[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 29.4.2009

COM(2009) 180 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ TΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟYΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της δημογραφικής γήρανσης στην ΕΕ (Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009)

1. Εισαγωγή

Για πρώτη φορά στην ιστορία, η συντριπτική πλειονότητα των ευρωπαίων πολιτών είναι σε θέση να ζει δραστήρια, με καλή υγεία και συμμετέχοντας στο κοινωνικό γίγνεσθαι μέχρι προχωρημένη ηλικία. Συγχρόνως, οι γηράσκουσες κοινωνίες κομίζουν νέες ευκαιρίες για τις καινοτόμες επιχειρήσεις μέσω της ζήτησης για νέα ή προσαρμοσμένα αγαθά και υπηρεσίες. Παρόλα αυτά, ο συνδυασμός της δημογραφικής γήρανσης με τη χαμηλή γεννητικότητα συνεπιφέρει μείζονες οικονομικές, δημοσιονομικές και κοινωνικές προκλήσεις. Η Ευρώπη έχει αρχίσει να προετοιμάζεται για τις προκλήσεις αυτές, και ορισμένα κράτη μέλη έχουν πραγματοποιήσει ενθαρρυντική πρόοδο εν προκειμένω, ιδίως μέσω μεταρρυθμίσεων των συνταξιοδοτικών συστημάτων και της επίτευξης καλύτερης ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικού και οικογενειακού βίου. Ωστόσο, αν δεν επέλθουν πρόσθετες μεταβολές στο θεσμικό πλαίσιο και στις ακολουθούμενες πολιτικές, οι δημογραφικές τάσεις αναμένεται να προκαλέσουν σημαντικές μεταβολές στις κοινωνίες μας, επηρεάζοντας την αλληλεγγύη μεταξύ γενεών και δημιουργώντας νέες απαιτήσεις για τις μελλοντικές γενιές. Οι τάσεις αυτές θα έχουν σοβαρές συνέπειες για τη δυνητική οικονομική ανάπτυξη και θα οδηγήσουν σε έντονες πιέσεις για αύξηση των κρατικών δαπανών, όχι μόνο για συντάξεις και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, αλλά και στους τομείς των υποδομών, της στέγασης και της παιδείας.

Διαδοχικά Ευρωπαϊκά Συμβούλια αναγνώρισαν την ανάγκη να αντιμετωπισθούν οι επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης για τα ευρωπαϊκά κοινωνικά μοντέλα. Πρόκειται για ευρεία στρατηγική πρόκληση, η οποία, αφενός μεν, καλύπτει τις τρέχουσες συζητήσεις σχετικά με τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων πρόνοιας και την επιμήκυνση του επαγγελματικού βίου των πολιτών, ως συνέχεια της συνόδου κορυφής του Hampton Court του Οκτωβρίου 2005, της ανανεωμένης στρατηγικής της Λισαβόνας, της ανανεωμένης στρατηγικής αειφόρου ανάπτυξης της ΕΕ, της «Ολοκληρωμένης πολιτικής για την προστασία του κλίματος και της ενέργειας», της «ανοικτής μεθόδου συντονισμού» σε σχέση με τις συντάξεις, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και τη μακροχρόνια φροντίδα και της στρατηγικής για τη νεολαία[1], αφετέρου δε, εξασφαλίζει την πρόοδο προς διατηρήσιμα δημόσια οικονομικά στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης.

Με βάση ακριβώς τα παραπάνω δεδομένα, το Συμβούλιο ECOFIN ανέθεσε στην Επιτροπή Οικονομικής Πολιτικής και κάλεσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επικαιροποιήσουν τις μακροπρόθεσμες δημοσιονομικές προβλέψεις μέχρι τα τέλη του 2009. Οι κοινές προβλέψεις[2], οι οποίες στηρίζονται στην εφαρμογή νέων, αναβαθμισμένων μεθόδων, επιβεβαιώνουν εν πολλοίς τις προβλέψεις του 2006. Παρέχουν δε πρωταρχικής σημασίας πληροφόρηση για την ανάλυση των επιπτώσεων της δημογραφικής γήρανσης και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του συστήματος πολυμερούς δημοσιονομικής εποπτείας της ΕΕ. Επίσης, οι εν λόγω προβλέψεις θα χρησιμεύσουν για την προετοιμασία των μεταρρυθμίσεων των συστημάτων συντάξεων και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης από μέρους των ιθυνόντων.

Στην παρούσα ανακοίνωση, εκτίθενται οι τελευταίες μακροπρόθεσμες οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις και καταγράφονται για πρώτη φορά οι απόψεις της Επιτροπής σχετικά με την ικανότητα της Ευρώπης να αντεπεξέλθει στην πρόκληση της δημογραφικής γήρανσης με γνώμονα τα νέα δεδομένα και τις τρέχουσες οικονομικές εξελίξεις.

Πρόσφατες αναλύσεις επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει ένα «παράθυρο ευκαιρίας», δηλαδή ένα χρονικό διάστημα δέκα περίπου ετών κατά το οποίο το εργατικό δυναμικό θα εξακολουθήσει να αυξάνεται, ενόψει των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που πρέπει να υλοποιήσουν οι γηράσκουσες κοινωνίες[3]. Η μη λήψη μέτρων θα αποδυνάμωνε την ικανότητα της ΕΕ να ανταποκριθεί στις μελλοντικές ανάγκες ενός γηράσκοντος πληθυσμού.

Η οικονομική κρίση ενδέχεται να οξύνει τις προκλήσεις που συνεπάγεται η δημογραφική γήρανση. Η επεξεργασία στοχοθετημένων και καλά συντονισμένων μέτρων πολιτικής για την αντιμετώπιση της κρίσης, όπως εξηγείται στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Ανάκαμψη της Οικονομίας[4] (ΕΣΑΟ), το οποίο εγκρίθηκε από την Επιτροπή στις 26 Νοεμβρίου 2008, πρέπει συνεπώς να αξιοποιηθεί ως μια ευκαιρία για την καταβολή συντονισμένων προσπαθειών για την υπερπήδηση της ύφεσης μέσω της βραχυπρόθεσμης στήριξης της οικονομικής δραστηριότητας και της υλοποίησης μεταρρυθμίσεων με στόχο την ενίσχυση των επενδύσεων σε μια περισσότερο βιώσιμη οικονομία και κοινωνία και την επαναφορά σε βιώσιμη τροχιά των δαπανών που συνδέονται με τη δημογραφική γήρανση[5]. Οι επενδύσεις για την αναβάθμιση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και του ανθρώπινου κεφαλαίου θα συμβάλουν στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κρίσης βραχυπρόθεσμα, καθώς και στην προετοιμασία για μια γηράσκουσα κοινωνία.

2. Οι μακροπρόθεσμες προκλήσεις της δημογραφικής γήρανσης

Οι οικονομικές επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης

Οι μακροπρόθεσμες προβολές δεν αποτελούν προβλέψεις, αλλά καταρτίζονται με βάση την «παραδοχή της μη μεταβολής πολιτικής» και, υπό αυτή την έννοια, παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για τις συνέπειες της μη ανάληψης δράσης. Οι τελευταίες προβολές που παρουσιάζονται στην έκθεση για τη δημογραφική γήρανση του 2009 στηρίζονται στις νέες δημογραφικές προβολές της Eurostat, οι οποίες δημοσιεύτηκαν τον Απρίλιο του 2008. Οι δημογραφικές εξελίξεις διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα, αλλά ο συνολικός πληθυσμός της ΕΕ προβλέπεται επί του παρόντος να είναι το 2060 στο ίδιο επίπεδο με το σημερινό, χάρη σε μια ελαφρά ανάκαμψη του ποσοστού γονιμότητας σε ορισμένα κράτη μέλη και στην αυξημένη δυναμική των μεταναστευτικών ροών, ενώ το 2006 προβλεπόταν μείωση του πληθυσμού σε βάθος χρόνου. Εντούτοις, οι νέες δημογραφικές προβολές δεν διαφέρουν ουσιωδώς από την άποψη της πληθυσμιακής δομής και επιβεβαιώνουν ότι τα χαμηλά ποσοστά γεννήσεων, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η συνεχιζόμενη εισροή μεταναστών θα έχουν λογικά ως αποτέλεσμα έναν σχεδόν αμετάβλητο, αλλά πολύ πιο ηλικιωμένο, συνολικό πληθυσμό στην ΕΕ μέχρι το 2060[6], πράγμα που σημαίνει ότι, στην ΕΕ, από μια αναλογία τεσσάρων ατόμων σε εργάσιμη ηλικία (ηλικίας 15-64) για κάθε άτομο ηλικίας άνω των 65 ετών θα μεταβούμε σε μια αναλογία μόλις δύο προς έναν. Το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης αναμένεται να επέλθει κατά την περίοδο 2015-2035, όταν θα συνταξιοδοτηθούν οι γενιές ανθρώπων που γεννήθηκαν κατά την περίοδο της μεταπολεμικής δημογραφικής έκρηξης.

