ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(91) 95 τελικό 
Βρυξέλλες, 30 Απριλίου 1991 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 
1 - ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Στο ψήφισμα του σχετικά με "τη διευκόλυνση, την προώθηση και τη χρηματοδότηση 
του τουρισμού" της 22ας Ιανουαρίου 1988, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισήμαινε 
τη συνολική σπουδαιότητα που έχει ο τουρισμός για την ευρωπαϊκή οικονομία και 
την ανάγκη μιας πιο ενεργής κοινοτικής δέσμευσης. Στο σημείο 7 του ψηφίσματος 
του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε να ονομαστεί το έτος 1990 "Ευρωπαϊκό 
Έτος του Ταξιδιώτη". 
Η Επιτροπή, με τη σειρά της, ενέκρινε την πρόταση αυτή και την υπέβαλε στο 
Συμβούλιο. Στις 21 Δεκεμβρίου 1988 το Συμβούλιο αποφάσισε μεταξύ άλλων να: 
επονομάσει το έτος 1990 "Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού" και, 
να συστήσει μια οργανωτική επιτροπή. 
Οι χώρες ΕΖΕΣ προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν στο ΕΕΤ. 
Οι υπουργοί καθόρισαν, συνεπώς, τους εξής στόχους: 
προετοιμασία του επερχόμενου μεγάλου ευρωπαϊκού χώρου χωρίς σύνορα με 
την αξιοποίηση του ενοποιητικού ρόλου του τουρισμού στη δημιουργία 
της Ευρώπης των πολιτών 
υπογράμμιση της οικονομικής και κοινωνικής σημασίας του τουριστικού 
τομέα, μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής και της 
δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης. 
Για το σκοπό αυτό, το Συμβούλιο αποφάσισε να εφαρμόσει ή να υποστηρίξει τις 
συντονισμένες δράσεις της Κοινότητας, των κρατών μελών και των ιδιωτικών 
οργανισμών του τουριστικού τομέα με σκοπό: 
την ενθάρρυνση της καλύτερης γνώσης του πολιτισμού και του τρόπου 
ζωής σε άλλα κράτη μέλη από τους πολίτες των κρατών μελών και κυρίως 
τους νέους, 
την προώθηση μιας καλύτερης χωροχρονικής κατανομής του τουρισμού 
κυρίως με την ενθάρρυνση της χρονικής κλιμάκωσης των διακοπών και την 
ανάπτυξη εναλλακτικών λύσεων στο μαζικό τουρισμό, νέων τουριστικών 
προορισμών και νέων μορφών τουρισμού ταυτόχρονα με το σεβασμό της 
ποιότητας του περιβάλλοντος, 
την προώθηση του τουρισμού στην Κοινότητα, κυρίως με τη διευκόλυνση 
της διακίνησης των ταξιδιωτών, καθώς και την ενθάρρυνση του τουρισμού 
προς την Ευρώπη από τρίτες χώρες. 
2 - ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 
Για την οργάνωση και το συντονισμό του Έτους, στο πλαίσιο του τμήματος 
"τουρισμός" της ΓΔ XXIII της Επιτροπής συστάθηκε μια ειδική μονάδα 
διαχείρισης η οποία αποτελείται από εθνικούς εμπειρογνώμονες των κρατών μελών 
και από συμβούλους. Η ομάδα διαχείρισης υποστηρίχθηκε από ένα δίκτυο 
ανταποκριτών του ΕΕΤ στο οποίο συμμετείχαν άτομα που εργάζονταν με καθεστώς 
ημι απασχόλησης στα γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε 11 χώρες. 
I I 
Την ευθύνη για τη διαχείριση του ΕΕΤ είχαν, αφενός, οι εθνικές επιτροπές 
και, αφετέρου, μια οργανωτική επιτροπή η οποία αποτελείτο από υπευθύνους των 
εθνικών επιτροπών των 18 χωρών και από αντιπροσωπευτικούς ευρωπαϊκούς 
οργανισμούς στον τομέα του τουρισμού. 
Η απόφαση του Συμβουλίου πρόβλεπε τρία είδη δράσεων: 
δράσεις που δεν απαιτούν κοινοτική χρηματοδότηση: προώθηση του 
λογότυπου, μείωση των τιμών των μεταφορικών μέσων και εκμετάλλευση 
των καταλυμάτων εκτός των περιόδων τουριστικής αιχμής. 
δράσεις οι οποίες συγχρηματοδοτούνται από τον κοινοτικό 
προϋπολογισμό: συγχρηματοδότηση εθνικών και πανευρωπαϊκών πρότυπων 
προγραμμάτων με σκοπό την προώθηση του τουρισμού εκτός τουριστικής 
περιόδου, του τουρισμού των νέων καθώς και του αγροτικού, 
πολιτιστικού, κοινωνικού και άλλων μορφών τουρισμού. Η Επιτροπή 
ενέκρινε 269 από τα 600 προγράμματα που υποβλήθηκαν και τα οποία 
ανέρχονται σε 3.599.870 ECU. 
δράσεις οι οποίες πρέπει να χρηματοδοτηθούν εξολοκλήρου από τον 
κοινοτικό προϋπολογισμό: διαγωνισμοί, εκστρατείες ενημέρωσης και 
σύναψης δημόσιων σχέσεων, διοικητικές δαπάνες και διαφημιστικό υλικό 
με το λογότυπο του Έτους, επίσημες τελετές, έκδοση του δελτίου 
"Ευρωτουρισμός". 
3 - ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 
Η προβολή του Έτους η οποία αποτελεί αυτόν καθεαυτόν το λόγο της οργάνωσης 
του είναι ένα θεμελιώδες κεφάλαιο. Μεταξύ των δράσεων προβολής του Έτους 
περιλαμβάνονται: η διανομή του διαφημιστικού υλικού, οι δημόσιες σχέσεις και 
οι επαφές με τους ανταποκριτές του Τύπου, οι χορηγίες, οι διαγωνισμοί, οι 
μηνιαίες θεματικές δραστηριότητες, οι τουριστικές εκθέσεις και ο γύρος των 
αεροστάτων του ΕΕΤ. 
Ήδη από την αρχή του Έτους, μοιράστηκε άφθονο διαφημιστικό υλικό με τα 
χρώματα του λογότυπου του ΕΕΤ στις 13 γλώσσες των 18 συμμετεχουσών χωρών. 
0 Τύπος και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ασχολήθηκαν με τη διάδοση στον 
ευρωπαϊκό τουριστικό Τύπο και στους δημοσιογράφους που εργάζονται για την 
Κοινότητα των ανακοινώσεων σχετικά με τις κυριότερες δράσεις του Έτους καθώς 
και του δελτίου ενημέρωσης "Ευρωτουρισμός" την επεξεργασία του οποίου ανέλαβε 
η μονάδα διαχείρισης. 
Στον τομέα των χορηγιών η αμερικανική εταιρία "American Express" προσέφερε 
την υποστήριξη της σε τρία επίπεδα: έρευνα, διαφήμιση, διασκέψεις. 
I I I 
Οι δέκα ευρωπαϊκοί διαγωνισμοί που διοργανώθηκαν από τις εθνικές επιτροπές 
είχαν στόχο την απονομή βραβείων για την καλύτερη αφίοα, την καλύτερη έκθεση, 
την καλύτερη έρευνα, το καλύτερα διατηρημένο χωριό, την πιο καθαρή πόλη, την 
καλύτερη φωτογραφία, τον καλύτερο εξοπλισμό για άτομα με ειδικές ανάγκες, το 
καλύτερο κρασί, το καλύτερο γεύμα και την καλύτερη πρωτοβουλία για άτομα 
τρίτης ηλικίας. Οι διαγωνισμοί αυτοί επέτρεψαν την ενθάρρυνση της ευρωπαϊκής 
συνεργασίας με τη συμμετοχή μελών από 18 χώρες, κυρίως νέων. 
Διοργανώθηκαν επίσης μηνιαίες θεματικές δραστηριότητες σε κάθε μια από τις 
συμμετέχουσες χώρες προκειμένου να δοθεί έμφαση σε ορισμένες υπαίθριες 
δραστηριότητες όπως για παράδειγμα: ιππασία, αλιεία, ποδηλασία ή αγροτικός 
τουρισμός. 
Διοργανώθηκε ένα πρόγραμμα για τη συμμετοχή σε τουριστικές εκθέσεις με σκοπό 
την ευρύτερη διάδοση των πληροφοριών σχετικά με το Έτος και την καθιέρωση 
επαφών με τους επαγγελματίες στον τομέα του τουρισμού. Συνεπώς, οργανώθηκε 
περίπτερο για το ΕΕΤ σε 15 τουριστικές εκθέσεις. 
Τέλος, η Επιτροπή διοργάνωσε στις 18 συμμετέχουσες χώρες μια μεγάλη ευρωπαϊκή 
περιοδεία (άνω των 30 εκδηλώσεων) διάρκειας 4 μηνών με δύο αερόστατα στα 
χρώματα του ΕΕΤ με σκοπό την προβολή του Έτους στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, 
στο ευρύ κοινό και στις διάφορες προσωπικότητες. 
4 - ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Η απόφαση του Συμβουλίου πρόβαλε την ανάγκη εφαρμογής συντονισμένων δράσεων 
εκ μέρους των κρατών μελών και των ιδιωτικών οργανώσεων με σκοπό να 
ενθαρρύνουν τους πολίτες των κρατών μελών και κυρίως τους νέους να γνωρίσουν 
καλύτερα τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής των άλλων κρατών μελών, να 
προωθήσουν την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού και να προωθήσουν τον 
ενδοκοινοτικό τουρισμό και την προσέλευση τουριστών από τρίτες χώρες. 
Οι προσπάθειες προς τους τομείς αυτούς ενθαρρύνθηκαν σε μεγάλη κλίμακα μέσω 
προγραμμάτων συγχρηματοδότησης τα οποία αποτελούν την ίδια την ουσία του 
Έτους και τα οποία κατατάσσονται σε ομάδες ανάλογα με το θέμα τους: 
κοινωνικός τουρισμός, τουρισμός των νέων, πολιτιστικός τουρισμός, αγροτικός 
τουρισμός, τουρισμός και περιβάλλον. Στο μέτρο του δυνατού, η ανάλυση των 
προγραμμάτων και των πρωτοβουλιών αυτών επέτρεψε τη διάκριση μεταξύ δύο τύπων 
δράσεων προώθησης, τις πρότυπες δράσεις και τις δράσεις με μακροπρόθεσμο 
αντίκτυπο. 
Στον τομέα του τουρισμού των νέων, τα 40 προγράμματα που επιλέχθηκαν 
αποδεικνύουν το ενδιαφέρον αυτής της κατηγορίας πληθυσμού η οποία είναι 
περισσότερο προσανατολισμένη προς τη γνώση του πολιτισμού και του τρόπου ζωής 
στην Ευρώπη καθώς και στην επιλογή διακοπών συνδυασμένων με άλλες 
δραστηριότητες. Το "Ευρωτρένο" αποτελεί το πιο επιτυχημένο πρόγραμμα 
ανταλλαγής νέων του Έτους. Το πρόγραμμα αυτό έδωσε την ευκαιρία σε 
περισσότερους από 100 φοιτητές από 27 χώρες να συγκεντρωθούν μέσα σ'ένα 
τρένο το οποίο διέσχισε 10 πόλεις της Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης. 
0 πολιτιστικός τουρισμός αποτέλεσε επίσης αντικείμενο μεγάλου ενθουσιασμού 
κυρίως κατά την επεξεργασία και την προώθηση ευρωπαϊκών πολιτιστικών 
τουριστικών προγραμμάτων όπως η διαδρομή προς τον Άγιο Ιάκωβο της 
Κομποστέλλας, οι δρόμοι του Μπαρόκ ή των Κελτών στην Ευρώπη. 
IV 
Το ενδιαφέρον για τον κοινωνικό τουρισμό ήταν μικρότερο, πράγμα το οποίο 
οφείλεται ίσως σε ένα πρόβλημα ορισμού. Ωστόσο, πραγματοποιήθηκαν ορισμένες 
πολύ ενδιαφέρουσες πρωτοβουλίες για τις μονογονικές οικογένειες, τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες και τους ηλικιωμένους. Η διάσκεψη "Τουρισμός για όλους" 
(Tourism for All) θα αποτελέσει ένα πρώτο βήμα για την ευρωπαϊκή συνεργασία 
με σκοπό τη βελτίωση του εξοπλισμού που προορίζεται για άτομα με ειδικές 
ανάγκες. 
Όσον αφορά τον αγροτικό τουρισμό, κατά τη διάρκεια του Έτους, παρατηρήθηκε 
μια μεγάλη κινητοποίηση των οργανισμών που έχουν αναλάβει την ανάπτυξη του 
τόσο στο επίπεδο των εθνικών και των πανευρωπαϊκών προγραμμάτων όσο και στο 
επίπεδο των διασκέψεων που οργανώθηκαν. Οι τουριστικοί πράκτορες που 
ασχολούνται με τον αγροτικό τομέα δήλωσαν ότι είναι πρόθυμοι να γίνουν 
περισσότερο επαγγελματίες και να δώσουν μια νέα διάσταση στον αγροτικό 
τουρισμό στην Ευρώπη. 
Η συνειδητοποίηση της σημασίας του περιβάλλοντος για την ανάπτυξη του 
τουρισμού αποτέλεσε μια σημαντική πτυχή αυτού του Έτους. Πολυάριθμα πρότυπα 
προγράμματα συνέβαλαν στην επεξεργασία και στην προώθηση του "ήπιου" και 
οικολογικού τουρισμού, στην ευαισθητοποίηση των διαφόρων τουριστικών 
παραγόντων σχετικά με τη σημασία που έχει η διαφύλαξη του περιβάλλοντος κατά 
την ανάπτυξη των τουριστικών υποδομών και υπηρεσιών. Υποστηρίχθηκε η 
δημιουργία δικτύων παροχής πληροφοριών για την ευκολότερη ανταλλαγή 
εμπειριών στον τομέα αυτό ο οποίος αποκτά προτεραιότητα για πολλά κράτη μέλη. 
5 - ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΕΚ ΚΑΙ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΕΖΕΣ ΚΑΤΑ 
ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού, οι χώρες ΕΖΕΣ συνεργάστηκαν 
με τις 12 κοινοτικές χώρες. Η συνεργασία αυτή αποδείχθηκε πάρα πολύ γόνιμη 
και προβλέπεται να συνεχιστεί στο πλαίσιο των προσεχών διαπραγματεύσεων. 
6 - ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού ήταν, αναμφισβήτητα, ένα έτος πλούσιο σε αριθμό 
και ποικιλία πρωτοβουλιών. 
Ορισμένες δυσκολίες οι οποίες αντιμετωπίστηκαν κατά την έναρξη του Έτους 
οφείλονται στον υπερβολικά σύντομο χρόνο προετοιμασίας, το μικρό αριθμό του 
προσωπικού το οποίο καθυστέρησε στην ανάληψη των καθηκόντων του και τον 
περιορισμένο προϋπολογισμό. 0 μεγάλος αριθμός δραστηριοτήτων που 
πραγματοποιήθηκε σε ένα ευρύτατο φάσμα τομέων, αύξησε τη δυσκολία του ελέγχου 
της καλής διεξαγωγής τους καθώς και την προώθηση τους στο ευρύτερο κοινό. Η 
ανταπόκριση των κρατών μελών ήταν άνιση όσον αφορά τη συμμετοχή τους στο Έτος 
λόγω των περιορισμένων μέσων που διέθεταν ορισμένες εθνικές επιτροπές. 
Παρόλες τις επιφυλάξεις που μπορούν να διατυπωθούν όσον αφορά την οργάνωση 
του Έτους, είναι αναμφισβήτητο ότι το περιεχόμενο και ο αντίκτυπος του 
προκάλεσαν το ενδιαφέρον και δραστηριοποίησαν τόσο τους αρμόδιους κρατικούς 
εταίρους όσο και τους ιδιωτικούς φορείς στον τομέα του τουρισμού. Πράγματι, 
το Έτος πρόβαλε τον τουριστικό τομέα συνολικά μέσα στην ποικιλομορφία και 
πολυπλοκότητα του και η Επιτροπή μπόρεσε να αναπτύξει μια μεγάλη ποικιλία 
θεμάτων βασιζόμενη σε συγκεκριμένα προγράμματα κυρίως στον τομέα της 
αναζήτησης εναλλακτικών λύσεων στο μαζικό τουρισμό. 
Επιπλέον, το Έτος επέτρεψε στην Επιτροπή και στους τουριστικούς πράκτορες να 
καλλιεργήσουν διάφορες επαφές με τους αρμόδιους τουριστικούς παράγοντες, όχι 
μόνο στις χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της ΕΖΕΣ αλλά και στις χώρες 
της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, πράγμα που αποτελεί μια νέα βάση 
συνεργασίας η οποία είναι απαραίτητη για την καλή διεξαγωγή των μελλοντικών 
δράσεων της Κοινότητας στον τομέα του τουρισμού. 
- 1 -
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
2 -
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 
Η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων επιθυμεί να εκφράσει τις θερμές της 
ευχαριστίες σε όλους όσοι, από κοντά ή από μακριά, συμμετείχαν στο Ευρωπαϊκό 
Έτος Τουρισμού και συγκεκριμένα στις εθνικές επιτροπές και στους ανταποκριτές 
του ΕΕΤ που συνέβαλαν στην εκπόνηση της παρούσας έκθεσης. 
- 3 -
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 
ΠΡΟΛΟΓΟΣ 
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
1.1 Ιστορικό 
1.2 Στόχοι 
2. ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 
2.1 Οργάνωση 
2.2 Προϋπολογισμός 
2.2.1 Δράσεις που δεν απαιτούν κοινοτική χρηματοδότηση 
2.2.2 Δράσεις που συγχρηματοδοτούνται από τον κοινοτικό 
προϋπολογισμό 
2.2.3 Δράσεις που χρηματοδοτούνται εξολοκλήρου από τον 
κοινοτικό προϋπολογισμό 
3. ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 
3.1 Χρησιμοποίηση του λογότυπου του ΕΕΤ 
3.2 Διαφημιστικό υλικό 
3.3 Τύπος και δημόσιες σχέσεις 
3.4 Χορηγίες 
3.5 Διαγωνισμοί 
3.6 Μηνιαίες δραστηριότητες 
3.7 Τουριστικές εκθέσεις 
3.7.1 Περίπτερα 
3.7.2 Άλλα περίπτερα 
3.7.3 Επαφές με τον Τύπο 
3.7.4 Συνδιασκέψεις με την ευκαιρία εκθέσεων 
3.7.5 Αξιολόγηση 
3.7.6 Ευρωπαϊκές προοπτικές 
3.8 0 Μεγάλος Γύρος Αερόστατων του ΕΕΤ 
- 4 
4. ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
4.1 Koινωνικός τουρισμός 
4.1.1 Προγράμματα 
4.1.2 Διαγωνισμοί 
4.1.3 Συμπεράσματα και συστάσεις 
4.2 Τουρισμός των νέων 
4.2.1 Προγράμματα 
4.2.2 Συμπεράσματα 
4.3 Πολιτιστικός τουρισμός 
4.3.1 0 ρόλος του πολιτιστικού τουρισμού 
4.3.2 Βραχυπρόθεσμα προγράμματα 
4.3.3 Διασκέψεις 
4.3.4 Πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα 
και εκδρομές με θέμα την πολιτιστική 
κληρονομιά στην Ευρώπη 
4.3.5 Συμπεράσματα 
4.4 Αγροτικός τουρισμός 
4.4.1 Δράσεις προώθησης 
4.4.2 Πρότυπες δράσεις 
4.4.3 Μακροπρόθεσμες δράσεις 
4.4.4 Συμπεράσματα 
4.5 Τουρισμός και περιβάλλον 
4.5.1 Το περιβάλλον στο πλαίσιο του ΕΕΤ 
4.5.2 Ταξινομήσεις 
4.5.3 Προγράμματα ΕΕΤ 
4.5.4 Βραχυπρόθεσμες δράσεις 
4.5.5 Πρότυπες δράσεις 
4:5.6 Διασκέψεις και σεμινάρια 
4.5.7 Συμπεράσματα 
5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΕΚ ΚΑΙ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΤΗΣ ΕΖΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ 
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
6. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
- 5 -
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
1990, Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού. Το Συμβούλιο Υπουργών απαντώντας σε σχετική 
πρόταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, την οποία είχε υποστηρίξει και η 
Επιτροπή, αποφάσισε να ανακηρύξει το 1990 Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού. Κατά τη 
διάρκεια του έτους αυτού υποβλήθηκαν στο Συμβούλιο και στους βουλευτές του 
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου πολλές εκθέσεις προσωρινού χαρακτήρα. Ενώ 
ολοκληρώνεται το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού, η Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 7 
της απόφασης 46/89/ΕΟΚ, παρουσίαζει μια έκθεση που αφορά τις περισσότερες από 
τις δράσεις που πραγματοποιήθηκαν και οι οποίες, στο εξής, αποτελούν ένα 
αντιπροσωπευτικό δείγμα που επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων. 
Στην έκθεση αυτή ο αναγνώστης θα βρεΙ, ύστερα από μια σύντομη υπενθύμιση του 
ιστορικού του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού^1* και των στόχων του, μια 
περιγραφή των δομών νου δημιουργήθηκαν για τη διαχείριση και τη διοργάνωση 
του καθώς και πληροφορίες σχετικά με τους δημοσιονομικούς πόρους που τέθηκαν 
στη διάθεση της Επιτροπής για το σκοπό αυτό. 
Το μεγαλύτερο τμήμα της έκθεσης, πάντως, αφιερώνεται στις δραστηριότητες που 
πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του Έτους. Για προφανείς λόγους, δεν έγινε 
δυνατό να συμπεριληφθούν όλες ανεξαιρέτως οι δραστηριότητες και ήταν 
απαραίτητο να γίνει μια επιλογή προκειμένου να παρουσιαστούν τα πλέον 
αντιπροσωπευτικά προγράμματα της δράσης στο σύνολο της. 
Στην παρουσίαση της, η Επιτροπή κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια προκειμένου 
να ακολουθήσει τα θέματα της απόφασης του Συμβουλίου και να κάνει διάκριση, 
στο μέτρο του δυνατού, μεταξύ των ειδικών δράσεων, των πρότυπων δράσεων και 
των δράσεων που έχουν πιο μακροπρόθεσμες συνέπειες. 
Η Επιτροπή εξακολουθεί να παρακολουθεί την εξέλιξη των πρωτοβουλιών που 
άρχισαν στη διάρκεια του ΕΕΤ* διατηρεί επίσης επαφή με τους οργανισμούς που 
συμμετείχαν στο Έτος. 
(1) ΕΕΤ 
- 6 -
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
1.1. Ιστορικό 
Στις 22 Ιανουαρίου 1988, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ένα ψήφισμα για τη 
"διευκόλυνση, προώθηση και χρηματοδότηση του τουρισμού". 
Στο ψήφισμα αυτό, το Κοινοβούλιο παρουσίαζε μια σειρά ειδικών προτάσεων και 
επισήμαινε τη συνολική σπουδαιότητα που έχει ο τουρισμός για την ευρωπαϊκή 
οικονομία και την ανάγκη μιας πιο ενεργής κοινοτικής δέσμευσης. Στο σημείο 7 
του ψηφίσματος του, το Κοινοβούλιο πρότεινε να επονομαστεί το έτος 1990 
"Ευρωπαϊκό Έτος του Ταξιδιώτη". 
Η Επιτροπή υιοθέτησε την πρόταση αυτή και την υπέβαλε , στα τέλη 1988, στο 
Συμβούλιο με τη μορφή επίσημης πρότασης απόφασης. Πάντως, η επωνομασία 
τροποποιήθηκε λίγο και έγινε "Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού", προκειμένου αφενός 
να γίνει σαφές ότι δεν απευθυνόταν αποκλειστικά και μόνο στο μεμονωμένο 
ταξιδιώτη, αλλά σε ένα ολόκληρο τομέα που είναι ζωτικής σημασίας για την 
Ευρώπη, και αφετέρου να συμπεριλάβει όλους όσοι εργάζονται στον εν λόγω 
τομέα. Ύστερα από την ευνοϊκή γνώμη του Κοινοβουλίου και της Οικονομικής και 
Κοινωνικής Επιτροπής, το Συμβούλιο στις 21 Δεκεμβρίου 1988 αποφάσισε: 
να επονομάσει το έτος 1990 "Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού", 
να διαθέσει ειδικό προϋπολογισμό ύψους 5.000.000 ECU για τη χρηματοδότηση 
αυτής της δράσης και 
να συστήσει μια οργανωτική επιτροπή. 
Στη συνέχεια, αποφάσισε επίσης να προσκαλέσει τις χώρες ΕΖΕΣ να συμμετάσχουν 
πλήρως στο ΕΕΤ. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, εξάλλου, προσέφερε και αυτό την 
υποστήριξη του. 
Πρέπει να σημειωθεί, ότι η απόφαση του Συμβουλίου άφηνε στην Επιτροπή 12 μόνο 
μήνες για την προετοιμασία της δράσης αυτής, χρονικό διάστημα εξαιρετικά 
σύντομο. 
1.2. Στόχοι 
Στο πρόγραμμα δράσης, που εγκρίθηκε για το σκοπό αυτό στις 14 Δεκεμβρίου 
1988, υπογραμμίζεται ο ενοποιητικός ρόλος του τουρισμού για την 
πραγματοποίηση της ενιαίας αγοράς το 1992 και τη δημιουργία μιας πραγματικής 
Ευρώπης των πολιτών. 
Το Συμβούλιο έλαβε την απόφαση αυτή για τους ακόλουθους λόγους: 
α) 0 ενδοευρωπαϊκός τουρισμός επιτρέπει στους πολίτες, και ιδιαίτερα στους 
νέους να γνωρίσουν καλύτερα τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής των κρατών 
μελών της Κοινότητας και, κατά συνέπεια, να συνειδητοποιήσουν καλύτερα 
την ευρωπαϊκή πραγματικότητα. 
β) 0 τουρισμός αποτελεί έναν οικονομικό τομέα που έχει ζωτική σημασία για 
την Κοινότητα και τα κράτη μέλη της, εφόσον αντιπροσωπεύει περίπου το 
5,5% του ΑΕΠ της Κοινότητας, το 8% της κατανάλωσης των νοικοκυριών και το 
4,5% των εισροών και εκροών σε νομίσματα. 0 τομέας αυτός απασχολεί 
7.500.000 ευρωπαίους, αριθμός που αυξάνεται συνεχώς, και αντιστοιχεί στο 
6% της συνολικής απασχόλησης. 
- 7 -
γ) Οι αρνητικές πλευρές του τουρισμού είναι η υπερβολική συγκέντρωση κατά 
τις τουριστικές περιόδους αιχμής, με αποτέλεσμα τον κορεσμό των μέσων 
μεταφοράς και των υπηρεσιών διαμονής στις περιόδους αυτές, η 
υποαξιοπο(ηση του εξοπλισμού και των ανθρώπινων πόρων εκτός των περιόδων 
τουριστικής αιχμής και ο κίνδυνος της υποβάθμισης του φυσικού 
περιβάλλοντος. Είναι επομένως απαραίτητη η προώθηση της καλύτερης 
αξιοποίησης της τουριστικής υποδομής και του τουριστικού εξοπλισμού. 
δ) 0 ευρωπαϊκός τουρισμός απώλεσε ένα μερίδιο της αγοράς· έχασε 10% της 
παγκόσμιας αγοράς σε 10 χρόνια, με σχετικούς όρους. Είναι επομένως καιρός 
να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στο μέλλον αυτού του τομέα και να εξεταστούν 
εναλλακτικοί τρόποι για το μαζικό τουρισμό. 
Οι υπουργοί, λοιπόν, καθόρισαν τους κυριότερους στόχους του Έτους μέσα στο 
ακόλουθο πλαίσιο: 
α) προετοιμασία του επερχόμενου μεγάλου ευρωπαϊκού χώρου χωρίς σύνορα, με 
την αξιοποίηση του ενοποιητικού ρόλου του τουρισμού στην κατεύθυνση της 
δημιουργίας της Ευρώπης των πολιτών· 
β) επισήμανση, μεταξύ άλλων, της οικονομικής και κοινωνικής σημασίας του 
τουριστικού τομέα στο πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής και της 
δημιουργίας νέων θέσεων απασχόλησης. 
Για το σκοπό αυτό, το Συμβούλιο αποφάσισε να πραγματοποιήσει ή να υποστηρίξει 
συντονισμένες δράσεις της Κοινότητας, των κρατών μελών και των ιδιωτικών 
οργανισμών του τουριστικού τομέα. Οι δράσεις αυτές θα πρέπει να αποσκοπούν 
κυρίως: 
στην ενθάρρυνση της καλύτερης γνώσης, εκ μέρους των πολιτών των κρατών 
μελών και κυρίως των νέων, του πολιτισμού και του τρόπου ζωής άλλων 
κρατών μελών, 
στην προώθηση του τουρισμού στην Κοινότητα, κυρίως με τη διευκόλυνση της 
διακίνησης των ταξιδιωτών, καθώς και του τουρισμού προς την Ευρώπη από 
τρίτες χώρες, 
στην προαγωγή της καλύτερης χωροχρονικής κατανομής του τουρισμού κυρίως 
με την ενθάρρυνση της χρονικής κλιμάκωσης των διακοπών και την ανάπτυξη 
εναλλακτικών λύσεων στο μαζικό τουρισμό, νέων προορισμών διακοπών και 
νέων μορφών τουρισμού, ταυτόχρονα με τη διαφύλαξη της ποιότητας του 
περιβάλλοντος. 
- 8 -
2. ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 
2.1. Οργάνωση 
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχοντας επίγνωση της σημασίας του ΕΕΤ και της 
οργανωτικής πολυπλοκότητας του, σύστησε μια ειδική μονάδα διαχείρισης αρμόδια 
για την οργάνωση των δραστηριοτήτων και το συντονισμό του ΕΕΤ. Στη μονάδα 
αυτή, που υπάγεται στο τμήμα "τουρισμός" της ΓΔ XXIII, συμμετέχουν υπάλληλοι 
της Επιτροπής, εμπειρογνώμονες που έχουν αποσπαστεί από τους εθνικούς 
οργανισμούς τουρισμού 7 κρατών μελών και 2 χωρών της ΕΖΕΣ, καθώς και στελέχη 
του Ευρωσυμβουλίου, γνωμοδοτικού οργάνου σε θέματα διαχείρισης, το οποίο 
συστάθηκε από την Επιτροπή για να υποστηρίξει τις δραστηριότητες του ΕΕΤ. Οι 
εμπειρογνώμονες που αποσπάστηκαν από τους εθνικούς οργανισμούς τουρισμού 
ανέλαβαν καθήκοντα σύμφωνα με την ημερομηνία άφιξης τους, ο τελευταίος δε 
ανέλαβε καθήκοντα τους πρώτους μήνες του 1990. 
Από το Φεβρουάριο 1990, το έργο της μονάδας διαχείρισης υποστηρίχτηκε από ένα 
δίκτυο ανταποκριτών του ΕΕΤ, στο οποίο συμμετείχαν άτομα που εργάζονταν με 
καθεστώς ημι απασχόλησης στα γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε 11 κράτη μέλη 
(εκτός από το Λουξεμβούργο). Σε γενικές γραμμές, οι ανταποκριτές αυτοί 
συμμετείχαν στις συνεδριάσεις των εθνικών επιτροπών ΕΕΤ, συνέβαλαν στην 
προώθηση των πανευρωπαϊκών στόχων του ΕΕΤ στη χώρα τους, συνεργάστηκαν για 
την προώθηση εθνικών εκδηλώσεων, οργάνωσαν συνεντεύξεις Τύπου και εθνικές 
διαφημιστικές εκστρατείες και ικανοποίησαν πολυάριθμα αιτήματα για 
πληροφορίες και διαφημιστικό υλικό που υποβλήθηκαν στα γραφεία της Επιτροπής. 
