it * 
•A· * 
•it it 
*** ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 23.01.1996 
COM(96)8 τιλικό 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΓΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, 
ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 
ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 
Ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης του προγράμμματος HELIOS II 

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ 
ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ 
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ 
Ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης του προγράμματος HELIOS II 
1. Εισαγωγή 
Το τρίτο πρόγραμμα κοινοτικής δράσης υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες, το 
επωνομαζόμενο "πρόγραμμα HELIOS II ', θεσπίστηκε με την απόφαση 93/136/ΕΟΚ 
του Συμβουλίου της 25ης Φεβρουαρίου 19931. Καλύπτει την περίοδο από την 1η 
Ιανουαρίου 1993 έως τις 31 Δεκεμβρίου 1996. 
Το άρθρο 11.2 της εν λόγω απόφασης προβλέπει ότι η Επιτροπή θα υποβάλει το 
αργότερο ως τις 31 Δεκεμβρίου 1995 ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης στο Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, η οποία 
θα συνοδεύεται ενδεχομένως από πρόταση απόφασης σχετικά με την αναθεώρηση 
του HELIOS Π. 
Σύμφωνα με το σημείο 1.2 του παραρτήματος της απόφασης της 25ης Φεβρουαρίου 
1993, η αξιολόγηση του προγράμματος HELIOS II πραγματοποιείται κατά τρόπο 
ανεξάρτητο και αντικειμενικό όσον αφορά κάθε ενέργεια που επιλέγεται. Γι'αυτόν 
ακριβώς τον λόγο η αξιολόγηση ανατέθηκε, ύστερα από πρόσκληση για υποβολή 
προσφορών, από την Επιτροπή στο ίδρυμα Tavistock (Ηνωμένο Βασίλειο) σε 
συνεργασία με τρία άλλα ερευνητικά ιδρύματα: Nexus (Ιρλανδία), ECWS (Κάτω 
Χώρες) και Prisma (Ελλάδα). 
Τά συμπεράσματα της ενδιάμεσης έκθεσης, τα οποία κατήρτισε ο ανεξάρτητος 
φορέας για την αξιολόγηση, παρατίθενται εξ ολοκλήρου ως παράρτημα της 
παρούσας ανακοίνωσης. II έκθεση βασίζεται στις παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν 
κατά τους πρώτους 18 μήνες των εργασιών που αναλήφθηκαν και παρέχει μια σειρά 
από πρώτα συμπεράσματα και συστάσεις. Εξετάζει επίσης ορισμένες άλλες 
δυνατότητες που πρέπει να διερευνηθούν περαιτέρω κατά το τελικό στάδιο της 
έρευνας. Δεν πρόκειται επομένως για την αξιολόγηση του συνόλου των 
δραστηριοτήτων του προγράμματος ούτε για πλήρη ανάλυση των δεδομένων που 
έχουν συγκεντρωθεί έως τώρα. 
2. Σύνθεση και σχολιασμός της έκθεσης 
2.1 Οι καινοτομίες του προγράμματος Helios II 
ΕΕ αριθ. L 56 της 9.3.1993, σ. 30/36. 
Σύμφωνα με την αξιολόγηση, το πρόγραμμα Helios II παρουσιάζει καινοτομίες 
από τρεις διαφορετικές πλευρές: 
1. Το πρόγραμμα βασίζεται σε μια προσέγγιση που συνίσταται στην αναγνώριση 
δικαιωμάτων για τα άτομα με ειδικές ανάγκες σε αντιδιαστολή με μια προσέγγιση 
που συνίσταται στην κοινωνική πρόνοια 
Η έκθεση υπογραμμίζει ότι οι στόχοι του προγράμματος Helios Π, οι οποίοι είναι 
η προώθηση της ισότητας των ευκαιριών και η ένταξη των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες, άπτονται μιας προσέγγισης της πολιτικής σχετικά με τα άτομα με ειδικές' 
ανάγκες που έχει να κάνει με τα ανθρώπινα δικαιώματα σε αντιδιαστολή με μια 
προσέγγιση "κοινωνικής πρόνοιας" (social Welfare). Από αυτή την άποψη, το 
πρόγραμμα αντικατοπτρίζει πιστά τις αλλαγές που επηρεάζουν το ζήτημα της 
μειονεξίας στη σύγχρονη ευρωπαϊκή κοινωνία. 
Ωστόσο, ο φορέας της αξιολόγησης τονίζει ότι υπάρχουν σε διάφορα επίπεδα 
διισταμένες και κάποτε αντιφατικές προοπτικές όσον αφορά την προσέγγιση αυτή, 
συνέπεια των οποίων είναι να συγκαλύπτει το πρόγραμμα από ορισμένες απόψεις 
εντάσεις που δεν απελευθερώνονται και που είναι τέτοιας φύσεως ώστε να 
καταλήγουν σε αμφιλεγόμενες καταστάσεις, παρανοήσεις ή σύγχυση. 
Κατά την άποψη του φορέα αξιολόγησης, αυτό παρατηρείται κυρίως: 
- στην απουσία σαφούς ορισμού βασικών όρων όπως "ισότητα ευκαιριών", 
"ένταξη", "αυτόνομη διαβίωση", "ορθή πρακτική"· 
- στη μεγάλη ποικιλία των φορέων που συμμετέχουν στο πρόγραμμα και των 
προοπτικών τους· 
- στις αρκετά διαφορετικές απόψεις που διατυπώνονται όσον αφορά τα 
καταλληλότερα πρότυπα δράσης, παρέμβασης και ανάπτυξης για το πρόγραμμα· 
- στον κατακερματισμό όσον αφορά τη συμμετοχή στο πρόγραμμα· 
- στον σκεπτικισμό που διακρίνεται όσον αφορά την απήχηση του προγράμματος 
στα άτομα με ειδικές ανάγκες. 
Η Επιτροπή αντιμετωπίζει με ενδιαφέρον την ανάλυση του φορέα αξιολόγησης στο 
σημείο αυτό και θεωρεί ότι μπορεί να είναι χρήσιμη ως ένα βαθμό. 
