Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ρόλος της κοινωνικής οικονομίας στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στην εφαρμογή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων»

(Διερευνητική γνωμοδότηση)

(2021/C 286/04)

Εισηγητής: ο κ. Giuseppe GUERINI Συνεισηγήτρια: η κ. Cinzia DEL RIO

Παραπομπή Πορτογαλική Προεδρία του Συμβουλίου, 26.10.2020 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση Υιοθετήθηκε από το τμήμα 31.3.2021 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 27.4.2021 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 560 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 239/2/1

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει το αίτημα της πορτογαλικής Προεδρίας για την εκπόνηση της παρούσας γνωμοδότησης και θεωρεί σημαντικό να προσδιοριστούν μεταξύ των φορέων της κοινωνικής οικονομίας οι στρατηγικοί εταίροι τόσο για την εφαρμογή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων όσο και για την οικοδόμηση μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα επιβεβαιώνει ότι κύρια λειτουργία της οικονομίας είναι η εξυπηρέτηση των πολιτών. Στο πλαίσιο αυτό, συνιστά στις αρχές των κρατών μελών να προβλέψουν την ευρεία συμμετοχή των φορέων της κοινωνικής οικονομίας στα εθνικά τους σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας για την έξοδο από την κρίση της πανδημίας.

1.2. Η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία την ενοποίηση των λειτουργικών κριτηρίων που υιοθετούν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ με στόχο να προαχθεί η δέουσα αναγνώριση των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας στις διάφορες νομικές μορφές με τις οποίες ιδρύονται. Τα κριτήρια αυτά προβλέπουν την κατά προτεραιότητα επιδίωξη κοινωνικών στόχων γενικού συμφέροντος, την υιοθέτηση δημοκρατικής και συμμετοχικής διακυβέρνησης από τους διάφορους ενδιαφερόμενους φορείς και, ακόμη κι όταν έχουν «χαμηλή κερδοφορία», τη διάθεση των κερδών τους στην επιδίωξη των προβλεπόμενων στο καταστατικό τους σκοπών.

1.3. Για τον υπολογισμό του κοινωνικού αντικτύπου των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαίο να διαθέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση ένα μόνιμο σύστημα στατιστικής καταγραφής που θα της εξασφαλίζει εξειδικευμένα, συγκρίσιμα και επικαιροποιημένα στατιστικά στοιχεία σχετικά με τις διαστάσεις και τον αντίκτυπο του εν λόγω τομέα.

1.4. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι, όταν η συμβολή της κοινωνικής οικονομίας στη δημιουργία και τη διατήρηση της απασχόλησης συμπεριλαμβάνει τους εργαζόμενους σε μειονεκτική θέση και σε μειονεκτούσες περιοχές, απαιτούνται κατάλληλες πολιτικές στήριξης, δυνάμενες να αναγνωρίσουν την αποστολή γενικού συμφέροντος των συγκεκριμένων οργανώσεων οι οποίες, παρότι είναι νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, επωμίζονται ουσιαστικά δημόσια καθήκοντα.

1.5. Οι εν λόγω πολιτικές στήριξης πρέπει να καλύπτουν τέσσερις βαθμίδες: — φορολογικές πολιτικές και φορολογικά καθεστώτα που αναγνωρίζουν την αποστολή γενικού συμφέροντος· — πολιτικές για την προώθηση δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων που προάγουν την ανάπτυξη χρηματοδότησης με κοινωνικό αντίκτυπο, επίσης μέσω της αξιοποίησης της ισχύος των δημοσίων συμβάσεων και των συμβάσεων παραχώρησης· — πολιτικές υποστήριξης της σταθερής απασχόλησης και του οικονομικού πρωταγωνιστικού ρόλου των εργαζομένων στις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας· — πολιτικές για την υποστήριξη της επιμόρφωσης του προσωπικού και της τεχνολογικής καινοτομίας στις οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας.

1.6. Όσον αφορά τη δημιουργία και τη διατήρηση των θέσεων εργασίας, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η μέθοδος που είναι γνωστή ως «Worker Buy Out» (παροχή κινήτρων για εθελούσια έξοδο των εργαζομένων), αποτελεί ορθή πρακτική που είναι χρήσιμη όχι μόνο για την επανεκκίνηση επιχειρήσεων που διέρχονται κρίση, αλλά και για τη διαβίβαση ΜΜΕ των οποίων οι ιδρυτές δεν έχουν ορίσει κληρονόμο. Ως εκ τούτου, θα ήταν ενδεχομένως ενδιαφέρον να δημιουργηθεί ένα ειδικό ευρωπαϊκό ταμείο επενδύσεων.

1.7. Η ΕΟΚΕ ζητεί την υποστήριξη και την ενθάρρυνση, επίσης μέσω πολιτικών παροχής κινήτρων, του αυξανόμενου ενδιαφέροντος των χρηματοπιστωτικών φορέων για επενδύσεις με κοινωνικό αντίκτυπο οι οποίες πρέπει να αναγνωρίζουν στις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας τον βασικό πρωταγωνιστή της αναζωογόνησης των επενδύσεων που προορίζονται για την υλοποίηση κοινωνικών και περιβαλλοντικών στόχων και στόχων αλληλεγγύης.

