ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών στους θαλάσσιους λιμένες: Βασικό στοιχείο των ευρωπαϊκών μεταφορών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η Πράσινη Βίβλος της Επιτροπής σχετικά με τους θαλάσσιους λιμένες και τις ναυτιλιακές υποδομές [1] πυροδότησε μια έντονη και εξειδικευμένη συζήτηση με τους συντελεστές του κλάδου και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα.

[1] COM(1997) 678 τελικό της 10.12.1997

Το γεγονός αυτό δεν προκάλεσε έκπληξη. Η Πράσινη Βίβλος ήταν η πρώτη απόπειρα από πλευράς Επιτροπής να κινηθεί προς μια συνεπή πολιτική σχετικά με τους λιμένες και τις ναυτιλιακές υποδομές και, γι' αυτόν τον λόγο και μόνον, ήταν αναμενόμενο το ευρύ ακροατήριο. Επιπλέον, άρχισε να κερδίζει ταχέως έδαφος η αντίληψη ότι οι θαλάσσιοι λιμένες διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη λειτουργία των διατροπικών αλυσίδων μεταφορών από πόρτα σε πόρτα, ότι η λειτουργία τους έχει ουσιώδη σημασία τόσο για το ενδοκοινοτικό, όσο και για το εξωκοινοτικό εμπόριο και ότι, με την εμφανώς αναπόφευκτη αύξηση της ζήτησης για μεταφορές, οι θαλάσσιες μεταφορές και, επομένως, οι θαλάσσιοι λιμένες θα πρέπει να κληθούν να επωμισθούν όλο και περισσότερο από το φορτίο που επιβαρύνει τις υποδομές μεταφορών.

Η Λευκή Βίβλος για την κοινή πολιτική μεταφορών, που πρόκειται να δημοσιευθεί σύντομα, θα εστιασθεί, μεταξύ άλλων, στον όλο και σπουδαιότερο ρόλο που θα πρέπει να διαδραματίσουν οι θαλάσσιοι λιμένες, ώστε να ελαφρύνουν τις πιέσεις που υφίστανται επί του παρόντος οι χερσαίες μεταφορές και να εξασφαλίσουν καλύτερη λειτουργία της κοινοτικής αγοράς μεταφορών.

Αν και είναι κατανοητό ότι οι συντελεστές του κλάδου θα τόνιζαν ιδιαίτερα τα πεδία που τους αφορούν άμεσα, τα βασικά ζητήματα που διαφαίνονται, κατόπιν της συζήτησης, μπορούν να ενταχθούν στις ακόλουθες κατηγορίες:

-Συμπερίληψη των θαλάσσιων λιμένων στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών.

-Συστηματική προσέγγιση για τη ρύθμιση της πρόσβασης στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών. και

-Δημόσια χρηματοδότηση των θαλάσσιων λιμένων και λιμενικών υποδομών.

1. ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΛΙΜΕΝΕΣ ΚΑΙ ΔΕΔ-Μ

Η απόφαση αριθ. 1692/96/ΕΚ περί των κοινοτικών προσανατολισμών για την ανάπτυξη του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (ΔΕΔ) [2] αποτελεί ένα ευρύ πλαίσιο για τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου, πολυτροπικού δικτύου υποδομών. Οι θαλάσσιοι λιμένες προφανώς παίζουν σημαντικό ρόλο στο δίκτυο αυτό.

[2] ΕΕ L 228, 9.9.1996, σελίδα 1

Αν και στην απόφαση για το ΔΕΔ καθορίζονται οι προϋποθέσεις για τις κατηγορίες λιμενικών και συναφών σχεδίων κοινού ενδιαφέροντος, οι ειδικοί στόχοι των σχεδίων, καθώς και οι ειδικές προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούνται, δεν κατέστη δυνατό να επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με την επισήμανση, και τη συμπερίληψη στα σχεδιαγράμματα του ΔΕΔ (χάρτες) των υπόψη λιμένων, κυρίως διότι δεν μπόρεσε να υπάρξει συμφωνία σχετικά με τα κριτήρια όγκου ή/και τύπου κυκλοφορίας.

Τηρώντας προηγούμενη δέσμευση, η Επιτροπή επανεξέτασε την κατάσταση. Συνήχθη το συμπέρασμα ότι η θέση των θαλάσσιων λιμένων (όπως και των λιμένων εσωτερικής ναυσιπλοΐας και των διατροπικών τερματικών σταθμών) χρειάζεται να διευκρινισθεί σαφέστερα στους προσανατολισμούς, ώστε να υπάρξει συμβολή στην επίτευξη των στόχων του ΔΕΔ όσον αφορά τις πολυμεταφορές.

Όντως, αφού το ΔΕΔ πρόκειται να αποτελέσει ένα πολυτροπικό δίκτυο υποδομών, στο οποίο αναμένεται να συνδυασθούν και να ενσωματωθούν προοδευτικά οι διάφοροι τρόποι μεταφοράς και τα εθνικά δίκτυα, θα ήταν αδικαιολόγητο να συνεχίσουν να αποκλείονται οι θαλάσσιοι λιμένες.

Ως αποτέλεσμα αυτού, η Επιτροπή πρότεινε την επισήμανση, μεταξύ άλλων, περίπου 300 θαλάσσιων λιμένων, χρησιμοποιώντας αντικειμενικά κριτήρια [3], για συμπερίληψη στα σχεδιαγράμματα και επεδίωξε να βελτιώσει τον ορισμό σχετικών έργων κοινού ενδιαφέροντος που αφορούν τους θαλάσσιους λιμένες. Στα σχόλια που ζητήθηκαν για την Πράσινη Βίβλο, ζητήθηκε ομόφωνα να δοθεί στους θαλάσσιους λιμένες η κατάλληλη θέση τους στο ΔΕΔ.

[3] Τα κριτήρια είναι τα εξής:

Η πρόταση της Επιτροπής δεν έχει ακόμη εγκριθεί από το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο. Επί του παρόντος, επιδιώκεται συμφωνία από τα θεσμικά όργανα και φαίνεται να επίκειται ικανοποιητική λύση. Η Επιτροπή έχει αποδείξει την προθυμία της να επιδιώξει ενεργά λύση και είναι βέβαιο ότι θα συνεχίσει να το πράττει.

2. ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ

"Λιμενικές υπηρεσίες" είναι υπηρεσίες εμπορικού χαρακτήρα, οι οποίες παρέχονται, έναντι πληρωμής, σε χρήστες των λιμένων, η δε πληρωμή αυτή συνήθως δεν συμπεριλαμβάνεται στα τέλη που καταβάλλονται για να επιτραπεί η κατάπλευση ή η εκτέλεση εργασιών σε έναν λιμένα.

Είναι προφανές ότι η ποιότητα, η απόδοση και η αναλογία της τιμής ως προς τις επιδόσεις των λιμενικών υπηρεσιών έχουν ουσιώδη σημασία για τη συνολική ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται από έναν λιμένα. Οι παράγοντες αυτοί έχουν γίνει βασικά στοιχεία στον ανταγωνισμό που επικρατεί μεταξύ κοινοτικών λιμένων, προκειμένου να προσελκύσουν πελάτες.

