Από το 2009 ο Χάρτης έχει το ίδιο νομικό καθεστώς με τις Συνθήκες, το πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ στο οποίο βασίζεται η ενωσιακή νομοθεσία. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να συμμορφώνονται με αυτόν σε όλες τις δράσεις τους και τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να τον τηρούν όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ. Πότε πρέπει να συμμορφώνονται τα κράτη μέλη με τον Χάρτη; — Όταν τα κράτη μέλη συμφωνούν στο Συμβούλιο και με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τη θέσπιση νέας νομοθεσίας της ΕΕ, είναι συχνά αναγκαίο να τεθεί σε εφαρμογή η εν λόγω νομοθεσία με εθνικά μέτρα εφαρμογής της. — Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν ή τροποποιούν νόμους για θέμα στο οποίο το δίκαιο της ΕΕ επιβάλλει συγκεκριμένες υποχρεώσεις, οι νόμοι τους δεν μπορούν να αντιβαίνουν στο δίκαιο της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του Χάρτη, διότι η εν λόγω νομοθετική δράση συνιστά εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ. — Τα προγράμματα χρηματοδότησης της ΕΕ κατοχυρώνονται στη νομοθεσία της ΕΕ. Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα χρήματα αυτά δαπανώνται σύμφωνα με τους κανόνες της εν λόγω νομοθεσίας. Όταν εφαρμόζουν προγράμματα χρηματοδότησης, εφαρμόζουν δίκαιο της ΕΕ. — Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν ή τροποποιούν νόμους σε τομέα στον οποίο η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα και όταν δεν υπάρχει νομοθεσία της ΕΕ, τα κράτη μέλη δεν εφαρμόζουν δίκαιο της ΕΕ. Στις περιπτώσεις αυτές, τα κράτη μέλη δεν δεσμεύονται από τον Χάρτη. Ωστόσο, πολλά θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη κατοχυρώνονται ταυτόχρονα στα εθνικά συντάγματα και στη νομολογία, καθώς και στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, την οποία έχουν υπογράψει όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

Για να αυξηθεί η γνώση όλων σχετικά με τον Χάρτη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσιεύει εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή του από το 2010. Η παρούσα έκδοση είναι η πρώτη που ακολουθεί μια νέα προσέγγιση, η οποία είχε ανακοινωθεί στη στρατηγική για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην ΕΕ (στο εξής: στρατηγική για τον Χάρτη) . Η ετήσια έκθεση θα επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο θέμα που διέπεται από το δίκαιο της ΕΕ και θα εξετάζει διεξοδικότερα τις βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόζουν και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη στον τομέα αυτόν. Με τον τρόπο αυτόν, διευκολύνεται η διερεύνηση των συστημικών εξελίξεων, ώστε να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο τα διάφορα δικαιώματα μπορούν να αλληλοενισχύονται, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις μπορούν να επηρεάσουν ταυτόχρονα διάφορα δικαιώματα.

Το θέμα της έκδοσης του 2021 είναι η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ψηφιακή εποχή, σε ευθυγράμμιση με τη στρατηγική εστίαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην ψηφιακή μετάβαση.

Σε ποιες πληροφορίες βασίζεται η παρούσα έκθεση; Η παρούσα έκθεση καταρτίστηκε με βάση: — συνεισφορές από τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα οποία κλήθηκαν να παράσχουν πληροφορίες από τις αντίστοιχες εθνικές τους προοπτικές· — στοχευμένη διαβούλευση με κεντρικές οργανώσεις των ευρωπαϊκών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) που δραστηριοποιούνται στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων· και — εκθέσεις από οργανισμούς της ΕΕ, ιδίως τις ετήσιες εκθέσεις του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA) σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα, στις οποίες περιλαμβάνεται ενότητα για τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ψηφιοποίηση.

