[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 19.10.2010

COM(2010) 585 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την κλωνοποίηση ζώων για την παραγωγή τροφίμων

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την κλωνοποίηση ζώων για την παραγωγή τροφίμων

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή Error! Bookmark not defined.

2. ΘΕΜΑΤΑ καλησ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Error! Bookmark not defined.

3. ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Error! Bookmark not defined.

4. Η κατασταση στα κρατη μελη Error! Bookmark not defined.

5. Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ σΤΙΣ τρίτες χώρες Error! Bookmark not defined.

6. Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ της ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ Error! Bookmark not defined.

7. ΘΕΜΑΤΑ ΕΜΠΟΡΙΟΥ Error! Bookmark not defined.

8. ΝΟΜΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ Λαμβανονται ΥΠΟΨΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Error! Bookmark not defined.

9. Επιλογές Error! Bookmark not defined.

10. Συμπεράσματα Error! Bookmark not defined.

Εισαγωγή

Η παρούσα έκθεση παρουσιάζει μια αποτίμηση της τεχνολογίας της κλωνοποίησης όσον αφορά την παραγωγή τροφίμων. Σκοπός είναι να εξεταστούν οι σχετικές πτυχές της κλωνοποίησης με βάση το ισχύον νομικό πλαίσιο.

Η κλωνοποίηση[1] είναι μια σχετικά νέα αναπαραγωγική τεχνική, η οποία επιτρέπει τον αγενή πολλαπλασιασμό ζώων που έχουν εμφανίσει καλή παραγωγικότητα, χαμηλή επίπτωση νόσων και την ικανότητα να αντιμετωπίζουν το περιβάλλον παραγωγής. Το πεδίο της έκθεσης περιορίζεται στα ζώα τα οποία εκτρέφονται για την παραγωγή τροφίμων. Το ζώο το οποίο παράγεται με αυτή τη διαδικασία (ο κλώνος) αποτελεί σχεδόν γενετικό αντίγραφο του αρχικού ζώου. Όπως συμβαίνει και με κάθε άλλη αναπαραγωγική τεχνική, είναι σημαντικό να πραγματοποιούνται εκτιμήσεις κινδύνου σχετικά με τα κρίσιμα σημεία ώστε να αντιμετωπίζονται ενδεχόμενοι κίνδυνοι όσον αφορά την ασφάλεια των τροφίμων και την υγεία και την καλή μεταχείριση των ζώων. Η παρούσα έκθεση εξετάζει επίσης άλλες πτυχές, όπως τη δεοντολογική διάσταση, τα εμπορικά ζητήματα και το δικαίωμα του καταναλωτή να ενημερώνεται σχετικά με τη διαδικασία παραγωγής.

Σε γνώμη της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (ΕΑΑΤ), η οποία εγκρίθηκε στις 15 Ιουλίου 2008[2], αναφέρθηκαν ορισμένες δυσκολίες όσον αφορά την εκτίμηση των κινδύνων που συνεπάγεται η κλωνοποίηση λόγω του περιορισμένου αριθμού διαθέσιμων μελετών. Επισημάνθηκε επίσης ότι έχει διαπιστωθεί πως η υγεία και η καλή μεταχείριση ενός σημαντικού ποσοστού κλώνων έχει επηρεαστεί αρνητικά, συχνά με σοβαρές επιπτώσεις και μοιραία κατάληξη. Σύμφωνα με την εν λόγω γνώμη, δεν εντοπίστηκε κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι υπάρχουν διαφορές ως προς την τροφική ασφάλεια του κρέατος και του γάλακτος που προέρχεται από κλώνους και από τους απογόνους τους σε σύγκριση με τα ζώα που αναπαράγονται με συμβατικές μεθόδους. Τέλος, στην γνώμη δεν εξετάστηκαν οι τυχόν περιβαλλοντικές επιπτώσεις, αλλά αναγνωρίστηκε ότι τα διαθέσιμα στοιχεία ήταν περιορισμένα.

Στις 26 Ιουνίου 2009 η ΕΑΑΤ δημοσίευσε δήλωση με την οποία παρέχει περαιτέρω συμβουλές σχετικά με τη χρήση της κλωνοποίησης των ζώων[3]. Η εν λόγω δήλωση επιβεβαίωσε την εγκυρότητα των συμπερασμάτων και των συστάσεων της γνώμης της ΕΑΑΤ του 2008 και προσέθεσε ότι η κύρια πηγή επιβλαβών επιπτώσεων που μπορούν να επηρεάσουν τα κλωνοποιημένα ζώα και να οδηγήσουν σε αναπτυξιακές ανωμαλίες ήταν η «επιγενετική διαταραχή»[4]. Η αποτυχία της ανάπτυξης του πλακούντα ύστερα από την κλωνοποίηση πιστεύεται ότι είναι μία από τις αιτίες στις οποίες οφείλεται το χαμηλό ποσοστό επιτυχίας της τεχνικής. Οι δυσμενείς επιδράσεις, ωστόσο, ποικίλλουν ανάλογα με το ζωικό είδος. Για παράδειγμα, το σύνδρομο των μεγάλων απογόνων επηρεάζει τα βοοειδή αλλά όχι τους χοίρους. Η πάθηση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε δύσκολο τοκετό και σε προβλήματα υγείας για τις παρένθετες μητέρες καθώς και περιπτώσεις θνησιγενών ζώων. Κανένα από τα φαινόμενα αυτά δεν φαίνεται να επηρεάζει τους απογόνους κλώνων που γεννιούνται με συμβατικές αναπαραγωγικές τεχνικές.

Στη δήλωση της ΕΑΑΤ του 2009 επισημαίνεται επίσης ότι, εάν βελτιωθεί το ποσοστό επιτυχίας του επιγενετικού αναπρογραμματισμού, είναι πιθανό να μειωθούν η επίπτωση των παθολογιών και η θνησιμότητα

Ιαπωνικά ερευνητικά ιδρύματα μελετούν την κλωνοποίηση των ζώων από το 1998. Οι ζώντες κλώνοι και οι απόγονοί τους παρέχουν σημαντικά στοιχεία που επιτρέπουν να αναλυθεί η κατάσταση της υγείας και της καλής μεταχείρισης των ζώων αυτών. Μεταξύ του Ιουλίου 1998 και του Σεπτεμβρίου 2009, γεννήθηκαν 575 κλωνοποιημένα βοοειδή στην Ιαπωνία, από τα οποία το 55 % πέθαναν λίγο μετά τη γέννα[5].

Τον Μάιο του 2010 η Επιτροπή ζήτησε από την ΕΑΑΤ να επικαιροποιήσει την επιστημονική αξιολόγηση της κλωνοποίησης: στη δήλωση που εξέδωσε τον Σεπτέμβριο του 2010, η ΕΑΑΤ επεσήμανε τα εξής:

«Ο κλώνος, επειδή αποτελεί γενετικό αντίγραφο του δότη του κυττάρου, έχει παρόμοιες δυνητικές παραγωγικές επιδόσεις. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, πέρα από τα ποσοτικά/ποιοτικά χαρακτηριστικά των ζωικών προϊόντων, οι σημερινές στρατηγικές επιλογής λαμβάνουν υπόψη και άλλες σχετικές παραμέτρους, όπως την ανθεκτικότητα στις κοινές νόσους (π.χ. μαστίτιδα, άλλες μολυσματικές και παρασιτικές νόσους), τη γονιμότητα, τη συμπεριφορά και άλλες παραμέτρους που αφορούν την γενική ευρωστία του ζώου. Η επιλογή μέσω της αναπαραγωγής τέτοιων σύνθετων χαρακτηριστικών με τη χρήση παραδοσιακών συστημάτων επιλογής είναι χρονοβόρα και μπορεί να αποδειχθεί περίπλοκη, ενώ η επιτυχία της είναι αβέβαιη. Η κλωνοποίηση θα μπορούσε να συμβάλει στην ταχύτερη αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών.»

Όσον αφορά την γενετική ποικιλότητα, η δήλωση επισημαίνει τα εξής:

«Ένα επιχείρημα που διατυπώνεται συχνά είναι ότι η κλωνοποίηση θα μειώσει τη γενετική ποικιλότητα. Εντούτοις, εάν χρησιμοποιηθεί σωστά, σε συνάρτηση με κατάλληλα μέτρα διαχείρισης, η κλωνοποίηση δεν αναμένεται να επηρεάσει αρνητικά τη γενετική ποικιλότητα των οικόσιτων ειδών.»

