Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Οι μεταβολές των παγκόσμιων οικονομικών συνθηκών και οι νέες οικονομικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση"

(2002/C 48/19)

Κατά τη σύνοδο ολομέλειας της 28ης και 29ης Νοεμβρίου 2001, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, με βάση το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, να καταρτίσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "οικονομική και νομισματική ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 12 Νοεμβρίου 2001. Εισηγήτρια ήταν η κα Konitzer.

Κατά την 386η σύνοδο ολομέλειάς της της 28ης και 29ης Νοεμβρίου 2001 (συνεδρίαση της 28ης Νοεμβρίου) η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 46 ψήφους υπέρ και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Ιστορικό

1.1. Η οικονομική ανάπτυξη που η Ευρωπαϊκή Ένωση γνώρισε το 2000 ήταν η μεγαλύτερη που σημειώθηκε κατά τα τελευταία δέκα χρόνια. Η αύξηση του ΑΕΠ έφθασε σχεδόν το 31/2 %. Η απασχόληση αυξήθηκε αισθητά (1,7 %) με αποτέλεσμα να μειωθεί η ανεργία σε σχέση με το προηγούμενο έτος κατά μία ολόκληρη ποσοστιαία μονάδα, να φθάσει δηλαδή στο 8,3 % του ενεργού πληθυσμού. Συνεπώς, το ύψος της ανεργίας επανήλθε στο ποσοστό που είχε πριν από την οικονομική ύφεση του 1992/93, αφού πρώτα έφθασε στο ανώτατο όριο του 11,1 % (το 1994). Παρά την αύξηση των τιμών πετρελαίου, ο ρυθμός του πληθωρισμού έφθασε μόλις το 2 %, ενώ το ισοζύγιο πληρωμών ήταν ισορροπημένο.

1.2. Η ευνοϊκή αυτή εξέλιξη ήταν αποτέλεσμα τόσο των συνεχών προσπαθειών που καταβάλλονται μέσω της διαρθρωτικής πολιτικής με στόχο τη βελτίωση της λειτουργίας των αγορών αγαθών και υπηρεσιών, καθώς και των αγορών εργασίας και κεφαλαίων, όσο και της σημαντικής προόδου που σημειώθηκε, μετά από την τελευταία οικονομική ύφεση, από την άποψη της βελτίωσης των μακροοικονομικών προϋποθέσεων που απαιτούνται για την οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση, ιδιαίτερα ενόψει της υλοποίησης της οικονομικής και νομισματικής ένωσης(1).

1.3. Δυστυχώς όμως οι ελπίδες ότι η ευνοϊκή αυτή εξέλιξη θα συνεχιζόταν χωρίς διακοπή για μια σειρά ετών, γεγονός απαραίτητο για την επίλυση του προβλήματος της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, διαψεύσθηκαν κατά τη διάρκεια του 2001.

1.4. Πράγματι, κατά το φθινόπωρο του 2001 κατέστη σαφές ότι η αύξηση του ΑΕΠ στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά το τρίτο τρίμηνο ήταν στάσιμη και μάλλον αρνητική, καθώς και ότι για το 2001 συνολικά θα πρέπει να αναμένεται οικονομική ανάπτυξη σαφώς χαμηλότερη του 2 %(2). Αυτό σημαίνει όμως ότι το ποσοστό της ανεργίας δεν θα συνεχίσει να μειώνεται, αλλά πιθανώς να αυξηθεί εκ νέου κατά το 2001 και 2002.

1.5. Τα αίτια της αρνητικής αυτής εξέλιξης βρίσκονται ουσιαστικά εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ διαπιστώνεται ότι υποτιμήθηκε η έκταση και το μέγεθος της εξάρτησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τις παγκόσμιες οικονομικές εξελίξεις. Ουσιαστικά αξίζει να επισημανθούν τρεις παράγοντες: η πτώση της αγοραστικής δύναμης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, λόγω της αύξησης των τιμών πετρελαίου (που ενισχύθηκε από την εξέλιξη της ισοτιμίας του δολαρίου) και της σημαντικής, βραχυπρόθεσμα, αύξησης των τιμών των ειδών διατροφής, ο περιορισμός της ζήτησης στον τομέα των εξαγωγών, λόγω της έντονης επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης στις Ηνωμένες Πολιτείες, και η ταυτόχρονη οικονομική ύφεση που έχει σημειωθεί σε διεθνή κλίμακα. Οι τρομοκρατικές ενέργειες της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 επέτειναν τα αποτελέσματα αυτά, αφενός, εξαιτίας των άμεσων επιπτώσεων που οι εν λόγω ενέργειες είχαν τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και σε διεθνή κλίμακα (αεροπορικές εταιρείες, τουρισμός, ασφάλειες, αύξηση των δαπανών στον τομέα της ασφάλειας), και, αφετέρου, εξαιτίας της αρνητικής επίδρασης που αυτές είχαν στην εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων και των καταναλωτών, η οποία θα μπορούσε να περιοριστεί ακόμη περισσότερο από απρόβλεπτα γεγονότα που έχουν σχέση με την εκστρατεία κατά της τρομοκρατίας.

