1.Εισαγωγή

H έκθεση των πολιτών σε ευρείας κλίμακας παραπληροφόρηση, συμπεριλαμβανομένων των παραπλανητικών και των πλήρως ψευδών πληροφοριών, αποτελεί μείζονα πρόκληση για την Ευρώπη.

Οι ανοιχτές δημοκρατικές κοινωνίες εξαρτώνται από τις δημόσιες συζητήσεις που επιτρέπουν στους καλά ενημερωμένους πολίτες να εκφράζουν τη βούλησή τους μέσω ελεύθερων και δίκαιων πολιτικών διαδικασιών. Τα μέσα ενημέρωσης έχουν παραδοσιακά διαδραματίσει έναν θεμελιώδη ρόλο στο να κρατούν υπόλογες τις δημόσιες αρχές και στο να παρέχουν την ενημέρωση που επιτρέπει στους πολίτες να διαμορφώνουν τις δικές τους απόψεις όσον αφορά τα κοινωνικά ζητήματα και να συμμετέχουν δυναμικά και αποτελεσματικά στη δημοκρατική κοινωνία. Στην Ευρώπη, τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης υπόκεινται σε ευρύ φάσμα κανόνων όσον αφορά την αμεροληψία, τον πλουραλισμό, τη πολιτισμική ποικιλομορφία, το επιβλαβές περιεχόμενο, τη διαφήμιση και το επιχορηγούμενο περιεχόμενο. Η δημοκρατία στην Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζεται στην ύπαρξη ελεύθερων και ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης .

Στις ημέρες μας, το διαδίκτυο δεν έχει μόνον αυξήσει κατακόρυφα τον όγκο και την ποικιλία των ειδήσεων που διατίθενται στους πολίτες, αλλά έχει εξίσου βαθιά αλλάξει τους τρόπους με τους οποίους οι πολίτες έχουν πρόσβαση και εμπλέκονται σε αυτές τις ειδήσεις. Οι νεότεροι χρήστες, ιδίως, στρέφονται τώρα προς τα ηλεκτρονικά μέσα του διαδικτύου ως κύρια πηγή της ενημέρωσής τους. Η εύκολη διαθεσιμότητα ενημέρωσης ποικίλης ποιότητας έχει τη δυνατότητα να καθιστά τις δημοκρατικές διαδικασίες πιο συμμετοχικές και συμπεριληπτικές.

Ωστόσο, οι νέες τεχνολογίες μπορούν να χρησιμοποιούνται, κυρίως μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, για τη διάχυση της παραπληροφόρησης σε τέτοια κλίμακα και με ταχύτητα και ακρίβεια της στόχευσης που είναι άνευ προηγούμενου, μέσω της δημιουργίας εξατομικευμένων σφαιρών ενημέρωσης και με το να καθίστανται ισχυροί χώροι ανταλλαγής απόψεων που απηχούν τις εκστρατείες παραπληροφόρησης.

Η παραπληροφόρηση διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στα ψηφιακά και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και βλάπτει τις δημοκρατίες μας με το να παρεμποδίζει την ικανότητα των πολιτών να λαμβάνουν ενημερωμένες αποφάσεις. Επίσης, η παραπληροφόρηση συχνά στηρίζει ριζοσπαστικές και εξτρεμιστικές ιδέες και δραστηριότητες. Υπονομεύει την ελευθερία έκφρασης, το θεμελιώδες δικαίωμα που καθορίζεται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ο Χάρτης). Η ελευθερία της έκφρασης καλύπτει τον σεβασμό για την ελευθερία και τον πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης, καθώς και τo δικαίωμα των πολιτών να έχουν απόψεις και να δέχονται και να μοιράζονται πληροφορίες και ιδέες «χωρίς την ανάμειξη δημοσίων αρχών και αδιακρίτως συνόρων».

Η πρωτεύουσα υποχρέωση των κρατικών παραγόντων όσον αφορά την ελευθερία της έκφρασης και την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης είναι να απέχουν από την παρέμβαση και τη λογοκρισία και να εξασφαλίζουν ευνοϊκό περιβάλλον για συμπεριληπτικό και πλουραλιστικό δημόσιο διάλογο. Το νόμιμο περιεχόμενο, ακόμη και εάν εικάζεται ότι είναι επιβλαβές περιεχόμενο, προστατεύεται γενικά από την ελευθερία της έκφρασης και πρέπει να τυγχάνει αντιμετώπισης διαφορετικής από το παράνομο περιεχόμενο, όπου η αφαίρεση του ίδιου του περιεχομένου μπορεί να είναι δικαιολογημένη. Όπως κατέληξε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά τις εκλογές.

