[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 21.3.2011

COM(2011) 133 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ TO ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Τρίτη έκθεση παρακολούθησης όσον αφορά την ανακοίνωση σχετικά με τη λειψυδρία και τ ις ξηρασίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση COM(2007) 414 τελικό

SEC(2011) 338 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ TO ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Τρίτη έκθεση παρακολούθησης όσον αφορά την ανακοίνωση σχετικά με τη λειψυδρία και τ ις ξηρασίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση COM(2007) 414 τελικό

Εισαγωγή

Το 2007, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση για τη λειψυδρία και την ξηρασίες[1]. Η ανακοίνωση αυτή προσδιόριζε επτά τομείς πολιτικής που έπρεπε να αντιμετωπισθούν εάν η Ευρώπη ήθελε να στραφεί προς μια οικονομία που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά και ορθολογικά τους υδάτινους πόρους της. Τον Οκτώβριο του 2007[2] το Συμβούλιο στήριξε τις επιλογές που εμπεριέχονται στην ανακοίνωση και κάλεσε την Επιτροπή να αναθεωρήσει τη στρατηγική όσον αφορά τη λειψυδρία και τις ξηρασίες μέχρι το 2012, ενώ το 2008 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα με το οποίο υπογραμμίζεται το επείγον της ανάληψης δράσης και της μεγαλύτερης χρηματοδότησης. Η δράση για τη βελτίωση της αποδοτικής χρήσης των υδάτινων πόρων πρέπει να συνεκτιμηθεί με την εμβληματική πρωτοβουλία για την αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων[3] ως τμήμα της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».

Η πρώτη και η δεύτερη έκθεση από το 2008[4] και το 2009[5] που ακολούθησαν την ανακοίνωση για τη λειψυδρία εντόπισαν ορισμένες ενθαρρυντικές πρωτοβουλίες πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο, πλην όμως από τις εκθέσεις συνάγεται ότι απομένουν πολλά ακόμη να γίνουν.

Τον Ιούνιο του 2010, το Συμβούλιο αναγνώριζε ότι η λειψυδρία και οι ξηρασίες συνιστούσαν ήδη σοβαρά προβλήματα σε πολλές ευρωπαϊκές περιφέρειες και κάλεσαν τα κράτη μέλη να προαγάγουν την αποδοτικότερη και βιωσιμότερη χρήση των υδάτων και υπενθύμισε ότι θα χρειάζονταν αξιόπιστα δεδομένα σχετικά με τα κρούσματα λειψυδρίας και ξηρασιών ώστε να στηριχθεί η περαιτέρω διαμόρφωση πολιτικής. Το Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να μελετήσει το κατάλληλο μείγμα μέτρων και χρηματοδοτικών μέσων που χρειάζονται για να αντιμετωπιστούν τα κρούσματα λειψυδρίας και ξηρασίας και να υποβάλει, ενδεχομένως, σχετικές προτάσεις.

Η παρούσα έκθεση καλύπτει την περίοδο Μάιος 2009 - Μάιος 2010 και στηρίζεται στις απαντήσεις των 21 χωρών στο ετήσιο ερωτηματολόγιο της Επιτροπής[6]. Όσον αφορά τη λειψυδρία, η κατάσταση είχε ως εξής:

- Τρία κράτη μέλη δήλωσαν ότι αντιμετώπιζαν συνεχή λειψυδρία (CZ, CY, MT)·

- Πέντε κράτη μέλη δήλωσαν ότι αντιμετώπιζαν ξηρασίες ή μικρότερες βροχοπτώσεις σε σχέση με τον μακροπρόθεσμο μέσο όρο (FR, PT, HU, ES, UK)· και

- Τέσσερα κράτη μέλη γνώρισαν τοπικά και περιορισμένα κρούσματα λειψυδρίας (FR, NL, RO και SE).

Ως εκ τούτου, αναπτύχθηκαν δράσεις μετριασμού και επεβλήθησαν μετριασμοί προκειμένου να περιοριστεί η χρήση νερού (FR), η άρδευση (RO, SE, CY) και η ναυτιλία (NL) σε ορισμένα από τα πληγέντα κράτη μέλη. Έξι κράτη μέλη δήλωσαν ότι δεν γνώρισαν ξηρασίες ή λειψυδρία (AT, BE, EE, IE, LU, SK), και το ίδιο ισχύει για την Ελβετία (CH). Οι πληροφορίες αυτές που προήλθαν από τα κράτη μέλη πρέπει να συνεκτιμηθούν σε σχέση με την έκθεση του 2010 «Η κατάσταση του περιβάλλοντος»[7] που συνέταξε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, όπου δηλώνεται ότι « Εκτός από ορισμένες βόρειες και αραιοκατοικημένες χώρες που διαθέτουν άφθονους υδάτινους πόρους, η λειψυδρία πλήττει πολλές περιοχές της Ευρώπης, ιδίως στο νότο, όπου αντιμετωπίζεται ένας μοιραίος συνδυασμός λειψυδρίας και υψηλής ζήτησης νερού».

Η παρούσα έκθεση περιλαμβάνει περαιτέρω λεπτομέρειες για την έκταση της λειψυδρίας και των ξηρασιών στην ΕΕ, καθώς και για τα μέτρα που λαμβάνονται προκειμένου να αντιμετωπισθούν αμφότερες οι καταστάσεις. Στην έκθεση καθορίζονται επίσης οι αναγκαίες δραστηριότητες της Επιτροπής ενόψει της αναθεώρησης, το 2012, της σχετικής με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες πολιτικής.

