[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 28.11.2008

COM(2008) 774 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΉΣ

σχετικά με την έκθεση για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα 2008

[SEC(2008)2853]

1. Εισαγωγή

Η ΕΕ αντιμετωπίζει μια μεταβαλλόμενη διεθνή πραγματικότητα. Σήμερα, οι χρηματοπιστωτικές αγορές βρίσκονται στη δίνη μιας σοβαρής κρίσης η οποία άρχισε να εξαπλώνεται στην πραγματική οικονομία. Οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής σε ολόκληρο τον κόσμο εργάζονται για να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στο χρηματοοικονομικό σύστημα. Το 2008, οι ευμετάβλητες τιμές των εμπορευμάτων, των τροφίμων και της ενέργειας, καθώς και η εξασθένιση του δολαρίου έναντι του ευρώ επηρέασαν τις οικονομικές εξελίξεις. Οι εξελίξεις αυτές υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα η Ευρώπη να ενισχύσει περαιτέρω την ικανότητα προσαρμογής της σε εξωτερικούς κραδασμούς, αναπτύσσοντας μια οικονομία της γνώσης και ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητα μέσω της συνεχιζόμενης δέσμευσης για την ανάπτυξη και την απασχόληση. Η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα βρίσκεται στο επίκεντρο της ανάλυσης της ετήσιας έκθεσης της Επιτροπής για την ανταγωνιστικότητα. Η έκθεση εστιάζεται κυρίως στις πρόσφατες μεταβολές της αύξησης της παραγωγικότητας της ΕΕ, που αποτελεί το βασικό μοχλό ανταγωνιστικότητας μακροπρόθεσμα. Εκτός από αυτό, η έκθεση για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα 2008[1] αναλύει διάφορους παράγοντες που ενδέχεται να έχουν αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα, όπως π.χ. το άνοιγμα στο εμπόριο και οι άμεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ), η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) καθώς και η πρόσφατη πρόταση της ΕΕ για αειφόρο βιομηχανική πολιτική. Η εφετινή έκθεση μελετά επίσης σε βάθος την ανταγωνιστικότητα του πιο σημαντικού τμήματος της οικονομίας μας, των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ).

Η έκθεση για την ανταγωνιστικότητα του 2008 δείχνει συνεχή βελτίωση της ευρωπαϊκής οικονομίας όσον αφορά την παραγωγικότητα και το βιοτικό επίπεδο έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών, παρόλο που, το 2007, τα επίπεδα του κατά κεφαλήν ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) εξακολουθούσαν να είναι χαμηλότερα από αυτά των Ηνωμένων Πολιτειών κατά περίπου το ένα τρίτο. Τόσο σε μακροοικονομικό όσο και σε κλαδικό επίπεδο, η συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής (TFP) αποτελεί σημαντική πηγή διαφορών μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της ΕΕ. Ορισμένοι παράγοντες, όπως π.χ. η καινοτομία, το καλύτερο θεσμικό και επιχειρησιακό περιβάλλον, οι βελτιωμένες πρακτικές διαχείρισης και η πρόσβαση σε ΤΠΕ εξηγούν την υψηλότερη συμβολή της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών της παραγωγής στις ΗΠΑ σε σύγκριση με τις χώρες της ΕΕ. Οι ενδοκοινοτικές διαφορές παραγωγικότητας μειώνονται, τα νέα κράτη μέλη κερδίζουν έδαφος, ενώ ορισμένα από τα πλουσιότερα κράτη μέλη της ΕΕ ουσιαστικά υπερβαίνουν τις επιδόσεις των ΗΠΑ.

2. Γενική επίδοση της ανταγωνιστικότητας

Η ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομίας συνεχίστηκε το 2007

Η οικονομική μεγέθυνση στην ΕΕ εξακολούθησε να είναι ισχυρή το 2007, παρόλο που κατέστη ορατή κάποια επιβράδυνση, ιδίως κατά το τέταρτο τρίμηνο (το πραγματικό ΑΕΠ της ΕΕ αυξήθηκε κατά 2,6%). Αυτή η ισχυρή επίδοση της οικονομικής μεγέθυνσης υποστηρίχθηκε από υψηλό ποσοστό αύξησης της απασχόλησης ύψους περίπου 1,7%. Η ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας, που τυπικά είναι περισσότερο κυκλική από την ανάπτυξη της απασχόλησης, μειώθηκε ελαφρά σε 1,3% το 2007 (από 1,5% το 2006).

Όσον αφορά τα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος (δηλαδή το κατά κεφαλήν ΑΕΠ), η ΕΕ εξακολουθεί να υπολείπεται των Ηνωμένων Πολιτειών (ΕΕ-27=100, ΗΠΑ=154,3). Οι λόγοι γι’ αυτό το συνεχιζόμενο χάσμα ποικίλλουν στα κράτη μέλη της ΕΕ, αν και αυτό οφείλεται εν μέρει σε διαφορές των ωρών εργασίας ανά άτομο. Για ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ (Βέλγιο, Γαλλία και Κάτω Χώρες) αυτό το χάσμα επεξηγείται πλήρως από το χαμηλότερο αριθμό ωρών εργασίας, καθώς η ωριαία παραγωγικότητα εργασίας τους στην πραγματικότητα υπερβαίνει τα επίπεδα των Ηνωμένων Πολιτειών. Για τα νέα κράτη μέλη, τα χαμηλότερα επίπεδα του κατά κεφαλήν ΑΕΠ οφείλονται κυρίως σε χαμηλότερη παραγωγικότητα της εργασίας.

