Γνωμοδότηση για την πέμπτη περιοδική έκθεση για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση και την ανάπτυξη των περιφερειών της Κοινότητας (95/C 236/07)

Στις 28 Οκτωβρίου 1994 και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την « Πέμπτη περιοδική έκθεση για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση και την ανάπτυξη των περιφερειών της Κοινότητας ».

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 19 Mαΐου 1995 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Christie.

Κατά την 326η σύνοδο ολομέλειας, της 31ης Μαΐου και 1ης Ιουνίου 1995 (συνεδρίαση της 31ης Μαΐου 1995), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η πέμπτη περιοδική έκθεση παρέχει λεπτομερή περιγραφή της κίνησης των οικονομικών δεικτών των περιφερειών κατά το πρόσφατο παρελθόν και αναλύει τις δυνάμεις που διαμορφώνουν την οικονομική ανάπτυξη των περιφερειών της Κοινότητας. Επιπλέον, επισημαίνει ορισμένα θέματα και προβλήματα που θα αντιμετωπίσουν οι περιφέρειες κατά το υπόλοιπο της δεκαετίας.

1.2. Η ΟΚΕ επικροτεί τη δημοσίευση της πέμπτης περιοδικής έκθεσης, διότι αποτελεί ευκαιρία για προβληματισμό σχετικά με τις εξελίξεις των οικονομικών επιδόσεων των περιφερειών σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρέχει, επίσης, μια αξιόλογη ανάλυση των πολιτικών που πρέπει να εφαρμοσθούν για να εξασφαλισθεί μεγαλύτερος βαθμός οικονομικής και κοινωνικής συνοχής στην ΕΕ, στόχος τον οποίο η ΟΚΕ θεωρεί κεντρικό στη διεργασία της οικονομικής και πολιτικής ολοκλήρωσης της Ευρώπης.

1.3. Αυτή τη φορά, η ανάλυση της Επιτροπής περιλαμβάνει κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τις προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η οικονομική και κοινωνική συνοχή εξαιτίας της διεύρυνσης της ΕΕ σε χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης και της βούλησης να επιτευχθεί η οικονομική ένωση πριν από το τέλος της δεκαετίας. Πρόκειται για δύο θέματα μείζονος σημασίας και η πέμπτη περιοδική έκθεση προσδιορίζει μια σειρά προβλημάτων που θα πρέπει να διευθετηθούν και στα δύο πλαίσια.

1.4. Η πέμπτη περιοδική έκθεση δημοσιεύεται μια εποχή κατά την οποία η οικονομία της ΕΕ βγαίνει από μια ιδιαίτερα οξεία ύφεση. Παρέχει, συνεπώς, την επίκαιρη υπενθύμιση ότι ο θεμελιώδης παράγοντας των οικονομικών επιδόσεων των περιφερειών δεν είναι αυτή καθεαυτή η αποτελεσματικότητα των διαρθρωτικών ταμείων, αλλά οι ευρύτερες μακροοικονομικές συνθήκες που επικρατούν στην οικονομία ολόκληρης της ΕΕ.

1.5. Πάντως, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή δράττεται της ευκαιρίας για να εκφράσει για άλλη μια φορά τη σημασία που αποδίδει στα Διαρθρωτικά Ταμεία ως ένα από τα βασικά μέσα ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τονίζεται η συμπληρωματική φύση των Διαρθρωτικών Ταμείων δηλ. τότε μόνο είναι αποτελεσματικά αν συμπληρώνουν αποτελεσματικές περιφερειακές πολιτικές σε εθνική κλίμακα.

2. Διάρθρωση της Έκθεσης

2.1. Η πέμπτη περιοδική έκθεση χωρίζεται σε τέσσερα τμήματα :

Το πρώτο τμήμα επισκοπεί τις κυριότερες εξελίξεις στις περιφέρειες κατά το άμεσο παρελθόν, τοποθετώντας τις σε μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική. Συγκεκριμένα, καταγράφει, όπως και οι παλαιότερες εκθέσεις, δεδομένα σχετικά με την εξέλιξη της παραγωγής, της απασχόλησης και της ανεργίας στις περιφέρειες.

Το δεύτερο τμήμα εξετάζει τους παράγοντες που κρύβονται πίσω από τις οικονομικές ανισότητες των περιφερειών και αξιολογεί τους παράγοντες που συμβάλλουν στην περιφερειακή ανταγωνιστικότητα. Κατά την ερμηνεία της σχετικής οικονομικής ευημερίας ορισμένων περιφερειών, δίνει έμφαση στην ύπαρξη διαθέσιμων υποδομών και ανθρώπινων πόρων, στις άμεσες εξωτερικές επενδύσεις και στο ρόλο της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης (Ε& ΤΑ).

