EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 255/66

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με θέμα «Μια νέα εταιρική σχέση για τον εκσυγχρονισμό των πανεπιστημίων: το φόρουμ της ΕΕ για τον διάλογο πανεπιστημίων-επιχειρήσεων»

COM(2009) 158 τελικό

(2010/C 255/12)

Εισηγητής: ο κ. BURNS

Στις 2 Απριλίου 2009, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την

Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με θέμα μια νέα εταιρική σχέση για τον εκσυγχρονισμό των πανεπιστημίων: το φόρουμ της ΕΕ για τον διάλογο πανεπιστημίων-επιχειρήσεων

COM(2009) 158 τελικό.

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 15 Οκτωβρίου 2009, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Burns.

Κατά την 458η σύνοδο ολομέλειας της που πραγματοποιήθηκε στις 16 και 17 Δεκεμβρίου 2009 (συνεδρίαση της 17ης Δεκεμβρίου 2009), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 60 ψήφους υπέρ, 12 ψήφους κατά και 11 αποχές.

1. Συστάσεις

1.1 Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η χρήση του όρου «πανεπιστήμιο» για κάθε ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ούτε η ονομασία, ούτε το καθεστώς που έχουν στα κράτη μέλη, προκαλεί σύγχυση. Εφόσον το θέμα είναι να ευνοηθούν οι εταιρικές σχέσεις μεταξύ ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης και επιχειρήσεων, πρέπει να γίνει σαφής διάκριση μεταξύ των κλάδων στους οποίους αρμόζει η σύναψη εταιρικής σχέσης, οι δε ενδιαφερόμενοι να κρίνουν ελεύθερα κατά πόσον τους ευνοεί αμφοτέρους. Η ΕΟΚΕ προτείνει συνεπώς τον γενικότερο όρο «ίδρυμα ανώτατης εκπαίδευσης» και ζητεί κατά συνέπεια να συμπεριληφθεί ο όρος αυτός στον τίτλο του φόρουμ για τον διάλογο πανεπιστημίων-επιχειρήσεων.

1.2 Η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής καθώς και το Φόρουμ της ΕΕ για τον διάλογο μεταξύ των Πανεπιστημίων/ή ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης και των Επιχειρήσεων πρέπει να επικεντρώσουν την προσοχή τους στο ζήτημα της στοχοθετημένης συνεργασίας και παρέμβασης, και αυτό προϋποθέτει ορθή ανάλυση, ειδικότερα στο πλαίσιο της σημερινής κρίσης, η οποία δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε μετά βεβαιότητος εάν οι επιχειρήσεις θα έχουν τη δυνατότητα να επενδύσουν στους μελλοντικούς διπλωματούχους (σε μία πιο μακροπρόθεσμη προοπτική). Το Φόρουμ θα πρέπει να είναι ο χώρος διατύπωσης του κοινού συμφέροντος μακροπροθέσμως όσον αφορά τους τομείς της εκπαίδευσης και της εξέλιξης της αγοράς εργασίας.

1.3 Καλό θα ήταν από την άποψη αυτή να διενεργηθεί διαβούλευση των κοινωνικών εταίρων και των εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών. Η συνεργασία με τις επιχειρήσεις και η δημιουργία του Φόρουμ πρέπει να έχει νόημα και να μη καταντήσει ένας μηχανισμός με μοναδικό σκοπό τη συγκέντρωση περισσότερων χρημάτων για τις τρέχουσες δραστηριότητες των πανεπιστημίων. Ούτε πρέπει άλλωστε η εν λόγω διαδικασία συνεργασίας και δημιουργίας να αποβεί μέσο «κυριαρχίας» των επιχειρήσεων επί των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.

1.4 Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της δημιουργίας μιας πιο ισότιμης εταιρικής σχέσης μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, στο πλαίσιο της οποίας και τα δύο μέρη θα ενθαρρύνονται να καταστούν «παράγοντες» αλλαγής, να συνεισφέρουν σημαντικά, να αναγνωρίζουν το ένα τους διαφορετικούς στόχους και την κοινωνική αποστολή του άλλου και ταυτόχρονα να προσδιορίζουν και να χρησιμοποιούν αυτούς τους θεματικούς τομείς και τα σημεία επαφής που θα μπορούν να οδηγήσουν σε συνεργασία (1).

1.5 Σε ό,τι αφορά τη διά βίου μάθηση, θα πρέπει να προηγηθεί μία εμπειρική έρευνα για να προσδιοριστεί με σαφήνεια ποιες εργασίες εκτελούνται στις επιχειρήσεις και ποια τα αναμενόμενα αποτελέσματα, και τότε μόνο το Φόρουμ θα μπορεί να θέσει στόχους σχετικά με την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση.

1.6 Οι επιχειρήσεις πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη τους όσον αφορά τον προσδιορισμό των αποτελεσμάτων των σχεδίων έρευνας σε σχέση με το τι έγινε ή τι πρέπει να γίνει στον χώρο εργασίας, και να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες δια βίου μάθησης των απασχολουμένων.

