Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Αειφόρος ανάπτυξη - δόμηση και διαβίωση στην Ευρώπη»

(97/C 355/05)

Στις 20 Μαρτίου 1997, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του ΕΚ, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα «Αειφόρος ανάπτυξη - δόμηση και διαβίωση στην Ευρώπη».

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας, στο οποίο είχε ανατεθεί η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 16 Σεπτεμβρίου 1997 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Wilms.

Κατά την 348η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Οκτωβρίου 1997 (συνεδρίαση της 1ης Οκτωβρίου 1997) η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 84 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 6 αποχές.

1. Εισαγωγή

1.1. Με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, η ΕΕ ανήγαγε την αειφόρο και φιλοπεριβαλλοντική ανάπτυξη σε έναν από τους βασικούς στόχους της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής.

Επίκεντρο του ενδιαφέροντος αποτελεί η μακροσκοπική μέριμνα για το περιβάλλον, ώστε να αποφευχθούν ανεπανόρθωτες ζημιές στο περιβάλλον και να μπορέσουν οι μελλοντικές γενεές να αξιοποιήσουν τους φυσικούς πόρους.

1.2. Για την υλοποίηση του στόχου αυτού απαιτείται αλλαγή των οικονομικών και των πολιτικών διαρθρώσεων (Λευκό Βιβλίο «Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα και απασχόληση»). Απαιτείται επίσης μια βιώσιμη ανασυγκρότηση της βιομηχανικής κοινωνίας, η οποία είναι εφικτή μόνο με την ενεργό συμμετοχή όλων των κοινωνικών παραγόντων στην προσπάθεια προστασίας του περιβάλλοντος.

1.3 Στο πέμπτο περιβαλλοντικό πρόγραμμα () περιλαμβάνονται, εκτός άλλων, τα εξής μέτρα:

- η φιλοπεριβαλλοντική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων,

- η μετάβαση σε ένα ολοκληρωμένο και εκτεταμένο σύστημα προστασίας του περιβάλλοντος,

- μέτρα για τον περιορισμό της κατανάλωσης ενέργειας και

- νέα πρότυπα για την φιλοπεριβαλλοντική ανάπτυξη των αστικών κέντρων.

1.4. Ταυτόχρονα, στην έκθεση με τίτλο «Βιώσιμες πόλεις στην Ευρώπη», η Επιτροπή αναφέρεται στην πρόοδο που έχει σημειώσει η συζήτηση και τα μέτρα που προκύπτουν από αυτήν όσον αφορά τον πολεοδομικό και τον περιφερειακό σχεδιασμό. Τα στοιχεία που τονίζονται ιδιαιτέρως είναι η αναγκαιότητα προστασίας του οικοσυστήματος, η καθιέρωση καινοτόμων μεθόδων διαχείρισης των πόλεων και η βιώσιμη διαχείριση των αποβλήτων ως προϋποθέσεις για την αειφόρο ανάπτυξη τόπων εγκατάστασης.

1.5. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι ο χώρος που καλύπτεται από το θέμα «διαβίωση και πολεοδομία» είναι ιδιαιτέρως κατάλληλος για την υλοποίηση των στόχων που προαναφέρθηκαν, δεδομένου ότι:

- στο γεωγραφικό μας πλάτος, οι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους σε κτίρια, με αποτέλεσμα η «κατοίκηση» να συγκαταλέγεται στις βασικές ανάγκες τους,

- ο κλάδος των οικοδομών έχει ιδιαίτερη σημασία για τις οικονομίες,

- η κατοίκηση και η ανέγερση κτιρίων απαιτούν σημαντική κατανάλωση ενέργειας και υλικών,

- στον τομέα αυτό παρατηρείται μια δυσανάλογα υψηλή συσσώρευση αποβλήτων,

- η υψηλή ανεργία σε ορισμένες χώρες οφείλεται, εκτός των άλλων, στην κρίση που διέρχεται ο κλάδος των οικοδομών.

1.6. Μια άλλη πτυχή στην οποία δεν δόθηκε η απαιτούμενη προσοχή κατά το παρελθόν είναι η αύξηση της χρήσης του εδάφους που είναι αποτέλεσμα της ανάπτυξης των οικισμών και των μεταφορών και συνεπάγεται σημαντική επιβάρυνση του περιβάλλοντος.

1.7. Η ΟΚΕ θεωρεί αποστολή της να προωθήσει τη βιώσιμη και φιλοπεριβαλλοντική ολοκλήρωση των τριών «πυλώνων», δηλαδή τη διασύνδεση της οικονομικής διάστασης με την κοινωνική και την οικολογική. Η κοινωνική διάσταση περιλαμβάνει και την πολιτιστική άποψη, η οποία κατέχει μεγάλη σημασία στον τομέα της δόμησης και της κατοικίας.