Το τρίτο τμήμα της έκθεσης εξετάζει τις οικονομικές εξελίξεις που σημειώθηκαν σε εκείνες τις περιφέρειες που είναι επιλέξιμες για στήριξη από τα διαρθρωτικά ταμεία και προβλέπει την εξέλιξη των διαρθρωτικών ταμείων μέχρι το τέλος της δεκαετίας.

Το τελευταίο τμήμα της έκθεσης εξετάζει τις επιπτώσεις περαιτέρω ενεργειών για την εμβάθυνση και τη διεύρυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης στις οικονομικές προοπτικές των περιφερειών. Εξετάζει, ειδικότερα, τις επιπτώσεις της νομισματικής ένωσης και ενός ακόμη γύρου διευρύνσεως.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η γενική εικόνα που παρουσιάζεται στην έκθεση εμφανίζει περιορισμένο βαθμό σύγκλισης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ στο επίπεδο των κρατών μελών μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1980. Πραγματική σύγκλιση σημειώθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία στην Ιρλανδία, την Ισπανία και την Πορτογαλία, αλλά όχι και στην Ελλάδα. Στην Ιρλανδία, η επιτυχία που σημειώνεται στην αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ εξηγείται από την αλλαγή της μακροοικονομικής πολιτικής, τις άμεσες ξένες επενδύσεις, τη μετανάστευση, και τη λειτουργία των Διαρθρωτικών Ταμείων. Η Ισπανία όσο και η Πορτογαλία επωφελήθηκαν από την εφαρμογή μακροοικονομικών σταθεροποιητικών προγραμμάτων και από την αύξηση των εξαγωγών. Τα ανωτέρω δεν αλλοιώνουν το γεγονός ότι η πραγματική σύγκλιση επιτυγχάνεται καλύτερα, τουλάχιστο σε εθνικό επίπεδο, σε περιόδους οικονομικής ανάπτυξης.

3.2. Η ΟΚΕ σημειώνει, ωστόσο, ότι στο επίπεδο των περιφερειών η εικόνα είναι πιο μικτή και οι φτωχότερες περιφέρειες αδυνατούν να στενέψουν το χάσμα που τις χωρίζει από τις πλουσιότερες. Αυτό ενισχύει τη σημασία της διοχέτευσης της οικονομικής στήριξης προς τις φτωχότερες περιφέρειες της Ένωσης. Παραμένει, εντούτοις, γεγονός ότι παρά τη διάθεση σημαντικών οικονομικών πόρων σε αυτές τις περιφέρειες του Στόχου 1, η σύγκλιση φαίνεται να συντελείται εξαιρετικά αργά - ακόμη και σε περιόδους γενικά υψηλών ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης σε όλη την ΕΕ. Η έκθεση καταδεικνύει σαφώς ότι σε αυτές ακριβώς τις περιφέρειες υπάρχει πολύ μεγάλη ανεπάρκεια των παραγόντων που απαιτούνται για να επιτευχθεί η περιφερειακή οικονομική ανταγωνιστικότητα.

3.3. Όπως είναι αναμενόμενο σε περιόδους ύφεσης, η ανεργία αυξήθηκε σε όλη την ΕΕ από το 1991. Αυτό κατέληξε σε διεύρυνση των περιφερειακών ανισοτήτων όσον αφορά την ανεργία. Ένα πρόσθετο πρόβλημα είναι ότι η προσφορά εργασίας στην ΕΕ εξακολουθεί να αυξάνει με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι είχε προβλεφθεί, ιδίως στις περιφέρειες με τη μεγαλύτερη ανεργία.

3.4. Η έκθεση τονίζει ότι οι προοπτικές για μείωση της ανεργίας, και των περιφερειακών ανισοτήτων σχετικά με αυτήν, συνδέεται με τις γενικές οικονομικές επιδόσεις σε επίπεδο ΕΕ. Η ΟΚΕ συμφωνεί με τη θέση αυτή αν και αναγνωρίζει ότι ορισμένη ανισότητα είναι εγγενής σε μια δυναμική κοινωνία που προσανατολίζεται προς την αγορά. Οπωσδήποτε η ΟΚΕ καλεί να δοθεί προσοχή στις επιπτώσεις που έχει στην ανεργία η εφαρμογή άλλων μειζόνων πολιτικών της ΕΕ.

