Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών: Κατευθύνσεις για μια αειφόρο γεωργία"

(2000/C 156/07)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών: Κατευθύνσεις για μια αειφόρο γεωργία" (COM(1999) 22 τελικό)(1),

έχοντας υπόψη την απόφαση της Επιτροπής της 29ης Ιανουαρίου 1999 να ζητήσει, σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ, πρώτο εδάφιο της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, τη γνωμοδότησή της σχετικά με αυτό το θέμα,

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της Επιτροπής των Περιφερειών της 7ης Μαΐου 1999 να αναθέσει την κατάρτιση αυτής της γνωμοδότησης στην επιτροπή 2 "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου, αλιεία",

έχοντας υπόψη τη σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 183/99 rev. 3) που υιοθετήθηκε από την επιτροπή 2 στις 26 Νοεμβρίου 1999 (εισηγήτρια: η κα Algudo, Δήμαρχος της Saint-Fulgent, Γ/ΕΛΚ),

υιοθέτησε κατά την 32η σύνοδο ολομέλειάς της, της 16ης και 17ης Φεβρουαρίου 2000 (συνεδρίαση της 17ης Φεβρουαρίου), την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Προκαταρκτικές σημειώσεις

Ο κ. Fischler, Επίτροπος αρμόδιος για την Γεωργία και την Αγροτική Ανάπτυξη, προσδιορίζει την έννοια "αειφόρος" ως ακολούθως: "η ανάπτυξη είναι αειφόρος όταν η κάθε γενεά μπορεί να ικανοποιεί τις ανάγκες της χωρίς να περιορίζει τη δυνατότητα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιούν τις δικές τους". Και προσθέτει: "η πρόκληση της αειφόρου ανάπτυξης έγκειται επίσης στην προώθηση της οικονομικής αποτελεσματικότητας και της κοινωνικο-οικονομικής ισορροπίας με παράλληλη διατήρηση και ενίσχυση της ποιότητας της φύσεως και του περιβάλλοντος όπως επίσης της πολιτιστικής κληρονομιάς"(2). Η έννοια αυτή εφαρμόζεται απολύτως στη γεωργική παραγωγή, πράγμα με το οποίο συμφωνεί ολόκληρος ο κλάδος. Όμως, η κατάσταση σήμερα δείχνει ότι, μολονότι η πρόθεση είναι επαινετέα, τα μέσα για την επίτευξη του στόχου είναι ακόμη αβέβαια. Υφίσταται μάλιστα μια παράδοξη σχέση μεταξύ του στόχου και των οικονομικών και δημογραφικών απαιτήσεων. Το στοιχείο της αειφορίας που ενυπάρχει στο γεωργικό τομέα ενδέχεται να τεθεί σε κίνδυνο λόγω της αστάθειας της οικονομικής του βάσης. Η γεωργία είναι ένας οικονομικός τομέας βασικός για την Ευρώπη.

- Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, η παγκόσμια παραγωγή ειδών διατροφής θα πρέπει να αυξηθεί τουλάχιστο κατά 75 % τα επόμενα 30 χρόνια προκειμένου να τροφοδοτηθεί ένας πληθυσμός που θα αυξηθεί από 5 δισεκατομμύρια κατοίκους σήμερα σε 8,5 δισεκατομμύρια το 2025.

- Η αύξηση της παραγωγής με την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων διαφύλαξης των φυσικών πόρων επιβάλλεται επομένως για να αποφευχθεί η εξάπλωση του υποσιτισμού και της πείνας στον κόσμο.

- Η γεωργία και η δασοκομία εξασφαλίζουν την κοινωνικο-οικονομική ισορροπία στο χώρο και σταθεροποιούν την απασχόληση στις αγροτικές περιοχές· επίσης, εξασφαλίζουν η διατήρηση της κλιματολογικής ισορροπίας, των φυσικών οικοσυστημάτων και του τοπίου.

- Η γεωργία είναι για τους ευρωπαϊκούς λαούς μία από τις πιο παλαιές οικονομικές δραστηριότητες. Σ' αυτήν βρίσκονται οι πολιτιστικές μας ρίζες και θεμελιώνονται οι παραδόσεις μας. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η μετακίνηση προς τις μεγάλες πόλεις και τους βιομηχανικούς τομείς έχουν φτωχύνει το έδαφος, με αποτέλεσμα την υδρογεωλογική του κατάρρευση. Στην πορεία του χρόνου, το φαινόμενο αυτό εξαφάνισε ολόκληρες κοινότητες και μαζί την ταυτότητά τους, βλάπτοντας σοβαρά την λεπτή ισορροπία και την αρμονική σχέση μεταξύ πόλεως και υπαίθρου, που σήμερα αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της νέας πολιτικής του ΣΑΚΧ.

Η Ευρώπη δεν ζει υπό συνθήκες αυτάρκειας. Καθώς είναι ανοιχτή προς τον κόσμο, θα πρέπει να αποδεχθεί και τους συνακόλουθους περιορισμούς. Η γεωργία αποτελεί μια πραγματική πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπισθεί. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς μπορούν να συμβιβαστούν οι ανάγκες μιας δημογραφίας που αυξάνεται με καλπάζοντα ρυθμό με τις δυνατότητες που προσφέρει μια "οικολογική" γεωργία που δεν μπορεί ή δεν θα μπορέσει να εξασφαλίσει μια μαζική παραγωγή.

