Γνωμοδότηση με θέμα : « Προς μια αειφόρο ανάπτυξη - ενδιάμεσος απολογισμός του 5ου προγράμματος δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για το περιβάλλον »

(96/C 18/25)

Στις 30 Μαρτίου 1995, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα « Προς μία αειφόρο ανάπτυξη - Ενδιάμεσος απολογισμός του 5ου προγράμματος δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας γιά το περιβάλλον ».

Το τμήμα περιβάλλοντος, δημόσιας υγείας και κατανάλωσης στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ υιοθέτησε την γνωμοδότησή του στις 19 Σεπτεμβρίου 1995 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Boisserιe.

Κατά τη 329η σύνοδο ολομέλειας της 25ης-26ης Οκτωβρίου 1995 (συνεδρίαση της 25ης Οκτωβρίου), η ΟΚΕ υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις

1.1. Το 5o πρόγραμμα δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για την προστασία του περιβάλλοντος () χρησιμεύει ως υπόβαθρο στην πολιτική γιά το περιβάλλον, όχι μόνον των κοινοτικών θεσμικών οργάνων, αλλά και όλων των αρμόδιων « παραγόντων ». Το πρόγραμμα δράσης, σχετικά με το οποίο η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εξέδωσε διεξοδική γνωμοδότηση την 1η Ιουλίου 1992 (), λήγει στο τέλος του αιώνα, προβλέπεται ωστόσο επανεξέταση και προσαρμογή του στα νέα δεδομένα στα τέλη του 1995.

1.2. Ως « παράγοντες της πολιτικής για το περιβάλλον », το πρόγραμμα αναφέρει, μεταξύ άλλων, τις κοινωνικοοικονομικές ομάδες που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ (και όχι μόνο τα κράτη μέλη, τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης ή τα κοινοτικά όργανα). Γιά το λόγο αυτό είναι σκόπιμο να καταρτισθεί ενδιάμεσος απολογισμός από την άποψη των ομάδων που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ και, με την ευκαιρία αυτή, να διατυπωθούν προτάσεις αναθεώρησης του προγράμματος, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τις προτάσεις που διατυπώθηκαν το 1992.

2. Αφετηρία των προβληματισμών ενόψει της προσαρμογής του 5ου προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα

2.1. Η γνωμοδότηση της ΟΚΕ της 1ης Ιουλίου 1992 είχε μόνον μερικές επιπτώσεις στην πολιτική περιβάλλοντος της Κοινότητας κατά την περίοδο που έχει διανυθεί από την ημέρα που τέθηκε σε ισχύ το πρόγραμμα. Πολλά από τα αιτήματα που απευθύνθηκαν στα όργανα της Κοινότητας δεν ελήφθησαν υπόψη. Γιά το λόγο αυτό, ο ενδιάμεσος απολογισμός θα πρέπει μεταξύ άλλων να περιλαμβάνει και αξιολόγηση κατά πόσον οι προτάσεις που διατυπώθηκαν τότε από την ΟΚΕ ελήφθησαν υπόψη.

2.2. Στις 30 Νοεμβρίου 1994, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε ενδιάμεσο απολογισμό του προγράμματος (). Γνωμοδότηση της ΟΚΕ σχετικά με το θέμα δεν ζητήθηκε επίσημα, ωστόσο είναι σκόπιμο οι παρατηρήσεις της Επιτροπής να ληφθούν υπόψη κατά την κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης πρωτοβουλίας.

Συγκεκριμένα η ΟΚΕ παραπέμπει στο κεφάλαιο 10 του Λευκού Βιβλίου « Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση » που η Επιτροπή εξέδωσε τον Ιούνιο του 1993. Στο εν λόγω κεφάλαιο, που έχει τίτλο « Προβληματισμοί όσον αφορά ένα νέο αναπτυξιακό πρότυπο για την Κοινότητα », η Επιτροπή προέβη σε μία εξαιρετικής σημασίας διεξοδική ανάλυση η οποία εντάσσεται στην συνέχεια του 5ου προγράμματος δράσης και η οποία συσχετίζει τις οικολογικές απαιτήσεις με τις οικονομικές απαιτήσεις. Σύμφωνα με την ΟΚΕ, οι προβληματισμοί αυτοί θα πρέπει να ληφθούν υπόψη όταν πρόκειται το 5ο πρόγραμμα δράσης να προσαρμοσθεί στα νέα δεδομένα.

Κατά την περίοδο της έκθεσης για το 5ο πρόγραμμα δράσης η Επιτροπή υπέβαλε « έκθεση ομάδας ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων για την απλούστευση των νομικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων » (Έκθεση Molitor) (). Η έκθεση αυτή δεν αφορούσε το πρόγραμμα δράσης. Άλλωστε, δεν αναφέρεται αποκλειστικά σε περιβαλλοντικούς τομείς. Ωστόσο, έχει σημασία για τη συνέχεια του 5ου προγράμματος δράσης.

