ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ - Προώθηση φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας: ο ρόλος των τεχνικών μέτρων διατήρησης

1. Αντικείμενο και σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης

Σκοπός της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) είναι να διασφαλίσει την εκμετάλλευση των υδρόβιων πόρων υπό βιώσιμους οικονομικούς, περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς όρους.

Στο άρθρο 2 του κανονισμού πλαισίου [1] προβλέπεται επίσης ότι "η Κοινότητα εφαρμόζει την προληπτική προσέγγιση λαμβάνοντας μέτρα που έχουν ως στόχο την προστασία και τη διατήρηση των έμβιων υδρόβιων πόρων, τη λήψη μέτρων για τη βιώσιμη εκμετάλλευσή τους και την ελαχιστοποίηση της επίπτωσης των αλιευτικών δραστηριοτήτων στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Η εν λόγω αρχή αποσκοπεί στη σταδιακή εφαρμογή μιας προσέγγισης όσον αφορά τη διαχείριση της αλιείας που θα στηρίζεται στο οικοσύστημα".

[1] Κανονισμός (EΚ) αριθ. 2371/2002 του Συμβουλίου της 20ής Δεκεμβρίου 2002 για τη διατήρηση και βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων στο πλαίσιο της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, ΕΕ L 358 της 31.12.2002, σ. 59.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, ο κανονισμός-πλαίσιο επιβάλλει περιορισμούς στις αλιευτικές δυνατότητες (TAC και ποσοστώσεις) και άμεσο περιορισμό της αλιευτικής προσπάθειας, και προβλέπει μια σειρά μέτρων στα οποία συμπεριλαμβάνονται τεχνικά μέτρα διατήρησης.

Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να προτείνει διάφορους μηχανισμούς με τους οποίους η Κοινότητα μπορεί να προωθήσει περαιτέρω τη χρήση φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας, ιδίως με τη θέσπιση τεχνικών μέτρων διατήρησης, συνεκτιμώντας παράλληλα την ανάγκη εξισορρόπησης των περιβαλλοντικών και των οικονομικών στόχων.

2. Οι φιλικές προς το περιβάλλον μέθοδοι αλιείας

Η ανάπτυξη αλιευτικών δραστηριοτήτων φιλικότερων προς το περιβάλλον αποτελεί όχι απλώς αυτοσκοπό, αλλά και μέσο προώθησης βιώσιμων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών στον αλιευτικό κλάδο. Οι αλιείς χρειάζονται υγιή ιχθυαποθέματα σε ένα ισορροπημένο περιβάλλον. Οποιαδήποτε διατάραξη αυτής της ισορροπίας οδηγεί σε έναν κύκλο ακραίων διακυμάνσεων (εξάρσεων-υφέσεων) ο οποίος δεν είναι βιώσιμος από οικονομική άποψη. Η χρησιμοποίηση φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας είναι προς όφελος και των ίδιων των αλιέων, διότι συμβάλλει στη διατήρηση της περιβαλλοντικής ισορροπίας που είναι αναγκαία για μια σταθερή και προβλέψιμη οικονομική δραστηριότητα.

Στο πλαίσιο μιας προσέγγισης ολοκληρωμένης διαχείρισης, αναδεικνύονται τρεις βασικοί στόχοι οι οποίοι συνδέονται με τη διατήρηση των αποθεμάτων και την ανάπτυξη μιας φιλικής προς το περιβάλλον αλιείας:

i) μείωση της αλιευτικής προσπάθειας σε βιώσιμα επίπεδα και διατήρησή της σε τέτοια επίπεδα:

Η μείωση της αλιευτικής πίεσης σε βιώσιμα επίπεδα αποτελεί την πιο σοβαρή πρόκληση για την ΚΑΠ. Παρά τις πρόσφατες αποφάσεις του Συμβουλίου, τα ποσοστά θνησιμότητας λόγω αλιείας στα περισσότερα είδη είναι κατά πολύ υψηλότερα εκείνων που θα διασφάλιζαν τη βέλτιστη αλιευτική απόδοση των ιχθυαποθεμάτων. Προσφάτως, τα ποσοστά θνησιμότητας λόγω αλιείας σε ορισμένα βενθοπελαγικά αποθέματα είναι τόσο υψηλά ώστε τα αποθέματα αυτά να διατρέχουν κίνδυνο κατάρρευσης. σε πολλά άλλα αποθέματα, τα ποσοστά θνησιμότητας λόγω αλιείας θεωρείται ότι καθιστούν αδύνατη τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των αποθεμάτων.

ii) βελτιστοποίηση των αλιευμάτων των ειδών-στόχων και ελαχιστοποίηση των ανεπιθύμητων αλιευμάτων

Στόχος εν προκειμένω είναι να αυξηθεί κατά το δυνατόν η επιλεκτικότητα των αλιευτικών δραστηριοτήτων, με την αλίευση μόνο των ειδών-στόχων και μόνο ατόμων κατάλληλης ηλικίας και μεγέθους, οπότε οι επιπτώσεις είναι ελάχιστες στα άλλα είδη ή στα ιχθύδια των ειδών-στόχων.

iii) ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της αλιείας στα ενδιαιτήματα

Η χρήση ορισμένων τύπων αλιευτικών εργαλείων είναι ικανή να ζημιώσει ή και να καταστρέψει κάποια ευαίσθητα θαλάσσια ενδιαιτήματα. Για να μειωθεί αυτός ο κίνδυνος είναι ενδεχομένως απαραίτητο να επιβληθούν, αφενός, προδιαγραφές στα αλιευτικά εργαλεία και, αφετέρου, περιορισμοί κατά περιοχή της χρήσης ορισμένων αλιευτικών εργαλείων.