1.8. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας μπορούν να αποτελέσουν ιδανική οργανωτική μορφή για νέα είδη επιχειρηματικότητας, υλοποιούμενα μέσω ψηφιακών πλατφορμών, και ιδιαίτερα για δραστηριότητες συνεργατικής οικονομίας, επειδή τείνουν να προάγουν την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων και των χρηστών των ψηφιακών πλατφορμών.

1.9. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και η δημοκρατική διακυβέρνηση αποτελούν καθοριστικές συνιστώσες των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας και ότι, όταν δεν προβλέπονται βάσει καταστατικού όπως στην περίπτωση των συνεταιρισμών εργαζομένων και των κοινωνικών συνεταιρισμών, θα πρέπει να καθορίζονται συγκεκριμένες μορφές διαβούλευσης και συμμετοχής των εργαζομένων.

1.10. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας, και ειδικότερα οι εθελοντικές οργανώσεις, διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη συνοχή τροφοδοτώντας το κοινωνικό κεφάλαιο και υποστηρίζοντας τον υπεύθυνο ρόλο της κοινωνίας των πολιτών.

1.11. Ο εθελοντισμός μεταξύ των νέων αποτελεί βασικό πόρο για την αύξηση της απασχολησιμότητας και του ανθρώπινου κεφαλαίου των νέων γενεών, ασκώντας θετική επίδραση που αυξάνει τις ευκαιρίες απασχόλησης. Η λειτουργία αυτή φαίνεται επίσης χρήσιμη για τον περιορισμό του φαινομένου των ΕΕΑΚ (εκτός εκπαίδευσης, απασχόλησης ή κατάρτισης) και κρίνεται σκόπιμο να τεθούν σε εφαρμογή πολιτικές για τη διευκόλυνση της μετάβασης από τον εθελοντισμό σε σταθερές μορφές αμειβόμενης εργασίας.

1.12. Τέλος, η ΕΟΚΕ ζητεί και ευελπιστεί ότι το σχέδιο δράσης για την κοινωνική οικονομία θα αποτελέσει ευκαιρία για τη θέσπιση συγκεκριμένων επιχειρησιακών μέσων και νομοθετικών προτάσεων.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Με την παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση, η οποία ζητήθηκε από την πορτογαλική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, η ΕΟΚΕ είναι στην ευχάριστη θέση να συμβάλει στην επιδίωξη των προτεραιοτήτων του προγράμματος [της Προεδρίας], ιδίως όσον αφορά την προώθηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, προβαίνοντας στη διατύπωση συγκεκριμένων προτάσεων σχετικά με τον ρόλο των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας στη δημιουργία σταθερών και αξιοπρεπών θέσεων εργασίας και σε μια πιο βιώσιμη και ανθεκτική οικονομία χωρίς αποκλεισμούς.

2.2. Η κοινωνική οικονομία αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο σε διεθνές επίπεδο ως αποφασιστικός και σημαντικός παράγοντας που είναι σε θέση να εκφράζει την οργανωτική και μετασχηματιστική ικανότητα της κοινωνίας των πολιτών. Σε διάφορα κράτη μέλη έχουν θεσπιστεί νομοθεσίες που αναγνωρίζουν τους σκοπούς και τις λειτουργίες της, καθορίζοντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τη νομική μορφή των οργανώσεων που αναγνωρίζονται ως έκφραση της κοινωνικής οικονομίας ( 1 )

2.3. Η ΕΟΚΕ, στη γνωμοδότησή της INT/871 ( 2 ) , επισημαίνει όσον αφορά τη νομική αναγνώριση ότι οι οργανώσεις και οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας προτάσσουν τους κοινωνικούς στόχους έναντι του ρόλου του κεφαλαίου, μεταξύ άλλων χάρη σε δημοκρατική διακυβέρνηση με τη συμμετοχή διαφόρων ενδιαφερομένων φορέων. Δεν επιδιώκουν το ιδιωτικό κέρδος και, ακόμη κι όταν έχουν «χαμηλή κερδοφορία» στο πλαίσιο κάποιας επιχειρηματικής δραστηριότητας, τα κέρδη τους προορίζονται στην επιδίωξη των προβλεπόμενων στο καταστατικό τους σκοπών και στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

2.4. Η ουσιαστική αναγνώριση της κοινωνικής οικονομίας υποστηρίζεται από έγγραφα μελετών που εκπόνησαν διεθνείς φορείς και οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, ο ΟΗΕ, η ΔΟΕ και διάφορα θεσμικά όργανα της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ΕΟΚΕ η οποία —στις 13 γνωμοδοτήσεις που κατήρτισε με θέμα την κοινωνική οικονομία μεταξύ του 2009 και του 2020— κατέταξε τις οργανώσεις και τις επιχειρήσεις κοινωνικής οικονομίας σε 4 κατηγορίες: συνεταιρισμοί, ενώσεις, ταμεία αλληλασφάλισης και ιδρύματα, στις οποίες προστέθηκαν πιο πρόσφατα οι κοινωνικές επιχειρήσεις.

