Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με την «Παρούσα και μέλλουσα πολιτική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής και ιδιαίτερα τις τοπικές και περιφερειακές πτυχές της»

(97/C 42/02)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την απόφασή της της 15ης Νοεμβρίου 1996, σύμφωνα με το άρθρο 198Γ, παράγραφος 1, της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να εκδώσει γνωμοδότηση σχετικά με την «Παρούσα και μέλλουσα πολιτική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας και ιδιαίτερα τις τοπικές και περιφερειακές πτυχές της», και να αναθέσει στην επιτροπή 1 (περιφερειακή ανάπτυξη, οικονομική ανάπτυξη, τοπικά και περιφερειακά οικονομικά) την κατάρτισή της 7

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 141/96 rιv. 3) της επιτροπής 1 που υιοθετήθηκε στις 21 Ιουνίου 1996 (Εισηγητής: ο κ. Bengt Holgersson) 7

έχοντας υπόψη τα πεπραγμένα της ομάδας εργασίας που συστάθηκε σύμφωνα με το άρθρο 17, παράγραφος 3, των Οδηγιών του Προεδρείου σχετικά με τη λειτουργία των επιτροπών 7

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την «Παρούσα και μέλλουσα πολιτική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας και ιδιαίτερα τις τοπικές και περιφερειακές πτυχές της» (CdR 10/96 τελικό) () 7

έχοντας υπόψη την από 25 Οκτωβρίου 1994 ανακοίνωση της Επιτροπής προς ο Συμβούλιο με τίτλο «Γενικές κατευθύνσεις για την προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την περιοχή της Βαλτικής» 7

έχοντας υπόψη τα συμπεράσματα του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου, για την πολιτική της ΕΕ όσον αφορά την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας 7

έχοντας υπόψη τα συμπεράσματα της περιφερειακής διάσκεψης για τη διαπεριφερειακή συνεργασία στην περιοχή της Βόρειας Θάλασσας και της Βαλτικής, που πραγματοποιήθηκε στο Εδιμβούργο στις 10 Σεπτεμβρίου 1996 7

έχοντας υπόψη την από 13 Ιουλίου 1994 ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο σχετικά με τις «Ευρωπαϊκές συμφωνίες και το μέλλον: μια στρατηγική για την προετοιμασία της ένταξης των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης», καθώς και τα σχετικά έγγραφα από τις 27 Ιουλίου 7

έχοντας υπόψη το ψήφισμα της Επιτροπής της 30ής Νοεμβρίου 1994 σχετικά με την ένταξη των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 7

έχοντας υπόψη τα συμπεράσματα των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων από τις συνόδους Κορυφής της Κοπεγχάγης, του Ιουνίου 1993, και του Έσσεν, του Δεκεμβρίου 1994 σχετικά με τη στρατηγική για την ένταξη των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης 7

έχοντας υπόψη την πρόταση της Επιτροπής για το Interreg II C 7

έχοντας υπόψη την πρόταση της Επιτροπής Baltic «small projects» Facility (BSPF), guidelines της 23ης Νοεμβρίου 1995 7

έχοντας υπόψη την έκθεση της Επιτροπής: «Η παρούσα κατάσταση και προοπτικές για τη συνεργεία με τις Βαλτικές Χώρες», της 29ης Νοεμβρίου 1995 7

έχοντας υπόψη τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου από τη Σύνοδο Κορυφής της Μαδρίτης, του Δεκεμβρίου 1995, σχετικά με ένα ειδικό πρόγραμμα για την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας 7

έχοντας υπόψη την πρόταση της Επιτροπής «Πρωτοβουλία για την περιοχή της Βαλτικής» της 10ης Απριλίου 1996 7

έχοντας υπόψη τη Διάσκεψη Κορυφής των χωρών της Βαλτικής, δήλωση της Προεδρίας, Βίσμπυ 3, 4 Μαΐου 1996 7

υιοθέτησε ομόφωνα κατά την 15η σύνοδο ολομέλειας, της 13ης και 14ης Νοεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 13ης Νοεμβρίου 1996), την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το τοίχος του Βερολίνου, το σύμβολο της διηρημένης Ευρώπης, γκρεμίστηκε το Νοέμβριο του 1989. Η εξέλιξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μία νέα κατάσταση στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας, η οποία έδωσε ελπίδες για ειρήνη, συνεργασία και οικονομική ανάπτυξη. Από τότε πέρασαν επτά χρόνια κατά τη διάρκεια των οποίων συνέβησαν πολλά. Η Σοβιετική Ένωση έπαυσε να υπάρχει ως έθνος και διαρέθηκε σε ορισμένα ανεξάρτητα κράτη, η Γερμανία ενώθηκε, η Σουηδία και η Φινλανδία έγιναν μέλη της ΕΕ. Έτσι δημιουργήθηκαν και πάλι οι φυσικές προϋποθέσεις μίας στενής συνεργασίας στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας. Ποιες είναι λοιπόν οι προοπτικές που δημιουργούν οι συνθήκες αυτές για το μέλλον;

1.2. Οι χώρες της περιοχής της Βαλτικής Θάλασσας θα αυξήσουν τις επαφές τους με τον έξω κόσμο και θα αποκτήσουν πιο ελεύθερες δομές. Η σημασία των εθνικών συνόρων θα μειωθεί. Οι επαφές μεταξύ των περιφερειών και των δήμων και κοινοτήτων θα διαδραματίσουν αποφασιστικό ρόλο και θα αναπτυχθούν σε όλους τους τομείς της οικονομίας, της εκπαίδευσης, του πολιτισμού, του περιβάλλοντος και της πολιτικής. Ο παράγων αυτός είναι ιδιαίτερα σημαντικός προκειμένου να καταστεί δυνατή η αξιοποίηση των δυνατοτήτων που προσφέρονται τώρα και οι οποίες είναι τα προσόντα των ανθρώπων, οι προσπάθειες και οι ικανότητές τους.

1.3. Συνεπώς, για να καταστούν πραγματικότητα τα ανωτέρω είναι αποφασιστικής σημασίας όπως η πολιτική της Ένωσης σχετικά με την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας καταστρωθεί με τρόπο που να περιλαμβάνει την τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση. Τα επιχειρήματα και οι συγκεκριμένες προτάσεις για μία παρόμοια πολιτική εξετάζονται κατωτέρω.

2. Γενικές Παρατηρήσεις

2.1. Γεωγραφική οριοθέτηση

2.1.1. Η Βαλτική Θάλασσα είναι στην πράξη μία εσωτερική θάλασσα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Περιβάλλεται από εννέα κράτη. Τέσσερα από αυτά - η Δανία, η Φινλανδία, η Γερμανία και η Σουηδία - είναι ήδη μέλη της ΕΕ, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία και η Πολωνία είναι συνδεδεμένα μέλη βάσει ευρωπαϊκών συμφωνιών και η Ρωσία είναι συνδεδεμένο μέλος βάσει συμφωνίας εταιρικής σχέσης.

2.1.2. Τον «πυρήνα» της περιοχής αυτής όπου ζουν συνολικά 50 περίπου εκατομμύρια άτομα, αποτελούν η Δανία, η Φινλανδία, η Σουηδία, η Εσθονία, η Λεττονία, η Λιθουανία, τα κρατίδια του Schleswig-Holstein, του Mecklenburg-Vorpommern, του Αμβούργου, Βερολίνου και Brandenburg οκτώ επαρχίες της Βορείου Πολωνίας, το Kaliningrad και η περιοχή της Πετρούπολης. Υπάρχει επίσης ένας χώρος επιρροής με ευρύτατα γεωγραφικά όρια.

2.2. Κοινό παρελθόν

2.2.1. Τα τελευταία 50 έως 60 χρόνια, δηλαδή η μεταπολεμική περίοδος δημιουργεί μάλλον ένα κενό σε μία περιοχή με ισχυρούς ιστορικούς δεσμούς. Οι πολιτιστικοί και εμπορικοί δεσμοί που έχουν αναπτυχθεί στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας είναι πάρα πολύ παλαιοί όπως και οι επαφές μεταξύ των λαών τόσο σε τοπικό και περιφερειακό όσο και σε εθνικό επίπεδο.

