Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με την "Κοινή γεωργική πολιτική και τη διατήρηση του τεχνητού τοπίου"

(2000/C 317/05)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη τον κανονισμό (ΕΚ) 1257/1999 του Συμβουλίου της 17ης Μαΐου 1999 σχετικά με τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ)(1)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών της 14ης Ιανουαρίου 1999 για την "Ατζέντα 2000 - Μεταρρύθμιση της ΚΓΠ" (CdR 273/98 fin)(2)·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών της 14ης Ιανουαρίου 1999 για την "Πρόταση κανονισμού (ΕΚ) του Συμβουλίου για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ)" (CdR 308/98 fin)(3)·

έχοντας υπόψη τη Δήλωση του Κορκ του Νοεμβρίου 1996 σχετικά με την αγροτική ανάπτυξη·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών της 16ης Ιανουαρίου 1997 για την "Πολιτική αγροτικής ανάπτυξης" (CdR 389/96 fin)(4)·

έχοντας υπόψη το σχέδιο Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο που καταρτίσθηκε από τη Συνέλευση των τοπικών και περιφερειακών αρχών της Ευρώπης (Συμβούλιο της Ευρώπης)·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της 2ας Ιουνίου 1999, σύμφωνα με το άρθρο 265, 5ο εδάφιο της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να καταρτίσει γνωμοδότηση για την "Κοινή γεωργική πολιτική και τη διατήρηση του τεχνητού τοπίου" και να αναθέσει την προετοιμασία των σχετικών εργασιών στην επιτροπή 2 "γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου και αλιεία"·

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 285/99 rev. 2) που υιοθέτησε η επιτροπή 2 στις 24 Φεβρουαρίου 2000 (εισηγητής: ο κ. Endlein (Γ, ΕΣΚ) Μέλος τοπικού κοινοβουλίου, Πρόεδρος του Γερμανικού Συμβουλίου Δήμων, Συμβούλιο Νοrtheim)·

κατά την 34η σύνοδο ολομέλειας της 14ης και 15ης Ιουνίου 2000 (συνεδρίαση της 14ης Ιουνίου), υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το ζήτημα της προστασίας του ευρωπαϊκού τεχνητόυ τοπίου αφορά πολλές ευρωπαϊκές πολιτικές όπως η ευρωπαϊκή πολιτιστική πολιτική καθώς και τη χωροταξική και διαρθρωτική πολιτική. Όμως, είναι προφανές ότι και η Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) έχει επιπτώσεις στο τεχνητό τοπίο, διότι οι περισσότερες γεωργικές στρατηγικές και μέτρα επηρεάζουν άμεσα τη χρήση του τοπίου και την μορφή του.

1.2. Κατά τις περασμένες δεκαετίες δεν είχε δοθεί αρκετή προσοχή στο ζήτημα αυτό. Στα παλαιότερα έγγραφα για την ΚΓΠ μάταια αναζητά κανείς την έννοια του τεχνητού τοπίου και το στόχο της διατήρησής του. Αρχικά με τις μεταρρυθμίσεις της ΚΓΠ του 1992 και του 1999 δημιουργήθηκαν οι συνθήκες, τόσο από πλευρά στρατηγικής όσο και από πλευρά μέσων στήριξης για την επιδίωξη βάσει της ΚΓΠ, στόχων όχι μόνο καθαρά γεωργικών αλλά και παρεμφερών. Έκτοτε, θεσπίσθηκαν συνδυασμένοι μηχανισμοί για τις τιμές και τις ενισχύσεις της ΚΓΠ και δίνουν τη δυνατότητα σημαντικά πιο ευέλικτης προσέγγισης των πτυχών που αφορούν την ανάπτυξη του τεχνητού τοπίου και της υπαίθρου στο κοινωνικό και οικονομικό τους πλαίσιο και έτσι μπορεί να συνεκτιμηθεί και ο στόχος της διατήρησης του τεχνητού τοπίου.

1.3. Με τη δήλωση του Κορκ προετοιμάζεται διεύρυνση του καταλόγου στόχων έτσι ώστε να συμπεριληφθεί και η προστασία του τεχνητού τοπίου. Στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1257/1999 περιλαμβάνονται οι δυνατότητες μέσων στήριξης για την περίοδο 2000-2006.

1.4. Ωστόσο, η διατήρηση του τεχνητού τοπίου ως κοινή κοινοτική και ιδιαίτερη αξία αλλά και ως αντικείμενο της γεωργικής πολιτικής, βρίσκεται πάντοτε στο περιθώριο. Η παρούσα γνωμοδότηση επιδιώκει, κατά συνέπεια, να καταστήσει σαφή την ανάγκη για μια ευρύτερη συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στην οποία θα συμβάλουν οι περιφέρειες και οι κοινότητες.