Το ευρωπαϊκό γεωργικό πρότυπο κινδυνεύει να εκτραπεί. Η ΚΓΠ και ορισμένες εθνικές πολιτικές έχουν ενταχθεί με την πάροδο των ετών σε μία λογική προσανατολισμένη προς την αύξηση και την εντατικοποίηση της παραγωγής, με αρνητικά αποτελέσματα για το περιβάλλον, την απασχόληση, την ποιότητα των προϊόντων και τη χωροταξία. Συνολικά, η εξέλιξη που σημειώνεται είναι αντίθετη προς την αειφόρο γεωργία. Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες διαπιστώνονται αξιοσημείωτες αλλαγές που ανατρέπουν αυτή την τάση.

Η γεωργία είναι και αυτή θύμα των βιομηχανικών μεθόδων. Όμως, υιοθετεί αμυντική στάση, ενώ η ευθύνη της είναι περιορισμένη.

Όλα αυτά είναι ζητήματα ή διαπιστώσεις που η Επιτροπή των Περιφερειών θα πρέπει να τα λάβει υπόψη κατά την παρουσίαση της γνωμοδότησής της. Η γνωμοδότηση δε αυτή θα έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία σήμερα που αρχίζουν διαπραγματεύσεις στο Σηάτλ στα πλαίσια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ). Εδώ ακριβώς η Ευρώπη θα πρέπει, με ενιαία φωνή, να υπερασπιστεί το πρότυπό της.

1. Εισαγωγή

1.1. Τα περιβαλλοντικά ζητήματα αποτελούν βασικό μέλημα της κοινής γεωργικής πολιτικής. Αυτή η συνειδητοποίηση ξεκίνησε με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη του 1986· αργότερα, η Συνθήκη του Άμστερνταμ κατέστησε την αειφόρο ανάπτυξη στόχο της Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βιέννης του Δεκεμβρίου 1998 αναγνώρισε ότι έχει σημασία να διασφαλιστεί η κατάλληλη ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής πτυχής στις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν όσον αφορά τις γεωργικές πολιτικές στα πλαίσια της Ατζέντα 2000.

1.2. Η νέα μεταρρύθμιση της ΚΓΠ που υποβλήθηκε στα πλαίσια αυτά έχει ως στόχο την πραγματοποίηση των αναγκαίων διαρθρωτικών προσαρμογών των κυριότερων καθεστώτων αγοράς, καθώς και την κατάρτιση μιας ισχυρής πολιτικής για την αγροτική ανάπτυξη που θα καταστεί ο δεύτερος πυλώνας της ΚΓΠ. Αυτή η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης δεν θα πρέπει να είναι επωφελής μόνο για τις γεωργικές δραστηριότητες. Θα πρέπει επίσης να επιτρέψει τη συμμετοχή όλων των παραγόντων του αγροτικού κόσμου, στην εμπροσθοφυλακή των οποίων περιλαμβάνονται οι τοπικές αρχές, και να διευκολύνει την κατάρτιση προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης.

1.3. Η κοινή γεωργική πολιτική που εφαρμοζόταν έως σήμερα, λόγω του σταθερού επιπέδου των γεωργικών τιμών, ευνόησε την εντατική γεωργία και την αυξανόμενη χρήση λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Τούτο ενθάρρυνε σε ορισμένες περιοχές μια ισχυρή και εντατικοποιημένη γεωργία, η οποία οδήγησε σε ρύπανση των υδάτων και του εδάφους καταστρέφοντας σημαντικά οικοσυστήματα και απαίτησε δαπανηρές επεξεργασίες εις βάρος του καταναλωτή και του φορολογούμενου. Η εντατικοποίηση της γεωργίας επέφερε βαθιές αλλαγές του τοπίου απειλώντας την ποικιλία του και τη συναφή βιοποικιλότητα. Σήμερα, ένας κάτοχος γεωργικής εκμετάλλευσης που επιλέγει οικονομικά βιώσιμες πρακτικές αντιλαμβάνεται ότι πολλά χαρακτηριστικά του παραδοσιακού τοπίου πρέπει να θυσιαστούν, με αποτέλεσμα την αντικατάσταση των αναβαθμίδων από πέτρα ή λάσπη με ηλεκτρικές περιφράξεις, το ξερίζωμα των φρακτών, την επέκταση των αγρών, τον αναδασμό. Όλα τούτα αποτελούν στοιχεία που, σε συνδυασμό με τις μεθόδους εκμετάλλευσης, έχουν επίσης επιπτώσεις στο έδαφος, στα ύδατα και στην ατμόσφαιρα. Όμως, ακριβώς όπως η εντατική γεωργία, έτσι και η εγκατάλειψη των εκτάσεων που χρησιμοποιούνται για αγροτικούς σκοπούς ασκεί επίσης πιέσεις στο τοπίο και στη βιοποικιλότητα.

1.4. Συνεπώς, οι προκλήσεις που θέτει τόσο η εντατικοποίηση όσο και η εγκατάλειψη της γεωργίας δημιουργούν ζητήματα που αφορούν τη σχέση της γεωργίας με το περιβάλλον και τις μελλοντικές βάσεις του ευρωπαϊκού προτύπου μιας βιώσιμης γεωργίας. Ο ορισμός της βιωσιμότητας, η οποία νοείται ως διαχείριση των φυσικών πόρων με τρόπο που να διασφαλίζει τη χρήση και τη μελλοντική εκμετάλλευσή τους, είναι προς το συμφέρον των παραγωγών. Συνεπώς, είναι σκόπιμο να εξισορροπηθεί η χρήση των γεωργικών εκτάσεων και των φυσικών πόρων για κερδοφόρες γεωργικές παραγωγές με τις κοινωνικές αξίες που σχετίζονται με την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς.

