κεντρική και στην Ανατολική Ευ­
ρώπη εισήλθαν σε μια βαθιά ύφεση. 
Η κατάσταση αυτή, που οφείλεται 
σε μεγάλο βαθμό στην κατάρρευση 
του εμπορίου, τόσο μέσα στην πε­
ριοχή και με την πρώην Σοβιετική 
Ενωση — και οξύνθηκε πρόσφατα 
από την ύφεση στην Κοινότητα και 
άλλα βιομηχανικά μέρη του κόσμου 
— δυσκόλεψε περισσότερο στις κυ­
βερνήσεις των χωρών αυτών να 
εφαρμόσουν προγράμματα μεταρ­
ρυθμίσεων. Τις οδήγησε, ειδικότε­
ρα, στο να επιβραδύνουν τη μετάβα­
ση προς την πλήρη οικονομία της 
αγοράς εξαιτίας του φόβου να μην 
προκληθούν ακόμη μεγαλύτερες 
απώλειες στις θέσεις εργασίας και 
μεγαλύτερη κοινωνική αναταραχή. 
Ωστόσο, ύστερα από δύο χρόνια κά­
θετης μείωσης της παραγωγής σε 
ολόκληρη την περιοχή, το 1992 
υπήρχαν ενδείξεις για τη βελτίωση 
της οικονομικής κατάστασης στην 
Πολωνία, την πρώην Τσεχοσλοβα­
κία και την Ουγγαρία. Ομως, στη 
Βουλγαρία και τη Ρουμανία η παρα­
γωγή συνέχισε να μειώνεται αδιά­
πτωτα και στα περισσότερα μέρη 
της περιοχής η ανεργία έφθασε σε 
επίπεδα ανάλογα με εκείνα της Κοι­
νότητας. 
Επιπλέον, η διαδικασία της οικονο­
μικής αναδιάρθρωσης βρίσκονται α­
κόμη σε πρώιμα στάδια στα περισσό­
τερα μέρη της περιοχής και είναι πιθανό να σημειωθούν απώλειες με­
γάλης κλίμακας θέσεων εργασίας 
που δεν είναι βιώσιμες. 
Εξελίξεις στην 
παράγωγη 
Η παραγωγή, όπως μετριέται από το 
ΑΕΠ, μειώθηκε σε όλη την Κε­
ντρική και την Ανατολική Ευρώπη 
το 1992, εκτός από την Πολωνία 
όπου συμφωνά με τις τελευταίες 
εκτιμήσεις η παραγωγή αυξήθηκε κατά 0,5% (Σχήμα 49). Ωστόσο, 
τούτο σημειώθηκε ύστερα από μία 
περίοδο δύο ετών κατά την οποία το 
ΑΕΠ μειώθηκε κατά 20% περίπου. 
Στην Ουγγαρία το ΑΕΠ μειώθηκε 
κατά 5% το 1992 ενώ στην Τσεχοσ­
λοβακία η πτώση υπολογίζεται ότι 
είναι ελαφρώς μεγαλύτερη, 7% περί­
που. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώ­
σεις, το ποσοστό αυτό ήταν μικρότε­
ρο από τη μείωση του 1991, όταν 
στην Ουγγαρία η μείωση ήταν 11% 
και στην Τσεχοσλοβακία 16%. (Ως 
Τσεχοσλοβακία νοείται η χώρα πριν 
49 Μεταβολές στο ΑΕΠ και στην απασχόληση στην Κεντρική 
και Ανατολική Ευρώπη, 1991 και 1992 
% μεταβολής 
5 r 
-10 
-16 
-20 Η 
-25 τ 5 
Α -10 
Α -« 
Α -20 
-25 
-75-
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
από τη διάσπαση στις Δημοκρατίες 
της Τσεχίας και της Σλοβακίας στις 
αρχές του 1993). 
Από την άλλη πλευρά, η παραγωγή 
συνέχισε να μειώνεται απότομα στη 
Βουλγαρία και τη Ρουμανία — κατά 
21% και 15% αντίστοιχα, με ρυθμό 
δηλαδή ακόμη μεγαλύτερο από τις 
σημαντικές μειώσεις που σημειώθη­
καν το 1991. 
Οι εξελίξεις 
στο εμπόριο 
Η ύφεση στην περιοχή και η κατάρ­
ρευση της οικονομίας της πρώην Σο­
βιετικής Ενωσης έπληξε τις παραδο­
σιακές αγορές για τις εξαγωγές από 
τη στιγμή που άρχισε η διαδικασία 
μεταρρύθμισης. Μπροστά στην κα­
τάσταση αυτή, όλες οι χώρες της πε­
ριοχής κατέβαλαν μεγάλες προσπά­
θειες, με σχετική επιτυχία, για να 
στρέψουν το εμπόριο τους προς την 
Κοινότητα και άλλες οικονομίες 
αγοράς. Συνακόλουθα, το 1992 το 
75% των εξαγωγών της Ουγγαρίας 
και το 63% των εξαγωγών της Τσε­
χοσλοβακίας κατευθύνθηκαν σε οι­
κονομίες της αγοράς ενώ στη Βουλ­
γαρία, το ποσοστό του εμπορίου με 
τις χώρες του ΟΟΣΑ αυξήθηκε κατά 
17%. 
Ωστόσο, παρά τις επιτυχίες αυτές το 
εμπόριο με το βιομηχανικά ανα­
πτυγμένο κόσμο και, ειδικότερα, με 
την Κοινότητα επηρεάστηκε σοβα­
ρά από το χαμηλό ρυθμό ανάπτυξης 
των οικονομιών αυτών, ιδίως 
το 1992. Επιπλέον, υπάρχουν ενδεί­
ξεις μετατόπισης της σύνθεσης των 
εισαγωγών από τις πιο εξελιγμένα 
προϊόντα μεταποίησης υψηλής προ­
στιθέμενης αξίας, όπως οι εργαλειο-
μηχανές, προς βασικά προϊόντα, 
καύσιμα και πρώτες ύλες. 
Απασχόληση 
Το 1992, σύμφωνα με τις πλέον πρό­
σφατες εκτιμήσεις, η απασχόληση 
μειώθηκε σε ολόκληρη την περιοχή 
και οι μειώσεις κυμαίνονταν από 5% στην Τσεχοσλοβακία και τη Ρουμα­
νία, στο 4% στην Ουγγαρία έως μό­
λις περισσότερο από 1% στην Πολω­
νία (Σχήμα 49). 
Στη Βουλγαρία, οι εκτιμήσεις για 
την απασχόληση υπάρχουν μόνο για 
το δημόσιο τομέα και για το 1992 
αναμένουν μείωση κατά 13%. Ενώ η 
μείωση αυτή αντισταθμίστηκε σα­
φώς από μία επέκταση της απασχό­
λησης στον ιδιωτικό τομέα, από τα 
στοιχεία σχετικά με τη δημιουργία 
επιχειρήσεων, δεν είναι πιθανό αυτή 
να είναι αρκετή ώστε να αποτρέψει 
τη σημαντική μείωση του συνολι­
κού αριθμού των εργαζομένων. 
Ενώ η μείωση αυτή στην απασχόλη­
ση στη Βουλγαρία είναι πιθανώς πα­
ρόμοιας κλίμακας με το 1991 — ο 
αριθμός στο δημόσιο τομέα μειώθη­
κε κατά το ίδιο μέγεθος στα δύο χρό­
νια — στην Ουγγαρία, την Τσεχοσ­
λοβακία και την Πολωνία, ήταν 
σημαντικά μικρότερη (το 1991, η 
μείωση ήταν 8% στις πρώτες δύο και 
6% στην τελευταία). Από την άλλη 
πλευρά, το 1992 στη Ρουμανία η 
μείωση είχε πολύ μεγαλύτερες δια­
στάσεις απ'ό,τι ένα έτος πρωτύτερα 
όταν ήταν κάτω από 1%. 
Οπως στη Βουλγαρία, η μείωση της 
απασχόλησης το 1992, όπως και το 
1992, ήταν πολύ περισσότερο συ­
γκεντρωμένη στο δημόσιο και το συ­
νεταιριστικό τομέα σε ολόκληρη 
την περιοχή. Παρ'όλο που η δη­
μιουργία θέσεων εργασίας στον 
ιδιωτικό τομέα εξακολούθησε να αυ­
ξάνεται ραγδαία σε όλες τις χώρες, 
δεν ήταν επαρκής ώστε να αντισταθ­
μίσει τη μεγάλη κλίμακα απωλειών 
θέσεων εργασίας στον παραδοσιακό 
τομέα της οικονομίας. Οι ιδιωτικές 
επιχειρήσεις που δημιουργήθηκαν 
ήταν κυρίως μικρές επιχειρήσεις με 
λίγους ή χωρίς υπαλλήλους — εκτός 
από τους ίδιους τους ιδιοκτήτες. 
Στην Τσεχοσλοβακία π.χ. τα 1,7 
εκατ. μικρών επιχειρήσεων και ατο­
μικών ιδιοκτησιών που δημιουρ­
γήθηκαν έως τα τέλη του 1992 απα­
σχολούσαν μόλις 700 χιλιάδες 
μισθωτούς (καθώς και 700 χιλιάδες αυτοαπασχολουμένους για τους 
οποίους η επιχείρηση ήταν η κύρια 
απασχόληση τους και όχι μία πρό­
σθετη δραστηριότητα), μόνο 400 χι­
λιάδες περίπου άτομα περισσότερα 
απ'ό,τι στις αρχές του έτους 
Το 1991 και το 1992 στη Ρουμανία η 
απασχόληση στη γεωργία αυξήθηκε 
ως αποτέλεσμα της ιδιωτικοποίησης 
της γης. Στις άλλες χώρες, εκτός από 
την Πολωνία, ο αριθμός των απα­
σχολουμένων στη γεωργία μειώθη­
κε σημαντικά — περισσότερο α­
π'ό,τι σε άλλους τομείς — από τη 
στιγμή που άρχισε η διαδικασία με­
ταρρύθμισης. Στην Ουγγαρία και 
τη Βουλγαρία, η απασχόληση στη 
γεωργία μειώθηκε κατά 20% περί­
που το 1992, ύστερα από σημαντικές 
μειώσεις το 1991 (πάνω από 15% 
στην Ουγγαρία). Στην Τσεχοσλοβα­
κία, η μείωση για το 1992 υπολογί­
ζεται σε 13%, γεγονός που σημαίνει 
πτώση κατά 30% από το 1990. Πα-
ρ'όλο που τα στοιχεία αυτά υπερ­
βάλλουν την έκταση της μείωσης 
στην περίπτωση της Τσεχοσλοβα­
κίας και της Ουγγαρίας λόγω της 
ανακατάταξης ορισμένων δραστη­
ριοτήτων από τη γεωργία στη βιο­
μηχανία ή τις υπηρεσίες — και του 
αποκλεισμού ορισμένων ιδιωτικών 
γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην 
Τσεχοσλοβακία — παρ'όλα αυτά εί­
ναι ενδεικτικά της σημαντικής 
μείωσης της απασχόλησης στον το­
μέα αυτό (Σχήμα 50). 
Παρ'όλο που το 1992 η απασχόληση 
στη βιομηχανία μειώθηκε σε όλες τις 
χώρες, εκτός από τη Ρουμανία, η 
μείωση ήταν μικρότερη απ'ό,τι το 
1991. Τούτο ισχύει ιδιαίτερα για τη 
Βουλγαρία, Οπου παρά την εμφανή 
σημαντική πτώση της βιομηχα­
νικής παραγωγής, η απασχόληση 
στη μεταποίηση μειώθηκε μόνο κα­
τά 3% το 1992, ύστερα από πτώση 
κατά 20% περίπου το 1991. Η μείω­
ση αυτή ήταν παρόμοια στην Πολω­
νία, όπου η βιομηχανική παραγωγή 
αυξήθηκε το 1992 και όπου, σε αντί­
θεση με τη Βουλγαρία φαίνεται ότι 
σημειώθηκε σημαντική μείωση των 
υπεράριθμων εργαζομένων, ο αριθ­
μός των οποίων, σύμφωνα με τις εν-
76 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
δείξεις φαίνεται ότι είναι σημαντι­
κός. 
Στην Τσεχοσλοβακία, από την άλλη 
πλευρά, η απασχόληση στη μεταποίη­
ση υπολογίζεται ότι μειώθηκε κατά 
6% περίπου το 1992 ύστερα από πτώ­
ση κατά 9% το 1991, πολύ λιγότερο 
από τη μείωση της βιομηχανικής πα­
ραγωγής, ενώ η απασχόληση σε άλ­
λους κλάδους της βιομηχανίας φαίνε-
ται ότι παρουσίασε μικρή μόνο 
μεταβολή. Υπό το φως αυτής της εμ­
φανούς αύξησης των υπεράριθμων 
εργαζομένων — ή της κοινωνικής α­
πασχόλησης — πρέπει να σημειωθεί 
ότι ενώ το πρώτο κύμα της αποκα­
λούμενης μεγάλης ιδιωτικοποίησης 
(δηλαδή που αφορούσε τις μεγάλες 
επιχειρήσεις) εμφανίστηκε το 1992, 
τούτο στην πραγματικότητα σήμαινε 
μόνο ότι η ιδιοκτησία των επι­
χειρήσεων μεταφέρθηκε από το δημό­
σιο σε ιδιώτες (μέσω της διανομής 
κουπονιών). Η διοίκηση αυτών των 
επιχειρήσεων παρέμεινε ως επί το 
πλείστον η ίδια και λίγες αλλαγές 
πραγματοποιήθηκαν στον τρόπο λει­
τουργίας τους 
Στην Ουγγαρία, σύμφωνα με τις 
εκτιμήσεις η απασχόληση στη μετα­
ποίηση μειώθηκε κατά 8%, ελαφρώς 
μόνο λιγότερο απ'ό,τι το προη­
γούμενο έτος και σε παρόμοια κλίμα­
κα με τη μείωση της παραγωγής 
Η μεγαλύτερη μείωση στη βιομηχα­
νική απασχόληση το 1992 σημειώ­
θηκε στη Ρουμανία, όπου υπολογί­
ζεται ότι ήταν κατά 15% στη 
μεταποίηση, ύστερα από μείωση κα­
τά 10% το 1991. Ωστόσο, η κλίμακα 
της μείωσης ήταν πολύ μικρότερη 
απ'ό,τι εκείνη της βιομηχανικής πα­
ραγωγής 
Οι περισσότερες από τις νέες θέσεις 
εργασίας το 1992 όπως και το 1991 
δημιουργήθηκαν σε υπηρεσίες όπου 
συγκεντρώθηκε ως επί το πλείστον 
η αύξηση των ιδιωτικών επι­
χειρήσεων. Ωστόσο, ακριβώς για το 
λόγο αυτό και εξαιτίας του γεγονό­
τος ότι, όπως αναφέρεται παραπάνω, 
αυτές οι νέες επιχειρήσεις είναι 
κυρίως μικρές επιχειρήσεις, τα δεδο­μένα σχετικά με τις μεταβολές της 
απασχόλησης στις υπηρεσίες είναι 
ιδιαίτερα αναξιόπιστα. 
Τούτο συμβαίνει ιδίως όταν οι μέθο­
δοι δειγματοληπτικών ερευνών για 
τη συγκέντρωση πληροφοριών σχε­
τικά με τον τομέα αυτό — στη Βουλ­
γαρία και τη Ρουμανία περισσότερο 
απ'ό,τι στις άλλες τρεις χώρες — βρί­
σκονται ακόμη στη διαδικασία ανά­
πτυξης Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις 
που έγιναν, το 1992 η απασχόληση 
στις υπηρεσίες μειώθηκε στη Βουλ­
γαρία και τη Ρουμανία — στην τε­
λευταία μόνο κατά 1% — δια­
τηρήθηκε ως επί το πλείστον 
σταθερή στην Πολωνία και αυξήθη­
κε στην Τσεχοσλοβακία και την 
Ουγγαρία. Στις υπηρεσίες, ο κλάδος 
που σημείωσε σημαντική ανάπτυξη 
ήταν των ξενοδοχείων και εστιατο­
ρίων, όσον αφορά τον οποίο όλες οι 
χώρες εκτός από τη Βουλγαρία πα­
ρουσιάζουν επέκταση της απασχό­
λησης αν και είναι σχεδόν βέβαιο ότι 
οι πολύ μικρές επιχειρήσεις που χα­
ρακτηρίζουν ολοένα και περισσότε­
ρο τις δραστηριότητες αυτές δεν 
έχουν καταγραφεί πλήρως. Ο άλλος τομέας που ήταν σημαντικά 
υπανάπτυκτος κατά το προηγούμε­
νο καθεστώς είναι οι τράπεζες, ο 
χρηματοοικονομικός κλάδος και οι 
συναφείς υπηρεσίες. Παρ'όλο που 
στον τομέα αυτό το 1992 οι θέσεις 
εργασίας φαίνεται ότι αυξήθηκαν 
στις περισσότερες χώρες — με εξαί­
ρεση την Πολωνία — είναι ακόμη 
λίγες, και αντιπροσωπεύουν μόνο το 
1% ή λιγότερο της συνολικής απα­
σχόλησης. Αντίθετα, η απασχόληση 
στους τομείς της υγείας και της εκ­
παίδευσης, ένας πολύ μεγαλύτερος 
τομέας, είτε διατηρήθηκε αμετάβλη­
τη — στην Ουγγαρία και τη Ρουμα­
νία — ή μειώθηκε το 1992. 
Ανεργία 
Τα μοναδικά στοιχεία για την ανερ­
γία που υπάρχουν για το 1992 για 
τρεις από τις πέντε χώρες αφορούν 
εκείνους που εγγράφονται στα Γρα­
φεία Εργασίας (με εξαίρεση την 
Ουγγαρία και την Πολωνία όπου 
έχουν καθιερωθεί Ερευνες Εργατι­
κού Δυναμικού). Οπως είναι γνω­
στό, τα στοιχεία αυτά είναι πιθανό 
50 Μεταβολές στην απασχόληση κατά τομέα στην Κεντρική και 
Ανατολική Ευρώπη, 1990-1982 
Bnftynpfci Τ«χ. Ouyyapfe nohmto Pottmfa Bwayyti Τσιχ. Ouyyafto (tatafe PtMimta 
77 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
51 Ποσοστά ανεργίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, 1991 
και 1992 
20 % εργατικού δυναμικού 
-. 20 
Α « 
Α 12 
Α β 
Α 4 
Ουνγα<*α Πολωνία Ρουμανία να δίνουν μία παραπλανητική εικό­
να για το ποσοστό σε μία δεδομένη 
χρονική στιγμή (διότι πολλοίδεν εγ­
γράφονται και διότι ορισμένοι από 
τους εγγεγραμμένους είτε έχουν 
απασχόληση είτε δεν αναζητούν 
δραστήρια εργασία) και για τις δια­
χρονικές μεταβολές (διότι οι κανονι­
σμοί που εφαρμόζονται για την εγ­
γραφή υπόκεινται σε αλλαγές). 
Παρ'όλα αυτά, τα στοιχεία των εγ­
γραφών δίνουν τουλάχιστον μία ει­
κόνα της κλίμακας του προβλήμα­
τος καθώς και του ρυθμού και της 
κατεύθυνσης της αλλαγής. 
Με εξαίρεση την Τσεχοσλοβακία, 
όπου ολόκληρο το χρόνο η εγγε­
γραμμένη ανεργία έπεσε από το 6,5% 
στο 5%, η ανεργία συνέχισε να αυξά­
νεται σημαντικά το 1992 σε ολόκλη­
ρη την περιοχή. Ενώ υπήρχαν ενδεί­
ξεις για την επιβράδυνση του 
ρυθμού αύξησης στην Πολωνία, 
όπου ο ρυθμός έφθασε στο 13,6% στα 
τέλη του 1992 από το 11,6% του 
προηγούμενου έτους, τούτο ίσχυε 
πολύ λιγότερο για τις άλλες τρεις 
χώρες (Σχήμα 51). 
52 Ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυναικών στην Κεντρική 
και Ανατολική Ευρώπη, 1991 και 1992 
% εργατικού δυναμικού 
20 Γ 
« μ 1901 •Δεκ-1992 
t2 h n 20 
Α « Η αύξηση ήταν ιδιαίτερα ραγδαία 
στην Ουγγαρία, όπου το ποσοστό 
της εγγεγραμμένης ανεργίας 
αυξήθηκε από το 7,7% στα τέλη του 
1991 στο 13,5% 12 μήνες αργότερα 
(παρ'όλο που σύμφωνα με τα στοι­
χεία από την ΕΕΔ στα τέλη του 1992 
ήταν σημαντικά χαμηλότερη στο 
10,4%). Η αύξηση ήταν ελαφρώς μό­
νο λιγότερο έντονη στη Ρουμανία, 
όπου η ανεργία δεν αναγνωριζόταν 
επίσημα έως τα τέλη του 1990 αργό­
τερα από οπουδήποτε αλλού — και 
το ποσοστό έφθασε το 8,4% το Δε­
κέμβριο του 1992 από το 3% μόνο 
του προηγούμενου έτους. 
Το 1992 η ανεργία εξακολούθησε ε­
πίσης να αυξάνεται σημαντικά στη 
Βουλγαρία και ξεπέρασε το 15% στα 
τέλη του έτους σε σύγκριση με το 
μέσο ρυθμό του 1991 που ήταν χα­
μηλότερος από 11%. Επιπλέον, στη 
Βουλγαρία, σύμφωνα με τα αποτελέ­
σματα της απογραφής του πληθυ­
σμού, ο πραγματικός αριθμός των 
ανέργων, οι οποίοι ορίζονταν σύμ-
78 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
φωνα με διεθνείς συμβάσεις, ήταν 
κατά περίπου 100 χιλιάδες — πάνω 
από 15% — μεγαλύτερος από τον 
αριθμό των εγγεγραμμένων. 
Σε όλες τις χώρες, εκτός από την 
Ουγγαρία, το 1992 όπως και το 1991 
οι άνεργες γυναίκες που είχαν κατα­
γραφεί ήταν περισσότερες από τους 
άνδρες. Τούτο ισχύει ιδίως για τη 
Ρουμανία, όπου το ποσοστό ήταν 
10,5% για τις γυναίκες στα τέλη του 
1992 και 6,3% για τους άνδρες, και 
στην Πολωνία, όπου ήταν 15,5% για 
τις γυναίκες και 11,9% για τους άν­
δρες (Σχήμα 52). 
Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της 
ανεργίας σε όλη την περιοχή είναι, 
πρώτον, ότι δυσανάλογος αριθμός 
ανέργων είναι νέοι, δεύτερον, ότι 
ένα αυξανόμενο ποσοστό ήταν μα­
κροχρόνια άνεργοι, και, τρίτον, ότι 
τα λιγότερο ειδικευμένα άτομα 
πλήττονται περισσότερο από τα πιο 
ειδικευμένα, παρ'όλο που σε ορισμέ­
νες χώρες, π.χ. στην Πολωνία, η 
ανεργία αποτελεί επίσης σημαντικό 
πρόβλημα για τους ειδικευμένους 
εργάτες Τα πρώτα δύο χαρακτηρι­
στικά, και σε ορισμένο βαθμό το τρί­
το, αντανακλούν τον ανεπαρκή ρυθ­
μό δημιουργίας θέσεων εργασίας, ο 
οποίος έως σήμερα ήταν υπερβολικά 
χαμηλός ώστε να παρέχει απασχόλη­
ση σε όσους εισέρχονται στην αγορά 
εργασίας για πρώτη φορά και σε 
εκείνους που απολύθηκαν. 
Στην Πολωνία, το ποσοστό ανεργίας 
των ατόμων ηλικίας κάτω των 25 
ετών ήταν περίπου 30% στα τέλη 
του 1992, ενώ στην Ουγγαρία πλη­
σίαζε το 20% (στοιχεία από την 
ΕΕΔ). Στη Ρουμανία, ποσοστό με­
γαλύτερο από το 50% των εγγεγραμ­
μένων ανέργων το Δεκέμβριο του 
1992 ήταν ηλικίας κάτω των 30 
ετών, ενώ στη Βουλγαρία το αντί­
στοιχο ποσοστό ήταν 45% περίπου. 
Παρ'όλο που στην Τσεχοσλοβακία, 
το ποσοστό ανεργίας των νέων είναι χαμηλότερο απ'ό,τι στις άλλες χώ­
ρες, ήταν ωστόσο σχεδόν διπλάσιο 
από το μέσο όρο για το σύνολο του 
εργατικού δυναμικού στα τέλη του 
1992. Επιπλέον, η μείωση του ποσο­
στού ήταν μικρότερη απ'ό,τι για τις 
άλλες ηλικιακές ομάδες κατά τη 
διάρκεια του έτους. 
Ο αριθμός των ανέργων που είναι 
χωρίς απασχόληση περισσότερο από 
ένα έτος αυξήθηκε σημαντικά το 
1992 σε όλες τις χώρες για τις οποίες 
υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Στην 
Πολωνία, περίπου το 44% των ανέρ­
γων υπαγόταν στην κατηγορία 
αυτή στα τέλη του 1992, ενώ το 13% 
ήταν χωρίς απασχόληση για περισ­
σότερα από δύο χρόνια. Στην Ουγ­
γαρία, όπου η ραγδαία αύξηση της 
ανεργίας ήταν πιό πρόσφατη, το Δε­
κέμβριο του 1992 το 30% των δι­
καιούχων παροχών τις εισέπρατταν 
για περισσότερο από ένα χρόνο. Στη 
Ρουμανία, όπου η ανεργία εμφανί­
στηκε μόνο στις αρχές του 1991, το 
26% του αριθμού των εγγεγραμμέ­
νων ανέργων ήταν χωρίς απασχόλη­
ση για περισσότερους από εννέα 
μήνες. 
Στην Τσεχοσλοβακία, παρά τη μείω­
ση της ανεργίας κατά το 1992, η 
μακροχρόνια ανεργία αποτελούσε 
το 30% του συνόλου στα τέλη του 
έτους. 
Οι προοπτικές 
για το μέλλον 
Ενώ υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για 
βελτίωση της οικονομικής κατάστα­
σης σε ορισμένα μέρη της περιοχής 
το 1992, παραμένει ασαφές εάν η 
βελτίωση αυτή θα διατηρηθεί και 
εάν θα επεκταθεί σε άλλα μέρη. 
Στην Πολωνία, η κυβέρνηση προ­
βλέπει ανάπτυξη κατά 2% το 1993, 
ενώ στην Ουγγαρία υπάρχει η ελπί­
δα ότι παρά τα περιοριστικά μέτρα 
που εφαρμόστηκαν το Σεπτέμβριο του 1992, θα σημειωθεί κάποια ανά­
καμψη στην οικονομία το 1993 ή το 
1994. Στη Ρουμανία ελπίζεται ότι η 
ανεργία μπορεί να συγκρατηθεί με­
ταξύ 9-12%, μολονότι αυτό μπορεί 
να αποδειχθεί δύσκολο, εάν ταυτό­
χρονα η πολιτική αποσκοπεί στο να 
μειώσει τον πληθωρισμό από το 
200% στο 70-80% ενώ οι επιδοτήσεις 
στα καταναλωτικά αγαθά καταρ­
γούνται (από την 1η Μαρου 1993) 
και οι υπόλοιποι έλεγχοι των τιμών 
χαλαρώνουν σταδιακά. 
Σε όλες τις χώρες, οι βραχυπρόθε­
σμες και μεσοπρόθεσμες προοπτικές 
της απασχόλησης επηρεάζονται σε 
μεγάλο βαθμό από το μελλοντικό 
ρυθμό του προγράμματος μεταρ­
ρυθμίσεων — ειδικότερα, όχι τόσο 
πολύ από την ταχύτητα με την 
οποία ιδιωτικοποιούνται οι με­
γαλύτερες δημόσιες επιχειρήσεις αλ­
λά περισσότερο από την προθεσμία 
μέσα στην οποία τα κριτήρια με τα 
οποία ασκείται η διοίκηση αλλάζουν 
ώστε να δοθεί έμφαση στους στό­
χους της αγοράς σε αντίθεση με τους 
κοινωνικούς, όπως η διατήρηση των 
θέσεων εργασίας. Σε όλη την πε­
ριοχή, το αναπόφευκτο αποτέλεσμα 
της διαδικασίας αυτής θα είναι οι 
μεγάλες απώλειες θέσεων εργασίας. 
Απομένει να δούμε εάν η οικονομική 
ανάπτυξη είναι δυνατό να επιτευ­
χθεί με υψηλό ρυθμό, ο οποίος θα 
μπορεί να δημιουργήσει επαρκείς 
θέσεις εργασίας σε άλλους τομείς 
ώστε να αντισταθμιστούν οι απώ­
λειες αυτές. Τούτο θα εξαρτηθεί όχι 
μόνο από τις πολιτικές που θα εφαρ­
μοστούν σε καθεμία από τις χώρες 
αυτές αλλά και από τη συλλογική 
τους επιτυχία όσον αφορά την εξα­
σφάλιση της οικονομικής επέκτα­
σης καθώς και από τη ανάπτυξη 
στην Κοινότητα και σε άλλα μέρη 
του κόσμου, απαραίτητες προϋποθέ­
σεις και οι δύο για την ανάπτυξη του 
εμπορίου, η οποία αποτελεί ουσια­
στικό παράγοντα για την αναδιάρ­
θρωση και την ανάπτυξη. 
79 
Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη 
80-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη 
ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Στην Κοινότητα οι μισθοί και το κόστος εργασίας παρουσιάζουν 
τεράστιες διακυμάνσεις που αντανακλούν τις μεγάλες διαφορές 
στην παραγωγικότητα. Το φάσμα διακύμανσης των επιπέδων 
εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού είναι επίσης ευρύ. 
Ωστόσο, η κινητικότητα της εργασίας μεταξύ των Κρατών 
Μελών είναι ελάχιστη. 
Η πρόοδος για την εδραίωση της οι­
κονομικής ένωσης στην Κοινότητα, 
μετά την άρση των φραγμών στον 
ανταγωνισμό για την προσφορά 
αγαθών και υπηρεσιών στα Κράτη 
Μέλη, εστίασε την προσοχή στη λει­
τουργία των ευρωπαϊκών αγορών 
εργασίας. Το ενδιαφέρον αυτό έχει 
διάφορες πλευρές. Υπάρχει το ζήτη­
μα ότι οι αγορές εργασίας πρέπει να 
λειτουργούν με τρόπο ο οποίος να 
συμβάλλει στην αύξηση της οικονο­
μικής αποτελεσματικότητας και της 
ανταγωνιστικότητας των ευρω­
παίων παραγωγών — μείζονες στό­
χοι της οικονομικής ένωσης. Το ερ­
γατικό δυναμικό πρέπει να υπάρχει 
διαθέσιμο σε επαρκείς ποσότητες με 
τις εξειδικεύσεις και τα προσόντα 
που απαιτούνται και σε τιμή που να 
εξασφαλίζει ότι η παραγωγή είναι 
κερδοφόρα. 
Παρόμοια, υπάρχει το ζήτημα ότι τα 
επίπεδα των αποδοχών καθώς και 
ότι οι όροι και οι συνθήκες της απα­
σχόλησης που επικρατούν σε αυτές 
τις αγορές πρέπει να συμβιβάζονται 
με την επίτευξη των στόχων για την 
κοινωνική ευημερία που επιδιώκει 
να διευκολύνει η οικονομική ένωση. 
Ειδικότερα, η επιδίωξη μεγαλύτε­
ρης οικονομικής και κοινωνικής συ­
νοχής, με τη μορφή της μείωσης των 
διαφορών στο κατά κεφαλήν εισόδη­
μα και της καλύτερης εξισορρόπη­
σης όσον αφορά τις ευκαιρίες για 
απασχόληση στην Κοινότητα — που προς το παρόν παρουσιάζουν μεγά­
λες διαφορές (Χάρτης 9) —, αποτελεί 
μία βασική δέσμευση της Συνθήκης 
του Μάαστριχτ. 
Μπορεί να υπάρξουν ορισμένες δυ­
σκολίες όσον αφορά την επίτευξη 
ισορροπίας μεταξύ των οικονομι­
κών και των κοινωνικών στόχων. 
Ενώ τα επίπεδα των μισθών μπορεί 
να χρειαστεί να είναι χαμηλά σε σχέ­ση με την παραγωγικότητα της ερ­
γασίας σε περιοχές όπου υπάρχει 
πλεονάζον εργατικό δυναμικό — και 
υψηλή ανεργία — προκειμένου να 
προσελκύσουν τις επιχειρήσεις να 
πραγματοποιήσουν επενδύσεις και 
να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας 
πρέπει να μην είναι τόσο χαμηλά 
ώστε να θέσουν σε κίνδυνο την κοι­
νωνική συνοχή. Παρόμοια, ενώ εί­
ναι σκόπιμο, και αιτιολογημένο, να 
Χ9 Απασχολούμενος πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας, 1991 
% πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας 
81 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
επιδιώκεται η βελτίωση των επιπέ­
δων της υγείας και ασφάλειας στο 
χώρο εργασίας καθώς και η βελτίω­
ση των συνθηκών εργασίας γενικά 
σε πολλά μέρη της Κοινότητας, οι 
εξελίξεις αυτές πρέπει να συμβιβάζο­
νται με το κόστος που βαρύνει τις 
ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις και τα 
πιθανά ανεπιθύμητα αποτελέσματα 
στη δημιουργία απασχόλησης. 
Η θεωρία της 
ολοκλήρωσης της 
αγοράς εργασίας 
Η πορεία προς μία πιο ολοκληρωμέ­
νη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας έχει, 
στην πράξη, λάβει δύο μορφές. Κατά 
πρώτο λόγο, η εφαρμογή του προ­
γράμματος για την ενιαία αγορά κα­
τέστησε δυνατό ώστε οι επιχειρήσεις 
σε πολλούς τομείς οικονομικής δρα­
στηριότητας να εγκαταστήσουν την 
παραγωγή στον τόπο που θεωρούν 
καλύτερο μέσα στην Κοινότητα και, 
συνεπώς, δυνητικά να δημιουργούν 
απασχόληση σε περιοχές όπου υπάρ­
χει έλλειψη θέσεων εργασίας. Αυτό 
συνοδεύτηκε από την άρση των 
ελέγχων στις χρηματοοικονομικές 
ροές ώστε να δοθείη δυνατότητα στο 
κεφάλαιο να εκμεταλλεύεται επεν­
δυτικές ευκαιρίες σε περιοχές όπου 
η δημιουργία κεφαλαίου ήταν προη­
γουμένως ανεπαρκής. 
Κατά δεύτερο λόγο, με την εξάλειψη 
των νομικών περιορισμών στην κι­
νητικότητα του εργατικού δυναμι­
κού και την προώθηση της κοινής 
αναγνώρισης των τυπικών επαγ­
γελματικών προσόνχων, τα άχομα 
απέκχησαν προοδευχικά χη δυναχό-
χηχα να μεχακινούνχαι από ένα Κρά-
χος Μέλος σε ένα άλλο προκειμένου 
να απασχοληθούν. 
Τούτο, αφενός, μπορεί να διευ­
κολύνει τα άτομα που ζουν σε περιο­
χές όπου υπάρχει έλλειψη θέσεων 
εργασίας — ιδίως σε σχέση με τις 
ειδικότητες τους — να μετακι­
νούνται σε περιοχές όπου υπάρχει 
έλλειψη εργατικού δυναμικού και, 
αφετέρου, παρέχει τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να προσλαμβά­
νουν εργατικό δυναμικό από όλη 
την Κοινότητα. Συνεπώς, το αποτέ­
λεσμα πρέπει να είναι η εξάλειψη 
των διακυμάνσεων στις συνθήκες 
προσφοράς και ζήτησης στις τοπικές 
αγορές εργασίας και η μείωση των 
επιπτώσεων των ελλείψεων ειδι­
κοτήτων — και, συνεπώς, των δυνη­
τικών περιορισμών στην παραγωγή 
και την αποτελεσματικότητα που 
προκαλούν οι ελλείψεις αυτές. 
Ανάλογα με την έκταση των μετα­
κινήσεων αυτών — και το βαθμό 
κατά τον οποίο οι συνθήκες προσφο­
ράς και ζήτησης επηρεάζουν τα επί­
πεδα των αποδοχών — ένα περαιτέ­
ρω αποτέλεσμα θα αφορά τη μείωση 
των διαφορών στους μισθούς με­
ταξύ των περιοχών της Κοινότητας. 
Τα αποτελέσματα αυτά πρέπει επί­
σης να τείνουν να απορρέουν από 
την αυξημένη κινητικότητα των 
επιχειρήσεων και των κεφαλαίων. 
Με άλλα λόγια, στο βαθμό κατά τον 
οποίο το κεφάλαιο έχει τάση να με­
τακινείται προς περιοχές όπου 
υπάρχει σχετικά άφθονο εργατικό 
δυναμικό, όπου οι μισθοί είναι σχε­
τικά χαμηλοί και όπου υπάρχουν 
επενδυτικές ευκαιρίες για εκμετάλ­
λευση, τούτο πρέπει επίσης να υπο­
στηρίξει τη σύγκλιση των συνθη­
κών της αγοράς εργασίας. 
Πράγματι, κατά κανόνα — κάνο­
ντας ορισμένες απλουστευτικές 
υποθέσεις — οι μισθοί και οι συν­
θήκες της αγοράς εργασίας στην 
Κοινότητα θα πρέπει να συγκλίνουν 
πλήρως με την πάροδο του χρόνου 
ακόμα και εάν το εργατικό δυναμικό 
δεν μετακινηθεί καθόλου εφόσον το 
κεφάλαιο θα έχει πλήρη κινητικότη­
τα. Σύμφωνα με την ίδια υπόθεση, η 
σύγκλιση θα πραγματοποιηθεί επί­
σης εάν το εργατικό δυναμικό είναι 
απόλυτα κινητό και το κεφάλαιο πα­
ραμείνει ακίνητο. 
Στην πράξη, η Κοινοτική πολιτική 
βασίζεται στις ροές κεφαλαίου ως το 
πρωταρχικό μέσο προς τη σύγκλιση 
και όχι στις μετακινήσεις του εργα­
τικού δυναμικού. Η κινητικότητα 
θεωρείται περισσότερο ότι είναι μέ­σο διεύρυνσης των ευκαιριών για 
σταδιοδρομία των ατόμων, οπου­
δήποτε και αν ζουν, και όχι μηχανι­
σμός για την προσαρμογή της αγο­
ράς εργασίας. Πράγματι, υπάρχουν 
βάσιμοι λόγοι για τους οποίους η 
σημαντική μετακίνηση εργατικού 
δυναμικού από περιοχές σε ύφεση σε 
ευημερούσες περιοχές είναι πιθανό 
να αποδειχθεί ότι δεν είναι σκόπιμη, 
μεταξύ άλλων εξαιτίας της σωρευ­
τικής απώλειας εισοδημάτων στην 
πρώτη περιοχή και της πρόσθετης 
πίεσης στις κοινωνικές και φυσικές 
υποδομές που τείνει να προκαλείται 
στη δεύτερη. 
Παρ' όλα αυτά, η διαπεριφερειακή 
μετανάστευση εργατικού δυναμι­
κού σε ορισμένες χώρες αποτέλεσε, 
ιστορικά, σημαντικό μέσο για τα 
άτομα που ζούσαν σε περιοχές με 
υψηλή ανεργία να βρουν εργασία. 
Οριακά, λοιπόν, μπορεί ακόμα να 
διαδραματίσει κάποιο ρόλο στο μέλ­
λον συμβάλλοντας στην εξίσωση 
των ευκαιριών για απασχόληση 
στην Κοινότητα. Οι αυξημένες ροές 
κεφαλαίου στην κλίμακα που απαι­
τείται για τη μείωση του χάσματος 
στις οικονομικές επιδόσεις και την 
ευημερία μεταξύ πλούσιων και φτω­
χών περιφερειών της Κοινότητας 
εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από 
το εάν στις φτωχότερες περιοχές 
υπάρχουν κερδοφόρες ευκαιρίες 
προς εκμετάλλευση. Ενώ αυτό εξαρ­
τάται εν μέρει από το διαθέσιμο ερ­
γατικό δυναμικό στις περιοχές αυ­
τές σε σχετικά χαμηλό κόστος, τα 
επίπεδα των μισθών — και το κό­
στος παραγωγής γενικότερα — απο­
τελούν ένα μόνο στοιχείο της εξίσω­
σης που αποφέρει κερδοφορία. 
Ειδικότερα, ένα εργατικό δυναμικό 
που διαθέτει τις κατάλληλες εξειδι­
κεύσεις και την κατάλληλη μόρφω­
ση, με τα απαιτούμενα προσόντα και 
εμπειρία, μπορεί να είναι εξίσου ση­
μαντικό από τη στιγμή που μπορεί 
να αποτελεί βασικό καθοριστικό πα­
ράγοντα της παραγωγικότητας και 
συνεπώς του κόστους εργασίας ανά 
μονάδα προϊόντος. Επιπλέον, οι χα­
μηλοί μισθοί δεν εξασφαλίζουν κατ' 
ανάγκη υψηλά επίπεδα σχεδιασμού 
82 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
προϊόντων, ποιότητας, καινοτομίας 
και υποστήριξης μετά την πώληση, 
στοιχεία που από μελέτες και συνε-
ντεύξεις με τις επιχειρήσεις 
προκύπτει ότι είναι βασικοί παράγο­
ντες για την ανταγωνιστική επιτυ­
χία σε μακροπρόθεσμη βάση. 
Εξωτερικοί παράγοντες που είναι α­
νεξάρτητοι από τις επιμέρους επι­
χειρήσεις, όπως η αποτελεσματικό­
τητα των επικοινωνιών και οι 
διαθέσιμες υπηρεσίες υποστήριξης, 
έχουν επίσης μεγάλη επίδραση στην 
αποτελεσματικότητα και την κερδο­
φορία των επιχειρήσεων. Πράγματι, 
η ύπαρξη ενός ελάχιστου επιπέδου 
οικονομικών και κοινωνικών υπο­
δομών είναι πιθανό να αποτελεί απα­
ραίτητη προϋπόθεση για κάθε 
ουσιαστική εισροή ιδιωτικού κεφα­
λαίου, απ' όπου και η σημασία των 
δημόσιων επενδύσεων στις λιγότερο 
αναπτυγμένες περιοχές και οι λόγοι 
για τους οποίους είναι απαραίτητη η 
Κοινοτική υποστήριξη σε αυτές τις 
επενδύσεις μέσω των Διαρθρωτι­
κών Ταμείων. 
Ζητήματα που 
εξετάζονται 
Το Κεφάλαιο αυτό εξετάζει τέσσερα 
σημαντικά χαρακτηριστικά της ευ­
ρωπαϊκής αγοράς εργασίας και τις 
διαφορές που παρουσιάζουν στην 
Κοινότητα. 
Αρχίζει με την εξέταση των διαφορών 
στο κατά κεφαλήν εισόδημα στην 
Κοινότητα καθώς αποτελούν ένα ση­
μαντικό δείκτη της συνοχής Ωστόσο, 
δεν επαρκεί για την εκτίμηση του 
βαθμού σύγκλισης των οικονομικών 
επιδόσεων και των κοινωνικών συν­
θηκών. Εξίσου σημαντική είναι η 
απασχόληση που δημιουργείται από 
ένα δεδομένο επίπεδο ΑΕΠ και ο τρό­
πος που κατανέμεται στα άτομα και 
τις κοινωνικές ομάδες Συνεπώς, το 
Κεφάλαιο αυτό εξετάζει τους διαφορε­
τικούς συνδυασμούς παραγωγικότη­
τας της εργασίας αριθμού απασχο­
λουμένων και ωρών εργασίας που 
υπάρχουν στις αγορές εργασίας της 
Κοινότητας Ακολουθεί η εξέταση των διαφορών 
στους μέσους μισθούς και το κόστος 
εργασίας που αποτελούν τη βάση 
των ανισοτήτων στο κατά κεφαλήν 
εισόδημα, αφενός, και αντανακλούν 
και καθορίζουν τις διακυμάνσεις 
των οικονομικών επιδόσεων, αφετέ­
ρου. Εντοπίζει τη διαφορά που 
υπάρχει μεταξύ των Κρατών Μελών 
και των περιφερειών όσον αφορά το 
κόστος εργασίας στη μεταποίηση 
καθώς και σε επιμέρους κλάδους και 
την κατανομή μεταξύ μισθιακού και 
μη μισθιακού κόστους. Προβαίνει 
επίσης σε μία επισκόπηση των μετα­
βολών στο σχετικό κόστος εργασίας 
που σημειώθηκαν κατά τη δεκαετία 
του 1980 — σε εθνικό και περιφε­
ρειακό επίπεδο — και συσχετίζει τις 
μεταβολές αυτές με την παραγωγι­
κότητα και την ανεργία, προκειμέ­
νου να εκτιμήσει το αποτέλεσμα που 
έχουν οι μεταβαλλόμενες συνθήκες 
της αγοράς εργασίας στο κόστος. 
Η τρίτη ομάδα θεμάτων που εξετά­
ζονται αφορά την πρόσβαση στην 
εκπαίδευση και την κατάρτιση των 
νέων ατόμων σε διαφορετικά μέρη 
της Κοινότητας και τις διακυμάν­
σεις στο μέσο επίπεδο εκπαίδευσης 
του εργατικού δυναμικού από τη 
μία περιοχή στην άλλη. Αυτός ο πα­
ράγοντας διαδραματίζει σημαντικό 
ρόλο στις διακυμάνσεις που παρου­
σιάζουν η παραγωγικότητα και οι 
οικονομικές επιδόσεις καθώς καθο­
ρίζει τις εξειδικεύσεις στις οποίες οι 
εργοδότες μπορούν να βασίζονται 
και την ικανότητα των εργατών να 
προσαρμόζονται στη μεταβαλλόμε­
νη τεχνολογία — καθώς και στις με­
ταβαλλόμενες απαιτήσεις όσον αφο­
ρά τις εξειδικεύσεις. 
Τέλος, εξετάζει το ζήτημα της κινη­
τικότητας της εργασίας και, συγκε­
κριμένα, την κλίμακα της μετακίνη­
σης της εργασίας στην Κοινότητα 
μεταξύ των Κρατών Μελών. Οσον 
αφορά το σημείο αυτό, επίσης σημα­
ντικά είναι τα θέματα που αφορούν 
όχι μόνο την έκταση της μετανά­
στευσης του εργατικού δυναμικού 
και τη σχέση της με τα συνολικά 
μεταναστευτικά ρεύματα και το μέ­
γεθος του εγχώριου εργατικού δυ­ναμικού, αλλά και τη χαρακτηρι­
στική ηλικία των διακινούμενων 
εργαζομένων. 
Η ένταση 
απασχόλησης 
της οικονομικής 
δραστηριότητας 
Προκειμένου να εκτιμηθούν οι δια­
κυμάνσεις που παρουσιάζουν οι επι­
δόσεις των Κρατών Μελών — ή οι 
αγορές εργασίας τους — στην παροχή 
απασχόλησης στα άτομα που κατοι­
κούν σε αυτά, η εξέταση της σχέσης 
μεταξύ του δυνάμει εργατικού δυνα­
μικού που διαθέτουν και του επιπέ­
δου του εισοδήματος που δημιουργεί­
ται παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. 
Η σχέση αυτή μπορεί να εξαχθεί από 
την ανάλυση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
του κάθε Κράτους Μέλους που απο­
τελεί ένα μέτρο της σχετικής ευημε­
ρίας τους σε τρία μέρη: 
- στην παραγωγικότητα του ερ­
γατικού δυναμικού του, όπως υ­
πολογίζεται από το ΑΕΠ που 
παράγεται ανά ώρα εργασίας 
- στο μέσο αριθμό των ωρών ερ­
γασίας από κάθε μέλος του εργα­
τικού δυναμικού, 
- από το ποσοστό του πληθυσμού 
που απασχολείται και συνεπώς 
συμβάλλει στο ΑΕΠ. 
Αυτοί οι τρεις παράγοντες μαζί καθο­
ρίζουν το επίπεδο του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ από την ταυτότητα (Υ/Ν = 
Υ/Η χ Η/Ε χ Ε/Ν, όπου Υ=ΑΕΠ, 
Ν=πληθυσμός, Η=συνολικός αριθ­
μός ωρών εργασίας και Ε=αριθμός 
απασχολουμένων). Η ταυτότητα 
αυτή δείχνει τον τρόπο με τον οποίο 
η παραγωγικότητα, οι ώρες εργασίας 
και η συμμετοχή των ατόμων στο ερ­
γατικό δυναμικό συνδυάζονται σε κά­
θε χώρα προκειμένου να παράγουν 
ένα δεδομένο επίπεδο ΑΕΠ. 
Εκτός από τις διακυμάνσεις που πα­
ρουσιάζονται στα Κράτη Μέλη στα 
διαφορετικά στάδια οικονομικής 
83-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
53 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ στα Κράτη Μέλη, τις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία, 1991 
σε 1000 
54 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ και παραγωγικότητα στα Κράτη Μέλη, τις 
ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 1991 
σε 1000 ECU 
30 r -ι 30 
Ι Κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
Ι ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας ανάπχυξης και ευημερίας, ενδιαφέ­
ρον επίσης έχει η εξέταση χου χρό-
που με χον οποίο μεχαβάλλεχαι σχα 
Κράτη Μέλη που παρουσιάζουν πα­
ρόμοια επίπεδα ανάπχυξης. 
Κατά κεφαλήν εισόδημα 
Οι διαφορές στην ευημερία που παρα-
χηρουνχαι στην Κοινότητα είναι με­
γάλες. Το 1991 το κατά κεφαλήν εισό­
δημα στην Ελλάδα, το φτωχότερο 
Κράχος Μέλος, όπως μεχριέχαι με χα 
πρότυπα αγορασχικής δύναμης 
(ΠΑΔ) (δηλαδή με βάση χα αγαθά και 
τις υπηρεσίες που μπορεί να αγοράσει 
ο πληθυσμός), ήχαν μόλις χο 38% χου 
επιπέδου χου Λουξεμβούργου, χο ο­
ποίο είναι η πλουσιόχερη χώρα 
(Σχήμα 53). 
Ενώ παραχηρούνχαι σημαντικές δια­
φορές μεχαξύ χης σχετικής ευημερίας 
χων φχωχόχερων χωρών — χο καχά 
κεφαλήν εισόδημα σχην Ισπανία ήχαν 
καχά 60% υψηλόχερο απ ό,χι σχην 
Ελλάδα — η κύρια διάκριση παραχη-
ρείχαι μεχαξύ χων χεσσάρων λιγόχερο 
αναπχυγμένων Κραχών Μελών — 
Πορτογαλία, Ιρλανδία και Ισπανία 
καθώς και Ελλάδα — και χων υπολοί­
πων. Το 1991 σχην Ισπανία, χην ένα-
χη καχά σειρά ευημερίας χώρα σχην 
Κοινόχηχα, το καχά κεφαλήν εισόδη­
μα ήχαν καχά 25% χαμηλόχερο απ ό,χι 
σχο ΗΒ, χην όγδοη πλουσιόχερη χώρα 
— δηλαδή η ψαλίδα παρουσίαζε περί­
που χο ίδιο άνοιγμα όπως μεχαξύ ΗΒ 
και Γερμανίας (χωρίς χα Νέα Γερμα­
νικά Κραχίδια). 
Σε σύγκριση με χις χώρες χης Κοινό­
χηχας, χο 1991 χο μέσο επίπεδο καχά 
κεφαλήν εισοδήμαχος σχις ΗΠΑ (υ­
πολογιζόμενο σχην ίδια βάση) ήχαν 
καχά περίπου 6% υψηλόχερο απ ό,χι 
σχο Λουξεμβούργο. Το επίπεδο σχην 
Ιαπωνία ήχαν ελαφρώς χαμηλόχερο 
απ ό,χι σχη Γερμανία, αλλά υψηλόχε­
ρο απ ό,χι σχη Γαλλία, τη δεύτερη και 
τρίτη πιο πλούσιες χώρες της Κοινό­
χηχας. 
Οι διαφορές σχο καχά κεφαλήν εισό­
δημα μεχαξύ χων Κραχών Μελών, 
όπως μεχριούνχαι με χα πρόχυπα 
χης αγορασχικής δύναμης (ΠΑΔ), 
84 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
αντανακλούν γενικά τις διαφορές 
στο κατά κεφαλήν εισόδημα με­
τρούμενες σε ECU και, στις περισσό-
χερες χώρες, η προσαρμογή έχει μι­
κρή μόνο επίδραση σχα σχεχικά 
επίπεδα χου εισοδήμαχος. 
Το βασικό αποχέλεσμα παραχηρεί-
χαι στις δύο ακραίες καταστάσεις. 
Το επίπεδο του ΑΕΠ στη Δανία 
μειώνεται κατά σχεδόν 25% το 1991 
εάν ληθεί υπόψη η πραγματική του 
αγοραστική δύναμη και τα επίπεδα 
στην Ελλάδα και την Πορτογαλία 
αυξάνονται κατά περισσότερο από 
30% και 50% αντίστοιχα (Σχήμα 53). 
Στις υπόλοιπες χώρες, οι προσαρμο­
γές με βάση τα ΠΑΔ μεταβάλλουν το 
ΑΕΠ κατά λιγότερο από 10%. 
Η προσαρμογή με βάση τα ΠΑΔ προ­
καλεί επίσης σημαντικές διαφορές 
στη σύγκριση με τις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία. Σε τιμές ECU, το 1991 το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ιαπωνία 
ήταν περισσότερο από 20% υψηλότε­
ρο απ ό,τι στις ΗΠΑ — πάνω από 7% 
υψηλότερο απ ό,τι στη Δανία ή τη 
Γερμανία — ενώ ήταν σχεδόν κατά 
15% χαμηλότερο όταν η σύγκριση 
πραγματοποιηθεί με βάση τα ΠΑΔ. 
Σε αντίθεση με την Ιαπωνία, το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ σε ECU στις ΗΠΑ 
ήταν κατά περίπου 10% χαμηλόχερο 
απ ό,χι στις δύο χελευχαίες χώρες 
χης Κοινόχηχας, αλλά σε ΠΑΔ ήχαν 
πάνω από 10% υψηλόχερο. (Πρέπει 
να υπογραμμισχεί όχι η σύγκριση 
αυχή επηρεάζεχαι ιδιαίχερα από χις 
συναλλαγμαχικές ισοχιμίες χου δο­
λαρίου, ή ακόμα και χου γιεν, και 
χου ECU που ισχύουν κάθε φορά — 
αυχός είναι και ένας από χους λό­
γους που είναι προχιμόχερο να χρη-
σιμοποιούνχαι χα σχοιχεία με βάση 
χα ΠΑΔ για συγκρίσεις.) 
Παραγωγικότητα 
Παρ' όλο που η παραγωγικόχηχα, 
μεχρουμενη με χο ΑΕΠ ανά ώρα ερ­
γασίας, παρουσιάζει παρόμοιες δια­
κυμάνσεις μεχαξύ χων Κραχών Με­
λών όπως χο καχά κεφαλήν ΑΕΠ χου 
πληθυσμού — με χην έννοια όχι οι 
πλουσιόχερες χώρες έχουν υψηλό­χερο επίπεδα παραγωγικόχηχας από 
χις φχωχόχερες —, η σχέση δεν είναι 
με κανένα τρόπο ομοιόμορφη. 
Μεταξύ των πλουσιότερων χωρών 
— όπου το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι 
μεγαλύτερο από τον Κοινοτικό μέσο 
όρο — το εύρος χης διαφοράς χης 
παραγωγικόχηχας χο 1991 ήχαν 
πολύ μικρόχερο από χο εύρος χης 
διαφοράς χου καχά κεφαλήν ει-
σοδήμαχος (8% μεχαξύ χης χαμηλό-
χερης και χης υψηλόχερης ένανχι 
πάνω από 30%). Από αυχό συνεπάγε-
χαι όχι οι χώρες διαφέρουν σημανχι­
κό όσον αφορά χο εισόδημα που δη­
μιουργούν από ένα δεδομένο 
επίπεδο αποδοχικόχηχας χης εργα­
σίας (Σχήμα 54). 
Για παράδειγμα, σχη Δανία η παρα­
γωγικόχηχα ήχαν λίγο υψηλόχερη 
απ ό,χι σχις Κάχω Χώρες. Ωσχόσο, 
εξαιχίας χων διαφορών σχο μέσο 
αριθμό χων ωρών εργασίας και σχο 
σχεχικό αριθμό χων απασχολουμέ­
νων, χο καχά κεφαλήν εισόδημα χης 
Δανίας ήχαν καχά 30% υψηλόχερο 
απ ό,χι χων Κάχω Χωρών. 
Παρόμοια, η Γερμανία — με παρό­
μοιο επίπεδο ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας 
με χο Βέλγιο — καχάφερε να δη­
μιουργήσει πάνω από 25% περισσό-
χερο καχά κεφαλήν εισόδημα, λόγω 
χου μεγαλύχερου ποσοσχού πληθυ­
σμού που απασχολείται. 
Μεχαξύ χων λιγόχερο πλούσιων 
Κραχών Μελών, χο ΗΒ παρουσιάζει 
πολύ χαμηλόχερο επίπεδο παραγω­
γικόχηχας απ ό,χι άλλες βόρειες χώ­
ρες, με εξαίρεση χην Ιρλανδία. Το 
1991, η παραγωγικόχηχα ήχαν πάνω 
από 25% χαμηλόχερη απ ό,χι στις 
Κάτω Χώρες, για παράδειγμα, και 
ελαφρώς χαμηλότερη απ ό,τι στην 
Ισπανία. Ωστόσο, το ΗΒ αντιστάθμι­
σε τη χαμηλή του παραγωγικότητα 
με το μεγαλύτερο αριθμό απασχο­
λουμένων. Τούτο ώθησε το κατά κε­
φαλήν του εισόδημα σε υψηλότερα 
επίπεδα απ ό,τι στην Ισπανία και σε 
επίπεδα που πλησιάζουν εκείνα των 
άλλων βόρειων χωρών (το κατά κε­
φαλήν χου ΑΕΠ σε ECU ήχαν καχά 
30% υψηλόχερο απ ό,χι σχην Ισπα­νία και λιγόχερο από 10% χαμηλόχε­
ρο απ ό,χι σχις Κάχω Χώρες). 
Το ίδιο ισχύει σε γενικές γραμμές 
για χην Πορτογαλία. Το 1991, η πα­
ραγωγικότητα ήταν σχεδόν κατά 
15% χαμηλόχερη απ ό,χι σχην Ελλά­
δα. Ωσχόσο, καθώς χο απασχολούμε­
νο ποσοσχό χου πληθυσμού ήχαν 
πολύ μεγαλύχερο, χο κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ στην Πορτογαλία (σε ECU) 
ήταν κατά 5% υψηλότερο απ ό,τι 
στην Ελλάδα. 
Το 1991 στις ΗΠΑ το μέσο ΑΕΠ ανά 
ώρα εργασίας ήταν παρόμοιο με εκεί­
νο στη Γερμανία. Ωστόσο, στην Ιαπω­
νία η παραγωγικότητα μεχρουμενη 
με χον ίδιο χρόπο ήχαν σημανχικό 
χαμηλόχερη απ ό,χι σχη Γερμανία — 
πάνω από 20% χαμηλόχερη. Πράγμα-
χι, ήχαν χαμηλόχερη απ ό,χι σε πολλές 
άλλεςχώρεςχηςΚοινόχηχαςκαι κάχω 
από 10% υψηλόχερη απ ό,χι στο ΗΒ ή 
χην Ισπανία. 
Τα σχοιχεία αυχά, δεδομένης χης 
φήμης χης Ιαπωνίας για υψηλή απο-
δοχικόχηχα, μπορεί να προκαλούν έκ­
πληξη. Ενώ ισχύει αδιαμφισβήχηχα 
για χη μεχαποίηση — και, μάλιστα 
ακόμα περισσότερο, για τους κλάδους 
υψηλής τεχνολογίας της μεταποίη­
σης — δεν ισχύει για τον τομέα των 
υπηρεσιών. Πράγματι, χα υψηλά επί­
πεδα απασχόλησης σε σχέση με χην 
παραγωγή σχις υπηρεσίες ανχισταθ; 
μίζουν με το παραπάνω την υψηλή 
παραγωγικόχηχα σχη βιομηχανία. Ως 
αποχέλεσμα, η Ιαπωνία είναι μία χώρα 
με χαμηλή συνολική παραγωγικόχη­
χα και υψηλό επίπεδο απασχόλησης. 
Περίπου χο ίδιο, αν και σε μικρόχερο 
βαθμό, ισχύει για ορισμένες χώρες χης 
Κοινόχηχας. Η Δανία παρουσιάζει 
υψηλό επίπεδο καχά κεφαλήν ει­
σοδήματος ιδίως όταν υπολογίζεται 
σε ECU, αλλά η σχετική της ευημερία 
βασίζεται στο ότι παρέχει θέσεις εργα­
σίας σε μεγαλύτερο μέρος του πληθυ­
σμού σε σχέση με άλλα Κράτη Μέλη 
με παρόμοιο επίπεδο παραγωγικότη­
τας 
Το ΗΒ και η Πορχογαλία απασχο­
λούν μεγαλύχερο ποσοσχό χου πλη-
-85 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
θυσμού χους απ ό,χι θα αναμενόταν, 
δεδομένων χων σχεχ ικά χαμηλών ε­
πιπέδων πραγμαχικού καχά κε­
φαλήν εισοδήμαχος. 
Μέσος αριθμός ωρών 
εργασίας 
Οι χώρες που παρουσιάζουν σχεχ ικά 
χαμηλά επίπεδα παραγωγικόχηχας 
έχειναν να ανχισχαθμίσουν χο γεγο­
νός αυχό με χο μεγαλύχερο χρόνο 
εργασίας — με εξαίρεση χο ΗΒ και 
χην Πορχογαλία που έφθασαν σχο 
ίδιο αποχέλεσμα χάρη σχο μεγαλύχε­
ρο αριθμό απασχολουμένων. Αν και 
ο μέσος αριθμός ωρών εργασίας ανά 
απασχολούμενον παρουσιάζει μι-
κρόχερες διακυμάνσεις από χην πα­
ραγωγικόχηχα, παρ' όλα αυχά παρα-
χηρούνχαι σημανχικές διαφορές 
μεχαξύ χων Κραχών Μελών. 
Το 1991 οι απασχολούμενοι εργά­
σθηκαν καχά μέσο όρο σχεδόν 44 
ώρες χην εβδομάδα σχην Ελλάδα, σε 
σύγκριση με λιγόχερες από 33 ώρες 
σχις Κάχω Χώρες — με άλλα λόγια, 
περίπου 33% περισσόχερο (Σχήμα 55). Με εξαίρεση χο ΗΒ, σχις χώρες 
όπου η παραγωγικόχηχα — και χο 
κατά κεφαλήν εισόδημα — ήταν κά­
χω από χον Κοινοχικό μέσο όρο οι 
απασχολούμενοι εργάσθηκαν καχά 
μέσο όρο περισσόχερες από 41 ώρες 
χην εβδομάδα. Ανχίθεχα, σε χώρες με 
παραγωγικόχηχα υψηλόχερη από 
χον Κοινοχικό μέσο όρο οι απασχο­
λούμενοι εργάσθηκαν λιγόχερες από 
40 ώρες χην εβδομάδα. 
Σε ορισμένο βαθμό, οι διαφορές στο 
χρόνο εργασίας αντανακλούν τις δια­
φορές της σημασίας που έχει η γεωρ­
γία (όπου οι ώρες εργασίας είναι 
ομοιόμορφα υψηλότερες απ ό,χι σε άλ­
λους χομείς). Ωστόσο, προκύπχουν 
κυρίως από το γεγονός όχι οι απασχο­
λούμενοι σε χέσσερις από χις πένχε 
χώρες όπου η παραγωγικόχηχα είναι 
χαμηλή — Ελλάδα, Πορχογαλία, 
Ισπανία και Ιρλανδία — εργάζονταν 
περισσότερες ώρες σχη βιομηχανία 
και χις υπηρεσίες απ ό,χι σε άλλες 
χώρες. Τούχο ανχανακλά χόσο χις πε-
ρισσόχερες ώρες που εργάζονχαν χα 
άχομα με πλήρη απασχόληση όσο και 
χην περιορισμένη χρήση χης μερικής 
απασχόλησης (Σχήμα 56). 
55 'Ωρες εργασίας και ποσοστά απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 
τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 1991 
'Ωρες την εβδομάδα 
60 r % πληθυσμού 
W'-ψ 
40 H Χρόνος εργαοίας • Απασχόληση 
30 
20 
10 60 
50 
40 
30 
20 
10 
GRPW.EUKE12M8 Ι F L D OK US J ORPRLEUKE12NLB Ι F L ODKUSJ Οι διακυμάνσεις σχις ώρες εργασίας 
σχην Κοινότητα συμφωνούν σε γε­
νικές γραμμές με χην άποψη όχι χα 
άχομα επιλέγουν να εργάζονχαι λι­
γόχερες ώρες όσο αυξάνει χο καχά 
κεφαλήν εισόδημα. Αυχό επιβεβαιώ-
νεχαι από χιςμεχαβολέςπου σημειώ­
θηκαν καχά χη δεκαεχία χου 1980. 
Για παράδειγμα, μεχαξύ 1983 και 
1991 η κανονικά εργάσιμη εβδομάδα 
των εργαζομένων με πλήρη απασχό­
ληση στη βιομηχανία και τις υπηρε­
σίες μειώθηκε σε όλες τις χώρες 
όπου το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν 
υψηλότερο από τον Κοινοτικό μέσο 
όρο, με εξαίρεση τη Γαλλία όπου πα­
ρέμεινε αμετάβληχη. Σε όλες χις χώ­
ρες όπου χο καχά κεφαλήν ΑΕΠ 
ήχαν χαμηλόχερο από χον Κοινοχικό 
μέσο όρο, με εξαίρεση χην Ελλάδα, 
αυξήθηκε (Σχήμα 56). 
Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η 
σχέση μεχαξύ ωρών εργασίας από 
χους εργαζομένους με πλήρη απα­
σχόληση και χης βαρύχηχας της 
μερικής απασχόλησης. Στις Κάτω 
Χώρες και τη Δανία, όπου οι εργαζό­
μενοι με πλήρη απασχόληση εργάζο­
νχαν χις λιγόχερες ώρες σχην Κοινό­
χηχα, χο ποσοσχό χων εργαζομένων 
με μερική απασχόληση ήχαν επίσης 
υψηλό. Παρόμοια, σχην Ελλάδα, 
χην Πορχογαλία, χην Ισπανία και 
χην Ιρλανδία, όπου ο μέσος αριθμός 
χων ωρών εργασίας ήχαν σχεχικά 
υψηλός, συγκριχικά λίγα άχομα ερ­
γάζονχαν με μερική απασχόληση — 
χο 1991, κάχω από χο 5% σχις χρεις 
νόχιες χώρες και κάχω από χο 10% 
σχην Ιρλανδία. Συνεπώς, σχις χώρες 
αυχές χα δύο αυχά σχοιχεία λειχουρ-
γούσαν προς χην ίδια καχεύθυνση. 
Σχις Κάχω Χώρες και χη Δανία μείω­
ναν χο μέσο αριθμό ωρών εργασίας 
και αύξαναν χον αριθμό χων απα­
σχολουμένων. Σχις άλλες χέσσερις 
χώρες αύξαναν χο μέσο αριθμό ωρών 
εργασίας. 
Ανχίθεχα, αυχά χα δύο σχοιχεία λει-
χουργούσαν προς ανχίθεχες κα-
χευθύνσεις σχο ΗΒ και χην Ιχαλία. 
Σχην Ιχαλία, χο ποσοσχό χων εργα­
ζομένων με μερική απασχόληση εί­
ναι πολύ χαμηλότερο από τον Κοινο-
τικό μέσο όρο και παρόμοιο με 
86 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
εκείνο στα νότια Κράτη Μέλη, αν 
και οι εργαζόμενοι με πλήρη απα­
σχόληση εργάζονται σχετικά λίγες 
ώρες. Συνεπώς, η συγκριτική απου­
σία της μερικής απασχόλησης μπο­
ρεί στην περίπτωση αυτή να αντα­
νακλά πολιτιστικές και κοινωνικές 
διαφορές μεταξύ του Βορρά και του 
Νότου της Κοινότητας, ιδίως όσον 
αφορά την απασχόληση των γυναι­
κών που αντιπροσωπεύουν τη συ­
ντριπτική πλειοψηφία των εργαζο­
μένων με μερική απασχόληση. 
Αντανακλούν επίσης όπως αναφέ­
ρεται στο Κεφάλαιο 6, τις διαφορές 
στις ρυθμίσεις που διέπουν την απα­
σχόληση και τους περιορισμούς που 
επιβάλλονται από τη νομοθεσία και 
τις συλλογικές συμβάσεις. 
Στο ΗΒ ισχύει το αντίστροφο, καθώς 
οι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση 
εργάζονται πολλές ώρες ενώ η μερική 
απασχόληση είναι πολύ πιο συνηθι­
σμένο φαινόμενο απ ό,τι στις περισσό­
τερες άλλες περιοχές της Κοινότητας. 
Η εξήγηση βρίσκεται ίσως εν μέρει 
στα σχετικά χαμηλά επίπεδα ωριαίων 
αποδοχών και παραγωγικότητας στο 
ΗΒ που μπορεί να αποτρέπουν τα 
άτομα να μειώσουν το χρόνο εργασίας 
τους και μπορεί επίσης να ενθαρ­
ρύνουν τις γυναίκες να εργαστούν 
προκειμένου να συμβάλουν στο εισό­
δημα του νοικοκυριού. 
Σε σύγκριση με την Κοινότητα, ο μέ­
σος αριθμός ωρών εργασίας είναι σχε­
τικά χαμηλός στις ΗΠΑ και υψηλός 
στην Ιαπωνία. Πράγματι, στην Ιαπω­
νία παρ' όλο που ο μέσος αριθμός 
ωρών μειώθηκε σημαντικά κατά το 
πρόσφατο παρελθόν, το 1991 ο μέσος 
απασχολούμενος εργαζόταν περισσό­
τερες ώρες — σχεδόν κατά 4% — απ 
ό,τι στην Ελλάδα, που είναι ένας πα­
ράγοντας που δημιουργεί το υψηλό 
κατά κεφαλήν εισόδημα στην Ιαπω­
νία. 
Η απασχόληση σε σχέση 
με τον πληθυσμό 
Ενώ ο μέσος αριθμός ωρών εργασίας 
τείνει να μειώνεται με την αύξηση 
του κατά κεφαλήν εισοδήματος, η α­ναλογία του απασχολούμενου πληθυ­
σμού τείνει να αυξάνεται. Το 1991 στη 
Δανία και τη Γερμανία, που παρου­
σίαζαν τα υψηλότερα επίπεδα κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ στην Κοινότητα, οι α­
πασχολούμενοι ήταν περισσότεροι 
(51% και 46,5%) απ ό,χι σχην Ισπανία, 
χην Ιρλανδία και χην Ελλάδα, χρεις 
από τις τέσσερις χώρες με το χαμηλό­
τερο εισόδημα (33-37%) (Σχήμα 55). 
Ωστόσο, όπως αναφέρθηκε προηγου­
μένως στο ΗΒ και την Πορτογαλία 
ισχύει το αντίθετο, καθώς παρουσιά­
ζουν κατά κεφαλήν εισόδημα χαμηλό­
τερο από τον Κοινοτικό μέσο όρο και 
ποσοστό απασχολούμενου πληθυ­
σμού πολύ μεγαλύτερο από τον Κοι­
νοτικό μέσο όρο (46-47%, περίπου το 
ίδιο με τη Γερμανία). 
Παρ' όλα αυτά, η γενική τάση που 
φαίνεται ότι επικρατεί στις χώρες εί­
ναι η αύξηση χου αριθμού χων απα­
σχολουμένων με χην αύξηση χου κα­
χά κεφαλήν εισοδήμαχος. Η αύξηση 
χου εισοδήμαχος — και χης παραγω­
γικότητας — μπορεί να θεωρηθεί, με 
άλλα λόγια, ότι παρέχει την ευκαιρία 
για κατανομή χων διαθέσιμων θέσεων 
εργασίας μεχαξύ μεγαλύχερου ποσο-στού πληθυσμού. Ειδικότερα, στη 
Δανία και τις Κάτω Χώρες η τάση 
αυτή ενισχύθηκε από τη μείωση στο 
μέσο αριθμό των ωρών εργασίας 
Από την άποψη αυτή, τόσο το ΗΒ όσο 
και η Πορτογαλία έφθασαν ένα υψη­
λό επίπεδο συμμετοχής στην απασχό­
ληση παρά τα χαμηλά επίπεδα παρα­
γωγικότητας και, συνεπώς μισθών. 
Στην Πορτογαλία αυτό φαίνεται ότι 
έγινε δυνατό με την επέκταση των 
χαμηλόμισθων δραστηριοτήτων με­
γάλης έντασης εργασίας Στο ΗΒ έγι­
νε δυνατό σε μεγάλο βαθμό με την 
επίτευξη υψηλού επιπέδου της με­
ρικής απασχόλησης που, σε αντίθεση 
με τις Κάτω Χώρες και τη Δανία, δεν 
συνοδεύτηκε από μείωση του μέσου 
αριθμού των ωρών εργασίας από τους 
εργαζομένους με πλήρη απασχόληση. 
Πράγματι, στο ΗΒ υψηλό ποσοσχό 
ανδρών εργάζεχαι σχεχικά πολλές ώ­
ρες — για σχεχικά χαμηλά επίπεδα 
ωριαίων αποδοχών — και υψηλό πο­
σοσχό γυναικών εργάζονχαι με με­
ρική απασχόληση (44% ένανχι 28% 
κατά μέσο όρο στην Κοινότητα) — και 
πάλι για σχετικά χαμηλά επίπεδα ω­
ριαίων αποδοχών. 
56 'Ωρες εργασίας πλήρους απασχόλησης και ποσοστό των 
μερικώς απασχολουμένων στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες 
στα Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 „ .. _ ^ 
'Ωρες τηΓεβδομάδα % συνόλου απασχολουμένων 
50 Γ τ 35 
Ωρες εργασίας των πλήρως απασχολουμένων 
87 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Το 1991 οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία παρου­
σίαζαν υψηλόχερα επίπεδα απασχό­
λησης σε σχέση με χο συνολικό πλη­
θυσμό απ ό,χι η Κοινόχηχα ως σύνολο. 
Σχις ΗΠΑ το επίπεδο ήχαν μόλις υψη­
λόχερο από χον Κοινοχικό μέσο όρο — 
γεγονός που αντανακλά χο μικρόχερο 
μερίδιο χων αχόμων εργάσιμης ηλι­
κίας σχο συνολικό πληθυσμό ενώ 
σχην Ιαπωνία ήχαν πάνω από 30% 
υψηλόχερο από χον Κοινοχικό μέσο 
όρο. Σχην περίπτωση αυτή, δεν ανχα-
νακλά χην υψηλή συμμεχοχή χων γυ­
ναικών, αλλά χων αχόμων μεγαλύτε­
ρης ηλικίας που αποχελούν ένα πολύ 
σημανχικόχερο στοιχείο χου εργατι­
κού δυναμικού απ ό,χι στην Κοινότη­
τα. 
Παραγωγικότητα, ένταση 
εργασίας και συμμέτοχη 
Από την παραπάνω ανάλυση συνάγε­
ται το συμπέρασμα ότι οι διακυμάν­
σεις σχο καχά κεφαλήν εισόδημα που 
παρατηρούνται στην Κοινόχηχα συ­
γκαλύπτουν μεγάλες διαφορές στον 
τρόπο με χον οποίο συνδυάζονχαι η 
παραγωγικόχηχα, ο χρόνος εργασίας 
και η συμμετοχή σχην απασχόληση. 
Με άλλα λόγια, δείχνει όχι ο χρόπος με 
τον οποίο οι αγορές εργασίας σε διάφο­
ρα Κράτη Μέλη κατανέμουν τη δια­
θέσιμη εργασία, και κατ' επέκχαση χο 
εισόδημα, μπορεί να διαφέρει σημα­
νχικό μεχαξύ χωρών με παρόμοια επί­
πεδα ευημερίας. 
Σε ορισμένες χώρες, όπως η Δανία ή οι 
Κάχω Χώρες, απασχολείχαι σχεχικά υ­
ψηλό ποσοσχό χου πληθυσμού και κά­
θε άτομο εργάζεχαι σχεχικά λίγες 
ώρες. (Τούτο ισχύει επίσης και σε άλ­
λες σκανδιναβικές χώρες, όπως η 
Σουηδία ή η Νορβηγία, οι οποίες έχουν 
δώσει μεγαλύχερη προχεραιόχηχα σχη 
διαχήρηση χων υψηλών επιπέδων 
απασχόλησης.) Σε άλλες χώρες χης 
Κοινόχηχας, όπως χο Βέλγιο ή η Ιχα­
λία, χα επίπεδα χης παραγωγικόχητας 
και του καχά κεφαλήν εισοδήμαχος 
είναι παρόμοια με εκείνα σχις Κάχω 
Χώρες, αλλά απασχολείχαι πολύ μι­
κρόχερο ποσοστό χου πληθυσμού και 
ο μέσος αριθμός χων ωρών εργασίας 
είναι σημαντικά υψηλόχερος. Οι διαφορές αυχές έχουν σημαντικές 
συνέπειες όχι μόνο ως προς χην πρό­
σβαση σχην απασχόληση και χο εισό­
δημα, αλλά και ως προς χην ανεργία. 
Ορισμένοι απλοί υπολογισμοί είναι 
διαφωχισχικοί. Εάν, για παράδειγμα, 
ο μέσος αριθμός ωρών εργασίας ήχαν 
ο ίδιος σχο Βέλγιο όπως στις Κάχω 
Χώρες και η παραγωγικόχηχα παρέ­
μενε σταθερή, θα μπορούσαν να απα­
σχολούνται περίπου 15% περισσόχε-
ρα άχομα — ποσοσχό διπλάσιο από χο 
ποσοσχό της ανεργίας το 1991. Εάν οι 
ώρες εργασίας ήχαν οι ίδιες σχην Ιχα­
λία ή χη Γαλλία όπως στις Κάτω Χώ­
ρες, θα απασχολούνχαν περίπου 20% 
περισσόχερα άχομα — και πάλι περισ-
σόχερα από χον αριθμό χων ανέργων. 
Οι πιθανόχηχες να υλοποιηθεί σήμε­
ρα αυχή η αύξηση σχην απασχόληση 
είναι περιορισμένες εν μέρει λόγω χου 
βαθμού χης εσωχερικής συνοχής που 
υπάρχει σχη συγκεκριμένη χώρα — 
π.χ. η διαρθρωχική ανισορροπία που 
παραχηρείχαι σχην Ιχαλία μεχαξύ χου 
Βορρά και χου Νόχου — και χης έκχα-
σης χης συναίνεσης υπέρ χων πολιχι-
κών αναδιανομής. 
Σε χώρες όπου η παραγωγικόχηχα — 
και οι μισθοί — βρίσκονχαι σχεχικά σε 
χαμηλά επίπεδα, χο περιθώριο για 
ευρύχερη καχανομή χης διαθέσιμης 
εργασίας είναι σαφώς πιο περιορισμέ­
νο. Αν και χο ΗΒ και η Πορχογαλία 
έχουν επιχύχει σχεχικά υψηλά επίπε­
δα απασχόλησης, η περαιχέρω πρόο­
δος προς αυχήν χην καχευθυνση είναι 
πιθανό να ανχιμεχωπίσει αντίσταση 
από τους υπάρχονχες εργαζομένους 
που ήδη κερδίζουν χαμηλά επίπεδα 
εισοδήμαχος. Σχις χώρες αυχές, χο βα­
σικό ζήχημα είναι πιθανόχερα η αύξη­
ση χης παραγωγικόχηχας. 
Η Ιαπωνία δίνει ένα ενδιαφέρον μάθη­
μα σχην Κοινόχηχα. Ενώ οι ΗΠΑ 
μοιάζουν με χις Κάχω Χώρες ή χη 
Δανία, όσον αφορά χο συνδυασμό χης 
υψηλής παραγωγικόχηχας και χου 
χαμηλού μέσου όρου ωρών εργασίας, 
σχην Ιαπωνία η χαμηλή παραγωγικό­
χηχα συνδυάζεχαι με χο μεγάλο μέσο 
αριθμό ωρών εργασίας, έχσι ώσχε πα-
ράγεχαι σχεχικά υψηλό επίπεδο καχά 
κεφαλήν εισοδήμαχος και απασχολεί­χαι υψηλό ποσοσχό χου πληθυσμού. 
Αυτό επιχυγχάνεχαι με χην υψηλή 
παραγωγικόχηχα και τη μεγάλη α-
νταγίονιστικότητα σχη μεχαποίηση 
— ή ουσιαστικά στον τομέα των εμπο­
ρεύσιμων αγαθών. Η καχάσχαση 
αυχή αμβλύνει αποχελεσμαχικά κάθε 
περιορισμό σχο γενικό επίπεδο χου 
ΑΕΠ και παρέχει χο εισόδημα που 
απαιχείται για την υποστήριξη της 
απασχόλησης στις υπηρεσίες και συ­
νεπώς υψηλή απασχόληση στο σύνο­
λο της οικονομίας. Ταυτόχρονα, οι μέ-
σες αποδοχές στις βιομηχανίες 
υψηλής παραγωγικότητας δεν είναι 
σημαντικά υψηλότερες απ ό,τι σχους 
χομείς χαμηλής παραγωγικότηχας, με 
αποτέλεσμα να παραχηρείχαι μία σχε­
τικά δίκαιη διανομή χου εισοδήματος 
και χης εργασίας. 
Η συνύπαρξη ενός χομέα εμπορεύσι­
μων αγαθών με μεγάλη παραγωγικό­
χηχα και ενός με μικρή παραγωγικό­
χηχα χομέα χων μη εμπορεύσιμων 
αγαθών, σε συνδυασμό με χην καχάλ-
ληλη διανομή χου εισοδήμαχος, προ­
σφέρει μία λύση στο πρόβλημα χης 
ανεργίας στην Ευρώπη. 
Μισθοί και 
κόστος εργασίας 
Για χα περισσόχερα άχομα σχην Κοι­
νόχηχα, χο επίπεδο χου εισοδήμαχος 
που απολαμβάνουν καθορίζεχαι 
πρώτα απ' όλα από χο μισθό που 
κερδίζουν για χην εργασία χους. Συ­
νεπώς, η αύξηση χου καχά κεφαλήν 
εισοδήμαχος εξαρχάχαι σε μεγάλο 
βαθμό από χην αύξηση χων πραγμα­
τικών μισθών. Αντίστοιχα, για να 
μειωθούν οι διαφορές στο κατά κε­
φαλήν εισόδημα μεταξύ χωρών, πρέ­
πει πιθανώς να αυξηθούν οι πραγμα-
χικοί μισθοί σχα φχωχότερα Κράχη 
Μέλη σε σχέση με χους μισθούς που 
παρέχονχαι αλλού — αν και αυχό θα 
συμβεί επίσης εάν σημειωθεί σχε­
χ ική αύξηση χου αριθμού χων απα­
σχολουμένων σε σχέση με χον πλη­
θυσμό σχις φχωχόχερες χώρες. 
Ταυχόχρονα, η αυξημένη ευημερία 
εξαρχάχαι από χην αύξηση του ΑΕΠ, 
που μπορεί να διατηρηθεί μόνο εάν οι 
88-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
παραγωγοί της χώρας αυτής παραμεί­
νουν ανταγωνιστικοί στις αγορές της 
Κοινότητας και εκτός αυτής. Από τη 
στιγμή που οι μισθοί αποτελούν ένα 
σημαντικό στοιχείο του κόστους πα­
ραγωγής το σχετικό επίπεδο τους κά­
θε χρονική στιγμή πρέπει να συμβι­
βάζεται με τη διατήρηση της 
ανταγωνιστικότητας και της κερδο­
φορίας 
Τούτο συμβαίνει μόνον όταν οι 
αυξήσεις των μισθών αντανακλούν 
τις αυξήσεις της παραγωγικότητας με 
την ευρεία έννοια, δηλαδή όταν είναι 
παράλληλες με την αύξηση της προ­
στιθέμενης αξίας ανά μονάδα εισροής 
εργασίας Με άλλα λόγια, η βελτίωση 
της αποδοτικότητας με την οποία 
χρησιμοποιείται το εργατικό δυναμι­
κό ή της εμπορευσιμότητας του παρα­
γόμενου προϊόντος — που απορρέει 
για παράδειγμα από την καλύτερη 
ποιότητα ή μορφή του — σημαίνει ότι 
οι μισθοί μπορούν να αυξάνονται χω­
ρίς να θίγεται η ανταγωνιστικότητα 
και συνεπώς η βελτίωση αυτή αποτε­
λεί το μέσο για την εξασφάλιση της 
αύξησης του πραγματικού κατά κε­
φαλήν εισοδήματος σε μακροπρόθε­
σμη προοπτική. 
Ωστόσο, εμφανίζονται δυσκολίες 
όταν τα σχετικά επίπεδα της παραγω­
γικότητας με την ευρεία έννοια που 
χρησιμοποιείται παραπάνω, μεταβάλ­
λονται σημαντικά — το οποίο μπορεί 
να συμβεί ειδικότερα σε τομείς με, για 
παράδειγμα, την είσοδο στην αγορά 
νέων παραγωγών από άλλες χώρες τη 
δημιουργία νέων προϊόντων ή διαδι­
κασιών, ή τις αλλαγές στην κρατική 
πολιχική (π.χ. όσον αφορά χις χιμές 
συναλλάγμαχος ή την αύξηση της 
ζήτησης). Τούτο μπορεί να σημαίνει 
ότι, προκειμένου να διατηρηθεί η 
ανταγωνιστικότητα, οι σχετικοί μι­
σθοί πρέπει να μεταβάλλονται εξίσου 
σημαντικά, τουλάχιστον βραχυπρό­
θεσμα, προτού καθιερωθούν νέες δια­
δικασίες ή προϊόντα — πράγμα που 
μπορεί να μη συμβιβάζεται με άλλους 
μη οικονομικούς στόχους, όπως η 
διατήρηση αποδεκτού βιοτικού επι­
πέδου, η δίκαιη διανομή του ει­
σοδήματος ή οι σταθερές αναλογίες 
των μισθών. Ωστόσο, ανεξάρτητα από αυτές τις τυ­
χόν επιπλοκές, το σημαντικό σημείο 
που πρέπει να τονιστεί είναι ότι η 
ερμηνεία των σχετικών επιπέδων των 
μισθών στην Κοινότητα, ή μεταξύ της 
Κοινότητας και άλλων χωρών, έχει 
νόημα μόνο σε σχέση με τις διαφορές 
στην παραγωγικότητα. Σε τελευταία 
ανάλυση, ανεξάρτητα από τα μέτρα 
που εφαρμόζονται προκειμένου να ξε­
περαστεί η ανάγκη για απαράδεκτες 
μειώσεις των πραγματικών μισθών, 
το επύιεδο του κόστους εργασίας σε 
κάθε τομέα πρέπει να συμβιβάζεται με 
την ικανότητα των παραγωγών να 
επιτυγχάνουν μία λογική απόδοση 
του κεφαλαίου τους. 