Εαν το δίκτυο ανταποκριτών και εθνικών εμπειρογνωμόνων είχε λειτουργήσει από 
το 1989, ένα χρόνο δηλαδή πριν από την έναρξη του Έτους, θα είχε οπωσδήποτε 
συμβάλλει στη βελτίωση της απήχησης που είχε το ΕΕΤ στα κράτη μέλη, στη 
διευκόλυνση της διοργάνωσης εκδηλώσεων και στον πολλαπλασιασμό των 
αποτελεσμάτων. 
Υπεύθυνοι για τη διαχείριση του ΕΕΤ ήταν: 
ΜΙΑ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
στην οποία συμμετείχαν υπεύθυνοι των εθνικών επιτροπών των 18 χωρών που 
συμμετείχαν στο ΕΕΤ, δηλαδή των κρατών μελών και των χωρών της ΕΖΕΣ, 
καθώς και υπεύθυνοι των ευρωπαϊκών οργανισμών τουρισμού που εκπροσωπούσαν 
όλες τις πλευρές του εν λόγω τομέα. Η μονάδα διαχείρισης παρουσίαζε 
απολογισμό των δραστηριοτήτων της στην οργανωτική επιτροπή και ζητούσε τη 
γνώμη της. Η οργανωτική επιτροπή συνεδρίασε δύο φορές το 1989 και 4 φορές 
το 1990. Οι συνεδριάσεις αυτές θα συνεχιστούν και το 1991. 
ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΤΡΟΠΕΣ 
Σε όλες τις χώρες δημιουργήθηκαν εθνικές επιτροπές στις οποίες 
συμμετείχαν εκπρόσωποι των εθνικών κυβερνήσεων, της τουριστικής 
βιομηχανίας και των διαφημιστικών φορέων. 
Οι επιτροπές αυτές συνεδρίαζαν σε τακτική βάση προκειμένου να λάβουν 
αποφάσεις για τη διεξαγωγή του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού σε κάθε χυρα, 
να αξιολογήσουν τα εθνικά προγράμματα και να υποστηρίξουν τη 
- 9 -
χρηματοδότηση τους στη μονάδα διαχείρισης, καθώς και να προτείνουν, σε 
συντονισμό με τις εθνικές επιτροπές άλλων χωρών, πανευρωπαϊκά 
προγράμματα, τα οποία στη συνέχεια τα διαβίβαζαν στη μονάδα διαχείρισης 
για γνωμοδότηση, και τέλος να ανακοινώσουν και συντονίσουν τη διοργάνωση 
διαγωνισμών και εκδηλώσεων ΕΕΤ σε εθνικό επίπεδο και να διασφαλίσουν την 
προώθηση του ΕΕΤ στις αντίστοιχες χώρες τους. 
2.2. ΠροΟπολογισμός 
Για τη χρηματοδότηση του ΕΕΤ διατέθηκε ποσό ύψους 4.600.000 ECU, το οποίο 
συμπληρώθηκε με τη δημοσιονομική συνεισφορά ύψους 566.374 ECU των χωρών ΕΖΕΣ 
καθώς και με 594.086 ECU που διατέθηκαν από τη γραμμή του προϋπολογισμού 
"Τουρισμός" (Β 5870). Εξάλλου, το 1989 διατέθηκε ένα μέρος από τη γραμμή του 
προϋπολογισμού "Τουρισμός" για την προετοιμασία του Έτους. 0 συνολικός 
προύπολογισμός που διατέθηκε για το 1989 και το 1990 ανήλθε, κατά τον τρόπο 
αυτό, σε 8.142.457 ECU και οι δαπάνες σε 8.050.735 ECU (βλέπε συνημμένο 
συνοπτικό πίνακα). Είναι προφανές, ότι μ'έναν παρόμοιο προϋπολογισμό το 
Συμβούλιο δεν μπορούσε να φιλοδοξήσει η δράση αυτή να έχει αντίκτυπο σε όλο 
τον κόσμο της Κοινότητας. Οι εμπειρογνώμονες σε θέματα δημοσίων σχέσεων 
εκτιμούν ότι, προκειμένου να υπάρξει ένας αξιόλογος αντίκτυπος, θα πρέπει να 
σχεδιαστεί μια νέα εκστρατεία με προϋπολογισμό 4 έως 5 ECU ανά κάτοικο του 
πληθυσμού στόχου. Παρόλο που δεν είναι απόλυτα σαφές ποιος ακριβώς ήταν αυτός 
ο πληθυσμός στόχος στον οποίο απέβλεπε η απόφαση του Συμβουλίου, οι αριθμοί 
από μόνοι τους δείχνουν τους δημοσιονομικούς περιορισμούς. 
Με την απόφαση του Συμβουλίου προσδιορίζονταν 3 είδη δράσεων για το Έτος 
Τουρισμού: 
δράσεις που δεν απαιτούν κοινοτική χρηματοδότηση· 
δράσεις που συγχρηματοδοτούνται από τον κοινοτικό προϋπολογισμό· 
δράσεις που χρηματοδοτούνται εξολοκλήρου από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. 
2.2.1 Δράσεις που δεν απαιτούν κοινοτική χρηματοδότηση 
Οι δράσεις αυτές αφορούσαν την προβολή του λογότυπου ΕΕΤ στις 18 
συμμετέχουσες χώρες με τη συνδρομή γραφείων ταξί δ(ου, ξενοδοχείων, 
αεροπορικών εταιριών και οργανισμών σιδηροδρόμων, εταιριών ενοικίασης 
αυτοκινήτων κλπ. Το λογότυπο χρησιμοποιήθηκε ευρέως στα εθνικά διαφημιστικά 
φυλλάδια, στα προγράμματα των τουριστ ικώ πρακτορείων, σε διαφημιστικές αφίσες 
κλπ. στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ιαπωνία. Στο κεφάλαιο 3 
"διαφημιστικό υλικό" περιλαμβάνονται περισσότερες πληροφορίες για το 
λογότυπο. 
Η απόφαση του Συμβουλίου απέβλεπε και στην αξιοποίηση των μέσων μαζικής 
ενημέρωσης. Το θέμα αυτό εξετάζεται στο κεφάλαιο 3.3 "Τύπος και δημόσιες 
σχέσεις". 
Η απόφαση του Συμβουλίου προέβλεπε επίσης τη μείωση του κόστους μεταφοράς και 
διαμονής εκτός των περιόδων τουριστικής αιχμής. Το μόνο μέτρο που λήφθηκε 
στον τομέα αυτό, με δεδομένες τις ιδιαίτερα σύντομες προθεσμίες προετοιμασίας 
και εφαρμογής, ήταν το ειδικό εισητήριο Euro Domino Rail Pass που ίσχυε για 
τα σιδηροδρομικά ταξίδια. Πρόκειται για μια εφάπαξ συνδρομή που επιτρέπει 
στους ταξιδιώτες να χρησιμοποιούν το ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο με 
μειωμένη τιμή. Η διαφήμιση που του έγινε ήταν αρκετά καλή και χρησιμοποιήθηκε 
με μεγαλύτερη επιτυχία σε ορισμένες χώρες και με μικρότερη σε άλλες· 
πράγματι, πολλές σιδηροδρομικές εταιρίες που ήδη εφαρμόζουν πολλές 
δυνατότητες μειωμένου εισιτηρίου, δεν έδειξαν μεγάλη προθυμία να προωθήσουν 
ένα ακόμη "ειδικό εισιτήριο". 
- 10 -
Η μονάδα διαχείρισης κατέβαλε σημαντικές προσπάθειες για να εισαγάγει μια 
παρόμοια δυνατότητα εφάπαξ συνδρομής για τα αεροπορικά ταξίδια. Προέκυψαν 
όμως προβλήματα ανταγωνισμού τόσο στον ίδιο τον τομέα όσο και σε επίπεδο 
κοινοτικής πολιτικής μια και η δυνατότητα αυτή αφορούσε τους τουρίστες που 
προέρχονται από τρίτες χώρες και ταξιδεύουν στην Ευρώπη. Επομένως, η ιδέα, 
δυστυχώς, έπρεπε να εγκαταλειφθεί. Προβλήματα ανταγωνισμού σχετικά με τη 
μείωση των τιμών των εισιτηρίων προέκυψαν επίσης και σε άλλους τομείς της 
τουριστικής βιομηχανίας· εάν οι προθεσμίες οργάνωσης ήταν μεγαλύτερες, 
ενδεχομένως να είχαν ξεπεραστεί. 
2.2.2. Δράσεις που συγχρηματοδοτούνται από τον κοινοτικό προϋπολογισμό 
Γι'αυτές τις δράσεις διατέθηκαν οι πιο σημαντικοί δημοσιονομικοί πόροι στη 
διάρκεια του ΕΕΤ. 
Η απόφαση του Συμβουλίου της 21ης Δεκεμβρίου 1988 προέβλεπε προϋπολογισμό 
2.500.000 ECU για τη συγχρηματοδότηση πρότυπων δράσεων από δημόσιους και 
ιδιωτικούς οργανισμούς προκειμένου να ενισχυθεί ο τουρισμός εκτός περιόδων 
τουριστικής αιχμής, ο πολιτιστικός, αγροτικός και κοινωνικός τουρισμός καθώς 
και ο τουρισμός των νέων και άλλες μορφές τουρισμού. 
Τον Ιούλιο 1989, η οργανωτική επιτροπή έδωσε τη συγκατάθεση της να διατεθεί 
το 20% του ποσού των 2.500.000 ECU (δηλ. 500.000 ECU) για τη συγχρηματοδότηση 
των πανευρωπαϊκών προγραμμάτων (δηλαδή προγραμμάτων που οργανώνονται από δύο 
ή περισσότερες χώρες ή από έναν πανευρωπαϊκό ή διεθνή οργανισμό) και το 
υπόλοιπο του ποσού να κατανεμηθεί στα κράτη μέλη σύμφωνα με τις καθορισμένες 
ποσοστώσεις (δηλ. το συνολικό ποσό που κάθε χώρα μπορεί να λάβει εάν υποβάλει 
επαρκή αριθμό προγραμμάτων που πληρούν τις προϋποθέσεις για επιδότηση). 
Καθορίστηκαν 3 ημερομηνίες για την υποβολή των σχεδίων: η 1η Οκτωβρίου 1989, 
η 1η Φεβρουαρίου 1990 και η 1η Μαΐου 1990. Πράγματι, στη συνεδρίαση του 
Μαρτίου 1990, η οργανωτική επιτροπή καθόρισε την ημερομηνία της 1ης Μαΐου, 
απαντώντας σε διάφορα αιτήματα για παράταση της προθεσμίας υποβολής 
προγραμμάτων, που διατυπώθηκαν κατά τη συνεδρίαση αυτή, προκειμένου να 
οργανωθούν προγράμματα με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Για τη 
χρηματοδότηση παρόμοιων πανευρωπαϊών προγραμμάτων διατέθηκε ένα 
συμπληρωματικό ποσό με αποτέλεσμα το συνολικό ποσό που διατέθηκε για τα 
προγράμματα να φθάσει τα 3.599.870 ECU. 
Τα εθνικά προγράμματα έπρεπε κατ'αρχάς να υποβληθούν στην αρμόδια εθνική 
επιτροπή. Ολα τα προγράμματα που είχαν εγκριθεί σε εθνικό επίπεδο έπρεπε στη 
συνέχεια να διαβιβαστούν στην Επιτροπή για αξιολόγηση. Στις περισσότερες 
περιπτώσεις η Επιτροπή συμφώνησε με τη γνώμη των εθνικών επιτροπών και 
ενέκρινε τα σχέδια που της είχαν υποβληθεί. 
Τα πανευρωπαϊκά προγράμματα υποβλήθηκαν απευθείας στην Επιτροπή από τους 
οργανισμούς που ήταν αρμόδιοι για την οργάνωση τους. Στα πλαίσια της ΓΔ XXIII 
συστάθηκε μια επιτροπή αξιολόγησης προκειμένου να αξιολογήσει τα προγράμματα 
σύμφωνα με ορισμένα κριτήρια που αντικατοπτρίζουν τους στόχους της απόφασης 
του Συμβουλίου. Ακολουθεί ένας μη εξαντλητικός κατάλογος των κριτηρίων αυτών: 
πανευρωπαϊκός χαρακτήρας του προγράμματος, πεδίο εφαρμογής, πιθανός 
αντίκτυπος, αριθμός ενδιαφερομένων χωρών κλπ.· 
συμμετοχή στην ενιαία αγορά - σε ποιο βαθμό το πρόγραμμα ανταποκρίνεται 
στο στόχο της ενιαίας αγοράς στον τομέα του τουρισμού; 
- 11 -
θέσεις απασχόλησης εκτός περιόδων τουριστικής αιχμής - το πρόγραμμα 
δημιουργεί θέσεις απασχόλησης εκτός περιόδων τουριστικής αιχμής ή 
επιτρέπει την παράταση της διάρκειας των προσωρινών θέσεων απασχόλησης 
κατά τις περιόδους τουριστικής αιχμής ; 
νέος τουριστικός προορισμός - το πρόγραμμα συμβάλλει στην ανάπτυξη ενός 
νέου προϊόντος, μιας νέας αγοράς ή ενός νέου προορισμού, στην κατεύθυνση 
της επίλυσης των προβλημάτων του μαζικού τουρισμού; 
καινοτόμος χαρακτήρας - σε ποιο βαθμό το πρόγραμμα είναι καινοτόμο ή 
δημιουργεί ένα νέο προϊόν ή αποτελεί μια πρότυπη δράση; 
υποδειγματικός χαρακτήρας - το πρόγραμμα αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση 
για άλλες ενδεχόμενες δράσεις σε άλλες περιοχές της Ευρώπης; 
οικολογική πλευρά - το πρόγραμμα είναι οικολογικό, δηλαδή λαμβάνεται 
υπόψη το φυσικό, κοινωνικό και αρχιτεκτονικό περιβάλλον; 
συμπληρωματικότητα - σε ποιο βαθμό το πρόγραμμα εξαρτάται από μια 
χρηματοδότηση στο πλαίσιο του ΕΕΤ και μπορεί άραγε να πραγματοποιηθεί 
χωρίς χρηματοδότηση από το ΕΕΤ; 
Και άλλοι παράγοντες λήφθηκαν υπόψη, μεταξύ των οποίων το γενικό ενδιαφέρον 
που παρουσιάζει το πρόγραμμα καθώς και το κατά πόσο αποτελεί μια "εφάπαξ" 
δράση ή μια μακροπρόθεσμη δράση. Κάθε πρόγραμμα αξιολογήθηκε σύμφωνα με τα 
δικά του ιδιαίτερα πλεονεκτήματα και η χρηματοδότηση του καθορίστηκε σύμφωνα 
με το κατά πόσο ικανοποιεί συνολικά τα κριτήρια που αναφέρονται πιο πάνω και 
κατά πόσο συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων του ΕΕΤ. Τα πανευρωπαϊκά 
προγράμματα εγκρίθηκαν οριστικά με γραπτή διαδικασία, με τη σύνταξη ενός 
αναλυτικού δελτίου για κάθε πρόγραμμα, μεταξύ της Επιτροπής και της 
οργανωτικής επιτροπής. 
Σύμφωνα με την απόφαση του Συμβουλίου της 21ης Δεκεμβρίου 1988, κάθε 
πρόγραμμα μπορούσε να λάβει χρηματοδοτική ενίσχυση που έφθανε έως και το 40% 
του συνολικού του κόστους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι επιδοτήσεις που 
χορηγήθηκαν ήταν κατώτερες του 40%, ενμέρει εξαιτίας της διάστασης ορισμένων 
προγραμμάτων και ενμέρει προκειμένου να μπορέσει η Επιτροπή να χρηματοδοτήσει 
όσο το δυνατόν περισσότερα προγράμματα, ούτως ώστε να προβληθεί το Έτος στο 
μεγαλύτερο δυνατό βαθμό και να δημιουργηθεί το μεγαλύτερο δυνατό ενδιαφέρον. 
Οι εθνικοί και πανευρωπαϊκοί οργανισμοί εκδήλωσαν μεγάλο ενδιαφέρον και 
υπέβαλαν πολυάριθμες προτάσεις προγραμμάτων για το ΕΕΤ. Υποβλήθηκαν 
περισσότερες από 600 προτάσεις, από τις οποίες 250 ήταν πανευρωπαϊκές και 
πάνω από 350 εθνικές. Η Επιτροπή ενέκρινε συνολικά 269 προγράμματα, ύψους 
3.599.870 ECU (85 πανευρωπαϊκά και 184 εθνικά). Τα προγράμματα αυτά 
κάλυπταν ένα μεγάλο φάσμα θεμάτων που εκτείνονταν από το περιβάλλον έως τα 
πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα, από τον τουρισμό των νέων έως την 
πολιτιστική κληρονομιά και περιελάμβαναν την έκδοση διαφημιστικών φυλλαδίων, 
χαρτών και οδηγών, τη διοργάνωση σεμιναρίων, αθλητικών εκδηλώσεων, δράσεων 
συνεργασίας ανάμεσα σε περιοχές και χώρες καθώς και μια ποικιλία άλλων 
καινοτόμων σχεδίων που παρουσίαζαν μεγάλο ενδιαφέρον και κάλυπταν όλη την 
Ευρώπη. 
Οι πίνακες που ακολουθούν, παρουσιάζουν, σε γενικές γραμμές, το ποσοστό του 
συνολικού προϋπολογισμού που διατέθηκε για εθνικά και πανευρωπαϊκά 
προγράμματα. Σε πολλές περιπτώσεις, τα προγράμματα θα μπορούσαν να 
ταξινομηθούν σε περισσότερες από μια κατηγορίες, αλλά για την παρουσίαση αυτή 
που έπρεπε να είναι συνοπτική, επιλέγησαν μόνο 7 γενικές κατηγορίες. 
- 12 -
ΠΙΝΑΚΑΣ 1 
ΕΘΝΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΚΑΤΑΝΟΜΗ 
Αριθμός 
εθνικών 
προγραμ­
μάτων σε ποσοστό 
% επί του 
συνόλου των 
προγραμμάτων Συνολική 
χρηματοδότηση 
(ECU) σε ποσοστό 
% επί 
του συνόλου 
των εθνικών 
προγραμμάτων 
Πολιτιστικού 
χαρακτήρα 47 
Κοινωνικού 
χαρακτήρα 8 
Αγροτικού 
χαρακτήρα 15 
Νέοι 34 
Περιβάλλον 9 
Ενιαία αγορά/ 10 
Ευρώπη των 
πολι των 
Προώθηση/μέσα 
μαζικής 
ενημέρωσης 16 
ΣΥΝΟΛΟ 184 25,5% 
4,3% 
8,2% 
18,5% 
4,9% 
5,4% 
33,2% 
100,0% 598.479 
72.187 
108.552 
461.337 
96.066 
75.095 
577.784 
1.989.500 30,1% 
3,6% 
5,5% 
23,2% 
4,8% 
3,8% 
29,0% 
100,% 
ΠΙΝΑΚΑΣ II 
ΠΑΝΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΚΑΤΑΝΟΜΗ 
Αριθμός 
προγραμ­
μάτων σε ποσοστό 
επί % του 
συνόλου των 
πανευρωπαϊκών 
προγραμμάτων Συνολική 
χρηματοδότηση 
(ECU) σε ποσοστό 
επί τοις % 
του συνόλου 
των πανευρω­
παϊκών 
προγραμμάτων 
Πολι τ ιστ ικού 
χαρακτήρα 18 
Koινωνικού 
χαρακτήρα 7 
αγροτικού 
χαρακτήρα 5 
Νέοι 10 
Περιβάλλον 15 
Ενιαία αγορά/ 6 
Ευρώπη των 
πολιτών 
Προβολή/μέσα 
μαζικής 
ενημέρωσης 24 
ΣΥΝΟΛΟ 85 21,2% 
8,2% 
5.9% 
11,8% 
17,6% 
7,1% 
28,2% 
100.0% 246.000 
172.000 
89.620 
382.000 
193.000 
117.750 
410.000 
1.610.370 15,3% 
10,7% 
5.6% 
23,7% 
12,0% 
7,3% 
25,4% 
100,0% 
- 13 -
Η αξιολόγηση των προγραμμάτων αποδείχθηκε δύσκολη, κυρίως λόγω των μεγάλων 
διαφορών στην παρουσίαση, την ποιότητα και το μέγεθος των προγραμμάτων που 
υποβλήθηκαν. Η παρουσίαση ορισμένων προγραμμάτων ήταν εξαιρετικά σαφής πράγμα 
που μαρτυρούσε επιμελή προετοιμασία. Άλλα προγράμματα, αντίθετα, δεν ήταν 
εξίσου σαφή, πράγμα που δυσχέραινε την καλή αξιολόγηση. Η απουσία 
προετοιμασίας, γενικά, όσον αφορά τη διοργάνωση του Έτους συνέβαλε 
οπωσδήποτε στις δυσκολίες που συναντήθηκαν στον τομέα αυτών καθαυτών των 
προγραμμάτων. 
Μετά την επιλογή των προγραμμάτων που ήταν κατάλληλα να λάβουν ενίσχυση, ένα 
από τα κυριότερα προβλήματα που προέκυψαν ήταν αυτό της διαδικασίας με την 
οποία οι διοργανωτές των προγραμμάτων θα ελάμβαναν τα χρήματα τους. Σε πολλές 
περιπτώσεις, η διαδικασία αυτή ήταν εξαιρετικά αργή. Η κατάσταση έγινε ακόμα 
πιο πολύπλοκη εξαιτίας του γεγονότος ότι ορισμένες εθνικές επιτροπές 
καταλόγισαν πολλές φορές τις επιχορηγήσεις τους, προτού ληφθεί οριστική 
απόφαση. Παρόλο που σημειώθηκαν καθυστερήσεις στην προετοιμασία των 
συμβάσεων, πρέπει να διευκρινιστεί ότι σε πολλές περιπτώσεις, οι διοργανωτές 
των προγραμμάτων καθυστέρησαν επίσης να επιστρέψουν τις συμβάσεις και τα 
δικαιολογητικά που ήταν απαραίτητα για την πληρωμή, πράγμα που καθυστέρησε 
ακόμη πιο πολύ τη διαδικασία πληρωμής. Εξάλλου, δεν διαβίβαζαν τακτικά στην 
Επιτροπή τις απαραίτητες πληροφορίες για την πρόοδο των προγραμμάτων ή τα 
σχετικά δελτία. Από τα παραπάνω συνεπάγεται ότι οι διαδικασίες πληρωμής που 
χρησιμοποίησε η Επιτροπή δεν ήταν οι κατάλληλες για τη χρηματοδότηση ενός 
μεγάλου αριθμού προγραμμάτων, σχετικά μικρών, των οποίων η βιωσιμότητα 
εξαρτιόταν από την ενίσχυση της Επιτροπής. Εάν στο αρχικό στάδιο της δράσης 
υπήρχε μεγαλύτερη περίοδος προετοιμασίας και περισσότερο προσωπικό θα είχαν 
ξεπεραστεί ορισμένα από αυτά τα προβλήματα. 
2.2.3. Δράσεις που πρέπει να χρηματοδοτηθούν εξ ολοκλήρου από τον κοινοτικό 
προϋπολογισμό 
Με την απόφαση του Συμβουλίου επιλέγησαν τρεις τύποι δράσης προκειμένου να 
χρηματοδοτηθούν εξ ολοκλήρου από τον κοινοτικό προϋπολογισμό: 
α) βραβεία και διαγωνισμοί 
β) ενημερωτικές και διαφημιστικές εκστρατείες 
γ) διοικητικές δαπάνες και λογότυπο ΕΕΤ 
1) 0 προϋπολογισμός για τους διαγωνισμούς κάλυπτε τα βραβεία που απονέμονται 
σε εθνικό και πανευρωπαϊκό επίπεδο καθώς και τα έξοδα ταξί δ(ου και 
διαμονής των μελών της εξεταστικής επιτροπής και των διοργανωτών των 
πανευρωπαϊκών τελικών. Οι διαγωνισμοί εξετάζονται στο κεφάλαιο 3. 
2) 0 προϋπολογισμός "δημόσιες σχέσεις" χρησιμοποιήθηκε για την έκδοση ενός 
τριμηνιαίου ενημερωτικού δελτίου που εκδόθηκε σε 20.000 αντίτυπα και 
διανεμήθηκε ευρέως, για τη χορηγία διεθνών τηλεοπτικών εκπομπών, για τη 
διοργάνωση του Μεγάλου Γύρου των Αερόστατων του ΕΕΤ, για ειδικές 
εκδηλώσεις όπως η εναρκτήριος τελετή που πραγματοποιήθηκε στο Στρασβούργο 
το Δεκέμβριο 1989, η εγκαινίαση του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού στο 
Δουβλίνο τον Ιανουάριο του 1990 και η συνδιάσκεψη για τον τουρισμό στη 
Δυτική και στην Ανατολική Ευρώπη που πραγματοποιήθηκε στην Ασίζη το 
Δεκέμβριο 1990. 
Για το 1991 εγκρίθηκαν επίσης ειδικές δράσεις, για παράδειγμα, μια 
συνδιάσκεψη στην έκθεση ΙΤΒ του Βερολίνου και η τελετή λήξης του ΕΕΤ που 
θα πραγματοποιηθεί στο Λουξεμβούργο. 
Στο κεφάλαιο 3.3. γίνεται αποτίμηση του προγράμματος "δημόσιες σχέσεις". 
- 14 -
3) Διοίκηση και λογότυπος. Οπως προτεινόταν στην απόφαση του Συμβουλίου, 
προσλήφθηκε προσωρινό προσωπικό για την προβολή του ΕΕΤ. Παραγγέλθηκε 
ένας λογότυπος και κατασκευάστηκαν σημαίες, αυτοκόλλητα, τυπώθηκαν 
ενημερωτικά φυλλάδια, διαφημιστικές αφίσες και άλλο διαφημιστικό υλικό τα 
οποία και διανεμήθηκαν ευρέως στις 18 συμμετέχουσες χώρες καθώς και στις 
Ηνωμένες Πολιτείες. 
Η διανομή του διαφημιστικού υλικού δημιούργησε ορισμένα προβλήματα. Τα 
περισσότερα από τα προβλήματα αυτά οφείλονταν στα τελωνεία, σε ελλειπή 
πληροφόρηση όσον αφορά τις διευθύνσεις παράδοσης και σε καθυστερήσεις, πολλές 
φορές σημαντικές, που σημειώθηκαν στην αποστολή των ειδών που είχαν 
παραγγελθεί. Τα περισσότερα απ'αυτά τα προβλήματα τελικά ξεπεράστηκαν. Η 
Επιτροπή διαπιστώνει, ότι σημειώθηκαν ορισμένες καθυστερήσεις στην εκτέλεση 
των παραγγελιών συμπληρωματικού διαφημιστικού υλικού. Οταν έγινε γνωστό ότι 
απαιτούνταν συμπληρωματικές ποσότητες, απαιτήθηκε εξαιρετικά μεγάλο χρονικό 
διάστημα για να διατεθεί συμπληρωματική χρηματοδότηση. Κατά συνέπεια, 
ορισμένες συμπληρωματικές παραγγελίες δεν εκτελέστηκαν κανονικά ή 
εκτελέστηκαν με μεγαλύτερη καθυστέρηση απ'ό,τι είχε αρχικά προβλεφθεί. 
15 -
3. ΠΡΟΒΟΛΗ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 
Στο κεφάλαιο αυτό θα εξεταστούν όλες οι δράσεις προβολής, μια και αποτελούν 
αυτόν καθαυτόν το λόγο ύπαρξης του Έτους, που συνίσταται στο να δοθεί 
ιδιαίτερη προσοχή στον τουρισμό, στην ανάπτυξη του και στην ανάγκη να 
προβληθεί περισσότερο σε τοπικό, εθνικό και πανευρωπαϊκό επίπεδο. 
Παρουσιάζονται επίσης μηνιαίες θεματικές δραστηριότητες και διαγωνισμοί, 
προκειμένου να εκτεθούν σωστά τα μέσα που συμβάλλουν στη διεύρυνση της 
έννοιας του τουρισμού. 
3.1. Χρησιμοποίηση του λογότυπου του ΕΕΤ 
Η χρησιμοποίηση του λογότυπου ως σύμβολο του ευρωπαϊκού τουρισμού σημείωσε 
μεγάλη επιτυχία. 
0 λογότυπος του ΕΕΤ, που διανεμήθηκε σε 13 χώρες, παρουσιάστηκε με τη μορφή 
μιας έγχρωμης διαφάνειας και πάνω σε μια βάση από μαυρόασπρο χαρτί (Bromure). 
Γυρίστηκε επίσης ένα βίντεο-κλιπ που είχε και μουσική επένδυση. 
Το 1990, το λογότυπο συμπεριλήφθηκε σε πολλές τουριστικές εκδόσεις και 
τουριστικά φυλλάδια που κυκλοφόρησαν στις 18 συμμετέχουσες χώρες πράγμα που 
είχε σαν αποτέλεσμα να διανεμηθεί σε εκατομμύρια αντίτυπα. 
Αυτή η ευρεία χρήση οδήγησε την Επιτροπή στην απόφαση να διατηρήσει το 
λογότυπο του ΕΕΤ ως λογότυπο του ευρωπαϊκού τουρισμού. Στο πλαίσιο αυτό, 
κατατέθηκε αίτηση καταχώρησης του λογότυπου ούτως ώστε να αποφευχθεί κάθε 
καταχρηστική χρήση. 
Η ευρεία αυτή χρησιμοποίηση του λογότυπου συνέβαλε σε σημαντικό βαθμό στο να 
γίνει γνωστό το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού στο πλατύ κοινό. 
3.2. Διαφημιστικό υλικό 
Από την έναρξη του Έτους, παρασκευάστηκαν τα ακόλουθα είδη: 
σημαίες (2m x 3m και 2m χ 1,5m) που φέρουν το λογότυπο του ΕΕΤ· 
αυτοκόλλητα (0,5m χ 0,5m) που φέρουν το λογότυπο του ΕΕΤ· 
διαφημιστικές αφίσες (0,70m χ 1m) που αναπαριστούν το λογότυπο του ΕΕΤ· 
διαφημιστικά τρακτ με το λογότυπο του ΕΕΤ. 
Το υλικό αυτό, που τυπώθηκε σε 13 γλώσσες, διανεμήθηκε ευρέως από τις 18 
εθνικές επιτροπές, κάθε μια από τις οποίες έλαβε μια ορισμένη ποσότητα των 
ειδών αυτών στην εθνική της γλώσσα, προκειμένου να τα διανείμει στο σύνολο 
της χώρας, καθώς και, ύστερα από ειδική αίτηση, μια ορισμένη ποσότητα ειδών 
που είχαν τυπωθεί σε άλλες γλώσσες. 
- 16 -
Συνολικά τυπώθηκαν, περισσότερα από 
2.000.000 διαφημιστικά τρακτ· 
2.250.000 αυτοκόλλητα· 
3.500 σημαίες· 
15.000 φυλλάδια που προορίζονταν για τον τύπο· και 
5.000 διαφημιστικές αφίσες. 
Τα είδη αυτά διανεμήθηκαν ευρέως, όχι μόνο στις εθνικές επιτροπές, αλλά και 
στις εκθέσεις που διοργανώθηκαν με θέμα τον τουρισμό στην Ευρώπη, ή με την 
ευκαιρία διάφορων δημόσιων εκδηλώσεων όπως ο Μεγάλος Γύρος Αερόστατων του 
ΕΕΤ, αθλητικών και πολιτιστικών εκδηλώσεων καθώς και στο πλαίσιο των εθνικών 
και πανευρωπαϊκών προγραμμάτων. 
Η Επιτροπή κατασκεύασε επίσης: 
1.000.000 πλαστικές βιοαποικοδομήσιμες που έφεραν το λογότυπο του ΕΕΤ· 
15.000 μακό μπλουζάκια με το λογότυπο· 
1.200 ρολόγια με το λογότυπο­
ι 5. 000 ετικέτες αποσκευών με το λογότυπο του ΕΕΤ και την ευρωπαϊκή 
σημαία. 
Εκτός από τις πλαστικές τσάντες, οι περισσότερες από τις οποίες διανεμήθηκαν 
ευρέως, τα υπόλοιπα είδη χρησιμοποιήθηκαν για ειδικές ενέργειες, προκειμένου 
να υπάρξει μεγαλύτερη απήχηση. Οι εθνικές επιτροπές κατασκεύασαν επίσης άλλα 
διαφημιστικά είδη. Πρέπει να αναφερθεί στο σημείο αυτό η εκτύπωση ειδικών 
γραμματοσήμων του ΕΕΤ στην Ιρλανδία, την Ισλανδία και την Ελλάδα, η εκτύπωση 
καρτ ποστάλ στη Γαλλία και την Ισπανία, η κατασκευή κονκάρδων στις Κάτω Χώρες 
και η παραγωγή μακό μπλουζιών στην Ιρλανδία. 
3.3. Τύπος και δημόσιες σχέσεις 
Για την πληροφόρηση των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του κοινού, δύο μέλη της 
μονάδας διαχείρισης ήταν υπεύθυνα για τις επαφές με τον Τύπο και για τις 
δημόσιες σχέσεις. Εξάλλου, ένα από τα κυριότερα καθήκοντα των ανταποκριτών 
του ΕΕΤ στα κράτη μέλη ήταν να απαντούν σε ερωτήσεις για την παροχή 
πληροφοριών. 
Τα πρώτα καθήκοντα της "ομάδας μέσων μαζικής ενημέρωσης" ήταν να συνάψει 
επαφές με τις εθνικές επιτροπές και να καταρτίσει έναν κατάλογο με 
διευθύνσεις δημοσιογράφων που ειδικεύονται στις ειδήσεις για τον τουρισμό. 
Ζητήθηκε από κάθε εθνική επιτροπή να ορίσει έναν "συντονιστή των μέσων 
μαζικής ενημέρωσης" μέσω του οποίου η μονάδα διαχείρισης θα μπορούσε να 
διαβιβάζει πληροφορίες στα εθνικά μέσα ενημέρωσης και ο οποίος, επίσης, θα 
μπορούσε να κοινοποιεί στην Επιτροπή πληροφορίες σχετικά με το ΕΕΤ σε κάθε 
χώρα ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν περισσότερο γνωστές οι πληροφορίες 
αυτές. Στην πράξη όμως, δεν μπόρεσε να λειτουργήσει αυτό το δίκτυο, πιθανώς 
λόγω του γεγονότος ότι οι εθνικές επιτροπές δεν διέθεταν αρκετό προσωπικό ή 
ειδικευμένο προσωπικό. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με πληροφορίες της μονάδας 
διαχείρισης, η διαφημιστική προβολή του ΕΕΤ από χώρα σε χώρα ήταν λιγότερο ή 
περισσότερο αποτελεσματική ανάλογα με την περίπτωση. 
0 κατάλογος των διευθύνσεων περιελάμβανε αρχικά τις κυριότερες ειδικευμένες 
εκδόσεις της Ευρώπης και ορισμένων τρίτων χωρών. 0 κατάλογος αυτός 
ενημερωνόταν συστηματικά προκειμένου να προστίθενται ονόματα δημοσιογράφων 
και ατόμων που εκδήλωναν ενδιαφέρον για το ΕΕΤ και στο τέλος έφθασε να 
περιλαμβάνει περίπου 700 ονόματα. Εξάλλου, χάρη στη στενή συνεργασία με την 
- 17 -
υπηρεσία που εκπροσωπούσε την Επιτροπή, ο αριθμός των διαπιστευμένων 
δημοσιογράφων στα κοινοτικά όργανα έφτασε τους 400. 
Το κυριότερο καθήκον της ομάδας μέσων μαζικής ενημέρωσης ήταν να απαντά σε 
διάφορες ερωτήσεις για πληροφορίες που υπέβαλλαν δημοσιογράφοι, ενώσεις και 
το κοινό. Εξάλλου, εκδόθηκαν 22 ανακοινωθέντα τύπου με τους τρόπους που 
αναφέρονται πιο πάνω, και δημιουργήθηκε ένα ειδικό ενημερωτικό δελτίο, με τον 
τίτλο "ευρωτουρισμός 1990". Η έκδοση αυτή σημείωσε μεγάλη επιτυχία μια και ο 
αριθμός αντιτύπων από 5.000 που ήταν για το πρώτο τεύχος έφτασε σε 20.000. 
Εξετάζεται η δυνατότητα συνέχισης της έκδοσης αυτού του ενημερωτικού δελτίου. 
Παρόλο που η προβολή που έκανε ο Τύπος στο ΕΕΤ παρέμεινε, σύμφωνα με τις 
πληροφορίες που διαθέτει η μονάδα διαχείρισης, σε ένα σταθερό επίπεδο σε όλη 
τη διάρκεια του Έτους και αυξήθηκε σημαντικά με την ευκαιρία εκδηλώσεων που 
διαφημίστηκαν πολύ όπως η τελετή εγκαινίων, ο γύρος των αερόστατων ή το 
σχέδιο Ευροτραίνου, η απήχηση που είχε στο κοινό δεν ήταν ικανοποιητική. 
Αιτία ήταν η έλλειψη επαρκούς χρόνου προετοιμασίας και ο περιορισμένος 
προϋπολογισμός που διέθετε η μονάδα διαχείρισης, και για το λόγο αυτό η ομάδα 
μέσων μαζικής ενημέρωσης αναγκάστηκε να περιοριστεί στην εκ των υστέρων 
συμμετοχή στις εκδηλώσεις αντί να παρέμβει νωρίτερα πριν αυτές 
πραγματοποιηθούν. 
Το δίκτυο ανταποκριτών του ΕΕΤ στα γραφεία της Κοινότητας, προσέφερε αξιόλογη 
βοήθεια. Παρόλα αυτά, αν υπήρχαν ακόμα πιο στενές σχέσεις με την ομάδα μέσων 
μαζικής ενημέρωσης θα είχε πιθανώς βελτιωθεί η διάδοση των πληροφοριών. 
Παρατηρήθηκε ότι κατά τη διάρκεια του τελευταίου τριμήνου 1990, μετά τη 
δεύτερη συνάντηση των ανταποκριτών στις Βρυξέλλες, επιτεύχθηκε καλύτερος 
συντονισμός μεταξύ των χωρών. 
Είναι πολύ σημαντικό να σημειωθεί επίσης, ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να 
αποκρίνεται με την ταχύτητα που επιθυμεί στον τομέα των μέσων ενημέρωσης. Τα 
ανακοινωθέντα τύπου, οι μεταφράσεις και οι φωτογραφίες θα έπρεπε να 
διανέμονται σε ολόκληρη την Ευρώπη το πρώτο 24ωρο που ακολουθεί τις 
εκδηλώσεις πράγμα που είναι αδύνατον. Οι Κάτω Χώρες έδωσαν ένα καλό 
παράδειγμα αποτελεσματικής διαφημιστικής δράσης για το ΕΕΤ. Στη χώρα αυτή, 
δημιουργήθηκε ένα γραφείο δημοσίων σχέσεων που διέθετε όλους τους 
απαιτούμενους επαγγελματικούς πόρους. Στη μονάδα διαχείρισης διαβιβάζονταν 
συστηματικά πληροφορίες και φωτογραφίες και εκτελέστηκε ένα τέλεια 
συντονισμένο πρόγραμμα. 
Παρά τις ανεπάρκειες αυτές, έγινε δυνατή η δημιουργία σημαντικών συλλογών με 
άρθρα που είχαν δημοσιευτεί στον Τύπο σχετικά με τις εκδηλώσεις που 
οργανώθηκαν στο πλαίσιο του ΕΕΤ. Ορισμένες χώρες και ορισμένα προγράμματα 
πραγματοποίησαν τη δικιά τους συλλογή, ενώ άλλες χώρες έστειλαν τα άρθρα που 
δημοσιεύτηκαν στον Τύπο στη μονάδα διαχείρισης, στην οποία διατίθενται για 
εξέταση. Τον Απρίλιο θα πραγματοποιηθεί μια συλλογή των πιο σημαντικών 
άρθρων. 
Το ραδιόφωνο και η τηλεόραση, επίσης, κάλυψαν το ΕΕΤ. Παρουσίασαν 
συνεντεύξεις που παραχώρησαν ανώτεροι υπάλληλοι ή ο Επίτροπος, και ένα μεγάλο 
αριθμό άλλων συνεντεύξεων που παραχώρησαν διάφορες προσωπικότητες. 
Εξάλλου, ένας μεγάλος αριθμός ειδικών δραστηριοτήτων διοργανώθηκαν από την 
ομάδα μέσων μαζικής ενημέρωσης της μονάδας διαχείρισης ή χρησιμοποιήθηκαν ως 
μέσο προβολής του ΕΕΤ σε ολόκληρη την Ευρώπη και σε άλλες ηπείρους. 
- 18 -
Έναρξη και εγκαινίαση του ΕΕΤ. 
Το Δεκέμβριο 1989 στο Στρασβούργο, ο Επίτροπος Cardoso e Cunha κήρυξε την 
έναρξη του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού παρουσία των υπουργών Τουρισμού των 
18 συμμετεχουσών χωρών. Τον Ιανουάριο 1990, πραγματοποιήθηκε στο Δουβλίνο 
η τελετή εγκαινίων. Οι δύο αυτές τελετές συγκέντρωσαν δημοσιογράφους από 
όλη την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, πράγμα που αποτέλεσε 
σημαντική προβολή για την έναρξη του Έτους. 
Σεμινάριο στην Ασσίζη 
Το Δεκέμβριο 1990, η ιταλική προεδρία διοργάνωσε στην Ασσίζη σεμινάριο 
προκειμένου να επισημανθούν τα αποτελέσματα που είχαν επιτευχθεί μέχρι 
τότε στο πλαίσιο του ΕΕΤ και προκειμένου να αποτιμηθεί ο ρόλος του 
τουρισμού στην "Μεγάλη Ευρώπη" ύστερα από τα πρόσφατα γεγονότα στην 
Ανατολική Ευρώπη. 0 Τύπος έδωσε το "παρών" στην εκδήλωση αυτή. 
Διαγωνισμός τραγουδιού Eurovision 
Το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού προβλήθηκε αρκετά κατά το διαγωνισμό 
τραγουδιού της Eurovision το 1990, που μεταδόθηκε στις 5 Μαΐου και τον 
παρακολούθησαν έως 1 δισεκατομμύριο τηλεθεατές σε ολόκληρο τον κόσμο και 
κυρίως στις ευρωπαϊκές χώρες, την Ιαπωνία, την Αυστραλία και πολλά κράτη 
της Αμερικής. Διαπιστώθηκε ότι ο ετήσιος αυτός διαγωνισμός ήταν ιδανική 
ευκαιρία για να προβληθεί το ΕΕΤ. Πριν από κάθε τραγούδι προβαλόταν ένα 
βίντεο κλιπ που παρουσίαζε διάφορους τουριστικούς προορισμούς στην Ευρώπη 
και έκλεινε με το λογότυπο του ΕΕΤ. Εξάλλου, ο παρουσιαστής ανέφερε τους 
στόχους του ΕΕΤ ενώ ταυτόχρονα προβαλλόταν στο βάθος πάνω σε μια 
γιγαντιαία οθόνη βίντεο ο λογότυπος του ΕΕΤ. 
Συλλογή βίντεο ΕΕΤ 
Στην αρχή του Έτους πραγματοποιήθηκε μια "συλλογή βίντεο ΕΕΤ" και 
διανεμήθηκε σε διάφορους τηλεοπτικούς σταθμούς στην Ευρώπη και αλλού. Η 
συλλογή αυτή περιελάμβανε το λογότυπο του ΕΕΤ, εικόνες από διάφορους 
ευρωπαϊκούς τουριστικούς προορισμούς και μια συνέντευξη με τον Επίτροπο 
Cardoso e Cunha. 
Σε συνεργασία με το γερμανικό τηλεοπτικό σταθμό Bayerische Rundfunk, οι 
εθνικές επιτροπές προετοιμάζουν μια εκπομπή για το ΕΕΤ, που θα προβληθεί 
από το σταθμό αυτό και θα χρησιμοποιηθεί επίσης για σκοπούς προβολής τους 
Έτους. Η εκπομπή αυτή θα μεταφρασθεί και θα διανεμηθεί από το δίκτυο 
CIRC0M σε τηλεοπτικούς σταθμούς σε ολόκληρη την Ευρώπη. Προβλέπεται να 
ενθαρρυνθεί η μετάδοση αυτής της εκπομπής στις 31 Μαρτίου που είναι και η 
τελευταία μέρα του ΕΕΤ, ή την ημέρα της γιορτής της Ευρώπης, το Μάϊο. 
"Europuzzle" 
Το τηλεοπτικό παιχνίδι "Europuzzle" προβάλλεται σε πολλές χώρες από το 
Σεπτέμβριο και μετά. Οι τηλεθεατές καλούνται να επισημάνουν πολύ γνωστές 
ευρωπαϊκές τοποθεσίες που παρουσιάζονται σε ένα puzzle και υποβάλλονται 
- 19 -
ερωτήσεις για τις τοποθεσίες αυτές. Τα βραβεία είναι 200 ταξίδια σε 
διάφορους ευρωπαϊκούς προορισμούς και περιλαμβάνουν το "Euro Domino Rail 
Pass" που είναι ένα ειδικό εισιτήριο που έχει προβλεφθεί για το ΕΕΤ από 
την ένωση ευρωπαϊκών σιδηροδρόμων. Οι εκπομπές, που συγχρηματοδοτούνται 
από το ΕΕΤ και φέρουν το λογότυπο του, θα συνεχιστούν μέχρι τον Αύγουστο 
1991. Η απονομή του πρώτου βραβείου θα μεταδοθεί από την τηλεόραση τον 
Απρίλιο 1991. 
"Duo de Ι'été" 
Πρόκειται για ένα παρεμφερές τηλεοπτικό παιχνίδι που μεταδόθηκε για 
πολλούς μήνες από τον τηλεοπτικό σταθμό του RTL, του οποίου ο αριθμός των 
τηλεθεατών φτάνει τα 40 εκατομ. (Λουξεμβούργο, Βέλγιο και Γαλλία). Το 
λογότυπο του ΕΕΤ εμφανιζόταν στην αρχή και στο τέλος κάθε εκπομπής. 
CIRC0M 
Η CIRC0M (διεθνής συνεταιριστική οργάνωση έρευνας και δράσης σε θέματα 
επικοινωνιών) είναι μια οργάνωση που ουσιαστικά εκπροσωπεί όλους τους 
ευρωπαϊκούς περιφερειακούς τηλεοπτικούς σταθμούς (περίπου 250). Τον 
Ιούνιο, το ΕΕΤ εκπροσωπήθηκε στην ετήσια διάσκεψη CIRCOM TV, στη διάρκεια 
της οποίας εξετάστηκαν διάφορες προτάσεις ευρωπαϊκών συμπαραγωγών. Στη 
διάρκεια της διάσκεψης, προβλήθηκε σε 22 ευρωπαϊκές χώρες, απευθείας ή 
μαγνητοσκοπημένη, η απονομή του βραβείου της CIRCOM, που δίνεται στην 
καλύτερη περιφερειακή τηλεοπτική παραγωγή. Στη διάρκεια της εκπομπής 
αυτής, προβλήθηκε πολύ ο λογότυπος του ΕΕΤ και δόθηκε μεγάλη έμφαση στη 
σημασία του ΕΕΤ και των μέσων μαζικής ενημέρωσης ως παράγοντες που 
συμβάλλουν στην προσέγγιση των ευρωπαίων. 
Η CIRCOM ξεκίνησε την παραγωγή μιας σειράς εκπομπών πάνω στον ευρωπαϊκό 
τουρισμό, θα γυριστούν 20 περίπου εκπομπές, διάρκειας 26 λεπτών η κάθε 
μια, σε συνεργασία με το ΕΕΤ. Κάθε εκπομπή θα ασχολείται με μια χώρα ή 
μια περιοχή, και θα παρουσιάζονται πρακτικές πληροφορίες και εικόνες για 
τα τουριστικά αξιοθέατα τους. 
Οι εκπομπές αυτές θα έχουν τον ίδιο σχεδιασμό, το ίδιο κλιπ που θα διαφημίζει 
την προσεχή μετάδοση τους, την ίδια γραφική παρουσίαση, την ίδια μουσική που 
θα παίζεται μαζί με τον τίτλο και θα περιλαμβάνει και το λογότυπο του ΕΕΤ. Οι 
εκπομπές αυτές θα παρουσιαστούν με τη μορφή μιας ολοκληρωμένης σειράς 
απ'όλους τους συμμετέχοντες σταθμούς. Προβλέπεται η παραγωγή τουλάχιστον 15 
εκπομπών πριν από το τέλος Μαρτίου, οι οποίες πρόκειται να μεταδοθούν πριν 
από τον Ιούνιο 1991. 
Ποδηλατικός γύρος Tour de France 
Το ΕΕΤ συμμετείχε στον ποδηλατικό Γύρο Tour de France απονέμοντας το 
"βραβείο του καλύτερου νέου" κάθε ημέρα του Γύρου, που διήρκησε 3 εβδομάδες. 
Κάθε πρωί, πριν από την έναρξη της αγωνιστικής διαδρομής της ημέρας, μια 
παρουσιάστρια που εκπροσωπούσε το ΕΕΤ προσέφερε τη σήμαι ούλα του ΕΕΤ και ένα 
τεράστιο μπουκέτο στο νικητή της προηγούμενης ημέρας. Στο Poitiers δόθηκε μια 
συνέντευξη τύπου προκειμένου να προβληθεί η συμμετοχή του ΕΕΤ πριν από την 
έναρξη του Γύρου. Κατά τη διάρκεια της πραγματοποίησης του Γύρου αυτού, οι 
εκπρόσωποι του ΕΕΤ παραχώρησαν συνεντεύξεις στον Τύπο και στο γαλλικό 
τηλεοπτικό σταθμό Antenne 2 που ήταν υπεύθυνος για την τηλεοπτική κάλυψη του 
Γύρου. 
20 -
"The WalΙ" 
To ΕΕΤ συμμετείχε στη συναυλία ροκ "The Wall" που πραγματοποιήθηκε στην 
Potsdamer ΡI atζ στο Βερολίνο στο τέλος Ιουλίου και κατά τον τρόπο αυτό 
έτυχε μεγάλης διαφημιστικής προβολής. Γύρω από το χώρο της συναυλίας 
είχαν τοποθετηθεί σημαίες και αφίσες του ΕΕΤ και είχε υψωθεί το αερόστατο 
του ΕΕΤ και, τέλος, το λογότυπο του ΕΕΤ χρησιμοποιήθηκε για το κλείσιμο 
της τηλεοπτικής μετάδοσης της συναυλίας από το γερμανικό τηλεοπτικό 
σταθμό ZDF. Στις 9 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο του εορτασμού της 1ης επετείου 
από την καταστροφή του τείχους του Βερολίνου μεταδόθηκε στη Γαλλία και 
στο Βέλγιο μια ταινία με θέμα τη συναυλία, στην οποία εμφανιζόταν πολλές 
φορές το λογότυπο του ΕΕΤ μετά το τέλος της οποίας μεταδόθηκε μήνυμα 
συμπαράστασης από τον πρόεδρο της Επιτροπής. Η ταινία αυτή θα μεταδοθεί 
επίσης στην Ιαπωνία, στην Αυστραλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. 
Κατάλογος εκδηλώσεων 
Στις αρχές του Έτους, καταρτίστηκε ένας κατάλογος εκδηλώσεων για το ΕΕΤ 
στον οποίο περιλαμβάνονταν και άλλες τουριστικές εκδηλώσεις που επρόκειτο 
να πραγματοποιηθούν στις διάφορες χώρες. Ο κατάλογος αυτός έχει 
ενημερωθεί από τότε πέντε φορές και διανεμήθηκε στους δημοσιογράφους που 
ειδικεύονται στις τουριστικές ειδήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη καθώς και 
στους Ευρωβουλευτές, στα γραφεία της Επιτροπής, στα μέλη των εθνικών 
επιτροπών και στην οργανωτική επιτροπή. 
Αν και οι δραστηριότητες αυτές είχαν και πρέπει να εξακολουθήσουν να έχουν 
σημαντική απήχηση όσον αφορά την προβολή του ΕΕΤ, η προσοχή του κοινού θα 
έπρεπε να είχε επικεντρωθεί ακόμη περισσότερο στο Έτος με την πραγματοποίηση 
μιας ειδικής εκστρατείας με στόχο τις ήδη υπάρχουσες τηλεοπτικές εκπομπές. 
Εδώ και πάλι θα έπρεπε να υπάρχει περισσότερος χρόνος προετοιμασίας και ένας 
σημαντικός προϋπολογισμός προκειμένου να πραγματοποιηθούν επαφές με τους 
συντονιστές των μέσων μαζικής ενημέρωσης, να καταρτιστούν οι εθνικοί στόχοι, 
να διευκολυνθούν οι επαφές και να υπάρξει συνεργασία με την ΓΔ X της 
Επιτροπής. Ορισμένες εκπομπές με μεγάλη ακροαματικότητα που οργανώθηκαν με τη 
συνδρομή του ΕΕΤ απαίτησαν δυσανάλογα πολύ χρόνο, πολλές προσπάθειες και 
πολλή ενέργεια παρά το γεγονός ότι τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν ήταν 
σχετικά καλά. 0 διαγωνισμός τραγουδιού Eurovision, αναμφισβήτητα, σημείωσε 
μεγάλη επιτυχία στο επίπεδο της προβολής του ΕΕΤ και θα πρέπει η Επιτροπή στο 
μέλλον να το χρησιμοποιήσει, με τον κατάλληλο τρόπο, ως μέσο προβολής. Θα 
πρέπει επίσης να αξιοποιηθούν με μεγάλη προσοχή οι δυνατότητες που παρέχουν 
οι μεγάλες αθλητικές ή πολιτιστικές εκδηλώσεις για την πραγματοποίηση των 
οποίων τίθεται σε λειτουργία για μήνες ή και για χρόνια ένα μεγάλο δίκτυο 
οργάνωσης και για τις οποίες προσφέρονται ήδη επιχορηγήσεις. 
3.4. Χορηγ(ες 
Προκειμένου να εξακριβωθεί εάν ο βαθμός ευαισθητοποίησης που επιτεύχθηκε με 
τις δράσεις δημόσιων σχέσεων και χορηγιών ήταν ο αναμενόμενος, πρέπει να 
ληφθεί υπόψη η προηγούμενη παρατήρηση που διατυπώθηκε όσον αφορά τον 
προϋπολογισμό που απαιτείται για την πραγματοποίηση μιας αποτελεσματικής 
εκστρατείας δημοσίων σχέσεων (βλ. σελ. 8). Κατά συνέπεια, θα έπρεπε με έναν 
προϋπολογισμό των 5,6 εκατομ. ECU να γίνει δυνατή η προσέγγιση ενός μεγάλου 
μέρους του επαγγελματικού κόσμου. Μόνο μετά την πραγματοποίηση μιας έρευνας 
αξιολόγησης θα μπορέσει να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό. Την έρευνα αυτή 
μπορεί να διεξάγει η Επιτροπή, εάν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο 
Υπουργών το επιθυμούν και εάν διατεθούν τα απαραίτητα κονδύλια. 
- 21 
Διάφορες εθνικές επιτροπές επέτυχαν να εξασφαλίσουν χορηγία εκμέρους 
ιδιωτικών επιχειρήσεων για τις δραστηριότητες του ΕΕΤ στις χώρες τους. Η 
χορηγία αυτή - την οποία πολύ συχνά παρέχουν αεροπορικές εταιρίες, τράπεζες 
και άλλες επιχειρήσεις που προσφέρουν υπηρεσίες στους τουρίστες - συνέβαλε 
στο να περάσει καλύτερα το μήνυμα του Έτους και διαφήμισε περισσότερο ένα 
μεγάλο αριθμό εκδηλώσεων. 
Μια από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις στον τουριστικό τομέα, η American 
Express, ήταν ο κυριότερος χορηγός του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού. Η 
συμμετοχή της επικεντρώθηκε σε τρεις τομείς: έρευνα, διαφήμιση και 
συνδιασκέψεις. 
Έοευνα: Η American Express ζήτησε από το ευρωπαϊκό ινστιτούτο εκπαίδευσης και 
κοινωνικής πολιτικής να πραγματοποιήσει μια σημαντική μελέτη. Η μελέτη αυτή 
αφορά θέματα που άπτονται της εκπαίδευσης και της επιμόρφωσης στον 
ταξιδιωτικό και τουριστικό τομέα και εξετάζει το βαθμό στον οποίο τα 
εκπαιδευτικά συστήματα μπορούν να παίξουν κάποιο ρόλο όσον αφορά το θέμα 
αυτό. Στη μελέτη θα εξετάζεται επίσης η συνεισφορά του ταξιδιωτικού και 
τουριστικού τομέα στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της αξιοποίησης των 
ανθρώπινων πόρων. Τα αποτελέσματα της μελέτης θα ανακοινωθούν το Μάρτιο. 
Διαφήυιση: Σε περισσότερα από 300 γραφεία ταξί δ ίων σε ολόκληρη την Ευρώπη, 
ξεκίνησε μια εκστρατεία ευαισθητοποίησης του καταναλωτή για το ΕΕΤ. 
Επιτεύχθηκε με την κατάλληλη διακόσμηση της βιτρίνας των γραφείων ταξιδίων, 
με την παρουσίαση σε ειδικές προθήκες διαφημιστικών φυλλαδίων και αφισών. Η 
εκστρατεία αυτή ολοκληρώθηκε με μια διαφημιστική δράση υπέρ του ΕΕΤ στα 
γραφεία ταξιδίων της American Express σε ολόκληρο τον κόσμο, με την έκδοση 
ένθετων εφημερίδων με την ευκαιρία τής έκθεσης ΙΤΒ Βερολίνο 1990, και με τη 
διαβίβαση πληροφοριών σε 200 επιλεγμένους δημοσιογράφους ειδικευμένους σε 
θέματα τουρισμού. 
Στο περιοδικό "Expression", που διανέμεται στους κατόχους Της κάρτας της 
American Express, που φθάνουν τα 3 εκατομμύρια στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Έτος 
Τουρισμού προβλήθηκε με μια σειρά άρθρων γενικού ενδιαφέροντος, με ρεπορτάζ 
και συνεντεύξεις. 
Σε περισσότερους από 250 γενικούς διευθυντές των κυριότερων ευρωπαϊκών 
ταξιδιωτικών και τουριστικών επιχειρήσεων διαβιβάστηκαν πληροφορίες που 
προέβαλαν τη orwaoia του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού. 
Πολλοί τηλεοπτικοί σταθμοί των Ηνωμένων Πολιτειών μετέδωσαν μια 
μαγνητοσκοπημένη ενημερωτική εκπομπή που αφορούσε την εναρκτήριο τελετή στο 
Δουβλίνο και περιελάμβανε συνεντεύξεις με τον επίτροπο Cardoso e Cunha και 
τον κ. J. Aumueller, πρόεδρο της American Express Travel Services στην 
Ευρώπη. 
Συνδιασκέφε^: Η American Express συμμετείχε στις συνδιασκέψεις του ΕΕΤ που 
πραγματοποιήθηκαν στο Δουβλίνο τον Ιανουάριο 1990 και στην Ασίζη το Δεκέμβριο 
του 1990 καθώς και στη συνδιάσκεψη Eurochambres που πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο 
τον Οκτώβριο. 
Η χορηγία της American Express ήταν σημαντική και επωφελής. Παρόλα αυτά, θα 
έπρεπε να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες προκειμένου να συμμετάσχουν 
επιχειρήσεις και από άλλους τομείς: αεροπορικές εταιρίες, σιδηροδρομικές 
εταιρίες, επιχειρήσεις ενοικίασης αυτοκινήτων, άλλες εταιρίες πιστωτικών 
καρτών, διεθνείς τράπεζες, εκδοτικοί οίκοι. Οπως επισημάνθηκε πιο πάνω, 
ορισμένες χώρες επέτυχαν αυτό το είδος χορηγίας σε εθνικό επίπεδο. Είναι 
ευρέως γνωστό ότι οι επιχειρήσεις αποφασίζουν τη διάθεση του προϋπολογισμού 
- 22 -
χορηγίας τουλάχιστον ένα χρόνο νωρίτερα. Οι νέες συντονισμένες διεθνείς 
εκστρατείες απαιτούν σημαντικό χρόνο προετοιμασίας, μεγάλη αποφασιστικότητα, 
επαφές σε επίπεδο κορυφής και επαρκή προϋπολογισμό. 
3.5. Διαγωνισμοί 
Στόχος των διαγωνισμών, καταρχάς, ήταν να επικεντρωθεί η προσοχή του 
επαγγελματικού κόσμου και των φοιτητών στον τουρισμό, καθώς και, στο μέτρο 
του δυνατού, του συνόλου του πληθυσμού. Οι Ευρωπαϊκοί τελικοί συγκέντρωσαν 
όλους τους νικητές και έδωσαν μια καλή ευκαιρία σε όσους συμμετείχαν να 
ανταλλάξουν απόψεις και να γνωριστούν μεταξύ τους. Οι τελικοί επέτρεψαν 
επίσης τη διαφημιστική προβολή και τη διενέργεια επαφών μεταξύ των αρχών, του 
κοινού και των προσκεκλημένων ευρωβουλευτών. 
Η οργανωτική επιτροπή αποφάσισε να πραγματοποιηθούν οι τελικοί σε διάφορες 
χώρες και την οργάνωση τους να την αναλάβουν οι εθνικές επιτροπές του ΕΕΤ. 
Οι χώρες που συμμετείχαν στους διάφορους διαγωνισμούς ήταν οι ακόλουθες: 
διαγωνισμός αφίσας: DK, I, IRL, UK, NL, SF 
διαγωνισμός σύνταξης δοκιμίου: DK, I, IRL, UK, Ε, SF, NL 
διαγωνισμός έρευνας: DK, IRL, NL, Ε, CH, Ι 
διαγωνισμός "Νέοι στην καρδιά": Ι, NL, SF, S, IS 
διαγωνισμός του καλύτερα συντηρημένου χωριού: Β, DK, IRL, UK, NL, F, Ν, 
SF, CH 
διαγωνισμός της πιο καθαρής πόλης: Β, DK, IRL, UK, NL, Ν, CH, SF, F 
διαγωνισμός φωτογραφίας: Β, UK, NL, Ε, GR, Ν, S, IS 
καλύτεροι εξοπλισμοί για άτομα με ειδικές ανάγκες: DK,Ι,IRL.UK.NL.S 
διαγωνισμός κρασιού: Ε, F, NL, Ρ, Α 
γαστρονομικός διαγωνισμός: A, D, GR, Ε, F, IRL, Ι, Ν, NL, Ρ, UK, CH, S, 
SF, Β 
0 γαστρονομικός διαγωνισμός οργανώθηκε από τη γαλλική επιτροπή. Οι εθνικοί 
διαγωνισμοί πραγματοποιήθηκαν σε διάφορους τομείς: ζαχαροπλαστική, υπηρεσίες 
εστίασης, παλαιότητα κρασιού και προετοιμασία κοκτέιλ. Όσοι έφθασαν στον 
τελικό για κάθε τομέα προσκλήθηκαν στη Beaune για να συμμετάσχουν στο μεγάλο 
τελικό, σε ένα ειδικό δείπνο, στη διάρκεια του οποίου οι ευρωπαίοι νικητές 
κάθε κατηγορίας έλαβαν τα βραβεία τους. 
0 ευρωπαϊκός τελικός του διαγωνισμού της πιο καθαρής πόλης πραγματοποιήθηκε 
στη Bruges (Βέλγιο) το Δεκέμβριο. 0 ευρωπαίος νικητής ήταν η πόλη Aalborg 
(Δανία) και τη δεύτερη και τρίτη θέση κατέλαβαν οι πόλεις Bruges και Bergen 
(Νορβηγία). Δόθηκαν θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συμμετέχοντες αλλά 
καθοριστικός παράγοντας για την επιλογή της συγκεκριμένης πόλης στην πρώτη 
θέση ήταν η ενεργή συμμετοχή του πληθυσμού της που με ενθουσιασμό προσπάθησε 
να δώσει μια καθαρή εικόνα στην πόλη. Η εθνική επιτροπή του Βελγίου πρότεινε, 
δεδομένου του υψηλού ποιοτικού επιπέδου των συμμετεχόντων, να εκδοθεί ειδικό 
έντυπο για το διαγωνισμό αυτό. 
0 ευρωπαϊκός τελικός του διαγωνισμού έρευνας πραγματοποιήθηκε στη Χάγη τον 
Ιανουάριο. 0 διαγωνισμός αυτός, που απευθυνόταν στους φοιτητές των 
πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στις πόλεις της Ευρώπης, συνίστατο στη σύνταξη μιας 
έκθεσης πάνω στο θέμα "η εξέλιξη του ρόλου του τουρισμού στην Ευρώπη". Στόχος 
του διαγωνισμού ήταν να επισημανθούν οι κυριότερες τάσεις του τουριστικού 
τομέα. 
- 23 -
Το πρώτο βραβείο του ευρωπαϊκού τελικού δόθηκε σε δύο ελβετούς φοιτητές. Η 
διεθνής εξεταστική επιτροπή έκρινε ότι η εργασία τους, που αφορούσε το 
"ταξίδι - ερέθισμα" αποτελούσε μια μελέτη επαγγελματικού επιπέδου σε αυτή τη 
σχετικά νέα μορφή τουρισμού. Το δεύτερο και τρίτο βραβείο το έλαβαν μια 
Ιρλανδή φοιτήτρια και ένας Δανός φοιτητής. 
Οι υπόλοιποι ευρωπαϊκοί τελικοί πραγματοποιούνται την ώρα που συντάσσεται 
αυτή η έκθεση. 
0 Εθνικός Οργανισμός Τουρισμού της Αυστρίας οργάνωσε "διεθνείς αγώνες 
τουρισμού" στην επαρχία της Burgenland το καλοκαίρι 1990. Ήταν μια συνάντηση 
των φίλων του αθλητισμού που απασχολούνται στον τουριστικό τομέα σε ολόκληρο 
τον κόσμο. 0 αθλητικός αυτός διαγωνισμός, που πραγματοποιήθηκε μέσα σε πνεύμα 
αδελφικότητας και σύμπνοιας, θα επαναλαμβάνεται κάθε δύο χρόνια. 
0 πρώτος ευρωπαϊκός διαγωνισμός του καλύτερου μάγειρα ψαριών διοργανώθηκε 
φέτος στη Δανία. 
Η διοργάνωση ορισμένων από τους τελικούς έγινε στόχος κριτικής, αλλά 
πιστεύουμε ότι ορισμένες παρανοήσεις και προβλήματα που προέκυψαν την 
τελευταία στιγμή ρυθμίστηκαν μέσα σε ένα δημιουργικό πνεύμα και θα συμβάλλουν 
στη βελτίωση της κατανόησης και της συνεργασίας μεταξύ των ενδιαφερομένων 
αρχών. 
Συμπεράσματα: 
Συνολικά, οι εθνικές επιτροπές αντέδρασαν πολύ θετικά στην ιδέα των 
διαγωνισμών και συμμετείχαν σε πολλούς απ'αυτούς. Η Ολλανδία συμμετείχε 
σε όλους τους διαγωνισμούς. Παρόλα αυτά, οι εθνικές αρχές και η Επιτροπή 
έδωσαν μεγαλύτερη σημασία στη χάραξη πολιτικών και προγραμμάτων γενικού 
ενδιαφέροντος παρά στην πραγματοποίηση δράσεων προβολής όπως είναι οι 
διαγωνισμοί και οι μηνιαίες δραστηριότητες. 
Η ιδέα του διαγωνισμού αποδείχθηκε εποικοδομητική. Ορισμένα εθνικά και 
πανευρωπαϊκά προγράμματα αφορούσαν επίσης τη διοργάνωση διαγωνισμών. 
Στο μέλλον, θα πρέπει να διοργανώνονται οι διαγωνισμοί πιο γρήγορα και 
πιο προσεκτικά ούτως ώστε να αξιοποιείται στο έπακρο το δυναμικό των 
δράσεων αυτού του τύπου. Οσο περισσότερο προσπαθούν οι διοργανωτές να 
αυξάνεται η συμμετοχή των σχολείων, του κοινού και των τοπικών αρχών τόσο 
καλύτερα θα είναι τα αποτελέσματα. 
- 24 -
3.6. Μηνιαίες δραστηριότητες 
Προκειμένου να επικεντρωθεί η προσοχή στις διάφορες πλευρές του τουρισμού, 
προτάθηκε να δίνεται κάθε μήνα έμφαση σε μια διαφορετική δραστηριότητα σε όσο 
το δυνατόν περισσότερες χώρες από αυτές που συμμετέχουν στο ΕΕΤ. Μια και οι 
κλιματολογικές συνθήκες παρουσιάζουν σοβαρές διακυμάνσεις στις 18 
συμμετέχουσες χώρες, η μονάδα διαχείρισης κατάρτισε προσανατολισμούς για τις 
δραστηριότητες αυτές, προτείνοντας στις εθνικές επιτροπές να προβάλλουν ένα 
συγκεκριμένο τομέα καθώς και τις σχέσεις του με τον τουρισμό. Το πρόγραμμα 
δραστηριοτήτων ήταν το ακόλουθο: 
Ιανουάριος: ΠΕΖΟΠΟΡΙΑ, Φεβρουάριος: ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΠΟΡ· Μάρτιος: ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ 
ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ· Απρίλιος: ΨΑΡΕΜΑ· Μάιος: ΑΓΡΟΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ· Ιούνιος: ΠΟΔΗΛΑΣΙΑ· 
Ιούλιος: ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΣΗ/ΤΡΟΧΟΣΠΙΤΑ· Αύγουστος: ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ· Σεπτέμβριος: ΘΑΛΑΣΣΙΑ 
ΣΠΟΡ· Οκτώβριος: ΓΚΟΛΦ· Νοέμβριος: ΙΠΠΑΣΙΑ· Δεκέμβριος: ΤΕΧΝΕΣ. 
Οι περισσότερες χώρες αποφάσισαν να επιλέξουν δύο ή τρεις μηνιαίες 
δραστηριότητες, παρά να καλύψουν ολόκληρο το φάσμα των δραστηριοτήτων. 
Διοργανώθηκαν διάφορες ειδικές εκδηλώσεις: πεζοπορία, ποδηλατικοί γύροι, 
τουρνουά γκολφ, ημέρες ελεύθερης εισόδου στα μουσεία, ιππασία, ιστιοπλοΐα 
κλπ. 
Ορισμένες από τις δραστηριότητες που οργανώθηκαν παρουσιάζονται στη συνέχεια 
ενδεικτικά. 
Τον Απρίλιο, οι σκανδιναβικές χώρες προγραμμάτισαν διάφορες δραστηριότητες 
για το μήνα ψαρέματος: διοργανώθηκε στο Inari, στη Φινλανδική Λαπωνία, 
παγκόσμιο πρωτάθλημα ψαρέματος σε πάγο· στη Δανία, η δανική ομοσπονδία 
ψαράδων διοργάνωσε εκδρομές ψαρέματος που απευθύνονταν κυρίως στα παιδιά, 
στους εφήβους και στις οικογένειες. Στη Σουηδία πραγματοποιήθηκε η "μέρα 
ψαρέματος" κατά την οποία πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα εκδηλώσεις 
που αφορούσαν το ψάρεμα. Στη Νορβηγία, πραγματοποιήθηκαν, στο πλαίσιο του 
μήνα του ψαρέματος, σχετικές δραστηριότητες κατά τη διάρκεια του χειμερινού 
φεστιβάλ του Finnmark. Με την ευκαιρία αυτή, διοργανώθηκαν διάφοροι 
διαγωνισμοί (ψάρεμα στα fjords, σε πάγο και στην ανοικτή θάλασσα) και στη 
συνέχεια πραγματοποιήθηκαν τελετές απονομής των βραβείων του ΕΕΤ. Το Βέλγιο 
διοργάνωσε δύο διαγωνισμούς ψαρέματος, τον ένα στη γαλλόφωνη περιοχή και τον 
άλλο στην ολλανδόφωνη περιοχή. Στην Ισλανδία, το υπουργείο Τουρισμού 
εγκαινίασε μια ημέρα αφιερωμένη στο ψάρεμα σε γλυκό και αλμυρό νερό. 0 μήνας 
του αγροτικού τουρισμού, ο Μάιος, γνώρισε ιδιαίτερα μεγάλη επιτυχία. Στην 
Ιταλία, στο Βέλγιο και στη Δανία διοργανώθηκαν ημέρες ελεύθερης εισόδου στα 
αγροκτήματα. Στην ύπαιθρο της Ιρλανδίας, της Γαλλίας και του Βελγίου 
διοργανώθηκαν ειδικές εκδηλώσεις που διήρκεσαν από μια ημέρα εως ένα ολόκληρο 
Σαββατοκύριακο. Στην Ελλάδα διοργανώθηκε έκθεση αφιερωμένη στα παραδοσιακά 
κτίρια και στην αναπαλαίωση τους και πραγματοποιήθηκαν σε πολλές από τις 
συμμετέχουσες χώρες πολλές συνδιασκέψεις και σεμινάρια αφιερωμένα στον 
αγροτικό τουρισμό. 
Τον Ιούνιο, το μήνα του ποδηλάτου, το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού προβλήθηκε 
κατά τη διάρκεια μεγάλων ποδηλατικών συναντήσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη. 
Οργανώθηκαν ποδηλατικές διαδρομές γύρω από λίμνες, εκδρομές με ποδήλατα σε 
αρχαιολογικούς χώρους και περίπατοι με ποδήλατο για τις οικογένειες. 
Κατά το μήνα της κατασκήνωσης και του τροχόσπιτου (Ιούλιος) πραγματοποιήθηκαν 
διάφορες εκδηλώσεις στη Σουηδία, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ελλάδα, τη 
Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, στους χώρους στάθμευσης τροχόσπιτων σε κάθε 
χώρα. Στη Νορβηγία, διοργανώθηκαν ειδικές ορεινές πεζοπορίες διάρκειας μιας 
εβδομάδας με προορισμό ορεινά καταφύγια. 
- 25 -
Το Σεπτέμβριο, η Νορβηγία και πολλές άλλες χώρες διοργάνωσαν εκδηλώσεις στα 
πλαίσια του μήνα των θαλάσσιων αθλημάτων, θα αναφερθούμε μόνο σε μερικά 
παραδείγματα. Στην Ισπανία, ο οργανισμός τουρισμού του Gyon διοργάνωσε μια 
έκθεση θαλάσσιων σπορ. Στη Στοκχόλμη, 1200 άτομα συμμετείχαν σε 11 
κολυμβητικούς αγώνες προκειμένου να παρουσιάσουν τις θαλάσσιες επιδόσεις τους 
και η ημερομηνία της 3ης Σεπτεμβρίου ανακηρύχτηκε ημέρα ιστιοπλοΐας. Το 
ετήσιο φεστιβάλ των Σπετσών (Ελλάδα) αφιερώθηκε στο ΕΕΤ, μαζί με αγώνες 
θαλάσσιου πόλο, κολύμβησης και διαγωνισμούς ιστιοπλοΐας. Στο Kent (Ηνωμένο 
Βασίλειο) προσφέρθηκαν, σε ορισμένα κέντρα ψυχαγωγίας και άθλησης, δωρεάν 
εισιτήρια και ταξίδια σε ξένους τουρίστες, και προσφέρθηκαν εισιτήρια με 
μειωμένη τιμή για μια συναυλία στο νερό. 
Η Δανία επέλεξε την ημερομηνία της 9ης Σεπτεμβρίου για να εορτάσει τα 
θαλάσσια σπορ· οι λιμενικές αρχές, οι όμιλοι σκαφών αναψυχής, οι όμιλοι 
ιστιοπλοΐας και οι όμιλοι θαλάσσιου σκι κάλεσαν όλο τον πληθυσμό να 
παρακολουθήσει ή να συμμετάσχει στις δραστηριότητες τους. 
0 Οκτώβριος ήταν ο μήνας του γκολφ. Στην Εύβοια (Ελλάδα) πραγματοποιήθηκε μια 
συνάντηση γκολφ στα πλαίσια του ΕΕΤ και η Δανία διοργάνωσε ημέρες ελεύθερης 
εισόδου σε πολλούς ομίλους γκολφ. Πραγματοποιήθηκαν επίσης ειδικές 
συναντήσεις γκολφ στο Algarve (Πορτογαλία). Η 14η Οκτωβρίου ανακηρύχτηκε 
ημέρα του γκολφ στην Ιταλία, και 66 από 101 γήπεδα γκολφ της Ιταλίας 
γιόρτασαν το ΕΕΤ με εκδηλώσεις ανοικτές σε όλο τον κόσμο. Εξάλλου, σε 
συνεργασία με την Επιτροπή, ένας όμιλος γκολφ του Τάραντα διοργάνωσε το 
ευρωπαϊκό βραβείο 1990. Το Βέλγιο υποστήριξε ένα διαγωνισμό γκολφ στη Λιέγη 
καθώς και στο Knokke-Heist, στη Φλάνδρα . 
0 Νοέμβριος ήταν ο μήνας της ιππασίας. Στη Μεγάλη Βρετανία, πραγματοποιήθηκε 
μια έκθεση πινάκων ζωγραφικής και γλυπτών με θέμα το άλογο και ο λογότυπος 
του ΕΕΤ εκτέθηκε σε ένα μεγάλο αριθμό ιππικών συναντήσεων και πωλήσεων 
αλόγων. Μια έκθεση αλόγου πραγματοποιήθηκε στις πόλεις Golega και ΕΙ vas στην 
Πορτογαλία, κάτω από τη σημαία του ΕΕΤ. Στη Νορβηγία, η 11η Νοεμβρίου 
ανακηρύχθηκε η μέρα της ιππασίας. Ένας ιππικός αγώνας τριποδισμού 
επωνομαζόμενος "Olympia" που πραγματοποιήθηκε στο Bjerkebanen, το εθνικό 
ιπποδρόμιο τριποδισμού της Νορβηγίας, διεξάχθηκε υπό την αιγίδα του ΕΕΤ, ο 
λογότυπος του οποίου ήταν εμφανής σε όλο το χώρο. Στην Ελλάδα και 
συγκεκριμένα στη θεσσαλονίκη και στην Αθήνα, οι διοργανωτές ιππικών αγώνων 
διέταξαν τις σημαίες του ΕΕΤ γύρω από το στάδιο για να τιμήσουν το μήνα της 
ιππασίας. Εξάλλου, στο νικητή μιας ειδικής δοκιμασίας στη θεσσαλονίκη 
απονεμήθηκε ένα βραβείο του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού και στην Αθήνα ο 
διευθυντής του γραφείου της Κοινότητας στην Ελλάδα απένειμε βραβείο στο 
νικητή μιας ειδικής δοκιμασίας του ΕΕΤ. Το Βέλγιο συμμετείχε σε ένα διεθνή 
ιππικό αγώνα εμποδίων που οργάνωσαν οι νέοι της Zwijnaarde. 
Υποστηρίχθηκε από ορισμένους, ότι το πρόγραμμα των μηνιαίων δραστηριοτήτων 
δεν επέφερε σημαντική αύξηση των τουριστικών δραστηριοτήτων, ότι το ψάρεμα 
στη Σκανδιναβία και οι ιππικές εκδηλώσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι 
τουριστικές δραστηριότητες που ήδη προβάλλονται αρκετά και ότι ορισμένες 
μηνιαίες δραστηριότητες όπως αυτές που αφορούσαν τις τέχνες, το Δεκέμβριο, 
πέρασαν τελείως απαρατήρητες. Πρέπει να σημειωθεί στο σημείο αυτό, ότι οι 
διάφορες χώρες δεν γνωρίζουν ότι ορισμένες δραστηριότητες αποτελούν 
ειδικότητα μιας συγκεκριμένης χώρας. Για παράδειγμα, οι κάτοικοι της νότιας 
Ευρώπης γνωρίζουν άραγε τη σημασία που έχει το ερασιτεχνικό ψάρεμα στη 
Σκανδιναβία; Το αποτέλεσμα της σύνδεσης των εκδηλώσεων αυτών με το Ευρωπαϊκό 
Έτος Τουρισμού ήταν να τις γνωρίσει περισσότερος κόσμος. Άλλωστε, ορισμένες 
χώρες επέλεξαν μια δραστηριότητα με την οποία δεν είχαν 
- 26 -
ιδιαίτερη σχέση· κατά τον τρόπο αυτό η Ιταλία προώθησε το γκολφ και η Σουηδία 
τα θαλάσσσια σπορ. 
Τέλος, στόχος των μηνιαίων δραστηριοτήτων ήταν απλά και μόνο να 
ευαισθητοποιηθεί ο επαγγελματικός κόσμος και το κοινό όσον αφορά την ποικιλία 
των ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων που υπάρχουν στην Ευρώπη. Κατά τον τρόπο αυτό, 
παρόλο που η Ιρλανδία συμμετείχε σε περιορισμένο βαθμό στις μηνιαίες 
δραστηριότητες, επέλεξε να διαθέσει το σύνολο του προϋπολογισμού της, που 
προοριζόταν για τα εθνικά προγράμματα, στην έκδοση ενός ενημερωτικού 
φυλλαδίου πάνω στις διακοπές που συνδυάζονται με δραστηριότητες. 
3.7. Τουριστικές εκθέσεις 
0 βασικός στόχος του προγράμματος του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού, όσον αφορά 
τις τουριστικές εκθέσεις, ήταν να χρησιμοποιήσει τις σημαντικές δυνατότητες 
που προσφέρουν όσον αφορά τη διάδοση των πληροφοριών προκειμένου να 
προσεγγίσει τον τομέα του τουρισμού, τον ειδικευμένο Τύπο της κάθε χώρας και 
την κοινή γνώμη στο σύνολο της. 
0 στόχος αυτός επιτεύχθηκε χάρη σε ένα ειδικό πρόγραμμα που καταρτίστηκε σε 
συνεργασία με τους διοργανωτές των εκθέσεων στις οποίες συμμετείχε η 
Επιτροπή. 
Οι εκθέσεις επιλέχθηκαν σύμφωνα με πολύ συγκεκριμένα κριτήρια: 
1. Ανάλογα με τη σπουδαιότητα της έκθεσηςτης κάθε χώρας. Επιλέχθηκε η 
κυριότερη επαγγελματική έκθεση στον τομέα του τουρισμού σε κάθε κράτος 
μέλος, και επιπλέον δύο ακόμα, μια στις Ηνωμένες Πολιτείες και μια στις 
χώρες της ΕΖΕΣ. Η μονάδα διαχείρισης, επομένως, έλαβε μέρος, με 
χρονολογική σειρά, στις ακόλουθες εκδηλώσεις: 
Vakantiebeurs, Utrecht 
BTL, Lisbonne 
Hoiiday World, Dub I in 
FITUR, Madrid 
SMTV, Paris 
BIT, Mi Ian 
Ferie, Copenhague 
TUR, Gôteborg 
ITIX, Chicago 
F iI oxen i a, θεσσαλον ί κη 
BTF, Bruxelles 
WTM, Londres (Κάτω Χώρες) 
(Πορτογαλία) 
(Ιρλανδία) 
(Ισπανία) 
(Γαλλία) 
(Ιταλία) 
(àavla) 
(Σουηδία) 
(ΗΠΑ) 
(Ελλάδα) 
(Βέλγιο) 
(Ηνωμένο Βασίλειο) Ιανουάριος 90 
II 
Μ 
II 
Φεβρουάριος 
II 
Μάρτιος 
II 
II 
Νοέμβριος 
2. Ανάλογα με τον καινοτόμο χαρακτήρα ή τον πολύ εξειδικευμένο χαρακτήρα 
μιας έκθεσης. Για το λόγο αυτό επιλέχθηκε η έκθεση Salon des Festivals 
στο Παρίσι (πολιτισμός) και η έκθεση SITT στην Tarbes (Τεχνολογία). 
Για να ολοκληρωθεί το πρόγραμμα συμμετοχής στις εκθέσεις και να επισημανθεί, 
ταυτόχρονα, η λήξη του ΕΕΤ, η Επιτροπή θα εκπροσωπηθεί στο ΙΤΒ στο Βερολίνο 
το Μάρτιο του 1991. 
3.7.1. Περίπτερα 
Σε κάθε μια από τις προαναφερθείσες εκδηλώσεις υπήρχε ένα περίπτερο του ΕΕΤ. 
- 27 -
Κατά το πρώτο μέρος του προγράμματος, οι στόχοι του ΕΕΤ προβλήθηκαν με τη 
βοήθεια ενός περιοδεύοντος περιπτέρου που δημιουργήθηκε στα τέλη του 1989. 
Ένα δεύτερο περίπτερο, που σχεδιάστηκε για το φθινόπωρο 1990, είχε ως στόχο 
να προβάλει τα κυριότερα αποτελέσματα του ΕΕΤ και, κυρίως, τα πανευρωπαϊκά 
σχέδια που συγχρηματοδότησε η Επιτροπή. 
Το περίπτερο, που ήδη από μόνο του είναι μέσο επικοινωνίας, έδωσε επίσης τη 
δυνατότητα: 
να διαδοθούν ευρέως γραπτές και προφορικές πληροφορίες σχετικά με το ΕΕΤ 
και τις δραστηριότητες της Κοινότητας γενικά· 
να δοθούν πιο λεπτομερείς πληροφορίες για το ΕΕΤ και το ρόλο της 
Κοινότητας στην προώθηση του τουρισμού στην Ευρώπη· 
να διανεμηθούν διαφημιστικά είδη στο κοινό (αυτοκόλλητα, αφίσες, 
ενημερωτικά τρακτ, σημαίες κλπ.)· 
να ενισχυθούν οι επαφές με τις διάφορες ενώσεις του τουριστικού τομέα που 
επιθυμούν να συνεργαστούν με την Κοινότητα όσον αφορά το Ευρωπαϊκό Έτος 
Τουρισμού και άλλα θέματα σχετικά με τον τουρισμό. 
3.7.2. Άλλες δραστηριότητες 
Χάρις στην οικονομική ενίσχυση που χορηγήθηκε στο πλαίσιο του ΕΕΤ, πολλές 
εκθέσεις ήταν σε θέση να αναλάβουν νέες πρωτοβουλίες ή να ενισχύσουν τις 
δραστηριότητες τους στο πλαίσιο του τουριστικού τομέα και κυρίως: 
να αποστείλουν σε όλους όσοι έλαβαν μέρος σ'αυτές, ειδικές επιστολές 
σχετικά με το ΕΕΤ· 
να ενθαρρύνουν τους δημοσιογράφους μη κοινοτικών χωρών να προβάλλουν στη 
χώρα τους τους ευρωπαϊκούς τουριστικούς προορισμούς. 
3.7.3. Επαφές με τον Τύπο 
Πριν και κατά τη διάρκεια κάθε έκθεσης εκδόθηκαν ανακοινωθέντα και στην 
αίθουσα Τύπου διατίθενταν ενημερωτικά φυλλάδια που είχαν συνταχθεί ειδικά για 
το σκοπό αυτό. 
Διοργανώθηκαν ορισμένες επίσημες συνεντεύξεις Τύπου με τη συμμετοχή 
προσωπικοτήτων της Επιτροπής (Λισαβώνα, Μιλάνο, Gôteborg, θεσσαλονίκη και 
Βερολίνο). 
3.7.4. Συνδιασκέψεις που πραγματοποιήθηκαν με την ευκαιρία εκθέσεων 
Ένας από τους βασικούς στόχους της συμμετοχής στις εκθέσεις ήταν η προώθηση 
της διοργάνωσης σεμιναρίων, συνδιασκέψεων και συζητήσεων στρογγυλής τραπέζης 
πάνω σε διάφορα θέματα, με τη συμμετοχή δημόσιων οργανισμών που ασχολούνται 
με τον τουρισμό και εκπροσώπων του τομέα. 
Ανάμεσα στις πολυάριθμες πρωτοβουλίες που υποστήριξε το ΕΕΤ, θα πρέπει να 
σημειωθούν συγκεκριμένα δύο σημαντικές εκδηλώσεις: το ευρωπαϊκό σεμινάριο που 
διοργανώθηκε στο Μιλάνο με θέμα "οι επιχειρήσεις του Μεγάλου Γύρου της 
Ευρώπης" και η συνδιάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο με τον τίτλο 
"1992: η Ευρωπαϊκή Ενιαία Αγορά και ο Διεθνής Τουρισμός". 
- 28 -
* "Οι επιχειρήσεις του Μεγάλου Γύρου της Ευρώπης, Μιλάνο, 21 και 22 
Φεβρουαρίου 1990 
Το σεμινάριο αυτό που πραγματοποιήθηκε ύστερα από πρωτοβουλία του 
Confcommercio και σε στενή συνεργασία με τους διοργανωτές του ΕΕΤ, διήρκησε 2 
ημέρες, έλαβε τη μορφή διαφόρων ομάδων εργασίας και ολοκλήρωσε μια καινοτόμο 
εργασία στον εν λόγω τομέα. 
Σκοπός ήταν να προσφέρει, για πρώτη φορά, στους ευρωπαϊκούς και εθνικούς 
δημόσιους οργανισμούς, που ενδιαφέρονται για τον τουρισμό και τον τομέα του 
τουρισμού, έναν τόπο συνάντησης για ανταλλαγή ιδεών προκειμένου να γίνει 
δυνατή η αποτίμηση των αναγκών του τομέα , ο καθορισμός των προτεραιοτήτων 
δράσης και να συζητηθούν οι μελλοντικές δυνατότητες συνεργασίας και 
ανταλλαγής απόψεων. 
Στο τέλος του σεμιναρίου εκδόθηκε ένα ανακοινωθέν και αποφασίστηκε να 
πραγματοποιείται ένα φόρουμ κάθε χρόνο. 
* "1992: Η ευρωπαϊκή ενιαία αγορά και ο διεθνής τουρισμός", Λονδίνο, 26 
Νοεμβρίου 1990 
Η συνδιάσκεψη αυτή πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο, πριν από την World Travel 
Market, και συγκέντρωσε τις κυριότερες επαγγελματικές ενώσεις προκειμένου να 
πραγματοποιηθούν συζητήσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους τους και τα θεσμικά 
όργανα της Κοινότητας, και συγκεκριμένα την Επιτροπή, πάνω στα θέματα της 
ενιαίας αγοράς, της κατάργησης των συνόρων μετά το 1992 και τον αντίκτυπο που 
θα έχουν στον τουρισμό. 
3.7.5. Αξιολόγηση 
Οι εκθέσεις αποτελούν σημαντικό μέσο προβολής του κοινοτικού τουρισμού. Εξ 
ορισμού αποτελούν ένα χώρο που ευνοεί τις ανταλλαγές ιδεών ανάμεσα στους 
επαγγελματίες του τουρισμού της Κοινότητας και τους ομόλογους τους από 
ολόκληρο τον κόσμο. 
Μια έκθεση είναι ένας τόπος όπου συνάπτονται εμπορικές συμφωνίες, 
παρουσιάζονται νέα προϊόντα, δημιουργούνται συνεργασίες, γίνονται γνωστές οι 
νέες τάσεις. Οι εκθέσεις, επομένως, πρέπει να τύχουν πολύ μεγαλύτερης 
προσοχής από αυτή που τους έχει δοθεί μέχρι τώρα. 
Οι τουριστικές εκθέσεις μπορούν να αξιοποιηθούν με διάφορους τρόπους: 
α) Ως τόποι που ευνοούν τη διάδοση πληροφοριών, οι εκθέσεις προσφέρουν στην 
Επιτροπή ένα αναντικατάστατο μέσο κοινοποίησης πληροφοριών στους βασικούς 
συντελεστές του τουριστικού τομέα 
είτε με τη διανομή διαφημιστικού υλικού, φακέλων τύπου και άλλων 
γενικών πληροφοριών ή ειδικών πληροφοριών της Κοινότητας, ανάλογα με 
τις υπάρχουσες ανάγκες· 
είτε με τη συστηματική συμμετοχή ανώτερων υπαλλήλων της Επιτροπής σε 
συζητήσεις, σεμινάρια και συνδιασκέψεις που οργανώνονται με την 
ευκαιρία των εκθέσεων. 
- 29 -
β) Ως μέσο που ευνοεί την προαγωγή του τουρισμού, οι εκθέσεις προσφέρουν μια 
ιδανική ευκαιρία 
να υποστηριχθεί αποτελεσματικά η προαγωγή του ευρωπαϊκού τουρισμού με 
ειδικές δράσεις που προσανατολίζονται σε όλους όσοι ταξιδεύουν και 
στους επαγγελματίες του τουριστικού τομέα που προέρχονται από μη 
κοινοτικές και μη ευρωπαϊκές χώρες και συμμετέχουν στις ευρωπαϊκές 
εκθέσεις· 
να ενθαρρυνθούν οι διοργανωτές των εκθέσεων να αξιοποιήσουν στο 
έπακρο την παρουσία των επαγγελματιών στις εκθέσεις, μέσω 
προπαρασκευαστικών σεμιναρίων στα οποία θα συμμετέχουν οι εκθέτοντες. 
3.7.6. Ευρωπαϊκές προοπτικές 
Ένα από τα πιο βασικά αποτελέσματα, που επιτεύχθηκαν χάρη στις πρωτοβουλίες 
που αναλήφθηκαν στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού και αφορούσαν τη 
συμμετοχή σε εκθέσεις, ήταν η εφαρμογή ενός συστήματος συνεργασίας σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο, ανάμεσα σε ορισμένους επαγγελματικούς φορείς στον τομέα 
του τουρισμού. Οι σχέσεις που συνάφθηκαν μεταξύ των διαφόρων διοργανωτών 
εκθέσεων στη διάρκεια του ΕΕΤ ήταν καθοριστικές για την επιτυχία των σχεδίων 
συνεργασίας που ορισμένοι διοργανωτές είχαν ήδη ξεκινήσει. 
Το αποτέλεσμα μιας σειράς συνεδριάσεων και συμποσίων που αφορούσαν τις 
προοπτικές συνεργασίας, ήταν να εκπονηθεί ένα πρόγραμμα για τη δημιουργία 
μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης Οικονομικού Ενδιαφέροντος ανάμεσα σε 5 από τις 
κυριότερες εκθέσεις της Κοινότητας. Η ένωση αυτή θα αποτελέσει, αμέσως μετά 
τη σύσταση της, έναν από τους κυριότερους συντελεστές στον τομέα του 
τουρισμού στην Ευρώπη. Κατά συνέπεια, θα είναι ένας από τους κυριότερους 
εταίρους της Επιτροπής όσον αφορά την προώθηση του ευρωπαϊκού τουρισμού. 
3.8. 0 Μεγάλος Γύρος Αερόστατων στα πλαίσια του ΕΕΤ 
Η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διοργάνωσε το Μεγάλο Γύρο Αερόστατων της 
Ευρώπης που διήρκησε 4 μήνες και πραγματοποιήθηκε και στις 18 συμμετέχουσες 
χώρες, δηλαδή τις 12 χώρες της Κοινότητας και τις 6 χώρες της Ευρωπαϊκής 
Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών, με δύο αερόστατα που έφεραν το λογότυπο του ΕΕΤ . 
Στόχος του Γύρου ήταν η προβολή του ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού σε όλες τις 
συμμετέχουσες χώρες, τον Τύπο, τις διάφορες προσωπικότητες και το πλατύ 
κοινό. 
Η διοργάνωση ανατέθηκε σε επαγγελματίες του κλάδου (Airship και Balloon 
Company), που εργάστηκαν σε στενή συνεργασία με τη Μονάδα Τουρισμού. 
Τα αερόστατα αυτά κατασκευάστηκαν ειδικά για το ΕΕΤ και έφεραν το λογότυπο 
του, την επιγραφή σε τρεις γλώσσες (γαλλικά, αγγλικά και γερμανικά) καθώς και 
τις σημαίες των 18 χωρών. Το ύψος τους, όταν είναι γεμάτα με αέρα, είναι 35 
μέτρα, και ο όγκος τους είναι 1950m3 ζεστού αέρα. Τα οδηγούσε μια πενταμελής 
ομάδα εκ των οποίων δύο ήταν γυναίκες. 
Το έναυσμα για την έναρξη του Γύρου δόθηκε στις Βρυξέλλες, στις 27 Μαΐου 
1990, στο πάρκο του Cinquantenaire, με την ευκαιρία των "20km de Bruxelles" 
(20.000 δρομείς), από τον επίτροπο Cardoso e Cunha και τον επίτροπο Van 
Miert. Στην ομιλία έναρξης υπογραμμίστηκε η σημασία του τουρισμού όσον αφορά 
την προσέγγιση των λαών και την καλύτερη γνώση των πολιτισμών και των 
διαφόρων τρόπων ζωής των ευρωπαίων πράγμα που διευκολύνει τη δημιουργία της 
Ευρώπης των πολιτών. 
- 30 -
Ύστερα από την τελετή αυτή, τα αερόστατα διέτρεξαν την Ευρώπη από το Βορρά 
έως το Νότο και από την Ανατολή έως τη Δύση. Από το Μάιο έως το Σεπτέμβριο 
ακολούθησαν την ακόλουθη πορεία: Coblence (Γερμανία), Deutsches Eck· Γενεύη 
και Neuchâtel (Ελβετία), Salzbourg και Βιέννη (Αυστρία) και πέταξαν πάνω από 
τα γραφεία της UNESCO· Αθήνα και Πάτρα (Ελλάδα)· Piémont και τα κάστρα του 
και Ρ lemonte Balloon Fiesta (Ιταλία)· La Rochette (Λουξεμβούργο)· Reichstag 
Βερολίνο (Γερμανία)· στη συνέχεια, έφτασαν στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης 
(Σουηδία, Φινλανδία, Ισλανδία και Νορβηγία)· απονομή βραβείου στο καλύτερα 
συντηρημένο χωριό και συνάντηση αερόστατων στο Joure (Κάτω χώρες)· Silkeborg 
(Δανία) στο Fireworks Regatta· Λονδίνο και Bristol International Meet 
(Ηνωμένο Βασίλειο)· Metz (Γαλλία)· Kemmel, Cassel, Bailleul και Saint-Nicolas 
(Βέλγιο)· Μαδρίτη στην Plaza Colon, ευρωπαϊκό πρωτάθλημα Lerida (Ισπανία)· 
γύρος Be I em, με την ευκαιρία των εγκαινίων του φεστιβάλ τουρισμού στη 
Λισαβώνα (Πορτογαλία)· και, τέλος, Royal Hospital Kilmalnham στο Δουβλίνο 
και ιρλανδικό πρωτάθλημα Boyle (Ιρλανδία). 
Τα αερόστατα συμμετείχαν σε 10 συναντήσεις αεροστάτων και σε 20 σχεδόν 
εκδηλώσεις, που οργανώθηκαν ειδικά για το σκοπό αυτό σε τοποθεσίες 
στρατηγικής σημασίας σε ορισμένες πρωτεύουσες· συνολικά συμμετείχαν σε 30 
εκδηλώσεις και πραγματοποίησαν περισσότερες από 70 πτήσεις (είτε προσδεδεμένα 
είτε ελεύθερα). 
Γενικά, κάθε παρουσία των αερόστατων έδωσε την ευκαιρία να διοργανωθεί μια 
ειδική εκδήλωση στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού, όπως στη Μαδρίτη 
ή στις Βρυξέλλες για παράδειγμα, όπου στήθηκαν περίπτερα για τη διανομή 
διαφημιστικού υλικού, πραγματοποιήθηκε μια επίσημη συζήτηση, μια συνέντευξη 
Τύπου, ή επίσης συνδυάστηκε με ήδη προγραμματισμένες εκδηλώσεις ενισχύοντας 
με τον τρόπο αυτό την απήχηση τους όπως ήταν η γιορτή του τουρισμού στη 
Λισαβώνα. 
Για κάθε εκδήλωση συντάχθηκαν ανακοινωνθέντα τύπου και στάλθηκαν στα 
κυριότερα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Στα σημεία συνάντησης των αερόστατων του 
Ευρωπαϊκού Έτους Τουρισμού παραβρέθηκαν διάφορες προσωπικότητες 
συμπεριλαμβανομένων υπουργών και βουλευτών καθώς και πολυάριθμου κοινού. 
Η προβολή μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης του Γύρου αυτού ήταν εξαιρετική 
τόσο στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο όσο και στον Τύπο. Διατίθεται συλλογή 
των κυριότερων δημοσιογραφικών άρθρων. Μια μαγνητοσκοπημένη ταινία σχετικά με 
το Έτος βρίσκεται στο στάδιο προετοιμασίας και θα περιλαμβάνει ορισμένα 
στιγμιότυπα από το Γύρο. 
Στο σύνολο της, ο Γύρος των Αερόστατων σημείωσε επιτυχία σε όλες τις χώρες 
που συμμετέχουν στο Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού. 0 στόχος που έθεσε η Επιτροπή, 
δηλαδή η προβολή του Έτους σε όλη την Ευρώπη, έγινε πραγματικότητα. Οι οδηγοί 
των αερόστατων αναδείχτηκαν κατά τη διάρκεια αυτού του Γύρου, σε πρεσβευτές 
του Έτους. 
Πρέπει, παρόλα αυτά, να σημειωθεί, ότι το αρχικό σχέδιο για έναν αγώνα 
αερόστατων εγκαταλείφθηκε εξαιτίας των εξαιρετικά σύντομων προθεσμιών 
προετοιμασίας που δεν επαρκούσαν για να συγκεντρωθεί η χρηματοδότηση που 
απαιτείται για μια πρωτοβουλία τόσο μεγάλης εμβέλειας (δύο χρόνια θα ήταν μια 
λογική προθεσμία για την προετοιμασία μιας τέτοιας πρωτοβουλίας). 0 χρόνος 
προετοιμασίας ακόμα και για το Γύρο ήταν εξαιρετικά σύντομος, δεδομένου ότι η 
μελέτη για τη δυνατότητα εφαρμογής αυτού του σχεδίου είχε αρχίσει μόλις το 
Δεκέμβριο καθώς και ότι χρειάζονται τουλάχιστον δύο μήνες για την κατασκευή 
ενός αερόστατου με το λογότυπο, και ότι οι καλύτεροι μήνες για τις πτήσεις 
είναι από το Μάιο έως το Σεπτέμβριο. 
- 31 -
Κατά την πραγματοποίηση του Γύρου των Αερόστατων, προέκυψαν ορισμένες 
δυσκολίες που οφείλονταν είτε στη γεωγραφική θέση των 18 χωρών, είτε σε 
εθνικά διοικητικά προβλήματα, είτε σε κακές καιρικές συνθήκες ή τέλος στη 
δυσχέρεια της επίτευξης συντονισμού ανάμεσα σε 18 χώρες ταυτόχρονα. Οι 
δυσκολίες αυτές ήταν μεγαλύτερες στην αρχή του προγράμματος, αλλά σταδιακά με 
την εξέλιξη του Γύρου ξεπεράστηκαν . 
Η συνεργασία των ανταποκριτών του ΕΕΤ στα γραφεία της Κοινότητας, που ήταν 
υπεύθυνοι για το συντονισμό κάθε εκδήλωσης στη χώρα τους, είχε μεγάλη σημασία 
για την πρωτοβουλία αυτή κυρίως όσον αφορά την κάλυψη από τα μέσα μαζικής 
ενημέρωσης. Οι εθνικές επιτροπές επέδειξαν την απαιτούμενη συνέπεια για τη 
διασφάλιση της επιτυχίας της εκστρατείας, ιδιαίτερα στις χώρες της ΕΖΕΣ. 
0 Γύρος των Αερόστατων είναι το γεγονός που καλύφθηκε περισσότερο από τα μέσα 
μαζικής ενημέρωσης κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ. 
- 32 -
4. ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΩΝ 
ΜΟΡΦΩΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
4.1. Κοινωνικός τουρισμός 
Ως κοινωνικός τουρισμός μπορεί να οριστεί ο τουρισμός που προορίζεται για 
όλες τις ομάδες ατόμων τα οποία, για διάφορους λόγους, δεν μπορούν να κάνουν 
διακοπές με την έννοια που αποδίδεται γενικά σ'αυτόν όρο, δηλαδή άτομα με 
ειδικές ανάγκες, μονογονικές οικογένειες και οικογένειες με παιδιά μικρής 
ηλικίας, συνταξιούχοι και ηλικιωμένοι καθώς και νέοι χωρίς οικονομική 
ευχέρεια. 
Στο πλαίσιο αυτό λαμβάνονται εθνικά μέτρα και ενθαρρύνονται ιδιωτικές 
πρωτοβουλίες προκειμένου να δημιουργηθούν ή να αναπτυχθούν, ανάλογα από το αν 
ήδη υπάρχουν ή όχι, τουριστικές εγκαταστάσεις και ταξιδιωτικές συνθήκες 
ειδικά προσαρμοσμένες για την εξυπηρέτηση αυτών των ομάδων μη προνομιούχων 
πολιτών. 
Οι ομάδες αυτές, ανάλογα με τις κοινές τους ανάγκες, μπορούν να ταξινομηθούν 
ως εξής: 
άτομα νεαρής ηλικίας που δεν διαθέτουν ακόμη δικά τους εισοδήματα, ή 
επάρκεια οικονομικών πόρων που να τους επιτρέπουν να κάνουν ταξίδια και 
διακοπές για τη βελτίωση των γνώσεων τους, την καλύτερη κατανόηση του 
κόσμου και την ικανοποίηση της ανάγκης τους για εμπειρίες, περιπέτειες 
και συναναστροφές με συνομίληκούς τους, 
οικογένειες με παιδιάς μικρής ηλικίας που αντιμετωπίζουν, γενικά, 
συγκεκριμένες δυσκολίες όσον αφορά τα ταξίδια και οι οποίες χρειάζονται 
συχνά οικονομική υποστήριξη ή διάφορες άλλες διεκολύνσεις προκειμένου να 
επωφελούνται καλύτερα από τις διακοπές τους, 
ηλικιωμένοι συνταξιούχοι με χαμηλά εισοδήματα οι οποίοι χρειάζονται 
ιδιαίτερη προσοχή. 
εργαζόμενοι με πολύ χαμηλά εισοδήματα. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές 
χώρες, κυρίως κατά τη μεταπολεμική περίοδο, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις 
άσκησαν πιέσεις για την εφαρμογή μέτρων που να επιτρέπουν στα μέλη τους 
να κάνουν διακοπές και κατάφεραν να επιτύχουν σημαντικά πλεονεκτήματα σε 
σύγκριση με την κατάσταση που επικρατούσε στο παρελθόν, 
τέλος, άτομα με κάποια αναπηρία τα οποία, έστω και αν η οικονομική τους 
κατάσταση τους επιτρέπει να κάνουν τουρισμό, χαρακτηρίζονται από 
ορισμένες ειδικές ανάγκες στις οποίες ο τουρισμός πρέπει να ανταποκριθεί 
με τη προσφορά ειδικού εξοπλισμού, κατάλληλων εγκαταστάσεων, 
προγραμμάτων, διαιτολογίων κλπ. 
Στο πλαίσιο του ΕΕΤ, οι κατηγορίες "κοινωνικών τουριστών" που προαναφέρθηκαν 
απετέλεσαν αντικείμενο διαγωνισμών, προγραμμάτων και συνδιασκέψεων, τόσο σε 
εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
0 τουρισμός των νέων έχει ήδη αναπτυχθεί σε αρκετά μεγάλο βαθμό στην Ευρώπη 
πράγμα που αποδεικνύει ο μεγάλος αριθμός των ταξιδιωτικών οργανισμών που 
εκπροσωπούν τα ενδιαφέροντα τους. Συνεπώς, το κεφάλαιο αυτό δεν ασχολείται με 
αυτή την ομάδα τουριστών, η οποία εξετάζεται ξεχωριστά στο τμήμα που είναι 
ειδικά αφιερωμένο στον τουρισμό των νέων (4.2). 
- 33 -
4.1.1. Προγράμματα 
Από τα 184 εθνικά προγράμματα που η Επιτροπή δέχτηκε να συγχρηματοδοτήσει, 
μόνον 8 αφορούν τον κοινωνικό τουρισμό υπό την αυστηρή έννοια του όρου. Από 
τα 8 αυτά προγράμματα, 4 είναι γαλλικά ενώ τα άλλα 4 προέρχονται από το 
Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Γερμανία, αντίστοιχα. Επίσης, 
μόνον 7 από τα 84 πανευρωπαϊκά προγράμματα αφορούν τον κοινωνικό τουρισμό (με 
εξαίρεση την κατηγορία "νέοι"). 
Ένα από τα προγράμματα του ΕΕΤ έχει στόχο τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού 
δικτύου παροχής πληροφοριών σχετικά με τις υπάρχουσες δυνατότητες 
καταλυμάτων, μεταφοράς, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών προγραμμάτων για 
γυναίκες και παιδιά με βάση μια μελέτη σχετικά με τους συνεργαζόμενους 
οργανισμούς σε όλη την Ευρώπη. Στόχος αυτού του προγράμματος δεν είναι μόνον 
η προσφορά και η οργάνωση ενός προϊόντος που να ανταποκρίνεται στην τρέχουσα 
ζήτηση αλλά και η ενθάρρυνση γυναικών με παιδιά να ενταχθούν επαγγελματικά 
στη βιομηχανία του τουρισμού ώστε να συμβάλλουν στην ανάπτυξη και τη 
διαχείριση αυτού του τομέα. 
Ένα πρότυπο τουριστικό πρόγραμμα για ηλικιωμένους αποτελεί θετικό παράδειγμα 
τουριστικού προϊόντος ειδικά οργανωμένου για τις ταξιδιωτικές ανάγκες και την 
εποικοδομητική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου των ηλικιωμένων. Πρόκειται για 
6 ταξίδια με συγκεκριμένο θέμα τα οποία πραγματοποιήθηκαν εκτός των περιόδων 
τουριστικής αιχμής. Τα ταξίδια αυτά, διάρκειας μιας εβδομάδας, με θέμα την 
καλλιτεχνική δημιουργικότητα, την πολιτιστική κληρονομιά, την ευρωπαϊκή 
ιστορία, την υγεία, τις τέχνες και τις ευρωπαϊκές παραδόσεις, οργανώθηκαν σε 
άνετους τόπους διαμονής στη Γαλλία, την Ισπανία, την Ελλάδα και την Ιταλία, 
από τον Ιούνιο έως το Νοέμβριο του 1990. Η αξιολόγηση αυτού του προγράμματος 
θα αποτελέσει τη βάση για την επέκταση αυτού του είδους προσφοράς σε 
μακροπρόθεσμη βάση. 
Ένα πανευρωπαϊκό τουριστικό πρόγραμμα για άτομα με ειδικές ανάγκες, το οποίο 
οργανώθηκε από τον οργανισμό "CIAO Europe", υποστηρίχθηκε επίσης από την 
Επιτροπή. Το "Πρώτο ευρωπαϊκό σταυροδρόμι του νέου τουρισμού" ("Premier 
carrefour européen du nouveau tourisme") που θα πραγματοποιηθεί το 1991, θα 
δώσει τη δυνατότητα πολιτιστικών ανταλλαγών σε μια ομάδα 100 ατόμων με 
ειδικές ανάγκες, ενηλίκων και παιδιών, στην Ευρώπη. Στόχος της πειραματικής 
αυτής δραστηριότητας είναι να ενθαρρύνει αντίστοιχες μελλοντικές πρωτοβουλίες 
σε ευρωπαϊκό επίπεδο στο πλαίσιο μιας μακροπρόθεσμης εκστρατείας που 
αποσκοπεί να εστιάσει την προσοχή του κοινού στο θεμιτό δικαίωμα των ατόμων 
με ειδικές ανάγκες για διακοπές. 
Σχετικά με τις διακοπές των εργαζομένων, η Επιτροπή πρόσφερε την υποστήριξη 
της σε ένα διεθνές συμπόσιο για τον κοινωνικό τουρισμό που διοργανώθηκε από 
τη γαλλική εθνική ένωση συλλόγων τουρισμού (UNAT). Τα κύρια θέματα που 
συζητήθηκαν ήταν τα εξής: 
η σημασία του κοινωνικού τουρισμού στην Ευρώπη και το μέλλον του, 
ορισμένα ιδιαίτερα προβλήματα όπως η χρονική κλιμάκωση των διακοπών, η 
εξασφάλιση καταλυμάτων για τουρίστες που εντάσσονται σε προγράμματα 
κοινωνικού τουρισμού, οι εργασίες ανακαίνισης και η βελτίωση των 
απαιτούμενων εγκαταστάσεων στον τομέα αυτό, κλπ. 
Τα συμπεράσματα του συμποσίου αυτού θα αναλυθούν και θα αξιολογηθούν στο 
πλαίσιο των κοινοτικών μέτρων που θα ληφθούν για τον κοινωνικό τουρισμό. 
- 34 -
Στο πλαίσιο του ΕΕΤ, η Επιτροπή συγχρηματοδότησε επίσης μια πανευρωπαϊκή 
συνδιάσκεψη με τίτλο "Τουρισμός νια όλουϋ στην Ευοώπη". που θα 
πραγματοποιηθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο το Μάρτιο του 1991. Στη συνδιάσκεψη 
αυτή, η οποία θα οργανωθεί από κοινού από τους εθνικούς οργανισμούς 
τουρισμού (EOT) της Μ. Βρετανίας, της Σουηδίας, της Νορβηγίας και της 
Φινλανδίας καθώς και από την υπηρεσία "Holiday Care Service" του Ηνωμένου 
Βασιλείου, θα γίνει η παρουσίαση των νικητών από κάθε χώρα στο διαγωνισμό 
του ΕΕΤ: "0 καλύτερος τουριστικός εξοπλισμός για άτομα με ειδικές 
ανάγκες". Επίσης, θα εξεταστούν τα αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα 
επιτυχημένης ευρωπαϊκής πρακτικής που συνδέονται με την ανάπτυξη Tnc 
ToooioTiKnc υποδουΛο νια τουοίστεο υε 8i6iKéc ανάνκεο σε 4 ουσιώδεις 
τόμε(ς : 
μέσα μεταφοράς στην Ευρώπη για τουρίστες με ειδικές ανάγκες, 
καταλύματα στην Ευρώπη, 
πρόσβαση στα κέντρα τουριστικού ενδιαφέροντος, 
διακοπές σε συνδυασμό με κάποια δραστηριότητα. 
Με βάση τα συμπεράσματα αυτού του συνεδρίου θα γίνουν συστάσεις προς την 
Επιτροπή των Ε.Κ. και προς τις κυβερνήσεις όλων των χωρών της Ευρώπης. 
Μεταξύ των προγραμμάτων που σημείωσαν τη μεγαλύτερη επιτυχία αυτό το Έτος, 
πρέπει να υπογραμμιστεί το πρόγραμμα για μονογονικές οικογένειες που 
οργανώθηκε από την Ελβετία, τη Γαλλία, την Αυστρία και το Βέλγιο σε 
συνεργασία με 4 ομίλους κοινωνικού τουρισμού, συνεργάτες του REKA (Schweizer 
Reisekasse). Στις 4 αυτές χώρες το πρόγραμμα αυτό πρόσφερε δωρεάν διακοπές σε 
80 μονογονικές οικογένειες. Συνεπώς, 20 μονογονικές οικογένειες από κάθε 
μια από τις χώρες αυτές με δύο τουλάχιστον παιδιά και περιορισμένους 
οικονομικούς πόρους, είχαν τη δυνατότητα να κάνουν διακοπές διάρκειας 14 
ημερών σε μια από τις 4 παραπάνω χώρες της επιλογής τους. 
4.1.2. Διαγωνισμοί 
Οσον αφορά τα θέματα των διαγωνισμών που διοργανώθηκαν κατά τη διάρκεια του 
ΕΕΤ είναι προφανές ότι ο κοινωνικός τουρισμός, σαφώς, δεν αποτέλεσε μια από 
τις κυριότερες προτεραιότητες. Ούτε οι εθνικές επιτροπές τουρισμού ούτε η 
τουριστική βιομηχανία δεν πρόσφεραν ιδιαίτερη υποστήριξη. 
Ωστόσο, οργανώθηκαν δύο σημαντικοί διαγωνισμοί, ο ένας σε εθνικό και ο άλλος 
σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Στον πρώτο διαγωνισμό στον οποίο απονεμήθηκε βραβείο 
"Νέοι στη καρδιά" με θέμα την παροχή υπηρεσιών σε ηλικιωμένους, έλαβαν μέρος 
μόνο 5 από τις 18 χώρες που συμμετείχαν στο ΕΕΤ (Ιταλία, Κάτω Χώρες, 
Ιρλανδία, Σουηδία, Ισλανδία). 
0 άλλος διαγωνισμός, στον οποίον έλαβαν μέρος 6 χώρες (Δανία, Ηνωμένο 
Βασίλειο, Σουηδία, Ιρλανδία, Ιταλία, Κάτω χώρες) είχε αντικείμενο "τον 
καλύτερο εξοπλισμό για άτομα με ειδικές ανάγκες". 0 τελικός νικητής θα 
ανακοινωθεί κατά τη διάρκεια της προαναφερθείσας πανευρωπαϊκής συνδιάσκεψης 
"Τουρισμός στην Ευρώπη για όλους". 
Παρά το ό,τι η ανταπόκριση των κρατών μελών στο διαγωνισμό αυτό ήταν μάλλον 
απογοητευτική, η συνδιάσκεψη αυτή, τουλάχιστον, ενθάρρυνε σε μεγάλο βαθμό 
τη μελλοντική πανευρωπαϊκή συνεργασία και ανταλλαγή απόψεων στον τομέα αυτό. 
- 35 -
4.1.3. Συμπεράσματα και συστάσεις 
Οι αριθμοί που προαναφέρθηκαν και που δίνουν λεπτομερή στοιχεία σχετικά με τα 
προγράμματα που υποβλήθηκαν από τα κράτη μέλη στον τομέα του κοινωνικού 
τουρισμού, δείχνουν καθαρά ότι απαιτείται μεγαλύτερη δραστηριοποίηση καθώς 
και η λήψη περισσότερων μέτρων για την κάλυψη όλων των πλευρών του κοινωνικού 
τουρισμού. 
Το σχέδιο έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με θέμα "0 τουρισμός και ο 
καταναλωτής" επισημαίνει ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη σημασία στις 
πρωτοβουλίες που αφορούν τον κοινωνικό τουρισμό, κυρίως στην προσφορά 
ταξιδιωτικών δυνατοτήτων σε άτομα με ειδικές ανάγκες (κατάλληλα 
προσαρμοσμένων μέσων μεταφοράς και καταλυμάτων και υποδομής) και καταλήγει 
στο συμπέρασμα ότι η Κοινότητα πρέπει να λάβει κατάλληλα μέτρα για την 
ενθάρρυνση του τουρισμού των ατόμων με ειδικές ανάγκες. 
Ένα άλλο σχέδιο έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (Επιτροπή Κοινωνικών 
Υποθέσεων, Απασχόλησης και Εργασιακού Περιβάλλοντος) σχετικά με τις 
κοινωνικές πλευρές του τουρισμού, υπογραμμίζει την ανάγκη αντιμετώπισης του 
προβλήματος σε ευρωπαϊκή κλίμακα, με την εφαρμογή κατάλληλων πολιτικών που να 
επιτρέπουν την εξασφάλιση του δικαιώματος διακοπών στα λιγότερο ευνοημένα 
τμήματα του πληθυσμού. 
Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών στη γνωμοδότηση της 
σχετικά με την τουριστική και την περιφερειακή ανάπτυξη, εκφράζει επίσης την 
επιθυμία να αναπτυχθεί ο διάλογος ανάμεσα στους κοινωνικούς εταίρους του 
τουριστικού τομέα σε κοινοτικό επίπεδο, και τονίζει την ανάγκη να συνεχιστεί 
η ανάπτυξη του κοινωνικού τουρισμού. 
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο υπάρχει μια αρκετά σαφής εξειδίκευση ανάμεσα στα κράτη 
μέλη όσον αφορά τις διάφορες μορφές κοινωνικού τουρισμού. Σε γενικές γραμμές, 
είναι γνωστό ότι ο τουρισμός "τρίτης ηλικίας" παρουσιάζει τη μεγαλύτερη 
ανάπτυξη στην Ιταλία. Αντίθετα στη Γαλλία το μεγαλύτερο βάρος έχει δοθεί στον 
τουρισμό του εργαζόμενου πληθυσμού ενώ οι βόρειες χώρες, τόσο οι χώρες της 
ΕΟΚ όσο και οι χώρες ΕΖΕΣ, διαθέτουν καλύτερη υποδομή στον τομέα του 
τουρισμού για άτομα με ειδικές ανάγκες. 
Το έτος 1993, που κηρύχθηκε "Ευρωπαϊκό έτος για τους ηλικιωμένους" 
προβλέπεται να αποτελέσει την αναμενόμενη ευκαιρία για τη λήψη νέων μέτρων 
και πρωτοβουλιών στον τομέα αυτό. 0 τουρισμός θα πρέπει να αποτελέσει, 
επίσης, ένα από κυριότερα πεδία δράσης. Ωστόσο, οι δημόσιες αρχές των κρατών 
μελών δεν έχουν προβεί στη λήψη σοβαρών μέτρων για τη βοήθεια των οικογενειών 
με χαμηλά εισοδήματα. 
Ορισμένες από τις δραστηριότητες που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του 
ΕΕΤ έθεσαν τα θεμέλια για μελλοντικές ενέργειες και εξελίξεις σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο, κυρίως όσον αφορά τη βελτίωση της πρόσβασης σε τουριστικές 
εγκαταστάσεις, όχι μόνο για τα άτομα με ειδικές ανάγκες αλλάκαι για όλες τις 
ομάδες πληθυσμού με κινητικά προβλήματα. Τον προβληματισμό αυτόν επισημαίνει 
ο τίτλος της συνδιάσκεψης "Τουρισμός στην Ευρώπη για όλους". 
Ορισμένες δραστηριότητες όχι μόνον επέτρεψαν την καλύτερη συνεργασία σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο αλλά έγιναν, επίσης, αφορμή για μια σειρά εποικοδομητικών 
συστάσεων και την κάλυψη του θέματος αυτού από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Με 
τον τρόπο αυτό εστιάστηκε, στα προβλήματα αυτά, η προσοχή του ευρύτερου 
κοινού και των επαγγελματιών σε θέματα τουρισμού, κυρίως των υπεύθυνων για 
την εξασφάλιση υπηρεσιών διαμονής και μεταφοράς. 
- 36 
Σε γενικές γραμμές, τα κυριότερα συμπεράσματα, οποιασδήποτε μορφής, που 
μπορούν να εξαχθούν από τις εμπειρίες που αποκτήθηκαν στον τομέα του 
κοινωνικού τουρισμού, κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ, είναι ότι: 
1. Η ανάγκη δραστηριοποίησης και πραγματοποίησης διαφόρων ενεργειών σε όλους 
τους τομείς του κοινωνικού τουρισμού είναι προφανής. 
2. Χρειάζεται να δοθεί ιδιαίτερη προτεραιότητα στις εξής κατηγορίες πολιτών 
τις οικογένειες με πολύ χαμηλά εισοδήματα και παιδιά εξαρτημένης ηλικίας, 
(θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να προτείνουμε την εκπόνηση μιας μελέτης 
με σκοπό την ευαισθητοποίηση των εθνικών και των ευρωπαϊκών αρχών σχετικά 
με την πραγματική διάσταση των προβλημάτων τα οποία αντιμετωπίζει αυτή η 
ομάδα πολιτών όσον αφορά τις δυνατότητες αξιοποίησης του ελεύθερου 
χρόνου). 
τους ηλικιωμένους και τους συνταξιούχους που ζουν μόνοι τους, 
τα άτομα με ειδικές ανάγκες. 
3. Είναι αναγκαίο να εκπονηθεί μελέτη σχετικά με τα προβλήματα και τις 
δυνατότητες ανάπτυξης των διαφόρων κατηγοριών κοινωνικού τουρισμού και να 
καθοριστούν τα βασικά πρακτικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο. Η εμπειρία που αποκτήθηκε σε ορισμένες χώρες (στη Γαλλία για τον 
εργαζόμενο πληθυσμό, την Ιταλία για τα ηλικιωμένους, το Ηνωμένο Βασίλειο, 
τις Κάτω Χώρες, τη Γερμανία και τις χώρες ΕΖΕΣ για τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες και τις οικογένειες με διάφορα άλλα προβλήματα) πρέπει να ληφθεί 
υπόψη κατά την επεξεργασία προγράμματος στον τομέα του κοινωνικού 
τουρισμού. 
4. Πρέπει να αναπτυχθεί περισσότερο η συνεργασία με τις χώρες ΕΖΕΣ χάρη στην 
ανταλλαγή εμπειριών και πληροφοριών καθώς και στην ανάπτυξη κοινών 
προγραμμάτων κτλ. 
4.2. 0 τουρισμός των νέων 
Ένας από τους στόχους του ευρωπαϊκού έτους τουρισμού, οι οποίοι 
περιλαμβάνονται στην απόφαση του Συμβουλίου, είναι να ενθαρρύνει τους νέους 
να γνωρίσουν καλύτερα τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής στα κράτη μέλη. Η 
προτεραιότητα αυτή λήφθηκε υπόψη στο πλαίσιο του ΕΕΤ κατά τη συγχρηματοδότηση 
προγραμμάτων, τόσο σε εθνικό όσο και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Εκτός από τις 
πρωτοβουλίες αυτές, διάφορες άλλες δραστηριότητες για την ενθάρρυνση διαφόρων 
ειδών διακοπών (κοινωνικού, αγροτικού, πολιτιστικού τουρισμού) συνέβαλαν, 
άμεσα και έμμεσα, στην ανάπτυξη του τουρισμού των νέων. Το ταξιδιωτικό 
πρόγραμμα πολιτιστικού χαρακτήρα "Στα ίχνη των Κελτών" είναι ένα 
αντιπροσωπευτικό παράδειγμα τουριστικού προγράμματος που προορίζεται ειδικά 
για τους νέους. 
Οι στατιστικές αποδεικνύουν ότι οι νέοι είναι, αναμφισβήτητα, η αριθμητικά 
μεγαλύτερη ομάδα τουριστών. Συνεπώς, κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ, η Επιτροπή 
επεδίωξε να διευρύνει τη γκάμα των προϊόντων που προορίζονται για τουρίστες 
νεαρές ηλικίας. Οι νέοι είναι ιδιαίτερα απαιτητικοί όσον αφορά τη ζήτηση 
τουριστικών προϊόντων, και, συνεπώς, η Επιτροπή προώθησε στο πλαίσιο αυτό την 
ιδέα των διακοπών που συνδυάζονται με δραστηριότητες. Πράγματι, μόνον οι 
περιοχές που θα μπορέσουν να προσφέρουν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων και 
απασχολήσεων θα προσελκύσουν ταξιδιώτες νεαρές ηλικίας. 
- 37 
Ωστόσο η τουριστική βιομηχανία δεν υποστηρίζει πάντοτε όπως θα έπρεπε τους 
"άπορους φοιτητές" οι οποίοι θα αποτελέσουν τους αυριανούς εύπορους 
ταξιδιώτες. 
4.2.1. Προγράμματα 
Στο πλαίσιο του προϋπολογισμού του ΕΕΤ επιλέχθηκαν πάνω από 40 προγράμματα 
σχετικά με την προώθηση του τουρισμού των νέων. Τα προγράμματα αυτά στο 
σύνολο τους είτε περιελάμβαναν εκπαιδευτικά ή πολιτιστικά θέματα είτε ήταν 
προσανατολισμένα προς την προώθηση εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Παρά το 
ό,τι θεωρήθηκαν ως "εθνικά" προγράμματα, το μεγαλύτερο μέρος των προγραμμάτων 
αυτών επεκτεινόταν και σε άλλες χώρες. Ορισμένα από τα προγράμματα αυτά 
ξεκίνησαν ως "μοναδικά" αλλά η επιτυχία τους αποδείχθηκε τέτοια που 
επιθυμούμε, στο μέτρο του δυνατού, να συνεχιστούν. Ακολουθούν ορισμένα 
παραδείγματα ιδιαίτερα επιτυχημένων προγραμμάτων τα οποία για πρακτικούς 
λόγους έχουν ταξινομηθεί σε δύο μεγάλες κατηγορίες: ανταλλαγές νέων και 
διακοπές εκπαιδευτικού χαρακτήρα/σε συνδυασμό με κάποια δραστηριότητα. 