1.5. Οι προτάσεις της μεταρρύθμισης της Ατζέντα 2000 έχουν ουσιαστικό στόχο να αναπτυχθεί ένα ευρωπαϊκό γεωργικό πρότυπο που θα σέβεται το περιβάλλον, θα είναι κοινωνικά αποδεκτό και οικονομικά βιώσιμο για τους παραγωγούς. Οι γενικές αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης θα πρέπει να προσαρμοστούν στο επίπεδο των περιφερειών με εθνικές και περιφερειακές πολιτικές που να λαμβάνουν υπόψη την ποικιλία των εδαφών και των κοινωνικο-οικονομικών ιδιαιτεροτήτων τους. Για να γίνει αυτό, οι πολιτικές που θα εφαρμοσθούν θα πρέπει να καθιερώσουν μορφές εταιρικής σχέσης με τις ορεινές κοινότητες και με τις κοινότητες των οποίων η οικονομία βασίζεται ουσιαστικά στη γεωργία. Οι τοπικές αρχές μπορούν, πράγματι, να ευνοήσουν τη διάδοση των νέων προσανατολισμών της ΚΓΠ και την επιβεβαίωση ενός νέου προτύπου περιβαλλοντικά βιώσιμης γεωργίας και αποδοτικότητας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

2. Η ανακοίνωση της Επιτροπής παρουσιάζει τις γεωργικές αιτίες της φθοράς του περιβάλλοντος, καθώς και τις διαδικασίες για την αντιμετώπιση και τη χρηματοδότησή τους. Η θέση των κρατών μελών στην επιτυχία αυτής της πολιτικής είναι πρωταρχικής σημασίας.

2.1. Με εξαίρεση ορισμένες περιφέρειες όπου παρατηρούνται τάσεις εκτατικοποίησης, η ευρωπαϊκή γεωργία παρουσιάζει ένα διπλό χαρακτηριστικό: εντατικοποιείται και εξειδικεύεται. Ενώ η χρήση χημικών λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων φαίνεται να έχει μειωθεί, κυρίως χάρη στην ΚΓΠ, παραμένει ωστόσο υψηλή σε σχέση με αυτήν που υπήρχε πριν μερικές δεκάδες χρόνια. Η χρήση λιπασμάτων αυξήθηκε από 5 εκατομμύρια τόνους περίπου το 1950 σε μέγιστο ποσό που ξεπερνά τα 20 εκατομμύρια τόνους κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του 1970 και του 1980, για να φθάσει τα 16 εκατομμύρια τόνους αυτή τη στιγμή. Όμως, η ΚΓΠ δεν πρέπει να έχει παρενέργειες, με την έννοια ότι, ενώ ο όγκος παραγωγής μειώνεται, οι δραστικές ουσίες είναι πιο συμπυκνωμένες και εξειδικευμένες. Οι τοξικές επιπτώσεις στο περιβάλλον παραμένουν ακόμη ασαφείς. Εφαρμόζονται ήδη δοκιμές για την οικολογική τοξικότητα των φυτοπροστατευτικών προϊόντων πριν από την εμπορία τους. Η έρευνα θα πρέπει, όμως, να ενισχυθεί.

Για να μειωθεί η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων, θα πρέπει να αξιοποιηθούν και να υποστηριχθούν άλλες διαδικασίες, για παράδειγμα ο ορθολογικός εμπλουτισμός των εδαφών και η αντικατάσταση των χημικών λιπασμάτων με φυσικά, με παράλληλο όμως έλεγχο της χρήσης τους, γιατί η κατάχρηση φυσικών λιπασμάτων θα ήταν εξίσου επιζήμια για την οικολογική ισορροπία.

Θα μπορούσε επίσης σε αυτό το στάδιο του προβληματισμού να διερωτηθεί κανείς για την εισαγωγή των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών (Γ.Τ.Ο.) στη γεωργική παραγωγή. Οι οργανισμοί αυτοί έχουν, όπως φαίνεται, δυνατότητες περαιτέρω μείωσης της χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Ωστόσο, η έρευνα δεν φαίνεται να έχει προχωρήσει επαρκώς όσον αφορά τις συνέπειές τους για την ανθρώπινη υγεία. Ο αειφόρος χαρακτήρας της γεωργίας στηρίζεται σε μία απαίτηση: παραγωγή υγιών προϊόντων. Γι' αυτό η χρήση των Γ.Τ.Ο. στη γεωργία θα πρέπει να εγκριθεί προηγουμένως από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (Π.Ο.Υ.) και οι συστάσεις της Π.Ο.Υ. να επιβληθούν σε παγκόσμιο επίπεδο. Βέβαια, είναι αυτή τη στιγμή αδύνατο να ανατεθεί στην Π.Ο.Υ. το διπλό καθήκον της επιστημονικής έγκρισης των νέων γενετικά τροποποιημένων προϊόντων και του ελέγχου της καλλιέργειάς τους. Δεν έχει τα μέσα που απαιτούνται γι' αυτό, τουλάχιστο προς το παρόν. Αντίθετα, θα μπορούσαμε να συστήσουμε την ενίσχυση της ενημέρωσης του καταναλωτή με τη γενίκευση της ανιχνευσιμότητας των γεωργικών προϊόντων και των γεωργικών προϊόντων διατροφής, μέθοδος που ήδη χρησιμοποιείται σε πολλούς τομείς.

Πρέπει, επίσης, να εξασφαλισθεί ότι κατά την εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών, όπως π.χ. της γενετικής, αποφεύγονται οι δυσμενείς εξελίξεις στη γεωργία, όπως η αύξηση της παραγωγικοτεχνικής και οικονομικής εξάρτησης ή η περαιτέρω υποβάθμιση της γενετικής ποικιλότητας των καλλιεργειών.