Βήματα για την κατάρτιση ενός σχεδίου για τη διαφύλαξη των υδάτων της Ευρώπης

Η Επιτροπή σκοπεύει να υιοθετήσει, μέχρι τα τέλη του 2012, ένα «σχέδιο» για να διαφυλάξει τα ύδατα της Ευρώπης, βάσει εκτιμήσεων για την εφαρμογή της οδηγίας – πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ/WFD)[8], τη σχετική με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες πολιτική και την ευαισθησία των υδάτινων πόρων έναντι της κλιματικής αλλαγής και άλλων ανθρωπογενών πιέσεων. Η αξιολόγηση αυτή έχει διττό σκοπό:

- Θα αποτελέσει έναν απολογισμό της εφαρμογής και των επιτευγμάτων των υφιστάμενων πολιτικών και μέτρων για την διασφάλιση της προστασίας και διαθεσιμότητας υδάτινων πόρων στην ΕΕ, εντοπίζοντας, εκ παραλλήλου, τα κενά και τις ελλείψεις·

- Θα εξεταστεί η εξέλιξη της ευπάθειας του υδάτινου περιβάλλοντος προκειμένου να εντοπιστούν τα μέτρα και μέσα που θα χρειαστούν σε πολλούς τομείς ενωσιακής πολιτικής προκειμένου να διασφαλιστεί η αειφόρος χρήση του νερού στην ΕΕ σε μακροπρόθεσμη βάση.

Το Σχέδιο θα συνδυάσει τις συστάσεις πολιτικής και θα συνοδευθεί από σειρά νέων πρωτοβουλιών, συμπεριλαμβανομένων και νομοθετικών, εφόσον αυτό κριθεί σκόπιμο. Το Σχέδιο θα εξετάσει, επίσης, τις ανάγκες πρόσθετης χρηματοδότησης, περαιτέρω κινήτρων για τη λήψη μέτρων, καθώς και την προώθηση της αναγκαίας στήριξης για τη συλλογή δεδομένων, για την επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη. Θα εξετάσει τους δεσμούς μεταξύ των διαφόρων πτυχών της σχετικής με τα ύδατα πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που αναφέρονται στην ποιότητα και τη διαθεσιμότητα. Το Σχέδιο θα καταρτιστεί σε στενή συνεργασία με τα ενδιαφερόμενα μέρη.

Το έργο της Επιτροπής θα στηριχθεί από την ολοκληρωμένη βασική ανάλυση στην οποία προβαίνει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, ο οποίος συνδυάζει την αποδοτικότητα των πόρων, την απόδοση των σχετικών ευθυνών, τους περιβαλλοντικούς εξωγενείς παράγοντες και τα μέσα πολιτικής στον τομέα των υδάτων.

Επανεξέταση της πολιτικής όσον αφορά τη λειψυδρία και τις ξηρασίες

Η πρώτη διαβούλευση των ενδιαφερομένων μερών σχετικά με την επανεξέταση της σχετικής με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες πολιτική πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2010, όταν η Επιτροπή ανέλυσε τα θεμέλια της επανεξέτασης καθώς και τη διαδικασία και το χρονοδιάγραμμα προετοιμασίας της.

Τα θεμέλια της σχετικής με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες πολιτική είναι:

- Η αποδοτική χρήση των υδάτων (στη γεωργία και στο αστικό περιβάλλον)·

- Η βελτίωση του σχεδιασμού (διαχείριση της ζήτησης, χωροταξικός σχεδιασμός, παρατηρητήριο ξηρασιών και ανάπτυξη δεικτών, προώθηση της ενσωμάτωσης της λειψυδρίας και των ξηρασιών στα Σχέδια Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής Ποταμού (ΣΔΛΑΠ) και σε τομεακές πολιτικές) και

- Κατάλληλα μέτρα εφαρμογής (όπως είναι η χρηματοδότηση της αποδοτικότητας των υδάτων, η τιμολόγησή τους, η κατανομή των υδάτινων πόρων).

Στην επανεξέταση της πολιτικής θα εξεταστεί, επίσης, η εξωτερική διάσταση του προβλήματος της λειψυδρίας και των ξηρασιών. Σε πολλά μέρη του κόσμου, οι υδάτινοι πόροι καθίστανται ολοένα και πλέον ευπαθείς και ένα σημαντικό τμήμα του υδρικού αποτυπώματος της ΕΕ (δείκτη για την άμεση και έμμεση χρήση νερού) είναι ενσωματωμένο στα εισαγόμενα υδροβόρα αγαθά (όπως είναι τα γεωργικά προϊόντα, τα τρόφιμα και τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα). Οι προσεγγίσεις που στηρίζονται στο υδρικό αποτύπωμα και στην ανάλυση του κύκλου ζωής χρησιμοποιούνται ολοένα και περισσότερο για την ευαισθητοποίηση στην κατανάλωση νερού που σχετίζεται με προϊόντα ή διαδικασίες παραγωγής, ενώ στην επανεξέταση πολιτικής θα εκτιμηθεί σε ποιο βαθμό τα εν λόγω εργαλεία μπορούν να είναι χρήσιμα για λόγους χάραξης πολιτικής.

Βελτίωση της αποδοσησ των υδάτων

Σύμφωνα με την ιεράρχηση των λύσεων του προβλήματος του νερού που περιγράφεται στην ανακοίνωση του 2007, η ορθολογικότερη χρήση νερού θα αποτελέσει ένα από τα σημαντικά στοιχεία επανεξέτασης της πολιτικής της σχετικής με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες· μεταξύ των θεμάτων που θα θιγούν περιλαμβάνονται και τα ακόλουθα:

Ορθολογική χρήση του νερού στα κτίρια

Τα περισσότερα κράτη μέλη δεν έχουν εφαρμόσει, μέχρι στιγμής, διατάξεις εθνικής νομοθεσίας σχετικές με τα πρότυπα αποδοτικότητας του νερού στα κτίρια ή με τις συσκευές οι οποίες χρησιμοποιούν νερό, μολονότι ορισμένες πτυχές περιλαμβάνονται στα ΣΔΛΑΠ (BG, CY, IE, SK). Το Ηνωμένο Βασίλειο καθόρισε νέους στόχους αποδοτικότητας του νερού για τις εταιρίες υδροδότησης.