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΛΗΣ ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Η διαθέσιμη γνώμη της ΕΑΑΤ συνδέει ορισμένα προβλήματα καλής μεταχείρισης των ζώων με την τρέχουσα κατάσταση της εφαρμογής της τεχνικής κλωνοποίησης. Η κλωνοποίηση παρουσιάζει σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά την καλή μεταχείριση των κλώνων, οι οποίες προκύπτουν από την ίδια τη χρήση της τεχνικής αυτής, αλλά και εξαιτίας της πιθανής επιδείνωσης των προβλημάτων που προκαλεί η επιλεκτική αναπαραγωγή.

Κατ'αρχάς, όπως επεσήμανε η ΕΑΑΤ, η μεγάλη πλειονότητα των κλωνοποιημένων εμβρύων δεν αναπτύσσονται ως τη γέννηση και, από αυτά που γεννιούνται, ένα μεγάλο ποσοστό ζώων πεθαίνουν κατά τη γέννηση ή λίγο αργότερα, ή μέσα στις επόμενες ημέρες ή εβδομάδες, από καρδιακή ανεπάρκεια, αναπνευστικά προβλήματα, ηπατική ή νεφρική ανεπάρκεια, ανοσολογικές ανεπάρκειες ή μυοσκελετικές ανωμαλίες. Είναι σημαντικό ότι η ΕΑΑΤ υπογραμμίζει τα εξής: « το ποσοστό θνησιμότητας των κλώνων είναι σημαντικά υψηλότερο από αυτό των σεξουαλικώς αναπαραγόμενων ζώων » και ότι υπάρχουν « αποδείξεις για αυξημένη νοσηρότητα των κλώνων σε σχέση με τα σεξουαλικώς αναπαραγόμενα ζώα .»

Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, το συνολικό ποσοστό επιτυχίας της διαδικασίας κλωνοποίησης (υπολογισμένης ως ποσοστό των ζωντανών κλώνων που γεννιούνται από τον αριθμό των μεταφερθέντων εμβρύων) είναι χαμηλότερο απο 10 % για τα βοοειδή και μεταξύ 5 και 17 % για τους χοίρους. Μελέτες που πραγματοποιήθηκαν εκτός Ευρώπης έδειξαν ότι η επιβίωση των απογόνων των κλώνων δεν διαφέρει σημαντικά από την επιβίωση των ζώων που αναπαράγονται με συμβατικές μεθόδους (περίπου 85%).

Η ΕΑΑΤ, στη γνώμη της, επεσήμανε επίσης σημαντικά ζητήματα που άπτονται της καλής μεταχείρισης των ζώων όσον αφορά τις παρένθετες μητέρες στην περίπτωση βοοειδών, οι οποίες υποφέρουν από όψιμες αποβολές, πιο επώδυνο τοκετό (δυστοκία) και μεγαλόσωμους απογόνους. Επιπλέον ανησυχίες σχετικά με την καλή μεταχείριση των ζώων έχουν να κάνουν με το γεγονός ότι οι κλώνοι είναι δυνατόν να γεννηθούν αφύσικα μεγαλόσωμοι και με πολλά σχετικά προβλήματα υγείας, ένα φαινόμενο που χαρακτηρίζεται με τον όρο «σύνδρομο μεγάλων απογόνων.» Αυτό αποτελεί σύνηθες πρόβλημα στα βοοειδή και στα αιγοπρόβατα, αλλά όχι στους χοίρους. Επισημαίνεται ότι ορισμένες ανωμαλίες μπορεί να μην εκδηλωθούν παρά μόνο αργότερα κατά τη διάρκεια της ζωής του ζώου. Ένας κορυφαίος επιστήμονας στον τομέα της κλωνοποίησης, σε άρθρο του στην Revue Scientifique et Technique του Διεθνούς Γραφείου Επιζωοτιών, επεσήμανε ότι η εμφάνιση μυοσκελετικών προβλημάτων, όπως η χρόνια χωλότητα και η σοβαρή συστολή του καμπτήρα τένοντα, σε αυτά τα υψηλής παραγωγής ζώα « ενισχύει την άποψη ότι πολλές υποβόσκουσες αδυναμίες των κλωνοποιημένων ζώων μπορεί να μην εκδηλωθούν απόλυτα έως ότου τα ζώα βρεθούν κατά κάποιο τρόπο σε συνθήκες στρες .»[6]

Για να αξιολογηθεί σωστά ο αντίκτυπος της κλωνοποίησης στην καλή μεταχείριση των ζώων εκτροφής, είναι σημαντικό να εξεταστούν οι πιθανές χρήσεις της κλωνοποίησης στον τομέα της κτηνοτροφίας. Ενώ η κλωνοποίηση των ταχύτατα αναπτυσσόμενων και υψηλής απόδοσης ζώων ενδέχεται να οδηγήσει σε υψηλότερα ποσοστά ζώων που θα υποφέρουν από τέτοια προβλήματα υγείας και καλής μεταχείρισης, η κλωνοποίηση ζώων που έχουν αναπαραχθεί με συμβατικές μεθόδους, τα οποία είναι ανθεκτικά σε ορισμένες νόσους ή που μπορούν εύκολα να προσαρμοστούν σε δύσκολες περιβαλλοντικές συνθήκες, μπορεί να έχει κάποια πιθανά οφέλη όσον αφορά την καλή μεταχείριση των ζώων.

ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ

Η ευρωπαϊκή ομάδα για τη δεοντολογία της επιστήμης και των νέων τεχνολογιών (ΕΟΔ) δημοσίευσε έκθεση σχετικά με τις ηθικές πτυχές της κλωνοποίησης των ζώων για την παραγωγή τροφίμων τον Ιανουάριο του 2008[7].

Η ΕΟΔ εξέφρασε ορισμένες αμφιβολίες σχετικά με το κατά πόσο είναι ηθικά αποδεκτή η κλωνοποίηση των ζώων με σκοπό την παραγωγή τροφίμων, « λαμβάνοντας υπόψη το σημερινό επίπεδο οδύνης και τα προβλήματα υγείας που υφίστανται οι παρένθετες μητέρες και τα κλωνοποιημένα ζώα .» Η ΕΟΔ κατέληξε επίσης στο συμπέρασμα ότι το ζήτημα είναι ανοιχτό σε περαιτέρω επιστημονική έρευνα και ότι δεν υπάρχουν « κατά τη γνώμη της πειστικά επιχειρήματα που να δικαιολογούν την παραγωγή τροφίμων απο κλώνους και από τους απογόνους τους .»

Το βασικό ηθικό ζήτημα που έθεσε η ΕΟΔ αφορά το ηθικό καθεστώς που οι άνθρωποι αποδίδουν στα ζώα. Η θέση της κοινωνίας στο θέμα αυτό έχει εξελιχθεί σημαντικά προς δύο κατευθύνσεις: είτε θεωρείται ότι τα ζώα είναι κτήμα των ιδιοκτητών τους και ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν από αυτούς για οποιοδήποτε σκοπό κρίνουν σκόπιμο, είτε αναγνωρίζεται στα ζώα κάποιος σεβασμός σε ποικίλους βαθμούς. Οι συμπεριφορές αυτές επηρεάστηκαν σημαντικά από τις πολιτιστικές και θρησκευτικές παραδόσεις.