Ορισμένες επιλεγμένες πτυχές των στόχων που επιδιώκονται στον τομέα της δόμησης και της κατοικίας είναι οι εξής:

1.8. Οικονομική διάσταση

- περιορισμός των δαπανών του κύκλου ζωής των κτιρίων (επισκευή, λειτουργία, διατήρηση, ανακαίνιση, ανακύκλωση...) μεταξύ άλλων μέσω της εισαγωγής σύγχρονων τεχνολογιών σε κάθε κύκλο ζωής (π.χ. σχεδιασμός με τη βοήθεια υπολογιστή, εισαγωγή τεχνολογιών εξοικονόμησης ενέργειας, επιλεκτική αναδόμηση, επιτόπου ανακύκλωση),

- συνεκτίμηση καινοτόμων μέτρων, μεθόδων και τεχνολογιών όπως εκείνων που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος Thermie «City of the Europe»,

- αποδοτικότερες επενδύσεις για την αναδιαρρύθμιση και τη διατήρηση παλαιών κτιρίων σε σχέση με νέες κατασκευές,

- βελτίωση της αποδοτικότητας των δαπανών για την ανάπτυξη τεχνικών και κοινωνικών υποδομών (υδροδότηση και συλλογή λυμάτων, αποδοτική παραγωγή και κατανομή ενέργειας, δημιουργία παιδικών σταθμών και κέντρων υγείας και νεότητας),

- βελτίωση του αναπτυξιακού δυναμικού των μικρών επιχειρήσεων και των επιχειρήσεων παροχής υπηρεσιών.

1.9. Οικολογική διάσταση

- περιορισμός της χρήσης του εδάφους,

- τερματισμός της καταστροφής του τοπίου από την άναρχη οικοδομική ανάπτυξη,

- εντατική εφαρμογή μηχανισμών σχεδιασμού π.χ. χωροταξικών σχεδίων και σχεδίων χρήσης του εδάφους τα οποία χαράσσονται με ανάλογη συμμετοχή του δημόσιου τομέα,

- προσανατολισμός της χρήσης υλικών στην προστασία των διαθέσιμων πόρων (π.χ. περιορισμός της χρήσης πρώτων υλών, περιορισμός της δημιουργίας απορριμμάτων),

- αποφυγή της χρησιμοποίησης βλαβερών υλικών κατά την κατασκευή νέων ή την αναδιαρρύθμιση και τη χρήση παλαιών κτιρίων,

- περιορισμός των εκπομπών από κτίρια των αερίων που επιδεινώνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου (π.χ. CO2, αλογονωμένοι υδρογονάνθρακες), μέσω της εξοικονόμησης ενέργειας και της χρήσης φιλικών προς το περιβάλλον δομικών υλικών).

1.10. Κοινωνική διάσταση

- προσαρμογή του χώρου κατοίκησης με βάση την ηλικία και τον αριθμό των μελών της κάθε οικογένειας,

- συνεκτίμηση, κατά την κατασκευή ή την ανακαίνιση, των επιθυμιών των νέων κατοίκων,

- συγκράτηση του κόστους κατοίκησης, ώστε να ληφθούν υπόψη και τα χαμηλότερα εισοδήματα,

- δημιουργία ενός κατάλληλου περιβάλλοντος διαβίωσης και στήριξης της κοινωνικής ενσωμάτωσης,

- περιορισμός των κοινωνικών εντάσεων και συγκρούσεων με την αποφυγή του κοινωνικού αποκλεισμού, βελτίωση της πρόσβασης στις κοινωνικές και πολιτισμικές υπηρεσίες και προώθηση της δυνατότητας συμμετοχής,

- συγκοινωνιακή σύνδεση των τόπων εργασίας, κατοικίας και αναψυχής,

- υγιής διαβίωση εντός και εκτός της κατοικίας,

- σύσταση ή διασφάλιση θέσεων εργασίας στον οικοδομικό τομέα,

- βελτίωση της προστασίας της εργασίας και της υγείας στον οικοδομικό τομέα,

- διατήρηση και προστασία της «πολιτιστικής κληρονομιάς», η οποία προβάλλεται ιδιαιτέρως με τα ιστορικά κτίρια, τους παραδοσιακούς οικισμούς και την αρχιτεκτονική πολυμορφία της Ευρώπης και συντελεί αποφασιστικά στην ταύτιση των ατόμων με μια συγκεκριμένη περιοχή,

- συσχετισμός των πολιτιστικών αξιών, των χαρακτηριστικών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και αρχιτεκτονικών δυνατοτήτων με τις τεχνικές και οικολογικές συνθήκες για τη δημιουργία και διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας του χώρου,

- σαφής καθορισμός των αστικών περιοχών ως τόπων κατοικίας και εργασίας και της υπαίθρου για την προώθηση του κύκλου ροής αγαθών μεταξύ πόλης και υπαίθρου και τη διατήρηση των λειτουργιών καταφυγίου και τόπου αναψυχής.