3.5. Είναι σαφές ότι ενώ τα μεταρρυθμισμένα διαρθρωτικά ταμεία έχουν σήμερα γενικά θετικές επιπτώσεις στη συνοχή, οι θετικές αυτές επιπτώσεις συντελούνται εξαιρετικά αργά και είναι επιρρεπείς σε διακοπή και αντιστροφή κατά τις περιόδους ύφεσης. Για να συντελεσθεί ταχύτερα η συνοχή και να επιτευχθεί σταθερή βελτίωση των οικονομικών συνθηκών στις λιγότερο ανεπτυγμένες και παρακμάζουσες περιφέρειες, ίσως να απαιτείται σημαντική αύξηση των πόρων που διατίθενται για τα διαρθρωτικά ταμεία.

3.6. Είναι εσφαλμένη η άποψη ότι τα διαρθρωτικά ταμεία επαρκούν από μόνα τους για τις αναπτυξιακές ανάγκες περιοχών διαρθρωτικά αδύνατων. Στο σημείο αυτό εθνικές και περιφερειακές προσπάθειες προς εξασφάλιση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής μερικές φορές δεν λαμβάνουν επαρκή υποστήριξη. Όπως διασαφηνίζει η πέμπτη έκθεση, πολλά εξαρτώνται από την αποτελεσματικότητα των εθνικών περιφερειακών προγραμμάτων, καθώς και από τις γενικές οικονομικές (κυκλικές) εξελίξεις. Αν και τα διαρθρωτικά ταμεία εξακολουθούν να συμβάλουν θετικά στην εκστρατεία για την εξασφάλιση μεγαλύτερου βαθμού συνοχής, η δράση τους υπόκειται, εντούτοις, στους περιορισμούς που επιβάλλουν τα εθνικά προγράμματα οικονομικής πολιτικής και το ευρύτερο εξωτερικό περιβάλλον.

3.7. Στις μελλοντικές περιοδικές εκθέσεις, η ΟΚΕ συνιστά να περιληφθεί ένα γενικό σχολιαστικό υπόμνημα της Επιτροπής, όπου θα καταδεικνύονται οι επιπτώσεις των εθνικών οικονομικών πολιτικών στην οικονομική και κοινωνική συνοχή. Ειδικότερα, δύο θέματα απαιτούν μεγαλύτερη προσοχή. Το πρώτο αφορά την έκταση που μπορούν να λάβουν τα εθνικά μέτρα όσον αφορά την προώθηση της εγχώριας οικονομικής ανάπτυξης, τα οποία όμως μπορεί να αντιστρατεύονται τις αυστηρές αρχές της πολιτικής του ανταγωνισμού της ΕΕ. Σε περίπτωση που εφαρμοσθούν παρόμοιες πολιτικές από ορισμένα κράτη μέλη, τούτο θα καταστήσει δυσκολότερη την επίτευξη της συνοχής. Δεύτερον, μολονότι η ΟΚΕ τονίζει τη σημασία που ενέχει μια υγιής φορολογική πολιτική για την Ευρώπη, τόσο για την ίδια όσο και για την επίτευξη της νομισματικής ένωσης, υπάρχει κίνδυνος, εξαιτίας της εφαρμογής των προγραμμάτων σύγκλισης που αποσκοπούν στην πρόοδο προς την πλήρη νομισματική ένωση σε ορισμένα κράτη μέλη, η συνδεόμενη μείωση των δαπανών ενδέχεται να εξασθενίσει ακόμη περισσότερο τις οικονομικές προοπτικές των φτωχότερων περιφερειών. Αυτό, με τη σειρά του, πιθανόν να θέσει σε κίνδυνο τη χάραξη εθνικής πολιτικής υπέρ της οικονομικής ανάπτυξης των περιφερειών.