Ανταλλαγές νέων 
* Ευρωτρένο εξπρές'90. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, το οποίο γνώρισε 
τεράστια επιτυχία, πάνω από 100 φοιτητές από 27 ευρωπαϊκές χώρες μπόρεσαν να 
πραγματοποιήσουν ένα δεκαήμερο ταξιδιωτικό πρόγραμμα με τραίνο που τους 
επέτρεψε να σταματήσουν σε δέκα πόλεις της Ανατολικής και της Δυτικής 
Ευρώπης. Η επιτυχία αυτού του προγράμματος, το οποία ταυτίζεται απόλυτα με 
τους στόχους του ΕΕΤ, συνοψίζεται με τα λόγια ενός από τους νέους που έλαβαν 
μέρος: "Μάθαμε πολλά σχετικά με την καθημερινή ζωή στις διάφορες ευρωπαϊκές 
χώρες που επισκεφθήκαμε. Οι συζητήσεις που κάναμε μας επέτρεψαν να 
κατανοήσουμε πολλά ευρωπαϊκά προβλήματα των οποίων την ύπαρξη οι περισσότεροι 
από εμάς ούτε καν υποπτευόμασε προηγουμένως. Μάθαμε επίσης να αντιμετωπίζουμε 
την πραγματικότητα πέρα από τις προσωπικές μας προσδοκίες. Η εμπειρία στο 
Ευρωτρένο εξπρές. Eurotrain Express επηρέασε και θα συνεχίσει να επηρεάζει τη 
ζωή μας ως ενηλίκων κατά τη διάρκεια της οποίας θα οικοδομήσουμε μια ενιαία 
Ευρώπη". 
* Ξενώνες νεότητας. Οι ξενώνες νεότητας παρουσίασαν πολλά προγράμματα τόσο σε 
εθνικό όσο και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Η διεθνής ομοσπονδία ξενώνων νεότητας 
κατάρτισε ένα πρόγραμμα ενημέρωσης για τους νέους που προέρχονται από τις 
χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και ταξιδεύουν για πρώτη φορά στις χώρες της 
Δυτικής Ευρώπης, διοργάνωσε ανταλλαγές προσωπικού μεταξύ των ξενώνων της 
Ανατολικής και της Δυτικής Ευρώπης και εκπόνησε ένα πρόγραμμα με τίτλο "Στο 
δρόμο για την Ευρώπη" το οποίο περιλαμβάνει διάφορους τρόπους προώθησης των 
σχολικών διακοπών σε πέντε χώρες (Αγγλία, Γαλλία, Βέλγιο, Γερμανία και Κάτω 
Χώρες). Οι χώρες της Μπενελούξ εκπόνησαν, επίσης, ένα πρόγραμμα για την 
ανταλλαγή νέων που επηρεάζουν την κοινή γνώμη, μεταξύ της Ανατολικής και της 
Δυτικής Ευρώπης. Η συνέχιση των προγραμμάτων αυτών πρέπει να evQappvvQzi . 0 
γερμανικός οργανισμός ξενώνων νεότητας καθιέρωσε τις σχολικές οικολογικές 
υποτροφίες και ένα ευρωπαϊκό ταξιδιωτικό πρόγραμμα μελετών. Και τα δύο αυτά 
προγράμματα φαίνεται ότι θα συνεχιστούν στο μέλλον. 
*Euraqua. 0 ελβετικός EOT κάλεσε 48 νέους από τα 12 κράτη μέλη, τις χώρες 
ΕΖΕΣ και 4 χώρες της Ανατολικής Ευρώπης να περάσουν ένα Σαββατοκύριακο σε ένα 
βοσκότοπο των Άλπεων. Οι νέοι αυτοί, αφού γέμισαν τα παγούρια τους με νερό 
από την πηγή των 4 μεγάλων ευρωπαϊκών ποταμών, έφθασαν με ποδήλατα μέχρι το 
Στρασβούργο και κατέληξαν στις Βρυξέλλες. 
- 38 -
* Διαγωνισμοί θεάτρου. Εννέα ευρωπαϊκές χώρες έστειλαν θιάσους νέων ηθοποιών 
στους Δελφούς για να λάβουν μέρος σε ένα θεατρικό διαγωνισμό που διοργανώθηκε 
από τον ελληνικό EOT. Κάθε θίασος έπρεπε να παρουσιάσει είτε μια κλασική 
ελληνική κωμωδία είτε μια τραγωδία. Η εκδήλωση αυτή συνοδεύτηκε από σειρά 
εργαστηρίων, σεμιναρίων και συζητήσεων. 0 διαγωνισμός αυτός είχε τόση μεγάλη 
επιτυχία που οι οργανωτές του θα προσπαθήσουν να τον καθιερώσουν ως ετήσια 
εκδήλωση. 
* Συνάθροιση νέων. Ύστερα από πρόσκληση της γαλλικής εθνικής επιτροπής, 350 
νέοι από 25 χώρες πήγαν στη Γαλλία για να λάβουν μέρος σε ένα τριήμερο 
συμπόσιο. Ορισμένα από τα άτομα αυτά ήταν ακόμη στο στάδιο της εκπαίδευσης 
ενώ άλλα εργαζόντουσαν ήδη στην τουριστική βιομηχανία. Στόχος της 
συνδιάσκεψης αυτής ήταν η μελέτη των μετακινήσεων των νέων και των επιδράσεων 
που μπορεί να έχουν στην ευρωπαϊκή αγορά τουρισμού. 
Εκπαιδευτικές διακοπές συνδυασμένες με κάποια δραστηριότητα 
* Flottiglla Magna Gracia. Με ένα στολίσκο 8 σκαφών αναψυχής οργανώθηκε 
κρουαζιέρα για 50 νεαρούς ευρωπαίους πολίτες οι οποίοι ακολούθησαν τη 
διαδρομή των ελλήνων αποίκων στη Νότια Ιταλία (Μεγάλη Ελλάδα). Στην 
κρουαζιέρα αυτή έλαβαν επίσης μέρος αρχαιολόγοι, ταξιδιωτικοί πράκτορες και 
δημοσιογράφοι οι οποίοι συνόδευσαν τους νεαρούς επισκέπτες στους 
αρχαιολογικούς χώρους και τα κέντρα πολιτιστικού ενδιαφέροντος καθόλη τη 
διάρκεια του περίπλου. Το πρόγραμμα Flottiglla Magna Grec la είχε πειραματικό 
χαρακτήρα και σκοπό να καθοριστεί κατά πόσο ένα τέτοιο πρόγραμμα είναι εφικτό 
από τουριστικής πλευράς. Η προσπάθεια αυτή απέδειξε ότι είναι, όντως, εφικτό 
και η διοργάνωση κρουαζιέρων αυτού του είδους θα αρχίσει την άνοιξη με την 
ευκαιρία των τουριστικών εκθέσεων. 
* Το τραίνο των νέων. Στην Πορτογαλία, οι ξενώνες νεότητας, σε συνεργασία με 
τη διεύθυνση των σιδηροδρόμων και τις περιφερειακές διοικήσεις διοργάνωσαν 
ένα ταξίδι σε 8 ευρωπαϊκές πρωτεύουσες στο οποίο έλαβε μέρος μια ομάδα 400 
νέων με μητρική γλώσσα τα πορτογαλικά που προέρχονταν από τις χώρες της 
βορειοδυτικής Αφρικής (Μαγκρέμπ) και την Πορτογαλία. Επιδιωκόμενος στόχος 
ήταν να δοθεί η ευκαιρία στους νέους αυτούς να δουν τις διάφορες πολιτικές, 
πολιτιστικές και κοινωνικές πτυχές της Ευρώπης. Τέτοιου είδους οργανωμένα 
ταξίδια δημιουργούν φιλικούς δεσμούς, διευρύνουν τους ορίζοντες και 
επιτρέπουν στους νέους να γνωρίσουν νέους τρόπους ζωής. Συνεπώς, πρέπει να 
ενθαρρύνονται. 
* Τουρισμός μέσω δορυφορικής μετάδοσης προγραμμάτων. Ένα σχολείο 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στο Devon της Μεγάλης Βρετανίας πραγματοποίησε 
ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για το ΕΕΤ, εκπέμποντας επί 10 ώρες τηλεοπτικά 
τουριστικά προγράμματα στον πανευρωπαϊκό εκπαιδευτικό δορυφόρο Olympus. Η 
προσπάθεια αυτή επέτρεψε σε εκατομμύρια θεατών να δουν πώς οι μαθητές αυτής 
της τάξης, ηλικίας 14 έως 15 ετών, εντοπίζουν το θέμα τους, οργανώνουν 
συνεντεύξεις και ενημερώνονται σχετικά με τις τεχνολογίες, την παραγωγή 
προγραμμάτων και τη γλώσσα της τηλεόρασης. Αρχικά επρόκειτο για ένα 
"μοναδικό" πρόγραμμα το οποίο όμως μπορεί να αποτελέσει ένα πρότυπο πρόγραμμα 
ή παράδειγμα προς μίμηση για άλλα σχολεία. 
- 39 -
* "Καλημέρα Ευρώπη, εδώ Ολλανδία" - πρόγραμμα των "πρεσβευτών της ολλανδικής 
νεολαίας". Ζητήθηκε από τους μαθητές των ολλανδικών σχολείων πρωτοβάθμιας 
εκπαίδευσης να παρουσιάσουν τα τουριστικά ενδιαφέροντα της περιοχής τους με 
πρωτότυπο τρόπο. Δύο χιλιάδες σχολεία ανταποκρίθηκαν στην έκκληση αυτή και, 
κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών του έτους 1990, τα σχολεία που επιλέχθηκαν, 
ένα από κάθε επαρχία, παρουσίασαν τα προγράμματα τους στην τηλεόραση. Από 
κάθε σχολείο, επιλέχθηκε ένας μαθητής ο οποίος συμμετείχε ως "πρεσβευτής της 
ολλανδικής νεολαίας". Το Μάιο, η ομάδα αυτή ταξίδεψε σε διάφορες ευρωπαϊκές 
πρωτεύουσες, συνάντησε σημαντικές προσωπικότητες σε κάθε χώρα και επισκέφθηκε 
τα κέντρα πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Η περιήγηση τους αυτή προβλήθηκε από 
την τηλεόραση τον Ιούνιο, σε ώρα μεγάλης ακροαματικότητας. Το διακεκριμένο 
αυτό πρόγραμμα κάλυψε όλους τους στόχους του ΕΕΤ και ο αντίκτυπος του του 
εξακολουθεί να είναι αισθητός. Το κοινό ευαισθητοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό 
χάρη στην υποδειγματική κάλυψη που προσέφεραν τα μέσα ενημέρωσης. 
4.2.2. Συμπεράσματα 
Εκτός από τα προγράματα που αναφέρθηκαν υπήρξαν και πολλά άλλα καλά 
παραδείγματα προγραμμάτων τα οποία διεύρυναν τους ορίζοντες των νέων και 
ανέπτυξαν καινούργιες ιδέες για εναλλακτικούς τρόπους τουρισμού. Ως 
αποτέλεσμα των προγραμμάτων αυτών, ένας σημαντικός αριθμός ιδιωτών και 
οργανισμών διετύπωσαν την ανάγκη ενημέρωσης, ανταλλαγής απόψεων, ταξιδιωτικών 
δυνατοτήτων με χαμηλές τιμές ή γραφείων υποδοχής των νέων. Ορισμένα 
προγράμματα στον τομέα αυτόν βρίσκονται ήδη στο στάδιο της επεξεργασίας. 
Η Εθνική Γαλλική Επιτροπή πρότεινε τη δημιουργία ενός "Φόρουμ για τους νέους" 
(Forum de la jeunesse) σε κοινοτικό επίπεδο. 0 οργανισμός αυτός θα λειτουργεί 
ως συντονιστικό όργανο όλων των οργανώσεων για νέους που υπάρχουν σήμερα και 
θα συνεδριάζει μια φορά το χρόνο. Στόχος του θα είναι να συνεισφέρει στη 
βελτίωση των ταξιδιωτικών δυνατοτήτων για τους νέους. 
4.3. Τουρισμός πολιτιστικού χαρακτήρα 
Στο πλαίσιο του ΕΕΤ, η Επιτροπή χρηματοδότησε συνολικά 83 προγράμματα 
πολιτιστικών τουριστικών εκδηλώσεων, τόσο πανευρωπαϊκών όσο και εθνικών, με 
συνεισφορά άνω του 1.000.000 εκατομμύριο ECU. 
Πραγματοποιήθηκαν πολλές πρωτοβουλίες, ορισμένες με τη βοήθεια κοινοτικών 
ταμείων και άλλες σε συνεργασία με τις εθνικές επιτροπές των 18 συμμετεχουοών 
χωρών. 
Τα προγράμματα περιελάμβαναν φεστιβάλ, τουριστικούς οδηγούς πολιτιστικού 
περιεχομένου, εκθέσεις, εργαστήρια, πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα, 
εκδρομές με θέμα την πολιτιστική κληρονομιά, σεμινάρια και διαλέξεις σχετικά 
με τον τουρισμό, τον πολιτισμό και την αναστήλωση των μνημείων (εμπορικές 
στρατηγικές, τουρισμός και προστασία του περιβάλλοντος, διαφύλαξη των αρχαίων 
μνημείων, κτλ.), επετείους ίδρυσης ιστορικών πόλεων, προγράμματα 
αδελφοποίησης ευρωπαϊκών πόλεων, διαγωνισμούς μουσείων κτλ. Πολλά από τα 
προγράμματα αυτά έγιναν σε συνεργασία με τις χώρεςς της Κεντρικής και της 
Ανατολικής Ευρώπης. 
Τα παραπάνω προγράμματα άνοιξαν το δρόμο για την επεξεργασία ειδικών μέτρων 
που θα βοηθήσουν τα κράτη μέλη κατά την προώθηση του πολιτιστικού τουρισμού 
μέσα στην Κοινότητα. 
- 40 -
4.3.1. Ο ρόλος του πολιτιστικού τουρισμού 
Έχοντας υπόψη τις επιπτώσεις του παραδοσιακού μαζικού τουρισμού, κυρίως στις 
χώρες της Νότιας Ευρώπης, αποδεικνύεται όλο και μεγαλύτερη η ανάγκη προώθησης 
εναλλακτικών μορφών τουρισμού όπως ο πολιτιστικός, ο κοινωνικός ή ο αγροτικός 
τουρισμός, δηλαδή μια μορφή τουρισμού η οποία σέβεται τόσο το φυσικό όσο και 
το αρχιτεκτονικό και το κοινωνικό περιβάλλον. 
0 μεγάλος αριθμός προγραμμάτων πολιτιστικού τουρισμού που υποβλήθηκαν κατά το 
ΕΕΤ από τους εθνικούς οργανισμούς τουρισμού, τις τουριστικές οργανώσεις και 
τις τοπικές, περιφερειακές και εθνικές αρχές των κρατών μελών αποδεικνύουν 
την όλο και μεγαλύτερη σημασία του πολιτιστικού τουρισμού για την οικονομία 
των ευρωπαϊκών χωρών. Οι δαπάνες στον τομέα του πολιτιστικού τουρισμού 
αυξάνονται διαρκώς τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα. Τα ποσά που 
επενδύονται για τη διαφύλαξη της πολιτιστικής και της αρχιτεκτονικής 
κληρονομιάς αυξάνονται διαρκώς, τόσο στη νότια όσο και στη βόρεια Ευρώπη. 
4.3.2. Βραχυπρόθεσμα προγράμματα 
Τα βραχυπρόθεσμα πολιτιστικά προγράμματα που συγχρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο 
του ΕΕΤ περιλαμβάνουν εκδηλώσεις για νέους, εκδηλώσεις και διαγωνισμούς 
πολιτιστικού χαρακτήρα, φεστιβάλ στα διάφορα σημείας της διαδρομής 
πολιτιστικών ταξιδιωτικών προγραμμάτων, καρναβάλια και γαστρονομικές 
εκδηλώσεις σε όλη την Ευρώπη, διαλέξεις και σεμινάρια για την ανταλλαγή 
εμπειριών και την προβολή νέων τουριστικών προορισμών, έκδοση τουριστικών 
οδηγών πολιτιστικού ενδιαφέροντος, εκθέσεις και εργαστήρια. Ορισμένα 
παραδείγματα τέτοιων προγραμμάτων είναι τα εξής: Διαγωνισμοί των ευρωπαϊκών 
μουσείων για τη βελτίωση του μάρκετινγκ και της προβολής των εκθεμάτων τους. 
Πόλεις χωρίς σύνορα, Θεάματα δρόμου το 1990, Διεθνές φεστιβάλ μουσικής και 
χορού στη Γλασκώβη το 1990, Διεθνές φεστιβάλ εκκλησιαστικού οργάνου στο 
Paisley, Φεστιβάλ του Άμστερνταμ και της Βενετίας, η έκθεση "Ανακαλύψτε τη 
Λισαβώνα του 1990", Διαγωνισμοί θεάτρου στους Δελφούς. 
4.3.3. Διασκέψεις 
Η Επιτροπή συγχρηματοδότησε μια σειρά διασκέψεων και σεμιναρίων με θέμα την 
αρχιτεκτονική κληρονομιά και τον τουρισμό πολιτιστικού/αστικού χαρακτήρα 
καθώς και το περιβάλλον. 
Ορισμένα παραδείγματα είναι τα εξής: 
η ευρωπαϊκή διάσκεψη σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά και τον 
τουρισμό του IC0M0S (διεθνές συμβούλιο μνημείων και αρχαιολογικών χώρων) 
η οποία πραγματοποιήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο και κατέληξε σε μια σειρά 
ψηφισμάτων σχετικά με τη διαφύλαξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και τον 
πολιτιστικό τουρισμό. Παράλληλα έγινε έκκληση προς τις σχετικές εθνικές 
επιτροπές με σκοπό την αναθεώρηση του χάρτη IC0M0S που αφορά τον 
πολιτιστικό τουρισμό. 
τρίτο διεθνές συμπόσιο σχετικά με "τη προστασία των αρχαίων μνημείων και 
τον τουρισμό" που πραγματοποιήθηκε στην πόλη Trier της Γερμανίας: 
"Έκκληση της Trier" για τη διαφύλαξη των αρχαίων μνημείων στα πέντε νέα 
ομοσπονδιακά κράτη της Γερμανίας και ψήφισμα με θέμα την κοιλάδα του 
Ρήνου και τη σημασία του για τον τουρισμό της Γερμανίας. 
πρώτη ευρωπαϊκή διάσκεψη σχετικά με τον αστικό τουρισμό στη γαλλική πόλη 
Rennes. 
- 41 -
Οι διασκέψεις αυτές δείχνουν ότι τα κράτη μέλη ευαισθητοποιούνται όλο και 
περισσότερο όσον αφορά τη στενή σχέση ανάμεσα στον τουρισμό, αφενός, και 
την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος καθώς και της αρχιτεκτονικής και 
της πολιτιστικής κληρονομιάς, αφετέρου. 
Τα αποτελέσματα και τα ψηφίσματα των συνδιασκέψεων αυτών μπορούν να 
χρησιμεύσουν σαν βάση για τη χάραξη νέων πολιτικών τουρισμού και 
περιβάλλοντος με κύριο άξονα την αρχιτεκτονική κληρονομιά. 
Οι συνδιασκέψεις αυτές απέδειξαν επίσης ότι είναι απαραίτητο να ενισχυθεί ο 
διάλογος ανάμεσα στην τουριστική βιομηχανία και τους οργανισμούς που έχουν 
αναλάβει τη διαφύλαξη των μνημείων και να βελτιωθεί η διαχείριση του 
πολιτιστικού πλούτου. Για την αντιμετώπιση ορισμένων προβλημάτων στον τομέα 
αυτό θα πρέπει να καθοριστούν συγκεκριμένα μέτρα. 
4.3.4. Πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα και εκδρομές με θέμα την 
πολιτιστική κληρονομιά στην Ευρώπη 
Στο πλαίσιο του ΕΕΤ συγχρηματοδοτήθηκε μεγάλος αριθμός εθνικών και 
πανευρωπαϊκών πολιτιστικών ταξιδιωτικών προγραμμάτων και εκδρομών. Τα 
προγράμματα αυτά είχαν, ως επί το πλείστον, σκοπό να αναπτύξουν τις 
πολιτιστικές τουριστικές διαδρομές και να τις επεκτείνουν πέρα από τα εθνικά 
σύνορα, να βελτιώσουν την εικόνα των λιγότερο γνωστών περιφερειών από 
τουριστική άποψη και να βοηθήσουν τους Ευρωπαίους να συνειδητοποιήσουν τις 
ρίζες τους και το κοινό πολιτιστικό παρελθόν τους, ενθαρρύνοντας τους να 
προβούν σε μια ευρωπαϊκή συνεργασία στον τομέα αυτό. 
Παραδείγματα τέτοιου είδους προγραμμάτων είναι τα εξής: 
"Η διαδρομή προς τον Άγιο Ιάκωβο της Κομποστέλλας" που ορίστηκε από το 
Συμβούλιο της Ευρώπης ως ευρωπαϊκό πολιτιστικό ταξιδιωτικό πρόγραμμα. Το 
πρόγραμμα που συγχρηματοδοτήθηκε από την Επιτροπή από το Μάιο έως τον 
Οκτώβριο περιελάμβανε: 
μια περιοδεύουσα έκθεση με φωτογραφίες, βιβλιογραφικά στοιχεία και 
πίνακες σε σχέση με τις πολιτιστικές παραδόσεις στο πλαίσιο της 
διαδρομής, 
ένα συνέδριο ισπανών, γάλλων, βέλγων, ιταλών και γερμανών 
εμπειρογνωμόνων, 
θεατρικές και μουσικές εκδηλώσεις με θέμα τον Άγιο Ιάκωβο, 
τυπικά γεύματα σύμφωνα με τις γαστρονομικές παραδόσεις των διαφόρων 
σταθμών της διαδρομής 
"Via de la Plata" (ο δρόμος του ασημιού) - ισπανικό πρόγραμμα με σκοπό 
την αποκατάσταση της αρχαίας ρωμαϊκής οδού που χρησιμοποιείτο για το 
εμπόριο από το βόρειο έως το νότιο μέρος της Ισπανίας, μεταξύ των πόλεων 
Gijon και Σεβίλλης. Για την αξιοποίηση αυτού του ταξιδιωτικού 
προγράμματος προβλέπεται μέχρι το 1992 η δημιουργία της απαιτούμενης 
υποδομής, η έκδοση ενός χάρτη και η προβολή του από τα ταξιδιωτικά 
γραφεία. 
"Στα ίχνη των Κελτών", ένα πρόγραμμα που απευθύνεται ειδικά στους νέους. 
Πρόκειται για ένα χάρτη/αφίσα που επισημαίνει τα κυριότερα κελτικά κέντρα 
στις διάφορες χώρες της Ευρώπης και δίνει χρήσιμες πληροφορίες για τους 
ξενώνες νεότητας και τις σιδηροδρομικές γραμμές που επιτρέπουν την 
πρόσβαση στους διάφορους αρχαιολογικούς χώρους. 
- 42 -
"Στα ίχνη του Goethe": κέντρα ενημέρωσης και καθοδήγησης των νέων 
καθώς και τρίγλωσσα φυλλάδια σχετικά με τους τόπους που επισκέφθηκε ο 
Goethe τον 18ο αιώνα. 
"Στα ίχνη του Vincent Van Gogh": εκδρομή με ποδήλατο η οποία ακολουθεί 
το ζωγράφο στα ταξίδια του στις Κάτω Χώρες και το Βέλγιο. 
"Η πορεία των Βίκινγκς": πολιτιστική εκδρομή που διοργανώθηκε από το 
Συμβούλιο της Ευρώπης και συγχρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο του ΕΕΤ. Μπορεί 
να θεωρηθεί ως πρότυπο πρόγραμμα, δεδομένου ότι είναι η πρώτη διαδρομή 
που αξιοποιήθηκε εμπορικά από ταξιδιωτικό γραφείο. 
Επτά μεσαιωνικές εκδρομές "Ο, τ ι έχει απομείνει από τη μεσαιωνική 
Πορτογαλία", ένα διεθνές πρόγραμμα που επεκτείνεται και στην Ισπανία. 
"Η κιτερκιανή διαδρομή του Αγίου Βερνάρδου": ένα φυλλάδιο το οποίο 
παρουσιάζει τα κιτερκιανά μοναστήρια στην Ευρώπη. 
"Οι δρόμοι του Μπαρόκ στην Ευρώπη": μια από τις πιο ενδιαφέρουσες 
διασυνοριακές τουριστικές εκδρομές δεδομένου ότι επεκτείνεται σε ένα 
μέρος της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης. Το πρόγραμμα αυτό 
αποκαλύπτει επίσης ότι τα τελευταία χρόνια, ακόμα και στις παροδοσιακές 
λουτροπόλεις, επιδιώκεται η προώθηση άλλων μορφών εναλλακτικού τουρισμού. 
Το πρόγραμμα "Ιταλοί καλλιτέχνες και η τέχνη του μπαρόκ στη Βαυαρία" που 
πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στη Γερμανία και στην Ιταλία, δείχνει καθαρά 
πώς είναι δυνατόν αξιοποιηθούν οι πολιτιστικές ομοιότητες μεταξύ των 
ευρωπαϊκών χωρών στον τουριστικό τομέα. 
Ένα μέρος των ταξιδιωτικών αυτών προγραμμάτων που συγχρηματοδοτήθηκαν στο 
πλαίσιο του ΕΕΤ οργανώθηκαν από τις εθνικές υπηρεσίες και τους οργανισμούς 
τουρισμού των κρατών μελών και ένα άλλο από το Συμβούλιο της Ευρώπης. 
Η ευρωπαϊκή αυτή συνεργασία στον τομέα των πολιτιστικών ταξιδιωτικών 
προγραμμάτων πρέπει να αναπτυχθεί σε σχέση με το Συμβούλιο της Ευρώπης ώστε 
να διευρυνθεί και προς τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. 
4.3.5. Συμπεράσματα 
Τα προγράμματα που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο του ΕΕΤ συνέβαλαν ώστε να 
συνειδητοποιήσουν οι Ευρωπαίοι καλύτερα την κοινή καταγωγή τους τόσο όσον 
αφορά τους αρχαίους πολιτισμούς τους όσο και το σημερινό τρόπο ζωής τους. 
Επέτρεψαν επίσης την καλύτερη ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τα 
προβλήματα που θέτει ο μαζικός τουρισμός και οδήγησαν στο μεγαλύτερο σεβασμό 
του φυσικού και του κοινωνικού περιβάλλοντος. 
Επίσης, επέτρεψαν να εντοπιστούν ορισμένοι τομείς στους οποίους είναι 
απαραίτητη η εφαρμογή κάποιων μέτρων: αποτελεσματικότερη πολιτική ενημέρωσης, 
συνεργασία και καθιέρωση δικτύων ανταλλαγής εμπειριών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Εξάλλου, είναι προφανής η ανάγκη τόσο των κρατών μελών όσο και της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας να επενδύσουν στους ανθρώπινους πόρους που διαθέτουν επεκτείνοντας 
τα τρέχοντα εκπαιδευτικά προγράμματα ή δημιουργώντας ειδικά προγράμματα για 
τον πολιτιστικό τουρισμό και τη διαχείριση της καλλιτεχνικής κληρονομιάς στην 
Ευρώπη. 
Οσον αφορά την επιλογή των μελλοντικών προγραμμάτων που θα συγχρηματοδοτηθούν 
από τα κοινοτικά ταμεία, η Επιτροπή πρέπει να καθορίσει αυστηρότερα και πιο 
συγκεκριμένα κριτήρια. Τα προγράμματα περιορισμένης κλίμακας τα οποία, όμως, 
αν και είναι σημαντικά σε τοπικό ή περιφερειακό 
- 43 -
επίπεδο, επηρρεάζουν ελάχιστα τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη του τουρισμού (για 
παράδειγμα φεστιβάλ, συναυλίες ή διαγωνισμοί κλπ που πραγματοποιούνται σε 
τοπική βάση) πρέπει να εξετάζονται ανάλογα με τις δυνατότητες ανάπτυξης τους 
και να δίνεται προτεραιότητα στα προγράμματα με πανευρωπαϊκή απήχηση. 
Εξάλλου, το θέμα της αξιολόγησης και του ελέγχου θα είναι πολύ πιο απλό αν 
τα προγράμματα είναι περιορισμένα σε αριθμό. 
Η συνεργασία με τις χώρες ΕΖΕΣ θα πρέπει να συνεχιστεί και να επεκταθεί όπως 
επίσης, μέχρι ένα ορισμένο βαθμό, και η συνεργασία με τις χώρες της 
Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. 0 ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν 
περιορίζεται στα 12 κράτη μέλη της Κοινότητας. Το γεγονός αυτό αληθεύει 
ιδιαίτερα όσον αφορά τα διασυνοριακά ταξιδιωτικά προγράμματα και εκδρομές με 
θέμα την πολιτιστική κληρονομιά. Ωστόσο, δεν έχουν ακόμη καθοριστεί 
συγκεκριμένοι τομείς δράσης. 
4.4 Αγροτικός τουρισμός 
Η απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού ορίζει ότι ο 
αγροτικός τουρισμός είναι μια καθαρά εναλλακτική μορφή τουρισμού που πρέπει 
να αναπτυχθεί και να ενθαρρυνθεί στο μέτρο που ο αγροτικός τουρισμός 
διευκολύνει τη χωροχρονική κλιμάκωση των διακοπών. 
Κατά τη διάρκεια αυτού του Έτους υποστηρίχθηκαν διάφορες πρωτοβουλίες που 
αποσκοπούσαν στην ενθάρρυνση της ανάπτυξης αυτής της μορφής τουρισμού ο 
οποίος, αν και είναι ακόμη σχετικά άγνωστος και ελάχιστα διαδεδομένος μέσα 
στην Κοινότητα, προκαλεί διαρκώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Η τουριστική ζήτηση, 
αφενός, απαιτεί όλο και μεγαλύτερη ποικιλία προϊόντων ποιότητας και, 
αφετέρου, οι προμηθευτές τουριστικών υπηρεσιών προσπαθούν να βελτιώσουν τα 
προϊόντα τους και την αξιοποίηση τους από εμπορική άποψη. 
4.4.1 Δράσεις προώθησης 
Πολυάριθμες πρωτοβουλίες είχαν ως κύριο στόχο τους την προώθηση του αγροτικού 
τουρισμού: έκδοση φυλλαδίων, οργάνωση συμποσίων, ημερίδες ενημέρωσης 
(ημερίδες ανοικτών θυρών) κυρίως κατά τη διάρκεια του Μαίου που ορίστηκε ως 
"μήνας του αγροτικού τουρισμού". 
Η επιτροπή COPA-COGECA θα δημοσιεύσει ένα τρίγλωσσο φυλλάδιο σε 200.000 
αντίτυπα με σκοπό την προώθηση του τουρισμού σε αγροκτήματα μέσα στην 
Κοινότητα. Η πρωτοβουλία αυτή παρουσιάζει ενδιαφέρον γιατί θα αποτελέσει το 
πρώτο εργαλείο ενημέρωσης για την προβολή του αγροτικού τουρισμού δεδομένου 
ότι δεν υπάρχει ακόμη κανένας διαθέσιμος οδηγός αυτού του είδους σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο. 
Δύο προγράμματα ασχολήθηκαν κυρίως με τον τουρισμό που συνδέεται με 
δραστηριότητες ιππασίας: η γαλλική ομοσπονδία ιππασίας ξεκίνησε ένα 
πανευρωπαϊκό πρόγραμμα με σκοπό την προώθηση διαφόρων ευρωπαϊκών ταξιδιωτικάν 
προγραμμάτων ιππασίας. Στην ιταλική περιοχή Grosseto επιδιώκεται η αξιοποίηση 
της εκτροφής αλόγων Maremma. 