2.2. Τα κοινοτικά μέτρα συμβάλλουν στην ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας. Η γεωργία αυτή, που είναι ευνοϊκή για το περιβάλλον, βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη, αφού ο αριθμός των βιολογικών εκμεταλλεύσεων αυξήθηκε από 35476 το 1993 σε 93830 το 1997. Πολύ συχνά, και ιδίως στις χώρες με ισχυρή γαστρονομική παράδοση, οι βιολογικές παραγωγές ενθαρρύνονται και από τις τοπικές αρχές, που θεωρούν την αξιοποίηση των τοπικών προϊόντων παράγοντα οικονομικής ενίσχυσης της περιοχής και των τοπικών κοινοτήτων, απαραίτητο για να δοθεί ώθηση και στις επενδύσεις εκσυγχρονισμού και καινοτομίας σε αυτόν τον τομέα. Ωστόσο, η βιολογική γεωργία παραμένει περιθωριακή, αφού αυτός ο τύπος γεωργίας αντιπροσώπευε το 1997 μόνο το 1,6 % περίπου της συνολικής ΧΓΕ και το 1 % του αριθμού των γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ των 15. Μπορεί να υποτεθεί ότι η ανάπτυξη αυτή θα συνεχιστεί λόγω κυρίως της ευρωπαϊκής οικονομικής υποστήριξης στα πλαίσια της Ατζέντα 2000. Αυτή η ενίσχυση στην παραγωγή θα πρέπει να συμπληρωθεί με την προώθηση της ζήτησης "βιολογικών" προϊόντων και με τη σχετική ενημέρωση των καταναλωτών, που θα πρέπει πιθανόν να ενισχυθεί όπως και στην περίπτωση των Γ.Τ.Ο. Ο καταναλωτής έχει δικαίωμα να γνωρίζει ανεξάρτητα από το αν το περιεχόμενο της ενημέρωσης είναι καλό ή κακό.

Τα βιολογικά προϊόντα, λόγω του επιπλέον κόστους τους και της παραγωγής σε μικρή κλίμακα, θα αποτελούν για πολύ καιρό ακόμη μικρό μόνο τμήμα της συνολικής παραγωγής τροφίμων. Η βιολογική γεωργία και η μαζική παραγωγή είναι, ακόμη και σήμερα, ελάχιστα συμβατές, αν η πρώτη επιθυμεί να διατηρήσει την ποιότητά της. Από αυτήν την άποψη είναι εκτιμητέα η "περιθωριακότητά" της.

Ο καταναλωτής αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην έννοια "βιολογικό προϊόν". Γι' αυτό η Επιτροπή αντιμετωπίζει ως ενδεχόμενο την καθιέρωση σχετικού λογοτύπου. Είναι απαραίτητο να προσδιορίσει επακριβώς η Επιτροπή την ενέργειά της. Πράγματι, ο λογότυπος αυτός θα πρέπει να απονέμεται στα πλαίσια τήρησης ενός καταλόγου συγκεκριμένων υποχρεώσεων που να μπορούν να αναληφθούν οικονομικά από τον παραγωγό που θα ενταχθεί στη διαδικασία αυτή. Επιπλέον, θα πρέπει να μπορεί να εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη έτσι ώστε η ποιότητα της βιολογικής γεωργίας να υπόκειται στα ίδια κριτήρια και να αναγνωρίζεται με τους ίδιους όρους σε όλη την επικράτεια της ΕΕ. Αυτή η αντιμετώπιση θα έχει ως αποτέλεσμα να γίνει πιο κατανοητή η έννοια του βιολογικού προϊόντος από τον καταναλωτή και να υπάρξει καλύτερη συναρμογή μεταξύ εκμεταλλευόμενης επιφανείας και όγκου των προϊόντων που διατίθενται στο εμπόριο. Δεν πρόκειται απλώς για λογότυπο, αλλά για πραγματική κατηγορία προϊόντων, που θα πρέπει να παρουσιάζεται με την κατάλληλη και γενικευμένη επισήμανση σε όλη την Κοινότητα.

Η ποιότητα της γεωργίας μπορεί επίσης να αναγνωρισθεί με την εφαρμογή διατάξεων ανιχνευσιμότητας, που θα επιτρέπουν την παρακολούθηση του προϊόντος από την παραγωγή έως την κατανάλωση και τον εντοπισμό των ελλειμματικών φάσεων. Όμως τα μέτρα αυτά συνεπάγονται κόστος. Ποιος θα το χρηματοδοτήσει;

2.3. Αξίζει επίσης να αναγνωρισθούν και ορισμένες μέθοδοι παραδοσιακής καλλιέργειας ως στοιχεία βιώσιμης γεωργίας, γιατί καταναλώνουν πολύ περιορισμένες ποσότητες φυτοπροστατευτικών προϊόντων και σέβονται τις αντοχές του εδάφους. Πρόκειται για παραδοσιακές παραγωγές, τοπικές, περιφερειακές και γενικότερα προερχόμενες από μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις που με τον τρόπο αυτό αποκτούν συμπληρωματικό εισόδημα. Θα πρέπει να προσδιοριστεί ο πρωτότυπος χαρακτήρας της παραγωγής αυτής, να εναρμονισθούν οι κανόνες και να χορηγηθεί διακριτικό σήμα με κοινή επισήμανση του ίδιου τύπου προϊόντων. Η τεχνογνωσία και το επαγγελματικό ήθος του παραγωγού θα πρέπει να αναγνωρισθούν και να αξιοποιηθούν.