Πρέπει πάντως να τονιστεί ότι η προώθηση μιας προσέγγισης στηριζόμενης στις 
αρχές της ισότητας των ευκαιριών απετέλεσε πάντα τη βάση της κοινοτικής δράσης, 
και στα προηγούμενα προγράμματα, έστω και αν το Helios II συνιστά από αυτή 
την άποψη ένα βήμα προς τα εμπρός. 
ωστόσο, η Επιτροπή δεν μπορεί, για διάφορους λόγους, να εμποδίσει το 
πρόγραμμα να αντικατοπτρίζει εν μέρει τις αντιφάσεις που προσιδιάζουν σε κάθε 
πολιτική για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, όπως εφαρμόζονται οι πολιτικές αυτές 
3 
στα κράτη μέλη, και κυρίως τη διάσταση που διαπιστώνεται μεταξύ των δύο τάσεων 
αντιμετώπισης της μειονεξίας από ιατρικής και κοινωνικής απόψεως.2 
Πράγματι, από την παρατήρηση των πολιτικών που ακολουθούνται στο σύνολο των 
κρατών της Ένωσης προκύπτει σε όλα τα επίπεδα η ύπαρξη αυτής της διάστασης, 
καθώς και μια σταδιακή εξέλιξη που στηρίζεται περισσότερο σε μια κοινωνική 
προσέγγιση της μειονεξίας. Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι η εξέλιξη αυτή 
δεν σημειώνεται με τον ίδιο ρυθμό ούτε έχει φθάσει στον ίδιο βαθμό στα διάφορα 
κράτη μέλη. 
Η κοινοτική δράση έχει ακριβώς ως στόχο, με την τήρηση της αρχής της 
επικουρικότητας, να ενθαρρύνει αυτή την εξέλιξη και τη σύγκλιση των πολιτικών, 
ιδίως με την προώθηση σε διάφορα επίπεδα της ανταλλαγής πληροφοριών και 
εμπειριών στο σύνολο της Ένωσης. Επομένως η δράση αντικατοπτρίζει, σε διάφορα 
επίπεδα, την ποικιλία των προσεγγίσεων που απαντούν στην πράξη στα κράτη μέλη 
2 Θα ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να υπενθυμίσουμε τη διάκριση μεταξύ των 
δύο: 
η πρώτη, η οποία είναι ίσως και η πλέον διαδεδομένη στην πράξη, αντιμετωπίζει τη 
μειονεξία κατ' ουσίαν ως ιατρικό πρόβλημα και δίνει το βάρος στους λειτουργικούς 
περιορισμούς του ατόμου. II αντίληψη αυτή συνεπάγεται ότι η μειονεξία 
χαρακτηρίζει το άτομο και ότι εναπόκειται στους ειδικούς της αποκατάστασης να 
βελτιώσουν τις λειτουργικές ικανότητες του ατόμου στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό. 
Στο πλαίσιο αυτό, δεν δίνεται καμία ή δίνεται ελάχιστη σημασία στο περιβάλλον στο 
οποίο εντάσσεται η μειονεξία. 
- η δεύτερη προσέγγιση μετατοπίζει το βάρος από το άτομο στο περιβάλλον. Η 
μειονεξία δεν θεωρείται κατά πρώτο λόγο χαρακτηριστικό του ατόμου αλλά το 
προϊόν μιας κοινωνίας που προκαλεί μειονεξίες. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, οι 
προσπάθειες πρέπει να εστιαστούν στην αλλαγή του περιβάλλοντος. Βάσει αυτής της 
προσέγγισης τα άτομα με ειδικές ανάγκες θεωρούνται μια ομάδα μεταξύ άλλων στην 
κοινωνία, το κύριο πρόβλημα της οποίας δεν έχει σχέση με ένα λειτουργικό 
περιορισμό αλλά αποτελεί φυσικό ή ψυχικό χαρακτηριστικό, το οποίο χρησιμεύει 
ως πρόσχημα για την επιβολή διακρίσεων εκ μέρους του υπόλοιπου πληθυσμού. Ως 
εκ τούτου η προσέγγιση αυτή αντιμετωπίζει τη μειονεξία ως προσπάθεια απόκτησης 
ίσων δικαιωμάτων και όχι ως απόπειρα αντιμετώπισης λειτουργικών περιορισμών. 
Παραδείγματος χάριν, στο πλαίσιο της ανεργίας των ατόμων με ειδικές ανάγκες, η 
"ιατρική" προσέγγιση δίνει το προβάδισμα στα χαρακτηριστικά, το ατομικό ιστορικό 
και την εναπομένουσα παραγωγική ικανοτιιτα των ενδιαφερομένων ενώ η 
"κοινωνική" προσέγγιση εξετάζει κυρίως το κοινωνιολογικό πλαίσιο, τις οικονομικές 
πολιτικές, τη συγκυρία, τις διατάξεις όσον αφορά τα κοινωνικά δικαιώματα και τη 
στάση των εργοδοτών και του πληθυσμού. 
Οι δύο αυτές αντιλήψεις αλληλοσυμπληρώνονται και αλληλεπικαλύπτονται εμφανώς 
εφόσον λαμβάνουν υπόψη κοινωνικούς και ατομικούς παράγοντες αλλά έρχονται 
σε αντίθεση βάσει των προτεραιοτήτων που εμμέσως αναγνωρίζουν. 
^ 
και αυτό γίνεται ακόμη περισσότερο αναπόφευκτο εφόσον τα τελευταία είναι 
αρμόδια κατά μεγάλο μέρος για τις δομές του προγράμματος και την επιλογή των 
συμμετεχόντων στις δραστηριότητες. 
