Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Καθιστώντας τη βιομηχανία συσκευασίας έναν ασφαλή, οικονομικά προσιτό και φιλικό προς το περιβάλλον κλάδο

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 323/04)

Εισηγητής: ο κ. Matteo Carlo BORSANI Συνεισηγητής: ο κ. Dirk JARRÉ

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 21.10.2021 Νομική βάση Άρθρο 32 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (CCMI) Υιοθετήθηκε από το τμήμα 11.3.2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 19.5 2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 569 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 201/1/5

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η συσκευασία είναι μια απαραίτητη βασική τεχνολογία, ουσιώδης για τις περισσότερες αλυσίδες εφοδιασμού. Ο αντίκτυπός της υπερβαίνει κατά πολύ το δικό της οικοσύστημα και, για τον λόγο αυτό, η βιομηχανία συσκευασίας είναι ουσιαστική για την οικονομία της Ευρώπης και την ενιαία αγορά της, καθώς και για τη στήριξη της ανάκαμψης και την προώθηση της βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στις εθνικές κυβερνήσεις, σε διαβούλευση με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη του κλάδου συσκευασίας να αναλάβουν πρωτοβουλίες καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής των προϊόντων, προκειμένου να προωθήσουν τις διαδικασίες κυκλικής οικονομίας, να ενθαρρύνουν τη βιώσιμη κατανάλωση και να προσπαθήσουν να διασφαλίσουν ότι προλαμβάνεται η παραγωγή απορριμμάτων, καθώς και ότι οι πόροι που χρησιμοποιούνται διατηρούνται στην οικονομία της ΕΕ για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα.

1.2. Υπό το πρίσμα των σημερινών κοινωνικών προκλήσεων, αντιπροσωπευτικές οργανώσεις της βιομηχανίας και εργαζόμενοι, κυβερνήσεις, δημόσιοι φορείς και μη κυβερνητικές οργανώσεις θα πρέπει να αναζητήσουν καινοτόμες λύσεις με στόχο την αύξηση της βιωσιμότητας της βιομηχανίας συσκευασίας, λαμβάνοντας υπόψη ότι η κυκλική συσκευασία διαδραματίζει κομβικό ρόλο για την προστασία του πλανήτη.

1.3. Επιπλέον, η Επιτροπή θα πρέπει να ενθαρρύνει μετ’ επιτάσεως την καθιέρωση ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου μεταξύ των συνδικαλιστικών ομοσπονδιών και των ομοσπονδιών εργοδοτών στον τομέα της συσκευασίας. Ένας τέτοιος ευρωπαϊκός διάλογος, καλά διαρθρωμένος με το εθνικό και το εταιρικό επίπεδο, θα παράσχει την αναγκαία στήριξη στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αφενός, για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των πρωτοβουλιών της, και στους κοινωνικούς εταίρους αφετέρου, για τη διαπραγμάτευση μιας δίκαιης μετάβασης.

1.4. Η ΕΟΚΕ συνιστά την εισαγωγή της «κατάλληλης για τον επιδιωκόμενο σκοπό» συσκευασίας ως νέο μέτρο για όλες τις συσκευασίες, πράγμα που σημαίνει ότι όλες οι συσκευασίες θα πρέπει να κατασκευάζονται σύμφωνα με τις αρχές του οικολογικού σχεδιασμού: πρέπει να ταιριάζουν στις διαστάσεις του προϊόντος αφήνοντας ελάχιστο κενό χώρο και βάρος, αποτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την υπερσυσκευασία και την υποσυσκευασία, καθώς και τα σχετικά περιττά απορρίμματα και απώλειες. Αυτή η μέθοδος θα βελτιστοποιήσει επίσης το αποτύπωμα άνθρακα της μεταφοράς συσκευασμένων αγαθών, επιτρέποντας την επίτευξη των στόχων εκπομπής που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

1.5. Το πεδίο εφαρμογής των αλλαγών δεν έχει ακόμη αξιοποιηθεί επαρκώς από τα ενδιαφερόμενα μέρη, συνεπώς, η ΕΟΚΕ ζητεί από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη και ισχυρό ηγετικό ρόλο στη διαχείριση αυτής της διαδικασίας. Αυτό περιλαμβάνει την παρουσίαση των κανονιστικών τμημάτων που υπολείπονται κατά τρόπο εύκολα κατανοητό και εφαρμόσιμο, καθώς και υποστηρικτικές δράσεις σε ολόκληρο το οικοσύστημα, με ιδιαίτερη έμφαση στις πλέον ευαίσθητες οντότητες, όπως οι ΜΜΕ και οι ιδιώτες.

1.6. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει μια ολιστική προσέγγιση για την αξιολόγηση του συνολικού ρόλου και του αντίκτυπου της συσκευασίας, καθώς η εξέταση της συσκευασίας μεμονωμένα μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το κανονιστικό πλαίσιο, αλλά και να ωθήσει τις εταιρείες σε δαπανηρές, αναποτελεσματικές και τελικά λιγότερο βιώσιμες στρατηγικές. Τα ουσιώδη στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη είναι η ασφάλεια και η προστασία των συσκευασμένων προϊόντων με ιδιαίτερη αναφορά στα τρόφιμα και τα ποτά ( 1 ) , έτσι ώστε η συσκευασία να είναι βιώσιμη και αποτελεσματική. Στο πλαίσιο αυτό, αυτές οι λειτουργικότητες δεν πρέπει να υπονομεύονται από τη σχεδιαστική προσέγγιση της συσκευασίας, δηλαδή τον προσανατολισμό στη βιωσιμότητα.