3.8. Αν και η έκθεση περιλαμβάνει πράγματι ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με τις πιθανές επιπτώσεις της νομισματικής ένωσης και της διεύρυνσης στις περιφέρειες, εντούτοις υπάρχουν ορισμένες σημαντικές παραλείψεις στην ανάλυση. Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ θα έχει κατά πάσα πιθανότητα σημαντικό αντίκτυπο στις οικονομικές προοπτικές των ασθενέστερων περιφερειών της ΕΕ, δηλαδή εκείνων όπου η απασχόληση και το εισόδημα εξαρτώνται από τις γεωργικές δραστηριότητες. Εξάλλου, εκτιμάται ότι η περαιτέρω ελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, όπως συγκεκριμενοποιήθηκε στην τελική συμφωνία του Γύρου της Ουρουγουάης, θα έχει αρνητικές επιπτώσεις σε αρκετές από τις ασθενέστερες περιφέρειες της ΕΕ, ιδίως σε όσες διαθέτουν σημαντική κλωστοϋφαντουργία. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η Επιτροπή υποχρεούται να υποβάλει εκτενή έκθεση για τη συνοχή μέχρι το τέλος του 1996. Είναι ουσιαστικό να εξετασθούν πλήρως στην έκθεση αυτή οι επιπτώσεις τόσο από τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ όσο και από την ελευθέρωση του εμπορίου. Εξάλλου, πρέπει επίσης να περιέχεται σ`αυτήν λεπτομερής ανάλυση των συνεπειών που έχουν επί της συνοχής η νομισματική ένωση και η διεύρυνση. Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ, οι νέες ρυθμίσεις της GATT, η νομισματική ένωση και η διεύρυνση πιθανόν να μην συμβιβάζονται όλες και σε μεγάλο βαθμό με τη συνοχή στην ΕΕ. Στην έκθεση για τη συνοχή επιβάλλεται να εκτεθούν λεπτομερώς όλα αυτά τα προβλήματα και να προσδιορισθεί ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να επιτευχθεί αυτή, λαμβανομένων υπόψη όλων αυτών των νέων εξελίξεων.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Η έκθεση δείχνει ότι, το 1991 και εξαιρουμένων των νέων γερμανικών κρατιδίων, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ των 10 πλουσιότερων περιφερειών ήταν περίπου 3,6 φορές μεγαλύτερο από των 10 φτωχότερων. Η ανισότητα είναι σήμερα μεγαλύτερη από το 1980, κυρίως λόγω της επίπτωσης της δεύτερης και της τρίτης διεύρυνσης της ΕΚ. Αν στην ανάλυση περιληφθούν και τα νέα γερμανικά κρατίδια, τότε οι περιφερειακές ανισορροπίες αυξάνονται σε 4,5 φορές.

4.2. Οι διαπεριφερειακές διαφορές του ποσοστού ανεργίας είναι μεγαλύτερες από τις διαφορές του κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Το ποσοστό ανεργίας στις 10 περιφέρειες που έχουν πληγεί περισσότερο είναι κάπου 7 με 8 φορές υψηλότερο από ό,τι στις 10 περιφέρειες που έχουν πληγεί λιγότερο. Δεν υπάρχει, λοιπόν, σύγκλιση των περιφερειακών εξελίξεων της ανεργίας και τα στοιχεία δείχνουν μιαν έντονη περιφερειακή ανισότητα όσον αφορά τις θέσεις απασχόλησης που δημιουργούνται με την οικονομική ανάπτυξη.

Αν εξετασθούν μεμονωμένα, οι στατιστικές αυτές δίνουν μια εικόνα κάπως απογοητευτική όσον αφορά τα αποτελέσματα από την εφαρμογή των διαρθρωτικών ταμείων. Ωστόσο, η έκθεση παρέχει ελάχιστες άμεσες εξηγήσεις σχετικά με την υποκείμενη αιτία της εμφανούς επιδείνωσης των περιφερειακών ανισορροπιών όσον αφορά την ανεργία και (μολονότι σε μικρότερο βαθμό) το κατά κεφαλήν εισόδημα. Συγκεκριμένα, σε ποιό βαθμό οι διαπιστωθείσες τάσεις αντικατοπτρίζουν υφέρποντα προβλήματα των διαρθρωτικών ταμείων (π.χ. ανεπάρκεια πόρων, ανάγκη για ακόμα στενότερη στοχοθέτηση των ενισχύσεων, κακό σχεδιασμό, αναποτελεσματική χρήση των οικονομικών πόρων, ανεπαρκή αξιολόγηση των σχεδίων κ.λ.π.) και σε ποιό βαθμό αντικατοπτρίζουν εξωτερικές επιρροές (π.χ. τον αντίκτυπο εθνικών οικονομικών πολιτικών, χαμηλή παραγωγικότητα, επίδραση γενικής οικονομικής ύφεσης κ.λ.π.);

4.3. Η ΟΚΕ επικροτεί τη λεπτομερειακή ανάλυση που περιέχεται στο δεύτερο τμήμα της έκθεσης. Εστιάζοντας την ανάλυση στις υποδομές, τους ανθρώπινους πόρους, τις άμεσες ξένες επενδύσεις και την έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη, η Επιτροπή επισημαίνει πράγματι τους κυριότερους παράγοντες που καθορίζουν τις οικονομικές επιδόσεις των περιφερειών. Εξάλλου, επισημαίνοντας τις ενδοκοινοτικές αποκλίσεις όσον αφορά τη διαθεσιμότητα αυτών των παραγωγικών παραγόντων, η έκθεση δείχνει σαφώς τι απαιτείται για να μπορέσουν οι ασθενέστερες περιφέρειες να σημειώσουν σταθερή οικονομική ανάπτυξη.

