Συμπληρωματική συνεισφορά της Επιτροπής στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη θεσμική μεταρρύθμιση - Η μεταρρύθμιση του κοινοτικού δικαιοδοτικού συστήματος

Συμπληρωματική συνεισφορά της Επιτροπής στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη θεσμική μεταρρύθμιση

Η μεταρρύθμιση του κοινοτικού δικαιοδοτικού συστήματος

Εισαγωγή

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει οικοδομηθεί και θα συνεχίσει να οικοδομείται ως κοινότητα δικαίου. Οι ευρωπαίοι πολίτες, που υπάγονται σε αυτή την κοινότητα δικαίου, πρέπει να μπορούν να βασίζονται σε ένα δικαιοδοτικό σύστημα το οποίο να εγγυάται τη δίκαιη, συνεπή και αποτελεσματική εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου.

Η Επιτροπή, στη γνωμοδότησή της, της 26ης Ιανουαρίου 2000, με τίτλο «Προσαρμογή των θεσμικών οργάνων για την επίτευξη της διεύρυνσης» προς τη Διακυβερνητική Διάσκεψη, ανακοίνωσε την ειδική συνεισφορά της σχετικά με τη μεταρρύθμιση του δικαιοδοτικού συστήματος.

Για την προετοιμασία της μεταρρύθμισης αυτής, συστάθηκε από την Επιτροπή τον Μάιο του 1999 Ομάδα Προβληματισμού, η οποία αποτελείται από πρώην μέλη του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου και από εμπειρογνώμονες υψηλού επιπέδου, που διαθέτουν συγκεκριμένη πείρα στο κοινοτικό δίκαιο και η οποία είχε ως στόχο τη μελέτη των λύσεων που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Η έκθεση της Ομάδας, που διαβιβάσθηκε στον Πρόεδρο της Επιτροπής στις 4 Φεβρουαρίου 2000, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την Επιτροπή όσον αφορά πολλά σημεία των προτάσεών της.

I. Η αναγκαιότητα φιλόδοξης μεταρρύθμισης

Το Δικαστήριο αποτελεί ουσιώδη θεσμικό όργανο της Ένωσης διότι εξασφαλίζει την τήρηση του δικαίου κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή της παρούσας Συνθήκης (άρθρο 220 της συνθήκης ΕΚ). Με την Ενιαία Πράξη προσαρτήθηκε στο Δικαστήριο το Πρωτοδικείο.

Στο πλαίσιο της διευρυμένης Ένωσης, πρέπει να διασφαλισθεί η αποτελεσματικότητα του κοινοτικού δικαιοδοτικού συστήματος και η συνοχή της νομολογίας του, στοιχεία απαραίτητα για την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου σε μια περισσότερο διαφοροποιημένη Ευρώπη. Η διεύρυνση της Ένωσης θα προκαλέσει αύξηση των διαφορών τόσο από ποσοτική όσο και από ποιοτική άποψη διότι τα δικαστήρια των νέων κρατών μελών πρέπει να εξοικειωθούν με το κοινοτικό δίκαιο. Για αυτό το λόγο θα πρέπει να συνεκτιμηθούν ορισμένες παράμετροι, κυρίως η ανάγκη εγγύησης της αποτελεσματικής δικαιοδοτικής προστασίας και η διατήρηση της ποιότητας και της συνοχής της νομολογίας καθώς και η τήρησή της σε όλη την επικράτεια της Ένωσης.

Ήδη σήμερα με δεκαπέντε κράτη μέλη, οι κοινοτικές δικαστικές στατιστικές υποδηλώνουν ότι το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερες δυσκολίες κατά την εκπλήρωση της αποστολής τους.

Η κατάσταση αυτή που προκύπτει κυρίως από τη συνεχή αύξηση των κοινοτικών διαφορών (αύξηση κατά 87 % των προδικαστικών παραπομπών σε εννέα έτη [1], διπλασιασμός του αριθμού των προσφυγών που κατατίθενται στο Πρωτοδικείο σε επτά έτη [2]) έχει ως αποτέλεσμα τις υπερβολικές καθυστερήσεις στην εκδίκαση [3] και τη σημαντική αύξηση του αριθμού υποθέσεων που αναμένουν την εκδίκασή τους [4].

[1] 141 προδικαστικές παραπομπές το 1990, 264 το 1998

[2] 116 προσφυγές το 1992, 238 το 1998

[3] 21 μήνες κατά μέσο όρο για το Δικαστήριο, 30 μήνες κατά μέσο όρο για το Πρωτοδικείο

[4] Δικαστήριο : 433 εκκρεμείς υποθέσεις στο τέλος του 1993, 748 εκκρεμείς υποθέσεις στο τέλος του 1998·

Δέκα έτη μετά την ίδρυση του Πρωτοδικείου διαπιστώνεται ότι οι σημερινές δομές δεν είναι οι δέουσες και ότι επιβάλλεται ευρεία μεταρρύθμιση, ειδάλλως θα τεθεί σε κίνδυνο η Κοινότητα ως κοινότητα δικαίου.

Πράγματι, οι προθεσμίες εκδίκασης του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου, όπως προκύπτουν από τις στατιστικές που καταρτίζονται από τα κοινοτικά δικαιοδοτικά όργανα, αποδεικνύουν ότι, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται, τα δικαστήρια αυτά έχουν εφεξής προσεγγίσει τα ανώτατα όρια της ικανότητάς τους όσον αφορά την εκδίκαση υποθέσεων. Μετά τη διεύρυνση τα εν λόγω όργανα δεν θα μπορούν να αντιμετωπίσουν, εντός ευλόγων προθεσμιών, την αύξηση του φόρτου εργασίας τους. Η εν λόγω κατάσταση είναι ανησυχητική σε μια κοινότητα δικαίου, και μάλιστα δέκα έτη μόνο μετά την έναρξη λειτουργίας του Πρωτοδικείου και στις παραμονές της προσεχούς διεύρυνσης.

Η Επιτροπή προτείνει τον επαναπροσδιορισμό κατ' αρχήν της δομής των δικαιοδοτικών αρμοδιοτήτων στο μέτρο που η υπάρχουσα δομή δεν επιτρέπει εφεξής ούτε στο Δικαστήριο ούτε στο Πρωτοδικείο την εκπλήρωση των καθηκόντων τους με ικανοποιητικούς όρους. Κατόπιν, θα πρέπει να μελετηθεί η σύνθεση και η λειτουργία των κοινοτικών δικαιοδοτικών οργάνων ανάλογα με το αντίστοιχο φόρτο εργασίας του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου. Η Επιτροπή θεωρεί ότι ο αριθμός των δικαστών πρέπει να ανταποκρίνεται πριν απ' όλα στις ανάγκες των δικαιοδοτικών οργάνων.

II. Η διευκρίνιση και η επαναδιανομή των δικαιοδοτικών αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο ευέλικτης δομής

Η Επιτροπή εκτιμά ότι η παρούσα συμφόρηση του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου θα μπορούσε να μειωθεί σημαντικά, κυρίως χάρη στη λήψη τριών κατηγοριών μέτρων :

- στη διευκρίνιση του ρόλου του Δικαστηρίου και των δικαστηρίων των κρατών μελών ώστε αυτά να αναλάβουν ευθύνες κατά το χειρισμό της διαδικασίας προδικαστικών ερωτημάτων,

- στη νέα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου στον τομέα των άμεσων προσφυγών ώστε να περιορισθεί η παρέμβαση του Δικαστηρίου, ως ανώτατου δικαιοδοτικού οργάνου της Ένωσης, στα θέματα που κρίνονται ουσιώδη για την κοινοτική τάξη και να χορηγηθεί στο Πρωτοδικείο κατ' αρχήν η γενική αρμοδιότητα για τον τομέα αυτό,

- στη μείωση του φόρτου εργασίας του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου στο πλαίσιο ορισμένων ειδικών διαφορών.

α. Η διαδικασία των προδικαστικών ερωτημάτων

(i) Η αρμοδιότητα του Δικαστηρίου

Η διαδικασία των προδικαστικών ερωτημάτων αποτελεί χωρίς αμφιβολία τον θεμέλιο λίθο του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Σαράντα έτη πείρας αποδεικνύουν ότι αποτελεί στην πράξη το πιο αποτελεσματικό μέσο για τη διασφάλιση της ομοιόμορφης εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου σε όλη την επικράτεια της Ένωσης και ότι αποτελεί εξαιρετικό παράγοντα ένταξης, χάρη στον απλό και άμεσο διάλογο που εγκαινιάζει μεταξύ κάθε εθνικού δικαστηρίου και του Δικαστηρίου. Η Επιτροπή εκτιμά ότι η ρυθμιστική αυτή αποστολή που είναι ουσιώδης για την κοινοτική τάξη θα πρέπει εφεξής να υπάγεται κατ' αρχήν στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου.

Η Ομάδα Προβληματισμού συμμερίζεται την άποψη αυτή. Ωστόσο, προτείνει την κατάργηση της τελευταίας φράσης του άρθρου 225, παράγραφος 1, της συνθήκης ΕΚ ώστε να καταστεί δυνατή, κατ' εξαίρεση, η εκδίκαση από το Πρωτοδικείο προδικαστικών ερωτημάτων που αφορούν πολύ εξειδικευμένους τομείς του κοινοτικού δικαίου [5]. Η Ομάδα εκτιμά πράγματι ότι οι ειδικές διαφορές θα έπρεπε να ανατεθούν στο σύνολό τους, συμπεριλαμβανομένων των προδικαστικών ερωτημάτων, στο Πρωτοδικείο και ότι το Δικαστήριο θα έπρεπε να παρεμβαίνει, ως ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης, ενδεχομένως, μόνο στο πλαίσιο προσφυγών υπέρ του νόμου, που θα ασκούνται από την Επιτροπή [6].

