Τελική έκθεση του συμβούλου ακροάσεων (1)

Υπόθεση AT.37956 — Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος

(2020/C 312/06)

1) Το σχέδιο απόφασης αποσκοπεί στην επανέκδοση της προγενέστερης απόφασης της Επιτροπής της 30ής Σεπτεμβρίου 2009 (στο εξής: απόφαση του 2009) (2) —την οποία ακύρωσε το Δικαστήριο το 2017—, η οποία με τη σειρά της αποτελούσε επανέκδοση προγενέστερης απόφασης της 17ης Δεκεμβρίου 2002 (στο εξής: απόφαση του 2002) (3), την οποία ακύρωσε το Γενικό Δικαστήριο το 2007.

2) Στο σχέδιο απόφασης διαπιστώνεται η ύπαρξη σύμπραξης στην ιταλική αγορά χαλύβδινων ράβδων οπλισμού σκυροδέματος κατά την περίοδο 1989-2000, κατά παράβαση του άρθρου 65 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα («Συνθήκη ΕΚΑΧ»). Αποδέκτριες του σχεδίου απόφασης είναι πέντε επιχειρήσεις (από κοινού «τα μέρη»): 1. Alfa Acciai S.p.A. («Alfa»)· 2. Feralpi Holding S.p.A. («Feralpi»)· 3. Ferriere Nord S.p.A. («Ferriere Nord»)· 4. Partecipazioni Industriali S.p.A. in Amministrazione Straordinaria – πρώην Riva Fire S.p.A. («Partecipazioni Industriali») και 5. Ferriera Valsabbia S.p.A. και Valsabbia Investimenti S.p.A. (από κοινού «Valsabbia»).

3) Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος . Για την καλύτερη κατανόηση του σχεδίου απόφασης κρίνεται αναγκαία μια σύντομη ανασκόπηση της εν λόγω διαδικασίας: Σε συνέχεια των αποφάσεων του Δικαστηρίου της 21ης Σεπτεμβρίου 2017 («αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 2017») ( 4 ) με τις οποίες ακυρώθηκε η απόφαση του 2009, η Επιτροπή επανέλαβε τη διαδικασία στην υπόθεση AT.37956 —. Για την καλύτερη κατανόηση του σχεδίου απόφασης κρίνεται αναγκαία μια σύντομη ανασκόπηση της εν λόγω διαδικασίας: — Αποδέκτριες της απόφασης του 2002 ήταν οκτώ ιταλικές επιχειρήσεις παραγωγής χαλύβδινων ράβδων οπλισμού σκυροδέματος, καθώς και η Federacciai, η ένωση χαλυβουργιών Ιταλίας. Η απόφαση ακυρώθηκε από το Γενικό Δικαστήριο στις 25 Οκτωβρίου 2007 διότι η νομική βάση στην οποία στηρίχθηκε, δηλαδή το άρθρο 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, δεν ήταν πλέον σε ισχύ κατά τον χρόνο έκδοσής της (5). Η απόφαση του 2002 απέκτησε ισχύ δεδικασμένου κατά το μέρος που αφορά την Federacciai, η οποία δεν υπέβαλε αίτημα ακύρωσης ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου. — Η Επιτροπή, με την απόφαση του 2009, εξέδωσε εκ νέου απόφαση με την οποία διαπιστώθηκε παράβαση και επιβλήθηκαν πρόστιμα στις οκτώ επιχειρήσεις που είχαν προσβάλει την απόφαση του 2002 (6). Στο σύνολό τους οι επιχειρήσεις αυτές υπέβαλαν αίτημα ακύρωσης της απόφασης του 2009 ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, το οποίο επικύρωσε την απόφαση και επιδίκασε μικρή μείωση προστίμου σε δύο επιχειρήσεις («αποφάσεις της 9ης Δεκεμβρίου 2014») (7). Πέντε από τις οκτώ επιχειρήσεις προσέφυγαν κατά των αποφάσεων της 9ης Δεκεμβρίου 2014. Η απόφαση του 2009 απέκτησε ισχύ δεδικασμένου κατά το μέρος που αφορά τις τρεις επιχειρήσεις που δεν προσέφυγαν κατά των αποφάσεων της 9ης Δεκεμβρίου 2014 (8). — Οι εν λόγω αποφάσεις αναιρέθηκαν στις 21 Σεπτεμβρίου 2017 από το Δικαστήριο, το οποίο ακύρωσε την απόφαση του 2009 κατά το μέρος που αφορούσε τις αναιρεσείουσες. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση του 2009 εκδόθηκε κατά παράβαση ουσιώδους τύπου που απορρέει από τον κανονισμό 1/2003 και τον κανονισμό 773/2004 (9), δεδομένου ότι δεν διοργανώθηκε προφορική ακρόαση σχετικά με την ουσία της υπόθεσης με κλήση και συμμετοχή των αρμόδιων για τον ανταγωνισμό αρχών των κρατών μελών. Πράγματι, οι αρμόδιες για τον ανταγωνισμό αρχές των κρατών μελών δεν είχαν κληθεί να συμμετάσχουν στην πρώτη προφορική ακρόαση της 13ης Ιουνίου 2002, η οποία αφορούσε την ουσία της υπόθεσης και η οποία πραγματοποιήθηκε πριν από τη λήξη της ισχύος της Συνθήκης ΕΚΑΧ (10). Μολονότι κλήθηκαν στη δεύτερη προφορική ακρόαση της 30ής Σεπτεμβρίου 2002, κατά την εν λόγω προφορική ακρόαση εξετάστηκαν μόνο οι νομικές συνέπειες που θα είχε για τη συνέχεια της διαδικασίας η λήξη ισχύος της Συνθήκης ΕΚΑΧ.