Τούτο δεν σημαίνει φυσικά ότι οι μι­
σθοί πρέπει ενδεχομένως να μειωθούν 
στο σημείο όπου η παραγωγή είναι 
κερδοφόρα, δεδομένου του ανταγωνι­
σμού από άλλες χώρες — πράγματι, οι 
αποδοχές μπορεί να είναι τόσο χαμη­
λές σε άλλες χώρες που η εφαρμογή 
μίας τέτοιας πολιτικής να είναι μά­
ταιη. Ομως σημαίνει ότι το κόστος 
ανά μονάδα προστιθέμενης αξίας δεν 
μπορεί να διαφέρει υπερβολικά από 
εκείνο σε άλλες χώρες το οποίο όμως μπορεί να επιτευχθεί με πολλούς δια­
φορετικούς τρόπους — όπως με τη 
βελτίωση της παραγωγικής αποδοτι­
κότητας ή της ποιότητας του προϊό­
ντος και συνεπώς την τιμή που θα 
καταβάλει η αγορά — εκτός από τη 
μείωση των μισθών. 
Μισθιακό και μη μισθιακό 
κόστος εργασίας 
Το κόστος εργασίας δεν αποτελείται 
μόνο από τους μισθούς που καταβάλ­
λονται στους εργαζομένους Περιλαμ­
βάνει επίσης το ονομαζόμενο έμμεσο 
κόστος ή μη μισθιακό, το οποίο οι 
επιχειρήσεις πρέπει να καταβάλλουν 
για κάθε απασχολούμενο. Το κόστος 
αυτό αποτελείται κυρίως από τις ει­
σφορές κοινωνικής ασφάλισης που 
καταβάλλονται στο κράτος ή τις ει­
σφορές στα συνταξιοδοτικά ή ιατρο­
φαρμακευτικά συστήματα, δημόσια 
και ιδιωτικά. Από τη στιγμή που οι 
δαπάνες αυτές αποτελούν σημαντικό 
στοιχείο του κόστους εργασίας σε 
πολλές χώρες πρέπει να συνυπολογί­
ζονται με τους μισθούς προκειμένου 
να μη στρεβλωθούν οι συγκρίσεις με-
57 Μέσο ωριαίο κόστος εργασίας στη μεταποίηση στα Κράτη 
Μέλη, 1981 και 1990 
ECU/εργαζόμενο (τιμές 1990) 
25 Γ -ι 25 
89 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
ταξυ των χωρών. Επιπλέον, όπως εξη­
γείται παρακάτω, το έμμεσο κόστος 
πρέπει να περιλαμβάνεται σε κάθε 
σύγκριση των πραγματικών επιπέ­
δων των μισθών προκειμένου να μη 
στρεβλωθεί και αυτή. 
Το μη μισθιακό κόστος της εργασίας 
παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις 
στην Κοινότητα, καθώς έχει μικρή 
σχέση με το επίπεδο οικονομικής ανά­
πτυξης ή τη γενναιοδωρία των συ­
στημάτων κοινωνικής ασφάλισης και 
κοινωνικής ευημερίας. Το 1990 αντι­
προσώπευε πάνω από το 30% του συ­
νολικού κόστους εργασίας κατά μέσο 
όρο στη Γαλλία και μόλις κάτω από χο 
30% σχην Ιχαλία και χο Βέλγιο 
(Σχήμα 57). Σχο ΗΒ, από χην άλλη 
πλευρά, χο έμμεσο κόστος αντιπροσώ-
πευε μόνο το 13% ενώ στη Δανία ήταν 
μόλις μεγαλύτερο από 3%, στα άλλα 
Κράτη Μέλη κυμαινόταν από το 17% 
στο Λουξεμβούργο και 18% στην Ιρ­
λανδία έως το 25% στην Πορτογαλία 
και το 26% στην Ισπανία και χις Κάχω 
Χώρες. 
Καχά χη δεκαεχία του 1980, σε όλα τα 
Κράτη Μέλη, εκχός από το ΗΒ και τη 
Δανία, το μη μισθιακό κόστος εργα­
σίας αυξήθηκε περισσότερο απ ό,τι οι 
μισθοί αυτοί καθαυτοί. Τούτο συνέβη 
ιδίως στο Βέλγιο, όπου το μη μισθιακό 
κόστος ως ποσοστό του συνόλου 
αυξήθηκε από το 23% στο 29% μεταξύ 
1981 και 1990, και στην Ιταλία, όπου 
αυξήθηκε από το 25% στο 29%. Σχη 
Δανία, από την άλλη πλευρά, μειώθη­
κε από το 5,5% στο 3,5% του συνόλου 
ενώ στο ΗΒ από το 18% στο 13% 
(Σχήμα 57, όπου το κόστος εργασίας 
το 1981 προσαρμόστηκε στις τιμές 
του ECU για το 1990 λόγω της αύξη­
σης που σημειώθηκε στις τιμές των 
βιομηχανικών προϊόνχων σχο σύνολο 
χης Κοινόχηχας μεχαξύ αυχών χων 
δύο εχών, συνεπώς δείχνει χη μεχα-
βολή χου κόστους εργασίας σε κάθε 
χώρα σε σχέση με αυτόν το γενικό 
δείκτη). 
Από χα στοιχεία αυτά είναι σαφές όχι 
σε ορισμένες χώρες όχαν οι εργοδοχες 
προσλαμβάνουν εργαζομένους επι­
βαρύνονται με σημανχικό, και αυξα­
νόμενο, κόστος εκχός από χους μι­σθούς. Σχη Γαλλία, χην Ιχαλία και το 
Βέλγιο, αυτό το επιπλέον κόσχος ισο­
δυναμεί καχά μέσο όρο σχεδόν με χο 
45% χου ακαθάριστου μισθού και συ­
χνά με πολύ μεγαλύχερο ποσοστό για 
καλύτερα αμειβόμενους υπαλλήλους 
(στη Γαλλία, π.χ., το έμμεσο κόστος 
στον τραπεζικό τομέα, όπου τα επίπε­
δα των αποδοχών είναι σχετικά υψη­
λά, αντιπροσωπεύει ένα επιπλέον 
60% του ακαθάριστου μισθού). Τούτο 
ίσως σημαίνει όχι όχαν συνυπολογίζο­
νται οι φόροι επί των μισθών και οι 
εισφορές των υπαλλήλων στην κοι­
νωνική ασφάλιση, ο πραγματικά κα­
θαρός μισθός που λαμβάνουν οι υπάλ­
ληλοι είναι μικρόχερος από χο 50% 
χου κόστους χο οποίο καχαβάλλουν οι 
εργοδόχες για αυχούς. 
Συνεπώς, με βάση χο στοιχείο αυτό, το 
κόστος της εργασίας φαίνεται ότι σε 
αυτές τις τρεις χώρες είναι σημαντικά 
υψηλότερο απ ό,τι στο ΗΒ ή τη Δανία, 
θέτοντας έτσι τις επιχειρήσεις σε σο­
βαρή μειονεκτική θέση από πλευράς 
κόστους όχαν ανχαγωνίζονχαι παρα­
γωγούς από χις δύο χελευχαίες χώρες. 
Ωστόσο, η άποψη αυτή είναι εξαιρετι­
κά απλουστευτική. 
Στην πραγματικότητα, ο κύριος λό­
γος για τον οποίο το μη μισθιακό κό­
στος εργασίας παρουσιάζει τόσο μεγά­
λες διαφορές μεταξύ των Κρατών 
Μελών έχει σχέση με την επιλογή που 
πρέπει να κάνει το καθένα σχετικά με 
την κλίμακα των επενδύσεων στα συ­
στήματα κοινωνικής ασφάλισης δη­
λαδή την υπηρεσία υγείας, τις συντά­
ξεις γήρατος κτλ., και με χον χρόπο 
που χρημαχοδοχούνχαι. 
Εάν, π.χ., χα συσχήμαχα κοινωνικής 
ασφάλισης χρημαχοδοχούνχαι από χη 
γενική φορολογία είχε από χους φό­
ρους εισοδήμαχος ή επί χων δαπανών, 
ο καθαρός μισθός χων εργαζομένων 
όσον αφορά χην αγοραστική δύναμη 
θα μειώνεται αντίστοιχα και οι εργα­
ζόμενοι θα πρέπει να κερδίζουν με­
γαλύτερο ακαθάριστο μισθό προκει­
μένου να επιτυγχάνουν ένα δεδομένο 
επίπεδο πραγματικού εισοδήματος. 
Συνεπώς οι επιχειρήσεις στις χώρες 
αυτές θα καχαλήγουν ίσως να δαπα­
νούν περισσόχερα σε μισθούς — δη­λαδή περισσόχερα σε άμεσο κόσχος 
εργασίας — απ ό,τι στις χώρες όπου οι 
εισφορές των εργοδοτών αποτελούν 
μεγαλύτερη πηγή χρηματοδότησης. 
Παρόμοια, εάν οι κυβερνήσεις αποφα­
σίσουν να μειώσουν την κάλυψη που 
παρέχει η κοινωνική ασφάλιση ή το 
επίπεδο εξυπηρέτησης των παροχών 
ή των συντάξεων που προσφέρονται 
και το έμμεσο κόστος εργασίας μειω­
θεί ως αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις δεν 
θα κερδίσουν απαραίτητα κανένα 
πλεονέκτημα. Στο βαθμό που οι εργα­
ζόμενοι επιδιώκουν να αντισταθμί­
σουν τη μείωση στις κρατικές παρο­
χές αυξάνοντας το μισθό τους ώστε να 
δαπανούν περισσότερα στα ιδιωτικά 
συστήματα, θα δημιουργηθεί μία πίε­
ση για αύξηση των μισθών και τελικά 
το συνολικό κόστος εργασίας μπορεί 
να μεταβληθεί ελάχιστα. 
Τα παραδείγματα αυτά υποστηρίζουν 
το γενικό συμπέρασμα ότι η αρχική 
επίπτωση της φορολογίας δεν έχει κα­
τ' ανάγκη σχέση με την τελική, αφού 
το βάρος των φόρων έχει μετατεθεί 
στους καταναλωτές ή και στους προ­
μηθευτές (εργασίας καθώς και αγα­
θών και υπηρεσιών). Δείχνουν επίσης 
ότι ίσως οι κυβερνήσεις δεν μπορούν 
να μεταβάλλουν σημαντικά το επίπε­
δο του κόστους εργασίας τροποποιώ­
ντας απλώς τη διάρθρωση της φορο­
λογίας και τον τρόπο με τον οποίο 
χρηματοδοτούνται τα συστήματα 
κοινωνικής πρόνοιας — εκτός εάν 
υπάρχει κάποιο στοιχείο ψευδαίσθη­
σης ή ίσως βραχυπρόθεσμα μόνο κατά 
τη διαδικασία της προσαρμογής στη 
νέα κατάσταση και εκτός ίσως στο 
βαθμό που διάφοροι τρόποι χρηματο­
δότησης της κοινωνικής πρόνοιας 
επηρεάζουν την αποδοτικότητα του 
συστήματος. Τούτο δεν πρέπει να 
προκαλείμεγάλη έκπληξη. Εάν ίσχυε 
το αντίθετο, θα σήμαινε ότι οι κυβερ­
νήσεις επεμβαίνοντας στη διάρθρωση 
της φορολογίας θα μπορούσαν να επη­
ρεάζουν σε σταθερή βάση την κατα­
νομή της προστιθέμενης αξίας μεταξύ 
κέρδους και εργασίας. 
Συνεπώς, είναι δύσκολο να δειχθεί ότι 
χο επίπεδο χης φορολογίας και η γε­
νική χης διάρθρωση έχουν σημανχικό 
90-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
αποτέλεσμα στο συνολικό επίπεδο της 
απασχόλησης τουλάχιστον εφόσον οι 
φόροι συνδυάζονται με αντίστοιχα ε­
πίπεδα δημόσιων δαπανών. Τουλάχι­
στον αυτό συνάγεται από τα στοιχεία 
που υπάρχουν. 
Δημοσιονομικά 
συστήματα και 
απασχόληση 
Το γενικό βάρος της φορολογίας συ­
μπεριλαμβανομένων των εισφορών 
κοινωνικής ασφάλισης το 1990 κυ­
μαινόταν από περίπου 35% του ΑΕΠ 
στην Πορτογαλία και το ΗΒ, στο 43-
44% στη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και 
το Βέλγιο και έως το 48% στη Δανία 
(Σχήμα 58). Οι διαφορές αυτές αντα­
νακλούν σε μεγάλο βαθμό την κλίμα­
κα των δημόσιων δαπανών στις αντί­
στοιχες χώρες — που με τη σειρά τους 
αντανακλούν το βαθμό κατά τον 
οποίο οι χώρες επιλέγουν να παρέ­
χουν τις υπηρεσίες αυτές συλλογικά 
αντί να βασίζονται στην παροχή τους 
μέσω της αγοράς Με εξαίρεση τις νό­
τιες χώρες που σημείωσαν γενικά με­
γαλύτερη αύξηση, οι διαφορές παρέ­
μειναν επίσης σχετικά σταθερές με 
την πάροδο του χρόνου. 
Το υψηλό φορολογικό βάρος στη Δα­
νία, αφενός και το χαμηλό φορολογι­
κό βάρος στο ΗΒ, αφετέρου, cnjuni-
πτουν με σχετικά υψηλά επίπεδα 
απασχόλησης στις δύο χώρες — αν και 
στη Δανία είναι σχετικά υψηλότερα 
απ ό,τι στο ΗΒ. Αντίστοιχα, το Βέλγιο 
και οι Κάτω Χώρες έχουν παρόμοια 
επίπεδα φορολογίας σε σχέση με το 
ΑΕΠ, αλλά σημαντικές διαφορές όσον 
αφορά το ποσοστό του απασχολούμε­
νου πληθυσμού. 
Η κατανομή του εισοδήματος μεταξύ 
των φόρων και των εισφορών κοινω­
νικής ασφάλισης καθώς και μεταξύ 
των άμεσων και έμμεσων φόρων, πα­
ρουσιάζει επίσης σημαντικές διαφο­
ρές στην Κοινότητα, γεγονός στο ο­
ποίο οφείλεται η διαφορετική 
βαρύτητα του μη μισθιακού κόστους 
που αναφέρεται παραπάνω. Το 1990 
οι εργοδοτικές εισφορές κυμαίνονταν 
από το 12% του ΑΕΠ στη Γαλλία και 9% στην Ιταλία και το Βέλγιο, στο 4% 
στο ΗΒ και τις Κάτω Χώρες έως σχε­
δόν το μηδέν στη Δανία. Συνεπώς 
στις τρεις πρώτες χώρες μεγαλύτερο 
μέρος της χρηματοδότησης των κοι­
νωνικών παροχών αντλείται από τις 
εργοδοτικές εισφορές ενώ στη Δανία 
και το ΗΒ αντλείται μεγαλύτερο μέ­
ρος από τη γενική φορολογία. Τούτο 
σημαίνει ότι παρ' όλο που οι εργοδό­
τες καταβάλλουν λιγότερες εισφορές 
στις δύο τελευταίες χώρες είναι ενδε­
χόμενο να πληρώνουν περισσότερα 
με άλλους τρόπους άμεσα ή έμμεσα. 
Παρ' όλο που γενικά το επύιεδο των 
εργοδοτικών εισφορών και το επύιεδο 
της απασχόλησης είναι αντιστρόφως 
ανάλογα, μεσολαβούν και άλλοι παρά­
γοντες Η απασχόληση σε σχέση με 
τον πληθυσμό είναι υψηλότερη στη 
Γαλλία απ ό,τι στις Κάτω Χώρες για 
παράδειγμα, ενώ στην Πορτογαλία τα 
επίπεδα των εισφορών είναι παρόμοια 
με εκείνα στην Ελλάδα αλλά το ποσο­
στό απασχόλησης είναι υψηλότερο. 
Με λίγες μόνο εξαιρέσεις — τις Κάτω 
Χώρες ειδικότερα — τόσο η κλίμακα 
των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης όσο και η γενικότερη δομή της φορο­
λογίας στις διάφορες χώρες παρουσία­
σαν ελάχιστες μεταβολές κατά τη 
διάρκεια της δεκαετίας του 1980. 
Ενώ το επίπεδο των εργοδοτικών 
εισφορών έχει αμφίβολο αποτέλε­
σμα στην απασχόληση, είναι γεγο­
νός ότι η επιβολή υψηλών εισφορών 
στους εργοδότες μπορεί να τείνει να 
αυξάνει τα κίνητρα φοροαποφυγής 
— ωθώντας π.χ., περισσότερα άτο­
μα να εργαστούν ως αυτοαπασχο­
λούμενα εάν με τον τρόπο αυτό μπο­
ρούν να μειώσουν τις εισφορές — ή 
φοροδιαφυγής ωθώντας τους παρα­
γωγούς να απασχολούν άτομα με 
άτυπες σχέσεις εργασίας και να κι­
νούνται στο πλαίσιο της παραοικο­
νομίας. Ενώ η φοροδιαφυγή αποτε-
λεί γενικό πρόβλημα κάθε 
φορολογικού συστήματος είναι πι­
θανό να είναι συχνότερη όταν οι φό­
ροι ή οι εισφορές αυτές θεωρούνται 
ότι είναι ένα άδικο βάρος ή όταν ο 
έλεγχος του συστήματος είναι 
δύσκολος. Οι υψηλές εργοδοτικές 
εισφορές σε ορισμένες χώρες μπορεί 
να έχουν και τα δύο αυτά χαρακτη­
ριστικά. 
58 Φόροι και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης στα Κράτη 
Μέλη, 1980 και 1990 
• Εισφορές 
κοινωνικής 
50 Γ ασφάλισης 
εργοδοτών 
40 
30 
20 
10 Ι Εισφορές • Φόρα επί των 
κοινωνικής κερδών, έμμεσα 
ασφάλισης και φόρα, φάρα 
Φόρος εισοδήματος κεφαλαίου 
μισθωτών %ΑΕΠ 
50 
40 
30 
20 
10 
OR Ι Ε Ρ UK «L Ε« D F Μ. Β L OK OR! Ε Ρ ίΚΝ,Εβ D F NL Β L OK 
Στοιχεία L1967 1980 1990 
91 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Επιπρόσθετα, αυξάνοντας τη δυσκο­
λία σύγκρισης των αποδοχών με­
ταξύ των χωρών, οι μεγάλες διαφο­
ρές στο μη μισθιακό κόστος εργασίας 
αυξάνουν το πρόβλημα του καθορι­
σμού μισθολογικών κλιμακίων σε 
αυξανόμενο αριθμό διεθνικών εται­
ριών στην Κοινότητα και μπορεί να 
στρεβλώνουν τις αποφάσεις σχετικά 
με τον τόπο εγκατάστασης της εργα­
σίας και συνεπώς της παραγωγής. 
Τέλος πρέπει να υπογραμμιστεί ότι 
παρ' όλο που η γενική δομή της φορο­
λογίας μπορεί να μην επηρεάζει την 
απασχόληση, διαφορές στην πραγμα­
τική επίπτωση των φόρων μεταξύ 
των διάφορων τομέων οικονομικής 
δραστηριότητας μπορεί σαφώς να την 
επηρεάζουν. Οι διαφορές στους φό­
ρους που επιβάλλονται σε ορισμένα 
προϊόντα ή υπηρεσίες σε σχέση με 
άλλα, θα τείνουν να επηρεάζουν το 
σχετικό κόστος της παραγωγής και 
συνεπώς το πρότυπο της οικονομικής 
δραστηριότητας και της απασχόλη­
σης Από τη στιγμή που η ένταση 
απασχόλησης της παραγωγής διαφέ­
ρει μεταξύ των τομέων, οι διαφορές 
αυτές μπορεί επίσης να επηρεάζουν το συνολικό αριθμό των απασχολουμέ­
νων σε ένα δεδομένο επύιεδο παρα­
γωγής. 
Κόστος εργασίας 
στη μεταποίηση 
Το μέσο κόστος εργασίας παρουσιάζει 
μεγάλες διαφορές στην Κοινότητα. Το 
1990, το τελευταίο έτος για το οποίο 
υπάρχουν διαθέσιμα λογικά συγκρί­
σιμα δεδομένα για πολλές χώρες το 
μέσο ωριαίο κόστος εργασίας στη με­
ταποίηση κυμαινόταν από περισσότε­
ρα από 20 ECU στη Γερμανία έως 
3,5 ECU στην Πορτογαλία — έξι φο­
ρές σχεδόν λιγότερο (Σχήμα 57). Επι­
πλέον, το μέσο κόστος στη Γερμανία 
ήταν 15% υψηλότερο απ ό,τι στο Βέλ­
γιο, τη χώρα με το δεύτερο υψηλότερο 
επίπεδο κόστους (Σχήμα 59, που δεί­
χνει το κόστος εργασίας σε κάθε Κρά­
τος Μέλος σε σχέση με τον Κοινοτικό 
μέσο όρο). 
Εντούτοις το 1990 σε πέντε Κράτη 
Μέλη — τις Κάτω Χώρες το Βέλγιο, 
τη Γαλλία, τη Δανία και το Λουξεμ­
βούργο — το εύρος της διαφοράς στο 
59 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στη μεταποίηση 
στα Κράτη Μέλη, 1981 και 1990 
Λόγος (μέσος όρος ΕΚ=1) 
1.5 Γ 
125 t-Παραγωγικότητα • Κόστος εργασίας 
F, I, GR, L1990 εκτίμηση από στοιχεία 1968 -ι 1.5 
1.25 
0J5 0.75 
0.5 |-
0.25 \- 0.25 μέσο ωριαίο κόστος εργασίας στη με­
ταποίηση ήταν μόλις 10% το 1990, και 
στην Ιταλία ήταν μόλις περίπου 5% 
λιγότερο και κοντά στον Κοινοτικό 
μέσο όρο. Το κόστος εργασίας στο ΗΒ, 
όπου το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι 
περίπου το ίδιο με εκείνο στην Ιταλία, 
αλλά η παραγωγικότητα είναι χαμη­
λότερη και πολύ περισσότεροι εργα­
ζόμενοι παράγουν το εισόδημα αυτό, 
ήταν πάνω από 25% κατώτερο απ ό,τι 
στην Ιταλία — και φυσικά από τον 
Κοινοτικό μέσο όρο — και μόλις 5% 
ανώτερο από το μέσο κόστος στην Ιρ­
λανδία και την Ισπανία (το οποίο ήταν 
σχεδόν το ίδιο). Αυτό, με τη σειρά του, 
ήταν υπερδιπλάσιο απ ό,τι στην Ελ­
λάδα, όπου το κόστος εργασίας ήταν 
ακόμα σχεδόν 50% μεγαλύτερο απ ό,τι 
στην Πορτογαλία. 
Ωστόσο, ο σημαντικός παράγοντας 
για τους εργοδότες δεν είναι το κόστος 
εργασίας αυτό καθαυτό (και ακόμα 
λιγότερο κάθε επιμέρους στοιχείο, 
όπως οι εισφορές κοινωνικής ασφάλι­
σης), αλλά η σχέση του με την προστι­
θέμενη αξία που παράγει το εργατικό 
δυναμικό που απασχολούν. Ανεξάρ­
τητα από το επίπεδο του κόστους ερ­
γασίας εάν η συμβολή ενός εργαζομέ­
νου στην προστιθέμενη αξία είναι 
υψηλή τότε η πρόσληψη του θα είναι 
επικερδής Στην πράξη αυτές οι μεγά­
λες διαφορές στο κόστος εργασίας 
έχουν στενή σχέση με τις εξίσου μεγά­
λες διακυμάνσεις της προστιθέμενης 
αξίας ανά ώρα εργασίας στη μεταποίη­
ση ή της παραγωγικότητας (βλ. Πλαί­
σιο σελ. 93 για περιγραφή του τρόπου 
με τον οποίο γίνονται αυτές οι εκτι­
μήσεις). Αν και η σχέση μεταξύ των 
δύο δεν είναι ακριβής το 1990 παρα­
τηρήθηκε μία σαφής τάση στα Κράτη 
Μέλη με σχετικά υψηλό κόστος εργα­
σίας να παρουσιάζουν επίπεδα παρα­
γωγικότητας επίσης υψηλότερα από 
το μέσο όρο (Σχήμα 59). Συνεπώς 
όσον αφορά το κόστος εργασίας ανά 
μονάδα προϊόντος το οποίο μπορεί να 
αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της 
απασχόλησης παρατηρούνται σημα­
ντικά λιγότερες διακυμάνσεις στην 
Κοινότητα. 
Μόνο σε δύο χώρες — στη Γερμανία 
και τη Δανία — το σχετικό επίπεδο 
92-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
παραγωγικότητας ήταν το 1990 ση­
μαντικά χαμηλότερο (περισσότερο 
από 10%) από το σχετικό επίπεδο του 
κόστους εργασίας, γεγονός που συ­
νεπάγεται ότι στις δύο αυτές περι­
πτώσεις η εργασία ήταν ακριβότερη 
απ' οπουδήποτε αλλού σε σχέση με 
τη συμβολή της στην παραγωγή — 
ή στα κέρδη (δηλαδή το κόστος ερ­
γασίας ανά μονάδα προϊόντος ήταν 
σχετικά υψηλό). Από την άλλη 
πλευρά, και στις δύο περιπτώσεις, η 
παραγωγικότητα, όπως υπολογίζε­
ται εδώ, είναι πολύ πιθανό να είναι 
κάτω από την πραγματική διότι 
λαμβάνει μόνο εν μέρει υπόψη τις 
διαφορές στον ετήσιο αριθμό των 
ωρών εργασίας (βλ. Πλαίσιο, σελ. 
93). 
Το 1990 σε τέσσερις χώρες — τις 
Κάτω Χώρες το Λουξεμβούργο, την 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία — το 
μέσο κόστος εργασίας ήταν σημαντι­
κά χαμηλότερο από το σχετικό επί­
πεδο της παραγωγικότητας, γεγονός 
που σημαίνει ότι στις περιπτώσεις 
αυτές το κόστος εργασίας ανά μονά­
δα προϊόντος ήταν σχετικά χαμηλό. 
Παρ' όλο που μπορεί να γίνεται κά­
ποια υπερεκτίμηση της παραγωγι­
κότητας στις δύο τελευταίες χώρες 
ιδίως αυτές οι τέσσερις χώρες λόγω 
του χαμηλού κόστους εργασίας τους 
φαίνεται ότι αντιπροσωπεύουν έναν 
ιδιαίτερα κερδοφόρο τόπο για τη με­
ταποιητική βιομηχανία. 
Κόστος εργασίας και 
τόπος εγκατάστασης 
των επιχειρήσεων 
Παρ' όλο που το κόστος εργασίας 
όπως τονίζεται παραπάνω, δεν μπο­
ρεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από την 
παραγωγικότητα της εργασίας και 
ενώ η τελευταία αποτελεί σαφώς κα­
θοριστικό παράγοντα του πρώτου, 
δεν σημαίνει ότι τα τυχόν κέρδη από 
την εγκατάσταση σε μία συγκεκρι­
μένη χώρα μπορούν να αξιολογη­
θούν απλώς συγκρίνοντας το επίπε­
δο του κόστους εργασίας με το 
επίπεδο της φαινόμενης παραγωγι­
κότητας — δηλαδή συγκρίνοντας το 
κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊό-Μεσο κόστος εργασίας και προστιθέμενη 
αξία ανά ώρα εργασίας 
Τα στοιχεία σχετικά με το κόστος εργασίας που χρησιμο­
ποιούνται στο Κεφάλαιο αυτό προέρχονται από την Ερευνα 
για το κόστος εργασίας που διοργανώνει η Στατιστική Υπη­
ρεσία κάθε τέσσερα χρόνια και την οποία ενημερώνει ενδιά­
μεσα με βάση τις εκτιμήσεις που παρέχουν οι εθνικές 
στατιστικές υπηρεσίες Το τελευταίο έτος που διεξήχθηκε 
μία πλήρης έρευνα ήταν το 1988 ενώ το 1990 είναι το 
τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν εκτιμήσεις για τα 
περισσότερα Κράτη Μέλη. Για τις τέσσερις χώρες για τις 
οποίες δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για το 1990 — τη 
Γαλλία, την Ιταλία, την Ελλάδα και το Λουξεμβούργο — 
χρησιμοποιήθηκαν τα στοιχεία του 1988, τα οποία ενημερώ­
θηκαν για τις τιμές του 1990 υποθέτοντας ότι η σχέση 
μεταξύ του κόστους εργασίας σε κάθε μία από τις χώρες 
αυτές και του μέσου όρου της Κοινότητας ήταν η ίδια με το 
1988. 
Ο μέσος όρος της Κοινότητας ο οποίος αποτελεί τη βάση 
των συγκρίσεων που παρουσιάζονται στα σχήματα υπολο­
γίζεται σταθμίζοντας τα στοιχεία για το κόστος εργασίας 
κατά κλάδο της NACE σε κάθε Κράτος Μέλος με τον αριθμό 
των εργαζομένων στον κλάδο αυτό στην αντίστοιχη χώρα 
(τα στοιχεία σχετικά με την απασχόληση που χρησιμο­
ποιούνται είναι εκείνα που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρ­
κεια της έρευνας για το κόστος εργασίας). 
Οι εκτιμήσεις της προστιθέμενης αξίας ανά ώρα εργασίας 
προέρχονται από τα στοιχεία των Εθνικών Λογαριασμών. 
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν την προστιθέμενη αξία και τα 
άτομα που απασχολούνται στους κλάδους της NACE-CLIO 
και σε κάθε περίπτωση χρησιμοποιείται ο πλησιέστερος 
κλάδος της NACE-CLIO στον κλάδο που αντιστοιχεί στις 
διψήφιες βιομηχανικές κατηγορίες της NACE για τον οποίο 
υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με το κόστος εργα­
σίας Τα στοιχεία για το κόστος εργασίας στην κλωστοϋφα­
ντουργία και στην ένδυση και υπόδηση συναθροίζονται 
χρησιμοποιώντας ως συντελεστές στάθμισης τα στοιχεία 
για την απασχόληση, παρόμοια τα στοιχεία για τις τράπεζες 
και ασφάλειες αν και για τον κλάδο αυτό οι συγκρίσεις 
προστιθέμενης αξίας και παραγωγικότητας δεν είναι πολύ 
διαφωτιστικές. 
Στις εκτιμήσεις των ωρών εργασίας, χρησιμοποιούνται τα 
στοιχεία της ΕΕΔ για το συνήθη μέσο αριθμό ωρών εργασίας 
ανά εβδομάδα στον πλησιέστερο μονοψήφιο κλάδο NACE 
(βλ. Κεφάλαιο 1, Πλαίσιο, σελ. 33 για εξήγηση του λόγου για 
τον οποίο χρησιμοποιούνται οι συνήθεις και όχι οι πραγμα­
τικές ώρες). Από τη στιγμή που δεν υπάρχουν πλήρη και 
συνεπή δεδομένα για τον ετήσιο αριθμό των εβδομάδων (ή 
ωρών) εργασίας τα στοιχεία για κάθε χώρα πολλαπλασιάζο­
νται απλώς με το 48 προκειμένου να εξαχθεί μία εκτίμηση 
για τον ετήσιο αριθμό ωρών εργασίας Καθώς ο υπολογισμός 
αυτός δεν συνεκτιμά τις διαφορές μεταξύ των Κρατών Με­
λών στο μέσο ετήσιο αριθμό των εβδομάδων εργασίας είναι, 
συνεπώς πιθανό να υπερεκτιμά τις δεδουλευμένες ώρες 
στις mo ευημερούσες χώρες σε σχέση με τις λιγότερο ευη­
μερούσες και να υποτιμά την έκταση των διαφορών στην 
ωριαία παραγωγικότητα. 
93 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
ντος Τούτο συμβαίνει διότι το τε­
λευταίο δεν αντανακλά κατ' ανάγκη 
την παραγωγικότητα που είναι δυ­
νατό να επιτευχθεί από την επιχεί­
ρηση που εγκαθίσταται στη χώρα 
αυτή. 
Στο βαθμό κατά τον οποίο οι επι­
χειρήσεις μπορούν να μεταφέρουν 
τη διαδικασία παραγωγής στο νέο 
τόπο εγκατάστασης, η παραγωγικό­
τητα που επιτυγχάνεται μπορεί να 
είναι σημαντικά υψηλότερη απ ό,τι 
στις υπάρχουσες επιχειρήσεις στη 
χώρα και το κόστος εργασίας ανά 
μονάδα προϊόντος αντίστοιχα χαμη­
λότερο. Η ικανότητα πραγματο­
ποίησης αυτού θα εξαρτάται σαφώς 
σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητα 
του εργατικού δυναμικού να λει­
τουργεί τις διαδικασίες αυτές, πράγ­
μα που με τη σειρά του εξαρτάται όχι 
μόνο από τα υπάρχοντα προσόντα, 
αλλά επίσης από την προσαρμοστι­
κότητα και τη δεκτικότητα στους 
νέους τρόπους εργασίας. Οπως ανα­
φέρεται παρακάτω, το επίπεδο της 
γενικής του εκπαίδευσης αποτελεί 
πιθανώς σημαντικό καθοριστικό πα­
ράγοντα. Μεταβολές του κόστους 
εργασίας στη μεταποίηση 
μεταξύ 1981 και 1990 
Το σχετικό πρότυπο του κόστους ερ­
γασίας στα Κράτη Μέλη ήταν περί­
που το ίδιο το 1990 όπως εννέα χρόνια 
πρωτύτερα, το 1981. Κατά την περίο­
δο αυτή, η κατάταξη των χωρών, όσον 
αφορά το κόστος εργασίας και την 
έκταση των διαφορών στα μέσα επί­
πεδα, φαίνεται ότι έχει μεταβληθεί 
ελάχιστα (Σχήμα 59). Αυτό ισχύει τό­
σο για την απόσταση που χωρίζει το 
υψηλότερο και το χαμηλότερο κόστος 
εργασίας — που στην περίπτωση 
αυτή παρατηρείται στην Ελλάδα, κα­
θώς για το 1981 δεν υπάρχουν διαθέ­
σιμα δεδομένα για την Πορτογαλία —, 
το οποίο ήταν το 1990 το ίδιο με το 
1981, καθώς και για τις διαφορές με­
ταξύ των πιο ευημερουσών χωρών. 
Από την άλλη πλευρά, το κόστος ερ­
γασίας στην Ιταλία και την Ιρλανδία, 
δύο χώρες όπου το 1981 το επίπεδο 
ήταν σχετικά χαμηλό, αυξήθηκε κατά 
τη διάρκεια αυτής της περιόδου πλη­
σιάζοντας τον Κοινοτικό μέσο όρο. 
60 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στις μηχανολογικές 
κατασκευές στα Κράτη Μέλη, 1981 και 1990 
15 Γ 
1.25 h 
1 l· 
0.75 h 
0.5 l· 
0.25 \-Λόγος (μέσος όροςΕΚ=1) •Παραγωγικότητα • Κόστος εργασίας 
-, 1.5 
Α 125 
0.75 
0.5 
0.25 
POR«RL.E*JKIPKFNLBD PGRRLEUKIDKFNLBD 
1981 1990 Και οι δύο χώρες σημείωσαν επίσης 
έντονη αύξηση στο σχετικό επίπεδο 
της παραγωγικότητας στη μεταποίη­
ση και έτσι η αύξηση ήταν δικαιολο­
γημένη και είχε μικρές συνέπειες στο 
κόστος της παραγωγής ανά μονάδα 
προϊόντος και, συνεπώς, στο εμφανές 
επίπεδο ανταγωνιστικότητας τους. 
Επίσης, για τις περισσότερες χώρες το 
κόστος εργασίας φαίνεται ότι κατά 
την περίοδο αυτή μεταβλήθηκε γενι­
κά παράλληλα με την παραγωγικότη­
τα. Οι βασικές εξαιρέσεις είναι το Βέλ­
γιο, οι Κάτω Χώρες, η Ελλάδα και το 
ΗΒ. Στο Βέλγιο το κόστος εργασίας 
μειώθηκε σε σχέση με τον Κοινοτικό 
μέσο όρο ενώ αυξήθηκε η παραγωγι­
κότητα, πράγμα που σημαίνει ότι η 
αύξηση των μισθών δεν έφτασε την 
αύξηση της προστιθέμενης αξίας επι­
φέροντας μείωση του κόστους εργα­
σίας ανά μονάδα προϊόντος και σημα­
ντική αύξηση της κερδοφορίας. Το 
ίδιο ισχύει για τις Κάτω Χώρες όπου, 
παρ' όλο που το κόστος εργασίας δεν 
μεταβλήθηκε σημαντικά σε σχέση με 
άλλα μέρη της Κοινότητας, η παρα­
γωγικότητα αυξήθηκε ραγδαία. 
Στην Ελλάδα και το ΗΒ, από την άλλη 
πλευρά, παρατηρήθηκε μικρή μετα­
βολή στο κόστος εργασίας σε σχέση με 
τον Κοινοτικό μέσο όρο, αλλά στις δύο 
αυτές χώρες η παραγωγικότητα μειώ­
θηκε προκαλώντας κάποια αύξηση 
του κόστους εργασίας ανά μονάδα 
προϊόντος και μείωση των κερδών 
στη μεταποίηση σε σύγκριση με τα 
άλλα Κράτη Μέλη. 
Από τη στιγμή που η διάρθρωση της 
μεταποίησης παρουσιάζει σημαντικές 
διαφορές στην Κοινότητα, κάθε ανά­
λυση των διαφορών στο κόστος εργα­
σίας πρέπει να συνεκτιμά την πιθανό-
τητα ότι αυτές οι διαρθρωτικές 
διαφορές μπορεί να επηρεάσουν τα 
στοιχεία του συνόλου και να δώσουν 
μία παραπλανητική εντύπωση για το 
σχετικό κόστος παραγωγής σε διαφο­
ρετικούς τόπους Ιδανικά, η σύγκρι­
ση μπορεί να πραγματοποιηθεί όσον 
αφορά αυστηρά καθορισμένα προϊό­
ντα, αλλά στο επίπεδο αυτό δεν υπάρ­
χουν κατάλληλα δεδομένα. Τα πιο 
αναλυτικά στοιχεία που είναι διαθέσι-
94-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
μα αφορούν τις διψήφιες βιομηχανι­
κές κατηγορίες της NACE — 19 από 
τις οποίες αποτελούν το σύνολο της 
μεταποίησης — καθεμία από τις ο­
ποίες περιλαμβάνει πολύ διαφορετι­
κές κατηγορίες προϊόντων. Παρ' όλα 
αυτά, τα στοιχεία αυτά πρέπει να δί­
νουν τουλάχιστον μία ένδειξη της α-
ντπιροσωπευτικότητας των δεδομέ­
νων για το σύνολο της μεταποίησης 
Δύο κλάδοι έχουν επιλεχθεί για ανά­
λυση εδώ, οι μηχανολογικές κατα­
σκευές αφενός, και η κλωστοϋφα­
ντουργία, ένδυση και υπόδηση 
αφετέρου (που είναι στην πραγματι­
κότητα δύο από τις διψήφιες κατηγο­
ρίες της NACE, όπως εξηγείται παρα­
κάτω). Επίσης εξετάζεται ένας τομέας 
υπηρεσιών — οι τράπεζες και οι ασφά­
λειες — προκειμένου να δούμε σε ποιο 
βαθμό διαφέρει το κόστος εργασίας 
στις υπηρεσίες που μερικά μόνον 
καλύπτονται από την έρευνα, από ε­
κείνο της μεταποιητικής βιομηχα­
νίας 
Κόστος εργασίας στις 
μηχανολογικές 
κατασκευές στιθέμενη αξία ανά ώρα εργασίας (η 
οποία για τη μεταποίηση υπολογίζε­
ται από τις στατιστικές των εθνικών 
λογαριασμών, βλ. Πλαίσιο, σελ. 93). 
Επιπλέον, η σχέση μεταξύ των δύο το 
1990 ήταν κατά πολύ η ίδια με εκείνη 
για τη μεταποίηση, καθώς το σχετικό 
κόστος εργασίας στις μηχανολογικές 
κατασκευές ήταν χαμηλό σε σύγκρι­
ση με την παραγωγικότητα στο Βέλ­
γιο, τις Κάτω Χώρες τη Γαλλία, την 
Ιταλία και την Πορτογαλία — πράγμα 
που σημαίνει χαμηλό κόστος εργα­
σίας ανά μονάδα προϊόντος — και υ­
ψηλό στη Γερμανία, τη Δανία και το 
ΗΒ. 
Η μόνη σημαντική διαφορά σε αυτήν 
την εικόνα της μεταποίησης παρατη­
ρείται στην Ιρλανδία, όπου το κόστος 
εργασίας στις μηχανολογικές κατα­
σκευές είναι πολύ υψηλό σε σχέση με 
την παραγωγικότητα — το οποίο δη­
μιουργεί ερωτηματικά σχετικά με το 
στοιχείο της τελευταίας (η οποία 
στους εθνικούς λογαριασμούς αποτε­
λεί εκτίμηση). 
Οι μεταβολές στο σχετικό κόστος ερ­
γασίας που συνέβησαν στις μηχανο­λογικές κατασκευές μεταξύ 1981 και 
1990 παρουσιάζουν επίσης πολλά κοι­
νά σημεία με εκείνες που παρα­
τηρήθηκαν στο σύνολο της μεταποιη­
τικής βιομηχανίας και είναι ώς επί το 
πλείστον συνεπείς με τις μεταβολές 
της παραγωγικότητας γεγονός που 
συνεπάγεται μικρή μεταβολή του κό­
στους εργασίας ανά μονάδα προϊό­
ντος. 
Κόστος εργασίας στην 
κλωστοϋφαντουργία 
και την ένδυση 
Παρ' όλο που το μέσο επίπεδο του 
κόστους εργασίας σε όλα τα Κράτη 
Μέλη είναι χαμηλότερο στην κλω­
στοϋφαντουργία, την ένδυση και υ­
πόδηση — ιδίως στους δύο τελευ­
ταίους κλάδους — απ ό,τι στο σύνολο 
της μεταποιητικής βιομηχανίας ή τις 
μηχανολογικές κατασκευές το πρό­
τυπο και η έκταση της διακύμανσης 
στην Κοινότητα είναι παρόμοιο 
(Σχήμα 61). (Η κλωστοϋφαντουργία 
και η ένδυση και υπόδηση είναι στην 
πραγματικότητα δύο διψήφιες βιομη­
χανικές κατηγορίες της NACE που 
Η εικόνα των διαφορών στο κόστος 
εργασίας στις μηχανολογικές κατα­
σκευές είναι παρόμοια σε μεγάλο βαθ­
μό με εκείνη για το σύνολο της μετα­
ποίησης. Το 1990 το μέσο ωριαίο 
κόστος ήταν περίπου 18% μεγαλύτε­
ρο στη Γερμανία απ ό,τι σε άλλα Κρά­
τη Μέλη και περίπου εξαπλάσιο απ 
ό,τι στην Πορτογαλία (Σχήμα 60). Το 
εύρος της διαφοράς στο μέσο επίπεδο 
μεταξύ του Βελγίου, των Κάτω Χω­
ρών, της Δανίας και της Γαλλίας 
ανερχόταν στο 6% ενώ στην Ιταλία το 
μέσο επύιεδο ήταν περίπου 6% ακόμα 
χαμηλότερο. Οσον αφορά το σύνολο 
της μεταποίησης το μέσο κόστος στο 
ΗΒ είναι ακόμα mo χαμηλότερο — 
στην περίπτωση αυτή, σχεδόν 30% 
χαμηλότερο απ ό,τι στην Ιταλία και 
περισσότερο από 10% χαμηλότερο απ 
ό,τι στην Ισπανία. 
Οι διακυμάνσεις αυτές είναι επίσης σε 
μεγάλο βαθμό παράλληλες με τις δια­
φορές που παρατηρούνται στην προ-61 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στην 
κλωστοϋφαντουργία και την ένδυση στα Κράτη Μέλη, 1981 
και 1990 
Λόγος (μέσος όρος ΕΚ=1) 
1.75 r 
1.25 h 
0.75 Η 
0.25 h -ι 1.75 
1.25 
0.75 
0.25 
-95 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
έχουν συναθροιστεί εδώ προκειμένου 
να καταστεί δυνατή η σύγκριση με 
την προστιθέμενη αξία ανά ώρα εργα­
σίας Η σχέση μεταξύ του κόστους 
εργασίας στους δύο κλάδους είναι αρ­
κετά ομοιόμορφη στην Κοινότητα, 
καθώς το μέσο επίπεδο στην κλω­
στοϋφαντουργία είναι περίπου 15-
20% υψηλότερο απ ό,τι στην ένδυση 
και υπόδηση, με εξαίρεση την Ιρλαν­
δία όπου το 1990 διέφερε κατά 45% 
περίπου, τις Κάτω Χώρες διέφερε κα­
τά 35% — αν και πολύ λιγότερο τα 
προηγούμενα χρόνια — και την Ελ­
λάδα, όπου η διαφορά ήταν μόλις με­
γαλύτερη από 25%). 
Εντούτοις υπάρχουν ορισμένες δια­
φορές στην κατάταξη των χωρών 
ανάλογα με το επίπεδο του κόστους. 
Ειδικότερα, οι χώρες με το υψηλότερο 
ωριαίο κόστος εργασίας το 1990 ήταν 
οι Κάτω Χώρες και η Δανία και όχι η 
Γερμανία — όπου, ωστόσο, το μέσο 
κόστος ήταν κάτω από 4% χαμηλότε­
ρο — και σ'αυτές τις δύο χώρες ήταν 
περίπου 13-14% υψηλότερο απ ό,τι 
στο Βέλγιο και τη Γαλλία. Επιπλέον, 
το κόστος στην Ιταλία στον τομέα αυ­
τό ήταν λιγότερο από 4% κατώτερο από εκείνο στις δύο τελευταίες χώρες 
και πάνω από 60% υψηλότερο απ' ό,τι 
στο ΗΒ, ενώ στις μηχανολογικές κα­
τασκευές το μέσο επίπεδο ήταν πάνω 
από 10% χαμηλότερο απ ό,τι στην 
Ισπανία και σχεδόν το ίδιο με εκείνο 
στην Ιρλανδία. 
Οπως και προηγουμένως, οι διαφορές 
στο κόστος εργασίας είναι συνεπείς με 
τις διακυμάνσεις στην προστιθέμενη 
αξία ανά ώρα εισροής εργασίας. Επι­
πλέον, το πρότυπο του σχετικού 
κόστους το 1990 δεν παρουσίαζε με­
γάλες διαφορές από εκείνο που επι­
κρατούσε εννέα χρόνια παλαιότερα. 
Κόστος εργασίας στις 
τράπεζες και τις 
ασφάλειες 
Στις χώρες της Κοινότητας το πρότυ­
πο του μέσου κόστους εργασίας στις 
τράπεζες και τις ασφάλειες — δύο από 
τους λίγους τομείς υπηρεσιών που 
καλύπτει η έρευνα — διαφέρει σημα­
ντικά από εκείνο που φαίνεται κοινό 
στις μεταποιητικές βιομηχανίες. Το 
62 Μέσο μηνιαίο κόστος εργασίας στην πίστη και τις 
ασφάλειες στα Κράτη Μέλη, 1981 και 1990 
1.25 Λόγος (μέσος όρος ΕΚ=1) 
1.25 
0.75 h 0.75 
0.25 \- 0.25 σημαντικότερο είναι ότι, με εξαίρεση 
το ΗΒ, η διαφορά στο επίπεδο του 
κόστους μεταξύ των πιο αναπτυγμέ­
νων και ευημερουσών χωρών στο 
Βορρά της Κοινότητας και των λιγό­
τερο αναπτυγμένων, φτωχότερων 
χωρών κυρίως στο Νότο είναι μικρή. 
Το 1990 το κόστος εργασίας σε αυτούς 
τους δύο τομείςμαζί — στην περίπτω­
ση αυτή το μηνιαίο και όχι το ωριαίο 
κόστος — στην Ισπανία και την Ιρ­
λανδία ήταν παρόμοιο με εκείνο στη 
Γαλλία και τις Κάτω Χώρες και μόνο 
περίπου 20-25% χαμηλότερο απ ό,τι 
στο Βέλγιο και την Ιταλία, τις χώρες 
με το υψηλότερο κόστος (Σχήμα 62). 
Πράγματι, το επίπεδο του κόστους 
και στις δύο προηγούμενες χώρες 
ήταν υψηλότερο από το μέσο όρο της 
Κοινότητας, όπως ήταν και αυτό 
όλων των άλλων χωρών, με εξαίρεση 
το ΗΒ την Ελλάδα και την Πορτογα­
λία. 
Αυτό σχην ουσία αντανακλά το χαμη­
λό κόστος εργασίας στο ΗΒ που ήταν 
πάνω από 35% χαμηλότερο απ' ό,τι 
σχη Γαλλία και πάνω από 45% χαμη­
λότερο απ' ό,τι στην Ιταλία και το 
οποίο δεδομένου του μεγάλου αριθ­
μού των απασχολουμένων στον το­
μέα αυτό στο ΗΒ — σχεδόν 30% του 
συνολικού αριθμού στην Κοινότητα 
— μειώνει αποτελεσματικά τον Κοι­
νοτικό μέσο όρο. Συνεπώς, το 1990 η 
διαφορά μεταξύ του μέσου κόστους 
εργασίας στο ΗΒ και εκείνου στα άλ­
λα Κράτη Μέλη με παρόμοιο επίπεδο 
καχά κεφαλήν εισοδήμαχος, ήχαν με-
Υαλύχερη στον τραπεζικό και ασφαλι­
στικό χομέα απ ό,χι σχη μεχαποίηση 
— η οποία, όπως σημειώνεχαι παρα­
πάνω, ήχαν σημαντική. 
Τούχο έρχεχαι σε αντίθεση με την 
πολύ μικρότερη διαφορά στο κόστος 
εργασίας στον τομέα αυτόν που παρα­
τηρείται μεταξύ άλλων χωρών με χα­
μηλούς μισθούς και της υπόλοιπης 
Κοινότητας. Η αιτία για τη διαφορά 
αυτή δεν είναι με κανέναν τρόπο 
σαφής, αλλά μπορεί εν μέρει να αντα­
νακλά τη διαφορετική διάρθρωση της 
απασχόλησης στον τραπεζικό και α­
σφαλιστικό τομέα στο ΗΒ — υψηλό­
τερο ποσοστό νέων ανδρών και γυναι-
96 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
κών, οι ωριαίες αποδοχές των οποίων 
τείνουν να είναι σχετικά χαμηλές — 
σε σύγκριση με άλλες χώρες 
Επιπλέον, κατά τη δεκαετία του 1980 
το άνοιγμα της ψαλίδας μεταξύ κό­
στους εργασίας στον τομέα αυτό στο 
ΗΒ και εκείνου στα άλλα Κράτη Μέ­
λη μεγάλωσε αντί να περιοριστεί. 
Πράγματι, το επίπεδο του κόστους σε 
σχέση με το μέσο όρο της Κοινότητας 
έπεσε κατά περισσότερο από 15% με­
ταξύ 1981 και 1990, ενώ, εν μέρει ως 
αντανάκλαση αυτής της πτώσης το 
επύιεδο αυξήθηκε στα περισσότερα 
άλλα Κράτη Μέλη (Σχήμα 62). 
Συνεπώς σε αντίθεση με τον τομέα 
της μεταποίησης κατά τη διάρκεια 
αυτής της περιόδου παρατηρήθηκαν 
ορισμένες σημαντικές μεταβολές στο 
πρότυπο των αναλογιών μεταξύ των 
μισθών στον τραπεζικό και ασφαλι­
στικό τομέα. Για παράδειγμα, στην 
Ιρλανδία ενώ το 1981 το κόστος εργα­
σίας ήταν χαμηλότερο απ ό,τι στο ΗΒ, 
το 1990 ξεπέρασε κατά πολύ τον Κοι­
νοτικό μέσο όρο. 
Περιφερειακές 
διακυμάνσεις στο 
κόστος εργασίας 
Οπως ακριβώς το κόστος εργασίας 
διαφέρει μεταξύ των Κρατών Μελών, 
κατά τον ίδιο τρόπο διαφέρει και με­
ταξύ των περιφερειών μίας χώρας. Σε 
ορισμένες περιπτώσεις οι διαφορές 
αυτές είναι σημαντικές και αυξάνουν 
πολύ την έκταση των διαφορών κό­
στους στο σύνολο της Κοινότητας 
Δυστυχώς η έλλειψη δεδομένων σχε­
τικά με την προστιθέμενη αξία στις 
περιφέρειες καθιστά αδύνατη την εξέ­
ταση του κόστους εργασίας σε σχέση 
με την παραγωγικότητα στο επύιεδο 
αυτό και, συνεπώς τη διάκριση των 
διακυμάνσεων που παρουσιάζει το 
κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊό­
ντος 
Δυστυχώς επίσης τα τελευταία δια­
θέσιμα δεδομένα για το κόστος εργα­
σίας σε περιφερειακό επίπεδο αφο­
ρούν το 1988 (για τις περιφέρειες τα δεδομένα δεν ενημερώνονται μεταξύ 
της μίας τετραετούς έρευνας και της 
επομένης) και αναφέρονται σε ευρείες 
περιφερειακές μονάδες (NUTS επίπε­
δο 1-11 ανά χώρα για τη Γερμανία, 
την Ιταλία και το ΗΒ) και όχι σε στε­
νές Ωστόσο, παρέχουν μία ένδειξη για 
την κλίμακα και χη φύση χων διαφο­
ρών στα επίπεδα χου κόστους. Δεί­
χνουν, ειδικόχερα, χη μεγάλη έκχαση 
των περιφερειακών διαφορών στις 
χώρες της Κοινότητας πιθανώς αντα­
νακλώντας τη διαφορετική σημασία 
που έχουν οι εθνικές συμφωνίες για 
τις μισθολογικές κλίμακες σε σχέση 
με τις τοπικές συμφωνίες. 
Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι οι 
διακυμάνσεις μπορεί επίσης να 
αντανακλούν τον τρόπο χάραξης 
των ορίων των περιφερειών. Ειδικό­
τερα, το γεγονός ότι μία περιφέρεια 
αποτελείται κυρίως από μία μεγάλη 
πόλη είναι πιθανό να προκαλεί άνο­
δο του σχετικού επιπέδου των μι­
σθών ενώ το γεγονός ότι περιλαμβά­
νει μικρές πόλεις και αγροτικές 
περιοχές θα τείνει να πιέζει προς τα 
κάτω το μέσο επίπεδο. 
Οι μικρότερες, αν και σημαντικές, 
περιφερειακές διαφορές παρατη­
ρούνται στη Γερμανία. Το 1988 η 
διαφορά στο μέσο κόστος εργασίας 
στη μεταποίηση μεταξύ των περιφε­
ρειών με το υψηλότερο κόστος — το 
Αμβούργο στο Βορρά — και της πε­
ριφέρειας με το χαμηλότερο κόστος 
— το Σάαρ στο Νότο — ήταν 27% 
(Σχήμα 63). Στις μηχανολογικές κα­
τασκευές η διαφορά έφθανε μόνο το 
18% και στην κλωστοϋφαντουργία 
μόλις το 15%, ενώ στην ένδυση και 
υπόδηση ήταν μεγαλύτερη από 46%. 
Επιπλέον, εκτός από τον τελευταίο 
κλάδο, η σχέση μεταξύ του σχετικού 
κόστους εργασίας σε μία περιοχή πα­
ραγωγής και εκείνου σε μία άλλη 
ήταν μικρή. Το 1988 στην περιφέ­
ρεια Ρηνανία-Πφαλτζ στα νοτιοανα-
τολικά της χώρας, π.χ., παρα­
τηρήθηκε το χαμηλότερο μέσο 
κόστος εργασίας στις μηχανολογι­
κές κατασκευές αλλά το υψηλότερο 
στην κλωστοϋφαντουργία ενώ στο 
Βερολίνο ίσχυε σχεδόν ακριβώς το 
αντίθετο. Στη Γαλλία, από την άλλη πλευρά, 
οι περιφερειακές διαφορές στο κό­
στος εργασίας είναι ευρύτατες, αν 
και ώς επί το πλείστον εξαιτίας του 
υψηλού επιπέδου κόστους σε μία πε­
ριφέρεια, στην Ile de France γύρω 
από το Παρίσι. Το 1988 στην περιφέ­
ρεια αυτή το μέσο κόστος στη μετα­
ποίηση ήταν κατά 56%; υψηλότερο 
απ ό,τι στη Βρετάνη (τη Δυτική πε­
ριφέρεια) και κατά 27% υψηλότερο 
απ ό,τι στη δεύτερη ακριβότερη πε­
ριφέρεια, την περιοχή της Μεσο­
γείου. Επίσης ήταν υψηλότερο απ 
ό,τι σε κάθε περιφέρεια της Γερμα­
νίας, εκτός από το Αμβούργο, και 
στην κλωστοϋφαντουργία, την έν­
δυση και υπόδηση ήταν υψηλότερο 
ακόμα και απ ό,τι στο Αμβούργο. Με 
εξαίρεση τον τελευταίο κλάδο, όπου 
το κόστος εργασίας σε πολλές περι­
πτώσεις ήταν παρόμοιο με εκείνο 
στη Γερμανία, το κόστος στις περι­
φέρειες της Γαλλίας, με εξαίρεση 
την Ile de France, ήταν σημαντικά 
χαμηλότερο απ ό,τι στις περιφέρειες 
της Γερμανίας κατά περίπου 25% 
κατά μέσο όρο. 
Σε αντίθεση με τη Γερμανία, το σχετι­
κό επύιεδο του κόστους εργασίας σε 
διάφορες βιομηχανίες, με εξαίρεση 
την κλωστοϋφαντουργία, παρουσία­
ζε γενικά το ίδιο πρότυπο διακύμαν­
σης μεταξύ περιφερειών, αν και στις 
μηχανολογικές κατασκευές το εύρος 
της διακύμανσης ήταν πιο περιορι­
σμένο — 30% μεταξύ του υψηλότε­
ρου και του χαμηλότερου κόστους — 
απ ό,τι σε άλλες περιφέρειες (68% 
στην κλωστοϋφαντουργία). 
Το 1988 οι διακυμάνσεις στο κόστος 
εργασίας μεταξύ των περιφερειών 
της Ιταλίας ήταν παρόμοιας κλίμα­
κας με εκείνες στη Γαλλία στους ε­
πιμέρους κλάδους, αν και στο συνο-
λο της μεταποίησης ήταν 
μικρότερες. Μεταξύ της περιφέρειας 
με το υψηλότερο κόστος — τη Βο­
ρειοδυτική — και της περιφέρειας 
με το χαμηλότερο — την Abruzzi-
Molise στο νότο — η διαφορά στο 
μέσο κόστος εργασίας στη μεταποίη­
ση έφθανε το 40%, στις μηχανολογι­
κές κατασκευές το 55% (για τις ίδιες 
περιφέρειες) και ξεπερνούσε το 70% 
97 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
63 Κόστος εργασίας στη μεταποίηση και ποσοστά ανεργίας σ'όλη την 
Κοινότητα, 1988 
Hamburg 
Menem 
Baca^Warttombarg 
Nottfrheln-WMtfalan 
Berlin 
Rhelniand-Pfai 
Bayern 
Schleawlo+ldsteln 
Saarland 
BruxeRes-Brussel 
Rigton Watame 
Vlaara Geweet 
West-Nedarland 
Zukl-Nederland 
Noord-Nederland 
Oost-Nederland 
Ν da France 
Cantra-Eat 
Sud-Ouaat 
Eat 
toroVfxe-oVCalale 
Bmaln ParWan 
Ouaat 
Luxembourg 
Nard Overt 
Lombflrdla 
Laflo 
EmWa-Rorreortn 
Nord Eat 
Centra 
SlcWa 
Sud 
South East 
West Midland» 
North 
SoulhWest 
Northwest 
Wales 
EaatAnglla 
Scotland 
Yorkshire και Humberslde 
EastMktands 
Northern Ireland 
Madrid 
Norasta 
Noroeste 
Este 
Sur 
Wand 
Κεντρική Ελλάδα 
Αττική 
Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 
Βοραα Ελλάδα 
IJaboa e Veto do Tejo 
Alentejo 
Centro 
Uadslra 
Algarve 
Anoraa 
Norte Κόστος εργασίας 
Ποσοστό ανεργίας 
30 20 10 0 
% εργατικού δυναμικού 20 40 60 80 
Δείκτης (D=100) 100 120 
-98 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
στην ένδυση και υπόδηση (οι νοτιό­
τερες περιφέρειες είχαν το χαμηλό­
τερο κόστος στην περίπτωση αυτή). 
Γενικά, το 1988 το κόστος εργασίας 
στις περιφέρειες του Νότου της Ιτα­
λίας ήταν χαμηλότερο απ ό,τι στις 
περιφέρειες του Βορρά, καθώς η μέ­
ση διαφορά στη μεταποίηση έφθανε 
περίπου το 15%. Ωστόσο, στους επι­
μέρους κλάδους η διαφορά ήταν με­
γαλύτερη. Στις μηχανολογικές κα­
τασκευές έφθανε περίπου το 20% 
ενώ στην ένδυση και υπόδηση ξε­
περνούσε το 40%. Ταυτόχρονα, οι 
διαφορές που παρουσιάζουν οι διά­
φορες περιοχές του Βορρά και του 
Νότου δεν είναι με κανέναν τρόπο 
ομοιόμορφες, αλλά διαφέρουν έντο­
να από περιοχή σε περιοχή. Ειδικό­
τερα, το 1988 στη Σικελία και τη 
Σαρδηνία το μέσο κόστος εργασίας 
στη μεταποίηση ήταν παρόμοιο με 
εκείνο στη Βορειοανατολική και την 
Κεντρική περιφέρεια και κατά περί­
που 20% μεγαλύτερο απ' ότι στην 
περιφέρεια AbruzziMolise. Ωστόσο, 
στην ένδυση και υπόδηση, σε αντί­
θεση με άλλους κλάδους το κόστος 
εργασίας ήταν κατά περίπου 30% 
χαμηλότερο στη Σικελία απ ό,τι στις 
άλλες δύο βόρειες περιφέρειες 
Παρ' όλο που το 1988 το μέσο κόστος 
εργασίας στην Ιταλία συνολικά 
ήταν χαμηλότερο κατά περίπου 10% 
απ ό,τι στη Γαλλία, το επύιεδο στο 
Βορρά της χώρας ήταν σε μεγάλο 
βαθμό παρόμοιο με εκείνο στις πε­
ριοχές της Γαλλίας με εξαίρεση την 
Ile de France, αν και περίπου 20-
25% χαμηλότερο απ ό,τι στην περι­
φέρεια της Γερμανίας με το χαμηλό­
τερο κόστος. Στη Βορειοδυτική 
περιφέρεια, για παράδειγμα, το μέσο 
κόστος στη μεταποίηση ήταν υψη­
λότερο απ ό,τι σε όλες τις περιοχές 
της Γαλλίας εκτός από την Ile de 
France και την περιοχή της Μεσο­
γείου ενώ στην ένδυση και υπόδηση 
ήταν σχεδόν το ίδιο. Πράγματι, σε 
αυτόν τον κλάδο το κόστος στο βορ­
ρά της Ιταλίας ήταν παρόμοιο σε με­
γάλο βαθμό με εκείνο σε πολλές πε­
ριφέρειες της Γερμανίας ενώ στα 
βορειοδυτικά ήταν υψηλότερο από 
όλες τις περιφέρειες πλην τεσσάρων. Στο ΗΒ, οι περιφερειακές παραλλα­
γές του κόστους ήταν μικρότερες απ 
ό,τι στη Γαλλία ή την Ιταλία, αν και 
μεγαλύτερες απ ό,τι στη Γερμανία. 
Οσον αφορά το σύνολο της μετα­
ποίησης το 1988 το μέσο κόστος ερ­
γασίας ήταν μεγαλύτερο κατά 30% 
στη Νοτιοανατολική περιφέρεια 
γύρω από το Λονδίνο απ ό,τι στη 
Βόρεια Ιρλανδία, ενώ όσον αφορά 
την ένδυση και υπόδηση η διαφορά 
μεταξύ της περιφέρειας με υψηλότε­
ρο κόστος και εκείνης με το χαμηλό­
τερο ήταν μεγαλύτερη από 50% 
(στην περίπτωση αυτή, μεταξύ Ανα­
τολικής Αγγλίας και Ουαλίας). 
Οπως στη Γερμανία, το πρότυπο των 
περιφερειακών διαφορών του κό­
στους στους επιμέρους κλάδους δεν 
ήταν με κανέναν τρόπο ομοιόμορφο. 
Παρ' όλο που όσον αφορά τους περισ­
σότερους κλάδους τα επίπεδα έτειναν 
να είναι υψηλότερα από το μέσο όρο 
στη Νοτιοανατολική και τη Νοτιοδυ­
τική περιφέρεια και χαμηλότερα στη 
Βόρεια Ιρλανδία, σε άλλες περιφέρειες 
παρατηρούνται σημαντικές διαφορές 
Το 1988 στην Ανατολική Αγγλία και 
τη Σκωτία, για παράδειγμα, το κόστος 
εργασίας ήταν χαμηλότερο από τον 
εθνικό μέσο όρο στο σύνολο της μετα­
ποίησης αλλά η Ανατολική Αγγλία 
παρουσίαζε το υψηλότερο κόστος 
στην ένδυση και υπόδηση ενώ η Σκω­
τία στις μηχανολογικές κατασκευές 
Παρ'όλες αυτές τις εσωτερικές πα­
ραλλαγές το 1988 το μέσο κόστος στη 
μεταποίηση στην περιφέρεια του ΗΒ 
που παρουσίαζε το υψηλότερο κό­
στος τη Νοτιοανατολική, ήταν χαμη­
λότερο κατά περίπου 35% απ ό,τι στη 
Γερμανία και κατά περίπου 15% απ 
ό,τι στη Βόρεια Ιταλία ή τη Γαλλία, με 
εξαίρεση το Παρίσι. Τούτο σημαίνει 
ότι το μέσο κόστος ήταν παρόμοιο με 
εκείνο στο Νότο της Ιταλίας Συνε­
πώς το κόστος εργασίας στις περισσό­
τερες άλλες περιφέρειες του ΗΒ ήταν 
σημαντικά χαμηλότερο απ ό,τι στις 
περιφέρειες της Νότιας Ιταλίας — στη 
Βόρεια Ιρλανδία περίπου 30% χαμη­
λότερο. 
Στην Ισπανία, όπου το 1988 το μέσο 
κόστος εργασίας στη μεταποίση ήταν περίπου 15% χαμηλότερο απ ό,τι στο 
ΗΒ — διαφορά που καλύφθηκε στο 
μεγαλύτερο μέρος έως το 1990 —, οι 
διαφορές επιπέδων μεταξύ των περι­
φερειών ήταν παρόμοιας κλίμακας 
Στη Μαδρίτη, την περιφέρεια με το 
υψηλότερο κόστος τόσο για το σύνο­
λο της μεταποίησης όσο και για τους 
περισσότερους επιμέρους κλάδους το 
κόστος στη μεταποίηση ήταν περίπου 
35% υψηλότερο απ ό,τι στην Κε­
ντρική περιφέρεια ενώ στην ένδυση 
και υπόδηση ήταν πάνω από 75% 
υψηλότερο. Το κόστος εργασίας στη 
μεταποίηση σε άλλες βιομηχανικές 
περιφέρεις — στή Βορειοανατολική 
και την Ανατολική, γύρω από τη Βαρ­
κελώνη — ήταν κατά περίπου 5% χα­
μηλότερο από το μέσο κόστος στη Μα-
δρίτη όσον αφορά την πρώτη 
περιφέρεια και σχεδόν κατά 25% χα­
μηλότερο όσον αφορά τη δεύτερη, 
ενώ οι διαφορές στις περισσότερες ε­
πιμέρους βιομηχανίες ήταν παρό­
μοιας κλίμακας 
Με εξαίρεση τη Μαδρίτη — όπου το 
επύιεδο του κόστους ήταν παρόμοιο 
με το μέσο όρο στο ΗΒ όσον αφορά τη 
μεταποίηση και υψηλότερο από κάθε 
περιφέρεια του ΗΒ στις μηχανολογι­
κές κατασκευές την ένδυση και υπό­
δηση — το 1988 το κόστος εργασίας 
στις περιφέρειες της Ισπανίας ήταν 
ελαφρώς χαμηλότερο απ ό,τι σ'αυτές 
του ΗΒ με το υψηλότερο κόστος 
Ωστόσο, στην ένδυση και υπόδηση τα 
επίπεδα ήταν παρόμοια σε μεγάλο 
βαθμό. 
Στις μικρότερες χώρες της Κοινότη­
τας όπως είναι φυσικό, οι περιφερεια­
κές διαφορές στο κόστος εργασίας τεί­
νουν να είναι πολύ μικρότερες. 
Ωστόσο, η Πορτογαλία αποτελεί εξαί­
ρεση. Εδώ, το 1988 το μέσο επύιεδο 
κόστους στη μεταποίηση στη Λισαβό-
να και τη γύρω περιφέρεια ήταν σχε­
δόν κατά 60% μεγαλύτερο απ ό,τι στις 
βόρειες περιφέρειες παρ' όλο που οι 
διαφορές στους επιμέρους κλάδους 
ήταν σχετικά μικρότερες (45% στις 
μηχανολογικές κατασκευές και την 
κλωστοϋφαντουργία, 30% στην ένδυ­
ση και υπόδηση), γεγονός που αντα­
νακλά τις διαφορές στη διάρθρωση 
της μεταποίησης 
99 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Παρ' όλα αυτά, το 1988 το μέσο κό­
στος εργασίας στη Λισαβόνα ήταν ση­
μαντικά χαμηλότερο απ ό,τι σε κάθε 
άλλο μέρος της Κοινότητας — πάνω 
από 15% χαμηλότερο απ ό,τι στην πε­
ριφέρεια της Ελλάδας με το χαμηλό­
τερο κόστος. Στη Βόρεια περιφέρεια 
της Πορτογαλίας όπου παρατηρείται 
το χαμηλότερο κόστος, το μέσο κό­
στος στη μεταποίηση ήταν μόλις το 
11% του μέσου κόστους στο Αμβούρ­
γο, την περιφέρεια της Γερμανίας με 
το υψηλότερο κόστος. 
Παρ' όλο που οι περιφερειακές διαφο­
ρές στο κόστος εργασίας είναι μικρό­
τερες στο Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες 
απ ό,τι στα μεγαλύτερα Κράτη Μέλη, 
δεν είναι ασήμαντες. Το 1988 το μέσο 
κόστος στη μεταποίηση στις Βρυξέλ­
λες ήταν περίπου το ίδιο με το μέσο 
κόστος στη Γερμανία και υψηλότερο 
απ ό,τι σε έξι περιφέρειες στη Γερμα­
νία, ενώ στη Δυτική περιφέρεια των 
Κάτω Χωρών γύρω από το Αμστερ­
νταμ ήταν υψηλότερο απ ό,τι σε τρεις 
περιφέρειες της Γερμανίας. Επιπρό­
σθετα, τόσο η Δυτική όσο και η Βόρεια 
περιφέρεια των Κάτω Χωρών στην 
κλωστοϋφαντουργία και οι Βρυξέλ­
λες στην ένδυση και υπόδηση, παρου­
σίαζαν το υψηλότερο μέσο κόστος με 
εξαίρεση μία περιφέρεια της Γερμα­
νίας. 
Κόστος εργασίας 
και ανεργία 
Οι λεπτομέρειες σχετικά με το περιφε­
ρειακό κόστος εργασίας παρέχουν την 
ευκαιρία να εξεταστεί ο βαθμός στον 
οποίο τα σχετικά επίπεδα σχετίζονται 
με διαφορές στις συνθήκες της αγοράς 
εργασίας όπως αντανακλώνται στα 
ποσοστά της ανεργίας. Κατά κανόνα, 
στο βαθμό κατά τον οποίο η ζήτηση 
για εργασία σε σχέση με την προσφο­
ρά επηρεάζει τους μισθούς, οι περιφέ­
ρειες που παρουσιάζουν σχετικά υ­
ψηλό κόστος εργασίας πρέπει επίσης 
να παρουσιάζουν σχετικά χαμηλή 
ανεργία. 
Ωστόσο, η αναμενόμενη σχέση δεν 
είναι τόσο απλή. Ειδικότερα, η θέση 
σε μία δεδομένη χρονική στιγμή δεν αποκαλύπτει με ποιον τρόπο αλλά­
ζουν οι δύο μεταβλητές σε σχέση η 
μία με την άλλη και, συνεπώς, μπο­
ρεί να δημιουργεί μία παραπλανη­
τική εικόνα σχετικά με την αποτελε­
σματική λειτουργία των δυνάμεων 
της αγοράς όσον αφορά τη μείωση 
των περιφερειακών ανισορροπιών. 
Με άλλα λόγια, η στατική θέση δεν 
δείχνει, για παράδειγμα, εάν ένα 
πλεόνασμα εργασίας σε χαμηλό κό­
στος τείνει να προσελκύει τις επεν­
δύσεις και συνεπώς τείνει να μειώ­
νει την ανεργία ή εάν οι υψηλοί 
μισθοί που προσφέρονται αλλού τεί­
νουν να αποθαρρύνουν τη ζήτηση 
για εργασία και διογκώνουν την 
ανεργία. 
Επιπρόσθετα, η σχέση είναι πιθανό 
να επηρεάζεται από τα χαρακτηρι­
στικά των διάφορων περιφερειών — 
από το εάν αποτελούνται κυρίως 
από μία μεγάλη πόλη, για παράδειγ­
μα — και από την έκταση της διαπε­
ριφερειακής μετακίνησης προς τον 
τόπο εργασίας. Επιπλέον, πρέπει να 
σημειωθεί ότι τα δεδομένα σχετικά 
με το κόστος εργασίας που αναλύο­
νται εδώ αφορούν μόνο τμήμα της 
οικονομίας και όχι το σύνολο της. 
Παρ' όλα αυτά, η σχέση μεταξύ του 
περιφερειακού κόστους εργασίας 
και της ανεργίας παρουσιάζει κά­
ποιο ενδιαφέρον. Στη Γερμανία το 
κόστος εργασίας στη μεταποίηση εί­
ναι ελαφρώς υψηλότερο κατά μέσο 
όρο στο Βορρά απ ό,τι στο Νότο, παρ' 
όλο που παρατηρούνται ορισμένες 
εξαιρέσεις. Η ανεργία, με λιγότερες 
εξαιρέσεις — κυρίως το Σάαρ — εί­
ναι επίσης υψηλότερη στο Βορρά απ 
ό,τι στο Νότο, δηλαδή ισχύει το 
αντίθετο απ ό,τι θα αναμενόταν από 
ένα απλό μοντέλο (Σχήμα 63). Τούτο 
ισχύει ιδίως για το Αμβούργο, το 
οποίο το 1988 παρουσίαζε το δεύτε­
ρο κατά σειρά υψηλότερο ποσοστό 
ανεργίας στη Γερμανία, αλλά με με­
γάλη διαφορά το υψηλότερο κόστος 
εργασίας που εν μέρει αντανακλά 
την αστικότητα της περιφέρειας. 
Στη Βρέμη, που είχε την υψηλότερη 
ανεργία, το κόστος εργασίας ήταν 
επίσης υψηλότερο από το μέσο όρο 
της Γερμανίας. Αντίθετα, το κόστος εργασίας στη Βαυαρία, που παρου­
σίαζε ένα από τα χαμηλότερα ποσο­
στά ανεργίας, ήταν κατά 5% χαμη­
λότερο από τον εθνικό μέσο όρο. 
Πράγματι, το 1988 ο μέσος όρος της 
ανεργίας στη μεταποίηση, σε περι­
φέρειες με κόστος εργασίας κάτω 
του μέσου όρου, ήταν ελαφρώς μι­
κρότερος από το μέσο όρο στις περι­
φέρειες με υψηλότερο κόστος (κατά 
0,5% περίπου). 
Ενα μέρος της εξήγησης για αυτήν 
την προφανώς ανώμαλη σχέση μπο­
ρεί να βρίσκεται στις χρονικές 
υστερήσεις της προσαρμογής των 
σχετικών μισθών στις μεταβολές 
των συνθηκών της αγοράς εργασίας. 
Το υψηλό κόστος εργασίας στη Βό­
ρεια Γερμανία, με άλλα λόγια, τείνει 
να αντανακλά συνθήκες αγοράς ερ­
γασίας του παρελθόντος, όταν ήταν 
η πιο ευημερούσα και δυναμική πε­
ριοχή της χώρας. Το 1981, για παρά­
δειγμα, η ανεργία ήταν μόνο 3% στο 
Αμβούργο, χαμηλότερη από τον 
εθνικό μέσο όρο. Ωστόσο, καθώς αυ­
τό αποτελεί μέρος μόνο της εξήγη­
σης, μπορεί να σημαίνει ότι αυτές οι 
χρονικές υστερήσεις έχουν μεγάλη 
διάρκεια και ότι η διαδικασία προ­
σαρμογής των μισθών εξελίσσεται 
με πολύ βραδύ ρυθμό — τουλάχι­
στον στη Γερμανία. 
Στη Γαλλία, λίγες είναι οι ενδείξεις 
ότι το κόστος εργασίας και η ανεργία 
είναι αντιστρόφως ανάλογα μεγέθη. 
Ενώ το 1988 στην Ile de France όπου 
το κόστος εργασίας στη μεταποίση 
ήταν κατά πολύ υψηλότερο, το πο­
σοστό ανεργίας είναι το χαμηλότερο, 
όπως και καθ' όλη τη διάρκεια της 
δεκαετίας του 1980, η περιφέρεια 
της Μεσογείου, με το δεύτερο κατά 
σειρά υψηλότερο κόστος εργασίας, 
παρουσίαζε ένα από τα υψηλότερα 
ποσοστά ανεργίας τόσο το 1988 όσο 
και τα προηγούμενα έτη. Παρόμοια, 
ενώ το κόστος εργασίας ήταν σχετι­
κά χαμηλό στη Nord Pas de Calais, 
όπου η ανεργία έφθανε το υψηλότε­
ρο επίπεδο, ήταν επίσης χαμηλό 
στην Ανατολική περιφέρεια όπου η 
ανεργία δεν ήταν πολύ υψηλότερη 
απ ό,τι στην Ile de France. Επι­
πλέον, στη Βρετάνη, που το 1988 
-100 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
παρουσίαζε το χαμηλότερο κόστος 
εργασίας, η ανεργία κυμαινόταν κο­
ντά στον εθνικό μέσο όρο. 
Στην Ιταλία, από την άλλη πλευρά, 
η σχέση είναι πολύ σαφέστερη, αλλά 
μόνο όσον αφορά τη σύγκριση με­
ταξύ της χαμηλής ανεργίας στο Βορ­
ρά και της υψηλής ανεργίας στο Νό­
το. Οσον αφορά τις περιφέρειες μέσα 
στις δύο αυτές περιοχές, λίγες είναι 
οι ενδείξεις για την ύπαρξη αντί­
στροφης σχέσης μεταξύ κόστους ερ­
γασίας και ανεργίας. Για παράδειγ­
μα, στην Abruzzi-Molise στο Νότο, 
όπου το κόστος εργασίας ήταν το 
χαμηλότερο στη χώρα, το ποσοστό 
ανεργίας κατά τη δεκαετία του 1980 
ήταν χαμηλότερο απ ό,τι στο Λάτσιο 
και μόνο ελαφρώς υψηλότερο από 
τη Βορειοδυτική περιφέρεια, δύο 
από τις τρεις περιφέρειες με το υψη­
λότερο κόστος. 
Στο ΗΒ φαίνεται ότι, σε γενικούς 
όρους, επίσης ισχύει η αντίστροφη 
σχέση καθώς το 1988 στη Νοτιοανα­
τολική περιφέρεια, που έχει το υψη­
λότερο κόστος, παρατηρείται το 
δεύτερο χαμηλότερο επίπεδο ανερ­
γίας και στη Βόρεια Ιρλανδία, την 
περιφέρεια με το χαμηλότερο κό­
στος, η υψηλότερη ανεργία. Από την 
άλλη πλευρά, στα βόρεια, το κόστος 
εργασίας ήταν υψηλότερο από τον 
εθνικό μέσο όρο, αλλά η ανεργία 
έφθανε το δεύτερο υψηλότερο επί­
πεδο ενώ στην Ανατολική Αγγλία, 
που παρουσίαζε τη χαμηλότερη 
ανεργία, το κόστος εργασίας ήταν 
χαμηλότερο από το μέσο όρο. Παρό­
μοια, στην περιφέρεια East Mid­
lands, όπου το κόστος εργασίας ήταν 
σχεδόν κατά 15% χαμηλότερο από το 
μέσο όρο του ΗΒ το 1988, η ανεργία 
ήταν επίσης σημαντικά χαμηλότερη 
από το μέσο όρο καθ' όλη τη διάρκεια 
της δεκαετίας του 1980. 
Στην Ισπανία, η σχέση μεταξύ 
κόστους εργασίας και ανεργίας είναι 
παρόμοια με εκείνη που παρατηρεί­
ται στην Ιταλία, καθώς το 1988 στη 
Μαδρίτη και τις Βόρειες περιφέ­
ρειες, όπου το κόστος εργασίας είναι 
σχετικά υψηλό, η ανεργία ήταν 
χαμηλότερη από το μέσο όρο, ενώ στις Νότιες περιφέρειες και στα Κα­
νάρια νησιά, όπου χο κόστος είναι 
χαμηλό, η ανεργία ήταν συγκριτικά 
υψηλή. 
Μεταβολές 
του περιφερειακού 
κόστους εργασίας μεταξύ 
1981 και 1988 
Κατά τη δεκαετία του 1980, το εύρος 
της περιφερειακής διακύμανσης του 
κόστους εργασίας μειώθηκε ελα­
φρώς στη Γερμανία αλλά διευρύν­
θηκε στη Γαλλία, το ΗΒ και την 
Ιταλία (για πριν από το 1988 δεν 
υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία για 
την Ισπανία και την Πορτογαλία). 
Εκτός από το ΗΒ, κατά την περίοδο 
αυτή η κατάταξη των περιφερειών 
όσον αφορά το επίπεδο του κόστους 
παρέμεινε ώς επί το πλείστον αμετά­
βλητη. 
Στη Γερμανία, μεταξύ 1981 και 1988 
η διαφορά στο μέσο κόστος εργασίας 
στη μεταποίηση μεταξύ της πε­
ριοχής με το υψηλότερο κόστος — 
το Αμβούργο και για τα δύο αυτά έτη 
— και της περιοχής με το χαμηλότε­
ρο κόστος — Σλέσβιγκ-Χολστάιν το 
1981, όπου ήταν οριακά υψηλότερο 
απ ό,τι στο Σάαρ το 1988 — μειώθη­
κε από το 30% στο 27%. Γενικά, την 
περίοδο αυτή το κόστος εργασίας 
αυξήθηκε περισσότερο στο Νότο απ 
ό,τι στο Βορρά. Η αύξηση αυτή γε­
νικά συμβαδίζει με τις σχετικές με­
ταβολές της ανεργίας, η οποία 
αυξήθηκε λιγότερο στις νότιες απ 
ό,τι στις βόρειες περιφέρειες της χώ­
ρας. Πράγματι, αυτές οι δύο περιφέ­
ρειες που σημείωσαν τη μεγαλύτερη 
αύξηση της ανεργίας μεταξύ 1981 
και 1988 — το Αμβούργο και η Βρέ­
μη — σημείωσαν επίσης τη με­
γαλύτερη μείωση στο σχετικό κό­
στος εργασίας, εκτός από το Σάαρ. Η 
τελευταία περιφέρεια αποτελεί την 
κύρια εξαίρεση στη γενική τάση, κα­
θώς παρουσιάζει μία από τις χαμηλό­
τερες αυξήσεις στην ανεργία, αλλά 
τη μεγαλύτερη πτώση στο κόστος 
εργασίας σε σχέση με το μέσο όρο της 
Γερμανίας. Στη Γαλλία, από την άλλη πλευρά, 
η διαφορά του κόστους αυξήθηκε 
κατά την ιιερίοδο αυιή αιιό το 46% 
στο 56% καθώς το επίπεδο στην Ile 
de France αυξήθηκε σε σχέση με τον 
εθνικό μέσο όρο (από 27% πάνω από 
το μέσο όρο σε 32% πάνω) και το 
επίπεδο στη Βρετάνη μειώθηκε (από 
το 87% στο 84% γαλλικού μέσου 
όρου). Εκτός από την Ανατολική πε­
ριφέρεια, όπου το σχετικό κόστος 
μειώθηκε σημαντικά, και τη Νοτιο­
δυτική περιφέρεια, όπου αυξήθηκε, 
οι περιφερειακές αναλογίες κόστους 
παρέμειναν γενικά αμετάβλητες. 
