Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη λαθραία εργασία»

(1999/C 101/09)

Στις 17 Απριλίου 1998 και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, εξέδωσε τη γνωμοδότησή του στις 7 Ιανουαρίου 1999 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Giron.

Κατά τη 360ή σύνοδο ολομέλειας της 27ης και 28ης Ιανουαρίου 1999 (συνεδρίαση της 27ης Ιανουαρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, υιοθέτησε με 119 ψήφους υπέρ, 4 κατά και 5 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

Η ΟΚΕ επικροτεί το ενδιαφέρον της Επιτροπής για την έναρξη ενός προβληματισμού σχετικά με τη λαθραία εργασία, ο οποίος θα δώσει τη δυνατότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση να χαράξει μια στρατηγική για την καταπολέμηση του φαινομένου αυτού που πλήττει όλα τα κράτη μέλη.

Η ΟΚΕ εγκρίνει την προσέγγιση της Επιτροπής η οποία αντιμετωπίζει το πρόβλημα της λαθραίας εργασίας από την άποψη της απασχόλησης. Είναι, όντως, αναμφισβήτητο ότι η λαθραία εργασία έχει επιπτώσεις στη χρηματοδότηση των δημοσίων υπηρεσιών και της κοινωνικής προστασίας, αποδυναμώνει τη λειτουργία άλλων κοινωνικών συστημάτων μικτής χρηματοδότησης (συνταξιοδοτικά ταμεία, ταμεία κατάρτισης και πληρωμής αδειών κ.λπ.) και προκαλεί γενικότερα στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Ο περιορισμός του φαινομένου αυτού θα επιτρέψει, επομένως, αφενός, την ένταξη των λαθραίως εργαζομένων στην επίσημη οικονομία και, αφετέρου, τον περιορισμό της απειλής που αντιπροσωπεύει για τις θέσεις εργασίας που δηλώνονται ως υπάρχουσες.

Η ΟΚΕ φρονεί ότι η ενέργεια αυτή δικαιολογείται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι η λαθραία εργασία πλήττει κυρίως τις μικρές επιχειρήσεις και τη βιοτεχνία, οι οποίες, όπως τόνιζε η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της της 26ης Οκτωβρίου 1995, αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την ανάπτυξη και την απασχόληση στην Ευρώπη.

Η ΟΚΕ σημειώνει την έκκληση της Επιτροπής για δυναμική κινητοποίηση του συνόλου των κρατών μελών, των κοινοτικών θεσμών και των κοινωνικών εταίρων με στόχο τη μεγαλύτερη συνειδητοποίηση των αιτίων και της έκτασης της λαθραίας εργασίας, τον εντοπισμό των βέλτιστων πρακτικών στον τομέα της καταπολέμησής της και τη δυνατότητα ανάληψης συντονισμένης δράσης σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ΟΚΕ επικροτεί επίσης τον προσανατολισμό που αφορά τη δυνατότητα λήψεως διαφορετικών μέτρων από κάθε κράτος μέλος, ώστε να ανταποκρίνονται στις διαφορετικές καταστάσεις που επικρατούν στο καθένα.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Ορισμός της λαθραίας εργασίας

2.1.1. Η ΟΚΕ φρονεί ότι ο ορισμός της «λαθραίας εργασίας» ως «οιασδήποτε αμειβόμενης δραστηριότητας, νόμιμης ως προς τη φύση της αλλά μη δηλωμένης στις δημόσιες αρχές» είναι δεκτός, δεδομένης της ανάγκης ύπαρξης ενός κοινού ορισμού για το σύνολο των κρατών μελών.

2.1.2. Η ΟΚΕ φρονεί ότι ο ορισμός αυτός πρέπει να παραλληλισθεί με την πλέον τρέχουσα έννοια της εργασίας «στη μαύρη αγορά», προκειμένου να αρθούν οι ασάφειες σχετικά με τις εθελοντικές ή φιλανθρωπικές δραστηριότητες, ή τις δραστηριότητες μελών οικογενείας, και κυρίως περιστασιακές δραστηριότητες οικογενειακής φύσεως.

2.1.3. Εννοείται, εξάλλου, ότι η μη δήλωση από τον εργοδότη και τον εργαζόμενο μέρους της πραγματοποιούμενης εργασίας αποτελεί μορφή λαθραίας εργασίας.

2.1.4. Εντούτοις, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι ενδέχεται να υπάρχουν άλλες μορφές αμειβόμενης δραστηριότητας, οι οποίες κατά τεκμήριον είναι νόμιμες ως προς τη φύση τους, αλλά ο τρόπος κατά τον οποίον ασκούνται τις καθιστά παράνομες και κατά συνέπεια δεν μπορούν να δηλώνονται. Για τις δραστηριότητες αυτές απαιτείται η κατάλληλη μεταχείριση.

2.1.5. Λαμβανομένων υπόψη των συζητήσεων που διεξήχθησαν στους κόλπους του Διεθνούς Γραφείου Εργασίας (ΔΓΕ) σχετικά με την παιδική εργασία και με το σχέδιο σύμβασης που θα εγκριθεί το 1999, θα ήταν σκόπιμο να δώσει η Επιτροπή περισσότερη προσοχή στο πρόβλημα αυτό κατά την προτεινόμενη ανάλυση της μη δηλωμένης εργασίας ().

2.1.6. Οπωσδήποτε, η ΟΚΕ δεν μπορεί παρά να δηλώσει την πάγια αντίθεσή της απέναντι σε οποιαδήποτε μορφή εκμετάλλευσης των παιδιών ή εργασίας ανηλίκων, και να υποστηρίξει τα αυστηρά προβλεπόμενα από τις εθνικές νομοθεσίες και τους διεθνείς κανόνες πλαίσια.

2.1.7. Επί πλέον, η ΟΚΕ επιθυμεί να θίξει το πρόβλημα της υπεργολαβίας (), η οποία, στην πράξη, μπορεί καταχρηστικά να δημιουργεί ένα πραγματικό φαινόμενο φοροδιαφυγής, αποφυγής των κοινωνικών εισφορών και εργασίας στη μαύρη αγορά, οργανωμένης ή ανεξάρτητης.