4) Με τις επιστολές της 15ης Δεκεμβρίου 2017, η Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού («ΓΔ Ανταγωνισμού») εξήγησε σε καθένα από τα μέρη τα συμπεράσματα που άντλησε από τις αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 2017 και τη βάση επί της οποίας σκόπευε να επαναλάβει τη διαδικασία με στόχο να καταλήξει σε μια τελική θέση επί της υπόθεσης. Στις επιστολές διευκρινιζόταν ότι, σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής («νομολογία PVC II»), έπειτα από ακύρωση απόφασης της Επιτροπής, η υπόθεση μπορεί να επαναλαμβάνεται από το σημείο κατά το οποίο διαπιστώθηκε το διαδικαστικό ελάττωμα (11). Στην προκειμένη περίπτωση, η ακύρωση της απόφασης του 2002 δεν επηρέασε τις προπαρασκευαστικές πράξεις της απόφασης, παρά μόνο την προφορική ακρόαση. Στις ίδιες επιστολές, οι αποδέκτες της απόφασης κλήθηκαν να εκδηλώσουν ενδιαφέρον συμμετοχής σε νέα προφορική ακρόαση που θα κάλυπτε επίσης την ουσία της υπόθεσης. Όλα τα μέρη απάντησαν την 1η Φεβρουαρίου 2018 και εκδήλωσαν ενδιαφέρον να συμμετάσχουν στην προφορική ακρόαση.

5) Στη συνέχεια, με τις επιστολές της 22ας Μαρτίου και της 13ης Απριλίου 2018, η ΓΔ Ανταγωνισμού διευκρίνισε ότι η ορθή νομική βάση για την αξιολόγηση της παράβασης ήταν το άρθρο 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ, ενώ, μετά τη λήξη ισχύος της Συνθήκης ΕΚΑΧ, η ορθή νομική βάση όσον αφορά τη διαδικασία ήταν ο κανονισμός 1/2003. Στις επιστολές διευκρινιζόταν επίσης ότι, σε περίπτωση νέας απόφασης επιβολής προστίμου στη συγκεκριμένη υπόθεση, η Επιτροπή θα εφάρμοζε τις κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων του 1998 σε συνδυασμό με τις παρατηρήσεις που διατύπωσε στις επιστολές της 30ής Ιουνίου 2008 (δηλαδή, ότι δεν θα επέβαλε πρόστιμα που θα ήταν υψηλότερα από τα επιβληθέντα το 2002).

6) Κατόπιν αιτήματος των Alfa και Valsabbia, η ΓΔ Ανταγωνισμού ενημέρωσε τα μέρη ότι, ενόψει της νέας προφορικής ακρόασης, οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών έλαβαν την κοινοποίηση αιτιάσεων, συμπληρωματική κοινοποίηση αιτιάσεων και τις αντίστοιχες απαντήσεις σε αυτές, καθώς και τις επιστολές τις 15ης Δεκεμβρίου 2017, τις απαντήσεις στις εν λόγω επιστολές και τις επιστολές της 22ας Μαρτίου 2018.

7) Η νέα προφορική ακρόαση πραγματοποιήθηκε στις 23 Απριλίου 2018, με τη συμμετοχή τεσσάρων από τα πέντε μέρη: Alfa, Feralpi, Ferriere Nord και Valsabbia.

8) Η Partecipazioni Industriali δεν συμμετείχε στη νέα προφορική ακρόαση (12). Ωστόσο, κατόπιν αιτήματός της, επέτρεψα στην Partecipazioni Industriali να υποβάλει γραπτές παρατηρήσεις αντί προφορικής αντίκρουσης, εντός του χρονοδιαγράμματος που προβλεπόταν για τη νέα προφορική ακρόαση. Η Partecipazioni Industriali υπέβαλε τις εν λόγω γραπτές παρατηρήσεις στις 24 Απριλίου 2018. Στις 7 Μαΐου 2018, η Feralpi υπέβαλε νέο υπόμνημα αντίκρουσης επιπρόσθετα στη συμμετοχή της στη νέα προφορική ακρόαση.

9) Οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών προσκλήθηκαν στη νέα προφορική ακρόαση, και έξι από αυτές όντως εκπροσωπήθηκαν στη νέα προφορική ακρόαση (13).

10) Κάποια μέρη υποστήριξαν ότι με τη νέα προφορική ακρόαση της 23ης Απριλίου 2018 δεν θα μπορούσε να αποκατασταθεί το πρόβλημα της μη διενέργειας προφορικής ακρόασης επί της ουσίας της υπόθεσης το 2002 με κλήση και συμμετοχή των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών, διότι στις προφορικές ακροάσεις του 2002 εμπλέκονταν επίσης οι άλλες τρεις επιχειρήσεις και η ένωση των επιχειρήσεων που αποτελούσαν τους υπόλοιπους αποδέκτες της κοινοποίησης αιτιάσεων, της απόφασης του 2002 και της απόφασης του 2009. Θεωρώ ότι το επιχείρημα αυτό δεν είναι πειστικό, δεδομένου ότι δεν υφίσταται δικαίωμα του αποδέκτη μιας κοινοποίησης αιτιάσεων σε προφορική ακρόαση παρουσία των υπόλοιπων αποδεκτών της κοινοποίησης αιτιάσεων (14).