1.7. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα θα πρέπει να προωθήσουν ελάχιστα πρότυπα για τη στήριξη των ευρωπαϊκών εταιρειών συσκευασίας όσον αφορά την επίτευξη των στόχων της πράσινης και της δίκαιης μετάβασης, τα οποία θα ισχύουν επίσης για όλες τις συσκευασίες που εισέρχονται στην εσωτερική αγορά από τρίτες χώρες. Η ΕΟΚΕ ζητεί από τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να διασφαλίσουν ότι επιβάλλονται τα κριτήρια βιωσιμότητας στις εμπορικές συμφωνίες και ότι οι εισαγωγές περιλαμβάνουν κριτήρια επαλήθευσης όσον φορά τις συμβάσεις της ΔΟΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα δικαιώματα των εργαζομένων, και τούτο καθ’ όλο το μήκος της αξιακής αλυσίδας του τομέα συσκευασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο μπορούν να εξασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού στην αγορά.

1.8. Η ΕΟΚΕ προτρέπει την Επιτροπή να προωθήσει εκστρατείες εκπαίδευσης, ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σε επίπεδο ΕΕ, προκειμένου να καταστεί συνείδηση η σημασία των πρακτικών που είναι προσανατολισμένες στη βιωσιμότητα, σε όλα τα επίπεδα του κύκλου ζωής των συσκευασιών, κατευθύνοντας τη συλλογική συμπεριφορά είτε προς τη βιώσιμη παραγωγή, τις βιώσιμες επιλογές αγοράς είτε στις βέλτιστες πρακτικές όσον αφορά τη διάθεση και την ανακύκλωση των συσκευασιών.

1.9. Η μελλοντική νομοθεσία και δράση της ΕΕ δεν θα πρέπει να επικεντρώνεται αποκλειστικά στην ίδια τη συσκευασία, αλλά σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής συσκευασιών: παραγωγή, κατανάλωση και επεξεργασία των απορριμμάτων. Η ΕΟΚΕ συνιστά την προώθηση επενδύσεων στην τεχνολογική καινοτομία μέσω της στήριξης της ζήτησης και της προσφοράς ανανεώσιμων και υψηλής ποιότητας ανακυκλώσιμων υλικών.

1.10. H συσκευασία πρέπει να συνεισφέρει στην κυκλική οικονομία, με επίκεντρο τον οικολογικό σχεδιασμό, τις υφιστάμενες εδραιωμένες τεχνολογίες και τις τεχνολογίες ανακύκλωσης, καθώς και την πρόληψη της διασποράς. Η ΕΟΚΕ προτείνει τη χάραξη αποτελεσματικών στρατηγικών διαχείρισης πόρων, προσαρμοσμένων στο είδος των μεμονωμένων πόρων με βάση κοινές αρχές για τη διαχείριση, τη διατήρηση και την αποκατάσταση των πόρων αυτών.

1.11. Η σωστή συλλογή και ανακύκλωση των συσκευασιών είναι απαραίτητη για τη μείωση τυχόν σπατάλης πόρων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά η μελλοντική νομοθεσία της ΕΕ για τη συσκευασία να προωθεί αποφασιστικά τη δημόσια πολιτική και τις συμπεριφορές που στοχεύουν στη βελτίωση της διαλογής, της συλλογής και της διάθεσης των απορριμμάτων συσκευασίας. Με αυτόν τον τρόπο, θα δοθεί πρόσθετη στήριξη στην επίτευξη των στόχων της ΕΕ σχετικά με την ανακυκλωσιμότητα για όλα τα υλικά συσκευασίας. Η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης την αξιολόγηση των πρωτοβουλιών του συστήματος ανταποδοτικής ανακύκλωσης (DRS/Deposit Return Scheme) ως δυνητικού τρόπου αύξησης των δραστηριοτήτων ανακύκλωσης συσκευασιών σε ορισμένους ειδικούς τομείς.

1.12. Η ΕΟΚΕ συνιστά την εφαρμογή εναρμονισμένων κριτηρίων για τους κανόνες ανακύκλωσης συσκευασιών και τα συστήματα συλλογής που χρησιμοποιούνται σε τοπικό επίπεδο στα κράτη μέλη, επίσης για τη διαμόρφωση των τελών διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού και, εντέλει, για την επισήμανση των ανακυκλώσιμων συσκευασιών. Οι κανόνες της ΕΕ σχετικά με τη συσκευασία και τα συσκευασμένα προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται σύμφωνα με τις αρχές της ενιαίας αγοράς και να υποστηρίζουν την εναρμονισμένη εφαρμογή των αρχών αυτών σε ολόκληρη την ΕΕ. Είναι καθοριστικής σημασίας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διασφαλίσει ενιαία εφαρμογή και επιβολή των κανονιστικών απαιτήσεων βιωσιμότητας σε όλο το έδαφος της ΕΕ, αποφεύγοντας τον κατακερματισμό και τα εσωτερικά τεχνικά εμπόδια.

1.13. Απαιτούνται τεκμηριωμένα μέτρα πολιτικής προκειμένου να εξασφαλιστεί το καλύτερο δυνατό περιβαλλοντικό αποτέλεσμα. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά η επικείμενη αναθεώρηση της οδηγίας για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας (PPWD) ( 2 ) να ενθαρρύνει περαιτέρω την καινοτομία, θέτοντας στόχους που ευθυγραμμίζονται με την έννοια του κύκλου ζωής, τεκμηριώνονται από ισχυρά δεδομένα και επιστημονικά στοιχεία, και παρέχουν το καλύτερο περιβαλλοντικό αποτέλεσμα συνολικά. Έτσι δίνεται επίσης η δέουσα προσοχή σε τυχόν επιπτώσεις στα προϊόντα που περιέχονται στη συσκευασία.