1.5. Η διάρθρωση της γνωμοδότησης έχει ως εξής:

- Αρχικά, αναλύεται η έννοια του "τεχνητού τοπίου" ως αξία του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής και πολιτισμού και προτείνονται διάφοροι στόχοι.

- Στη συνέχεια, εξετάζεται το ερώτημα σε ποιο βαθμό η προστασία του τεχνητού τοπίου αποτελεί ή πρέπει να αποτελέσει στόχο της ευρωπαϊκής γεωργικής πολιτικής.

- Τέλος, η γνωμοδότηση παρουσιάζει συμπεράσματα ενόψει ενός διαλόγου για το εν λόγω ζήτημα.

1.6. Φυσικά, υφίστανται αλληλεπιδράσεις μεταξύ των οικολογικών στόχων της γεωργικής πολιτικής και του στόχου διατήρησης του τεχνητού τοπίου. Η παρούσα γνωμοδότηση εξετάζει τις πτυχές της προστασίας του τεχνητού τοπίου στην ΚΓΠ. Οι οικολογικές πτυχές εξετάζονται στη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής: Κατευθύνσεις για μια συνεχή γεωργία"(5). Οι δύο γνωμοδοτήσεις αλληλοσυμπληρώνονται.

2. Το τεχνητό τοπίο ως κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική αξία

2.1. Η μετάβαση από το φυσικό τοπίο στο τεχνητό διήρκεσε αιώνες. Το τεχνητό τοπίο παρουσιάζει μια μεγάλη πολυμορφία λόγω της τοπογραφίας και των διαφορετικών κλιματικών συνθηκών. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι ότι λόγω της υψηλής πυκνότητας του πληθυσμού στην Ευρώπη, η χρησιμοποίηση της γης για κατοικία και γεωργία επεκτάθηκε. Τούτο διαφοροποιεί την Ευρώπη από τις άλλες ηπείρους, εκτεταμένα τμήματα της συνολικής έκτασης των οποίων είναι ακατοίκητα ή πολύ αραιοκατοικημένα.

2.2. Το ευρωπαϊκό τεχνητό τοπίο, από χωροταξική άποψη και με την διαμόρφωσή του, ήδη από το παρελθόν, ως μείγμα δασικών και αγροτικών εκτάσεων καθώς και εκτάσεων κατοικίας, εργασίας και ψυχαγωγίας. Αυτή η ποικιλία καλύπτει πολλές ανθρώπινες ανάγκες τόσο των αγροτικών πληθυσμών όσο και των πλέον βιομηχανικών κοινωνιών. Η διάσταση των προαναφερθέντων είναι τόσο περιφερειακή και εθνική όσο και διεθνής. Αυτό το διαφορετικό τεχνητό τοπίο αποτελεί στη βιομηχανική κοινωνία ένα αγαθό το οποίο ανταποκρίνεται στις ανθρώπινες ανάγκες μάλλον ως μια οικιστική διαμόρφωση, η οποία, διακρίνει, αφενός, τις μεγάλες αστικές περιοχές και, αφετέρου, τις λίγο χρησιμοποιούμενες από τους ανθρώπους περιοχές.

2.3. Για το λόγο αυτό, το ιστορικά διαμορφωμένο ευρωπαϊκό τοπίο έχει μεγάλη κοινωνική και οικονομική αξία. Τούτο σημαίνει ότι το σύνολο των εκτάσεων μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους ανθρώπους για κατοίκηση, εργασία, γεωργία και ψυχαγωγία.

