Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα "Το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων και της κατοικίας"

(1999/C 293/07)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της, της 16ης Σεπτεμβρίου 1998, η οποία ελήφθη σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ παράγραφος 4 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να εκδώσει γνωμοδότηση για το σχετικό θέμα και να αναθέσει την κατάρτιση της στην επιτροπή 4 "Χωροταξία, αστικά θέματα, ενέργεια και περιβάλλον"·

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CDR 376/98 rév. 1), που υιοθετήθηκε από την επιτροπή 4 στις 4 Φεβρουαρίου 1999 (του εισηγητή κ. François Ceindre)·

υιοθέτησε ομόφωνα την εξής γνωμοδότηση κατά την 29η σύνοδο ολομέλειας της 2ας και 3ης Ιουνίου (συνεδρίαση της 3ης Ιουνίου).

1. Εισαγωγή

Η Επιτροπή των Περιφερειών θεώρησε σκόπιμο να ασχοληθεί με το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων. Αν και το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται υπό διάφορες μορφές στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και μολονότι το πρόβλημα δεν φαίνεται, από την αρχή να ανήκει στις αρμοδιότητες της Κοινότητας, εντούτοις η παρουσία των αστέγων στις πόλεις αποτελεί μία από τις σοβαρότερες εκδηλώσεις των φαινομένων του κοινωνικού αποκλεισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το φαινόμενο αυτό ενδιαφέρει πρωταρχικά την τοπική αυτοδιοίκηση, και από τη δική της κυρίως άποψη εξετάζει το θέμα η παρούσα γνωμοδότηση.

1.1. Βάσεις των δράσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων

1.1.1. Το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων εξετάζεται εν μέρει στις κοινοτικές συζητήσεις που αφορούν τα θέματα της κατοικίας. Περιλαμβάνεται επίσης στις φροντίδες που αφορούν την ενίσχυση της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής και εντάσσεται στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών και προγραμμάτων στον τομέα της καταπολέμησης του αποκλεισμού καθώς και στο πλαίσιο των προσανατολισμών που αφορούν την αστική πολιτική.

1.1.2. Η ενίσχυση των δράσεων στήριξης και η ανάληψη της φροντίδας των αστέγων μπορούν να στηριχτούν σε πολλές νομικές βάσεις.

1.1.3. Στο πλαίσιο της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (Μάαστριχ) ο τίτλος 14 αναφέρεται στην οικονομική και κοινωνική συνοχή, τα άρθρα 130 Α έως 130 Ε αναφέρονται στη δράση της Κοινότητας για τη μείωση των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιφερειών και στη μείωση της καθυστέρησης των λιγότερο ευνοημένων περιφερειών (βάσει των διατάξεων αυτών έχουν οργανωθεί οι μηχανισμοί των διαρθρωτικών ταμείων).

1.1.4. Το άρθρο 13 της Συνθήκης του Άμστερνταμ το οποίο θα εφαρμοσθεί όταν ισχύσει η Συνθήκη, αποβλέπει στην καταπολέμηση της ανισότητας και των διακρίσεων όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Θα καταστήσει δυνατή την παροχή βοήθειας στα προγράμματα των οποίων αντικείμενο είναι η πρόληψη και η αναχαίτιση της πορείας προς τον κοινωνικό αποκλεισμό. Το άρθρο 137 της Συνθήκης του Άμστερνταμ αναθέτει με σαφήνεια την αρμοδιότητα για δράση στον τομέα του κοινωνικού αποκλεισμού. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι υποχρεωμένη να χρησιμοποιεί το άρθρο 235 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το οποίο επιτρέπει, κατόπιν ομόφωνης απόφασης του Συμβουλίου την ανάληψη δράσης χωρίς να προβλέπεται αυτό ρητά από τη Συνθήκη. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί αδιέξοδα τα οποία βλάπτουν σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική δράση της Κοινότητας.

1.1.5. Η μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων που εξετάζεται σήμερα από τα κράτη μέλη και την Επιτροπή πρέπει να επιτρέψει την αποτελεσματικότερη καταπολέμηση της ανεργίας και του κοινωνικού αποκλεισμού σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Το επίπεδο παρέμβασης που εξετάζεται περιέχει σαφή αναφορά (στο σχέδιο κανονισμού πλαίσιο) όσον αφορά την προώθηση της κοινωνικής ολοκλήρωσης και της ισότητας των ευκαιριών. Το σχέδιο προωθεί την ολοκληρωμένη προσέγγιση της ανάπτυξης και ιδίως τη συνοχή μεταξύ των δράσεων των διαφόρων ταμείων και των κοινοτικών προτεραιοτήτων, τη στρατηγική για την απασχόληση, τις οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές των κρατών μελών, και τις περιφερειακές πολιτικές.

1.1.6. Πρέπει ακόμη να ληφθούν υπόψη δύο στοιχεία. Καταρχάς, πρόκειται για την έγκριση της Επιτροπής (στις 15.10.98), για τις εκθέσεις σχετικά με την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση, τις κατευθυντήριες γραμμές 1999 οι οποίες τονίζουν τους πέντε μεγάλους άξονες, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται το άνοιγμα της αγοράς εργασίας για όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με ειδικές ανάγκες και των εθνικών μειονοτήτων. Εν συνεχεία, πρόκειται για την διεθνή μέρα κατά της φτώχειας, που είναι η 17 Οκτωβρίου 1998. Με την ευκαιρία αυτή ο Επίτροπος, κ. Flynn, αρμόδιος για τα κοινωνικά θέματα υπενθύμισε ότι η κοινοτική πολιτική πρέπει να βελτιωθεί, λαμβάνοντας ως νομική βάση το άρθρο 137, όσον αφορά την αύξηση των δυνατοτήτων για επαγγελματική ένταξη, δεδομένου ότι το εισόδημα του 17 % των νοικοκυριών της Ευρωπαϊκή Ένωσης βρίσκεται κάτω από το όριο φτώχειας.

1.1.7. Οι προβληματισμοί σχετικά με την κατάσταση των πλέον απόρων ατόμων, μεταξύ των οποίων και οι άστεγοι, αποκτούν προοδευτικά όλο και μεγαλύτερη θέση στην προβληματική και τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.2. Συστάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών

1.2.1. Η παρούσα γνωμοδότηση αποτελεί ανάλυση του κοινωνικού προβλήματος των αστέγων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε όλες του τις διαστάσεις. Περιλαμβάνει επίσης 5 συστάσεις και παρατηρήσεις, που πρέπει να υπογραμμιστούν από τώρα.

1.2.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών ενώπιον της σοβαρότητας και του δυσχερούς κοινωνικού προβλήματος των αστέγων:

(i) συνιστά να συνεχιστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση η υποστήριξη των ερευνητικών προσπαθειών όσον αφορά τις γνώσεις που αφορούν τα εν λόγω φαινόμενα,

(ii) προτείνει την εδραίωση ενός συστήματος ανταλλαγής γνώσεων και πρωτοβουλιών μεταξύ οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, σε κλίμακα Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο να στηρίζεται στα υφιστάμενα δίκτυα,

(iii) συνιστά όπως οι στόχοι του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου καλύπτουν ρητώς το εν λόγω κοινωνικό πρόβλημα,

(iv) καλεί τις Ευρωπαϊκές αρχές να εξετάσουν σε βάθος την αρχή του δικαιώματος σε κατάλληλο κατάλυμα,

(v) επιθυμεί να τονίσει το θέμα της συνοχής και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, διαμέσου του προβλήματος της γειτονίας με λιγότερο ευνοημένες χώρες.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Από τα μέσα της δεκαετίας του '80, ο αριθμός των αστέγων αυξήθηκε σε μεγάλο βαθμό και έγιναν πλέον ορατοί στους δημόσιους χώρους των πόλεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο αλλά λαμβάνει νέες διαστάσεις, ιδιαίτερα, διότι οι ακραίες μορφές φτώχειας είναι ομόφωνα απαράδεκτες στις κοινωνίες της αφθονίας. Η κατάσταση και οι συνθήκες διαβίωσης των αστέγων θεωρούνται παντού ως παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

2.2. Οι άστεγοι που κατατάσσονται στην κατηγορία των κοινωνικών αποκλεισμένων έχουν εδώ και 15 χρόνια προκαλέσει τις αντιδράσεις (εχθρικές ή φιλικές) των πληθυσμών των κρατών μελών, έχουν απασχολήσει τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, την επιστήμη, (πολλαπλασιασμός των άρθρων στις εφημερίδες, ανταποκρίσεις, έρευνες και εργασίες) και έχουν εγείρει το θεσμικό ενδιαφέρον (ενίσχυση του δικαιώματος για κατάλληλο κατάλυμα, ανάπτυξη διαρθρωμένων πολιτικών και/ή συγκεκριμένων μηχανισμών).