Από την άλλη πλευρά όμως, όπως τονίζει και ο υπεύθυνος για την αξιολόγηση, το 
γεγονός ότι το πρόγραμμα, το οποίο στηρίζεται εξ ολοκλήρου στο διάλογο, 
επιτρέπει σε διαφορετικές απόψεις να εκφραστούν σε ένα πλαίσιο ηρεμίας, μπορεί 
να θεωρηθεί ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του. Πολυάριθμα 
παραδείγματα από την πρακτική εφαρμογή του προγράμματος μαρτυρούν ότι από 
την ειρηνική αυτή αντιπαράθεση μεταξύ διαφορετικών προτύπων και διαφορετικών 
πολιτιστικών αντιλήψεων όσον αφορά τη μειονεξία μπορεί να γεννηθεί η 
καταλληλότερη συναίνεση με στόχο την προώθηση των εννοιών της εξίσωσης 
ευκαιριών και της πλήρους συμμετοχής. 
Αυτή η οπτική παρουσιάζεται σαφέστερα με τις μεθόδους εργασίας που 
χρησιμοποιούνται στους τέσσερις τομείς των δραστηριοτήτων ανταλλαγής: οι 
συμμετέχοντες καλούνται να ορίσουν οι ίδιοι, στο πλαίσιο προκαθορισμένων 
θεμάτων προτεραιότητας, με τη συνάντηση, το διάλογο και την αντιπαράθεση των 
αντίστοιχων πρακτικών τους, τις αρχές που θεωρούν καταλληλότερες. Με βάση 
αυτές ακριβώς τις εργασίες θα καταρτιστούν κυρίως στο τέλος του προγράμματος 
οι οδηγοί ορθής πρακτικής, οι οποίοι Oct στηρίζονται στη συναίνεση που επετεύχθη 
μεταξύ διαφόρων προσεγγίσεων. 
Η Επιτροπή προτίθεται επίσης να προωθήσει σε γενικό επίπεδο έναν ευρωπαϊκό 
διάλογο σχετικά με τις βασικές έννοιες της πολιτικής για τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες. Η διοργάνωση της ευρωπαϊκής ημερίδας για τα άτομα με ειδικές ανάγκες 
σχετικά με θεμελιώδη ζητήματα όπως ο ορισμός της μειονεξίας ή η αποφυγή 
διακρίσεων επέτρεψε την πραγματοποίηση πραγματικών ανταλλαγών και τη 
διασαφήνιση των εννοιών. Εξάλλου, εκδόσεις όπως η εφημερίδα "Ηλιοσκόπιο", που 
εκδίδεται στις έντεκα γλώσσες της Ένωσης, επέτρεψε την εξέταση, από διαφορετικές 
απόψεις, βασικών θεμάτων όπως η ισότητα των ευκαιριών ή η αυτόνομη διαβίωση. 
Ωστόσο, υπό το πρίσμα των πορισμάτων της έκθεσης, η Επιτροπή θεωρεί ότι θα 
ήταν ενδεχομένως σκόπιμο να καθοριστεί καλύτερα στο μέλλον το κοινό πλαίσιο 
αναφοράς των ληπτέων μέτρων υπέρ της εξίσωσης των ευκαιριών για τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες, το οποίο θα μπορεί να χρησιμεύσει ως οδηγός για την εφαρμογή 
και την αξιολόγηση των δραστηριοτήτων κάθε νέου προγράμματος. Με αυτήν 
ακριβώς την προοπτική η Επιτροπή προέβλεψε την έγκριση σύστασης το 1996 
σχετικά με τις αρχές της εξίσωσης των ευκαιριών για τα άτομα με ειδικές ανάγκες. 
2. Το πρόγραμμα επιτρέπει τη συνύπαρξη μιας προσέγγισης βασιζόμενης στα 
κεκτημένα που προέκυψαν από την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των 
συμμετασχόντων στις δραστηριότητες και στη διάδοση αυτών των εμπειριών σε 
ευρύτερη κλίμακα 
Στην αξιολόγηση αναδεικνύεται το γεγονός ότι το πρόγραμμα αποσκοπεί 
ταυτόχρονα: 
6" 
- στην εισαγωγή καινοτομιών, στην ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών, στη μεταφορά 
τεχνογνωσίας μεταξύ των διαφόρων συμμετεχόντων· 
- στον εντοπισμό και την αξιολόγηση των καινοτόμων ενεργειών που εφαρμόζονται 
σε τοπικό επίπεδο προκειμένου να διαδοθούν σε πολιτική κλίμακα. 
Η έκθεση επισημαίνει ότι υπάρχει σύγχυση μεταξύ των συμμετεχόντων όσον αφορά 
τις δύο αυτές προσεγγίσεις και ότι αυτό είναι δυνατόν να προκαλέσει αισθητές 
διαφορές στις αναλαμβανόμενες ενέργειες και στην αξιολόγηση αυτών των 
ενεργειών. 
Ο διττός αυτός χαρακτήρας του προγράμματος εκφράζεται ωστόσο σαφώς στην 
απόφαση HELIOS II και στους διάφορους μηχανισμούς και δομές που έχει 
δημιουργήσει το πρόγραμμα. Πρόκειται εξάλλου για μια συμπληρωματική και όχι 
ανταγωνιστική προσέγγιση. Πράγματι, το πρόγραμμα HELIOS II στηρίζεται σε 
βασικές έννοιες όπως η αλληλοδιδασκαλία, η εισαγωγή καινοτομιών και η διάδοση. 
Ενέργειες όπως είναι κυρίως οι δραστηριότητες ανταλλαγής ή τα ευρωπρογράμματα 
είναι οι μηχανισμοί που έχουν τεθεί σε εφαρμογή ώστε να τεθούν σε λειτουργία 
αυτές οι διαδικασίες εκμάθησης και διάδοσης που αλληλοεπηρεάζονται. 
Επομένως, ο επιδιωκόμενος στόχος είναι ταυτόχρονα η παρότρυνση της εφαρμογής 
ορθής πρακτικής και η αναζήτηση ανάλογων παραδειγμάτων μεταξύ των δικτύων 
συμμετεχόντων και η διάδοση αυτών των αποτελεσμάτων εκτός των εν λόγω 
δικτύων προκειμένου να αποτελέσουν το έναυσμα για αλλαγές σε πολύ μεγαλύτερη 
κλίμακα. 
