Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Διαρροή επιστημόνων στην ΕΕ: αντιμετώπιση της πρόκλησης σε όλα τα επίπεδα»

(2020/C 141/08)

Εισηγητής: ο κ. Emil BOC (RO/EPP), δήμαρχος Κλουζ-Ναπόκα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

1. τονίζει ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών και των εργαζομένων αποτελεί το θεμέλιο της εσωτερικής αγοράς και μία από τις βασικές ελευθερίες που αναγνωρίζονται στις Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι πολίτες και οι εργαζόμενοι πρέπει να μπορούν να κυκλοφορούν ελεύθερα εντός της ΕΕ· εντούτοις, θα πρέπει να μετακινούνται επειδή το επιθυμούν και όχι διότι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την περιφέρειά τους, μεταξύ άλλων, λόγω περιορισμένων οικονομικών ευκαιριών·

2. επισημαίνει ότι η πρόκληση έγκειται στην επίτευξη ισορροπίας σε νομικό και πολιτικό επίπεδο μεταξύ δύο θεμελιωδών αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης: της ελεύθερης κυκλοφορίας του εργατικού δυναμικού και της οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης μεταξύ των περιφερειών·

3. παρατηρεί ότι το φαινόμενο της διαρροής επιστημόνων στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πολύπλοκο και απαιτεί μια ρεαλιστική πολιτική απάντηση τόσο από την ΕΕ όσο και από τα κράτη μέλη. Η απάντηση αυτή θα πρέπει να καλύπτει θα πρέπει να καλύπτει όλες τις πτυχές της διαρροής επιστημόνων (π.χ. προσέλκυση επιστημόνων, μη αξιοποίηση του πνευματικού δυναμικού, κυκλοφορία των επιστημόνων, επαναπατρισμός), καθώς και τα διαφορετικά, αλλά συχνά διασυνδεδεμένα, επίπεδα στα οποία απαιτούνται δράσεις και λύσεις: τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και υπερεθνικό (ΕΕ)·

4. θεωρεί ότι οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα οφείλουν να αναγνωρίσουν και να συνεκτιμήσουν στις προτεινόμενες λύσεις το γεγονός ότι η διαρροή επιστημόνων δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ζήτημα που απαιτεί μια διοικητική ή πολιτική απάντηση, αλλά και πολιτικό ζήτημα. Εάν το φαινόμενο αυτό δεν αντιμετωπιστεί, θα έχει μακροπρόθεσμες και μόνιμες επιπτώσεις στο μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ενδέχεται να παρεμποδίσει την εδαφική συνοχή·

5. ( 2 ) σημειώνει ότι η διαρροή επιστημόνων αποτελεί άμεση απόρροια των υφιστάμενων κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ. Εμπειρικές μελέτες ( 1 ) ( 3 ) εντοπίζουν μια σειρά παραγόντων ώθησης και έλξης, στο πλαίσιο των οποίων οι περιφέρειες υποδοχής να διαθέτουν μια πιο ελκυστική αγορά εργασίας και παρέχουν πιο ποικιλόμορφες ευκαιρίες απασχόλησης, καθώς και συνολικά καλύτερη ποιότητα ζωής, ενώ στις περιφέρειες προέλευσης επικρατούν οι ακριβώς αντίθετες συνθήκες. Αυτός είναι ακόμη ένας λόγος για τον οποίο, στο μελλοντικό πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ), τα κονδύλια της πολιτικής συνοχής θα πρέπει να επικεντρωθούν στην αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ των περιφερειών προέλευσης και υποδοχής·

6. τονίζει ότι θα πρέπει να υπάρξει στενή σύνδεση μεταξύ της πολιτικής για τη συνοχή, της οποίας σκοπός είναι η αντιμετώπιση αυτών των ανισορροπιών και η προώθηση μιας πιο ισόρροπης ανάπτυξης σε ολόκληρη την ΕΕ, και των μέτρων που προβλέπονται για την αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων. Δύο από τους βασικούς στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», και συγκεκριμένα η αύξηση του ποσοστού των απασχολουμένων και η βελτίωση της κοινωνικής ένταξης, συνδέονται άμεσα με τη δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για τον περιορισμό της διαρροής επιστημόνων. Άλλοι στόχοι της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», όπως η καινοτομία και η αύξηση του αριθμού των πτυχιούχων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, θα μπορούσαν ενδεχομένως να οδηγήσουν στην εισροή και την ανάκτηση επιστημόνων παρέχοντας κίνητρα για την προσέλκυση ταλαντούχων ατόμων·