Ωστόσο, σε ορισμένους επιμέρους 
κλάδους οι περιφερειακές διαφορές 
του κόστους εργασίας μειώθηκαν 
καθώς το επίπεδο αυξήθηκε στις πε­
ριφέρειες με το χαμηλότερο κόστος 
σε σχέση με άλλες περιοχές της χώ­
ρας. Στις μηχανολογικές κατα­
σκευές, για παράδειγμα, το μέσο κό­
στος στη Νοτιοδυτική περιφέρεια 
αυξήθηκε κατά περίπου 10% σε σχέ­
ση με το μέσο όρο της Γαλλίας, ενώ 
στην κλωστοϋφαντουργία αυξήθη­
κε περισσότερο από 15%. 
Η σχέση μεταξύ αυτών των σχετι­
κών μεταβολών του κόστους εργα­
σίας και της ανεργίας μεταξύ 1981 
και 1988 είναι πολύ λιγότερο σαφής 
για τη Γαλλία απ ό,τι για τη Γερμα­
νία. Παρ' όλο που η Ile de France, 
όπου σημειώθηκε μία από τις χαμη­
λότερες αυξήσεις της ανεργίας κατά 
την περίοδο αυτή, είχε κατά πολύ τη 
μεγαλύτερη αύξηση στο κόστος ερ­
γασίας, η Ανατολική περιφέρεια, 
όπου η ανεργία αυξήθηκε επίσης 
σχετικά λίγο, σημείωσε τη με­
γαλύτερη μείωση στο κόστος. Παρό­
μοια, η Nord Pas de Calais σημείωσε 
τη μεγαλύτερη αύξηση της ανερ­
γίας, αλλά το μέσο κόστος εργασίας 
αυξήθηκε ελαφρά μόνο λιγότερο 
από τον εθνικό μέσο όρο — και λιγό­
τερο απ ό,τι στη Βρετάνη, όπου η 
αύξηση της ανεργίας ήταν περίπου 
ίδια με εκείνη που σημειώθηκε στο 
σύνολο της Γαλλίας. 
Στην Ιταλία, η διαφορά μεταξύ της 
περιφέρειας με το χαμηλότερο κό­
στος και της περιφέρειας με το υψη­
λότερο διευρύνθηκε οριακά μόνο 
101-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Επίπεδα εκπαίδευσης 
Από όλους τους συμμετέχοντες στην Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας που ήταν ηλικίας 15 ετών και άνω ζητήθηκε να αναφέρουν το 
υψηλότερο επίπεδο γενικής εκπαίδευσης που είχαν ολοκληρώσει. Η κατάτα­
ξη των επιπέδων βασίζεται στη Διεθνή Πρότυπη Ταξινόμηση της Εκπαίδευ­
σης (ISCED). Η ανάλυση στο κείμενο αφορά τα άτομα που έχουν ολοκληρώσει 
το δεύτερο στάδιο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που αναφέρεται στο 
κείμενο και τα σχήματα ως μεταϋποχρεωτική εκπαίδευση, ή/και το τρίτο 
επύιεδο εκπαίδευσης που αναφέρεται στο κείμενο ως πανεπιστημιακή ή 
ισοδύναμη εκπαίδευση. 
Το δεύτερο στάδιο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καλύπτει τα προγράμ­
ματα μαθημάτων που πραγματοποιούνται συνήθως μετά τη βασική σχολική 
εκπαίδευση, όπως η βασική επαγγελματική κατάρτιση ή προπαρασκευαστικά 
μαθήματα για το πανεπιστήμιο. Το τρίτο επύιεδο εκπαίδευσης καλύπτει 
ειδικευμένα επαγγελματικά προγράμματα μαθημάτων και πανεπιστημιακά 
πτυχία και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών. (Πρέπει να σημειωθεί ότι 
τα στοιχεία αφορούν την αρχική κατάρτιση και δεν περιλαμβάνουν συνεχή 
ενδοεπιχειρηοΊακή κατάρτιση ή κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας, 
που σαφώς μπορεί να είναι σημαντικός καθοριστικός παράγοντας του επιπέ­
δου των προσόντων. Ταυτόχρονα, η ικανότητα του εργατικού δυναμικού να 
αποκτά νέες ειδικότητες και να βελτιώνει τις υπάρχουσες είναι πιθανόν να 
σχετίζεται με το επύιεδο της εκπαίδευσης και τη βασική κατάρτιση που έχει 
αποκτηθεί.) 
Ενώ τα στοιχεία για διαφορετικές χώρες είναι γενικά συγκρίσιμα, φαίνεται 
ότι όσον αφορά τον τρόπο που ορίζονται κάποια επίπεδα εκπαίδευσης παρα­
τηρούνται διαφορές. Στις περισσότερες χώρες η ολοκλήρωση του δεύτερου 
σταδίου της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καθορίζεται από την επιτυχία στις 
εξετάσεις ή την ολοιελήρωση ενός προγράμματος κατάρτισης Ωστόσο, είναι 
σαφές ότι η αυστηρότητα των εξετάσεων ή του επιπέδου κατάρτισης μπορεί 
να διαφέρει μεταξύ των χωρών. 
Παρόμοια, το περιεχόμενο ή η διάρθρωση των προγραμμάτων εκπαίδευσης 
ή κατάρτισης που δεν μπορούν να συνεκτιμηθούν εδώ, μπορεί να διαφέρουν 
σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών και να είναι πιό συναφή σε ορισμένα 
κράτη απ'ό,τι σε άλλα ως προετοιμασία για την απασχόληση. 
Φα αποτελέσματα της ΕΕΔ ελέγχθηκαν σε σχέση με τα δεδομένα του ΟΟΣΑ 
για το επύιεδο εκπαίδευσης και στις περισσότερες περιπτώσεις είναι συγκρί­
σιμα. Ωστόσο, για το ΗΒ και τη Γαλλία υπάρχουν σημαντικές διαφορές Για 
τη Γαλλία, όπου τα δεδομένα της ΕΕΔ φαίνεται να δείχνουν πολύ χαμηλότερα 
ποσοστά εργατικού δυναμικού με προ^νίταμεταϋποχρεωτικήςεκπαΐοευσης 
οι λόγοι για τη διαφορά δεν έχουν διαλευκανθεί. Συνακόλουθα, η Γαλλία 
αποκλείεται από την ανάλυση. 
Για το ΗΒ παρατηρείται μεγάλη διαφορά όσον αφορά τον αριθμό των ατόμων 
που θεωρείται ότι έχει ολοκληρώσει το δεύτερο στάδιο της δευτεροβάθμιας 
εκπαίδευσης Τούτο είναι αποτέλεσμα της διαφοράς στην αντιμετώπιση 
εκείνων που έχουν αποκτήσει τον τίτλο σπουδών Βασικού Επιπέδου (επύιεδο 
Ο). Τα πτυχία αυτά χορηγούνται με βάση εξετάσεις που συνήθως πραγματο­
ποιούνται στην ηλικία των 16 ετών, μετά την ολοκλήρωση της υποχρεωτικής 
εκπαίδευσης. Στις στατιστικές του ΟΟΣΑ, κάθε άτομο που κατέχει πτυχίο 
επιπέδου Ο κατατάσσεται στο δεύτερο επύιεδο του δεύτερου σταδίου — 
δηλαδή στην ίδια κατηγορία με τα άτομα που έχουν επιτύχει στις εξετάσεις 
για το Προχωρημένο Επύιεδο (επίπεδο Α ) που συνήθως πραγματοποιούνται 
ύστερα από δύο ακόμα χρόνια σπουδών, στην ηλικία των 18 ετών. Στην ΕΕΔ 
της Κοινότητας το επύιεδο Ο κατατάσσεται ως το πρώτο στάδιο της δευτε­
ροβάθμιας εκπαίδευσης, το οποίο αντιστοιχεί περισσότερο με την κατάταξη 
παρόμοιων εξετάσεων σε άλλες χώρες. 
Συνεπώς φαίνεται ότι τα στοιχεία του ΟΟΣΑ για το ΗΒ υπερεκτιμούν 
σημαντικά τον αριθμό των ατόμων που έχουν ολοκληρώσει μεταϋποχρεω­
τική εκπαίδευση, σύμφωνα με τσν ορισμό που ^αθετείται εδώ. για το σύνολο της μεταποίησης, αλ­
λά πολύ περισσότερο για τους επιμέ­
ρους κλάδους. Στον κλάδο ένδυσης 
και υπόδησης, ειδικότερα, το μέσο 
κόστος εργασίας στη Βορειοδυτική, 
την περιφέρεια με το υψηλότερο κό­
στος, αυξήθηκε κατά περίπου 10% 
σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο 
μεταξύ 1981 και 1988, ενώ το σχετι­
κό κόστος στο Νότο, την περιφέρεια 
με το χαμηλότερο κόστος μειώθηκε 
κατά 15%. Συνακόλουθα, το επίπεδο 
του κόστους εργασίας στον κλάδο 
αυτό στη Βορειοδυτική περιφέρεια 
κατά την περίοδο αυτή αυξήθηκε σε 
2% πάνω από το μέσο όρο της Γερμα­
νίας ενώ ήταν περισσότερο από 
17% κάτω από αυτόν, στο Νότο, 
όμως, η διαφορά παρέμεινε σχετικά 
η ίδια. 
Οι διαφορές αυτές της μεταβολής 
του κόστους μεταξύ των επιμέρους 
κλάδων και της μεταποίησης γενικά 
καθιστούν δύσκολη την ερμηνεία 
της σχέσης μεταξύ της μεταβολής 
του κόστους εργασίας και της ανερ­
γίας κατά τη δεκαετία του 1980 στην 
Ιταλία. Από τη στιγμή που η ανεργία 
αυξήθηκε σημαντικά περισσότερο 
στις Νότιες περιφέρειες, με εξαίρεση 
την Abruzzi-Molise, απ ό,τι στο Βορ­
ρά (κατά περίπου 7% κατά μέσο όρο 
σε αντίθεση με 1%), το κόστος εργα­
σίας θα έπρεπε να είχε αυξηθεί πολύ 
λιγότερο στην πρώτη απ ό,τι στη 
δεύτερη καθώς επηρεάζεται από την 
προσφορά και ζήτηση εργασίας. 
Ενώ αυτό είναι γεγονός για τον κλά­
δο ένδυσης και υπόδησης, ισχύει σε 
μικρότερο βαθμό για τους άλλους 
κλάδους και δεν ισχύει για το σύνο­
λο της μεταποίησης, όπου μάλλον το 
κόστος εργασίας αυξήθηκε περισσό­
τερο στο Νότο απ ό,τι στο Βορρά. 
Στο ΗΒ, οι περιφερειακές διαφορές 
στο κόστος εργασίας διευρύνθηκαν 
σημαντικά τόσο στο σύνολο της με­
ταποίησης όσο και στους επιμέρους 
κλάδους. Το 1981, στη μεταποίηση, 
το χάσμα μεταξύ της περιφέρειας με 
το υψηλότερο κόστος και εκείνης με 
το χαμηλότερο ήταν μόνο 22%, πολύ 
λιγότερο απ ό,τι στις άλλες τρεις ση­
μαντικές χώρες. Το 1988 η διαφορά 
έφθασε το 31%. 
-102 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Τα σχετικά επίπεδα του κόστους 
στις επιμέρους περιφέρειες μετα­
βλήθηκαν επίσης σημαντικά, και 
κατά πολύ περισσότερο απ ό,τι στις 
άλλες χώρες. Στην Ουαλία, για πα­
ράδειγμα, το κόστος εργασίας στη 
μεταποίηση, όπου το 1981 ήταν κα­
τά 6% ανώτερο από το μέσο όρο του 
ΗΒ, μειώθηκε σε επίπεδα περισσότε­
ρα από 2% κάτω του μέσου όρου το 
1988, καθώς η μείωση που σημειώ­
θηκε στους κλάδους των μηχανολο­
γικών κατασκευών, της κλωστοϋ­
φαντουργίας και της ένδυσης και 
υπόδησης, ξεπερνούσε το 10%. Κατά 
την ίδια περίοδο στην περιφέρεια 
West Midlands, από την άλλη πλευ­
ρά, που επλήγη ιδιαίτερα από τις 
απώλειες σε θέσεις εργασίας στη με­
ταποίηση στις αρχές της δεκαετίας 
του 1980, το κόστος εργασίας το 
οποίο ήταν χαμηλότερο κατά 4% από 
τον εθνικό μέσο όρο έφθασε σε επί­
πεδα υψηλότερα κατά 5% από τον 
εθνικό μέσο όρο. 
Αυτές οι σχετικές μεταβολές του κό­
στους εργασίας είναι γενικά παράλ­
ληλες με τις μεταβολές στις συν­
θήκες της αγοράς εργασίας. Η West 
Midlands σημείωσε τη μεγαλύτερη 
μείωση της ανεργίας (κατά 4%) και 
τη μεγαλύτερη αύξηση του κόστους 
εργασίας, ενώ οι περιφέρειες York 
και Humberside τη μεγαλύτερη 
αύξηση της ανεργίας (1,5%) και τη 
μεγαλύτερη μείωση του κόστους ερ­
γασίας σε σχέση με τον εθνικό μέσο 
όρο (περισσότερο από 8%). 
Από την άλλη πλευρά, σε αυτή τη 
γενική τάση παρατηρούνται ορισμέ­
νες εξαιρέσεις. Ο Βορράς ήταν η μο­
ναδική περιφέρεια που σημείωσε 
αύξηση της ανεργίας κατά την πε­
ρίοδο αυτή (κατά 1%), αλλά μικρή 
μόνο μείωση του σχετικού κόστους 
εργασίας (επίσης κατά 1%). Παρό­
μοια, στη Βόρεια Ιρλανδία η ανεργία 
μειώθηκε περισσότερο απ ό,τι ο εθνι­
κός μέσος όρος, αλλά μειώθηκε και 
το κόστος εργασίας (κατά 7%) ενώ 
στην Ουαλία, η μείωση της ανεργίας 
ήταν μόνο ελαφρώς μικρότερη απ 
ό,τι στην υπόλοιπη χώρα, αλλά το 
σχετικό κόστος εργασίας μειώθηκε 
σημαντικά (κατά 8%). 64 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) στα 
Κράτη Μέλη, 1991 
20 40 60 80 100 
20 40 60 80 100 
% εργατικού δυναμικού 
65 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25-34) 
στα Κράτη Μέλη, 1991 
20 40 60 80 100 
20 40 60 80 100 
% εργατικού δυναμικού 
-103 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Επίπεδα της 
εκπαίδευσης τοπ 
εργατικού δυναμικού 
Είναι σαφές ότι το υψηλό επίπεδο εκ­
παίδευσης και κατάρτισης έχει μεγά­
λη σημασία σε πολλούς τομείς της 
οικονομικής δραστηριότητας. Ο πιο 
προφανής λόγος είναι ότι η ανάπτυξη 
νέων προϊόντων και νέων τεχνικών 
παραγωγής εξαρτάται σε μεγάλο βαθ­
μό από τη χαλιναγώγηση των ειδι­
κοτήτων των υψηλά καταρτισμένων 
επιστημόνων και μηχανολόγων. Επί­
σης, η καθιέρωση αποδοτικότερων 
μεθόδων εργασίας εξαρτάται από τις 
ιδέες των ατόμων με οργανωτική ε­
μπειρογνωμοσύνη καθώς και, ολοένα 
και περισσότερο, από την εφαρμογή 
ηλεκτρονικών πληροφορικών συ­
στημάτων. 
Για να παραμείνουν οι επιχειρήσεις 
ανταγωνιστικές, δεδομένης της ολοέ­
να και ταχύτερης διάδοσης των πλη­
ροφοριών σε διεθνές επίπεδο, δεν είναι 
υποχρεωμένες να αναπτύξουν όλες 
τις καινοτομίες στο εσωτερικό τους. Ωστόσο, πρέπει να διαθέτουν προσω­
πικό που μπορεί να τις εφαρμόσει σε 
όλα τα επίπεδα, λειτουργίας. Εξίσου 
σημαντικό είναι το γεγονός ότι πρέπει 
να διαθέτουν ένα εργατικό δυναμικό 
που μπορεί να προσαρμόζει τον τρόπο 
εργασίας παράλληλα με την εισαγωγή 
των καινοτομιών. 
Υπάρχουν αυξανόμενες ενδείξεις ότι 
το επίπεδο της εκπαίδευσης αποτελεί 
καθοριστικό παράγοντα για την ικα­
νότητα των εργαζομένων να απο­
κτούν νέες εξειδικεύσεις και να προ­
σαρμόζονται στις αλλαγές της 
τεχνολογίας και των μεθόδων εργα­
σίας. Συνεπώς, για τις επιχειρήσεις 
που πρέπει να επιλέξουν έναν τόπο 
εγκατάστασης της παραγωγής, το ερ­
γατικό δυναμικό με υψηλό μέσο επί­
πεδο εκπαίδευσης μπορεί να είναι εξί­
σου σημαντικός παράγοντας όπως και 
η κατοχή συγκεκριμένων ειδι­
κοτήτων ή ειδικών τεχνικών γνώ­
σεων, που σε έναν ταχύτατα μεταβαλ­
λόμενο κόσμο μπορεί γρήγορα να 
καταστούν περιττές. 
Η Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας για το 1991, για πρώτη 
66 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) 
κατά τομέα στην Κοινότητα, 1991 
20 40 60 80 
Τράπεζες, χρηματοοικονομικά, 
ασφάλειες 
20 40 60 80 
% απασχολουμένων οτον κλάδο φορά συνέλεξε αρκετά αξιόπιστα δε­
δομένα σχετικά με το επίπεδο εκπαί­
δευσης. Παρά τις διαφορές που υπάρ­
χουν στα εκπαιδευτικά συστήματα 
των Κρατών Μελών, τα δεδομένα αυ­
τά φαίνεται ότι είναι επαρκώς συγκρί­
σιμα ώστε να παρέχουν ενδείξεις για 
τ ις παραλλαγές στα επίπεδα εκπαίδευ­
σης και βασικής επαγγελματικής κα­
τάρτισης του εργατικού δυναμικού 
στην Κοινότητα — παρ' όλο που, πρέ­
πει να σημειωθεί, δεν υπάρχουν συ­
γκρίσιμα δεδομένα για τη Γαλλία (βλ. 
Πλαίσιο, για περιγραφή των δεδομέ­
νων και ορισμό των όρων που χρησι­
μοποιούνται παρακάτω για τα διάφο­
ρα επίπεδα εκπαίδευσης). 
Οπως είναι αναμενόμενο, το μέσο 
επίπεδο εκπαίδευσης είναι γενικά 
πολύ υψηλότερο στο Βορρά της Κοι­
νότητας απ ό,τι στα λιγότερο ανα­
πτυγμένα, και λιγότερο πλούσια, 
Νότια Κράτη Μέλη. Το 1991, στη 
Γερμανία, τη Δανία και τις χώρες 
Μπενελούξ, πάνω από το 20% των 
ατόμων ηλικίας 25 ετών και άνω του 
εργατικού δυναμικού είχε ολοκλη­
ρώσει πανεπιστημιακή ή ισοδύναμη 
εκπαίδευση (Σχήμα 64). Αντίθετα, 
το ποσοστό στην Πορτογαλία και 
την Ιταλία ήταν λιγότερο από το 
10% του εργατικού δυναμικού, ενώ 
στην Ισπανία ήταν κάτω από το 
15%. Παρ' όλο που τα στοιχεία είναι 
υψηλότερα στην Ελλάδα και την Ιρ­
λανδία, ήταν ακόμα κάτω από το 
20% και χαμηλότερα από τα στοιχεία 
για τις πλουσιότερες βόρειες χώρες, 
με εξαίρεση το ΗΒ και το Λουξεμ­
βούργο, όπου το ποσοστό ήταν επί­
σης μικρότερο από 20%. 
Η διαφορά μεταξύ των Κρατών Με­
λών είναι ακόμα εντονότερη εάν συ­
νεκτιμηθεί ολόκληρη η μεταϋπο­
χρεωτική εκπαίδευση μετά τη βασική 
εκπαίδευση. Το 1991, στη Γερμανία 
πάνω από το 80% και στη Δανία πάνω 
από το 70% του εργατικού δυναμικού 
ηλικίας 25 ετών και άνω είχε ολοκλη­
ρώσει κάποιο πρόγραμμα σπουδών 
μεταϋποχρεωτικής εκπαίδευσης ή ε­
παγγελματικής κατάρτισης ενώ στις 
Κάτω Χώρες περίπου το 65%. Στην 
Ισπανία και το Λουξεμβούργο, από 
την άλλη πλευρά, το ποσοστό ήταν 
104 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
λιγότερο από 30% και στην Πορτογα­
λία μόνο 15% περίπου. 
Το επίπεδο εκπαίδευσης έχει ιδιαίτε­
ρη σημασία για τα νεότερα μέλη του 
εργατικού δυναμικού. Οχι μόνο τα 
άτομα αυτά αντιπροσωπεύουν το μέλ­
λον κάθε χώρας ή περιφέρειας, αλλά 
το επίπεδο εκπαίδευσης τους σε σχέση 
με εκείνο των ατόμων μεγαλύτερης 
ηλικίας είναι ενδεικτικό των μεταβο­
λών που συμβαίνουν με την πάροδο 
του χρόνου στο βαθμό της συμμε­
τοχής στα διάφορα στάδια της εκπαί­
δευσης. 
Το 1991, στα περισσότερα Κράτη Μέ­
λη το ποσοστό του εργατικού δυναμι­
κού ηλικίας 25 έως 34 ετών που είχε 
ολοκληρώσει τμήματα πανεπιστη­
μιακού ή ισοδύναμου επιπέδου ήταν 
μεγαλύτερο από το ποσοστό στο σύνο­
λο του εργατικού δυναμικού, γεγονός 
που αντανακλά μία μακροπρόθεσμη 
τάση για αύξηση του αριθμού των 
νέων που συνεχίζουν την εκπαίδευση 
τους. Τούτο ισχύει ιδίως για την Ελ­
λάδα και την Ισπανία, όπου τα ποσο­
στά για την ηλικιακή ομάδα 25-34 
ετών ήταν σημαντικά υψηλότερα απ 
ό,τι για τα άτομα ηλικίας 25 ετών και 
άνω (8 και 6 ποσοστιαίες μονάδες 
υψηλότερα αντίστοιχα) (Σχήμα 65). 
Πράγματι, το ποσοστό των ατόμων 25 
έως 34 ετών που ολοκληρώνει πανε­
πιστημιακή ή ισοδύναμη εκπαίδευση 
στην Ελλάδα είναι το υψηλότερο 
στην Κοινότητα, με εξαίρεση το Βέλ­
γιο. 
Ωστόσο, στη Γερμανία και την Ιταλία 
το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 25 
έως 34 ετών ήταν μικρότερο από εκεί­
νο των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας. 
Παρ' όλα αυτά το 1991 και για τις δύο 
χώρες ο σχετικός αριθμός στη νεότερη 
ηλικιακή ομάδα, που είχε ακο­
λουθήσει μεταϋποχρεωτική εκπαί­
δευση χωρίς να αποκτήσει πτυχίο ή 
ισοδύναμο αποδεικτικό, ήταν σημα­
ντικά μεγαλύτερος απ ό,τι για το 
σύνολο του εργατικού δυναμικού 
(67% έναντι 60% στη Γερμανία, 37% 
έναντι 27% στην Ιταλία). 
Τούτο ισχύει επίσης για τα άλλα Κρά­
τη Μέλη, ιδίως για την Ελλάδα και την Ισπανία, όπου η διαφορά είναι 
εξίσου σημαντική όπως στη Γερμανία 
και την Ιταλία. Στην Πορτογαλία, 
από την άλλη πλευρά, αν και το ποσο­
στό του εργατικού δυναμικού που 
ολοκληρώνει μεταϋποχρεωτική εκ­
παίδευση είναι μεγαλύτερο όσον αφο­
ρά τη μικρότερη ηλικιακή ομάδα, η 
διαφορά είναι μικρότερη από εκείνη 
που παρατηρείται στις περισσότερες 
άλλες χώρες. 
Γενικά, οι διαφορές στα επίπεδα της 
εκπαίδευσης στην Κοινότητα έχουν 
μειωθεί σε μικρό μόνο βαθμό εάν λη­
φθεί ως βάση σύγκρισης το εργατικό 
δυναμικό ηλικίας 25 έως 34 ετών αντί 
το σύνολο του εργατικού δυναμικού. 
Τούτο σημαίνει ότι κατά τα τελευταία 
10-15 χρόνια πραγματοποιήθηκε μία 
βραδεία, αλλά όχι καθολική, σύγκλι­
ση των μέσων επιπέδων. 
Επίπεδα της εκπαίδευσης 
κατά τομέα 
Η σημασία του υψηλού επιπέδου 
της εκπαίδευσης αυξάνεται συνε­
χώς. Η απόδειξη του γεγονότος αυ­τού δεν είναι απλώς περιστασιακή. 
Οι τομείς στους οποίους σημειώθη­
κε ο μεγαλύτερος ρυθμός δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας κατά τα δέκα 
προηγούμενα χρόνια — τράπεζες, 
ασφάλειες και υπηρεσίες προς επι­
χειρήσεις, υγεία και εκπαίδευση — 
είναι επίσης εκείνοι όπου απασχο­
λούνται άτομα με το υψηλότερο μέ­
σο επίπεδο εκπαίδευσης. Αντίστοι­
χα, οι τομείς όπου η απασχόληση 
σημείωσε τη μεγαλύτερη μείωση εί­
ναι εκείνοι με τις μικρότερες 
απαιτήσεις όσον αφορά το επίπεδο 
εκπαίδευσης — γεωργία και κατα­
σκευές. 
Συνεπώς, το 1991 πάνω από το 70% 
των απασχολουμένων στις τράπε­
ζες, ασφάλειες και υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις στο σύνολο της Κοινό­
τητας, είχε ολοκληρώσει μεταϋπο­
χρεωτική εκπαίδευση ή πρόγραμμα 
επαγγελματικής κατάρτισης ενώ 
στον τομέα των άλλων υπηρεσιών, ο 
οποίος περιλαμβάνει την υγεία και 
εκπαίδευση, το ποσοστό ήταν με­
γαλύτερο από 65% (Σχήμα 66). Στον 
πρώτο τομέα, περίπου το 30% του 
εργατικού δυναμικού είχε πανεπι-
67 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) σε 
επιλεγμένους κλάδους στα Κράτη Μέλη, 1991 
100 Γ 
80 % απασχολουμένων στον κλάδο Πανεπιστημιακή 
εκπαίδευση 
60 
40 
20 -ι 100 
Α 80 
60 
40 
20 
0KDQREFU.I LNLPUK BOKDORERLI L NL Ρ UK Β OK D OR Ε RL I LM.PUK 
Τράπεζες, χρηματοοικονομικά, 
ασφάλειες Άλλες υπηρεσίες Δημόσια διοίκηση 
-105 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
στημιακό πτυχίο ή ισοδύναμο τίτλο 
σπουδών ενώ στον τελευταίο περί­
που το 40%. Πράγματι, το 1991 οι 
δύο αυτοί τομείς μαζί με τη δημόσια 
διοίκηση απασχολούσαν τα δύο τρί­
τα των ατόμων με τέτοια προσόντα 
στην Κοινότητα, παρ' όλο που αντι­
προσώπευαν μόνο κατάτι πάνω από 
το ένα τρίτο της συνολικής απασχό­
λησης. 
Αντίθετα, μόλις λίγο πάνω από το 
17% του αγροτικού εργατικού δυνα­
μικού έχει ολοκληρώσει μεταϋπο­
χρεωτική εκπαίδευση οποιασδήποτε 
μορφής, ενώ στις κατασκευές και τη 
λοιπή μεταποίηση — που περιλαμ­
βάνει βιομηχανίες χαμηλού ρυθμού 
ανάπτυξης με ένταση εργασίας, 
όπως η ένδυση και υπόδηση — το 
ποσοστό ήταν μικρότερο από 40%. 
Συνεπώς, η πλειοψηφία των ατόμων 
που εργάζονταν στους δύο αυτούς 
τομείς το 1991 καθώς και εκείνων 
που απασχολούνταν στη διανομή, 
τα ξενοδοχεία και τη τροφοδοσία κα­
θώς και στις μεταφορές και επικοι­
νωνίες, δεν είχε αποκτήσει καμία 
επίσημη εκπαίδευση ή επαγγελμα­τική κατάρτιση μετά την υποχρεω­
τική εκπαίδευση. 
Ιδιου τύπου διαφορές στο επίπεδο 
εκπαίδευσης μεταξύ τομέων παρα­
τηρούνται σε όλα τα Κράτη Μέλη. 
Το 1991, μεγάλο ποσοστό εργατικού 
δυναμικού που απασχολούνταν στις 
τράπεζες, ασφάλειες και υπηρεσίες 
προς επιχειρήσεις, είχε ολοκληρώ­
σει μεταϋποχρεωτική εκπαίδευση ή 
διέθετε τυπικά προσόντα επαγγελ­
ματικής κατάρτισης σε όλη την Κοι­
νότητα, όπως και τα άτομα που απα­
σχολούνταν στην υγεία, εκπαίδευση 
και δημόσια διοίκηση. 
Παρ' όλο που το ποσοστό διαφέρει 
μεταξύ των Κρατών Μελών, σε κάθε 
περίπτωση το εύρος της διαφοράς 
είναι σχετικά μικρό με εξαίρεση μία 
ή δύο χώρες. Επιπλέον, ενώ η 
διακύμανση αυτή γενικά αντανα­
κλά διαφορές στο ποσοστό των ατό­
μων με αυτά τα τυπικά προσόντα 
στο σύνολο του εργατικού δυναμι­
κού, οι ενδείξεις υποδεικνύουν ότι 
ορισμένες δραστηριότητες απαιτούν 
το μεγαλύτερο μέρος του εργατικού 
68 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) σε 
επιλεγμένους κλάδους στα Κράτη Μέλη, 1991 
1ή0 % απασχολουμένων στον κλάδο 
80 \-
60 \-
40 
20 -ι 100 
Α 80 
Α 60 
Α 40 
20 
8 DK Ο GR Ε Η. L Μ Ρ UK 
Προϊόντα μετάλλου, μηχανολογικές 
κατασκευές BOKOGRERLI L NL Ρ UK 
Διανομή, ξενοδοχεία Β OK D GR Ε «L Ι L Μ. Ρ UK 
Λοιπή μεταποίηση 
(κλοχττοϋφαντουργία/ενδυση) δυναμικού να έχει υψηλό επίπεδο 
εκπαίδευσης και κατάρτισης. 
Στις τράπεζες ασφάλειες και υπηρε­
σίες προς επιχειρήσεις ειδικότερα, το 
ποσοστό των απασχολουμένων που 
είχαν ολοκληρώσει μεταϋιιοχρεω-
τική εκπαίδευση ήταν 70% ή περισσό­
τερο σε όλες τις χώρες εκτός από το 
ΗΒ, το Λουξεμβούργο και την Πορτο­
γαλία (Σχήμα 67). Από τη στιγμή που 
στην Πορτογαλία και το Λουξεμβούρ­
γο το ποσοστό, αν και χαμηλό, ήταν 
πολύ μεγαλύτερο απ ό,τι για το σύνο­
λο της οικονομίας — στην πρώτη χώ­
ρα τριπλάσιο και στη δεύτερη διπλά­
σιο — η μεγαλύτερη εξαίρεση στην 
τάση αυτή είναι το ΗΒ, όπου το 50% 
τόυ εργατικού δυναμικού στον τομέα 
αυτό είχε γενική μόνο εκπαίδευση. 
Παρόμοια, στον τομέα της υγείας, 
της εκπαίδευσης και των συναφών 
υπηρεσιών, το ποσοστό αυτό έφθανε 
περίπου το 65% ή περισσότερο σε 
όλες τις χώρες, με εξαίρεση τις τρεις 
που αναφέρονται παραπάνω μαζί με 
την Ισπανία — όπου ήταν πάνω από 
50%. 
Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτοί οι δύο 
τομείς παρουσιάζουν τον υψηλότερο 
ρυθμό αύξησης της απασχόλησης 
στην Κοινότητα — πράγματι, σε ορι­
σμένες χώρες είναι οι μόνοι τομείς που 
δημιουργούν σημαντικό αριθμό πρό­
σθετων θέσεων εργασίας κατά την τε­
λευταία δεκαετία. Συνεπώς η ανά­
πτυξη τους φαίνεται ότι συνεπάγεται, 
στα περισσότερα Κράτη Μέλη, αυξη­
μένη ανάγκη για εργατικό δυναμικό 
με υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης 
για την κάλυψη των θέσεων εργασίας 
που δημιουργούνται. 
Από την άλλη πλευρά, το 1991 στη 
δημόσια διοίκηση η διακύμανση με­
ταξύ χωρών όσον αφορά το μέσο επί­
πεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυ­
ναμικού ήταν μεγαλύτερη. Ενώ το 
ποσοστό των απασχολουμένων που 
είχαν ολοκληρώσει κάποιο είδος 
προγράμματος σπουδών μεταϋπο-
χρεωτικής εκπαίδευσης ήταν περί­
που 90% στη Γερμανία και πάνω από 
80% στη Δανία και τις Κάτω Χώρες, 
στο Βέλγιο ήταν κάτω από 60%, 
-106 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
στην Ισπανία και την Ιταλία κάτω 
από 55% και στο ΗΒ κάτω από 50% 
ενώ στην Πορτογαλία ήταν μόλις 
25%. 
Η διακύμανση των επιπέδων εκπαί­
δευσης του εργατικού δυναμικού 
μεταξύ των χωρών είναι ακόμα 
ευρύτερη στη μεταποίηση και τις 
βασικές υπηρεσίες και στην περί­
πτωση αυτή οι εθνικές ανισότητες 
στα επίπεδα εκπαίδευσης αντανα­
κλώνται με το σαφέστερο τρόπο. 
Στις μηχανολογικές κατασκευές, το 
1991 ο αριθμός των εργαζομένων 
που είχε ολοκληρώσει μεταϋπο­
χρεωτική εκπαίδευση ή επαγγελμα­
τική κατάρτιση κυμαινόταν από πά­
νω από το 80% του συνόλου στη 
Γερμανία και πάνω από 70% στη Δα­
νία έως κάτω από 30% στην Ισπανία, 
κάτω από 25% στην Ιταλία και μόλις 
γύρω στο 10% στην Πορτογαλία 
(Σχήμα 68). 
Παρόμοια διακύμανση παρατηρεί­
ται επίσης στην κλωστοϋφαντουρ­
γία, την ένδυση και τη λοιπή μετα­
ποίηση καθώς και στη διανομή και 
τα ξενοδοχεία — όπου το 1991 στη 
Γερμανία το ποσοστό ήταν ακόμα 
κοντά στο 80% για κάθε περίπτωση, 
ενώ στην Πορτογαλία ήταν 10%. 
Επίπεδα εκπαίδευσης 
ανά περιφέρεια 
Το γεγονός ότι τα εκπαιδευτικά συ­
στήματα στην Κοινότητα είναι 
εθνικής εμβέλειας, σημαίνει ότι οι 
διαφορές των επιπέδων μεταξύ των 
Κρατών Μελών τείνουν να είναι 
εντονότερες απ ό,τι οι διαφορές με­
ταξύ περιφερειών στο εσωτερικό 
των χωρών. 
Στη Γερμανία, ειδικότερα, το 1991 
το ποσοστό του εργατικού δυναμι­
κού που είχε ολοκληρώσει κάποιο 
πρόγραμμα σπουδών μεταϋποχρεω-
τικής εκπαίδευσης ή κατάρτισης 
διέφερε ελαφρώς μόνο — το πολύ 
κατά 5% — από μία περιφέρεια στην 
άλλη (τουλάχιστον στις περιφέρειες 
επιπέδου NUTS 1 περιφερειακής 
κατάταξης). Το ίδιο ίσχυε για τις Κάτω Χώρες. Παρ' όλο που στα άλλα 
Κράτη Μέλη, οι περιφερειακές δια­
φορές είναι μεγαλύτερες, με εξαίρε­
ση ορισμένες περιπτώσεις, είναι 
ακόμα σχετικά μικρές. 
Οι σημαντικότερες διακυμάνσεις 
παρατηρούνται στα λιγότερο ανα­
πτυγμένα Νότια Κράτη Μέλη. Στην 
Ελλάδα, το ποσοστό του εργατικού 
δυναμικού που είχε ολοκληρώσει 
μεταϋποχρεωτική εκπαίδευση κυ­
μαινόταν από σχεδόν 60% στην Ατ­
τική, την περιφέρεια της πρωτεύου­
σας, έως κάτω από 30% στην 
Κεντρική Ελλάδα στα νότια της 
ηπειρωτικής χώρας. Στην Ισπανία, 
το ποσοστό κυμαινόταν από υψηλό­
τερο του 40% στη Μαδρίτη έως κάτω 
από 25% στο Νότο ενώ στην Πορτο­
γαλία από υψηλότερο του 15% στην 
ηπειρωτική χώρα έως κάτω από 10% 
στη Μαδέρα. 
Στην Ιταλία, από την άλλη πλευρά, 
με εξαίρεση το Lazio, γύρω από τη 
Ρώμη — όπου το ποσοστό ήταν υψη­
λότερο από 45% — και τη Σαρδηνία 
— όπου ήταν χαμηλότερο από 30% 
— το εύρος της διακύμανσης το 1991 ήταν μικρό, από μόλις με­
γαλύτερο από 30% στη Βορειοανα­
τολική περιφέρεια έως 37% στη 
Σικελία. Επιπλέον, ένα χαρακτηρι­
στικό της Ιταλίας είναι ότι, με εξαί­
ρεση τη Σαρδηνία, το ποσοστό τείνει 
να είναι ελαφρώς υψηλότερο στο 
Νότο απ ό,τι στο Βορρά. Στη Λομ­
βαρδία, για παράδειγμα, η οποία εί­
ναι μία από τις πιο αναπτυγμένες 
και πλούσιες περιοχές στην Κοινό­
τητα, το 35% του εργατικού δυναμι­
κού είχε ολοκληρώσει πρόγραμμα 
σπουδών μεταϋποχρεωτικής εκπαί­
δευσης, ενώ στην Καμπάνια, στο Νό­
το, το ποσοστό ήταν 36%. 
Τούτο σημαίνει ότι παρ' όλο που το 
μέσο επίπεδο εκπαίδευσης του εργα­
τικού δυναμικού μπορεί να έχει ση­
μασία για την ανταγωνιστικότητα 
ενός συγκεκριμένου τόπου, το απο­
τέλεσμα σε ορισμένες περιπτώσεις 
τείνει να συγκαλύπτεται από άλ­
λους παράγοντες Επιπλέον, το επί­
πεδο εκπαίδευσης αυτό καθαυτό δεν 
αποκαλύπτει τίποτα σχετικά με 
τους τομείς σπουδών ή κατάρτισης 
και τη συνάφεια τους προς τη διαθέ­
σιμη απασχόληση στην περιοχή. 
69 Επίπεδο εκπαίδευσης των απασχολουμένων και των 
ανέργων (25+) στα Κράτη Μέλη, 1991 
20 40 60 80 100 
Πανεπιστημιακή 
εκπαίδευση 
(απασχολούμενοι) 
• Πανεπιστημιακή 
εκπαίδευση (άνεργοι) 
D Μεταϋποχρεωτική 
εκπαίδευση 
(απασχολούμενοι) 
• Μεταϋποχρεωτική 
εκπαίδευση (άνεργοι) 
20 40 60 80 100 
% συνόλου απασχολουμένων/ανέργων 
-107 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Επίπεδο εκπαίδευσης 
των απασχολουμένων 
και των ανέργων 
Οπως ακριβώς υπάρχουν σημαντικές 
διαφορές στα επίπεδα εκπαίδευσης με­
ταξύ των ατόμων που εργάζονται σε 
διαφορετικούς τομείς της οικονομίας 
έτσι και στα περισσότερα Κράτη Μέ­
λη υπάρχουν αισθητές διαφορές στα 
επίπεδα εκπαίδευσης μεταξύ των απα­
σχολουμένων και των ανέργων. Το 
γεγονός αυτό σημαίνει ότι η έλλειψη 
κατάλληλης εκπαίδευσης και κατάρ­
τισης αποτελεί έναν παράγοντα στον 
οποίο οφείλεται η δυσκολία των ανέρ­
γων να βρουν δουλειά και, συνεπώς 
πιθανώς έναν παράγοντα που συμ­
βάλλει στα σχετικά υψηλά ποσοστά 
ανεργίας σε ορισμένες περιοχές της 
Κοινότητας. 
Ταυτόχρονα, υπάρχουν ενδείξεις ότι 
τούτο δεν αποτελεί με κανένα τρόπο 
τη μοναδική, ούτε ακόμα τη σημα­
ντικότερη, αιτία ανεργίας. Στις πε­
ρισσότερες χώρες υπάρχει μεγάλος 
αριθμός ατόμων μεταξύ των ανέρ­
γων που έχει τίτλους σπουδών με­ταϋποχρεωτικής εκπαίδευσης ή που 
έχει ολοκληρώσει προγράμματα 
σπουδών επαγγελματικής κατάρτι­
σης. Πράγματι, το 1991 σε δύο χώρες 
της Κοινότητας, υπήρχαν αναλογι­
κά περισσότερα τέτοια άτομα άνερ­
γα απ ό,τι απασχολούμενα. 
Στα περισσότερα Κράτη Μέλη το 
1991 πολύ υψηλότερο ποσοστό απα­
σχολουμένων είχε ολοκληρώσει με­
ταϋποχρεωτική εκπαίδευση ή επαγ­
γελματική κατάρτιση απ ό,τι ατόμων 
που δεν μπορούσαν να βρουν εργασία. 
Στην Ελλάδα και την Ιταλία ισχύει το 
αντίθετο — αν και στην τελευταία σε 
οριακό μόνο βαθμό — ενώ στην Ισπα­
νία η διαφορά ήταν σχετικά μικρή 
(Σχήμα 69). 
Ωστόσο, με εξαίρεση την Ελλάδα και, 
σε μικρότερο βαθμό τις Κάτω Χώρες, 
η κύρια διαφορά μεταξύ των απασχο­
λουμένων και των ανέργων βρίσκε­
ται στο πανεπιστημιακό ή το ισοδύνα­
μο επίπεδο. Σε πέντε χώρες, το 
ποσοστό των ανέργων με κάποιου εί­
δους προσόντα μεταϋποχρεωτικής 
εκπαίδευσης ή επαγγελματικής κα­
τάρτισης ήταν το ίδιο ή μεγαλύτερο 
70 Ποσοστό του συνολικού πληθυσμού που είναι υπήκοοι 
άλλων Κρατών Μελών, 1991 
6 Γ 
5 μ 
4 h % συνολικού πληθυσμού 
2 h 
1 l· A 5 
Ρ Ε DK NL EUR11 UK IRL D 
Ι άνευ στοιχείων, OR στοιχεία πλησίον του μηδενός, L 29%, 30%, 13% F Β απο το αντίστοιχο ποσοστό των απα­
σχολουμένων. Αυτή η ομάδα των πέ­
ντε χωρών περιελάμβανε και τις τέσ­
σερις νότιες ευρωπαϊκές χώρες — 
Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία και Πορτο­
γαλία — ενώ η Δανία ήταν η μοναδική 
βόρεια χώρα της Κοινότητας. 
Το ίδιο επίπεδο διαφοράς στα επίπεδα 
εκπαίδευσης προκύπτει εάν η σύγκρι­
ση περιοριστεί στα νεότερα μέλη του 
εργατικού δυναμικού ηλικίας 25 έως 
34 ετών. 
Τούτο σημαίνει ότι σε όλη την Κοινό­
τητα, με εξαίρεση την Ελλάδα, οι 
προοπτικές της απασχόλησης ενός 
ατόμου βελτιώνονται όσο περισσότε­
ρο χρόνο αφιερώνει στην εκπαίδευση 
ή την κατάρτιση. Ωστόσο, στις τέσσε­
ρις νότιες χώρες της Κοινότητας τα 
άτομα που συνεχίζουν την εκπαίδευ­
ση μετά την ολοκλήρωση της υπο­
χρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης δεν 
έχουν καλύτερες ευκαιρίες για απα­
σχόληση από εκείνα που εγκαταλεί­
πουν το σχολείο εκτός εάν συνεχί­
σουν και ολοκληρώσουν τμήμα 
πανεπιστημιακής ή ισοδύναμης εκ­
παίδευσης. Επιπλέον, στην Ελλάδα οι 
ευκαιρίες να βρουν απασχόληση λιγο­
στεύουν με την άνοδο του επιπέδου 
της εκπαίδευσης. Η ανεργία των ατό­
μων ηλικίας 25 ετών και άνω ήταν 
συνεπώς 6% για τα άτομα που είχαν 
ολοκληρώσει μεταϋποχρεωτική εκ­
παίδευση το 1991 σε αντίθεση με μό­
λις 4% για εκείνα με βασική σχολική 
εκπαίδευση μόνο ή χαμηλότερη. 
Από τις ενδείξεις συνάγεται ότι ταυ­
τόχρονα οι εργοδότες σε αυτές τις χώ­
ρες δεν είναι σε θέση να κάνουν χρήση 
των εκπαιδευτικών προσόντων που 
αποκτούν τα άτομα και τούτο διότι 
πιθανώς τα προσόντα αυτά είναι ακα­
τάλληλα, από την άποψη ότι δεν αφο­
ρούν θέσεις εργασίας που προσφέρο-
νται και συνεπώς δεν υπάρχει 
αντιστοιχία μεταξύ των ειδικοτήτων 
του εργατικού δυναμικού και εκεί­
νων που ζητούνται. Εναλλακτικά, 
αυτό μπορεί να συμβαίνει απλώς διότι 
δεν έχει δημιουργηθεί επαρκής αριθ­
μός θέσεων εργασίας για εκπαιδευμέ­
νο και καταρτισμένο εργατικό δυνα­
μικό. 
108 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Ωστόσο, αντίστοιχα, από τις ενδεί­
ξεις συνάγεται επίσης ότι υπάρχει 
ένα παρόμοιο, αν και λιγότερο έντο­
νο, πρόβλημα στα βόρεια Κράτη Μέ­
λη καθώς μεγάλος αριθμός εργατι­
κού δυναμικού με τίτλους σπουδών 
μεταϋποχρεωτικής εκπαίδευσης δεν 
είναι σε θέση να βρει απασχόληση. 
Το 1991, στη Γερμανία και τη Δανία, 
τα άτομα αυτά αντιπροσώπευαν πε­
ρίπου το 80% και το 60% αντίστοιχα 
των ανέργων ενώ στις Κάτω Χώρες 
μόλις κάτω από το 50%. 
Ενδοκοινοτική 
μετανάστευση 
Παρ' όλο που η μετακίνηση της εργα­
σίας από το ένα μέρος της Κοινότητας 
σε άλλο είναι το αμεσότερο μέσο που 
συμβάλλει στη διόρθωση των ανισορ­
ροπιών της αγοράς εργασίας, δεν 
θεωρήθηκε ποτέ ως σημαντικός τρό­
πος για την εξισορρόπηση της εξαιρε­
τικά άνισης κατανομής των θέσεων 
εργασίας και της ανεργίας. Η τρέχου­
σα πολιτική της Κοινότητας κα­
τευθύνεται περισσότερο προς την ενί­
σχυση των περιφερειακών και 
τοπικών οικονομιών όπου παρουσιά­
ζονται οξείες ελλείψεις θέσεων εργα­
σίας παρά στην ενθάρρυνση των ατό­
μων να κινηθούν σε περιοχές όπου 
υπάρχει μεγαλύτερη ζήτηση για ερ­
γασία. 
Ενώ τα τελευταία χρόνια καταβάλλο­
νται μεγάλες προσπάθειες για την άρ­
ση των περιορισμών που απομένουν 
στη δυνατότητα μετακίνησης των 
ατόμων από ένα Κράτος Μέλος σε άλ­
λο προκειμένου να βρουν δουλειά, το 
κίνητρο δεν ήταν πραγματικά να έ­
χουν οι προσπάθειες αυτές σημαντικό 
αποτέλεσμα στο συχνά μεγάλο χάσμα 
μεταξύ της συνολικής προσφοράς και 
ζήτησης στις τοπικές αγορές εργα­
σίας Μάλλον ήταν να αυξηθούν οι 
ευκαιρίες απασχόλησης που ανοίγο­
νται στα άτομα στην Κοινότητα και 
να διευκολυνθεί η αντιμετώπιση των 
ελλείψεων ειδικοτήτων σε συγκεκρι­
μένους τόπους. 
Στην πράξη, η κλίμακα της διασυνο­
ριακής μετανάστευσης της Κοινότη­τας κατά τα τελευταία δέκα ή περισ­
σότερα χρόνια ήταν πολύ μικρή, ιδίως 
σε σχέση με τις μετακινήσεις που ση­
μειώθηκαν σε μεγάλη κλίμακα από 
πολλά μέρη της Νότιας Ευρώπης — 
από την Πορτογαλία, την Ελλάδα και 
τη Νότια Ιταλία, για παράδειγμα — 
προς το Βορρά κατά τις δεκαετίες του 
1950 και του 1960. 
Αυτά τα περιορισμένα μεταναστευ­
τικά ρεύματα αντανακλώνται στο 
σχετικά μικρό αριθμό ατόμων που 
ζουν σε ένα Κράτος Μέλος και είναι 
υπήκοοι άλλου. Το 1991, στο σύνολο 
της Κοινότητας, λιγότερο από το 2% 
των ατόμων ενέπιπτε στην κατηγο­
ρία αυτή (Σχήμα 70). Με εξαίρεση το 
Λουξεμβούργο, μία ειδική περίπτω­
ση, και στη συνέχεια με εξαίρεση το 
Βέλγιο — όπου το ποσοστό φθάνει 
περίπου το 5% — σε κανένα Κράτος 
Μέλος το ποσοστό των ατόμων που 
είναι υπήκοοι άλλου Κράτους Μέ­
λους της Κοινότητας δεν υπερβαίνει 
το 3% του πληθυσμού εργάσιμης η­
λικίας και μόνο στη Γερμανία, τη 
Γαλλία και την Ιρλανδία, το ποσο­
στό αυτό ήταν υψηλότερο από 2%. 
Στην Ισπανία και την Πορτογαλία το ποσοστό ήταν σημαντικά χαμη­
λότερο από 1%. 
Τούτο, φυσικά, δεν αποκαλύπτει κατ' 
ανάγκη την πραγματική έκταση της 
ενδοκοινοτικής μετανάστευσης που 
σημειώθηκε στο παρελθόν. Είναι πι­
θανό πολλά άτομα που μετανάστευ­
σαν στο παρελθόν να έχουν στη συνέ­
χεια αποκτήσει την υπηκοότητα της 
χώρας στην οποία ζουν σήμερα και 
συνεπώς να μην υπολογίζονται πλέον 
ως ξένοι υπήκοοι. Ωστόσο, δυστυχώς 
δεν υπάρχει πλήρες σύνολο συγκρίσι­
μων δεδομένων σχετικά με τα άτομα 
αυτά. 
Μετακίνηση των ατόμων 
μεταξύ των Κρατών 
Μελών 
Παρ' όλα αυτά, οι πληροφορίες που 
συγκεντρώθηκαν από την Ερευνα 
Εργατικού Δυναμικού της Κοινότη­
τας παρέχουν δυνητικά ορισμένες εν­
δείξεις τόσο για την κλίμακα όσο και 
για την κατεύθυνση των μετα­
κινήσεων της εργασίας. Συγκεκριμέ­
να, οι απαντήσεις σε ερωτήματα σχε-
71 Μετακινήσεις πληθυσμού εντός της Κοινότητας, 1987-1991 
-350 -250 -150 -50 
Αποδημούντες (σε 1000) 50 150 250 350 450 550 
Μετοικούντες (σε 1000) 
109-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
τικά με το πού βρίσκονταν τα άτομα 
τον προηγούμενο χρόνο και σχετικά 
με την κατάσταση τους όσον αφορά 
την απασχόληση, παρέχουν ένα μέσο 
για την παρακολούθηση των μετα­
κινήσεων των ατόμων εργάσιμης ηλι­
κίας από το ένα Κράτος Μέλος στο 
άλλο. (Μπορούν επίσης να παρέχουν 
ενδείξεις για τις μετακινήσεις μεταξύ 
περιφερειών, αν και εδώ δεν επιχειρεί­
ται η ανάλυση αυτών των δεδομέ­
νων). 
Παρ' όλο που οι απαντήσεις που δί­
νονται δεν είναι πάντοτε αξιόπιστες, 
καθώς τα άτομα ορισμένες φορές δυ­
σκολεύονται να θυμηθούν πού βρί­
σκονταν τον προηγούμενο χρόνο 
και παρ' όλο που η δύναμη της 
μνήμης φαίνεται ότι ποικίλλει από 
το ένα Κράτος Μέλος στο άλλο — για 
την Ιταλία δεν υπάρχουν καθόλου 
διαθέσιμα δεδομένα —, σε μία κατά­
σταση όπου οι έλεγχοι των διασυνο­
ριακών κινήσεων καταργούνται με 
ταχύ ρυθμό οι έρευνες αυτές αποτε­
λούν από τις σημαντικότερες πηγές 
πληροφόρησης σχετικά με τη μετα­
νάστευση. (Η άλλη σημαντική 
πηγή, τα μητρώα πληθυσμού, παρέ­χει πιθανώς πιο αξιόπιστα δεδομένα 
σχετικά με τα δημογραφικά χαρα­
κτηριστικά του πληθυσμού και τη 
μετακίνηση μεταξύ χωρών — καθώς 
καλύπτουν όλα τα άτομα και δεν 
βασίζονται απλώς σε ένα δείγμα — 
όμως δεν διαθέτουν όλες οι χώρες 
τέτοια συστήματα.) 
Πρέπει επίσης να καταστεί σαφές ότι 
τα αποτελέσματα της ΕΕΔ βασίζονται 
σε σχετικά μικρό δείγμα, το οποίο 
μπορεί να μην είναι αντιπροσωπευτι­
κό σε όλες τις περιπτώσεις και να δεί­
χνει μόνο τη μετακίνηση στο εσωτε­
ρικό της χώρας μεταξύ δύο χρονικών 
σημείων που διαφέρουν κατά ένα έτος 
και να μην αποκαλύπτει τίποτα σχε­
τικά με τις πιο βραχύχρονες μετα­
κινήσεις εντός της περιόδου αυτής. 
Παρ' όλα αυτά τα αποτελέσματα της 
έρευνας επιβεβαιώνουν γενικά ότι τα 
τελευταία χρόνια η κλίμακα της μετα­
νάστευσης ήταν πολύ μικρή. Στην 
πενταετία μεταξύ 1987-1991, περί­
που 1,5 εκατ. άτομα μετακινήθηκαν 
από ένα Κράτος Μέλος σε άλλο, περί­
που 300 χιλιάδες ετησίως — που αντι­
στοιχεί σε ποσοστό που δεν είναι πολύ 
μεγαλύτερο από το 0,1% του συνολι-
72 Κατάσταση των μεταναστών στην Κοινότητα, 1987-1991 
Η Απασχολούμενοι Η Άνεργοι Β Μη ενεργοί 
100 
80 
60 
40 
20 
BDKDGREFIRLLNLPUK BDKDGRE FIRLLNLPUK 
Μεκχκούντες Αποδημούντες κού πληθυσμού της Κοινότητας 
(Σχήμα 71 — ας σημειωθεί ότι τα στοι­
χεία υποτιμούν την πραγματική με­
τακίνηση καθώς αποκλείουν τα άτο­
μα που μετακινούνται προς την 
Ιταλία για την οποία δεν υπάρχουν 
διαθέσιμα στοιχεία, γεγονός που απο­
τελεί τον κύριο λόγο για τον οποίο ο 
συνολικός αριθμός των ατόμων που 
εγκαταλείπουν την Ιταλία υπερβαί­
νει τον αριθμό των ατόμων που μετα­
ναστεύουν σ' αυτήν). 
Από τα άτομα που μετακινούνται, ένα 
σχετικά υψηλό ποσοστό ήταν ηλικίας 
μεταξύ 14 και 54 ετών — και, συνε­
πώς πιθανά αναζητούσαν εργασία — 
και ένα σημαντικό ποσοστό ήταν ηλι­
κίας μεταξύ 14 και 24 ετών και, συνε­
πώς πιθανά αναζητούσαν για πρώτη 
φορά εργασία ή επιθυμούσαν να απο­
κτήσουν εργασιακή εμπειρία σε άλλη 
χώρα. Ανεξάρτητα από το κίνητρο, τα 
στοιχεία δείχνουν με σαφήνεια ότι, 
όπως πιθανώς αναμένεται, τα νεότερα 
άτομα είναι πιθανότερο να μετακι­
νούνται μεταξύ των Κρατών Μελών 
απ ό,τι τα άτομα μεγαλύτερης ηλι­
κίας. Παρ' όλα αυτά, ο συνολικός 
αριθμός των νέων που μετακινήθηκε 
από μία χώρα σε άλλη κατά την πε­
νταετία αυτή αντιπροσωπεύει λιγότε­
ρο από το 1% του συνολικού πληθυ­
σμού της Κοινότητας σ' αυτήν την 
ηλικιακή ομάδα. 
Οσον αφορά τα αριθμητικά μεγέθη, 
περισσότερα άτομα κινήθηκαν προς 
τη Γερμανία κατά την περίοδο αυτή 
— πάνω από 500 χιλιάδες κατά τη 
διάρκεια της πενταετίας — απ ό,τι 
προς άλλο Κράτος Μέλος. Από αυτά 
περίπου 420 χιλιάδες ήταν ηλικίας 
μεταξύ 14 και 54 ετών και συνεπώς 
αποτελούσαν πρόσθετο δυνάμει ερ­
γατικό δυναμικό. Παρ' όλα αυτά, 
κατά την πενταετία αυτή η συνο­
λική αύξηση του πληθυσμού εργά­
σιμης ηλικίας λόγω της μετανάστευ­
σης ήταν μόνο 1,5%. Ταυτόχρονα, 
μόλις λιγότερα από 350 χιλιάδες άτο­
μα — 250 χιλιάδες ηλικίας μεταξύ 14 
και 54 ετών — έφυγαν από τη Γερ­
μανία προς άλλες χώρες της Κοινό­
τητας. Συνεπώς, την περίοδο αυτή η 
καθαρή αύξηση του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας της Γερμανίας 
110-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
λόγω της μετανάστευσης ήταν μι­
κρότερη από 200 χιλιάδες άτομα. 
Η μετακίνηση ατόμων προς το ΗΒ 
κατά την περίοδο αυτή ήταν μόνο 
ελαφρώς μικρότερη απ ό,τι προς τη 
Γερμανία — μόλις πάνω από 450 χι­
λιάδες συνολικά — από τα οποία 
370.000 ήταν ηλικίας 14 έως 54 ετών. 
Οπως και για τη Γερμανία, ο αριθμός 
αυτός ήταν μόλις κάτω από 200 χιλιά­
δες μεγαλύτερος από τον αριθμό των 
ατόμων που έφυγαν από το ΗΒ. Ωστό­
σο, ορισμένα άτομα που κατευθύνθη­
καν προς το ΗΒ — όπως και προς τη 
Γερμανία — ήταν Βρετανοί — ή Γερ­
μανοί — πολίτες που επέστρεψαν 
ύστερα από περίοδο διαμονής στο εξω­
τερικό. 
Κατά την περίοδο αυτή, η Γερμανία 
μαζί με το ΗΒ αποτελούσαν τις χώρες 
προορισμού για το περίπου 70% των 
ατόμων που μετακινούνταν μεταξύ 
των Κρατών Μελών — με εξαίρεση 
την Ιταλία. Η Γαλλία δέχεται το περί­
που 15% των μετακινήσεων ατόμων 
εργάσιμης ηλικίας που ισοδυναμεί σε 
πολύ λιγότερο από το 1% του μόνιμου 
πληθυσμού σε αυτή την ηλικιακή 
ομάδα. Το ίδιο ισχύει γενικά για τις 
άλλες χώρες 
Η Ιρλανδία αποτελεί τη βασική εξαί­
ρεση, όπου η είσοδος ατόμων εργάσι­
μης ηλικίας κατά την πενταετία αυτή 
αντιπροσώπευε περίπου το 3% του 
νόμιμου πληθυσμού. Πολλά από τα 
άτομα αυτά ήταν ιρλανδοί υπήκοοι 
που επέστρεψαν ύστερα από περίοδο 
διαμονής στο εξωτερικό. Τα άτομα αυ­
τά αντιστάθμισαν κατά κάποιον τρό­
πο τα 125 χιλιάδες άτομα εργάσιμης 
ηλικίας — περισσότερο από το 6% της 
ηλικιακής ομάδας 14-54 ετών — που 
εγκατέλειψαν την Ιρλανδία κατά την 
περίοδο αυτή για να μετακινηθούν σε 
άλλο Κράτος Μέλος Υπήρξε επίσης 
καθαρή έξοδος ατόμων, αν και σε μι­
κρότερη κλίμακα, από την Ισπανία 
και την Ελλάδα, τις άλλες δύο λιγότε­
ρο πλούσιες χώρες της Κοινότητας 
Ωστόσο, οι μετακινήσεις από το Βέλ­
γιο και τη Δανία ήταν επίσης σημα­
ντικά μεγαλύτερες απ' ό,τι οι μετα­
κινήσεις προς τις χώρες αυτές κατά 
την ίδια περίοδο. 73 Συμβολή των μεταναστών της Κοινότητας στην ανεργία 
στα Κράτη Μέλη, μέσος όρος 1987-1991 
1.6 
1.4 
1.2 
0.8 
0.6 
0.4 
0.2 % συνόλου ανέργων 
Γυναίκες -
Άνδρες n 1.6 
1.4 
- 1.2 
Α 1 
0.8 
0.6 
0.4 
0.2 
0 
IRL Ρ UK D EURtl F NL GR DK Β 
Ι άνευ στοιχείων, L άνδρες 2,6%, γυναίκες2,5% 
74 Συμβολή των μεταναστών της Κοινότητας στην 
απασχόληση στα Κράτη Μέλη, μέσος όρος 1987-1991 
0.5 
0.4 
0.3 
0.2 
0.1 % συνολικής απασχόλησης 
-ι 0.5 
Α 0.4 
Α 0.3 
Α 0.2 
Α 0.1 
0 ι^«_^»_^»_^β_^«-^»-^β_^«_^»-^»_^» ο 
IRL D UK EURtl Ρ Β DK NL F GR Ε 
Ι άνευ στοιχείων, L άνδρες 1,6%, γυναίκες 0.9% 
111-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
Γενυχά, μπορεί να εντοπιστεί κάποια 
σχέση μεταξύ της κατάστασης της α­
γοράς εργασίας και των μετα­
κινήσεων της εργασίας κατά την πε­
ρίοδο αυτή. Η Γερμανία και το ΗΒ 
σημείωσαν σχετικά υψηλούς ρυθ­
μούς αύξησης της απασχόλησης του­
λάχιστον έως το 1990, το Βέλγιο και η 
Δανία σχετυχά χαμηλούς, ενώ η Ιρ­
λανδία και η Ισπανία υψηλά επίπεδα 
ανεργίας. Ωστόσο, είναι σαφές ότι δεν 
αποτελεί μόνο ένα ζήτημα των ατό­
μων που μετακινούνται από περιοχές 
με υψηλή ανεργία σε περιοχές όπου 
υπάρχουν περισσότερες θέσεις εργα­
σίας 
Μετακίνηση εργατικού 
δυναμικού μεταξύ των 
Κρατών Μελών 
Από τα άτομα που μετακινούνταν από 
μία χώρα της Κοινότητας σε άλλη, 
περύιου το 60% κατά μέσο όρο ήταν 
μέλη του εργατικού δυναμικού στη 
χώρα προορισμού (Σχήμα 72). Ωστό­
σο, τα στοιχεία παρουσιάζουν μεγάλες 
διακυμάνσεις από τη μία χώρα στην 
άλλη, αντανακλώντας εν μέρει το πο­σοστό συμμετοχής του εργατικού δυ­
ναμικού στη συγκεκριμένη χώρα και 
εν μέρει την ηλικιακή δομή του εργα-
τικού δυναμικού που μετακι­
νούνταν. 
Ειδικότερα, κατά τη διεξαγωγή της 
έρευνας μόνο περίπου το 45% των 
ατόμων που μετακινήθηκαν προς την 
Ελλάδα και την Ισπανία είχε απασχό­
ληση ή αναζητούσε δραστήρια εργα­
σία, ενώ το 55-60% των ατόμων που 
εγκατέλειψε αυτές τις δύο χώρες ήταν 
μέλη του εργατικού δυναμικού στη 
χώρα στην οποία κατευθύνθηκαν. 
Παρόμοια, το 70% των ατόμων που 
μετακινήθηκαν από την Ιρλανδία σε 
άλλο Κράτος Μέλος εργαζόταν ή είχε 
χαρακτηριστεί ως άνεργο, ενώ μόνο 
το 55% των ατόμων που πήγαν στην 
Ιρλανδία ήταν οικονομικώς ενεργά 
άτομα. Και στις τρεις περιπτώσεις, τα 
άτομα που έφυγαν από τις χώρες αυ­
τές έτειναν να είναι μικρότερης ηλι­
κίας από εκείνα που κατευθύνθηκαν 
προς αυτές (Σχήμα 71). 
Η ίδια διαφορά παρατηρείται στις Κά­
τω Χώρες και την Πορτογαλία. Συνε­
πώς, για αυτές τις πέντε χώρες φαίνε-
75 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς τη Γερμανία, 
1987-1991 
'Αλλες ΕΚ 
-100 ^80 -60 
Εκτος αποδημίας προς ίταλία -40 -20 20 40 60 
σε 1000 ται οτι το ποσοστό των ατόμων που 
έφευγε και διάλεγε τη λύση αυτή προ­
κειμένου να αναζητήσει εργασία, εί­
ναι σημαντικά μεγαλύτερο από εκεί­
νο των ατόμων που κατευθύνονταν ή 
επέστρεφαν στις χώρες αυτές. Σε δύο 
από τις άλλες χώρες — στη Δανία και 
τη Γερμανία — ισχύει το αντίθετο, 
δηλαδή τα άτομα που έφευγαν ήταν 
λιγότερο πιθανό να αναζητούν εργα­
σία, ίσως διότι επέστρεφαν κάπου αλ­
λού αφού είχαν εργαστεί στις χώρες 
αυτές. 
Σύμφωνα με τις ενδείξεις κατά την 
περίοδο αυτή, τα οικονομικώς ενεργά 
άτομα που μετακινούνταν είναι πιθα­
νότερο να είναι άνεργα στη χώρα 
στην οποία κατευθύνονται παρά να 
βρουν απασχόληση. Τούτο ισχύει 
ιδίως για την Ιρλανδία, όπου οι μετα­
νάστες αύξησαν την ανεργία κατά 
1,5% ετησίως μεταξύ 1987 και 1991 
(Σχήμα 73), ενώ πρόσθεσαν λιγότερο 
από 0,5% στον αριθμό των απασχο­
λουμένων (Σχήμα 74). Στην Πορτο­
γαλία παρατηρείται παρόμοια ανισορ­
ροπία, καθώς οι μετανάστες αύξησαν 
την ανεργία κατά 0,4%, αλλά την 
απασχόληση μόνο κατά 0,1%, όπως 
και στην Ελλάδα, όπου η αύξηση της 
ανεργίας ήταν επίσης υπερτριπλάσια 
από την αύξηση της απασχόλησης. 
Η ίδια διαφορά παρατηρείται στις πιο 
αναπτυγμένες χώρες, αν και η έκταση 
της διαφοράς ήταν μικρότερη σε κάθε 
περίπτωση, καθώς οι μετανάστες 
αύξησαν την ανεργία κατά διπλάσιο 
ποσοστό απ ό,τι τον αριθμό των απα­
σχολουμένων, με εξαίρεση τη Γερμα­
νία και το Βέλγιο, όπου η διαφορά 
ήταν 50% ή λιγότερο. 
Μετακινήσεις ανδρών 
και γυναικών 
Οπως ίσως αναμένεται, περισσότεροι 
άνδρες απ ό,τι γυναίκες μετακι­
νούνται από το ένα Κράτος Μέλος στο 
άλλο προκειμένου να βρουν απασχό­
ληση. Κατά τη διεξαγωγή της έρευ­
νας, όσον αφορά την περίοδο 1987 έως 
1991 περίπου το 60% κατά μέσο όρο 
των ατόμων που μετακινήθηκαν 
μεταξύ χωρών και εργάζονταν ήταν 
112 
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
άνδρες και μόνο το 40% ήταν γυναί­
κες (Σχήμα 74). Τα στοιχεία αυτά εί­
ναι παρόμοια με τα γενικά ποσοστά 
των απασχολούμενων ανδρών και γυ­
ναικών. Ωστόσο, ποικίλλουν μεταξύ 
των Κρατών Μελών, καθώς οι γυναί­
κες αντιπροσωπεύουν το περίπου 
45% των απασχολούμενων μετανα­
στών στη Γαλλία και το ΗΒ και το 
30% ή λιγότερο στο Βέλγιο, τις Κάτω 
Χώρες και την Ισπανία. 
Ωστόσο, σύμφωνα με τα στοιχεία για 
την περίοδο αυτήν από τα άτομα που 
μετακινήθηκαν μεταξύ των Κρατών 
Μελών σημαντικά περισσότερες γυ­
ναίκες απ ό,τι άνδρες είναι πιθανό να 
είναι άνεργες απ ό,τι απασχολούμε­
νες Κατά την πενταετία αυτή περί­
που το 50% των άνεργων μεταναστών 
είναι γυναίκες. Πράγματι, στη Γερμα­
νία, τη Γαλλία, την Ελλάδα και τις 
Κάτω Χώρες, το 60% ή περισσότερο 
ήταν γυναίκες. Στην Ιρλανδία, την 
Πορτογαλία, τη Δανία και το Βέλγιο, 
μόνο το ένα τρίτο περίπου ή λιγότερο. 
Η κατεύθυνση της 
μετακίνησης της εργασίας 76 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς το ΗΒ, 
1987-1991 
-50 -25 0 25 50 75 100 
DK 
IRL 
'Αλλες ΕΚ 
-50 -25 0 
Εκτός αποδημίας προς Ιταλία 25 50 75 100 
σε 1000 
Οι απαντήσεις στην Ερευνα Εργατι­
κού Δυναμικού φανερώνουν επίσης 
την κλίμακα των μετακινήσεων της 
εργασίας μεταξύ συγκεκριμένων χω­
ρών. Τα αποτελέσματα για τις τρεις 
κύριες χώρες για τις οποίες υπάρχουν 
διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι, με­
ταξύ 1987 και 1991, περίπου το 50% 
της μετακίνησης της εργασίας από τη 
Γερμανία κατευθύνθηκε στο ΗΒ, πε­
ρίπου το 15% στη Γαλλία και λιγότερο 
από 10% στις χώρες Μπενελούξ 
(Σχήμα 75). Ενώ το μεγάλο ποσοστό 
που κατευθύνθηκε προς το ΗΒ μπο­
ρεί να προκαλεί έκπληξη, πολλά από 
τα άτομα αυτά επέστρεψαν εκεί αφού 
εργάστηκαν για ένα χρονικό διάστη­
μα στη Γερμανία και πολλά άλλα 
ήταν, πιθανώς υπάλληλοι γερμανι­
κών πολυεθνικών επιχειρήσεων που 
πήγαιναν να εργαστούν σε παραρ­
τήματα της επιχείρησης στο ΗΒ. 
Τα τελευταία χρόνια περισσότεροι ερ­
γαζόμενοι μετακινήθηκαν προς τη 
Γερμανία απ ό,τι προς οποιαδήποτε 77 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς τη Γαλλία, 
1987-1991 
-50 -25 0 25 50 75 100 
UK 
Αλλες ΕΚ 
-50 -25 0 
Εκτός αποδημίας προς Ιταλία 
113-
Κεφάλαιο 4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
άλλη χώρα της Κοινότητας Για τις 
περισσότερες χώρες συμπεριλαμβα­
νομένων της Ιταλίας της Γαλλίας και 
του ΗΒ, η Γερμανία ήταν ο σημαντι­
κότερος προορισμός για το διακι­
νούμενο εργατικό δυναμικό κατά την 
περίοδο 1987 έως 1991. Οσον αφορά 
τα μεγέθη του πληθυσμού, τα μετανα­
στευτικά ρεύματα από την Ελλάδα, 
τη Δανία και την Ιρλανδία ήταν ιδιαί­
τερα σημαντικά. Περύιου το 70% των 
ελλήνων και δανών εργαζομένων που 
μετακινήθηκαν προς άλλη χώρα της 
Κοινότητας κατά την πενταετία αυτή 
κατευθύνθηκε στη Γερμανία καθώς 
και πάνω από το ένα τρίτο των ιρλαν­
δών μεταναστών. 
Οσον αφορά το ΗΒ, όπου η εισροή 
εργατικού δυναμικού ήταν με­
γαλύτερη από την εκροή, το με­
γαλύτερο ποσοστό των ατόμων που 
έφθασαν για να αναλάβουν ή να ανα­
ζητήσουν εργασία προερχόταν από 
τη Γερμανία — πάνω από 90 χιλιά­
δες μεταξύ 1987 και 1991 — ενώ 
σχεδόν 55 χιλιάδες προέρχονταν από 
την Ιρλανδία — πάνω από το 40% 
του συνολικού αριθμού των ιρλαν­
δών εργαζομένων που μετανα­
στεύουν στο εσωτερικό της Κοινό­
τητας (Σχήμα 76). 
Το ρεύμα μεταναστών εργαζομένων 
από το ΗΒ προς τη Γερμανία ήταν 
επίσης μεγαλύτερο από εκείνο προς 
κάθε άλλο Κράτος Μέλος, αντιπρο­
σωπεύοντας μόλις λιγότερο από το 
25% των ατόμων που εγκαταλεί­
πουν το ΗΒ για να εργαστούν σε 
άλλο μέρος της Κοινότητας Οι εργα­
ζόμενοι που κατευθύνονται ή επι­
στρέφουν στην Ιρλανδία αντιπρο­
σώπευαν το δεύτερο κατά σειρά 
ρεύμα εξόδου, αν και αντιστοι­
χούσαν σε 5.000 μόνο ετησίως 
Οσον αφορά τη Γαλλία, για την ο­
ποία τα μεταναστευτικά ρεύματα 
φαίνεται ότι είναι μικρότερα, σχε­
δόν το 60% των ατόμων που πήγαι­
ναν να εργαστούν αλλού στην Κοι­
νότητα κατευθύνθηκαν προς τη 
Γερμανία ή το ΗΒ μεταξύ 1987 και 1991, ενώ μόλις πάνω από το 10% 
κατευθύνθηκε — ή μάλλον επέστρε­
ψε — στην Πορτογαλία (Σχήμα 77). 
Τα άτομα που πηγαίνουν να εργα­
στούν στη Γαλλία προέρχονται από 
πολύ διαφορετικά μέρη της Κοινό­
τητας και δεν επικρατεί καμία χώρα 
— αν και ελαφρώς περισσότερα απ 
ό,τι θα αναμενόταν άτομα προέρχο­
νταν από τη Γερμανία, το ΗΒ και 
ιδίως από την Πορτογαλία, δεδομέ­
νων των σχετικών πληθυσμών των 
χωρών αυτών. 
Ωστόσο, γενικά, για αυτές τις τρεις 
σημαντικές χώρες και άλλα Κράτη 
Μέλη το mo εντυπωσιακό χαρακτη­
ριστικό των δεδομένων αυτών σχε­
τικά με τη μετανάστευση είναι ο 
σχετικά μικρός αριθμός των εργαζο­
μένων που μετακινήθηκε από τη μία 
χώρα της Κοινότητας σε άλλη αυτά 
τα τελευταία χρόνια. Με εξαίρεση 
την Ιρλανδία — όπου οι εργαζόμενοι 
που έφευγαν στο εξωτερικό μείωσαν 
το εργατικό δυναμικό κατά 1% ετη­
σίως κατά την προηγούμενη πενταε­
τία και τα άτομα που εισέρχονταν το 
αύξησαν ελαφρώς λιγότερο — η κλί­
μακα της μετακίνησης της εργασίας 
που σημείωσαν όλα τα Κράτη Μέλη 
είναι μικρή. Ακόμη και στην περί­
πτωση της Γερμανίας, η οποία ήταν 
ο πιο ελκυστικός προορισμός οι με­
τανάστες εργαζόμενοι από άλλα μέ­
ρη της Κοινότητας αύξησαν οριακά 
μόνο την απασχόληση. 
ι 
Παρ' όλα αυτά, το δυνάμει αποτέλε­
σμα αυτής της κλίμακας της μετακί­
νησης της εργασίας στα διαφορικά πο­
σοστά ανεργίας δεν είναι ασήμαντο. 
Ακόμη και εάν εξαιρεθεί η Ιρλανδία, 
όπου η έξοδος μεταναστών μείωσε 
άμεσα τον αριθμό των ατόμων που 
αναζητούν εργασία κατάπερίπου 5% 
μεχαξύ 1987 και 1991 — αν και τούτο 
αντισταθμίστηκε από την επιστροφή 
ατόμων —, οι μετακινήσεις των εργα­
ζομένων στην κλίμακα που σημειώ­
θηκαν στην Κοινότητα τα τελευταία 
χρόνια, μπορούν δυνητικά να μειώ­
σουν τις διαφορές στην ανεργία κατά 
1-2% σε μία πενταετία. 
-114-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις 
ενισχυόμενες περιφέρειες 
Υπάρχουν ενδείξεις ότι από το 1986 πραγματοποιείται κάποια 
σύγκλιση στα επίπεδα του εισοδήματος μεταξύ των λιγότερο 
αναπτυγμένων περιοχών της Κοινότητας και άλλων περιοχών. 
Ωστόσο, όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία 
υπάρχουν μεγάλες διαφορές οι οποίες έχουν δείξει 
μικρότερη τάση μείωσης. 
Η ισόρροπη οικονομική ανάπτυξη 
αποτελεί έναν από τους κεντρικούς 
στόχους της Κοινότητας Η ενίσχυση 
των μειονεκτουσών και καθυστερη­
μένων περιφερειών έχει προοδευτικά 
επεκταθεί με την πάροδο των ετών, 
καθώς ξεκίνησε με το Ευρωπαϊκό 
Κοινωνικό Ταμείο το 1960 αμέσως με­
τά τη δημιουργία της Κοινότητας και 
ενισχύθηκε με τη δημιουργία του Ευ­
ρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής 
Ανάπτυξης το 1975. Η προσχώρηση 
της Ισπανίας και της Πορτογαλίας το 
1986 έδωσε νέα ώθηση καθώς διεύρυ­
νε τις περιφερειακές ανισορροπίες και 
διπλασίασε τον πληθυσμό της Κοινό­
τητας που ζει σε περιφέρειες με μέσο 
κατά κεφαλήν εισόδημα κάτω από το 
50% του μέσου όρου της Κοινότητας 
Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, που υιο­
θετήθηκε το επόμενο έτος δέσμευσε 
τα Κράτη Μέλη όχι μόνο στη δη­
μιουργία μίας ενιαίας αγοράς αλλά και 
στην ενίσχυση της οικονομικής και 
κοινωνικής συνοχής της Κοινότητας 
με τη μείωση των περιφερειακών ανι­
σοτήτων. 
Το 1988 η λειτουργία των Διαρθρω­
τικών Ταμείων — τα διάφορα μέσα 
περιφερειακής ενίσχυσης της Κοινό­
τητας — μεταρρυθμίστηκε και η εμ­
βέλεια τους επεκτάθηκε σε μεγάλο 
βαθμό. Μεταξύ 1988 και 1993 η χρη­
ματοδότηση για την περιφερειακή 
στήριξη διπλασιάστηκε σχεδόν σε 
πραγματικούς όρους φθάνοντας τα 14 
δισ. ECU σε τιμές 1988, δηλαδή στο 25% του Κοινοτικού προϋπολογι­
σμού. Ταυτόχρονα, επικεντρώθηκαν 
σαφώς στην επίτευξη συγκεκριμένων 
στόχων σε ειδικά καθορισμένες προ­
βληματικές περιφέρειες. 
Στις περιοχές του Στόχου 1, οι οποίες 
ορίζονται ως οι λιγότερο ευνοημένες 
περιφέρειες από την άποψη του κατά 
κεφαλήν εισοδήματος (όπως υπολογί­
ζεται από το ΑΕΠ), ο σκοπός ήταν η προαγωγή της οικονομικής ανάπτυ­
ξης και η διαρθρωτική προσαρμογή. 
Στις περιοχές του Στόχου 2, που αντι­
μετωπίζουν σοβαρές ανισορροπίες 
στην αγορά εργασίας οι οποίες σχετί­
ζονται με τη φθίνουσα βιομηχανική 
τους βάση, ο σκοπός ήταν να ενισχυ­
θεί και να υποβοηθηθεί η αναπροσαρ­
μογή της τοπικής οικονομίας Στις 
περιοχές του Στόχου 5β, οι οποίες εί­
ναι αγροτικές ή γεωργικές περιοχές ο 
ΧΙΟ Επιλεξιμότητα του πληθυσμού για ενίσχυση από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία 1989-1993 
> 10% Στόχων 2 & 5β 
> 30% Στόχου 5β 
< 30% Στόχου 5β 
Μη ενισχυόμενες 
< 30% Στόχου 2 
> 30% Στόχου 2 
Στόχου 1 
r«'.\* 
-115 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
σκοπός ήταν παρόμοιος με εκείνον 
στις περιοχές του Στόχου 1, δηλαδή η 
συμβολή στην προσαρμογή και η 
προώθηση της ανάπτυξης 
Επίσης καθορίστηκαν τρεις νέοι στό­
χοι χωρίς σαφή περιφερειακή διάστα­
ση—η καταπολέμηση της μακροχρό­
νιας ανεργίας και η βοήθεια προς τους 
νέους να βρουν εργασία (Στόχοι 3 
και 4) καθώς και η προώθηση της 
διαρθρωτικής βελτίωσης του γεωργι­
κού τομέα (Στόχος 5α). Στην πράξη, 
σημαντικά μερίδια κεφαλαίων που 
προορίζονταν για τους δύο πρώτους 
Στόχους διατέθηκαν επίσης στις πε­
ριοχές του Στόχου 1 παράλληλα με 
τους γενικούς στόχους 
Το Δεκέμβριο του 1992, στη Σύνοδο 
Κορυφής του Εδιμβούργου, τα Κρά­
τη Μέλη συμφώνησαν να αυξηθεί πε­
ραιτέρω η περιφερειακή ενίσχυση με­
ταξύ 1993 και 1999, με τη μορφή 
επέκτασης των σημερινών Διαρθρω­
τικών Ταμείων (από τα 21,3 δισ. ECU 
το 1993 στα 30 δια ECU το 1999) και 
της δημιουργίας ενός νέου χρηματο­
δοτικού μέσου, του Ταμείου Συνοχής 
(για το οποίο προβλέπονται 1,5 δισ. 
ECU το 1993 που θα φθάσουν τα 
2,6 δισ. ECU έως το 1999). Η επέκτα­
ση αυτή της ενίσχυσης αντανακλά, 
αφενός την επανατοποθέτηση της 
σημασίας της οικονομικής και κοινω­
νικής συνοχής της Συνθήκης του 
Μάαστριχτ και, αφετέρου, την ανη­
συχία για την εμφάνιση πιθανών ανε­
πιθύμητων αποτελεσμάτων στις προ­
βληματικές περιφέρειες από την 
πορεία προς τη νομισματική ενοποίη­
ση — μία ανησυχία που ενισχύεται 
από τις πιθανές συνέπειες της δημο­
σιονομικής σταθεροποίησης που 
απαιτείται ως προϋπόθεση για τη 
συμμετοχή στη νομισματική ένωση. 
Πράγματι, η επιλεξιμότητα για ενί­
σχυση από το Ταμείο Συνοχής η 
οποία διατίθεται στα Κράτη Μέλη 
(και όχι στις περιφέρειες) των οποίων 
το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι μικρότε­
ρο από το 90% του μέσου όρου της 
Κοινότητας και, συνεπώς περιορίζε­
ται στην Ελλάδα, την Πορτογαλία, 
την Ιρλανδία και την Ισπανία, περι­
λαμβάνει τον όρο ότι η ενδιαφερόμενη 
χώρα θα λάβει μέτρα που θα φέρουν το δημόσιο χρέος και το δημόσιο έλ­
λειμμα στα επίπεδα αναφοράς που κα­
θορίζει η Συνθήκη του Μάαστριχτ. 
Τα ζητήματα που 
εξετάζονται 
Το Κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις εξελί­
ξεις της αγοράς εργασίας μετά το 
1986, όταν η Ισπανία και η Πορτογα­
λία προσχώρησαν στην Κοινότητα, 
στις περιφέρειες που λαμβάνουν ενί­
σχυση από τα Διαρθρωτικά Ταμεία. 
Αποσκοπεί στο να παράσχει ορισμένες 
ενδείξεις όσον αφορά τις σχετικές επι­
δόσεις των περιφερειών αυτών σε 
σύγκριση με άλλες περιοχές της Κοι­
νότητας Εξετάζει το βαθμό κατά τον 
οποίο επιτυγχάνεται ο στόχος της 
μείωσης των περιφερειακών ανι­
σοτήτων σε βασικά θέματα, όπως η 
πρόσβαση στην απασχόληση. 
Πρέπει να τονιστεί ότι ο σκοπός της 
ανάλυσης αυτής δεν είναι να αξιολο­
γηθεί η αποτελεσματικότητα των 
Διαρθρωτικών Ταμείων, τα οποία με 
τη μορφή που έχουν σήμερα υπάρ­
χουν μόλις από το 1989. Επιπρόσθετα, 
οι ενισχυσμενες περιφέρειες επηρεά­
ζονται από ένα πολύ ευρύτερο φάσμα 
παραγόντων απ' ότι η κλίμακα της 
εξωτερικής χρηματοδοτικής στήρι­
ξης και εδώ δεν επιχειρείται μία 
διάκριση μεταξύ αυτού του αποτελέ­
σματος και αυτών των άλλων παρα­
γόντων. Επίσης τα πλήρη αποτελέ­
σματα των προγραμμάτων που 
συγχρηματοδοτεί η Κοινότητα — τα 
οποία δίνουν έμφαση στις επενδύσεις 
σε υποδομές ανθρώπινο δυναμικό 
και παραγωγικές δραστηριότητες — 
αναμένεται να φανούν μεσοπρόθεσμα 
ή μακροπρόθεσμα. Παρ' όλα αυτά, η 
γενική σύγκριση παρέχει ένα χρήσι­
μο πλαίσιο για τη λεπτομερή αξιολό­
γηση συγκεκριμένων προγραμμάτων 
που εφαρμόζονται προκειμένου να 
παρακολουθείται η αποτελεσματικό­
τητα των Ταμείων. Πράγματι, η εξέ­
ταση των μεταβολών βασικών δει­
κτών της αγοράς εργασίας είναι 
ουσιαστική για την παρακολούθηση 
της προόδου της αυξανόμενης οικονο­
μικής και κοινωνικής συνοχής στην 
Κοινότητα. Φανερώνει επίσης την κλίμακα και τη φύση του έργου, το 
οποίο πρέπει να αντιμετωπίσουν τα 
εκτενή μέτρα πολιτικής που εγκρίθη­
καν στα τέλη του 1992. 
