Η αύξηση της συμμετοχής των πολιτών σε όλα τα στάδια της δημοκρατικής διαδικασίας έχει ουσιώδη σημασία για την ευρωπαϊκή δημοκρατία μας. Εμφανίζονται πολλές νέες πρωτοβουλίες για τη συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Υπάρχει, παραδείγματος χάριν, μεγάλη αύξηση του ενδιαφέροντος για τη διαβουλευτική δημοκρατία σε όλη την ΕΕ και αυτό πρέπει να αναγνωριστεί και να ενθαρρυνθεί. Η αύξηση της διαφάνειας της διαδικασίας χάραξης πολιτικής και λήψης αποφάσεων και της συμμετοχής των πολιτών στις διαβουλεύσεις σχετικά με τα περίπλοκα ζητήματα που αντιμετωπίζουν τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα έχει κεντρική σημασία για τη δημοκρατική νομιμότητα. Έχει επίσης σημασία για την εμπιστοσύνη των πολιτών και τη σύνδεση με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ.

Η επικείμενη διάσκεψη για το μέλλον της Ευρώπης, που αποτελεί σημαντική άσκηση διαβουλευτικής δημοκρατίας σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, θα δημιουργήσει ένα νέο δημόσιο φόρουμ για μια ανοικτή, χωρίς αποκλεισμούς, διαφανή και διαρθρωμένη συζήτηση με τους πολίτες σχετικά με ορισμένες βασικές προτεραιότητες και προκλήσεις. Θα περιλαμβάνει εξαρχής μια πρωτοποριακή πολύγλωσση ψηφιακή πλατφόρμα, που θα καταστήσει τη διάσκεψη προσβάσιμη σε πολίτες από όλα τα κοινωνικά στρώματα και από όλες τις γωνιές της Ένωσης. Οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα να υποβάλλουν ιδέες και προτάσεις ή να οργανώνουν τοπικές συζητήσεις. Χάρη στη μετάφραση σε πραγματικό χρόνο σε όλες τις γλώσσες της ΕΕ, πολίτες από διαφορετικά κράτη μέλη θα μπορούν να παρακολουθούν τις συζητήσεις, προσφέροντας την προοπτική πραγματικά διακρατικών συζητήσεων για το μέλλον της Ευρώπης. Οι βελτιώσεις του συστήματος των κορυφαίων υποψηφίων στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς και ο τρόπος προσέγγισης του ζητήματος των υπερεθνικών ψηφοδελτίων θα μπορούσαν να συζητηθούν στη Διάσκεψη για το μέλλον της Ευρώπης.

Συμπληρώνοντας άλλες δράσεις που προτείνονται στο πλαίσιο του σχεδίου δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία, η έκθεση για την ιθαγένεια υιοθετεί μια πολιτοκεντρική προσέγγιση και εστιάζει σε δράσεις και πρωτοβουλίες που ενδυναμώνουν άμεσα τους πολίτες και προστατεύουν τα δικαιώματά τους. Θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν καινοτόμες τεχνικές με επίκεντρο τον χρήστη, κατάλληλες ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες, για τη στήριξη της διαβουλευτικής και αντιπροσωπευτικής δημοκρατικής συμμετοχής. Οι πολιτικές για την ευαισθητοποίηση και την αύξηση της συμμετοχής του κοινού στη λήψη αποφάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει να ωφελούν όλους τους πολίτες. Αυτό έχει καίρια σημασία για να διασφαλιστεί ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες έχουν την εμπιστοσύνη ότι οι απόψεις τους ακούγονται και ότι η ψήφος τους έχει σημασία. Οι ενδυναμωμένοι πολίτες θα πρέπει να έχουν τα εργαλεία, τους διαύλους και τις δεξιότητες ώστε οι απόψεις τους να ακούγονται στη δημόσια σκηνή, προκειμένου να μπορούν να συμβάλουν άμεσα στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών σε όλα τα επίπεδα. Η Επιτροπή θα διερευνήσει καινοτόμους τρόπους για να διαβουλεύεται με τους πολίτες και να λαμβάνει ανατροφοδότηση από αυτούς σχετικά με τη νέα ενωσιακή νομοθεσία.