Αν και φαίνεται προφανές, όπως τονίζει η έκθεση, ότι το πρόγραμμα βρίθει 
συγκεκριμένων παραδειγμάτων όσον αφορά τα άμεσα πλεονεκτήματα για τους 
συμμετέχοντες, η αξιολόγηση της απήχησης του προγράμματος σε πολύ ευρύτερη 
κλίμακα φαίνεται πιο πολύπλοκη. Οι μηχανισμοί μεταφοράς και διάδοσης των 
αποτελεσμάτων αποτελούν ασφαλώς διαδικασίες που είναι δυσκολότερο να τεθούν 
σε εφαρμογή, ιδίως από τους ίδιους τους συμμετέχοντες καθώς και σε εθνικό 
επίπεδο. 
Ανεξάρτητα από τα συμπεράσματα, τα οποία θα συναγάγει ο αρμόδιος φορέας για 
την αξιολόγηση μόνο κατά το στάδιο της σύνταξης της τελικής έκθεσης 1995-1996 
της έρευνας του, η Επιτροπή έλαβε ήδη ορισμένες πρωτοβουλίες προκειμένου να 
ενισχύσει σε διάφορα επίπεδα τη διάδοση των εμπειριών: 
- οι συμμετέχοντες στις δραστηριότητες ανταλλαγής παροτρύνθηκαν να ασχοληθούν 
με το ζήτημα της μεταφοράς και των καταλληλότερων μηχανισμών για το σκοπό 
αυτό· 
- τα κράτη μέλη εκλήθησαν, στο πλαίσιο εθνικών ημερίδων ενημέρωσης, να θέσουν 
σε λειτουργία σε εθνικό επίπεδο μηχανισμούς διάδοσης των πειραματικών σχεδίων 
που πραγματοποίησαν οι συμμετασχόντες· 
€ 
- παράλληλα με την απονομή των βραβείων HELIOS II, η Επιτροπή ανέλαβε την 
κατάρτιση οδηγούν "ορθής πρακτικής", με βάση τα πιο επιτυχημένα πειραματικά 
σχέδια που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος. 
3. Η ενεργός συμμετοχή των ατόμων με ειδικές ανάγκες 
Η αξιολόγηση τονίζει τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν στο πρόγραμμα 
προκειμένου να συμμετάσχουν τα άτομα με ειδικές ανάγκες πλήρως στο 
πρόγραμμα. 
Για την Επιτροπή, η συμμετοχή αυτή συνιστά εξάλλου απόρροια ενός προτύπου 
βασιζόμενου στην ισότητα ευκαιριών. 
Η συμμετοχή των ατόμων με ειδικές ανάγκες στο πρόγραμμα πραγματοποιείται 
μέσω δύο κύριων διαύλων: 
- με τις διαβουλεύσεις με τα άτομα με ειδικές ανάγκες μέσω του ευρωπαϊκού 
φόρουμ για τα άτομα με ειδικές ανάγκες · 
- μέσω των ευρωπρογραμμάτων, που επιτρέπουν στις οργανώσεις ατόμων με 
ειδικές ανάγκες να διοργανώνουν εκδηλώσεις και ανταλλαγές πληροφοριών. 
Εξάλλου, όπως τονίζει η έκθεση, έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες 
προκειμένου να επιτευχθεί αυξημένη συμμετοχή των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε 
όλα τα άλλα σκέλη του προγράμματος: στις δραστηριότητες ανταλλαγών - μολονότι 
η Επιτροπή περιορίζεται από τις επιλογές των κρατών μελών -, στο δίκτυο 
Handynet και στις δραστηριότητες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της κοινής 
γνώμης. 
Μετά τη θετική εμπειρία του ευρωπαϊκού φόρουμ για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, 
η Επιτροπή αποφάσισε να θεσπίσει, στο νέο πρόγραμμα κοινωνικής δράσης το 
οποίο θα καταρτίσει με την ολοκλήρωση του προγράμματος HELIOS II, ένα μόνιμο 
συμβουλευτικό όργανο, ο συμβουλευτικός ρόλος του οποίου θα επεκταθεί στο 
σύνολο των κοινοτικών αρχών. Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη του φορέα για 
την αξιολόγηση ως προς τον ουσιαστικό χαρακτήρα αυτού του κεκτημένου του 
τρέχοντος προγράμματος καθώς και ως προς τα κεκτημένα της συνεργασίας μεταξύ 
των οργανώσεων ατόμων με ειδικές ανάγκες σε διευρωπαϊκό επίπεδο, τα οποία 
(μαίνονται ιδίως με τη διοργάνωση ευρωπαϊκών ημερίδων για τα άτομα μ.ε ειδικές 
ανάγκες. 
2.2 Οι βασικοί περιορισμοί 
Εκτός από τα σημεία που προαναφέρθηκαν, η έκθεση τονίζει ότι το πρόγραμμα 
αντιμετωπίζει τα ακόλουθα βασικά εμπόδια: 
/. Υπερβολικές προσδοκίες αν ληφθούν υπόψη το μέγεθος του προγράμματος και οι 
αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ιίοινωτητα?. 
7 
Η έκθεση αποκαλύπτει κάποια απογοήτευση που οφείλεται στις υπερβολικές 
προσδοκίες σε σχέση με τους στόχους του προγράμματος. Όπως τονίζει ο 
υπεύθυνος για την αξιολόγηση, το πρόγραμμα HELIOS II είναι ιδιαίτερα φιλόδοξο 
αλλά προτίθεται να περιοριστεί στην ανταλλαγή εμπειριών. Δεν φιλοδοξεί να 
καλύψει τις ενδεχόμενες ελλείψεις των πολιτικών, για τις οποίες οι μόνοι 
υπεύθυνοι παραμένουν τα κράτη μέλη. Αλλωστε αυτή η πλευρά υπενθυμίζεται 
επίσημα στις αιτιολογικές σκέψεις της απόφασης. 