2.5. Παρά την αναγνώριση των πλέον αντιπροσωπευτικών κριτηρίων και εννοιών της κοινωνικής οικονομίας, όπως το ότι οι άνθρωποι προέχουν του κεφαλαίου, η επανεπένδυση των κερδών και η συμμετοχική διακυβέρνηση, από την Ευρωπαϊκή Ένωση ( 3 ) , δεν κατέστη ακόμη δυνατό να συμφωνηθεί ένας ενιαίος ευρωπαϊκός νομικός ορισμός. Το 2018, το Κοινοβούλιο πρότεινε την καθιέρωση πιστοποίησης για τις οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας βάσει του άρθρου 50 της ΣΛΕΕ. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι, για την υλοποίηση της πρότασης αυτής, χρειάζεται να βελτιωθεί η ικανότητα πιο άρτιας και ομοιόμορφης συλλογής στατιστικών στοιχείων για την καταγραφή των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας σύμφωνα με έναν κοινό ορισμό εργασίας, όπως συμβαίνει στις χώρες που έχουν καταρτίσει δημόσια μητρώα των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας.

2.6. Ένας αναγνωρισμένος ορισμός εργασίας, επίσημα αποδεκτός και έγκυρος για τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθίσταται πλέον ολοένα και πιο αναγκαίος, πρωτίστως για την απόκτηση πρόσβασης στις πολυάριθμες ευκαιρίες οικονομικής μεγέθυνσης και ανάπτυξης, καθώς και για την καλύτερη κατανόηση της κοινωνικής οικονομίας από τους δημόσιους και τους ιδιωτικούς φορείς.

2.7. Ο ορισμός αυτός είναι απολύτως απαραίτητος για την πλήρη προσβασιμότητα στην κεφαλαιαγορά, στην οποία επιδεικνύεται αυξανόμενο ενδιαφέρον για επενδύσεις με κοινωνικό αντίκτυπο. Το σχέδιο δράσης για την κοινωνική οικονομία αποτελεί κατάλληλη ευκαιρία για τη διευθέτηση του εν λόγω ζητήματος, αλλά και το σχέδιο δράσης με θέμα «Ένωση Κεφαλαιαγορών για τα άτομα και τις επιχειρήσεις ( 4 ) » θα πρέπει επίσης να εξετάσει τον ρόλο της κοινωνικής οικονομίας για την προσέλκυση επενδύσεων στην Ευρώπη με μέλημα μια οικονομία φιλική προς τον άνθρωπο.

2.8. λειτουργία και η οικονομική αξία που δημιουργούν οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας φαίνεται να είναι πολύ σημαντικές, τόσο ως προς το μέγεθος (8 % του ευρωπαϊκού ΑΕγχΠ) όσο και ως προς την ποιότητα και τη διατήρηση αυτής της αξίας και ηπου δημιουργούν οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας φαίνεται να είναι πολύ σημαντικές, τόσο ως προς το μέγεθος (8 % του ευρωπαϊκού ΑΕγχΠ) όσο και ως προς την ποιότητα και τη διατήρηση αυτής της αξίας ( 5 ) , η οποία, ακόμη και κατά τα έτη της χρηματοπιστωτικής κρίσης σημείωσε άνοδο όσον αφορά τόσο την επιτευχθείσα οικονομική αξία όσο και τον αριθμό των απασχολουμένων.

2.9. Είναι αξιοσημείωτη η συμβολή στη δημιουργία και τη διατήρηση θέσεων εργασίας, με πάνω από 13,6 εκατομμύρια αμειβόμενες θέσεις εργασίας στην Ευρώπη που αντιπροσωπεύουν περίπου το 6,3 % του ενεργού πληθυσμού στην ΕΕ των 28 ( 6 ) , με περισσότερα από 232 εκατομμύρια μέλη συνεταιρισμών, ταμείων αλληλασφάλισης και συναφών φορέων, καθώς και με πάνω από 2,8 εκατομμύρια επιχειρήσεις και οργανώσεις. Μεταξύ αυτών των εργαζομένων, περίπου 2,6 εκατομμύρια απασχολούνται σε κοινωνικές επιχειρήσεις οι οποίες πληρούν τις απαιτήσεις που περιγράφονται στην «Πρωτοβουλία για την κοινωνική επιχειρηματικότητα» του 2011.

2.10. Σημαντικός αριθμός απασχολουμένων στις οργανώσεις και τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας εντοπίζεται σε μικρές οργανώσεις, αλλά σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας είναι μεγάλων διαστάσεων, με αριθμό απασχολουμένων που υπερβαίνει ορισμένες φορές τις εκατοντάδες και ενίοτε τις χιλιάδες εργαζομένους. Μεγάλο μέρος αυτών των απασχολουμένων εντοπίζεται σε οργανώσεις που χαρακτηρίζονται από συμμετοχική διακυβέρνηση δημοκρατικού χαρακτήρα, πράγμα που καταδεικνύει τη συσχέτιση μεταξύ της ευρείας συμμετοχής των ενδιαφερομένων μερών στη διακυβέρνηση και της ροπής προς τη διατήρηση υψηλών επιπέδων απασχόλησης, σε συνδυασμό με βελτιωμένη ικανότητα αντιμετώπισης των κλυδωνισμών ( 7 )

2.11. Σημαντική για την κοινωνική οικονομία είναι η εκτεταμένη παρουσία γυναικών εργαζομένων, σε ποσοστό το οποίο πολλές φορές υπερβαίνει το 70 % του εργατικού δυναμικού, αλλά παραμένει γενικά πάνω από το 50 %. Μολονότι απαιτούνται πρόσθετα βήματα προς την κατεύθυνση της πλήρους ισότητας, η παρουσία γυναικών σε διευθυντικές και ηγετικές θέσεις πολλών οργανώσεων της κοινωνικής οικονομίας είναι σημαντική. Ως εκ τούτου, μεταξύ των εν λόγω οργανώσεων και επιχειρήσεων παρατηρείται αξιοσημείωτη μισθολογική ισότητα όσον αφορά τόσο τις διάφορες θέσεις της οργανωτικής ιεραρχίας όσο και τις αποδοχές που δεν εμφανίζουν υπερβολικές ανισότητες μεταξύ των φύλων ( 8 )

2.12. Η ύπαρξη μεγαλύτερης μισθολογικής ισότητας δεν αντισταθμίζει πάντως το γεγονός ότι, σε ουκ ολίγες περιπτώσεις, τα μισθολογικά επίπεδα των εργαζομένων στις οργανώσεις και τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας παραμένουν στη χαμηλή εισοδηματική κλίμακα. Το γεγονός αυτό οφείλεται εν μέρει σε γενική έλλειψη ελκυστικότητας της εργασίας παροχής φροντίδας, η οποία σε πάμπολλες περιπτώσεις δεν τυγχάνει της δέουσας οικονομικής αναγνώρισης ακόμη και στις συμβατικές μορφές επιχειρήσεων. Εν προκειμένω, κρίνεται σημαντικό να ενισχυθούν τα συνδικαλιστικά δικαιώματα των εργαζομένων τόσο στον κοινωνικό τομέα όσο και στον τομέα παροχής φροντίδας.

2.13. Επίσης σημαντική είναι η λειτουργία που επιτελούν οι εν λόγω οργανώσεις για την προώθηση και την υλοποίηση κοινωνικών καινοτομιών, καταδεικνύοντας έτσι ότι είναι σε θέση να ερμηνεύουν και να συνοδεύουν τις κοινωνικές αλλαγές με την κινητοποίηση σημαντικού ανθρώπινου δυναμικού που αντικατοπτρίζεται στην ενεργό και αλληλέγγυα συμμετοχή άνω των 82,8 εκατομμυρίων εθελοντών.

2.14. Ο υψηλός αριθμός ατόμων που δραστηριοποιούνται σε σημαντικούς τομείς, καθώς και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι οργανώσεις και οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας από την άποψη της κοινωνικής και της τεχνολογικής καινοτομίας, πρέπει να τύχουν υποστήριξης με ενδεδειγμένες παρεμβάσεις στον τομέα της διά βίου μάθησης και της επιμόρφωσης για την απόκτηση επαγγελματικών και οργανωτικών δεξιοτήτων.

2.15. Η ΕΟΚΕ θεωρεί επομένως απολύτως σκόπιμο να εξαγγείλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ένα σχέδιο δράσης για την κοινωνική οικονομία, καθώς και συγκεκριμένες δράσεις για την εφαρμογή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο ειδικού σχεδίου δράσης, επί του οποίου η ΕΟΚΕ έλαβε θέση με τη γνωμοδότηση SOC/614 ( 9 )

3. Προτάσεις για μια ευρωπαϊκή πολιτική υποστήριξης και προώθησης της κοινωνικής οικονομίας

3.1. Προκειμένου να δοθεί περαιτέρω ώθηση και συνοχή στη συμβολή των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας και να οικοδομηθεί μια «πιο κοινωνική, ανθεκτική και χωρίς αποκλεισμούς Ευρώπη», είναι αναγκαίο να θεσπιστούν νομοθετικά μέτρα και προγράμματα ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής που θα ενθαρρύνουν και θα προωθούν την ανάπτυξη των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, επίσης λόγω της δυνητικής συμβολής τους σε ένα βιώσιμο, οικολογικό και αλληλέγγυο αναπτυξιακό μοντέλο.