Οι μηχανισμοί επίτευξης των ανωτέρω στόχων εξετάζονται συνοπτικά στις επόμενες ενότητες.

3. Μηχανισμοί μείωσης της αλιευτικής προσπάθειας σε βιώσιμα επιπεδα

Εγκρίνοντας τη μεταρρύθμιση της ΚΑΠ το 2002, το Συμβούλιο αναγνώρισε την αναγκαιότητα υιοθέτησης πολυετών προσεγγίσεων υπό μορφή σχεδίων αποκατάστασης και σχεδίων διαχείρισης, και την αναγκαιότητα περιορισμού της αλιευτικής προσπάθειας στις περιπτώσεις που αυτό κρίνεται αναγκαίο για την επίτευξη των στόχων των εν λόγω σχεδίων.

Η εφαρμογή πολυετών σχεδίων διαχείρισης με τα οποία θα διασφαλίζεται η αντιστοιχία της αλιευτικής προσπάθειας προς βιώσιμες αλιευτικές δυνατότητες, αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας. Θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα, κατά πρώτον, στη θέσπιση σχεδίων αποκατάστασης των αποθεμάτων που βρίσκονται εκτός ασφαλών βιολογικών ορίων και, κατά δεύτερον, στη θέσπιση σχεδίων διαχείρισης των αποθεμάτων που βρίσκονται εντός ασφαλών βιολογικών ορίων.

Στις αρχές του 2004, το Συμβούλιο θέσπισε σχέδια αποκατάστασης διαφόρων αποθεμάτων γάδου και των αποθεμάτων μερλούκιου του Βορρά [2]. Εντός του 2004 αναμένεται να εγκριθούν από το Συμβούλιο δύο άλλες προτάσεις σχεδίων αποκατάστασης που έχει υποβάλει η Επιτροπή [3].

[2] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 423/2004 του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2004, για τη θέσπιση μέτρων για την αποκατάσταση των αποθεμάτων γάδου, ΕΕ L 70 της 9.3.2004, σ. 8. κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 811/2004 του Συμβουλίου της 21.04.2004 για τη θέσπιση μέτρων αποκατάστασης των αποθεμάτων μερλούκιου του Βορρά, ΕΕ L 150 της 30.4.2004, σ. 1.

[3] COM(2003) 819 τελικό: Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου με αντικείμενο τη θέσπιση μέτρων αποκατάστασης των αποθεμάτων γλώσσας στη Δυτική Μάγχη και το Βισκαϊκό Κόλπο. COM(2003) 818 τελικό: Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου με αντικείμενο τη θέσπιση μέτρων αποκατάστασης των αποθεμάτων μερλούκιου του Νότου και καραβίδας στην Κανταβρική Θάλασσα και στη Δυτική Ιβηρική Χερσόνησο και την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 850/98

Εντός του 2004, η Επιτροπή θα αναλάβει νέες πρωτοβουλίες με σκοπό:

* την υπαγωγή και άλλων αποθεμάτων, όπως τα αποθέματα γάδου της Κελτικής Θάλασσας, στα υφιστάμενα σχέδια αποκατάστασης.

* τη θέσπιση σχεδίου αποκατάστασης των αποθεμάτων χωματίδας της Βόρειας Θάλασσας, σε συνδυασμό με σχέδιο διαχείρισης για τη γλώσσα της Βόρειας Θάλασσας.

* την κατάρτιση, σε συνεργασία με τη Νορβηγία, πολυετών σχεδίων διαχείρισης της αλιείας μπακαλιάρου εγκλεφίνου, νταουκιού του Ατλαντικού και μαύρου μπακαλιάρου στη Βόρεια Θάλασσα.

* την κατάρτιση πολυετούς σχεδίου διαχείρισης της αλιείας αμμόχελου στη Βόρεια Θάλασσα και στο Skagerrak.

* την κατάρτιση πολυετούς σχεδίου διαχείρισης της αλιείας αμμόχελου στη Βόρεια Θάλασσα και στο Skagerrak.

* τη μεταφορά στους κοινοτικούς κανονισμούς των πολυετών σχεδίων διαχείρισης που έχει εγκρίνει η Διεθνής Επιτροπή Αλιείας της Βαλτικής Θάλασσας για τον γάδο και τον σολωμό της Βαλτικής.

4. Μηχανισμοί βελτιστοποίησης των αλιευμάτων των ειδών-στόχων και ελαχιστοποίησης των ανεπιθύμητων αλιευμάτων

Εκτός από το γεγονός ότι πολλά κοινοτικά ιχθυαποθέματα αποτελούν αντικείμενο εξαντλητικής υπεραλίευσης, η εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων από τους κοινοτικούς αλιευτικούς στόλους πόρρω απέχει της βέλτιστης. Λόγω της εξαιρετικά υψηλής αλιευτικής πίεσης στα ιχθύδια, η αλιευτική απόδοση (εκφραζόμενη είτε σε τόνους είτε σε οικονομική αξία) είναι πολύ χαμηλότερη εκείνης που θα επιτυγχάνετο με μια καλύτερη διαχείριση της αλιείας. Δεδομένου ότι δεν είναι δυνατή η εκφόρτωση ψαριών μεγέθους μικρότερου του κανονικού, αυτό οδηγεί επίσης σε κατάφωρη σπατάλη πολύτιμων πόρων.