1.11. Οι απόψεις συγκλίνουν ότι το μέλλον της κοινωνίας μας μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο με την προαγωγή της βιώσιμης και φιλοπεριβαλλοντικής ανάπτυξης. Ταυτόχρονα όμως, υπάρχει ανάγκη να διευκρινιστεί η κατάσταση προκειμένου να επιτραπεί η ρεαλιστική εκτίμηση των ευκαιριών και των κινδύνων που παρουσιάζονται. Για την επίτευξη μιας βιώσιμης και φιλικής προς το περιβάλλον ανάπτυξης, είναι απαραίτητο να συνειδητοποιηθεί η ύπαρξη συλλογικής και ατομικής ευθύνης και ενώπιον των επόμενων γενεών.

1.12. Επί του παρόντος εξετάζονται διάφοροι ορισμοί της αειφορίας στους χώρους της δόμησης και της διαβίωσης.

Ακριβώς όπως ισχύει και για τη «βιώσιμη ανάπτυξη», μέχρι σήμερα δεν έχει επικρατήσει ένας συγκεκριμένος ορισμός για την αειφορία στη δόμηση και τη διαβίωση, ούτε στα κράτη μέλη, ούτε διεθνώς.

1.13. Η ΟΚΕ υποστηρίζει ότι οι ανάγκες που σχετίζονται με την αειφορία στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης στα μεγάλα αστικά κέντρα διαφέρουν εν μέρει από τις αντίστοιχες ανάγκες των αραιοκατοικημένων και απομακρυσμένων περιοχών της ΕΕ (π.χ. Δυτική Ιρλανδία, ορεινές και νησιωτικές περιοχές της Σκωτίας, Πυρηναία ή Βόρεια Σκανδιναβία). Ανεξαρτήτως αυτού, οι απομακρυσμένες περιοχές της Ευρώπης ευρίσκονται συχνά σε ευαίσθητες κλιματικές ζώνες, με αποτέλεσμα να προκύπτουν ιδιαίτερες ανάγκες όσον αφορά την αειφόρο εκμετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος. Κατά συνέπεια, είναι απαραίτητο να συνεκτιμηθούν οι στόχοι της αειφορίας στους χώρους της δόμησης και της διαβίωσης και στους τομείς αυτούς. Χωρίς την παροχή χρηματοδότησης στις περιοχές αυτές, καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής η εφαρμογή των στόχων της βιώσιμης δόμησης και διαβίωσης.

1.14. Η παρούσα γνωμοδότηση συμφωνεί με τη γνωμοδότηση που υιοθέτησε το 1991 η ΟΚΕ με θέμα το Πράσινο Βιβλίο για το αστικό περιβάλλον (). Η παρούσα γνωμοδότηση εμβαθύνει την προηγούμενη όσον αφορά την πτυχή της «βιώσιμης δόμησης και κατοικίας» και ασχολείται κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, με το αστικό περιβάλλον.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η έννοια της «βιώσιμης ανάπτυξης» γίνεται ολοένα και πιο εμφανής στις πολιτικές της ΕΕ. Δυστυχώς, οι εξελίξεις στους επιμέρους τομείς (π.χ. αγροτική πολιτική, ενέργεια, περιφερειακή και αστική πολιτική) σημειώνονται παράλληλα αλλά χωρίς συντονισμό. Συνεπώς, ο συντονισμός είναι απαραίτητος. Παρά το γεγονός ότι στους κόλπους της ΕΕ, η συζήτηση με θέμα την αειφορία στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης ευρίσκεται στο αρχικό της στάδιο, έχουν ήδη αρχίσει να αποκρυσταλλώνονται ορισμένα συμπεράσματα.

2.2. Οι εμπειρογνώμονες συμφωνούν π.χ., ότι η διατήρηση των παλαιών κτιρίων προσφέρει, σε πολλές περιπτώσεις, πλεονεκτήματα από οικονομική και από οικολογική άποψη σε σχέση με την ανέγερση νέων οικοδομημάτων. Ταυτόχρονα, καθίσταται σαφές ότι η ανακαίνιση και ο εκσυγχρονισμός παλαιών κτιρίων χαρακτηρίζονται από ένταση εργασίας και χαμηλό βαθμό αυτοματοποίησης σε σύγκριση με τη νέα κατασκευή. Κατά συνέπεια, από την άποψη της απασχόλησης, η ανακαίνιση και ο εκσυγχρονισμός προσφέρουν περισσότερα πλεονεκτήματα.

2.3. Συνεπώς, για τη δημιουργία νέων κινήτρων που να ωφελούν την απασχόληση και το περιβάλλον, είναι απαραίτητο να υπάρξει ένας αναπροσανατολισμός της οικοδομικής πολιτικής με γνώμονα τη «βιώσιμη δόμηση και κατοικία».