2.4. Το τεχνητό τοπίο αποτελεί όμως και μια πολιτιστική και αισθητική αξία με μια επίσης μακρόχρονη παράδοση. Ο ιστορικός Νοrbert Elias στο βιβλίο του για την πολιτιστική διεργασία παρουσιάζει πώς με την έναρξη της σύγχρονης εποχής, η άποψη των ευρωπαίων για τη γεωργία και την εικόνα της έχει μεταβληθεί. Όσο εντονότερα έχει μεταβληθεί το παρθένο φυσικό περιβάλλον σε ένα τεχνητό τοπίο (ο Εlias χρησιμοποιεί τον όρο Menschenraum = περιβάλλον διαμορφωμένο από τον άνθρωπο), τόσο αυξάνεται και η αισθητική γοητεία του τοπίου, το οποίο αναγνωρίζεται και εκτιμάται από τον πληθυσμό. Η αισθητική του τοπίου βασίζεται κυρίως στην τοπογραφική διαμόρφωση και στην μεικτή σχέση μεταξύ "ανοικτών" εκτάσεων (με γεωργικές καλλιέργειες και οικιστικές περιοχές) και "κλειστών" εκτάσεων (δάση). Η ζωγραφική της ιταλικής αναγέννησης παρουσίασε για πρώτη φορά ένα συχνά ιδεαλιστικό τοπίο. Η τεχνοτροπία των κήπων κατά την εποχή μπαρόκ, η ιδέα των αγγλικών κήπων-πάρκων και, τέλος, η ιδιαίτερα έντονη αίσθηση του τοπίου κατά το ρομαντισμό αποτελούν τα πιο γνωστά ιστορικά παραδείγματα αυτής μεταβολής. Ακόμη και σήμερα, έννοιες όπως περιφερειακή και τοπική ταυτότητα παραπέμπουν σε μεγάλο βαθμό στην ιδιαιτερότητα του τοπίου. Στη βιομηχανική κοινωνία αναπτύχθηκε η προστασία του τοπίου, η οποία υπερέβη την προστασία ορισμένων φυσικών μνημείων και ιστορικών κήπων ώστε να συμπεριλάβει το σύνολο του φυσικού τοπίου. Αναπτύχθηκαν έννοιες όπως οι αγγλικές κηπουπόλεις, προκειμένου να καταστεί δυνατή η ύπαρξη της φύσης στο εσωτερικό μιας πόλης. Ακόμη, τα παραδείγματα αυτά δείχνουν πόσο έχουν διατηρηθεί οι απόψεις αυτές τόσο για τη διαμόρφωση του χώρου όσο και για το τοπίο.

2.5. Η βιομηχανική κοινωνία επηρέασε σημαντικά το τεχνητό τοπίο, όπως είχε διαμορφωθεί έως το 19ο αιώνα και αναμφίβολα ζημίωσε την αισθητική του αξία. Λόγω της κατανομής και της συγκέντρωσης του πληθυσμού στα κέντρα βιομηχανικής ανάπτυξης δημιουργήθηκε η διττή υπόσταση του τεχνητού τοπίου, με τον αστικό χώρο/περιοχή, αφενός, και, αφετέρου, με την "ύπαιθρο"· το περιβάλλον, ουσιαστικά το τεχνητό τοπίο θεωρείται ως ο ιδιαίτερος συνδυασμός των ανοικτών και των κλειστών εκτάσεων.

2.6. Μόνο μια αναδρομική αξιολόγηση της ιστορικής κληρονομιάς που αποτελεί το τεχνητό τοπίο, δεν αποδίδει πλήρως την αξία του. Το τεχνητό τοπίο αποτελεί σε ένα μεγάλο βαθμό το καθημερινό περιβάλλον των ευρωπαίων, οι οποίοι προσδίδουν μεγάλη σημασία στην φροντίδα του. Ως τοπίο ψυχαγωγίας έχει ουσιαστική αξία για το σύνολο της κοινωνίας. Οι σύγχρονες δυνατότητες μετακίνησης προσέγγισαν εκ νέου τον αστικό και τον αγροτικό χώρο και όχι μόνο όσον αφορά την ικανοποίηση οικονομικών και οικολογικών απαιτήσεων αλλά και στους τομείς της κατοικίας, της ψυχαγωγίας και της απόλαυσης του τεχνητού τοπίου και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

2.7. Ένα σημαντικό τμήμα του αγροτικού χώρου προσελκύει τουριστικές δραστηριότητες που αποτελούν σημαντική αν όχι τη σημαντικότερη συνιστώσα της τοπικής οικονομίας. Στην περίπτωση αυτή γίνεται σαφές ότι το τεχνητό τοπίο έχει πολλές διαστάσεις που περικλείουν τόσο αισθητικές και πολιτιστικές αξίες όσο και κοινωνική, οικονομική και οικολογική χρησιμότητα.

2.8. Πολλά γεωργικά προϊόντα αποκτούν μεγαλύτερη αξία μέσω της αναφοράς των ονομασιών προέλευσης, οι οποίες επιτρέπουν στο κοινό να αναγνωρίζει ένα προϊόν και μια περιοχή. Το τεχνητό τοπίο είναι η εικόνα που διαμορφώνει ο καταναλωτής για μια περιοχή και, ακόμη για ένα προϊόν. Η προστασία και η προώθηση της εικόνας και της αναγνώρισης αυτής συμπληρώνουν σημαντικά τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά των προϊόντων της γεωργίας, της κτηνοτροφίας και της δασοκομίας.

