ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ - ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΤΟ 2003 - Η εδραίωση του περιβαλλοντικού σκέλους της αειφόρου ανάπτυξης

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή

2. Ένα νέο πολιτικό πλαίσιο

3. Τάσεις, προκλήσεις και πολιτικές απαντήσεις

4. Μια ανανεωμένη προσέγγιση για την πολιτική του περιβάλλοντος

5. Nέα κράτη μέλη - οι ειδικές προκλήσεις της διεύρυνσης

6. Η διεθνής διάσταση

7. Προοπτικές 2004

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

1. Εισαγωγή

Κύριος στόχος της παρούσας επισκόπησης είναι να εκτεθούν οι εξελίξεις μετά το 2001 και να τονιστούν τα θέματα στα οποία πρέπει να αποδώσουν προτεραιότητα το επόμενο έτος οι πολιτικές περιβάλλοντος σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο. Αποσκοπεί επίσης στην παρακολούθηση της εφαρμογής του 6ου Προγράμματος Δράσης της ΕΕ για το Περιβάλλον (6ο ΠΔΠ) [1].

[1] Απόφαση 1600/2002/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση του Έκτου κοινοτικού προγράμματος για το περιβάλλον, ΕΕ L 242, 10 Σεπτεμβρίου 2002, σ. 1-15.

Η επισκόπηση εγγράφεται στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβώνας για την οικονομική και κοινωνική ανανέωση η οποία δρομολογήθηκε το 2000. Στη Λισαβώνα οι ηγέτες της ΕΕ δήλωσαν ότι στόχος τους ήταν να καταστήσουν την ΕΕ "την ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή " έως το 2010. Η στρατηγική της Λισαβώνας συμπληρώθηκε με ένα τρίτο περιβαλλοντικό σκέλος, μετά από την έγκριση της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ το 2001 [2].

[2] Παράγραφοι 19-32, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ (15-16 Ιουνίου 2001).

Αυτή η πρώτη επισκόπηση των περιβαλλοντικών πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών αποτελεί συνέπεια της εαρινής συνόδου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το 2003, το οποίο επισήμανε την πρόθεση της Επιτροπής "να καταρτίσει ετήσιο απολογισμό της διαδικασίας του Κάρντιφ για την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών μελημάτων και τακτική ετήσια επισκόπηση περιβαλλοντικής πολιτικής και να υποβάλει εγκαίρως έκθεση, ώστε τα αποτελέσματα αυτών των εργασιών να λαμβάνονται υπόψη στην προετοιμασία των μελλοντικών εαρινών του συνόδων, αρχίζοντας από το 2004." [3]

[3] Παράγραφος 58, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που έλαβε χώρα στις Βρυξέλλες, (20-21 Μαρτίου 2003).

Στην παρούσα επισκόπηση καταρχήν ορίζεται το νέο πολιτικό πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης μετά από την έγκριση της στρατηγικής της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη κατά το 2001. Εν συνεχεία εξετάζονται οι πλέον πιεστικές απειλές που αντιμετωπίζει το περιβάλλον και οι απαντήσεις που εδόθησαν μέχρι σήμερα σε επίπεδο πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κατόπιν σκιαγραφείται ο συνδυασμός των απαιτούμενων μέσων σε επίπεδο πολιτικής περιβάλλοντος, ώστε να καταστεί πραγματικότητα η αειφόρος ανάπτυξη: υπογραμμίζοντας ότι επιβάλλεται να αποδοθεί ιδιαίτερη έμφαση σε τρεις στόχους εγκάρσιου χαρακτήρα που στηρίζουν την περιβαλλοντική πολιτική, ήτοι στην ολοκλήρωση των περιβαλλοντικών θεμάτων στις άλλες πολιτικές, την εφαρμογή και την ενημέρωση. Τέλος, στην επισκόπηση εξετάζονται ειδικότερα οι προκλήσεις λόγω της διεύρυνσης και των διεθνών εξελίξεων.

2. Ενα νέο πολιτικό πλαίσιο

Το πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ εξελίχθηκε σημαντικά κατά την προηγούμενη διετία, τόσο συνεπεία της λήψης αποφάσεων με άμεσες επιπτώσεις στο περιβάλλον, όπως η έγκριση των στρατηγικών για την αειφόρο ανάπτυξη σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και κρατών μελών, η δρομολόγηση του 6ου Προγράμματος Δράσης για το Περιβάλλον και η Παγκόσμια Διάσκεψη Κορυφής για την Αειφόρο Ανάπτυξη στο Γιοχάνεσμπουργκ όσο και λόγω αλλαγών της ευρύτερης πολιτικής κατάστασης, όπως η διεύρυνση της Ένωσης με δέκα νέα κράτη μέλη το 2004, ο διάλογος για το μέλλον της Ευρώπης, η παρατηρούμενη επιβράδυνση της οικονομίας και η κλιμάκωση των ανησυχιών σε ό,τι αφορά την ασφάλεια.

2.1. Η αειφόρος ανάπτυξη στο επίκεντρο του πολιτικού διαλόγου

Αειφόρος ανάπτυξη: προτεραιότητα σε όλα τα επίπεδα της δημόσιας διακυβέρνησης και κλιμάκωση της ευαισθητοποίησης στον ιδιωτικό τομέα

- Αφ'ής στιγμής περιλήφθηκε στη συνθήκη του 1997, η αειφόρος ανάπτυξη αναγνωρίζεται ως γενικός στόχος στην ΕΕ. Η έγκριση της στρατηγικής της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη τον Ιούνιο του 2001 στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ αποτέλεσε σημείο καμπής, διότι η ανάγκη να επιδιωχθεί η ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη, η βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών και η προστασία του περιβάλλοντος, οδήγησε στη διατύπωση δέσμης λεπτομερών στόχων και δράσεων. Η στρατηγική επιδιώκει την προαγωγή της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής δίχως επιδείνωση της ποιότητας του περιβάλλοντος. Παράλληλα συνεπάγεται ότι οι περιβαλλοντικοί στόχοι πρέπει να σταθμίζονται με γνώμονα τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις τους αναζητώντας παράλληλα λύσεις που να είναι ταυτόχρονα επωφελείς για την οικονομία, την απασχόληση και το περιβάλλον. Πρόκειται για μείζονα στροφή ως προς τον τρόπο με τον οποίο μέχρι σήμερα συλλαμβάνεται και σχεδιάζεται η περιβαλλοντική πολιτική.

- Το 2002, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκριναν το 6ο Πρόγραμμα Δράσης για το Περιβάλλον, στο οποίο καθορίζεται ο χάρτης της πορείας της ΕΕ σχετικά με το περιβάλλον κατά την επόμενη δεκαετία. Το 6ο ΠΔΠ αποτελεί το κύριο μέσο επίτευξης των περιβαλλοντικών στόχων της στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη. Σε αυτό ορίζονται φιλόδοξοι και συχνά ποσοτικοποιημένοι στόχοι, οι οποίοι τονίζουν τις μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις της Ένωσης όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος, διαμορφώνοντας τοιουτοτρόπως κατανοητό πλαίσιο για τους παράγοντες του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα ανά την Ευρώπη και την υφήλιο.

- Σε διεθνές επίπεδο, η δεύτερη Παγκόσμια Διάσκεψη Κορυφής για την Αειφόρο Ανάπτυξη (WSSD - ΠΔΚΑΑ), που πραγματοποιήθηκε στο Γιοχάνεσμπουργκ τον Σεπτέμβριο του 2002, προσέδωσε νέα ώθηση στη συνολική διάσταση της αειφόρου ανάπτυξης δέκα χρόνια μετά από το Ριο.

- Σε εθνικό επίπεδο, πριν το 2001, μόνο λίγα από τα κράτη μέλη της ΕΕ είχαν αναπτύξει εθνικές στρατηγικές για την αειφόρο ανάπτυξη. Σήμερα τα κράτη μέλη και οι χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση έχουν εγκρίνει στην πλειοψηφία τους ανάλογες στρατηγικές, σύμφωνα με την ημερομηνία-στόχο του 2005 που ορίζει το Πρόγραμμα Εφαρμογής του Γιοχάνεσμπουργκ.

- Πολλές δημόσιες αρχές ανά την Ευρώπη ανέπτυξαν δραστηριότητες εκπονώντας τοπικές και περιφερειακές Aτζέντα 21 (Αgenda 21 - πρόγραμμα δράσης "21ος αιώνας"), ήγουν συστήματα για την αειφόρο ανάπτυξη σε τοπικό επίπεδο.

- Ο ιδιωτικός τομέας δείχνει ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την αειφόρο ανάπτυξη, ιδίως μέσω της διαμόρφωσης στρατηγικών για την κοινωνική και περιβαλλοντική ευθύνη των επιχειρήσεων καθώς και άλλων πρωτοβουλιών εθελοντικής συμμετοχής, συμπεριλαμβανόμενων των ειδικών δράσεων για τη βελτίωση των περιβαλλοντικών του επιδόσεων.

Οι εξελίξεις αυτές υποδηλώνουν όξυνση της ευαισθητοποίησης όσον αφορά την αλληλεξάρτηση των στόχων της οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής πολιτικής καθώς και μακροπρόθεσμη δέσμευση υπέρ της συνέπειας των ασκούμενων πολιτικών.

Η εξελισσόμενη πολιτική κατάσταση επηρεάζει τα θέματα που είναι στην ημερήσια διάταξη για την αειφόρο ανάπτυξη

- Η διεύρυνση της ΕΕ με δέκα νέα κράτη μέλη από τον Μάιο του 2004 προσκομίζει μοναδικά περιβαλλοντικά στοιχεία, όπως πλούσια βιοποικιλότητα και τεράστιες εκτάσεις άγριας φύσης, αντιπροσωπεύει όμως παράλληλα σοβαρή πρόκληση για την πολιτική περιβάλλοντος της ΕΕ, δεδομένου ότι, για την εφαρμογή και την τήρηση του κεκτημένου, είναι αναγκαίο να δημιουργηθεί νέο δυναμικό και να εξασφαλισθούν χρηματοδοτήσεις σε μεγάλη κλίμακα.

- Ο υπό εξέλιξη διάλογος σχετικά με το Μέλλον της Ευρώπης αφορά άμεσα τη διεύρυνση. Η Διακυβερνητική Διάσκεψη βασιζόμενη στο έργο της Συνέλευσης, θα αποφασίσει τη δομή της διευρυμένης Ένωσης, προτείνοντας συνταγματική συνθήκη. Η εν λόγω συνθήκη θα αποτελέσει το νέο θεσμικό πλαίσιο εντός του οποίου θα πρέπει να εγγραφούν η προηγμένη προστασία του περιβάλλοντος και η αειφόρος ανάπτυξη. Δεδομένου ότι το περιβάλλον εξακολουθεί να κατέχει κορυφαία θέση στον κατάλογο των θεμάτων υψηλής προτεραιότητας για τους πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποτελεί πρόκληση όχι μόνο να εξασφαλιστεί ότι η νέα συνθήκη θα διατηρήσει το περιβαλλοντικό κεκτημένο της ΕΕ αλλά και ότι θα συμβάλει στη περαιτέρω βελτίωσή του.

- Η επιδείνωση του οικονομικού και κοινωνικού κλίματος μετά το 2001 είχε ως αποτέλεσμα να αναβαθμιστεί η πολιτική σημασία του θέματος της οικονομικής ανάπτυξης και της απασχόλησης. Σύμφωνα με τον γενικό στόχο για την επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης, οι καταβαλλόμενες προσπάθειες με στόχο την αντιμετώπιση των προβλημάτων που σχετίζονται με την ανάπτυξη και την απασχόληση, επιβάλλεται να λαμβάνουν επίσης δεόντως υπόψη τα θέματα περιβάλλοντος. Θα πρέπει επίσης να ανευρεθούν καινοτόμες λύσεις, ώστε να μεγιστοποιηθεί η αποτελεσματική χρήση των πόρων και να ελαχιστοποιηθούν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

- Οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και οι συνέπειές τους - συμπεριλαμβανομένων των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ - οδήγησαν στην κλιμάκωση των ανησυχιών για τα θέματα ασφάλειας. Αυτό είχε συνέπειες και για την πολιτική περιβάλλοντος της ΕΕ. Η περιβαλλοντική ασφάλεια - ήτοι η σχέση μεταξύ σπανίων πόρων και συγκρούσεων, οι συνέπειες του πολέμου στο περιβάλλον, κ.λπ., και η πολιτική προστασία - ήτοι η ετοιμότητα και η δυνατότητα αντίδρασης σε περίπτωση τρομοκρατικών επιθέσεων με περιβαλλοντικές επιπτώσεις - κατέστησαν σημαντικότερα πολιτικά θέματα. Εντούτοις η πρόκληση της αειφόρου ανάπτυξης μπορεί να αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά, αποκλειστικά και μόνον εφόσον συνεχισθεί η ασκούμενη πολιτική των πολυμερών προσεγγίσεων.

Το ως άνω νέο πολιτικό πλαίσιο συνεπάγεται νέες προκλήσεις, στις οποίες θα πρέπει να ανταποκριθεί η πολιτική της ΕΕ για το περιβάλλον, ώστε να ενταχθεί πλήρως στην προσέγγιση για την αειφόρο ανάπτυξη.

2.2. Οι προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει η πολιτική περιβάλλοντος στο άμεσο μέλλον

Η πολιτική περιβάλλοντος της ΕΕ καλείται να αντιμετωπίσει τις εξής κύριες πέντε προκλήσεις:

i. Πλήρης ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στη στρατηγική της Λισαβώνας

Από πολλές απόψεις, η έννοια της αειφόρου ανάπτυξης παραμένει αόριστη. Οι υπεύθυνοι για τη διαμόρφωση των πολιτικών ενίοτε την ερμηνεύουν εσφαλμένα ως νέο περιτύλιγμα της περιβαλλοντικής πολιτικής. Συχνά δεν κατορθώνουν να αντιληφθούν ότι ισοδυναμεί με μια ισορροπημένη αντιμετώπιση της οικονομικής, της κοινωνικής και της περιβαλλοντικής διάστασης και με την ανάγκη ισότιμης αντιμετώπισής τους. Αυτό αληθεύει σε επίπεδο ΕΕ: η ανάδειξη της αειφόρου ανάπτυξης σε κύριο θέμα του πολιτικού διαλόγου σε επίπεδο ΕΕ είχε ως αποτέλεσμα από το 2002 να περιλαμβάνεται πλέον η περιβαλλοντική διάσταση στην εαρινή έκθεση. Εντούτοις, για πολλούς από τους εμπλεκόμενους, το περιβάλλον εξακολουθεί να αποτελεί προσθήκη εν σχέσει προς το υπόλοιπο περιεχόμενο της έκθεσης τόσο το 2002 όσο και το 2003.

Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες οικονομικές και κοινωνικές προοπτικές εξαρτώνται εν πολλοίς από την ικανότητά μας να θεωρούμε το περιβάλλον ως καθοριστικής σημασίας στοιχείο της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής. Η παραμέληση της περιβαλλοντικής διάστασης έχει κρυφό κόστος - όπως οι δαπάνες για την υγεία λόγω της κακής ποιότητας του αέρα και το οικονομικό κόστος του καθαρισμού της ρύπανσης - και εγγενείς κινδύνους - που θα μπορούσαν να περιορίσουν την ικανότητα της ΕΕ να επιτύχει τους στόχους της Λισαβώνας. Πέρα από τα οικονομικά επιχειρήματα, καθίσταται ολοένα κατανοητότερο ότι, εάν δεν αντιμετωπιστούν, οι βασικές τους αιτίες, πολλά μακροπρόθεσμα περιβαλλοντικά προβλήματα συνεπάγονται σοβαρούς κινδύνους για την ποιότητα ζωής των ευρωπαίων πολιτών.

ii. Εξεύρευση λύσεων προς όφελος τόσο του περιβάλλοντος όσο και για της οικονομίας

Ένα ισχυρό περιβαλλοντικό σκέλος, το οποίο να βασίζεται ολοένα και περισσότερο σε μέσα αγοράς και την αποτελεσματική αξιοποίηση του κόστους, μπορεί να συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων της Λισαβώνας. Εάν αντιμετωπισθεί ισορροπημένα το θέμα των ενδεχόμενων αμοιβαίων παραχωρήσεων μεταξύ οικονομικών και περιβαλλοντικών στόχων θα ήταν δυνατό να εξευρεθούν λύσεις επωφελείς για όλους και να βελτιωθεί η αειφόρος ανάπτυξη. Τα υψηλότερα περιβαλλοντικά πρότυπα μπορούν επίσης να δημιουργήσουν νέες οικονομικές ευκαιρίες, ιδίως διευκολύνοντας την ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών. Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στην πραγμάτωση του κύριου στόχου της Λισαβώνας, ήτοι να καταστεί η ΕΕ επίκεντρο των δραστηριοτήτων καινοτομίας και κοινωνία της γνώσης έως το 2010

Το πρόγραμμα δράσης της ΕΕ για την περιβαλλοντική τεχνολογία (ETAP) που προβλέπεται για τα τέλη του 2003, θα προτείνει συγκεκριμένα μέτρα και θα χαράξει γενικό πλαίσιο σχετικά με τη βελτίωση των συνεργειών μεταξύ περιβαλλοντικής προστασίας, οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ένταξης.

iii. Η αρτιότερη οργάνωση της διάρθρωσης των καταβαλλόμενων προσπαθειών για την επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης

Η αειφόρος ανάπτυξη δεν μπορεί να επιτευχθεί από τις επιμέρους χώρες ή περιφέρειες μεμονωμένα. Απαιτείται ανάληψη δράσης σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, καλύτερη οργάνωση των προτεραιοτήτων σε όλα τα πεδία και αρτιότερος έλεγχος των αναπτυσσόμενων δραστηριοτήτων για την εξυπηρέτηση του κοινού σκοπού.

Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να καθιερωθεί και να αποβεί χρήσιμη, η ανοικτή μέθοδος συντονισμού (OMC - ΑΜΣ) [4], που βρίσκεται στο επίκεντρο της στρατηγικής της Λισαβώνας και δεν έχει χρησιμοποιηθεί μέχρι σήμερα στον τομέα του περιβάλλοντος.

[4] Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβώνας, (παράγραφος 37, Συμπεράσματα της Προεδρίας, 23-24 Μαρτίου 2000), καθιέρωσε την ανοικτή μέθοδο συντονισμού η οποία ορίστηκε ως "μέσο διάδοσης βέλτιστων πρακτικών και επίτευξης μεγαλύτερης σύγκλισης προς τους κύριους στόχους της ΕΕ. Αυτή η μέθοδος η οποία είναι σχεδιασμένη κατά τρόπον ώστε να βοηθά τα κράτη μέλη να αναπτύσσουν σταδιακά τις πολιτικές τους, περιλαμβάνει τα εξής:

iv. Η επιτυχία της διεύρυνσης στον τομέα του περιβάλλοντος

Τόσο η στρατηγική της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη όσο και το 6ο ΠΔΠ περιλαμβάνουν τη διεύρυνση στο πεδίο εφαρμογής τους και έχουν σχεδιαστεί για τη διευρυμένη Ένωση. Οι χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση έχουν ήδη πραγματοποιήσει άλματα σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της προστασίας του περιβάλλοντος και τη συμμόρφωση προς την αντίστοιχη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο θα πρέπει να υπερκεραστούν σοβαρά θεσμικά και οικονομικά προβλήματα για να εφαρμοστεί και να τηρηθεί η εγκριθείσα νομοθεσία.

Επιπλέον, η ήδη αναληφθείσα δράση για τις συνθήκες υποδομής και τις συνθήκες διαβίωσης στις υποψήφιες χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση, μολονότι ανταποκρίνεται στις θεμιτές προσδοκίες των πολιτών, ενδέχεται να αυξήσει τις πιέσεις που ασκούνται στο περιβάλλον.

Η αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών θα εξακολουθήσει να αποτελεί προτεραιότητα και μετά από την προσχώρηση των ως άνω κρατών.

v. Εποικοδομητική εκμετάλλευση της αξιοπιστίας που κατέκτησε η ΕΕ κατά τα πρόσφατα έτη σε διεθνές επίπεδο

Το γεγονός ότι η ΕΕ πρωτοστάτησε, στην Παγκόσμια Διάσκεψη Κορυφής για την Αειφόρο Ανάπτυξη ήταν καθοριστικής σημασίας για την ευτυχή κατάληξη της. Χάρη στον ενεργό ρόλο της στην ως άνω διάσκεψη κορυφής, την ανάληψη εσωτερικής δράσης για να ανταποκριθεί στους στόχους του Κυότο και την προαγωγή άλλων καθοριστικής σημασίας περιβαλλοντικών συμφωνιών και συμβάσεων, η ΕΕ επιβεβαίωσε την παγκόσμια αναγνώρισή της και την πρωτοπορία της σε ό,τι αφορά τα θέματα περιβάλλοντος. Η ΕΕ τοιουτοτρόπως αποκομίζει ευρύτερα οφέλη, παράλληλα όμως καλείται να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της.

Η αξιοπιστία που κέρδισε η ΕΕ πολλαπλασιάζει τις δυνατότητές της να πείσει τους εταίρους της, ιδίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, ώστε να λαμβάνουν καλύτερα υπόψη τον προβληματισμό για το περιβάλλον κατά τη χάραξη της πορείας τους προς την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Εν προκειμένω, η πρωτοβουλία της Ελληνικής Προεδρίας, η οποία εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Θεσσαλονίκης [5], υπέρ της καθιέρωσης ευρωπαϊκής διπλωματίας για το περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη, θα μπορούσε να αποτελέσει χρήσιμο μέσον για τον καλύτερο συντονισμό των δράσεων που αναλαμβάνονται σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο.

[5] Παράγραφοι 76-77, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Θεσσαλονίκης, (19-20 Ιουνίου 2003).

Με την πάροδο του χρόνου η ανταπόκριση προς τις ως άνω προκλήσεις θα συμβάλει στην εξισορρόπηση του οικονομικού, του κοινωνικού και του περιβαλλοντικού σκέλους της αειφόρου ανάπτυξης. Για την αντιμετώπιση των συνεχιζόμενων ανησυχητικών τάσεων, στον τομέα του περιβάλλοντος, που χρονολογούνται από την εποχή κατά την οποία δρομολογήθηκε η στρατηγική της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη, επιβάλλεται να διπλασιαστούν μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα οι αντιστοίχως καταβαλλόμενες προσπάθειες. Οι εν λόγω τάσεις αποτελούν σαφή υπενθύμιση ότι επείγει να αποδοθεί εκ νέου έμφαση στην εφαρμογή των περιβαλλοντικών θεμάτων της ατζέντας της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη.

3. Τάσεις, προκλήσεις και πολιτικές απαντήσεις

Το τμήμα αυτό ασχολείται με τέσσερα θέματα προτεραιότητας του 6ου ΠΔΠ (αλλαγή του κλίματος, φύση και βιοποικιλότητα, διαχείριση πόρων, καθώς και περιβάλλον και υγεία). Έκαστο τμήμα περιγράφει συνοπτικά τις καθοριστικής σημασίας τάσεις και προκλήσεις αναφέροντας παράλληλα λεπτομερώς τις αντίστοιχες πρόσφατες πολιτικές απαντήσεις.

3.1. Η αλλαγή του κλίματος

Η δεκαετία του 1990 ήταν η θερμότερη κατά τα τελευταία 150 χρόνια. Από τις συγκεντρωθείσες αποδείξεις προκύπτει ότι η αλλαγή του κλίματος όχι μόνο συμβαίνει αλλά επηρεάζει και άμεσα την ΕΕ. Οι μέσες θερμοκρασίες υπολογίζεται ότι θα αυξηθούν ακόμη περισσότερο από 1,4 ώς 5,8° C κατά την επόμενη εκατονταετία, με αποτέλεσμα, εάν δεν μετριαστεί η αλλαγή του κλίματος να κλιμακωθούν οι κίνδυνοι λειψυδρίας και δασικών πυρκαΐών. Αναμένεται ότι ιδιαίτερα θα επηρεαστεί η ανατολική και η νότια Ευρώπη. Επιπλέον σε ορισμένα τμήματα της Ευρώπης μπορεί να παρατηρηθούν υψηλότερες και εντονότερες βροχοπτώσεις, πολλαπλασιάζοντας τους κινδύνους και τη συχνότητα πλημμυρών, αναλόγων προς τις σημειωθείσες στην Ευρώπη το 2001 και το 2002.

Η ΕΕ διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάπτυξη μιας πολυμερούς απάντησης στην αλλαγή του κλίματος. Κατόρθωσε μάλιστα να διασώσει το Πρωτόκολλο του Κυότο το 2001 από κοινού με διάφορους εταίρους ανά την υφήλιο, μετά από την απόσυρση των ΗΠΑ. Επικυρώνοντάς το στις 31 Μαΐου 2002, η ΕΕ δεσμεύτηκε να μειώσει τις εκπομπές αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου κατά 8% την περίοδο 2008-2012, συγκριτικά προς τα αντίστοιχα επίπεδα του 1990.

Από τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα προκύπτει ότι οι εκπομπές της ΕΕ το 2001 ήταν 2,3% χαμηλότερες των επιπέδων του 1990. Μεγάλη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι η ΕΕ απώλεσε μέρος των κερδών που είχε εν προκειμένω αποκομίσει το 1999 και το 2000, όταν τα επίπεδα εκπομπής είχαν μειωθεί κατά 4% εν σχέσει προς τα αντίστοιχα επίπεδα του 1990 (βλ. σχήμα 1 στο παράρτημα). ). Η ανταπόκριση της ΕΕ στο στόχο του Κυότο για μείωση των εκπομπών κατά 8% έως το 2008-2012, ώστε να συνεχίσει να διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο όσον αφορά την αλλαγή του κλίματος, προϋποθέτει να εφαρμοστούν αυστηρά από τα κράτη μέλη τα προσφάτως θεσπισθέντα μέτρα της ΕΕ καθώς και να εξεταστεί το ενδεχόμενο ανάληψης περαιτέρω δράσης.

Τα αίτια της κλιματικής αλλαγής, ιδίως μάλιστα οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τους τομείς της βιομηχανίας, των μεταφορών και της ενέργειας (βλ. σχήμα 2 στο παράρτημα), είναι βαθιά ριζωμένα στη δομή της οικονομίας. Ως εκ τούτου, μόνο με μια ολοκληρωμένη δέσμη μέτρων, σε συνδυασμό με αποφασιστική ηγεσία και τη στράτευση όλων των ενδιαφερομένων μπορεί να αντιμετωπιστεί το θέμα αυτό. Στο εν λόγω πλαίσιο, η καθιέρωση ευέλικτων μέσων με βάση την αγορά, αποσκοπεί στον περιορισμό της αλλαγής του κλίματος, με χαμηλότερο κόστος για τη βιομηχανία. Επιπλέον, το θέμα της αλλαγής του κλίματος μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο εφόσον η περιβαλλοντική διάσταση ενσωματωθεί πλήρως στις άλλες πολιτικές, ιδίως για την ενέργεια, τις μεταφορές και τη βιομηχανία.

Προτεραιότητες

3.1.1. Τα μέτρα εφαρμογής που καθορίζει το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για την Αλλαγή του Κλίματος (ECCP - ΕΠΑΚ)

Το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για την Αλλαγή του Κλίματος (ΕΠΑΚ) εγκρίθηκε τον Ιούνιο του 2000 ως δραστηριότητα διατομεακού χαρακτήρα και έχει ως στόχο να εντοπίσει τα μέτρα που είναι αποτελεσματικότερα από οικονομική σκοπιά για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ σε ό,τι αφορά το Κυότο. Βασίζεται σε συμμετοχικού χαρακτήρα διαδικασία και διευκολύνει την ολοκλήρωση των πολιτικών επικεντρωνόμενο στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών, της βιομηχανίας και της έρευνας.

Το ΕΠΑΚ είναι το κύριο μέσο της ΕΕ για τον προσδιορισμό των μέτρων μείωσης των εκπομπών και έχει ήδη οδηγήσει στη λήψη σημαντικών μέτρων. Τον Οκτώβριο του 2001 η έγκριση της πρότασης της Επιτροπής για οδηγία σχετικά με την εμπορία των εκπομπών των αερίων του φαινομένου του θερμοκηπίου υπήρξε ορόσημο για την περιβαλλοντική νομοθεσία. Η οδηγία ετέθη σε εφαρμογή τον Οκτώβριο του 2003 [6]. Το σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το πρώτο ανά την υφήλιο πολυεθνικό σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών.

[6] Οδηγία 2003/87/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 13ης Οκτωβρίου 2003, ΕΕ L 275/32, 25 Oκτωβρίου 2003.

Η οδηγία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ελαστικής προσέγγισης που έχει επιλέξει η ΕΕ σε ό,τι αφορά την ανταπόκρισή της προς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το Κυότο με οικονομικά αποτελεσματικό τρόπο. Το σύστημα της βελτιστοποίησης των δαπανών για το σύνολο της Ένωσης που προβλέπεται στην οδηγία, θα προσφέρει ουσιαστικά οικονομικά οφέλη που υπερβαίνουν τα όσα θα επιτυγχάνονταν σε περίπτωση που είχαν καθιερωθεί χωριστά εθνικά συστήματα εμπορίας εκπομπών ή είχαν χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά μέσα στο πλαίσιο της πολιτικής για την κανονιστική ρύθμιση [7].

[7] Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με την οδηγία εμπορία των εκπομπών αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, βλ.. παράρτημα.

Επιπλέον, η Επιτροπή υπέβαλε πρόσφατα φιλόδοξη πρόταση για τη μείωση κατά 25% έως το 2010 των εκπομπών φθοριούχων αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου.

Παρά τα ως άνω σημαντικά βήματα, τα αποτελέσματα της δεύτερης έκθεσης προόδου σχετικά με το ΕΠΑΚ, που ανακοινώθηκαν τον Απρίλιο του 2003 [8], δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνείας: τα ήδη ληφθέντα μέτρα δεν θα επιτρέψουν στην ΕΕ να επιτύχει το στόχο της για το Κυότο. Πρόκειται για ισχυρό κίνητρο υπέρ της επιτάχυνσης της εφαρμογής των μέτρων που ορίζει το ΕΠΑΚ και της περαιτέρω ενίσχυσής τους με έναν άρτιο μηχανισμό παρακολούθησης και επισκόπησης των δεδομένων στους τομείς όπου χρειάζεται περισσότερο να αναληφθεί δράση. Ήδη βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο προπαρασκευής ορισμένα καθοριστικής σημασίας μέτρα μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι προτάσεις για τις ενεργειακές υπηρεσίες και για τα ελάχιστα πρότυπα ενεργειακής αποδοτικότητας των ειδών εξοπλισμού τελικής χρήσης.

[8] Δεύτερη έκθεση προόδου του ΕΠΑΚ "Μπορούμε να πετύχουμε τους στόχους του Κυότο;", Απρίλιος 2003. http://www.europa.eu.int/comm/environment/ climat/eccp.htm

3.1.2. Η βελτίωση της ενσωμάτωσης των προβληματισμών για την αλλαγή του κλίματος στις άλλες πολιτικές

Το 2000 από τον κλάδο της ενέργειας προήλθε το 27% των συνολικών εκπομπών αερίων που σχετίζονται με το φαινόμενο του θερμοκηπίου στην ΕΕ (βλ. σχήμα 2 στο παράρτημα). Η βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας αποτελεί προτεραιότητα. Οι ενεργειακές επιδοτήσεις που είναι επιβλαβείς για το περιβάλλον θα αναλυθούν στο πλαίσιο του Πράσινου Βιβλίου της Επιτροπής για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού, λαμβάνοντας υπόψη τον αντίκτυπο σε επίπεδο οικονομίας, κοινωνίας, ασφάλειας και περιβάλλοντος, ώστε να εξασφαλιστεί η σταδιακή τους κατάργηση σύμφωνα με τους στόχους της στρατηγικής της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη [9] και το 6ο ΠΔΠ [10]. Ως εκ τούτου δύο οι προτεραιότητες εν προκειμένω είναι η εξάλειψη των ενεργειακών επιδοτήσεων και η λήψη μέτρων για τη βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας.

[9] Ανακοίνωση της Επιτροπής, Αειφόρος ανάπτυξης της Ευρώπης για έναν καλύτερο κόσμο: στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αειφόρο ανάπτυξη, COM(2001)264 τελικό, 15 Μαΐου 2001 (σ. 10): "Σταδιακή κατάργηση των επιδοτήσεων για την παραγωγή και κατανάλωση ορυκτών καυσίμων έως το 2010."

[10] Άρθρο 3, παράγραφος 4, πρώτο εδάφιο: "να ενθαρρυνθούν οι μεταρρυθμίσεις των επιδοτήσεων που έχουν σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και δεν συμβιβάζονται προς την αειφόρο ανάπτυξη, επιδιώκοντας μεταξύ άλλων να καταρτιστεί, μέχρι να συνταχθεί ενδιάμεση έκθεση, κατάλογος κριτηρίων που να επιτρέπει την καταγραφή των εν λόγω επιδοτήσεων με στόχο τη σταδιακή εξάλειψή τους."

Μετά τη δρομολόγηση του ΕΠΑΚ έχουν γίνει βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Μεταξύ των οροσήμων συγκαταλέγονται τα μέτρα για την προαγωγή της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές [11], η βελτίωση των ενεργειακών επιδόσεων των κτιρίων [12] και η προώθηση της συνδυασμένης παραγωγής θερμικής και ηλεκτρικής ενέργειας [13]. Συμπληρωματικό βήμα αποτελεί η οδηγία για την τοποθέτηση στις οικιακές συσκευές ενδείξεων σχετικά με την ενεργειακή τους κατανάλωση [14]. Τα αποτελέσματα των εν λόγω μέτρων δεν είναι ακόμη ορατά.

[11] Τα κράτη μέλη εφαρμόζουν ήδη την εν λόγω οδηγία. Η Επιτροπή παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τα μέτρα που είναι απαραίτητα ώστε να καλυφθεί κατά 22% η μεικτή ηλεκτρική κατανάλωση από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έως το 2010. Η Επιτροπή θα υποβάλει σχετική έκθεση στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το Μάιο του 2004.