Πίνακας 1: Αύξηση της πραγματικής παραγωγικότητας της εργασίας ανά απασχολούμενο άτομο και επίπεδα του 2007 του ΑΕΠ ανά απασχολούμενο άτομο (ppe), ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας (phw) και ΑΕΠ κατά κεφαλήν (pc) |

Μέση ετήσια αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας ανά απασχολούμενο άτομο | ΑΕΠ ppe 2007 (ΕΕ-27=100) | ΑΕΠ phw 2007 (ΕΕ-25=100) (*) | ΑΕΠ pc 2007 (ΕΕ-27=100) |

Οι ενδοκοινοτικές διαφορές παραγωγικότητας μειώνονται

Το 2007 (καθώς και το 2006) η ανάπτυξη της παραγωγικότητας στις χώρες ΕΕ-27 ξεπέρασε το αντίστοιχο μέγεθος των ΗΠΑ, γεγονός που αποτελεί θετική εξέλιξη. Ωστόσο, το επίπεδο παραγωγικότητας των ΕΕ-27 είναι πολύ χαμηλότερο από εκείνο των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς ένας εργαζόμενος στις ΗΠΑ συμβάλλει κατά μέσο όρο 42% περισσότερο στο ΑΕΠ από ό,τι ο ομόλογός του στην ΕΕ· η διαφορά της παραγωγικότητας ανά ώρα εργασίας είναι χαμηλότερη (28% το 2006· τα στοιχεία για το 2007 δεν είναι ακόμη διαθέσιμα για τις ΗΠΑ). Οι ενδοκοινοτικές διαφορές εξακολουθούν να είναι σημαντικές. Ξεκινώντας από πολύ χαμηλά επίπεδα παραγωγικότητας κατά τα πρώτα μετακομμουνιστικά έτη, τα νέα κράτη μέλη μειώνουν τη διαφορά, καθώς δείχνουν τυπικά ταχύτερη αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Τα νέα κράτη μέλη, μέσω της συμμετοχής τους στην ΕΕ, επωφελούνται από την υιοθέτηση προηγμένων τεχνολογιών και βελτιωμένης οργάνωσης και διαχείρισης.

Πλαίσιο: Ανάπτυξη και παραγωγικότητα – επεξηγήσεις εννοιών

Μπορούμε να διακρίνουμε την οικονομική ανάπτυξη σε ανάπτυξη της απασχόλησης και σε ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας. Η ανάπτυξη της απασχόλησης μπορεί να προκύψει από αύξηση του πληθυσμού σε μία χώρα («δημογραφική συνιστώσα») ή από καλύτερες επιδόσεις της αγοράς εργασίας (συμπεριλαμβανομένων των ποσοστών συμμετοχής, των ποσοστών ανεργίας και των ωρών εργασίας· πρόκειται για τη «συνιστώσα της αγοράς εργασίας»).

Τα υψηλότερα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος δεν αντιστοιχούν κατ’ ανάγκη σε αυξημένα επίπεδα ευημερίας. Στο βαθμό που αυτά τα υψηλά επίπεδα εισοδήματος επιτυγχάνονται μέσω εντατικής χρήσης του εργατικού δυναμικού (σε σχέση με άλλες χώρες), το γεγονός αυτό συνεπάγεται λιγότερη αναψυχή ανά εργαζόμενο, το οποίο πρέπει να προσμετρηθεί ως απώλεια ευημερίας όταν ο χρόνος αναψυχής αποτιμάται θετικά. Συνεπώς, η παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα εργασίας είναι ένας πιο άμεσος δείκτης αποτελεσματικότητας από την παραγωγικότητα της εργασίας ανά απασχολούμενο άτομο, καθώς οι ώρες εργασίας ανά εργαζόμενο διαφέρουν στις διάφορες χώρες.

Ένας συμπληρωματικός δείκτης παραγωγικότητας είναι η συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών της παραγωγής (TFP). Ο δείκτης TFP αναφέρεται στους συντελεστές που συνδέουν την παραγωγή και το σύνολο των εισροών παραγωγής. Με άλλα λόγια, οι αλλαγές στην παραγωγή μπορούν να οφείλονται σε αλλαγές στις εισροές συντελεστών παραγωγής (π.χ. κεφάλαιο ή εργασία) αλλά και σε άλλες αλλαγές. Αυτή η τελευταία συνιστώσα, το ανεξήγητο υπόλοιπο, αντικατοπτρίζει αλλαγή στη TFP. Πρόκειται για το τμήμα της αύξησης της παραγωγικότητας που οφείλεται σε άυλους παράγοντες, όπως η τεχνική πρόοδος ή η οργανωτική καινοτομία και όχι σε αυξημένη χρήση των εισροών, όπως π.χ. το κεφάλαιο. Από όλες τις πολιτικές αυτές που έχουν μεγαλύτερη σημασία για την αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών της παραγωγής είναι όσες έχουν σχεδιαστεί για να ενισχύσουν την τεχνολογική πρόοδο, τις οργανωτικές αλλαγές, την κινητικότητα της εργασίας, την αύξηση στις επενδύσεις σε Ε&Α, τη χρήση των ΤΠΕ, τον ανταγωνισμό και τις μεταρρυθμίσεις της αγοράς προϊόντων. Αυτές οι πολιτικές βρίσκονται όλες στον πυρήνα του μικροοικονομικού πυλώνα της στρατηγικής της Λισαβόνας, υποδεικνύοντας ότι μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην ενίσχυση της TFP.

Η διαρθρωτική ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας στην ΕΕ είναι χαμηλότερη από εκείνη των ΗΠΑ

Το ετήσιο μέσο ποσοστό ανάπτυξης του πραγματικού ΑΕΠ της ΕΕ-15 ήταν περίπου 0,8% χαμηλότερο από εκείνο των ΗΠΑ κατά την περίοδο 1995-2006. Η λογιστική αποτίμηση της μακροοικονομικής ανάπτυξης για την εν λόγω ομάδα αποκαλύπτει τα ισχυρά και τα αδύναμα σημεία κατά την εν λόγω περίοδο (βλέπε παράρτημα):

- Πλεονεκτήματα της ΕΕ: Η EΕ-15 προέβη σε σχετικές βελτιώσεις σε σύγκριση με τις ΗΠΑ στον τομέα της συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Επιπλέον, η αρχική εκπαίδευση του εργατικού δυναμικού βελτιώθηκε επίσης περισσότερο στην ΕΕ-15[2].

- Μειονεκτήματα της ΕΕ: Το χαμηλότερο ποσοστό ανάπτυξης στην EΕ-15 οφειλόταν κυρίως σε λιγότερο ευνοϊκές δημογραφικές εξελίξεις και χαμηλότερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας , με το τελευταίο να προκαλείται κυρίως από χαμηλών επιδόσεων εξελίξεις της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών της παραγωγής και, σε μικρότερο βαθμό, από μικρότερες επενδύσεις έντασης κεφαλαίου.

Η βραδύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας και, ειδικότερα, της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών της παραγωγής ενδέχεται να συνδέεται με το χαμηλότερο επίπεδο επιδόσεων της ΕΕ στον τομέα της καινοτομίας, που αποτελεί βασικό μακροπρόθεσμο μοχλό της παραγωγικότητας. Παρόλο που οι μετρήσεις των επιδόσεων στον τομέα της καινοτομίας δείχνουν ότι η ΕΕ προσεγγίζει τις επιδόσεις των ΗΠΑ, ο ρυθμός αυτής της σύγκλισης φαίνεται να έχει επιβραδυνθεί.

Υψηλή διακύμανση στους διάφορους κλάδους όσον αφορά τη συμβολή τους στην ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας της ΕΕ

Ένας σχετικά μικρός αριθμός κλάδων συνέβαλε σε μεγάλο μέρος του ετήσιου ποσοστού ανάπτυξης της παραγωγικότητας της εργασίας στο σύνολο της οικονομίας κατά την περίοδο 1995-2005 (1,6%)[3]. Αν παραβλέψουμε τους κλάδους που δεν ορίζονται από την αγορά, οι υψηλότεροι έξι (από τους 49) συμβάλλοντες, δηλαδή η γεωργία, το λιανικό εμπόριο, το χονδρεμπόριο, τα ταχυδρομεία και οι τηλεπικοινωνίες, οι εσωτερικές μεταφορές και η χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση αντιστοιχούν στο ήμισυ της ανάπτυξης της παραγωγικότητας της εργασίας κατά την εν λόγω περίοδο. Αυτό είναι το αποτέλεσμα των πάνω από το μέσο όρο ποσοστών ανάπτυξης της παραγωγικότητας σε συνδυασμό με σχετικά υψηλά μερίδια στην οικονομία. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι επιδόσεις της ΕΕ στους εν λόγω τομείς, σε σχέση με τις ΗΠΑ, είναι ανάμεικτες, καθώς στις μισές από αυτές (ταχυδρομεία και τηλεπικοινωνίες, εσωτερικές μεταφορές και χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση) η ΕΕ παρουσιάζει υψηλότερη ανάπτυξη παραγωγικότητας της εργασίας. Ταυτόχρονα, οι ΗΠΑ υπερβαίνουν σε επιδόσεις σε μεγάλο βαθμό την ΕΕ στο λιανικό εμπόριο.

3. Κινητήριες δυνάμεις της ανταγωνιστικότητας

3.1. Άνοιγμα εμπορίου και ανταγωνιστικότητα

Το άνοιγμα όσον αφορά τις συναλλαγές ή τις ξένες άμεσες επενδύσεις (ΞΑΕ) ωφελεί την οικονομία – υπάρχουν μαζικά εμπειρικά στοιχεία ότι οι ανοιχτές οικονομίες είναι πλουσιότερες και πιο παραγωγικές από τις κλειστές: μακροοικονομικές μελέτες δείχνουν ότι αύξηση κατά 1 εκατοστιαία μονάδα στο μερίδιο του εμπορίου στο ΑΕΠ αυξάνει το επίπεδο του εισοδήματος από 0,9 έως και 3 τις εκατό. Από κλαδική άποψη, διαπιστώνεται θετική και σημαντική σχέση μεταξύ επιπέδων ανοίγματος του εμπορίου (τόσο άνοιγμα εξαγωγών όσο και διείσδυση εισαγωγών) και ανάπτυξης της παραγωγικότητας της εργασίας.

Οι εξαγωγείς είναι πιο παραγωγικοί από τους μη εξαγωγείς

Οι εταιρείες που συμμετέχουν στο εμπόριο είναι σημαντικά πιο παραγωγικές από τις εταιρείες που δεν συμμετέχουν. Στοιχεία που χρησιμοποιούν δεδομένα σε επίπεδο εταιρείας δείχνουν ότι η «επιβράβευση των εξαγωγών» (δηλαδή οι καλύτερες επιδόσεις από τους εξαγωγείς) βάσει της παραγωγικότητας της εργασίας στην ΕΕ κυμαίνεται από 3% έως 10%. Χρησιμοποιούνται δύο υποθέσεις ως εξήγηση για την επιβράβευση των εξαγωγών όσον αφορά την παραγωγικότητα: η υπόθεση αυτοεπιλογής σύμφωνα με την οποία οι πιο παραγωγικές εταιρείες επιλέγουν συνειδητά τις αγορές εξαγωγών· και η πιο διαισθητική υπόθεση «μάθησης μέσω εξαγωγών» σύμφωνα με την οποία οι εταιρείες αυξάνουν την παραγωγικότητα μέσω των εξαγωγών. Αυτές οι δύο υποθέσεις δεν αλληλοαναιρούνται και οι πιο παραγωγικές εταιρείες ενδέχεται να επιλέγουν τις εξαγωγές, αλλά μόλις οι εταιρείες εισέλθουν στη φάση της αύξησης της παραγωγικότητας μέσω της δραστηριοποίησης στις αγορές εξαγωγών ενδέχεται να λάβουν περαιτέρω ώθηση. Τα εμπειρικά στοιχεία που υποστηρίζουν τα κέρδη παραγωγικότητας σε επίπεδο εταιρείας μέσω της «μάθησης μέσω εξαγωγών» είναι, ωστόσο, πιο ανάμικτα από ό,τι τα στοιχεία που δείχνουν ότι μόνον οι πιο παραγωγικές εταιρείες επιλέγουν συνειδητά τις εξαγωγές. Ακόμη και αν οι εξαγωγές έχουν ανάμικτο αποτέλεσμα στην παραγωγικότητα σε επίπεδο εταιρείας, έχουν σαφή αδιαμφισβήτητο θετικό αντίκτυπο στη συνολική παραγωγικότητα. Παρόμοια αποτελέσματα μπορούν να ανευρεθούν για εισαγωγείς που είναι επίσης πιο παραγωγικοί από τους μη εισαγωγείς και για εταιρείες που εμπλέκονται σε άμεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ) που είναι πιο παραγωγικές τόσο από τους εξαγωγείς όσο και από τους εισαγωγείς. Δεδομένων των κερδών παραγωγικότητας που συνδέονται με τις εξαγωγές, τις εισαγωγές και τις δραστηριότητες ΞΑΕ, οι πολιτικές που στοχεύουν στο άνοιγμα των αγορών στο εξωτερικό, καθώς και οι ανοιχτές εγχώριες αγορές έχουν όλες τις προϋποθέσεις να επιτύχουν.

Ο ζωτικός ρόλος της εσωτερικής αγοράς

Για τις χώρες της ΕΕ η εσωτερική αγορά είχε πρωταρχική σημασία όσον αφορά τα κέρδη παραγωγικότητας που απορρέουν από το άνοιγμα της αγοράς. Αν επικεντρωθούμε στο ενδοκοινοτικό εμπόριο, οι πρόσφατες έρευνες επιβεβαιώνουν το σημαντικό ρόλο της εσωτερικής αγοράς για την ανάπτυξη της παραγωγικότητας: εκτιμάται ότι η μέση παραγωγικότητα θα μειωθεί κατά 13%, εάν απαλειφθεί το διμερές εμπόριο στο πλαίσιο της ΕΕ. Περαιτέρω, εκτιμάται ότι η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί κατά 2%, εάν το κόστος των συναλλαγών στο πλαίσιο της ΕΕ μειωθεί περαιτέρω κατά 5%. Τα ευρήματα αυτά τονίζουν τη σημασία της ενιαίας αγοράς, του κοινού νομίσματος και της εξάλειψης των συνοριακών ελέγχων για τις συναλλαγές στο πλαίσιο της ΕΕ και υπογραμμίζουν το οικονομικό δυναμικό περαιτέρω βελτιώσεων της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς.

Η ορθά ανεπτυγμένη εσωτερική αγορά διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς δίνει τη δυνατότητα στην Ευρώπη να λάβει ηγετική θέση όσον αφορά τον καθορισμό σημείων αναφοράς και την επίτευξη σύγκλισης των κανόνων σε ολόκληρο τον κόσμο. Τέλος, καθώς η μείωση των εμπορικών δαπανών κατά το παρελθόν ήταν αποτέλεσμα του χαμηλότερου κόστους μεταφοράς και των χαμηλότερων τιμολογίων, η έμφαση σε ηπιότερες εμπορικές δαπάνες που συνδέονταν συχνά με μη δασμολογικούς φραγμούς μπορεί να ωφελήσει τις ΜΜΕ που πάσχουν ιδιαίτερα από αυτά τα είδη των φραγμών.

Η σημασία των μη δασμολογικών φραγμών

Οι εμπορικές δαπάνες (που διακρίνονται σε κόστος μεταφοράς, συνοριακό κόστος, συμπεριλαμβανομένου του δασμολογικού, του νομισματικού και του πληροφοριακού κόστους, και σε κόστος λιανικής και χονδρικής διανομής) για τις ανεπτυγμένες χώρες ενδέχεται να συμποσούνται σε έως και 170% ισοδύναμο φόρου κατ’ αξίαν. Ωστόσο, οι εταιρείες της ΕΕ θεωρούν ότι οι μη δασμολογικοί φραγμοί και η έλλειψη ενημέρωσης (π.χ. η έλλειψη γνώσης σχετικά με τις αγορές εξαγωγών) είναι πιο σημαντικές από τους παραδοσιακούς εμπορικούς περιορισμούς των δασμών και τελών εισαγωγών[4] που επιβάλλονται βάσει πολιτικών. Επιπλέον, οι εταιρείες της ΕΕ θεωρούν επίσης τις εσωτερικές πολιτικές αγοράς πολύ χρήσιμες για την επιχειρηματική δραστηριότητα στο εξωτερικό, εξαιτίας του κοινού νομίσματος, των κοινών τελωνειακών διαδικασιών στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ και της νομοθεσίας της ενιαίας αγοράς, συμπεριλαμβανομένων των εναρμονισμένων τεχνικών προτύπων[5].

Οι πολιτικές της ΕΕ για την εξωτερική ανταγωνιστικότητα πρέπει συνεπώς να συμβάλουν στη μείωση των δαπανών «πίσω από τα σύνορα». Οι δαπάνες ενημέρωσης και οι μη δασμολογικοί φραγμοί σε τρίτες χώρες αποτελούν σημαντικούς φραγμούς για το εμπόριο. Κατάλληλες στην περίπτωση αυτή είναι πολιτικές που αποσκοπούν στην εμβάθυνση της ολοκλήρωσης με τρίτες χώρες, σε ιδανική μορφή, με την εφαρμογή πολιτικών που στοχεύουν στην άρση των φραγμών πίσω από τα σύνορα για το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών και για τις άμεσες ξένες επενδύσεις και με την ενίσχυση της διεθνούς κανονιστικής συνεργασίας . Οι πολιτικές αυτές μπορούν να ασχοληθούν με τη μείωση της ετερογένειας των κανονισμών, τους μη δασμολογικούς φραγμούς και την τυποποίηση των τελωνειακών διαδικασιών. Το υπερατλαντικό οικονομικό συμβούλιο και οι περιφερειακές και διμερείς «εμβαθυμένες συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου» με ορισμένες ασιατικές χώρες επιδιώκουν ακριβώς αυτή την προσέγγιση. Ειδικότερα, με ορισμένες ασιατικές χώρες με αδύναμα συστήματα προστασίας του δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας (ΔΔΙ), η ΕΕ πρέπει να συνεργαστεί για την αποτελεσματική προστασία των καινοτομιών.

3.2. Οικονομικές επιδόσεις και ανταγωνιστικότητα: ο ρόλος της ανάπτυξης των ΜΜΕ

Η επιχειρηματικότητα και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο ως οι κύριοι μοχλοί των οικονομικών επιδόσεων της ΕΕ, καθώς αποτελούν ατμομηχανές διαρθρωτικής αλλαγής, καινοτομίας και ανάπτυξης της απασχόλησης. Η ενθάρρυνση του δυναμικού ανάπτυξης των ΜΜΕ αποτελεί έναν από τους πρωταρχικούς στόχους του νόμου για τις μικρές επιχειρήσεις (SBA) που είναι βασικό στοιχείο στη στρατηγική της ΕΕ για την ανάπτυξη και την απασχόληση[6].

Το αποτέλεσμα της επιχειρηματικής δομής και δυναμικής στην παραγωγικότητα και οι διαφορές μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ

Χρησιμοποιώντας στοιχεία ανά κλάδο και ανά χώρα μπορεί να αποδειχθεί ότι, ενώ η έντονη παρουσία ΜΜΕ αφεαυτής δεν είναι εγγυητής ισχυρής παραγωγικότητας της εργασίας ή της ανάπτυξης της προστιθέμενης αξίας, το επιχειρηματικό κλίμα που διαμορφώνεται από την έντονη παρουσία των ΜΜΕ μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία επιχειρηματικής δυναμικής και στην ανάπτυξη εταιρειών υψηλής ανάπτυξης σε κάποιο κλάδο/χώρα που συνδέεται θετικά με την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, της απασχόλησης και της προστιθέμενης αξίας.

Σε πιο σύνθετο επίπεδο υπάρχουν στοιχεία ότι τόσο η δημιουργία όσο και η το κλείσιμο επιχειρήσεων συμβάλλουν στη γενική αύξηση της παραγωγικότητας. Η σύγκριση αυτών των συνεισφορών στις δυο πλευρές του Ατλαντικού αποκαλύπτει ότι η συνεισφορά της δημιουργίας επιχειρήσεων στη συνολική αύξηση της παραγωγικότητας είναι κατά μέσω όρο ελαφρά υψηλότερη στην Ευρώπη, αλλά η συνεισφορά του κλεισίματος των επιχειρήσεων είναι πολύ χαμηλότερη από ό,τι στις ΗΠΑ.

Μια σύγκριση μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ αποκαλύπτει επίσης σημαντικές διαφορές στην επιχειρηματική δομή και την επιχειρηματική δυναμική. Οι κύριες διαφορές είναι ότι i) στις ΗΠΑ οι νέες εταιρείες επεκτείνονται ταχύτερα σε σύγκριση με την ΕΕ· ii) οι νεοσυσταθείσες επιχειρήσεις στις ΗΠΑ έχουν αρχικά μικρότερο μέγεθος και επιδεικνύουν υψηλότερη διασπορά των επιπέδων παραγωγικότητας από ό,τι στην Ευρώπη και iii) στις ΗΠΑ, οι πιο παραγωγικές εταιρείες έχουν εντονότερη τάση να αυξήσουν τα μερίδιά τους της αγοράς από ό,τι στην ΕΕ ύστερα από κάποια χρόνια. Ως αποτέλεσμα, οι αμερικανικές εταιρείες είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από τις ευρωπαϊκές εταιρείες και η κατανομή ανά μέγεθος εταιρείας στις ΗΠΑ δείχνει ουσιαστικά μικρότερο μερίδιο εταιρείας και απασχόλησης των μικροεπιχειρήσεων (1-9 απασχολούμενοι). Τα ποσοστά δημιουργία και κλεισίματος επιχειρήσεων καθώς και τα ποσοστά επιβίωσης είναι σε μεγάλο βαθμό συγκρίσιμα στις χώρες της ΕΕ και τις ΗΠΑ, αν και σύμφωνα με κάποιες πηγές τα ποσοστά δημιουργίας είναι πιο παρεμφερή από ό,τι τα ποσοστά κλεισίματος, τα οποία τείνουν να είναι χαμηλότερα στην ΕΕ από ό,τι στις ΗΠΑ. Αν εξεταστούν από κοινού τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι το περιβάλλον αγοράς είναι πιο ανταγωνιστικό στις ΗΠΑ και ευνοεί το μεγαλύτερο πειραματισμό της αγοράς. Επιπλέον, τα στοιχεία δείχνουν ότι, σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, οι φραγμοί της ανάπτυξης αποτελούν το μεγαλύτερο πρόβλημα για επιχειρήσεις στην ΕΕ.

Ταχέως αναπτυσσόμενες εταιρείες υφίστανται σε κάθε οικονομικό κλάδο και σε κάθε χώρα στην ΕΕ

Η απασχόληση στις νέες εταιρείες είναι ζωτική για τη συνολική ανάπτυξη της απασχόλησης και έχει τουλάχιστον την ίδια σημασία με την καθαρή συνεισφορά θέσεων εργασίας των συνεχιζόμενων (υψηλής ανάπτυξης) εταιρειών. Αντίθετα με την κοινή αντίληψη, πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι ταχέως αναπτυσσόμενες εταιρείες βρίσκονται σε κάθε κλάδο οικονομικής δραστηριότητας και σε κάθε χώρα. Από το γεγονός αυτό συνεπάγεται ότι οι εταιρείες υψηλής ανάπτυξης δεν είναι μόνον, ούτε καν πρωταρχικά, εταιρείες υψηλής τεχνολογίας. Δηλώνουν την επιχειρησιακή ετοιμότητα των εταιρειών και την ικανότητα να εκμεταλλεύονται ευκαιρίες στην αγορά. Ωστόσο, διάφορα στοιχεία καταδεικνύουν επίσης τη σχετική αδυναμία της ΕΕ σε τομείς υψηλής τεχνολογίας. Στις ΗΠΑ πολύ περισσότερες νέες εταιρείες έντασης Ε&Α (εταιρείες που συχνά χαρακτηρίζονται ως «Νέες εταιρείες τεχνολογικής βάσης» ή «ΝTBF») ήταν σε θέση να αναπτυχθούν, να μεγεθυνθούν ταχέως και να καταστούν βασικοί οικονομικοί παράγοντες. Το φαινόμενο αυτό δίνει τη δυνατότητα στην οικονομία των ΗΠΑ να προσανατολιστεί σε νέους υποσχόμενους τομείς με περισσότερη ευελιξία από ό,τι η ΕΕ.

Υπάρχουν στοιχεία ότι οι βιομηχανικές χώρες που βρίσκονται κοντά στο τεχνολογικό όριο παρέχουν ισχυρότερα κίνητρα για επιχειρηματική καινοτομία, ενώ οι εταιρείες σε άλλες χώρες θα επιδιώξουν κατά κανόνα μια στρατηγική κάλυψης της απόστασης βάσει επενδύσεων για την ανάπτυξη. Στο πλαίσιο της ΕΕ-15, οι εταιρείες υψηλής ανάπτυξης χαρακτηρίζονται από καινοτομία πάνω από το μέσο όρο, ενώ στα νέα κράτη μέλη οι εισροές και εκροές καινοτομίας τους είναι πιο κοντά στο μέσο όρο.

4. Αντίκτυπος σημαντικών πολιτικών της ΕΕ για την ανταγωνιστικότητα

4.1. Αειφόρος βιομηχανική πολιτική

Για να διατηρηθεί η Ευρώπη ανταγωνιστική στο όλο και πιο απαιτητικό διεθνές περιβάλλον και για να επιδιωχθούν περαιτέρω οι περιβαλλοντικοί στόχοι με τον περιορισμό του αποτυπώματος άνθρακα, η ΕΕ προωθεί την αλλαγή προς μία οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και υψηλής ενεργειακής απόδοσης. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Ιανουάριο του 2008, πρότεινε ένα σύνολο μέτρων για όλη την Κοινότητα μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται: η 3η δέσμη για την ενεργειακή αγορά και η δέσμη μέτρων για το κλίμα και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας[7], τα οποία επί του παρόντος συζητούνται στο Συμβούλιο και στο Κοινοβούλιο. Η φιλοδοξία της είναι να επιτύχει σημαντική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της ΕΕ (ανάλογα με τη διεθνή κατάσταση, 20% ή 30% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990) και αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στη συνολική κατανάλωση ενέργειας της ΕΕ σε 20% έως το 2020 χωρίς να περιοριστεί η ανταγωνιστικότητα της ΕΕ.

Η μετάβαση σε μία οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό δυναμικό όσον αφορά την αύξηση των αγορών για «φιλικά προς το περιβάλλον» προϊόντα. Δημιουργεί επίσης ευκαιρίες για την ανταγωνιστικότητα του κλάδου αυτού στις διεθνείς αγορές. Η ευρωπαϊκή βιομηχανία έχει ήδη επιτύχει σημαντική πρόοδο στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και της απόδοσης των πόρων της και βρίσκεται στην ηγετική ακμή των βασικών βιομηχανιών[8]. Ωστόσο, φραγμοί εξακολουθούν να αναστέλλουν τη διείσδυση στην αγορά αυτών των προϊόντων και τεχνολογιών. Ένας τέτοιος φραγμός προέρχεται από τους καταναλωτές που συχνά δεν γνωρίζουν την ύπαρξη των προϊόντων αυτών ή αποθαρρύνονται από τις υψηλότερες αρχικές τιμές τους παρά τη μακροπρόθεσμη επικείμενη εξοικονόμηση.

Στοιχεία δείχνουν ότι η αυξημένη διείσδυση στην αγορά προϊόντων και τεχνολογιών αποδοτικής χρήσης της ενέργειας και των πόρων συνεπάγεται πολύ σημαντικά δυνητικά οφέλη τόσο για την οικονομία όσο και για το περιβάλλον. Η Επιτροπή, για να απελευθερώσει το δυναμικό αυτό, ενέκρινε πρόσφατα ένα σχέδιο δράσης για την αειφόρο κατανάλωση και παραγωγή και την αειφόρο βιομηχανική πολιτική που καθορίζει ένα εναρμονισμένο, ολοκληρωμένο και δυναμικό πλαίσιο το οποίο στοχεύει στη βελτίωση της ενεργειακής και περιβαλλοντικής επίδοσης των προϊόντων[9]. Το προτεινόμενο πλαίσιο στοχεύει στη βελτίωση των συνολικών περιβαλλοντικών επιδόσεων των προϊόντων μέσω του κύκλου ζωής τους, προωθώντας και ενθαρρύνοντας τη ζήτηση για καλύτερα προϊόντα και τεχνολογίες και βοηθώντας τους καταναλωτές να προβαίνουν σε καλύτερες επιλογές μέσω πιο συνεκτικής και απλοποιημένης επισήμανσης. Έτσι, αναμένεται να συμβάλουν στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ.

4.2. Εταιρική κοινωνική ευθύνη

Όταν προέβη στην επανεκκίνηση της στρατηγικής της Λισαβόνας, το 2005, η Επιτροπή δήλωσε ότι η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ)[10] «μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αειφόρο ανάπτυξη και παράλληλα να ενισχύσει το δυναμικό της Ευρώπης σε καινοτομία και ανταγωνιστικότητα»[11]. Η σημασία της κοινωνικής εταιρικής ευθύνης δεν μπορεί να υπερτιμηθεί, τουλάχιστον όχι καθώς ένα δίδαγμα από την τρέχουσα χρηματοπιστωτική κρίση είναι ότι κοινωνικά υπεύθυνοι επιχειρηματίες και διευθύνοντες σύμβουλοι έχουν την ύψιστη σημασία για την ευημερία των κοινωνιών μας.

Η ΕΚΕ έχει θετικό αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα των εταιρειών

Μια επισκόπηση των αποτελεσμάτων της ΕΚΕ σε έξι διαφορετικούς καθοριστικούς παράγοντες της ανταγωνιστικότητας σε επίπεδο εταιρείας – δομή κόστους – ανθρώπινο δυναμικό, προοπτική πελατών, καινοτομία, διαχείριση κινδύνου και φήμης και χρηματοοικονομικές επιδόσεις – δείχνει ότι μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα. Οι ισχυρότερες ενδείξεις του θετικού αντικτύπου της ΕΚΕ στην ανταγωνιστικότητα φαίνεται να είναι στις περιπτώσεις των ανθρώπινων πόρων, της διαχείρισης κινδύνου και φήμης και της καινοτομίας. Η φήμη μιας εταιρείας όσον αφορά την ΕΚΕ καθίσταται όλο και πιο σημαντική για τις ευκαιρίες να είναι επιτυχής κατά την πρόσληψη προσωπικού σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικές αγορές εργασίας.

Τα στοιχεία δείχνουν σημαντική θετική σχέση μεταξύ της ΕΚΕ και της ανταγωνιστικότητας μέσω της διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού, παρόλο που ορισμένες εταιρείες το πρόσθετο κόστος της ΕΚΕ ενδέχεται αρχικά να ξεπερνά τα οφέλη. Η ΕΚΕ είναι βασικό συστατικό της διαχείρισης κινδύνου και φήμης για πολλές εταιρείες και καθίσταται όλο και πιο σημαντικό, καθώς οι επιχειρήσεις εκτίθενται σε μεγαλύτερο δημόσιο έλεγχο. Η ενασχόληση με ζητήματα ΕΚΕ, όπως η διαφάνεια, τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι απαιτήσεις της αλυσίδας τροφοδοσίας από την προοπτική της διαχείρισης του κινδύνου οδήγησαν ορισμένες εταιρείες να ανακαλύψουν πρόσθετο θετικό αντίκτυπο της ΕΚΕ.

Ορισμένες πτυχές της ΕΚΕ, όπως η δημιουργία φιλικών προς το προσωπικό χώρων εργασίας, μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα μιας εταιρείας για καινοτομία. Η θετική σχέση μεταξύ ΕΚΕ και καινοτομίας ενισχύεται από το γεγονός ότι η καινοτομία είναι όλο και περισσότερο μια συνεργατική ενέργεια και με την τάση προς τη δημιουργία νέας επιχειρηματικής αξίας από καινοτομίες που αντιμετωπίζουν προβλήματα της κοινωνίας.

Η σχέση μεταξύ ΕΚΕ και ανταγωνιστικότητας φαίνεται να γίνεται ισχυρότερη

Πολλοί από τους παράγοντες που επηρεάζουν τα επιχειρήματα υπέρ της ΕΚΕ είναι οι ίδιοι δυναμικοί και με ένταση, όπως οι προσδοκίες των απασχολουμένων, η ευαισθητοποίηση των καταναλωτών, οι τάσεις των δημόσιων και ιδιωτικών προμηθειών, η φύση των διαδικασιών καινοτομίας και η σημασία που οι χρηματοοικονομικές αγορές αποδίδουν σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά θέματα. Το επιχειρηματικό ενδιαφέρον για την ΕΚΕ όλο και περισσότερο βασίζεται σε ευκαιρίες για δημιουργία νέας αξίας και όχι μόνο στην προστασία της αξίας μέσω διαχείρισης κινδύνου και φήμης.

Η ισχύς της επιχειρηματολογίας υπέρ της ΕΚΕ σε κάθε δεδομένη επιχείρηση εξακολουθεί να εξαρτάται από την ανταγωνιστική της θέση. Για ορισμένες εταιρείες, η υπέρβαση κοινωνικών και περιβαλλοντικών νομικών απαιτήσεων ενδέχεται να δημιουργήσει κόστος που υπονομεύει την ανταγωνιστικότητα. Ωστόσο, για όλο και περισσότερες επιχειρήσεις σε όλο και περισσότερους βιομηχανικούς κλάδους, η ΕΚΕ καθίσταται ανταγωνιστική αναγκαιότητα. Επιπλέον, για να αποτελέσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, η ΕΚΕ πρέπει να εντάσσεται σε μια θεμελιώδη επιχειρηματική στρατηγική. Οι επιχειρήσεις στις οποίες η ΕΚΕ παραμένει δευτερεύον μέλημα, περιοριζόμενη κυρίως σε λειτουργίες δημόσιων σχέσεων, είναι πιθανόν να χάσουν ευκαιρίες για κέρδη ανταγωνισμού.

5. Επιπτώσεις πολιτικής

Η εφετινή έκθεση για την ανταγωνιστικότητα έχει σημαντικές επιπτώσεις πολιτικής: ορθά μελετημένες και εφαρμοσμένες πολιτικές σε ορισμένους συγκεκριμένους τομείς, όπως π.χ. το εμπόριο, η καινοτομία και η επιχειρηματικότητα ή η ενέργεια μπορούν να συμβάλλουν στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας της ΕΕ.

Η ανάλυση της εφετινής έκθεσης έδειξε ότι οι προτεραιότητες και οι συστάσεις πολιτικής του κύκλου 2008-2010 της στρατηγικής της ΕΕ για την ανάπτυξη και την απασχόληση παραμένουν ιδιαίτερα σχετικές. Η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει περαιτέρω την καινοτομία, την υιοθέτηση των ΤΠΕ και την ανταγωνιστικότητα στις αγορές λιανικής και προϊόντων. Ο νόμος για τα μικρές επιχειρήσεις, εάν εφαρμοστεί σε όλα τα επίπεδα, θα βελτιώσει το επιχειρηματικό περιβάλλον και θα προωθήσει την επιχειρηματικότητα. Ο νόμος αυτός θα ενισχύσει επίσης τον επιχειρηματικό πειραματισμό και το γενικό επιχειρηματικό κλίμα στην ΕΕ.

Όσον αφορά την εξωτερική διάσταση της ανταγωνιστικότητας, οι πολιτικές για το εμπόριο πρέπει να στοχεύσουν στη μείωση του κόστους πίσω από τα σύνορα, δηλαδή στη διεθνή κανονιστική συνεργασία και τις πολιτικές που στοχεύουν στη μείωση των μη δασμολογικών φραγμών και τελωνειακών διαδικασιών. Αυτό μπορεί να συμβάλει σε σημαντικά κέρδη παραγωγικότητας για την οικονομία της ΕΕ.

Η έγκαιρη δράση στον τομέα της αειφόρου παραγωγής μπορεί να οδηγήσει στα πλεονεκτήματα της πρώτης κίνησης και μπορεί να επιφέρει πολύ σημαντικά δυνητικά οφέλη τόσο για την οικονομία όσο και για τα περιβάλλον. Το πρόσφατα εγκριθέν σχέδιο δράσης για την αειφόρο κατανάλωση και παραγωγή και την αειφόρο βιομηχανική πολιτική αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της ανταγωνιστικής οικονομίας χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Τέλος, η εφετινή έκθεση για την ανταγωνιστικότητα τόνισε ένα θετικό σύνδεσμο μεταξύ της ανταγωνιστικότητας και της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. Η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να παρέχει πολιτική ώθηση και πρακτική υποστήριξη σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετέχουν στην ΕΚΕ.

Παράρτημα: Ανάλυση της ανάπτυξης στην ΕΕ-15 έναντι των ΗΠΑ (1995-2006)

[pic]

Πηγή: Mourre, G. (2008), “What Drives Income Differentials, Underutilisation of Labour and Economic Growth in Europe? A Detailed GDP Accounting Exercise”, Χειρόγραφο, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών.

[1] Έκθεση για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα 2008 COM (2008)…

[2] Τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνευτούν προσεκτικά, καθώς τα διαθέσιμα στοιχεία δεν είναι πλήρως εναρμονισμένα και τα στοιχεία σχετικά με την κατανομή της απασχόλησης ανά εκπαιδευτικό επίπεδο για τις ΗΠΑ είναι διαθέσιμο μόνο από το 2001.

[3] Το ποσοστό ανάπτυξης της παραγωγικότητας (ανά ώρα εργασίας) για το σύνολο της οικονομίας υπολογίζεται ως ο σταθμισμένος μέσος όρος των ποσοστών ανάπτυξης ανά κλάδο, όπου τα μεγέθη στάθμισης είναι τα μερίδια των κλάδων στον συνολικό αριθμό ωρών εργασίας. Αυτό ενδέχεται να διαφέρει από το ποσοστό ανάπτυξης που παρουσιάστηκε από άλλες πηγές. Η πηγή των στοιχείων είναι η ερευνητική βάση δεδομένων EUKLEMS (www.euklems.net).

[4] Αν και τα αποτελέσματα αυτά ισχύουν γενικά για όλους τους ευρύτερους τομείς δραστηριότητας που εξετάζονται στην ανάλυση για ειδικότερους τομείς και χώρες οι δασμοί εισαγωγής εξακολουθούν να είναι σημαντικοί εμπορικοί φραγμοί για τις ευρωπαϊκές εταιρείες που κάνουν εξαγωγές στο εξωτερικό.

[5] Με βάση εκτιμήσεις που χρησιμοποιούν τη έρευνα «Παρατηρητήριο Ευρωπαϊκών ΜΜΕ», Flash Eurobarometer Series αριθ. 196.

[6] Ανακοίνωση της Επιτροπής «Σκέψου πρώτα μικρά – ένας νόμος για τις μικρές επιχειρήσεις για την Ευρώπη» – COM(2008)394

[7] COM(2008)30 τελικό, COM(2008)13 τελικό, COM(2008)16 τελικό, COM(2008)17 τελικό, COM(2008)18 τελικό και COM(2008)19 τελικό.

[8] Αιολική ενέργεια, για την οποία οι εταιρείες της ΕΕ έχουν το 60% του μεριδίου της παγκόσμιας αγοράς είναι μία σχετική περίπτωση. Η ηλιακή ενέργεια είναι ένα άλλο παράδειγμα.

[9] COM(2008)397.

[10] Η κοινωνική εταιρική ευθύνη είναι μια έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρείες ενσωματώνουν, σε εθελοντική βάση, κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες και στις επαφές τους με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη.

[11] Ανακοίνωση στο εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο «Συνεργασία για την οικονομική μεγέθυνση και την απασχόληση. Νέο ξεκίνημα για τη στρατηγική της Λισσαβώνας», COM(2005)24.