Γνωμοδότηση για την πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση του κοινοτικού προγράμματος ενεργειών Σωκράτης (1) (94/C 195/11)

Στις 21 Φεβρουαρίου 1994, και σύμφωνα με τα άρθρα 126 και 127 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση του κοινοτικού προγράμματος ενεργειών «Σωκράτης».

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 14 Απριλίου 1994 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. van Dijk.

Κατά την 315η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 27ης Απριλίου 1994), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Τα άρθρα 126 και 127 της Συνθήκης του Μάαστριχτ θέτουν το γενικό στόχο της συμβολής στην ανάπτυξη μιας ποιοτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

1.2. Σήμερα είναι πλέον ευρέως αναγνωρισμένο ότι η ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνατοτήτων αποτελεί προϋπόθεση απαραίτητη για την επίτευξη των οικονομικών και κοινωνικών στόχων, καθώς και των στόχων ποιότητας ζωής τους οποίους έχει θέσει η Κοινότητα. Η εκπαίδευση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού. Αποτελεί επίσης καθοριστικό παράγοντα για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της ανεργίας, μία κοινή πολιτική ανησυχία η οποία αναγνωρίζεται στη Λευκή Βίβλο για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση.

1.2.1. Οι ευθύνες των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης όσον αφορά τις δράσεις συνεργασίας στο σύνολό τους συμβαδίζουν με τα μέτρα οικονομικής ανάπτυξης.

1.2.2. Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δεν είναι δυνατόν να παρέχουν πτυχία επαγγελματικής κατάρτισης από μόνα τους, εναπόκειται όμως σε αυτά να παρέχουν στους μαθητές και σπουδαστές τους τις απαραίτητες βάσεις για την προσωπική, γενική και επαγγελματική ανάπτυξή τους. Για να λάβει ένα άτομο ένα πτυχίο επαγγελματικής κατάρτισης, απαιτείται συνήθως να εργασθεί σε εταιρίες βάσει, τουλάχιστον, συστημάτων «εναλλασσόμενης» κατάρτισης.

1.3. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση έχουν νέους ρόλους να διαδραματίσουν στη διαδικασία των οικονομικών και κοινωνικών μεταβολών που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη. Αυτό σημαίνει ότι επιβάλλεται να γίνουν ριζικές αλλαγές στα συστήματα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης των κρατών μελών.

1.4. Η πρόταση για το πρόγραμμα Σωκράτης αποσκοπεί να εξασφαλίσει τη συνέχιση της κοινοτικής δράσης που έχει ήδη αναληφθεί, ιδιαίτερα με τα προγράμματα Erasmus και Lingua, να παράσχει τα μέσα στην εν λόγω δράση για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της δεκαετίας του '90 και να διασφαλίσει τον ορθολογισμό ανάμεσα στις δραστηριότητες των Erasmus και Lingua, καθώς και όσον αφορά τα κονδύλια του προϋπολογισμού που διατίθενται για τη συνεργασία στον τομέα της εκπαίδευσης.

1.5. Το πρόγραμμα καλύπτει τρεις τομείς δραστηριότητας:

- την τριτοβάθμια εκπαίδευση,

- τη σχολική εκπαίδευση,

- εγκάρσιες δράσεις προαγωγής στον τομέα της εκμάθησης γλωσσών, της ανοικτής (ελεύθερης) εκπαίδευσης και διδασκαλίας και της εκπαίδευσης και διδασκαλίας εξ αποστάσεως, καθώς και στους τομείς της πληροφορικής και των ανταλλαγών εμπειριών.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Το πρόγραμμα δράσης Σωκράτης πρέπει να μελετηθεί υπό το φως του κεφαλαίου 7 της Λευκής Βίβλου για την «ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση», στο οποίο η εκπαίδευση αναφέρεται ως καθοριστικό μέσο για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού και της ανεργίας, του ρατσισμού και της ξενοφοβίας.

2.1.1. Μετά την κύρωση της Συνθήκης του Μάαστριχτ, η Task Force για τους ανθρώπινους πόρους της Επιτροπής υπέβαλε τρία νέα προγράμματα ανταλλαγών, δηλ. τα προγράμματα Leonardo, Νεολαία για την Ευρώπη ΙΙΙ και Σωκράτης.

2.1.2. Η ΟΚΕ επικροτεί την ολοκλήρωση και τη συνέχιση των παλαιότερων προγραμμάτων ανταλλαγών «Erasmus» και «Lingua» (2).