11) Στο σύνολό τους τα μέρη, παραπέμποντας στις γραπτές και προφορικές παρατηρήσεις τους στις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής (15) και στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (16), επέκριναν την υπερβολική διάρκεια —περί τα 18 έτη— της παρούσας διαδικασίας και ισχυρίστηκαν ότι παραβιάστηκε το θεμελιώδες δικαίωμά τους να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας —το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 41 παράγραφος 1 και στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τα μέρη, η Επιτροπή δεν είχε τη νομιμοποίηση να επαναλάβει τη διαδικασία, καθώς η υπερβολική της διάρκεια και το γεγονός ότι η ίδια απόφαση χρειάστηκε να εκδοθεί δύο φορές οφειλόταν αποκλειστικά σε υπαιτιότητα της Επιτροπής. Εάν, παρ’ όλα αυτά η Επιτροπή αποφάσιζε να εκδώσει τρίτη απαγορευτική απόφαση, θα όφειλε να προβεί σε σημαντική μείωση των προστίμων που θα αντικατόπτριζε την υπερβολική διάρκεια της διαδικασίας.

12) Το ζήτημα του σεβασμού του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας, δικαίωμα το οποίο αναγνωρίζεται στη νομολογία του Δικαστηρίου ως γενική αρχή του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και κατοχυρώνεται στο άρθρο 41 παράγραφος 1 και στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, όντως χρήζει προσεκτικής εξέτασης στην παρούσα υπόθεση.

13) Λαμβανομένων υπόψη όλων των σταδίων της διοικητικής και της ένδικης διαδικασίας, η απόλυτη διάρκεια της διαδικασίας στην παρούσα υπόθεση, αρχής γενομένης από τις επιθεωρήσεις που πραγματοποίησε η Επιτροπή μεταξύ Οκτωβρίου και Δεκεμβρίου του 2000 είναι, πέρα από κάθε αμφιβολία, ιδιαιτέρως μακρά. Είναι γεγονός ότι έχουν παρέλθει ήδη 18 έτη. Δεδομένου ότι, στις αποφάσεις της 21ης Σεπτεμβρίου 2017, το Δικαστήριο δεν εξέτασε σειρά λόγων αναίρεσης που προβλήθηκαν κατά των αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου στον βαθμό που οι αποφάσεις αυτές επικύρωσαν την απόφαση του 2009, πιθανολογείται ότι κάποια τουλάχιστον από τα μέρη θα ασκήσουν το δικαίωμά τους για επανεξέταση και της τρίτης απόφασης της Επιτροπής από το Γενικό Δικαστήριο και το Δικαστήριο. Εάν υποτεθεί ότι με τον τρίτο αυτόν γύρο δικαστικού ελέγχου θα ολοκληρωθεί οριστικά η διοικητική και η ένδικη διαδικασία στο πλαίσιο της παρούσας υπόθεσης, αναμένεται ότι έως τότε θα έχουν παρέλθει αναμφίβολα 22 με 23 χρόνια.

14) Κατά την κρίση του Δικαστηρίου, «ο εύλογος χαρακτήρας της διάρκειας μιας διαδικασίας πρέπει να κρίνεται ανάλογα με τις περιστάσεις κάθε υποθέσεως, ιδίως ανάλογα με τα συμφέροντα των εμπλεκομένων που διακυβεύονται από τη δίκη, ανάλογα με την περιπλοκότητα της υποθέσεως, ανάλογα με τη συμπεριφορά του προσφεύγοντος και των αρμοδίων αρχών. [...] ο κατάλογος των σχετικών κριτηρίων δεν είναι εξαντλητικός» (17).

15) Από τα παραπάνω συνάγεται ότι το γεγονός ότι δεν έχει παρέλθει ακόμη η περίοδος παραγραφής για την επιβολή κυρώσεων, όπως ορίζεται στο άρθρο 25 του κανονισμού 1/2003, δεν επιλύει το ζήτημα (18).

16) Ο μη εύλογος χαρακτήρας της διάρκειας της διαδικασίας μπορεί να απορρέει όχι μόνο από την υπερβολικά μακρά διάρκεια ενός ή περισσότερων επιμέρους σταδίων της διαδικασίας, αλλά και από τη συνολική διάρκεια και των δύο διαδικασιών, διοικητικής και ένδικης (19).

17) Επομένως, δεν θα ήταν βάσιμο το επιχείρημα ότι η Επιτροπή θα έπρεπε να αξιολογήσει μόνο τη διάρκεια της δικής της διαδικασίας. Το άρθρο 41 παράγραφος 1 και το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών περιέχουν δύο εκφάνσεις του ίδιου θεμελιώδους δικαιώματος των μερών, ήτοι να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας (20). Από την πλευρά των ενδιαφερόμενων επιχειρήσεων σημασία έχει μόνο το ζήτημα πότε η «υπόθεσή» τους κρίνεται οριστικά και από αμερόληπτο όργανο (21).

18) Η Επιτροπή δεν μπορεί να απεκδυθεί κάθε ευθύνης για τη συνολική διάρκεια της διαδικασίας, συμπεριλαμβανομένων των σταδίων της ένδικης διαδικασίας, διότι το σύστημα στο πλαίσιο του οποίου η Επιτροπή συγκεντρώνει τις εξουσίες τόσο της διενέργειας ερευνών όσο και της έκδοσης πρωτόδικων αποφάσεων στο πλαίσιο υποθέσεων παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας είναι συμβατό με τα θεμελιώδη δικαιώματα εφόσον τα μέρη έχουν τη δυνατότητα να ζητήσουν τον έλεγχο των αποφάσεων της Επιτροπής από τα δικαστήρια (22).