Η σοβαρότερη πηγή ανησυχίας ως προς τις ζημίες που προκαλεί η αλιεία στο περιβάλλον είναι η μεγάλη ποσότητα ψαριών που αλιεύονται και στη συνέχεια απορρίπτονται από τα αλιευτικά σκάφη, η οποία περιλαμβάνει κατά μεγάλο μέρος νεαρά ψάρια. Εκτιμάται ότι ο παγκόσμιος αλιευτικός στόλος απορρίπτει, κατά μέσο όρο, 20 εκατομμύρια τόνους ψαριών ετησίως [4], το οποίο αντιστοιχεί σε ποσοστό 23% περίπου των ετήσιων αλιευμάτων. Δεν υπάρχουν εκτιμήσεις ως προς τον συνολικό όγκο απορρίψεων στα κοινοτικά ύδατα. Εντούτοις, ο συνολικός όγκος απορρίψεων από την αλιεία στη Βόρεια Θάλασσα το 1990 ανερχόταν σε περίπου 260.000 τόνους στρογγυλόψαρων, 300.000 τόνους πλατύψαρων, 15.000 τόνους ρινών, σελαχιών και σκυλόψαρων και 150.000 τόνους ασπόνδυλων του βυθού [5], και αντιπροσώπευε ποσοστό 22% περίπου των συνολικών εκφορτώσεων από τη Βόρεια Θάλασσα. τα συγκεκριμένα δεδομένα ευθυγραμμίζονταν με τα παγκόσμια αριθμητικά στοιχεία. Είναι προφανές ότι το πρόβλημα των απορρίψεων δεν περιορίζεται στη Βόρεια Θάλασσα, αλλά είναι πιθανώς της ίδιας τάξης μεγέθους και σε άλλες περιοχές αλιείας της Κοινότητας.

[4] FAO, 1998, Η κατάσταση της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας παγκοσμίως

[5] ICES, 2003, Η περιβαλλοντική κατάσταση των ευρωπαϊκών θαλασσών

Δεδομένου ότι στο ίδιο αλιευτικό πεδίο απαντούν πολλά ιχθυαποθέματα, η αλίευση ανεπιθύμητων ψαριών (ή παρεμπιπτόντων αλιευμάτων) είναι αδύνατο να εξαλειφθεί εντελώς, αλλά μπορεί να μειωθεί σε σημαντικό βαθμό με τη χρήση επιλεκτικότερων αλιευτικών εργαλείων. Η ουσιαστική μείωση των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων θα οδηγήσει σε μείωση των ποσοστών θνησιμότητας λόγω αλιείας στα σχετικά ιχθυαποθέματα και θα συμβάλει στη βελτιστοποίηση της αλιευτικής τους απόδοσης.

Είναι απαραίτητο να βελτιωθεί η επιλεκτικότητα των αλιευτικών μεθόδων, όχι μόνο κατά είδος, αλλά και κατά μέγεθος ψαριών.

Η μείωση των αλιευμάτων ψαριών μικρού μεγέθους αποτελεί, και θα εξακολουθήσει να αποτελεί, βασικό στόχο της διαχείρισης της αλιείας. Ο στόχος αυτός δεν περιορίζεται απλώς στην αύξηση του ελάχιστου μεγέθους ματιών των διχτυών. όπως προαναφέρθηκε, η γενική μείωση της αλιευτικής προσπάθειας θα επιτρέψει την αποκατάσταση της αφθονίας των ενήλικων ψαριών και θα συμβάλει στη μείωση των αλιευμάτων ιχθυδίων. Εντούτοις, η προώθηση φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας θα πρέπει επίσης να επιδιώκει τη μεγιστοποίηση της συμβολής των τεχνικών μέτρων διατήρησης στη μείωση των αλιευμάτων ψαριών μικρού μεγέθους.

Δεδομένου ότι οι περισσότεροι τύποι αλιείας (ιδίως βενθοπελαγικών ειδών) είναι μεικτοί, υπάρχουν ελάχιστες πιθανότητες ουσιαστικής αύξησης του μεγέθους των ματιών των διχτυών (με εξαίρεση στη Μεσόγειο). Παρότι η Επιτροπή δεν αποκλείει το ενδεχόμενο αύξησης του μεγέθους των ματιών σε ορισμένες περιπτώσεις, απαιτούνται πιο καινοτόμες προσεγγίσεις.

Η γενική προσέγγιση θα πρέπει να είναι η αύξηση της επιλεκτικότητας της αλιείας, τόσο κατά είδος όσο και κατά μέγεθος ψαριών, και ταυτόχρονα η διασφάλιση των αλιευμάτων των ειδών-στόχων. Η επιλεκτικότητα κατά είδος μπορεί να βελτιωθεί με μια σειρά τεχνικών μέτρων, όπως τα εξής:

- επιβολή προδιαγραφών στα αλιευτικά εργαλεία, όπως χρήση δικτυωμάτων με τετράγωνα μάτια ή άλλων διατάξεων που να επιτρέπουν στα είδη που δεν αποτελούν στόχο της αλιείας να διαφεύγουν από τα δίχτυα.

- καθορισμός περιοχών και περιόδων υποκείμενων σε απαγόρευση αλιείας, με σκοπό την προστασία των τόπων αναπαραγωγής και ανάπτυξης.

- απαγόρευση της χρήσης ορισμένων αλιευτικών εργαλείων ή επιβολή περιορισμών στη σύνθεση των εκφορτωνώμενων αλιευμάτων, κατά μέγεθος και είδος ψαριών.

Τα αναγκαία μέτρα εξαρτώνται από τον τύπο αλιείας και από τη φύση των ανεπιθύμητων αλιευμάτων. Θα πρέπει να δοθεί πρωταρχική προτεραιότητα στα ανεπιθύμητα αλιεύματα που κρίνεται ότι υπονομεύουν τη βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων και μπορεί να θέσουν σε κίνδυνο τα παρεμπιπτόντως αλιευόμενα είδη. Η μείωση των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων μικρής βιολογικής και οικονομικής σημασίας θα πρέπει να αποτελεί δευτερεύουσα προτεραιότητα.

Το 2002, η Επιτροπή εξέδωσε σχέδιο δράσης με σκοπό τη μείωση των απορρίψεων ψαριών [6], στο οποίο έδινε μια συνολική εικόνα του μεγέθους του προβλήματος των απορρίψεων και των λόγων που ωθούν σε αυτές τις πρακτικές και αξιολογούσε τις δυνατότητες μείωσης των απορρίψεων. Βάσει αυτού του σχεδίου δράσης, το Συμβούλιο ζήτησε από την Επιτροπή να δρομολογήσει πιλοτικά έργα με αντικείμενο την αξιολόγηση των δυνατοτήτων μείωσης των απορρίψεων.

[6] COM(2002) 656 τελικό: Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο περί Κοινοτικού Σχεδίου Δράσης για τη μείωση των απορρίψεων ψαριών.

Εντός του 2004, η Επιτροπή θα αναπτύξει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, τον αλιευτικό κλάδο και άλλα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη, ορισμένο αριθμό πιλοτικών έργων τα οποία θα καλύπτουν διάφορα είδη ψαριών, τύπους αλιείας και περιοχές εντός της Κοινότητας. Τα πιλοτικά έργα θα εγκύπτουν σε όλα τα πιθανά μέτρα μείωσης των απορρίψεων, συμπεριλαμβανομένων των δοκιμών αλιευτικών εργαλείων, της εθελοντικής αποχώρησης από τους τόπους αλιείας, των απαγορεύσεων πραγματικού χρόνου, της απαγόρευσης απορρίψεων, των ποσοστώσεων παρεμπιπτόντων αλιευμάτων, της ελαστικότητας των ποσοστώσεων, της διαχείρισης της αλιευτικής προσπάθειας και της καλύτερης χρήσης των ιχθύων χαμηλής αξίας. Θα αφορούν, μεταξύ άλλων, περιπτώσεις (αποθεμάτων ή/και τύπων αλιείας) οι οποίες πρόκειται μεσοπρόθεσμα να τεθούν υπό απαγόρευση απορρίψεων, όπως προβλέπεται στο σχέδιο δράσης 2002 περί απορρίψεων. Θα καλύπτουν επίσης και άλλες περιπτώσεις για τις οποίες δεν θα ήταν ρεαλιστικό να επιβληθεί απαγόρευση απορρίψεων εντός των άμεσα προσεχών ετών, παρά τα υψηλά επίπεδα απορρίψεων και, σε ορισμένο βαθμό, εξαιτίας αυτών των υψηλών επιπέδων. Για αυτή τη δεύτερη ομάδα τύπων αλιείας, ο στόχος θα πρέπει να είναι η μείωση των απορρίψεων εντός χρονικού διαστήματος (4 - 5 ετών;) το οποίο θα καθορισθεί σε στενή συνεργασία με τον αλιευτικό κλάδο. Θα καταρτισθεί από κοινού ένα πρωτόκολλο εκτίμησης των απορρίψεων (πριν από και μετά την εκτέλεση των πιλοτικών έργων), ενώ ο ενδιαφερόμενος αλιευτικός στόλος θα είναι σκόπιμο να εφαρμόσει διάφορα μέτρα για την επίτευξη της επιδιωκόμενης μείωσης των απορρίψεων.

Και στις δύο περιπτώσεις, ο αλιευτικός κλάδος θα συμμετάσχει άμεσα στην επεξεργασία και στην παρακολούθηση των πιλοτικών έργων, μεταξύ άλλων στα πλαίσια των περιφερειακών γνωμοδοτικών συμβουλίων που θα συσταθούν.

Στα πλαίσια των πιλοτικών έργων, θα μελετηθούν οι άμεσες συνέπειες της μείωσης των απορρίψεων στα υπόψη ιχθυαποθέματα καθώς και οι έμμεσες συνέπειές της στα είδη ιχθύων και θαλάσσιων πτηνών που τρέφονται από τα απορριπτόμενα αλιεύματα.

Το Συμβούλιο έχει ήδη αναλάβει δράση με σκοπό τη μείωση των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων ορισμένων ειδών που δεν αποτελούν στόχο της αλιείας, όπως τα κητοειδή. Ως πρώτο βήμα, το Συμβούλιο επέβαλε το 1997 περιορισμούς στις αλιευτικές δραστηριότητες με χρήση παρασυρόμενων διχτυών [7] με σκοπό την προστασία των ειδών, συμπεριλαμβανομένων των κητοειδών, που μπορεί να απειληθούν με εξαφάνιση λόγω της χρήσης τέτοιων διχτυών. Ένα άλλο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση σημειώθηκε τον Μάρτιο του 2004 με την έκδοση ενός κανονισμού με σκοπό τη μείωση των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων κητοειδών [8].

[7] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 894/97 του Συμβουλίου της 29ης Απριλίου 1997 για τη θέσπιση ορισμένων τεχνικών μέτρων διατήρησης των αλιευτικών πόρων, ΕΕ L 132 της 23.5.1997, σ. 1.

[8] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 812/2004 του Συμβουλίου της 26.4.2004 για τη θέσπιση μέτρων σχετικά με τα παρεμπίπτοντα αλιεύματα κητοειδών κατά την αλιεία και για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 88/98, ΕΕ L 150 της 30.4.2004, σ. 12.