Αυτό που είναι πολύ λιγότερο σαφές στην έκθεση, ωστόσο, είναι οι μηχανισμοί - εθνικοί και κοινοτικοί - που απαιτούνται για να μπορέσει να συντελεσθεί πραγματική πρόοδος προς την εξασφάλιση μεγαλύτερης προσφοράς αυτών των παραγωγικών παραγόντων στις ασθενέστερες περιφέρειες.

4.4. Η ΟΚΕ παρατηρεί ότι πολλά χαρακτηριστικά της ανάλυσης για τους σημαντικούς παράγοντες που αφορούν την εγγενή περιφερειακή οικονομική απόδοση, στα κεφάλαια 4.5 και 6, παρουσιάζονται με βάση πληροφορίες μόνο σε εθνική κλίμακα και μερικές φορές μόνο για τέσσερις χώρες : Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία και Ελλάδα. Ενώ μπορεί να υπάρχουν στατιστικά προβλήματα κατά τη λήψη στατιστικών πληροφοριών, η ΟΚΕ επιθυμεί να ζητήσει από την Επιτροπή να επιχειρήσει να περιορίσει αυτή την έλλειψη σε μεταγενέστερες εκθέσεις αναζητώντας πληροφορίες σε περιφερειακή βάση, όπου θα συμπεριλαμβάνονται κάθε μια από τις περιφέρειες του στόχου 1.

4.5. Είναι προφανές ότι πολλοί από τους παράγοντες που συντελούν στην έντονη ανάπτυξη αυτοενισχύονται και αυτοσυντηρούνται. Υπάρχουν σαφείς και αυτοενισχυόμενοι σύνδεσμοι μεταξύ της ανάπτυξης υποδομών και ανθρώπινων πόρων, αφενός, και των τοπικών επενδύσεων και της Ε& ΤΑ, αφετέρου. Κατά συνέπεια, πιθανότατο χαρακτηριστικό της οικονομικής εξέλιξης των περιφερειών είναι οι κύκλοι, τόσο οι αγαθοί όσο και οι φαύλοι. Δηλαδή, οι περιφέρειες που σήμερα μειονεκτούν λόγω έλλειψης παραγωγικών παραγόντων θα πρέπει να καταβάλλουν ολοένα και μεγαλύτερες προσπάθειες για να βγουν από το φαύλο κύκλο, ενώ είναι εξίσου πιθανό οι ισχυρότερες περιφέρειες να βρίσκουν όλο και πιο εύκολη την προσέλκυση μιας μεγαλύτερης προσφοράς συντελεστών της παραγωγής.

Είναι απογοητευτικό το ότι η έκθεση δεν παρέχει καθόλου κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τους μηχανισμούς που θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν για να ανακοπούν αυτές οι αυτοενισχυόμενες τάσεις. Κάποια έμφαση θα μπορούσε ασφαλώς να δοθεί σε μεταρρυθμίσεις της αγοράς εργασίας, σαν εκείνες που προτείνονται στο Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής « Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση ». Πέραν τούτου, ωστόσο, εξακολουθεί σαφώς να υπάρχει ανάγκη για κυβερνητικά μέτρα υπέρ της αξιοποίησης του οικονομικού δυναμικού των λιγότερο ευνοημένων περιφερειών.

4.6. Η ΟΚΕ επικροτεί τη σημασία που δίδεται στις ΑΞΕ (Άμεσες Ξένες Επενδύσεις) ως μηχανισμού για την προώθηση της ανάπτυξης και της απασχόλησης στις λιγότερο ευνοημένες περιφέρειες της Κοινότητας. Ωστόσο, παρότι πρέπει να αναγνωρισθεί η σημασία των ΑΞΕ, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι είναι απίθανο οι ξένες επενδύσεις, από μόνες τους, να εξασφαλίσουν την αύξηση των εγχώριων δυνατοτήτων Ε& ΤΑ. Για να εξασφαλισθεί η διάδοση των τεχνολογικών γνώσεων σε όλες τις περιφέρειες και να υιοθετήσουν οι τοπικές επιχειρήσεις τις βέλτιστες τεχνολογίες όπου είναι δυνατόν, ίσως να απαιτείται ειδική κυβερνητική πολιτική. Πρέπει να τονισθεί ότι η Ε& ΤΑ όσο σημαντική είναι για τη βιομηχανία της υψηλής τεχνολογίας άλλο τόσο είναι και για τους παραδοσιακούς τομείς της οικονομίας.