Στα τέλη του 2010, η Επιτροπή εγκαινίασε μελέτη για την περαιτέρω ανάλυση των δυνατοτήτων βελτίωσης των ανά την Ευρώπη επιδόσεων των κτιρίων σε ό,τι αφορά το νερό. Η Επιτροπή θα εξετάσει τρεις πτυχές βελτίωσης των «υδατικών επιδόσεων» των κτιρίων: τις συσκευές εξοικονόμησης νερού· τον σχεδιασμό, την κατασκευή και τις καινοτομίες εξορθολογισμού της κατανάλωσης νερού· και τέλος, τη μέτρηση της απόδοσης των κτιρίων.

Στη μελέτη θα καθοριστούν ποια ρυθμιστικά ή μη ρυθμιστικά μέτρα θα είναι τα καταλληλότερα για τη βελτίωση της υδατικής απόδοσης των κτιρίων, αρχίζοντας από οδηγία (ανάλογη με την οδηγία για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων[9]), έως την ενσωμάτωση της υδατικής απόδοσης στα υφιστάμενα ρυθμιστικά μέτρα και το μείγμα άλλων μέτρων και προτύπων. Θα αξιολογηθούν οι περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις των προτεινόμενων μέτρων.

Περιορισμός των διαρροών στα συστήματα διανομής

Ένα από τα μέτρα αύξησης της υδατικής απόδοσης είναι ο περιορισμός των διαρροών από τα δίκτυα υδροδότησης. Από τις μέχρι στιγμής μελέτες προκύπτει ότι σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης, ποσοστό που φθάνει το 50% του αντλούμενου νερού χάνεται κατά τη διανομή. Ωστόσο, διαπιστώνονται σημαντικές διαφορές μεταξύ των επιπέδων διαρροής στα διάφορα κράτη μέλη.

Τα κράτη μέλη επισημαίνουν επίσης ότι θεωρούν σημαντικό ζήτημα τον περιορισμό των διαρροών και δεκατρία από αυτά (AT, BE, BG, CY, ES, FR, IE, IT, MT, PT, RO, SE, SK, UK) δηλώνουν ότι έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικές ενέργειες στην κατεύθυνση αυτή κατά την περίοδο αναφοράς. Μεταξύ των μέτρων που εφαρμόστηκαν συγκαταλέγονται έργα περιοδικής συντήρησης, επικαιροποιημένες κατευθυντήριες γραμμές, μέτρα ανίχνευσης, ποσοτικοποίησης και περιορισμού των διαρροών, νέα νομοθετικά μέτρα δεσμευτικά για τις αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης ώστε να προαχθούν σχέδια δράσης και πολυετή προγράμματα εργασίας, καθώς και ενσωμάτωση των μέτρων αποκατάστασης των δικτύων και ενσωμάτωσής τους στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (ΣΔΛΑΠ) και στα εθνικά προγράμματα. Σε ορισμένα κράτη μέλη, δεν προβλέπεται η ανανέωση των δικτύων (CZ, EE, HU, LU), ενώ οι Κάτω Χώρες δήλωσαν ότι οι διαρροές στα οικεία δίκτυα υδροδότησης με πόσιμο νερό είναι χαμηλή (<5%) και, ως εκ τούτου, δεν θεωρούν αναγκαία τη λήψη μέτρων για τον περιορισμό των διαρροών.

Το 2010, μετά από σχετικό αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δρομολόγησε ένα πιλοτικό έργο προκειμένου να διερευνηθεί η ορθολογική και οικονομικά αποδοτική χρήση των δικτύων υδροδότησης. Το έργο θα περιλαμβάνει 5-8 πιλοτικές μελέτες για την ανάλυση και την ποσοτικοποίηση σημαντικών για τις διαρροές παραγόντων στα δίκτυα διανομής σε επίπεδο λεκάνης απορροής ποταμού. Το σχέδιο είχε επίσης στόχο τον προσδιορισμό οικονομικά αποδοτικών λύσεων για τον περιορισμό των απωλειών νερού και τη διατύπωση συστάσεων πολιτικής για τη βελτίωση της υδατικής απόδοσης στα συστήματα διανομής.

Ορθολογική χρήση του νερού στη γεωργία

Το Νοέμβριο του 2010 εκδόθηκε ανακοίνωση της Επιτροπής για την Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) με χρονικό ορίζοντα το 2020[10]. Στην ανακοίνωση αναγνωρίζεται ότι η γεωργία συμβάλλει στην αύξηση της ανθεκτικότητας στις πλημμύρες και στην ξηρασία, πλην όμως διευκρινίζεται ότι ορισμένες γεωργικές πρακτικές ενδέχεται να ασκούν πίεση στο περιβάλλον και να προκαλούν εξάντληση των εδαφών, λειψυδρία, ρύπανση του νερού καθώς και απώλεια βιοποικιλότητας. Η υπαγωγή της οδηγίας - πλαίσιο για τα ύδατα στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης θα εξεταστεί αφ’ ης στιγμής έχει εφαρμοστεί η οδηγία και έχουν καθοριστεί οι επιχειρησιακές υποχρεώσεις των γεωργών.