1.14. Η κανονιστική προσέγγιση που πρέπει να υιοθετήσουν τα εθνικά και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα σε αυτόν τον τομέα πρέπει να εξασφαλίζει τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων στη λήψη αποφάσεων. Είναι απαραίτητο το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο να είναι αξιόπιστο και να διασφαλίζει ασφάλεια δικαίου. Σε περιπτώσεις που αυτό δεν έχει επιτευχθεί, οι επιχειρήσεις τείνουν να αναβάλλουν επενδύσεις ή μπορεί να πραγματοποιούν επενδύσεις που δεν ευθυγραμμίζονται με τις κανονιστικές απαιτήσεις. Αυτό σίγουρα θα είχε ως αποτέλεσμα τη διακύβευση των γενικών στόχων, καθώς και την απώλεια πόρων και θέσεων εργασίας στον τομέα.

1.15. Θα πρέπει να προωθηθούν η έρευνα και η καινοτομία σε νέες τεχνολογίες, καθώς και η κατάρτιση των εργαζομένων του τομέα. Επιπλέον, οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να συνεργαστούν για να εντοπίσουν τις νέες ανάγκες του κλάδου σε δεξιότητες και, σε συνεργασία με τις δημόσιες αρχές, να αναπτύξουν και να προωθήσουν την κατάρτιση των εργαζομένων στην παραγωγή και τη διάθεση των συσκευασιών.

1.16. Η ΕΟΚΕ συνιστά η μελλοντική νομοθεσία να λαμβάνει επίσης υπόψη τις δυνατότητες της ψηφιοποίησης με στόχο τη μετασχηματιστική πρόοδο στη βιομηχανία συσκευασίας.

1.17. Δεδομένου του μοναδικού κεντρικού ρόλου που διαδραματίζουν οι συσκευασίες σε κάθε κλάδο της οικονομίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει επίσης να διοργανώσει ένα ετήσιο φόρουμ για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας, στο οποίο θα συμμετέχουν τα ενδιαφερόμενα μέρη και οι εκπρόσωποι των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, για την παρακολούθηση της εφαρμογής της οδηγίας, την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με την εξέλιξη του κλάδου καθώς και τον εντοπισμό και την προώθηση ορθών πρακτικών όσον αφορά τους κανόνες για τις βιώσιμες συσκευασίες.

1.18. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλείται να διοργανώσει διάλογο με την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή σχετικά με την εφαρμογή των συστάσεων που διατυπώνονται στην παρούσα γνωμοδότηση και να προβεί σε ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τις δυνατότητες συνεργασίας για κατάλληλα μέτρα παρακολούθησης.

2. Το ιστορικό και το κανονιστικό πλαίσιο του οικοσυστήματος συσκευασίας

2.1. Η βιομηχανία συσκευασίας εξυπηρετεί μια μεγάλη ποικιλία σκοπών στην καθημερινή μας ζωή: προστασία, προώθηση, ενημέρωση, ευκολία, χρήση, διαχείριση και μείωση των απορριμμάτων. Η συσκευασία, η οποία αποτελεί βασική κοινωνική και επιχειρηματική υποδομή, έχει καταστήσει δυνατή την κοινωνική ευημερία και το εμπόριο και αποτελεί απαραίτητο στοιχείο για τη στήριξη της ανάκαμψης και την προώθηση της βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης.

2.2. Η βιομηχανία συσκευασίας λειτουργεί σε ένα ολοένα πιο σύνθετο οικοσύστημα, το οποίο αποτελείται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ άλλων από τους παραγωγούς των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται στις συσκευασίες, τους έμπορους λιανικής πώλησης που διαθέτουν το συσκευασμένο προϊόν, τους εργαζόμενους του κλάδου, τους καταναλωτές, τις εταιρείες και τις δημόσιες αρχές που διαχειρίζονται το τέλος του κύκλου ζωής των απορριμμάτων συσκευασίας.

2.3. Η βιομηχανία συσκευασίας της ΕΕ είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο και περιλαμβάνει παραγωγούς και χρήστες προϊόντων συσκευασίας γυαλιού, σιδηρούχων μετάλλων και αλουμινίου, πλαστικού, ξύλου και χαρτιού, ενώ απασχολεί πάνω από 6,5 εκατομμύρια άτομα στην Ευρώπη ( 3 ) . Η ευρωπαϊκή αγορά συσκευασιών για καταναλωτές αναμένεται να σημειώσει σύνθετο ρυθμό ετήσιας ανάπτυξης (CAGR) της τάξης του 4 % κατά την περίοδο πρόβλεψης 2021-2026. Η τεχνολογική καινοτομία, η βιωσιμότητα και οι ελκυστικές οικονομικές προοπτικές είναι ορισμένοι από τους λόγους για την αξιοσημείωτη αναμενόμενη ανάπτυξη στον τομέα της συσκευασίας για καταναλωτές ( 4 )

2.4. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019), πέραν του συνολικού στόχου για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, θέτει σημαντικούς στόχους πολιτικής για την περαιτέρω προώθηση της βιώσιμης μετάβασης της αξιακής αλυσίδας των συσκευασιών, οι οποίοι περιλαμβάνουν: — τη διασφάλιση ότι όλες οι συσκευασίες στην αγορά της ΕΕ θα είναι επαναχρησιμοποιήσιμες ή ανακυκλώσιμες με οικονομικά βιώσιμο τρόπο έως το 2030· — τον καθορισμό μέτρων για τη μείωση των απορριμμάτων συσκευασίας· — την προώθηση μιας ισχυρής ενιαίας αγοράς για δευτερογενείς πρώτες ύλες, με σκοπό την αύξηση της ανακύκλωσης.