Τα ζητήματα που εξετάζονται είναι: 
- η έκταση των διαφορών στα επί­
πεδα του κατά κεφαλήν ει­
σοδήματος μεταξύ των περιφε­
ρειών που είναι επιλέξιμες για 
ενίσχυση από τα Διαρθρωτικά 
Ταμεία και άλλων περιοχών, 
- οι διακυμάνσεις που παρουσιάζει 
η αύξηση του ΑΕΠ κατά τα τέλη 
της δεκαετίας του 1980, 
- η δυσκολία εξεύρεσης εργασίας 
σε περιφέρειες που λαμβάνουν ε­
νίσχυση σε σύγκριση με άλλες 
περιοχές της Κοινότητας, 
- ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας στις ενισχυόμενες περιο­
χές σε σχέση με άλλες 
- το είδος των θέσεων εργασίας που 
δημιουργούνται στις περιοχές 
αυτές σε σύγκριση με άλλες πε­
ριοχές της Κοινότητας 
- ο βαθμός κατά τον οποίο διαφέ­
ρουν τα επίπεδα της ορατής και 
συγκαλυμμένης ανεργίας μεταξά 
των ενισχυόμενων περιοχών και 
της υπόλοιπης Κοινότητας και ο 
βαθμός κατά τον οποίο μειώθηκε 
το χάσμα μετά το 1986. 
Από τη στιγμή που τόσο η φύση του 
προβλήματος όσο και η κλίμακα της 
στήριξης που λαμβάνεται διαφέρει με­
ταξύ των ενισχυόμενων περιοχών, οι 
περιοχέςδιαφούνται σε τρεις ομάδες — 
σε εκείνες που κατατάσσονται για τους 
σκοπούς των Διαρθρωτικών Ταμείων 
στις περιοχές του Στόχου 1 (δηλαδή οι 
λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες 
της Κοινότητας), σε εκείνες που κατα­
τάσσονται στις περιοχές του Στόχου 2 
(δηλαδή οι περιοχές που πλήττονται 
από φθίνουσα βιομηχανία) και σε εκεί­
νες που κατατάσσονται στις περιοχές 
του Στόχου 5β (αγροτικές περιοχές). 
Εππιρόσθετα, από τη στιγμή που τα 
χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας 
116 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
και η ανάπτυξη των περιφερειών αυ­
τών επηρεάζονται από τον τόπο στον 
οποίο τυχαίνει να βρίσκονται, η ανά­
λυση διακρίνει επίσης τις περιφέρειες 
ανά χώρα. (Πρέπει να σημειωθεί ότι η 
κατάταξη των περιφερειών αφορά την 
περίοδο 1989 έως 1993. Η επιλεξιμότη-
τα των περιφερειών για στήριξη από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία κατά την περίοδο 
μετά το 1993 δεν είχε ακόμη, κατά τη 
σύνταξη της έκθεσης αυτής καθορι­
στεί). 
Ολες οι πτυχές που αναφέρονται πα­
ραπάνω είναι σημαντικές για την 
εκτίμηση των εξελίξεων της αγοράς, 
εργασίας πράγμα που αποτελεί το 
σκοπό του Κεφαλαίου αυτού. Ωστόσο, 
πρέπει να τονιστεί ότι από τη στιγμή 
που η περιφερειακή ενίσχυση κα­
τευθύνεται ειδικά σε συγκεκριμένους 
στόχους μόνο ορισμένες από τις πτυ­
χές που καλύπτονται έχουν σημασία 
για την αξιολόγηση των επιδόσεων 
των Διαρθρωτικών Ταμείων (τα 
οποία, όπως αναφέρεται παραπάνω, 
θεσπίστηκαν με τη σημερινή τους 
μορφή το 1989). Για παράδειγμα, από 
τη στιγμή που το κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
δεν αποτελεί ένα από τα κριτήρια για 
τον καθορισμό της επιλεξιμότητας 
μίας περιφέρειας για ενίσχυση δυνά­
μει του Στόχου 2, ο οποίος αφορά ρητά 
τη συμβολή στη διόρθωση των ανι­
σορροπιών της αγοράς εργασίας η συ­
μπεριφορά του αν και παρουσιάζει εν­
διαφέρον δεν επηρεάζει άμεσα την 
κρίση σχετικά με την επιτυχία ή την 
αποτυχία της πολιτικής αυτής. 
Ενα ιδιαίτερο πρόβλημα της ανάλυσης 
έγκειται στο ότι, εκτός από τις περιφέ­
ρειες του Στόχου 1, οι περιοχές που 
ορίζονται ως επιλέξιμες για ενίσχυση 
από τα Διαρθρωτικά Ταμεία δεν συ­
μπίπτουν πάντοτε με τιςκαθιερωμένες 
περιφέρειες (επιπέδου NUTS 2 ή 3) της 
Κοινότητας για τις οποίες δημοσιεύο­
νται στοιχεία. Στις περιπτώσεις αυτές 
δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία συ­
γκεκριμένα για τις περιοχές που λαμ­
βάνουν ενίσχυση, πράγμα που σημαί­
νει ότι πρέπει να γίνουν υποθέσεις 
σχετικά με τα χαρακτηριστικά των 
ενισχυόμενων περιοχών σε σχέση με 
εκείνα των καθιερωμένων περιφε­
ρειών στις οποίες βρίσκονται. Περιοχές Στόχου 2 και Στόχου 5β: 
προβλήματα δεδομένων 
Το βασικό πρόβλημα που σχετίζεται με την προσπάθεια 
διάκρισης μεταξύ των εξελίξεων στις περιοχές των 
Στόχων 2 και 5β και εκείνων στην υπόλοιπη Κοινότη­
τα είναι ότι, αν και βασίζονται στην επίσημη περιφε­
ρειακή ταξινόμηση της Κοινότητας κατά NUTS σε 
αντίθεση με τις περιοχές του Στόχου 1, είναι μικρότε­
ρες στις περισσότερες περιπτώσεις από τις περιφέρειες 
επιπέδου NUTS 2 ή 3 για τις οποίες δημοσιεύονται 
συγκρίσιμα στοιχεία. Και στις δύο περιπτώσεις, το 
γεγονός αυτό περιορίζει την ανάλυση που είναι δυνατό 
να διεξαχθεί με βάση τα δεδομένα της Eurostat. 
Από τη στιγμή που προς το παρόν αυτά είναι τα μονα­
δικά διαθέσιμα στοιχεία, το ζήτημα έγκειται στον τρό­
πο με τον οποίο μπορούν να χρησιμοποιηθούν ώστε να 
διαφωτίσουν τις συγκριτικές εξελίξεις. 
Η πιο βάσιμη προσέγγιση συνίσταται στη διαίρεση των 
περιφερειών NUTS σύμφωνα με τη σημασία των ενι­
σχυόμενων περιοχών εντός των ορίων τους — ώστε να 
δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις περιφέρειες όπου οι ενι-
σχυόμενες περιοχές αντιπροσωπεύουν μεγάλο ποσο­
στό του πληθυσμού ή του εργατικού δυναμικού και 
όπου, συνεπώς, είναι περισσότερο πιθανό τα χαρακτη­
ριστικά του συνόλου αυτής της περιφέρειας να αντα­
νακλούν εκείνα της ενισχυόμενης περιοχής. 
Τούτο στην πράξη είναι πολύ ευκολότερο να γίνει όσον 
αφορά τις περιφέρειες επιπέδου NUTS 3 οι οποίες είναι 
υποσύνολα των περιφερειών επιπέδου NUTS 2. 
Τα μοναδικά σημαντικά στοιχεία που είναι γενικά δια­
θέσιμα σ' αυτό το επίπεδο χωρικής ταξινόμησης είναι 
τα ποσοστά ανεργίας. Παρ'όλο που αποτελούν σημα­
ντικούς δείκτες των συγκριτικών εξελίξεων στην αγο­
ρά εργασίας, στις ενισχυόμενες περιοχές η εξέταση και 
άλλων πτυχών, όπως η κλίμακα και η φύση της δη­
μιουργίας απασχόλησης ειδικότερα, είναι εξίσου σημα­
ντική. Δυστυχώς, πλήρη και αξιόπιστα στοιχεία σχετι­
κά με αυτά υπάρχουν διαθέσιμα μόνο για τις 
περιφέρειες επιπέδου NUTS 2, στις οποίες οι ενισχυό-
μενες περιοχές σε πολλές περιπτώσεις — και σχεδόν σε 
όλες τις περιπτώσεις όσον αφορά τις περιοχές του Στό­
χου 5β — αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο τμήμα. 
Οι περιφέρειες επιπέδου NUTS 2 είναι δυνατό να ομα­
δοποιηθούν σύμφωνα με το ποσοστό του πληθυσμού 
που ζει σε ενισχυόμενες περιοχές και να βασιστεί η 
ανάλυση μόνο σε εκείνες τις περιφέρειες όπου το ποσο­
στό αυτό είναι επαρκώς υψηλό — σημαντικά υψηλό­
τερο από 50%. Δυστυχώς, μόνο μικρός αριθμός περιφε­
ρειών εμπίπτει στην κατηγορία αυτή. Το γεγονός αυτό 
αποτελεί ιδιαίτερη δυσκολία εάν ο στόχος — όπως εδώ 
— είναι η σύγκριση των εξελίξεων στις ενισχυόμενες 
και μη περιοχές σε επίπεδο χώρας καθώς και σε Κοινο­
τικό επίπεδο. 
-117 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Για το λόγο αυτό η ανάλυση που πραγματοποιείται 
σ* αυτό το Κεφάλαιο-λαμβάνει ως βάση σύγκρισης 
ολόκληρες τις περιφέρειες επιπέδου NUTS 2 στις 
οποίες βρίσκονται ενισχυόμενες περιοχές. Αυτό ου­
σιαστικά προϋποθέτει ότι τα χαρακτηριστικά αυ­
τών των περιοχών είναι παρόμοια με εκείνα της 
περικλείουσας περιφέρειας NUTS 2, πράγμα που 
στην πράξη είναι απίθανο να ισχύει. Το γεγονός 
ακριβώς ότι το καθεστώς της ενισχυόμενης πε­
ριοχής παρέχεται μόνο σε τμήμα της περιφέρειας 
και όχι σε ολόκληρη την περιφέρεια σημαίνει 
συνήθως ότι τα χαρακτηριστικά, όσον αφορά βασι­
κές μεταβλητές — όπως το επίπεδο της ανεργίας ο 
ρυθμός με τον οποίο φθίνει η βιομηχανία ή ο βαθμός 
της οικονομικής ανάπτυξης που λαμβάνονται ως 
κριτήρια για την επιλεξιμότητα της περιοχής για 
ενίσχυση — δεν είναι ομοιόμορφα σε ολόκληρη την 
περιφέρεια. 
Προκειμένου να μειωθεί η σημασία του παράγοντα 
αυτού, οι περιφέρειες βπιπέδου NUTS 2 αθροίζονται 
χρησιμοποιώντας ως συντελεστή στάθμισης το πο­
σοστό του άληθύσμσσ που ζει στις ενισχυόμενες 
περιοχές. Κατά τον τρόπο αυτό, όσο μεγαλύτερο 
είναι το σχετικό μέγεθος της ενισχυόμενης περιοχής 
από την άποψη του πληθυσμού που ζει εκεί, τόσο 
περισσότερο συμβάλλει στο σύνολο (δηλαδή εάν το 
75% του πληθυσμού μίας περιφέρειας επιπέδου 
NUTS 2 ζει σε ενισχυόμενη περιοχή και το 25% σε 
μία άλλη, οι μέσοι όροι των μεταβλητών της αγοράς 
εργασίας, όπως η αύξηση της απασχόλησης ή της 
ανεργίας, υπολογίζονται πολλαπλασιάζοντας με το 
συντελεστή 0,75 τα στοιχεία της πρώτης περιοχής 
και με το συντελεστή 0,25 τα στοιχεία της δεύτε­
ρης) 
Προκειμένου να εξασφαλιστεί η πλήρης κάλυψη 
κάθε Κράτους Μέλους, οι περιφέρειες που περιλαμ­
βάνουν ενισχυόμενες περιοχές υπολογίζονται επί­
σης στις αθροίσεις για τις μη ενισχυόμενες περιοχές, 
εφόσον οι ενισχυόμενες περιοχές δεν αντιπροσω­
πεύουν το συνολικό πληθυσμό. Οπως και για την 
άθροιση των ενισχυόμενων περιοχών, οι μη ενι-
σχυόμενες περιφέρειας αθροίζονται χρησιμοποιώ­
ντας ως συντελεστή στάθμισης το ποσοστό των 
ατόμων που ζουν στις μη ενισχυόμενες περιοχές. 
Τούτο σημαίνει, γιαπαράδειγμα, ότι εξάγονται στοι­
χεία για τις μη ενισχυόμενες περιοχές της Ισπανίας, 
παρ'όλο που δεν υπάρχουν περιφέρειες επιπέδου 
NUTS 2 που να περιλαμβάνουν ενισχυόμενη πε­
ριοχή. Παρόμοια, για τη Δανία, λόγω της τοποθε­
σίας των περιοχών του Στόχου 2, τα στοιχεία που 
υπολογίζονται είναι τα ίδια με εκείνα για τις ενι-
σχυόμενες και μη περιοχές επιπέδου NUTS 2. 
Για έναν έλεγχο της εγκυρότητας της ανάλυσης 
βλέπε Πλαίσιο, στη σελ. 123 παρακάτω, στο οποίο 
το ποσοστά ανεργίας στις περιοχές του Στόχου 2 
συγκρίνονται με εκείνα στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές του επιπέδου NUTS 3 της περιφερειακής ταξι­
νόμησης. Η προσέγγιση που υιοθετείται εδώ 
συνίσταται στην κάλυψη όλων των 
περιφερειών που περιλαμβάνουν ενι-
σχυόμενες περιοχές και στην εκτίμη­
ση των βασικών μεταβλητών της αγο­
ράς εργασίας στις ενισχυόμενες 
περιοχές (βλ. Πλαίσιο, για πληρέστε­
ρη περιγραφή της μεθοδολογίας). 
Δεδομένων των δυσκολιών αυτών, τα 
αποτελέσματα για τις περιφέρειες που 
ορίζεται ότι εμπίπτουν στο Στόχο 2 
και το Στόχο 5β πρέπει να θεωρούνται 
μόνο ως ενδεικτικά των εξελίξεων 
στις στενότερα καθορισμένες περιο­
χές που πραγματικά λαμβάνουν ενί­
σχυση και βέβαια όχι ως οριστικά. Το 
γεγονός αυτό πρέπει να λαμβάνεται 
ιδιαίτερα υπόψη καθ' όλη τη διάρκεια 
της ανάλυσης που ακολουθεί. Πρέπει 
επίσης να συνεκτιμάται ότι οι μη ενι-
σχυόμενες περιοχές, με τις οποίες 
πραγματοποιούνται στη συνέχεια οι 
συγκρίσεις παρουσιάζουν σημαντι­
κές διακυμάνσεις όσον αφορά την 
ευημερία και τα χαρακτηριστικά της 
αγοράς εργασίας. Το ότι μία περιοχή 
δεν είναι επιλέξιμη για στήριξη από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία δεν σημαίνει κα­
τ' ανάγκη ότι δεν αντιμετωπίζει οικο­
νομικά προβλήματα και προβλήματα 
απασχόλησης ή ότι η σύγκλιση πρέπει 
να υπολογίζεται μόνο από τις διαφο­
ρές μεταξύ ενισχυόμενων και μη πε­
ριοχών, αλλά απλώς ότι οι ενισχυόμε-
νες περιφέρειες έχουν χαρακτηριστεί 
ως περιοχές με τις οξύτερες διαρθρω­
τικές αδυναμίες. 
Η σημασία των 
ενισχυόμενων 
περιοχών στην 
Κοινότητα 
Τη στιγμή της σύνταξης της έκθεσης, 
όλα τα Κράτη Μέλη της Κοινότητας 
έχουν κάποιες ενισχυόμενες περιοχές 
στην επικράτεια τους — αν και η 
εικόνα αυτή μπορεί να αλλάξει σημα­
ντικά μετά το 1993 με την επανεξέτα­
ση της κατανομής των Διαρθρωτι­
κών Ταμείων (Χάρτης 10). Σε τρεις 
χώρες, Ελλάδα, Πορτογαλία και Ιρ­
λανδία, όλες οι περιφέρειες υπάγονται 
στις περιοχές του Στόχου 1. Οι περισ-
-118 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
σότερες περιφέρειες της Ισπανίας κα­
τατάσσονται στην ίδια κατηγορία και 
σχεδόν όλες οι υπόλοιπες — που βρί­
σκονται στα βορειοανατολικά της χώ­
ρας και γύρω από τη Μαδρίτη — πε­
ριλαμβάνουν περιοχές επιλέξιμες για 
ενίσχυση στο πλαίσιο του Στόχου 2 
ή/και του Στόχου 5β. Πέρα από αυτές 
τις τέσσερις χώρες στην Ευρώπη μό­
νο η Νότια Ιταλία, η Κορσική και η 
Βόρεια Ιρλανδία έχουν χαρακτηρι­
στεί ως περιφέρειες του Στόχου 1 (κα­
θώς και τα Γαλλικά Υπερπόντια Δια­
μερίσματα εκτός Ευρώπης). 
Εκτός από την Ισπανία, οι περισσότε­
ρες περιοχές του Στόχου 2, όσον αφορά 
τον πληθυσμό και την έκταση, βρίσκο­
νται στη Βόρεια Γαλλία, συμπεριλαμ­
βανομένης της Βρετάνης και της Βο­
ρειοανατολικής περιφέρειας και στο 
ΗΒ, βόρεια από τη γραμμή που διασχί­
ζει διαγωνίως τη χώρα από Severn 
προς Wash. Οι περισσότερες περιφέ­
ρειες του Στόχου 5β, όσον αφορά τον 
πληθυσμό, βρίσκονται στη Νότια Γαλ­
λία καθώς και στη Νοτιοανατολική και 
Βορειοδυτική Γερμανία. 
Στο σύνολο της Κοινότητας το 42% 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
(τα άτομα ηλικίας 15-64 ετών) ζούσε 
το 1989 σε ενισχυόμενες περιοχές — 
περύιου το ίδιο ποσοστό με του συνο­
λικού πληθυσμού, που ήταν το ση­
μείο αναφοράς κατά τον καθορισμό 
της επιλεξιμότητας για στήριξη από 
τα Διαρθρωτικά Ταμεία το 1989. Το 
50% αυτών των ατόμων ζει σε περιφέ­
ρειες του Στόχου 1 που σήμερα λαμ­
βάνουν πάνω από το 60% της συνο­
λικής βοήθειας που διατίθεται από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία και περίπου το 
75% εκείνης που χορηγείται καθαρά 
σε περιφερειακή βάση (δηλαδή εξαι­
ρώντας τις παροχές του Στόχου 3 και 
4). Από τον υπόλοιπο πληθυσμό εργά­
σιμης ηλικίας που ζει στις ενισχυόμε-
νες περιοχές πάνω από το 75% ζούσε 
σε περιοχές του Στόχου 2 (το 16% των 
ατόμων εργάσιμης ηλικίας στην Κοι­
νότητα), που συνολικά λαμβάνουν 
περύιου το 20% των κεφαλαίων που 
διατίθενται στις περιφέρειες και κάτω 
από το 25% (5% των ατόμων εργάσι­
μης ηλικίας στην Κοινότητα) σε πε­
ριοχές του Στόχου 5β. Από τα άτομα που ζουν σε περιφέρειες 
του Στόχου 1, περύιου το ένα τρίτο 
είναι Ισπανοί και ένα άλλο 30% είναι 
Ιταλοί. Το 1989 στην Ισπανία, το 58% 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
ζούσε σε περιφέρειες του Στόχου 1, ένα 
άλλο 23% σε περιοχές του Στόχου 2 και 
το 3% σε περιοχές του Στόχου 5β 
(Σχήμα 78). Το ίδιο έτος στην Ιταλία, 
το 36% του πληθυσμού εργάσιμης ηλι­
κίας ζούσε σε περιφέρειες του Στόχου 
1, ενώ ένα άλλο 12% ζούσε σε άλλες 
ενισχυόμενες περιοχές. Πέρα από αυ­
τές τις δύο χώρες και με εξαίρεση την 
Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ιρ­
λανδία όπου καλύπτεται όλος ο πληθυ­
σμός, η στήριξη των Διαρθρωτικών 
Ταμείων είναι ιδιαίτερα σημαντική 
στο ΗΒ, όπου το 40% του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας ζούσε σε ενισχυόμε-
νες περιοχές — ώς επί το πλείστον σε 
περιφέρειες του Στόχου 2. 
Οσον αφορά τα υπόλοιπα Κράτη Μέλη, 
κάτω από το 30% του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας ζούσε σε ενισχυόμενες 
περιοχές στη Γαλλία και το Βέλγιο, 
κάτω από το 20% στη Γερμανία και τις 
Κάτω Χώρες και κάτω από το 10% στη 
Δανία. Κατά κεφαλήν 
εισόδημα στις 
ενισχυόμενες περιοχές 
Το ποσοστό του πληθυσμού εργάσι­
μης ηλικίας που ζει σε ενισχυόμενες 
περιοχές στα Κράτη Μέλη και το 
κατά κεφαλήν εισόδημα είναι αντι­
στρόφως ανάλογα μεγέθη — με την 
έννοια ότι οι φτωχότερες περιοχές 
λαμβάνουν τη μεγαλύτερη ενίσχυ­
ση. Πράγματι, για να είναι επιλέξιμη 
μία περιφέρεια για το Στόχο 1 πρέ­
πει, ώς επί το πλείστον, να έχει μέσο 
κατά κεφαλήν εισόδημα (ή ακριβέ­
στερα ΑΕΠ) χαμηλότερο από το 75% 
του μέσου όρου της Κοινότητας. Το 
1990, κατά μέσο όρο το επίπεδο του 
εισοδήματος στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 — όπως υπολογίζεται σύμ­
φωνα με τα πρότυπα της αγορα­
στικής δύναμης (ΠΑΔ) ώστε να 
διορθώνονται οι διαφορές όσον αφο­
ρά αυτά που ένα δεδομένο επίπεδο 
εισοδήματος μπορεί να αγοράσει — 
ήταν κάτω από το 55% του ει­
σοδήματος σε μη ενισχυόμενες πε­
ριοχές (Σχήμα 79). 
78 Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας που ενισχύεται από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία στα Κράτη Μέλη, 1989 
100 
80 
60 
40 
20 % πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
Στόχου 5β 
Στόχου 2 
Στόχος 1 τ 100 
Α 80 
Α 60 
40 
20 
GR IRL Ρ Ε I Ε12 UK L F Β D NL DK 
Εκτός από την πρώην ΛΔΓ και τα Γαλλικά ΥΔ (DOM) 
-119 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
79 Κατά κεφαλήν εισόδημα ανάλογα με το καθεστώς 
ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία στην Κοινότητα, 
1986 και 1990 
1000 ΠΑΔ κατά κεφαλήν 
20 Γ η 20 
m ¥ 
10 l· 
5 h A 15 
A ίο 
A 5 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες 
80 Κατά κεφαλήν εισόδημα στις περιφέρειες του Στόχου 1 
και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1990 
1000 ΠΑΔ κατά κεφαλήν 
• «θβ Στόχου 1 β 1990 Στόχου 1 Q1986 μη • 1990 μη 
ενισχυόμενες ενισχυομενες 
15 
10 τ 20 
15 
10 
GR Ε F IRL Ρ UK EUR12 Τα σχετικά επίπεδα του κατά κεφαλήν 
εισοδήματος διαφέρουν μεταξύ των πε­
ριφερειών του Στόχου 1. Το 1991, το 
μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα στην 
Κορσική και τη Βόρεια Ιρλανδία ήταν 
περίπου το 65% του μέσου κατά κε­
φαλήν εισοδήματος στις μη ενισχυόμε-
νες περιοχές στην υπόλοιπη Κοινότη­
τα, ενώ στην Ιρλανδία και τη Νότια 
Ιταλία ήταν περίπου το 60%, στις περι­
φέρειες του Στόχου 1 της Ισπανίας 
ήταν το 55%, στην Πορτογαλία το 46% 
και στην Ελλάδα το 42% (Σχήμα 80). 
Αύξηση του ΑΕΠ 
Μεταξύ 1986 και 1990, το ΑΕΠ 
αυξήθηκε κατά περύιου 15% — με 
ετήσιο ρυθμό σχεδόν 4% — στις περι­
φέρειες του Στόχου 1 στο σύνολο της 
Κοινότητας πράγμα που σημαίνει ότι 
αυξήθηκε κατά περύιου 1,5% περισσό­
τερο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες πε­
ριοχές (Σχήμα 81). Η αύξηση ήταν 
ιδιαίτερα μεγάλη στην Ισπανία, την 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία, κοντά 
στο 20% ή περισσότερο, ενώ στην Ελ­
λάδα ήταν μόνο 7%, δηλαδή ο μισός 
ρυθμός αύξησης απ' ό,τι στην υπόλοι­
πη Κοινότητα. Ωστόσο, στην Ισπανία 
καθώς και στη Γαλλία και το ΗΒ, η 
αύξηση στις περιφέρειες του Στόχου 1 
της χώρας ήταν σημαντικά χαμηλότε­
ρη απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές ενώ στην Ιταλία η διαφορά μεταξύ 
Βορρά και Νότου ήταν μικρή. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2, η μέση 
αύξηση του ΑΕΠ ήταν μεγαλύτερη απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές κα­
τά την τετραετία αυτή, αν και η διαφο­
ρά ήταν πολύ μικρότερη απ' ό,τι για τις 
περιφέρειες του Στόχου 1 (Σχήμα 82). 
Στην περίπτωση αυτή, παρ' όλο που η 
αύξηση στις περιφέρειες του Στόχου 2 
σε κάθε Κράτος Μέλος με εξαίρεση το 
Βέλγιο, ήταν χαμηλότερη απ' ό,τι στις 
μη ενισχυόμενες περιοχές η διαφορά 
ήταν οριακή σε όλες τις χώρες εκτός 
από την Ισπανία και τις Κάτω Χώρες 
Αύξηση του κατά 
κεφαλήν εισοδήματος 
Η σχετικά υψηλή αύξηση του ΑΕΠ 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 μεταξύ 
-120-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
1986 και 1990 οδήγησε σε κάποια 
σύγκλιση των επιπέδων του κατά κε­
φαλήν εισοδήματος (όπως υπολογίζε­
ται από τα ΠΑΔ) μεταξύ των λιγότερο 
αναπτυγμένων και των πιο πλούσιων 
περιοχών της Κοινότητας (Σχήμα 79). 
Στις περιφέρειες του Στόχου 1 ο μέσος 
ετήσιος ρυθμός αύξησης του κατά κε­
φαλήν ΑΕΠ σε πραγματικούς όρους 
ήταν 3,5% κατά την περίοδο αυτή, σε 
σύγκριση με 3% στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές. 
Η εμπειρία αυτών των τεσσάρων 
ετών δείχνει μία σημαντική βελτίωση 
σε σχέση με τα προηγούμενα 10 χρό­
νια κατά τα οποία οι διαφορές στο 
κατά κεφαλήν εισόδημα διευρύνθη­
καν. Οι λόγοι είναι δύσκολο να προσ­
διοριστούν. Εκτός από το αποτέλεσμα 
των δαπανών των Διαρθρωτικών Τα­
μείων είναι επίσης γεγονός ότι, κατά 
τις περισσότερες περιόδους οικονο­
μικής ανάπτυξης στην Κοινότητα 
όπως μεταξύ 1986 και 1990, οι λιγότε­
ρο αναπτυγμένες λιγότερο πλούσιες 
και γενικά απομακρυσμένες περιφέ­
ρειες τείνουν να έχουν καλύτερες επι­
δόσεις από άλλα μέρη. Αντίθετα, οι 
περιφέρειες αυτές φαίνεται ότι πλήτ­
τονται περισσότερο από την ύφεση. 
Τούτο μπορεί να αντανακλά το γεγο­
νός ότι οι απομακρυσμένες περιφέ­
ρειες όπως και πολλές περιοχές του 
Στόχου 1, τείνουν να εξαρτώνται σχε­
τικά από τις εξωτερικές επενδύσεις, οι 
οποίες μπορεί να μειωθούν περισσότε­
ρο απ' ό,τι στις κεντρικές περιοχές 
όταν η οικονομική δραστηριότητα — 
και το εισόδημα — είναι σε ύφεση. 
Ωστόσο, οι εξελίξεις κατά την περίοδο 
αυτή στο σύνολο της Κοινότητας συ­
γκαλύπτουν ορισμένες σημαντικές 
διαφορές μεταξύ των Κρατών Μελών 
αντανακλώντας τις μεγάλες διακυ­
μάνσεις στην αύξηση του ΑΕΠ. Ενώ 
φαίνεται ότι πραγματοποιείται κά­
ποια σύγκλιση στο κατά κεφαλήν ει­
σόδημα μεταξύ Ισπανίας Πορτογα­
λίας και Ιρλανδίας αφενός και της 
υπόλοιπης Κοινότητας αφετέρου, σε 
άλλες περιφέρειες του Στόχου 1 το 
χάσμα διευρύνθηκε αντί να μειωθεί 
(Σ|χήμα80 — πρέπει να σημειωθεί ότι 
σε αυτό και στα επόμενα σχήματα η 81 Αύξηση ΑΕΠ στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη 
ενισχυόμενες, 1986-1990 
Μεταβολή (%) 
25 Γ τ 25 
82 Αύξηση ΑΕΠ στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη 
ενισχυόμενες, 1986-1990 
Μεταβολή (%) 
25 Γ 
121 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
αναφορά στο "1986 Στόχου 1" σχετί­
ζεται με τη θέση που είχαν το 1986 οι 
περιφέρειες που κατατάσσονταν το 
1989 ως περιφέρειες του Στόχου 1, το 
ίδιο ισχύει για τις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και 5β στα επόμενα σχήμα­
τα). Αυτό συνέβη ιδίως στην Ελλάδα, 
την Κορσική και τη Βόρεια Ιρλανδία, 
άπου κατά την περίοδο αυτή ο μέσος 
ετήσιος ρυθμός αύξησης ήταν 2% ή 
λιγότερο — στις τελευταίες δύο περι­
πτώσεις πολύ χαμηλότερος απ' ό,τι 
στην ηπειρωτική Γαλλία και τη Βρε­
τανία. Επίσης στην Ιταλία, ο ετήσιος 
ρυθμός αύξησης του κατά κεφαλήν 
εισοδήματος στις ενισχυόμενες περι­
φέρειες του Νότου κατά την πενταε­
τία αυτή ήταν περισσότερο από 0,5% 
χαμηλότερος απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιφέρειες του Βορρά. 
Η ανεργία στις 
προβληματικές 
περιφέρειες 
Η ανεργία αποτελεί ένα βασικό δείκτη 
των περιοχών του Στόχου 2. Η συ­
ντριπτική πλειοψηφία των περιοχών που ικανοποιεί τις προϋποθέσεις για 
ενίσχυση είχε μέσο ποσοστό ανεργίας 
υψηλότερο από το μέσο όρο της Κοι­
νότητας κατά τα προηγούμενα τρία 
χρόνια και επιπλέον είχε υψηλότερο 
μερίδιο βιομηχανικής απασχόλησης 
από το μέσο όρο και αντιμετώπιζε το 
πρόβλημα της μείωσης των θέσεων 
εργασίας στη βιομηχανία. 
Η μέση ανεργία το 1991 στις περιφέ­
ρειες του Στόχου 2, αν και υψηλότερη 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της Κοινότητας ήταν παρ' όλα αυτά 
σημαντικά χαμηλότερη απ' ό,τι στις 
περιφέρειες του Στόχου 1. Ενώ η μέση 
ανεργία στις τελευταίες ήταν 14%, το 
ποσοστό στις περιφέρειες του Στό­
χου 2 ήταν κάτω από 10% (9,5%), σε 
σύγκριση με 6,5% στις μη ενισχυόμε-
νες περιοχές — μόνο λίγο χαμηλότερο 
από το μέσο όρο στις περιοχές του 
Στόχου 5β που ήταν 7% (Σχήμα 83). 
Η ανάλυση στο περιφερειακό επίπεδο 
NUTS 3 αντί στο NUTS 2 μειώνει το 
μέσο ποσοστό ανεργίας στις περιοχές 
του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμε-
νες περιοχές για το 1991 — κατά 1/2 
ποσοστιαία μονάδα στις πρώτες και 
83 
« Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία, 1986 
και 1991 
% εργατικού δυναμικού 
12 μ 
β μ 
4 h n 16 
A 12 
A 8 
EYP12 σύνολο Στόχος 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες κατά 1 στις δεύτερες. Συνεπώς, 
διευρύνει ελαφρώς το χάσμα που έχει 
υπολογιστεί μεταξύ των δύο περιο­
χών (Σχήμα 84 και Πλαίσιο, σελ. 123). 
Σε επίπεδο Κρατών Μελών, η ανεργία 
είναι επίσης υψηλότερη στις ενισχυό-
μενες περιοχές των Στόχων 1 και 2. 
Οσον αφορά τις περιφέρειες του Στό­
χου 1, το 1991 η διαφορά στο ποσοστό 
ανεργίας για όλες τις χώρες με ενι-
σχυόμενες και μη περιοχές ήταν ου­
σιαστική — η ελάχιστη ήταν 4 ποσο-
στιαίες μονάδες στο ΗΒ και η 
μεγαλύτερη, 14 ποσοστιαίες μονάδες 
στην Ιταλία (Σχήμα 85). Στην Ιρλαν­
δία και την Ελλάδα — που εντάσσο­
νται ολόκληρες στο Στόχο 1 — η ανερ­
γία ήταν επίσης υψηλότερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της 
Κοινότητας Ωστόσο, στην Πορτογα­
λία το ποσοστό ήταν σημαντικά χαμη­
λότερο από αλλού. 
Οσον αφορά τις περιφέρειες του Στό­
χου 2, η διαφορά δεν είναι τόσο έντονη. 
Μόνο στο Βέλγιο το 1991 το μέσο ποσο­
στό ανεργίας στις ενισχυόμενες περιφέ­
ρειες ξεπερνούσε εκείνο στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές κατά περισσότερο 
από 3 ποσοστιαίες μονάδες (Σχήμα 86). 
Στην Ισπανία, την Ιταλία, τις Κάτω 
Χώρες και το ΗΒ, η διαφορά ήταν μι­
κρότερη από 2 ποσοστιαίες μονάδες 
Ωστόσο, στο επύιεδο NUTS 3 της περι­
φερειακής ταξινόμησης το μέσο ποσο­
στό ανεργίας στις περιφέρειες του Στό­
χου 2 ήταν περισσότερο από 3 
ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές στη 
Γερμανία και στο Βέλγιο. Σε όλες τις 
άλλες χώρες με εξαίρεση τη Γαλλία και 
την Ισπανία (όπου δεν είναι δυνατό να 
πραγματοποιηθεί η ανάλυση) ήταν πε­
ρισσότερο από 2 ποσοστιαίες μονάδες 
(Σχήμα 84 και Πλαίσιο σελ. 123). 
Στις περιφέρειες του Στόχου 5β, η 
διαφορά στα ποσοστά της ανεργίας 
τείνει να είναι πολύ χαμηλότερη απ' 
ό,τι στις άλλες ενισχυόμενες περιοχές. 
Πράγματι, στη Γερμανία η μέση ανερ­
γία το 1991 ήταν στην πραγματικότη­
τα χαμηλότερη απ' ό,τι στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές (Σχήμα 87). Οσον 
-122 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
αφορά τις υπόλοιπες χώρες μόνο στις 
Κάτω Χώρες και την Ιταλία — και 
πάλι μόνο οριακά — η ανεργία ήταν 
πάνω από 1 ποσοστιαία μονάδα υψη­
λότερη απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιφέρειες. 
Μεταβολές της ανεργίας 
μεταξύ 1986 και 1991 
Παρά το συγκριτικά υψηλό ρυθμό 
αύξησης του ΑΕΠ που σημείωσαν οι 
περιφέρειες του Στόχου 1 κατά την 
πενταετία έως το 1991, η ανεργία 
μειώθηκε πολύ λιγότερο σε αυτές τις 
περιοχές απ' ό,τι σε άλλα μέρη της 
Κοινότητας Ενώ το μέσο ποσοστό α­
νεργίας στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές μειώθηκε από μόλις κάτω του 11% 
στο 8,5%, στις περιφέρειες του Στό­
χου 1 μειώθηκε μόνο κατά 1 μονάδα 
- από 15% σε 14% (Σχήμα 83). 
Η διαφορά αυτή στις γενικές επιδό­
σεις της Κοινότητας είναι γενικά το 
αποτέλεσμα των σχετικών μεταβο­
λών στην ανεργία που σημειώθηκαν 
στην Ισπανία και την Ιταλία — που 
συνολικά αντιπροσωπεύουν το 60% 
του εργατικού δυναμικού που ζει σε 
περιφέρειες του Στόχου 1 καθώς και 
στην Ελλάδα. Μεταξύ 1986 και 1991, 
η μέση ανεργία στις λιγότερο ανα­
πτυγμένες περιφέρειες της Ισπανίας 
μειώθηκε κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες 
σε σύγκριση με τη μείωση κατά σχε­
δόν 9 ποσοστιαίες μονάδες που ση­
μειώθηκε στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές (και κατά 8 ποσοστιαίες μονάδες 
στις περιοχές του Στόχου 2) (Σχήμα 
85). Στην Ιταλία το μέσο ποσοστό 
ανεργίας στις περιφέρειες του Στόχου 
1 αυξήθηκε στην πραγματικότητα πε­
ρισσότερο από 3 ποσοστιαίες μονάδες 
κατά την πενταετία αυτή, ενώ μειώ­
θηκε κατά το ίδιο περύιου ποσοστό 
στις μη ενισχυόμενες περιφέρειες. 
Στην Ελλάδα η ανεργία αυξήθηκε 
επίσης κατά τη διάρκεια της περιόδου 
αυτής αν και ελάχιστα. 
Στις άλλες χώρες με περιφέρειες που 
εμπίπτουν στο Στόχο 1, η μείωση της 
ανεργίας στην Ιρλανδία ήταν περίπου 
ίση με εκείνη στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές της Κοινότητας και με-Η ανεργία στις περιφέρειες 
NUTS 3: περιοχές του Στόχου 
2 και μη ενισχυόμενες περιοχές 
Για να φανεί ο τρόπος με τον οποίο επηρεά­
ζονται τα αποτελέσματα για τις περιφέρειες 
του Στόχου 2, διεξάγεται μία ανάλυση με 
βάση τα ποσοστά ανεργίας στις περιφέρειες 
επιπέδου NUTS 3 αντί για NUTS 2. Στην 
πράξη τα αποτελέσματα της σύγκρισης των 
μέσων ποσοστών στις περιφέρειες επιπέδου 
NUTS 3 που περιλαμβάνουν περιοχές του 
Στόχου 2 με εκείνα που δεν περιλαμβάνουν 
περιοχές του Στόχου 2 παρουσιάζουν μικρή 
διαφορά από τα αποτελέσματα για τις περι­
φέρειες επιπέδου NUTS 2. 
Για το σύνολο της Κοινότητας καθώς και για 
τις περισσότερες χώρες το μέσο ποσοστό 
ανεργίας που υπολογίζεται για το 1986 και 
το 1991 είναι παρόμοιο εάν χρησιμοποιη­
θούν ως βάση οι περιφέρειες επιπέδου NUTS 
3 αντί για τις περιφέρειες επιπέδου NUTS 2. 
Για το 1991, το μέσο ποσοστό ανεργίας για 
τις περιφέρειες του Στόχου 2 επιπέδου 
NUTS 3 στην Κοινότητα ως σύνολο ήταν 9% 
ενώ για τις περιφέρειες επιπέδου NUTS 2 
ήταν 9,5% (Σχήματα 84 και 86). Για τις μη 
ενισχυόμενες περιφέρειες ήταν 5,5% αντί 
για 6,5%. Με άλλα λόγια, εάν χρησιμοποιη­
θεί ένα λεπτομερέστερο επύιεδο περιφε­
ρειακής ταξινόμησης προκύπτει μία ελα­
φρώς μεγαλύτερη διαφορά στην ανεργία 
μεταξύ των ενισχυόμενων και των μη ενι­
σχυόμενων περιοχών (3,5% έναντι 3%). 
Σε επίπεδο χώρας, η διαφορά μεταξύ των 
μέσων ποσοστών ανεργίας που υπολογίζεται 
για τις περιφέρειες Στόχου 2 επιπέδου 
NUTS 2 και NUTS 3 το 1991 ήταν μεγαλύτε­
ρη από 1% μόνο στη Γερμανία και τη Δανία. 
Ωστόσο, για τέσσερις χώρες — Γερμανία, 
Ιταλία, Κάτω Χώρες και Δανία — ένα λεπτο­
μερέστερο επίπεδο περιφερειακής ταξινόμη­
σης διευρύνει το χάσμα μεταξύ των ποσο­
στών ανεργίας στις ενισχυόμενες και μη 
περιοχές κατά περισσότερο από 1% (αν και 
για τις πρώτες τρεις χώρες κατά λιγότερο 
από 2%). 
Οσον αφορά τις μεταβολές μεταξύ 1986 και 
1991, σε πέντε από τις χώρες, η μείωση της 
ανεργίας ήταν μεγαλύτερη στις περιοχές του 
Στόχου 2 απ'ό,τι αλλού — με εξαίρεση την 
Ιταλία, όπου ισχύει το αντίθετο, και τη Δα­
νία, όπου η ανεργία αυξήθηκε κατά το ίδιο 
ποσοστό και στις δύο περιοχές. Ωστόσο, μόνο 
στο ΗΒ και το Βέλγιο η διαφορά ήταν με­
γαλύτερη από 1%. 
123-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Ποσοστά ανεργίας στις ενισχσόμενες 
και μη ενισχυόμενες περιφέρειες, 1986 και 1991 
84 Στόχος 2 (NUTS 3) 
% εργατικού Suwptod 85 Στόχος 1 
% εργατικού δυναμικού 
• W86 Στόχου 1 
• «βΐίτοχουΐ 
D1Θ66 μη «νισχυΰμενες 
• 1991 μη ενισχυομενες 
Β QK 
Εκτός torovta: (καμία μη ενισχυόμενη περκρβρηα) NL UK 02 OR Ε F IRL I Ρ UK E12 
F - aveu στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1988 
86 Στόχος 2 (NUTS 2) 
% εργατικού δυναμικού 87 Στόχος 5β 
% εργατικού δυναμικού 
Β ΟΚ Ο I NL UK Ε12 Β DK D I NL UK E12 
-124 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
γαλύτερη απ' ό,τι στο ΗΒ και την 
Πορτογαλία. 
Σε αντίθεση με την εμπειρία των πε­
ριοχών του Στόχου 1, η ανεργία στις 
περιφέρειες του Στόχου 2 συνολικά 
μειώθηκε κατά το διπλάσιο απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές μεταξύ 
1986 και 1991 από υψηλότερη του13% 
στο 9,5%. Ωστόσο, το συνολικό αποτέ­
λεσμα είναι ώς επί το πλείστον συνέ­
πεια των εξελίξεων που σημειώθηκαν 
στο ΗΒ, το οποίο αντιπροσωπεύει πά­
νω από το 40% του εργατικού δυναμι­
κού που ζει σε περιφέρειες του Στόχου 
2 στο σύνολο της Κοινότητας. Στην 
περίπτωση αυτή, το μέσο ποσοστό α­
νεργίας στις περιφέρειες του Στόχου 2 
μειώθηκε κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες 
σε αντίθεση με τη μόλις υψηλότερη 
από 2 ποσοστιαίες μονάδες μείωση που 
σημειώθηκε σε άλλα μέρη της χώρας 
(Σχήμα 86). 
Στις Κάτω Χώρες επίσης, η μέση ανερ­
γία στις περιφέρειες του Στόχου 2 
μειώθηκε περισσότερο απ' ό,τι στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές — αν και η δια­
φορά ήταν μόνο περίπου 1 μονάδα. 
Ωστόσο, σε τρεις από τις υπόλοιπες 
πέντε χώρες, όπου μπορούν να απομο­
νωθούν τέτοιες περιφέρειες από το 
σύνολο — Ιταλία, Ισπανία και Γαλλία 
— η μέση μείωση ήταν μικρότερη απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές ενώ 
στο Βέλγιο και τη Γερμανία ήταν γενι­
κά η ίδια. 
Εάν η ανάλυση πραγματοποιηθεί σε 
λεπτομερέστερο επίπεδο περιφε­
ρειακής ταξινόμησης — στο επίπεδο 
NUTS 3 αντί για το επίπεδο NUTS 2 
— προκειμένου να διακριθούν με με­
γαλύτερη ακρίβεια οι περιοχές του 
Στόχου 2, πέντε χώρες παρουσιάζουν 
μεγαλύτερη μείωση της ανεργίας σε 
ενισχυόμενες περιοχές απ' ό,τι σε μη 
ενισχυόμενες. Οι χώρες αυτές είναι το 
Βέλγιο, η Γερμανία, η Γαλλία, οι Κάτω 
Χώρες και το ΗΒ. Ωστόσο, μόνο στην 
περίπτωση του ΗΒ και του Βελγίου η 
διαφορά στη μείωση της ανεργίας γίνε­
ται μεγαλύτερη από 1 μονάδα (βλ. 
Σχήμα 84 και Πλαίσιο, σελ. 123). 
Οσον αφορά τις περιφέρειες του Στό­
χου 5β συνολικά, η μέση ανεργία Η ανεργία στις περ­
ιοχές του Στόχου 2 
και στις γειτονικές 
περιοχές 
Σε μία περαιτέρω εξέταση της 
διαφοράς στα ποσοστά ανεργίας 
μεταξύ των περιφερειών που εί­
ναι επιλέξιμες για βοήθεια ως πε­
ριοχές Στόχου 2 και εκείνων που 
δεν είναι, τα ποσοστά ανεργίας 
στις περιφέρειες επιπέδου NUTS 
3 που περιλαμβάνουν επιλέξιμες 
περιοχές πρέπει να συγκριθεί με 
την ανεργία στις γειτονικές μη 
επιλέξιμες περιφέρειες επιπέδου 
NUTS 2 (ας σημειωθεί ότι όλες 
οι άλλες περιφέρειες αποκλείο­
νται από την ανάλυση). 
Στο σύνολο της Κοινότητας, το 
1991, η ανεργία στις ενισχυόμε-
νες περιφέρειες επιπέδου NUTS 
3 ήταν μόλις λιγότερο από 20% 
υψηλότερη απ' ό,τι στις γειτονι­
κές περιφέρειες που δεν είναι 
επιλέξιμες για βοήθεια (Σχήμα 
88). Το ποσοστό αυτό ήταν ορια­
κά μόνο χαμηλότερο απ' ό,τι το 
1986 ή το 1989. 
Ωστόσο, η διαφορά στα ποσοστά 
ανεργίας και στις σχετικές επιδό­
σεις κατά την περίοδο αυτή πα­
ρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις 
μεταξύ των χωρών. Ενώ στη Δα­
νία η διαφορά στο μέσο ποσοστό 
μεταξύ των δύο τύπων περιφέ­
ρειας ήταν μεγαλύτερη από 3% 
το 1991, στη Γαλλία ήταν μόνο 
1% και στο ΗΒ μικρότερη από 
0,5%. 
Μόνο σε δύο από τις 8 χώρες η 
διαφορά στην ανεργία μεταξύ 
ενισχυόμενων και μη ενισχυόμε­
νων περιοχών μειώθηκε σημα­
ντικά μεταξύ 1986 και 1991, 
στην Ισπανία — περισσότερο 
από 4% — και στο Βέλγιο — κατά 
1,5%. Παρ' όλο που η διαφορά 
ήταν μειωμένη στις υπόλοιπες' 
τέσσερις χώρες κατά την ίδια πε- · 
ρίοδο, η μείωση ήταν μικρότερη 
από 0,5% σε τρεις από αυτές — 
Γερμανία, Γαλλία και Κάτω Χώ­
ρες. Στην Ιταλία και τη Δανία 
(όπου η ανεργία αυξήθηκε) η 
διαφορά διευρύνθηκε. 
125 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
μειώθηκε κατά το ίδιο ποσοστό όπως 
και στις μη ενισχυόμενες περιοχές — 
κατά μόλις περισσότερο από 2 ποσο­
στιαίες μονάδες. Ωστόσο και πάλι η 
εξέταση του συνόλου συγκαλύπτει 
διαφορές μεταξύ χωρών. Σε τρεις από 
τις χώρες όπου είναι δυνατόν να δια­
κριθούν εξελίξεις στις περιφέρειες 
του Στόχου 5β — στο ΗΒ, τις Κάτω 
Χώρες και τη Γερμανία — η ανεργία 
μειώθηκε κατά περισσότερο απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. Στις 
άλλες τέσσερις χώρες μειώθηκε λιγό­
τερο (Σχήμα 87). 
Συνεπώς, όσον αφορά την ανεργία, η 
εμπειρία της πενταετίας αυτής από τις 
διάφορες κατηγορίες ενισχυόμενων 
περιοχών είναι ανάμεικτη. Στο σύνολο 
της Κοινότητας δεν υπάρχει καμία τά­
ση μείωσης της ανεργίας περισσότερο 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές. 
Ωστόσο, τούτο δεν ισχύει γιο κάθε 
Κράτος Μέλος. Στο ΗΒ, για παράδειγ­
μα, η μέση ανεργία σε όλες τις ενι-
σχυόμενες περιοχές — ανεξάρτητα 
από το Στόχο στον οποίο κατατάσσο­
νται — μειώθηκε περισσότερο απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιφέρειες με­ταξύ 1986 και 1991. Από την άλλη 
πλευρά, στην Ιταλία παρατηρήθηκε 
το αντίστροφο. 
Ποσοστά απασχόλησης 
Το ποσοστό ανεργίας αποτελεί ένα ση­
μαντικό δείκτη της ανικανότητας των 
ατόμων που ζουν σε διάφορα μέρη της 
Κοινότητας να βρουν δουλειά. Ωστό­
σο, παρ' όλο που επιδιώκει να καλύψει 
όλους όσους αναζητούν δραστήρια ερ­
γασία και δεν μπορούν να βρουν, τείνει 
να μην συνυπολογίζει τα άτομα που 
αποτρέπονται λόγω των φτωχών 
προοπτικών να βρουν εργασία ακόμη 
και από το να εισέλθουν ακόμα στην 
αγορά εργασίας. Ενας πρόσθετος δεί­
κτης είναι το ποσοστό του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας — που ορίζεται εδώ 
ως τα άτομα ηλικίας 15 έως 64 ετών — 
που απασχολείται, δηλαδή το ποσοστό 
απασχόλησης. (Στην πράξη, λόγω των 
προβλημάτων που υπάρχουν εξαιτίας 
των δεδομένων, η συνολική απασχό­
ληση, και όχι των ατόμων ηλικίας 15 
έως 64 ετών, εδώ σχετίζεται με τον 
αριθμό των ατόμων εργάσιμης ηλι­
κίας. Από τη στιγμή που λίγα άτομα 
88 Ποσοστά ανεργίας στις περιφέρειες του Στόχου 2 και 
στις γειτονικές περιφέρειες, 1986, 1989 και 1991 
Μέση διαφορά ποσοστού : Στόχου 2 - άλλες (% εργατικού δυναμικού) 
6 Γ 
5 μ 
4 Φ π 6 
Α 4 
Α 3 
Α 2 
Β DK DE F I NL UK EUR12 
"Γειτονικές περιφέρειες* είναι α περιφέρειες NUTS 3 εντός περιφέρειας NUTS 2 ηλικίας 65 ετών και άνω απασχο­
λούνται στην Κοινότητα, τούτο δεν 
αποτελεί σημαντική στρέβλωση.) 
Το 1991 το μερίδιο του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας που είχε απασχόλη­
ση ήταν χαμηλότερο σε όλες τις ενι-
σχυόμενες περιφέρειες απ' ό,τι στις άλ­
λες περιοχές. Τούτο ισχύει ιδίως για τις 
περιφέρειες του Στόχου 1 — όπου το 
μέσο ποσοστό απασχόλησης ήταν μόνο 
51% σε αντίθεση με 64% στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές της Κοινότητας 
(Σχήμα 89). Η διαφορά αυτή είναι ση­
μαντικά μεγαλύτερη από εκείνη που 
συνεπάγεται η διαφορά στα ποσοστά 
ανεργίας που αναφέρεται παραπάνω 
(7,5% του εργατικού δυναμικού που 
ισοδυναμεί με το 4,5% του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας). Σχεδόν τα δύο τρί­
τα της διαφοράς στα ποσοστά απασχό­
λησης μεταξύ των περιφερειών του 
Στόχου 1 και των μη ενισχυόμενων 
περιφερειών εξηγείται από τις διαφο­
ρές στα ποσοστά των μη οικονομικώς 
ενεργών ατόμων εργάσιμης ηλικίας 
παρά από την ορατή - δηλαδή την 
καταγραμμένη — ανεργία. 
Οι διαφορές αυτές είναι κοινές σε όλες 
τις χώρες που έχουν περιφέρειες Στό­
χου 1 εκτός από μία. Η εξαίρεση είναι 
η Πορτογαλία, όπου η ανεργία είναι 
χαμηλότερη και η συμμετοχή υψηλό­
τερη απ' ό,τι στην υπόλοιπη Κοινότη­
τα. Σε όλες τις χώρες το 1991 τα ποσο­
στά απασχόλησης στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 ήταν χαμηλότερα απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιφέρειες. 
Στην Ιταλία ειδικότερα, η διαφορά με­
ταξύ των δύο ήταν σχεδόν 14%, από 
την οποία μόνο μόλις πάνω από το 50% 
(περίπου 8%) αποδίδεται στη διαφορά 
της ανεργίας (Σχήμα 90). Στο ΗΒ, το 
ποσοστό απασχόλησης στην περιφέ­
ρεια Στόχου 1 της Βόρειας Ιρλανδίας 
δεν ήταν μόνο ουσιαστικά χαμηλότερο 
απ' ό,τι στις ενισχυόμενες περιοχές της 
χώρας (πάνω από 11% χαμηλότερο, ε­
νώ λιγότερο από το ένα τρίτο της δια­
φοράς αυτής εξηγείται από τη διαφορά 
της ανεργίας) αλλά ήταν επίσης χαμη­
λότερο απ' ό,τι σε άλλα μέρη της Κοι­
νότητας. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2, το μέσο 
ποσοστό απασχόλησης το 1991 ήταν 
126 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
κατά 3,5% χαμηλότερο απ' ό,τι στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές στο σύνολο της 
Κοινότητας (Σχήμα 89). Στην περί­
πτωση αυτή, οι διαφορές στην ανεργία 
εξηγούν τα δύο τρίτα της διαφοράς ενώ 
το μικρότερο ποσοστό συμμετοχής 
ευθύνεται για το υπόλοιπο ένα τρίτο. 
Τούτο ισχύει επίσης γενικά σε επίπεδο 
Κρατών Μελών, με δύο αξιοσημείωτες 
εξαιρέσεις. Για την Ισπανία και την 
Ιταλία, αν και η απασχόληση στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 2 ήταν οριακά 
χαμηλότερη από εκείνη στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές, οι διαφορές ήταν 
μικρότερες από εκείνες που παρουσία­
ζαν τα ποσοστά ανεργίας. Τούτο ση­
μαίνει ότι το ποσοστό της συμμετοχής 
των ατόμων εργάσιμης ηλικίας στις 
περιφέρειεςαυτέςήταν υψηλότερο απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 5β, τα 
μέσα ποσοστά απασχόλησης ήταν κα­
τά 2% χαμηλότερα απ' ό,τι στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές, διαφορά η 
οποία είναι σημαντικά μεγαλύτερη 
από το χάσμα στα ποσοστά ανεργίας. 
Συνεπώς, σε αυτές τις αγροτικές πε­
ριοχές σχεδόν όλη η διαφορά αποδίδε­
ται στο γεγονός ότι κατά την έρευνα 
μεγαλύτερο ποσοστό ατόμων εργάσι­
μης ηλικίας βρισκόταν εκτός του ερ­
γατικού δυναμικού. 
Μεταβολές των ποσοστών 
απασχόλησης μεταξύ 
1986 και 1991 
Σε όλα τα μέρη της Κοινότητας, η 
αύξηση της απασχόλησης σε σχέση με 
τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας 
ήταν μεγαλύτερη από τη μείωση της 
ανεργίας. Με άλλα λόγια, ένα μέρος 
της αύξησης της απασχόλησης 
προήλθε από την αυξημένη συμμε­
τοχή των ατόμων εργάσιμης ηλικίας 
στο εργατικό δυναμικό καθώς και από 
τους ανέργους που βρήκαν απασχό­
ληση. Σε όλες τις μη ενισχυόμενες 
περιοχές της Κοινότητας, η αύξηση 
του μέσου ποσοστού απασχόλησης 
από το 61% στο 64% μεταξύ 1986 και 
1991 οφειλόταν λίγο πολύ εξίσου στη 
μείωση της ανεργίας και στην αύξηση 
της συμμετοχής (Σχήμα 89). 89 Ποσοστά Απασχόλησης στην Κοινότητα ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία, 1986 
και 1991 
_Λ % πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 70 Γ τ 70 
Α 60 
Α 50 
Α 40 
Α 30 
Α 20 
Α ίο 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυομενες 
90 Ποσοστά Απασχόλησης στις περιφέρειες του Στόχου 1 
και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
% πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
80 Γ 
• 1986 Στόχου 1 • 1991 Στόχου 1 D1986 μη • 1991 μη 
ενισχυομενες ενισχυόμενες 
70 
60 h 
50 
40 
30 
20 
10 80 
Α 70 
Η 60 
50 
40 
Η 30 
20 
10 
GR Ε F IRL Ι F 
F - άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 19Θ6 UK EUR12 
127-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
91 Ποσοστά Απασχόλησης στις περιφέρειες του Στόχου 2 
και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
% πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
80 Γ •! 1986 Στόχου 2 β 1991 Στόχου 2 D 1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες ι 80 
Α 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
Β DK D I NL UK EUR12 
92 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στην 
Κοινότητα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία, 1986 και 1991 
βΛ % πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 30 Γ τ 30 
Α 25 
Α 20 
Α 15 
Α 10 
Α 5 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 56 Μη 
ενισχυόμενες Ωστόσο, στις περιφέρειες του Στόχου 
1 η αύξηση της συμμετοχής ήταν ση­
μαντικότερη πηγή δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας, αντιπροσωπεύοντας 
πάνω από το 60% της αύξησης στην 
απασχόληση σε σχέση με τον πληθυ­
σμό εργάσιμης ηλικίας κατά την πε­
ρίοδο αυτή, αν και σημειώθηκαν δια­
φορές μεταξύ ορισμένων χωρών — 
ειδικότερα στην Ελλάδα η συμμετοχή 
μειώθηκε. Παρ' όλα αυτά, δεν παύει 
να ισχύει ότι η αύξηση της συμμε­
τοχής στις περιφέρειες του Στόχου 1 
ήταν μικρότερη κατά μέσο όρο από 
εκείνη στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
(1% έναντι 1,5%). 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2 το πο­
σοστό απασχόλησης αυξήθηκε κατά 
4% κατά μέσο όρο μεταξύ 1986 και 
1991, έναντι 3% στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές (Σχήμα 91). Περίπου τα δύο 
τρίτα της αύξησης μπορούν να αποδο­
θούν στη μείωση της ανεργίας που 
σημειώθηκε και το ένα τρίτο στην 
αύξηση της συμμετοχής του εργατι­
κού δυναμικού. Και πάλι, οι διαφορές 
μεταξύ των χωρών είναι σημαντικές, 
καθώς στη Γαλλία παρατηρείται με­
ταξύ 1986 και 1991 μείωση του ποσο­
στού απασχόλησης στις περιφέρειες 
του Στόχου 2 και μείωση της συμμε­
τοχής (περίπου 2,5%). (Τούτο αποδί­
δεται εν μέρει στη σημαντική μείωση 
της συμμετοχής των νέων, των ατό­
μων ηλικίας κάτω των 25 ετών για τα 
οποία το ποσοστό ήταν κατά 10% χα­
μηλότερο το 1991 απ' ό,τι το 1986.) 
Στις περιφέρειες του Στόχου 5β, η 
απασχόληση αυξήθηκε ελαφρώς λιγό­
τερο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιφέρειες κατά την ίδια περίοδο, 
κατά το ήμισυ λόγω της χαμηλότερης 
ανεργίας και κατά το ήμισυ λόγω της 
υψηλότερης συμμετοχής. 
Συγκαλυμμένη 
προσφορά εργασίας 
Οι διαφορές στο βαθμό της συμμε­
τοχής των ατόμων εργάσιμης ηλικίας 
συνεπάγονται ότι η δυνάμει προσφο­
ρά εργασίας στις ενισχυόμενες περι­
φέρειες — ιδίως στις περιφέρειες του 
Στόχου 1, αλλά επίσης σε μικρότερο 
128-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
βαθμό του Στόχου 2 — μπορεί να είναι 
μεγαλύτερη από εκείνη που έχει κα­
ταγραφεί πραγματικά. Με την πάροδο 
του χρόνου, η περαιτέρω αύξηση των 
αγορών εργασίας στις λιγότερο ανα­
πτυγμένες περιφέρειες και η πιθανό­
τητα να αρχίσουν να εργάζονται πε­
ρισσότερες γυναίκες μπορεί να 
οδηγήσει σε μία σύγκλιση των ποσο­
στών συμμετοχής του εργατικού δυ­
ναμικού εφόσον συγκλίνουν επίσης 
οι οικονομικές συνθήκες. 
Εάν βελτιωθούν οι οικονομικές συν­
θήκες στις λιγότερο αναπτυγμένες 
περιφέρειες και εάν αυξηθούν οι πιθα­
νότητες εξεύρεσης απασχόλησης — 
εάν, με άλλα λόγια, σημειώσουν επι­
τυχία οι πολιτικές για τη συνοχή που 
εφαρμόζονται σήμερα — τα ποσοστά 
συμμετοχής θα τείνουν να αυξηθούν. 
Συνακόλουθα, ο ρυθμός δημιουργίας 
θέσεων εργασίας που απαιτείται για 
την απορρόφηση των νεοεισερχομέ­
νων στην αγορά εργασίας πρέπει να 
είναι ακόμη μεγαλύτερος από εκείνον 
που υποδηλώνουν οι σημερινές στα­
τιστικές ανεργίας. 
Η εκτίμηση της κλίμακας του δυνά­
μει λανθάνοντος προβλήματος της 
συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας 
σε αυτές τις περιφέρειες, μπορεί να 
υπολογισθεί με βάση τα επίπεδα συμ­
μετοχής που παρατηρούνται σήμερα 
σε ορισμένες προηγμένες περιοχές της 
Κοινότητας, όπου οι συνθήκες της 
αγοράς εργασίας, οι κοινωνικές στά­
σεις και η κοινωνική υποδομή συμ­
βάλλουν στην υψηλή συμμετοχή. 
Ακόμη και με τις πλέον ευνοϊκές υπο­
θέσεις, είναι πιθανό ότι θα διατηρηθεί 
ένας σκληρός πυρήνας οικονομικώς 
μη ενεργών ατόμων — για ανεξάρτη­
τους λόγους — που θα ανέρχεται στο 
20% του πληθυσμού εργάσιμης ηλι­
κίας. Το επίπεδο αυτό είναι ισοδύναμο 
με εκείνο που παρατηρείται στη Νο­
τιοανατολική Αγγλία και ελαφρώς υ­
ψηλότερο από το 17% που παρατηρεί­
ται σήμερα στη Δανία. 
Με βάση την υπόθεση αυτή, το 1991 
η συγκαλυμμένη προσφορά εργασίας 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 ανερ­
χόταν σε μόλις περισσότερο από το 
20% του πληθυσμού εργάσιμης ηλι­κίας (Σχήμα 92) σε σύγκριση με το 
ποσοστό κάτω από 12% που παρατη­
ρείται στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της Κοινότητας. Εάν προστεθεί στον 
αριθμό των ανέργων, που αντιπροσώ­
πευαν πάνω από το 8% του πληθυ­
σμού εργάσιμης ηλικίας το 1991, σχε­
δόν το 30% των ατόμων εργάσιμης 
ηλικίας στις περιφέρειες του Στόχου 
1 μπορεί να θεωρηθεί ως άτομα που 
αναζητούν πραγματικά ή δυνητικά 
εργασία μακροπρόθεσμα σχεδόν το δι­
πλάσιο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές. 
Σε επίπεδο χώρας, η συγκαλυμμένη 
προσφορά εργασίας είχε παρόμοιες 
διαστάσεις στις λιγότερο αναπτυγμέ­
νες περιοχές της Ιταλίας, της Ισπανίας 
και της Ελλάδας το 1991, μεταξύ 22 
και 24% του πληθυσμού εργάσιμης 
ηλικίας, ενώ στην Κορσική ήταν ελα­
φρώς υψηλότερη και έφθανε στο 25%. 
Στην Πορτογαλία, από την άλλη 
πλευρά, ήταν μόλις περίπου 8% 
(Σχήμα 83). Σε όλες τις χώρες που 
περιλαμβάνουν ενισχυόμενες και μη 
ενισχυόμενες περιοχές, με εξαίρεση 
την Ισπανία, το ποσοστό ήταν σημα­
ντικά υψηλότερο στις πρώτες απ' ό,τι στις δεύτερες — η διαφορά κυμαινό­
ταν από 12% στη Γαλλία έως 7% στην 
Ιταλία. 
Στις περιφέρειες των Στόχων 2 και 5β, 
η έκταση της συγκαλυμμένης προ­
σφοράς εργασίας ήταν μόνο οριακά 
μεγαλύτερη απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μεγες περιοχές της Κοινότητας και 
ανερχόταν το 1991 στο 13% του πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας. Ωστόσο, 
σε επίπεδο χώρας, το ποσοστό στις 
περιφέρειες του Στόχου 2 κυμαινόταν 
μεταξύ 21-22% στο Βέλγιο και την 
Ισπανία — περίπου το ίδιο με εκείνο 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 — και 
17-18% στη Γαλλία, την Ιταλία και 
τις Κάτω Χώρες έως 13% στη Γερμα­
νία και μόνον 5% στο ΗΒ (Σχήμα 94). 
Σε όλες τις περιπτώσεις (με εξαίρεση 
την Ισπανία, όπου υπάρχουν σχετικά 
λίγες μη ενισχυόμενες περιοχές), η 
έκταση της συγκαλυμμένης προσφο­
ράς εργασίας ήταν μεγαλύτερη στις 
περιφέρειες του Στόχου 2 απ' ό,τι σε 
άλλες περιοχές της χώρας. Τούτο 
ισχύει ιδίως για τη Γαλλία, τις Κάτω 
Χώρες και το ΗΒ, όπου η διαφορά 
ανερχόταν στο περίπου 3-4% του 
93 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στις 
περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 1986 
και 1991 
% πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
• 1986 Στόχου 1 35 Γ 
30 
25 μ 
20 
15 
10 35 
Α 30 
Α 25 
Α 20 
Α 15 
10 
GR IRL UK EUR12 
F - άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 
129 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
94 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στις 
περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες, 1986 
και 1991 
% πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 30 
25 Υ 
20 
15 
10 -ι 30 
25 
20 
λ 15 
10 
95 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών 
στην Κοινότητα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από 
τα Διαρθρωτικά Ταμεία, 1986 και 1991 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας — το 
ισοδύναμο μίας διαφοράς κατά 5-6% 
στο ποσοστό ανεργίας, όπως υπολογί­
ζεται συνήθως. 
Μεταβολές της 
συγκαλυμμένης 
προσφοράς εργασίας 
Μεταξύ 1986 και 1991, η έκταση της 
συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας 
μειώθηκε στις περισσότερες περιοχές 
της Κοινότητας καθώς τα ποσοστά 
συμμετοχής αυξήθηκαν. Ωστόσο, η 
μείωση ήταν μικρότερη στις περιφέ­
ρειες του Στόχου 1 συνολικά απ' ό,τι 
σε άλλες περιοχές — 1% του πληθυ­
σμού εργάσιμης ηλικίας έναντι 2%. 
Συνεπώς, η διαφορά μεταξύ των λιγό­
τερο αναπτυγμένων περιοχών και των 
υπολοίπων διευρύνθηκε κατά την πε­
ρίοδο αυτή τόσο όσον αφορά την ανερ­
γία — όπως αναφέρεται παραπάνω — 
όσο και τη συγκαλυμμένη προσφορά 
εργασίας. 
Σε επίπεδο χώρας, η μείωση της συγκα­
λυμμένης προσφοράς εργασίας στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 1 ήταν ιδιαίτερα 
έντονη την πενταετία αυτή στην Πορ­
τογαλία και την Ισπανία, όπου μειώθη­
κε κατά περύιου 3% του πληθυσμού 
εργάσιμης ηλικίας (που ισοδυναμεί με 
πτώση της ανεργίας κατά περίπου 5%) 
(Σχήμα 93). Ωστόσο, στην Ιταλία και 
την Ιρλανδία η μείωση ήταν πολύ μι­
κρότερη από 1%, ενώ στην Ελλάδα η 
έκταση της συγκαλυμμένης προσφο­
ράς εργασίας αυξήθηκε σημαντικά. 
Στις περιοχές των Στόχων 2 και 5β, η 
συγκαλυμμένη προσφορά εργασίας 
μειώθηκε στον ίδιο περίπου βαθμό κα­
τά την περίοδο αυτή όπως στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές της Κοινότητας. 
Ωστόσο, στις περιφέρειες του Στόχου 
2, η έκταση της μείωσης παρουσίαζε 
σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ των 
χωρών και κυμαινόταν από το 5% του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας στις 
Κάτω Χώρες (αν και στην τελευταία 
περίπτωση ήταν μικρότερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της χώ­
ρας) έως 1% στην Ιταλία και το Βέλγιο 
(περισσότερο απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές). 
130 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Στη Γαλλία η <κτγκαλυτιμένη προσφο­
ρά εργασίας αυξήθηκε κατά 2% του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας στις 
ενισχυόμενες περιφέρειες (και κατά 
1% αλλού). (Οπως αναφέρεται παρα­
πάνω, τούτο οφείλεται ώς επί το πλεί­
στον στην αύξηση του ποσοστού των 
οικονομικώς μη ενεργών νέων ηλικίας 
κάτω των 25 ετών. Στο βαθμό κατά τον 
οποίο τούτο αντανακλά το γεγονός ότι 
περισσότερα άτομα συνεχίζουν την εκ­
παίδευση τους, η αύξηση που φαίνεται 
στη συγκαλυμμένη προσφορά εργα­
σίας μπορεί κάλλιστα να είναι ο προάγ­
γελος ενός περισσότερο ειδκευμένου 
και ευπροσάρμοστου εργατικού δυνα­
μικού στο μέλλον.) 
Ποσοστά συμμέτοχης 
των γυναικών 
Οι διαφορές στην έκταση της συγκα­
λυμμένης προσφοράς εργατικού δυνα­
μικού αντανακλούν γενικά τις διαφο­
ρές της συμμετοχής των γυναικών στο 
εργατικό δυναμικό. Οσον αφορά τους 
άνδρες, με εξαίρεση τις μικρότερες και 
μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες (κάτω 
των 25 και άνω των 54 ετών), σχεδόν 
όλα τα άτομα εργάσιμης ηλικίας τεί­
νουν είτε να απασχολούνται είτε να 
αναζητούν δραστήρια εργασία. Ωστό­
σο, όσον αφορά τις γυναίκες, όπως εξε­
τάζεται αναλυτικότερα στο Κεφάλαιο 
6 παρακάτω, οι οικογενειακές ευθύνες 
ή οι κοινωνικές συνήθειες έτειναν να 
αποτρέπουν την ένταξη μεγάλου αριθ­
μού αυτών στο εργατικό δυναμικό σε 
πολλά μέρη της Κοινότητας. 
Για τις γυναίκες ηλικίας 25 έως 44 
ετών (στοιχεία σε περιφερειακό επίπε­
δο δεν είναι άμεσα διαθέσιμα για την 
ηλικιακή ομάδα 25-49 ετών που 
αναλύεται στο Κεφάλαιο 6), το ποσο­
στό συμμετοχής στο εργατικό δυναμι­
κό στις λιγότερο αναπτυγμένες περι­
φέρειες του Στόχου 1 είναι γενικά πολύ 
χαμηλότερο απ' ό,τι αλλού στην Κοι­
νότητα. Το 1991, κάτω από το 55% των 
γυναικών αυτήςτηςηλικιακήςομάδας 
αποτελούσε επίσημα μέρος του εργατι­
κού δυναμικού στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 συνολικά, σε σύγκριση με το 
71% στιςμη ενισχυόμενεςπεριοχές της 
Κοινότητας (Σχήμα 95). 96 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 
1986 και 1991 
% 
80 Γ Βΐθβθ Στόχου 1 • 1991 Στόχου 1 D1986 μη • 1991 μη ~ι 80 
ενισχυόμενεςΗ ενισχυόμενες 
70 \-
60 h 
50 
40 
30 
20 
10 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
0 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
GR IRL I UK EUR12 
F · άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 
97 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών 
στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες, 
1986 και 1991 
% • 1986 Στόχου 2 • 1991 Στόχου 2 D1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες 
DK NL UK EUR12 
131 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Σε όλες τις Μεσογειακές περιφέρειες, 
όπως και σχην Ιρλανδία, το 1991 χο 
ποσοστό στις περιοχές του Στόχου 1 
ήταν 54% ή λιγότερο. Στη Νότια Ιτα­
λία και την Κορσική ήταν κατώτερο 
από 50% — και στις δύο περιπτώσεις 
πολύ χαμηλότερο από το ποσοστό σχη 
Βόρεια Ιταλία και την ηπειρωτική 
Γαλλία (Σχήμα 96). Αντίθετα στην 
Πορτογαλία, υψηλότερο ποσοστό γυ­
ναικών ηλικίας 25-44 ετών (77%) 
ήταν οικονομικά ενεργό απ' ό,τι σε 
άλλα μέρη της Κοινότητας. 
Σε άλλες ενισχυόμενες περιφέρειες — 
Στόχοι 2 και 5β — τα ποσοστά της 
γυναικείας συμμετοχής ήταν πολύ 
περισσότερο παρόμοια με εκείνα στις 
μη ενισχυόμενες περιοχές. Παρ' όλα 
αυτά, στις περιφέρειες του Στόχου 2 
ήταν κατά μέσο όρο 2% χαμηλότερα 
απ' ό,τι σε εκείνες του Στόχου 5β το 
1991. Στις βόρειες χώρες, καθώς και 
στη Βόρεια Ιταλία, το ποσοστό στις 
περιοχές του Στόχου 2 κυμαινόταν 
γενικά σε ένα φάσμα εύρους 5% γύρω 
από το 70% που ήταν ο μέσος όρος της 
Κοινότητας (Σχήμα 97). Εξαίρεση 
αποτελεί η Δανία, όπου χο ποσοστό 
ήταν σημαντικά υψηλότερο, καθώς και οι Κάτω Χώρες, όπου ήταν πολύ 
χαμηλόχερο και μόλις ξεπερνούσε χο 
60% — παρόμοιο με το ποσοστό των 
βιομηχανικών περιοχών της Ισπα­
νίας. Σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση τη 
Γαλλία όπου ήταν πάνω από 5% χα­
μηλότερο, το ποσοστό της γυναικείας 
συμμετοχής δεν παρουσίαζε μεγάλες 
διαφορές — αν και γενικά ήταν χαμη­
λότερο — στις περιοχές του Στόχου 2 
σε σχέση με άλλες περιοχές. 
Μεταβολές της γυναικείας 
συμμέτοχης 
Σε αντίθεση με άλλους δείκτες επιδό­
σεων της αγοράς εργασίας, υπάρχουν 
ενδείξεις ότι οι περιφερειακές διαφορές 
είναι μικρότερες όσον αφορά τη συμ­
μετοχή των γυναικών στο εργατικό 
δυναμικό τα τελευταία χρόνια. Με­
ταξύ 1986 και 1991 το μέσο ποσοστό 
της συμμετοχής των γυναικών ηλι­
κίας 25 έως 44 ετών αυξήθηκε σημα­
ντικά περισσότερο στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές της Κοινότητας — κατά 
8% έναντι 5,5% (Σχήμα 95). Στις περι­
φέρειες του Στόχου 2 το μέσο ποσοστό 
98 Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών 
στην Κοινότητα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από 
τα Διαρθρωτικά Ταμεία, 1986 και 1991 
% 60 
50 
40 
30 
20 Η 
10 h II 1986 
• 1991 -Ι 60 
A 50 
A 40 
A 30 
A 20 
A 10 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες αυξήθηκε επίσης περισσότερο απ' ό,τι 
στις πιο πλούσιες περιοχές, αν και η 
διαφορά ήταν πολύ μικρότερη (6% έ­
ναντι 5,5%). 
Η αύξηση της γυναικείας συμμετοχής 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 ήταν 
κοινή για όλες τις χώρες, αν και ιδιαί­
τερα σημαντική στην Ισπανία και την 
Ιρλανδία. Στις χώρες αυτές το ποσοστό 
για την ηλικιακή ομάδα 25-44 ετών 
αυξήθηκε περισσότερο από 10% μέσα 
σε πέντε χρόνια (Σχήμα 96). Επιπλέον, 
στην Πορτογαλία το ποσοστό αυξήθη­
κε μόλις λιγότερο από 10%, ειιίπεδο 
που ήταν ήδη υψηλότερο από το μέσο 
όρο. Στην Ελλάδα και τη Νότια Ιταλία, 
από την άλλη πλευρά, η γυναικεία 
συμμετοχή αυξήθηκε λιγότερο από 5% 
— λιγότερο απ'οπουδήποτε αλλού 
στην Κοινότητα. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2, το πο­
σοστό συμμετοχής των γυναικών 
ηλικίας 25-44 ετών στο εργατικό δυ­
ναμικό αυξήθηκε επίσης σε όλες τις 
χώρες κατά την πενταετία αυτή, αλλά 
γενικά λιγότερο απ' ό,τι στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές. Η αύξηση ήταν 
ιδιαίτερα έντονη στην Ισπανία, όπου 
το ποσοστό αυξήθηκε από μόλις 44% το 
1986 στο 60% το 1991. Ωστόσο, ήταν 
ήδη υψηλότερο από το μέσο όρο στις 
Κάτω Χώρες, όπου ήταν σχεδόν 11% 
(αν και ακόμη οριακά μόνο περισσότε­
ρο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές) (Σχήμα 97). Αντίθετα, στη Γαλλία 
και το Βέλγιο το ποσοστό αυξήθηκε 
συγκριτικά ελάχιστα (μόνο κατά 2-
3%). 
Σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση την 
Ισπανία και τις Κάτω Χώρες, η μέση 
συμμετοχή των γυναικών αυτής της 
ηλικιακής ομάδας αυξήθηκε λιγότερο 
στις περιοχές του Στόχου 2 απ' ό,τι 
αλλού. 
Ποσοστό συμμετοχής 
των ηλικιωμένων 
ατόμων 
Σε αντίθεση με τα ποσοστά συμμε­
τοχής των γυναικών, η συμμετοχή 
των ηλικιωμένων ατόμων στο εργατι-
132-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις χης αγοράς εργασίας σχις ενισχυόμενες περιφέρειες 
κό δυναμικό (χων αχόμων ηλικίας 55 
εχών και άνω) παρουσιάζει μικρές δια­
φοροποιήσεις μεχαξύ χων ενισχυόμε­
νων περιοχών και άλλων περιοχών της 
Κοινότητας. Το 1991 το ποσοσχό συμ­
μετοχής αυτής της ηλικιακής ομάδας 
ήταν κατά μέσο όρο μόλις υψηλότερο 
από 40% στις περιφέρειες χου Σχόχου 
1, οριακά ανώχερη απ' ό,χι στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές (Σχήμα 98). 
Σχις περιφέρειες χου Σχόχου 2 και 5β, 
ο μέσος όρος ήχαν μόλις χαμηλόχερος 
από 40%. 
Σε επίπεδο χώρας, χο ποσοσχό στις πε­
ριφέρειες χου Σχόχου 1 πλησίαζε χο 
40% σε τέσσερις χώρες — Ιρλανδία, 
Ισπανία, Ελλάδα και Ιταλία — ενώ 
σχην Πορχογαλία και χο ΗΒ (Βόρεια 
Ιρλανδία) έφθανε χο περίπου 50%. 
Ωστόσο, στην Κορσική ήταν χαμηλό­
τερο από 30% (Σχήμα 99). 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2, η δια­
φοροποίηση που παρουσιάζει η συμμε­
τοχή των ηλικιωμένων στα διάφορα 
Κράτη Μέλη είναι ευρύτερη. Το 1991 
το ποσοστό κυμαινόταν από 57% στη 
Δανία και 48% στο ΗΒ έως 27-28% σχη 
Γαλλία και χις Κάχω Χώρες και 19% 
μόνο σχο Βέλγιο (Σχήμα 100). Το ση­
μανχικό είναι όχι χο ποσοσχό σε όλες 
χις χώρες σχις περιφέρειες χου Σχόχου 
2 ήχαν χαμηλόχερο απ' ό,χι σχις μη 
ενισχυόμενες περιοχές, καθώς η διαφο­
ρά ήχαν μεγαλύχερη από 6% σχη Γαλ­
λία και χο ΗΒ και περύιου 5% στη 
Γερμανία. Αυτό σημαίνει ότι εκτός από 
τα μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας που 
σημειώνονται εκεί, τα άτομα που ζουν 
στις περιφέρειες του Στόχου 2 έχουν 
επίσης και μεγαλύτερες πιθανόχηχες 
να καχαλήξουν σχην επιλογή χης 
πρόωρης συνχαξιοδόχησης. 
Μεταβολές της 
συμμέτοχης των 
ηλικιωμένων ατόμων 
Τα ποσοστά συμμεχοχής χων ηλικιω­
μένων αχόμων ηλικίας 55-64 εχών 
μειώθηκαν σε όλες χις ενισχυόμενες 
περιοχές καχά χην πενχαεχία πριν από 
χο 1991. Ενώ η μείωση ήχαν οριακή 
σχις περιφέρειες χων Σχόχων 2 και 5β, 
στις περιοχές του Στόχου 1 ήταν περί-99 Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 
1986 και 1991 
60 
Α 50 
40 
30 
20 
10 
GR Ε F IRL Ι Ρ 
F - όνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 UK EUR12 
100 Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών 
στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες, 
1986 και 1991 
60 °Γ • 1986 Στόχου 2 • 1991 Στόχου 2 D1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες 60 
-133-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
101 Κατανομή της απασχόλησης στην Κοινότητα κατά τομέα 
ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά 
Ταμεία, 1986 και 1991 
Σύνολο 
Στόχου 1 
Στόχου 2 
Στόχου 50 
Μη ενισχυόμενες 
Σύνολο 
Στόχου 1 
Στόχου 2 
Στόχου 50 
Μη ενισχυόμενες 
Σύνολο 
Στόχου 1 
Στόχου 2 
Στόχου 50 
Μη ενισχυόμενες 
10 20 30 40 50 60 70 
% συνολικής απασχόλησης 
102 Απασχόληση στη γεωργία στις περιφέρειες του Στόχου 1 
και σης μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
30 Γ 
11986 Στόχου 1 Β1991 Στόχου 1 Θ1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες 
25 
20 
15 
10 -ι 30 
Α 25 
Α 20 
Α 15 
10 
GR Ε F IRL Ι Ρ 
F - άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 UK EUR12 που 1,5% (Σχήμα 98) σε αντίθεση με τη 
μικρή αύξηση της συμμετοχής αυτής 
της ηλικιακής ομάδας στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές της Κοινότητας. 
Η μείωση της συμμετοχής των ηλικιω­
μένων ατόμων αποτελεί κοινό χαρα­
κτηριστικό των περιφερειών του Στό­
χου 1 όλων των Κρατών Μελών, με 
εξαίρεση την Πορτογαλία όπου το πο­
σοστό αυξήθηκε από τα ήδη υψηλά 
επίπεδα του 46% σε επίπεδα ανώτερα 
από 50% (Σχήμα 99). Στην Ιταλία και 
το ΗΒ, όπου είναι δυνατό να πραγμα­
τοποιηθεί μία σύγκριση μεταξύ των 
εξελίξεων στις ενισχυόμενες και μη πε­
ριοχές, η μείωση της συμμετοχής στις 
πρώτες συνοδεύτηκε από αύξηση της 
συμμετοχής στις δεύτερες. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2 η συμ­
μετοχή των ηλικιωμένων ατόμων 
μειώθηκε σε όλες τις χώρες, με εξαίρε­
ση τη Γερμανία όπου αυξήθηκε, καθώς 
και την Ισπανία και το ΗΒ όπου παρέ­
μεινε αμετάβλητη (Σχήμα 100). Η 
μείωση ήταν ιδιαίτερα σημαντική στο 
Βέλγιο και τη Γαλλία όπου, και στις 
δυο περιπτώσεις, το ποσοστό ήταν ήδη 
κατώτερο από το μέσο όρο της Κοινό­
τητας και χαμηλότερο από το ποσοστό 
που παρουσίαζε η υπόλοιπη χώρα. Και 
στις δύο περιπτώσεις η μείωση ήταν 
μεγαλύτερη απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές, αν και η διαφορά ήταν 
ελάχιστη. Στο ΗΒ το σχεδόν αμετάβλη­
το ποσοστό συμμετοχής στις ενισχυό-
μενες περιοχές έρχεται σε αντίθεση με 
την αύξηση που σημειώθηκε σε άλλα 
μέρη της χώρας. 
