[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 26.8.2010

COM(2010) 430 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2152/2003 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Νοεμβρίου 2003, για την παρακολούθηση των δασών και των περιβαλλοντικών αλληλεπιδράσεων στην Κοινότητα (Έμφαση στα δάση) – Τελική έκθεση

SEC(2010) 978

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2152/2003 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Νοεμβρίου 2003, για την παρακολούθηση των δασών και των περιβαλλοντικών αλληλεπιδράσεων στην Κοινότητα (Έμφαση στα δάση) – Τελική έκθεση

Εισαγωγή και κυρια επιτευγματα

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2152/2003 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (κανονισμός που αφορά το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση»[1]) θέσπιζε πρόγραμμα για τη μακροπρόθεσμη παρακολούθηση της κατάστασης και των περιβαλλοντικών αλληλεπιδράσεων των δασών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το πρόγραμμα αφορούσε, μεταξύ άλλων, τη συνέχιση των υφιστάμενων δικτύων παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των συνεπειών της στα δάση, των πυρκαγιών στα δάση και των αιτίων και επιπτώσεών τους, και τη συγχρηματοδότηση των δραστηριοτήτων πρόληψης των δασικών πυρκαγιών. Διεύρυνε επίσης το πεδίο παρακολούθησης των δασών της ΕΕ μέσω της συλλογής πληροφοριών για το έδαφος, τη βιοποικιλότητα, τη δέσμευση άνθρακα, τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και τις προστατευτικές λειτουργίες των δασών.

Σύμφωνα με τα άρθρα 18 και 19 του κανονισμού, η Επιτροπή υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος στην οποία επανεξετάζει την αποτελεσματικότητά του, ώστε να παρέχεται βάση για οιαδήποτε μελλοντική απόφαση όσον αφορά τη συνέχιση των εν λόγω δραστηριοτήτων. Τώρα που έχουν υλοποιηθεί πλέον όλα τα εθνικά προγράμματα και έχουν κλείσει οι οικονομικοί φάκελοι, η παρούσα έκθεση ανταποκρίνεται σε αυτήν ακριβώς την απαίτηση και συμπληρώνει την προηγούμενη «ενδιάμεση» έκθεση της 22ας Ιανουαρίου 2008 σχετικά με την εφαρμογή του προγράμματος[2]. Στόχος των δύο αυτών εκθέσεων είναι να αποσαφηνιστεί ο τρόπος υλοποίησης του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» κατά την περίοδο 2003-2010. Οι προαναφερθείσες εκθέσεις θα χρησιμεύσουν ως βάση για τον προσδιορισμό πιθανών μελλοντικών αναγκών σε επίπεδο παρακολούθησης και θα συμβάλουν στη διαδικασία διαβούλευσης που διεξάγεται στο πλαίσιο της Πράσινης Βίβλου για την προστασία των δασών και τη σχετική πληροφόρηση στην ΕΕ με θέμα τη μελλοντική διαχείριση των πληροφοριών σχετικά με τα δάση.

Όπως αναφέρθηκε ήδη στην έκθεση του Ιανουαρίου του 2008, η εφαρμογή του κανονισμού που αφορά το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση» διήρκεσε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από το προβλεπόμενο (τέσσερα χρόνια). Η παρούσα έκθεση, η οποία συμπληρώνει την προηγούμενη, πραγματεύεται κατά κύριο λόγο την εκτέλεση του προϋπολογισμού του προγράμματος «Έμφαση στα δάση». Το συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής παρέχει λεπτομερείς πληροφορίες για τον τρόπο εκτέλεσης του προϋπολογισμού από τους αρμόδιους εθνικούς φορείς.

Σε γενικές γραμμές οι στόχοι επιτεύχθηκαν και το υψηλό ποσοστό υλοποίησης μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως επιτυχία. Το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση» συμπλήρωσε την ήδη ισχύουσα νομοθεσία για την παρακολούθηση των δασών και την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών. Στο πλαίσιο του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» δημιουργήθηκε σχετική βάση δεδομένων η οποία περιέχει συγκεντρωτικά στοιχεία και πληροφορίες για την κατάσταση των δασών στην ΕΕ.