2.3. Εξάλλου, διάφορες κοινωνικές ομάδες και οι οργανώσεις τους έχουν εκδώσει γνωμοδοτήσεις εν αναμονή της επανεξέτασης που προβλέπεται για το 1995, ενώ ορισμένα κράτη μέλη δημοσίευσαν ενδιάμεσους απολογισμούς σχετικά με την εφαρμογή των μέτρων του εν λόγω προγράμματος.

3. Εμπειρία που αποκτήθηκε σε σχέση με το 5ο πρόγραμμα δράσης

3.1. Το « Συμπέρασμα » του εγγράφου της Επιτροπής χαρακτηρίζεται από « συγκρατημένη αισιοδοξία ». Η Επιτροπή υπογραμμίζει τη σημασία του προγράμματος για τα μέτρα παρακολούθησης της « Συνόδου Κορυφής για τη Γη » που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1993. Η έκθεση της Επιτροπής παραδέχεται επίσης την ύπαρξη σημαντικών ελλειμμάτων σε διάφορους τομείς.

3.2. Φυσικά δεν ήταν δυνατόν, κατά τη διάρκεια των δύο ετών που ακολούθησαν την υιοθέτηση του 5ου προγράμματος δράσης, η κατάσταση του περιβάλλοντος να αλλάξει καθοριστικά. Μπορεί όμως να διαπιστωθεί ότι η ανάγκη γιά ένα πρόγραμμα δράσης σχετικά με το περιβάλλον παραμένει η ίδια διότι η ποιότητα του περιβάλλοντος στην Κοινότητα δεν έχει συνολικά βελτιωθεί και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν κατέστη καν δυνατόν να διατηρηθεί (βλ., π.χ., το διοξείδιο του άνθρακος, τα απόβλητα, κ.λπ.). Σχετικά με το θέμα αυτό, γίνεται αναφορά στο « Εκτίμηση Dobric » (« Το Ευρωπαϊκό Περιβάλλον 1994 ») (). Η ΟΚΕ επέλεξε σωστά την προθεσμία, την οποία, άλλωστε, όρισε και η ίδια η Επιτροπή, για έναν ενδιάμεσο απολογισμό, ώστε :

- να εξετασθεί σε ποιό βαθμό ελήφθη το πρόγραμμα υπόψη κατά την υιοθέτηση μέτρων τόσο κοινοτικού όσο και εθνικού επιπέδου, (στο βαθμό που η ΟΚΕ διαθέτει σχετικά στοιχεία) 7

- να προσαρμοσθεί το πρόγραμμα στις σημερινές εξελίξεις.

3.3. Οι παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα των κοινωνικών ομάδων που ανέλαβαν να υλοποιήσουν το πρόγραμμα δράσης παρέχουν τη δυνατότητα να αντληθούν τα ακόλουθα συμπεράσματα τα οποία συμπληρώνουν την εικόνα που σκιαγράφησε η Επιτροπή.

3.3.1. Η ορθή εφαρμογή του προγράμματος δυσχεραίνεται από το γεγονός ότι οι « παράγοντες της περιβαλλοντικής πολιτικής » αναφέρονται χωρίς συγκεκριμένη σειρά (). Επίσης, θα ήταν σκόπιμο να επανεξετασθεί η μέθοδος προσέγγισης του προγράμματος υπό το φως των αποκληθεισών εμπειριών.

3.3.2. Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η υλοποίηση του προγράμματος έγκειται στην απουσία κοινωνικής αποδοχής σε ό,τι αφορά τον καθορισμό των στόχων του 5ου προγράμματος δράσης και την χρησιμοποίηση των μέσων. Απουσιάζει επίσης ένα σύστημα ενδεικτικών στοιχείων σχετικά με μία « αειφόρο ανάπτυξη που σέβεται το περιβάλλον ». Γίνεται αναφορά στην « Ανακοίνωση προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο » (). Θα πρέπει να προωθηθούν αυτές οι εξαιρετικά σημαντικές εργασίες της Eurostat.

3.3.3. Οι πληροφορίες που σχετίζονται με την εφαρμογή του κοινοτικού προγράμματος για το περιβάλλον στα κράτη μέλη είναι ελλιπείς. Οι πολίτες κάνουν, βέβαια, ολοένα και περισσότερο χρήση της δυνατότητας που τους παρέχεται να ζητούν την υποβολή κοινοβουλευτικών ερωτήσεων οι οποίες διαβιβάζονται μεν στη συνέχεια στην Επιτροπή, η επεξεργασία τους ωστόσο δεν έχει συστηματικό χαρακτήρα. Σχετικά με το θέμα αυτό, θα ήταν σκόπιμο ο ΕΟΠ να παρεμβαίνει περισσότερο.