2.2.2. Το κοινό αυτό παρελθόν συνεπάγεται ότι οι νέες δυνατότητες που δημιουργούνται τώρα μπορούν να βασισθούν στα προϋπάρχοντα κοινά συμφέροντα. Συνεπώς, η περιοχή μπορεί να επανακτήσει τη θέση της στον ευρωπαϊκό πολιτικό και οικονομικό χάρτη, ταυτόχρονα με τις δυνατότητες που δημιουργούνται για την ενσωμάτωση στην ΕΕ των οικονομιών των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι η περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας και η Φινλανδία είναι επίσης τμήματα της Ένωσης που συνορεύουν άμεσα με τη Ρωσία.

2.2.3. Ιστορικά η Πετρούπολη ήταν η «πόρτα» της Ρωσίας προς την Ευρώπη. Κατά την επανάσταση του 1917 ήταν μία από τις πιο γνωστές πόλεις της Ευρώπης. Η Πετρούπολη παραμένει μία από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ευρώπης με περίπου 7 εκατ. κατοίκους, πράγμα που θα έχει ως αποτέλεσμα ότι η ανάπτυξη της πόλης και της περιοχής γύρω από αυτή θα επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη σε όλη την περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας. Είναι πολύ πιθανό η πόλη να επανακτήσει τον ιστορικό της ρόλο ως η «πόρτα» της Ρωσίας προς την Ευρώπη.

2.3. Στόχοι όσον αφορά τους τομείς της πολιτικής και της συνεργασίας στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας

2.3.1. Κατά τη γνώμη της Επιτροπής των Περιφερειών, ο γενικός στόχος της πολιτικής της Ένωσης στην περιοχή της Βαλτικής πρέπει να είναι - όπως άλλωστε προτείνει η Επιτροπή στην «Πρωτοβουλία για την Περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας» - η προώθηση της σταθερότητας και της ασφάλειας και η επίτευξη μιας θετικής και οικονομικής βιώσιμης ανάπτυξης στην περιοχή γενικότερα. Πρέπει κυρίως να ληφθούν μέτρα σε τρεις τομείς και συγκεκριμένα για την ενίσχυση της δημοκρατίας, την επίτευξη μιας θετικής και οικονομικής βιώσιμης ανάπτυξης και την προστασία του περιβάλλοντος.

Όπως ανέφερε ο Πρόεδρος, κ. Santer, στη Διάσκεψη Κορυφής του Βίσμπυ, στις 3 Μαΐου 1996, ένας είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να επιτευχθεί πρόοδος και αυτός εκφράζεται με μια λέξη: «συνεργασία».

2.3.2. Πρωταρχική σημασία για την περιοχή έχει, η ανάπτυξη των νέων κρατών που ιδρύθηκαν μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Αν και η οικονομική και πολιτική ανάπτυξη των χωρών της Βαλτικής επισκιάζεται ακόμη από μεγάλη αβεβαιότητα, είναι σαφές ότι έχουν εισέλθει σε μία αναπτυξιακή φάση. Πολλοί αρμόδιοι οργανισμοί, μεταξύ άλλων ο ΟΟΣΑ, θεωρούν ότι υπάρχει βάση για ορισμένη αισιοδοξία υπό την προϋπόθεση ότι θα ληφθούν δραστήρια μέτρα ενίσχυσης. Εντούτοις, υπάρχουν πολλές ελλείψεις οι οποίες είναι απαραίτητο να καλυφθούν προκειμένου να αποκατασταθεί και να λειτουργήσει η δημοκρατία και η οικονομία της αγοράς.

2.3.3. Συνεπώς, η περιοχή της Βαλτικής πρέπει να εξετασθεί με βάση μία συνολική προοπτική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση από κοινού με τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές μπορούν να ανταπεξέλθουν σε περισσότερα πράγματα από ότι μπορούν μεμονωμένα. Η Επιτροπή των Περιφερειών έχει επίσης πεισθεί ότι η ανάπτυξη στην περιοχή της Βαλτικής είναι αποφασιστικής σημασίας για τη συνολική ανάπτυξη της ΕΕ.

2.4. Η δημοκρατία

2.4.1. Η υποστήριξη της διαδικασίας εκδημοκρατισμού ήταν και προηγουμένως ένας τομέας προτεραιότητας για την ΕΕ. Ήδη το 1989 είχε εγκριθεί το πρόγραμμα στήριξης Phare, το οποίο πρόβλεπε μέτρα, μεταξύ άλλων, για την καταβολή προσπαθειών στον τομέα αυτό. Ανάλογη υποστήριξη κατέστη πρόσφατα δυνατή στα πλαίσια του προγράμματος Tacis. Κατά τη Σύνοδο Κορυφής της Κοπεγχάγης το 1993 διαπιστώθηκε επίσης ότι τα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που το επιθυμούν, μπορούν να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ένταξη είναι δυνατή από τη στιγμή που μία συνδεδεμένη χώρα είναι ικανή να αναλάβει τις υποχρεώσεις μιας χώρας μέλους, δηλαδή η σχετική χώρα πρέπει να έχει κατορθώσει να σταθεροποιήσει τους θεσμούς της που εγγυώνται τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την προστασία των μειονοτήτων και την ύπαρξη μιας αποτελεσματικής οικονομίας της αγοράς.

2.4.2. Οι προσπάθειες της ΕΕ πρέπει να στραφούν στη δημιουργία μόνιμων δημοκρατικών δομών και θεσμών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Η ανταλλαγή εμπειριών και γνώσεων μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών της περιοχής διαδραματίζει εν προκειμένω ένα αποφασιστικό ρόλο για την προώθηση της δημοκρατίας και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Στις χώρες της Βαλτικής παρατηρείται, τόσο σε περιφερειακό όσο και σε τοπικό επίπεδο, μία ευρεία ανάληψη δεσμεύσεων, πράγμα που αποτελεί σημαντική αφετηρία για την εδραίωση της δημοκρατίας.

2.4.3. Προκειμένου να συνεχισθεί θετικά η διαδικασία εκδημοκρατισμού έχει αποφασιστική σημασία να αυξηθούν οι ανταλλαγές στον πολιτιστικό και εκπαιδευτικό τομέα, αλλά και να ληφθούν μέτρα για μία θετική κοινωνική ανάπτυξη - τομείς στους οποίους οι τοπικές και περιφερειακές αρχές έχουν ευρείες αρμοδιότητες και σημαντική εμπειρία.

2.4.4. Ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί ότι η μετάβαση προς την οικονομία της αγοράς στην Ανατολική Ευρώπη είχε ως αποτέλεσμα να πληγούν μεταξύ άλλων οι κάτοικοί της από την κοινωνική αθλιότητα, μία κατάσταση την οποία δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν λόγω έλλειψης πείρας. Οι μεταβολές είχαν επίσης ως αποτέλεσμα να καταστεί η εγκληματικότητα ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα. Συγχρόνως δεν λειτουργούν υπηρεσίες που να παρέχουν κοινωνική προστασία για να επιλύουν τα προβλήματα τα οποία δημιουργούνται. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητο να προσφέρουμε τις εμπειρίες μας και τις γνώσεις μας για τον τρόπο με τον οποίο οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης μπορούν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα αυτά. Το ίδιο ισχύει και για τη νοσοκομειακή περίθαλψη η οποία βρίσκεται ενώπιον σημαντικών αναδιαρθρώσεων. Σε όλους τους αναφερθέντες τομείς οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης στις χώρες μέλη της ΕΕ διαθέτουν γνώσεις και μακροχρόνια πείρα οι οποίες είναι σημαντικότατες για τη διαδικασία εκδημοκρατισμού και ανάπτυξης των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης.

