ΚΟΙΝΗ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΕΥΞΗ ΒΙΩΣΙΜΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ ΣΕ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ /* JOIN/2012/027 final */





ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1........... ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ Η ΕΕ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΩΝ ΕΠΙΤΥΧΟΥΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ;.............................................................................................................. 6 1.1........ Στήριξη μιας πολιτικής διαδικασίας και διακυβέρνησης χωρίς αποκλεισμούς............ 6 1.2........ Στήριξη για τη δημιουργία θεσμών και κράτους δικαίου............................................. 8 1.3........ Στήριξη για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη................................................... 8 1.4........ Υποστήριξη στην πρόληψη συγκρούσεων, την οικοδόμηση της ειρήνης και την ασφάλεια 11 2........... Πως μπορεί η ΕΕ να βελτιώσει τα εργαλεία και την προσέγγισή της;........................ 12 2.1........ Απόκριση στις ανάγκες των κοινωνιών εταίρων........................................................ 12 2.2........ Συνδυασμός της διαδικασίας με τα πρώτα επιτεύγματα............................................ 13 2.3........ Εφαρμογή κινήτρων, περιορισμών και όρων.............................................................. 14 2.4........ Συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων...................................................................... 16 2.5........ Βελτίωση της ανταλλαγής γνώσεων και της ανάπτυξης ικανοτήτων......................... 17 2.6........ Συνεργασία με κράτη μέλη, άλλους χορηγούς και οργανισμούς............................... 18 ΚΟΙΝΗ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΕΥΞΗ ΒΙΩΣΙΜΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ ΣΕ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ Σκοπός και πλαίσιο Προσδοκία των πολιτών σε όλα τα μέρη του κόσμου είναι να έχουν πολιτική ελευθερία, ασφάλεια για τους ίδιους και τις οικογένειές τους, υπεύθυνη διακυβέρνηση, οικονομικές ευκαιρίες και δικαιοσύνη. Για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες αυτές, πολλές χώρες, περιλαμβανομένων και γειτονικών των χωρών της ΕΕ, δεσμεύτηκαν πρόσφατα να πραγματοποιήσουν ή έχουν ήδη δρομολογήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις – μεταρρυθμίσεις με στόχο να μετατρέψουν τις κοινωνίες τους σε δημοκρατίες χωρίς αποκλεισμούς, που να είναι εξίσου πρόθυμες και ικανές να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες και τις προσδοκίες του πληθυσμού και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εξομαλύνουν τις σχέσεις τους με τη διεθνή κοινότητα και τις γειτονικές χώρες. Η ΕΕ διαθέτει σημαντική εμπειρία τέτοιων διαδικασιών μετάβασης, τόσο στο εσωτερικό της όσο και στο πλαίσιο στήριξης των προσπαθειών άλλων χωρών με τις οποίες γειτονεύει ή και σε όλο τον κόσμο. Η πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ, ειδικότερα, έχει αποδειχθεί ισχυρό μέσο για την προώθηση του μετασχηματισμού της κοινωνίας. Στις χώρες που έχουν ήδη προσχωρήσει στην ΕΕ, ιδίως σε εκείνες που εντάχθηκαν στην ΕΕ το 2004 και το 2007, καθώς στις χώρες που είναι καθ’ οδόν προς προσχώρηση, έχουν λάβει χώρα, στο πλαίσιο της προσχώρησής τους, σημαντικές αλλαγές μέσω δημοκρατικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων[1]. Η στενή αλληλεξάρτηση της ειρήνης, της σταθερότητας, της δημοκρατίας και της ευημερίας έχει έλθει στο προσκήνιο και σε άλλα πλαίσια, όπως στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας (ΕΠΓ), της αναπτυξιακής συνεργασίας και της κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ (ΚΠΑΑ). Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να εξεταστεί πώς η ΕΕ, με βάση την εμπειρία της στον τομέα αυτόν, θα μπορούσε να βοηθήσει τις χώρες που βρίσκονται σε στάδιο μετάβασης να πραγματοποιήσουν με επιτυχία βιώσιμους μετασχηματισμούς. Προσδιορίζει επίσης μια σειρά συγκεκριμένων μέτρων για τη βελτίωση του τρόπου με τον οποίο η ΕΕ στηρίζει τις εν λόγω χώρες ώστε να μπορέσουν να θεσπίσουν μεταρρυθμίσεις μόνιμου χαρακτήρα και να αποφύγουν τυχόν οπισθοδρομήσεις. Ειδικότερα, εξετάζονται καταστάσεις στις οποίες μια διαδικασία μεταρρύθμισης χρειάζεται περαιτέρω στήριξη για την επίτευξη λειτουργικών και μόνιμων αλλαγών. Η έννοια της «μετάβασης» έχει ευρύτερο χαρακτήρα και περιλαμβάνει τη σταθεροποίηση, τον κοινωνικό μετασχηματισμό, τη θεσμική ανάπτυξη και την εδραίωση των μεταρρυθμίσεων. Παρόλο που δεν καλύπτονται οι ειδικές περιπτώσεις ευάλωτων κρατών και καταστάσεων σύγκρουσης, διότι συνεπάγονται πολλές προκλήσεις που συνδέονται με τις εκάστοτε συνθήκες που επικρατούν και απαιτούν διαφορετικό συνδυασμό μέτρων στήριξης εκ μέρους της ΕΕ, ορισμένες εμπειρίες που αναφέρονται στην παρούσα ανακοίνωση μπορεί επίσης να είναι χρήσιμες και στις περιπτώσεις αυτές. Η μετάβαση συνεπάγεται προκλήσεις που διαφέρουν σημαντικά από τη μια χώρα στην άλλη, όπως περιγράφεται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας της Επιτροπής. Η διαδικασία μπορεί να είναι ειρηνική ή να πραγματοποιείται σε συνθήκες κρίσης. Συνεπάγεται αβεβαιότητα, κίνδυνο και μερικές φορές ακόμη και απειλές για την εσωτερική ή την περιφερειακή σταθερότητα. Έχει αποδειχθεί στην πράξη ότι η μετάβαση δεν στέφεται πάντοτε από επιτυχία. Μια τέτοια αποτυχία μπορεί να προκαλέσει υψηλό πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό κόστος για τις κοινωνίες. Επιτυχημένη διαδικασία μετάβασης σημαίνει ότι εδραιώνονται οι μεταρρυθμίσεις και καθίστανται βιώσιμες σε μακροπρόθεσμη βάση, σε κλίμα σταθερότητας και εμπιστοσύνης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, θα χρειαστεί επίσης να αποτραπούν συγκρούσεις, με ταυτόχρονη προώθηση και διαχείριση της ειρηνικής αλλαγής. Για να επιτευχθεί αυτό, η διαδικασία πρέπει να πηγάζει από την ίδια τη χώρα, να μην οδηγεί σε αποκλεισμούς και να προβλέπει συνολική αντιμετώπιση των σχετικών πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών προκλήσεων. Για συμβάλει στη επίτευξη βιώσιμων αλλαγών σε μεταβατικές κοινωνίες, η ΕΕ θα πρέπει: – να κινητοποιήσει όλα τα μέσα της σε μια συνολική, στοχευμένη και μακροπρόθεσμη δράση, η οποία να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες της χώρας εταίρου και τα βαθύτερα αίτια που διέπουν τη λαϊκή βούληση για αλλαγή της κοινωνίας· – να προωθήσει τη δημοκρατική διακυβέρνηση, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου, την οικονομική και κοινωνική ευημερία σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, καθώς και την ειρήνη και σταθερότητα, με τρόπο που συμβάλλει στην επίτευξη κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά και περιβαλλοντικά βιώσιμων μεταρρυθμίσεων και στην περιφερειακή ολοκλήρωση· – να ενεργήσει κατά τρόπο που να ενισχύει τις χώρες εταίρους να ενστερνιστούν την διαδικασία μεταρρύθμισης και να ενθαρρύνει την ανταλλαγή εμπειριών χωρίς την επιβολή συγκεκριμένων μοντέλων. Για να επιτευχθεί αυτό, η ΕΕ πρέπει: – να βασίσει τη δράση της σε ορθή εκτίμηση των αναγκών, λαμβάνοντας πλήρως υπόψη τις βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι χώρες εταίροι· – να διερευνήσει τις δυνατότητες για ορισμένες άμεσες επιτυχίες σε θέματα που αφορούν τις βασικές ελευθερίες, τη δημιουργία εισοδήματος και την παροχή δημόσιων υπηρεσιών στην αρχική μεταβατική φάση, για να ενθαρρύνει την περαιτέρω λαϊκή στήριξη των μεταρρυθμίσεων· – να χρησιμοποιήσει κίνητρα και προϋποθέσεις πιο συνεκτικά και αποτελεσματικά· – να ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών – όπως των κοινωνικών και οικονομικών εταίρων, του ιδιωτικού τομέα και άλλων οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ), καθώς και περιφερειακών οργανισμών – στις διαδικασίες μεταρρύθμισης και πολιτικού διαλόγου· – να επενδύσει περισσότερο στην οικοδόμηση αμερόληπτων θεσμών που λειτουργούν με βάση το κράτος δικαίου και να εξασφαλίσει ότι οι μεταρρυθμίσεις που αναλαμβάνονται εφαρμόζονται και επιβάλλονται και στην πράξη· και να επεκτείνει την ανάπτυξη ικανοτήτων πέρα από τα θεσμικά όργανα ώστε να βελτιώσει την πρόσβαση των πολιτών σε δημόσιες υπηρεσίες, όπως η ασφάλεια και η δικαιοσύνη· – να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά τις μεθόδους διάδοσης των γνώσεων και ανάπτυξης ικανοτήτων, μεταξύ άλλων με την αξιοποίηση της εμπειρίας από τη διαδικασία μετάβασης κρατών μελών της ΕΕ· – να αναπτύξει αποτελεσματική συνεργασία και συντονισμό με τα κράτη μέλη της ΕΕ, όπως με πιθανό κοινό προγραμματισμό, καθώς και με άλλους χορηγούς βοήθειας και φορείς. 1. ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ Η ΕΕ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΩΝ ΕΠΙΤΥΧΟΥΣ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ; Εναπόκειται σε κάθε χώρα εταίρο να προσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο επιθυμεί να διαχειριστεί τη διαδικασία μετάβασης και μετασχηματισμού. Η ΕΕ, με τη σειρά της, μπορεί να χρησιμοποιήσει τις μεθόδους της παρεχόμενης στήριξης για την υποβοήθηση των εθνικών διαδικασιών και τη δημιουργία ευνοϊκών συνθηκών για τη διαδικασία μετάβασης. Σε αυτό το πλαίσιο, θα πρέπει να σέβεται την κυριότητα της διαδικασίας από μέρους της χώρας εταίρου, καθώς και την αρχή της συνοχής των στρατηγικών που αποσκοπούν στην ανάπτυξη πολιτικών που επηρεάζουν τις αναπτυσσόμενες χώρες και την αρχή της εστίασης ανά τομέα όσον αφορά τη συνεργασία για την ανάπτυξη. Επιπλέον, η στήριξη της ΕΕ πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη μακροπρόθεσμη φύση της διαδικασίας δημοκρατικής και οικονομικής μετάβασης. Μια ολοκληρωμένη και βιώσιμη προσέγγιση θα επιτρέψει στην ΕΕ να στηρίξει και να αναζωογονήσει τις συχνά ασταθείς ή στάσιμες διαδικασίες μετάβασης. Προφανώς, ο βαθμός της αλλαγής και η ταχύτητά της μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα. Ταυτόχρονα, οι μεταρρυθμίσεις πρέπει να αντιμετωπίσουν με συνολικό τρόπο τις υφιστάμενες αδυναμίες. Οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις δεν επαρκούν εάν δεν υπάρχει ανεξάρτητη και υπεύθυνη δικαστική εξουσία, αν δεν υφίσταται αρχή ανταγωνισμού και δεν έχει θεσπιστεί αποτελεσματική πολιτική για την καταπολέμηση της διαφθοράς, δεδομένου ότι χωρίς αυτές δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν οι επενδύσεις που θα δώσουν ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη. Ο καλός συντονισμός μεταξύ των διαφόρων αρχών που συμμετέχουν στις προσπάθειες μεταρρύθμισης είναι επίσης σημαντικός. Στις χώρες της διεύρυνσης, για παράδειγμα, το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις εγκατέστησαν υπουργεία ή γραφεία για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με συντονιστικά καθήκοντα και ακολούθησαν σαφώς καθορισμένο πολιτικό πρόγραμμα εναρμόνισης με τα ευρωπαϊκά πρότυπα και το κεκτημένο της ΕΕ, βοήθησε τις κυβερνήσεις να επικεντρωθούν σε ένα ολοκληρωμένο θεματολόγιο μεταρρυθμίσεων. Η αλληλουχία των μεταρρυθμίσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επικρατούσες συνθήκες και πρέπει να επιδιωχθεί ισορροπία μεταξύ των μεταρρυθμίσεων που μπορούν να κατακτηθούν άμεσα και συμβάλλουν στη διατήρηση της πολιτικής και κοινωνικής δυναμικής και της λαϊκής υποστήριξής για το σύνολο της διαδικασίας και των πιο μακροπρόθεσμων μεταρρυθμίσεων. Ο συνδυασμός των πολιτικών θα ποικίλλει ανάλογα με τις ανάγκες και τις προσδοκίες της ενδιαφερόμενης χώρας και τα βασικά κίνητρα από τα οποία πηγάζει η επιθυμία των πολιτών για κοινωνική αλλαγή. 1.1. Στήριξη μιας πολιτικής διαδικασίας και διακυβέρνησης χωρίς αποκλεισμούς Η πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ είναι η πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη στήριξη πολιτικών διαδικασιών και διακυβέρνησης χωρίς αποκλεισμούς. Οι δημοκρατικοί θεσμοί, το κράτος δικαίου, καθώς και ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι στο επίκεντρο των κριτηρίων προσχώρησης. Οι σημαντικές μεταβάσεις από τα κομμουνιστικά καθεστώτα σε πραγματικές δημοκρατίες στα κράτη μέλη της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης μπόρεσαν να πραγματοποιηθούν χάρη στη σαφή επιθυμία των πολιτών και την πολιτική βούληση των εκλεγμένων αρχών. Οι διαδικασίες αυτές υποστηρίχθηκαν από την ΕΕ, μεταξύ άλλων, μέσω της χρηματοδοτικής συνδρομής, των συμβουλών εμπειρογνωμόνων και της διαδικασίας των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Η ΕΕ συνεχίζει να παγιώνει την υποστήριξή της στη δημοκρατία σε παγκόσμιο επίπεδο, σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Συμβουλίου του 2009 που απαιτούν ολοκληρωμένη προσέγγιση της ΕΕ[2]. Τα παραδείγματα της Τυνησίας και της Βολιβίας αποτελούν χαρακτηριστικές περιπτώσεις χρήσης όλων των σχετικών μέσων της ΕΕ[3]. Η υποστήριξη της ΕΕ επικεντρώνεται σε τέσσερις βασικούς τομείς: θέσπιση των συνταγματικών και εκλογικών διαδικασιών, ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών, ενίσχυση της πολιτικής ζωής και της κοινωνίας των πολιτών και σταδιακή ανάπτυξη μιας δημοκρατικής πολιτικής κουλτούρας. Η παραδοσιακή προσέγγιση, που επικεντρώνεται σε αξιόπιστες εκλογές και σε θέματα ασφάλειας, καθώς και στην ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας της κυβέρνησης, μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο προς την ενδυνάμωση συντακτικών συνελεύσεων και της νομοθετικής εξουσίας και στη θέσπιση αποτελεσματικών συστημάτων ελέγχου και εξισορροπήσεων[4]. Η ΕΕ εντείνει επίσης τη δέσμευσή της έναντι των πολιτικών κομμάτων (για παράδειγμα στην Τυνησία), σε αμερόληπτη βάση μέσω δραστηριοτήτων ανάπτυξης ικανοτήτων και διευκόλυνσης του πολυμερούς διαλόγου. Εξάλλου, η αναπτυξιακή πολιτική της ΕΕ, στο πλαίσιο της οποίας προτείνεται να αυξηθεί το μερίδιο των προγραμμάτων συνεργασίας της ΕΕ που είναι αφιερωμένα στον τομέα αυτό, έχει αλλάξει στρατηγικό προσανατολισμό με την παροχή μεγαλύτερης έμφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα, στη δημοκρατία, στο κράτος δικαίου και σε άλλα στοιχεία της χρηστής διακυβέρνησης.[5] Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της ενισχύουν επίσης την αποτελεσματικότητα και τη συνεκτικότητα της υποστήριξης που παρέχουν υπέρ των δικαιωμάτων του ανθρώπου στις χώρες εταίρους. Για τον σκοπό αυτό, αναπτύσσονται ολοκληρωμένες στρατηγικές ανά χώρα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι στρατηγικές αυτές, στις οποίες προσδιορίζονται τομείς προτεραιότητας για τη δράση της ΕΕ, λαμβάνονται υπόψη στον διάλογο για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον πολιτικό διάλογο σε όλα τα επίπεδα, καθώς και κατά τη χάραξη πολιτικής, τον προγραμματισμό και την υλοποίηση της χρηματοδοτικής συνδρομής, συμπεριλαμβανομένης της στήριξης του προϋπολογισμού. Οι στρατηγικές αυτές θα λαμβάνονται επίσης υπόψη στις εκθέσεις προόδου της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας (ΕΠΓ) προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι η αρχή «more for more» (δίνοντας περισσότερα παίρνεις περισσότερα) εφαρμόζεται με συνεκτικό τρόπο σε ολόκληρη την περιοχή της ΕΠΓ. Η ΕΕ βελτιώνει επίσης επί του παρόντος τα αναλυτικά εργαλεία της για τις στρατηγικές εκδημοκρατισμού μέσω δημοκρατικών προφίλ σε πιλοτικές υποθέσεις, που καθορίζουν τις πολιτικές δομές και διαδικασίες και που λαμβάνονται υπόψη τόσο στον προγραμματισμό της ΕΕ και όσο και στον πολιτικό διάλογο. Παρέχουν, ιδίως, πληροφορίες σχετικά με το νομικό σύστημα, την κατανομή των εξουσιών, οριζοντίως και καθέτως, το Σύνταγμα και το εκλογικό σύστημα και εξετάζουν την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα του κράτους δικαίου και του δημόσιου τομέα, καθώς και την ικανότητά του να οδηγήσει και/ή να συμβάλλει στη βιώσιμη ανάπτυξη. 1.2. Στήριξη για τη δημιουργία θεσμών και κράτους δικαίου Η εγκαθίδρυση και εδραίωση ανεξάρτητων, διαφανών και αποτελεσματικών θεσμών είναι εξαιρετικά σημαντική για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης σε χώρες που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο και τη δημιουργία μιας βάσης για περαιτέρω εξελίξεις, καθώς και για την καταπολέμηση της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος σε πρώιμο στάδιο της διαδικασίας μεταρρύθμισης – ένα σημαντικό δίδαγμα που αντλήθηκε από τις μεταρρυθμίσεις που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο των πρόσφατων διευρύνσεων της ΕΕ. Η μακροοικονομική σταθερότητα μπορεί να αυξηθεί μόνο εάν υπάρχει κλίμα που προσελκύει επενδύσεις και επιτρέπει στις επιχειρήσεις να ευδοκιμήσουν. Αυτό απαιτεί ανεξάρτητη δικαστική εξουσία για την επίλυση διαφορών, σαφή ρύθμιση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και σεβασμό του κράτους δικαίου. Επιπλέον, οι αξιόπιστοι θεσμοί είναι απαραίτητοι για να αποφεύγονται τα κενά μεταξύ των νομικών κανόνων και της ικανότητας εφαρμογής και επιβολής τους, γεγονός που στην πράξη είναι δυνατό να εμποδίσει ή να επιβραδύνει την πραγματική αλλαγή και διευκολύνει τη διαφθορά. Μια ανεξάρτητη δικαστική εξουσία πρέπει να διασφαλίζει τον σεβασμό του κράτους δικαίου και την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Αυτό μπορεί να αποτελέσει ιδιαίτερη πρόκληση, δεδομένου ότι οι δικαστές και οι εισαγγελείς που έχουν διοριστεί βάσει προηγούμενων μη δημοκρατικών καθεστώτων θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες. Ταυτόχρονα, οι διαδικασίες κάθαρσης (π.χ. απόλυση όσων σχετίζονται με καταχρήσεις του προηγούμενου καθεστώτος) ή ελέγχου ενέχουν τον κίνδυνο περαιτέρω πολιτικοποίησης του συστήματος για παρατεταμένη χρονική περίοδο. Επομένως, πρέπει να υιοθετηθεί μια ισορροπημένη προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας πρέπει να διερευνηθούν επίσης οι δυνατότητες λογοδοσίας των δικαστών και εισαγγελέων μέσω πειθαρχικών ή ποινικών διαδικασιών. Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη ικανοτήτων θα πρέπει να συμβάλει στην καλύτερη πρόσβαση των πολιτών σε υπηρεσίες ασφάλειας και δικαιοσύνης (για παράδειγμα, μέσω εκστρατειών ευαισθητοποίησης), οι οποίες έχουν καίρια σημασία για τον βιώσιμο και θεμιτό χαρακτήρα της διαδικασίας μετάβασης. Οι δημόσιες διοικήσεις πρέπει να μεταρρυθμιστούν έτσι ώστε να λειτουργούν προς το συμφέρον των πολιτών. Ανεξάρτητοι εποπτικοί φορείς, όπως οι διαμεσολαβητές, οι υπηρεσίες για την καταπολέμηση της διαφθοράς ή οι επόπτες προστασίας δεδομένων είναι αναγκαίοι για τον έλεγχο του έργου των άλλων θεσμών του δημοσίου και την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών. Υπό την προϋπόθεση ότι οι νέοι αυτοί θεσμοί συστήνονται με πραγματική ανεξαρτησία και τους παρέχονται επαρκή μέσα για να εκτελούν αποτελεσματικά τα καθήκοντά τους, μπορούν να εξασφαλίσουν σαφή και ορατή πρόοδο όσον αφορά το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα και να αυξήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Η ΕΕ μπορεί να συνεισφέρει στην ενίσχυση των θεσμών με διάφορους τρόπους, όπως με τη χρηματοδοτική στήριξη, τους διαλόγους πολιτικής και την τεχνική συνεργασία. Για παράδειγμα, το μέσο προενταξιακής βοήθειας στο πλαίσιο της πολιτικής διεύρυνσης έχει βοηθήσει σημαντικά τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων στις μεταρρυθμιστικές τους προσπάθειες. Επιπλέον, ένα ολοκληρωμένο θεσμικό πλαίσιο θα εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα των μεταρρυθμίσεων. Ένα τέτοιο πλαίσιο, ωστόσο, πρέπει να είναι ισόρροπο και να έχει θεσπιστεί σύστημα ελέγχων και ισορροπίας των εξουσιών. Η συγκέντρωση υπερβολικά μεγάλης εξουσίας στα χέρια ενός ή λίγων θεσμικών οργάνων δημιουργεί κινδύνους καταχρήσεων της εξουσίας αυτής ή οπισθοδρόμησης της διαδικασίας μεταρρυθμίσεων αν τυχόν καταργηθούν τα εν λόγω θεσμικά όργανα. 1.3. Στήριξη για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη Ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων ειδικό για κάθε χώρα Ως αποτέλεσμα της οικονομικής και πολιτικής αβεβαιότητας, η μετάβαση συνεπάγεται συχνά μια βραχυπρόθεσμη επιδείνωση στην ανάπτυξη και την απασχόληση καθώς επίσης και στους δημόσιους λογαριασμούς και το ισοζύγιο των εξωτερικών συναλλαγών. Όταν αυτό έχει ως συνέπεια την αύξηση της ανεργίας και της φτώχειας ειδικότερα, μπορεί να επεκταθεί και να θέσει σε κίνδυνο τη νομιμότητα της διαδικασίας εκδημοκρατισμού καταλήγοντας σε υψηλότερους συντελεστές μετανάστευσης και διαρροής εγκεφάλων. Σε βαθύτερο ορίζοντα, οι μεταρρυθμίσεις πρέπει να μπορούν να καλύπτουν τις προσδοκίες που έχουν οι πολίτες για αξιοπρεπή εργασία, οικονομικές ευκαιρίες και κοινωνική δικαιοσύνη. Η πείρα που αποκτήθηκε από χώρες οι οποίες έχουν διεξαγάγει επιτυχείς μεταρρυθμίσεις στη διακυβέρνηση, όπως τα κράτη μέλη που προσχώρησαν στην ΕΕ κατά την τελευταία δεκαετία,[6] καταδεικνύει ότι οι μεταρρυθμίσεις αυτές συνδέονται συχνά με τις διαδικασίες οικονομικής και κοινωνικής εξέλιξης. Στις χώρες αυτές η οικονομική μεταρρύθμιση ορίστηκε από τέσσερις προτεραιότητες: μακροοικονομική σταθεροποίηση, ιδιωτικοποίηση και αναδιάρθρωση των επιχειρήσεων, βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος, και αναβάθμιση της απόδοσης των αγορών εργασίας. Οι προτεραιότητες αυτές στήριξαν τον πρωταρχικό στόχο της μεγαλύτερης αύξησης της παραγωγικότητας προκειμένου να ανέλθει το βιοτικό επίπεδο και να βελτιωθούν η οικονομική και η κοινωνική συνοχή και η ευημερία κατά τρόπο βιώσιμο. Η μεταρρύθμιση και η εξέλιξη των δημόσιων οικονομικών ήταν εξίσου σημαντική για την εξασφάλιση των πόρων που θα στήριζαν άλλες οικονομικές μεταρρυθμίσεις και θα διατηρούσαν και προωθούσαν περαιτέρω ένα προσήκον επίπεδο δημόσιων υπηρεσιών. Έστω και αν, γενικά, οι μακροπρόθεσμοι στόχοι των νέων ηγετών σε αυτές τις χώρες ήσαν παρόμοιοι, οι προτεραιότητες, η σειρά και ο ρυθμός των μεταρρυθμίσεων διέφεραν κατά πολύ. Μερικές χώρες (Πολωνία, Τσεχική Δημοκρατία, Εσθονία) έθεσαν ταχέως σε εφαρμογή ριζικές μεταρρυθμίσεις για να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις οικονομικής ανάκαμψης (την λεγόμενη "θεραπεία-σοκ"), παρά τον βραχυπρόθεσμα σημαντικό αρνητικό αντίκτυπο που συνεπάγεται, όπως μείωση της παραγωγής, ανεργία και ύφεση. Άλλες χώρες (όπως η Ουγγαρία και η Σλοβενία) ακολούθησαν μια πιο σταδιακή προσέγγιση με την βαθμηδόν εφαρμογή μακροοικονομικών, διαρθρωτικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων, αποφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο τις απότομες αλλαγές στην οικονομική απόδοση, την απασχόληση και την ευημερία. Αυτό έδωσε χρόνο στις εθνικές επιχειρήσεις και τους οικονομικούς φορείς να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες μιας ανοικτής οικονομίας της αγοράς. Η ΕΕ διαθέτει ευρύ φάσμα μορφών υποστήριξης που μπορεί να προσφέρει. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί δημοσιονομική στήριξη, που περιλαμβάνει κατά περίπτωση και συμβάσεις για τη δημιουργία κρατικού μηχανισμού, για να βοηθήσει τις χώρες να εδραιώσουν τη μετάβαση και να σταθεροποιήσουν τις βραχυπρόθεσμες αναπτυξιακές προοπτικές και την απασχόληση κατά την αρχική φάση που χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, ενώ με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται η μη βιώσιμη διόγκωση του εξωτερικού τους ή/και δημόσιου χρέους. Επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλες μορφές αναπτυξιακής βοήθειας, μεταξύ των οποίων και βοήθεια βάσει έργων (βλ. το παράδειγμα της Ακτής του Ελεφαντοστού) καθώς και τεχνική βοήθεια, που θα καλύψει ειδικές ανάγκες της μετάβασης. Βοήθεια στη δημιουργία αξιοπρεπούς εργασίας και ενός ασφαλούς επιχειρηματικού περιβάλλοντος Μακροπρόθεσμα, η ΕΕ μπορεί να βοηθήσει τις χώρες εταίρους να οικοδομήσουν μια σθεναρότερη πολιτική και ένα ισχυρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο που θα μπορέσουν να προσελκύσουν ιδιωτικές επενδύσεις, να ενισχύσουν την επιχειρηματικότητα, να ενθαρρύνουν τις ΜΜΕ, να εξασφαλίσουν αποτελεσματική και αποδοτική διαχείριση των φυσικών πόρων, να ενδυναμώσουν την φοροεισπρακτική ικανότητα, να βελτιώσουν τη γεωργία, και να ενισχύσουν την οικονομική συνεργασία και ολοκλήρωση με άλλες χώρες.[7] Οι εμπορικές συμφωνίες και τα σχετικά μέσα, παράλληλα με τη βοήθεια για το εμπόριο, μπορούν να συμβάλλουν περαιτέρω στη δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για την οικονομική ανάπτυξη και την περιφερειακή ολοκλήρωση. Παραμένει εξάλλου σημαντική η στήριξη για την καθιέρωση ενός σταθερού, προβλέψιμου και ασφαλούς περιβάλλοντος για τις επιχειρήσεις. Συχνά είναι αναγκαίο να (επανα)προσδιοριστούν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, η κυριότητα γης και ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα. Για παράδειγμα, στα κράτη μέλη της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, το επενδυτικό κλίμα βελτιώθηκε από τα νομικά και ρυθμιστικά όργανα ώστε να παρακολουθεί τη διοίκηση επιχειρήσεων, την ασφαλή ιδιοκτησία και τα συμβατικά δικαιώματα, τις απλουστευμένες ρυθμιστικές και δανειοδοτικές διαδικασίες, καθώς και ένα επαρκές τραπεζικό σύστημα. Ομοίως, βελτιώθηκαν οι συνθήκες για τη γεωργία χάρη στη μεταρρύθμιση της αγοράς, μεταξύ άλλων όσον αφορά τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, τις φορολογικές πλευρές, το κτηματολόγιο και τα μητρώα. Η ΕΕ μπορεί να υποστηρίξει σχετικές μεταρρυθμίσεις μέσω συμβάσεων για τομεακές μεταρρυθμίσεις σε συνδυασμό με ενισχυμένο πολιτικό διάλογο. Επιπλέον, μπορεί να στηρίξει και να διευκολύνει την ανάπτυξη ικανότητας τοπικών επιχειρήσεων, μεταξύ άλλων μικροεπιχειρήσεων και ΜΜΕ (βλ. το παράδειγμα της SANAD στην περιοχή MENA[8]). Η δημιουργία εταιρικών σχέσεων με τον ιδιωτικό τομέα μπορεί επίσης να αποτελέσει αποτελεσματικό τρόπο προσέλκυσης επενδύσεων, ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ των ξένων άμεσων επενδύσεων και τοπικών επιχειρήσεων, και ενθάρρυνσης της απασχόλησης. Τα περιφερειακά μέσα συνδυασμού στην ΕΕ έχουν αποδείξει ότι είναι ικανά να ενεργοποιήσουν ουσιαστική επιπρόσθετη χρηματοδότηση συνδυάζοντας επιδοτήσεις της ΕΕ με άλλους πόρους, όπως δάνεια από ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.[9] Βοήθεια στην οικοδόμηση οικονομιών και κοινωνιών χωρίς αποκλεισμούς Είναι εξίσου σημαντικό για την ΕΕ να εξακολουθήσει να στηρίζει τις προσπάθειες στις χώρες εταίρους της όσον αφορά την εκπλήρωση των προσδοκιών του πολίτη για ισότητα, κοινωνική ένταξη και κοινωνική προστασία (ειδική ανακοίνωση για την κοινωνική προστασία προβλέπεται να δημοσιευτεί το δεύτερο εξάμηνο του 2012). Ειδικότερα χρειάζεται στήριξη για ενέργειες που προάγουν την παροχή κοινωνικών και δημόσιων υπηρεσιών σε όλες τις ομάδες πληθυσμού. Από αυτή την άποψη οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο με την προώθηση επιχειρηματικών προτύπων χαρακτηριζόμενων από δεοντολογία, ολοκλήρωση και ισότητα. Η ανάμιξη νέων, που θα αποτελέσουν τους μελλοντικούς ηγέτες, θα πρέπει να τύχει ιδιαίτερης ενθάρρυνσης. Η μετάβαση αποτελεί επίσης καθοριστική ευκαιρία για να γίνουν αποφασιστικά βήματα που θα προωθήσουν την ισότητα των φύλων και τη χειραφέτηση των γυναικών, βασικών παραγόντων στη μετάβαση, ώστε να ενισχυθεί η ασφάλεια και η συμμετοχή τους, με μέσα όπως η τομεακή δημοσιονομική στήριξη και ενέργειες στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού μέσου για τη δημοκρατία και τα δικαιώματα του ανθρώπου (EIDHR). Για σχετικά παραδείγματα, βλ. Μαρόκο και Αφγανιστάν)[10]. 1.4. Υποστήριξη στην πρόληψη συγκρούσεων, την οικοδόμηση της ειρήνης και την ασφάλεια Μερικές περιπτώσεις μετάβασης προς τη δημοκρατία αντιμετωπίζουν διττή πρόκληση: αφενός να διασφαλίσουν ότι η ασφάλεια και η ειρήνη συμβάλλουν στη βιώσιμη ανάπτυξη, και αφετέρου να εξασφαλίσουν ότι η ανάπτυξη συμβάλλει στην ειρήνη και τη σταθερότητα. Γεγονότα όπως εκλογές, κυβερνητικές αλλαγές ή και (επανα)χορήγηση πόρων μπορούν να πυροδοτήσουν εκρήξεις βίας ή/και ένοπλες συγκρούσεις και να προκαλέσουν ανάσχεση των συχνά εύθραυστων διαδικασιών μετάβασης, ιδιαίτερα σε εκείνες τις κοινωνίες που δεν έχουν ακόμα καθιερώσει αποδοτικά και νόμιμα θεσμικά πλαίσια για να επιλύσουν ειρηνικά τις συγκρούσεις. Η στήριξη της ΕΕ σε αυτές τις περιστάσεις πρέπει να ακολουθεί μια προσέγγιση που θα λαμβάνει υπόψη τις συγκρούσεις και θα είναι σε συνάρτηση με τις εκάστοτε συνθήκες. Κατά την αντιμετώπιση των βασικών αιτίων της σύγκρουσης, θα πρέπει να αποφεύγεται η αύξηση της εξάρτησης, της δύναμης και της κηδεμόνευσης ορισμένων ομάδων καθώς και η επιδείνωση των αρνητικών επιπτώσεων στους μηχανισμούς προσαρμογής. Η ακριβής πρόσβαση και οι εκτιμήσεις ως προς την κατάσταση των μεμονωμένων χωρών θα πρέπει να επισημανθούν μέσω ειδικής ανάλυσης των συγκρούσεων. Σε πολλές περιπτώσεις μια τέτοια ανάλυση θα αποκαλύψει ειδικά θέματα που έχουν σχέση με τους στόχους της οικοδόμησης της ειρήνης όπως αυτοί έχουν αναπτυχθεί από τον Διεθνή Διάλογο για την Οικοδόμηση της Ειρήνης και του Κράτους και έχουν επικυρωθεί από τη διεθνή κοινότητα, μεταξύ άλλων και από την ΕΕ.[11] Αυτοί οι στόχοι είναι σχετικοί προς την ανάγκη μιας χωρίς αποκλεισμούς πολιτικής διαδικασίας και συμφιλίωσης, ενός διαπολιτισμικού διαλόγου, της πρόσβασης στην ασφάλεια, τη δικαιοσύνη και την απασχόληση, καθώς και την ανάγκη υπεύθυνης και αποτελεσματικής διαχείρισης των πόρων. Σε κάθε περίπτωση, η στήριξη πρέπει να γίνει εντός ευρύτερης προσέγγισης που θα λαμβάνει υπόψη όλους τους σχετικούς τομείς, μεταξύ άλλων και την συμφιλίωση και στήριξη προς ξεριζωμένους πληθυσμούς, την πρόληψη των συγκρούσεων, την μεταρρύθμιση του τομέα της ασφάλειας, προσαρμοστικότητα και κλιματική αλλαγή, βιώσιμη και υπεύθυνη διαχείριση των πόρων, το κράτος δικαίου, τον εκδημοκρατισμό, την κοινωνία των πολιτών, τα δικαιώματα του ανθρώπου, τις μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση και την παροχή δημόσιας υπηρεσίας. Για παράδειγμα, η ΕΕ έχει συμβάλει στη συμφιλίωση στις χώρες που προέρχονται από την πρώην Γιουγκοσλαβία, και οι σαφείς προϋποθέσεις της διαδικασίας προσχώρησης διασφάλισαν τη δίωξη των εγκλημάτων πολέμου και τη συνεργασία με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία. Η μεταρρύθμιση του τομέα της ασφάλειας συνιστά ιδιαίτερη πρόκληση ως προς τις προσπάθειες να υπάρξει εγγύηση στην ασφάλεια και τη σταθερότητα. Γενικά αποτελεί προτεραιότητα ο καλύτερος πολιτικός έλεγχος των υπηρεσιών ασφαλείας, δεδομένου ότι έτσι βελτιώνεται η αποτελεσματικότητα, η υπευθυνότητα και η συμπεριφορά του ευρέως φάσματος των παραγόντων ασφαλείας. Η συμμετοχή των κοινοτήτων και των ομάδων της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να καταστήσουν την παροχή ασφάλειας όχι μόνο αποτελεσματικότερη αλλά και περισσότερο υπεύθυνη. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να καταβληθεί στον ρόλο και τα δικαιώματα των διαφόρων ομάδων. Ως μέρος της ολοκληρωμένης προσέγγισης της ΕΕ, η κοινή πολιτική ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ (ΚΠΑΑ) μπορεί επίσης να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση βασικών προκλήσεων της μετάβασης. Από το 2003, η ΕΕ παρέχει, μεταξύ άλλων, κατάρτιση, συμβουλές ή καθοδήγηση στη στήριξη των μεταρρυθμίσεων του τομέα της ασφάλειας, παρακολουθώντας ειρηνευτικά σχέδια ή παρέχοντας στήριξη στην ασφάλεια, συχνά υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Αυτά γίνονται μέσω μέτρων πολιτικής ή/και στρατιωτικής υποστήριξης. 2. Πως μπορεί η ΕΕ να βελτιώσει τα εργαλεία και την προσέγγισή της; 2.1. Απόκριση στις ανάγκες των κοινωνιών εταίρων Για να εξασφαλιστεί μια ειρηνική και επιτυχής μετάβαση, η συγκεκριμένη διαδικασία μεταρρύθμισης σε κάθε χώρα πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των πολιτών, όπως αυτές καθορίζονται από την ίδια τη χώρα. Αν και οι βασικές ανάγκες και προκλήσεις στις χώρες μετάβασης διαφέρουν σημαντικά, συχνά περιλαμβάνουν: – εθνική συμφιλίωση και οικοδόμηση εθνικού συμβιβασμού επί θεμελιωδών θεμάτων, – σύσταση καλά λειτουργούντων δημοκρατικών θεσμών και διαδικασιών, – αποφυγή απαράδεκτης μείωσης των εισοδημάτων και της απασχόλησης, και αποκατάσταση ή διατήρηση της μακροοικονομικής σταθερότητας, – προώθηση μακροπρόθεσμης κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης και ένταξης, με αξιοπρεπείς εργασίες, οικονομικές ευκαιρίες, βασικές κοινωνικές υπηρεσίες, μεταξύ των οποίων και υγειονομική περίθαλψη ποιότητας, εκπαίδευση και κοινωνική δικαιοσύνη, – καθιέρωση ενός φιλικού προς τις επιχειρήσεις περιβάλλοντος, (επανα)προσδιορισμός των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και του ρόλου του ιδιωτικού τομέα, και αναθεώρηση της λειτουργίας της αγοράς, και – όπου αυτό είναι αναγκαίο, αποκατάσταση της ασφάλειας, της δικαιοσύνης και του κράτους δικαίου. Δεδομένου ότι οι καταστάσεις ποικίλλουν σημαντικά, δεν υπάρχει μια ενιαία συνταγή για επιτυχημένη διαδικασία μετάβασης ή απόκριση της ΕΕ. Για παράδειγμα, μια εύθραυστη κατάσταση εντός της ομάδας των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών, όπως η Βιρμανία/Μυανμάρ, μπορεί να απαιτεί κάπως διαφορετική απόκριση από εκείνην που θα μπορούσε να δοθεί σε χώρες υψηλότερου ή μέσου εισοδήματος, όπως η Τυνησία ή η Αίγυπτος. Η υποστήριξη της ΕΕ θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένη έτσι ώστε να λαμβάνονται υπόψη η ειδική κατάσταση και οι ανάγκες κάθε χώρας σε συνδυασμό με την προστιθέμενη αξία που μπορεί να προσφέρει η στήριξη της ΕΕ, καθώς και αξιολόγηση των ειδικών συμφερόντων και ενδεχόμενων κινδύνων για την ΕΕ. Σημείο εκκίνησης θα πρέπει να είναι, γενικά, οι αξιολογήσεις των αναγκών που πραγματοποιούνται από τις ίδιες τις χώρες και ο τρόπος αντιμετώπισής τους. Η ταχεία χρησιμοποίηση, κατά την αρχική φάση μιας μετάβασης, μιας κοινής αποστολής υπηρεσιών της ΕΕ, στην οποία θα συμμετέχουν όλοι όσοι είναι αρμόδιοι για τα διάφορα διαθέσιμα μέσα, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την έγκαιρη προετοιμασία μιας ολοκληρωμένης και συνεκτικής μακροπρόθεσμης απόκρισης. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο της πολιτικής για τη διεύρυνση, οι αποστολές αξιολόγησης με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων των κρατών μελών, καθώς και ευρείες διαβουλεύσεις με άλλους χορηγούς, διεθνείς οργανώσεις και την κοινωνία των πολιτών αποδείχτηκε ότι παράγουν καλά αποτελέσματα ενόψει βοήθειας εκ μέρους της ΕΕ. Στο πλαίσιο της ενίσχυσης στις συναλλαγές, η ΕΕ παρέσχε επίσης στήριξη στην αξιολόγηση των εμπορικών αναγκών, των διαγνωστικών μελετών και την εκπόνηση εμπορικών στρατηγικών μέσω ειδικών προγραμμάτων στις χώρες της Αφρικής, της Καραϊβικής και Ειρηνικού (ΑΚΕ). 2.2. Συνδυασμός της διαδικασίας με τα πρώτα επιτεύγματα Λόγω της αβεβαιότητας και της αστάθειας που συνδέονται με τη διαδικασία μετάβασης, είναι σημαντικό να επιτευχθούν, το ταχύτερο δυνατό, μερικές απτές βελτιώσεις ώστε να δημιουργηθεί ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης και να ενθαρρυνθεί η πολιτική σταθερότητα και η κοινωνική συνοχή. Ενώ δημιουργούνται μακροπρόθεσμες στρατηγικές, οι ενδεχόμενοι τομείς για την επίτευξη αυτών των πρώτων επιτευγμάτων μπορεί να περιλαμβάνουν τα βασικά δημοκρατικά δικαιώματα και τις ελευθερίες, μεταξύ άλλων και πολιτισμικά δικαιώματα, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την άρση των εμποδίων για ανάπτυξη, παροχή δημόσιας υπηρεσίας, μεταξύ άλλων και βασικών κοινωνικών υπηρεσιών, καθώς και αποκατάσταση χαμένων αγαθών και επανασύσταση του τρόπου ζωής, ιδίως σε καταστάσεις που ακολουθούν συγκρούσεις. Στον τομέα της δημοκρατικής διακυβέρνησης, τυπικά παραδείγματα των τομέων όπου θα μπορούσαν να σημειωθούν ταχέως αυτά τα επιτεύγματα περιλαμβάνουν την ελευθερία της έκφρασης και τις αξιόπιστες εκλογές (βλ. παράδειγμα της Τυνησίας[12]), μια αντιπροσωπευτική και νόμιμη συντακτική συνέλευση και την ψήφιση νέου συντάγματος με συμμετοχικές διαδικασίες. Όπως κατέδειξε η πείρα στην τρέχουσα αλλά και τις παλαιότερες διαδικασίες διεύρυνσης της ΕΕ, η εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος δικαίου και την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου μπορεί να ενισχυθεί με συγκεκριμένη στήριξη των σχετικών θεσμών και τη σύσταση ανεξάρτητων εποπτικών οργάνων, καθώς επίσης και με βελτιωμένη πρόσβαση σε πληροφορίες και δεδομένα σχετικά με βασικά οικονομικά και κοινωνικά θέματα. Βραχυπρόθεσμα, η δημοκρατική μετάβαση μπορεί να εξασθενίσει την οικονομική δραστηριότητα, τους δείκτες απασχόλησης και την μακροοικονομική σταθερότητα. Είναι καθοριστικό να ληφθούν μέτρα και να εκτελεστούν έργα που μπορούν να επιταχύνουν τις βελτιώσεις ως προς την παραγωγή εισοδήματος, δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας και παροχή βασικών υπηρεσιών, και τα οποία μπορούν επίσης να προλάβουν απαράδεκτη αύξηση της φτώχειας. Αυτό είναι αναγκαίο για να υποστηριχθούν στη συνέχεια οικονομικές μεταρρυθμίσεις με περισσότερο μακροπρόθεσμο αντίκτυπο – ή τουλάχιστον για να ξεπεραστεί η αντίσταση στις αλλαγές. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να γίνει χρήση πόρων και έργων που προωθούν τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης με την ανάπτυξη ΜΜΕ και προγραμμάτων μικροπιστώσεων[13]. Οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να διευκολυνθούν σε βιομηχανικό επίπεδο, ειδικότερα εκεί που υπάρχει δυνατότητα ταχείας εκκίνησης και απτών αποτελεσμάτων από άποψη εισοδημάτων και απασχόλησης. Εντούτοις, προγράμματα με άμεσου οφέλους αποτελέσματα στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και τη βραχυπρόθεσμη απασχόληση θα πρέπει να επιδιώξουν να περιλαμβάνουν μια πιο μακροπρόθεσμη παρακολούθηση, για παράδειγμα, με επαγγελματική κατάρτιση και υπηρεσίες διαμεσολάβησης σε θέματα εργασίας που θα βοηθούν τους συμμετέχοντες στα προγράμματα να αποκτήσουν κανονική εργασία. Η ανάγκη για άμεσου οφέλους αποτελέσματα θα πρέπει να εξελιχτεί σε πιο μακροπρόθεσμες στρατηγικές για τη δημιουργία απασχόλησης και να μη δημιουργήσει νέα καλώς εδραιωμένα συμφέροντα και μη βιώσιμες καταστάσεις. Στον τομέα της ασφάλειας, χρειάζονται συχνά άμεσες ενέργειες που θα βοηθήσουν τη σταθεροποίηση μιας χώρας μετά από ενδεχόμενη σύγκρουση, ώστε να προληφθεί η επιδείνωση μιας κατάστασης και η οπισθοδρόμηση μιας διαδικασίας μετάβασης. Επιτυχή, αν και πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, παραδείγματα υποστήριξης της ΕΕ περιλαμβάνουν διαπραγματευτικές και εποπτικές ενέργειες προς την αποκατάσταση της ειρήνης (υπό διεύρυνση χώρες, Γεωργία, επαρχία Ατσέχ της Ινδονησίας), στήριξη της διαχείρισης των συνόρων (υπό διεύρυνση χώρες, Λιβύη), κατάρτιση αστυνομικών (υπό διεύρυνση χώρες, Αφγανιστάν), προσωρινή εξασφάλιση διεθνούς πολιτικής διοίκησης ή αστυνόμευσης και λειτουργίες απονομής της δικαιοσύνης (EULEX, Κοσσυφοπέδιο[14]), και στήριξη των Ηνωμένων Εθνών, για παράδειγμα, με επιχείρηση γεφύρωσης (Τσαντ και Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό) ή βοήθεια στην αποστολή παρακολούθησης του ΟΗΕ στη Συρία. 2.3. Εφαρμογή κινήτρων, περιορισμών και όρων Αν και τα κίνητρα, οι περιορισμοί και οι όροι δεν μπορεί να είναι η κατευθυντήρια δύναμη για μεταρρυθμίσεις, εντούτοις είναι δυνατόν να στηρίξουν τη διαδικασία. Τέτοια μέτρα περιλαμβάνονται σε διάφορα πλαίσια της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, μεταξύ άλλων και στην πολιτική για τη διεύρυνση, την Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας (ΕΠΓ) και τη Συμφωνία του Κοτονού με τις χώρες της Αφρικής, της Καραϊβικής και Ειρηνικού. Τα μέτρα αυτά μπορεί να είναι χρηματοδοτικά (π.χ. με τη μορφή ενίσχυσης), οικονομικά (όπως ένταξη στα ευρωπαϊκά δίκτυα και τους διαλόγους πολιτικής), ή πολιτικά (συμπεριλαμβανόμενου και του πολιτικού διαλόγου), ενώ μπορεί να είναι θετικά ή αρνητικά (που περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, την επιβολή ή την άρση κυρώσεων). Στην πολιτική για τη διεύρυνση, π.χ. ξεκινούν διαπραγματεύσεις για την προσχώρηση μόνο εφόσον πληρούνται ορισμένοι όροι, όπως η δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τα δικαιώματα του ανθρώπου και ο σεβασμός και η προστασία των μειονοτήτων. Επίσης, στην εμπορική πολιτική, το γενικευμένο σύστημα προτιμήσεων (ΓΣΠ) περιλαμβάνει κίνητρα που μπορεί να αποτελέσουν έμμεση στήριξη στις μεταρρυθμίσεις, έστω και αν αυτό δεν αποτελεί στόχο πολιτικής του εφόσον, μεταξύ άλλων, το συγκεκριμένο εμπορικό μέσο πρέπει να είναι σύμφωνο με τους κανόνες του ΠΟΕ. Κυρώσεις και περιοριστικά μέτρα Οι κυρώσεις, ως μέρος ευρύτερης δέσμης πολιτικών πρωτοβουλιών στην κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας της ΕΕ, μπορεί να είναι καθοριστικές, για παράδειγμα, στην προσπάθεια να διατηρηθεί η πολιτική ροπή για αλλαγή και μετάβαση σε καταστάσεις που διαφορετικά κινδυνεύουν να επιδεινωθούν ταχέως. Ιδανικά θα πρέπει να επιβληθούν σε επίπεδο ΟΗΕ όπου αυτό είναι εφικτό, για να εξασφαλιστεί η θέσπιση και η εφαρμογή παρόμοιων μέτρων από όσο το δυνατόν περισσότερες χώρες. Τα αυτόνομα μέτρα της ΕΕ μπορούν να αποτελέσουν ένα στοχοθετημένο και έγκαιρο συμπλήρωμα σε μέτρα που βασίζονται στον ΟΗΕ. Εκεί που δεν είναι δυνατή η πολιτική συμφωνία με τον ΟΗΕ, τα αυτόνομα μέτρα της ΕΕ μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να ασκήσουν στοχοθετημένη πίεση σε συγκεκριμένη χώρα ή κατάσταση. Σε περίπτωση θετικών αλλαγών, τα μέτρα της ΕΕ μπορούν να αρθούν ταχέως ή να τροποποιηθούν, ακολουθώντας τον ρυθμό των διαδικασιών μετάβασης. Εντούτοις ορισμένα μέτρα μπορούν να εξακολουθήσουν να εφαρμόζονται ώστε να προλαμβάνονται ενδεχόμενες απειλές ή αρνητικοί αντίκτυποι στη διαδικασία μετάβασης ή άλλα μέτρα μπορούν να ανακληθούν ως τρόπος ενθάρρυνσης των θετικών εξελίξεων που έχουν σημειωθεί σε αυτές τις χώρες, ενώ παραμένει η μέθοδος άσκησης συνεχούς πίεσης ενόψει περαιτέρω βελτιώσεων. Προσέγγιση παροχής κινήτρων Η προσέγγιση παροχής κινήτρων στο πλαίσιο της πολιτικής διεύρυνσης της ΕΕ έχει αποφέρει θετικά αποτελέσματα, μεταξύ άλλων στα Δυτικά Βαλκάνια. Η πρόοδος στην πορεία προς την προσχώρηση στην ΕΕ συνδέεται με συγκεκριμένα μέτρα του προγράμματος μεταρρυθμίσεων. Για παράδειγμα, το Μαυροβούνιο, πριν μπορέσει να ξεκινήσει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, όφειλε να ανταποκριθεί σε ορισμένες βασικές προτεραιότητες που ορίζονταν στη γνώμη της Επιτροπής σχετικά με την αίτηση προσχώρησης, η οποία περιελάμβανε σημαντικές πτυχές όσον αφορά το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Επίσης, ο διάλογος για την ελευθέρωση του καθεστώτος των θεωρήσεων με πέντε χώρες των Δυτικών Βαλκανίων βασίστηκε σε λεπτομερείς οδικούς χάρτες που περιείχαν συγκεκριμένα κριτήρια αξιολόγησης και οδήγησε σε συγκεκριμένες βελτιώσεις σε τομείς όπως η ασφάλεια των εγγράφων και η καταπολέμηση της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος, καθώς και οι έλεγχοι στα σύνορα, η μεταναστευτική πολιτική και η ασφάλεια των εγγράφων. Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας (ΕΠΓ) βασίζεται επίσης στην αρχή «more for more». Οι χώρες που θα προχωρήσουν περισσότερο και ταχύτερα, με συγκεκριμένες, μετρήσιμες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, θα λάβουν μεγαλύτερη στήριξη από την ΕΕ. Για να ληφθεί υπόψη αυτή η νέα προσέγγιση παροχής κινήτρων, θεσπίστηκαν δύο προγράμματα-πλαίσια που θα προσφέρουν πρόσθετους πόρους βάσει της αρχής «των αναλογικών κερδών»: πρόκειται για το πρόγραμμα «Στήριξη για εταιρική σχέση, μεταρρυθμίσεις και ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς» (SPRING) που αφορά τους νότιους γείτονες (βλ. το παράδειγμα της Τυνησίας[15]), καθώς και το πρόγραμμα ολοκλήρωσης και συνεργασίας της ανατολικής εταιρικής σχέσης (EaPIC) που απευθύνεται στους εξ ανατολών γείτονες. Τα προγράμματα αυτά θα χρηματοδοτήσουν πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση νέων προκλήσεων όσον αφορά τη δημοκρατική μεταρρύθμιση και ειδικότερα την χωρίς αποκλεισμούς κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη. Ανάλογη προσέγγιση θα μπορούσε να υιοθετηθεί και πέραν των γειτονικών χωρών της ΕΕ, εφόσον τα μέτρα που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση των κρίσεων και τη στήριξη της κοινωνίας των πολιτών, της συνεργασίας μεταξύ των τοπικών αρχών και των διαπροσωπικών επαφών δεν εμπίπτουν στην προσέγγιση ««more for more». Η προσέγγιση παροχής κινήτρων της πρωτοβουλίας διακυβέρνησης στο πλαίσιο του 10ου Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης (ΕΤΑ) για τις χώρες της Αφρικής, της Καραϊβικής και του Ειρηνικού (ΑΚΕ) είχε περιορισμένη μόνο επιτυχία, εν μέρει επειδή τα μέσα που διατέθηκαν αρχικά για τη διακυβέρνηση δεν διαφοροποιήθηκαν επαρκώς ανάμεσα στις χώρες-εταίρους και δεν υπήρξε επαρκής παρακολούθηση των δεσμεύσεων που αναλήφθηκαν για μελλοντικές μεταρρυθμίσεις, γεγονός που μείωσε τον αντίκτυπο των αποτελεσμάτων. Η εμπειρία που αποκτήθηκε σε αυτά τα διαφορετικά πλαίσια έχει δείξει πράγματι ότι η αποτελεσματική παρακολούθηση και ανοικτή ενημέρωση σχετικά με την επιτελεσθείσα από την κυβέρνηση πρόοδο είναι ουσιαστική για τη στήριξη της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας και μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ενθάρρυνση των χωρών-εταίρων να επισπεύσουν τις μεταρρυθμίσεις. Ο αντίκτυπός της μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερος αν συμμετέχουν στη διαδικασία περισσότεροι ενδιαφερόμενοι φορείς και αν το ευρύ κοινό ενημερώνεται σχετικά με τις επιδόσεις της κυβέρνησης (βλ. το παράδειγμα του Μπενίν[16]). Για την ενθάρρυνση των μεταρρυθμίσεων, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη τα ακόλουθα διδάγματα: – τα οφέλη θα πρέπει εξαρχής να καθορίζονται σαφώς και να χορηγούνται για πραγματικά επιτεύγματα και πραγματικές επιδόσεις, – θα πρέπει να προτιμώνται μορφές εργασίας που ενισχύουν την κυριότητα και, συνεπώς, τη δέσμευση στα αποτελέσματα και τις επιπτώσεις, – οι επιδόσεις θα πρέπει να παρακολουθούνται σε τακτική βάση και οι ελλείψεις να αποτελούν αντικείμενο της δέουσας παρακολούθησης, – η πρόοδος της κυβέρνησης θα πρέπει να δημοσιοποιείται σε ανοικτές διαβουλεύσεις με τη συμμετοχή πολλών ενδιαφερομένων, και – θα πρέπει να εγκαθιδρυθεί διάλογος με όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς. 2.4. Συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων Η εμπειρία των κρατών μελών που εντάχθηκαν στην ΕΕ κατά την τελευταία δεκαετία και οι πρόσφατες περιπτώσεις διεύρυνσης δείχνουν ότι η επιτυχής μετάβαση απαιτεί την ευρεία υποστήριξη του κοινού. Σημαντικός είναι ο ρόλος που καλούνται να διαδραματίσουν η κοινωνία των πολιτών, οι τοπικές αρχές και ένα ευρύ φάσμα μη κρατικών φορέων (μεταξύ των οποίων οι κοινωνικοί και οικονομικοί εταίροι, οι ενώσεις καταναλωτών και ο ιδιωτικός τομέας) στις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις, διότι μπορούν να αναδείξουν τις υπάρχουσες ελλείψεις, να υποδείξουν συγκεκριμένες λύσεις και να ασκήσουν πίεση στις αρχές για να συνεχίσουν τη διαδικασία μετάβασης. Ο υποστηρικτικός ρόλος της ΕΕ δεν περιορίζεται στις δράσεις της Επιτροπής, της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης και των κρατών μελών· σημαντικός είναι επίσης ο ρόλος άλλων θεσμικών οργάνων της ΕΕ, όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και η Επιτροπή των Περιφερειών[17]. Παροχή ειδικής στήριξης στην κοινωνία των πολιτών Η ΕΕ διαθέτει διάφορα μέσα για τη στήριξη των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, μεταξύ των οποίων το μέσο προενταξιακής βοήθειας (IPA), οι εγκαταστάσεις που είναι αφιερωμένες στην κοινωνία των πολιτών στο πλαίσιο της πολιτικής διεύρυνσης και γειτονίας, το Ευρωπαϊκό μέσο για τη δημοκρατία και τα δικαιώματα του ανθρώπου (ΕΜΔΔΑ), ένα θεματικό πρόγραμμα για τους μη κρατικούς φορείς και τις τοπικές αρχές στο πλαίσιο του μηχανισμού αναπτυξιακής συνεργασίας (ΜΑΣ) και προγράμματα ανάπτυξης ικανοτήτων στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάπτυξης (ΕΤΑ) και του ΜΑΣ. Η εμπειρία που αποκτήθηκε από την πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ δείχνει ότι είναι σημαντικό να δημιουργηθεί ένα ευνοϊκό περιβάλλον (νομικό πλαίσιο και κανόνες σχετικά με τη χρηματοδότηση, συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες διαβούλευσης) που να επιτρέπει στην κοινωνία των πολιτών της χώρας να αναπτυχθεί με βιώσιμο τρόπο. Ως εκ τούτου, όλα τα μέσα της ΕΕ σε αυτόν τον τομέα αποσκοπούν στην ενδυνάμωση των φορέων με βάση τις ικανότητές τους και τα ισχυρά τους σημεία στις δικές τους περιοχές και, ως εκ τούτου, έχουν ζωτική σημασία για την αντιμετώπιση των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων, των πολιτικών διαφωνιών ή των συγκρούσεων συμφερόντων, για παράδειγμα. Οι πλατφόρμες και τα δίκτυα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) έχουν αποδειχθεί σημαντικά για τη διεύρυνση του ρόλου της κοινωνίας των πολιτών. Το θέμα αυτού του πρόσφορου περιβάλλοντος θα πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο του πολιτικού διαλόγου με τις κυβερνήσεις-εταίρους ώστε να διασφαλιστεί ότι οι ΟΚΠ διαθέτουν επαρκές περιθώριο κινήσεων. Σε περίπτωση που αυτό δεν είναι δυνατό, το ΕΜΔΔΑ είναι σε θέση να στηρίξει την κοινωνία των πολιτών, δεδομένου ότι, αν χρειαστεί, μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς τη συγκατάθεση της κυβέρνησης. Το δεύτερο εξάμηνο του 2012 προβλέπεται να εκδοθεί ανακοίνωση σχετικά με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Διάλογοι και διαβουλεύσεις χωρίς αποκλεισμούς Ο πολιτικός διάλογος παίζει σημαντικό ρόλο διότι επικουρεί τις χώρες-εταίρους στην επιτυχία των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών τους μεταρρυθμίσεων. Για παράδειγμα, οι τακτικές συναντήσεις με εκπροσώπους των υποψήφιων για ένταξη χωρών είναι άκρως σημαντικές κατά τη διαδικασία σταθεροποίησης και σύνδεσης και ενισχύονται περαιτέρω μέσω ενός ειδικού ανά χώρα διαλόγου, όπως ο διαρθρωμένος διάλογος για τη δικαστική εξουσία με τη Βοσνία Ερζεγοβίνη. Ο διάλογος μπορεί να πραγματοποιείται από τις αντιπροσωπείες της ΕΕ και να ενισχύεται, κατά περίπτωση, με τη συμμετοχή κρατών μελών. Η ΕΕ έχει πραγματοποιήσει κατά το παρελθόν διάλογο επί θεμάτων πολιτικής κυρίως με κυβερνητικούς εταίρους. Πέραν τούτου, έχει επίσης αποκτήσει κάποιες θετικές εμπειρίες από διαλόγους με πολλαπλούς ενδιαφερόμενους φορείς. Ο διαρθρωμένος διάλογος σχετικά με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών αρχών στην αναπτυξιακή συνεργασία της ΕΕ αποτελεί παράδειγμα προς μίμησιν. Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η διάσκεψη «Speak Up!» την οποία οργάνωσε η Επιτροπή το 2011 στο πλαίσιο της διαδικασίας διεύρυνσης, και η οποία έφερε σε επαφή δημοσιογράφους και επαγγελματίες των μέσων ενημέρωσης για να συζητήσουν τις προκλήσεις που αφορούν την ελευθερία της έκφρασης και τα μέσα ενημέρωσης στα Δυτικά Βαλκάνια και την Τουρκία. Πολύτιμη είναι επίσης η συμβολή της κοινωνίας των πολιτών των υποψήφιων προς ένταξη χωρών στις ετήσιες εκθέσεις προόδου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στην κατάρτιση σχεδίων που χρηματοδοτούνται μέσω του μηχανισμού προενταξιακής βοήθειας (ΜΠΒ). Η ΕΕ θα πρέπει να προωθήσει ενεργά διαλόγους πολιτικής με λιγότερους αποκλεισμούς και να υποστηρίξει τη συμμετοχή ενός ευρέος φάσματος ενδιαφερομένων στις διαδικασίες μεταρρύθμισης (βλ. το παράδειγμα του Μπενίν στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας διακυβέρνησης του ΕΤΑ[18])· καλό παράδειγμα αποτελεί η διαδικασία που ακολουθείται στις χώρες διεύρυνσης. Θα πρέπει να αξιοποιηθούν πλήρως τα διαθέσιμα εργαλεία για την υποστήριξη των πολιτικών φορέων και της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και μη κρατικών φορέων στο πλαίσιο αυτό, λαμβανομένων δεόντως υπόψη των ευαίσθητων θεμάτων της νομιμότητας, της λογοδοσίας και της αντιπροσωπευτικότητας. Η ΕΕ θα πρέπει επίσης να βοηθήσει τις χώρες μετάβασης στις διαβουλεύσεις τους με όλους τους (αναδυόμενους) πολιτικούς φορείς, τις τοπικές αρχές και το ευρύ φάσμα των μη κρατικών φορέων που προαναφέρθηκε. Σημαντική είναι επίσης η συμμετοχή ειδικών ομάδων της κοινωνίας, όπως οι νέοι, οι γυναίκες και οι περιθωριοποιημένες ομάδες (μειονότητες, φτωχοί, εκτοπισθέντες). Επιπλέον, όσον αφορά την οικονομική μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα ειδικότερα, είναι σημαντικός ο ενεργός διάλογος μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. 2.5. Βελτίωση της ανταλλαγής γνώσεων και της ανάπτυξης ικανοτήτων Πλατφόρμες ανταλλαγής γνώσεων Η Ευρωπαϊκή Επιτομή για τη Μετάβαση (European Transition Compendium), που αποσκοπεί στη διάδοση πληροφοριών σχετικά με τη μετάβαση, διατίθεται μέσω επιγραμμικής διαδραστικής βάσης δεδομένων και είναι πλέον επισκέψιμη από διάφορους ενδιαφερόμενους σε όλο τον κόσμο. Η Επιτροπή θα πρέπει να δημιουργήσει μια ευρύτερη πλατφόρμα ή ένα πιο εκτεταμένο δίκτυο από κοινού με τις αναπτυσσόμενες χώρες, άλλους χορηγούς, τις αναδυόμενες οικονομίες, την κοινωνία των πολιτών, τον ιδιωτικό τομέα και άλλους ενδιαφερομένους για την ανταλλαγή γνώσεων επί θεμάτων δημοκρατικού μετασχηματισμού. Μια τέτοια πλατφόρμα θα μπορούσε να διατίθεται μέσω της υπάρχουσας πλατφόρμας capacity4dev. Αδελφοποίηση και ανάπτυξη ικανοτήτων Το Φόρουμ Υψηλού Επιπέδου για την αποτελεσματικότητα της βοήθειας προς το Busan, στη Νότια Κορέα, το οποίο συγκλήθηκε τον Νοέμβριο του 2011, σηματοδότησε τη στροφή προς μια πιο σύγχρονη αντίληψη της ανάπτυξης ικανοτήτων, αφού δεν πρόκειται απλώς για τεχνική βοήθεια και εκπαίδευση, αλλά και για υποστήριξη με σκοπό την αλλαγή και τις μεταρρυθμίσεις, καθώς και καλύτερη πρόσβαση στη γνώση. Στο πλαίσιο της στήριξης των διαδικασιών μετάβασης, η ΕΕ θα πρέπει να ενθαρρύνει την ανάπτυξη ικανοτήτων και την τεχνική συνεργασία με τους εταίρους της. Έμπνευση μπορεί να αποτελέσουν τα καινοτόμα μέσα που έχουν αναπτυχθεί στο πλαίσιο της πολιτικής για τη διεύρυνση και τα οποία έχουν ήδη επεκταθεί στις γειτονικές χώρες, στα οποία περιλαμβάνονται κυρίως: – Το TAIEX (Μέσο Τεχνικής Βοήθειας και Ανταλλαγής Πληροφοριών), το οποίο παρέχει υποστήριξη μέσω της εμπειρίας του δημόσιου τομέα της ΕΕ για την προσέγγιση, την εφαρμογή και την επιβολή της νομοθεσίας της ΕΕ. – Η αδελφοποίηση, η οποία συμβάλλει στη θεσμική ανάπτυξη μέσω εταιρικών σχέσεων μεταξύ των δημόσιων φορέων στις δικαιούχους χώρες και των ομολόγων τους στα κράτη μέλη της ΕΕ. Μαζί με το πρόγραμμα SIGMA (Στήριξη για τη βελτίωση της διακυβέρνησης και της διαχείρισης), η αδελφοποίηση έχει στηρίξει τις μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση και έχει συμβάλει στην ανάπτυξη σύγχρονων και αποτελεσματικών διοικήσεων στις δικαιούχους χώρες. – Στην Ανατολική Εταιρική Σχέση, η πρωτοβουλία σχετικά με ένα πρόγραμμα ολοκληρωμένης θεσμικής ανάπτυξης (CIB) αφορά ειδικότερα τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις σε τομείς που συνδέονται με τις νέες διμερείς συμφωνίες με την ΕΕ[19]. Κάθε χώρα προσδιόρισε τις δικές της σημαντικές προκλήσεις στον τομέα των μεταρρυθμίσεων στο πλαίσιο της CIB, και εκπόνησε ολοκληρωμένα σχέδια θεσμικής μεταρρύθμισης. Πέραν των γειτονικών χωρών, αναζητήθηκαν λύσεις ad hoc για την αξιοποίηση της εμπειρογνωσίας στο πλαίσιο διαφόρων εξωτερικών μέσων, όπως οι εγκαταστάσεις εμπειρογνωμόνων που υλοποιούνται στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας ή το πρόγραμμα MIEUX (Migration EU Expertise – Εμπειρογνωσία στον τομέα της μετανάστευσης) στο πλαίσιο του μηχανισμού αναπτυξιακής συνεργασίας (ΜΑΣ) που ενθαρρύνει τη διομότιμη μεταφορά εμπειρίας και τεχνογνωσίας στις δικαιούχους χώρες. 2.6. Συνεργασία με κράτη μέλη, άλλους χορηγούς και οργανισμούς Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της θα πρέπει να ενεργούν όλο και περισσότερο συντονισμένα προκειμένου να στηρίξουν τις κοινωνίες μετάβασης. Αυτό θα επιτρέψει να αποφεύγεται η επικάλυψη προσπαθειών, οι παραλείψεις ή αντιφάσεις και να βελτιωθεί ο αντίκτυπος και η αποτελεσματικότητα της δράσης της ΕΕ. Θα πρέπει να συνεχίσουν τις προσπάθειες επίτευξης μεγαλύτερης εσωτερικής συνοχής και συνέργειας στον μεταξύ τους διάλογο, στα προγράμματα και τις δράσεις τους, και να χρησιμοποιούν, κατά περίπτωση, κοινό προγραμματισμό. Για να υπάρξουν απτά αποτελέσματα στον τομέα στήριξης της δημοκρατίας, εκτός από τις επιτυχείς μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο της διαδικασίας διεύρυνσης απαιτούνται και τα ακόλουθα: – η ατζέντα δράσης της ΕΕ για την υποστήριξη της δημοκρατίας, η οποία δημιουργεί ένα πλαίσιο για κοινή ευρωπαϊκή αντίληψη, προσέγγιση και προγραμματισμό (στη Βολιβία και την Τυνησία, για παράδειγμα), – οι ανά χώρα στρατηγικές της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις οποίες έχουν εκπονήσει από κοινού η Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης και τα κράτη μέλη, και – τα προβλεπόμενα κοινά έγγραφα-πλαίσια, τα οποία καθορίζουν κοινή στρατηγική προσέγγιση έναντι των χωρών εταίρων σε όλους τους τομείς πολιτικής. Τα έγγραφα αυτά θα είχαν ενδεχομένως ιδιαίτερο ενδιαφέρον κατά τον συντονισμό της πολιτικής απάντησης της ΕΕ στις διαδικασίες μετάβασης. Στο πλαίσιο της υποστήριξης των διαδικασιών μετάβασης, η ΕΕ θα πρέπει να διερευνήσει τη δυνατότητα τριγωνικής συνεργασίας, καθώς και άλλες επιλογές για συνεργασία με τις αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες αρχίζουν επίσης να εμφανίζονται ως μετέχουσες στην αναπτυξιακή συνεργασία και διαθέτουν πρόσφατη εμπειρία δημοκρατικής μετάβασης. Θα πρέπει επίσης να εξετάσουμε την ενίσχυση της συνεργασίας με περιφερειακούς οργανισμούς και περιφερειακά δίκτυα, τα οποία μπορεί να ασκήσουν μόχλευση και να ενεργήσουν ως σημαντικός καταλύτης για την εδραίωση των μεταρρυθμίσεων στις αντίστοιχες περιφέρειες. Οι εν λόγω οργανισμοί και δίκτυα περιλαμβάνουν τις περιφερειακές κοινοβουλευτικές συνελεύσεις ή τις περιφερειακές εκλογικές επιτροπές και θα μπορούσαν να συνδράμουν τη συνταγματική και εκλογική διαδικασία, καθώς και τη διαδικασία ανάπτυξης ικανοτήτων στις αντίστοιχες περιοχές, με βάση τις βέλτιστες περιφερειακές πρακτικές. Με τον τρόπο αυτό θα μπορούσε να αυξηθεί η νομιμότητα της εξωτερικής στήριξης. Οι οργανισμοί αυτοί μπορούν επίσης να παίξουν ουσιαστικό ρόλο στην παρακολούθηση της προόδου προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού. Οι περισσότεροι μείζονες περιφερειακοί οργανισμοί διαθέτουν δημοκρατικούς χάρτες ή μέσα ανάλογης σημασίας, και διανοίγουν προοπτικές για την πραγματοποίηση συστηματικότερου διαπεριφερειακού έργου. Σύμφωνα με την ιδία εμπειρία και την εμπειρία των κρατών μελών της, η ΕΕ αποτελεί φυσικό εταίρο τέτοιων οργανισμών. Η ΕΕ υποστηρίζει τις πρωτοβουλίες διεθνών οργανισμών, όπως ο ΟΗΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης, που έχουν σκοπό να επικουρούν τις πολιτικές διαδικασίες, να ενισχύουν τη δημοκρατία και να προωθούν την κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη χωρών σε μεταβατικό στάδιο. Στον τομέα της ασφάλειας, για παράδειγμα, η ΕΕ συνεργάζεται στενά με διεθνείς και περιφερειακούς φορείς, όπως ο ΟΗΕ, ο Αραβικός Σύνδεσμος, η Αφρικανική Ένωση και η Ένωση Κρατών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN). Πολλές άλλες χώρες-εταίροι συνεισφέρουν επίσης σε αποστολές και επιχειρήσεις της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ). Η οικοδόμηση μακροπρόθεσμης σχέσης στον τομέα της ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ με τις χώρες-εταίρους, συμπεριλαμβανομένων των νότιων και ανατολικών γειτόνων, μπορεί επίσης να συμβάλει στην εδραίωση του εσωτερικού μετασχηματισμού και των διαδικασιών εκδημοκρατισμού των χωρών αυτών, ενισχύοντας έτσι την περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα. Συμπέρασμα Η ΕΕ διαθέτει ήδη μια σειρά από χρήσιμες πολιτικές και μέσα για τη στήριξη χωρών που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο σε όλο τον κόσμο κατά την πορεία τους προς τη δημοκρατία. Τα εργαλεία αυτά τα έχει επιτυχώς αναπτύξει και χρησιμοποιήσει, κυρίως, αλλά όχι μόνο, στους άμεσους γείτονές της και εκτείνονται από την παροχή κινήτρων για τις αρχικές και τις μεταγενέστερες μεταρρυθμίσεις μέχρι την υποστήριξη του σχεδιασμού των μεταρρυθμίσεων, της εφαρμογής τους και της συμβολής στην επίτευξη βιωσιμότητας. Η ΕΕ μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο, συμβάλλοντας ιδίως στη δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για ορισμένα από τα στοιχεία που είναι κρίσιμα για την επιτυχία των δημοκρατικών και οικονομικών μετασχηματισμών, όπως για παράδειγμα για διαφόρους δημοκρατικούς φορείς, για το επιχειρηματικό πνεύμα, τις επενδύσεις, το εμπόριο και την κοινωνική προστασία. Αυτά τα μέσα και μέθοδοι θα πρέπει να αποτελέσουν συνεκτικό μέρος του συνολικού πλαισίου στήριξης της ΕΕ προς τις χώρες-εταίρους, ιδίως στην περίπτωση που βρίσκονται σε μεταβατική διαδικασία. Μολονότι η εμπειρία δείχνει ότι οι διαδικασίες μετάβασης θα πρέπει, κατά κύριο λόγο, να ανήκουν στο κράτος και τους πολίτες του, φανερώνει επίσης ότι η ΕΕ διαθέτει και μπορεί να προσφέρει πολύτιμη πείρα, προσαρμοσμένη προφανώς στις ανάγκες και τις επιθυμίες των χωρών-εταίρων ανά τον κόσμο, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ενωσιακής δέσμης πολιτικής, οικονομικής ή άλλης στήριξης. Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ είναι έτοιμη να κινητοποιήσει όλο το φάσμα των διαθέσιμων μέσων και να βελτιώσει τα εργαλεία και τις μεθόδους εφαρμογής προκειμένου να αυξήσει περαιτέρω τον αντίκτυπο της στήριξης που παρέχει. [1] Βλ. Ευρωπαϊκή Επιτομή για τη Μετάβαση. [2] Συμπεράσματα του Συμβουλίου της ΕΕ για τη στήριξη της δημοκρατίας στο πλαίσιο των εξωτερικών σχέσεων της ΕΕ, Βρυξέλλες, 17 Νοεμβρίου 2009, και συνοδευτικό θεματολόγιο για την ανάληψη δράσης. [3] Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, ενότητα 2.1.1. [4] Ομοίως, ενότητα 2.1.1. βλ. επίσης το έγγραφο αναφοράς «Engaging and Supporting Parliaments Worldwide: EC strategies and methodologies for action to support parliaments» (Συμμετοχή και υποστήριξη των κοινοβουλίων παγκοσμίως, στρατηγικές και μεθοδολογίες δράσης της ΕΚ για την υποστήριξη των κοινοβουλίων). [5] Ανακοίνωση για την «Αύξηση του αντίκτυπου της αναπτυξιακής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης: ένα πρόγραμμα δράσης για αλλαγή» (το «πρόγραμμα δράσης για την αλλαγή»), τμήμα 2, και συμπεράσματα του Συμβουλίου της 14ης Μαΐου 2012. [6] Βλ. European Transition Compendium. [7] Πρόγραμμα Αλλαγής, τμήμα 3. Περιλαμβάνει την απόκτηση ικανότητας κατά τη μετάβαση σε οδούς ανάπτυξης με αειφόρες τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών και ανθεκτικής στις κλιματικές αλλαγές [8] Έγγραφο εργασίας, τμήμα 2.1.5. [9] Ως ανωτέρω, τμήμα 1.4. [10] Ως ανωτέρω, τμήματα 2.1.2 και 2.1.3, αντιστοίχως. [11] Το φόρουμ υψηλού επιπέδου για την αποτελεσματικότητα της βοήθειας του 2011 στο Μπουσάν [12] Έγγραφο εργασίας, τμήμα 1.2.1. [13] Ως ανωτέρω, τμήμα 2.1.5. [14] Η ονομασία αυτή χρησιμοποιείται με επιφύλαξη των θέσεων ως προς το καθεστώς και συνάδει με την Απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών 1244 και τη γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου σχετικά με τη Διακήρυξη της ανεξαρτησίας του Κοσσυφοπεδίου. [15] Βλ. έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, τμήμα 2.1.4. [16] Ως ανωτέρω, τμήμα 2.1.4. [17] Ως ανωτέρω, τμήμα 2.1.3. [18] Ως ανωτέρω, τμήμα 2.1.4. [19] Συμφωνίες σύνδεσης, ουσιαστικές και εκτεταμένες ζώνες ελεύθερων συναλλαγών, διευκόλυνση/ελευθέρωση της έκδοσης θεωρήσεων και συμφωνίες επανεισδοχής