3.2. Προς αυτήν την κατεύθυνση, πιστεύουμε ότι είναι δυνατόν να προσδιοριστούν παρεμβάσεις σε τέσσερα επίπεδα: — φορολογικό σύστημα το οποίο θα αναγνωρίζει την αποστολή γενικού συμφέροντος που επωμίζονται οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας, με ιδιαίτερη έμφαση σε εκείνες που δραστηριοποιούνται σε τομείς υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, όπως οι κοινωνικές, οι υγειονομικές και οι εκπαιδευτικές υπηρεσίες, καθώς και οι υπηρεσίες κοινωνικής ένταξης· — πολιτικές για την προώθηση δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων που προάγουν την ανάπτυξη χρηματοδότησης με κοινωνικό αντίκτυπο — περαιτέρω βελτίωση της πρόσβασης στην αγορά δημοσίων συμβάσεων και συμβάσεων παραχώρησης· — πολιτικές υποστήριξης της σταθερής απασχόλησης και του οικονομικού πρωταγωνιστικού ρόλου των εργαζομένων στις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας, ιδίως όσον αφορά τη δημοκρατική διακυβέρνησή τους· — πολιτικές υποστήριξης με στόχο την υλοποίηση νέων δεξιοτήτων και την περαιτέρω διάδοση της καινοτομίας και των νέων τεχνολογιών στην κοινωνία των πολιτών.

3.3. Παρότι η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τη ζωτική συμβολή των οργανώσεων και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας στον τομέα των προσωπικών και των κοινωνικών υπηρεσιών, θεωρεί ωστόσο ότι οι αρμοδιότητες των κρατών μελών και των δημοσίων διοικήσεων για την εξασφάλιση της παροχής βασικών υπηρεσιών στους πολίτες παραμένουν επιτακτικά αναγκαίες.

3.4. Κρίνεται σκόπιμο να ενισχυθούν περαιτέρω τα μέτρα για τη στήριξη της απασχόλησης στις κοινωνικές επιχειρήσεις που έχουν ως αποστολή την ένταξη στην αγορά εργασίας ατόμων με αναπηρία ή ευρισκόμενων σε εξαιρετικά μειονεκτική θέση. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να αποσκοπούν στη μείωση των φορολογικών επιβαρύνσεων και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης επί του κόστους εργασίας, μέσω της κάλυψης από τις δημόσιες αρχές των απαιτούμενων ασφαλιστικών και συνταξιοδοτικών εισφορών των εν λόγω μειονεκτούντων εργαζομένων. Τα συγκεκριμένα κίνητρα δεν θα πρέπει να θεωρούνται ως κρατικές ενισχύσεις προς τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας, δεδομένου ότι αποσκοπούν στη στήριξη της πλήρους ένταξης στην αγορά εργασίας ατόμων που βρίσκονται σε εξαιρετικά μειονεκτική θέση. Σε κάθε περίπτωση, τα κίνητρα αυτά θα πρέπει να παρέχονται μόνο σε οργανώσεις που σέβονται τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας και τα θεμελιώδη δικαιώματα των εργαζομένων.

3.5. Σε πολλές περιπτώσεις, οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας είναι ο κύριος φορέας παροχής των βασικών υπηρεσιών που χρειάζεται ο πληθυσμός —όπως η εκπαίδευση, οι κοινωνικοϊατρικές υπηρεσίες, η κοινωνική πρόνοια ή η κατάρτιση και η επαγγελματική ένταξη των μειονεκτούντων ατόμων— μέσω της διαχείρισης δραστηριοτήτων οι οποίες, ακόμη κι αν έχουν εμπορικό ή επιχειρηματικό χαρακτήρα, εξακολουθούν να αποτελούν δραστηριότητες με ισχυρή κοινοτική και εδαφική αξία και με κέρδη που επανεπενδύονται για την επίτευξη των προβλεπόμενων στο καταστατικό τους σκοπών. Πρόκειται για υπηρεσίες που παρέχονται με την άμεση συμμετοχή των ίδιων αποδεκτών τους και διαθέτουν εδαφική βάση, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της αποστολής που επιτελούν. Επομένως, οι συνθήκες αυτές δεν μπορούν να εξομοιωθούν άνευ επιφυλάξεων με τα καθεστώτα ανταγωνισμού της αγοράς. Ως εκ τούτου, κρίνεται σκόπιμη η χαλάρωση ορισμένων από τις ισχύουσες απαιτήσεις στον τομέα των «κρατικών ενισχύσεων» που παρακωλύουν την καθιέρωση ενός φορολογικού συστήματος το οποίο θα αναγνωρίζει τα κοινωνικά και τα κοινωφελή πλεονεκτήματα των εν λόγω οργανώσεων.

3.6. Για τον ίδιο λόγο, όπως ζητείται ήδη στη γνωμοδότηση INT/906 ( 10 ) , η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να αυξηθεί το ισχύον κατώτατο όριο για υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος, ύψους 500 000 ευρώ για τρία οικονομικά έτη που προβλέπεται στον κανονισμό για τις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, σε τουλάχιστον 800 000 ευρώ ανά οικονομικό έτος. Κρίνεται επίσης σκόπιμη η θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων για την πρόσβαση στη δημόσια χρηματοδότηση βάσει ενιαίων και διαφανών κριτηρίων και με πλήρη σεβασμό των εργασιακών προτύπων και της εφαρμογής των τομεακών συλλογικών συμβάσεων.