Οι πράξεις που προκαλούν πόνο σε υποκείμενα ηθικής θεωρούνται από ηθική άποψη προβληματικές. Συνεπώς, εάν η κλωνοποίηση ή οποιαδήποτε άλλη τεχνική αναπαραγωγής ή εκτροφής έχει επίπτωση στην καλή μεταχείριση και την υγεία των ζώων, τόσο η χρήση της για την παραγωγή τροφίμων είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτή. Τέτοιες θεωρίες πρεσβεύουν ότι η πιθανή χρήση των ζώων είναι αποδεικτή μόνον κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όταν ο πόνος του ζώου ελαχιστοποιείται, και σε περιπτώσεις για τις οποίες υπάρχει επαρκής αιτιολόγηση, με βάση το τρίπτυχο «μείωση, βελτίωση και υποκατάσταση» και τις πέντε ελευθερίες όπως έχουν καθοριστεί από το Συμβούλιο για την Καλή Διαβίωση των Ζώων Εκτροφής (FAWC): απαλλαγή από (1) την πείνα, τη δίψα και τον υποσιτισμό· (2) τον φόβο και τη δυσφορία· (3) τις σωματικές καταπονήσεις και τη θερμική δυσφορία· (4) τον πόνο, τους τραυματισμούς και τις νόσους· και (5) δικαίωμα έκφρασης φυσιολογικής συμπεριφοράς.

Μια άλλη θεωρία υπερασπίζεται μια ακόμα πιο αυστηρή γραμμή, πρεσβεύοντας ότι τα ζώα έχουν ηθική αξία αυτά καθαυτά ως «υποκείμενα ζωής» (επιχείρημα περί εγγενούς αξίας), και υποστηρίζει ότι τόσο τα ανθρώπινα όσο και τα μη ανθρώπινα όντα είναι (κατ’ αναλογία) ηθικές οντότητες λόγω των αισθητήριων ικανοτήτων τους. Απόρροια του επιχειρήματος αυτού είναι ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται τα ζώα για σκοπούς που εξυπηρετούν τον άνθρωπο. Κατά συνέπεια, υπάρχουν κατηγορηματικά επιχειρήματα κατά των βιολογικών τεχνολογιών που εμπλέκουν τα ζώα.

Ένα άλλο δεοντολογικό ζήτημα αφορά τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας στην κλωνοποίηση ζώων περιορίζονται προς το παρόν σε τεχνικές μεταφοράς πυρήνων κυττάρων.

Η κατασταση στα κρατη μελη

Οι εισαγωγές, το εμπόριο και η χρήση προϊόντων που προέρχονται από κλώνους (τρόφιμα, σπέρμα και έμβρυα) καλύπτονται εν γένει από τη νομοθεσία της ΕΕ. Οι επιχειρήσεις ή οι αρχές δεν υποχρεούνται να κοινοποιούν την παραγωγή, την εμπορία ή την εισαγωγή κλώνων ή του σπέρματος τους και εμβρύων τους, και, ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να διαμορφωθεί πλήρης εικόνα της γενικής κατάστασης. Εντούτοις, είναι υποχρεωτική η χορήγηση άδειας πριν από τη διάθεση στην αγορά για το κρέας και το γάλα, σύμφωνα με τον κανονισμό για τα νέα τρόφιμα[8].

Η Δανία έχει απαγορεύσει σε εθνικό επίπεδο τη χρήση της κλωνοποίησης ζώων για εμπορικούς σκοπούς. Οποιαδήποτε εξαίρεση από την απαγόρευση αυτή πρέπει να εγκριθεί και πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι επωφελής, λαμβανομένης υπόψη της ταλαιπωρίας ή της οδύνης που προκαλείται στο ζώο, καθώς και ορισμένων θεμάτων που αφορούν την ακεραιότητα του ζώου, τα ζωικά ένστικτα και την καλή μεταχείριση των ζώων. Στο επίκεντρο της απαγόρευσης αυτής έγκειται η ηθική ανησυχία ότι η πρακτική αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλωνοποίηση ανθρώπων, συνεπώς η Δανία ευθυγραμμίζεται με το ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών του 2005 το οποίο καλεί τα κράτη μέλη να « απαγορεύσουν κάθε μορφή κλωνοποίησης του ανθρώπου εφόσον είναι ασυμβίβαστη με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την προστασία της ανθρώπινης ζωής .»

Εκτός από τη Δανία, κανένα κράτος μέλος δεν έχει ειδική νομοθεσία σχετικά με τη χρήση της κλωνοποίησης. Ωστόσο, η εθνική νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών στον τομέα της καλής μεταχείρισης των ζώων όσον αφορά την αναπαραγωγή και τη γενετική μηχανική περιέχουν διατάξεις που αφορούν τον πιθανό πόνο και την οδύνη που μπορούν να προκαλέσουν στα ζώα οι τεχνικές αναπαραγωγής. Στη Δανία, η κλωνοποίηση των ζώων επιτρέπεται μόνον εάν εξυπηρετεί έναν ουσιώδη σκοπό. Παραδείγματα του τι θεωρείται ουσιώδης σκοπός είναι η βασική έρευνα, η εφαρμοσμένη έρευνα που αποσκοπεί στη βελτίωση της υγείας και του περιβάλλοντος ή η δημιουργία και αναπαραγωγή ζώων που θα παράγουν ουσίες οι οποίες θα ωφελήσουν κυρίως την υγεία και το περιβάλλον.

Η Επιτροπή έχει λάβει λεπτομερή στοιχεία από ορισμένα κράτη μέλη, τα οποία χρησιμοποιούν την τεχνολογία της κλωνοποίησης μόνον για ερευνητικούς σκοπούς. Το Ηνωμένο Βασίλειο ανέφερε την περίπτωση τριών βοοειδών που αποτελούν απόγονο κλώνων που εισήχθησαν ως έμβρυα. Η Γερμανία ανέφερε την περίπτωση κλωνοποιημένων σπερματοδοτών ταύρων, το σπέρμα των οποίων δεν έχει ακόμα χρησιμοποιηθεί στην ΕΕ αλλά έχει ήδη εξαχθεί σε τρίτες χώρες. Η Γαλλία ανέφερε ότι από το 1998 έχουν γεννηθεί συνολικά 90 βοοειδή από κλωνοποίηση στο Institut National de Recherche Agronomique (INRA). Επί του παρόντος, υπάρχουν στη ζωή 32 κλωνοποιημένες αγελάδες. Τα ζώα αυτά χρησιμοποιούνται μόνον για ερευνητικούς σκοπούς και θανατώνονται όπως και οι απόγονοί τους, μόλις ολοκληρωθεί η χρήση τους στην έρευνα. Τα προϊόντα τους δεν χρησιμοποιούνται ως τρόφιμα. Επιπλέον, έχουν γεννηθεί με τεχνητή γονιμοποίηση 30 απόγονοι κλωνοποιημένων βοοειδών. Τα αρσενικά μελετήθηκαν έως την ηλικία των τριών μηνών και μετά θανατώθηκαν. Τα θηλυκά εκτράφησαν για να χρησιμοποιηθούν σε μελέτες. Σήμερα το INRA εκτρέφει δεκαέξι νέα θηλυκά ζώα, απογόνους των κλώνων, στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος.

η κατασταση στις τριτες χωρεσ

Οι ΗΠΑ είναι η πιο προηγμένη χώρα όσον αφορά την κλωνοποίηση ζώων για την παραγωγή τροφίμων. Η κατάσταση αυτή εξελίσσεται επίσης και σε άλλες χώρες, όπως η Αργεντινή, η Βραζιλία και η Ιαπωνία. Η Κίνα έχει εκφράσει ενδιαφέρον για την τεχνική και έχει εισαγάγει κλώνους, μεταξύ άλλων, από την Αυστραλία. Εκτός από το ενδιαφέρον των Κινέζων για τα ζώα συντροφιάς, η Κίνα έχει προτείνει τη χρήση της κλωνοποίησης για τη διατήρηση ειδών που απειλούνται με εξαφάνιση.

Στις ΗΠΑ ισχύει εθελοντικό μορατόριουμ για την εμπορία τροφίμων (κρέατος και γάλακτος) από κλωνοποιημένα ζώα. Ωστόσο, το μορατόριουμ δεν καλύπτει τα τρόφιμα από απογόνους κλώνων ούτε το σπέρμα και τα έμβρυα κλώνων. Κατά γενικό κανόνα, δεν υπάρχει ειδική επισήμανση ή παρακολούθηση του σπέρματος και των εμβρύων από κλώνους και των απογόνων τους. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να τεκμηριωθούν ακριβή αριθμητικά στοιχεία σχετικά με τις πιθανές εξαγωγές σπέρματος και εμβρύων στην ΕΕ, διότι οι κλωνοποιημένοι δότες σπέρματος ανήκουν σε κτηνοτρόφους και οι εταιρείες κλωνοποίησης δεν ελέγχουν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα εν λόγω ζώα.

