[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 20.2.2009

COM(2009) 79 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ, ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Πέντε έτη διευρυμένης ΕΕ – Οικονομικά επιτεύγματα και προκλήσεις –

{SEC(2009) 177}

ΠΕΝΤΕ ΕΤΗ ΔΙΕΥΡΥΜΕΝΗΣ ΕΕ – ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΟΡΟΣΗΜΟ

Δώδεκα χώρες από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και τη Μεσόγειo ενώθηκαν με την Ευρωπαϊκή Ένωση σε δύο κύματα το 2004 και το 2007. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη διεύρυνση της ΕΕ και για ιστορικό βήμα προς την ενοποίηση της Ευρώπης, μετά από αρκετές δεκαετίες διαίρεσης λόγω του ψυχρού πολέμου. Πέντε έτη μετά τις προσχωρήσεις του 2004, η διεύρυνση εμφανίζεται ως μείζονος σημασίας επιτυχία για την ΕΕ και τους πολίτες της, που εκπληρώνει έναν από τους αρχικούς στόχους της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Με το πλήθος τους και το δυναμισμό τους, τα νέα κράτη μέλη έκαναν την ΕΕ ισχυρότερη και πολιτισμικά πλουσιότερη. Η διαδικασία διεύρυνσης συνέβαλε στην οικοδόμηση και τη στερέωση της δημοκρατίας μετά την πτώση των κουμουνιστικών καθεστώτων. Ενίσχυσε την ευρωπαϊκή ασφάλεια, παρέχοντας ένα νευραλγικής σημασίας πόλο σταθερότητας σε περίοδο συγκρούσεων και αναστατώσεων εντός και γύρω από την ήπειρό μας. Έδωσε μεγάλη ώθηση στις οικονομίες και βελτίωσε το επίπεδο διαβίωσης στα νέα κράτη μέλη, κατά τρόπο επωφελή και για τα παλαιά κράτη μέλη, ιδίως με την παροχή νέων ευκαιριών για εξαγωγές και επενδύσεις. Ενίσχυσε την οικονομία της Ένωσης συνολικά, προσφέροντας παράλληλα τα πλεονεκτήματα της ενσωμάτωσης σε μια ευρύτερη εσωτερική αγορά.

Με την επίσπευση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η διεύρυνση προετοίμασε επίσης την Ευρώπη καλύτερα για να δεχθεί τα πλεονεκτήματα και να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης, καθιστώντας την ανταγωνιστικότερη στον κόσμο. Ακόμη, η διευρυμένη ΕΕ σταθμίζεται σοβαρότερα όταν αντιμετωπίζονται θέματα παγκόσμιου ενδιαφέροντος, όπως η κλιματική αλλαγή ή η διεθνής οικονομική κρίση. Γενικά, η προσχώρηση των 12 νέων κρατών μελών αύξησε τη βαρύτητα της παρουσίας της ΕΕ στον κόσμο και την κατέστησε ισχυρότερο διεθνή παίκτη, τόσο από άποψη οικονομική όσο και πολιτική.

Σε συνδυασμό με τη συνοδευτική αναλυτική έκθεση[1], η παρούσα ανακοίνωση επικεντρώνεται στις οικονομικές παραμέτρους της διεύρυνσης, εκτιμά τα μέχρι τώρα οικονομικά επιτεύγματα και εντοπίζει τις βασικές επικείμενες προκλήσεις. Η διεύρυνση ήταν κατάσταση με κερδισμένους όλα τα μέρη, τα παλαιά και τα νέα κράτη μέλη και την Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά. Παρά τους φόβους ότι θα μπορούσε να προκληθεί διαταραχή των οικονομικών και κοινωνικών συστημάτων των παλαιών κρατών μελών, η πείρα έδειξε ότι καμία από αυτές τις ζοφερές προβλέψεις δεν ήταν δικαιολογημένη.

Όμως, όταν υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλότητα, απαιτούνται καλύτερος συντονισμός και βαθύτερη ολοκλήρωση. Η συνθήκη της Λισαβόνας εξετάζει τις θεσμικές επιπτώσεις των διαδοχικών διευρύνσεων. Η διεύρυνση και η εμβάθυνση στην ΕΕ συμβάδισαν πάντοτε, και θα εξακολουθήσουν να συμβαδίζουν. Φυσικά, θα υπάρξουν προκλήσεις (όπως και στις μελλοντικές διευρύνσεις), αλλά η ΕΕ διαθέτει τα μέσα να τις αντιμετωπίσει.

***

Οι πλέον πρόσφατες διευρύνσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση της οικονομικής ευημερίας για όλους τους πολίτες της ΕΕ και κατέστησαν την Ευρώπη ισχυρότερο παράγοντα στην διεθνή οικονομία. Η διεύρυνση συνέβαλε στην περαιτέρω ελευθέρωση του δυναμικού ανάπτυξης και αύξησε την προσαρμοστική ικανότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας με την εμβάθυνση της οικονομικής ολοκλήρωσης και την τόνωση της ανταγωνιστικότητας. Η διευρυμένη ΕΕ αποτελεί πλέον το μεγαλύτερο ολοκληρωμένο οικονομικό χώρο στον κόσμο, που καλύπτει πλέον του 30% του παγκόσμιου ΑΕΠ και πλέον του 17% των παγκόσμιων εμπορικών συναλλαγών (χωρίς να περιλαμβάνονται οι εμπορικές συναλλαγές στο εσωτερικό της ΕΕ).

Στη διασφάλιση της επιτυχίας αυτής σημαντικό ρόλο έπαιξαν το θεσμικό και το νομικό πλαίσιο και οι κοινές πολιτικές της ΕΕ. Η μακροοικονομική σταθερότητα, η θεσμική συγκρότηση, η κανονιστική σύγκλιση, οι βελτιώσεις της διακυβέρνησης, η εμπορική ολοκλήρωση και η ελευθέρωση της κυκλοφορίας των κεφαλαίων πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρη την ενταξιακή διαδικασία, έτσι ώστε ήδη πριν από την περίοδο 2004/2007 ήταν ορατά πολλά οφέλη. Η προσχώρηση στην ΕΕ εδραίωσε τις οικονομικές πολιτικές, δημιούργησε σταθερό και ανταγωνιστικό οικονομικό περιβάλλον και έδωσε ώθηση στις δημόσιες επενδύσεις σε ανθρώπινους πόρους και υποδομή, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό ευρείες ευκαιρίες για ιδιωτικές πρωτοβουλίες. Από τις νέες αυτές ευκαιρίες επωφελήθηκαν ταχέως επενδυτές απ’ όλα τα κράτη μέλη και απ’ όλο τον κόσμο, προκαλώντας χωρίς προηγούμενο εισροή ιδιωτικών κεφαλαίων στα νέα κράτη μέλη. Για τη διαδικασία αυτή, ιδιαίτερα ευνοϊκό περιβάλλον διαμόρφωσαν η επιτάχυνση της οικονομικής ολοκλήρωσης που προκλήθηκε με την εισαγωγή του ευρώ, ή την προοπτική της, και η ταχεία παγκοσμιοποίηση. Επίσης θα πρέπει να υπογραμμιστεί η πλήρης και επιτυχής ένταξη των νέων κρατών μελών στην πολιτική για την απασχόληση και στην κοινωνική πολιτική της ΕΕ. Τα εντυπωσιακά αυτά αποτελέσματα δείχνουν την υποστηρικτική αξία των σφριγηλών μεταρρυθμιστικών προσπαθειών, συνδυασμένων με το πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ.