2.5. Αυτοί οι γενικοί στόχοι έχουν αναλυθεί περαιτέρω στο σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία 2.0 ( 5 ) , στο οποίο σχεδιάζεται η αναθεώρηση της οδηγίας για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας (PPWD). Η εν λόγω οδηγία, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 1994, αποτελεί τον πυρήνα του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου. Επί του παρόντος, η Επιτροπή αναθεωρεί αυτήν την οδηγία —βλέπε τη σχετικήδιαβούλευση ( 6 ) και την αντίστοιχηεκτίμηση επιπτώσεων— με γενική πρόθεση να μειώσει τα απορρίμματα συσκευασίας ( 7 ) και να αντικαταστήσει τις γραμμικές ροές προϊόντων και υλικών (δηλαδή παραγωγή — χρήση — απορρίμματα) με κυκλικές ροές.

3. Προώθηση της κυκλικής οικονομίας

3.1. Ο τομέας της συσκευασίας είναι ζωτικής σημασίας για τη μετάβαση της Ευρώπης προς μια κυκλική οικονομία, δεδομένης της ικανότητάς του να ανακυκλώνει υλικά. Ολοένα και περισσότερα υλικά είτε ανακυκλώνονται είτε προέρχονται τα ίδια από ανακυκλωμένα υλικά άλλων κλάδων. Ταυτόχρονα, μπορεί να κλείσει τον βρόγχο της κυκλικής οικονομίας μέσω της αποτροπής εξαγωγών απορριμμάτων αμφιβόλου ποιότητας ( 8 ) και του αποκλεισμού από τις αγορές της ΕΕ εισαγωγέων συσκευασιών ασύμβατων με τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές. Το ζήτημα του αθέμιτου ανταγωνισμού από εταιρείες εκτός ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί μείζον μέλημα, ειδικά για τις ΜΜΕ, οι οποίες είναι οι πρώτες που θα επηρεαστούν στην αγορά.

3.2. Σύμφωνα με το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία 2.0, όλες οι συσκευασίες θα πρέπει να επαναχρησιμοποιούνται ή να ανακυκλώνονται έως το 2030. Κατά συνέπεια, όλα τα υλικά συσκευασίας θα πρέπει να αξιολογούνται με γνώμονα την επιδίωξη του στόχου της κυκλικής οικονομίας, η οποία εστιάζεται στον οικολογικό σχεδιασμό, στις υπάρχουσες καθιερωμένες και νέες τεχνολογίες ανακύκλωσης και στην ενίσχυση των μέτρων για την καταπολέμηση της διασποράς. Η αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, σε συνδυασμό με την αυξημένη κατανάλωση κατά κεφαλή, ασκεί ολοένα και μεγαλύτερη πίεση σε ό,τι αφορά τη διάθεση των υφιστάμενων πόρων.

3.3. Οι συσκευασίες που χρησιμοποιούν υλικά με βάση τις ίνες και άλλα φυσικά υλικά μπορούν να στηρίξουν την ανάπτυξη που θα είναι αποσυνδεδεμένη από τη χρήση πόρων. Τέτοιες συσκευασίες παρασκευάζονται από ανανεώσιμα υλικά, ενώ παράλληλα είναι ανθεκτικές, ελκυστικές, ανακυκλώσιμες και βιοδιασπώμενες. Πρόσφατες μελέτες έχουν καταδείξει ότι οι συσκευασίες από ίνες μπορούν να ανακυκλωθούν πάνω από 25 φορές, αποδεικνύοντας ότι αποτελούν βασικό συστατικό της κυκλικής οικονομίας.

3.4. Ομοίως, το αλουμίνιο και ο χάλυβας, τα οποία αποτελούν μοναδικά μόνιμα υλικά, μπορούν επίσης να συμβάλουν καθοριστικά στη στήριξη της κυκλικής οικονομίας. Μέσω της πολλαπλής ανακύκλωσης, τα προϊόντα και οι συσκευασίες που κατασκευάζονται από μόνιμα υλικά, για παράδειγμα από μέταλλα ή γυαλί, διατηρούνται στον βρόχο υλικών και μπορούν να αποτελέσουν πόρους για άλλα προϊόντα και συσκευασίες.

3.5. Περαιτέρω μέτρα είναι απαραίτητα για την υιοθέτηση πολυμερών που βασίζονται σε βιολογικούς παράγοντες, δεδομένου ότι μόνο λίγα κράτη μέλη είναι πρόθυμα να παρέχουν στήριξη για τις υποδομές που είναι απαραίτητες για τη συλλογή λιπασματοποιήσιμων συσκευασιών και τη λιπασματοποίηση. Όσον αφορά τα πλαστικά, είναι αναγκαίο να υποστηριχθούν έργα και επενδύσεις σε αναδυόμενες καινοτόμες τεχνολογίες, όπως η ανακύκλωση μηχανικών ή χημικών πλαστικών, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι μειώνουν τον συνολικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο με μια προοπτική του κύκλου ζωής.