Για την ΕΕ συνολικά, το ποσοστό συμμετοχής στην αγορά εργασίας αναμένεται να αυξηθεί από 70½% το 2007 σε 74% το 2060, και το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης αυτής θα επέλθει πριν από το 2020. Η απόκλιση μεταξύ των ανδρικών και των γυναικείων ποσοστών συμμετοχής αναμένεται να συρρικνωθεί σταδιακά, ειδικά σε χώρες στις οποίες η απόκλιση αυτή σήμερα είναι μεγάλη. Συνολικά, το ποσοστό απασχόλησης αναμένεται να αυξηθεί από 65½% το 2007 σε 70% περίπου το 2060. Το ποσοστό απασχόλησης των εργαζόμενων μεγαλύτερης ηλικίας αναμένεται να αυξηθεί ως αποτέλεσμα μεταρρυθμίσεων για την επιμήκυνση του επαγγελματικού βίου σε πολλά κράτη μέλη. Συνολικά, ωστόσο, η απασχόληση στην ΕΕ προβλέπεται να συρρικνωθεί κατά 19 εκατομμύρια άτομα περίπου έως το έτος 2060. Η αύξηση των ποσοστών συμμετοχής στην αγορά εργασίας στις περισσότερες χώρες και η αύξηση της καθαρής εισροής μεταναστών σε μερικές χώρες θα μετριάσουν απλώς τη μείωση της απασχόλησης λόγω της συρρίκνωσης του οικονομικά ενεργού πληθυσμού κατά την περίοδο 2020-2060.

Λόγω της μείωσης της προσφοράς εργασίας, την πηγή της μελλοντικής οικονομικής ανάπτυξης θα αποτελέσει κατ’ ανάγκη η παραγωγικότητα. Μια επιφυλακτική παραδοχή είναι ότι η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας των κρατών μελών θα συγκλίνει σε έναν μακροπρόθεσμο ιστορικό μέσο όρο 1¾% στην ΕΕ, ποσοστό που προσεγγίζει το ποσοστό που καταγράφεται στις ΗΠΑ σε πολύ μεγάλο βάθος χρόνου. Κατά συνέπεια, αναμένεται να μειωθεί σημαντικά το ποσοστό ετήσιας δυνητικής αύξησης του ΑΕΠ. Η συρρίκνωση του οικονομικά ενεργού πληθυσμού θα λειτουργήσει ως τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη και το κατά κεφαλή εισόδημα. Λόγω των διαφορών που χαρακτηρίζουν τις δημογραφικές τάσεις, τα ποσοστά οικονομικής ανάπτυξης θα διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα.

Δημοσιονομικός αντίκτυπος της δημογραφικής γήρανσης

Εξαιτίας της δημογραφικής γήρανσης, θα αυξηθούν οι ανάγκες για την παροχή από το κράτος μεταβιβάσεων και υπηρεσιών σε συνάρτηση με τη γήρανση του πληθυσμού. Ο δημοσιονομικός αντίκτυπος της γήρανσης προβλέπεται, επομένως, να είναι σημαντικός σε σχεδόν όλα τα κράτη μέλη και να καταστεί εμφανής ήδη κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας. Συνολικά, αν ληφθούν ως βάση οι τρέχουσες πολιτικές, οι κρατικές δαπάνες που σχετίζονται με τη δημογραφική γήρανση προβλέπεται να αυξηθούν κατά μέσο όρο κατά 4¾ ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ περίπου μέχρι το 2060 στην ΕΕ και κατά ποσοστό άνω των 5 ποσοστιαίων μονάδων στη ζώνη του ευρώ, ιδιαίτερα υπό την επίδραση των δαπανών για συντάξεις, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και μακροχρόνια φροντίδα. Για την ΕΕ25, η προβλεπόμενη αύξηση είναι ελαφρώς μεγαλύτερη σε σύγκριση με τις προηγούμενες προβλέψεις που περιλαμβάνονταν στην έκθεση για τη δημογραφική γήρανση του 2006, κατά μισή ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ περίπου για το σύνολο της χρονικής περιόδου που καλύπτουν οι προβλέψεις. Σε σύγκριση με την έκθεση για τη δημογραφική γήρανση του 2006, οι μεγαλύτερες αναθεωρήσεις προς τα κάτω του δημοσιονομικού αντικτύπου της δημογραφικής γήρανσης αφορούν την Πορτογαλία, την Ουγγαρία και την Τσεχική Δημοκρατία (και αντανακλούν κυρίως την επίδραση των μεταρρυθμίσεων των συντάξεων), ενώ μεγάλες αναθεωρήσεις προς τα πάνω καταγράφονται στην Ελλάδα, το Λουξεμβούργο, τη Μάλτα, την Εσθονία, την Αυστρία, την Πολωνία και τη Λιθουανία (αντανακλώντας πρωτίστως τις αναθεωρημένες σχεδιαζόμενες αλλαγές στις δαπάνες για συντάξεις ως αποτέλεσμα της ανατροπής μεταρρυθμίσεων και της βελτίωσης των τεχνικών μοντελοποίησης).

Συνολικά, υπάρχουν αξιοσημείωτες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τον αντίκτυπο της δημογραφικής γήρανσης:

- Η αύξηση των κρατικών δαπανών είναι πιθανό να είναι πολύ σημαντική (7 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ ή και παραπάνω) σε εννέα κράτη μέλη της ΕΕ (Λουξεμβούργο, Ελλάδα, Σλοβενία, Κύπρος, Μάλτα, Κάτω Χώρες, Ρουμανία, Ισπανία και Ιρλανδία), αν και για ορισμένες από αυτές τις χώρες η μεγάλη αύξηση προκύπτει σε σύγκριση με ένα αρκετά χαμηλό προηγούμενο επίπεδο.

- Για μια δεύτερη ομάδα χωρών (Βέλγιο, Φινλανδία, Τσεχική Δημοκρατία, Λιθουανία, Σλοβακία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία και Ουγγαρία), το κόστος της δημογραφικής γήρανσης είναι πιο περιορισμένο, αλλά και πάλι πολύ μεγάλο (από 4 έως 7 π.μ. του ΑΕΠ).

- Τέλος, η αύξηση είναι πιο συγκρατημένη, ήτοι 4 π.μ. του ΑΕΠ ή μικρότερη, στην περίπτωση της Βουλγαρίας, της Σουηδίας, της Πορτογαλίας, της Αυστρίας, της Γαλλίας, της Δανίας, της Ιταλίας, της Λετονίας, της Εσθονίας και της Πολωνίας. Οι περισσότερες από τις εν λόγω χώρες έχουν υλοποιήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις των συνταξιοδοτικών τους συστημάτων, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις περιλαμβάνουν επίσης τη μερική μετάβαση σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά καθεστώτα (Βουλγαρία, Εσθονία, Λετονία, Πολωνία και Σουηδία).