Όλες οι μορφές εκμετάλλευσης διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο στη διατήρηση και στην ανάπτυξη του αγροτικού κόσμου. Έως τώρα, οι μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις ήταν οι κυριότεροι αποδέκτες των ευρωπαϊκών ενισχύσεων, μολονότι οι σύγχρονες και μηχανοποιημένες μέθοδοι εκμετάλλευσης, τις οποίες υποχρεώθηκαν να υιοθετήσουν βάσει μιας οικονομικής λογικής εντατικοποίησης και προσαρμογής των προϊόντων στη ζήτηση των καταναλωτών, οδήγησαν εν μέρει στην απώλεια θέσεων απασχόλησης στον γεωργικό τομέα. Προκειμένου να διατηρήσει ο αγροτικός χώρος τη λειτουργία του, η κοινή γεωργική πολιτική θα πρέπει να προωθήσει την υποστήριξη των μικρών εκμεταλλεύσεων που συμμετέχουν στην προστασία του περιβάλλοντος. Ο οριζόντιος διακανονισμός, σημείο επαφής μεταξύ της πολιτικής των αγορών και της γεωργικής ανάπτυξης, θα επιτρέψει στα κράτη μέλη να συμβάλουν σ' αυτό.

2.4. Η άρδευση των άγονων και ημι-άγονων περιοχών της Ευρώπης αναπτύχθηκε κατά παράδοση σε αρμονία με το περιβάλλον και προώθησε τη βιώσιμη ανάπτυξη κοινωνικών ομάδων και κοινωνιών των οποίων το σημερινό πρότυπο ευζωίας στηρίζεται στην εισαγωγή και τη βελτίωση των αρδευτικών τεχνικών. Στις περιοχές αυτές, το νερό έχει καταστεί απαραίτητος παράγοντας για την παραγωγή, αλλά και για την καταπολέμηση της ερήμωσης. Η διαχείριση των υδάτων για γεωργικούς σκοπούς είναι συμβατή με τη βιωσιμότητα που ζητούν σήμερα οι ευρωπαϊκές ρυθμιστικές διατάξεις, υπό τον όρο ότι θα δίδεται έμφαση στην ορθολογική χρήση του πόρου αυτού, δηλαδή ότι θα προωθείται η διάθεσή του εκεί όπου χρειάζεται, ότι θα προάγονται πολιτικές στήριξης της έρευνας για τις μη συμβατικές πηγές ύδατος, δηλαδή την αφαλάτωση και την επαναχρησιμοποίηση, ότι θα μελετάται σε βάθος το πνεύμα της αποδοτικής εξοικονόμησης και διανομής και ότι θα καλούνται οι κοινότητες των χρηστών να συμμετέχουν στο έργο της διαχείρισης.

Η προστασία των υδάτινων πόρων, που αποτελούν κοινό κτήμα, πρέπει να είναι το έργο ολόκληρης της κοινωνίας στο σύνολό της και όχι να περιορίζεται μόνο στη δραστηριότητα των διοικητικών αρχών. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να αποφεύγεται η μη αποδοτική άρδευση, η διείσδυση θαλάσσιου ύδατος στα υπόγεια υδάτινα αποθέματα των παρακτίων περιοχών, η μεταβολή της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα, ο ευτροφισμός του εδάφους και η υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων και να αναπτυχθούν πολιτικές για την προστασία της βιοποικιλότητας.

Η οδηγία για τα νιτρικά άλατα(3) θέτει την ουσιαστική αρχή "ο ρυπαίνων πληρώνει". Δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει με την αρχή αυτή. Είναι ωστόσο λυπηρό να διαπιστώνεται ότι όλα τα κράτη μέλη, εκτός ίσως από την Δανία και την Σουηδία μέχρι στιγμής, παρουσιάζουν ελλείψεις ή καθυστερήσεις στο ένα ή το άλλο στάδιο της εφαρμογής της οδηγίας για τα "νιτρικά άλατα". Τα κράτη μέλη που δεν έχουν ακόμη εφαρμόσει πλήρως την οδηγία 91/676/ΕΟΚ πρέπει να το πράξουν το ταχύτερο και να καλύψουν τα διάφορα στάδια της εφαρμογής της, που είναι τα ακόλουθα:

- μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο (πριν από τον Δεκέμβριο του 1993),

- παρακολούθηση της ποιότητας των γλυκών και θαλάσσιων υδάτων (ίδια προθεσμία),

- προσδιορισμός "συνδεδεμένων ευαίσθητων ζωνών" (λεκάνες που συνορεύουν με εντατικές καλλιέργειες ή κτηνοτροφία υψηλής πυκνότητας). Ίδια προθεσμία - Αναθεώρηση κάθε 4 έτη,

- κατάρτιση Εθνικού Κώδικα Ορθών Γεωργικών Πρακτικών, προαιρετικής εφαρμογής,

- κατάρτιση, σε κάθε ευαίσθητη ζώνη, προγράμματος δράσης (κώδικας που είναι πλέον υποχρεωτικός). Το 1ο πρόγραμμα προβλεπόταν να έχει ήδη καταρτισθεί ως το 1996 και αναθεωρηθεί το αργότερο έως το 1999,

- έκθεση, κάθε 4 έτη, για την εξέλιξη των υδάτων, την αναθεώρηση των ζωνών, την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων δράσης.

Η άνιση τήρηση από τα κράτη μέλη των υποχρεώσεων που επιβάλλει η εν λόγω οδηγία δημιουργεί κατάσταση αθέμιτου ανταγωνισμού μεταξύ των Ευρωπαίων παραγωγών, διότι ενώ ορισμένοι υποχρεώνονται, υπό την απειλή κυρώσεων, να τηρούν τις υποχρεώσεις που επιβάλλει αυτή η οδηγία, επειδή έχει εφαρμοσθεί στη χώρα τους, άλλοι παραμένουν ελεύθεροι να επιλέγουν τις μεθόδους παραγωγής που προτιμούν, συνεχίζοντας να βλάπτουν το περιβάλλον.

Η Επιτροπή πρέπει να χρησιμοποιήσει ή και να συμπληρώσει τα μέσα που διαθέτει, προκειμένου να εξασφαλίσει την αποτελεσματική εφαρμογή των υποχρεώσεων που θεσπίζει η οδηγία 91/676/ΕΟΚ σε όλη την επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα μέσα αυτά είναι μέχρι σήμερα ο έλεγχος και η επιβολή φόρου. Διαφορετικά, η αρχή "ο ρυπαίνων πληρώνει" δεν μπορεί να εφαρμοστεί, παρά μόνο εάν δημιουργηθεί ανισότητα μεταξύ των παραγωγών με συνέπειες που εύκολα μπορούν να προβλεφθούν τόσο στο οικονομικό επίπεδο, όσον αφορά τους γεωργούς, όσο και για το ίδιο το μέλλον της γεωργίας.

2.5. Ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2080/92(4) θεσπίζει κοινοτικό καθεστώς ενισχύσεων στα δασοκομικά μέτρα στη γεωργία, το οποίο αποβλέπει στην εναλλακτική χρήση της γεωργικής γης μέσω αναδάσωσης και ανάπτυξης δασικών δραστηριοτήτων στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που κατ αυτόν τον τρόπο συμμετέχουν έμπρακτα στη μείωση της διάβρωσης του εδάφους.

2.6. Υπάρχουν και άλλες διαδικασίες που μπορούν να συμβάλουν στην προστασία του περιβάλλοντος. Σχετική περίπτωση είναι η γεωργική παραγωγή που δεν προορίζεται για τη διατροφή, αλλά ευνοεί την παραγωγή πρώτων υλών προς επεξεργασία και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (βιομάζα/βιοκαύσιμα). Πέρα από τις προβλεπόμενες ενισχύσεις στα πλαίσια των μέτρων αναδάσωσης, η ανάπτυξη του τομέα εκτός των προϊόντων διατροφής θα πρέπει να συνοδευτεί από φορολογικά μέτρα που θα πρέπει να προσδιοριστούν. Στα πλαίσια αυτά, πρέπει να ληφθεί υπόψη η συνολική ενέργεια και το οικολογικό ισοζύγιο.

2.7. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καθόρισε πολυάριθμα μέτρα που επιτρέπουν να επιτευχθεί ανά τομέα ο στόχος της προστασίας. Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα διευκολύνουν τη χρήση των αγροτικών εκτάσεων που είναι συμβατή με την προστασία και τη βελτίωση του περιβάλλοντος, του τοπίου και των χαρακτηριστικών του, των φυσικών πόρων, του εδάφους και των γενετικών πόρων. Θα συμπληρωθούν με μέτρα για τις μειονεκτικές ζώνες με στόχο τη διατήρηση βιώσιμων αγροτικών κοινοτήτων και μιας βιώσιμης γεωργικής δραστηριότητας και τη βιώσιμη διαχείριση και ανάπτυξη των δασών. Η διατήρηση και η υποστήριξη όλων των εκμεταλλεύσεων, όπως αναφέρεται στην παράγραφο 2.3, αποτελούν τη βάση του αειφόρου χαρακτήρα της γεωργίας και των τοπικών διαρθρώσεων.

2.8. Το οπλοστάσιο των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων που προτείνει η Επιτροπή δεν φαίνεται πιο δεσμευτικό από τα μέτρα που ισχύουν σήμερα. Ωστόσο, η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ στα πλαίσια της Ατζέντα 2000 εξαρτά τις άμεσες πληρωμές της ΚΓΠ από το σεβασμό ορισμένων περιβαλλοντικών απαιτήσεων από τα κράτη μέλη. Αυτή η οικοεξάρτηση θα πρέπει να ελέγχεται από αυτά τα κράτη, προκειμένου να αποφευχθεί η θέσπιση μέτρων συστηματικού χαρακτήρα σε επίπεδο ΕΕ, τα οποίο θα αποδεικνύονταν ακατάλληλα για ορισμένα εθνικά πλαίσια.

Τα μέσα της ΚΓΠ αποτελούν μόνο ένα τμήμα της κοινοτικής πολιτικής για την προστασία του γεωργικού περιβάλλοντος. Τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν στη διάθεσή τους ένα σύνολο δικών τους μέτρων, για να προλαμβάνουν τις ρυπάνσεις και να διατηρούν τη φυσική κληρονομιά τους.

Για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του αύριο, οι παραγωγοί θα πρέπει να προχωρήσουν σε προσεκτική εξέταση των πρακτικών τους και να βελτιώσουν ακόμη περισσότερο τη χρήση των παραγωγικών παραγόντων, χωρίς να καταλήξουν σε εντατικοποίηση της παραγωγής και εγκατάλειψη των εκτάσεων. Έχει μεγάλη σημασία να τεθεί η ευρωπαϊκή γεωργία στην πορεία προς τη βιώσιμη ανάπτυξη με την προώθηση ενεργειών που θα διασφαλίζουν την συγκρότηση ενός ευρωπαϊκού προτύπου που να σέβεται το περιβάλλον, να είναι οικονομικά βιώσιμο και κοινωνικά αποδεκτό και να μπορεί να υπολογίζει στον ενεργό και πρωτοβουλιακό ρόλο των τοπικών αρχών από την άποψη της υποστήριξης και της προώθησης της βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης.