2.5. Μία αποτελεσματική οικονομία της αγοράς

2.5.1. Μία από τις προϋποθέσεις για μία θετική και διαρκή οικονομική ανάπτυξη είναι μία αποτελεσματική κρατική υποδομή και σταθεροί κανόνες για τη ρύθμιση της οικονομικής ζωής. Συνεπώς, ένα από τα μεγάλα προβλήματα είναι σήμερα η έλλειψη ή ασάφεια, ορισμένων θεσμικών συνθηκών μεγάλης σημασίας για την οικονομική ζωή και την οικονομία της αγοράς. Το ίδιο ισχύει επίσης και για τους διάφορους τομείς των οποίων είναι απαραίτητη η αποτελεσματική λειτουργία, όπως τον τομέα της αγοράς των κεφαλαίων, του κτηματολογίου, των προδιαγραφών και προτύπων, κ.λπ. Ιδιαίτερη σημασία έχει η καθιέρωση αποτελεσματικών ελέγχων στα εθνικά σύνορα και ενός συστήματος τελωνειακών διασαφήσεων.

2.5.2. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι ένα από τα σημαντικότερα θέματα για την προσέγγιση των χωρών της περιοχής είναι και η ανάπτυξη του εμπορίου και η άσκησή του με μεγαλύτερη ελευθερία. Η εξέλιξη αυτή έχει μεγάλη σημασία προκειμένου να καταστεί δυνατή η πραγματοποίηση στην περιοχή διαρθρωτικών μεταβολών και η λειτουργία της οικονομίας της αγοράς. Οι ΜΜΕ διαδραματίζουν σχετικά αποφασιστικό ρόλο. Για το λόγο αυτό, τα μέτρα της ΕΕ πρέπει σε μεγάλο βαθμό να έχουν ως στόχο την υποστήριξη της ανάπτυξης μιας αποτελεσματικής οικονομίας για τους ως άνω παράγοντες. Οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης μπορούν να διαδραματίσουν εν προκειμένω ένα σημαντικό ρόλο. Πολλοί από τους παράγοντες της περιοχής καταβάλλουν ακόμη και σήμερα άμεσες προσπάθειες ενίσχυσης και/ή συνεργάζονται με οικονομικούς παράγοντες για να διευκολύνουν την εγκατάσταση και τη σύναψη επαφών στην περιοχή της Βαλτικής. Μπορεί ακόμη να προβληθεί το επιχείρημα ότι πολλά από τα διαπεριφερειακά προγράμματα συνεργασίας στην περιοχή αποσκοπούν, λίγο ως πολύ, στην ανάπτυξη της τοπικής και περιφερειακής οικονομικής ζωής. Ως εκ τούτου, για τις αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης η καθημερινή δραστηριότητα έχει μεγάλη σημασία για την οικονομική ανάπτυξη.

2.5.3. Μία θετική και μόνιμη οικονομική ανάπτυξη απαιτεί επίσης αποτελεσματικές υποδομές. Στο πλαίσιο αυτό, ως υποδομές νοούνται οι προσπάθειες που καταβάλλονται στους τομείς της τεχνολογίας της πληροφορικής, της ενέργειας και των επικοινωνιών. Οι λήψεις στους τρεις αυτούς τομείς είναι πολύ σημαντικές, πρέπει δε να καλυφθούν λαμβάνοντας τα κατάλληλα μέτρα για τη θετική ανάπτυξη της περιοχής. Και στους τρεις εν λόγω τομείς οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης διαθέτουν ικανότητες και εμπειρίες οι οποίες θα πρέπει να μπορούν να ληφθούν υπόψη στα διάφορα προγράμματα συνεργασίας.

2.5.4. Οι προσπάθειες που καταβάλλονται στον τομέα της ενέργειας, όπως π.χ. τη σύνδεση της περιοχής με ένα ηλεκτρικό δίκτυο, πρέπει να έχουν θετικές συνέπειες για το περιβάλλον. Οι επενδύσεις μπορούν να έχουν επίσης πολύ θετικές επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη. Οι ανάγκες για επενδύσεις είναι τόσο μεγάλες που θα απαιτηθούν μέτρα επί πολλές δεκαετίες.

2.5.5. Μία σημαντική προϋπόθεση για να καταστεί δυνατή η ανάπτυξη ενός δικτύου επαφών μεταξύ των διαφόρων χωρών της Βαλτικής είναι η ύπαρξη ενός προηγμένου και αποτελεσματικού συστήματος μεταφορών. Ταχύπλοα οχηματαγωγά μεταξύ των διαφόρων χωρών της Βαλτικής, καθώς και μία σύγχρονη εταιρεία περιφερειακών αερομεταφορών έχουν πολύ μεγάλη σημασία. Συνεπώς, η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει την ανάπτυξη των εν λόγω τρόπων μεταφοράς.

2.5.6. Oι προσπάθειες στον τομέα των επικοινωνιών πρέπει ακόμη να περιλαμβάνουν τόσο το διευρωπαϊκό δίκτυο, όσο και τις ακτοπλοϊκές μεταφορές, τα λιμάνια και το σιδηροδρομικό δίκτυο.

2.5.7. Τέλος, επενδύσεις πρέπει να γίνουν και στον τομέα της τεχνολογίας της πληροφορικής. Η τεχνολογία της πληροφορικής, η οποία περιλαμβάνει διάφορους τομείς όπως τις επικοινωνίες και την παρουσίαση δεδομένων, κειμένων, εικόνων και ήχου μπορεί να δημιουργήσει τελείως νέες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της περιοχής. Οι συνθήκες για μία θετική ανάπτυξη είναι σχετικά μεγάλες διότι, αφενός, η δυτική πλευρά της Βαλτικής διαθέτει, ίσως, τις καλύτερες προϋποθέσεις, ενώ ταυτόχρονα η ανατολική πλευρά, σε σύγκριση με πολλά άλλα τμήματα της Ευρώπης, διαθέτει ένα σχετικά καλό τηλεοπτικό δίκτυο.

2.6. Το περιβάλλον

2.6.1. Το σημαντικότερο ίσως ζήτημα, παράλληλα με εκείνο της δημοκρατίας, για την περιοχή της Βαλτικής είναι οι ζημίες και η μόλυνση που έχουν προκληθεί στο περιβάλλον. Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς, η κατάσταση του περιβάλλοντος σε ορισμένες περιοχές της ανατολικής Ευρώπης μπορεί να χαρακτηριστεί σχεδόν ως καταστροφική. Διάφορες περιοχές αντιμετωπίζουν περιβαλλοντικά προβλήματα όπως η επεξεργασία των απορριμάτων, ο καθορισμός των υδάτων, η ποιότητα της ατμόσφαιρας, ο καθαρισμός των υδάτων, τα μέτρα για την εξοικονόμηση της ενέργειας και το σημαντικότερο, η πυρηνική ασφάλεια. Οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης είναι σε μεγάλο βαθμό αρμόδιες για τους τομείς αυτούς. Η ανταλλαγή πληροφοριών και οι προσπάθειες που καταβάλλονται στον τομέα του περιβάλλοντος υπήρξαν από την αρχή ένας από τους βασικότερους τομείς συνεργασίας μεταξύ των αρχών της τοπικής αυτοδιοίκησης στην περιοχή της Βαλτικής, πράγμα που εξακολουθεί να γίνεται σε όλο και μεγαλύτερη κλίμακα.

2.6.2. Όλες οι χώρες που βρέχονται από τη Βαλτική Θάλασσα συμφώνησαν σε επίπεδο υπουργών να εφαρμόσουν ένα πρόγραμμα δράσης (joint comprehensive action programme) για τη Βαλτική κατά την περίοδο 1992-2012. Η υλοποίηση του προγράμματος αυτού έχει ιδιαίτερη σημασία τόσο για τα κράτη που βρέχονται από τη Βαλτική Θάλασσα όσο και για την ΕΕ γενικότερα. Η ενίσχυση της ΕΕ έχει ύψιστη σημασία.