[5] Όπως το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας (σήματα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, σχέδια και υποδείγματα ...).

[6] Όπως προβλέπει για παράδειγμα το άρθρο 68, παράγραφος 3, της συνθήκης.

Η πρόταση αυτή πρέπει να μελετηθεί σύμφωνα με τις ειδικές αλλαγές των αρμοδιοτήτων που θα προβλεφθούν ενδεχομένως για ορισμένες διαφορές, όπως για παράδειγμα οι διαφορές σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία.

(ii) Η διευκρίνιση του ρόλου του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων

Προκειμένου να διατηρηθεί η αποτελεσματικότητα της προδικαστικής διαδικασίας, πρέπει το Δικαστήριο να μπορεί να επικεντρώνεται στα πράγματι νέα προδικαστικά ερωτήματα και να αποφαίνεται εντός βραχύτερων προθεσμιών. Για αυτό το λόγο, η Επιτροπή κρίνει απαραίτητη την τροποποίηση του άρθρου 234 (πρώην άρθρο 177) της Συνθήκης προκειμένου να διευκρινισθεί η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων.

1. Η προτεινόμενη πρώτη τροποποίηση αποβλέπει στην ανάληψη ευθυνών από τα εθνικά δικαστήρια κατά τη λειτουργία τους ως τακτικών δικαστηρίων όσον αφορά τα κοινοτικά ζητήματα. Επί του παρόντος, η λειτουργία αυτή των εθνικών δικαστηρίων δεν ορίζεται ρητά στη Συνθήκη. Υποδηλώνεται μόνο από τη συνδυασμένη ανάγνωση των άρθρων της 234 και 240. Επομένως, η παράλειψη αυτή πρέπει να διορθωθεί με τη ρητή διασαφήνιση στην αρχή του άρθρου 234 ότι εναπόκειται σε πρώτο βαθμό στα εθνικά δικαστήρια να εφαρμόσουν το κοινοτικό δίκαιο στις διαφορές τις οποίες εκδικάζουν και ότι έχουν τη δυνατότητα να απευθύνονται στο Δικαστήριο σε περιπτώσεις όπου ένα ειδικό πρόβλημα ερμηνείας τίθεται σε αυτά.

2. Στο ίδιο πνεύμα, θα μπορούσε να προβλεφθεί η τροποποίηση του εδαφίου 2 του άρθρου 234 προκειμένου να κληθούν τα εθνικά δικαστήρια που δεν δικάζουν σε τελευταίο βαθμό να διευκρινίζουν τους λόγους για τους οποίους αμφιβάλλουν για τη σημασία των κοινοτικών κανόνων που διέπουν τις διαφορές τις οποίες πρέπει να επιλύσουν με αποτέλεσμα να θεωρούν απαραίτητη την υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο. Στον κανονισμό διαδικασίας θα μπορούσαν να προβλεφθούν τα απαραίτητα συνοδευτικά στοιχεία της διάταξης αυτής.

3. Στο πλαίσιο της διευκρίνισης αυτής, τέλος μοιάζει αναγκαίο να ενσωματωθεί στο άρθρο 234, ο κανόνας που καθορίζεται από τη νομολογία, σύμφωνα με τον οποίο σε περίπτωση αμφιβολίας ως προς το κύρος κοινοτικής πράξης, κάθε εθνικό δικαστήριο οφείλει να απευθύνεται στο Δικαστήριο, διότι αυτό μόνο μπορεί να ελέγχει την κοινοτική νομιμότητα.

Η Επιτροπή εκτιμά ότι δεν πρέπει να υπάρχει ευελιξία ως προς την υποχρέωση παραπομπής εκ μέρους των δικαστηρίων τελευταίου βαθμού, η οποία προς το παρόν εγγράφεται στο άρθρο 234, τρίτο εδάφιο της συνθήκης, δηλαδή να απαιτείται από τα δικαστήρια αυτά να υποβάλλουν ερώτημα στο Δικαστήριο μόνο όταν το ερώτημα έχει μείζονα σημασία για το κοινοτικό δίκαιο και εάν μετά την εξέταση από τα κατώτερα δικαστήρια, εξακολουθεί να υφίσταται εύλογη αμφιβολία για την απάντηση που πρέπει να δοθεί. Η Επιτροπή εκτιμά ότι τα πλεονεκτήματα ανάλογης ευελιξίας ως προς την υποχρέωση παραπομπής θα ήταν πολύ περιορισμένα [7], από την άποψη του φόρτου εργασίας του Δικαστηρίου, ενώ οι κίνδυνοι για την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου θα ήταν πραγματικοί, ιδίως λόγω της προοπτικής της διεύρυνσης. Επομένως, η Επιτροπή θεωρεί απαραίτητη τη διατήρηση της παρούσας διατύπωσης του άρθρου 234, τρίτο εδάφιο, της Συνθήκης. Όπως είναι σαφές, τα περιθώρια ευελιξίας που έχουν καθιερωθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου [8] εξακολουθούν να εφαρμόζονται.