Στην Ισπανία, εγκρίθηκαν πολλά προγράμματα μεταξύ των οποίων αναφέρονται 
ενδεικτικά τα εξής: η έκδοση, στα ισπανικά, από την περιφέρεια Αστούρια ενός 
φυλλαδίου με θέμα τις ορεινές διαδρομές το οποίο προορίζεται να διανεμηθεί 
στα ταξιδιωτικά πρακτορεία και τους τουριστικούς οργανισμούς καθώς και η 
έκδοση ενός δίγλωσσου φυλλαδίου (αγγλικά, ισπανικά) σχετικά με τις 
δυνατότητες καταλυμάτων σε αγροτικό περιβάλλον με σκοπό την προώθηση των 
μέσων υποδομής που δημιουργήθηκαν χάρη στην υποστήριξη της κυβέρνησης της 
Αστούρια. 
- 44 -
Υπογραμμίζεται επίσης η πραγματοποίηση διαφόρων συμποσίων: στη Γαλλία, για 
παράδειγμα η μόνιμη σύνοδος του γεωργικού επιμελητηρίου οργάνωσε στο Παρίσι 
μια ημερίδα για τον αγροτικό τουρισμό με θέμα "Αγρότες: εταίροι του αγροτικού 
τουρισμού". Η εκδήλωση αυτή κατέληξε σε συζητήσεις σχετικά με το θέμα του 
αγροτικού τουρισμού και την παρουσίαση δύο τουριστικών οδηγών: την πρώτη 
έκδοση ενός βιβλίου με χωριάτικες συνταγές μαγειρικής και την έκδοση 
αγροτουριστικών προϊόντων 1990 "Καλώς ορίσατε στο αγρόκτημα" (Bienvenue a la 
Ferme). Επακολούθησε η απονομή των βραβείων του πρώτου γαστρονομικού 
διαγωνισμού αγροκτημάτων-πανδοχείων. Το εμπορικό και βιομηχανικό επιμελητήριο 
του γεωγραφικού διαμερίσματος Lozère διοργάνωσε ένα συνέδριο σχετικά με τον 
αγροτικό τουρισμό στο οποίο εξετάστηκαν οι δυνατότητες ανάπτυξης της 
γεωγραφικής αυτής ζώνης η οποία πάσχει από μείωση του πληθυσμού της. Μερικά 
προγράμματα βρίσκονται στα στάδιο της μελέτης όπως το ταξιδιωτικό πρόγραμμα 
"Στα ίχνη το R.L. Stevenson". Στην Ισπανία, η περιφέρεια της Ναβάρας 
διοργάνωσε ημερίδες προβληματισμού σχετικά με το θέμα αυτό. 
4.4.2 Πρότυπες δράσεις 
Άλλες πρωτοβουλίες έλαβαν τη μορφή πρότυπων δράσεων λόγω του καινοτόμου 
χαρακτήρα τους και ενδέχεται να χρησιμεύσουν ως υπόδειγμα για άλλες χώρες. Οι 
πρότυπες αυτές πρωτοβουλίες αφορούν την ανάπτυξη νέων προϊόντων (ταξιδιωτικών 
πακέτων), τη συσπείρωση των τουριστικών πρακτόρων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, την 
καθιέρωση προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης, τη δημιουργία ομάδων 
προβληματισμού. 
0 διαγωνισμός "Το αγαπημένο μου χωριό" που οργανώθηκε από το σύλλογο EUR0TER 
(τουρισμός στην αγροτική Ευρώπη) απονέμει βραβεία στην καλύτερη πρωτοβουλία 
και στα καλύτερα προγράμματα τοπικών αυτοδιοικήσεων. Μέχρι τώρα έχουν ήδη 
υποβληθεί 300 φάκελοι υποψηφιότητας οι οποίοι προέρχονται από περίπου 20 
χώρες. Η επιλογή τους θα γίνει στην αρχή του 1991. Τα αποτελέσματα του 
διαγωνισμού αυτού προβλέπεται να δημοσιευθούν για να χρησιμεύσουν ως 
παραδείγματα στις τοπικές αυτοδιοικήσεις και να αποτελέσουν μια πλούσια πηγή 
εμπειριών και διδαγμάτων. 
Δημιουργήθηκε ένας όμιλος αγροτικών κοινοτήτων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ο 
οποίος κατάρτισε ένα χάρτη με σκοπό την ανάπτυξη του αγροτικού τουρισμού. 
Προτάθηκαν διάφορα τουριστικά πακέτα διακοπών, όπως ένα ταξίδιωτικ'πρόγραμμα 
ποδηλασίας μήκους 320 χιλιομ. για την ανακάλυψη της Φλάνδρας (με πρωτοβουλία 
της υπηρεσίας Westtoerisme της Φλάνδρας), ή ακόμα μια πράσινη διασυνοριακή 
διαδρομή που συνδυάζει, σε μήκος περίπου 200 χιλιομ., 3 ευρωπαϊκά τοπία: τα 
Βόζγια, την Αλσατία και το Μέλανα Δρυμό. Η κυβέρνηση των Καναρίων Νήσων 
πρότεινε την δημιουργία και την προστασία διαφόρων τουριστικών διαδρομών, τη 
σηματοδότηση τους με επεξηγηματικές πινακίδες και την έκδοση φυλλαδίων για 
την εξασφάλιση της προβολής τους. 
0 όμιλος VAL, ο κυριότερος τουριστικός πράκτορας στην περιοχή Massif Central 
και το τουριστικό πρακτορείο COPTOUR διοργάνωσαν το "Ευρωπαϊκό φεστιβάλ 90" 
(Festival Europe 90). Η εκδήλωση αυτή χαρακτηρίστηκε από 2 σημαντικά 
γεγονότα: τη μεγάλη συγκέντρωση στο Super Liorant στην περιοχή του Cantal και 
τις ημερίδες συναντήσεων με θέμα τον "Αγροτικό τουρισμό" (Tourisme 
d'Espace). Το φεστιβάλ αυτό επέτρεψε στους προμηθευτές υπηρεσιών από την 
περιοχή Auvergne να έρθουν σε επαφή με διάφορα ευρωπαϊκά ταξιδιωτικά γραφεία 
και να θέσουν τις βάσεις εμπορικής συνεργασίας. Ύστερα από τις ανταλλαγές 
αυτές, το πρακτορείο COPTOUR πρότεινε την εφαρμογή ενός προγράμματος με θέμα 
τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικτύου με σκοπό την αξιοποίηση αυτού του 
είδους τουρισμού σε χώρους "Μακριά από τα πλήθη, κοντά στους ανθρώπους". 
- 45 -
Από την εξέταση των προγραμμάτων που συγχρηματοδοτήθηκαν αποδεικύεται ότι η 
Ισπανία ενδιαφέρεται όλο και περισσότερο για νέες μορφές τουρισμού και κυρίως 
για τον αγροτικό τουρισμό. Η ανάπτυξη αυτού του ενδιαφέροντος οφείλεται 
στην ανάγκη ανανέωσης των παραδοσιακών μορφών τουρισμού ο οποίος παρουσιάζει 
αισθητά σημάδια παρακμής, κυρίως στις λουτροπόλεις. Οι ισπανικές περιοχές 
προέβησαν, συγκεκριμένα, στις εξής πρωτοβουλίες: 
σηματοδότηση νέων ορεινών ταξιδιωτικών διαδρομών στην περιοχή Αστούρια* 
ανακαίνιση των αγροικιών και προώθηση του αγροτικού τουρισμού στις 
ορεινές περιοχές των Καναρίων Νήσων· 
δημιουργία δύο περιφερειακών γραφείων αγροτικού τουρισμού στην Αραγονία, 
τα οποία έχουν στόχο την ενημέρωση των τοπικών παραγόντων σχετικά με τις 
δυνατότητες χρηματοδότησης καταλυμάτων σε αγροκτήματα και την εμπορική 
αξιοποίηση του αγροτικού τουρισμού χάρη σε ένα κεντρικό σύστημα 
κρατήσεων. Η προσπάθεια αυτή εντάσσεται σε ένα 4ετές πρόγραμμα ανάπτυξης 
των δύο αυτών περιοχών με σκοπό τη δημιουργία 150 πυρήνων υποδοχής 
τουριστών στα σπίτια των κατοίκων (που ονομάζονται "viviendas de turismo 
rural") και 600 δωματίων· 
η κοινότητα της Ναβάρας ασχολήθηκε κυρίως με τους φυσικούς δρυμούς των 
Πυρήνα(ων με σκοπό τη δημιουργία μιας δημόσιας υποδομής που να είναι 
αρμόδια για την οργάνωση της τουριστικής προσφοράς στους φυσικούς 
δρυμούς. 
4.4.3 Μακροπρόθεσμες δράσεις 
0 μεγάλος αριθμός συνδιασκέψεων που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ 
αποδεικνεύει το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον αγροτικό τουρισμό. Σε ορισμένες 
απ'αυτές υποβλήθηκαν ψηφίσματα στα οποία ζητείται η υποστήριξη των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων και σε άλλες τέθηκαν τα θεμέλια μακροπρόθεσμων προγραμμάτων με 
κύριο θέμα τη συνεργασία των ευρωπαϊκών φορέων. 
Στη πόλη Kaposvar της Ουγγαρίας πραγματοποιήθηκε μια ευρωπαϊκή συνδιάσκεψη 
σχετικά με τον ευρωπαϊκό αγροτικό τουρισμό, με πρωτοβουλία των EUR0TER 
(τουρισμός στην αγροτική Ευρώπη), EC0VAST (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τα χωριά 
και τις κωμοπόλεις), Telecottages και του ουγγρικού συλλόγου αγροτικού 
τουρισμού με την υποστήριξη του Συμβουλίου της Ευρώπης και τη 
συγχρηματοδότηση της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. 
Στόχος της συνδιάσκεψης αυτής ήταν να αναδείξει τις δυνατότητες κοινών 
δραστηριοτήτων για την προβολή του αγροτικού τουρισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο 
και για συνεργασία με τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. 
Στο τέλος αυτής της συνδιάσκεψης ο παραπάνω ουγγρικός σύλλογος και η γαλλική 
εθνική ομοσπονδία καταλυμάτων υπέγραψαν συμφωνία συνεργασίας στην οποία 
προβλέπονται ανταλλαγές εμπειρογνωμόνων και εμπειριών καθώς και η καθιέρωση 
ενός κεντρικού συστήματος κρατήσεων. 
Το Μάρτιο του 1990, πραγματοποιήθηκε στον Άγιο Βικέντιο της Ιταλίας μια 
ευρωπαϊκή συνδιάσκεψη με θέμα τον "Αγροτικό τουρισμό, τον τουρισμό και τον 
αγροτικό κόσμο ενόψει της Ευρώπης του 1993" (Agriturismo, Turismo e Mondo 
Rurale verso I'Europa del '93). Σκοπός της συνδιάσκεψης αυτής ήταν ο 
καθορισμός μιας κοινής στρατηγικής σε συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς 
τουριστικούς οργανισμούς και η υποβολή της στρατηγικής αυτής στα κοινοτικά 
θεσμικά όργανα. 
Επίσης, αρκετά από τα προγράμματα που συγχρηματοδοτήθηκαν τόνισαν την ανάγκη 
να αυξηθεί ο επαγγελματικός χαρακτήρας του αγροτικού τουρισμού και να 
εντατικοποιηθεί η συνεργασία μεταξύ των επαγγελματιών του τουριστικού τομέα 
σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
- 46 -
Η γαλλική εθνική ομοσπονδία καταλυμάτων πρότεινε την εκπόνηση ενός τριετούς 
προγράμματος μέσω του οποίου, σε συνεργασία με τους άλλους ευρωπαίους 
εταίρους της, θα καθορίσει την ευρωπαϊκή έννοια το όρου "στέγαση σε 
οικογένεια", θα μελετήσει έναν κοινό σύστημα συμβόλων και θα διευκολύνει την 
εμπορική αξιοποίηση αυτών των προϊόντων. Η πρωτοβουλία αυτή η οποία 
διατυπώθηκε κατά τη διάρκεια ενός συμποσίου που διοργανώθηκε από το EUROTER 
και το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο τον Ιανουάριο του 1990 έγινε 
αφορμή της ίδρυσης της ευρωπαϊκής ομοσπονδίας για τη στέγαση σε οικογένειες, 
σε αγροκτήματα και σε χωριά. 
Η εθνική ομοσπονδία των χωρών υποδοχής (Fédération Nationale des Pays 
d'Accueil) παρουσίασε ένα σχέδιο οργάνωσης των τουριστικών δυνατοτήτων στην 
ύπαιθρο το οποίο περιλαμβάνει τις εξής κατηγορίες δραστηριοτήτων: ιππασία, 
ψάρεμα, πεζοπορία, διαμονή σε ξενοδοχεία, αγροτικά καταλύματα κτλ) καθώς και 
την εμπορική αξιοποίηση τους με τη διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων. Η πρόταση 
αυτή η οποία υποβλήθηκε κατά τη διάρκεια της εθνικής συνεδρίασης της 
ομοσπονδίας επισημαίνει τους όρους οι οποίοι πρέπει να πληρούνται προκειμένου 
να δοθεί μια νέα διάσταση στον αγροτικό τουρισμό, με την προσφορά υπηρεσιών 
σταθερής ποιότητας σε ανταγωνιστικές τιμές προκειμένου να προσελκύσει το 
ενδιαφερόντων κυριότερων τουριστικών δικτύων. Επίσης, έδωσε την ευκαιρία να 
εξετασθούν, μαζί με τους ευρωπαϊκούς εκπροσώπους, τα μέσα προώθησης του 
αγροτικού τουρισμού και οι κοινές τουριστικές στρατηγικές. 
0 σύλλογος TER προτείνει την προώθηση της τουριστικής προσφοράς πολιτιστικού 
χαρακτήρα στην ύπαιθρο με σκοπό την ευαισθητοποίηση των τουριστικών 
πρακτόρων σχετικά με τη προστασία και την αξιοποίηση της πολιτιστικής 
κληρονομιάς, την ανάπτυξη της τοπικής συνεργασίας όσον αφορά την προσφορά 
τουριστικών υπηρεσιών με βάση έναν κοινό θεματικό γεωγραφικό άξονα, την 
προώθηση της διασυνοριακής συνεργασίας όσον αφορά την προσφορά κοινών 
πολιτιστικών προϊόντων και τέλος την ενθάρρυνση των τουριστών να επιλέγουν 
ταξιδιωτικά προγράμματα "εκτός της πεπατημένης οδού" και την ευαισθητοποίηση 
τους όσον αφορά σε ευρωπαϊκές πολιτιστικές αξίες. 
4.4.4 Συμπεράσματα 
Οι διάφορες αυτές πρωτοβουλίες - συγχρηματοδοτήσεις προγραμμάτων, οργάνωση 
συνεδρίων - αντανακλούν ένα κλίμα γενικής συναίνεσης το οποίο αποδεικνύει τη 
θέληση και την ανάγκη να οργανωθεί η προσφορά του αγροτικού τουρισμού καθώς 
και η εμπορική αξιοποίηση του. Είναι προφανές ότι οι τουριστικοί πράκτορες 
και οι δημόσιες αρχές στα κράτη μέλη, έχοντας συνειδοτοποιήσει πλήρως τη 
σπουδαιότητα του αγροτικού τουρισμού για την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού 
τουρισμού, επιδιώκουν να αναπτύξουν μια επαγγελματική προσέγγιση στον τομέα 
αυτό ώστε να ανταποκριθούν κατάλληλα στις απαιτήσεις της πελατείας τους. Οι 
προβληματισμοί αυτοί καθώς και οι σχετικές πρωτοβουλίες συμφωνούν με το στόχο 
που όρισε η Επιτροπή στην ανακοίνωση της σχετικά με τις "κοινοτικές δράσεις 
για τον αγροτικό τουρισμό". 
4.5. Τουρισμός και περιβάλλον 
Είναι αναμφισβήτητο ότι το ενδιαφέρον του κοινού για το θέμα "Τουρισμός και 
περιβάλλον" αναπτύχθηκε θεαματικά κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους, τόσο 
σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. 
Κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού έτους τουρισμού σημειώθηκαν διάφορες 
εξελίξεις όσον αφορά το θέμα αυτό: η έκδοση, από την παγκόσμια οργάνωση 
τουρισμού, ενός βασικού εγγράφου σχετικά με τον τουρισμό και το περιβάλλον, η 
δημιουργία μιας διεθνούς επιτροπής ηθικού κώδικα για τον τουρισμό και το 
47 -
περιβάλλον από τη διεθνή εταιρεία τουρισμού "Alliance internationale de 
tourisme" και η δημοσίευση μιας έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά 
με τα προβλήματα του μαζικού τουρισμού. Επίσης, η κυβέρνηση του Ηνωμένου 
Βασιλείου δημιούργησε μια ειδική υπηρεσία "Τουρισμός και περιβάλλον", το θέμα 
αναπτύχθηκε στο πλαίσιο διαφόρων διαλέξεων και σεμιναρίων και οι 
επαγγελματίες στον τομέα του τουρισμού καθώς και οι ομάδες πίεσης συνέταξαν 
διάφορους κώδικες ή χάρτες τουριστικής συμπεριφοράς. 
Οι ίδιοι οι επαγγελματίες στον τομέα του τουρισμού συνειδοτοποίησαν επίσης 
ότι, επειδή το φαινόμενο του τουρισμού είναι συνάρτηση του φυσικού και του 
πολιτιστικού περιβάλλοντος, ο τουριστικός τομέας συνολικά πρέπει να 
συμμετάσχει ενεργά στις διάφορες συζητήσεις για την εξεύρεση λύσεων στα 
προβλήματα που έχουν τεθεί. 
4.5.1. Το περιβάλλον στο πλαίσιο του ΕΕΤ 
Η απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με ένα πρόγραμμα δράσεων για το ευρωπαϊκό 
έτος τουρισμού αναφέρει ότι "το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο 
τουρισμός στην Ευρώπη είναι η συγκέντρωση του κατά τη διάρκεια των περιόδων 
τουριστικής αιχμής, γεγονός το οποίο οδηγεί στον κορεσμό των δυνατοτήτων 
μεταφοράς και εξασφάλισης καταλυμάτων, στην υποβάθμιση του φυσικού και του 
τεχνητού περιβάλλοντος καθώς και στην ανεπαρκή χρησιμοποίηση των κεφαλαίων 
και των ανθρώπινων πόρων κατά τη διάρκεια της χαμηλής τουριστικής περιόδου". 
Η απόφαση αυτή υπογραμμίζει τη σημασία που έχει η ενθάρρυνση της καλύτερης 
χρησιμοποίησης της διαθέσιμης τουριστικής υποδομής και εξοπλισμού. 
Συνεπώς, ένας από τους στόχους του ΕΕΤ είναι "η προώθηση της καλύτερης 
χωροχρονικής κατανομής του τουρισμού με γνώμονα την ποιότητα του 
περιβάλλοντος η οποία επιτυγχάνεται κυρίως με την ενθάρρυνση της χρονικής 
κλιμάκωσης των διακοπών και την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού στη 
θέση του μαζικού, νέων τουριστικών προορισμών και νεών μορφών τουρισμού". 
4.5.2. Ταξινόμηση 
Η ακριβής ταξινόμηση των "οικολογικών" προγραμμάτων είναι μια δύσκολη υπόθεση 
γιατί η κατηγορία των προγραμμάτων που αφορούν το περιβάλλον επικαλύπτεται 
συχνά σε μεγάλο βαθμό από άλλες δραστηριότητες που έχουν στόχο την προώθηση 
εναλλακτικών μορφών τουρισμού που σέβονται το περιβάλλον. Αντιπροσωπευτικό 
παράδειγμα είναι η έκδοση φυλλαδίων σχετικά με τον αγροτικό ή τον "ήπιο" 
τουρισμό, οι πολιτιστικές εκδρομές, τα οικολογικά διασυνοριακά ταξιδιωτικά 
προγράμματα και οι εκδρομές για ποδηλάτες. Κατά τον ίδιο τρόπο οι διάφοροι 
προβληματισμοί που έχουν σχέση με το περιβάλλον κατέχουν σημαντική θέση στις 
δραστηριότητες για τη νεολαία, στις διαλέξεις και στις διαφημιστικές 
εκστρατείες. Ορισμένες από τις δράσεις αυτές περιγράφονται στα κεφάλαια που 
ασχολούνται με τις σχετικές κατηγορίες μπορούν, όμως, να θεωρηθούν επίσης ως 
οικολογικά προγράμματα. 
Ορισμένες μορφές πολιτιστικού τουρισμού (με στόχο την προβολή νέων περιοχών 
και προορισμών, μακριά από τους πυκνοκατοικημένους απειλούμενους πόλους 
πολιτιστικού ενδιαφέροντος) καθώς και ο τουρισμός που δίνει προτεραιότητα στα 
πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα, μπορούν επίσης να θεωρηθούν μερικές 
φορές ως μορφές τουρισμού που σέβονται το περιβάλλον. Στο τμήμα που 
ασχολείται με τον πολιτισμό, αφιερώθηκαν σημαντικές σκέψεις για τον αστικό 
τουρισμό και τα προβλήματα διαφύλαξης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι 
διασκέψεις αυτές θα πρέπει να αναφερθούν επίσης στο πλαίσιο της αξιολόγησης 
των οικολογικών προγραμμάτων, δεδομένου ότι οι συστάσεις που διατυπώθηκαν 
αφορούν τα κυριότερα προβλήματα που δημιουργεί ο μαζικός τουρισμός στο 
περιβάλλον. 
- 48 -
4.5.3. Προγράμματα του ΕΕΤ 
Κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ χορηγήθηκε ποσό ύψους 500.000 ECU για τη 
συγχρηματοδότηση 50 περίπου προγραμμάτων τα οποία συνδέονται άμεσα με τον 
τουρισμό και το περιβάλλον. 
Η μονάδα διαχείρισης του ΕΕΤ μερίμνησε ώστε τα κυριότερα θέματα του 
περιβάλλοντος να ενταχθούν απόλυτα στον προβληματισμό του Έτους τουρισμού και 
να διευρυνθεί η γκάμα των συγχρηματοδοτημένων προγραμμάτων έτσι ώστε να 
συμβάλουν στην ανταλλαγή ιδεών και στην εξεύρεση κοινών λύσεων στον τομέα 
αυτό. 
Τα συμπεράσματα μεγάλου αριθμού αυτών των προγραμμάτων, σεμιναρίων και 
εκδηλώσεων είναι αρκετά σημαντικά ώστε να ληφθούν υπόψη κατά την επεξεργασία 
του μελλοντικού κοινοτικού προγράμματος στον τομέα του τουρισμού και του 
περιβάλλοντος. 
4.5.4. Βραχυπρόθεσμες δράσεις 
Τα μικρά "οικολογικά" προγράμματα που επιλέχτηκαν καλύπτουν ένα ευρύτατο 
φάσμα δραστηριοτήτων: ανταλλαγές νέων για εργασίες που αφορούν τη διαφύλαξη 
του φυσικού περιβάλλοντος· δημιουργία ενός διασυνοριακού φυσικού δρυμού από 
την Ουγγαρία έως την Αυστρία· προώθηση διακοπών με κύριο θέμα την πεζοπορία* 
διαδρομές ποδηλασίας για νέους με αφετηρία τη Νορβηγία έως τον οικότοπο 
("Ecotopia") της Ουγγαρίας με σκοπό την προώθηση μιας πολιτικής οδικής 
κυκλοφορίας που σέβεται το περιβάλλον και την υποστήριξη ενός τουρισμού που 
δεν βλάπτει τη φύση· ένα συνέδριο για τη δημιουργία μιας ένωσης των 
ευρωπαϊκών πόλεων που περικλείονται από τείχη με σκοπό τη δυνατότητα κοινής 
αντιμετώπισης των προβλημάτων τους και εξεύρεση κοινών λύσεων για τα 
προβλήματα που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος στις πόλεις αυτές* 
προστασία του περιβάλλοντος από τις συνέπειες του τουρισμού στα Ιόνια Νησιά 
(Ελλάδα)· προστασία ορισμένων φυσικών δρυμών στην Ισπανία· περιοδεύουσες 
εκθέσεις με θέματα που συνδέονται με τα προβλήματα του τουρισμού και του 
περιβάλλοντος· και συνδιάσκεψη σχετικά με τις ανταλλαγές απόψεων για 
οικολογικά θέματα στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
Ένας μεγάλος αριθμός από τα προγράμματα που απαριθμούνται στην κατηγορία αυτή 
-παρά το ό,τι είναι κυρίως τοπικά ή εθνικά με βραχυπρόθεσμη απήχηση σε 
επίπεδο τουριστικής πολιτικής - μπορούν να έχουν σημαντικές μακροπρόθεσμες 
συνέπειες για τους οργανωτές στο μέτρο που θα αποτελέσουν τη βάση για την 
εφαρμογή μελλοντικών δράσεων σ'αυτούς τους τομείς. 
4.5.5. Πρότυπες δράσεις 
Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει πολλά ενδιαφέροντα υποδειγματικά προγράμματα τα 
οποία μπορούν να έχουν σημαντικό μακροπρόθεσμο αντίκτυπο στον τομέα του 
τουρισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Μεταξύ των προγραμμάτων που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, πρέπει να 
αναφερθεί ένα πρότυπο γερμανικό πρόγραμμα που πραγματοποιήθηκε από τη DSG, 
υπηρεσία τροφοδοσίας των γερμανικών σιδηροδρόμων η οποία είναι η τέταρτη κατά 
σειρά γερμανική υπηρεσία τροφοδοσίας. Κατά τη διάρκεια μιας δίμηνης 
δοκιμαστικής περιόδου, τα πλαστικά πιάτα και ποτήρια των αναψυκτηρίων των 
τρένων αντικαστάθηκαν από "εδώδιμα" πιάτα και δοχεία (φτιαγμένα από 
δημητριακά). Η αντικατάσταση του πλαστικού που δεν είναι βιοαποικοδομήσιμο 
υλικό με δημητριακά είναι μια επινόηση η οποία όχι μόνο συμβάλλει στη 
σημαντική μείωση των απορριμμάτων πλαστικού αλλά που προσφέρεται, επίσης, για 
τις ζωοτροφές. 
- 49 -
Η επιδοκιμασία του κοινού και των μέσων μαζικής ενημέρωσης όσον αφορά το 
πειραματικό αυτό πρόγραμμα ήταν σχεδόν ομόφωνη. Στηριζόμενη στην επιτυχία 
αυτή η DSG πρότεινε μια δεύτερη γενιά (εδώδιμων) σκευών στο πλαίσιο της 
ανάπτυξης μιας ευρύτερης πολιτικής στον τομέα της τροφοδοσίας που σέβεται το 
περιβάλλον. Η επιτυχία του προγράμματος αυτού στον τομέα των υπηρεσιών μπορεί 
να έχει σημαντικές επιδράσεις σε ευρωπαϊκή κλίμακα. 
Μεταξύ των πρότυπων προγραμμάτων στον τομέα των μεταφορών, πρέπει να 
αναφερθεί η έκδοση ενός οδηγού για τις ευρωπαϊκές οδούς διαμετακόμισης 
("Reisewege Nord/Sud") από την αυστριακή ομάδα εργασίας (Besser Re Ι sen) 
(ταξιδέψτε καλύτερα). Το πρόγραμμα αυτό έχει στόχο τη μείωση του αριθμού των 
ατυχημάτων και της κυκλοφορίας στις ευρωπαϊκές οδούς διαμετακόμισης με τον 
πολλαπλασιασμό των σταθμών ανάπαυσης και στάθμευσης, με την καλύτερη 
ενημέρωση του κοινού για το πώς να ταξιδεύει με ασφάλεια στην Ευρώπη και με 
την ενθάρρυνση των ταξιδιωτών (κυρίως των οικογενειών) να εξερευνούν περιοχές 
που είναι απομακρυσμένες από τους κύριους άξονες των αυτοκινητοδρόμων ώστε να 
μειώνουν την κούραση των μεγάλων ταξιδιών η οποία αποτελεί συνήθως την 
κυριότερη αιτία πρόκλησης ατυχημάτων. 
Το πρόγραμμα αυτό αποτελεί μέρος μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής με σκοπό την 
αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος που γίνεται όλο και πιο ανησυχητικό και το 
οποίο έχει ιδιαίτερη σημασία για τις χώρες διαμετακόμισης όπως η Αυστρία. 
Ένα άλλο σημαντικό πρότυπο πρόγραμμα που πραγματοποιήθηκε στη γερμανική 
περιοχή Μέλας Δρυμός έχει στόχο τη μείωση των οικολογικών καταστροφών που 
προκαλούνται σε τοποθεσίες φυσικού κάλλους από τα πλήθη των τουριστών το 
καλοκαίρι και από τις συνέπειες του σκι τον χειμώνα. 0 στόχος αυτός 
επιτυγχάνεται με την καθιέρωση τακτικών δρομολογίων με πούλμαν από τα σημεία 
στάθμευσης των αυτοκινήτων μέχρι την κορυφή του όρους Belchen και με αυστηρό 
περιορισμό της κυκλοφορίας των οχημάτων κατά τις περιόδους τουριστικής αιχμής 
και τα Σαββατοκύριακα. Η γειτονική γαλλική περιοχή Βόσγια συμμετέχει επίσης 
στο πρότυπο αυτό πρόγραμμα το οποίο φιλοδοξεί να επεκταθεί στη συνέχεια και 
σε άλλες απειλούμενες περιοχές της Γερμανίας. 
Κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ, η οργάνωση "Friends of The Earth Baléares" 
πραγματοποίησε με επιτυχία διάφορες εκστρατείες με θέμα τον "τουρισμό και το 
περιβάλλον" και τη διάθεση των στερεών αποβλήτων στις Βαλεαρίδες νήσους. 
Μεταξύ των ενεργειών που εφαρμόστηκαν περιλαμβάνεται η ανακύκλωση και ο 
καθαρισμός των παράλιων καθώς και εκστρατείες ευαισθητοποίησης της κοινής 
γνώμης που πραγματοποιήθηκαν με την υποστήριξη του τουριστικού τομέα στα 
σχολεία. Διανεμήθηκαν φυλλάδια στα αγγλικά, τα γερμανικά και τα ισπανικά και 
υποβλήθηκαν εκθέσεις σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στις παραλίες των 
νησιών σε διευθυντές ξενοδοχείων, τουριστικούς πράκτορες, κτλ. Οι τοπικές 
αρχές πείστηκαν για το ό,τι πρέπει να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα για την 
κατάργηση 115 παράνομων τόπων διάθεσης απορριμμάτων. Κατά τη διάρκεια του 
ΕΕΤ, ο σύλλογος "Friends of the Earth Baléares", που προέβη στις ενέργειες 
αυτές με τη συμπαράσταση του τουριστικού τομέα και των τοπικών αρχών, 
ανέπτυξε εποικοδομητικές σχέσεις με τους ενδιαφερόμενους φορείς με στόχο τη 
λήψη συγκεκριμένων μέτρων για την επίλυση των τοπικών προβλημάτων του 
περιβάλλοντος. Οι ενέργειες που πραγματοποιήθηκαν είχαν την ενεργό υποστήριξη 
των τουριστικών πρακτόρων, της διεθνούς τουριστικής ένωσης (Touristic Union 
International) και του τουριστικού γραφείου (Group of Companies) Thompson. 
Ένα μεγάλο μέρος αυτών των πρότυπων προγραμμάτων που περιλαμβάνει 
εκπαιδευτικά τουριστικά προγράμματα με κύριο θέμα τα οικολογικά προβλήματα 
πραγματοποίηθηκε κυρίως σε συνεργασία με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. 