19) Στην παρούσα υπόθεση υπάρχει αναμφίβολα απτός κίνδυνος το Δικαστήριο να κρίνει ότι η συνολική διάρκεια της διαδικασίας στην παρούσα υπόθεση, συμπεριλαμβανομένων των δύο σταδίων ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου μετά την απόφαση του 2002 και την απόφαση του 2009, είναι αδικαιολόγητα μεγάλη. Στην περίπτωση αυτή εγείρεται το ερώτημα ποιο θα ήταν το πιο πρόσφορο μέσο ένδικης προστασίας.

20) Κατά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η υπέρβαση της εύλογης διάρκειας της δίκης πρέπει, ως διαδικαστική πλημμέλεια που στοιχειοθετεί προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος, να συνεπάγεται για τον ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα άσκησης αποτελεσματικού μέσου ένδικης προστασίας το οποίο να του παρέχει κατάλληλη επανόρθωση (23).

21) Το Δικαστήριο καλείται συχνά να αποφανθεί ως προς το μέσο ένδικης προστασίας που θα πρέπει να παρέχει το Γενικό Δικαστήριο ή το ίδιο το Δικαστήριο στην περίπτωση που το Γενικό Δικαστήριο ή το Δικαστήριο κρίνει ότι η διοικητική και/ή η ένδικη διαδικασία σε μια υπόθεση παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας είναι αδικαιολόγητα μεγάλη.

22) Σύμφωνα με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το Δικαστήριο ή το Γενικό Δικαστήριο δύναται να ακυρώσει απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώνεται παράβαση των άρθρων 101 ή 102 ΣΛΕΕ και επιβάλλονται πρόστιμα για την εν λόγω παράβαση μόνο εφόσον έχει αποδειχθεί ότι η μη εύλογη διάρκεια της διοικητικής και/ή ένδικης διαδικασίας έθιξε τη δυνατότητα υπεράσπισης των ενδιαφερόμενων επιχειρήσεων στο πλαίσιο της διοικητικής και/ή ένδικης διαδικασίας (24).

23) Η προβολή αόριστων και ανακριβών ισχυρισμών από τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις περί παραβίασης των δικαιωμάτων υπεράσπισής τους δεν επαρκεί. Αυτό που πρέπει να αποδειχθεί είναι ότι έχει θιγεί με συγκεκριμένο τρόπο η δυνατότητα υπεράσπισης της επιχείρησης, διότι, φέρ’ ειπείν, τα πρόσωπα της επιχείρησης τα οποία θα ήταν σε θέση να παράσχουν απαλλακτικές εξηγήσεις σχετικά με τα αποδεικτικά στοιχεία που περιέχονται στον φάκελο της Επιτροπής δεν βρίσκονται πλέον εν ζωή ή δεν είναι διαθέσιμα τη στιγμή που εντέλει παρέχεται καθυστερημένα στην επιχείρηση πρόσβαση στον φάκελο της Επιτροπής, ενώ τα εν λόγω πρόσωπα θα ήταν διαθέσιμα αν η πρόσβαση στον φάκελο δεν είχε δοθεί καθυστερημένα (25).

24) Σε όλες τις περιπτώσεις που δεν αποδείχθηκε ότι έχει θιγεί με συγκεκριμένο τρόπο η δυνατότητα υπεράσπισης της επιχείρησης, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι το Γενικό Δικαστήριο ή το Δικαστήριο μπορούν να επιδικάσουν μόνο χρηματική ικανοποίηση. Ενώ, σύμφωνα με παλαιότερη νομολογία, η ικανοποίηση αυτή μπορεί να επιδικαστεί από το Γενικό Δικαστήριο ή το Δικαστήριο με τη μορφή μείωσης του προστίμου που επιβάλλει το Δικαστήριο στο πλαίσιο της πλήρους δικαιοδοσίας του κατά την έννοια του άρθρου 261 της ΣΛΕΕ (26), σύμφωνα με πιο πρόσφατη νομολογία, ως πλέον πρόσφορο μέσο ένδικης προστασίας θεωρείται η άσκηση αυτοτελούς αγωγής αποζημίωσης βάσει του άρθρου 268 της ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 340 της ΣΛΕΕ (27).

25) Στην προκειμένη περίπτωση, δεν τέθηκαν υπόψη μου στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι έχει θιγεί με συγκεκριμένο τρόπο η δυνατότητα υπεράσπισης των μερών λόγω της μη εύλογης διάρκειας της διαδικασίας. Το πρώτο διοικητικό στάδιο της διαδικασίας, από το οποίο προέκυψε η απόφαση του 2002, ολοκληρώθηκε σχετικά γρήγορα και τα μέρη είχαν τότε πλήρη πρόσβαση στον φάκελο. Τα μέρη, στο πλαίσιο της νέας προφορικής ακρόασης της 23ης Απριλίου 2018, καθώς και στα διάφορα γραπτά υπομνήματα που υπέβαλαν μετά την επανάληψη της διαδικασίας σε συνέχεια των επιστολών της 15ης Δεκεμβρίου 2017, δεν απέδειξαν ότι έχει θιγεί με συγκεκριμένο τρόπο η δυνατότητα υπεράσπισής τους. Απεναντίας, τα επιχειρήματα επί της ουσίας της υπόθεσης που ανέπτυξαν στο πλαίσιο της νέας προφορικής ακρόασης και σε ορισμένα από τα εν λόγω γραπτά υπομνήματα επιβεβαιώνουν τη δυνατότητα υπεράσπισης των μερών.