2.9. Η διαφύλαξη του τεχνητού τοπίου που πληροί τις κοινωνικές, οικονομικές, οικολογικές και πολιτιστικές απαιτήσεις, αποτελεί ουσιαστικό έργο με μεγάλη σημασία για το σύνολο της κοινωνίας. Τούτο συνοπτικά σημαίνει ότι εάν δεν διατηρηθεί η παραδοσιακή διάσταση και η μεικτή χρήση του αγροτικού χώρου, το τοπίο θα γίνει μονότονο και η εικόνα του θα φτωχύνει. Πρόκειται για μια αποστολή που μπορεί να πραγματοποιηθεί με τον καλύτερο τρόπο από τις γεωργικές και δασοκομικές επιχειρήσεις. Η ανάθεση της αποστολής αυτής σε άλλους θα είναι άτοπη και δαπανηρή. Ακόμη, περιλαμβάνει την προστασία χαρακτηριστικών στοιχείων της γεωργίας όπως φράκτες από θάμνους, ξέφωτα, άλση, ορεινά λιβάδια και βάλτοι.

2.10. Σε μια εποχή όπου οι ευκαιρίες του αγροτικού χώρου για μια αυτόνομη ανάπτυξη αυξάνονται λόγω της επέκτασης του τριτογενούς τομέα και των σύγχρονων δυνατοτήτων μετακίνησης, θα αποτελούσε μια πολύ λυπηρή εξέλιξη να μειωθεί η ικανότητα προσέλκυσης που διαθέτει, διότι δεν θα είναι δυνατόν πλέον να διατηρήσει τις φυσικές πολιτιστικές ιδιαιτερότητες και ομορφιές του.

3. ΚΓΠ και διατήρηση του τεχνητού τοπίου

3.1. Οι αγροτικές εκτάσεις και τα δάση - ανάλογα με τις περιφερειακές ιδιαιτερότητες - αποτελούν τη μεγαλύτερη ή τη δεύτερη σε σειρά μορφή χρήσης του εδάφους. Όλες οι άλλες μορφές χρήσης διαδραματίζουν ένα πολύ περιορισμένο ρόλο ανάλογα με το μερίδιο που αντιπροσωπεύουν. Η εναλλαγή δασών και αγροτικών εκτάσεων χαρακτηρίζει τη διαμόρφωση του τοπίου σε όλη σχεδόν την ΕΕ. Για το λόγο αυτό, οι αγροτικές διαρθρωτικές μεταβολές και ο προσανατολισμός της γεωργικής πολιτικής καθορίζουν τις συνθήκες που επηρεάζουν το τεχνητό τοπίο.

3.2. Οι συνολικές διαρθρωτικές μεταβολές στη γεωργία (μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας και παράλληλη έντονη μείωση της απασχόλησης στη γεωργία) δεν έχουν οδηγήσει στο να μεταβάλουν σημαντικά το ιστορικά διαμορφωμένο τεχνητό τοπίο, με εξαίρεση τις μεταβολές που προκάλεσε η βιομηχανία με τη δημιουργία νέων οικιστικών συγκεντρώσεων. Αντίθετα, το τμήμα των καλλιεργούμενων εκτάσεων στα περισσότερα κράτη μέλη έχει παραμείνει σχεδόν απαράλλακτο ή έχει μειωθεί λόγω των μεταβολών στη χρήση του. Ακόμη, στις περιοχές όπου σημειώνεται μείωση του πληθυσμού και χαμηλή αποδοτικότητα των παραδοσιακών γεωργικών εκμεταλλεύσεων, σημαντικός αριθμός γεωργικών εκτάσεων έχει εγκαταλειφθεί.

3.3. Οι γεωργικές εκτάσεις δεν εγκαταλείπονται όταν κλείνουν οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις αλλά συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται ύστερα από ενοικίαση ή πώληση. Η εγκατάλειψη εκτάσεων για κοινωνικούς λόγους αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για τις περιφέρειες αλλά μέχρι σήμερα δεν αποτελεί τον κανόνα. Μια σύγκριση της εξέλιξης των καλλιεργούμενων εκτάσεων σε τρία κράτη μέλη το διασαφήνισε αλλά, παράλληλα, υπογράμμισε και τον κίνδυνο περιθωριοποίησης πολλών καλλιεργούμενων εκτάσεων λόγω της επιδείνωσης των συνθηκών στην περιφερειακή και στη γεωργική πολιτική (Υπουργείο Κατοικίας, χωροταξίας και περιβάλλοντος: "The marginalisation of agricultural land in the Netherlands, Denmark and Germany", Χάγη 1995).