2.3.1. Για την υλοποίηση των αντίστοιχων στόχων είναι απαραίτητο να ληφθούν ορισμένα μέτρα που να καλύπτουν την αναθεώρηση της νομοθεσίας, τη μετάθεση του κέντρου βάρους των ενισχύσεων και των ερευνών, την έναρξη ενός ευρύτατου κοινωνικού διαλόγου με αντικείμενο τους στόχους της αειφόρου ανάπτυξης στους τομείς της δόμησης και της διαβίωσης.

2.4. Παρά το γεγονός ότι η αειφορία στη δόμηση και τη διαβίωση ταυτίζεται συχνά με την εφαρμογή φιλοπεριβαλλοντικών οικοδομικών μεθόδων, η έννοια δεν πρέπει να περιοριστεί στο χώρο αυτό. Όπως αναφέρθηκε ήδη, η αειφορία στη δόμηση και τη διαβίωση διατέμνει την πολιτική και πρέπει, συνεπώς, να θεωρηθεί ότι αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της σύγχρονης πολεοδομικής διαχείρισης και χωροταξίας.

Οι προσπάθειες για την προαγωγή της αειφορίας στη δόμηση και τη διαβίωση εμπεριέχουν τα ακόλουθα κοινά στοιχεία:

2.5. Διαχείριση του εδάφους

Η πυκνότητα του πληθυσμού στις διάφορες χώρες της ΕΕ ποικίλει. Ωστόσο, ιδιαιτέρως στις περιοχές όπου υπάρχει σημαντική συγκέντρωση κατοίκων, εμφανίζονται παρεμφερείς τάσεις.

2.5.1. Η ένταση της χρήσης του εδάφους για την κατασκευή οικισμών και τις μεταφορές εντείνεται και, παράλληλα, υποβαθμίζεται η ποιότητα της ζωής και του περιβάλλοντος. Κατ'αυτόν τον τρόπο καταστρέφονται κατοικήσιμες περιοχές, μειώνεται η ποιότητα του ελεύθερου χρόνου, αυξάνεται η ατμοσφαιρική ρύπανση λόγω της υψηλότερης κυκλοφοριακής έντασης, διαταράσσεται ο κύκλος των υδάτων κ.λπ.

2.5.2. Η άναρχη πολεοδομική ανάπτυξη («urban sprawl») πρέπει να καταπολεμηθεί με την κατάλληλη διαχείριση του εδάφους. Το πρόβλημα θα μπορούσε να λυθεί με διάφορους τρόπους, π.χ. πρέπει να δίνεται προτεραιότητα στην επαναχρησιμοποίηση εγκαταλελειμμένων γαιών (ανακύκλωση του εδάφους) έναντι της χρησιμοποίησης άθικτων περιοχών και χώρων πρασίνου.

2.5.3. Στο πλαίσιο αυτό, η επαναχρησιμοποίηση των εγκαταλελειμμένων γαιών δεν πρέπει να εκλαμβάνεται απλώς ως αξιοποίηση διαφόρων γαιών ή βιομηχανικών χώρων αλλά και ως αναζωογόνηση εγκαταλελειμμένων πόλεων ή τμημάτων πόλεων.

2.6. Εξοικονόμηση πόρων και υλικών (περιορισμός της κατανάλωσης υλικών και ενέργειας)

Ένα από τα χαρακτηριστικά του κλάδου των οικοδομών είναι η υψηλή χρήση υλικών και ενέργειας.

2.6.1. Η εξόρυξη πρώτων υλών (αργίλου, άμμου, θραυστού σκύρου, ασβέστη κ.λπ.) και η επεξεργασία (π.χ. για την παραγωγή τσιμέντου, κλίνκερ, έτοιμων υλικών) συνεπάγονται σημαντικές βλάβες για το περιβάλλον και το οικοσύστημα καθώς και υψηλή κατανάλωση ενέργειας και εκπομπές ρύπων.

2.6.2. Επίσης, προκύπτουν σημαντικές ανάγκες στον τομέα των μεταφορών, που καλύπτονται με τη χρήση φορτηγών οχημάτων, γεγονός το οποίο έχει πρόσθετες επιπτώσεις όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας και την κυκλοφοριακή συμφόρηση.

2.6.3. Υπάρχει άμεση ανάγκη να δημιουργηθεί η δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας με τη βοήθεια καινοτόμων και αποδοτικών μεθόδων παραγωγής και επεξεργασίας.

2.6.4. Ταυτόχρονα, μπορούν να χρησιμοποιούνται σύγχρονες μέθοδοι για τον περιορισμό του όγκου των αποβλήτων παραγωγής, ώστε να μειωθεί το κόστος και η επιβάρυνση του περιβάλλοντος (π.χ. με τη δημιουργία τόπων εναπόθεσης αποβλήτων).

