[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 7.10.2009

COM(2009) 527 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ, ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Ετήσια δήλωση για την ευρωζώνη 2009

{SEC(2009) 1313}

1. Η οικονομια στην ευροζωνη το 2009

Μετά τη θύελλα της σοβαρότερης κρίσης που γνωρίσαμε από τη δεκαετία του '30, αρχίζουν να εκδηλώνονται τα πρώτα δείγματα οικονομικής σταθεροποίησης. Χάρη στις σημαντικές πολιτικές παρεμβάσεις που αναλήφθηκαν σε παγκόσμια κλίμακα, μπόρεσε να επιτευχθεί ένας βαθμός σταθερότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Οι χρηματοπιστωτικές συνθήκες βελτιώθηκαν στην διάρκεια του θέρους, και αρκετοί δείκτες επανήλθαν στα προ της κρίσης επίπεδά τους. Τους τελευταίους μήνες βελτίωση παρουσίασαν και οι δείκτες εμπιστοσύνης των επιχειρήσεων και των καταναλωτών. Το παγκόσμιο εμπόριο σταθεροποιήθηκε, και υπάρχουν ενδείξεις ότι η φάση μείωσης των αποθεμάτων φαίνεται να φθάνει στο τέρμα της. Η σχετική ανθεκτικότητα της κατανάλωσης αποδείχτηκε σταθεροποιητικός παράγοντας κατά τη διάρκεια της ύφεσης, καθώς τα εισοδήματα των νοικοκυριών στηρίχθηκαν χάρη στον αντιπληθωρισμό και τα μέτρα αρωγής που είχαν προβλεφθεί στις δέσμες δημοσιονομικών κινήτρων.

Σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες ενδιάμεσες προβλέψεις που δημοσίευσαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής το Σεπτέμβριο του 2009, η ανάπτυξη στην ευρωζώνη προβλέπεται να μειωθεί κατά 4% το 2009, παραμένοντας αμετάβλητη σε σχέση με τις εαρινές προβλέψεις του 2009. Η εντονότερη σε σχέση με την αναμενόμενη συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας το πρώτο τρίμηνο αντισταθμίστηκε χάρη στην ταχύτερη σταθεροποίηση που παρατηρήθηκε το δεύτερο τρίμηνο, ιδίως στη Γερμανία και τη Γαλλία.

Ωστόσο, μένει να αποδειχτεί στην πράξη ότι η ανάκαμψη είναι πραγματικά ισχυρή και ανθεκτική. Ενώ οι τράπεζες έχουν αρχίσει να ενισχύουν τους συντελεστές φερεγγυότητάς τους, υποβοηθούμενες από τον πρόσφορο προσανατολισμό της νομισματικής πολιτικής και τις δέσμες μέτρων διάσωσης, η σταθεροποίηση των χρηματοπιστωτικών αγορών πρέπει να διανύσει ακόμη αρκετό δρόμο και να παρουσιάσει απτά αποτελέσματα σε επίπεδο παροχής πιστώσεων προς την οικονομία, η οποία επιβραδύνθηκε αισθητά σε όλη τη διάρκεια του πρώτου εξαμήνου του 2009. Η επιδείνωση των προοπτικών απασχόλησης αποτελεί μια ακόμη πηγή αβεβαιότητας και ανησυχίας. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να αγνοηθεί η θετική επιρροή που αναμένεται ακόμη να έχουν τα σημαντικά κίνητρα που θεσπίστηκαν στο πλαίσιο πολιτικών που βρίσκονται υπό εφαρμογή. Συνολικά, δεν έχει ακόμη αποδειχθεί ότι η ανάκαμψη είναι βιώσιμη.

Το ευρώ αποτέλεσε πολύτιμη ασπίδα για την αντιμετώπιση της κρίσης. Το ευρώ προστάτευσε αποτελεσματικά την ευρωζώνη από κλυδωνισμούς των συναλλαγματικών ισοτιμιών και των επιτοκίων που είχαν αποδειχθεί τόσο επιζήμιοι για τα κράτη μέλη σε περιόδους έντονων πιέσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές στο παρελθόν. Επίσης διαδραμάτισε πολύτιμο ρόλο ως άγκυρα υγιών μακροοικονομικών πολιτικών για τα κράτη μέλη που επιδιώκουν ενεργά την υιοθέτηση του ευρώ, ή για εκείνα των οποίων τα νομίσματα συνδέονται με το ευρώ. Τέλος, η ικανότητα της ευρωζώνης να ενεργεί γρήγορα σε συντονισμό με τις άλλες κεντρικές τράπεζες συνέβαλε στη σταθερότητα του συνόλου του διεθνούς νομισματικού συστήματος.

Η χρηματοπιστωτική κρίση κατέστησε ελκυστικότερο το ευρώ για τα κράτη μέλη που δεν συμμετέχουν στην ευρωζώνη. Ειδικότερα, έχουν έρθει στο προσκήνιο δύο δυνητικά οφέλη της συμμετοχής στην ευρωζώνη: πρώτον, εξαλείφεται ο κίνδυνος απότομων μεταβολών των συναλλαγματικών ισοτιμιών που προκαλούν διαταραχές και, δεύτερον, παρέχει στα εγχώρια ιδρύματα τη δυνατότητα άντλησης ρευστότητας από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Ωστόσο, η κρίση έδειξε συγχρόνως ότι το ευρώ δεν λύνει όλα τα οικονομικά προβλήματα – και ιδίως εκείνα που συνδέονται με εσωτερικές και εξωτερικές ανισορροπίες, όπως αποδείχθηκε από το ισχυρό πλήγμα που υπέστησαν ορισμένες χώρες της ευρωζώνης στις οποίες υπήρχαν ανισορροπίες. Αυτή η εμπειρία επιβεβαιώνει την αναγκαιότητα επίτευξης ενός υψηλού επιπέδου διατηρήσιμης σύγκλισης πριν από την υιοθέτηση του ευρώ, όπως προβλέπει η συνθήκη. Οι χώρες που είναι υποψήφιες για την υιοθέτηση του ευρώ θα πρέπει να θωρακίσουν τις οικονομίες τους έτσι ώστε να μπορούν συμβιώνουν με το ευρώ με τη βοήθεια πολιτικών για την ενίσχυση της δημοσιονομικής πειθαρχίας, την πρόληψη των μακροοικονομικών ανισορροπιών, καθώς και τη βελτίωση της παραγωγικότητας, της ανταγωνιστικότητας και τέλος της ικανότητας προσαρμογής τους εντός της ΟΝΕ.