Ιστορικά, οι λιμενικές υπηρεσίες παρέχονταν εντός πλαισίων που χαρακτηρίζονταν από αποκλειστικά δικαιώματα ή/και εκ του νόμου ή εκ των πραγμάτων καθιερωμένα μονοπώλια, δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα. Οι συζητήσεις, κατόπιν της δημοσίευσης της Πράσινης Βίβλου, έδειξαν ότι οι συμβατικές δομές υπονομεύονται και ότι λαμβάνουν χώρα αξιοσημείωτες εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη.

Στον τομέα της διακίνησης φορτίου, συχνά έχουν αμφισβητηθεί με επιτυχία οι παραδοσιακές δομές, με αποτέλεσμα να αρθούν βαθμηδόν οι περιορισμοί από πολλές αγορές, οι οποίες έχουν στραφεί περισσότερο προς την αγορά, με αυξανόμενη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα και, όπως αναγνωρίζεται εν γένει, αυξημένη απόδοση συνοδευόμενη από τιμολόγηση που βασίζεται περισσότερο στην αγορά.

Αυτή η γενική εξέλιξη είναι ευπρόσδεκτη. Δεν είναι, ωστόσο, καθόλου ενιαία σε όλους τους κοινοτικούς λιμένες. Επιπλέον, έχει επισημανθεί, σε πολλές περιπτώσεις, ότι πρέπει να συνοδεύεται από σαφείς και αξιόπιστους διαδικαστικούς κανόνες, οι οποίοι να καθορίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των παρόντων και των υποψηφίων παρόχων υπηρεσιών, καθώς και των αρμοδίων εθνικών αρχών που συμμετέχουν στην επίβλεψη των λιμένων ή/και στην επιλογή των παρόχων υπηρεσιών.

Σε άλλες λιμενικές υπηρεσίες δεν έχει παρατηρηθεί το ίδιο επίπεδο εξελίξεων. ακόμη επικρατούν περιορισμοί και ιδιωτικά και δημόσια μονοπώλια, ιδιαίτερα στην πλοήγηση στον λιμένα και, αν και σε μικρότερο βαθμό, στη ρυμούλκηση και στον ελλιμενισμό. Στους λιμένες υπάρχει επίγνωση του γεγονότος ότι μία από τις συνέπειες αυτής της κατάστασης είναι το γεγονός ότι η παροχή των εν λόγω υπηρεσιών συχνά αντιπροσωπεύει δυσανάλογο παράγοντα κόστους για τους χρήστες των λιμένων και ότι αυτό, με τη σειρά του, έχει καταστεί σημαντικό στοιχείο στον ανταγωνισμό μεταξύ λιμένων.

Παρ' όλα τα διαφορετικά επίπεδα ανοίγματος της αγοράς στα κράτη μέλη, και ακόμη μεταξύ διαφόρων λιμένων εντός του ιδίου κράτους μέλους, όλα τα κράτη μέλη έχουν επιλέξει την αρχή του βαθμιαίου ανοίγματος αυτού του τομέα στον ανταγωνισμό.

Κανείς δεν αμφισβητεί ότι όλες οι λιμενικές υπηρεσίες εμπορικού χαρακτήρα διέπονται από τους κανόνες της συνθήκης περί ανταγωνισμού, καθώς και από τους κανόνες για τις βασικές ελευθερίες: την ελευθερία εγκατάστασης, την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών.

Ωστόσο, δεν μπορούν να αγνοηθούν ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά των επιμέρους λιμένων. Οι λιμένες ενδέχεται να μην μπορούν να προσφέρουν παρά μόνον περιορισμένο χώρο. έχουν να διαδραματίσουν σαφώς καθορισμένο ρόλο στις κοινοτικές τελωνειακές διαδικασίες. Οι λιμένες φέρουν ειδική ευθύνη για τη θαλάσσια, καθώς και τη χερσαία, ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος. Τα στοιχεία αυτά μπορεί να συνιστούν θεμιτούς λόγους για περιορισμούς της πρόσβασης στην αγορά για την παροχή ορισμένων λιμενικών υπηρεσιών. Παρ' όλα ταύτα, κανένας περιορισμός δεν μπορεί να δικαιολογείται άνευ όρων. Επιπλέον, η ποικιλομορφία των κοινοτικών λιμένων απαιτεί διαφοροποιημένη προσέγγιση. Αφού κανένας λιμένας δεν είναι ίδιος με κανέναν άλλον, σωστά έχει επισημανθεί ότι ορισμένες αποφάσεις όσον αφορά το επίπεδο της πρόσβασης στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών θα επηρεασθούν από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου λιμένα.

Μέχρι τώρα, η Επιτροπή έχει αντιμετωπίσει τα προβλήματα σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων της συνθήκης κατά περίπτωση και θα συνεχίσει να εκπληρώνει αυτήν την υποχρέωση. Οι διαβουλεύσεις, ωστόσο, έδειξαν ότι υπάρχει ευρεία υποστήριξη για τη θέσπιση ενός ρυθμιστικού πλαισίου σε κοινοτικό επίπεδο, με σκοπό την καθιέρωση συστηματικότερων κανόνων όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών σε λιμένες με διεθνή κυκλοφορία, ενώ θα λαμβάνονται, ταυτοχρόνως, δεόντως υπόψη οι απαιτήσεις ασφάλειας των θαλάσσιων μεταφορών και προστασίας του περιβάλλοντος και, όπου ενδείκνυται, υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας και θα αναγνωρίζεται επίσης η ποικιλομορφία των υπόψη λιμένων. Το πλαίσιο αυτό πρέπει να συνοδεύει και να κατευθύνει τα εθνικά μέτρα, τα οποία συνεχίζουν να καταργούν περαιτέρω τους υφιστάμενους περιορισμούς στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών, εξασφαλίζοντας παράλληλα, βάσει της επικουρικότητας, ότι με τη διαδικασία αυτή γίνονται σεβαστές αναλόγως οι τοπικές, περιφερειακές και εθνικές ιδιαιτερότητες των λιμένων.

Η υποστήριξη για την εν λόγω προσέγγιση δεν είναι ομόφωνη. Εκφράσθηκε η άποψη ότι έχουν εν πολλοίς αρθεί οι περιορισμοί της πρόσβασης στην αγορά διακίνησης φορτίου και ότι, ως εκ τούτου, δεν χρειάζεται νέο ρυθμιστικό πλαίσιο. Εν τούτοις, η εκτίμηση αυτή δεν αντικατοπτρίζει την κατάσταση σε ολόκληρη την Κοινότητα και, εν πάση περιπτώσει, δεν λαμβάνει υπόψη την ευρέως αισθητή ανεπάρκεια των διαδικαστικών κανόνων σε σχέση με τη χορήγηση αδειών. Οι πλοηγοί και, σημαντικά λιγότερο, οι φορείς εκμετάλλευσης ρυμουλκών αντιτίθενται στη θέσπιση ρυθμιστικού πλαισίου. επιθυμούν να διατηρήσουν τις παρούσες δομές, υποστηρίζοντας ότι στο παρελθόν έχουν λειτουργήσει ικανοποιητικά όσον αφορά την εξασφάλιση υψηλών προτύπων ασφαλείας. Οι λεμβούχοι, υπεύθυνοι για υπηρεσίες ελλιμενισμού, τηρούν ουδέτερη στάση. Αν και αναγνωρίζεται η συνεισφορά των πλοηγών και των ρυμουλκών στη λιμενική ασφάλεια, η αναγνώριση αυτή δεν συνιστά από μόνη της επαρκή λόγο για να αποκλεισθούν, εκ των προτέρων, οι υπηρεσίες αυτές από την εφαρμογή των κανόνων της συνθήκης ή νέου ρυθμιστικού πλαισίου σε κοινοτικό επίπεδο, αν και το πλαίσιο αυτό θα πρέπει να εξασφαλίζει ότι λαμβάνονται δεόντως υπόψη η ασφάλεια και οι τοπικές ιδιαιτερότητες.