7. σημειώνει ότι η διαρροή επιστημόνων και τα συναφή φαινόμενα πρέπει να κατανοηθούν και να αξιολογηθούν στην ΕΕ στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης (ΠΔ). Το κατά πόσον οι ιδιαιτερότητες της ΠΔ θα αποτελέσουν εμπόδιο ή ευκαιρία σε αυτόν τον τομέα πολιτικής θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ και τα θεσμικά της όργανα δρουν ως διαμεσολαβητές και συντονιστές κατά τη διαδικασία χάραξης και διάδοσης των πολιτικών·

8. επισημαίνει ότι η διαρροή επιστημόνων, παρότι γίνεται συχνά αντιληπτή ως εθνικό ή υπερεθνικό πολιτικό πρόβλημα λόγω των εκτεταμένων και σοβαρών επιπτώσεών της, μπορεί να αντιμετωπιστεί επιτυχώς σε υποεθνικό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό, οι τοπικές και οι περιφερειακές δημόσιες αρχές διαδραματίζουν καίριο ρόλο, δεδομένου ότι οι τοπικές κοινότητες είναι αυτές που επηρεάζονται άμεσα από τις επιπτώσεις της διαρροής επιστημόνων: η απώλεια εκπαιδευμένου εργατικού δυναμικού νεαρής ηλικίας αποτελεί τεράστια πρόκληση για τις τοπικές κοινότητες σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση·

9. παρατηρεί ότι οι τοπικές αρχές στα κράτη μέλη αντιπροσωπεύουν το επίπεδο στο οποίο οι πολιτικές για τη διαρροή επιστημόνων μπορούν να εκπονηθούν και να εφαρμοστούν καλύτερα. Οι τοπικές κοινότητες αποτελούν συστήματα με σχετικά σαφή όρια που διευκολύνουν την ανάλυση του προβλήματος και την εξεύρεση εξατομικευμένων λύσεων. Επιπλέον, οι τοπικές αρχές μπορούν να παρακολουθούν και να αξιολογούν πιο εύκολα την επιτυχία των πολιτικών σε τοπικό επίπεδο·

10. σημειώνει ότι είναι πολλά τα χρήσιμα διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από την εμπειρία και την ικανότητα των υποεθνικών διοικήσεων κατά τη χάραξη των πολιτικών σε επίπεδο ΕΕ·

11. θεωρεί ότι η άμεση εμπειρία των τοπικών αρχών όσον αφορά την αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων θα μπορούσε να προσφέρει επιτυχημένα παραδείγματα και βέλτιστες πρακτικές που θα είχαν χρήσιμη συμβολή στη διαμόρφωση μιας συνεκτικής πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ. Οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές μπορούν να προχωρήσουν πέρα από έναν γενικό και αφηρημένο ορισμό των πολιτικών ζητημάτων και να προσφέρουν συγκεκριμένες και αποτελεσματικές λύσεις. Χρειάζεται, ωστόσο, να κατανοήσουν καλύτερα τις προσπάθειες και τις πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων πέραν των διοικητικών συνόρων των κοινοτήτων που εκπροσωπούν και να αναπτύξουν περιφερειακή και διαπεριφερειακή συνεργασία·

12. επισημαίνει ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι περιφέρειες προέλευσης και υποδοχής είναι διαφορετικά και πρέπει, ως εκ τούτου, να αντιμετωπιστούν αναλόγως. Η διάκριση αυτή είναι σημαντική καθότι οι πολιτικές σε υπερεθνικό επίπεδο θα πρέπει να αποσκοπούν στη διευκόλυνση της εφαρμογής λύσεων επωφελών για όλους, ή τουλάχιστον να περιορίζουν καταστάσεις στις οποίες τόσο οι περιφέρειες προέλευσης όσο και οι περιφέρειες υποδοχής βγαίνουν χαμένες (μη αξιοποίηση του πνευματικού δυναμικού)·

13. εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι η διαρροή επιστημόνων αποτελεί απειλή για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Οι περιφέρειες προέλευσης βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα διπλό πρόβλημα: αφενός, χρειάζονται σύγκλιση (για τη γεφύρωση του χάσματος με τις περιφέρειες υποδοχής) και, αφετέρου, χάνουν το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό τους. Μακροπρόθεσμα, οποιαδήποτε αλλαγή ή μετάβαση σε ένα βιώσιμο και ανταγωνιστικό οικονομικό πρότυπο βασισμένο στην οικονομία της γνώσης και στα προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας θα είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί σε ένα σενάριο όπου οι ανισότητες μεταξύ των περιφερειών προέλευσης και υποδοχής θα διευρύνονται. Εάν δεν αντιμετωπιστούν, οι εν λόγω ανισότητες θα αυξηθούν περαιτέρω με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου «αποδόμησης». Σύμφωνα με τον παγκόσμιο δείκτη ανταγωνιστικότητας, τα ανατολικά και νότια κράτη μέλη της ΕΕ συγκαταλέγονται παγκοσμίως μεταξύ των χωρών που είναι λιγότερο ικανές να διατηρήσουν τα ταλέντα τους·

14. επισημαίνει ότι, παρόλο που τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα έχουν θεσπίσει μηχανισμούς για τη μείωση των ανισοτήτων, οι προσεγγίσεις αυτές υπήρξαν μόνον εν μέρει αποτελεσματικές. Δεδομένης της κλιμάκωσης του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων και της γεωγραφικής και οικονομικής του διάστασης, χρειάζεται ένα διαφορετικό είδος πρωτοβουλίας ή προσπάθειας το οποίο θα αντιμετωπίζει άμεσα τους παράγοντες ώθησης που απορρέουν από τις ιδιαίτερες αναπτυξιακές πορείες των περιφερειών προέλευσης οι οποίες καθιστούν τις περιφέρειες αυτές ανεπαρκώς ελκυστικές για το υψηλά εκπαιδευμένο τμήμα του εργατικού δυναμικού·

15. σημειώνει ότι το χάσμα μεταξύ εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας αποτελεί ένα από τα προβλήματα που συνδέονται με τη διαρροή επιστημόνων. Η εκπαίδευση αποτελεί σαφώς έναν τομέα στον οποίο οι βελτιώσεις μπορούν να συμβάλουν στον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων της διαρροής επιστημόνων. Οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές θα πρέπει, σε συνεργασία με τις εθνικές και τις ευρωπαϊκές αρχές, να επιδείξουν μεγαλύτερη προσοχή στον εν λόγω τομέα. Επιπλέον, τα εκπαιδευτικά συστήματα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τη μεταβλητή δυναμική της αγοράς εργασίας και την αυξανόμενη ποικιλομορφία της, προκειμένου να μπορούν να αποδώσουν οι επενδύσεις στο ανθρώπινο κεφάλαιο μιας χώρας ή περιφέρειας, το οποίο χάνεται λόγω της διαρροής επιστημόνων·

16. εφιστά την προσοχή σε ένα φαινόμενο που πρέπει να παρακολουθείται εκ του σύνεγγυς, το οποίο αφορά τα παιδιά που παραμένουν στη χώρα προέλευσης ενώ οι γονείς τους αναζητούν καλύτερες θέσεις εργασίας στο εξωτερικό. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί άμεση συνέπεια της διαρροής επιστημόνων και έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις·

17. τονίζει τη σημασία του προγράμματος Erasmus+, ΕΚΤ+ και άλλων παρόμοιων προγραμμάτων για τη δημιουργία πανεπιστημιακών και επαγγελματικών ευκαιριών για ταλαντούχα άτομα, καθώς και ευκαιριών για διεθνή δικτύωση και σύναψη διεθνών συμπράξεων σε ολόκληρη την Ευρώπη και όχι μόνο σε ορισμένους περιφερειακούς κόμβους, αλλά και για τη στήριξη της εφαρμογής του Ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Η στήριξη της νέας Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη χορήγηση πρόσθετων πόρων στο πρόγραμμα Erasmus+ αποτελεί βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση·