2.6.3. Στο πρόγραμμα αναφέρονται τα μέτρα τα οποία πρέπει να ληφθούν για να αντιμετωπισθούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα της Βαλτικής. Εκτιμάται ότι υπάρχουν συνολικά 132 σημεία εκροών, τα οποία αποκαλούνται «hot spots», για τα οποία χρειάζεται να ληφθούν μέτρα. Πρόκειται για υπονόμους των δήμων και κοινοτήτων οι οποίοι εξυπηρετούν τις βιομηχανίες και τη γεωργία. Το πρόγραμμα αναφέρεται επίσης στην ανάγκη θέσπισης νόμων και κανόνων καθώς και στη μεταφορά γνώσεων μεταξύ των διαφόρων τομέων της περιοχής. Το κόστος εκτέλεσης του προγράμματος υπολογίζεται σε 18 δισεκατομμύρια Ecu.

2.6.4. Η επιτροπή του Ελσίνκι ολοκλήρωσε πρόσφατα μία έκθεση απολογισμού για την πορεία των εργασιών όσον αφορά των καθαρισμό των λυμάτων. Στην έκθεση αναφέρεται ότι από το 1990 έχουν γίνει αρκετά πράγματα. Δυστυχώς, πολλά τελείως ακαθάριστα βιομηχανικά και άλλα λύματα συνεχίζουν να αποβάλονται στη Βαλτική Θάλασσα. Ένα από τα χειρότερα παραδείγματα αποτελεί η περιοχή της Πετρούπολης, η οποία είναι μία από τις μεγαλύτερες πηγές ρύπανσης της Βαλτικής.

2.6.5. Σύμφωνα με την έκθεση, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στις εν λόγω εργασίες είναι ότι οι χώρες της Βαλτικής Ρωσία και Πολωνία δεν προσφέρουν κρατικές εγγυήσεις για τα δάνεια από τις Σκανδιναβικές Χώρες και τις διεθνείς τράπεζες. Ακόμη, δεν υπάρχει ένα σύστημα για την είσπραξη φόρων στο νερό και τα λύματα, με το οποίο θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί η κατασκευή εγκαταστάσεων καθαρισμού.

2.6.6. Τα προβλήματα του περιβάλλοντος έχουν ως αποτέλεσμα την πρόκληση ζημιών στη Βαλτική Θάλασα. Έτσι, πεθαίνουν τα ψάρια τα οποία είναι τόσο σημαντικά για το εμπόριο, τη ζωή στην ύπαιθρο, τον τουρισμό και τον άνθρωπο. Για το λόγο αυτό, είναι σημαντικό να ληφθούν μέτρα ευρείας κλίμακας για να εξασφαλισθεί το μέλλον της Βαλτικής, ως μιας θάλασσας με ζωή.

2.7. Οι τοπικές και περιφερειακές δομές

2.7.1. Στην ευρωπαϊκή συνεργασία και στη διαδικασία ολοκλήρωσης οι περιφέρειες και οι κοινότητες διαδραματίζουν όλο και πιο μεγάλο και σημαντικό ρόλο. Μεταξύ των διαφόρων τοπικών και περιφερειακών πολιτικών παραγόντων της Ένωσης και των γειτονικών χωρών τους έχουν δημιουργηθεί νέα συστήματα συνεργασίας τα τελευταία χρόνια. Η συνεργασία στην περιοχή της Βαλτικής, στην οποία θα επανέλθουμε αργότερα, αποτελεί ένα φωτεινό παράδειγμα. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να τονισθεί ότι η δυτική πλευρά της περιοχής της Βαλτικής πιθανόν να διαθέτει την ισχυρότερη πολιτικά τοπική και περιφερειακή δομή στην ΕΕ.

2.7.2. Τα διάφορα μέτρα, για να αποδώσουν τα βέλτιστα αποτελέσματα, πρέπει να προσαρμοσθούν στις διαρθρωτικές δομές οι οποίες υπάρχουν στην περιοχή-στόχο. Ο Χάρτης των δήμων και κοινοτήτων και των περιφερειών στην περιοχή της Βαλτικής δεν είναι καθόλου σαφής. Για λόγους απλούστευσης, μπορούμε να διακρίνουμε τα εξής πέντε διαφορετικά συστήματα:

α) Σουηδία, Νορβηγία, Δανία και Φινλανδία όπου οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης, α και β βαθμού (στη Φινλανδία οι διακοινοτικές περιφερειακές αρχές), διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο και είναι υπεύθυνες για ένα μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα. Διαθέτουν επίσης τις δικές τους εξουσίες, που αποτελούν το θεμέλιο της αυτοδιοίκησής τους. Οι δραστηριότητες χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό διαμέσου της φορολογίας που επιβάλλουν στην περιοχή τους.

β) Η Γερμανία, η οποία διαθέτει ομοσπονδιακή δομή, στα πλαίσια της οποίας η κρατική εξουσία κατανέμεται μεταξύ του ομοσπονδιακού κράτους και των 16 κρατιδίων. Τα κρατίδια αυτά έχουν το δικαίωμα να θεσπίζουν νόμους για ορισμένα θέματα σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Ορισμένες από τις δραστηριότητες, για τις οποίες στη Σκανδιναβία είναι αρμόδιες οι τοπικές και περιφερειακές αρχές, αναλαμβάνονται στη Γερμανία από τα ομοσπονδιακά κρατίδια. Το χαμηλότερο επίπεδο αποκαλείται «Gemeinde», το επίπεδο «Kreis», ενώ υπάρχει και το γνωστό «kreisfreie Stδdte». Όμως, η βασική δομή και οι γενικές αρμοδιότητες των τοπικών αυτοδιοικήσεων είναι οι ίδιες.

γ) Η Πολωνία, στην οποία σημειώθηκε σημαντική πρόοδος όσον αφορά τη δημιουργία αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης. Η μεταρρύθμιση αυτή έχει εμπνευσθεί ευρύτατα από το πρότυπο των σκανδιναβικών χωρών. Οι πρώτες ελεύθερες εκλογές για την ανάδειξη των τοπικών αρχών πραγματοποιήθηκαν στην Πολωνία το Μάϊο του 1990. Ωστόσο, η τοπική αυτοδιοίκηση στην Πολωνία έχει παράδοση πολλών αιώνων.

δ) Η Εσθονία, η Λετονία και η Λιθουανία, όπου οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης διαθέτουν, σε διαφορετικό βαθμό, αρμοδιότητες για την άσκηση των δραστηριοτήτων του δημόσιου τομέα. Όμως οι χώρες της Βαλτικής έχουν ελάχιστη παράδοση όσον αφορά την τοπική αυτοδιοίκηση, δηλαδή πρέπει να ξεκινήσουν από το μηδέν. Ωστόσο, οι χώρες αυτές έχουν εισέλθει σε μία περίοδο, κατά την οποία πρέπει να αρχίσουν να εγκαθίστανται οι τοπικές και περιφερειακές δομές που είναι προϊόν των εργασιών μεταρρύθμισης.

ε) Η Ρωσία δεν έχει καθόλου παράδοση όσον αφορά την τοπική αυτοδιοίκηση. Συνεπώς, ένα πρόβλημα που έχει δημιουργηθεί είναι ότι το «παλαιό» σοβιετικό σύστημα επιζεί ακόμη ταυτόχρονα με τη δημιουργία των νέων δομών. Ωστόσο, έχουν συντελεσθεί πρόσφατα θετικές μεταβολές τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο.

2.7.3. Όπως συνάγεται υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των 9 χωρών της Βαλτικής. Επομένως, κατά τη λήψη των διάφορων μέτρων πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διάφορες αυτές διαρθρωτικές διαφορές. Η ανάπτυξη χαρακτηρίζεται επίσης από ταχύτερες μεταβολές. Συνεπώς, τα προγράμματα που έχουν ως στόχο την περιοχή πρέπει να χαρακτηρίζονται όσο το δυνατό περισσότερο από ευελιξία για να επιτευχθούν τα δυνατόν καλύτερα αποτελέσματα.