1.7 Η πρόσβαση στα προγράμματα δια βίου μάθησης δεν πρέπει να έχει σχέση με προγενέστερες πανεπιστημιακές επιδόσεις ή με την απόκτηση ειδικών προσόντων. Η δια βίου μάθηση πρέπει να στηρίζεται στις πρακτικές ανάγκες του εργαζόμενων και του χώρου εργασίας τους. Η κατάρτιση στον χώρο εργασίας πρέπει να βασίζεται στα αποτελέσματα. Η απόκτηση τίτλων δεν θα πρέπει να αποτελεί τον βασικό σκοπό της διά βίου μάθησης.

1.8 Στον κόσμο των επιχειρήσεων τίποτε δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πρακτική εμπειρία. Το Φόρουμ θα έπρεπε, συνεπώς, να περιλαμβάνει προτάσεις για τον τρόπο με τον οποίο οι ακαδημαϊκοί μπορούν να αποκτήσουν έγκυρη εμπειρία τόσο στις μεγάλες όσο και στις μικρές επιχειρήσεις. Υπάρχουν ήδη πολλές εμπειρίες σε αυτό τον τομέα και πρέπει να αναλυθούν τα παραδείγματα ορθών πρακτικών.

1.9 Οι ΜΜΕ και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις πρέπει να ενθαρρυνθούν να συμμετέχουν πιο ενεργά στο Φόρουμ.

1.10 Πρέπει να υιοθετηθεί ένας πιο πρακτικός ορισμός των ΜΜΕ για τις εργασίες του Φόρουμ. Προτείνεται ο ακόλουθος:

Κατηγορία Επιχείρησης Αριθμός εργαζομένων Μεσαία <100 Μικρή <20 Πολύ μικρή <5

2. Ιστορικό

2.1 Η εκπαίδευση και η κατάρτιση θεωρούνται βασικοί παράγοντες για την επίτευξη των γενικών στόχων της στρατηγικής της Λισσαβώνας. Προκειμένου να επιζήσει και να είναι ανταγωνιστική η ευρωπαϊκή κοινωνία στη νέα παγκόσμια οικονομία, οι πολίτες πρέπει να επιδείξουν μεγαλύτερη επιχειρηματικότητα. Για την επίτευξη των στόχων αυτών, πρέπει να αντιμετωπισθεί το ζήτημα του εκσυγχρονισμού των εκπαιδευτικών συστημάτων και να αναγνωρισθεί ότι ο ρόλος των πανεπιστημίων και των επιχειρήσεων αποτελεί βασικό κινητήριο μοχλό της συγκεκριμένης διαδικασίας.

2.2 Υπάρχουν ήδη εταιρικές σχέσεις μεταξύ μεγάλων πολυεθνικών επιχειρήσεων και πανεπιστημίων, ερευνητικών οργανισμών και εταιρειών. Οι κοινές τεχνολογικές πρωτοβουλίες, οι ευρωπαϊκές τεχνολογικές πλατφόρμες, οι πόλοι αριστείας και το νεοσυσταθέν Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας αποτελούν θετικά παραδείγματα νέων μορφών συνεργασίας και εταιρικών σχέσεων. Ατυχώς όμως, δεν έχουν αναπτυχθεί αρκετά παρόμοιες σχέσεις μεταξύ των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και των πολύ μικρών επιχειρήσεων ή των ΜΜΕ.

2.3 Η έρευνα χρειάζεται να ακολουθήσει νέες κατευθύνσεις για να βελτιωθεί η γνώση γύρω από τον μεταβαλλόμενο κόσμο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και τον ρόλο των πανεπιστημιακών. Παρόλον ότι τα πανεπιστήμια φέρονται να διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην οικοδόμηση μιας ευρωπαϊκής «κοινωνίας της γνώσης», πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι αυξάνονται ολοένα και περισσότερο οι προσδοκίες μας από τα πανεπιστήμια, αυτά δε έρχονται αντιμέτωπα με πιέσεις που είναι δύσκολο να εξισορροπηθούν: καλούνται να αναπτύξουν περισσότερο την έρευνα, να είναι ανταγωνιστικά και οικονομικώς αποδοτικά και ταυτοχρόνως να εξασφαλίζουν μια πιο εξατομικευμένη εκπαίδευση σε ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό φοιτητών διατηρώντας τα υψηλά ακαδημαϊκά πρότυπα. Η αποστολή τους έτσι γίνεται θολή, κινδυνεύουν δε να απολέσουν τον ρόλο τους όσον αφορά την δημιουργία και τη διάδοση γνώσης (2).

2.4 Στην ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2006 σχετικά με τον εκσυγχρονισμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (3), διατυπώνεται η άποψη ότι οι επιχειρήσεις θα μπορούσαν να συμβάλουν στους εξής τρεις τομείς:

— διακυβέρνηση: πρέπει να εισαχθούν μοντέλα διοίκησης επιχειρήσεων στην πανεπιστημιακή κοινότητα·

— χρηματοδότηση: οι επιχειρήσεις θα μπορούσαν να διαδραματίσουν ρόλο στη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης και της έρευνας·

— προγράμματα σπουδών: οι φοιτητές πρέπει να λαμβάνουν το είδος της εκπαίδευσης που θα τους προετοιμάσει για το σημερινό και μελλοντικό κόσμο της εργασίας. Οι επιχειρήσεις πρέπει να συμμετάσχουν στη διαδικασία αυτή και να προσφέρουν θέσεις εργασίας που θα βοηθήσουν τους φοιτητές στη μετάβαση από τις σπουδές στην εργασία. Οι επιχειρήσεις πρέπει επίσης να ενθαρρύνονται να αποδεσμεύουν το προσωπικό τους για περαιτέρω μάθηση και επικαιροποίηση των δεξιοτήτων τους καθ' όλη τη διάρκεια του επαγγελματικού τους βίου.

