EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 28/72

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: «Εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια και σχέδια παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές»

(2006/C 28/15)

Στις 8 Φεβρουαρίου 2005 η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, μετά από σχετικό αίτημα του Ηνωμένου Βασιλείου, που επρόκειτο να αναλάβει την προεδρία της ΕΕ, συμφώνησε σχετικά με την κατάρτιση γνωμοδότησης με θέμα: «Εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια και σχέδια παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές».

Το ειδικευμένο τμήμα «Εξωτερικές σχέσεις», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 10 Οκτωβρίου 2005 με εισηγητή τον κ. Adams.

Κατά την 421η σύνοδο ολομέλειας της 26ης και 27ης Οκτωβρίου 2005 (συνεδρίαση της 27ης Οκτωβρίου 2005) η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 75 ψήφους υπέρ, 12 ψήφους κατά και 10 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση:

Σύνοψη

1. Το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια (στις διάφορες μορφές που ορίζονται στη γνωμοδότηση) (1) μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην άμεση δέσμευση των καταναλωτών για μια θετική και ισχυρή απάντηση στην παγκοσμιοποίηση.

2. Με τη χρησιμοποίηση ενός συνόλου συστημάτων που βασίζονται στη γνώση μπορεί να ενημερώνει τόσο τους προμηθευτές όσο και τους παραγωγούς αγαθών και υπηρεσιών και να τονώνει τις δράσεις με κέντρο την αγορά και την ανταπόκριση των καταναλωτών. Η Ευρώπη είναι γενικά πρωτοπόρος στον τομέα αυτό. Η δραστηριότητα αυτή συνδέεται με τη στρατηγική της Λισσαβόνας και ταυτόχρονα συμβάλει στους αναπτυξιακούς στόχους της χιλιετίας.

3. Με την διάδοση των σχεδίων παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές επιδιώκεται να δοθούν ορισμένες δεοντολογικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές εγγυήσεις. Τα περισσότερα επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν ένα ή μικρό αριθμό θεμάτων που αφορούν ένα συγκεκριμένο προϊόν όπως το θεμιτό εμπόριο, η βιολογική παραγωγή, τα βιώσιμα δάση, ο περιβαλλοντικός αντίκτυπος, η παιδική εργασία ή η ευημερία των ζώων.

4. Στη γνωμοδότηση εξετάζονται οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτελεσματικότητα αυτών των σχεδίων, η καταλληλότητα των ορισμών πολιτικής εντός της ΕΕ και η επείγουσα ανάγκη για σαφήνεια και συντονισμό. Προτείνονται πρακτικά βήματα για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη και τις τοπικές και περιφερειακές οργανώσεις και αρχές για την εδραίωση, την υποστήριξη και την προώθηση αυτών των πρωτοβουλιών.

5. Στη γνωμοδότηση προτείνεται επίσης ένα πλαίσιο πολιτικής που θα βοηθήσει τα διάφορα θεσμικά όργανα της ΕΕ και ένα ευρύ φάσμα πρωτοβουλιών υπέρ του εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια να θέσουν τα ίδια ερωτήματα όσον αφορά τον αντίκτυπο από πλευράς ασφάλισης και απόδειξης και να μοιραστούν τις γνώσεις για την απάντησή τους. Με τον τρόπο αυτό θα προωθηθεί η αποτελεσματικότητα και θα ελαχιστοποιηθεί η επικάλυψη και η σπατάλη των προσπαθειών παρακολούθησης.

6. Το πλαίσιο αυτό θα πρέπει να αποτελέσει πρόσφορη βάση για τη σύγκριση των σχεδίων παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές με άλλα μέσα πολιτικής που επιδιώκουν παρόμοιους στόχους και να παράσχει στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και στα κράτη μέλη ένα δείκτη ως προς τη συνοχή των πολιτικών και ένα πρακτικό εργαλείο για την αξιολόγηση της επενδύσεως των πόρων.

7. Η κατάρτιση της γνωμοδότησης είχε σαν αποτέλεσμα την πρόκληση ενδιαφέροντος και τη δήλωση συμμετοχής εκ μέρους πολλών υπηρεσιών της Επιτροπής, μεγάλων εμπορικών συμφερόντων και ΜΚΟ. Η ΕΟΚΕ θα ενθαρρύνει με περαιτέρω πρακτική εργασία: — την καθιέρωση στην πράξη διαλόγου μεταξύ των ενδιαφερόμενων φορέων το 2006 ώστε να χαραχθεί ένα κοινό πλαίσιο σχεδίων παροχής εγγυήσεων για το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια για την αξιολόγηση των επιπτώσεων και της ποιότητας· — την καθιέρωση στην πράξη διαλόγου μεταξύ των ενδιαφερόμενων φορέων το 2006 ώστε να προετοιμαστεί η συμμετοχή της ΕΕ στις εργασίες για το ISO 26000 και η συμμετοχή της EOKE στην ανάπτυξη του προτύπου ISO 26000 που θα καταστήσει λειτουργική την κοινωνική ευθύνη· — ένα πρόγραμμα για την ευαισθητοποίηση των καταναλωτών, ήδη από τα νεανικά τους χρόνια, μέσω της βασικής εκπαίδευσης που θα επεκτείνεται στην δια βίου μάθηση, όσον αφορά την ικανότητα των καταναλωτών να επηρεάζουν τη δυναμική της κοινωνίας και του περιβάλλοντος μέσω ενημερωμένων αγορών.

1. Εισαγωγή

1.1 Το Φεβρουάριο 2005, η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου κάλεσε την ΕΟΚΕ να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση για το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια και τα σχέδια παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές, στα πλαίσια της βρετανικής Προεδρίας του Συμβουλίου κατά το διάστημα Ιουλίου-Δεκεμβρίου 2005, μεταξύ άλλων ως συμβολή στις πρωτοβουλίες για την αειφόρο ανάπτυξη. Το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια», στις διάφορες μορφές του, αποτέλεσε στοιχείο διαφόρων γνωμοδοτήσεων της ΕΟΚΕ, ιδίως στους τομείς της βιώσιμης ανάπτυξης (CESE 661/2004) και της κοινωνικής ευθύνης των επιχειρήσεων (CESE 355/2002). Η ΕΟΚΕ ασχολείται με το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια από το 1996 (2) που κατήρτισε σχετική γνωμοδότηση. Γι' αυτό χαίρει για τη νέα ευκαιρία που της δίνεται να εξετάσει διεξοδικότερα το θέμα αυτό.

1.2 Το εμπόριο δημιουργεί συνήθως οικονομική ανάπτυξη, πλούτο και κοινωνικές ευκαιρίες, αλλά μπορεί επίσης να προκαλέσει την εκμετάλλευση ανθρώπινου δυναμικού και οικονομικών πόρων και να έχει επιπτώσεις στο περιβάλλον. Το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» μπορεί πιθανώς να προσφέρει ευκαιρίες για το μετριασμό ορισμένων εξ αυτών των εντάσεων. Οι καταναλωτές μπορούν να προσανατολίζουν την αγοραστική τους δύναμη με σημαντικά αποτελέσματα, οι εταιρίες ανταποκρίνονται ιδιαίτερα θετικά στις καταναλωτικές τάσεις και προσπαθούν επίσης να ελαχιστοποιούν τους κινδύνους κατά της καλής φήμης τους. Το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια προσφέρει σημαντικές δυνατότητες για την αύξηση της αποδοτικότητας. Από τις 100 μεγαλύτερες οικονομικές δυνάμεις παγκοσμίως, 51 είναι επιχειρήσεις και 49 είναι χώρες. (3) Το 2003, οι ροές εμπορικών συναλλαγών μεταξύ κρατών υπερέβησαν τα 9,1 τρισεκατομμύρια δολάρια — περίπου 25 % του παγκόσμιου ΑΕΠ — και αναπτύσσονται πλεονασματικά, με μέσον όρο 6 % ετησίως, για διάστημα που υπερβαίνει τα 20 χρόνια (4). Είναι δύσκολο να μετρηθεί ο συνολικός όγκος των ροών του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια», αλλά μπορεί να υπολογιστεί κατά προσέγγιση σε 5-7 % του παγκόσμιου εμπορίου βάσει των πωλήσεων εμπορευμάτων και υπηρεσιών από τις επιχειρήσεις που συμμετέχουν σε προγράμματα οικονομικού και κοινωνικού ελέγχου.

1.3 Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, η διαμόρφωση του κόσμου από μια καταναλωτική κοινωνία και η αυξανόμενη επιρροή των διακρατικών επιχειρήσεων έχουν δώσει το έναυσμα για συζήτηση σχετικά με το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια», με αποτέλεσμα τη διαμόρφωση αιτημάτων για μια πιο υπεύθυνη αντιμετώπιση της κοινωνίας και του περιβάλλοντος εκ μέρους των παραγόντων που συμμετέχουν στην αλυσίδα του εμπορίου και, επίσης, για ένα πιο συμπαγές εθνικό και διεθνές ρυθμιστικό πλαίσιο. Ως αποτέλεσμα, σημειώνεται ταχεία ανάπτυξη των προσπαθειών καταμέτρησης του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» μέσω διαφόρων διαδικασιών αξιολόγησης.

1.4 Το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» έχει άμεση σχέση με τα στρατηγικά συμφέροντα της ΕΕ. Μια σημαντική πτυχή της στρατηγικής της Λισσαβόνας είναι η δημιουργία μιας οικονομίας βασισμένης στη γνώση, με στόχο την εξασφάλιση ισχυρής ανταγωνιστικής βάσης. Το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» στηρίζεται σε μια δέσμη συστημάτων βασισμένων στη γνώση που έχουν δημιουργηθεί με σκοπό την ενημέρωση προμηθευτών και παραγωγών εμπορευμάτων και υπηρεσιών και την ενθάρρυνση της δράσης με κέντρο την αγορά, καθώς και την ανταπόκριση των καταναλωτών. Η Ευρώπη ηγείται παγκοσμίως των πρωτοβουλιών για το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» και μέσω της παγίωσης της θέσης της αυτής συμβάλει μεταξύ άλλων στους Αναπτυξιακούς Στόχους της Χιλιετίας. Επιπλέον, ο σημαντικός ρόλος των προϊόντων και υπηρεσιών που εμπίπτουν σε συγκεκριμένους στόχους για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον θίγεται στο τρέχον έκτο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον (5).