2.1.8. Η ΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να αναπτύξει τον προβληματισμό σχετικά με το πρόβλημα αυτό, το οποίο δεν έχει ποτέ αποτελέσει αντικείμενο ειδικής εξέτασης.

2.2. Τα χαρακτηριστικά της λαθραίας εργασίας

Η ΟΚΕ χαιρετίζει κατ' αρχάς το γεγονός ότι η Επιτροπή εξετάζει το ζήτημα της λαθραίας εργασίας και στο επίπεδο των επιχειρήσεων και στο επίπεδο των ατόμων. Πράγματι, πρέπει να τονιστούν και οι δύο πλευρές της λαθραίας εργασίας: το πρόσωπο (φυσικό ή νομικό) που εργάζεται λαθραία και εκείνο που το απασχολεί (επιχείρηση ή ιδιώτης).

2.2.1. Ποια είναι τα κυριότερα αίτια;

2.2.1.1. Η ΟΚΕ συμφωνεί πλήρως με την ανάλυση της Επιτροπής που θεωρεί ότι οι κύριοι παράγοντες που οδηγούν στη λαθραία εργασία είναι οικονομικής φύσεως.

2.2.1.2. Η προσέγγιση αυτή θα επιτρέψει μάλλον να φανεί καθαρά το βάρος που αντιπροσωπεύουν η φορολογία και οι κοινωνικές εισφορές επί του εργατικού δυναμικού, και για τα άτομα αλλά και για τις επιχειρήσεις και ιδιαίτερα τις μικρότερες. Καθιστά επίσης εμφανή τη φορολογική επιβάρυνση των ιδιωτών που είναι συχνά «αγοραστές» μη δηλωμένης εργασίας.

Επ' αυτού, η ΟΚΕ έχει ήδη αναγνωρίσει την ανάγκη να αντιστραφεί η τάση των φορολογικών συστημάτων, ώστε να μην επιβαρύνουν κατά κύριο λόγο την εργασία σε σύγκριση με άλλες φορολογικές βάσεις ().

Στα πλαίσια αυτά, αναγνωρίζεται βέβαια ότι απαιτείται ένας γενικότερος προβληματισμός σχετικά με την παράνομη αγορά εργασίας, είναι όμως σαφές ότι όσο μικρότερες είναι οι οικονομικές διαφορές μεταξύ της δηλωμένης και της μη δηλωμένης παροχής υπηρεσιών, τόσο λιγότερο συμφέρουσα θα είναι η προσφυγή στη λαθραία εργασία. Στο μεταξύ, μπορεί να εξετασθεί κατά προτεραιότητα η μέθοδος του περιορισμού των φορολογικών και κοινωνικών επιβαρύνσεων που επιβάλλονται στις επιχειρήσεις με μεγάλη συγκέντρωση εργατικού δυναμικού.

2.2.1.3. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι ορισμένοι ιστορικοί παράγοντες είχαν ή και εξακολουθούν να έχουν κάποια επίδραση επί της λαθραίας εργασίας 7 θεωρεί, εντούτοις, ότι τα κύρια αίτια της λαθραίας εργασίας οφείλονται:

- στο βάρος των κοινωνικών και φορολογικών επιβαρύνσεων 7

- στις ρυθμιστικές και διοικητικές επιβαρύνσεις 7

- στην έλλειψη προσαρμογής της εργατικής νομοθεσίας 7

- στην είσοδο λαθρομεταναστών.

2.2.1.4. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι η λαθραία εργασία ασκείται κυρίως σε τομείς δραστηριοτήτων (βιοτεχνία, εμπόριο, υπηρεσίες...) όπου υπάρχει πλειονότητα μικρών επιχειρήσεων, για τις οποίες οι φορολογικές, κοινωνικές, ρυθμιστικές και διοικητικές επιβαρύνσεις είναι δυσανάλογα επαχθείς, όπως τονίζεται και στο Λευκό Βιβλίο του Προέδρου Delors ().

2.2.1.5. Όπως σημειώνει και η Επιτροπή, πολλοί άλλοι παράγοντες μπορούν να ευνοήσουν ή να διευκολύνουν την ανάπτυξη της λαθραίας εργασίας (πολιτιστική αποδοχή, μικρή ανταγωνιστικότητα, μη ελκυστική αιτούμενη υπηρεσία).

Η ΟΚΕ, ωστόσο, δεν μπορεί να συμφωνήσει με την Επιτροπή ότι «η ύπαρξη συντεχνιών μπορεί επίσης να οδηγεί σε μη δήλωση της εργασίας (4)

(4) COM(98) 219 τελικό, σημείο 2.2, 2η περίπτωση, σ. 6.», πόσο μάλλον που τις περισσότερες φορές πρόκειται για ιδιωτικές οργανώσεις η προσχώρηση στις οποίες δεν είναι ουδόλως απαραίτητη για την άσκηση μιας εμπορικής δραστηριότητας.

2.2.1.6. Η ΟΚΕ φρονεί, επίσης, ότι η Επιτροπή εξετάζει ανεπαρκώς τη συστηματική εμφάνιση της εργασίας «στη μαύρη αγορά» και τις συνέπειες που μπορεί να έχει το φαινόμενο αυτό για ολόκληρους κλάδους δραστηριοτήτων. Για παράδειγμα, ο κλάδος της οικοδομής και των δημοσίων έργων αντιμετωπίζει τακτικά - τουλάχιστο στην πλειοψηφία των κρατών μελών - και σε μεγάλη κλίμακα το πρόβλημα της παράνομης εργασίας, ακόμη και σε διεθνικό επίπεδο.

2.2.2. Ποιοι είναι οι λαθραίως εργαζόμενοι;

2.2.2.1. Η ΟΚΕ διαπιστώνει ότι η Επιτροπή προτείνει ως πεδίο ανάλυσης τέσσερις ομάδες λαθραίως εργαζομένων:

- τα άτομα που κατέχουν δύο ή περισσότερες θέσεις εργασίας 7

- τα «οικονομικά αδρανή» άτομα 7

- τους ανέργους 7

- τους υπηκόους τρίτων χωρών.