Η δομή της 
απασχόλησης 
Δεδομένων των προβλημάτων των πε­
ριφερειών που είναι επιλέξιμες για ενί­
σχυση από τα Διαρθρωτικά Ταμεία, 
είναι αναμενόμενο ότι η κατανομή της 
απασχόλησης μεταξύ διάφορων το­
μέων δραστηριότητας θα διαφέρει με­
ταξύ αυτών των περιφερειών προτε­
ραιότητας και των άλλων περιοχών. 
Ωστόσο, με εξαίρεση την απασχόληση 
στη γεωργία στις περιφέρειες του Στό­
χου 1, οι διαφορές δεν είναι τόσο έντο­
νες όσο ίσως θα αναμενόταν. 
134 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις χης αγοράς εργασίας σχις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Το 1991 πάνω από χο 16% χων απα­
σχολουμένων σε περιφέρειες χου Στό­
χου 1 στην Κοινότητα εργάζονταν 
στη γεωργία — αντιπροσωπεύοντας 
σχεδόν το 50% των απασχολουμένων 
στον τομέα αυτό στο σύνολο της Κοι­
νότητας — σε σύγκριση με κάτω από 
το 5% των απασχολουμένων στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές (Σχήμα 101). 
Στις περιφέρειες του Στόχου 1 το 28% 
απασχολούνταν στη βιομηχανία και 
το 55% στις υπηρεσίες, και στις δύο 
περιπτώσεις λιγότερο απ' ό,τι σε μη 
ενισχυόμενες περιοχές — όπου τα πο­
σοστά είναι 33% και 63% αντίστοιχα. 
Ωστόσο, στις περιοχές του Στόχου 2 
συνολικά, η κατανομή της απασχόλη­
σης καχά χομείς διαφέρει λίγο από 
εκείνη στιςμη ενισχυόμενες περιοχές. 
Το 1991 το ποσοσχό χων αχόμων που 
εργάζονχαν σχη γεωργία ήχαν σχεδόν 
χο ίδιο ενώ χο ποσοσχό σχη βιομηχα­
νία ήχαν ελαφρώς μόνο υψηλόχερο 
(35% έναντι 33%) και χο ποσοσχό στις 
υπηρεσίες ελαφρώς μόνο χαμηλότερο 
(61% έναντι 63%). 103 Απασχόληση στη βιομηχανία στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
45 
40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 % συνολικής απασχόλησης 
11986 Στόχου 1 • 1991 Στόχου 1 D1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες 45 
40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
0 
GR Ε F IRL Ι Ρ 
F - άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 UK EUR12 
Οι περιοχές του Στόχου 5β συνολικά 
συνδυάζουν τα τομεακά χαρακτηρι­
στικά χων περιοχών Σχόχου 1 και 
Σχόχου 2 διόχι έχουν αναλογικά πε-
ρισσόχερους απασχολουμένους σχη 
γεωργία — περίπου χο 8% χο 1991 — 
και σχη βιομηχανία — 34% — από χις 
μη ενισχυόμενες περιοχές. Το πρόχυ-
πο χης απασχόλησης καχά χομείς στις 
περιφέρειες χου Σχόχου 1 είναι γενικά 
παρόμοιο στα διάφορα Κράχη Μέλη, 
με λίγες εξαιρέσεις. Το 1991 η γεωργία 
αντιπροσώπευε περίπου το 15% ή πε­
ρισσότερο της συνολικής απασχόλη­
σης στην Πορτογαλία, την Ιρλανδία 
και χην Ελλάδα (όπου ήχαν υψηλόχε­
ρη από 20%) καθώς και στις περιοχές 
του Στόχου 1 της Ισπανίας και της 
Ιταλίας (Σχήμα 102). Ωστόσο, στην 
Κορσική το ποσοστό ήταν χαμηλότε­
ρο από 8% και στη Βόρεια Ιρλανδία 
χαμηλότερο από 5%. Παρ' όλα αυτά, 
και στις δύο περιπτώσεις, το μερίδιο 
της γεωργίας ήταν υψηλότερο απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της ηπειρωτικής Γαλλίας και του ΗΒ. 
Το ίδιο ισχύει επίσης, και σε πολύ 
μεγαλύτερο βαθμό, για την Ιταλία και 
την Ισπανία. 104 Απασχόληση στις υπηρεσίες στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
80 Γ 
11986 Στόχου 1 • 1991 Στόχου 1 D1986 μη • 1991 μη 
ενισχυόμενες ενισχυομενες -ι 80 
- 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
0 
GR Ε F IRL Ι Ρ 
F - άνευ στοιχείων για τις περιφέρειες του Στόχου 1 (Κορσική), 1986 UK EUR12 
-135 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Το 1991, η βιομηχανία αντιπροσώ­
πευε λιγόχερο από χο 30% χης απα­
σχόλησης σχις περιφέρειες χου Σχό­
χου 1 σε όλες χις χώρες εκχός από χην 
Πορχογαλία όπου ήχαν 34% — πάνω 
από χο μέσο όρο στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές χης Κοινόχηχας (Σχήμα 
103). Σχη Νόχια Ιχαλία και χην Κορ­
σική, χο μερίδιο χης βιομηχανίας ήχαν 
λιγόχερο από 25%, σημανχικό καχώ-
τερο από εκείνο στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές της Βόρειας Ιταλίας (36%) 
και της ηπειρωτικής Γαλλίας (29%). 
Ωστόσο, το μερίδιο των υπηρεσιών 
στην απασχόληση στις λιγότερο ανα­
πτυγμένες περιφέρειες παρουσιάζει λι­
γότερη ομοιομορφία στις διάφορες χώ-
ρες. Το 1991 χο ποσοσχό που 
απασχολούνταν σχις υπηρεσίες σε 
χρεις από χις χώρες, Ελλάδα, Ισπανία 
και Πορχογαλία, ήχαν χαμηλόχερο από 
55% (κάχω από 50% σχην Πορχογαλία) 
και στην Ιρλανδία ήταν ελαφρώς μόνο 
υψηλότερο (57%) — σε όλες δε τις πε­
ριπτώσεις ήταν πολύ κατώτερο από το 
μέσο όρο στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές (Σχήμα 104). Από την άλλη πλευ­
ρά, στη Βόρεια Ιρλανδία, τη Νόχια Ιχα­
λία και χην Κορσική, χο μερίδιο χων υπηρεσιών ήχαν κονχα ή πάνω απο 
εκείνο στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
χης Κοινόχηχας και στις δύο τελευ­
ταίες περιπτώσεις σημαντικά υψηλό­
χερο απ' ό,χι σχη Βόρεια Ιχαλία και χην 
ηπειρωχική Γαλλία αντίστοιχα. 
Ωστόσο, η σύνθεση των υπηρεσιών 
διαφέρει στις χελευχαίες χρεις περιο­
χές. Ενώ σχην Κορσική μεγάλο μέρος 
χων απασχολουμένων σχις υπηρεσίες 
εργάζονχαι στον τουρισμό, στη Νότια 
Ιταλία και τη Βόρεια Ιρλανδία δυσα­
νάλογοι αριθμοί απασχολούνται στο 
δημόσιο τομέα. 
Οσον αφορά τις περιφέρειες του Στό­
χου 2, η απασχόληση στη βιομηχανία 
το 1991 ξεπερνούσε το κατά 33% μέσο 
όρο των μη ενισχυόμενων περιοχών 
της Κοινόχηχας σε όλα χα Κράτη Μέλη 
εκχός από χις Κάχω Χώρες και τη Δα­
νία (όπου είναι χαμηλότερο από 30%, 
αν και τα δεδομένα που χρησιμο­
ποιούνται μπορεί να μην έχουν αναλυ­
θεί επαρκώς κατά περιφέρεια ώστε να 
γίνει η διάκριση μεταξύ των περιοχών 
του Στόχου 2 και άλλων περιοχών) 
(Σχήμα 105). Στην Ισπανία το ποσοστό 
ήταν πάνω από 40% και στη Γερμανία 
105 Απασχόληση στη βιομηχανία στις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και στις μη ενισχυσμενες, 1986 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
DK NL UK EUR12 και την Ιταλία πάνω από 35%. Ωστόσο, 
στις τελευταίες δύο χώρες το μερίδιο 
της βιομηχανίας στην απασχόληση 
στις περιοχές του Στόχου 2 ήταν σε 
κάθε περίπτωση χαμηλότερο απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της χώ­
ρας — ιδίως στη Γερμανία όπου η δια­
φορά ήταν σχεδόν 3%. 
Συνακόλουθα, σε αυτές τις δύο χώρες 
το 1991 το μερίδιο των υπηρεσιών 
στην απασχόληση ήταν επίσης υψη­
λότερο στις περιφέρειες του Στόχου 2 
απ' ό,τι στιςμη ενισχυόμενες περιοχές 
(Σχήμα 106). Σε όλα τα άλλα Κράτη 
Μέλη, οι υπηρεσίες αντιπροσώπευαν 
πολύ μικρότερο ποσοστό της απασχό­
λησης σε αυτές τις περιφέρειες απ' ό,τι 
αλλού, η δε διαφορά ήταν 5% ή με­
γαλύτερη στην Ισπανία, τη Γαλλία, 
τις Κάτω Χώρες και το ΗΒ. 
Μεταβολές της 
απασχόλησης κατά τομείς 
Κατά την πενταετία πριν από το 1991, 
αν και όλες οι κατηγορίες περιφε­
ρειών που διακρίνονται εδώ σημείω­
σαν παρόμοιες μεταβολές στο πρότυ­
πο της απασχόλησης κατά τομείς, οι 
περιφέρειες του Στόχου 1 παρουσία­
σαν μία σημαντική διαφορά — μία 
αύξηση του μεριδίου της βιομηχανίας 
σε αντίθεση με τη μείωση που σημειώ­
θηκε σε άλλες περιοχές. Ωστόσο, πα­
ρατηρήθηκε κάποια διαφορά μεταξύ 
περιοχών όσον αφορά την κλίμακα 
της μεταβολής που σημειώθηκε, κα­
θώς το αποτέλεσμα ήταν γενικά η 
μείωση των διαπεριφερειακών διαφο­
ρών στην κατανομή της απασχόλη­
σης κατά τομείς (Σχήμα 101). 
Τούτο ισχύει ιδίως για τις περιοχές 
του Στόχου 1, όπου το μερίδιο της 
γεωργίας, κατά μέσο όρο, μειώθηκε 
κατά περίπου 5% μεταξύ 1986 και 
1991, σε αντίθεση με τη μείωση μόνο 
κατά 1% που σημειώθηκε στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές. Ταυτόχρονα, το 
μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρε­
σίες αυξήθηκε κατά 4%, σχεδόν δύο 
φορές περισσότερο απ' ό,τι αλλού. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 2, από 
την άλλη πλευρά, οι τομεακές μεταβο-
136 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
λές που σημειώθηκαν κατά την περίο­
δο αυτή ήταν παρόμοιες τόσο όσον 
αφορά τη φύση τους όσο και την κλί­
μακα με εκείνες στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές. 
Σε επίπεδο χώρας, η μείωση του ποσο­
στού των απασχολουμένων στη γεωρ­
γία στις περιφέρειες του Στόχου 1 
ήταν ιδιαίτερα έντονη την πενταετία 
αυτή στις δύο χώρες όπου το 1986 
είχαν το υψηλόχερο ποσοστό, δηλαδή 
στην Ισπανία και την Ελλάδα. Στις 
χώρες αυτές η μείωση ξεπέρασε το 6% 
σε κάθε περίπτωση (Σχήμα 102). Επι­
πλέον, μειώθηκε σημανχικό και σχην 
Πορχογαλία (καχά 4%) όπου χο μερί­
διο χης γεωργίας ήχαν επίσης υψηλό. 
Παρά τη συνολική μεταβολή το μερί­
διο της απασχόλησης στη βιομηχανία 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 
αυξήθηκε μόνο σε δύο χώρες, την 
Ισπανία και την Πορτογαλία — στην 
τελευταία περίπτωση μόνο πολύ ο­
ριακά. Παρ' όλα αυτά, η μεταβολή 
αυτή ήταν αρκετή ώστε να δημιουρ­
γήσει μία συνολική αύξηση στο μερί­
διο στις περιφέρειες αυτές στο σύνολο 
της Κοινότητας (Σχήμα 103). Σε όλες 
τις άλλες χώρες, το ποσοστό των απα­
σχολουμένων στη βιομηχανία μειώ­
θηκε μεταξύ 1986 και 1991, αν και σε 
όλες τις περιπτώσεις λιγότερο από τη 
μείωση που σημειώθηκε στις μη ενι-
σχυόμενες περιφέρειες. 
Αντίθετα, το μερίδιο των υπηρεσιών 
σχην απασχόληση σχις περιοχές χου 
Σχόχου 1 αυξήθηκε σε όλη την Κοινό­
τητα κατά την περίοδο αυτή. Η αύξη­
ση ήταν ιδιαίτερα μεγάλη στην Ελλά­
δα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, 
όπου ενώ αρχικά το μερίδιο ήταν σχε­
τικά χαμηλό αυξήθηκε κατά 4 έως 7% 
(Σχήμα 104). Οι μεταβολές αυτές 
αντανακλούν εν μέρει τη μεγάλη 
πτώση της απασχόλησης στη γεωρ­
γία. 
Στις περιοχές του Στόχου 2 η πτώση 
του ποσοστού που απασχολείται στη 
βιομηχανία ήταν κοινή σε όλες τις 
χώρες, αν και στην Ισπανία και τη 
Γαλλία η μείωση ήταν μικρή (Σχήμα 
105). Ωστόσο, η κλίμακα της πτώσης 
παρουσιάζει διακυμάνσεις μεταξύ των χωρών, ιδίως σε σχέση με εκείνη 
στις μη ενισχυόμενες περιφέρειες. Σε 
τρεις χώρες — Γαλλία, Ιταλία και ΗΒ 
— το ποσοστό μειώθηκε λιγότερο απ' 
ό,τι σε άλλες περιοχές, ενώ στις Κάτω 
Χώρες η μείωση ήταν σχεδόν η ίδια. 
Ωστόσο, στο Βέλγιο και ιδίως στη Γερ­
μανία το μερίδιο της βιομηχανίας 
μειώθηκε περισσότερο απ' ό,τι αλλού. 
Η εμπειρία όσον αφορά τις μεταβολές 
στο μερίδιο της απασχόλησης στις 
υπηρεσίες παρέχει επιπλέον στοιχεία 
σύμφωνα με τα οποία στις περιφέρειες 
του Στόχου 2, μόνο δύο χώρες — Γερ­
μανία και Ισπανία — σημείωσαν με­
γαλύτερη αύξηση στο ποσοστό των 
απασχολουμένων στις υπηρεσίες απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές με­
ταξύ 1986 και 1991 (Σχήμα 106). Στην 
πρώτη περίπτωση, η μεταβολή αυτή 
ανέβασε το μερίδιο των υπηρεσιών 
στις περιοχές αυτές ακόμη υψηλότε­
ρα απ' ό,τι στην υπόλοιπη χώρα. Σε 
άλλες χώρες, η αύξηση του μεριδίου 
ήταν παρόμοια ή μικρότερη από εκεί­
νη σε άλλες περιφέρειες. Συνεπώς, 
στις περιφέρειες του Στόχου 2 κατά 
την περίοδο αυτή δεν παρατηρήθηκε 
καμία γενική τάση για σύγκλιση στην κατανομή της απασχόλησης κατά το­
μείς. 
Αύξηση χης 
απασχόλησης 
Οι σημανεικές διαφορές ο χην το-
μεακή κατανομή χης απασχόλησης 
μεχαξύ περιφερειών που εξεχάστηκε 
παραπάνω, έχουν σημανχικές συνέ­
πειες σχη μελλονχική αύξηση χης 
απασχόλησης. Τούχο ισχύει ιδίως για 
χις περιφέρειες χου Σχόχου 1 όπου, 
παρά χη μεγάλη μείωση που σημειώ­
θηκε καχά χη δεκαεχία χου 1980, χο 
μερίδιο χης απασχόλησης σχη γεωρ­
γία είναι ακόμη σημανχικό υψηλόχε­
ρο — περίπου χριπλάσιο — απ' ό,χι σε 
άλλες περιοχές χης Κοινόχηχας. 
Το αποχέλεσμα είναι όχι εάν ο αριθμός 
χων απασχολουμένων σχη γεωργία 
μειωθεί καχά χο ίδιο ποσοσχό σε αυχές 
χις περιφέρειες όπως αλλού, ο αριθμός 
χων αχόμων στις περιφέρειες του Στό­
χου 1 που θα βρεθούν χωρίς απασχό­
ληση θα είναι τριπλάσιος σε σχετι­
κούς όρους — δηλαδή σε σχέση με το 
συνολικό αριθμό των απασχολουμέ-
106 Απασχόληση στις υπηρεσίες στις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες, 1986 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
80 r 11986 Στόχου 2 • 1991 Στόχου 2 D 1986 μη • 1991 μη 
ενισχυομενες ενισχυόμενες 80 
Α 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
Β DK D Ε F NL UK EUR12 
137 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
107 Μεταβολές της απασχόλησης στην Κοινότητα κατά τομέα 
ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά 
Ταμεία, 1986-1991 
Μεταβολή (% συνολικής απασχόλησης 1986) 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες νων — από τον αριθμό στις άλλες 
περιοχές. Συνακόλουθα, ο σχετικός α­
ριθμός θέσεων εργασίας που πρέπει 
να δημιουργηθεί σε αυτές τις περιφέ­
ρειες προκειμένου να απορροφηθούν 
τα άτομα αυτά είναι αντίστοιχα με­
γαλύτερος απ' ό,τι αλλού. Αυτό το 
σημείο αποτελεί μία σημαντική 
πτυχή της πρόκλησης που αντιμετω­
πίζουν οι περιοχές του Στόχου 1. 
Παρά τη σχετικά υψηλή αύξηση του 
ΑΕΠ στις περιφέρειες του Στόχου 1 
μεταξύ 1986 και 1991 — όπως αναφέ­
ρεται παραπάνω — η απασχόληση 
στις περιοχές αυτές δεν κατόρθωσε να 
αυξηθεί ταχύτερα απ' ό,τι στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές της Κοινότητας. 
Πράγματι, κατά την περίοδο αυτή, ο 
αριθμός των απασχολουμένων 
αυξήθηκε μόλις λιγότερο από 7,5% 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 — με 
μέσο ετήσιο ρυθμό 1,5%, ενώ στις μη 
ενισχυόμενες περιοχές αυξήθηκε κα-
τάτι παραπάνω από 7,5% (Σχήμα 
107). 
108 Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις 
περιφέρειες του Στόχου 1, 1986-1991 
Μεταβολή (% συνολικής απασχόλησης 1986) 
20 Γ 
16 ρ 
12 h 
8 h 
4 h 
-4 h -ι 20 
A 16 
12 
-4 
GR Ε IRL 
Ανευ στοιχείων για τη Γαλλία (Κορσική) UK EUR12 Ωστόσο, στη βιομηχανία και τις υπη­
ρεσίες η απασχόληση στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 αυξήθηκε με σημαντικά 
υψηλότερο ρυθμό απ' ό,τι αλλού κατά 
την περίοδο αυτή. Στη βιομηχανία η 
αύξηση του αριθμού των απασχολου­
μένων ήταν σχεδόν διπλάσια από εκεί­
νη στις μη ενισχυόμενες περιοχές — 
9,5% έναντι 5,5% — ενώ στις υπηρε­
σίες ήταν περίπου 40% υψηλότερη — 
16,5%> έναντι 12%. Στους δύο αυτούς 
τομείς συνολικά, η αύξηση της απα­
σχόλησης αυτήν την πενταετία ήταν 
κατά 4% υψηλότερη στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές — ισοδύναμη με ένα 
διαφορικό ρυθμό αύξησης σχεδόν 1%. 
Συνακόλουθα, ο συνολικός αριθμός 
θέσεων στις πρώτες χώρες αυξήθηκε 
κατά σχεδόν 3% περισσότερο απ' ό,τι 
στις δεύτερες. 
Δυστυχώς, η αύξηση αυτή δεν ήταν 
αρκετή για να αντισταθμίσει τη μείω­
ση της απασχόλησης στη γεωργία. 
Στις μη ενισχυόμενες περιοχές η 
μείωση της απασχόλησης στη γεωρ­
γία ήταν ελαφρώς μικρότερη στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 1 κατά την πε­
ρίοδο αυτή 14% σε αντίθεση με 17%. 
138-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Ομως ενώ στις πρώτες τούτο είχε ως 
αποτέλεσμα τη μείωση της συνολικής 
απασχόλησης μόλις περισσότερο από 
0,5%, στις περιφέρειες του Στόχου 1 η 
απασχόληση μειώθηκε περισσότερο 
από 3,5%. 
Αντίθετα, στις περιφέρειες του Στό­
χου 2, λόγω του ότι η κατανομή της 
απασχόλησης κατά τομείς είναι πα­
ρόμοια σε μεγαλύτερο βαθμό με εκεί­
νη στις μη ενισχυόμενες περιοχές, η 
υψηλότερη αύξηση της απασχόλη­
σης στη βιομηχανία και τις υπηρε­
σίες — περίπου 0,5% περισσότερο σε 
κάθε περίπτωση — οδήγησε σε αντί­
στοιχα υψηλότερη αύξηση της συ­
νολικής απασχόλησης κατά την πε­
νταετία αυτή — 8,5% έναντι 7,5% 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. Συ­
νεπώς, παρά την ελαφρώς χαμηλό­
τερη αύξηση του ΑΕΠ ο ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας στις 
περιοχές του Στόχου 2 ξεπέρασε 
εκείνον που σημειώθηκε σε άλλες 
περιφέρειες. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 5β, η 
απασχόληση αυξήθηκε ελαφρώς 
λιγότερο κατά την περίοδο αυτή 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιο­
χές παρά την υψηλότερη αύξηση 
των θέσεων εργασίας στη βιομηχα­
νία και τις υπηρεσίες. Οπως και για 
τις περιφέρειες του Στόχου 1, τούτο 
αντανακλά το αποτέλεσμα της πα­
ρακμής της γεωργίας στις περιοχές 
αυτές, πράγμα που στην προκειμένη 
περίπτωση προκάλεσε τη μείωση 
της συνολικής απασχόλησης κατά 
σχεδόν 2% πάνω από 1% περισσότε­
ρο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες πε­
ριοχές. 
Η αύξηση της απασχόλησης στις πε­
ριφέρειες του Στόχου 1 μεταξύ 1986 
και 1991 που σημειώθηκε στο σύνο­
λο της Κοινότητας, συγκεντρώθηκε 
κυρίως στην Ισπανία και την Πορ­
τογαλία (Σχήμα 108). Και στις δύο 
περιπτώσεις ο ρυθμός δημιουργίας 
θέσεων εργασίας ήταν περίπου δι­
πλάσιος από εκείνον που σημειώθη­
κε στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της Κοινότητας. Στη βιομηχανία 
κατά χην περίοδο αυχή η αύξηση χης 
απασχόλησης σε αυχές χις δύο χώρες 109 Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις μη 
ενισχυόμενες περιφέρειες, 1986-1991 
Μεταβολή (% συνολικής απασχόλησης 1986) 
22 Γ D Σύνολο • Γεωργία • Βιομηχανία • Υπηρεσίες 
18 μ 
14 μ 
10 ι 22 
18 
Α 14 
Α ίο 
Η 2 
Β DK D I NL UK EUR12 
110 Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις 
περιφέρειες του Στόχου 2, 1986-1991 
Μεταβολή (% συνολικής απασχόλησης 1986) 
24 Γ 
D Σύνολο • Γεωργία • Βιομηχανία • Υπηρεσίες 
20 
16 
12 π 24 
Α 20 
Α 16 
12 
Β DK I NL UK EUR12 
139-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Βιομηχανίες 
υψηλού και 
χαμηλού ρυθμού 
ανάπτυξης 
Οι βιομηχανίες, όπως ορίζο­
νται στο διψήφιο κωδικό τα­
ξινόμησης των κλάδων οι­
κονομικής δραστηριότητας 
NACE, χωρίζονται σε ομά­
δες ανάλογα με τη μεταβολή 
που σημείωσαν στητβιασχό-
ληση στο σύνολο trç^ffioivtS-
τητας μεταξύ 1981 και 1989. 
Η ομάδα υψηλού ρυθμού α­
νάπτυξης, στην οποία η απα­
σχόληση κατά την περίοδο 
αυτή δεν μειώθηκε σημαντι­
κά, αποτελείται από πέντε 
κλάδους της NACE: 
Συσκευές γραφείου και 
επεξεργασίας δεδομένων 
Ηλεκτρολογικές 
καχασκευές 
Κατασκευές εργαλείων 
και οργάνων 
Χαρτί, προϊόντα 
χαρτιού, εκτυπώσεις 
και εκδόσεις 
Ελαστικά και πλαστικά 
είδη 
Η ομάδα χαμηλού ρυθμού α­
νάπτυξης, στην οποία η απα­
σχόληση μειώθηκε κατά την 
περίοδο αυτή περισσότερο α­
πό 20% περιλαμβάνει έξι βιο­
μηχανικούς κλάδους της 
NACE: 
Σίδηρος και χάλυβας 
Χημικά προϊόντα και 
τεχνητές ίνες 
Κατασκευή άλλων 
μεταφορικών μέσων 
(εκτός αυτοκινήτων) 
Κλωστοϋφαντουργία 
Δέρμα και δερμάτινα 
είδη \ 
Ενδυση και υπόδηση ήταν ιδιαίτερα έντονη. Στην Ισπα­
νία, ο αριθμός των θέσεων εργασίας 
στη βιομηχανία αυξήθηκε κατά 24% 
στις περιοχές του Στόχου 1 και κατά 
15% στην Πορτογαλία, σε σύγκριση 
με την αύξηση κάτω από 4% που 
σημειώθηκε στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές της Κοινότητας (Σχήμα 
109). Οσον αφορά τις υπηρεσίες, 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία η 
απασχόληση αυξήθηκε περισσότερο 
από 25% έναντι 12% αλλού. 
Παρ' όλα αυτά, κατά την πενταετία 
αυτή στην Ισπανία ο συνολικός ρυθ­
μός δημιουργίας θέσεων εργασίας 
μειώθηκε σημαντικά λόγω της πα­
ρακμής της γεωργίας, γεγονός που 
στη χώρα αυτή προκάλεσε τη μείω­
ση της συνολικής απασχόλησης σχε­
δόν κατά 5%. 
Στις περιφέρειες του Στόχου 1 σε 
άλλα μέρη της Κοινότητας, ο αριθ­
μός θέσεων εργασίας που δημιουρ­
γήθηκαν μεταξύ 1986 και 1991 ήταν 
λιγότερο εντυπωσιακός. Σε όλες τις 
χώρες, με εξαίρεση το ΗΒ (Βόρεια 
Ιρλανδία), ο συνολικός αριθμός των 
απασχολουμένων αυξήθηκε πολύ 
λιγότερο στις περιφέρειες αυτές απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
και, στην Ιταλία, στην πραγματικό­
τητα σημείωσε ελαφρά μείωση. 
Η Ελλάδα, ιδίως, αντιμετώπιζε το 
πρόβλημα του μεγάλου αριθμού των 
απασχολουμένων στη γεωργία (πε­
ρισσότερο από το 22% της συνο­
λικής απασχόλησης το 1991) καθώς 
και της σχετικά μεγάλης μείωσης 
των θέσεων εργασίας στον τομέα αυ­
τό (μείωση κατά 21% κατά την πε­
ρίοδο αυτή έναντι 14% στις μη ενι-
σχυόμενες περιοχές). Η μείωση 
αυτή στον τομέα της γεωργίας μείω­
σε αισθητά την απασχόληση στην 
Ελλάδα κατά περισσότερο από 6% σε 
αυτή την πενταετία, που σε συνδυα­
σμό με τη μικρή μείωση της βιομη­
χανικής απασχόλησης είχε ως απο­
τέλεσμα να καταστεί δύσκολη η 
επίτευξη ενός σημαντικού αριθμού 
δημιουργίας θέσεων εργασίας συνο­
λικά. Συνεπώς, παρά το γεγονός ότι 
η αύξηση της απασχόλησης στις 
υπηρεσίες ήταν μεγαλύτερη από το μέσο όρο — κατά 16% — ο συνολικός 
αριθμός των εργαζομένων αυξήθηκε 
μόλις 1% κατά την περίοδο αυτή. 
Μεταξύ των περιφερειών του Στό­
χου 2, παρατηρείται η ίδια διαφορά 
όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων 
εργασίας. Σε τέσσερα Κράτη Μέλη 
που περιλαμβάνουν περιφέρειες του 
Στόχου 2 Βέλγιο, Γαλλία, Δανία και 
Ιταλία — η αύξηση της απασχόλη­
σης μεταξύ 1986 και 1991 ήταν μι­
κρότερη απ' ό,τι στις μη ενισχυόμε-
νες περιφέρειες στο σύνολο της 
Κοινότητας και σε τέσσερις χώρες — 
Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία και Κάτω 
Χώρες — ήταν μικρότερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της 
χώρας (Σχήμα 110). 
Μόνο στη Γαλλία και το ΗΒ οι επι­
δόσεις, όσον αφορά τη δημιουργία 
θέσεων εργασίας στη βιομηχανία, 
ήταν σημαντικά καλύτερες στις ενι-
σχυόμενες περιοχές απ' ό,τι σε άλλες 
περιφέρειες, και μόνο στη Γερμανία 
η αύξηση στις υπηρεσίες πρόσθεσε 
αναλογικά περισσότερες θέσεις ερ­
γασίας στις ενισχυόμενες περιοχές 
απ' ό,τι αλλού. 
Διάρθρωση της 
βιομηχανίας 
Η ικανότητα των προβληματικών πε­
ριφερειών της Κοινότητας για αυτο­
τροφοδοτούμενη ανάπτυξη και δη­
μιουργία θέσεων εργασίας εξαρτάται 
μακροπρόθεσμα όχι μόνο από τον α­
ριθμό των θέσεων εργασίας που δη­
μιουργούνται, αλλά και από τους το­
μείς στους οποίους βρίσκονται οι νέες 
θέσεις. Η αύξηση της παραγωγής 
εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρε­
σιών είναι ιδιαίτερα σημαντική από 
τη στιγμή που δημιουργεί το εισόδη­
μα για τη στήριξη της ανάπτυξης της 
τοπικής οικονομίας και της δημιουρ­
γίας θέσεων απασχόλησης σε ένα φά­
σμα άλλων δραστηριοτήτων. Πράγ­
ματι, η έλλειψη αυτής της αύξησης 
στο παρελθόν σε πολλά μέρη της Κοι­
νότητας αποτέλεσε τη σημαντικότε­
ρη αιτία των σημερινών περιφερεια­
κών ανισοτήτων. 
140 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
Ενώ η εμπορευσιμότητα των υπηρε­
σιών αυξάνεται συνεχώς, με την 
ανάπτυξη της πληροφορικής τεχνο­
λογίας και των νέων μέσων επικοινω­
νίας, η μεταποίηση εντούτοις εξακο­
λουθεί να έχει ζωτική σημασία για 
πολλές περιοχές ως πηγή εισοδήματος 
και αύξησης της απασχόλησης. Ο τό­
πος που εγκαθίστανται και αναπτύσ­
σονται νέεςδυναμικές βιομηχανίες θα 
εξακολουθήσει να αποτελεί καθορι­
στικό παράγοντα του περιφερειακού 
προτύπου μακροπρόθεσμης ανάπτυ­
ξης. Αντίθετα, οι περιφέρειες όπου 
βρίσκονται απαρχαιωμένες, φθίνου­
σες βιομηχανίες, θα εξακολουθήσουν 
να είναι ευάλωτες στη βραδεία οικο­
νομική ανάπτυξη και στις απώλειες 
θέσεων εργασίας. 
Προκειμένου να εξεταστεί το διαφο­
ρετικό δυναμικό για βιομηχανική 
ανάπτυξη και δημιουργία θέσεων ερ­
γασίας στις διάφορες περιφέρειες, χω­
ρίστηκαν οι βιομηχανίες σε δύο ομά­
δες υψηλού και χαμηλού ρυθμού 
ανάπτυξης σύμφωνα με τη μεταβολή 
της απασχόλησης που σημείωσαν κα­
τά τη δεκαετία του 1980 στο σύνολο 
της Κοινότητας. Η ομάδα υψηλού 
ρυθμού ανάπτυξης αποτελείται από 
έξι βιομηχανίες (των διψήφιων κατη­
γοριών NACE) όπου περιλαμβάνο­
νται, όπως ίσως αναμένεται, τομείς 
υψηλής τεχνολογίας με υψηλή προ­
στιθέμενη αξία όπως οι μηχανές επε­
ξεργασίας δεδομένων, η κατασκευή 
οργάνων ή οι ηλεκτρολογικές κατα­
σκευές (βλ. Πλαίσιο). Ολες οι βιομη­
χανίες αυτές σημείωσαν αύξηση των 
θέσεων εργασίας μεταξύ 1981 και 
1989 και συνολικά αντιπροσωπεύουν 
στην Κοινότητα μόλις περισσότερο 
από το 25% της απασχόλησης στη με­
ταποίηση. Αντίθετα, η ομάδα χαμη­
λού ρυθμού ανάπτυξης αποτελείται 
κυρίως από βασικές βιομηχανίες 
έντασης εργασίας, όπως η κλωστοϋ­
φαντουργία, η ένδυση και η υπόδηση, 
ή οι βαριές βιομηχανίες, όπως οι βιο­
μηχανίες σιδήρου και χάλυβα ή τα 
ναυπηγεία, όπου η απασχόληση μειώ­
θηκε σημαντικά στην Κοινότητα κα­
τά την περίοδο αυτή. 
Οι βιομηχανίες υψηλού ρυθμού ανά­
πτυξης βρίσκονται άνισα κατανεμη-111 Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες 
ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά 
Ταμεία στην Κοινότητα, 1981 και 1989 
% συνολικής απασχόλησης στη μεταποίηση 
• 1981 Β1989 30 
24 
18 
12 n 30 
24 
18 
Α 12 
Α 6 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυόμενες 
Σημείωση: 1981 εκτός GR, NL, Ρ. Ε & DK 
112 Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 
1981 και 1989 
35 % απασχόλησης στη μεταποίηση 
30 
25 
20 μ 
15 μ 
10 1981 Στόχου 1 • 1989 Στόχου 1 D1981 μη • 1989 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες Ι -ι 35 
Α 30 
25 
20 
15 
10 
GR Ε IRL Ι Ρ 
Ανευ στοιχείων για GR, Ε & Ρ1981, στοιχεία για F ελάχιστα UK EUR11 
141 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
113 Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες 
στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυομενες, 
1981 και 1989 
% απασχόλησης στη μεταποίηση 
35 Γ 
30 
25 
20 
15 
10 11981 Στόχου 2 •1989 Στόχου 2 D1981 μη • 1989 μη 
ενισχυόμενες ενισχυόμενες τ 35 
Α 30 
25 
20 
15 
10 
Β DK D Ε 
Σημείωση: 1981 εκτός DK, Ε, & NL NL UK EUR11 
114 Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης 
βιομηχανίες ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία στην Κοινότητα, 1981 και 1989 
40 % απασχόλησης στη μεταποίηση 
30 μ 
20 μ 
ίο μ ι 40 
30 
20 
Α 10 
Σύνολο Στόχου 1 Στόχου 2 Στόχου 5β Μη 
ενισχυαμενες 
1981 εκτός GR Ρ & Ε μένες στις πιο αναπτυγμένες και 
πλούσιες περιοχές της Κοινότητας. 
Ενώ αντιπροσώπευαν λιγότερο από 
το 16% του συνολικού αριθμού των 
απασχολουμένων στη μεταποίηση 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 το 
1989, το μερίδιο της απασχόλησης 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές ήταν 
μεγαλύτερο από 27% (Σχήμα 111). 
Παρ' όλο που οι βιομηχανίες υψηλού 
ρυθμού ανάπτυξης ήταν σημαντικό­
τερες στις περιφέρειες του Στόχου 2 
παρά στις λιγότερο αναπτυγμένες πε­
ριοχές, το μερίδιο των θέσεων εργα­
σίας στη μεταποίηση, 23%, ήταν παρ' 
όλα αυτά μπφότερο απ' ό,τι σε άλλα 
μέρη της Κοινότητας. Από την άλλη 
πλευρά, το μερίδιο στις περιοχές του 
Στόχου 5β ήταν οριακά μόνο χαμηλό­
τερο απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές. 
Μόνο σε ένα Κράτος Μέλος — την 
Ιρλανδία — το μερίδιο της απασχόλη­
σης στις βιομηχανίες υψηλού ρυθμού 
ανάπτυξης στις περιοχές του Στόχου 
1 ήταν υψηλότερο από το μέσο όρο 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της 
Κοινότητας το 1989, περύιου 30% 
(Σχήμα 112). (Στην περίπτωση αυτή 
εξαιρείται η Κορσική, όπου το ποσο­
στό ήταν μεγαλύτερο από 35% αλλά 
αφορούσε λίγες εκατοντάδες μόνο θέ­
σεων εργασίας.) Σε όλα τα άλλα Κράτη 
Μέλη, με εξαίρεση το ΗΒ (Βόρεια Ιρ­
λανδία) όπου ήταν ελαφρώς με­
γαλύτερο, το ποσοστό ήταν μικρότε­
ρο από 20%. Πράγματι, στην Ισπανία 
ήταν μόνο 10%, στην Ελλάδα 13% και 
στην Πορτογαλία μόλις πάνω από 
15%. Ενώ το ποσοστό ήταν υψηλότε­
ρο στη Νότια Ιταλία, ήταν παρ' όλα 
αυτά μόνο 19% περύιου — πολύ χα­
μηλότερο από το ποσοστό στις μη ενι-
οχυόμενες περιοχές της χώρας. 
Παρόμοια, μόνο σε δύο χώρες, στη 
Δανία και τη Γερμανία, το μερίδιο της 
απασχόλησης στις βιομηχανίες υψη­
λού ρυθμού ανάπτυξης στις περιφέ­
ρειες του Στόχου 2 ξεπερνούσε το 25% 
το 1989 (Σχήμα 113). Ωστόσο, σε τρεις 
χώρες — Βέλγιο, Ισπανία και Κάτω 
Χώρες — το μερίδιο ήταν υψηλότερο 
απ' ό,τι σε άλλα μέρη της χώρας ενώ 
στη Γερμανία και την Ιταλία η διαφο­
ρά ήταν μικρή. Μόνο στη Γαλλία και 
142 
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
το ΗΒ το μερίδιο ήταν σημαντικά χα­
μηλότερο στις ενισχυόμενες περιοχές 
απ' ό,τι στις μη ενισχυόμενες (κατά 
7% της απασχόλησης στη μεταποίηση 
ή περισσότερο), οι δε δύο αυτές χώρες 
είναι κυρίως υπεύθυνες για τη διαφο­
ρά που παρουσιάζει το μερίδιο αυτό σε 
κοινοτικό επίπεδο. 
Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι κατά 
τη δεκαετία του 1980 σημειώθηκε με­
γαλύτερη αύξηση της απασχόλησης 
στις βιομηχανίες υψηλού ρυθμού 
αύξησης στις ενισχυόμενες περιφέ­
ρειες απ' ό,τι στις άλλες περιοχές της 
Κοινότητας — αν και η έλλειψη δεδο­
μένων για τα προηγούμενα χρόνια για 
την Ισπανία, την Πορτογαλία και την 
Ελλάδα, περιορίζει την ανάλυση που 
μπορεί να διεξαχθεί για τις περιοχές 
του Στόχου 1. Στις περιφέρειες των 
Στόχων 2 και 5β το μερίδιο των βιο­
μηχανιών υψηλού ρυθμού ανάπτυ­
ξης στην απασχόληση της μεταποίη­
σης αυξήθηκε ελαφρώς περισσότερο 
απ' ό,τι στιςμη ενισχυόμενες περιοχές 
— κατά 2,5% και 3% αντίστοιχα ένα­
ντι 2% (Σχήμα 111). 
Για τις περιφέρειες του Στόχου 1, για 
τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα δεδο­
μένα για τις αρχές της δεκαετίας του 
1980 — για την Ιρλανδία, την Ιταλία 
και το ΗΒ — το ποσοστό των απασχο­
λουμένων στις βιομηχανίες υψηλού 
ρυθμού ανάπτυξης μεταξύ 1981 και 
1989 αυξήθηκε. Στην Ιρλανδία η 
αύξηση του μεριδίου στις βιομηχανίες 
αυτές ήταν ουσιαστική — από το 24% 
της απασχόλησης στη μεταποίηση 
στο 30% — και πολύ μεγαλύτερη απ' 
ό,τι στις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της Κοινότητας. Στην Ιταλία και το 
ΗΒ η αύξηση ήταν μικρότερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές. Παρ' 
όλο που η διαφορά ήταν μικρή στη 
Νότια Ιταλία σε σχέση με τη Βόρεια, 
όσον αφορά το ΗΒ η αύξηση του με­
ριδίου στη Βόρεια Ιρλανδία ήταν το 
50% μόνο της αύξησης για το ηπειρω­
τικό ΗΒ (Σχήμα 112). 
Αντίθετα, με εξαίρεση το ΗΒ το μερί­
διο των βιομηχανιών υψηλού ρυθμού 
ανάπτυξης στη συνολική απασχόλη­
ση στη μεταποίηση στις περιφέρειες 
του Στόχου 2, σε όλα τα Κράτη Μέλη 115 Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες 
στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες, 
1981 και 1989 
% απασχόλησης στη μεταποίηση 
40 μ 
30 μ 
20 μ • 1981 Στόχου 1 
• 1989 Στόχου 1 
D1981 μη ενισχυόμενες 
• 1989 μη ενισχυόμενες 
10 -ι 50 
40 
Α 30 
20 
10 
Ε F GR IRL 
Σημείωση: 1981 Ανευ στοιχείων QR. Ε 4 Ρ UK EUR11 
116 Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης 
βιομηχανίες στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη 
ενισχυόμενες, 1981 και 1989 
_Λ % απασχόλησης στη μεταποίηση 50 r 
40 
30 
20 
10 11981 Στόχου 2 • 1989 Στόχου 2 G1981 μη • 1989 μη 
ενισχυομενες ενισχυόμενες -ι 50 
Α 40 
30 
20 
10 
Β DK D Ε 
Σημείωση: 1981 εκτός DK, Ε & NL NL UK EUR11 
143-
Κεφάλαιο 5 Οι Εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
αυξήθηκε περισσόχερο καχά χην πε­
ρίοδο αυχή απ' ό,χι στις μη ενισχυόμε-
νες περιοχές. Τούτο παρατηρήθηκε 
ιδίως στο Βέλγιο, όπου το μερίδιο 
αυξήθηκε στις περιφέρειες του Στό­
χου 2 αλλά μειώθηκε σε άλλα μέρη της 
χώρας και στη Γερμανία, όπου η 
αύξηση του μεριδίου στις ενισχυόμε-
νες περιφέρειες ήταν περίπου διπλά­
σια από εκείνη που σημειώθηκε σε 
άλλες περιοχές (Σχήμα 113). Στο ΗΒ, 
από την άλλη πλευρά, η αύξηση του 
μεριδίου στις περιφέρειες του Στόχου 
2 ήταν κατάτι μόνο μεγαλύτερη από 
τη μισή αύξηση στις μη ενισχυόμενες 
περιοχές. 
Το πρότυπο της χωροθέτησης των 
βιομηχανιών χαμηλού ρυθμού ανά­
πτυξης σχεδόν αντικατοπτρίζει 
εκείνο των βιομηχανιών υψηλού 
ρυθμού ανάπτυξης. Το 1989 αντι­
προσώπευαν πάνω από το 36% του 
αριθμού χων απασχολουμένων σχη 
μεχαποίηση σχις περιφέρειες χου 
Στόχου 1 και το 28% στις περιφέ­
ρειες του Στόχου 2, έναντι λιγότερο 
από 25% στις μη ενισχυόμενες πε­
ριοχές (Σχήμα 114). 
Η υψηλή απασχόληση του βιομηχα­
νικού εργατικού δυναμικού σε βιομη­
χανίες χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης 
αποτελεί χαρακτηριστικό της πλειο­
ψηφίας των λιγότερο αναπτυγμένων 
περιοχών της Κοινότητας. Με εξαίρε­
ση την Κορσική — όπου μόνο λίγες 
εκατοντάδες άτομα εργάζονται στη 
μεταποίηση — και την Ιρλανδία, το 
μερίδιο της απασχόλησης στη μετα­
ποίηση σε τέτοιες βιομηχανίες το 
1989 ήταν πάνω από 25% (δηλαδή 
περισσότερο απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές) στις περιοχές του 
Στόχου 1 σε όλα τα Κράτη Μέλη και 
με εξαίρεση αυτές τις δύο χώρες και 
την Ισπανία, πάνω από το 35% 
(Σχήμα 115). Στην Πορτογαλία το με­
ρίδιο έφθανε περίπου το 45%, στην 
Ελλάδα ξεπερνούσε το 50% και στην 
Ιταλία και το ΗΒ ήταν 35-40%, σε 
κάθε περίπτωση πολύ υψηλότερο απ' ο,τι στις μη ενισχυομενες περιοχές 
της χώρας. 
Οσον αφορά τις περιοχές του Στόχου 
2, η εικόνα είναι πιο σύνθετη, αν και 
στις περισσότερες χώρες οι βιομηχα­
νίες χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης απο­
τελούσαν σημαντικότερο εργοδότη σε 
αυτές τις περιοχές απ' ό,τι σε άλλες. 
Στις Κάτω Χώρες, την Ιταλία και το 
Βέλγιο, το μερίδιο του εργατικού δυ­
ναμικού στη μεταποίηση που απα­
σχολείται σε βιομηχανίες χαμηλού 
ρυθμού ανάπτυξης σε περιοχές του 
Στόχου 2 ήταν πάνω από 30% το 1989, 
ενώ στο ΗΒ και τη Γαλλία ήταν ελα­
φρώς μόνο χαμηλότερο (Σχήμα 116). 
Ωστόσο, ενώ στις τελευταίες περιπτώ­
σεις το μερίδιο ήταν υψηλότερο απ' 
ό,τι στιςμη ενισχυόμενες περιοχές και 
των δύο χωρών — όπως ήταν και στη 
Γερμανία —, στο Βέλγιο και την Ιτα­
λία το μερίδιο ήταν πολύ παρόμοιο. 
Κατά τη δεκαετία του 1980, υπήρξαν 
ορισμένες ενδείξεις για μεγαλύτερη 
πτώση της απασχόλησης σε βιομηχα­
νίες χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης στις 
περιφέρειες του Στόχου 2 απ' ό,τι αλ­
λού. Στο σύνολο της Κοινότητας με­
ταξύ 1981 και 1989 το ποσοστό της 
απασχόλησης στη μεταποίηση σε αυ­
τές τις βιομηχανίες μειώθηκε περισ­
σότερο από 3% σε περιφέρειες που 
αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της α­
ποβιομηχάνισης ενώ στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές μειώθηκε κατά 2% 
(Σχήμα 114). Σε τρία από τα πέντε 
Κράτη Μέλη για τα οποία υπάρχουν 
διαθέσιμα στοιχεία για τις αρχές της 
δεκαετίας του 1980 — Γερμανία, Γαλ­
λία και Ιταλία — η μείωση του μερι­
δίου στις περιφέρειες του Στόχου 2 
ήταν σημαντικά μεγαλύτερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές κατά 
την περίοδο αυτή, ενώ στο ΗΒ ήταν 
περίπου η ίδια. Μόνο στο Βέλγιο η 
σχετική θέση των περιφερειών Στό­
χου 2, όσον αφορά το μερίδιο των 
βιομηχανιών χαμηλής ανάπτυξης 
στην απασχόληση στη μεταποίηση, 
επιδεινώθηκε μεχαξύ χων δύο αυχών εχών — χο μερίδιο σχην περίπχωση 
αυτή αυξάνεται πολύ περισσότερο σε 
αυτές τις περιοχές απ' ό,τι σε άλλες 
περιοχές της χώρας. 
Στην περίπτωση των περιφερειών 
του Στόχου 1, δεδομένα για τις αρχές 
χης δεκαεχίας χου 1980 υπάρχουν 
μόνο για την Ιρλανδία, την Ιταλία 
και το ΗΒ. Στην Ιρλανδία η μείωση 
του ποσοστού του εργατικού δυνα­
μικού της μεταποίησης που απασχο­
λείται σε βιομηχανίες χαμηλού ρυθ­
μού ανάπτυξης μεταξύ 1981 και 
1989 ήταν πολύ μεγαλύτερη απ' ό,τι 
στις μη ενισχυόμενες περιοχές της 
Κοινότητας (3% έναντι 1%) — πα­
ράλληλη με τη σχετική επέκταση 
των τομέων υψηλής ανάπτυξης 
(Σχήμα 115). Στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 στη Νότια Ιταλία, η μείω­
ση ήταν παρόμοιας κλίμακας και με­
γαλύτερη απ' ό,τι στις μη ενισχυό-
μενες περιοχές της Βόρειας Ιταλίας. 
Ωστόσο, όσον αφορά το ΗΒ το μερί­
διο της απασχόλησης των βιομηχα­
νιών χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης 
μειώθηκε ελαφρά μόνο στη Βόρεια 
Ιρλανδία, αν και τούτο ισχύει επίσης 
για τις μη ενισχυόμενες περιοχές 
της ηπειρωτικής Βρετανίας. 
Γενικά, αν συνυπολογιστούν οι βιο­
μηχανίες υψηλού και χαμηλού ρυθ­
μού ανάπτυξης, φαίνεται ότι παρατη­
ρείται κάποια, αν και μικρή, βελτίωση 
κατά τη δεκαετία του 1980 στη διάρ­
θρωση της βιομηχανικής απασχόλη­
σης στις ενισχυόμενες περιοχές σε 
σχέση με τις μη ενισχυόμενες στις 
περισσότερες χώρες της Κοινότητας. 
Τούτο ισχύει ιδίως για τις περιφέρειες 
του Στόχου 2, αν και η έλλειψη στοι­
χείων καθιστά δύσκολη την παρακο­
λούθηση των διαρθρωτικών εξελί­
ξεων κατά την περίοδο αυτή στις 
περισσότερες περιφέρειες του Στόχου 
1. Παρ' όλα αυτά, εξακολουθούν να 
υπάρχουν σημαντικές περιφερειακές 
ανισότητες στη σχετική σημασία των 
βιομηχανιών υψηλού και χαμηλού 
ρυθμού ανάπτυξης. 
144 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση χων γυναικών 
Οι γυναίκες αποτελούν ολοένα και σημαντικότερο τμήμα του 
εργατικού δυναμικού της Κοινότητας, αν και η συμμετοχή στην 
απασχόληση είναι ακόμη χαμηλή σε ορισμένα Κράτη Μέλη και 
στα περισσότερα μέρη συγκεντρώνονται σε ένα στενό φάσμα 
θέσεων εργασίας σης υπηρεσίες. 
Κατά τη δεκαετία του 1980 στην 
αγορά εργασίας της Κοινότητας ση­
μειώθηκε μία κυρίαρχη τάση: η 
αύξηση της σημασίας των γυναι­
κών. Κατά την περίοδο αυτή η συμ­
βολή τους στην απασχόληση και την 
ανεργία αυξήθηκε σημαντικά, ενώ 
ταυτόχρονα ταυτίστηκαν επίσης με 
τα υψηλότερα επίπεδα υποαπασχό­
λησης και επισφαλών θέσεων εργα­
σίας. 
Ενα δεύτερο αξιοσημείωτο χαρα­
κτηριστικό της περιόδου είναι η 
σχετικά μικρή διαφοροποίηση της 
γυναικείας απασχόλησης. Στις αρ­
χές της δεκαετίας του 1990 οι γυναί­
κες συγκεντρώνονταν ακόμη σε στε­
νό φάσμα θέσεων εργασίας και 
δραστηριοτήτων. 
Το αποτέλεσμα της περασμένης δε­
καετίας είναι κάτι το παράδοξο: και 
στις 12 χώρες της Κοινότητας, τη 
στιγμή που ο βαθμός συμμετοχής 
των ανδρών και των γυναικών στην 
αγορά εργασίας παρουσιάζει μικρό­
τερες διαφορές, οι ανισότητες στην 
απασχόληση εξακολουθούν να 
υπάρχουν και εκδηλώνονται με τη 
διατήρηση έντονων διακρίσεων στο 
είδος της επιτελούμενης εργασίας 
καθώς και με την αύξηση των εργα­
σιών που διεκπεραιώνονται κυρίως 
από γυναίκες. Με άλλα λόγια, η θέση 
των γυναικών στην απασχόληση 
δεν φθάνει με κανέναν τρόπο τη 
βαρύτητα που έχουν στον ενεργό πληθυσμό και το ρόλο τους στην 
αύξηση του εργατικού δυναμικού. 
Ενα μέρος της διαφοράς οφείλεται 
στο γεγονός ότι οι γυναίκες, πολύ 
περισσότερο από τους άνδρες, αντι­
μετωπίζουν το πρόβλημα του συν­
δυασμού της επαγγελματικής στα­
διοδρομίας με τις οικογενειακές 
ευθύνες, όπου περιλαμβάνονται όχι 
μόνο η μέριμνα των παιδιών αλλά και η μέριμνα του νοικοκυριού και 
τα γενικά οικιακά καθήκοντα. Το 
γεγονός αυτό έχει εν μέρει ως αποτέ­
λεσμα να εργάζονται πολλές γυναί­
κες με μερική απασχόληση, πράγμα 
που τείνει να περιορίζει το είδος των 
θέσεων εργασίας που τους προσφέ­
ρονται και συνεπώς καθιστά δύσκο­
λο, αν όχι αδύνατο, για αυτές να 
φθάσουν σε ανώτερες βαθμίδες της 
ιεραρχίας. 
117 Οι γυναίκες στο εργατικό δυναμικό στα Κράτη Μέλη, 1983 
και 1991 
% εργατικού δυναμικού 
50 Γ 
40 
30 
20 
10 50 
40 
30 
20 
10 
IRL Ε L GR 
Ε & Ρ, 1963 με βάση τον ΟΟΣΑ NL EUR12 D UK Ρ F DK 
145 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Για πολλές γυναίκες της Κοινότη­
τας, προκειμένου να μην εργαστούν 
καθόλου η μερική απασχόληση είναι 
η μόνη βιώσιμη εναλλακτική λύση 
και σε ορισμένα Κράτη Μέλη η 
αύξηση των θέσεων εργασίας με­
ρικής απασχόλησης αποτελεί έναν 
από τους λόγους για τους οποίους η 
συμμετοχή των γυναικών στο εργα­
τικό δυναμικό αυξήθηκε σημαντικά 
κατά το πρόσφατο παρελθόν. 
Ωστόσο, σε άλλα Κράτη Μέλη και 
ιδίως στο Νότο της Κοινότητας η ανά­
πτυξη της μερικής απασχόλησης πε­
ριορίζεται από τη νομοθεσία ή από τις 
συλλογικές συμβάσεις. Εδώ, σε πολ­
λές περιπτώσεις, η μέριμνα των παι­
διών και η υπόλοιπη υποστήριξη 
παρέχονται από τη διευρυμένη οικο­
γένεια μάλλον, παρά από το κράτος ή 
τους εργοδότες, προκειμένου να δοθεί 
στις γυναίκες η δυνατότητα να εργα­
στούν. Παρ' όλα αυτά, η συμμετοχή 
των γυναικών στο εργατικό δυναμι­
κό, αν και αυξήθηκε σημαντικά κατά 
τη δεκαετία του 1980 στις περισσότε­
ρες περιοχές του Νότου — η Πορτο­
γαλία αποτελεί μία αξιοσημείωτη 
εξαίρεση —, παραμένει χαμηλή. Η αύξηση χων 
γυναικών σχην 
αγορά εργασίας 
Η αυξανόμενη συμμετοχή των γυ­
ναικών αποτελεί βασικό στοιχείο 
για την εξήγηση της αύξησης του 
ενεργού πληθυσμού της Κοινότη­
τας. Τα τελευταία χρόνια οι γυναί­
κες είναι σχεδόν αποκλειστικά 
υπεύθυνες για την αύξηση του ερ­
γατικού δυναμικού που σημειώθη­
κε. Επιπλέον, έχουν μετατρέψει τα 
κοινωνικά χαρακτηριστικά του. 
Κατά τη δεκαετία του 1960 οι γυναί­
κες αποτελούσαν λιγότερο από το 
30% του συνολικού εργαζόμενου 
πληθυσμού στις χώρες της Κοινότη­
τας. Το 1991 το ποσοστό αυτό είχε 
ξεπεράσει το 40% (Σχήμα 117). Η 
ανοδική τάση στο μερίδιο των γυ­
ναικών δεν είναι πρόσφατη, ξεκίνη­
σε τουλάχιστον 30 χρόνια νωρίτερα 
— στις αρχές της δεκαετίας του 1960 
— και συνέχισε με παρόμοιο ρυθμό 
καθ' όλη την περίοδο αυτή — ακόμη 
και κατά τις εποχές της σχετικά χα-
t18 Ποσοστό των γυναικών στην Κοινότητα και αλλού, 1970, 
1980 και 1991 
50 Γ 
40 Η 
30 Η 
20 \-
10 h % εργατικού δυναμικού 
-ι 50 
Α 40 
Α 30 
Α 20 
10 
ΕΥΡ12 ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία μηλής αύξησης, ή ακόμη και μείω­
σης, της απασχόλησης. 
Παρ' όλο που το 1991 κατά μέσο όρο 
τέσσερα στα δέκα μέλη του εργατι­
κού δυναμικού στην Κοινότητα 
ήταν γυναίκες, στα Κράτη Μέλη πα­
ρατηρούνταν σημαντικές διαφορές 
και το μερίδιο των γυναικών κυμαι­
νόταν από μόνο το ένα τρίτο έως 
σχεδόν το μισό του οικονομικά ενερ­
γού πληθυσμού. Με βάση την άπο­
ψη αυτή, οι χώρες μπορούν γενικά 
να χωριστούν σε τρεις ομάδες: 
- στις χώρες όπου το ποσοστό των 
γυναικών στο εργατικό δυναμικό 
είναι μεγαλύτερο από τον Κοινο­
τικό μέσο όρο και το 1991 κυμαι­
νόταν μεταξύ 43% και 47%, οι 
οποίες είναι η Δανία, η Γαλλία, η 
Πορτογαλία και το ΗΒ, 
- στις χώρες όπου το μερίδιο των 
γυναικών στο εργατικό δυναμικό 
είναι κοντά στον Κοινοτικό μέσο 
όρο και κυμαίνεται μεταξύ 39% 
και 41%, οι οποίες είναι η Γερμα­
νία, το Βέλγιο και οι Κάτω Χώ­
ρες, 
- στις χώρες όπου οι γυναίκες 
αντιπροσωπεύουν πολύ μικρό­
τερο ποσοστό του οικονομικά 
ενεργού πληθυσμού απ' ό,τι 
στην υπόλοιπη Κοινότητα και 
το μερίδιο κυμαίνεται μεταξύ 
34% και 37%, οι οποίες είναι το 
Λουξεμβούργο, η Ιταλία, η Ιρ­
λανδία, η Ελλάδα και η Ισπανία. 
Παρά τις διαφορές αυτές στη σχετική 
σημασία των γυναικών, το μερίδιο 
τους στο εργατικό δυναμικό αυξήθη­
κε σχεδόν σταθερά σε όλα τα Κράτη 
Μέλη μεταξύ 1983 και 1991 (περίοδος 
για την οποία υπάρχουν διαθέσιμα 
συνεπή στοιχεία από την Ερευνα Ερ­
γατικού Δυναμικού της Κοινότητας), 
ενώ οι χώρες με τα χαμηλότερα μερί­
δια έτειναν να σημειώνουν τους με­
γαλύτερους ρυθμούς αύξησης και συ-
νεπώς να συγκλίνουν προς τον 
Κοινοτικό μέσο όρο. 
Τούτο είναι ιδιαίτερα εμφανές στις 
Κάτω Χώρες, όπου το μερίδιο των 
146-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
γυναικών αυξήθηκε από το 34% στο 
40% σχεδόν κατά την περίοδο αυτή 
και στην Ισπανία, όπου στην πε­
νταετία 1986-1991 το μερίδιο 
αυξήθηκε από το 31% στο 35%. Επι­
πλέον, στο Βέλγιο, την Ιρλανδία και 
την Ιταλία μεταξύ 1983 και 1991 το 
μερίδιο αυξήθηκε κατά 3%. 
Ταυτόχρονα, ενώ το μερίδιο των γυ­
ναικών στο εργατικό δυναμικό στις 
άλλες χώρες, όπου ήταν αρχικά υψη­
λότερο, έτεινε να αυξάνεται με ελα­
φρώς χαμηλότερο ρυθμό κατά την πε­
ρίοδο αυτή, η αύξηση σε όλες τις 
περιπτώσεις ήταν παρ' όλα αυτά ση­
μαντική. Στη Δανία, που παρουσίαζε 
το μεγαλύτερο μερίδιο, αυξήθηκε από 
μόλις πάνω από 45% σε μόλις κάτω 
από 47%, στη Γαλλία από 42% σε 47% 
και στο ΗΒ από 40% σε 43%. Επι­
πλέον, μεταξύ 1986 και 1991 στην 
Πορτογαλία το μερίδιο αυξήθηκε από 
41% σε 44%. 
Παρά την αύξηση αυτή, πρέπει να 
σημειωθεί ότι το ποσοστό των γυ­
ναικών στο εργατικό δυναμικό στην 
Κοινότητα εξακολουθεί να είναι μι­
κρότερο από εκείνο στις ΗΠΑ και τις 
χώρες ΕΖΕΣ - 40% το 1991 έναντι 
44-45% — αν και το χάσμα μειώθη­
κε κατά τη δεκαετία του 1980 (Σχή­
μα 118). 
Η αύξηση χων 
γυναικών σχην 
απασχόληση 
Η αύξηση της σημασίας των γυναι­
κών στην αγορά εργασίας αντανα­
κλάται επίσης στην αυξανόμενη ση­
μασία τους στην απασχόληση, μία 
τάση που, όπως και η αύξηση της 
συμμετοχής, έχει ξεκινήσει από τη 
δεκαετία του 1960 και έως σήμερα 
έχει δώσει λίγες ενδείξεις επιβρά­
δυνσης. Μεταξύ 1965 και 1991 ο 
αριθμός των απασχολούμενων γυ­
ναικών αυξήθηκε από μόλις κάτω 
από 40 εκατομμύρια σε μόλις πάνω 
από 53 εκατομμύρια. Κατά την ίδια 
περίοδο ο αριθμός των απασχο­
λούμενων ανδρών μειώθηκε ελα­
φρώς από τα 83 εκατομμύρια στα 82 119 Γυναίκες με εξαρτημένη σχέση εργασίας στα Κράτη 
Μέλη, 1983 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
ι 100 
120 Άνδρες με εξαρτημένη σχέση εργασίας στα Κράτη 
Μέλη, 1983 και 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
100 r 
147-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Ιστορικά δεδομένα σχεχικά ρε τα ποσοστά 
συμμέτοχης των γυναικών 
Τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών για τις διάφορες ηλικιακές 
ομάδες κατά την 30ετή περίοδο που εξετάζεται εδώ έχουν προσαρμοστεί 
ώστε να είναι γενικά συγκρίσιμα, όπως περιγράφεται παρακάτω, λαμ­
βάνοντας ως βάση σύγκρισης την Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας — που θα πρέπει να εξασφαλίζει συγκρισιμότητα μεταξύ 
των Κράχων Μελών. 
Η πρωτογενής πηγή δεδομένων σχετικά με τα ποσοστά συμμετοχής για 
το 1960,1970, και 1981 είναι οι Απογραφές Πληθυσμού που διεξάγονται 
στις περισσότερες χώρες ανά δεκαετία περίπου και αποσκοπούν στο να 
καλύψουν όλο το μόνιμο πληθυσμό. Τα στοιχεία αυτά δημοσιεύονται 
στην Αναδρομική Επετηρίδα Στατιστικών Εργασίας, 1945-89 της 
ΔΟΕ. 
Παρ'όλο που οι απογραφές διεξάγονται σχεδόν ταυτόχρονα στις περισ­
σότερες χώρες, δεν αφορούν ακριβώς το ίδιο έτος. Οσον αφορά την 
Ελλάδα, την Ιταλία, την Ιρλανδία και το ΗΒ τα δύο πρώτα έτη απο­
γραφής, για τα οποία εξετάζονται εδώ τα ποσοστά συμμετοχής, ήταν το 
1961 και το 1971, για τη Γερμανία το 1961 και το 1970 και τα δεδομένα 
που περιγράφονται στο κείμενο και παρουσιάζανται στα σχήματα αφο­
ρούν αυτά ακριβώς τα έτη και όχι το 1960 και το 1970 όπως για άλλες 
χώρες. Οσον αφορά τη Γαλλία, τα έτη της απογραφής ήταν το 1962 και 
το 1968, με αποτέλεσμα οι μεταβολές στα ποσοστά συμμετοχής να 
αναφέρονται σε πολύ μικρότερη περίοδο απ'ό,τι στις άλλες χώρες και 
συνεπώς δεν αναμένεται να έχουν εξίσου μεγάλη έκταση. 
Ολες οι χώρες, με εξαίρεση τη Γαλλία και τη Γερμανία, διεξήγαγαν 
απογραφή το 1981. Για τη Γαλλία το αντίστοιχο έτος ήταν το 1982 και 
για τη Γερμανία το 1980. Εκτός από τη Γαλλία, για τη δεκαετία του 
1960 οι χρονικές διαφορές επηρεάζουν οριακά μόνο τις συγκρίσεις. 
Τα στοιχεία για τα ποσοστά συμμετοχής κατά το 1991 λαμβάνονται από 
την Ερευνα Εργατικού Δυναμικού για το ίδιο έτος. Τα στοιχεία αυτά 
υπολογίζονται χρησιμοποιώντας μία ελαφρώς διαφορετική βάση 
απ'ό,τι για τα στοιχεία της Απογραφής, διότι αφορούν μόνο τα άτομα 
που ζουν σε ιδιωτικά νοικοκυριά και αποκλείουν εκείνα που ζουν σε 
θεσμικά καταλύματα — όπως φοιτητές, άτομα σε νοσοκομεία ή στις 
ένοπλες δυνάμεις. Επιπλέον, εξάγονται με βάση ένα δείγμα νοικοκυ­
ριών και όχι την πλήρη κάλυψη του πληθυσμού. 
Η σύγκριση των στοιχείων της ΕΕΔ με εκείνα της Απογραφής για 
παραπλήσια έτη (σύγκριση της ΕΕΔ του 1983 και της Απογραφής του 
1981 - του 1982 για τη Γαλλία και του 1980 για τη Γερμανία) δείχνει 
ότι οι περισσότερες ομάδες ηλικιών δεν παρουσιάζουν αξιόλογες διαφο­
ρές και, συνεπώς, είναι επαρκώς συνεπή. Οι κύριες εξαιρέσεις είναι: 
- η Γαλλία, όπου όσον αφορά τη νεότερη ομάδα ηλικιών τα στοιχεία 
της Απογραφής είναι σημαντικά χαμηλότερα από εκείνα της ΕΕΔ, 
αντανακλώντας είτε τα προβλήματα που προκύπτουν από το μικρό 
μέγεθος του δείγματος είτε τον αποκλεισμό εκείνων που ζουν σε 
συλλογικά νοικοκυριά (οι οποίοι ως επί το πλείστον μπορεί να μην 
είναι οικονομικώς ενεργά άτομα), 
- η Ιρλανδία, όπου τα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών της ενδιά­
μεσης ομάδας ηλικιών (30-54) σύμφωνα με την ΕΕΔ της 
Κοινότητας είναι σημαντικά υψηλότερα από εκείνα της Απογραφής, εκατομμύρια. Συνεπώς, η αύξηση 
της απασχόλησης της Κοινότητας 
από τη δεκαετία χου 1960 έως σήμε­
ρα οφείλεχαι αποκλεισχικά στις γυ­
ναίκες. 
Υπάρχουν λίγες ενδείξεις ότι η μείω­
ση της απασχόλησης σε πολλές πε­
ριοχές της Κοινότητας το 1991 και 
το 1992 μείωσε την αυξανόμενη τά­
ση των γυναικών να μπουν στην 
αγορά εργασίας. Κατά ένα μέρος αυ­
τό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός 
ότι οι θέσεις εργασίας στις υπηρε­
σίες, στις οποίες συγκεντρώνεται γε­
νικά η γυναικεία απασχόληση, προ­
στατεύονταν έως σήμερα από τις 
συνέπειες της ύφεσης — αν και, 
όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 1, η 
κατάσταση φαίνεται ότι διαφορο­
ποιείται σε ορισμένες χώρες (σχη Δα­
νία και χο ΗΒ η απασχόληση στις 
υπηρεσίες μειώθηκε το 1991). 
Οι περισσότερες γυναίκες που εισέρ­
χονται στην απασχόληση, εργάζο­
νται ως μισθωτές μάλλον παρά ως 
αυτοαπασχολούμενες — το 85% των 
εργαζόμενων γυναικών σε αντίθεση 
με το 79% των ανδρών (Σχήματα 119 
και 120). Οπως και για το σύνολο 
της απασχόλησης, ο αριθμός των γυ­
ναικών που εργάζονται ως μισθωτές 
στην Κοινότητα αυξήθηκε πολύ πε­
ρισσότερο κατά τη δεκαετία του 
1980 απ' ό,τι ο αριθμός των ανδρών. 
Ωστόσο σε αυτήν την κατάσταση 
παρατηρούνται τρεις εξαιρέσεις. 
Στις Κάτω Χώρες ο αριθμός των μι­
σθωτών γυναικών παρέμεινε λίγο 
πολύ αμετάβλητος σε σχέση με τη 
συνολική απασχόληση μεταξύ 1983 
και 1991, ενώ ο σχετικός αριθμός 
των μισθωτών ανδρών αυξήθηκε 
ελαφρώς. Στο ΗΒ ο σχετικός αριθ­
μός των μισθωτών ανδρών και γυ­
ναικών μειώθηκε κατά την περίοδο 
αυτή, αν και η μείωση ήταν πολύ 
εντονότερη στους άνδρες (από 87% 
του συνόλου το 1983 στο 81% το 
1991 σε αντίθεση με τη μείωση από 
το 94% στο 92% που παρατηρήθηκε 
στις γυναίκες). Και στις δύο περι­
πτώσεις, η μείωση αντανακλά την 
αύξηση της σημασίας της αυτοαπα­
σχόλησης. Στη Δανία ο σχετικός 
-148-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
αριθμός των μισθωτών ανδρών 
αυξήθηκε περισσότερο (από 82% στο 
86% του συνόλου των απασχολου­
μένων) απ' ό,τι ο σχετικός αριθμός 
των μισθωτών γυναικών (από το 
90% στο 93%). Παρ' όλα αυτά, στις 
παραπάνω χώρες όπως και σε άλλες, 
η αναλογία των γυναικών που εργά­
ζονται ως μισθωτές παραμένει υψη­
λότερη από εκείνη των ανδρών και 
η αναλογία των γυναικών που είναι 
αυτοαπασχολούμενες σημαντικά 
χαμηλότερη. 
Η αύξηση των μισθωτών γυναικών 
ήταν ιδιαίτερα έντονη στα νότια Κρά­
τη Μέλη, καθώς η οικογενειακή απα­
σχόληση μειώθηκε σε σημασία. Στην 
Ελλάδα ο αριθμός των μισθωτών γυ­
ναικών αυξήθηκε κατά 10% σε σχέση 
με τον αριθμό των απασχολούμενων 
γυναικών μεταξύ 1983 και 1991 — 
αντίθετα η αύξηση που σημειώθηκε 
όσον αφορά τους άνδρες ήταν μόνο 2% 
— ενώ στην Ισπανία αυξήθηκε κατά 
8% μέσα σε τέσσερα χρόνια μόνο από 
το 1987 έως το 1991 — ποσοστό διπλά­
σιο από την αύξηση των ανδρών. 
Ποσοστά συρμεχοχης 
ανδρών και γυναικών 
Η αύξηση του μεριδίου των γυναι­
κών στην απασχόληση είναι αποτέ­
λεσμα όχι μόνο της αυξημένης συμ-
μετοχής τους στο εργατικό 
δυναμικό αλλά και της μείωσης της 
συμμετοχής των ανδρών, ιδίως στις 
μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες. Ενώ 
τα ποσοστά συμμετοχής των ανδρών 
και των γυναικών ηλικίας κάτω των 
25 ετών μειώθηκαν στα περισσότερα 
Κράτη Μέλη — με εξαίρεση τη Δα­
νία, το ΗΒ και σε μικρότερο βαθμό 
τη Γερμανία — οι τάσεις ήταν πολύ 
διαφορετικές όσον αφορά τα άτομα 
ηλικίας 25 ετών και άνω. 
Για τις γυναίκες της κύριας εργάσι­
μης ηλικίας, από 25 έως 49 ετών, τα 
ποσοστά συμμετοχής αυξήθηκαν 
σημαντικά σε όλες τις χώρες μεταξύ 
1983 και 1991, ενώ τα ποσοστά των 
ανδρών σημείωσαν πολύ μικρή με­
ταβολή. Οσον αφορά τα άτομα ηλι­
κίας άνω των 49 ετών, η συμμετοχή - η Ιταλία, όπου τα ποσοστά συμμετοχής της Απογραφής για τη 
μεγαλύτερη ηλικιακή ομάδα (65+) είναι υψηλότερα από εκείνα της 
ΕΕΔ. 
Προκειμένου να βελτιωθεί η συγκρισιμότητα, οι εκτιμήσεις της ΔΟΕ 
για τα ποσοστά συμμετοχής διαφόρων ετών της δεκαετίας του 1980, 
που εξάγονται από τις εθνικές Ερευνες Εργατικού Δυναμικού — και 
δημοσιεύονται στην Ετήσια Επετηρίδα Στατιστικών Εργασίας, διάφο­
ρα έτη, της ΔΟΕ — που είναι πιό συνεπή με τα δεδομένα των Απογρα­
φών (δηλαδή δεν παρουσιάζουν τις σημαντικές διαφορές που αναφέρο­
νται παραπάνω) χρησιμοποιήθηκαν για την προσαρμογή των 
στοιχείων της Απογραφής στη βάση της Κοινοτικής ΕΕΔ. Πιό συγκε­
κριμένα, τα ποσοστά της ΕΕΔ της Κοινότητας συσχετίστηκαν με τα 
ποσοστά της ΔΟΕ για δεδομένο έτος στα μέσα της δεκαετίας του 1980 
— για το 1986 ή το 1986 — για το οποίο υπάρχουν και τα δύο σύνολα 
στοιχείων για τη χώρα που εξετάζεται και τα δεδομένα της Απογραφής 
πολλαπλασιάστηκαν με το λόγο της πρώτης προς τη δεύτερη για κάθε 
δετή ομάδα ηλικιών ώστε να προσαρμοστούν αυτά στη βάση της ΕΕΔ 
της Κοινότητας. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, με εξαίρεση αυτές που 
αναφέρθηκαν, οι συντελεστές προσαρμογής μεταβάλλουν τα στοιχεία 
της Απογραφής μόνο κατά 1-2%. 
Για το Βέλγιο δεν δημοσιεύεται καμία ανάλυση των ποσοστών συμμε­
τοχής κατά ηλικία από τη ΔΟΕ μετά το 1981 και άρα δεν υπάρχει βάση 
για την προσαρμογή των στοιχείων της Απογραφής τα οποία, συνεπώς, 
δεν έχουν αλλάξει. Από τη στιγμή που μία σύγκριση των στοιχείων της 
ΕΕΔ της Κοινότητας για το 1983 με τα στοιχεία της Απογραφής του 
1981 δείχνουν μικρή διαφορά είτε στο επίπεδο των ποσοστών είτε στον 
τύπο της διακύμανσης μεταξύ των ηλικιακών ομάδων, τα μη προσαρ­
μοσμένα στοιχεία της Απογραφής θα πρέπει να είναι επαρκώς συνεπή 
με τα ποσοστά της ΕΕΔ για το 1991. 
Οσον αφορά την Ισπανία, την Ιρλανδία και το ΗΒ για το 1960/61, το 
Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες για το 1960 και το 1970 και τη Γερμανία 
για το 1980, η ΔΟΕ δεν παρέχει ποσοστά συμμετοχής για κάθε πεντεχή 
ομάδα ηλικιών αλλά μόνο σε λίγες περιπτώσεις και για ευρύτερες 
ομάδες. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις, όπου έχουν αθροιστεί δύο πε­
νταετείς ομάδες ηλικιών, σε κάθε υποομάδα μπορεί να εφαρμοστεί ο 
ίδιος συντελεστής επηρεάζοντας τις συγκρίσεις μόνο οριακά. Για τις 
άλλες χώρες, όπου έχουν αθροιστεί τρεις, τέσσερεις ακόμα και έξι, για 
το ΗΒ, πενταετείς ομάδες ηλικιών, έχουν χρησιμοποιηθεί στοιχεία των 
Ηνωμένων Εθνών προκειμένου να εκτιμηθούν τα ποσοστά για τις 
υποομάδες σε αυτό το ηλικιακό φάσμα. Σε καμία από τις περιπτώσεις 
για τις οποίες δεν υπάρχουν λεπτομερή ποσοστά συμμετοχής δεν είναι 
πιθανό να επηρεαστούν τα αποτελέσματα σε μεγάλο βαθμό από αυτή 
τη διαδικασία υπολογισμού. 
Αν και τα ποσοστά για τα διάφορα έτη που εξετάζονται θα πρέπει να 
είναι γενικά συγκρίσιμα, πρέπει να αναγνωριστεί ότι είναι πιθανόν σε 
ορισμένες χώρες να έχουν αλλάξει κάποιοι ορισμοί κατά την περίοδο 
που εξετάζεται. Ιδιαίτερα, ο ορισμός της συμμετοχής — και ειδικότερα 
ο χρόνος που ένα άτομο πρέπει να εργαστεί σε μία δεδομένη χρονική 
περίοδο προκειμένου να θεωρείται ως απασχολούμενο και συνεπώς 
οικονομικώς ενεργό άτομο — μπορεί να έχει αλλάξει από το ένα έτος 
Απογραφής στο άλλο. Ανάλογα, μπορεί επίσης να έχει αλλάξει η αντι­
μετώπιση των άτυπων καταστάσεων, όπως οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι 
με μερική απασχόληση και οι ένοπλες δυνάμεις. Δυστυχώς, δεν υπάρ­
χει κανένας τρόπος να γίνει γνωστή η έκταση αυτών των αλλαγών 
στους ορισμούς και, συνεπώς, είναι αδύνατο να γίνει οποιαδήποτε 
προσαρμογή. 
- 149 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
121 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών ηλικίας 50-64 ετών 
στα Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 
122 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 50-64 ετών 
στα Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 
-ι 100 
Α 80 
Α 60 
40 
20 
Β L Ε ! IRL NL GR EUR12 F D Ρ UK OK των ανδρών μειώθηκε σε όλες τις 
χώρες με εξαίρεση τη Δανία, αντανα­
κλώντας την τάση για πρόωρη συ­
νταξιοδότηση, ενώ των γυναικών 
αυξήθηκε σε όλες τις χώρες εκτός 
από την Ελλάδα, αν και πολύ λιγό­
τερο απ' ό,τι στη μικρότερη ηλι­
κιακή ομάδα (Σχήματα 121 και 122). 
Συνεπώς, η αύξηση της συμμετοχής 
των γυναικών ηλικίας 25 έως 49 ετών 
αποτελεί την πρωταρχική αιτία της 
αύξησης του εργατικού δυναμικού 
της Κοινότητας κατά τη δεκαετία του 
1980. 
Μεταβολές χης 
συμμέτοχης των 
γυναικών μεχαξύ 
1960 και 1991 
Πίσω από την αύξηση των ποσοστών 
συμμετοχής βρίσκεται μία σημαντική 
αλλαγή στη συμπεριφορά των γυναι­
κών απέναντι στη συμμετοχή στο ερ­
γατικό δυναμικό. Η εμπειρία από την 
περίοδο 1983 έως 1991 απλώς επιβε­
βαιώνει μία μακρόχρονη τάση που 
έκανε την εμφάνιση της τη δεκαετία 
του 1960 και που σήμερα μπορεί να 
θεωρηθεί ως πραγματική αλλαγή 
στην κοινωνική στάση και συμπερι­
φορά απέναντι στην απασχόληση ό­
σον αφορά τις γυναίκες ηλικίας 25 
έως 49 ετών — με άλλα λόγια, τις 
γυναίκες σε ηλικία τεκνοποιίας και 
ανατροφής παιδιών. 
Τα αποτελέσματα της αλλαγής αυτής 
γίνονται ορατά στη μετατόπιση των 
καμπυλών συμμετοχής, οι οποίες κα­
ταγράφουν τη συμμετοχή των γυναι­
κών στο εργατικό δυναμικό σε διάφο­
ρες ηλικίες και δηλώνουν τη φύση, το 
χρόνο και την κλίμακα της αύξησης 
της συμμετοχής κατά τα προηγούμε­
να 30 χρόνια σε κάθε χώρα της Κοινό­
τητας (βλ. Πλαίσιο, σ. 148). 
Παραδοσιακά, υπάρχουν τριών ειδών 
καμπύλες συμμετοχής των γυναι­
κών: 
- μία καμπύλη με ένα μοναδικό 
σημείο αιχμής, που αφορά μόνο 
150-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Ποσοστά συμμέτοχης των γυναικών σχη Δανία, 
τη Γαλλία, το ΗΒ, και τη Γερμανία, 1960-1991 
123 Δανία 124 Γαλλία 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
125 Ηνωμένο Βασίλειο 126 Γερμανία 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών ι 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
-151 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
τις γυναίκες ηλικίας 20-25 ε­
τών, οι οποίες είναι ώς επί το 
πλείστον μόνες και παρουσιά­
ζουν υψηλά ποσοστά συμμε­
τοχής ενώ οι υπόλοιπες παρου­
σιάζουν χαμηλά ποσοστά — 
μετά το γάμο και την τεκνο­
ποιία οι περισσότερες γυναίκες 
σταματούν να εργάζονται, 
- μία καμπύλη με δύο μέγιστα 
(δηλαδή σε σχήμα "Μ"), όπου οι 
περισσότερες γυναίκες σταμα­
τούν να εργάζονται μεταξύ 25 
και 40 ετών, όταν ανατρέφουν 
τα παιδιά τους, και ξαναρχίζουν 
όταν τα παιδιά μεγαλώσουν, 
- μία καμπύλη σε σχήμα ανε­
στραμμένου U με συνεχώς αυξα­
νόμενα επίπεδα συμμετοχής και 
γυναίκες που συνδυάζουν την 
εργασία με τις οικογενειακές 
ευθύνες, οι περισσότερες από τις 
οποίες συνεχίζουν να εργάζο­
νται ενώ έχουν παιδιά. Η κα­
μπύλη αυτή είναι παρόμοια με 
εκείνη των ανδρών και αντανα­
κλά μία σύγκλιση της συμπερι­
φοράς των γυναικών προς εκεί­
νη των ανδρών. 
Στις αρχές του 1960 σε καμία χώρα 
της Κοινότητας η συμμετοχή των 
γυναικών στο εργατικό δυναμικό 
δεν έδινε την τρίτη καμπύλη. Ταυ­
τόχρονα, τέσσερα Κράτη Μέλη πα­
ρουσίαζαν παρόμοιες καμπύλες. Στη 
Δανία, τη Γαλλία, το ΗΒ και τη Γερ­
μανία, η καμπύλη συμμετοχής των 
γυναικών είχε σχήμα "Μ" καθώς τα 
ποσοστά των γυναικών ηλικίας 25 
έως 40 ετών μειώνονταν από περί­
που 60% ή περισσότερο σε περίπου 
40% ή λιγότερο και στη συνέχεια 
αυξάνονταν ελαφρώς για τις με­
γαλύτερες ηλικιακές ομάδες. Συνε­
πώς, ο κανόνας στην επαγγελματική 
ζωή ήταν η ασυνέχεια (Σχήματα 
123, 124, 125 και 126). 
Τριάντα χρόνια αργότερα, οι κα­
μπύλες για όλες τις χώρες άρχισαν 
να μοιάζουν περισσότερο με ανε­
στραμμένο "U". Τούτο ισχύει ιδίως 
για τη Δανία, όπου η καμπύλη το 
1991 αντανακλούσε τη συνεχή συμ­μετοχή των γυναικών στο εργατικό 
δυναμικό σε υψηλά ποσοστά — 
πολύ πάνω από 80% — και όπου τα 
ποσοστά συμμετοχής για τις περισ­
σότερες ηλικιακές ομάδες αυξήθη­
καν σταθερά μετά το 1960. Σε ελα­
φρώς μικρότερο βαθμό τούτο ισχύει 
επίσης για τη Γαλλία, όπου τα ποσο­
στά συμμετοχής των γυναικών ηλι­
κίας 30-44 ετών ήταν γύρω στο 75% 
και οριακά μόνο χαμηλότερα από το 
ποσοστό των γυναικών ηλικίας 25-
29 ετών, όπου η δραστηριότητα βρι­
σκόταν στο αποκορύφωμα της. 
