ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Κατευθυντήριες γραμμές για την ερμηνεία και την εφαρμογή της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

(2019/C 323/04)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5

1. ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΕΣ ΡΗΤΡΕΣ 7

1.1. Οι στόχοι της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 8

1.2. Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 10

1.2.1. Οι έννοιες του «επαγγελματία», του «καταναλωτή» και των «συμβάσεων που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή» 10

1.2.2. Συμβατικές ρήτρες που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (άρθρο 3 παράγραφοι 1 και 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες) 13

1.2.3. Εξαίρεση των συμβατικών ρητρών που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου (άρθρο 1 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες) 14

1.2.4. Αλληλεπίδραση με άλλη ενωσιακή νομοθεσία 15

1.2.5. Εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες σε εμπόρους που είναι εγκατεστημένοι σε τρίτες χώρες 17

2. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ, ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΗΣ ΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΗΣ ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΗΣ 17

2.1. Ελάχιστη εναρμόνιση και διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής (άρθρα 8 και 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες), συμπεριλαμβανομένου του ρόλου των ανωτάτων εθνικών δικαστηρίων 18

2.2. Άλλες διατάξεις του εθνικού δικαίου 19

3. ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΤΕΣΤ ΑΘΕΜΙΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ 20

3.1. Αθέμιτες πρακτικές και διαφάνεια εν γένει 20

3.2. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν το κύριο αντικείμενο της σύμβασης ή την τιμή και την αμοιβή (άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες) 23

3.2.1. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν τον καθορισμό του κύριου αντικειμένου της σύμβασης 23

3.2.2. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν την τιμή και την αμοιβή 24

3.3. Απαιτήσεις διαφάνειας 25

3.3.1. Απαιτήσεις διαφάνειας βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 25

3.3.2. Απαιτήσεις διαφάνειας που απορρέουν από άλλες ενωσιακές πράξεις 28

3.4. Εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών σύμφωνα με το άρθρο 3 και το άρθρο 4 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 29

3.4.1. Το πλαίσιο για την εκτίμηση βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 1 και του άρθρου 4 παράγραφος 29

3.4.2. Η συνάφεια των νομοθετικών διατάξεων και η σημασία της ανισορροπίας 31

3.4.3. Κυρώσεις ή συνέπειες λόγω μη συμμόρφωσης του καταναλωτή με συμβατικές υποχρεώσεις 32

3.4.4. Ενδεχόμενος καταχρηστικός χαρακτήρας της τιμής ή της αμοιβής 33

3.4.5. Περιστάσεις κατά τον χρόνο σύναψης της σύμβασης 33

3.4.6. Συνάφεια μεταξύ της έλλειψης διαφάνειας και του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών 34

3.4.7. Ο ρόλος του παραρτήματος που αναφέρεται στο άρθρο 3 παράγραφος 3 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 35

4. ΜΗ ΔΕΣΜΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΩΝ ΣΥΜΒΑΤΙΚΩΝ ΡΗΤΡΩΝ (ΑΡΘΡΟ 6 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΕΣ ΡΗΤΡΕΣ) 37

4.1. Η φύση και ο ρόλος του άρθρου 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες στην προστασία από τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες 37

4.2. Τα έννομα αποτελέσματα του «μη δεσμευτικού χαρακτήρα για τον καταναλωτή» 38

4.3. Αποτελέσματα του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων μερών 39

4.3.1. Η αρχή: Ανεφάρμοστο των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών και απαγόρευση της αναθεώρησής τους 39

4.3.2. Εξαίρεση: Πλήρωση κενών στη σύμβαση προκειμένου να αποφευχθεί η ακυρότητά της 41

4.3.3. Η εφαρμογή των διατάξεων ενδοτικού δικαίου σε άλλες περιπτώσεις 43

4.3.4. Πιθανή εφαρμογή καταχρηστικών συμβατικών ρητρών παρά τον καταχρηστικό χαρακτήρα τους; 43

4.4. Επιστροφή πλεονεκτημάτων που αποκτήθηκαν μέσω καταχρηστικών συμβατικών ρητρών 43

5. ΕΝΔΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΔΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΓΓΥΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΑΠΑΙΤΟΥΝΤΑΙ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 6 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 7 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΕΣ ΡΗΤΡΕΣ 44

5.1. Η σημασία του άρθρου 6 παράγραφος 1 και του άρθρου 7 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, καθώς και των αρχών της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας εν γένει 44

5.2. Η αρχή του αυτεπάγγελτου ελέγχου των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών 48

5.2.1. Σύνδεση με το άρθρο 6 παράγραφος 1 και το άρθρο 7 παράγραφος 1 48

5.2.2. Σχέση με τις αρχές της πολιτικής δικονομίας 48

5.2.3. Αυτεπάγγελτος έλεγχος και πλήρης παθητικότητα από την πλευρά του καταναλωτή 49

5.3. Υποχρεώσεις που απορρέουν από την αρχή της ισοδυναμίας 49

5.3.1. Αυτεπάγγελτος έλεγχος των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών 49

5.3.2. Άλλες υποχρεώσεις με βάση την αρχή της ισοδυναμίας 50

5.4. Αυτεπάγγελτη εκτίμηση και αποτελεσματικότητα των ένδικων βοηθημάτων 50

5.4.1. Το εφαρμοστέο τεστ 50

5.4.2. Παράγοντες που αφορούν την αποτελεσματικότητα των ένδικων βοηθημάτων 52

5.5. Τι συνεπάγεται ο αυτεπάγγελτος έλεγχος; 58

5.5.1. Θεμελιώδεις υποχρεώσεις 58

5.5.2. Πτυχές προς εξέταση 58

5.5.3. Διαθεσιμότητα των αναγκαίων νομικών και πραγματικών στοιχείων 59

5.5.4. Αποτελέσματα που εξάγονται από την εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα 61

5.6. Συνέπειες του αυτεπάγγελτου ελέγχου, της αποτελεσματικότητας και της ισοδυναμίας στους εθνικούς δικονομικούς κανόνες 61

5.7. Αυτεπάγγελτος έλεγχος των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών και εξωδικαστικές διαδικασίες 62

6. ΑΓΩΓΕΣ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΤΩΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ (ΑΡΘΡΟ 7 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ 2 ΚΑΙ 3 ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΕΣ ΡΗΤΡΕΣ) 63

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι — Κατάλογος δικαστικών υποθέσεων που αναφέρονται στην παρούσα ανακοίνωση 65

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ — Επισκόπηση των ανακοινώσεων βάσει του άρθρου 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες 90

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η οδηγία 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου (1), σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές είναι μια οδηγία που βασίζεται σε αρχές. Προστατεύει τους καταναλωτές από καταχρηστικές ρήτρες σε όλους τους τύπους συμβάσεων που συνάπτονται μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών. Ως εκ τούτου, αποτελεί βασικό μέσο για την επίτευξη δικαιοσύνης στην εσωτερική αγορά.

Από την έκδοσή της, πριν από 26 έτη, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες έχει ερμηνευθεί με πολυάριθμες αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (το «Δικαστήριο»), ιδίως με προδικαστικές αποφάσεις, μέσω των οποίων το Δικαστήριο ανέπτυξε περαιτέρω πολλές από τις γενικές αρχές που ορίζονται στην οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες. Η ερμηνεία του Δικαστηρίου δεν περιορίζεται στα κριτήρια για την ουσιαστική εκτίμηση των συμβατικών ρητρών και στις συνέπειες που προκύπτουν λόγω του καταχρηστικού χαρακτήρα των εν λόγω ρητρών, αλλά επηρεάζει επίσης τους εθνικούς δικονομικούς κανόνες στο μέτρο που έχουν σημασία για την αποτελεσματική προστασία από τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες.

Ο έλεγχος καταλληλότητας του 2017 (2) στους τομείς της νομοθεσίας για τους καταναλωτές και την εμπορία περιλάμβανε εμπεριστατωμένη αξιολόγηση της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Από τον εν λόγω έλεγχο προέκυψε ότι η προσέγγιση βάσει αρχών που διέπει την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες είναι αποτελεσματική και συμβάλλει σε υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών. Ωστόσο, η αξιολόγηση εντόπισε επίσης έλλειψη σαφήνειας όσον αφορά την ερμηνεία της συγκεκριμένης οδηγίας και την εφαρμογή της, για παράδειγμα ως προς τα ακόλουθα: i) το πεδίο εφαρμογής των εξαιρέσεων για τις ρήτρες που αφορούν την τιμή και το κύριο αντικείμενο· ii) τις νομικές συνέπειες της μη δεσμευτικής φύσης των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών· και iii) την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο στην εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Συνεπώς, η έκθεση για τον έλεγχο καταλληλότητας συνέστησε την αντιμετώπιση των συγκεκριμένων ζητημάτων μέσω της παροχής ειδικών κατευθυντήριων γραμμών από την Επιτροπή.

Στο πλαίσιο αυτό, η πρόταση της Επιτροπής, της 11ης Απριλίου 2018 (3), για την τροποποίηση διαφόρων οδηγιών για την προστασία των καταναλωτών περιορίζεται, όσον αφορά την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, στην πρόταση της εισαγωγής μιας διάταξης για τις κυρώσεις. Παράλληλα, στην ανακοίνωση της Επιτροπής, της 11ης Απριλίου 2018, με τίτλο «Νέα συμφωνία για τους καταναλωτές» (4) επισημαίνεται ότι η Επιτροπή θα εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες το 2019 προκειμένου να διασαφηνίσει ερωτήματα που έχουν προκύψει όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας.

Βασικός στόχος της παρούσας ανακοίνωσης κατευθυντήριων γραμμών (εφεξής η «παρούσα ανακοίνωση») είναι να παρουσιάσει, με διαρθρωμένο τρόπο, την ερμηνεία που έχει παράσχει το Δικαστήριο σχετικά με τις βασικές έννοιες και τις διατάξεις της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, υπό το πρίσμα συγκεκριμένων υποθέσεων που εκδικάστηκαν στα δικαστήρια των κρατών μελών. Με τον τρόπο αυτό, η Επιτροπή επιθυμεί να αυξήσει την ευαισθητοποίηση όλων των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με τη συγκεκριμένη νομολογία, δηλαδή των καταναλωτών, των επιχειρήσεων, των αρχών των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των εθνικών δικαστηρίων, και των ασκούντων νομικό επάγγελμα, σε ολόκληρη την ΕΕ, διευκολύνοντας με τον τρόπο αυτό την εφαρμογή της νομολογίας στην πράξη.

Μολονότι η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες έχει επιτύχει υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών και εναρμόνιση των βασικών εννοιών στον τομέα της προστασίας από καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες στην εσωτερική αγορά, υπάρχουν ιδιαιτερότητες στα κράτη μέλη τις οποίες θα πρέπει επίσης να λαμβάνουν υπόψη τους οι συμμετέχοντες στην αγορά και οι ασκούντες νομικό επάγγελμα. Οι εν λόγω ιδιαιτερότητες μπορεί να αφορούν ευρύτερο πεδίο εφαρμογής των εθνικών κανόνων μεταφοράς της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες ή να συνίστανται σε λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες σχετικά με τον καταχρηστικό χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών. Τα σχετικά παραδείγματα περιλαμβάνουν «μαύρους καταλόγους» συμβατικών ρητρών που θεωρούνται πάντοτε καταχρηστικές, καταλόγους με συμβατικές ρήτρες που τεκμαίρονται καταχρηστικές, την εκτίμηση των συμβατικών ρητρών που έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, την εκτίμηση του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών που καθορίζουν το κύριο αντικείμενο ή του ανάλογου ή μη της τιμής ή της αμοιβής ακόμα και όταν οι εν λόγω ρήτρες είναι διαφανείς. Μπορεί επίσης να υπάρχουν λιγότερο αυστηρές απαιτήσεις για τον χαρακτηρισμό μιας συμβατικής ρήτρας ως καταχρηστικής στο πλαίσιο της γενικής διάταξης περί καταχρηστικότητας, για παράδειγμα όταν οι διατάξεις μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο δεν απαιτούν σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών ή να αντιβαίνει η ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις στην απαίτηση καλής πίστης. Τέτοιοι κανόνες είναι, καταρχήν, επιτρεπτοί στο πλαίσιο της διάταξης περί ελάχιστης εναρμόνισης του άρθρου 8 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (5). Το παράρτημα ΙΙ της παρούσας ανακοίνωσης περιλαμβάνει μια επισκόπηση των κοινοποιήσεων που έχουν υποβληθεί από τα κράτη μέλη σύμφωνα με το άρθρο 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (6), οι οποίες αντικατοπτρίζουν τις αποκλίσεις από την εν λόγω οδηγία.

Η παρούσα ανακοίνωση βασίζεται στο ελάχιστο πρότυπο που παρέχει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες και δεν μπορεί να παράσχει συνολική εικόνα της εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας στα επιμέρους κράτη μέλη της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των αποφάσεων των εθνικών δικαστηρίων και άλλων αρμόδιων οργάνων όσον αφορά την εκτίμηση συγκεκριμένων συμβατικών ρητρών. Εκτός από τις διάφορες πηγές ενημέρωσης που διατίθενται στα κράτη μέλη, πληροφορίες για τις εθνικές διατάξεις για τη μεταφορά της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες στο εθνικό δίκαιο, τη νομολογία και τη νομική βιβλιογραφία διατίθενται στη βάση δεδομένων της νομοθεσίας για τους καταναλωτές, στην οποία είναι δυνατή η πρόσβαση μέσω της διαδικτυακής πύλης της ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής δικαιοσύνης (7).

Όπου δεν ορίζεται διαφορετικά, τα άρθρα που αναφέρονται στην παρούσα ανακοίνωση είναι άρθρα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Όπου χρησιμοποιείται η έννοια «συμβατική ρήτρα», αναφέρεται σε «ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης» κατά την έννοια του άρθρου 3 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Όπου παραθέματα από το κείμενο της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες ή από αποφάσεις του Δικαστηρίου περιλαμβάνουν οπτική επισήμανση, η προσθήκη της εν λόγω έμφασης έχει γίνει από την Επιτροπή.

Το τμήμα 1 της παρούσας ανακοίνωσης καλύπτει τους στόχους και το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, ενώ το τμήμα 2 αφορά ειδικότερα την αρχή της ελάχιστης εναρμόνισης και τη σχέση με το εθνικό δίκαιο εν γένει. Το τμήμα 3 πραγματεύεται την αξιολόγηση της διαφάνειας και του δίκαιου (ή καταχρηστικού) χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών σύμφωνα με τα άρθρα 3, 4 και 5. Το τμήμα 4 εξηγεί τις επιπτώσεις που έχει ο καταχρηστικός χαρακτήρας των συμβατικών ρητρών στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των συμβαλλομένων σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 1. Το τμήμα 5 καλύπτει διεξοδικά τις διαδικαστικές απαιτήσεις για την εκτίμηση των συμβατικών ρητρών, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης των εθνικών δικαστηρίων να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο στην εκτίμηση των συμβατικών ρητρών. Τέλος, το τμήμα 6 εξετάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες των αγωγών παραλείψεως.

Οι αρχές που αναπτύχθηκαν από το Δικαστήριο σχετικά με διαδικαστικές εγγυήσεις στο πλαίσιο της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, μεταξύ των οποίων η αρχή του αυτεπάγγελτου ελέγχου, εφαρμόζονται αναλογικά και σε άλλες πράξεις της ενωσιακής νομοθεσίας για τους καταναλωτές (8). Ομοίως, η παρούσα ανακοίνωση λαμβάνει υπόψη ορισμένες αποφάσεις σχετικά με άλλες οδηγίες για την προστασία των καταναλωτών, στο μέτρο που έχουν σημασία και για την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες.