2.5 Το 2008 η Επιτροπή συγκρότησε ένα Φόρουμ Πανεπιστημίων-Επιχειρήσεων, για να υποστηριχθεί η συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων με σκοπό να βοηθήσει τα πανεπιστήμια «να ανταποκρίνονται καλύτερα και γρηγορότερα στις απαιτήσεις της αγοράς και να αναπτύσσουν εταιρικές σχέσεις με σκοπό την εκμετάλλευση των επιστημονικών και τεχνολογικών γνώσεων».

2.6 Στο Φόρουμ συμμετείχαν ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, εταιρείες, ενώσεις επιχειρήσεων, φορείς διαμεσολάβησης και δημόσιες αρχές. Το Φόρουμ έδωσε τη δυνατότητα να συζητηθούν θέματα σχετικά με την ανταλλαγή ορθών πρακτικών, να εξεταστούν διάφορα κοινά προβλήματα και να αναζητηθούν πιθανές λύσεις.

3. Κύρια σημεία της πρότασης της Επιτροπής

3.1 Η Επιτροπή παραδέχεται ότι πρέπει απαραιτήτως να βελτιωθεί η συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων. Πρέπει συνεπώς να ληφθούν μέτρα για την υποστήριξη των προσπαθειών που καταβάλλουν τα κράτη μέλη για τον εκσυγχρονισμό των εθνικών συστημάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

3.2 Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι:

— να καταγραφούν όλα τα διδάγματα που απέρρευσαν από το πρώτο έτος λειτουργίας του Φόρουμ και άλλες σχετικές δραστηριότητες σε ευρωπαϊκό επίπεδο που αφορούν τις προκλήσεις και τα εμπόδια της συνεργασίας πανεπιστημίων-επιχειρήσεων. Η πτυχή αυτή αναπτύσσεται διεξοδικότερα σε σχετικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής (ΕΕΥ) ·

— να υποβληθούν προτάσεις για τα επόμενα βήματα των εργασιών του Φόρουμ·

— να προσδιορισθούν συγκεκριμένες ενέργειες παρακολούθησης για την ενίσχυση της συνεργασίας πανεπιστημίων-επιχειρήσεων.

3.3 Τα κύρια συμπεράσματα της έκθεσης που θα επηρεάσουν τις εργασίες του Φόρουμ έχουν ως εξής:

— η ανάπτυξη επιχειρηματικού πνεύματος στα πανεπιστήμια απαιτεί βαθιές αλλαγές στη διακυβέρνηση και διεύθυνση των πανεπιστημίων·

— η εκπαίδευση στην επιχειρηματικότητα πρέπει να είναι περιεκτική και ανοικτή προς όλους τους ενδιαφερόμενους φοιτητές και όλους τους πανεπιστημιακούς κλάδους·

— τα πανεπιστήμια πρέπει να προσφεύγουν σε επιχειρηματίες και στελέχη επιχειρήσεων για τη διδασκαλία της επιχειρηματικότητας·

— οι καθηγητές και οι δάσκαλοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα κατάρτισης σε θέματα διδασκαλίας της επιχειρηματικότητας και επαφές με τον επιχειρηματικό κόσμο·

— τα πανεπιστήμια και οι δημόσιοι ερευνητικοί οργανισμοί πρέπει να διαθέτουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές για τη διαχείριση των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας (ΔΔΙ)·

— πρέπει να αντιμετωπιστούν οι ιδιαίτερες δυσκολίες που συναντούν οι ΜΜΕ για τη δημιουργία εταιρικών σχέσεων με τα πανεπιστήμια·

— η δια βίου μάθηση (ΔΒΜ) πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της αποστολής και των στρατηγικώντων πανεπιστημίων·

— η επικαιροποίηση και η αναβάθμιση των δεξιοτήτων πρέπει να αξιοποιούνται και να αναγνωρίζονται από τους εργοδότες στην αγορά εργασίας·

— η ΔΒΜ πρέπει να αναπτυχθεί από κοινού με τις επιχειρήσεις, διότι τα πανεπιστήμια δεν μπορούν να τη σχεδιάζουν και να την εφαρμόζουν από μόνα τους·

— οι εθνικές και οι περιφερειακές συνθήκες-πλαίσια πρέπει να παρέχουν το κατάλληλο περιβάλλον υποστήριξης για να ευνοείται η συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων·

— η συνεργασία πανεπιστημίων-επιχειρήσεων πρέπει να ενσωματωθεί σε θεσμικές στρατηγικές· η πλαισίωση και η αποτελεσματική διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού έχουν ζωτική σημασία για την εφαρμογή.

3.4 Προκειμένου να διευκολυνθεί η συζήτηση σχετικά με τους ανωτέρω στόχους, η Επιτροπή σκοπεύει να εξασφαλίσει στο Φόρουμ της ΕΕ για τον Διάλογο Πανεπιστημίων-Επιχειρήσεων ενισχυμένη δομή με συνεδριάσεις ολομέλειας και θεματικά σεμινάρια. Η Επιτροπή συνιστά επίσης παρουσία στο διαδίκτυο, ενώ παράλληλα θα ενθαρρύνει και τη συμμετοχή εθνικών και περιφερειακών αρχών και φορέων εκτός της ΕΕ.

3.5 Βάσει των πορισμάτων του Φόρουμ, η Επιτροπή σχεδιάζει να διερευνήσει νέες μορφές δομημένης εταιρικής σχέσης μεταξύ των πανεπιστημίων και των επιχειρήσεων, ιδίως των ΜΜΕ, και να εξετάσει τρόπους με τους οποίους μπορεί να διασφαλισθεί η στήριξη των εν λόγω εταιρικών σχέσεων μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Η Επιτροπή θα ερευνήσει επίσης εάν το πεδίο του διαλόγου με τις επιχειρήσεις θα μπορούσε να επεκταθεί και σε άλλους τομείς της εκπαίδευσης και της κατάρτισης.

4. Γενικές παρατηρήσεις της ΕΟΚΕ

4.1 Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει τις προσπάθειες που καταβάλλει η Επιτροπή για τη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. Φοβάται όμως ότι το περιεχόμενο της ανακοίνωσης περιορίζεται στην επιβεβαίωση της κριτικής που έχει διατυπωθεί λεπτομερώς σε προηγούμενα έγγραφα. Άλλωστε το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι το ίδιο και το αυτό: «υπάρχει πρόβλημα και κάτι πρέπει να κάνουμε για να λυθεί». Ωστόσο, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για το γεγονός ότι, όπου η ανακοίνωση της Επιτροπής προτείνει μέτρα για τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των ιδρυμάτων ανώτατης εκπαίδευσης και των επιχειρήσεων, το πράττει κατά τρόπο μονομερή: τα πανεπιστήμια καλούνται να υιοθετήσουν τις διαχειριστικές δομές των επιχειρήσεων, να διευκολύνουν την άμεση συμμετοχή επαγγελματιών στους κόλπους των, να εισάγουν την επιχειρηματική εκπαίδευση κλπ. (βλ. σημείο 3.3)

4.2 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για το γεγονός ότι η ανακοίνωση υιοθετεί μια μάλλον ακαδημαϊκή προσέγγιση και ότι οι συστάσεις της είναι πολύ ασαφείς και ανοικτές σε ερμηνείες. Ο όρος «πανεπιστήμιο» που χρησιμοποιείται για να δηλώσει όλα τα ιδρύματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ανεξαρτήτως της ονομασίας και του καθεστώτος που έχουν στα κράτη μέλη, προκαλεί σύγχυση. Διαφορετικά ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα προσφέρουν διαφορετικές υπηρεσίες στις επιχειρήσεις. Τα ιδρύματα που ειδικεύονται στην κατάρτιση βάσει δεξιοτήτων, προσφέρουν κατά συνέπεια διαφορετικά προϊόντα από τα ιδρύματα εκείνα που επικεντρώνονται σε μαθήματα βασισμένα στη γνώση. Για παράδειγμα, η κύρια λειτουργία των πανεπιστημίων κλασικών σπουδών, όπου κυριαρχούν οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες και η θεμελιώδης έρευνα, συνίσταται στην παραγωγή γνώσης και τη διατήρηση της πολιτισμικής συνέχειας.

4.3 Οι περισσότεροι εργοδότες κατανοούν την παραδοσιακή διάκριση μεταξύ πανεπιστημίων και άλλων μορφών ανώτερης εκπαίδευσης. Αναμένουν από τα πανεπιστήμια να μορφώνουν τους σπουδαστές τους κατά τρόπο ώστε, όταν αποφοιτούν, να έχουν αποκτήσει βαθιά γνώση του αντικειμένου τους. Θεωρούν ότι το πτυχίο είναι ένδειξη δυνατοτήτων μάλλον παρά πιστοποίηση επάρκειας, ενώ, αντιθέτως, αναμένουν από τους τίτλους της ανώτερης/ανώτατης εκπαίδευσης και τους επαγγελματικούς τίτλους να πιστοποιούν επάρκεια για την εκτέλεση συγκεκριμένων καθηκόντων. Η ανακοίνωση και το συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής δεν φωτίζουν κανένα από τα ζητήματα αυτά.

4.4 Η ΕΟΚΕ γνωρίζει τα προβλήματα που συνεπάγεται η αποκαλούμενη «εταιρειοποίηση» των πανεπιστημίων. Πιστεύει ότι η μεταφορά εκπαιδευτικών διαδικασιών και μεθόδων από τις ΗΠΑ και η αυτούσια εφαρμογή τους στην Ευρώπη δεν θα έχει αποτέλεσμα. Τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια πρέπει να εξεύρουν άλλο τρόπο συνεργασίας με τις επιχειρήσεις για τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών, τίτλων και αποτελεσμάτων, χωρίς τούτο να μειώνει την ικανότητά τους για βασική έρευνα που είναι πρωταρχικής σημασίας για την επιβίωση της Ένωσης στο πλαίσιο του παγκόσμιου ανταγωνισμού.

4.5 Στο σημερινό οικονομικό κλίμα, όλα τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ευρώπης πρέπει να επικεντρώνονται περισσότερο στον «πελάτη» και να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση της σχέσης κόστους/οφέλους με την κοινωνία. Για να βοηθήσουν στην εδραίωση αυτού του νέου ρόλου, τα Φόρουμ ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων – επιχειρήσεων πρέπει να καταστούν ιδεώδεις εταίροι. Πρέπει ωστόσο να προσδιορισθεί η έννοια του πελάτη, τόσο από την άποψη του κοινού συμφέροντος, όσο και από την άποψη των εργοδοτών και του μεμονωμένου σπουδαστή.

4.6 Τα πανεπιστήμια βεβαίως θα υποστούν οικονομικές επιπτώσεις από τις εν λόγω αλλαγές των προτεραιοτήτων. Σε τι βαθμό θα πρέπει η αγορά να καθορίζει τις προτεραιότητες των ακαδημαϊκών προγραμμάτων αποτελεί κρίσιμο παράγοντα που πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά. Η αποκλειστική επικέντρωση στην ανταγωνιστικότητα και στον επιχειρηματικό προσανατολισμό ως απόλυτα πρότυπα ενδέχεται, μεταξύ άλλων, να περιορίσει τα προγράμματα σπουδών και τα πεδία έρευνας. Αυτή η τάση αποτυπώνεται στην υποχώρηση των κλασικών κλάδων σπουδών που παρατηρείται σε παγκόσμια κλίμακα. Αυτή η διεργασία (4) δεν περιορίζεται μόνο στις ανθρωπιστικές επιστήμες, παρατηρείται και στους κλασικούς επιστημονικούς κλάδους της χημείας, της φυσικής και των μαθηματικών, καθώς και στις οικονομικές και τις λοιπές κοινωνικές επιστήμες.

4.7 Στην ανακοίνωσή της, η Επιτροπή αναφέρει ότι σκοπός των συστάσεων είναι να βοηθήσει τα πανεπιστήμια, ώστε «να αποτελέσουν τους βασικούς κινητήριους μοχλούς του φιλόδοξου στόχου της Ευρώπης να καταστεί η πρώτη ανά τον κόσμο οικονομία και κοινωνία της γνώσης». Παρότι ο στόχος αυτός μπορεί να φαίνεται αξιέπαινος, η ΕΟΚΕ εκφράζει ανησυχία για το γεγονός ότι ως «κινητήριοι μοχλοί» αναγνωρίζονται μόνο τα πανεπιστήμια. Η ΕΟΚΕ θα προτιμούσε μια ισότιμη εταιρική σχέση μεταξύ επιχειρήσεων και πανεπιστημίων, όπου αμφότερες οι πλευρές θα αναγνωρίζουν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους και θα είναι ισότιμοι κινητήριοι μοχλοί της αλλαγής. Οι επιχειρήσεις θα παρέχουν πρακτική εμπειρία και γνώση της αγοράς και τα πανεπιστήμια διανοητικό περιεχόμενο και στήριξη. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει ωστόσο ότι ο «κινητήριος μοχλός» αυτής της ευρωπαϊκής φιλοδοξίας βασίζεται και σε πολλούς άλλους παράγοντες, όχι μόνο στις επιχειρήσεις και τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Πρέπει να αναγνωρισθεί ότι η φιλοδοξία αυτή εμπνέει πολλές ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές, ειδικότερα μάλιστα τις προσπάθειες της κοινωνίας για την υποστήριξη της εκπαίδευσης και την καταπολέμηση της ανεργίας.

4.8 Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει τις παρατηρήσεις σχετικά με την ανάγκη συνδυασμού των σπουδών με την δυνατότητα εξεύρεσης απασχόλησης, καθώς και τις αναφορές του εγγράφου εργασίας στα «αποτελέσματα» (5.2/5.2.3/5.5.5), αλλά εξακολουθεί να θεωρεί ότι ο ρόλος του πανεπιστημίου δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο σε αυτό. Το μέλημά της όμως είναι πως ορίζονται τα αποτελέσματα, ποιος θα τα ορίσει και με ποιόν τρόπο θα ενταχθούν η επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση και οι επαγγελματικοί τίτλοι σε ένα τελικό πλαίσιο πανεπιστημιακών και επαγγελματικών προσόντων και κατάρτισης. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι ο ορισμός των αποτελεσμάτων αυτών έχει καίρια σημασία για να εξασφαλισθεί η αντιστοιχία μεταξύ προσόντων και των αναγκών που έχουν οι εργοδότες, ιδίως σε σχέση με τις ΜΜΕ και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις. Δεδομένης όμως της διάρκειας της κατάρτισης σε σχέση με την εξέλιξη της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας, που δεν είναι εναρμονισμένη, είναι δύσκολο να συμβαδίσουν κατάρτιση και απασχόληση στο εσωτερικό μιας επιχείρησης. Όσον αφορά τους κλάδους ειδίκευσης που σχετίζονται με τις επιχειρήσεις, τα πανεπιστήμια οφείλουν να δίνουν στους φοιτητές και/ή στους πτυχιούχους τα εφόδια για να αντεπεξέρχονται στις σύγχρονες απαιτήσεις μιας εξελισσόμενης οικονομίας μεταδίδοντάς τους τις κατάλληλες θεωρητικές γνώσεις.

4.9 Η δια βίου μάθηση (ΔΒΜ) είναι σημαντική για τις επιχειρήσεις και τους πολίτες, αλλά η ανακοίνωση δεν πραγματεύεται διόλου το πρόβλημα των ίσων ευκαιριών πρόσβασης. Πρόκειται για ένα σοβαρό πρόβλημα, ιδίως σε σχέση με τους πολίτες εκείνους που δεν ακολούθησαν πανεπιστημιακές σπουδές. Είναι σαφές ότι, χωρίς συγκεκριμένες συστάσεις, όσοι διαθέτουν ήδη πτυχίο πανεπιστημίου θα λαμβάνουν μεγαλύτερη βοήθεια και κατάρτιση, ενώ όσοι δεν έχουν πραγματοποιήσει πανεπιστημιακές σπουδές δεν θα μπορούν να συμμετέχουν σε πανεπιστημιακά ή παρόμοια προγράμματα ΔΒΜ.

4.10 Από τις προτάσεις της, η Επιτροπή φαίνεται να πιστεύει ότι θα μπορέσει να προσδιορίσει τους τομείς στους οποίους παρατηρείται έλλειψη δεξιοτήτων μέσω συναντήσεων με εργοδότες και πανεπιστημιακούς. Το παράδοξο εδώ είναι ότι, ενώ στόχος είναι η προώθηση της επιστημονικής έρευνας, δεν γίνεται καμία σύσταση για την εφαρμογή επιστημονικών τεχνικών προκειμένου να εντοπιστούν με ακρίβεια οι τομείς στους οποίους υπάρχουν ελλείψεις δεξιοτήτων και να προσδιοριστεί τι είδους εκπαίδευση και κατάρτιση απαιτείται για την κάλυψη των ελλείψεων αυτών. Με την σύσταση ιδρυμάτων (π.χ. ενώσεων) στα πανεπιστήμια, σε συνεργασία με τις επιχειρήσεις, θα μπορούν να προσδιοριστούν με ακρίβεια οι ανάγκες που υπάρχουν στην πράξη όσον αφορά τις δεξιότητες των πτυχιούχων, ώστε να μπορούν αυτοί να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της οικονομίας. Εξάλλου, τα ιδρύματα αυτά, θα μπορούν να μεσολαβούν διευκολύνοντας την απασχόληση των πτυχιούχων σε επιχειρήσεις.

4.11 Εδώ, η έλλειψη αποδείξεων είναι ιδιαιτέρως σημαντική σε ό,τι αφορά τη δια βίου μάθηση. Θα πρέπει να γίνουν εμπειρικές έρευνες για να προσδιοριστούν με σαφήνεια οι δραστηριότητες που πραγματοποιούνται στις επιχειρήσεις και οι δραστηριότητες που πρέπει να πραγματοποιηθούν. Αφού προσδιοριστούν οι δραστηριότητες αυτές, η κατάρτιση και τυχόν επακόλουθοι τίτλοι θα μπορούσαν να επικεντρωθούν στην επίτευξη των προσδιορισμένων αποτελεσμάτων. Λόγω του πρακτικού χαρακτήρα που έχει ο καθορισμός των αποτελεσμάτων, οι επιχειρήσεις οφείλουν να παίξουν τον ρόλο τους στην ανάπτυξη της διαδικασίας και να προσδιορίσουν τους συγκεκριμένους στόχους. Η ενημέρωση των ενδιαφερομένων είναι καθοριστικής σημασίας. Για παράδειγμα, όταν είναι γνωστό ότι σε έναν τομέα υπάρχει μεγάλη ζήτηση εργασίας, όπως είναι ο τομέας των ναυτικών επαγγελμάτων, θα πρέπει οι εν δυνάμει «σπουδαστές» να ενημερώνονται ως προς το ποιά πανεπιστήμια (εθνικά ή ευρωπαϊκά) προσφέρουν κατάρτιση γι' αυτά τα πολύ ποικίλα, και σε ορισμένες περιπτώσεις, πολύ εξειδικευμένα επαγγέλματα.

4.12 Η ανακοίνωση της Επιτροπής (σημείο 2) αναφέρει: «Η συνεργασία πανεπιστημίων-επιχειρήσεων αφορά δύο κοινότητες με χαρακτηριστικές διαφορές ως προς το περιβάλλον, τις αξίες και την αποστολή». Εν συνεχεία, περιγράφεται διεξοδικά ο τρόπος με τον οποίο είναι διαρθρωμένες οι εταιρικές σχέσεις μεταξύ των δυο πλευρών και έπειτα ομολογείται ότι «ο βαθμός της συνεργασίας διαφέρει ιδιαίτερα ανάλογα με τη χώρα, το πανεπιστήμιο και τον ακαδημαϊκό κλάδο. Επίσης, ο βαθμός στον οποίο η συνεργασία αυτή έχει επηρεάσει τη διακυβέρνηση ή τις μορφές οργάνωσης στους δύο τομείς είναι περιορισμένος. Τα πανεπιστήμια που διαθέτουν συνολική στρατηγική για τη συνεργασία με τις επιχειρήσεις είναι λίγα· και όσα υπάρχουν είναι συγκεντρωμένα σε λίγα κράτη μέλη».

4.13 Στη δήλωση αυτή αποτυπώνεται ένα από τα βασικά προβλήματα των σχέσεων πανεπιστημίων-επιχειρήσεων: πολλά πανεπιστήμια παλαιάς εποχής δεν καταβάλλουν ουσιαστική ή δεν καταβάλλουν καμία προσπάθεια να κατανοήσουν τον τρόπο σκέψης, τις αξίες και τα κίνητρα των επιχειρήσεων και πιστεύουν ότι κάθε προσπάθεια κατανόησης πρέπει να προέλθει από τις επιχειρήσεις και όχι από τα πανεπιστήμια. Η πραγματική συνεργασία απαιτεί από τους εκπροσώπους των επιχειρήσεων να λαμβάνουν υπόψη την ιδιαίτερη λειτουργία των πανεπιστημίων και τις ειδικές τους ευθύνες απέναντι στην κοινωνία, καθώς και το γεγονός ότι η επωφελής για τις επιχειρήσεις συμβολή τους λαμβάνει χώρα κυρίως με έμμεσους τρόπους. Ωσότου επιλυθεί το πρόβλημα αυτό, οποιαδήποτε σύσταση για τη συνεργασία πανεπιστημίων-επιχειρήσεων μάλλον θα έχει μικρή μόνο αξία.

4.14 Στη δήλωση αυτή τονίζεται επίσης ένα πρόβλημα, καθότι η συνεργασία σήμερα βασίζεται στα πανεπιστήμια που συνεργάζονται με μεγάλες, συχνά πολυεθνικές, επιχειρήσεις με αποδεδειγμένες κοινωνικές και οικονομικές επιδόσεις. Τίθεται επομένως το ερώτημα: τι ελπίδες έχουν οι ΜΜΕ και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις να επηρεάσουν τα πανεπιστήμια εάν οι μεγάλες εταιρείες είχαν ανέκαθεν τόσο μικρή επιρροή; Μνεία στο πρόβλημα αυτό γίνεται στο σημείο 3.3: «Πρέπει να αντιμετωπιστούν οι ιδιαίτερες προκλήσεις που συναντούν οι ΜΜΕ για τη δημιουργία εταιρικών σχέσεων με τα πανεπιστήμια». Ωστόσο, δεν διατυπώνονται πρακτικές συστάσεις ούτε παρέχονται λεπτομέρειες για τις προκλήσεις και τις ενδεχόμενες λύσεις.

4.15 Σε κανένα σημείο του εγγράφου δεν δίνεται σαφής ορισμός των ΜΜΕ. Ο όρος αναφέρεται εννέα φορές στην ανακοίνωση, δέκα φορές στην αξιολόγηση αντικτύπου και 76 φορές στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, αλλά η γενική εντύπωση που δημιουργούν τα έγγραφα της Επιτροπής, είναι ότι ο ορισμός δεν καλύπτει τις μικρές επιχειρήσεις παρά μόνο τις επιχειρήσεις που απασχολούν περισσότερους από 200 υπαλλήλους και έχουν κύκλο εργασιών άνω των 10 εκατομμυρίων ευρώ. Ο σημερινός ορισμός των ΜΜΕ που χρησιμοποιείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι ο εξής:

Κατηγορία εταιρείας Αριθμός εργαζομένων Ετήσιος κύκλος εργασιών Ετήσιος συνολικός ισολογισμός Μεσαία <250 50 εκ. ευρώ ή 43 εκ. ευρώ Μικρή <50 10 εκ. ευρώ ή 10 εκ. ευρώ Πολύ μικρή <10 2 εκ. ευρώ ή 2 εκ. ευρώ

Ο ορισμός δεν βοηθά τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα και το Φόρουμ να εντοπίσουν ΜΜΕ ως εταίρους, ιδίως εάν χρησιμοποιούν τον ετήσιο κύκλο εργασιών. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, η χρησιμοποίηση των ορισμών που ισχύουν σήμερα για τις ΜΜΕ εμποδίζει την ανεύρεση επιχειρήσεων ως εταίρων. Θα ήταν σκόπιμο συνεπώς να διατυπωθεί ένας απλούστερος ορισμός που να αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα.

4.16 Πρέπει να αναλυθεί εμπεριστατωμένα με τα κατάλληλα και συγκεκριμένα παραδείγματα η αναφορά στην «προώθηση της επιχειρηματικότητας» σε ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα. Πράγματι, η ΕΟΚΕ φοβάται ότι το Φόρουμ ίσως δεν αποτελεί τον κατάλληλο χώρο για τη συζήτηση του ευρύτατου αυτού ζητήματος. Η ανάγκη να αναπτύξουν τα παιδιά τη δημιουργικότητά τους καθώς και άλλα εφόδια που θα χρησιμοποιήσουν στα μελλοντικά τους επαγγέλματα και η ανάγκη των ενηλίκων να επιδεικνύουν επιχειρηματικότητα στην εργασία (όσον αφορά συγκεκριμένα την δια βίου μάθηση) είναι δύο χωριστά θέματα.

4.17 Από την πλευρά των επιχειρήσεων εκφράζεται το μέλημα ότι η «επιχειρηματικότητα» καθίσταται πλέον ο νέος συρμός της ανωτάτης εκπαίδευσης. Τα πανεπιστήμια βεβαίως έχουν τον ρόλο τους στην προώθηση και την ανάπτυξη μιας πιο επιχειρηματικής στάσης, τελευταίως όμως, διευρύνθηκε τόσο, ώστε να προβλέπεται και εκπαίδευση ενόψει πτυχίου Επιχειρηματία. Το διεθνές οικονομικό Φόρουμ (Η εκπαίδευση του νέου κύματος επιχειρηματιών, Απρίλιος 2009, αναφέρει τα εξής: «Τα περισσότερα από όσα ακούτε για την επιχειρηματικότητα είναι λανθασμένα. Δεν πρόκειται για μαγεία, για κάτι το μυστηριώδες, ούτε έχει να κάνει με τα γονίδια. Πρόκειται για ένα συγκεκριμένο κλάδο και όπως κάθε κλάδος, μαθαίνεται.» Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η στροφή αυτή από πλευράς ορισμένων πανεπιστημίων είναι απολύτως εσφαλμένη. Τα πανεπιστήμια μπορούν να διδάξουν πώς εκτελούνται οι επιχειρηματικές εργασίες, όπως η λογιστική, η προώθηση της εμπορίας και οι διαδικασίες διαχείρισης, αλλά κανείς, ούτε καν οι καθηγητές πανεπιστημίων, δεν μπορεί να διδάξει πώς αξιολογούνται και πώς αναλαμβάνονται οικονομικοί και προσωπικοί κίνδυνοι που κατά γενικό κανόναν αψηφούν την ορθή λογική.

4.18 Η ΕΟΚΕ επισύρει την προσοχή στη γνωμοδότησή της «Εταιρική σχέση μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και εργοδοτών» (5) στην οποία εκτίθεται επίσης σειρά πρωτοβουλιών επί του θέματος.

5. Σχόλια επί του εγγράφου εργασίας των υπηρεσιών

5.1 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για το γεγονός ότι το έγγραφο εργασίας στο οποίο αναφέρεται η ανακοίνωση (σημείο 2) προσθέτει ελάχιστα νέα στοιχεία σε σχέση με όσα αναφέρονται στη βασική ανακοίνωση. Μάλιστα, το έγγραφο εργασίας επιφέρει σύγχυση διατυπώνοντας εικασίες με ισχνά ή ανύπαρκτα αποδεικτικά στοιχεία, προκειμένου να στηρίξει τα συμπεράσματα.

5.2 Είναι σαφές ότι το έγγραφο εργασίας έχει συνταχθεί από την οπτική γωνία των πανεπιστημίων, τα οποία αναζητούν τρόπους δράσης για να ωφεληθούν από τη συνεργασία με τις επιχειρήσεις. Το γεγονός αυτό είναι ανησυχητικό, καθότι δεν προσφέρει μια ισορροπημένη άποψη για τη δράση που θα έπρεπε να αναπτύξει το Φόρουμ. Η διάκριση μεταξύ πανεπιστημίων, ιδρυμάτων μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλων φορέων κατάρτισης είναι εξαιρετικά ασαφής και δεν είναι ξεκάθαρο εάν προτείνεται να καταστούν όλα τα πανεπιστήμια ιδρύματα κατάρτισης ή το αντίστροφο.

5.3 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι το έγγραφο εργασίας αποτελεί μια ευκαιρία που χάθηκε και δεν προσφέρει ευρύτερες προοπτικές στις επιχειρήσεις, ούτε θίγει τα ιδιαίτερα προβλήματα των ΜΜΕ.

Βρυξέλλες, 17 Δεκεμβρίου 2009 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI

(1) Βλέπε γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ με θέμα «Πανεπιστήμια για την Ευρώπη», με εισηγητή τον Joost van Iersel (Βλ. ΕΕ C 128 της 18.5.2010, σ. 48) και γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα την «Συνεργασία και μεταφορά γνώσεων μεταξύ ερευνητικών οργανισμών, βιομηχανίας και ΜΜΕ - μια σημαντική προϋπόθεση για την καινοτομία», με εισηγητή τον Gerd Wolf (ΕΕ C 218 της 11ης Σεπτεμβρίου 2009).

(2) Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για την Επιστήμη (European Science Foundation – ESF). 2008. Higher Education Looking Forward: An Agenda for Future Research, των John Brennan, Jürgen Enders, Christine Musselin, Ulrich Teichler και Jussi Välimaa

(3) Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «Επίτευξη της ατζέντας εκσυγχρονισμού για πανεπιστήμια: εκπαίδευση, έρευνα και καινοτομία» COM(2006) 208 τελικό (10.5.2006).

(4) Wilshire, Bruce. 1990. The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Alienation, Albany: State University of New York Press· Readings, Bill. 1996. The University in Ruins. Cambridge, Harvard University Press.

(5) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ που υιοθετήθηκε στις 24 Μαρτίου 2009 με εισηγητή τον κ. MALOSSE, (EE C 228, 22.9.2009, σ. 9).