26) Εντούτοις, τα μέρη υποστηρίζουν ότι στην προκειμένη περίπτωση, όπου ενδέχεται να έχει παραβιαστεί ήδη το θεμελιώδες δικαίωμά τους να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας, η Επιτροπή οφείλει να παύσει αμέσως τη διαδικασία, ώστε να μην παρατείνει, εν γνώσει της, την ήδη υπερβολική διάρκεια της διαδικασίας, επιτείνοντας έτσι την παραβίαση του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών.

27) Μολονότι δεν πείθομαι από τα σχετικά επιχειρήματα που προβάλλουν τα μέρη στο τελικό τους συμπέρασμα, θεωρώ, εντούτοις, ότι τα μέρη έχουν δίκιο από την άποψη ότι η κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα η Επιτροπή στην παρούσα υπόθεση δεν είναι ίδια με την κατάσταση την οποία αφορά η νομολογία που αναφέρεται στα σημεία 21 έως 24 ανωτέρω.

28) H νομολογία που αναφέρεται στα σημεία 21 έως 24 ανωτέρω αφορά το μέσο ένδικης προστασίας που θα πρέπει να παρέχει το Γενικό Δικαστήριο ή το Δικαστήριο στην περίπτωση που το Γενικό Δικαστήριο ή το Δικαστήριο κρίνει ότι η διοικητική και/ή η ένδικη διαδικασία σε μια υπόθεση παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας είναι αδικαιολόγητα μεγάλη, ενώ το ερώτημα στο οποίο σήμερα καλείται να απαντήσει η Επιτροπή στην προκειμένη περίπτωση είναι αν θα πρέπει να συνεχίσει τη διαδικασία και να εκδώσει μια νέα, τρίτη απόφαση, η οποία, σε συνδυασμό με τον επακόλουθο δικαστικό έλεγχο, στον οποίο έχουν πλήρες δικαίωμα τα μέρη, θα παρέτεινε αναμφίβολα την ήδη πολύ μακρά διαδικασία κατά ακόμη τέσσερα ή πέντε έτη (βλ. σημείο 13 ανωτέρω).

29) Μια ουσιώδης διαφορά είναι ότι η Επιτροπή δεν υποχρεούται να επαναλάβει τη διαδικασία μετά την ακύρωση για διαδικαστικούς λόγους προηγούμενης απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση και επιβάλλονται πρόστιμα, ούτε υποχρεούται να συνεχίσει την εν λόγω επαναληφθείσα διαδικασία μέχρι την έκδοση νέας απόφασης.

30) Όπως ακριβώς η Επιτροπή διαθέτει ευρεία διακριτική ευχέρεια για τη διενέργεια ή μη έρευνας για πιθανή παραβίαση των απαγορεύσεων της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας και για τη συνέχιση ή μη της έρευνάς της μέχρι την έκδοση πρώτης απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση και επιβάλλονται πρόστιμα (28), ομοίως διαθέτει ευρεία διακριτική ευχέρεια για την επανάληψη ή μη της διαδικασίας μετά την ακύρωση για διαδικαστικούς λόγους της εν λόγω πρώτης απόφασης, καθώς και για τη συνέχιση ή μη της επαναληφθείσας διαδικασίας μέχρι την έκδοση δεύτερης απόφασης. Ομοίως, σε περίπτωση ακύρωσης της εν λόγω δεύτερης απόφασης και πάλι για διαδικαστικούς λόγους, η Επιτροπή διαθέτει και πάλι ευρεία διακριτική ευχέρεια για την επανάληψη ή μη της διαδικασίας, καθώς και για τη συνέχιση ή μη της επαναληφθείσας διαδικασίας μέχρι την έκδοση τρίτης απόφασης.

31) Ωστόσο, διαφωνώ με την άποψη των μερών ότι, στην παρούσα κατάσταση κατά την οποία υπάρχει απτός κίνδυνος το Δικαστήριο να κρίνει ότι η συνολική διάρκεια της διαδικασίας είναι ήδη αδικαιολόγητα μεγάλη, η Επιτροπή θα απωλέσει κατ’ ανάγκη κάθε διακριτική ευχέρεια και θα υποχρεωθεί αυτοδικαίως να παύσει τη διαδικασία. Βάσει της συγκεκριμένης άποψης, όλη η βαρύτητα δίνεται, κατά τρόπο υπερβολικά μονόπλευρο, στην ανάγκη να προστατευτεί το δικαίωμα των μερών βάσει του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας, ενώ παραβλέπεται πλήρως η σημασία της εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού της ΕΕ, που αποτελεί θεμελιώδη στόχο των Συνθηκών (29).

32) Κατά την άποψή μου, η ορθή θέση είναι ότι, σε μια κατάσταση όπως η παρούσα, η Επιτροπή υποχρεούται, κατά την άσκηση της διακριτικής της ευχέρειας για επανάληψη ή μη της διαδικασίας και για συνέχιση ή μη της εν λόγω διαδικασίας μέχρι την έγκριση νέας απόφασης με την οποία διαπιστώνεται παράβαση της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας και επιβάλλονται πρόστιμα, να λάβει υπόψη και να δώσει τη δέουσα βαρύτητα στην πιθανή παραβίαση του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών να δικαστεί η υπόθεσή τους εντός εύλογης προθεσμίας, γεγονός που έχει ήδη συμβεί, αλλά και στον περαιτέρω αντίκτυπο που θα έχει η απόφασή της στην προστασία του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών.