Η καθυστέρηση που σημειώθηκε όσον αφορά την υλοποίηση του προγράμματος δημιούργησε προβλήματα στους αρμόδιους εθνικούς φορείς που ήταν υπεύθυνοι για την εφαρμογή των δραστηριοτήτων που προέβλεπαν τα εθνικά προγράμματα.<0}

Ωστόσο, ο αριθμός των προβλεπόμενων δραστηριοτήτων που δεν υλοποιήθηκαν τελικά ήταν πολύ μικρός.

Οι πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν για τα δάση, και ιδίως για το έδαφος και τη βιοποικιλότητα, συνέβαλαν για πρώτη φορά στη διεύρυνση του πεδίου της παρακολούθησης των δασών. Οι πληροφορίες για το έδαφος και την υπέργεια βιοποικιλότητα περιέχονται στη βάση δεδομένων Biosoil που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του εν λόγω προγράμματος.

Σημαντικό ποσοστό των κονδυλίων διατέθηκε για την εκπόνηση ερευνητικών μελετών και έργων επίδειξης σχετικά με τη βιοποικιλότητα, τα αποθέματα άνθρακα, τη βιοποικιλότητα των δασικών εδαφών, τις δασικές πυρκαγιές, το όζον, την αλλαγή του κλίματος, τη γενετική ποικιλομορφία, τα μανιτάρια, τις λειχήνες και άλλα θέματα συναφή με τα δάση.

Για τις δασικές πυρκαγιές ειδικότερα, θεσπίστηκε το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS) που αναπτύχθηκε περαιτέρω στο πλαίσιο του προγράμματος–. Αξίζει να αναφερθούν στο σημείο αυτό οι ενότητες που δημιουργήθηκαν για το δίκτυο Natura 2000 και τα δάση, για τις εκτιμώμενες ατμοσφαιρικές εκπομπές ή για τη διάβρωση του εδάφους μετά από πυρκαγιές. Το EFFIS αποτελεί πλέον βασική συνιστώσα της παρακολούθησης των δασικών πυρκαγιών στην Ευρώπη και η διατήρησή του είναι εξασφαλισμένη μέχρι τα τέλη του 2010 χάρη σε ένα πιλοτικό έργο το οποίο είχε ζητήσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Επισκόπηση του κανονισμου που αφορα το πρόγραμμα «εμφαση στα Δάση»

Μετά τη λήξη ισχύος, στα τέλη του 2002, του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3528/86 για την προστασία των δασών στην Κοινότητα από την ατμοσφαιρική ρύπανση[3] και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2158/92 για την πυροπροστασία των κοινοτικών δασών[4] τέθηκε σε ισχύ για τέσσερα χρόνια ο κανονισμός που αφορά το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση». Στόχος του ήταν η διασφάλιση της μακροπρόθεσμης συνέχισης και περαιτέρω ανάπτυξης της εν λόγω κοινής παρακολούθησης.

Για την εφαρμογή του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» κατά την προαναφερθείσα περίοδο προβλεπόταν συνολικός προϋπολογισμός ύψους 65 εκατ. ευρώ.

Όπως διευκρινίζεται στην ενότητα 3, συνάφθηκαν 123 συμφωνίες μεταξύ 41 αρμόδιων αρχών[5], οι οποίες είχαν οριστεί από τα κράτη μέλη, και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Οι εθνικές αρχές κατήρτισαν διετή εθνικά προγράμματα για την περίοδο 2003/2004 και 2005/2006[6] στα οποία περιγράφονταν οι προς ανάπτυξη δραστηριότητες και μελέτες.

Μέσω του προγράμματος διατέθηκε κοινοτική χρηματοδότηση έως 50% για δραστηριότητες παρακολούθησης, την ανάπτυξη του EFFIS, μελέτες σχετικά με τις πυρκαγιές, εκστρατείες ευαισθητοποίησης, ειδική κατάρτιση και μέτρα πρόληψης των πυρκαγιών. Η αναθεώρηση του προγράμματος και οι μελέτες με θέμα τον προσδιορισμό νέων δραστηριοτήτων παρακολούθησης συγχρηματοδοτήθηκαν επίσης σε ποσοστό έως 50%.

Οι μελέτες, τα πειράματα και τα έργα επίδειξης για την περαιτέρω ανάπτυξη του προγράμματος, τη βελτίωση της εναρμονισμένης συλλογής και παροχής δεδομένων και τη βελτίωση της αξιολόγησης και της ποιότητας των δεδομένων, συγχρηματοδοτήθηκαν σε ποσοστό έως και 75% του συνολικού κόστους.

Εκτός από τα εθνικά προγράμματα, το 16% του προϋπολογισμού διατέθηκε για τις ακόλουθες δραστηριότητες του προγράμματος «Έμφαση στα δάση»:

- για το Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ) της Επιτροπής, το οποίο παρείχε γενική επιστημονική και τεχνική υποστήριξη και ήταν υπεύθυνο για τη δημιουργία και τη διαχείριση της βάσης δεδομένων του προγράμματος «Έμφαση στα δάση», το συντονισμό του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δεδομένων για τα Δάση (EFDAC), τη διατήρηση και την περαιτέρω ανάπτυξη του EFFIS και το συντονισμό των μελετών, των πειραμάτων και των έργων επίδειξης,

- για τη συμφωνία με το διεθνές πρόγραμμα συνεργασίας της Οικονομικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη με στόχο την αξιολόγηση και την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα δάση (ΔΠΣ «Δάση»)[7], η οποία η οποία αποσκοπούσε στη συγκέντρωση των δεδομένων που συγκεντρώθηκαν από το δίκτυο παρακολούθησης επιπέδου Ι.

- για τη συμφωνία με την Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη με αντικείμενο την εκπόνηση της έκθεσης «Κατάσταση των δασών και βιώσιμη διαχείριση δασών στην Ευρώπη 2007».[8]

- για την εκπόνηση της ενδιάμεσης έκθεσης «Ανάπτυξη και αναθεώρηση του προγράμματος «Έμφαση στα δάση»»[9].

- για τη διοργάνωση συνεδριάσεων και διασκέψεων με σκοπό τη διάδοση των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα.[10]

Αποτελέσματα

Βάση δεδομένων του προγράμματος «Έμφαση στα δάση»

Ένα από τα βασικότερα αποτελέσματα του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» είναι η βάση δεδομένων του η οποία περιέχει πληροφορίες για τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα δάση. Η βάση αυτή περιέχει δεδομένα για την κατάσταση της κόμης (αποχρωματισμό και φυλλόπτωση) στα 6.000 παρατηρητήρια παρακολούθησης επιπέδου Ι και στα 800 παρατηρητήρια εντατικής παρακολούθησης επιπέδου ΙΙ. Κατά την εντατική έρευνα συγκεντρώθηκαν επίσης, και περιέχονται στη βάση δεδομένων, στοιχεία για την ανάπτυξη των δασών, τα εδαφικά διαλύματα, την απόθεση και τη φυλλική χημεία της χαμηλής βλάστησης.

Για λόγους προστασίας των δεδομένων, η γνωστοποίηση των επικυρωμένων στοιχείων που αφορούν τα παρατηρητήρια είναι δυνατή μόνο στις αρμόδιες αρχές. Πληροφορίες για τα συγκεντρωτικά στοιχεία διατίθενται μέσω του EFDAC, ενώ έχουν εκπονηθεί και διατίθενται στο ευρύ κοινό διάφορες εκθέσεις για την υγεία και την παρακολούθηση των δασών, π.χ. εκθέσεις του ΚΚΕρ και ετήσιες εκθέσεις του ΔΠΣ για τα δάση.

Από μια πρώτη αξιολόγηση των στοιχείων που συγκεντρώθηκαν με την εκτεταμένη παρακολούθηση «επιπέδου Ι», προκύπτουν πληροφορίες για τη φυλλόπτωση και τον αποχρωματισμό της κόμης καθώς και για τις τάσεις των παραμέτρων αυτών στο πέρασμα του χρόνου ως ένδειξη της υγείας των δασών.

Από τις μετρήσεις και τις παρατηρήσεις στα παρατηρητήρια εντατικής παρακολούθησης επιπέδου ΙΙ προέκυψαν οι ακόλουθες πληροφορίες:

- Η μέση φυλλόπτωση των κυριότερων ειδών κωνοφόρων και πλατύφυλλων είναι γενικά σταθερή σε ολόκληρη την ΕΕ με τοπικές διακυμάνσεις λόγω περιόδων ανομβρίας, ακραίων υψηλών θερμοκρασιών, κτλ.

- Τα επίπεδα pH στα ανώτερα στρώματα πετρωμάτων των παρατηρητηρίων έχουν διαφορετικές τιμές ανάλογα με την τοποθεσία των τελευταίων.

- Οι μέσες συγκεντρώσεις αποθέσεων θείου παρουσίασαν γενική μείωση κατά 25% την περίοδο 2000-2005, ενώ οι μέσες εισροές αζώτου την ίδια περίοδο παρέμειναν μάλλον αμετάβλητες[11].

- Η μέτρηση των διαστάσεων των δέντρων και της ανάπτυξης των δασών ανά παρατηρητήριο εκτελείτο ανά πενταετία.

- Συλλέχθηκαν μετεωρολογικά στοιχεία (μέση θερμοκρασία και συνολικές ετήσιες κατακρημνίσεις) τα οποία παρείχαν πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο επηρέαζαν την κατάσταση των δασών και εξηγούσαν επακριβώς τις τοπικές διακυμάνσεις κατά την εμφάνιση ακραίων φαινομένων.

- Χαμηλή βλάστηση, ποικιλία φυτικών ειδών (μετρηθείσα βάσει του αριθμού των αναφερόμενων ανά παρατηρητήριο ειδών: δέντρα, θάμνοι, χόρτα και βρυόφυτα) και αλλαγές της τελευταίας με την πάροδο του χρόνου.

Τα αποτελέσματα της περιόδου 2003-2006 από κοινού με τις πληροφορίες που είχαν συγκεντρωθεί από την παρακολούθηση των δασών κατά την περίοδο 1986-2002 καθιστούν εφικτή, μέσω της παρατήρησης της κατάστασης της κόμης, την αξιολόγηση της επικρατούσας κατάστασης και της εξέλιξης της υγείας των δασών. Σύμφωνα με τον δείκτη κατάστασης της κόμης, η κατάσταση των δασών παρουσίασε επιδείνωση το 2003, έτος κατά το οποίο εκδηλώθηκαν στην Ευρώπη ακραία φαινόμενα ξηρασίας και καύσωνας, ενώ τα επόμενα χρόνια παρατηρήθηκε ελαφρά ανάκαμψη του επιπέδου φυλλόπτωσης κάποιων υπό παρατήρηση ειδών σε ορισμένες περιοχές.

Η αρχική φιλοδοξία του δικτύου εντατικής παρακολούθησης ήταν η παρέκταση των αποτελεσμάτων με στόχο την εξαγωγή αντιπροσωπευτικών πληροφοριών για ολόκληρη την ΕΕ. Η επίτευξη του στόχου αυτού δεν κατέστη δυνατή λόγω της έλλειψης στατιστικής ακρίβειας του επιπέδου παρακολούθησης ΙΙ. Τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την εντατική παρακολούθηση σε επίπεδο ΕΕ χρήζουν περαιτέρω ερευνών.

Η βάση δεδομένων του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» έχει ήδη χρησιμοποιηθεί για τη μοντελοποίηση της καταλληλότητας των οικοτόπων των κυρίαρχων ειδών δέντρων και της αλλαγής της βλάστησης βάσει διαφόρων υποθέσεων για τις μελλοντικές κλιματολογικές συνθήκες[12]. Καθώς οι κλιματολογικές συνθήκες αλλάζουν στο πέρασμα του χρόνου, η βάση δεδομένων συμβάλλει στην κατανόηση του τρόπου πιθανής ευδοκίμησης των δασικών ειδών σε άλλα μέρη της ΕΕ. Τα στοιχεία της βάσης μπορούν επίσης να τροφοδοτήσουν διεθνείς διαδικασίες πολιτικής όπως τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τη βιοποικιλότητα, τη διυπουργική διάσκεψη για την προστασία των δασών στην Ευρώπη (Forest Europe) ή τη σύμβαση πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την αλλαγή του κλίματος.

Δραστηριότητες πρόληψης των δασικών πυρκαγιών και Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές

Στις δραστηριότητες πρόληψης των δασικών πυρκαγιών που συγχρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση» περιλαμβάνονται η κατασκευή δασικών μονοπατιών, διαδρομών, σημείων υδροδότησης, αντιπυρικών ζωνών, η αποψίλωση και η υλοτόμηση περιοχών που αντιμετωπίζουν κίνδυνο πυρκαγιάς, οι εγκαταστάσεις παρακολούθησης, ο εξοπλισμός επικοινωνίας, οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης και η ειδική κατάρτιση.

Όπως αναφέρεται αναλυτικά στην ενδιάμεση έκθεση του 2008 για την εφαρμογή του προγράμματος, η Επιτροπή ανέπτυξε, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS) με σκοπό τη συλλογή ολοκληρωμένων στοιχείων από την εντατική παρακολούθηση και την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με την παρακολούθηση και τη χαρτογράφηση των δασικών πυρκαγιών και των επιπτώσεών τους στο περιβάλλον.

Μεταξύ των δραστηριοτήτων του EFFIS περιλαμβάνεται η δημοσίευση ετήσιων εκθέσεων για τις πυρκαγιές οι οποίες συντάσσονται με τη βοήθεια των κρατών μελών που πλήττονται περισσότερο, ενημερωτικών δελτίων, εκθέσεων αξιολόγησης των ζημιών που προκαλούνται στο δίκτυο Natura 2000 και εκθέσεων αξιολόγησης των ζημιών που προκαλούνται στα δάση από καταιγίδες[13]. Το EFFIS χρησιμοποιείται επίσης από το Κέντρο Παρακολούθησης και Ενημέρωσης της Επιτροπής για το συντονισμό των επιχειρήσεων πολιτικής προστασίας.

Μελέτες

Στο πλαίσιο του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» συγχρηματοδοτήθηκαν 143 μελέτες και έργα επίδειξης που προβλέπονταν στα εθνικά προγράμματα[14]. Στόχος τους ήταν η συγκέντρωση περισσότερων πληροφοριών για τις δασικές πυρκαγιές, τις επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος στη βιοποικιλότητα, την αλλαγή του κλίματος και τη σχέση της με την παγίδευση του άνθρακα, τα δασικά εδάφη, τους δείκτες βιοποικιλότητας, τα μανιτάρια, τη γενετική ποικιλομορφία των λειχήνων, την ολοκληρωμένη διαχείριση των επιβλαβών οργανισμών, καθώς και για άλλα θέματα συναφή με τα δάση.

Στο πλαίσιο του έργου Biosoil, που προωθούσε την ενίσχυση της παρακολούθησης των δασικών εδαφών και της βιοποικιλότητας[15], υλοποιήθηκαν 59 έργα επίδειξης συγχρηματοδοτούμενα σε ποσοστό 75%. Το έργο χωρίστηκε σε δύο ενότητες, μία για το έδαφος και μία για τη βιοποικιλότητα.

Αποτέλεσμα του έργου Biosoil είναι η συλλογή πληροφοριών για τη βιοποικιλότητα των δασών από 3.379 παρατηρητήρια επιπέδου Ι. Είναι η πρώτη φορά που πραγματοποιείται σε κοινοτικό επίπεδο καταγραφή των διαφόρων στοιχείων που συνθέτουν τη δασική βιοποικιλότητα. Στο πλαίσιο αυτό, συλλέχθηκαν εναρμονισμένες πληροφορίες για τη διάμετρο διαφόρων ειδών δέντρων, την υψηλή βλάστηση, τη νεκρή ξυλεία, την κομοστέγη των δασοσυστάδων και τη συγκόμωση, καθώς και τη χαμηλή βλάστηση. Διατίθεται ακόμη περιγραφή της ταξινόμησης των διαφόρων τύπων δασών. Στη βάση δεδομένων Biosoil που διαχειρίζεται το ΚΚΕρ περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι χημικές και φυσικές παράμετροι του εδάφους (ήτοι το pH, το άζωτο, τα αποθέματα άνθρακα, κ.λπ.) καθώς και οι συλλεχθέντες δείκτες βιοποικιλότητας.

Εκτός από τις μελέτες που εκπονήθηκαν στο πλαίσιο των εθνικών προγραμμάτων, το ΚΚΕρ ξεκίνησε και συντόνισε οκτώ ακόμη μελέτες οι οποίες ασχολήθηκαν με την αλλαγή του κλίματος, τις δασικές πυρκαγιές, την εναρμόνιση των εθνικών καταλόγων δασών, τις προστατευτικές λειτουργίες των δασών καθώς και με μέρος της μελέτης επίδειξης Biosoil.

Εκτέλεση του προϋπολογισμου

Ανάλυση κονδυλίων ανά δραστηριότητα για την περίοδο 2003-2006

Από το συνολικό προϋπολογισμό του προγράμματος (65 εκατ. ευρώ) διατέθηκαν συνολικά 56.468.222 ευρώ για την υλοποίηση των εθνικών προγραμμάτων. Για τη συμφωνία με το Κοινό Κέντρο Ερευνών, την εκπόνηση της ενδιάμεσης αναθεώρησης του προγράμματος, τη συμφωνία με το ΔΠΣ «Δάση», και τις διάφορες συνεδριάσεις και διασκέψεις των εμπειρογνωμόνων διατέθηκαν συνολικά 7.587.586 ευρώ.

Από το συνολικό προϋπολογισμό που είχε προβλεφθεί για την υλοποίηση του προγράμματος το μεγαλύτερο ποσοστό δεσμεύτηκε για τα παρατηρητήρια εντατικής παρακολούθησης (περισσότερα από 21 εκατ. ευρώ). Για τις μελέτες και τα έργα επίδειξης διατέθηκαν 17 εκατ. ευρώ, ενώ για τις δραστηριότητες πρόληψης των δασικών πυρκαγιών σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του EFFIS, διατέθηκαν περισσότερα από 9 εκατ. ευρώ[16].

Για τις μελέτες και τα έργα επίδειξης με θέμα τη βιοποικιλότητα των δασών, το έδαφος, τον άνθρακα, την αλλαγή του κλίματος, τη γενετική, κ.λπ. διατέθηκε το 30% του προϋπολογισμού[17]. Καταδεικνύεται έτσι η σημασία που απέδωσε εξαρχής το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση» στη διεύρυνση του πεδίου της παραδοσιακής παρακολούθησης των δασών όσον αφορά συγκεκριμένα την ατμοσφαιρική ρύπανση και τις δασικές πυρκαγιές. Για το έργο Biosoil σχετικά με τα δασικά εδάφη και τη βιοποικιλότητα είχε προβλεφθεί προϋπολογισμός 10 εκατ. ευρώ: 9 εκατ. ευρώ διατέθηκαν για το έδαφος και περίπου 1 εκατ. ευρώ για τη βιοποικιλότητα.

Δαπάνες και υλοποίηση του προγράμματος «Έμφαση στα δάση»

Το πρόγραμμα αναμένεται να ολοκληρωθεί από τεχνικής και οικονομικής άποψης στα μέσα του 2010.

Ο μέσος ρυθμός υλοποίησης των εθνικών προγραμμάτων που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» υπερβαίνει το 86%, γεγονός που μπορεί να θεωρηθεί ως επιτυχία σε επίπεδο εφαρμογής του προγράμματος. Μόνο τρεις αρμόδιοι φορείς παρουσίασαν χαμηλό ρυθμό υλοποίησης κάτω του 50%. Λόγω της καθυστέρησης που σημειώθηκε όσον αφορά την έναρξη του προγράμματος και του εξ αυτής διοικητικού φόρτου εργασίας, ορισμένοι αρμόδιοι φορείς δυσκολεύτηκαν να εφαρμόσουν το πρόγραμμα με αποτέλεσμα να μην υλοποιηθούν τελικά κάποιες από τις δραστηριότητες.

Για το πρόγραμμα διατέθηκε συνολικά ποσό 53.342.555,09 ευρώ. Για τις δραστηριότητες που προβλέπονταν στα εθνικά προγράμματα διατέθηκε συνολικά ποσό 45.772.306,10 ευρώ, ενώ για τους άλλους σκοπούς του προγράμματος «Έμφαση στα δάση» διατέθηκε από τον σχετικό προϋπολογισμό ποσό 7.570.248,99 ευρώ.

Από την ανάλυση των δαπανών ανά δραστηριότητα[18] προκύπτει ότι το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης (43%) διατέθηκε για την εντατική παρακολούθηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (δίκτυο παρακολούθησης επιπέδου II), ενώ το 32% διατέθηκε για μελέτες και έργα επίδειξης. Το 11% διατέθηκε για συναφείς με τις δασικές πυρκαγιές δραστηριότητες. Το δίκτυο συστηματικής παρακολούθησης επιπέδου Ι απορρόφησε μόνο το 9% του συνολικού προϋπολογισμού, ενώ το 5% του προϋπολογισμού διατέθηκε για δραστηριότητες συντονισμού και διαχείρισης.

Από την αξιολόγηση των δαπανών ανά κράτος μέλος και δραστηριότητα προκύπτει ότι τα περισσότερα κονδύλια διατέθηκαν για την εντατική παρακολούθηση της υγείας των δασών, για την εκπόνηση μελετών και έργων επίδειξης και για δραστηριότητες παρακολούθησης των πυρκαγιών.

Συμπεράσματα

Από την υλοποίηση του προγράμματος συνάγονται διάφορα συμπεράσματα:

- Πρώτον, όσον αφορά την παρακολούθηση των δασών, η ΕΕ διέθεσε τα περισσότερα κονδύλια στο δίκτυο εντατικής παρακολούθησης (επίπεδο ΙΙ). Το εν λόγω δίκτυο δεν παρέχει επαρκώς αντιπροσωπευτικές πληροφορίες για την κατάσταση των δασών της ΕΕ και οι πόροι και τα κονδύλια που διατίθενται σε αυτό είναι ιδιαίτερα υψηλοί.

- Πληροφορίες για την κατάσταση της κόμης μέσω της παραδοσιακής μεθόδου παρακολούθησής της συλλέγονται εδώ και 20 χρόνια, από τη στιγμή δηλαδή που τα δάση της ΕΕ άρχισαν να εμφανίζουν συμπτώματα ζημιών λόγω της όξινης βροχής. Από τα τελευταία αποτελέσματα προκύπτει ότι η κατάσταση των δασών παρουσιάζει επί του παρόντος μεγαλύτερη σταθερότητα. Διαπιστώνεται ακόμη μείωση των επιπέδων περιεκτικότητας σε θείο, ενώ σταθερά παρέμειναν τα επίπεδα αζώτου. Η κατάσταση της κόμης μπορεί κάλλιστα να εξακολουθήσει να θεωρείται ως αντιπροσωπευτικός και οικονομικά αποτελεσματικός δείκτης της κατάστασης των δασών. Εντούτοις, οι πληροφορίες που παρέχει για την υγεία των δασών είναι πολύ γενικές και πρέπει να συνδυάζεται με άλλες πληροφορίες που αφορούν τις ορατές ζημιές.

- Σε μελλοντικά συστήματα παρακολούθησης των δασών πρέπει να συμπεριληφθούν και άλλοι δείκτες, μέσω παρατηρητηρίων που θα παρέχουν συνεκτικές πληροφορίες σε κοινοτικό επίπεδο.

- Η παρακολούθηση του εδάφους και της βιοποικιλότητας των δασών πρέπει να συνεχιστεί και στο μέλλον, τόσο επειδή παρέχει ζωτικής σημασίας πληροφορίες για τη χάραξη κοινοτικής πολιτικής όσο και επειδή συνεισφέρει σημαντικά σε διεθνείς συμβάσεις όπως η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την αλλαγή του κλίματος ή η σύμβαση για τη βιοποικιλότητα.

Όσον αφορά τις δασικές πυρκαγιές και δεδομένης της έλλειψης νομικής βάσης, θα πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο των νέων δημοσιονομικών προοπτικών καθώς και της Πράσινης Βίβλου για την προστασία των δασών και τη σχετική πληροφόρηση[19] ο τρόπος με τον οποίο θα εξασφαλιστεί η συνέχιση της λειτουργίας του EFFIS και της ομάδας εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής για τις δασικές πυρκαγιές. Τα σχετικά συμπεράσματα του Συμβουλίου της 11ης Ιουνίου 2010[20], καθώς και τα συμπεράσματα της 26ης Απριλίου 2010[21] παρέχουν στην Επιτροπή περαιτέρω στήριξη και καθοδήγηση όσον αφορά τη συνέχιση της διαχείρισης των συναφών με τα δάση δεδομένων στο πλαίσιο του συστήματος EFFIS.

Ο κανονισμός που αφορά το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση» καταργήθηκε το 2006 και αντικαταστάθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) Life+ αριθ. 614/2007[22]. Μέχρι στιγμής, στο πλαίσιο του κανονισμού Life+ υλοποιείται μόνο ένα έργο παρακολούθησης των δασών, το οποίο σχεδιάστηκε μάλιστα για δύο μόλις χρόνια (2009 και 2010) και, σε αντίθεση με το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση», είναι εθελοντικό.

Με σκοπό την έναρξη διαλόγου σχετικά με τις ανάγκες της ΕΕ σε επίπεδο πολιτικής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την 1η Μαρτίου 2010 την προαναφερθείσα Πράσινη Βίβλο για την προστασία των δασών και τη σχετική πληροφόρηση, η οποία περιγράφει αναλυτικά την κατάσταση στην οποία βρίσκονται επί του παρόντος τα δάση της ΕΕ και απαριθμεί τις βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σε σχέση με την αλλαγή του κλίματος, δίδοντας συνέχεια στη Λευκή Βίβλο με θέμα «Η προσαρμογή στην αλλαγή του κλίματος»[23]. Αναφέρεται ακόμη στα υφιστάμενα συστήματα πληροφόρησης για τα δάση και στα διαθέσιμα μέσα προστασίας των δασών, ενώ θέτει αρκετά ερωτήματα σχετικά με την ανάπτυξη μελλοντικών πολιτικών επιλογών. Μέχρι τα τέλη του Ιουλίου του 2010 θα βρίσκεται σε εξέλιξη δημόσια διαβούλευση για την τροφοδότηση της συζήτησης γύρω από την προστασία των δασών και τη σχετική πληροφόρηση, στην οποία η παρούσα έκθεση μπορεί να συνεισφέρει ως σημαντικό ενημερωτικό εργαλείο.

Η παρακολούθηση του κανονισμού που αφορά το πρόγραμμα «Έμφαση στα δάση», οι πρόσφατες δράσεις που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο του κανονισμού Life+ και το ευρύτερο ζήτημα της παρακολούθησης των δασών θα ληφθούν υπόψη κατά τον σχεδιασμό των ενεργειών που θα αναληφθεί συνεπεία της Πράσινης Βίβλου.

[1] ΕΕ L 324 της 11.12.2003, σ. 1.

[2] SEC(2008)30, COM(2008)6 τελικό

[3] ΕΕ L 326 της 21.11.1986, σ. 2. Κανονισμός όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 804/2002 (ΕΕ L 132 της 17.5.2002, σ. 1).

[4] ΕΕ L 217, 31.7.1992, σ. 3. Κανονισμός όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 805/2002 (ΕΕ L 132 της 17.5.2002, σ. 3).

[5] SEC (2010) 978

[6] Βλ. ενδιάμεση έκθεση για την εφαρμογή του προγράμματος, ενότητα «2.2 Λειτουργία», COM (2008) 6 τελικό και SEC (2008) 30

[7] Το ΔΠΣ «Δάση» (το διεθνές πρόγραμμα συνεργασίας για την αξιολόγηση και την παρακολούθηση των επιπτώσεων της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα δάση) δρομολογήθηκε το 1985 στο πλαίσιο της σύμβασης της Οικονομικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη σχετικά με τη διασυνοριακή ατμοσφαιρική ρύπανση σε μεγάλη απόσταση λόγω της αυξανόμενης ευαισθητοποίησης των πολιτών για ενδεχόμενες αρνητικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα δάση. Τα παρατηρητήρια έντασης παρακολούθησης επιπέδων I και II είναι κοινά με αυτά του προγράμματος «Έμφαση στα δάση». Σήμερα συμμετέχουν στο Διεθνές Πρόγραμμα Συνεργασίας για τα δάση 40 χώρες. Βλ. επίσης: http://www.icp-forests.org/Political.htm

[8] http://www.mcpfe.org/filestore/mcpfe/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf

[9] http://ec.europa.eu/environment/forests/pdf/final_report.pdf

[10] http://ec.europa.eu/environment/forests/pdf/biosoil_brochure2010.pdf

[11] Η κατάσταση των δασών στην Ευρώπη. Έκθεση 2008.

[12] http://forest.jrc.ec.europa.eu/climate-change

[13] http://effis.jrc.ec.europa.eu/reports

[14] Βλ. παράρτημα I για τις μελέτες κατηγορίας C του προγράμματος «Έμφαση στα δάση»

[15] http://biosoil.jrc.it/

[16] SEC (2010) 978

[17] SEC (2010) 978

[18] Στα τελικά ποσοτικά στοιχεία, που ελήφθησαν στις 15 Μαρτίου 2010, περιλαμβάνονται όλες οι τελικές πληρωμές που πραγματοποιήθηκαν μέχρι τη συγκεκριμένη ημερομηνία, οι οποίες είναι πιθανό να ελεγχθούν μελλοντικά, καθώς και εκτιμήσεις για τις τελευταίες εκκρεμείς πληρωμές.

[19] COM(2010) 66.

[20] Συμπεράσματα του Συμβουλίου για την προστασία των δασών και τη σχετική πληροφόρηση στην ΕΕ, έγγραφο αριθ. 11037/10 του Συμβουλίου

[21] Συμπεράσματα του Συμβουλίου για την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έγγραφο αριθ. 7788/10 του Συμβουλίου.

[22] ΕΕ L 149 της 9.6.2007, σ. 1.

[23] COM(2009) 147.