3.7. Είναι εξάλλου σημαντικό να προσδιοριστούν κατάλληλα μέσα για την αύξηση των επενδύσεων με κοινωνικό αντίκτυπο στις οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας. Προς τον σκοπό αυτό, έχουν πραγματοποιηθεί ορισμένοι ενδιαφέροντες πειραματισμοί με ειδικά ομόλογα ή μετοχικούς τίτλους (ίδια κεφάλαια ή οιονεί ίδια κεφάλαια) σε επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας που εστιάζονται στην επιδίωξη κοινωνικών στόχων γενικού συμφέροντος.

3.8. Η θέσπιση προτιμησιακών φορολογικών καθεστώτων για τους επενδυτές σε αυτά τα χρηματοδοτικά μέσα, θα μπορούσε να δημιουργήσει σημαντικούς μοχλούς ανάπτυξης, δεδομένου ότι τα ιστορικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ήδη ότι οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας έχουν, παρά τις περιορισμένες επενδύσεις, συμβάλει στη δημιουργία πληθώρας θέσεων εργασίας και αποφέρει πολυάριθμα κοινωνικά οφέλη στους χρήστες των παρεχόμενων από αυτές υπηρεσιών.

3.9. Είναι, ωστόσο, αναγκαίο να προβλεφθούν κατάλληλοι δείκτες για τη μέτρηση και τη σύγκριση των αποτελεσμάτων που επιτυγχάνονται, όπως η σταθερή αύξηση της απασχόλησης, η εφαρμογή υψηλών προτύπων εργασιακής ασφάλειας και η επαλήθευση της επίτευξης των κοινωνικών στόχων στους οποίους βασίζεται η πρωτοβουλία. Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη θα πρέπει να θεσπίσουν νόμους-πλαίσιο για την κοινωνική οικονομία και να θέσουν ενεργά σε εφαρμογή πολιτικές που να ευνοούν την οικονομική μεγέθυνση και την ανάπτυξη των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας.

3.10. Ήδη από το 2011, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντόπισε την ανάγκη βελτίωσης του επιπέδου δημόσιας γνώσης και συλλογής δεδομένων και στατιστικών σχετικά με τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας. Ωστόσο, πρέπει να γίνουν ακόμη πολλά για τον καθορισμό συντονισμένων προτύπων, τα οποία, επιπλέον, θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμα προκειμένου να αποφευχθεί το «κοινωνικό ξέπλυμα» ή η ακατάλληλη πρόσβαση στα μέτρα στήριξης.

3.11. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη, που δεν το έχουν ακόμη πράξει, να προσδιορίσουν ποιες εθνικές αρχές θα είναι αρμόδιες για την παρακολούθηση και την επαλήθευση της συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις και τα πρότυπα, καθώς και της σύμπνοιας με τους κοινωνικούς στόχους.

3.12. Μεταξύ των ειδικών μέτρων στήριξης, ένα από τα σημαντικότερα αφορά τη συμμετοχή στην αγορά δημοσίων συμβάσεων και συμβάσεων παραχώρησης, για τη διασφάλιση της οποίας η οδηγία 2014/24/ΕΕ ( 11 ) έχει ήδη προτείνει σημαντικά μέσα που δεν έχουν όμως εφαρμοστεί σωστά σε όλα τα κράτη μέλη. Προκειμένου να ενθαρρύνει τις κοινωνικά υπεύθυνες δημόσιες συμβάσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να δώσει η ίδια το καλό παράδειγμα και να αξιοποιήσει στο έπακρο τις δικές της διαδικασίες υποβολής προσφορών για την επιδίωξη στόχων κοινωνικής πολιτικής.»

3.13. Μεταξύ των μέτρων στήριξης κρίνονται επίσης να ενδιαφέροντα εκείνα που αποσκοπούν είτε στην αναπροσαρμογή των παραγωγικών δραστηριοτήτων και της παροχής υπηρεσιών είτε στη μεταβίβαση των εν λόγω δραστηριοτήτων από επιχειρήσεις που διέρχονται κρίση ή από επιχειρηματίες που βρίσκονται στο τέλος της σταδιοδρομίας τους στους εργαζομένους με τη μορφή συνεταιριστικών ή συμμετοχικών επιχειρήσεων.

3.14. Αυτού του είδους οι μεταβιβάσεις επιχειρηματικής δραστηριότητας, οι οποίες υποδεικνύονται με τον όρο «εξαγορά από τους εργαζομένους» (workers buy-out) ( 12 ) , και πραγματοποιούνται ήδη με επιτυχία για την επανεκκίνηση επιχειρηματικών δραστηριοτήτων που διέρχονται κρίση, πολλαπλασιάζονται πλέον ακόμη περισσότερο σε περιπτώσεις κατά τις οποίες για τη μεταβίβαση μικρών επιχειρήσεων επιλέγεται μια κοινωνική επιχείρηση που λειτουργεί με τη συμμετοχή των εργαζομένων. Η επιλογή αυτή ενδείκνυται ιδιαίτερα για τους νέους που δεν διαθέτουν επαρκείς κεφαλαιακούς πόρους ώστε να ξεκινήσουν μια επιχειρηματική δραστηριότητα, με αποτέλεσμα να διστάζουν συχνά να κάνουν το πρώτο βήμα και να αντιμετωπίσουν μόνοι τους τις δυσκολίες της αγοράς.

3.15. Ενόψει της περαιτέρω βελτίωσης των δυνατοτήτων που παρέχουν οι εν λόγω πρωτοβουλίες, θα ήταν χρήσιμη η ανάληψη επενδυτικής και συνοδευτικής δράσης για τη διευκόλυνση της έναρξης επιχειρηματικής δραστηριότητας με τη χρηματοδότηση, μέσω συμμετοχής στο κεφάλαιο, των εργαζομένων επιχειρήσεων που διέρχονται κρίση και επιλέγουν να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους με τη σύσταση συνεταιρισμού εργαζομένων. Σε ορισμένες χώρες, οι πρωτοβουλίες αυτές κατέστησαν δυνατή την αναδιοργάνωση διαφόρων επιχειρήσεων και τη διασφάλιση χιλιάδων θέσεων εργασίας.

3.16. Ο ρόλος των συνδικαλιστικών οργανώσεων των εργαζομένων είναι μείζονος σημασίας σε αυτές τις διαδικασίες αναπροσαρμογής επιχειρήσεων. Μορφές αυτοεπιχειρηματικότητας, όπως η εξαγορά από τους εργαζομένους, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των ενεργών πολιτικών εργασίας. Αξιόλογη ορθή πρακτική όσον αφορά τη συνεργασία μεταξύ συνεταιρισμών και συνδικάτων αποτελεί η συμφωνία που υπεγράφη στην Ιταλία μεταξύ των τριών συνεταιριστικών ομοσπονδιών και των τριών αντιπροσωπευτικότερων συνδικαλιστικών οργανώσεων με στόχο τη συστηματική συνεργασία σχετικά με την εξαγορά από τους εργαζομένους ( 13 )

3.17. Η ΕΟΚΕ ευελπιστεί ότι το σχέδιο δράσης για την κοινωνική οικονομία θα προωθήσει, εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την ανάληψη ανάλογων πρωτοβουλιών σε όλα τα κράτη μέλη, με τη δημιουργία μιας ειδικής δομής στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Επενδύσεων ή του Ευρωπαϊκού Ταμείου Προσαρμογής στην Παγκοσμιοποίηση, με στόχο την εξασφάλιση συγκεκριμένων μέσων για τη στήριξη της επανεκκίνησης των οικονομικών δραστηριοτήτων που επλήγησαν από την πανδημία.

4. Νέες μορφές κοινωνικής οικονομίας

4.1. Οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και αναπτύσσουν πρωτοβουλίες κοινωνικής καινοτομίας, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο της πράσινης οικονομίας και προς όφελος της βιώσιμης ανάπτυξης. Οι πειραματισμοί στους οποίους προβαίνουν οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας στον τομέα της κυκλικής οικονομίας πληθαίνουν και συντελούν στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στον τομέα της επαναχρησιμοποίησης ή της κοινωνικής γεωργίας. Μέχρι στιγμής, το νομικό πλαίσιο και οι πολιτικές πολλών κρατών μελών δεν επιτρέπουν την εφαρμογή πολιτικών για την ανάπτυξη συνεταιρισμών που προάγουν την ένταξη στην εργασία. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο κρίνονται επιθυμητές παρεμβάσεις σε επίπεδο ΕΕ προκειμένου να προαχθεί η επίτευξη προόδου σε αυτά τα πλαίσια.

4.2. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν οι συνεταιρισμοί εργαζομένων ( 14 ) για να καταστήσουν πιο συμμετοχικές τις νέες μορφές επιχειρηματικότητας που υλοποιούνται μέσω ψηφιακών πλατφορμών, προκειμένου να γίνει η συμμετοχή των εργαζομένων και των χρηστών περισσότερο βιώσιμη και συλλογική για την ανάπτυξη νέων μορφών αμοιβαιότητας και αλληλεγγύης ικανών να διευρύνουν τη συμμετοχή με τη βοήθεια ψηφιακών τεχνολογιών. Ωστόσο, η προστασία των εργαζομένων σε πλατφόρμες και των εργαζομένων με άτυπη απασχόληση προϋποθέτει αναγκαστικά τη σύναψη ενδεδειγμένων συλλογικών συμβάσεων με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων.

4.3. Οι επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας μπορούν να δημιουργήσουν ευκαιρίες απασχόλησης και τοπικής ανάπτυξης, οργανώνοντας τη συμμετοχή των πολιτών στην παροχή υπηρεσιών όπως η τροφοδότηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ή η οργάνωση παροχής υπηρεσιών σε απόκεντρες και αγροτικές περιοχές, κατά το πρότυπο του γαλλικού εγχειρήματος των «Pôles territoriaux de coopération économique» (PTCE) που συγκεντρώνει ενώσεις, συνεταιρισμούς, τοπικές αρχές, παραδοσιακές επιχειρήσεις και πανεπιστήμια με στόχο τον πειραματισμό στον τομέα της κοινωνικής γεωργίας, του βιώσιμου τουρισμού και της αξιοποίησης περιβαλλοντικών ή πολιτιστικών αγαθών.