Η αντιμετώπιση του προβλήματος των ανεπιθύμητων αλιευμάτων θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει την αντιμετώπιση της θνησιμότητας λόγω αλιείας που προκαλούν τα απωλεσθέντα αλιευτικά εργαλεία. Οι επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι τα παρασυρόμενα δίχτυα, ιδίως, μπορεί να εξακολουθήσουν να αλιεύουν επί μακρό χρονικό διάστημα μετά την απώλειά τους. Τα ψάρια που αιχμαλωτίζονται σε απωλεσθέντα αλιευτικά εργαλεία (εγκαταλελειμμένα δίχτυα, κτλ.), πεθαίνουν και, όπως και τα απορριπτόμενα αλιεύματα, μπορούν να θεωρηθούν σπατάλη πόρων. Χρειάζονται μέτρα για τον προσδιορισμό αυτών των αλιευτικών εργαλείων, την ενθάρρυνση της αναφοράς των απωλεσθέντων αλιευτικών εργαλείων και την ανάσυρσή τους από τον βυθό.

5. Μηχανισμοί μείωσης των επιπτώσεων της αλιείας στα ενδιαιτήματα

Οι άμεσες φυσικές επιδράσεις των αλιευτικών εργαλείων στον θαλάσσιο βυθό μπορούν να αλλοιώσουν τη φυσική δομή του και, ως εκ τούτου, να μεταβάλλουν τη βιολογική κοινότητα της εκάστοτε περιοχής. Ορισμένα ενδιαιτήματα είναι πιο ευάλωτα στην επίδραση των αλιευτικών εργαλείων απ'ό,τι άλλα. Παραδείγματα ιδιαίτερα ευάλωτων ενδιαιτημάτων στα κοινοτικά ύδατα είναι οι ύφαλοι (κοραλλιογενείς ύφαλοι ψυχρών υδάτων, βραχώδεις ύφαλοι) οι οποίοι συχνά χαρακτηρίζονται από υψηλή παραγωγικότητα και φιλοξενούν υψηλή ποικιλία πανίδας και χλωρίδας. Η αλίευση σε υφάλους μπορεί να αλλοιώσει τη φυσική τους δομή σε βαθμό τέτοιο ώστε να απειλήσει τη μοναδική τους βιολογική κατάσταση.

Για την προστασία των ευαίσθητων ενδιαιτημάτων, μπορεί να αποδειχθεί απαραίτητη η απαγόρευση ορισμένων τύπων αλιείας στην αντίστοιχη περιοχή. Ένα πρόσφατο παράδειγμα τέτοιου μέτρου είναι ο κανονισμός της Επιτροπής σχετικά με την προστασία των κοραλλιογενών υφάλων βαθέων υδάτων στην περιοχή βορειοδυτικά της Σκωτίας. Η Επιτροπή προτίθεται να ακολουθήσει προδραστική προσέγγιση λαμβάνοντας περισσότερα μέτρα τέτοιου είδους για σαφώς προσδιορισμένες περιπτώσεις. Η επιβολή προδιαγραφών στα αλιευτικά εργαλεία μπορεί επίσης να διαδραματίσει χρήσιμο ρόλο.

6. Η αναγκαιότητα εξισορρόπησης της περιβαλλοντικής και της οικονομικής βιωσιμότητας

Η εφαρμογή φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας δεν θα έχει, σε ορισμένες περιπτώσεις, αμελητέο κόστος. Είτε από άποψη επενδύσεων σε νέο εξοπλισμό είτε από άποψη βραχυπρόθεσμης απώλειας εσόδων, θα έχει σίγουρα κάποιες οικονομικές επιπτώσεις. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή, πριν υποβάλει σημαντικές νέες προτάσεις για τον συγκεκριμένο τομέα, θα διενεργεί, κατά περίπτωση και βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών, εκτίμηση των δυνητικών οικονομικών και κοινωνικών συνεπειών. Η εκτίμηση αυτών των συνεπειών δεν θα περιορίζεται ωστόσο στις βραχυπρόθεσμες ζημίες, αλλά θα περιλαμβάνει και εκτίμηση των μελλοντικών μακροπρόθεσμων κερδών. Στο πλαίσιο μιας πολυετούς διαχείρισης, η εκτίμηση των δυνητικών συνεπειών θα πρέπει να είναι επίσης πολυετής.

7. Πορεία στο μέλλον

Είναι απαραίτητο να δοθεί ένα νέο έναυσμα στην προώθηση μιας φιλικότερης προς το περιβάλλον αλιείας στο πλαίσιο της ΚΑΠ. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει να αναληφθεί δράση η οποία θα κινείται στους εξής άξονες:

* μια πιο αποκεντρωμένη προσέγγιση της ανάπτυξης φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας.

* αύξηση της συμμετοχής του αλιευτικού κλάδου στη ρυθμιστική διαδικασία.

* από κοινού χρήση και ανάπτυξη των γνώσεων σε κοινοτικό επίπεδο.

* απλοποίηση των κοινοτικών κανόνων.

* τροποποίηση της συμπεριφοράς των αλιέων μέσω κατάλληλων κινήτρων.

* περαιτέρω ανάπτυξη των εκτιμήσεων των οικολογικών, οικονομικών και κοινωνικών συνεπειών, και ιδίως των μακροπρόθεσμων συνεπειών, που έχουν οι φιλικές προς το περιβάλλον μέθοδοι αλιείας.

7.1. Μια πιο αποκεντρωμένη προσέγγιση

Η ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας στο πλαίσιο της ΚΑΠ θα πρέπει να είναι προσαρμοστική, δηλαδή να συνεκτιμά το ευρύ φάσμα οικοσυστημάτων και τύπων αλιείας που παρατηρούνται στο εσωτερικό της Κοινότητας. Ορισμένα μέτρα μπορεί να είναι αποτελεσματικά για μια δεδομένη περιοχή ή έναν δεδομένο τύπο αλιείας, αλλά άχρηστα ή και αντιπαραγωγικά για κάποιον άλλο. Είναι απαραίτητο να εξετασθεί προσεκτικά το είδος των μέτρων που επιβάλλεται να εφαρμοσθούν στο σύνολο της Κοινότητας και εκείνων που πρέπει να εφαρμοσθούν μόνο σε περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο.