3.3.4. Το βασικό σκεπτικό του 5ου προγράμματος δράσης είναι η εταιρική σχέση μεταξύ των « παραγόντων », καθώς και η ευθύνη που φέρουν από κοινού. Για το λόγο αυτό η συμμετοχή των κοινωνικοοικονομικών σωματείων και οργανώσεων στην προετοιμασία των προγραμμάτων και των δράσεων σε κοινοτικό επίπεδο έχει βελτιωθεί. Ορισμένα σωματεία προστασίας του περιβάλλοντος διαμαρτύρονται όμως επειδή η συμμετοχή τους δεν συνεπάγεται συγκεκριμένη επιρροή. Σε εθνικό επίπεδο δεν προβλέπεται η δυνατότητα προσφυγής των συλλόγων σε δικαστήριο για το κοινό όφελος, ακόμη και σε περίπτωση που δεν έχουν ζημιωθεί συγκεκριμένα άτομα. Η δυνατότητα που προσφέρει η νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών στις ενώσεις καταναλωτών να προσφεύγουν σε δικαστήριο, μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για παρόμοιες ρυθμίσεις στην περιβαλλοντική νομοθεσία ().

3.3.5. Η ενσωμάτωση του 5ου προγράμματος δράσης στις ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές - την οποία η ΟΚΕ είχε στο παρελθόν υποστηρίξει με επιμονή - παραμένει ανεπαρκής. Η πολιτική επεξεργασία του ίδιου του προγράμματος δράσης είναι χαρακτηριστική από την άποψη αυτή. Είναι γεγονός ότι διοργανώθηκαν διάφορες εκδηλώσεις ενημέρωσης σε εθνικό επίπεδο. Δεν έχει ωστόσο ζητηθεί η γνώμη των πολιτικών και ευρωπαϊκών αρχών σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Το ίδιο ισχύει και σε ό,τι αφορά τον συντονισμό της κοινοτικής πολιτικής για το περιβάλλον με τις εθνικές πολιτικές.

4. Προβληματισμοί σχετικά με την προσαρμογή του 5ου προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα

4.1. Το 5ο πρόγραμμα δράσης και το Λευκό Βιβλίο « Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση »

Στην έκθεσή της, η Επιτροπή παρουσιάζει μία ολόκληρη σειρά από προτάσεις σχετικά με την προσαρμογή του προγράμματος στα νέα δεδομένα. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της διότι οι προβληματισμοί του 10ου κεφαλαίου δεν επαναλαμβάνονται στο πρόγραμμα δράσης και στις στρατηγικές για την υλοποίησή του. Η θέση αυτή της ΟΚΕ είναι σύμφωνη με το Ψήφισμα της 17ης Φεβρουαρίου 1995 του γενικού « Συμβουλευτικού Φόρουμ » για το περιβάλλον (Κεφάλαιο 9 του 5ου προγράμματος δράσης, σ. 115). Εξάλλου, η ΟΚΕ φρονεί - και στο σημείο αυτό είναι πάλι σύμφωνη με το Φόρουμ - ότι τη στιγμή αυτή δεν είναι απαραίτητο να αναθεωρηθεί ολόκληρο το 5ο πρόγραμμα δράσης ή να υιοθετηθεί νέο πρόγραμμα. Ο ενδιάμεσος απολογισμός πρέπει καταρχάς να καταστήσει πιο συγκεκριμένο το περιεχόμενο του προγράμματος και να επιμείνει στο να βελτιωθεί η εφαρμογή του.

4.2. Στρατηγικές και πολιτικές

4.2.1. Το 5ο πρόγραμμα δράσης (όπως επισης και το 10ο κεφάλαιο του Λευκού Βιβλίου) απαιτεί την πλήρη αντιστροφή των τάσεων που παρατηρούνται σε όλες τις οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες, στο βαθμό που επηρεάζουν το περιβάλλον. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί με την τροποποίηση του « τύπου συμπεριφοράς » και των συνηθειών κατανάλωσης. Το ουσιαστικό αυτό μέρος του προγράμματος δράσης δεν έχει υλοποιηθεί διότι δεν του διατέθηκαν τα δέοντα μέσα. Αναμφίβολα, μέσα εθελούσιου χαρακτήρα όπως το « οικολογικό σήμα » ή ο « οικολογικός έλεγχος » μέσω των οποίων διαφημίζονται προϊόντα που δεν προσβάλλουν το περιβάλλον και καθίσταται δυνατή μια « οικολογική » διαχείριση, έχουν εξαιρετική σημασία σε αυτό το πλαίσιο. Επιπλέον, έχει ανακοινωθεί επανειλημμένα η λήψη μέτρων οικονομικού χαρακτήρα, (π.χ. φόροι και εισφορές) με σκοπό την αντιστροφή των τάσεων. Η εφαρμογή στην πράξη των μέτρων αυτών ενδείκνυται όμως μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις.