4.7. Κατά την ανάλυση των παραγόντων που προσδιορίζουν την ανταγωνιστικότητα, η έκθεση επικεντρώνεται στον όγκο και τη διαθεσιμότητα των βασικών παραγόντων. Πάντως, οι αποφάσεις σχετικά με τον τόπο εγκατάστασης των επιχειρήσεων, βασίζονται επίσης σε καθαρές εκτιμήσεις του κόστους παραγωγής. Η κυβερνητική πολιτική, επομένως, πρέπει να στοχεύει στην εξασφάλιση αυτών των βασικών παραγωγικών παραγόντων σε ανταγωνιστικό κόστος.

4.8. Η ΟΚΕ λυπάται διότι η έκθεση δεν περιλαμβάνει πληροφορίες, παράλληλα με τον πίνακα Α.19 (που αναφέρει τις αλλαγές στην ανεργία), που δείχνουν τις μεταβολές στην απασχόληση τα τελευταία χρόνια στις περιφέρειες του Στόχου 1. Σε μερικές περιοχές υπάρχει μικρός συσχετισμός μεταξύ μεταβολών στην απασχόληση και στην ανεργία και όπου τούτο συμβαίνει μια επεξήγηση μπορεί να είναι χρήσιμη κατά την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας της πολιτικής. Επιπλέον η ΟΚΕ θα υποδεχθεί ευνοϊκά της δημοσίευσης πληροφοριών για τις μεταβολές στην προστιθέμενη αξία ανά άτομο όσον αφορά την απασχόληση στις περιφέρειες του Στόχου 1 ώστε να γίνει δυνατό να εξετασθούν οι τάσεις στην παραγωγικότητα.

4.9. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι έπρεπε να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στο ρόλο των υπηρεσιών στη δημιουργία μακροχρόνιας οικονομικής δραστηριότητας. Αυτός καθαυτός ο τομέας των υπηρεσιών μπορεί να είναι μείζων πηγή απασχόλησης και εισοδήματος. Αυτό ισχύει κυρίως για τον τομέα του τουρισμού ο οποίος αποτελεί βασικό παράγοντα σε πολλές αγροτικές και απόκεντρες περιοχές. Επιπλέον, για να ανθίσουν οι μεταποιητικές βιομηχανίες - ιδίως όσες δημιουργούν σημαντική τοπική προστιθέμενη αξία - απαιτείται η συνδρομή των παραγωγικών δραστηριοτήτων με υπηρεσίες υψηλής ποιότητας (π.χ. χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, σύμβουλοι διοίκησης επιχειρήσεων, σύμβουλοι μάρκετιγκ, τεχνικές για τον έλεγχο της ποιότητας, κατάρτιση στη διοίκηση επιχειρήσεων κ.λ.π.).

Η ΟΚΕ συνιστά να γίνει ιδιαίτερη ανάλυση αυτού του θέματος του τομέα των υπηρεσιών σε κάποια από τις επόμενες περιοδικές εκθέσεις.

4.10. Εξετάζοντας τα προβλήματα των απόκεντρων περιφερειών, η έκθεση παραλείπει να προσδιορίσει ότι αυτό που έχει κρίσιμη σημασία δεν είναι αυτή καθεαυτή η περιφερειακή τους θέση, αλλά οι μειωμένες τους, έναντι του πυρήνα της Ένωσης, δυνατότητες να εξασφαλίσουν οικονομικές ευκαιρίες. Ο πυρήνας της Ένωσης χαίρει ποικίλων οικονομικών πλεονεκτημάτων, που σχετίζονται με τη συγκέντρωση των επιχειρήσεων και την εγγύτητα σε μια μεγάλη αγορά. Οι απόκεντρες περιφέρειες, αντιθέτως, μειονεκτούν σοβαρά από αυτές τις απόψεις. Αν και οι επενδύσεις σε υποδομές μεταφορών και επικοινωνιών στις περιφερειακές περιοχές πιθανόν να βελτιώσουν τις οικονομικές τους δυνατότητες, αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία σε τελική ανάλυση είναι το επίπεδο και ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας. Τούτο υποδεικνύει ότι χρειάζεται να δοθεί μεγαλύτερο βάρος στις πολιτικές οι οποίες συμβάλλουν άμεσα στην παραγωγικότητα της εργασίας, όπως είναι οι πολιτικές για την κατάρτιση και την εκπαίδευση. Οι δημόσιες επενδύσεις στις μεταφορές και τις επικοινωνίες πρέπει, επομένως, να θεωρηθούν αναγκαία, αλλά όχι επαρκής προϋπόθεση για την οικονομική ανάπτυξη των περιφερειακών περιοχών της ΕΕ.