2.2. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το πρόγραμμα Σωκράτης ως ένα πρόγραμμα ανταλλαγών, και φρονεί ότι αποτελεί αποτελεσματικό μέσο για την προαγωγή της «Ευρωπαϊκής διάστασης στην εκπαίδευση». Σχετικά η ΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότηση της ομάδας μελέτης «Ευρωπαϊκή διάσταση στην εκπαίδευση» (εισηγητής ο κ. Pasquali).

2.3. Η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ της ευρείας έκτασης που δίνεται στο πρόγραμμα στη σχολική εκπαίδευση και διαπιστώνει με ικανοποίηση αυτή την καινοτομία που θεσπίζει το πρόγραμμα. Πράγματι, στην προαναφερθείσα γνωμοδότηση για το Lingua (1) η ΟΚΕ είχε ήδη εκφράσει την ανησυχία της διότι η διδασκαλία γλωσσών περιοριζόταν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και μόνο.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Δεδομένου του φάσματος των δραστηριοτήτων που περιλαμβάνονται στο κοινοτικό πρόγραμμα δράσης Σωκράτης, καθώς και του γεγονότος ότι οι δραστηριότητες αυτές εστιάζονται τόσο στην εκπαίδευση, όσο και την κατάρτιση, ιδιαίτερα όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση, το πρόγραμμα στηρίζεται σε μία διπλή νομική βάση, και συγκεκριμένα στα άρθρα 126 και 127 της Συνθήκης. Το άρθρο 126, εδάφιο 4 ορίζει:

«προκειμένου να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων του παρόντος άρθρου, το Συμβούλιο:

- αποφασίζοντας με τη διαδικασία του άρθρου 189 Β και μετά από διαβούλευση με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και με την Επιτροπή των Περιφερειών, θεσπίζει δράσεις ενθάρρυνσης, χωρίς να εναρμονίζει τις νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών,

- αποφασίζοντας με ειδική πλειοψηφία προτάσει της Επιτροπής, διατυπώνει συστάσεις.

Η Επιτροπή επέλεξε εν προκειμένω μια δεσμευτική πράξη.

3.1.1. Το άρθρο 127 ορίζει ότι το Συμβούλιο θεσπίζει μέτρα για να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων που αναφέρονται στο παρόν άρθρο, χωρίς να εναρμονίζει τις νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών. Αυτό σημαίνει ότι το άρθρο 127 εξουσιοδοτεί το Συμβούλιο να εγκρίνει μέτρα για την επίτευξη των στόχων που αναφέρονται στο άρθρο 127.

3.1.2. Η Επιτροπή χρησιμοποιεί το άρθρο 127 για δύο λόγους:

- η ανταλλαγή διδασκάλων αποτελεί μέρος της επαγγελματικής τους κατάρτισης και επιμόρφωσης,

- το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η ανωτέρα εκπαίδευση πρέπει να θεωρείται ως επαγγελματική εκπαίδευση. Χρησιμοποιώντας το άρθρο 127 η Επιτροπή αξιολογεί τις κοινοτικές απαιτήσεις.

3.1.3. Η διαδικασία απόφασης για την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 126 στηρίζεται στη διαδικασία «συναπόφασης», ενώ οι αποφάσεις που λαμβάνονται βάσει του άρθρου 127 στηρίζονται στη διαδικασία «συνεργασίας». Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, το Συμβούλιο αποφαίνεται με ειδική πλειοψηφία.

3.2. Η Επιτροπή προβλέπει ένα κονδύλιο το οποίο ανέρχεται από 169 εκατομμύρια Ecu το 1995 μέχρι 236 εκατομμύρια Ecu το 1999, δηλαδή ένα σύνολο 1005,6 εκαττομμυρίων Εcu σε διάστημα πέντε ετών.

3.2.1. Κατά τη διάρκεια της τελευταίας πενταετίας (89-94), διατέθηκαν 376,5 εκατομμύρια Ecu για το Erasmus, 153 εκατομμύρια Ecu για το Lingua και 70,6 εκατομμύρια Ecu για άλλες δράσεις, δηλαδή συνολικά 600,1 εκατομμύρια Ecu σε πέντε χρόνια.

3.2.2. Η αύξηση του κονδυλίου οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στην έκταση του προγράμματος. Το κονδύλιο που προορίζεται για τις ανταλλαγές στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης έχει αυξηθεί, όχι όμως στον ίδιο βαθμό όπως το συνολικό κονδύλιο. Η ΟΚΕ διερωτάται κατά πόσον οι πόροι είναι επαρκείς.