Οι παραγωγοί θα πρέπει να είναι διατεθειμένοι να τηρούν ένα ελάχιστο όριο περιβαλλοντικών κανόνων χωρίς αντιστάθμισμα. Αντιθέτως, στους γεωργούς που παρέχουν ανώτερη περιβαλλοντική υπηρεσία, θα είναι δίκαιο η υπηρεσία αυτή να αμείβεται μέσω των κατάλληλων αγροπεριβαλλοντικών μέτρων.

Ο οριζόντιος διακανονισμός που θεσπίζει κοινούς κανόνες για τα καθεστώτα άμεσης υποστήριξης στα πλαίσια της κοινής γεωργικής πολιτικής θα εφαρμοστεί επίσης στις πληρωμές που καταβάλλονται κατ ευθείαν στους παραγωγούς, με εξαίρεση εκείνες που προβλέπονται στα πλαίσια της αγροτικής ανάπτυξης. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα περιβαλλοντικά μέτρα που θεωρούν κατάλληλα λαμβάνοντας υπόψη τις χρησιμοποιούμενες γεωργικές εκτάσεις καθώς και τις σχετικές παραγωγές.

Πέραν των μέσων που προβλέπονται στα πλαίσια του οριζόντιου διακανονισμού, έχει προταθεί η ένταξη ειδικών περιβαλλοντικών μέτρων στις υπό εξέταση οργανώσεις αγοράς. Για την επιπλέον πριμοδότηση της εκτατικοποίησης, το ανώτατο όριο του 1,4 ΜΧΖ/εκτάριο υπολογίζεται με βάση το συνολικό αριθμό των ενήλικων βοοειδών και αιγοπροβάτων. Όσον αφορά τη βασική πριμοδότηση, καταβάλλεται για ζώα μέχρι 2 ΜΧΖ/εκτάριο.

Όσον αφορά την παραγωγή βοείου κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων, οι ενισχύσεις θα βασίζονται στην έκταση και θα καταβάλλονται στα κράτη μέλη που στη συνέχεια θα εξασφαλίζουν την κατανομή τους σε συνάρτηση με την υποστήριξη ή την προώθηση που επιθυμούν να παράσχουν στους τύπους παραγωγής που σέβονται το περιβάλλον. Στον τομέα των αροτραίων καλλιεργειών, η Επιτροπή προτείνει να διατηρηθεί το μέτρο της παύσης της καλλιέργειας, στα πλαίσια του οποίου η εθελοντική προσωρινή παύση καλλιέργειας μπορεί να καθιερωθεί έως και για το 10 % της βασικής έκτασης της εκμετάλλευσης για περίοδο έως 5 έτη.

Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της διάσκεψης του Κορκ για την αγροτική ανάπτυξη, οι περιφέρειες θα κληθούν να αναπτύξουν ολοκληρωμένα προγράμματα για την αειφόρο ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών. Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα θα αποτελούν υποχρεωτικά μέρος όλων των προγραμμάτων αυτών. Αυτά τα προγράμματα θα προωθήσουν τη θέσπιση μέτρων που υπερβαίνει τα στοιχειώδη πρότυπα προστασίας του περιβάλλοντος, θα συμμετάσχουν στη διαφοροποίηση των οικονομικών δραστηριοτήτων στο πεδίο του τουρισμού και θα παράσχουν ειδική υποστήριξη στις γεωργικές επιχειρήσεις που φροντίζουν για την προστασία του περιβάλλοντος. Η επιμόρφωση των παραγωγών θα αποτελέσει κύριο σκέλος των μέτρων αυτών προκειμένου να προστατευθεί καλύτερα το περιβάλλον και να εφαρμοστούν μέθοδοι παραγωγής συμβατοί με τη διατήρηση του τοπίου.

Η γνωμοδότηση δεν πρέπει να παραβλέψει την πτυχή "ανθρώπινοι πόροι", γιατί έχει βασική σημασία στη νέα πολιτική αγροτικής ανάπτυξης. Θα εξακολουθήσει να παρέχεται υποστήριξη στη μεταφορά των γεωργικών εκμεταλλεύσεων με τα μέτρα για την εγκατάσταση των νέων γεωργών, που πρέπει να συμμετάσχουν στον προβληματισμό για το όλο θέμα, και για την ενθάρρυνση των παλαιών γεωργών να προσανατολισθούν προς την πρόωρη συνταξιοδότηση. Τα μέτρα αυτά, σε συνδυασμό με τα μέτρα που αφορούν την κατάρτιση, θα καταστήσουν δυνατή την αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού των αγροτικών περιοχών.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά προγράμματα προσφέρουν ενίσχυση στους γεωργούς, οι οποίοι δεσμεύονται με σύμβαση να παρέχουν υπηρεσίες προστασίας του περιβάλλοντος και διατήρησης του τοπίου. Η ενίσχυση αυτή υπολογίζεται σε συνάρτηση με το κόστος και την απώλεια εισοδήματος που υφίσταται ο γεωργός που ασκεί την δραστηριότητά του σε συνάρτηση με το περιβάλλον.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα καλύπτουν τους τρόπους εκμετάλλευσης που είναι συμβατοί με την προστασία του περιβάλλοντος και όλων των στοιχείων του (πανίδα, χλωρίδα, έδαφος, υδάτινα αποθέματα, τοπίο κ.λπ.). Όμως οι ενισχύσεις χορηγούνται μόνο για τα μέτρα που προχωρούν πέρα από την απλή εφαρμογή ορθών γεωργικών πρακτικών. Αυτό υπονοεί ότι ο γεωργός τηρεί ήδη τις ελάχιστες περιβαλλοντικές απαιτήσεις.