Όμως η κρίση εντείνει ορισμένες προκλήσεις στην ευρωζώνη. Η κρίση επιβαρύνει τη διατηρησιμότητα των δημοσίων οικονομικών και τη δυνητική ανάπτυξη. Επιπλέον, ενώ οι προσαρμογές που απαιτούνται λόγω της κρίσης βοηθούν στη μείωση ορισμένων ανισορροπιών εντός της ευρωζώνης, υπάρχει κίνδυνος να ενταθούν και πάλι οι αποκλίσεις όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα εάν τα μέτρα πολιτικής δεν είναι κατάλληλα συντονισμένα.

Λόγω της κατακόρυφης πτώσης των εσόδων, των μέτρων παροχής δημοσιονομικών κινήτρων στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού σχεδίου για την ανάκαμψη της οικονομίας (ΕΣΑΟ) και της δράσης των αυτόματων σταθεροποιητών, τα δημόσια οικονομικά επιδεινώθηκαν σοβαρά. Χάρη στα αποτελεσματικά μέτρα πολιτικής που λήφθηκαν από το φθινόπωρο του 2008, τα οποία συντονίστηκαν στο πλαίσιο του ΕΣΑΟ, αποφεύχθηκε η χρηματοπιστωτική κατάρρευση και η γενικευμένη καταρράκωση της εμπιστοσύνης. Οι δημοσιονομικές πολιτικές επικεντρώθηκαν με επιτυχία στην επείγουσα ανάγκη ανόρθωσης της οικονομίας από την ύφεση. Τα μέτρα δημοσιονομικών κινήτρων κατά διακριτική ευχέρεια και η δράση των αυτόματων σταθεροποιητών έδωσαν λίγο οξυγόνο στις οικονομικές δραστηριότητες και συνέβαλαν στην πρόσφατη εκδήλωση ενδείξεων βελτίωσης, αλλά οδήγησαν σε σημαντική επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών. Τα διευρυνόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα και ο χαμηλός ή και αρνητικός ρυθμός ανάπτυξης, καθώς και η στήριξη που χορηγείται στον τραπεζικό τομέα, τροφοδοτούν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα δημοσίου χρέους. Το μέσο δημοσιονομικό έλλειμμα στην ευρωζώνη αναμένεται τώρα να αυξηθεί από 2% του ΑΕΠ το 2008 σε περισσότερο από 5% του ΑΕΠ το 2009. Με βάση τα σημερινά σχέδια και τις παρούσες προβλέψεις, το έλλειμμα στην ευρωζώνη θα αυξηθεί περαιτέρω σε 6½% του ΑΕΠ το 2010, ενώ το δημόσιο χρέος δεν αποκλείεται να φθάσει σε 84% του ΑΕΠ μέχρι το 2010, ήτοι αύξηση κατά 18 ποσοστιαίες μονάδες από το 2007. Το 2009, με πιθανές εξαιρέσεις την Κύπρο και το Λουξεμβούργο, όλα σχεδόν τα κράτη μέλη της ευρωζώνης θα καταγράψουν δείκτες δημοσιονομικού ελλείμματος υψηλότερους της τιμής αναφοράς του 3% του ΑΕΠ, ενώ ορισμένες χώρες αναμένεται να υπερβούν σημαντικά αυτήν την τιμή αναφοράς. Το πρώτο εξάμηνο του 2009 και με πρωτοβουλία της Επιτροπής, το Συμβούλιο κίνησε διαδικασίες υπερβολικού ελλείμματος (ΔΥΕ) όσον αφορά την Ελλάδα, την Ιρλανδία, τη Γαλλία, τη Μάλτα και την Ισπανία λόγω της υπέρβασης της τιμής αναφοράς του ελλείμματος το 2008 (το 2007 για την Ελλάδα)[1]. Η Επιτροπή προτείνει τώρα στο Συμβούλιο την κίνηση ΔΥΕ για χώρες που αναμένεται να υπερβούν την τιμή αναφοράς το 2009. Η ευέλικτη εφαρμογή της διαδικασίας υπερβολικού ελλείμματος βάσει του συμφώνου προβλέπει σημαντική στήριξη και καθοδήγηση προς τα κράτη μέλη σε αυτές τις δυσχερείς περιστάσεις. Ως εκ τούτου, οι πορείες δημοσιονομικής εξυγίανσης που συνιστώνται στο πλαίσιο των ΔΥΕ αναπροσαρμόστηκαν και τοποθετήθηκαν εν γένει σε ένα μεσοπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα και, αναλόγως των συνθηκών που επικρατούν στις επιμέρους χώρες, προτάθηκαν μεγαλύτερες προθεσμίες για τη διόρθωση των υπερβολικών ελλειμμάτων.