Η εγκατάλειψη των γαιών αποτελεί σοβαρό πρόβλημα στις ορεινές και απομονωμένες ζώνες του εσωτερικού της Ευρώπης, όπου διάφοροι παράγοντες όπως η απώλεια οικονομικής απόδοσης των μικρών εκμεταλλεύσεων, η δυσχερής διαμόρφωση του εδάφους, οι σκληρές συνθήκες ζωής και η απουσία επενδύσεων υποδομής και βασικών υπηρεσιών οδήγησαν στην προοδευτική εγκατάλειψη της γεωργίας και στην μείωση του πληθυσμού. Στις πιο ευάλωτες αυτές ζώνες έχει σημειωθεί σαφής απώλεια του τεχνητού τοπίου· ωστόσο τούτη αρχίζει να γίνεται αισθητή και σε περιφέρειες πεδινές και πιο ευνοημένες οικονομικά λόγω της αυξανόμενης περιθωριοποίησης πολλών εκτάσεων που σήμερα προορίζονται για τη γεωργία σε συνδυασμό με τις γενικές συνθήκες της περιφερειακής και γεωργικής πολιτικής.

3.4. Εάν η απώλεια καλλιεργούμενων εκτάσεων (εγκατάλειψη εκτάσεων για κοινωνικούς λόγους) επεκταθεί, τότε θα μειωθεί σε μεγάλο βαθμό η αξία του τεχνητού τοπίου. Τούτο θα επηρέαζε σημαντικά τις αναπτυξιακές δυνατότητες του αγροτικού χώρου. Υφίστανται ζώνες όπου η απώλεια καλλιεργούμενων εκτάσεων (εγκατάλειψη εκτάσεων) είναι γενική και όπου έχουν απολεσθεί σε μεγάλο βαθμό αξίες του τεχνητού τοπίου. Τούτο έχει επηρεάσει σημαντικά τις αναπτυξιακές δυνατότητες του αγροτικού χώρου. Με τις παρούσες συνθήκες στην Ευρώπη, οι εγκαταλελειμμένες γεωργικές εκτάσεις θα μετατραπούν κατά κανόνα σε δάσος. γεγονός που προκαλεί μείωση της ποικιλίας του τοπίου, δεδομένου ότι η εικόνα του τοπίου χαρακτηρίζεται από τη διαφοροποίηση μεταξύ των ανοικτών (γεωργικών) εκτάσεων και των κλειστών δασικών εκτάσεων. Ένα τοπίο που αποτελείται μόνο από δάσος είναι μονότονο, όπως και ένα τοπίο που χαρακτηρίζεται από εντατικές αγροτικές καλλιέργειες. Συνεπώς, θα απολεσθεί το αίσθημα της ευχαρίστησης που προξενεί μια συγκεκριμένη περιοχή, αυτή η δυνατότητα ψυχαγωγίας που παρέχει τόσο στον ντόπιο όσο και στον επισκέπτη.

Το τεχνητό τοπίο στις βόρειες περιοχές της Ευρώπης αποτελείται κατά μεγάλο μέρος από δάση που καταλαμβάνουν μεγάλες επιφάνειες. Στις περιοχές αυτές το δάσος κατέχει ιδιαίτερη αξία ως τεχνητό τοπίο, η οποία πρέπει να λαμβάνεται ανάλογα υπόψη από την ΚΓΠ και τις στρατηγικές και τα μέτρα που περιλαμβάνει.

3.5. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει ότι στόχος είναι γενικά η διατήρηση του τεχνητού τοπίου για συγκεκριμένες χρήσεις. Τούτο δεν θα είχε σχέση με την πραγματικότητα. Πρόκειται πολύ περισσότερο για τη διατήρηση του συνδυασμού ανοικτών και κλειστών εκτάσεων και τη διατήρηση των ευαίσθητων εκτάσεων για τη διαμόρφωση του τοπίου, ιδίως εκείνων που χρησιμοποιούνται για την γεωργία, την κτηνοτροφία και τη δασοκομία, χαρακτηριστικάv που εκλαμβάνονται ως αναπόσπαστα συστατικά της τοπικής ταυτότητας. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι βιότοποι και ορισμένα γεωργικά στοιχεία που πλουτίζουν την εικόνα του γεωργικού τοπίου.

3.6. Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητο να εξετασθούν πολύ προσεκτικά οι στρατηγικές και τα μέσα που χρησιμοποιεί η ΚΓΠ για την επίτευξη των στόχων της καθώς και ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται με το στόχο του τεχνητού τοπίου κατά την πρακτική εφαρμογή.