18. πιστεύει ότι η αντιμετώπιση του ζητήματος της διαρροής επιστημόνων απαιτεί ισχυρή ηγεσία και συντονισμό των διαφόρων προσπαθειών που καταβάλλονται πέραν των εθνικών δικαιοδοσιών. Το σημαντικότερο είναι να βρεθούν συγκεκριμένοι τρόποι για τη δημιουργία δικτύων συνεργασίας με στόχο την αντιμετώπιση του λαϊκιστικού πολιτικού λόγου και την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η ανάληψη περαιτέρω δράσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο και σε επίπεδο κρατών μελών θα πρέπει να εστιάζει στον συντονισμό και τη διευκόλυνση/στήριξη των προσπαθειών σε υποεθνικό επίπεδο, καθώς και στην επίτευξη συναίνεσης σχετικά με τον τρόπο ανάλυσης και αντιμετώπισης του ζητήματος της διαρροής επιστημόνων, με στόχο τη δημιουργία αμοιβαία επωφελών συνθηκών για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη·

19. τονίζει ότι χρειάζεται να προσδιοριστούν ορισμένα στρατηγικά ζητήματα όσον αφορά τη διαρροή επιστημόνων, ούτως ώστε οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων να είναι σε θέση να αποφεύγουν τις περιττές επικαλύψεις των προσπαθειών που καταβάλλονται στο πλαίσιο των δημόσιων πολιτικών. Αυτά τα στρατηγικά ζητήματα πρέπει να ρυθμίζονται κατά τρόπο που να διασφαλίζει ότι τα μέτρα πολιτικής έχουν ορατό αντίκτυπο και να υποστηρίζει πολιτικές που μετουσιώνονται σε συγκεκριμένες δράσεις·

20. συνιστά να εντοπιστούν και να υλοποιηθούν διαφορετικοί τρόποι αντιμετώπισης για κάθε επιμέρους συνιστώσα του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων: προσέλκυση επιστημόνων, μη αξιοποίηση του πνευματικού δυναμικού, κυκλοφορία των επιστημόνων και επαναπατρισμός. Καθένας από αυτούς τους τομείς απαιτεί διαφορετικές και εξειδικευμένες λύσεις. Είναι επίσης σημαντικό να υιοθετηθεί μια γενική προσέγγιση για τις εν λόγω επιμέρους συνιστώσες. Η έλλειψη προσαρμοσμένων λύσεων μπορεί να οδηγήσει σε ευρείες και αφηρημένες δηλώσεις/στόχους που είναι δύσκολο να εφαρμοστούν στην πράξη·

21. επικροτεί το γεγονός ότι ορισμένοι δήμοι και περιφέρειες εφαρμόζουν ήδη δημιουργικές λύσεις προσέλκυσης και διατήρησης ταλέντων. Οι πολιτικές κυμαίνονται από την παροχή στήριξης για τη μετεγκατάσταση ταλαντούχων ατόμων σε αυτούς τους δήμους/τις περιφέρειες έως πιο εξελιγμένα μέτρα που περιλαμβάνουν την ανάπτυξη διακρατικών δικτύων επιχειρηματιών. Η ΕΕ πρέπει να στηρίξει προγράμματα ή πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην ενίσχυση της αμοιβαίας μάθησης μεταξύ των διαφόρων ευρωπαϊκών τοπικών και περιφερειακών αρχών (ΤΠΑ)·

22. θεωρεί ότι οι τοπικοί και οι περιφερειακοί φορείς διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων. Η προσέλκυση και η διατήρηση εργατικού δυναμικού υψηλής ειδίκευσης μπορούν να εξασφαλιστούν με την ορθή χρήση των μέσων ολοκληρωμένης εδαφικής ανάπτυξης της πολιτικής για τη συνοχή·

23. προτείνει οι ΤΠΑ, σε συνεργασία με τις εθνικές και τις ευρωπαϊκές αρχές, να προωθήσουν πολιτικές και μέσα για την ανάπτυξη της τοπικής επιχειρηματικότητας, της αυτοαπασχόλησης και των εναλλακτικών μοντέλων επιχειρηματικής ανάπτυξης που αυξάνουν την ελκυστικότητα των περιφερειών προέλευσης·