1.6. Για τις οικονομίες των ευρωπαϊκών κρατών έχει καθοριστική σημασία να υπερβληθεί το ταχύτερο δυνατό αυτή η φάση ύφεσης, η οποία συνοδεύεται από απώλεια της εμπιστοσύνης, και να αρχίσει να υλοποιείται η μακροπρόθεσμη ανοδική εξέλιξη την οποία το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας έθεσε, την άνοιξη του 2000, ως στόχο της στρατηγικής που υιοθέτησε.

2. Δυνατότητες και όρια της οικονομικής πολιτικής

2.1. Οι προαναφερθέντες παράγοντες έχουν προσωρινό χαρακτήρα και γενικώς δεν απειλούν την πρόοδο που σημειώθηκε κατά τη δεκαετία του '90 όσον αφορά την εξυγίανση της ευρωπαϊκής οικονομίας. Ωστόσο θα πρέπει να τονισθεί ότι αυξήθηκε η απόσταση που χωρίζει τον στόχο της πλήρους απασχόλησης από την υλοποίησή του.

2.2. Συνεπώς θα πρέπει να διερωτηθούμε πώς μπορεί η οικονομική πολιτική να συμβάλει στην ταχεία αντιμετώπιση των σημερινών δυσχερειών. Το ερώτημα αυτό δεν επιδιώκει βέβαια να δημιουργήσει την αυταπάτη ότι η οικονομική πολιτική μπορεί να αντιμετωπίσει οποιοδήποτε κτύπημα από εξωτερικούς παράγοντες και ότι μπορεί να "διατάξει" την δημιουργία ανάπτυξης και απασχόλησης. Επίσης, ο στόχος δεν είναι να αμφισβητηθούν οι προσπάθειες της διαρθρωτικής πολιτικής και ο γενικός προσανατολισμός της μακροοικονομικής πολιτικής που είναι η σταθερότητα των τιμών και η διατήρηση των γενικών ισορροπιών. Ο στόχος είναι αντιθέτως να εξεταστεί,

- πώς θα μπορούσε να προσαρμοστεί καλύτερα το σύνολο των μακροοικονομικών πολιτικών στη νέα κατάσταση, και

- κατά πόσον οι διαδικασίες συντονισμού της οικονομικής πολιτικής, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά και στο επίπεδο της ζώνης του ευρώ, μπορούν να βελτιωθούν με στόχο την επίτευξη του καλύτερου δυνατού συνδυασμού πολιτικών.

3. Καλύτερη προσαρμογή των μακροοικονομικών πολιτικών στη νέα κατάσταση

3.1. Σε τελική ανάλυση, εκείνο που προέχει στις σημερινές συνθήκες είναι να ενισχυθεί, στο πλαίσιο του αυξανόμενου δυναμικού τους, τόσο η ζήτηση στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές επίπεδο, χωρίς όμως αρνητικές επιπτώσεις στην εξέλιξη των τιμών και του κόστους και χωρίς να διακυβευθεί η απαραίτητη, για την αειφόρο ανάπτυξη (και συνεπώς και για τον στόχο της πλήρους απασχόλησης), μεσοπρόθεσμη σταθεροποίηση των δημοσίων προϋπολογισμών. Είναι επίσης σημαντικό να στηρίζεται η προσέγγιση της οικονομικής πολιτικής σε μια σαφή ανάλυση της παγκόσμιας οικονομίας και της κατάστασης στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τη Νομισματική Ένωση, και να είναι αξιόπιστη, από την άποψη των προσανατολισμών και του φάσματος των πεδίων εφαρμογής της, έτσι ώστε να αποκατασταθεί σύντομα η εμπιστοσύνη των καταναλωτών και των επιχειρήσεων στη μελλοντική οικονομική εξέλιξη.