Σε δύο άλλες χώρες, στη Γερμανία 
και το ΗΒ, αν και η καμπύλη σχήμα­
τος "Μ" έγινε λιγότερο έντονη κατά 
το 1991, υπήρχαν ακόμη ίχνη που 
μαρτυρούσαν διακοπή της γυναι­
κείας επαγγελματικής σταδιοδρο­
μίας μεταξύ 25 και 40 ετών. Ωστόσο, 
στο ΗΒ σε αντίθεση με τη Γερμανία 
— ή ακόμη και με τη Γαλλία — η 
μέγιστη συμμετοχή, μόλις κάτω από 
80%, αντιστοιχούσε στις γυναίκες 
ηλικίας 40-44 ετών και ήταν σημα­
ντικά ανώτερη από τη συμμετοχή 
των γυναικών ηλικίας 25-35 ετών, 
ηλικίες κατά τις οποίες οι περισσότε­
ρες γυναίκες έχουν παιδιά. 
Ενώ στο ΗΒ μεγάλο μέρος της αύξη­
σης των ποσοστών, ιδίως στις με­
γαλύτερες ηλικιακές ομάδες, ση­
μειώθηκε κατά τη δεκαετία του 
1960, στη Γαλλία η μεταβολή ση­
μειώθηκε ώς επί το πλείστον κατά 
τη δεκαετία του 1970, μεταξύ 1968 
και 1982, στη δε Γερμανία εμφανί­
στηκε με καθυστέρηση κατά τη δε­
καετία του 1980. 
Στα νότια Κράτη Μέλη, στην Ιταλία, 
την Ισπανία, την Ελλάδα και την 
Πορτογαλία, τα ποσοστά γυναικείας 
συμμετοχής ήταν εξίσου χαμηλά κα­
τά τη δεκαετία του 1960, όχι πάνω 
από το 20% για τις περισσότερες 
ηλικιακές ομάδες και οι καμπύλες 
συμμετοχής ήταν σχεδόν γραμμικές 
από την ηλικία των 25 ετών και με­
τά. Ωστόσο, μεταξύ 1960 και 1991 
σημειώθηκαν ριζικά διαφορετικές 
εξελίξεις στις τέσσερις χώρες, σε ση­
μείο ώστε να μην υπάρχει πλέον 
ομοιομορφία στο πρότυπο των ποσο­στών συμμετοχής στο Νότο της Κοι­
νότητας (Σχήματα 127, 128,129 και 
130). 
Κατά την περίοδο αυτή, στην Ιταλία 
και ιδίως στην Ισπανία τα ποσοστά 
για τις νεότερες ηλικιακές ομάδες 
αυξήθηκαν πολύ περισσότερο απ' 
ό,τι για τις γυναίκες μεγαλύτερης 
ηλικίας και το 1991 η καμπύλη άρ­
χισε να φθίνει σταθερά από την ηλι­
κία των 30 ετών και μετά, το δε 
μέγιστο της συμμετοχής σημειωνό­
ταν μεταξύ 25 και 29 ετών. Συνε­
πώς, σε αυτές τις δύο χώρες έχουν 
εισέλθει πολύ περισσότερες γυναί­
κες στο εργατικό δυναμικό, αλλά ση­
μαντικό ποσοστό γυναικών ηλικίας 
30 — 39 ετών δεν εργάζονται και το 
ποσοστό αυτό είναι ακόμη με­
γαλύτερο για τις ηλικίες μεταξύ 40 
και 59 ετών. 
Από το σχήμα της καμπύλης, και τη 
μετατόπιση της με την πάροδο του 
χρόνου, φαίνεται ότι πρόκειται για 
ένα αποτέλεσμα γενεάς: συνεπώς, 
καθώς η νεότερη γενεά μεγαλώνει 
μπορεί να αναμένεται αύξηση των 
ποσοστών συμμετοχής των με­
γαλύτερων ηλικιακών ομάδων. 
Τούτο έρχεται σε αντίθεση με τις 
μεταβολές που παρουσιάζουν οι κα­
μπύλες συμμετοχής στα τέσσερα βό­
ρεια Κράτη Μέλη που περιγράφο­
νται παραπάνω, όπου σχετικά μικρό 
μέρος της αύξησης με την πάροδο 
του χρόνου φαίνεται ότι αποδίδεται 
σε αποτελέσματα γενεάς, με την έν­
νοια ότι τα ποσοστά συμμετοχής 
αυξήθηκαν για τις γυναίκες στις πε­
ρισσότερες ηλικιακές ομάδες κατά 
παρόμοια μεγέθη. 
Αντίθετα, οι εξελίξεις στην Ελλάδα 
διαφέρουν από εκείνες που σημειώ­
θηκαν σε άλλες περιοχές της Κοινό­
τητας: η Ελλάδα αποτελεί τη μονα­
δική χώρα όπου σημειώθηκε πτώση 
στα ποσοστά συμμετοχής των γυ­
ναικών μεταξύ 1960 και 1980. Ωστό­
σο, οι συνακόλουθες αυξήσεις κατά 
τη δεκαετία του 1980 δημιούργησαν 
μία καμπύλη παρόμοια με εκείνη 
που παρατηρείται στην Ιταλία, αν 
και τα ποσοστά παραμένουν χαμη­
λότερα. 
-152 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στην Ιταλία, 
τη Ισπανία, την Ελλάδα, και την Πορτογαλία, 1960-1991 
127 Ιταλία 128 Ισπανία 
«-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών -ι 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
129 Ελλάδα 130 Πορτογαλία 
15-!» 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 6044 65+ 
Ομάδα ηλικιών «-1Θ 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
153-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Στην Πορτογαλία η καμπύλη συμμε­
τοχής, που ήταν σχεδόν σταθερή μετά 
την ηλικία των 25 ετών με χαμηλά 
ποσοστά γύρω από το 20% όπως και 
στις τρεις άλλες χώρες, έγινε παρό­
μοια με εκείνη στη Δανία. Το 1991 τα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναικών 
ήταν υψηλά για όλες τις ηλικιακές 
ομάδες μετά την αύξηση που σημειώ­
θηκε κατά τα προηγούμενα 30 χρόνια 
— και ιδίως κατά τις δεκαετίες του 
1970 και του 1980 —, η οποία ήταν 
εντονότερη απ' ό,τι σε άλλα μέρη της 
Κοινότητας. Κατά την περίοδο αυτή 
οι γυναίκες στην Πορτογαλία, ενώ 
ήταν ώς επί το πλείστον οικονομικώς 
μη ενεργά άτομα, άρχισαν να συμμε­
τέχουν στην αγορά εργασίας για όλη 
σχεδόν τη διάρκεια του ενεργού επαγ­
γελματικού τους βίου. Ενώ το 1960 
λιγότερο από το 20% των γυναικών 
ηλικίας 25 έως 49 ετών ήταν οικονο­
μικώς ενεργά άτομα, το 1991 σχεδόν 
το 75% αποτελούσε μέρος του εργατι­
κού δυναμικού. 
Οι άλλες τέσσερις χώρες της Κοινότη­
τας, το 1960, η Ιρλανδία και το Λου­
ξεμβούργο, όπως και τα Νότια Κράτη 
Μέλη, είχαν καμπύλες συμμετοχής οι 
οποίες ήταν γενικά σταθερές από τα 
25 και μετά, με ποσοστά που κυμαίνο­
νταν γύρω από το 20%. Το 1991 η 
καμπύλη είχε ένα μοναδικό σημείο 
αιχμής κοντά στα 25 και τα ποσοστά 
έπεφταν σταθερά για τις γυναίκες 
των μεγαλύτερων ηλικιακών ομά­
δων. Οπως και στην περίπτωση της 
Ιταλίας, στην Ισπανία και την Ελλάδα 
οι νεότερες γενεές γυναικών έχουν 
σημαντικά υψηλότερα ποσοστά συμ­
μετοχής από τις μεγαλύτερες, γεγονός 
που μπορεί να σημαίνει ότι τα ποσο­
στά συμμετοχής των γυναικών στις 
μεγαλύτερες ηλικίες θα αυξηθούν κα­
θώς οι νέες γυναίκες μεγαλώνουν 
(Σχήματα 131 και 132). 
Στις Κάτω Χώρες και το Βέλγιο τα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναικών 
άνω των 25 ετών ήταν επίσης περί το 
20% το 1960. Τριάντα χρόνια αργότε­
ρα η καμπύλη συμμετοχής των Κάτω 
Χωρών είχε δύο σημεία αιχμής, όπως 
στο ΗΒ ή τη Γερμανία, που αντανα­
κλά τη διακοπή της εργασίας από τις 
γυναίκες με παιδιά. Από την άλλη πλευρά, στο Βέλγιο η καμπύλη εξακο­
λουθούσε να έχει ένα σημείο αιχμής 
περί τα 25 έτη και στη συνέχεια να 
παρουσιάζει φθίνουσα τάση για τις 
μεγαλύτερες ηλικίες, αν και με την 
πάροδο των ετών η μείωση των ποσο­
στών συμμετοχής ήταν όλο και πιο 
αργή. Σ' αυτήν την περίπτωση τα πο­
σοστά συμμετοχής των περισσότερων 
ηλικιακών ομάδων αυξήθηκαν σημα­
ντικά και πολλές γυναίκες έχουν συ­
νεχείς σταδιοδρομίες, αν και ένας με­
γάλος αριθμός γυναικών είναι ακόμα 
στο μη εργατικό δυναμικό (Σχήματα 
133 και 134). 
Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό 
των τριών δεκαετιών από το 1960 έως 
το 1991 είναι η γενική τάση αύξησης 
της συμμετοχής των γυναικών άνω 
των 25 ετών. Αυτό ισχύει για σχεδόν 
όλες τις χώρες μέχρι της ηλικίας συ­
νταξιοδότησης. Ομως για ορισμένες 
χώρες — ιδιαίτερα τη Γερμανία, το 
ΗΒ και τις Κάτω Χώρες — παραμέ­
νουν ίχνη μίας καμπύλης σχήματος 
Μ, γεγονός που υποδηλώνει ότι πολ­
λές γυναίκες διακόπτουν την επαγ­
γελματική τους σταδιοδρομία μεταξύ 
των 25 και 34 ετών. Σε ορισμένες άλ­
λες χώρες — ιδιαίτερα στο Νότο της 
Κοινότητας, αλλά και σε μερικές χώ­
ρες του Βορρά όπως το Βέλγιο και το 
Λουξεμβούργο — τα ποσοστά συμμε­
τοχής των μεγαλύτερων γυναικών 
αυξήθηκαν λιγότερο, έτσι ώστε η κα­
μπύλη συμμετοχής να παρουσιάζει 
πτωτική τάση από τα 25 — 29 και 
μετά. Και στις δύο περιπτώσεις όμως 
υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι οι με­
ταβολές στη συμμετοχή των γυναι­
κών συνεχίζονται ακόμα. Καθώς οι 
νεότερες γυναίκες που έχουν συνηθί­
σει να απασχολούνται μεγαλώνουν, 
είναι δυνατόν οι καμπύλες να τείνουν 
προς το σχήμα τύπου ανεστραμμένου 
U, όπως στη Δανία ή στην Πορτογα­
λία. 
Ποσοστά συμμετοχής 
των γυναικών στην 
κύρια εργάσιμη ηλικία 
Η αύξηση της συμμετοχής ήταν 
ιδιαίτερα έντονη στις γυναίκες μεταξύ 25 και 49 ετών. Πράγματι, 
και στα 12 Κράτη Μέλη η άνοδος της 
συμμετοχής των γυναικών σ'αυτή 
την ηλικιακή ομάδα δεν δείχνει να 
σταματάει και σε ορισμένες περι­
πτώσεις — όπως στη Δανία ή στη 
Πορτογαλία — τα ποσοστά έχουν ξε­
περάσει αυτά των άλλων ηλικιακών 
ομάδων. Σε όλο και περισσότερες 
χώρες, η επαγγελματική σταδιοδρο­
μία των γυναικών γίνεται παρόμοια 
με αυτή των ανδρών, χωρίς διακοπή 
όπως παλαιότερα για την ανατροφή 
των παιδιών. 
Υστερα από τις μεταβολές στη συμ­
μετοχή που σημειώθηκαν τα τελευ­
ταία 30 χρόνια, οι χώρες της Κοινό­
τητας κατανέμονται σε τέσσερεις 
ομάδες (Σχήμα 135): 
- Ιρλανδία, Ισπανία,Ελλάδα, Λου­
ξεμβούργο και Ιταλία, όπου οι 
μισές γυναίκες μεταξύ των 25 
και 49 ετών είναι οικονομικώς 
ενεργά άτομα, 
- Κάτω Χώρες, Γερμανία και Βέλ­
γιο, όπου το ποσοστό συμμε­
τοχής της ηλικιακής αυτής ομά­
δας είναι γύρω από τον 
Κοινοτικό μέσο όρο που είναι 
65%, 
- ΗΒ, Πορτογαλία και Γαλλία, 
όπου 75% της ηλικιακής αυτής 
ομάδας συμμετέχει στο εργατικό 
δυναμικό, 
- Δανία, όπου 9 στις 10 γυναίκες 
μεταξύ 25 και 49 ετών είναι οι­
κονομικώς ενεργά άτομα. 
Συνεπώς, κατά μία έννοια, η αύξηση 
του εργατικού δυναμικού της Κοι­
νότητας κατά την περίοδο αυτή 
προήλθε κυρίως από γυναίκες στην 
ηλικία που συνήθως φροντίζουν για 
την ανατροφή των παιδιών. Πράγ­
ματι, μέσα στην ηλικιακή ομάδα 
25-49 ετών τα ποσοστά συμμετοχής 
των γυναικών που είναι μητέρες ση­
μείωσαν τη μεγαλύτερη αύξηση κα­
τά τη δεκαετία του 1980. Μεταξύ 
1984 και 1991 το μέσο ποσοστό συμ­
μετοχής των γυναικών με μικρά 
παιδία αυξήθηκε από λίγο πάνω από 
154 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Ποσοστά συμμεχοχής χων γυναικών σχη Ιρλανδία, 
χο Λουξεμβούργο, χις Κάχω Χώρες, και χο Βέλγιο, 1960-1991 
131 Ιρλανδία 132 Λουξεμβούργο 
ι 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών -ι 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
133 Κάτω Χώρες 134 Βέλγιο 
-ι 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
Ομάδα ηλικιών 
155-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
135 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών 
στα Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 50% σε κατάτι πάνω από 60% στις 10 
χώρες της Κοινότητας, με εξαίρεση 
την Ισπανία και την Πορτογαλία. 
Για τις γυναίκες χωρίς παιδιά το πο­
σοστό αυξήθηκε από 71% στο 75% 
κατά την περίοδο αυτή. Επιπροσθέ­
τως, στην Ισπανία και την Πορτογα­
λία το ποσοστό συμμετοχής των γυ­
ναικών με μικρά παιδία αυξήθηκε με 
περίπου διπλάσιο ρυθμό απ' ό,τι για 
γυναίκες χωρίς παιδιά μεταξύ του 
1987 και του 1991. 
Εντούτοις, εξακολουθούν να υπάρ­
χουν σημαντικές διαφορές στη συμ­
μετοχή στο εργατικό δυναμικό με­
ταξύ γυναικών με και χωρίς παιδιά 
σε πολλά Κράτη Μέλη, όπως επίσης 
και μεταξύ μόνων και έγγαμων γυ­
ναικών. 
Ποσοστά συμμετοχής 
των γυναικών και 
οικογενειακές ευθύνες 
136 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών 
χωρίς παιδιά, 1991 
-ι 100 Το 1991 στο σύνολο της Κοινότητας 
το 84% των γυναικών που ήταν μό­
νες (άγαμες, χήρες ή διαζευγμένες) 
και χωρίς παιδιά μεταξύ των 25-49 
ετών συμμετείχε στο εργατικό δυνα­
μικό, δηλαδή είτε απασχολούνταν 
είτε αναζητούσε εργασία δραστήρια. 
Αντίθετα, το ποσοστό για τις έγγα­
μες γυναίκες χωρίς παιδιά στην ίδια 
ηλικία ήταν μόνο 67% (Σχήμα 136). 
Ωστόσο, η διαφορά δεν είναι με κανέ­
ναν τρόπο ομοιόμορφη μεταξύ των 
Κρατών Μελών. Ενώ στη Δανία η 
συμμετοχή ήταν υψηλότερη για τις 
έγγαμες γυναίκες απ' ό,τι για τις μό­
νες και στο ΗΒ οριακά μόνο χαμηλό­
τερη, στην Ισπανία, την Ελλάδα, την 
Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο ήταν 
σχεδόν κατά 30-35% χαμηλότερη. 
Πράγματι, με εξαίρεση την Πορτογα­
λία, σε όλα τα νότια Κράτη Μέλη κα­
θώς και στην Ιρλανδία και τις χώρες 
Μπενελούξ, η διαφορά μεταξύ της 
συμμετοχής των έγγαμων και των μό­
νων γυναικών ήταν σημαντική — πε­
ρίπου 20% ή περισσότερο. 
Επιπλέον, για όλες αυτές τις χώρες 
το γεγονός ότι οι γυναίκες είναι 
έγγαμες και όχι μόνες έχει πολύ με-
156 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
γαλύτερη επίδραση στα ποσοστά 
συμμετοχής των γυναικών από το 
γεγονός ότι είναι μητέρες. Το 1991 
στην Ισπανία, την Ελλάδα και το 
Βέλγιο καθώς και στην Πορτογαλία 
και τη Γαλλία, η μέση συμμετοχή 
των γυναικών ηλικίας 25 έως 49 
ετών ήταν στην πραγματικότητα υ­
ψηλότερη για τις μητέρες απ' ό,τι 
για τις έγγαμες χωρίς παιδιά (Σχήμα 
137). Στην Ιταλία, την Ιρλανδία, τις 
Κάτω Χώρες και το Λουξεμβούργο 
καθώς και στη Δανία, αν και η συμ­
μετοχή ήταν χαμηλότερη για τις μη­
τέρες, η διαφορά ήταν μικρότερη α­
πό 10%. 
Μόνο στο ΗΒ και τη Γερμανία η 
παρουσία των παιδιών μειώνει τη 
συμμετοχή των γυναικών περισσό­
τερο από 10% — στο ΗΒ κατά 15%. 
Τούτο μπορεί να αντανακλά τα δια­
φορετικά κίνητρα που παρέχονται 
στις δύο αυτές χώρες στις μητέρες 
προκειμένου να ενταχθούν στο ερ­
γατικό δυναμικό ή την έλλειψη υπο­
δομής παιδικής μέριμνας, αν και το 
τελευταίο πρόβλημα δεν περιορίζε­
ται με κανέναν τρόπο στις δύο αυτές 
χώρες. 
Υπάρχουν ποικίλοι λόγοι για τη δια­
φορά που διαπιστώνεται στη συμμε­
τοχή στο εργατικό δυναμικό των μό­
νων και έγγαμων γυναικών στο 
μεγαλύτερο μέρος της Κοινότητας. 
Εκτός από τους πολιτιστικούς και 
τους κοινωνικούς παράγοντες περι­
λαμβάνουν το γεγονός ότι οι οικογε­
νειακές ευθύνες δεν περιορίζονται 
στην ανατροφή των παιδιών, αλλά 
επεκτείνονται στη φροντίδα του 
νοικοκυριού και στη διεκπεραίωση 
των σχετικών οικιακών καθηκό­
ντων. Επίσης, αν και η σύγκριση 
αφορά τις έγγαμες γυναίκες που δεν 
έχουν παιδιά ηλικίας 15 ετών ή μι­
κρότερα, ένα ποσοστό από αυτές εν­
δέχεται να έχει παιδιά που είναι 
σήμερα μεγαλύτερα από 15 ετών, τα 
οποία μπορεί να αποτέλεσαν και το 
λόγο για τον οποίο οι γυναίκες αυτές 
εγκατέλειψαν την εργασία στο πα­
ρελθόν. Η χαμηλή συμμετοχή, με 
άλλα λόγια, μπορεί να αντανακλά εν 
μέρει τη δυσκολία των γυναικών 
αυτών να επιστρέψουν στην αγορά 137 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών 
με παιδιά στα Κράτη Μέλη, 1991 
Αριθμός παιδιών ηλικίας <15 
ι 100 
80 
Α 60 
40 
20 
B0KDQREFM.llNt.P~UC BDKDGREFRLILNLPUK BDKDOREFRLILNLPUK 
138 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 κατά 
επίπεδο εκπαίδευσης στα Κράτη Μέλη, 1991 
-ι 100 
-157 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
εργασίας ύστερα από κάποια περίοδο 
απουσίας. 
Παρ' όλο που η ύπαρξη ενός μόνο 
παιδιού φαίνεται ότι γενικά έχει 
σχετικά μικρή επίδραση στη συμμε­
τοχή των γυναικών στο εργατικό 
δυναμικό, ωστόσο η ευθύνη της μέ­
ριμνας περισσότερων από ενός παι­
διών μειώνει τη συμμετοχή στις πε­
ρισσότερες χώρες της Κοινότητας. 
Ενώ στη Δανία, την Πορτογαλία και 
το Βέλγιο, η μέση συμμετοχή των 
γυναικών με δύο παιδιά είναι περί­
που ίδια με εκείνη των γυναικών με 
ένα παιδί, σε όλες τις άλλες χώρες 
ήταν μικρότερη — ιδίως στη Γερμα­
νία και το Λουξεμβούργο όπου η δια­
φορά ήταν 10-15% (Σχήμα 137). 
Για τις γυναίκες με περισσότερα από 
δύο παιδιά, όπως αναμένεται, η συμ­
μετοχή είναι χαμηλότερη σε όλη την 
Κοινότητα απ' ό,τι των άλλων γυναι­
κών. Το 1991 η διαφορά ήταν εντονό­
τερη στη Γαλλία και το ΗΒ, όπου οι 
γυναίκες με τρία ή περισσότερα παι­
διά είχαν ποσοστά συμμετοχής χαμη­
λότερα κατά 25 — 30% από εκείνα 
των γυναικών με δύο παιδιά. Ποσοστά συμμέτοχης 
και εκπαίδευση των 
γυναικών 
Σε ολόκληρη την Κοινότητα η πιθα­
νότητα συμμετοχής των γυναικών 
στο εργατικό δυναμικό αυξάνεται 
ανάλογα με το επίπεδο της εκπαίδευ­
σης. Σε όλα τα Κράτη Μέλη η συμμε­
τοχή των γυναικών ηλικίας 25 έως 49 
ετών είναι υψηλότερη για τις γυναί­
κες που έχουν ολοκληρώσει πανεπι­
στημιακή ή ισοδύναμη εκπαίδευση 
απ' ό,τι για τις άλλες γυναίκες, και 
μάλιστα στις περισσότερες χώρες εί­
ναι σημαντικά υψηλότερη. Το 1991 οι 
μοναδικές χώρες όπου η συμμετοχή 
των γυναικών αυτής της ηλικιακής 
ομάδας που διέθεταν πανεπιστημια­
κούς ή ισοδύναμους τίτλους σπουδών 
ήταν μικρότερη από 80%, ήταν η Ιρ­
λανδία, η Γερμανία και το Λουξεμ­
βούργο, όπου ήταν ελαφρώς μόνο χα­
μηλότερη (Σχήμα 138). Στη Δανία και 
την Πορτογαλία ήταν πάνω από 95%. 
Συνεπώς, στο μεγαλύτερο μέρος της 
Κοινότητας η συμμετοχή των μορ-
139 Απασχόληση και ώρες εργασίας των γυναικών στα Κράτη 
Μέλη, 1991 
% συνόλου απασχολουμένων % συνόλου "?% φωμένων γυναικών της κυρίας ερ­
γάσιμης ηλικίας δεν είναι πολύ χα­
μηλότερη — σε ορισμένες περιπτώ­
σεις δεν είναι ούτε καν χαμηλότερη 
— από εκείνη των ανδρών. 
Παρόμοια, σε όλες τις χώρες, με εξαί­
ρεση την Πορτογαλία όπου η διαφο­
ρά ήταν ελάχιστη, οι γυναίκες που 
έχουν ολοκληρώσει μεταϋποχρεω­
τική εκπαίδευση είναι πιο πιθανό να 
είναι οικονομικώς ενεργές απ' ό,τι οι 
άλλες γυναίκες. Το 1991 η διαφορά 
στη μέση συμμετοχή αυτών των δύο 
ομάδων γυναικών ήταν 25% στην 
Ιταλία και 15% ή περισσότερο στο 
Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες, την Ισπα­
νία και την Ιρλανδία. 
Οι διαφορές αυτές στα ποσοστά συμ­
μετοχής αντανακλούν ορισμένες 
διαφορές στη θέση των γυναικών με 
διαφορετικά επίπεδα εκπαίδευσης. 
Κατά πρώτο λόγο, οι γυναίκες με 
υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης 
έχουν περισσότερες ευκαιρίες να 
βρουν εργασία — και με υψηλότερο 
μισθό — απ' ό,τι οι άλλες γυναίκες. 
Δεύτερον, λόγω του μεγαλύτερου 
επαγγελματικού εισοδήματος, πιθα­
νώς είναι ευκολότερο να βρουν τις 
κατάλληλες λύσεις στο πρόβλημα 
της παιδικής μέριμνας. Τρίτον, κάθε 
διακοπή της εργασίας για την ανα­
τροφή των παιδιών μπορεί να τους 
κοστίσει περισσότερο από πλευράς 
επιπτώσεων στη μελλοντική τους 
σταδιοδρομία. Συνεπώς, από οικονο­
μική άποψη, το ευκαιριακό κόστος 
της επιλογής να μην εργάζονται εί­
ναι πιθανό να είναι πολύ υψηλότερο 
για τις πιο μορφωμένες γυναίκες 
απ' ό,τι για τις άλλες. 
Ωστόσο, το σημαντικό είναι ότι στην 
Ιρλανδία, τη Γερμανία και τις Κάτω 
Χώρες, όπου τα παιδιά έχουν με­
γαλύτερη επίδραση στη συμμετοχή, 
τα ποσοστά των γυναικών που 
έχουν ολοκληρώσει μεταϋποχρεω­
τική εκπαίδευση είναι χαμηλότερα 
απ' ό,τι σε άλλες χώρες, με εξαίρεση 
την Ελλάδα. Συνεπώς, η έλλειψη 
κατάλληλης υποδομής παιδικής μέ­
ριμνας, ή ίσως η διαφορά στη στάση 
απέναντι στις εργαζόμενες μητέρες, 
φαίνεται ότι μειώνει τη συμμετοχή 
158-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
ακόμη και στις πιο μορφωμένες γυ­
ναίκες. 
Η μερική απασχόληση 
στις γυναίκες 
Η αύξηση της συμμετοχής των γυ­
ναικών στο εργατικό δυναμικό και 
η συμβολή τους στην αύξηση της 
απασχόλησης μειώνονται κάπως, 
εάν για τη μέτρηση της απασχόλη­
σης χρησιμοποιηθούν οι ώρες εργα­
σίας αντί για τον αριθμό των εργα­
ζομένων. Ενώ το 1991 οι γυναίκες 
αναλογούσαν σε μόλις πάνω από το 
40% του εργατικού δυναμικού της 
Κοινότητας, αντιπροσώπευαν λιγό­
τερο από το 35% του συνολικού 
αριθμού των ωρών εργασίας (Σχήμα 
139). Η διαφορά αυτή οφείλεται κυ­
ρίως σε δύο λόγους: πρώτον, οι γυ­
ναίκες τείνουν να εργάζονται λιγό­
τερες υπερωρίες από τους άνδρες και 
συνεπώς συνήθως εργάζονται λιγό­
τερες ώρες στις θέσεις πλήρους απα­
σχόλησης, δεύτερον, πολύ περισσό­
τερες γυναίκες απ' ό,τι άνδρες 
εργάζονται με μερική απασχόληση. 
Η μερική απασχόληση επεκτάθηκε 
σημαντικά κατά τη διάρκεια της δε­
καετίας του 1980 και σημαντικός α­
ριθμός γυναικών, οι οποίες εντάχθη­
καν στο εργατικό δυναμικό κατά 
την περίοδο αυτή και ήταν υπεύθυ­
νες για την αύξηση της συμμετοχής, 
κατευθύνθηκε στη μερική απασχό­
ληση. (Πρέπει να σημειωθεί ότι η 
μερική απασχόληση ορίζεται εδώ ό­
πως στην ΕΕΔ της Κοινότητας, 
πράγμα που σημαίνει ότι σε ορισμέ­
νες χώρες σχετίζεται με την απασχό­
ληση για λιγότερες από τον καθορι­
σμένο αριθμό ώρες την εβδομάδα, 
και σε άλλες με την απασχόληση την 
οποία θεωρούν οι ερωτηθέντες ως 
μερική.) Σε μία δεκαετία κατά την 
οποία υπήρχε σαφής τάση για 
σύγκλιση των ποσοστών συμμε­
τοχής των γυναικών προς εκείνα 
των ανδρών, η ανάπτυξη της με­
ρικής απασχόλησης αποτέλεσε ένα 
στοιχείο διάκρισης των τομέων 
στους οποίους έπιαναν δουλειά οι 
γυναίκες — και του είδους της εργα­
σίας που έκαναν — από την απασχό­ληση των ανδρών. Το 1991 πάνω 
από το 28% των απασχολούμενων 
γυναικών στην Κοινότητα εργαζό­
ταν με μερική απασχόληση σε 
σύγκριση με μόνο 4% των ανδρών. 
Στα 12 Κράτη Μέλη οι γυναίκες 
αντιπροσώπευαν από το 76% έως το 
90% της συνολικής μερικής απασχό­
λησης. 
Αν και η μερική απασχόληση είναι 
κυρίως γυναικοκρατούμενος το­
μέας σε ολόκληρη την Κοινότητα, η 
σημασία της ποικίλλει σημαντικά 
από τη μία περιοχή στην άλλη, ιδίως 
μεταξύ Βορρά και Νότου. Το 1991 σε 
τρία βόρεια Κράτη Μέλη, περίπου το 
40% των γυναικών ή περισσότερο 
εργαζόταν με μερική απασχόληση 
(Κάτω Χώρες, όπου έφθανε το 60%, 
ΗΒ και Δανία), ενώ σε ένα άλλο 
(Γερμανία) το ποσοστό ανερχόταν σε 
πάνω από το ένα τρίτο. Αντίθετα, 
στην Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιτα­
λία και την Πορτογαλία, μόνο το 
περίπου 10% των γυναικών εργαζό­
ταν με μερική απασχόληση. Μεταξύ 
αυτών των δύο ακραίων καταστά­
σεων, το ποσοστό στη Γαλλία και το 
Βέλγιο ήταν περίπου 25% ενώ στην Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο μό­
λις χαμηλότερο από 20%. 
Η διαφορά αυτή αντανακλά κατά 
πολύ διαφορές μεταξύ χωρών στο 
βαθμό που η μερική απασχόληση 
επιτρέπεται και οι ώρες εργασίας 
ρυθμίζονται από τη νομοθεσία ή από 
συλλογικές συμβάσεις. 
Η αύξηση της μερικής απασχόλησης 
διέφερε επίσης μεταξύ των χωρών 
κατά τη δεκαετία του 1980. Ενώ στις 
Κάτω Χώρες και το Βέλγιο το μερί­
διο της απασχόλησης που αντιστοι­
χούσε στη μερική απασχόληση 
αυξήθηκε κατά περίπου 10% μεταξύ 
1983 και 1991, αυξήθηκε μόνο κατά 
περίπου 2% στο ΗΒ και την Ιρλαν­
δία, ενώ στο Λουξεμβούργο παρέμει­
νε αμετάβλητο. Επιπλέον, κατά την 
περίοδο αυτή σε τρία Κράτη Μέλη, 
Δανία, Ελλάδα και Ισπανία, το μερί­
διο μειώθηκε. 
Στις χώρες όπου η μερική απασχό­
ληση αυξήθηκε σημαντικά κατά τη 
δεκαετία του 1980 — κυρίως Κάτω 
Χώρες, Γερμανία, Γαλλία και Βέλγιο 
— η συμβολή των γυναικών στην 
140 Γυναίκες με μερική απασχόληση κατά ηλικιακή ομάδα 
στα Κράτη Μέλη, 1991 
% συνολικής απασχόλησης 
80 r 
159-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
αύξηση της απασχόλησης, όπως υ­
πολογίζεται από τον αριθμό των ερ­
γαζομένων και όχι από τον όγκο ερ­
γασίας, τείνει να υπερεκτιμάται. 
Μερική απασχόληση και 
οικογενειακές ευθύνες 
Το γεγονός ότι σε όλα τα Κράτη Μέ­
λη, με εξαίρεση το Βέλγιο, η μερική 
απασχόληση επικρατεί κυρίως με­
ταξύ των γυναικών ηλικίας 50 ετών 
και άνω και όχι μεταξύ των γυναι­
κών ηλικίας 25 και 49 ετών με παι­
διά, έχει μεγάλη σημασία. Το 1991 
μόλις κάτω από το 36% των απασχο­
λούμενων γυναικών ηλικίας μεταξύ 
50 και 64 ετών εργαζόταν με μερική 
απασχόληση στο σύνολο της Κοινό­
τητας (Σχήμα 140), ενώ το αντίστοι­
χο ποσοστό για τις γυναίκες ηλικίας 
άνω των 64 ετών ήταν 52%. Αντίθε­
τα, μόνο το 29% των γυναικών ηλι­
κίας 25 έως 49 ετών εργαζόταν με 
μερική απασχόληση. Πράγματι, σε 
ορισμένες χώρες — Δανία, Γαλλία, 
Ιταλία και Ελλάδα — το χαμηλότερο 
ποσοστό των γυναικών που εργάζο­
νταν με μερική απασχόληση ανήκε σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Το γε­
γονός δεν είναι απόλυτα σύμφωνο 
με το επιχείρημα ότι ο σημαντικότε­
ρος λόγος για τον οποίο οι γυναίκες 
εργάζονται με μερική απασχόληση 
είναι για να μπορούν να συνδυάζουν 
την απασχόληση με τις οικογενεια­
κές ευθύνες. Από τη στιγμή που οι 
περιορισμοί που επιβάλλουν αυτές 
οι ευθύνες είναι πιθανό να μειώνο­
νται σημαντικά αφού η γυναίκα πε­
ράσει τα 50, είναι δύσκολο να 
εξηγήσουν το λόγο για τον οποίο η 
μερική απασχόληση επικρατεί πε­
ρισσότερο στις γυναίκες πάνω από 
την ηλικία αυτή απ' ό,τι στις γυναί­
κες με μικρότερη ηλικία. 
Παρ' όλα αυτά, τούτο δεν σημαίνει 
ότι οι οικογενειακές ευθύνες δεν 
αποτελούν έναν παράγοντα στον 
οποίο οφείλεται η σημασία της με­
ρικής απασχόλησης των γυναικών, 
απλώς δεν αποτελούν το μοναδικό 
παράγοντα. Παρά τη μεγάλη συχνό­
τητα της μερικής απασχόλησης στις 
γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, εί­
ναι γεγονός ότι σε ορισμένα Κράτη 
Μέλη σημαντικά ποσοστά νεότερων 
γυναικών ηλικίας 25 έως 49 ετών 
141 Γυναίκας με μερική απασχόληση κατά οικογενειακή 
κατάσταση στα Κράτη Μέλη, 1991 
% συνόλου απασχολουμένων εργάζονται με μερική απασχόληση. 
Το 1991 το ποσοστό αυτό έφθανε το 
63% στις Κάτω Χώρες, το 45% στο 
ΗΒ και σχεδόν το 40% στη Γερμανία 
ενώ στη Δανία ήταν σχεδόν το ένα 
τρίτο. Για αυτές τις χώρες ειδικότε­
ρα, διαφαίνεται μία σαφής σχέση με­
ταξύ του γάμου ή/και των οικογε­
νειακών ευθυνών, αφενός, και της 
μερικής απασχόλησης, αφετέρου. 
Στις τέσσερις αυτές χώρες το ποσο­
στό των έγγαμων γυναικών που ερ­
γάζονται με μερική απασχόληση εί­
ναι σημαντικά μεγαλύτερο από το 
ποσοστό των μόνων γυναικών, όπως 
εξάλλου και στο σύνολο της Κοινό­
τητας. Επιπλέον, τα παιδιά αποτε­
λούν μέρος μόνο της εξήγησης. Το 
1991 το 30% των έγγαμων γυναικών 
χωρίς παιδιά (κάτω των 15 ετών) 
στην Κοινότητα εργαζόταν με με­
ρική απασχόληση, έναντι 16% των 
μόνων γυναικών ηλικίας άνω των 
25 ετών χωρίς παιδιά (Σχήμα 141). 
Στις Κάτω Χώρες το ποσοστό των 
έγγαμων γυναικών που δεν έχουν 
παιδιά και εργάζονται με μερική α­
πασχόληση φθάνει το 66% σε 
σύγκριση με μόνο 36% των μόνων 
γυναικών χωρίς παιδιά. Στη Γερμα­
νία και τη Δανία, πάνω από το 40% 
των έγγαμων γυναικών χωρίς παι­
διά εργαζόταν με μερική απασχόλη­
ση, δηλαδή και στις δύο περιπτώσεις 
σχεδόν το διπλάσιο από το ποσοστό 
των μόνων γυναικών χωρίς παιδιά. 
Παρόμοιες διαφορές μικρότερης 
κλίμακας παρατηρούνται επίσης σε 
άλλες χώρες, με μοναδική εξαίρεση 
την Ελλάδα όπου τα στοιχεία για τις 
έγγαμες και τις μόνες γυναίκες χω­
ρίς παιδιά είναι σχεδόν τα ίδια. 
Η διαφορά της συμπεριφοράς μπορεί 
να αντανακλά ορισμένους παράγο­
ντες παρόμοιους με εκείνους στους 
οποίους οφείλονται οι διαφορές στη 
συμμετοχή, όπως η διαφορετική 
στάση των μόνων και έγγαμων γυ­
ναικών — και των συζύγων τους — 
απέναντι στη δουλειά, τις οικιακές 
ευθύνες και τη μικρότερη ανάγκη 
που έχουν οι έγγαμες γυναίκες να 
κερδίζουν κάποιο εισόδημα. Μπορεί 
επίσης να αντανακλά τη πιθανότητα 
ότι οι έγγαμες γυναίκες είχαν διακό-
-160 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
ψει την επαγγελματική τους σταδιο­
δρομία στο παρελθόν προκειμένου 
να αναθρέψουν τα παιδιά τους, αν 
και την εποχή της έρευνας δεν είχαν 
παιδιά μικρότερα από 16 ετών. Οι 
διακοπές αυτές μπορεί να καθιστούν 
δυσκολότερη την εξεύρεση εργασίας 
πλήρους απασχόλησης. 
Οι ευθύνες της παιδικής μέριμνας τεί­
νουν να αυξάνουν ακόμη περισσότε­
ρο τον αριθμό των γυναικών που ερ­
γάζονται με μερπίή απασχόληση. Στο 
σύνολο της Κοινότητας το 40% των 
γυναικών (έγγαμες και μόνες) με παι­
διά εργαζόταν με μερική απασχόληση 
σε σύγκριση με το 30% των έγγαμων 
γυναικών χωρίς παιδιά (Σχήμα 141). 
Στις Κάτω Χώρες το ποσοστό έφθασε 
το 85% και στο ΗΒ το 65% ενώ στη 
Γερμανία ήταν μόνο ελαφρώς χαμη­
λότερο από 59%. Ωστόσο, από τις υπό­
λοιπες χώρες μόνο στο Βέλγιο και την 
Ιρλανδία το ποσοστό των γυναικών 
που είχαν παιδιά και εργάζονταν με 
μερική απασχόληση ήταν σημαντικά 
υψηλότερο απ' ό,τι των έγγαμων γυ­
ναικών χωρίς παιδιά (υψηλότερο κα­
τά περίπου 10% και στις δύο περιπτώ­
σεις — όπως και στο Λουξεμβούργο 
όπου, ωστόσο, τα στοιχεία μπορεί να 
είναι διαστρεβλωμένα από δειγματο­
ληπτικά σφάλματα ). 
Στη Δανία, την Πορτογαλία και την 
Ελλάδα, αναλογικά λιγότερες γυ­
ναίκες με παιδιά εργάζονταν με με­
ρική απασχόληση απ' ό,τι παντρεμέ­
νες γυναίκες χωρίς παιδιά. Στην 
Ιταλία και την Ισπανία η διαφορά 
ήταν μόνο 1-2%. 
Συνεπώς, στις χώρες αυτές — δη­
λαδή στο Νότο της Κοινότητας και 
στη Δανία — οι ευθύνες της παι­
δικής μέριμνας δεν φαίνεται ότι απο­
τελούν σημαντικό λόγο ώστε να ερ­
γάζονται οι γυναίκες με μερική 
απασχόληση. Ωστόσο, στις περισσό­
τερες βόρειες περιοχές της Κοινότη­
τας, αλλά ιδίως στο ΗΒ, τη Γερμανία 
και τις Κάτω Χώρες, η ανάγκη εξι­
σορρόπησης της φροντίδας των παι­
διών και της εργασίας φαίνεται ότι 
αποτελεί σημαντικό λόγο για τις γυ­
ναίκες να εργάζονται με μερική αντί 
για πλήρη απασχόληση. 142 Γυναίκες σε προσωρινές θέσεις εργασίας στα Κράτη 
Μέλη, 1983 και 1991 
30 % συνόλου απασχολουμένων 
• 1983 
• 1991 
20 
10 -ι 30 
20 
10 
L I UK Β OR Ο NL EUR12 IRL F OK Ρ Ε 
Στοιχεία 1963 - 0 και DK 1964, Ρ 1θββ, Ε1987 
143 Άνδρες σε προσωρινές θέσεις εργασίας στα Κράτη 
Μέλη, 1983 και 1991 
25 % συνόλου απασχολουμένων 
20 h 
15 
10 h 11983 
11991 τ 25 
20 
UiLlil 15 
10 
L I UK Β GR D NL EUR12 IRL F DK Ρ Ε 
D και DK 1984, Ρ1986, Ε1987 
161 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
144 Γυναίκες εργαζόμενες με μερική απασχόληση σε 
προσωρινές θέσεις εργασίας στα Κράτη Μέλη, 1983 και 
1991 
% συνόλου 
τ 80 Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι 
τρεις χώρες όπου η μερική απασχό­
ληση επικρατεί στις γυναίκες ηλι­
κίας 25 έως 49 ετών — και μέσα σ' 
αυτήν την ηλικιακή ομάδα, στις γυ­
ναίκες με παιδιά — είναι εκείνες που 
παρουσιάζουν και χαμηλά ποσοστά 
συμμετοχής (δηλαδή φθίνουσες κα­
μπύλες συμμετοχής) σε αυτήν την 
ηλικιακή ομάδα. Συνεπώς, στις χώ­
ρες αυτές για σημαντικό αριθμό γυ­
ναικών με παιδιά η κύρια επιλογή 
φαίνεται ότι είναι μεταξύ του να εί­
ναι οικονομικώς μη ενεργές και να 
εργάζονται με μερική απασχόληση. 
Μία περαιτέρω συνέπεια των παρα­
πάνω είναι ότι οι κύριοι λόγοι για 
τους οποίους οι γυναίκες εργάζονται 
με μερική απασχόληση διαφέρουν 
από χώρα σε χώρα. Σε κάθε χώρα η 
ύπαρξη θέσεων εργασίας μερικής 
απασχόλησης μπορεί εν μέρει να 
οφείλεται στις γυναίκες, ανεξάρτη­
τα από την αιτία — λόγω ανεπαρκών 
διευκολύνσεων παιδικής μέριμνας, 
αλλά και άλλης κοινωνικής υπο­
δομής ή λόγω οικιακών ευθυνών — 
που αναζητούν μερική αντί για 
πλήρη απασχόληση. 
145 Γυναίκες σε προσωρινές θέσεις εργασίας διότι δεν 
μπορούσαν να βρουν μόνιμη απασχόλη στα Κράτη Μέλη, 
1983 και 1991 
% συνόλου με συμβάσεις ορισμένου χρόνου 
90 
75 μ 
60 h 
45 Η 
30 
15 -ι 90 
75 
60 
45 
30 
15 
UK DK IRL I EUR9 Β NL Ρ GR Ε 
DK1984, Ρ1986, Ε1987, D, F, L άνευ στοιχείων Ωστόσο, αντανακλά επίσης τις θέ­
σεις εργασίας που προσφέρονται κα­
θώς και τη συνειδητή πολιτική των 
επιχειρήσεων να απασχολούν άτομα 
σε μερική παρά σε πλήρη βάση, προ­
κειμένου να αυξήσουν, για παρά­
δειγμα, την ευελιξία της παραγωγής 
ή — συνηθέστερα — την παροχή 
υπηρεσιών. 
Η διάκριση της σχετικής σημασίας 
των παραγόντων από την πλευρά 
της ζήτησης και της προσφοράς εί­
ναι εξαιρετικά δύσκολη, αν όχι 
αδύνατη. Στην πράξη οι δύο αυτοί 
παράγοντες είναι στενά αλληλεξαρ­
τώμενοι και συνεπώς αδύνατον να 
διαχωρισθούν από εννοιολογική κα­
θώς και από πρακτική άποψη. Με 
άλλα λόγια, οι γυναίκες εργάζονται 
με μερική απασχόληση εν μέρει διό­
τι υπάρχουν αυτές οι θέσεις εργα­
σίας και το γεγονός ότι είναι διατε­
θειμένες να το κάνουν δίνει ώθηση 
στην ανάπτυξη των θέσεων εογα-
σίας μερικής απασχόλησης. 
162 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Γυναίκες και 
προσωρινή 
απασχόληση 
Οπως και για τη μερική απασχόλη­
ση, σημαντικός και αυξανόμενος α­
ριθμός γυναικών στην Κοινότητα 
εργάζεται με συμβάσεις ορισμένου 
χρόνου και όχι σε μόνιμες θέσεις ερ­
γασίας. Το 1991 το 10% των απασχο­
λούμενων γυναικών εργαζόταν με 
συμβάσεις ορισμένου χρόνου σε 
αντίθεση με το 7% των ανδρών 
(Σχήμα 142). Ωστόσο, με εξαίρεση 
την Ισπανία όπου το ποσοστό αυτό 
έφθανε σχεδόν το 30%, σε κανένα 
Κράτος Μέλος το ποσοστό δεν ξεπερ­
νούσε σημαντικά το 10%. Επιπλέον, 
μεταξύ 1983 και 1991 το ποσοστό 
αυτών των θέσεων εργασίας 
αυξήθηκε περισσότερο στους άνδρες 
απ' ό,τι στις γυναίκες στο σύνολο 
της Κοινότητας καθώς και στα πε­
ρισσότερα Κράτη Μέλη (Σχήμα 
143). 
Σημαντικό ποσοστό των προσωρι­
νών θέσεων εργασίας των γυναικών 
είναι μερικής μάλλον παρά πλήρους 
απασχόλησης. Το 1991 το 36% των 
γυναικών που απασχολούνταν στην 
Κοινότητα με συμβάσεις ορισμένου 
χρόνου εργαζόταν με μερική απα­
σχόληση (έναντι 14% των ανδρών). 
Στο ΗΒ το ποσοστό ξεπερνούσε το 
75% (50% για τους άνδρες), στις Κά­
τω Χώρες έφθανε το 66% και στην 
Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και την 
Ιταλία, ξεπερνούσε το 50% (Σχήμα 
144). Παρ' όλα αυτά, λόγω της συ­
γκριτικά περιορισμένης σημασίας 
των προσωρινών θέσεων εργασίας 
στις πρώτες δύο χώρες και της μεγά­
λης σημασίας της μερικής απασχό­
λησης, μόνο μόλις πάνω από το 10% 
των γυναικών που εργάζονταν με 
μερική απασχόληση στο ΗΒ και τις 
Κάτω Χώρες απασχολούνταν με 
συμβάσεις ορισμένου χρόνου. Αντί­
θετα, στην Ιρλανδία και την Ισπανία 
σχεδόν το 40% των θέσεων εργασίας 
μερικής απασχόλησης για τις γυναί­
κες, το 1991, ήταν προσωρινές ενώ 
στην Ιταλία το ποσοστό ξεπερνούσε 
το 30%. 146 Ποσοστά ανεργίας των ανδρών ανά διάρκεια στα Κράτη 
Μέλη, 1991 
% εργατικού δυναμικού 
147 Ποσοστά ανεργίας των γυναικών ανά διάρκεια στα Κράτη 
Μέλη, 1991 
% εργατικού δυναμικού 
10 Γ 
8 h 
6 h -» 10 
163-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
Παρ' όλο που ο όρος προσωρινές 
καλύπτει μεγάλο φάσμα θέσεων ερ­
γασίας, συμπεριλαμβανομένων ορι­
σμένων για τις οποίες η σύμβαση 
επεκτείνεται σε πολλά χρόνια καθώς 
και πολλών εποχιακών και πολύ 
σύντομης διάρκειας θέσεων εργα­
σίας, σημαντικός αριθμός γυναικών 
στις τελευταίες τρεις χώρες φαίνε­
ται ότι εργάζεται με υποδεέστερους 
όρους απασχόλησης. Ενώ αυτές οι 
θέσεις εργασίας μπορεί να παρέχουν 
στους εργοδότες μεγάλο βαθμό επι­
χειρησιακής ευελιξίας, η θέση των 
γυναικών που απασχολούνται με 
τους όρους αυτούς τείνει να είναι 
πιο ευάλωτη και εκτεθειμένη. 
Σε μεγάλο βαθμό, οι γυναίκες που 
εργάζονται σε προσωρινές θέσεις ερ­
γασίας πραγματοποιούν αυτήν την 
επιλογή διότι αυτές είναι οι μόνες 
διαθέσιμες θέσεις. Το 1991 στις εν­
νέα χώρες της Κοινότητας για τις 
οποίες υπάρχουν συναφή διαθέσιμα 
δεδομένα από την ΕΕΔ, πάνω από το 
60% των γυναικών που ρωτήθηκαν 
για ποιο λόγο εργάζονταν σε προσω­
ρινές θέσεις εργασίας, απάντησε ότι 
δεν μπορούσε να βρει μόνιμη απα­
σχόληση (Σχήμα 145). Στην Ισπανία 
το ποσοστό ξεπερνούσε το 85%, στην 
Ιρλανδία και την Ιταλία, όπου οι 
συμβάσεις ορισμένου χρόνου αποτε­
λούν επίσης σημαντικό στοιχείο της 
μερικής απασχόλησης, ξεπερνούσε 
το 50%. 
Ανεργία χων γυναικών 
Οπως και στην περίπτωση της με­
ρικής απασχόλησης, η ανεργία των 
γυναικών μπορεί να εξεταστεί από 
διάφορες οπτικές γωνίες. Το υψηλό 
ποσοστό γυναικείας ανεργίας που 
επικρατεί σε όλη την Κοινότητα 
υπογραμμίζει τη δυσκολία που αντι­
μετωπίζουν οι γυναίκες να βρουν 
απασχόληση. Ωστόσο, ταυτόχρονα, 
αποτελεί επιβεβαίωση της αδιαμφι­
σβήτητης παρουσίας των γυναικών 
στην αγορά εργασίας: ακόμη και αν 
δεν απασχολούνται, τουλάχιστον 
αποτελούν μέρος του εργατικού δυ­
ναμικού. Με άλλα λόγια, οι γυναίκες 
που καταγράφονται σήμερα ως άνεργες, σε παλαιότερες εποχές θα 
θεωρούνταν ως οικονομικώς μη 
ενεργά άτομα. 
Παρά τις δυσκολίες αυτές όσον αφο­
ρά την ερμηνεία, ορισμένες τάσεις 
διαφαίνονται με σαφήνεια. Πρώτον, 
το ποσοστό ανεργίας στις γυναίκες 
είναι συστηματικά υψηλότερο από 
εκείνο στους άνδρες σε όλη την Κοι­
νότητα, με εξαίρεση το ΗΒ, και ήταν 
υψηλότερο καθ' όλη την περασμένη 
δεκαετία (βλ. Κεφάλαιο 1). 
Δεύτερον, η διαφορά αυτή ισχύει 
για όλες τις ηλικιακές ομάδες. Στο 
Νότο της Κοινότητας, για τις γυναί­
κες ηλικίας κάτω των 25 ετών, ο 
συνδυασμός του νεαρού της ηλικίας 
και του γεγονότος ότι είναι γυναίκες 
μπορεί να ωθήσει την ανεργία σε 
εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Στην 
Ισπανία, τη Νότια Ιταλία και την 
Ελλάδα, περισσότερες από μία γυ­
ναίκα στις τρεις, ηλικίας κάτω των 
25 ετών, ήταν άνεργες κατά την τε­
λευταία μέτρηση — αν και το ποσο­
στό είναι χαμηλότερο από εκείνο 
που είχε σημειωθεί στα μέσα της δε­
καετίας του 1980, όταν σε ορισμένες 
περιοχές έφθασε το 50%. 
Τρίτον, όσον αφορά τη διάρκεια της 
απασχόλησης, η κατάσταση είναι 
πιο πολύπλοκη. Στο σύνολο της Κοι­
νότητας το μέσο ποσοστό της μακρο­
χρόνιας ανεργίας — των ατόμων 
που βρίσκονται χωρίς εργασία για 
ένα έτος ή περισσότερο σε σχέση με 
το εργατικό δυναμικό — είναι υψη­
λότερο για τις γυναίκες απ' ό,τι για 
τους άνδρες (Σχήματα 146 και 147). 
Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικές δια­
φορές μεταξύ των χωρών. Στις πε­
ρισσότερες χώρες — Βέλγιο, Δανία 
και Γαλλία στο Βορρά και στις τέσ­
σερις νότιες χώρες της Κοινότητας 
— η μακροχρόνια ανεργία έπληξε 
περισσότερες γυναίκες απ' ό,τι άν­
δρες και τούτο εξακολουθεί να 
ισχύει όσο περισσότερο χρόνο μέ­
νουν τα άτομα άνεργα. Αντίθετα, σε 
κάποιες από τις άλλες χώρες έπειτα 
από ένα ή δύο χρόνια ανεργίας, το 
χάσμα μεταξύ του ποσοστού για τις 
γυναίκες και για τους άνδρες εξαφα­
νίζεται — στη Γερμανία και τις Κάτω Χώρες — ή αντιστρέφεται — 
στην Ιρλανδία. Στο ΗΒ σημαντικά 
λιγότερες γυναίκες απ' ό,τι άνδρες 
πλήττονται από τη μακροχρόνια 
ανεργία, ιδίως όσον αφορά τα άτομα 
που είναι άνεργα δύο ή περισσότερα 
χρόνια. 
Η διαφορά μεταξύ αυτών των τεσσά­
ρων χωρών και των υπολοίπων εί­
ναι δύσκολο να ερμηνευτεί. Από τη 
μία πλευρά, μπορεί να οφείλεται στη 
μεγαλύτερη ικανότητα των γυναι­
κών στις χώρες αυτές να βρουν ερ­
γασία, και από την άλλη στο ότι οι 
γυναίκες από μακροχρόνια άνεργες 
γίνονται οικονομικώς μη ενεργές. 
Ορισμένες ενδείξεις για το γεγονός 
αυτό παρέχουν τα στοιχεία σχετικά 
με τις παροχές ανεργίας. 
Με εξαίρεση το Βέλγιο και τη Δανία, 
παρατηρούνται σημαντικές διαφο­
ρές μεταξύ της επιλεξιμότητας των 
ανδρών και των γυναικών για επιδό­
ματα ανεργίας ή άλλα βοηθήματα. 
Το 1991 στο σύνολο της Κοινότητας 
πάνω από το μισό των άνεργων αν-
δρών ελάμβανε επιδόματα ή 
βοηθήματα, έναντι του ενός τρίτου 
μόνο των γυναικών (Σχήμα 148). Η 
διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναι­
κών είναι ιδιαίτερα έντονη στο ΗΒ, 
τις Κάτω Χώρες και την Ιρλανδία, 
όπου το ποσοστό των άνεργων αν­
δρών που ελάμβανε επιδόματα ή 
βοηθήματα είναι διπλάσιο από εκεί­
νο των γυναικών. Αντίθετα, η δια­
φορά είναι μικρότερη στα νότια 
Κράτη Μέλη, αν και σε όλες τις πε­
ριπτώσεις ο σχετικός αριθμός των 
ανδρών και των γυναικών που λαμ­
βάνουν παροχές είναι πολύ μικρότε­
ρος απ' ό,τι στο Βορρά της Κοινότη­
τας. 
Η λήψη επιδομάτων ή βοηθημάτων 
εξαρτάται επίσης από την οικογε­
νειακή κατάσταση. Το 1991 σε όλα 
τα Κράτη Μέλη υψηλότερο ποσοστό 
έγγαμων ανδρών ελάμβανε παροχές 
απ' ό,τι μόνων ανδρών, πράγμα που 
ίσως εν μέρει αντανακλά τη διαφορά 
στη μέση ηλικία μεταξύ των δύο κα­
τηγοριών. Οσον αφορά τις γυναίκες, 
αν και υψηλότερο ποσοστό έγγαμων 
απ' ό,τι μόνων γυναικών ελάμβανε 
164 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
επιδόματα ή βοηθήματα (35% έναντι 
32%), στις περισσότερες χώρες η δια­
φορά ήταν μικρή και σε τέσσερις 
χώρες ίσχυε το αντίθετο. Στην Ιρ­
λανδία, το ΗΒ και τις Κάτω Χώρες, 
το ποσοστό των άνεργων παντρεμέ­
νων γυναικών που ελάμβαναν επι­
δόματα ή βοηθήματα ήταν μόνο το 
περίπου 50% εκείνου των μόνων γυ­
ναικών, ενώ στη Γερμανία, η διαφο­
ρά ήταν μεγαλύτερη από 10%. 
Πράγματι, στις τελευταίες τέσσερις 
χώρες ένα μη αμελητέο μέρος της 
διαφοράς μεταξύ ανδρών και γυναι­
κών που λαμβάνουν κρατικές παρο­
χές φαίνεται ότι οφείλεται στο σχε­
τικά χαμηλό ποσοστό έγγαμων 
γυναικών που έχουν δικαίωμα για 
επιδόματα ή βοηθήματα. Επιπλέον, 
από τη στιγμή που αυτές οι τέσσερις 
χώρες είναι και εκείνες στις οποίες η 
μακροχρόνια ανεργία των γυναικών 
είναι σχετικά χαμηλή σε σύγκριση 
με εκείνη των ανδρών, είναι πιθανό 
ότι τα δυσμενή συστήματα παροχών 
στις χώρες αυτές ωθούν ένα αυξανό­
μενο ποσοστό γυναικών να αποσυρ­
θούν από την αγορά εργασίας και να 
γίνουν οικονομικώς μη ενεργά άτο­
μα όσο περισσότερο παραμένουν 
άνεργες. 
Συνεπώς, η διαχωριστική γραμμή 
μεταξύ των ανέργων και των οικο­
νομικώς μη ενεργών ατόμων δεν εί­
ναι με κανέναν τρόπο σαφής και φαί­
νεται ότι σε ορισμένες περιοχές της 
Κοινότητας οι έγγαμες γυναίκες 
ωθούνται περισσότερο από άλλες 
εκτός της αγοράς εργασίας στο τέλος 
της περιόδου ανεργίας, κατά τη 
διάρκεια της οποίας συχνά δεν είναι 
επιλέξιμες για παροχές. 
Ανεργία, απασχόληση και 
μη εργατικό δυναμικό 
Οσον αφορά τις γυναίκες, ενδείξεις 
για την έλλειψη σαφούς διαχωρι­
στικής γραμμής μεταξύ της ανερ­
γίας και της μη συμμετοχής παρέχει 
η Ερευνα Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας. Από τη στιγμή που 
η έρευνα καλύπτει ζητήματα σχετι­
κά με το τι έκαναν τα άτομα τον 148 Δικαιούχοι παροχών ανεργίας ανάλογα με την 
οικογενειακή κατάσταση στα Κράτη Μέλη, 1991 
100 
80 % συνόλου ανέργων 
60 h 
40 Η 
20 \-100 
80 
60 
40 
20 
» Ρ Ι Ε F Et » D Ι» Ι BL Κ OR Ρ Ι t F ΕΟ Μ Ο UK Β RL Ι ι recM.DUKBn.OK 
L άνευ στοιχείων 
149 Τι έκαναν οι άνεργοι (25+) το προηγούμενο έτος στα 
Κράτη Μέλη, 1991 
% συνόλου ανέργων " Απασχολούμενοι 
100 r Ι 
80 
60 
40 
20 π 100 
Α 80 
Α 60 
ή 40 
20 
NL GR D Ε10 Β UK F DK Ρ Ε IRL NL GR D E10 Β UK F DK Ρ Ε IRL 
Άνδρες Γυναίκες 
165 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
προηγούμενο χρόνο, παρέχει ορι­
σμένες ενδείξεις για την έκταση της 
μετακίνησης μεταξύ απασχόλησης, 
ανεργίας και οικονομικώς μη ενερ­
γού δραστηριότητας. Ταυτόχρονα, 
επειδή τα άτομα δεν μπορούν ορι­
σμένες φορές να θυμηθούν με ευκο­
λία τι έκαναν τον προηγούμενο χρό­
νο, επειδή δεν απάντησαν όλοι όσοι 
ρωτήθηκαν και επειδή η έρευνα 
αγνοεί το τι συνέβη στην ενδιάμεση 
περίοδο, οι ενδείξεις αυτές πρέπει να 
ερμηνευθούν με κάποια προσοχή. 
(Προκειμένου να μειωθούν μερικά 
από τα προβλήματα αυτά, οι απα­
ντήσεις στις έρευνες για ορισμένα 
χρόνια εξετάστηκαν προκειμένου να 
ελεγχθεί η συνέπεια των αποτελε­
σμάτων για το 1991 που εξετάζονται 
παρακάτω με προηγούμενες έρευ­
νες.) 
Παρ' όλα αυτά οι απαντήσεις είναι 
διαφωτιστικές. Το 1991 σε 10 Κράτη 
Μέλη για τα οποία υπάρχουν διαθέ­
σιμα δεδομένα (δηλαδή με εξαίρεση 
την Ιταλία και το Λουξεμβούργο), το 
40% των γυναικών ηλικίας 25 ετών 
και άνω που είχε καταγραφεί ως 
άνεργο — με την έννοια ότι αναζη­
τούσε δραστήρια εργασία — ήταν 
οικονομικώς μη ενεργό το προη­
γούμενο έτος (Σχήμα 149 — η ανά­
λυση περιορίζεται στις γυναίκες 
ηλικίας 25 ετών και άνω προκειμέ­
νου να αποκλεισθεί η συντριπτική 
πλειοψηφία των γυναικών που με­
τακινούνται από την εκπαίδευση 
στο εργατικό δυναμικό). Αντίθετα, 
το ποσοστό των ανδρών ηλικίας 25 
ετών και άνω που ήταν προηγουμέ­
νως οικονομικώς μη ενεργό ήταν μό­
νο 20% (η διαφορά ήταν σχεδόν η 
ίδια κατά τα προηγούμενα έτη). 
Επιπλέον, μεταξύ των Κρατών Με­
λών παρατηρήθηκαν σημαντικές 
διαφορές. Στις Κάτω Χώρες οι γυναί­
κες που το προηγούμενο έτος ήταν 
οικονομικώς μη ενεργές έφθαναν το 
75% το 1991 και στην Ιρλανδία ξε­
περνούσαν το 60%, ενώ στο Βέλγιο 
ήταν λιγότερες από 15% και στη Δα­
νία από 10%. Ωστόσο, σε όλες τις 
χώρες, με εξαίρεση αυτές τις δύο, το 
ποσοστό των οικονομικώς μη ενερ­
γών ατόμων ήταν σημαντικά υψη­λότερο για τις γυναίκες απ' ό,τι για 
τους άνδρες. 
Παρόμοια διαφορά μεταξύ ανδρών 
και γυναικών παρατηρείται επίσης 
στην απασχόληση. Το 1991 κάτω 
από το 20% των άνεργων γυναικών 
στην Κοινότητα είχαν απασχόληση 
το προηγούμενο έτος σε σύγκριση 
με το 30% των ανδρών. Ωστόσο, και 
πάλι υπάρχουν σημαντικές διαφο­
ρές μεταξύ των Κρατών Μελών που 
αντανακλούν, όπως αναμένεται, τη 
σημασία της μακροχρόνιας ανερ­
γίας Σε χώρες όπου υψηλό ποσοστό 
των άνεργων γυναικών καταγράφε­
ται ως άνεργο επί πάνω από ένα χρό­
νο, όπως το Βέλγιο, η Ιρλανδία και η 
Ισπανία, συγκριτικά λιγότερες γυ­
ναίκες είχαν απασχόληση το προη­
γούμενο έτος — πολύ κάτω από το 
20%. Σε χώρες όπου ίσχυε το αντίθε­
το, το προηγούμενο έτος είχαν απα­
σχόληση περισσότερες γυναίκες. 
Παρ' όλα αυτά, σε όλα τα Κράτη 
Μέλη με εξαίρεση τη Δανία, το ΗΒ 
και την Πορτογαλία, μόνο περίπου 
το 25% ή λιγότερο των γυναικών 
που ήταν άνεργες κατά την ΕΕΔ του 
1991 απασχολούνταν το προηγούμε­
νο έτος και μόνο στη Δανία το ποσο­
στό αυτό ξεπερνούσε το 40%. Τούτο 
σημαίνει ότι κατά το έτος αυτό, ακό­
μη και μετά την παρατεταμένη πε­
ρίοδο της αύξησης της απασχόλησης 
μεταξύ 1985 και 1990, στις περισσό­
τερες περιοχές της Κοινότητας το 
75% ή περισσότερο των γυναικών 
που ήταν άνεργες δεν είχε απασχό­
ληση το προηγούμενο έτος. Οσον 
αφορά τους άνδρες, αν και το ποσο­
στό ήταν χαμηλότερο, έφθανε παρ' 
όλα αυτά σε υψηλά επίπεδα. Σε έξι 
από τα 10 Κράτη Μέλη για τα οποία 
υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, το 
60% ή περισσότερο των ανδρών που 
ήταν άνεργοι δεν είχε επίσης απα­
σχόληση το προηγούμενο έτος. 
Τα αποτελέσματα αυτά φαίνεται ότι 
επιβεβαιώνουν την εικόνα που δί­
νουν τα υψηλά ποσοστά της μακρο­
χρόνιας ανεργίας στην Κοινότητα 
— ότι η κινητικότητα μεταξύ απα­
σχόλησης και ανεργίας είναι σχετι­
κά χαμηλή και ότι, στα περισσότερα Κράτη Μέλη, πρέπει να περάσει 
πολύς χρόνος έως ότου τα περισσό­
τερα άτομα που είναι άνεργα βρουν 
απασχόληση, πράγμα που ισχύει 
ιδίως για τις γυναίκες 
Επιπλέον, όσον αφορά τις γυναίκες, 
από τις απαντήσεις που έδωσαν στην 
ΕΕΔ συνάγεται ότι οι ερωτηθείσες 
δεν έχουν σαφή αντίληψη για τη 
διάκριση μεταξύ ανεργίας — ιδίως 
μακροχρόνιας ανεργίας — και μη 
συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό. 
Σε τρία Κράτη Μέλη ειδικότερα, 
στις Κάτω Χώρες, την Ιρλανδία και 
την Ελλάδα, τα στοιχεία για την α­
νεργία του προηγούμενου έτους που 
αντλήθηκαν από τις απαντήσεις που 
έδωσαν τα άτομα σχετικά με την κα­
τάσταση τους την εποχή εκείνη και 
δεν συμφωνούν με τα στοιχεία για 
τη μακροχρόνια ανεργία (αντανα­
κλώντας διαφορές μεταξύ των προ­
σωπικών αντιλήψεων των καταστά­
σεων το προηγούμενο έτος και της 
εφαρμογής των ορισμών της ΔΟΕ 
όσον αφορά την τρέχουσα κατάστα­
ση). Το 1991 στις Κάτω Χώρες μόνο 
το 10% των άνεργων γυναικών 
δήλωσαν ότι ήταν άνεργες το προη­
γούμενο έτος ενώ πάνω από το 45% 
των ίδιων γυναικών είχαν καταγρα­
φεί από την ΕΕΔ ως άνεργες επί 
πάνω από ένα έτος, σύμφωνα με τις 
κατευθυντήριες γραμμές της ΔΟΕ. 
Στην Ιρλανδία μόλις πάνω από το 
20% μόνο δήλωσε ότι ήταν άνεργες 
το προηγούμενο έτος σε σύγκριση 
με το περύιου 60% που είχε κατα­
γραφεί ως μακροχρόνια άνεργο, ενώ 
στην Ελλάδα τα αντίστοιχα ποσοστά 
ήταν 33% και 55%. Για τις υπόλοιπες 
χώρες τα ποσοστά αυτά διέφεραν λι­
γότερο αν και, με εξαίρεση την Ισπα­
νία και το Βέλγιο, το ποσοστό των 
γυναικών που δήλωσαν ότι ήταν 
άνεργες το προηγούμενο έτος ήταν 
ελαφρώς χαμηλότερο από αυτό που 
υποδηλώνουν τα στοιχεία της μα­
κροχρόνιας ανεργίας 
Οσον αφορά τους άνδρες, η διαφορά 
που παρουσιάζουν τα δύο ποσοστά 
στις Κάτω Χώρες και την Ελλάδα 
είναι πολύ μικρότερη ενώ στις άλλες 
χώρες, συμπεριλαμβανομένης της 
Ιρλανδίας, τείνουν να είναι αρκετά 
-166-
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
κοντά το ένα το άλλο. Τούτο συνε­
πάγεται ότι σε ορισμένα Κράτη Μέ­
λη, ιδίως στα τρία που αναφέρονται 
παραπάνω, η διάκριση μεταξύ ανερ­
γίας και μη συμμετοχής δεν είναι 
σαφής όσον αφορά τις αντιλήψεις 
των ερωτηθέντων ή εναλλακτικά ό­
τι η μνήμη τους είναι συχνά ελαττω­
ματική. 
Διακρίσεις σε βάρος 
των γυναικών στην 
απασχόληση 
Η μεγάλη εισροή γυναικών στην 
αγορά εργασίας δεν συνοδεύτηκε 
από ανάλογη διαφοροποίηση στις 
εργασίες που κάνουν. Σε όλη την 
Κοινότητα ο οριζόντιος και ο κάθε­
τος διαχωρισμός — δηλαδή σχετικά 
με τους τομείς στους οποίους συγκε­
ντρώνονται οι γυναίκες και το είδος 
της δουλειάς που κάνουν στους το­
μείς αυτούς — παραμένει κυρίαρχο 
χαρακτηριστικό της δομής της γυ­
ναικείας απασχόλησης. 
Το πιο εκπληκτικό σημείο αυτής της 
απουσίας αλλαγής είναι ίσως η απου­
σία που διαπιστώνεται στη συνέχεια, 
κάθε σχέσης μεταξύ της συγκέντρω­
σης των γυναικών σε θέσεις εργασίας 
και της αύξησης της συμμετοχής. 
Ανεξάρτητα από το εάν τα ποσοστά 
συμμετοχής των γυναικών είναι 
υψηλά ή χαμηλά και από το ρυθμό με 
τον οποίο μεταβάλλονται, στις χώρες 
της Κοινότητας παρουσιάζεται το ίδιο 
φαινόμενο: οι περισσότερες απασχο­
λούμενες γυναίκες συγκεντρώνονται 
σε λίγους τομείς δραστηριότητας και 
σε μικρό αριθμό εργασιών, που τεί­
νουν να είναι οι τομείς και οι δουλειές 
όπου οι γυναίκες αποτελούσαν ήδη 
σημαντικό μέρος του εργατικού δυ­
ναμικού κατά τις αρχές της δεκαετίας 
του 1980. Παρ' όλο που το μερίδιο των 
γυναικών έχει επεκταθεί σε μεγάλο 
αριθμό επαγγελμάτων στις περισσό­
τερες χώρες και έχουν εισχωρήσει σε 
ορισμένες εργασίες ανώτερου επιπέ­
δου που αποτελούσαν παλαιότερα 
αποκλειστικό πεδίο των ανδρών, 
στους περισσότερους τομείς οι δυνα­
τότητες των γυναικών να απο­κτήσουν πρόσβαση στις ανώτερες 
βαθμίδες της ιεραρχίας παραμένουν 
ελάχιστες. 
Από την άποψη αυτή φαίνεται ότι 
ορισμένοι παράγοντες συνδυάζονται 
και το αποτέλεσμα είναι σωρευτικό. 
Ειδικότερα, η αύξηση της σημασίας 
της μερικής απασχόλησης ενισχύει 
τις διακρίσεις κατά των γυναικών και 
επιπλέον τις διαφοροποιεί από τα υπό­
λοιπα μέλη του εργατικού δυναμι­
κού. Η μερική απασχόληση, εκεί όπου 
αναπτύσσεται, ενισχύει τη συγκέ­
ντρωση των γυναικών με το να τις 
περιορίζει σε ακόμη πιο περιορισμένο 
αριθμό εργασιών και επαγγελμάτων. 
Τούτο ισχύει ιδίως στις υπηρεσίες, 
όπου οι γυναίκες εργάζονται με με­
ρική απασχόληση κυρίως ως μαγεί­
ρισσες, σερβιτόρες, καθαρίστριες και 
βοηθοί καταστημάτων. 
Συγκέντρωση της 
γυναικείας απασχόλησης 
κατά τομείς 
Οι ενδείξεις σχετικά με την κατα­
νομή της γυναικείας απασχόλησης κατά τομέα δεν δημιουργούν πολλές 
εκπλήξεις. Το 1991 πάνω από το 75% 
των εργαζόμενων γυναικών απα­
σχολούνταν στις υπηρεσίες σε αντί­
θεση με κάτω από το 20% στη βιομη­
χανία, ενώ μόλις πάνω από το 50% 
των εργαζόμενων ανδρών απασχο­
λούνταν στις υπηρεσίες και πάνω 
από το 40% στη βιομηχανία (Σχήμα 
150). Στις υπηρεσίες η μεγαλύτερη 
συγκέντρωση γυναικείων θέσεων 
εργασίας απαντάται στις άλλες υπη­
ρεσίες — υγεία, εκπαίδευση και άλ­
λες υπηρεσίες — όπου το 1991 συνο­
λικά απασχολούνταν το 33% των 
εργαζόμενων γυναικών στην Κοινό­
τητα ενώ 22% εργαζόταν στον τομέα 
"διανομή και τροφοδοσία". Συνε­
πώς, το 55% των απασχολούμενων 
γυναικών εργαζόταν σε αυτούς τους 
δύο τομείς έναντι 52% πριν από 
οκτώ χρόνια, το 1983. Παρ' όλο που 
οι τομείς αυτοί είναι επίσης σημα­
ντικοί εργοδότες για τους άνδρες, το 
1991 αντιπροσώπευαν το 28% μόνο 
των ανδρικών θέσεων εργασίας ενώ 
οι δύο τομείς στους οποίους απασχο­
λούνται κυρίως άνδρες — διανομή 
και μηχανολογικές κατασκευές — 
αντιπροσώπευαν λιγότερο από το 
150 Απασχόληση στις υπηρεσίες στα Κράτη Μέλη, 1983 και 
1991 
% συνόλου απασχολουμένων 
PIRLDEQRE12FUKIDKBLNL PIRLDEC3RE12FUKIDKBLNL 
Άνδρες Γυναίκες 
167 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
151 Απασχόληση ανδρών και γυναικών κατά τομέα στην 
Κοινότητα, 1991 
Ενεργεία ft ύΒρευοη 
Κατασκευές 
Χημικά προϊόντα, εξόρυξη 
Μεταφορΐς* επικοινωνίες 
Μηχανολογικές καταοκευίς, 
προϊόντα μετάλλου 
Γεωργία 
Δημόσιο βιοίκηση 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
Βίχορήοβς 
Κλωστοϋφαντουργία, ινβυση, άλλες 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Υγεία, «κπα&υοη, άλλες 
Βνΐργβα* ύδρευση | 
Κα·οβκβϋίς 
Χημικά προϊόντα, εξόρυξη 
Μεταφορές & επικοινωνίες 
ίΛτχανολογικες κατασκευές, 
προϊόντα μετάλλου 
Γεωργία 
Δτμοοτα Βιοίκηση 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
εΐϊχβρήσεις 
Κλωστουφαντουργία, ένδυση, άλλες 
Διανομή, ξενοδοχείο 
Υγ«&, ««παίδευση, άλλες 
10 15 20 25 30 35 
% συνολικής απασχόλησης 
152 Γυναίκες που εργάζονται στις άλλες υπηρεσίες και στη 
ίΗανομή Ota Κράτη Μέλη, 1983 και 1991 
% απασχολουμένων γυναικών 30% της ανδρικής απασχόλησης 
(Σχήμα 151). 
Στη βιομηχανία οι γυναικείες θέσεις 
εργασίας συγκεντρώνονται κυρίως 
στον τομέα της λοιπής μεταποίησης 
— κλωστοϋφαντουργία, ένδυση και 
άλλες βασικές βιομηχανίες έντασης 
εργασίας. Το 1991 πολύ περισσότερο 
από το μισό των απασχολούμενων 
γυναικών στη βιομηχανία στην Κοι­
νότητα εργαζόταν στον τομέα αυτό 
έναντι 25% των ανδρών. 
Με εξαίρεση την Ελλάδα και την 
Πορτογαλία, όπου πάνω από το 20% 
των γυναικών απασχολούνταν στη 
γεωργία, η υγεία, η εκπαίδευση και 
άλλες υπηρεσίες μαζί με τη διανομή 
και την τροφοδοσία, αντιπροσώ­
πευαν πάνω από το 50% των γυναι­
κείων θέσεων εργασίας το 1991 σε 
όλα τα Κράτη Μέλη (Σχήμα 152). 
Στο ΗΒ, τη Δανία, το Βέλγιο και την 
Ισπανία, το ποσοστό έφθανε το περί­
που 60%, ενώ στις Κάτω Χώρες, 
όπου πολύ λιγότερες γυναίκες απα­
σχολούνταν στη βιομηχανία απ' ό,τι 
στις άλλες χώρες — 10% μόνο, ένα­
ντι 20% - έφθανε το 67%. 
Επιπλέον, αυτοί οι δύο βασικοί το­
μείς αύξησαν το μερίδιο της γυναι­
κείας απασχόλησης μεταξύ 1983 και 
1991 σε 7 από τα 12 Κράτη Μέλη, 
παρά το χαμηλό ρυθμό αύξησης της 
απασχόλησης στη διανομή. Αυτό 
που έχει σημασία είναι ότι οι με­
γαλύτερες αυξήσεις σημειώθηκαν 
στην Ελλάδα, την Ιταλία, τη Γερμα­
νία και τη Γαλλία, τέσσερις από τις 
πέντε χώρες όπου το μερίδιο των 
τομέων αυτών ήταν χαμηλότερο 
από τον Κοινοτικό μέσο όρο το 1983, 
ενώ στην Πορτογαλία, για την οποία 
υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία μόνο 
μετά το 1986, σημειώθηκε επίσης 
σημαντική αύξηση κατά τη μικρότε­
ρη αυτή περίοδο. 
Ταυτόχρονα, με εξαίρεση την Ισπα­
νία, την ίδια περίοδο οι έξι χώρες 
όπου οι τομείς αυτοί ήταν οι σημα­
ντικότεροι εργοδότες των γυναι­
κών, σημείωσαν μείωση του μερι­
δίου των γυναικείων θέσεων 
εργασίας. Συνεπώς, η συγκέντρωση 
168 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
της γυναικείας απασχόλησης μειώ­
θηκε σε αυτές τις πέντε χώρες. 
Πράγματι, σε τρεις από αυτές, στις 
Κάτω Χώρες, τη Δανία και το Λου­
ξεμβούργο, ακόμη και το ποσοστό 
των γυναικών που απασχολούνταν 
στην υγεία, την εκπαίδευση και σε 
άλλες υπηρεσίες, μειώθηκε μεταξύ 
1983 και 1991 — όπως και στην 
Ισπανία μεταξύ 1986 και 1991. 
Ο επαγγελματικός 
διαχωρισμός χης 
γυναικείας απασχόλησης 
Οσον αφορά τα επαγγέλματα, παρα­
τηρούνται δύο τάσεις. Σημαντικό πο­
σοστό γυναικών αποκτούν καλύτερη 
εκπαίδευση, περισσότερα προσόντα 
και έτσι το μερίδιο τους στις ανώτερες 
βαθμίδες της ιεραρχίας αυξάνεται, αλ­
λά παραμένουν συγκεντρωμένες στα 
επαγγέλματα του δημόσιου τομέα, 
όπως η διδασκαλία, όπου έχουν την 
ευκαιρία να χρησιμοποιούν τις πνευ­
ματικές ή επιστημονικές τους ικανό­
τητες. Παράλληλα, παρατηρείται ση­
μαντική αύξηση στον αριθμό των 
απασχολούμενων γυναικών σε δρα­
στηριότητες χαμηλότερου επιπέδου, 
ιδίως στα επαγγέλματα γραφείου και 
υπηρεσιών. 
Αυτές οι δύο τάσεις προκαλούν τη 
διεύρυνση του χάσματος μεταξύ 
των γυναικών στα διάφορα επίπεδα 
της αγοράς εργασίας. Για την πρώτη 
ομάδα γυναικών, πολλαπλασιάζο­
νται οι ευκαιρίες για αύξηση τόσο 
της ικανοποίησης από την εργασία 
τους όσο και των ευθυνών τους. Συ­
νεπώς, το πρότυπο της σταδιοδρο­
μίας τους προσεγγίζει περισσότερο 
εκείνο των ανδρών και διαφορο­
ποιείται από εκείνο των υπόλοιπων 
γυναικών — γεγονός που αντανα­
κλάται στις σημαντικές διαφορές 
στα ποσοστά συμμετοχής μεταξύ 
των δύο ομάδων γυναικών που ανα­
φέρονται παραπάνω. 
Αντίθετα, για άλλες γυναίκες με χα­
μηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης και 
λιγότερα προσόντα υπάρχουν πολύ 
λιγότερες ενδείξεις αλλαγής. Η 
επαγγελματική τους σταδιοδρομία είναι πιθανότερο να διακοπεί εξαι­
τίας των οικογενειακών υποχρεώ­
σεων και η επαγγελματική τους ανέ­
λιξη είναι πιθανότερο να διαφέρει 
από εκείνη των ανδρών που εργάζο­
νται σε παρόμοιες θέσεις. 
Η πραγματική φύση της κατανομής 
των θέσεων εργασίας μεταξύ αν­
δρών και γυναικών προκύπτει μόνο 
από τη λεπτομερή εξέταση των συ­
γκεκριμένων επαγγελμάτων. Στον 
τομέα της διδασκαλίας, όπου για να 
εργαστεί κανείς πρέπει να έχει ολο­
κληρώσει κάποιες σπουδές, η διά­
κριση αυτή είναι σαφής, αν και είναι 
σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η 
διδασκαλία δεν είναι αντιπροσωπευ­
τική της κατάστασης που επικρατεί 
σε άλλες δραστηριότητες. 
Στο σύνολο της Κοινότητας περίπου 
το 10% των απασχολούμενων γυναι­
κών εργαζόταν στην εκπαίδευση και 
σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση τις 
Κάτω Χώρες, στον τομέα αυτό απα­
σχολούνταν περισσότερες γυναίκες 
απ' ό,τι άνδρες. Ωστόσο, παρά το γε­
γονός ότι τα εκπαιδευτικά συστήμα­
τα διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό με­ταξύ των Κρατών Μελών, όλα πα­
ρουσιάζουν το ίδιο πρότυπο απασχό­
λησης. Με λίγες εξαιρέσεις, ο διαχω­
ρισμός των θέσεων εργασίας σε 
θέσεις που καλύπτονται κυρίως από 
γυναίκες και σε θέσεις που αποτε­
λούν κυρίως ανδρικό προνόμιο, πα­
ρουσιάζει πολλά κοινά σημεία στις 
διάφορες χώρες. Το πρότυπο του 
διαχωρισμού είναι το εξής: 
- η προσχολική διδασκαλία απο­
τελεί εργασία που αναλαμβά­
νουν σχεδόν αποκλειστικά γυ­
ναίκες, το δε ποσοστό των 
γυναικών νηπιαγωγών κυμαί­
νεται από 94% έως 100% στα 
Κράτη Μέλη, 
- η διδασκαλία στο Δημοτικό 
πραγματοποιείται επίσης ώς επί 
το πλείστον από γυναίκες, κα­
θώς οι δασκάλες αντιπροσω­
πεύουν το 65% του συνόλου 
στις περισσότερες χώρες και 
φθάνουν το 90% στην Ιταλία 
και την Πορτογαλία, 
- η διδασκαλία στη δευτεροβάθ­
μια εκπαίδευση πραγματοποιεί-
153 Γυναίκες στη διδασκαλεία στα Κράτη Μέλη, περίπου 
1989-91 
% εκπαιδευτικών 
100 
80 h 
60 l· 
40 
20 -ι 100 
80 
A 60 
40 
20 
DKNLORLGRFIBPEUK 0KNLDFU.3RFIBPEUK DKNLDRLCRFIBPEUK 
L άνευ στοιχείων, DK στοιχεία μόνο για πρωτοβάθμια εκπαίδευση 
-169 
Κεφάλαιο 6 Η απασχόληση των γυναικών 
ται εξίσου από γυναίκες και άν­
δρες, αν και στην Ιταλία και την 
Πορτογαλία το μερίδιο των κα­
θηγητριών ξεπερνά το 60% ενώ 
στις Κάτω Χώρες είναι μόνο πε­
ρίπου 30%, 
- η τριτοβάθμια εκπαίδευση απο­
τελεί έναν ανδροκρατούμενο το­
μέα, καθώς οι γυναίκες 
καλύπτουν το 25% μόνο ή λιγό­
τερο των θέσεων στις περισσό­
τερες χώρες (Σχήμα 153). 