1.5 Οι διάφορες αναδυόμενες στρατηγικές και πρωτοβουλίες για την προαγωγή του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» χαρακτηρίζονται από μια ελεύθερη προσέγγιση και από την αναγνώριση της δύναμης των καταναλωτών και των επενδυτών, καθώς και από μια μεθοδολογία και ένα τρόπο ανάλυσης που παρουσιάζουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το κίνημα για την εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ), το οποίο και συμπληρώνουν. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε νέες κατευθυντήριες γραμμές με στόχο την προαγωγή της ΕΚΕ τον Ιούλιο 2002 και θα εκδώσει σύντομα μια «Στρατηγική για την προαγωγή και την ανάπτυξη της ΕΚΕ στην Ευρωπαϊκή Ένωση».

1.6 Ο ειδικός αυτός τομέας καλύπτεται διεξοδικά από την πρόσφατη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ με τίτλο «Μηχανισμοί μέτρησης και πληροφόρησης σχετικά με την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη (ΕΚΕ) σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία». (6)

1.7 Η παρούσα γνωμοδότηση προσφέρει μια συμπληρωματική προσέγγιση και χρησιμοποιεί μια κοινή βάση. Στα πλαίσια της διαδικασίας αυτής αναγνωρίζει ότι ισχύουν ήδη ή καταρτίζονται ευρέως αποδεκτές διεθνείς συμβάσεις και διεθνή πλαίσια δεοντολογίας, τα οποία αφορούν τις διακρατικές συναλλαγές, τη διεθνή ανάπτυξη, το περιβάλλον, τη διαφθορά, τις εξωτερικές υποθέσεις, τα εργασιακά ζητήματα και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και βασίζονται σε ένα συνδυασμό κανόνων της ανθρωπιστικής δεοντολογίας και του διεθνούς δικαίου.

1.8 Τα ανωτέρω έχουν λάβει τη μορφή μιας δέσμης προτύπων η οποία έχει εξελιχθεί σε κριτήριο αξιολόγησης σε διεθνές επίπεδο, φερ' ειπείν η τριμερής δήλωση της ΔΟΕ για τις πολυεθνικές εταιρίες και την κοινωνική πολιτική, η δήλωση της ΔΟΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα, οι συμβάσεις για τις συνθήκες απασχόλησης και τα εργασιακά δικαιώματα, οι κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές εταιρίες, η οικουμενική δήλωση των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι συμβάσεις που απαριθμούνται σε σχέση με τα νέα μέτρα ΣΓΠ+ (βλ. παράρτημα 1).

1.9 Η ενθάρρυνση της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης μέσω, φερ'ειπείν, του ευρωπαϊκού φόρουμ πολλαπλών φορέων για την ΕΚΕ το οποίο προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (7) και της πρωτοβουλίας για το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια (8) της κυβέρνησης του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν επηρεάσει την περαιτέρω δημιουργία του πλαισίου της αγοράς για τη συμμετοχή των καταναλωτών. Οι έννοιες και τα μέσα που αναπτύσσονται από τις ανωτέρω πρωτοβουλίες, καθώς και από άλλες παρεμφερείς πρωτοβουλίες, αρχίζουν να δημιουργούν μια λειτουργική συναίνεση στην πράξη για τις αλυσίδες της παραγωγής και της προσφοράς.

1.10 Η ΕΚΕ εστιάζεται σε διαδικασίες που ξεκινούν από τους προμηθευτές, ενώ το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» καλύπτει ευρύτερο φάσμα και περιλαμβάνει πρωτοβουλίες που ξεκινούν από τους καταναλωτές. Ιδίως οι λιανοπωλητές έχουν αναπτύξει προγράμματα ελέγχου της αλυσίδας της προσφοράς (9), ορισμένα από τα οποία υποστηρίζονται από ΜΚΟ και εργατικές ενώσεις. Μάλιστα ορισμένες ΜΚΟ υποστηρίζουν την ανεξάρτητη επισήμανση των προϊόντων. Αυτές οι πρωτοβουλίες έχουν σαν αποτέλεσμα να συνειδητοποιούν οι παραγωγοί ή/και οι καταναλωτές την κοινωνική διάσταση της αγοράς και να μπορούν να προσφέρουν ένα τρόπο για την άσκηση ηθικής και κοινωνικής επίδρασης μέσω της αγοραστικής δύναμης.

1.11 Η παρούσα γνωμοδότηση αναγνωρίζει ότι δεν έχουν όλοι οι καταναλωτές την οικονομική δυνατότητα να επιλέγουν «δεοντολογικά» προϊόντα. Ωστόσο, θα εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο οι καταναλωτές που επιλέγουν να υποστηρίξουν τα «δεοντολογικά» σχέδια μπορούν να εξασφαλίζουν ότι τα σχέδια αυτά (και οι επιχειρήσεις) πράγματι τηρούν τις υποσχέσεις που δίνουν και δεν υπόσχονται ούτε υπονοούν περισσότερα από όσα μπορούν να παρέχουν. Η γνωμοδότηση θα διερευνήσει επίσης την καταλληλότητα των κοινοτικών πολιτικών στον τομέα αυτό, θα εξετάσει ποιοι είναι οι υπεύθυνοι φορείς και αν απαιτείται συντονισμός στον εν λόγω τομέα και θα προτείνει πρακτικά μέτρα που μπορούν να λάβουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη και οι τοπικές και περιφερειακές οργανώσεις και αρχές.

1.12 Τα αποτελέσματα της πρωτοβουλίας αυτής θα ωφελήσουν επίσης άλλους ενδιαφερόμενους φορείς. Οι εργατικές ενώσεις και τα μέλη τους έχουν ιδιαίτερο συμφέρον να εξασφαλίζουν το διαχωρισμό των σχεδίων παροχής εγγυήσεων τα οποία αναγνωρίζουν την αξιοπρεπή εργασία, βελτιώνουν τις εργασιακές συνθήκες για τα μέλη τους και άλλους μειονεκτούντες εργαζόμενους από εκείνα που δεν τις βελτιώνουν. Ομοίως, οι επιχειρήσεις ενδιαφέρονται ασφαλώς να εξασφαλίζουν την αύξηση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών μέσω της δημόσιας υποστήριξης για ποιοτικά σχέδια. Οι δημόσιες αρχές, παρά το ότι δεσμεύονται από τους κανονισμούς για τις προμήθειες της ΕΕ, μπορούν επίσης να ορίσουν ποιοτικά πρότυπα που να βασίζονται στο εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια στις στρατηγικές για την προμήθεια προϊόντων και συνεπώς να υποστηρίξουν τους στόχους των πολιτικών τους.

1.13 Με τον τρόπο αυτό, η πρωτοβουλία θα συμβάλει στην ανάπτυξη σχεδίων παροχής εγγυήσεων που θα προσφέρουν θετική αναλογία κόστους/απόδοσης, θα εξασφαλίζουν πραγματικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές βελτιώσεις, καθώς και την ικανοποίηση των καταναλωτών, και θα παρέχουν στους εργοδότες που διαθέτουν αίσθημα ευθύνης την ευκαιρία να ξεχωρίζουν αντικειμενικά από τους υπόλοιπους που ενδιαφέρονται πρωτίστως να κερδίσουν πλεονεκτήματα στην αγορά.

2. Έκταση

2.1 Το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» καλύπτει ένα φάσμα προσεγγίσεων που δίδει στους καταναλωτές τη δυνατότητα να ανταποκρίνονται σε ορισμένες κοινωνικές και περιβαλλοντικές δαπάνες παραγωγής. Λαμβάνοντας υπόψη τις διάφορες προτεραιότητες των κρατών μελών στον τομέα αυτό, είναι σημαντικό να προσδιοριστεί με σαφήνεια η έκταση που καλύπτει η γνωμοδότηση.

2.2 Ενώ η ΕΚΕ αφορά τη διαχείριση και την ελαχιστοποίηση των αρνητικών συνεπειών του συνόλου των δραστηριοτήτων μιας επιχείρησης, έχει αναπτυχθεί μια ιδιαίτερη δέσμη πρωτοβουλιών για τον έλεγχο, τη διαχείριση και τη βελτίωση των κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων των δραστηριοτήτων εφοδιασμού. Αφορά συνήθως τα μέσα βελτίωσης των κοινωνικών και των περιβαλλοντικών επιδόσεων των προμηθευτών τους και η συνήθης ονομασία της είναι «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια».

2.3 Στην ευρεία αυτή κατηγορία, οι πρωτοβουλίες εκείνες που αφορούν τη διαχείριση κινδύνων μπορούν να διαχωριστούν από εκείνες που αποσκοπούν στον επηρεασμό της φήμης των επιχειρήσεων ή στην απόκτηση πλεονεκτικής θέσης στην αγορά μέσω δημοσίων δηλώσεων. Οι περισσότερες δραστηριότητες του εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια είναι αμυντικές: πρόκειται για μέτρα που λαμβάνουν οι επιχειρήσεις για να προστατευθούν από την αρνητική κάλυψη εκ μέρους των μέσων μαζικής ενημέρωσης ή/και για να αναπτύξουν από θέση άμυνας μια αξιόπιστη απάντηση σε μια τέτοια περίπτωση. Άλλες δραστηριότητες αποσκοπούν πιο φανερά στην αύξηση των ευκαιριών που αποκτούν στην αγορά μέσω της παροχής εγγυήσεων είτε προς το κοινό είτε προς άλλους πελάτες επιχειρήσεων.