3. Συμπεράσματα

Η αειφόρος γεωργία προϋποθέτει τον σεβασμό του περιβάλλοντος. Οι προτάσεις της Επιτροπής προσφέρουν στα κράτη μέλη και στις περιφέρειες τα αναγκαία μέσα για να εξασφαλισθεί η τήρηση των ελάχιστων περιβαλλοντικών κανόνων και να προωθηθεί η προστασία και η βελτίωση της μοναδικής ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής κληρονομιάς. Η γεωργία επιτελεί διάφορες λειτουργίες: διατροφή, χρήση του εδάφους, διατήρηση του τοπίου και του φυσικού χώρου. Δεν θα είναι δυνατό να εφαρμοστεί μια διαδικασία αειφόρου ανάπτυξης παρά μόνο αν είναι εξασφαλισμένη η οικονομική βιωσιμότητα της γεωργίας και αν λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικές ανησυχίες κατά τρόπο συμβατό προς τις οικονομικές προοπτικές του τομέα.

Η ΕΤΠ θεωρεί ότι το σύνολο της γεωργικής Ευρώπης πρέπει να είναι συμβατό προς το περιβάλλον. Πρέπει να καθοριστούν και να τηρηθούν γενικές αρχές. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, η γεωργική Ευρώπη πρέπει:

α) να ελέγχει πλήρως τις διαδικασίες παραγωγής και να υποστηρίζει τις οικολογικές μεθόδους (λογικό εμπλουτισμό του εδάφους, προτίμηση φυσικών λιπασμάτων, εκτατικοποιημένη γεωργία, αμειψισπορά κ.λπ.), ιδιαίτερα στις λεκάνες απορροής των ποταμών,

β) να ελέγχει, σε συνεννόηση με τα ευρωπαϊκά ή παγκόσμια υγειονομικά όργανα, την οικοτοξικότητα των γεωργικών προϊόντων επεξεργασίας πριν από τη διάθεσή τους στην αγορά. Έτσι, οι γεωργοί θα διαθέτουν ένα όσο το δυνατό πιο εξαντλητικό κατάλογο των προϊόντων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη γεωργία χωρίς κίνδυνο για το περιβάλλον,

γ) να διευκρινιστεί με σαφήνεια η έννοια "βιολογική γεωργία" μέσω της κατάρτισης συγκεκριμένων προδιαγραφών και να συνεχίσει να ελέγχεται η εφαρμογή της,

δ) να ολοκληρωθεί η βιολογική γεωργία με την αναγνώριση της παραδοσιακής τοπικής γεωργίας,

ε) να καταρτιστεί κοινή γεωργική πολιτική που θα σέβεται το περιβάλλον, θα αναγνωρίζει το επαγγελματικό ήθος των παραγωγών και θα τους εξασφαλίζει ένα λογικό εισόδημα αντί να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των επαγγελματικών οργανώσεων και των γεωργικών, γεωργοδιατροφικών και χρηματοπιστωτικών ομάδων πίεσης· όλα τα τρόφιμα που παράγονται και εισάγονται στην ΕΕ πρέπει να πληρούν τα υψηλότερα πρότυπα από την άποψη της υγιεινής και της υγείας. Όλες οι χώρες της ΕΕ οφείλουν να αποδεχθούν και να συμμορφωθούν με τα πρότυπα αυτά,

στ) να μειωθεί η χρήση των αζωτούχων αλάτων για τον εμπλουτισμό των εδαφών,

ζ) να καταβληθεί μέριμνα για τον καθορισμό ορθών περιορισμών που θα αντισταθμίζονται χρηματοδοτικά εάν ξεπερνούν το φυσιολογικό πλαίσιο, ούτως ώστε να διατηρηθεί η επιχειρηματική πρωτοβουλία και το επιχειρηματικό πνεύμα μεταξύ των γεωργών,

η) να επιβληθεί σε όλα τα κράτη μέλη η υποχρέωση ταυτόχρονου σεβασμού των κοινοτικών μέτρων. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, θα φορολογούνται οι παραβάτες,

θ) να μην λησμονηθεί ο γεωργός κατά την κατάρτιση και χρηματοδότηση των κοινωνικών πολιτικών (υποστήριξη στις μικρές εκμεταλλεύσεις, αντικατάσταση του γεωργού που συνταξιοδοτείται, διατήρηση της κοινωνικής ζωής της υπαίθρου, κατάρτιση των γεωργών),

ι) να χρησιμοποιούνται μέθοδοι γεωργικής παραγωγής που να αυξάνουν τη διατήρηση των φυσικών πόρων: του εδάφους (γεωργία διατήρησης των εδαφών), του ύδατος (χρήση μεθόδων άρδευσης χαμηλής κατανάλωσης ύδατος, ενάντια στη μόλυνση των επιφανειακών υδάτων), της πανίδας και της χλωρίδας.

Βρυξέλλες, 17 Φεβρουαρίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Jos Chabert

(1) ΕΕ C 173 της 19.6.1999, σ. 2.

(2) Ομιλία του κ. Fischler με την ευκαιρία της άτυπης συνεδρίασης του Συμβουλίου Γεωργίας στις 30 Μαΐου - 1 Ιουνίου 1999, στη Δρέσδη.

(3) Οδηγία 91/676/EOK του Συμβουλίου, της 12.12.1991, σχετικά με την προστασία των υδάτων από τη ρύπανση των νιτρικών αλάτων γεωργικής προέλευσης (ΕΕ L 375 της 31.12.1991, σ. 1-8).

(4) Κανονισμός του Συμβουλίου της 30.6.1992 για τη θέσπιση κοινοτικού καθεστώτος ενισχύσεων στα δασοκομικά μέτρα και στη γεωργία (ΕΕ L 215 της 30.7.1992, σ. 96-99).