Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με το "Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής: Η σχέση μεταξύ της διασφάλισης της εσωτερικής ασφάλειας και της τήρησης των διεθνών υποχρεώσεων και πράξεων περί προστασίας"

(COM(2001) 743 τελικό)

(2002/C 149/09)

Στις 21 Ιανουαρίου 2002, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με το ανωτέρω έγγραφο.

Το τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του με βάση την έκθεση του εισηγητή κ. Retureau στις 10 Απριλίου 2002.

Κατά την 390ή σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 24ης Απριλίου 2002), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 93 ψήφους υπέρ και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το έγγραφο εργασίας της Επιτροπής αποσκοπεί στην αναζήτηση πολιτικών, νομικών και πρακτικών λύσεων όσον αφορά την εσωτερική ασφάλεια, δηλαδή την προστασία των ευρωπαϊκών κοινωνιών απέναντι στην παρουσία και τις δραστηριότητες τρομοκρατικών ομάδων και των μελών τους στο έδαφος της Ένωσης, ως επακόλουθο του 29ου Συμπεράσματος της έκτακτης συνεδρίασης του Συμβουλίου Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων της 20ής Σεπτεμβρίου 2001, την επαύριο της τρομερής τρομοκρατικής ενέργειας που διαπράχθηκε στη Νέα Υόρκη στις 11 Σεπτεμβρίου 2001.

1.2. Το Συμβούλιο καλούσε την Επιτροπή "να εξετάσει επειγόντως τη σχέση μεταξύ της διασφάλισης της εσωτερικής ασφάλειας και της τήρησης των διεθνών υποχρεώσεων και πράξεων περί προστασίας".

1.3. Το έγγραφο αυτό αφορά πράξεις για την προστασία των ατόμων που ζητούν άσυλο, ή στα οποία απονέμεται το καθεστώς του πρόσφυγα ή ένα άλλο προστατευτικό καθεστώς σε ένα από τα κράτη μέλη. Στην πραγματικότητα, η Επιτροπή εξετάζει την προστασία που παρέχει όχι μόνο η Σύμβαση της Γενεύης και το Πρωτόκολλό της (που έχουν κυρωθεί από όλα τα κράτη μέλη), αλλά και άλλες διεθνείς ή περιφερειακές πράξεις, οι οποίες προσφέρουν διεθνή προστασία σε ορισμένα πρόσωπα που αναγκάζονται, για λόγους ασφάλειας, να εγκαταλείψουν τη χώρα καταγωγής ή διαμονής τους και να ζητήσουν την προστασία ενός κράτους μέλους της Ένωσης.

1.4. Στο έγγραφο εξετάζονται καταρχάς οι νομικές δυνατότητες που προσφέρουν οι εν λόγω πράξεις για τον αποκλεισμό της παροχής προστασίας σε πρόσωπα που δεν την αξίζουν, ιδιαιτέρως σε όσα συμμετέχουν σε τρομοκρατικές ενέργειες ή άλλες εγκληματικές δραστηριότητες (κεφάλαιο I). Στη συνέχεια εξετάζονται οι νομικές συνέπειες των περιπτώσεων αποκλεισμού ορισμένων προσώπων από ένα καθεστώς διεθνούς προστασίας (κεφάλαιο II). Κατόπιν, το έγγραφο πραγματεύεται τα νομικά ή διοικητικά μέτρα που είναι δεκτικά εναρμόνισης μεταξύ των κρατών μελών, καθώς και τη διοικητική συνεργασία και την εφαρμογή της ανοικτής μεθόδου συντονισμού (κεφάλαιο III). Τέλος, αναλύονται οι διατάξεις που αφορούν την "εσωτερική ασφάλεια", οι οποίες περιλαμβάνονται στην ισχύουσα κοινοτική νομοθεσία και στην υπό εκπόνηση νομοθεσία για το άσυλο και τη μετανάστευση (κεφάλαιο IV).

1.5. Όπως υπογραμμίζει η Επιτροπή, το έγγραφο εδράζεται σε δύο βασικές παραδοχές:

- οι καλόπιστοι πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο δεν πρέπει να καταστούν θύματα των πρόσφατων γεγονότων,

- οι τρομοκράτες και τα άτομα που τους υποστηρίζουν οικονομικά ή με άλλο τρόπο δεν πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να εισέρχονται στο έδαφος των κρατών μελών.

1.6. Το άσυλο παρουσιάζεται ως ένας "πιθανός δίαυλος" διείσδυσης της τρομοκρατίας, μολονότι η διαπίστωση αυτή αμβλύνεται αμέσως επειδή αναγνωρίζεται ότι ο δίαυλος αυτός είναι απίθανο να χρησιμοποιηθεί, καθώς οι τρομοκράτες διαθέτουν πιο αδιαφανή παράνομα κυκλώματα εισόδου στο έδαφος της Ένωσης, κατά το παράδειγμα των δραστών εγκληματικών πράξεων ή άλλων παράνομων ενεργειών. Η Επιτροπή συντάσσεται με τη θέση της Ύπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR), η οποία υποστηρίζει ότι η ενδεδειγμένη προσέγγιση δεν έγκειται στη θέσπιση νέων ή εξαιρετικών διατάξεων, αλλά στην εφαρμογή, εφόσον συντρέχει λόγος, ορισμένων διατάξεων αποκλεισμού που περιλαμβάνονται ήδη στο άρθρο 1 (ΣΤ) της Σύμβασης για το καθεστώς του πρόσφυγα.