2.6.5. Λόγω του σημαντικού μεγέθους των ροών, ακόμη και ένα χαμηλό ποσοστό οικονομίας, π.χ. σε μεμονωμένες κατασκευές, μπορεί να αποδώσει σημαντικά οικονομικά οφέλη.

2.6.6. Από την άποψη αυτή, η επικέντρωση του ενδιαφέροντος στην ανακαίνιση και τον εκσυγχρονισμό παλαιών κτιρίων έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή - όπως προκύπτει από την ανάλυση του κύκλου ζωής τους - η πολιτική αυτή οδηγεί στην εξοικονόμηση υλικών και ενέργειας σε σχέση με την κατασκευή νέων κτιρίων. Ταυτόχρονα, περιορίζονται κατά ένα πολλαπλάσιο ποσοστό οι ποσότητες αποβλήτων που πρέπει να διατεθούν ανά μονάδα κατοικίας/παραγωγής.

2.6.7. Επιδοκιμάζεται κατ' αρχήν η ανακύκλωση των υπολειμμάτων κατασκευαστικών υλικών. Ωστόσο, πρέπει να τονιστεί ότι, στα πλαίσια της πολιτικής που ακολουθεί η ΕΕ στον τομέα των αποβλήτων, η επαναχρησιμοποίηση, δηλαδή η ανακαίνιση και ο εκσυγχρονισμός, πρέπει να έχει προτεραιότητα σε σχέση με την ανακύκλωση.

2.6.8. Επειδή στο παρελθόν εχρησιμοποιούντο στις οικοδομικές κατασκευές πολλά υλικά που είναι επιβλαβή για το περιβάλλον (π.χ. αμίαντος, μολυβδοσωλήνες/χρώματα, συμπυκνωτές και στεγανοποιητικά υλικά που περιείχαν PCB, PVC κ.λπ.) πριν από την ανακύκλωση πρέπει να γίνεται ουσιαστική απολύμανση του κτιρίου, ώστε να αποφεύγεται η απελευθέρωση ή η εξάπλωση βλαβερών ουσιών.

2.6.9. Βεβαίως, η ανέγερση νέων κτιρίων θα παραμείνει αναγκαία. Από τις πρόσφατες εμπειρίες (αύξηση του αριθμού των κατασκευαστικών υλικών που χρησιμοποιούνται, και ιδιαιτέρως των συνθετικών υλικών) προκύπτει ότι, στο μέλλον, κατά το σχεδιασμό και την κατασκευή κτιρίων πρέπει να συνυπολογίζεται και η μεταγενέστερη κατεδάφισή τους, ώστε να περιοριστεί κατά το δυνατό η ποσότητα των υλικών που δεν είναι δυνατό να επαναχρησιμοποιηθούν.

2.7. Οικοδομική διαχείριση

2.7.1. Χωρίς να παραγνωρίζεται η σημασία του κλάδου κατασκευής νέων κτιρίων, πρέπει να ενισχυθεί η τάση υπέρ της αναδιαμόρφωσης και της πολλαπλής χρήσης των διαθέσιμων οικοδομημάτων. Για το σκοπό αυτό πρέπει να εφαρμόζεται μια ευφυής και καινοτόμος μέθοδος οικοδομικής διαχείρισης, η οποία θα επικεντρώνεται στη λήψη μέτρων για την ανακαίνιση, τον εκσυγχρονισμό και την αναδιαμόρφωση των κτιρίων.

2.8. Αλλαγή νοοτροπίας

2.8.1. Είναι αναμφισβήτητο ότι, εκτός από τις τεχνικές βελτιώσεις και την εφαρμογή καινοτομιών, χρειάζεται και μια αλλαγή νοοτροπίας όσον αφορά τη χρήση κτιρίων.

2.8.2. Είναι γνωστό ότι, με την αύξηση της ευημερίας, αυξήθηκε και η κατά κεφαλή «κατανάλωση» χώρου κατοίκησης στις χώρες μέλη της ΕΕ.

2.8.3. Παρά την σχετική καθήλωση του πληθυσμού και την αύξηση του αριθμού των κατοικιών, η ανωτέρω κατάσταση είχε ως αποτέλεσμα να προκληθεί σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ έλλειψη κατοικιών, η οποία οδήγησε σε σημαντική άνοδο των ενοικίων.

2.8.4. Από επιστημονικές μελέτες προκύπτει ότι, ακόμη και αν η ανακαίνιση ενός παλαιού κτιρίου ή η ανέγερση ενός νέου βασιστούν στις καλύτερες οικολογικές και οικονομικές μεθόδους, δεν επιτυγχάνεται πλήρως η αναμενόμενη εξοικονόμηση ενέργειας ή ύδατος, επειδή οι χρήστες δεν εφαρμόζουν ορισμένους κανόνες, είτε από άγνοια, είτε από αμέλεια.