[12] Η οδηγία αυτή, που έχει τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2003, υπολογίζεται ότι μπορεί να συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών των αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου κατά 35-45 εκατ. τόνους ισοδυνάμου CO2, όπως αναφέρεται στην δεύτερη έκθεση προόδου για το ΕΠΑΚ (σ. 13).

[13] Οι δυνατότητες που προσφέρει το εν λόγω μέτρο όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών αερίου που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου υπολογίζεται σε 65 εκατ. τόνους CO2 ετησίως.

[14] Προτάσεις οδηγιών εκ μέρους της Επιτροπής 2002/31/EΚ και 2002/40/EΚ της 22ας Μαρτίου 2002 για την εφαρμογή της οδηγίας 1992/75/EΟΚ του Συμβουλίου για την ένδειξη κατανάλωσης ενέργειας των οικιακών κλιματιστικών και ηλεκτρικών φούρνων. Στόχος των ως άνω οδηγιών, που ετέθησαν σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2003, είναι να επηρεαστεί η συμπεριφορά των καταναλωτών με την τοποθέτηση ετικέτας στα σημεία πωλήσεων, στην οποία να αναγράφονται οι ενεργειακές επιδόσεις της εκάστοτε συσκευής.

Αναμφίβολα αποτελεί θετική εξέλιξη για τη φορολογία της ενέργειας, η έγκριση το 2003 οδηγίας για τη φορολογία των ενεργειακών προϊόντων [15], κατόπιν πρότασης που είχε διατυπώσει το 1997 η Επιτροπή. Η νέα οδηγία θα εξασφαλίσει την επιστροφή, υπό πραγματικούς όρους, στα επίπεδα του 1992 των ελαχίστων φορολογικών συντελεστών για τα πετρελαϊκά προϊόντα, που εξακολουθούν να αντιστοιχούν στο 40% της μεικτής εσωτερικής ενεργειακής κατανάλωσης στην ΕΕ (βλ. σχήμα 3 στο παράρτημα). Παράλληλα καθιερώνονται ελάχιστοι συντελεστές για ποικίλα υποκατάστατα ενεργειακά προϊόντα, η χρήση των οποίων προκαλεί επίσης εκπομπές. Ωστόσο, η οδηγία συνεπάγεται περιορισμένες αυξήσεις του επιπέδου της ενεργειακής φορολογίας σε σειρά κρατών μελών και ως εκ τούτου δεν αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ενεργειακή αποδοτικότητα και τις εκπομπές αερίων.

[15] Η οδηγία για τη φορολογία των ενεργειακών προϊόντων αναμένεται να τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2004.

Θα χρειασθούν περαιτέρω προσπάθειες για να ελεγχθούν οι μη αειφόρες τάσεις. Μολονότι η εσωτερική συνολική κατανάλωση ενέργειας στην ΕΕ αυξήθηκε κατά το παρελθόν σταθερά, με ετήσιο ρυθμό περίπου 1%, από το 1985 το μερίδιο των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας παραμένει χαμηλό ανερχόμενο περίπου σε 6% (βλ. σχήμα 3 στο παράρτημα). Το αντίστοιχο μερίδιο στις χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση είναι 5% [16]. Από τους πλέον πρόσφατους υπολογισμούς του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος προκύπτει ότι, εάν δεν ληφθούν πρόσθετα πολιτικά μέτρα, η ΕΕ δεν θα κατορθώσει να ανταποκριθεί στον ενδεικτικό στόχο του 12% που είχε θεσπιστεί για το 2010. Είναι επίσης απίθανο η ΕΕ να ανταποκριθεί στον ενδεικτικό στόχο για παραγωγή 22% της μεικτής κατανάλωσης ηλεκτρισμού από ανανεώσιμες πηγές έως το 2010 (βλ. σχήμα 4 στο παράρτημα).

[16] Ωστόσο, σε πολλές υποψήφιες χώρες το μερίδιο των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας είναι υψηλό - Λεττονία (30%), Εσθονία, Ρουμανία και Σλοβενία (11% εκάστη).

Το 2000 οι μεταφορές όχι μόνο ευθύνονταν περίπου για το 21% των εκπομπών αερίου που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου στην ΕΕ, αλλά ήταν και ο μοναδικός τομέας όπου οι εκπομπές αυτές αυξάνονταν (σχήμα 5 στο παράρτημα). Επιπλέον, αποθαρρυντικές είναι και οι παρατηρούμενες τάσεις στις χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση, δεδομένου ότι εκεί: σημειώνεται έντονη συρρίκνωση των μεταφορών με σιδηροδρόμους και λεωφορεία ενώ παράλληλα παρατηρούνται υψηλότεροι ρυθμοί ανάπτυξης των μεταφορών με ιδιωτικά αυτοκίνητα και των αεροπορικών μεταφορών απ'ό,τι στην ΕΕ.

Έχουν πραγματοποιηθεί θετικά βήματα στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη, του 6ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον και της Λευκής Βίβλου για την ευρωπαϊκή πολιτική μεταφορών με στόχο τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τις μεταφορές, συμπεριλαμβάνομενης της οδηγίας για τα βιοκαύσιμα, που αποσκοπεί το μερίδιο της αγοράς των εναλλακτικών καυσίμων να ανέλθει σε 5,75% έως το 2010. της πρότασης σχετικά με την τροποποίηση της οδηγίας για το ευρωπαϊκό σήμα τέλους κυκλοφορίας (ευρωβινιέτα). των μέτρων για την φορολογία των καυσίμων. και της προαναφερθείσας οδηγίας για τη φορολογία των ενεργειακών προϊόντων, που επιτρέπει στα κράτη μέλη να εφαρμόζουν χαμηλότερους ελάχιστους φορολογικούς συντελεστές για τα εναλλακτικά καύσιμα, των οποίων η ανάλυση συνεπάγεται χαμηλότερες εκπομπές CO2.

Τα εν λόγω μέτρα, των οποίων τα αποτελέσματα δεν είναι ακόμη εμφανή, αποτελούν σημαντικά βήματα για την επίτευξη του θεσπισθέντος στόχου σχετικά με τη στροφή από τις οδικές και τις αεροπορικές μεταφορές στις σιδηροδρομικές μεταφορές, τις μεταφορές δια των πλωτών οδών και τις δημόσιες μεταφορές επιβατών, ώστε να εξασφαλιστεί ότι το περιβαλλοντικό κόστος των επιμέρους μεταφορικών μέσων αντανακλάται ορθότερα στις τιμές με τις οποίες επιβαρύνονται οι χρήστες και να επιτευχθεί, συνακόλουθα, ο στόχος της αποσύνδεσης των αρνητικών επιπτώσεων στο περιβάλλον από την κλιμάκωση των μεταφορών και του ΑΕΠ. Ωστόσο, θα απαιτηθούν πρόσθετες προσπάθειες ώστε η ΕΕ να ανταποκριθεί τόσο στις υποχρεώσεις που ανέλαβε στο Κυότο όσο και στις ενδεχόμενες μελλοντικές δεσμεύσεις της [17].

[17] Βλ. δεύτερη έκθεση προόδου του ΕΠΑΚ, σ. 14: "για τον περιορισμό των εκπομπών των αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου στον τομέα των μεταφορών απαιτείται η ανάπτυξη νέων στρατηγικών και η ενίσχυση των αντιστοίχων πολιτικών και μέτρων μελλοντικά. Αυτό είναι απαραίτητο ώστε να διαφυλαχθούν οι συνολικώς επιτευχθείσες μειώσεις για την πραγμάτωση των στόχων της πρώτης δέσμευσης καθώς και ενόψει των επόμενων περιόδων για τις οποίες αναλαμβάνονται υποχρεώσεις."

Η γεωργία, που κατά το 2000 αντιπρόσωπευε περίπου το 10% των συνολικών εκπομπών, εξακολουθεί να αποτελεί την κύρια πηγή εκπομπών μεθανίου [18] και πρωτοξειδίου του αζώτου [19], που είναι δύο από τα σημαντικά αέρια του φαινομένου του θερμοκηπίου [20]. Η μεταρρύθμιση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) που εγκρίθηκε το 2003, με την καθιέρωση μεγαλύτερης χρηματοδότησης υπέρ της αγροτικής ανάπτυξης, συνιστά θετικό βήμα το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε μείωση των εκπομπών στο γεωργικό τομέα [21]. Η ενδιάμεση αξιολόγηση των προγραμμάτων γεωργικής ανάπτυξης το 2004 θα αποτελέσει χρήσιμη ευκαιρία για την καλύτερη διαρθρωτική σύνδεση της γεωργικής πολιτικής με την πολιτική για την αλλαγή του κλίματος.

[18] Οι εκπομπές μεθανίου (CH4) προκαλούνται πρωτίστως από την εντερική ζύμωση και τη διαχείριση των φυσικών λιπασμάτων.

[19] Οι εκπομπές πρωτοξειδίου του αζώτου (N20) εμπίπτουν πρωτίστως σε τρεις κατηγορίες: (1) άμεσες εκπομπές από καλλιεργούμενα εδάφη και από κτηνοτροφικά συστήματα. (2) έμμεσες εκπομπές λόγω απωλειών αζώτου από το πεδίο με τη μορφή οξειδίων του αζώτου (NΟx) ή αμμωνίας (NH3) ή λόγω της έκπλυσης ή της απορροής νιτρικών ενώσεων. (3) εκπομπές που προκύπτουν κατά την καύση γεωργικών υλικών.

[20] Επιπλέον, η μείωση της περιεκτικότητας των καλλιεργούμενων εκτάσεων σε οργανικό υλικό μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική αύξηση των εκπομπών CO2 αλλά τα αντίστοιχα αριθμητικά στοιχεία σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν είναι σαφή. Η ποσοτικοποίηση των εκπομπών αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου στη βιόσφαιρα χαρακτηρίστηκε ως εκ τούτου ως ερευνητική προτεραιότητα του 6ου προγράμματος πλαισίου της ΕΕ για την ΕΤΑ.

[21] Βλ. 3.2 για περαιτέρω πληροφορίες σε ό,τι αφορά τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ.

Για να μειωθούν οι εκπομπές των αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου στην ΕΕ και να βελτιωθεί η συνέπεια της αντίστοιχης πολιτικής, επιβάλλεται να ενσωματωθεί καλύτερα στην πολιτική συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωση ο προβληματισμός για την κλιματική αλλαγή και να αξιοποιηθούν περαιτέρω οι συνεργίες μεταξύ των πολιτικών για το περιβάλλον και τη συνοχή. Στις προσφάτως εγκριθείσες αναθεωρημένες κατευθυντήριες γραμμές της, η Επιτροπή πρότεινε στα κράτη μέλη να λάβουν ιδιαίτερα υπόψη τους στόχους για την προώθηση της λήψης μέτρων με στόχο την αποτελεσματική αξιοποίηση της ενέργειας και τους στόχους για την αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας όσον αφορά την παραγωγή ηλεκτρισμού σε 22%, από κοινού με το στόχο για τη χρησιμοποίηση των βιοκαυσίμων στις μεταφορές σε ποσοσό 5,75%. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές οφείλουν συνεπώς να υιοθετήσουν τις ως άνω κατευθύνσεις της Επιτροπής, ενόσω επιδιώκεται η βέλτιστη δυνατή χρήση των Διαρθρωτικών Ταμείων για την τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης σε περιφερειακό επίπεδο.

3.2. Φύση και βιοποικιλότητα

Η βιοποικιλότητα αντανακλά την πολυπλοκότητα, την ισορροπία και την κατάσταση των επιμέρους οικοσυστημάτων. Η βιοποικιλότητα δεν είναι μόνο υπεύθυνη για την υποστήριξη λειτουργιών που είναι καθοριστικής σημασίας για τη ζωή αλλά παρέχει επίσης το υπόβαθρο για σημαντικές οικονομικές, ψυχαγωγικές και πολιτιστικές δραστηριότητες. Η απώλεια της βιοποικιλότητας [22] προκαλεί συνεπώς σοβαρές ανησυχίες. Στην ΠΔΚΑΑ των Ηνωμένων Εθνών στο Γιοχάνεσμπουργκ οι συμμετέχοντες δεσμεύτηκαν να μειώσουν σημαντικά το ρυθμό απώλειας της βιοποικιλότητας έως το 2010. Η ΕΕ προχώρησε ακόμη περισσότερο δεσμευόμενη να σταματήσει την απώλεια της βιοποικιλότητας έως το 2010 [23].

[22] Όπως τεκμηριώνεται από τον Ερυθρό Κατάλογο της IUCN για τα απειλούμενα είδη και τα είδη που κινδυνεύουν να εξασφανιστούν (IUCN - World Conservation Union /Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης).

[23] Βλ. παράγραφο 31, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ (15-16 Ιουνίου 2001).

Για να επιτευχθούν οι ως άνω στόχοι, οι γεωργικές και αλιευτικές πρακτικές, που ασκούν σημαντική πίεση στη βιοποικιλότητα, θα πρέπει να καταστούν βιωσιμότερες ενσωματώνοντας καλύτερα τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς.

Παράλληλα επιβάλλεται να αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες που προκύπτουν ως προς την προστασία της βιοποικιλότητας, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τα προβλήματα κατά την εφαρμογή ορισμένων οδηγιών, όπως οι οδηγίες για τους οικοτόπους και τα πτηνά, και η χρηματοδότηση του δικτύου Natura 2000. Επιβάλλεται να βρεθούν λύσεις για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που παρατηρούνται στο στάδιο της εφαρμογής και πρέπει να αξιολογούνται καλύτερα οι πιέσεις που ασκούνται στο περιβάλλον χρησιμοποιώντας αποτελεσματικούς δείκτες.

Προτεραιότητες

3.2.1. Προς μια βιωσιμότερη γεωργική πολιτική

Στο πλαίσιο της προσφάτως εγκριθείσας μεταρρύθμισης της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ), οι άμεσες πληρωμές της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει στην συντριπτική τους πλειοψηφία να αποσυνδεθούν από την παραγωγή: θα ισχύσει αποκλειστικά και μόνο η ενιαία πληρωμή ανά εκμετάλλευση στην ΕΕ, ανεξάρτητα της παραγωγής. Επιπλέον, η πληρωμή αυτή θα εξαρτάται από την τήρηση των περιβαλλοντικών προτύπων, των προτύπων για την ασφάλεια των ειδών ανθρώπινης διατροφής, συμπεριλαμβανόμενων των αντίστοιχων διατάξεων των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους, και από την υποχρέωση να διατηρούνται οι καλλιεργούμενες εκτάσεις σε καλή κατάσταση από γεωργική και περιβαλλοντική σκοπιά. Η καθιέρωση της ως άνω αποσύνδεσης αναμένεται να μειώσει τα κίνητρα για ολοένα εντατικότερες γεωργικές και κτηνοτροφικές μεθόδους και να ενθαρρύνει τη βιωσιμότερη γεωργία.

Επιπλέον, η υποστήριξη της αγροτικής ανάπτυξης αναμένεται να αυξηθεί ουσιαστικά μέσω της μεταφοράς των ποσών που θα προκύψουν ανά τις οικονομίες λόγω της μείωσης των άμεσων πληρωμών σε γεωργικές μονάδες στις οποίες οι καταβαλλόμενες πληρωμές υπερβαίνουν ορισμένα όρια. Τοιουτοτρόπως θα καταστεί ενδεχομένως δυνατή η λήψη νέων μέτρων για την τόνωση της παραγωγής υψηλής ποιότητας και την προαγωγή της προστασίας του περιβάλλοντος με αποτέλεσμα να ενθαρρυνθούν οι αγροτικές πρακτικές που είναι φιλικότερες για το περιβάλλον, όπως για παράδειγμα η βιολογική γεωργία (βλ. σχήμα 6 στο παράρτημα).

3.2.2. Το "πρασίνισμα" της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής

Παρά τα προσφάτως ληφθέντα μέτρα, πολλά από τα αλιευτικά αποθέματα στα ευρωπαϊκά ύδατα θεωρείται πλέον ότι βρίσκονται κάτω από τα όρια βιολογικής ασφάλειας (βλ. σχήμα 7 στο παράρτημα). Επιβάλλεται να ληφθούν περαιτέρω μέτρα ώστε να εξασφαλιστεί η αειφόρος εκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων και να αποφευχθούν μεγαλύτερες οικονομικές ζημίες μακροπρόθεσμα για τις αλιευτικές κοινότητες και το θαλάσσιο περιβάλλον. Οι αντιπαραγωγικές επιδοτήσεις καταργούνται σταδιακά και χρειάζεται να ληφθούν ενδεδειγμένα μέτρα ώστε οι αλιευτικές κοινότητες να προσαρμοστούν σε χαμηλότερο επίπεδο αλιευτικής δραστηριότητας σύμφωνα με τη μεταρρύθμιση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής. Εφόσον εφαρμοστούν, η συστηματική προσέγγιση των αλιευμάτων από οικολογική σκοπιά, τα πολυετή προγράμματα για τα αλιεύματα, η ανάληψη δράσης βάσει των παρεχόμενων επιστημονικών συμβουλών και οι μειώσεις των επιδοτήσεων που περιλαμβάνουν οι προτάσεις της Επιτροπής, αναμένεται να βελτιώσουν τις προοπτικές αποκατάστασης της ιχθυοπανίδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

3.2.3. Καλύτερη προστασία των εδαφών και του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Το έδαφος και οι ωκεανοί όχι μόνο παρέχουν το υπόβαθρο για τη γεωργία και την αλιεία αλλά φιλοξενούν και τεράστια αποθέματα βιοποικιλότητας. Από τις διαθέσιμες ενδείξεις προκύπτει ότι τόσο το έδαφος όσο και οι ωκεανοί απειλούνται ολοένα και περισσότερο από σειρά ανθρωπίνων δραστηριοτήτων, που προκαλούν, στην περίπτωση των εδαφών, προβλήματα όπως η αποσάθρωση, η μείωση του οργανικού υλικού και της βιοποικιλότητας, η τοπική και η διάχυτη ρύπανση, η σφράγιση, η συμπύκνωση και η αλάτωση. Στην περίπτωση των ωκεανών, τα προβλήματα κυμαίνονται από την υποβάθμιση των αλιευτικών πόρων, τον ευτροφισμό έως επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα συνεπεία εισαγωγής αλλοχθόνων ειδών και της εσκεμμένης ή συμπτωματικής έκχυσης πετρελαίου στη θάλασσα. Κατά συνέπεια είναι καθοριστικής σημασίας να προστατευθούν καλύτερα οι ωκεανοί και το έδαφος. Επιβάλλεται να υιοθετηθεί ολοκληρωμένη προσέγγιση για την εξυπηρέτηση του ως.άνω σκοπού, προβλέποντας και την απαραίτητη συγχρηματοδότηση στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, ώστε να καλυφθεί δεόντως και η εδαφική διάσταση.

Πρώτο βήμα αποτέλεσε η έγκριση των ανακοινώσεων "Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλασσίου περιβάλλοντος" [24] και "Προς μια θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους" [25] το 2003. Με τις εν λόγω ανακοινώσεις διαμορφώνεται πλαίσιο συλλογής των δεδομένων που είναι απαραίτητα για τη διαμόρφωση προγραμμάτων δράσης, σε συνεργασία με όλους τους ενδιαφερομένους και με στόχο την εκπόνηση ολοκληρωμένων στρατηγικών για το έδαφος και τη θάλασσα.

[24] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλασσίου περιβάλλοντος, COM(2002)539 τελικό, 2 Οκτωβρίου 2002.

[25] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προς μια θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους, COM(2002)179 τελικό, 16 Aπριλίου 2002.

3.2.4. Η βελτίωση της εφαρμογής στον τομέα της προστασίας της φύσης

Είναι καθοριστικής σημασίας για τη βελτίωση της εφαρμογής της νομοθεσίας σχετικά με τη φύση, τη βιοποικιλότητα καθώς και άλλους τομείς, τα αντίστοιχα θέματα εφαρμογής να λαμβάνονται υπόψη ήδη στο στάδιο της εκπόνησης, όπως συνέβη με την οδηγία-πλαίσιο για το νερό. Επιπλέον, η Επιτροπή καλείται να διαδραματίσει ενεργό ρόλο σε ό,τι αφορά την παροχή υποστήριξης και συμβουλών προς τα κράτη μέλη μετά τη θέσπιση της αντίστοιχης νομοθεσίας, όπως ήδη συμβαίνει με στόχο τη βελτίωση της εφαρμογής των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους.

Η εφαρμογή των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους υπήρξε δύσκολη. Οι παραβάσεις που σχετίζονται με τις ως άνω οδηγίες αντιπροσωπεύουν ποσοστό που υπερβαίνει το ένα τέταρτο των περιπτώσεων για τις οποίες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρειάστηκε να προσφύγει στη δικαιοσύνη (βλ. σχήμα 8 στο παράρτημα). Αναπτύσσονται νέοι τρόποι εργασίας με τα κράτη μέλη ώστε να βελτιωθεί η εφαρμογή των ως άνω δύο οδηγιών και να επιτευχθούν σοβαρότατες πρόοδοι.

Οι προσπάθειες καθοδήγησης σχετικά με την εφαρμογή των εν λόγω δυο οδηγιών εντατικοποιήθηκαν μετά το 2000. Το 2000 δημοσιεύθηκε ερμηνευτικό έγγραφο σχετικά με τη διαχείριση του Natura 2000, του "συνεκτικού ευρωπαϊκού οικολογικού δικτύου ειδικών ζωνών προστασίας" που προέβλεπε η οδηγία για τους οικοτόπους. Στο άμεσο μέλλον αναμένεται να δημοσιευτούν συνοπτικές κατευθύνσεις για τη θήρα και τη δασική διαχείριση. Επιπλέον, κατά το 2001 δρομολογήθηκε η "Πρωτοβουλία για την αειφόρο θήρα" ως μέσο εποικοδομητικού διαλόγου με τα κράτη μέλη και τους ενδιαφερομένους σχετικά με τα θέματα θήρας και προστασίας της φύσης.

Σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες χρηματοδότησης του Natura 2000, τα ήδη υφιστάμενα μέσα όπως το πρόγραμμα LIFE-Φύση και τα σχέδια αγροτικής ανάπτυξης στο πλαίσιο της ΚΓΠ προσφέρουν ήδη σοβαρές δυνατότητες. Ανάλογες δυνατότητες προσφέρουν τα Διαρθρωτικά Ταμεία και το Ταμείο Συνοχής που προβλέπουν ως προϋπόθεση χρηματοδότησης τη συμμόρφωση προς το Natura 2000. Η Επιτροπή επί του παρόντος εκπονεί ανακοίνωση ειδικά για τις δυνατότητες μελλοντικής χρηματοδότησης εκ μέρους της ΕΕ του Natura 2000.

Σε ό,τι αφορά την παρακολούθηση των προόδων σχετικά με τον καθορισμό των τόπων του Natura 2000, η Επιτροπή χρησιμοποιεί ένα βαρόμετρο "απόστασης από το στόχο". Μετά από την ολοκλήρωση των χαρακτηρισμών, η Επιτροπή θα αναπτύξει ένα βαρόμετρο για τις διαχειριστικές προόδους που επιτελούνται στην εκάστοτε τοποθεσίας. Παράλληλα, η Επιτροπή πρότεινε την παράταση κατά δύο χρόνια του τρίτου στάδιου του προγράμματος LIFE με στόχο ιδίως να υποστηριχθεί η διαχείριση των χαρακτηρισμένων περιοχών σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, καλύπτοντας τοιουτοτρόπως το κενό μεταξύ του τέλους του τρίτου σταδίου και των νέων δημοσιονομικών προοπτικών. Επιπλέον, η Επιτροπή θα διαμορφώσει δείκτες και συστήματα γεωγραφικής πληροφόρησης για να αξιολογείται η διαχείριση και η παρακολούθηση των τόπων του Natura 2000 εκ μέρους των κρατών μελών.

3.2.5. Η καλύτερη προβολή των τάσεων στον τομέα της βιοποικιλότητας

Η Επιτροπή πρόσφατα δρομολόγησε ευρεία διαβούλευση για την επισκόπηση της πολιτικής της ΕΕ σχετικά με τη βιοποικιλότητα. Η επισκόπηση αυτή θα αξιολογήσει τις προόδους που έχουν συντελεστεί σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών, όσον αφορά την εφαρμογή της κοινοτικής στρατηγικής για την βιοποικιλότητα και των αντιστοίχων προγραμμάτων δράσης, όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της αναληφθείσας δράσης ως προς τις επιπτώσεις της στο ρυθμό συρρίκνωσης της βιοποικιλότητας και όσον αφορά την καταλληλότητα των προτεινόμενων στόχων και δράσεων ως προς τους στόχους για τη βιοποικιλότητα το 2010 και τη διεύρυνση. Βάσει των ανωτέρω προβλέπεται να εκδοθεί τον Ιούνιο του 2004 ανακοίνωση της Επιτροπής στην οποία θα διατυπώνονται συστάσεις για λήψη μέτρων με συγκεκριμένη προτεραιότητα, προσδιορίζοντας ταυτόχρονα παράγοντες, χρονοδιαγράμματα και πόρους [26].

[26] Οι εν λόγω προσπάθειες απορρέουν από το κεφάλαιο IV, παράγραφος 12 της Ανακοίνωσης της Επιτροπής στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τη βιοποικιλότητα (COM (1998) 42), 4 Φεβρουαρίου 1998.

Μέρος της διαδικασίας ευαισθητοποίησης έναντι των τάσεων στον τομέα της βιοποικιλότητας, αποτελούν η ανάπτυξη του πλαισίου παρακολούθησης και υποβολής προτάσεων σχετικά με τη στρατηγική και τα προγράμματα δράσης για τη βιοποικιλότητα. Η Επιτροπή συνεργάζεται με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος για την καθιέρωση δέσμης δεικτών άμεσης εφαρμογής για τη βιοποικιλότητα, βασιζόμενη στις προόδους στον τομέα των μέσων μέτρησης της βιοποικιλότητας, συμπεριλαμβανομένων των προτύπων για την παρακολούθηση και την επιτήρηση των οικολογικών ενδιαιτημάτων και των ειδών ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. Τα εν λόγω πρότυπα, από κοινού με τις συνεχιζόμενες ερευνητικές προσπάθειες για τη βελτίωση του αντίστοιχου γνωστικού υποβάθρου, θα επιτρέψουν στην ΕΕ "να σφιγμομετρήσει" την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα που διαδραματίζει ρόλο καθοριστικής σημασίας για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των δράσεων της ασκούμενης πολιτικής στον ως άνω τομέα (βλ. σχήμα 9 στο παράρτημα).

3.2.6. Η ενίσχυση της προστασίας της βιοποικιλότητας σε διεθνές επίπεδο

Η σύμβαση για τη βιολογική ποικιλία (CBD) αποτελεί καθοριστικής σημασίας διεθνή πράξη για τη διαφύλαξη και την αειφόρο χρήση των βιολογικών πόρων. Για να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα της CBD κατά την επιτόπια εφαρμογή της, η Επιτροπή υποστηρίζει ενεργά την καθιέρωση νέων μέσων [27] καθώς και την μετατόπιση του κέντρου βάρους από την ανάπτυξη πολιτικής στην εφαρμογή της. Η Επιτροπή ενεργοποιείται επίσης και στο πλαίσιο των άλλων διεθνών συμφωνιών για τη βιοποικιλότητα, όπως η σύμβαση για το διεθνές εμπόριο των ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας που απειλούνται με εξαφάνιση (CITES) [28].

[27] Όπως στο στρατηγικό πρόγραμμα της CBD, ο στόχος για "ουσιαστική μείωση του ρυθμού απώλειας της βιοποικιλότητας έως το 2010", και η ανάπτυξη, χάρη στις προσπάθειες της Επιτροπής, αναθεωρημένου και γενικού προγράμματος εργασίας για τα δάση καθώς και οι κατευθύνσεις σχετικά με την πρόσβαση στους γενετικούς πόρους και τη διανομή των εξ αυτών οφελών, και οι κατευθυντήριες αρχές για τα εισβάλλοντα αλλόχθονα είδη.

[28] Η Επιτροπή υποστηρίζει ιδίως την καταχώριση στο πλαίσιο της CITES επιπλέον ειδών ψαριών και υλοτομούμενων ειδών και λαμβάνει μέτρα για την εφαρμογή των δεσμεύσεων αυτών στη νομοθεσία της ΕΚ.

Η δυνατότητα να περισταλεί ουσιαστικά η συρρίκνωση της βιοποικιλότητας με τη θέσπιση διεθνών συμφωνιών, εξαρτάται από την αποτελεσματική εφαρμογή τους εκ μέρους όλων των συμβαλλομένων. Η επινόηση μεθόδων για την προαγωγή της εφαρμογής των ως άνω συμφωνιών στις αναπτυσσόμενες χώρες αποτελεί κατά συνέπεια προτεραιότητα των διεθνών περιβαλλοντικών δράσεων της ΕΕ [29].

[29] Βλ. τμήμα 6 - Διεθνή

Επιπλέον σημαντική πρωτοβουλία της ΕΕ για την βιοποικιλότητα σε διεθνές επίπεδο αποτελεί το πρόγραμμα δράσης της Επιτροπής με τίτλο «Η επιβολή της δασικής νομοθεσίας, η διακυβέρνηση και το εμπόριο [30]» που εγκρίθηκε το Μάιο του 2003 για την καταπολέμηση της παράνομης υλοτομίας, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις που ανέλαβε η ΕΕ στο Γιοχάνεσμπουργκ. Τα μέτρα που ορίζει το πρόγραμμα δράσης περιλαμβάνουν την υποστήριξη της βελτίωσης της διακυβέρνησης στις χώρες παραγωγής ξυλείας, τις εθελοντικές συμπράξεις με χώρες παραγωγής ξυλείας ώστε να εξασφαλίζεται ότι στην αγορά της ΕΕ εισέρχεται αποκλειστικά και μόνο νομίμως υλοτομηθείσα ξυλεία, καθώς και τις προσπάθειες για την ανάπτυξη διεθνούς συνεργασίας με στόχο την καταπολέμηση του εμπορίου παρανόμως υλοτομηθείσας ξυλείας.

[30] COM(2003)251 τελικό, 21 Μαΐου 2003.

3.3. Διαχείριση πόρων

Η στρατηγική της Λισαβώνας υιοθετεί φιλόδοξο στόχο για την επίτευξη ετήσιου ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης (3%), που θα μπορούσε ουσιαστικά να διπλασιάσει το ΑΕΠ σε 25 χρόνια. Ωστόσο, για να αποφευχθεί το επιπλέον κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος, λόγω π.χ. του συνεχώς αυξανόμενου όγκου των αποβλήτων, πρέπει να σπάσει ο δεσμός που παραδοσιακά υφίσταται μεταξύ αύξησης του ΑΕΠ και των πιέσεων που ασκούνται στο περιβάλλον. Η αποσύνδεση της υποβάθμισης του περιβάλλοντος από την οικονομική ανάπτυξη αποτελεί το κύριο θέμα της στρατηγικής της ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη [31]. Μια από τις μεθόδους επίτευξης του ως άνω στόχου είναι να βελτιωθεί ουσιαστικά η αποτελεσματική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.

[31] Η σημασία της αποσύνδεσης αναγνωρίστηκε στην πρόταση της Επιτροπής για την στρατηγική της ΕΕ σε ό,τι αφορά την αειφόρο ανάπτυξη όπου ως γενικός στόχος ετέθη η "αποσύνδεση της οικονομικής αύξησης (μεγέθυνσης-ανάπτυξης) από τη χρήση πόρων και την παραγωγή αποβλήτων". Ο στόχος αυτός επιβεβαιώθηκε κατά την εαρινή σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του 2003 (βλ. παράγραφο 53, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών, 20-21 Μαρτίου 2003).

Η αξιοποίηση πρώτων υλών και ενέργειας καθίσταται ολοένα αποτελεσματικότερη σε πολλές χώρες της ΕΕ. Ωστόσο επί το πλείστον οι εν λόγω βελτιώσεις οφείλονται στο γεγονός ότι κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 οι οικονομίες πολλών από τις χώρες της ΕΕ στράφηκαν από τη μεταποίηση στην παροχή υπηρεσιών.

Για να επιτευχθεί η προαναφερθείσα αποσύνδεση, καλούμαστε να ανταποκριθούμε στην πρόκληση της περαιτέρω προώθησης των αειφόρων μοντέλων παραγωγής και κατανάλωσης, όπως αναφέρεται στο πρόγραμμα εφαρμογής του Γιοχάνεσμπουργκ. Διαμορφώνοντας ένα επιτυχημένο δεκαετές πρόγραμμα για την αειφόρο παραγωγή και κατανάλωση, η ΕΕ θα μπορούσε να εξασφαλίσει ότι η δράση που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της υποστηρίζει και συνάδει προς τις διεθνείς δεσμεύσεις της, συμβάλλοντας περαιτέρω στην πρωτοπορία της ΕΕ σχετικά με την αειφόρο ανάπτυξη.

Προτεραιότητες

3.3.1. Η εντατικοποίηση των προσπαθειών για τη βιωσιμότερη χρήση των πόρων

Η αποσύνδεση είναι ο γενικός στόχος στον οποίο καλείται να συμβάλει η θεματική στρατηγική της Επιτροπής για τη διαχείριση των πόρων [32]. Δεδομένου ότι η εφαρμογή νέων πολιτικών και η προσαρμογή των ήδη υφισταμένων για την επίτευξη της αποσύνδεσης των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των πόρων από την οικονομική ανάπτυξη θα είναι μακροπρόθεσμη διαδικασία, το χρονοδιάγραμμα της στρατηγικής αυτής είναι 25 χρόνια.

[32] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προς μια θεματική στρατηγική για την αειφόρο χρήση των φυσικών πόρων, COM(2003)572 τελικό, 1 Οκτωβρίου 2003.

Το 2004 θα προταθεί γενική στρατηγική βάσει ανοικτής διαδικασίας συνεργασίας με τη συμμετοχή των κοινοτικών θεσμικών οργάνων και των ενδιαφερομένων.

Θα αποδοθεί προτεραιότητα σε τρία στοιχεία στρατηγικού χαρακτήρα καθόλη την ανάπτυξη της στρατηγικής. Στο πρώτο στάδιο η στρατηγική θα επικεντρωθεί στη συγκέντρωση γνώσεων για τον καθορισμό των πόρων που προκαλούν τους εντονότερους προβληματισμούς λόγω του περιβαλλοντικού αντίκτυπου της χρήσης τους, λαμβάνοντας υπόψη τις τεχνολογικές δυνατότητες και τα κοινωνικοοικονομικά επιχειρήματα. Πρωτίστως επιδιώκεται να καλυφθούν τα υφιστάμενα κενά σε ό,τι αφορά την πορεία των πόρων στους οικονομικούς κύκλους και τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον. Στο πλαίσιο της εν λόγω στρατηγικής θα αξιολογηθεί συναρτήσει των ως άνω στοιχείων κατά πόσον οι πολιτικές επιλογές συνάδουν προς το συνολικό στόχο περί αποσύνδεσης. Ενδέχεται να προταθούν δράσεις και να ληφθούν καλύτερα υπόψη τα επιχειρήματα σχετικά με τη χρήση των πόρων κατά την εκπόνηση πολιτικών σε άλλους τομείς.

Η στρατηγική αυτή θα υποστηριχθεί από την ολοκληρωμένη πολιτική προϊόντων [33], σε συνδυασμό με τη θεματική στρατηγική για την πρόληψη και την ανακύκλωση των αποβλήτων [34]. Οι ως άνω πρωτοβουλίες, βασιζόμενες σε ευρεία διαβούλευση με όλους τους ενδιαφερομένους, θα εξετάσουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του κύκλου των προϊόντων, ώστε να μειωθεί η ρύπανση, να διευκολυνθεί η ανακύκλωση, όπου αυτό θεωρείται δικαιολογημένο από οικονομική σκοπιά, και να μειωθεί το κόστος της διάθεσης των αποβλήτων.

[33] Ανακοίνωση της Επιτροπής για την ολοκληρωμένη πολιτική προϊόντων, 12 Ιουνίου 2003.

[34] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προς μια θεματική στρατηγική για την πρόληψη και την ανακύκλωση των αποβλήτων, COM(2003)301 τελικό, 27 Μαΐου 2003.

Η πολιτική πόρων της ΕΕ στηρίζεται στις σοβαρές ερευνητικές προσπάθειες που αναπτύσσονται βάσει του 6ου προγράμματος-πλαισίου για την ΕΤΑ στον τομέα της αειφόρου παραγωγής και κατανάλωσης.

Η πολιτική της ΕΕ για τους πόρους θα πρέπει να είναι ελαστική ώστε να επιτρέπει την ομαλή προσαρμογή του ιδιωτικού τομέα. Όλα τα μέσα αγοράς καθώς και οι εθελοντικές συμφωνίες [35] (στις περιπτώσεις για τις οποίες ενδείκνυνται και θεωρούνται αποδοτικές ως προς το κόστος) θα πρέπει κατά συνέπεια να βασίζονται στην επιδίωξη της οικολογικής αποδοτικότητας.

[35] COM(2002)412 τελικό, 17 Ιουλίου 2002.

3.3.2. Η εξασφάλιση της ορθής εφαρμογής της ήδη υφιστάμενης νομοθεσίας για τα απόβλητα

Πέραν της πρόληψης της παραγωγής αποβλήτων με την τροποποίηση των μοντέλων παραγωγής και κατανάλωσης, πρέπει να περιορισθούν και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της χρήσης των πόρων. Προς τούτο απαιτείται ορθή εφαρμογή της ήδη υφιστάμενης νομοθεσία για τα απόβλητα.

Τα κράτη μέλη έχουν επιτελέσει προόδους κατά τα πρόσφατα έτη σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη και την εφαρμογή των προγραμμάτων διαχείρισης των αποβλήτων που επιβάλλει η κοινοτική νομοθεσία. Ωστόσο, θα πρέπει να κλιμακωθούν οι προσπάθειες για την πλήρη μεταφορά και εφαρμογή της υφιστάμενης νομοθεσίας και, εν συνεχεία, τη μείωση της απόθεσης αποβλήτων. Επιπλέον, πρέπει να επιτευχθούν πρόοδοι ώστε να ελαχιστοποιηθεί η παραγωγή αποβλήτων από τις παραγωγικές διαδικασίες αξιοποιώντας καλύτερα τις περιβαλλοντικές τεχνολογίες.

Επιβάλλεται να καταβληθεί ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε οι υποψήφιες χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση να στραφούν από την υγειονομική ταφή των αποβλήτων, στην οποία σήμερα πρωτίστως βασίζονται (ποσοστό υψηλότερο του 90% των αστικών αποβλήτων στις περισσότερες εξ αυτών), προς ένα βιωσιμότερο σύστημα διαχείρισης των αποβλήτων.

3.4. Περιβάλλον και υγεία

Η προστασία της δημόσιας υγείας αποτέλεσε ανέκαθεν προτεραιότητα της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ. Ωστόσο, τα υφιστάμενα πρότυπα καθιερώθηκαν βάσει γενικής προσέγγισης, δίχως να λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη προστασίας των ευπαθέστερων κοινωνικών ομάδων, όπως τα παιδιά. Ουδέποτε επιχειρήθηκε γενική αξιολόγηση των συνολικών συνεπειών που έχουν για την υγεία του ανθρώπου οι συνδυασμένες επιπτώσεις των επιμέρους τοξικών παραγόντων στο περιβάλλον. Επιβάλλεται να αναπτυχθεί νέα και ολοκληρωμένη προσέγγιση για να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά οι προκλήσεις που σχετίζονται με το περιβάλλον και την υγεία και να καλυφθούν τα υφιστάμενα κενά σε ό,τι αφορά τις αντίστοιχες πληροφορίες και γνώσεις για τον αντίκτυπο ορισμένων ρύπων και κατηγοριών προϊόντων στο περιβάλλον και στην υγεία.

Προτεραιότητες

3.4.1. Ανάπτυξη ολοκληρωμένης προσέγγισης για τα θέματα περιβάλλοντος και υγείας

Υφίσταται άμεση σχέση μεταξύ περιβαλλοντικών προβλημάτων και κακής υγείας. Περίπου 60.000 θάνατοι ετησίως στα μεγάλα αστικά κέντρα της Ευρώπης προκαλούνται από τη μακροχρόνια έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Επιπλέον, στην Ευρώπη, το άσθμα πλήττει ένα παιδί στα επτά. Συγκριτικά προς την κατάσταση που επικρατούσε πριν 30 χρόνια, ο αριθμός των παιδιών που υποφέρουν από άσθμα και άλλες αλλεργίες έχει αυξηθεί δραματικά.

Για να μειωθούν στην Ευρώπη οι ασθένειες με περιβαλλοντικά αίτια είναι απαραίτητο να αναβαθμιστεί η έρευνα ώστε να καταστούν κατανοητότερες οι σχέσεις αιτιώδους συνάφειας μεταξύ περιβαλλοντικών απειλών και αρνητικών επιπτώσεων στην υγεία. Αυτός είναι ο κύριος στόχος της ευρωπαϊκής στρατηγικής για το περιβάλλον και την υγεία που εγκρίθηκε τον Ιούνιο του 2003 [36].

[36] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Η ευρωπαϊκή στρατηγική για το περιβάλλον και την υγεία, COM(2003)338 τελικό, 11 Ιουνίου 2003.

Η στρατηγική σκιαγραφεί ολοκληρωμένη προσέγγιση για την αντιμετώπιση των πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων περιβάλλοντος και υγείας καθώς και των επιπτώσεών τους στις ευπαθέστερες κοινωνικές ομάδες όπως τα παιδιά. Βάσει των ανωτέρω, εκπονείται πρόγραμμα δράσης για την περίοδο 2004-2010. Αυτό το πρόγραμμα δράσης θα αποτελέσει τη συμβολή της Επιτροπής στην 4η Υπουργική Διάσκεψη της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας με θέμα το περιβάλλον και την υγεία που θα πραγματοποιηθεί στη Βουδαπέστη το 2004. Μεταξύ των τομέων στους οποίους πρέπει να αναληφθεί δράση, συγκαταλέγονται η συγκρότηση ενός πλαισίου για βιοπαρακολούθηση στην ΕΕ, η δρομολόγηση πρότυπων πειραματικών έργων για την ολοκληρωμένη παρακολούθηση των διοξινών, των βαρέων μετάλλων και των ενδοκρινικών διαταρακτών, καθώς και η ανάπτυξη εναρμονισμένων δεικτών για το περιβάλλον και την υγεία. Σε πρώτο στάδιο ο κύκλος των εργασιών θα εστιασθεί σε τρεις κατηγορίες ασθενειών υψηλής προτεραιότητας: τις παιδικές νεοπλασίες, τα αναπνευστικά νοσήματα και τις νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

3.4.2. Η μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης

Παρά τις συντελεσθείσες πολλές προόδους κατά τις τελευταίες δεκαετίες εξακολουθούν να υφίστανται σοβαρά προβλήματα σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της ποιότητας του αέρα. Από τις διαθέσιμες μελέτες [37] προκύπτει ότι τα σημερινά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για την υγεία του ανθρώπου, ιδίως σε ό,τι αφορά τα σωματίδια και το τροποσφαιρικό όζον. Εάν δεν αναληφθεί περαιτέρω δράση υφίσταται σοβαρός κίνδυνος να αντιστραφούν οι πτωτικές τάσεις των συγκεντρώσεων των εν λόγω ρύπων, π.χ. λόγω της αύξησης της κυκλοφορίας.

[37] Βλ. έκθεση ομάδας εργασίας της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας με θέμα τις πτυχές της ατμοσφαιρικής ρύπανσης που σχετίζονται με τα σωματίδια, το όζον και το διοξείδιο του αζώτου και επηρεάζουν την υγεία (Βόννη, 13-15 Ιανουαρίου 2003), http://www.euro.who.int/document/ e79097.pdf.

Για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα αυτό η Επιτροπή δρομολόγησε το πρόγραμμα "Καθαρός αέρας για την Ευρώπη" (CAFE) με στόχο τη συγκέντρωση επιστημονικών δεδομένων, την εκτίμηση της πιθανής εξέλιξης των επιπέδων ρύπανσης από σήμερα μέχρι το 2020 και τον εντοπισμό των πλέον αποτελεσματικών οικονομικών μέτρων για τη βελτίωση της κατάστασης. Το εν λόγω πρόγραμμα εκτελείται και θα οδηγήσει στη θέσπιση θεματικής στρατηγικής για την ατμοσφαιρική ρύπανση στα μέσα του 2005. Εν προκειμένω είναι καθοριστικής σημασίας να εφαρμοστεί ορθά η ήδη υφιστάμενη νομοθεσία ενώ παράλληλα ενδέχεται να αποδειχθεί αναγκαίο να ληφθούν περαιτέρω νομοθετικά και άλλα μέτρα ώστε να επιτευχθούν επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης που να μην συνεπάγονται σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις για την υγεία και το περιβάλλον, όπως προβλέπει το 6ο ΠΔΠ.

3.4.3. Η μεταρρύθμιση της πολιτικής για τα χημικά προϊόντα

Είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη η χρήση συνθετικών χημικών προϊόντων στη βιομηχανία και τα νοικοκυριά - 400 εκατομμύρια τόννοι χημικών προϊόντων πωλούνται ετησίως σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η χημική βιομηχανία διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό οικονομικό ρόλο, εφοδιάζοντας με υλικά την μεταποιητική βιομηχανία, τονώντας την καινοτομία και παρέχοντας τα προϊόντα που είναι απαραίτητα για να διατηρηθεί και να βελτιωθεί η ποιότητα διαβίωσης. Η ΕΕ αποτελεί τη μεγαλύτερη περιοχή παραγωγής χημικών προϊόντων ανά την υφήλιο. Κατά συνέπεια η διατήρηση ανταγωνιστικής και καινοτόμου βιομηχανίας χημικών προϊόντων στην Ευρώπη αποτελεί μείζονα στόχο.

Σε κοινωνικό επίπεδο η βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων και εν γένει του κοινού είναι καθοριστικής σημασίας πολιτικός στόχος της κοινοτικής πολιτικής για τα χημικά προϊόντα. Παράλληλα προτεραιότητα αποτελεί η διατήρηση υψηλών επιπέδων απασχόλησης.

Σε ό,τι αφορά το περιβάλλον μείζονες στόχους συνιστούν η αποφυγή της χημικής ρύπανσης του αέρα, του νερού, του εδάφους και των κτιρίων καθώς και η πρόληψη των ζημιών στη βιοποικιλότητα. Ως προς τα ανωτέρω είναι ιδιαίτερης σημασίας να βελτιωθεί ο έλεγχος των δυσαποδόμητων (έμμονων-ανθεκτικών), βιοσυσσωρρευόμενων και τοξικών ουσιών. Οι πιθανές επιπτώσεις της χρήσης και της τελικής διάθεσης των συνθετικών χημικών προϊόντων στο περιβάλλον και στην υγεία του ανθρώπου προκαλούν ολοένα και εντονότερο προβληματισμό. Μολονότι η έρευνα βάσει των συγκεντρωνόμενων δεδομένων, δείχνει ολοένα και περισσότερο ότι υφίσταται σχέση αιτιώδους-συνάφειας μεταξύ της έκθεσης σε ορισμένα χημικά προϊόντα και των αρνητικών επιπτώσεων στην υγεία του ανθρώπου ή το περιβάλλον, οι διαθέσιμες επιστημονικές αποδείξεις δεν επιτρέπουν την συναγωγή οριστικών συμπερασμάτων. Η βελτίωση των γνώσεων σε ό,τι αφορά τα χημικά προϊόντα και η βελτίωση της διαχείρισης των κινδύνων από τα χημικά προϊόντα αποτελούν κατά συνέπεια προτεραιότητα.

Σύμφωνα με τους ως άνω στόχους, η Επιτροπή υπέβαλε τον Οκτώβριο του 2003 [38] πρόταση για ένα νέο κανονιστικό πλαίσιο στην ΕΕ όσον αφορά τα χημικά προϊόντα. Οι στόχοι του προταθέντος νέου κανονισμού είναι η βελτίωση της προστασίας της υγείας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος με παράλληλη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας και βελτίωση του καινοτόμου δυναμικού της χημικής βιομηχανίας στην ΕΕ. Εν προκειμένω καθιερώνεται το νέο σύστημα REACH (Registration, Evaluation and Authorisation of Chemicals - καταγραφή, αξιολόγηση, αδειοδότηση χημικών ουσιών) με στόχο:

[38] COM(2003)644, 29 Οκτωβρίου 2003.

- να υποχρεωθούν οι εταιρείες οι οποίες παράγουν και εισάγουν χημικά προϊόντα να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τις ιδιότητες των παραγόμενων ή εισαγόμενων ουσιών στην ΕΕ, ιδίως μάλιστα για τις 30.000 ήδη υφιστάμενες ουσίες σχετικά με τις οποίες έχουν δημοσιοποιηθεί ελάχιστες ή και καθόλου πληροφορίες, και για μεγαλύτερου όγκου ουσίες ώστε να αξιολογηθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγεται η χρήση τους για το περιβάλλον και την υγεία και παράλληλα να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα για τη διαχείριση τυχόν κινδύνων.

- να εξασφαλιστεί ότι οι προκύπτουσες πληροφορίες διατίθενται στους κατάντι βιομηχανικούς κλάδους, τις δημόσιες αρχές, την αστική κοινωνία και το ευρύ κοινό.

- να επιτραπεί στις δημόσιες αρχές να ενεργούν ταχύτερα στις περιπτώσεις για τις οποίες επιβάλλεται να ληφθούν μέτρα με στόχο τη μείωση των παρατηρούμενων κινδύνων.

- άλλες κατευθυντήριες αρχές της προσέγγισης REACH προβλέπουν ότι πρέπει να λαμβάνονται οι ενδεδειγμένες προφυλάξεις σε περίπτωση που οι πληροφορίες είναι ελλιπείς ή να αντιμετωπίζονται, κατά το δυνατόν, προληπτικά οι κίνδυνοι για το περιβάλλον και την υγεία λόγω της χρήσης χημικών προϊόντων προάγοντας παράλληλα κατά το δυνατόν την υποκάτασταση των επικινδύνων χημικών προϊόντων από άλλα ασφαλέστερα.

Επιπλέον της δράσης στο εσωτερικό της, η ΕΕ δραστηριοποιήθηκε και διεθνώς προάγοντας τη βελτίωση της υγείας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, ιδίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, μέσω της διαπραγματεύσης και της σύναψης της Σύμβασης του Ρότερνταμ σχετικά με τη διαδικασία συναίνεσης μετά από ενημέρωση (συγκατάθεση εν επιγνώσει -PIC) για ορισμένα επικίνδυνα χημικά προϊόντα και φυτοφάρμακα στο διεθνές εμπόριο. και τη Σύμβαση της Στοκχόλμης για τους έμμονους (δυσαποδόμητους) οργανικούς ρύπους (POP - ΕΟΡ) [39].

[39] Η Σύμβαση του Ρότερνταμ που έχει εγκριθεί και έχει κατατεθεί για υπογραφή εκ μέρους της διάσκεψης των πληρεξουσίων στις 10 Σεπτεμβρίου 1998, καθιερώνει πρώτη γραμμή άμυνας έναντι πιθανών προβλημάτων επιτρέποντας στις εισάγουσες χώρες, ιδίως μάλιστα τις αναπτυσσόμενες να αποφασίζουν ποια από τα χημικά προϊόντα που αποτελούν αντικείμνο της διαδικασίας PIC, επιθυμούν να λάβουν και ποια πρέπει να εξαιρεθούν επειδή είναι αδύνατο να αποτελέσουν αντικείμενο ασφαλούς χειρισμού. Στόχος της Σύμβασης της Στοκχόλμης, που εγκρίθηκε στις 22 Μαΐου 2001, είναι η κατάργηση των εσκεμμένα παραγόμενων POP και η συνεχής ελαχιστοποίηση, ή όπου αυτό είναι δυνατό η τελική εξάλειψη, όσων POP αποτελούν συμπτωματικώς παραγόμενα παραπροϊόντα. Η Σύμβαση της Στοκχόλμης για τους έμμονους οργανικούς ρύπους παρέχει ένα πλαίσιο, βάσει της αρχής της προφύλαξης, για την ασφαλή εξάλειψη/συνεχή ελαχιστοποίηση των αρχικών δώδεκα δυσαποδόμητων οργανικών ρύπων προτεραιότητας. Μελλοντικά θα επιτρέψει επίσης στα συμβαλλόμενα μέρη να χαρακτηρίζουν και άλλα χημικά προϊόντα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο διεθνών ενεργειών βάσει καθιερωμένων κριτηρίων με στόχο την πρόληψη και την ελαχιστοποίηση των επιβλαβών επιπτώσεών τους στην υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον.

3.4.4. Η εφαρμογή του κανονιστικού πλαισίου της ΕΕ για τη βιοτεχνολογία

Η τεχνολογική πρόοδος αποτελεί μια από τις μείζονες κινητήριες δυνάμεις της οικονομικής ανάπτυξης. Όλο και περισσότερο η καινοτομία συσχετίζεται με την εμπορική εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της έρευνας και της ανάπτυξης σε ταχέως αναπτυσσόμενους γνωστικούς τομείς όπως η βιοτεχνολογία. Για να μπορέσει η ΕΕ να αξιοποιήσει πλήρως τα πιθανά οφέλη της βιοτεχνολογίας, υιοθετώντας παράλληλα προσεκτική προσέγγιση σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των κινδύνων για την υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον, θα πρέπει να καθιερωθούν σε επίπεδο ΕΕ οι ενδεδειγμένοι μηχανισμοί χορήγησης εγκρίσεων.

Το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ στον τομέα της βιοτεχνολογίας των ΓΤΟ έχει πλέον ολοκληρωθεί. Τα μέτρα που εφαρμόζονται για την περιορισμένη χρήση και την σκόπιμη ελευθέρωση ΓΤΟ στο περιβάλλον [40], καθώς και σχετικά με την ανιχνευσιμότητα και την επισήμανση των ΓΤΟ και των μεταποιητικών προϊόντων τους που χρησιμοποιούνται ως είδη ανθρώπινης και ζωικής διατροφής θα εξασφαλίσουν το κατάλληλο επίπεδο προστασίας της υγείας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος. Η εφαρμογή εκ μέρους της ΕΕ του Πρωτοκόλλου της Καρθαγένης για τη βιοασφάλεια που διέπει τη διαμεθοριακή διακίνηση ΓΤΟ και άρχισε να ισχύει τον Ιούνιο, θα βελτιώσει περαιτέρω την προστασία της υγείας και του περιβάλλοντος σε τρίτες χώρες ελέγχοντας τη διακίνηση των ΓΤΟ. Υπάρχει ελπίδα η εφαρμογή των ως άνω μέτρων να συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης του κοινού και να αποδείξει ότι η κοινοτική διαδικασία για τη χορήγηση εγκρίσεων σχετικά με την ελευθέρωση ΓΤΟ λειτουργεί σύμφωνα με τα προβλεπόμενα.

[40] Οδηγίες 98/81 και 2001/18.

Ωστόσο, τα κράτη μέλη συχνά υστερούν σχετικά με τη μεταφορά και την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας για τον τομέα των ΓΤΟ. Εντούτοις, η έγκαιρη και κατάλληλη εφαρμογή του κανονιστικού πλαισίου της ΕΕ είναι καθοριστικής σημασίας για να αποδειχθεί ότι η τεχνολογική πρόοδος και το ελεύθερο εμπόριο δεν είναι ασυμβίβαστα προς τα αυστηρά πρότυπα για την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας του ανθρώπου.

3.4.5. Η ανάπτυξη της στρατηγικής για την αειφόρο χρήση των φυτοφαρμάκων

Η πλεονασματική γεωργική παραγωγή σε συνδυασμό με τις συνεχώς αυξανόμενες αποδείξεις ότι ακόμη και η περιορισμένη έκθεση σε κατάλοιπα φυτοφαρμάκων στα τρόφιμα ενδέχεται να συμβάλλει στην πρόκληση προβλημάτων υγείας, οδήγησε στην επαναξιολόγηση της πολιτικής της ΕΕ για τον εν λόγω τομέα. Θα εξακολουθήσει η λήψη μέτρων ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγονται τα φυτοφάρμακα για την υγεία και το περιβάλλον, να βελτιωθούν οι έλεγχοι της χρήσης και της διανομής τους. να μειωθούν τα επίπεδα των επιβλαβών ενεργών ουσιών, μεταξύ άλλων και με την υποκατάσταση των πλέον επικινδύνων εξ αυτών με ασφαλέστερες, συμπεριλαμβανόμενων των μη χημικών εναλλακτικών δυνατοτήτων και να ενθαρρυνθούν οι μέθοδοι γεωργικής καλλιέργειας με περιορισμένη ή μηδενική χρήση φυτοφαρμάκων. Τα μέτρα για την επίτευξη των ως άνω ειδικών στόχων θα καλύψει η εκπονούμενη θεματική στρατηγική της Επιτροπής για την αειφόρο χρήση των φυτοφάρμακων [41] που τελεί υπό προπαρασκευή [42].

[41] Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προς μια θεματική στρατηγική για αειφόρο χρήση των φυτοφαρμάκων, COM(2002)349 τελικό, 1 Ιουλίου 2002.

[42] Τα εν λόγω μέτρα θα καλυφθούν επίσης στο πλαίσιο των αναθεωρήσεων του κεκτημένου στον τομέα της φυτοπροστασίας.

4. Μια ανανεωμένη προσέγγιση για την πολιτική περιβάλλοντος

Οι προσπάθειες που καταβάλλονται σε επίπεδο ΕΕ για να αναστραφούν στον τομέα του περιβάλλοντος οι μη αειφόρες τάσεις θα επιτύχουν μόνον εάν εγγραφούν στο πλαίσιο μιας ανανεωμένης προσέγγισης για την περιβαλλοντική πολιτική που να εστιάζεται στην ολοκλήρωση, την εφαρμογή και την ενημέρωση. Η αποτελεσματικότητα της ΕΕ σε ό,τι αφορά τη βελτίωση του περιβαλλοντικού σκέλους της στρατηγικής της Λισαβώνας εξαρτάται από το κατά πόσο θα είναι σε θέση:

- να προάγει ολοκληρωμένη προσέγγιση ως προς τη χάραξη πολιτικής και να διευκολύνει την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης σε όλες τις άλλες πολιτικές σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο.

- να αναπτύξει νέα προσέγγιση σε ό,τι αφορά την εφαρμογή, η οποία αφενός να εξασφαλίζει τη συμμόρφωση προς την κείμενη νομοθεσία της ΕΕ, μεγιστοποιώντας τα οφέλη για το περιβάλλον, και, αφετέρου, να εξασφαλίζει, το κανονιστικό πλαίσιο για το περιβάλλον προάγοντας, όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο, μια προσέγγιση πιο ευέλικτη και φιλική για την αγορά, με τον καθορισμό μακροπρόθεσμων περιβαλλοντικών στόχων και συχνότερη αξιοποίηση των μέσων τα οποία βασίζονται στην αγορά.

- να στηρίξει την περιβαλλοντική πολιτική σε αξιόπιστες γνώσεις και πληροφορίες για να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητά της. και να διατεθούν ευρύτατα στο κοινό οι πληροφορίες σχετικά με τις επιπτώσεις του περιβάλλοντος ώστε να διευκολυνθούν οι αλλαγές συμπεριφοράς που κρίνονται απαραίτητες για την επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης.

4.1. Ολοκλήρωση

4.1.1. Η βελτίωση της χάραξης της πολιτικής για το περιβάλλον

Η ανάπτυξη ολοκληρωμένης προσέγγισης για τη χάραξη της περιβαλλοντικής πολιτικής

Παραδοσιακά η περιβαλλοντική νομοθεσία στην Ευρώπη επικεντρωνόταν στην αντιμετώπιση μεμονωμένων ρύπων και την προστασία συγκεκριμένων τμημάτων του περιβάλλοντος, συχνά βασιζόμενη σε λύσεις αντιμετώπισης των τελικών περιβαλλοντικών συνεπειών αντί να στρέφεται σε λύσεις που να αντιμετωπίζουν τα αίτια των προβλημάτων ή τις συνδυασμένες επιπτώσεις της ρύπανσης στα επιμέρους περιβαλλοντικά μέσα και την αλληλεξάρτησή τους.

Για να αντιμετωπισθούν οι παρατηρούμενες μη βιώσιμες περιβαλλοντικές τάσεις απαιτείται ανάπτυξη ολοκληρωμένης προσέγγισης σε ό,τι αφορά τη χάραξη πολιτικής. Η περιβαλλοντική πολιτική περιβάλλοντος οφείλει όχι μόνο να εστιάζεται στην αποκατάσταση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων αλλά και να αντιμετωπίζει τους σημαντικούς παράγοντες που ασκούν πιέσεις στο περιβάλλον.

Το 6ο ΠΔΠ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ως άνω νέας προσέγγισης ιδίως μέσω της στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το περιβάλλον και την υγεία [43] και της αξιοποίησης των θεματικών στρατηγικών. Οι θεματικές στρατηγικές, που θα πρέπει να υποβληθούν έως το 2005, αποσκοπούν στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση επτά κυρίων θεμάτων [44]. Στα τέλη του 2003, έκαστη στρατηγική θα αποτελέσει αντικείμενο ανακοίνωσης που θα εστιάζεται στον προσδιορισμό των προβλημάτων. Οι ως άνω ανακοινώσεις θα κοινοποιηθούν στους ενδιαφερόμενους για ευρεία διαβούλευση. Σε δεύτερο στάδιο, θα αναπτυχθούν ανάλογες στρατηγικές. Οι εν λόγω στρατηγικές θα περιλαμβάνουν σαφείς τακτικούς και στρατηγικούς στόχους σχετικά με την αειφορία, για την επίτευξη των οποίων πρέπει να ληφθούν μέτρα αποτελεσματικής αξιοποίησης του κόστους που να συνοδεύονται από αντίστοιχο χρονοδιάγραμμα και επιμέρους ειδικούς στόχους.

[43] Βλ. τμήμα 3.4. - Περιβάλλον και υγεία

[44] Οι επτά θεματικές στρατηγικές καλύπτουν: την προστασία τοου εδάφους. το θαλάσσιο περιβάλλον, την αειφόρο χρήση των φυτοφαρμάκων, το αστικό περιβάλλον, την αειφόρο χρήση και την διαχείριση των πόρων. την ανακύκλωση των αποβλήτων και την ποιότητα του αέρα.

Σχημα A: Επιτελεσθείσες πρόοδοι όσον αφορά την ανάπτυξη θεματικών στρατηγικών

1. Ποιότητα του αέρα // Το πρόγραμμα "Καθαρός αέρας για την Ευρώπη" (CAFE): Προς μια θεματική στρατηγική για την ποιότητα του αέρα - COM(2001) 245 τελικό, 4 Μαΐου 2001

Στόχος // Πληθαίνουν τα επιστημονικά στοιχεία από τα οποία προκύπτει ότι οι υφιστάμενες πολιτικές δεν επαρκούν για την προστασία της υγείας του ανθρώπου και των οικοσυστημάτων από τις επιβλαβείς επιπτώσεις της ρύπανσης του αέρα. Ως εκ τούτου, η στρατηγική θα προτείνει ολοκληρωμένη δέσμη μέτρων αποτελεσματικής αξιοποίησης του κόστους για την επίτευξη επιπέδων ρύπανσης τα οποία να μην συνεπάγονται απαράδεκτες αρνητικές επιπτώσεις για την υγεία του ανθρώπου ή το περιβάλλον

2. Προστασία του εδάφους // Προς μια θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους - COM(2002) 179 τελικό, 16 Απριλίου 2002

Στόχος // Το έδαφος αποτελεί ζωτικό πόρο καθοριστικής σημασίας για την ομαλή λειτουργία του περιβάλλοντος που υποστηρίζει τη ζωή και εξασφαλίζει το απαραίτητο υπόβαθρο για πολλές οικονομικές δραστηριότητες. Στόχος της στρατηγικής είναι η προστασία και η διαφύλαξη της οικολογικής, χημικής και φυσικής κατάστασης των εδαφικών πόρων στην Ευρώπη.

3. Αειφόρος χρήση των φυτοφαρμάκων // Προς μια θεματική στρατηγική για την αειφόρο χρήση των φυτοφαρμάκων - COM(2002) 349 τελικό, 1 Ιουλίου 2002

Στόχος // Επιβάλλεται να αντιμετωπιστούν οι συνεχώς αυξανόμενες ανησυχίες σχετικά με τις επιπτώσεις των φυτοφαρμάκων στην υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον. Η στρατηγική θα καθορίσει δέσμη μέτρων και μέσων πολιτικής για την επίτευξη της βιωσιμότερης χρήσης των φυτοφαρμάκων και της μείωσης των κινδύνων από τη χρήσή τους.

4. Προστασία και διατήρηση του θαλασσίου περιβάλλοντος // Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλασσίου περιβάλλοντος - COM(2002) 539 τελικό, 2 Oκτωβρίου 2002

Στόχος // Το θαλάσσιο περιβάλλον αντιμετωπίζει πολυποίκιλες απειλές και πιέσεις. Επιβάλλεται να υιοθετηθεί ολοκληρωμένη και ολιστική προσέγγιση, ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι επιμέρους δράσεις επιτυγχάνουν στο σύνολό τους το απαραίτητο επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας και διατήρησης της οικολογικής, χημικής και φυσικής κατάστασης του θαλασσίου περιβάλλοντος.

5. Πρόληψη και ανακύκλωση αποβλήτων // Προς μια θεματική στρατηγική για την πρόληψη και την ανακύκλωση των αποβλήτων - COM(2003) 301 τελικό, 27 Mαΐου 2003

Στόχος // Η παραγωγή αποβλήτων εξακολουθεί να αυξάνει δεδομένου ότι η πρόληψη των αποβλήτων ενίοτε δεν θεωρείται προτεραιότητα. Ως εκ τούτου, επιβάλλεται να διερευνηθούν οι δυνατότητες βελτίωσης της προσέγγισης της ΕΕ για τη διαχείριση των αποβλήτων στο πλαίσιο της αειφόρου διαχείρισης των πόρων. Στόχος είναι να μειωθούν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της χρήσης πόρων μέσω της πρόληψης και της ανακύκλωσης των αποβλήτων. Σημαντικό επιπλέον στόχο αποτελεί να απλοποιηθεί και να βελτιωθεί η εφαρμογή της κείμενης νομοθεσίας για τα απόβλητα.

6. Αειφόρος χρήση και διαχείριση των φυσικών πόρων // Προς μια θεματική στρατηγική για την αειφόρο χρήση των φυσικών πόρων - COM(2003) 572 τελικό, 1 Oκτωβρίου 2003

Στόχος // Λόγω της διαδεδομένης ζήτησης φυσικών πόρων, πολλές επιμέρους πολιτικές επηρεάζουν τη χρήση τους καθώς και τις αντίστοιχες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Οι πολιτικές αυτές δεν αποτελούν αντικείμενο συντονισμού για την επίτευξη συνεπών στόχων σε ό,τι αφορά τις χρησιμοποιούμενες ποσότητες ή τις προκαλούμενες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Το εν λόγω θέμα θα πρέπει να αντιμετωπιστεί. Γενικό στόχο αποτελεί η αποσύνδεση των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων, που σχετίζονται με τη χρήση των φυσικών πόρων, από την οικονομική ανάπτυξη.

7. Αστικό περιβάλλον // Προς μια θεματική στρατηγική για το αστικό περιβάλλον - αναμένεται περί τα τέλη του 2003

Στόχος // Τα αστικά κέντρα, που φιλοξενούν το 80% των πολιτών της ΕΕ, γενικά υποφέρουν από κακή ποιότητα αέρα, θόρυβο, κυκλοφοριακές συμφορήσεις και έλλειψη αειφόρου χωροταξικού σχεδιασμού. Η ανακοίνωση θα προτείνει πλαίσιο για ανάληψη δράσης σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο με στόχο την προαγωγή των αειφόρων αστικών μεταφορών, τη χωροταξική διαχείριση και το σχεδιασμό των αστικών κέντρων αποσκοπώντας στη βελτίωση των περιβαλλοντικών επιδόσεων και της ποιότητας των αστικών περιοχών καθώς και την εξασφάλιση υγειούς περιβάλλοντος διαβίωσης για τους πολίτες των αστικών κέντρων.

Συνεπέστερη πολιτική

Πολλές από τις παρατηρούμενες μη βιώσιμες τάσεις στον τομέα του περιβάλλοντος οφείλονται στο γεγονός ότι δεν αποδίδεται η δέουσα προσοχή στις διασυνδέσεις μεταξύ των επιμέρους τομέων, με αποτέλεσμα να διαμορφώνονται αντιφάσκουσες αντί για αλληλοϋποστηριζόμενες τομεακές πολιτικές. Λόγω της ασυνέπειας τους, οι ως άνω πολιτικές καθιστώνται δαπανηρότερες και αναποτελεσματικότερες, παρεμποδίζοντας τοιουτοτρόπως την πρόοδο προς την αειφόρο ανάπτυξη.

Για να μην οδηγούν σε ασυνέπειες οι διαφορετικοί στόχοι στους επιμέρους πολιτικούς τομείς, η Επιτροπή καθιέρωσε το 2002 [45] ενοποιημένο σύστημα εκτίμησης των συνεπειών των σημαντικών πολιτικών προτάσεων, κατόπιν σχετικού αιτήματος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου [46]. Η εκτίμηση των επιπτώσεων καθιστά εφικτή την επίτευξη ενημερωμένων πολιτικών αξιολογήσεων και εύλογων αμοιβαίων παραχωρήσεων για την επίτευξη ανταγωνιστικών στόχων επιτρέποντας στην Επιτροπή να βασίζει τις αποφάσεις της σε αξιόπιστη ανάλυση των οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

[45] Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την αξιολόγηση του αντίκτυπου, COM(2002)276 τελικό, 5 Ιουνίου 2002.

[46] Βλ. παράγραφο 24, Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμπουργκ (15-16 Ιουνίου 2001).

Όμως η εκτίμηση των επιπτώσεων δεν αρκεί. Όπως δεν αρκεί να εντοπίζονται απλώς και μόνο οι αντίστοιχες δευτερογενείς συνέπειες και οι αμοιβαίες παραχωρήσεις. Τα ως άνω επιβάλλεται να λαμβάνονται συστηματικά υπόψη νωρίτερα σε επίπεδο τομεακών πολιτικών.

4.1.2. Η βελτίωση της τομεακής ολοκλήρωσης

Η περιβαλλοντική πολιτική δεν μπορεί μόνη της να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της αειφόρου ανάπτυξης. Οι απαιτούμενες αλλαγές για να αντιστραφούν οι παρατηρούμενες τάσεις στους τομείς της αλιείας, της γεωργίας, της ενέργειας, των μεταφορών και σε άλλους τομείς, στους οποίους οι πιέσεις που ασκούνται στο περιβάλλον είναι ιδιαίτερα υψηλές, είναι δυνατό να επιτευχθούν αποκλειστικά και μόνο εφόσον επιτευχθεί η ολοκλήρωση της περιβαλλοντικής πολιτικής στους εν λόγω τομείς και εάν εξασφαλισθεί επίσης ότι λαμβάνονται δεόντως υπόψη τα ειδικά οικονομικά και κοινωνικά στοιχεία που ισχύουν για τους ως άνω τομείς.

Σε επίπεδο ΕΕ η σημασία της ολοκλήρωσης του περιβάλλοντος αναγνωρίζεται στο άρθρο 6 της Συνθήκης. Τον Ιούνιο του 1998 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έκανε ένα σημαντικό βήμα προς την εφαρμογή του άρθρου 6 στην πράξη - που είναι γνωστό ως η "διαδικασία του Κάρντιφ": ζήτησε από τα επιμέρους Συμβούλια να προπαρασκευάσουν στρατηγικές και προγράμματα με στόχο την ολοκλήρωση του περιβάλλοντος στους τομείς της πολιτικής τους αρμοδιότητας, αρχίζοντας με την ενέργεια, τις μεταφορές και την γεωργία. Σήμερα η ως άνω διαδικασία καλύπτει εννέα τομείς [47].

[47] Επιπλέον προς τους τομείς των μεταφορών, της γεωργίας και της ενέργειας, η διαδικασία του Κάρντιφ καλύπτει τη βιομηχανία, την εσωτερική αγορά, την ανάπτυξη, την αλιεία, τις γενικές υποθέσεις καθώς και τις οικονομικές και χρηματοδοτικές υποθέσεις.

Η διαδικασία του Κάρντιφ είχε θετικά αποτελέσματα. Συνέβαλε στην υπογράμμιση της σημασίας της ολοκλήρωσης του περιβάλλοντος, που συζητάται πλέον τακτικά σε κορυφαίο πολιτικό επίπεδο. Οδήγησε επίσης σε συγκεκριμένα αποτελέσματα ολοκλήρωσης σε ορισμένους τομείς - με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ιστορική μεταρρύθμιση της ΚΓΠ που επετεύχθη τον Ιούνιο του 2003. Ωστόσο, όπως υπογράμμισε το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου του 2003 [48] θα πρέπει να βελτιωθεί η συνέπεια και η εφαρμογή των ήδη υφιστάμενων στρατηγικών. Προς τούτο η Επιτροπή προτίθεται να επιχειρήσει ανασκόπηση της μέχρι σήμερα επιτευχθείσας ολοκλήρωσης, εξετάζοντας ποιες είναι οι δράσεις που απαιτούνται για να αναζωογονηθεί η διαδικασία του Κάρντιφ και ιδίως κατά πόσον:

[48] Βλ. παράγραφο 57, Συμπεράσματα της Προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (Βρυξέλλες, 20-21 Μαρτίου 2003).

- Αποδίδεται επαρκής έμφαση στην εφαρμογή της στρατηγικής ώστε να εξασφαλιστεί ότι τα επιμέρους θεματικά συμβούλια τηρούν τις υποσχέσεις τους. Προφανώς θα πρέπει να προβλεφθεί απαραίτητος χρόνος για την ωρίμανση και την εφαρμογή των αντίστοιχων στρατηγικών. Εντούτοις, χρειάζεται επαγρύπνηση ώστε να μην αποτελούν απλώς και μόνο δηλώσεις προθέσεων.

- Επιβάλλεται να ενισχυθεί η παρακολούθηση των στρατηγικών: χρειάζεται να επιτευχθούν πρόοδοι σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη των δεικτών ολοκλήρωσης καθώς και των στόχων για την αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από την επιδείνωση του περιβάλλοντος, οι οποίοι να προσιδιάζουν στους επιμέρους τομείς [49].

[49] Αυτό υπογραμμίστηκε στα Συμπεράσματα της Προεδρίας του Εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (20-21 Μαρτίου 2003), παράγραφο 57.

- Έχουν προβλεφθεί οι ενδεδειγμένοι μηχανισμοί ενημέρωσης και επανεξέτασης που επιτρέπουν την προσαρμογή τους, λαμβάνοντας παράλληλα δεόντως υπόψη τις εξελίξεις των αντίστοιχων πολιτικών.

Οι ιδιομορφίες του θεσμικού και πολιτικού πλαισίου για έκαστη στρατηγική θα ληφθούν υπόψη κατά τη μελλοντική ανάπτυξη της διαδικασίας του Κάρντιφ. Εν πάσει περιπτώσει οι προσπάθειες βελτίωσης της περιβαλλοντικής ολοκλήρωσης σε επίπεδο ΕΕ θα πρέπει να υποστηριχθούν με ανάληψη δεσμεύσεων σε εθνικό επίπεδο ώστε να επιτευχθεί η πλήρης αξιοποίηση των προσφερόμενων δυνατοτήτων.

4.1.3. Η βελτίωση της ολοκλήρωσης στα κράτη μέλη

Το εθνικό επίπεδο

Τα κράτη μέλη της ΕΕ και οι χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση έχουν ήδη αναπτύξει στην πλειοψηφία τους στρατηγικές για την αειφόρο ανάπτυξη. Η στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη της ΕΕ και οι αντίστοιχες εθνικές στρατηγικές αλληλεξαρτώνται, δεδομένου ότι αφενός ορισμένοι πολιτικοί στόχοι για το περιβάλλον καθιερώνονται σε επίπεδο Ένωσης - π.χ. τα πρότυπα ποιότητας του αέρα, τα συνολικώς επιτρεπόμενα αλιεύματα και ορισμένα μέσα πολιτικής που χρησιμοποιούνται σε επίπεδο ΕΕ, π.χ. οι γεωργικές επιδοτήσεις, οι κανόνες της εσωτερικής αγοράς, οι κρατικές ενισχύσεις, κ.λπ. Αφετέρου, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, τα κράτη μέλη και οι περιφερειακές αρχές διατηρούν τις αρμοδιότητές τους στους άλλους τομείς της χαρασσόμενης περιβαλλοντικής πολιτικής. Ως προς τα ανωτέρω είναι καθοριστικής σημασίας να εξασφαλιστεί η συνέπεια και να μεγιστοποιηθούν οι συνέργιες μεταξύ στρατηγικών σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικά επίπεδα.

Οι εθνικές στρατηγικές βρίσκονται σε διαφορετικό στάδιο της ανάπτυξης. Ωστόσο, έχουν αποσαφηνιστεί αρκετά ως προς τη δομή και την προσέγγιση ώστε να είναι δυνατή μια αρχική συγκριτική ανάλυση. Η ανάλυση αυτή πρέπει να θεωρηθεί ως πρώτο στάδιο για τη διευκόλυνση της περαιτέρω σύγκλισης και συνέπειας των περιβαλλοντικών στόχων των στρατηγικών. καθώς και για τον εντοπισμό των καλών πρακτικών με στόχο τη διευκόλυνση της διάδοσής τους.

Από μια πρώτη επισκόπηση των υφιστάμενων στρατηγικών προκύπτει ότι διαφέρουν σημαντικά επειδή αντανακλούν το εκάστοτε εθνικό πλαίσιο. Η περιβαλλοντική διάσταση αποτελεί δεσπόζον θέμα πολλών στρατηγικών. Ωστόσο ορισμένες στρατηγικές αντιμετωπίζουν την αειφόρο ανάπτυξη και στις τρεις διαστάσεις της και περιλαμβάνουν ρητούς κοινωνικούς και οικονομικούς στόχους. Η γεωγραφική εστίαση διαφέρει επίσης ιδιαίτερα από μια στρατηγική στην άλλη, δεδομένου ότι ορισμένες εξ αυτών εστιάζονται πρωτίστως ή αποκλειστικά στις εσωτερικές προτεραιότητες ενώ άλλες εξετάζουν και παγκόσμια θέματα. παράλληλα ορισμένες εξ αυτών αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην εδαφική διάσταση ενώ άλλες όχι. Τέλος, ορισμένες στρατηγικές βασίζονται σε τομεακή προσέγγιση - π.χ. μεταφορές, γεωργία, αλιεία, κ.λπ. - ενώ άλλες οικοδομούνται γύρω από θέματα προτεραιότητας όπως η αλλαγή του κλίματος, η προστασία της βιοποικιλότητας, η χρήση των φυσικών πόρων, κ.λπ.

Η ανταλλαγή πείρας ενδέχεται να συνεισφέρει στον εντοπισμό κοινών στοιχείων που συμπεριλαμβανόμενα στις στρατηγικές θα μπορούσαν να συμβάλουν στις προόδους ανεξαρτήτως του εθνικού πλαισίου, επιτρέποντας τοιουτοτρόπως τη χρήσιμη διάδοσή τους.

Επιβάλλεται να δοθεί προτεραιότητα στη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζονται στα κράτη μέλη τα καθοριστικής σημασίας θέματα αειφόρου ανάπτυξης. Βάσει των ανωτέρω, θα μπορούσαν να υπογραμμιστούν οι πλέον αποτελεσματικές λύσεις με στόχο να διευκολυνθεί η διάδοσή τους, εφόσον αυτό κρίνεται σκόπιμο και εφικτό.

Μέτρο επιτυχίας της εκάστοτε στρατηγικής είναι το κατά πόσο αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το πρόβλημα των αμοιβαίων παραχωρήσεων μεταξύ των επιμέρους διαστάσεων της αειφόρου ανάπτυξης. Η σύγκριση των αντίστοιχων υφιστάμενων θεσμικών οργάνων, η εξέταση των αρχών επί των οποίων βασίζονται καθώς και τα ήδη καθιερωμένα σχετικά μέσα, σε συνδυασμό με την αποτίμηση της αποτελεσματικότητάς τους, θα μπορούσαν να χρησιμεύουν κατά τον εντοπισμό των επιτυχών εμπειριών θα μπορούσαν να αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση.

Μια στρατηγική έχει αξία μόνον εφόσον εφαρμόζεται ορθά. Οι δείκτες και οι διαδικασίες επανεξέτασης είναι επίσης καθοριστικής σημασίας για να εξασφαλιστεί η δέουσα συνέχεια. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να συγκρίνονται τα μέτρα που έχουν ήδη ληφθεί για την αξιολόγηση των επιπτώσεων και της αποτελεσματικότητας της εκάστοτε στρατηγικής. Τα μέτρα επιβάλλεται να εστιάζονται όχι μόνο στις επιπτώσεις μέσω των δεικτών αποτελεσμάτων, αλλά επίσης και στις διαδικασίες με στόχο την επίτευξη συνέπειας.

Το τοπικό και το περιφερειακό επίπεδο

Οι τοπικές αρχές διαδραματίζουν καθοριστικής σημασίας ρόλο στην κατασκευή, επιχειρησιακή λειτουργία και διατήρηση των οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών υποδομών. Είναι υπεύθυνες για τον καθορισμό των τοπικών περιβαλλοντικών πολιτικών και των αντίστοιχων κανονισμτικών διατάξεων ενώ παράλληλα συμβάλλουν στην εφαρμογή των περιβαλλοντικών πολιτικών σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο ΕΕ. Οι αρχές αυτές δραστηριοποιούνται ιδιαίτερα σε τομείς όπως η χρήση γης, η διαχείριση των αποβλήτων, τα σχέδια κινητικότητας ή ο έλεγχος των βιομηχανικών οχλήσεων. Λόγω της ευρύτητας των αρμοδιοτήτων τους και της ιδιαίτερης οξύτητας ορισμένων περιβαλλοντικών θεμάτων σε τοπικό επίπεδο, όπως για παράδειγμα η ατμοσφαιρική ρύπανση στα αστικά κέντρα, οι προσπάθειες που καταβάλλονται σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο ΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη θα πρέπει να συμπληρώνονται με τη λήψη καταλλήλων μέτρων σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Σημαντικό μέσο για την επίτευξη αειφόρου της ανάπτυξης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο αποτελεί η Local Agenda 21 που εγκαινιάστηκε στη Διάσκεψη Κορυφής του Ριο ντε Τζανέιρο το 1992. Αυτή η τοπική ατζέντα 21 έτυχε ένθερμης υποστήριξης στην Ευρώπη μετά το 1992.

Συμπληρωματικές πρωτοβουλίες όπως ο Χάρτης του Aalborg με τίτλο "Ο Χάρτης των ευρωπαϊκών πόλεων και των κωμοπόλεων με στόχο την αειφορία" και η "Κίνηση αειφόρων μικρών και μεγάλων κέντρων στην Ευρώπη" που υποστηρίχθηκε από την Επιτροπή, συνέβαλαν ώστε να διαδραματίσει η Ευρώπη ηγετικό ρόλο σε ό,τι αφορά την τοπική ατζέντα 21. Περίπου 2.000 ευρωπαϊκά μικρά και μεγάλα αστικά κέντρα υπέγραψαν τον Χάρτη του Aalborg, δεσμευόμενα εθελοντικά να αναπτύξουν μακροπρόθεσμα προγράμματα δράσης για την αειφορία. Αυτό θα αποτελέσει καθοριστικής σημασίας βήμα προς την αειφόρο ανάπτυξη σε τοπικό επίπεδο.

Στην επικείμενη θεματική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το αστικό περιβάλλον [50] θα προταθεί πλαίσιο, το οποίο θα κληθούν να αξιοποιήσουν οι τοπικές, περιφερειακές, εθνικές και ευρωπαϊκές αρχές κατά την αντιμετώπιση θεμάτων σχετικών με τις βιώσιμες αστικές μεταφορές καθώς και την αστική διαχείριση, το χωροταξικό σχεδιασμό και τις κατασκευές [51].

[50] http://www.europa.eu.int/comm/environment/ urban/home_en.htm

[51] Τα θέματα προτεραιότητας για τη θεματική στρατηγική είναι η διαχείριση του περιβάλλοντος, οι αστικές μεταφορές, οι κατασκευές και ο χωροταξικός σχεδιασμός. Η προβολή της ολοκλήρωσης μεταξύ αυτών και άλλων θεμάτων, θα αποτελέσει σημαντικό τμήμα της θεματικής στρατηγικής.

Κύριο μέσο της Επιτροπής για τη διευκόλυνση της περαιτέρω ανάπτυξης περιφερειακών και τοπικών στρατηγικών σχετικά με την αειφόρο ανάπτυξη, αποτελεί η πολιτική συνοχής. Η προώθηση των προβληματισμών που αφορούν την ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στην εν λόγω πολιτική, παράλληλα με τους αντίστοιχους οικονομικούς και κοινωνικούς προβληματισμούς, αποτελεί συνεπώς την καλύτερη δυνατή μέθοδο για την προαγωγή της αειφόρου ανάπτυξης σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Ενδέχεται επίσης να συμβάλει στη διευκόλυνση της περαιτέρω μεταφοράς και εφαρμογής της νομοθεσίας της ΕΕ για το περιβάλλον.

4.2. Εφαρμογή

Κατά την τελευταία τριακονταετία, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα ανέπτυξε ευρύτατη ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία. Περίπου 200 πράξεις περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΚ, συμπεριλαμβανομένων 140 οδηγιών, έχουν ήδη τεθεί σε ισχύ, καλύπτοντας όλους σχεδόν τους τομείς της περιβαλλοντικής πολιτικής.

Η κοινοτική νομοθεσία για το περιβάλλον, στις περιπτώσεις που εφαρμόστηκε ορθά στα κράτη μέλη, συνέβαλε στην επίτευξη ουσιαστικών προόδων, παραδείγματος χάρη σε ό,τι αφορά την ποιότητα των υδάτων ή την επεξεργασία των αποβλήτων. Η εξασφάλιση της ορθής εφαρμογής της κείμενης περιβαλλοντικής νομοθεσίας εξακολουθεί να αποτελεί προτεραιότητα.

Οι πλέον πρόσφατες από τις εγκριθείσες οδηγίες συχνά αντικαθιστούν και απλοποιούν παλαιότερες νομοθετικές πρωτοβουλίες [52]. Στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να τονισθεί εκ νέου ότι πρέπει να αποφεύγονται οι ασυνέπειες μεταξύ των πολιτικών και να εξασφαλιστεί η ικανοποιητική αντιμετώπιση των θεμάτων εγκάρσιου χαρακτήρα.

[52] Π.χ., η οδηγία 2000/76/EΚ για την αποτέφρωση των αποβλήτων αντικαθιστά τρεις παλαιότερες οδηγίες και η οδηγία-πλαίσιο για το νερό 2000/60/EΚ αντικαθιστά επτά οδηγίες.

Μόνο εάν καταβληθούν συνδυασμένες προσπάθειες από τις κυβερνήσεις και την κοινωνία γενικότερα, θα καταστεί δυνατό να επιτευχθούν πρόοδοι σε ό,τι αφορά την πορεία προς την αειφόρο ανάπτυξη. Ως εκ τούτου θεωρείται σημαντικό οι καταβαλλόμενες προσπάθειες εκσυγχρονισμού της περιβαλλοντικής νομοθεσίας να συνεχιστούν παράλληλα με τις προσπάθειες που αποσκοπούν στην εξασφαλισμένη εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ.

4.2.1. Η αντιμετώπιση των μειονεκτημάτων που παρατηρούνται κατά την εφαρμογή

Η εφαρμογή της ήδη υφιστάμενης νομοθεσίας αποτελεί τομέα όπου προκύπτουν ολοένα και μεγαλύτερες προκλήσεις για την Επιτροπή και τα κράτη μέλη, σημερινά και μελλοντικά, και για τον οποίο επιβάλλεται να επιτευχθούν επειγόντως βελτιώσεις.

Οι παρατηρούμενες δυσκολίες σε ό,τι αφορά τις παραβάσεις

Ο τομέας του περιβάλλοντος αφορά ποσοστό μεγαλύτερο από το ένα τρίτο των παραβάσεων λόγω μη συμμόρφωσης προς την κοινοτική νομοθεσία, που διερευνώνται από την Επιτροπή. Ωστόσο, τα ως άνω αριθμητικά δεδομένα θα πρέπει να σχετικοποιηθούν, δεδομένου ότι αντανακλούν ολόκληρο το φάσμα των προβλημάτων εφαρμογής, που κυμαίνεται από τις περιπτώσεις για τις οποίες τα κράτη μέλη δεν έχουν μεταφέρει οδηγία στο εθνικό δίκαιο έως και τις περιπτώσεις για τις οποίες ενώ έχει ολοκληρωθεί επιτυχώς η μεταφορά της οδηγίας, το κράτος μέλος δεν κοινοποίησε την ολοκλήρωση της διαδικασίας αυτής στην Επιτροπή. Το σχήμα Β απεικονίζει την κρατούσα κατάσταση.

Σχημα Β: Εκκρεμουσεσ παραβάσεισ ανα κράτοσ μελοσ στις 4.11.2003

>??????? ?? ???????>

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Μεταξύ των πολλών παραγόντων που οξύνουν το πρόβλημα των κενών κατά την εφαρμογή της αντίστοιχης νομοθεσίας, τέσσερις διαδραματίζουν ιδιαίτερα καθοριστικό ρόλο:

- Τα κράτη μέλη δεν προβλέπουν πάντα τη διάθεση των μέσων που είναι απαραίτητα για την ορθή μεταφορά και εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, όπως προκύπτει σε ορισμένες περιπτώσεις από τη διάθεση περιορισμένων ανθρώπινων και οικονομικών πόρων για την εφαρμογή της νομοθεσίας. Η έμμεση προτίμηση να αποφευχθεί βραχυπρόθεσμα η ανάληψη άμεσων δαπανών, αποκαλύπτει έλλειψη πολιτικής βούλησης για την μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση ορισμένων θεμάτων.

- Ενίοτε η εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ αποδεικνύεται περίπλοκη. Για πολλές οδηγίες απαιτείται να λαμβάνονται υπόψη ιδιαίτερα μεγάλης εμβέλειας υποχρεώσεις περιβαλλοντικής αξιολόγησης κατά το σχεδιασμό και τη χορήγηση έγκρισης για συγκεκριμένα έργα [53]. Αυτό περιπλέκει τη λήψη αποφάσεων, λόγω της συμμετοχής ευρέος φάσματος πολιτικών τομέων σε διαφορετικά επίπεδα διακυβέρνησης. Επιπλέον, οι περιβαλλοντικοί κανόνες πρέπει να προσαρμόζονται σε τακτά χρονικά διαστήματα, ώστε να λαμβάνεται υπόψη η αλλαγή των τεχνικών και επιστημονικών προτύπων. Οι προϋποθέσεις αυτές συχνά επιβραδύνουν την αποτελεσματική εφαρμογή.

[53] Βλ. για παράδειγμα την οδηγία 92/43/EΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων (ενδιαιτημάτων) καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (ΕΕ L 206, 22 Ιουλίου 1992, σ. 7) και την οδηγία 85/337/EΟΚ για την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων σχεδίων δημοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον (ΕΕ L 175, 5 Ιουλίου 1985, σ. 40) όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 97/11/EΚ (ΕΕ L 73, 14 Mαρτίου 1997, σ. 5).

- Η περιβαλλοντική νομοθεσία ενίοτε αποδεικνύεται δαπανηρή δεδομένου ότι ενδέχεται να απαιτεί ουσιαστικές οικονομικές επενδύσεις από τις εθνικές αρχές και την κοινωνία γενικότερα των οποίων η χρηματοδότηση μπορεί να είναι προβληματική.

- Καταγγέλλεται ενδεχομένως μεγαλύτερο ποσοστό παραβάσεων απ'ό,τι σε άλλους τομείς: τα θέματα περιβάλλοντος προσελκύουν ιδιαίτερα την προσοχή του κοινού και ενδιαφέρουν πολλούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να πολλαπλασιάζονται οι πιθανότητες γνωστοποίησης περιπτώσεων μη συμμόρφωσης στην Επιτροπή.

Στους παράγοντες αυτούς έχει αποδοθεί ιδιαίτερη σημασία δεδομένου ότι η εφαρμογή θεωρήθηκε θέμα υψηλής προτεραιότητας από το 6ο ΠΔΠ [54]:

[54] Η Επιτροπή δημοσιεύει σε τακτά χρονικά διαστήματα επισκοπήσεις της εφαρμογής και της τήρησης του περιβαλλοντικού δικαίου στην Κοινότητα. Η πλέον πρόσφατη εξ αυτών καλύπτει το έτος 2002 και δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2003 - SEC(2003)804, με τη μορφή υπηρεσιακού εγγράφου εργασίας της Επιτροπής. Αυτή η πλέον πρόσφατη επισκόπηση παρέχει επίκαιρες πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί όσον αφορά την εφαρμογή του περιβαλλοντικού δικαίου στην Κοινότητα. Περιγράφει επίσης τις προσπάθειες της Επιτροπής να εξομαλύνει τις προόδους της εφαρμογής στο πλαίσιο του IMPEL (Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Εφαρμογή και την Τήρηση του Κοινοτικού Δικαίου του Περιβάλλοντος).

- στο πλαίσιο της δέσμευσής της για ενημέρωση και απλοποίηση της κοινοτικής νομοθεσίας [55], η Επιτροπή θα εξετάσει το 2004 τη νομοθεσία σχετικά με τα απόβλητα και την ποιότητα του αέρα με στόχο να εντοπιστούν οι νομοθετικές πράξεις που προσφέρονται για απλοποίηση. Οι εν λόγω νομοθετικές πράξεις θα εξεταστούν λεπτομερώς και θα εκπονηθούν αντίστοιχες συγκεκριμένες προτάσεις για την απλοποίησή τους. Οι προτάσεις θα διατυπωθούν το 2004 για τη νομοθεσία σχετικά με τα απόβλητα [56]. Αυτή η διαδικασία αρτιότερης κανονιστικής ρύθμισης θα συνεχιστεί και μελλοντικά επιτρέποντας στην Επιτροπή να αξιολογεί καλύτερα τη συνέπεια, τη σαφήνεια και την αποτελεσματικότητα της κοινοτικής νομοθεσίας για το περιβάλλον.

[55] COM(2003) 71.

[56] βλ. Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Το νομοθετικό πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής για το 2004, COM(2003)645, 29 Oκτωβρίου 2003.

- αναπτύσσονται νέες μέθοδοι εργασίας με τα κράτη μέλη ώστε να ρυθμίζονται εκ των προτέρων οι πιθανές δυσκολίες κατά την εφαρμογή.

- έχουν πραγματοποιηθεί βήματα για να αντιμετωπιστεί η οικονομική επιβάρυνση λόγω της εφαρμογής, να βελτιωθεί η αποτελεσματική αξιοποίηση των δαπανών που συνεπάγονται οι επιμέρους νομοθετικές πράξεις και να αξιοποιούνται συστηματικότερα με σκοπό οι "βέλτιστες διαθέσιμες επιστημονικές αποδείξεις" κατά την εκπόνηση νέας νομοθεσίας.

- καταβάλλονται προσπάθειες ώστε να προσφερθούν στους πολίτες εναλλακτικές δυνατότητες πέραν των καταγγελιών και των διαδικασιών παράβασης.

Η ανάπτυξη νέων μεθόδων εργασίας με τα κράτη μέλη

Είναι καθοριστικής σημασίας να εξασφαλιστεί η συμμετοχή των κρατών μελών και των περιφερειακών αρχών ήδη από το στάδιο της διαμόρφωσης των επιμέρους πολιτικών. Η ανεπαρκής συνεργασία με τα κράτη μέλη κατά το παρελθόν οδήγησε σε ορισμένες περιπτώσεις στη θέσπιση νομοθετικών διατάξεων που ήταν υπέρμετρα κανονιστικές, υπέρμετρα δαπανηρές ή δεν ευθυγραμμίζονταν προς το εθνικό πλαίσιο.

Γίνεται πλέον ολοένα αντιληπτότερο ότι η περιβαλλοντική νομοθεσία πρέπει να εξακολουθήσει να βασίζεται ακόμη περισσότερο σε μέσα όπως η αξιολόγηση βάσει των επιδόσεων και η ελαστικότητα, που χρησιμοποιούνται για την επίτευξη των επιμέρους στόχων. Η οδηγία πλαίσιο για το νερό που εγκρίθηκε το 2000, η οποία συνοδεύθηκε από λεπτομερή στρατηγική εφαρμογής με τη συμμετοχή των κρατών μελών, των ενδιαφερομένων, των ΜΚΟ και των υποψηφίων χωρών των οποίων επίκειται η προσχώρηση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μπορεί να καταστεί επιχειρησιακή αυτή η νέα προσέγγιση πλαίσιο. Η οδηγία είναι φιλόδοξη σε ό,τι αφορά το πεδίο εφαρμογής της δεδομένου ότι στόχος της είναι να επιτευχθεί καλή οικολογική και χημική κατάσταση σε όλα τα εσωτερικά και παράκτια ύδατα έως το 2015, δίχως εντούτοις να υιοθετείται εν προκειμένω υπέρμετρη κανονιστική προσέγγιση ως προς τα χρησιμοποιούμενα μέσα.

Καθοριστικής σημασίας είναι η μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών πριν από την έγκριση. Είναι επίσης βασικό μετά τη θέση σε ισχύ της νομοθεσίας να αντιμετωπίζονται συγκεκριμένες δυσκολίες εφαρμογής στην πράξη. Σε επίπεδο ΕΕ έχουν καθιερωθεί πολλοί και σημαντικοί μηχανισμοί με στόχο την εδραίωση της συνεργασίας μετά από την έγκριση.

- Το ανεπίσημο δίκτυο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εφαρμογή και την επιβολή του δικαίου του περιβάλλοντος (IMPEL), που επιτρέπει την τακτική συνάντηση της Επιτροπής με τα κράτη μέλη και τις υποψήφιες χώρες των οποίων επίκειται η προσχώρηση [57], παρέχει ευκαιρία για ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών καθώς εξασφαλίζοντας παράλληλα μεγαλύτερη συνοχή σε ό,τι αφορά την εφαρμογή, την εκτέλεση και την επιβολή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Το IMPEL προωθήθηκε σημαντικά με την καθιέρωση, το 2001, ενός συστήματος στο πλαίσιο του οποίου τα κράτη μέλη υποβάλλουν εκθέσεις και προσφέρουν συμβουλές για τις επιθεωρήσεις και τις διαδικασίες επιθεώρησης με αντικείμενο την εφαρμογή [58]. Ο μηχανισμός αυτός συνέβαλε στην εκπόνηση ελάχιστων κριτηρίων για τα προσόντα των επιθεωρητών και τα αντίστοιχα επιμορφωτικά προγράμματα. καθώς και στην ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας όσον αφορά τις επιθεωρήσεις, συμβάλλοντας συνακόλουθα στην πρόληψη των παράνομων διαμεθοριακών περιβαλλοντικών πρακτικών.

[57] Κατά το παρελθόν είχε προϋπάρξει το AC IMPEL που ήταν ανάλογο προς το IMPEL και αφορούσε ειδικά τις υποψήφιες χώρες των οποίων επίκειτο η προσχώρηση. Οι ως άνω δύο φορείς έχουν συγχωνευθεί.

[58] Σύσταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τον καθορισμό ελάχιστων κριτηρίων σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιθεωρήσεις στα κράτη μέλη (2001/331/EΚ), ΕΕ L 118, 27 Aπριλίου 2001, σ. 41.

- Ερμηνευτικά έγγραφα καθοδήγησης δημοσιεύονται σε τακτά χρονικά διαστήματα για την παροχή συμβουλών προς τα κράτη μέλη σε ό,τι αφορά συγκεκριμένα θέματα εφαρμογής, όπως π.χ. οι προσπάθειες να παρασχεθούν διευκρινίσεις όσον αφορά την εφαρμογή της νομοθεσίας για τη φύση και τη βιοποικιλότητα [59] και το πρόσφατο έγγραφο, που συνέταξε η Επιτροπή με στόχο να επικουρήσει τα κράτη μέλη κατά τη μεταφορά της οδηγίας για τη στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση [60].

[59] Βλ. τμήμα 3.2.4 - Βελτίωση της εφαρμογής στον τομέα της προστασίας της φύσης.

[60] Η οδηγία για τη στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση θα πρέπει να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 21 Ιουλίου 2004. Το έγγραφο αυτό συντάχθηκε με σκοπό να παρασχεθεί καθοδήγηση προς τα κράτη μέλη ώστε να εξασφαλιστεί η κατά το δυνατό συνεπέστερη εφαρμογή και υλοποίηση της οδηγίας ανά την Ευρωπαϊκή Ένωση το νωρίτερο δυνατό. Το έγγραφο διατίθεται στην διευθύνση: http://europa.eu.int/comm/environment/eia/ 030923_sea_guidance.pdf

- Οργανώνονται σε τακτά χρονικά διαστήματα ειδικά σεμινάρια με τα κράτη μέλη για την εφαρμογή ιδιαίτερα πολύπλοκων οδηγιών, ώστε να αποφεύγονται οι περιπτώσεις κακής εφαρμογής.

- Καταβάλλονται προσπάθειες δημιουργίας δυναμικού και επιμόρφωσης για να διευκολυνθεί η εφαρμογή, με χαρακτηριστικό παράδειγμα εν προκειμένω την επιμόρφωση των αρμόδιων αρχών για τις επιμέρους αξιολογήσεις σε επίπεδο εφαρμογής των περιβαλλοντικών συνεπειών, στο πλαίσιο της οδηγίας σχετικά με την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

- Κατά το 2001, η Επιτροπή δρομολόγησε τα σεμινάρια "Name, Fame & Shame" ("Όνομα, υπόληψη και ντροπή") για τη δημόσια εξέταση στα κράτη μέλη συγκεκριμένου πολιτικού πεδίου ή συγκεκριμένης νομοθετικής πράξης με στόχο να υπογραμμίζεται η εκάστοτε καλή ή η κακή πρακτική. Τα σεμινάρια αυτά συμβάλλουν στην ευαισθητοποίηση των κρατών μελών σε ό,τι αφορά τις επιπτώσεις της κακής εφαρμογής των κείμενων διατάξεων.

- Η αποτε