Επιχειρηματίες και πολίτες σε ολόκληρη τη διευρυμένη ΕΕ έχουν αποκομίσει συγκεκριμένα οφέλη. Στα παλαιά κράτη μέλη οι επιχειρήσεις με εξαγωγικό προσανατολισμό πραγματοποίησαν σημαντικά κέρδη παραγωγικότητας και η διακίνηση εργαζομένων άμβλυνε τα σημεία συμφόρησης σε όσες χώρες άνοιξαν τις αγορές εργασίας τους. Τα νέα κράτη μέλη εμφάνισαν ταχεία αύξηση παραγωγικότητας, μείωση της ανεργίας και ταχεία σύγκλιση του εισοδήματος. Τα τέσσερα νέα κράτη μέλη που προσχώρησαν στη ζώνη του ευρώ μετά τη διεύρυνση επωφελήθηκαν ακόμη περισσότερο, διότι εξάλειψαν τον συναλλαγματικό κίνδυνο, μείωσαν το κόστος των συναλλαγών και απέκτησαν πρόσβαση σε κεφάλαιο με χαμηλότερα επιτόκια.

Η ταχεία ολοκλήρωση απέφερε πολλά οφέλη για την ανάπτυξη, ενώ συγχρόνως δημιούργησε αδυναμίες σε ορισμένα από τα νέα κράτη μέλη, τις οποίες επέτεινε η τρέχουσα οικονομική και χρηματοδοτική κρίση. Οι ξένες επενδύσεις στα νέα κράτη μέλη αυξήθηκαν ταχέως και έδωσαν ώθηση στην οικονομική αναδιάρθρωση, την ανάπτυξη και την απασχόληση. Όμως, σε αρκετές χώρες, η ταχεία και χωρίς έλεγχο αύξηση του εσωτερικού δανεισμού, ενισχυόμενη από τον εξωτερικό δανεισμό, υπερθέρμανε την οικονομία και οδήγησε σε μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα, σε έντονες αυξήσεις του κόστους εργασίας που εξουδετέρωσε τις αυξήσεις παραγωγικότητας, και σε πολύ υψηλές τιμές ακινήτων. Το αποτέλεσμα ήταν ότι σε ορισμένες χώρες το ξένο κεφάλαιο διοχετεύθηκε με συνεχώς αυξανόμενο ρυθμό σε μη παραγωγικές χρήσεις. Με τη μεγάλη αύξηση του κόστους κεφαλαίου που προκλήθηκε λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, οι χώρες με μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα ισοζυγίου ήδη αντιμετωπίζουν σημαντικότατες διαρθρωτικές προκλήσεις. Πάντως αυτές οι προκλήσεις δεν εμφανίζονται μόνο στα νέα κράτη μέλη, αλλά παρόμοια προβλήματα αντιμετωπίζουν και ορισμένα από τα παλαιά.

Τώρα η διευρυμένη ΕΕ είναι καλύτερα τοποθετημένη για την αντιμετώπιση των σημερινών και των μελλοντικών προκλήσεων. Τ ο αναθεωρημένο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης παρέχει μεσοπρόθεσμα έρεισμα που υποστηρίζει την αξιοπιστία της φορολογικής πολιτικής, ενώ ταυτόχρονα δίνει δυνατότητα επαρκούς ευελιξίας βραχυπρόθεσμα. Παράλληλα, η αναθεωρημένη διαδικασία της Λισαβόνας συμβάλλει στον εντοπισμό των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που είναι αναγκαίες για την περαιτέρω ενίσχυση του δυναμικού και της βιωσιμότητας της ανάπτυξης, καθώς και την εστίαση σε αυτά. Η εν λόγω διαδικασία έχει υποστηριχθεί με την πολιτική συνοχής, η οποία έδωσε στους στόχους της Λισαβόνας τη μορφή στρατηγικών για την περιφερειακή εξέλιξη και ανάπτυξη. Η πολιτική συνοχής απετέλεσε ουσιώδη στήριξη για τα κράτη μέλη της Επιτροπής τόσο από άποψη ζωτικής χρηματοδοτικής βοήθειας και απολύτως αναγκαίας πείρας, με στήριξη από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και, ανάλογα με την περίπτωση, από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα για την Ανασυγκρότηση και την Ανάπτυξη. Ο ενισχυμένος μηχανισμός για τη στήριξη του ισοζυγίου πληρωμών παρέχει στην ΕΕ τη δυνατότητα να προσφέρει επαρκή χρηματοδοτική στήριξη στα κράτη μέλη που δεν έχουν ενταχθεί στο χώρο ευρώ, και τα οποία χρειάζονται προσωρινή βοήθεια για την απρόσκοπτη προσαρμογή τους. Οι εν λόγω μηχανισμοί στήριξης είναι ήδη διαθέσιμοι στα νέα κράτη μέλη, και είναι δυνατή με αυτούς η προώθηση της αναγκαίας προσαρμογής.

ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑΣ

Η ενταξιακή διαδικασία συνέβαλε σε σημαντική βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης στα νέα κράτη μέλη, με ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής εντός της Ένωσης. Το κατά κεφαλή εισόδημα ανήλθε από 40% του μέσου όρου για τα παλαιά κράτη μέλη το έτος 1999 στο 52% το έτος 2008. Εκτιμάται ότι η ενταξιακή διαδικασία τόνωσε την οικονομική ανάπτυξη στα νέα κράτη μέλη κατά 1¾ ποσοστιαίες μονάδες ετησίως κατά το χρονικό διάστημα 2000-08, ενώ η ανάπτυξη αυξήθηκε από 3½% κατά μέσο όρο την περίοδο 1999-2003 σε 5½% την περίοδο 2004-08. Στα παλαιά κράτη μέλη η ανάπτυξη δέχτηκε επίσης τον ευεργετικό αντίκτυπο της διεύρυνσης (με σωρευτική επαύξηση της παραγωγής κατά ½% περίπου στην ίδια χρονική περίοδο), ειδικά στις χώρες στις οποίες αυξήθηκαν οι εμπορικές συναλλαγές στα νέα κράτη μέλη και οι επενδύσεις σε αυτά. Η ανάπτυξη στα νέα κράτη μέλη βασικά μπορεί να αποδοθεί σε συσσώρευση κεφαλαίου και σε αύξηση της παραγωγικότητας, παράγοντες από τους οποίους καθένας συνέβαλε κατά πλέον των 2 εκατοστιαίων μονάδων ετησίως στην περίοδο 1999-2008. Λόγω της αναδιάρθρωσης στις επιχειρήσεις, κατά την περίοδο 1999-2003 η συμβολή της εργασίας ήταν αρνητική. Από το 2004 και μετά, στα νέα κράτη μέλη η έντονη ανάπτυξη της απασχόλησης κατά 1½% περίπου ετησίως συμβάδισε με δυναμική δημιουργία θέσεων απασχόλησης στα παλαιά κράτη μέλη (περίπου 1% ετησίως μετά τη διεύρυνση).

Η ταχεία εμπορική ολοκλήρωση έδωσε ώθηση στον αποτελεσματικότερο καταμερισμό της εργασίας και ενίσχυσε την ανταγωνιστικότητα στην ΕΕ. Ο βαθμός ανοίγματος στο εμπόριο στα νέα κράτη μέλη έφθασε σε πολύ υψηλά επίπεδα. Το μέσο μερίδιο στο ΑΕΠ των εξαγωγών και εισαγωγών στα κράτη αυτά ήδη ανέρχεται στο 56% του ΑΕΠ, έναντι 47% πριν από τη διεύρυνση. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο σε σχέση με τα παλαιά κράτη μέλη, όπου το αντίστοιχο επίπεδο τοποθετείται σε 38%. Η ολοκλήρωση με τα παλαιά κράτη μέλη και, ειδικότερα μεταξύ των ιδίων των νέων κρατών μελών, εντατικοποιήθηκε ταχέως. Το έτος 2007 περίπου το 80% του συνόλου των εξαγωγών των νέων κρατών μελών κατευθύνθηκε προς το υπόλοιπο της ΕΕ, ενώ 19½% των εξαγωγών κατευθύνθηκε προς άλλα νέα κράτη μέλη (σε σύγκριση με 13¼% το έτος 1999). Τα παλαιά κράτη μέλη διοχέτευσαν το 7½% των εξαγωγών τους προς τα νέα κράτη μέλη, έναντι 4¾% που ήταν μια δεκαετία πριν. Τα νέα κράτη μέλη κατέκτησαν μερίδια αγοράς, με αύξηση της εντάσεως κεφαλαίων και τεχνολογίας στις εξαγωγές τους, κατά μεγάλο μέρος λόγω επενδύσεων των παλαιών κρατών μελών. Το 2006, τα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας κατέλαβαν το 14% των συνολικών εξαγωγών των νέων κρατών μελών, σημειώνοντας αύξηση έναντι του 11% το 1999 και πλησιάζοντας το 16% που σημειώθηκε στα παλαιά κράτη μέλη. Οι βελτιώσεις στο πεδίο αυτό υπερκάλυψαν τις απώλειες ανταγωνιστικότητας όσον αφορά το κόστος, τις οφειλόμενες σε πραγματική ανατίμηση των συναλλαγματικών ισοτιμιών (η οποία πρόσφατα έχει αναστραφεί σε κάποιο βαθμό). Η αυξημένη εμπορική ολοκλήρωση στην ΕΕ αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα, και με τον τρόπο αυτό ενισχύει το αναπτυξιακό δυναμικό καθώς και την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ ως συνόλου. Τα νέα κράτη μέλη διπλασίασαν το αθροιστικό μερίδιο εμπορικών συναλλαγών τους από το 1999 σε 4%, βοηθώντας την ΕΕ ως σύνολο να συγκρατήσει τη μείωση του μεριδίου της στην αγορά (που μειώθηκε κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες σε 38¼% το έτος 2007) λόγω των ταχέως αυξανόμενων μεριδίων των αναδυόμενων οικονομιών στο παγκόσμιο εμπόριο.

Τα νέα κράτη μέλη εκσυγχρόνισαν ταχέως τις οικονομίες τους. Ανέπτυξαν οικονομίες αγοράς που λειτουργούν και την ικανότητα να ανταποκρίνονται στις ανταγωνιστικές πιέσεις και στις δυνάμεις της αγοράς στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς. Επίσης, με αύξοντα ρυθμό, ευθυγράμμισαν τις παραγωγικές δομές τους προς τις αντίστοιχες των παλαιών κρατών μελών. Στα νέα μέλη η γεωργία και η μεταποίηση παραμένουν σημαντικότεροι κλάδοι (με ποσοστά 4½% και 21¼% του ΑΕΠ αντιστοίχως το 2006, έναντι 1½%και 16¾% στα παλαιά κράτη μέλη). Πάντως, τα τελευταία έτη σημειώθηκαν πρόοδοι στην οικονομία τη βασιζόμενη στις υπηρεσίες και στην οικονομία έντασης γνώσης. Το μερίδιο των υπηρεσιών στο ΑΕΠ αυξήθηκε από 56% του ΑΕΠ το έτος 1995 σε 63% το έτος 2006, έναντι 72% του ΑΕΠ στα παλαιά κράτη μέλη. Τα ανερχόμενα μερίδια των εξαγωγών με ένταση τεχνολογίας και της απασχόλησης σε τομείς με ένταση γνώσης (3,5% του συνόλου απασχόλησης σε σύγκριση με 5% περίπου στα παλαιά κράτη μέλη) και τα αυξημένα επίπεδα εκπαίδευσης δείχνουν επίσης ότι στα νέα κράτη μέλη σημειώνεται ταχεία πρόοδος στον εκσυγχρονισμό της οικονομίας, που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για περαιτέρω ταχεία μείωση των διαφορών που υπάρχουν τώρα. Επιπλέον, τα νέα κράτη μέλη προχώρησαν σε μεταρρυθμίσεις, τις οποίες πρέπει να συνεχίσουν, ώστε να ενισχύσουν το κράτος δικαίου και να εκσυγχρονίσουν τα δικαιακά τους συστήματα.

Οι επενδύσεις των παλαιών κρατών μελών αποτέλεσαν βασικό μοχλό του οικονομικού μετασχηματισμού στα νέα κράτη μέλη. Κατά την προετοιμασία για την ένταξη, τα νέα κράτη μέλη πραγματοποίησαν μεγάλες προόδους προς τη μακροοικονομική σταθερότητα και υιοθέτησαν ταχέως τα νομικά και θεσμικά πλαίσια της ΕΕ. Η στήριξη της ΕΕ, όπως τα προενταξιακά μέσα, ήταν πρωταρχικός παράγων στήριξης της διαδικασίας αυτής. Το αποτέλεσμα ήταν να φθάσουν σε κορυφαία επίπεδα οι ξένες επενδύσεις, με μεγάλη ώθηση στην ανάπτυξη και στην απασχόληση. Επίσης, ήταν σημαντικός ο θετικός αντίκτυπος μακροπρόθεσμα στο αναπτυξιακό δυναμικό, μέσω της μεταφοράς γνώσεων, των μεγάλων αυξήσεων στην παραγωγικότητα, της έντασης του ανταγωνισμού και της περαιτέρω πειθαρχίας στις οικονομικές πολιτικές. Ιδιαίτερα υψηλές ήταν οι ξένες επενδύσεις στον οικονομικό τομέα. Έτσι, η ιδιοκτησία από ξένους στον τραπεζικό τομέα στα νέα κράτη μέλη κυμαίνεται πλέον από 100% στην Εσθονία και τη Σλοβακία, μέχρι 30% περίπου στη Σλοβενία (σε σύγκριση με κάτω του 20% κατά μέσον όρο στην ζώνη ευρώ). Επίσης, ισχυρή παρουσία στα νέα κράτη μέλη ανέπτυξαν ασφαλιστικοί όμιλοι από τα παλαιά κράτη μέλη. Η έντονη οικονομική αλληλεξάρτηση μεταξύ νέων και παλαιών κρατών μελών υπογραμμίζει τη σημασία που έχει η ενίσχυση της συνεργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ όσον αφορά την κανονιστική ρύθμιση και την επιτήρηση του χρηματοοικονομικού τομέα.

Οι επενδύσεις και οι δραστηριότητες που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνοχή υπήρξαν επίσης παράγων που συνετέλεσε στη διευκόλυνση της διαδικασίας αναδιάρθρωσης στα νέα κράτη μέλη, προκαλώντας ταυτόχρονα ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής σε ολόκληρη την Ένωση. Με την πολιτική αυτή υποστηρίχτηκε σημαντικά η ένταξη των νέων κρατών μελών στο παγκόσμιο σύστημα εμπορίου και στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά και αναπτύχτηκαν περαιτέρω οικονομικοί δεσμοί οι οποίοι προκάλεσαν σημαντικές ροές άμεσων ξένων επενδύσεων, με δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και αναβάθμιση του επιπέδου διαβίωσης. Στην εμβάθυνση της ολοκλήρωσης μεταξύ περιφερειών της ΕΕ και στην προαγωγή της διάδοσης της γνώσης συνέβαλαν επίσης τα προγράμματα εδαφικής συνεργασίας. Επιπλέον, η πολιτική για τη συνοχή ενίσχυσε το ενδογενές αναπτυξιακό δυναμικό στις χώρες αυτές, με βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας των οικονομιών τους. Τέλος, διευκόλυνε τη μετατόπιση εργαζομένων από παραδοσιακούς σε νέους οικονομικούς τομείς, η οποία είναι αναπόφευκτη σε μία τόσο ταχεία αναδιαρθρωτική εξέλιξη, ενισχύοντας έτσι τη βιώσιμη και ισόρροπη αναπτυξιακή διαδικασία.

Επίσης η ενταξιακή διαδικασία στην ΕΕ συντέλεσε στη διαμόρφωση νέου πλαισίου για κανονιστική ρύθμιση στην αγορά προϊόντων στα νέα κράτη μέλη, καθώς και στις πολιτικές ανταγωνισμού και κρατικών ενισχύσεων. Τα νέα κράτη μέλη παρουσιάζουν υψηλότερο μέρος ανοικτών διαδικασιών διαγωνισμού (5¾% του ΑΕΠ έναντι 3¼% του ΑΕΠ για την ΕΕ ως σύνολο το έτος 2007). Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωβαρομέτρου το 2007, στο 71% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (έναντι 63% στα παλαιά κράτη μέλη) υπάρχει η αίσθηση έντονης αύξησης του ανταγωνισμού. Επίσης, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο ανταγωνισμός αυξήθηκε σημαντικά στους τομείς των υπηρεσιών τηλεπικοινωνιών και ταχυδρομείων, που υπόκεινται σε ειδικά τομεακά κανονιστικά πλαίσια. Οι κρατικές ενισχύσεις στα νέα μέλη μειώθηκαν ως μερίδιο του ΑΕΠ από 1½% το 2000 σε ½% του ΑΕΠ το έτος 2006 (ελάχιστα επάνω από το επίπεδο που σημειώθηκε στα παλαιά κράτη μέλη). Παρά τις βελτιώσεις αυτές, οι οποίες διαδραμάτισαν κρίσιμο ρόλο στην προώθηση των δραστηριοτήτων των επιχειρήσεων, σε ορισμένα από τα νέα κράτη μέλη η ενίσχυση των νόμων περί ανταγωνισμού εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Επιπλέον, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις εξακολουθούν να αισθάνονται σχετική στενότητα σε τομείς όπως η πρόσβαση στη χρηματοδότηση, οι προσλήψεις εξειδικευμένου προσωπικού, η εφαρμογή νέων τεχνολογιών και η διαθεσιμότητα υποδομής.

Η ενσωμάτωση των γεωργικών αγορών και των αγροτικών οικονομιών των νέων κρατών μελών στην ΕΕ ολοκληρώθηκε χωρίς σημαντικά εσωτερικά οικονομικά ή κοινωνικά προβλήματα. Η προσεκτικά σχεδιασμένη ενταξιακή στρατηγική, σε συνδυασμό με σημαντικά προγράμματα επενδύσεων και αρωγής στις υποψήφιες χώρες κατά την προενταξιακή περίοδο, παρουσίασε ικανοποιητικά αποτελέσματα. Μαζί με το σωστό και ισόρροπο αποτέλεσμα των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, κατά τις οποίες δόθηκε μεγάλη έμφαση στην αγροτική ανάπτυξη και στη μετάβαση από τη στήριξη της αγοράς στην άμεση στήριξη του εισοδήματος, επιτεύχθηκε ομαλή ένταξη των νέων κρατών μελών στην εσωτερική αγορά γεωργίας και τροφίμων και στην κοινή γεωργική πολιτική. Η διευρυμένη αγορά της ΕΕ προσέφερε πολλές δυνατότητες στους κατόχους εκμεταλλεύσεων και στις γεωργικές επιχειρήσεις τροφίμων απ’ όλα τα κράτη μέλη και οδήγησε σε αύξηση διακοινοτικών εμπορικών συναλλαγών και των άμεσων ξένων επενδύσεων. Επίσης, η διεύρυνση ενίσχυσε τη θέση της ΕΕ στις διεθνείς αγορές γεωργικών προϊόντων.

Οι νέες επενδυτικές ευκαιρίες που δημιουργήθηκαν με τη διεύρυνση βοήθησαν τις επιχειρήσεις στα παλαιά κράτη μέλη να ενισχύσουν συνολικά την ανταγωνιστικότητά τους και να διασφαλίσουν την απασχόληση στο κράτος τους. Η διεύρυνση άνοιξε για τις επιχειρήσεις των παλαιών κρατών μελών νέες αγορές για εξαγωγές και ξένες επενδύσεις. Τους πρόσφερε ευκαιρίες αύξησης της απόδοσής τους και της ανταγωνιστικότητάς τους. Από την άποψη αυτή, με το καλώς εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό και ανάλογο νομικό, θεσμικό και κανονιστικό περιβάλλον, τα νέα κράτη μέλη προσφέρουν ευρείες ευκαιρίες. Αν και η αναδιάρθρωση είχε βραχυπρόθεσμα πολύ σημαντικό κόστος λόγω προσαρμογής, το κόστος αυτό συντελεί στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων της ΕΕ συνολικά, και τελικά συμβάλλει στη διασφάλιση θέσεων απασχόλησης και στην τόνωση της ανάπτυξης παντού στην ΕΕ. Όντως, σε διάφορους τομείς (μηχανικός εξοπλισμός, έπιπλα, ιατρικά όργανα, χημικά, ξύλο) οι επενδύσεις στα νέα κράτη μέλη συμβάδισαν με τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης στα παλαιά μέλη.

Οι εργαζόμενοι στα νέα κράτη μέλη επωφελήθηκαν από βελτιωμένες ευκαιρίες απασχόλησης στη χώρα τους και το εξωτερικό, αν και η διακίνηση εργαζομένων δημιούργησε οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε ορισμένα από τα νέα κράτη μέλη. Μετά από περισσότερο από μια δεκαετία οικονομικής αναδιάρθρωσης, οι αγορές εργασίας στα νέα κράτη μέλη παρουσίασαν ευρεία ανάκαμψη, η οποία άρχισε στις αρχές του 2003 και συνεχίστηκε με τη δημιουργία 3 εκατομμυρίων νέων θέσεων εργασίας μεταξύ 2003 και 2007. Το αποτέλεσμα ήταν πτώση της ανεργίας σε επίπεδα ανάλογα με το υπόλοιπο της Ένωσης (περίπου 7% το 2007), ενώ τα ποσοστά απασχόλησης ανήλθαν στο 60% περίπου. Πάντως, η παραμένουσα υψηλή μακροχρόνια ανεργία (περίπου 56% το 2006, περισσότερο από 13 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το μέσον όρο στα παλαιά κράτη μέλη) σημαίνει σημαντικές αναντιστοιχίες δεξιοτήτων. Επιπλέον, οι μισθοί αυξήθηκαν δυσανάλογα σε σχέση με την παραγωγικότητα σε διάφορες χώρες, με αποτέλεσμα απώλειες ανταγωνιστικότητας. Σε ορισμένα από τα νέα κράτη μέλη στα προβλήματα αυτά προστέθηκε η διακίνηση εργαζομένων προς το εξωτερικό (ειδικότερα στην Κύπρο, τη Λιθουανία, την Πολωνία και τη Ρουμανία). Η διακίνηση εργαζομένων δημιούργησε επίσης ανησυχίες για φυγή και σπατάλη εγκεφάλων, καθώς και έλλειψη εργαζομένων σε ορισμένους τομείς και επαγγέλματα, αν και η προσφορά ατόμων με υψηλή μόρφωση αυξάνει και οι βελτιούμενοι οικονομικοί όροι μείωσαν τα κίνητρα για εργασία στο εξωτερικό. Επιπλέον, οι εργαζόμενοι που επιστρέφουν τείνουν να εισάγουν νέες δεξιότητες, πολύτιμες για την οικονομία της πατρίδας τους. Επίσης η ευρεία έξοδος εργαζομένων είχε ως αποτέλεσμα ουσιαστικής σημασίας οικονομικές εισροές από το εξωτερικό (περίπου 5,50% του ΑΕΠ στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία και 1,50% του ΑΕΠ στην Πολωνία), ο οποίες στηρίζουν την εγχώρια οικονομία.

Πριν ακόμη υλοποιηθεί η διεύρυνση, στα παλαιά κράτη μέλη εγέρθηκαν ανησυχίες σχετικά με μαζική διακίνηση εργαζομένων. Συνολικά, το πλήθος ατόμων από νέα κράτη μέλη που διακινήθηκαν προς παλαιά κράτη μέλη είναι περιορισμένο (περίπου 3,60 εκατομμύρια, έναντι 1,60 εκατομμυρίων στο τέλος του 2003), και δεν αναμένεται σημαντική αύξηση, ακόμη και μετά την άρση των μεταβατικών περιορισμών που απομένουν σε ορισμένα κράτη μέλη. Η σχετική βαρύτητα αυτών των ροών από άποψη ενεργού πληθυσμού για κάθε χώρα είναι μικρή (περίπου 1% ή μικρότερη), με εξαίρεση την Ιρλανδία, όπου οι διακινούμενοι από νέα κράτη μέλη αντιπροσωπεύουν το 5% του ενεργού πληθυσμού της. Απολύτως, οι κύριες χώρες προορισμού ήταν το ΗΒ (που δέχθηκε περίπου το 1/3 των διακινηθέντων από την προσχώρηση και μετά), η Ισπανία (18%) και η Ιρλανδία (10%), αν και με την οικονομική κρίση σημαντικό μέρος αυτών των εργαζομένων ενδέχεται να επιστρέψει στη χώρα καταγωγής του. Ενώ κάποιες από τις ροές αυτές έχουν προκαλέσει διαταραχές σε μέρη της αγοράς εργασίας και είχαν και ορισμένες κοινωνικές επιπτώσεις, ο συνολικός αντίκτυπος είναι θετικός. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η κινητικότητα εντός ΕΕ μετά τη διεύρυνση δεν οδήγησε σε σοβαρές διαταραχές στην αγορά εργασίας. Η ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων αποτελεί σημαντική κατάκτηση που προσφέρει η ενωμένη Ευρώπη στους πολίτες της και στις επιχειρήσεις. Εκτιμάται ότι, μεσοπρόθεσμα, το πρόσφατο επίπεδο κινητικότητας εργαζομένων εντός ΕΕ προσθέτει 0,30% περίπου στο συνολικό ΑΕΠ της ΕΕ. Οι διακινούμενοι από τα νέα κράτη μέλη τείνουν να εργάζονται περισσότερο σε εργασίες χαμηλής εξειδίκευσης (1/3 των εργαζομένων, έναντι 10% για τους εργαζόμενους της χώρας), αν και διαθέτουν σχετικά σημαντικά προσόντα (40% των διακινούμενων υπάγονται στην κατηγορία των ατόμων υψηλής εξειδίκευσης, έναντι 25% για το εργατικό δυναμικό στα παλαιά κράτη μέλη). Οι εισερχόμενοι εργαζόμενοι συνέβαλαν στην κάλυψη των απαιτήσεων της αγοράς εργασίας και στη μείωση συμφορήσεων (π.χ. στους τομείς των κατασκευών και των υπηρεσιών), χωρίς να προκληθούν μείζονες διαταραχές στην αγορά εργασίας. Επίσης, σημαντικό χαρακτηριστικό αυτής της διακίνησης φαίνεται ότι είναι η προσωρινότητα: στο ΗΒ το 50% των πρόσφατα διακινηθέντων έχουν ήδη επιστρέψει στις χώρες καταγωγής τους. Η Επιτροπή κάλεσε τα κράτη μέλη να εξετάσουν εάν είναι ανάγκη να συνεχιστεί η εφαρμογή περιορισμών υπό το πρίσμα της κατάστασης στην αγορά εργασίας τους, με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων τους που απορρέουν από τις συνθήκες προσχώρησης όσον αφορά τις μεταβατικές ρυθμίσεις[2].

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΛΛΟΧΕΥΟΥΝ ΚΑΙ ΕΠΙΤΕΙΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΟΒΑΡΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΚΡΙΣΗ

Η τρέχουσα σοβαρή παγκόσμια οικονομική κρίση θέτει νέες μείζονες προκλήσεις για τις εθνικές πολιτικές . Η κρίση έχει αντίκτυπο σε όλα τα κράτη μέλη, μέσω της μείωσης των εμπορικών συναλλαγών, τον περιορισμό διαθεσιμότητας χρηματοδότησης, τη μείωση των πόρων των νοικοκυριών και την υποβάθμιση της εμπιστοσύνης. Έστω και αν και η συμμετοχή στην ΕΕ, και ακόμη περισσότερο η ένταξη στη ζώνη ευρώ, παρέχει προστασία και βάση για σταθερότητα που επεκτείνει τη ζώνη άνεσης για επενδυτές, η κρίση επιβραβεύει τις υγιείς εθνικές πολιτικές. Σε όλα τα κράτη μέλη όπου εμφανίστηκε εκρηκτική πιστωτική επέκταση, αναπτύχθηκε ανάλογη τρωτότητα, όπως η υψηλή εξάρτηση από ξένες αποταμιεύσεις και οι δυσχέρειες στους ισολογισμούς των επιχειρήσεων και στα νοικοκυριά. Η ΕΕ καταβάλλει προσπάθειες για την αποκατάσταση της σταθερότητας, της διαφάνειας και της εμπιστοσύνης στον πιστωτικό τομέα, όχι μόνο με αντιμετώπιση των εμφανέστερων αστοχιών αλλά και με κάλυψη της ανάγκης για βαθύτερη μεταρρύθμιση του κανονιστικού και του εποπτικού συστήματος.

Η οικονομική κρίση αποκάλυψε και άλλες αδυναμίες. Σε αρκετά νέα κράτη μέλη οι υπεραισιόδοξες προσδοκίες σχετικά με τα κέρδη των επιχειρήσεων και το εισόδημα των νοικοκυριών τροφοδότησαν εισροές κεφαλαίου και αύξηση πιστώσεων πέραν των λογικών ορίων ισορροπίας. Σε πολλές περιπτώσεις το αποτέλεσμα ήταν αφόρητα υψηλά ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Όσον αφορά την αύξηση των πιστώσεων, οι πιστώσεις προς νοικοκυριά, και ειδικότερα τα στεγαστικά δάνεια είχαν τη δυναμικότερη εξέλιξη, και συχνά οδήγησαν σε μη βιώσιμη διόγκωση της αγοράς ακινήτων. Επίσης, σε αρκετές χώρες επεκτάθηκαν εντυπωσιακά τα δάνεια σε ξένο νόμισμα. Αυτό κατέστησε τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις τρωτότερα σε υποτιμήσεις νομισμάτων. Επιπλέον, η αύξηση των πιστώσεων στα νέα κράτη μέλη καλύφθηκε με αύξηση του διασυνοριακού δανεισμού, που είχε ως αποτέλεσμα υψηλή εξάρτηση του εγχώριου τραπεζικού τομέα από χρηματοδότηση προερχόμενη από όμιλο ξένων μητρικών τραπεζών.

Αυτά τα πρόσφατα γεγονότα υπογραμμίζουν την ανάγκη καταβολής περαιτέρω σημαντικών προσπαθειών σε όλα τα νέα κράτη μέλη, για τη διασφάλιση των επιτευγμάτων των τελευταίων διευρύνσεων της ΕΕ, ειδικότερα όσον αφορά την εισοδηματική σύγκλιση, την χρηματοοικονομική ολοκλήρωση και τις ΑΞΕ στα κράτη μέλη όπου εξελίσσεται η σύγκλιση. Τα πλαίσια πολιτικής της ΕΕ συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών και παρέχουν στα νέα κράτη μέλη τη δυνατότητα να συνεχίσουν να τροφοδοτούν με δυναμισμό τις οικονομίες τους μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Όμως τα αποτελέσματα θα εξαρτηθούν κυρίως από την υιοθέτηση ορθών οικονομικών πολιτικών εκ μέρους των κρατών μελών και από το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο. Κατά το παρελθόν οι εν λόγω πολιτικές και θεσμοί και δεν ήσαν πάντοτε επαρκείς, και συχνά απέκλιναν σημαντικά από τις συστάσεις της ΕΕ. Ειδικότερα η δημοσιονομική πολιτική θα μπορούσε να έχει συμβάλει περισσότερο στη διατήρηση της μακροοικονομικής και χρηματοοικονομικής σταθερότητας, με έγκαιρη εξουδετέρωση των επεκτατικών πιέσεων λόγω διόγκωσης του ιδιωτικού τομέα.

Η συμπλήρωση της ενιαίας αγοράς και η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων για περαιτέρω εκσυγχρονισμό της οικονομίας αποτελούν έργο που συνεχίζεται, για τη μεγιστοποίηση των ωφελημάτων της διεύρυνσης. Η διεύρυνση ενίσχυσε την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και την ελκυστικότητά της για επενδυτές, καθιστώντας την ικανή να δρέπει τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης σε μεγαλύτερη έκταση σε σχέση πριν. Πάντως, το κέρδος λόγω διεύρυνσης της ενιαίας αγοράς, ιδιαιτέρως για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, μπορεί να αξιοποιηθεί καλύτερα με εξέλιξη σε βάθος στην ολοκλήρωση των αγορών προϊόντων, υπηρεσιών, εργασίας και χρηματοοικονομικών υπηρεσιών. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές αποδίδουν διπλά: δίνουν ώθηση στην ανάπτυξη και στη δημιουργία απασχόλησης και προωθούν την μακροοικονομική σταθερότητα, διευκολύνοντας την καλύτερη προσαρμογή μισθών και τιμών σε περιπτώσεις διαταραχών. Μέχρι τώρα οι κανονισμοί ενιαίας αγοράς εφαρμόστηκαν ικανοποιητικά στα νέα κράτη μέλη, αλλά είναι δυνατό να παρατηρηθεί κάποια κόπωση λόγω των μεταρρυθμίσεων. Η ενίσχυση του κράτους δικαίου, η αύξηση της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης και η δικαστική μεταρρύθμιση παραμένουν προκλήσεις με σημαντικές επιπτώσεις για το επιχειρηματικό περιβάλλον, την ανταγωνιστικότητα και την περαιτέρω ανάπτυξη και ενσωμάτωση στην ΕΕ. Η εμπειρία της διεύρυνσης έδειξε ότι η αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης, ειδικότερα οι αρχές ανταγωνισμού, εποπτείας και κανονιστικής ρύθμισης, καθώς και η δικαστική αρχή και ο αποτελεσματικός οικονομικός έλεγχος, αποτελούν παράγοντες νευραλγικής σημασίας και μπορούν να επιταχύνουν σημαντικά τις επενδύσεις. Ακόμη, η συνέχιση των προσπαθειών στους τομείς αυτούς είναι σημαντική προκειμένου να αποκομισθούν στο ακέραιο τα οφέλη της ενιαίας αγοράς.

Οι διαδοχικές διευρύνσεις της ζώνης του ευρώ θα συμβάλουν επίσης στη συγκέντρωση όλων των ωφελημάτων της κοινής αγοράς, αλλά απαιτούνται περαιτέρω μεταρρυθμίσεις. Η συμμετοχή στη ζώνη του ευρώ προσφέρει πολυάριθμα οφέλη, όπως η εξαφάνιση του κινδύνου λόγω συναλλαγματικών ισοτιμιών και χαμηλότερες δαπάνες συναλλαγής, περισσότερες εμπορικές συναλλαγές και ΑΞΕ, αυξημένο ανταγωνισμό και μεγαλύτερη οικονομική ολοκλήρωση. Όλα τα νέα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί να υιοθετήσουν το ευρώ, αλλά ακολουθούν διαφορετικές στρατηγικές. Η Κύπρος, η Σλοβενία και η Σλοβακία έχουν ήδη υιοθετήσει το ευρώ, άλλα κράτη μέλη έχουν πραγματοποιήσει μικρότερες προόδους από άποψη ονομαστικής σύγκλισης, ενώ ορισμένα έχουν προσωρινά οπισθοχωρήσει. Επίσης, η υιοθέτηση του ευρώ ως στόχος παρέχει ισχυρά κίνητρα προς την εφαρμογή πολιτικών αναγκαίων για την προώθηση της ταχείας ονομαστικής και πραγματικής σύγκλισης, ενώ συμβάλλει στην αντιμετώπιση της μεταρρυθμιστικής κόπωσης.

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΕΩΝ

Η ορθή φορολογική πολιτική είναι αναγκαία για τη διατήρηση της μακροοικονομικής σταθερότητας και της προώθησης της ολοκλήρωσης και της εισοδηματικής σύγκλισης. Για τα νέα κράτη μέλη, ισχύει από την προσχώρησή τους το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, και έξι από αυτά το 2004 περιλήφθηκαν στη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος. Στα μέσα του 2008, χάρη στην έντονη ανάπτυξη, στα χαμηλά επιτόκια και στις αυξημένες εισροές από την ΕΕ μετά τη διεύρυνση, η διαδικασία καταργήθηκε για όλα τα κράτη αυτά εκτός από την Ουγγαρία. Όμως, η οικονομική κρίση έχει δυσμενείς επιπτώσεις στα δημόσια οικονομικά. Ατενίζοντας προς το μέλλον, τα νέα κράτη μέλη μπορούν να αποφύγουν την αμφιταλάντευση μεταξύ διατήρησης δημοσιονομικής σύνεσης και διαθεσιμότητας επαρκών κεφαλαίων για την ενίσχυση της ανάπτυξης με δημόσιες δαπάνες, εάν ακολουθήσουν τη βέλτιστη πρακτική για τη δημοσιονομική διακυβέρνηση (όπου περιλαμβάνονται διαφανή και αξιόπιστα μεσοπρόθεσμα δημοσιονομικά πλαίσια) και να αυξήσουν την ποιότητα των δημόσιων οικονομικών. Επίσης, κρίσιμη σημασία για την εξασφάλιση μακροπρόθεσμης δημοσιονομικής βιωσιμότητας και τη βελτίωση της οικονομικής αποδοτικότητας έχουν οι μεταρρυθμίσεις στη φροντίδα για την υγεία, στο συνταξιοδοτικό και στο εκπαιδευτικό σύστημα. Στην περίπτωση οικονομιών σε σύγκλιση, το αναθεωρημένο Σύμφωνο παρέχει την αναγκαία ευελιξία για την απορρόφηση της υποβάθμισης της δημοσιονομικής κατάστασης σε περίοδο κρίσης, ενόσω καταβάλλονται επαρκείς προσπάθειες για την επίτευξη καλής δημοσιονομικής κατάστασης πριν από την κρίση. Δηλαδή, για να μπορούν οι πολιτικοί ιθύνοντες να κινούνται με πλήρη ευελιξία, κεντρικούς στόχους της δημοσιονομικής επιτήρησης αποτελούν η καταβολή φιλόδοξων προσπαθειών για σταθεροποίηση και η ορθή εκτίμηση της υποκείμενης δημοσιονομικής κατάστασης κατά την ευνοϊκή περίοδο.