Η κρίση ενδέχεται να επιταχύνει τις καθοδικές πιέσεις στην δυνητική ανάπτυξη. Η Επιτροπή είχε προβλέψει ότι ο ρυθμός δυνητικής αύξησης του ΑΕΠ στην ευρωζώνη αναμενόταν να σημειώσει μείωση σε μακροπρόθεσμη βάση λόγω της γήρανσης του πληθυσμού. Ένας αριθμός παραγόντων που συνδέονται με την κρίση είναι πιθανό να εντείνει αυτό το φαινόμενο. Πρώτον, η ανεργία, εφόσον παραταθεί, θα οδηγούσε ενδεχομένως σε παρατεταμένη, ίσως μόνιμη, απώλεια πολύτιμων δεξιοτήτων. Δεύτερον, το απόθεμα εξοπλισμού και υποδομής θα μειωθεί και ενδέχεται να καταστεί παρωχημένο λόγω χαμηλότερων επενδύσεων και τομεακών αλλαγών. Τρίτον, η καινοτομία είναι πιθανό να συρρικνωθεί δεδομένου ότι οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη είναι συνήθως μεταξύ των πρώτων που υφίστανται περικοπές από τις επιχειρήσεις όταν υπάρχει ύφεση. Τα υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου μπορεί να αυξήσουν το κόστος χρηματοδότησης της Ε&Α στο μέλλον. Η μείωση της δυνητικής ανάπτυξης αναμένεται να είναι υψηλότερη σε χώρες που βρίσκονται σε βαθειά ύφεση.

Η μείωση των αποκλίσεων εντός της ζώνης του ευρώ αμέσως μετά την κρίση είναι ευπρόσδεκτη. Αμέσως μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση η ανάπτυξη σημείωσε κατακόρυφη πτώση σε όλες τις χώρες της ζώνης του ευρώ, αλλά σε διαφορετικούς βαθμούς. Σύμφωνα με τις ενδιάμεσες προβλέψεις των υπηρεσιών της Επιτροπής, οι αναπτυξιακές πορείες αρχίζουν να παρουσιάζουν αποκλίσεις στην ευρωζώνη. Παραδείγματος χάρη, η ανάπτυξη το 2009 αναθεωρήθηκε προς τα πάνω για τη Γερμανία και τη Γαλλία, ενώ στην Ιταλία και την Ισπανία οι αντίστοιχες προβλέψεις αναθεωρήθηκαν προς τα κάτω. Όσον αφορά τις αποκλίσεις στους λογαριασμούς τρεχουσών συναλλαγών, η εν εξελίξει διόρθωση της στεγαστικής αγοράς και οι επιπτώσεις της στην εγχώρια ζήτηση είναι πιθανό συντελέσουν στη μείωση των ανισοτήτων, εξέλιξη που σηματοδοτεί πιο ισορροπημένα αναπτυξιακά σχήματα. Ωστόσο, η σύγκλιση είναι περιορισμένη και δεν παρουσιάζει συνεκτικότητα στα διάφορα κράτη μέλη της ευρωζώνης.

2. Οι ανισορροπίες που συσσωρεύτηκαν στο παρελθόν κατέστησαν ορισμενα κρατη μελη της ευρωζώνης πιο ευάλωτα στην κρίση

Η κρίση έφερε στο προσκήνιο ορισμένες ανισορροπίες που προϋπήρχαν της κρίσης. Σε παγκόσμιο επίπεδο, έκπληξη προκάλεσε η ταχύτητα και η ένταση της μετάδοσης της κρίσης μετά την πτώχευση της Lehman Brothers. Η κατάρρευση της ζήτησης και του ΑΕΠ σε ορισμένα κράτη μέλη της ευρωζώνης ήταν το ίδιο ραγδαία όπως και σε άλλες, δυνητικά πιο εκτεθειμένες οικονομίες. Ενώ η παγκόσμια, διασυνδεδεμένη φύση του τραπεζικού και του χρηματοπιστωτικού συστήματος ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για τη μετάδοση της κρίσης, οι δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν ορισμένα κράτη μέλη έφεραν στο προσκήνιο ορισμένες αδυναμίες εντός της ίδιας της ευρωζώνης.

Οι ανισορροπίες που συσσωρεύτηκαν εντός ευρωζώνης προκάλεσαν μεγαλύτερους κλυδωνισμούς σε ορισμένες οικονομίες. Οι ευνοϊκές μακροοικονομικές συνθήκες που χαρακτηρίζονταν από ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, περιορισμένα ποσοστά πληθωρισμού, μειωμένα επιτόκια και χαμηλά επίπεδα αστάθειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές, οδήγησαν ορισμένους οικονομικούς φορείς σε σοβαρή υποεκτίμηση ορισμένων κινδύνων που είναι εγγενείς στο χρηματοπιστωτικό σύστημα σε παγκόσμιο επίπεδο και διευκόλυναν την πιστωτική επέκταση σε όλο τον κόσμο. Σε ορισμένα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ, το ίδιο ευνοϊκό οικονομικό περιβάλλον επέτρεψε επίσης τη χρηματοδότησης μιας ταχείας ανάπτυξης με αποτέλεσμα τη συσσώρευση μεγάλων ελλειμμάτων στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (κυρίως σε EL, ES, PT και CY , αλλά επίσης και σε IE, MT, SI, SK), ενώ άλλα κράτη μέλη πραγματοποιούσαν όλο και υψηλότερα πλεονάσματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (DE, LU, AT, NL, FI). Εντός της ευρωζώνης, η ψαλίδα μεταξύ των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών των δύο αυτών ομάδων παρουσίαζε σταθερή αύξηση από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 για να κορυφωθεί λίγο πριν την κρίση. Από ισοσκελισμένη θέση το 1999, τα πλεονάσματα συσσωρεύονταν σταθερά για να φθάσουν σε 7,7% του ΑΕΠ το 2007, ενώ τα συνολικά ελλείμματα αυξήθηκαν από 3,5% του ΑΕΠ το 1999 σε 9,7% το 2007.

