Γνωμοδότηση με θέμα: οι σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Αλβανία (95/C 236/25)

Στις 19 Οκτωβρίου 1993 και βάσει του άρθρου 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα : οι σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Αλβανία.

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, εμπορικής και αναπτυξιακής πολιτικής στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 11 Απριλίου 1995. Εισηγητής ήταν ο κ. Masucci.

Κατά την 326η σύνοδο ολομέλειας της 31ης Μαΐου και 1ης Ιουνίου 1995 (συνεδρίαση της 31ης Μαΐου 1995), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη πρόσθετη γνωμοδότηση με πλειοψηφία, μία ψήφο κατά και 2 αποχές.

1. Η σημασία της Αλβανίας για την ΕΕ

1.1. Αν και πρόκειται για μία μικρή χώρα (με πληθυσμό μόλις μεγαλύτερο από 3 εκατομμύρια κατοίκους) πολλοί είναι και όχι δευτερούσης σημασίας οι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της ενδυνάμωσης των σχέσεων μεταξύ ΕΕ και Αλβανίας.

1.2. Η Αλβανία ακολουθεί μία διεργασία εκδημοκρατισμού που μέσα σε τρία χρόνια άλλαξε τη φυσιογνωμία της χώρας.

Πρόκειται όμως για μία διεργασία δύσκαμπτη λόγω της εύθραυστης δομής της αλβανικής οικονομίας. Εάν οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες αποβούν ανυπόφορες - για ένα πληθυσμό που διαθέτει πλέον άλλους όρους συγκρίσεως απ`ό,τι κατά τις σκοτεινές δεκαετίες της δικτατορίας και της αυταρχικής απομόνωσης - οι αντίκτυποι για τη νεαρή αλβανική δημοκρατία ενδέχεται να είναι τέτοιοι που να τίθεται σε αμφισβήτηση η ύπαρξή της.

Για το λόγο αυτό η υποστήριξη της διεργασίας εκδημοκρατισμού αρκεί αφ`εαυτής για να δικαιολογήσει την αποφασιστική δέσμευση της ΕΕ έναντι της Αλβανίας. Θα ήταν επίσης και μία ευκαιρία να καταδειχθεί ότι πρώτιστος στόχος της Ευρώπης - τόσο στην Ανατολή όσο και στο Νότο - είναι αληθινά η διάδοση της δημοκρατίας και όχι η με κάθε τρόπο αναζήτηση της σταθερότητας έστω κι αν η εγγυησή της είναι μη ελεύθερα καθεστώτα.

1.3. Στη βασική αυτή αιτιολογία μπορούν να προστεθούν και ορισμένες άλλες που συνδέονται συγκεκριμένα με τη γεωγραφική θέση της Αλβανίας.

Συνορεύοντας με δύο κράτη μέλη της ΕΕ (την Ελλάδα και την Ιταλία διαμέσου του Πορθμού του Otranto) η Αλβανία αποτελεί για την ΕΕ τη νοτιοδυτική είσοδο προς τα Βαλκάνια.

Είναι εμφανές ότι η γεωγραφική αυτή θέση παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον για την ΕΕ και από πολλές απόψεις : στρατηγική, γεωπολιτική, του κινδύνου επέκτασης των εθνικών και θρησκευτικών συγκρούσεων στην περιοχή των Βαλκανίων, των συνεπειών μιας ενεδεχόμενης πολιτικής οικονομικής και κοινωνικής αποσταθεροποίησης της Αλβανίας, και του θετικού ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει στην περιοχή.

1.3.1. Σε ό,τι αφορά τις στρατηγικές πτυχές και την ασφάλεια δεν πρέπει να λησμονείται ότι η Αλβανία καλώς ή κακώς αισθάνεται απειλούμενη.

Για το λόγο αυτό η Αλβανία επεδίωξε τη σύναψη συμμαχιών προς όλες τις κατευθύνσεις ή καλύτερα προς όποια κατεύθυνση εύρισκε ανταπόκριση. Έτσι μετά την ένταξή της στη Διάσκεψη για την ασφάλεια και τη συνεργασία στην Ευρώπη (CSCE), αμέσως μετά την έναρξη της διαδικασίας εκδημοκρατισμού, η Αλβανία συνάπτει το καλοκαίρι του 1992 στρατιωτική συμμαχία με την Τουρκία. Η συμφωνία αυτή καθιστά ουσιαστικό το ρόλο της Τουρκίας ως έμμεσου διαμεσολαβητή των ΗΠΑ. Πράγματι, η αλβανική κυβέρνηση, κυρίως μετά τη μη ένταξη της στο ΝΑΤΟ (η Αλβανία υπήρξε η πρώτη χώρα της Ανατολικής Ευρώπης που υπέβαλε σχετική αίτηση) θεωρεί τις ΗΠΑ ως τον πρώτιστο εταίρο στο στρατιωτικό επίπεδο. Τους τελευταίους μήνες, ύστερα από την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην ΠΓΔΜ, γίνεται λόγος για τη χρησιμοποίηση των στρατιωτικών αλβανικών βάσεων, από τις ΗΠΑ, συζητήθηκαν με αμερικανικές αντιπροσωπείες σχέδια τεχνικής βοήθειας, συζητήθηκε σύναψη συμφωνίας με τη CIA για τη στάθμευση δύο κατασκοπευτικών αεροπλάνων σε αλβανικές βάσεις, αλλά το κυριότερο στοιχείο είναι το μνημόνιο του Προέδρου Κλίντον που επιβεβαιώνει την στρατιωτική βοήθεια της Αμερικής προς την Αλβανία, βοήθεια που προβλέπει και και την εξαγωγή όπλων. Η επίσκεψη, τον Ιούνιο του 1994, του Υπουργού Άμυνας της Αλβανίας στο Πεντάγωνο ενίσχυσε αυτές τις προσπάθειες. Υπογράφηκε επίσης συμφωνία τεχνικής συνεργασίας στο στρατιωτικό πεδίο με τη Μαλαισία.

1.3.1.1. Από αυτό το πλέγμα στρατηγικών συμμαχιών φαίνεται να απουσιάζει η ΕΕ με εξαίρεση ένα μνημόνιο στρατιωτικής συμφωνίας με το Ηνωμένο Βασίλειο που υπογράφηκε τον Ιούνιο του 1994. Το πράγμα είναι ανησυχητικό διότι απουσίες αυτού του είδους συχνά πληρώνονται αλλού λόγω των αλληλεξαρτήσεων που υφίστανται μεταξύ στρατηγικών επιλογών και πολιτικο-οικονομικών διευθετήσεων. Στο άμεσο μέλλον το πλέγμα που περιγράφηκε παραπάνω θα έχει δύο αρνητικές συνέπειες. Η πρώτη είναι η πλήρης ένταξη της Αλβανίας σε έναν από τους δύο στρατηγικούς άξονες που βρίσκονται αντιμέτωποι στην περιοχή των Βαλκανίων. Πράγμα βεβαίως που έρχεται σε αντίθεση με την υπόθεση μιας Αλβανίας όχι αφοπλισμένης βεβαίως αλλά επέκεινα των αντίθετων πλευρών και σε θέση να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο κατά την ειρηνευτική διαδικασία στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Η υπόθεση αυτή μπορεί να καταστεί εφικτή στο μέτρο μόνο που ανάλογο και γενικότερο στρατηγικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η ΕΕ με την κατάλληλη υλική υποστήριξη.

Δεύτερη αρνητική συνέπεια του σημερινού στρατηγικού πλαισίου είναι ότι η εμφάνιση της Τουρκίας επί σκηνής, η οποία επιδιώκει να παρουσιασθεί ως μεγάλη δύναμη της περιοχής, έχει ως αποτέλεσμα όχι μόνο να καταλαμβάνει το χώρο που δικαιωματικά ανήκε στην Ελλάδα (ως το μόνο κράτος μέλος της ΕΕ στην περιοχή και λόγω του επιπέδου της οικονομικής ανάπτυξής της) αλλά και να την ωθεί σε ενεργό συμπαράταξη με τον αντίθετο στρατηγικό άξονα.

Η παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με δική της στρατηγική, θα επιτρέψει στην Ελλάδα να διαδραματίσει τον ενεργό ρόλο που της ανήκει, όπως στην περίπτωση της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας.

1.3.2. Μέσα στην εκρηκτική κατάσταση που επικρατεί στα Βαλκάνια, η Αλβανία θα μπορούσε να αποτελέσει με τη σειρά της ένα περαιτέρω στοιχείο περιπλοκής στο γεωπολιτικό χάρτη της περιοχής.

Πράγματι δεν πρέπει να λησμονείται ότι 3 περίπου εκατομμύρια Αλβανών ζουν σε χώρες που συνορεύουν με την Αλβανία και με εθνικο-γλωσσολογική συνέχεια που είναι μοναδική στα Βαλκάνια. Η παρουσία τους είναι αισθητή κυρίως στο Κοσσυφοπέδιο (92% του συνολικού πληθυσμού) και στην ΠΓΔΜ (25% σύμφωνα με τα στοιχεία των Σκοπίων και 40% σύμφωνα με τους Αλβανούς), αλλά και στην περιοχή του Μαυροβουνίου και στη Σερβία. Στα κινήματα αυτοδιαθέσεως που υπάρχουν στις Κοινότητες αυτές αντιστοιχούν στην Αλβανία πολιτικές τάσεις που υποστηρίζουν την επανένωση των Αλβανών σε ένα ενιαίο κράτος. Για την ενοποίηση όλων αυτών των τάσεων, ιδρύθηκε το Δεκέμβριο του 1992 η Επιτροπή συντονισμού των απανταχού Αλβανών στα Βαλκάνια.

Έως τώρα η αλβανική κυβέρνηση και ο πρόεδρος Μπερίσα έχουν στο πεδίο αυτό δώσει δείγματα μεγάλης σύνεσης και μετριοπάθειας κυρίως έναντι του κινδύνου επέκτασης της γιουγκοσλαβικής διαμάχης στο Κοσσυφοπέδιο. Ενδεχόμενο που συνεπάγεται την εμπλοκή και της Αλβανίας στη σύγκρουση αυτή. Για το λόγο αυτό η αλβανική κυβέρνηση ενεθάρρυνε τη διεξαγωγή απευθείας συνομιλιών με τους ιθύνοντες του Κοσσυφοπεδίου και τις αρχές του Βελιγραδίου. Η στάση αυτή απέφερε για την αλβανική διπλωματία μια σειρά αποτελεσμάτων που είναι ευνοϊκά για την υπόθεση του Κοσσυφοπεδίου (ψηφίσματα και διακηρύξεις του ΟΗΕ, της ΔΑΣΕ, των ΗΠΑ).

Ακόμη περισσότερο εκτιμάται η σύνεση και η μετριοπάθεια που ακολουθήθηκε τον τελευταίο καιρό έναντι των μέτρων που υιοθέτησε η ΠΓΔΜ κατά της αλβανικής μειονότητας (κλείσιμο στις αρχές Δεκεμβρίου 1994 του Πανεπιστημίου στην αλβανική γλώσσα της Τέτοβα) και κατά των εκπροσώπων των αυτονομιστών του Κοσσυφοπεδίου. Δεν πρέπει όμως να αποκλείεται εκ των προτέρων και το ενδεχόμενο ότι η επιδείνωση της πολιτικής αστάθειας και/ή η εμφάνιση σοβαρών οικονομικών κρίσεων στην Αλβανία θα μπορούσε, όπως τόσο συχνά συμβαίνει, να ωθήσει τους ιθύνοντες, προκειμένου να ξανακερδίσουν τη λαϊκή συναίνεση που έχασαν στο εσωτερικό μέτωπο, να στρέψουν το λαό προς ένα εξωτερικό στόχο που στην περίπτωση αυτή θα ήταν η πραγματοποίηση του εθνικού ονείρου της μεγάλης Αλβανίας το οποίο πέραν κάθε άλλης σκέψεως έχει το μειονέκτημα ότι πραγματοποιήθηκε μόνον κατά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο με τη σύμπραξη των δυνάμεων του άξονα. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα μπρούσε να έχει τρομακτικές αποσταθεροποιητικές συνέπειες στην περιοχή όχι μόνο προς Βορρά, προς την κατεύθυνση της Σερβίας, αλλά και νοτιοανατολικά. Πράγματι, ένας ακρωτηριασμός του αλβανικού τμήματος θα έθετε σε αμφισβήτηση την ίδια την επιβίωση της ΠΓΔΜ με αλυσιδωτούς αντίκτυπους στη Βουλγαρία και την Ελλάδα.

1.3.2.1. Στο γεωπολιτικό πεδίο θα πρέπει και πάλι να επισημανθεί ότι η Αλβανία, στην προσπάθειά της να συνάψει συμμαχίες προς κάθε κατεύθυνση είναι μία από τις χώρες που τον Ιούνιο του 1992 υπέγραψαν τη Συμφωνία για τη δημιουργία μιας ζώνης οικονομικής συνεργασίας στον Εύξεινο Πόντο (CEN) υπό την αιγίδα της Τουρκίας. Αυτός καθ`εαυτόν ο στόχος να δημιουργηθεί μεσοπρόθεσμα στον Εύξεινο Πόντο μια κοινή αγορά 200 εκατομμυρίων κατοίκων δεν μπορεί παρά να αντιμετωπισθεί θετικά. Ιδιαιτέρως μάλιστα όταν εντάσσεται στη στρατηγική περιοχή της Μεσογειακής Ευρώπης που από καιρό υποστηρίζει η ΟΚΕ και συνεπώς εάν βάσει μιας λογικής για πολυκεντρική ανάπτυξη παρουσιάζεται ως συμπληρωματικό στοιχείο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και της ανάπτυξης της Μεσογείου.

Οπωσδήποτε η συμμετοχή της Αλβανίας στη ζώνη οικονομικής συνεργασίας του Εύξεινου Πόντου (CEN) - που σε οικονομικό επίπεδο δικαιολογείται από τη λογική της ολοκλήρωσης του νότιου μέρους της Βαλκανικής Χερσονήσου που επί μακρόν υπήρξε ο κατευθυντήριος άξονας μεταξύ Ανατολής και Δύσεως - πρέπει να αντισταθμισθεί από την κατάλληλη ενίσχυση των πολιτικών και οικονομικών δεσμών της με την ΕΕ και των αντίστοιχων της Tουρκίας.

1.3.3. Στο επίπεδο των εθνικών συγκρούσεων, η παραμικρότερη φίμωση της αλβανικής δημοκρατίας θα μπορούσε να οξύνει τις εντάσεις που υφίστανται ήδη με την ελληνική μειονότητα των νότιων περιοχών και κατά συνέπεια με την ίδια την Ελλάδα που την υποστηρίζει ενεργώς. Στη βάση των εντάσεων αυτών δεν βρίσκονται μόνον οι νόμιμες βλέψεις της μειονότητας αυτής για την αναγνώριση των γλωσσολογικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων, ούτε η πολιτική έκφραση των βλέψεων αυτών που εκπροσωπούνται από το Κίνημα « Ομόνοια », το οποίο προωθεί ακόμη περισσότερες τις ίδιες τις διεκδικήσεις ελληνικότητας του μεσημβρινότερου τμήματος της Αλβανίας που εξάλλου δεν συμμερίζεται ούτε η ελληνική κυβέρνηση. Εκείνο αντιθέτως που έχει δημιουργήσει μεγαλύτερη ένταση της κατάστασης είναι η κλιμάκωση των διπλωματικών επεισοδίων μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας που άρχισαν το 1993 και κορυφώθηκαν το καλοκαίρι/φθινόπωρο του 1994. Πράγματι μετά τη δίκη των πέντε μελών της « Ομόνοιας » (που καταδικάστηκαν για κατασκοπεία, υποκίνηση αποσκίρτησης και παράνομη κατοχή όπλων) η ελληνική κυβέρνηση έκλεισε τα σύνορα με την Αλβανία, απέλασε 70 000 αλβανούς λαθρομετανάστες (30 000 είχαν απελαθεί στη διάρκεια της διπλωματικής κρίσης του 1993). Η αντιαλβανική και ανθελληνική προπαγάνδα έφθασε στις δύο χώρες σε πρωτοφανή επίπεδα. Ανταλλάχτηκαν κατηγορίες και ασυνήθιστες απειλές. Πραγματοποιήθηκε και από τις δύο πλευρές μετακίνηση στρατιωτικών μονάδων προς τα σύνορα, ανακλήθηκαν οι πρεσβευτές, έγιναν διάφορα επεισόδια ανταπόδοσης στο διπλωματικό και οικονομικό επίπεδο, στα οποία περιλαμβάνεται και η συνέχιση της παρεμπόδισης στο Συμβούλιο Υπουργών της ΕΕ χορήγησης οικονομικής βοήθειας στο ισοζύγιο πληρωμών που είχε μεγάλη σημασία για την οικονομία της Αλβανίας, παρεμπόδιση η οποία ωστόσο έχει μερικώς αρθεί.

Τους τελευταίους μήνες ευτυχώς παρουσιάσθηκε μία ορισμένη ύφεση στις ελληνοαλβανικές σχέσεις, ειδικότερα μετά τη μείωση των ποινών στα μέλη της « Ομόνοιας » που προδικάζει την προσεχή αποφυλάκισή τους. Ένα θετικό συμβάν αυτής της θετικής εξέλιξης, πέρα από την αποκατάσταση της κανονικότητας στις διπλωματικές σχέσεις, υπήρξε η βοήθεια που χορηγήθηκε από την Ελλάδα τη στιγμή της ενεργειακής κρίσης που εμφανίσθηκε πρόσφατα στην Αλβανία.

Μετά τις εντάσεις των τελευταίων ετών και τις επαφές υψηλού επιπέδου που υπήρξαν μεταξύ των δύο πλευρών άνοιξε ο δρόμος για μια καλύτερη συνεργασία. Σήμερα το κλίμα για την ανάληψη πρωτοβουλιών που θα οδηγήσουν στη σύναψη συμφωνίας στο θέμα της λαθρομετανάστευσης είναι πλέον ευνοϊκό. Ευνοϊκό είναι επίσης το κλίμα για την αύξηση των ελληνικών και γενικότερα των επενδύσεων της ΕΕ στην Αλβανία, κάτι όμως που απαιτεί κεντρικά σχεδιασμένες κοινές δράσεις και ενισχύσεις.

1.3.3.1. Από τις εξελίξεις της ελληνοαλβανικής κρίσης μπορούν να εξαχθούν ορισμένα συμπεράσματα. Από τη μια πλευρά διαπιστώνεται ότι η εθνιστική ιδέα που πρόβαλε ο Αλβανός πρόεδρος δεν συνάντησε τον ενθουσιασμό του συνόλου του πληθυσμού, ο οποίος ανησυχεί περισσότερο για τις αρνητικές συνέπειες της ίδιας της κρίσης (υπολογίζεται ότι το 1993 τα εμβάσματα από τους μετανάστες στην Ελλάδα ανήλθαν σε 900 εκατ. δολλάρια). Τη στιγμή που η συνολική διεθνής βοήθεια προς την Αλβανία δεν ξεπέρασε την περίοδο 1991-1993 το ποσό των 1 227 000 000 Ecu και το συνολικό εξωτερικό χρέος της μόλις υπερέβαινε το 1993 το 1 δις. δολλάρια, γίνεται σαφής η καθοριστική σημασία των καλών ελληνοαλβανικών σχέσεων για τις οικονομικές και κατά συνέπεια κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Αλβανία. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, είναι αναμφισβήτητο ότι ενισχύθηκαν οι θέσεις των εθνικιστικών ομάδων των δύο χωρών, καθώς και οι διασταυρούμενες εδαφικές διεκδικήσεις για τη Βόρειο Ήπειρο και για την Τσαμουριά (όπως αποκαλούν οι αλβανοί εθνικιστές την ελληνική Ήπειρο) παύουν να ενισχύονται στο βαθμό που ξεκαθαρίζουν οι πολιτικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών.

Οπωσδήποτε όμως οφείλει να αναρωτηθεί κανείς εάν η ΕΕ μπορεί να επιτρέψει τον κίνδυνο (που σήμερα υποχώρησε αλλά κανείς δεν ξέρει για πόσο) εμφάνισης μιας νέας εθνικής κρίσης στην περιοχή των Βαλκανίων η οποία επιπλέον αφορά άμεσα ένα κράτος μέλος της.

1.3.4. Στην κατάσταση που επικρατεί σήμερα, η Αλβανία δεν έχει να αντιμετωπίσει αληθινές θρησκευτικές συγκρούσεις, αλλά οι εξελίξεις των γεωπολιτικών και εθνικών ζητημάτων, που περιγράφηκαν έως εδώ, και ο συσχετισμός τους με τα θρησκευτικά ζητήματα καθιστά εν δυνάμει εκρηκτική την αλβανική κατάσταση όχι μόνο λόγω της θρησκευτικής συνυπάρξεως των κατοίκων αυτής (70% μουσουλμάνοι, 20% ορθόδοξοι, 10% καθολικοί με μία μικρή μειονότητα εβραίων), αλλά και λόγω της όλης βαλκανικής περιοχής.

1.3.4.1. Διάφοροι παράγοντες συμβάλλουν προς την κατεύθυνση αυτή. Και προπάντων η αντιπαράταξη του Βατικανού και της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τους αντίθετους στρατηγικούς άξονες των Βαλκανίων. Επί παραδείγματι, η υπέρ της Σερβίας θέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας φέρει σε αντίθεση τους Ορθόδοξους Αλβανούς με την επιλογή της ίδιας της χώρας τους η οποία τάσσεται με το αντίθετο στρατόπεδο. Τέλος υπάρχει η αβεβαιότητα στην οποία βρίσκεται και η ελληνική πλευρά θεωρώντας τον ορθόδοξο πληθυσμό (3/400 000 άτομα) ως ελληνική μειονότητα (στην απογραφή του 1989 οι ελληνόφωνοι ήταν λιγότεροι των 59 000).

1.3.4.2. Αλλά πιο ανησυχητικές είναι οι εντάσεις που μπορεί να δημιουργηθούν από την μουσουλμανική πλειοψηφία των Αλβανών. Από τη μία πλευρά δεν πρέπει να υποτιμηθούν οι αντίκτυποι της εκστρατείας των πρωτεργατών των εθνικών πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία (Σέρβοι, Κροάτες και κυρίως Σέρβοι της Βοσνίας) που θέτουν στη βάση των συγκρούσεων την αδυναμία συνύπαρξης διαφορετικών πολιτισμών και θρησκειών μάλλον, παρά εθνικούς, εθνικιστικούς και οικονομικούς λόγους. Κατ`αυτόν τον τρόπο η Αλβανία από χώρα ουσιαστικά « λαϊκή » παρουσιάζεται πλέον ως « χώρα μουσουλμανική » και κατά συνέπεια δεν είναι σε θέση να εγγυηθεί τη συνύπαρξη με άλλες θρησκευτικές μειονότητες. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να ενεργήσει για να μην επαναληφθούν όσα έγιναν στη Βοσνία, στην οποία ένας αυθεντικά ανεξίθρησκος λαός έγινε πρόσφορο έδαφος για τον Ισλαμικό φανατισμό.

Από την άλλη πλευρά υφίστανται οι άμεσοι δεσμοί της Αλβανίας στο στρατηγικό, πολιτικό και οικονομικό επίπεδο με τις μουσουλμανικές χώρες και οργανώσεις. Δεν πρόκειται μόνο για τους δεσμούς με την Τουρκία για τους οποίους ήδη έγινε λόγος, αλλά και για την ένταξη της Αλβανίας το 1992 στην Οργάνωση της Ισλαμικής Διασκέψεως, για την εγκατάσταση στα Τίρανα μιας σημαντικής αντιπροσωπείας της Ισλαμικής Τράπεζας Αναπτύξεως, με έντονη δραστηριότητα για τη διοχέτευση οικονομικής ενίσχυσης από τις μουσουλμανικές χώρες έως την πρόσφατη ίδρυση μιας σημαντικής εταιρείας της Σαουδικής Αραβίας για επενδύσεις στην Αλβανία (IAIDC).

Θα ήταν σφάλμα να υπστηριχθεί ότι αυτά καθ`εαυτά τα γεγονότα ενισχύουν τη θέση εκείνων που κυρίως στην πρώην Γιουγκοσλαβία οργανώνουν εκστρατείες εναντίον της « μουσουλμανικής απειλής » στα Βαλκάνια (η διάδοση της ιδέας ότι η σύγκρουση είναι μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων δεν έχει άλλη συνέπεια παρά να εντείνει την αστάθεια των περιοχών αυτών).

Για το λόγο αυτό είναι θεμιτό να αμφισβητηθεί ότι το τμήμα εκείνο της αποκεντρωμένης οικονομικής συνεργασίας που απευθύνεται στις αλβανικές ισλαμικές κοινότητες και τίθεται σε ενέργεια από θρησκευτικούς οργανισμούς - μεταξύ των οποίων διακρίνονται για τον ακτιβισμό τους οι ιρανικές - μπορεί να αποτελέσει όχημα για τη διάδοση του θρηκσευτικού ολοκληρωτισμού και του ισλαμοκεντρισμού. Ο κίνδυνος αυτός μπορεί να λάβει σάρκα και οστά, μόνον αν εδραιωθεί στο μουσουλμανικό πληθυσμό το αίσθημα ότι έχει εγκαταλειφθεί από την Ευρώπη. Αυτό το οποίο η ΕΕ πρέπει με κάθε τρόπο να αποφύγει είναι η επανάληψη όσων συνέβησαν στην Βοσνία στην οποία ένας βαθειά ανεξίθρησκος μουσουλμανικός πληθυσμός έγινε γόνιμο έδαφος για τον μουσουλμανικό φανατισμό.

1.3.4.3. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συμβάλει με κάθε δυνατό μέσο για την εμπέδωση θεσμών διαλόγου και επικοινωνίας ανάμεσα στις διάφορες εθνικές θρησκευτικές και πολιτιστικές ομάδες της Αλβανίας.

Οι μακραίωνες σχέσεις φιλίας συνεργασίας και συμπόρευσης ανάμεσα σε Έλληνες και Αλβανούς (Μουσουλμάνους και Ορθοδόξους) που δεν έχουν ξεχασθεί από τους δύο λαούς, μπορούν να αξιοποιηθούν στην εμπέδωση μιας νέας ιστορικής περιόδου ειρήνης στην περιοχή.

Επίσης η συνεργασία Ελλήνων-Αλβανών/Μουσουλμάνων και μη, Ιταλών και Σέρβων την εποχή που οι Λαοί των Βαλκανίων εμπνέονταν από τα ιδανικά ενός Μαντσίνι και ενός Γαριβάλδι αποδεικνύει ότι δεν υπάρχουν στην περιοχή παγιωμένοι άξονες και ότι ο θρησκευτικός φανατισμός μπορεί να αποφευχθεί αν στηριχθούν έγκαιρα αποτελεσματικά και αποφασιστικά οι δυνάμεις και οι φορείς που επιθυμούν την ειρήνη και την πρόοδο στην περιοχή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χρέος να στηρίξει στην Αλβανία όλες τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις ο προσανατολισμός των οποίων δεν οδηγεί την Ευρώπη και τα βαλκάνια σε εποχές και κλίμα θρησκευτικών πολέμων

1.3.5. Οι κίνδυνοι μιας ενδεχόμενης αποσταθεροποίησης της νεαράς αλβανικής δημοκρατίας συνδέονται επιπλέον και με την ανάπτυξη της μαφίας και του οργανωμένου εγκλήματος που διευκολύνεται από τη διάρθρωση σε φατρίες της αλβανικής κοινωνίας. Σύμφωνα με τις αναλύσεις των σημαντικότερων αστυνομικών κέντρων της Ευρώπης, που αναφέρονται από το Οbservatoire Gιopolitique des Drogues των Παρισίων, πρωταγωνιστής στη διακίνηση ναρκωτικών που γίνεται δια των Βαλκανίων και που συνδέεται με το εμπόριο όπλων αυτά τα τελευταία χρόνια ήταν η οργανωμένη μαφία του Κοσσυφοπεδίου με την οποία ενώθηκε ύστερα η κροατική μαφία, η οποία με τη σειρά της συνδέεται με τη μαφία της Σικελίας. Μόνο πιο πρόσφατα εμφανίσθηκαν οι οργανώσεις της Αλβανικής Μαφίας με την ανάπτυξη σχεδίων που αποκαλούνται « νέες βαλκανικές ρότες » και που προβλέπουν την εκφόρτωση ηρωΐνης από τουρκικά πλοία στα λιμάνια της Αλβανίας. Στη συνέχεια τα ναρκωτικά διοχετεύονται διαμέσου του Κοσσυφοπεδίου και του Βελιγραδίου στην Ουγγαρία. Από εκεί κατανέμονται σε όλη την Ευρώπη, αλλά προπάντων στην Ελβετία όπου τα αλβανικά δίκτυα έχουν πλέον αποκτήσει το μονοπώλιο σχεδόν της πωλήσεως ηρωΐνης και ακριβώς από την Ελβετία προέρχεται το μεγαλύτερο μέρος των όπλων που εισάγονται από τις ίδιες οργανώσεις στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Πρόσφατες έρευνες της ιταλικής δικαιοσύνης φέρνουν στο φως ένα νέο ρεύμα διακίνησης ναρκωτικών κατ`ευθείαν από την Αλβανία στην Ιταλία (κυρίως στη Ρώμη), από τις ακτές της Πούλιας, με πρωταγωνιστή πάντοτε την αλβανική μαφία.

Άλλο τόσο ανησυχητικό είναι το νέο παράνομο εμπόριο το οποίο προωθούν οι αλβανικές μαφιόζικες οργανώσεις σε συνεργασία με τη μαφία της Πούλιας και την καμόρρα της Νάπολι : την παράνομη εξαγωγή εργατικών χεριών (παράνομοι εργαζόμενοι που κρατούνται σε συνθήκες δουλείας) και πορνείας (που τροφοδοτεί τα κυκλώματα στην Ιταλία, που διαχειρίζονται οι αλβανικές οργανώσεις). Φαίνεται πάντως ότι υπάρχουν άμεσοι δεσμοί μεταξύ της αλβανικής μαφίας και των ισλαμικών κινημάτων που οργανώνουν δίκτυα επιρροής στην Ευρώπη με αφετηρία τη Γερμανία.

Ο πιο φανερός κίνδυνος που μπορεί να διατρέξει η Αλβανία ακριβώς είναι η ενδυνάμωση των οργανώσεων της μαφίας και η διείσδυσή τους στην πολιτική εξουσία (τα παραδείγματα δεν λείπουν στην Ευρώπη και την Αμερική) καθορίζοντας « έτσι η μοίρα της ίδιας της δημοκρατίας με αποτελέσματα απολύτως απρόβλεπτα σήμερα όχι μόνο για την Αλβανία, αλλά και για την ίδια την ΕΕ. Η τελευταία λοιπόν έχει κάθε συμφέρον να βοηθήσει τη νεαρή αλβανική δημοκρατία να ενισχύσει και να εκριζώσει το ζιζάνιο της μαφίας εάν θέλει να απομακρύνει τον κίνδυνο να καταστεί η Αλβανία ένα είδος ακυβέρνητης χώρας κατάλληλης μόνο για το διεθνές λαθρεμπόριο, τη διακίνηση ναρκωτικών και το εμπόριο όπλων.

1.3.6. Η ΕΕ έχει επίσης συμφέρον να προλάβει τους κινδύνους της οικονομικής και κοινωνικής αποσταθεροποίησης που θα μπορούσαν να προκύψουν από μια αποτυχημένη έναρξη ή από τη στρεβλή ανάπτυξη της αλβανικής οικονομίας. Πράγματι, αμεσότερος αντίκτυπος θα ήταν η αύξηση της μετανάστευσης αφού ύστερα από το πρόσφατο ψήφισμα του Συμβουλίου της ΕΕ, δεν είναι δυνατόν παρά να είναι παράνομη. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο όχι μόνο θα μπορούσε να περιπλέξει περαιτέρω τις σχέσεις μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδας όπου ήδη κατοικούν από 250 000 έως 350 000 παράνομοι Αλβανοί μετανάστες, αλλά θα έχει επιπτώσεις επίσης σε άλλα κράτη της ΕΕ, αρχίζοντας από την Ιταλία. Ένα ανησυχητικό σημάδι φάνηκε τον Οκτώβριο του 1994 με τη νέα έκρηξη μαζικής εξόδου προς την Ιταλία (που θύμισε την αντίστοιχη του 1991) που εν μέρει μόνο σταμάτησε η αλβανική αστυνομία στο Δυρράχιο. Η όξυνση του φαινομένου εκείνη την περίοδο εξηγείται από τους περιορισμούς και τις απελάσεις που εφάρμοσε η ελληνική κυβέρνηση. Οφείλουμε να πούμε όμως ότι η παράνομη μετανάστευση προς την Ιταλία δεν σταμάτησε ποτέ τα τελευταία τρία χρόνια.

1.4. Η απαρίθμηση των ανησυχιών και των κινδύνων που εγκυμονεί η αλβανική κατάσταση έναντι της ΕΕ μας φέρνει πίσω στο σημείο από όπου ξεκίνησε η ανάλυση αυτή : η ανάγκη ενδυνάμωσης της αλβανικής δημοκρατίας με την ενίσχυση της διαδικασίας εκδημοκρατισμού και της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Η απόλυτη παγίωση της δημοκρατίας στην πολιτικό, οικονομικό και το κοινωνικό επίπεδο είναι το μόνο αντίδοτο κατά των γεωπολιτικών, εθνικιστικών και θρησκευτικών παρεκκλίσεων καθώς και κατά παντός κινδύνου αποσταθεροποίησης της Αλβανίας.

Αυτός είναι ο όρος προκειμένου η Αλβανία να διαδραματίσει ένα ευρωπαϊκό ρόλο στην περιοχή των Βαλκανίων. Να καταστεί δηλαδή μεσοπρόθεσμα ένα προκεχωρημένο φυλάκιο της ΕΕ για την ειρήνευση των Βαλκανίων και για την ανάπτυξη νέων διαδικασιών συνεργασίας στα πλαίσια μιας νέας αντίληψης ολοκληρώσεως της περιοχής αυτής.

2. Τα μεταβατικά προβλήματα

2.1. Η ενίσχυση των σχέσεων της Αλβανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση η αναγκαιότητα την οποίας αιτιολογήθηκε με τα όσα εκτέθηκαν έως εδώ πρέπει καταρχάς να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Αλβανία. Τα προβλήματα αποτελούν ένα τρίπτυχο : προβλήματα της μεταβατικής καταστάσεως, προβλήματα που προκύπτουν από τα μέτρα της σταθεροποίησης και της μακροοικονομικής προσαρμογής και προβλήματα αναπτυξιακά.

Τα προβλήματα της μετάβασης προς τη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς δεν είναι από τη φύση τους διαφορετικά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζονται στις άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Διαφέρουν όμως σε ό,τι αφορά την ένταση και την ποιότητα λόγω της ιδεολογικής τραχύτητας του δικτατορικού καθεστώτος που διήρκεσε επί 50 έτη καθώς και λόγω της αυταρχικής απομόνωσης που είχε επιβληθεί στην Αλβανία.

Πρόκειται κατά πρώτο λόγο για τα προβλήματα πολιτικής μετάβασης και διαδικασίας εκδημοκρατισμού, κατά δεύτερο λόγο για τα προβλήματα μετάβασης προς την οικονομία της αγοράς και τη δημοκρατική οικονομία και κατά τρίτο λόγο για τα προβλήματα μετάβασης προς την εγκαθίδρυση της κοινωνικής πολιτείας.

2.2. Η πολιτική μετάβαση και η διαδικασία εκδημοκρατισμού

2.2.1. Κατά τα 3 τελευταία χρόνια, η Αλβανία προχώρησε με τεράστια βήματα προς την οικοδόμηση της πολιτικής δημοκρατίας. Κατοχυρώθηκαν τα βασικά πολιτικά δικαιώματα για όλους τους πολίτες, διενεργούνται ελεύθερες πολιτικές και διοικητικές εκλογές, και θεσπίστηκε ένα κοινοβουλευτικό καθεστώς με βάση τον πολυκομματισμό. Η συγκεντρωτική διοίκηση του παλαιού καθεστώτος αντικαταστάθηκε από μία διοικητική αποκέντρωση με τη δημιουργία 37 καντονίων και 310 κοινοτήτων έστω και αν πιο πρόσφατα η αποκέντρωση αυτή αντισταθμίστηκε από τη σύσταση 12 νομών με νομάρχες που διορίστηκαν από την κυβέρνηση. Αντικαταστάθηκαν επίσης οι υπάλληλοι που κατείχαν ορισμένες καίριες θέσεις στη δημόσια διοίκηση και στους μηχανισμούς της εσωτερικής ασφάλειας. Προπάντων όμως, πραγματοποιήθηκε η αποστρατιωτικοποίηση της χώρας με τη μείωση του αριθμού των ενόπλων δυνάμεων και της αστυνομίας.

Πολλοί παρατηρητές του εξωτερικού συμφωνούν στη διαπίστωση ότι κυρίως το τελευταίο έτος εκδηλώνονται κίνδυνοι πολιτικής περιπλοκής. Υπάρχει η τάση από πλευράς των εκπροσώπων του δημοκρατικού κόμματος (κόμμα της πλειοψηφίας με 60% κατά τις τελευταίες εκλογές του 1992) να « καταλάβουν », με την εξουσιαστική έννοια του όρου, τη διαχείριση των δημόσιων πραγμάτων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται ολοένα και λιγότερο από τα κατάλληλα επίπεδα και οι οδηγίες έρχονται εκ των άνω. Παρατηρείται δηλαδή μία διαδικασία πολιτικού επανασυγκεντρωτισμού κυρίως στο πρόσωπο του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Η διάσταση μεταξύ τυπικής και πραγματικής δημοκρατίας - φαινόμενο γνωστό και στο εσωτερικό της ΕΕ, που σε ορισμένα κράτη μέλη κινδυνεύει μάλιστα να επιδεινωθεί - προκαλεί πολλούς φόβους λόγω της βραχύτατης ύπαρξης της δημοκρατίας, που δεν έχει ακόμη πλήρως ριζωθεί στην πολιτική ζωή και την κοινωνία. Παρατηρήθηκε πράγματι στη διάρκεια του 93 και του 94 ένας ορισμένος εκφυλισμός της πολιτικής ζωής : εσωτερικές διαμάχες του δημοκρατικού κόμματος διασπάσεις, δημιουργία νέων κομμάτων, ανησυχητικά επεισόδια πολιτικής βίας και προπάντων αυταρχική και αστυνομική διαχείριση των πολιτικών γεγονότων εκ μέρους των αρχών (είναι πολλές οι περιπτώσεις κατά τις οποίες απαγορεύθηκε στο σοσιαλιστικό κόμμα της αντιπολίτευσης να προβεί σε διαδηλώσεις).

Οι προβληματικές αυτές τάσεις της πολιτικής ζωής στην Αλβανία φαίνεται πως αντικατοπτρίζουν την παρακμή της δημοτικότητας του Πρωθυπουργού και του Προέδρου λόγω της δυσκολίας έναρξης της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Και με βάση το γεγονός αυτό - το γεγονός δηλαδή ότι επιδιώκεται να μεταστραφεί η κοινή γνώμη προς εύκολους αποδιοπομπαίους τράγους - ερμηνεύουν πολλοί παρατηρητές τις δίκες των πολιτικών αρχηγών στο μεταβατικό στάδιο.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η ριζοσπαστικοποίηση της πολιτικής σύγκρουσης μεταξύ πλειοψηφίας και αντιπολίτευσης είναι εξαιρετικά διαδεδομένη διότι μέσω του παραδείγματος αυτού εκδηλώνονται οι παραδοσιακές συγκρούσεις μεταξύ των φατριών αλλά και οι συγκρούσεις μεταξύ αυτών που ευνοήθηκαν και αυτών που εθίγησαν (ή οι προσδοκίες των οποίων δεν ικανοποιήθηκαν) από τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν ίσως με υπερβολική βιασύνη.

2.2.2. Ήδη από το 1990 πραγματοποιήθηκε μία σειρά σημαντικών μεταρρυθμίσεων με στόχο την κατοχύρωση των βασικών ελευθεριών και των πολιτικών δικαιωμάτων των αλβανών πολιτών. Τον Οκτώβριο 1991 κυρώθηκε η Σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα του ΟΗΕ και το Μάϊο 1992 ιδρύθηκε το συνταγματικό δικαστήριο. Το Μάρτιο 1993, το αλβανικό κοινοβούλιο ενέκρινε ένα σημαντικό συνταγματικό νόμο περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κατοχυρώθηκε η ανεξιθρησκεία και σε κάθε δόγμα παρέχεται η δυνατότητα να οργανώνεται και μάλιστα να ενισχύεται από το εξωτερικό. Η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι, βασισμένη σε κανόνες που προβλέπουν δημόσια εγγραφή και έγκριση, επέτρεψε να δημιουργηθούν εντός τριών ετών 27 πολιτικά κόμματα (άλλα κόμματα εγκρίθηκαν τους τελευταίους μήνες), 80 πολιτικές και μη πολιτικές ενώσεις, 25 συνδικαλιστικές οργανώσεις. Η ελευθερία του Τύπου είναι νομικώς κατοχυρωμένη : έχουν εγκριθεί 330 ημερήσια φύλλα και επιθεωρήσεις. Στην πραγματικότητα η ανάπτυξη ενός ανεξάρτητου τύπου έχει να αντιμετωπίσει σοβαρότατους οικονομικούς περιορισμούς (το μεγαλύτερο μέρος του αλβανικού Τύπου διατηρείται στη ζωή από εξωτερικές ενισχύσεις και ειδικότερον από τις ΗΠΑ), αλλά και περιορισμούς πολιτικούς (το ραδιόφωνο και η τηλεόραση βρίσκονται στα χέρια του δημοκρατικού κόμματος).

Η επιδείνωση του πολιτικού κλίματος που σκιαγραφήθηκε ως εδώ είχε σαν αποτέλεσμα να εμφανισθούν στη διάρκεια του 94 περιπτώσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που επισημάνθηκαν από την Οργάνωση της Διεθνούς Αμνηστίας, όπως η βία της αστυνομίας επ`ευκαιρία πολιτικών διαδηλώσεων, οι δίκες κεκλεισμένων των θυρών γνωστών πολιτικών ηγετών και η σύλληψη τεσσάρων δημοσιογράφων για αδικήματα που σχετίζονται με την έκφραση της ελεύθερης γνώμης (οι οποίοι αργότερα αφέθηκαν ελεύθεροι λόγω πιέσεων από πλευράς ΕΕ).

Αυτές οι παραβιάσεις ως προς την άσκηση των βασικών ελευθεριών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων οφείλονται στο γεγονός ότι από το τεράστιο έργο της δημιουργίας ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου υπολείπεται η έγκριση των δύο θεμελιωδών κειμένων : του νέου Συντάγματος και του Ποινικού Κώδικα. Ο νέος ποινικός κώδικας, μετά από μακρόχρονη κοινοβουλευτική επεξεργασία, έλαβε πλέον την οριστική του μορφή. Η Επιτροπή Ελσίνκι της Αλβανίας εξέφρασε σχετικά την ουσιαστική συμφωνία της, προβαίνοντας παράλληλα σε σημαντικές παρατηρήσεις ως προς την απαίτηση περιορισμού της εφαρμογής της θανατικής ποινής όπως επίσης αποποινικοποίησης της ομοφυλοφιλίας.

Η έγκριση του νέου Συντάγματος σταμάτησε όπως είναι γνωστό με το δημοψήφισμα της 6ης Νοεμβρίου 1994. Η λαϊκή ψήφος απέρριψε πράγματι το προτεινόμενο Σύνταγμα. Το κείμενο που είχε επεξεργασθεί μια διακομματική επιτροπή με επικεφαλής τον Πρωθυπουργό δεν είχε τεθεί προηγούμενα στην έγκριση του Κοινοβουλίου (με την πλειοψηφία των 2/3 όπως απαιτούσε ο συνταγματικός νόμος που είχε υιοθετηθεί το 1992). Αυτή η προσέγγιση μέσω δημοψηφίσματος και όχι κοινοβουλευτικά υπήρξε ο κύριος λόγος για τη διαφωνία της αντιπολίτευσης. Άλλες επικρίσεις αφορούσαν κυρίως τις υπερβολικές εξουσίες που το Σύνταγμα επέτρεπε να έχει ο Πρόεδρος.

Οι αλβανικές πολιτικές δυνάμεις εκφράσθηκαν υπέρ της λήξης του συνταγματικού ζητήματος σε σύντομες προθεσμίες (μία νέα διακομματική ανέλαβε να καταρτίσει νέο κείμενο) μολονότι δεν έχει ακόμη επιλυθεί το ζήτημα της διαδικασίας έγκρισης (κοινοβούλιο, δημοψήφισμα ή κοινοβούλιο και δημοψήφισμα).

2.2.3. Ο νόμος του Μαρτίου 1993 για τα ανθρώπινα δικαιώματα εγγυάται επίσης το σεβασμό των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Το πλέον ακανθώδες ζήτημα είναι η ελληνική μειονότητα, που είναι παρούσα στη Νότια Αλβανία, διότι αποτελεί πηγή διαφορών με την Ελλάδα.

Με την ευκαιρία της επίσκεψής της στην Αλβανία, το Μάϊο του 1994, ο Υφυπουργός Εξωτερικών της Αλβανικής Κυβέρνησης διαβεβαίωσε την αντιπροσωπεία της ΟΚΕ ότι κατά τα δύο τελευταία χρόνια έχει γενικότερα εξασφαλισθεί ο σεβασμός των δικαιωμάτων της εν λόγω μειονότητας. Πράγμα το οποίο άλλωστε αναγνωρίστηκε και δημοσίως από τον Ύπατο Αρμοστή αρμόδιο για τις εθνικές μειονότητες της ΔΑΣΕ (Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη), της οποίας η Αλβανία είναι μέλος, όπως επίσης πρόσφατα από εκπροσώπους του Συμβουλίου της Ευρώπης. Στην εν λόγω περιοχή, η ελληνική μειονότητα διαθέτει τα σχολεία της, που διέπονται από κανόνες και προγράμματα συντονισμένα από κοινού από το Υπουργείο Παιδείας και την ελληνική κοινότητα. Στο Αργυρόκαστρο λειτουργεί σχολή για την εκπαίδευση ελληνόφωνων εκπαιδευτικών.

Τα αιτήματα της Ελληνικής Κυβέρνησης σχετικά με τη δημιουργία νέων σχολείων για τη μειονότητα έρχονται αντιμέτωπα με την πραγματικότητα της περιοχής που τελεί σε μεγάλη φτώχεια λόγω της μετανάστευσης. Σήμερα, εξαιτίας της ερήμωσης από πληθυσμό, σε πολλά χωριά της νοτίου Αλβανίας υπάρχουν τάξεις με 4 ή 5 μαθητές (αντί των 50 στις βόρειες περιοχές) όπου το απαιτεί η συγκέντρωση. Για το λόγο αυτό δεν γίνεται κατανοητό από αλβανικής πλευράς για ποιό λόγο η Ελληνική Κυβέρνηση το Μάϊο του 1994 χρησιμοποίησε το επιχείρημα αυτό για να εμποδιστεί η παροχή από το Συμβούλιο των Υπουργών της ΕΕ ενίσχυσης για το ισοζύγιο πληρωμών. Οπωσδήποτε, ο Υφυπουργός Εξωτερικών επανέλαβε την πολιτική βούληση της Αλβανικής Κυβέρνησης να προβεί σε περαιτέρω βήματα για να εξασφαλισθεί στον ανώτατο βαθμό ο σεβασμός των δικαιωμάτων της ελληνικής μειονότητας. Ειδικότερα, καταρτίζεται ένας νόμος που προβλέπει νέες χρηματοδοτήσεις για τα ελληνικά σχολεία, - παρέχοντας επίσης και τη δυνατότητα ιδρύσεως ιδιωτικών σχολείων) ο οποίος θα πρέπει να επιλύσει οριστικώς το πρόβλημα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και της δυνατότητας συνέχισης της εκπαίδευσης στην ελληνική ύστερα από οκταετή φοίτηση.

2.2.4. Τι μπορεί να κάνει η ΕΕ για να βοηθήσει την Αλβανία να διαβεί τις τελευταίες βαθμίδες της διαδικασίας εκδημοκρατισμού και προπάντων για να ξεπεράσει τις σημερινές δυσκολίες;

Οπωσδήποτε αυτό που δεν πρέπει να γίνει είναι να χρησιμοποιηθούν οι αδυναμίες που εκδηλώνονται ακόμη στη διαδικασία εκδημοκρατισμού ως δαμόκλειος σπάθη στην αντίληψη περί ενισχύσεων. Η μηχανιστική αυτή και καθ`όλα αρνητική αντίληψη αντί να επιφέρει θετικά αποτελέσματα δημιουργεί συχνά υπεροπτικές αντιδράσεις αναδίπλωσης και ευνοεί την αναζήτηση άλλων κατευθύνσεων εκτός Ευρώπης. Πρέπει αντιθέτως να γίνει χρήση μιας νέας θετικής αντίληψης που να αξιοποιεί το γεγονός ότι κατά μέγα μέρος έχει πραγματοποιηθεί η διαδικασία εκδημοκρατισμού και να δεσμεύει κατά συγκεκριμένο τρόπο την Αλβανική Κυβέρνηση για το ξεπέρασμα των ανεπαρκειών διαμέσου του ίδιου του περιεχομένου συνεργασίας.

Κατ`ανάλογο τρόπο μπορούμε να διερωτηθούμε κατά πόσο η αυστηρότητα με την οποία το Συμβούλιο της Ευρώπης αντιμετωπίζει τις « εξετάσεις δημοκρατίας » της Αλβανίας, καθυστερώντας την ένταξή της σ`αυτό (και επιφυλλάσσοντάς της διαφορετική μεταχείριση σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης) βοήθησε περισσότερο τη χώρα αυτή να προχωρήσει στο δρόμο του πλήρους εκδημοκρατισμού απ`ό,τι αν της επέτρεπε να συμμετέχει στις δράσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης για την ενίσχυση της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων στην Ευρώπη. Οπωσδήποτε όμως η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη δήλωση έγκυρων εκπροσώπων του Συμβουλίου της Ευρώπης ότι η έλλειψη Συντάγματος δεν πρέπει να αποτελέσει λόγο απόλυτης άρνησης για την εξέλιξη της Αλβανίας.

2.2.5. Θετικές δράσεις της ΕΕ υπέρ της διαδικασίας εκδημοκρατισμού στην Αλβανία θα πρέπει να αναληφθούν σε διάφορα μέτωπα. Ειδικότερα, χρειάζεται να αποφευχθεί το ενδεχόμενο οι οικονομικοί όροι να καταστούν παράγοντες αποσταθεροποίησης της πολιτικής ζωής και να καθυστερήσουν τη διαδικασία εκδημοκρατισμού. Για το λόγο αυτό οι οικονομικές ενισχύσεις προς την Αλβανία έστω και αν δεν πρόκειται πλέον για τη φάση της έκτακτης ανάγκης, εξακολουθούν να έχουν βασική σημασία για τη διατήρηση και την εδραίωση της δημοκρατίας.

2.2.6. Δεν αρκεί όμως να βοηθηθεί με άμεσες ή έμμεσες δράσεις η ενίσχυση της πολιτικής δημοκρατίας και ο σεβασμός των ελευθεριών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Εάν θέλουμε πράγματι να βοηθήσουμε την Αλβανία, προκειμένου να ολοκληρώσει μία πραγματική και όχι τυπικά και μόνο δημοκρατία δεν πρέπει να αρκεσθούμε στην εφαρμογή μιας άμεμπτης μεν δημοκρατικής διαδικασίας, στην πραγματικότητα όμως κενής οιασδήποτε δημοκρατικής ουσίας. Θα πρέπει να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα ούτως ώστε η άσκηση της λαϊκής κυριαρχίας να μην παρεμποδιστεί από το ενδεχόμενο ανασυγκρότησης της γραφειοκρατικής εξουσίας και των πολιτικών και οικονομικών ολιγαρχιών. Οι πρόσφατες ενέργειες του Προέδρου Μπερίσα (κυρίως ο πρόσφατος κυβερνητικός ανασχηματισμός που έγινε υπό την κατεύθυνση της « εκκαθάρισης » και της αποτελεσματικότητας) φαίνεται να στρέφονται προς την ορθή κατεύθυνση, διαμέσου της βούλησης που εκδηλώθηκε για την καταπολέμηση της διαφθοράς που αποτελεί μία από τις χειρότερες ασθένειες της δημόσιας διοίκησης και της πολιτικής ζωής της Αλβανίας. Κυρίως όμως είναι ένα από τα προβλήματα που αισθάνεται περισσότερο ο πληθυσμός. Η εξάλειψη της διαφθοράς αποτελεί ουσιαστική συνθήκη για την οικοδόμηση μιας νεαρής δημοκρατίας, όπως είναι η αλβανική. Όμως, όπως έχει αποδείξει η εμπειρία ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών, από μόνη της δεν φτάνει, γιατί στα πλαίσια μιας λαϊκιστικής νοοτροπίας μπορούν να αναπτυχθούν νέες μορφές αυταρχισμού.

2.2.7. Προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος αυτός θα πρέπει να τεθεί ο στόχος του εκδημοκρατισμού της κοινωνίας και της οικονομίας.

Οι διαδρομές που συντελέστηκαν από τις δυτικές δημοκρατίες για τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας και της οικονομίας και οι μεμονωμένες απαντήσεις που δόθηκαν στο πρόβλημα της αποκαλούμενης κρίσης της νομιμότητας του δημοκρατικού κράτους προβλέπουν τέσσερα βασικά σημεία : την ενίσχυση της πολιτικής κοινωνίας με βάση τον πολυκομματισμό 7 την επέκταση των δικαιωμάτων των πολιτών (αρχίζοντας από τα κοινωνικά δικαιώματα) 7 την οικονομική δημοκρατία 7 την ανάπτυξη μίας παιδείας της συμμετοχής.

Η οικουμενική αξία των στόχων αυτών καθιστά σκόπιμη και την εφαρμογή τους σε μία κοινωνική πραγματικότητα όπως της Αλβανίας. Δεν πρέπει όμως να λησμονείται ότι πρόκειται για μία χώρα στην οποία μόλις λίγα χρόνια πριν όχι μόνο δεν υφίστατο δημοκρατία αλλά δεν υπήρχε κάν πολιτική κοινωνία. Πράγμα που σημαίνει ότι είναι απαραίτητο να συνδυαστεί η επιδίωξη των 4 σημείων που αναφέρθηκαν προηγουμένως με τα προβλήματα της οικονομικής και κοινωνικής μετάβασης.

2.2.8. Σε ό,τι αφορά την ενίσχυση της πολιτικής κοινωνίας βάσει της πολυφωνίας αναφέρθηκαν ήδη τα σημαντικά βήματα που πραγματοποιήθηκαν από την Αλβανία στο επίπεδο των θεμελιωδών δικαιωμάτων, του καταμερισμού των εξουσιών, της αποκέντρωσης της εξουσίας. Αλλά και σε ό,τι αφορά επίσης την ελευθερία του Τύπου, την οικονομία της αγοράς, την αυτονομία και την οργανωτική πολυφωνία των ομάδων συμφερόντων, τη διάδοση των συμβατικών αρχών για την κατάπαυση των συγκρούσεων μεταξύ συμφερόντων - που αποτελούν τα ουσιαστικά βάθρα της πολυφωνικής πολιτείας - έχουν ήδη τεθεί οι νομικές προϋποθέσεις. Η απτή εφαρμογή τους όμως - που κατά τρόπο άμεσο συνδέεται με τα μέτρα που έχουν υιοθετηθεί και αυτά που πρόκειται να υιοθετηθούν με τη μετάβαση - προκάλεσε την εμφάνιση αρκετών αντινομιών και προβλημάτων. Η παροχή στην Κυβέρνηση και τους πολίτες της Αλβανίας βοήθειας για να δώσουν τις κατάλληλες απαντήσεις στα προβλήματα αυτά, σημαίνει ότι δίδεται στην Αλβανία η δυνατότητα να πραγματοποιήσει ένα σημαντικό βήμα για τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας και της οικονομίας.

2.3. Η μετάβαση προς την οικονομία της αγοράς και την οικονομική δημοκρατία

2.3.1. Η απελευθέρωση των τιμών του χονδρικού και λιανικού εμπορίου και η προσέγγισή τους στις διεθνείς τιμές, την οποία η κυβέρνηση, σύμφωνα με τις υποδείξεις του ΔΝΤ, προώθησε με δραστικό τρόπο το 1992, εχει ολοκληρωθεί σχεδόν πλήρως. Ο απότομος χαρακτήρας των μέτρων αυτών προκάλεσε έκρηξη ενός πληθωρισμού ασυνήθιστων διαστάσεων 7 το 1993 ο μέσος συντελεστής αύξησης των τιμών ήταν 85%. Μολονότι το 1994 μειώθηκε σε 24%, οι συνέπειες στο κοινωνικό πεδίο υπήρξαν τεράστιες. Αν ληφθεί υπόψη ότι οι μισθοί αυξήθηκαν σε πολύ περιορισμένο βαθμό και ότι το ένα τέταρτο περίπου της εργατικής δύναμης έχασε, ή δεν βρίσκει, απασχόληση διαπιστώνει κανείς ότι όχι μόνο υπήρξε μία γενική πτώση του βιοτικού επιπέδου, αλλά κυρίως ότι προηγήθηκε μία σημαντική και άνιση ανακατανομή επιδόματος στην αλβανική κοινωνία. Τα συνδικάτα θεωρούν ότι το 40% περίπου του πληθυσμού ζει χειρότερα σε σχέση με το παλιό καθεστώς.

Μία πρόσφατη έρευνα της Στατιστικής Υπηρεσίας της Αλβανίας αποκαλύπτει μία αυξανόμενη απόκλιση μεταξύ πλούσιων και φτωχών. Φτωχές θεωρούνται οι οικογένειες που το μέσο εισόδημά τους δεν ξεπερνά τα 14 δολλάρια το άτομο, που σχεδόν στο σύνολό του δαπανώνται για τη διατροφή. Οι πλούσιες οικογένειες είναι εκείνες που ξεπερνούν τα 60 δολλάρια (70% για τη διατροφή).

2.3.2. Η απελευθέρωση του εξωτερικού εμπορίου προσέφερε ασφαλώς στον πληθυσμό (ή καλύτερα σ`ένα τμήμα του) τη δυνατότητα πρόσβασης σε καταναλωτικά αγαθά αδιανόητα για το παλιό καθεστώς. Μόνο από τον Ιούνιο 1994 η κυβέρνηση άρχισε να τροποποιεί - με την καθιέρωση καθεστώτος τελωνειακών δασμών και φορολογίας - την κατάσταση πλήρους αναρχίας στην οποία πραγματοποιήθηκε αυτή η απελευθέρωση και η οποία επέτρεψε την ανάπτυξη μεγάλων τομέων παραοικονομίας, εύκολου πλουτισμού και εμφάνιση νέων ομάδων εξουσίας.

Η καθιέρωση αυτών των μέτρων επιτρέπει, εξάλλου, την αποθάρρυνση της ζήτησης ορισμένων καταναλωτικών προϊόντων όπως, π.χ., τα αυτοκίνητα (σε δύο χρόνια είχαν εισαχθεί περίπου 150 000 κυρίως χρησιμοποιημένα).

Η πιο αρνητική όμως συνέπεια της φιλευθεροποίησης κατ`αυτό τον τρόπο είναι αναμφίβολα η καταστροφή της εθνικής μεταποιητικής βιομηχανίας. Με τελείως άχρηστες τεχνολογίες και συστήματα οργάνωσης - ορισμένες εγκαταστάσεις ανέρχονται στα τέλη του περασμένου αιώνα - δεν κατορθώνει να ανταγωνιστεί, ούτε στην ποιότητα ούτε στις τιμές, τα εμπορεύματα που εισάγονται από το εξωτερικό.

Αυτό λοιπόν είναι το κυριότερο αλβανικό παράδοξο : με μια παραλυμένη βιομηχανική βάση και μια συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση καταναλωτικών αγαθών από το εξωτερικό, η Αλβανία παράγει πολύ λιγότερο σε σύγκριση με το παρελθόν.

2.3.3. Στην πορεία της προς την οικονομία της αγοράς η Αλβανία πήρε με αποφασιστικό τρόπο το δρόμο προς τις ιδιωτικοποιήσεις. Δρόμο όμως που αποδείχτηκε γεμάτος δυσκολίες.

2.3.3.1. Η ιδιωτικοποίηση της γεωργίας που άρχισε το 1991 έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Όλες οι γαίες που ανήκαν στους λεγόμενους συνεταιρισμούς πέρασαν στην ιδιοκτησία των εργαζομένων στους συνεταιρισμούς αυτούς. Παραμένει προς ιδιωτικοποίηση ένα τμήμα των κρατικών επιχειρήσεων, κυρίως αγροβιομηχανίας.

Δόθηκε μεγάλη έμφαση, κυρίως από την αλβανική κυβέρνηση, στο ρόλο που έπαιξε η ιδιωτικοποίηση της γης στην προώθηση της γεωργικής παραγωγικής μηχανής.

Το 1991 και 1992 η γεωργική παραγωγή είχε υποστεί πραγματική συντριβή, συνέπεια της διάλυσης της οργάνωσης του κράτους (το 1992 P30% σε σχέση με το 1990). Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι παρά τις σημαντικές αυξήσεις του 1993 (15%) και του 1994 (10%) η γεωργική παραγωγή του 1994 παρέμεινε ακόμη κατά 10% περίπου κατώτερη από το 1990, δηλαδή της κολλεκτιβίστικης γεωργίας η οποία, όπως είναι γνωστό, δεν αποτελεί υπόδειγμα αποτελεσματικότητας και παραγωγικότητας.

Οι λόγοι αυτοί της δύσκολης ανάκτησης είναι πολλοί. Ο κυριότερος είναι ότι υπήρξε απλή αναδιανομή της γης και όχι μια πραγματική αγροτική μεταρρύθμιση που αντιμετώπισε τις δυσκολίες μιας νέας οργάνωσης του παραγωγικού και εμπορικού συστήματος. Αντιθέτως, ο βιαστικός τρόπος με τον οποίο έγινε η ιδιωτικοποίηση κατέληξε στο να καταστραφεί η προηγούμενη οργάνωση. Ένα παράδειγμα υπήρξε η ατομική απαλλοτρίωση συλλογικών υποδομών όπως αυτές της άρδευσης που σε πολλές περιπτώσεις καταστράφηκαν τελείως.

Η κυριότερη υπόθεση όμως για την αποτελεσματικότητα του συνολικού παραγωγικού συστήματος σχετίζεται με τη διάσταση των νέων οικογενειακών επιχειρήσεων που είχαν μέση επιφάνεια 1,4 εκτ. Αυτό σημαίνει ότι σε μεγάλο βαθμό η αλβανική γεωργία είναι γεωργία επιβίωσης. Πολλοί αγρότες προτιμούν να πάνε στις πόλεις και να βρουν εργασία, αυξάνοντας τα φαινόμενα αγροτικής εξόδου και ανοργάνωτης αστικής ανάπτυξης που για παράδειγμα οδηγεί στην έκρηξη της πρωτεύουσας. Η κατηγορία για τη μη οικονομικότητα της παραγωγής μ`αυτές τις διαστάσεις των επιχειρήσεων αφορά το υψηλό ποσοστό γης που υποκαλλιεργείται, κυρίως στις εύφορες περιοχές. Αυτό οδήγησε την κυβέρνηση να επιβάλει φόρο 30 δολλαρίων το χρόνο ανά εκτάριο ελπίζοντας ότι οι ιδιοκτήτες θα παρακινηθούν να καλλιεργήσουν τη γη τους.

Στην ουσία η ιδιωτικοποίηση της γης έγινε μ`αυτό τον τρόπο για να επιτευχθούν δύο στόχοι. Ο πρώτος ήταν να επιτευχθεί η πολιτική αποδοχή εκ μέρους του 60% του πληθυσμού (του αγροτικού) καθώς το σύνθημα « η γη στους αγρότες » λειτουργεί πάντα. Ο δεύτερος ήταν να παραμείνει ο πληθυσμός αυτός στις αγροτικές περιοχές, έστω και με τη μορφή κρυφής ανεργίας, για να μην επιδεινωθεί η κοινωνική κατάσταση της χώρας.

Διερωτάται κανείς εάν αυτοί οι δύο στόχοι δεν θα μπορούσαν να επιτευχθούν με ιδιωτικοποίηση και αγροτική μεταρρύθμιση, εφαρμοσμένες διαφορετικά, οι οποίες κυρίως δεν θα έθεταν σε κίνδυνο τη μελλοντική παραγωγικότητα και αποτελεσματικότητα του γεωργικού συστήματος. Ενόψει βέβαια συντελεσμένου γεγονότος παραμένει μόνο η τεράστια προσπάθεια - η οποία εξάλλου έχει αναληφθεί από την κυβέρνηση - να ενταχθούν οι γεωργικές επιχειρήσεις σε ένα σύστημα υπηρεσιών με συλλογικές βάσεις.

2.3.3.2. Η ιδιωτικοποίηση των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Ο ιδιωτικός τομέας περιλαμβάνει περίπου 2 500 επιχειρήσεις κυρίως στους τομείς του εμπορίου, των υπηρεσιών, των μεταφορών, της οικοδομής. Τα κυριότερα προβλήματα είναι αυτά της τεχνογνωσίας και των υποδομών.

Η Εθνική Υπηρεσία Ιδιωτικοποίησης, που συγκροτήθηκε το 1992 με το πρόγραμμα Phare, δεν κατορθώνει να ανταποκριθεί στις τεράστιες απαιτήσεις τεχνικής βοήθειας και επιμόρφωσης που προέρχονται από τον ιδιωτικό χώρο.

2.3.3.3. Η ιδιωτικοποίηση των μεγάλων κρατικών επιχειρήσεων (με πάνω από 500 εργαζόμενους) είναι ακόμη πιο προβληματική. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των επιχειρήσεων προέρχονται από το παλιό καθεστώς. Είναι τεχνικά άχρηστες και χρειάζονται για να ιδιωτικοποιηθούν ισχυρές παρεμβάσεις αναδιοργάνωσης. Προς το σκοπό αυτό η κυβέρνηση δημιούργησε, με τη συνεργασία της Παγκόσμιας Τράπεζας, το Ταμείο ανασυγκρότησης επιχειρήσεων. Το ζήτημα που προκαλεί την μεγαλύτερη αμηχανία είναι η προσέγγιση αυτών των παρεμβάσεων που επιδιώκουν μόνο να καταστήσουν οικονομικές τις μεμονωμένες επιχειρήσεις χωρίς να επιδιώκουν τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων, για την κάθετη και οριζόντια ολοκλήρωση των διαφόρων κλάδων. Εκτός από τους λόγους οικονομικής στρατηγικής, αυτό είναι απαραίτητο και για την απασχόληση του 60-70% του εργατικού δυναμικού που πλεονάζει μετά τις αναδιαρθρώσεις, και για το οποίο προβλέπεται μόνο η απόλυση.

Αν ληφθεί υπόψη ότι ο δημόσιος τομέας έχασε ήδη το 50% της απασχόλησης και ότι ένα μεγάλο μέρος είναι άνεργοι, η προοπτική αυτή δεν είναι καθόλου ενθαρρυντική.

Επίσης αμηχανία προκαλεί ο βιαστικός χαρακτήρας με τον οποίο υλοποιούνται ορισμένες ιδιωτικοποιήσεις, πράγμα που αποκαλύπτει έλλειψη οικονομικής στρατηγικής και προσέγγιση στην οποία κυριαρχεί η ιδεολογία. Για παράδειγμα, η πώληση σε ξένους επενδυτές δημόσιων υπηρεσιών κοινής ωφελείας, όπως είναι το νερό, το ηλεκτρικό και οι τηλεπικοινωνίες, μπορεί μεν να χρησιμεύσει προς το παρόν για τις ταμειακές ανάγκες του κράτους αλλά δεν φαίνεται να αποτελεί επιλογή που προωθεί το δημόσιο συμφέρον.

2.3.3.4. Το πέρασμα στην οικονομία της αγοράς με τον τρόπο που γίνεται δεν επιτρέπει παράλληλη μετάβαση στην οικονομική δημοκρατία, δηλαδή στη δυνατότητα να πραγματοποιούνται οι οικονομικές επιλογές στα διάφορα επίπεδα με την συμμετοχή όλων των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων.

Τα αλβανικά συνδικάτα καταγγέλουν έντονα την απουσία οικονομικής δημοκρατίας, κυρίως στις ιδιωτικοποιήσεις, για τις οποίες προτείνουν μετοχές στους εργαζομένους ενώ λιγότερο από τις μισές ιδιωτικοποιημένες ΜΜΕ έχουν αποδοθεί στους εργαζομένους. Τα συνδικάτα εκφράζουν τη λύπη τους για το γεγονός ότι δεν μπόρεσαν να συμμετάσχουν στην κατάρτιση των πολιτικών για την ιδιωτικοποίηση και στην εφαρμογή τους και ειδικότερα για το ότι αποκλείστηκαν από τις επιτροπές των ιδιωτικοποιήσεων. Η κυβέρνηση δεν φάνηκε διατεθειμένη ούτε για απλή συννενόηση με τις οργανώσεις των εργαζομένων και των εργοδοτών σε θέματα οικονομικής πολιτικής.

2.3.3.5. Απ`όσα ειπώθηκαν ως τώρα είναι προφανές ότι και στην Αλβανία, όπως ακριβώς στις άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης η μετάβαση από την συγκεντρωτική οικονομία στην οικονομία της αγοράς υλοποιείται χωρίς την αναγκαία προοδευτικότητα και χωρίς να λαμβάνονται δεόντως υπόψη οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Η ΕΕ οφείλει, σ`αυτή τη μεταβατική φάση, να παίξει ρόλο συγκράτησης των φιλελεύθερων προσδοκιών και να αντισταθμίσει με μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση την υπερβολικά ιδεολογική προσέγγιση του ΔΝΤ. Για να αναφέρουμε ένα μόνο παράδειγμα, μια πιο βαθμιαία και επιλεκτική προσέγγιση της φιλελευθεροποίησης των συναλλαγών, θα επιτρέψει στην Αλβανία να αναδιαρθρώσει την υπάρχουσα βιομηχανία και να προστατεύσει αυτή που δημιουργείται.

2.4. Η κοινωνική μεταβατική περίοδος

2.4.1. Το πέρασμα από την κατάσταση προστασίας και κοινωνικής ανευθυνότητας που χαρακτηρίζει τα συγκεντρωτικά καθεστώτα στην κοινωνική ιθαγένεια, δηλαδή στην άσκηση των κοινωνικών δικαιωμάτων, θα πρέπει να αναμετρηθεί τόσο με τις συμπεριφορές των πολιτών όσο και με την αντίστοιχη του κράτους. Στην Αλβανία λείπει σχεδόν παντελώς μια ηθική της εργασίας 7 το ποσοστό απουσίας από την εργασία είναι πολύ υψηλό 7 δεν υφίστανται σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ διευθυντικών στελεχών και εργαζομένων 7 η έννοια της ιεραρχίας αποτελεί τμήμα του πολιτισμού και της νοοτροπίας 7 το συμφέρον της ιδιαίτερης κοινωνικής ομάδας είναι συχνά πιο σημαντικό από το γενικότερο συμφέρον 7 γενικότερα όλοι σχεδόν περιμένουν την παρέμβαση από την εξουσία 7 ωστόσο, όταν γίνεται κατανοητό ότι από την εξουσία δεν φθάνει τίποτα, ούτε ακόμη και τα ελάχιστα απαραίτητα, ο καθένας αισθάνεται ελεύθερος να « τα κανονίσει μόνος του », έξω από κάθε κανόνα κοινωνικής συμβίωσης. Όλα αυτά αποτελούν κλίμα της κληρονομιάς 45 ετών δικτατορίας. Για να ξεπερασθεί η κληρονομιά αυτή θα πρέπει να καταβληθούν τεράστιες προσπάθειες προς τρεις κατευθύνσεις : επιμόρφωση, συλλογικές συμβάσεις, κοινωνική πολιτική.

2.4.2. Η Αλβανία πρέπει να βοηθηθεί να προσαρμόσει το εκπαιδευτικό της σύστημα με τρόπο ώστε να δημιουργηθεί ένα νέο πνεύμα διαφορετικό από το προηγούμενο που να βασίζεται στις αξίες της ευθύνης, του σεβασμού της ανάπτυξης του ατόμου, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της συμμετοχής. Επίσης, πρέπει να βοηθηθεί στην εφαρμογή ενός τεράστιου προγράμματος επενδύσεων στους ανθρώπινους πόρους, με τρόπο ώστε να αναπτυχθεί το πνεύμα της εργασίας και της επιχείρησης.

2.4.3. Ο κυριότερος δρόμος για να καταπολεμηθούν τα ιδιαίτερα συμφέροντα των κοινωνικών ομάδων είναι η ενθάρρυνση της ανάπτυξης στα πλαίσια της κοινωνίας των πολιτών οριζόντιων δικτύων αλληλεγγύης που θα οργανώσουν σε πολυμερή βάση τα συμφέροντα των διαφόρων κοινωνικών ομάδων. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται κυρίως τα συνδικάτα και οι οργανώσεις των εργοδοτών.

2.4.3.1. Η αρκετά πρόσφατη και άτακτη δημιουργία ιδιωτικών επιχειρήσεων και η περιορισμένη διάστασή τους έχουν ως τώρα παρεμποδίσει την ανάπτυξη έργοδοτικών οργανώσεων που να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην αλβανική κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, και τα συνδικάτα των εργαζομένων δεν έχουν ακόμη αποκτήσει μία ικανοποιητική βαρύτητα καθώς και πλήρη κοινωνική νομιμότητα. Οι λόγοι γι`αυτό συνδέονται με τα προβλήματα αυτονομίας (από τα κόμματα ή από την κυβέρνηση), καθώς και αντιπροσωπευτικότητας και εσωτερικής δημοκρατίας.

2.4.4. Οι οργανώσεις των μεγάλων ομάδων κοινωνικών συμφερόντων μπορούν ωστόσο να αναπτυχθούν εάν η επίλυση των συγκρούσεων περάσει από την αποκλειστική διαχείριση του κράτους στις συλλογικές συμβάσεις και στην τριμερή διαβούλευση. Οι εργαζόμενοι πρώτα απ`όλα θα πρέπει να καταλάβουν ότι ένα σημαντικό τμήμα των κοινωνικών δικαιωμάτων χρειάζεται να κατακτηθεί με συνδικαλιστικούς αγώνες και συλλογικές συμβάσεις. Αυτές όμως χρειάζονται κοινωνική νομοθεσία που να τις υποστηρίξει και να τις αναγνωρίσει.

Από αυτή τη σκοπιά η κοινωνική νομοθεσία και το δικαίωμα της εργασίας σημείωσαν μεγάλα βήματα προόδου στην Αλβανία, παραμένουν όμως πολλά να γίνουν ακόμη. Κυρίως θα πρέπει να ξεπεράσει η κυβέρνηση κάθε δισταγμό για να διευκολυνθούν οι συλλογικές συμβάσεις και να εξασφαλισθούν τα συνδικαλιστικά δικαιώματα των εργαζομένων, αρχίζοντας από το δικαίωμα απεργίας.

3. Τα προβλήματα σταθερότητας και μακροοικονομικής προσαρμογής

3.1. Στις αρχές του 1992 η αλβανική οικονομία βρίσκοταν σχεδόν σε αποσύνθεση : μείωση του ΑΕΠ κατά 40% σε σχέση με το 1989, πληθωρισμός 10 έως 15% το μήνα, το λεκ αρκετά υποτιμημένο, μηδενικές εξαγωγές, κάθετη πτώση της γεωργικής παραγωγής.

Σε σχέση με την περίοδο εκείνη έχουν πραγματοποιηθεί αναμφίβολες επιτυχίες όσον αφορά τη σταθεροποίηση : ο ετήσιος συντελεστής πληθωρισμού του 1994 κυμάνθηκε περίπου στο 25% 7 το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 11% το 1993 και κατά 8% το 1994 7 το νόμισμα σταθεροποιήθηκε.

3.2. Η αντιστροφή της πληθωριστικής τάσης οφείλεται κυρίως στη συνταγή του ΔΝΤ που επέβαλε δραστικές περικοπές των δημόσιων δαπανών (41% του ΑΕΠ το 1992 και 12% το 1993).

Σημαντικό αποτέλεσμα αυτών των μέτρων ήταν ωστόσο η κατάρρευση της βιομηχανικής παραγωγής. Πράγματι, η ανάκαμψη οφείλεται κατά μικρό μέρος στο γεωργικό τομέα, αλλά δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τις μεταβιβάσεις πιστώσεων από το εξωτερικό κυρίως ενισχύσεων και εμβασμάτων από τους μετανάστες.

3.3. Το εμπορικό ισοζύγιο παραμένει ελλειμματικό. Η κυβέρνηση προβλέπει ότι τη διετία 1994-1996 το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών δεν θα μειωθεί κάτω από το 20% του ΑΕΠ.

Από την άλλη πλευρά, τα εμβάσματα των μεταναστών, που αντιπροσωπεύουν σήμερα το κυριότερο έσοδο της Αλβανίας, δεδομένου ότι οι μετανάστες τείνουν να σταθεροποιηθούν στις χώρες υποδοχής, δεν θα μπορούν να συνεχίσουν μακροπρόθεσμα να έχουν αυτό το ρόλο. Οι σχέσεις της Αλβανίας με την Ελλάδα, την πλησιέστερη χώρα της ΕΕ στην Αλβανία ασφαλώς επηρεάζονται θετικά από το γεγονός ότι στην Ελλάδα εργάζονται σήμερα παράνομα 350 000 περίπου Αλβανοί λαθρομετανάστες και ότι τα εμβάσματά τους προς την Αλβανία έφθαναν το 1993 στο ύψος των 900 000 000 δολλαρίων.

Η προσφυγή στη χρέωση από το εξωτερικό είναι συνεπώς αναπόφευκτη. Πράγμα που ήδη γίνεται σε ευρεία κλίμακα. Πέρα από τα 480,3 εκατομμύρια δολλάρια που κληρονομήθηκαν από το προηγούμενο καθεστώς, τη διετία 1992-1993 το εξωτερικό χρέος αυξήθηκε κατά 638 εκατομμύρια δολλάρια επιπλέον.

3.4. Δηλαδή πέρα από τη σταθεροποίηση, η αλβανική οικονομία είναι άκρως εύθραυστη. Το γεγονός ότι οι εισαγωγές αντιπροσωπεύονται από καταναλωτικά αγαθά και όχι από αγαθά επενδύσεων αποδεικνύει ότι δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί βάσεις για μια αντιστροφή της τάσης.

3.5. Εάν τα μέτρα σταθεροποίησης και μακροοικονομικής προσαρμογής δεν έλυσαν τα οικονομικά προβλήματα της Αλβανίας, ασφαλώς όμως επιδείνωσαν τα κοινωνικά προβλήματα.

Η ανεργία βρίσκεται σε έκρηξη : 400 χιλιάδες άτομα έχασαν την εργασία τους 7 πολλά από τα άτομα αυτά μετανάστευσαν. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα στο πρώτο ήμισυ του 1994 το ύψος της ανεργίας κυμάνθηκε περίπου στο 25%. Ειδικότερα σοβαρή είναι η ανεργία στις πόλεις. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Στατιστικής της Αλβανίας, στα Τίραννα το 60% του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας είναι άνεργο.

Το πάγωμα των μισθών εκείνου του ποσοστού του πληθυσμού που έχει ακόμη εργασία, συνέβαλε περαιτέρω στην επιδείνωση των γενικότερων συνθηκών ζωής.

3.6. Στις συνθήκες αυτές η εξωτερική βοήθεια είναι ακόμη απαραίτητη. Γι`αυτό το λόγο είναι αναγκαίο να προβλέψει η ΕΕ το συντομότερο δυνατόν να συμπληρώσει την καταβολή της ενίσχυσης του ισοζυγίου πληρωμών, 35 εκατομμύρια Ecu, που έχουν ήδη αποφασισθεί από το Συμβούλιο.

4. Τα προβλήματα ανάπτυξης

4.1. Η Αλβανία δεν είναι μόνο μία χώρα που θα πρέπει να βοηθηθεί κατά τη μετάβασή της από τη δικτατορία στη δημοκρατία και από μία συγκεντρωτική οικονομία σε μια οικονομία της αγοράς. Είναι επίσης συνολικά μια καθυστερημένη χώρα που χαρακτηρίζεται από ισχυρά στοιχεία υποανάπτυξης.

Η αποτελεσματικότητα της εξωτερικής βοήθειας συνδέεται στενά με την καταλληλότητα των στρατηγικών επιλογών που γίνονται από την κυβέρνηση στα θέματα της οικονομικής ανάπτυξης.

Οι επιλογές αυτές στρέφονται κυρίως σε ορισμένους τομείς κλειδιά : ορυχεία, ενέργεια, γεωργία και βιομηχανία τροφίμων, τουρισμός. Πρόκειται για επιλογές, οι οποίες μεμονωμένα είναι άμεμπτες. Το οικονομικό πρότυπο που προκύπτει όμως από αυτές, και το οποίο προσανατολίζεται κυρίως στις εξαγωγές, δημιουργεί ορισμένες αμφιβολίες. Πρόκειται πράγματι για τομείς των οποίων η ανάπτυξη είτε δεν μπορεί να υλοποιηθεί βραχυπρόθεσμα - αρκεί να σκεφθεί κανείς τις υποδομές που είναι απαραίτητες για τον τουρισμό - είτε θα συναντήσει διαρθρωτικά όρια, όπως είναι ο κατακερματισμός της γεωργίας, είτε τέλος θα αντιμετωπίσει το σοβαρό πρόβλημα των πόρων που χρειάζονται, για παράδειγμα για την αναδιοργάνωση του τομέα των ορυχείων, ή τις ίδιες τις υποδομές. Στο μεταξύ η Αλβανία θα πρέπει να συνεχίσει να προσφεύγει στην εισαγωγή όλων των προϊόντων που καταναλώνονται από τον πληθυσμό (με εξαίρεση ένα τμήμα των τροφίμων). Για το λόγο αυτό, περισσότερο από το αφηρημένο πρότυπο « export lead » που επιβάλλεται από το ΔΝΤ θα ήταν επιθυμητή μια ολοκληρωμένη ανάπτυξη που θα ξεκινούσε από τις ενδογενείς πηγές της Αλβανίας και θα απέβλεπε, πέρα από τις εξαγωγές, κυρίως στην παραγωγή καταναλωτικών αγαθών για την εσωτερική αγορά (χωρίς ωστόσο να πέσει κανείς στην αντίθετη υπερβολή του « import substitution »).

Προφανώς η εμφάνιση μιας βιομηχανίας προσανατολισμένης προς αυτό το δρόμο, απαιτεί μια περίοδο επιλεκτικής εξωτερικής προστασίας.

4.2. Από την άλλη μεριά, το πρότυπο « export lead » προκαθορίζει - λόγω της ασυμμετρίας των διασυναλλαγών - μιας εξάρτησης της Αλβανίας από την ΕΕ, και ειδικότερα από την Ιταλία, που αποτελεί την κυριότερη πηγή εισαγωγών. Ένα πιο ισορροπημένο πρότυπο ολοκληρωμένης ανάπτυξης μπορεί αντιθέτως να οδηγήσει στην ανάπτυξη ισχυρών συμπληρωματικοτήτων με την ΕΕ, όχι τόσο ενδοβιομηχανικού τύπου (« πρώτες ύλες έναντι καταναλωτικών αγαθών ») όσο διαβιομηχανικού (κατά την οποία η ευρωπαϊκή συμβολή έγκειται κυρίως σε τεχνογνωσία και Ε& Α).

4.3. Ένα άλλο στοχείο το οποίο θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ως προς τον προσανατολισμό της αλβανικής ανάπτυξης είναι η προοπτική της οικοδόμησης μιας ολοκληρωμένης οικονομίας στη βαλκανική περιοχή. Προφανώς η παρουσία σοβαρών συγκρούσεων στην περιοχή δεν επιτρέπει μεγάλες εξελίξεις προς την κατεύθυνση αυτή. Παρόλα αυτά μια μακροπρόθεσμη προοπτική θα έπρεπε να οδηγήσει την Αλβανία να μην ενδιαφέρεται μόνο για την ΕΕ από την άποψη της ολοκλήρωσης ατομικής ενσωμάτωσης, αλλά, επίσης, και για τις δυνατότητες που μπορούν από τώρα να προσδιορισθούν ως προς την περιφερειακή ολοκλήρωση καθώς και για τις προοπτικές οικονομικής συμπληρωματικότητας που συνολικά η περιοχή μπορεί να έχει τόσο με την ΕΕ όσο και με τις χώρες της Νοτίου και Ανατολικής Μεσογείου.

5. Για μια νέα πολιτική συνεργασίας μεταξύ ΕΕ και Αλβανίας

5.1. Από την τεχνική βοήθεια στη βοήθεια για την ανάπτυξη

5.1.1. Την περίοδο 1991-1993 η Αλβανία έλαβε διεθνείς ενισχύσεις που ισοδυναμούν με 1227 εκατομμύρια Ecu, εκ των οποίων το 44% ως έκτακτη επισιτιστική βοήθεια, το 42% για οικονομική αναδιάρθρωση, το 10% για το ισοζύγιο πληρωμών και το 6% ως πιστώσεις στις εξαγωγές.

Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα αποτέλεσε τον κυριότερο δωρητή : 326 εκατομμύρια Ecu που ισοδυναμεί με το 27% του συνόλου. Οι άλλοι δωρητές ήταν : Ιταλία (24%), Τουρκία (7%), Γερμανία (7%), ΗΠΑ (7%), Ελλάδα (5%). Οι ενισχύσεις συντονίζονται από την G24.

Τώρα που η φάση των έκτακτων ενισχύσεων έχει περατωθεί, η κοινοτική ενίσχυση εξασφαλίζεται κυρίως από το Phare, που παρεμβαίνει σε 4 τομείς ενίσχυσης : τομεακή αναδιάρθρωση (γεωργία, αλιεία, ΜΜΕ, τουρισμός), ανάπτυξη των υποδομών (μεταφορές, ενέργεια και περιβάλλον), ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων (μέσω του Tempus), ανάπτυξη των θεσμών (δημόσια διοίκηση και υποστήριξη στο συντονισμό των ενισχύσεων).

5.1.2. Οι παρεμβάσεις που υλοποιούνται με το Phare είναι χωρίς αμφιβολία σημαντικές και αναγκαίες, αλλά λόγω της διαρθρωτικής καθυστέρησης της Αλβανίας, μια μη επικεντρωμένη συνεργασία που έγκειται κυρίως σε τεχνική βοήθεια, όπως είναι αυτή του Phare, είναι ευρύτατα ακατάλληλη για τις ανάγκες της χώρας.

Η Αλβανία έχει ανάγκη σημαντικών πόρων που θα πρέπει να κατευθυνθούν στις επενδύσεις, και το Phare όπως είναι σήμερα - μολονότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης αύξησε σε 15% το ποσοστό που προορίζεται για σχέδια επενδύσεων - δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε αυτή την ανάγκη.

Η Αλβανία δεν μπορεί να συγκριθεί πράγματι με τις άλλες ΧΚΑΕ. Η ΕΕ θα πρέπει να εφαρμόσει έναντι της χώρας αυτής μια πραγματική πολιτική ενίσχυσης στην ανάπτυξη.

Η πολιτική αυτή δεν μπορεί ωστόσο να αντιγράψει το πρότυπο « σχέδιο προς σχέδιο » της Παγκόσμιας Τράπεζας, αλλά να ενταχθεί σε ένα γενικότερο πλαίσιο συνεκτικότητας.

5.1.3. Για τους λόγους αυτούς η Επιτροπή έχει την άποψη ότι λόγω του διπλού χαρακτήρα της η Αλβανία, ΧΚΑΕ και ΤΜΧ, θα πρέπει αντιθέτως να ενταχθεί στη μεσογειακή πολιτική. Αυτό θα επιτρέψει την ένταξη της συνεργασίας με την Αλβανία στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτικής για την κοινή ανάπτυξη και ευρωμεσογειακή κοινοπραξία. Θα επιτρέψει, επίσης, να προστεθούν στις παρεμβάσεις τεχνικής βοήθειας που προωθούνται ήδη με το Phare άλλα μέσα συνεργασίας που συνδυάζονται περισσότερο με τα χαρακτηριστικά της αλβανικής ανάπτυξης, όπως είναι αυτά της μεσογειακής πολιτικής.

5.2. Η χρηματοδοτική ενίσχυση

5.2.1. Ενταγμένη σ`αυτό το πιο γενικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται και οι επενδύσεις, η χρηματοδοτική ενίσχυση της ΕΕ μπορεί να έχει συνεπώς τους ακόλουθους προορισμούς :

- Οικονομική αναδιοργάνωση και τομεακή ανάπτυξη : πέρα από τους τομείς που καλύπτει σήμερα το Phare (γεωργία, ΜΜΕ, τουρισμός και υγεία) οι ενισχύσεις στις επενδύσεις μπορούν να επεκταθούν και στην αναδιοργάνωση του τομέα ορυκτών και ενέργειας.

- Υποδομές : μεταφορές, ενέργεια, περιβάλλον.

- Ιδιωτικές επενδύσεις της ΕΕ στην Αλβανία : δημιουργία ευνοϊκού οικονομικού περιβάλλοντος, κοινές επιχειρήσεις και ενισχύσεις σε κεφάλαια κινδύνου, υποστήριξη των επενδύσεων ΕΕ (επεκτείνοντας και στην Αλβανία το πρόγραμμα ECIP).

- Δημιουργία απασχόλησης : εφαρμογή των εμπειριών που έχουν ήδη εφαρμοσθεί στην Ευρώπη και τη Λεκάνη της Μεσογείου, περιφερειακές υπηρεσίες για ολοκληρωμένη ανάπτυξη, κέντρα ενίσχυσης και προώθησης των ΜΜΕ, επέκταση στην Αλβανία των προγραμμάτων και των δικτύων για τις ΜΜΕ.

- Ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων : κυρίως κατάρτιση διοικητικού προσωπικού για τις επιχειρήσεις και για τη δημόσια διοίκηση, επαγγελματική εκπαίδευση και συνδικαλιστική κατάρτιση.

- Αποκεντρωμένη συνεργασία : μεταξύ αποκεντρωμένων θεσμών, (τοπικές κοινότητες, πανεπιστήμια, ινστιτούτα ερευνών), μεταξύ οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων, μεταξύ ενώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Ένα πρώτο και άμεσο βήμα μπορεί να είναι η επέκταση στην Αλβανία των προγραμμάτων MED.

- Διαπεριφερειακή συνεργασία : ξεκινώντας από τη δυνατότητα που προσφέρεται από το κονδύλιο για τη διαπεριφερειακή συνεργασία ΕΕ/ΧΚΑΕ και από την Intereg II για την ανάπτυξη προγραμμάτων διαπεριφερειακής συνεργασίας, σύμφωνα με τις κατευθύνσεις ανάπτυξης και χωροταξίας, που επιδιώκουν να συνδέσουν το σύνολο της βαλκανικής περιφέρειας με την ΕΕ και ειδικότερα με τις μεσογειακές περιοχές. Πέρα από τις υποδομές (όπως ο διάδρομος Πούλια - Δυρράχιο - ΠΓΔΜ - Βουλγαρία - Ρουμανία για τον οποίο έχουν ήδη εγγραφεί 20 εκατ. Ecu) χρειάζεται να αυξηθούν τα προγράμματα που θα αναπτύξουν τη συμπληρωματικότητα μεταξύ των περιοχών της ΕΕ, της Αλβανίας και άλλων χωρών και περιφερειών των Βαλκανίων. Πρέπει να τονισθεί η σημασία της ενίσχυσης της ενθάρρυνσης της θαλάσσιας επικοινωνίας στην Αδριατική, Δαλματικές Ακτές-Αλβανία, Ηγουμενίτσα-Κέρκυρα. Μια σημαντική οδός από πλευράς διακίνησης τουρισμού και εμπορευμάτων.

- Περιφερειακή συνεργασία στη βαλκανική περιοχή : καταρχήν στο επίπεδο του περιβάλλοντος, αλλά και προς την κατεύθυνση της δημιουργίας οικονομικής ολοκλήρωσης και αγοράς. Η ανάπτυξη των σχεδίων περιφερειακής συνεργασίας που αναφέρονται και στην Αλβανία μπορεί να αποτελέσει την προϋπόθεση, όταν θα το επιτρέψουν οι πολιτικές συνθήκες, για ευρύτερη συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και της περιοχής των Βαλκανίων, πολυμερούς και όχι μόνο διμερούς χαρακτήρα.

5.3. Συνεργασία και διάλογος

5.3.1. Είναι αναμφίβολο ότι η εμπορική συνεργασία με την Αλβανία, θα πρέπει να προχωρήσει πέρα από τη σημερινή συμφωνία συναλλαγών και εμπορικής συνεργασίας. Ο μακροπρόθεσμος στόχος ενός χώρου ελεύθερων συναλλαγών και τελωνειακής ένωσης μπορεί να τεθεί μόνο εάν καθορισθούν προθεσμίες, επιλογές εμπορευμάτων και ασυμμετρίες, ικανές να προστατεύσουν την ανάπτυξη της αλβανικής παραγωγής για την εσωτερική και περιφερειακή αγορά.

5.3.2. Η τεχνική βοήθεια στη διαδικασία μετάβασης, που προωθείται ήδη με το Phare θα πρέπει να επιβεβαιωθεί και να ενισχυθεί.

Γενικότερα, η συνεργασία θα πρέπει να ενταθεί στα ακόλουθα πεδία :

- βιομηχανική συνεργασία : τεχνολογική μεταφορά, κοινές επιχειρήσεις, κ.λ.π. 7

- περιβαλλοντική συνεργασία : Προστασία της Μεσογείου, καταπολέμηση της ρύπανσης, ανανεώσιμες πηγές, ολοκληρωμένη διαχείριση των ακτών. Διαμόρφωση και υλοποίηση συγκεκριμένων προγραμμάτων έρευνας και ανάπτυξης με εγκατάσταση ευρωπαϊκών επιστημονικών και ερευνητικών φορέων στην Αλβανία 7

- επιστημονική συνεργασία : επέκταση στην Αλβανία των κοινοτικών προγραμμάτων Ε& Α 7

- κοινωνική συνεργασία : κοινωνικές πολιτικές, καθορισμός σύγχρονου συστήματος συνδικαλιστικών σχέσεων, συμμετοχή των κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων στην εφαρμογή των προγραμμάτων συνεργασίας, κοινωνικό πρωτόκολλο ΕΕ/Αλβανία για τον καθορισμό των κατωτέρων ορίων κοινωνικών κανόνων 7

- συνεργασία για τις μεταναστεύσεις : να καταστεί ρητή ως στοιχείο συνεργασίας η ενίσχυση που η ΕΕ μπορεί να δώσει στην Αλβανία με την υποδοχή ενός προγραμματισμένου αριθμού αλβανών εργαζομένων 7 συμφωνία για τη ρύθμιση και τον έλεγχο των μεταναστεύσεων 7 συμφωνία ΕΕ/Αλβανίας για την κοινωνική ασφάλεια των μεταναστών εργαζομένων 7

- πολιτιστική συνεργασία : Η πολιτιστική συνεργασία ιδίως στο τομέα της Νεολαίας, πρέπει να ενισχυθεί με συγκεκριμένα προγράμματα στο επίπεδο της Νεολαίας της Αλβανίας σε διαπολιτιστική διαθρησκευτική βάση, σε βαλκανική και Ευρωπαϊκή βάση 7

- συνεργασία για την ενίσχυση της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων : να ενισχυθούν τα σχέδια Phare-δημοκρατία για να καταλήξουν σε ένα πρόγραμμα προώθησης των δικαιωμάτων των πολιτών 7 ενσωμάτωση της διάστασης « δημοκρατία και δικαιώματα » στο σύνολο των προγραμμάτων συνεργασίας.

5.3.3. Η ενίσχυση του πολιτικού διαλόγου μεταξύ της ΕΕ και της Αλβανίας θα πρέπει να επιτρέψει τη σύγκλιση προς κοινές αξίες, την ένταξη σε ένα κοινό στρατηγικό πλαίσιο, τον καθορισμό κοινών προσανατολισμών για την ειρήνευση και τη συνεργασία.

Η ΕΕ θα πρέπει :

- να επιταχύνει τις διεργασίες σύνδεσής της με την Αλβανία, να στηρίξει την ανάπτυξη του πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού διαλόγου στην αλβανική νεολαία ειδικά και την αλβανική κοινωνία γενικότερα 7

- να επιχειρήσει να μειώσει τις εξωτερικές επιρροές που συχνά έχουν ρόλο αποσταθεροποίησης της εσωτερικής πολιτικής 7

- να διευκολύνει την πλήρη ενσωμάτωση της Αλβανίας στους διεθνείς οργανισμούς, προκειμένου να μπορέσει να συμμετάσχει ολοκληρωτικά σε όλα τα προγράμματα διεθνούς συνεργασίας στον τομέα των δικαιωμάτων, του πολιτισμού, της καταπολέμησης των ναρκωτικών, της οργανωμένης εγκληματικότητας, κ.λ.π.

5.3.4. Η αποκατάσταση ενός κοινωνικού διαλόγου μεταξύ ΕΕ και Αλβανίας αποτελεί έναν απαραίτητο στόχο. Θα πρέπει επίσης να υιοθετηθεί ένα φόρουμ που θα επιτρέψει την τακτική συνεργασία μεταξύ των κοινωνικοοικονομικών παραγόντων της Αλβανίας με τους αντίστοιχους της ΕΕ.

Προς το σκοπό αυτό επίσης η ΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία μιας ισομερούς συμβουλευτικής επιτροπής των κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων της ΕΕ και της Αλβανίας, με αποστολή να προωθήσει το διάλογο και τη συνεργασία.

6. Προς ένα νέο συμβατικό πλαίσιο ΕΕ/Αλβανίας

6.1. Λαμβάνοντας υπόψη τις αξιολογήσεις για την αλβανική κατάσταση, καθώς επίσης τις προτάσεις για την ανάπτυξη των σχέσεων ΕΕ/Αλβανίας που αναφέρονται στη γνωμοδότηση αυτή, η σημερινή συνθήκη για τις συναλλαγές και την εμπορική συμφωνία εμφανίζεται πλέον ως ανεπαρκής.

Συνεπώς, έχει έλθει η στιγμή να προωθηθούν οι διαδικασίες για τον καθορισμό μιας ευρωπαϊκής συμφωνίας ανάλογα με όσα έχουν γίνει για άλλες ΧΚΑΕ.

Η ενίσχυση των πολιτικών, οικονομικών και πολιτιστικών δεσμών μεταξύ Ε.Ε. και Αλβανίας πρέπει να ακολουθήσει τους ρυθμούς που επιβάλλουν η κατάσταση στην Αλβανία, η κρίση στην περιοχή και η σημασία της Αδριατικής ως μιας απο τις βασικές πύλες της Βόρειας Ευρώπης προς τη Μεσόγειο.

Οι διαδικασίες σύνδεσης με την Αλβανία πρέπει να επιταχυνθούν. Η Αλβανία πρέπει να ενισχυθεί με κάθε δυνατό μέσο για τη διασφάλιση των προϋποθέσεων σύνδεσής της. Προς την κατεύθυνση αυτή η ΕΕ πρέπει να διερευνήσει τη δυνατότητα διαμόρφωσης και εφαρμογής ενός ειδικού προγράμματος ανασυγκρότησης της Αλβανικής οικονομίας και κοινωνίας.

Η Αλβανία για λόγους γεωγραφικούς, ιστορικούς και πολιτιστικούς ανήκει στην Ευρώπη. Η ευρωπαϊκή συμφωνία θα πρέπει από τη μια μεριά να ενισχύσει την ευρωπαϊκή ταυτότητα του αλβανικού λαού (στόχος που δεν είναι δευτερεύων εάν ληφθούν υπόψη οι πολιτιστικές και πολιτικές τάσεις που εμφανίζονται στη Μεσόγειο) και από την άλλη να αναπτύξει τη δυνατότητα του ευρωπαϊκού « ρόλου » που η Αλβανία μπορεί να διαδραματίσει στην αναστατωμένη βαλκανική περιοχή.

Βρυξέλλες, 31 Μαΐου 1995.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στην πρόσθετη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Οι ακόλουθες τροπολογίες που έλαβαν τουλάχιστον ένα τέταρτο των ψήφων απερρίφθησαν κατά τη διάρκεια των συζητήσεων.

Σημείο 1.3.4.1

Προτείνεται η απάλειψη του σημείου 1.3.4.1 και η αντικατάστασή του με την ακόλουθη φράση :

« Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να επιταχύνει τις διεργασίες σύνδεσής της με την Αλβανία, να στηρίξει την ανάπτυξη του πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού διαλόγου στην αλβανική νεολαία ειδικά και την αλβανική κοινωνία γενικότερα. »

Αιτιολογία

Η προτεινόμενη απάλειψη είναι αναγκαία :

α) Για την αποκατάσταση της αλήθειας. Δεν υπάρχει αντιπαράθεση μεταξύ καθολικής και ορθόδοξης εκκλησίας στην Αλβανία. (Τελευταία εγκύκλιος του Βατικανού με τίτλο : Ανατολικό Φως και επίσημες δηλώσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας).

β) Η Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας δεν ανήκει στην Ελληνική Εκκλησία. Υπάγεται στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως.

γ) Δεν υπάρχει καμία αντιπαράθεση μουσουλμάνων και χριστιανών (Ορθοδόξων και Καθολικών) στην Αλβανία.

δ) Δεν υπήρξε καμία εκδήλωση συμπαράστασης των Ορθοδόξων της Αλβανίας προς τους Ορθοδόξους της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ : 21, ψήφοι κατά : 26, αποχές : 9.

Σημείο 2.2.3

Να απαλειφθεί το κείμενο από το σημείο της πρώτης παραγράφου που αρχίζει με τη φράση « το πλέον ακανθώδες ζήτημα .... » έως το τέλος του σημείου 2.2.3.

Αιτιολογία

α) Ο χαρακτηρισμός ως « ακανθώδους ζητήματος » της ύπαρξης μειονοτήτων σε κείμενο οργάνου της ΕΕ είναι τουλάχιστον αδόκιμος.

β) Η συνέχεια του κειμένου δεν προσφέρει τίποτα το ουσιαστικό στη γνωμοδότηση αφού καταλήγει στη γενική και αόριστη αναφορά ενός νόμου που καταργείται και ακόμα περισσότερο σ`έναν νόμο που καταρτίζεται και που θα επιλύει οριστικώς το πρόβλημα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, χωρίς να προσδιορίζει ποιο είναι το πρόβλημα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και με βάση ποιες αρχές πρέπει να επιλυθεί.

γ) Μετά τις τελευταίες θετικές εξελίξεις στις Ελληνοαλβανικές σχέσεις έχει συμφωνηθεί τα θέματα παιδείας να αντιμετωπιστούν από ειδική υποεπιτροπή.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ : 17, ψήφοι κατά : 27, αποχές : 10.