2.8.5. Τυπικά παραδείγματα της περίπτωσης αυτής είναι:

- ο κακός εξαερισμός,

- η μη χρησιμοποίηση εγκαταστάσεων για την εξοικονόμηση ύδατος,

- η οικονομικώς ασύμφορη χρήση οικιακών συσκευών κ.λπ.

2.8.6. Η εφαρμογή του παραδείγματος της «αειφορίας στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης», εκτός από την εφαρμογή τεχνικών καινοτομιών, απαιτεί και προγραμματισμό των αναγκών, ενημέρωση και ενδεχομένως αλλαγή νοοτροπίας των εκάστοτε χρηστών. Στο σημείο αυτό πρέπει να ληφθούν μέτρα για την κάλυψη των ελλείψεων που υφίστανται όσον αφορά την ενημέρωση του κοινού.

2.8.7. Σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο, αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω ενός ευρύτατου κοινωνικού διαλόγου και, σε μεμονωμένες περιπτώσεις, με την έγκαιρη συμμετοχή των μελλοντικών χρηστών. Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ο ιδιαίτερος ρόλος των ΜΚΟ και των εθελοντικών οργανώσεων όσον αφορά τη διάδοση πληροφοριών και την εφαρμογή των «βέλτιστων πρακτικών».

2.8.8. Όσον αφορά τα νέα κτίσματα, πρέπει να υπάρξει μια μετατόπιση από τη μονοδιάστατη στην πολυδιάστατη λειτουργικότητα.

2.8.9. Ο σχεδιασμός των κτιρίων πρέπει να είναι προσαρμοσμένος στις εναλλασσόμενες ανάγκες των χρηστών, όπως είναι π.χ.

- οι πολύτεκνες οικογένειες,

- τα άτεκνα ζευγάρια,

- οι ηλικιωμένοι,

- τα άτομα με ειδικές ανάγκες,

- οι χειροτεχνικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις.

2.9. Κατά συνέπεια, τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά της αειφορίας στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:

- συντήρηση των παλαιών κτιρίων αντί της ανέγερσης νέων,

- περαιτέρω προαγωγή της ανακύκλωσης,

- ενημέρωση,

- συμμετοχή και εκπαίδευση των χρηστών,

- υποκατάσταση ενεργειακών πόρων και υλικών από την ανθρώπινη εργασία,

- βελτίωση της προστασίας της εργασίας και της υγείας.

3. Οι στόχοι

3.1. Ανάπτυξη προτύπων

3.1.1. Η συζήτηση για τους στόχους και τη διαμόρφωση του παραδείγματος της αειφορίας στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης μόλις που έχει αρχίσει. Για το λόγο αυτό δεν είναι ακόμη δυνατό να προβληθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο.

3.1.2. Ωστόσο, το πρόβλημα καθιστά απαραίτητη την ανεύρεση ενός τέτοιου προτύπου και, για το σκοπό αυτό, πρέπει να ενταθούν οι προσπάθειες των επιστημόνων και να προωθηθεί η διεξαγωγή διαλόγου με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων ομάδων του πληθυσμού. Αποφασιστική σημασία έχει η συνεργασία των διαφόρων διοικητικών βαθμίδων, οργανώσεων και ομάδων συμφερόντων.

3.2. Η μείωση της κατανάλωσης υλικών και ενέργειας

3.2.1. Από τα σημερινά δεδομένα, προκύπτει ότι το θέμα του περιορισμού της κατανάλωσης υλικών και ενέργειας έχει ιδιαίτερη σημασία από την άποψη της αειφορίας στη δόμηση και τη διαβίωση.

3.2.2. Ο περιορισμός των εν λόγω ροών είχε ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις επί της κατανάλωσης ενέργειας (με αποτέλεσμα να μειωθούν κατ' αυτόν τον τρόπο οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα), της χρήσης του εδάφους, τις εκπομπές ρύπων και το κυκλοφοριακό.

3.2.3. Εκτός αυτού, ο περιορισμός της κατανάλωσης συμβάλλει στη διατήρηση του τοπίου και των χώρων αναψυχής και διευκολύνει την προστασία του περιβάλλοντος και τη σταθεροποίηση του κλίματος. Στην προκειμένη περίπτωση, δεν πρόκειται μόνο για τη γενική σταθεροποίηση του κλίματος, αλλά και για τις συνθήκες που επικρατούν στην τροπόσφαιρα και σε τοπικό επίπεδο.