Σε χώρες με έλλειμμα, η τάση απόκλισης αντικατόπτριζε τη συσσώρευση εγχώριων ανισορροπιών . Οι ανισορροπίες αυτές εκδηλώνονταν με υπερβολικές πιέσεις της εγχώριας ζήτησης, εκτίναξη των τιμών των ακινήτων και υπέρμετρη διόγκωση του τομέα των οικοδομών. Αυτό το φαινόμενο παρατηρήθηκε ιδίως στην Ιρλανδία, την Ισπανία και την Ελλάδα, χώρες που εμφάνιζαν σταθερά υψηλότερους αναπτυξιακούς ρυθμούς και ποσοστά πληθωρισμού σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης στη διάρκεια της δεκαετίας. Τα υψηλά ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών – σε συνδυασμό με την εισροή ξένων κεφαλαίων – δικαιολογούνται σε ένα σενάριο ανάκτησης της αναπτυξιακής διαφοράς εφόσον επιτρέπουν στην οικονομία να αυξήσει το κεφαλαιακό της απόθεμα και να προετοιμάσει το έδαφος για διατηρήσιμες μεσοπρόθεσμες αναπτυξιακές προοπτικές. Εντούτοις, το κεφάλαιο δεν διοχετεύτηκε πάντοτε στις πιο παραγωγικές χρήσεις στις χώρες με ελλείμματα. Ως εκ τούτου, σημαντικό μερίδιο του εργατικού δυναμικού προσέλκυσαν τομείς που υπόκεινται σε έντονες κυκλικές διακυμάνσεις, όπως οι τομέας των οικοδομών, πράγμα που τώρα απαιτεί σημαντική προσαρμογή.

Αντίθετα, χώρες με πλεόνασμα επένδυσαν στα παραδοσιακά ισχυρά σημεία τους, με ένα αναπτυξιακό μοντέλο επικεντρωμένο στον ήδη ανταγωνιστικό εξαγωγικό τους τομέα. Σε αυτές τις χώρες η εγχώρια ζήτηση δεν κατόρθωσε ποτέ να ξεπεράσει σε δυναμισμό τις εξαγωγές. Τα αποτελέσματα της κρίσης αποκάλυψαν πόσο ευάλωτο είναι αυτό το αναπτυξιακό μοντέλο στις διακυμάνσεις της παγκόσμιας ζήτησης, με επιπτώσεις για την ανάπτυξη στην ευρωζώνη ως σύνολο.

Μια άλλη πηγή ανισορροπιών συνίσταται στην ταχεία ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού τομέα . Η περίπτωση της Ιρλανδίας αποτελεί κλασικό παράδειγμα, καθώς το μερίδιο του χρηματοπιστωτικού τομέα στη συνολική προστιθέμενη αξία έφθασε σε 10,6% το 2007, έναντι ποσοστού μόλις 5% κατά μέσο όρο για την ευρωζώνη. Μετά την κρίση, η διόγκωση των απαξιωμένων περιουσιακών στοιχείων εξασθένισε τον τραπεζικό τομέα και έθεσε υπό πίεση το δημόσιο, ως δανειστή εσχάτης ανάγκης.

Αυτές οι ανισορροπίες εξηγούν γιατί η κρίση έπληξε περισσότερο ορισμένα κράτη μέλη σε σχέση με άλλα. Καθώς οι εκτεταμένες εξωτερικές υποχρεώσεις αύξησαν την έκθεση στους χρηματοπιστωτικούς κραδασμούς, οι χώρες με έλλειμμα υπέστησαν τις επιπτώσεις που είχε η μείωση της προθυμίας ανάληψης κινδύνων στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Η προσαρμογή του διογκωμένου τομέα των οικοδομών είχε επίσης σοβαρές επιπτώσεις στην ανάπτυξη και την απασχόληση από την αρχή της κρίσης. Παράλληλα, οι χώρες με πλεόνασμα επλήγησαν σχεδόν αμέσως από την πτώση της παγκόσμιας ζήτησης με αποτέλεσμα τη ραγδαία συρρίκνωση της ανάπτυξης. Οι χώρες με μεγαλύτερους τραπεζικούς τομείς κινδυνεύουν να επωμιστούν σημαντικές δημοσιονομικές υποχρεώσεις. Συνολικά, τα κράτη μέλη που ακολουθούσαν μη ισόρροπα αναπτυξιακά μοντέλα υπέστησαν ιδιαίτερα σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις.

Τα αποτελέσματα της κρίσης δείχνουν την ανάγκη δράσης. Ενώ αυτές οι ανισορροπίες και οι κίνδυνοι με τους οποίους συνδέονται είχαν επισημανθεί προ πολλού, η επίλυσή τους καθυστέρησε υπερβολικά καθώς οι φορείς χάραξης των πολιτικών στα κράτη μέλη αγνόησαν σε μεγάλο βαθμό αυτές τις ανισορροπίες όταν οι οικονομικές συνθήκες ήταν ευνοϊκές. Τώρα δεν είναι πλέον δυνατό να αγνοηθούν.