2.2.2.2. Η ΟΚΕ, όμως, πιστεύει ότι πρέπει να γίνει μια διαφορετική κατανομή, ώστε να διακρίνονται τα άτομα που θα έπρεπε να απολαμβάνουν καθεστώτος μισθωτού και εκείνα που έχουν αποφασίσει να μη δηλώνουν τις δραστηριότητές τους.

Με βάση την κατανομή αυτή, θα μπορούσαν να προβληθούν καλύτερα οι αναζητούμενες λύσεις.

2.2.3. Ποιοι είναι οι τομείς που πλήττονται περισσότερο;

2.2.3.1. Η Επιτροπή σημειώνει ότι οι παραδοσιακοί τομείς που χαρακτηρίζονται από παραγωγή με υψηλή συγκέντρωση εργατικού δυναμικού και από τοπικά οικονομικά δίκτυα αποτελούν μια από τις ομάδες δραστηριοτήτων που πλήττονται περισσότερο από τη λαθραία εργασία, ιδιαίτερα στις παραγωγές και/ή δραστηριότητες που αναπτύσσονται κατ'οίκον στις οικογένειες.

2.2.3.2. Η ΟΚΕ πιστεύει επίσης ότι πρέπει να προστεθούν στις παραδοσιακές αυτές δραστηριότητες και οι εμπορικές υπηρεσίες προς άτομα (περίθαλψη, φύλαξη παιδιών, βοήθεια προς ηλικιωμένους...), που συνιστούν κλάδο ο οποίος δεν έχει ουσιαστικά οργανωθεί από την άποψη της προσφοράς.

2.2.3.3. Εξάλλου, η ΟΚΕ φρονεί ότι πρέπει να δοθεί προσοχή στην τηλεεργασία, οι συνθήκες άσκησης της οποίας ενδέχεται να διευκολύνουν τη λαθραία δραστηριότητα.

2.2.3.4. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναφερθεί σαφέστερα σ' αυτό που ονομάζει «καινοτόμοι τομείς».

2.2.4. Λαθρομετανάστες

Η ΟΚΕ φρονεί ότι η εργασία των λαθρομεταναστών, παρότι πρέπει να αντιμετωπιστεί στο επίπεδο του κάθε κράτους μέλους στα πλαίσια της γενικότερης στρατηγικής για την καταπολέμηση της λαθρομετανάστευσης, αποτελεί ωστόσο συστατικό στοιχείο της λαθραίας εργασίας.

Θεωρεί, επομένως, ότι και το ζήτημα αυτό θα πρέπει να αντιμετωπισθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προκειμένου να εξετασθούν οι δυνατότητες μεγαλύτερης σύγκλισης.

2.3. Αντίκτυπος της λαθραίας εργασίας

2.3.1. Κοινωνική ασφάλιση και αντίκτυπος στα δημόσια οικονομικά

Η ΟΚΕ τονίζει την πραγματικά αρνητική επίδραση της λαθραίας εργασίας επί των δημόσιων οικονομικών, λόγω της απώλειας εισοδημάτων από φορολογία και από κοινωνικές εισφορές.

Ο φαύλος κύκλος που δημιουργείται είναι απαράδεκτος, καθόσον, τελικά, τις συνέπειες υφίστανται οι δεδηλωμένοι εργαζόμενοι και οι επιχειρήσεις. Επί πλέον, δεδομένου ότι η πρόσβαση σ' αυτές τις υπηρεσίες και παροχές είναι τις περισσότερες φορές δημόσια, οι λαθραίως εργαζόμενοι δεν μπορούν πάντα να αποκλεισθούν απ' αυτές.

2.3.2. Ο αντίκτυπος στα άτομα

2.3.2.1. Η προσφυγή στη λαθραία εργασία τοποθετεί τα ενδιαφερόμενα άτομα σε κατάσταση κοινωνικά επισφαλή σε σύγκριση με τους δεδηλωμένους εργαζομένους. Ωστόσο, η αβεβαιότητα αυτή ως προς την κοινωνική προστασία ή την απασχόληση περιορίζεται ενδεχομένως ανάλογα με τις διάφορες ομάδες λαθραίως εργαζομένων που διακρίνει η Επιτροπή.

2.3.2.2. Προκύπτει λοιπόν ότι, από την άποψη της κοινωνικής προστασίας, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ατομική κατάσταση του λαθραίως εργαζομένου δεν είναι ουσιαστικά διαφορετική από εκείνη του δεδηλωμένου εργαζομένου. Επί πλέον, αξίζει να παρατηρηθεί ότι οι λαθραίως εργαζόμενοι με υψηλή ειδίκευση δε φαίνεται να θίγονται απ' αυτή την άποψη, δεδομένου ότι τα άτομα αυτά επιλέγουν με τη θέλησή τους αυτή τη μορφή δραστηριότητας και συχνά απολαμβάνουν μάλλον ευνοϊκές συνθήκες εργασίας.

2.3.2.3. Η ΟΚΕ τονίζει λοιπόν το γεγονός ότι η λαθραία εργασία, ενώ για ορισμένους -μετανάστες, παράνομους ή μη- προκύπτει από μια «ζωτική» ανάγκη, για άλλους μπορεί να λαμβάνει τη μορφή πραγματικής οικονομικής ευκαιρίας.

Αυτό εξηγεί το γεγονός ότι συναντώνται πολλές περιπτώσεις ατόμων που κατέχουν περισσότερες από μία θέσεις εργασίας, εκ των οποίων μία δεδηλωμένη.

2.3.2.4. Επί πλέον, η ΟΚΕ χαιρετίζει το γεγονός ότι η Επιτροπή επισημαίνει τις επιπτώσεις της λαθραίας εργασίας για τους καταναλωτές, οι οποίοι, στα πλαίσια αυτά, δεν διαθέτουν την ίδια προστασία και εγγύηση ως προς την ποιότητα των παροχών και υπηρεσιών. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι η προσφυγή στη λαθραία εργασία, τις περισσότερες φορές, είναι αποτέλεσμα υπολογισμών ή ακόμη και ανάγκης του καταναλωτή: θα μπορούσε να επωφεληθεί από το εν λόγω αγαθό ή υπηρεσία στις κανονικές συνθήκες της αγοράς; Το ερώτημα αυτό φέρνει και πάλι στο προσκήνιο το πρόβλημα του κόστους της εργασίας.

2.3.2.5. Τέλος, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει τη μεγάλη αδικία που υφίστανται οι φορολογούμενοι εκείνοι που ανταποκρίνονται στο σύνολο των υποχρεώσεών τους, φορολογικής ή κοινωνικοασφαλιστικής φύσεως.

2.3.3. Οι συνέπειες στον ανταγωνισμό

2.3.3.1. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την ανάλυση της Επιτροπής και θεωρεί ότι, στο διεθνές επίπεδο, η λαθραία εργασία διαδραματίζει σχετικό ρόλο. Όντως, είναι μάλλον δύσκολο να αναπτυχθούν εμπορικές σχέσεις που να στηρίζονται σε λαθραία εργασία. Επί πλέον, απ' ό,τι φαίνεται, οι έλεγχοι στο διεθνές επίπεδο είναι πιο εύκολοι απ' ό,τι στα πλαίσια των τοπικών ανταλλαγών. Φαίνεται λοιπόν ότι η λαθραία εργασία πραγματοποιείται κυρίως στα πλαίσια των υπηρεσιών εγγύτητας.

2.3.3.2. Η ΟΚΕ είναι της άποψης ότι οι επιχειρήσεις που προσφεύγουν στη λαθραία εργασία το πράττουν αποκλειστικά για ένα τμήμα της δραστηριότητάς τους που παρουσιάζει αυξομειώσεις ανάλογα με την περίπτωση. Πρέπει επίσης να επισημανθεί η περίπτωση των ατόμων, ή ομάδων ατόμων, που εργάζονται μόνα τους και η δραστηριότητα των οποίων ανταγωνίζεται άμεσα τη δραστηριότητα των καταγεγραμμένων επιχειρήσεων. Οπωσδήποτε, η ΟΚΕ τονίζει τη σημαντική στρέβλωση του ανταγωνισμού, κυρίως από την άποψη του κόστους των προϊόντων και υπηρεσιών, που υφίσταται μεταξύ της παροχής αγαθών ή υπηρεσιών δηλωμένων και λαθραίων.

2.3.3.3. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι εκείνος που θίγεται περισσότερο από τη λαθραία εργασία είναι η δημόσια οικονομία 7 θεωρεί ωστόσο ότι δεν μπορεί να παραβλεφθεί το γεγονός ότι η λαθραία εργασία μπορεί να λάβει πραγματικά τη μορφή στρέβλωσης του ανταγωνισμού εις βάρος των δεδηλωμένων επιχειρήσεων. Είναι, πράγματι, σαφές ότι, όσο αναπτύσσεται η λαθραία εργασία, πολλές επιχειρήσεις χάνουν αγορές και απειλούνται με εξαφάνιση.

2.4. Δυνατότητες δράσης που προτείνει η Επιτροπή

Η Επιτροπή θεωρεί ότι, ανάλογα με τον τρόπο αντιμετώπισης της λαθραίας εργασίας, μπορούν να πραγματοποιηθούν δύο ειδών παρεμβάσεις: οι δράσεις καταστολής και οι δράσεις πρόληψης.

2.4.1. Παρέμβαση που στηρίζεται στην καταστολή

Η δράση καταστολής αφορά τα άτομα ή τις επιχειρήσεις που εκμεταλλεύονται το σύστημα. Τα προτεινόμενα μέτρα είναι:

- εξασφάλιση καλύτερης εφαρμογής των κανόνων 7

- προώθηση των συστημάτων στα οποία τα δικαιώματα πρόσβασης στις παροχές της κοινωνικής προστασίας εξαρτώνται από τις πραγματικά καταβληθείσες εισφορές 7

- διεξαγωγή εκστρατειών ευαισθητοποίησης.

2.4.2. Παρέμβαση που στηρίζεται στην πρόληψη

Η πρόληψη συνίσταται στην προσαρμογή της υπάρχουσας νομοθεσίας στις νέες μορφές εργασίας. Στα πλαίσια αυτά, η Επιτροπή προτείνει:

- απελευθέρωση των αγορών προϊόντων και υπηρεσιών και απλούστευση των διαδικασιών για τη σύσταση μικρών επιχειρήσεων 7

- προώθηση της οργάνωσης της προσφοράς σε ορισμένους τομείς (περίθαλψη, καθαρισμός κ.λπ.) και της αναγνώρισης νέων δραστηριοτήτων και ειδικοτήτων 7

- ενίσχυση της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στις δράσεις ενημέρωσης, υλοποίησης και ελέγχου 7

- αναθεώρηση της ακατάλληλης εργατικής νομοθεσίας και προσαρμογή της στην εξέλιξη των νέων μορφών εργασίας 7

- μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας ώστε να λαμβάνονται υπόψη η εργασία μικρής διάρκειας, η μη τακτική εργασία, η εναλλαγή περιόδων ανεργίας και περιόδων εργασίας, η περίθαλψη εγγύτητας... 7

- περιορισμός των εισφορών και για τους εργοδότες και για τους εργαζομένους 7

- μείωση του ποσοστού του ΦΠΑ για τις υπηρεσίες με μεγάλη συγκέντρωση εργατικού δυναμικού ().

2.4.3. Η Επιτροπή διακρίνει δύο πτυχές της λαθραίας εργασίας, οι οποίες απαιτούν αντίστοιχα δύο διαφορετικές μορφές παρέμβασης:

- τα άτομα που εκμεταλλεύονται το σύστημα και θέτουν σε κίνδυνο την αλληλεγγύη, για τα οποία απαιτείται μια παρέμβαση που να στηρίζεται στην καταστολή και τις εκστρατείες ευαισθητοποίησης 7

- τα αποτελέσματα της αυξημένης ευελιξίας της αγοράς εργασίας και της καθυστέρησης στην προσαρμογή της υπάρχουσας νομοθεσίας, για τα οποία απαιτείται, αφενός, μια δράση που να επικεντρώνεται στην πρόληψη με την προσαρμογή της νομοθεσίας ώστε να λαμβάνει υπόψη τη νέα πραγματικότητα της αγοράς εργασίας και, αφετέρου, ο περιορισμός των εισφορών και των εμποδίων.

2.4.4. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η προσέγγιση αυτή της Επιτροπής αποτελεί πηγή αντιφάσεων:

2.4.4.1. Στο σημείο 4.1, η Επιτροπή κάνει έκκληση, από τη μία πλευρά, για την «εξασφάλιση της ευρύτερης δυνατής τήρησης των κανόνων» και, από την άλλη, υποστηρίζει την αντίστροφη προσέγγιση, αναφερόμενη στην προσαρμογή της εργατικής νομοθεσίας που δεν ανταποκρίνεται στην εξέλιξη των νέων μορφών εργασίας.

2.4.4.2. Πώς μπορεί η Επιτροπή να τονίζει την ανάγκη μιας βασικής νομοθεσίας και ταυτόχρονα να τη θέτει υπό αμφισβήτηση; Και, εξάλλου, ποια είναι τα κριτήρια που οδηγούν την Επιτροπή στην κρίση ότι η υπάρχουσα εργατική νομοθεσία είναι ακατάλληλη για τις νέες αυτές δραστηριότητες ή μορφές δραστηριοτήτων;

2.4.4.3. Επί πλέον, τη στιγμή που όλα τα κράτη μέλη έχουν ενισχύσει τους ελέγχους κατά τα τελευταία έτη, είναι δυνατόν να αρκείται κανείς σε μέτρα καταστολής έναντι εκείνων που εκμεταλλεύονται το σύστημα; Είναι δυνατόν να εξακολουθούν να θεωρούνται ως οι μόνοι υπεύθυνοι για τη λαθραία εργασία;

2.4.5. Η ΟΚΕ δε συμφωνεί με την Επιτροπή ότι τα μέτρα προσαρμογής και πρόληψης αφορούν αποκλειστικά τις νέες δραστηριότητες ή μορφές δραστηριοτήτων.

Πιστεύει ότι, με την προσέγγιση αυτή, παραγνωρίζεται το γεγονός ότι επιβάλλεται πλέον να προβλεφθούν γενικότερα οι απαραίτητες προσαρμογές. Εξάλλου, η Επιτροπή δεν διευκρινίζει πουθενά τι εννοεί με τον όρο «νέες δραστηριότητες».

2.4.6. Όσον αφορά το σύνολο των δράσεων που προτείνονται στο κεφάλαιο 4, η ΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να τις παρουσιάσει σύμφωνα με μια καλύτερη διάρθρωση, αφού επεξεργασθεί κατά τρόπο σαφέστερο και ακριβέστερο τις διάφορες παρεμβάσεις και το επίπεδο στο οποίο θα πρέπει να προβλεφθούν, περιλαμβανομένης, όντως, και μιας παρέμβασης ή ορισμένων δράσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

2.4.6.1. Στην περίπτωση αυτή, οι σχετικές αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και οι νομικές βάσεις που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να είναι:

- το άρθρο 100α (λειτουργία της εσωτερικής αγοράς) για την αποτροπή των στρεβλώσεων του θεμιτού ανταγωνισμού τις οποίες προκαλεί η λαθραία εργασία 7

- ή/και τα άρθρα 118 και 118α (συνθήκες εργασίας, ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων) για την προώθηση των κατάλληλων συνθηκών εργασίας.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

Η ΟΚΕ εκτιμά γενικά την ανάλυση που πραγματοποιεί η Επιτροπή για την αγορά της λαθραίας εργασίας.

Εντούτοις, και κατά πρώτο λόγο, η ΟΚΕ αντιμετωπίζει τη λαθραία εργασία ως αποτέλεσμα της μη προσαρμοσμένης νομοθεσίας και του κόστους του εργατικού δυναμικού. Εξάλλου, η ΟΚΕ έχει επανειλημμένως εκφράσει την άποψη αυτή σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της.

Σε όλες τις περιπτώσεις, ή σχεδόν σε όλες, η λαθραία εργασία αναπτύσσεται για οικονομικούς λόγους, είτε από την πλευρά της προσφοράς είτε από την πλευρά της ζήτησης.

Είναι λοιπόν πρωταρχικό να καταρτισθεί μια στρατηγική που να συμβάλει στον περιορισμό των οικονομικών πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από την προσφυγή στη λαθραία εργασία.

Είναι σημαντικό επίσης να αναπτυχθεί ταυτόχρονα ένας προβληματισμός σχετικά με τη διάρθρωση των δραστηριοτήτων παροχής υπηρεσιών σε άτομα, με ενθάρρυνση του επιχειρηματικού πνεύματος, και σχετικά με την προσαρμογή ορισμένων ρυθμίσεων.

Από την άποψη αυτή, η ΟΚΕ κρίνει ότι θα ήταν πιο λογικό να προβλεφθούν προληπτικά μέτρα πριν από την επιβολή κατασταλτικών μέτρων. Πράγματι, η ανάλυση της λαθραίας εργασίας από την Επιτροπή προβάλλει την ανάγκη προσαρμογής της νομοθεσίας στη σημερινή οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα. Μόνο σε δεύτερη φάση θα μπορέσουν τα κατασταλτικά μέτρα να αποβούν αποτελεσματικά για την καταπολέμηση της λαθραίας εργασίας.

3.1. Προληπτικά μέτρα

3.1.1. Απελευθέρωση των αγορών προϊόντων και υπηρεσιών και απλούστευση των διαδικασιών για τη σύσταση μικρών επιχειρήσεων

Η ΟΚΕ έχει ταχθεί συχνά υπέρ του επιχειρηματικού πνεύματος και των επενδύσεων σε ΜΜΕ και σε πολύ μικρές επιχειρήσεις που δημιουργούν θέσεις εργασίας, και έχει επικροτήσει το σχετικό «ειδικό πρόγραμμα δράσης Άμστερνταμ» της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.

Για το λόγο αυτό, παρότι η ΟΚΕ αντιμετωπίζει ευνοϊκά την απλούστευση των διαδικασιών για τη σύσταση μικρών επιχειρήσεων, κρίνει ωστόσο ότι πρέπει να βελτιωθεί το σύνολο του νομοθετικού και διοικητικού πλαισίου για τις μικρές επιχειρήσεις, σύμφωνα με το πνεύμα του σχετικού Λευκού Βιβλίου.

Εξάλλου, η ΟΚΕ έχει προτείνει επίσης ειδικά στοχοθετημένα προγράμματα κατάρτισης προκειμένου να βοηθηθούν οι ΜΜΕ και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις στην καλύτερη κατανόηση και προσαρμογή στις κοινοτικές οδηγίες που τις αφορούν.

3.1.2. Προώθηση της οργάνωσης της προσφοράς σε ορισμένους τομείς (περίθαλψη, καθαρισμός κ.λπ.) και της αναγνώρισης νέων δραστηριοτήτων και ειδικοτήτων

Η ΟΚΕ έχει ήδη υποστηρίξει την πρόταση που αποβλέπει στην καλύτερη οργάνωση των, συχνά ακόμη άτυπων, τομέων που δημιουργούν θέσεις εργασίας, όπως για παράδειγμα η περίθαλψη, η βοήθεια ή η φύλαξη στο σπίτι, οι πολιτιστικές δραστηριότητες.

Πράγματι, αποδεικνύεται απαραίτητο να μην επιτραπεί η ανάπτυξη μιας παράλληλης οικονομίας και μιας «υπο-αγοράς» της εργασίας.

3.1.3. Ενίσχυση της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στις δράσεις ενημέρωσης, υλοποίησης και ελέγχου

Η ΟΚΕ φρονεί ότι πρέπει να ενισχυθεί η συμμετοχή όλων των αντιπροσωπευτικών κοινωνικών εταίρων στις δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης της λαθραίας εργασίας.

Αντίθετα, η ΟΚΕ διερωτάται κατά πόσον είναι πάντα σκόπιμη η δράση των αντιπροσωπευτικών κοινωνικών εταίρων σε θέματα ελέγχου. Ωστόσο, οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να συμβάλουν στην αποκάλυψη των παράνομων μορφών εργασίας και στην επιβολή της τήρησης των νομικών διατάξεων και συλλογικών συμβάσεων, συνεργαζόμενοι με τις αρμόδιες αρχές. Μπορούν να αναλάβουν κι αυτοί τις ευθύνες τους, θεσπίζοντας, για παράδειγμα, όργανα διαιτησίας και εσωτερικής πειθαρχίας και αναπτύσσοντας νέες προληπτικές διαδικασίες ή νέους μηχανισμούς εποπτείας, από κοινού με τις δημόσιες αρχές.

Επομένως, όπως αναφέρεται και παραπάνω, η Επιτροπή θα μπορούσε να είναι σαφέστερη όσον αφορά τις προτεινόμενες δράσεις υλοποίησης και ελέγχου σε κλαδικό, τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Θα έπρεπε επίσης να λάβει υπόψη το ρόλο άλλων κοινωνικο-οικονομικών φορέων και παραγόντων στις προς προώθηση δράσεις.

3.1.4. Αναθεώρηση της ακατάλληλης εργατικής νομοθεσίας και προσαρμογή της στην εξέλιξη των νέων μορφών εργασίας

Η ΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή να εκφραστεί με μεγαλύτερη σύνεση, αν όχι με περισσότερη ακρίβεια, ως προς την έννοια της ακατάλληλης εργατικής νομοθεσίας.

Ως προς τι είναι περισσότερο ακατάλληλη η εργατική νομοθεσία για τις νέες μορφές εργασίας απ' ό,τι για τις παραδοσιακές δραστηριότητες; Το ερώτημα αυτό πρέπει να αφορά αποκλειστικά τις νέες μορφές εργασίας;

Στα πλαίσια αυτά, η Επιτροπή θα μπορούσε μάλλον να παροτρύνει τους κοινωνικούς εταίρους ώστε να αναπτύξουν, σε επίπεδο κρατών μελών, έναν προβληματισμό σχετικά με την εξέλιξη της εργατικής νομοθεσίας, κυρίως όσον αφορά τις μικρές επιχειρήσεις.

Πράγματι, όπως διαπιστώνεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής, η λαθραία εργασία αφορά κατά πρώτο λόγο τις μικρές επιχειρήσεις και, επομένως, σ' αυτό ακριβώς το επίπεδο θα πρέπει να αναπτυχθεί ο προβληματισμός. Είναι σαφές σήμερα ότι ορισμένες μικρές επιχειρήσεις φοβούνται τις προσλήψεις.

Γενικότερα, θα πρέπει να εξετασθεί κατά πόσον το σύνολο του νομοθετικού, φορολογικού, διοικητικού και ρυθμιστικού περιβάλλοντος ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα των μικρών επιχειρήσεων.

3.1.5. Μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας ώστε να λαμβάνονται υπόψη η εργασία μικρής διάρκειας, η μη τακτική εργασία, η εναλλαγή περιόδων ανεργίας και περιόδων εργασίας, η περίθαλψη εγγύτητας...