Αυτό το πρότυπο διαχωρισμού, με 
τους άνδρες να ελέγχουν σταθερά 
τις ανώτερες βαθμίδες της ιεραρχίας 
στην εκπαίδευση, απεικονίζει πολύ 
καλά την κατάσταση που επικρατεί 
σε ορισμένους τομείς και αντανακλά 
τις διαφορικές αξίες και κύρος, αλλά 
και μισθολογικά επίπεδα, που αντι­
στοιχούν στις θέσεις εργασίας των 
ανδρών και των γυναικών. 
Ωστόσο, παρά την αύξηση της συμ­
μετοχής των γυναικών στο εργατι­
κό δυναμικό και την εισβολή τους σε 
ορισμένα επαγγέλματα, υπάρχουν 
ακόμη σαφή σύνορα μεταξύ των θέ­
σεων εργασίας για γυναίκες και άν­
δρες, ενώ πολλές από τις δραστηριό­
τητες γραφείου και υπηρεσιών 
έγιναν γυναικοκρατούμενοι τομείς 
κατά την περασμένη δεκαετία. 
Η συγκέντρωση γυναικών στις 
υπηρεσίες, που για ένα χρονικό διά­στημα αποτελούσαν το μοναδικό το­
μέα με σημαντική αύξηση της απα­
σχόλησης, διευκόλυνε την αύξηση 
της σημασίας των γυναικών στο ερ­
γατικό δυναμικό. Προστάτευσε επί­
σης σημαντικό αριθμό από τα αποτε­
λέσματα της οικονομικής ύφεσης 
και των απωλειών των θέσεων εργα­
σίας αν και, ως αντίτιμο, αύξησε τον 
επισφαλή χαρακτήρα των θέσεων 
εργασίας και την υποβάθμιση των 
ειδικοτήτων. Αλλά η θέση τους δεν 
είναι άτρωτη. Οι διαρθρωτικές με­
ταβολές που προβλέπονται σε πολ­
λές δραστηριότητες του τομέα των 
υπηρεσιών, ιδίως με τη διάδοση της 
χρήσης των ηλεκτρονικών υπολογι­
στών και με τις καινοτομίες που 
πραγματοποιούνται στις επικοινω­
νίες, απειλούν να καταστρέψουν 
πολλές από τις εργασίες που επιτε­
λούν σήμερα γυναίκες. 
Παράλληλα, η κατανομή της απασχό­
λησης μεταξύ ανδρών και γυναικών 
αποτελεί βασική αιτία για τη διατήρη­
ση σημαντικών μισθολογικών διαφο­
ρών. Παρ' όλο που το αξίωμα ίση 
αμοιβή για ίση εργασία διαθέτει γε­
νική υποστήριξη στο πλαίσιο της Κοι­
νότητας, η αποτελεσματικότητα του 
θα περιοριστεί αναπόφευκτα όσο οι 
πραγματικές εργασίες που εκτε­
λούνται παραμένουν τόσο άνισα κα­
τανεμημένες και όσο αμείβονται δια­
φορετικά εμφανώς παρεμφερή είδη 
εργασίας ανάλογα με το κατά πόσον 
επιτελούνται από άνδρες ή γυναίκες. 
-170 
Μέρος III Πολιτικές απασχόλησης 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του 
εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
171 
172 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή 
του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Οι περιορισμοί που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις όσον αφορά 
την πρόσληψη και την απόλυση εργατικού δυναμικού 
διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των Κρατών Μελών. Παρά την 
τάση φιλελευθεροποίησης κατά την προηγούμενη δεκαετία 
σημειώθηκαν μικρές μόνον αλλαγές ως προς τους 
περιορισμούς της ελευθερίας δράσης των εργοδοτών. 
Παρ' όλο που οι πολιτικές για την 
προστασία της απασχόλησης αποτε­
λούν το αντικείμενο πολλών αντι­
παραθέσεων — και θα το αποτελούν 
πιθανώς ολοένα και περισσότερο όσο 
διαρκεί η τρέχουσα ύφεση — σχετι­
κά λίγα είναι γνωστά στην πράξη 
για τη σημασία και τον αντίκτυπο 
των ρυθμίσεων αυτών στο σύνολο 
της Κοινότητας. 
Στόχος του Κεφαλαίου αυτού είναι να 
συγκρίνει τις πολιτικές για την προ­
στασία της απασχόλησης που εφαρμό­
ζονται σε διάφορα Κράτη Μέλη, να 
εξετάσει τις διαφορές και τις ομοιότη­
τες στις ρυθμίσεις και να επιχειρήσει 
να εκτιμήσει τα αποτελέσματα τους. 
Ειδπίότερα, εξετάζει με ποιον τρόπο οι 
πολιτικές αυτές έχουν τροποποιηθεί 
απέναντι στην ευρέως διαδομένη τά­
ση φιλελευθεροποίησης που εκδηλώ­
θηκε σε πολλά μέρη της Κοινότητας 
κατά την περασμένη δεκαετία. Χρησι­
μοποιώντας στοιχεία από την Ερευνα 
Εργατπεού Δυναμικού της Κοινότη­
τας, αναλύει τις διαφορές στα πρότυ­
πα προσαρμογής του εργατικού δυνα­
μικού και τις τάσεις που επικρατούν 
στην προσωρινή απασχόληση. Εξετά­
ζει επίσης το αποτέλεσμα των ρυθμί­
σεων για την προστασία της απασχό­
λησης σε σχέση με τις δαπάνες για 
ενεργητικές πολιτικές για την αγορά 
εργασίας. 
Οι ρυθμίσεις για την προστασία της 
απασχόλησης συνίστανται σε επιμέ­ρους όρους που διασφαλίζουν τα ά­
τομα από την άδικη απόλυση και σε 
ειδικές διαδικασίες που αφορούν τις 
ομαδικές ή μαζικές απολύσεις — α­
νεξάρτητα από το εάν βασίζονται 
στο νόμο ή σε συλλογικές συμβάσεις 
— πού περιορίζουν την ελευθερία 
των επιχειρήσεων να απολύουν ερ­
γαζομένους. Περιλαμβάνουν, για 
παράδειγμα, την προηγούμενη δια­
βούλευση με τα συνδικάτα και τα 
συμβούλια εργασιών, τη γνωστο­
ποίηση της απόλυσης στις δημόσιες 
αρχές, το δικαίωμα άσκησης έφεσης 
κατά της άδικης απόλυσης και την 
παροχή ειδικής προστασίας σε ορι­
σμένες ομάδες (όπως οι έγκυες και τα 
άτομα με ειδικές ανάγκες). Περιλαμ­
βάνουν επίσης διατάξεις που καθο­
ρίζουν τις περιόδους ειδοποίησης 
και τις διευθετήσεις για αποζημίωση 
λόγω απόλυσης. 
Επιπρόσθετα, περιλαμβάνουν ρυθμί­
σεις σχετικά με τις συμβάσεις ορισμέ­
νου χρόνου, τις προσωρινές συμβά­
σεις και άλλες άτυπες μορφές 
απασχόλησης, οι οποίες καθορίζουν 
το πεδίο της ευελιξίας του εργατικού 
δυναμικού και στις οποίες πρωταρχι­
κά εστιάστηκε η απορύθμιση. Αυτές 
οι πτυχές εξετάζονται διαδοχικά πα­
ρακάτω. Αν και μέτρα όπως οι κανο­
νισμοί περί υγείας και ασφάλειας, οι 
νόμοι περί της εργασίας των παιδιών 
και η νομοθεσία περί κατώτατων μι­
σθών και ημερομισθίων, συμπληρώ­
νουν την προστασία της απασχόλη­σης με την ευρεία έννοια και πρέπει 
να συνεκτιμώνται σε κάθε πλήρη 
εκτίμηση του κανονιστικού πλαι­
σίου, η εξέταση τους δεν εμπίπτει 
στο πεδίο αυτού του Κεφαλαίου. 
Ενώ ένας σημαντικός στόχος των 
ρυθμίσεων για την προστασία της 
απασχόλησης είναι η προστασία από 
την άδικη απόλυση και, ολοένα και 
περισσότερο, η προώθηση εναλλα­
κτικών λύσεων για τις μαζικές α­
πολύσεις, περιορίζοντας την ελευθε­
ρία των επιχειρήσεων να μειώνουν 
το εργατικό δυναμικό τους μπορεί 
να επιβαρύνουν τις επιχειρήσεις με 
σημαντικό κόστος, ιδίως σε περιό­
δους οικονομικής ύφεσης. 
Συνεπώς, μεγάλο μέρος της συζήτη­
σης στον τομέα αυτό έχει εστιασθεί 
στα φερόμενα ως ανεπιθύμητα απο­
τελέσματα όσον αφορά τις πολιτικές 
προσλήψεων των επιχειρήσεων κα­
θώς και στην αποδοτική λειτουργία 
της αγοράς εργασίας. Εξαιτίας της 
ύπαρξης ρυθμίσεων προβάλλεται το 
επιχείρημα ότι είναι πιθανό να απο­
τρέπονται οι επιχειρήσεις να προσ­
λαμβάνουν νέους μισθωτούς και να 
ενθαρρύνονται να προσλαμβάνουν 
περισσότερους ευκαιριακούς εργα­
ζομένους καθώς και να προβαίνουν 
σε διακρίσεις κατά των γυναικών, 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες ή 
των ηλικιωμένων που μπορεί να α­
πολαμβάνουν ειδικής προστασίας 
κατά της απόλυσης. Παράλληλα, 
173 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
προβάλλεται το επιχείρημα ότι οι 
ρυθμίσεις μπορεί να μειώνουν την 
κινητικότητα της εργασίας, να αυ­
ξάνουν την κατάτμηση της αγοράς 
εργασίας — μεταξύ εκείνων που 
προστατεύονται και των άλλων — 
και να παρατείνουν τη μέση διάρ­
κεια της ανεργίας. 
Κατά των ανησυχιών αυτών έχει ε­
πίσης προβληθεί το επιχείρημα ότι η 
προστασία της απασχόλησης ενδέχε­
ται να έχει ευεργετικά αποτελέσμα­
τα. Πέρα από το αποτέλεσμα όσον 
αφορά την αποτροπή της άδικης α­
πόλυσης και την προώθηση της ισό­
τητας, οι ρυθμίσεις διορθώνουν εν­
δεχομένως την ανισορροπία που 
υπάρχει στην αγορά εργασίας με­
ταξύ της δύναμης των εργοδοτών 
και των εργαζομένων και έτσι δη­
μιουργούν τις προϋποθέσεις για α­
ποδοτικές συναλλαγές της αγοράς. 
Παράλληλα, προβάλλεται το επιχεί­
ρημα ότι σε μία αγορά εργασίας χω­
ρίς περιορισμούς το πλήρες κόστος 
των απολύσεων για τα άτομα και τις 
κοινότητες δεν συνεκτιμάται ορθά 
και ώς ένα βαθμό οι ρυθμίσεις υπο­
χρεώνουν τις επιχειρήσεις να το λαμβάνουν υπόψη όταν καταρτί­
ζουν την πολιτική που θα ακο­
λουθήσουν για την απασχόληση. 
Ταυτόχρονα, οι ρυθμίσεις που επι­
βάλλουν σημαντικό μη μισθιακό κό­
στος εργασίας στις επιχειρήσεις και 
τις εθνικές οικονομίες μπορεί να δη­
μιουργήσουν ανησυχίες ότι τα Κρά­
τη Μέλη με τα αυστηρότερα καθε­
στώτα προστασίας της απασχόλησης 
μπορεί να βρεθούν σε ανταγωνιστι­
κό μειονέκτημα. 
Διαδικασίες για την 
άδικη απόλυση 
Ενώ η αυστηρότητα των ρυθμίσεων 
και των κυρώσεων διαφέρει ορισμέ­
νες φορές σημαντικά στην Κοινότη­
τα, όλα τα Κράτη Μέλη παρέχουν 
στους εργαζομένους ορισμένα δι­
καιώματα εκ του νόμου κατά της 
άδικης απόλυσης. Τα περισσότερα 
Κράτη Μέλη απαιτούν όταν απολύο­
νται εργαζόμενοι να τους επιδίδεται 
γραπτή δήλωση σχετικά με τους λό­
γους (που μπορεί να χρησιμοποιηθεί 
ως βάση σε μεταγενέστερη απαίτηση 
154 Δικαίωμα ειδοποίησης και αποζημίωσης στα Κράτη Μέλη, 
1989-90 
50 
40 
30 
20 
10 Μέσος όρος εβδομαδιαίων αποδοχών 
Ι Σύνολο 
- Λ Εργάτες 
Ι Υπάλληλοι γραφείου 50 
40 
30 
20 
10 
IRL Ρ NL F D UK DK EUR12 Β 
L άνευ στοιχείων I GR αποζημίωσης για άδικη απόλυση) ή 
οι εργοδότες να ζητούν εκ των προ­
τέρων τη γνώμη των εκπροσώπων 
των εργαζομένων. Σε τρεις χώρες — 
Δανία, Πορτογαλία και Ισπανία — 
επιβάλλονται και οι δύο απαιτήσεις, 
ενώ μόνο σε μία χώρα — στις Κάτω 
Χώρες — απαιτείται ακόμα προη­
γούμενη διοικητική έγκριση ακόμη 
και σε περιπτώσεις μεμονωμένης α­
πόλυσης. Σε όλα τα άλλα Κράτη Μέ­
λη συνηθίζονται οι χρηματικές απο­
ζημιώσεις, αν και παρατηρούνται 
μεγάλες διαφορές μεταξύ των ανώ­
τατων ποσών που ορίζει ο νόμος — 
που κυμαίνονται από τους μισθούς 
έξι μηνών στο Βέλγιο έως περισσό­
τερων από τριών ετών στην Ισπα­
νία. Σε επτά χώρες η καταβολή απο­
ζημίωσης είναι υποχρεωτική είτε σε 
όλες τις περιπτώσεις με εξαίρεση τις 
άμεσες απολύσεις (Δανία, Γαλλία, 
Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία) είτε για 
τους μαζικά απολυόμενους υπερά­
ριθμους (Ιρλανδία και ΗΒ). 
Γενικά, η έκταση της προστασίας 
εξαρτάται από την ηλικία και τη 
διάρκεια της υπηρεσίας. Σε ορισμέ­
νες χώρες οι εργαζόμενοι πρέπει να 
συμπληρώσουν μία περίοδο δοκιμής 
ή/και προετοιμασίας προτού είναι ε­
πιλέξιμοι για προστασία (π.χ. έξι 
μήνες στη Γερμανία και δύο χρόνια 
στο ΗΒ), ενώ το δικαίωμα αποζημίω­
σης για άδικη απόλυση αυξάνεται με 
το χρόνο υπηρεσίας και σε ορισμένες 
περιπτώσεις με την ηλικία. 
Σε πολλά Κράτη Μέλη οι μισθωτοί 
που απολύθηκαν άδικα μπορούν ε­
πίσης κατά κανόνα να ζητήσουν ε-
παναπρόσληψη, αν και στην πράξη 
σπάνια γίνεται χρήση του δικαιώμα­
τος αυτού με εξαίρεση την Ιταλία. 
Διαδικασίες για τις 
ομαδικές απολύσεις 
Οσον αφορά τις διαδικασίες για τις 
ομαδικές απολύσεις, στην Κοινότη­
τα επικρατεί μεγαλύτερη ομοιομορ­
φία. Σε όλα τα Κράτη Μέλη ισχύουν 
ειδικές ρυθμίσεις για το θέμα αυτό. 
Ολες οι ρυθμίσεις απαιτούν την 
προηγούμενη διαβούλευση με τους 
174-
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
εκπροσώπους των εργαζομένων και 
την προηγούμενη γνωστοποίηση 
των μαζικών απολύσεων στις αρχές 
που είναι αρμόδιες για την αγορά 
εργασίας. Η ομοιομορφία αυτή απο­
τελεί πρωτίστως μία αντανάκλαση 
της συμμόρφωσης των Κρατών Με­
λών στην οδηγία της Κοινότητας 
σχετικά με το θέμα αυτό (οδηγία του 
Συμβουλίου 75/129/ΕΟΚ της 17ης 
Φεβρουαρίου 1975). 
Δυνάμει της οδηγίας αυτής, τα Κρά­
τη Μέλη υποχρεούνται να καθιερώ­
σουν μία νομική διαδικασία δια­
βούλευσης προκειμένου να 
αποφεύγουν τις προτεινόμενες μαζι­
κές απολύσεις ή να αμβλύνουν τον 
αντίκτυπο τους. Ο εργοδότης υπο­
χρεούται όχι μόνο να ειδοποιεί και 
να ζητά τη γνώμη των εκπροσώπων 
των εργαζομένων, αλλά και να τους 
παρέχει όλες τις απαραίτητες πληρο­
φορίες (γραπτώς) σχετικά με τον α­
ριθμό των απολύσεων, τους λόγους, 
το χρονοδιάγραμμα κτλ. καθώς και 
να ανακοινώνει τις ίδιες πληροφο­
ρίες στις εθνικές αρχές που είναι αρ­
μόδιες για την αγορά εργασίας. Η 
οδηγία απαιτεί επίσης την παρέλευ­
ση προθεσμίας τουλάχιστον 30 ημε­
ρών πριν από την πραγματοποίηση 
των απολύσεων. 
Παρ' όλο που δεν απαιτείται από την 
οδηγία της Κοινότητας, όλα τα Κρά­
τη Μέλη, με εξαίρεση τη Γερμανία, 
παρέχουν εκ του νόμου αποζημιώ­
σεις για τις απολύσεις και στη Γερ­
μανία τα υποχρεωτικά κοινωνικά 
σχέδια, όπου η καταβολή αποζημίω­
σης αποτελεί βασικό χαρακτηριστι­
κό, ισοδυναμούν εν μέρει με αυτές 
τις αποζημιώσεις. Η βασική διαφορά 
μεταξύ των Κρατών Μελών έγκει­
ται στον ορισμό των μαζικών α­
πολύσεων υπεραρίθμων, με βάση 
τον οποίο εφαρμόζονται οι ειδικές 
ρυθμίσεις. Στη Γαλλία, την Πορτο­
γαλία και την Ισπανία, ο ορισμός 
είναι ακόμη πιο περιοριστικός από 
το ελάχιστο που ορίζεται στην οδη­
γία της Κοινότητας (τουλάχιστον 10 
απολύσεις σε επιχειρήσεις με 20 έως 
99 εργαζομένους, 10% στις επι­
χειρήσεις με 100 έως 299 εργαζομέ­
νους και τουλάχιστον 30 στις με­γαλύτερες επιχειρήσεις). Τέσσερις 
χώρες — οι Κάτω Χώρες, η Ελλάδα, 
η Πορτογαλία και η Ισπανία — επι­
πλέον, προχωρούν ακόμη περισσό­
τερο από την οδηγία απαιτώντας όχι 
μόνο προηγούμενη ειδοποίηση αλλά 
και προηγούμενη έγκριση για τις 
μαζικές απολύσεις από τις οικείες 
αρχές. 
Παρ' όλο που σε αυτόν τον τομέα 
πολιτικής οι ρυθμίσεις σε επίπεδο 
Κοινότητας έχουν καθιερώσει αξιό­
λογα διεθνή πρότυπα, υπάρχουν α­
κόμη σημαντικές διαφορές όσον α­
φορά την αυστηρότητα των 
διαδικασιών. Επιπλέον, από τη στιγ­
μή που στην πράξη οι ρυθμίσεις επη­
ρεάζουν αρχικά τις μεγαλύτερες επι­
χειρήσεις με δραστηριότητες 
διεθνούς επιπέδου, ο πιθανός αντί­
κτυπος τους μπορεί να καταστεί ένα 
ζήτημα ολοένα και πιο ευαίσθητο. 
Οι απαιτήσεις για 
ειδοποίηση και 
καταβολή 
αποζημίωσης 
Οι υποχρεωτικές περίοδοι ειδοποίη­
σης και οι αποζημιώσεις για τις α­
πολύσεις αποτελούν δυνάμει σημα­
ντικό περιορισμό στην προσαρμογή 
του εργατικού δυναμικού εξαιτίας 
του πιθανού κόστους που επιβάλ­
λουν στις επιχειρήσεις. Σε αντίθεση 
με τις διαδικασίες για τις άδικες α­
πολύσεις, το κόστος τους μπορεί να 
συγκριθεί μεταξύ των χωρών με βά­
ση τον αριθμό των εβδομάδων βάσει 
των οποίων υπολογίζεται η αποζη­
μίωση. Ο υπολογισμός ενός δείκτη, 
με βάση το άθροισμα των εβδομάδων 
αυτών που οφείλονται είτε ως απο­
ζημίωση είτε ως προθεσμία ειδο­
ποίησης δείχνει ότι το 1989-90 στο 
σύνολο της Κοινότητας το (μη σταθ­
μισμένο) μέσο κόστος αντιστοι­
χούσε σε αποδοχές περίπου 22 εβδο­
μάδων (Σχήμα 154 — βλ. Πλαίσιο 
για λεπτομέρειες σχετικά με τον υ­
πολογισμό του δείκτη). (Πρέπει να 
σημειωθεί ότι αν και οι περίοδοι 
προειδοποίησης και αποζημίωσης α­
θροίζονται εδώ, ο αντίκτυπος τους Υπολογισμός 
του δείκτη'του 
κόστους απο­
ζημίωσης για 
απόλυση 
Ο υπολογισμός του δεί­
κτη που αναφέρεται στο 
κείμενο βασίζεται στο ά­
θροισμα των εβδομα­
διαίων αποδοχών που ο­
φείλονται είτε ως 
αποζημίωση ή περίοδος 
προειδοποίησης σε κάθε 
Κράτος Μέλος. Ειδικές 
διατάξεις που εφαρμόζο­
νται στις ομαδικές α­
πολύσεις δεν περιλαμβά­
νονται. Από τη στιγμή 
που οι απαιτήσεις για την 
προειδοποίηση και την 
καταβολή της αποζημίω­
σης διαφέρουν ανάλογα 
με την ηλικία, την προϋ­
πηρεσία και το καθεστώς 
απασχόλησης, στην πρά­
ξη υπάρχουν διαφορετικά 
επίπεδα προστασίας για 
διαφορετικές κατηγορίες 
μισθωτών. Για κάθε χώ­
ρα, τα δεδομένα σχετικά 
με τις εβδομαδιαίες απο­
δοχές που ενσωματώνο­
νται στο δείκτη, αντιπρο­
σωπεύουν το μέσο όρο για 
τις τρεις ηλικιακές ομά­
δες (μισθωτοί μικρής ηλι­
κίας, κύριας ηλικίας και 
μεγαλύτερης ηλικίας) και 
για τους υπαλλήλους 
γραφείου και τους εργά­
τες υπολογίζονται επιμέ­
ρους δείκτες. Οι δείκτες 
έχουν σχέση μόνο με τους 
κανονισμούς εκ του νό­
μου και τις ρυθμίσεις που 
βασίζονται σε συλλογικές 
συμβάσεις που συνάπτο­
νται σε εθνικό επίπεδο. 
Συνεπώς, αντιπροσω­
πεύουν την ελάχιστη 
προστασία σε εθνικό επί­
πεδο και όχι την πραγμα­
τική. Παρ' όλα αυτά, είναι 
λογικό να υποθέτουμε ότι 
οι δείκτες αντανακλούν 
τις βασικές εθνικές διαφο­
ρές που χαρακτηρίζουν 
αυτήν την πτυχή της 
175 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
155 Δικαίωμα ειδοποίησης και αποζημίωσης κατά ομάδα 
ηλικιών στα Κράτη Μέλη, 1989-90 
Μέσος όρος εβδομαδιαίων αποδοχών 
ira. f re. 
L aveu στοιχείων 
Ρϋθμίσ»^ σχΜίίο μβ ης σύμβασης ορισμένου χρόνου 
Χώρα 
iPffi*?-* 
DK 
D 
VE 
F 
OR 
IRE 
ι 
L 
NL 
Ρ 
UK Περιορισμοί 
¥T?":ïirÊÈk»::': 
Οχι 
Ναι 
Ναι 
Ναι 
Ναι 
Οχι 
Ναι 
Ναι 
Οχι 
Ναι 
Οχι Μέγιστη 
Διάρκεια 
(συμπ. ανανεώσεις) 
κανένας περιορισμός 
κανένας περιορισμός 
κανένας περιορισμός 
36 μήνες 
18 μήνες 
κανένας περιορισμός 
κανένας περιορισμός 
6-12 μήνες 
24 μήνες 
κανένας περιορισμός 
3 μήνες 
κανένας περιορισμός Περιορισμοί στις 
ανανεώσεις 
καμία ανανέωση 
κανένας περιορισμός 
κανένας περιορισμός 
κανένας περιορισμός 
μία φορά 
δύο φορές 
κανένας περιορισμός 
μία φορά 
δύο φορές 
μία φορά 
δυο φορές 
κανένας περιορισμός επί του κόστους μπορεί να είναι 
πολύ διαφορετικός καθώς η επιχεί­
ρηση μπορεί τουλάχιστον να αποκο­
μίσει κάποιο όφελος από την επιτε­
λούμενη εργασία κατά τη διάρκεια 
της προειδοποιητικής περιόδου.) 
Ωστόσο, μεταξύ των διάφορων ομά­
δων υπάρχουν εντυπωσιακές διαφο­
ρές. 
Ενώ για τους υπαλλήλους γραφείου ο 
μέσος όρος αντιστοιχεί σε αποδοχές 26 
εβδομάδων, για τους εργάτες αντι­
στοιχεί σε αποδοχές 16 εβδομάδων μό­
νο. Η διαφορά αποδίδεται αποκλειστι­
κά στα καθεστώτα προστασίας της 
απασχόλησης σε πέντε από τα δέκα 
κράτη που καλύπτονται — Βέλγιο, 
Δανία, Γερμανία, Ελλάδα και Ιταλία 
— όπου οι υπάλληλοι γραφείου απο­
λαμβάνουν σημαντικά υψηλότερα ε­
πίπεδα προστασίας εκ του νόμου. Σε 
τέσσερις από τις υπόλοιπες χώρες — 
Ιρλανδία, Κάτω Χώρες, Ισπανία και 
ΗΒ — οι δύο ομάδες αντιμετωπίζο­
νται με τον ίδιο τρόπο και μόνο η 
Γαλλία παρέχει καλύτερη προστασία 
στους εργάτες απ' ό,τι στους υπαλ­
λήλους γραφείου. 
Το δεύτερο και καθολικότερο χαρα­
κτηριστικό είναι η μεγαλύτερη προ­
στασία που παρέχεται στους υπαλ­
λήλους μεγαλύτερης ηλικίας σε όλα 
τα εθνικά καθεστώτα προστασίας της 
απασχόλησης, και ιδίως στην Ιταλία 
και την Ελλάδα — στην πρώτη, ένα 
άτομο ηλικίας 50 ετών ή άνω με συ­
γκρίσιμη διάρκεια υπηρεσίας έχει δι­
καίωμα σε αποδοχές 85 εβδομάδων 
εάν απολυθεί (Σχήμα 155). Οι νεαροί 
μισθωτοί ηλικίας κάτω των 25 ετών 
έχουν δικαίωμα κατά μέσο όρο σε α­
ποδοχές κάτω των 5 εβδομάδων σε έξι 
Κράτη Μέλη, αλλά άνω των 12 όμως 
εβδομάδων στην Ισπανία. 
Προσωρινή 
απασχόληση 
Οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου πα­
ρέχουν στις επιχειρήσεις τη δυνατό­
τητα να προσλαμβάνουν εργαζομέ­
νους για μία προσωρινή περίοδο και 
συνεπώς να παρακάμπτουν τις κα-
176 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
νονικές διαδικασίες απόλυσης ή την 
καταβολή αποζημίωσης. Ενώ συχνά 
υπάρχουν σοβαροί λόγοι για την ε­
πιλογή συμβάσεων ορισμένου χρό­
νου έναντι των συμβάσεων μόνιμης 
απασχόλησης, οι πρώτες μολαταύτα 
είναι δυνάμει πρόσφορες για κατά­
χρηση, ακριβώς διότι δίνουν τη δυ­
νατότητα στις επιχειρήσεις να απο­
φεύγουν τις υποχρεώσεις που τους 
επιβάλλουν οι συμβάσεις αορίστου 
χρόνου. Ορισμένες χώρες έχουν συ­
νεπώς θεσπίσει μέτρα για την απο­
φυγή της κατάχρησης αυτής (βλ. 
Πίνακα). Εφόσον η Δανία, η Ιρλαν­
δία και το ΗΒ, έχουν σχετικά χαλα­
ρές ρυθμίσεις για την προστασία της 
απασχόλησης, δεν αποτελεί έκπληξη 
το γεγονός ότι δεν έχουν προβλέψει 
ρυθμίσεις για τις συμβάσεις ορισμέ­
νου χρόνου. (Στην Ιρλανδία, ωστό­
σο, το (Τροποποιηθέν) Νομοσχέδιο 
του 1993 περί των Αδικων Α­
πολύσεων, που μάλλον πρόκειται να 
τεθεί σε ισχύ τον Οκτώβριο, θα επε­
κταθεί σε ορισμένους μισθωτούς 
των οποίων οι συμβάσεις ορισμένου 
χρόνου δεν ανανεώνονται.) Ολες οι 
άλλες χώρες, με εξαίρεση το Βέλγιο 
και τις Κάτω Χώρες, επιχειρούν να 
περιορίσουν τις συνθήκες κάτω από 
τις οποίες μπορούν να χρησιμο­
ποιούνται οι συμβάσεις ορισμένου 
χρόνου και όλες, εκτός από τη Γερ­
μανία και την Ισπανία, περιορίζουν 
τις φορές που μπορεί να ανανεωθεί 
μία σύμβαση (αν και στην Ισπανία 
μία σύμβαση ορισμένου χρόνου δεν 
μπορεί να ανανεώνεται για περισσό­
τερα από τρία χρόνια). 
Στο Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες η 
ρύθμιση πιθανόν να ασκείται μέσω 
συλλογικών διαπραγματεύσεων — 
που είναι σημαντικές σε κλαδικό ε­
πίπεδο και στις δύο χώρες — και όχι 
από τη νομοθεσία. 
Επιπλέον στις δύο αυτές χώρες, σε 
αντίθεση με τη Δανία, την Ιρλανδία 
και το ΗΒ, έχουν τεθεί όρια όσον 
αφορά την ανανέωση των συμβά­
σεων ορισμένου χρόνου. Στο Βέλγιο 
δεν επιτρέπεται η ανανέωση εκτός 
από ειδικές περιπτώσεις, ενώ στις 
Κάτω Χώρες μία σύμβαση μπορεί να 
ανανεωθεί μία μόνο φορά (και μπο-Η απορύθμιση της προστασίας της 
απασχόλησης στα Κράτη Μέλη 
Η Γαλλία παρουσιάζει το πιο ασταθές πρότυπο 
ανάπτυξης που οφείλεται ώς επί το πλείστον στις 
αλλαγές της σύνθεσης της κυβέρνησης κατά τη 
δεκαετία του 1980. Το κεντρικό σημείο της α­
πορύθμισης — και, μετά το 1989, της επαναρύθμι-
σης — ήταν οι απολύσεις και οι συμβάσεις ορισμέ­
νου χρόνου. Η απαίτηση για προηγούμενη επίσημη 
έγκριση για όλες τις απολύσεις που γίνονται για 
οικονομικούς λόγους (υπεράριθμοι) καταργήθηκε 
μετά την αλλαγή της κυβέρνησης το 1986. Στις 
επιχειρήσεις με 50 ή περισσότερους εργαζομένους 
επιβλήθηκε η υποχρέωση να διαμορφώνουν ένα 
κοινωνικό σχέδιο κάθε φορά που απολύονταν 10 ή 
περισσότεροι εργαζόμενοι και καθιερώθηκε η γε­
νική απαίτηση ότι όλοι οι εργαζόμενοι που χάνουν 
τη δουλειά τους πρέπει να έχουν την ευκαιρία να 
ακολουθήσουν κατάρτιση ( σύμβαση αναπροσανα­
τολισμού). Μετά την επόμενη αλλαγή κυβέρνησης 
το 1989, η πολιτική αντιστράφηκε σχετικά καθώς 
το χρονοδιάγραμμα για τις διαδικασίες απόλυσης 
επεκτάθηκε και ο ρόλος των δημόσιων αρχών ενι­
σχύθηκε. Αυτή η τάση προς επαναρύθμιση συνε­
χίστηκε τον Ιανουάριο του 1993, σε απάντηση στην 
ύφεση, με τη θέσπιση μίας απαίτησης για προη­
γούμενη επίσημη έγκριση των κοινωνικών σχε­
δίων σε περίπτωση ομαδικών απολύσεων. 
Η ρύθμιση της προσωρινής απασχόλησης γνώρισε 
τις ίδιες διακυμάνσεις. Υστερα από μία αρχική από­
πειρα αντιστροφής της τάσης για προσωρινή απα­
σχόληση, η σοσιαλιστική κυβέρνηση του 1985 θέ­
σπισε νέα νομοθεσία που επέκτεινε τη μέγιστη 
διάρκεια προσωρινής απασχόλησης και επέκτεινε 
τους λόγους που δικαιολογούν εξαιρέσεις στις συμ­
βάσεις μόνιμης απασχόλησης. Το 1986 η νέα κε­
ντροδεξιά κυβέρνηση προχώρησε σε περαιτέρω κα­
τάργηση των κανονισμών εξαλείφοντας τον 
περιορισμό να συνάπτονται αυτές οι συμβάσεις λό­
γω ειδικών περιστάσεων καθώς και επεκτείνοντας 
τη μέγιστη διάρκεια τους στα δύο χρόνια. Το 1990, 
μετά τη νέα αλλαγή κυβέρνησης, οι συμβάσεις ορι­
σμένου χρόνου συνάπτονται και πάλι μόνο σε πε­
ριορισμένο αριθμό περιπτώσεων. 
Αντίθετα, στη Γερμανία οι τάσεις για απορύθμιση 
ήταν ασθενείς και ώς επί το πλείστον κατευθύνθη­
καν προς μία περιορισμένη φιλελευθεροποίηση 
των συμβάσεων απασχόλησης ορισμένου χρόνου. 
Ενώ παλαιότερα οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου 
περιορίζονταν σε ορισμένες σαφώς καθορισμένες 
καταστάσεις, όπως η εποχιακή απασχόληση — η 
προσωρινή αντικατάσταση μισθωτού που απουσιά­
ζει και οι προσωρινές αιχμές της ζήτησης —, το 
1985 ο νόμος περί προώθησης της απασχόλησης 
επέτρεψε τη χρήση τους χωρίς καμία αναφορά σε 
ειδικές αιτιολογικές καταστάσεις. Ενώ η νομοθεσία 
αυτή αρχικά θεσπίστηκε ως μέτρο με περιορισμένη 
-177 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
χρονική ισχύ, το 1990 η ισχύς της παρατάθηκε για έξι 
επιπλέον έτη και έως τα τέλη του 1995. Παρ' όλο που ο νόμος 
του 1985 είναι αντιφατικός, ο αντίκτυπος του φαίνεται ότι 
είναι μικρότερος από εκείνον που αναμενόταν. 
Η Ιταλία, η οποία διαθέτει την αυστηρότερα ρυθμισμένη 
αγορά εργασίας στην Κοινότητα, ενίσχυσε την προστασία 
της απασχόλησης περισσότερο τα τελευταία χρόνια. Το 
1990, οι κανονισμοί για την άδικη απόλυση που χρονολο­
γούνταν από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 επεκτάθηκαν 
στις μικρές επιχειρήσεις. Στην Ιταλία, η απορύθμιση περιο­
ρίστηκε κυρίως στην νομιμοποίηση των συμβάσεων ορισμέ­
νου χρόνου για τους νέους ηλικίας 15 έως 29 ετών με το 
πρόσχημα των συμβάσεων κατάρτισης. 
Η Ιρλανδία ενίσχυσε επίσης την προστασία της απασχόλη­
σης το 1991 μέσω του Νόμου περί Προστασίας των Εργαζο­
μένων (Κανονικοί Εργαζόμενοι Μερικής Απασχόλησης) που 
επέκτεινε την προστασία στους εργαζομένους με μερική 
απασχόληση. 
Το ΗΒ παρουσιάζει την πιο συνεπή τάση φιλελευθεροποίη­
σης των ρυθμίσεων για τις άδικες απολύσεις, ώς επί το 
πλείστον με τη μορφή της επιμήκυνσης της απαιτούμενης 
περιόδου για άδικη απόλυση από τις 26 στις 105 εβδομάδες 
συνεχούς απασχόλησης. Τεχνικές αλλαγές έγιναν επίσης 
στις διαδικασίες προκειμένου να αποθαρρυνθούν οι επιπό­
λαιες απαιτήσεις για αποζημίωση. Οι ρυθμίσεις σχετικά με 
τις συλλογικές απολύσεις έμειναν αμετάβλητες, ενώ οι προ­
σωρινές και οι άλλες άτυπες μορφές απασχόλησης δεν υπό-
κεινταν ποτέ σε περιορισμούς. 
Η Ισπανία και η Πορτογαλία, που παρείχαν σχετικά ισχυρή 
προστασία κατά της απόλυσης των μόνιμων εργαζομένων, 
φιλελευθεροποίησαν τη χρήση των συμβάσεων ορισμένου 
χρόνου. Στην Ισπανία, στις αρχές του 1980, οι συνθήκες 
κάτω από τις οποίες επιτρέπονταν η σύναψη σύμβασης 
ορισμένου χρόνου επεκτάθηκαν προοδευτικά και στα τέλη 
της δεκαετίας του 1980, η Ισπανία είχε κατά πολύ το με­
γαλύτερο ποσοστό εργαζομένων στη βάση τέτοιων συμβά­
σεων (περίπου το 25% στην Κοινότητα). Η προηγούμενη 
έγκριση από την κυβέρνηση για τις συλλογικές απολύσεις 
ήταν μία μόνιμη απαίτηση και, το 1990, το ήδη υψηλό 
επίπεδο χρηματικής αποζημίωσης για άδικη απόλυση 
αυξήθηκε από τις αποδοχές 42 μηνών στις αποδοχές 54 
μηνών. 
Στην Πορτογαλία, η απόλυση χωρίς "δίκαιη αιτία" απαγο­
ρεύεται και έως πρόσφατα περιοριζόταν αποτελεσματικά σε 
περιπτώσεις κακής προσωπικής συμπεριφοράς. Στην πράξη, 
οι εργοδότες κάνουν μεγάλη χρήση των συμβάσεων ορισμέ­
νου χρόνου προκειμένου να παρακάμψουν τους περιορι­
σμούς και η Πορτογαλία έρχεται δεύτερη μετά την Ισπανία 
στο ποσοστό εργαζομένων που καλύπτονται από συμβάσεις 
ορισμένου χρόνου. Το 1989, οι μεταρρυθμιστές εξασφάλισαν 
μία νομική βάση για την απόλυση για οικονομικούς λόγους, 
ενώ ταυτόχρονα τέθηκαν νέοι περιορισμοί στη χρήση συμ­
βάσεων ορισμένου χρόνου (μέγιστη διάρκεια 3 ετών με δύο 
ανανεώσεις κατ'ανώτατο όριο). ρεί να λυθεί μόνο με την έγκριση 
του περιφερειακού γραφείου εργα­
σίας). 
Πρόσφατες 
εθνικές τάσεις 
Κατά την προηγούμενη δεκαετία το 
αποτέλεσμα της τάσης προς απορύθ­
μιση της προστασίας της απασχόλη­
σης παρουσίαζε μεγάλες διαφορές 
στην Κοινότητα (βλ. Πλαίσιο). Με 
λίγα λόγια, συνέβησαν σημαντικές 
αλλαγές σε εφτά Κράτη Μέλη, στα 
πέντε μεγαλύτερα καθώς και στην 
Πορτογαλία και την Ιρλανδία. 
Ωστόσο, δεν φαίνεται να υπάρχει ε­
νιαίο πρότυπο φιλελευθεροποίησης. 
Μόνο σε τρεις χώρες οι ρυθμίσεις για 
την απασχόληση χαλάρωσαν καταρ­
γώντας την απαίτηση για έγκριση 
των απολύσεων από την κυβέρνηση 
(Γαλλία) ή επιτρέποντας επίσημα 
τις απολύσεις για οικονομικούς λό­
γους (Πορτογαλία) ή περιορίζοντας 
την κάλυψη τους (ΗΒ). Σε τρεις χώ­
ρες η προστασία της απασχόλησης 
στην πραγματικότητα ενισχύθηκε 
επεκτείνοντας την κάλυψη σε μι­
κρότερες επιχειρήσεις (Ιταλία), αυ­
ξάνοντας τις κυρώσεις (Ισπανία) ή 
επεκτείνοντας τη νομοθεσία για την 
προστασία στους εργαζομένους με 
μερική απασχόληση (Ιρλανδία). 
Το σημαντικότερο κοινό πρότυπο ί­
σως δεν είναι η αποδυνάμωση των 
ρυθμίσεων αυτών καθαυτών, αλλά 
η φιλελευθεροποίηση των ρυθμί­
σεων που διέπουν τη χρήση της προ­
σωρινής απασχόλησης ως μέσου για 
την επίτευξη ευελιξίας του εργατι­
κού δυναμικού. Τούτο ισχύει σε πέ­
ντε από τις εφτά χώρες όπου συνέ­
βησαν σημαντικές αλλαγές, με 
εξαίρεση την Ιρλανδία και το ΗΒ στο 
τελευταίο όμως η επέκταση της πε­
ριόδου προετοιμασίας που δίνει δι­
καίωμα για άδικη απόλυση στα δύο 
χρόνια, είχε το ίδιο αποτέλεσμα διότι 
μείωσε την αποτελεσματική κάλυ­
ψη των ρυθμίσεων. 
Ο αντίκτυπος της προστασίας της 
απασχόλησης στους εργοδότες 
178 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Οι διαδικασίες απόλυσης δεν μπορούν 
να εκτιμηθούν σε ικανοποιητικό βαθ­
μό απλώς με την εξέταση των ρυθμί­
σεων. Παρά τις λεπτομερείς διαφορές 
που περιγράφηκαν παραπάνω, οι 
ρυθμίσεις σχετικά με τις άδικες ή τις 
ομαδικές απολύσεις είναι γενικά πα­
ρόμοιες στην Κοινότητα, ιδίως σε 
σύγκριση με φιλελεύθερα καθεστώ­
τα, όπως εκείνο των ΗΠΑ. Ωστόσο, 
αυτή η τυπική ομοιότητα μπορεί να 
είναι παραπλανητική καθώς η δικα­
στική ερμηνεία και η πρακτική των 
εργασιακών σχέσεων μπορεί να δια­
φέρουν σημαντικά. Επιπλέον, οι νο­
μικές διατάξεις οτηιπληρώνονται σε 
όλες τις χώρες από συλλογικές συμβά­
σεις σχετικά με την προστασία της 
απασχόλησης, οι οποίες μπορεί επίσης 
να παρουσιάζουν διαφορές ανάλογα 
με τους κλάδους. Ωστόσο, οι νομικές 
ρυθμίσεις αποτελούν ένα χρήσιμο δεί­
κτη των εθνικών διαφορών στα ελά­
χιστα επίπεδα προστασίας. 
Οι έρευνες των εργοδοτών παρέχουν 
μία βάση σύγκρισης του πώς αντιλαμ­
βάνονται τον αντίκτυπο των ρυθμί­
σεων για την προστασία της απασχό­
λησης. Σφυγμομετρήσεις ad hoc της 
γνώμης των εργοδοτών που χρηματο­
δοτήθηκαν από την Επιτροπή το 1985 
και το 1989, περιελάμβαναν ε­
ρωτήσεις σχετικά με τη σημασία των 
κανονιστικών περιορισμών στην 
πρόσληψη και την απόλυση εργαζο­
μένων (βλ. Πλαίσιο). Οι απαντήσεις 
δείχνουν ότι οι αντιλήψεις των εργο­
δοτών ως προς την αυστηρότητα των 
περιορισμών έτειναν να παραμένουν 
γενικά αμετάβλητες ή να μειώνονται 
μεταξύ των δύο ετών, αν και η κατά­
ταξη των χωρών διατηρήθηκε γενικά 
ίδια (Σχήμα 156). Οι Κάτω Χώρες α­
ποτελούν την κύρια εξαίρεση, καθώς 
οι περιορισμοί γίνονται αυστηρότεροι 
κατά τη γνώμη των εργοδοτών αν και 
δεν συνέβησαν σημαντικές αλλαγές 
στις ρυθμίσεις. Ενώ στο ΗΒ επικρατεί 
η αντίληψη ότι οι ρυθμίσεις έγιναν 
αυστηρότερες κατά τα δύο αυτά χρό­
νια, παρέμειναν σημαντικά ελαστικό­
τερες απ' ό,τι στην υπόλοιπη Κοινό­
τητα. 
Οι απόψεις των εργοδοτών επιβε­
βαιώνουν γενικά τη συμβατική άπο­ψη, με την έννοια οτι οι περιορισμοί 
θεωρούνται αυστηρότεροι στην Ιτα­
λία και λιγότερο αυστηροί στο ΗΒ, 
ενώ η Γαλλία και η Γερμανία κατα­
λαμβάνουν ενδιάμεση θέση. Η φιλε­
λευθεροποίηση της πολιτικής της 
Γαλλίας για την προστασία της απα­
σχόλησης το δεύτερο ήμισυ της δε­
καετίας του 1980, φαίνεται ότι αντα-
νακλάται σε πιό μετριοπαθείς 
αντιλήψεις των εργοδοτών στη Γαλ­
λία όσον αφορά την αυστηρότητα 
των περιορισμών το 1989 σε σύγκρι­
ση με το 1985. 
Η επίπτωση των 
ακούσιων απωλειών 
θέσεων εργασίας 
Σε τελευταία ανάλυση, το αποτέλε­
σμα των ρυθμίσεων για την προστα­
σία της απασχόλησης στους εργοδό­
τες και τη λειτουργία της αγοράς 
εργασίας, μπορεί να εκτιμηθεί πραγ­
ματικά μόνο εξετάζοντας τον τρόπο 
με τον οποίο οι επιχειρήσεις, και τα 
άτομα, συμπεριφέρονται στην πρά­
ξη. Δυστυχώς, οι άμεσες ενδείξεις 
σχετικά με το θέμα αυτό είναι λίγες 
— και φυσικά δεν είναι συγκρίσιμες 
μεταξύ των Κρατών Μελών. Συνε­
πώς, δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική 
λύση από την προσφυγή στην έμμε­
ση πληροφόρηση. 
Μία πηγή σχετικών δεδομένων είναι 
η Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας που παρέχει λεπτομέ­
ρειες σχετικά με τον αριθμό των ατό­
μων που έχασαν τη δουλειά τους κατά 
τους προηγούμενους έξι μήνες και 
τους λόγους για τους οποίους συνέβη 
αυτό. Ο συσχετισμός των στοιχείων 
αυτών με τον αριθμό των απασχολου­
μένων δίνει ορισμένες ενδείξεις για το 
ποσοστό των ακούσιων απωλειών θέ­
σεων εργασίας σε διάφορες περιοχές 
της Κοινότητας. 
Ωστόσο, τα αποτελέσματα πρέπει να 
αντιμετωπιστούν με πολλή προ­
σοχή. Πρώτον, αφορούν μόνο εκείνα 
τα άτομα που όταν ρωτήθηκαν δεν 
είχαν απασχόληση και ήταν άνεργα 
ή είχαν αποσυρθεί από την αγορά Δείκτης των 
αντιλήψεων 
των εργοδοτών 
για τους 
περιορισμούς 
των ρυθμίσεων 
Ο δείκτης υπολογίζεται 
από τα αποτελέσματα 
των δύο ad hoc ερευνών 
που διεξήχθησαν στις ε­
πιχειρήσεις το 1985 και 
το 1989. 
Ζητήθηκε από τους ερ­
γοδότες να εκτιμήσουν 
τη σημασία που έχει η 
"ανεπαρκής ευελιξία 
στις προσλήψεις και α­
πολύσεις εργατικού δυ­
ναμικού" ως αιτία για το 
ότι "δεν είναι σε θέση να 
απασχολήσουν περισσό­
τερα άτομα". 
Οι απαντήσεις που μπο­
ρούσαν να δώσουν ήταν: 
- "πολύ σημαντική", 
- "σημαντική", 
- "όχι τόσο σημα­
ντική". 
Ο δείκτης υπολογίστηκε 
πολλαπλασιάζοντας επί 
2 το ποσοστό των εργο­
δοτών που έδωσαν την 
πρώτη απάντηση και επί 
1 το ποσοστό των εργο­
δοτών που έδωσαν τη 
δεύτερη απάντηση (δη­
λαδή, εάν το 40% των ερ­
γοδοτών θεώρησε τους 
κανονισμούς πολύ ση­
μαντικούς και το 30% 
σημαντικούς, η τιμή του 
δείκτη ήταν 110). 
179 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
156 Αντιλήψεις των εργοδοτών για τις ρυθμίσεις προστασίας 
της απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, 1985 και 1989 
Δείκτης αυστηρότητας 
160 r ι 160 
Α 140 
120 
100 
80 
60 
40 
20 
UK DK IRL GR Ρ D 
Aveu σταχτών: Ε & Ρ «65, DK1989, L1985 & 1989 NL 
157 Σχετικός κίνδυνος ακούσιας απώλειας θέσης εργασίας 
στα Κράτη Μέλη, 1989 
Μέσος όρος ΕΚ=1 εργασίας. Συνεπώς, αποκλείονται ό­
λα τα άτομα που έχασαν πρόσφατα 
τη δουλειά τους αλλά βρήκαν άλλη. 
Σε περιόδους αύξησης ι ης απασχό­
λησης τα άτομα αυτά είναι πιθανό να 
είναι περισσότερα, και ίσως πολύ πε­
ρισσότερα, από τα άτομα που δεν 
εργάζονται. 
Δεύτερον, η κλίμακα των απωλειών 
θέσεων εργασίας θα επηρεαστεί σα­
φώς από το ρυθμό της οικονομικής 
μεγέθυνσης, η οποία μπορεί να πα­
ρουσιάζει — ορισμένες φορές σημα­
ντικές — διακυμάνσεις στην Κοινό­
τητα. Προκειμένου να συγκριθούν 
τα ποσοστά των ακούσιων απω­
λειών θέσεων εργασίας σε μία κοινή 
βάση, τα αποτελέσματα της ΕΕΔ 
πρέπει να διορθωθούν για τον παρά­
γοντα αυτόν. Τούτο δεν είναι εύκο­
λο να πραγματοποιηθεί, αλλά για να 
μειωθεί η σημασία τους τα αποτελέ­
σματα που εξετάζονται εδώ αναφέ­
ρονται στο 1989, ένα έτος κατά το 
οποίο σημειώθηκε σχετικά υψηλός 
ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στις 
περισσότερες περιοχές της Κοινότη­
τας. Η κύρια εξαίρεση είναι η Δανία, 
όπου η αύξηση του ΑΕΠ ήταν μόλις 
μεγαλύτερη από 1%, πράγμα που α­
ντανακλάται στα συγκριτικά στοι­
χεία για τις απώλειες θέσεων εργα­
σίας. 
Εντούτοις, για τα άλλα Κράτη Μέλη 
παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφο­
ρές στο ποσοστό των ακούσιων απω­
λειών θέσεων εργασίας, λόγω από­
λυσης ή λόγω λήξης της σύμβασης 
ορισμένου χρόνου. Στην Ισπανία, ει­
δικότερα, όπου το ποσοστό ήταν υ­
ψηλότερο από τις άλλες περιοχές 
της Κοινότητας για όλες τις ομάδες 
— άνδρες και γυναίκες, νέους και μη 
— παρά τη σχετική υψηλή αύξηση 
του ΑΕΠ, ο κίνδυνος απώλειας ήταν 
περίπου εξαπλάσιοςαπ' ό,τι στη Γερ­
μανία, το Βέλγιο ή τις Κάτω Χώρες 
(Σχήμα 157). 
Μεταξύ των Κρατών Μελών παρα­
τηρούνται επίσης μεγάλες διακυ­
μάνσεις όσον αφορά τη σχετική ση­
μασία των απολύσεων σε αντίθεση 
με τη λήξη των συμβάσεων ορισμέ­
νου χρόνου. Στη Δανία το επίπεδο 
180 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
και των δύο ήταν υψηλό το 1989, 
ενώ στη Γερμανία, το Βέλγιο, την 
Ιταλία και τις Κάτω Χώρες ήταν, και 
των δύο, χαμηλό. Στην Ισπανία και 
την Πορτογαλία το ποσοστό λήξης 
των συμβάσεων ορισμένου χρόνου 
ήταν υψηλό, αλλά το ποσοστό των 
απολύσεων ήταν χαμηλό. Αντίθετα, 
στην Ιρλανδία το ποσοστό των α­
πολύσεων ήταν υψηλό, αλλά το χα­
μηλότερο από το μέσο ποσοστό απω­
λειών θέσεων εργασίας οφειλόταν 
στην επερχόμενη λήξη συμβάσεων 
ορισμένου χρόνου. 
Τα αποτελέσματα αυτά αντιστοι­
χούν γενικά σε αυτά που αναμένο­
νταν με βάση τις διαφορές στα θεσμι­
κά καθεστώτα. Οι κύριες εξαιρέσεις 
είναι το Βέλγιο και οι Κάτω Χώρες, 
όπου η εκ του νόμου ρύθμιση των 
συμβάσεων ορισμένου χρόνου είναι 
ελάχιστη, αλλά η μορφή αυτή της 
προσαρμογής της απασχόλησης 
χρησιμοποιείται σχετικά λίγο (πιθα­
νώς λόγω του ότι περιορίζεται από 
τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, ό­
πως αναφέρεται παραπάνω). 158 Προστασία της απασχόλησης και απολύσεις, 1989 
Απολύσεις (% απασχολουμένων) 
3 r 
2.5 
1.5 
1 h 
0.5 h ADK 
AIRL τ 3 
Α 2.5 
Α 2 
Α 15 
AF 
AUK AGR 
AD ΑΕ 
ΑΒ 
ΑΡ 
ANL 0.5 
50 60 70 80 90 100 110 120 130 
Δείκτης προστασίας της απασχόλησης 
Η άλλη εξαίρεση είναι το ΗΒ, όπου 
παρά τους χαλαρούς περιορισμούς 
το ποσοστό απολύσεων είναι χαμη­
λό. Δύο είναι οι πιθανοί λόγοι. Ο πιο 
εύλογος είναι ότι η άνοιξη του 1989, 
όταν διεξαγόταν η ΕΕΔ, ήταν μία 
περίοδος υψηλής οικονομικής δρα­
στηριότητας που μπορεί συνακό­
λουθα να μείωσε το ποσοστό απω­
λειών θέσεων εργασίας, ιδίως από τη 
στιγμή που το ποσοστό απολύσεων 
του ΗΒ είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο 
στις διακυμάνσεις της δραστηριότη­
τας. Ολα τα χρόνια που μεσολαβούν 
από το 1983 έως το 1991, το ποσοστό 
των ακούσιων απωλειών θέσεων ερ­
γασίας στο ΗΒ ήταν υψηλότερο. Ε­
νας δεύτερος πιθανός λόγος είναι ότι 
το σχετικά υψηλό ποσοστό απω­
λειών θέσεων εργασίας μπορεί να έ­
λαβε τη μορφή παραιτήσεων που 
μπορεί να μην αναφέρθηκαν ως α­
πολύσεις στην ΕΕΔ. 
Παρ' όλο που, αν οι άλλοι παράγο­
ντες παραμείνουν σταθεροί, οι χώ­
ρες με τα αυστηρότερα καθεστώτα 
προστασίας της απασχόλησης, όπως 159 Προσωρινή απασχόληση στα Κράτη Μέλη, 1983-1991 
% συνολικής απασχόλησης 
40 r -ι 40 
181 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
160 Ποσοστά απολύσεων και εργασίας περιορισμένου χρόνου 
στα Κράτη Μέλη, 1989 
% συνόλου απασχολουμένων 
2.5 
1.5 
0.5 π 3 
Α 2.5 
Α 2 
Α 1.5 
Α 1 
0.5 
DK IRL F GR EUR12 UK Ε D 
L ûveu σταχείων Ι Β Ρ NL 
161 Προστασία της απασχόλησης και ποσοστά πρόωρης 
συνταξιοδότησης, 1989 
Πρόωρης συνταξιοδότηση (% απασχολουμένων ηλικίας 49+) 
4 r 
1 h ANL n 4 
A 3 
ΑΒ 
AD 
AF 
ADK 
AUK AGR 
AlRLjp 
j I ι I I I -i- _i • I • 
50 60 70 80 90 100 110 120 130 
Δείκτης προστασίας της απασχόλησης γίνονται αντιληπτά από τους εργο­
δότες, θα αναμενόταν ίσως να πα­
ρουσιάζουν χαμηλότερα ποσοστά α­
κούσιων απωλειών θέσεων 
εργασίας, τούτο δεν αντανακλάται 
στα δεδομένα της ΕΕΔ. Ωστόσο, η 
εικόνα είναι ελαφρώς διαφορετική 
όταν οι απώλειες των θέσεων εργα­
σίας που οφείλονται σε απόλυση δια­
κριθούν από εκείνες που οφείλονται 
στη λήξη της σύμβασης ορισμένου 
χρόνου. Ενώ δεν υπάρχει σαφής σχέ­
ση μεταξύ της αυστηρότητας της 
προστασίας της απασχόλησης και 
της τελευταίας κατάστασης, 
προκύπτει ότι η αυστηρότητα της 
προστασίας της απασχόλησης και το 
ποσοστό απολύσεων είναι αντιστρό­
φως ανάλογα (Σχήμα 158). 
Αύξηση της 
προσωρινής 
απασχόλησης 
Οπως αναφέρεται παραπάνω, οι χώ­
ρες αυτές που έτειναν να χαλαρώ­
σουν τους προστατευτικούς περιο­
ρισμούς κατά τη δεκαετία του 1980, 
παρουσίασαν αντίστοιχα υψηλά πο­
σοστά όσον αφορά τη λήξη των συμ­
βάσεων ορισμένου χρόνου το 1989. 
Ο αντίκτυπος της απορύθμισης α­
ντανακλάται επίσης στη μεταβολή 
της σημασίας της προσωρινής απα­
σχόλησης στα Κράτη Μέλη. 
Σε λίγες χώρες, όπου οι περιορισμοί 
στις συμβάσεις ορισμένου χρόνου 
χαλάρωσαν, η σημασία τους 
αυξήθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τη 
δεκαετία του 1980. Τούτο ισχύει ι­
δίως για την Ισπανία, όπου το μερί­
διο των απασχολουμένων σε προσω­
ρινές θέσεις εργασίας αυξήθηκε από 
το 16% το 1987 σε 32% το 1991, και 
τη Γαλλία, όπου το ποσοστό αυξήθη­
κε από 3% το 1983 σε 19% το 1991 
(Σχήμα 159). Φαίνεται επίσης ότι ι­
σχύει για την Πορτογαλία πριν από 
το 1988, αν και δεν υπάρχουν δεδο­
μένα για πριν από το 1986 ώστε να 
επαληθευτεί η υπόθεση αυτή (το με­
ρίδιο των θέσεων προσωρινής απα­
σχόλησης αυξήθηκε από 13% το 
1986 σε 16% το 1988). 
182 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Παρ' όλο που, με εξαίρεση την Ισπα­
νία και σε μικρότερο βαθμό την Ελ­
λάδα και την Πορτογαλία (όπου α­
ντιπροσωπεύουν το 14-15% του 
συνόλου), οι θέσεις προσωρινής α­
πασχόλησης αντιπροσωπεύουν ακό­
μη σχετικά μικρό ποσοστό του συνό­
λου, σε ορισμένα Κράτη Μέλη — 
στη Γαλλία για παράδειγμα — κατέ­
ληξαν να αποτελούν σημαντικό τρό­
πο εισόδου στην απασχόληση. (Στις 
επιχειρήσεις με 50 ή περισσότερους 
εργαζομένους στη Γαλλία, οι περισ­
σότερες νέες προσλήψεις γίνονται 
με συμβάσεις ορισμένου χρόνου.) 
Η προστασία της 
απασχόλησης και η 
πολιτική της αγοράς 
εργασίας 
Οι ρυθμίσεις για την προστασία της 
απασχόλησης αποτελούν μόνο μία 
πτυχή της πολιτικής για την αγορά 
εργασίας στα Κράτη Μέλη και πρέπει 
να εξεταστούν μαζί με τα μέτρα που 
αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των 
προβλημάτων που θέτουν οι ακούσιες 
απώλειες θέσεων εργασίας (ενθαρ­
ρύνοντας τους εργαζομένους να επι­
λέξουν την πρόωρη συνταξιοδότηση, 
παρέχοντας ευκαιρίες για επανακα-
τάρτιση κτλ.) καθώς και με τα μέτρα 
που αποσκοπούν στην πλήρη απο­
φυγή τους (π.χ. επιδοτώντας την ερ­
γασία περιορισμένου χρόνου). 
Εργασία περιορισμένου 
χρόνου 
Τα περισσότερα Κράτη Μέλη υπο­
στηρίζουν τις προσωρινές μειώσεις 
του χρόνου εργασίας, που επιτυγχά­
νεται είτε με το μειωμένο ωράριο 
εργασίας είτε με τη διαθεσιμότητα. 
Τα δεδομένα της ΕΕΔ σχετικά με 
τους λόγους για τους οποίους οι ερω­
τηθέντες εργάζονταν λιγότερες ώ­
ρες από το κανονικό, παρέχουν ορι­
σμένες ενδείξεις για τη σχετική 
συχνότητα και την κλίμακα της 
χρήσης των διακυμάνσεων στις ώ­
ρες εργασίας ως μηχανισμού για την 
προσαρμογή της απασχόλησης. Το 1989, ενώ η οικονομική δραστη­
ριότητα ήταν σε υψηλά επίπεδα στις 
περισσότερες χώρες, μόνο πολύ μι­
κρό ποσοστό ατόμων εργαζόταν λι­
γότερες από τις κανονικές ώρες, ό­
πως θα αναμενόταν. Παρ' όλα αυτά, 
ο αριθμός ήταν σημαντικός σε σχέση 
με τον αριθμό των απολυθέντων — 
στο σύνολο της Κοινότητας έφθανε 
το ένα τρίτο και στην Ιταλία ήταν 
σχεδόν ίσος (Σχήμα 160). 
Πρόωρη συνταξιοδότηση 
Από τη στιγμή που η προστασία της 
απασχόλησης σε πολλές χώρες είναι 
ιδιαίτερα σημαντική για τους εργαζο­
μένους μεγαλύτερης ηλικίας, η 
χρήση των συστημάτων πρόωρης συ­
νταξιοδότησης μπορεί να αναμένεται 
ως σημαντικό μέσο των επιχειρήσεων 
στις χώρες αυτές για την απόλυση 
εργατικού δυναμικού. Τα δεδομένα 
της ΕΕΔ για το 1989 για τα άτομα που 
συνταξιοδοτούνται πρόωρα δείχνουν 
ότι υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ του 
αριθμού των ατόμων αυτών και της 
αντίληψης της αυστηρότητας της 
προστασίας της απασχόλησης, αν και 
ο συσχετισμός φαίνεται ότι περιορίζε­ται στα βόρεια Κράτη Μέλη. Στις 
Κάτω Χώρες, το Βέλγιο, τη Γαλλία 
και τη Γερμανία, όπου η προστασία 
της απασχόλησης θεωρείται ότι εί­
ναι σχετικά αυστηρή, το ποσοστό 
των εργαζομένων που επιλέγουν 
την πρόωρη συνταξιοδότηση ήταν 
πολύ υψηλότερο από το αντίστοιχο 
στις άλλες χώρες (Σχήμα 161). Ωστό­
σο, στην Ισπανία και την Ιταλία, ό­
που η προστασία της απασχόλησης 
θεωρείται επίσης σχετικά αυστηρή, 
η πρόωρη συνταξιοδότηση ήταν συ­
γκριτικά ασήμαντη. 
Δημόσιες δαπάνες για την 
προσαρμογή της 
απασχόλησης 
Η εξέταση των δαπανών για την α­
γορά εργασίας στα τέσσερα με­
γαλύτερα Κράτη Μέλη τείνει να δεί-
χνει ότι οι περιορισμοί που 
επιβάλλονται στις επιχειρήσεις από 
τις ρυθμίσεις για την προστασία της 
απασχόλησης αντισταθμίζονται σε 
μεγάλο βαθμό από τις δαπάνες για 
μέτρα προσαρμογής της απασχόλη­
σης. 
162 Προγράμματα της αγοράς εργασίας για εργαζομένους που 
έχασαν τη θέση εργασίας τους, μέσος όρος 1985-1988 
%ΑΕΠ 
3 Γ-Ι Προσανατολισμένα 
στην προσαρμογή Ι Προβληματικές 
ομάδες τ 3 
Α 2 
Α 1 
F D I UK 
Ολα τα προγράμματα F D I UK 
Προσανατολισμένα στην προσαρμογή 
183 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
Τούτο ισχύει ιδίως για τη Γαλλία, 
όπου οι δαπάνες αυτές κατά την πε­
ρίοδο 1985 έως 1988 ήταν υψηλότε­
ρες απ' ό,τι στις άλλες τρεις χώρες, 
πάνω από το 2% του ΑΕΠ, και αντι­
προσώπευαν υψηλότερο μερίδιο 
των συνολικών δαπανών για την α­
γορά εργασίας (74%) (Σχήμα 162). Η 
στήριξη των επιχειρήσεων και των 
βιομηχανιών που βρίσκονται σε α­
ναδιάρθρωση, ήταν ιδιαίτερα σημα­
ντική καθώς είναι μεγαλύτερη από 
το πενταπλάσιο των δαπανών για 
άλλα ενεργητικά μέτρα και λαμβά­
νει κυρίως τη μορφή της πρόωρης 
συνταξιοδότησης. 
Ενώ οι δαπάνες για την αγορά εργα­
σίας στην Ιταλία ήταν χαμηλότερες 
από τον Κοινοτικό μέσο όρο κατά 
την περίοδο αυτή, φθάνοντας το 1% 
του ΑΕΠ (κυρίως εξαιτίας των χα­
μηλών δαπανών για παροχές ανερ­
γίας που χρηματοδοτούνται με δια­
φορετικό τρόπο απ' ό,τι στην 
υπόλοιπη Κοινότητα), σχετικά υψη­
λό ποσοστό προοριζόταν για την 
προσαρμογή της απασχόλησης, ι­
δίως σε επιχειρήσεις και βιομηχα­
νίες που αντιμετώπιζαν οικονομικές 
δυσχέρειες. Τούτο έλαβε γενικά τη 
μορφή της προσωρινής απασχόλη­
σης ή εργασίας περιορισμένου χρό­
νου καθώς και ειδικής στήριξης για 
τη διατήρηση του εισοδήματος και 
ενίσχυσης των εργαζομένων που α­
πολύονται, προκειμένου να βρουν 
νέα απασχόληση. 
Το ΗΒ παρουσίαζε το χαμηλότερο 
επίπεδο δαπανών για την προσαρ­
μογή της απασχόλησης τόσο σε σχέ­
ση με το ΑΕΠ (0,5%) όσο και με τις 
συνολικές δαπάνες για την αγορά 
εργασίας (20%), με αντίστοιχα σχε­
τικά υψηλές δαπάνες για τις προ­
βληματικές ομάδες. Συνεπώς, στο 
ΗΒ υπάρχει έλλειψη τυποποιημέ­
νων προγραμμάτων αγοράς εργα­
σίας — σχεδόν όλοι οι πόροι συγκε­
ντρώνονται στις προβληματικές 
ομάδες — και ειδικής στήριξης για 
αναδιάρθρωση. Επιπλέον, το ΗΒ εί­
ναι η μοναδική χώρα από τις τρεις 
που δεν διαθέτει σύστημα εργασίας 
περιορισμένου χρόνου, ώστε να 
διευκολύνεται η εσωτερική ανα­διάρθρωση των επιχειρήσεων και να 
αποφεύγονται οι απολύσεις. 
Στη Γερμανία η αναλογία των δαπα­
νών για την προσαρμογή της απα­
σχόλησης σε σχέση με τις δαπάνες 
για τις προβληματικές ομάδες ήταν 
χαμηλότερη απ' ό,τι στη Γαλλία ή 
την Ιταλία. Επιπλέον, σε αντίθεση 
με τις άλλες τρεις χώρες, οι δαπάνες 
για τυπικά ενεργητικά μέτρα για 
την απασχόληση ξεπερνούσαν τις 
δαπάνες για την υποστήριξη των ε­
πιχειρήσεων και των βιομηχανιών 
σε αναδιάρθρωση (πάνω από δύο 
προς ένα) — οι επιδοτήσεις για την 
εργασία περιορισμένου χρόνου απο­
τελούσαν το βασικό στοιχείο των τε­
λευταίων. 
Συνεπώς, στις τέσσερις αυτές χώρες 
υπάρχει μία θετική σχέση μεταξύ 
της αυστηρότητας των ρυθμίσεων 
για την προστασία της απασχόλησης 
και των δημόσιων δαπανών για την 
υποστήριξη της απασχόλησης. Το 
ΗΒ, η χώρα με τις χαλαρότερες ρυθ­
μίσεις, είχε κατά πολύ τις χαμηλότε­
ρες δαπάνες και τη μικρότερη συ-
γκέντρωση σε ειδικά μέτρα 
στήριξης. Αντίθετα στην Ιταλία, ό­
που οι ρυθμίσεις για την προστασία 
της απασχόλησης ήταν οι πιο περιο­
ριστικές, οι δαπάνες για την αγορά 
εργασίας ήταν περισσότερο επικε­
ντρωμένες στη στήριξη της ανα­
διάρθρωσης της απασχόλησης. 
Γενικά συμπεράσματα 
Παρ' όλο που οι ρυθμίσεις διαφέ­
ρουν ως προς τις λεπτομέρειες στα 
Κράτη Μέλη, τα συστήματα προστα­
σίας της απασχόλησης σε γενικές 
γραμμές είναι παρόμοια στην Κοινό­
τητα. Ολα τα Κράτη Μέλη παρέχουν 
εκ του νόμου προστασία κατά της 
άδικης απόλυσης και οι διαδικασίες 
που αφορούν τις ομαδικές α­
πολύσεις είναι αρκετά ομοιόμορφες, 
εν μέρει ως αποτέλεσμα των οδη­
γιών της Επιτροπής. Στην πράξη, τα 
Κράτη Μέλη μπορούν να χωριστούν 
σε τρεις ομάδες ανάλογα με τους πε­
ριορισμούς στην απόλυση εργαζομέ­
νων, όπου η Δανία, η Ιρλανδία και το ΗΒ είναι η ομάδα με τους λιγότε­
ρο περιοριστικούς κανονισμούς, η 
Ελλάδα, οι Κάτω Χώρες, η Πορτογα­
λία, η Ισπανία και η Ιταλία η ομάδα 
με τους αυστηρότερους και το Βέλ­
γιο, η Γαλλία και η Γερμανία βρί­
σκονται σε μία ενδιάμεση θέση. Η 
διάκριση συμφωνεί επίσης με τις εν­
δείξεις από τις έρευνες των α­
ντιλήψεων των εργοδοτών σχετικά 
με τους περιορισμούς που τους επι­
βάλλονται. 
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ομάδα με 
τους πιο περιοριστικούς κανονι­
σμούς περιλαμβάνει όλα τα νότια 
Κράτη Μέλη, όπου το κόστος εργα­
σίας είναι χαμηλότερο απ' ό,τι σε 
άλλα Κράτη Μέλη — σε ορισμένες 
περιπτώσεις σημαντικά χαμηλότε­
ρο. Επιπλέον, σε τρεις από τις χώρες 
αυτές, στην Ιταλία, την Ισπανία και 
την Ελλάδα, το κόστος που βαρύνει 
τις επιχειρήσεις λόγω των υποχρεω­
τικών περιόδων ειδοποίησης και 
των αποζημιώσεων για απολύσεις 
είναι επίσης σχετικά υψηλό. 
Η τάση προς απορύθμιση κατά τη 
δεκαετία του 1980 δεν είχε σημα­
ντική επίδραση στις ρυθμίσεις σχε­
τικά με τις άδικες απολύσεις και τις 
ομαδικές απολύσεις. Η μοναδική ε­
ξαίρεση είναι το ΗΒ, όπου το ποσο­
στό των εργαζομένων που έχουν δι­
καίωμα να απαιτούν αποζημίωση 
για άδικη απόλυση έχει μειωθεί ση­
μαντικά. Αντίθετα, στην Ιταλία το 
ποσοστό αυξήθηκε με την επέκταση 
της κάλυψης των ρυθμίσεων στις 
μικρές επιχειρήσεις. Από την άλλη 
πλευρά, σε έξι χώρες — Γαλλία, Γερ­
μανία, Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία 
και ΗΒ — κατέστη ευκολότερο για 
τις επιχειρήσεις να απασχολούν ερ­
γαζομένους σε προσωρινή βάση. Οι 
διαφορές αυτές στα κανονιστικά συ­
στήματα αντανακλώνται σε ορισμέ­
νο βαθμό στα δεδομένα για τις α­
κούσιες απώλειες θέσεων εργασίας 
και τη μορφή που λαμβάνουν. 
Στις περισσότερες περιοχές της Κοι­
νότητας οι πολιτικές για την προ­
στασία της απασχόλησης τείνουν να 
συμπληρώνονται από ενεργητικές 
πολιτικές για την αγορά εργασίας, οι 
-184 
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
οποίες με τη μορφή παροχής στήρι­
ξης μέσω των δημόσιων δαπανών, 
της προσαρμογής και αναδιάρθρω­
σης της απασχόλησης, αντισταθμί­
ζουν κατά κάποιον τρόπο τους πε­
ριορισμούς και το κόστος που 
επιβάλλουν οι ρυθμίσεις. 
Ο ρόλος της κυβέρνησης στη ρύθμι­
ση της πολιτικής για την απασχόλη­
ση που ακολουθούν οι επιχειρήσεις 
και τις συμβάσεις εργασίας που συ­
νάπτουν, είναι όλο και πιθανότερο 
ότι θα αμφισβητείται στην Κοινότη­
τα, εάν η πίεση για προσαρμοστικό­
τητα, που απορρέει από τον ολοένα 
και αυξανόμενο ανταγωνισμό στις 
διεθνείς αγορές, εξακολουθήσει να 
ασκείται αδιάπτωτη. Η ασφάλεια 
των θέσεων εργασίας μειώθηκε σε 
όλους σχεδόν τους τομείς της οικο­
νομίας και μάλιστα σε μεγάλο βαθ­
μό, και ακόμα και μεγάλες καθιερω­
μένες επιχειρήσεις θεωρούν σήμερα 
ότι είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, 
να εξασφαλίσουν τη σταθερότητα 
της απασχόλησης. Σε χώρες όπως η 
Ιταλία και η Ισπανία, όπου η δυνα­
τότητα των επιχειρήσεων να προ­
σαρμόζουν το εργατικό δυναμικό 
τους περιορίζεται σημαντικά, υπάρ­
χουν αυξανόμενες ενδείξεις για συ­
γκαλυμμένα διαρθρωτικά προ­
βλήματα. 
Τα προβλήματα αυτά δεν συνεπάγο­
νται κατ' ανάγκη ότι η κρατική ρύθ­
μιση της απασχόλησης πρέπει να κα­
ταργηθεί. Ωστόσο, συνεπάγονται 
ότι η έκταση και η φύση των ρυθμί­
σεων πρέπει να αξιολογείται διαρ­
κώς με βάση την τρέχουσα οικονο­
μική πραγματικότητα και την 
πραγματικότητα της αγοράς εργα­
σίας, έτσι ώστε να μην αναστέλλουν 
σε υπερβολικό βαθμό τις μεταβολές στις συμβάσεις εργασίας, πράγμα 
που μπορεί να είναι ευκταίο. 
Συνεπάγονται επίσης ότι υπάρχει α­
νάγκη να αναθεωρηθούν άλλες πτυ­
χές της κρατικής πολιτικής που επι-
δρούν στη συμπεριφορά της 
απασχόλησης και επηρεάζουν τις 
ρυθμίσεις προστασίας της απασχό­
λησης. Ειδικότερα, σε χώρες όπου 
υπάρχουν εκτενή, ιδιαίτερα ανα­
πτυγμένα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας, οι επιχειρήσεις έχουν 
περισσότερες δυνατότητες να αντα­
ποκρίνονται στις διακυμάνσεις της 
αγοράς γνωρίζοντας ότι η κυβέρνη­
ση θα παρέχει εισοδηματική στήριξη 
και ενίσχυση. Σε χώρες όπου τα συ­
στήματα κοινωνικής προστασίας εί­
ναι λιγότερο αναπτυγμένα — όπως 
στα νότια Κράτη Μέλη — οι επι­
χειρήσεις, από την άλλη πλευρά, α­
ναμένεται να παρέχουν υποκατά-
στατη κοινωνική στήριξη 
διατηρώντας την εργασία σε περιό­
δους ύφεσης της αγοράς και οι περιο­
ρισμοί που επιβάλλονται στους ερ­
γοδότες εξορθολογούνται με αυτούς 
τους όρους. 
Τα παραπάνω μπορεί να θεωρηθεί 
ότι αποτελούν δύο τρόπους για την 
αντιμετώπιση των κοινωνικών συ­
νεπειών που έχουν οι διακυμάνσεις 
της οικονομικής δραστηριότητας. 
Ωστόσο, ο αυξανόμενος ρυθμός διαρ­
θρωτικών μεταβολών έχει υπογραμ­
μίσει τα δυνητικά μειονεκτήματα 
του να βασιζόμαστε στους εργοδότες 
για την αποτελεσματική στήριξη 
του εισοδήματος — μεταξύ άλλων 
γιατί έτεινε να αυξήσει την απροθυ­
μία τους να προσλαμβάνουν εργατι­
κό δυναμικό αν οι συμβάσεις δεν 
αφορούν προσωρινή απασχόληση. 
185-
Κεφάλαιο 7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα Κράτη Μέλη 
186-
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
Ενας πρωταρχικός στόχος πολιτικής της Κοινότητας είναι η 
δημιουργία θέσεων εργασίας. Πολλά διδάγματα μπορούν να 
εξαχθούν από τις ποικίλες εμπειρίες των Κρατών Μελών 
σχετικά με τη δημιουργία δυνατοτήτων απασχόλησης, αν και 
κάποια κοινή προσέγγιση πρέπει να συμβιβάσει ης εθνικές 
διαφορές όσον αφορά τα κοινωνικά και δημοσιονομικά 
χαρακτηριοτικά καθώς και τα χαρακτηρισηκά της αγοράς 
εργασίας. 
Η μείωση της ανεργίας σε πιο αποδε­
κτά επίπεδα αποτελεί τη σημαντικό­
τερη οικονομική και κοινωνική 
πρόκληση που αντιμετωπίζει η Κοι­
νότητα κατά τη δεκαετία του 1990. 
Οπως περιγράφεται στα Κεφάλαια 1 
και 2 παραπάνω, το μέσο ποσοστό 
ανεργίας ξεπέρασε το 10% και ανα­
μένεται να συνεχίσει να αυξάνεται 
τουλάχιστον έως το δεύτερο ήμισυ 
του 1994. Σύμφωνα με τις τρέχουσες 
προβλέψεις, οι μεσοπρόθεσμες προο­
πτικές για ταχεία και σημαντική 
μείωση δεν είναι ευοίωνες και υπάρ­
χει σοβαρός κίνδυνος, χωρίς θετικές 
ενέργειες, να διατηρηθεί η ανεργία 
στα επίπεδα του 10% ή και υψηλό­
τερα για το υπόλοιπο διάστημα της 
δεκαετίας. 
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο να δη­
μιουργηθούν αρκετές θέσεις εργα­
σίας ώστε να παρασχεθεί εργασία 
στα εκατομμύρια ανέργων. Η ανά­
γκη να δημιουργηθούν ευκαιρίες 
απασχόλησης για ακόμη περισσότε­
ρα άτομα που επιθυμούν να εργα­
στούν, τα οποία όμως δεν εισέρχο­
νται στην αγορά εργασίας εξαιτίας 
της οξείας έλλειψης θέσεων εργα­
σίας, είναι εξίσου σημαντική. 
Η κλίμακα αυτής της υποαπασχόλη­
σης αποκαλύφθηκε τη δεκαετία του 
1980, όταν η δημιουργία περισσότε­
ρων από 9 εκατ. πρόσθετων θέσεων 
εργασίας μεταξύ 1985 και 1990 — περισσότερες από ποτέ κατά τα τε­
λευταία 30 χρόνια — είχε ως αποτέ­
λεσμα τη μείωση των ανέργων μόνο 
κατά 3 εκατ., αφήνοντας ακόμη πά­
νω από 12 εκατομμύρια, περισσότε­
ρο από 8% του εργατικού δυναμι­
κού, χωρίς απασχόληση. Συνεπώς, 
οι περισσότερες από τις νέες θέσεις 
εργασίας την περίοδο αυτή 
καλύφθηκαν από άτομα — κυρίως 
γυναίκες — που είτε εισέρχονταν 
στην αγορά εργασίας για πρώτη φο­
ρά είτε επέστρεφαν έπειτα από μία 
περίοδο κατά την οποία ήταν οικο­
νομικώς μη ενεργά άτομα, καθώς 
προσελκύονταν από την προοπτική 
ότι μπορεί να έβρισκαν απασχόλη­
ση. 
Οι συγκρίσεις των ποσοστών απα­
σχόλησης μεταξύ των διάφορων πε­
ριοχών της Κοινότητας, ιδίως με­
ταξύ του Βορρά και του Νότου και 
μεταξύ της Κοινότητας και άλλων 
αναπτυγμένων περιοχών του κό­
σμου, δείχνει με σαφήνεια ότι το μέ­
γεθος αυτού του δυνάμει εργατικού 
δυναμικού είναι ακόμη σημαντικό 
(όπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 1). 
Εάν ο αριθμός των απασχολουμένων 
στις χώρες ΕΖΕΣ ή τις ΗΠΑ ή ακόμη 
και στις πιο αναπτυγμένες περιοχές 
της Κοινότητας, αποτελεί κάποια 
ένδειξη, τότε είναι πιθανό να υπάρ­
χουν 20 εκατ. ή περισσότερα άτομα 
— τα περισσότερα γυναίκες, αλλά 
και πολλοί άνδρες — που θα επιθυ­μούσαν να έχουν την ευκαιρία να 
εργαστούν, και αυτό δεν συμπερι­
λαμβάνει τα άτομα που έχουν κατα­
γραφεί επίσημα ότι αναζητούν εργα­
σία. 
Η πρόκληση δεν αφορά μόνο τη δη­
μιουργία θέσεων εργασίας αυτή κα­
θαυτή. Αφορά επίσης τη βελτίωση 
της κατανομής των ευκαιριών απα­
σχόλησης μεταξύ ατόμων που τυ­
χαίνει να ζουν σε διαφορετικά μέρη 
της Κοινότητας και την πρόσβαση 
των κοινωνικών ομάδων που βρί­
σκονται σε μειονεκτική θέση στις 
θέσεις εργασίας. Πρέπει επίσης να 
περιλαμβάνει τη βελτίωση της ποιό­
τητας των θέσεων εργασίας που δη­
μιουργούνται και την εξάλειψη του 
εφιάλτη του φτωχού εργαζομένου, 
που ποτέ δεν εγκατέλειψε ορισμένες 
περιοχές της Κοινότητας ενώ ξα­
ναεμφανίστηκε σε άλλες. 
Παρ' όλο που, όπως φαίνεται στο 
Κεφάλαιο 5, η περίοδος της έντονης 
ανάπτυξης το δεύτερο ήμισυ της δε­
καετίας του 1980 συνοδεύτηκε από 
ορισμένη σύγκλιση στα επίπεδα του 
εισοδήματος μεταξύ των πλουσιότε­
ρων και των φτωχότερων περιφε­
ρειών, τούτο δεν συνδυάστηκε από 
παρόμοια σύγκλιση στις ευκαιρίες 
απασχόλησης. Αντίθετα, η καθαρή 
προσθήκη θέσεων εργασίας αυτή 
την περίοδο ήταν μικρότερη, κατά 
μέσο όρο, στις φτωχότερες, λιγότερο 
187 
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
αναπτυγμένες περιφέρειες, απ' ό,τι 
αλλού στην Κοινότητα. 
Οι επιδόσεις της Κοινότητας ήταν 
λίγο καλύτερες όσον αφορά τη βελ­
τίωση της κατάστασης των κοινωνι­
κών ομάδων που βρίσκονται σε μειο-
νεκτική θέση. Η διανομή του 
εισοδήματος φαίνεται, πράγματι, ότι 
έγινε περισσότερο, αντί για λιγότε­
ρο, άνιση μαζί με τις ευκαιρίες απα­
σχόλησης, έτσι ώστε τα προβλήματα 
κοινωνικής στέρησης και αποκλει­
σμού οξύνθηκαν. Ταυτόχρονα, πολ­
λές από αυτές τις θέσεις εργασίας 
που δημιουργήθηκαν ήταν χαμηλής 
αμοιβής και με φτωχές εργασιακές 
συνθήκες. 
Τα Κράτη Μέλη επιδιώκουν, με κοι­
νές ενέργειες σε Κοινοτικό επίπεδο 
όπως και με εθνικές ενέργειες, να κα­
ταπολεμήσουν τα κοινά προβλήματα 
της ανεπαρκούς και μη ισόρροπης οι­
κονομικής ανάπτυξης, της έλλειψης 
των θέσεων εργασίας και της υψηλής 
και αυξανόμενης ανεργίας. 
Το πρόγραμμα για την Ενιαία Αγο­
ρά, με την άρση των φραγμών στο 
εσωτερικό εμπόριο και στον αντα­
γωνισμό, αποσκοπεί στη βελτίωση 
των οικονομικών επιδόσεων και της 
δυνατότητας δημιουργίας θέσεων 
εργασίας. Η πορεία προς τη νομισμα­
τική ενοποίηση αποτελεί ένα ακόμη 
βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. 