Για τον σκοπό αυτό απαιτείται μια πιο αποκεντρωμένη προσέγγιση ορισμένων πτυχών της διαχείρισης της αλιείας, η οποία θα λαμβάνει ιδίως τη μορφή τεχνικών μέτρων διατήρησης τα οποία θα αναγνωρίζουν τις ιδιαιτερότητες του εκάστοτε τύπου αλιείας και της εκάστοτε περιοχής. Ενώ ορισμένοι μηχανισμοί διαχείρισης, όπως οι περιορισμοί των αλιευμάτων ή της αλιευτικής προσπάθειας, είναι σκόπιμο να εφαρμόζονται στο σύνολο της περιοχής κατανομής των υπόψη ιχθυαποθεμάτων, τα τεχνικά μέτρα διατήρησης διέπονται από μια πιο αποκεντρωμένη προσέγγιση, η οποία συνεκτιμά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των τύπων αλιείας στην εκάστοτε περιοχή και την τοπική εμπειρία. Η προσέγγιση αυτή δεν θα πρέπει ωστόσο να οδηγήσει σε εφαρμογή διαφορετικών προτύπων προστασίας του περιβάλλοντος και διατήρησης των αλιευτικών πόρων ανάλογα με την περιοχή. Η Κοινότητα θα πρέπει να κατοχυρώνει αντίστοιχα υψηλά επίπεδα προστασίας του περιβάλλοντος και διατήρησης των αλιευτικών πόρων στο σύνολο των κοινοτικών υδάτων, καθώς και στα άλλα ύδατα όπου αναπτύσσουν αλιευτική δραστηριότητα τα κοινοτικά σκάφη.

7.2. Αύξηση της συμμετοχής του αλιευτικού κλάδου

Λόγω των εγγενών δυσκολιών επιβολής των αλιευτικών ρυθμίσεων στη θάλασσα, η ορθή εφαρμογή των τεχνικών κανόνων που διέπουν τις αλιευτικές δραστηριότητες εξαρτάται από τη βούληση των αλιέων. Για να κατοχυρωθούν η συνεργασία και η συναίνεση του αλιευτικού κλάδου απαιτείται μεγαλύτερη συμμετοχή των άμεσα ενδιαφερομένων στον σχεδιασμό, στη δοκιμή και την εφαρμογή των τεχνικών μέτρων. Η συμμετοχή του αλιευτικού κλάδου στην αξιολόγηση των υφιστάμενων μέτρων και στη χάραξη νέων μέτρων αναμένεται επίσης να διασφαλίσει τη χάραξη σαφέστερων και πιο κατανοητών κανόνων και την εκ των προτέρων αντιμετώπιση κάθε πιθανής δυσχέρειας εφαρμογής.

Τα περιφερειακά γνωμοδοτικά συμβούλια, αφού συσταθούν, θα προσφέρουν ένα κατάλληλο πλαίσιο για μια τέτοια άμεση παρέμβαση στη διαδικασία διαχείρισης. Θα επιτρέψουν στον αλιευτικό κλάδο και σε άλλα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη να διαδραματίσουν σημαντικότερο ρόλο στην ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον αλιευτικών μέτρων σε περιφερειακή βάση, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν στο περιεχόμενο αυτών των μέτρων και να συμμερίζονται την ευθύνη εποπτείας της εφαρμογής και επιβολής τους.

Για να επιτραπεί στα περιφερειακά γνωμοδοτικά συμβούλια να εκπληρώσουν πλήρως τον ρόλο τους, στο μέλλον θα χρειαστεί ενδεχομένως να ενισχυθεί η τεχνική και χρηματοδοτική υποστήριξή τους εκ μέρους των δημόσιων αρχών.

Για να ενθαρρυνθούν τα περιφερειακά γνωμοδοτικά συμβούλια να αναλάβουν πρωτοβουλίες υπέρ της ανάπτυξης φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας, θα μπορούσε να καθιερωθεί μια διαδικασία βάσει της οποίας τα τεχνικά μέτρα που αναπτύσσονται και εγκρίνονται δια συναινέσεως από τα περιφερειακά γνωμοδοτικά συμβούλια είναι δυνατό να τίθενται σε εφαρμογή από την Επιτροπή, σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 30, παράγραφος 2, του κανονισμού πλαισίου (απόφαση επιτροπής διαχείρισης). Η Επιτροπή θα εκπονήσει σχετική πρόταση.

7.3. Από κοινού χρήση και ανάπτυξη των γνώσεων σε κοινοτικό επίπεδο

Η επιστημονική και τεχνική έρευνα, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης και δοκιμής νέων αλιευτικών εργαλείων, έχει να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στην ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας.

Η ενίσχυση της συνεργασίας στο συγκεκριμένο πεδίο έρευνας θα ήταν χρήσιμη. Τα τελευταία 10 χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση καταβάλλει σημαντικές προσπάθειες σε αυτό τον τομέα: ο προϋπολογισμός της ΕΕ συνεισφέρει 8 εκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο σε περισσότερα των 400 ερευνητικά έργα με αντικείμενο την αύξηση της επιλεκτικότητας των αλιευτικών εργαλείων, τη μείωση των απορρίψεων ή τον ποσοτικό προσδιορισμό των επιπτώσεων της αλιείας στο περιβάλλον.