Το Λευκό Βιβλίο του Προέδρου Delors εισήγαγε ήδη την έννοια της καλύτερης προσαρμογής των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στη μη τακτική εργασία μικρής διάρκειας. Το Λευκό Βιβλίο πρότεινε ειδικότερα «την αναδιάρθρωση των εθνικών καθεστώτων ενίσχυσης του εισοδήματος ώστε να επιτραπεί να προστίθενται τα έσοδα από εργασία και τα έσοδα από κοινωνική ασφάλιση, μέσω της τελειοποίησης ενιαίων συστημάτων φορολόγησης και ενίσχυσης του εισοδήματος, με τις κατάλληλες ασφαλιστικές δικλείδες» (). Η διακήρυξη στη Σύνοδο Κορυφής του Δουβλίνου για την απασχόληση καλούσε επίσης τα κράτη μέλη να «αναπτύξουν συστήματα κοινωνικής προστασίας ικανά να προσαρμόζονται στα νέα πρότυπα εργασίας και να προσφέρουν μια κοινωνική προστασία κατάλληλη για τα άτομα που απασχολούνται στα πλαίσια των προτύπων αυτών».

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχει εκφραστεί και σχετικά με το θέμα αυτό. Πρότεινε ειδικότερα την προώθηση και την αναγνώριση δεδηλωμένων θέσεων απασχόλησης που στηρίζονται σε εταιρικές σχέσεις μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στους τομείς της περίθαλψης, των μεταφορών, της ενέργειας και του περιβάλλοντος, με τη χρήση μηχανισμών μη μισθολογικής στήριξης του εισοδήματος και συνοδευτικών μέτρων προστασίας, μέσω της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων, της κοινωνικής οικονομίας, των ειδικευμένων ΜΚΟ και των τοπικών αρχών ().

Ωστόσο, ένας τέτοιος προσανατολισμός δεν θα πρέπει να οδηγήσει στον ανταγωνισμό με τον εμπορικό τομέα. Το ίδιο ισχύει και για την επιχειρηματική δραστηριότητα ένταξης και για άλλες ενδιάμεσες οργανώσεις.

3.1.6. Περιορισμός των εισφορών για τους εργοδότες και για τους εργαζομένους

Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η πρόταση αυτή ανταποκρίνεται κατά μεγάλο μέρος στην κύρια αιτία της λαθραίας εργασίας.

Εξάλλου, το Λευκό Βιβλίο πρότεινε τη μείωση ή κατάργηση των εργοδοτικών εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για το λιγότερο ειδικευμένο και το χαμηλόμισθο εργατικό δυναμικό, και την αντιστάθμιση του κόστους των μηχανισμών αυτών με μέτρα όπως οι οικολογικοί φόροι, οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης επί των καταναλωτικών προϊόντων που βλάπτουν την υγεία και οι φόροι που έχουν στόχο να καταστήσουν πιο ελκυστικές τις παραγωγικές επενδύσεις ().

Οι γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ του Νοεμβρίου του 1996 για «Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας» () και της 9ης Ιουλίου 1997 για τη «φορολογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση» () τάχθηκαν υπέρ τέτοιου είδους εναλλακτικών πηγών χρηματοδότησης.

Η ΟΚΕ επισημαίνει επίσης μια άλλη εναλλακτική λύση που συνίσταται στην εξέταση του βαθμού στον οποίο η τροποποίηση της βάσης των εισφορών κοινωνικής προστασίας αποτελεί την ενδεδειγμένη λύση.

Είναι σαφές ότι ένας τέτοιος προσανατολισμός δεν θα πρέπει να επιφέρει την υποκατάσταση σταθερών θέσεων απασχόλησης από επισφαλείς, ούτε να αποδυναμώνει τα δικαιώματα των δικαιούχων της κοινωνικής ασφάλισης ().

3.1.7. Μείωση του ποσοστού του ΦΠΑ για τις υπηρεσίες με μεγάλη συγκέντρωση εργατικού δυναμικού

Η ΟΚΕ έχει ήδη ταχθεί επανειλημμένως υπέρ της μείωσης του ποσοστού του ΦΠΑ για τα προϊόντα, τις δραστηριότητες και τις υπηρεσίες με μεγάλη συγκέντρωση εργατικού δυναμικού, που μπορούν να προσφέρουν προοπτικές για τη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Η ΟΚΕ υποστηρίζει εκ νέου τη διαδικασία αυτή που έχει στόχο να αναπτύξει την απασχόληση και να καταστήσει λιγότερο συμφέρουσα οικονομικά τη λαθραία εργασία.

Εξάλλου, στα συμπεράσματα της διάσκεψης κορυφής της Βιέννης της 12ης Δεκεμβρίου 1998 αναφέρεται ότι «η Επιτροπή καλείται να εξουσιοδοτήσει τα κράτη μέλη που το επιθυμούν να δοκιμάσουν στην πράξη ένα τύπο μειωμένου συντελεστή ΦΠΑ για τις υπηρεσίες στις οποίες απασχολείται πολυάριθμο εργατικό δυναμικό και οι οποίες δεν είναι εκτεθειμένες στο διασυνοριακό ανταγωνισμό (5)

(5) Συμπεράσματα της Προεδρίας SN 300/98, σημείο 35.».

3.2. Κατασταλτικά μέτρα

3.2.1. Εξασφάλιση καλύτερης εφαρμογής των κανόνων

Η ΟΚΕ κρίνει χωρίς αμφιβολία ότι είναι σημαντικό να συνεχιστούν και να ενισχυθούν οι έλεγχοι και συγκεκριμένα με τη χρησιμοποίηση των υπηρεσιών των τελωνείων.

Πράγματι, ο ρόλος της ΟΚΕ είναι να υποστηρίζει «τις θεμελιώδεις αξίες της κοινωνίας», τις οποίες τονίζει η Επιτροπή. Το ερώτημα είναι: Σε ποιο επίπεδο πρέπει να διασφαλίζονται οι εν λόγω κανόνες; Ποιος είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Η παρότρυνση των ατόμων και των επιχειρήσεων να πατάξουν τη λαθραία εργασία έχει, βεβαίως, πρωταρχική σημασία 7 είναι όμως εξίσου σημαντικό να διατηρηθούν ή να ενισχυθούν οι κυρώσεις. Τα μέτρα αυτά, εξάλλου, πρέπει να αφορούν και εκείνους που προσφέρουν λαθραία εργασία και εκείνους που τη ζητούν ή τη χρησιμοποιούν.