2.3. Το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων οφείλεται στα βαθύτερα κοινωνικοοικονομικά και πολιτιστικά αίτια κάθε ευρωπαϊκής χώρας. Το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίζεται σε τοπική κλίμακα προκαλώντας αντιδράσεις και αποκρίσεις οι οποίες κυμαίνονται πάντα μεταξύ καταπίεσης και αλληλεγγύης. Πράγματι, εάν η κοινή γνώμη στις διάφορες χώρες είναι στην πλειοψηφία της υπέρ της δημόσιας παρέμβασης προς όφελος των αστέγων, παρόλα αυτά η εν λόγω παρέμβαση πρέπει να λάβει υπόψη της ορισμένα αντιφατικά αισθήματα των κατοίκων οι οποίοι μπορούν τοπικά να εκφράζουν αντιφατικές απόψεις όσον αφορά την υποδοχή ή την αποπομπή των αστέγων.

2.4. Όλα τα προβλήματα που συνδέονται με το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων (δικαίωμα κατοικίας, επαιτεία, αντικοινωνική συμπεριφορά, ένταξη στην απασχόληση, δικαίωμα για περίθαλψη) δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο στο επίπεδο της τοπικής αρμοδιότητας. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα πρόβλημα συνεργασίας μεταξύ περιοχών οι οποίες με την κατάργηση των συνόρων πρέπει τώρα να σχεδιαστούν με βάση νέα δεδομένα.

2.5. Το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων δεν αποτελεί επικουρική ή περιθωριακή φροντίδα. Πρόκειται για ένα βασικό πρόβλημα το οποίο δεν μπορεί να επιλυθεί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Ο στόχος να διασφαλιστεί μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική συνοχή σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση διέρχεται ασφαλώς από την κατανόηση του εν λόγω ευαίσθητου φαινομένου το οποίο αναμφίβολα θα αποτελέσει ένα επιπλέον καθημερινό χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών πόλεων στις αρχές του 21ου αιώνα. Η Επιτροπή των Περιφερειών συνιστά την αξιοποίηση όλων των μέσων ενάντια στην ανοχή της κατάστασης αυτής και εύχεται να αναληφθούν όλες οι κατάλληλες πρωτοβουλίες για την πρόληψη παρόμοιων φαινομένων.

3. Ένας ανεξερεύνητος ακόμη πληθυσμός

3.1. Μία φροντίδα για όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης

3.1.1. Οι άστεγοι θα μπορούσαν να μην θεωρηθούν ως μέλημα των ευρωπαϊκών οργάνων. Στο Λευκό Βιβλίο για την ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική δεν υπήρχε σχετικά ειδική αναφορά στους άστεγους. Παρόλα αυτά οι διάφορες πρωτοβουλίες και τα διάφορα ευρωπαϊκά προγράμματα που έχουν ως στόχο την καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού (Urban, Integra, φτώχεια, προγράμματα του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου) επέτρεψαν να υποστηριχθούν καινοτόμοι μηχανισμοί για την αντιμετώπιση των αστέγων στα διάφορα κράτη μέλη. Εξάλλου, οι πρόσφατες εξελίξεις των ευρωπαϊκών συζητήσεων επιδεικνύουν αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα σχετικά ζητήματα.

3.1.2. Σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμπίπτουν οι απόψεις στο γεγονός ότι το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων αποτελεί ντροπή για έθνη γενικώς ευημερούντα. Σε όλες τις χώρες συμφωνούν επίσης με την άποψη αυτή και διαπιστώνουν ότι το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων αποτελεί κατά κάποιο τρόπο την απόρροια των κοινωνικών και αστικών προβλημάτων. Έτσι, οι άστεγοι αποτελούν την πιο ορατή πλευρά των φαινομένων αποκλεισμού τα οποία αναπτύχθηκαν και συνεχίζουν να αναπτύσσονται στην Ευρώπη.

3.1.3. Η φτώχεια και ο αποκλεισμός εμφανίζονται με πολλές μορφές. Παρόλα αυτά, παντού στην Ένωση, οι κάτοικοι θεωρούν ότι το να ζει κανείς στο δρόμο αποτελεί το πρώτο κριτήριο των φαινομένων που θεωρούνται ως ορισμός της φτώχειας. Σε ένα πλαίσιο ανησυχίας, αύξησης της μακρόχρονης ανεργίας, ερωτημάτων για τη διαδικασία του κοινωνικού αποκλεισμού, οι άστεγοι αποτελούν την αντιπροσωπευτική απεικόνιση των προβλημάτων αυτών στα περισσότερα κράτη μέλη.

3.1.4. Από τα τέλη της δεκαετίας του '80 ο αριθμός των ατόμων που ζουν υπό τις συνθήκες αυτές αυξήθηκε ανησυχητικά. Εάν η αντικειμενική αύξηση του φαινομένου επαληθεύεται από την αυξανόμενη πίεση που δέχονται τοπικά, οι διοικητικές ή εθελοντικές υπηρεσίες στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα για την έκτασή του όπως και γενικότερα δεν διαθέτουμε ακριβείς γνώσεις για τους άστεγους. Ωστόσο οι πρόσφατες προσπάθειες έρευνας σημείωσαν σημαντική πρόοδο.

3.1.5. Η κατάσταση της μεγάλης φτώχειας και το μεγάλο ποσοστό ανδρών που ζουν απομονωμένοι από τον υπόλοιπο πληθυσμό είναι γνωστά. Το φαινόμενο αυτό άρχισε προοδευτικά να επεκτείνεται σε γυναίκες και νέους, όπως άλλωστε τεκμηριώνεται ευρέως από μονογραφίες που πραγματοποιήθηκαν σε πολλές πόλεις των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τον ίδιο τρόπο, η υψηλή κατανάλωση οινοπνεύματος και ναρκωτικών, η επιδείνωση της υγείας, ιδιαίτερα όσον αφορά τη φυματίωση ή την πνευματική κατάσταση (έστω και αν δεν πρέπει να υπερβάλλεται) χαρακτηρίστηκαν ως σοβαρά ζητήματα δημόσιας υγείας. Τέλος, παρατηρήθηκε αύξηση, σε διαφορετικά ποσοστά, ανάλογα με τη χώρα, του αριθμού των ξένων αστέγων από άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και από χώρες του Μάγκρεμπ, της Μαύρης Αφρικής ή ακόμα από την Ανατολική Ευρώπη. Η αύξηση του ποσοστού των μεταναστών μεταξύ των αστέγων αποτελεί στοιχείο που πρέπει να ληφθεί υπόψη, σε διάφορους βαθμούς σε κάθε κράτος μέλος.

3.1.6. Το πρόβλημα και οι διάφορες μορφές του διαφέρουν πολύ αισθητά ανάλογα με τη χώρα, το είδος του κράτους πρόνοιας και τις πόλεις. Στα περισσότερα όμως κράτη μέλη παρατηρήθηκαν παρόμοια φαινόμενα κατά τη δεκαετία του '90: εμφάνιση λίγο ως πολύ παντού των "εφημερίδων του δρόμου" που πωλούνται από τους αστέγους, αύξηση των αιτημάτων των πολιτών για παρεμβάσεις του κράτους, αύξηση των πρωτοβουλιών εκ μέρους ενώσεων, συλλόγων, σωματείων.

3.1.7. Η παρουσία του κοινωνικού προβλήματος των αστέγων είναι σήμερα αισθητή στην πολιτική ημερήσια διάταξη τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Σε ορισμένες εποχές, κυρίως το χειμώνα όταν οι σκληρές κλιματικές συνθήκες καθίστανται επικίνδυνες, εμφανίζονται εύλογα εκδηλώσεις συμπάθειας. Τις άλλες περιόδους όμως, τις πιο τουριστικές δηλαδή, προκαλούνται αντικοινωνικές αντιδράσεις οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις είναι κατανοητές αλλά και κατακριτέες.

3.1.8. Στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων χειρίζονται ορισμένοι μη κυβερνητικοί οργανισμοί. Οι οργανισμοί αυτοί υποστηρίζουν τις έρευνες και πιέζουν τα δημόσια ιδρύματα. Από το 1991 ανατέθηκε από την Επιτροπή στην Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Εθνικών Ενώσεων που εργάζεται με τους Άστεγους (FEANTSA) η οποία ιδρύθηκε το 1989, η διαχείριση ενός ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου των άστεγων το οποίο λειτουργεί με βάση ένα πανεπιστημιακό δίκτυο εθνικών ανταποκριτών. Το παρατηρητήριο αυτό επέτρεψε την συγκέντρωση και διάδοση γνώσεων όσον αφορά τον προσδιορισμό, την καταμέτρηση, και την ανάλυση του πληθυσμού ο οποίος διαφεύγει από τους παραδοσιακούς κανόνες στατιστικών τύπων οι οποίοι έχουν συνήθως δημιουργηθεί με βάση τα νοικοκυριά.