Η Επιτροπή δοκιμάζει ήδη συμμετοχικές και διαβουλευτικές διαδικασίες, για παράδειγμα όσον αφορά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση έργων στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνοχή και τον προσδιορισμό των πιθανών προτεραιοτήτων για τις πέντε αποστολές της ΕΕ που θα αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», του επόμενου προγράμματος-πλαισίου για την έρευνα και την καινοτομία (το οποίο καλύπτει θέματα όπως: ο καρκίνος, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, οι πιο πράσινες και ευφυέστερες πόλεις, τα υγιή εδάφη, καθώς και οι υγιείς ωκεανοί και τα υγιή ύδατα) . Θα συνεχίσει να χρηματοδοτεί έργα έρευνας και καινοτομίας που έχουν στόχο την ανάπτυξη διαβουλευτικών και συμμετοχικών δημοκρατιών μέσω πειραματισμού και θα διερευνήσει τις πρακτικές, τις προκλήσεις και τις επιπτώσεις των διαδικασιών διαβουλευτικής δημοκρατίας σε διαφορετικές γεωγραφικές κλίμακες και σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες . Η Επιτροπή θα χρηματοδοτήσει επίσης έργα καινοτομίας που αυξάνουν τις δυνατότητες ή προσφέρουν πρακτική στήριξη για τη συμμετοχή Ευρωπαίων πολιτών στις μεταβάσεις που αποτελούν μέρος της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, τόσο μέσω διαβούλευσης και συμμετοχής όσο και σε άλλους τομείς.

Επίσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στόχο να ενθαρρύνει περαιτέρω τη συμμετοχή των νέων στον δημοκρατικό βίο στην Ευρώπη . Η προώθηση της χωρίς αποκλεισμούς συμμετοχικής δημοκρατίας είναι επίσης μία από τις κατευθυντήριες αρχές της στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη νεολαία (2019-2027) , η οποία έχει στόχο να υποστηρίξει τη συμμετοχή των νέων στην Ευρώπη όσον αφορά τη διαμόρφωση της κοινωνίας και της πολιτικής. Οι τρεις βασικές παράμετροι της στρατηγικής της ΕΕ για τη νεολαία είναι η συμμετοχή, η σύνδεση και η ενδυνάμωση. Η συμμετοχή αντιπροσωπεύει τη συμμετοχή των νέων και την αποφασιστικότητα της ΕΕ να ενθαρρύνει τη δημοκρατική συμμετοχή όλων των νέων, κυρίως μέσω του διαλόγου της ΕΕ για τη νεολαία , ενός δομημένου εργαλείου για τη συμμετοχή των νέων και ενός από τα μεγαλύτερα εργαλεία για τη συμμετοχή των πολιτών στην ΕΕ, το οποίο συμβάλλει ώστε να τίθενται προς συζήτηση οι απόψεις των νέων. Αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα κινητοποίησης από τη βάση στην κορυφή, ώστε οι απόψεις να φτάνουν με επιτυχία στους φορείς λήψης αποφάσεων. Το 2020 σηματοδοτεί τη δέκατη επέτειο του διαλόγου της ΕΕ για τη νεολαία.

Η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών (ΕΠΠ) αποτελεί σημαντικό μέρος των δικαιωμάτων που απορρέουν από την ιθαγένεια της ΕΕ και ένα ισχυρό μέσο συμμετοχικής δημοκρατίας στην ΕΕ. Δίνει τη δυνατότητα σε ένα εκατομμύριο πολίτες που κατοικούν στο ένα τέταρτο των κρατών μελών να ζητήσουν από την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για μια νομική πράξη με την οποία εφαρμόζονται οι συνθήκες της ΕΕ. Από τον Ιανουάριο του 2020 υπάρχουν νέοι κανόνες που καθιστούν την ΕΠΠ φιλικότερη προς τους χρήστες και πιο προσβάσιμη, έτσι ώστε να συμβάλει στην αύξηση της συμμετοχής των Ευρωπαίων πολιτών στη δημοκρατική διαδικασία της ΕΕ. Στις 15 Ιουλίου 2020 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν προσωρινά μέτρα για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19 στην ΕΠΠ. Οι κανόνες τροποποιήθηκαν έτσι ώστε να είναι δυνατή η παράταση της περιόδου συγκέντρωσης των πρωτοβουλιών πολιτών που επηρεάστηκαν από την πανδημία.