[7] Τα τρία τέταρτα των προδικαστικών ερωτημάτων υποβάλλονται από τα κατώτερα δικαστήρια.

[8] Υπόθεση CILFIT της 6.10.1982, Συλλογή 982 σ. 3415.

Επιπλέον, η Επιτροπή αναρωτιέται αν θα έπρεπε να υπάρξει εναρμόνιση των διαδικασιών υποβολής προδικαστικών ερωτημάτων που αφορούν τους τομείς της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων (Τίτλος IV) με τη συνήθη διαδικασία.

Το σχέδιο διατύπωσης για το άρθρο 234 επισυνάπτεται στο παράρτημα.

β. Οι άμεσες προσφυγές : νέα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου

Επί του παρόντος, το Δικαστήριο αποφαίνεται για τις άμεσες προσφυγές που κατατίθενται από τα κράτη μέλη και τα όργανα ενώ το Πρωτοδικείο από την πλευρά του αποφαίνεται για τις προσφυγές των φυσικών και νομικών προσώπων. Το Δικαστήριο ήδη έχει σημειώσει την άσκοπη επανάληψη και την επιβάρυνση της διαδικασίας που προκαλεί η ανάλογη κατανομή και ζήτησε σε ορισμένους τομείς, οι άμεσες προσφυγές να εκδικάζονται αποκλειστικά από το Πρωτοδικείο.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η προσέγγιση αυτή θα πρέπει να επεκταθεί στο σύνολο των άμεσων προσφυγών προκειμένου να δοθεί στο Πρωτοδικείο κατ' αρχήν γενική αρμοδιότητα στον τομέα αυτό και να υποβάλλονται στην κρίση του Δικαστηρίου μόνο τα ουσιώδη ερωτήματα για την καλή λειτουργία της Κοινότητας, τα οποία εκ του λόγου αυτού απαιτούν την παρέμβασή του ως ανώτατου δικαιοδοτικού οργάνου της Ένωσης. Πρόκειται κυρίως για προσφυγές λόγω παράλειψης κράτους μέλους, για διοργανικές προσφυγές, για προσφυγές που ασκούνται κατά κανονιστικών πράξεων γενικής εμβέλειας ή αφορούν ορισμένους τομείς όπως τα θεμελιώδη δικαιώματα και το άρθρο 309 της Συνθήκης, οι ενισχυμένες συνεργασίες, η ΟΝΕ, ο προϋπολογισμός, ο τίτλος IV της συνθήκης ΕΚ και ο τίτλος VI της ΣΕΕ. [9]

[9] Επίσης διατηρούνται στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου οι αιτήσεις γνωμοδότησης του άρθρου 300 (πρώην 228) της συνθήκης ΕΚ καθώς και οι αιτήσεις διευθέτησης διαφορών που προβλέπονται στο άρθρο 35 της ΣΕΕ.

Η μεταφορά ενός μεγάλου μέρους των άμεσων προσφυγών στην αρμοδιότητα του Πρωτοδικείου θα συμβάλλει στη σημαντική μείωση του φόρτου εργασίας του Δικαστηρίου, μόνο εάν συνοδεύεται από τροποποίηση του σημερινού καθεστώτος διαδικασιών αναίρεσης κατά των αποφάσεων του Πρωτοδικείου. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι αναιρέσεις θα έπρεπε από εδώ και στο εξής να υπόκεινται στην προηγούμενη διαδικασία επιλογής («φιλτράρισμα») από το Δικαστήριο, σύμφωνα με τις λεπτομέρειες που θα διευκρινισθούν στο Πρωτόκολλο για το Καθεστώς του Δικαστηρίου.

Η τροποποίηση της κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου στον τομέα των άμεσων προσφυγών θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο του άρθρου 225, παράγραφος 2, της Συνθήκης, με τη δέουσα τροποποίηση των όρων του. Η διάταξη αυτή που εξουσιοδοτεί το Συμβούλιο να καθορίζει τις προσφυγές που ανατίθενται στο Πρωτοδικείο μετά από αίτηση του Δικαστηρίου και διαβούλευση με την Επιτροπή και το Κοινοβούλιο, είχε λόγο ύπαρξης στο μέτρο που, με τη λογική που ίσχυε τότε, «προσαρτήθηκε» ένα Πρωτοδικείο στο Δικαστήριο [10] και επιτράπηκε στο τελευταίο, την κατάλληλη στιγμή, να εκχωρήσει ορισμένες από τις αρμοδιότητές του στο Πρωτοδικείο αυτό. Σήμερα, χρειάζεται επανασχεδιασμός του δικαιοδοτικού συστήματος στο σύνολο του, με την κατανομή των αρμοδιοτήτων ώστε το Δικαστήριο να αποτελέσει πραγματικά το ανώτατο δικαιοδοτικό όργανο της Ένωσης και το Πρωτοδικείο, με αυτόνομο πια καθεστώς, να έχει γενική αρμοδιότητα ως τακτικό δικαιοδοτικό όργανο. Επομένως, πρέπει η πράξη παράγωγου δικαίου με την οποία θα γίνει η νέα κατανομή των αρμοδιοτήτων να εγκριθεί σύμφωνα με τη νομοθετική διαδικασία, η οποία προβλέπει τη διαβούλευση με το Δικαστήριο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

[10] Όπως σημειώνεται στο κείμενο του άρθρου 225, παράγραφος 1.