2.4 Άλλη διάκριση μπορεί να ξεχωρίζει τις πρωτοβουλίες τα αποτελέσματα των οποίων εστιάζονται σε μεγάλο βαθμό στην παροχή εγγυήσεων από εκείνες που εκφράζουν μια πρόθεση για τη βελτίωση κάποιας δεδομένης κατάστασης. Σε πολλές περιπτώσεις, τα σχέδια που αποσκοπούν απλώς στην παροχή εγγυήσεων χαρακτηρίζονται συνήθως από μια «στάση συμμόρφωσης» με προσφυγή σε κυρώσεις. Αντίθετα, οι πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στη βελτίωση προσανατολίζονται λιγότερο προς τη συμμόρφωση, εστιάζονται στην αντιμετώπιση των βασικών αιτιών που συνεπάγονται την έλλειψη συμμόρφωσης και τείνουν να αποδίδουν μεγαλύτερη αξία στις μακροχρόνιες σχέσεις και τη μακροχρόνια διαχείριση παρά στην ανάγκη διενέργειας ελέγχων.

2.5 Τέλος, ορισμένα σχέδια είναι κατ' ουσία γενικής ισχύος, ενώ άλλα βασίζονται σε μια μειοψηφία των καταναλωτών οι οποίοι ήδη αναζητούν τρόπους να εκφράζουν κοινωνικές ή περιβαλλοντικές αξίες μέσω των αγορών τους. Τα σχέδια που αποσκοπούν στη βελτίωση ή στην εξασφάλιση πλεονεκτημάτων στην αγορά βασίζονται συχνά στη διάθεση των καταναλωτών να πληρώνουν περισσότερο για ένα προϊόν, ή τουλάχιστον να εκφράζουν κάποια προτίμηση. Άλλα σχέδια έχουν χαμηλότερο κόστος, αφού το πρόσθετο κόστος απορροφάται στην αλυσίδα προσφοράς και αντισταθμίζεται από το πλεονέκτημα που αντιπροσωπεύει η πρόσθετη ασφάλεια για τη φήμη της επιχείρησης.

2.6 Η παρούσα γνωμοδότηση καλύπτει μόνο πρωτοβουλίες που προβάλλονται προς τους καταναλωτές για να τους παρέχουν εγγυήσεις ότι αποκομίζονται ορισμένα κοινωνικά και περιβαλλοντικά πλεονεκτήματα από τις αγορές τους. Συνήθως τα σχέδια αυτά γίνονται γνωστά και χαρακτηρίζονται με τη χρήση μιας επισήμανσης (ετικέτας) που αφορά το προϊόν, ενώ συνήθως επιζητούν να αντιμετωπίσουν ένα ζήτημα ή μια μικρή δέσμη ζητημάτων που αφορούν το προϊόν αυτό. Κοινά παραδείγματα είναι οι επισημάνσεις Fairtrade, Organic, Marine and Forest Stewardship, Eco-label, Child Labour. Άλλα σχέδια μπορεί να προωθούνται από μεμονωμένες επιχειρήσεις ή εμπορικές ενώσεις, χωρίς «σήμα» τρίτων, μέσω της συσκευασίας, των σημείων πώλησης ή δημοσίων σχέσεων.

2.7 Όλα αυτά τα σχέδια περικλείουν ένα κίνδυνο: αν ορισμένα από αυτά υπερβάλλουν ως προς τις επιπτώσεις ή τα πλεονεκτήματα, η εμπιστοσύνη θα μειωθεί για το σύνολο των σχεδίων. Επομένως, είναι σκόπιμη μια αξιόπιστη αξιολόγηση της ποιότητας των σχεδίων παροχής εγγυήσεων για τους καταναλωτές. Αφού τα σχέδια θα έχουν ποικίλους στόχους, δεν είναι ούτε σκόπιμο ούτε ευκταίο να υπάρχει ένας κεντρικός ορισμός της έννοιας «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια». Ένας τέτοιος ορισμός μπορεί να αντικατασταθεί από ένα πλαίσιο υψηλού επιπέδου που θα καθορίζει τους τρόπους εξασφάλισης της ποιότητας. Το πλαίσιο αυτό πρέπει να οριστεί από ένα όργανο που δεν θα υφίσταται εμπορικές ή λειτουργικές πιέσεις, φερ'ειπείν μια ομάδα πολλαπλών ενδιαφερόμενων φορέων.

2.8 Δεν βασίζονται όλες οι πρωτοβουλίες σε τέτοια ειδικά ζητήματα. Ιδίως η πρωτοβουλία «Ethical Trading Initiative» στο Ηνωμένο Βασίλειο προέρχεται από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών οι οποίες συνεργάζονται για να γνωρίσουν με ποιο τρόπο τέτοια προγράμματα μπορούν να είναι αποτελεσματικά και πώς μπορούν να επιτύχουν τα ποθητά αποτελέσματα. Ενώ η ανωτέρω πρωτοβουλία δεν είναι «σχέδιο» σύμφωνα με την ανωτέρω περιγραφή, τα διδάγματα που αποκομίζονται από αυτή μπορούν να χρησιμεύσουν για να εφαρμοστούν σε άλλες κατηγορίες, και τα μέλη της που προέρχονται από επιχειρήσεις μπορεί να συμμετάσχουν σε σχέδια ή να εξελιχθούν σε προμηθευτές σε εύθετο χρόνο.

2.9 Στην πράξη, ο σαφής διαχωρισμός μεταξύ κατηγοριών δεν είναι εφικτός· εξάλλου, για τα περισσότερα σχέδια διατυπώνεται ο ισχυρισμός ότι συμβάλλουν στη συνειδητοποίηση και την πρακτική της βιώσιμης ανάπτυξης. Η γνωμοδότηση αφορά κυρίως σχέδια που στηρίζονται στη δράση των ενημερωμένων καταναλωτών για να επιτύχουν τους στόχους τους.

3. Η ονομασία του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» για την ΕΕ

3.1 Οι ευρωπαίοι πολίτες διαθέτουν ένα προστατευτικό δίκτυο κοινωνικής υποστήριξης, το οποίο χρηματοδοτείται από επίπεδα φορολογίας που φθάνουν ποσοστό 40 % του ΑΕΠ κατά μέσον όρο. Η μεταποιητική βιομηχανία και η παροχή υπηρεσιών εντός της ΕΕ βρίσκονται ενσωματωμένες σε ένα πλαίσιο εργατικής, περιβαλλοντικής και κοινωνικής νομοθεσίας, το κόστος της οποίας επιβαρύνει την τιμή που ορίζεται από τους βιομηχάνους και καταβάλλεται από τους καταναλωτές.

3.2 Ωστόσο, ενώ το ανωτέρω ευρωπαϊκό πρότυπο μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη άρτιων προδιαγραφών σε ευρεία κλίμακα, σε παγκόσμιο επίπεδο η αγορά επηρεάζει αποφασιστικά τη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών. Οι τιμές και η ποιότητα παραμένουν τα βασικά κριτήρια, αλλά ορισμένοι καταναλωτές έχουν δείξει αυξανόμενη προθυμία να επιλέγουν προϊόντα και υπηρεσίες επιχειρήσεων που δηλώνουν ότι συμβάλλουν στο μέγιστο βαθμό στην κοινωνική και την περιβαλλοντική πρόοδο στην ΕΕ και σε άλλα μέρη — ιδίως στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες. Τα αξιόπιστα, διαφανή και αποτελεσματικά σχέδια μπορούν να συμπληρώνουν τη νομοθεσία αμείβοντας τις βέλτιστες πρακτικές. Η δύναμη των καταναλωτών που στηρίζεται σε κοινωνικές αξίες εξελίσσεται σε σημαντική δύναμη στις εμπορικές συναλλαγές, η οποία ανταμείβει τις επιχειρήσεις που ικανοποιούν τις ανησυχίες των καταναλωτών και καθιστά τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων ικανή να αντικατοπτρίζει τα εν εξελίξει κοινωνικά και οικονομικά πρότυπα, τα οποία φυσικά διαφέρουν σε κάποιο βαθμό μεταξύ κρατών μελών ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες και τις προτεραιότητές τους.

3.3 Ο μη θεσμοθετημένος χαρακτήρας τέτοιων σχεδίων παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές επιβάλλει να φέρουν οι καταναλωτές το βάρος των δαπανών εφαρμογής τους, οπότε η ζήτηση εκ μέρους των καταναλωτών -που εκφράζεται μέσω της λειτουργίας της αγοράς- είναι ο παράγοντας που ενθαρρύνει ή αποθαρρύνει τη μεγέθυνση. Για το λόγο αυτό άλλωστε η συμμόρφωση με τους κανόνες του ανταγωνισμού και με τους κανόνες του ΠΟΕ για τις εμπορικές συναλλαγές δεν επηρεάζεται από την προσπάθεια για την προβολή των κατάλληλων πρακτικών. Από την άλλη πλευρά τα εθελοντικά σχέδια δεν αντικαθιστούν την ανάγκη για κατάλληλα ρυθμιστικά πλαίσια εντός του ΠΟΕ με σκοπό να διασφαλισθεί ότι τηρούνται τα βασικά ελάχιστα πλαίσια σε όλες τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ χωρών.

3.4 Κάθε κράτος μέλος και η Επιτροπή παρέχουν χρηματοδοτική υποστήριξη για την ανάπτυξη διαφόρων σχεδίων παροχής εγγυήσεων που εφαρμόζονται επί του παρόντος στην αγορά, σε αναγνώριση των δυνατοτήτων τους ως προς την προστασία του περιβάλλοντος και του κοινωνικού αντικτύπου τους, αλλά και του ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν στην περαιτέρω ευαισθητοποίηση των καταναλωτών και στην εξέλιξη της συμπεριφοράς τους. Η αξιολόγηση τέτοιων σχεδίων είναι σημαντικό ζήτημα για την εκπλήρωση των στόχων που έχουν τεθεί και για την οικονομική αποδοτικότητά τους.

3.5 Ομοίως, η ΕΕ και τα κράτη μέλη έχουν υποστηρίξει, με χρηματοδοτική ενίσχυση και νομοθετικά μέτρα, τα συστήματα παραγωγής και μεταποίησης που εμπλέκονται σε τέτοια σχέδια παροχής εγγυήσεων. Ο καθορισμός προδιαγραφών, καθώς και η συνδρομή προς τους παραγωγούς για την τήρησή τους, έχουν αναγνωριστεί ως σημαντικός παράγοντας για τη διατήρηση μιας προσέγγισης με καθαρά ευρωπαϊκό χαρακτήρα. Τα παραδείγματα κατάλληλης συσκευασίας, ενεργειακής αποδοτικότητας, διαχείρισης των απορριμμάτων και βιολογικής γεωργίας έχουν πλέον καθιερωθεί στο σύνολό τους. Πρέπει να σημειωθεί ότι πριν από τις ρυθμίσεις για τα σχέδια αυτά αποκτήθηκε μεγάλη πρακτική εμπειρία ως προς τη λειτουργία σαφώς καθορισμένων εθελοντικών προγραμμάτων.

3.6 Ιδιαίτερη προσοχή αποδίδεται στις επιπτώσεις μιας οικονομίας βασισμένης στη γνώση σε σχέση με τον εξοπλισμό των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων παραγωγής προϊόντων και παροχής υπηρεσιών (τεχνολογία, δια βίου εκπαίδευση, έρευνα κλπ.) στον τομέα της προσφοράς, αλλά δεν έχει εξεταστεί επαρκώς ο αντίκτυπος στον τομέα της ζήτησης. Αν οι ευρωπαίοι καταναλωτές διαθέτουν τις περισσότερες γνώσεις παγκοσμίως, τότε είναι πιθανό ότι θα είναι και οι πιο επιλεκτικοί και θα προβαίνουν σε διακρίσεις, ή ότι θα αγοράζουν βασιζόμενοι σε μια σειρά κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων πέραν των παραδοσιακών στοιχείων της τιμής και της ποιότητας. Η σήμανση των τροφίμων είναι ένας απλός τρόπος διατύπωσης περίπλοκων ζητημάτων. Ωστόσο, ο περίπλοκος χαρακτήρας που αποτελεί βασικό γνώρισμα των ζητημάτων που περικλείονται στο «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» υπαγορεύει μια νέα προσέγγιση της αγωγής και της πληροφόρησης των καταναλωτών, στα πλαίσια της οποίας αποδίδεται η δέουσα προσοχή στην αειφόρο ανάπτυξη.

3.7 Οι εξελίξεις στην παγκόσμια οικονομία — παγκοσμιοποιημένη και διαφοροποιημένη παραγωγή, καθώς και αυξανόμενες συγκριτικές γνώσεις του καταναλωτή — δημιουργούν νέα είδη αγορών. Οι καταναλωτές είναι σε αυξανόμενο βαθμό σε θέση να ζητούν και να αποκτούν εμπορεύματα και υπηρεσίες προσαρμοσμένες στις προσωπικές τους προτιμήσεις. Οι προτιμήσεις αυτές εκτείνονται πέραν των παραδοσιακών, ήτοι της τιμής, της εμφάνισης και της ποιότητας και περιλαμβάνουν πλέον ολόκληρη σειρά κοινωνικών και περιβαλλοντικών αξιών που σχετίζονται μεταξύ άλλων με τη διαδικασία παραγωγής, αλλά και τις συνέπειες από τη χρήση και την απορριματοποίηση. Η ενθάρρυνση της επιτηδευμένης αυτής συμπεριφοράς συμφέρει τα μέγιστα τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και τους εργαζόμενους, οι οποίοι συγκεντρώνουν όλες τις προϋποθέσεις για να ανταποκρίνονται. Εξάλλου, ικανοποιούνται πλήρως οι ανάγκες μιας αποδοτικής ελεύθερης αγοράς, στα πλαίσια της οποίας οι καταναλωτές διαθέτουν τις πληροφορίες και την κρίση που απαιτείται για να διατυπώνουν αποτελεσματικά τα αιτήματά τους. Χωρίς τη γνώση αυτή εμφανίζονται στρεβλώσεις της αγοράς, οπότε το κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος δεν αναλαμβάνονται ούτε κατανέμονται αποτελεσματικά.

3.8 Ωστόσο, αναγνωρίζεται ότι οι καταναλωτές στα 25 κράτη μέλη έχουν τελείως διαφορετικές ανησυχίες και προτεραιότητες. Ιδίως στα νέα κράτη μέλη, οι καταναλωτές δικαίως ανησυχούν για την ποιότητα, την ασφάλεια και την αξία των προϊόντων. Οι βασικές εγγυήσεις για τα ζητήματα αυτά δεν υπάρχουν ακόμη σε πολλές από τις χώρες αυτές. Η ΕΟΚΕ τονίζει εκ νέου τον μη θεσμοθετημένο χαρακτήρα των σχεδίων παροχής εγγυήσεων του εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια, ο οποίος βοηθά να προσαρμόζονται στις προτεραιότητες των καταναλωτών.

4. Πρωτοβουλίες για το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» στην Ευρώπη

4.1 Αρκετά σχέδια (βλ. παραδείγματα στην παράγραφο 2.6) προσφέρουν εγγυήσεις στους ευρωπαίους και στους λοιπούς καταναλωτές ανά τον κόσμο μέσω της αύξησης της φήμης της επιχείρησης ή μέσω επιτόπιων ελέγχων και πιστοποίησης ή ειδικής επισήμανσης. Όλα τα ανωτέρω σχέδια αντιμετωπίζουν σημαντικές δαπάνες για να συμμορφώνονται με τα απαιτούμενα πρότυπα και για να αποδεικνύουν και να εγγυώνται τη συμμόρφωση· οι δαπάνες αυτές, οι οποίες ενσωματώνονται στην τιμή των προϊόντων, βαρύνουν συνήθως τους καταναλωτές που επιθυμούν να συμβάλουν στην περιβαλλοντική και την κοινωνική πρόοδο. Δεν είναι εύκολη η εξασφάλιση πληροφόρησης σχετικά με τα σχέδια αυτά, αφού δεν υπάρχει ούτε γραφείο συμψηφισμού, ούτε ένωση εργαζομένων, ούτε άλλος αναγνωρισμένος φορέας πληροφόρησης. Ωστόσο, μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι εφαρμόζονται στα 25 κράτη μέλη 100 περίπου σχέδια που βασίζονται στη σήμανση προϊόντων και συγκεντρώνουν πωλήσεις που υπερβαίνουν τα 20 δις ευρώ.

4.2 Κάθε σύστημα διαθέτει χωριστούς μηχανισμούς ανάπτυξης ώστε να διασφαλίζει ότι τα πρότυπα πράγματι τηρούνται. Βρίσκονται σε εξέλιξη ορισμένες πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στη διαμόρφωση κοινών προσεγγίσεων στο ανωτέρω επίπεδο παροχής εγγυήσεων μεταξύ διαφόρων σχεδίων. Αυτή η συνοχή προσεγγίσεων μπορεί και πρέπει να συνεπάγεται την εμφάνιση συγκρίσιμων συστημάτων διαχείρισης της ποιότητας, καθώς και την προαγωγή της αποτελεσματικότητας και την εξοικονόμηση άλλων στοιχείων που θα ωφελούν όλους τους εταίρους.

4.3 Ομοίως, είναι ανάγκη να αναπτυχθούν και υιοθετηθούν οι κοινές προσεγγίσεις ως προς τον έλεγχο των επιπτώσεων, αφού η παροχή εγγυήσεων δεν εγγυάται από μόνη της τις βελτιώσεις σε συγκεκριμένους τομείς ή γενικότερα. Φερ' ειπείν, ο πιο εύκολος τρόπος για την εξασφάλιση των ελάχιστων προδιαγραφών στον τομέα της εργασίας είναι η προεπιλογή των προμηθευτών που πληρούν ήδη τις προδιαγραφές ή η άρση της πιστοποίησης για όσους δεν συμμορφώνονται. Ενώ με τον τρόπο αυτό τηρούνται από τεχνική άποψη οι προδιαγραφές, ενδέχεται να σημειωθεί πτώση του επιπέδου γενικότερα, οπότε επιτείνεται η μειονεκτική θέση των πιο αδύναμων παραγωγών.

4.4 Πολλά (αλλά όχι όλα) τα σχέδια παροχής εγγυήσεων που υπόκεινται σε ανεξάρτητο έλεγχο αναπτύσσουν κοινές προσεγγίσεις για να αποδείξουν ότι τηρούνται οι προδιαγραφές τους (ο οργανισμός International Social and Environmental Accreditation and Labelling –ISEAL- αναπτύσσει κοινές προσεγγίσεις ως προς την ποιότητα μεταξύ των μελών του). Πρέπει να επιδιώκεται η συνοχή για όλα τα σχέδια παροχής εγγυήσεων, ώστε να εξασφαλίζεται ότι οι προδιαγραφές επιφέρουν τα επιθυμητά αποτελέσματα, ειδικότερα μέσω αξιολόγησης των επιπτώσεων. Μια κοινή προσέγγιση της αξιολόγησης των επιπτώσεων, του βαθμού κατανόησης εκ μέρους των καταναλωτών και της σκοπιμότητας των δαπανών που επιβαρύνουν τους καταναλωτές θα έχει ως αποτέλεσμα την επίδειξη μεγαλύτερης ευρύτητας πνεύματος κατά την αποτίμηση των σχεδίων αυτών και τον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών που πρέπει να διαθέτουν για να είναι επιλέξιμα προς ενίσχυση από την Επιτροπή, η οποία με τη σειρά της πρέπει να βασίζεται σε στοιχεία που να αποδεικνύουν τον αντίκτυπο, ώστε για να συμβάλλουν στην υλοποίηση των συμφωνημένων στόχων της πολιτικής.

4.5 Για να εξασφαλιστεί η εμπιστοσύνη εκ μέρους των καταναλωτών και των προμηθευτών στο «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια», πρέπει να παρέχονται εγγυήσεις ότι οι δαπάνες και τα ωφελήματα για τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις ή τα επιδιωκόμενα κοινωνικά και περιβαλλοντικά ωφελήματα βρίσκονται σε μια λογική ισορροπία. Ένα σχέδιο με στόχο την εξασφάλιση καλύτερων συνθηκών για τους εργαζόμενους των αναπτυσσόμενων χωρών μπορεί απλώς να εξωθεί την παραγωγή προς τα άκρα για τα οποία δεν υπάρχουν νομικές ρυθμίσεις. Η παρακολούθηση ενός σχεδίου με στόχο τη μείωση του αντίκτυπου στο περιβάλλον μπορεί να συνεπάγεται αδικαιολόγητα υψηλά έξοδα ή να δημιουργεί σοβαρές δυσαρμονίες. Οι προδιαγραφές για τη βιολογική κτηνοτροφία μπορεί να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην καλή διαβίωση των ζώων αν εφαρμοστούν μηχανιστικά. Μια πρωτοβουλία με στόχο την παροχή εγγυήσεων προς τους καταναλωτές σε σχέση με την παιδική εργασία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να εξωθεί παιδιά σε πιο επικίνδυνες ασχολίες ή να αδυνατεί να καλύψει τα έξοδα για τη μερική παροχή εκπαίδευσης.

4.6 Ορισμένοι βασικοί φορείς των τομέων κατασκευών και παροχής υπηρεσιών που θεωρούν το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια ως σημαντική τάση της αγοράς διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο στη μεταλλαγή των ιδεαλιστικών προσδοκιών των καταναλωτών σε πρακτικά και λειτουργικά σχέδια. Το αναπόφευκτο κενό μεταξύ προσδοκιών και πραγματικότητας σημαίνει ότι το κίνημα του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» (στις πολλές και διάφορες μορφές του) κινδυνεύει να κατηγορηθεί για αφέλεια. Στους επιχειρηματικούς κύκλους οι στάσεις ποικίλλουν ανάλογα με την ευαισθησία προς τις πιέσεις των καταναλωτών και τη σχετική δύναμή τους στην αλυσίδα των εμπορικών συναλλαγών. Ορισμένες αντιδράσεις υπαγορεύονται από μια ανησυχία για τις δημόσιες σχέσεις (προστασία της αξίας του εμπορικού σήματος), άλλες σχετίζονται με την αγορά (σχεδιασμός προϊόντων γι'αυτά τα νέα τμήματα της αγοράς) και άλλες με την προστασία (επίδειξη της δέουσας προσοχής, διαχείριση των κινδύνων). Όλες οι προσεγγίσεις μπορεί να έχουν αξία, αλλά τα ποικίλα κίνητρα των επιχειρήσεων μαρτυρούν ότι απαιτείται ένα κοινό αναλυτικό πλαίσιο.

5. Κοινό πλαίσιο

5.1 Οποιοδήποτε σύστημα του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» περιέχει εγγενείς εντάσεις, λόγω του ισχυρού στοιχείου παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές. Από την μία πλευρά, το σύστημα επιδιώκει να επιτύχει κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους στα πλαίσια της αλυσίδας προσφοράς, και από την άλλη πλευρά επιδιώκει να παρέχει εγγυήσεις προς τους καταναλωτές. Για το λόγο αυτό είναι πιθανό να ανακύψουν ορισμένα προβλήματα.

5.2 Οι ρυθμίσεις που πρέπει να πραγματοποιηθούν με στόχο την παροχή εγγυήσεων μπορεί να είναι δυσανάλογες με τον «πραγματικό» αντίκτυπο των στόχων, φερ' ειπείν ο έλεγχος μπορεί να είναι επαχθής και οι διοικητικές προσαρμογές που απαιτούνται για τη διαφάνεια μπορεί να είναι επαχθείς και περίπλοκες.

5.3 Ένα σοβαρότερο ζήτημα είναι ότι οι απαιτήσεις για την παροχή εγγυήσεων μπορεί στην πραγματικότητα να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στους στόχους του σχεδίου, φερ' ειπείν να εστιάζονται στα μετρήσιμα στοιχεία και στα στοιχεία που μπορούν να ελεγχθούν, με αποτέλεσμα να διαστρεβλώνονται οι προτεραιότητες. Επίσης, οι απαιτήσεις ελέγχου και οι δαπάνες μπορεί να αποκλείουν παραγωγούς με τη μεγαλύτερη ανάγκη για βελτιώσεις.

5.4 Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις, η αντίληψη και, κατά συνέπεια, οι προτεραιότητες των καταναλωτών μπορεί να είναι περιορισμένες, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται στρεβλώσεις του συστήματος. Για παράδειγμα, οι καταναλωτές τείνουν να θεωρούν πιο σημαντική μια «καθαρή» αλυσίδα ζήτησης (απαλλαγμένη από παιδική εργασία ή κατάλοιπα εντομοκτόνων) παρά την πραγματική επιτόπια πρόοδο (υψηλότεροι μισθοί, δυνατότητα σχολικής φοίτησης, καλύτερη διαχείριση του περιβάλλοντος).

5.5 Ο ανωτέρω παράγοντας, αυτός καθαυτός, μπορεί να παροτρύνει τις επιχειρήσεις να επιλέγουν νέους προμηθευτές που διαθέτουν ήδη τα κατάλληλα πρότυπα, αντί να δεσμεύονται για μια πιο μακροπρόθεσμη βελτίωση στην αλυσίδα ζήτησης που ήδη χρησιμοποιούν, η οποία μπορεί να μην αποδίδει καθαρό κέρδος σε σχέση με τους ευρύτερους στόχους.

5.6 Τέλος, ένα σχέδιο χωρίς κάποιον ανεξάρτητο έλεγχο θα μπορούσε να έχει ως συνέπεια να διατυπώνονται ισχυρισμοί που υπερτονίζουν ή υπεραπλουστεύουν τις επιπτώσεις του σχεδίου (ή ακόμη να διατυπώνονται και ψευδείς ισχυρισμοί!)· στην περίπτωση αυτή, οι στόχοι καταστρατηγούνται βραχυπρόθεσμα και υπονομεύεται μακροπρόθεσμα η εμπιστοσύνη των καταναλωτών στα σχέδια παροχής εγγυήσεων γενικότερα.

5.7 Σε συστήματα που χρηματοδοτούνται από ολιγάριθμους βασικούς χορηγούς, τα ζητήματα αυτά μπορούν να αντιμετωπίζονται μέσω μιας χρηστής διαχείρισης, αλλά ένα σύστημα που χρηματοδοτείται κυρίως από ένα τμήμα των εσόδων που προκύπτουν από επιλογές των καταναλωτών δεν διαθέτει πάντα τις κατάλληλες διαδικασίες διαχείρισης, και οι ίδιοι οι καταναλωτές δεν είναι σε θέση να κρίνουν την ποιότητα ή την οικονομική αποδοτικότητα ενός σχεδίου παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές.

5.8 Τα σχέδια παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές αντιμετωπίζονται εν γένει με κριτικό πνεύμα διότι, επειδή βασίζονται σε κάποιο βαθμό σε συμπεριφορές των καταναλωτών και το επίπεδο κατανόησης του προβλήματος από τους καταναλωτές είναι χαμηλό, τείνουν να παρέχουν εγγυήσεις που ανταποκρίνονται σε μια απλοποιημένη και πεπερασμένη πραγματικότητα. Μόνο μια πιο ανοικτή και ενημερωμένη συζήτηση μπορεί να επιλύσει το πρόβλημα αυτό και να επιτρέψει την ανάπτυξη μιας πιο ανοικτής και ενημερωμένης αγοράς.

5.9 Ωστόσο, δεν ενδείκνυται να επιβάλλονται από την ΕΕ ή τα κράτη μέλη κεντρικοί ορισμοί ή ουσιώδη πρότυπα για τους διαφόρους κλάδους του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια». Ένας τέτοιος κεντρικός έλεγχος δεν θα είναι αρκετά ευέλικτος ώστε να λαμβάνει υπόψη τη βελτίωση των επιδόσεων και τη μεταλλαγή των συνθηκών. Επίσης καταστρατηγεί το δικαίωμα των καταναλωτών να επιλέγουν σύμφωνα με τις δικές τους μεταβαλλόμενες αξίες. Αυτό που πρέπει και μπορεί να ορίζεται από το κέντρο είναι η βάση που θα διασφαλίσει την επιτυχία των στόχων που θέτουν τα σχέδια.

5.10 Επιδίωξη της παρούσας γνωμοδότησης είναι η δημιουργία ενός πλαισίου εντός του οποίου μπορούν να αρχίσουν να διαμορφώνονται κοινά και παρεμφερή μεταξύ τους ερωτήματα σχετικά με την παροχή εγγυήσεων όσον αφορά τις επιπτώσεις και την επίδειξη των εγγυήσεων αυτών, και να αποκτώνται κοινές γνώσεις σχετικά με τις απαντήσεις που μπορούν να δοθούν. Η δυναμική αυτή παρουσιάζεται σε γραφική παράσταση στο Παράρτημα 2. Τα διάφορα σχέδια παροχής εγγυήσεων έχουν διαφορετικούς στόχους, οπότε μια απλή ανάλυση κόστους-απόδοσης είναι δυσχερής και συγκεντρώνει λίγες μόνο πιθανότητες επιτυχίας, λόγω της δυσκολίας εκτίμησης τόσο διαφορετικών και υποκειμενικών «εμπορευμάτων». Ωστόσο, μπορεί να αναπτυχθεί ένα κοινό πλαίσιο εντός του οποίου μπορούν να διατυπωθούν για όλα τα σχέδια τα ίδια ερωτήματα σχετικά με την ποιότητα και να εξευρεθούν συγκρίσιμες απαντήσεις. Ο απώτερος στόχος είναι να εφαρμόζουν οι καταναλωτές και οι οργανώσεις καταναλωτών τις προσωπικές αξίες τους στις πληροφορίες που αποκτώνται.

5.11 Ενώ οι λεπτομερείς όροι και η καταμέτρηση των επιδόσεων ποικίλλουν ανάλογα με το πεδίο και τους στόχους κάθε σχεδίου, υπάρχουν ορισμένα βασικά ζητήματα ποιότητας. Μετά από τη διεξαγωγή νέας έρευνας και νέων διαβουλεύσεων, θα καταστεί δυνατό να εντοπιστούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που μπορεί να απαντά το κάθε σχέδιο, ενώ ταυτόχρονα θα παρέχει αποδεικτικά στοιχεία που θα αποδεικνύουν την ποιότητά του. Θα έχει μεγάλη σημασία να επισημανθούν οι κοινωνικοί, περιβαλλοντικοί και οικονομικοί στόχοι υψηλού επιπέδου στην υλοποίηση των οποίων ελπίζεται να συμβάλουν τα σχέδια: οι στόχοι αυτοί καθορίζουν τα βασικά στοιχεία των σχεδίων όπως είναι οι ενδιαφερόμενοι φορείς, το πεδίο εφαρμογής και τα μέτρα επιπτώσεων.