24. συνιστά οι ΤΠΑ να συμβάλουν στη διασύνδεση, βάσει ρεαλιστικής εκτίμησης των αναγκών, των ιδιαίτερων πλεονεκτημάτων της περιφέρειάς τους και των αναγκαίων ταλέντων και πολιτικών·

25. συνιστά οι ΤΠΑ να δημιουργήσουν τοπικές συμμαχίες , με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων μερών (δημόσιων αρχών, επιχειρήσεων, πανεπιστημίων, ΜΚΟ κ.λπ.) που είναι σε θέση να χαράζουν και να εφαρμόζουν τοπικές πολιτικές οι οποίες συμβάλλουν στον μετριασμό του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων. Θα πρέπει να υποστηρίζονται και να διοργανώνονται τακτικές συνεδριάσεις των σχετικών ενδιαφερομένων μερών. Οι συνεδριάσεις θα πρέπει να χρησιμοποιούνται ως φόρουμ για τη συζήτηση και την αναζήτηση τοπικών λύσεων προσαρμοσμένων στις εκάστοτε συνθήκες και βασισμένων σε επιτυχημένα παραδείγματα άλλων περιοχών/δικαιοδοσιών·

26. επισημαίνει ότι οι αυστηρές διαδικασίες στρατηγικού σχεδιασμού σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο μπορούν να είναι σημαντικές για τη συσχέτιση της κινητικότητας των ανθρώπινων πόρων με μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα σχέδια, καθώς και για την παροχή μιας στέρεης βάσης για τη συνεργασία με άλλες περιφερειακές, εθνικές και ευρωπαϊκές αρχές·

27. προσβλέπει στην καλύτερη κατανόηση τόσο των αιτίων και των κωλυμάτων που εμποδίζουν εκείνους που έχουν μεταναστεύσει στο παρελθόν να επιστρέψουν στον τόπο καταγωγής τους όσο και του τρόπου με τον οποίο οι δημόσιες αρχές μπορούν να συμβάλουν στη μείωση αυτών των εμποδίων. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να έχει μετασχηματιστικό αντίκτυπο, μετατρέποντας τη διαρροή επιστημόνων σε κυκλοφορία επιστημόνων ή επαναπατρισμό·

28. συνιστά τη συνένωση και τον συντονισμό της δράσης που αναλαμβάνεται σε υποεθνικό επίπεδο με τη δράση των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς να θίγεται η αρχή της επικουρικότητας. Η συνένωση των προσπαθειών που καταβάλλονται σε διάφορα επίπεδα είναι ζωτικής σημασίας για την επιτυχία της πολιτικής της ΕΕ. Θα πρέπει να αναπτυχθούν πολιτικές και προγράμματα για την ενοποίηση και τη διευκόλυνση του συντονισμού μεταξύ της δράσης των ΤΠΑ, αφενός, και της δράσης των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφετέρου. Αυτό ισχύει σε όλους τους τομείς που σχετίζονται με τη διαρροή επιστημόνων (εκπαίδευση, συνοχή, περιφερειακή ανάπτυξη, ψηφιοποίηση κ.λπ.). Χρειάζεται να δρομολογηθεί, σε επίπεδο ΕΕ, ένας μηχανισμός ειδικά σχεδιασμένος για την προώθηση της ενοποίησης και του συντονισμού των μέτρων πολιτικής όσον αφορά τη διαρροή επιστημόνων·

29. συνιστά στις ΤΠΑ να αποκτήσουν επίγνωση της έκτασης του φαινομένου και να διενεργούν ρεαλιστικές και σοβαρές αξιολογήσεις των χαρακτηριστικών κάθε περιοχής που επηρεάζεται από τη διαρροή επιστημόνων. Η τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων και χάραξη πολιτικής είναι ο μόνος τρόπος για να βρεθούν αποτελεσματικές λύσεις. Η ρεαλιστική εκτίμηση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων σε επίπεδο περιφερειών μπορεί να βοηθήσει τις δημόσιες αρχές που αντιμετωπίζουν παρόμοια ή συναφή προβλήματα να αντικαταστήσουν τον ανταγωνισμό με την ανάπτυξη συνεργασίας, αλλά και να ενισχύσει τον συντονισμό των εν εξελίξει προσπαθειών και των υφιστάμενων πόρων μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων φορέων·