3.2. Τα περιθώρια ελιγμού που διαθέτει κάθε επιμέρους τομέας της μακροοικονομικής πολιτικής (νομισματική πολιτική, πολιτική των δημοσίων δαπανών και πολιτική μισθών) εμφανίζονται, εάν εξετασθούν μεμονωμένα, μάλλον περιορισμένα.

3.2.1. Η νομισματική πολιτική μπορεί να καθίσταται χαλαρότερη, προκειμένου να στηριχθεί η γενική οικονομική πολιτική (άρθρο 105, παράγραφος 1, της Συνθήκης ΕΟΚ), όταν μειώνεται ο αναμενόμενος πληθωρισμός. Αυτό έχει ήδη συμβεί, ως έναν βαθμό, και μάλιστα υπήρξε συντονισμός σε διεθνή κλίμακα. Τα περαιτέρω και ενδεχομένως απαραίτητα μέτρα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις προγνώσεις της εξέλιξης τόσο της δημοσιονομικής όσο και της μισθολογικής πολιτικής.

3.2.2. Η δημοσιονομική πολιτική δεν πρέπει να θέσει σε κίνδυνο την μεσοπρόθεσμη αξιοπιστία που αποκτήθηκε με μεγάλο κόπο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία ενόψει της εξέλιξης των μακροπρόθεσμων επιτοκίων, καθώς και της εξισορρόπησης της σχέσης μεταξύ αποταμίευσης και επενδύσεων στο πλαίσιο της μεσοπρόθεσμης οικονομικής ανάπτυξης που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη της πλήρους απασχόλησης. Η πλήρωση των προϋποθέσεων αυτών δε αναιρεί ωστόσο το γεγονός ότι, υπό τις σημερινές συνθήκες - οι οποίες διαφέρουν ασφαλώς από χώρα σε χώρα - οι αυτόματοι σταθεροποιητές θα μπορούσαν να συμβάλουν, ως έναν βαθμό, στην σταθεροποίηση της οικονομικής ανάπτυξης στην Κοινότητα και ιδιαίτερα στη Νομισματική Ένωση. Η συμβολή αυτή θα μπορούσε να ενισχυθεί, εν μέρει, μέσω της αύξησης των επενδύσεων στον τομέα των υποδομών (ενδεχομένως μέσω της ανάπτυξης εταιρικών σχέσεων μεταξύ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) και της μείωσης των φόρων, προϋποθέσεις που πρέπει άλλωστε να συνοδεύουν την επιδιωκόμενη μεσοπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη. Ωστόσο, όσον αφορά τη συμβολή της δημοσιονομικής πολιτικής στο σύνολο του συνδυασμού πολιτικών στην Κοινότητα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, προκύπτει μια πρόσθετη δυσκολία: αντίθετα απ' ό,τι συμβαίνει με την νομισματική πολιτική, η άσκηση της δημοσιονομικής πολιτικής στην Κοινότητα και στη Νομισματική Ένωση δεν εμπίπτει, για εύλογους λόγους, στην αρμοδιότητα των κοινοτικών αρχών, αλλά των εθνικών κυβερνήσεων. Εντούτοις, η συμβολή της δημοσιονομικής πολιτικής στο συνδυασμό πολιτικών της Νομισματικής Ένωσης αφορά το γενικό κοινοτικό συμφέρον, το οποίο κατά τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν προβάλλεται, υπό τις παρούσες συνθήκες, σε ικανοποιητικό βαθμό.

3.2.3. Εξάλλου, τα περιθώρια ελιγμού στον τομέα της μισθολογικής πολιτικής που διαθέτουν οι κοινωνικοί εταίροι στο πλαίσιο του συνδυασμού οικονομικών πολιτικών είναι επίσης εξαιρετικά περιορισμένα. Οι κοινωνικοί εταίροι αποφασίζουν, με βάση διαδικασίες που διαφέρουν ανάλογα με το κράτος μέλος και τους επιμέρους τομείς, τόσο για το γενικό οικονομικό κόστος όσο και για τα εισοδήματα των εργαζομένων. Το γεγονός αυτό επηρεάζει καθοριστικά την ανταγωνιστικότητα του συνόλου της οικονομίας, την αποδοτικότητα και την εξέλιξη της καταναλωτικής ζήτησης. Μολονότι καθιερώθηκε ο μακροοικονομικός διάλογος (διαδικασία της Κολωνίας), ο παράγοντας αυτός που επηρεάζει το συνδυασμό μακροοικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα και τη Νομισματική Ένωση δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη. Είναι απαραίτητο να οργανωθεί αποτελεσματικότερα ο μακροοικονομικός διάλογος στο επίπεδο του Συμβουλίου, αλλά και να προσδιοριστούν καλύτερα τα κοινοτικά συμφέροντα.