3.3. Βιώσιμες και καινοτόμες μορφές εργασίας

3.3.1. Με την ολοκλήρωση των μεγάλων έργων για την κατασκευή υποδομών και της ανασυγκρότησης στην ανατολική πτέρυγα της ΕΕ, αναμένεται ότι, μεσοπρόθεσμα, η προσοχή θα στραφεί προς τη διατήρηση και την αναδιαρρύθμιση παλαιών κτιρίων.

3.3.2. Ακόμη και αν υπάρξει βελτίωση της οικονομικής συγκυρίας, δεν υπάρχει περίπτωση να δημιουργηθούν εκ νέου στους παραδοσιακούς τομείς οι θέσεις εργασίας που απωλέσθηκαν κατά τη δεκαετία του '90 λόγω της αύξησης της παραγωγικότητας και του αυτοματισμού.

3.3.3. Για το λόγο αυτό είναι απολύτως απαραίτητο να δημιουργηθούν βιώσιμες και καινοτόμες μορφές εργασίας. 3.3.4. Ταυτόχρονα διαγράφεται μια αύξηση των αναγκών στον τομέα της ανακαίνισης και του εκσυγχρονισμού σύμφωνα με διάφορες οικολογικές αρχές.

3.3.5. Συνεπώς, ο στόχος πρέπει να είναι η ανάπτυξη του δυναμικού αυτού με τη θέσπιση των κατάλληλων συνοδευτικών μέτρων και πάνω στη βάση μιας διορατικής συνεργασίας με τους κοινωνικούς εταίρους.

3.4. Επιμορφωτικά μέτρα, βελτίωση των δεξιοτήτων των εργαζομένων

3.4.1. Η αξιοποίηση των δυνατοτήτων απασχόλησης που προαναφέρθηκαν προϋποθέτει τη διάθεση ανταπόκρισης στις νέες απαιτήσεις που δημιουργούνται στο χώρο εργασίας.

3.4.2. Πρόκειται κυρίως για την απόκτηση νέων δεξιοτήτων, όπως η χρήση νέων υλικών και μεθόδων, η επιλεκτική αναπαλαίωση κτιρίων, ο ανά κατηγορία διαχωρισμός των αποβλήτων στις οικοδομές κ.λπ.

3.4.3. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει η δέουσα προσφορά για τους ενδιαφερόμενους εργαζομένους.

3.4.4. Από τις μέχρι τούδε εμπειρίες με τις οικολογικές κατασκευές προκύπτει ότι οι διαθέσιμες γνώσεις είναι ανεπαρκείς σε όλα τα επίπεδα (από το σχεδιασμό έως την εκτέλεση ενός έργου).

3.4.5. Ιδιαίτερες δεξιότητες απαιτούνται επίσης και για τη διατήρηση παλαιών ιστορικών κτιρίων και για την αποφυγή της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος.

3.4.6. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί σημαντικές απαιτήσεις όσον αφορά την επιμόρφωση και την επαγγελματική κατάρτιση.

4. Συμπεράσματα

4.1. Λόγω των πολλαπλών κοινωνικών, οικολογικών και οικονομικών πτυχών του θέματος, η ΟΚΕ προτείνει να συμπεριληφθεί η αειφορία στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης στις προτεραιότητες του πέμπτου προγράμματος-πλαισίου. Τούτο οφείλει να υλοποιηθεί σύμφωνα με τις συστάσεις που διατυπώνει η ΟΚΕ στη γνωμοδότησή της για το «Πέμπτο πρόγραμμα πλαίσιο: επιστημονικοί και τεχνολογικοί στόχοι» () καθώς και σε συνεργασία με τα άλλα μέσα των διαρθρωτικών ταμείων.

4.2. Σε όλη την ΕΕ, το θέμα αυτό δεν έχει εξεταστεί παρά μόνο επιφανειακά και έχει περιοριστεί σε μεμονωμένα έργα και πρωτοβουλίες που έχουν υλοποιηθεί στα διάφορα κράτη μέλη. Λόγω των σημαντικών προκλήσεων που περιλαμβάνονται στη «βιώσιμη δόμηση και κατοικία» και οι οποίες άπτονται πολλών τομέων και με σκοπό την επίτευξη των ορισθέντων στόχων, είναι απαραίτητη μια νέα αξιολόγηση.

Λόγω του ελλιπούς συντονισμού και του διεθνούς χαρακτήρα της θεματικής, επιβάλλεται η εντονότερη και ευρύτερη συμμετοχή της ΕΕ.

4.3. Είναι απαραίτητο να καταρτιστεί μια αξιόπιστη τράπεζα δεδομένων, που θα συμβάλλει στη λήψη των κατάλληλων πολιτικών αποφάσεων. Θα ήταν σκόπιμο να γίνει μια σύνοψη της κατάστασης και να ανταλλαγούν απόψεις μεταξύ των κρατών μελών σε σχέση με την αειφορία στη δόμηση και τη διαβίωση.