3.2. Ένας ετερογενής πληθυσμός

3.2.1. Η από δεκαετίας και πλέον αύξηση του κοινωνικού προβλήματος των αστέγων εξηγείται, καταρχάς, από την ευδιάκριτη παρουσία ατόμων, χωρίς παρόλα αυτά να έχει καταστεί δυνατή η ακριβής εκτίμηση του αριθμού τους, τα οποία χρησιμοποιούν με το δικό τους τρόπο τους δημόσιους χώρους των πόλεων. Ορισμένες μορφές συλλογικών ενεργειών κατέστησαν τους άστεγους πιο ορατούς: καταλήψεις, εμφάνιση και ανάπτυξη των εφημερίδων του δρόμου, άσκηση πίεσης εκ μέρους μαχητικών ενώσεων, διαδηλώσεις, και καταλήψεις δημοσίων χώρων ή ακατοίκητων κτιρίων.

3.2.2. Ενώ πιθανόν φαίνεται πολύ απλή η περιγραφή ενός πληθυσμού που όλοι οι ευρωπαίοι πολίτες συναντούν στους δρόμους των πόλεων τους, στην πραγματικότητα, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να γίνει με ακρίβεια γνωστός ο πληθυσμός αυτός, κυρίως, διότι είναι δύσκολο να αναγνωρισθούν όλοι οι άστεγοι που κυκλοφορούν στο δρόμο.

3.2.3. Πράγματι, δεν γνωρίζουμε αρκετά καλά τους άστεγους, καταρχάς διότι δεν υπάρχει ακριβής ορισμός ούτε σταθερός νομικός χαρακτηρισμός σε κάθε χώρα. Ο όρος άστεγος καλύπτει σε κάθε χώρα διαφορετικές πραγματικότητες. Οι ορισμοί, οι κανόνες και οι πρακτικές των διαφόρων κρατών μελών αυξάνουν τη δυσκολία αυτή. Όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά τις προσπάθειες που έχουν καταβληθεί για τη διασαφήνιση του θέματος, οι ορισμοί συνεχίζουν να είναι ασαφείς.

3.2.4. Ορισμένες μελέτες και ορισμένες εθνικές κανονιστικές διατάξεις εξομοιώνουν τους νομάδες με τους άστεγους διότι δεν έχουν μόνιμη κατοικία. Η υπαγωγή τόσων διαφορετικών ομάδων στην ίδια κατηγορία μπορεί να δημιουργήσει γενική σύγχυση. Παρόλα αυτά δεν είναι λιγότερο αληθές ότι το ζήτημα της υποδοχής και της ανοχής των νομάδων αντιμετωπίζεται, από πολλές πλευρές, με τον ίδιο τρόπο όπως το αντίστοιχο για τους άστεγους.

3.2.5. Ο πληθυσμός των αστέγων δεν είναι αρκετά γνωστός διότι κατά βάθος πρόκειται για ομάδα ιδιαιτέρως και σε μεγάλο βαθμό ετερογενή στην οποία υπάγονται άτομα που ζουν κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες, αρχίζοντας από τις συνθήκες που ζουν τα άτομα τα οποία βρίσκονται στο δρόμο από πολύ καιρό - δηλαδή ο παραδοσιακός clochard - έως τις συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες που εκδιώχθηκαν πρόσφατα από την κατοικία τους. Οι ερευνητικές προσπάθειες επέτρεψαν να προσδιορισθεί ότι η χρονική διάρκεια της κατάστασης του άστεγου εκυμαίνετο σε μεγάλο βαθμό. Μπορεί να πρόκειται για μεταβατική κατάσταση, χρόνια ή μόνιμη. Ορισμένα άτομα βρίσκονται στο δρόμο πολύ καιρό και θα συνεχίσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, για άλλα η κατάσταση δεν είναι παρά στιγμιαία και δεν θα ξαναβρεθούν ποτέ σ' αυτή, ενώ άλλα θα αντιμετωπίζουν σποραδικά την κατάσταση του αστέγου. Για κάθε μία από τις περιπτώσεις αυτές η συλλογική αντίληψη και η δημόσια αντιμετώπιση δεν είναι απαραίτητα της ίδιας μορφής.

3.2.6. Με το πρόβλημα των αστέγων συνδέεται συνεπώς ένα πρώτο πρόβλημα σημασίας. Ο κοινός νους αντιλαμβάνεται τους αστέγους περισσότερο ως ένα είδος κοινωνικού καθεστώτος παρά ως κατάσταση έλλειψης κατοικίας. Άστεγοι, αλήτες, πλάνητες, και επαίτες είναι συνήθως συνώνυμα. Οι συζητήσεις για το κοινωνικό πρόβλημα των άστεγων μετατρέπονται πολύ συχνά σε συζητήσεις για την επαιτεία. Δεν είναι όμως όλοι οι επαίτες άστεγοι και αντίστροφα. Εξάλλου, το κοινωνικό πρόβλημα του αστέγου είναι πολύ στενά συνδεδεμένο με το πρόβλημα της κατοικίας. Η παρουσία όμως ατόμων που χαρακτηρίζονται ως άστεγοι στις ευρωπαϊκές πόλεις δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα κατοικίας.

3.2.7. Η τακτική χρησιμοποίηση του όρου άστεγος υποδηλώνει λίγο ως πολύ με εύσχημο τρόπο ένα σύνολο προβλημάτων τα οποία αντιμετωπίζουν καθημερινά τα άτομα που ασχολούνται με όσους έχουν χαρακτηριστεί ως άστεγοι, τα άτομα που τους φροντίζουν και εκείνα τα οποία συμμετέχουν στους μηχανισμούς παροχής υποστήριξης. Έτσι, αρκετά διαφορετικά φαινόμενα συγκεντρώνονται στην ίδια κατηγορία (έλλειψη κατοικίας, θέαμα εγκατάλειψης στους δημόσιους χώρους, επαιτεία, αλητεία, μορφές ακραίας φτώχειας, μεταβολές της αγοράς και των πολιτικών για την κατοικία, κ.λπ.).

3.2.8. Οι ορισμοί οι οποίοι υιοθετήθηκαν συμβατικά, αλλά μπορούν πάντοτε να αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης, εμμένουν στο στοιχείο της προσωρινής ή διαρκούς έλλειψης μόνιμης κατοικίας. Οι αναλύσεις συμφωνούν μεταξύ τους διότι διαπιστώνουν μία συνεχιζόμενη κατάσταση μεταξύ των ατόμων που ζουν στο δρόμο και εκείνων που διαμένουν σε ξενώνες, σε τυχαία οικήματα, ή σε πρόχειρες κατοικίες. Ο πληθυσμός των αστέγων δεν περιορίζεται κατά συνέπεια στην ορατή και δραματική κατάσταση των ατόμων που κοιμούνται στους δρόμους ή στην απλή καταμέτρηση των ατόμων που απευθύνονται στις υπηρεσίες παροχής βοήθειας των ενώσεων ή της διοίκησης.

3.2.9. Η πλειοψηφία των μελετών επικεντρώνεται περισσότερο στις υπό εφαρμογή κοινωνικές διαδικασίες και όχι στην απώλεια της κατοικίας. Το φαινόμενο των αστέγων με τον τρόπο αυτό μπορεί να κατανοηθεί μόνο έχοντας υπόψη τις διάφορες διαδικασίες αποκλεισμού και όχι μόνο ως αντικείμενο αποκλειστικής παρακολούθησης των δυσλειτουργιών της αγοράς κατοικίας.

3.2.10. Οι πιο εμπεριστατωμένες έρευνες ζητούν προβληματισμό βάσει των όρων της διαδικασίας αποκλεισμού και όχι την απλή στατική περιγραφή των καταστάσεων. Με βάση τις ιδέες αυτές ο πληθυσμός των αστέγων δεν αποτελεί απόθεμα. Μόνο λαμβάνοντας υπόψη τις ροές, την προσωπική διαδρομή, τις εισόδους και τις εξόδους από την κατάσταση αυτή, μόνο τότε θα μπορέσουμε να σχηματίσουμε μία πιο συνεκτική εικόνα της πραγματικότητας. Πρόκειται για περίπλοκη κατάσταση η οποία πρέπει να γίνει αντιληπτή ως μία φάση, μεταξύ των τελευταίων και των πλέον επίπονων, της διαδικασίας του κοινωνικού αποκλεισμού.

3.2.11. Πρέπει πάντοτε να ενθυμείται κανείς ότι ο πληθυσμός των αστέγων είναι έντονα ετερογενής και ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ως σταθερή κοινωνική κατηγορία. Εξαιρετικά διαφορετικές καταστάσεις, από την άποψη κοινωνικών δεσμών, κατοικίας ή κοινωνικής κάλυψης, π.χ., συγκεντρώνονται κάτω από τον ίδιο τίτλο.

3.3. Ανακριβή στοιχεία

3.3.1. Παρά τις δυσκολίες αυτές και τους κινδύνους ανακρίβειας υπάρχουν ωστόσο στατιστικές για τους αστέγους σε κάθε χώρα όπως επίσης και σε κοινοτική κλίμακα. Πάντως πρέπει όπως εξάλλου το συνιστούν οι ερευνητές και οι παρατηρητές που καταρτίζουν και διαδίδουν τις στατιστικές αυτές, να τις λαμβάνει κανείς υπόψη με μεγάλη προσοχή.