Οι δημογραφικές τάσεις αναμένεται να οδηγήσουν σε πολύ σημαντική αύξηση των δαπανών για κρατικές συντάξεις σε όλα τα κράτη μέλη. Παρόλα αυτά, οι μεταρρυθμίσεις των συντάξεων που έχουν θεσπισθεί σε μια σειρά κρατών μελών ήδη παράγουν θετικά αποτελέσματα για τη διατηρησιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Όλα σχεδόν τα κράτη μέλη έχουν αναθεωρήσει επί το αυστηρότερο τις προϋποθέσεις επιλεξιμότητας για τη λήψη κρατικής σύνταξης, ιδίως με την αύξηση του ορίου ηλικίας για συνταξιοδότηση και την περιστολή της πρόσβασης σε καθεστώτα πρόωρης συνταξιοδότησης. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές συνήθως τίθενται σταδιακά σε ισχύ εντός μεγάλης χρονικής περιόδου και εκτιμάται ότι θα οδηγήσουν σε αύξηση των ποσοστών συμμετοχής των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, γεγονός που ενδέχεται επίσης να είναι απόρροια της καθιέρωσης στενότερης σχέσης μεταξύ συνταξιοδοτικών παροχών και συνταξιοδοτικών εισφορών και, κατ’ επέκταση, της παροχής μεγαλύτερων κινήτρων για παραμονή στην αγορά εργασίας. Καίτοι τα ποσοστά απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας καταγράφουν αύξηση κατά τα τελευταία έτη, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για περαιτέρω πρόοδο. Μόνο το 50% περίπου του πληθυσμού στην ΕΕ εξακολουθεί να εργάζεται στην ηλικία των 60 ετών.

Οι μεταρρυθμίσεις συνεπάγονται επίσης τη σταδιακή μείωση της αναλογίας των κρατικών παροχών για συντάξεις επί του συνόλου των συνταξιοδοτικών παροχών . Τούτο θα επιτευχθεί μέσω πλειάδας μηχανισμών, όπως αλλαγές στη μέθοδο τιμαριθμοποίησης των παροχών, οι οποίες σε ορισμένες χώρες έχουν ως συνέπεια να αυξάνονται οι παροχές με βραδύτερο ρυθμό σε σύγκριση με τους μισθούς. Πρόσφατες αναλύσεις υποδηλώνουν ότι το μελλοντικό σχετικό εισόδημα των συνταξιούχων θα ελαττωθεί σημαντικά σε περισσότερα κράτη μέλη[7]. Κατά την εκτίμηση της διατηρησιμότητας των δημόσιων οικονομικών πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο κίνδυνος να έχουν οι ανεπαρκείς συντάξεις ως αποτέλεσμα την άσκηση απρόβλεπτων πιέσεων για μεμονωμένες αυξήσεις των συντάξεων ή την αύξηση της ζήτησης για άλλου είδους παροχές, στοιχείο που καταδεικνύει ότι είναι απαραίτητο να αντιμετωπισθούν από κοινού τα ζητήματα της επάρκειας των συντάξεων και της διατηρησιμότητας[8]. Υπάρχουν παραδείγματα κρατών μελών όπου η μελλοντική επάρκεια των συντάξεων βελτιώθηκε πρόσφατα χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η δημοσιονομική διατηρησιμότητα (π.χ. Εσθονία).

Παράλληλα με την αναμόρφωση των συστημάτων των κρατικών συντάξεων, πολλές χώρες έχουν θεσπίσει, και ήδη σχεδιάζουν να επεκτείνουν, καθεστώτα επικουρικών συντάξεων . Ορισμένες χώρες έχουν, μάλιστα, εκτρέψει ένα μέρος των συνταξιοδοτικών εισφορών από τα κρατικά καθεστώτα σε υποχρεωτικά καθεστώτα που διέπονται από την αρχή της κεφαλαιοποίησης και τελούν υπό ιδιωτική διαχείριση (Βουλγαρία, Εσθονία, Λετονία, Ουγγαρία, Πολωνία, Σλοβακία και Σουηδία). Σήμερα, τα εν λόγω κεφαλαιοποιητικά καθεστώτα βρίσκονται στη φάση της συγκρότησης, αλλά το μερίδιό τους στον συνολικό όγκο των συντάξεων θα είναι σημαντικό κατά τις επόμενες δεκαετίες. Αρκετές χώρες (π.χ. Σουηδία, Δανία, Κάτω Χώρες, Ηνωμένο Βασίλειο και Ιρλανδία) ήδη στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό σε ιδιωτικές επαγγελματικές συντάξεις, μερικές δε από αυτές σχεδιάζουν να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τον ρόλο τους.

Τα συστήματα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης στην ΕΕ αναμένεται να αντιμετωπίσουν σοβαρές προκλήσεις στο μέλλον. Οι κρατικές δαπάνες για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη αναμένεται να αυξηθούν κατά 1½ π.μ. του ΑΕΠ στην ΕΕ μέχρι το 2060. Η υγιεινότερη διαβίωση μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό των μελλοντικών δαπανών. Οι δαπάνες για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη σχετίζονται επίσης στενά με την αύξηση των εισοδημάτων και την τεχνολογική πρόοδο. Καινοφανείς μέθοδοι έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας συντελούν σε μεγάλο βαθμό στην αύξηση των δαπανών, αλλά μερικές από τις προόδους της ιατρικής είναι πολύ πιθανό να επιτρέπουν την εξοικονόμηση πόρων μακροπρόθεσμα. Οι επενδύσεις σε τεχνολογίες πρόληψης και υγείας προσπορίζουν μέσα τα οποία επιτρέπουν στους πολίτες να παραμένουν υγιείς και παραγωγικοί για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Η ανάπτυξη θεραπειών για λιγότερο γνωστά νοσήματα παρέχει επίσης ευκαιρίες για απασχόληση και οικονομική ανάπτυξη. Κατά συνέπεια, η αποτελεσματική διαχείριση της τεχνολογίας αποτελεί σημαντικό παράγοντα για το επίπεδο των μελλοντικών δαπανών.

Η γήρανση του πληθυσμού συνεπάγεται επίσης αύξηση των κρατικών δαπανών για μακροχρόνια φροντίδα . Με βάση τις τρέχουσες πολιτικές, οι κρατικές δαπάνες για μακροχρόνια φροντίδα προβλέπεται να αυξηθούν κατά 1¼% του ΑΕΠ μέχρι το 2060 λόγω του ότι τα άτομα πολύ μεγάλης ηλικίας (άνω των 80 ετών) θα αποτελούν στο μέλλον την πλέον ταχέως αυξανόμενη ηλικιακή κατηγορία πληθυσμού. Και πάλι, οι παράγοντες που συντελούν στην κατάσταση αυτή δεν είναι μόνο δημογραφικοί. Σήμερα, η φροντίδα για ηλικιωμένους με εύθραυστη υγεία παρέχεται σε πολύ μεγάλο βαθμό άτυπα από συγγενικά πρόσωπα. Οι μεταβολές των οικογενειακών δομών, η υψηλότερη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό και η αυξημένη γεωγραφική κινητικότητα, ενδέχεται να περιορίσουν τη διαθεσιμότητα άτυπης φροντίδας. Για τις χώρες των οποίων τα επίσημα συστήματα φροντίδας είναι λιγότερο ανεπτυγμένα, η προβλεπόμενη αύξηση των κρατικών δαπανών για μακροχρόνια φροντίδα είναι πιθανό να μην αποτυπώνει στην πραγματική της έκταση τη μελλοντική πίεση επί των δημόσιων οικονομικών, λόγω της πιθανολογούμενης ανάγκης αύξησης της παρεχόμενης επίσημης φροντίδας.

Σε ό,τι αφορά τις δαπάνες για τη δημόσια παιδεία , παρά τη μείωση του αριθμού παιδιών κατά τις επόμενες δεκαετίες, οι τρέχοντες στόχοι για την πολιτική και τις επιδιώξεις της ΕΕ στον τομέα της εκπαίδευσης, καθώς επίσης η σημαντική ποιοτική αναβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης είναι πολύ πιθανό να απαιτήσουν αύξηση των εκπαιδευτικών δαπανών στο μέλλον. Η επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο που αντιπροσωπεύουν τα νεαρά άτομα και το ενήλικο εργατικό δυναμικό θα έχει καθοριστική σημασία για τη μελλοντική αύξηση της παραγωγικότητας. Ως εκ τούτου, η μικρή μείωση του ποσοστού δαπανών για δημόσια παιδεία κατά τη χρονική περίοδο αναφοράς των προβλέψεων, η οποία οφείλεται αποκλειστικά και μόνο σε μεταβολές της σύνθεσης του πληθυσμού (λιγότερα παιδιά στο μέλλον) ενδέχεται να μην επαληθευτεί.

3. Η προπαρασκευή για τη δημογραφική γήρανση σε καιρούς οικονομικής ύφεσης

Η τρέχουσα χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση έχει οδηγήσει σε μια ασυνήθιστα απότομη και ταχεία συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας και σε παγκόσμια ύφεση. Η απασχόληση πλήττεται έντονα από την τρέχουσα κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας, τα ποσοστά ανεργίας αυξάνονται με ταχείς ρυθμούς και η ΕΕ αντιμετωπίζει τον κίνδυνο της μείωσης της δυνητικής της ανάπτυξης, η οποία ήδη είναι επισφαλής λόγω της δημογραφικής γήρανσης.

Η επισφαλής χρηματοοικονομική κατάσταση και η οικονομική κάμψη οδηγούν σήμερα σε ταχεία επιδείνωση της ικανοποιητικής προόδου που επετεύχθη από τα κράτη μέλη τα τελευταία έτη προς την κατεύθυνση του ισοσκελισμού των κρατικών τους προϋπολογισμών και της μείωσης του χρέους, λόγω του ότι οι κυβερνήσεις είναι αναγκασμένες να παρέμβουν με σκοπό τη σταθεροποίηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος και τη στήριξη της οικονομικής ανάκαμψης. Συνεπώς, οι βραχυπρόθεσμες προοπτικές για τα δημόσια οικονομικά έχουν χειροτερεύσει, και έχει σημειωθεί κάποια οπισθοχώρηση σε σχέση με την πρόοδο που είχε συντελεσθεί τα τελευταία έτη στον τομέα της δημοσιονομικής εξυγίανσης.

Εξάλλου, η κρίση επιτείνει τις οικονομικές επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης για την παροχή συντάξεων, αν και οι σχετικές συνέπειες θα εξαρτηθούν σε καθοριστικό βαθμό από το βάθος και τη χρονική διάρκεια της οικονομικής κάμψης. Για τα δημόσια διανεμητικού τύπου συνταξιοδοτικά συστήματα, η επιβράδυνση της πραγματικής οικονομίας συνεπιφέρει πρόσθετες δημοσιονομικές πιέσεις για τη χρηματοδότησή τους και τις εισφορές. Σε ό,τι αφορά τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα, η κρίση έχει φέρει στην επιφάνεια την τρωτότητά τους στη συρρίκνωση των χρηματοπιστωτικών αγορών. Στην περίπτωση των καθεστώτων με καθορισμένες παροχές, η διόγκωση των ελλειμμάτων λόγω της μείωσης της αξίας του ενεργητικού τους έχει συνέπειες για τα μέλη των ταμείων, οι οποίες έχουν τη μορφή προσαρμογών των κανόνων τιμαριθμοποίησης ή των ποσοστών εισφορών, ενώ συγχρόνως παύει να είναι δυνατή η προσχώρηση νέων μελών στα καθεστώτα αυτά. Για τα άτομα που συνεισφέρουν σε συνταξιοδοτικά ταμεία καθορισμένης εισφοράς, ο αντίκτυπος της κρίσης εξαρτάται σε καθοριστικό βαθμό από την κατανομή των περιουσιακών στοιχείων του εκάστοτε ταμείου και από την ηλικία του εκάστοτε μέλους. Οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας με υψηλό βαθμό έκθεσης σε μετοχές είναι αυτοί που επηρεάζονται περισσότερο, καθώς βρίσκονται πιο κοντά στη συνταξιοδότηση και η αξία των περιουσιακών τους στοιχείων έχει ελαττωθεί.

Τα προεκτεθέντα δεδομένα καθιστούν εμφανή την ανάγκη να προαχθεί η συνετή διαχείριση της αποταμίευσης των πολιτών ενόψει της συνταξιοδότησης από μέρους όσων χαράσσουν πολιτική, καθώς και των ρυθμιστικών και εποπτικών αρχών. Είναι αναγκαία η προσεκτική παρακολούθηση, καθώς και μια εις βάθος και ανοικτή συζήτηση σχετικά με τα συνταξιοδοτικά συστήματα στην Ευρώπη, ιδίως δε η κριτική επανεξέταση του σχετικού ρόλου, της σχεδίασης και της αποτελεσματικότητας του ιδιωτικού πυλώνα.

Στην παρούσα συγκυρία, η οποία χαρακτηρίζεται από πολύ υποτονική οικονομική δραστηριότητα και μεγάλη αβεβαιότητα ως προς τις προοπτικές, η ικανότητα της Ευρώπης να εξέλθει ταχέως από την οικονομική δυσπραγία και να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις της δημογραφικής γήρανσης θα εξαρτηθεί σε καθοριστικό βαθμό από τη συνάρθρωση των μέτρων που θα ληφθούν για να υποστηριχθεί η ανάκαμψη και των πιο μακρόπνοων διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Η λήψη στοχοθετημένων και καλά συντονισμένων μέτρων πολιτικής, όπως υπογραμμίζεται στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Ανάκαμψη της Οικονομίας, αποβλέπει στην προώθηση των «έξυπνων» επενδύσεων, στην ενίσχυση των κατάλληλων δεξιοτήτων για την προαγωγή της ενεργειακής απόδοσης και των καθαρών τεχνολογιών και σε βελτιώσεις στον τομέα των υποδομών και των διασυνδέσεων που θα προάγουν την αποτελεσματικότητα και την καινοτομία, με απώτερο όφελος την ενίσχυση του αναπτυξιακού δυναμικού της Ευρώπης.

Αναμφισβήτητα, επομένως, η πρώτη προτεραιότητα πρέπει να είναι η εφαρμογή του ΕΣΑΟ, για να διασφαλισθεί ότι η χρηματοπιστωτική κρίση και η ύφεση δεν θα θέσουν την ΕΕ σε μόνιμη τροχιά χαμηλότερης ανάπτυξης από την άποψη της απασχόλησης και της παραγωγικότητας της εργασίας, η οποία θα επηρέαζε επίσης την ικανότητά της να αντεπεξέλθει στις επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης.

Αφ’ ης στιγμής παρέλθει η κρίση, οι μακροπρόθεσμες προοπτικές θα εξαρτηθούν επίσης από τον βαθμό αποφασιστικότητας για ταχεία επάνοδο σε υγιή δημόσια οικονομικά, όπως συνιστάται στο ΕΣΑΟ, και από τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων που είναι απαραίτητες λόγω των δημογραφικών αλλαγών και οι οποίες αποκτούν πλέον ακόμη μεγαλύτερη σπουδαιότητα για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, ως ένα στοιχείο της στρατηγικής εξόδου από την κρίση. Εξίσου σημαντική είναι η ανάγκη ενίσχυσης του προγράμματος διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων με σκοπό την αντιμετώπιση της δημογραφικής πρόκλησης. Τούτο προϋποθέτει σημαντική αύξηση των ποσοστών απασχόλησης και, ειδικότερα, ότι πρέπει να βοηθηθεί και να ενθαρρυνθεί η γηράσκουσα γενιά της μεταπολεμικής δημογραφικής έκρηξης να παραμείνει στην αγορά εργασίας και να μη συνταξιοδοτηθεί πρόωρα, όπως είχαν την τάση να κάνουν οι προηγούμενες γενιές. Η καλύτερη ευκαιρία που έχει η Ευρώπη για να διασφαλίσει ότι η δημογραφική γήρανση δεν θα γίνει αντιληπτή ως απειλή αλλά ως ιστορικό επίτευγμα συνίσταται ακριβώς στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων των εν λόγω γενεών της μεταπολεμικής δημογραφικής έκρηξης.

Η τρισκελής στρατηγική, με σκοπό την αντιμετώπιση των οικονομικών και δημοσιονομικών προκλήσεων που συνεπάγεται η δημογραφική γήρανση, αποφασίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης το 2001 και περιλαμβάνει: (i) ταχύρυθμη μείωση του χρέους· (ii) αύξηση των ποσοστών απασχόλησης και παραγωγικότητας· και (iii) μεταρρύθμιση των συστημάτων συντάξεων, ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και μακροχρόνιας φροντίδας. Η στρατηγική αυτή, καθώς και οι πέντε στρατηγικοί στόχοι που καθορίστηκαν τον Οκτώβριο του 2006 στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με το δημογραφικό μέλλον της Ευρώπης εξακολουθούν να αποτελούν μια έγκυρη μακροπρόθεσμη στρατηγική πολιτική[9].

Οι εν λόγω στόχοι ήταν οι εξής:

- προώθηση της δημογραφικής ανανέωσης στην Ευρώπη με τη διαμόρφωση καλύτερων συνθηκών για τις οικογένειες·

- προώθηση της απασχόλησης στην Ευρώπη, με περισσότερες θέσεις απασχόλησης και με μεγαλύτερης διάρκειας και πιο ποιοτικό παραγωγικό βίο·

- ενίσχυση της παραγωγικότητας και του δυναμισμού της Ευρώπης·

- υποδοχή και ενσωμάτωση μεταναστών στην Ευρώπη·

- διασφάλιση διατηρήσιμων δημόσιων οικονομικών στην Ευρώπη και, κατ’ επέκταση, εγγύηση επαρκούς κοινωνικής προστασίας και δικαιοσύνης μεταξύ των γενεών.

- Δημιουργία καλύτερων συνθηκών για τις οικογένειες και δημογραφική ανανέωση

Η δημογραφική ανανέωση προϋποθέτει δράση για την ανάπτυξη ενός γενικού κλίματος στις κοινωνίες το οποίο να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των οικογενειών, σηματοδοτώντας τη μετάβαση σε μια κοινωνία φιλική προς τα παιδιά και τη διαμόρφωση συνθηκών που να επιτρέπουν μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ εργασίας και ιδιωτικού βίου. Σε χώρες όπου είναι δύσκολο να συνδυασθεί ο επαγγελματικός με τον ιδιωτικό βίο, τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών τείνουν να είναι χαμηλά, καθώς οι μητέρες αναγκάζονται συχνά να αποχωρήσουν από την αγορά εργασίας, η δε γεννητικότητα είναι χαμηλή, επειδή πολλοί άνθρωποι έχουν την αίσθηση ότι δεν διαθέτουν τα οικονομικά μέσα που προϋποθέτει η συντήρηση παιδιών. Είναι σκόπιμο να εξακολουθήσουν να αποτελούν προτεραιότητα οι πολιτικές για την προαγωγή της συμφιλίωσης επαγγελματικού και ιδιωτικού βίου και της ισότητας των φύλων, οι οποίες συμπεριλαμβάνουν, ιδίως, τη βελτίωση των όρων που ισχύουν για τη γονική άδεια και την παροχή στους πατέρες κινήτρων για να κάνουν χρήση της άδειας αυτής, καθώς επίσης την αυξημένη παροχή παιδικής φροντίδας υψηλής στάθμης. Θα μπορούσε επίσης να εξετασθεί η σκοπιμότητα μείωσης της φορολογίας επί των προσώπων που συνεισφέρουν το δευτερεύον εισόδημα σε ένα νοικοκυριό, καθώς έχει διαπιστωθεί ότι η κατηγορία αυτή ανταποκρίνεται καλύτερα στις μειώσεις της φορολογίας από την άποψη της συμμετοχής στην αγορά εργασίας. Οι πολιτικές αυτές αποφέρουν μακροπρόθεσμα οφέλη, καθώς εξασφαλίζουν τη σύνδεση ιδίως των γυναικών με την αγορά εργασίας.

Παρόλα αυτά, τα περισσότερα κράτη μέλη εξακολουθούν να μην εκπληρώνουν τους στόχους όσον αφορά τη διασφάλιση πρόσβασης σε επίσημη παιδική φροντίδα τους οποίους έθεσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη Βαρκελώνη και δεν πραγματώνουν τα οφέλη που η παροχή παιδείας στα παιδιά από μικρή κιόλας ηλικία συνεπάγεται για τη μελλοντική ανάπτυξη των παιδιών και για την ενίσχυση των ευκαιριών των παιδιών που προέρχονται από μειονεκτικό περιβάλλον. Η επένδυση σε παιδική φροντίδα υψηλής στάθμης και η απασχολησιμότητα των γονιών που διακόπτουν προσωρινά την επαγγελματική τους σταδιοδρομία συνιστούν επενδύσεις με τεράστιες δυνητικές αποδόσεις. Με τον τρόπο αυτό παρέχεται επίσης κίνητρο για την ανάπτυξη νέων υπηρεσιών και κατ’ επέκταση για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας.

- Περισσότερες θέσεις απασχόλησης και μεγαλύτερης διάρκειας παραγωγικός βίος

Αύξηση της συμμετοχής και της απασχολησιμότητας. Η πρόκληση της δημογραφικής γήρανσης για τα δημόσια οικονομικά απορρέει από την ανάγκη υποστήριξης αυξανόμενου αριθμού ηλικιωμένων τη στιγμή κατά την οποία ο εργαζόμενος πληθυσμός συρρικνώνεται. Υπάρχουν πολλά περιθώρια βελτιώσεων. Μόνον ένα ποσοστό που υπολείπεται των δύο τρίτων (65,4% το 2007) του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας εργάζεται πράγματι· το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο κατά αρκετές ποσοστιαίες μονάδες από τον σχετικό στόχο (70%) που έχει τεθεί για το έτος 2010 στο πλαίσιο της Στρατηγικής της Λισαβόνας. Έχει συντελεσθεί αξιόλογη πρόοδος όσον αφορά την αύξηση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα στις τάξεις των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και των γυναικών. Παρόλα αυτά, η τρέχουσα οικονομική ύφεση θα μπορούσε να πλήξει ιδιαίτερα τους νέους και τους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας. Προτεραιότητα της ακολουθούμενης πολιτικής πρέπει να είναι η λήψη μέτρων ούτως ώστε, αφενός, οι νέοι που αδυνατούν να εισέλθουν στην αγορά εργασίας να μην περιέλθουν σε κατάσταση μόνιμης εξάρτησης από τις κοινωνικές παροχές και, αφετέρου, οι απολυόμενοι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας να μπορέσουν να επαναπροσληφθούν μόλις βελτιωθούν οι συνθήκες στην αγορά εργασίας.

Μεταρρυθμίσεις στα συστήματα φορολογίας και κοινωνικών παροχών πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια, με κύριο στόχο την καλύτερη αξιοποίηση του εργατικού δυναμικού. Κεντρικό στοιχείο πολλών πρόσφατων μεταρρυθμιστικών στρατηγικών ήταν η μείωση της εξάρτησης από τις κοινωνικές παροχές, με το να καταστεί η εργασία μια οικονομικά ελκυστική και αποδοτική επιλογή σε σύγκριση με την κοινωνική πρόνοια, καθώς και με την ενθάρρυνση των δικαιούχων να αναζητήσουν ενεργά εργασία. Η μείωση των αντικινήτρων για την εργασία και την πρόσληψη εργαζομένων, ιδίως σε σχέση με τους εργαζόμενους χαμηλής ειδίκευσης, αντικινήτρων που αποτελούσαν στοιχείο των συστημάτων φορολογίας και κοινωνικών παροχών, και η καθιέρωση στενότερου δεσμού με στοχοθετημένες πολιτικές ενεργοποίησης αποτελούν στο σύνολό τους παράγοντες που έχουν συμβάλει στη διαρθρωτική βελτίωση της λειτουργίας των αγορών εργασίας. Και πάλι, όμως, παρά τις βελτιώσεις αυτές, λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και των γρήγορων τεχνολογικών μεταβολών, απαιτείται μεγαλύτερη πρόοδος για την περαιτέρω αύξηση και τη διατήρηση υψηλών ποσοστών απασχόλησης και συμμετοχής, ιδιαίτερα στις τάξεις των γυναικών και των εργαζόμενων μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και για τη μείωση της διαρθρωτικής ανεργίας.