5.12 Ως αφετηρία προτείνονται τα εξής (ωστόσο σε περαιτέρω διαβουλεύσεις συνιστάται να επιδιωχθεί συνέπεια με τα υφιστάμενα, αξιοπιστία, ποιοτικά πλαίσια):

α) Διαχείριση σχεδίων

Ποιος είναι ο φορέας τελικού ελέγχου του σχεδίου;

Πρόκειται για σχέδιο που συγκεντρώνει πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς, όπου το όργανο λήψης των αποφάσεων προέρχεται από τους κόλπους των εν λόγω ενδιαφερομένων φορέων;

Το σχέδιο ελέγχεται από μια ανεξάρτητη και αμερόληπτη ομάδα «έμπιστων» στην οποία απευθύνονται οι ενδιαφερόμενοι φορείς;

β) Στόχοι των σχεδίων

Οι στόχοι ορίζονται με σαφήνεια;

Ανταποκρίνονται οι στόχοι των σχεδίων στις ανάγκες των ενδιαφερομένων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση λόγω του εμπορικού συστήματος;

Οι στόχοι του σχεδίου αντιστοιχούν με τις ανησυχίες των καταναλωτών και με το «όραμα» που προβάλλει το σχέδιο;

— Οι θιγόμενοι ενδιαφερόμενοι φορείς (στους οποίους συμπεριλαμβάνονται και οι φορείς στις αναπτυσσόμενες χώρες) συμμετέχουν στην αποσαφήνιση και κωδικοποίηση των στόχων;

— Το κοινό έχει πρόσβαση στους στόχους του σχεδίου;

γ) Έκταση του σχεδίου

Το σχέδιο αντιμετωπίζει το «πρόβλημα» με το συνήθη ορισμό του;

— Οι όροι του σχεδίου καλύπτουν σε εύλογο βαθμό την έκταση του «προβλήματος», ή αφορούν μόνο τις λιγότερο σημαντικές πτυχές που είναι εύκολο να υλοποιηθούν;

— Τα χαρακτηριστικά των πιστοποιημένων μερών («παραγωγών») αντιστοιχούν με το όραμα και τους στόχους που προβάλλονται;

— Τα μέρη πληρούν ήδη τις προδιαγραφές, ή μήπως η συνεχής βελτίωση αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο του σχεδίου;

δ) Προδιαγραφές ή όροι του σχεδίου

Οι προδιαγραφές που ορίζονται και ελέγχονται στα πλαίσια του σχεδίου εκφράζουν τους στόχους;

— Ορίζονται τα πρότυπα με μια διαδικασία που επιτρέπει τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων (συμπεριλαμβανομένων των φορέων στις αναπτυσσόμενες χώρες);

— Διατίθεται αξιόπιστος μηχανισμός μέσω του οποίου η έγκριση των προδιαγραφών θα συμβάλει στην εκπλήρωση των στόχων;

— Οι όροι ή οι προδιαγραφές του σχεδίου είναι προσιτοί στο κοινό;

ε) Αξιολόγηση των επιπτώσεων

Έχουν αξιολογηθεί με αξιοπιστία οι επιπτώσεις του σχεδίου στους στόχους;

— Παρακολουθούνται ο ευρύτερος και ο μακροπρόθεσμος αντίκτυπος στο σχετικό τομέα; Οι αλλαγές («αποτελέσματα») αντιστοιχούν με τους στόχους του σχεδίου;

— Οι επιτόπου ενδιαφερόμενοι φορείς συμμετέχουν ενεργά και με γνώση της κατάστασης στον καθορισμό των όρων της αξιολόγησης επιπτώσεων και στην υλοποίηση του σχεδίου;

— Έχει οριστεί διαδικασία για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση τυχόν αρνητικών επιπτώσεων;

στ) Ανεξάρτητη επισκόπηση

Πραγματοποιείται ανεξάρτητη επισκόπηση της λειτουργίας του σχεδίου;

— Οι ενδιαφερόμενοι φορείς (συμπεριλαμβανομένων των φορέων στις αναπτυσσόμενες χώρες) συμμετέχουν στον καθορισμό των όρων της επισκόπησης αυτής καθαυτής;

— Τα αποτελέσματα τέτοιων επισκοπήσεων είναι προσιτά στο κοινό;

η) Ανάλυση κόστους-πλεονεκτημάτων

Έχει οριστεί διαδικασία για την παρακολούθηση και αξιολόγηση των δαπανών του σχεδίου που θα επιβαρύνουν τους προμηθευτές, τους πωλητές και τους καταναλωτές σε σχέση με την πρόοδο που έχει συντελεστεί προς την εκπλήρωση των στόχων;

θ) Δημόσιες δηλώσεις

Οι δημόσιες δηλώσεις των πιστοποιημένων επιχειρήσεων ή προμηθευτών αντιστοιχούν προς τους στόχους, τις προδιαγραφές και τα αποτελέσματα του σχεδίου;

— Η επισκόπηση από ανεξάρτητους φορείς και από τους ενδιαφερόμενους φορείς περιλαμβάνει τις δημόσιες δηλώσεις των επιχειρήσεων που συμμετέχουν στο σχέδιο;

5.13 Όλα τα σχέδια που επιζητούν την εμπιστοσύνη των καταναλωτών και υποστήριξη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις εθνικές κυβερνήσεις πρέπει να ανταποκρίνονται σε προδιαγραφές ποιότητας παρόμοιες με τις ανωτέρω (οι οποίες πρέπει να εξειδικευτούν και να ελεγχθούν). Για τα σχέδια που δεν πληρούν τις ανωτέρω προδιαγραφές μπορεί να συνάγεται το συμπέρασμα ότι δεν είναι αποδοτικά από οικονομική άποψη.

5.14 Η αξιοπιστία που θα επιδειχθεί κατά την ανάπτυξη και προβολή των προδιαγραφών πρέπει να επιβεβαιωθεί μέσω μιας προσέγγισης πολλαπλών ενδιαφερόμενων φορέων και με την υποστήριξη της δημόσιας αρχής σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

5.15 Είναι σαφές ότι η ανάπτυξη συγκριτικών εκτιμήσεων κόστους/αποδοτικότητας στον τομέα αυτό αποτελεί μια πρόκληση, αλλά με τον τρόπο αυτό θα δημιουργηθεί πιθανώς μια ευφυής βάση για τη σύγκριση των σχεδίων παροχής εγγυήσεων με άλλα μέσα άσκησης πολιτικών με παρόμοιους στόχους.

6. Πολιτικό πλαίσιο και αρμοδιότητες

6.1 Μια πολιτική με συνοχή είναι αναγκαία σε αυτό τον τομέα που αναπτύσσεται ταχέως. Σχετικές πρακτικές προτάσεις περιλαμβάνονται στην ενότητα 7. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη πιστεύουν ότι ισχυρές ηθικές και ανθρωπιστικές αρχές πρέπει να αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του παγκόσμιου εμπορίου και της διεθνούς διπλωματίας. Ένας «καλύτερος» κόσμος είναι αυτοσκοπός, αλλά και παρόμοια κοινά ενδιαφέροντα συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξη ενός ευρύτερου ευρωπαϊκού πνεύματος που να βασίζεται σε αξίες. Συγκεκριμένα η παρότρυνση προς τους καταναλωτές να ευαισθητοποιηθούν και να αγοράζουν «με δεοντολογικά κριτήρια» μπορεί να είναι για την ευρωπαϊκή βιομηχανία μια καλή ευκαιρία που συνδυάζεται αρμονικά με τις ευκαιρίες για την ανάπτυξη εμπορικής δραστηριότητας. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη δεν θα πρέπει να υποστηρίζουν συγκεκριμένα σήματα, αλλά να μετατραπούν σε αρχή για σχέδια παροχής εγγυήσεων που εντάσσεται στα πλαίσια όλων των πρωτοβουλιών παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές οι οποίες έχουν καλή φήμη.

6.2 Επομένως, η συνοχή της πολιτικής αποτελεί πρωταρχικό στόχο. Για την κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης πραγματοποιήθηκε ήδη μια εκτεταμένη και αξιόλογη ανταλλαγή πληροφοριών, απόψεων και προοπτικών πολιτικής. Προτείνεται να καθιερωθεί επίσημα με ευθύνη της ΕΟΚΕ, στα πλαίσια των επακόλουθων εργασιών για την παρούσα γνωμοδότηση, ένας ελεγχόμενος και ενεργός διάλογος μεταξύ ενδιαφερόμενων φορέων για τα ζητήματα που αφορούν το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» και την παροχή εγγυήσεων.

6.3 Ο διάλογος αυτός θα πρέπει να αφορά τα εξής ζητήματα: — τα ουσιώδη στοιχεία για μια συντονισμένη πολιτική σχετικά με το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια και τα ζητήματα σχετικά με τα σχέδια παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά θέματα, — οι απαιτούμενες δράσεις για την ενσωμάτωση μιας τέτοιας πολιτικής στην ΕΕ — με ποιο τρόπο είναι δυνατόν να ενθαρρυνθεί η εξέταση μιας τέτοιας πολιτικής στα κράτη μέλη.

7. Πρακτική δράση

7.1 Η παρούσα γνωμοδότηση διερευνά τη συνοχή των διαδικασιών που ενθαρρύνουν την παρουσίαση σχεδίων παροχής εγγυήσεων με δεοντολογικά κριτήρια. Παρέχει δείκτες και μέσα πολιτικής ώστε να δώσει στην ΕΕ τη δυνατότητα να αποφασίσει αν πρέπει να ενισχύσει περαιτέρω τον τομέα αυτό και πώς να το πράξει με ορθολογικό και οικονομικά αποδοτικό τρόπο. Υπάρχει ένας περιορισμένος αριθμός πρακτικών δράσεων που μπορεί να αναλάβει η ΕΕ για να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» (όπως ορίζεται για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης) κατά τρόπον ώστε να εξασφαλίζεται η συνοχή με τους ευρύτερους στόχους των κοινοτικών πολιτικών.

7.2 Αναγνωρίζεται ότι ενδέχεται να είναι επιθυμία της ΕΕ και ορισμένων μεμονωμένων κρατών μελών να συνεχίσουν να υποστηρίζουν την ανάπτυξη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών στον τομέα αυτό. Συνιστάται να εστιάζεται η υποστήριξή τους σε όσες πρωτοβουλίες προσφέρουν εγγυήσεις προς τους καταναλωτές και μπορούν να αποδεικνύουν με αντικειμενικά στοιχεία ότι συμβάλλουν επίσης σε απτές βελτιώσεις των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών των κοινοτήτων που θίγονται από τις συμμετέχουσες αλυσίδες παραγωγής. Τα σχέδια που προάγουν την ανάπτυξη ικανοτήτων στις νότιες χώρες πρέπει ασφαλώς να ενθαρρύνονται.

7.3 Για να διευκολυνθεί η υλοποίηση του ανωτέρω στόχου, συνιστάται να αναθέσει η ΕΕ μια διερεύνηση για να προσδιοριστούν σαφή κριτήρια ποιότητας, εφαρμόσιμα σε ευρεία κλίμακα, βάσει των οποίων θα αποτιμώνται τα σχέδια παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές. Εκτός από τις οργανώσεις των καταναλωτών, η σχετική έρευνα πρέπει να αφορά διάφορα σχέδια για την επισήμανση βάσει περιβαλλοντικών και κοινωνικών κριτηρίων, καθώς και άλλα σχέδια, και να απευθύνεται στους ενδιαφερόμενους φορείς σε όλο το μήκος της αλυσίδας παραγωγής για να εξασφαλίζεται η ευρεία εφαρμογή τους, να διευκολύνει δε και την ανάπτυξη ποιοτικών μέσων με πνεύμα συνοχής στα πλαίσια του εν λόγω τομέα.

7.4 Τα ζητήματα που αναπτύσσονται στην ενότητα 5 μπορούν να αποτελέσουν μια χρήσιμη αφετηρία για ένα ευρύτερο πλαίσιο αξιολόγησης. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι δεν επιδιώκει να δημιουργήσει ένα νέο επίπεδο γραφειοκρατίας ή έναν άλλο φραγμό της αγοράς για τις εταιρείες ή τα σχέδια παροχής εγγυήσεων. Πιστεύει ότι οποιοδήποτε σχέδιο πρέπει να μπορεί να αποδείξει ότι έχει επιπτώσεις, ποιότητα και ότι είναι αποτελεσματικό από απόψεως κόστους καθώς και ότι ένα κοινό πλαίσιο θα συμβάλει στην ελαχιστοποίηση της επικάλυψης των προσπαθειών.

7.5 Η ανωτέρω έρευνα θα βοηθήσει επίσης να καταμετρηθεί η εμπιστοσύνη των καταναλωτών σε τέτοια σχέδια παροχής εγγυήσεων και θα επιτρέψει σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συστήσουν στα μέλη τους να υποστηρίζουν σχέδια που σχετίζονται με τις προσωπικές τους κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το ζήτημα αυτό εμπίπτει στην αρμοδιότητα ορισμένων ΓΔ, θα πρέπει να οριστεί ένα σημείο συντονισμού για την πληροφόρηση, καθώς και για την ανάπτυξη μιας πολιτικής με συνοχή.

7.6 Λαμβάνοντας υπόψη την εμπιστοσύνη που δείχνουν σήμερα οι καταναλωτές στην επισήμανση των προϊόντων ώστε να εντοπίζουν τα προϊόντα που παράγονται και διατίθενται στην αγορά βάσει συγκεκριμένων κοινωνικών και περιβαλλοντικών κριτηρίων, καθώς και κριτηρίων που αφορούν την ευημερία των ζώων, αυξάνονται οι πιθανότητες να δημιουργηθεί σύγχυση των καταναλωτών και να προκύψει αναποτελεσματικότητα, καθότι τα προϊόντα φέρουν πολλές επισημάνσεις. Γι'αυτό προτείνεται να αναθέσει η ΕΕ μια έρευνα με στόχο να εξευρεθούν εναλλακτικά μέσα για την αξιόπιστη μέτρηση και την επισήμανση για τους καταναλωτές.

7.7 Ένα στρατηγικό πρόγραμμα αγωγής του καταναλωτή στα κράτη μέλη πρέπει να εστιάζεται στην ανάπτυξη μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης των καταναλωτών σε σχέση με το δυναμικό και τα μέσα που διαθέτουν για τη χρησιμοποίηση των επιλογών που πραγματοποιούν κατά τις αγορές τους για να συμβάλλουν σε κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους που να ανταποκρίνονται στις προτεραιότητές τους.

7.8 Σημειώνεται ότι, με την ταχεία εξάπλωση των συστημάτων πληροφόρησης για προϊόντα που μπορούν να αποτιμηθούν στα σημεία πώλησης, μέσω διαδικτύου και άλλων οδών, κατά τα προσεχή έτη θα είναι εφικτή η δημιουργία βάσεων δεδομένων με στοιχεία που θα αφορούν την προέλευση και την ποιότητα των προϊόντων. Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο θα καλυφθούν τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα που σχετίζονται με την παρούσα γνωμοδότηση, αλλά θα καταγράφονται επίσης ζητήματα ευρύτερου ενδιαφέροντος σε σχέση με την ποιότητα και την ασφάλεια, όπως ειδικοί διαιτητικοί παράγοντες, οπότε οι καταναλωτές θα είναι σε θέση να κατατάσσουν τις προτεραιότητές τους ανάλογα με τις αξίες στις οποίες πιστεύουν, καθώς και με τις ανάγκες τους.

7.9 Η ανάπτυξη ενός κοινού πλαισίου για την ποιότητα και την αποτίμηση του αντίκτυπου σχετικά με το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια θα διευκολύνει τη διαμόρφωση μιας πολιτικής για την κατάρτιση πιο αντικειμενικών και βιώσιμων συμβάσεων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και πιθανώς από τα κράτη μέλη.

7.10 Περαιτέρω τόνωση της ζήτησης προϊόντων μπορεί να επιτευχθεί μέσω της σύναψης δημοσίων συμβάσεων. Κατά την τελευταία πενταετία έχει καθιερωθεί και αποσαφηνιστεί σε μεγάλο βαθμό ο ρόλος της σύναψης συμβάσεων από το δημόσιο, και οι ανωτέρω προτάσεις θα εξασφαλίσουν ότι αν οι αρχές που είναι αρμόδιες για τις αγορές επιλέγουν, εντός του νομοθετικού πλαισίου της ΕΕ, προϊόντα με θετικά κοινωνικά και περιβαλλοντικά ωφελήματα, θα προκύπτουν απτά αποτελέσματα.

8. Πορεία προς τα εμπρός

8.1 Η κατάρτιση της παρούσας γνωμοδότησης προσφέρει μια ευκαιρία στους κυριότερους ενδιαφερόμενους φορείς να απαντήσουν και να εγκαινιάσουν έναν έστω και στοιχειώδη διάλογο. Ως αποτέλεσμα της διαβούλευσης αυτής, δίδεται στην ΕΟΚΕ η ευκαιρία να ενθαρρύνει την ανάληψη πέντε νέων πρωτοβουλιών: — Διαρκής διάλογος μεταξύ των κυριότερων ενδιαφερόμενων φορέων — συμπεριλαμβανομένων των ενώσεων καταναλωτών — σε ολόκληρη την ΕΕ (και σε διεθνή κλίμακα όποτε ενδείκνυται) ώστε να επιτευχθεί συνοχή των πολιτικών που αφορούν το «εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια» και τα σχέδια παροχής εγγυήσεων προς τους καταναλωτές. Η ΕΟΚΕ προτείνει να δώσει το παράδειγμα το 2006 με την καθιέρωση ενός αξιόλογου φόρουμ ενδιαφερομένων φορέων. Στο φόρουμ μπορεί να εξετασθεί η σκοπιμότητα της δημιουργίας μιας περιεκτικής βάσης δεδομένων, η οποία θα συγκεντρώνει στοιχεία σχετικά με τους κοινωνικούς, τους περιβαλλοντικούς και τους λοιπούς παράγοντες που διέπουν την ποιότητα και την απόδοση των προϊόντων και θα τα επιβεβαιώνει αντικειμενικά, χρησιμοποιώντας σαφή πρωτόκολλα αξιολόγησης που θα είναι προσιτά στο κοινό. Η ΓΔ «Ανάπτυξη» έχει ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον παρέχοντας σημαντικά σχέδια αξιολόγησης σχετικά με τα σχέδια παροχής εγγυήσεων για το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια προκειμένου να βοηθήσει τους παραγωγούς και εξαγωγείς να εισέλθουν στην ευρωπαϊκή αγορά (10). — Ανάπτυξη, μέσω ευρύτερης και πιο διεξοδικής διαβούλευσης με τους ενδιαφερόμενους φορείς στα κράτη μέλη και παγκοσμίως ενός κοινού πλαισίου παροχής εγγυήσεων για το εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια σχετικά με την αξιολόγηση του αντίκτυπου και τα μέτρα ποιότητας. Με τον τρόπο αυτό, η ΕΕ και τα κράτη μέλη θα είναι σε θέση να διαχωρίζουν με πιο αντικειμενικό τρόπο τις πρωτοβουλίες που πράγματι περιέχουν προστιθέμενη αξία από εκείνες που απλώς προσφέρουν εγγυήσεις. Η εργασία αυτή θα στηρίξει τους στόχους πολιτικής της ΓΔ «Ανάπτυξη» με την ενθάρρυνση των βιώσιμων εμπορικών σχέσεων και την εργασία της ΓΔ «SanCo» για την παροχή αξιόπιστων πληροφοριών στους καταναλωτές. — Συμμετοχή στην ανάπτυξη του προτύπου ΙSO 26000 που αποβλέπει στην παροχή πρακτικών οδηγιών για τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνικής ευθύνης με τον προσδιορισμό και την δέσμευση των ενδιαφερόμενων φορέων και την αύξηση της αξιοπιστίας των εκθέσεων και των απαιτήσεων όσον αφορά την κοινωνική ευθύνη. Αυτό προσβλέπει κυρίως στην ανάπτυξη προτύπου για την εταιρική κοινωνική ευθύνη, αλλά μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τη μέτρηση της απόδοσης συγκεκριμένων εμπορικών σχεδίων που βασίζονται σε δεοντολογικά κριτήρια. — Ένα πρόγραμμα ευαισθητοποίησης των καταναλωτών, το οποίο θα αρχίσει με κατάλληλη αγωγή από μικρή ηλικία, θα συνεχίζεται κατά την βασική εκπαίδευση και θα προεκτείνεται στη δια βίου μάθηση, σχετικά με τη δυνατότητα των καταναλωτών να επηρεάζουν τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές δυναμικές μέσω ενημερωμένων αγορών. Η ΓΔ «SanCo» έχει ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον για την ενθάρρυνση της εκπαίδευσης του καταναλωτή ως προς το θεμιτό εμπόριο και ο στόχος για μία πιο ενημερωμένη και ισχυρή κοινωνία των καταναλωτών που να είναι ικανή να προβαίνει σε αποτελεσματικές επιλογές στην αγορά είναι βασικής σημασίας για το ρόλο της. — Μια πρόταση για την ίδρυση ενός διεθνούς κέντρου έρευνας της προσφοράς, της αγοράς και των πωλήσεων, το οποίο θα συγκεντρώνει τεχνικές πληροφορίες, θα οργανώνει εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες και θα ασχολείται με την ανάπτυξη πολιτικών, και θα υποστηρίζεται από ένα κοινό πρόγραμμα της Επιτροπής, των κρατών μελών και όλων των κυριότερων ενδιαφερόμενων φορέων.

9. Καταληκτική σημείωση: ορισμός των όρων που χρησιμοποιούνται στη γνωμοδότηση

Συνέπεια των εν γένει επιπτώσεων της εμπορικής δραστηριότητας στην κοινωνία και το περιβάλλον είναι η εμφάνιση ορισμένων νέων όρων και εννοιών υπό διαμόρφωση. Κατωτέρω ορίζεται η χρήση των βασικών όρων και εννοιών στην παρούσα γνωμοδότηση. Καθότι οι όροι και ορισμοί στον υπό εξέταση τομέα ποικίλλουν από χώρα σε χώρα και προκειμένου να αποφευχθούν μεταφραστικές παρανοήσεις είναι ζήτημα ουσιώδους σημασίας να χρησιμοποιηθεί το εν λόγω γλωσσάριο σε ολόκληρο το έγγραφο.

Εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ). Ο όρος αυτός έχει πλέον καθιερωθεί. Είναι αποδεκτό ότι η δημιουργία πλούτου και η ικανοποίηση των λειτουργικών απαιτήσεων που ορίζει το εθνικό δίκαιο αποτελούν συστατικό στοιχείο κάθε υπεύθυνης επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Συνεπώς, ο όρος Εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) νοείται ως « οι εθελοντικές πολιτικές και πρακτικές μιας επιχείρησης με στόχο τη διατήρηση και βελτίωση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών συνιστωσών του συνόλου της δραστηριότητάς της » και μπορεί να εννοεί την εποπτεία στους κόλπους της επιχείρησης, είτε μέσω συστημάτων διαχείρισης και αξιολόγησης είτε μέσω εξωτερικών ελέγχων.

Εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια: Ο όρος αυτός εμφανίστηκε πιο πρόσφατα σε σχέση με την ΕΚΕ και χρησιμοποιείται με δύο διαφορετικές έννοιες.

Υπό τη γενική του έννοια, ο όρος νοείται ως « συνειδητή προσπάθεια προσαρμογής των εμπορικών δραστηριοτήτων (παραγωγή, λιανική πώληση ή αγορά) επιχειρήσεων, οργανισμών και ατόμων κατά τρόπο ώστε να λαμβάνεται υπόψη μια σειρά ηθικών αξιών ». Η δεοντολογία πηγάζει από την ηθική, ήτοι τον κλάδο της φιλοσοφίας που εξετάζει το χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του ανθρώπου. Όταν ο όρος χρησιμοποιείται με την έννοια αυτή στην παρούσα γνωμοδότηση — μεταξύ άλλων στον τίτλο -μπορεί να καλύπτει ευρύτατο φάσμα αξιών και εμφανίζεται εντός εισαγωγικών.

Η δεύτερη έννοια του όρου, η οποία διακρίνεται σαφώς από την πρώτη, είναι συνήθης στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά και χρησιμοποιείται επίσης στα πλαίσια ορισμένων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών όπως: Ethical Trading Initiative (ETI) στο Ηνωμένο Βασίλειο, Initiative Clause Sociale (ICS) στη Γαλλία και η διεθνής πρωτοβουλία Business Social Compliance Initiative (BSCI). Στην περίπτωση αυτή, ο όρος νοείται ως «οι πολιτικές και πρακτικές μιας επιχείρησης με στόχο την αντιμετώπιση του κοινωνικού και περιβαλλοντικού αντίκτυπου των δραστηριοτήτων εφοδιασμού της» . Υπό αυτή την έννοια, ο όρος στη γνωμοδότηση εμφανίζεται ως Εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια.

Θεμιτό εμπόριο

Γενικά, ο όρος σημαίνει «εμπόριο όπου οι συμμετέχοντες στη διαδικασία (παραγωγή, κατανάλωση, αγορές ή πωλήσεις) δεν τίθενται σε μειονεκτική θέση και αποκτούν εύλογα και ανάλογα πλεονεκτήματα». Στη γνωμοδότηση ο όρος εμφανίζεται εντός εισαγωγικών («θεμιτό εμπόριο»).

Η δεύτερη έννοια του όρου, η οποία διακρίνεται σαφώς από την πρώτη, είναι η εξής: «Εμπορική εταιρική σχέση που βασίζεται στο διάλογο, στη διαφάνεια και το σεβασμό και επιδιώκει περισσότερη ισότητα στο διεθνές εμπόριο. Συμβάλλει στην αειφόρο ανάπτυξη μέσω της εξασφάλισης καλύτερων συνθηκών εμπορίας, και της διασφάλισης των δικαιωμάτων των περιθωριοποιημένων παραγωγών και εργαζομένων — ιδιαίτερα στο Νότο» . Οι οργανώσεις που αντιπροσωπεύονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση Θεμιτού Εμπορίου, αποδέχονται παραδείγματος χάριν τον παρόντα ορισμό. Όταν χρησιμοποιείται υπό την έννοια αυτή στη γνωμοδότηση, ο όρος εμφανίζεται ως Θεμιτό εμπόριο.

Σχέδια παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές

Στην παρούσα γνωμοδότηση είναι σημαντική μια συγκεκριμένη πτυχή του «εμπορίου με δεοντολογικά κριτήρια» και του «θεμιτού εμπορίου». Πρόκειται για τις περιπτώσεις όπου η πίεση που ασκείται από τους καταναλωτές ανάγεται σε μείζονα παράγοντα, ενώ η επιλογή των καταναλωτών — και συχνά η προθυμία τους να καταβάλουν υψηλότερη τιμή για ένα προϊόν — ανάγεται σε βασική κινητήρια δύναμη αλλαγής. Για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης, τα σχέδια παροχής εγγυήσεων στους καταναλωτές ορίζονται ως: «Σύστημα που επιτρέπει και ενθαρρύνει τους καταναλωτές να διαδραματίσουν ρόλο στο εμπόριο με δεοντολογικά κριτήρια με την αγορά εμπορευμάτων και υπηρεσιών που παράγονται με τρόπο ώστε να επιτυγχάνονται συγκεκριμένα κοινωνικά και περιβαλλοντικά αποτελέσματα και να ωφελούνται συγκεκριμένες κοινότητες ή μια κοινωνία στο σύνολό της».

Σημειώνεται ότι η χρήση του όρου «σχέδιο» περιλαμβάνει προσεγγίσεις προς τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές εγγυήσεις οι οποίες χαρακτηρίζουν μεμονωμένες επιχειρήσεις και συνθήκες σε επιχειρήσεις, αλλά και ανεξάρτητους τρίτους φορείς και σχήματα με πολλαπλούς ενδιαφερόμενους φορείς.

Βιώσιμη ανάπτυξη

«Βιώσιμη είναι η ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους» (11)

Βρυξέλλες, 27 Οκτωβρίου 2005 Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Anne-Marie SIGMUND

(1) Επειδή οι όροι αυτοί αποτελούν αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών, στην ενότητα 9 δίδονται σαφείς ορισμοί των κυριότερων όρων που χρησιμοποιούνται στη γνωμοδότηση.

(2) Ευρωπαϊκό «θεμιτό εμπόριο»: κίνημα για την επισήμανση, EXT/134, Απρίλιος 1996

(3) Top 200: The Rise of Corporate Global Power. Institure for Policy Studies 2000. (Measuring corporate sales and country GDPs)

(4) Στατιστικά στοιχεία του ΠΟΕ για το εμπόριο, Απρίλιος 2004

(5) COM(2001)31

(6) Μηχανισμοί μέτρησης και πληροφόρησης σχετικά με την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη (ΕΚΕ) σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία SOC/192

(7) Ευρωπαϊκό φόρουμ πολλαπλών φορέων για την ΕΚΕ, τελική έκθεση, Ιούνιος 2004

(8) Συνασπισμός επιχειρήσεων, ΜΚΟ και εργασιακών ενώσεων με σκοπό την προαγωγή και βελτίωση της εφαρμογής εταιρικών κωδίκων πρακτικής για τις συνθήκες εργασίας στις αλυσίδες παραγωγής.

(9) Παραδείγματα το BSCI (Γραφείο υπηρεσιών εσωτερικού ελέγχου, www.bsci-eu.org) και το ICS (Service coopération au développement, www.scd.asso.fr)

(10) Θα άξιζε να διερευνηθεί η συνεργασία με οριζόντιες υπηρεσίες που παρέχουν στοιχεία και πληροφόρηση όπως το σχέδιο PRISMA της ΕΕ.

(11) World Commission on Environment and Development (WCED). Our common future., 1987 (Παγκόσμια Επιτροπή για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη – Το κοινό μας μέλλον – 1987).