2.8. Η υφιστάμενη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο συνεργασία στην περιοχή της Βαλτικής

2.8.1. Η συνεργασία στη Βαλτική είναι υψίστης προτεραιότητας για πολλές αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης της περιοχής. Η συνεργασία, η οποία αναπτύχθηκε με ταχύ ρυθμό μετά την πτώση του κομμουνισμού, καλύπτει διάφορους τομείς που έχουν ως αντικείμενο, π.χ. τη δημοκρατία, τα κοινωνικά, πολιτιστικά, οικολογικά και εκπαιδευτικά θέματα, καθώς και θέματα αρμοδιοτήτων και οικονομικής και πολιτικής ζωής.

2.8.2. Τα κίνητρα για την ανάληψη των εν λόγω υποχρεώσεων είναι πολλά. Ίσως, να διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο ανθρωπιστικές, δημοκρατικές και οικολογικές πτυχές. Επιπλέον, πρέπει να αναφερθούν οι προσπάθειες για την ανάπτυξη της οικονομικής ζωής σε μία περιοχή η οποία παρουσιάζει πολλές θετικές προϋποθέσεις για μία αποδοτική και διαρκή οικονομική ανάπτυξη στην Ευρώπη με μακροχρόνιες προοπτικές.

2.8.3. Όπως συνάγεται από την έκθεση αξιολόγησης όσον αφορά τις «Υποχρεώσεις των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην περιοχή της Βαλτικής», πρόκειται για ορισμένα προγραμμάτα στα οποία συμμετέχουν χιλιάδες άνθρωποι. Οι εμπειρίες που έχουν αντληθεί από αυτά δείχνουν ότι συγκεκριμένα προγράμματα τα οποία διαχειρίζονται τοπικοί και περιφερειακοί παράγοντες είναι πολλές φορές τα λιγότερο δαπανηρά και τα πλέον τελέσφορα. Ακόμη, αντίστοιχες εκθέσεις αξιολόγησης που καταρτίσθηκαν για λογαριασμό της Βουλής της Σουηδίας έδωσαν τα ίδια αποτελέσματα. Στην πρώτη έκθεση, αναφέρεται μεταξύ άλλων «ότι η εκτεταμένη συνεργασία μεταξύ αδελφοποιημένων πόλεων φαίνεται να είναι λιγότερο δαπανηρή σε σύγκριση με εναλλακτικές εμπορικές λύσεις» και «ότι η συμβολή, θεωρούμενη ως σουηδική κρατική βοήθεια ήταν περιορισμένη». «Οι χαμηλές δαπάνες και οι πολύ ιδεώδεις συνθήκες εργασίας συνέβαλαν στον περιορισμό των κρατικών δαπανών».

2.8.4. Τα σχετικά κίνητρα είναι, μεταξύ άλλων, το σαφές όφελος που θα προέλθει από τα αποτελέσματα και την προσωπική δέσμευση για την υλοποίηση των προγραμμάτων. Τα αποτελέσματα πραγματοποιούνται χάρις στη συνεργασία των συμμετεχόντων. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι, μεταξύ άλλων, οι εξής:

- η μεγάλη επίγνωση της ανάγκης να προσαρμοσθούν τα μέτρα και οι λύσεις εκτός των προϋποθέσεων που υπάρχουν σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο 7

- οι αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης έχουν περισσότερες πιθανότητες να καλύψουν όλους τους τομείς και να τονώσουν τη συνεργασία μεταξύ των διάφορων παραγόντων 7

- η εγγύτητα προς τους πολίτες συνεπάγεται ότι τα προβλήματα και οι λύσεις πολύ συχνά εκδηλώνονται πρώτα σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.

2.8.5. Επιπλέον, η συνεργασία είχε ως αποτέλεσμα την ευρεία σύναψη προσωπικών επαφών και συνέβαλε στην καλύτερη γνώση του άλλου μέρους και στην κατάσταση που επικρατεί. Αυτό είναι σημαντικό διότι αυτή η καθημερινή συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων στα επίπεδα αυτά είναι η πιο αποτελεσματική και λεπτομερής εργασία που μπορεί να πραγματοποιηθεί στην περιοχή.

2.8.6. Ωστόσο, η σημερινή συνεργασία κατέστησε επίσης σαφή την ύπαρξη ορισμένων εμποδίων στην περαιτέρω ανάπτυξη της συνεργασίας μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Αυτό μπορεί να οφείλεται, π.χ., σε ανεπαρκή οικονομική ενίσχυση, στην έλλειψη συντονισμού μεταξύ διαφόρων προγραμμάτων συνεργασίας ή στο ότι οι εμπειρίες από τα διαφορετικά προγράμματα δεν διαδίδονται επαρκώς.

2.8.7. Σήμερα, πολλά προγράμματα συνεργασίας έχουν χαρακτήρα δευτερευόντων πρότυπων προγραμμάτων με περιορισμένη οικονομική ενίσχυση. Πολλές φορές τα προγράμματα αυτά είναι κατάλληλα για περαιτέρω επέκταση. Όμως, έχει αποδειχθεί ότι είναι δύσκολο να διευρυνθούν σε μεγάλο βαθμός π.χ. στο πλαίσιο του Phare, του οποίου οι οικονομικές και οργανωτικές απαιτήσεις είναι τελείως διαφορετικές. Πάντως, η ΕΤΠ συμφωνεί ότι στο μέλλον πρέπει να δίνονται μεγαλύτερες δυνατότητες «αναβάθμισης» των μικρότερων προγραμμάτων σε μεγαλύτερα.

2.8.8. Άρχισε να διαφαίνεται σαφώς μία νέα φάση συνεργασίας στην περιοχή της Βαλτικής. Την πρώτη φάση διαδέχεται μία ευρύτερη και στενότερη συνεργασία μεταξύ των δήμων και κοινοτήτων και των περιφερειών της περιοχής. Οι δράσεις θα επικεντρωθούν στο μέλλον σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό σε θέματα τα οποία αφορούν την μακροχρόνια ανάπτυξη σε όλη την περιοχή.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Η παρούσα και η μελλοντική πολιτική της Ένωσης για την περιοχή της Βαλτικής

3.1.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών επικροτεί σε γενικές γραμμές την πρόταση της Επιτροπής σχετικά με την «Πρωτοβουλία για την περιοχή της Βαλτικής» καθώς και πολλές από τις προτάσεις για νέα προγράμματα οι οποίες υποβλήθηκαν προκειμένου να προωθηθεί η τοπική και περιφερειακή συνεργασία στην περιοχή της Βαλτικής. Ωστόσο, η Επιτροπή των Περιφερειών πρόκειται να προτείνει να προσαρμοσθούν τα προγράμματα αυτά σε ορισμένα σημεία προκειμένου κατά την υλοποίησή τους να επιτευχθούν τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα.

3.1.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών φρονεί ότι μέχρι σήμερα οι δράσεις της Ένωσης είχαν σε μεγάλο βαθμό εστιασθεί στην προσέγγιση «από τη βάση προς τα άνω» και ενδιαφέροντο για το εθνικό επίπεδο στα πλαίσια των προγραμμάτων Phare και Tacis. Σύμφωνα με την άποψη της Επιτροπής των Περιφερειών, είναι επίσης σημαντικό να προωθηθούν οι διοικητικές μέθοδοι και η διαφάνεια όσον αφορά τα προγράμματα Phare και Tacis. Επιπλέον οι κανόνες που διέπουν τα διάφορα προγράμματα δεν έχουν προσαρμοσθεί στις διαρθρωτικές συνθήκες της περιοχής της Βαλτικής. Τα δευτερεύοντα αυτά προγράμμματα είναι απαραίτητο να διέπονται από απλές και ευέλικτες διαδικασίες για την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των αρχών αυτών.