4.11. Η έκθεση σημειώνει ότι η μετάβαση προς τη νομισματική ένωση πιθανόν να επιβάλει πρόσθετους περιορισμούς στις περιφέρειες και αυτό ενδέχεται να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην οικονομική και κοινωνική συνοχή. Με άλλα λόγια, η νομισματική ένωση ενέχει και κινδύνους για τις ασθενέστερες περιφέρειες και τα κράτη μέλη. Είναι μια βάσιμη ανησυχία, που η Επιτροπή δεν έχει αντιμετωπίσει επαρκώς μέχρι σήμερα. Μια άλλη παράλειψη της έκθεσης είναι ότι δεν προβαίνει στην πλήρη αξιολόγηση των πιθανών οικονομικών επιπτώσεων της νομισματικής ένωσης στις περιφέρειες. Θα έπρεπε να μελετηθούν, επίσης, οι επιπτώσεις που θα είχε στην οικονομική και κοινωνική συνοχή μια μερική μετάβαση στη νομισματική ένωση - όπου, δηλαδή, θα συμμετέχει μόνο ένας μικρός πυρήνας κρατών, με αποκλεισμό των ασθενέστερων χωρών που αποτελούν το στόχο των πολιτικών συνοχής.

Η ανησυχία της ΟΚΕ είναι δισκελής. Όπως έχει ήδη αναφερθεί η ΟΚΕ ανησυχεί μήπως τα εθνικά μέτρα που εφαρμόζονται με σκοπό την ικανοποίηση των κριτηρίων σύγκλισης επιβάλουν, ταυτόχρονα, ένα δυσβάσταχτο βάρος προσαρμογής στις ασθενέστερες χώρες της ΕΕ. Είναι δύσκολο, για παράδειγμα, να διανοηθεί κανείς φορολογική πολιτική για την ικανοποίηση των κριτηρίων σύγκλισης σε ορισμένες ασθενέστερες οικονομίες, η οποία να μην περιλαμβάνει σημαντική μείωση των δημόσιων δαπανών. Μια τέτοια πορεία δράσης θα έχει κατά πάσα πιθανότητα αρνητικές επιπτώσεις στις ασθενέστερες περιφέρειες, στο μέτρο που θα μειωθούν οι δημόσιες δαπάνες για πολιτικές οικονομικής στήριξης των περιφερειών.

Η δεύτερη ανησυχία της ΟΚΕ αφορά τις συνέπειες, για τις χώρες που συμμετέχουν - ή επιδιώκουν τη συμμετοχή - στη νομισματική ένωση, από μια ενδεχόμενη δυσμενή εξωτερική κρίση η οποία προσβάλλει μια μόνο χώρα. Στην περίπτωση αυτή η χώρα δεν θα μπορέσει να αντιδράσει στην κρίση αλλάζοντας τη νομισματική της πολιτική, συμπεριλαμβανομένων των συναλλαγματικών της ισοτιμιών. Τα ανωτέρω θέτουν το δύσκολο πρόβλημα επιλογής του καλύτερου τρόπου με τον οποίο θα μπορέσει η προσβληθείσα χώρα να αντιμετωπίσει την κρίση αυτή. Στην πράξη, όλες οι νομισματικές ενώσεις αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα προσαρμογής με την αυτόματη μεταφορά κεφαλαίων σε διαπεριφερειακό επίπεδο μέσω του μηχανισμού της φορολογικής πολιτικής. Πάντως, τα διαρθρωτικά ταμεία είναι σήμερα τελείως ακατάλληλα να υπηρετήσουν το σκοπό αυτό. Τούτο εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με ποιό τρόπο θα μπορέσουν μεμονωμένες χώρες να χειρισθούν εξαιρετικά δύσκολες διαδικασίες προσαρμογής.

4.12. Είναι σαφές ότι η μελλοντική διεύρυνση της ΕΕ στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης θα θέσει τα διαρθρωτικά ταμεία ενώπιον μιας μείζονος πρόκλησης. Αυτό είναι πολύ πιθανό να συμβεί, παρά τις σημαντικές προόδους στις οικονομικές προοπτικές αυτών των χωρών τα επόμενα χρόνια. Αποτελεί ζωτικής σημασίας θέμα να προβεί η Επιτροπή σε λεπτομερείς εκτιμήσεις για τους πρόσθετους διαρθρωτικούς πόρους που απαιτούνται συνεπεία της διεύρυνσης.

Επιπλέον, όπως προκύπτει από την πέμπτη έκθεση, οι χώρες Visegrad παρουσιάζουν ήδη και αυτές « δυιστικές » τάσεις, με την έννοια ότι ο ταχύτερος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης θα σημειωθεί σε πολύ λίγες περιοχές-πυρήνες, ενώ ιδιαίτερα η ενδοχώρα που εξαρτάται από τη γεωργία παρουσιάζει σημαντική υστέρηση. Επομένως, εκτός από τα περιφερειακά προβλήματα που αντιμετωπίζουν από κοινού όλες οι χώρες Visegrad, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα υπάρξουν και πρόσθετες δυσκολίες λόγω της προσχώρησης εξαρτώμενων από τη γεωργία περιοχών σε μία περίοδο ριζικών μεταρρυθμίσεων της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής.