Το σύστημα παροχής γεωργικών συμβουλών (FAS) συνεστήθη στα κράτη μέλη προκειμένου να συνδράμει τους γεωργούς στη συμμόρφωσή τους με τα πρότυπα της πολλαπλής συμμόρφωσης. Τα FAS των διαφόρων κρατών μελών δεν δίνουν πάντοτε την ίδια σημασία στο πρόβλημα του νερού. Χρειάζονται περαιτέρω κατευθυντήριες γραμμές, και, για το λόγο αυτό, η Επιτροπή και ενδιαφερόμενα μέρη συνέταξαν εγχειρίδιο απευθυνόμενο στις δημόσιες αρχές, με θέμα την ενσωμάτωση των σχετικών με το νερό ζητημάτων στο σύστημα παροχής γεωργικών συμβουλών (FAS)[11].

Στα τέλη του 2010, η Επιτροπή δρομολόγησε μελέτη με στόχο τη φιλοτέχνηση μιας συνολικής εικόνας της τρέχουσας κατάστασης όσον αφορά τις γεωργικές χρήσεις νερού στην Ευρώπη. Η μελέτη θα συγκεντρώσει πληροφορίες για τις δυνατότητες εξοικονόμησης νερού στη γεωργία.

Το ζήτημα της μη επιτρεπόμενης άντλησης νερού συζητήθηκε κατά τη διάρκεια διάσκεψης που οργανώθηκε υπό τη βελγική προεδρία το 2010. Πολλά κράτη μέλη αντιμετωπίζουν αθέμιτες πρακτικές άντλησης, με αρνητικό αντίκτυπο στη διαθεσιμότητα υδάτινων πόρων. Απαιτείται καλύτερος έλεγχος για τον εντοπισμό και την τιμωρία των καταχρήσεων αυτών και η Επιτροπή προτίθεται να θέσει το ζήτημα κατά την επανεξέταση της σχετικής πολιτικής.

Ανάσχεση της απερήμωσης

Μετά από αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το 2010, η Επιτροπή δρομολόγησε πιλοτικά έργα για την ανάσχεση της απερήμωσης, με σκοπό τη διάδοση βέλτιστων πρακτικών ανά την Ευρώπη. Τα έργα θα αποτελέσουν, επίσης, παραδείγματα μέτρων υδατικής απόδοσης και θα συμβάλουν, με παραδείγματα και βέλτιστες πρακτικές στην επανεξέταση της πολιτικής για τη λειψυδρία και τις ξηρασίες.

Καλύτερος προγραμματισμός

Παράλληλα με την αναζήτηση λύσεων που θα επιτρέψουν την ορθολογικότερη χρήση του νερού, η επανεξέταση της πολιτικής σχετικά με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες θα προσφέρει, επίσης, την ευκαιρία να εξεταστούν οι δυνατότητες βελτίωσης, αφενός, του προγραμματισμού και του βαθμού προπαρασκευής για αντίδραση σε περίπτωση ξηρασίας και, αφετέρου, διαχείρισης της ζήτησης νερού.

Πολλά κράτη μέλη έχουν αναλάβει να ενσωματώσουν το ζήτημα της λειψυδρίας και των ξηρασιών στις οικείες τομεακές πολιτικές, προσπαθώντας, ειδικότερα, να μειώσουν την κατανάλωση νερού (AT, BG, BE, CY, FR, HU, IT, MT, RO, SK, NL, LU, RO), και να προσαρμοστούν στην αλλαγή του κλίματος (AT, ES, PT και CH). Στις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο, αναφέρθηκε επίσης η ενσωμάτωση δράσεων σχετικών με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες (BE, CY, HU, IT, MT, RO, SK, NL) και στα ειδικά εθνικά προγράμματα (BG, LU, UK) σχετικά με τη βιομηχανία, τη γεωργία (LU, RO) και τα νοικοκυριά.

Εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης των λεκανών απορροής ποταμού

Σύμφωνα με την οδηγία – πλαίσιο περί υδάτων, ένα σχέδιο διαχείρισης για κάθε λεκάνη απορροής ποταμού έπρεπε να έχει θεσπιστεί το αργότερο μέχρι το Δεκέμβριο του 2009, ενώ οι σχετικές πληροφορίες έπρεπε να γνωστοποιηθούν στην Επιτροπή το αργότερο στις 22 Μαρτίου 2010. Από το Δεκέμβριο του 2010, πολλά κράτη μέλη στα οποία η λειψυδρία ή/και ξηρασίες αναμένεται να είναι βαρύτερες (CY, EL, ES, PT, RO) δεν είχαν ακόμη δημοσιοποιήσει τα οικεία ΣΔΛΑΠ.

Το 2010, άρχισε στα κράτη μέλη η εφαρμογή των ΣΔΛΑΠ. Ταυτόχρονα η Επιτροπή δρομολόγησε την αξιολόγηση των υποβληθέντων σχεδίων, τα οποία θα διαλαμβάνουν επίσης το ζήτημα της λειψυδρίας και των ξηρασιών. Η έκθεση για τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη προσέγγισαν τα οικεία σχέδια διαχείρισης των λεκανών απορροής ποταμού θα δημοσιευθεί το 2012 στο πλαίσιο του προγράμματος.

Περαιτέρω ανάπτυξη του παρατηρητηρίου και οργάνωση συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης για τις ξηρασίες

Συνεχίστηκε η ανάπτυξη του πρωτοτύπου του ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου ξηρασιών (ΕΠΞ/EDO) το οποίο αναμένεται να εξασφαλίσει τον συνεχή έλεγχο των δεικτών ξηρασίας στην Ευρώπη και την καταγραφή τους σε έναν χαρτογραφικό εξυπηρετητή. Οι δείκτες καλύπτουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου και παρουσιάζονται υπό μορφήν πραγματικών δεδομένων και αποκλίσεων από τον αναμενόμενο μακροπρόθεσμο μέσο όρο. Μακροπρόθεσμα, οι υπηρεσίες για την παγκόσμια επιτήρηση περιβάλλοντος και ασφάλειας (GMES) μπορούν να αποβούν χρήσιμες για τη στήριξη των επιχειρησιακών δραστηριοτήτων παρακολούθησης.

Το 2010, πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες δοκιμές προβλέψεων ξηρασίας και έγιναν οι πρώτες ρυθμίσεις διαλειτουργικότητας με περιφερειακές, εθνικές και τοπικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένου του Κέντρου Διαχείρισης των Ξηρασιών για την Νοτιοανατολική Ευρώπη, του Ισπανικού Παρατηρητηρίου Αειφορίας και της Αρχής της Λεκάνης Απορροής του Ebro.

Συλλογή δεδομένων και κατάρτιση ενός συνολικού πλαισίου δεικτών

Οι γνώσεις μας εξακολουθούν να παρουσιάζουν σημαντικά κενά όσον αφορά τη λειψυδρία και τις ξηρασίες στην ΕΕ και χρειάζονται έγκυρα και συγκρίσιμα δεδομένα για τη χρονική και χωρική κατανομή των κρουσμάτων λειψυδρίας και ξηρασίας, για τις αναμενόμενες επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος στους υδάτινους πόρους και στην ευαισθησία των οικοσυστημάτων, καθώς και σχετικά με τις συναφείς κοινωνικοοικονομικές πτυχές.

Στο πλαίσιο της κοινής στρατηγικής για την εφαρμογή της ΟΠΥ για την περίοδο 2010-2012, ομάδα εργασίας δραστηριοποιείται στον ορισμό των δεικτών της λειψυδρίας και των ξηρασιών. Χρειάζονται διάφοροι δείκτες για την αξιολόγηση της λειψυδρίας και των ξηρασιών, αντιστοίχως. Οι δείκτες λειψυδρίας ακολουθούν συχνά ένα μοντέλο με βάση την αντίληψη «πίεση – κατάσταση – απόκριση και συγκρίνουν την άντληση/χρήση νερού με την μακροπρόθεσμη διαθεσιμότητα. Οι κοινοί δείκτες για τις ξηρασίες βασίζονται σε μετεωρολογικές και υδρολογικές μεταβλητές όπως είναι οι βροχοπτώσεις, η παροχή των υδατορρευμάτων, η υγρασία του εδάφους, τα αποθέματα των ταμιευτήρων και τα επίπεδα των υπογείων υδάτων.

Επίσης, η Επιτροπή επεξεργάζεται[12] σειρά δεικτών ευπάθειας για τις υδρικές επιπτώσεις σειράς κλιματικών και κοινωνικοοικονομικών σεναρίων και προβαίνει στην απογραφή των δυνατών μεθόδων προσαρμογής και αξιολόγησης του αντίκτυπού τους, με ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα που αφορούν τη λειψυδρία και τις ξηρασίες.

Η Επιτροπή δρομολόγησε εκτίμηση των μέτρων φυσικής συγκράτησης των υδάτων και των ενδεχόμενων επιπτώσεών τους, δηλαδή των επιπτώσεών τους όσον αφορά την πρόληψη κρουσμάτων λειψυδρίας και ξηρασίας. Σε προσεχή ανακοίνωση της Επιτροπής θα θίγεται το θέμα των πολυάριθμων πλέον αιτημάτων μιας πράσινης υποδομής και κυρίως του ρόλου της όσον αφορά τη συγκράτηση των υδάτων και τον μετριασμό των συνεπειών των ακραίων φαινομένων. Μια πράσινη υποδομή συμβάλλει στη συγκράτηση των υδάτων στις λεκάνες απορροής ποταμού για μεγαλύτερες χρονικές περιόδους, επιτρέποντας στα οικοσυστήματα του εδάφους, των δασών, των λειμώνων και των υγροτόπων να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους όσον αφορά τη συγκράτηση και διάθεση του νερού.

Επιπλέον, σε συνεργασία με την Eurostat και το Κοινό Κέντρο Ερευνών, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) εγκαθιστά σταδιακά στην Ευρώπη την εφαρμογή των λογαριασμών ύδατος προκειμένου να ενθαρρυνθεί μια βιωσιμότερη προσέγγιση της διαχείρισης των υδάτινων πόρων. Οι λογαριασμοί αυτοί ποσοτικοποιούν τη διαθεσιμότητα και χρήση των υδάτων σε όλους τους τομείς, σε επίπεδο λεκάνης απορροής ποταμού, καθώς και σε μηνιαία βάση. Η προσέγγιση επιτρέπει τον εντοπισμό των σημείων μέγιστης πίεσης στα ύδατα και την ποσοτικοποίηση της υπερεκμετάλλευσης τους . Κατά τον τρόπο αυτό είναι δυνατός ο βέλτιστος προσδιορισμός των μέτρων αντιμετώπισης της μη βιώσιμης χρήσης των υδάτων. Τα πρώτα αποτελέσματα αναμένεται να είναι διαθέσιμα εντός του 2011.

Μέσα

Χρηματοδότηση

Τα ευρωπαϊκά ταμεία και οι κρατικές ενισχύσεις παρέχουν ολοένα και περισσότερες δυνατότητες αντιμετώπισης του προβλήματος της λειψυδρίας και των ξηρασιών. Σε ευρωπαϊκή κλίμακα, η διάθεση πόρων πρέπει να είναι συμβατή με τους στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», ιδίως όσον αφορά τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς και την αποδοτικότητα της χρήσης των πόρων.

Τον Οκτώβριο του 2010[13], η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση για την επανεξέταση του προϋπολογισμού της ΕΕ μετά το 2013. Όσον αφορά την πολιτική συνοχής , η Επιτροπή πρότεινε ένα νέο κύκλο προγραμματισμού και διαχείρισης, προκειμένου να εξασφαλίσει ότι η μελλοντική ενωσιακή χρηματοδότηση θα συνδέεται στενά με τους στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».

Στην ανακοίνωση της Επιτροπής «συμβολή της περιφερειακής πολιτικής στη βιώσιμη ανάπτυξη στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020»[14], οι διαχειριστικές αρχές ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν την χρηματοδότηση στο πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής για έργα πρόληψης των κινδύνων φυσικών καταστροφών τα οποία μπορούν να διαφυλάξουν τις οικοσυστημικές υπηρεσίες, όπως είναι η ποιότητα και η ποσότητα του νερού, και να δώσουν προτεραιότητα στις «πράσινες υποδομές», όπως είναι η αποκατάσταση πλημμυρών, και επιτρέπουν τη διαφύλαξη της διαθεσιμότητας καθαρού νερού. Επιπλέον, καλούνται να εξετάσουν ενδελεχώς την «ιεραρχία» του νερού και να δώσουν προτεραιότητα στα έργα που έχουν ως στόχο την εξοικονόμηση νερού και την ορθολογικότερη χρήση του.

Η πρόσφατη ανακοίνωση για την κατεύθυνση της μεταρρύθμισης της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) διευκρινίζει ότι στο μέλλον οι άμεσες πληρωμές πρέπει να περιλαμβάνουν μια υποχρεωτική πράσινη συνιστώσα υποστηρίζοντας τα περιβαλλοντικά μέτρα που ισχύουν για το σύνολο του εδάφους της ΕΕ. Τα μέτρα αυτά μπορούν να πάρουν τη μορφή απλών, γενικευμένων, μη συμβατικών και ετήσιων δράσεων που συνδέονται με την γεωργία (π.χ. μόνιμοι βοσκότοποι, φυτική κάλυψη, εναλλαγή καλλιεργειών και οικολογική αγρανάπαυση). Θα μπορούσαν να συμβάλουν στη βελτίωση των υδάτινων πόρων, δεδομένου ότι οι γεωργοί θα οφείλουν να δεσμευθούν ενεργά στην τήρηση γεωργικών πρακτικών που αναβαθμίζουν, μεταξύ άλλων, την ποιότητα του νερού και βελτιώνουν τη διαχείρισή του.

Τα κράτη μέλη σχεδιάζουν να διαθέσουν στη διαχείριση του νερού το 26,9% των πόρων που προέρχονται από τον διαγνωστικό έλεγχο της ΚΓΠ και το ευρωπαϊκό σχέδιο για την ανάκαμψη της οικονομίας (ΕΕRP). Από τους εν λόγω πόρους, για το υπόλοιπο της περιόδου προγραμματισμού, προβλέπονται στα διάφορα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης να διατεθούν 184 εκατ. ευρώ για την αποθήκευση νερού, 568 εκατ. ευρώ για τεχνολογίες εξοικονόμησης νερού και 119 εκατ. ευρώ για την αποκατάσταση υγροτόπων[15]. Τα προσεχή έτη, η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης θα παραμείνει ένα απαραίτητο εργαλείο βελτίωσης της μέριμνας για τους πολύτιμους υδάτινους πόρους της ΕΕ.

Σήμερα ακόμη, οι αιτήσεις ενίσχυσης από το Ταμείο Αλληλεγγύης της ΕΕ πρέπει να υποβάλλονται το αργότερο εντός 10 εβδομάδων από την εμφάνιση ζημίας που οφείλεται σε καταστροφή. Πλην όμως, στις περιπτώσεις καταστροφών με αργή εξέλιξη, είναι αντικειμενικά δύσκολο να υποβληθούν οι αιτήσεις στην Επιτροπή εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας. Σε ανακοίνωση σχετική με το μέλλον του Ταμείου Αλληλεγγύης της ΕΕ, η οποία θα δημοσιευθεί το πρώτο εξάμηνο του 2011, θα θίγεται επίσης το πρόβλημα των καταστροφών αργής εξέλιξης, όπως είναι οι ξηρασίες.

Στο πλαίσιο της πολιτικής της για δανειοδότηση του τομέα των υδάτων, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) δίνει έμφαση στην ορθολογική χρήση των πόρων και στη βελτιστοποίηση των λύσεων. Η σημερινή αντίληψη μιας αποδοτικής υδρικής διαχείρισης περιλαμβάνει την ορθολογική χρήση του νερού από τον καταναλωτή, την ορθολογική διανομή των υδάτινων πόρων από τους προμηθευτές υπηρεσιών μεταξύ των διαφόρων χρηστών, καθώς και την απόδοση των φυσικών συστημάτων. Στο διάστημα 2009/10, τα δάνεια που χορηγήθηκαν στον τομέα των υδάτων στην ΕΕ ανέρχονται σε 4,3/5,4 δισεκατ. ευρώ, επί συνολικού κόστους 14/13 δισεκατ. ευρώ των έργων, εκ των οποίων τα μισά ήταν αφιερωμένα στην υδροδότηση. Εγκρίθηκε δάνειο 100 εκατ. ευρώ για υδροδότηση στη Μαδρίτη, το οποίο προβλέπει επενδύσεις στην κατεργασία και τη διανομή του ανακυκλωμένου ύδατος.

Τιμολόγηση του νερού και χρηματοδότηση σε εθνικό επίπεδο

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που κοινοποιήθηκαν, η βελτίωση της διαχείρισης του νερού και η ορθολογικότερη χρήση του εν λόγω πόρου σε εθνική κλίμακα, χρηματοδοτήθηκαν από τους εθνικούς προϋπολογισμούς (BG, FR, EE, ES, LU, MT, PT, SK), από κοινοτικούς πόρους (CY, CZ, HU, MT, SK) και από ιδιωτικούς πόρους (IT, PT).

Σε πολλά κράτη μέλη θεσπίστηκε πρόσφατα τιμολόγηση του νερού (AT, BG, BE, EE, ES, NL, SE, UK) ή βρίσκονται στο στάδιο της κατάρτισης (CY, CZ, IE, RO, SK) ώστε να εξασφαλιστεί η κάλυψη του κόστους της παροχής υπηρεσιών υδροδότησης. Οι απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο απέδειξαν ότι η πρακτική της μέτρησης της κατανάλωσης του νερού διαδιδόταν σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό στα περισσότερα κράτη μέλη.

Επίσης, η Επιτροπή εγκαινίασε ένα εγχείρημα αξιολόγησης το οποίο περιλαμβάνει ανάλυση περιπτωσιακών μελετών σχετικά με τις πολιτικές τιμολόγησης του νερού στον γεωργικό τομέα σε επιλεγόμενες λεκάνες απορροής ποταμού. Από την αξιολόγηση αυτή θα καταρτιστούν συστάσεις όσον αφορά τις καλές πρακτικές.

Κατανομή του νερού

Στη συνέχεια του διαγνωστικού ελέγχου της ΚΓΠ, τα κράτη μέλη καλούνται να καθορίζουν, από το 2010, πρότυπα για τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις όσον αφορά την τήρηση των εθνικών διαδικασιών αδειοδότησης που ισχύουν σήμερα και που σχετίζονται με τη χρήση του νερού για αρδευτικούς σκοπούς. Το 2010, όλα τα κράτη μέλη, εξαιρέσει ενός, είχαν κοινοποιήσει τα εφαρμοστέα πρότυπα στις αρμόδιες για τη χρήση του νερού για αρδευτικούς σκοπούς αρχές, συνδέοντας τις πληρωμές με την αδειοδότηση. Η Επιτροπή παρακολουθεί προσεκτικά την εφαρμογή των κανόνων πολλαπλής συμμόρφωσης, ενώ θα μπορούσαν να επιχειρηθούν διορθώσεις σε περίπτωση μη ορθής εφαρμογής.

Οι εθνικές εκθέσεις αποκαλύπτουν επίσης ότι η χρήση διαδικασίας αδειοδότησης για τις αντλήσεις νερού είναι ευρέως διαδομένη πρακτική στην ΕΕ και ότι ορισμένα κράτη μέλη (MT, IE) βελτιώνουν τώρα τις υφιστάμενες διαδικασίες τους προκειμένου να τις ευθυγραμμίσουν με την οδηγία πλαίσιο περί υδάτων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ελβετία εφαρμόζουν περιορισμούς σε θέματα κατανάλωσης νερού ώστε να διαφυλαχθούν οι υδρόβιοι οργανισμοί και η οικολογική κατάσταση των υδατικών συστημάτων (AT, CY, CZ, ES, FR, HU, IT, NL, PT, RO, SK, SE, UK), πλην όμως η εφαρμογή τους σε ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθεί να είναι πλημμελής (BE, BG, EE, IE, LU, MT).

Τα περισσότερα κράτη μέλη (πλην των UK και ES· επίσης, του BE, το οποίο εισήγαγε τις οικολογικές επιταγές/ecocheques) δεν αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο δημιουργίας αγορών νερού για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας.

Η ιδέα της ιεράρχησης των επιλογών όσον αφορά την διαχείριση του νερού συνεκτιμάται στις διαδικασίες σχεδιασμού, όμως οι απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο υποδηλώνουν ότι θα είναι αναγκαίο να σχεδιαστούν και να κατασκευαστούν νέοι ταμιευτήρες ή δίκτυα διανομής νερού (BG, CZ, EE, FR, IE, PT, RO, SK, SE), καθώς και εγκαταστάσεις αφαλάτωσης (CY, UK).

Ευκαιρίες έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης

Οι συστάσεις και τα έγγραφα προσανατολισμού που στηρίζονται στις διαθέσιμες γνώσεις όσον αφορά τις ξηρασίες δημοσιεύθηκαν στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου XEROCHORE. Δημιουργήθηκε πλατφόρμα ανταλλαγής πληροφοριών για τα προβλήματα ξηρασίας. Τη διαχείρισή της έχει αναλάβει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ξηρασίας, το οποίο εξασφαλίζει επίσης και την ανάπτυξή του[16]. Εξάλλου εγκαινιάστηκαν νέα έργα στο πλαίσιο του 7ου προγράμματος πλαισίου (ΠΠ7) ιδίως δε τα έργα «βελτιωμένο σύστημα έγκαιρου συναγερμού για τη βελτίωση της προετοιμασίας και προσαρμογής στην ξηρασία στην Αφρική» (DEWFORA) (Improved drought early warning and forecasting to strengthen preparedness and adaptation to droughts in Africa), και «αειφόρος χρήση του νερού άρδευσης στην περιοχή της Μεσογείου», (SIRRIMED Sustainable use of irrigation water in the Mediterranean region). Επιπλέον, δρομολογήθηκε το 2011 πρόσκληση υποβολής προτάσεων με τίτλο «Ευπάθεια και αυξημένοι κίνδυνοι ξηρασίας στην Ευρώπη».

Τα αποτελέσματα των έργων που υλοποιήθηκαν υπό το 6ο Πρόγραμμα Πλαίσιο στον τομέα της λειψυδρίας και των ξηρασιών (έργα WATCH[17] και CIRCE[18]) θα είναι διαθέσιμα πριν τα τέλη του 2011.

Σε εθνική κλίμακα αναφέρθηκαν ερευνητικές εργασίες σχετικές με την προσαρμογή στην αλλαγή του κλίματος (BE, AT, CZ, ES, UK) και την αειφόρο διαχείριση των υδάτων (BE, BG, CH, CY, ES, HU, LU, MT, RO, NL).

Κατάρτιση και ευαισθητοποίηση

Πολλά κράτη μέλη επισημαίνουν τη δρομολόγηση νέων προγραμμάτων κατάρτισης καθώς και εκστρατείες ευαισθητοποίησης, ανεξαρτήτως του αν έχουν προβλεφθεί (CH, ES, SE, SK) ή όχι (AT, EE, FR, IE, IT, MT, PT, UK, NL, RO) φαινόμενα λειψυδρίας για τα έτη 2010 και 2011.

Στην προοπτική της επανεξέτασης της πολιτικής της σχετικής με τη λειψυδρία και τις ξηρασίες, η Επιτροπή θα εξετάσει και περαιτέρω δυνατότητες ευαισθητοποίησης και κατάρτισης.

Συμπεράσματα

Η αποδοτική χρήση του νερού και η αποδοτική διαχείριση των φυσικών υδάτινων πόρων σε έναν κόσμο όπου οι πόροι αυτοί υπόκεινται σε σημαντικές πιέσεις σημαίνει μέριμνα ώστε οι εν λόγω φυσικοί υδάτινοι πόροι να είναι διαθέσιμοι και σε βάθος χρόνου, τόσο σε ποιότητα όσο και σε ποσότητα, ούτως ώστε να καλύψουν τις ανάγκες του ανθρώπου, της φύσης και της οικονομίας, χάρη σε μια ολοκληρωμένη διαχείριση.

Η παρούσα έκθεση εστιάζεται στα θεμέλια της μελλοντικής πολιτικής στον τομέα της λειψυδρίας και των ξηρασιών, στον καλύτερο σχεδιασμό και στην κατάλληλη εφαρμογή μέσων που αποτελούν καίρια στοιχεία της εφαρμογής μιας αποδοτικής – από πλευράς διαχείρισης νερού – οικονομίας ανταποκρινόμενης στο ζητούμενο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020».

Το επόμενο ορόσημο της πολιτικής στον τομέα της λειψυδρίας και των ξηρασιών είναι η επανεξέταση, της οποίας τα αποτελέσματα θα δημοσιευθούν το 2012, κατά το Έτος των Υδάτων, στο πλαίσιο του προγράμματος διαφύλαξης των ευρωπαϊκών υδάτων.

Η Επιτροπή θα αξιοποιήσει τους προσεχείς μήνες προκειμένου να συμπληρώσει τις γνώσεις, να καλύψει τα κενά και να προβεί σε ανάλυση επιπτώσεων υπό το πρίσμα της επανεξέτασης. Οι εργασίες θα στηριχθούν στα αποτελέσματα της αξιολόγησης των σχεδίων δράσης και των πολυετών προγραμμάτων εργασίας, στη μοντελοποίηση της ευπάθειας των υδάτων έναντι των ανθρωπογενών πιέσεων, στην ανάλυση του κόστους και των οφελών από τη λήψη των μέτρων φυσικής συγκράτησης των υδάτων, στις συμβολές του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ) και της Eurostat, καθώς και στην προσεχή ανακοίνωση σχετικά με χάρτη πορείας προς μια αποτελεσματική – όσον αφορά την διαχείριση των πόρων – οικονομία.

[1] COM(2007) 414 τελικό της 18.7.2007.

[2] 13888/07, 15 Οκτωβρίου 2007, ENV 515, DEVGEN 182, AGRI 325.

[3] COM (2011)21 της 26ης Ιανουαρίου 2011.

[4] COM(2008) 875 τελικό, της 19/12/2008.

[5] COM(2010) 228 τελικό, της 18/5/2010.

[6] 21 χώρες (AT, BE, BG, CH, CY, CZ, DK, EE, ES, FR, HU, IE, IT, LU, MT, NL, PT, RO, SE, SK και UK) απάντησαν στο ερωτηματολόγιο για την ετήσια έκθεση (απεστάλη στα 27 κράτη μέλη καθώς και στη Νορβηγία και την Ελβετία).

[7] http://www.eea.europa.eu/soer/europe/water-resources-quantity-and-flows

[8] Οδηγία 2000/60/ΕΚ, ΕΕ L 327 της 22.12.2000, σ. 1.

[9] Οδηγία 2002/91/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων.

[10] COM(2010) 672 τελικό, 18/11/2010.

[11] http://ec.europa.eu/environment/water/quantity/scarcity_en.htm

[12] www.climwatadapt.eu

[13] COM(2010) 704 τελικό, της 19.10.2010.

[14] COM (2011) 17 τελικό, της 26ης Ιανουαρίου 2011.

[15] Δελτίο της Επιτροπής: Ανασκόπηση του διαγνωστικού ελέγχου της ΚΓΠ και του ευρωπαϊκού σχεδίου για την ανάκαμψη της οικονομίας.

[16] http://www.geo.uio.no/edc/

[17] www.eu-watch.org/

[18] www.circeproject.eu/