30. θεωρεί ότι οι ταχείες διαδικασίες αναγνώρισης των διπλωμάτων και των δεξιοτήτων/ικανοτήτων θα μπορούσαν να συμβάλουν σημαντικά στον περιορισμό του αναξιοποίητου πνευματικού δυναμικού. Η ψηφιοποίηση και η διασύνδεση των αρχείων καταχώρησης στοιχείων είναι εφικτή και αναγκαία, σύμφωνα με διάφορες πρωτοβουλίες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των μελλοντικών ψηφιακά υπογεγραμμένων διαπιστευτηρίων βάσει του προτύπου Europass. Επιπλέον, επικροτεί την πρωτοβουλία της νέας Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την υλοποίηση ενός Ευρωπαϊκού Χώρου Εκπαίδευσης έως το 2025 εντός του οποίου η μάθηση, οι σπουδές και η έρευνα δεν θα παρεμποδίζονται από σύνορα. Παράλληλα, επισημαίνει την ανάγκη θέσπισης μηχανισμών για την προώθηση της κυκλοφορίας των επιστημόνων και του επαναπατρισμού τους·

31. συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εντείνει τις προσπάθειές της για τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων οι οποίες αποτελούν μία από τις σημαντικότερες αιτίες της διαρροής επιστημόνων. Τα ταμεία συνοχής διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη στήριξη των περιφερειών και των περιοχών που πλήττονται από τέτοιες ανισότητες. Οι κατάλληλα προσαρμοσμένες πολιτικές και τα μέσα που αντιμετωπίζουν άμεσα αυτές τις ανισότητες μεταξύ της Ανατολικής/Νότιας Ευρώπης και των δυτικών χωρών, καθώς και μεταξύ των περιφερειών εντός των κρατών μελών, είναι ζωτικής σημασίας για την εξάλειψη μίας από τις κύριες αιτίες της διαρροής επιστημόνων. Η πολιτική δέσμευση της νέας Ευρωπαϊκής Επιτροπής ( 4 ) για την κατοχύρωση ενός δίκαιου κατώτατου μισθού είναι σημαντική, ιδίως για τις περιφέρειες προέλευσης, δεδομένου ότι θα συμβάλει στη διευθέτηση του ζητήματος του βιοτικού επιπέδου και των εργασιακών συνθηκών και θα έχει άμεσο αντίκτυπο στην ποιότητα ζωής των πολιτών. Η πολιτική συνοχής της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027 θα πρέπει να αποτελέσει μια μακροπρόθεσμη επενδυτική πολιτική για όλες τις περιφέρειες, εστιασμένη στην υπέρβαση των οικονομικών, κοινωνικών και περιφερειακών διαφορών και σύμφωνη με την αρχή της εταιρικής σχέσης και την υιοθέτηση μιας τοποκεντρικής προσέγγισης. Η πολιτική συνοχής θα πρέπει να συντονιστεί καλύτερα με τις άλλες πολιτικές της ΕΕ με στόχο τη δημιουργία ισότιμων συνθηκών. Ο κάθετος συντονισμός των διαφόρων πηγών χρηματοδότησης θα πρέπει να βελτιωθεί σε επίπεδο ΕΕ όσον αφορά τη διακυβέρνηση της πολιτικής και των προγραμμάτων για τη συνοχή μετά το 2020, με μέλημα τη διασφάλιση συνεκτικότερων θεματολογίων στα διαφορετικά επίπεδα διακυβέρνησης και σχεδιασμού τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μεσοπρόθεσμα ( 5 )

32. συνιστά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ρεαλιστικών πολιτικών σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο για την προσέλκυση, τη διατήρηση και την επαναπροσέλκυση εκπαιδευμένου εργατικού δυναμικού. Βασική έννοια στρατηγικής σημασίας είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής. Όπως έχει ήδη επισημανθεί, η βελτίωση της ποιότητας ζωής αποτελεί ισχυρό εργαλείο για την προσέλκυση και τη διατήρηση εκπαιδευμένου εργατικού δυναμικού. Είναι σκόπιμο και επιθυμητό να διεξάγονται τακτικές και συγκροτημένες μετρήσεις σχετικά με την ποιότητα ζωής, με σκοπό την παροχή πολύτιμων πληροφοριών στις ΤΠΑ σχετικά με τους τομείς στους οποίους απαιτείται παρέμβαση·