3.3.2. Προκειμένου να πεισθούν οι φορείς λήψης αποφάσεων και να εντυπωσιασθεί η κοινή γνώμη είναι απαραίτητο σήμερα στην εκτίμηση να δίδονται και αριθμοί. Η βούληση να στραφεί η προσοχή προς τους άστεγους με τη λήψη σχετικού μέτρου οδήγησε συχνά στην ανακοίνωση αριθμών χωρίς να έχουν γίνει προηγουμένως οι απαραίτητες διασαφηνίσεις (ποιόν αφορούν οι αριθμοί; σε ποιό χώρο; σε τί χρονικό διάστημα;) και χωρίς προσφυγή σε αυστηρή μέθοδο καταμέτρησης ή δειγματοληψίας. Έτσι, οι σημερινές εκτιμήσεις εξομοιώνουν πολύ συχνά τον αριθμό των ατόμων που είναι άστεγα κατά τη διάρκεια ενός έτους με το σύνολο εκείνων οι οποίοι είναι άστεγοι μία δεδομένη στιγμή του έτους. Συχνά, συγχέουν επίσης το σύνολο των διαφόρων αστέγων με το σύνολο των υπηρεσιών που παρεσχέθησαν προς τους αστέγους από τις αρμόδιες υπηρεσίες. Το έργο της καταμέτρησης δυσχεραίνεται από την αστάθεια των χαρακτηρισμών του πληθυσμού, οι οποίοι ποικίλουν ανάλογα με τα συμφέροντα αυτών που τους διατυπώνουν. Ορισμένοι προτιμούν ένα ελαστικό ορισμό (αυξάνοντας έτσι τον πληθυσμό των εν στενή έννοια αστέγων με εκείνα τα άτομα που δεν κατοικούν σε πραγματικές κατοικίες), άλλοι προτιμούν ένα περιοριστικό ορισμό ο οποίος δεν εφαρμόζεται παρά στους πλέον περιθωριακούς μεταξύ των πλέον φτωχότερων.

3.3.3. Σε κάθε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης έγιναν καταμετρήσεις, συχνά με βάση τους πίνακες των υπηρεσιών των συλλόγων και ορισμένες φορές σύμφωνα με διοικητικά δεδομένα. Οι καταμετρήσεις αυτές συγκεντρώθηκαν και διανεμήθηκαν από την FEANTSA η οποία αναφέρει ότι πρέπει να ληφθούν υπόψη με επιφύλαξη (Πίνακας Α). Οι καταμετρήσεις δίνουν περισσότερο την εικόνα του μεγέθους του συστήματος που αναλαμβάνει τη φροντίδα των αστέγων σε κάθε κράτος μέλος παρά την αναλυτική εκτίμηση του πραγματικού προβλήματος. Εξάλλου, οι καταμετρήσεις εξαρτώνται από τον ορισμό που δίνεται τοπικά στο πρόβλημα. Οι αριθμοί δεν επιτρέπουν αυστηρές συγκρίσεις μεταξύ των κρατών επειδή δεν χρησιμοποιούν τα ίδια αυστηρά κριτήρια και δεν αναφέρονται στα ίδια άτομα. Πάντως, αποτελούν ένδειξη της έκτασης του φαινομένου και δίνουν μία ιδέα για την ποικιλία των καταστάσεων.

ΠINAKAΣ Α

Εκτίμηση του μέσου ετήσιου αριθμού των ατόμων που προσέφυγαν στις διοικητικές υπηρεσίες και στις υπηρεσίες συλλόγων για τους αστέγους στις αρχές της δεκαετίας του 1990

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

3.3.4. Κάθε μέρα περίπου 1,1 εκατομμύριο πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσφεύγουν στις υπηρεσίες αρωγής των αστέγων. Σε περίοδο ενός έτους ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε 1,8 εκατομμύρια. Σύμφωνα πάντοτε με τις εκτιμήσεις της FEANTSA σχεδόν 18 εκατομμύρια πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαβιούν σε κατοικίες υποβαθμισμένης ποιότητας ή σε κατοικίες "ακατάλληλες", δηλαδή των οποίων ο προορισμός δεν είναι η κατοίκηση.

3.3.5. Πρέπει να αναφερθεί ότι σε ορισμένες χώρες (Γερμανία, Βέλγιο, Δανία, Φινλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο, Σουηδία) οι πληροφορίες αναφέρουν, ότι τελευταία, έχει μειωθεί ο αριθμός των ευεργετούμενων από τις υπηρεσίες αστέγων, χωρίς πάντως να μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι ο συνολικός πληθυσμός των αστέγων έχει μειωθεί, σταθεροποιηθεί ή ακόμα αυξηθεί.

3.3.6. Πάντως, οι αριθμοί αυτοί δείχνουν την μεγάλη διαφορά του φαινομένου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς άλλωστε να συνδέεται απαραίτητα με τις μορφές του κράτους πρόνοιας των διαφόρων χωρών. Το πρόβλημα φαίνεται στατιστικά οριακό σε ορισμένες χώρες της Νότιας Ευρώπης (Ισπανία, Ελλάδα, Πορτογαλία) και σε ορισμένες χώρες της Βόρειας Ευρώπης (Δανία, Φινλανδία, Σουηδία). Και στην Αυστρία φαίνεται οριακό, όμως στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία ή στο Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζεται πολύ μαζικότερο.

3.3.7. Ενώπιον του σημαντικού αιτήματος της καταμέτρησης των αστέγων, πολλές επιστημονικές έρευνες αφιερώθηκαν τελευταία στο θέμα του αριθμού των αστέγων. Επέτρεψαν να εξεταστούν οι κίνδυνοι από τις καταμετρήσεις αυτές, να διασαφηνισθούν τα μεθοδολογικά και δεοντολογικά προβλήματα των ερευνών που αφορούν τους αστέγους και να δοκιμασθούν οι μέθοδοι που θα επιτρέψουν να ξεπεραστούν οι κατά προσέγγιση υπολογισμοί οι οποίοι απασχολούν πάντοτε τους παράγοντες των υπηρεσιών αρωγής.

3.3.8. Εμμένοντας στο περιορισμένο ενδιαφέρον της απλής παραγωγής δεδομένων, οι εργασίες αυτές ξεπέρασαν το εν λόγω θέμα για να ενδιαφερθούν για τα χαρακτηριστικά των ατόμων και για τον τρόπο διαβίωσής τους. Έτσι, αναπτύχθηκαν και δοκιμάστηκαν μέθοδοι καταμέτρησης και σφαιρικότερης εκτίμησης του πληθυσμού (δημοσκοπήσεις, έρευνες σε δείγματα υπηρεσιών, εκτίμηση της έκθεσης μεταξύ του αριθμού των αστέγων που βρίσκονται στο δρόμο και του αριθμού των αστέγων στους ξενώνες). Σύντομα, θα πραγματοποιηθούν έρευνες σε ορισμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης βάσει διαδικασιών που θα τους εξασφαλίζουν ορισμένη αξιοπιστία. Τέλος, σε κοινοτική κλίμακα δεν γνωρίζουμε τίποτα με ακρίβεια όσον αφορά τις μεταναστεύσεις αστέγων μεταξύ των διαφόρων χωρών. Παρόμοιες μεταναστεύσεις έχουν παρόλα αυτά παρατηρηθεί από τους παράγοντες των υπηρεσιών αρωγής, αφορούν κυρίως νέους που περιπλανώνται π.χ. από φεστιβάλ σε φεστιβάλ και ενδεχομένως θα πρέπει να γίνουν πολύ περισσότερο γνωστές.

4. Περίπλοκα προβλήματα και ποικίλες απαντήσεις

4.1. Ένα ιδιαίτερα περίπλοκο κοινωνικό πρόβλημα

4.1.1. Σε διάφορες μελέτες παρουσιάζονται οι πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές οι οποίες συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην ανάπτυξη του φαινομένου των αστέγων. Μπορούν να αναφερθούν: η αλλαγή των μορφών φτώχειας, η αύξηση της προσωρινότητας και της μακρόχρονης ανεργίας, η μείωση του εγκλεισμού σε ψυχιατρικά νοσηλευτικά κέντρα, η κατανάλωση ναρκωτικών και οινοπνεύματος, η αύξηση του αριθμού των μονογονικών οικογενειών, η μείωση των κοινωνικών παροχών σε ορισμένες χώρες, η στρεβλωτική ανάπτυξή τους όπως κρίθηκε ορισμένες φορές, οι δυσκολίες απόκτησης κατοικίας.

4.1.2. Σύμφωνα με τις προοπτικές των διαφόρων κοινωνικών παραγόντων το θέμα των αστέγων αποτελεί πρώτα απ'όλα πρόβλημα κατοικίας, απασχόλησης, δημογραφικό πρόβλημα, πρόβλημα διανοητικής ασθένειας, κατάχρησης παράνομων ουσιών ή οινοπνεύματος, οικογενειακής βίας, πρόβλημα που οφείλεται σε περικοπές των κοινωνικών προϋπολογισμών ή που οφείλεται στην πολύ μεγάλη αύξησή τους, πρόβλημα που οφείλεται στη σχετική χαλάρωση της οικογενειακής αλληλεγγύης, και τέλος πρόβλημα που συνδέεται με την αύξηση ή τις μεταλλαγές της φτώχειας.

4.1.3. Το φαινόμενο των αστέγων μπορεί να υπαχθεί σε δύο μεγάλες κατηγορίες ερμηνείας. Η εξέτασή του μπορεί να στραφεί προς τα διαρθρωτικά φαινόμενα (ανεργία, μετατροπή της αγοράς κατοικίας κ.λπ.). Μπορεί επίσης να επικεντρωθεί στις πιο προσωπικές αιτίες οι οποίες οδηγούν το άτομο να συμπεριληφθεί στους αστέγους (ευαισθησία, ασθένεια, μειονεκτική κοινωνική καταγωγή κ.λπ.). Οι οπαδοί των ερμηνευτικών προτύπων που λαμβάνουν ως άξονα τις ατομικές μεταβλητές θα επικρίνουν τις διαρθρωτικές προσεγγίσεις οι οποίες δεν λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες των καταστάσεων. Όσοι θα εμμείνουν στις διαρθρωτικές δυναμικές θα επικρίνουν τους παρατηρητές ή τους σχολιαστές που επικεντρώνονται σε ατομικές περιπτώσεις διότι με τον τρόπο αυτό συμβάλλουν ενδεχομένως στον στιγματισμό τους.

4.1.4. Ενώπιον της συζήτησης αυτής, αν δηλαδή το ζήτημα των άστεγων είναι διαρθρωτικού ή ατομικού χαρακτήρα, η λύση βρίσκεται βέβαια μεταξύ των δύο. Οι πιο προχωρημένες αναλύσεις εμμένουν στο γεγονός ότι είναι απαραίτητο να υπάρξει συσχέτιση, μεταξύ των εξελίξεων της αγοράς κατοικίας, του συστήματος παροχής υπηρεσιών, της αγοράς απασχόλησης με πιο ατομικά στοιχεία όπως η χαλάρωση των κοινωνικών δεσμών, ιδίως των οικογενειακών, ορισμένες προσωπικές αδυναμίες, η διαπίστωση πολύ μειονεκτικών κοινωνικών προελεύσεων. Οι ρίζες του φαινομένου των αστέγων δεν οφείλονται αποκλειστικά ούτε στα διαρθρωτικά προβλήματα, ούτε στα ατομικά, αλλά στο συνδυασμό και των δύο κατηγοριών, πράγμα που είναι και το πιθανότερο. Ο συνδυασμός των παραγόντων αυτών, δημιουργεί μια πτωτική τροχιά η οποία μπορεί να οδηγήσει ορισμένα άτομα στο δρόμο, διότι κάθε πρόβλημα καταλήγει σε ένα άλλο.

4.1.5. Τέλος, το θέμα των αστέγων εγείρει συγχρόνως το πρόβλημα της διαρθρωτικής ακαταλληλότητας των φορέων και το πρόβλημα της αποτελεσματικής αντιμετώπισης ορισμένων προσωπικών αδυναμιών.

4.1.6. Το κοινωνικό πρόβλημα των αστέγων είναι επίσης περίπλοκο όσον αφορά τις συγκεκριμένες και καθημερινές διαστάσεις του. Εκτός από πρόβλημα κατοικίας, ορισμένες φορές είναι μάλιστα μόνο πρόβλημα απασχόλησης, υγείας, αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Πράγματι, ορισμένοι άστεγοι διαμένουν σε ξενώνες ή σε προσωρινές κατοικίες και το βασικό τους πρόβλημα είναι η εξεύρεση απασχόλησης. Άλλοι άστεγοι δοκιμάζονται κυρίως από σοβαρά προβλήματα υγείας τα οποία τους εμποδίζουν να αποκτήσουν στέγη ή να την διατηρήσουν. Άλλοι άστεγοι, λόγω της συμπεριφοράς τους, μπορεί να προξενήσουν βλάβες σε δημόσιους χώρους τους οποίους χρησιμοποιούν ως καταφύγια και ως χώρους επαιτείας για να αποκτήσουν τα αναγκαία προς το ζην. Οι διάφορες λίγο ως πολύ νόμιμες δραστηριότητες, τις οποίες μετέρχονται στους δημόσιους χώρους για να επιζήσουν συγκρίνονται κατά κάποιο τρόπο με τρόπους ανάρμοστης συμπεριφοράς (δημιουργία ομάδων, απειλητική συμπεριφορά, επιθετική επαιτεία)·οι κατηγορίες αυτές συμπεριφοράς μπορούν να συμβάλουν στην υποβάθμιση της ζωής στις πόλεις και στην αύξηση του συναισθήματος ανασφάλειας.

4.1.7. Οι πολιτικές που άπτονται του δικαιώματος κατοικίας πρέπει να ενταχθούν στο πλαίσιο γενικότερων μέτρων για την υποστήριξη της κοινωνικής ένταξης, με στόχο τόσο την παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών στα άτομα που πλήττονται από τη φτώχεια όσο και τη συνακόλουθη διασφάλιση παρεμβάσεων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και της πρόσβασης στην απασχόληση.

4.2. Kαθημερινή φροντίδα για τη διαχείριση των δημόσιων χώρων

4.2.1. Για τις τοπικές αρχές και τους διαχειριστές των δημόσιων χώρων (σταθμοί, εμπορικά κέντρα, δημόσιοι κήποι, κ.λπ.) η φροντίδα του προβλήματος των αστέγων αποτελεί καθημερινή μέριμνα φιλοξενίας και ρύθμισης των χώρων των οποίων έχουν την ευθύνη.

4.2.2. Οι άστεγοι (και μόνο η παρουσία τους ή η συμπεριφορά τους) αναφέρονται συχνά ως στοιχεία που δημιουργούν ανασφάλεια. Εξάλλου, οι ίδιοι οι άστεγοι ζουν σε ένα περιβάλλον το οποίο είναι ιδιαίτερα βίαιο και επικίνδυνο.

4.2.3. Το ζήτημα της θέσης των άστεγων όσον αφορά το πολύ επίκαιρο πρόβλημα της ασφάλειας είναι φανερό. Τα δημοτικά διατάγματα κατά της επαιτείας που εκδόθηκαν σε ορισμένες πόλεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στη Γαλλία, στην Ολλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο) από τα μέσα της δεκαετίας του '90 αναμόχλευσαν πολιτικές αντιπαραθέσεις και σημαντικές συζητήσεις με θέμα την ελεύθερη κυκλοφορία και την ελευθερία έκφρασης. Τα δημοτικά αυτά μέτρα τα οποία είναι πολύ κατακριτέα, και των οποίων η εφαρμογή συχνά απαιτείται από ένα όχι ευκαταφρόνητο μέρος του πληθυσμού, αποτελούν την έκφραση ενός κοινού συνδρόμου που οι Αγγλοσάξονες έχουν αποκαλέσει nimby "Not In My Back Yard", (δηλαδή, "όχι στην αυλή μου") ή nimey "Not In My Electoral Yard" (δηλαδή, "όχι στην εκλογική μου περιφέρεια"), το οποίο συνίσταται, στη συγκεκριμένη περίπτωση, στον φόβο και την άρνηση της παρουσίας ή της εγκατάστασης των υπηρεσιών για τους αστέγους πλησίον των κατοικιών. Το πρόβλημα των αστέγων σκοντάφτει στο δίλημμα αυτό, διότι μολονότι η συμπάθεια μπορεί να είναι γενική απέναντί τους, εντούτοις ο καθένας ζητεί να μην τους παρέχονται οι σχετικές φροντίδες δίπλα στο σπίτι του.

4.2.4. Έτσι συλλογικές οργισμένες αντιδράσεις συνοικιών ή πόλεων που αντιμετωπίζουν το εν λόγω πρόβλημα καθιστούν σχετική την πολύ απλοϊκή διαπίστωση της ομόφωνης συμπάθειας για τους άστεγους. Αυτού του είδους οι αντιδράσεις βασίζονται συχνά στον εύκολο πειρασμό του οστρακισμού, παρόλα αυτά όμως οι αντιδράσεις αυτές προβάλουν το γεγονός ότι οι λόγοι που εκφωνούνται είναι κούφιοι, πρόκειται μόνο "για λόγια" και για να συγκινήσουν ορισμένους. Το ζήτημα των αστέγων αποτελεί επίσης πρόβλημα ασφάλειας και αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Απ' αυτή τη σκοπιά το εν λόγω πρόβλημα σχετίζεται με τις πολιτικές αστυνόμευσης και τάξης στους δημόσιους χώρους.

4.2.5. Η καθημερινή αντιμετώπιση του προβλήματος των αστέγων σε μια πόλη αποτελεί δείγμα των δυσκολιών της δημόσιας δράσης, η οποία έχει να αντιμετωπίσει περίπλοκα προβλήματα και να θέσει σε κίνηση τους κατάλληλους μηχανισμούς που θα της επιτρέψουν να ανταποκριθεί με κάθε δικαιοσύνη στα ποικίλα αιτήματα, αμφίβολα πολλές φορές των πονόψυχων κατοίκων ή όσων ανησυχούν λόγω της παρουσίας τους στους δρόμους και στους χώρους όπου συχνάζουν. Πρέπει πάντοτε να ακολουθείται η μέση οδός η οποία βρίσκεται μεταξύ του πειρασμού του οστρακισμού από τη μια μεριά και των τάσεων για "πολλά λόγια" από την άλλη. Σε ορισμένα άτομα πρέπει συνεχώς να υπενθυμίζονται τα καθήκοντά τους ενώ από άλλα να ζητείται η επίδειξη μεγαλύτερης ανοχής.

4.2.6. Βεβαίως, δεν υπάρχουν θαυματουργές συνταγές οι οποίες θα μπορέσουν να λύσουν με δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα το δίλημμα αυτό. Αντίθετα, αποκτήθηκαν θετικές εμπειρίες όσον αφορά τους δημόσιους χώρους, τους χρήστες τους και τους αστέγους που συχνάζουν σ'αυτές, από επιχειρήσεις, υπηρεσίες ασφάλειας και δημοτικές υπηρεσίες σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΤΠ διαπιστώνει ότι θα ήταν ενδιαφέρουσα η δημιουργία ενός δικτύου ανταλλαγής εμπειριών, το οποίο θα επιτρέψει την εξέταση των πρακτικών αυτών και την αξιολόγησή τους προκειμένου να εκτιμηθεί η αποτελεσματικότητα, η ισότητα και η συνέχιση της εφαρμογής τους.

4.3. Ένα πρόβλημα τοπικής συνεργασίας

4.3.1. Το πρόβλημα των αστέγων είναι υπαρκτό σε τοπική κλίμακα. Με το πρόβλημα αυτό εγείρεται ένα σημαντικό θέμα συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων πόλεων της ίδιας επικράτειας. Επιβάλλεται μία γρήγορη ιστορική αναδρομή για να τονιστεί η σημασία του.

4.3.2. Από τότε που εμφανίστηκαν οι πόλεις, το πρόβλημα της αγυρτείας τέθηκε με κραυγαλέο τρόπο σε όλη την Ευρώπη για τους διαχειριστές της τοπικής αυτοδιοίκησης. Το Μεσαίωνα η βοήθεια προς τους αγύρτες, έννοια που άλλαζε ανάλογα με τις τοπικές κοινωνικοπολιτικές αντιλήψεις, μπορούσε να δοθεί σε επίπεδο πόλης. Καμία όμως πόλη δεν μπορούσε να διασφαλίσει μόνη της βοήθεια σε περιφερειακό επίπεδο. Οι πόλεις είχαν μόνο δύο δυνατότητες: να φιλοξενήσουν τους φτωχούς που παρουσιάζονταν στις πύλες τους ή να τους αποπέμψουν. Έτσι, εάν μία κοινότητα για λόγους θρησκευτικούς ή πολιτικούς αποφάσιζε να παράσχει φιλοξενία δεν είχε κανένα μέσο να γνωρίζει εάν άλλες κοινότητες έκαναν το ίδιο, ή εάν αντίθετα δεν θα επωφελούντο της εν λόγω προσφοράς φιλοξενίας για να αποπέμψουν τους περιπλανώμενους. Έτσι, εδημιουργείτο μία ένταση μεταξύ της αγυρτείας σε περιφερειακή κλίμακα και του τοπικού χαρακτήρα της παροχής βοήθειας. Με την αύξηση των φτωχών και των περιπλανώμενων, η ένταση αυτή αυξήθηκε στις αρχές της σύγχρονης εποχής. Παντού στην Ευρώπη η κεντρική εξουσία επενέβη για να εγκατασταθούν οι φτωχοί σε μία περιοχή. Όμως, τα μέσα φιλοξενίας ήταν ανεπαρκή και το σύστημα μπορούσε εύκολα να αποσταθεροποιηθεί λόγω πολέμου, επιδημιών ή κακής συγκομιδής.

4.3.3. Με την ανάπτυξη των πόλεων και της αλληλεξάρτησης τους, οι κεντρικές διοικήσεις ενήργησαν με τρόπο ώστε να προστεθεί στα φιλανθρωπικά τοπικά συστήματα, τα οποία είχαν γίνει ανεπαρκή μία ισορροπημένη περιφερειακή βοήθεια. Οι φτωχοί δεν κλείνονταν σε ιδρύματα για να τους φροντίζουν ή να τους τιμωρούν. Τους ανετίθετο μία δραστηριότητα ως προσηλυτισμός, τιμωρία, θεραπεία ή επανεκπαίδευση. Φιλανθρωπικά εργαστήρια στέγαζαν κάθε είδους άτομα, με πολύ διαφορετικές μορφές καταναγκαστικής και υποχρεωτικής εργασίας. Η αρχή ήταν να χρησιμοποιούνται οι υγιείς φτωχοί σε ένα αυτοχρηματοδοτούμενο σύστημα βοήθειας. Οι κεντρικές διοικήσεις διαδραμάτισαν έτσι ένα αποφασιστικό ρόλο υποστήριξης των πόλεων. Με μία περιορισμένη υποστήριξη της τοπικής δομής υποδοχής μπορούσαν να διατηρήσουν την γενική συνοχή. Η συμμετοχή των ευρωπαϊκών κρατών στην καταπολέμηση της αγυρτείας και στην παροχή βοήθειας στους φτωχούς δεν έπαψε να αναπτύσσεται. Η αυτονομία της τοπικής αυτοδιοίκησης υποχώρησε ενώπιον της εμφάνισης όλο και πιο ισχυρών κρατών, τα οποία ανέλαβαν τη διοίκηση των κοινοτήτων της επικράτειάς τους.

4.3.4. Οι κεντρικές αρχές σκέφτηκαν καταρχάς ότι η υποχρέωση κάθε ενορίας να διατρέφει τους φτωχούς της, θα μπορούσε να συγκρατήσει την κινητικότητα των φτωχών. Η αυταπάτη της καταναγκαστικής εργασίας διαδόθηκε εν συνεχεία, μέχρις ότου απεδείχθη αναποτελεσματική.

4.3.5. Η ιστορία της αντιμετώπισης της αγυρτείας ερμηνεύει και τα σημερινά φαινόμενα. Το δίδαγμα που αντλείται από το παράδειγμα αυτό είναι ότι οι αυτόνομες κοινότητες αποδεικνύονται ανίκανες για συλλογική δράση προκειμένου να διαχειριστούν το πρόβλημα της αγυρτείας, χωρίς κεντρική ρυθμιστική εξουσία. Οι παρεμβάσεις τους κράτους έχουν ως αντικείμενο στο πλαίσιο αυτό να οργανώσουν την επίβλεψη των μετακινήσεων και της συνεργασίας μεταξύ των πόλεων. Παρόλα αυτά, η ανάμειξη της κεντρικής εξουσίας δεν μπορεί να μειώσει οριστικά τα διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι δημοτικές αρχές.

4.3.6. Ακόμη και σήμερα, κάθε τοπική αυτοδιοίκηση προσπαθεί να αναλάβει τους φτωχούς, οι οποίοι θεωρεί ότι εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, ανησυχεί όμως για την στάση που θα υιοθετήσουν οι γειτονικές πόλεις. Η συλλογική αντιμετώπιση του προβλήματος των αστέγων αποτελεί ακόμη τοπικό ζήτημα ισορροπίας και οργάνωσης. Η τοπική αυτοδιοίκηση επιδιώκει να ελαχιστοποιήσει τις κοινωνικές και εκλογικές δαπάνες που αφορούν την υποδοχή των αστέγων τηρώντας συγχρόνως τις ηθικές και νομικές υποχρεώσεις της. Μένει όμως να προσδιοριστεί ποιοί είναι οι "καλοί" άστεγοι που μπορούν να γίνουν δεκτοί και ποιοί θα παραπεμφθούν στην αρμοδιότητα άλλων τοπικών αρχών. Η επιλογή αυτή είναι πάντοτε αυθαίρετη, και πραγματοποιείται με βάση την αρχαία διάκριση μεταξύ των φτωχών που κρίνονται "άξιοι" και των υπολοίπων.

4.3.7. Το πρόβλημα των αστέγων παρουσιάζεται συνεπώς πάντοτε ως πρόβλημα συνεργασίας μεταξύ των τοπικών αυτοδιοικήσεων, τη στιγμή που τα διοικητικά συστήματα συναντούν δυσκολίες να προσαρμοστούν στη σύγχρονη περιφερειακή πραγματικότητα. Η συλλογική αντιμετώπιση του προβλήματος των αστέγων μπορεί να θεωρηθεί ως ένα διαρκές παιχνίδι παραπομπής προσώπων και ευθυνών. Με το άνοιγμα των συνόρων των κρατών μελών και τη μετανάστευση των μειονεκτούντων ατόμων, που προέρχονται κυρίως από τις γειτονικές μειονεκτικές χώρες, επιβεβαιώνεται εντονότερα η ύπαρξη του εν λόγω προβλήματος. Η ΕΤΠ κρίνει ότι το εν λόγω πρόβλημα ασφαλώς ανήκει στις αρμοδιότητες των ευρωπαϊκών αρχών, οι οποίες θα πρέπει να το αντιληφθούν καλύτερα για να προτείνουν αποτελεσματικούς και δίκαιους τρόπους ρύθμισης του. Το κοινοτικό επίπεδο είναι κατάλληλο για να αντιμετωπίσει δυσκολίες που παραβιάζουν σημαντικές διεθνείς πτυχές.

4.4. Η πρόοδος όσον αφορά το δικαίωμα κατοικίας

4.4.1. Εξαιτίας της όλο και μεγαλύτερης εμφάνισης του προβλήματος των αστέγων, της πίεσης των ενώσεων και της κοινής γνώμης, οι εθνικές κυβερνήσεις προώθησαν το δικαίωμα κατοικίας σε όλες τις χώρες.

4.4.2. Τα 15 κράτη μέλη κύρωσαν όλα τα διεθνή κείμενα που αναφέρονται στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αναγνωρίζουν σιωπηρά το δικαίωμα για κατάλληλο κατάλυμα ως ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου διότι είναι απαραίτητο για το σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Από τη διάσκεψη Habitat II, η οποία συνεκλήθη τον Ιούνιο του 1996, στην οποία σημειώθηκε ορισμένη διάσταση απόψεων μεταξύ των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με το δικαίωμα κατοικίας, αναπτύχθηκε μία ευρωπαϊκή αντίληψη του δικαιώματος κατοικίας η οποία μετέφραζε τη δέσμευση των κρατών να θέσουν σε εφαρμογή το εν λόγω δικαίωμα έστω και αν οι καταστάσεις, οι προσεγγίσεις και οι εθνικές νομοθεσίες διαφέρουν.

4.4.3. Για ορισμένα κράτη μέλη (Βέλγιο, Ισπανία, Φινλανδία, Ολλανδία, Πορτογαλία, Σουηδία) το δικαίωμα κατοικίας αποτελεί συνταγματικό δικαίωμα. Στη Γαλλία πρόκειται για στόχο συνταγματικού επιπέδου. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιρλανδία δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα κατοικίας, έχουν όμως νόμους οι οποίοι ανταποκρίνονται με συγκεκριμένο τρόπο στο πρόβλημα των αστέγων επιβάλλοντας στις τοπικές αρχές να στεγάζουν κατά προτεραιότητα ορισμένες κατηγορίες του πληθυσμού (Ηνωμένο Βασίλειο) ή να καταγράφουν μόνο τους άστεγους και να καθορίζουν τους έχοντες προτεραιότητα στέγης (Ιρλανδία). Στη Γερμανία, τα κρατίδια οφείλουν να φροντίζουν να μη κοιμάται κανένας στο δρόμο. Με το αιτιολογικό της δημόσιας τάξης μπορούν να επιτάσσουν κενές κατοικίες. Στη Δανία, οι δημοτικές αρχές έχουν την υποχρέωση να παρέχουν κατάλληλη στέγαση.

4.5. Πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται και παγιώνονται λόγω έκτακτης ανάγκης

4.5.1. Οι άστεγοι οι οποίοι είναι σήμερα πιο ορατοί λόγω του αριθμού τους και του ενδιαφέροντος των μέσων μαζικής ενημέρωσης, προκάλεσαν την αντίδραση της κοινής γνώμης και των δημόσιων αρχών με τη μορφή του σκανδαλισμού και της αγανάκτησης, πράγμα που οδήγησε στην εμφάνιση, συζητήσιμη φυσικά, μιας θεαματικής επείγουσας κοινωνικής ανάγκης.

4.5.2. Εδώ και δέκα χρόνια περίπου έχουν αυξηθεί τα συστήματα μέριμνας για τους άστεγους, κυρίως για όσους έχουν ανάγκη επειγόντως. Οι άστεγοι έχουν έτσι αποτελέσει το αντικείμενο μηχανισμού και ειδικών μέσων. Η παραδοσιακή αντιμετώπιση της στέγης και του συσσιτίου έχει παγιωθεί και αποτελεί πλέον ένα περίπλοκο σύστημα προσφοράς υπηρεσιών που παρέχονται από συλλόγους και δημόσιες υπηρεσίες. Πρόσφατα, δημιουργήθηκαν νέα είδη υπηρεσιών (κινητές ομάδες παρέμβασης, ημερήσια κέντρα υποδοχής, προσαρμοσμένες μορφές στέγασης κ.λπ.). Ποικίλοι παράγοντες, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται επαγγελματίες και εθελοντές, συμμετέχουν εφεξής σε ένα σύνολο εξαιρετικά ποικίλων μηχανισμών.

4.5.3. Σε ένα δυσχερές νομικό πλαίσιο, στο οποίο οι συγκρούσεις αρμοδιοτήτων και οι δυσκολίες χρηματοδότησης είναι πολλές, οι πόλεις και οι σύλλογοι είναι αυτοί που κατόρθωσαν να καινοτομήσουν. Σε τοπική κυρίως κλίμακα δοκιμάστηκαν καινοτόμοι μηχανισμοί και συστήματα, βασιζόμενοι στη συνεργασία των δημοτικών αρχών με τους συλλόγους και τις ενώσεις.

4.5.4. Παρόλα αυτά σε όλες τις χώρες η δημόσια μέριμνα όσον αφορά τους αστέγους δίνει προτεραιότητα στα μέτρα στέγασης και υποδοχής για λόγους έκτακτης ανάγκης και όχι στο σχεδιασμό μιας πραγματικής στρατηγικής που θα βασίζεται στην πολιτική της κατοικίας και της κοινωνικής ένταξης.

4.5.5. Όσον αφορά τα συστήματα υποδοχής και στέγασης λόγω έκτακτης ανάγκης κρίνεται ότι είναι τώρα σκόπιμο να γίνουν ακριβείς εκτιμήσεις των διαφόρων μηχανισμών προκειμένου να εκτιμηθούν οι δυσκολίες και τα αποτελέσματα. Πράγματι, φαίνεται ότι ορισμένα κέντρα και ορισμένα είδη δράσεων επιτρέπουν την παροχή αξιοπρεπών και αποτελεσματικών φροντίδων, τις οποίες εκτιμούν τα άτομα που αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες. Σε άλλες περιπτώσεις άστεγοι μπορεί να αρνηθούν τις προτεινόμενες φροντίδες όταν επικρατούν συνθήκες συνωστισμού και βίας οι οποίες είναι ανυπόφορες.

4.5.6. Οι παρατηρητές και οι παράγοντες συμφωνούν για την ανάγκη όπως και για τα περιθώρια αντιμετώπισης των επειγουσών καταστάσεων με προσωρινά και συμπληρωματικά μέτρα. Επισημαίνουν επίσης ορισμένη τάση για τη θεσμοποίηση των εν λόγω αναγκών, τα συστήματα που θεωρήθηκαν ως μεταβατικά διαιωνίζονται, χωρίς άλλωστε να παγιώνονται, κατ'ανάγκη, οι οικονομικές ενισχύσεις και χωρίς να μπορούν οι άστεγοι να βρουν στην πράξη τις οριστικές εξόδους από την διαδικασία του αποκλεισμού στην οποία διαβιούν. Έτσι, τονίστηκε το κώλυμα ενός ορισμένου χωρισμού των δημόσιων παρεμβάσεων στους τομείς υγείας, στέγης, απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας. Πρόκειται για μια σοβαρή ανησυχία που δεν πρέπει να παραμεληθεί με την προοπτική της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής πολιτικής υπέρ της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής.

5. Συμπεράσματα

Με την Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ανετέθησαν στην Επιτροπή των Περιφερειών η εκπροσώπηση των τοπικών και περιφερειακών αρχών αφενός, και η αρμοδιότητα να χειρίζεται τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της συνοχής και τους ειδικούς μηχανισμούς που συνδέονται με τα διαρθρωτικά ταμεία και τα ταμεία συνοχής, αφετέρου.

Με τη διπλή αυτή ιδιότητα η ΕΤΠ υποβάλει τις εξής πέντε συστάσεις και παρατηρήσεις.

5.1. Υποστήριξη ενός ερευνητικού προγράμματος για τους αστέγους

5.1.1. Η έρευνα για τους αστέγους παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες. Πράγματι, σε λίγες κατηγορίες πληθυσμού επικεντρώθηκε τόσο πολύ η προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης, των πολιτικών και της επιστήμης. Τα άρθρα στον τύπο, τα σεμινάρια, τα βιβλία, οι έρευνες, οι διαλέξεις είναι αναρίθμητα. Πραγματοποιήθηκαν έρευνες προς τρεις τουλάχιστον κατευθύνσεις: οι άστεγοι ως κοινωνικό φαινόμενο, ως τρόπος ζωής και ως στόχος παρέμβασης.