Οι μαζικές διαδικτυακές εκστρατείες παραπληροφόρησης έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως από ένα φάσμα εγχώριων και αλλοδαπών φορέων για τη σπορά δυσπιστίας και την πρόκληση κοινωνικών εντάσεων, με σοβαρές δυνητικές επιπτώσεις για την ασφάλειά μας. Επιπλέον, οι εκστρατείες παραπληροφόρησης από τρίτες χώρες δύνανται να αποτελούν μέρος υβριδικών απειλών στην εσωτερική ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένων των εκλογικών διαδικασιών, ιδίως σε συνδυασμό με τις επιθέσεις στον κυβερνοχώρο. Για παράδειγμα, το ρωσικό αμυντικό δόγμα αναγνωρίζει ρητά τον πόλεμο των πληροφοριών ως έναν από τους τομείς του.

Η διασπορά της παραπληροφόρησης επηρεάζει επίσης τις διαδικασίες λήψης πολιτικών αποφάσεων μέσω της στρέβλωσης της κοινής γνώμης. Οι εγχώριοι και αλλοδαποί παράγοντες δύνανται να χρησιμοποιούν την παραπληροφόρηση για να χειραγωγούν την πολιτική, τους κοινωνικούς διαλόγους και τη συμπεριφορά σε τομείς όπως η κλιματική αλλαγή, η μετανάστευση, η δημόσια ασφάλεια, η υγεία και η οικονομία. Η παραπληροφόρηση μπορεί, επίσης, να μειώσει την εμπιστοσύνη στην επιστήμη και τα εμπειρικά αποδεικτικά στοιχεία

To 2014, το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ ταυτοποίησε την ραγδαία εξάπλωση της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο ως μια από τις 10 κορυφαίες τάσεις στις σύγχρονες κοινωνίες . Το 2016, οι κόμβοι αναμετάδοσης ειδήσεων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και οι μηχανές αναζήτησης υπήρξαν, συνολικά, οι κύριοι τρόποι ανάγνωσης ειδήσεων στο διαδίκτυο για το 57% των χρηστών στην ΕΕ. Όσον αφορά τους νέους ανθρώπους το ένα τρίτο των νέων ηλικίας 18-24 λένε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνιστούν για αυτούς την κύρια πηγή ειδήσεων . Το 80% των Ευρωπαίων ανακαλύπτουν πληροφορίες που πιστεύουν ότι ήταν ψευδείς ή παραπλανητικές, ορισμένες φορές κάθε μήνα ή περισσότερο. Το 85% των ερωτηθέντων το αντιλαμβάνονται αυτό ως πρόβλημα της χώρας τους .

Οι επιγραμμικές πλατφόρμες που διανέμουν περιεχόμενο, ιδίως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι υπηρεσίες ανταλλαγής βίντεο και οι μηχανές αναζήτησης διαδραματίζουν σημαίνοντα ρόλο στη διασπορά και ενίσχυση της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο. Αυτές οι πλατφόρμες δεν έχουν ενεργήσει αναλόγως ως τώρα, και υπήρξαν ανεπαρκείς ως προς την πρόκληση που θέτει η παραπληροφόρηση και η χειριστική χρήση των υποδομών των πλατφορμών. Ορισμένες έλαβαν περιορισμένες πρωτοβουλίες για να επανορθώσουν ως προς τη παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο, αλλά σε μικρό αριθμό χωρών και αφήνοντας ακάλυπτους πολλούς χρήστες. Επιπλέον, υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες ως προς το κατά πόσον οι πλατφόρμες προστατεύουν επαρκώς τους χρήστες τους κατά της παράνομης χρήσης των προσωπικών τους δεδομένων από τρίτους, όπως έδειξε το παράδειγμα των πρόσφατων αποκαλύψεων για την υπόθεση Facebook/Cambridge Analytica, που διερευνάται επί του παρόντος από αρχές προστασίας δεδομένων, σχετικά με την εξόρυξη προσωπικών δεδομένων από εκατομμύρια χρήστες μέσων κοινωνικών δικτύωσης και την εκμετάλλευσή τους σε εκλογικά περιβάλλοντα.