33) Τούτο σημαίνει ότι η Επιτροπή, προτού εκδώσει νέα, τρίτη απόφαση στην παρούσα υπόθεση, οφείλει να εξετάσει, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις περιστάσεις της υπόθεσης, κατά πόσον η συμβολή που θα έχει η έκδοση της εν λόγω τρίτης απόφασης στην επίτευξη του στόχου της εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού της ΕΕ υπεραντισταθμίζει τον αντίκτυπο που θα έχει η συγκεκριμένη αντιμετώπιση στην προστασία των δικαιωμάτων των μερών βάσει του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.

34) Αν από τη στάθμιση αυτή προκύψει ότι η συμβολή που θα έχει η έκδοση της νέας, τρίτης απόφασης στην επίτευξη του στόχου της εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού της ΕΕ υπεραντισταθμίζει τον αντίκτυπο που θα έχει η συγκεκριμένη αντιμετώπιση στην προστασία του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών βάσει του Χάρτη, η Επιτροπή μπορεί να εκδώσει την εν λόγω τρίτη απόφαση. Σε αυτή την περίπτωση, προς επανόρθωση της πιθανής παραβίασης του θεμελιώδους δικαιώματος των μερών, η Επιτροπή οφείλει, κατά την άποψή μου, να χορηγήσει στα μέρη μείωση του ποσού του προστίμου. Το μέγεθος της μείωσης πρέπει να αντικατοπτρίζει τις ιδιαιτερότητες της υπόθεσης όπως, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι κανένα σκέλος της υπερβολικής διάρκειας της διαδικασίας στην παρούσα υπόθεση δεν οφείλεται σε υπαιτιότητα των μερών (30).

35) Το σχέδιο απόφασης πληροί κατά την άποψή μου τις προϋποθέσεις αυτές. Πράγματι, κατόπιν στάθμισης όλων των ιδιαίτερων περιστάσεων της υπόθεσης, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η έκδοση τρίτης απόφασης με την οποία επιβάλλονται πρόστιμα κρίνεται, συνολικά, δικαιολογημένη και, παράλληλα, χορηγεί μείωση του προστίμου κατά 50 % προς αναγνώριση της μακράς διάρκειας της διαδικασίας. Ακόμη και στην περίπτωση που το Δικαστήριο έκρινε ότι η διάρκεια της διαδικασίας στην παρούσα υπόθεση είναι αδικαιολόγητα μεγάλη, η ως άνω μείωση θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνιστά κατάλληλη επανόρθωση (31).

36) Σε σύγκριση με την απόφαση του 2009, επιπλέον της μείωσης του 50 % που αναφέρεται στο σημείο 35 ανωτέρω, το σχέδιο απόφασης λαμβάνει υπόψη τις αποφάσεις της 9ης Δεκεμβρίου 2014 και, ως εκ τούτου, μειώνει το βασικό ποσό των προστίμων για την Partecipazioni Industriali και την Ferriere Nord κατά 3 % και 6 % αντίστοιχα (32). Επίσης, υπό το πρίσμα της οικονομικής κατάστασης της Partecipazioni Industriali, το σχέδιο απόφασης δεν εφαρμόζει αποτρεπτικό πολλαπλασιαστή στην περίπτωση της εν λόγω εταιρείας και, μετά την εφαρμογή του ανώτατου ορίου του 10 % που προβλέπεται στο άρθρο 23 παράγραφος 2 του κανονισμού 1/2003, ορίζει το πρόστιμό της σε 0 EUR.

37) Σύμφωνα με το άρθρο 16 της απόφασης 2011/695/EΕ, εξέτασα κατά πόσον το σχέδιο απόφασης αφορά μόνον τις αιτιάσεις σχετικά με τις οποίες δόθηκε στα μέρη η δυνατότητα να καταστήσουν γνωστές τις απόψεις τους, και κατέληξα σε θετικό συμπέρασμα επ’ αυτού.

38) Σε γενικές γραμμές, εκτιμώ ότι στην παρούσα υπόθεση έχει τηρηθεί η αποτελεσματική άσκηση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των μερών.

Βρυξέλλες, 1 Ιουλίου 2019. Wouter WILS

(1) Σύμφωνα με τα άρθρα 16 και 17 της απόφασης 2011/695/ΕΕ του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 13ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα του συμβούλου ακροάσεων σε ορισμένες διαδικασίες ανταγωνισμού (ΕΕ L 275 της 20.10.2011, σ. 29) («απόφαση 2011/695/ΕΕ»).

(2) Απόφαση C(2009)7492 final της Επιτροπής, της 30ής Σεπτεμβρίου 2009, σχετικά με παράβαση του άρθρου 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (υπόθεση COMP/37.956 — Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος, επανέκδοση), όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση C(2009)9912 final, της 8ης Δεκεμβρίου 2009, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ (υπόθεση COMP/37.956 — Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος, επανέκδοση), συνοπτική δημοσίευση ΕΕ C 98 της 30.3.2011, σ. 16. Τελική έκθεση του Συμβούλου Ακροάσεων, της 22ας Σεπτεμβρίου 2009, στην υπόθεση COMP/37.956 — Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος, επανέκδοση (ΕΕ C 98 της 30.3.2011, σ. 14).