Η δημιουργία και η προοδευτική 
επέκταση των Διαρθρωτικών 
Ταμείων και η θέσπιση του νέου Τα­
μείου Συνοχής αποτελούν συνειδητές 
προσπάθειες για την εξισορρόπηση 
της κατανομής της ανάπτυξης και 
των θέσεων εργασίας στην Κοινότη­
τα. Οι ενέργειες αυτές αποτελούν μία 
ρητή αναγνώριση της ευθύνης που 
έχουν τα πλουσιότερα κράτη να βοη­
θούν τις πιο μειονεκτούσες περιφέ­
ρειες να επιλύσουν τα προβλήματα 
τους — μία αποδοχή του γεγονότος 
ότι η Κοινότητα πρέπει να ενεργεί ως 
μία συνεκτική μονάδα. 
Ωστόσο, η Κοινότητα έχει ακόμη 
δρόμο μπροστά της εάν σκοπεύει να 
αντιμετωπίσει την τεράστια πρό­κληση στις θέσεις εργασίας (όπως 
φαίνεται στο Κεφάλαιο 4). Πρέπει να 
εξασφαλίσει έναν υψηλότερο, στα­
θερότερο και πιο διατηρήσιμο ρυθμό 
οικονομικής ανάπτυξης και να εξα­
σφαλίσει ότι η ανάπτυξη αυτή μετα­
φράζεται αποτελεσματικότερα σε 
ευκαιρίες απασχόλησης σε όλες τις 
περιοχές. 
Το Κεφάλαιο αυτό επαναλαμβάνει 
την Ανακοίνωση που εξέδωσε η Επι­
τροπή στις 26 Μαΐου 1993 και η οποία 
παρέχει ένα πλαίσιο για την αντιμε­
τώπιση των προβλημάτων όσον αφο­
ρά την απασχόληση και την ανεργία 
στην Κοινότητα. Η Ανακοίνωση 
αυτή είναι μία απόπειρα απάντησης 
στη φύση και την κλίμακα του προ­
βλήματος, όπως περιγράφεται στην 
έκθεση αυτή, συνεκτιμώντας την 
ποικιλία που υπάρχει στην Κοινότη­
τα και τη συνακόλουθη ανάγκη να 
προσαρμοστεί η εφαρμογή της πολι­
τικής στις διαφορετικές τοπικές συν­
θήκες. Επιπρόσθετα, οι αρχηγοί κρα-
τών και κυβερνήσεων που 
συναντήθηκαν στην Κοπεγχάγη, 
ζήτησαν από την Επιτροπή να εκ­
πονήσει μία Λευκή Βίβλο σχετικά με 
τα ζητήματα της απασχόλησης, της 
ανάπτυξης και της ανταγωνιστικότη­
τας. Οι δύο αυτές πρωτοβουλίες είναι 
συμπληρωματικές. 
Ο σκοπός της πρωτοβουλίας για την 
απασχόληση είναι να καθοριστεί ένα 
πλαίσιο και μία στρατηγική διαδικα­
σία για πιο συντονισμένη και συλλο­
γική δράση — από όλα τα όργανα της 
Κοινότητας και από τα Κράτη Μέλη 
— προς μία ανάπτυξη μεγαλύτερης 
έντασης απασχόλησης. Στόχος είναι 
να εστιαστούμε στο πρόβλημα της 
απασχόλησης, όχι μόνο της ανεργίας. 
Δεν πρόκειται μόνο για μία στρατη­
γική υπέρ των ανέργων προκειμένου 
να εισέλθουν ή να επιστρέψουν στο 
εργατικό δυναμικό, αν και τούτο εί­
ναι ένα σημαντικό στοιχείο της πρω­
τοβουλίας. Πρόκειται επίσης για μία 
στρατηγική για την παροχή θέσεων 
εργασίας σε όλα τα άτομα που θα επι­
θυμούσαν να εργαστούν. 
Η θεμελιώδης αιχμή του Πλαισίου 
Απασχόλησης είναι να προωθήσει και να αναπτύξει ένα πρότυπο παρα­
γωγής μεγαλύτερης έντασης απα­
σχόλησης στην Ευρωπαϊκή Κοινό­
τητα, προκειμένου να αυξηθεί ο 
αριθμός των απασχολουμένων ανε­
ξάρτητα από το ρυθμό οικονομικής 
ανάπτυξης που μπορεί να επιτύχει η 
Κοινότητα. 
Το Πλαίσιο Απασχόλησης εξετάζει 
την ένταση απασχόλησης από δύο 
οπτικές γωνίες. Πρώτον, εστιάζεται 
στο πεδίο που υπάρχει για τη 
διεύρυνση της πρόσβασης στη δια­
θέσιμη απασχόληση, σύμφωνα με 
τις εμπειρίες ορισμένων Κρατών 
Μελών. Οι αλλαγές αυτές συνεπάγο­
νται αναδιανομή του εισοδήματος 
καθώς και ανακατανομή των θέ­
σεων εργασίας. Η έννοια αυτή είναι 
ταυτόχρονα στατική και δυναμική. 
Καθώς αναπτύσσεται η οικονομία, 
αναμένεται ότι η οικονομική ανά­
πτυξη θα έχει ως αποτέλεσμα τη 
διεύρυνση των ευκαιριών για απα­
σχόληση αντί απλώς για αύξηση του 
εισοδήματος των απασχολουμένων. 
Η δεύτερη πτυχή αφορά όχι μόνο 
την ανακατανομή των ευκαιριών 
για απασχόληση, αλλά και τη δυνα­
τότητα ανάπτυξης ενός προτύπου 
παραγωγής μεγαλύτερης έντασης 
απασχόλησης, τουλάχιστον σε ορι­
σμένους τομείς της οικονομίας, προ­
κειμένου να χρησιμοποιήσει σε με­
γαλύτερο βαθμό τους δυνάμει 
ανθρώπινους πόρους. 
Η αγορά εργασίας — όπως κάθε αγορά 
— περιλαμβάνει μία σειρά θεσμικών 
και διαρθρωτικών χαρακτηριστικών 
που επηρεάζουν τη λειτουργία της. 
Πρώτον, υπάρχουν περιορισμοί στο 
τι μπορεί και τι δεν μπορεί να γίνει 
όσον αφορά συγκεκριμένες κατηγο­
ρίες ατόμων — νέοι, ηλικιωμένοι και 
σε ορισμένο βαθμό γυναίκες. Τα στοι­
χεία αυτά κατοχυρώνονται από την 
κρατική νομοθεσία που θέτει τα ελά­
χιστα πρότυπα για ένα ευρύ φάσμα 
παραγόντων που αφορούν την ασφά­
λεια, την υγεία και την ευημερία των 
εργαζομένων. 
Επιπρόσθετα, υπάρχουν οι παραδό­
σεις όσον αφορά τον τρόπο με τον 
188-
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
οποίο οργανώνεται η οικονομική 
ζωή. Ενώ ορισμένα από τα στοιχεία 
αυτά μπορεί να ορίζονται από τις 
συμβάσεις που αποτελούν αντικεί­
μενο διαπραγμάτευσης μεταξύ εργο­
δοτών και εργαζομένων, ο θεσμός 
της εργασίας σε διαφορετικές οικο­
νομίες και κοινωνίες επεκτείνεται 
πολύ πέρα από τα ζητήματα που 
αντιμετωπίζονται συνήθως στις 
συλλογικές διαπραγματεύσεις. 
Υπάρχουν επίσης οι οικονομικοί πα­
ράγοντες. Το κόστος εργασίας σε σχέ­
ση με την προστιθέμενη αξία που πα­
ράγεται από τους μισθωτούς αποτελεί 
σαφώς τον κύριο παράγοντα που επη­
ρεάζει τις αποφάσεις σχετικά με τις 
προσλήψεις που λαμβάνουν οι εργο­
δότες. Ωστόσο, το κόστος αυτό δεν 
περιλαμβάνει μόνο τους μισθούς, αλ­
λά και τη φορολογία όπως και άλλες 
κατηγορίες κόστους που συνήθως 
επιβάλλονται στους εργοδότες για τη 
χρηματοδότηση των συστημάτων 
κοινωνικής ασφάλισης — ανεργία, 
σύνταξη, ασθένεια, κτλ. — ή για τη 
γενική χρηματοδότηση των κρατι­
κών δαπανών. Το κόστος με το οποίο 
επιβαρύνουν τις επιχειρήσεις άλλες 
διατάξεις κοινωνικής πρόνοιας μπο­
ρεί επίσης να είναι σημαντικό. 
Ταυτόχρονα, η στάση των πραγματι­
κών και των δυνάμει μισθωτών απέ­
ναντι στις θέσεις εργασίας και στην 
απασχόληση, επηρεάζεται εν γένει α­
πό μία ποικιλία παραγόντων — ειδι­
κότερα από το αποτέλεσμα της φορο­
λογίας στον ακαθάριστο μισθό τους, 
από τις εναλλακτικές λύσεις που έ­
χουν στη μισθωτή απασχόληση και 
από τις οικογενειακές τους συνθήκες. 
Πολλά άτομα είναι σήμερα οικονο­
μικώς μη ενεργά, παρ' όλο που δεν 
το επιθυμούν. Για ορισμένα οι δρα­
στηριότητες αναψυχής ή η άμισθη 
εργασία για τους ίδιους ή για άλλους 
αποτελούν εναλλακτική λύση στην 
εργασία. Στο βαθμό που τα συστήμα­
τα κοινωνικής προστασίας το επι­
τρέπουν, ορισμένα άτομα — ιδίως εκείνοι που κερδίζουν χαμηλό μι­
σθό, τα άτομα που έχουν εξαρτώμε­
να μέλη, ή εκείνα με πολύ μικρές 
φιλοδοξίες όσον αφορά το εισόδημα 
- μπορεί να καταστούν, ή να παρα­
μείνουν, εξαρτώμενα από τις κοινω­
νικές μεταβιβάσεις ως πηγή πρωτο-
γενούς εισοδήματος αντί να 
αναζητούν μισθωτή απασχόληση. 
Το συνολικό αποτέλεσμα είναι ότι 
τόσο οι αποφάσεις του εργοδότη όσο 
και του εργαζομένου όσον αφορά 
την προσφορά θέσεων εργασίας θα 
επηρεάζονται σημαντικά από: 
- το νομοθετικό περιβάλλον 
- το πολιτιστικό και κοινωνικό 
περιβάλλον 
- το οικονομικό περιβάλλον. 
Το Πλαίσιο Απασχόλησης επιδιώκει 
να αντιμετωπίσει και τις τρεις πτυχές 
του ζητήματος. Είναι αποδεκτό ότι 
ενώ η απασχόληση είναι ο πρωταρχι­
κός στόχος, δεν μπορεί με κανέναν 
τρόπο να επιδιωχθεί πάση θυσία η 
επίτευξη του. Και φυσικά οι πιο μα­
κροπρόθεσμοι στόχοι — η επίτευξη 
ενός διατηρήσιμου προτύπου οικονο­
μικής ανάπτυξης με επαρκείς ευκαι­
ρίες θέσεων εργασίας για όσους επιθυ­
μούν να εργαστούν — πρέπει να 
εξισορροπηθούν με τους βραχυπρόθε­
σμους στόχους της μείωσης της ανερ­
γίας όσον το δυνατό γρηγορότερα. 
Συνεπώς, το Πλαίσιο Απασχόλησης 
προσανατολίζεται όχι μόνο στις δο­
μές παροχής κινήτρων που υπάρ­
χουν μέσα και γύρω από την αγορά 
εργασίας, αλλά και σε άλλους παρά­
γοντες που μπορούν να επηρεάσουν 
την αποτελεσματικότητα της αγο­
ράς εργασίας. 
Στους παράγοντες αυτούς περιλαμ­
βάνονται οι εξής: 
— η έκταση και η ποιότητα της 
πληροφόρησης που διαθέτουν οι ερ­γοδότες, οι εργαζόμενοι και οι δια­
χειριστές των εκπαιδευτικών συ­
στημάτων και των συστημάτων κα­
τάρτισης σχετικά με το είδος των 
νέων θέσεων εργασίας που δημιουρ­
γούνται από την οικονομική πρόοδο 
και τις μεταβαλλόμενες ανάγκες, 
- οι συνέπειες της αυξανόμενης ε­
πιθυμίας για εκχώρηση μέρους 
της εξουσίας λήψης αποφάσεων 
— ώστε να διευθετούνται οι δια­
φορές σε τοπικές συνθήκες και 
τοπικές φιλοδοξίες — για τη 
δημιουργία ενός ισχυρότερου 
Κοινοτικού οικονομικού, νομι­
σματικού και κοινωνικού πλαι­
σίου που θα αποσκοπεί στην 
αύξηση της απασχόλησης καθώς 
και στην επίτευξη άλλων στό­
χων, 
- ο βαθμός κατά τον οποίο οι θε­
σμικές δομές διευκολύνουν την 
εξεύρεση αποδοτικών λύσεων 
στο πρόβλημα της σύζευξης της 
ζήτησης και της προσφοράς, της 
υποστήριξης των διαδικασιών 
αλλαγής και της επιδίωξης υψη­
λότερων επιπέδων απασχόλη­
σης. 
Πολλά από τα ζητήματα αυτά είναι 
αλληλεξαρτώμενα και το πρόγραμ­
μα εργασίας στο Πλαίσιο για την 
Απασχόληση αντανακλά την αλλη­
λεξάρτηση αυτή, θέτοντας ορισμένα 
συγκεκριμένα ζητήματα ή πτυχές 
του συνολικού προβλήματος που 
πρέπει να εξεταστούν διεξοδικότερα. 
Οι αναλύσεις και οι προτάσεις που 
θα πραγματοποιηθούν ως μέρος του 
προγράμματος εργασίας αποσκο­
πούν στο να μας κατευθύνουν προς 
τους κύριους τρόπους με τους ο­
ποίους μπορούν να πραγματοποιη­
θούν αποτελεσματικά στην Κοινό­
τητα οι θεμελιώδεις αλλαγές που 
απαιτοται προκειμένου να επιτευ­
χθεί ένα πρότυπο ανάπτυξης με­
γαλύτερης έντασης απασχόλησης. 
-189 
Κεφάλαιο 8 Το Κοινοτικό Πλαίσιο Απασχόλησης 
190 
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
Πλαίσιο για χην Απασχόληση στην Κοινόχηχα 
1. Εισαγωγή 
Θεμελιώδης στόχος της Κοινότητας είναι ένα υψηλό επί­
πεδο απασχόλησης σε όλα τα Κράτη Μέλη και στις περιφέ­
ρειες τους. Αμεσα ή έμμεσα, οι πολιτικές της Κοινότητας 
- Εσωτερική Αγορά, οικονομική και νομισματική ένωση, 
πολιτικές που χαράσσονται από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 
και τα διαδοχικά προγράμματα για το πλαίσιο έρευνας και 
ανάπτυξης, συντονισμένες πολιτικές σε ορισμένους τομείς, 
επιδίωξη κοινών στόχων σε άλλους — έχουν συμβάλει 
σημαντικά στην ανταγωνιστικότητα, στην οικονομική 
ανάπτυξη και στην απασχόληση. 
Δυστυχώς, παρά το ότι η οικονομική ισχύς της Κοινότη­
τας έχει αυξηθεί και η ολοκλήρωση και η συνοχή βελ­
τιώνονται, δεν έχει επιτευχθεί ικανοποιητική πρόοδος 
στον τομέα της απασχόλησης και της ανεργίας, ιδίως τα 
δύο τελευταία έτη. Οι ανησυχίες για τα θέματα αυτά 
έχουν εκφραστεί μέσω ορισμένων πολιτικών θέσεων που 
έχουν ληφθεί σε επίπεδο Κοινότητας. Συγκεκριμένα: 
- το Συμβούλιο Υπουργών Απασχόλησης και Κοινω­
νικών Υποθέσεων εξέδωσε το Δεκέμβριο του 1992 
ψήφισμα σχετικά με τη Δράση κατά της ανεργίας, 
- το 1992 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκπόνησε έκθε­
ση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Αγορά Εργασίας με­
τά το 1992, 
- οι Ευρωπαίοι Κοινωνικοί Εταίροι συμφώνησαν σε 
σειρά κοινών απόψεων σχετικά με την ενίσχυση 
της οικονομικής ανάπτυξης και την πραγματοποίη­
ση βελτιώσεων στην αγορά εργασίας, ιδίως στην ά­
ποψη σχετικά με μία Κοινή Στρατηγική Αναπτυ­
ξιακής Συνεργασίας του Ιουλίου 1992. 
Πιο πρόσφατα, το Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών 
ECOFIN υποστήριξε την πρωτοβουλία της Επιτροπής για 
την οικονομική ανάπτυξη — για την προώθηση της οικο­
νομικής ανάκαμψης στην Ευρώπη — που προτάθηκε κατά 
τη Σύνοδο Κορυφής του Εδιμβούργου το 1992. Η αναπτυ­
ξιακή πρωτοβουλία αφορά σειρά τομέων όπως δημόσιες 
δαπάνες, ιδιωτικές επενδύσεις, ενίσχυση των μικρομε­
σαίων επιχειρήσεων, πρόσθετη κατάρτιση, συγκράτηση 
των μισθών και διαρθρωτικές αλλαγές. 
Η Επιτροπή έχει επίσης προετοιμάσει σημαντική ανα­
θεώρηση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου προκει­μένου να ενισχύσει το ρόλο του κατά της ανεργίας και 
συνεχίζει να βελτιώνει τις αναλύσεις της σχετικά με τα 
θέματα απασχόλησης μέσω των ετήσιων εκθέσεων με 
τίτλο Η Απασχόληση στην Ευρώπη. 
Στην Ανεπίσημη συνάντηση των Υπουργών Απασχόλη­
σης και Κοινωνικών Υποθέσεων στις 3 και 4 Μαΐου 1993, 
η Προεδρία του Συμβουλίου εξέφρασε την ανάγκη να 
ενισχυθεί η Κοινοτική προσέγγιση για την καταπολέμη­
ση της ανεργίας. Αν και αναγνωρίζουν ότι κατέχουν οι 
ίδιοι την κύρια ευθύνη για την ανάληψη δράσης όσον 
αφορά την απασχόληση, οι Υπουργοί υπογράμμισαν την 
ανάγκη για συμπληρωματική συνεργασία και δράση σε 
Κοινοτικό επίπεδο προκειμένου να αντιμετωπιστεί με 
επιτυχία το κοινό πρόβλημα της απασχόλησης και της 
ανεργίας. 
Τα μέλη του Συμβουλίου υποστήριξαν την παρουσίαση 
εκ μέρους της Επιτροπής πρότασης η οποία θα παρέχει 
το πλαίσιο δράσης σε όλα τα επίπεδα μέσα στην Κοινό­
τητα καθώς και το ρόλο που αναμένεται να διαδραματί­
σει η Κοινότητα με διάφορους τρόπους όσον αφορά την 
απασχόληση. 
Η Ανακοίνωση αυτή ανταποκρίνεται στο αίτημα του 
Συμβουλίου. Βασίζεται σε τέσσερις θεμελιώδεις παρα­
τηρήσεις: 
- Το σημερινό υψηλό επίπεδο ανεργίας είναι απαράδε­
κτο. Είναι επιβλαβές τόσο για την ανταγωνιστικό­
τητα της Κοινότητας όσο και για τη συνοχή των 
κοινωνιών της. 
- Απαιτείται μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη, αλλά 
το πρόβλημα της ανεργίας δεν μπορεί να λυθεί μόνο 
με την οικονομική ανάπτυξη. Απαιτείται ένα ανα­
πτυξιακό πρότυπο έντασης απασχόλησης προκειμέ­
νου να καλυφθούν οι ανάγκες απασχόλησης. 
- Απαιτείται ολοκληρωμένη πολιτική ανταπόκρισης 
που να κινητοποιεί όλους τους φορείς σε θέματα 
απασχόλησης. 
- Την κύρια ευθύνη για δράση έχουν τα Κράτη Μέλη, 
απαιτείται όμως στενότερη συνεργασία σε επίπεδο 
Κοινότητας — τόσο στον οικονομικό όσο και στον 
πολιτικό τομέα — προκειμένου να εξασφαλιστεί ο 
μεγαλύτερος δυνατός αντίκτυπος των εθνικών 
ενεργειών. 
191-
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
Η Ανακοίνωση αυτή εκθέτει τις προτάσεις της Επι­
τροπής για τον καθορισμό πλαισίου μέσα στο οποίο μπο­
ρεί να επιδιωχθεί διαδικασία ανάλυσης και ανταλλαγής 
εμπειριών με δομημένο και συνεργατικό τρόπο μεταξύ 
όλων των ενδιαφερόμενων φορέων και ατόμων με σκοπό 
τη συντονισμένη δράση. Επίσης κατατίθενται διαδικα­
στικές προτάσεις και συνοπτικό χρονοδιάγραμμα. 
2. Η έκταση και η φάση του 
προβλήματος της απασχόλησης 
2.1. Απαράδεκτα επίπεδα ανεργίας 
Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών, ο μέσος 
ετήσιος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης — περίπου 2% — 
ήταν πολύ χαμηλότερος απ' ό,τι τις προηγούμενες δύο 
δεκαετίες. Η δημιουργία θέσεων απασχόλησης ήταν ανε­
παρκής για να ικανοποιήσει την αυξανόμενη ζήτηση για 
θέσεις εργασίας και η ανεργία σημείωσε έμμονη και ανη-
συχητπαη ανοδική τάση. Αν και η ανεργία παρουσίασε 
πτώση κατά τη διάρκεια της ανάκαμψης στα τέλη της 
δεκαετίας του 1980, αυξήθηκε ακόμη περισσότερο κατά τη 
διάρκεια της σημερινής ύφεσης. 
Η ανεργία ξεπέρασε πάλι το 10%. Πάνω από 17 εκατ. άτομα 
στην Κοινότητα είναι σήμερα άνεργα. Σχεδόν τα μισά από 
αυτά είναι άνεργα για διάστημα πάνω από ένα χρόνο. 
Σύμφωνα με τις τρέχουσες προβλέψεις, η ανεργία θα εξα­
κολουθήσει να αυξάνεται μέχρι το τέλος αυτού του έτους 
καθώς και του επομένου. Εάν διατηρηθούν οι σημερινές 
τάσεις στα τέλη του 1994, η ανεργία θα υπερβεί το ανώτατο 
επίπεδο του 10,8% που είχε σημειωθεί το 1985. 
Ταυτόχρονα, η πρόοδος που έχει επιτευχθεί τόσο στη 
σύγκλιση μεταξύ περιφερειών όσον αφορά τα επίπεδα 
απασχόλησης όσο και στην εξασφάλιση ίσων ευκαιριών 
για την πρόσβαση στην αγορά εργασίας είναι περιορισμέ­
νη. Πολλά άτομα, κυρίως γυναίκες, ουσιαστικά απο­
κλείονται εντελώς από την αγορά εργασίας. 
2.2. Χαμηλά ποσοστά απασχόλησης 
Η Κοινότητα έχει χαμηλό ποσοστό απασχόλησης σε 
σύγκριση με άλλες αναπτυγμένες περιοχές του κόσμου. 
Λιγότερο από το 60% του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
της Κοινότητας εργάζεται, σε σύγκριση με πάνω από το 
70% στις ΗΠΑ, στις χώρες ΕΖΕΣ και στην Ιαπωνία. 
Η άλλη όψη του τόσο χαμηλού ποσοστού απασχόλησης, 
εκτός της υψηλής ανεργίας, είναι η μεγάλη συγκαλυμ­
μένη προσφορά εργασίας. Επομένως ακόμη και όταν 
αυξάνεται η απασχόληση, η ανεργία παραμένει υψηλή 
καθώς νέα άτομα εισέρχονται στην αγορά εργασίας. Στα 
τέλη της δεκαετίας του 1980, η δημιουργία περισσότε­
ρων από 9 εκατ. νέων θέσεων εργασίας μείωσε την ανερ­
γία μόνο κατά 3 εκατ.. Το αποτέλεσμα είναι ότι προκειμένου να μειωθεί η ανερ­
γία από τα σημερινά επίπεδα που υπερβαίνουν το 10% σε 
πιο αποδεκτά επίπεδα — π.χ. 5% —, η Κοινότητα θα 
πρέπει να δημιουργήσει πολλές επιπλέον θέσεις εργασίας 
ώστε να απορροφηθούν, αφενός, οι άνεργοι που έχουν 
καταγραφεί έως σήμερα αλλά και, αφετέρου, για να αντι­
μετωπιστούν οι ανάγκες εκείνων που θα εισέλθουν στην 
αγορά εργασίας. 
Η δημιουργία θέσεων εργασίας σε τέτοια κλίμακα δεν 
μπορεί να επιτευχθεί μόνο με βάση την ανάπτυξη. Δεδο­
μένου του αυξημένου αριθμού των ατόμων που επιθυ­
μούν να εργαστούν, οικονομική ανάπτυξη κατά 3,5% και 
αύξηση της παραγωγικότητας κατά 2%, όπως εκείνες 
που σημειώθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1980, 
ακόμη και αν διατηρηθούν για την υπόλοιπη δεκαετία 
δεν θα επιτρέψουν στην Κοινότητα να επιτύχει ένα 
στόχο ανεργίας γύρω στο 5%. 
3. Η ένταση απασχόλησης στην 
ανάπτυξη 
3.1. Ενδοκοινοτικές και εξωκοινοτικες 
συγκρίσεις 
Το επίπεδο της απασχόλησης εξαρτάται από το ποσοστό 
οικονομικής ανάπτυξη, αλλά και από την ένταση απασχό­
λησης αυτής της ανάπτυξης. Η ένταση απασχόλησης κα­
θορίζεται όχι μόνο από τη σχετική χρήση κεφαλαίου και 
εργασίας — η οποία καθορίζει τον όγκο της απασχόλησης 
για ένα δεδομένο όγκο παραγωγής —, αλλά και από τον 
τρόπο με τον οποίο ένας δεδομένος όγκος απασχόλησης 
καταμερίζεται σε αριθμό θέσεων και ωρών εργασίας. 
Οσον αφορά ιδίως το τελευταίο σημείο, οι εμπειρίες 
μεταξύ των Κρατών Μελών ποικίλλουν. Για παράδειγ­
μα, παρά το ότι το Βέλγιο και η Ολλανδία παρουσιάζουν 
παρόμοια επίπεδα παραγωγικότητας της εργασίας, η Ολ­
λανδία παρέχει θέσεις εργασίας σε 10% περισσότερα άτο­
μα εργάσιμης ηλικίας απ' ό,τι το Βέλγιο. Επίσης, στη 
Δανία — όπου το επίπεδο του κατά κεφαλήν εισοδήματος 
(υπολογισμένο σε πρότυπα αγοραστικής δύναμης, ΠΑΔ) 
είναι χαμηλότερο από εκείνο της δυτικής πλευράς της 
Γερμανίας — η αναλογία του εργαζόμενου πληθυσμού 
είναι αρκετά υψηλότερη. 
Οι συγκρίσεις με άλλες βιομηχανικές χώρες είναι επίσης 
αποκαλυπτικές. Στις Σκανδιναβικές χώρες το ποσοστό 
απασχόλησης υπερβαίνει το 70% ήδη από τις αρχές της 
δεκαετίας του 1970. Η κύρια διαφορά σε σχέση με την 
Κοινότητα είναι όσον αφορά τα ποσοστά απασχόλησης 
των γυναικών. Πράγματι, αν και τα ποσοστά απασχόλη­
σης των γυναικών στην Κοινότητα αυξάνονται, είναι 
ακόμη χαμηλότερα από εκείνα των περισσότερων οικο­
νομικά αναπτυγμένων χωρών. 
-192 
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
Κατά την τελευταία δεκαετία, στις ΗΠΑ διατηρήθηκε 
παρόμοιο ποσοστό αύξησης του ΑΕΠ με εκείνο της Κοι­
νότητας — περίπου 2% ανά έτος —, εάν ληφθούν υπόψη 
οι μεταβολές στην αύξηση του πληθυσμού. Ωστόσο, κα­
τά τη διάρκεια της περιόδου αυτής το ποσοστό αύξησης 
του εισοδήματος ανά εργαζόμενον ήταν χαμηλότερο στις 
ΗΠΑ απ' ό,τι στην Κοινότητα — 1% έναντι 2%. Από την 
άλλη πλευρά, το ποσοστό απασχόλησης στις ΗΠΑ εξακο­
λούθησε να αυξάνεται κατά τη διάρκεια της περιόδου 
αυτής έως το σημερινό επίπεδο του 70% — δέκα ποσο­
στιαίες μονάδες παραπάνω από το επίπεδο της Κοινότη­
τας. Επομένως, αν και η συνολική αύξηση των εισοδη­
μάτων ήταν η ίδια στην Κοινότητα και στις ΗΠΑ, η 
αναλογία του πληθυσμού που έχει πρόσβαση σε αμειβό­
μενη απασχόληση είναι μεγαλύτερη στις ΗΠΑ. 
Η Ιαπωνία έχει επίσης επιτύχει σημαντικά υψηλότερα 
ποσοστά απασχόλησης από ό,τι η Κοινότητα. Οπως συμ­
βαίνει στις άλλες βιομηχανικές χώρες, και στην Κοινό­
τητα, ένας ανταγωνιστικός τομέας εμπορεύσιμων αγα­
θών που χαρακτηρίζεται από υψηλή παραγωγικότητα 
υπήρξε το μέσο δημιουργίας εισοδήματος ώστε να δη­
μιουργηθούν θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρε­
σιών. Η κύρια διαφορά ωστόσο είναι ότι η Ιαπωνική 
παραγωγικότητα στον τομέα των υπηρεσιών είναι χαμη­
λότερη από εκείνη της Κοινότητας με συνέπεια να δη­
μιουργούνται περισσότερες θέσεις εργασίας — ακόμη 
και αν τα κέρδη στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες είναι 
περίπου τα ίδια και στις δύο περιπτώσεις. 
Αν και ένα αναπτυξιακό πρότυπο μεγαλύτερης έντασης 
απασχόλησης συνεπάγεται αναπόφευκτα ευρύτερη εξά­
πλωση της μισθωτής απασχόλησης, οι συνέπειες στη 
διανομή του εισοδήματος εξαρτώνται από την οικονο­
μική, κοινωνική και πολιτιστική κατάσταση της κάθε 
χώρας. Για παράδειγμα, στις Σκανδιναβικές χώρες και 
στην Ιαπωνία έχει επιτευχθεί υψηλό επίπεδο απασχόλη­
σης με κατανομή εισοδήματος πιο περιορισμένη απ' ό,τι 
στην Κοινότητα. Ωστόσο, στις ΗΠΑ παρατηρήθηκε 
διεύρυνση της διανομής εισοδήματος παράλληλα με την 
αύξηση του ποσοστού απασχόλησης. 
Αν και από το ένα Κράτος Μέλος στο άλλο ή από το 
εξωτερικό της Κοινότητας στο εσωτερικό της οι εμπει­
ρίες δεν μεταφέρονται εύκολα, τέτοιου είδους διαφορές 
είναι αρκετά εκτεταμένες ώστε να δικαιολογούν πιο λε­
πτομερή ανάλυση προκειμένου να εντοπιστούν οι λύσεις 
που, αφενός, μπορούν να εφαρμοστούν στην Κοινότητα 
και, αφετέρου, συμβαδίζουν με τους εν γένει οικονομι­
κούς και κοινωνικούς της στόχους. Ειδικότερα, αναμέ­
νεται ότι η Κοινότητα θα χρειαστεί να εξασφαλίσει ότι 
οποιεσδήποτε αλλαγές στις υπάρχουσες πολιτικές θα 
πραγματοποιηθούν κατά τρόπο που, αφενός, δεν θα απο­
τελεί εκμετάλλευση των εργαζομένων που βρίσκονται 
σε αδύναμη θέση στην αγορά εργασίας και, αφετέρου, δεν 
θα εμποδίζει την ανάπτυξη θέσεων εργασίας υψηλής 
προστιθέμενης αξίας που στηρίζονται στη γνώση, οι οποίες θα αποτελέσουν τη βάση για την ανταγωνιστικό­
τητα στο μέλλον. 
3.2. Κυβερνητικές ενέργειες και ένταση 
απασχόλησης 
Αντιμετωπίζοντας υψηλά ποσοστά ανεργίας και μακρο­
χρόνιας ανεργίας, οι κυβερνήσεις αύξησαν τις δαπάνες 
για πολιτικές και μέτρα που σχεδιάστηκαν γενικά προ­
κειμένου να μεταβάλουν τις δομές των κινήτρων στην 
αγορά εργασίας κατά τρόπο που να μπορεί να ενθαρρύνει 
ένα αναπτυξιακό μοντέλο μεγαλύτερης έντασης απασχό­
λησης, ιδιαίτερα υπέρ των ανέργων. 
Σε γενικές γραμμές, τα μέτρα αυτά επεδίωκαν να κατα­
στήσουν την απασχόληση ανέργων από τους εργοδότες πιο 
συμφέρουσα, με τη μείωση του κόστους της, με την αύξηση 
της αξίας τους ως εργαζομένων μέσω κατάρτισης ή άλλης 
βοήθειας ή με την επίλυση προβλημάτων αναντιστοιχίας 
προσφοράς και ζήτησης ή μετάβασης, π.χ. μεταξύ σχολείου 
και εργασίας. Επομένως, τα κρατικά μέτρα ενίσχυσης έ­
χουν λάβει τη μορφή, αφενός, επιχορηγήσεων, δανείων, 
φορολογικών κινήτρων και επιδοτήσεων στους ανέργους 
και στους τυχόν εργοδότες και, αφετέρου, τη μορφή υπη­
ρεσιών άμεσης παροχής συμβουλών και κατάρτισης. Οι 
κυβερνήσεις επεδίωξαν επίσης να μεταβάλουν το νομοθε­
τικό πλαίσιο κατά τρόπο που να προάγει τη μεγαλύτερη 
προσαρμοστικότητα της αγοράς εργασίας. 
Τα προγράμματα που απευθύνονται στους ανέργους απο­
δεικνύουν ότι αλλαγές στη δομή των κινήτρων που λει­
τουργούν στην αγορά εργασίας μπορούν να χρησιμοποιη­
θούν προκειμένου να βοηθηθούν συγκεκριμένες ομάδες ή 
άτομα. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, τέτοιου είδους ενέρ­
γειες πολιτικής έτειναν να λάβουν τη μορφή εξαιρέσεων 
στους ισχύοντες εθνικούς κανόνες — π.χ. μείωση των 
επιβαρύνσεων κοινωνικής ασφάλισης για τις προσλήψεις 
ανέργων — ή επικεντρώθηκαν σε συγκεκριμένες λύσεις — 
π.χ. η ανάπτυξη της μερικής απασχόλησης. 
Πρέπει να εξαχθεί ένα γενικότερο συμπέρασμα, δηλαδή 
ότι είναι δυνατό να επιδιωχθούν αλλαγές στις γενικές 
δομές των κινήτρων έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα 
αναπτυξιακό πρότυπο μεγαλύτερης έντασης απασχόλη­
σης στην οικονομία ως σύνολο. Αυτό θα μπορούσε να 
έχει σημαντικά οφέλη, δεδομένων των διαφορών στις 
δομές των κινήτρων που υπάρχουν σήμερα τόσο στο 
εσωτερικό των Κρατών Μελών όσο και μεταξύ τους. 
Ενώ, π.χ., οι κοινωνικές εισφορές των εργοδοτών αποτε­
λούν κατά μέσο όρο το 15% των μισθών και ημερομισθίων 
στην Κοινότητα συνολικά, το ποσοστό αυτό ποικίλλει από 
το ένα Κράτος Μέλος στο άλλο — από σχεδόν 0% έως πάνω 
από 20%. Οι συνολικές συνέπειες αυτών των διαφορών 
στην απασχόληση μπορούν να αξιολογηθούν μόνο αν λη­
φθούν υπόψη οι διαφορές των φορολογικών συστημάτων 
-193 
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
στα Κράτη Μέλη. Είναι ωστόσο πιθανό ότι η ένταση εργα­
σίας σε διάφορους κλάδους δραστηριοτήτων ή οι δυνατό­
τητες που έχουν οι εργοδότες να προσφέρουν διάφορους 
τύπους απασχόλησης, μπορούν να επηρεαστούν από την 
επίπτωση ή τη δομή της φορολογίας. 
Η ένταση απασχόλησης της παραγωγής στην οικονομία ως 
σύνολο, σε διάφορους τομείς ή σε διάφορους τύπους επι­
χειρήσεων, μπορεί να επηρεαστεί από το νομικό πλαίσιο 
που έθεσαν οι κυβερνήσεις προκειμένου να ρυθμίσουν τις 
διεργασίες της αγοράς εργασίας. Μπορεί επίσης να επηρεα­
στεί από άλλους παράγοντες, όπως είναι οι μορφές οργάνω­
σης της εργασίας και τα είδη εργασιών που αναπτύσσονται 
μέσα στις επιχειρήσεις, οι προτιμήσεις και οι στάσεις εκεί­
νων που επιδιώκουν να εισέλθουν στην αγορά εργασίας ή 
οι ευρύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές αλλαγές όσον 
αφορά την εργασία, την απασχόληση και τον τρόπο ζωής. 
3.3. Κοινοτική στήριξη 
Οι στόχοι της Κοινότητας για την απασχόληση στηρίζο­
νται σε Κοινοτικό επίπεδο από ευρύ φάσμα πολιτικών 
και δραστηριοτήτων στον οικονομικό, βιομηχανικό, τε­
χνολογικό και επιστημονικό τομέα. Επιπλέον όμως η 
Κοινότητα επικεντρώνεται σε θέματα απασχόλησης και 
ανθρώπινων πόρων μέσω μίας σειράς από πιο συγκεκρι­
μένες δραστηριότητες. 
Αυτές περιλαμβάνουν την ανάλυση και έρευνα, την 
πειραματική έρευνα δράσης και προγράμματα πιλοτι­
κών έργων, τη διάδοση της καλύτερης μεθόδου καθώς 
και τη χρηματοδότηση από τα Διαρθρωτικά Ταμεία της 
Κοινότητας, κυρίως από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Τα­
μείο — το οποίο περιλαμβάνει τόσο τη βασική χρηματο­
δότηση όσο και αυτή συγκεκριμένων προγραμμάτων 
Κοινοτικής Πρωτοβουλίας. 
Η ανάλυση και η έρευνα έχουν αξιοποιηθεί κατά τα 
τελευταία 5 έτη για την εκπόνηση των εκθέσεων της 
Επιτροπής Η Απασχόληση στην Ευρώπη οι οποίες, βα­
σιζόμενες σε συγκριτικές αναλύσεις Κοινοτικής κλίμα­
κας και αξιοποιώντας τις έρευνες εργατικού δυναμικού 
της Κοινότητας, έχουν εμβαθύνει την κατανόηση της 
δομής των αγορών εργασίας της Κοινότητας και την 
αλληλεπίδραση μεταξύ απασχόλησης και άλλων οικονο­
μικών και κοινωνικών εξελίξεων. 
Ο πειραματισμός και η αξιολόγηση επιδιώχθηκαν με 
προγράμματα έρευνας δράσης, όπως το πρόγραμμα δρά­
σης LEDA για την ανάπτυξη της απασχόλησης σε τοπικό 
επίπεδο, το πρόγραμμα δράσης ERGO κατά της μακρο­
χρόνιας ανεργίας, καθώς και πιλοτικών έργων για τη 
δημιουργία απασχόλησης — κυρίως τα προγράμματα 
ILE που απευθύνονται σε γυναίκες που διοικούν επι­
χειρήσεις και το πρόγραμμα SPEC που αφορά καινοτο­
μικές ενέργειες τοπικής απασχόλησης ως ανταπόκριση 
στις αλλαγές που επιφέρει η Εσωτερική Αγορά. Μέσα στο πλαίσιο των Κοινοτικών Πρωτοβουλιών του 
Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου έχουν ξεκινήσει πιλο­
τικά έργα ενεργειών μεγάλης κλίμακας — τα οποία περι­
λαμβάνουν το EUROFORM που αφορά τις νέες εξειδι­
κεύσεις και τα νέα επαγγέλματα, το NOW που αφορά την 
απασχόληση των γυναικών και το HORIZON που αφορά 
τα προβλήματα απασχόλησης των μειονεκτούντων ατό­
μων — καθώς επίσης και τα συναφή σημεία του προγράμ­
ματος για τη Φτώχεια. 
Μία σειρά σχετικών ενεργειών για την επαγγελματική 
κατάρτιση και την ένταξη των νέων στην αγορά εργασίας 
έχουν επίσης πραγματοποιηθεί από τα Κοινοτικά προγράμ­
ματα για την τεχνολογική εκπαίδευση και κατάρτιση 
COMETT, από το πρόγραμμα FORCE για τη συνεχή κα­
τάρτιση στην Ευρώπη, από το πρόγραμμα EUROTECNET 
για την κατάρτιση στις νέες τεχνολογίες, το πρόγραμμα 
PETRA για την κατάρτιση των νέων και από το πρόγραμ­
μα IRIS για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των γυναικών 
στην επαγγελματική κατάρτιση. 
Η ανταλλαγή εμπειριών συνεχίζεται μέσω του συστήμα­
τος του Παρατηρητηρίου Απασχόλησης, το οποίο παρέ­
χει τη δομή για τη συλλογή, την ανάλυση, την παρου­
σίαση, τη διάδοση και την εξέταση των εμπειριών των 
Κρατών Μελών, οι οποίες καλύπτουν τόσο τις τάσεις και 
τις διαρθρωτικές αλλαγές στις αγορές εργασίας όσο και 
την ανάπτυξη των πολιτικών των Κρατών Μελών. 
Η Κοινότητα έχει αναπτύξει ιδίως κατά τα τελευταία 
δέκα χρόνια, το σύστημα αμοιβαίας ενημέρωσης για τις 
πολιτικές απασχόλησης (MISEP), το οποίο παρέχει 
πλήρη τεκμηρίωση σχετικά με τις πολιτικές των κυβερ­
νήσεων και τις δομές για την εφαρμογή τους, καθώς και 
έναν αυξανόμενο όγκο αξιολογήσεων. Το σύστημα υπο­
στηρίζεται τώρα από το SYSDEM το οποίο παρέχει πλη­
ροφορίες σχετικά με την έρευνα και την ανάλυση των 
θεμάτων απασχόλησης και αγοράς εργασίας στα Κράτη 
Μέλη και παρέχει πλαίσιο για ανταλλαγή απόψεων με­
ταξύ των υπευθύνων για τη χάραξη πολιτικής και των 
ερευνητών τόσο σε εθνικό όσο και σε Κοινοτικό επίπεδο. 
Οι εξελίξεις όσον αφορά τις πολιτικές έχουν ενισχυθεί με 
χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο το 
οποίο χορηγεί τώρα περίπου 6 δισ. ECU σε ενεργά μέτρα 
υπέρ του εργατικού δυναμικού στα οποία προβαίνουν 
κυβερνήσεις των Κρατών Μελών μέσα στη δομή των 
Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης — αυτή ισοδυναμεί με 
το περίπου 13% των συνολικών δαπανών των Κρατών 
Μελών και ένα πολύ μεγαλύτερο ποσοστό στις περιφέ­
ρειες προτεραιότητας της Κοινότητας. 
Η υποστήριξη αυτή επικεντρώθηκε στους μακροχρόνια 
ανέργους και στους άνεργους νέους καθώς και στις ανά­
γκες των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών της Κοι­
νότητας. Το μεγαλύτερο τμήμα της υποστήριξης προο­
ρίζεται για την επαγγελματική κατάρτιση αν και 
194 
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
παρέχονται κάποιες ενισχύσεις για την επιδότηση της 
απασχόλησης, προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι προσ­
λήψεις, και, στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες, 
για την επαγγελματική εκπαίδευση στα σχολεία. 
4. Νέο πλαίσιο δράσης 
Από την παραπάνω ανάλυση μπορούν να εξαχθούν τρία 
κύρια συμπεράσματα: 
- Η έκταση και η φύση του προβλήματος της απασχό­
λησης στην Ευρώπη προκαλούν σημαντική ανησυ­
χία. Προκειμένου να αποφευχθεί η εξασθένιση της 
ανταγωνιστικότητας της Κοινοτικής οικονομίας 
στον 21ο αιώνα και για να μην προκληθούν σημα­
ντικές ζημιές στον κοινωνικό ιστό από το πρόβλημα 
αυτό, απαιτείται δράση. 
- Επαρκή στοιχεία και εμπειρίες υποδεικνύουν ότι εί­
ναι δυνατό να βρεθούν τρόποι για να βελτιωθεί του­
λάχιστον η κατάσταση — πέρα από εκείνους που 
παρέχουν οι υψηλοί ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης 
— από κυβερνήσεις που υιοθετούν πολιτικές οι 
οποίες ευνοούν ένα αναπτυξιακό πρότυπο με­
γαλύτερης έντασης απασχόλησης. 
- Αν και τα κύρια μέσα ανήκουν στη δικαιοδοσία των 
Κρατών Μελών, η Κοινότητα πρέπει να διαδραματί­
σει καταλυτικό ρόλο συντονισμού και υποστήριξης 
μέσα από τις διάφορες πολιτικές σε επίπεδο Κοινό­
τητας. Η δράση σε επίπεδο Κοινότητας είναι επίσης 
αναγκαία για λόγους τόσο οικονομικούς (διότι η αυ­
ξανόμενη αλληλεξάρτηση των οικονομιών απαιτεί 
δραστήρια συνεργασία σε όλες τις πολιτικές) όσο 
και πολιτικούς (διότι είναι ζωτικής σημασίας να εν­
διαφέρεται ενεργητικά η Κοινότητα για ένα ζήτημα 
τόσο σημαντικό για την ευμάρεια των ευρωπαίων 
πολιτών). 
4.1. Στόχος 
Επομένως, προτείνεται να αναλάβουν τα θεσμικά όργα­
να της Κοινότητας και τα Κράτη Μέλη μία δομημένη, 
συνεργατική και συστηματική διαδικασία ανάλυσης και 
εξέτασης πολιτικών, σχετικά με τις πιθανές λύσεις στο 
πρόβλημα της απασχόλησης ενόψει του συγχρονισμού 
των δράσεων πολιτικής, που θα επικεντρώνεται κυρίως 
στην ανάγκη δημιουργίας στην Ευρώπη ενός αναπτυ­
ξιακού προτύπου μεγαλύτερης έντασης απασχόλησης. 
4.2. Μέσα 
Είναι απαραίτητο η προσπάθεια αυτή να αποτελέσει μία 
γνήσια συλλογική διαδικασία στην οποία η Επιτροπή 
βεβαίως θα διαδραματίσει το ρόλο της, αλλά όπου τα 
Κράτη Μέλη, ομάδες Κρατών Μελών ή ομάδες συμφερό­ντων από τα Κράτη Μέλη, θα μπορούσαν επίσης να 
συμβάλουν με ιδέες ή αναλύσεις. Πρέπει επίσης να βρε­
θούν, αφενός, κατάλληλοι τρόποι για να εμπλακούν στη 
διαδικασία και άλλα Κοινοτικά θεσμικά όργανα όπως το 
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Οικονομική και Κοινω­
νική Επιτροπή και, αφετέρου, κατάλληλοι μηχανισμοί 
για τη συμμετοχή των Κοινωνικών Εταίρων. 
Το βασικό σημείο εκκίνησης είναι η ιεράρχηση των 
θεμάτων και η σύνταξη χρονοδιαγράμματος, προκειμέ­
νου να εξαχθούν ορισμένα λειτουργικά συμπεράσματα 
κατά τη διάρκεια της δεκαοκτάμηνης περιόδου από 
σήμερα έως τα τέλη του 1994. 
Δεδομένης της πολυπλοκότητας του θέματος της απασχό­
λησης και ιδίως του γεγονότος ότι η ευθύνη για ζητήματα 
απασχόλησης κατά την πιο πλήρη έννοια συχνά κατανέμε­
ται ευρέως, έχει πρωταρχική σημασία να εξασφαλιστεί ένας 
τρόπος ουσιαστικού συντονισμού της διαδικασίας. 
Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να προβλεφθεί ένας νέος, 
ευρύτερος και πιο ενεργός ρόλος για τη Μόνιμη Επι­
τροπή Απασχόλησης, η οποία φέρνει σε επαφή πολλούς 
από τους κύριους φορείς, αν και το ζήτημα της διασύν­
δεσης με άλλους συντονιστικούς φορείς απαιτεί μεγάλη 
προσοχή. 
4.3. Ο ρόλος της Επιτροπής 
Η Επιτροπή αναλαμβάνει να υποστηρίξει τη διαδικασία 
αυτή και να συμβάλει με αναλύσεις και υποδείξεις για 
συντονισμένη δράση. Αλλά αυτό δεν εμποδίζει άλλους να 
πράξουν το ίδιο. 
Επιπλέον, η Επιτροπή θα επιδιώξει να προωθήσει τη μετα­
τροπή επιτυχημένων Κοινοτικών πιλοτικών εμπειριών σε 
γενικευμένες πολιτικές, με βάση τη συστηματική αξιολό­
γηση των επιτυχημένων εμπειριών και μέτρων, όπως εκεί­
νες περιγράφονται στο τμήμα 3.3 παραπάνω. 
Γενικότερα, πρόθεση της Επιτροπής είναι να παράσχει τη 
χρηματοδοτική της ενίσχυση κατά τρόπο που να συμβάλ­
λει στο συνολικό στόχο που είναι η διεύρυνση της απασχό­
λησης. Βήμα προς αυτή την κατεύθυνση αποτελεί η προ­
τεινόμενη μεταρρύθμιση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού 
Ταμείου — η οποία επιδιώκει να ενισχύσει την ευελιξία του 
Ταμείου ώστε να προηγείται των εξελίξεων της αγοράς 
εργασίας και να συνδέσει το Ταμείο περισσότερο με στό­
χους που ορίζουν οι πολιτικές. Ομως, συγκεκριμένα, η 
Επιτροπή αποσκοπεί κάθε μελλοντική Κοινοτική πρωτο­
βουλία στον τομέα αυτό να μπορεί να ενισχύσει τον πειρα­
ματισμό και την καινοτομία σε διευρωπαϊκή βάση. 
4.4. Ζητήματα για ανάλυση και δράση 
Η Επιτροπή προτίθεται να παρουσιάσει αναλύσεις και 
υποδείξεις για συντονισμένη δράση σε πολλούς διαφορε-
-195 
Πλαίσιο για την Απασχόληση στην Κοινότητα 
τικούς τομείς. Τα συγκεκριμένα θέματα που έχει εντοπί­
σει η Επιτροπή για να εξεταστούν είναι τα ακόλουθα: 
- η προσαρμοστικότητα στο χώρο εργασίας και οι δυ­
νατότητες ανάπτυξης νέων μορφών απασχόλησης 
που να βασίζονται σε νέες μορφές οργάνωσης της 
εργασίας, 
- η ανάπτυξη νέων δομών χρόνου εργασίας που να 
μπορούν να επεκτείνουν τις ευκαιρίες απασχόλη­
σης, 
- η ανάπτυξη συστημάτων κατάρτισης και τυπικών 
προσόντων ικανών να βελτιώσουν την ένταξη στην 
αγορά εργασίας και να προλαμβάνουν τις διαρθρω­
τικές αλλαγές, 
- η διερεύνηση των περιθωρίων για τη μείωση του 
εργατικού κόστους και αύξησης της έντασης εργα­
σίας, ιδίως με τη μεταβολή της επιβάρυνσης των 
φορολογικών συστημάτων, 
- η αξιοποίηση των δυνατοτήτων αύξησης της απα­
σχόλησης σε νέους τομείς εργασίας, όπως είναι οι 
περιβαλλοντικές βιομηχανίες, οι τέχνες, οι οικιακές 
υπηρεσίες κτλ., 
- η δημιουργία θέσεων απασχόλησης μέσω των μι­
κρών επιχειρήσεων και της αυτοαπασχόλησης και ο 
ρόλος των μικρομεσαίων επιχειρήσεων γενικά, 
- ο ρόλος των πρωτοβουλιών τοπικού επιπέδου και 
της ανάπτυξης της τοπικής οικονομίας και απασχό­
λησης στην ενίσχυση της ικανότητας των περιοχών 
να δημιουργούν απασχόληση, 
- ο ρόλος των διάφορων οργανισμών και εταίρων 
στην ανάπτυξη αποτελεσματικών εξωτερικών αγο­
ρών εργασίας. 
4.5. Διαδικασίες και οργάνωση 
Η Επιτροπή προτίθεται να καθιερώσει τις απαιτούμε­
νες εσωτερικές διαδικασίες προκειμένου να εφαρμόσει 
και να παρακολουθήσει το πρόγραμμα δράσεων που 
παρουσιάζει η παρούσα Ανακοίνωση. Συζητήσεις σχε­
τικά με τα τρέχοντα ζητήματα απασχόλησης έχουν 
ήδη ξεκινήσει σε Ανεπίσημες συναντήσεις των Υπουρ­
γών — όχι μόνο των Υπουργών Εργασίας αλλά και των 
Υπουργών Οικονομικών και Περιβάλλοντος. Αλλοι 
ενδιαφερόμενοι υπουργοί μπορεί να ενθαρρυνθούν να 
εξετάσουν τα ζητήματα αυτά, αρχικά με βάση το παρόν 
έγγραφο. 
Ιδιαίτερη προσοχή θα απαιτηθεί για την επίτευξη της 
καλύτερης δυνατής ενορχήστρωσης όλης αυτής της 
πολύπλοκης διαδικασίας. 5. Συμπεράσματα 
Η Επιτροπή ζητεί από το Συμβούλιο Απασχόλησης και 
Κοινωνικών Υποθέσεων: 
- Να συμφωνήσει για την ανάγκη ανάπτυξης ενός 
Κοινοτικού πλαισίου μέσα στο οποίο τα Κράτη Μέ­
λη και η Κοινότητα να μπορούν να διεξαγάγουν με 
συντονισμένο τρόπο μία διαδικασία συγκριτικής α­
νάλυσης ώστε να προωθηθεί ένα αναπτυξιακό πρό­
τυπο μεγαλύτερης έντασης απασχόλησης. 
- Να σημειώσει την ανάγκη να εξεταστεί επειγόντως 
ο καλύτερος τρόπος συμμετοχής όλων όσοι έχουν 
αρμοδιότητες που άμεσα ή έμμεσα επηρεάζουν την 
απασχόληση — συμπεριλαμβανομένων και άλλων 
μελών του Συμβουλίου-κατά την εξέταση των ζητη­
μάτων απασχόλησης και κατά την εκμετάλλευση 
ευκαιριών απασχόλησης, μέσα στο Κοινοτικό πλαί­
σιο. 
- Να αποδεχθεί την πρόταση της Επιτροπής να πα­
ρουσιάσει έως το τέλος του 1994 ένα κυλιόμενο πρό­
γραμμα εργασίας, το οποίο να βασίζεται στο παρόν 
έγγραφο. 
- Να συμφωνήσει να συμμετάσχουν όλοι οι ενδιαφε­
ρόμενοι εταίροι σε τοπικό, εθνικό και Κοινοτικό 
επίπεδο, και ιδίως οι Κοινωνικοί Εταίροι, στην 
εξεύρεση των κατάλληλων λύσεων. 
196-
Κατάλογος σχημάτων 
Κατάλογος οχημαχων 
1 Ποσοστά απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού 1970-1972 23 
2 Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα και αλλού 1970-1972 24 
3 Μεταβολές στη συμμετοχή του πληθυσμού στην Κοινότητα και αλλού 1973-1992 25 
4 Η Κοινότητα 1973-1992 27 
5 Χώρες ΕΖΕΣ 1980-1992 27 
6 Οι Ηνωμένες Πολιτείες 1980-1992 27 
7 Ιαπωνία 1980-1992 27 
8 Η Κοινότητα και άλλα μέρη 1980-1985, 1985-1990, 1990-1992 29 
9 Δανία, Γαλλία, Γερμανία και Λουξεμβούργο 1980-1985,1985-1990,1990-1992 29 
10 ΗΒ, Ιταλία, Κάτω Χώρες και Βέλγιο 1980-1985, 1985-1990,1990-1992 29 
11 Ισπανία, Ιρλανδία, Ελλάδα και Πορτογαλία 1980-1985,1985-1990,1990-1992 29 
12 Μεταβολές στην απασχόληση κατά φύλο στην Κοινότητα και αλλού 1980-1991 30 
13 Ωρες εργασίας στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991 31 
14 Μεταβολές της απασχόλησης στα Κράτη Μέλη 1983-1991 31 
15 Μεταβολές στην πλήρη και μερική απασχόληση στα Κράτη Μέλη 1983-1991 32 
16 Η σημασία της αυτοαπασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού 1980, 1985 και 1990 34 
17 Η σημασία της αυτοαπασχόλησης στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991 34 
18 Κατάσταση του αυτοαπασχολουμένου το προηγούμενο έτος στα Κράτη Μέλη 1983-1991 35 
19 Απασχόληση κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα και αλλού 1980, 1985 και 1991 36 
20 Απασχόληση κατά βασικό τομέα στα Κράτη Μέλη 1980,1985 και 1991 37 
21 Συμβολή των υπηρεσιών στη συνολική απασχόληση στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991 37 
22 Μεταβολές της απασχόλησης κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα και αλλού 1980-1991 38 
23 Κατανομή των μεταβολών της απασχόλησης κατά τομέα στα Κράτη Μέλη 1980-1991 39 
24 Συμβολή των κλάδων στην αύξηση της απασχόλησης στην Κοινότητα 1983-1991 39 
25 Μεταβολές της απασχόλησης στις τράπεζες, στα χρηματοοικονομικά και τις 
ασφάλειες στα Κράτη Μέλη 1983-1991 40 
26 Μεταβολές της απασχόλησης στις άλλες υπηρεσίες στα Κράτη Μέλη 1983-1991 40 
27 Ανεργία στα Κράτη Μέλη 1985, 1990 και Μάιος 1993 41 
28 Ανεργία ανδρών και γυναικών στα Κράτη Μέλη 1985 και Μάιος 1993 42 
29 Ανεργία των νέων (<25) στα Κράτη Μέλη 1985, 1990 και Μάιος 1993 43 
30 Ανεργία κατά φύλο και ηλικία στην Κοινότητα 1983-Μάιος 1993 44 
31 Μεταβολές στον πληθυσμό, στον ενεργό πληθυσμό και στην απασχόληση των 
νέων (15-24) στα Κράτη Μέλη 1985-1991 45 
32 Μακροχρόνια ανεργία (1 έτος) στα Κράτη Μέλη 1985 και 1991 46 
-197 
Κατάλογος σχημάτων 
33 ΑΕΠ ; 1991-1994 53 
34 Επενδύσεις 1991-1994 54 
35 Κατανάλωση 1991-1994 55 
36 Πληθωρισμός 1991-1994 55 
37 Εμπορικό ισοζύγιο 1991-1994 56 
38 Απασχόληση 1991-1994 56 
39 Ανεργία 1991-1994 56 
40 Σύνθεση διεθνούς εμπορίου 1970, 1980 και 1990 67 
41 Μερίδια των παγκόσμιων αγορών για προϊόντα μεταποίησης 1970, 1980 και 1990 68 
42 Παγκόσμιες αγορές για τα προϊόντα μεταποίησης 1970, 1980 και 1990 68 
43 Γεωγραφική κατανομή των εξωκοινοτικών εξαγωγών προϊόντων 
μεταποίησης 1970, 1980 και 1990 69 
44 Η αυξανόμενη σημασία του εσωτερικού εμπορίου για την Κοινότητα 1970-1991 70 
45 Το μερίδιο της Κοινότητας στο εμπόριο προϊόντων μεταποίησης ανά τύπο 
προϊόντος 1970, 1980 και 1990 70 
46 Σύνθεση των εξαγωγών προϊόντων μεταποίησης από την Κοινότητα, τις ΗΠΑ, 
την Ιαπωνία και τις αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας 1970, 1980 και 1990 71 
47 Το μερίδιο της Κοινότητας στο παγκόσμιο εμπόριο υπηρεσιών 1970, 1980 και 1990 71 
48 Απασχόληση στις εξαγωγικές βιομηχανίες 1990 72 
49 Μεταβολές στο ΑΕΠ και στην απασχόληση στην Κεντρική και Ανατολική 
Ευρώπη 1991 και 1992 75 
50 Μεταβολές στην απασχόληση κατά τομέα στην Κεντρική και Ανατολική 
Ευρώπη 1990-1992 77 
51 Ποσοστά ανεργίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη 1991 και 1992 78 
52 Ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυναικών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη 1991 και 1992 78 
53 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ στα Κράτη Μέλη, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία 1991 84 
54 Κατά κεφαλήν ΑΕΠ και παραγωγικότητα στα Κράτη Μέλη, τις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία 1991 84 
55 Ωρες εργασίας και ποσοστά απασχόλησης στα Κράτη Μέλη, τις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία 1991 86 
56 Ωρες εργασίας πλήρους απασχόλησης και ποσοστό των μερικώς 
απασχολουμένων στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991 87 
57 Μέσο ωριαίο κόστος εργασίας στη μεταποίηση στα Κράτη Μέλη 1981 και 1990 89 
58 Φόροι και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης στα Κράτη Μέλη 1980 και 1990 91 
59 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στη μεταποίηση στα Κράτη Μέλη 1981 και 1990 92 
60 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στις μηχανολογικές κατασκευές στα 
Κράτη Μέλη 1981 και 1990 94 
61 Μέσο ωριαίο κόστος και παραγωγικότητα στην κλωστοϋφαντουργία και την 
ένδυση στα Κράτη Μέλη 1981 και 1990 95 
62 Μέσο μηνιαίο κόστος εργασίας στην πίστη και τις ασφάλειες στα Κράτη Μέλη 1981 και 1990 96 
63 Κόστος εργασίας στη μεταποίηση και ποσοστά ανεργίας σ'όλη την Κοινότητα 1988 98 
64 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) στα Κράτη Μέλη 1991... 103 
-198-
Κατάλογος σχημάτων 
65 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25-34) στα Κράτη Μέλη 1991. 
66 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) κατά τομέα στην 
Κοινότητα ; 1991. 
67 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) σε επιλεγμένους κλάδους 
στα Κράτη Μέλη 1991. 
68 Επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού (25+) σε επιλεγμένους κλάδους 
στα Κράτη Μέλη 1991. 
69 Επίπεδο εκπαίδευσης των απασχολουμένων και των ανέργων (25+) στα Κράτη 
Μέλη 1991. 
70 Ποσοστό του συνολικού πληθυσμού που είναι υπήκοοι άλλων Κρατών Μελών 1991. 
71 Μετακινήσεις πληθυσμού εντός της Κοινότητας 1987-1991. 
72 Κατάσταση των μεταναστών στην Κοινότητα 1987-1991. 
73 Συμβολή των μεταναστών της Κοινότητας στην ανεργία στα Κράτη Μέλη, 
μέσος όρος 1987-1991. 
74 Συμβολή των μεταναστών της Κοινότητας στην απασχόληση στα Κράτη Μέλη, 
μέσος όρος 1987-1991. 
75 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς τη Γερμανία 1987-1991. 
76 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς το ΗΒ 1987-1991. 
77 Μετακινήσεις εργατικού δυναμικού από και προς τη Γαλλία 1987-1991. 
78 Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας που ενισχύεται από τα Διαρθρωτικά Ταμεία στα 
Κράτη Μέλη 1989. 
79 Κατά κεφαλήν εισόδημα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία στην Κοινότητα 1986 και 1990 . 
80 Κατά κεφαλήν εισόδημα στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 1986 και 1990 . 
81 Αύξηση ΑΕΠ στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 1986-1990 . 
82 Αύξηση ΑΕΠ στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 1986-1990 . 
83 Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα 
Διαρθρωτικά Ταμεία 1986 και 1991. 
84 Στόχος 2 (NUTS 3) 1986 και 1991. 
85 Στόχος 1 1986 και 1991. 
86 Στόχος 2 (NUTS 2) 1986 και 1991. 
87 Στόχος 5β 1986 και 1991. 
88 Ποσοστά ανεργίας στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις γειτονικές περιφέρειες 
1986, 1989 και 1991. 
89 Ποσοστά Απασχόλησης στην Κοινότητα ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από 
τα Διαρθρωτικά Ταμεία 1986 και 1991. 
90 Ποσοστά Απασχόλησης στις περιφέρειες του'Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 1986 και 1991. 
91 Ποσοστά Απασχόλησης στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 1986 και 1991. 
92 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στην Κοινότητα ανάλογα 
με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 1986 και 1991. 
93 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 1986 και 1991. 
94 Εκτιμήσεις της συγκαλυμμένης προσφοράς εργασίας στις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 1986 και 1991. 
199 103 
104 
105 
106 
107 
108 
109 
110 
111 
111 
112 
113 
113 
119 
120 
120 
121 
121 
122 
124 
124 
124 
124 
126 
127 
127 
128 
128 
129 
130 
Κατάλογος σχημάτων 
95 
96 
97 
98 
99 
100 
101 
102 
103 
104 
105 
106 
107 
108 
109 
110 
111 
112 
113 
114 
115 
116 
117 
118 
119 
120 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών στην Κοινότητα 
ανάλογα με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία..:.. .... 
Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 
Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών στις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 
Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών στην Κοινότητα ανάλογα 
με το καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 
Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών στις περιφέρειες του 
Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 
Ποσοστά συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών στις περιφέρειες του 
Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 
Κατανομή της απασχόλησης στην Κοινότητα κατά τομέα ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 
Απασχόληση στη γεωργία στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη 
ενισχυόμενες 
Απασχόληση στη βιομηχανία στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη 
ενισχυόμενες 
Απασχόληση στις υπηρεσίες στις περιφέρειες του Στόχου 1 και στις μη 
ενισχυόμενες 
Απασχόληση στη βιομηχανία στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη 
ενισχυόμενες 
Απασχόληση στις υπηρεσίες στις περιφέρειες του Στόχου 2 και στις μη 
ενισχυόμενες 
Μεταβολές της απασχόλησης στην Κοινότητα κατά τομέα ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 
Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις περιφέρειες του Στόχου 1 
Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις μη ενισχυόμενες περιφέρειες.. 
Μεταβολές της απασχόλησης κατά τομέα στις περιφέρειες του Στόχου 2 
Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία στην Κοινότητα 
Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 
Απασχόληση στις υψηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες στις περιφέρειες 
του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα 
1986 κα: 
1986 κα: 
1986 κα 1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
1991 
.1986-1991 
.1986-1991 
.1986-1991 
,1986-1991 
Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες ανάλογα με το 
καθεστώς ενίσχυσης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία στην Κοινότητα 
Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες στις περιφέρειες 
του Στόχου 1 και στις μη ενισχυόμενες 
Απασχόληση στις χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης βιομηχανίες στις περιφέρειες 
του Στόχου 2 και στις μη ενισχυόμενες 
Οι γυναίκες στο εργατικό δυναμικό στα Κράτη Μέλη 
Ποσοστό των γυναικών στην Κοινότητα και αλλού 1970, 
Γυναίκες με εξαρτημένη σχέση εργασίας στα Κράτη Μέλη 
Ανδρες με εξαρτημένη σχέση εργασίας στα Κράτη Μέλη 1981 και 1989 
1981 και 1989 
1981 και 1989 
1981 και 1989 
1981 και 1989 
1981 και 1989 
1983 και 1991 
1980 και 1991 
1983 και 1991 
1983 και 1991 .. 130 
..131 
..131 
..132 
... 133 
..133 
.. 134 
..134 
..135 
..135 
..136 
..137 
..138 
..138 
..139 
..139 
..141 
..141 
..142 
..142 
..143 
..143 
..145 
..146 
..147 
..147 
-200 
Κατάλογος σχημάτων 
121 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών ηλικίας 50-64 ετών στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
122 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 50-64 ετών στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
123 Δανία 1961-1991. 
124 Γαλλία 1961-1991. 
125 Ηνωμένο Βασίλειο 1961-1991. 
126 Γερμανία 1961-1991. 
127 Ιταλία 1961-1991. 
128 Ισπανία 1961-1991. 
129 Ελλάδα 1961-1991. 
130 Πορτογαλία 1961-1991. 
131 Ιρλανδία 1961-1991. 
132 Λουξεμβούργο 1961-1991. 
133 Κάτω Χώρες 1961-1991. 
134 Βέλγιο 1961-1991. 
135 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
136 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών χωρίς παιδιά 1991. 
137 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών με παιδιά στα Κράτη 
Μέλη 1991. 
138 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας 25-49 κατά επίπεδο εκπαίδευσης 
στα Κράτη Μέλη 1991. 
139 Απασχόληση και ώρες εργασίας των γυναικών στα Κράτη Μέλη 1991. 
140 Γυναίκες με μερική απασχόληση κατά ηλικιακή ομάδα στα Κράτη Μέλη 1991. 
141 Γυναίκες με μερική απασχόληση κατά οικογενειακή κατάσταση στα Κράτη 
Μέλη 1991. 
142 Γυναίκες σε προσωρινές θέσεις εργασίας στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
143 Ανδρες σε προσωρινές θέσεις εργασίας στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
144 Γυναίκες εργαζόμενες με μερική απασχόληση σε προσωρινές θέσεις εργασίας 
στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
145 Γυναίκες σε προσωρινές θέσεις εργασίας διότι δεν μπορούσαν να βρουν μόνιμη 
απασχόλη στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
146 Ποσοστά ανεργίας των ανδρών ανά διάρκεια στα Κράτη Μέλη 1991. 
147 Ποσοστά ανεργίας των γυναικών ανά διάρκεια στα Κράτη Μέλη 1991. 
148 Δικαιούχοι παροχών ανεργίας ανάλογα με την οικογενειακή κατάσταση στα 
Κράτη Μέλη 1991. 
149 Τι έκαναν οι άνεργοι (25+) το προηγούμενο έτος στα Κράτη Μέλη 1991. 
150 Απασχόληση στις υπηρεσίες στα Κράτη Μέλη 1983 και 1991. 
151 Απασχόληση ανδρών και γυναικών κατά τομέα στην Κοινότητα 1991. 
152 Γυναίκες που εργάζονται στις άλλες υπηρεσίες και στη διανομή στα Κράτη 
Μέλη 1983 και 1991. 
153 Γυναίκες στη διδασκαλεία στα Κράτη Μέλη περίπου 1989-1991. 
154 Δικαίωμα ειδοποίησης και αποζημίωσης στα Κράτη Μέλη 1989-1990 . 
-201 150 
150 
151 
151 
151 
151 
153 
153 
153 
153 
155 
155 
155 
155 
156 
156 
157 
157 
158 
159 
160 
161 
161 
162 
162 
163 
163 
165 
165 
167 
168 
168 
169 
174 
Χάρτες 
155 Δικαίωμα ειδοποίησης και αποζημίωσης κατά ομάδα ηλικιών στα Κράτη Μέλη 1989-90 ... 176 
156 Αντιλήψεις των εργοδοτών για τις ρυθμίσεις προστασίας της απασχόλησης στα 
Κράτη Μέλη 1985 και 1989 ... 180 
157 Σχετικός κίνδυνος ακούσιας απώλειας θέσης εργασίας στα Κράτη Μέλη 1989 ... 180 
158 Προστασία της απασχόλησης και απολύσεις 1989 ... 181 
159 Προσωρινή απασχόληση στα Κράτη Μέλη 1983-1991... 181 
160 Ποσοστά απολύσεων και εργασίας περιορισμένου χρόνου στα Κράτη Μέλη 1989 ... 182 
161 Προστασία της απασχόλησης και ποσοστά πρόωρης συνταξιοδότησης 1989 ... 182 
162 Προγράμματα της αγοράς εργασίας για εργαζομένους που έχασαν τη θέση 
εργασίας τους, μέσος όρος 1985-1988... 183 
Χάρχες 
XI Ποσοστά ανεργίας 1992 42 
Χ2 Ποσοστά ανεργίας των νέων 1992 43 
Χ3 Ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας 1990 46 
Χ4 Κατανομή του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 1990 61 
Χ5 Προβολή αύξησης του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 1990-2010 62 
Χ6 Διανομή του παγκόσμιου εισοδήματος 1990 65 
Χ7 Κατά κεφαλήν εισόδημα σε σύγκριση με την Κοινότητα 1990 65 
Χ8 Αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος 1980-1990 66 
Χ9 Απασχολούμενος πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας 1991 81 
ΧΙΟ Επιλεξιμότητα του πληθυσμού για ενίσχυση από τα Διαρθρωτικά Ταμεία 1989-1993 ... 115 
202 
Πήγες και Μεθοδολογία 
Η κύρια πηγή των ιστορικών δεδομένων σχετικά με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα που χρησιμοποιούνται σε αυτή την 
Εκθεση είναι η Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Eurostat) και ιδιαίτερα η Ερευνα Εργατικού 
Δυναμικού (ΕΕΔ) τα αποτελέσματα της οποίας για το 1991 είναι διαθέσιμα για όλα τα Κράτη Μέλη. Σε ορισμένες 
περιπτώσεις τα δεδομένα που παρουσιάζονται εξήχθηκαν ειδικά από την ΕΕΔ και άλλες βάσεις δεδομένων της 
Eurostat, η βοήθεια της οποίας στην προετοιμασία και την επεξεργασία των δεδομένων υπήρξε σημαντική. 
Η ΕΕΔ χρησιμοποιείται γιατί είναι η μόνη πηγή συγκρίσιμων και πλήρων δεδομένων για την απασχόληση και την 
αγορά εργασίας σε όλα τα Κράτη Μέλη της Κοινότητας. Καθώς βασίζεται σε κοινή κωδικοποίηση και μεθοδολογία, 
και επειδή είναι έρευνα νοικοκυριών, δεν επηρεάζεται από τις διαφορές στις διοικητικές διατάξεις και ρυθμίσεις. 
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα δεδομένα της ανεργίας, όπου τα εναρμονισμένα στοιχεία ανεργίας που προέρχονται από 
την ΕΕΔ και δημοσιεύονται από τη Eurostat επιτρέπουν συγκρίσεις μεταξύ των κρατών μελών, χωρίς να πρέπει 
κάθε φορά να λαμβάνεται υπόψη η συχνή μεταβολή στην κάλυψη και τον ορισμό της εγγεγραμμένης ανεργίας. Η 
διεξαγωγή της ΕΕΔ γινόταν σε διετή βάση μεταξύ των ετών 1973 και 1981, ενώ από το 1983 διεξάγεται ετήσια 
χρησιμοποιώντας ένα συνεπές σύνολο ορισμών και ταξινομήσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα των ερευνών που 
διεξήχθηκαν πριν από το 1983 δεν είναι απόλυτα συγκρίσιμα με εκείνα των επομένων. 
Δεδομένα που προέρχονται από εθνικές διοικητικές πηγές, που δεν είναι διαθέσιμα σε συνεπή χρονολογική βάση και 
δεν έχουν συγκρισιμότητα μεταξύ των Κρατών Μελών είναι πιθανόν να διαφέρουν από τα στοιχεία που χρησιμο­
ποιούνται σ'αυτήν την Εκθεση. 
Πρόσθετα στοιχεία έδωσαν και άλλες υπηρεσίες της Επιτροπής ή ελήφθησαν από μελέτες που διεξήχθηκαν για 
λογαριασμό της, όπως αναφέρεται παρακάτω. Οι βραχυπρόθεσμες προβλέψεις που παρουσιάζονται συνοπτικά στο 
Κεφάλαιο 2 καταρτίστηκαν από τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων στην ίδια βάση 
με εκείνες που παρουσιάζονται στην Ετήσια Οικονομική Εκθεση. Οι πηγές που χρησιμοποιούνται για τα σχήματα 
και τους χάρτες αναφέρονται παρακάτω. 
Η Επιτροπή προτίθεται να διαθέσει τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για τη σύνταξη της Απασχόλησης στην 
Ευρώπη σε ηλεκτρονική μορφή. Η αίτηση για δεδομένα θα πρέπει να προσδιορίζει το συγκεκριμένο σχήμα ή χάρτη 
στο οποίο αναφέρονται. Τα δεδομένα παρέχονται σε τυποποιημένη μορφή λογιστικού φύλλου. Οι αιτήσεις πρέπει να 
απευθύνονται στην: 
Commission of the European Communities 
DGV/B/1 
200 rue de la Loi 
1049 Brussels Belgium 
Σημειώσεις 
Εάν δεν προσδιορίζεται διαφορετικά, τα δεδομένα για τη Γερμανία που χρησιμοποιούνται στην Εκθεση αυτή 
αφορούν την πρώην Δυτική Γερμανία πριν από τις 3 Οκτωβρίου 1990. 
PPS: Τα Πρότυπα Αγοραστικής Δύναμης (PPS) είναι ένα μέτρο του ΑΕΠ που αντικατοπτρίζει την πραγματική 
αγοραστική δύναμη ενός νομίσματος στην εθνική του επικράτεια. Αποσκοπούν στο να παρέχουν μία αξιόπιστη 
ένδειξη του όγκου και της διάρθρωσης των αγαθών και υπηρεσιών που προορίζονται για μία ιδιαίτερη τελική χρήση 
και να επιτρέπουν συγκρίσεις σε πραγματικές όρους του ΑΕΠ και των επιμέρους κατηγοριών του μεταξύ των χωρών 
της Κοινότητας. Βλέπε Ισοτιμίες Αγοραστικής Δύναμης και ΑΕΠ σε πραγματικούς όρους, Αποτελέσματα 1985, 
Eurostat 1985, και Εθνικοί Λογαριασμοί ΕΣΛ, Συνολικά Μεγέθη, ετησίως από τη Eurostat. 
Κεφάλαιο 1: Ο Πίνακας 1 προκύπτει από τις ακόλουθες πηγές: Eurostat: Εθνικές εκτιμήσεις πληθυσμού και 
απασχόλησης και ποσοστά ανεργίας για συγκρίσεις μεταξύ των Κρατών Μελών. Τα αποτελέσματα του 1992 είναι 
προσωρινά. Δεδομένα για το 1965: Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού 1968-1988 του ΟΟΣΑ. 
Κεφάλαιο 3: Το τμήμα σχετικά με την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη βασίζεται στο Παρατηρητήριο Απασχόλη­
σης, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη No 4, που δημοσιεύεται από την Επιτροπή. 
-203 
Κεφάλαιο 6: Το τμήμα σχετικά με τη διδασκαλία βασίζεται σε μία έκθεση που εκπόνησαν οι Jill Rubery και Colette 
Fagan για το Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση των γυναικών στην αγορά 
εργασίας. 
Κεφάλαιο 7: Το κεφάλαιο βασίζεται σε μία μελέτη που διεξήγαγε το Wissennschaftszentrum, Βερολίνο για την 
Επιτροπή. 
Σχήματα 
1-3 ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού (οι ρυθμοί μεταβολής για το 1991, το 1992 από τις 
Οικονομικές Προοπτικές του ΟΟΣΑ, Δεκέμβριος 1992). Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας (οι ρυθμοί μεταβολής για το 1991 και 1992 από τις Προοπτικές Απασχόλησης 
του ΟΟΣΑ, Ιούλιος 1992) 
4-8 ΑΕΠ: ΟΟΣΑ, Τριμηνιαίοι Εθνικοί Λογαριασμοί 3 1992. Ευρωπαϊκή Οικονομία, Δεκέμβριος 1991, 
Πίνακες 5 και 10. Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας που 
συμπληρώνονται από τους Εθνικούς Λογαριασμούς και τις Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού 
του ΟΟΣΑ 
9-11 ΑΕΠ: Ευρωπαϊκή Οικονομία, Δεκέμβριος 1991. Απασχόληση: Eurostat, Ερευνα Εργατικού 
Δυναμικού της Κοινότητας και Εθνικοί Λογαριασμοί 
12 Εθνικοί Λογαριασμοί. ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού (οι ρυθμοί μεταβολής για το 1991 από 
τις Οικονομικές Προοπτικές, Δεκέμβριος 1992 και Προοπτικές Απασχόλησης για το 1992) 
13-15 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
16-17 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού 
18 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
19 Εθνικοί Λογαριασμοί 
20 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού 
21 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
22-23 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού 
24-32 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
33-39 Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (ΓΔ Π), Οικονομικές Προβλέψεις 
1993-1994 
40—43 Ηνωμένα Εθνη, Επετηρίδες Συναλλαγών και Μηνιαίο Δελτίο Στατιστικών 
44 Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (ΓΔ Π), Οικονομικές Προβλέψεις 
1993-1994 
45, 46 Ηνωμένα Εθνη, Επετηρίδες Συναλλαγών και Μηνιαίο Δελτίο Στατιστικών 
47 Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, Επετηρίδα Στατιστικών Ισοζυγίου Πληρωμών 
48 Εθνικοί Λογαριασμοί (ΕΣΛ). Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
49-52 Ανταποκριτές στην Ανατολική Ευρώπη 
53 Εθνικοί Λογαριασμοί 
54, 55 Εθνικοί Λογαριασμοί. Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
56 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
57 Eurostat, Ερευνα για το Κόστος Εργασίας 
58 Eurostat, Γενικοί Λογαριασμοί και Στατιστικές των Κυβερνήσεων, 1979-1990 
59-63 Eurostat, Ερευνα για το Κόστος Εργασίας 
-204 
64-78 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
79, 80 Περιφερειακοί Λογαριασμοί (ESA). Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
81, 82 Περιφερειακοί Λογαριασμοί (ESA). Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών 
Υποθέσεων (ΓΔ Π) 
83 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
84 Eurostat, βάση δεδομένων REGIO - σειρά CHOM3HARMONI 
85-87 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
88 Eurostat, βάση δεδομένων REGIO - σειρά CHOM3HARMONI 
89-110 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
111-116 Eurostat, Ερευνα για τη Διάρθρωση της Βιομηχανίας 
117 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
118 ΟΟΣΑ, Προοπτικές Απασχόλησης, Ιούλιος 1992. Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας 
119, 120 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας (1983 Ε & Ρ ελήφθησαν με βάση τις 
Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού του ΟΟΣΑ) 
121, 122 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
123-134 ΔΟΕ, Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας. Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας 
135-152 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
153 Εθνικές Εκθέσεις.Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
154, 155 MISEP. Ευρωπαϊκή Επισκόπηση των Βιομηχανικών Σχέσεων. Διάφορες εθνικές πηγές 
156 Ευρωπαϊκή Οικονομία αριθ. 27 (Μάρτιος 1986) και αριθ. 47 (Μάρτιος 1991) 
157 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
158 Εκτιμήσεις με βάση την Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας του 1989 
159 Eurostat, Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
160, 161 Εκτιμήσεις με βάση την Ερευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας του 1989 
162 ΟΟΣΑ, Δεδομένα σχετικά με την Πολιτικές Δαπανών για την Αγορά Εργασίας (1990) 
Χάρτες 
1, 2 Eurostat, βάση δεδομένων REGIO - σειρά CHOM3HARMONI 
3 Eurostat, βάση δεδομένων REGIO - σειρά CHOM2LTU 
4, 5 Ηνωμένα ρθνη, Κατανομή του πληθυσμού κατά φύλο και ηλικία — Πληθυσμιακές μελέτες αριθ. 122 
6 Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, Εκθεση για την Ανάπτυξη του Ανθρώπου 1992 
7, 8 Διεθνής Τράπεζα, Εκθεση Παγκόσμιας Ανάπτυξης 1992. Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων 
Εθνών, Εκθεση για την Ανάπτυξη του Ανθρώπου 1992 
9 Eurostat, βάση δεδομένων REGIO - σειρά EFDT3POP και EFDT2EMPL 
10 Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής Πολιτικής (ΓΔ XVI) 
-205-
Τα ακόλουθα θέματα αναλύθηκαν σε προηγούμενα τεύχη της Εκθεσης 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη: 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1989 
3 Η απασχόληση στην Κοινότητα και η παγκόσμια οικονομία 
4 Η αλληλεπίδραση ανάπτυξης-απασχόλησης 
5 Ο αντίκτυπος του 1992 στους διάφορους τομείς απασχόλησης 
6 Ποιότητα της εργασίας: βελτίωση ή επιδείνωση; 
MME και αυτοαπασχολούμενοι 
7 Η απασχόληση των γυναικών 
8 Η δημογραφική ωρολογιακή βόμβα 
9 Επαγγελματική κατάρτιση και απασχόληση 
10 Ανεργία: κοινωνικό πρόβλημα αλλά και πρόβλημα της αγοράς εργασίας 
11 Η παραοικονομία 
12 Τεχνολογική αλλαγή: μία στρατηγική πρόκληση για την απασχόληση 
13 Νέες συνεργασίες για τη δημιουργία απασχόλησης: τοπική ανάπτυξη 
14 Κινητικότητα και ευρωπαϊκή αγορά εργασίας 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1990 
3 Οι προοιιτικές απασχόλησης και το 1992 
4 Μισθοί και κόστος εργασίας 
5 Το περιβάλλον και η απασχόληση: μία νέα ισορροπία στην οικονομική ανάπτυξη 
6 Η απασχόληση των γυναικών — είναι η πρόσβαση στην εργασία ευκολότερη; 
7 Η διαχείριση της αλλαγής στις μεγάλες επιχειρήσεις 
8 Η ανάπτυξη της επαγγελματικής κατάρτισης 
9 Οι εθνικές πολιτικές για την αγορά εργασίας 
10 Η προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής — οι διαρθρωτικές πολιτικές 
της Κοινότητας 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1991 
3 Το σύνθετο πρόβλημα της συνεχιζόμενης ανεργίας 
4 Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και οι περιφερειακές αγορές εργασίας 
5 Η απασχόληση στη γεωργία: συρρίκνωση και διαφοροποίηση 
6 Η απασχόληση στη βιομηχανία: μία δεκαετία αλλαγών 
7 Οι ελλείψεις ειδικοτήτων: ένα διογκούμενο πρόβλημα της Κοινότητας; 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1992 
3 Το εργατικό δυναμικό της Κοινότητας: πρόσφατη αύξηση και μελλοντικές προοπτικές 
4 Η απασχόληση στις υπηρεσίες: αναμένεται επιπλέον αύξηση 
5 Εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη 
6 Ανδρες και γυναίκες στην αγορά εργασίας της Κοινότητας 
7 Βοήθεια προς τους ανέργους: τα εθνικά συστήματα αποζημίωσης των ανέργων 
206 
ISSN 0254-1483 
COM(93)314 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 04 
ApitS. καταλόγου : CB-CO-93-447-GR-C 
ISBN 92-77-58984-1 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
1^-2985 Luxembourg