1.7. Τα κριτήρια αποκλεισμού και η εφαρμογή τους στην τρομοκρατία

1.7.1. Δεν υφίσταται διεθνής ορισμός της τρομοκρατίας στις διάφορες παγκόσμιες ή ευρωπαϊκές θεσπίσματα που ισχύουν στα κράτη μέλη. Ο χαρακτηρισμός ενός εγκλήματος από τα δικαστήρια γίνεται κατά περίπτωση ανάλογα με τις περιστάσεις της υπόθεσης. Το άρθρο 1 (ΣΤ) της Συνθήκης δεν το θεωρεί ως κριτήριο, αλλά, σύμφωνα με την Επιτροπή, η περίπτωση αυτή μπορεί να καλύπτεται από την ερμηνεία μιας ή περισσότερων από τις τρεις κατηγορίες γενικών κριτηρίων που περιλαμβάνονται στη Σύμβαση για τους πρόσφυγες τα οποία μπορεί να τύχουν επίκλησης για την μη παραχώρηση του ευεργετήματος της παροχής ασύλου (με εξαίρεση τη δεύτερη κατηγορία, επειδή το έγκλημα της τρομοκρατίας είναι εκ φύσεως πολιτικό αδίκημα ή με σκοπούς πολιτικούς ή ιδεολογικούς):

- έγκλημα κατά της ειρήνης, έγκλημα πολέμου, έγκλημα εναντίον της ανθρωπότητας, όπως ορίζονται στις σχετικές διεθνείς πράξεις,

- σοβαρό έγκλημα μη πολιτικής φύσεως το οποίο διαπράχθηκε εκτός της χώρας όπου ζητείται άσυλο προτού το άτομο γίνει δεκτό στην εν λόγω χώρα ως πρόσφυγας,

- ενοχή για πράξεις αντίθετες προς τους σκοπούς και τις αρχές των Ηνωμένων Εθνών(1).

1.7.2. Η τρομοκρατία, σύμφωνα με τη νομολογία και τα διάφορα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης και του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, τα οποία επικαλείται η Επιτροπή, συνιστά σαφώς κριτήριο αποκλεισμού βάσει του πρώτου εδαφίου του άρθρου 1 (ΣΤ), και, όσον αφορά το τρίτο εδάφιο, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, ιδίως στο Ψήφισμα 1373 της 28ης Σεπτεμβρίου 2001, διακήρυξε ότι "οι τρομοκρατικές πράξεις, μέθοδοι και πρακτικές αντιβαίνουν στους σκοπούς και τις αρχές των Ηνωμένων Εθνών" και ότι "η ενσυνείδητη χρηματοδότηση, ο σχεδιασμός και η εξώθηση σε τρομοκρατικές πράξεις αντιβαίνουν ομοίως στους σκοπούς και τις αρχές των Ηνωμένων Εθνών".

1.7.2.1. Αυτές οι τρομοκρατικές πράξεις συνίστανται ιδίως, σύμφωνα με τα εθνικά δικαστήρια, σε αεροπειρατείες, σε καταλήψεις οχημάτων, σε κράτηση ομήρων, σε βομβιστικές επιθέσεις, κ.λπ.

1.7.3. Η Επιτροπή προσθέτει ότι το γεγονός και μόνον ότι κάποιος ανήκει σε τρομοκρατική ομάδα ενδέχεται σε ορισμένες περιπτώσεις να ισοδυναμεί με προσωπική και ενσυνείδητη συμμετοχή ή με ισοδύναμη προς συνενοχή συναίνεση, μολονότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι περιστάσεις κάθε περίπτωσης και το πραγματικό επίπεδο ανάμειξης.

1.7.4. Από την άποψη της Επιτροπής συνάγεται ότι η τρομοκρατία μπορεί να αποτελεί λόγο άρνησης ή ανάκλησης του καθεστώτος του πρόσφυγα ή άλλου καθεστώτος προστασίας.

2. Παρατηρήσεις της ΟΚΕ

2.1. Η ΟΚΕ υποστηρίζει ανεπιφύλακτα τη χάραξη μιας ολοκληρωμένης και συντονισμένης στρατηγικής καταπολέμησης της τρομοκρατίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και την προσέγγιση όσον αφορά τον χαρακτηρισμό και τις κυρώσεις για το έγκλημα της τρομοκρατίας. Η Ένωση έχει πλήρες δικαίωμα να προστατεύει τα άτομα που κατοικούν ή διέρχονται το έδαφός της, καθώς και τα δημόσια και ιδιωτικά αγαθά έναντι κάθε τρομοκρατικής επίθεσης, όπως και να εμποδίζει ομάδες ή άτομα να σχεδιάζουν, να οργανώνουν ή να χρηματοδοτούν τέτοιες επιθέσεις.

2.2. Τα αίτια της τρομοκρατίας, τόσο στο έδαφος στης Ένωσης όσο και σε τρίτες χώρες, είναι πολύπλοκα και συχνά αποτελούν συνέπεια πολιτικών και ηθικών κρίσεων, ιδεολογικών κινήτρων πολιτικής και θρησκευτικής φύσεως, εθνικιστικών διεκδικήσεων, κ.λπ. Κατά συνέπεια, οι απαντήσεις πρέπει να είναι κατά το δυνατόν προληπτικές και προσαρμοσμένες στα γενεσιουργά αίτια· μπορεί να απαιτείται διαφορετική αντιμετώπιση, όπως η αναζήτηση ειρηνικών λύσεων σε συγκρούσεις, η ποινική καταστολή, μέτρα οικονομικής και κοινωνικής φύσεως. Η Ευρώπη πρέπει, επί του προκειμένου, να επεξεργασθεί ανάλογες απαντήσεις, σε συνάρτηση με τα αίτια και τη φύση των απειλών.

2.3. Παρά ταύτα, η ΟΚΕ διερωτάται εάν είναι πράγματι χρήσιμη η στοχοθέτηση της πολιτικής ασύλου βάσει της στρατηγικής καταπολέμησης της τρομοκρατίας και εκφράζει τον φόβο μήπως τούτο οδηγήσει σε περιοριστικά μέτρα αντίθετα με τη Σύμβαση για τους πρόσφυγες ή σε περιορισμούς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αν και, παραδέχεται ότι οι παράγραφοι α και γ του άρθρου 1 (ΣΤ) μπορούν να αποτελέσουν ενδεχομένως μια αποδεκτή νομική βάση για την εξαίρεση από το καθεστώς του πρόσφυγα ή άλλο καθεστώς προστασίας, εάν αποδειχθεί ότι η παρεχόμενη προστασία χρησιμοποιήθηκε πράγματι για τη διάπραξη τρομοκρατικών ενεργειών.