Η πανδημία COVID-19 συνοδεύτηκε από ένα τεράστιο κύμα ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένων προσπαθειών ατόμων και ομάδων εκτός της ΕΕ να επηρεάσουν πολίτες και συζητήσεις στην ΕΕ. Απαιτώντας μεγαλύτερη λογοδοσία για τις επιγραμμικές πλατφόρμες, η Επιτροπή συνεχίζει το έργο της για τη στήριξη ενός περιβάλλοντος πληροφόρησης στο οποίο οι πολίτες μπορούν να αναπτύσσουν τεκμηριωμένες απόψεις σχετικά με δημόσια θέματα. Για την παραπληροφόρηση σχετικά με την COVID-19, η Επιτροπή δημιούργησε ένα πρόγραμμα παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων ως συνέχεια της κοινής ανακοίνωσης του Ιουνίου του 2020 σχετικά με την COVID-19 . Οι υπογράφοντες τον κώδικα δεοντολογίας για την παραπληροφόρηση υποβάλλουν εκθέσεις σε μηνιαία βάση σχετικά με τις δράσεις που έχουν αναληφθεί για τον περιορισμό της διάδοσης παραπληροφόρησης για την COVID-19 στις υπηρεσίες τους. Επιπρόσθετα, η εξαπάτηση των καταναλωτών, όπως η προσφορά περιττών, αναποτελεσματικών και δυνητικά επικίνδυνων προϊόντων προστασίας, έχει αναδειχθεί ως ιδιαίτερο στοιχείο παραπληροφόρησης κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 . Οι πρωτοβουλίες που αναφέρονται στην κοινή ανακοίνωση και στο νέο θεματολόγιο για τους καταναλωτές αντιμετωπίζουν αυτά τα ζητήματα. Το σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία και ο νόμος για τις ψηφιακές υπηρεσίες αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις που εγείρει η επιγραμμική παραπληροφόρηση για τις κοινωνίες μας.

Η συμμετοχή σε δραστηριότητες εκμάθησης μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στις δημοκρατικές διαδικασίες. Αυτό υπενθυμίζεται στο ευρωπαϊκό θεματολόγιο δεξιοτήτων , το οποίο προωθεί δεξιότητες για τη ζωή, γιατί οι «δημοκρατικές κοινωνίες εξαρτώνται από τους ενεργούς πολίτες, οι οποίοι μπορούν να διακρίνουν την αξιοπιστία των πληροφοριών που λαμβάνουν από διάφορες πηγές, να εντοπίζουν την παραπληροφόρηση, να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις, να είναι ανθεκτικοί και να ενεργούν με υπευθυνότητα». Με αυτή την άποψη, η Επιτροπή θα στηρίξει την ανάπτυξη ποιοτικής και συμπεριληπτικής εκπαίδευσης των ενηλίκων σύμφωνα με την πρώτη αρχή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

Οι ψηφιακές τεχνολογίες μετασχηματίζουν τη δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων στην ΕΕ, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι δημόσιες αρχές αλληλεπιδρούν με τους πολίτες. Τα επιγραμμικά εργαλεία μπορούν να διευκολύνουν την αλληλεπίδραση και τη δημοκρατική συμμετοχή στη σημερινή εποχή, στην οποία οι συνθήκες έχουν αναγκάσει πολλούς ανθρώπους να αλλάξουν εργασιακές συνήθειες και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν μεταξύ τους . Ταυτόχρονα, η ψηφιακή συμμετοχή περιορίζεται από τις τεχνικές δεξιότητες των ανθρώπων.