Το πρόγραμμα δεν επιδιώκει εξάλλου τους ίδιους στόχους με το σκέλος HORIZON 
της πρωτοβουλίας EMPLOI, το οποίο παρέχει ασφαλώς τους πόρους για τη 
συγχρηματοδότηση πρωτοβουλιών, αλλά περιορίζεται στη σφαίρα της 
απασχόλησης. Το Horizon δεν επιδιώκει να συλλάβει μια σφαιρική εικόνα του 
ζητήματος της μειονεξίας ούτε να ενθαρρύνει πολιτικό προβληματισμό σχετικά με 
το θέμα αυτό. Επομένως η σύγκριση μεταξύ του προϋπολογισμού των δύο 
προγραμμάτων δεν είναι καθόλου εύστοχη. 
Είναι βέβαιο ότι αυτή η σύγχυση όσον αφορά το πρόγραμμα δρα αρκετά αρνητικά, 
στο βαθμό που αντανακλάται στα κίνητρα των συμμετεχόντων και στο νόημα της 
δράσης τους, καθώς και διότι αποτελεί πηγή εσφαλμένης αξιολόγησης του 
προγράμματος. II Επιτροπή θα φροντίσει κατά συνέπεια για τη διασαφήνιση αυτού 
του σημείου. 
2. Υπερβολική κατάτμηση του προγράμματος 
Ο υπεύθυνος για την αξιολόγηση επισημαίνει το γεγονός ότι τα διάφορα μέρη του 
προγράμματος τείνουν να αναπτύσσονται αυτόνομα σε σχέση με τα άλλα και ότι 
αυτό βλάπτει τη συνολική θεώρηση και τη συνέχεια του προγράμματος. 
Η Επιτροπή παραδέχεται ότι υπάρχει κάποια κατάτμηση στο πρόγραμμα. Αυτό 
οφείλεται ασφαλώς εν μέρει στις διισταμένες απόψεις όσον αφορά την πολιτική για 
τα άτομα με ειδικές ανάγκες και στην υποχρέωση της Επιτροπής να λαμβάνει υπόψη 
τις διάφορες απόψεις. Ωστόσο, η Επιτροπή έχει λάβει μια σειρά από πρωτοβουλίες 
που αποσκοπούν στο να υπάρξει μεγαλύτερη αλληλοδιείσδυση μεταξύ των 
διαφόρων μερών του προγράμματος. Πρόκειται κυρίως: 
- για τη διοργάνωση κοινών σεμιναρίων μεταξύ των διαφόρων κλάδων των 
δραστηριοτήτων ανταλλαγών και των ευρωπρογραμμάτων 
- για τη διοργάνωση κοινών συνεδριάσεων μεταξύ των κέντρων HANDYNET και των 
οργανώσεων ατόμων με ειδικές ανάγκες· 
- για τη συνεργεία που έχει αναπτυχθεί μεταξύ της διαδικασίας απονομής βραβείων 
HELIOS και των δραστηριοτήτων ανταλλαγής· 
- για τις εθνικές ημερίδες ενημέρωσης που επιτρέπουν στο σύνολο των 
συμμετεχόντων - σε όλους τους κλάδους - σε κάθε κράτος μέλος να 
συγκεντρώνονται στον ίδιο χώρο και να παρουσιάζουν τις αντίστοιχες εμπειρίες 
τους. 
% 
Η ίδια η δομή της απόφασης σχετικά με το HELIOS II δεν επιτρέπει την υπέρβαση 
αυτών των πρωτοβουλιών. Η Επιτροπή είναι ωστόσο της γνώμης ότι το σημείο 
αυτό πρέπει οπωσδήποτε να εξετάζεται κατά τη συζήτηση σχετικά με κάθε νέα 
κοινοτική δραστηριότητα. 
3. Ο ρόλος των συμβουλευτικών φορέων 
Η έκθεση τονίζει τη σπουδαιότητα του ρόλου των συμβουλευτικών φορέων που 
έχουν θεσπιστεί από το πρόγραμμα, δηλαδή της συμβουλευτικής επιτροπής, του 
ευρωπαϊκού Φόρουμ για τα άτομα με ειδικές ανάγκες και της ομάδας σύνδεσης. 
Όπως προαναφέρθηκε, η θετική εμπειρία από το Φόρουμ έδωσε εξάλλου το 
έναυσμα στην Επιτροπή να προβλέψει τη δημιουργία μόνιμης συμβουλευτικής δομής 
εντός της Επιτροπής. 
Εξάλλου, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται, η Επιτροπή αναγνωρίζει τις 
δυσκολίες που υπάρχουν για την επίτευξη του όσο το δυνατόν γονιμότερου 
διαλόγου στο πλαίσιο των συνεδριάσεων του συνόλου των οργάνων. Πέρα από τα 
υλικά εμπόδια, που συνίστανται στον περιορισμένο αριθμό των δυνατών 
συνεδριάσεων, στο μέγεθος αυτών των οργάνων και στην ανάγκη να διατίθενται 
εγκαίρως τα έγγραφα σε όλες τις γλώσσες - σ' αυτό το σημείο έχουν γίνει 
σημαντικές βελτιώσεις - πρέπει ακόμη να επισημανθεί η σχετική έλλειψη κοινής 
θεώρησης από το σύνολο αυτών των οργάνων. 
Ωστόσο, με την προσφυγή σε ομάδες εργασίας λιγότερο επίσημου χαρακτήρα και 
σε πιο ευέλικτες διαδικασίες συζήτησης των εγγράφων, η Επιτροπή θεωρεί ότι 
μπόρεσε να αναπτύξει πραγματικό διάλογο με αυτούς τους φορείς. Οι προσπάθειες 
αυτές πρέπει να συνεχιστούν. Σ'αυτό ακριβώς το πλαίσιο η συμβουλευτική επιτροπή 
και το Φόρουμ εκλήθησαν να παρουσιάσουν τα ίδια το περιεχόμενο και τη δομή των 
μελλοντικών συνεδριάσεων της ομάδας σύνδεσης. 
4. Ο συντονισμός σε εθνικό επίπεδο 
Ο συντονισμός των δραστηριοτήτων που αναλαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο συνιστά 
βασικό στοιχείο για την επιτυχία της διάδοσης των δραστηριοτήτων που 
αναλαμβάνονται στο πλαίσιο του προγράμματος. Από αυτή την άποψη, στο παρόν 
πρόγραμμα, μεγάλο μέρος των αρμοδιοτήτων εναπόκειται στην πρωτοβουλία των 
κρατών μελών, τα οποία λαμβάνουν γι'αυτό το σκοπό από την Επιτροπή κατάλληλη 
υποστήριξη στο πλαίσιο των εθνικών ημερίδων ενημέρωσης. 