3. Διάφορα εκκρεμή ζητήματα περιόρισαν επίσης την ικανότητα της ευρωζώνης να αντιδράσει στην κρίση

Η βαθύτερη χρηματοπιστωτική ολοκλήρωση στην ευρωζώνη δεν συνοδεύτηκε από παράλληλη ενίσχυση των εποπτικών ρυθμίσεων. Οι υφιστάμενες εποπτικές ρυθμίσεις δεν κατόρθωσαν να προωθήσουν μια κοινή εποπτική νοοτροπία, να εντοπίσουν τους συστημικούς δεσμούς μεταξύ των χρηματοπιστωτικών αγορών και της πραγματικής οικονομίας και να εξασφαλίσουν ένα ανθεκτικό πλαίσιο για άμεση και συντονισμένη αντίδραση όταν ξέσπασε η κρίση. Οι πρώτες αντιδράσεις ήταν αποσπασματικές και διέπονταν σε μεγάλο βαθμό από εθνικά κριτήρια. Παραδείγματος χάρη, οι πρωτοβουλίες για τα καθεστώτα εγγύησης των καταθέσεων και η επείγουσα κατάτμηση ενός μεγάλου διασυνοριακού χρηματοπιστωτικού ιδρύματος μαρτυρεί την απουσία λειτουργικών διαδικασιών διαχείρισης κρίσεων. Η πρώτη σύνοδος κορυφής της Ευρωομάδας σε επίπεδο αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων, που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι τον Οκτώβριο του 2008, συνέβαλε στην αποκρυστάλλωση της απάντησης της ΕΕ.

Η Επιτροπή έδρασε αποτελεσματικά για την κάλυψη αυτού του κενού. Εξασφάλισε ένα κοινό πλαίσιο για την εφαρμογή των εθνικών σχεδίων διάσωσης των τραπεζών, σύμφωνα με τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, με την υποστήριξη της ΕΚΤ. Έκτοτε, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της ομάδας Larosière, η Επιτροπή παρουσίασε τις επίσημες νομοθετικές προτάσεις της για μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική χρηματοπιστωτικής εποπτείας. Οι προτάσεις αποσκοπούν στην ενίσχυση της προληπτικής εποπτείας τόσο των επιμέρους χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων όσο και του χρηματοπιστωτικού συστήματος συνολικά. Παράλληλα, η ΕΕ βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κανονιστικής μεταρρύθμισης των χρηματοπιστωτικών αγορών, διαμορφώνοντας τις πρωτοβουλίες και τις δεσμεύσεις της G-20.

Ενώ η δημοσιονομική κατάσταση ήταν εν πολλοίς ικανοποιητική όταν ξέσπασε η κρίση, ορισμένα κράτη μέλη είχαν περιορισμένα περιθώρια αντίδρασης. Μετά από πολυετείς γενικώς επιτυχείς προσπάθειες δημοσιονομικής εξυγίανσης σύμφωνα με τις συστάσεις του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, τα περισσότερα κράτη μέλη της ευρωζώνης ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν την κρίση πολύ καλύτερα από ό,τι στο παρελθόν. Ωστόσο, η δημοσιονομική εξυγίανση δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί σε ορισμένες χώρες της ευρωζώνης, παρά την ευνοϊκή οικονομική συγκυρία. Τα επίπεδα του δημοσίου χρέους παρέμειναν υψηλά στην Ελλάδα, την Ιταλία και το Βέλγιο, ενώ η δημοσιονομική εξυγίανση ήταν αργή και διστακτική στη Γαλλία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία. Σε άλλες χώρες τα δημόσια οικονομικά είχαν αποκτήσει εξάρτηση από φορολογικά έσοδα είτε από το χρηματοπιστωτικό τομέα είτε από το δυναμικό τομέα των ακινήτων, η συρρίκνωση των οποίων επέτεινε την επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών και ελάττωσε σημαντικά τα διαθέσιμα δημοσιονομικά περιθώρια ελιγμών για την αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων της κρίσης. Κατά συνέπεια, αρκετά κράτη μέλη αναγκάστηκαν να περιορίσουν ή να αναστείλουν τη συμμετοχή τους στα κοινά μέτρα παροχής δημοσιονομικών κινήτρων στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού σχεδίου για την ανάκαμψη της οικονομίας. Εάν η εξυγίανση είχε ήδη επιτευχθεί, η δημοσιονομική απάντηση της ευρωζώνης θα ήταν ακόμη αποφασιστικότερη.

Συνολικά, οι κυβερνήσεις των χωρών της ευρωζώνης συμμετείχαν με δίκαιο τρόπο στην κοινή προσπάθεια στήριξης της ζήτησης στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού σχεδίου για την ανάκαμψη της οικονομίας (ΕΣΑΟ) που συντονίζεται σε πανευρωπαϊκό επίπεδο . Θέσπισαν ένα ευρύ φάσμα σημαντικών μέτρων δημοσιονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής. Το συνολικό ύψος της δημοσιονομικής στήριξης έφθασε περίπου στο 4,6% του ΑΕΠ της ευρωζώνης (περίπου 5% για την ΕΕ συνολικά)· περιλαμβάνει τα αποτελέσματα των αυτόματων σταθεροποιητών και των συνδυασμένων μέτρων δημοσιονομικών κινήτρων κατά διακριτική ευχέρεια που έλαβαν τα κράτη μέλη για το 2009 και το 2010 της τάξης του 1,8% του ΑΕΠ της ευρωζώνης. Εκ των 590 εθνικών μέτρων που ανακοινώθηκαν από κράτη μέλη της ευρωζώνης, ποσοστό 22% σκοπό είχε την τόνωση της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών, και ιδίως των πιο ευάλωτων από αυτά, 25% την προώθηση των επενδύσεων, 32% παρέχουν στήριξη σε ορισμένους τομείς ή επιχειρήσεις και 21% αποσκοπεί στη βελτίωση της λειτουργίας των αγορών εργασίας. Σύμφωνα με την αξιολόγηση της Επιτροπής του Ιουνίου 2009, τα περισσότερα μέτρα είναι έγκαιρα και στοχευμένα, με βάση τις αρχές του ΕΣΑΟ. Ωστόσο, προκαλούν ανησυχίες οι αμφιβολίες που υπάρχουν σχετικά με τον αναστρέψιμο χαρακτήρα ορισμένων μέτρων δεδομένου ότι μειώνουν την αποτελεσματικότητα των επεκτατικών πολιτικών.

Ο συνολικός αντίκτυπος των μέτρων οικονομικής πολιτικής της ευρωζώνης θα ήταν ταχύτερος και ίσως ισχυρότερος εάν ο συντονισμός είχε αρχίσει νωρίτερα και ήταν ευρύτερος . Ενώ ο συντονισμός έχει σημασία για την ΕΕ ως σύνολο, είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ λαμβάνοντας υπόψη τους μεταξύ τους οικονομικούς και χρηματοπιστωτικούς δεσμούς και το γεγονός ότι μοιράζονται ένα κοινό νόμισμα και μια ενιαία νομισματική πολιτική. Συνολικά, ο καθιερωμένος μηχανισμός συντονισμού των πολιτικών εντός της ζώνης του ευρώ δεν λειτούργησε καλά σε αυτήν την κρίση. Με βάση αυτήν τη διαπίστωση, η Ευρωομάδα δεσμεύτηκε να βελτιώσει το συντονισμό και την εφαρμογή των εθνικών μέτρων ανάκαμψης προκειμένου να αποφευχθούν ανεπιθύμητες δευτερογενείς επιπτώσεις και να εφαρμοστεί πλήρως το πλαίσιο εποπτείας που καθορίστηκε στο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Περισσότερο από ποτέ, η ευρωζώνη θα πρέπει να αναλάβει ηγετικές πρωτοβουλίες σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς.

4. Η μελλοντική πορεία: Εξασφάλιση αποτελεσματικής εσωτερικής προσαρμογής και διατηρησιμης ανάπτυξης κάτω από δύσκολες συνθήκες

Η κρίση έδειξε σαφώς την επείγουσα ανάγκη για τις χώρες της ευρωζώνης να σημειώσουν ταχεία πρόοδο στην ατζέντα μεταρρυθμίσεων της ΟΝΕ@10: διεύρυνση και εμβάθυνση της μακροοικονομικής εποπτείας. Η καλή λειτουργία της ΟΝΕ αποτελεί σημαντικότατο συντελεστή προόδου για την ΕΕ συνολικά. Στην ανακοίνωσή της για την ΟΝΕ@10[2] το Μάιο του 2008, η Επιτροπή πρότεινε ένα τρίπτυχο πολιτικών για τη βελτίωση της λειτουργίας της ΟΝΕ ενόψει του ταχέως μεταβαλλόμενου παγκόσμιου περιβάλλοντος, της γήρανσης του πληθυσμού και των εντεινόμενων ανησυχιών για την ενέργεια και την αλλαγή του κλίματος. Το σκέλος της εσωτερικής πολιτικής απαιτεί τη διεύρυνση της μακροοικονομικής εποπτείας στην ΟΝΕ πέραν της δημοσιονομικής πολιτικής ώστε περιληφθούν ορισμένες πτυχές της μακροοικονομικής σταθερότητας και οι τάσεις της ανταγωνιστικότητας, όπως ορίζονται στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση, και την καλύτερη ενσωμάτωση της διαρθρωτικής μεταρρύθμισης στο συνολικό συντονισμό της ασκούμενης πολιτικής στο πλαίσιο της ΟΝΕ. Επίσης υπογραμμίστηκε η ανάγκη εμβάθυνσης του συντονισμού της δημοσιονομικής πολιτικής και αυξημένης εποπτείας στην ΟΝΕ. Το σκέλος της εξωτερικής πολιτικής της ΟΝΕ@10 στοχεύει στην ενίσχυση του ρόλου της ευρωζώνης στην παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση. Η κρίση υπογράμμισε την ανάγκη αποφασιστικής εφαρμογής αυτής της ατζέντας μεταρρυθμίσεων.

Επείγουσα ανάγκη διεύρυνσης της μακροοικονομικής εποπτείας για να δοθεί μια συντονισμένη απάντηση πολιτικής στο πρόβλημα της ανταγωνιστικότητας. Απαιτείται η ανάληψη αποφασιστικών και επειγουσών δράσεων λαμβανομένου υπόψη ότι οι διαρθρωτικές αποκλίσεις θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τη συνοχή της ευρωζώνης. Παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις, οι ανισορροπίες εντός της ευρωζώνης δεν αντιμετωπίστηκαν όταν οι οικονομικές συνθήκες ήταν ευνοϊκές. Τώρα η κρίση, με την κατάρρευση της εγχώριας ζήτησης και την έντονη αύξηση της ανεργίας, επιβάλλει την προσαρμογή των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών με πιο επώδυνο τρόπο. Αυτό ισχύει κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, στην περίπτωση των χωρών με έλλειμμα, όπως η Ισπανία και η Ιρλανδία. Επιπλέον, υπάρχει κίνδυνος να χρειαστεί ακόμη περισσότερος χρόνος για την επανεξισορρόπηση των τάσεων της ανταγωνιστικότητας, και τούτο διότι: (i) ο παγκόσμιος χαρακτήρας της κρίσης μειώνει την αποτελεσματικότητα των στρατηγικών για την τόνωση των εξαγωγών· (ii) η χαμηλότερη δυνητική ανάπτυξη περιορίζει τα διαθέσιμα περιθώρια για την επανεξισορρόπηση των συσσωρευμένων μισθολογικών και κοστολογικών αποκλίσεων· (iii) καθώς η ανάκαμψη σταθεροποιείται, οι χώρες που έχουν περιορισμένους αναπτυξιακούς ρυθμούς πιθανόν να βρεθούν αντιμέτωπες με υψηλότερα πραγματικά επιτόκια σε σχέση με την υπόλοιπη ευρωζώνη. Σε μια προσπάθεια διεύρυνσης της μακροοικονομικής εποπτείας, η Ευρωομάδα είχε αποφασίσει το 2008 να παρακολουθεί τακτικά τις τάσεις της ανταγωνιστικότητας εντός της ευρωζώνης και να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη στη λήψη μέτρων προσαρμογής. Η αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων των επιζήμιων εξελίξεων της ανταγωνιστικότητας στην ευρωζώνη αποτελεί ζήτημα κοινού ενδιαφέροντος και πρέπει να αποτελέσει αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής εξόδου από την κρίση για την ευρωζώνη.

Η διεύρυνση της εποπτείας πρέπει επίσης να περιλαμβάνει την ουσιαστική παρακολούθηση των εξελίξεων στη χρηματοπιστωτική αγορά. Η υπερχρέωση του ιδιωτικού τομέα δημιούργησε δυσβάστακτες οικονομικές τάσεις. Τέτοιες χρηματοπιστωτικές ανισορροπίες θα πρέπει να εντοπίζονται και να αντιμετωπίζονται σε πρώιμο στάδιο. Στην ανακοίνωση για την ΟΝΕ@10 τονίζεται ότι «ενώ η ολοκλήρωση της αγοράς, ιδιαίτερα στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, είναι συνολικά επωφελής για την ΟΝΕ, μπορεί επίσης, αν δεν συνοδευθεί από ενδεδειγμένες πολιτικές, να ενισχύσει τις αποκλίσεις μεταξύ των συμμετεχουσών χωρών». Η κρίση δείχνει πόσο γρήγορα οι χρηματοπιστωτικές αναταράξεις μπορεί να πλήξουν την πραγματική οικονομία και πόσο ισχυρές είναι οι αλληλεπιδράσεις. Εκτός από τη διεύρυνση της μακροοικονομικής εποπτείας ώστε να περιλάβει τις εξελίξεις της ανταγωνιστικότητας εντός της ευρωζώνης, ο έγκαιρος εντοπισμός υπέρμετρων αυξήσεων στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων φαίνεται να αποτελεί καθοριστικής σημασίας στοιχείο για την πρόληψη των επώδυνων διορθώσεων των δημοσιονομικών και εξωτερικών ανισορροπιών σε μεταγενέστερο στάδιο.

Η εμβάθυνση της εποπτείας είναι αναγκαία για την εξασφάλιση της διατηρησιμότητας των δημοσίων οικονομικών . Μετά την εκδήλωση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, ο συνδυασμός χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης και ταχείας αύξησης του χρέους δημιουργεί κινδύνους για τα δημόσια οικονομικά , ακριβώς τη στιγμή που άρχισαν να γίνονται αισθητές οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού. Εάν οι πολιτικές παραμείνουν αμετάβλητες, το δημόσιο χρέος στην ευρωζώνη προβλέπεται να φθάσει σε 100% του ΑΕΠ το 2014. Στο πλαίσιο ενός βαθύτερου δημοσιονομικού συντονισμού στην ευρωζώνη, απαιτείται σταθερή προσήλωση στην εφαρμογή δημοσιονομικής στρατηγικής που μπορεί να εξασφαλίσει την κατάλληλη ισορροπία μεταξύ σταθεροποίησης και διατηρησιμότητας των δημοσίων οικονομικών σύμφωνα με το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Για να εξασφαλιστεί ένας συνεκτικός συνδυασμός δημοσιονομικών πολιτικών για την ευρωζώνη, τον Ιούνιο του 2009 οι υπουργοί οικονομικών της ευρωζώνης συμφώνησαν σχετικά με την εντολή καθορισμού προσανατολισμών όσον αφορά την κατάρτιση των κρατικών προϋπολογισμών για το 2010 (ενδιάμεση δημοσιονομική επανεξέταση). Συγκεκριμένα, αποφάσισαν ότι μόλις παγιωθεί η ανάκαμψη, και περιοριστούν ακόμη περισσότερο οι κίνδυνοι οικονομικής υποτροπής, το βάρος των δημοσιονομικών πολιτικών θα πρέπει να μετατοπιστεί προς την εξυγίανση. Επίσης, συμφώνησαν ότι ο ρυθμός της δημοσιονομικής εξυγίανσης θα πρέπει να διαφοροποιηθεί για τις διάφορες χώρες, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο το ρυθμό της ανάκαμψης, τις δημοσιονομικές θέσεις και τα επίπεδα του χρέους, αλλά και το προβλεπόμενο κόστος της γήρανσης του πληθυσμού, τις εξωτερικές ανισορροπίες και τους κινδύνους για το χρηματοπιστωτικό τομέα.

Η εξυγίανση θα πρέπει επίσης να βελτιώσει την ποιότητα των δημοσίων οικονομικών και να αναχαιτίσει την αύξηση του χρέους συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην μακροπρόθεσμη ανάπτυξη, με την εξυγίανση των μη παραγωγικών δαπανών και την ενίσχυση των κινήτρων για την αύξηση της παραγωγικής ικανότητας της οικονομίας. Επιπλέον, θα πρέπει να ενισχυθούν τα εγχώρια δημοσιονομικά πλαίσια και να καταστούν πιο πρόσφορα για την επίτευξη αποτελεσματικής εξυγίανσης σε περιόδους ευνοϊκής συγκυρίας. Συνολικά, το δίδαγμα που αντλείται από την κρίση είναι ότι η μακροοικονομική εποπτεία θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη διατηρησιμότητα των δημοσίων οικονομικών ως ακρογωνιαίου λίθου για την χάραξη των οικονομικών στρατηγικών.

Πρέπει να ενισχυθεί ο συντονισμός μεταξύ πολιτικών και κρατών μελών για να καταστεί δυνατή η χάραξη κατάλληλων στρατηγικών εξόδου. Η χάραξη αξιόπιστων και καλά συντονισμένων στρατηγικών εξόδου από την κρίση έχει ιδιαίτερη σημασία στην ευρωζώνη ώστε να εξασφαλιστεί διατηρήσιμη ανάπτυξη και να αποφευχθούν οι αποκλίσεις των ρυθμών δυνητικής ανάπτυξης όταν η οικονομία ανακτήσει το δυναμισμό της. Ο συντονισμός θα πρέπει κυρίως να λάβει τη μορφή κοινών συμφωνιών για τον χρόνο, το ρυθμό και τη σειρά των ενεργειών εναρμόνισης των παραμέτρων των πολιτικών. Η ενδεχόμενη άρση των δημοσιονομικών κινήτρων και των μέτρων στήριξης των επιχειρήσεων, συνοδευόμενη από τη θέσπιση αξιόπιστων προγραμμάτων δημοσιονομικής εξυγίανσης και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, θα βελτιώσουν τις προοπτικές για τη σταθερότητα των τιμών και συνεπώς θα διευκολύνουν την άσκηση νομισματικής πολιτικής. Η ταχεία πρόοδος για τη χρηματοπιστωτική αποκατάσταση θα έχει καθοριστική σημασία για να εξασφαλιστεί ότι το τραπεζικό σύστημα δεν θα αποτελέσει τροχοπέδη για την ανάκαμψη και ότι ο στόχος της σταθερότητας των τιμών της νομισματικής πολιτικής δεν θα συγκρούεται με το στόχο της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Θα πρέπει να ενσωματωθούν διαφοροποιημένες λύσεις πολιτικής στις εθνικές στρατηγικές εξόδου από την κρίση έτσι ώστε να επιτευχθεί το βέλτιστο συνολικό αποτέλεσμα. Σύμφωνα με τις συστάσεις του Συμβουλίου για την ευρωζώνη στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας, απαιτείται πρόοδος στην εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων οι οποίες ενισχύουν τη δυνητική ανάπτυξη και διευκολύνουν την προσαρμογή στις κρίσεις.

Διδάγματα που αντλούνται όσον αφορά τη διακυβέρνηση. Η κρίση έφερε στο προσκήνιο την ανάγκη ενίσχυσης του πλαισίου εποπτείας και διακυβέρνησης για την ευρωζώνη. Στην ανακοίνωσή της για την ΟΝΕ@10 του 2008, η Επιτροπή είχε ήδη υπογραμμίσει ότι τα κράτη μέλη της ευρωζώνης όφειλαν να δείξουν σαφέστερη πολιτική βούληση και να αναλάβουν τις ηγετικές πρωτοβουλίες που απαιτούνται ώστε οι κοινές προσεγγίσεις να μετατραπούν σε εναρμονισμένες πολιτικές, καλώντας τα κράτη μέλη να ενστερνιστούν πραγματικά την Ευρωομάδα ως φορέα ειλικρινούς διαλόγου και αποφασιστικής δράσης. Η συνθήκη της Λισαβόνας παρέχει το αναγκαίο υπόβαθρο για την περαιτέρω βελτίωση της οικονομικής διακυβέρνησης της ευρωζώνης. Ένα νέο πρωτόκολλο που προσαρτάται στη συνθήκη της Λισαβόνας αναγνωρίζει επίσημα την Ευρωομάδα και τον πρόεδρό της, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ακόμη στενότερου συντονισμού των οικονομικών πολιτικών εντός της ευρωζώνης. Η συνθήκη της Λισαβόνας ενισχύει επίσης το ρόλο της Επιτροπής στην εποπτεία της λειτουργίας της ΟΝΕ.

Ενωμένη, η ευρωζώνη μπορεί να επηρεάσει την παγκόσμια ατζέντα. Η ανάδυση της G20 ως επιτελικού φόρουμ για την προώθηση της μεταρρύθμισης της παγκόσμιας οικονομικής και χρηματοπιστωτικής διακυβέρνησης θέτει μεγαλύτερες προκλήσεις για την ευρωζώνη. Μετά την κρίση, η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει τη δύσκολη πρόκληση της μετάβασης προς ένα πιο ισόρροπο και βιώσιμο αναπτυξιακό πρότυπο για τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου. Για το σκοπό αυτόν, θεωρείται δικαιολογημένη η ενίσχυση του ρόλου της παγκόσμιας εποπτείας υπό την αιγίδα του ΔΝΤ. Σε αυτό το πλαίσιο, η ευρωζώνη πρέπει να θεωρείται ως μια ενιαία οικονομική οντότητα, η οποία θα συνεχίσει να αποκτά μεγαλύτερη σημασία καθώς προσχωρούν σταδιακά νέα μέλη. Για να μπορεί η ευρωζώνη να μιλά με ισχυρή φωνή σε παγκόσμιο επίπεδο, θα πρέπει να ενισχυθεί η εξωτερική εκπροσώπηση της ΕΕ, ιδίως εντός του ΔΝΤ. Τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή, καθώς εντατικοποιούνται οι συζητήσεις για τη μεταρρύθμιση των ποσοστώσεων και της εκπροσώπησης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η θέση που υιοθέτησε η Επιτροπή στην ανακοίνωση ΟΝΕ@10 πριν από ένα χρόνο είναι περισσότερο επίκαιρη παρά ποτέ.

[1] Όλα τα σχετικά έγγραφα σχετικά με τη διαδικασία ΔΥΕ υπάρχουν στη διεύθυνση: http://ec.europa.eu/economy_finance/netstartsearch/pdfsearch/pdf.cfm?mode=_m2

[2] Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, την Επιτροπή των Περιφερειών και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα - «EMU@10: επιτυχίες και προκλήσεις μετά από δέκα έτη λειτουργίας της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης» COM(2008)0238, της 7η2 Μαΐου 2008.