Μία από τις βασικές προτεραιότητες της Επιτροπής είναι «Μια Ευρώπη έτοιμη για την ψηφιακή εποχή» και η βελτίωση των ψηφιακών δεξιοτήτων τόσο των νέων όσο και των ενηλίκων. Σε αυτήν εστιάζει το επικαιροποιημένο σχέδιο δράσης για την ψηφιακή εκπαίδευση, που θα υλοποιηθεί από το 2021 έως το 2027. Στις σχετικές δράσεις περιλαμβάνονται υποστηρικτικές προσπάθειες για την ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού και την προώθηση της ανάπτυξης κοινών κατευθυντήριων γραμμών για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης μέσω της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, η στήριξη της ανάπτυξης μιας καλύτερης αντίληψης όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη και τα δεδομένα από όλους τους πολίτες, καθώς και η συστηματική ενσωμάτωση του ψηφιακού γραμματισμού σε έργα τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης. Η Επιτροπή έχει επίσης δεσμευτεί να αντιμετωπίσει τον αντίκτυπο της γήρανσης του πληθυσμού σε όλους τους τομείς πολιτικής, για να βοηθήσει την κοινωνία και την οικονομία να προσαρμοστούν στις δημογραφικές αλλαγές. Θα περιγράψει συνοπτικά συγκεκριμένες δράσεις για την ενθάρρυνση της ενεργού συμμετοχής των πολιτών σε κάθε στάδιο της ζωής τους, από τη νεαρή έως την προχωρημένη ηλικία, δίνοντας πιθανόν επιπλέον έμφαση στη συμμετοχή των παιδιών στον πολιτικό και δημοκρατικό βίο στην ΕΕ.

Οι μετακινούμενοι πολίτες της ΕΕ που εγκαθίστανται σε άλλο κράτος μέλος χρειάζονται στήριξη, ώστε να διευκολυνθεί η ένταξή τους στην κοινωνία της χώρας υποδοχής. Ορισμένοι μετακινούμενοι πολίτες της ΕΕ μπορεί να βρίσκονται σε επισφαλή κατάσταση, όπως άτομα που κοιμούνται στον δρόμο, ή να ανήκουν σε μειονότητες και μπορεί να δικαιούνται πρόσθετη στήριξη. Επί του παρόντος, η στήριξη συχνά είναι διαθέσιμη για τους υπηκόους τρίτων χωρών και οι μετακινούμενοι πολίτες της ΕΕ, ως συγκεκριμένη ομάδα, δεν λαμβάνουν συχνά επαρκή στήριξη. Υπάρχουν, φυσικά, εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα και ένας αυξανόμενος αριθμός έργων που υλοποιούνται από αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών προσπαθεί να καλύψει αυτό το κενό. Επίσης, η Επιτροπή στηρίζει σε ετήσια βάση δράσεις ευαισθητοποίησης σχετικά με τα δικαιώματα που απορρέουν από την ιθαγένεια της ΕΕ και την ένταξη των μετακινούμενων πολιτών της ΕΕ μέσω ειδικής χρηματοδότησης στον τομέα της ιθαγένειας της ΕΕ.