Από αυτή την άποψη η έκθεση αποκαλύπτει πολύ μεγάλη ποικιλία όσον αφορά την 
προσέγγιση των διαφόρων κρατών μελών και το δυναμισμό που τα χαρακτηρίζει. 
Σε κάθε περίπτωση, η αξιολόγηση υπογραμμίζει ότι η κοινοτική δράση απετέλεσε 
συχνά ένα βήμα προς τα εμπρός χάρη στη διευκόλυνση του συντονισμού μεταξύ των 
^ 
δημόσιων φορέων και των ενώσεων ατόμων με ειδικές ανάγκες σε εθνικό επίπεδο. 
Η ενίσχυση των δομών και των μηχανισμών συντονισμού σε εθνικό επίπεδο θα 
πρέπει επίσης να περιλαμβάνεται στην ημερήσια διάταξη κάθε νέας κοινοτικής 
πρωτοβουλίας. 
5. Ο συντονισμός σε κοινοτικό επίπεδο 
Η πολιτική προσέγγιση του προγράμματος συνεπάγεται ότι προβάλλεται κατά 
προτεραιότητα η προσπάθεια να λαμβάνονται υπόψη τα ενδιαφέροντα και οι 
ανάγκες των ατόμων με ειδικές ανάγκες στις δομές και τα προγράμματα που 
απευθύνονται στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. 
Γι'αυτό, ένα από τα βασικά καθήκοντα της μονάδας "ένταξη των ατόμων με ειδικές 
ανάγκες" της Επιτροπής συνίσταται κατ'αρχάς στην εξασφάλιση του ότι αυτές οι 
ανάγκες θα λαμβάνονται υπόψη. Για το λόγο αυτό ακριβώς κατά την έγκριση του 
προγράμματος στις 9 Οκτωβρίου 1991, η Επιτροπή αποφάσισε να συγκροτήσει, υπό 
την αρμοδιότητα της εν λόγω μονάδας, μια διυπηρεσιακή ομάδα επιφορτισμένη να 
εξασφαλίζει τον εσωτερικό συντονισμό των διαφόρων κοινοτικών προγραμμάτων, 
ενεργειών και πρωτοβουλκύν σχετικά με τα άτομα με ειδικές ανάγκες. 
Δεν μπορεί κανείς προφανώς να αρνηθεί ότι, όπως και στην εσωτερική πολιτική 
των κρατών μελών, αυτός ο στόχος της ενσωμάτωσης προσκρούει και σε κοινοτικό 
επίπεδο σε ορισμένα εμπόδια λόγω της ευρείας διάδοσης ορισμένων 
προκαταλήψεων. 
Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει η έκθεση, έχει σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος κατά την 
εξέλιξη του προγράμματος, όπως μαρτυρούν οι στενοί δεσμοί που έχουν 
δημιουργηθεί με προγράμματα όπως τα Horizon, TIDE, ΣΩΚΡΑΤΗΣ, LEONARDO και 
EURES. Οι επαφές αυτές ξεπέρασαν συχνά το στάδιο της απλής ανταλλαγής 
πληροφοριών και του κοινού προβληματισμού και επέτρεψαν να αναπτυχθεί μια 
ολοκληρωμένη προσέγγιση του ζητήματος πέρα από το πρόγραμμα HELIOS Π. 
Η δημιουργία ενός μόνιμου συμβουλευτικού οργάνου για τα άτομα με ειδικές 
ανάγκες αναμένεται επίσης ότι θα επιτρέψει στο μέλλον την ενίσχυση αυτής της 
ολοκληρωμένης πολιτικής. 
3. Συμπέρασμα 
Μολονότι πρόκειται μόνο για προκαταρκτικά συμπεράσματα, η ενδιάμεση έκθεση 
αξιολόγησης παρέχει πολύτιμες ενδείξεις όσον αφορά τους περιορισμούς και τα 
επιτεύγματα του προγράμματος HELIOS II. 
'Οπως τονίζει ο υπεύθυνος για την αξιολόγηση, η Επιτροπή έχει λάβει ήδη μια σειρά 
πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στη βελτίωση ορισμένων πτυχών του 
προγράμματος. Πρόκειται ιδίως για ενέργειες που έχουν ως στόχο: 
ΛΟ 
- τη μεγαλύτερη ολοκλήρωση μεταξύ των διαφόρων μερών του προγράμματος· 
- την ενίσχυση της συμπληρωματικότητας μεταξύ του προγράμματος και των άλλων 
κοινοτικών πρωτοβουλιών· 
- την καλύτερη διάδοση των εμπειριών και των αποτελεσμάτων που επιτυγχάνονται· 
- την αυξημένη συμμετοχή των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε όλα τα μέρη του 
προγράμματος· 
- τη βελτίωση των διοικητικών θεμάτων, όπως είναι η απόδοση των δαπανών των 
συνεδριάσεων και η διανομή των εγγράφων. 
Οι προσπάθειες αυτές θα συνεχιστούν. Εξάλλου, υπό το πρίσμα της ενδιάμεσης 
έκθεσης, η Επιτροπή θα μεριμνήσει κατά το τελευταίο έτος του προγράμματος 
ώστε: 
- να διασαφηνιστούν περαιτέρω οι έννοιες και ο πολιτικός στόχος του 
προγράμματος· 
- να δοθούν στους συμμετέχοντες περισσότερες διευκρινίσεις όσον αφορά τα 
πρότυπα ανάπτυξης του προγράμματος και τους θεσμικούς του περιορισμούς· 
- να αναπτυχθεί η μεταφορά των κεκτημένων' 
- να βελτιωθεί η κάλυψη του προγράμματος από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. 