3.7. Κατά το παρελθόν, δεν είχε ληφθεί επαρκώς υπόψη αυτή η πτυχή της γεωργικής πολιτικής. Η προσέγγιση της ΚΓΠ που βασιζόταν αποκλειστικά στην πολιτική τιμών έως τη μεταρρύθμιση του 1992, είχε ως αποτέλεσμα ότι οι αγρότες έπρεπε να επιτύχουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερη παραγωγή, διότι μόνον έτσι μπορούσαν να αποκτήσουν ένα αποδεκτό εισόδημα στη γεωργία. Από την άποψη του τεχνητού τοπίου, η ΚΓΠ είχε ως αποτέλεσμα την πλήρη χρήση του συνόλου των υφιστάμενων αγροτικών γαιών, με συνέπεια, να διατηρηθεί σε γενικές γραμμές η εκτατική γεωργία ενώ παράλληλα, η εξειδίκευση και η συγκέντρωση της παραγωγής σε λίγα προϊόντα ήταν τόσο μεγάλη ώστε το τεχνητό τοπίο πτώχυνε από οικολογική άποψη λόγω της υπερβολικής εκμετάλλευσης του εδάφους, σε μεγάλο μέρος.

3.8. Η μεταρρυθμισμένη ΚΓΠ βασίζεται σε ένα συνδυασμό στήριξης των τιμών και άμεσων ενισχύσεων. Τούτο καθίσταται δυνατόν με τη δημιουργία κινήτρων μέσω της διαφοροποίησης των ενισχύσεων, οι οποίες επιδιώκουν τη διατήρηση του τεχνητού τοπίου.

3.9. Έτσι, προκύπτουν τρεις μορφές θετικών επιδράσεων για το τεχνητό τοπίο:

- η εκτατικοποίηση προκαλεί μικρότερη εξάντληση του εδάφους και επιτρέπει την αναζωογόνησή του·

- η χρονικά περιορισμένη αγρανάπαυση επιτρέπει την επανασύσταση των αποθεματικών εκτάσεων και έτσι επιτυγχάνεται ο στόχος της διατήρησης του τοπίου·

- με τη διαφοροποίηση των ενισχύσεων που σχετίζονται με τις καλλιεργούμενες επιφάνειες, καθίσταται δυνατή η διατήρηση των σημαντικότερων εκτάσεων και συνόλων για το τεχνητό τοπίο, τα οποία συχνά έχουν υψηλό κόστος εκμετάλλευσης.

4. Συμπεράσματα

4.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών διαπιστώνει ότι υφίσταται ένα "έλλειμμα διατήρησης" όσον αφορά την αξία (και τους κινδύνους) του ευρωπαϊκού τεχνητού τοπίου. Τούτο είναι λυπηρό διότι το πρότυπο της ευρωπαϊκής γεωργίας και δασοκομίας ουσιαστικά βασίζεται και υποστηρίζεται επειδή πρόκειται για μια γεωργία και μία δασοκομία που διαμορφώνονται σε συνθήκες που χαρακτηρίζονται από υψηλή πυκνότητα πληθυσμού και ποικιλομορφία του φυσικού περιβάλλοντος. Η γεωργική χρήση στην Ευρώπη αναπτύσσει τον ευρωπαϊκό φυσικό χώρο και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την αντιστάθμιση των αστικών περιοχών, για την επιβίωση των κατοίκων των αγροτικών περιοχών και για την ψυχαγωγία του συνόλου του πληθυσμού. Η αξία του τεχνητού τοπίου είναι τόσο κοινωνικοοικονομική όσο και πολιτιστική και αισθητική.

4.2. Η ΕΤΠ υπογραμμίζει ότι η διατήρηση του τοπίου δεν μπορεί να θεωρείται πλέον δευτερευούσης σημασίας αλλά αντίθετα στόχος ισότιμος με τους υπόλοιπους στόχους της γεωργικής πολιτικής. Με τη Δήλωση του Κορκ επιτεύχθηκε η διεύρυνση των επιδιωκόμενων στόχων. Η συνεκτίμηση της διάστασης του τεχνητού τοπίου αποτελεί σημαντικό βήμα για την υλοποίηση του στόχου της ολοκληρωμένης προώθησης του αγροτικού χώρου.

4.3. Οι αρμόδιες αρχές για τη γεωργική πολιτική σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στα κράτη μέλη και στις περιφέρειες και τους δήμους οφείλουν να υπογραμμίσουν τη συμβολή της γεωργίας και της δασοκομίας στο τεχνητό τοπίο και να αποδείξουν ότι δεν πρόκειται για συγκεκριμένα συμφέροντα αλλά για κοινές σημαντικές αξίες. Προβάλλεται σχετικά ως παράδειγμα η εμπειρία που πραγματοποιήθηκε μέσω των περιφερειακών φυσικών πάρκων.