3.1.3. Η συμμετοχή της Ρωσίας στη συνεργασία της Βαλτικής είναι άκρως σημαντική. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει ρυθμίσεις στα πλαίσια των οποίων οι τοπικές και περιφερειακές αρχές της Ρωσίας γύρω από τη Βαλτική συμμετέχουν στη συνεργασία υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με τις αρχές των περιοχών που εντάσσονται στο πρόγραμμα Phare.

3.2. Το παράδειγμα του προγράμματος ECOS-Ouverture (Ευρωπαϊκό Σύστημα Συνεργασίας Πόλεων)

3.2.1. Παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα ECOS-Ouverture το οποίο έχει ως στόχο την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ περιφερειών και δικτύων δύο τουλάχιστον αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης από την ΕΕ και έναν εταίρο από μία χώρα του προγράμματος Phare. Οι δράσεις έχουν ως στόχους τον εκσυγχρονισμό της τοπικής αυτοδιοίκησης, το περιβάλλον και την οικονομική ανάπτυξη. Πάντως, για να είναι το πρόγραμμα επιλέξιμο πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις:

α) τουλάχιστον ένας εταίρος του προγράμματος πρέπει να προέρχεται από περιοχή του Στόχου 1 ή του Στόχου 6 7

β) ο πληθυσμός κάθε πόλεως/δήμου ή κοινότητας-εταίρου πρέπει να ανέρχεται τουλάχιστον σε 30 000 κατοίκους.

3.2.2. Αυτό δημιουργεί πρόβλημα στην περιοχή της Βαλτικής. Οι μοναδικοί δήμοι ή κοινότητες του Στόχου 6 που πληρούν την προϋπόθεση αυτή στη Σουηδία και στη Φινλανδία είναι η Φstersund, η Skellefteε και το Rovaniemi, ενώ οι άλλες περιοχές του Στόχου 1 που πληρούν την εν λόγω προϋπόθεση βρίσκονται στη Βόρειο Γερμανία (π.χ. Mecklenburg-Vorpommern, Ανατολικό Βερολίνο και Brandenburg, Στόχος 1).

3.2.3. Στόχος του προγράμματος ECOS-Ouverture είναι καταρχάς, «να ενισχυθεί η οικονομική και κοινωνική συνοχή προωθώντας τη συνεργασία μεταξύ των δυτικών και ανατολικών και βορείων και νοτίων περιοχών και πόλεων από τις λιγότερο ευνοημένες περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης». «Λιγότερο ευνοημένες περιοχές» είναι οι περιοχές του Στόχου 1 ή του Στόχου 6. Όσον αφορά τη συνεργασία «ανατολικών/δυτικών περιοχών», στην πράξη δεν υπάρχει καμία λιγότερο ευνοημένη περιοχή στην περιοχή της Βαλτικής, εκτός από τις προαναφερόμενες.

3.2.4. Ο δεύτερος και τρίτος στόχος του προγράμματος ECOS-Ouverture είναι «οι πόλεις και οι περιφέρειες της Ανατολικής Ευρώπης να συμμετάσχουν στην οικονομική και πολιτική μετάβαση» και «να συμβάλουν στην περιφερειακή ανάπτυξη και στον εκσυγχρονισμό των αρχών της τοπικής αυτοδιοίκησης». Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές στα νέα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης έχουν ανάγκη, σε μεγάλο βαθμό, παραδειγμάτων και έμπνευσης, από τη Δύση, κυρίως όσον αφορά την τοπική αυτοδιοίκηση.

3.2.5. Άλλα προβλήματα τα οποία καθίστανται εμφανή είναι ότι οι οικονομικές προϋποθέσεις (τουλάχιστον 225 000 Ecu ανά πρόγραμμα ως ενίσχυση στα κράτη μέλη της ΕΕ που θα συμμετάσχουν) του προγράμματος ECOS-Ouverture έχουν ως συνέπεια πολλές τοπικές και περιφερειακές αρχές να μην συμμετάσχουν στα προγράμματα. Άλλες συνέπειες που είχαν οι κανόνες περί ενισχύσεων, οι οποίοι όριζαν ως ανώτατο ποσό τις 75 000 Ecu ανά πρόγραμμα για κάθε συμμετέχοντα από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ήταν ότι πολλές τοπικές και περιφερειακές αρχές είναι πολύ δύσκολο να συνεργασθούν υπό ισότιμες συνθήκες.

3.2.6. Για πολλούς οι σημερινοί κανόνες αποτελούν εμπόδιο και εξαιτίας τους πολλοί δεν προσπαθούν καν να συμμετάσχουν στα προγράμματα. Συνεπώς, η ΕΤΠ συνιστά την τροποποίηση των κανόνων αυτών το συντομότερο δυνατό.

3.3. Παραμεθοριακή συνεργασία μεταξύ των περιοχών

3.3.1. Σύμφωνα με τη γνώμη της ΕΤΠ τα προγράμματα που αφορούν τη διασυνοριακή περιφερειακή συνεργασία αποτελούν εξαιρετικό μέσο για να επισπευσθεί η διαδικασία ολοκλήρωσης στην περιοχή της Βαλτικής. Μέσω του προγράμματος Interreg II α π.χ., καταργούνται πολλοί φραγμοί που προβάλλονται στις σχετικές παραμεθόριες περιοχές. Η νομοθεσία επίσης έχει σε μεγάλο βαθμό προσαρμοσθεί στις διαρθρωτικές συνθήκες οι οποίες επικρατούν στις εν λόγω παραμεθόριες περιοχές. Η ΕΕ έχει ως στόχο να ενισχυθούν οικονομικά οι λιγότερο αναπτυγμένες παραμεθόριες περιοχές και να συμβάλει στην προσαρμογή των περιοχών αυτών της ΕΕ στις νέες τους υποχρεώσεις, δεδομένου ότι αποτελούν άλλωστε και τα σύνορα της εσωτερικής αγοράς. Για το λόγο αυτό, οι εν λόγω περιοχές πρέπει να ενισχυθούν περισσότερο από ό,τι οι περιοχές της Βαλτικής που καλύπτονται από το πρόγραμμα Interreg. Ωστόσο, μία σχετική προϋπόθεση πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη της ΕΤΠ, η ικανοποιητική λειτουργία των τελωνειακών και συνοριακών ελέγχων. Η ΕΤΠ φρονεί επίσης ότι τα προγράμματα Phare και Tacis πρέπει να ενσωματωθούν στο Interreg με πιο ευέλικτο τρόπο.

3.3.2. Η Διασυνοριακή Συνεργασία στη Βαλτική εφαρμόζεται από το 1994, ως χωριστό μέρος του προγράμματος Tacis της ΕΕ από την Κοινή Επιτροπή Προγραμματισμού και Ελέγχου στην Περιοχή της Βαλτικής. Η συνεργασία αυτή αφορά προγράμματα στις χώρες του Phare Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία, και Πολωνία, συμμετέχουν όμως σε αυτή και Ρώσοι παρατηρητές. Η κοινοτική χρηματοδότηση για τη συνεργασία αυτή το 1996 ανήλθε σε 20 εκατομμύρια Ecu. Πολλά προγράμματα έχουν εγκριθεί από το 1994, αλλά η συνεργασία χωλαίνει λόγω της ανεπαρκούς διοίκησης. Η εφαρμογή το 1996 αρχίζει μόλις τώρα. Καταρτίζονται σχέδια για τη σύσταση μιας υπηρεσίας τεχνικής εφαρμογής στις Βαλτικές χώρες. Τα περισσότερα προγράμματα δεν διαθέτουν εταίρους και στις δύο πλευρές των συνόρων, η δε εφαρμογή τους αναμένεται να πραγματοποιηθεί με τη συνήθη διαδικασία προκήρυξης διαγωνισμών από το Phare και με τη χρησιμοποίηση διεθνών συμβούλων κατά την εφαρμογή. Εκπρόσωποι των περιφερειών προσκλήθηκαν μόλις πρόσφατα να συμμετάσχουν στη διαδικασία. Η Διασυνοριακή Συνεργασία στη Βαλτική πρέπει να αναπτυχθεί στο μέλλον, για την πραγματική προώθηση της συνεργασίας των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

3.4. Νέα προγράμματα

3.4.1. Η Επιτροπή έχει προτείνει δύο νέα προγράμματα για τη λήψη μέτρων σχετικά με την περιοχή: αφενός, το πρόγραμμα «Baltic small projects facility» (BSPF) και, αφετέρου, την πρωτοβουλία της Κοινότητας Interreg II γ. Το BSPF και το σημερινό πρόγραμμα με τίτλο «Baltic Small Projects Facility Innovative Actions» θα πρέπει να επανεξετασθούν κατά το δεύτερο εξάμηνο του έτους σε συνεργασία με τα ενδιαφερόμενα κράτη και με πεπειραμένους παράγοντες από τις περιφέρειες, ώστε το επόμενο πρόγραμμα να είναι καλύτερα προσαρμοσμένο στις συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή της Βαλτικής.