3.6. Ο τρόπος με τον οποίο οι καταναλωτές αντιλαμβάνονται τις συσκευασίες και αλληλεπιδρούν με αυτές αλλάζει επίσης. Σύμφωνα με τη «Μελέτη για τις αντιλήψεις για τις συσκευασίες στην Ευρώπη», η οποία διεξήχθη σε ανεξάρτητη βάση από την Perspectus Global μετά από ανάθεση της Pro Carton το 2021, σχεδόν τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων ισχυρίστηκαν ότι άλλαξαν τα προϊόντα που αγόραζαν λόγω προβληματισμών σχετικά με τη συσκευασία, και ακόμη περισσότεροι θα ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερα για συσκευασίες πιο φιλικές προς το περιβάλλον. Οι τάσεις αυτές μπορούν να ενισχυθούν περαιτέρω μέσω εκστρατειών ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης.

3.7. Είναι σημαντικές οι δυνατότητες αύξησης της συλλογής υλικών συσκευασίας, της διαλογής και της ανακύκλωσης στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, οι βιώσιμες συσκευασίες ενδέχεται να προκαλέσουν σημαντική περιβαλλοντική ζημία, εάν δεν συλλεχθούν, απορριφθούν ή ανακυκλωθούν σωστά. Αν και είναι σημαντικό ο κλάδος των συσκευασιών να προσανατολιστεί προς πιο βιώσιμες πρακτικές, οι δημόσιες αρχές, οι φορείς διαχείρισης απορριμμάτων, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι καταναλωτές θα πρέπει επίσης να συμμετέχουν άμεσα στην αύξηση της αποδοτικότητας της συλλογής, της επαναχρησιμοποίησης και της ανακύκλωσης των απορριμμάτων. Η πτυχή αυτή πρέπει να προωθηθεί σθεναρά στη μελλοντική νομοθεσία και τις δημόσιες πολιτικές προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της ΕΕ για την ανακυκλωσιμότητα όλων των υλικών συσκευασίας, μεταξύ άλλων με σκοπό τη συμβολή στη μείωση των εκπομπών CO 2 , συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στο θεματολόγιο της ΕΕ για την πράσινη μετάβαση.

3.8. Πολλές από τις απαιτούμενες προσαρμογές θα καταστούν δυνατές μέσω της ψηφιοποίησης. Οι ψηφιακές τεχνολογίες παρέχουν τη δυνατότητα για μετασχηματιστικές προόδους στον κλάδο της συσκευασίας, καθώς η ιχνηλασιμότητα, η χρηστικότητα και η ανίχνευση παραποιήσεων μπορούν να βελτιστοποιηθούν. Αυτό συμβαδίζει με τη βελτίωση των λειτουργικών επιδόσεων, εξασφαλίζοντας έτσι την ικανότητα καλύτερης εξυπηρέτησης των πελατών και συμβάλλοντας στον σχεδιασμό της κυκλικότητας μέσω έξυπνων συσκευασιών με επίκεντρο τη βιωσιμότητα. Επιπλέον, η έξυπνη συσκευασία διευκολύνει την ανακύκλωση και επιτρέπει την ευκολότερη πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με τις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται στη συσκευασία.

4. Γενικές παρατηρήσεις

4.1. Η βιωσιμότητα πρέπει να παραμείνει μία από τις βασικές προτεραιότητες των βιομηχανιών συσκευασίας της ΕΕ. Σύμφωνα με τις απαιτήσεις του νέου σχεδίου δράσης για την κυκλική οικονομία ( 9 ) , η βιομηχανία συσκευασίας θα πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλίες καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής των προϊόντων.

4.2. Ως εκ τούτου, οι πολιτικές που επηρεάζουν το νομοθετικό πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργεί η βιομηχανία συσκευασίας, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για τα απορρίμματα συσκευασίας, έχουν μεγάλη επίδραση σε όλους τους κλάδους και τις κοινωνικές δραστηριότητες όπου χρησιμοποιούνται συσκευασίες. Για παράδειγμα, όσον αφορά τις συσκευασίες τροφίμων, η συσκευασία εξασφαλίζει την ασφάλεια και την προστασία των προϊόντων, διατηρεί τα τρόφιμα βρώσιμα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ελαχιστοποιώντας τη σπατάλη τροφίμων, ενώ διαδραματίζει κομβικό ρόλο στη διευκόλυνση και τη διατήρηση της πρόσβασης όλων των ανθρώπων σε οικονομικά προσιτά τρόφιμα.

4.3. Υπό το πρίσμα των σημερινών κοινωνικών προκλήσεων, όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη πρέπει να βρουν καινοτόμες λύσεις για την αύξηση της βιωσιμότητας του κλάδου συσκευασίας, λαμβάνοντας υπόψη ότι η κυκλική συσκευασία διαδραματίζει κομβικό ρόλο για την προστασία του πλανήτη. Όλοι οι κοινωνικοί φορείς πρέπει να καθιερώσουν σαφή διάλογο στο πλαίσιο του οποίου θα τηρούνται οι ρόλοι και οι αρμοδιότητές τους για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων.