4.4. Η προστασία του περιβάλλοντος μέσω της γεωργίας και της δασοκομίας (έδαφος, ύδωρ, αέρας, προστασία των ζώων και των φυτών) και η προστασία του τεχνητού τοπίου τόσο από κοινωνικοοικονομική όσο και πολιτιστική και αισθητική άποψη είναι αλληλένδετες. Η φροντίδα του τεχνητού τοπίου συνίσταται κυρίως σε ένα - προσαρμοσμένο στις ανάγκες των περιφερειών - συνδυασμό ανοιχτών και κλειστών χώρων και στη διαφύλαξη των ευαίσθητων περιοχών ως προς το τοπίο. Ακόμη, οι γεωργικές εκτάσεις που έχουν υποστεί υπερβολική εκμετάλλευση ανήκουν στο τεχνητό τοπίο. Οι εκτάσεις αυτές πρέπει να συμπεριληφθούν σε μια διαχείριση αποκατάστασης του περιβάλλοντος. Συνεπώς η Κοινή Γεωργική Πολιτική πρέπει να διασφαλίσει την ανάπτυξη μιας ανταγωνιστικής γεωργίας προσανατολισμένης προς την αγορά, η οποία να εκμεταλλεύεται τις γεωργικές εκτάσεις με βιώσιμο τρόπο και με σεβασμό του περιβάλλοντος.

4.5. Η ΕΤΠ θεωρεί απαραίτητη τη διεξαγωγή κατά τα προσεχή έτη μιας ευρείας συζήτησης σχετικά με τη δημιουργία, την παρούσα διαμόρφωση και τη μελλοντική εξέλιξη (κίνδυνοι) του ευρωπαϊκού τεχνητού τοπίου. Σημεία αναφοράς για τη συζήτηση μπορούν να είναι τόσο η εκστρατεία για τον αγροτικό χώρο που διοργάνωσε το Συμβούλιο της Ευρώπης τη δεκαετία του '80 όσο και η Σύμβαση για το τοπίο που ψηφίζεται επί του παρόντος στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Είναι απαραίτητο, πρώτον, να εξετασθούν και να αναλυθούν τα αποτελέσματα των μελετών που πραγματοποιήθηκαν στους τομείς της γεωπονίας και της χωροταξίας όσον αφορά τη διατήρηση του τοπίου και τους κινδύνους που διατρέχει και, δεύτερον, να αξιολογηθούν τα διάφορα σενάρια ως προς τις επιπτώσεις τους στην ΚΓΠ.

4.6. Πρωτεύουσα αποστολή της γεωργίας είναι η παραγωγή προϊόντων διατροφής υψηλής ποιότητας. Παράλληλα, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις διαμορφώνουν ένα πολύμορφο και οικολογικά πολύτιμο τεχνητό τοπίο. Αυτή η επιπλέον προσφορά πρέπει να συνειδητοποιηθεί περισσότερο, καθώς και να υποστηριχθεί. Τούτο μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με την κατάρτιση και την ενθάρρυνση της νέας γενεάς. Τούτο σημαίνει επίσης ότι με κάθε τρόπο πρέπει να διασφαλισθεί η συνέχιση των δραστηριοτήτων στον τομέα της γεωργίας, της δασοκομίας και του μη διατροφικού τομέα στις ορεινές, ημιορεινές και μειονεκτούσες περιοχές και παράλληλα να αναγνωρισθεί στους αγρότες η λειτουργία των οικολογικών φορέων έτσι ώστε να είναι σε θέση να επιτύχουν τους ακόλουθους στόχους: πυροπροστασία, προστασία από τις χιονοστιβάδες και τη διάβρωση του εδάφους, διαχείριση των υδάτων και των δασών, διατήρηση της βιοποικιλότητας και, γενικά, φροντίδα και διατήρηση του τεχνητού τοπίου.

4.7. Ο στόχος της διατήρησης του τεχνητού τοπίου πρέπει να στηριχθεί ουσιαστικά κατά το σχεδιασμό και την εφαρμογή των μέτρων που λαμβάνονται από τις αρμόδιες τοπικές και περιφερειακές αρχές (συνεκτίμηση της οικιστικής δομής και αποφυγή της ακατάλληλης χρήσης του εδάφους, της κατάστασης των περιαστικών περιοχών, της εναλλαγής ανοικτών χώρων και δάσους ανάλογα με την τοπογραφία της περιοχής, διατήρηση των χαρακτηριστικών στοιχείων του τοπίου όπως κλίσεις, προσχωσιακές κοιλάδες). Οι γεωργικές και τις κτηνοτροφικές εκτάσεις, οι οποίες αναγνωρίζονται από το κοινό ότι παράγουν υψηλής ποιότητας προϊόντα, πρέπει να αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερο αίσθημα ευθύνης είναι απαραίτητο να υποβληθούν σε αξιολόγηση και προγραμματισμό που θα υπογραμμίσει και θα διαφυλάξει τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά τους.