Επιπρόσθετα, στη διεθνή έρευνα και βιβλιογραφία καταγράφεται ισχυρή σύνδεση μεταξύ της πολιτιστικής συμμετοχής και της δημοκρατίας. Αναφέρεται ότι οι κοινωνίες είναι περισσότερο ανοικτές και ανεκτικές, λειτουργούν καλύτερα, είναι οικονομικά ισχυρότερες και έχουν μεγαλύτερη δημοκρατική ασφάλεια, όταν οι άνθρωποι έχουν εύκολη πρόσβαση σε ένα μεγάλο εύρος πολιτιστικών δραστηριοτήτων και όταν τα ποσοστά συμμετοχής σε αυτές τις δραστηριότητες είναι υψηλά. Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή προετοιμάζεται να δρομολογήσει, στις αρχές του 2021, μια ανεξάρτητη μελέτη με θέμα «The importance of citizens’ participation in culture for civic engagement and democracy – policy lessons from international research» (Η σημασία της συμμετοχής των πολιτών στον πολιτισμό για τη συμμετοχή στα κοινά και τη δημοκρατία – διδάγματα πολιτικής από τη διεθνή έρευνα). Αυτή θα συνοψίζει υπάρχουσες γνώσεις και αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με αυτό το θέμα, θα φιλτράρει βασικά διδάγματα πολιτικής και θα επισημαίνει παραδείγματα επιτυχημένων δράσεων από διάφορα κράτη μέλη της EΕ. Η Επιτροπή θα στηριχθεί στη μελέτη για την υλοποίηση του νέου ευρωπαϊκού θεματολογίου για τον πολιτισμό και του προγράμματος εργασιών στον πολιτιστικό τομέα του Συμβουλίου για την περίοδο 2019-2022.

Δράση 4 — Η Επιτροπή θα στηρίξει την ενεργή συμμετοχή των πολιτών στη δημοκρατική διαδικασία και θα εφαρμόσει καινοτόμες προσεγγίσεις για την ένταξή τους στη νομοθετική διαδικασία, έτσι ώστε να διασφαλίζεται ότι οι νόμοι της ΕΕ είναι κατάλληλοι για τον σκοπό τους και ευθυγραμμίζονται με τις αξίες της ΕΕ. Θα δώσει το παράδειγμα χρηματοδοτώντας έργα που στηρίζουν τη δέσμευση —μέσω του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες»—, τη διαβούλευση και τη συμμετοχή των Ευρωπαίων πολιτών στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» και στις μεταβάσεις της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Δράση 5 — Η Επιτροπή θα χρηματοδοτήσει συγκεκριμένες δράσεις σε τοπικό επίπεδο με στόχο τη στήριξη της ένταξης των πολιτών της ΕΕ στην κοινωνία της ΕΕ μέσω του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες». Δράση 6 — Η Επιτροπή θα αυξήσει την ευαισθητοποίηση σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με τη σημασία που έχει η συμμετοχή στον πολιτισμό για την κοινωνία και τη δημοκρατία, μέσω στοχευμένων δράσεων, περιλαμβανομένης χρηματοδότησης.

3.Διευκόλυνση της άσκησης της ελεύθερης κυκλοφορίας και απλούστευση της καθημερινής ζωής

3.1.Βελτιωμένη ασφάλεια δικαίου κατά την άσκηση των δικαιωμάτων ελεύθερης κυκλοφορίας

Η ελευθερία κυκλοφορίας, η οποία επιτρέπει σε κάθε πολίτη της ΕΕ να ζει, να εργάζεται ή να σπουδάζει σε οποιοδήποτε κράτος μέλος, είναι το πολυτιμότερο δικαίωμα των πολιτών της ΕΕ. Σε έρευνα του Ευρωβαρομέτρου, πάνω από 8 στους 10 απαντήσαντες (84 %) πίστευαν ότι η ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών της ΕΕ εντός της ΕΕ έχει συνολικά οφέλη για την οικονομία της χώρας τους. Εκτιμάται ότι περίπου 13,3 εκατομμύρια πολίτες έχουν ασκήσει το δικαίωμά τους και έχουν μετακομίσει σε άλλο κράτος μέλος. Η μετακόμιση στο εξωτερικό μπορεί να συνεπάγεται ορισμένες νομικές και διοικητικές προκλήσεις και η Επιτροπή έχει στηρίξει τόσο τα κράτη μέλη όσο και τους πολίτες της ΕΕ, εκδίδοντας κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τα ζητήματα που έχουν προσδιοριστεί ως προβληματικά κατά τη μεταφορά της νομοθεσίας στο εθνικό δίκαιο ή κατά την πρακτική εφαρμογή των κανόνων για την ελεύθερη κυκλοφορία.