Η πρόκληση, επομένως, είναι να συνδυασθούν οι επιταγές ασφάλειας των θαλάσσιων μεταφορών και προστασίας του περιβάλλοντος και, όπου χρειάζεται, οι υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας με μια ρυθμιστική δομή που να είναι συμβατή με ανταγωνιστικά μοντέλα. Βάσει εκτενών διαβουλεύσεων, η Επιτροπή προτείνει το επισυναπτόμενο (παράρτημα 1) νομοθετικό πλαίσιο για την πρόσβαση στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών.

Λόγω της πολυπλοκότητας των λιμενικών καθεστώτων των κρατών μελών και της ποικιλομορφίας των λιμένων όσον αφορά το μέγεθος, το καθεστώς και τη λειτουργία, όπως και τις απαιτήσεις ασφάλειας των θαλάσσιων μεταφορών και προστασίας του περιβάλλοντος, το πλέον ενδεδειγμένο νομικό μέσο θεωρείται η οδηγία, με την οποία επαφίεται η εφαρμογή του πλαισίου στα κράτη μέλη.

3. ΔΗΜΟΣΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΛΙΜΕΝΕΣ

Η ιδιοκτησία, η οργάνωση και η διοίκηση των λιμένων ποικίλλουν μεταξύ και εντός των κρατών μελών, καταλήγοντας έτσι σε μεγάλη ποικιλομορφία στον λιμενικό τομέα. Αν και γίνεται δεκτό ότι πρέπει να επαφίεται στα κράτη μέλη να αποφασίζουν σχετικά με την ιδιοκτησία και την οργάνωση, βασικό ζήτημα από την άποψη του ανταγωνισμού είναι οι χρηματοοικονομικές ροές μεταξύ των δημοσίων αρχών, των φορέων εκμετάλλευσης των λιμένων και των χρηστών των λιμενικών εγκαταστάσεων και υπηρεσιών.

Αν και, στο παρελθόν, αναμενόταν να πληρώνει ο φορολογούμενος για τους λιμένες και τις λιμενικές εγκαταστάσεις, έχει αναπτυχθεί μια ευδιάκριτη τάση προς μεγαλύτερη ιδιωτική συμμετοχή στη χρηματοδότησή τους. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι η χρηματοδότηση πολλών λιμενικών εγκαταστάσεων περιέρχεται όλο και περισσότερο στην αρμοδιότητα του ιδιωτικού τομέα, ενώ οι λιμενικές αρχές τείνουν να περιορίζονται όλο και περισσότερο στον ρόλο του "σπιτονοικοκύρη" και στη χρηματοδότηση και εκμετάλλευση των εγκαταστάσεων που είναι απαραίτητες για την ασφαλή και αποδοτική λειτουργία του λιμένα στο σύνολό του.

Ταυτοχρόνως, όλο και περισσότεροι λιμένες επιδιώκουν να αναπτύξουν περισσότερο ενεργό εμπορικό ρόλο, σε συνεργασία με εταίρους του ιδιωτικού τομέα εντός και εκτός του λιμένα. Πράγματι, ορισμένοι λιμένες λειτουργούν εξ ολοκλήρου σε εμπορική βάση.

3.1. Η έκθεση για τη δημόσια χρηματοδότηση και τις πρακτικές τιμολόγησης στους θαλάσσιους λιμένες της Κοινότητας ("Απογραφή")

Υπό αυτές τις περιστάσεις, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ των λιμένων, ο οποίος έχει ενταθεί με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, επηρεάζεται από την εφαρμογή της λιμενικής πολιτικής των κρατών μελών, με όλη την ποικιλία τους. Για την κατάσταση αυτή μπορεί να απαιτούνται - ή να μην απαιτούνται - πρωτοβουλίες σε κοινοτικό επίπεδο. Ωστόσο, πριν προχωρήσει η συζήτηση, έγινε αισθητό, από όλα τα όργανα στον ίδιο βαθμό, ότι πρέπει να καθιερωθεί ένα ικανοποιητικό επίπεδο πληροφόρησης όσον αφορά τέτοια βασικά θέματα όπως οι οργανωτικές και διαχειριστικές δομές των κοινοτικών λιμένων, οι χρηματοοικονομικές ροές από τον δημόσιο τομέα προς τους διάφορους τύπους λιμένων, καθώς και οι πρακτικές τιμολόγησης στους λιμένες αυτούς.

Ως εκ τούτου, η Επιτροπή συγκέντρωσε, με τη βοήθεια και την ενεργό συμμετοχή των κρατών μελών, πληροφορίες, υπό τη μορφή απογραφής, για τη δημόσια χρηματοδότηση και τις πρακτικές τιμολόγησης στους κοινοτικούς λιμένες. Η Επιτροπή ανέλαβε την υποχρέωση να δημοσιεύσει τα πορίσματα. Η απογραφή παρατίθεται στο παράρτημα 2.

Αν και οι πληροφορίες των κρατών μελών βασίζονταν σε προηγούμενα στοιχεία και δεδομένα, και από τότε έχουν λάβει χώρα σημαντικές εξελίξεις, κρίνεται, παρ' όλα ταύτα, ότι οι πληροφορίες συνεχίζουν κατ' ουσία να ισχύουν και πρέπει να θεωρούνται ως χρήσιμη βάση για περαιτέρω εργασίες.

Η απογραφή είναι αυτονόητη και οι λεπτομέρειές της δεν χρειάζεται να επαναληφθούν εδώ. Ωστόσο, ενδείκνυται να εστιασθεί η προσοχή σε ορισμένα βασικά συμπεράσματα.

*Παρ' όλο τον αυξανόμενο ρόλο και συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα στην αξιοποίηση των λιμένων, υπολογίζεται ότι το 90% του κοινοτικού θαλάσσιου εμπορίου διακινείται σε λιμένες όπου οι επενδύσεις και άλλες αποφάσεις πολιτικής και διαχείρισης, π.χ. τιμολόγηση, εξαρτώνται, σε μικρό ή μεγάλο βαθμό, ή τουλάχιστον επηρεάζονται από δημόσιους φορείς.

*Οι δημόσιες επενδύσεις σε λιμενικά έργα αντιπροσωπεύουν 5% έως 10% όλων των κοινοτικών επενδύσεων σε υποδομές μεταφορών. Εντός της Κοινότητας, ποικίλλει το κύριο βάρος αυτών των επενδύσεων: στην περιοχή της Βαλτικής παρατηρείται σημαντική χρηματοδότηση σε εναρκτήριες επενδύσεις, ενώ στις περιοχές της Βορείου Θαλάσσης και της Μεσογείου εμφανίζονται σημαντικές επενδύσεις σε προγράμματα εκσυγχρονισμού.

*Η διαφάνεια των ροών δημόσιας χρηματοδότησης δεν είναι ικανοποιητική: τα λογιστικά συστήματα δεν είναι συνήθως σε θέση να προσφέρουν συνολικές πληροφορίες σχετικά με τις δημόσιες επενδύσεις που γίνονται σε έναν λιμένα, ούτε μπορούν να εντοπίσουν ικανοποιητικά τις ροές και τη χρήση του δημοσίου χρήματος εντός των λιμένων οι οποίοι ασχολούνται, ταυτοχρόνως, με διαχείριση δημόσιας υποδομής και εμπορικές δραστηριότητες.

*Τα συστήματα τιμολόγησης και ανάκτησης του κόστους ποικίλλουν σε μεγάλο βαθμό. η ανάκτηση του κόστους δεν είναι πάντοτε ο κύριος στόχος.

*Ο τομέας των λιμενικών υπηρεσιών αναπτύσσεται και σαφώς αυξάνονται οι δυνατότητες πρόσβασης στην αγορά. Ωστόσο, οι διαδικαστικοί κανόνες, οι οποίοι θα έπρεπε να εξασφαλίζουν δίκαιες και ανοικτές διαδικασίες επιλογής, σε περίπτωση που ο αριθμός παρόχων υπηρεσιών είναι περιορισμένος, είναι ασαφείς και μη ικανοποιητικοί.

3.2. Διαφάνεια

Η απογραφή επιβεβαίωσε την άποψη, που είχε εκφρασθεί προηγουμένως από την Επιτροπή και άλλους, ότι τα παρόντα επίπεδα διαφάνειας στον λιμενικό τομέα δεν επαρκούν για να εξασφαλίζεται πληροφόρηση όσον αφορά τις συνολικές ροές δημοσίου χρήματος προς τους λιμένες, όπου αυτό λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο εθνικών προγραμμάτων, ούτε για να εντοπίζουν τις ροές και τη χρήση του δημοσίου χρήματος στο πλαίσιο των λιμενικών φορέων οι οποίοι, ταυτοχρόνως, ασχολούνται τόσο με λιμενική διαχείριση, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης της λιμενικής υποδομής, όσο και με εμπορικές δραστηριότητες εντός των λιμένων.

Οι διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τις ροές δημοσίου χρήματος, από οποιαδήποτε πηγή, θα βοηθούσαν την Επιτροπή να αντιμετωπίσει περιπτώσεις κρατικών ενισχύσεων. Σύμφωνα με τους κανόνες της συνθήκης, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να κοινοποιούν στην Επιτροπή οποιαδήποτε ενίσχυση χορηγούν και, σε περίπτωση που για οποιονδήποτε λόγο πρέπει να διερευνηθεί μια περίπτωση κρατικής ενίσχυσης, η Επιτροπή συνήθως ζητεί πληροφορίες όσον αφορά τις ροές δημοσίου χρήματος, οι οποίες, σύμφωνα με τους εθνικούς δημοσιονομικούς κανόνες, πρέπει να είναι άμεσα διαθέσιμες.

Η αρχή της ουδετερότητας που προβλέπεται στο άρθρο 295 της συνθήκης εξασφαλίζει ότι η συνθήκη δεν προδικάζει, με κανέναν τρόπο, το καθεστώς της ιδιοκτησίας στα κράτη μέλη. Ωστόσο, ο ανταγωνισμός μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων φορέων εκμετάλλευσης δεν πρέπει να στρεβλώνεται από χρηματοοικονομικές ροές από τις δημόσιες αρχές, με τις οποίες ο δημόσιος φορέας εκμετάλλευσης είναι σε θέση να μειώσει το κόστος του. Επί του παρόντος, λόγω της πολυπλοκότητας των θεσμικών και χρηματοοικονομικών καθεστώτων για τους λιμένες, τη λιμενική διαχείριση και τη ναυτιλιακή υποδομή στην Κοινότητα, συχνά δεν είναι σαφείς οι οικονομικές σχέσεις μεταξύ του δημόσιου τομέα, των λιμένων και λοιπών επιχειρήσεων που εργάζονται στο πλαίσιό τους.

Οι εργασίες επί της απογραφής έδειξαν ότι στους λιμένες εφαρμόζονται τουλάχιστον τρία κύρια λογιστικά συστήματα.

Πρώτον, η διαχείριση του λιμένα μπορεί να χρησιμοποιεί λογιστικό σύστημα γενικώς παρεμφερές με εκείνα που χρησιμοποιούνται στον ιδιωτικό τομέα και βασισμένο στις γενικά αποδεκτές λογιστικές αρχές του αντίστοιχου κράτους μέλους, καθώς και οικονομικούς ελέγχους από ανεξάρτητους φορείς. Το σύστημα αυτό χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο, αν και ο πρωταρχικός σκοπός του δεν είναι να δείξει, κατά κανόνα, την εισροή ή μη δημοσίου χρήματος, αλλά μάλλον να αποτελέσει λειτουργικό εργαλείο για τη διαχείριση του λιμένα και μέσο συγκριτικής αξιολόγησης για τους μετόχους.

Το δεύτερο σύστημα μπορεί να περιγραφεί ως προσέγγιση δημόσιας λογιστικής ή "προϋπολογισμού". Σκοπός του είναι να καταγραφεί η χρήση του δημοσίου χρήματος.

Ο τρίτος τύπος λογιστικού συστήματος χρησιμοποιείται σε ορισμένους λιμένες, οι οποίοι αποτελούν τμήμα ενός ευρύτερου δημόσιου φορέα (π.χ. σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης) και, κατά συνέπεια, δεν τηρούν χωριστούς λογαριασμούς. Δαπάνες όπως οι επενδύσεις πραγματοποιούνται με την αρμοδιότητα του δημόσιου φορέα και καταγράφονται ως αναπόσπαστο μέρος του συστήματος δημόσιας λογιστικής της τοπικής αυτοδιοίκησης. Με το σύστημα αυτό, το οποίο αποκαλείται "συγκεντρωποιημένοι" λογαριασμοί, σκοπός είναι να παρακολουθούνται και να ελέγχονται οι δημοσιονομικές υποθέσεις ολόκληρου του ευρύτερου δημόσιου φορέα.

Από την ανάλυση αυτών των τριών βασικών λογιστικών συστημάτων, καθίσταται σαφές ότι κανένα δεν είναι σε θέση, από την ίδια τη φύση του, να προσφέρει διαφανείς και σαφείς πληροφορίες όσον αφορά τις ροές δημοσίου χρήματος προς τους λιμένες και τη χρήση τους από τη διαχείριση του λιμένα κατά την εκτέλεση των διαφόρων καθηκόντων της. Το γεγονός αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, διότι τα χρησιμοποιούμενα συστήματα απλούστατα δεν επινοήθηκαν για να καταγράφουν τις πληροφορίες που απαιτούνται τώρα και να κάνουν διάκριση μεταξύ εμπορικών δραστηριοτήτων και δημόσιας διαχείρισης του λιμένα και της υποδομής. Όντως, το δημόσιο λογιστικό σύστημα του "προϋπολογισμού", που εφαρμόζουν ορισμένοι δημοτικοί λιμένες, το οποίο από τη φύση του χαρακτηρίζεται από την αρχή της καθολικότητας, ήτοι τον μη καταλογισμό δαπανών και εσόδων, αποκλείει τη σαφή επισήμανση χρηματικών ροών για συγκεκριμένες δραστηριότητες.

Στις διαβουλεύσεις, κατόπιν της δημοσίευσης της Πράσινης Βίβλου, επισημάνθηκε αυτή η μη ικανοποιητική κατάσταση, η οποία αποτελεί έναυσμα για καχυποψίες και αλληλοκατηγορίες μεταξύ των λιμένων, είτε είναι δικαιολογημένες είτε όχι. Δεν επιτρέπει ικανοποιητικό έλεγχο, όπου επιβάλλεται, των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων από πλευράς Επιτροπής και, εν γένει, υπάρχει κίνδυνος να εμποδίσει τον ανταγωνισμό, τη στιγμή που τα κράτη μέλη και οι λιμενικές αρχές εισάγουν όλο και περισσότερο ιδιωτική πρωτοβουλία, ανταγωνισμό και κεφάλαια στους λιμένες.

Η Επιτροπή πιστεύει ότι η εφαρμογή της οδηγίας 2000/52/ΕΚ [4] για τη διαφάνεια των χρηματοοικονομικών σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών και των δημοσίων επιχειρήσεων καθώς και για τη χρηματοοικονομική διαφάνεια εντός ορισμένων επιχειρήσεων (η "οδηγία για τη διαφάνεια"), σε συνδυασμό με τη νομική απαίτηση να τηρούνται χωριστοί λογαριασμοί, που πρόκειται να θεσπισθεί ως μέρος της προτεινόμενης "οδηγίας για την πρόσβαση στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών", θα καταλήξει σε σημαντικές βελτιώσεις.

[4] ΕΕ L 193, 29.7.2000, σ. 75. τροποποίηση της οδηγίας 80/723/ΕΟΚ

3.2.1. Η οδηγία για τη διαφάνεια

Στην οδηγία για τη διαφάνεια [άρθρο 1 παράγραφος 1] αναγνωρίζεται ότι οι δημόσιες επιχειρήσεις συνεχίζουν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις οικονομίες των κρατών μελών, αλλά απαιτείται να είναι διαφανείς οι χρηματοοικονομικές σχέσεις μεταξύ των δημοσίων αρχών και των δημοσίων επιχειρήσεων, ούτως ώστε να υπάρξει συμβολή στην εξασφάλιση ισότιμου ανταγωνισμού μεταξύ δημοσίων επιχειρήσεων και μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών επιχειρήσεων, καθώς και αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων της συνθήκης για τον ανταγωνισμό. Το ενδεδειγμένο επίπεδο διαφάνειας επιτυγχάνεται, εάν προκύπτουν σαφώς τα εξής:

*οι δημόσιοι πόροι που διατίθενται άμεσα από τις αρχές στις δημόσιες επιχειρήσεις.

*οι δημόσιοι πόροι που διατίθενται από τις αρχές μέσω δημόσιων επιχειρήσεων ή χρηματοπιστωτικών οργανισμών.

*η πραγματική χρησιμοποίηση αυτών των δημόσιων πόρων

και αφορά ιδίως τις ακόλουθες πλευρές οικονομικών σχέσεων μεταξύ δημοσίου και δημοσίων επιχειρήσεων:

(α) συμψηφισμό ζημιών διαχειρίσεως.

(β) εισφορά στο κεφάλαιο ή επιχορηγήσεις.

(γ) μη επιστρεπτέες εισφορές ή δάνεια με προνομιακούς όρους.

(δ) χορήγηση οικονομικών ευεργετημάτων διά παραιτήσεως εκ του δικαιώματος επί των κερδών ή διά της μη ασκήσεως ενοχικών απαιτήσεων.

(ε) παραίτηση από την κανονική απόδοση των δεσμευμένων δημοσίων πόρων.

(στ) συμψηφισμό των εκ του δημοσίου επιβληθέντων βαρών.

Οι εν λόγω κανόνες ισχύουν για λιμένες με καθεστώς δημόσιας ιδιοκτησίας. Η νομική δομή του λιμένα δεν παίζει ρόλο [5]. Όντως, ένας δημόσιος λιμένας δεν χρειάζεται καν να διαθέτει νομική προσωπικότητα χωριστή από εκείνη του κράτους, ειδάλλως τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να αποφασίσουν κατά πόσον ένας λιμένας καλύπτεται ή δεν καλύπτεται από την οδηγία για τη διαφάνεια, επιλέγοντας συγκεκριμένο νομικό καθεστώς ή μη δίδοντας στον λιμένα καμμία νομική υπόσταση. Επ'αυτού, παρατηρείται ότι το γεγονός ότι ένας φορέας, που αναπτύσσει οικονομικές δραστηριότητες βιομηχανικού ή εμπορικού χαρακτήρα, είναι ενσωματωμένος στην κρατική διοίκηση και δεν διαθέτει χωριστή νομική προσωπικότητα, δεν εμποδίζει την ύπαρξη χρηματοοικονομικών σχέσεων μεταξύ του κράτους και του εν λόγω φορέα. Μέσω του μηχανισμού των πιστώσεων του προϋπολογισμού, το κράτος έχει, εξ ορισμού, την εξουσία να επηρεάσει την οικονομική διαχείριση της επιχείρησης, επιτρέποντάς του να χορηγήσει αντιστάθμιση για ζημίες διαχειρίσεως και να διαθέσει νέα κονδύλια στην επιχείρηση. Μπορεί, επομένως, να επιτρέψει στην επιχείρηση να αναπτύσσει τις δραστηριότητές της ανεξάρτητα από τους κανόνες της συνήθους εμπορικής διαχείρισης, το οποίο ακριβώς επιδιώκει να καταστήσει διαφανές η οδηγία.

[5] Απόφαση του Δικαστηρίου 118/85 Επιτροπή κατά Ιταλικής Δημοκρατίας

Στην οδηγία για τη διαφάνεια αναγνωρίζεται περαιτέρω [άρθρο 1 παράγραφος 2] ότι, σε ορισμένους τομείς, τα κράτη μέλη συχνά παραχωρούν ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις ή καταβάλλουν πληρωμές ή δίδουν κάποιο άλλο είδος αντιστάθμισης σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις, στις οποίες έχει ανατεθεί η διαχείριση υπηρεσιών κοινής ωφέλειας [6], το οποίο συμβαίνει συχνότατα στην περίπτωση των λιμένων της Κοινότητας. Οι επιχειρήσεις αυτές συχνά βρίσκονται επίσης σε ανταγωνισμό με άλλες επιχειρήσεις και μπορεί να είναι δημόσιες, ιδιωτικές ή μικτού δημόσιου-ιδιωτικού χαρακτήρα.

[6] Υπηρεσίες κοινής ωφέλειας στην Ευρώπη, ΕΕ C 281, 26.9.96, σ. 3

Το ενδεδειγμένο επίπεδο διαφάνειας επιτυγχάνεται, εάν προκύπτουν σαφώς τα εξής:

*οι δαπάνες και τα έσοδα που συνδέονται με τις διαφορετικές δραστηριότητες.

*όλες οι λεπτομέρειες των μεθόδων καταλογισμού ή επιμερισμού των δαπανών μεταξύ των διαφόρων δραστηριοτήτων.

και εφόσον συμβαίνουν τα εξής:

(α) οι εσωτερικοί λογαριασμοί που αντιστοιχούν στις διάφορες δραστηριότητες είναι χωριστοί.

(β) όλες οι δαπάνες και τα έσοδα καταλογίζονται ή κατανέμονται ορθά, με βάση αρχές αναλυτικής λογιστικής που εφαρμόζονται με συνέπεια και δικαιολογούνται αντικειμενικά.

(γ) έχουν ορισθεί σαφώς οι αρχές της αναλυτικής λογιστικής, με βάση τις οποίες τηρούνται οι χωριστοί λογαριασμοί.

Όπως και στην παράγραφο 1, οι υποχρεώσεις ισχύουν για τις επιχειρήσεις, ανεξάρτητα από τη νομική τους δομή ή το κατά πόσον οι υπόψη δραστηριότητες αναπτύσσονται από χωριστό φορέα.

Η οδηγία για τη διαφάνεια δεν εφαρμόζεται χωρίς εξαιρέσεις. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τον λιμενικό τομέα ότι οι υποχρεώσεις της ισχύουν μόνον για επιχειρήσεις των οποίων ο συνολικός καθαρός ετήσιος κύκλος εργασιών για κάθε ένα από τα προηγούμενα δύο έτη υπερέβαινε τα 40 εκατομ. EUR. Στις περιπτώσεις που έχει καθορισθεί αντιστάθμιση για την εκτέλεση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος, για κατάλληλη περίοδο, με ανοικτή, διαφανή και χωρίς διακρίσεις διαδικασία, η οδηγία για τη διαφάνεια δεν απαιτεί να τηρούν χωριστούς λογαριασμούς οι εν λόγω επιχειρήσεις.

3.2.2. Προτεινόμενη οδηγία για την πρόσβαση στην αγορά λιμενικών υπηρεσιών

Η Επιτροπή προτείνει (στο άρθρο 12) ότι σε περίπτωση που ο διαχειριστικός φορέας του λιμένα παρέχει λιμενικές υπηρεσίες, πρέπει να διαχωρίζει τους λογαριασμούς για τις δραστηριότητες λιμενικών υπηρεσιών που παρέχει από τους λογαριασμούς των λοιπών δραστηριοτήτων του, σύμφωνα με την τρέχουσα εμπορική πρακτική και τις γενικώς αποδεκτές λογιστικές αρχές, ώστε να εξασφαλίζονται τα εξής:

(α) οι εσωτερικοί λογαριασμοί που αντιστοιχούν στις διάφορες δραστηριότητες είναι χωριστοί.

(β) όλες οι δαπάνες και τα έσοδα καταλογίζονται ή κατανέμονται ορθά, με βάση αρχές αναλυτικής λογιστικής που εφαρμόζονται με συνέπεια και δικαιολογούνται αντικειμενικά.

(γ) έχουν ορισθεί σαφώς οι αρχές της αναλυτικής λογιστικής, με βάση τις οποίες τηρούνται οι χωριστοί λογαριασμοί.

Η έκθεση του ελεγκτή για τους ετήσιους λογαριασμούς πρέπει να αναφέρει την ύπαρξη ή, βεβαίως, την απουσία χρηματοοικονομικών ροών μεταξύ της δραστηριότητας λιμενικών υπηρεσιών του διαχειριστικού φορέα του λιμένα και των λοιπών δραστηριοτήτων του.

Οι ίδιοι κανόνες πρέπει να ισχύουν σε περίπτωση που, κατ' εφαρμογή των κανόνων της προτεινόμενης οδηγίας, ο διαχειριστικός φορέας του λιμένα είναι ο μόνος πάροχος μιας συγκεκριμένης λιμενικής υπηρεσίας.

Η Επιτροπή εξέτασε μήπως θα έπρεπε να ενισχυθεί η διαφάνεια είτε με κατάλληλη τροποποίηση της "οδηγίας για τη διαφάνεια", είτε με πρόταση κανονισμού παρόμοιου με τον κανονισμό 1107/70 [7] περί ενισχύσεων που χορηγούνται στον τομέα των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών, ο οποίος περιέχει ορισμένες απαιτήσεις πληροφόρησης.

[7] ΕΕ L 130, 15.6.1970, σ. 1, όπως τροποποιήθηκε την τελευταία φορά από τον κανονισμό αριθ. 543/97 του Συμβουλίου (ΕΕ L 84, 26.3.1997, σ. 6)

Η κατάλληλη τροποποίηση της οδηγίας για τη διαφάνεια θα ήταν, και παραμένει να είναι, εφικτή επιλογή, διότι έγιναν προηγουμένως τροποποιήσεις, προκειμένου να ληφθούν υπόψη τομεακές ιδιαιτερότητες, και δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην μπορεί να ακολουθηθεί παρόμοια προσέγγιση για τον λιμενικό τομέα.

Ομοίως, παραμένει η δυνατότητα επιλογής ενός κανονισμού συγκρίσιμου με τον κανονισμό 1107/70, με ενδεδειγμένους κανόνες για τη διαφάνεια, πόσω μάλλον αφού οι λιμένες, σε αντίθεση με τις χερσαίες μεταφορές, δεν καλύπτονται από συγκεκριμένη νομοθεσία σχετικά με τις ενισχύσεις.

Ωστόσο, η Επιτροπή πιστεύει ότι ένας συνδυασμός της εφαρμογής της τροποποιημένης οδηγίας για τη διαφάνεια με την εισαγωγή λογιστικών απαιτήσεων στον τομέα των λιμενικών υπηρεσιών θα αυξήσει σημαντικά τα επίπεδα διαφάνειας στους λιμένες. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, αποφασίσθηκε να μην προταθεί αλλαγή της οδηγίας 80/723/ΕΟΚ (όπως τροποποιήθηκε). Η επιλογή αυτή, καθώς και η άλλη που περιγράφηκε ανωτέρω, παραμένει και μπορεί να γίνει προσφυγή σε αυτές, εάν τα επίπεδα διαφάνειας στον τομέα δεν αυξηθούν κατόπιν των ανωτέρω μέτρων.

3.3. Κρατικές ενισχύσεις στους λιμένες

Η συζήτηση, κατόπιν της δημοσίευσης της Πράσινης Βίβλου, και οι εργασίες επί της απογραφής επιβεβαίωσαν ότι η χρηματοδότηση των λιμένων και της ναυτιλιακής υποδομής στην Κοινότητα συνεχίζει να ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό, αντικατοπτρίζοντας τις σημαντικές διαφορές στον τρόπο προσέγγισης της ιδιοκτησίας και της οργάνωσής τους.

Ζητήθηκε από την Επιτροπή να εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στους λιμένες για την κατασκευή λιμενικών υποδομών.

Ο βασικός λόγος που προβλήθηκε για την υποστήριξη αυτού του αιτήματος είναι ότι, σε άλλους τομείς [8], η Επιτροπή έχει εκδώσει μια σειρά κατευθυντηρίων γραμμών, που αφορούν κυρίως τους όρους υπό τους οποίους μπορούν να επιτραπούν οι κρατικές ενισχύσεις. Ομοίως, υπάρχουν ορισμένες κατηγορίες ενισχύσεων [9], τις οποίες η Επιτροπή έχει πει ότι θα επιτρέψει και οι οποίες, με ορισμένες εξαιρέσεις, μπορούν κάλλιστα να εφαρμοσθούν και στον λιμενικό τομέα. Η ύπαρξη κατευθυντηρίων γραμμών σε άλλους τομείς δεν αποτελεί επαρκή λόγο για να εκδώσει η Επιτροπή τυπικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στους λιμένες, πόσω μάλλον αφού οι συντελεστές που είναι υπέρ των κατευθυντηρίων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις είναι ρητά αντίθετοι προς τις κρατικές ενισχύσεις στους λιμένες.

[8] Για παράδειγμα, στις θαλάσσιες μεταφορές. αεροναυπηγική, χαλυβουργία, ναυπηγεία.

[9] Για παράδειγμα, στον τομέα της απασχόλησης.

Αφετέρου, η Επιτροπή έχει πλήρη επίγνωση ότι η διευκρίνιση των υφισταμένων κανόνων θα βοηθούσε τα κράτη μέλη, τις λιμενικές αρχές και, πράγματι, την ίδια την Επιτροπή. Παρ' όλα ταύτα, η εν λόγω διευκρίνιση, εκτός από το να βασίζεται στους κανόνες της συνθήκης, πρέπει να στηρίζεται στη νομολογία. Όσον αφορά τους λιμένες, η νομολογία είναι λίγη. Και επειδή οι διευκρινίσεις των κανόνων της συνθήκης δεν πρέπει να στηρίζονται σε θεωρητικές καταστάσεις, ενώ η πραγματικότητα είναι διαφορετική και όχι πάντοτε διαφανής, οποιαδήποτε απόπειρα διευκρίνισης πρέπει να χαρακτηρισθεί, προς το παρόν, ως θεωρητική άσκηση: η Επιτροπή θα συνεχίσει να προβαίνει σε εξέταση κατά περίπτωση, εφόσον μόνον τα πραγματικά στοιχεία και οι ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης προσδιορίζουν το αποτέλεσμα.

Οι κρατικές ενισχύσεις ορίζονται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της συνθήκης ως "ενισχύσεις που χορηγούνται υπό οποιαδήποτε μορφή από τα κράτη μέλη ή με κρατικούς πόρους".

Επομένως, οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να λάβουν οποιαδήποτε από μια σειρά μορφών: π.χ. επιχορηγήσεις. δάνεια με επιτόκιο μικρότερο από εκείνο της αγοράς και εγγυήσεις. ολική ή μερική απαλλαγή από τέλη, φόρους ή εισφορές κοινωνικών ασφαλίσεων. φορολογικά πλεονεκτήματα, χάρη σε προγράμματα ταχείας ή αυξημένης απόσβεσης. συνεισφορές σε λειτουργικές ή επιμορφωτικές δαπάνες. οφέλη εις είδος, όπως δωρεάν παροχή υπηρεσιών.

Το άρθρο 87 παράγραφος 1 ορίζει επιπλέον ότι μόνον οι επιλεκτικές ενισχύσεις, ήτοι ενισχύσεις που χορηγούνται σε ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής συνιστούν κρατικές ενισχύσεις. τα γνήσια μη επιλεκτικά και άνευ διακρίσεων μέτρα δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κρατικών ενισχύσεων.

Οποιεσδήποτε επιλεκτικές κρατικές ενισχύσεις που νοθεύουν ή απειλούν να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό είναι ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά, κατά το μέτρο που επηρεάζουν τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές.

Στο άρθρο 87 παράγραφος 2 απαριθμούνται τρεις κατηγορίες ενισχύσεων, οι οποίες, κατά τον νόμο, θεωρείται ότι συμβιβάζονται με την κοινή αγορά. Στο άρθρο 87 παράγραφος 3 απαριθμούνται πέντε κατηγορίες, οι οποίες, κατόπιν εξέτασης από την Επιτροπή, δύνανται να θεωρηθούν ότι συμβιβάζονται με την κοινή αγορά.

Στους κανόνες της συνθήκης για τις κρατικές ενισχύσεις υπόκεινται όχι μόνον ιδιωτικές επιχειρήσεις, αλλά και δημόσιες επιχειρήσεις και επιχειρήσεις στις οποίες τα κράτη μέλη χορηγούν ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα (άρθρο 86 παράγραφος 1) ή επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες από τα κράτη μέλη με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (άρθρο 86 παράγραφος 2).

Το άρθρο 88 της συνθήκης υποχρεώνει τα κράτη μέλη να κοινοποιούν στην Επιτροπή τυχόν σχέδια για χορήγηση ή τροποποίηση ενισχύσεων, ώστε να λαμβάνουν έγκριση.

Αν και στον λιμενικό τομέα τα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν καταλήξει να κάνουν διάκριση μεταξύ επενδύσεων σε λιμενική υποδομή, ανωδομή, κινητά στοιχεία του ενεργητικού και λειτουργικές υπηρεσίες, η εν λόγω διάκριση δεν μπορεί να αντικαταστήσει το βασικό κριτήριο που προβλέπεται στη συνθήκη για τον ορισμό των κρατικών ενισχύσεων, συγκεκριμένα το κριτήριο της επιλεκτικότητας, κατά το άρθρο 87 παράγραφος 1. Το κριτήριο αυτό παραμένει το μόνο στοιχείο συγκριτικής αξιολόγησης, προκειμένου να κριθεί κατά πόσον ένα συγκεκριμένο επενδυτικό μέτρο, ασχέτως εάν κατατάσσεται ως λιμενική υποδομή, ανωδομή, κινητό στοιχείο του ενεργητικού ή λειτουργική υπηρεσία, συνιστά ή όχι ενίσχυση.

Όσον αφορά την υποδομή, τα ενδιαφερόμενα μέρη θεωρούν ότι εξυπηρετεί η υποδιαίρεση σε "δημόσια (γενική)" υποδομή και υποδομή για "συγκεκριμένους χρήστες".