α) Πρόκειται για ένα πρόγραμμα που για πρώτη φορά εστιάζεται στην περιοχή της Βαλτικής, την οποία θεωρεί ως μία αυτοτελή περιοχή και επισύρει ιδιαίτερα την προσοχή στο τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Ωστόσο, οι διατιθέμενοι πόροι παρέχονται απλώς από την ανακατανομή μεταξύ των υφισταμένων πόρων του άρθρου 10 και του προγράμματος Phare. Το Πρόγραμμα Καινοτόμων Δράσεων της «Baltic Small Projects Facility» επικροτείται και οι ρυθμίσεις του είναι πιο πρακτικές από εκείνες του προγράμματος ECOS-Ouverture. Η συνέχιση της BSPF θα πρέπει να εξασφαλιστεί με περαιτέρω χρηματοδότηση και ανάληψη μακροπρόθεσμων υποχρεώσεων από την ΕΕ. Η Ρωσία πρέπει να συμπεριληφθεί επειγόντως στο πρόγραμμα αυτό, με τη μόνη εξαίρεση ότι στη συνεργασία με τη Ρωσία θα μπορεί να υποβάλει σχετική αίτηση και ο εταίρος από χώρα της Δύσεως.

β) Το πρόγραμμα Interreg II γ περιλαμβάνει τρία διαφορετικά πεδία δράσεων από τις οποίες η μία αφορά τη χωροταξία και τη λήψη μέτρων για διασυνοριακή συνεργασία. Μία από τις περιοχές στις οποίες πρέπει να προωθηθεί η συνεργασία είναι, σύμφωνα με την πρόταση, η περιοχή της Βαλτικής. Η πρωτοβουλία Interreg II C δεν καλύπτει την Πολωνία, τις Βαλτικές Χώρες και τη Ρωσία, όπου το σύστημα χωροταξίας δεν είναι πολύ ανεπτυγμένο. Στα πλαισία του προγράμματος Interreg II C πρέπει ταυτόχρονα να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης και της χωροταξίας στην Πολωνία, τις Βαλτικές χώρες και τη Ρωσία,όπως συμβαίνει στα προγράμματα Phare και Tacis.

3.4.2. Το πρόγραμμα μέτρων και το σχέδιο θα συγχρηματοδοτηθούν από τα κράτη μέλη και την Επιτροπή. Οι δαπάνες της Κοινότητας για τις περιοχές οι οποίες δεν δικαιούνται ενίσχυσης στα πλαίσια των Στόχων 1, 2, 5β) και 6, πρέπει, σύμφωνα με την πρόταση, να επιδοτούνται με το μικρότερο ποσοστό των κοινοτικών ενισχύσεων. Όσον αφορά τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και τις χώρες του ΕΟΧ οι δραστηριότητες μπορούν να συγχρηματοδοτηθούν διαμέσου των προγραμμάτων Phare και Tacis. Αυτό θα έχει ως συνέπεια π.χ. μεγάλες περιοχές της Νότιας και της Κεντρικής Σουηδίας, της Δανίας, της Νότιας Φινλανδίας και ορισμένες περιοχές της Βόρειας Γερμανίας να μην καλύπτονται από τις δράσεις, αφού δεν έχουν χωρισθεί σε περιοχές στόχων. Η υπαγωγή μιας περιφέρειας σε μια περιοχή Στόχου αποσκοπεί στο να καταστεί δυνατή, μέσω της ενίσχυσης από την ΕΕ, η αντιμετώπιση των προβλημάτων τα οποία δυσχεραίνουν την ανάπτυξη της περιοχής. Ωστόσο, η ΕΤΠ φρονεί ότι η συνεργασία στην περιοχή μπορεί να ενδυναμωθεί εάν δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη συμμετοχή λιγότερο ανεπτυγμένων και ανεπτυγμένων περιοχών.

3.4.3. Σύμφωνα με την πρόταση, στη συνεργασία πρέπει να συμμετέχουν, καταρχήν, τουλάχιστον τρία κράτη, από τα οποία δύο κράτη μέλη. Σύμφωνα με την άποψη της ΕΤΠ, είναι αμφίβολο κατά πόσον αυτό προσιδιάζει στις συνθήκες της περιοχής. Αντίθετα, πολλές φορές είναι πιο φυσικό η συνεργασία να αφορά μόνο δύο κράτη.

3.4.4. Στην πρόταση για το πρόγραμμα Interreg II γ προτείνεται να καταρτισθούν τα προγράμματα με τον εξής τρόπο: «Τα κράτη μέλη και οι περιφερειακές και τοπικές αρχές να καταστρώσουν μία συντονισμένη στρατηγική για τις σημερινές περιοχές και να υποβάλουν εν συνεχεία προτάσεις για τη λήψη μέτρων» και «η Επιτροπή να δώσει προτεραιότητα στις προτάσεις που έχουν καταρτισθεί σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές». Η ΕΤΠ υποστηρίζει την κατεύθυνση αυτή και θεωρεί ότι η προσέγγιση «από τη βάση προς τα άνω» αποτελεί προϋπόθεση για ένα επιτυχημένο αποτέλεσμα.

4. Συμπεράσματα και άλλα προτεινόμενα μέτρα

4.1. Οι υφιστάμενες και οι μελλοντικές δράσεις πρέπει να βασίζονται σε μία κοινή αναπτυξιακή πολιτική για όλη την περιοχή της Βαλτικής. Οι διάφοροι παράγοντες της περιοχής μπορούν να σημειώσουν μεγαλύτερες επιτυχίες από ό,τι οι επιμέρους χώρες. Είναι εμφανές ότι απαιτούνται κοινοί στόχοι, πλούσιοι οικονομικοί πόροι, συντονισμός και διαφάνεια.

4.2. Η συνεργασία μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην περιοχή της Βαλτικής μπορεί να συμβάλει αξιόλογα, ώστε να πραγματοποιηθεί ο στόχος της Ένωσης για μια πολιτική στην περιοχή της Βαλτικής. Αυτό ισχύει για περιοχές όπου η ανάπτυξη των δημοκρατικών δομών και θεσμών ενισχύει θετικά μία μόνιμη οικονομική ανάπτυξη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, καθώς και την ανάληψη δράσεων στον τομέα του περιβάλλοντος.

4.3. Για να καταστεί δυνατή η υλοποίηση της πολιτικής της ΕΕ στην περιοχή της Βαλτικής, η πολιτική αυτή πρέπει να χαραχθεί λαμβάνοντας περισσότερο υπόψη από ό,τι μέχρι σήμερα τόσο τα πολιτικά συμφέροντα, τις ανάγκες και τις συνθήκες σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, όσο και τις ικανότητες των περιφερειακών και τοπικών αρχών. Καταρχάς, η πείρα από την τρέχουσα διμερή συνεργασία στην περιοχή της Βαλτικής δείχνει, μεταξύ άλλων, ότι συγκεκριμένα προγράμματα τα οποία διαχειρίζονται οι τοπικές και περιφερειακές αρχές υπήρξαν, πολλές φορές, τα λιγότερο δαπανηρά και τα πλέον τελέσφορα. Για το λόγο αυτό, είναι σημαντικό να ανατεθεί ένας ενεργητικότερος ρόλος στις τοπικές και περιφερειακές αρχές τόσο κατά τον προγραμματισμό των μελλοντικών δράσεων όσο και κατά την υλοποίηση των διαφόρων προγραμμάτων της περιοχής.