4.8. Στις ορεινές περιφέρειες, οι βοσκότοποι και τα δάση κατέχουν ουσιαστική σημασία για τον προσδιορισμό των πολύτιμων τοπίων, τα οποία είναι σημαντικά και για τον τουρισμό. Η ύπαρξη χώρων βοσκής πρέπει να διασφαλισθεί ενώ σε άλλες περιοχές είναι απαραίτητο να πραγματοποιηθεί ένας στοχοθετημένος δασικός σχεδιασμός.

4.9. Είναι επίσης απαραίτητο να αναλυθούν οι εμπειρίες που προέκυψαν από τη μεταρρύθμιση του 1992 όσον αφορά τα περιβαλλοντικά μέτρα. Επίσης, πρέπει να εξετασθεί σε πιο βαθμό η αποκέντρωση, οι αρμοδιότητες των τοπικών και περιφερειακών αρχών στον τομέα του σχεδιασμού και η ευαισθητοποίηση του πληθυσμού έχουν συμβάλει ουσιαστικά στην υλοποίηση του στόχου της διαφύλαξης του τεχνητού τοπίου. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές έχουν, τις περισσότερες φορές, αναλάβει δυναμικές πολιτικές στον εν λόγω τομέα, στις οποίες συνεισφέρουν σημαντικά τα Διαρθρωτικά Ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι δράσεις αυτές αποσκοπούν στην προαγωγή της εγκατάστασης νέων πληθυσμών στις εν λόγω περιοχές, καθώς και στην τουριστική τους αναβάθμιση κατά τρόπο ώστε να αναπτυχθεί η τοπική οικονομική δραστηριότητα.

4.10. Για τη διατήρηση του τεχνητού τοπίου είναι απαραίτητο να χαραχθεί μια ευρεία διαρθρωτική πολιτική για τα χωριά και τις αγροτικές κοινότητες (συμπεριλαμβανομένης και της φροντίδας της εικόνας τους). Ειδικότερα, η ένταξη στο σχέδιο πόλεως στο πλαίσιο των χωροταξικών ανακατατάξεων, στο βαθμό που εξυπηρετεί το στόχο της διατήρησης του τεχνητού τοπίου, αποτελεί ουσιαστικό μέσο για την διατήρηση της πολυμορφίας του.

4.11. Μια ανάλυση των μέτρων που υιοθετήθηκαν με βάση τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1257/1999 και της εφαρμογής πρότυπων δράσεων στο πλαίσιο του Leader II είναι απαραίτητη για την κατανόηση των μηχανισμών δράσης και τη βελτίωση του προσανατολισμού της γεωργικής πολιτικής. Κατ' αρχάς, πρέπει να ελεγχθεί εάν άλλα μέτρα προώθησης της ΚΓΠ αντιτίθενται στο στόχο της διατήρησης του τεχνητού τοπίου. Εξάλλου, για την εικόνα της γεωργίας είναι απαραίτητο να ληφθούν υπόψη στον καθορισμό των επιδοτούμενων εκτάσεων και οι σημαντικές, μη παραγωγικές εκτάσεις.

4.12. Ο στόχος της διατήρησης του τεχνητού τοπίου μπορεί να επιτευχθεί μόνο εάν αποτελέσει κοινή προσπάθεια των ενδιαφερομένων φορέων σε ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο στους τομείς της γεωργικής πολιτικής, της προστασίας της φύσης και της χωροταξίας.

4.13. Πρέπει, με μια μέθοδο τόσο στατιστική όσο και εμπειρική, να ερευνηθούν οι πόροι και η εργασία που παρέχονται ουσιαστικά από τον πληθυσμό, τη γεωργία, τις τοπικές και περιφερειακές αρχές για την υλοποίηση του εν λόγω έργου. Οι εργασίες στους τομείς των δεικτών για την παρουσίαση του τεχνητού τοπίου πρέπει να συνεχισθούν και να εξετασθεί η ενσωμάτωσή τους στο σύστημα δεικτών για τον αγροτικό χώρο και τη γεωργία.

4.14. Σημαντική είναι η ευααισθητοποίηση του πληθυσμού σε αυτά τα ζητήματα τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές.

Βρυξέλλες, 14 Ιουνίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Jos Chabert

(1) ΕΕ L 160 της 26.6.1999, σ. 80.

(2) EE C 93 της 6.4.1999, σ. 1.

(3) EE C 93 της 6.4.1999, σ. 9.

(4) EE C 116 της 14.4.1997, σ. 46.

(5) CdR 183/99 fin, EE C 156 της 6.6.2000, σ. 40.