- 50 -
Ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με θέμα το "οικολογικό κάμπινγκ" που διοργανώθηκε 
με τη συμπαράσταση της Ουγγαρίας, πραγματοποιήθηκε στη Βουδαπέστη το 
Δεκέμβριο του 1990. Στόχος του ήταν να προωθήσει την ανάπτυξη του κάμπινγκ 
και άλλων μορφών τουρισμού που σέβονται το περιβάλλον και να ευαισθητοποιήσει 
τους Ούγγρους υπεύθυνους για τις πολιτιστικές δραστηριότητες σχετικά με τις 
δυνατότητες που προσφέρει το κάμπινγκ στο πλαίσιο των πολιτιστικών ανταλλαγών 
και αλλεπι δράσεων. 
Διάφορα πρότυπα σεμινάρια του ΕΕΤ, όπως το πρώτο ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό 
σεμινάριο για τους υπεύθυνους διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών, 
συνέβαλε στη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών και στην καθιέρωση ενός 
ευρωπαϊκού διαλόγου σχετικά με τα μέσα που αφορούν την αντιμετώπιση των 
προβλημάτων που προξενούν οι τουρίστες στο περιβάλλον. Το σεμινάριο αυτό 
επέτρεψε στους υπεύθυνους διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών να 
αποκτήσουν μια γενική εποπτεία των χρησιμοποιούμενων μεθόδων σ'όλη την 
Ευρώπη, σε ένα τελείως διαφορετικό πολιτιστικό, κοινωνικό και οικολογικό 
πλαίσιο και συνέβαλε στον καθορισμό εννοιών και μακροπρόθεσμων στρατηγικών 
για τη διαχείριση, την αξιοποίηση και την προστασία αυτών των περιοχών. 
Μεταξύ των άλλων σημαντικών πρότυπων προγραμμάτων, πρέπει να αναφερθεί μια 
γερμανο-ολλανδική συνεργασία με σκοπό τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού δικτύου 
τεκμηρίωσης και ενημέρωσης σχετικά με τον τουρισμό και το περιβάλλον 
(EC0TRANS). Το δίκτυο αυτό θα συλλέγει και θα επεξεργάζεται τα στοιχεία που 
θα τεθούν στη διάθεση του κοινού και θα περιλαμβάνουν, κυρίως, πληροφορίες 
σχετικά με τα προβλήματα που προκαλεί ο τουρισμός στο περιβάλλον, προτάσεις 
συγκεκριμένων λύσεων στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων, παραδείγματα κοινωνικά 
υπεύθυνων μορφών τουρισμού που σέβονται το περιβάλλον καθώς και διευθύνσεις 
για επαφές με τουριστικούς πράκτορες, τουριστικά γραφεία, οργανωτές 
επιμορφωτικών επισκέψεων, υπεύθυνους παιδαγωγικών ομάδων, κτλ. με στόχο την 
οργάνωση διακοπών με άξονα τον "ήπιο τουρισμό". Το πρόγραμμα αυτό θα 
υποβληθεί στην επαγγελματική έκθεση ΙΤΒ του Βερολίνου. 
4.5.6. Διασκέψεις και σεμινάρια 
Μεταξύ των διεθνών διασκέψεων που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του ΕΕΤ, 
πρέπει να αναφερθούν τρεις μεγάλες διασκέψεις με θέμα τον αντίκτυπο του 
τουρισμού στο αστικό περιβάλλον. Οι εκδηλώσεις αυτές - η διάσκεψη IC0M0S 
σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά και τον τουρισμό (Canterbury, Ηνωμένο 
Βασίλειο), το τρίτο διεθνές συμπόσιο σχετικά με τη διαφύλαξη των ιστορικών 
μνημείων (Trier, Γερμανία) και η πρώτη ευρωπαϊκή διάσκεψη με θέμα τον αστικό 
τουρισμό (Rennes, Γαλλία) - επέτρεψαν την κατάρτιση σημαντικών καταλόγων με 
συστάσεις που θα επηρεάσουν την επεξεργασία των πολιτικών που πρέπει να 
εφαρμοστούν στον τομέα του αστικού τουρισμού. Οι εκδηλώσεις αυτές 
αξιολογούνται στο κεφάλαιο που ασχολείται με τον πολιτιστικό τουρισμό αλλά 
παρουσιάζουν ενδιαφέρον και στο πλαίσιο των ειδικότερων προβλημάτων που 
αφορούν την ανάπτυξη του αστικού τουρισμού. 
Τα συμπεράσματα στα οποία οδήγησαν οι εκδηλώσεις αυτές πρέπει να αξιολογηθούν 
μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του τουρισμού στις αστικές περιοχές και να 
συμβάλλουν στην νέα έκδοση της πράσινης βίβλου για το αστικό περιβάλλον την 
οποία επεξεργάζεται η Επιτροπή. 
Μεταξύ των σεμιναρίων μικρότερης κλίμακας που οργανώθηκαν κατά τη διάρκεια 
του ΕΕΤ, το φόρουμ του Todtmoos (Γερμανία) με θέμα τον "ήπιο τουρισμό" 
επέτρεψε την παρουσίαση και την αξιολόγηση των τοπικών περιβαλλοντικών 
προβλημάτων καθώς και των πρότυπων τουριστικών προγραμμάτων στο Μέλανα Δρυμό. 
Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδήλωσης δόθηκε η ευκαιρία σε ομάδες που 
ασχολούνται με ανάλογα πρότυπα προγράμματα σε άλλα ομοπονδιακά κράτη 
51 -
της Γερμανίας να ανταλλάξουν εμπειρίες και να συζητήσουν τα προβλήματα που 
προκύπτουν από την οργάνωση των μορφών τουρισμού που σέβονται το περιβάλλον. 
Εκτός από τις διασκέψεις αυτές διοργανώθηκαν και άλλες όπως, συγκεκριμένα, η 
διάσκεψη του Aalborg της Δανίας για τις αλληλεπιδράσεις του τουρισμού και του 
περιβάλλοντος και η διάσκεψη TURAL'90 Diseno Turistico y Protecclon de 
Espacios Naturales στη ισπανική πόλη Valencia. 
4.5.7. Συμπεράσματα 
Τα εθνικά προγράμματα που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο του ΕΕΤ συνέβαλαν στην 
επεξεργασία και την εμπορική αξιοποίηση ενός "ήπιου" ή οικολογικού τουρισμού, 
σε διασυνοριακές συχνά περιοχές, καθώς και στην ευαισθητοποίηση των αρμοδίων 
φορέων σχετικά με τη σημασία της προστασίας του περιβάλλοντος παράλληλα με 
την ανάπτυξη της τουριστικής υποδομής και της παροχής τουριστικών υπηρεσιών. 
Οσον αφορά τα πανευρωπαϊκά προγράμματα εξάγεται το συμπέρασμα ότι, στην 
πλειοψηφία τους, συνέβαλαν στη δημιουργία μιας σημαντικής βάσης για την 
ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κυβερνήσεων, τοπικών αρχών, τουριστικού τομέα 
και ομάδων πίεσης, όσον αφορά τις μορφές τουρισμού που είναι αποδεκτές από 
την άποψη του περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο των προγραμμάτων αυτών έγινε 
προσπάθεια για την εξεύρεση λύσεων και δόθηκε η ευκαιρία στα ενδιαφερόμενα 
μέρη από όλη την Ευρώπη να συνάψουν σχέσεις συνεργασίας, να αναπτύξουν νέες 
επαφές και να δημιουργήσουν δίκτυα επικοινωνίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
Σίγουρα, ορισμένα από τα εθνικά προγράμματα που χρηματοδοτήθηκαν κατά τη 
διάρκεια του ΕΕΤ στον τομέα αυτό έχουν περιορισμένο πεδίο εφαρμογής, αλλά 
αναμφισβήτητα, όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, διαδραμάτισαν ένα σημαντικό ρόλο 
όσον αφορά την ευαισθητοποίηση σε τοπικό επίπεδο. 
Η Επιτροπή θα πρέπει να αξιοποιήσει την εμπειρία που αποκτήθηκε χάρη στα 
καινοτόμα προγράμματα. Για παράδειγμα, χάρη στη θετική ανταπόκριση του κοινού 
όσον αφορά την πολιτική τροφοδοσίας των γερμανικών σιδηροδρόμων η οποία 
σέβεται το περιβάλλον, η πολιτική αυτή μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για 
τους ιδιοκτήτες των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων ή τους υπεύθυνους υπηρεσιών 
μεταφοράς σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι πληροφορίες σχετικά με τα επιτυχημένα 
υποδειγματικά αυτά προγράμματα πρέπει να διαδοθούν σε ευρεία κλίμακα ώστε να 
ενθαρρύνουν τους υπεύθυνους του ξενοδοχειακού και του ταξιδιωτικού τομέα 
καθώς και του τομέα της τροφοδοσίας να εξετάσουν ή να ανακαλύψουν μεθόδους οι 
οποίες θα επιτρέψουν τη μείωση της σπατάλης σε υλικά συσκευασίας. 
Δυστυχώς, κανένας από τους διαγωνισμούς που διοργανώθηκε στο πλαίσιο του ΕΕΤ 
δεν είχε ως στόχο ευαισθητοποίηση του τουριστικού τομέα σχετικά τα 
προβλήματα του περιβάλλοντος. Ένας διαγωνισμός τέτοιου είδους μπορεί, ωστόσο, 
να ευνοήσει τη λήψη μέτρων στον τομέα αυτό και προβλέπεται να οργανωθεί στο 
ευρύτερο πλαίσιο ενός μελλοντικού κοινοτικού προγράμματος σχετικά με τον 
τουρισμό και το περιβάλλον. 0 διαγωνισμός αυτός μπορεί να ενθαρρύνει την 
εφαρμογή κατάλληλων μέτρων χάρη στην απονομή "ευρωπαϊκών" βραβείων από την 
Κοινότητα ή στη χρηματοδότηση πρότυπων προγραμμάτων στον τομέα αυτό. 
- 52 
Παρά τη σημασία των διεθνών διασκέψεων και σεμιναρίων, τίποτε δεν μπορεί να 
αντικαταστήσει τις άμεσες επεμβάσεις σε εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο. Η 
Επιτροπή πρέπει να συνεχίσει να συγχρηματοδοτεί διασκέψεις και σεμινάρια που 
έχουν στόχο την έκδοση συγκεκριμένων ψηφισμάτων και συστάσεων, την καθιέρωση 
δικτύων και τις ανταλλαγές προσωπικού και πληροφοριών, κυρίως σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο. Κατ'αυτόν τον τρόπο, είναι δυνατόν να επιτευχθεί η κατάλληλη 
ισορροπία ανάμεσα σε θεωρητικές συζητήσεις και σε ενέργειες υποδειγματικού 
χαρακτήρα. 
Χρειάζεται να δοθεί υποστήριξη σε άμεσες εθνικές ενέργειες περιορισμένης 
κλίμακας σε περιοχές που αντιμετωπίζουν διάφορα ειδικά περιβαλλοντικά 
προβλήματα λόγω του τουρισμού, όπως κυρίως στη Μεσόγειο. Τα προγράμματα αυτά, 
τα οποία προβλέπεται να υλοποιηθούν σε συνεργασία μεταξύ γειτονικών 
περιοχών, θα συμπληρώσουν τις δράσεις που διεξάγονται στο πλαίσιο των 
προγραμμάτων MedSPA και ENVI REG. 
Οι ανταλλαγές προσωπικού κυρίως όσον αφορά την ανάπτυξη μιας "ήπιας μορφής 
τουρισμού" θα πρέπει να ενθαρρυνθούν ακόμη περισσότερο με τις χώρες της 
Ανατολικής Ευρώπης για τις οποίες αυτό το είδος τουρισμού όχι μόνο 
αποδεικνύεται λιγότερο δαπανηρό αλλά και προσφέρει ένα θετικό παράδειγμα 
ευαισθητοποίησης των τουριστών σχετικά με τα προβλήματα του περιβάλλοντος. 
Επίσης, πρέπει να συνεχιστεί η υποστήριξη των προγραμμάτων της διεθνούς 
ένωσης ξενώνων νεότητας για την εκπαίδευση του προσωπικού (για παράδειγμα 
οικολογικά κάμπιγκ "ecocamps") καθώς και η ανάπτυξη κάθε άλλου είδους 
τουριστικών ανταλλαγών εκπαιδευτικού χαρακτήρα κυρίως με τη συμμετοχή της 
Ανατολικής Ευρώπης. 
- 53 -
5. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΝ ΕΚ ΚΑΙ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΕΖΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ 
ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Οι 6 χώρες ΕΖΕΣ συμμετείχαν πλήρως και σε ισότιμη βάση με τις 12 κοινοτικές 
χώρες στο ΕΕΤ. Είναι η πρώτη φορά που οι χώρες ΕΖΕΣ και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα 
συνεργάζονται στο ίδιο επίπεδο και η εμπειρία αυτού του Έτους αποδεικνύει ότι 
η σύναψη συμφωνιών συνεργασίας στον τομέα του τουρισμού ενδιαφέρει και τα δύο 
μέρη. Οι συμφωνίες αυτές θα χρησιμεύσουν ως βάση για κοινές μελλοντικές 
ενέργειες. 
Στο πλαίσιο του ΕΕΤ, οι χώρες ΕΖΕΣ έλαβαν μέρος σε πανευρωπαϊκά προγράμματα 
που περιλαμβάνουν δύο τουλάχιστον χώρες. 
Οι χώρες ΕΖΕΣ συνεργάστηκαν, επίσης, στον τομέα του κοινωνικού τουρισμού στο 
πλαίσιο του οποίου οργανώθηκε διάσκεψη για τον τουρισμό των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες. Για τις περισσότερες από τις χώρες που έλαβαν μέρος στο ευρωπαϊκό 
έτος του τουρισμού τομείς προτεραιότητας είναι ο πολιτιστικός τουρισμός και ο 
τουρισμός που βρίσκεται σε αρμονία με το περιβάλλον. Οι χώρες ΕΖΕΣ 
συμμετείχαν, εξάλλου, ενεργά στους τομείς αυτούς προτείνοντας, σε συνεργασία 
με τα κράτη μέλη, διασυνοριακά πολιτιστικά ταξιδιωτικά προγράμματα και 
τουριστικά προϊόντα που σέβονται το περιβάλλον, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. 
Εξάλλου, η από κοινού προβολή της κοινής ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς 
μας παράλληλα με την ποικιλομορφία των τοπίων μας είναι τα ουσιώδη στοιχεία 
των διαφημιστικών μας εκστρατειών με στόχο την προσέλκυση υπερπόντιων 
επισκεπτών. 
Οι χώρες ΕΖΕΣ έΧαβαν μέρος σε όλους τους διαγωνισμούς εκτός από το διαγωνισμό 
δοκιμής κρασιών. 0 τελικός του διαγωνισμού "Το καλύτερα διατηρημένο χωριό" 
(Village le mieux entretenu" έγινε στη Νορβηγία. 
Σε εθνικό επίπεδο, τους διαγωνισμούς κάλυψαν σε ευρεία κλίμακα τα μέσα 
μαζικής ενημέρωσης των ενδιαφερομένων χωρών. Τα μέσα ενημέρωσης έδειξαν 
επίσης μεγάλο ενδιαφέρον για τα δύο αερόστατα του ΕΕΤ καθώς και για τις 
μηνιαίες δραστηριότητες στις οποίες συμμετείχαν ενεργά οι χώρες ΕΖΕΣ 
οργανώνοντας εθνικές εκδηλώσεις και εξασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτό καλές 
δημόσιες σχέσεις για το Έτος. 
Η Επιτροπή έλαβε μέρος σε ένα μεγάλο αριθμό εκθέσεων κατά τη διάρκεια του 
ΕΕΤ και ο διευθυντής της ΓΔ XXIII απήγγειλε την εναρκτήρια ομιλία στην έκθεση 
TUR στη Σουηδία. Στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης που πραγματοποιήθηκε στο 
πλαίσιο της επαγγελματικής έκθεσης ΙΤΒ του Βερολίνου για την κύρηξη της λήξης 
του ΕΕΤ και για την εξέταση της μελλοντικής συνεργασίας με τις γειτονικές 
χώρες της Κοινότητας, συμμετείχαν η Επιτροπή, οι χώρες ΕΖΕΣ, η τουριστική 
βιομηχανία και οι επαγγελματικές οργανώσεις. 
Η συνεργασία μεταξύ των χωρών της Κοινότητας και της ΕΖΕΣ αποδείχθηκε πολύ 
ικανοποιητική. Η τουριστική βιομηχανία και οι εθνικές αρχές των χωρών ΕΖΕΣ 
εξέφρασαν την επιθυμία να καθιερωθεί μια κοινοτική πολιτική στον τομέα του 
τουρισμού και ιδιαίτερα στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων σχετικά με τον 
ευρωπαϊκό οικονομικό χώρο και την Ευρώπη του 1992. Με τις ίδιες αυτές χώρες 
και στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, του οποίου είναι μέλη, 
πραγματοποιήθηκαν συμπληρωματικές δράσεις καθόλη τη διάρκεια του Έτους. 
- 54 -
Το επόμενο στάδιο θα είναι η εξασφάλιση μιας συνεργασίας που θα συνεχιστεί 
και πέρα από το ευρωπαϊκό έτος τουρισμού. Οι πρώτες συζητήσεις κατέληξαν σε 
ένα σχέδιο επεξεργασίας μιας οργανωτικής δομής που να επιτρέπει την ανταλλαγή 
πληροφοριών και απόψεων σχετικά με ευρωπαϊκή τουριστική πολιτική στο μέλλον. 
Το θέμα αυτό θα συζητηθεί κατά τη τελετή λήξης του ευρωπαϊκού έτους τουρισμού 
που θα πραγματοποιηθεί στο Λουξεμβούργο, στις 29 Απριλίου 1991, κατά τη 
συνάντηση των υπουργών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των χωρών ΕΖΕΣ. 
- 55 -
6. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Παρόλο που το Ευρωπαϊκό Έτος Τουρισμού δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, το 
μεγαλύτερο μέρος των δράσεων έχουν ήδη εκτελεστεί και είναι απόλυτα 
αντιπροσωπευτικές, πράγμα που επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων. 
Κατά τη συνεδρίαση της 11ης Φεβρουαρίου 1991 στις Βρυξέλλες, η οργανωτική 
επιτροπή του ΕΕΤ εξέφρασε ομόφωνα την ικανοποίηση της για τα αποτελέσματα που 
επιτεύχθηκαν κατά τη διάρκεια του Έτους. 
Η σφαιρική αυτή αξιολόγηση αφορά και τα δυο μεγάλα θέματα του Έτους που ήταν 
η υπογράμμιση της οικονομικής και κοινωνικής σπουδαιότητας του τουριστικού 
τομέα και η συμμετοχή στην προετοιμασία της υλοποίησης ενός μεγάλου χώρου 
χωρίς σύνορα με την ταυτόχρονη αξιοποίηση του ενοποιητικού ρόλου του 
τουρισμού για τη δημιουργία της Ευρώπης των πολιτών. 
Το Έτος επέτρεψε να ενισχυθούν οι δεσμοί ανάμεσα στις εθνικές, περιφερειακές, 
και τοπικές διοικήσεις, τους επαγγελματικούς οργανισμούς και τους εκπροσώπους 
της βιομηχανίας, αφενός, και, αφετέρου, να διεξαχθούν ειδικές δράσεις 
σύμφωνα με τους στόχους που καθορίζονται στην Απόφαση του Συμβουλίου. 
Επιπλέον, λαμβανομένου υπόψη του πολύπλευρου χαρακτήρα αυτού του τομέα, 
εδραιώθηκε στενή συνεργασία ανάμεσα στις διάφορες υπηρεσίες της Επιτροπής σε 
θέματα πληροφόρησης και επικοινωνίας (κυρίως με τη βοήθεια ανταποκριτών που 
τοποθετήθηκαν στα γραφεία της Κοινότητας), περιβάλλοντος, κοινωνικής και 
περιφερειακής πολιτικής. Εξάλλου, πραγματοποιήθηκαν κοινές δράσεις με την 
ευκαιρία της διοργάνωσης συνδιασκέψεων, τουριστικών εκθέσεων, σεμιναρίων και 
συνεδριάσεων εργασίας. 
Οι ειδικές δράσεις που διεξάχθηκαν σχετικά με τα θέματα που αναφέρονται στην 
Απόφαση του Συμβουλίου, αποτέλεσαν αντικείμενο εμπεριστατωμένης μελέτης κατά 
τη διάρκεια του Έτους, στη βάση συγκεκριμένων προγραμμάτων που αφορούν τον 
τουρισμό των νέων, τον πολιτιστικό τουρισμό, τον κοινωνικό τουρισμό, τον 
αγροτικό τουρισμό, τον τουρισμό και το περιβάλλον. Στα προγράμματα αυτά, τα 
οποία θα έχουν πιο μακροπρόθεσμες συνέπειες, συνοψίζεται αυτή καθαυτή η ουσία 
του Έτους. 
Οσον αφορά τον τουρισμό των νέων, διάφορα προγράμματα και πρωτοβουλίες 
καταδεικνύουν το ενδιαφέρον που εκδηλώνει αυτή η κατηγορία του πληθυσμού για 
τη γνωριμία άλλων πολιτισμών και τρόπων ζωής στην Ευρώπη καθώς και για τις 
διακοπές που πλαισιώνονται από διάφορες δραστηριότητες. Το πρόγραμμα 
"Ευρωτρένο", το πιο σημαντικό του Έτους, συγκέντρωσε τους νέους κάτω από το 
σύνθημα "ένα τρένο, μια Ευρώπη, μια νεολαία" που συνοψίζει το πνεύμα του 
τουρισμού των νέων στην Ευρώπη. Με τον τρόπο αυτό ενθαρρύνθηκε η διευκόλυνση 
των ταξιδίων όλων των νέων και η γνωριμία τους με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Τα 
προγράμματα των ξενώνων νεότητας οδήγησαν στην κατάρτιση ενός προγράμματος 
ενημέρωσης των νέων από τις ανατολικές χώρες που ταξιδεύουν για πρώτη φορά 
στη Δύση και στη διοργάνωση ανταλλαγών προσωπικού μεταξύ των ξενώνων νεότητας 
διαφόρων χωρών. Ένα συμπόσιο, που διοργανώθηκε με θέμα τη μελέτη των 
μετακινήσεων των νέων και των συνεπειών τους στην ευρωπαϊκή αγορά τουρισμού, 
συγκέντρωσε περισσότερους από 350 νέους από 25 ανατολικές και δυτικές χώρες. 
0 πολιτιστικός τουρισμός αποτέλεσε επίσης αντικείμενο μεγάλης κινητοποίησης 
κυρίως όσον αφορά την κατάρτιση και την προώθηση ευρωπαϊκών πολιτιστικών 
διαδρομών όπως η διαδρομή προς τον Άγιο Ιάκωβο της Κομποστέλλας, οι δρόμοι 
- 56 -
της τέχνης Μπαρόκ ή οι δρόμοι των Κελτών στην Ευρώπη. Η συνεργασία μεταξύ των 
διαφόρων περιφερειών της Ευρώπης οδήγησε στη δημιουργία ενός οδηγού 
πολιτιστικών διαδρομών στις διάφορες περιφέρειες της Ευρώπης. Τα προγράμματα 
που χρηματοδοτήθηκαν συνέβαλαν στο να αποκτήσουν οι Ευρωπαίοι επίγνωση της 
κοινής προέλευσης των αρχαίων πολιτισμών τους καθώς και των σύγχρονων τρόπων 
ζωής τους. Τα προγράμματα αυτά επέτρεψαν επίσης να επισημανθούν οι τομείς για 
τους οποίους κρίνεται απαραίτητη η πραγματοποίηση δράσεων: πιο αποτελεσματική 
πολιτική πληροφόρησης, παγίωση συνεργασίας και δημιουργία δικτύων σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο, ανταλλαγή εμπειριών, βελτίωση της υποδοχής των τουριστών 
στα μουσεία. Η συνεργασία των χωρών ΕΖΕΣ στον τομέα αυτό εκτιμήθηκε ιδιαίτερα 
από τα κράτη μέλη. 
Οι πρωτοβουλίες που αναλήφθηκαν στον τομέα του κοινωνικού τουρισμού, παρόλο 
που ήταν αριθμητικά λίγες, αποδείχθηκαν υψηλής ποιότητας και κυρίως εκείνες 
που αφορούσαν τις μονογονικές οικογένειες, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και 
τους ηλικιωμένους. Η συνδιάσκεψη "Τουρισμός για όλους" θα έχει θετικές 
συνέπειες όσον αφορά τη βελτίωση της πρόσβασης των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
στις τουριστικές εγκαταστάσεις και τη συνεργασία στον τομέα αυτό σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο. 
Κατά τη διάρκεια του Έτους διαπιστώθηκε, στον τομέα του αγροτικού τουρισμού, 
μεγάλη κινητοποίηση των οργανισμών που είναι αρμόδιοι για την ανάπτυξη του, 
τόσο σε επίπεδο εθνικών και πανευρωπαϊκών προγραμμάτων όσο και σε επίπεδο 
συνδιασκέψεων που διοργανώθηκαν με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας των 
προϊόντων που προσφέρονται στην ύπαιθρο και την προώθηση τους. Οι τουριστικοί 
πράκτορες εκδήλωσαν τη θέληση τους να αυξήσουν τον επαγγελματισμό τους και 
να δώσουν μια νέα διάσταση στον αγροτικό τουρισμό στην Ευρώπη, ο οποίος, εαν 
δεν είναι ακόμα ευρέως γνωστός, αποτελεί αντικείμενο αυξανόμενου 
ενδιαφέροντος. Το Έτος οδήγησε στη δημιουργία ομίλων σε ευρωπαϊκό επίπεδο 
όπως είναι η ευρωπαϊκή ομοσπονδία στέγασης σε οικογένειες, σε αγροκτήματα και 
σε χωριά. Διοργανώθηκε επίσης ένας ευρωπαϊκός διαγωνισμός προκειμένου να 
βραβευθούν τα καλύτερα επιτεύγματα των τοπικών αρχών. Η Ισπανία, η Ιταλία και 
η Γαλλία αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δραστήριες σ'αυτόν τον τομέα. 
Η συνεκτίμηση του παράγοντα περιβάλλον στην ανάπτυξη του τουρισμού έγινε 
αντικείμενο μεγάλου ενδιαφέροντος. Πολυάριθμα πρότυπα προγράμματα συνέβαλαν 
στη διαμόρφωση και προώθηση ενός "ήπιου" ή οικολογικού τουρισμού, στην 
ευαισθητοποίηση των διαφόρων παραγόντων του τουρισμού όσον αφορά τη σημασία 
της διατήρησης του περιβάλλοντος και στην ανάπτυξη των τουριστικών υποδομών 
και υπηρεσιών. Υποστηρίχθηκε η δημιουργία δικτύων πληροφόρησης προκειμένου να 
ευνοηθεί η ανταλλαγή εμπειριών στον τομέα αυτό που αρχίζει να γίνεται τομέας 
προτεραιότητας σε πολλά κράτη μέλη. 
Εκτός από αυτές τις ειδικές δραστηριότητες, διεξάχθηκαν πολυάριθμες 
διαφημιστικές δράσεις προκειμένου να υλοποιηθεί αυτός καθαυτός ο λόγος 
ύπαρξης του Έτους που ήταν η προσέλκυση του ενδιαφέροντος στον τουρισμό, η 
ανάπτυξη του και η ανάγκη να προβληθεί περισσότερο. 0 λογότυπος που 
εκπροσωπούσε το ΕΕΤ αποτέλεσε ένα εξαιρετικό μέσο προβολής που επέτρεψε την 
οπτική σύνδεση της Κοινότητας με τις δράσεις που πραγματοποιήθηκαν στο 
πλαίσιο του Έτους. Λόγω της επιτυχίας που σημείωσε, ο λογότυπος θα 
εξακολουθήσει να εκπροσωπεί τον ευρωπαϊκό τουρισμό. 
Στο πλαίσιο των προγραμμάτων ευρωπαϊκής ή διεθνούς συνεργασίας προβλήθηκε ο 
οριζόντιος χαρακτήρας των δράσεων, για παράδειγμα σε θέματα ανταλλαγής 
προσωπικού μεταξύ των γραφείων ταξιδίων και ανταλλαγής εμπειριών. 
- 57 -
Χωρίς καμία αμφιβολία, το Έτος επέτρεψε στην Επιτροπή να δημιουργήσει και 
διατηρήσει πολυάριθμες επαφές τόσο σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο 
όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο με τους αρμόδιους του δημόσιου και ιδιωτικού 
τομέα. Οι επαφές αυτές αποτελούν τη βάση για την εδραίωση ενός δικτύου 
ανταλλαγών πληροφοριών στον τομέα του τουρισμού που είναι απαραίτητο για κάθε 
συντονισμένη δράση. 
Εξάλλου, πρέπει να σημειωθεί ότι το ΕΕΤ βρέθηκε στην πρωτοπορία με την 
απόφαση του να συμπεριλάβει και τις χώρες ΕΖΕΣ αυξάνοντας κατά τον τρόπο αυτό 
τον αριθμό των συμμετεχουσών χωρών από 12 σε 18. Η Επιτροπή διατήρησε 
εξαιρετικές σχέσεις με το Συμβούλιο της Ευρώπης που διεξήγαγε παράλληλες 
πρωτοβουλίες που σημείωσαν ιδιαίτερη επιτυχία στον τομέα των ευρωπαϊκών 
πολιτιστικών ταξιδίων. 
Στην αρχή του Έτους παρατηρήθηκαν ορισμένες δυσκολίες που είναι αναπόφευκτες 
σε ενέργειες παρόμοιας εμβέλειας. Υπερπηδήθηκαν προοδευτικά κατά τη διάρκεια 
του Έτους. 
Το Έτος, με το να ευαισθητοποιήσει τόσο το πλατύ κοινό όσο και τους 
παράγοντες του τουρισμού προς όφελος του ενλόγω τομέα τόσο σε οικονομικό όσο 
και κοινωνικό επίπεδο, προσέφερε μια νέα βάση συνεργασίας και δημιούργησε το 
απαραίτητο υπόβαθρο για την ανάπτυξη μέτρων υπέρ του τουρισμού. Επίσης, χάρη 
στην επιτυχία που σημείωσαν ορισμένες πρωτοβουλίες, θα δοθεί συνέχεια στα πιο 
σημαντικά και αξιόλογα προγράμματα προκειμένου να αξιοποιηθεί όσο το δυνατό 
περισσότερο αυτή η ανεκτίμητη εμπειρία. 
Η αποτίμηση των δράσεων που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Έτους 
Τουρισμού θα ληφθεί υπόψη στην εκπόνηση του σχεδίου κοινοτικών δράσεων υπέρ 
του τουρισμού που θα παρουσιάσει η Επιτροπή. 
ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΑΠΑΝΩΝ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 
Διαθέσιμοι 
ΠΟΡΟΙ 
Διαχείριση 
Υπηρεσίες παροχής 
συμβουλών 
Προβολή 
Διαγωνισμοί 
Προγράμματα 
ΣΥΝΟΛΟ 1989 
Β 5870 
2.381.997 
239.400 
295.833 
882.142 
964.622 
2.381.997 1990 
Β 5870 
594.086 
594.086 
594.086 1990 
Α 3052 
4.600.000 
406.650 
352.718 
948.036 
246.157 
2.635.248 
4.589.709* 1990 
ΗΒ Α3052 
566.374 
41.900 
339.200 
103.843 
484.943** ΣΥΝΟΛΟ 
8.142.457 
687.950 
648.551 
2.764.364 
350.000 
3.599.870 
8.050.735 
* Το υπόλοιπο μεταξύ διαθέσιμων πόρων και των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν, δηλαδή 10.291 ECU, δεν 
χρησιμοποιήθηκε. Η πίστωση αυτή, επομένως, ακυρώνεται. 
** Το υπόλοιπο της συμμετοχής των χωρών ΕΖΕΣ, δηλαδή 81.431 ECU, μπορεί ακόμη να διατεθεί το 1991. 
ISSN 0254-1483 
COM(91)95 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 
Apt*, καταλόγου : CB-CO-91-131-GR-C 
ISBN 92-77-70604-X 
ΤΙΜΗ ΠΩΛΗΣΗΣ μέχρι 30οιλίδίζ: 3^0ECU γιακάτ)ε 10 επιπλέον σελίδες: l^SECU 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Luxembourg