Στις ΗΠΑ τρεις μεγάλες εταιρείες πωλούν κλώνους στους κτηνοτρόφους. Δύο από τις εταιρείες αυτές διαθέτουν ένα εθελοντικό σύστημα εντοπισμού και αποδίδουν σε κάθε κλώνο έναν μοναδικό κωδικό ταυτοποίησης. Ωστόσο, το σύστημα αυτό δεν επεκτείνεται στον εντοπισμό των απογόνων των κλώνων. Το πρόγραμμα λειτουργεί με τη χρήση ενός εθνικού μητρώου, το οποίο βασίζεται σε γραπτές δηλώσεις που διαβεβαιώνουν τη μη είσοδο τροφίμων από κλώνους στην τροφική αλυσίδα και με την παροχή κινήτρων στους κτηνοτρόφους . Ο κωδικός ταυτοποίησης του κλώνου καταχωρίζεται στο μητρώο, στο οποίο μπορούν να ανατρέξουν για εξακρίβωση οι υπεύθυνοι της δημοπρασίας ζώων ή ο συσκευαστής /μεταποιητής. Οι εταιρείες των ΗΠΑ που εφαρμόζουν κλωνοποίηση επικοινώνησαν αρκετές φορές με τις υπηρεσίες της Επιτροπής για να εκφράσουν τις απόψεις τους. Τα σχετικά στοιχεία μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

( Όσον αφορά τον αριθμό των κλώνων, οι εταιρείες δεν έδωσαν (για εμπορικούς λόγους ή για λόγους απορρήτου) επακριβή αριθμητικά στοιχεία αλλά αναφέρθηκαν συχνά σε «εκατοντάδες χοίρους» και «χιλιάδες βοοειδή». Συνεπώς, προϊόντα απογόνων των κλώνων έχουν εισαχθεί στην τροφική αλυσίδα, όχι μόνον στις ΗΠΑ αλλά και σε άλλα μέρη του κόσμου (τουλάχιστον στη Βραζιλία όπου υπάρχουν πέντε εταιρείες που ασχολούνται με την κλωνοποίηση).

( Όσον αφορά την ιχνηλασιμότητα, οι κλώνοι εντοπίζονται μέσω ενός μητρώου, ενώ δίνεται επίσης ένα οικονομικό κίνητρο στους κτηνοτρόφους που δεν εισάγουν κλώνους στην τροφική αλυσίδα. Ωστόσο, ο εντοπισμός αυτός δεν είναι υποχρεωτικός, άρα δεν υπάρχει εγγύηση ότι το γάλα που προέρχεται από τους κλώνους δεν εισέρχεται στην τροφική αλυσίδα (αν και είναι απίθανο να χρησιμοποιηθεί μια τέτοια αγελάδα για την παραγωγή τροφίμων). Δεν υπάρχει σύστημα εντοπισμού των απογόνων των κλώνων.

Στην Ιαπωνία το Εθνικό Ινστιτούτο Έρευνας αξιολόγησε τη χρήση της τεχνολογίας κλωνοποίησης και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κυβέρνηση δεν θα λάβει κανένα ρυθμιστικό μέτρο (όπως η εκ των προτέρων πιστοποίηση ή επισήμανση των εισαγόμενων τροφίμων που προέρχονται από κλωνοποιημένα ζώα και τους απογόνους τους). Ωστόσο, θα διατηρηθεί το ισχύον εθελοντικό μορατόριουμ για την εγχώρια παραγωγή τροφίμων από κλωνοποιημένα ζώα και τους απογόνους τους. Συνεπώς, το σπέρμα κλωνοποιημένων ταύρων συλλέγεται και αποθηκεύεται αλλά δεν χρησιμοποιείται για εμπορικούς σκοπούς. Η Αργεντινή δήλωσε ότι η κλωνοποίηση πραγματοποιείται για εμπορικούς σκοπούς. Δεν υπάρχει μητρώο κλώνων. Η Βραζιλία ανέφερε ότι η κλωνοποίηση πραγματοποιείται για ερευνητικούς σκοπούς και όχι για την παραγωγή τροφίμων. Η Γερουσία της Βραζιλίας εξετάζει επί του παρόντος ένα σχέδιο νόμου και το υπουργείο Γεωργίας αναμένεται να υποβάλει πρόταση για υποχρεωτική καταγραφή των κλωνοποιημένων ζώων σε εθνική βάση δεδομένων. Ο Καναδάς απαιτεί έγκριση των τροφίμων που προέρχονται από κλώνους πριν από τη διάθεση τους στην αγορά για κάθε περίπτωση χωριστά. Η τρέχουσα πολιτική επανεξετάζεται και οι καναδικές αρχές περιμένουν μια επιστημονική γνώμη για την ασφάλεια των τροφίμων και την καλή μεταχείριση των ζώων, η οποία αναμένεται έως τα τέλη του 2010. Η Νέα Ζηλανδία έχει επιβάλει μορατόριουμ, σύμφωνα με το οποίο οι κλώνοι δεν μπορούν να εισέλθουν στην τροφική αλυσίδα. Τον Ιούνιο του 2010 οι αρχές καθιέρωσαν ένα εθνικό μητρώο για τους κλώνους. Θα εφαρμοστεί, επίσης, επίσημο σύστημα ιχνηλασιμότητας.

Δεδομένων των διαφορετικών προσεγγίσεων που ακολουθούν οι διεθνείς μας εταίροι, υπάρχει περιθώριο να εμβαθύνουμε τις γνώσεις μας σχετικά με τα ρυθμιστικά πλαίσια και τις παραμέτρους έρευνας που διέπουν την κλωνοποίηση εκτός της ΕΕ. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή θα ενισχύει το διάλογο με τους εμπορικούς της εταίρους για να διερευνήσει την πιθανότητα εξεύρεσης κοινού εδάφους για συμφωνία στο θέμα της κλωνοποίησης.

Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ της ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ

Το 2008 η Επιτροπή δρομολόγησε μια δημοσκόπηση[9] (Ευρωβαρόμετρο) για να αξιολογήσει τη στάση της κοινής γνώμης στο θέμα της κλωνοποίησης των ζώων. Η μελέτη έδειξε ότι η πλειονότητα των πολιτών της ΕΕ, ενώ κατανοούν την έννοια της κλωνοποίησης των ζώων, έχουν μια γενικά αρνητική αντίληψη ως προς τη χρήση της για την παραγωγή τροφίμων. Πολλοί εξέφρασαν ανησυχίες για την έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με τις μακροχρόνιες συνέπειες της κλωνοποίησης, ενώ πολλοί διατύπωσαν ανησυχίες ηθικής φύσης. Υπήρχε μια γενική αίσθηση ότι η κλωνοποίηση των ζώων για την παραγωγή τροφίμων δεν θα ωφελούσε τον καταναλωτή, ενώ λίγοι πίστευαν ότι η χρήση της κλωνοποίησης για την παραγωγή τροφίμων θα ήταν πιο αποτελεσματική μακροπρόθεσμα ή ότι θα μείωνε το κόστος των τροφίμων για τους καταναλωτές.

Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γενική αρνητική αντίληψη για την κλωνοποίηση, το 44% πίστευαν ότι η κλωνοποίηση μπορεί να δικαιολογείται σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας των ζώων στις νόσους ή για τη διατήρηση ορισμένων σπάνιων ζωικών ειδών.

Οι ομάδες προστασίας των ζώων έχουν πραγματοποιήσει δυναμικές εκστρατείες κατά της χρήσης της κλωνοποίησης για την παραγωγή τροφίμων στην ΕΕ. Οι ομάδες αυτές ισχυρίζονται ότι η νομοθεσία για την καλή μεταχείριση των ζώων παρέχει μια βάση για την απαγόρευση της τεχνικής αυτής ώστε να προληφθούν οι βλαβερές συνέπειες όσον αφορά την καλή μεταχείριση των ζώων. Οι ίδιες ομάδες προστασίας των ζώων υπογραμμίζουν την ανάγκη να εφαρμοστούν περιοριστικά μέτρα όσον αφορά τα προϊόντα που προέρχονται από απογόνους κλώνων, ακόμα και αν τα ζώα αυτά παράγονται με συμβατικές τεχνικές αναπαραγωγής. Θεωρούν ότι είναι σημαντικό να συμπεριληφθούν οι απόγονοι των κλώνων στην προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά την κλωνοποίηση ζώων για την παραγωγή τροφίμων. Σύμφωνα με τις οργανώσεις αυτές, η απαγόρευση της διάθεσης στην αγορά κρέατος και γάλακτος κλώνων (αλλά όχι των απογόνων τους) δεν θα επαρκούσε για να περιοριστεί η χρήση της τεχνικής αυτής στην Ευρώπη.

Η Επιτροπή, κατά την αξιολόγηση της κατάστασης, συζήτησε με τον κλάδο γεωργικών τροφίμων της ΕΕ τη χρήση της κλωνοποίησης, λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα του κτηνοτροφικού κλάδου όσον αφορά την πρόσβαση σ' αυτήν την καινοτομική τεχνολογία. Η Επιτροπή συζήτησε με την Ένωση των Ευρωπαίων Γεωργών και με την Ένωση Ευρωπαϊκών Γεωργικών Συνεταιρισμών (COPA-COGECA) το ενδεχόμενο να επιβληθεί εθελοντικό μορατόριουμ για περιορισμένη χρονική περίοδο σχετικά με τη χρήση των κλώνων και των απογόνων τους. Ο σκοπός ενός τέτοιου εθελοντικού μορατόριουμ θα ήταν να διασφαλιστεί ότι οι μελλοντικές ρυθμιστικές επιλογές δεν θα διακυβεύονταν από την εμφάνιση στην αγορά της ΕΕ τέτοιων ζώων και ζωικών προϊόντων. Ωστόσο, η COPA/COGECA[10] πιστεύει ότι ένα τέτοιο μορατόριουμ δεν είναι σκόπιμο, ιδιαίτερα διότι δεν υπάρχουν επί του παρόντος τα μέσα ούτε οι έλεγχοι πρώτον, για να διασφαλιστεί η απόλυτη ιχνηλασιμότητα των εισαγόμενων προϊόντων και, δεύτερον, για την νομική δίωξη όσον παραβιάσουν το μορατόριουμ.

Η ευρωπαϊκή βιομηχανία επεξεργασίας κρέατος CLITRAVI[11] δηλώνει ότι προϊόντα από κλωνοποιημένα ζώα και/ή από τους απογόνους τους πωλούνται στην ΕΕ και ότι η καθιέρωση συστήματος ιχνηλασιμότητας θα είναι πολύ δαπανηρή.

Τόσο το Κοινοβούλιο όσο και το Συμβούλιο αναμένουν από την Επιτροπή να εκπονήσει χωριστή πρόταση για όλες τις πτυχές της κλωνοποίησης. Στην θέση αυτή που εγκρίθηκε τον Μάρτιο του 2010, το Συμβούλιο επέκτεινε την έγκριση πριν από τη διάθεση στην αγορά που ισχύει για τα νέα τρόφιμα και στα τρόφιμα που προέρχονται από απογόνους (πρώτης γενιάς) κλώνων[12]. Το Κοινοβούλιο επανέλαβε, στην ολομέλεια του Ιουλίου, το αίτημά του για ολική απαγόρευση της κλωνοποίησης των ζώων· των εισαγωγών ζωντανών κλώνων και των απογόνων τους· της εμπορίας τροφίμων από κλώνους και απογόνους κλώνων· της εισαγωγής σπέρματος και εμβρύων κλώνων.

ΘΕΜΑΤΑ ΕΜΠΟΡΙΟΥ

Η αναπαραγωγή των ευρωπαϊκών αγελών βοοειδών πραγματοποιείται κυρίως με τεχνητή γονιμοποίηση. Αυτό έχει συνέπειες στο εμπόριο. Το 2,5 % περίπου του σπέρματος βοοειδών που χρησιμοποιείται για την τεχνητή γονιμοποίηση στην ΕΕ προέρχεται από εισαγωγές, εκ των οποίων το 99 % περίπου από τις ΗΠΑ και τον Καναδά. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία που περιέχονται στο TRACES (σύστημα της ΕΕ για την αποστολή πληροφοριών με τη μορφή κτηνιατρικών πιστοποιητικών που συνοδεύουν τα ζώα και τα ζωικά προϊόντα που διακινούνται στην ΕΕ και εισάγονται από τις τρίτες χώρες), ο συνολικός αριθμός των δόσεων σπέρματος βοοειδών που εισήχθησαν από τις ΗΠΑ και τον Καναδά στην ΕΕ το 2009 υπερέβαινε τις 1 200 000. Τα στοιχεία αυτά υποστηρίζονται από τα στοιχεία για το πρώτο εξάμηνο του 2010, σύμφωνα με τα οποία εισήχθησαν περισσότερες από 600 000 δόσεις σπέρματος από τις δύο αυτές χώρες.

Εάν υποθέσουμε ότι το 50 % των δόσεων σπέρματος που εισήχθησαν χρησιμοποιήθηκε το 2009 επιτυχώς για τη γονιμοποίηση αγελάδων στην ΕΕ, αυτό σημαίνει ότι περίπου 600 000 μόσχοι που γεννήθηκαν στην ΕΕ το 2010 είναι απόγονοι ταύρων από τις ΗΠΑ ή τον Καναδά. Αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 2% των μόσχων που γεννιούνται κάθε χρόνο στην ΕΕ. Δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των δόσεων εισαγόμενου σπέρματος που προέρχεται από κλωνοποιημένους ταύρους.

Γίνονται επίσης εισαγωγές εμβρύων για μεταφορά εμβρύων καθώς και ζώων αναπαραγωγής. 747 φορτία εμβρύων βοοειδών εισήχθησαν στην ΕΕ το 2009.

Οι εισαγωγές ζωντανών βοοειδών είναι πολύ σπανιότερες. Το πρώτο εξάμηνο του 2010 μόνον 24 ζώα εκτροφής εισήχθησαν στην ΕΕ (από την Κροατία και τον Καναδά)[13].

Για τα ζωντανά ζώα, τα ζωικά προϊόντα (όπως σπέρμα και έμβρυα αλλά και μαλλί και δέρμα) και τα τρόφιμα, είναι σχετικές οι ακόλουθες πολυμερείς συμφωνίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ): η γενική συμφωνία δασμών και εμπορίου (GATT), η συμφωνία για την εφαρμογή μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (SPS) και η συμφωνία για τα τεχνικά εμπόδια στο εμπόριο (TBT). Ο ακριβής προσδιορισμός των διατάξεων εκείνων μεταξύ του συνόλου των διατάξεων του ΠΟΕ που είναι σχετικές με το ζητούμενο θα εξαρτάται από α) την αιτιολόγηση και β) τη φύση της νομοθεσίας που θα καταρτιστεί.

Οποιοδήποτε μέτρο εγκριθεί θα πρέπει να τηρεί την αρχή της «εθνικής μεταχείρισης», η οποία απαγορεύει τη λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση των ομοειδών εισαγόμενων προϊόντων (άρθρο III:4 GATT), καθώς και την απαίτηση για την εξάλειψη των ποσοτικών περιορισμών (άρθρο XI GATT). Οι εξαιρέσεις από τους γενικούς αυτούς κανόνες μπορεί να δικαιολογούνται βάσει του άρθρου ΧΧ της GATT (Γενικές εξαιρέσεις) και/ή βάσει της συμφωνίας TBT ή SPS . Οι δύο τελευταίες συμφωνίες θα επέτρεπαν εξαιρέσεις σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα ή βάσει επιστημονικών στοιχείων. Οι φορείς για την ασφάλεια των τροφίμων (Codex Alimentarius) και για την υγεία των ζώων [Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων (OIE)] που θεσπίζουν ενδεχομένως σχετικά διεθνή πρότυπα, δεν έχουν καταρτίσει κανένα σχετικό πρότυπο όσον αφορά την κλωνοποίηση.

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική απόδειξη που θα μπορούσε να δικαιολογεί περιορισμούς στα τρόφιμα που προέρχονται απο κλώνους και από απογόνους κλώνων με βάση τις ανησυχίες για την υγεία του ανθρώπου. Η ΕΑΑΤ έχει, ωστόσο, εκφράσει ανησυχίες που συνδέονται με την καλή μεταχείριση των κλώνων.

Οι πιο σχετικές εξαιρέσεις από τα άρθρα III και XI της GATT θα ήταν, συνεπώς, η εξαίρεση λόγω «κοινού αισθήματος ηθικής» που θα περιελάμβανε την καλή μεταχείριση των ζώων (παράγραφος α του άρθρου ΧΧ της GATT) ή λόγω προστασίας της ζωής και της υγείας. Οι εξαιρέσεις του ΠΟΕ υπόκεινται σε αυστηρές απαιτήσεις, μεταξύ άλλων, στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι το μέτρο είναι αναγκαίο για την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου, γεγονός που συνεπάγεται ότι πρέπει να έχει διερευνηθεί εάν υπάρχει ένας τρόπος που να περιορίζει λιγότερο το εμπόριο για την επίτευξη του ίδιου στόχου, καθώς και στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η εφαρμογή γίνεται με τρόπο που δεν συνιστά διάκριση, δεν είναι αυθαίρετος και δεν περιορίζει τις εμπορικές συναλλαγές.

ΝΟΜΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΛΗΦΘΟΥΝ ΥΠΟΨΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Υγεία των ζώων και ζωοτεχνία

Το εφαρμοστέο δίκαιο, τόσο στον κτηνιατρικό όσο και στον ζωοτεχνικό τομέα, βασίζεται στο άρθρο 43 της συνθήκης για την λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι κανόνες δεν κάνουν διάκριση μεταξύ ζώων που παράγονται με διαφορετικές τεχνολογίες αναπαραγωγής (π.χ. τεχνητή γονιμοποίηση, μεταφορά εμβρύου, διαίρεση εμβρύου, γονιμοποίηση in-vitro ή κλωνοποίηση) διότι από γενετική άποψη καμία από τις πρακτικές αυτές δεν επηρεάζει το γονιδίωμα ούτε την ευπάθεια σε λοιμώδη νοσήματα.

Ο βασικός στόχος της νομοθεσίας της ΕΕ που διέπει την υγεία των ζώων είναι ο έλεγχος των λοιμωδών νόσων. Η νομοθεσία εναρμονίζει τους όρους περί υγείας των ζώων που διέπουν τις εμπορικές συναλλαγές στην ΕΕ και τις εισαγωγές από τρίτες χώρες. Τα ζώα και τα προϊόντα τους διακινούνται με κτηνιατρικά πιστοποιητικά. Τα πιστοποιητικά δεν περιέχουν στοιχεία σχετικά με την τεχνολογία αναπαραγωγής με την οποία έχει αναπαραχθεί το ζώο ούτε το ζώο δότης (σε περίπτωση σπέρματος, ωαρίων και εμβρύων).

Ο βασικός στόχος της νομοθεσίας της ΕΕ στον τομέα της ζωοτεχνίας είναι η βελτίωση της απόδοσης του ζωικού κεφαλαίου με κανόνες που διασφαλίζουν τις ελεύθερες εμπορικές συναλλαγές και εναρμονισμένους όρους για τις εισαγωγές ζώων αναπαραγωγής καθαράς φυλής και του γενετικού τους υλικού. Τα ζώα αναπαραγωγής καθαράς φυλής διακινούνται με γενεαλογικά πιστοποιητικά στα οποία αναφέρεται η καταγωγή του ζώου. Η νομοθεσία δεν επηρεάζει, ωστόσο, τις εμπορικές συναλλαγές, τις εισαγωγές ή την αναπαραγωγή ζώων μη καθαράς φυλής (που αντιστοιχεί στο 95 % περίπου των χοίρων, των αιγοπροβάτων και στο 90 % των βοοειδών κρεατοπαραγωγής και στο 50 % των γαλακτοπαραγωγών βοοειδών).

Η ζωοτεχνική νομοθεσία της ΕΕ ορίζει ότι τα γενεαλογικά πιστοποιητικά εκδίδονται από εγκεκριμένους οργανισμούς ή ενώσεις εκτροφέων για να διασφαλίζεται η καταγωγή, η απόδοση και η γενετική αξία των ζώων αναπαραγωγής καθαράς φυλής (βοοειδών, χοίρων, μονόπλων, αιγοπροβάτων) και του σπέρματος, των ωαρίων και των εμβρύων τους που διακινούνται εντός της ΕΕ ή εισάγονται από τρίτες χώρες. Τα πιστοποιητικά αυτά δεν προβλέπουν να παρέχονται στοιχεία σχετικά με το εάν το υπό εξέταση ζώο είναι κλώνος ή απόγονος κλώνων ή εάν έχει αναπαραχθεί με συμβατικές μεθόδους.

Καλή μεταχείριση των ζώων

Η κλωνοποίηση θα μπορούσε να εξεταστεί στο πλαίσιο των διατάξεων της οδηγίας 98/58/ΕΚ του Συμβουλίου σχετικά την προστασία των ζώων στα εκτροφεία. Σύμφωνα με την παράγραφο 20 του παραρτήματος της οδηγίας: «Δεν πρέπει να εφαρμόζονται φυσικές ή τεχνητές μέθοδοι εκτροφής οι οποίες προκαλούν ή ενδέχεται να προκαλέσουν ταλαιπωρία ή βλάβη σε οποιοδήποτε ζώο.» Το ίδιο κείμενο περιλαμβάνεται στην ευρωπαϊκή σύμβαση για την προστασία των ζώων εκτροφής, η οποία ορίζει τις αρχές για την εκτροφή, τη φροντίδα και τη στέγαση ζώων, ιδιαίτερα σε συστήματα εντατικής εκτροφής. Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για την εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ στην επικράτειά τους. Επιπλέον, το άρθρο 13 της συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ ορίζει σαφώς ότι πρέπει να λαμβάνονται πλήρως υπόψη οι ανάγκες καλής διαβίωσης των ζώων κατά τη διαμόρφωση και την εφαρμογή πολιτικών της ΕΕ στους τομείς της γεωργίας, της αλιείας, των μεταφορών, της εσωτερικής αγοράς, της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης και του διαστήματος.

Ιχνηλασιμότητα των ζώων

Στην ΕΕ τα ζώα που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων υπόκεινται σε απαιτήσεις ιχνηλασιμότητας οι οποίες εφαρμόζονται και στους κλώνους. Η ατομική ιχνηλασιμότητα ισχύει για τα βοοειδή από το 1997. Για τα αιγοπρόβατα, η ατομική ιχνηλασιμότητα άρχισε να εφαρμοζεται το 2010. Οι χοίροι είναι ανιχνεύσιμοι ανά παρτίδα από το 1992. Οι ισχύοντες κανόνες δεν προβλέπουν την ανάγκη να καταγράφεται στα έγγραφα οποιαδήποτε αναφορά στην αναπαραγωγική τεχνολογία.

Θέματα που σχετίζονται με τα νέα τρόφιμα

Τα τρόφιμα που προέρχονται από κλώνους καλύπτονται από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 258/97 για τα νέα τρόφιμα, διότι τα εν λόγω τρόφιμα προέρχονται από ζώα που παράγονται με μη παραδοσιακές τεχνικές αναπαραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι τα εν λόγω τρόφιμα δεν μπορούν να διατεθούν στην αγορά χωρίς αξιολόγηση της ασφάλειάς τους και χωρίς ειδική νομική πράξη έγκρισης. Έως σήμερα, δεν έχει υποβληθεί καμία αίτηση από εταιρεία που να ζητά να διαθέσει στην αγορά τρόφιμα από κλώνους.

Νομοθεσία σχετικά με τη βιολογική καλλιέργεια

Από το 1991 η ΕΕ έχει θεσπίσει νομοθετικό πλαίσιο σχετικά τη βιολογική καλλιέργεια.. Αρχικά ο σχετικός κανονισμός αφορούσε μόνον τα φυτικά προϊόντα. Αργότερα εισήχθησαν συμπληρωματικές διατάξεις για την παραγωγή ζωικών προϊόντων. Οι κανόνες αυτοί περιλαμβάνουν τις ζωοτροφές, την πρόληψη των ασθενειών, την κτηνιατρική αγωγή, την προστασία των ζώων, την αναπαραγωγή του ζωικού κεφαλαίου γενικά και τη χρήση της κόπρου[14].

Όσον φορά την αναπαραγωγή, ο κανονισμός ορίζει ότι πρέπει να γίνεται με τη χρήση φυσικών μεθόδων. Ωστόσο, επιτρέπεται η τεχνητή γονιμοποίηση, αλλά καμία άλλη μορφή τεχνητής αναπαραγωγής, όπως η κλωνοποίηση ή η μεταφορά εμβρύου, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται. Η χρήση μεθόδων θεραπείας υποβοήθησης με ορμόνες ή άλλες παρόμοιες ουσίες απαγορεύεται, εκτός εάν πρόκειται για θεραπευτική αγωγή ενός μεμονωμένου ζώου.

Το πλαίσιο της ΕΕ για την βιολογική καλλιέργεια παρέχει την εγγύηση ότι τα τρόφιμα προέρχονται από ζώα που έχουν αναπαραχθεί χωρίς τη χρήση καμίας «μη παραδοσιακής μεθόδου αναπαραγωγής», όπως η κλωνοποίηση ή η μεταφορά εμβρύων. Το

Επιλογές

Από την εκτίμηση της κατάστασης προκύπτει ότι είναι επιστημονικά αποδεκτό πως δεν υπάρχουν λόγοι ανησυχίας σχετικά με την ασφάλεια των τροφίμων όσον αφορά τα τρόφιμα που παράγονται από κλώνους ή από τους απογόνους τους. Ωστόσο, οι κίνδυνοι για την καλή μεταχείριση των ζώων αποτελούν μια ισχυρή βάση για να εκκινήσει η Επιτροπή μια νομοθετική διαδικασία. Η ανησυχία που απορρέει από την αντίληψη της κοινής γνώμης ότι η κλωνοποίηση των ζώων είναι κατακριτέα από ηθική άποψη θα μπορούσε να αποτελέσει έναν ακόμα παράγοντα που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από τη νομοθεσία της ΕΕ.

Συνεπώς, οι επιλογές είναι οι εξής:

(1) Νομικό status quo

Η κλωνοποίηση θα εξακολουθούσε να μην υπόκειται σε ειδική ρύθμιση στο επίπεδο της ΕΕ. Οι κλώνοι και το αναπαραγωγικό υλικό τους (σπέρμα, ωάρια και έμβρυα) θα εξακολουθούσαν να διατίθενται στην αγορά της ΕΕ βάσει των γενικών κανόνων. Τα τρόφιμα που προέρχονται από τους κλώνους θα εξακολουθούσαν να υπόκεινται σε έγκριση πριν από τη διάθεσή τους στην αγορά βάσει του κανονισμού για τα νέα τρόφιμα. Τα τρόφιμα που προέρχονται από απογόνους των κλώνων θα εξακολουθήσουν να καλύπτονται από γενικούς κανόνες, οι οποίοι διασφαλίζουν την ασφάλεια των εν λόγω προϊόντων και τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς[15].

(2) Ολική απαγόρευση

( Απαγόρευση της κλωνοποίησης ζώων εκτροφής για την παραγωγή τροφίμων: Η απαγόρευση αυτή θα αντιμετώπιζε το βασικό πρόβλημα που συνδέεται με την κλωνοποίηση, δηλαδή τις ανησυχίες για την καλή μεταχείριση των ζώων. Δεν θα επιτρεπόταν η κλωνοποίηση στην επικράτεια της ΕΕ για σκοπούς παραγωγής τροφίμων.

( Απαγόρευση στην ΕΕ της χρήσης κλώνων και της διάθεσης στην αγορά τροφίμων που προέρχονται από κλώνους: Το μέτρο αυτό, το οποίο θα εφαρμοζόταν επίσης στις εισαγωγές, θα διασφάλιζε τη συνεκτικότητα με την απαγόρευση της κλωνοποίησης στην ΕΕ.

( Απαγόρευση της διάθεσης στην αγορά των απογόνων κλώνων και των τροφίμων που προέρχονται από απόγονους κλώνων: Το μέτρο αυτό δεν θα μπορούσε να αιτιολογηθεί με το επιχείρημα της διασφάλισης της καλής μεταχείρισης των ζώων, της υγείας των ζώων ή της δημόσιας υγείας, καθώς δεν υπάρχουν ανησυχίες όσον αφορά την καλή μεταχείριση των απογόνων των κλώνων, διότι παράγονται με τις συνήθεις τεχνικές αναπαραγωγής, ούτε ανησυχίες ως προς την ασφάλεια των τροφίμων που προέρχονται από απογόνους κλώνων, όπως επεσήμανε η ΕΑΑΤ. Επειδή τα τρόφιμα που προέρχονται από απογόνους κλώνων δεν μπορούν να διακριθούν από τα τρόφιμα που προέρχονται από άλλα ζώα, θα χρειαζόταν ένα πλήρες σύστημα ιχνηλασιμότητας. Η θέσπιση ενός τέτοιου συστήματος θα ήταν εξαιρετικά επαχθής διότι θα απαιτούσε τον λεπτομερή εντοπισμό όλων των γενεών των απογόνων, όσον αφορά τα είδη που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων. Επιπλέον, μια τέτοια απαγόρευση θα οδηγούσε σε απαγόρευση των εισαγωγών κάθε τροφίμου ζωικής προέλευσης (κρέατος, γάλακτος και μεταποιημένων προϊόντων) από τρίτες χώρες, οι οποίες μπορεί να έχουν εισαγάγει αναπαραγωγικό υλικό από κλώνους. Μια ολική απαγόρευση των εισαγωγών τροφίμων τα οποία προέρχονται από απογόνους κλώνων θα είχε σοβαρό και δυσανάλογο οικονομικό αντίκτυπο στην γεωργική παραγωγή και το εμπόριο της ΕΕ. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ανησυχίες όσον αφορά την καλή μεταχείριση των ζώων, την υγεία ή την ασφάλεια των τροφίμων που να δικαιολογούν μια τέτοια ενέργεια.

( Απαγόρευση της χρήσης αναπαραγωγικού υλικού από κλώνους: Δεν υπάρχουν ανησυχίες όσον αφορά την υγεία ή την ασφάλεια των τροφίμων που συνδέονται με τη χρήση συμβατικών τεχνικών αναπαραγωγής· κατά συνέπεια, η απαγόρευση των εισαγωγών αναπαραγωγικού υλικού από κλώνους είναι δύσκολο να αιτιολογηθεί.

(3) Μείγμα μέτρων

Η Επιτροπή θεωρεί ότι ένα μείγμα μέτρων θα αντιμετώπιζε τις ανησυχίες που εγείρει το θέμα της κλωνοποίησης. Τα μέτρα αυτά θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν τα εξής:

( Προσωρινή αναστολή της τεχνικής της κλωνοποίησης των εκτρεφόμενων ζώων για σκοπούς παραγωγής τροφίμων : Η επιλογή αυτή αντιμετωπίζει τα θέματα που αφορούν την καλή μεταχείριση των ζώων όσον αφορά την χρήση της τεχνικής της κλωνοποίησης για την παραγωγή τροφίμων στην ΕΕ. Καθώς η τεχνική αυτή μπορεί να εξελιχθεί και να αμβλυνθούν εν μέρει ή εξολοκλήρου οι ανησυχίες αυτές, η απαγόρευση πρέπει να επανεξεταστεί ύστερα από μια ορισμένη περίοδο.

( Προσωρινή αναστολή της χρήσης κλωνοποιημένων ζώων εκτροφής: Πρόκειται για ένα περιορισμένο μέτρο, αφού είναι σπάνιες οι εισαγωγές ζωντανών κλώνων και δεν πραγματοποιείται κλωνοποίηση για εμπορικούς σκοπούς στην ΕΕ. Το μέτρο αυτό θα διασφάλιζε τη συνεκτικότητα με την αναστολή της τεχνικής της κλωνοποίησης.

( Προσωρινή αναστολή της διάθεσης στην αγορά τροφίμων που προέρχονται από κλώνους: Η αναστολή αυτή, που θα εφαρμοζόταν επίσης στις εισαγωγές, θα διασφάλισε τη συνεκτικότητα με την απαγόρευση της κλωνοποίησης στην ΕΕ.

( Ιχνηλασιμότητα αναπαραγωγικού υλικού: Το μέτρο αυτό θα επιτρέψει στους κτηνοτρόφους και στη βιομηχανία τροφίμων να αναπτύξουν συστήματα πληροφόρησης. Για να γίνεται διάκριση μεταξύ του (i) σπέρματος και των εμβρύων από κλώνους και (ii) του σπέρματος και των εμβρύων που προέρχονται από ζώα που αναπαράγονται με συμβατικές τεχνικές, θα ήταν αναγκαίο να τροποποιηθούν ορισμένες απαιτήσεις πιστοποίησης που προβλέπονται στη ζωοτεχνική νομοθεσία και στη νομοθεσία σχετικά με την υγεία των ζώων. Καθώς οι οικονομικοί φορείς θα υποχρεούνται να αναφέρουν στα υπάρχουσα πιστοποιητικά εάν ή όχι το αναπαραγωγικό υλικό προέρχεται από κλώνο, η διοικητική επιβάρυνση είναι περιορισμένη. Η πληροφορία αυτή δεν είναι δύσκολο να ανακτηθεί καθώς ο αγοραστής ζητά συχνά τη γενετική αξία του ζώου. Επιπλέον, ορισμένοι εμπορικοί εταίροι που χρησιμοποιούν την τεχνική της κλωνοποίησης για την παραγωγή τροφίμων έχουν ήδη θεσπίσει - ή σκοπεύουν να θεσπίσουν - ειδικό σύστημα υποχρεωτικής καταγραφής των κλώνων, το οποίο διευκολύνει περαιτέρω την ιχνηλασιμότητα του αναπαραγωγικού υλικού.

Συμπεράσματα

Με βάσει τα ζητήματα που περιγράφονται παραπάνω, και ιδίως την ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι ανησυχίες περί καλής μεταχείρισης των ζώων σε σχέση με την χρήση της κλωνοποίησης και τη σκοπιμότητα της πληροφόρησης σχετικά με την αγορά, η Επιτροπή θα προτείνει τα εξής:

(i) να ανασταλεί προσωρινά η χρήση της εν λόγω τεχνικής στην ΕΕ όσον αφορά τη αναπαραγωγή κάθε ζώου που προορίζεται για την παραγωγή τροφίμων· η χρήση των κλώνων τέτοιων ζώων· και η εμπορία των τροφίμων που προέρχονται από κλώνους.

(ii) να καθιερωθεί η ιχνηλασιμότητα των εισαγωγών σπέρματος και εμβρύων για να επιτραπεί στους κτηνοτρόφους και στη βιομηχανία να καταρτίσουν τράπεζες δεδομένων σχετικά με τους απογόνους των ζώων στην ΕΕ.

Με μια ρήτρα αναθεώρησης ύστερα από 5 έτη, το προτεινόμενο νομοθετικό μέτρο θα βασίζεται στην κατάλληλη νομική βάση που θα λαμβάνει υπόψη το περιεχόμενο και τον στόχο της. Η κλωνοποίηση θα παρέμενε, ωστόσο, δυνατή για όλους τους άλλους σκοπούς, εκτός της παραγωγής τροφίμων, όπως η έρευνα[16], η παραγωγή φαρμάκων ή η διατήρηση των ειδών ή φυλών που απειλούνται με εξαφάνιση. Κατά την πενταετή περίοδο, η Επιτροπή θα παρακολουθεί τις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις της κλωνοποίησης για να αξιολογήσει εάν, πότε και κάτω από ποιες συνθήκες θα μπορούσαν να αρθούν τα εν λόγω προσωρινά μέτρα. Δεν προτείνονται νομικά μέτρα σε σχέση με τα τρόφιμα που προέρχονται από απογόνους κλώνων. Ωστόσο, η καθιέρωση ενός συστήματος ιχνηλασιμότητας όπως προβλέπεται στο παραπάνω σημείο (ii) καθιστά δυνατή την ύπαρξη συστημάτων ενημέρωσης.

Τα μελλοντικά σενάρια μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

Κλώνοι | Απόγονοι |

Εισάγονται στην ΕΕ | Προσωρινή αναστολή των εισαγωγών κλώνων | Απαιτήσεις ιχνηλασιμότητας για τους εξαγωγείς στην ΕΕ | Προσωρινή αναστολή της διάθεσης στην αγορά | Κανένα μέτρο |

Η Επιτροπή καλεί το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να εξετάσουν το περιεχόμενο και τα συμπεράσματα της παρούσας έκθεσης και να διατυπώσουν σε εύθετο χρόνο τις απόψεις τους.

[1] Για τους σκοπούς της παρούσας έκθεσης (όπως και στις γνώμες της ΕΑΑΤ και της EΟΔ) η κλωνοποίηση αναφέρεται στην αναπαραγωγή με τη μεταφορά πυρήνα σωματικού κυττάρου (SCNT) για τη δημιουργία γενετικών αντιγράφων (κλώνων) από ενήλικα ζώα που έχουν τον ίδιο σύνολο πυρηνικών γονιδίων με έναν άλλο οργανισμό. Η παρούσα έκθεση δεν καλύπτει τη διαίρεση εμβρύου ή οποιαδήποτε μορφή γενετικής τροποποίησης.

[2] http://www.efsa.europa.eu/EFSA/efsa_locale-1178620753812_1211902019540.htm

[3] http://www.efsa.europa.eu/cs/BlobServer/Statm_of_Efsa/sc_statementej_RN319_en.pdf?ssbinary=true

[4] Η «επιγενετική» επιδιώκει να περιγράψει την κληρονομική μεταβίβαση πληροφοριών με βάση την έκφραση των γονιδίων. Οι επιγενετικές αλλαγές στον αναπρογραμματισμό του πυρήνα του δότη κατά την (SCNT) έχει θεωρηθεί ότι προκαλεί πολλές από τις διαπιστωθείσες ανωμαλίες

[5] Δρ Shinya Watanabe, National Institute of Livestock and Grassland Science, Ιαπωνία

[6] Wells DN. 2005. Κλωνοποίηση ζώων: Προβλήματα και προοπτικές. Revue Scientifique et Technique (Διεθνές Γραφείο Επιζωοτιών) 24(1):251-64.

[7] http://ec.europa.eu/european_group_ethics/activities/docs/opinion23_en.pdf

[8] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 258/97 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Ιανουαρίου 1997, σχετικά με τα νέα τρόφιμα και τα νέα συστατικά τροφίμων

[9] Η στάση των Ευρωπαίων όσον αφορά την κλωνοποίηση των ζώων: http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_238_en.pdf

[10] http://www.copa-cogeca.be/Main.aspx?page=search&lang=en

[11] http://www.clitravi.eu/

[12] Παραπομπή COM(2007)872 της 7ης Ιανουαρίου 2008.

[13] Η Ελβετία δεν εξετάζεται στο σημείο αυτό, διότι, σύμφωνα με ισχύουσα συμφωνία για κτηνιατρικά ζητήματα, δεσμεύεται να εφαρμόζει τη νομοθεσία της ΕΕ. Συνεπώς, το εμπόριο ζωντανών ζώων με την Ελβετία γίνεται σύμφωνα με τους κανόνες που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη.

[14] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου της 28ης Ιουνίου 2007 για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91.

[15] Συνθήκη για τη λειτουργία της ΕΕ, άρθρα 34-36, κανονισμός που αφορά τη γενική νομοθεσία για τα τρόφιμα (ΕΚ) αριθ. 178/2002 για τον καθορισμό των γενικών αρχών και απαιτήσεων της νομοθεσίας για τα τρόφιμα, κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 852/2004 για την υγιεινή των τροφίμων, κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 853/2004 για τον καθορισμό ειδικών κανόνων υγιεινής για τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης.

[16] Η χρήση κλώνων στην έρευνα πρέπει να συμμορφώνεται με την οδηγία 86/609/ΕΟΚ για την προστασία των ζώων που χρησιμοποιούνται για πειραματικούς και άλλους επιστημονικούς σκοπούς.