4.4. Στην κοινωνική οικονομία, είναι ζωτική η συμβολή των εθελοντικών δραστηριοτήτων που είναι σημαντικές τόσο για τη νεότερη γενιά όσο και για τους ηλικιωμένους, στους οποίους προσφέρουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια σημαντική ευκαιρία για τη διατήρηση ενεργού κοινωνικού ρόλου και συμμετοχής στα κοινά που συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Είναι, ως εκ τούτου, σημαντικό να ενισχυθούν οι συνέργειες μεταξύ των κύκλων σπουδών και των ωρών εθελοντισμού ως μέσο διευκόλυνσης της έναρξης εργασίας στον κοινωνικό τομέα. Η βελτίωση του συντονισμού μεταξύ των περιόδων εθελοντισμού και πρακτικής άσκησης θα μπορούσε να διευκολύνει την κατάρτιση νεαρού και εξειδικευμένου προσωπικού.

4.5. Το επιτυχημένο εγχείρημα του «Ευρωπαϊκού Σώματος Αλληλεγγύης» είναι σκόπιμο να ενισχυθεί και ενδεχομένως να διευρυνθεί με τη θέσπιση ενός είδους «Erasmus για κοινωνικούς επιχειρηματίες» προς όφελος της διασυνοριακής συνεργασίας στην κοινωνική οικονομία.

4.6. Η λειτουργία αυτή φαίνεται επίσης πολύ χρήσιμη για τον περιορισμό του σύνθετου φαινομένου των ΕΕΑΚ (εκτός εκπαίδευσης, απασχόλησης ή κατάρτισης) και κρίνεται σκόπιμο να τεθούν σε εφαρμογή πολιτικές παροχής κινήτρων για τη διευκόλυνση της μετάβασης από τον εθελοντισμό σε σταθερή θέση εργασίας.

Βρυξέλλες, 27 Απριλίου 2021. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) https://oeil.secure.europarl.europa.eu/oeil/popups/ficheprocedure.do?reference=2016/2237(INL)&l=en,

https://betterentrepreneurship.eu/el,

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/el/MEMO_11_735,

https://cecop.coop/works/cecop-report-on-social-enterprises-laws-in-europe-a-worker-and-social-coops-perspective.

(2) https://www.eesc.europa.eu/el/our-work/opinions-information-reports/opinions/towards-appropriate-european-legal-framework.

(3) Πρωτοβουλία για την κοινωνική επιχειρηματικότητα: https://ec.europa.eu/growth/sectors/social-economy/enterprises_el

Συμπεράσματα του Συμβουλίου σχετικά με την προαγωγή της κοινωνικής οικονομίας, 2015: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-15071-2015-INIT/el/pdf

Social Economy Charter (Χάρτης των αρχών της κοινωνικής οικονομίας), 2002: https://www.socialeconomy.eu.org/wp-content/uploads/2020/04/2019-updated-Social-Economy-Charter.pdf.

(4) Ένωση Κεφαλαιαγορών για τα άτομα και τις επιχειρήσεις — νέο σχέδιο δράσης, COM(2020) 590 final.

(5) Τα στοιχεία προέρχονται από τη δημοσίευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: https://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=22304&langId=en.

(6) Τα στοιχεία προέρχονται από την έκθεση της ΕΟΚΕ: https://www.eesc.europa.eu/sites/default/files/files/qe-04-17-876-el-n.pdf.

(7) Η ανθεκτικότητα του συνεργατικού μοντέλου, Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνεταιρισμών στους τομείς της Βιομηχανίας και των Υπηρεσιών (CECOP), 2012 https://www.cecop.coop/works/the-resilience-of-the-cooperative-model.

(8) Las mujeres en las cooperativas de trabajo, COCETA, 2019 https://www.coceta.coop/publicaciones/estudio-mujer-cooperativismo-coceta-2019.pdf.

(9) ΕΕ C 14 της 15.1.2020, σ. 1.

(10) ΕΕ C 429 της 11.12.2020, σ. 131.

(11) https://ec.europa.eu/info/policies/public-procurement/support-tools-public-buyers/social-procurement_el.

(12) Business transfers to employees under the form of a cooperative in Europe: opportunities and challenges (Μεταβιβάσεις επιχειρήσεων στους εργαζομένους υπό μορφή συνεταιρισμού στην Ευρώπη: ευκαιρίες και προκλήσεις)„ CECOP, 2013 (ΕΕ C 191 της 29.6.2012, σ. 24).

(13) Italy, historic agreement between unions and coops on worker buyouts buyouts (Ιταλία, ιστορική συμφωνία μεταξύ συνδικάτων και συνεταιρισμών σχετικά με την εξαγορά από τους εργαζομένους), CECOP, 2021: https://cecop.coop/works/italy-historic-agreement-between-unions-and-coops-to-promote-worker-buyouts.

(14) All for one — Worker-owned cooperatives’ response to non-standard employment (Όλοι για έναν — Η απάντηση των συνεταιρισμών εργαζομένων στην άτυπη απασχόληση), CECOP 2019: https://cecop.coop/works/cecop-report-all-for-one-reponse-of-worker-owned-cooperatives-to-non-standard-employment.