3.3. Προκειμένου να αντιμετωπισθεί η σημερινή επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης, αλλά και ο κίνδυνος της οικονομικής ύφεσης, είναι αναγκαίο να εφαρμοσθεί μια ελάχιστη μακροοικονομική πολιτική στην Κοινότητα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, γεγονός το οποίο προϋποθέτει τόσο μια καλύτερη οριοθέτηση των κοινοτικών συμφερόντων, όσο και ένα λογικό επίπεδο αμοιβαίας εμπιστοσύνης στην προβλεψιμότητα και στην ορθολογιστική συμπεριφορά των παραγόντων της νομισματικής, δημοσιονομικής και μισθολογικής πολιτικής. Κατ' αυτό τον τρόπο έρχονται στο προσκήνιο σημαντικά θέματα που αφορούν το νόημα και την αποτελεσματικότητα του συντονισμού της οικονομικής πολιτικής.

4. Το νόημα και η αποτελεσματικότητα του συντονισμού της οικονομικής πολιτικής στην Κοινότητα και την Νομισματική Ένωση

4.1. Μολονότι σημειώθηκε πρόοδος ως προς την εξυγίανση της οικονομίας στην Κοινότητα και παρά τις πολλαπλές - εν μέρει γραφειοκρατικές - διατυπώσεις και διαδικασίες συντονισμού, η Κοινότητα αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα όσον αφορά τον προσδιορισμό του κατάλληλου συνδυασμού μακροοικονομικών πολιτικών και την προσαρμογή του συνδυασμού αυτού στις μεταβαλλόμενες εσωτερικές και εξωτερικές συνθήκες. Είναι αποδεδειγμένο ότι η οικονομική ύφεση του 1992/93 οφειλόταν, σε μεγάλο βαθμό, σε λάθη που έγιναν κατά τον προσδιορισμό του συνδυασμού πολιτικών (λανθασμένη εκτίμηση της κατάρρευσης των χρηματιστηρίων το 1987, υπερθέρμανση της οικονομίας το 1988/89, λάθη κατά τη χρηματοδότηση της γερμανικής ενοποίησης) και ότι η επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης το 1995/96 (κρίση στο Μεξικό, ανεπαρκής δημοσιονομική πολιτική σε ορισμένα κράτη μέλη, διαταραχές στο νομισματικό τομέα) και το 1999 (κρίση στην Ασία και τη Ρωσία) οφειλόταν σε ανεπαρκή ή καθυστερημένη προσαρμογή του συνδυασμού πολιτικών. Αντιθέτως, οι ΗΠΑ προσάρμοζαν και προσαρμόζουν τη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική τους πολύ ταχύτερα και καλύτερα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Το γεγονός αυτό είναι και η βασική αιτία για την οποία η οικονομική ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ακόμη και μετά τη δεκαετία του '90, ήταν πολύ χαμηλότερη από την αντίστοιχη ανάπτυξη στις ΗΠΑ.

4.2. Δεδομένου ότι προβλέπεται νέα επιβράδυνση της οικονομίας σε διεθνή κλίμακα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες προκειμένου να μην επαναληφθούν, κατά το δυνατόν, τα λάθη του παρελθόντος. Η υλοποίηση της νομισματικής ένωσης και, κατά συνέπεια, η εξάλειψη των εσωτερικών νομισματικών διαταραχών μπορούν να συμβάλουν προς την κατεύθυνση αυτή. Ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές ελλείψεις - παρά τις πολυάριθμες διαδικασίες και τα σχετικά όργανα - ιδιαίτερα δε στους ακόλουθους τομείς:

α) Χρειάζεται να βελτιωθεί η διάγνωση και η πρόγνωση των οικονομικών εξελίξεων, αφού ληφθούν υπόψη οι ανάγκες της Νομισματικής Ένωσης, καθώς και ο δημόσιος διάλογος ως προς τις επιλογές της οικονομικής πολιτικής της Κοινότητας και της Νομισματικής Ένωσης.