Η άνοδος της παραπληροφόρησης και η σοβαρότητα της απειλής έχουν πυροδοτήσει αυξανόμενη ευαισθητοποίηση και ανησυχίες στην κοινωνία των πολιτών, τόσο στα κράτη μέλη της ΕΕ όσο και διεθνώς. Τον Μάιο του 2015, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε την Ύπατη Εκπρόσωπο να αναπτύξει σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση των συνεχιζόμενων εκστρατειών παραπληροφόρησης της Ρωσίας, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα τη σύσταση της ειδικής ομάδας East Stratcom η οποία είναι σε λειτουργία από τον Σεπτέμβριο του 2015, σύμφωνα με το πρόγραμμα. Με ψήφισμα του Ιουνίου του 2017, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητούσε από την Επιτροπή «να προβεί σε εις βάθος ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης και του νομικού πλαισίου όσον αφορά τις ψευδείς ειδήσεις και να εξετάσει τη δυνατότητα νομοθετικής παρέμβασης για τον περιορισμό της διάδοσης και της εξάπλωσης ψευδούς περιεχομένου». Toν Μάρτιο του 2018, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δήλωσε ότι «τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να εγγυώνται διαφανείς πρακτικές και την πλήρη προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων των πολιτών». H κοινή δήλωση σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης και τις «ψευδείς ειδήσεις», την παραπληροφόρηση και την προπαγάνδα (The Joint Declaration on Freedom of Expression and "Fake News", Disinformation and Propaganda), η οποία εκδόθηκε το 2017 από τους ειδικούς εισηγητές που ορίστηκαν από διεθνείς οργανώσεις,παρέχει εστιασμένη αντιμετώπιση της εφαρμογής των προτύπων των διεθνών ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο φαινόμενο αυτό.

Ορισμένα κράτη μέλη διερευνούν επί του παρόντος τα πιθανά μέτρα για την προστασία της ακεραιότητας των εκλογικών διαδικασιών από την παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο και για την εξασφάλιση της διαφάνειας της πολιτικής διαφήμισης στο διαδίκτυο.

Είναι σαφές, ωστόσο, ότι ενώ η προστασία της εκλογικής διαδικασίας έγκειται πρωτίστως στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, η διασυνοριακή διάσταση της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο καθιστά επιβεβλημένη μια ευρωπαϊκή προσέγγιση, προκειμένου να εξασφαλιστεί αποτελεσματική και συντονισμένη δράση και να προστατευτούν η ΕΕ, οι πολίτες της, οι πολιτικές και οι θεσμοί της.

Η παρούσα ανακοίνωση εκπονήθηκε λαμβάνοντας υπόψη τις εκτενείς διαβουλεύσεις με τους πολίτες και τα ενδιαφερόμενα μέρη. Η Επιτροπή οργάνωσε περί τα τέλη του 2017 μια οµάδα εµπειρογνωµόνων υψηλού επιπέδου για να παράσχει συμβουλές σχετικά με αυτό το θέμα. Η ομάδα υπέβαλε την έκθεσή της στις 12 Μαρτίου 2018. Η Επιτροπή επίσης δρομολόγησε μια ευρεία διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης που περιλάμβανε ηλεκτρονικά ερωτηματολόγια στα οποία δόθηκαν 2.986 απαντήσεις, δομημένους διαλόγους με τα οικεία ενδιαφερόμενα μέρη και μια δημοσκόπηση του Ευρωβαρομέτρου που καλύπτει όλα τα 28 κράτη μέλη.

Η παρούσα ανακοίνωση εκθέτει τις απόψεις της Επιτροπής σχετικά με τις προκλήσεις που συνδέονται με την παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο. Περιγράφει τις κύριες γενικές αρχές οι οποίες θα πρέπει να καθοδηγούν τις δράσεις για την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την παραπληροφόρηση και την αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου, καθώς και τα συγκεκριμένα μέτρα τα οποία προτίθεται να λάβει η Επιτροπή από την άποψη αυτή.

2.Πεδίο εφαρμογής και αιτίες της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο