Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση των οδηγιών 2005/29/ΕΚ και 2011/83/ΕΕ όσον αφορά την ενδυνάμωση των καταναλωτών για την πράσινη μετάβαση μέσω καλύτερης προστασίας από αθέμιτες πρακτικές και καλύτερης ενημέρωσης»

[COM(2022) 143 final — 2022/0092 (COD)]

(2022/C 443/10)

Εισηγητής: ο κ. Thierry LIBAERT Συνεισηγητής: ο κ. Gonçalo LOBO XAVIER

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 12.4.2022 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 7.4.2022 Νομική βάση Άρθρο 114 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση Υιοθετήθηκε από το τμήμα 27.6.2022 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 82/0/3 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 14.7.2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 571. Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 209/0/1

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) υποστηρίζει τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενίσχυση των δυνατοτήτων δράσης των καταναλωτών για την πράσινη μετάβαση. Ζητεί από την Επιτροπή να διατηρήσει υψηλό επίπεδο φιλοδοξίας, καθώς πρόκειται για έργο με θετικό οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό αντίκτυπο.

1.2. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε οι πληροφορίες να τίθενται συστηματικά στη διάθεση των καταναλωτών, ιδίως όσον αφορά τα ανταλλακτικά και τα εγχειρίδια επισκευής, καθώς και τις προγραμματισμένες επικαιροποιήσεις λογισμικού.

1.3. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να επιδείξει φιλοδοξία, εγκρίνοντας την αρχή περί βαθμολογίας της δυνατότητας επισκευής των μεγάλων και των μικρών ηλεκτρικών οικιακών συσκευών (λευκών και φαιών ειδών). Η βαθμολογία αυτή πρέπει να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των καταναλωτών τόσο όσον αφορά την ποικιλία των προϊόντων που καλύπτει η οδηγία όσο και τα κριτήρια που λαμβάνονται υπόψη.

1.4. Εκτός από τη δυνατότητα επισκευής των εν λόγω προϊόντων, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η Επιτροπή πρέπει να προωθήσει την αρχή περί απλής και συντονισμένης αναγραφής της ανθεκτικότητας των προϊόντων κατά τα επερχόμενα έτη.

1.5. Πρέπει επίσης να ενθαρρυνθεί η κατάρτιση νέων επισκευαστών και να αναβαθμιστούν οι δεξιότητες των σημερινών φορέων, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της επισκευής, που αποτελεί σημαντική πηγή απασχόλησης για την ήπειρό μας. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης την Ευρώπη να μειώσει την εξάρτησή της από τις πρώτες ύλες, προκειμένου να ενισχυθεί η ικανότητά της για επισκευές και για εφοδιασμό με ανταλλακτικά. Ομοίως, η Ευρώπη χρειάζεται μια σοβαρή και αποτελεσματική πολιτική επανεκβιομηχάνισης. Οι πρόσφατες κρίσεις αποκάλυψαν αδυναμίες που θα πρέπει να εκληφθούν ως ευκαιρίες ανάκαμψης.

1.6. Εκτός από την ανάγκη επιβολής της αναγραφής της νόμιμης περιόδου εγγύησης, υπάρχει ανάγκη για καλύτερη προστασία των καταναλωτών από τη σύγχυση μεταξύ της νόμιμης και της εμπορικής εγγύησης. Επιπλέον, στο πλαίσιο της εγγύησης, πρέπει να προέχει η επισκευή έναντι της αντικατάστασης με νέο προϊόν, χωρίς όμως να περιορίζεται η ελευθερία των καταναλωτών να επιλέγουν τη λύση στο πρόβλημά τους.

1.7. Προκειμένου να ευνοηθεί η παράταση της διάρκειας ζωής των προϊόντων, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την προσθήκη νέων εμπορικών πρακτικών στον κατάλογο των ενεργειών που θεωρούνται παραπλανητικές. Ωστόσο, ως προς τρία σημεία, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να υπερβεί την υποχρέωση ενημέρωσης: — Τεχνικές που εισάγονται για τη συντόμευση της διάρκειας ζωής ενός προϊόντος: κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, οι πρακτικές αυτές πρέπει να ενταχθούν στις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές, πέραν της απλής έλλειψης ενημέρωσης. — Αδυναμία επισκευής ορισμένων προϊόντων: και πάλι, τα εκ προθέσεως εμπόδια στην επισκευή, και όχι απλώς η έλλειψη σχετικής ενημέρωσης, θα μπορούσαν να θεωρηθούν παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές. — Επικαιροποιήσεις που ενδέχεται να προκαλέσουν δυσλειτουργίες: ως προς αυτό, χρειάζεται να επιβάλλεται αναστρεψιμότητα της επικαιροποίησης.

1.8. Η ενίσχυση των δυνατοτήτων δράσης των καταναλωτών πρέπει να συνοδεύεται από βελτίωση της προστασίας από την παραπλανητική διαφήμιση. Υπό την έννοια αυτή, το νομικό πλαίσιο για τη διαφήμιση πρέπει να ενσωματώνει καλύτερα τους στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης.

1.9. Επομένως, στη διαφήμιση πρέπει να απαγορεύεται κάθε μη αιτιολογημένος ισχυρισμός, όπως συμβαίνει συχνά όσον αφορά το ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, καθώς και κάθε αναφορά ή αναπαράσταση συμπεριφορών που αντιβαίνουν στην προστασία του περιβάλλοντος και στη διατήρηση των φυσικών πόρων. Απαιτείται επίσης ενίσχυση της ικανότητας ελέγχου των οικολογικών ισχυρισμών.

1.10. Προκειμένου να αποφευχθεί η σύγχυση και δεδομένης της αύξησης των περιβαλλοντικών σημάτων, που συχνά αυτοανακηρύσσονται ως τέτοια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στο οικολογικό σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και στην ανάγκη για διαδικασίες πιστοποίησης όσον αφορά την επισήμανση.

1.11. Για να υπάρχει επαγρύπνηση ως προς τις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές, η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ να ενισχύσει την προστασία των καταγγελλόντων δυσλειτουργίες όσον αφορά τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά των προϊόντων.

1.12. Τέλος, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εντείνει τις προσπάθειες για υψηλού βαθμού ευαισθητοποίηση των καταναλωτών όσον αφορά τα ζητήματα της υπεύθυνης κατανάλωσης.

2. Κύρια σημεία του εγγράφου της Επιτροπής

2.1. Η υπό εξέταση πρόταση οδηγίας αποσκοπεί στην ενίσχυση των δικαιωμάτων των καταναλωτών με την τροποποίηση δύο οδηγιών που προστατεύουν τα συμφέροντα των καταναλωτών σε επίπεδο ΕΕ: οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 1 ) για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές και οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 2 ) σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών. Η πρόταση αποσκοπεί να συμβάλει σε μια κυκλική, καθαρή και πράσινη οικονομία της ΕΕ, παρέχοντας στους καταναλωτές τη δυνατότητα να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις αγοράς και, ως εκ τούτου, να συμβάλλουν σε μια πιο βιώσιμη κατανάλωση. Στοχεύει, επίσης, στις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, που παραπλανούν τους καταναλωτές και τους απομακρύνουν από τις επιλογές βιώσιμης κατανάλωσης.

2.3. Η πρόταση περιλαμβάνει μια ολόκληρη σειρά μέτρων για την επικαιροποίηση της ισχύουσας νομοθεσίας για τους καταναλωτές, ώστε να διασφαλίζεται η προστασία των καταναλωτών και η δυνατότητά τους να συμβάλλουν ενεργά στην πράσινη μετάβαση. Η οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών απαιτεί επί του παρόντος από τους εμπόρους να παρέχουν στους καταναλωτές πληροφορίες σχετικά με τα κύρια χαρακτηριστικά των αγαθών ή των υπηρεσιών.

2.4. Ωστόσο, δεδομένου ότι δεν υπάρχει απαίτηση πληροφόρησης σχετικά με την απουσία εμπορικών εγγυήσεων όσον αφορά την ανθεκτικότητα, η οδηγία δεν παρέχει επαρκή κίνητρα στους παραγωγούς, ώστε να παρέχουν τέτοιες εγγυήσεις στους καταναλωτές. Σύμφωνα με έρευνες, όταν τα καταναλωτικά προϊόντα προσφέρονται με εμπορική εγγύηση, οι πληροφορίες σχετικά με τις εν λόγω εμπορικές εγγυήσεις, καθώς και ο τρόπος χρέωσης των καταναλωτών, είναι συχνά ασαφείς, ανακριβείς ή ελλιπείς, κάτι που καθιστά δύσκολη για τους καταναλωτές τη σύγκριση μεταξύ των προϊόντων και τη διάκριση μεταξύ της εμπορικής εγγύησης και της (υποχρεωτικής) νόμιμης εγγύησης ( 6 )

2.5. Επιπλέον, η οδηγία δεν περιέχει ειδικές απαιτήσεις για την παροχή πληροφοριών στους καταναλωτές σχετικά με τη δυνατότητα επισκευής των αγαθών. Οι πληροφορίες αυτές, οι οποίες θα έδιναν τη δυνατότητα προώθησης της επισκευής των αγαθών και θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμες για τη συμβολή των καταναλωτών σε μια κυκλική οικονομία, απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό στο σημείο πώλησης. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι έως και το 80 % των καταναλωτών της ΕΕ ισχυρίζονται ότι δυσκολεύονται να βρουν πληροφορίες σχετικά με την ευκολία επισκευής ενός προϊόντος ( 7 )

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Σήμερα, οι περισσότεροι ευρωπαίοι καταναλωτές εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για την έλλειψη πληροφόρησης σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της κατανάλωσης. Αυτό επιβεβαιώθηκε από τη δημόσια διαβούλευση που διοργάνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το 2012, το Ευρωβαρόμετρο με θέμα «Η στάση και η συμπεριφορά των ευρωπαίων καταναλωτών απέναντι στα οικολογικά προϊόντα» έδειξε ότι το 92 % των Ευρωπαίων ερωτηθέντων τάσσονται υπέρ της παροχής πληροφοριών σχετικά με τη διάρκεια ζωής των προϊόντων.

3.2. Αυτό το κενό πληροφόρησης είναι επιζήμιο, καθώς οι σαφείς και κατανοητές πληροφορίες ενθαρρύνουν την αλλαγή συμπεριφοράς. Το αποτέλεσμα αυτό επιβεβαιώθηκε από την ΕΟΚΕ, η οποία, στη μελέτη της σε 3 000 Ευρωπαίους καταναλωτές, πραγματοποίησε προσομοίωση της αναγραφής της διάρκειας ζωής των καθημερινών καταναλωτικών προϊόντων σε έναν δικτυακό τόπο αγορών. Σύμφωνα με την εν λόγω μελέτη, η αναγραφή της διάρκειας ζωής δίνει ένα ποσοστό 56 % πρόσθετων πωλήσεων για τα προϊόντα μακράς διάρκειας ζωής.

3.3. Η έλλειψη πληροφόρησης των καταναλωτών έχει πρωταρχική κοινωνική σημασία. Οι δυσκολίες που συνδέονται με την αγοραστική δύναμη καθιστούν ακόμη πιο σημαντική τη στήριξη των μεσαίων και μειονεκτουσών κοινωνικών ομάδων προς την επισκευή και μια πιο υπεύθυνη κατανάλωση. Η βελτίωση της πληροφόρησης των καταναλωτών με απλά μέσα είναι ένας τρόπος να καταστεί πιο προσιτή στα πλέον ευάλωτα άτομα η υπεύθυνη κατανάλωση.

3.4. Η καλύτερη πληροφόρηση των καταναλωτών συμβάλλει στην ενίσχυση του επιχειρηματικού μοντέλου των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Δεδομένων των κινδύνων ντάμπινγκ που συνδέονται με τις εισαγωγές φθηνών προϊόντων, οι πολύ μικρές επιχειρήσεις, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) και οι επιχειρήσεις που τους αναθέτουν υπεργολαβίες ενδέχεται να έχουν μεγαλύτερη προβολή στους καταναλωτές· αυτό θα τους επιτρέψει να αναδείξουν την ποιότητα των προϊόντων που σχεδιάζονται στην Ευρώπη.

3.5. Οι έμποροι λιανικής και τα φυσικά καταστήματα της Ευρώπης μπορούν επίσης να στηριχθούν σε αυτές τις επικείμενες νομοθετικές εξελίξεις, καθώς είναι πιθανό να αυξήσουν το συγκριτικό πλεονέκτημά τους έναντι των διαδικτυακών καταστημάτων. Πράγματι, ο συμβουλευτικός ρόλος που παρέχει ο φυσικός πωλητής ενισχύεται από τις νέες πληροφορίες που δίνει στον καταναλωτή. Τέτοιου είδους εξελίξεις συμβάλλουν στην ενίσχυση της απασχόλησης στην ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, η Ευρώπη πρέπει να διαθέτει τους κατάλληλους ανθρώπινους πόρους: η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να στηρίξει τις προσπάθειες κατάρτισης των επιχειρήσεων, ιδίως των ΜΜΕ.

3.6. Αν και είναι αναγκαίο να παρέχονται κατάλληλες περιβαλλοντικές πληροφορίες, πρέπει να διασφαλίζεται ότι λαμβάνεται υπόψη το σύνολο των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Οι κλιματικές επιπτώσεις, μετρούμενες υπό τη μορφή των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, αλλά δεν αποτελούν παρά μόνο ένα μέρος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Για παράδειγμα, οι αναλύσεις του κύκλου ζωής των προϊόντων δείχνουν ότι οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις για τα περισσότερα καταναλωτικά αγαθά προέρχονται κυρίως από την εξόρυξη πόρων και την παραγωγή των προϊόντων, με αποτέλεσμα η περιβαλλοντική προτεραιότητα να επικεντρώνεται στην παράταση της διάρκειας ζωής των προϊόντων.

3.7. Ωστόσο, σε όλες αυτές τις πτυχές, η μέση κατανάλωση των Ευρωπαίων δεν είναι περιβαλλοντικά βιώσιμη. Σύμφωνα με τον υπολογισμό του οικολογικού αποτυπώματος, λόγου χάρη, ο τρόπος ζωής ενός Ευρωπαίου θα απαιτούσε το ισοδύναμο 2,8 πλανητών.

3.8. Σε πολλές περιπτώσεις, ο σχεδιασμός των προϊόντων οδηγεί σε μείωση της διάρκειας ζωής τους, είτε μέσω τεχνικών διαδικασιών είτε μέσω εμποδίων επισκευής είτε μέσω τεχνικών λογισμικού. Η πρόωρη αχρήστευση που προκύπτει αποτελεί ένα από τα κύρια σημεία δυσαρέσκειας των καταναλωτών, που είναι θύματα άκρως ασύμμετρης πληροφόρησης.

3.9. Τέλος, η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης. Από την άποψη αυτή, πρέπει να ενθαρρυνθούν οι πρωτοβουλίες που συμβάλλουν στη βελτίωση της διάρκειας ζωής των προϊόντων, ιδίως εκείνες που αφορούν τα μέταλλα στρατηγικής σημασίας.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Παροχή πρόσθετων πληροφοριών στους καταναλωτές σχετικά με τη διάρκεια ζωής των προϊόντων

4.1.1 Δεδομένης της σημασίας των διακυβευμάτων της διάρκειας ζωής των προϊόντων, είναι αναγκαίο να βελτιωθεί η πληροφόρηση των καταναλωτών. Υπό την έννοια αυτή, η πρόταση της Επιτροπής είναι ευπρόσδεκτη διότι αποσκοπεί στη συστηματοποίηση της παροχής πληροφοριών σχετικά με τη διαθεσιμότητα ανταλλακτικών, τα εγχειρίδια οδηγιών χειρισμού ή την περίοδο που καλύπτεται από τις επικαιροποιήσεις λογισμικού.

4.1.2 Σημειωτέον ότι, ενώ η έλλειψη πληροφοριών είναι επιζήμια, οι υπερβολικά πολλές ή τεχνικές πληροφορίες είναι σχεδόν εξίσου επιβλαβείς.

4.1.3 Η ΕΟΚΕ προειδοποιεί την Επιτροπή για τα πιθανά προβλήματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν οι καινούργιες πληροφορίες που παρέχονται μέσω μιας ηλεκτρονικής ετικέτας ή ενός κωδικού QR. Εκτός από τις πρόσθετες ψηφιακές περιβαλλοντικές επιπτώσεις που προκαλούνται από αυτές τις τεχνικές, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι κάθε πρόσθετη ενέργεια (το να πρέπει να βγάλεις το έξυπνο τηλέφωνό σου, να κάνεις κλικ, να σαρώσεις κ.λπ.) αποτελεί ένα ακόμα εμπόδιο στην υπεύθυνη κατανάλωση.

4.1.4 Η πρόταση της Επιτροπής κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, δεδομένου ότι συνδέει τις προκλήσεις της επικοινωνίας με τις προκλήσεις της πρόωρης αχρήστευσης των προϊόντων. Το πρώτο βήμα για την ενίσχυση της πληροφόρησης των καταναλωτών πρέπει να είναι η θέσπιση μιας βαθμολογίας δυνατότητας επισκευής για όσο το δυνατόν περισσότερα προϊόντα, όπως συμβαίνει στη Γαλλία από το 2021. Η δυνατότητα επισκευής είναι πράγματι μία από τις πιο εύκολα μετρήσιμες πτυχές της ανθεκτικότητας των προϊόντων.

4.1.5 Για να ανταποκριθεί στις προκλήσεις, η βαθμολογία δυνατότητας επισκευής πρέπει να σχεδιαστεί με φιλόδοξο τρόπο σε τουλάχιστον δύο διαστάσεις. Αφενός, πρέπει να καλύπτει όσο το δυνατόν περισσότερα ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά προϊόντα και ηλεκτρικές οικιακές συσκευές. Αφετέρου, η δυνατότητα επισκευής πρέπει να νοείται σε όλες τις διαστάσεις της, συνεκτιμωμένου του κόστους επισκευής (τιμή των ανταλλακτικών), της διαθεσιμότητας ανταλλακτικών και των όρων υποστήριξης λογισμικού.

4.1.6 Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, μια φιλόδοξη πολιτική ενημέρωσης των καταναλωτών δεν πρέπει να σταματά στη δυνατότητα επισκευής. Πράγματι, οι προσδοκίες των καταναλωτών αφορούν κυρίως το να διαρκούν τα προϊόντα στον χρόνο και όχι το να είναι επισκευάσιμα. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη εκφράσει την άποψή της επ’ αυτού ( 8 ) . Η ΕΕ χρειάζεται έναν απλό δείκτη που θα παρέχει πληροφορίες σχετικά με την ανθεκτικότητα ενός προϊόντος, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας επισκευής, αλλά και της αντοχής και της δυνατότητας αναβάθμισης των προϊόντων, πράγμα που θα ευνοήσει εμμέσως την επανεκβιομηχάνιση στην Ευρώπη. Η αρχή αυτή, η οποία πρέπει προφανώς να συζητηθεί με τα ενδιαφερόμενα μέρη ως προς τις λεπτομέρειες της εφαρμογής της, που θα πρέπει να είναι σταδιακή, πρέπει να συμπεριληφθεί στις προτάσεις της Επιτροπής, λόγω του κινδύνου να αγνοηθεί μία από τις κύριες προσδοκίες των καταναλωτών.

4.1.7 Απαιτούνται περαιτέρω εργασίες σχετικά με την εγγύηση των προϊόντων, ώστε να βελτιωθεί η πληροφόρηση των καταναλωτών. Κατ’ αρχάς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να επαναβεβαιώσει μια απλή αρχή: η ύπαρξη και η διάρκεια της εγγύησης συμμόρφωσης (οδηγία (ΕΕ) 2019/771 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 9 ) ) πρέπει να αναγράφεται παντού, είτε στα φυσικά είτε στα διαδικτυακά καταστήματα, για όλα τα προϊόντα. Πράγματι, πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην επιβολή της ισχύουσας νομοθεσίας πριν από την προσθήκη νέων δικαιωμάτων.

4.1.8 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι έχουν ληφθεί υπόψη οι δυσκολίες που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν οι καταναλωτές ως προς τη διάκριση των εμπορικών εγγυήσεων από τη νόμιμη εγγύηση. Ως εκ τούτου, είναι χρήσιμο να προβλέψει η Επιτροπή ότι οι εν λόγω εμπορικές εγγυήσεις δεν θα δημιουργούν σύγχυση.

4.1.9 Προκειμένου να αυξηθούν οι θετικές συνέπειές της στην προστασία του περιβάλλοντος, η εγγύηση θα μπορούσε να προκρίνει την επισκευή του προϊόντος που υπέστη βλάβη και όχι την αντικατάστασή του από νέο προϊόν. Η ΕΕ θα μπορούσε να προωθήσει την ιδέα ότι προέχει η επισκευή έναντι της αντικατάστασης σε περίπτωση βλάβης του προϊόντος, καθιστώντας την επισκευή ευκολότερη, ταχύτερη και πιο πρακτική για τους καταναλωτές.

4.1.10 Σε συνδυασμό με τις διευθετήσεις αυτές, η ευαισθητοποίηση του κοινού μπορεί να συμβάλει ακόμη περισσότερο σε αυτόν τον αναπροσανατολισμό της κατανάλωσης. Για παράδειγμα, οι εκστρατείες για τα σωστά αντανακλαστικά που πρέπει να υιοθετηθούν ώστε να υπάρχει υπεύθυνη κατανάλωση (ενημέρωση, δεύτερο χέρι, επισκευή, συντήρηση των προϊόντων) πρέπει να προωθηθούν ή ακόμη και να δρομολογηθούν από την ΕΕ, ιδίως με την υποστήριξη της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, η οποία μπορεί να διαδραματίσει καίριο ρόλο ως προς την πρόταση αυτή.

4.2. Ενίσχυση των μέτρων με υπέρβαση της υποχρέωσης ενημέρωσης

4.2.1 Προβλέποντας κυρώσεις μόνο για την έλλειψη ενημέρωσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα προετοίμαζε το έδαφος για τη νομιμοποίηση των πρακτικών αυτών, οι οποίες είναι ωστόσο ασυμβίβαστες με την προστασία των καταναλωτών και του περιβάλλοντος. Η ΕΕ δεν μπορεί να αρκεστεί στην απαγόρευση της μη ενημέρωσης σχετικά με μια τεχνική που αποσκοπεί στον περιορισμό της διάρκειας ζωής ενός προϊόντος· οφείλει να απαγορεύσει την πρακτική αυτή καθαυτή. Με άλλα λόγια, θα ήταν ακατανόητο η ΕΕ να στείλει το μήνυμα ότι επιτρέπεται η προγραμματισμένη αχρήστευση, εφόσον συνοδεύεται από ενημέρωση των καταναλωτών. Η διάταξη πρέπει να είναι τέτοια ώστε να καθιστά σαφές στους κατασκευαστές ότι στην Ευρώπη τα προϊόντα δεν μπορεί να σχεδιάζονται έτσι ώστε να χαλάνε πρόωρα.

4.2.2 Ομοίως, οι άλλες διατυπώσεις της οδηγίας ενέχουν τον κίνδυνο να μην προστατεύονται επαρκώς οι καταναλωτές. Δεν αρκεί να υποχρεώνεται ο κατασκευαστής να ενημερώνει τον καταναλωτή ότι ένα προϊόν δεν είναι επισκευάσιμο. Αυτό που πρέπει να απαγορευτεί είναι η εσκεμμένη αδυναμία επισκευής του προϊόντος αυτή καθαυτή.

4.2.3 Όπως γνωρίζουν η ΕΟΚΕ και η Επιτροπή, οι επικαιροποιήσεις λογισμικού συχνά προέρχονται από λογισμικά πολύ απαιτητικά σε μνήμη και ενέργεια, που μειώνουν τη διάρκεια ζωής του συνδεδεμένου εξοπλισμού. Η νομοθεσία δεν πρέπει μόνο να απαιτεί από τον κατασκευαστή να ενημερώνει τον καταναλωτή σχετικά με τις ανεπιθύμητες συνέπειες μιας επικαιροποίησης. Και πάλι, είναι εύκολο να φανταστεί κανείς το πώς οι πληροφορίες αυτές μπορούν να χαθούν εν μέσω μιας ροής θετικών πληροφοριών σχετικά με την επικαιροποίηση αυτή, οδηγώντας τον καταναλωτή να την αποδεχθεί.

4.3. Οριοθέτηση και επιβολή κυρώσεων για τις πρακτικές που μειώνουν τη δυνατότητα δράσης των καταναλωτών

4.3.1 Όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, οι πρακτικές προβολής οικολογικού προσωπείου αποτελούν ένα από τα κύρια εμπόδια που παρακωλύουν την ενημέρωση των καταναλωτών προς όφελος της πράσινης μετάβασης. Το σχέδιο οδηγίας ορθώς επισημαίνει την ανάγκη επιβολής κυρώσεων για τους γενικούς περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς που δεν μπορούν να εκτιμηθούν αντικειμενικά ούτε να αποδειχθούν.

4.3.2 Η ΕΟΚΕ επικροτεί την απαγόρευση της αναγραφής σημάτων βιωσιμότητας που δεν υπάγονται σε επίσημο σύστημα πιστοποίησης. Η σταδιακή και συντονισμένη ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής βαθμολογίας, που προτείνεται στην παρούσα γνωμοδότηση, ενδέχεται να καλύψει αυτή την ανάγκη.

4.3.3 Άλλοι περιβαλλοντικοί ισχυρισμοί συχνά βλάπτουν την ενημέρωση των καταναλωτών. Είναι θεμιτό να απαγορευτεί η προβολή περιβαλλοντικών επιδόσεων όταν αφορούν μόνο ένα χαρακτηριστικό του προϊόντος ή αποτελούν απλώς εφαρμογή νομικών υποχρεώσεων ή της κοινής πρακτικής.

4.3.4 Η ενθάρρυνση της υπεύθυνης κατανάλωσης συνεπάγεται επίσης την ενίσχυση των επισημάνσεων που πιστοποιούν σοβαρά περιβαλλοντικά διαβήματα. Υπό την έννοια αυτή, παρά την πρόοδο που έχει σημειώσει, το ευρωπαϊκό οικολογικό σήμα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ελάχιστα σήμερα. Θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο της στήριξης, ώστε να γίνει πιο προσιτό το σήμα αυτό, και της πραγματοποίησης κατάλληλης επικοινωνιακής εκστρατείας.

4.3.5 Ακολουθώντας τη λογική αυτή, το νομικό πλαίσιο για τη διαφήμιση πρέπει να ενσωματώνει καλύτερα τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης, καθώς και να επιβάλλει ένα ισχυρό πλαίσιο για τη διαφήμιση των πλέον ρυπογόνων προϊόντων, σύμφωνα με την πρόσφατη σχετική γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ( 10 )

4.3.6 Στο ίδιο πνεύμα, εφόσον η διαφήμιση πρέπει να αποφεύγει τη χρήση περιβαλλοντικών ισχυρισμών για ένα προϊόν στο σύνολό του όταν αφορούν μόνο ορισμένα στοιχεία του προϊόντος, πρέπει επίσης να απαγορεύει κάθε μη αιτιολογημένο ισχυρισμό, όπως συμβαίνει πολύ συχνά όσον αφορά το ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, καθώς και κάθε αναφορά ή αναπαράσταση συμπεριφορών που αντιβαίνουν στην προστασία του περιβάλλοντος και στη διατήρηση των φυσικών πόρων. Επιπλέον, στη διαφήμιση πρέπει να απαγορεύεται κάθε αναπαράσταση που ενδέχεται να παρουσιάζει ως τετριμμένες ή να προωθεί πρακτικές ή ιδέες αντίθετες προς τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης.

4.3.7 Για την έκδοση έγκαιρων προειδοποιήσεων σχετικά με τις παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές, είναι συχνά απαραίτητο να υπάρχουν πληροφορίες προερχόμενες από τις ίδιες τις επιχειρήσεις που διαθέτουν προϊόντα στην αγορά. Ωστόσο, σήμερα, είναι λίγοι οι καταγγέλλοντες δυσλειτουργίες στον τομέα αυτόν, λόγω του φόβου αντιποίνων. Η διαδικασία καταγγελίας δυσλειτουργιών που αναφέρεται στην οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 11 ) πρέπει να μπορεί να εφαρμόζεται στους εν λόγω καταγγέλλοντες.

Όλα αυτά τα μέτρα θα είναι πλήρως αποτελεσματικά μόνον εάν συζητηθούν με τους οικονομικούς φορείς, που εκπροσωπούν τόσο τις μεγάλες όσο και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, καθώς και με τους κοινωνικούς εταίρους, τις ενώσεις καταναλωτών και, γενικότερα, την κοινωνία των πολιτών. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρόκειται για μία κεντρική πολιτική, δεδομένου ότι υποστηρίζει ένα ανταγωνιστικό μοντέλο αγοράς προσαρμοσμένο στις περιβαλλοντικές προκλήσεις, που μεριμνά για τους καταναλωτές και την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών οικονομικών φορέων και είναι συμβατό με τις προκλήσεις της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Οδηγία 2005/29/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («Οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (ΕΕ L 149 της 11.6.2005, σ. 22).

(2) Οδηγία 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011 , σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών, την τροποποίηση της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 1999/44/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και την κατάργηση της οδηγίας 85/577/ΕΟΚ του Συμβουλίου και της οδηγίας 97/7/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ L 304 της 22.11.2011, σ. 64).

(3) COM(2020) 696 final της 13ης Νοεμβρίου 2020.

(4) COM(2020) 98 final της 11ης Μαρτίου 2020.

(5) COM(2019) 640 final της 11ης Δεκεμβρίου 2019.

(6) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Consumer market study on the functioning of legal and commercial guarantees for consumers in the EU (Μελέτη της αγοράς καταναλωτικών αγαθών σχετικά με τη λειτουργία των νομικών και εμπορικών εγγυήσεων για τους καταναλωτές στην ΕΕ), 2015. Μελέτη για την υποστήριξη της εκτίμησης επιπτώσεων: Study on Empowering Consumers Towards the Green Transition (Μελέτη για την ενδυνάμωση των καταναλωτών προς την πράσινη μετάβαση), Ιούλιος 2021. Commercial warranties: are they worth the money? (Εμπορικές εγγυήσεις: αξίζουν τα λεφτά;) ECC-Net (Δίκτυο Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών), Απρίλιος 2019.

(7) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Behavioural Study on Consumers’ Engagement in the Circular Economy (Μελέτη συμπεριφοράς για τη συμμετοχή των καταναλωτών στην κυκλική οικονομία), 2018, σ. 81.

(8) EE C 67 της 6.3.2014, σ. 23.

(9) Οδηγία (ΕΕ) 2019/771 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2019, σχετικά με ορισμένες πτυχές που αφορούν τις συμβάσεις για τις πωλήσεις αγαθών, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2017/2394 και της οδηγίας 2009/22/ΕΚ, και την κατάργηση της οδηγίας 1999/44/ΕΚ (ΕΕ L 136, 22.5.2019, σ. 28).

(10) ΕΕ C 105 της 4.3.2022, σ. 6.

(11) Οδηγία (EE) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης (ΕΕ L 305, 26.11.2019, σ. 17).