Η Επιτροπή δεν θεωρεί σκόπιμο να προτείνει τροποποίηση της απόφασης HELIOS 
Π προκειμένου να αρθούν όλα τα εμπόδια που επεσήμανε ο υπεύθυνος για την 
αξιολόγηση. Υπάρχουν πάντως προβλήματα στα οποία θα μπορούσε να δοθεί 
απόλυτα κατάλληλη λύση μόνο με την κατάρτιση νέου προγράμματος. Η ενδιάμεση 
έκθεση παρέχει πολύτιμες κατευθύνσεις στο σημείο αυτό. 
sAA 
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΗΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ 
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ TOY HELIOS II 
(Οκτώβριος 1995) 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Α% 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
Ένα φιλόδοξο 
χρονοδιάγραμμα 
Ε λ λ ε ι ψ η 
σνναίνεσης και 
ευρείας 
υποστήριξης 
Η ανάγκη ενός 
πλαισίου για μια 
αναφαινόμενη 
συναίνεσΐ] To HELIOS II αποπειράται να εφαρμόσει ένα φιλόδοξο χρονοδιάγραμμα, 
συνδυάζοντας αφενός ένα προσανατολισμό κοινωνικής ευημερίας και 
ισότητας ευκαιριών και αφετέρου ένα πρότυπο ή μια δράση για την 
ανάπτυξη πολιτικής (εκ των άνω προς τα κάτω) και για την κοινωνική 
μάθηση (εκ των κάτω προς τα άνω). 
Ιίεραιτέρω εισήγαγε και καθιέρωσε στο πρόγραμμα μηχανισμούς για την 
ενσωμάτωση πολύ διαφορετικά/ν συμμετεχόντων, συμπεριλαμβανομένων 
ΜΚΟ, ατόμων με ειδικές ανάγκες και παραγόντων πολιτικής. Δεν ήταν 
εκπληκτικό το ότι το πρόγραμμα δέχτηκε πολλές επικρίσεις λόγω της 
έλλειψης προηγούμενης συναίνεσης στα πλαίσια του τομέα των ειδικών 
αναγκών και μεταξύ των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα. Εντούτοις 
υπάρχει ευρεία υποστήριξη των προθέσεων του HELIOS II ακόμη και 
μεταξύ εκείνων που το επικρίνουν. 
Οι ευρείς σκοποί του προγράμματος, η δυσανάλογη διάθεση πόρων για 
τους σκοπούς αυτούς, η έλλειψη ορισμού των βασικών όρων και οι 
διαφορές ενδιαφερόντων μεταξύ των συμμετέχοντα™ στο πρόγραμμα και 
των υποστηρικτιον αυτού συμβάλλουν τόσο στην ενίσχυση του 
προγράμματος όσο και στη διατύπωση επικρίσεων και (μερικές φορές) 
στην εμφάνιση συγκρούσεων. Το πρόγραμμα φαίνεται να έχει κάποια 
επιτυχία καθόσον παρέχει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να 
αναπτυχθούν νέες μορφές συναίνεσης. Λυτό εκπληρώνει μια σημαντική 
ανάγκη. 
Ai, 
Δ ιαφορετικά 
κριτήρια 
επιτυχίας και 
αποτυχίας 
Αντιμετώπιση 
Θεμάτων 
αβεβαιότητας 
Σύγχυση μεταξύ 
προτύπων εκ των 
άνω προς τα 
κάτω και εκ των 
κάτω προς τα 
άνω 
Παρά λλη λ η 
μάλλον παρά 
εντεταγμένη 
δραστηριότητα Εντούτοις, το γεγονός ότι το HELIOS II συνδυάζει αποκλίνοντα και 
πολλές φορές αντιφατικάπρότυπακαι προσεγγίσεις των ειδικών αναγκών 
και το γεγονός ότι οι στόχοι του είναι ευρείς και πολλές φορές ασαφείς 
ή διφορούμενοι θέτουν ειδικά προβλήματα. Τα κριτήρια "επιτυχίας" δεν 
είναι σαςχΰς καθορισμένα. 
Διάφοροι υποστηρικτές ευνοούν διαφορετικά κριτήρια, ενώ αυτό που 
σύμφατνα με μια προσέγγιση πολιτικής εκ τατν άνω προς τα κάτω θα 
μπορούσε να θεωρηθεί ως "αποτυχία" (π.χ. έλλειψη συναίνεσης μεταξύ 
των παραγόντων) θα μπορούσε να θεωρηθεί ως επιτυχία από άποψη 
κοινωνικής μάθησης κατά το πρότυπο εκ των κάτω προς τα άνω (π.χ. 
ενθάρρυνση εκείνων που έχουν διαφορετικά ενδιαφέροντα και πρότυπα 
να ανταλλάξουν και ενδεχομένως να διδαχθούν ο ένας από τον άλλο). 
Ενώ πολλά από τα παραπάνω είναι αναπόφευκτα στο πεδίο της πολιτικής 
και της πρακτικής για τις ειδικές ανάγκες υπάρχουν ιδιαίτερες πηγές 
αβεβαιότητας και ασάφειας που θα μπορούσαν να αποφευχθούν και να 
αντιμετωπιστούν. Για παράδειγμα ο ρόλος των συμβουλευτικών 
διαρθρώσεα™ του προγράμματος που επηρεάζουν την πολιτική του 
προγράμματος. Ενδεχομένως το φόρουμ αντιπροσωπεύει μια από τις 
πλεόν ir/υρές "δραστηριότητες" του προγράμματος όσον αφορά τον 
προσδιορισμό τομέων ευρωπαϊκής πολιτικής που επιδρούν άμεσα στη ζωή 
των ατόμων με ειδικές ανάγκες, τους οποίους το πρόγραμμα θα 
μπορούσε να αντιμετωπίζει και στην ενθάρρυνση της ενεργού συνεργασίας 
μεταξύ ορισμένα™ πολύ διαφορετικά™ οργανάκ)εα™ που υπεισέρχονται 
στον τομέα των ειδικά™ ανάγκα™. 