4.4. Είναι ουσιαστικής σημασίας οι ενιαίες αγορές της ΕΕ να διασφαλίσουν υποχρεωτικά την ίση εφαρμογή και επιβολή των κανονιστικών απαιτήσεων βιωσιμότητας σε όλο το έδαφος της ΕΕ, αποφεύγοντας τον κατακερματισμό και τα εσωτερικά τεχνικά εμπόδια. Οι κανόνες της ΕΕ σχετικά με τη συσκευασία και τα συσκευασμένα αγαθά θα πρέπει να σχεδιάζονται σύμφωνα με τις αρχές της ενιαίας αγοράς και να υποστηρίζουν την εναρμονισμένη εφαρμογή των αρχών αυτών σε ολόκληρη την ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, απαιτείται η κατοχύρωση βασικών αρχών, στόχων και σαφών ορισμών στο σώμα της νομοθεσίας και των εκτελεστικών της πράξεων, με στόχο να αποτραπεί εξαρχής η εμφάνιση αποκλινόντων εθνικών μέτρων. Οι επιπτώσεις που έχει η ενιαία αγορά για οποιαδήποτε εθνικά μέτρα δεν θα πρέπει να θέτουν περιορισμούς στην ελεύθερη κυκλοφορία των συσκευασιών και των συσκευασμένων αγαθών, δηλαδή περιορισμών που είναι δυσανάλογοι και/ή περιττοί από την άποψη της προστασίας του περιβάλλοντος και που θα μπορούσαν να προκαλέσουν άδικες στρεβλώσεις στην αγορά της ΕΕ.

4.5. Η συμβολή της συσκευασίας στην οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική βιωσιμότητα είναι κομβική. Η εξέταση της συσκευασίας μεμονωμένα μπορεί επίσης να επηρεάσει αρνητικά το κανονιστικό πλαίσιο. Στην πραγματικότητα, τα προϊόντα γενικά αντιστοιχούν σε πολύ περισσότερους πόρους και έχουν πολύ μεγαλύτερη εγγενή αξία από ό,τι η συσκευασία που χρησιμοποιείται για την προστασία τους. Συνεπώς, οι απώλειες προϊόντων λόγω της χαμηλής απόδοσης της συσκευασίας είναι πιθανό να προκαλέσουν πολύ δυσμενέστερες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Για παράδειγμα, στη βιομηχανία τροφίμων, το 30 % ( 10 ) όλων των τροφίμων που παράγονται παγκοσμίως χάνεται ή σπαταλάται κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού. Η βελτιστοποίηση στη συσκευασία μπορεί να αποτελέσει μία από τις λύσεις για τη μείωση αυτού του ποσοστού. Οι απώλειες και η σπατάλη τροφίμων, τόσο στις αλυσίδες εφοδιασμού όσο και από τους καταναλωτές, ευθύνονται για περίπου το ένα τέταρτο των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τα τρόφιμα, δηλαδή για το 6 % των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών ( 11 )

4.6. Η στήριξη του ευρωπαϊκού κλάδου συσκευασίας είναι σημαντική για πολλούς λόγους. Για παράδειγμα, μολονότι υφίσταται ήδη νομοθεσία για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης των υλικών συσκευασίας με τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές, οι παραγωγοί συσκευασίας της ΕΕ αποφασίζουν επίσης οικειοθελώς να ακολουθήσουν ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές, όπως η πιστοποίηση κατά FSC (Συμβούλιο Διαχείρισης Δασών) για το χαρτί, το χαρτόνι ή τις ξύλινες συσκευασίες, με σκοπό τον περιορισμό των εκπομπών και την προώθηση βέλτιστων περιβαλλοντικών πρακτικών. Αν και οι ανταγωνιστές εκτός της ΕΕ υποχρεούνται επίσης να συμμορφώνονται με τη σχετική ενωσιακή νομοθεσία, ενίοτε δεν τηρούν αυτούς τους προαιρετικούς κώδικες προδιαγραφών, σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές εταιρείες.

Ο κλάδος συσκευασίας χρειάζεται εργατικό δυναμικό υψηλής ειδίκευσης και περισσότερη ελκυστικότητα για τη νεότερη γενιά. Πρέπει να επιδιώκει να βελτιώνει συνεχώς τις συνθήκες εργασίας, δημιουργώντας παράλληλα επιλογές κατάρτισης και εστιάζοντας στην παροχή κινήτρων σε άτομα υψηλής ειδίκευσης και εξειδικευμένα στις ψηφιακές τεχνολογίες προκειμένου να ενταχθούν στη βιομηχανία.

4.7. Ως εκ τούτου, η ειδική τομεακή κατάρτιση των εργαζομένων, καθώς και η συνεχής επικαιροποίηση της διαδικασίας δέουσας επιμέλειας, είναι καίριας σημασίας για τον κλάδο της συσκευασίας και θα πρέπει να προωθηθούν.

4.8. Ως εκ τούτου, η διττή μετάβαση στην οποία θα εστιαστεί η οικονομία της ΕΕ το επόμενο έτος, θα αποτελέσει επίσης κεντρική προτεραιότητα στον τομέα συσκευασίας. Στο πλαίσιο αυτό, ο μηχανισμός «δίκαιης μετάβασης» θα πρέπει να ληφθεί υπόψη στον νέο επαναπροσδιορισμό του κανονιστικού πλαισίου, ώστε να διασφαλιστεί ότι κανείς δεν θα μείνει στο περιθώριο.

5. Ειδικές παρατηρήσεις

5.1. Η βελτιστοποίηση του σχεδιασμού της συσκευασίας βοηθά στην πρόληψη και τη μείωση των απορριμμάτων συσκευασίας.

Ο σχεδιασμός της συσκευασίας είναι σημαντικός για τον καθορισμό της περιβαλλοντικής της απόδοσης σε όλο τον κύκλο ζωής του προϊόντος. Οι συσκευασίες που είναι αποτέλεσμα καλού σχεδιασμού, υπεύθυνης προέλευσης και αποτελεσματικής παραγωγής, οι οποίες χρησιμοποιούνται κατάλληλα και ανακυκλώνονται αποτελεσματικά, έχουν πολλαπλά οφέλη, μεταξύ άλλων ελαχιστοποιούν τις ζημιές στα προϊόντα, παρατείνουν τη διάρκεια ζωής τους, διευκολύνουν την αποτελεσματική αποθήκευση, μεταφορά και διανομή, παρέχουν ασφαλή και άνετη πρόσβαση στα αγαθά, είναι ελκυστικές και, τέλος, παρέχουν πληροφορίες ζωτικής σημασίας για τον καταναλωτή. Επομένως, οι συσκευασίες δεν μπορούν να εξεταστούν ανεξάρτητα από τα προϊόντα που περιέχουν, καθώς το υλικό, η μορφή και ο σχεδιασμός τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις λειτουργίες που πρέπει να πληροί η εκάστοτε συσκευασία για κάθε συγκεκριμένο προϊόν. Ωστόσο, ενώ αναγνωρίζεται ότι η λειτουργικότητα της συσκευασίας είναι ουσιαστικής σημασίας, είναι σαφές ότι θα πρέπει να αναπτυχθούν συσκευασίες που εξοικονομούν πόρους και είναι βιώσιμες, σύμφωνα με τις αρχές οικολογικού σχεδιασμού. Σε αυτές περιλαμβάνονται:

— η ελαχιστοποίηση της χρήσης πρώτων υλών·

— η μεγιστοποίηση της χρήσης ανακυκλώσιμων και ανακυκλωμένων υλικών (ενώ παράλληλα τηρούνται οι νομικές απαιτήσεις)·

— η αύξηση της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών παραγωγής·

— η βελτιστοποίηση της διαχείρισης της εφοδιαστικής·

— η ενίσχυση της ευαισθητοποίησης σχετικά με την αξία και τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης της συσκευασίας·

— η βελτίωση της συλλογής, επεξεργασίας και ανακύκλωσης συσκευασιών.

Είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη τόσο η βιωσιμότητα όσο και η λειτουργικότητα της συσκευασίας.

Ανεξάρτητα από τον τύπο συσκευασίας που χρησιμοποιείται, οι συσκευασίες που πλεονάζουν θα πρέπει πάντα να αποφεύγονται, ειδικά σε προϊόντα ηλεκτρονικού εμπορίου και παράδοσης κατ’ οίκον, όπου η αναλογία μεταξύ συσκευασίας και προϊόντων είναι 1:1. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει επίσης να δοθεί προσοχή στην έρευνα και σε καινοτόμες λύσεις που θα μειώσουν την περιβαλλοντική επιβάρυνση της συσκευασίας των προς παράδοση αγαθών.

5.2. Απαιτούνται τεκμηριωμένα μέτρα πολιτικής προκειμένου να εξασφαλιστεί το καλύτερο δυνατό περιβαλλοντικό αποτέλεσμα.

Οι προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής δίνουν στην Ευρώπη την ευκαιρία να οικοδομήσει μια βιώσιμη και προσανατολισμένη στο μέλλον βιομηχανική βάση. Όσον αφορά τις συσκευασίες, όλες οι επικείμενες πρωτοβουλίες πολιτικής θα πρέπει να βασίζονται σε επιστημονικά στοιχεία και σε μια ορθή κατανόηση του πραγματικού τους αντίκτυπου στο περιβάλλον. Στρατηγικά, είναι χρήσιμο να υποστηρίζεται η χρήση της μεθοδολογίας αξιολόγησης του κύκλου ζωής (LCA/Life Cycle Assessment) ως εργαλείου για τον έλεγχο των περιβαλλοντικών επιπτώσεων που έχουν τα προϊόντα σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής τους.

5.3. Τα πλήρως ανακυκλώσιμα και ανανεώσιμα υλικά συσκευασίας προωθούν την ανάπτυξη της κυκλικής οικονομίας.

Η μελλοντική νομοθεσία και δράση της ΕΕ θα πρέπει να υποστηρίζει τη ζήτηση για ανανεώσιμα και υψηλής ποιότητας ανακυκλώσιμα υλικά, κάτι που ενθαρρύνει περαιτέρω επενδύσεις στην καινοτομία για τις συσκευασίες. Πιο συγκεκριμένα, η νομοθεσία και η δράση της ΕΕ δεν πρέπει να επικεντρώνονται αποκλειστικά στην ίδια τη συσκευασία, αλλά σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής. Για παράδειγμα, θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη από πού προέρχονται τα υλικά και πώς γίνεται η επεξεργασία τους, τους πόρους και την ενέργεια που απαιτούνται στη διαδικασία παραγωγής, το πόσο εύκολα μπορεί να ανακυκλωθεί το υλικό/προϊόν και το κατά πόσο όντως ανακυκλώνεται. Η ΕΕ θα πρέπει να αυξήσει τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα των επανακυκλώσιμων υλικών, με έμφαση επίσης στην ικανότητα ενός υλικού να διατηρεί τις εγγενείς ιδιότητές του μετά την ανακύκλωση, και την ικανότητά του να αντικαθιστά τις πρωτογενείς πρώτες ύλες σε μελλοντικές εφαρμογές (12).

5.4. Η εναρμόνιση των τοπικών συστημάτων συλλογής και ανακύκλωσης είναι κρίσιμης σημασίας για την επίτευξη των στόχων σχετικά με την ανακύκλωση συσκευασιών.

Η ΕΕ έχει θέσει ως στόχο την αύξηση των ποσοστών ανακύκλωσης απορριμμάτων συσκευασίας, αλλά αυτό θα εξαρτηθεί επίσης από τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές αρχές αυξάνουν και βελτιώνουν τη συλλογή των σχετικών απορριμάτων.

Όσον αφορά την ανακύκλωση αστικών απορριμμάτων, τα ποσοστά ποικίλλουν κατά πολύ σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ακόμη και σε χώρες με παρόμοια ποσοστά ανακύκλωσης, οι κανόνες και οι μέθοδοι συλλογής διαφέρουν σημαντικά. Η ευρύτερη εναρμόνιση των κανόνων σχετικά με την ανακύκλωση υλικών και τα συστήματα συλλογής που χρησιμοποιούνται σε τοπικό επίπεδο στα κράτη μέλη είναι απαραίτητη, ενώ θα πρέπει να θεσπιστούν εναρμονισμένα κριτήρια για τη διαμόρφωση των τελών διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού και, εντέλει, για την επισήμανση των ανακυκλώσιμων συσκευασιών.

Είναι επίσης ζωτικής σημασίας να αξιολογηθούν ειδικοί στόχοι όσον αφορά τη συλλογή και την ανακύκλωση για ορισμένες κατηγορίες προϊόντων, όπως οι συσκευασίες για τις υπηρεσίες τροφοδοσίας που χρησιμοποιούνται τόσο για την επιτόπια κατανάλωση όσο και για τα γεύματα σε πακέτο. Με τον καθορισμό σαφών στόχων συλλογής και ανακύκλωσης για το λιανικό εμπόριο, τον κλάδο εστίασης, τροφοδοσίας κ.λπ., καθώς και για τους δήμους, τα απορρίμματα συσκευασίας μπορούν να μειωθούν, αυξάνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο το ποσοστό ανακύκλωσης.

5.5. Σύστημα ανταποδοτικής ανακύκλωσης (DRS)

Το σύστημα ανταποδοτικής ανακύκλωσης μπορεί πράγματι να παρέχει κίνητρα υπέρ της ανακύκλωσης και να ενισχύει την αποδοτικότητα των επιχειρήσεων που μπορούν να μειώσουν τα απορρίμματα σε μαζική κλίμακα, ιδίως για ορισμένα είδη κατανάλωσης, όπως ποτά που πωλούνται σε πλαστικές και γυάλινες φιάλες.

5.6. Η βελτίωση της ποιότητας της συλλογής συσκευασιών ενισχύει τη βιωσιμότητα της βιομηχανίας ανακύκλωσης.

Προκειμένου να υποστηριχθούν οι τοπικές αρχές, είναι απαραίτητο να αναπτυχθούν στοχευμένες δραστηριότητες επικοινωνίας και σαφείς κατευθυντήριες γραμμές για την ανακύκλωση, σε διαβούλευση με τη βιομηχανία ανακύκλωσης, σχετικά με το πώς τα νοικοκυριά θα πρέπει να διαχωρίζουν αποτελεσματικά τα ανακυκλώσιμα υλικά και να τα διαθέτουν για συλλογή.

Βρυξέλλες, 19 Μαΐου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Σε ορισμένους κλάδους, όπως η βιομηχανία γεωργικών προϊόντων διατροφής, η συσκευασία παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην πρόληψη της διασταυρούμενης μόλυνσης για τα τρόφιμα και τα ποτά, αποτρέποντας έτσι τους συναφείς κινδύνους για την υγεία.

(2) Οδηγία 94/62/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 1994, για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας (ΕΕ L 365 της 31.12.1994, σ. 10).

(3) Eurostat

(4) linkhttps://www.mordorintelligence.com/industry-reports/europe-consumer-packaging-market.

(5) https://environment.ec.europa.eu/strategy/circular-economy-action-plan_en

(6) https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12263-Μείωση-των-απορριμμάτων-συσκευασίας-επανεξέταση-των-κανόνων_el

(7) https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say_el

(8) Για παράδειγμα, ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες εξάγουν τα πλαστικά τους απορρίμματα εκτός Ευρώπης. Αυτό θα πρέπει να αποφευχθεί μέσω της ενίσχυσης του εσωτερικού συστήματος ανακύκλωσης της ΕΕ, το οποίο θα μετατρέψει τα απορρίμματα αυτά σε πολύτιμες ανακυκλωμένες πρώτες ύλες (https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/12/loophole-will-let-uk-continue-to-ship-plastic-waste-to-poorer-countries).

(9) https://ec.europa.eu/environment/strategy/circular-economy-action-plan_en

(10) Gerber, P.J., Steinfeld, H., Henderson, B., Mottet, A., Opio, C., Dijkman, J., Tempio, G. (2013). Tackling climate change through livestock — A global assessment of emissions and mitigation opportunities (Καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής μέσω των ζώων εκτροφής — Μια συνολική αξιολόγηση των εκπομπών και των ευκαιριών μετριασμού). Ρώμη: Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO).

(11) Η σπατάλη τροφίμων ευθύνεται για το 6 % των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου https://ourworldindata.org/food-waste-emissions.

(12) Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της 10ης Φεβρουαρίου 2021, σχετικά με το νέο σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία [2020/2077(INI)] (ΕΕ C 465 της 17.11.2021, σ. 11), παράγραφος 39.