Η στρατηγική της Λισαβόνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση ενεργεί ως ισχυρός καταλύτης για διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που αποτελούν επίσης πρωταρχικό παράγοντα για την προώθηση της ολοκλήρωσης και της εισοδηματικής σύγκλισης. Η αύξηση της παραγωγικότητας παραμένει σαφώς η σημαντικότερη πρόκληση για την ΕΕ όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα. Από άποψη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη και στην απασχόληση, η πρόοδος που επιτεύχθηκε κατά το παρελθόν στους τομείς της Ε&Α και της καινοτομίας ήταν ανεπαρκής. Η συνέχιση των προσπαθειών για την αύξηση της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης, και η ουσιαστική έναρξη αυτής της προσπάθειας σε ορισμένα κράτη μέλη, αποτελούν έναν ακόμη σημαντικό τρόπο για να αποκομιστούν πλήρως τα οφέλη της ενιαίας αγοράς. Για την ΕΕ ως σύνολο, υπάρχουν αποδείξεις ότι έχει σημειωθεί διαρθρωτική βελτίωση στη λειτουργία των αγορών εργασίας. Όμως, ενώ η συνολική εικόνα είναι μάλλον θετική, παραμένει σημαντικό πεδίο βελτιώσεων σε ορισμένα κράτη μέλη, ιδίως όσον αφορά θέματα όπως οι αποκλίσεις μεταξύ περιφερειών και η αναντιστοιχία ειδικοτήτων.

Θεμελιώδη σημασία για την ενίσχυση της ορθής πολιτικής βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα θα έχουν η ενισχυμένη επιτήρηση χωρών από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης και η διαδικασία της Λισαβόνας. Προς το σκοπό αυτό, και για την ενίσχυση της ικανότητας προσαρμογής, θα πρέπει να προσδιορίζονται έγκαιρα στη διαδικασία επιτήρησης, και ιδιαίτερα στην περίπτωση των χωρών με σημαντικές αδυναμίες, οι μακροοικονομικές ανισορροπίες, περιλαμβανόμενης και της περίπτωσης των χρηματαγορών, οι πολιτικές επιλογές για την αποτελεσματική αντιμετώπιση αυτών των ανισορροπιών και οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που είναι κρίσιμες για τη σταθερότητα και την ομαλή λειτουργία των χρηματοοικονομικών αγορών και το κράτος δικαίου.

Η εφαρμογή της πολιτικής για τη συνοχή και της πολιτικής της ΕΕ για την αγροτική ανάπτυξη, που έχει εστιαστεί σε μακροπρόθεσμους στόχους, συμβάλλει στη δημιουργία συνθηκών για διατηρήσιμη ανάπτυξη. Όπως και σε προηγούμενες διευρύνσεις, τα νέα κράτη μέλη επωφελούνται ευρέως εισροών από την ΕΕ ήδη πριν από την ένταξη. Το σύνολο των εισροών από τον προϋπολογισμό της ΕΕ προς τα νέα κράτη μέλη ανήλθε σε 2% περίπου του ΑΕΠ στο 2007 και αναμένεται ότι θα αυξηθεί σε 3% μέχρι το έτος 2013. Όσον αφορά το ΑΕΠ των παλαιών κρατών μελών, οι μεταφορές αυτές ανήλθαν σε 0,2% το 2007 και θα αυξηθούν σε 0,3% μέχρι το 2013. Η πολιτική για τη συνοχή υποστηρίζει την κινητοποίηση τοπικού αναπτυξιακού δυναμικού, με εστίαση των επεμβάσεων σε τομείς προτεραιότητας όπως η έρευνα και η καινοτομία, οι ΤΠΕ, η υποδομή μεταφορών, το επιχειρησιακό περιβάλλον και οι ανθρώπινοι πόροι. Για τα παλαιά κράτη μέλη επίσης επωφελής ήταν η ζήτηση αγαθών και υπηρεσιών που προκλήθηκε από τις εν λόγω εισροές. Ακόμη, η πολιτική για τη συνοχή έχει συμβάλει στη δημιουργία των αναγκαίων σταθερών, συμμετοχικών, διαφανών και υπεύθυνων οργάνων στη διαχείριση δημόσιων κεφαλαίων, βελτιώνοντας έτσι την αποδοχή από την κοινωνία των πολιτών, και αυξάνοντας την αποδοτικότητα των δημόσιων δαπανών γενικώς. Η ορθή διοίκηση και ο αποτελεσματικός δημοσιονομικός έλεγχος αποτελούν προαπαιτούμενο για την κινητοποίηση πρόσθετων ιδιωτικών επενδύσεων. Με την προσχώρηση, οι πολιτικές της ΕΕ για την αγροτική ανάπτυξη έχουν επεκταθεί στα νέα κράτη μέλη, αυξάνοντας την ανταγωνιστικότητα του γεωργικού τομέα και συμβάλλοντας στην αποκόμιση εισοδήματος από διάφορες πηγές σε αγροτικές περιοχές. Επιπλέον, η επιτυχής εφαρμογή προγραμμάτων σταθερότητας και σύγκλισης και εθνικών μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων για τη διασφάλιση μακροοικονομικής πολιτικής προσανατολισμένης προς τη σταθερότητα, ευνοϊκό επιχειρηματικό περιβάλλον, ευέλικτες αγορές προϊόντων και εργασίας, και επαρκής διοικητική ικανότητα απορρόφησης αποτελούν αναγκαία στοιχεία για την επίτευξη των στόχων που προέχουν και συνίστανται στην κάλυψη των ελλείψεων και στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας.

Οι πολιτικές και τα χρηματοδοτικά όργανα και μέσα της ΕΕ παρέχουν κρίσιμης σημασίας στήριξη στη διαδικασία σύγκλισης. Ενώ η πολιτική για τη συνοχή παρέχει τον κύριο όγκο των πόρων, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων επίσης προσφέρει βοήθεια και προβλέπει ουσιώδη αύξηση (γύρω στο 40%) των στόχων της για δανεισμό στα νέα κράτη μέλη το έτος 2009 με σκοπό τη χρηματοδότηση μικρομεσαίων επιχειρήσεων και έργων σε νευραλγικής σημασίας τομείς, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται το περιβάλλον και οι μεταφορές. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα για την Ανασυγκρότηση και την Ανάπτυξη, η οποία σταδιακά είχε μειώσει τις εργασίες της στα νέα κράτη μέλη μετά τη διεύρυνση, άρχισε να συγκεντρώνει και πάλι την προσοχή της στην περιοχή αυτή, με την τεράστια πείρα της σε έργα σχετικά με το χρηματοοικονομικό τομέα καθώς και τη χορήγηση επιχειρηματικών κεφαλαίων.