4.13. Ο αντίκτυπος της διεύρυνσης της Ένωσης προς ανατολάς θα είναι, επίσης, εντονότερα αισθητός σε εκείνα τα κράτη μέλη της ΕΕ των οποίων η διάρθρωση της παραγωγής είναι παρόμοια με αυτήν των προσχωρουσών χωρών. Αυτό ισχύει ιδίως για τα κράτη μέλη με υψηλή εξάρτηση από τη γεωργία και τις παραδοσιακές βιομηχανίες. Στο βαθμό που θα συμβεί αυτό, καθώς και σε περιπτώσεις μετατόπισης των οικονομικών δραστηριοτήτων από ένα σημερινό κράτος μέλος σε ένα νέο, το πρόβλημα αναμένεται να αντιμετωσθεί και πάλι με αύξηση των δραστηριοτήτων των διαρθρωτικών ταμείων.

4.14. Η διεύρυνση θα επηρεάσει εξίσου και τις χώρες που παραμένουν εκτός ΕΕ και αναπόφευκτα θα διαταράξει την επικρατούσα διάρθρωση του εμπορίου με αυτές τις χώρες, πολλές από τις οποίες κατέχουν προνομιακή θέση στην ιεραρχία των εξωτερικών οικονομικών σχέσεων της ΕΕ.

5. Συμπεράσματα

5.1. Αν και σε ορισμένα τμήματα είναι ολοκληρωμένη, η πέμπτη περιοδική έκθεση πάσχει από υπερβολική περιγραφή και ανεπαρκή ανάλυση των τάσεων που προσδιορίζει. Η ΟΚΕ θα επιθυμούσε πολύ περισσότερες εξηγήσεις της διάρθρωσης των οικονομικών εξελίξεων στις περιφέρειες των στόχων 1 και 2, προκειμένου να βελτιωθεί η χάραξη και η εφαρμογή μέτρων στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων.

5.2. Η συμβολή των διαρθρωτικών ταμείων δεν πρέπει να μελετηθεί μόνο σε σχέση με τις εξωτερικές οικονομικές εξελίξεις, αλλά και με τα εθνικά μέτρα οικονομικής πολιτικής. Η ΟΚΕ θα επιθυμούσε να δοθεί περισσότερη προσοχή στην αξιολόγηση των διαρθρωτικών ταμείων σε σχέση με αυτούς τους περιορισμούς. Διαφορετικά, είναι πολύ πιθανό να προκύψουν ανεδαφικές προσδοκίες σχετικά με το τι μπορούν να επιτύχουν τα διαρθρωτικά ταμεία.

5.3. Δεδομένου ότι η επόμενη ευκαιρία για μεταρρυθμίσεις στη λειτουργία των διαρθρωτικών ταμείων θα δοθεί στο τέλος της δεκαετίας, είναι σημαντικό να μελετήσει η Επιτροπή σε βάθος τις ανάγκες των ασθενέστερων περιφερειών πριν από τότε. Η επόμενη περιοδική έκθεση πρέπει, επομένως, να περιέχει περισσότερες αναλύσεις σχετικά με τις περιφερειακές επιπτώσεις της νομισματικής ένωσης και της διεύρυνσης - τόσο στο εσωτερικό της Ένωσης όσο και στους εξωτερικούς μας εταίρους.

5.4. Την εποχή της επόμενης περιοδικής έκθεσης πρέπει να καθίστανται πλέον σαφείς οι περιφερειακές επιπτώσεις τόσο της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ όσο και των μέτρων για την απελευθέρωση του εμπορίου, που συμφωνήθηκαν στο Γύρο της Ουρουγουάης. Εκείνη την εποχή θα πρέπει, λοιπόν, να εξετασθούν λεπτομερώς και αυτά τα θέματα.

5.5. Σύμφωνα με τη Συνθήκη, η Επιτροπή πρέπει να υποβάλει έκθεση για τη συνοχή μέχρι το τέλος του 1996. Σ`αυτή πρέπει να εκτίθενται με ευθύτητα τα προβλήματα που δημιουργούν στη συνοχή οι μεταρρυθμίσεις της ΚΓΠ, οι νέες ρυθμίσεις GATT, η νομισματική ένωση και οι μελλοντικές διευρύνσεις. Όλα αυτά τα θέματα είναι σημαντικά για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των περιφερειών της Κοινότητας.

Βρυξέλλες, 31 Μαΐου 1995.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER