Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Οι συνέπειες από την εφαρμογή της ΟΝΕ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή"

(1999/C 368/22)

Στις 25 Φεβρουαρίου 1999 και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα "Οι συνέπειες από την εφαρμογή της ΟΝΕ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή".

Το τμήμα οικονομικής και νομισματικής ένωσης, οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 29 Σεπτεμβρίου 1999, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Thierry Dock.

Κατά την 367η σύνοδο ολομέλειας της 20ής και 21ης Οκτωβρίου 1999 (συνεδρίαση της 21ης Οκτωβρίου 1999), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 101 ψήφους υπέρ, 7 κατά και 5 αποχές, την παρούσα γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Από την 1η Ιανουαρίου 1999, ένδεκα κράτη μέλη συνιστούν νομισματική ένωση. Πρόκειται για πολύ θετικό αποτέλεσμα, το οποίο προέκυψε από μια διαδικασία σύγκλισης που δρομολογήθηκε εδώ και πολλά χρόνια. Τα περισσότερα κράτη, για να είναι έτοιμα εγκαίρως, κατέβαλαν σημαντικές προσπάθειες, κυρίως ως προς την εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών.

1.2. Το ευρώ δεν αποτελεί στόχο αφ' εαυτού. Είναι ένα πολύτιμο "εργαλείο" το οποίο επιτρέπει στα κράτη μέλη να εμβαθύνουν την ενιαία αγορά και να εφαρμόζουν συντονισμένη νομισματική πολιτική. Το ενιαίο νόμισμα θα πρέπει τώρα να αξιοποιηθεί για την προώθηση μιας δυναμικής που θα οδηγήσει σε μια Ευρώπη πιο δυνατή και πιο αλληλέγγυη.

1.3. Το ενιαίο νόμισμα δεν αφορά μόνο τους ειδικούς. Όλο και περισσότερο καλείται να ενδιαφέρει το σύνολο των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η επιτυχία του ευρώ στη συνείδηση των πολιτών θα αξιολογείται με βάση πολύ συγκεκριμένα κριτήρια.

1.3.1. Το ευρώ ως εργαλείο θα απολαμβάνει μεγαλύτερης εκτιμήσεως εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση κατορθώσει να το αξιοποιήσει για την προώθηση της δημιουργίας απασχόλησης και της ευημερίας του συνόλου των χωρών και περιφερειών της Ένωσης.

1.4. Σύμφωνα με το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, "Η Ένωση θέτει ως στόχους να προωθήσει την οικονομική και κοινωνική πρόοδο και ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης και να επιτύχει ισόρροπη και αειφόρο ανάπτυξη, ιδίως [...] με την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής και με την ίδρυση μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης [...]".

1.4.1. Στην επίτευξη του στόχου της ενίσχυσης της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής πρέπει να οδηγήσει το σύνολο των πολιτικών που αναπτύσσονται στην Ένωση.

1.5. Μόλις λίγους μήνες μετά από την έναρξη της τρίτης φάσης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης, είναι επικίνδυνο, από πολλές απόψεις, να επιχειρηθεί η ανάλυση των συνεπειών της ΟΝΕ επί της συνοχής. Εντούτοις, η περίοδος αυτή, αν και σύντομη, δεν εμποδίζει να διατυπωθούν ήδη ορισμένες διαπιστώσεις, δεδομένου ότι, στα περισσότερα από τα κράτη μέλη, οι επιδράσεις από την εφαρμογή της ΟΝΕ άρχισαν ήδη να διαφαίνονται πριν από την 1η Ιανουαρίου 1999.

2. Η συνοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση

2.1. Στο άρθρο 158 της Συνθήκης ΕΚ, η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής ορίζεται ως μείωση "των διαφορών μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιοχών και [...] μείωση της καθυστέρησης των πλέον μειονεκτικών περιοχών ή νήσων, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών περιοχών".

2.2. Για την εξέταση της προόδου που έχει σημειωθεί στην υλοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, η Επιτροπή παρουσίασε το Νοέμβριο του 1996 την "Πρώτη έκθεση για την οικονομική και κοινωνική συνοχή", επί της οποίας η ΟΚΕ εξέδωσε γνωμοδότηση(1). Πιο πρόσφατα στοιχεία, που επιτρέπουν την ανάλυση της προόδου προς τη συνοχή, περιλαμβάνονται στην "Έκτη περιοδική έκθεση για την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση και εξέλιξη των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης"(2).

2.3. Η προσέγγιση της συνοχής με βάση την εξέλιξη της κατάστασης των περιφερειών παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι επιτρέπει πιο λεπτομερείς αναλύσεις, δεδομένου ότι η εξέλιξη των εθνικών μέσων όρων ενδέχεται να καλύπτει μεγάλες αντιθέσεις σε επίπεδο πιο περιορισμένων εδαφικών συνόλων.

2.4. Υπάρχει όντως ενίσχυση της συνοχής; Τα στατιστικά στοιχεία που περιλαμβάνονται στις εκθέσεις της Επιτροπής δεν επιβεβαιώνουν σαφώς κάτι τέτοιο.

2.4.1. Δύο είναι τα κριτήρια με βάση τα οποία ενδείκνυται ειδικότερα να προσεγγισθεί το ζήτημα: το ΑΕγχΠ ανά κάτοικο και η ανεργία.

2.5. Όσον αφορά το ΑΕγχΠ ανά κάτοικο, η Επιτροπή επισημαίνει μια διαδικασία ανόρθωσης. Κατά τη δεκαετία 1986-1996, το ΑΕγχΠ ανά κάτοικο των εικοσιπέντε φτωχότερων περιφερειών ανήλθε από το 52 στο 59 % του μέσου όρου της Ένωσης.

2.5.1. Η διαπίστωση αυτή είναι βέβαια ενθαρρυντική, αλλά δεν είναι απόλυτη. Για παράδειγμα, η ανόρθωση είναι πολύ σαφέστερη για ορισμένες περιοχές, όπως οι πρωτεύουσες των χωρών της συνοχής. Η πρόοδος είναι πολύ πιο αργή στις αγροτικές περιοχές των ίδιων χωρών.

2.5.2. Άλλη ανησυχητική διαπίστωση: στα περισσότερα κράτη μέλη, παρατηρείται αύξηση των διαφορών, ως προς το ΑΕγχΠ ανά κάτοικο, μεταξύ των διαφόρων περιφερειών στο εσωτερικό των συνόρων.

2.6. Ως προς την ανεργία, η εικόνα είναι ζοφερή. Το υψηλό επίπεδο του μέσου όρου των ποσοστών ανεργίας στην Ένωση εξακολουθεί να αποτελεί θλιβερή πραγματικότητα, με τιμές που ανέρχονται περίπου στο 10 % (σύμφωνα με τον ορισμό της ΔΟΕ).

2.6.1. Οι διαφορές γύρω απ' αυτόν το μέσον όρο είναι τεράστιες. Ορισμένες περιφέρειες σχεδόν δεν αντιμετωπίζουν πρόβλημα απασχόλησης. Οι εικοσιπέντε περιφέρειες που εμφανίζουν τα χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας δεν έχουν γνωρίσει άνοδο της υποαπασχόλησης εδώ και δέκα χρόνια. Το ποσοστό ανεργίας παραμένει γύρω στο 4 %.

2.6.2. Σε άλλες περιφέρειες, αντίθετα, η ανεργία αγγίζει αφόρητα επίπεδα. Μέσα σε 10 χρόνια (1987-1998), το ποσοστό ανεργίας στις εικοσιπέντε πλέον πληγείσες περιφέρειες έχει μάλιστα αυξηθεί αισθητά: από το 20,1 % έχει φθάσει στο 23,7 %.

2.7. Η σχετική πρόοδος στην ανόρθωση ως προς τον παραγόμενο πλούτο έχει πολύ μικρό αντίκτυπο σε θέματα ανεργίας. Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για ουσιαστική αύξηση της συνοχής μεταξύ περιφερειών.

3. Η αναγκαιότητα της επιτυχίας του "Ευρωπαϊκού Συμφώνου για την απασχόληση"

3.1. Η πραγματοποίηση προόδων προς τη μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική συνοχή είναι στενά συνδεδεμένη με το δυναμισμό της οικονομίας. Παράλληλα, η επιτυχία της ΟΝΕ στη συνείδηση των πολιτών θα στηριχθεί κατά μεγάλο μέρος στην ικανότητα της Ένωσης να συνεχίσει μια στρατηγική ανάπτυξης και απασχόλησης. Από αυτή την άποψη, η υιοθέτηση, στη Σύνοδο Κορυφής της Κολωνίας, της διαδικασίας που ονομάσθηκε "Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για την Απασχόληση" έχει εξέχουσα σημασία.

3.2. Αντικείμενο του Συμφώνου είναι η προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των κυριότερων παραγόντων της οικονομικής και κοινωνικής ζωής για τον αποτελεσματικότερο συντονισμό των οικονομικών πολιτικών, και σε μακροοικονομικό αλλά και σε διαρθρωτικό επίπεδο. Όπως τόνιζε η ΟΚΕ σε πρόσφατη γνωμοδότησή της(3), "Τα μέτρα για την πολιτική της αγοράς εργασίας που προτάθηκαν στο Λουξεμβούργο, και που συμπληρώθηκαν από το διαρθρωτικό πρόγραμμα του Κάρντιφ, θα έπρεπε να συνοδεύουν τον κατάλληλο συνδυασμό μακροοικονομικών μέτρων - που να περιλαμβάνουν τη δημοσιονομική, τη νομισματική, και την εισοδηματική πολιτική - ώστε να δημιουργηθεί ένα κλίμα εμπιστοσύνης που να τονώσει την κατανάλωση και τις επενδύσεις και επομένως να δώσει μια νέα, βιώσιμη, ώθηση στην απασχόληση."

3.3. Το διάγραμμα που υιοθετήθηκε στην Κολωνία βρίσκεται ακόμη σε θεωρητικό επίπεδο. Θα πρέπει τώρα να τεθεί συγκεκριμένα σε εφαρμογή. Η ΟΚΕ είναι της άποψης ότι το σύνολο των ενδιαφερομένων φορέων, οι κυβερνήσεις ασφαλώς, αλλά και οι κοινωνικοί εταίροι και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, θα πρέπει να δεσμευθούν αποφασιστικά, ούτως ώστε να συμβάλουν, ο καθένας ανάλογα με τις ευθύνες που του αναλογούν, στην εποικοδομητική υλοποίηση των τριών καθοριστικών διαδικασιών που συντονίζονται μέσω του "Ευρωπαϊκού Συμφώνου για την Απασχόληση". Πρόκειται για μέτρα πολιτικής της αγοράς εργασίας ("διαδικασία του Λουξεμβούργου"), για μέτρα μεταρρύθμισης των αγορών αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων ("διαδικασία του Κάρντιφ") και για μακροοικονομικά μέτρα ("διαδικασία της Κολωνίας").

3.4. Η ΟΚΕ τονίζει για μια φορά ακόμη τις αλληλεξαρτήσεις που συνδέουν τις τρεις αυτές στρατηγικές. Οι προσπάθειες για τη βελτίωση της λειτουργίας της αγοράς εργασίας είναι μάταιες εάν η ανάπτυξη δεν επαρκεί για τη δημιουργία απασχόλησης. Το ίδιο ισχύει και αντίστροφα. Εξάλλου, ανάλογες διαπιστώσεις μπορούν να διατυπωθούν και για τη μεταρρύθμιση των αγορών αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων.

3.5. Όπως έχει ήδη επισημάνει με την ευκαιρία άλλων γνωμοδοτήσεων, η ΟΚΕ επιθυμεί να υπενθυμίσει επίσης ότι, στις διάφορες χώρες της Ένωσης, επιβάλλεται να καταβληθούν προσπάθειες, ιδιαίτερα με βάση την προοπτική γήρανσης του πληθυσμού, ούτως ώστε να εκσυγχρονισθεί η λειτουργία των μηχανισμών κοινωνικής προστασίας (συντάξεις, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη...), τόσο σε επίπεδο χρηματοδότησης όσο και σε επίπεδο παροχών, και τούτο για να διαφυλαχθεί ο ζωτικός της ρόλος στο ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο.

4. Η πιθανή επίδραση της ΟΝΕ στα κράτη μέλη

4.1. Η τρίτη φάση της ΟΝΕ ξεκίνησε πριν από λίγους μόνο μήνες. Επομένως, για την ώρα διαφαίνονται αμυδρά οι πολυάριθμες συνέπειες της νομισματικής ενοποίησης. Αναμένεται σειρά μεταβολών, ορισμένες από τις οποίες παρατηρούνται ήδη.

4.2. Η νομισματική ενοποίηση εντάσσεται στο πλαίσιο της συνεχούς μέριμνας για τη δημιουργία μιας ευρείας ενιαίας αγοράς στην Ευρώπη. Η κατάργηση των διαφόρων εθνικών νομισμάτων, αποτελεί ένα ακόμη βήμα προς την εξάλειψη των συνόρων μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών. Με την έννοια αυτή, η νομισματική ενοποίηση επιτρέπει την αύξηση του ανταγωνισμού στο σύνολο της επικράτειας της Ένωσης, κυρίως μέσω της μεγαλύτερης διαφάνειας ως προς τις τιμές. Οι κινήσεις επιχειρήσεων (διασυνοριακές προσεγγίσεις, συγχωνεύσεις...), που είχαν ήδη τονωθεί με την ενιαία αγορά, ενθαρρύνονται ακόμη περισσότερο.

4.2.1. Η αύξηση του ανταγωνισμού μπορεί να αποβεί επωφελής, εφόσον η κατάσταση αυτή ενδέχεται να τονώσει την πραγματοποίηση προόδων ως προς την ποιότητα και την παραγωγικότητα. Αντίθετα, θα πρέπει να αποτραπούν καταστάσεις όπου το κάθε κράτος μέλος θα μπαίνει σε διαδικασίες αθέμιτου ανταγωνισμού εις βάρος των γειτόνων του. Πεδίο δράσης μπορεί να είναι το περιβάλλον, η φορολογία ή οι συνθήκες εργασίας. Με την εισαγωγή της νομισματικής ένωσης, καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική η ανάγκη μιας σειράς διαδικασιών εναρμόνισης, ή συντονισμού κυρίως όσον αφορά τα υπό συζήτηση σχέδια στους τομείς της φορολογίας της αποταμίευσης ή των εταιριών.

4.2.2. Ο εντονότερος ανταγωνισμός θα οδηγήσει βέβαια σε αύξηση της παραγωγικότητας, πράγμα που αποτελεί έναν από τους πυλώνες της οικονομικής ανάπτυξης και της ευημερίας. Συγχρόνως, μπορεί να τεθεί το ερώτημα μήπως η αύξηση της παραγωγικότητας έχει ως αποτέλεσμα να σημειωθεί απώλεια θέσεων απασχόλησης στην Ευρώπη. Ο κίνδυνος αυτός δεν μπορεί να αποκλεισθεί. Εντούτοις, εάν κατορθώσουν οι αρμόδιοι παράγοντες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συντονίσουν τις διάφορες οικονομικές πολιτικές, θα μπορούσε, αντίθετα, να προκύψει μια αρκετά ισχυρή ζήτηση. Στην περίπτωση αυτή, η καθαρή επίδραση επί της απασχόλησης θα μπορούσε να είναι θετική. Η αύξηση της παραγωγικότητας σε ορισμένους κλάδους ενδέχεται όντως να επιφέρει πτώση των τιμών, με αποτέλεσμα να τονώσει εμμέσως τη ζήτηση για ένα ευρύ φάσμα αγαθών και προϊόντων. Για μια ακόμη φορά, λοιπόν, το αποτέλεσμα εξαρτάται από την επιτυχία της διαδικασίας του "Ευρωπαϊκού Συμφώνου για την Απασχόληση" στο οποίο γίνεται αναφορά στο προηγούμενο κεφάλαιο.

4.3. Εξ' ορισμού, στο εσωτερικό της νομισματικής ένωσης, δεν μπορούν πλέον να υπάρξουν διαταραχές στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, ιδίως μέσω επιθέσεων κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας, ορισμένες χώρες της Ένωσης δεν απέφυγαν τέτοιου είδους επιθέσεις. Οι διαταραχές του ανταγωνισμού έπληξαν τότε το σύνολο της ηπείρου, με δυσμενείς επιπτώσεις στην απασχόληση και στην ανάπτυξη.

4.3.1. Ως εκ τούτου, η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι οι χώρες της ζώνης του ευρώ προστατεύτηκαν κατά το 1998 από τους κραδασμούς που έπληξαν την αγορά συναλλάγματος. Είναι ένα θεμελιώδες κεκτημένο και αποτελεί ήδη ένα θετικό σημείο που πρέπει να αποδοθεί στο ευρώ.

4.3.2. Όπως υπογράμμισε και ο Wim Duisenberg, Διοικητής της Κεντρικής Ευρωπαϊκής Τράπεζας, κατά την τελευταία συνάντησή του με εκπροσώπους της ΟΚΕ, ένας από τους βασικούς στόχους του ευρώ είναι να αποτελεί παράγοντα εσωτερικής σταθερότητας.

4.4. Θα ήταν παρακινδυνευμένο να πραγματοποιήσει κανείς ακλόνητες προβλέψεις σχετικά με την εξέλιξη των επιτοκίων στη ζώνη του ευρώ. Ωστόσο, μπορεί ήδη να προβληθεί ένα επίτευγμα. Η κατάργηση των συναλλαγματικών κινδύνων στη ζώνη του ευρώ έχει θετική επίδραση στα δημόσια οικονομικά. Πριν από την καθιέρωση του ενιαίου νομίσματος, ο φόβος ενδεχόμενης υποτίμησης έκανε τις χρηματοπιστωτικές αγορές να επιβάλλουν σε ορισμένα κράτη ειδικό ασφάλιστρο κινδύνου για τις πράξεις δημοσίου δανεισμού. Με την άρση των συναλλαγματικών κινδύνων, τα κράτη αυτά μπορούν να πλέον να χρηματοδοτηθούν με πιο συμφέροντα επιτόκια. Στην περίπτωση όπου όλες οι υπόλοιπες παράμετροι παραμένουν ίδιες, τα βάρη των τόκων είναι λιγότερο επαχθή και, με αναλλοίωτη πολιτική, το υπόλοιπο του προϋπολογισμού βελτιώνεται αυτόματα. Η εξάλειψη των ασφαλίστρων κινδύνου που συνδέονται με το φόβο διακύμανσης των συναλλαγματικών ισοτιμιών έχει μια επίδραση διόλου ευκαταφρόνητη, κυρίως για τις υπερχρεωμένες χώρες.

4.5. Όσο πλησιάζει η ημερομηνία της 1ης Ιανουαρίου 2002 (και ακόμη περισσότερο, βέβαια, στη συνέχεια), η χρήση του ευρώ καλείται να επεκταθεί στις εμπορικές συναλλαγές. Μέσα στη ζώνη του ευρώ, επομένως, θα διενεργούνται όλο και λιγότερες πράξεις μετατροπής νομισμάτων. Η εξέλιξη αυτή θα πρέπει να δώσει τη δυνατότητα στους οικονομικούς παράγοντες (επιχειρήσεις, καταναλωτές) να εξοικονομούν σημαντικό τμήμα των προμηθειών συναλλάγματος. Η Επιτροπή εκτιμά τις οικονομίες που θα πραγματοποιηθούν κατ' αυτόν τον τρόπο σε 0,5 % του ΑΕγχΠ για τις μεγάλες χώρες. Για τις μικρές χώρες, το κέρδος θα μπορούσε να ανέλθει έως και στο 1 %.

4.5.1. Η οικονομία αυτή στις προμήθειες συναλλαγής αποτελεί συχνά σημαντική συμβολή για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων.

4.5.2. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο του ευρώ είναι ότι παράλληλα με το γιεν και το δολλάριο, το ευρωπαϊκό νόμισμα καλείται ολοένα και περισσότερο να καταστεί ένα νόμισμα αναφοράς σε παγκόσμιο επίπεδο. Μία πρώτη ένδειξη είναι το ποσοστό των τίτλων που εκδίδονται υποχρεωτικά σε ευρώ. Το να διαθέτει η Ευρώπη ένα νόμισμα που υπολογίζεται σε παγκόσμια κλίμακα παρουσιάζει πολλαπλά πλεονεκτήματα. Ένα από αυτά είναι αναμφισβήτητα ότι εξασφαλίζεται καλύτερη προετοιμασία έναντι των επιδράσεων που συνδέονται με τις διακυμάνσεις των άλλων νομισμάτων.

4.6. Πέρα από τα επιτεύγματα ή από τις προσδοκίες που προκύπτουν από την καθιέρωση του ευρώ, το ενιαίο νόμισμα επιβάλλει επίσης στις συμμετέχουσες χώρες την αλλαγή συμπεριφοράς σε διάφορους τομείς. Τώρα που η Ένωση απέκτησε ένα ενιαίο νόμισμα, είναι σημαντικό να εξελιχθεί επίσης και προς την οικονομική και πολιτική ένωση. Η εξέταση της εξέλιξης αυτής γεννά πολλά ερωτήματα, που αναλύονται σε άλλες γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ(4): συντονισμός των οικονομικών πολιτικών, φορολογία...

4.6.1. Στην παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ιδιαίτερα δύο πτυχές: την πολιτική προϋπολογισμού και την εισοδηματική πολιτική.

4.7. Για τα θέματα προϋπολογισμού, έχει καθοριστική σημασία να τηρούν οι συμμετέχουσες χώρες τις διατάξεις του "Συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης". Σε πολλά κράτη μέλη, πρέπει να προωθηθεί η εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών. Στόχος είναι όλες οι χώρες της Ένωσης να διαθέτουν επαρκή δημοσιονομικά πλεονάσματα ώστε να μπορούν, σε περίπτωση ανάγκης, να αντιμετωπίσουν ενδεχόμενη επιδείνωση της συγκυρίας.

4.8. Και η εισοδηματική πολιτική επίσης λαμβάνει άλλη διάσταση στο εσωτερικό της Νομισματικής Ένωσης, δεδομένου ότι δεν είναι πλέον δυνατό να καλυφθεί η διαφορά όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα μέσω υποτίμησης. Συνεπώς, οι κοινωνικοί εταίροι που αναλαμβάνουν τη διαπραγμάτευση των μισθολογικών εξελίξεων επιβαρύνονται με αυξημένες ευθύνες.

4.8.1. Σε προηγούμενη γνωμοδότησή της(5), η ΟΚΕ έχει δηλώσει ότι θεωρεί σημαντικό να κατορθώσουν οι κοινωνικο-επαγγελματικές οργανώσεις να εντείνουν το συντονισμό μεταξύ των διαφόρων επιπέδων και τόπων όπου διεξάγονται οι μισθολογικές διαπραγματεύσεις. Το ζητούμενο είναι να μπορούν οι κοινωνικοί εταίροι να συμβάλουν σε μια δυναμική ανάπτυξης και απασχόλησης, αποτρέποντας παράλληλα την ενίσχυση των πληθωριστικών τάσεων.

5. Η επιλογή του τόπου επενδύσεων στην ΟΝΕ

5.1. Η επιλογή τόπου για επενδύσεις στο ευρωπαϊκό έδαφος θα επηρεασθεί ασφαλώς από τη νομισματική ένωση. Ένα στοιχείο μπορεί να σημειωθεί ήδη. Οι άμεσες εξωτερικές επενδύσεις στο εσωτερικό της ζώνης του ευρώ είναι πλέον προστατευμένες από την αστάθεια των συναλλαγματικών ισοτιμιών των συμμετεχουσών χωρών. Είναι, επομένως, περισσότερο ασφαλείς.

5.2. Οι επιστημονικές έρευνες που επιχειρούν να διασαφηνίσουν τους παράγοντες που εξηγούν τις επιλογές τόπου για τις επενδύσεις είναι πολλές. Και, βέβαια, δεν είναι αντικείμενο της παρούσας γνωμοδότησης να κατατάξει αξιολογικά τα αποτελέσματα των διαφόρων αυτών εργασιών. Απλά, η ΟΚΕ επιθυμεί να υπενθυμίσει ότι το συμφέρον της Ευρώπης δεν είναι να επιδιώξει τον ανταγωνισμό έναντι των χωρών με χαμηλούς μισθούς σε επίπεδο συγκριτικών πλεονεκτημάτων. Οι επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι άλλοι είναι οι καθοριστικοί παράγοντες για την προσέλκυση επενδύσεων που δημιουργούν υψηλή προστιθέμενη αξία. Σημαντικά στοιχεία είναι ο δυναμισμός της έρευνας, η τεχνογνωσία, η ποιότητα του εργατικού δυναμικού, το κοινωνικό κλίμα.

5.2.1. Για τη διατήρηση της ευημερίας στο σύνολο της επικράτειας της Ένωσης, η Ευρώπη πρέπει να βασιστεί πρώτα απ' όλα σε στρατηγικές που να στηρίζονται στην ποιότητα των προϊόντων και την υψηλή παραγωγικότητα του εργατικού δυναμικού.

5.3. Πέρα από τις ιδιωτικές επενδύσεις, οι δημόσιες επενδύσεις αποτελούν σημαντικό παράγοντα για τη διασφάλιση της αρμονικής ανάπτυξης του συνόλου των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

5.3.1. Σε πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής(6), αναφέρεται ότι οι δημόσιες επενδύσεις βρίσκονται σε πτώση: από το 3 % του ΑΕγχΠ στις αρχές της δεκαετίας του '90 μόλις που ξεπερνούν σήμερα το 2 %. Η τήρηση των κριτηρίων δημοσίου ελλείμματος είναι μια από τις κύριες αιτίες της μείωσης αυτής. Η δεύτερη αιτία, είναι η ιδιωτικοποίηση πολλών υπηρεσιών και η μεταφορά στον ιδιωτικό τομέα των σχετικών επενδύσεων.

5.3.2. Η κατάσταση αυτή θα μπορούσε να έχει αρνητικές συνέπειες για την περιφερειακή ανάπτυξη, κυρίως σε ό,τι αφορά τις επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες, οι οποίες έχουν ζωτική σημασία. Επιπλέον, έχει βασική σημασία να υπάρξει μέριμνα ώστε οι ιδιωτικοποιήσεις να μην οδηγήσουν σε αποεπένδυση στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, με γνώμονα την απαραίτητη οικονομική αποδοτικότητα. Πρόκειται για μια πτυχή που θα πρέπει να μελετηθεί στο μέλλον με προσοχή.

5.3.3. Οι δημοσιονομικές προοπτικές, έτσι όπως εγκρίθηκαν κατά την Ευρωπαϊκή Σύνοδο Κορυφής του Βερολίνου, το Μάρτιο του 1999, θα επιφέρουν τη μείωση της παρέμβασης της Ένωσης για τις περιφερειακές επενδύσεις. Οι επενδύσεις που θα μπορούν να πραγματοποιούν οι δημόσιες αρχές στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειές τους αποκτούν, επομένως, ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η ΟΚΕ επιμένει ότι η αξιολόγηση της τήρησης των επιταγών του "Συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης" θα πρέπει να γίνεται με τη δέουσα προσοχή.

5.3.4. Η εμπειρία του παρελθόντος πρέπει οπωσδήποτε να αποτραπεί στο μέλλον. Θα είναι δυσμενές για την οικονομική και κοινωνική συνοχή εάν, σε περίπτωση κρίσεων ή κλυδωνισμών, οι δημόσιες επενδύσεις είναι ο πρώτος τομέας όπου επιβάλλονται περιορισμοί, όπως έγινε κατά τη μετάβαση στην τρίτη φάση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης και όπως συμβαίνει κατά κανόνα σε κάθε σημαντική δημοσιονομική αναπροσαρμογή.

6. Οι ασύμμετροι κλυδωνισμοί ως απειλή για την συνοχή

6.1. Ένα κλασικό πρόβλημα στο εσωτερικό μιας νομισματικής ένωσης είναι η ικανότητα αντίδρασης σε ασύμμετρους κλυδωνισμούς, δηλαδή σε απρόβλεπτα γεγονότα που έχουν άμεση ή έμμεση επίδραση στις κοινωνικο-οικονομικές παραμέτρους: απασχόληση, παραγωγή, πληθωρισμός.

6.1.1. Ο χαρακτηρισμός του ασύμμετρου υποδηλώνει το γεγονός ότι ο κλυδωνισμός δεν επηρεάζει εξίσου το σύνολο της επικράτειας που συνιστά τη νομισματική ένωση.

6.2. Ο κίνδυνος ασύμμετρου κλυδωνισμού μπορεί να γίνει αντιληπτός μέσω πολλών ενδεικτικών στοιχείων.

6.3. Ένα απ' αυτά, είναι ο βαθμός εμπορικού ανοίγματος (βλ. στοιχεία στο παράρτημα 1). Οι συναλλαγές εκτός της ζώνης του ευρώ αντιπροσωπεύουν περίπου το 13 % μόνο του ΑΕγχΠ των χωρών που συμμετέχουν σ' αυτήν. Αυτό βέβαια, είναι ο μέσος όρος. Ορισμένες χώρες τον υπερβαίνουν κατά πολύ. Εντούτοις, τείνει να δείξει ότι η ισχυρή συγκυρία στο εσωτερικό της ζώνης του ευρώ εξαρτάται κατά πρώτο λόγο και κατά μεγάλο μέρος από ενδογενείς παράγοντες.

6.4. Ένας άλλος τρόπος προσέγγισης είναι η παρατήρηση της εξέλιξης των συγκυριακών κύκλων.

Πίνακας 1

Συσχετισμός της αύξησης του ΑΕγχΠ με τη ζώνη ευρώ((Είναι ο συντελεστής συσχετισμού της αύξησης του ΑΕγχΠ της κάθε χώρας με την αύξηση του ΑΕγχΠ των 11 χωρών που συμμετέχουν στην ΟΝΕ το 1999. Οι συσχετισμοί στηρίζονται σε εξαμηνιαία δεδομένα.))

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή: ΟΟΣΑ

6.4.1. Τα στοιχεία του ανωτέρω πίνακα τείνουν να φανερώσουν μια προσέγγιση των οικονομικών συγκυριακών κύκλων στις χώρες της ζώνης του ευρώ. Με άλλα λόγια, οι περίοδοι συγκυριακής ανάπτυξης και επιβράδυνσης παρουσιάζουν μεγαλύτερη τάση να συμπίπτουν. Οι οικονομικοί συγκυριακοί κύκλοι μέσα στη ζώνη του ευρώ των 11, τείνουν προς μια μεγαλύτερη συμμετρία. Θα πρέπει να ελπίζουμε ότι η προσέγγιση αυτή των οικονομικών συγκυριακών κύκλων θα επιβεβαιωθεί στο μέλλον. Και έτσι θα συμβεί μάλλον, υπό τον όρο ότι θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί πρόοδος στο συντονισμό των οικονομικών πολιτικών.

6.4.2. Παρόμοια αποτελέσματα θα πρέπει βέβαια να ερμηνεύονται με προσοχή. Οπωσδήποτε δεν μπορεί να συναχθεί ότι δεν υφίσταται απειλή ασύμμετρων κλυδωνισμών, συνάγεται όμως ότι μπορούν να μετριασθούν οι κίνδυνοι που συνεπάγονται.

6.5. Πρόσφατες οικονομικές μελέτες τείνουν να δείξουν ότι οι ασύμμετροι κλυδωνισμοί έχουν συχνά περισσότερο περιφερειακό ή πολυ-περιφερειακό χαρακτήρα παρά εθνικό. Από μια συνοπτική εξέταση των παραγωγικών δομών διαφόρων κρατών μελών διαφαίνονται οι περιφερειακές διαφορές ως προς τον παραγωγικό ιστό ή/και τον ιστό των υπηρεσιών.

6.6. Ορισμένοι θεωρούν ότι η διαπεριφερειακή μετανάστευση θα μπορούσε να αποτελέσει λύση σε περίπτωση ιδιαίτερου κλυδωνισμού ή εμμένουσας ανεργίας. Οι μελέτες αποδεικνύουν ότι υπάρχουν διάφορα στοιχεία που περιορίζουν αυτήν την κινητικότητα, κυρίως οι δυνατότητες εξεύρεσης στέγης. Ας τονισθεί ότι, σε περίπτωση πρόσκαιρου κλυδωνισμού, η μετανάστευση μιας μερίδας του ειδικευμένου εργατικού δυναμικού μιας συγκεκριμένης περιφέρειας, μεσοπρόθεσμα, θα καθιστούσε επισφαλέστερη την οικονομική ανάκαμψη μάλλον παρά θα την τόνωνε.

6.7. Η ΟΚΕ επιθυμεί να υπενθυμίσει την ανάγκη να τηρούν τα κράτη μέλη τις διατάξεις του "Συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης", καθόσον τα υγιή δημόσια οικονομικά έχουν καθοριστική σημασία για τη δυνατότητα των κρατών μελών να αντιδράσουν σε περίπτωση απρόβλεπτων κλυδωνισμών. Και τούτο γιατί, σε τέτοιες περιστάσεις, μια χώρα πρέπει να μπορεί να στηριχθεί στους δικούς της πόρους.

6.8. Συμπληρωματικά, θα πρέπει επίσης να μπορεί να εξετασθεί η δυνατότητα της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, όπως προβλέπεται ρητώς στο άρθρο 100, παράγραφος 2, των Συνθηκών, στο οποίο ορίζεται ότι "όταν ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει δυσκολίες ή διατρέχει μεγάλο κίνδυνο να αντιμετωπίσει σοβαρές δυσκολίες οφειλόμενες σε έκτακτες περιστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχό του, το Συμβούλιο, προτάσει της Επιτροπής, μπορεί να αποφασίσει ομόφωνα να του χορηγήσει, υπό ορισμένους όρους, κοινοτική χρηματοδοτική ενίσχυση".

6.8.1. Η ΟΚΕ φρονεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει ήδη να μελετήσει τη δημιουργία μηχανισμού αντιμετώπισης για το ενδεχόμενο ασύμμετρων κλυδωνισμών. Πολλές εξέχουσες προσωπικότητες της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων και ο Πρόεδρος της Επιτροπής κ. Romano Prodi, έχουν προτείνει την έναρξη σχετικού προβληματισμού. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, από την πλευρά του, υιοθέτησε σχετική έκθεση(7). Η ΟΚΕ εκφράζει τη δυσαρέσκειά της για το γεγονός ότι το θέμα αυτό δεν έχει ακόμη συζητηθεί στα πλαίσια του Συμβουλίου Οικονομικών και Δημοσιονομικών Υποθέσεων. Στόχος είναι να προετοιμασθούν εκ των προτέρων λύσεις για την αντιμετώπιση μιας περίστασης που δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι θα παρουσιαστεί.

6.8.2. Όπως σημειώνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, είναι απαραίτητο να υπάρχει από σήμερα ήδη ένα νομικό πλαίσιο, ούτως ώστε να αποφευχθεί η απώλεια χρόνου για την κατάρτισή του, εάν υπάρξει ανάγκη. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την πρόταση για την εφαρμογή ενός συστήματος επιφυλακής που θα παρέχει τη δυνατότητα να αξιολογείται ανά εξάμηνο ο κίνδυνος εμφάνισης τέτοιων κλυδωνισμών.

6.8.3. Προσωρινές χρηματοδοτικές μεταβιβάσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν μια περιφέρεια να ανακτήσει το δυναμικό ανάπτυξής της. Στόχος ενός τέτοιου μηχανισμού δεν θα ήταν η διενέργεια ανακατανομής, αλλά η παροχή βοήθειας προς ένα κράτος μέλος ώστε να υπερβεί τους κλυδωνισμούς που το πλήττουν (σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο). Θα μπορούσε να λειτουργεί ως κάποιο είδος ασφάλισης.

6.8.4. Για τη χρηματοδότηση ενός ταμείου που θα επέμβει σε περίπτωση ασύμμετρων κλυδωνισμών, ορισμένοι παρατηρητές υποδεικνύουν ότι θα πρέπει να μελετηθεί κατά πόσον είναι σκόπιμο να αξιοποιηθούν τα πλεονάζοντα αποθεματικά που παραμένουν στις εθνικές κεντρικές τράπεζες. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η ιδέα αυτή πρέπει να εξετασθεί επίσης.

7. Συμπεράσματα

7.1. Η δημιουργία του ευρώ είναι μία ενέργεια που έχει θεμελιώδη σημασία για την οικοδόμηση της Ευρώπης. Η Ευρώπη διαθέτει πλέον ένα πολύτιμο εργαλείο. Η δυναμική που έχει εκλυθεί με το σχέδιο του ενιαίου νομίσματος πρέπει οπωσδήποτε να συνεχισθεί. Το ευρώ στην πραγματικότητα δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Πρέπει να λειτουργήσει ως κινητήρια δύναμη για να σημειωθεί πρόοδος προς μία Ευρώπη πιο ισχυρή, ικανή να ανταποκριθεί στις βασικές προσδοκίες των πολιτών.

7.2. Λίγους μήνες μετά την έναρξη της τρίτης φάσης της ΟΝΕ, η οικονομική και κοινωνική συνοχή μεταξύ των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραμένει κατά μεγάλο μέρος ατελής. Παρότι, ως προς τον παραγόμενο πλούτο, έχει σημειωθεί πρόοδος και οι φτωχές περιφέρειες έχουν κερδίσει έδαφος πλησιάζοντας τις πλούσιες, η πρόοδος αυτή έχει υπερβολικά μικρό αντίκτυπο στον τομέα της ανεργίας.

7.3. Η ΟΚΕ έχει εναποθέσει πολλές ελπίδες στη διαδικασία του "Ευρωπαϊκού συμφώνου για την απασχόληση" που δρομολόγησε η γερμανική Προεδρία. Μόνο μέσα από έναν ισχυρό συντονισμό μεταξύ των στρατηγικών του Λουξεμβούργου (μέτρα πολιτικής της αγοράς εργασίας), του Κάρντιφ (μέτρα μεταρρύθμισης των αγορών αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων) και της Κολωνίας (μακροοικονομικά μέτρα), θα μπορέσει η ΟΝΕ να προωθήσει την ανάπτυξη και την απασχόληση. Η πλήρης συμμετοχή των διαφόρων παραγόντων, και κυρίως των κοινωνικών εταίρων, είναι απαραίτητη για την επιτυχία της διαδικασίας αυτής.

7.4. Η συγκρότηση μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης επιφέρει σειρά αναστατώσεων, ορισμένες από τις οποίες είναι ακόμη άγνωστες. Η νομισματική ενοποίηση προσφέρει νέες δυνατότητες: αύξηση του ανταγωνισμού, εξασφάλιση των ξένων επενδύσεων, μείωση των προμηθειών συναλλαγής, βελτίωση της εσωτερικής σταθερότητας.

7.5. Υποχρεώνει επίσης τις συμμετέχουσες χώρες να επιδεικνύουν μεγαλύτερη πειθαρχία. Τούτο αφορά κυρίως τη δημοσιονομική πολιτική. Οι κοινωνικοί εταίροι, από την πλευρά τους, έχουν τη βαρύτατη ευθύνη να συντονίζουν δεόντως τις μισθολογικές διαπραγματεύσεις, έτσι ώστε να στηρίζουν τη ζήτηση αποτρέποντας ταυτόχρονα την υπερθέρμανση της οικονομίας και την ενίσχυση των πληθωριστικών τάσεων.

7.6. Η ΟΚΕ φρονεί ότι ένας από τους κινδύνους που απειλούν τη συνοχή στο εσωτερικό της ΟΝΕ είναι το ενδεχόμενο ασύμμετρου κλυδωνισμού που θα μπορούσε να πλήξει ορισμένες από τις περιφέρειες της Ένωσης. Τόσο τα επιμέρους κράτη μέλη, όσο και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, θα πρέπει να προετοιμασθούν για την αντιμετώπιση παρόμοιου κινδύνου. Ιδέες υπάρχουν. Η ΟΚΕ επιμένει ότι θα πρέπει, χωρίς καθυστέρηση, να καταρτισθούν κατάλληλοι μηχανισμοί ώστε η Ένωση να είναι έτοιμη να αντιδράσει μόλις παρουσιαστεί τέτοιο ενδεχόμενο.

Βρυξέλλες, 21 Οκτωβρίου 1999.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI-MACHIAVELLI

(1) ΕΕ C 206 της 7.7.1997.

(2) EE C 329 της 17.11.1999.

(3) ΕΕ C 209 της 22.7.1999.

(4) Βλ. κυρίως τις γνωμοδοτήσεις για την "Ετήσια οικονομική έκθεση 1999", ΕΕ C 209 της 22.7.1999, και για την "Φορολογική πολιτική", (υπό κατάρτιση).

(5) ΕΕ C 40 της 15.2.1999.

(6) "Οι δημόσιες επενδύσεις στο πλαίσιο της οικονομικής στρατηγικής", COM(1998) 682 τελικό της 2ας Δεκεμβρίου 1998.

(7) ΕΕ C 98 της 9.4.1999.