Οι σχετικές εργασίες έχουν διεξαχθεί με τη συμμετοχή και των υποστήριξη εθνικών αρχών, ιδρυμάτων θαλάσσιων ερευνών και τμημάτων του αλιευτικού κλάδου από όλη την ΕΕ.

Η ερευνητική αυτή προσπάθεια θα πρέπει να συνεχισθεί και στο 7ο κοινοτικό πρόγραμμα πλαίσιο έρευνας, εστιαζόμενη κατά προτεραιότητα στα εξής:

* λεπτομερέστερη ανάλυση των επιπτώσεων των διαφόρων αλιευτικών εργαλείων στα θαλάσσια οικοσυστήματα, σε ό,τι αφορά τα είδη-στόχους, τα παρεμπίπτοντα αλιεύματα και τις επιπτώσεις στα ενδιαιτήματα.

* ανάπτυξη αλιευτικών εργαλείων τα οποία θα έχουν μικρές επιπτώσεις στο περιβάλλον και θα είναι επιλεκτικά κατά είδος.

* μελέτη των επιπτώσεων των απορρίψεων στα θαλάσσια οικοσυστήματα.

* διερεύνηση της οικονομικής διάστασης των απορρίψεων, από την άποψη των λόγων που υποκινούν τις απορρίψεις και των συνεπειών των μη επιλεκτικών αλιευτικών τεχνικών.

* οι απαγορευόμενες περιοχές ή οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές ως μέσα προστασίας των ενδιαιτημάτων και ειδών που δεν αποτελούν στόχο της αλιείας.

Σε ένα δεύτερο στάδιο, η Κοινότητα θα ήταν σκόπιμο να προωθήσει μια πιο ενισχυμένη διακρατική συνεργασία για την εκτέλεση των τεχνικών εργασιών ανάπτυξης νέων μεθόδων αλιείας. Σε διάφορα κράτη μέλη συχνά διεξάγονται αντίστοιχες εργασίες με σκοπό τη βελτίωση της επιλεκτικότητας ορισμένων αλιευτικών εργαλείων. Επιπλέον, θα ήταν οικονομικώς συμφέρουσα η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ εθνικών οργανισμών.

Η Κοινότητα θα μπορούσε επίσης να συνεισφέρει και με έναν τρίτο τρόπο, αυξάνοντας τη χρηματοδοτική υποστήριξη που παρέχεται για την πειραματική χρήση νέων μεθόδων αλιείας από τα αλιευτικά σκάφη. Ο αλιευτικός κλάδος θα αποδεχθεί μια αλλαγή προσέγγισης, μόνο εάν ενθαρρυνθεί να χρησιμοποιήσει νέες μεθόδους και να διαπιστώσει ο ίδιος τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτών των μεθόδων. Η Επιτροπή θα εξετάσει τη δυνατότητα αυτή κατά την εκπόνηση προτάσεων που θα αφορούν το διαρθρωτικό ταμείο αλιείας για την περίοδο 2007-2013.

7.4. Απλοποίηση των κανόνων

Όπως αναφέρεται στις προηγούμενες ενότητες, τα μέτρα προώθησης μιας φιλικής προς το περιβάλλον αλιείας θα πρέπει να εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σύστημα διαχείρισης. Η προσέγγιση ad hoc που επικρατούσε μέχρι σήμερα, σύμφωνα με την οποία η ανάπτυξη τεχνικών μέτρων ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από τα άλλα μέτρα διαχείρισης, θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια προσέγγιση ολοκληρωμένης διαχείρισης βάσει της οποίας τα μέτρα υπέρ του περιβάλλοντος θα εντάσσονται σε μακροπρόθεσμα σχέδια διαχείρισης.

Τα μέτρα θα πρέπει να ανταποκρίνονται στους στόχους διαχείρισης, να μην είναι υπερβολικά περίπλοκα και να είναι εκτελεστά.

Η Επιτροπή προτείνει να καταβληθούν σημαντικές προσπάθειες, εντός των επόμενων δύο ετών, ώστε τα υφιστάμενα τεχνικά μέτρα να αποτελέσουν αντικείμενο επανεξέτασης και, εφόσον χρειάζεται, να αναθεωρηθούν στα πλαίσια μελλοντικών αποφάσεων του Συμβουλίου σχετικά με τη μακροπρόθεσμη διαχείριση των ιχθυαποθεμάτων. Κατά τη διαδικασία αυτή θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη οι περιφερειακές ιδιαιτερότητες. Η απλοποίηση των κοινοτικών κανόνων θα πρέπει να είναι ρητός στόχος αυτής της διαδικασίας.

7.5. Τροποποίηση της συμπεριφοράς των αλιέων μέσω κατάλληλων κινήτρων

Η ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας προϋποθέτει αλλαγή τόσο των αλιευτικών δραστηριοτήτων όσο και της συμπεριφοράς των αλιέων. Η Κοινότητα και τα κράτη μέλη θα πρέπει να είναι έτοιμα να ενθαρρύνουν τους αλιείς να στραφούν σε φιλικότερες προς το περιβάλλον μεθόδους αλιείας.

Ενδεικτικό παράδειγμα είναι το ζήτημα των απορρίψεων: οι ισχύοντες κανονισμοί απαγορεύουν την εκφόρτωση ψαριών μεγέθους μικρότερου του κανονικού ή αλιευμάτων που υπερβαίνουν τα όρια των ποσοστώσεων, και συνεπώς αναγκάζουν τους αλιείς να απορρίπτουν στη θάλασσα σημαντικό μέρος των αλιευμάτων. Θα πρέπει να εξετασθούν οι δυνατότητες ανάπτυξης μέτρων τα οποία θα προσφέρουν στους αλιείς λύσεις άλλες από την απόρριψη του παράνομου τμήματος του αλιεύματος.