2.Εφαρμογή της νέας στρατηγικής για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην ΕΕ

Η στρατηγική για τον Χάρτη, η οποία εκδόθηκε από την Επιτροπή το 2020, αποσκοπεί στη διασφάλιση της πλήρους εφαρμογής του Χάρτη, ώστε τα θεμελιώδη δικαιώματα να καταστούν πραγματικότητα για όλους. Η στρατηγική για τον Χάρτη θέτει το πλαίσιο για κοινές εργασίες σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα σε ολόκληρη την ΕΕ για τα επόμενα 10 έτη και υποστηρίζεται πλήρως από τα κράτη μέλη . Οι τέσσερις προτεραιότητες που καθοδηγούν την υλοποίηση των στόχων που καθορίζονται στη στρατηγική εξηγούνται κατωτέρω.

2.1Υποστήριξη και παρακολούθηση της αποτελεσματικής εφαρμογής του Χάρτη από τα κράτη μέλη

Οι εθνικές και τοπικές διοικήσεις, τα κοινοβούλια και οι αρχές επιβολής του νόμου διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην προαγωγή και την προστασία των δικαιωμάτων που απορρέουν από τον Χάρτη, καθώς και στη δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των δικαιωμάτων. Η Επιτροπή συνεργάζεται στενά με τα κράτη μέλη για να τα βοηθήσει να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τη νομοθεσία και τις πολιτικές της ΕΕ, και σε πλήρη συμμόρφωση με τον Χάρτη.

Η Επιτροπή βοηθά επίσης τα κράτη μέλη να εκτελέσουν τα προγράμματα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ σύμφωνα με τον Χάρτη. Ο κανονισμός περί κοινών διατάξεων καθορίζει τους κανόνες που πρέπει να τηρούνται κατά τη χρήση διαφόρων ταμείων της ΕΕ. Απαιτεί από τα κράτη μέλη να θεσπίσουν και να χρησιμοποιούν αποτελεσματικούς μηχανισμούς για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης των χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ προγραμμάτων με τον Χάρτη, όπως ρυθμίσεις για τη γνωστοποίηση στην επιτροπή παρακολούθησης περιπτώσεων καταγγελιών που αφορούν τον Χάρτη ή περιπτώσεων μη συμμόρφωσης με τον Χάρτη πράξεων που στηρίζονται από τα Ταμεία. Η Επιτροπή θα συνεχίσει να παρέχει τεχνική βοήθεια για να βοηθά τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν ότι τα στηριζόμενα από κεφάλαια της ΕΕ προγράμματα σχεδιάζονται και εκτελούνται σύμφωνα με τον Χάρτη.

Στο πλαίσιο ενός ειδικού μηχανισμού χρηματοδότησης, του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες» (CERV), η Επιτροπή δημιούργησε νέες ευκαιρίες για τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές ώστε να λάβουν χρηματοδότηση για έργα που προάγουν μια νοοτροπία αξιών και ενισχύουν την ευαισθητοποίηση σχετικά με τον Χάρτη . Οι πόλεις διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση μιας τέτοιου είδους νοοτροπίας και στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αρκετές πόλεις έχουν ενταχθεί σε ένα δίκτυο «πόλεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων» και έχουν ενσωματώσει τα θεμελιώδη δικαιώματα στη χάραξη των πολιτικών τους. Ο FRA δημοσίευσε έκθεση με τίτλο «Human Rights in the EU: a framework for reinforcing rights locally» (Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ΕΕ: πλαίσιο για την ενίσχυση των δικαιωμάτων σε τοπικό επίπεδο) στο Φόρουμ για τα θεμελιώδη δικαιώματα τον Οκτώβριο του 2021 . Το πλαίσιο περιλαμβάνει εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν τους δημάρχους, τις τοπικές κυβερνήσεις και διοικήσεις καθώς και τις οργανώσεις βάσης να ενσωματώσουν στο έργο τους τα πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Σε συνέχεια του σχεδίου δράσης της ΕΕ για την καταπολέμηση του ρατσισμού 2020-2025, η Επιτροπή θέσπισε τον Νοέμβριο του 2021 «βραβείο ευρωπαϊκών πρωτευουσών ένταξης και πολυμορφίας». Θα απονέμει βραβεία για βέλτιστες πρακτικές που μπορούν να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης για άλλες ευρωπαϊκές κωμοπόλεις, πόλεις και περιφέρειες για τη δημιουργία πιο ποικιλόμορφων και χωρίς αποκλεισμούς περιβαλλόντων για τους κατοίκους τους.