4.2.2. Στο στάδιο της προσαρμογής του προγράμματος για το περιβάλλον στα νέα δεδομένα, προέχει ιδιαίτερα να αποσαφηνισθεί περισσότερο η αρχή της επικουρικότητας (άρθρο 3Β της Συνθήκης των ΕΚ). Η αρχή της επικουρικότητας δεν θα πρέπει να αποτελέσει εμπόδιο στην καθιέρωση ευρωπαϊκών προτύπων γιά « υψηλό επίπεδο προστασίας » του περιβάλλοντος (πβλ. το άρθρο 130Ρ, παράγραφος 2 της Συνθήκης των ΕΚ). Η ΟΚΕ διατυπώνει τις ακόλουθες συμπληρωματικές παρατηρήσεις :

- είναι σκόπιμο στην εξέταση του θέματος της επικουρικότητας να συμμετάσχουν και οι περιφερειακοί και τοπικοί φορείς. Αυτό βέβαια εξαρτάται από το κατά πόσον οι διαρθρώσεις που απαιτούνται για την υλοποίηση της πολιτικής για το περιβάλλον υφίστανται ή είναι δυνατόν να δημιουργηθούν 7

- η Επιτροπή θα πρέπει να καταρτίσει κριτήρια αποσαφήνισης της αρχής της επικουρικότητας, κριτήρια που αφορούν τομείς δράσεις τόσο ευρωπαϊκού όσο και εθνικού επιπέδου. Οι γνωμοδοτήσεις που κατήρτισε η ΟΚΕ κατά τα τελευταία έτη περιέχουν πολυάριθμα παραδείγματα παρόμοιου διαχωρισμού. Αναφέρουμε ως παράδειγμα τη γνωμοδότηση για την οδηγία IPPC () στην οποία η ΟΚΕ εξέφρασε την άποψη ότι οι οριακές τιμές ρύπανσης θα πρέπει να καθορίζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αντίθετα, η ΟΚΕ θεώρησε ότι η θέσπιση λεπτομερών διαδικαστικών διατάξεων δεν συμβιβάζεται με την αρχή της επικουρικότητας.

Για να επιτευχθεί σαφής ορισμός, θα ήταν σκόπιμο να συμπεριληφθεί στη Συνθήκη « η διοργανική συμφωνία περί επικουρικότητας ». Επίσης θα πρέπει να προβλεφθεί η δυνατότητα προσφυγής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

4.2.3. Είναι εξάλλου σκόπιμο στο στάδιο της προσαρμογής του προγράμματος δράσης να μην εξετασθούν μόνον τα προβλήματα που αφορούν το περιβάλλον σε ηπειρωτικό και γενικότερο επίπεδο, αλλά και ο συγκεκριμένος προορισμός του περιβαλλοντικού δικαίου να παρέχει προστασία στους ενδιαφερόμενους πολίτες. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι οργανισμοί δημοσίου δικαίου (σε όλα τα επίπεδα) είναι υπεύθυνοι γιά την προστασία του περιβάλλοντος και για τα μέτρα προστασίας στον εν λόγω τομέα. Αυτό συνεπάγεται ότι η δράση των μη κρατικών φορέων περιορίζεται σε ό,τι αφορά την « απορύθμιση » και την « αυτόνομη ρύθμιση ». Το σκεπτικό αυτό περιλαμβάνεται και στην έκθεση Molitor (σημείο 2.2) η ανάγκη θέσπισης νέων νόμων ορθολογικότερης περιβαλλοντικής πολιτικής με βάση τις αποκτηθείσες εμπειρίες παραμένει ωστόσο αμετάβλητη. Η οικονομική ανάπτυξη, για να είναι βιώσιμη από κοινωνικής πλευράς, προϋποθέτει την λήψη μέτρων πρόληψης και προστασίας για το περιβάλλον.

4.2.4. Η αρχή της πρόληψης, όπως τονίσθηκε κατά τη διάρκεια της Συνόδου Κορυφής του Δουβλίνου (στις 20 Απριλίου 1990), αποτελεί μέρος του στόχου της πολιτικής για το περιβάλλον δηλαδή η παροχή κοινωνικής προστασίας : όλοι οι Ευρωπαίοι πολίτες έχουν δικαίωμα σε ένα υγιές περιβάλλον. Η απαίτηση αυτή έχει θεμελιώδεις συνέπειες στην ολοκλήρωση της προστασίας του περιβάλλοντος, όχι μόνον στα πολιτικά προγράμματα, αλλά και στις παραγωγικές διαδικασίες και τις τεχνολογίες παραγωγής, καθώς και στις βασικές συνθήκες της κατανάλωσης. Η πολιτική γιά το περιβάλλον αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής υπέρ της Ευρώπης των πολιτών. Είναι σκόπιμο να ληφθεί περισσότερο υπόψη κατά το στάδιο προσαρμογής του 5ου προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα.

4.2.5. Εξάλλου, πρέπει να υπογραμμισθεί, βάσει του ενδιάμεσου απολογισμού, η αλληλεπίδραση μεταξύ της πολιτικής για το περιβάλλον και του ρόλου που διαδραματίζουν οι κοινωνικοί εταίροι. Αυτό, δεν έχει μόνον νόημα σε ό,τι αφορά το περιβάλλον εργασίας (βλ. την γνωμοδότηση της ΟΚΕ για το 5ο πρόγραμμα δράσης, σημείο 3.3), αλλά και σε ό,τι αφορά :

- την συμμετοχή των εργαζομένων στις αποφάσεις που σχετίζονται με το περιβάλλον, μέσω για π.χ. του ορισμού « εκπροσώπου για το περιβάλλον » στις επιχειρήσεις, λαμβανομένου υπόψη του μεγέθους κάθε επιχείρησης 7

- τη συμμετοχή των κοινωνικοοικονομικών ομάδων στη θέσπιση νόμων και κανονισμών σε όλα τα επίπεδα.

Η ολοκληρωμένη προστασία του περιβάλλοντος προϋποθέτει επιχειρησιακή διαχείριση με περιβαλλοντικό προσανατολισμό με τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων εργαζομένων. Για το σκοπό αυτό, θα πρέπει να ειδικευτούν οι εργαζόμενοι κατάλληλα.

4.2.6. Η ΟΚΕ, στη γνωμοδότησή της « Εκπαίδευση, ασφάλεια και προστασία του περιβάλλοντος » (), επέμεινε στην ανάγκη κατάρτισης στον τομέα του περιβάλλοντος ιδιαίτερα σε επίπεδο επιχειρήσεων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υποστήριξε το αίτημα της ΟΚΕ στο ψήφισμά του « Περιβαλλοντική επιμόρφωση στη βιομηχανία, περιλαμβανομένων των ΜΜΕ ». Η Επιτροπή πρέπει να υιοθετήσει αυτές τις προτάσεις και να λάβει υπόψη τις εν τω μεταξύ προχωρημένες εργασίες του CEDEFOP για τα επαγγελματικά πρότυπα στην προστασία του περιβάλλοντος ().

4.3. Μέσα που διαθέτει η πολιτική για το περιβάλλον

4.3.1. Η σχέση μεταξύ τόσο των υφιστάμενων όσο και των νέων μέσων που διαθέτει η πολιτική για το περιβάλλον πρέπει να διευκρινισθεί στο πλαίσιο της προσαρμογής του 5ου προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα. Η ΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει, στην γνωμοδότησή της γιά το πρόγραμμα, ορισμένες διατυπώσεις που ενδέχεται να οδηγήσουν σε παρανοήσεις. Σύμφωνα με την έκθεση Molitor, θα πρέπει στο μέλλον να περιοριστεί η χρήση μέσων κανονιστικού χαρακτήρα ενώ η περιβαλλοντική πολιτική θα πρέπει να δίνει ιδιαίτερο βάρος στα μέσα οικονομικού χαρακτήρα τα οποία θα πρέπει να χρησιμοποιούνται κυρίως από ανεξάρτητους παράγοντες. Ωστόσο, οι διατάξεις κανονιστικού χαρακτήρα θα είναι και στο μέλλον απαραίτητες, λόγω της συγκεκριμένης προστατευτικής λειτουργίας που έχει η περιβαλλοντική πολιτική (βλ. σημείο 4.2.3).

4.3.2. Κατά την εξέταση των διαφόρων μέσων που διαθέτει η πολιτική για το περιβάλλον είναι συνεπώς απαραίτητο να γίνουν διευκρινίσεις για τους ακόλουθους λόγους :

- η πολιτική για το περιβάλλον πρέπει να εξακολουθήσει να βασίζεται στην εθνική νομοθεσία 7

- η πολιτική για το περιβάλλον θα συνεχίσει από πρακτικής απόψεως να στηρίζεται πάντα σε διάφορα μέσα (κανονιστικά και οικονομικά) 7

- τα οικονομικά μέσα απαιτούν επίσης τη διεξαγωγή δημόσιων ελέγχων, όσο δε για τις εκούσιες συμφωνίες, που φυσικά ενθαρρύνονται, αυτές απαιτούν την ύπαρξη νομικού πλαισίου ().

4.3.3. Τα οικονομικά μέσα καθορίζονται με βάση το κόστος της ζημίας που έχει υποστεί το περιβάλλον, μέσω :

- της συνεπούς εφαρμογής της αρχής « ο ρυπαίνων πληρώνει » (άρθρο 130Ρ της Συνθήκης ΕΚ),

- των φόρων υπέρ της οικολογίας και της διαμόρφωσης του φορολογικού συστήματος κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη το περιβάλλον (),

- μιάς αυξημένης αστικής ευθύνης σε ό,τι αφορά τις ζημίες που προκαλούνται στο περιβάλλον συμπεριλαμβανομένης και της θέσπισης υποχρεωτικής « ασφάλισης γενικής αστικής ευθύνης » (που θα μπορούσε να συνδυασθεί με τη συμμετοχή του ασφαλισθέντος οργανσιμού στον περιβαλλοντικό έλεγχο και συνεπώς να αποβεί ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό οικονομικό μέσο).

Θα ήταν επίσης σκόπιμο να συμπληρωθεί το λογιστικό σύστημα των επιχειρήσεων, λόγω της παρουσίας των τελευταίων στην κοινή γνώμη. Αυτό προτείνεται ήδη στο 5ο πρόγραμμα δράσης (σ. 111) και προωθείται με την εφαρμογή της οδηγίας περί οικολογικού ελέγχου ().

4.3.4. Επιβάλλεται εξάλλου να γίνουν τροποποιήσεις των κοινοτικών ρυθμίσεων σε ό,τι αφορά τις δημόσιες αγορές, κατά τρόπο ώστε να λαμβάνουν υπόψη τις απαιτήσεις της περιβαλλοντικής πολιτικής. Σ`αυτό μπορεί να συμβάλει η προσθήκη στους όρους των δημοσίων αγορών και περιβαλλοντικών προτύπων. Κατά την προκήρυξη δημοσίων αγορών για την προμήθεια σειράς προϊόντων για τα οποία έχει απονεμηθεί οικολογικό σήμα, θα πρέπει να γίνεται αναφορά στα προϊόντα με οικολογικό σήμα.

4.3.5. Η ανάπτυξη προτύπων για τις αναλύσεις κόστους/οφέλους αποτελεί κεντρικό πρόβλημα που σχετίζεται με τη θέσπιση οικονομικών μέσων υπέρ της πολιτικής για το περιβάλλον, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις εργασίες που έχουν πραγματοποιηθεί στο εξωτερικό της Κοινότητας.

4.3.6. Η συστηματική χρησιμοποίηση κοινοτικών ενισχύσεων (ιδιαίτερα για την Ε& ΤΑ) υπέρ της επίτευξης των στόχων της πολιτικής για το περιβάλλον πρέπει να αποβεί αναπόσπαστο μέρος του προγράμματος δράσης. Το ίδιο ισχύει και για την βελτίωση της εξέτασης των σχεδίων που έχουν χρηματοδοτηθεί με πόρους των κοινοτικών ταμείων από την άποψη του αντίκτυπού τους στο περιβάλλον. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται ο περιβαλλοντικός στόχος του Ταμείου Συνοχής. Αυτό τονίζεται, πολύ ορθά, και στην έκθεση Molitor.

4.4. Ορισμένοι τομείς δράσεις της πολιτικής γιά το περιβάλλον (μη εξαντλητικός κατάλογος)

4.4.1. Ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα της προσαρμογής του προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα είναι, σύμφωνα με την ΟΚΕ, η αλληλεπίδραση μεταξύ της πολιτικής για το περιβάλλον και της πολιτικής για την απασχόληση. Γιά το λόγο αυτό, η ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική θα πρέπει να λαμβάνει περισσότερο υπόψη τις βιομηχανίες που σέβονται το περιβάλλον, η σημασία των οποίων για την ανάπτυξη και την απασχόληση υποτιμάται πάρα πολύ (βλ.επίσης το κεφάλαιο 10 του Λευκού Βιβλίου). Η ΟΚΕ ζητεί επίσης την βελτίωση της στατιστικής απεικόνισης των τεχνολογιών που σέβονται το περιβάλλον.

4.4.2. Η ανάγκη εναρμόνισης του περιβαλλοντικού δικαίου παραμένει αμετάβλητη. Θα πρέπει να έχει την έννοια της υιοθέτησης προτύπων και επιπέδων προστασίας σε ευρωπαϊκή κλίμακα, καθώς και της βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος, λαμβανομένων υπόψη των επιμέρους περιοχών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η αρχή της επικουρικότητας δεν πρέπει να αποτελέσει εμπόδιο διότι, στην αντίθετη περίπτωση, υπάρχει ο κίνδυνος στρέβλωσης του ανταγωνισμού. Η θέση της Επιτροπής στο θέμα αυτό δεν είναι, ακόμη και μετά την έναρξη της εφαρμογής του προγράμματος δράσης, σταθερή.

4.4.3. Η αλληλεπίδραση μεταξύ της περιβαλλοντικής πολιτικής και άλλων πολιτικών (ολοκλήρωση), αποτελεί έναν από τους κύριους άξονες του προγράμματος δράσης :

- Ενεργειακή πολιτική ().

- Γεωργική πολιτική () σε σχέση με το πρόβλημα της προστασίας της φύσης και του τοπίου 7

- Η πολιτική κατανάλωσης (ποιοτική κατανάλωση).

4.4.4. Τα προβλήματα που σχετίζονται με την κυκλοφορία (μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η ηχορύπανση η οποία επί μεγάλο χρονικό διάστημα δεν διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στα κοινοτικά προγράμματα) θα πρέπει να αποτελέσουν κεντρικό θέμα κατά τη φάση της προσαρμογής του προγράμματος για το περιβάλλον στα νέα δεδομένα.

Το πρόγραμμα θέτει δικαιολογημένα σε προτεραιότητα το ζήτημα της προαγωγής των δημόσιων μέσων μεταφοράς. Τα διευρωπαϊκά δίκτυα θα πρέπει επίσης να τεθούν σε εφαρμογή κατά τρόπο που να γίνεται σεβαστό το περιβάλλον.

4.4.5. Μεταξύ των στόχων του προγράμματος που δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί, μπορεί να αναφερθεί η καθιέρωση της σύνταξης μελέτης σχετικά με τις επιπτώσεις που έχουν στο περιβάλλον τα σχέδια και τα δημόσια προγράμματα - με στόχο ειδικότερα την βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος (συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των ιστορικών κέντρων των πόλεων), καθώς και την καθιέρωση της σύνταξης μελέτης σχετικά με τις επιπτώσεις που έχουν στο περιβάλλον μέτρα τα οποία λαμβάνονται στον τομέα των υποδομών του τουρισμού.

4.4.6. Η νομοθεσία για τα απόβλητα, η οποία αποτελεί κεντρικό άξονα της περιβαλλοντικής πολιτικής, θα πρέπει να συμπληρωθεί κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να επιδιώκεται η μείωση των αποβλήτων και η αύξηση των ποσοτήτων υλών προς την ανακύκλωση. Επίσης χρειάζεται, και στο σημείο αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη επιμονή, να δοθεί ένας σαφής ορισμός στην έννοια « απόβλητα » καθώς και στις επιμέρους κατηγορίες αποβλήτων ().

Υπενθυμίζεται, επίσης ότι στο 5ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον γίνεται νύξη για υπόγεια ύδατα.

5. Διεθνής διάσταση της ευρωπαϊκής πολιτικής γιά το περιβάλλον

5.1. Η ευρωπαϊκή πολιτική για το περιβάλλον προκάλεσε στο παρελθόν μεγάλο ενδιαφέρον σε παγκόσμια κλίμακα. Η θέση αυτή θα πρέπει να διατηρηθεί και να προωθηθεί μέσω της προσαρμογής του προγράμματος δράσης στα νέα δεδομένα. Το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα παρακολούθησης της παγκόσμιας διάσκεψης για το περιβάλλον που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1992. Ο ρόλος της Ευρώπης σε ό,τι αφορά την πολιτική για το περιβάλλον θα πρέπει επίσης να χρησιμεύσει ως πρότυπο και για τις τρίτες χώρες. Κατά συνέπεια, η περιβαλλοντική πολιτική (αειφόρος και οικολογική ανάπτυξη) οφείλει να αποτελέσει ένα από τα συστατικά στοιχεία της ευρωπαϊκής αναπτυξιακής πολιτικής.

5.2. Η ΟΚΕ απαίτησε ήδη από το 1992 την επέκταση του προγράμματος δράσης στα κράτη μέλη της ΕΖΕΣ στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και την σύναψη εταιρικών σχέσεων περιβαλλοντικού χαρακτήρα με τις μεσογειακές χώρες και τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Αυτό αφορά κυρίως τις χώρες που έχουν υποβάλει αίτηση προσχώρησης ή έχουν δηλώσει ότι προτίθενται να υποβάλλουν σχετική αίτηση, διότι η προσχώρησή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνεπάγεται την ισχύ της κοινοτικής νομοθεσίας περί προστασίας του περιβάλλοντος και στις χώρες αυτές. Θα ήταν σκόπιμο να καταρτισθούν ειδικά προγράμματα προώθησης με σκοπό την προώθηση της εφαρμογής της περιβαλλοντικής νομοθεσίας στα κράτη αυτά.