Γιατί, η λαθραία εργασία δεν επιφέρει απλά στρεβλώσεις του ανταγωνισμού 7 έχει και επιπτώσεις επί της νόμιμης αγοράς εργασίας, καθώς και επί της κατάστασης των έντιμων επιχειρήσεων και εργαζομένων. Οι εκπρόσωποι των επιχειρήσεων και των εργαζομένων προσπαθούν να αποφύγουν τις επιπτώσεις αυτές ορίζοντας, αφενός, κώδικες συμπεριφοράς και υποστηρίζοντας, αφετέρου, την επιβολή σοβαρότερων κυρώσεων.

Το πλαίσιο αναφοράς για τις κοινές συμφωνίες απαρτίζεται από τις συμβάσεις της ΔΟΕ. Όσον αφορά τις κυρώσεις, η ΟΚΕ προτείνει τον αποκλεισμό των επιχειρήσεων που δεν τηρούν τις κοινωνικές υποχρεώσεις από το δικαίωμα υποβολής προσφορών σε δημόσιους διαγωνισμούς, καθώς και τη λήψη μέτρων σε θέματα κοινωνικής ευθύνης (σε ολόκληρη την αλυσίδα της παραγωγής).

Ωστόσο, η ΟΚΕ επιθυμεί να επιστήσει την προσοχή της Επιτροπής σε μια ενδεχόμενη εκτροπή προς την διοικητική εκτράχυνση, η οποία θα ήταν επιζήμια. Από την άποψη αυτή, πολύ συχνά διαπιστώνεται ότι αφιερώνονται πολλά μέσα για τον έλεγχο των δεδηλωμένων επιχειρήσεων, ενώ οι λαθραίες δραστηριότητες δεν αποτελούν αντικείμενο πραγματικής έρευνας.

3.2.2. Προώθηση των συστημάτων στα οποία τα δικαιώματα πρόσβασης στις παροχές της κοινωνικής προστασίας εξαρτώνται από τις πραγματικά καταβληθείσες εισφορές

Η ΟΚΕ μπορεί να θεωρήσει ότι η, έστω και μερική, συνάρτηση μεταξύ εισφορών και παροχών έχει πρωταρχική σημασία.

Είναι όμως δυνατή η επιστροφή σε ένα τέτοιου είδους σύστημα στις χώρες όπου έχει ήδη καθιερωθεί η καθολική κοινωνική κάλυψη;

Εξάλλου, η ΟΚΕ παρατηρεί ότι η λαθραία εργασία αφορά άτομα που, σε ορισμένες περιπτώσεις, καλύπτονται ασφαλιστικά: κατόχους δύο θέσεων εργασίας, δικαιούχους, ανέργους.

Τέλος, το πρόβλημα των εργαζομένων που είναι «οικονομικά αδρανείς» ή οικονομικά αποκλεισμένοι από την κοινωνία, θα πρέπει να αναλυθεί διεξοδικότερα.

3.2.3. Διεξαγωγή εκστρατειών ευαισθητοποίησης

Η ΟΚΕ θα μπορούσε να υποστηρίξει την πρόταση αυτή, και στο πολιτικό επίπεδο, μέσω των «ζωντανών δυνάμεων» που εκπροσωπούνται σ' αυτήν. Πράγματι, η Επιτροπή θα έπρεπε να προτείνει ένα συγκεκριμένο ρόλο για τους κοινωνικούς εταίρους και τους άλλους οικονομικούς παράγοντες στην προώθηση συντονισμένων εκστρατειών. Θα μπορούσε επίσης να επιχορηγεί ή/και να συγχρηματοδοτεί τέτοιου είδους εκστρατείες. Ομοίως, θα έπρεπε να εισαγάγει την έννοια της ευαισθητοποίησης και της πρόληψης της λαθραίας εργασίας ως διαδικασίας «βαθμονόμησης» (benchmarking) στις «κατευθυντήριες γραμμές» για την απασχόληση. Γιατί δεν αναφέρεται το σημείο αυτό στην πρόσφατη σχετική της ανακοίνωση ();

Βρυξέλλες, 27 Ιανουαρίου 1999.

Η Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

() ΕΕ C 284 της 14.9.1998.

() ΕΕ C 126 της 23.5.1989 7 ΕΕ C 159 της 17.6.1991 7 ΕΕ C 49 της 24.2.1992 7 ΕΕ C 133 της 31.5.1995 7 ΕΕ C 157 της 25.5.1998.

() ΕΕ C 73 της 9.3.1998 - σημείο 2.2.5.1.

() Λευκό Βιβλίο «Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση - οι προκλήσεις και η αντιμετώπισή τους για τη μετάβαση στον 21ο αιώνα» COM(93) 700 τελικό, σημείο 8.8, παράγραφος δ, 4ο εδάφιο.

() Όπως έχει ήδη προτείνει ο Επίτροπος κ. Monti.

() Λευκό Βιβλίο «Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, απασχόληση - οι προκλήσεις και η αντιμετώπισή τους για τη μετάβαση στον 21ο αιώνα» COM(93) 700 τελικό, σημείο 8, παράγραφος γ, 3ο εδάφιο.

() ΕΕ C 73 της 9.3.1998, σ. 83.

() Λευκό Βιβλίο, op. cit., σημεία 9.4 και 9.5.

() ΕΕ C 66 της 3.3.1997, σ. 58.

() ΕΕ C 296 της 29.9.1997, σ. 37, παράγραφος 2.2.3, 4ο εδάφιο.

() ΕΕ C 73 της 9.3.1998, σ. 85.

() Ανακοίνωση της Επιτροπής «Από τις κατευθυντήριες γραμμές στη συγκεκριμένη δράση: εξέταση των εθνικών σχεδίων δράσης για την απασχόληση».