2.4. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει ιδίως τη γνωμοδότηση που εξέδωσε(2) σχετικά με την πρόταση οδηγίας για τις ελάχιστες προδιαγραφές για τη χορήγηση ή την ανάκληση του καθεστώτος του πρόσφυγα και τις κατ' αρχήν θέσεις που υιοθέτησε στην περίπτωση αυτή.

2.5. Η ΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι δεν πρέπει να τεθεί υπό αμφισβήτηση το δικαίωμα κάθε ατόμου να επικαλείται την αξίωση παροχής ασύλου και πρέπει να τηρείται αυστηρά η αρχή της μη απέλασης των αιτούντων άσυλο, ακόμη και σε περιπτώσεις κρίσεων ή κινδύνων για την ειρήνη και την ασφάλεια που απαιτούν αυξημένη επαγρύπνηση εκ μέρους των αρχών.

2.6. Όπως έχει υπογραμμίσει η ίδια η Επιτροπή, η αίτηση ασύλου δεν αποτελεί μια συνηθισμένη οδό διείσδυσης των τρομοκρατών σε μια επικράτεια και το καθεστώς του πρόσφυγα δεν συνιστά την πιο ενδεδειγμένη κάλυψη για να επιδοθεί κάποιος σε τρομοκρατικές δραστηριότητες, μολονότι μια τέτοια υπόθεση δεν μπορεί να αποκλεισθεί κατηγορηματικά a priori.

2.7. Εξάλλου, η απουσία διεθνούς ή κοινού ορισμού του εγκλήματος της τρομοκρατίας προκαλεί προβλήματα. Δεν πρέπει να υποτιμάται ο κίνδυνος της υπέρ το δέον διασταλτικής ερμηνείας των παραγόντων αποκλεισμού και της υπερβολικά αυστηρής εφαρμογής τους σε περιπτώσεις που δεν αφορούν άμεσα την προετοιμασία και τη διάπραξη εγκληματικών πράξεων, οι οποίες χαρακτηρίζονται γενικά ως τρομοκρατικές από τους νόμους και τα δικαστήρια των κρατών μελών.

2.8. Τα διεθνή και περιφερειακά πρότυπα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να αποτελούν μόνιμα στοιχεία αναφοράς για την ερμηνεία και την εφαρμογή της Σύμβασης και του Πρωτοκόλλου για την προστασία των προσφύγων. Μεταξύ των περιφερειακών προτύπων μπορούν να αναφερθούν μεταξύ άλλων η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων και ακόμη, όσον αφορά το δικαίωμα ασύλου, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων που διακηρύχθηκε στη Νίκαια, ο οποίος πραγματεύεται ρητώς το εν λόγω θέμα.

2.9. Πιο συγκεκριμένα, τα δικαιώματα που αφορούν την υπεράσπιση και τη δίκαιη δίκη δεν μπορούν να ανασταλούν λόγω υποψίας ή κατηγορίας για τρομοκρατικές πράξεις. Η θεμιτή καταπολέμηση της τρομοκρατίας δεν μπορεί να συνιστά επιχείρημα για την άμβλυνση των εγγυήσεων και της προστασίας ή για το μη σεβασμό της αρχής της μη απέλασης.

2.10. Η ΟΚΕ εφιστά ομοίως την προσοχή στην ευρεία χρήση της έννοιας της τρομοκρατίας που γίνεται σε πολλές χώρες, όπου χαρακτηρίζονται ως τρομοκράτες εσωτερικοί πολιτικοί αντίπαλοι ή εξόριστα πολιτικά πρόσωπα. Είναι σκόπιμο λοιπόν να εξετάζονται οι πραγματικές περιστάσεις κάθε περίπτωσης και να πραγματοποιείται αντικειμενική έρευνα, η οποία να τεκμηριώνεται με συγκεκριμένες αποδείξεις, ενώ πρέπει να αποφεύγεται η ευρεία ερμηνεία ορισμένων διατάξεων ή η κατ' αναλογία επέκταση της έννοιας για τον χαρακτηρισμό ορισμένων πράξεων ως τρομοκρατικών ή εξομοιούμενων με τρομοκρατικές η οποία μπορεί να οδηγήσει στην ενοχοποίηση ενός ατόμου που ζητά ή απολαύει προστασίας.

2.11. Επομένως, η ΟΚΕ εκφράζει τις ανησυχίες της για τις διαφορές που υφίστανται μεταξύ της αξίας των αποδείξεων σε ποινικές υποθέσεις και εκείνου που απαιτείται για τον αποκλεισμό ή την αφαίρεση του προστατευτικού καθεστώτος: αρκούν "σοβαροί λόγοι να πιστεύεται" ότι το άτομο επιδιδόταν σε κάποια από τις πράξεις που χαρακτηρίζονται ως τρομοκρατικές ή ως πράξεις συνενοχής σε τρομοκρατικές ενέργειες, συμπεριλαμβανομένης της "υποκίνησης", χωρίς να πρέπει να αποδειχθεί αναγκαστικά ότι το άτομο διέπραξε την εν λόγω ενέργεια (1.4.4). Η ΟΚΕ ζητεί η τέλεση μιας πράξης να τεκμηριώνεται με αποδείξεις ή, τουλάχιστον, κατόπιν αρκούντως εμπεριστατωμένης έρευνας, να υπάρχουν σοβαρά, συγκλίνοντα στοιχεία, για την ανάμειξη σε δραστηριότητα που αποσκοπεί να προκαλέσει ή προκαλεί βλάβη σε πρόσωπα και αγαθά με σκοπό την άσκηση τρομοκρατίας. Δεν αρκούν απλές υποψίες.

2.12. Εξάλλου, εάν αποφασισθεί η άρνηση παροχής προστασίας βάσει της Σύμβασης ή κάποιας άλλης μορφής διεθνούς προστασίας, αυτό δεν πρέπει να οδηγεί αναγκαστικά στην απέλαση προς τη χώρα καταγωγής ή προς τρίτη χώρα, ιδιαιτέρως προς μια χώρα όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι στον ίδιο βαθμό εγγυημένα όπως στο ευρωπαϊκό έδαφος. Η ίδια αρχή επιβάλλεται να ισχύει και στην περίπτωση της διαδικασίας έκδοσης. Ωστόσο, το έγγραφο είναι εν προκειμένω αρκετά ασαφές και πρέπει να αποσαφηνισθεί. Αυτή η διαδικασία άρνησης (της παροχής προστασίας) δεν πρέπει να αφορά αυτόματα τους οικείους και τα μέλη της οικογένειας, εκτός εάν αποδειχθεί η ανάμειξή τους σε τρομοκρατική δραστηριότητα.

2.13. Επιπλέον, η ΟΚΕ ανησυχεί έντονα μήπως υπάρξει ή, τουλάχιστον να υπονοηθεί, μέσω των εγγράφων εργασίας για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, συσχετισμός μεταξύ των αιτούντων άσυλο ή διεθνή προστασία και των ενόχων για εγκλήματα τρομοκρατίας ή, σε άλλον τομέα, μεταξύ των εργαζόμενων μεταναστών και της τρομοκρατίας.

2.14. Η τρομοκρατία δεν θεωρείται, από το έγγραφο, ως "έγκλημα κατά της ειρήνης". Παρά ταύτα, η ΟΚΕ θεωρεί ότι πολεμικές ενέργειες που διαπράττονται εν καιρώ ειρήνης με σκοπό να προκαλέσουν εσωτερικές ένοπλες συγκρούσεις, στρατιωτικό πραξικόπημα ή δικτατορία ή να οξύνουν τη διένεξη μεταξύ χωρών για να προκληθεί μια στρατιωτική κλιμάκωση μπορούν να χαρακτηρισθούν ως εγκλήματα κατά της ειρήνης.

2.15. Αντίθετα, ο χαρακτηρισμός ορισμένων πράξεων εν καιρώ πολέμου "ως τρομοκρατικών ενεργειών" πρέπει να πραγματοποιείται με τη μεγαλύτερη δυνατή προσοχή. Στην πραγματικότητα, η δράση απελευθερωτικών κινημάτων, ιδιαιτέρως όσων είναι αναγνωρισμένα από τα Ηνωμένα Έθνη, ή οι πράξεις αντίστασης σε ένοπλη επέμβαση εξωτερικής προέλευσης, εξαιρουμένων των επεμβάσεων που έχουν αποφασισθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, ή οι πολεμικές ενέργειες αντίπαλων ομάδων σε περίπτωση εμφυλίου πολέμου, χαρακτηρίζονται γενικά ως "τρομοκρατικές" από την αντίπαλη πλευρά ενώ θεωρούνται θεμιτές πράξεις από την άλλη πλευρά. Πρέπει λοιπόν να εξετάζεται η φύση του πολιτικού καθεστώτος, τα αίτια της σύγκρουσης, ο πιθανώς θεμιτός χαρακτήρας των χρησιμοποιούμενων μέσων, για παράδειγμα εναντίον ενός αυταρχικού, δικτατορικού καθεστώτος ή μιας παράνομης ένοπλης επέμβασης, για να καθορίζονται σε κάθε περίπτωση επί μιας αντικειμενικής βάσης οι πράξεις που μπορούν ενδεχομένως να χαρακτηρισθούν ως "τρομοκρατικές", ως εγκλήματα πολέμου, ως εγκλήματα κατά της ειρήνης ή ως αντίθετα στους σκοπούς και τους στόχους των Ηνωμένων Εθνών.

2.16. Εξάλλου, ο χαρακτηρισμός ορισμένων τρομοκρατικών ενεργειών ως εγκλημάτων πολέμου υπονοεί ότι πρόκειται για σοβαρές πράξεις που τελούνται σε πλαίσιο σχετικά γενικευμένης ένοπλης αντιδικίας ή αρκετά έντονων ή σημαντικών ένοπλων επιχειρήσεων, οι οποίες είναι μακράς διάρκειας και ενεργούνται από ένοπλες, ανταρτικές ή παραστρατιωτικές ομάδες κατά του άμαχου πληθυσμού ή των δημοκρατικά ορισμένων αρχών.

2.17. Τέλος, η ΟΚΕ πιστεύει ότι το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών υιοθετήθηκε σε μια περίοδο έντονης διεθνούς φόρτισης και, επειδή θεωρεί το έγκλημα της τρομοκρατίας αντίθετο με τους σκοπούς και τους στόχους των Ηνωμένων Εθνών, θα πρέπει κατά τη γνώμη της και το ίδιο να ερμηνευθεί όπως υποδεικνύεται για το άρθρο 1 (ΣΤ) της Σύμβασης, λαμβάνοντας υπόψη τις συμβάσεις και τις εθιμικές αρχές σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Επίσης, οι πράξεις που εξετάζονται στο σημείο αυτό δεν είναι σκόπιμο να αποτελέσουν αντικείμενο διασταλτικών ερμηνειών ή κατ' αναλογία γενικεύσεων ώστε να χαρακτηρισθούν ως τρομοκρατικές και, κατά συνέπεια, ως αντίθετες με τους σκοπούς και τους στόχους των Ηνωμένων Εθνών.

2.18. Όσον αφορά τα διεθνή εγκλήματα (εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας - ή προσβολής της ανθρώπινης φύσης, όπως αναφέρεται στη Διαμερικανική Σύμβαση -, γενοκτονίες), τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν το ενδεχόμενο υιοθέτησης μέσων ώστε να αποκτήσουν αρμοδιότητες διεθνούς δικαιοδοσίας προκειμένου να τα καταπολεμήσουν αποτελεσματικότερα. Οι ένοχοι τέτοιων πράξεων δεν θα επιχειρούν να ζητούν οποιαδήποτε προστασία από ένα κράτος μέλος, εάν θα κινδυνεύουν να δικασθούν για ενέργειες που διέπραξαν σε τρίτη χώρα.

2.19. Η ΟΚΕ διερωτάται μήπως αρμόζει περισσότερο να "παγώνουν" οι αιτήσεις ή το καθεστώς προστασίας αντί να υιοθετηθεί (1.4.2) η πρόταση να κρίνονται μη παραδεκτές οι αιτήσεις προσώπων για τα οποία έχει υποβληθεί αίτηση έκδοσης ή έχει απαγγελθεί κατηγορία από διεθνές ποινικό δικαστήριο συνεπεία απόφασης ή σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών. Όταν η αίτηση προέρχεται από ποινικό δικαστήριο της χώρας του αιτούντος ή άλλης χώρας "ένεκα σοβαρών αδικημάτων", είναι σκόπιμο να πραγματοποιούνται σοβαρές επαληθεύσεις για την πραγματική φύση των αδικημάτων και να ελέγχεται εάν πρόκειται πράγματι για έγκλημα σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά ποινικά δίκαια και όχι μόνο σύμφωνα με τη νομοθεσία της χώρας που ζητεί την έκδοση, στην οποία μπορεί να χαρακτηρίζονται ως "εγκλήματα" οι δημόσιες πολιτικές διαδηλώσεις, η έκφραση "ανατρεπτικών" ιδεών, κ.λπ. Άπαξ και ληφθεί η απόφαση του δικαστηρίου, εάν ο αιτών αθωωθεί, η αίτηση ασύλου μπορεί να εξετασθεί από το σημείο όπου είχε "παγώσει" ή το καθεστώς προστασίας να αποκτήσει εκ νέου πλήρη ισχύ. Αντιθέτως, το μη παραδεκτό ή η αναστολή μπορεί να εφαρμοσθεί σε περίπτωση που το ποινικό δικαστήριο αποφανθεί οριστικά υπέρ της ενοχής για σοβαρό αδίκημα ή για τρομοκρατική δραστηριότητα που δικαιολογεί την απαγόρευση παροχής ή την αναστολή κάποιου καθεστώτος προστασίας.

2.20. Στο πλαίσιο της ενδεχόμενης απέλασης ή της έκδοσης πρέπει να ληφθεί υπόψη η τύχη που αναμένει τον αιτούντα ή το άτομο του οποίου ανακλήθηκε το δικαίωμα προστασίας στη χώρα όπου θα επαναπροωθηθεί ή θα εκδοθεί. Όταν υπάρχουν βάσιμοι φόβοι για θανατική ποινή, βασανιστήρια ή άλλη απάνθρωπη ή μειωτική μεταχείριση θα πρέπει να υπάρχει σαφής αντίθεση στην επαναπροώθηση ή την έκδοση κάθε προσώπου, ακόμη και αν οι πράξεις του δικαιολογούν την άρνηση ή την ανάκληση του καθεστώτος προστασίας.

2.21. Όσον αφορά τους "παράγοντες έλξεως" που θα αποτελούσε η απονομή, σε ορισμένες χώρες, οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων στα πρόσωπα που αποκλείονται από το προστατευτικό καθεστώς αλλά δεν είναι εκδοτέα, η ΟΚΕ θεωρεί ότι δεν πρέπει να υπάρχει ευθυγράμμιση με τις χώρες που δεν απονέμουν ούτε τα πλέον στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Τα θεμελιώδη δικαιώματα οικονομικής και κοινωνικής φύσεως που επιβάλλεται, σε αναφορά ιδίως με τον Χάρτη της Νίκαιας και τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, να τους απονέμονται οφείλουν να είναι ισοδύναμα σε όλα τα κράτη μέλη για να επιτρέπεται στα πρόσωπα αυτά να προνοούν νομίμως για τις βασικές τους ανάγκες καθώς και, ενδεχομένως, σε εκείνες της οικογένειάς τους. Χρειάζεται όλα τα κράτη μέλη να συμφωνήσουν σχετικά.

2.22. Όσον αφορά τη σύσταση εξειδικευμένων μονάδων αποκλεισμού και λαμβανομένου υπόψη του πολύ μικρού αριθμού περιπτώσεων που ενδέχεται να παρουσιασθούν, η ΟΚΕ διερωτάται μήπως, σε περίπτωση σοβαρής αμφιβολίας, ενδείκνυται περισσότερο να ζητείται σε ατομική βάση η συνδρομή φορέων ή αρχών εξειδικευμένων στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας ή στο ποινικό δίκαιο για την υποστήριξη των υπηρεσιών που έχουν αναλάβει την εξέταση των αιτήσεων. Η μόνιμη σύσταση εξειδικευμένων μονάδων αποκλεισμού, λαμβανομένου υπόψη του περιορισμένου αριθμού πιθανών περιπτώσεων, εγκυμονεί τον κίνδυνο υπερβολικής καταφυγής σε αυτές τις μονάδες για τον απλό λόγο ότι υπάρχουν και, συνεπώς, του καταχρηστικού πολλαπλασιασμού των απορρίψεων.

2.23. Η προσφυγή στις ειδικές κατευθυντήριες γραμμές εσωτερικής χρήσης ορισμένων κρατών σχετικά με τον αποκλεισμό από τις διατάξεις της Σύμβασης με σκοπό να εξαχθούν οι "βέλτιστες πρακτικές" εγκυμονεί ενδεχομένως τον κίνδυνο παρόμοιων παρεκκλίσεων, στοιχείο που καθιστά αναγκαία την εξέτασή τους προκειμένου να αποφεύγονται οι υπέρ του δέοντος διαφορετικές, ή ακόμη και αντικρουόμενες, πρακτικές κατά την ερμηνεία σχετικά με τις ρήτρες αποκλεισμού από τη Σύμβαση. Οι ονομαστικοί "ευρωπαϊκοί" κατάλογοι αποκλεισμού, που προτείνονται βάσει του μηχανισμού ανταλλαγής πληροφοριών (1.5.3) περικλείουν επίσης τον κίνδυνο καταχρηστικού αποκλεισμού, εάν τα κριτήρια δεν είναι ενιαία ή εάν οι κατάλογοι δεν ενημερώνονται δεόντως, για παράδειγμα στην περίπτωση προσώπου που έχει εκδοθεί και έχει εν τω μεταξύ αθωωθεί για σοβαρή ποινική κατηγορία, χωρίς να υπολογίζονται τα ζητήματα της προστασίας του εμπιστευτικού χαρακτήρα των δεδομένων και του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε σχέση με τη χώρα προέλευσης του ενδιαφερόμενου, στην περίπτωση που αυτή δεν διαθέτει τα ίδια κριτήρια προστασίας των δεδομένων ή δεν σέβεται επαρκώς τα ανθρώπινα δικαιώματα ή εάν το καθεστώς δεν είναι πραγματικά δημοκρατικό.

2.24. H EOKE, μολονότι επικροτεί τη διερεύνηση κοινών εννοιολογικών ορισμών ή τουλάχιστον ενός καταλόγου πράξεων που μπορεί να χαρακτηρισθεί αναμφισβήτητα ως τρομοκρατικές, ζητεί να μην επιλεχθούν υπερβολικά γενικές διατυπώσεις που θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογή σε καταστάσεις άσχετες με την τρομοκρατία, όπως για παράδειγμα σε πολιτικές ή κοινωνικές συγκρούσεις. Πρέπει να υπάρχουν αυξημένες απαιτήσεις όσον αφορά τις αποδείξεις και να λαμβάνεται υπόψη ο βαθμός προσωπικής συμμετοχής του ατόμου. Η Ένωση έχει πάντως ανάγκη από συγκλίνοντα κριτήρια αποδεκτά γενικώς για να αποφευχθεί κάθε κίνδυνος παρεκτροπής και κάθε απόκλιση εκτίμησης σημαντικού χαρακτήρα.

2.25. Όσον αφορά την τύχη των προσώπων που αποκλείονται από τα καθεστώτα προστασίας αλλά τα οποία δεν είναι απελάσιμα και τα οποία αποδεικνύονται ένοχα για σοβαρά αδικήματα ή τρομοκρατία, αν δεν υπάγονται στην αρμοδιότητα ενός διεθνούς δικαστηρίου, πρέπει να υπάρξει προβληματισμός σχετικά με τα όργανα που μπορούν να τα δικάσουν (καθολική αρμοδιότητα) και γενικότερα σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισής τους, σύμφωνα με τις υποχρεώσεις που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα κατά τη διάρκεια της παρουσίας τους σε κοινοτικό έδαφος. Η ΟΚΕ έχει συνειδητοποιήσει ότι πρόκειται για ένα δύσκολο ζήτημα και η κράτησή τους πρέπει να είναι δικαιολογημένη σε σχέση με το εσωτερικό δίκαιο και το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η θέση σε κατ' οίκον περιορισμό συνιστά ενδεχομένως μια εναλλακτική λύση, αλλά θα υπάρχει άρνηση απονομής δικαιοσύνης απέναντι στα θύματα εάν ένα έγκλημα παραμείνει ατιμώρητο.

2.26. Όσον αφορά το κεφάλαιο 3 σχετικά με την προσέγγιση των νομοθεσιών και των διοικητικών πρακτικών, η ΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότησή της σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για το καθεστώς του πρόσφυγα(3).

2.27. Υπογραμμίζει, πάντως, ότι η συσσώρευση συμπληρωματικών κανόνων δεν πρέπει να οδηγήσει σε πιο περιοριστικές κοινές προσεγγίσεις και τονίζει ότι οι όλο και περισσότερο διαφοροποιούμενες μορφές αμφισβήτησης των δικαιωμάτων και της φυσικής ή ηθικής ακεραιότητας των προσώπων, οι οποίες δεν ανήκουν αναγκαστικά σε ένα μόνο κράτος, απαιτούν μια πιο ανοικτή και πιο εκτεταμένη προσέγγιση της Σύμβασης της Γενεύης. Η Ένωση πρέπει να προσδιορισθεί ως έδαφος παγκόσμιας προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να προσαρμόσει κατά συνέπεια την πολιτική της για το άσυλο.

2.28. Τέλος, το κεφάλαιο 4 έχει ως αντικείμενο τους αιτούντες άσυλο, τους πρόσφυγες και τους μετανάστες υπό το πρίσμα της "εσωτερικής ασφάλειας".

2.29. Προτού υπεισέλθει στην εξέταση των προτάσεων του εγγράφου εργασίας, η ΟΚΕ επιθυμεί να υπογραμμίσει ότι δεν πρέπει να δημιουργηθεί ούτε καν να υπονοηθεί κάποια σύνδεση μεταξύ της διεθνούς τρομοκρατίας και των αιτούντων άσυλο ή των μεταναστών. Και μόνον η επίσημη απλή νύξη για την πιθανή ύπαρξη μιας τέτοιας σύνδεσης είναι ικανή να ενθαρρύνει τις ξενόφοβες και ρατσιστικές οργανώσεις και ιδέες. Αντιθέτως, σύμφωνα με τις πολιτικές της Ένωσης για την καταπολέμηση του ρατσισμού και των διακρίσεων πρέπει να εμποδίζεται η ανάπτυξη αυτών των μισαλλόδοξων εννοιών.

2.30. Στο έγγραφο προτείνεται η αναθεώρηση των υφιστάμενων κοινοτικών μέτρων εσωτερικής ασφάλειας "υπό το φως των νέων περιστάσεων". Μολονότι υπήρξε όντως κλιμάκωση των τρομοκρατικών ενεργειών στις ΗΠΑ, πρέπει να επισημανθεί ότι η φερόμενη ως υπεύθυνη οργάνωση καταδιώκεται τώρα σε διεθνές επίπεδο και, παρόλα αυτά, ο κίνδυνος τρομοκρατικών ενεργειών παραμένει πάντοτε υπαρκτός. Οι ισχύουσες διατάξεις στην Ευρώπη πρέπει να αναθεωρηθούν εάν αποδειχθούν αναποτελεσματικές για την προστασία του ευρωπαϊκού εδάφους ή εάν καθιστούν το ευρωπαϊκό έδαφος βάση των οργανώσεων που δρουν σε τρίτες χώρες. Η ΟΚΕ συνιστά αυτή η εξέταση να πραγματοποιηθεί προτού γίνουν οι τροποποιήσεις ή οι προσαρμογές που θα αποδεικνύονταν χρήσιμες κατόπιν της εν λόγω εξέτασης.

2.31. Η προσωρινή προστασία που παρέχεται σε περίπτωση μαζικής εισροής προσφύγων(4) δεν πρέπει να σημαίνει την παροχή μικρότερης προστασίας στους ενδιαφερόμενους και αυτή η προσωρινή προστασία δεν μπορεί να υποκαθιστά μονίμως το άσυλο. Ο αποκλεισμός από αυτή την προστασία πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με κανόνες εξίσου αυστηρούς με εκείνους της προστασίας που απορρέει από το δικαίωμα ασύλου και το καθεστώς του πρόσφυγα.

2.32. Η ΟΚΕ διερωτάται εάν το σύστημα αναγνώρισης Εurodac που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στο πλαίσιο ενίσχυσης της εσωτερικής ασφάλειας, το οποίο αναμειγνύει τους αιτούντες άσυλο με τα άτομα που έχουν διαβεί παράνομα τα σύνορα, συγκεντρώνοντας τις ταυτότητες και τα δακτυλικά αποτυπώματά τους για να τα θέσει στη διάθεση όλων των ευρωπαϊκών αστυνομιών, είναι πραγματικά αποδεκτό για τους αιτούντες άσυλο, οι οποίοι δεν διαπράττουν κανένα έγκλημα παρά μόνο ζητούν το ευεργέτημα ενός δικαιώματος που τους αναγνωρίζεται διεθνώς.

2.33. Η ΟΚΕ εξακολουθεί να τάσσεται υπέρ της αναστολής της διαδικασίας ασύλου σε περίπτωση διεθνούς ποινικής διαδικασίας ή αίτησης έκδοσης, όπως αναπτύχθηκε παραπάνω, σε σύγκριση με τον κατηγορηματικό αποκλεισμό μιας διαδικασίας μη παραδεκτού.

2.34. Όσον αφορά το σημείο 4.3.2 του εγγράφου της Επιτροπής, η ΟΚΕ υπογραμμίζει ότι το κριτήριο χρηματοδότησης ενός οργανισμού που σχετίζεται με την τρομοκρατία πρέπει να χρησιμοποιείται με σύνεση. Στην πραγματικότητα, οργανώσεις φιλανθρωπικού, υποστηρικτικού ή πολιτικού χαρακτήρα μπορεί να συνδέονται με την τρομοκρατία χωρίς οι δωρητές να το γνωρίζουν. Πρέπει λοιπόν σε κάθε περίπτωση να αποδεικνύεται ότι οι δωρητές γνωρίζουν επακριβώς ότι οι συνεισφορές τους θα χρηματοδοτήσουν άμεσα τρομοκρατικές δραστηριότητες.

2.35. Ομοίως, η συμμετοχή σε πολιτικά, συνδικαλιστικά, θρησκευτικά ή άλλα σωματεία δεν πρέπει να εξομοιούται με συμμετοχή σε τρομοκρατικές δραστηριότητες εάν μέλη ή στελέχη αυτών των σωματείων έχουν αποδεδειγμένες σχέσεις με δράστες τρομοκρατικών αδικημάτων. Στην πραγματικότητα, πρέπει να αποδεικνύεται η υποκειμενική υπόσταση, η ενσυνείδητη και με πλήρη επίγνωση της κατάστασης συμμετοχή, γεγονός που δεν καταδεικνύεται από την απλή συμμετοχή σε κάποιο σωματείο τέτοιας φύσεως που διαθέτει νομική ή de facto υπόσταση σε ένα κράτος μέλος της Ένωσης ή σε τρίτη χώρα.

2.36. Επίσης, το γεγονός ότι μια οργάνωση δεν επιδίδεται η ίδια σε τρομοκρατικές δραστηριότητες, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις δικαιολογεί πολιτικά την ένοπλη δράση, μολονότι προκρίνει για την ίδια την ειρηνική πολιτική δράση, δεν πρέπει, όσον αφορά τα μέλη της και τα άτομα που την υποστηρίζουν οικονομικά, να αποτελέσει αυτόματα στοιχείο συνενοχής της ίδιας και των παραπάνω ατόμων σε τρομοκρατικές ενέργειες.

2.37. Η ΟΚΕ υποδεικνύει ότι, στο πλαίσιο της ανοικτής μεθόδου συντονισμού που μελετάται στο έγγραφο, μπορεί να αναπτυχθεί μια κοινή και περιοριστικά οριζόμενη έννοια των εγκλημάτων τρομοκρατίας και συνενοχής σε τρομοκρατικές δραστηριότητες.

2.38. Στο σημείο 4.4.3 του εγγράφου εργασίας της Επιτροπής προτείνεται η τροποποίηση διαφόρων άρθρων της πρότασης οδηγίας σχετικά με το καθεστώς μακράς διάρκειας. Μεταξύ των προτάσεων της Επιτροπής περιλαμβάνεται η κατάργηση του άρθρου 13.7 που απαγορεύει τη διαδικασία επείγουσας απέλασης. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι σε εκείνους που διαμένουν για μεγάλο διάστημα, όταν υπάρχει κίνδυνος, δεόντως αιτιολογημένος, λόγω τρομοκρατίας, επιβάλλεται να εφαρμόζεται η διαδικασία συνήθους απέλασης.

3. Συμπεράσματα

3.1. Η ΟΚΕ, μολονότι υποστηρίζει ανεπιφύλακτα μια συντονισμένη δράση κατά της τρομοκρατίας σε κοινοτικό επίπεδο και επικροτεί την ανοικτή μέθοδο συντονισμού που συστήνει η Επιτροπή(5), ζητεί παρόλα αυτά να υπάρξει η μεγαλύτερη δυνατή σύνεση και προβληματισμός για τις μεθόδους προληπτικής καταπολέμησης και καταστολής της τρομοκρατίας, πέραν από τη βαθιά και θεμιτή συγκίνηση που προκάλεσαν οι φρικτές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, καθώς και άλλες τρομοκρατικές ενέργειες όταν διαπράττονται σε διάφορες χώρες, ευρωπαϊκές και μη.

3.2. Η ΟΚΕ συστήνει στην Επιτροπή, και γενικότερα σε όλα τα όργανα, στο πλαίσιο των κοινών πολιτικών και μέτρων καταπολέμησης της τρομοκρατίας να τηρούνται σε κάθε περίπτωση οι διεθνείς δεσμεύσεις, ιδίως οι παγκόσμιες ή περιφερειακές πράξεις που αποσκοπούν στην προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και να προβάλλεται σε κάθε περίπτωση ο σεβασμός των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των προσφύγων και των αιτούντων άσυλο.

3.3. Η αρχή της μη επαναπροώθησης πρέπει να συνεχίσει να χαρακτηρίζει την κοινή πολιτική και τις εθνικές πολιτικές σχετικά με τους πρόσφυγες και τους αιτούντες άσυλο ή προστασία. Κάθε περίπτωση πρέπει να αποτελεί αντικείμενο ειδικής εξέτασης και να τίθενται στη διάθεση κάθε προσώπου, του οποίου η προστασία αποτελεί αντικείμενο άρνησης, αποτελεσματικά μέσα προσφυγής.

3.4. Τέλος, οι πολιτικές για τους πρόσφυγες και τους αιτούντες άσυλο δεν πρέπει να συγχέονται με τις πολιτικές για τη μετανάστευση. Επιπλέον, οι πολιτικές αυτές δεν πρέπει να συμβάλουν επ' ουδενί στη διατήρηση των ρατσιστικών και μισαλλόδοξων θέσεων που τείνουν να αντιμετωπίζουν τα άτομα από τρίτες χώρες ως τους αποδιοπομπαίους τράγους των κοινωνικών προβλημάτων και των προβλημάτων εγκληματικότητας και προτρέπουν στο μίσος και την απόρριψη του "άλλου".

3.5. Το δικαίωμα της αίτησης ασύλου και του ευεργετήματος της προστασίας βάσει της Σύμβασης της Γενεύης και του Πρωτοκόλλου της ή άλλων μορφών προστασίας δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αμβλυνθεί ή να απορρίπτεται στο πλαίσιο των πολιτικών καταπολέμησης της τρομοκρατίας, της εσωτερικής ασφάλειας, των πολιτικών μετανάστευσης ή σε επείγουσες καταστάσεις μαζικής εισροής προσφύγων λόγω συγκρούσεων, όπως αυτές στα Βαλκάνια. Επιπλέον, πρέπει να καθιερωθεί μια αποτελεσματική αλληλεγγύη για την υποδοχή μαζικών ρευμάτων προσφύγων.

3.6. Η ΟΚΕ, μολονότι επαναβεβαιώνει ότι ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των διεθνών πράξεων προστασίας πρέπει να υπερισχύει κάθε άλλης σκέψης, αντιλαμβάνεται ότι πρέπει να βελτιωθεί η κοινή πολιτική εσωτερικής ασφάλειας και καταπολέμησης της τρομοκρατίας, χωρίς ωστόσο να αμφισβητούνται εκείνες οι αρχές και η πολιτική και ανθρωπιστική νοοτροπία που εξασφαλίζουν την αποτελεσματική προστασία των ανθρώπων και των αγαθών, και για τον λόγο αυτό να εξευρεθεί μια ισορροπία μεταξύ των διαφορετικών απαιτήσεων που θέτει η υπεράσπιση των διαφόρων δικαιωμάτων και ελευθεριών.

Βρυξέλλες, 24 Απριλίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Βλέπε για το θέμα αυτό την ειδική συλλογή κατευθυντήριων γραμμών και συγκεκριμένων θέσεων για την εφαρμογή των διατάξεων αυτού του άρθρου την οποία έχει δημοσιεύσει η UNHCR.

(2) Βλέπε ΕΕ C 193 της 10.7.2001.

(3) Βλέπε γνωμοδότηση της ΟΚΕ για την "Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τη θέσπιση ελάχιστων απαιτήσεων για την αναγνώριση και το καθεστώς των υπηκόων τρίτων χωρών και των απάτριδων ως προσφύγων ή ως προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας για άλλους λόγους" (Εισηγήτρια: η κα Le Nouail-Marliere).

(4) Βλέπε γνωμοδότηση της ΟΚΕ στην ΕΕ C 311 της 31.10.2000.

(5) Βλέπε τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για το θέμα που θα υιοθετηθεί στη σύνοδο ολομέλειας της 29ης και 30ής Μαΐου 2002 (εισηγήτρια η κ. zu Eulenburg).