3.3. Το πρόγραμμα Σωκράτης εισάγει αλλαγές στον τομέα της συνεργασίας μεταξύ των πανεπιστημίων που συμμετέχουν σε αυτό. Στο παρελθόν, οι πανεπιστημιακές σχολές συνεργάζονταν μεταξύ τους. Τώρα, η Επιτροπή προτείνει τη σύναψη θεσμικής σύμβασης με όλα τα πανεπιστήμια που μετέχουν. Δεν έχει αποσαφηνισθεί ποιου είδους σχέση θα υπάρχει μεταξύ των προγραμμάτων διαπανεπιστημιακής συνεργασίας και των θεσμικών συμβάσεων. Για το λόγο αυτό, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να παράσχει περισσότερες πληροφορίες επί του θέματος.

3.3.1. Η αλλαγή που προτείνεται υπό τη μορφή συνεργασίας μεταξύ πανεπιστημίων θα έχει επιπτώσεις στην παροχή πληροφοριών. Η ΟΚΕ εφιστά την προσοχή της Επιτροπής στο συγκεκριμένο θέμα.

Επειδή η εκτέλεση του προγράμματος γίνεται μέσω εθνικών υπηρεσιών και έχει εξαιρετικά αποκεντρωτικό χαρακτήρα, ο συντονισμός των πληροφοριών μπορεί, ενδεχομένως, να αποτελέσει πρόβλημα.

3.3.2. Όπως έχει ήδη εκθέσει η ΟΚΕ στη γνωμοδότησή της για τη «Νεολαία στην Ευρώπη ΙΙΙ (2)», η παροχή πληροφοριών αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μέσα που θα διαδραματίσουν ρόλο στην επιτυχία - ή την αποτυχία - του προγράμματος.

3.3.3. Στην ίδια γνωμοδότηση (3), η ΟΚΕ είχε ζητήσει να υπάρχει ένας ορθός συντονισμός μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων ανταλλαγών της Επιτροπής, δηλαδή των προγραμμάτων Leonardo, Σωκράτης και Νεολαία για την Ευρώπη ΙΙΙ. Οι διάφορες εθνικές υπηρεσίες θα πρέπει να συνεργάζονται με αποδοτικότερο τρόπο, όπως έκαναν στο παρελθόν.

3.4. Ένας από τους σημαντικότερους στόχους του προγράμματος Σωκράτης είναι η ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής διάστασης στην εκπαίδευση. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή προτείνει να δοθεί προτεραιότητα σε σχέδια και δραστηριότητες που σχετίζονται με τη διδασκαλία των λιγότερο διαδεδομένων και λιγότερο διδασκομένων κοινοτικών γλωσσών.

3.4.1. Η ΟΚΕ συνηγορεί για την προστασία των λιγότερο διαδεδομένων και διδασκομένων γλωσσών. Φρονεί, ωστόσο, ότι το εν λόγω μέσο δεν θα συμβάλει στην ευρωπαϊκή διάσταση στην εκπαίδευση.

3.4.2. Η ΟΚΕ παραπέμπει στις γνωμοδοτήσεις που εξέδωσε στο παρελθόν (1), και συνιστά την εισαγωγή δύο κοινοτικών γλωσσών, εκτός της εθνικής γλώσσας.

3.5. Η ΟΚΕ εκπλήσσεται διότι το πρόγραμμα Σωκράτης δεν προβλέπει, αυτή τη στιγμή, καμμία ανταλλαγή με τρίτες χώρες, μολονότι το άρθρο 126 παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα πραγματοποίησης τέτοιων ανταλλαγών. Για το λόγο αυτό, η ΟΚΕ παροτρύνει την Επιτροπή να διευρύνει, σχετικά, το πρόγραμμα ανταλλαγών της βασιζόμενη σε συμπληρωματικούς πόρους.

3.6. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποστηρίζει σθεναρά τη διατήρηση της συμβουλευτικής επιτροπής, η οποία αποτελείται από 12 εκπροσώπους ευρωπαϊκών οργανώσεων. Τα μέλη της, που είναι παρατηρητές, πρέπει να επιλέγονται από πραγματικά «αντιπροσωπευτικές» οργανώσεις.

3.7. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι το κεφάλαιο 2, Άρθρο ΙΙ, πρέπει να εφαρμόζεται και για τα παιδιά προσφύγων και εκείνων που ζητούν άσυλο.

Βρυξέλλες, 27 Απριλίου 1994.

Ο Πρόεδρος της

Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Susanne TIEMANN

(1) ΕΕ αριθ. C 66 της 31. 3. 1994, σ. 3.

(2) ΕΕ αριθ. C 139 της 5. 6. 1989, σ. 12.

(3) ΕΕ αριθ. C 148 της 30. 5. 1994.