(3) Απόφαση 2006/894/ΕΚ της Επιτροπής, της 17ης Δεκεμβρίου 2002, σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 65 της Συνθήκης ΕΚΑΧ κατά των Alfa Acciai S.p.A., Feralpi Siderurgica S.p.A., Ferriere Nord S.p.A, IRO Industrie Riunite Odolesi S.p.A., Leali S.p.A., Acciaierie e Ferriere Leali Luigi S.p.A. υπό εκκαθάριση, Lucchini S.p.A., Siderpotenza S.p.A., Riva Acciaio S.p.A., Valsabbia Investimenti S.p.A., Ferriera Valsabbia S.p.A. και του ομίλου επιχειρήσεων Federacciai, Federazione delle Imprese Siderurgiche Italiane (Υπόθεση C.37.956 — Χάλυβας οπλισμού) (ΕΕ L 353 της 13.12.2006, σ. 1). Τελική έκθεση του συμβούλου ακροάσεων, της 9ης Δεκεμβρίου 2002, στην υπόθεση COMP/37.956 — Ράβδοι οπλισμού σκυροδέματος (ΕΕ C 303 της 13.12.2006, σ. 2).

(4) Αποφάσεις στις υποθέσεις Feralpi Holding κατά Επιτροπής, C-85/15 P, EU:C:2017:709· Ferriera Valsabbia, Valsabbia Investimenti κατά Επιτροπής, C-86/15 P, και Alfa Acciai κατά Επιτροπής, C-87/15 P, EU:C:2017:717· Ferriere Nord κατά Επιτροπής, C-88/15 P, EU:C:2017:716· Riva Fire κατά Επιτροπής, C-89/15 P, EU:C:2017:713.

(5) Αποφάσεις στις υποθέσεις SP, Leali, Acciaerie e Ferriere Leali Luigi, IRO, Lucchini, Ferriera Valsabbia, Valsabbia Investimenti κατά Alfa Acciai κατά Επιτροπής, T-27/03, T-46/03, T-58/03, T-79/03, T-80/03, T-97/03 και T-98/03, EU:T:2007:317· Riva Acciaio κατά Επιτροπής, T-45/03, EU:T:2007:318· Feralpi Siderurgica κατά Επιτροπής, T-77/03, EU:T:2007:319· Ferriere Nord κατά Επιτροπής, T-94/03, EU:T:2007:320. Η Συνθήκη ΕΚΑΧ υπογράφηκε το 1952· η διάρκεια ισχύος της ήταν 50 έτη και έπαυσε να ισχύει στις 23 Ιουλίου 2002.

(6) Πρόκειται για τις 1) Alfa Acciai S.p.A· 2) Feralpi Holding S.p.A. (πρώην Feralpi Siderurgica S.p.A.)· 3) Ferriere Nord S.p.A.· 4) IRO Industrie Riunite Odolesi S.p.A.· 5) Leali S.p.A. και Acciaierie e Ferriere Leali Luigi S.p.A. in liquidazione· 6) Lucchini S.p.A. και S.P. S.p.A. in liquidazione (πρώην Siderpotenza S.p.A.)· 7) Riva Fire S.p.A. (πρώην Riva Acciaio S.p.A.)· και 8) Ferriera Valsabbia S.p.A. και Valsabbia Investimenti S.p.A.

(7) Αποφάσεις στις υποθέσεις Leali και Acciaierie e Ferriere Leali Luigi κατά Επιτροπής, T-489/09, T-490/09 και T-56/10, EU:T:2014:1039· IRO κατά Επιτροπής, T-69/10, EU:T:2014:1030· Feralpi κατά Επιτροπής, T-70/10, EU:T:2014:1031· Riva Fire κατά Επιτροπής, T-83/10, EU:T:2014:1034· Alfa Acciai κατά Επιτροπής, T-85/10, EU:T:2014:1037· Ferriere Nord κατά Επιτροπής, T-90/10, EU:T:2014:1035· Lucchini κατά Επιτροπής, T-91/10, EU:T:2014:1033· Ferriera Valsabbia και Valsabbia Investimenti κατά Επιτροπής T-92/10, EU:T:2014:1032. Το Γενικό Δικαστήριο επιδίκασε μείωση προστίμου κατά 3 % στη Riva Fire και μείωση προστίμου κατά 6 % στη Ferriere Nord.

(8) Οι τρεις επιχειρήσεις που δεν προσέφυγαν είναι οι IRO Industrie Riunite Odolesi S.p.A. («IRO»), Ferriere Leali Luigi S.p.A. («Leali») και Lucchini S.p.A. – πρώην Siderpotenza S.p.A. («Lucchini»). Βλ. επίσης απόφαση στην υπόθεση Lucchini κατά Επιτροπής, T-185/18, EU:T:2019:298.

(9) Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1/2003 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2002, για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που προβλέπονται στα άρθρα 81 και 82 της Συνθήκης (ΕΕ L 1 της 4.1.2003, σ. 1) («κανονισμός 1/2003»)· κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 773/2004 της Επιτροπής, της 7ης Απριλίου 2004, σχετικά με τη διεξαγωγή από την Επιτροπή των διαδικασιών δυνάμει των άρθρων 81 και 82 της Συνθήκης ΕΚ (ΕΕ L 123 της 27.4.2004, σ. 18) («κανονισμός 773/2004»).

(10) Η συμμετοχή των εν λόγω αρχών δεν προβλεπόταν στη Συνθήκη ΕΚΑΧ, βάσει της οποίας αποκλειστικά αρμόδια για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού ήταν η Επιτροπή.