Χρηματοδοτικές ενισχύσεις υπέρ της χρησιμοποίησης επιλεκτικότερων αλιευτικών τεχνικών διατίθενται ήδη, και θα διατίθενται μέχρι το 2006, στο πλαίσιο του Χρηματοδοτικού Μέσου Προσανατολισμού της Αλιείας (ΧΜΠΑ). Ενόψει της προετοιμασίας των νέων κανόνων του ΧΜΠΑ, θα ήταν σκόπιμο να εξετασθεί η δυνατότητα παροχής αποζημιώσεων για τις βραχυπρόθεσμες απώλειες που επιφέρει η πειραματική δοκιμή τέτοιων αλιευτικών τεχνικών.

Θα πρέπει επίσης να διερευνηθούν οι δυνατότητες καθιέρωσης και άλλων κινήτρων υπέρ της χρησιμοποίησης φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας. Τα κίνητρα αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν την παροχή υψηλότερων χρηματοδοτικών ενισχύσεων στα αλιευτικά σκάφη που συμμετέχουν σε δοκιμές αλιευτικών εργαλείων και μη χρηματοδοτικά κίνητρα υπέρ μιας φιλικότερης προς το περιβάλλον αλιείας, όπως η παραχώρηση πρόσθετων ποσοστώσεων ή μεριδίων αλιευτικής προσπάθειας.

8. Τα επόμενα βήματα

Η Επιτροπή προτίθεται να δώσει συνέχεια στις ιδέες που εκτίθενται συνοπτικά ανωτέρω, σύμφωνα με το εξής χρονοδιάγραμμα.

i) Αναθεώρηση των υφιστάμενων τεχνικών μέτρων, 2004-2005:

Τα υφιστάμενα τεχνικά μέτρα για τα ύδατα της Βόρειας Θάλασσας και του Ατλαντικού θα αποτελέσουν αντικείμενο αξιολόγησης και αναθεώρησης. Η τρέχουσα πρόταση ενημέρωσης και κωδικοποίησης του κανονισμού 850/98 θα αποσυρθεί, και η Επιτροπή θα δρομολογήσει διάλογο με τα κράτη μέλη και τα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικά με μια πιο αποκεντρωμένη προσέγγιση των τεχνικών μέτρων διατήρησης. Οι σχετικές εργασίες θα διεξαχθούν σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη, τον αλιευτικό κλάδο και άλλα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη και με τη συμμετοχή των περιφερειακών γνωμοδοτικών συμβουλίων που θα έχουν συσταθεί. Στο πλαίσιο αυτό, θα προβλεφθεί επίσης δυνατότητα εφαρμογής ταχύρυθμων διαδικασιών όσον αφορά τα τεχνικά μέτρα που υποστηρίζονται από τα εκάστοτε περιφερειακά γνωμοδοτικά συμβούλια.

Όσον αφορά τις άλλες περιοχές αλιείας, η Επιτροπή έχει ήδη καταθέσει πρόταση για τη Μεσόγειο Θάλασσα [9] και θα υποβάλει, εντός του 2004, πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για τεχνικά μέτρα στη Βαλτική Θάλασσα.

[9] COM(2003) 589 τελικό: Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με μέτρα διαχείρισης για τη βιώσιμη εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων στη Μεσόγειο Θάλασσα και για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 2847/93 και (ΕΚ) αριθ. 973/2001.

ii) Μείωση των απορρίψεων, 2004-2006:

Από το 2004 και μετά, η Επιτροπή θα αναπτύξει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, τον αλιευτικό κλάδο και ΜΚΟ, μια σειρά πιλοτικών έργων τα οποία θα καλύπτουν ποικίλα είδη ψαριών, τύπους αλιείας και περιοχές εντός της Κοινότητας.

Εντός του 2005, θα αναληφθεί επίσης ένα πιλοτικό έργο με σκοπό την αντιμετώπιση του προβλήματος των εγκαταλελειμμένων διχτυών στα κοινοτικά ύδατα. Το εν λόγω έργο θα εστιασθεί, μεταξύ άλλων, στην ανάπτυξη ενός συστήματος ανάσυρσης και απομάκρυνσης των απωλεσθέντων αλιευτικών εργαλείων και σε μεθόδους περιορισμού της απώλειας αλιευτικών εργαλείων.

iii) Έρευνα, 2005-2006:

Η ανάπτυξη φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας αποτελεί ήδη σημαντική προτεραιότητα του 6ου προγράμματος πλαισίου έρευνας. Δεν χρειάζεται να αναληφθεί περαιτέρω δράση εντός της υπόψη περιόδου. Περαιτέρω ερευνητικές εργασίες στο πεδίο αυτό θα συμπεριληφθούν στον σχεδιασμό του 7ου προγράμματος πλαισίου (2007-2010).

iv) Προτάσεις για νέα χρηματοδοτικά κίνητρα, 2004-2005:

Στο πλαίσιο του αναθεωρημένου διαρθρωτικού ταμείου αλιείας που θα λειτουργεί από το 2007 και μετά, θα δοθεί υψηλή προτεραιότητα σε μηχανισμούς προώθησης της φιλικής προς το περιβάλλον αλιείας, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης και χρήσης επιλεκτικότερων αλιευτικών εργαλείων καθώς και της αποζημίωσης των βραχυπρόθεσμων απωλειών για τα σκάφη που συμμετέχουν σε δοκιμές φιλικότερων προς το περιβάλλον μεθόδων αλιείας. Η Επιτροπή θα συμπεριλάβει τις σχετικές προτάσεις στην πρόταση για το μελλοντικό ΧΜΠΑ.