33. προκρίνει την επικέντρωση των τοπικών, των περιφερειακών, των εθνικών και των ενωσιακών αρχών σε λειτουργικές προσεγγίσεις για την αντιστροφή της μετανάστευσης και την προσέλκυση εργαζομένων ( 6 ) : μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η οικοδόμηση μιας οικονομίας της γνώσης, η βελτίωση της ελκυστικότητας των περιφερειών, η ανάπτυξη στρατηγικών για τη διασπορά και η εφαρμογή μιας λειτουργικής προσέγγισης στον τομέα της αστικής διακυβέρνησης·

34. προτείνει, επίσης, στις τοπικές, τις περιφερειακές, τις εθνικές και τις ενωσιακές αρχές να επιδείξουν ιδιαίτερη προσοχή στην εξάλειψη των διαρθρωτικών παραγόντων που εντείνουν το φαινόμενο της διαρροής επιστημόνων (υποδομές/αυτοκινητόδρομοι, ποιότητα των υπηρεσιών, πρόσβαση στην τεχνολογία κ.λπ.)·

35. τονίζει την ανάγκη ανάπτυξης μιας ολοκληρωμένης ευρωπαϊκής προσέγγισης για τη διαρροή επιστημόνων, βασισμένης σε ρεαλιστικές εκτιμήσεις, συνεργασία και συντονισμό σε τοπικό/περιφερειακό, εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Ομοίως, χρειάζονται συντονισμένες πολιτικές σε διάφορα επίπεδα και στους σχετικούς με τη διαρροή επιστημόνων τομείς, συμπεριλαμβανομένων των εξής: της εκπαίδευσης, της ψηφιοποίησης, της συνοχής και των οικονομικών πολιτικών·

36. θεωρεί ότι είναι ζωτικής σημασίας οι ΤΠΑ να κατανοήσουν τη σημασία του ρόλου των πανεπιστημίων, της επαγγελματικής εκπαίδευσης και των παρόχων κατάρτισης για την τοπική ανάπτυξη στο πλαίσιο της οικονομίας της γνώσης. Οι δημόσιες αρχές πρέπει να αναπτύξουν εταιρικές σχέσεις με τα πανεπιστήμια και να συνειδητοποιήσουν επίσης την ανάγκη στήριξης των πανεπιστημίων, μεταξύ άλλων μέσω επενδύσεων σε τοπικές υποδομές. Απαιτείται η διασφάλιση της μεγαλύτερης δυνατής συνάφειας μεταξύ των στρατηγικών στόχων των πανεπιστημίων και των αντίστοιχων στόχων των δημόσιων αρχών·

37. σημειώνει ότι οι συμπράξεις μεταξύ ιδιωτικών επιχειρήσεων (που ενδιαφέρονται για τον τομέα Ε&Δ), τοπικών αρχών και πανεπιστημίων αποτελούν σημαντικές κινητήριες δυνάμεις της τοπικής μεγέθυνσης και ανάπτυξης οι οποίες θα πρέπει να συμπεριληφθούν στον υφιστάμενο στόχο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη διευκόλυνση των μικρών επιχειρήσεων ώστε να καταστούν σημαντικοί συντελεστές καινοτομίας μέσω μιας στρατηγικής για τις ΜΜΕ·

38. εκφράζει την ανησυχία της για τον κίνδυνο αύξησης των ανισοτήτων μεταξύ των δήμων και των περιφερειών που επωφελούνται σημαντικά από το πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την καινοτομία, και προειδοποιεί ότι τα μέτρα που ελήφθησαν για τη γεφύρωση των χασμάτων μεταξύ των περιφερειών, την αντιμετώπιση των προκλήσεων, συμπεριλαμβανομένης της δημογραφικής πρόκλησης, καθώς και για την ενίσχυση της πρόσβασης όλων στο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» ( 7 ) είναι ανεπαρκή·

39. υποστηρίζει ότι η ψηφιακή συνδεσιμότητα και η έξυπνη εξειδίκευση μπορούν να επιδράσουν θετικά στο φαινόμενο της διαρροής εγκεφάλων. Οι περιφερειακές στρατηγικές έξυπνης ανάπτυξης και εξειδίκευσης μπορούν να επικεντρωθούν στο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που υφίσταται ή δημιουργείται σε μια περιφέρεια. Η ψηφιακή συνδεσιμότητα και η ανάπτυξη του ψηφιακού γραμματισμού θα πρέπει να αποτελέσουν βασικές συνιστώσες των νέων προσπαθειών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να επικαιροποιήσει το σχέδιο δράσης για την ψηφιακή εκπαίδευση·

40. επισημαίνει ότι οι τοπικές αρχές μπορούν να σχεδιάζουν και να εφαρμόζουν πληθώρα αριθμό μέτρων με στόχο την ενίσχυση και την ανάπτυξη της ανθεκτικότητας των μεμονωμένων κοινοτήτων, ιδίως όταν αυτές αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσχέρειες όπως η ανεργία. Η ανθεκτικότητα σε μεμονωμένο επίπεδο και η ικανότητα προσαρμογής και υπερνίκησης των δυσχερειών μπορούν να στηριχθούν μέσω προγραμμάτων αναβάθμισης των δεξιοτήτων και επανεκπαίδευσης, όπως αυτά που στηρίζονται από την Ατζέντα δεξιοτήτων της ΕΕ, μέσω μέτρων για την προαγωγή της επιχειρηματικότητας και των μικρών επιχειρήσεων, μέσω εκπαιδευτικών και κοινοτικών προγραμμάτων για σπουδαστές και νέους των οποίων οι γονείς εργάζονται στο εξωτερικό κ.λπ.·

41. συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποστηρίξει ενεργά και σε στενή συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο υπουργών της ΕΕ τις προσπάθειες των τοπικών και των περιφερειακών δημόσιων φορέων για την αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής επιστημόνων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια σύνθετη πολιτική και διοικητική οντότητα και, ως εκ τούτου, απαιτείται προσεκτική ανάλυση των αρμοδιοτήτων και των ικανοτήτων της όσον αφορά τη διαρροή επιστημόνων. Η συζήτηση σχετικά με τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνεπάγεται τόσο τον καθορισμό των αρμοδιοτήτων της όσο και τον εντοπισμό των βέλτιστων διαθέσιμων εργαλείων σε επίπεδο ΕΕ·

42. θεωρεί ότι το γεγονός ότι ένας «εργαζόμενος επιστρέφει στη χώρα καταγωγής του μετά από παραμονή στο εξωτερικό» θα πρέπει να θεωρείται ως πλεονέκτημα για το επαγγελματικό του προφίλ και να επισημαίνεται, ως εκ τούτου, στους παρόχους απασχόλησης κατά την αντίστοιχη διαδικασία επιλογής·

Βρυξέλλες, 12 Φεβρουαρίου 2020. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών Απόστολος ΤΖΙΤΖΙΚΩΣΤΑΣ

(1) Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών, 2018, Addressing brain drain: The local and regional dimension (Αντιμετώπιση του φαινομένου της διαρροής εγκεφάλων: η τοπική και η περιφερειακή διάσταση).

(2) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Ένταξης, Διεύθυνση Δ — Κινητικότητα του εργατικού δυναμικού, 2018 Annual Report on Intra-EU Labour Mobility (Ετήσια έκθεση 2018 για την κινητικότητα του εργατικού δυναμικού εντός της ΕΕ).

(3) Atoyan, R., Christiansen, L., Dizioli, A., Ebeke, C., Ilahi, N., Ilyina, A., Mehrez, G., Qu, H., Raei, F., Rhee, A. και Zakharova, D., Emigration and Its Economic Impact on Eastern Europe (Η μετανάστευση και ο οικονομικός της αντίκτυπος στην Ανατολική Ευρώπη), υπηρεσιακό υπόμνημα συζήτησης του ΔΝΤ, Ιούλιος 2016.

(4) Ursula von der Leyen, Μια Ένωση που επιδιώκει περισσότερα: Το πρόγραμμά μου για την Ευρώπη, σ. 9.

(5) ESPON, 2019, Addressing Labour Migration Challenges in Europe (Αντιμετώπιση των προκλήσεων της μετανάστευσης στην Ευρώπη), σ. 18.

(6) Ό.π., σ. 17-18.

(7) COR-2018-03891.