(11) Απόφαση στην υπόθεση Limburgse Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, C 238/99 P, C 244/99 P, C 245/99 P, C 247/99 P, C 250/99 P έως C 252/99 P και C 254/99 P, EU:C:2002:582, σκέψεις 70-76.

(12) Οι έκτακτοι επίτροποι της Partecipazioni Industriali αρνήθηκαν την πρόσκλησή μου να παραστούν στη νέα προφορική ακρόαση. Σύμφωνα με τα άρθρα 14 παράγραφοι 4 και 5 του κανονισμού 773/2004, η Partecipazioni Industriali δεν μπορούσε να εκπροσωπηθεί στην προφορική ακρόαση μόνο από τους εξωτερικούς δικηγόρους της· βλ. την απόφαση στην υπόθεση Badische Anilin- & Soda-Fabrik κατά Επιτροπής, 49/69, EU:C:1972:71, σκέψη 11.

(13) Καίτοι η πρόκληση των αρχών ανταγωνισμού των κρατών μελών συνιστά ουσιώδη τύπο, οι αρχές ανταγωνισμού των κρατών μελών δεν είναι υποχρεωμένες να παραστούν στην προφορική ακρόαση· βλ. απόφαση στην υπόθεση Servier κατά Επιτροπής, T-691/14, EU:T:2018:922, σκέψη 163.

(14) Απόφαση στην υπόθεση Cimenteries CBR κ.λπ. κατά Επιτροπής, T-25/95 κ.λπ., EU:T:2000:77, σκέψη 697, και προτάσεις του γενικού εισαγγελέα Darmon στην υπόθεση Ahlström Osakeyhtiö και λοιποί κατά Επιτροπής, C-89/85 κ.λπ., EU:C:1988:258, σκέψη 155.

(15) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, C-109/10 P, EU:C:2011:256.

(16) Αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Eckle κατά Γερμανίας, προσφυγή 8130/78, σκέψη 76· Γώρου κατά Ελλάδας, προσφυγή 12686/03, σκέψη 46· Κακαμούκας και λοιποί κατά Ελλάδας, προσφυγή 38311/02, σκέψη 32. Οι Alfa και Valsabbia παρέπεμψαν επίσης στις αποφάσεις στις υποθέσεις Neumeister κατά Αυστρίας, προσφυγή 1936/63, και Rouille κατά Γαλλίας, προσφυγή 50268/99.

(17) Βλ. προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 237, και νομολογία στην οποία παραπέμπουν οι εν λόγω προτάσεις.

(18) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 347.

(19) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψεις 238 και 239.

(20) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 240.

(21) Προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 240.

(22) Βλ. απόφαση στην υπόθεση Schindler κατά Επιτροπής, C-501/11 P, EU:C:2013:522, σκέψη 34.

(23) Kudla κατά Πολωνίας, προσφυγή 30210/96, σκέψεις 150–156· βλ. επίσης απόφαση στην υπόθεση Groupe Gascogne κατά Επιτροπής, C-58/12 P, EU:C:2013:770, σκέψη 72.

(24) Απόφαση στην υπόθεση Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied κατά Επιτροπής, C-105/04 P, EU:C:2006:592, σκέψεις 42 και 43, και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψεις 250 έως 262.

(25) Απόφαση στην υπόθεση Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 24 ανωτέρω, σκέψεις 56 και 49, και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψεις 312 έως 320.

(26) Απόφαση στην υπόθεση Baustahlgewebe κατά Επιτροπής, C-185/95 P, EU:C:1998:608, σκέψη 48.

(27) Αποφάσεις στις υποθέσεις Der Grüne Punkt – Duales System Deutschland κατά Επιτροπής, C-385/07 P, σκέψη 195· Groupe Gascogne κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 23 ανωτέρω, σκέψεις 81-83· Bolloré κατά Επιτροπής, C-414/12 P, EU:C:2014:301, σκέψη 106· και CEPSA κατά Επιτροπής, C-608/13, EU:C:2016:414, σκέψη 71.

(28) Η ύπαρξη της εν λόγω ευρείας διακριτικής ευχέρειας προκύπτει από τη διατύπωση του άρθρου 7 και του άρθρου 23 παράγραφος 2 του κανονισμού 1/2003, όπου ορίζεται ότι η Επιτροπή «δύναται» να λαμβάνει αυτού του είδους τις αποφάσεις, από τη νομολογία που αφορά τα δικαιώματα των καταγγελλόντων (βλ. απόφαση στην υπόθεση Ufex κ.λπ. κατά Επιτροπής, C-119/97 P, EU:C:1999:116, σκέψεις 86-92), καθώς και από τη νομολογία της υπόθεσης Masterfoods (C-344/98, EU:C:2000:689).

(29) Γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της ΕΕ στην ΕΣΔΑ) του Δικαστηρίου, EU:C:2014:2454, σκέψη 172, και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 328.

(30) Για τους λόγους που εκτίθενται στο σημείο 18 ανωτέρω, το γεγονός ότι τα μέρη άσκησαν το δικαίωμά τους για έλεγχο της απόφασης του 2002 και της απόφασης του 2009 από τα δικαστήρια της ΕΕ δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη σε βάρος των μερών.

(31) Πρβλ. τις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα Kokott στην υπόθεση Solvay κατά Επιτροπής, όπως στην υποσημείωση 15 ανωτέρω, σκέψη 357.

(32) Βλ. ανωτέρω, σημείο 3 και υποσημείωση 7.