Τέλος, η Επιτροπή θεωρεί χρήσιμη την εξέταση, όπως σημειώνει και η έκθεση της Ομάδας Προβληματισμού, του θέματος της μεταρρύθμισης της διαδικασίας παράλειψης κράτους μέλους, κυρίως για τις στοιχειοθετημένες περιπτώσεις μη μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο των κοινοτικών κειμένων. Η πρόταση της Ομάδας Προβληματισμού βασίζεται στη διαπίστωση ότι μεγάλο μέρος και δη η πλειοψηφία των προσφυγών που ασκούνται ενώπιον του Δικαστηρίου στο πλαίσιο του άρθρου 226 της συνθήκης, αφορούν παραλείψεις αυτού του είδους, οι οποίες δεν αμφισβητούνται πραγματικά από τα κράτη μέλη.

Θα ήταν δυνατό, σύμφωνα με το υπόδειγμα του άρθρου 88 της συνθήκης ΕΚΑΧ, αυτό το είδος παράλειψης να διαπιστώνεται με απόφαση της Επιτροπής, η οποία στη συνέχεια μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο προσφυγής για ακύρωση εκ μέρους των κρατών μελών.

Σχετικά με το θέμα αυτό πρέπει να διεξαχθεί εμπεριστατωμένος προβληματισμός βάσει όλων των παρόντων στοιχείων και κυρίως των παρακάτω δεδομένων :

- αυτό το τόσο μεγάλο μέρος προσφυγών για παράλειψη που δεν αμφισβητούνται πραγματικά, μετά το τέλος της διαδικασίας που προηγείται της προσφυγής στο Δικαστήριο, υποδηλώνει τις δυσκολίες διασφάλισης της τήρησης του κοινοτικού δικαίου ακόμα και σε απλές υποθέσεις·

- ο διοικητικός φόρτος (διαχείριση φακέλων, μεταφράσεις...) που παρόμοιες προσφυγές προκαλούν στο Δικαστήριο είναι δυσανάλογος, παρά όλες τις διαδικαστικές ελαφρύνσεις που μπορούν να εφαρμοστούν για την ταχεία διευθέτηση αυτού του είδους υποθέσεων,

- η κοινοτική δικαιοδοσία, που θα αντιμετωπίσει την αναπόφευκτη αύξηση των διαφορών λόγω της προσεχούς διεύρυνσης, θα έπρεπε να επικεντρωθεί σε πραγματικές διαφορές. Θα μπορούσαμε να αρχίσουμε από την αφαίρεση, για παράδειγμα, των παραλείψεων για μη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των οδηγιών εντός προβλεπομένων ημερομηνιών. [11]

[11] Σημ.: το 1998 οι προσφυγές για παράλειψη αντιπροσώπευαν το 80% των άμεσων προσφυγών που κατατίθενται στο Δικαστήριο (118 προσφυγές για παράλειψη επί συνόλου 147 άμεσων προσφυγών).

γ. Η εξέταση των ειδικών διαφορών

(i)Η επέκταση των τομέων εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου σε πολύ εξειδικευμένους τομείς, όπως κυρίως ο τομέας του δικαίου των σημάτων, των σχεδίων και των υποδειγμάτων, των φυτικών ποικιλιών και στο εγγύς μέλλον ο τομέας των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, οδηγεί την Ομάδα Προβληματισμού στη σκέψη ότι, λαμβανομένου υπόψη του όγκου των διαφορών που οι τομείς αυτοί φαίνονται να προκαλούν [12], θα έπρεπε αφενός να απαλλαχθεί το Πρωτοδικείο από την εκδίκαση αυτών των διαφορών και αφετέρου να ανατεθούν αυτές σε ειδικευμένα αυτόνομα δικαστήρια. Το Πρωτοδικείο, στο οποίο ήδη παρατηρείται συμφόρηση, δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει την τριπλή αύξηση του φόρτου εργασίας που θα προέκυπτε κυρίως από την παραπάνω προτεινόμενη επέκταση των αρμοδιοτήτών του στο σύνολο των άμεσων προσφυγών, τη διεύρυνση και τη μαζική άφιξη ειδικών διαφορών.

[12] Για τις διαφορές σχετικά με τα σήματα, οι προσφυγές που μπορούν να κατατεθούν στο Πρωτοδικείο υπολογίζονται σε 400 ανά έτος.

Για την άμεση μείωση του φόρτου εργασίας του Πρωτοδικείου, η Ομάδα Προβληματισμού προτείνει την απαλλαγή του από τις διαφορές για τα σήματα καθώς και από τις άλλες ειδικές διαφορές, ήτοι τις υπαλληλικές διαφορές.

- Στο πλαίσιο των σημάτων, η πρόταση αυτή σημαίνει τη συγκέντρωση των Τμημάτων Προσφυγών του Γραφείου του Αλικάντε σε ένα όργανο στο οποίο θα ανατεθεί το καθεστώς του δικαιοδοτικού οργάνου και το οποίο θα αποφαίνεται σε πρώτο βαθμό επί των προσφυγών που ασκούνται κατά των αποφάσεων των υπηρεσιών του Γραφείου του Αλικάντε.

- Στον τομέα των υπαλληλικών διαφορών προτείνεται να υποστηριχθεί η πρόταση που διατυπώθηκε σχετικά από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Δικαστήριο και η οποία αναφέρεται στη θέσπιση «Διοργανικού Τμήματος Προσφυγών» που θα είχε ως αποστολή τη συμφιλίωση των μερών πριν την έκδοση απόφασης και στο οποίο θα παραχωρούνταν επίσης το καθεστώς του ανεξάρτητου δικαστηρίου [13].

[13] Γεγονός που συνεπάγεται την κατάργηση του άρθρου 236 (πρώην 179) της Συνθήκης και την τροποποίηση των αντίστοιχων διατάξεων του Κανονισμού Υπηρεσιακής Κατάστασης.

Οι αποφάσεις αυτών των νέων δικαιοδοτικών οργάνων θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο αναιρέσεων που θα περιορίζονται σε ζητήματα δικαίου, εκ μέρους των αντιδίκων.

(ii) Η Επιτροπή πιστεύει ότι πρέπει να ανευρεθεί η κατάλληλη λύση για το σύνολο των ειδικών διαφορών, ο όγκος των οποίων μπορεί πράγματι να αποδειχθεί συντριπτικός για το κοινοτικό δικαιοδοτικό σύστημα.

Με αυτή την προοπτική μπορούν να προβλεφθούν διάφορες λύσεις :

1) η αύξηση του αριθμού των δικαστών του Πρωτοδικείου.

Το άρθρο 225, παράγραφος 2, της Συνθήκης, δίδει στο Συμβούλιο την εξουσία να αποφασίζει τη σύνθεση του Πρωτοδικείου και κατά συνέπεια, να αυξάνει τον αριθμό των δικαστών πάνω από τον αριθμό των κρατών μελών. Η Επιτροπή εκτιμά ότι πρέπει να επαληθευθεί εάν μια απόφαση προς την κατεύθυνση αυτή αρκεί για να συγκρατήσει το φόρτο του Πρωτοδικείου, τουλάχιστον σε πρώτη φάση για τις διαφορές για τα σήματα [14].

[14] Μία αίτηση που υποβλήθηκε για το σκοπό αυτό από το Δικαστήριο εκκρεμεί επί του παρόντος στο Συμβούλιο.

2) μια δεύτερη λύση θα μπορούσε να συνίσταται, λαμβανομένου υπόψη του ειδικού χαρακτήρα αυτών των διαφορών, στην απαλλαγή του Πρωτοδικείου από την αρμοδιότητά του ως δικαιοδοτικού οργάνου πρώτου βαθμού υπέρ ανεξάρτητων και ειδικευμένων δικαιοδοτικών οργάνων, όπως προτείνει η Ομάδα Προβληματισμού.

Εάν αποφασισθεί η δημιουργία ανάλογων δικαιοδοτικών οργάνων, οι αναιρέσεις που θα ασκηθούν κατά των αποφάσεων των οργάνων αυτών θα πρέπει να περιορίζονται σε νομικά ζητήματα και να αποτελούν αντικείμενο της διαδικασίας «φιλτραρίσματος» που αναφέρεται παραπάνω.

Η Ομάδα Προβληματισμού προτείνει να ανατεθεί στο Πρωτοδικείο [15] η αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί αυτών των αναιρέσεων, για τους ακόλουθους λόγους :

[15] Που θα έπρεπε επομένως να αλλάξει ονομασία.

- λαμβανομένων υπόψη των σημερινών του αρμοδιοτήτων, το Πρωτοδικείο θα μπορούσε να ρυθμίζει μόνο του τη νομολογία που θα καταρτιζόταν από τα νέα αυτά δικαιοδοτικά όργανα·

- η νέα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου αποβλέπει στην απαλλαγή του τελευταίου από την εξέταση ερωτημάτων αφενός εξειδικευμένων αφετέρου πολυάριθμων. Ο όγκος των διαφορών στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας προμηνύει στην πράξη μεγάλο αριθμό αναιρέσεων, παρά τη διαδικασία «φιλτραρίσματος»·

- το Δικαστήριο θα διαδραμάτιζε το ρυθμιστικό του ρόλο όσον αφορά τη νομολογία με καταλληλότερο τρόπο στο πλαίσιο των προσφυγών υπέρ του νόμου, με την άσκησή τους - χωρίς να τάσσεται προθεσμία για αυτή - από την Επιτροπή, ως θεματοφύλακα του κοινού συμφέροντος.

Η Επιτροπή πιστεύει ότι η αρμοδιότητα στον τομέα των αναιρέσεων θα πρέπει, προς το παρόν, να εξακολουθήσει να επαφίεται κατ' αρχήν στο Δικαστήριο. Ωστόσο προτείνει την ενσωμάτωση διάταξης στη συνθήκη, η οποία θα επιτρέπει, όταν αυτό καταστεί απαραίτητο, τη μεταφορά του συνόλου των διαφορών που αφορούν τα θέματα αυτά στα ειδικευμένα αυτόνομα δικαιοδοτικά όργανα τα οποία θα αποφαίνονταν, κατά συνέπεια, αφενός ως πρωτοβάθμια και αφετέρου ως δευτεροβάθμια δικαστήρια.

3) Πρέπει να σημειωθεί ότι εάν επιλεχθεί η τελευταία αυτή λύση, το Δικαστήριο θα διατηρήσει στο θέμα αυτό την αρμοδιότητα να αποφαίνεται σε προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν διαφορές παραποίησης/απομίμησης που υπόκεινται στα εθνικά δικαστήρια.

Η Επιτροπή εκτιμά ότι εφεξής στον τομέα των κοινοτικών τίτλων πνευματικής ιδιοκτησίας και κυρίως με την προοπτική του μελλοντικού κοινοτικού διπλώματος ευρεσιτεχνίας, θα πρέπει να υπάρξει πρόβλεψη για τη δημιουργία εξειδικευμένου κοινοτικού δικαιοδοτικού οργάνου, το οποίο θα έχει αρμοδιότητα για τις διαφορές που αφορούν τόσο το κύρος του κοινοτικού διπλώματος ευρεσιτεχνίας όσο και την παραποίηση/απομίμησή του, προκειμένου να διασφαλισθεί η νομική ασφάλεια ενός ενιαίου τίτλου που παράγει αποτελέσματα στο σύνολο της επικράτειας της Κοινότητας και να απαλλαγεί οριστικά το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο από όλες αυτές τις εξαιρετικά εξειδικευμένες διαφορές.

(iii) Εάν ανατεθεί σε εξειδικευμένο αυτόνομο δικαιοδοτικό όργανο η αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί των αναιρέσεων, η Επιτροπή πιστεύει ότι πρέπει να προβλεφθεί η δυνατότητα προσφυγής υπέρ του νόμου ενώπιον του Δικαστηρίου.

III. Σύνθεση του Δικαστηρίου, λειτουργία και διαδικασία

α. Σύνθεση και λειτουργία του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου

Λαμβανομένων υπόψη των προσανατολισμών που προτείνονται παραπάνω, το Δικαστήριο θα ασκεί από εδώ και στο εξής, εκτός από την αρμοδιότητά του σε πρώτο και τελευταίο βαθμό για ορισμένες άμεσες προσφυγές, κυρίως ρυθμιστική αποστολή της νομολογίας μέσω της προδικαστικής διαδικασίας, των αναιρέσεων και των προσφυγών υπέρ του νόμου [16]. Όσον αφορά το Πρωτοδικείο, αυτό θα αποκτήσει αυτόνομο καθεστώς και η αρμοδιότητά του θα επεκταθεί σε όλες τις άμεσες προσφυγές.

[16] Βλέπε την υποσημείωση στη σελίδα 9.

Ο αριθμός των δικαστών του Πρωτοδικείου θα πρέπει να καθορισθεί ανάλογα με τις νέες αρμοδιότητες που θα ανατεθούν σε αυτό, με τρόπο ώστε να διασφαλισθεί η αποτελεσματικότητά του. Ο αριθμός αυτός πρέπει να είναι ανεξάρτητος από τον αριθμό των κρατών μελών.

Όσον αφορά το Δικαστήριο, η Ομάδα Προβληματισμού, η οποία αναγνώρισε τη διπλή απαίτηση αφενός της αντιπροσώπευσης διαφορετικών εννόμων τάξεων και της απαραίτητης αποτελεσματικότητας του κοινοτικού δικαιοδοτικού συστήματος, προσπάθησε να επιλύσει την εξίσωση αυτή προτείνοντας τη διατήρηση του κανόνα «ένας δικαστής ανά κράτος μέλος», συνοδευόμενου από τον αυστηρό περιορισμό του αριθμού των μελών της ολομέλειας (13 δικαστές το ανώτερο) και την απαραίτητη επιβολή ιεραρχίας στο Δικαστήριο, αποτελούμενης από τον Πρόεδρό του, ο οποίος επικουρείται από τους Προέδρους των Τμημάτων [17].

[17] Επίσης, θα έπρεπε να επιλεγεί για το Πρωτοδικείο ανάλογος μηχανισμός για να διασφαλισθεί η συνοχή της νομολογίας.

Ο περιορισμός του αριθμού των δικαστών του Δικαστηρίου σε 13 κατ' ανώτατο όριο θα συνιστούσε εναλλακτική λύση που θα διασφάλιζε επίσης την αποτελεσματικότητα και τη συνέχεια της νομολογίας. Η αύξηση των μελών του Δικαστηρίου θα συνοδευόταν πράγματι από αύξηση των Τμημάτών του. Όμως, αυτού του είδους η εξέλιξη θα μπορούσε να παρουσιάζει κινδύνους για την ορθή εκπλήρωση της αποστολής του.

Επίσης, θα μπορούσαν να προβλεφθούν και άλλες εναλλακτικές λύσεις. Κατά τη διάρκεια της διάσκεψης θα πρέπει να μελετηθούν όλα τα προαναφερόμενα ζητήματα σφαιρικά και εμπεριστατωμένα. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να διασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις του Δικαστηρίου χαίρουν της δέουσας αποδοχής, γεγονός σημαντικό για τη διατήρηση του κύρους του. Επίσης, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι επιλογές που θα στηριχθούν από τη Διάσκεψη για τη δομή όλων των κοινοτικών θεσμικών οργάνων.

Η Επιτροπή στηρίζει την πρόταση της Ομάδας Προβληματισμού για τη μείωση του αριθμού των Γενικών Εισαγγελέων του Δικαστηρίου.

Επίσης, πρέπει να εξετασθούν οι υπόλοιπες προτάσεις της Ομάδας σχετικά με τη διάρκεια της θητείας των μελών του δικαιοδοτικού οργάνου και τις λεπτομέρειες του διορισμού τους από το Συμβούλιο.

Προκειμένου για το διορισμό των μελών του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου, η Επιτροπή εκτιμά ως θετική την εξέταση της δυνατότητας θέσπισης από το Συμβούλιο ενός συστήματος το οποίο θα διασφαλίζει την ποιότητα των νομικών τους ικανοτήτων και εάν είναι δυνατό τη δυνατότητα επιλογής τους από καταλόγους με περισσότερα ονόματα που προτείνονται από τα κράτη μέλη.

Η Επιτροπή προτείνει τη λήψη αποφάσεων για το διορισμό των μελών του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου με ειδική πλειοψηφία.

β. Οι κανονισμοί διαδικασίας του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου

Η Επιτροπή εκτιμά ότι οι κανονισμοί διαδικασίας του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου θα πρέπει να θεσπίζονται σύμφωνα με τις λεπτομέρειες έγκρισης των κωδίκων/νόμων δικονομίας στα κράτη μέλη. Η Επιτροπή προτείνει οι προαναφερόμενοι κανονισμοί διαδικασίας να εγκρίνονται από το Συμβούλιο, το οποίο θα αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία στο πλαίσιο πρωτοβουλίας που θα εναπόκειται τόσο στην Επιτροπή, μετά από διαβούλευση με το Δικαστήριο, όσο και στο Δικαστήριο μετά από διαβούλευση με την Επιτροπή.

Επίσης, θα έπρεπε να καταργηθεί το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 245 και να γίνει σαφής διάκριση μεταξύ των διατάξεων που πρέπει να διατηρηθούν στον Οργανισμό του Δικαστηρίου και αυτές που αντίθετα πρέπει να παραμείνουν στον κανονισμό διαδικασίας.

Τέλος, η Επιτροπή προτείνει στη Διάσκεψη :

- τη διευκρίνιση του ρόλου του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων προκειμένου αυτά τα τελευταία να αναλάβουν ευθύνες κατά τον χειρισμό της διαδικασίας προδικαστικών ερωτημάτων,

- τη νέα κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου στον τομέα των άμεσων προσφυγών, ώστε να περιοριστεί η παρέμβαση του Δικαστηρίου, ως ανώτατου δικαιοδοτικού οργάνου της Ένωσης, στα θέματα που κρίνονται ουσιώδη για την κοινοτική τάξη και να χορηγηθεί στο Πρωτοδικείο κατ' αρχήν γενική αρμοδιότητα στον τομέα,

- την προσαρμογή της παρέμβασης του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου στο πλαίσιο ορισμένων ειδικών διαφορών.

- την πρόβλεψη του διορισμού των δικαστών από το Συμβούλιο που αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία και ενός συστήματος που θα επιτρέπει την επαλήθευση των νομικών ικανοτήτων των προτεινόμενων υποψηφίων, την εξέταση του θέματος της μεταρρύθμισης της διαδικασίας λόγω παράλειψης κράτους μέλους,

- τον καθορισμό της σύνθεσης του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου ανάλογα με το φόρτο των οργάνων αυτών.

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>