Μολονότι οι προδικαστικές αποφάσεις απευθύνονται στο αιτούν δικαστήριο και στα εθνικά δικαστήρια γενικά, τα οποία οφείλουν να τις εφαρμόζουν άμεσα, αφορούν όλες τις εθνικές αρχές που ασχολούνται με καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες, συμπεριλαμβανομένων των διοικητικών αρχών οι οποίες επιβάλλουν την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες και τα υπουργεία που είναι αρμόδια να προτείνουν νομοθεσία. Εναπόκειται στα κράτη μέλη να εξετάσουν σε ποιο βαθμό οι κανόνες και οι πρακτικές τους συμμορφώνονται με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες όπως ερμηνεύεται από το Δικαστήριο και, κατά περίπτωση, τρόπους βελτίωσης της συμμόρφωσης προκειμένου οι καταναλωτές να προστατεύονται αποτελεσματικά από τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες.

Η παρούσα ανακοίνωση απευθύνεται στα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και στην Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία ως συμβαλλόμενα μέρη στη Συμφωνία για τον Ενιαίο Ευρωπαϊκό Χώρο (9) (ΕΟΧ). Επομένως, οι αναφορές στην ΕΕ, στην Ένωση ή στην ενιαία αγορά θα πρέπει να νοούνται ως αναφορές στον ΕΟΧ ή στην αγορά του ΕΟΧ. Η παρούσα ανακοίνωση προορίζεται να χρησιμεύσει αποκλειστικά ως έγγραφο καθοδήγησης — μόνο το κείμενο της ίδιας της ενωσιακής νομοθεσίας έχει νομική ισχύ. Οποιαδήποτε δεσμευτική ερμηνεία του νόμου πρέπει να πηγάζει από το κείμενο της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ και άμεσα από τις αποφάσεις (10) του Δικαστηρίου όπως αυτές έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα και θα εκδοθούν στο μέλλον. Η παρούσα ανακοίνωση λαμβάνει υπόψη τις αποφάσεις του Δικαστηρίου οι οποίες δημοσιεύθηκαν έως τις 31 Μαΐου 2019 και δεν μπορεί να προδικάσει περαιτέρω εξελίξεις στη νομολογία του Δικαστηρίου. Οι απόψεις που εκφράζονται στην παρούσα ανακοίνωση δεν μπορούν να προδικάσουν τη θέση που μπορεί να υιοθετήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενώπιον του Δικαστηρίου. Οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στην παρούσα ανακοίνωση είναι γενικού χαρακτήρα και δεν απευθύνονται ειδικά σε συγκεκριμένα άτομα ή οντότητες. Ούτε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ούτε οποιοδήποτε πρόσωπο το οποίο ενεργεί για λογαριασμό της φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε ενδεχόμενη χρήση των κατωτέρω πληροφοριών.

1. ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΤΑΧΡΗΣΤΙΚΕΣ ΡΗΤΡΕΣ

Άρθρο 1 1. Η παρούσα οδηγία έχει αντικείμενο την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών, οι οποίες αφορούν τις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή. 2. Οι ρήτρες της σύμβασης που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Κοινότητα, ιδίως στον τομέα των μεταφορών, δεν υπόκεινται στις διατάξεις της παρούσας οδηγίας. Η έκφραση «νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου» που αναφέρεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 καλύπτει επίσης τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμον μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως. Άρθρο 2 Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως: α) «καταχρηστικές ρήτρες»: οι ρήτρες μιας σύμβασης όπως αυτές ορίζονται στο άρθρο 3· β) «καταναλωτής»: κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για σκοπούς οι οποίοι είναι άσχετοι με τις επαγγελματικές του δραστηριότητες· γ) «επαγγελματίας»: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που, κατά τις συμβάσεις που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί στα πλαίσια της επαγγελματικής του δραστηριότητας, είτε δημόσιας είτε ιδιωτικής. Άρθρο 3 παράγραφοι 1 και 2 1. Ρήτρα σύμβασης που δεν απετέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση. 2. Θεωρείται πάντοτε ότι η ρήτρα δεν αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, όταν έχει συνταχθεί εκ των προτέρων και όταν ο καταναλωτής, εκ των πραγμάτων, δε μπόρεσε να επηρεάσει το περιεχόμενό της, ιδίως στα πλαίσια μιας σύμβασης προσχωρήσεως. Το γεγονός ότι για ορισμένα στοιχεία κάποιας ρήτρας ή για μια μεμονωμένη ρήτρα υπήρξε ατομική διαπραγμάτευση, δεν αποκλείει την εφαρμογή του παρόντος άρθρου στο υπόλοιπο μιας σύμβασης, εάν η συνολική αξιολόγηση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, παρ' όλα αυτά, πρόκειται για σύμβαση προσχώρησης. Εάν ο επαγγελματίας ισχυρίζεται ότι για μια τυποποιημένη ρήτρα υπήρξε ατομική διαπραγμάτευση, φέρει το βάρος της απόδειξης. Έκτη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι, προκειμένου να διευκολυνθεί η δημιουργία της εσωτερικής αγοράς και να διασφαλίζεται η προστασία του πολίτη ως καταναλωτή κατά την απόκτηση αγαθών και υπηρεσιών με συμβάσεις που διέπονται από τη νομοθεσία κρατών μελών διάφορων του κράτους του καταναλωτή, είναι ουσιώδους σημασίας να καταργηθούν οι καταχρηστικές ρήτρες· Ένατη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι σύμφωνα με την αρχή που διατυπώνεται μέσα σε αυτά τα δύο προγράμματα υπό τον τίτλο «προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών», οι αποκτώντες αγαθά ή υπηρεσίες πρέπει να προστατεύονται από τις καταχρήσεις ισχύος εκ μέρους του πωλητή ή του παρέχοντος υπηρεσίες, ιδίως από τις συμβάσεις προσχωρήσεως και από τον καταχρηστικό αποκλεισμό βασικών δικαιωμάτων μέσα στις συμβάσεις· Δέκατη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι είναι δυνατόν να επιτευχθεί αποτελεσματικότερη προστασία των καταναλωτών με τη θέσπιση ενιαίων κανόνων σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες· ότι αυτοί οι κανόνες πρέπει να εφαρμόζονται σε κάθε σύμβαση που συνάπτεται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή· ότι, συνεπώς, εξαιρούνται από την παρούσα οδηγία οι συμβάσεις εργασίας, οι συμβάσεις που αφορούν κληρονομικά δικαιώματα, οι συμβάσεις οικογενειακού δικαίου καθώς και οι συμβάσεις που αφορούν τη σύσταση και το καταστατικό εταιρειών· Ενδέκατη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι ο καταναλωτής πρέπει να απολαύει της αυτής προστασίας στα πλαίσια της προφορικής όσο και της γραπτής σύμβασης, στην τελευταία δε περίπτωση, ανεξάρτητα απ' το αν οι όροι της σύμβασης περιέχονται σε ένα ή περισσότερα έγγραφα· Δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι […], γι' αυτό τον λόγο, η έκφραση «νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου» που αναφέρεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 καλύπτει τους κανόνες οι οποίοι εφαρμόζονται κατά νόμο μεταξύ των συμβαλλομένων, εάν δεν έχει συμφωνηθεί άλλως·

1.1. Οι στόχοι της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες

Στόχος της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες είναι η προσέγγιση των εθνικών νομοθεσιών προκειμένου να αυξηθεί το επίπεδο προστασίας των καταναλωτών από καταχρηστικές ρήτρες που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης σε συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή.

Συνεπώς, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες έχει διπλό στόχο:

— την αποτελεσματική προστασία των καταναλωτών, ως του κατά κανόνα ασθενέστερου συμβαλλόμενου, από τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες οι οποίες χρησιμοποιούνται από επαγγελματίες και δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, και

— τη συμβολή στην εδραίωση της εσωτερικής αγοράς μέσω της ελάχιστης εναρμόνισης των εθνικών κανόνων που αποσκοπούν στην εν λόγω προστασία.

Το Δικαστήριο (11) τονίζει τον ρόλο της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες όσον αφορά τους συνολικούς στόχους της ΕΕ, όταν αποφαίνεται ότι

«[…] Επιπροσθέτως, πρέπει να σημειωθεί ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η οδηγία, συνολικά, συνιστά, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, στοιχείο ζ', ΕΚ, απαραίτητο μέτρο για την εκπλήρωση των αποστολών που ανατίθενται στην Κοινότητα και, ειδικότερα, για τη βελτίωση του επιπέδου και της ποιότητας ζωής στο σύνολό της […] (12).»

Συναφώς, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένως χαρακτηρίσει την προστασία στο πλαίσιο της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες ως ζήτημα «δημόσιου συμφέροντος» (13). Όπως ορίζεται στο άρθρο 114 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ) (14), νομική βάση της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, καθώς και στο άρθρο 169 της ΣΛΕΕ και στο άρθρο 38 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (15), η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες παρέχει υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών.

Σύμφωνα με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (16), το σύστημα προστασίας που θεσπίστηκε με την οδηγία 93/13/ΕΟΚ βασίζεται

«[…] στην αντίληψη […] ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία, όσον αφορά τόσο την εξουσία διαπραγμάτευσης όσο και το επίπεδο πληροφόρησης, κατάσταση η οποία τον υποχρεώνει να αποδέχεται τους όρους που έχει εκ των προτέρων καταρτίσει ο επαγγελματίας, χωρίς να μπορεί να ασκήσει επιρροή επί του περιεχομένου τους […].»

Συνεπώς, στόχος της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες είναι η αντιμετώπιση καταστάσεων ανισότητας των συμβαλλομένων όσον αφορά τις συμβατικές ρήτρες, η οποία μπορεί να οφείλεται σε ασύμμετρη πληροφόρηση ή τεχνογνωσία (17) ή δυνατότητα διαπραγμάτευσης (18) σχετικά με τις συμβατικές ρήτρες.

Ειδικότερα, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, με την πρόβλεψη περί μη δεσμευτικού χαρακτήρα των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 1, αποσκοπεί στη δημιουργία μιας ουσιαστικής ισορροπίας (19) μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών της σύμβασης, μέσω της εξάλειψης της ανισορροπίας που δημιουργούν οι καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες (20), ούτως ώστε να αντισταθμιστεί η ασθενέστερη θέση των καταναλωτών (21).

Επιπλέον, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες έχει ως στόχο να αποτρέπει τους επαγγελματίες από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών στο μέλλον (22). Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι στην έκθεσή της του 2000 (23) για την εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες τόνισε τις επιζήμιες επιπτώσεις που έχει η χρήση καταχρηστικών συμβατικών ρητρών στη δικαστική και οικονομική τάξη της ΕΕ συνολικά και υπογράμμισε τη σημασία της οδηγίας για τις συμβατικές ρήτρες πέραν της προστασίας μεμονωμένων καταναλωτών που επηρεάζονται άμεσα από καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες.

1.2. Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες

1.2.1. Οι έννοιες του «επαγγελματία», του «καταναλωτή» και των «συμβάσεων που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή»

Όπως ορίζεται στο άρθρο 1 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται στις «συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή».

Για να εμπίπτει μια σύμβαση στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, είναι αναγκαίο να είναι το ένα συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης επαγγελματίας, όπως ορίζεται στο άρθρο 2 στοιχείο γ), και το άλλο συμβαλλόμενο μέρος καταναλωτής (24) κατά την έννοια του άρθρου 2 στοιχείο β). Αυτό ισχύει με την επιφύλαξη του γεγονότος ότι τα κράτη μέλη δεν εμποδίζονται καταρχήν να επεκτείνουν και σε άλλες συμβάσεις το πεδίο εφαρμογής των εθνικών κανόνων για τη μεταφορά της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, υπάγοντας στους εν λόγω κανόνες, για παράδειγμα, και συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ δύο επαγγελματιών ή μεταξύ δύο καταναλωτών.

1.2.1.1. Οι ορισμοί του «επαγγελματία» και του «καταναλωτή»

Ενώ, σύμφωνα με το άρθρο 2 στοιχείο β), οι καταναλωτές πρέπει να είναι φυσικά πρόσωπα, επαγγελματίας μπορεί, δυνάμει του άρθρου 2 στοιχείο γ), να είναι είτε νομικό είτε φυσικό πρόσωπο.

Προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο είναι επαγγελματίας ή καταναλωτής, είναι σημαντικό να εξεταστεί η ισορροπία ισχύος μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών όσον αφορά την υπό εξέταση σύμβαση. Συνήθεις παράγοντες είναι η ασυμμετρία πληροφόρησης, γνώσεων και τεχνογνωσίας ή διαπραγματευτικής ισχύος. Οι έννοιες του «επαγγελματία» και του «καταναλωτή» είναι λειτουργικές έννοιες που βασίζονται στον ρόλο των συμβαλλόμενων μερών όσον αφορά την επίμαχη σύμβαση. Παράλληλα, η έννοια του «καταναλωτή» είναι αντικειμενική και αντικατοπτρίζει την κατά κανόνα ασθενέστερη θέση του αντισυμβαλλόμενου του επαγγελματία, γεγονός που σημαίνει ότι η ανώτερη γνώση και εμπειρία ενός συγκεκριμένου καταναλωτή δεν επαρκούν για να μη θεωρηθεί το εν λόγω πρόσωπο «καταναλωτής» για τους σκοπούς της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (25).

Το Δικαστήριο διευκρίνισε την εν λόγω λειτουργική προσέγγιση ως ακολούθως (26):

«53 Επομένως, η οδηγία 93/13 καθορίζει τις συμβάσεις επί των οποίων έχει εφαρμογή με κριτήριο την ιδιότητα των συμβαλλομένων, αναλόγως του αν αυτοί ενεργούν ή όχι στο πλαίσιο της επαγγελματικής τους δραστηριότητας […] ( 27 ) .» «55 Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι ο όρος “επαγγελματίας”, κατά το άρθρο 2, στοιχείο γ', της οδηγίας 93/13, αποτελεί λειτουργική έννοια, οπότε πρέπει να εξετάζεται κατά πόσον η συμβατική σχέση εντάσσεται στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων που ένα πρόσωπο ασκεί σε επαγγελματική βάση […] ( 28 ) .»

Προκειμένου να διακριβωθεί εάν ένα φυσικό πρόσωπο που ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα είναι επαγγελματίας ή καταναλωτής, είναι σημαντικό να διακριβωθεί εάν η επίμαχη σύμβαση συνδέεται με την εν λόγω δραστηριότητά του.

Παρά ορισμένες διαφοροποιήσεις του όρου «επαγγελματίας» σε διαφορετικές γλωσσικές εκδοχές (29) του άρθρου 2 στοιχείο γ) της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, η έννοια αυτή πρέπει να ερμηνεύεται κατά τρόπο ομοιόμορφο (30) και υπό το πρίσμα των στόχων της οδηγίας (31). Αυτό σημαίνει ότι η περισσότερο περιοριστική ορολογία που χρησιμοποιείται σε ορισμένες γλωσσικές εκδοχές της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες και διατάξεις για τη μεταφορά της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο δεν μπορεί να περιορίσει τους τύπους των συμβάσεων που καλύπτονται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες και, συνεπώς, το εύρος της προστασίας που παρέχει (32). Ουσιαστικά, ο όρος «επαγγελματίας» του άρθρου 2 στοιχείο γ) θα πρέπει να ερμηνεύεται όπως και ο όρος «έμπορος» σε άλλες οδηγίες για την προστασία των καταναλωτών, και η νομολογία που αφορά τους όρους «έμπορος» και «καταναλωτής» σε άλλες οδηγίες είναι, καταρχήν, επίσης σημαντική για την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες (33).

Το Δικαστήριο (34) έχει κρίνει ότι ο όρος «επαγγελματίας» που περιλαμβάνεται στο άρθρο 2 στοιχείο γ) πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως:

«47 Κατά το άρθρο 2, στοιχείο γ', της οδηγίας 93/13, ως “επαγγελματίας” νοείται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο το οποίο, στις συμβάσεις που καλύπτει η εν λόγω οδηγία, ενεργεί στο πλαίσιο της επαγγελματικής του δραστηριότητας, είτε δημόσιας είτε ιδιωτικής. 48 Από το ίδιο το γράμμα της διάταξης αυτής προκύπτει ότι πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης ήταν να προσδώσει ευρεία έννοια στον όρο “επαγγελματίας” […] ( 35 ) .»

Ως εκ τούτου, κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο είναι επαγγελματίας όταν η σύμβαση αφορά την επαγγελματική του δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένου όταν η δραστηριότητα είναι δημόσιου χαρακτήρα ή γενικού συμφέροντος (36) ή υπόκειται σε νομικό καθεστώς δημοσίου δικαίου (37). Οργανισμοί ή φορείς που είναι επιφορτισμένοι με αποστολή γενικού συμφέροντος ή επιδιώκουν φιλανθρωπικούς ή ηθικούς σκοπούς θα θεωρούνται επαγγελματίες όσον αφορά συμβάσεις για την πώληση κάθε είδους αγαθών ή υπηρεσιών σε καταναλωτές. Στο πλαίσιο αυτό, δεν έχει σημασία το γεγονός ότι μια δραστηριότητα ασκείται σε «μη κερδοσκοπική» βάση. Σύμφωνα με το Δικαστήριο (38),

«[α]πό τα ανωτέρω προκύπτει ότι το άρθρο 2, στοιχείο γ', της οδηγίας 93/13 δεν αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής της ούτε τους επιφορτισμένους με αποστολή γενικού συμφέροντος φορείς ούτε εκείνους που έχουν καθεστώς δημοσίου δικαίου […] (39). Επιπλέον, […]στο μέτρο που οι αποστολές δημόσιου χαρακτήρα και γενικού συμφέροντος ασκούνται συχνά επί μη κερδοσκοπικής βάσης, ο κερδοσκοπικός ή μη χαρακτήρας του οργανισμού δεν ασκεί επιρροή όσον αφορά τον ορισμό του “επαγγελματία”, κατά την έννοια της διάταξης αυτής.»

Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι θα καλύπτονται, καταρχήν, και οι συμβάσεις που αφορούν υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, ανεξάρτητα από τον νομικό χαρακτήρα του παρόχου.

Το Δικαστήριο έχει επίσης διευκρινίσει επίσης ότι, για να θεωρηθεί ένα πρόσωπο «επαγγελματίας», δεν είναι αναγκαίο η σύμβαση να αντικατοπτρίζει την κύρια δραστηριότητά του, άρα μπορεί να αφορά συμπληρωματική ή παρεπόμενη δραστηριότητα (40). Συνεπώς, για παράδειγμα, μπορεί να καλύπτεται ένα δάνειο που χορηγείται από μια εταιρεία στους υπαλλήλους της (41) ή ένα δάνειο που χορηγείται από εκπαιδευτικό ίδρυμα σε φοιτητή (42).

Συνοπτικά, ο χαρακτηρισμός ενός προσώπου ως «επαγγελματία» ή «καταναλωτή» πρέπει να εξετάζεται κατά περίπτωση σε σχέση με τη συγκεκριμένη υπό εξέταση σύμβαση, λαμβανομένου υπόψη του χαρακτήρα και του στόχου της εν λόγω σύμβασης, καθώς και του γεγονότος ότι στόχος της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες είναι η προστασία των καταναλωτών ως του κατά κανόνα ασθενέστερου συμβαλλόμενου μέρους.

Αυτό σημαίνει επίσης ότι ένα συγκεκριμένο φυσικό πρόσωπο μπορεί να είναι «επαγγελματίας» όσον αφορά ορισμένες συμβάσεις, π.χ. ένας δικηγόρος σε σχέση με μια σύμβαση παροχής νομικών υπηρεσιών (43), και «καταναλωτής» όσον αφορά άλλες συμβάσεις, π.χ. ένα δάνειο που συνάπτεται για ιδιωτικούς σκοπούς (44). Σε αυτό το πλαίσιο, το Δικαστήριο (45) έχει αποφανθεί ότι:

«Σε μια τέτοια περίπτωση, καίτοι ενδεχομένως ευσταθεί ότι ένας δικηγόρος διαθέτει υψηλό επίπεδο ειδικών γνώσεων [… (46)], τούτο δεν επιτρέπει να συναχθεί ότι ο δικηγόρος δεν αποτελεί ασθενές μέρος σε σχέση με έναν επαγγελματία. […] η ασθενέστερη θέση του καταναλωτή έναντι του επαγγελματία, στην αντιμετώπιση της οποίας αποσκοπεί το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία 93/13, αφορά τόσο το επίπεδο πληροφορήσεως του καταναλωτή όσο και τη δυνατότητά του να διαπραγματευθεί, οσάκις υφίστανται όροι που έχει εκ των προτέρων καταρτίσει ο επαγγελματίας και επί του περιεχομένου των οποίων ο καταναλωτής αυτός δεν μπορεί να ασκήσει επιρροή.»

Επιπλέον, ένα φυσικό πρόσωπο που ενεργεί, στο πλαίσιο παρεπόμενης σύμβασης, ως εγγυητής σε σύμβαση που έχει συναφθεί μεταξύ δύο εμπορικών οντοτήτων πρέπει να θεωρείται καταναλωτής αν ενεργεί για σκοπούς εκτός της επαγγελματικής δραστηριότητάς του και δεν έχει κανένα λειτουργικό δεσμό με τη δανειζόμενη εταιρεία. Λειτουργικό δεσμό μπορεί να αποτελεί, για παράδειγμα, η κατοχή θέσης διαχειριστή της εν λόγω εταιρείας ή η μη αμελητέα συμμετοχή στο εταιρικό κεφάλαιό της (47).

1.2.1.2. Συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή

Εφόσον υπάρχει αφενός ένας επαγγελματίας και αφετέρου ένας καταναλωτής, η σύμβαση θεωρείται ότι καλύπτεται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, όπως διευκρινίζεται στη δεύτερη ημιπερίοδο της δέκατης αιτιολογικής σκέψης. Στη δέκατη αιτιολογική σκέψη αποσαφηνίζεται ότι η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται σε κάθε σύμβαση που συνάπτεται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή.

Αυτό συνεπάγεται ότι η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται σε κάθε σύμβαση που αφορά την αγορά αγαθών και την παροχή υπηρεσιών, το δε Δικαστήριο έχει αποσαφηνίσει ότι η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες προορίζεται να έχει εφαρμογή «σε όλους τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας (48).»

Στη δέκατη αιτιολογική σκέψη επεξηγείται περαιτέρω ότι, μεταξύ άλλων, «εξαιρούνται» από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας οι συμβάσεις εργασίας, οι συμβάσεις που αφορούν κληρονομικά δικαιώματα, οι συμβάσεις οικογενειακού δικαίου καθώς και οι συμβάσεις που αφορούν τη σύσταση και το καταστατικό εταιρειών (49). Τα εν λόγω παραδείγματα, καθώς συνιστούν περιορισμούς του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας (50), θα πρέπει να ερμηνεύονται συσταλτικά (51).

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες δεν απαιτεί να έχει καταβάλει ο καταναλωτής χρηματική αντιπαροχή για αγαθό ή υπηρεσία. Το Δικαστήριο δεν έκρινε αναγκαία τη χρηματική αντιπαροχή. Έκρινε (52), για παράδειγμα, ότι οι ιδιώτες που παρέχουν εγγύηση για δάνειο το οποίο συνήφθη από τρίτο μέρος μπορούν να προστατευθούν βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες μολονότι η σύμβαση εγγυήσεως δεν ορίζει χρηματική αντιπαροχή για συγκεκριμένη υπηρεσία. Συνεπώς, και οι συμβάσεις μεταξύ καταναλωτών και παρόχων υπηρεσιών μέσων κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να θεωρείται ότι καλύπτονται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, ανεξαρτήτως του εάν οι καταναλωτές πρέπει να καταβάλουν συγκεκριμένα χρηματικά ποσά ή εάν η αντιπαροχή για τις υπηρεσίες συνίσταται σε περιεχόμενο που παράγεται από καταναλωτές και σε κατάρτιση προφίλ (53).

Όταν μια παρεπόμενη σύμβαση, για παράδειγμα μια σύμβαση εγγυήσεως, συνάπτεται μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή, η εν λόγω σύμβαση καλύπτεται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, έστω κι αν η κύρια σύμβαση, για παράδειγμα ένα δάνειο, συνάπτεται μεταξύ δύο εμπορικών εταιρειών και, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της (54).

Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επί περιορισμένου αριθμού συγκεκριμένων υποθέσεων στις οποίες τα εθνικά δικαστήρια είχαν αμφιβολίες όσον αφορά την κατάταξη ορισμένης σύμβασης και έχει αποσαφηνίσει ότι οι ακόλουθοι τύποι συμβάσεων καλύπτονται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες:

— συμβάσεις μίσθωσης κατοικίας οι οποίες έχουν συναφθεί μεταξύ, αφενός, ενός ιδιώτη που ενεργεί για ιδιωτικούς σκοπούς και, αφετέρου, ενός επαγγελματία στον τομέα των ακινήτων (55),

— συμβάσεις παροχής νομικών υπηρεσιών (56),

— σύμβαση ενυπόθηκης πίστωσης συναφθείσα από δικηγόρο για ιδιωτικούς σκοπούς (57),

— σύμβαση συναφθείσα από εκπαιδευτικό ίδρυμα ελεύθερης πρόσβασης, με την οποία αυτό χορήγησε σε μία από τις φοιτήτριές του διευκολύνσεις για την πληρωμή ποσών που όφειλαν οι φοιτητές για τέλη εγγραφής και έξοδα σε σχέση με εκπαιδευτικό ταξίδι (58),

— σύμβαση εγγυήσεως ή σύμβαση ενυπόθηκης εγγυήσεως συναφθείσας μεταξύ φυσικού προσώπου και χρηματοπιστωτικού ιδρύματος με αντικείμενο την εγγύηση των υποχρεώσεων τις οποίες συνομολόγησε εμπορική εταιρεία έναντι του ιδρύματος αυτού στο πλαίσιο σύμβασης πιστώσεως, όπου ο εγγυητής ενήργησε με σκοπό ξένο προς την επαγγελματική δραστηριότητά του και δεν έχει δεσμό λειτουργικής φύσεως με την εν λόγω εταιρεία (59),

— στεγαστικό δάνειο χορηγούμενο από τον εργοδότη σε υπάλληλο και στον/στη σύζυγο του για ιδιωτικούς σκοπούς (60).

1.2.2. Συμβατικές ρήτρες που δεν αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (άρθρο 3 παράγραφοι 1 και 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες) (61)

Σύμφωνα με το άρθρο 2 στοιχείο α), σε συνδυασμό με το άρθρο 3 παράγραφος 1, μόνο συμβατικές ρήτρες που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης διέπονται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες. Το άρθρο 3 παράγραφος 2 περιλαμβάνει ορισμένα τεκμήρια και διατάξεις για το βάρος της απόδειξης όσον αφορά το κατά πόσον μια συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα έχει αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης. Πέραν της ένατης και της ενδέκατης αιτιολογικής σκέψης, το άρθρο 3 παράγραφος 2 παρέχει επίσης παραδείγματα για το είδος των συμβατικών ρητρών που καλύπτονται. Συνήθως, αλλά όχι αποκλειστικά, καλύπτονται οι «τυποποιημένες» (62) ρήτρες, οι ρήτρες συμβάσεων προσχώρησης (63) και οι ρήτρες που έχουν συνταχθεί εκ των προτέρων (64), οι οποίες συχνά απαντούν στους λεγόμενους «όρους και προϋποθέσεις».

Δεν είναι καθοριστικής σημασίας η μορφή στην οποία διατυπώνονται οι ρήτρες, π.χ. έντυπα, επιγραμμικά ή μη επιγραμμικά, χειρόγραφα ή ακόμα και προφορικά (65), ο τρόπος σύναψης της σύμβασης, π.χ. με ιδιωτικό ή με συμβολαιογραφικό έγγραφο, το τμήμα της σύμβασης στο οποίο έχουν τοποθετηθεί οι ρήτρες ή το αν περιλαμβάνονται σε ένα ή σε διαφορετικά έγγραφα. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι συμβάλλουν στον ορισμό των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών, καθώς και το ότι δεν έχουν διεξαχθεί ατομικές διαπραγματεύσεις για τις συγκεκριμένες υπό εξέταση ρήτρες.

Η διεξαγωγή ή όχι ατομικής διαπραγμάτευσης για μια συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα αποτελεί πραγματικό ζήτημα που πρέπει να εξετάζεται από τα εθνικά δικαστήρια. Σύμφωνα με το πρώτο εδάφιο του άρθρου 3 παράγραφος 2, όταν μια συμβατική ρήτρα έχει συνταχθεί «εκ των προτέρων», για παράδειγμα, στην περίπτωση «σύμβασης προσχωρήσεως», η ρήτρα «[θ]εωρείται πάντοτε ότι […] δεν αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης». Το τρίτο εδάφιο του άρθρου 3 παράγραφος 2 προβλέπει ότι, όταν ένας επαγγελματίας θεωρεί ότι για «μια τυποποιημένη ρήτρα» υπήρξε ατομική διαπραγμάτευση, φέρει ο ίδιος το βάρος της απόδειξης. Σύμφωνα με το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 3 παράγραφος 2, όταν για ορισμένα στοιχεία κάποιας ρήτρας ή για μια μεμονωμένη ρήτρα υπήρξε ατομική διαπραγμάτευση, αυτό δεν σημαίνει ότι οι λοιπές συμβατικές ρήτρες αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης. Η υπογραφή του καταναλωτή στο τέλος της σύμβασης ή για την επιβεβαίωση επιμέρους ρητρών δεν δείχνει βεβαίως ότι οι συμβατικές ρήτρες αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης.

Το Δικαστήριο μπορεί να παρέχει περαιτέρω κατευθύνσεις σχετικά με το συγκεκριμένο κριτήριο και την έννοια της «διαπραγμάτευσης» (66).

Όταν στην παρούσα ανακοίνωση γίνεται αναφορά σε «καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες» ή σε «συμβατικές ρήτρες», η αναφορά αυτή αφορά «συμβατικές ρήτρες που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης», έστω κι αν δεν επαναλαμβάνονται οι λέξεις «που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης». Αυτό ισχύει με την επιφύλαξη του γεγονότος ότι σε ορισμένα κράτη μέλη η προστασία της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται επίσης σε συμβατικές ρήτρες που έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (67).

1.2.3. Εξαίρεση των συμβατικών ρητρών που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου (άρθρο 1 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες)

Σύμφωνα με το άρθρο 1 παράγραφος 2, οι συμβατικές ρήτρες που απηχούν νομοθετικές ή κανονιστικές διατάξεις αναγκαστικού δικαίου καθώς και διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Ένωση δεν υπόκεινται στις διατάξεις της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Το Δικαστήριο (68) έχει τονίσει ότι, δεδομένου ότι αποτελεί εξαίρεση από τη σκοπούμενη προστασία των καταναλωτών έναντι των καταχρηστικών συμβατικών ρητρών, το άρθρο 1 παράγραφος 2 πρέπει να ερμηνεύεται στενά:

«[…] το εθνικό δικαστήριο πρέπει να λάβει υπόψη ότι, δεδομένου ιδίως του σκοπού της εν λόγω οδηγίας, ήτοι της προστασίας των καταναλωτών έναντι καταχρηστικών ρητρών τις οποίες οι επαγγελματίες περιλαμβάνουν σε καταναλωτικές συμβάσεις, η εξαίρεση του άρθρου 1, παράγραφος 2, της ίδιας οδηγίας πρέπει να ερμηνεύεται στενώς […] (69).»

Προκειμένου να αποκλειστεί η εκτίμηση βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, πρέπει να διαπιστωθεί ότι η συμβατική ρήτρα απηχεί νομοθετική ή κανονιστική διάταξη αναγκαστικού δικαίου.

Για τους σκοπούς του άρθρου 1 παράγραφος 2 και σύμφωνα με τη δέκατη τρίτη αιτιολογική σκέψη, μια διάταξη είναι αναγκαστικού δικαίου εφόσον

— εφαρμόζεται στα μέρη της σύμβασης ανεξαρτήτως της επιλογής τους,

— επίσης όμως όταν είναι συμπληρωματικού χαρακτήρα και, ως εκ τούτου, εφαρμόζεται εξ ορισμού, δηλαδή ελλείψει άλλων ρυθμίσεων που έχουν θεσπιστεί από τα μέρη της σύμβασης (70).

Στις υποθέσεις αυτές, η εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες δικαιολογείται από το γεγονός ότι

«[…] καταρχήν, μπορεί εύλογα να γίνει δεκτό ότι σε ορισμένες συμβάσεις ο εθνικός νομοθέτης έχει επιτύχει την ισορροπία μεταξύ δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των συμβαλλομένων (71).»

Αυτό ισχύει επίσης, καταρχήν, όταν μια διάταξη αναγκαστικού δικαίου θεσπίζεται μετά τη σύναψη της σύμβασης και επιβάλλει ρύθμιση η οποία αντικαθιστά μια καταχρηστική συμβατική ρήτρα (72).

Παράλληλα, η εξαίρεση του άρθρου 1 παράγραφος 2 πρέπει να περιορίζεται αυστηρά στο ζήτημα που ρυθμίζεται με βάση τους εν λόγω κανόνες αναγκαστικού δικαίου (73). Επιπλέον, οι εθνικοί κανόνες αναγκαστικού δικαίου που εφαρμόζονται σε συγκεκριμένες ομάδες πελατών δεν συνιστούν κανόνα αναγκαστικού δικαίου για τους σκοπούς του άρθρου 1 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, στο μέτρο που μια συμβατική ρήτρα τους καθιστά εφαρμοστέους σε άλλους πελάτες (74).

Το Δικαστήριο (75) αποσαφήνισε ότι η εξαίρεση του άρθρου 1 παράγραφος 2 δεν εφαρμόζεται όταν οι εθνικοί κανόνες παρέχουν στα συμβαλλόμενα μέρη διάφορες επιλογές, για παράδειγμα, όσον αφορά τον καθορισμό του αρμόδιου δικαστηρίου.

Το Δικαστήριο μπορεί να παράσχει περαιτέρω κατευθύνσεις σχετικά με το άρθρο 1 παράγραφος 2 με βάση τρεις αιτήσεις προδικαστικών αποφάσεων που εκκρεμούν κατά τον χρόνο έκδοσης της παρούσας ανακοίνωσης (76).

Επιπλέον, το άρθρο 1 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας τις διατάξεις ή αρχές διεθνών συμβάσεων στις οποίες έχουν προσχωρήσει τα κράτη μέλη ή η Ένωση, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στις διεθνείς συμβάσεις στον τομέα των μεταφορών (77).

1.2.4. Αλληλεπίδραση με άλλη ενωσιακή νομοθεσία

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται σε συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ επαγγελματιών και καταναλωτών σε όλους τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας (78). Συνεπώς, σε μια δεδομένη σύμβαση είναι δυνατόν να εφαρμόζονται και άλλες διατάξεις του ενωσιακού δικαίου, συμπεριλαμβανομένων και άλλων κανόνων για την προστασία των καταναλωτών, ανάλογα με τον τύπο της υπό εξέταση σύμβασης. Άλλοι σχετικοί κανόνες, οι οποίοι μπορεί να εφαρμόζονται παράλληλα, θα μπορούσαν να είναι οι οριζόντιοι κανόνες για την προσυμβατική ενημέρωση και για το δικαίωμα υπαναχώρησης της οδηγίας 2011/83/ΕΕ (79) σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών ή για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (80). Ομοίως, κανόνες που αφορούν ειδικούς τύπους συμβάσεων μπορεί να εφαρμόζονται επιπροσθέτως της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, για παράδειγμα η οδηγία 2008/48/ΕΚ (81) για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης, η οδηγία 2008/122/ΕΚ (82) για την προστασία των καταναλωτών ως προς ορισμένες πτυχές των συμβάσεων χρονομεριστικής μίσθωσης, μακροπρόθεσμων προϊόντων διακοπών, μεταπώλησης και ανταλλαγής, η οδηγία 2014/17/ΕΕ (83) σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία, η οδηγία (ΕΕ) 2015/2302 (84) σχετικά με τα οργανωμένα ταξίδια και τους συνδεδεμένους ταξιδιωτικούς διακανονισμούς, η οδηγία (ΕΕ) 2018/1972 (85) για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών, ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1008/2008 (86) σχετικά με τις αεροπορικές γραμμές, η οδηγία 2009/72/ΕΚ (87) σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενεργείας και για την κατάργηση της οδηγίας 2003/54/ΕΚ, ή η οδηγία 2009/73/ΕΚ (88) σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου και την κατάργηση της οδηγίας 2003/55/ΕΚ (89). Επιπλέον, κανόνες που διέπουν τον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές υποθέσεις, για παράδειγμα όσον αφορά το εφαρμοστέο δίκαιο (90) και τη διεθνή δικαιοδοσία (91), καθώς και δικονομικοί κανόνες, όπως αυτοί που διέπουν τις μικροδιαφορές (92) ή την ευρωπαϊκή διαταγή πληρωμής (93) μπορεί να εφαρμόζονται σε υποθέσεις που αφορούν καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες.

Ορισμένες ειδικές τομεακές πράξεις διευκρινίζουν ρητά ότι δεν θίγουν την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες. Παραδείγματα αποτελούν η οδηγία 2009/72/ΕΚ (94), η οδηγία 2009/73/ΕΚ (95), η οδηγία 2014/17/ΕΕ (96) και η οδηγία (ΕΕ) 2018/1972 (97).

Λόγω του άρθρου 1 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, το οποίο εξετάζεται στο τμήμα 1.2.3, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας οι συμβατικές ρήτρες που απηχούν διατάξεις αναγκαστικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που προβλέπονται σε τομεακή νομοθεσία, ή διατάξεις διεθνών συμβάσεων.

Σε διαφορετική περίπτωση, εφόσον η τομεακή νομοθεσία θεσπίστηκε μετά την έκδοση της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι η εν λόγω νομοθεσία μπορεί να αποκλείσει την εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες μόνο εάν το προβλέπει ρητά (98). Κάτι τέτοιο συνήθως δεν συμβαίνει (99), επομένως η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες θα εφαρμόζεται εν γένει επιπλέον των τομεακών κανόνων.

Όταν εφαρμόζονται άλλες ενωσιακές διατάξεις επιπλέον της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, προτιμάται εν γένει μια ερμηνεία η οποία διαφυλάσσει όσο το δυνατόν περισσότερο το effet utile της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες και των δυνητικά αντίθετων διατάξεων. Για παράδειγμα, οι δικονομικοί κανόνες δεν θα πρέπει να θέτουν σε κίνδυνο την αποτελεσματικότητα της προστασίας από τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.

Ενδέχεται να πρέπει να ληφθούν υπόψη άλλες ενωσιακές διατάξεις κατά την αξιολόγηση της διαφάνειας και του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι ένας επαγγελματίας κατέφυγε σε αθέμιτες εμπορικές πρακτικές κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (100) μπορεί να συνιστά στοιχείο για την εκτίμηση του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα επιμέρους συμβατικών ρητρών (101). Παράλληλα, η διαπίστωση αυτή δεν έχει άμεσες συνέπειες για την εκτίμηση, από την άποψη του άρθρου 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, του κύρους της σύμβασης (102).

Η σχέση μεταξύ των τομεακών κανόνων και της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, ιδίως όσον αφορά τις απαιτήσεις διαφάνειας/ενημέρωσης πριν από τη σύναψη της σύμβασης (103) ή του υποχρεωτικού περιεχομένου των συμβάσεων (104), εξετάζεται κατωτέρω στο τμήμα 3.3.2.

1.2.5. Εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες σε εμπόρους που είναι εγκατεστημένοι σε τρίτες χώρες

Το κατά πόσον η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται σε σύμβαση που συνάπτεται μεταξύ ενός καταναλωτή που διαμένει σε κράτος μέλος της ΕΕ και ενός εμπόρου ή επαγγελματία τρίτης χώρας και χώρας εκτός του ΕΟΧ (105) καθορίζεται καταρχήν από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 593/2008 (106) (Ρώμη Ι).

Το άρθρο 6 παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού Ρώμη Ι ορίζει ότι:

1. Με την επιφύλαξη των άρθρων 5 και 7, η σύμβαση που συνάπτει φυσικό πρόσωπο για σκοπό που μπορεί να θεωρηθεί ξένος προς την επαγγελματική του δραστηριότητα («ο καταναλωτής») με άλλο πρόσωπο που ενεργεί στο πλαίσιο της άσκησης της επαγγελματικής του δραστηριότητας («ο επαγγελματίας»), διέπεται από το δίκαιο της χώρας όπου ο καταναλωτής έχει τη συνήθη διαμονή του, εφόσον ο επαγγελματίας: α) ασκεί τις εμπορικές ή επαγγελματικές του δραστηριότητες στη χώρα όπου ο καταναλωτής έχει τη συνήθη διαμονή του· ή β) με οιοδήποτε μέσο κατευθύνει αυτές τις δραστηριότητές του σε αυτή τη χώρα ή σε διάφορες χώρες μεταξύ των οποίων και η συγκεκριμένη χώρα, και η σύμβαση εμπίπτει στο πεδίο των εν λόγω δραστηριοτήτων. 2. Παρά την παράγραφο 1, τα συμβαλλόμενα μέρη μπορούν να επιλέξουν το εφαρμοστέο δίκαιο σε μια σύμβαση, που πληροί τις απαιτήσεις της παραγράφου 1, σύμφωνα με το άρθρο 3. Η επιλογή αυτή δεν μπορεί, ωστόσο, να έχει ως αποτέλεσμα να στερήσει τον καταναλωτή από την προστασία που του εξασφαλίζουν οι διατάξεις από τις οποίες δεν μπορεί να γίνει παρέκκλιση με συμφωνία, σύμφωνα με το δίκαιο που θα ήταν εφαρμοστέο βάσει της παραγράφου 1 ελλείψει επιλογής.

Συνεπώς, κάθε φορά που ένας επαγγελματίας (δηλαδή έμπορος ή «επαγγελματίας») από τρίτη χώρα ασκεί δραστηριότητα σε ένα κράτος μέλος ή κατευθύνει τις δραστηριότητές του σε καταναλωτές που έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε ένα κράτος μέλος, οι εν λόγω καταναλωτές θα επωφελούνται από την προστασία βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες και των κανόνων για την προστασία των καταναλωτών του κράτους μέλους τους. Αυτό ισχύει ακόμα και όταν τα συμβαλλόμενα μέρη επιλέγουν ως εφαρμοστέο δίκαιο το δίκαιο της τρίτης χώρας. Ωστόσο, το άρθρο 5 του κανονισμού Ρώμη Ι περιλαμβάνει ειδικούς κανόνες για τις συμβάσεις μεταφοράς.

Επιπλέον, το άρθρο 6 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες προβλέπει ότι:

Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να μην αίρεται η προστασία που παρέχει στον καταναλωτή η παρούσα οδηγία, λόγω του ότι επιλέγεται, ως δίκαιο που διέπει τη σύμβαση, δίκαιο τρίτης χώρας, εάν η σύμβαση έχει στενή σχέση με την επικράτεια των κρατών μελών.

Η εν λόγω διάταξη μπορεί να παράσχει επιπλέον προστασία στον καταναλωτή, αφού εφαρμόζεται σε κάθε περίπτωση που επιλέγεται το δίκαιο μιας τρίτης χώρας αλλά υπάρχει στενή σχέση με κάποιο κράτος μέλος. Συνεπώς, οι προϋποθέσεις της εφαρμογής της είναι ευρύτερες από εκείνες του άρθρου 6 του κανονισμού Ρώμη Ι.

Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει (107) ότι, σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, μια συμβατική ρήτρα μέσω της οποίας μια σύμβαση που συνήφθη με καταναλωτή διέπεται από το δίκαιο του κράτους μέλους στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο επαγγελματίας είναι καταχρηστική εάν δεν ορίζει με σαφήνεια ότι οι καταναλωτές μπορούν να συνεχίσουν να βασίζονται στους κανόνες αναγκαστικού δικαίου για την προστασία των καταναλωτών οι οποίοι ισχύουν στη χώρα της συνήθους διαμονής τους, σύμφωνα με το άρθρο 6 παράγραφος 2 του κανονισμού Ρώμη I. Χωρίς τη διευκρίνιση αυτή, ο καταναλωτής μπορεί να παραπλανηθεί και να σχηματίσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι μόνο το δίκαιο που επελέγη εφαρμόζεται στη σύμβαση. Η ίδια λογική πρέπει να εφαρμόζεται όταν το δίκαιο τρίτης χώρας επιλέγεται μέσω συμβατικής ρήτρας κατά την έννοια του άρθρου 3 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (108).

2. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ, ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΗΣ ΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΗΣ ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΗΣ

Άρθρο 8 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή διατηρούν, στον τομέα που διέπεται από την παρούσα οδηγία, αυστηρότερες διατάξεις σύμφωνες προς τη συνθήκη, για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή. Άρθρο 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (109) 1. Εάν κράτος μέλος εγκρίνει διατάξεις δυνάμει του άρθρου 8, ενημερώνει σχετικώς την Επιτροπή, καθώς και για κάθε μεταγενέστερη μεταβολή, ειδικότερα εφόσον οι εν λόγω διατάξεις: — επεκτείνουν το τεστ αθέμιτων πρακτικών σε ατομικά συμφωνούμενους συμβατικούς όρους ή στην επάρκεια της τιμής ή της αμοιβής· ή — περιέχουν καταλόγους συμβατικών όρων που πρέπει να θεωρούνται ως αθέμιτοι. 2. Η Επιτροπή διασφαλίζει ότι καθίσταται εύκολη η πρόσβαση των καταναλωτών και των εμπόρων στα κατά την παράγραφο 1 στοιχεία, μεταξύ άλλων και από αποκλειστική ιστοσελίδα. 3. Η Επιτροπή προωθεί τα κατά την παράγραφο 1 στοιχεία στα άλλα κράτη μέλη και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Επιτροπή ζητά τη γνώμη των ενδιαφερομένων για τα εν λόγω στοιχεία. Δέκατη έβδομη αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι, για τις ανάγκες της παρούσας οδηγίας, ο κατάλογος των ρητρών που περιέχεται στο παράρτημα είναι, κατ' ανάγκην, ενδεικτικός και επομένως δεκτικός προσθηκών, ή αυστηρότερης διατύπωσης ιδίως όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής αυτών των ρητρών, από τα κράτη μέλη στα πλαίσια της νομοθεσίας τους·

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες και το εθνικό δίκαιο αλληλεπιδρούν με διάφορους τρόπους. Υπάρχουν

— διατάξεις για τη μεταφορά της εν λόγω οδηγίας στο εθνικό δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων διατάξεων που διευρύνουν το πεδίο εφαρμογής ή θεσπίζουν αυστηρότερες απαιτήσεις, και

— διατάξεις εθνικού δικαίου, ουσιαστικού ή δικονομικού χαρακτήρα, οι οποίες καλύπτουν πρόσθετες πτυχές, αλλά οι οποίες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν τα δικαστήρια εκδίδουν αποφάσεις σε υποθέσεις που αφορούν καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες.

2.1. Ελάχιστη εναρμόνιση και διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής (άρθρα 8 και 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες), συμπεριλαμβανομένου του ρόλου των ανωτάτων εθνικών δικαστηρίων

Σύμφωνα με το άρθρο 8, τα κράτη μέλη μπορούν να διασφαλίσουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών σε σύγκριση με αυτό που προβλέπει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες (110). Το άρθρο 8α της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (111) υποχρεώνει τα κράτη μέλη να κοινοποιούν τους εθνικούς κανόνες που περιέχουν αυστηρότερα πρότυπα ή διευρύνουν το πεδίο εφαρμογής των εθνικών κανόνων για τη μεταφορά της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (112).

Για παράδειγμα, τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν τους εθνικούς κανόνες για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες και σε συμβατικές ρήτρες που αποτέλεσαν αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (113) ή σε σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων ή σε συναλλαγές μεταξύ καταναλωτών (114).

Μπορούν επίσης να τους καταστήσουν αυστηρότερους, ιδίως εφαρμόζοντας λιγότερο απαιτητικό όριο για τον χαρακτηρισμό μιας συμβατικής ρήτρας ως καταχρηστικής. Μπορούν, για παράδειγμα, να εκδώσουν «μαύρο κατάλογο» με συμβατικές ρήτρες που θεωρούνται πάντοτε καταχρηστικές χωρίς να απαιτείται κατά περίπτωση αξιολόγηση, σύμφωνα με το γενικό τεστ αθέμιτων πρακτικών του άρθρου 3 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (115), και/ή διαφορετικά είδη γκρίζων καταλόγων. Περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με το παράρτημα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες παρέχονται στο τμήμα 3.4.7.

Το εθνικό δίκαιο μπορεί, για παράδειγμα, να προβλέπει επίσης ότι η έλλειψη διαφάνειας μπορεί να οδηγήσει άμεσα στην ακύρωση συμβατικών ρητρών, χωρίς να είναι αναγκαία η εφαρμογή του τεστ αθέμιτων πρακτικών του άρθρου 3 παράγραφος 1 (116).

Το Δικαστήριο (117) έχει επίσης διευκρινίσει ότι, λόγω του άρθρου 8, τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να ορίσουν, σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2 (118), ότι ο καθορισμός του κύριου αντικειμένου της σύμβασης ή το ανάλογο της τιμής ή της αμοιβής μπορούν να αξιολογούνται μόνο εάν οι συναφείς ρήτρες δεν είναι διατυπωμένες με τρόπο σαφή και κατανοητό.

Το Δικαστήριο (119) έχει επιβεβαιώσει ότι η νομολογία των ανωτάτων εθνικών δικαστηρίων δεν εμπίπτει στις αυστηρότερες εθνικές διατάξεις κατά την έννοια του άρθρου 8. Παρ' όλα αυτά, η δυνατότητα των ανωτάτων εθνικών δικαστηρίων να διαπλάθουν ορισμένα κριτήρια για την εκτίμηση του ενδεχομένως καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών, τα οποία τα κατώτερα δικαστήρια οφείλουν de facto να τηρούν εάν δεν θέλουν να ανατραπούν οι αποφάσεις τους ή και τα οποία δεσμεύουν επίσημα τα κατώτερα δικαστήρια, είναι καταρχήν συμβατή με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες. Ωστόσο, τα κριτήρια που χρησιμοποιούν τα ανώτατα εθνικά δικαστήρια πρέπει να συμμορφώνονται με τη νομολογία του Δικαστηρίου και δεν πρέπει να εμποδίζουν το αρμόδιο δικαστήριο να παρέχει στους καταναλωτές δυνατότητα άσκησης αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος για την προστασία των δικαιωμάτων τους ή να υποβάλλει στο Δικαστήριο προδικαστικά ερωτήματα (120).

2.2. Άλλες διατάξεις του εθνικού δικαίου

Άλλοι εθνικοί κανόνες που μπορεί να εφαρμόζονται σε υποθέσεις που αφορούν καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες είναι οι γενικές διατάξεις του δικαίου των συμβάσεων, ιδίως αυτές που αφορούν τη σύναψη και την εγκυρότητα των συμβάσεων, καθώς και οι δικονομικοί κανόνες που διέπουν τις διαδικασίες ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Τα εν λόγω ζητήματα δεν ρυθμίζονται ειδικά στην οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, ωστόσο μπορεί να έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην εφαρμογή της.

Για παράδειγμα, ενώ η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες εφαρμόζεται για την εκτίμηση επιμέρους συμβατικών ρητρών σύμβασης μεταξύ επιχείρησης και καταναλωτή, η εν λόγω οδηγία δεν ρυθμίζει το ζήτημα της εγκυρότητας των συμβάσεων στο σύνολό τους. Ωστόσο, είναι πιθανόν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο των συμβάσεων, ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας ή περισσότερων συμβατικών ρητρών να οδηγεί στην ακυρότητα της σύμβασης συνολικά, για παράδειγμα όταν η σύμβαση δεν μπορεί να εκτελεστεί χωρίς να ρυθμίζονται οι βασικές υποχρεώσεις των συμβαλλόμενων μερών. Η πιθανότητα αυτή εξετάζεται στο άρθρο 6 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες και αναλύεται περαιτέρω στο τμήμα 4.

Επιπλέον, υπάρχουν κανόνες στο εθνικό δίκαιο οι οποίοι μπορεί να προβλέπουν την ακυρότητα της σύμβασης στο σύνολό της, για παράδειγμα, όταν παραβιάζει νόμιμη απαγόρευση, είναι ληστρική ή με άλλον τρόπο αντιβαίνει στα χρηστά ήθη. Περαιτέρω, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, οι καταναλωτές ενδέχεται να μπορούν να απεμπλακούν από συμβάσεις επειδή η σύναψή τους βασίστηκε σε δόλια ή επιθετική συμπεριφορά εκ μέρους του επαγγελματία, η οποία μπορεί να αντιστοιχεί σε παραπλανητικές, επιθετικές ή για άλλον λόγο αθέμιτες εμπορικές πρακτικές κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (121).

Όταν οι περιστάσεις αυτές συμπίπτουν με την παρουσία καταχρηστικών συμβατικών ρητρών, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες δεν θίγει, κατά κανόνα, τους εν λόγω εθνικούς κανόνες, εφόσον οι κανόνες αυτοί δεν θέτουν υπό αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, ιδίως του άρθρου 6 παράγραφος 1 (122). Το Δικαστήριο (123) έχει επισημάνει ότι, καταρχήν, οι κανόνες που διέπουν την ακυρότητα των συμβάσεων πρέπει να εξετάζονται στο πλαίσιο της δικής τους τελολογίας (124) και ότι, όταν συντρέχουν με καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες, είναι αποδεκτοί σύμφωνα με το άρθρο 8 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες στον βαθμό που οδηγούν σε ευνοϊκότερα αποτελέσματα για τους καταναλωτές σε σύγκριση με την ελάχιστη προστασία που απαιτείται από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες (125).

Θα πρέπει να τονιστεί ότι, το ενωσιακό δίκαιο, εντός του πεδίου εφαρμογής του, υπερισχύει του εθνικού δικαίου και ότι οι εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, υποχρεούνται να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο όσο το δυνατόν σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο προκειμένου να διασφαλίσουν την αποτελεσματικότητά του. Σύμφωνα με τη διατύπωση του Δικαστηρίου (126),

«[…] πρέπει […] να υπομνησθεί ότι εθνικό δικαστήριο το οποίο επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ αποκλειστικώς ιδιωτών υποχρεούται, κατά την εφαρμογή των διατάξεων του εσωτερικού δικαίου, να λαμβάνει υπόψη το σύνολο των κανόνων του εθνικού δικαίου και να τους ερμηνεύει, κατά το μέτρο του δυνατού, υπό το πρίσμα του γράμματος καθώς και του σκοπού της οδηγίας που έχει εφαρμογή στη συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να καταλήξει σε λύση σύμφωνη προς τον σκοπό που η οδηγία αυτή επιδιώκει [… (127)].»

Όταν δεν είναι δυνατή η ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας, συμπεριλαμβανομένων των δικονομικών κανόνων, σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο, τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να μην την εφαρμόζουν και να βασίζονται απευθείας στο ενωσιακό δίκαιο (128). Το Δικαστήριο (129) έχει επιβεβαιώσει ότι τα εθνικά δικαστήρια έχουν καθήκον να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, μη εφαρμόζοντας, εν ανάγκη αυτεπαγγέλτως, κάθε αντίθετη διάταξη της εθνικής νομοθεσίας, έστω και μεταγενέστερη. Συνεπώς, τα δικαστήρια δεν χρειάζεται να ζητήσουν ή να αναμείνουν την προηγούμενη εξαφάνισή της διά της νομοθετικής ή άλλης συνταγματικής οδού. Εν προκειμένω συμπεριλαμβάνονται οι υποθέσεις στις οποίες η εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει, ή ακόμα και παρακωλύει, την αυτεπάγγελτη εκτίμηση καταχρηστικών συμβατικών ρητρών ενώ ο εν λόγω έλεγχος είναι αναγκαίος σύμφωνα με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες (130) και οι υποθέσεις στις οποίες η εθνική νομοθεσία παραβιάζει την εν λόγω οδηγία ή τις αρχές της ισοδυναμίας ή της αποτελεσματικότητας (131).

Παράλληλα, τα κράτη μέλη οφείλουν να τροποποιούν τους κανόνες που δεν συνάδουν προς την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων στις οποίες υπάρχει αβεβαιότητα ως προς την ερμηνεία τους (132).

3. ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΤΕΣΤ ΑΘΕΜΙΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ

3.1. Αθέμιτες πρακτικές και διαφάνεια εν γένει

Άρθρο 3 παράγραφοι 1 και 3 1. Ρήτρα σύμβασης που δεν αποτέλεσε αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης, θεωρείται καταχρηστική όταν παρά την απαίτηση καλής πίστης, δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση. […] 3. Το παράρτημα περιέχει ενδεικτικό και μη εξαντλητικό κατάλογο ρητρών που είναι δυνατόν να κηρυχθούν καταχρηστικές. Άρθρο 4 1. Με την επιφύλαξη του άρθρου 7, ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας κρίνεται, αφού ληφθούν υπόψη η φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση και όλες οι κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη, καθώς και όλες οι υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται. 2. Η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα των ρητρών δεν αφορά ούτε τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής, αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου, εφόσον οι ρήτρες αυτές είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό. Άρθρο 5 Στην περίπτωση συμβάσεων των οποίων όλες ή μερικές ρήτρες που προτείνονται στον καταναλωτή έχουν συνταχθεί εγγράφως, οι ρήτρες αυτές πρέπει να συντάσσονται πάντοτε με σαφή και κατανοητό τρόπο. Σε περίπτωση αμφιβολίας για την έννοια μιας ρήτρας, επικρατεί η ευνοϊκότερη για τον καταναλωτή ερμηνεία. Αυτός ο ερμηνευτικός κανόνας δεν εφαρμόζεται στα πλαίσια των διαδικασιών που προβλέπονται στο άρθρο 7 παράγραφος 2. Δέκατη έκτη αιτιολογική σκέψη […] ότι, κατά την εκτίμηση της καλής πίστης, πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στη διαπραγματευτική δύναμη εκατέρου των συμβαλλομένων, στο αν ο καταναλωτής παρακινήθηκε κατά οποιοδήποτε τρόπο να αποδεχθεί τη ρήτρα και αν η παροχή των αγαθών ή των υπηρεσιών έγινε κατόπιν ειδικής παραγγελίας του καταναλωτή· ότι αυτή η απαίτηση μπορεί να ικανοποιηθεί από τον επαγγελματία όταν συναλλάσσεται με έντιμο και δίκαιο τρόπο με τον αντισυμβαλλόμενο του οποίου οφείλει να λαμβάνει υπόψη τα νόμιμα συμφέροντα· Εικοστή αιτιολογική σκέψη Εκτιμώντας ότι οι συμβάσεις πρέπει να συντάσσονται με σαφή και κατανοητό τρόπο· ότι ο καταναλωτής πρέπει να έχει πράγματι την ευκαιρία να λάβει γνώση όλων των ρητρών και ότι σε περίπτωση αμφιβολίας πρέπει να υπερισχύσει η πιο ευνοϊκή ερμηνεία για τον καταναλωτή· Σημείο 1 στοιχείο θ) του παραρτήματος της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, που αναφέρεται στο άρθρο 3 παράγραφος 3 1. Ρήτρες που έχουν σκοπό ή αποτέλεσμα: […] θ) να συνάγουν αμετάκλητα την εκ μέρους του καταναλωτή αποδοχή ρητρών τις οποίες δεν είχε καμία πραγματική δυνατότητα να γνωρίζει πριν συνάψει τη σύμβαση· ι) να επιτρέπουν στον επαγγελματία να τροποποιεί μονομερώς τους όρους της σύμβασης χωρίς σοβαρό λόγο ο οποίος να προβλέπεται στη σύμβαση·

Το άρθρο 3 παράγραφος 1 περιλαμβάνει το γενικό τεστ με το οποίο πρέπει να ελέγχεται ο τυχόν καταχρηστικός χαρακτήρας των συμβατικών ρητρών που χρησιμοποιούν οι επαγγελματίες. Το τεστ αυτό πρέπει να αντικατοπτρίζεται στους κανόνες των κρατών μελών και πρέπει να εφαρμόζεται από τις αρχές τους κατά περίπτωση όταν αξιολογούν μεμονωμένες ρήτρες.

Εκτός από το γενικό τεστ του άρθρου 3 παράγραφος 1, το άρθρο 3 παράγραφος 3 παραπέμπει σε παράρτημα το οποίο περιλαμβάνει ενδεικτικό και μη εξαντλητικό κατάλογο συμβατικών ρητρών που είναι δυνατόν να κηρυχθούν καταχρηστικές (133).

Επιπλέον, η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες περιλαμβάνει απαιτήσεις διαφάνειας για τους επαγγελματίες που χρησιμοποιούν συμβατικές ρήτρες οι οποίες δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης. Οι απαιτήσεις αυτές εκφράζονται στους κανόνες που ορίζουν ότι οι συμβατικές ρήτρες πρέπει να συντάσσονται με σαφή και κατανοητό τρόπο (άρθρο 4 παράγραφος 2 και άρθρο 5 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες) καθώς και στην απαίτηση ότι πρέπει να δίνεται στους καταναλωτές πραγματική δυνατότητα να λάβουν γνώση των συμβατικών ρητρών πριν συνάψουν τη σύμβαση [σημείο 1 στοιχείο θ) του παραρτήματος και εικοστή αιτιολογική σκέψη].

Σύμφωνα με την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες, οι απαιτήσεις διαφάνειας έχουν τρεις λειτουργίες:

— Σύμφωνα με το άρθρο 5 δεύτερη περίοδος, οι συμβατικές ρήτρες που δεν συντάσσονται με σαφή και κατανοητό τρόπο πρέπει να ερμηνεύονται με τρόπο που ευνοεί τον καταναλωτή (134). — Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2, το κύριο αντικείμενο ή το ανάλογο ή μη της τιμής ή της αμοιβής που ορίζονται στη σύμβαση υπόκεινται σε εκτίμηση βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 1 μόνο εφόσον οι ρήτρες αυτές δεν είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό (135). — Η μη ικανοποίηση των απαιτήσεων διαφάνειας μπορεί να αποτελέσει στοιχείο κατά την εκτίμηση του ενδεχομένου καταχρηστικού χαρακτήρα μιας συγκεκριμένης συμβατικής ρήτρας (136) και μπορεί μάλιστα να καταδεικνύει την ύπαρξη καταχρηστικού χαρακτήρα (137).

Το Δικαστήριο έχει παράσχει κατευθύνσεις τόσο σχετικά με τις απαιτήσεις διαφάνειας που πρέπει να πληρούν οι επαγγελματίες όσο και σχετικά με τα κριτήρια για το γενικό τεστ αθέμιτων πρακτικών. Περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη διαφάνεια παρατίθενται στο τμήμα 3.3 ενώ στο τμήμα 3.4 παρέχονται περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με το γενικό τεστ αθέμιτων πρακτικών.

Παράλληλα, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα αποσαφηνίσει (138) ότι, μολονότι ο ρόλος του είναι να παρέχει κατευθύνσεις όσον αφορά την ερμηνεία των εννοιών της διαφάνειας και του καταχρηστικού χαρακτήρα, ωστόσο εναπόκειται στις εθνικές αρχές, ιδίως στα εθνικά δικαστήρια, να αξιολογούν τη διαφάνεια και τον ενδεχόμενο καταχρηστικό χαρακτήρα συγκεκριμένων συμβατικών ρητρών υπό το πρίσμα των ειδικών συνθηκών κάθε υπόθεσης. Το Δικαστήριο (139) εξέφρασε τα ανωτέρω ως εξής:

«42 Γεγονός μεν είναι ότι το Δικαστήριο, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας που του απονέμει το άρθρο 234 ΕΚ ( 140 ) , έχει ερμηνεύσει, στη σκέψη 22 της προπαρατεθείσας αποφάσεως Oceano Groupo Editorial και Salvat Editores, τα γενικά κριτήρια που έθεσε ο κοινοτικός νομοθέτης για τον καθορισμό της εννοίας της καταχρηστικής ρήτρας, αδυνατεί όμως να αποφανθεί επί της εφαρμογής των εν λόγω γενικών κριτηρίων σε συγκεκριμένη ρήτρα η οποία πρέπει να εξεταστεί σε συνάρτηση με τις κατά περίπτωση περιστάσεις που προσιδιάζουν εν προκειμένω (βλέπε προπαρατεθείσα απόφαση Freiburger Kommunalbauten, σκέψη 22). 43 Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, υπό το φως των προηγηθεισών σκέψεων, αν μπορεί να χαρακτηριστεί ως καταχρηστική, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας, συμβατική ρήτρα.»

Εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να αποφανθεί εάν, λαμβανομένων υπόψη των κατά περίπτωση περιστάσεων, μια ρήτρα πληροί τις απαιτήσεις της καλής πίστης, της ισορροπίας και της διαφάνειας.

Το ίδιο ισχύει για την εξέταση του κατά πόσον μια συμβατική ρήτρα εμπίπτει στην έννοια «του κύριου αντικειμένου της σύμβασης» ή του εάν η εξέτασή της συνδέεται με «το ανάλογο ή μη μεταξύ της τιμής και της αμοιβής αφενός, και των υπηρεσιών ή αγαθών που θα παρασχεθούν ως αντάλλαγμα, αφετέρου» κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (141).

Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, το Δικαστήριο (142) έχει γενικώς αποφύγει να παράσχει τελική εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα συγκεκριμένων συμβατικών ρητρών, αφήνοντας την εκτίμηση αυτή στο αιτούν εθνικό δικαστήριο. Ωστόσο, σε ορισμένες υποθέσεις, το Δικαστήριο παρείχε αρκετά σαφείς ενδείξεις ως προς τον καταχρηστικό χαρακτήρα μιας συγκεκριμένης συμβατικής ρήτρας (143).

Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να αναπτύξουν περισσότερο ειδικά κριτήρια για την εκτίμηση του ενδεχομένου καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών, αρκεί τα εν λόγω κριτήρια να συμμορφώνονται με τη μεθοδολογία του Δικαστηρίου (144). Εφόσον τα ανώτατα εθνικά δικαστήρια, προς εξασφάλιση της ενιαίας ερμηνείας των κανόνων δικαίου, εκδίδουν δεσμευτικές αποφάσεις με αντικείμενο τους λεπτομερείς κανόνες για τη θέση σε εφαρμογή της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, οι αποφάσεις αυτές δεν πρέπει να εμποδίζουν τα μεμονωμένα δικαστήρια, αφενός, να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα της οδηγίας αυτής και να παρέχουν στους καταναλωτές δυνατότητα άσκησης αποτελεσματικού ενδίκου βοηθήματος, και, αφετέρου, να υποβάλλουν προδικαστικά ερωτήματα στο Δικαστήριο (145).

Η παρούσα ανακοίνωση δεν μπορεί να καλύψει την πλούσια νομολογία σχετικά με την εκτίμηση ειδικών τύπων συμβατικών ρητρών στα κράτη μέλη.

3.2. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν το κύριο αντικείμενο της σύμβασης ή την τιμή και την αμοιβή (άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες)

Οι συμβατικές ρήτρες που αφορούν το κύριο αντικείμενο της σύμβασης ή την τιμή και την αμοιβή εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (146). Η ιδιαιτερότητα των εν λόγω συμβατικών ρητρών έγκειται στο ότι, σύμφωνα με το ελάχιστο πρότυπο του άρθρου 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (147), η εκτίμηση του ενδεχομένου καταχρηστικού χαρακτήρα τους βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 1 αποκλείεται (148) ή περιορίζεται (149) εάν συντάσσονται με σαφή και κατανοητό τρόπο ή, με άλλα λόγια, εάν οι ρήτρες αυτές πληρούν τις απαιτήσεις διαφάνειας της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες.

Δεδομένου ότι το άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες προβλέπει εξαίρεση από την εφαρμογή του τεστ αθέμιτων πρακτικών του άρθρου 3 παράγραφος 1, η εν λόγω διάταξη πρέπει να ερμηνεύεται αυστηρά (150). Το άρθρο 4 παράγραφος 2 πρέπει επίσης να ερμηνεύεται ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (151). Εναπόκειται στα εθνικά δικαστήρια να εκτιμήσουν σε μεμονωμένες περιπτώσεις εάν μια συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα α) αφορά τον καθορισμό του κύριου αντικειμένου της σύμβασης ή εάν η εκτίμηση του ενδεχομένου καταχρηστικού χαρακτήρα συνεπάγεται εκτίμηση του ανάλογου ή μη της τιμής και της αμοιβής (152), και β) εάν οι εν λόγω συμβατικές ρήτρες είναι διατυπωμένες με τρόπο σαφή και κατανοητό (153).

3.2.1. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν τον καθορισμό του κύριου αντικειμένου της σύμβασης

Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι συμβατικές ρήτρες που εμπίπτουν στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως», κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, είναι εκείνες με τις οποίες καθορίζονται οι ουσιώδεις παροχές της οικείας σύμβασης και οι οποίες, ως τέτοιες, χαρακτηρίζουν τη σύμβαση (154). Αντιθέτως, οι ρήτρες που έχουν παρεπόμενο χαρακτήρα δεν εμπίπτουν στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως» (155). Για να καθοριστεί εάν μια ρήτρα εμπίπτει στην έννοια του «κύριου αντικειμένου της συμβάσεως», πρέπει να ληφθούν υπόψη η φύση, η όλη οικονομία και οι όροι της σύμβασης, καθώς και το νομικό και το πραγματικό πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται (156).

Το Δικαστήριο (157) εξέφρασε την εν λόγω θέση ως εξής όσον αφορά τα δάνεια σε ξένο νόμισμα:

«37 Εν προκειμένω, από αρκετά στοιχεία της δικογραφίας φαίνεται να προκύπτει ότι ρήτρα […] η οποία έχει τεθεί σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα μεταξύ επαγγελματία και καταναλωτή, χωρίς να έχει αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγματεύσεως και βάσει της οποίας το δάνειο πρέπει να εξοφληθεί στο ίδιο νόμισμα, εμπίπτει στην έννοια του “κύριου αντικειμένου της συμβάσεως”, υπό την έννοια του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13. 38 […] το γεγονός ότι ένα δάνειο πρέπει να εξοφληθεί σε συγκεκριμένο νόμισμα δεν αποτελεί, καταρχήν, παρεπόμενο όρο καταβολής, αλλά αφορά καθεαυτή τη φύση της υποχρεώσεως του οφειλέτη, οπότε συνιστά ουσιώδες στοιχείο της συμβάσεως δανείου.»

Συναφώς, το Δικαστήριο (158) έχει τονίσει τη διαφορά μεταξύ συμβατικών ρητρών που ορίζουν ότι το δάνειο πρέπει να εξοφληθεί στο ίδιο ξένο νόμισμα στο οποίο χορηγήθηκε και συμβατικών ρητρών σύμφωνα με τις οποίες δάνειο που έχει συνομολογηθεί σε ξένο νόμισμα πρέπει να εξοφληθεί στο εθνικό νόμισμα με βάση την τιμή πώλησης συναλλάγματος που εφαρμόζει το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα (159). Το Δικαστήριο (160) έκρινε ότι μια συμβατική ρήτρα η οποία τέθηκε σε σύμβαση δανείου συνομολογηθείσα σε ξένο νόμισμα, σύμφωνα με την οποία το δάνειο πρέπει να εξοφληθεί στο ίδιο νόμισμα με εκείνο στο οποίο συνομολογήθηκε, καθορίζει κύρια παροχή χαρακτηρίζουσα τη συγκεκριμένη σύμβαση. Συνεπώς, αφορά το «κύριο αντικείμενο της σύμβασης» κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 2. Συναφώς, δεν έχει σημασία αν το ποσό του δανείου διατίθεται στον καταναλωτή σε τοπικό νόμισμα και όχι στο νόμισμα που προβλέπεται στη σύμβαση (161). Αντιθέτως, το Δικαστήριο χαρακτήρισε ρήτρα για τον καθορισμό του μηχανισμού μετατροπής του ξένου νομίσματος ως δευτερεύοντος χαρακτήρα (162).

3.2.2. Συμβατικές ρήτρες που αφορούν την τιμή και την αμοιβή

Οι συμβατικές ρήτρες που αφορούν την τιμή και την αμοιβή, δηλαδή τις οικονομικές υποχρεώσεις του καταναλωτή, υπόκεινται καταρχήν στο τεστ αθέμιτων πρακτικών του άρθρου 3 παράγραφος 1. Ωστόσο, βάσει του άρθρου 4 παράγραφος 2 (163), το τεστ αθέμιτων πρακτικών μπορεί να περιλαμβάνει εκτίμηση του ανάλογου ή μη της τιμής και της αμοιβής ή, όπως διατυπώνεται στη δέκατη ένατη αιτιολογική σκέψη, της «σχέση[ς] ποιότητας τιμής του προμηθευομένου αγαθού ή της παροχής» μόνο όταν οι σχετικές ρήτρες δεν είναι διαφανείς. Αντιθέτως, πρέπει να αξιολογείται ο καταχρηστικός χαρακτήρας άλλων πτυχών που αφορούν την τιμή ή την αμοιβή, όπως η δυνατότητα ή ο μηχανισμός μονομερών αλλαγών στην τιμή, ακόμα κι αν οι σχετικές ρήτρες είναι απόλυτα διαφανείς.

Το Δικαστήριο (164) έχει περιγράψει με τον ακόλουθο τρόπο τον περιορισμό όσον αφορά την εκτίμηση των εν λόγω συμβατικών ρητρών σε μια σύμβαση πίστωσης:

«Επομένως, οι ρήτρες που αφορούν την αντιπαροχή την οποία οφείλει ο καταναλωτής στον δανειστή ή επηρεάζουν το πραγματικό τίμημα που πρέπει να καταβάλει ο καταναλωτής στον δανειστή δεν εμπίπτουν, καταρχήν, στη δεύτερη αυτή κατηγορία ρητρών, εκτός του ζητήματος αν το ποσό της αντιπαροχής ή του τιμήματος όπως ορίσθηκε με τη σύμβαση είναι ανάλογο της υπηρεσίας που παρέχει ο δανειστής ως αντάλλαγμα.»

Το Δικαστήριο (165) έχει διευκρινίσει περαιτέρω ότι οι συμβατικές ρήτρες σχετικά με τις αλλαγές τιμών υπόκεινται πλήρως στο τεστ αθέμιτων πρακτικών του άρθρου 3 παράγραφος 1:

«[…] Η ως άνω εξαίρεση, όμως, δεν έχει εφαρμογή επί ρήτρας που επιφέρει τροποποίηση ως προς τη χρέωση των εξόδων για την υπηρεσία η οποία παρέχεται στον καταναλωτή.»

Αυτό συνάδει με το γεγονός ότι στο παράρτημα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες παρατίθενται οι όροι τους οποίους πρέπει κανονικά να πληρούν οι ρήτρες για τις αλλαγές τιμών για να μην θεωρηθούν καταχρηστικές (166).

Σύμφωνα με το Δικαστήριο, το γεγονός ότι στον υπολογισμό του συνολικού κόστους της καταναλωτικής πίστωσης θα έπρεπε να συμπεριληφθεί ορισμένη αμοιβή, με βάση την οδηγία 2008/48/ΕΚ, δεν συνεπάγεται ότι η συμβατική ρήτρα στην οποία καθορίζεται η εν λόγω αμοιβή καλύπτεται από το άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (167).

Τέλος, το Δικαστήριο αποσαφήνισε ότι το ανάλογο ή μη της τιμής ή της αμοιβής εξαιρείται από την εκτίμηση του ενδεχομένου καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών μόνο εάν οι συναφείς συμβατικές ρήτρες ορίζουν πραγματική αμοιβή για την παροχή προϊόντος ή υπηρεσίας (168). Σε αυτή τη βάση, το Δικαστήριο (169) έχει αποφανθεί ότι

«[…] η εν λόγω εξαίρεση δεν είναι δυνατό να εφαρμόζεται σε ρήτρες οι οποίες […] καθορίζουν απλώς, προς τον σκοπό υπολογισμού των δόσεων του δανείου, την τιμή μετατροπής του ξένου νομίσματος στο οποίο συνομολογήθηκε η σύμβαση δανείου, χωρίς, ωστόσο, να παρέχεται καμία υπηρεσία ανταλλαγής από τον δανειστή κατά τον εν λόγω υπολογισμό, και δεν περιέχουν, ως εκ τούτου, κάποια “αμοιβή” το ανάλογο ή μη της οποίας ως ανταλλάγματος για την παροχή του δανειστή δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εκτιμήσεως του καταχρηστικού της χαρακτήρα, δυνάμει του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13.»

3.3. Απαιτήσεις διαφάνειας

3.3.1. Απαιτήσεις διαφάνειας βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες

Οι απαιτήσεις διαφάνειας της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες ισχύουν για όλους τους τύπους συμβατικών ρητρών (που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ατομικής διαπραγμάτευσης (170)) οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες (171).

Το Δικαστήριο έχει ερμηνεύσει ευρέως την απαίτηση του άρθρου 4 παράγραφος 2 και του άρθρου 5, σύμφωνα με την οποία οι συμβατικές ρήτρες πρέπει να είναι διατυπωμένες με τρόπο σαφή και κατανοητό. Εν προκειμένω, το Δικαστήριο έχει επίσης λάβει υπόψη ότι, σύμφωνα με το σημείο 1 στοιχείο ε) του παραρτήματος της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, το γεγονός ότι οι καταναλωτές δεν είχαν πραγματική δυνατότητα να λάβουν γνώση μιας συμβατικής ρήτρας (172) αποτελεί ένδειξη του καταχρηστικού χαρακτήρα της.

Μολονότι το Δικαστήριο δεν έχει εξετάσει ειδικά πολλούς από τους παράγοντες που αναφέρονται κατωτέρω, ωστόσο, σύμφωνα με την άποψη της Επιτροπής, οι ακόλουθοι παράγοντες θα είναι σημαντικοί προκειμένου να αξιολογηθεί εάν μια συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα είναι διατυπωμένη με σαφή και κατανοητό τρόπο κατά την έννοια της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες:

— το εάν ο καταναλωτής είχε πραγματική δυνατότητα να λάβει γνώση της συμβατικής ρήτρας πριν συνάψει τη σύμβαση· σε αυτό περιλαμβάνεται το ερώτημα του εάν ο καταναλωτής είχε πρόσβαση στη/στις συμβατική/-ές ρήτρα/-ες και του εάν του δόθηκε η δυνατότητα να τη/τις διαβάσει· εάν η συμβατική ρήτρα παραπέμπει σε παράρτημα ή σε άλλο έγγραφο, ο καταναλωτής πρέπει να έχει πρόσβαση και στα εν λόγω έγγραφα·

— η ευχέρεια κατανόησης των επιμέρους ρητρών, υπό το πρίσμα της σαφήνειας της διατύπωσής τους και του εξειδικευμένου χαρακτήρα της χρησιμοποιούμενης ορολογίας, καθώς και, κατά περίπτωση, σε συνδυασμό με τις άλλες συμβατικές ρήτρες (173). Εν προκειμένω, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η θέση ή η οπτική των καταναλωτών στους οποίους απευθύνονται οι σχετικές ρήτρες (174)· το στοιχείο αυτό περιλαμβάνει επίσης το ερώτημα του κατά πόσον οι καταναλωτές στους οποίους απευθύνονται οι σχετικές ρήτρες είναι επαρκώς εξοικειωμένοι με τη γλώσσα διατύπωσης των ρητρών·

— ο τρόπος παρουσίασης των συμβατικών ρητρών. Το στοιχείο αυτό μπορεί να περιλαμβάνει παραμέτρους όπως: — o η ευκρίνεια της οπτικής παρουσίασης, συμπεριλαμβανομένου του μεγέθους της γραμματοσειράς, — o το κατά πόσον μια ρήτρα έχει λογικό ειρμό και το κατά πόσον σημαντικοί όροι έχουν λάβει την εξέχουσα θέση που τους αρμόζει και δεν έχουν κρυφτεί ανάμεσα σε άλλες διατάξεις, — o ή το κατά πόσον οι ρήτρες περιλαμβάνονται σε ευλόγως αναμενόμενο σημείο της σύμβασης ή πλαίσιο, μεταξύ άλλων σε συνδυασμό με άλλες συναφείς συμβατικές ρήτρες κ.λπ.

Για παράδειγμα, οι συμβατικές ρήτρες των οποίων ο αντίκτυπος μπορεί να γίνει κατανοητός μόνο όταν διαβάζονται μαζί δεν θα πρέπει να παρουσιάζονται κατά τρόπο που επισκιάζει τον κοινό αντίκτυπό τους, π.χ. μέσω της τοποθέτησής τους σε διαφορετικά τμήματα της σύμβασης (175).

Το Δικαστήριο έχει αντλήσει από το άρθρο 4 παράγραφος 2 και το άρθρο 5, παραπέμποντας ορισμένες φορές και στην εικοστή αιτιολογική σκέψη και στο παράρτημα της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, ιδίως στο σημείο 1 στοιχεία θ) και ι), πρότυπα διαφάνειας, συμπεριλαμβανομένων απαιτήσεων ενημέρωσης, που υπερβαίνουν τις προαναφερθείσες παραμέτρους. Σε αυτό το πλαίσιο, το Δικαστήριο χρησιμοποιεί επίσης τον όρο «απαιτήσεις ουσιαστικής διαφάνειας» (176). Σύμφωνα με το Δικαστήριο, η διαφάνεια δεν περιορίζεται στον κατανοητό χαρακτήρα από τυπικής και γραμματικής απόψεως και υπαινίσσεται ότι ο καταναλωτής πρέπει να μπορεί να εκτιμήσει τις οικονομικές συνέπειες μιας συμβατικής ρήτρας ή μιας σύμβασης (177):

«44 απαίτηση περί διαφάνειας των συμβατικών ρητρών , το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι η απαίτηση αυτή, η οποία υπενθυμίζεται και στο άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας, δεν μπορεί να περιορίζεται απλώς στον κατανοητό χαρακτήρα τους από τυπικής και γραμματικής απόψεως αλλά ότι, αντιθέτως, δεδομένου ότι το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία 93/13 στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το επίπεδο πληροφορήσεως, η απαίτηση αυτή περί σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως των συμβατικών ρητρών και ως εκ τούτου, περί διαφάνειας, την οποία τάσσει η ίδια οδηγία, πρέπει να ερμηνεύεται διασταλτικώς […] Όσον αφορά την απορρέουσα εκ του άρθρου 4, παράγραφος 2, της οδηγίας 93/13, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι η απαίτηση αυτή, η οποία υπενθυμίζεται και στο άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας,αλλά ότι, αντιθέτως, δεδομένου ότι το σύστημα προστασίας που θεσπίζει η οδηγία 93/13 στηρίζεται στην αντίληψη ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε ασθενέστερη θέση έναντι του επαγγελματία όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το επίπεδο πληροφορήσεως,αυτή περί σαφούς και κατανοητής διατυπώσεως των συμβατικών ρητρών και ως εκ τούτου,[…] ( 178 ) .» «45 έτσι ώστε ο καταναλωτής να μπορεί να εκτιμήσει , βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις ως προς αυτόν οικονομικές συνέπειες […] Επομένως, η απαίτηση μια συμβατική ρήτρα να είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό έχει την έννοια ότι επιτάσσει επίσης να εκτίθεται στη σύμβαση κατά τρόπο εναργή η συγκεκριμένη λειτουργία του μηχανισμού τον οποίο αφορά η οικεία ρήτρα, καθώς και, ενδεχομένως, η σχέση μεταξύ του μηχανισμού αυτού και εκείνου που προβλέπουν άλλες ρήτρες,, βάσει σαφών και κατανοητών κριτηρίων, τις ως προς αυτόν[…] ( 179 ) .»

Αυτή η διασταλτική ερμηνεία της διαφάνειας συνεπάγεται ότι οι επαγγελματίες πρέπει να παρέχουν σαφή πληροφόρηση στους καταναλωτές σχετικά με τις συμβατικές ρήτρες και τις επιπτώσεις/συνέπειές τους πριν από τη σύναψη της σύμβασης. Το Δικαστήριο έχει τονίσει επανειλημμένως τη σημασία της εν λόγω πληροφόρησης προκειμένου οι καταναλωτές να μπορούν να κατανοήσουν την έκταση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών τους που απορρέουν από τη σύμβαση προτού δεσμευτούν από αυτήν. Το Δικαστήριο (180) έχει κρίνει ότι:

«[…] το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η πληροφόρηση, πριν από τη σύναψη συμβάσεως, σχετικά με τους συμβατικούς όρους και τις συνέπειες της εν λόγω συνάψεως, είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τους καταναλωτές. Βάσει ακριβώς αυτής της πληροφορήσεως ο καταναλωτής αποφασίζει αν επιθυμεί να δεσμευθεί από τους όρους που έχει προδιατυπώσει ο επαγγελματίας […] (181).»

Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει περαιτέρω τις απαιτήσεις, ιδίως όσον αφορά τις συμβατικές ρήτρες που είναι ουσιώδεις για την έκταση των υποχρεώσεων τις οποίες δέχονται να αναλάβουν οι καταναλωτές, για παράδειγμα όσον αφορά τις συμβατικές ρήτρες που αφορούν τον καθορισμό των πληρωμών τις οποίες πρέπει να πραγματοποιήσουν οι καταναλωτές στο πλαίσιο σύμβασης πίστωσης. Ορισμένες από τις αποφάσεις αυτές αφορούν, ειδικότερα, συμβάσεις ενυπόθηκης πίστης (που συνομολογήθηκαν) σε ξένο νόμισμα ή με ρήτρα ξένου νομίσματος. Το Δικαστήριο έχει συνοψίσει το πρότυπο που αναμένεται από τους επαγγελματίες ως ακολούθως (182):

«[…] στον εθνικό δικαστή εναπόκειται, κατά την εξέταση του συνόλου των περιστάσεων σχετικά με τη σύναψη της συμβάσεως, να ελέγξει αν στην υπό κρίση υπόθεση ο καταναλωτής πληροφορήθηκε όλα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την έκταση της δεσμεύσεως που αναλάμβανε, ώστε να μπορεί να υπολογίσει, μεταξύ άλλων, το συνολικό κόστος του δανείου του. Στην εκτίμηση αυτή κρίσιμα είναι, αφενός, το ζήτημα αν οι ρήτρες είναι διατυπωμένες κατά τρόπο σαφή και κατανοητό, ώστε να επιτρέπουν στον μέσο καταναλωτή, ήτοι τον καταναλωτή που έχει τη συνήθη πληροφόρηση και είναι ευλόγως προσεκτικός και ενημερωμένος, να υπολογίσει το κόστος αυτό και, αφετέρου, η έλλειψη αναφοράς, στη σύμβαση καταναλωτικής πίστεως, πληροφοριών που θεωρούνται ουσιώδεις βάσει του είδους των αγαθών ή των υπηρεσιών που αποτελούν το αντικείμενο της συμβάσεως […] (183).»

Το Δικαστήριο έχει εφαρμόσει τα εν λόγω πρότυπα, για παράδειγμα, στη λειτουργία των μηχανισμών μετατροπής νομίσματος που ισχύουν σε στεγαστικά δάνεια με ρήτρα ξένου νομίσματος (184) και στους οφειλόμενους τόκους και τα τέλη, συμπεριλαμβανομένης της προσαρμογής τους, στο πλαίσιο σύμβασης καταναλωτικής πίστης (185). Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει εφαρμόσει τα εν λόγω πρότυπα διαφάνειας στο γεγονός ότι, όσον αφορά τα δάνεια που συνάπτονται σε ξένα νομίσματα, οι καταναλωτές εκτίθενται σε κίνδυνο υποτίμησης του νομίσματος στο οποίο εισπράττουν τα εισοδήματά τους (186). Η εν λόγω υποτίμηση μπορεί όντως να επηρεάσει την ικανότητά τους να αποπληρώσουν το δάνειο. Στις περιπτώσεις αυτές, το Δικαστήριο απαιτεί από τον επαγγελματία να εκθέτει τις δυνητικές διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών και τους κινδύνους που ενέχει η σύναψη δανείου σε ξένο νόμισμα και ζητεί από τα εθνικά δικαστήρια να ελέγχουν εάν ο επαγγελματίας παρέσχε στον καταναλωτή κάθε αναγκαία πληροφορία ώστε να έχει τη δυνατότητα να αξιολογήσει τις οικονομικές του υποχρεώσεις (187). Είναι επίσης σημαντικό το κατά πόσον ο επαγγελματίας έδωσε τη δέουσα έμφαση στις σημαντικές αυτές πληροφορίες.

Το Δικαστήριο έχει κρίνει περαιτέρω ότι τα εθνικά δικαστήρια, κατά την εκτίμηση της συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις διαφάνειας, πρέπει να διερευνούν εάν οι καταναλωτές έλαβαν τις απαιτούμενες πληροφορίες (188) και πρέπει επίσης να λαμβάνουν υπόψη τη διαφήμιση και την πληροφόρηση που παρέχει ο δανειστής στο πλαίσιο της διαπραγματεύσεως συμβάσεως δανείου (189).

Όταν η φύση της συμβατικής ρήτρας απαιτεί από τους επαγγελματίες να παρέχουν συγκεκριμένες πληροφορίες ή εξηγήσεις πριν από τη σύναψη της σύμβασης, αυτοί φέρουν επίσης το βάρος να αποδείξουν ότι παρείχαν στους καταναλωτές τις αναγκαίες πληροφορίες ώστε να μπορούν να ισχυριστούν ότι οι σχετικές ρήτρες είναι διατυπωμένες με σαφή και κατανοητό τρόπο (190).

Ενώ οι αποφάσεις σχετικά με τη διαφάνεια συχνά αφορούν συμβατικές ρήτρες που καθορίζουν το κύριο αντικείμενο της σύμβασης ή την αμοιβή, ή συμβατικές ρήτρες που συνδέονται στενά με τις βασικές αυτές πτυχές της σύμβασης, ο απαιτήσεις διαφάνειας βάσει του άρθρου 5 δεν περιορίζονται στον τύπο των ρητρών που αναφέρονται στο άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Η διαφάνεια, συμπεριλαμβανομένης της προβλεψιμότητας, αποτελεί σημαντική πτυχή, μεταξύ άλλων όσον αφορά την πραγματοποίηση μονόπλευρων αλλαγών στη σύμβαση, ιδίως αλλαγών στην τιμή, για παράδειγμα σε συμβάσεις πίστωσης ή σε μακροπρόθεσμες συμβάσεις προμήθειας (191).

Μολονότι όλες οι συμβατικές ρήτρες πρέπει να είναι διατυπωμένες με σαφή και κατανοητό τρόπο, είναι πιθανόν η έκταση των υποχρεώσεων ενημέρωσης που υπέχουν οι επαγγελματίες πριν από τη σύναψη της σύμβασης και οι οποίες απορρέουν από την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες να εξαρτάται επίσης από τη σημασία της συμβατικής ρήτρας για τη συναλλαγή και τον οικονομικό της αντίκτυπο.

Το Δικαστήριο (192) έχει κληθεί να παράσχει κατευθύνσεις σχετικά με τα κριτήρια διαφάνειας για τη συμπερίληψη, σε σύμβαση στεγαστικού δανείου, ενός δείκτη για το εφαρμοστέο επιτόκιο που θεσπίζεται από εθνική τράπεζα.

3.3.2. Απαιτήσεις διαφάνειας που απορρέουν από άλλες ενωσιακές πράξεις

Διάφορες ενωσιακές πράξεις ρυθμίζουν λεπτομερώς την ενημέρωση που πρέπει να παρέχουν οι έμποροι στους καταναλωτές πριν από τη σύναψη της σύμβασης, εν γένει ή σε σχέση με συγκεκριμένους τύπους συμβάσεων. Τα παραδείγματα περιλαμβάνουν την οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (193), την οδηγία για τα δικαιώματα των καταναλωτών (194), την οδηγία για την καταναλωτική πίστη (195), την οδηγία για την ενυπόθηκη πίστη (196), την οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια (197), τον Ευρωπαϊκό Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών (198), τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1008/2008 σχετικά με τις αεροπορικές γραμμές (199) και τις οδηγίες 2009/72/ΕΚ (200) και 2009/73/ΕΚ (201) σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου. Οι εν λόγω πράξεις μπορεί επίσης να ρυθμίζουν το υποχρεωτικό περιεχόμενο των σχετικών συμβάσεων (202) και να περιλαμβάνουν κανόνες για το παραδεκτό των αλλαγών στις συμβάσεις και τη διαφάνειά τους (203).

Η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες δεν επηρεάζει τις εν λόγω διατάξεις ούτε τις επιπτώσεις της μη συμμόρφωσης με αυτές, όπως ορίζονται στις εν λόγω ειδικές πράξεις (204).

Εφόσον ισχύουν ειδικές απαιτήσεις προσυμβατικής και συμβατικής ενημέρωσης, αυτές θα πρέπει να λαμβάνονται επίσης υπόψη για τις απαιτήσεις διαφάνειας βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες, κατά περίπτωση και υπό το πρίσμα του σκοπού και του πεδίου εφαρμογής των οικείων πράξεων.

Συνεπώς, για παράδειγμα, όσον αφορά την ενωσιακή νομοθεσία για την καταναλωτική πίστη (205), το Δικαστήριο έχει τονίσει ότι είναι σημαντικό, αφενός, οι δανειολήπτες να έχουν στη διάθεσή τους όλα τα στοιχεία που ενδέχεται να επηρεάσουν την έκταση της δέσμευσής τους (206) και, αφετέρου, να παρουσιάζεται σε αυτά το συνολικό κόστος της πίστωσης με τη μορφή ενιαίου μαθηματικού τύπου (207). Ως εκ τούτου, η μη επισήμανση του συνολικού ετήσιου πραγματικού επιτοκίου (ΣΕΠΕ) όπως επιβάλλουν οι ενωσιακοί κανόνες για την καταναλωτική πίστη (208) αποτελεί «αποδεικτικό στοιχείο αποφασιστικής σημασίας» από το οποίο κρίνεται εάν η ρήτρα της σύμβασης που αφορά το συνολικό κόστος της πίστωσης είναι διατυπωμένη με σαφή και κατανοητό τρόπο. Αυτό ισχύει επίσης στις περιπτώσεις που δεν παρέχονται οι αναγκαίες πληροφορίες για τον υπολογισμό του ΣΕΠΕ (209). Το ίδιο πρέπει να ισχύει εάν το ΣΕΠΕ που υποδεικνύεται είναι εσφαλμένο ή παραπλανητικό. Εάν δεν παρέχονται οι πληροφορίες για το συνολικό κόστος του δανείου οι οποίες απαιτούνται βάσει των ενωσιακών κανόνων για την καταναλωτική πίστη ή αν η ένδειξη είναι παραπλανητική, θα θεωρηθεί ότι οι σχετικές ρήτρες δεν είναι διατυπωμένες με σαφή και κατανοητό τρόπο.

Όσον αφορά τις συμβάσεις ενυπόθηκης πίστης με καταναλωτές, όλες οι αποφάσεις που έχουν εκδοθεί μέχρι στιγμής από το Δικαστήριο αφορούσαν συμβάσεις που συνάφθηκαν πριν από την έναρξη εφαρμογής της οδηγίας 2014/17/ΕΕ (210) σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία. Για τον λόγο αυτό, το Δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί για τη σχέση μεταξύ των ειδικών απαιτήσεων ενημέρωσης βάσει της οδηγίας 2014/17/ΕΕ και των απαιτήσεων διαφάνειας βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Η οδηγία 2014/17/ΕΕ επιβάλλει υψηλά πρότυπα διαφάνειας, απαιτώντας τη διάθεση σαφών και κατανοητών γενικών πληροφοριών για τις συμβάσεις πίστωσης στους καταναλωτές μέσω του τυποποιημένου ευρωπαϊκού δελτίου πληροφοριών (ESIS) και του υπολογισμού του συνολικού ετήσιου πραγματικού επιτοκίου (ΣΕΠΕ). Όσον αφορά τα δάνεια σε ξένο νόμισμα, το άρθρο 23 παράγραφος 6 της οδηγίας 2014/17/ΕΕ απαιτεί από τους πιστωτικούς φορείς και τους μεσίτες πιστώσεων να γνωστοποιούν στον καταναλωτή, στο ESIS και στη σύμβαση πίστωσης, τους μηχανισμούς που διαθέτει ο καταναλωτής για να περιορίσει την έκθεσή του σε συναλλαγματικό κίνδυνο κατά τη διάρκεια της πίστωσης. Όταν δεν υπάρχει στη σύμβαση πίστωσης διάταξη που να περιορίζει τον συναλλαγματικό κίνδυνο στον οποίο εκτίθεται ο καταναλωτής σε λιγότερο από 20 % διακύμανση, το ESIS περιλαμβάνει ενδεικτικό παράδειγμα του αντίκτυπου διακύμανσης 20 % της συναλλαγματικής ισοτιμίας.

Το Δικαστήριο έχει εφαρμόσει (211) συμπληρωματικά τις απαιτήσεις διαφάνειας που απορρέουν από την οδηγία 2003/55/ΕΚ (212) σχετικά με κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου και την οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες.

Το γεγονός του κατά πόσον ένας επαγγελματίας έχει συμμορφωθεί με τομεακές απαιτήσεις αποτελεί σημαντικό στοιχείο κατά την αξιολόγηση της συμμόρφωσης προς τις απαιτήσεις διαφάνειας βάσει της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες. Ωστόσο, δεδομένης της δυνατότητας παράλληλης εφαρμογής της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες με τομεακή νομοθεσία, η συμμόρφωση με τις εν λόγω πράξεις δεν συνεπάγεται αυτομάτως συμμόρφωση με όλες τις απαιτήσεις διαφάνειας που προβλέπει η οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες. Επιπλέον, το γεγονός ότι μια συγκεκριμένη πράξη δεν περιλαμβάνει ειδικές απαιτήσεις ενημέρωσης δεν αποκλείει τις υποχρεώσεις ενημέρωσης που προβλέπονται στην οδηγία για τις καταχρηστικές ρήτρες όσον αφορά τις συμβατικές ρήτρες που προσθέτουν επαγγελματίες με δική τους πρωτοβουλία.

3.4. Εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα συμβατικών ρητρών σύμφωνα με το άρθρο 3 και το άρθρο 4 παράγραφος 1 της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες

3.4.1. Το πλαίσιο για την εκτίμηση βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 1 και του άρθρου 4 παράγραφος 1

Συμβατικές ρήτρες θεωρούνται καταχρηστικές σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 1 εάν,

— παρά την απαίτηση καλής πίστης,

— δημιουργούν σε βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, τα απορρέοντα από τη σύμβαση.

Μολονότι μέχρι στιγμής το Δικαστήριο δεν έχει κληθεί να διευκρινίσει τη σχέση μεταξύ των δύο κριτηρίων, η διατύπωση του άρθρου 3 παράγραφος 1 και της δέκατης έκτης αιτιολογικής σκέψης δείχνει ότι η απουσία καλής πίστης συνδέεται με τη σημαντική ανισορροπία που δημιουργεί μια συμβατική ρήτρα ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις. Η δέκατη έκτη αιτιολογική σκέψη αναφέρεται στη διαπραγματευτική ισχύ των μερών και εξηγεί ότι η απαίτηση «καλής πίστης» συνδέεται με το ερώτημα εάν ένας επαγγελματίας συναλλάσσεται με έντιμο και δίκαιο τρόπο με τον καταναλωτή και λαμβάνει υπόψη τα νόμιμα συμφέροντά του. Εν προκειμένω, το Δικαστήριο (213) κρίνει ιδιαιτέρως σημαντικό να εξεταστεί εάν ο επαγγελματίας μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχόταν μια τέτοια ρήτρα κατόπιν ατομικής διαπραγμάτευσης:

«Όσον αφορά τις συνθήκες υπό τις οποίες δημιουργήθηκε η εν λόγω ανισορροπία “παρά την απαίτηση καλής πίστης”, διαπιστώνεται ότι, λαμβανομένης υπόψη της δέκατης έκτης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας και όπως επισήμανε κατ' ουσίαν η γενική εισαγγελέας με το σημείο 74 των προτάσεών της, ο εθνικός δικαστής πρέπει να εξακριβώσει αν ο επαγγελματίας, έχοντας συμβληθεί νομίμως και θεμιτώς με τον καταναλωτή, μπορούσε ευλόγως να αναμένει ότι ο καταναλωτής θα δεχθεί την οικεία ρήτρα κατόπιν ατομικής διαπραγματεύσεως […] (214).»

Με τον τρόπο αυτό επιβεβαιώνεται ότι, για τους σκοπούς του άρθρου 3 παράγραφος 1, η έννοια της καλής πίστης είναι αντικειμενική και συνδέεται με το ζήτημα του κατά πόσον η υπό εξέταση συμβατική ρήτρα, με βάση το περιεχόμενό της, είναι συμβατή με έντιμες και δίκαιες πρακτικές οι οποίες λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τα νόμιμα συμφέροντα του καταναλωτή. Συνεπώς συνδέεται στενά (215) με την (αν)ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών.

Η εκτίμηση ενδεχόμενης σημαντικής ανισορροπίας απαιτεί εξέταση του τρόπου με τον οποίο μια συμβατική ρήτρα επηρεάζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών. Εφόσον υπάρχουν κανόνες ενδοτικού δικαίου από τους οποίους παρεκκλίνει μια συμβατική ρήτρα, οι εν λόγω κανόνες θα αποτελέσουν το πρωταρχικό μέτρο σύγκρισης για την εκτίμηση ενδεχόμενης σημαντικής ανισορροπίας ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών (216). Όταν δεν υπάρχουν σχετικές νομοθετικές διατάξεις, μια σημαντική ανισορροπία θα πρέπει να αξιολογείται με βάση άλλα σημεία αναφοράς, όπως οι έντιμες και δίκαιες πρακτικές της αγοράς ή η σύγκριση μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών με βάση μια συγκεκριμένη ρήτρα, λαμβανομένων υπόψη του χαρακτήρα της σύμβασης και άλλων συναφών συμβατικών ρητρών.

Δυνάμει του άρθρου 4 παράγραφος 1 (217), ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας συμβατικής ρήτρας πρέπει να αξιολογείται με βάση τα κατωτέρω:

— τη φύση των αγαθών ή των υπηρεσιών που αφορά η σύμβαση,

— όλες τις υπόλοιπες ρήτρες της σύμβασης ή άλλης σύμβασης από την οποία αυτή εξαρτάται και

— όλες τις κατά τον χρόνο της σύναψης της σύμβασης περιστάσεις που περιέβαλαν την εν λόγω σύναψη.

Τα κράτη μέλη δύνανται να παρεκκλίνουν από αυτό το γενικό τεστ αθέμιτων πρακτικών μόνο προς όφελος των καταναλωτών, δηλαδή μόνο εάν οι διατάξεις μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο καθιστούν ευκολότερο να χαρακτηριστεί μια συμβατική ρήτρα καταχρηστική (218).

Ο ενδεικτικός κατάλογος συμβατικών ρητρών στο παράρτημα (219) της οδηγίας για τις καταχρηστικές ρήτρες αποτελεί ουσιώδες στοιχείο στο οποίο μπορεί να βασιστεί η εκτίμηση του καταχρηστικού χαρακτήρα μιας συγκεκριμένης ρήτρας βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 1 (220). Αντιθέτως, όταν μια συγκεκριμένη συμβατική ρήτρα καλύπτεται από εθνικό «μαύρο κατάλογο», δεν είναι αναγκαία η διενέργεια κατά περίπτωση εκτίμησης βάσει των κριτηρίων του άρθρου 3 παράγραφος 1. Παρόμοια λογική εφαρμόζεται όταν ένα κράτος μέλος έχει εγκρίνει κατάλογο συμβατικών ρητρών οι οποίες τεκμαίρονται καταχρηστικές.

3.4.2. Η συνάφεια των νομοθετικών διατάξεων και η σημασία της ανισορροπίας

Κατά την εκτίμηση του κατά πόσον μια συμβατική ρήτρα «δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών», τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να προβαίνουν, καταρχάς, σε σύγκριση της σχετικής συμβατικής ρήτρα με τους τυχόν κανόνες του εθνικού δικαίου που θα εφαρμόζονταν ελλείψει της συμβατικής ρήτρας (221), δηλαδή τους κανόνες ενδοτικού δικαίου. Τέτοια κανονιστικά μοντέλα εντοπίζονται ιδίως στα εθνικά δίκαια των συμβάσεων, για παράδειγμα στους κανόνες που καθορίζουν τις συνέπειες που έχει για ένα συμβαλλόμενο μέρος η μη εκπλήρωση ορισμένων συμβατικών υποχρεώσεων. Εν προκειμένω μπορεί να περιλαμβάνονται οι όροι υπό τους οποίους μπορεί να ζητηθεί η επιβολή κυρώσεων, όπως τόκων υπερημερίας, ή οι διατάξεις για τον νόμιμο τόκο (222).

Μια τέτοια συγκριτική ανάλυση θα δώσει τη δυνατότητα στο εθνικό δικαστήριο να αξιολογήσει εάν και σε ποιο βαθμό η συμβατική ρήτρα θέτει τον καταναλωτή σε λιγότερο ευνοϊκή θέση από εκείνη που θα βρισκόταν βάσει του ισχύοντος δικαίου των συμβάσεων. Η συμβατική ρήτρα μπορεί να καθιστά τη νομική κατάσταση λιγότερο ευνοϊκή για τους καταναλωτές, για παράδειγμα αν περιορίζει τα δικαιώματα που, σε διαφορετική περίπτωση, θα είχαν, ή μπορεί να θέτει περιορισμούς στην άσκησή τους. Μπορεί επίσης να επιβάλει στον καταναλωτή πρόσθετη υποχρέωση η οποία δεν προβλέπεται από τους σχετικούς εθνικούς κανόνες (223).

Η ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις εις βάρος του καταναλωτή είναι σημαντική εάν υπάρχει «αρκούντως σοβαρή επιδείνωση της νομικής καταστάσεως στην οποία περιάγουν οι εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις τον καταναλωτή (224)». Αυτό δεν προϋποθέτει κατ' ανάγκη ότι η ρήτρα πρέπει να έχει σημαντικές οικονομικές συνέπειες σε σχέση με το ποσό της συναλλαγής (225). Ως εκ τούτου, για παράδειγμα, μια συμβατική ρήτρα που επιβάλλει στον καταναλωτή την καταβολή φόρου ο οποίος, κατά την εφαρμοστέα εθνική νομοθεσία, θα έπρεπε να βαρύνει τον επαγγελματία μπορεί να δημιουργήσει σημαντική ανισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών, ανεξάρτητα από τα ποσά που θα πρέπει τελικά να καταβάλει ο καταναλωτής με βάση την εν λόγω συμβατική ρήτρα (226).

Οι επιπτώσεις μιας συμβατικής ρήτρας εξαρτώνται επίσης από τις συνέπειές της με βάση το ισχύον εθνικό νομικό σύστημα που διέπει τη σύμβαση, γεγονός που σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και άλλες νομικές διατάξεις, όπως οι δικονομικοί κανόνες (227). Στο πλαίσιο αυτό, σημασία επίσης μπορεί να έχει η δυσκολία του καταναλωτή να αποτρέψει τη συνεχιζόμενη χρήση ρητρών τέτοιου είδους (228).

Το Δικαστήριο έχει περιγράψει την εκτίμηση της σημαντικής ανισορροπίας ανάμεσα στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μερών ως ακολούθως (229):

«21 Το Δικαστήριο έχει κρίνει συναφώς ότι προκειμένου να κριθεί αν ορισμένη ρήτρα δημιουργεί εις βάρος του καταναλωτή “σημαντική ανισορροπία” μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των συμβαλλομένων μερών τα οποία απορρέουν από τη σύμβαση, πρέπει να ληφθούν ιδίως υπόψη το νομικό καθεστώς το οποίο ισχύει κατά το εθνικό δίκαιο, σε περίπτωση κατά την οποία δεν υπάρχει σχετική συμφωνία των συμβαλλομένων μερών. Μέσω της συγκριτικής αυτής αναλύσεως θα μπορέσει ο εθνικός δικαστής να εκτιμήσει αν, και ενδεχομένως σε ποιο βαθμό, η σύμβαση θέτει τον καταναλωτή σε νομική κατάσταση λιγότερο ευνοϊκή από εκείνη που προβλέπει