Η "δημόσια (γενική)" είναι ανοικτή σε όλους τους χρήστες, άνευ διακρίσεων. Περιλαμβάνει θαλάσσια πρόσβαση και συντήρηση (π.χ. προσχώσεις, κυματοθραύστες, κλεισιάδες και άλλα μέτρα προστασίας από την πλημμυρίδα. πλωτούς διαύλους, όπου συμπεριλαμβάνεται η βυθοκόρηση και βοηθήματα ναυσιπλοΐας παγοθραυστικών, φανοί, σημαντήρες, ραδιοσημαντήρες. πλωτές εξέδρες σε περιοχές που παρουσιάζουν παλίρροια). δημόσιες εγκαταστάσεις χερσαίων μεταφορών εντός της λιμενικής ζώνης, ζεύξεις μικρών αποστάσεων προς τα εθνικά δίκτυα μεταφορών ή τα ΔΕΔ. και εγκαταστάσεις για υπηρεσίες κοινής ωφέλειας μέχρι τον χώρο του τερματικού σταθμού. Οι επενδύσεις στην εν λόγω υποδομή θεωρούνται συνήθως από την Επιτροπή ως γενικά μέτρα, εφόσον είναι δαπάνες στις οποίες προβαίνει το κράτος, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του για τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη ενός συστήματος μεταφορών προς όφελος του κοινού, υπό τον όρο ότι η υποδομή είναι, εκ του νόμου και εκ των πραγμάτων, ανοικτή σε όλους τους χρήστες, παρόντες ή μελλοντικούς, σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία. Ωστόσο, τα χαρακτηριστικά μιας συγκεκριμένης περίπτωσης μπορεί να δείξουν ότι από την υποδομή αυτή επωφελείται μια συγκεκριμένη επιχείρηση και ενδέχεται άρα να θεωρηθεί ότι αποτελεί ενίσχυση, παρ' όλον ότι, σε πρώτη όψη, εμφανίζεται ως δημόσια υποδομή.

Η υποδομή για "συγκεκριμένους χρήστες" περιλαμβάνει ναυπηγεία, προβλήτες, αγωγούς και καλώδια για κοινωφελείς υπηρεσίες στους χώρους του τερματικού σταθμού ενός λιμένα. έργα που καθιστούν τον χώρο του τερματικού σταθμού "ώριμο για κατασκευή" (ήτοι, ισοπέδωση και - εν ανάγκη - κατεδάφιση υφισταμένων κτιρίων και κατασκευών). Εν γένει, εάν οι δημόσιες αρχές προετοιμάζουν γήπεδα που έχουν στην κατοχή τους για αξιοποίηση και τα πωλούν ή τα ενοικιάζουν σε τιμές αγοράς (κατόπιν των διαδικασιών που αναφέρονται στην ανακοίνωση για τις πωλήσεις γηπέδων) [10], η Επιτροπή δεν θα θεωρήσει τις εν λόγω επενδύσεις σε υποδομή ως κρατικές ενισχύσεις. Τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά, εάν π.χ. η αξιοποίηση γινόταν με συγκεκριμένο τελικό χρήστη κατά νουν.

[10] Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τα στοιχεία κρατικής ενίσχυσης στις πωλήσεις γηπέδων - οικοπέδων και κτιρίων από τις δημόσιες αρχές, ΕΕ C 209 της 10.7.1997.

Δύο ιδιαίτερα πεδία επενδύσεων, συγκεκριμένα οι νεωδόχοι και οι κρηπιδότοιχοι, δεν είναι εύκολο να ενταχθούν σε οποιαδήποτε από τις προαναφερόμενες ομάδες. Πράγματι, αν και για κάθε ένα από τα ανωτέρω παραδείγματα, μπορούν να προβλεφθούν καταστάσεις όπου δεν θα ίσχυαν τα γενικά συμπεράσματα, οι ιδιαιτερότητες οποιασδήποτε αξιοποίησης και η ποικιλία των επιλογών καθιστούν αδύνατο να συναχθούν συμπεράσματα ακόμη και πολύ γενικής φύσεως για έργα που αφορούν νεωδόχους και κρηπιδότοιχους. Επομένως, είναι σαφές ότι βασικό ρόλο, σε οποιαδήποτε αξιολόγηση από τα κράτη μέλη ή/και την Επιτροπή, θα παίξει η πραγματική κατάσταση, οι πιθανοί ή/και συγκεκριμένοι δικαιούχοι, το μέγεθος και οι διαστάσεις των εγκαταστάσεων και οι τωρινοί ή/και μελλοντικοί χρήστες τους.

Οι επενδύσεις σε ανωδομές μπορούν να συμπεριλαμβάνουν όλους τους τύπους κτιρίων (αποθήκες, εργαστήρια, γραφεία) και όλους τους τύπους σταθερού ή ημι-κινητού εξοπλισμού, όπως είναι οι γερανοί και οι ράμπες φορτοεκφόρτωσης. Τέτοιες επενδύσεις συνήθως ευνοούν ορισμένες επιχειρήσεις και, κατ' αυτόν τον τρόπο, συνιστούν ενίσχυση, η οποία ενδέχεται ωστόσο, εφόσον πληρούνται οι όροι, να τύχει των εξαιρέσεων που προβλέπονται στη συνθήκη.

Έχει υποστηριχθεί ότι μια επένδυση σε ανωδομή δεν πρέπει να θεωρείται κρατική ενίσχυση, εφόσον θα υπάρξει πλήρης ανάκτηση του κόστους από τον χρήστη.

Παρ' όλα ταύτα, η Επιτροπή δεν είναι σε θέση να δεχθεί τέτοιο γενικό συμπέρασμα. Μια επιχείρηση, στην οποία δίδονται τα χρήματα για επένδυση σε υποδομή ή εξοπλισμό ή η οποία χρηματοδοτείται υπό ευνοϊκούς όρους ή της παρέχονται τα ίδια τα στοιχεία του ενεργητικού για να τα χρησιμοποιήσει η ίδια ή οι πελάτες της, βρίσκεται βεβαίως σε πλεονεκτική θέση με πολλούς τρόπους. Θα βελτιωθεί ο ισολογισμός της (καθαρά στοιχεία του ενεργητικού, υποχρεώσεις/κεφάλαια), όπως και ο λογαριασμός της αποτελεσμάτων χρήσεως και η ροή κονδυλίων, σε σύγκριση με μια λιμενική επιχείρηση η οποία πρέπει να χρηματοδοτήσει την επένδυση από δικούς της πόρους ή να δανεισθεί. Η ανάκτηση του κόστους από τους χρήστες δεν αίρει τα πλεονεκτήματα αυτά, τα οποία από μόνα τους συνιστούν στρέβλωση του ανταγωνισμού, εκτός εάν έγινε η επιλογή του δικαιούχου και καθορίσθηκαν οι όροι, βάσει των οποίων του παραχωρήθηκε η χρήση των εγκαταστάσεων, κατόπιν ανοικτής και άνευ διακρίσεων διαδικασίας. Πάντως, σε ειδικές περιπτώσεις, όπου ισχύουν οι εξαιρέσεις της συνθήκης, η στρέβλωση αυτή δύναται να θεωρηθεί ότι συμβιβάζεται με τη συνθήκη.

Η δημόσια υποστήριξη για επενδύσεις σε κινητά στοιχεία του ενεργητικού και λειτουργικές υπηρεσίες, π.χ. των επιμέρους παρόχων λιμενικών υπηρεσιών, εν γένει ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις και είναι δύσκολο να προβλεφθεί κατάσταση όπου να μην συμβαίνει αυτό.

Η εν λόγω υποστήριξη είναι κρατική ενίσχυση, πάλι με ενδεχόμενη εφαρμογή των εξαιρέσεων της συνθήκης.