Αύξηση των ποσοστών απασχόλησης για τους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας. Η αναμόρφωση των καθεστώτων αναπηρίας και πρόωρης συνταξιοδότησης και η αύξηση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης παραμένουν προτεραιότητα για την αύξηση της προσφοράς εργασίας από άτομα μεγαλύτερης ηλικίας και τη συμβολή στη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη σε συνάρτηση με δυσμενείς δημογραφικές εξελίξεις. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται επίσης ότι η συμπεριφορά σε σχέση με τη συνταξιοδότηση λαμβάνει υπόψη τις μελλοντικές αυξήσεις του προσδόκιμου ζωής. Η γενιά της μεταπολεμικής δημογραφικής έκρηξης (που σήμερα διανύει την έκτη δεκαετία ζωής ή τα πρώτα έτη της έβδομης) αντιπροσωπεύει μεγάλο ποσοστό του εργατικού δυναμικού της Ευρώπης. Η ενθάρρυνση των ανθρώπων αυτών να παραμείνουν ενεργοί προϋποθέτει την άρση των παραγόντων που εμποδίζουν την απασχόληση, όπως είναι τα υποχρεωτικά όρια ηλικίας για συνταξιοδότηση, καθώς επίσης την καθιέρωση ευέλικτων μηχανισμών συνταξιοδότησης, που θα τους επιτρέπουν να επιλέξουν τον χρόνο της συνταξιοδότησής τους και να αποκτήσουν δικαίωμα σε επιπρόσθετες συνταξιοδοτικές παροχές. Οι ευκαιρίες μερικής απασχόλησης μπορούν να αποτελέσουν μια καλή μέθοδο για τη διασφάλιση επαρκών εισοδημάτων για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας και για την αύξηση της προσφοράς εργασίας.

Πέραν των κινήτρων που προβλέπονται στο πλαίσιο των συστημάτων που ισχύουν για τις συντάξεις, τη φορολογία και τις κοινωνικές παροχές[10], οι στρατηγικές μεταρρύθμισης πρέπει να συμπεριλαμβάνουν την αλλαγή νοοτροπίας έναντι των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και την ανάπτυξη των δεξιοτήτων και της απασχολησιμότητάς τους μέσω αποτελεσματικής δια βίου μάθησης. Απαιτούνται κατάλληλες συνθήκες εργασίας, πιο ευέλικτα ωράρια και οργάνωση της εργασίας, καθώς επίσης ευκαιρίες απασχόλησης για ένα γηράσκον εργατικό δυναμικό. Εκτιμάται ότι τέτοιου είδους μέτρα θα συντελούσαν στην αύξηση του ποσοστού απασχόλησης και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας.

Υγιέστερος πληθυσμός ηλικιωμένων. Ένας πληθυσμός ο οποίος χαίρει καλύτερης υγείας θα μπορεί να εργάζεται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα προϊούσης της ηλικίας, γεγονός που επιτρέπει την αύξηση της παραγωγικότητας και της συμμετοχής στην αγορά εργασίας, ενώ συγχρόνως θα χρειάζεται λιγότερη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, με απώτερη συνέπεια τη μείωση των πιέσεων επί των δημόσιων οικονομικών. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής με καλή υγεία θα αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα για την επίτευξη του στόχου της στρατηγικής της Λισαβόνας που συνίσταται στην προσέλκυση περισσότερων ανθρώπων στην απασχόληση και στην παραμονή τους στην αγορά εργασίας. Συγχρόνως, οι γηράσκουσες κοινωνίες αποτελούν μια ευκαιρία για ταχεία δημιουργία θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών, συγχρόνως δε απαιτούν μέτρα ενεργοποίησης και επαγγελματικής εκπαίδευσης.

- Μια πιο παραγωγική και δυναμική Ευρώπη

Εντός μιας δεκαετίας από σήμερα, η παραγωγικότητα της εργασίας, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το υψηλό μορφωτικό επίπεδο, θα καταστεί ο κύριος παράγοντας που θα επηρεάζει την οικονομική ανάπτυξη στο μέλλον. Παρόλα αυτά, το 13% των γυναικών και το 17% των ανδρών ηλικίας 18-24 ετών φθάνουν σε ένα επίπεδο που δεν υπερβαίνει την κατώτερη δευτεροβάθμια εκπαιδευτική βαθμίδα και θεωρούνται άτομα που εγκατέλειψαν πρόωρα τη σχολική εκπαίδευση. Η προεκτεθείσα κατάσταση συνιστά μικρή βελτίωση σε σύγκριση με τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας, αλλά εξακολουθεί να απέχει παρασάγγας από τον στόχο που έχει τεθεί για το 2010, ο οποίος έγκειται στη μείωση της αναλογίας αυτής στο 10% κατ’ ανώτατο όριο. Το υψηλό μορφωτικό επίπεδο σχετίζεται με την υψηλότερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας και αποτελεί προαπαιτούμενο της δια βίου μάθησης και, κατ’ επέκταση, της ικανότητας των εργαζόμενων μεγαλύτερης ηλικίας να παραμείνουν στην αγορά αυτή. Η αύξηση της παραγωγικότητας στο μέλλον εξαρτάται επίσης από την τεχνολογική πρόοδο, που με τη σειρά της εξαρτάται από το κατά πόσον τα πανεπιστήμια παράγουν πτυχιούχους ικανούς να ασχοληθούν με την έρευνα, αλλά και από τις επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη. Επίσης εξαρτάται από την ταχεία υιοθέτηση νέων τεχνολογιών από τις επιχειρήσεις και από την κατάστρωση πολιτικών για τη βελτίωση των συστημάτων Ε&Α και καινοτομίας της Ευρώπης.

Οι κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι ζουν περισσότερο παρέχουν ευκαιρίες για την ανάπτυξη νέων προϊόντων και υπηρεσιών. Οι δυνατότητες για οικονομική ανάπτυξη στις μελλοντικές αυτές αγορές είναι μεγάλες και, καθώς η μεγαλύτερη μακροζωία είναι ένα φαινόμενο που δεν περιορίζεται στην Ευρώπη, οι λύσεις, τα προϊόντα και οι υπηρεσίες που αναπτύσσονται μπορούν να εξάγονται σε τρίτες χώρες, ανοίγοντας νέες αγορές σε αυτές[11]. Επιπλέον, η έρευνα και ανάπτυξη πρέπει να είναι προσανατολισμένη στην επεξεργασία οικονομικότερων ιατρικών αγωγών και στρατηγικών πρόληψης. Επίσης πρέπει να συνδυάζεται με ισχυρότερα κίνητρα για την ορθολογική χρήση των πόρων, η οποία είναι ικανή να οδηγήσει σε μεγάλη μείωση των δαπανών.

Η μεταβολή της σύνθεσης του ευρωπαϊκού πληθυσμού συνιστά επίσης ενδεχομένως μια ευκαιρία για την ανάπτυξη προϊόντων και υπηρεσιών προσανατολισμένων στις ανάγκες των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας. Είναι δυνατή η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών που θα επιτρέπουν στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας να παραμένουν ανεξάρτητα και να ζουν επί μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στα σπίτια τους, μετασχηματίζοντας την παροχή φροντίδας, μεταξύ άλλων με την εξατομίκευση των υπηρεσιών με γνώμονα τις προσωπικές ανάγκες και προτιμήσεις του κάθε ασθενή[12]. Οι επενδύσεις στην παιδεία και στην έρευνα και ανάπτυξη θα αποφέρουν δυνητικά μεγάλες αποδόσεις στο μέλλον και γι’ αυτό είναι σκόπιμο να μη μειωθούν κατά τη διάρκεια της κρίσης. Για τη διευκόλυνση της πρόσβασης όλων των πολιτών, θα απαιτηθούν ακόμη επενδύσεις για τον εκσυγχρονισμό των υποδομών μεταφορών, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στην τόνωση της ζήτησης κατά τη διάρκεια της κρίσης, συγχρόνως όμως απαιτείται ενίσχυση των δικαιωμάτων των επιβατών μειωμένης κινητικότητας.

- Υποδοχή και κοινωνική ένταξη των μεταναστών

Η μετανάστευση από τρίτες χώρες έχει τονώσει την ανάπτυξη σε αρκετά κράτη μέλη. Μολονότι η κρίση θα έχει ως συνέπεια τον περιορισμό των ευκαιριών απασχόλησης και των ελλείψεων δεξιοτήτων βραχυπρόθεσμα, μια καλά οργανωμένη πολιτική νόμιμης μετανάστευσης θα συμβάλει στην κάλυψη των ελλείψεων εργατικού δυναμικού σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου. Παρόλα αυτά, η κοινωνική ένταξη εξακολουθεί να αποτελεί μείζονα πρόκληση και προϋποθέτει επίσης τη διευθέτηση ζητημάτων κοινωνικής συνοχής. Οι μετανάστες και οι απόγονοί τους είναι συχνά χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου ή συναντούν δυσκολίες για την πλήρη αξιοποίηση των δεξιοτήτων τους. Ως εκ τούτου, έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να καταστούν άνεργοι και είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στον κίνδυνο της φτώχειας. Μολονότι οι αγορές εργασίας στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν πιέσεις εξαιτίας της κρίσης, η επιδείνωση των κοινωνικών συνθηκών στις χώρες προέλευσης των μεταναστών ενδέχεται παρόλα αυτά να οδηγήσει στη συνέχιση της ροής τους προς την ΕΕ και να επιτείνει τη δυσκολία εξεύρεσης εργασίας από αυτούς. Υπό τις συνθήκες αυτές, η ένταξη των μεταναστών και των απογόνων τους ενδέχεται να εξελιχθεί σε ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση, που θα πρέπει να αντιμετωπισθεί και σε επίπεδο ΕΕ[13].

- Διασφάλιση διατηρήσιμων δημόσιων οικονομικών

Σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις, η αύξηση των κρατικών δαπανών θα είναι πιθανότατα πολύ μεγάλη σε αρκετά κράτη μέλη (αν και σε ορισμένες περιπτώσεις η σύγκριση γίνεται με ένα μάλλον χαμηλό επίπεδο κρατικών δαπανών). Για τα κράτη μέλη με τον μεγαλύτερο αντίκτυπο για τα δημόσια οικονομικά, θα είναι αναγκαία η υλοποίηση μεταρρυθμίσεων των κοινωνικών συστημάτων, ιδίως στον τομέα των συντάξεων, αλλά και αναφορικά με άλλα προγράμματα, όπως είναι, ιδίως, η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, με σκοπό την ανάσχεση της μακροπρόθεσμης τάσης των δαπανών.

Υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης της αποτελεσματικότητας των συστημάτων ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και μακροχρόνιας φροντίδας. Η βελτίωση της σχέσης κόστους-ωφέλειας και η άμβλυνση των ανισοτήτων στον τομέα της υγείας είναι δυνατό να επιτευχθούν με την ενίσχυση της πρωτοβάθμιας φροντίδας, της πρόληψης και της προαγωγής της υγείας, καθώς και με τον καλύτερο συντονισμό και την ορθολογική αξιοποίηση των σχετικών πόρων. Παρόλα αυτά, σε ορισμένες χώρες, ο τομέας της υγείας εξακολουθεί να υποφέρει από ανεπάρκεια πόρων[14].

Επομένως, η ύφεση δεν πρέπει να οδηγήσει σε διακοπή των μεταρρυθμίσεων στους τομείς των συντάξεων, της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και της μακροχρόνιας φροντίδας, ούτε σε μείωση των ουσιωδών επενδύσεων στην παιδεία και την έρευνα. Στην πραγματικότητα, οι αποφάσεις για μεταρρυθμίσεις είναι σήμερα πιο επιτακτικές παρά ποτέ. Πρόκειται για μέτρα με καθοριστική σημασία για τη μελλοντική οικονομική ευρωστία της Ευρώπης.

4. Η αντιμετώπιση των προκλήσεων

Απαιτείται δράση σε ευρύ φάσμα τομέων πολιτικής. Ο συντονισμός σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να διευκολύνει την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών, τη μεθόδευση συνεργιών και τη μείωση των αρνητικών δευτερογενών συνεπειών. Πέραν αυτού, η παράμετρος των δημόσιων οικονομικών αντιμετωπίζεται μέσω του στηριζόμενου σε πλέγμα κανόνων πλαισίου του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Οι προκλήσεις της δημογραφικής γήρανσης πρέπει να αντιμετωπισθούν με βάση τα πλαίσια πολιτικής που συγκροτήθηκαν κατά τα τελευταία έτη, με προεξάρχουσα τη στρατηγική της Λισαβόνας, που προβλέπει το συνολικό πλαίσιο δράσης.

Η συμβολή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην αντιμετώπιση των προκλήσεων περιλαμβάνει τα εξής:

- Εμβάθυνση και διεύρυνση της εποπτείας πέραν της δημοσιονομικής πολιτικής, ούτως ώστε να υποβοηθηθεί η καλύτερη ενσωμάτωση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων στον συνολικό συντονισμό πολιτικής [15]. Στην παρούσα συγκυρία, η προσπάθεια αυτή περιλαμβάνει την παρακολούθηση και αξιολόγηση της εφαρμογής των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Ιδιαίτερη προσοχή θα αποδοθεί επίσης στην ποιοτική αναβάθμιση των δημόσιων οικονομικών. Οι μεταρρυθμίσεις των προγραμμάτων κοινωνικών δαπανών που προσφέρουν καλύτερη προστασία των εισοδημάτων ενισχύοντας ταυτόχρονα τα κίνητρα προς εργασία - πρόκειται για την προσέγγιση που είναι γνωστή ως «ευελιξία με ασφάλεια» - θα συντελούσαν ομοίως κατά πολύ στη βελτίωση της διατηρησιμότητας και της ποιότητας των δημόσιων οικονομικών, διασφαλίζοντας συγχρόνως τη στήριξη της μακροοικονομικής σταθερότητας από τους προϋπολογισμούς.

- Στους τομείς των συντάξεων, της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και της μακροχρόνιας φροντίδας , η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να στηρίζει τα κράτη μέλη στην προσπάθειά τους για τη βελτίωση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας των κοινωνικών δαπανών, και θα εξακολουθήσει να παρακολουθεί τις κοινωνικές, οικονομικές και δημοσιονομικές συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης με γνώμονα τις επιταγές της στρατηγικής της Λισαβόνας και το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ βάσει του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης και της «Ανοικτής μεθόδου συντονισμού» (ΑΜΣ) για την κοινωνική προστασία και την κοινωνική ένταξη. Στο πεδίο των συντάξεων που διέπονται από την αρχή της κεφαλαιοποίησης , η Επιτροπή σκοπεύει να εργασθεί από κοινού με το Συμβούλιο και τα κράτη μέλη για τον εντοπισμό διδαγμάτων που σχετίζονται με τη σχεδίαση των καθεστώτων και τα κανονιστικά πλαίσια για την προστασία κατά της αφερεγγυότητας, καθώς επίσης να στοχοθετήσει τους δικαιούχους, έτσι ώστε να διασφαλίζεται η επαρκής και βιώσιμη παροχή ιδιωτικών συντάξεων στα κράτη μέλη. Για να περισταλεί η αναμενόμενη αύξηση των κρατικών δαπανών, είναι αναγκαία η επεξεργασία μέτρων πολιτικής ικανών να περιορίσουν τις αναπηρίες, να μειώσουν την ανάγκη παροχής επίσημης φροντίδας σε ηλικιωμένους πολίτες με αναπηρία, να προαγάγουν την παροχή επίσημης φροντίδας κατ’ οίκον και όχι σε ιδρύματα ή, γενικότερα, να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα της παρεχόμενης μακροχρόνιας φροντίδας σε συνάρτηση με το κόστος της, π.χ. με την καθιέρωση ηλεκτρονικών υπηρεσιών υγείας και τηλεπερίθαλψης.

- Στους τομείς των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και της φορολογίας , η Επιτροπή θα θέσει με ταχείς ρυθμούς σε ισχύ τα μέτρα που περιγράφονται στην ανακοίνωσή της προς το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο[16]. Η αποκατάσταση της ικανοποιητικής λειτουργίας των χρηματοπιστωτικών αγορών έχει καίρια σημασία, όχι μόνο για να διασφαλισθεί ότι οι αγορές αυτές επιτελούν αποτελεσματικά την αποστολή τους για την υποστήριξη της οικονομικής ανάπτυξης και της απασχόλησης, αλλά επίσης για να προστατευθούν τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία του σήμερα και του αύριο, περιλαμβανομένων των καθεστώτων επικουρικών συντάξεων και της συμπληρωματικής ασφάλισης υγείας.

- Στους τομείς της παιδείας, της επαγγελματικής κατάρτισης και της Ε&Α , η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να εργάζεται από κοινού με τα κράτη μέλη για την καλύτερη εκτίμηση των μελλοντικών αναγκών δεξιοτήτων και της αντιστοίχησης δεξιοτήτων και αναγκών σε επίπεδο ΕΕ, καθώς και για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της ανώτερης εκπαίδευσης. Η Επιτροπή θα προωθήσει την ανάπτυξη αποτελεσματικών και δίκαιων συστημάτων εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, με σκοπό την τόνωση της παραγωγικότητας στο πλαίσιο της ανανεωμένης στρατηγικής της Λισαβόνας.

Εν κατακλείδι, οι κυβερνήσεις, που επί του παρόντος προσπαθούν να αντεπεξέλθουν σε μια σφοδρή οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση, θα εξακολουθήσουν επίσης να αντιμετωπίζουν μια δαπανηρή δημογραφική μετάβαση. Η επιτυχής αντιμετώπιση της δημογραφικής πρόκλησης της Ευρώπης εξακολουθεί να εξαρτάται από μια σφριγηλή, δυναμική οικονομία με αυξανόμενη παραγωγικότητα και αποτελεσματικά λειτουργούσες αγορές. Η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί υπό τις τρέχουσες δύσκολες οικονομικές συνθήκες συνίσταται, επομένως, κατά πρώτο λόγο, στη λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για να εξασφαλισθεί η γρήγορη ανάκαμψη από την ύφεση, όπως εξηγείται στο ΕΣΑΟ, καθώς και στην υλοποίηση αξιόπιστης στρατηγικής εξόδου όταν αρχίσει η ανάκαμψη. Επιπλέον, έχει καίρια σημασία να επενδύσουν τα κράτη μέλη στην ενίσχυση του μακροπρόθεσμου αναπτυξιακού δυναμικού τους, όπως εξηγείται στη στρατηγική της Λισαβόνας, ενόψει της αντιμετώπισης των συνεπειών των δημογραφικών αλλαγών.

Υπάρχει, συνεπώς, μεγάλη ανάγκη για τη χάραξη όλων των αναγκαίων πολιτικών με τις οποίες θα διασφαλισθεί ότι η ΕΕ θα εξέλθει από τη χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση με ένα εύρωστο αναπτυξιακό δυναμικό και με την ικανότητα να αξιοποιήσει στο έπακρο τους ανθρώπινους πόρους που διαθέτει. Για να επιτευχθεί αυτό, θα έχει σημασία να εφαρμοσθεί ολοκληρωμένη στρατηγική εξόδου από την κρίση, βασισμένη σε διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Τούτο θα απαιτήσει, μεταξύ άλλων, την επιμήκυνση του επαγγελματικού βίου, την αύξηση της συμμετοχής των νέων, των γυναικών και των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, τη μεταρρύθμιση των συστημάτων φορολογίας και κοινωνικών παροχών για να καταστεί η εργασία προσοδοφόρα με βάση την αρχή της ευελιξίας με ασφάλεια, τη μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων και την αύξηση της αποτελεσματικότητας των συστημάτων υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας, ταυτόχρονα με τις αναγκαίες επενδύσεις στην παιδεία, την έρευνα και την παιδική φροντίδα. Η αποτελεσματική κοινωνική ένταξη των μεταναστών και των απογόνων τους είναι επίσης ένα σημαντικό ζήτημα εν προκειμένω, όπως επίσης η περαιτέρω επεξεργασία μιας καλά διαχειριζόμενης πολιτικής νόμιμης μετανάστευσης για την κάλυψη των μελλοντικών αναγκών για εργατικό δυναμικό. Η απόδοση μεγάλης έμφασης στις εν λόγω πολιτικές στην παρούσα συγκυρία θα βοηθήσει την Ευρώπη τόσο να εξέλθει ανθεκτικότερη από την τρέχουσα ύφεση, όσο και να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις της δημογραφικής γήρανσης.

Η ΕΕ, με την αποφασιστική υλοποίηση του προγράμματος μεταρρυθμίσεων, τη μαζική επένδυση στην ποιοτική στάθμη των ανθρώπινων πόρων και την εξάλειψη των εμποδίων για την πλήρη αξιοποίηση του εργατικού της δυναμικού, είναι ικανή να εξέλθει πιο ισχυρή από την τρέχουσα οικονομική κρίση. Επομένως, η τρέχουσα περίοδος πρέπει να θεωρηθεί κατάλληλη για κοινωνικές καινοτομίες εμπνευσμένες από τις επιτυχημένες εμπειρίες και τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες που είναι ήδη εμφανείς στα διάφορα κράτη μέλη. Η υπογράμμιση της ανάγκης για μεταρρυθμίσεις δεν αποτελεί απλώς χάραξη οικονομικής πολιτικής. Πρόκειται για χάραξη πολιτικής με σκοπό την προαγωγή της καλής υγείας, της καλής παιδείας και της καλής ποιότητας ζωής για τις σημερινές και τις μέλλουσες γενιές. Πρόκειται για χάραξη πολιτικής που θα επιτρέψει στην Ευρώπη να ατενίσει το μέλλον με αυτοπεποίθηση.

- Στατιστικό παράρτημα

Πίνακας 1: Μακροπρόθεσμες εξελίξεις στην αγορά εργασίας

[pic]

Πηγή: «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)», European Economy, (προσεχές τεύχος).

Γράφημα 1: Προβλεπόμενοι δυνητικοί ρυθμοί ανάπτυξης (ετήσιοι μέσοι ρυθμοί ανάπτυξης), συγκεντρωτικά στοιχεία ΕΕ

[pic]

Πηγή: «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)», European Economy, (προσεχές τεύχος).

Πίνακας 2 – Κρατικές δαπάνες που συνδέονται με τη δημογραφική γήρανση, 2007-2060, ποσοστιαία μεταβολή επί του ΑΕΠ

[pic]

Πηγή: «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)», European Economy, (προσεχές τεύχος).

Γράφημα 2 – Σύγκριση του κόστους της δημογραφικής γήρανσης το 2009 και το 2006, ως ποσοστό του ΑΕΠ, 2007-2050

[pic]

Πηγή: «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)», European Economy, (προσεχές τεύχος).

[1] COM (2009) 200 τελικό.

[2] Βλ. «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)» , European Economy, προσεχές τεύχος, και « Έκθεση για τη δημογραφία 2008: Ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών σε μια γηράσκουσα κοινωνία » (SEC (2008) 2911).

[3] COM (2006) 571 τελικό.

[4] COM (2008) 800 τελικό.

[5] Βλ. «Έκθεση βιωσιμότητας 2006» , European Economy, τεύχος 4, 2006.

[6] Βλ. «Έκθεση για τη δημογραφική γήρανση 2009: οικονομικές και δημοσιονομικές προβλέψεις για τα κράτη μέλη της ΕΕ-27 (2008-2060)» , European Economy, προσεχές τεύχος, και « Έκθεση για τη δημογραφία 2008: Ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών σε μια γηράσκουσα κοινωνία » (SEC (2008) 2911).

[7] COM (2009) 58 τελικό.

[8] COM (2006) 574 τελικό.

[9] COM (2006) 571 τελικό.

[10] Βλ. COM(2007) 733 τελικό και «Απασχόληση στην Ευρώπη 2007».

[11] Ορισμένες περιφερειακές πρωτοβουλίες, όπως το «Silver Economy Network of European Regions» (στο οποίο μετέχουν 11 ευρωπαϊκές περιφέρειες) ήδη εργάζονται από κοινού για την προώθηση της ανάπτυξης και εμπορίας καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών απευθυνόμενων σε καταναλωτές μεγαλύτερης ηλικίας. Βλ. τον δικτυακό τόπο του Sen@er http://www.silvereconomy-europe.org/network/about_en.htm

[12] COM (2007) 332 τελικό και COM(2007) 329 τελικό.

[13] Το νεοσυσταθέν Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τη Ένταξη και ο σχετικός ειδικός δικτυακός τόπος (http://www.integration.eu) θα παρέχουν χρήσιμα εργαλεία στο πλαίσιο αυτό.

[14] COM (2009) 58 τελικό.

[15] COM 2008) 238 τελικό.

[16] COM(2009) 114 τελικό.