Παρατηρείται επίσης σύγχυση όσον αφορά το ρόλο των δραστηριοτήτων 
πληροφόρησης και ανταλλαγών τόσο μεταξύ εταίρα™ που έχουν επιλεγεί 
από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών όσο και στα πλαίσια του 
Ευραπρογράμματος ΜΚΟ. Είναι ασαφές το κατά πόσο οι 
δραστηριότητες αυτές Οεα)ρούνται ότι συντελούν στον προσδιορισμό και 
τη διασάφηση κριτήρια™ σχετικών με την καλή πρακτική και την 
καινοτομία, που θα μπορούσαν επομένοος να προα)θηθούν σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο με άλλα μέσα ή κατά πόσο έχουν σχεδιαστεί για να προοοθήσουν 
την καλή πρακτική και την καινοτομία στα πλαίσια τους. Η ποικιλία τατν 
μεθόδα™ πρακτικής μεταξύ κρατών μελών κατά την επιλογή τα™ εταίρα™ 
έχει καταστήσει ίσως δύσκολη την επίτευξη του παραπάνω σκοπού, 
καθόσον οι δυσκολίες παροχής πόρων και οι δυσκολίες πολιτικής που 
αντιμετωπίζουν οι τοπικοί φορείς ενδέχεται να καταστήσουν δύσκολη την 
επίτευξη του δεύτερου σκοπού. Παρόλα αυτά, υπάρχουν σημαντικές 
αποδείξεις ότι πολλοί συμμετέχοντες έκριναν αυτές τις δραστηριότητες 
χρήσιμες για τον καθορισμό νέων προσεγγίσειυν της ένταξης και της 
ισότητας ευκαιρία™. Οδήγησαν επίσης στο πριστο στάδιο της ανάπτυξης 
ενός συνόλου οδηγών καλής πρακτικής, που θα αναπτυχθούν περαιτέρω 
και θα κυκλοφορήσουν το 1996. 
Κάτω από την πίεση για την καθιέρωση του HELIOS II υπάρχουν 
ορισμένες αποδείξεις ότι ορισμένα στοιχεία και δραστηριότητες του 
προγράμματος επιδιώχθηκαν παράλληλα μάλλον παρά ως ένα 
ολοκληρωμένο σύνολο. Αυτό ενισχύεται περαιτέρω από τον 
"διαχωρισμό" μεταξύ των συμμετεχόντων του προγράμματος: οι ομάδες 
που συμμετέχουν σε ένα μέρος του προγράμματος γενικά δεν είναι οι 
ίδιες με εκείνες που συμμετέχουν σε άλλα μέρη. Είναι πιθανόν ότι οι 
"εξωτερικές" (δημόσιες και στρατηγικές) εκτιμήσεις για το HELIOS II θα 
αυξηθούν αν το πρόγραμμα κριθεί ως σύνολο. Αυτό έχει συνέπειες στη 
διαχείριση του 
A if 
Περαιτέρω 
επικέντρωση και 
διασάφηση των 
σχέσεων μεταξύ 
σκοπών και 
απαιτούμενων 
δραστηριοτήτων HELIOS II. Ενώ αληθεύει ότι η συνεργεία μεταξύ των μερών του 
προγράμματος αρχίζει να Οεα>ρείται θέμα διαχείρισης, αυτή πρέπει 
ακόμη να προωθηθεί. 
Σ'αυτό το ενδιάμεσο στάδιο της αξιολόγησης θα τονίσουμε τις ακόλουθες 
ιδιαίτερες συστάσεις: 
Το πρόγραμμα θα μπορούσε να επωφεληθεί από : 
συνεχιζόμενες προσπάθειες για μεγαλύτερη επικέντρωση των σκοπών 
και των στόχων· 
σαφέστερο καθορισμό των δραστηριοτήτων του και του τρόπου με 
τον οποίο αυτές σχετίζονται η μια με την άλλη, έτσι ώστε να 
προωθηθεί η ολοκλήρωση του προγράμματος· 
διασάφηση της σχέσης μεταξύ δραστηριοτήτων, σκοπών και στόχων 
και πιο συγκεκριμένη περιγραφή του προτύπου παρέμβασης που 
χρησιμοποιείται· 
Οδηγίες για 
περαιτέρω 
ανάπτυξη 
πολιτικής μεγαλύτερη σαφήνεια σχετικά με τους περιορισμούς του 
προγράμματος σε τρόπο κατανοητό από τους διαφόρους εταίρους· 
καλύτερη εργασία στον τομέα της δημόσιας επίγνωσης, ιδιαίτερα σε 
"σχέση" με το γενικό (ευρύτερο) κοινό που να συμπληρώνει τις 
διασυνδέσεις με τους υπεισερχόμενους επαγγελματίες και τα ίδια τα 
άτομα με ειδικές ανάγκες· 
εντονότερες και πιο διαρθρωμένες διασυνδέσεις με άλλα 
προγράμματα και άλλες ΓΔ ώστε να φαίνεται ότι ο τομέας τα™ 
ειδικών ανάγκα™ δεν είναι αποκλειστική αρμοδιότητα της ΓΔν. Αυτό 
αποτελεί μέρος ενός περιοριστικού παραδείγματος αντιμετώπισης 
τα™ ειδικών αναγκών που πρέπει να καταγγέλλεται σε κάθε 
ευκαιρία. 
Τέλος, η ομάδα αξιολόγησης αναγνααρίζει ότι υπάρχουν όρια στην πλήρη 
εφαρμογή αυτά™ τα™ συστάσεα™ στα πλαίσια αυτού του προγράμματος 
HELIOS. Αρχίζει επίσης ναπροα>0εί κατευθύνσεις για ανάπτυξη πολιτικής 
που θα μπορούσαν να προωθηθούν με ωφέλιμο τρόπο στα πλαίσια 
μελλοντικών πρωτοβουλιών και προγράμματα™ της Επιτροπής που θα 
αποσκοπούν στην προώθηση της ένταξης και της ισότητας ευκαιριών για 
τους πολίτες της Ευρώπης που έχουν ειδικές ανάγκες. 
κΚ 

ISSN 0254-1483 
COM(96) 8 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 05 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-012-GR-C 
ISBN 92-77-99557-2 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο 
Λ6