5.3. Θα ήταν επίσης σκόπιμο η Κοινότητα να αναπτύξει πρωτοβουλίες υπέρ της περιβαλλοντικής διάστασης της διεθνούς εμπορικής πολιτικής (ΔΟΕ). Τα κριτήρια παραγωγής και ποιότητας που ισχύουν για τα κοινοτικά προϊόντα με σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος, θα πρέπει να ισχύουν και για προϊόντα που προέρχονται από τρίτες χώρες.

6. Συμβολή του προγράμματος δράσης γιά το περιβάλλον στην αναθεώρηση των Ευρωπαϊκών Συνθηκών που θα πραγματοποιηθεί το 1996

6.1. Ηδη σήμερα, από τα άρθρα 2 και 130Ρ κ.ε. της Συνθήκης των ΕΚ προκύπτει ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα οφείλει επίσης να είναι μία κοινότητα με περιβαλλοντική συνείδηση. Αυτό είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη κατά την επαναδιατύπωση ορισμένων διατάξεων της Συνθήκης. Θα πρέπει να τεθούν τα ακόλουθα θέματα τα οποία ενδέχεται να αποδειχθεί ότι έχουν θεμελιώδη σημασία για μία ανάπτυξη βιώσιμη.

6.2. Τα μέσα που παρέχει η Συνθήκη και τα νομοθετικά μέσα θα πρέπει να βελτιωθούν μέσω της επέκτασης της αρχής της συναπόφασης ή, τουλάχιστον, της αρχής της συνεργασίας, σε όλους τους τομείς της πολιτικής για το περιβάλλον (συμπεριλαμβανομένης της φορολογικής νομοθεσίας υπέρ της οικολογίας).

6.3. Τα νέα μέλη, δηλαδή η Φινλανδία, η Αυστρία και η Σουηδία, διαθέτουν αυστηρότερα πρότυπα προστασίας του περιβάλλοντος. Τα κοινοτικά όργανα θα πρέπει να εξετάσουν τα πρότυπα αυτά με σκοπό να υιοθετήσει η κοινοτική νομοθεσία καλύτερες και αποδεδειγμένα αποτελεσματικότερες διατάξεις προστασίας του περιβάλλοντος. Θα ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να παραταθεί η ισχύουσα τετραετής προθεσμία σχετικά με την ισχύ αυτών των περιβαλλοντικών ρυθμίσεων.

6.4. Η σχέση μεταξύ του άρθρου 100Α (εσωτερική αγορά) και του άρθρου 130Ρ κ.ε. (πολιτική για το περιβάλλον) θα πρέπει να διευκρινισθεί, και το άρθρο 100Α, παράγραφος 4, να διατυπωθεί σαφέστερα. Η αναγνώριση ίδιας προτεραιότητας στις νομοθετικές διαδικασίες, ανεξάρτητα από τις διαφορετικές νομικές βάσεις (εσωτερική αγορά και πολιτική για το περιβάλλον) είναι σύμφωνη με το πνεύμα μιας κοινότητας με περιβαλλοντική συνείδηση.

Βρυξέλλες, 25 Οκτωβρίου 1995.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() ΕΕ αριθ. C 138 της 17. 5. 1993.

() ΕΕ αριθ. C 287 της 4. 11. 1992.

() Έγγρ. COM(94) 453 τελικό.

() Έγγρ. COM(95) 288 τελικό.

() Δημοσιεύθηκε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, Κοπεγχάγη, ISBN 92 - 826 - 5409 - 5.

() Bλ. σημείο 3.2 της γνωμοδότησης της ΟΚΕ για το πρόγραμμα δράσης. ΕΕ αριθ. C 287 της 4. 11. 1992.

() Έγγρ. COM(94) 670 τελ.

() ΕΕ αριθ. C 295 της 22. 10. 1994.

() ΕΕ αριθ. C 195 της 18. 7. 1994.

() EE αριθ. C 159 της 17. 6. 1991.

() Ιδ. CEDEFOP και το Ίδρυμα του Δουβλίνου.

() ΕΕ αριθ. C 155 της 21. 6. 1995.

() ΕΕ αριθ. C 332 της 31. 12. 1990.

() ΕΕ αριθ. L 168 της 10. 7. 1993, σ. 1.

() EE αριθ. C 393 της 31. 12. 1994.

() ΕΕ αριθ. C 298 της 27. 12. 1989, σ. 40.

() Γνωμοδότηση του τμήματος περιβάλλοντος για τον « Έλεγχο εναπόθεσης αποβλήτων » βλ. ανωτέρω στην ΕΕ.