Οι πρόσφατες προσπάθειες διάσωσης όσον αφορά χώρες που αντιμετωπίζουν οικονομικές ανάγκες δείχνουν ότι οι κίνδυνοι για τα επιτεύγματα που συγκεντρώθηκαν μετά τη διεύρυνση είναι σαφείς και πραγματικοί. Οι αδυναμίες στην Ουγγαρία και τη Λετονία έφθασαν σε επίπεδα όπου ήταν αναγκαίο ζητήσουν οι χώρες αυτές εξωτερική οικονομική βοήθεια. Ο μηχανισμός για τη στήριξη του ισοζυγίου πληρωμών αυξήθηκε από το αρχικό του επίπεδο των 12 δισ. ευρώ σε 25 δισ. ευρώ κατά το τέλος του 2008 ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στο σκοπό του, ενώ στις σχετικές χώρες χορηγήθηκε μεγάλη ενίσχυση, συνοδευόμενη από ολοκληρωμένα προγράμματα πολιτικής, ώστε να βοηθηθούν και να αποφευχθούν οι υπερβολικές απώλειες παραγωγής και απασχόλησης κατά τη διάρκεια της αναγκαίας προσαρμογής. Η στήριξη από την ΕΕ αφενός βοήθησε τις συγκεκριμένες χώρες στην αντιμετώπιση των δυσκολιών τους και αφετέρου συγκράτησε συγχρόνως τα ενδεχόμενα αρνητικά δευτερογενή φαινόμενα διαταραχών σε άλλα νέα και παλαιά κράτη μέλη.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι πρόσφατες διευρύνσεις της ΕΕ ήταν ορόσημο στην πορεία ενοποίησης της Ευρώπης και απέφεραν οφέλη σε όλους τους πολίτες σε ολόκληρη την Ένωση. Με την προώθηση αποτελεσματικότερης κατανομής εργασίας και βελτιώσεων του νομικού, κανονιστικού και θεσμικού περιβάλλοντος, η διεύρυνση ενίσχυσε την ανταγωνιστικότητα και τη βιωσιμότητα της οικονομίας της ΕΕ συνολικά. Πέντε έτη μετά, η ΕΕ είναι καλύτερα τοποθετημένη προκειμένου να αντιμετωπίσει αυξημένο παγκόσμιο ανταγωνισμό και να αναλάβει ηγετικό ρόλο στην παγκόσμια οικονομία και στη διακυβέρνησή της. Αποτελεί πολύ ισχυρότερο παράγοντα στις διεθνείς διαπραγματεύσεις και έχει την ικανότητα ταχείας αντίδρασης, όπως δείχνει η πρόσφατη «κρίση του φυσικού αερίου», που έπληξε αρκετά σοβαρά ορισμένα από τα νέα κράτη μέλη. Στην περίπτωση αυτή, η ταχεία δράση μέσω συντονισμένης ευρωπαϊκής προσέγγισης έδειξε την αλληλεγγύη εντός της Ένωσης και αποκατέστησε κρίσιμης σημασίας ενεργειακές συνδέσεις.

Απομένει όμως να πραγματοποιηθούν η πλήρης ένταξη των εθνικών οικονομιών και η εισοδηματική σύγκλιση. Για να αποκομίσουν τα κράτη μέλη, παλαιά και νέα, όλα τα οφέλη της ενιαίας αγοράς, πρέπει η νομοθεσία της ΕΕ να μεταφερθεί πλήρως στην εθνική νομοθεσία, ενώ πρέπει να προχωρήσει περαιτέρω η ολοκλήρωση των αγορών προϊόντων και υπηρεσιών. Δεδομένων των πολλών ωφελημάτων που προσφέρει, η οικονομική ολοκλήρωση εντός της ΕΕ θα πρέπει να εξακολουθήσει, με ταυτόχρονη αντιμετώπιση των ελλείψεων στη νομοθεσία και επιτήρηση για τις χώρες που έχουν εκτεθεί στην οικονομική κρίση. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ολοκλήρωσης, η πολιτική για τη συνοχή θα εξακολουθήσει να παίζει πρωταρχικό ρόλο στη στήριξη της οικονομικής αναδιάρθρωσης στα νέα κράτη μέλη.

Οι μεταρρυθμίσεις αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές τώρα, δεδομένου ότι σοβεί η παγκόσμια οικονομική κρίση που θα μπορούσε να επιβραδύνει τη διαδικασία σύγκλισης. Όμως, μια κρίση αυτού του μεγέθους προσφέρει ταυτόχρονα ευκαιρίες για τη λήψη μέτρων άμβλυνσης των κοινωνικών και οικονομικών της επιπτώσεων και πραγματοποίησης εις βάθος διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων για τη στήριξη ταχείας και υγιούς ανάπτυξης, που θα δώσει τη δυνατότητα στις ευρωπαϊκές οικονομίες να επωφεληθούν πλήρως από τις αναπτυξιακές ευκαιρίες οι οποίες θα αναδυθούν μετά την παρέλευση της κρίσης. Με στόχο το μέλλον, η ενίσχυση της επιτήρησης χωρών μέσω του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης και της διαδικασίας της Λισαβόνας θα πρέπει να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στον έγκαιρο προσδιορισμό των θεμάτων στα οποία πρέπει να στρέψουν την προσοχή τους τα κράτη μέλη στις οικονομικές τους πολιτικές και των μέτρων που πρέπει να λάβουν για την αντιμετώπιση των εμφανιζόμενων προβλημάτων. Οι διορατικές και δυναμικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και η ορθή μακροοικονομική διοίκηση θα είναι ουσιώδη στοιχεία για τη μείωση του ενδεχόμενου σημαντικής οικονομικής κρίσης μελλοντικά.

Μετά από έτη προσεκτικής προετοιμασίας και συνεχούς παρακολούθησης, η ΕΕ εξακολουθεί να λειτουργεί ομαλά μετά τη διεύρυνση. Χάρη στη διεύρυνση, αυξήθηκε η ανταγωνιστικότητα τόσο στα νέα όσο και στα παλαιά κράτη μέλη ενώ αυξήθηκε ακόμη επιπρόσθετα η ανάπτυξη. Όμως, παραμένουν αναγκαίες περαιτέρω μεταρρυθμίσεις καθώς και η πραγματοποίησή τους, ώστε να εξασφαλιστούν η συνέχιση της ολοκλήρωσης και εισοδηματική σύγκληση στην ΕΕ, και να διατηρηθεί ο ρόλος της ΕΕ στην παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση. Επίσης, η πρόοδος στο πεδίο αυτό είναι αναγκαία για τη δημιουργία περιβάλλοντος που μπορεί να επιφέρει περαιτέρω εξελίξεις στο πρόγραμμα διεύρυνσης της ΕΕ, οι οποίες με τη σειρά τους θα ενισχύσουν ακόμη περισσότερο το αναπτυξιακό δυναμικό και τη βιωσιμότητα της οικονομίας της ΕΕ.

Η επιτυχία στην αντιμετώπιση της τρέχουσας κρίσης και η διατήρηση των επιτευγμάτων των τελευταίων διευρύνσεων της ΕΕ θα έχουν ουσιώδη σημασία. Όπως και στις προηγούμενες περιπτώσεις, η προώθηση του προγράμματος της ΕΕ θα αποφέρει οφέλη που εκτείνονται πέρα από το χώρο της οικονομίας.

[1] «Πενταετία διευρυμένης ΕΕ – Οικονομικά επιτεύγματα και προσκλήσεις», Ευρωπαϊκή οικονομία, αριθ. 1/2009.

[2] «Ο αντίκτυπος της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων στο πλαίσιο της διεύρυνσης της ΕΕ – Έκθεση σχετικά με την πρώτη φάση (1η Ιανουαρίου 2007 – 31 Δεκεμβρίου 2008) των μεταβατικών ρυθμίσεων» - COM(2008) 765 τελικό, της 18.11.2008.