5.1.2. Αναμφισβήτητα, οι προσπάθειες αυτές επέτρεψαν να βελτιωθεί η κατανόηση για μια κατηγορία πληθυσμού που φαινόταν καινούργια, αόριστη, ακατανόητη, στις αρχές της δεκαετίας του '90. Εντούτοις, φαίνεται ότι στο σύνολό τους οι γνώσεις που συγκεντρώθηκαν δεν έχουν διαδοθεί, ούτε έχουν χρησιμοποιηθεί αρκετά από τις δημόσιες αρχές και ότι δεν είναι ακόμη ικανές να δώσουν απαντήσεις στα πολλά ερωτήματα που τίθενται τακτικά από τους φορείς που λαμβάνουν τις αποφάσεις, τους δημοσιογράφους ή τους κατοίκους.

5.1.3. Ένα νέο πρόγραμμα μπορεί να υλοποιηθεί μόνο από το σημείο που σταμάτησε η υλοποίηση ενός άλλου προγράμματος και σε στενή συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους θεσμικούς παράγοντες. Αξίζει να ερευνηθούν ορισμένα θέματα τα οποία δεν εξετάστηκαν, όπως π.χ. οι μεταναστεύσεις των αστέγων στις διάφορες χώρες της ΕΕ ή ακόμη η εκτίμηση των πολιτικών μέριμνας. Άλλα θέματα τα οποία αποτέλεσαν ήδη αντικείμενο ορισμένων ερευνών όπως η εμφάνιση των γυναικών στην κατηγορία των αστέγων ή οι δεσμοί που διατηρούν οι άστεγοι με τις οικογένειές τους πρέπει να αξιολογηθούν με τη μεγαλύτερη προσοχή.

5.1.4. Το πρόγραμμα αυτό θα μπορούσε να συντελέσει στην οργάνωση, από μια σημαντική αρχή ενός ευρωπαϊκού φόρουμ στο οποίο θα συμμετείχαν σημαίνοντες πολιτικοί παράγοντες καθώς και οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης και μη κυβερνητικές οργανώσεις. Το σεμινάριο αυτό θα μπορούσε να οργανωθεί και να διεξαχθεί στα πλαίσια των εργασιών της Επιτροπής για την πόλη της αύριον.

5.2. Εδραίωση ενός μηχανισμού ανταλλαγής εμπειριών και πρωτοβουλιών

5.2.1. Μία από τις μεγάλες αδυναμίες που επισημάνθηκαν από πολλούς παρατηρητές όσον αφορά το πρόβλημα των αστέγων είναι η έλλειψη ανταλλαγών μεταξύ των πόλεων και μεταξύ των παραγόντων σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Πολλά δίκτυα, ιδίως σύλλογοι, ενώσεις, σωματεία ανταλλάσσουν ήδη πληροφορίες και εμπειρίες, αναπτύσσοντας έναν αληθινό προβληματισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Μπορούν να αναφερθούν π.χ. εκτός από την feantsa, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ενώσεων για την Καταπολέμηση της Φτώχειας και του Κοινωνικού Αποκλεισμού, ή ακόμη το δίκτυο που δημιουργήθηκε γύρω από τον "Ευρωπαϊκό Χάρτη για το δικαίωμα κατοικίας και την καταπολέμηση του αποκλεισμού".

5.2.2. Η ΕΤΠ, βασιζόμενη στις γνώσεις και στις μεθόδους των εν λόγω οργανώσεων προτείνει την δημιουργία μιας ελαφράς δομής σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης για να καταστεί δυνατή η καταγραφή και η αναδιανομή (έκδοση φακέλων, οργάνωση σεμιναρίων και δημιουργία ιστοσελίδων στο internet) πρωτοβουλιών, ορθών πρακτικών και τοπικών αναλύσεων. Το ζητούμενο σε αυτή την περίπτωση είναι να υποστηριχθεί και να συμπληρωθεί το έργο της FEANTSA, από την πλευρά των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης.

5.2.3. Η ανταλλαγή εμπειριών και η ανάληψη πρωτοβουλιών χρήζουν αντιμετώπισης υπό το πρίσμα μιας σταδιακής εναρμόνισης των ιδρυμάτων και των μέσων για τη διασφάλιση της στέγασης και του δικαιώματος κατοικίας στο πλαίσιο των εθνικών νομοθεσιών των κρατών μελών.

5.3. Προσανατολισμοί των διαρθρωτικών ταμείων για τον οικονομικό και κοινωνικό αποκλεισμό

5.3.1. Η ΕΤΠ, διαπιστώνοντας ότι η ΕΕ έχει κάθε συμφέρον να παρεμβαίνει όταν πρόκειται για θέματα αστέγων, συνιστά όπως οι στόχοι του ΕΚΤ καλύπτουν ρητώς το πρόβλημα αυτό μέσω των παρεμβάσεων ενίσχυσης στα προγράμματα καταπολέμησης του οικονομικού και κοινωνικού αποκλεισμού. Έτσι θα αυξηθούν οι δυνατότητες επαγγελματικής αποκατάστασης. Επίσης, το ΕΤΠΑ και οι κοινοτικές πρωτοβουλίες όπως το Urban και Interreg, θα πρέπει να προβλέψουν μέτρα παρέμβασης που να ευνοούν την εξεύρεση απασχόληση για τους άστεγους. Πράγματι, είναι σημαντικό να υποστηρίζει επωφελώς στο μέλλον το ΕΚΤ τις πρωτοβουλίες υπέρ των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Αν και τα κοινοτικά κείμενα κάνουν συχνά αναφορές στην απασχόληση και στην αγορά εργασίας, πρέπει ωστόσο να υπογραμμισθεί ότι οι τοπικές και περιφερειακές αρχές θέτουν σε εφαρμογή δράσεις (κατοικία, υγεία, αλφαβητισμός κ.ά.) που επιτρέπουν εν καιρώ την επανένταξη στον επαγγελματικό βίο. Οι δράσεις αυτές πρέπει, επομένως, να ληφθούν υπόψη στο πλαίσιο των εθνικών σχεδίων για την απασχόληση, που θα χρησιμεύσουν ως αναφορά για τα εθνικά προγράμματα του στόχου 3.

5.3.2. Η ΕΤΠ θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να διατεθούν σχετικά ευέλικτες πιστώσεις, ικανές να διευκολύνουν την εφαρμογή τοπικών πρωτοβουλιών που θα επιδιώκουν την ένταξη και την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής συνεργασίας.

5.4. Διεξοδική εξέταση της αρχής του δικαιώματος κατοικίας σε κλίμακα Ευρωπαϊκής Ένωσης

5.4.1. Η ΕΤΠ, εκτιμώντας ότι η κατοικία αποτελεί πρωταρχική προϋπόθεση που επιτρέπει στο άτομο να ενταχθεί στη διαδικασία κοινωνικής και επαγγελματικής ένταξης, καλεί τις ευρωπαϊκές αρχές να εξετάσουν σε βάθος την αρχή του δικαιώματος για κατάλληλο κατάλυμα.

5.5. Παρατήρηση όσον αφορά τη γειτονία με φτωχές χώρες και το πρόβλημα των νέων μεταναστεύσεων

5.5.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών επιθυμεί να επισύρει την προσοχή στα προβλήματα που τίθενται από τις μεταναστεύσεις μειονεκτούντων ατόμων από χώρα σε χώρα.

5.5.2. Το ζήτημα των αστέγων θέτει το πρόβλημα της φτώχειας στις πλούσιες χώρες και επίσης το πρόβλημα της υποδοχής και της ανοχής όσον αφορά το τι συμβαίνει στα πλησιέστερα σύνορα της ΕΕ. Σήμερα μεταξύ των αστέγων, σε ορισμένες χώρες της Ένωσης παρατηρούνται όλο και περισσότερο ξένοι υπήκοοι, οι οποίοι προέρχονται κυρίως από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης ως πολιτικοί πρόσφυγες αλλά επίσης κοινωνικοί πρόσφυγες. Μολονότι οι μεταναστεύσεις αυτές δεν πρέπει να υπερβάλλονται εντούτοις αποτελούν πραγματικότητα.

5.5.3. Το ευαίσθητο αυτό πρόβλημα πρέπει να τονισθεί έντονα στην προοπτική της διεύρυνσης της Ένωσης και μέσα στο βασικό πλαίσιο του στόχου της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Το σημερινό πρόβλημα των μεταναστεύσεων από λιγότερο ευνοημένες χώρες εγείρει το μελλοντικό πρόβλημα της ένταξης των εν λόγω χωρών, το τεχνικό θέμα της διαχείρισης των εν λόγω φαινομένων και το οδυνηρό θέμα της αντιμετώπισης των ανθρώπινων δυσκολιών οι οποίες είναι εμφανέστατες στην περίπτωση των παιδιών, ορισμένες φορές πολύ μικρών, τα οποία περιπλανώνται στους δρόμους των ευρωπαϊκών πόλεων.

Βρυξέλλες, 3 Ιουνίου 1999.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Manfred DAMMEYER