Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με τον «Πολιτισμό, τις πολιτιστικές διαφορές και τη σημασία τους για το μέλλον της Ευρώπης»

(98/C 180/11)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την απόφασή της της 11ης Ιουνίου 1997, δυνάμει του άρθρου 198 Γ, παράγραφος 4, της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα τον «Πολιτισμό, τις πολιτιστικές διαφορές και τη σημασία τους για το μέλλον της Ευρώπης» και να αναθέσει στην επιτροπή 7 «Ευρώπη των Πολιτών, Έρευνα, Πολιτισμός, Νεολαία και Καταναλωτές» την κατάρτιση της γνωμοδότησης αυτής.

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CDR 447/97 rιv.) της επιτροπής 7, με εισηγητές: την κ. Peiponen και τον κ. Ευσταθιάδη, το οποίο υιοθετήθηκε στις 23 Ιανουαρίου 1998.

υιοθέτησε κατά την 22η σύνοδο ολομέλειάς της που πραγματοποιήθηκε στις 12 και 13 Μαρτίου 1998 (συνεδρίαση της 13ης Μαρτίου) την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Η σημασία της γνωμοδότησης

1.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών με τη γνωμοδότηση αυτή συμβάλλει, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην καλύτερη διεξαγωγή του διαλόγου για τα πολιτιστικά θέματα.

1.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών επιθυμεί, επίσης, να λάβει θέση για το θέμα αυτό, για το πως τα υφιστάμενα μέτρα της Κοινότητας που αφορούν τον πολιτισμό πρέπει να εφαρμοστούν, και για το ποιός πρέπει να είναι ο βασικός τους στόχος (άρθρο 128, § 1, 2 και 3). Από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή των Περιφερειών επιθυμεί να συνεχιστεί ο διάλογος για την εκτίμηση των πολιτιστικών πτυχών σε διάφορους τομείς της πολιτικής (άρθρο 128, § 4).

1.3. Στόχος της γνωμοδότησης αυτής είναι επίσης η διεύρυνση της γενικότερης έννοιας του πολιτισμού. Αν αφήσουμε κατά μέρος την εξωτερική μορφή του πολιτισμού, ίσως κατανοήσουμε καλύτερα τις συνήθειες και τις σκέψεις των άλλων. Τούτο θα μας βοηθήσει στην καθημερινή μας ζωή, θα συμβάλει, επίσης, στη λειτουργία της οικονομικής ζωής σε διεθνές περιβάλλον και θα δείξει πόσο σημαντική είναι η κατανόηση των άλλων πολιτισμών για την ενίσχυση της κοινωνικής ειρήνης και της συνεννόησης των λαών. Επίσης, η πολιτιστική κατανόηση αποτελεί, από οικονομικής απόψεως, προϋπόθεση για τη διεύρυνση της Ένωσης. H EΤΠ προτείνει τη χρήση ορισμού για τον πολιτισμό με τη βοήθεια του οποίου οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές θα μπορέσουν να προβούν στη χάραξη νέας πολιτικής που θα περιλαμβάνει όλες τις τοπικές πολιτιστικές ομάδες ().

1.4. Στην εποχή που ζούμε είναι σημαντικό για τους πολίτες να μην υπάρχουν πολιτιστικά σύνορα και να μπορούν να ζουν σε μια πολυφωνική κοινωνία 7 τούτο προϋποθέτει τη βαθμιαία αναγνώριση ότι η συμβίωση, η συνεργασία, και η πολιτιστική αλληλεπίδραση αυξάνουν τις δυνατότητες και την δημιουργικότητα κάθε λαού, δεν προκαλούν αλλαγές σε οποιονδήποτε πολιτισμό, ούτε απειλούν με αφανισμό καμιά γλώσσα, εθνικότητα, ή πολιτισμό. Το εύρος και ο πλούτος του ευρωπαϊκού πολιτισμού, που είναι παλαιότερος από τη διαίρεση της ηπείρου μας σε έθνη-κράτη, πηγάζουν τόσο από τις ομοιότητες όσο και από τις διαφορές των επιμέρους πολιτισμών που συνυπάρχουν σε αυτόν.

1.5. Η ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά είναι αυτή που μας καθιστά ευρωπαίους. Επιρροές εκατοντάδων χρόνων μεταδόθηκαν κυρίως μέσω του εμπορίου και άλλων ειρηνικών επαφών μεταξύ των λαών. Είναι χαρακτηριστικό ότι η επικρατούσα πολιτιστική τάση εμφανίζεται σε διάφορα μέρη της Ευρώπης. Τούτο ισχύει τόσο για τον υλικό όσο και για τον πνευματικό πολιτισμό. Η ελευθερία, η δημοκρατία, ο ανθρωπισμός και τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά τα οποία ακόμα και στους πιο δύσκολους καιρούς κατάφεραν να επιβιώσουν. Αντιθέτως, ακόμα και μετά από περιόδους δικτατορίας και βίας οι καλύτερες αξίες μας επικράτησαν και πάλι.

1.6. Οι κοινωνίες που σχηματίζουν οι άνθρωποι δημιουργούν το δικό τους πολιτισμό μέσα από την αλληλεπίδραση του φυσικού τους περιβάλλοντος και των άλλων κοινωνιών. Τα άτομα αποκτούν, στο περιβάλλον που ζουν, συνήθειες, πεποιθήσεις, αξίες και μέσα επικοινωνίας, όπως γλωσσικά και μη γλωσσικά σύμβολα και τότε ακριβώς γίνονται μέλη της κοινωνίας. Διαθέτουν, επομένως, τις δικές τους πολιτιστικές απόψεις.

1.7. Η αλληλεπίδραση των πολιτισμών είναι ποικιλόμορφη. Στο παρελθόν, οι πολιτιστικές διαφορές χρησίμευσαν στην αντιπαράθεση ομάδων και εθνών. Δεν μπορούμε να αρνηθούμε τις σκοτεινές περιόδους της ιστορίας μας. Και αυτές πρέπει να εξεταστούν. Πρέπει να αποκαλυφθούν οι λόγοι που προκάλεσαν αυτά τα φαινόμενα, και να αναζητηθούν τα μέσα που θα συμβάλουν στην αποτροπή της επανεμφάνισης βιαιοτήτων και εχθροπραξιών. Δεν πρέπει να λησμονούμε το πλήθος των αρνητικών φαινομένων του παρελθόντος. Η γνώση των πολιτιστικών διαφορών δεν αποτελεί εγγύηση ειρηνικής και αρμονικής συνύπαρξης. Οφείλουμε να επιλέξουμε. Ας μην ξεχνάμε ότι, ιστορικά, ορισμένα από τα σημερινά αρνητικά φαινόμενα έχουν ήδη εμφανιστεί στο παρελθόν. Η ευρωπαϊκή παράδοση, από μόνη της, δεν επαρκεί για τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης.

1.8. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι ο πολιτισμός υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για την εξεύρεση λύσεων σε παγκόσμια προβλήματα. Η δήλωση του ΟΗΕ, για την ανάπτυξη του πολιτισμού στον κόσμο 1988-1997, καθώς και η έκθεση της επιτροπής, που συστάθηκε στο πλαίσιο του ΟΗΕ και της UNESCO, για την παγκόσμια ανάπτυξη και τον πολιτισμό με θέμα «Η Δημιουργική μας Πολυμορφία» αποσκοπούσαν στο να συζητηθούν τα πολιτιστικά θέματα σε παγκόσμιο επίπεδο. Το Συμβούλιο της Ευρώπης απάντησε με δική έκθεση που είχε ως θέμα «Επανένταξη στην Κοινωνία».

1.9. Η Επιτροπή των Περιφερειών ζήτησε, με την ευκαιρία αυτή, να αναγνωριστεί και να ανακοινωθεί επισήμως η πολιτιστική πολυμορφία της Ευρώπης με την ευρεία έννοια του όρου, εφόσον η ΕΕ συμμετέχει στο διάλογο για τον πολιτισμό.

1.10. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να υπάρξει, ακόμη δε λιγότερο να νοηθεί ως ιδέα, χωρίς τον πολιτισμό των λαών της. Αυτός είναι το θεμέλιο και ο συνδετικός κρίκος της Ένωσης.

2. Η έννοια του πολιτισμού

2.1. Προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της ΕΤΠ για τον πολιτισμό

2.1.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών θέλησε, από την πλευρά της, να γνωστοποιήσει τις διαδικασίες ανάπτυξης της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Αναφέρονται, κατά χρονολογική σειρά, οι γνωμοδοτήσεις που έχει υιοθετήσει η ΕΤΠ, και στις οποίες επισημαίνεται η διεργασία που ανέπτυξε η ΕΤΠ προκειμένου να ληφθούν καλύτερα και σφαιρικότερα υπόψη οι πολιτιστικές πτυχές.

2.1.2. Στη γνωμοδότησή της () για το πρόγραμμα Καλειδοσκόπιο 2000, η ΕΤΠ εκφράζει την απογοήτευσή της που το θέμα του πολιτισμού δεν περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα αυτό. Ταυτόχρονα δεν είναι σαφής ο ρόλος των τοπικών και των περιφερειακών αρχών σε οποιαδήποτε φάση της δημιουργίας, της επεξεργασίας και της αξιοποίησης του πολιτιστικού πλούτου. Στο πρόγραμμα επιλέγονται μεγαλόπνοα σχέδια ενώ μικρά αναπτυξιακά σχέδια που αφορούν συγκεκριμένα τοπικά θέματα παραμένουν εκτός προγράμματος.

2.1.3. Στη γνωμοδότησή της () για το πρόγραμμα Raphaλl η ΕΤΠ τόνιζε ότι το πρόγραμμα ευνοούσε μεγαλόπνοα πολιτιστικά έργα και εστιαζόταν στην προστασία των μνημείων, δηλαδή μόνο στις υλικές μορφές του πολιτισμού. Υπενθυμίζει δε ότι οι υλικές εκφράσεις του πολιτισμού έχουν πάντα συμβολική ή πνευματική διάσταση, στην οποία οφείλεται και η σπουδαιότητά τους. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η πολιτιστική αλληλεπίδραση: οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουν και να διαδίδουν το δικό τους πολιτισμό αλλά και να αποκτούν γνώσεις για άλλους πολιτισμούς.

2.1.4. Στη γνωμοδότησή της () για την διαπολιτισμική εκπαίδευση η ΕΤΠ υπενθυμίζει τον καθοριστικής σημασίας ρόλο του πολιτισμού για την εκπαίδευση προκειμένου να εξαλειφθούν οι προκαταλήψεις και οι διακρίσεις. Η διαπολιτισμική εκπαίδευση πρέπει να αρχίζει ήδη από το νηπιαγωγείο 7 η πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία της Ευρώπης θα πρέπει να υποστηριχθεί με την εκπόνηση συγκεκριμένων σχεδίων μάθησης 7 στην εκπαίδευση των εκπαιδευτών και των επιμορφωτών πρέπει να αναζητείται η πολυμορφία τόσο στα μέσα εκμάθησης όσο και στο περιεχόμενο της διδασκαλίας 7 πρέπει δε να ενισχυθεί η συνεργασία και στο εσωτερικό της Ένωσης και με άλλους διεθνείς οργανισμούς 7 οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές πρέπει να καταβάλουν ιδιαίτερες προσπάθειες για την ορθή εκπαίδευση των εθνικών και εθνοτικών μειονοτήτων καθώς και να τους παρέχουν τη δυνατότητα μάθησης των αξιών του δικού τους πολιτισμού. Η ΕΤΠ επισημαίνει κυρίως τη σημασία που έχει να λαμβάνονται υπόψη κατά την εκπαίδευση τα πολιτιστικά και γλωσσικά δικαιώματα των μεταναστών.

2.1.5. Στη γνωμοδότησή της () σχετικά με τις πολιτιστικές πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη δράση της Κοινότητας, η ΕΤΠ επικροτεί το γεγονός ότι το θέμα του πολιτισμού επισημαίνεται όσον αφορά την οικονομική ισορροπία στους τομείς δράσης της ΕΕ, αλλά εκφράζει ιδιαίτερα τη λύπη της επειδή στην έκθεση της Επιτροπής δεν καταβλήθηκαν προσπάθειες να προσδιοριστούν οι πολιτιστικές δραστηριότητες. Η αξιοποίηση των γνώσεων, των βιομηχανικών και των οπτικοακουστικών μέσων στα αναπτυξιακά σχέδια που έχουν εκπονηθεί σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο θεωρείται μεν θετική αλλά οδηγεί στον στενό ορισμό του πολιτισμού και αφορά κυρίως τη γλώσσα, τα παραδοσιακά κτίρια και έργα, καθώς και τον οπτικοακουστικό τομέα.

2.1.6. Στη γνωμοδότησή της () σχετικά με την πολιτική συνοχής και τον πολιτισμό, η ΕΤΠ τονίζει την ανάγκη να προωθηθούν τοπικές και περιφερειακές ιδιαιτερότητες μάλλον διαμέσου της πολιτιστικής διάστασης, παρά με τη βοήθεια πολιτικών οι οποίες εμπνέονται από οικονομικούς συλλογισμούς. Από την άλλη πλευρά, ο συνδυασμός των βιομηχανικών και οπτικοακουστικών μέσων καθώς και των τοπικών αξιών μπορεί να συμβάλει τα μάλλα στην απασχόληση όσον αφορά την οικονομική απόδοση. Στη γνωμοδότηση αυτή προβάλλεται η άποψη ότι η κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη είναι αποτέλεσμα οικονομικής και πολιτιστικής διεργασίας.

2.2. Η σημασία του πολιτισμού στην κοινωνία

2.2.1. Ο πολιτισμός μπορεί να θεωρηθεί ως πνευματική διεργασία με την οποία μια ομάδα ή κατηγορία διακρίνεται από άλλες ομάδες ή κατηγορίες. Για να επικοινωνήσουμε είναι απαραίτητο να υπάρχει αλληλοκατανόηση και αποδοχή των διαφορών μας.

2.2.2. Θεμέλιο του πολιτισμού είναι τα σύμβολα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να επικοινωνήσουν και η κατανόησή τους. Τα σύμβολα αυτά μπορεί να είναι υλικά (κτίρια, σημαίες, ενδύματα, τροφή), να συνδέονται με την ενέργεια (τραγούδια, χρώματα και οι συνδυασμοί τους), κοινωνικά (δημόσιες τελετές και συγκεντρώσεις, θεσμοί) ή άυλα (αίσθημα αλληλεγγύης, αίσθηση του χιούμορ, κοινή γλώσσα και κοινές ηθικές αξίες). Απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη του πολιτισμού και των συμβόλων του είναι η αμοιβαία αποδοχή και καθιέρωση των κανόνων και τρόπων επικοινωνίας. Τούτο θα καταστήσει τελικά δυνατή την διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης και της ευημερίας. Η δημοκρατία αποτελεί τέτοιου είδους πολιτισμό.

2.2.3. Για να ερμηνεύσουμε αυτά τα σύμβολα και να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τις διαφορές στη συμπεριφορά και στις συνήθειες, χρειαζόμαστε ορισμένα βοηθητικά μέσα. Ένα από αυτά είναι το πρότυπο της πολιτιστικής διάστασης (). Επισημαίνονται τέσσερις διαστάσεις στις εθνικές πολιτιστικές διαφορές. Αυτές είναι:

- κοινωνικές διαφορές: μικρές-μεγάλες 7

- ατομικότητα-συλλογικότητα 7

- μητριαρχία-πατριαρχία 7

- ανοχή των διαφορών: μικρή-μεγάλη.

2.2.4. Οι κοινωνικές διαφορές απεικονίζουν τη στάση των πολιτών έναντι των ασκούντων την εξουσία. Στις χώρες με μεγάλες κοινωνικές διαφορές υπάρχει σαφέστερη διαστρωμάτωση της κοινωνίας από οικονομικής και πολιτικής πλευράς από ό,τι στις χώρες με μικρές κοινωνικές διαφορές.

2.2.5. Η ατομικότητα συνδέεται με κοινωνίες όπου οι διαφορές μεταξύ των ατόμων δεν είναι αισθητές. Αντιθέτως, από συλλογικότητα χαρακτηρίζονται οι κοινωνίες όπου οι άνθρωποι από τη γέννησή τους είναι ενταγμένοι σε ισχυρές και σταθερά διαρθρωμένες από κοινωνική άποψη ομάδες.

2.2.6. Κατά την εξέταση της τρίτης διάστασης που αφορά την μητριαρχία-πατριαρχία, υπενθυμίζεται ότι αποτελεί μέσο μεθοδολογικής εξέτασης, το περιεχόμενο του οποίου δεν ανταποκρίνεται στην καθημερινή σημασία των όρων αυτών.

2.2.7. Στους πατριαρχικούς πολιτισμούς επικρατεί έντονος ανταγωνισμός και η αποτυχία θεωρείται καταστροφή. Η προσοχή επικεντρώνεται στις ατομικές ικανότητες και οι συγκρούσεις θεωρούνται «αγώνας». Αντίθετα, στους μητριαρχικούς πολιτισμούς οι άνθρωποι προσπαθούν να βρούνε συμβιβασμούς και αποφεύγουν τις «πολλές υποσχέσεις». Οι πατριαρχικοί πολιτισμοί αποσκοπούν σε μια κοινωνία όπου έμφαση δίνεται στην απόδοση ενώ οι μητριαρχικοί πολιτισμοί επιδιώκουν την επίτευξη μιας ευημερούσας κοινωνίας.

2.2.8. Τέταρτο, υπάρχουν έντονες διαφορές όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ανέχονται τις διαφορές. Η ανασφάλεια αποτελεί πάντα υποκειμενική εμπειρία ακόμη και όταν είναι κοινή με άλλα μέλη της κοινότητας. Η υπερβολική ανασφάλεια δημιουργεί πιέσεις και οι κοινότητες έχουν αναπτύξει, με το πέρασμα του χρόνου, διάφορα μέσα για την εξουδετέρωση των πιέσεων αυτών. Τέτοια είναι η τεχνολογία, οι νόμοι και οι ρυθμίσεις, καθώς και η θρησκεία. Η βελτίωση της ανοχής των διαφορών αποτελεί βασικό στόχο στο πλαίσιο της πολιτιστικής πολυμορφίας της Ευρώπης και των βασικών πολιτιστικών μέσων και δικτύων.

2.3. Περιβάλλον και πολιτισμός

2.3.1. Τα μεγαλύτερα προβλήματα της Ευρώπης και των γειτόνων της συνδέονται με περιβαλλοντικά θέματα. Για την επίλυσή τους απαιτείται η κατανόηση των πολιτιστικών διεργασιών οι οποίες κατέχουν ιδιαίτερη θέση στην παρούσα γνωμοδότηση.

2.3.2. Ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζεται και διαμορφώνεται το φυσικό περιβάλλον στις πόλεις και την ύπαιθρο είναι κατά βάθος πολιτιστικής υφής. Ο πολιτισμός, πέρα από την υλική και πνευματική μορφή του, προσδιορίζεται και από την οικονομική σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον τους (). Η χρήση ορισμένων υλικών αγαθών και η απόρριψή τους, η συλλογή ή καταστροφή υλικών αγαθών δεν αποτελεί μόνο έκφανση οικονομικών απόψεων αλλά και ερμηνεία των βαθύτερων αξιών, των νόμων, και των συμβόλων της σύγχρονης κοινωνίας.

2.3.3. Η περιβαλλοντική κρίση δείχνει πώς η συνέχιση ορισμένων δραστηριοτήτων, συνεπάγεται ανεπανόρθωτες καταστροφές, όπως π.χ. η τρύπα του όζοντος, η απερήμωση μεγάλων εκτάσεων του πλανήτη, κ.λπ., και συνδέεται άμεσα με τον πολιτισμό, πράγμα που πρέπει να καταστεί συνείδηση. Είναι γενικά γνωστό ότι παρόμοιες οικονομικοπολιτιστικές καταστάσεις συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στο να γίνει ο πληθυσμός της γης φτωχότερος. Έτσι, στη βιομηχανική κοινωνία, στα προάστια ή στα κέντρα των πόλεων οι μικρές και κοινωνικά περιθωριακές ομάδες που κατοικούν σε αυτά υποφέρουν ολοένα και περισσότερο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ομάδες αυτές στερούνται πολιτιστικών οριζόντων, με τη βοήθεια των οποίων θα μπορούσαν να βρουν διάφορους τρόπους για να ενταχθούν στο περιβάλλον τους.

2.3.4. Η διατήρηση και η ανάπτυξη πολιτιστικών προτύπων που συνδέονται με την οικολογική χρήση των φυσικών πόρων, καθώς και η αποτροπή και ο περιορισμός εκείνων των πολιτιστικών προτύπων που αναπόφευκτα έχουν βλαβερές και αρνητικές συνέπειες για το περιβάλλον, θα πρέπει να αποτελούν τον πρωταρχικό στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2.4. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές περιφέρειες

2.4.1. Οι γεωγραφικές συνθήκες, η κοινή ιστορία, οι κοινωνικές συνθήκες, η θρησκεία και η γλώσσα, χαρακτηρίζουν τις περιφέρειες της Ευρώπης οι οποίες έχουν εθνική και ευρωπαϊκή ταυτότητα.

2.4.2. Στην Ευρώπη υπάρχουν τρεις θαλάσσιες περιοχές πολιτιστικής αλληλεπίδρασης οι οποίες εκ φύσεως διαφέρουν. Αρχαιότεροι είναι οι πολιτισμοί των ακτών της Μεσογείου. Η ιστορία της Μεσογείου δείχνει ότι οι πολιτιστικές ανταλλαγές και η συνεργασία των κατοίκων των περιοχών αυτών υπήρξαν δυνατές ακόμη και κατά την περίοδο διαμόρφωσης της δικής τους περιφερειακής, εθνικής, θρησκευτικής, και πολιτιστικής ταυτότητας.

2.4.3. Οι πολιτισμοί των ακτών του Ατλαντικού και της Βαλτικής έχουν διαμορφώσει ένα δικό τους σύστημα ανταλλαγής. Στον Ατλαντικό υπήρξε δυνατή η αλληλεπίδραση και από το εξωτερικό της ηπείρου, ενώ στη Βαλτική οι ανταλλαγές πραγματοποιήθηκαν στις εσωτερικές θάλασσες της Ευρώπης.

2.4.4. Όσον αφορά τη γειτνίαση, ο πολιτισμός ή οι σημαντικότερες τάσεις όσον αφορά τον πολιτιστικό ανταγωνισμό υπήρξαν σημαντικός παράγοντας των πολιτικών ή ένοπλων συγκρούσεων, αιτία των οποίων υπήρξε σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και της ηπείρου η οριοθέτηση των νέων κρατών. Με τον ίδιο τρόπο, η ρητορική που συνδέεται με την αυθεντικότητα και την καθαρότητα των πολιτισμών αποτελεί «αμυντική» επιθετική πολιτική, η οποία συχνά οδηγεί στην βίαιη αντιπαράθεση. Αυτού του είδους η ρητορική συχνά είναι πολιτικό έργο που αποσκοπεί στην επιβολή συγκεκριμένου καθεστώτος, το οποίο εξυπηρετεί την ενδυνάμωση του πολιτισμού, της θρησκείας ή, ακόμη, της εξουσίας του κράτους.

2.4.5. Συχνά, εφιστάται η προσοχή στα θρησκευτικά σύνορα και στη σημασία τους. Υπάρχει στενή σχέση μεταξύ θρησκείας και πολιτισμού. Είναι δύσκολο να εντοπιστεί εάν οι εκκλησιαστικοί προσανατολισμοί έχουν διαμορφώσει τον πολιτισμό, ή εάν ο πολιτισμός έχει συμβάλλει ακριβώς στη θεμελίωση των θρησκευτικών δογμάτων.

2.4.6. Στην κοινή ιστορία της Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας ή της αυτοκρατορίας του Καρλομάγνου, τα σύνορα συνέβαλαν στη δημιουργία κοινών χαρακτηριστικών σημείων της περιοχής. Εάν σε αυτή προστεθεί το τέλος του φεουδαλισμού και η αρχή της βιομηχανικής εποχής, τότε εξηγείται η κοινωνική διάσταση του πολιτισμού. Η ομοιότητα κοινωνικής οργάνωσης και βιομηχανικής διάρθρωσης εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από την ύπαρξη παρόμοιων πολιτισμών. Τούτο είναι αποτέλεσμα μιας διεργασίας που οφείλεται στην αλληλεπίδραση και τη συνάρθρωση των πολιτισμών. Τούτο αποδεικνύει ότι, στις χώρες που θεωρούνται πολιτιστικά ομοιογενείς, ο πολιτισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από τη σύνθεση πολιτιστικών στοιχείων τα οποία είναι κοινά και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης.

3. Πολυπολιτισμικές κοινωνίες και πολυπολιτισμική Ένωση

3.1. Η αφετηρία της πολιτιστικής ταυτότητας

3.1.1. Κάθε άνθρωπος εκφράζεται με βάση πρότυπα σκέψης, γνώσης και συμπεριφοράς, τα οποία έμαθε στη ζωή του ήδη από την παιδική ηλικία. Αφετηρία τούτων είναι το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ανατράφηκε το άτομο και στο οποίο βίωσε τις εμπειρίες του. Το κυριότερο τμήμα του πολιτισμού αναπτύσσεται στο οικογενειακό περιβάλλον, στο περιβάλλον διαμονής, στο σχολείο, στο χώρο εργασίας. Στο πλαίσιο του τοπικού πολιτισμού, αυτά τα χαρακτηριστικά δεν σημαίνουν καθόλου κοινές εκφράσεις, παρόλο που ανευρίσκονται στις κατά τόπους κοινότητες. Η ΕΤΠ σε προηγούμενη γνωμοδότησή της έχει επισημάνει ότι δεν μπορούμε να αξιολογήσουμε τις πολιτιστικές αξίες των διαφόρων ομάδων δεδομένου ότι η πολιτιστική ταυτότητα όλων πρέπει να είναι σεβαστή. Δεν είναι καθόλου εύκολο πράγμα. Όλοι μας έχουμε την τάση να αξιολογούμε τους άλλους με τα δικά μας κριτήρια.

3.1.2. Επισημαίνεται ότι ο πολιτιστικός σχετικισμός δεν σημαίνει νέους κανόνες για το ίδιο το άτομο ή την κοινότητά του. Προτού προβούμε σε αξιολογήσεις πρέπει να διαθέτουμε πληροφορίες σχετικά με τη φύση, την προέλευση, και τις συνέπειες των πολιτιστικών διαφορών. Η πολιτιστική ανοχή δεν σημαίνει καθόλου την υιοθέτηση αρχών του δικού μας πολιτισμού ή του πολιτισμού άλλων.

3.1.3. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι το κριτήριο με το οποίο αξιολογείται τόσο ο δικός μας πολιτισμός όσο και ο πολιτισμός των άλλων. Η ανθρώπινη ύπαρξη και η αποδοχή του άλλου υπερβαίνει τον πολιτιστικό σχετικισμό. Σε μία πολυπολιτισμική κοινωνία είναι απαραίτητο να υπάρχουν πληροφορίες προκειμένου να γίνει κατανοητός ο τρόπος σκέψης και η συμπεριφορά των άλλων. Η πληροφορία και η γνώση αποτελούν την αφετηρία για την κατανόηση. Η κατανόηση παρέχει τη δυνατότητα του αμοιβαίου σεβασμού και της ανεξιθρησκίας. Η μεταβίβαση πολιτιστικών στοιχείων βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό. Η πολυφωνία και η πολιτιστική ανοχή συνδέονται άμεσα με τη δημοκρατία.

3.1.4. Η πολιτιστική ταυτότητα χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη πολλών στρωμάτων. Στηρίζεται δε στις σχέσεις του ατόμου με άλλα άτομα. Η ταυτότητα του ατόμου εξαρτάται από τον τόπο, την κατάσταση ή την ιστορική περίοδο. Η πολιτιστική ταυτότητα των ανθρώπων εξαρτάται, επίσης, από τα πολλά κοινωνικά και πολιτιστικά δίκτυα στα οποία ανήκουν.

3.1.5. Η γλώσσα αποτελεί τη βάση του πολιτισμού και το βασικότερο μέσο επικοινωνίας των μελών μιας κοινωνίας και είναι κατά συνέπεια απαραίτητη προϋπόθεση της ίδιας της κοινωνίας. Η κατοχή και η μεταβίβαση πολιτιστικών πληροφοριών μεταξύ των ανθρώπων προϋποθέτει την ύπαρξη κοινών γλωσσικών συμβόλων. Η γλώσσα είναι το σύμβολο του πολιτισμού και, κατά συνέπεια, απόθεμα πληροφοριών. Η ομιλούμενη γλώσσα και η γλώσσα των νοημάτων είναι ουσιαστικές από κάθε πλευρά για την ύπαρξη της κοινωνίας. Η γραπτή γλώσσα συμβάλλει στη μεταβίβαση της πολιτιστικής πληροφορίας και της σημασίας της τόσο χρονικά όσο και γεωγραφικά.

3.1.6. Στην ΕΕ, η γλώσσα των κρατών μελών θεωρείται η επίσημη γλώσσα του κράτους. Στο εσωτερικό των χωρών έχουν αναγνωριστεί, επίσης, και οι γλώσσες των μειονοτήτων. Πρέπει, επίσης, να διασφαλιστεί σε όλους το δικαίωμα της γνώσης της γλώσσας τους. Η καλή γνώση της μητρικής γλώσσας παρέχει αυτοπεποίθηση και βοηθά στην εκμάθηση και άλλων γλωσσών. Η πολυγλωσσία θεωρείται πηγή πλούτου και πολιτιστική αξία, και θα πρέπει να ενθαρρυνθεί όπως ακριβώς αναφέρεται στο Λευκό Βιβλίο για την εκπαίδευση. Η γλώσσα είναι, επίσης, μέσο επικοινωνίας και πρέπει να διατηρηθεί ως τέτοιο στην πολυπολιτισμική κοινωνία και την πολυπολιτισμική Ευρώπη.

3.1.7. Η ταχεία εξέλιξη της τεχνολογίας και της μεταβίβασης πληροφοριών κατά την τελευταία εικοσαετία έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην ύπαρξη τοπικών πολιτισμών. Οι γνώσεις τα προσόντα και οι θεωρήσεις του κόσμου που τα παιδιά και οι νέοι αποκτούν νωρίτερα από τους ενήλικες και που στο παρελθόν ελέγχονταν και εκυβερνώντο σε μεγάλο βαθμό από την τοπική κοινότητα, έχουν αντικατασταθεί με τη μετάδοση πληροφοριών από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που είναι ξένα προς τον τοπικό πολιτισμό. Τούτο έχει αποδυναμώσει εκείνους τους πολιτιστικούς δεσμούς με τη βοήθεια των οποίων οι νέοι μπορούσαν να διαμορφώσουν τη σχέση τους με την τοπική κοινότητα.

3.1.8. Από την άλλη πλευρά, η τεχνολογία της πληροφόρησης δημιουργεί νέες δυνατότητες για πολιτιστική συνεργασία και προώθηση των πολιτιστικών ανταλλαγών σε τοπικό επίπεδο. Εξάλλου, οι πολίτες της Ευρώπης έχουν περισσότερες δυνατότητες για την ανάπτυξη καινοτόμων πολιτιστικών σχεδίων και δικτύων.

3.1.9. Οι πολιτιστικές διαφορές είναι συχνά κοινωνικής υφής. Η εκπαίδευση και η απασχόληση είναι ιδιαίτερα σημαντικά στοιχεία της πολιτιστικής εκπαίδευσης, τα οποία δίδουν στα άτομα τη δυνατότητα να αποκτήσουν γνώσεις, να μαθαίνουν τέχνες, να κερδίζουν τα προς το ζην, και σε τελευταία ανάλυση, να ορίζουν τη ζωή τους. Από πλευράς κοινωνικής ισότητας είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί ότι όλα τα μέλη των εθνοτικών, θρησκευτικών, και κοινωνικών ομάδων έχουν τις ίδιες ευκαιρίες όσον αφορά τη γνώση των συμβόλων του εθνικού πολιτισμού. Για το λόγο αυτό, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι πολιτιστικές αξίες και τα σύμβολα για την καταπολέμηση της απομόνωσης.

3.2. Ο ρόλος των τοπικών και των περιφερειακών αρχών στην πολυπολιτισμική Ένωση

3.2.1. Ο ρόλος των τοπικών και των περιφερειακών αρχών είναι καθοριστικής σημασίας εφόσον επιδιώκουν να ανακαλύψουν τα βασικά σημεία κατανόησης, ανοχής και σεβασμού μεταξύ των διαφόρων πολιτισμικών ομάδων. Πρέπει να αναζητούνται συνεχώς τα χαρακτηριστικά έκφρασης των κοινωνικών και πολιτισμικών ομάδων. Ο εμπλουτισμός των διαφόρων πολιτισμών και η δημιουργία ενός περιβάλλοντος καινοτομίας στο οποίο μπορεί να ανθήσουν οι επιχειρήσεις είναι, επίσης, προς όφελος των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Οι πολιτιστικές ανταλλαγές πρέπει να θεωρηθούν αντικείμενο οικονομικών συναλλαγών, σαν να ήταν υλικό αγαθό. Η τεχνολογία της πληροφόρησης, τα πολυμέσα, και τα οπτικοακουστικά μέσα συμβάλλουν στην επιτάχυνση αυτής της διαδικασίας. Ο πολιτισμός μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων, και για το λόγο αυτό πρέπει να τύχει υποστήριξης.

3.2.2. Το Συμβούλιο προτρέπει τα κράτη μέλη να προωθήσουν την εκπαίδευση και τη διδασκαλία που συνδέονται με νέες έννοιες με τις οποίες προάγεται η ειρήνη, η δημοκρατία, ο σεβασμός του πολιτισμού, η ισότητα καθώς, και η ανάπτυξη που βασίζεται στην ανοχή και στη συνεργασία. Η ΕΤΠ θεωρεί την εκπαίδευση μέσο καθοριστικής σημασίας για την κατανόηση, την ανοχή και το σεβασμό των πολιτισμών, όπως ήδη αναφέρει στη γνωμοδότησή της σχετικά με τη σημασία της εκπαίδευσης για τον πολιτισμό. Επίσης, η ΕΤΠ επισημαίνει ότι η εκπαίδευση είναι διαρκής. Γι αυτό η δια βίου εκπαίδευση εφαρμόζεται κυρίως στον πολιτιστικό τομέα. Τα παιδιά και οι νέοι πρέπει να διδάσκονται το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και στους ενήλικες πρέπει να παρέχονται οι αντίστοιχες γνώσεις. Στον πολιτιστικό τομέα, είναι, επίσης, σημαντική η γνώση που αποκτάται κατά τον ελεύθερο χρόνο. Η συνεργασία με άλλους παράγοντες και κυρίως με το Συμβούλιο της Ευρώπης είναι ιδιαίτερα σημαντική.

3.2.3. Οι πολίτες πρέπει να έχουν συνείδηση της πολιτιστικής τους ταυτότητας. Η πολιτιστική αδιαφορία οδηγεί εύκολα στην αποδυνάμωση της αυτοπεποίθησης και με τον τρόπο αυτό αποκτάται εσφαλμένη στάση όσον αφορά την κοινωνική ειρήνη. Επίσης, η πολιτιστική εκπαίδευση, η οποία στην ΕΕ παρέχεται με τα προγράμματα Socrates, Erasmus των Jeunesse pour l'Europe, πρέπει να περιληφθεί και στα προγράμματα Tacis και Phare για την περαιτέρω κατανόηση και διάδοση των πολιτιστικών στοιχείων μεταξύ των εθνών. Η ΕΤΠ εφιστά την προσοχή στο πρόβλημα του χαμηλού ύψους των ποσών που διατίθενται για τον πολιτισμό τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Τούτο αποτελεί εμπόδιο για την πολιτιστική ανάπτυξη και για την διαπολιτισμική εκπαίδευση.

3.2.4. Ο άνθρωπος έχει τις ρίζες του σε ένα συγκεκριμένο τόπο, όταν νιώθει ότι μπορεί από την πλευρά του να επηρεάσει το περιβάλλον στο οποίο ζει και, κατά συνέπεια, να συμμετέχει στις αλλαγές που συντελούνται σε αυτό. Στην πολυπολιτισμική Ένωση οι οργανώσεις των πολιτών, οι ενώσεις των νέων, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, οι κοινωνικές δράσεις, κλπ., διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο όσον αφορά την ενίσχυση της δημοκρατίας και της ανεξιθρησκίας στην Ευρώπη. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των περιφερειακών και τοπικών αρχών στη διοργάνωση των δράσεων αυτών. Συνεπώς, είναι σημαντικό να δημιουργηθούν καλές προϋποθέσεις για την ανάληψη πρωτοβουλιών που αυξάνουν τη διαπολιτιστική συνεργασία μεταξύ τοπικών και περιφερειακών αρχών.

3.3. Ο ρόλος των μαζικών μέσων ενημέρωσης στην πολυφωνική κοινωνία

3.3.1. Ο ρόλος των μαζικών μέσων ενημέρωσης στην πολυφωνική κοινωνία είναι σημαντικός. Ο τρόπος με τον οποίο επιλέγονται, τονίζονται και προβάλλονται οι ειδήσεις επηρεάζει πολύ τη συμπεριφορά των διαφόρων ομάδων και τις γνώσεις των μεν για τους δε. Η δύναμη της «τέταρτης εξουσίας» οφείλεται πρωτίστως στην ανάπτυξη της τεχνολογίας της πληροφόρησης. Εξάλλου, οι τοπικοί και περιφερειακοί πολιτισμοί θα προβληθούν περισσότερο και θα συμμετέχουν καλύτερα στην πολιτιστική διεργασία της ΕΕ, εάν βελτιστοποιηθεί η τεχνολογία της πληροφόρησης. Για όλους αυτούς τους λόγους, οι τοπικές αρχές θα πρέπει να μπορούν να δημιουργήσουν τις τεχνικές και πνευματικές προϋποθέσεις που απαιτούνται για την ανάπτυξη δικτύων πληροφοριών και μέσων επικοινωνίας.

3.3.2. Τα σημερινά δίκτυα πληροφοριών, το τοπικό ραδιόφωνο, η καλωδιακή τηλεόραση, το βίντεο, κλπ, παρέχουν στις διάφορες κοινωνικές και πολιτιστικές ομάδες τη δυνατότητα να εκφράζουν τις απόψεις τους τόσο στους ακροατές τους όσο και στο ευρύτερο κοινό. Είναι αρχή της δημοκρατίας οποιαδήποτε κοινωνική ή εθνοτική ομάδα να μπορεί να επιλέγει τις πληροφορίες που διαχέονται προς τα έξω. Βέβαια, τούτο προϋποθέτει ότι και οι ομάδες αυτές πρέπει να σέβονται τις δημοκρατικές αρχές.

3.3.3. Οι περιφερειακές και τοπικές αρχές μπορούν να προωθήσουν τη δημιουργία παρόμοιων δικτύων, τα οποία συμβάλλουν στην αύξηση των πολιτιστικών γνώσεων. Τα δίκτυα αυτά πρέπει να είναι υπεράνω των συνόρων των περιφερειών και της ΕΕ. Η γνώση άλλων περιφερειών και εθνών αυξάνει το ενδιαφέρον των πολιτών για τα ευρωπαϊκά θέματα, συμβάλλει στην δημιουργία εκείνης της «πολιτιστικής ιθαγένειας» που καθιστά δυνατή την οικοδόμηση της νέας Ευρώπης.

4. Οι μελλοντικές προκλήσεις

4.1. Πρέπει να αναληφθούν πρωτοβουλίες που να αποσκοπούν στην αξιοποίηση των θετικών και γόνιμων πτυχών των πολιτιστικών διαφορών διότι έχει επισημανθεί ότι η βασική πηγή συγκρούσεων στο μέλλον δεν θα είναι ούτε οικονομική ούτε ιδεολογική, αλλά πολιτισμική.

4.2. Χωρίς να συμμερίζεται κάποια συγκεκριμένη θεωρία, η ΕΤΠ θεωρεί ότι πρέπει να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο συγκρούσεων μεταξύ πολιτισμών ().

4.3. Η πολιτιστική πολυμορφία στο εσωτερικό της ΕΕ καθώς και οι εξωτερικές σχέσεις της ΕΕ αποτελούν από πολιτιστική άποψη τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Πράγματι, στην πολυπολιτισμική κοινωνία είναι δυνατή η αξιοποίηση των εμπειριών των μειονοτήτων κατά τη διασυνοριακή συνεργασία. Δεν έχει εξεταστεί δεόντως ο τρόπος οικονομικής αξιοποίησης της γνώσης ξένων πολιτισμών. Αλλά η γνώση συμβάλλει, επίσης, στην ενίσχυση της συνεργασίας για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία.

4.4. Αντιμετωπίζουμε συνεχώς το δίλημμα ή να επιτρέψουμε στην πολιτιστική πολυμορφία να εμποδίσει την ανθρώπινη αλληλεπίδραση ή να αναγνωρίζουμε ότι η πολυμορφία αποτελεί στοιχείο πλούτου και έμπνευσης για τις κοινωνίες μας. Έχουμε πολλά παραδείγματα από την ιστορία. Η αβεβαιότητα για το μέλλον που προκαλεί η μεταβατική περίοδος συμβάλλει στην αναβίωση συγκρούσεων.

4.5. Από τις αρχές και όσους εκπροσωπούν τα έθνη απαιτείται σύνεση, και συμβατότητα των πληροφοριών και των αξιών. Οι εθνικές αρχές οφείλουν να στηρίξουν τις τοπικές και περιφερειακές αρχές στην προσπάθειά τους να πλουτίσουν τις γνώσεις σε θέματα πολιτισμού. Εναπόκειται στην ΕΕ να συμβάλλει στην αύξηση των πολιτιστικών γνώσεων και στη δημιουργία δικτύων σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας.

4.6. Ο πολιτιστικός πλούτος που επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση άλλων πολιτισμών, πρέπει να στοχεύει στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού γενικά και να συμβάλει στην ανάδυση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας.

5. Συμπεράσματα: το μέλλον των πολιτιστικών προγραμμάτων

5.1. Κατά την άποψη της ΕΤΠ απαιτείται σήμερα στην ΕΕ ευρύτερη έρευνα όσον αφορά τα πολιτιστικά θέματα. Μόνο για να κατανοήσουμε οι μεν τους δε, πρέπει να γνωρίζουμε την ιστορία των διαφόρων τρόπων έκφρασης του πολιτισμού. Επίσης, η έρευνα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την οικονομική ζωή. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στη συμπερίληψη του πολιτισμού και σε άλλα προγράμματα καθώς και στην επίδραση που έχει στην ανάπτυξη και στο τοπικό εμπόριο. Επίσης, σημαντική είναι η διερεύνηση της σχέσης πολιτισμού και τεχνολογίας, καθώς και του ρόλου που διαδραματίζει στην ανάπτυξη και την ευημερία των τοπικών κοινωνιών. Ενδείκνυται σε όλα τα προγράμματα τεχνολογικής ανάπτυξης να περιλαμβάνεται η πολιτιστική διάσταση με στόχο την ανάπτυξη της πολιτιστικής επικοινωνίας μεταξύ των περιφερειών της Ευρώπης και τη διασφάλιση, ταυτόχρονα, του πολυπολιτισμικού χαρακτήρα των προγραμμάτων αυτών (π.χ. το πρόγραμμα Esprit).

5.2. Η ΕΕ θα πρέπει να παροτρύνει τα κράτη μέλη να αυξήσουν τα κονδύλια των τοπικών, περιφερειακών ή κρατικών προϋπολογισμών τους που αφορούν τον πολιτισμό, καθώς και να εφαρμόζουν την ευρεία έννοια του όρου: να χρηματοδοτούν πολιτιστικές δραστηριότητες που συμβάλλουν στην άνθηση των τοπικών και περιφερειακών πολιτισμών.

5.3. Η Ευρώπη έχει έντονο ανταγωνισμό με τις άλλες οικονομικές περιφέρειες. Οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε αυτόν τον ανταγωνισμό με τη βοήθεια των ευρωπαϊκών αξιών, στις οποίες περιλαμβάνεται ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στο χώρο εργασίας. Στην πολυπολιτισμική κοινωνία η αλληλεπίδραση των πολιτισμών απαιτεί σήμερα τη σε βάθος διεξαγωγή πολιτιστικών μελετών. Για την αποφυγή συγκρούσεων απαιτείται συνεργασία σε πολλούς τομείς του πολιτισμού όπως σε επίπεδο πνευματικό, καλλιτεχνικό, και θρησκευτικό. Τα διευρωπαϊκά δίκτυα αποτελούν εν προκειμένω εξαιρετικό μέσο στήριξης.

5.4. Πρέπει, επίσης, να τονισθεί το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκοί πολιτισμοί επηρέασαν ειρηνικά ο ένας τον άλλον δια μέσου των αιώνων με αμοιβαίο όφελος. Στην κοινωνία των ανθρώπων υπάρχουν αρκετά προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν. Η εξάλειψη της φτώχειας και της περιθωριοποίησης ή η διάσωση του περιβάλλοντος δεν μπορούν να λυθούν με την αντιπαράθεση των πολιτισμών αλλά μόνο με την αύξηση της αλληλεπίδρασής τους.

5.5. Η ΕΕ πρέπει να επανεξετάσει τις πολιτιστικές της αξίες και να διευρύνει τη μελέτη των πολιτιστικών θεμάτων στο πλαίσιο της κοινοτικής δράσης. Μόνο με την ενίσχυση της πολιτιστικής ταυτότητας είναι δυνατή η εδραίωση της Ένωσης και η ύπαρξη βιώσιμων εξωτερικών σχέσεων.

5.6. Η ΕΤΠ καλεί την Επιτροπή, σύμφωνα με το αίτημα του Συμβουλίου, να στηρίξει την εκπόνηση ολοκληρωμένων πολιτιστικών προγραμμάτων και τη δημιουργία πολιτιστικού ταμείου. Η ΕΤΠ θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό, εν προκειμένω, ο πολιτισμός και η σημασία του να εξεταστούν ευρύτερα και να χορηγηθούν στο προτεινόμενο πολιτιστικό ταμείο επαρκείς πόροι.

5.7. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι κατά την μεταρρύθμιση των πολιτιστικών προγραμμάτων της ΕΕ πρέπει συνειδητά να ενισχυθεί η πολιτιστική διάσταση για την εδραίωση της ολοκλήρωσης. Σε τελευταία ανάλυση τούτο είναι δυνατό μόνο με την παράλληλη προβολή της πολιτιστικής πολυμορφίας και τη γνώση και κατανόηση των διαφορετικών πολιτισμών.

Βρυξέλλες, 13 Μαρτίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Manfred DAMMEYER

() Ένα παράδειγμα ορισμού του πολιτισμού περιλαμβάνεται στο έγγραφο «Επανένταξη στην Κοινωνία» που δημοσίευσε το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1997.

() ΕΕ C 100 της 2.4.1996, σ. 30.

() ΕΕ C 100 της 2.4.1996, σ. 119.

() ΕΕ L 215 της 6.7.1997, 21.

() ΕΕ C 116 της 14.1.1997, σ. 65.

() ΕΕ C 379 της 15.12.1997, σ. 21.

() Το πρότυπο αυτό αναπτύχθηκε από τον Geert Hofstede.

() Η Κοινωνιολόγος Elisabeth Heidenreich έχει επισημάνει το θέμα αυτό.

() Μια θεωρία για τις πολιτιστικές συγκρούσεις ανάπτυξε ο καθηγητής Samuel P. Hungtington το 1993.