4.4. Παράλληλα με τα κύρια σημεία ενδιαφέροντος στους τομείς της ενέργειας και του περιβάλλοντος, η ΟΚΕ κρίνει ότι η προβληματική παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την άποψη της προαγωγής της καινοτομίας και της ανταγωνιστικότητας, κυρίως των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Πρέπει να μελετηθούν με περισσότερη ακρίβεια οι δυνατότητες περιορισμού της χρήσης φυσικών πόρων, ενέργειας και εδάφους. Τα αποτελέσματα πρέπει να αποτελέσουν τη βάση της διαμόρφωσης των κοινοτικών προγραμμάτων ενίσχυσης και πρωτοβουλιών.

4.5. Πρέπει να επιδιωχθεί η αλληλοδιασύνδεση των θεμάτων αυτών.

4.6. Πρέπει να διατεθούν επαρκείς πόροι για την ενίσχυση πρότυπων προγραμμάτων, που θα μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για την καθιέρωση καινοτομιών, και, παράλληλα, θα ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής, όπως π.χ. στην ιδέα της συμμετοχής που προβάλλεται στην Ατζέντα 21. Ακόμη, θα είναι απαραίτητο να προωθηθούν καινοτόμες λύσεις για την εξάλειψη των εμποδίων που τίθενται στην εξυγίανση και τον εκσυγχρονισμό των πολυκατοικιών που προορίζονται για ενοικίαση (οικονομικά και νομικά προβλήματα που προκύπτουν μεταξύ ιδιοκτητών και ενοικιαστών).

4.7. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση της κατάστασης που επικρατεί στα διάφορα κράτη μέλη της ΕΕ με βάση ένα κοινό πρότυπο έρευνας και έγκρισης και η διεξαγωγή συζήτησης του περιεχομένου της αειφορίας στη δόμηση και τη διαβίωση με σκοπό την ανεύρεση ενός κοινού ορισμού της θεματικής αυτής σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

4.8. Καλείται η Επιτροπή να προσδιορίσει τις στρατηγικές για την προαγωγή της αειφορίας στη δόμηση και τη διαβίωση που αποφέρουν τα καλύτερα αποτελέσματα από οικονομική, οικολογική και κοινωνική άποψη.

4.9. Με βάση τα σημερινά δεδομένα, η ανακαίνιση και ο εκσυγχρονισμός κτιρίων προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες απασχόλησης. Ωστόσο, οι εργαζόμενοι πρέπει να διαθέτουν τις απαιτούμενες γνώσεις και δεξιότητες.

4.10. Η Επιτροπή πρέπει να προτείνει με ποιο τρόπο μπορεί να επιτευχθεί η απαιτούμενη εκπαίδευση των εργαζομένων στον αναπτυσσόμενο τομέα της ανακαίνισης και του εκσυγχρονισμού κτιρίων.

4.11. Τηρούμενων των επιταγών της αρχής της επικουρικότητας, καταβάλλεται προσπάθεια για την κατάρτιση οδηγιών ή συστάσεων με αντικείμενο τα βασικά πρότυπα της αειφορίας στη δόμηση και τη διαβίωση. Σ' αυτές περιλαμβάνονται ορισμοί ενδεικτικών μεγεθών και παραμέτρων (π.χ. επιθυμητός περιορισμός της χρήσης εδάφους, ενδεικτικά μεγέθη για τη χρήση ανακυκλωμένων υλικών, προγράμματα ανέγερσης κατοικιών με επίκεντρο την αειφορία κ.λπ.) καθώς και η ενιαία συλλογή και δημοσίευση δεδομένων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

4.12. Η ΟΚΕ κρίνει απαραίτητο ότι τα μέρη που σχετίζονται με άμεσο τρόπο με το θέμα της αειφορίας στο χώρο της δόμησης και της διαβίωσης (ΟΤΑ, οργανώσεις και ιδιωτικές επιχειρήσεις) να έχουν στη διάθεσή τους επαρκείς πληροφορίες και προτάσεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν διάφορες καινοτομίες (π.χ. η συνεκτίμηση του περιβάλλοντος στις κατασκευαστικές συμβάσεις, η παροχή οικονομικών κινήτρων και συμβουλών για τη χρηστή οικονομική διαχείριση, ο εκσυγχρονισμός των σχετικών κανόνων, η εφαρμογή μεθόδων για την προώθηση της συμμετοχής των πολιτών κ.λπ.) που πρέπει να προωθηθούν με βάση τα πορίσματα εκθέσεων που έχουν υποβληθεί από εμπειρογνώμονες, σεμινάρια και ημερίδες εργασίας.

Βρυξέλλες, 1η Οκτωβρίου 1997.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ C 138 της 17. 5. 1993, ΕΕ C 140 της 11. 5. 1996.

() ΕΕ C 269 της 14. 10. 1991.

() Έγγρ. CES 550/97 τελ.