4.4. Η καθημερινή συνεργασία μεταξύ των παραγόντων του τοπικού και περιφερειακού επιπέδου μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική και ενδελεχής. Η δημιουργία πολλών και ευρέων επαφών αποτελεί επίσης προϋπόθεση για την πρόοδο των εργασιών στην περιοχή. Για το λόγο αυτό, στόχος της πολιτικής της ΕΕ πρέπει να είναι η όσο το δυνατό μεγαλύτερη συμμετοχή τοπικών και περιφερειακών αρχών από τις σχετικές χώρες. Είναι επίσης σημαντικές η ευρύτητα και η ποικιλία των επαφών για την υποστήριξη της διαδικασίας εκδημοκρατισμού. Όλοι οι κάτοικοι της Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίοι επί δεκαετίες δεν είχαν επαφή με τις άλλες χώρες της περιοχής της Βαλτικής, ενεργούν τώρα και θα εργάζονται υπό δημοκρατικές συνθήκες. Αυτό μπορεί να υποστηριχθεί από την ΕΕ με τη σύναψη ευρέων επαφών μεταξύ των κατοίκων όλης της περιοχής.

4.5. Για την περιοχή της Βαλτικής, είναι σημαντικά τόσο το περιεχόμενο όσο και η έκταση της συνεργασίας μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Με άλλα λόγια, υπάρχει μία σταθερή δομή στην οποία μπορεί να στηριχθεί η συνέχιση της συνεργασίας. Μία μορφή συνεργασίας, για την οποία πρέπει να υπάρχουν δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης είναι η σύναψη επαφών για την πραγματοποίηση αδελφοποιήσεων. Μία άλλη μορφή, αποτελούν τα δίκτυα μεταξύ τοπικών και περιφερειακών παραγόντων τα οποία δημιουργούνται τα τελευταία χρόνια, στην περιοχή της Βαλτικής. Οι εν λόγω υφιστάμενες οργανώσεις μπορούν να αξιοποιηθούν κάλλιστα για την υλοποίηση των στόχων της Ένωσης στην περιοχή.

4.6. Με βάση την εμπειρία που έχει αποκτηθεί, τα προγράμματα συνεργασίας της περιοχής αποκτούν μια πιο σταθερή δομή και στοχεύουν στην καθιέρωση μακροχρόνιων συνεργασιών που θα εξελίσσονται σε πιο λεπτομερή σχέδια και προγράμματα για την περιοχή. Για το λόγο αυτό, η ΕΤΠ φρονεί ότι είναι σημαντικό να δίδεται συνέχεια στα προγράμματα προκειμένου να επιτυγχάνονται πλήρη και μακροχρόνια αποτελέσματα.

4.7. Στα μελλοντικά προγράμματα και τις μορφές συνεργασίας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι διαρθρωτικές συνθήκες της περιοχής. Επειδή η ανάπτυξη χαρακτηρίζεται από ταχείες αλλαγές, είναι απαραίτητο όπως τα διάφορα προγράμματα που έχουν ως στόχο την περιοχή να χαρακτηρίζονται σε μεγάλο βαθμό από ευελιξία για να είναι όσο το δυνατόν πιο χρήσιμα. Τα σημερινά προγράμματα πρέπει επίσης να είναι δυνατό να συντονισθούν και να συνδυασθούν με ένα πιο ευέλικτο τρόπο από ό,τι σήμερα.

4.8. Οι δράσεις της Κοινότητας δεν πρέπει να περιορίζονται μόνο στις περιοχές που δικαιούνται ενίσχυσης βάσει των Στόχων 1, 2, 5β) και 6. Μία ισχυρή δράση προϋποθέτει επίσης να έχουν και άλλες περιοχές, όπου αυτό είναι δυνατό, τη δυνατότητα συμμετοχής, υπό τις ίδιες προϋποθέσεις με τις περιοχές των διάφορων Στόχων, που προτείνονται τόσο στην «Πρωτοβουλία για την Περιοχή της Βαλτικής» όσο και στη δήλωση της Προεδρίας κατά τη Διάσκεψη Κορυφής των χωρών της Διάσκεψης στο Βίσμπυ.

4.9. Η Επιτροπή υποστηρίζει πλήρως την εφαρμογή του προγράμματος δράσης της Επιτροπής του Ελσίνκι (Helcom) για την επίλυση των διάφορων προβλημάτων της Βαλτικής κατά την περίοδο 1992-2012. Η ΕΤΠ επισημαίνει επίσης την ευθύνη των τοπικών και περιφερειακών αρχών για την εφαρμογή των μέτρων και τις ευρείες αρμοδιότητες και πλούσιες εμπειρίες που υπάρχουν στην περιοχή.

4.10. Η ΕΤΠ υποστηρίζει την εξέλιξη του Συμβουλίου των κρατών της Βαλτικής (CBSS) σε ένα πολιτικό φόρουμ στο οποίο θα μπορούν να συνδυάζονται τα διάφορα συμφέροντα, οι πρωτοβουλίες της Επιτροπής και οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές.

4.11. Δεν είναι καθόλου αναγκαία η δημιουργία νέων διοικητικών διαρθρώσεων στην περιοχή της Βαλτικής. Είναι αναγκαία η περαιτέρω ανάπτυξη των υφιστάμενων υποδομών για την καλύτερη στήριξη της συνεργασίας σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Παρόμοιες δομές θα μπορούσαν, π.χ., να αποτελέσουν μία κοινή βάση και ένα σημείο επαφής για συνεργασία, για τον εντοπισμό πιθανών προγραμμάτων συνεργασίας, για την προώθηση της δημιουργίας δικτύων, την επέκταση διαφόρων πρότυπων σχεδίων σε μεγάλα προγράμματα, κ.λπ. Ο αριθμός των πρωτοβουλιών, προγραμμάτων και οργάνων που λειτουργούν στην περιοχή της Βαλτικής είναι τόσο μεγάλος ώστε να χρειάζεται πράγματι ένας ορισμένος συντονισμός. Θα πρέπει όμως σε κάθε προγραμματισμό να αποφεύγεται η υπερκάλυψη της λειτουργίας συντονιστικών οργάνων, π.χ. με τη γραμματεία του Συμβουλίου των χωρών της Βαλτικής, και να λαμβάνεται μέριμνα ώστε η διάρθρωση της διοίκησης να χαρακτηρίζεται από διαφάνεια και να μην είναι διογκωμένη.

4.12. Η Επιτροπή των Περιφερειών κρίνει επίσης ότι είναι σημαντικό να λαμβάνονται υπόψη και να ανακοινώνονται στους ενδιαφερόμενους φορείς, τόσο της περιοχής όσο και της Επιτροπής, οι εμπειρίες και τα πορίσματα από την εφαρμογή των προγραμμάτων. Συνεπώς, στόχος της ΕΤΠ είναι η εκπόνηση ορισμένων περιπτωσιολογικών μελετών το φθινόπωρο του 1996 για τη διασαφήνιση των λόγων για τους οποίους ορισμένα προγράμματα ήταν επιτυχή, ενώ άλλα όχι. Οι μελέτες αυτές πρέπει επίσης να απαντούν στα εξής ερωτήματα: ποιά αποτελέσματα και με ποιό τρόπο επετεύχθηκαν, τι πόροι χρησιμοποιήθηκαν και ποιές ήταν οι πηγές τους.

Βρυξέλλες, 13 Νοεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Pasqual MARAGALL i MIRA

() ΕΕ αριθ. C 337 της 11. 11. 1996, σ. 7.