β) Πρέπει να ενισχυθεί ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που συνίσταται στην διατύπωση ολοκληρωμένων προτάσεων τόσο στον τομέα της γενικής οικονομικής πολιτικής, όσο και στον τομέα του μακροοικονομικού συνδυασμού πολιτικών. Εξάλλου, οι εν λόγω πολιτικές δεν θα πρέπει να έχουν γνώμονα την εξυπηρέτηση εθνικών ή τομεακών συμφερόντων ή ιδεολογιών, αλλά αποκλειστικά του κοινοτικού συμφέροντος καθώς και την βέλτιστη οικονομική ανάπτυξη της Νομισματικής Ένωσης. Αυτό αφορά ιδιαίτερα και την συμβολή της δημοσιονομικής και μισθολογικής πολιτικής στο συνδυασμό των μακροοικονομικών πολιτικών, με την προϋπόθεση ότι θα γίνεται σεβαστή η κυριαρχία των κρατών μελών και η αυτονομία των εταίρων των συλλογικών συμβάσεων.

γ) Ο διάλογος μεταξύ των παραγόντων των συνδυασμένων πολιτικών πρέπει να θεσμοποιηθεί καλύτερα και να χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη διαφάνεια. Αυτό αφορά τόσο τις τακτικές συνεδριάσεις μεταξύ των προέδρων της ΕΚΤ και της Ομάδας Ευρώ και του αρμόδιου μέλους της Επιτροπής, όσο και τον μακροοικονομικό διάλογο το περιεχόμενο του οποίου πρέπει να βελτιωθεί. Και στις δύο περιπτώσεις θα πρέπει να ενισχυθεί ο ρόλος τους εκπροσώπου της Επιτροπής ως εκπροσώπου των κοινοτικών συμφερόντων. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι σε θέση να συμβάλει ουσιαστικά στις εργασίες προετοιμασίας του μακροοικονομικού διαλόγου. Είναι δε σκόπιμο να ζητείται η γνώμη της με τον αρμόζοντα τρόπο.

5. Επόμενα στάδια

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεωρεί απαραίτητο:

α) να υποβάλει η Επιτροπή, κατά τις επόμενες εβδομάδες, συγκεκριμένες και ευρύτερες προτάσεις σε σχέση με τη Δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Γάνδης, με θέμα τους τρόπους με τους οποίους η οικονομική πολιτική και ο συνδυασμός μακροοικονομικών πολιτικών στην Κοινότητα και την Νομισματική Ένωση θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στην νέα διεθνή οικονομική κατάσταση. Σε αυτό το πλαίσιο, θα πρέπει να διευκρινιστεί ποιά θα είναι η συμβολή των επιμέρους παραγόντων·

β) να συνεχιστεί ο διάλογος τόσο στο Συμβούλιο, όσο και στους κόλπους της κοινής γνώμης, για την ανακοίνωση της Επιτροπής της 7ης Φεβρουαρίου 2001(3) σχετικά με την ενίσχυση του συντονισμού των οικονομικών πολιτικών στην ζώνη του ευρώ, έτσι ώστε να επιτευχθούν, το συντομότερο δυνατό, πραγματιστικές και αποτελεσματικές βελτιώσεις στον τομέα αυτό·

γ) να διεξαχθεί στο άμεσο μέλλον συζήτηση σχετική με τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να διαμορφωθούν αποτελεσματικότερα οι διατάξεις για την οικονομική πολιτική και την οριοθέτηση των γενικότερων οικονομικών κοινοτικών συμφερόντων, στο πλαίσιο μιας αναθεώρησης της Συνθήκης ενόψει της διεύρυνσης της Κοινότητας.

Βρυξέλλες, 28 Νοεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Βλέπε επίσης: ΕΕ C 139 της 11.5.2001, σ. 51 (ECO/041), ΕΕ C 139 της 11.5.2001, σ. 60 (ECO/042), ΕΕ C 139 της 11.5.2001, σ. 72 (ECO/046), ΕΕ C 139 της 11.5.2001, σ. 79 (ECO/054), ΕΕ C 221 της 7.8.2001, σ. 177 (ECO/065).

(2) Βλέπε τις νέες προγνώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που δημοσιεύθηκαν στις 21.11.2001.

(3) COM(2001) 82 τελικό.