EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 272/25

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3): αντίκτυπος στις περιφέρειες και στη διαπεριφερειακή συνεργασία»

(2017/C 272/06)

Εισηγητής: Mikel Irujo Amezaga (ES/EA), επικεφαλής της αντιπροσωπείας της Ναβάρα στις Βρυξέλλες

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ (ΕτΠ)

1. υπενθυμίζει ότι τόσο το Συμβούλιο όσο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχουν αναγνωρίσει ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3) μπορούν να αποτελέσουν ισχυρά εργαλεία που θα συνεισφέρουν στην αντιμετώπιση των κοινωνιακών προκλήσεων και στην ενίσχυση της καινοτομίας, των επενδύσεων και της ανταγωνιστικότητας με βάση τις κοινωνικοοικονομικές και εδαφικές ιδιαιτερότητες·

2. υπογραμμίζει τη σημασία του γεγονότος ότι ο κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1303/2013 όρισε τις RIS3 ως εκ των προτέρων καθορισμένο όρο και επικροτεί το γεγονός ότι το πλαίσιο υλοποίησης της Πλατφόρμας Έξυπνης Εξειδίκευσης (S3) αφήνει περιθώρια για μια περιφερειακή προσέγγιση, εξασφαλίζοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, τη δυνατότητα να συνυπολογιστούν οι περιφερειακές συνθήκες·

3. οι περιφέρειες προσχώρησαν στην S3 επειδή θεώρησαν ότι αποτελεί χρήσιμη πρωτοβουλία για την αποτελεσματικότερη και αποδοτικότερη διαχείριση της περιφερειακής ανάπτυξης. Οι περιφέρειες επιθυμούν τη διατήρηση αυτής της πρωτοβουλίας, η οποία βασίζεται στην επικουρικότητα και σε μια προσέγγιση «από τη βάση προς την κορυφή»· επιθυμούν να διατηρηθεί η ελευθερία επιλογής των περιφερειακών εξειδικεύσεων. Η υλοποίηση της S3 πρέπει να συνεχίσει να αντικατοπτρίζει, κατά προτεραιότητα, τη βούληση για την παροχή ισχυρότερης ώθησης στην περιφερειακή ανάπτυξη, καθώς και για τη δημιουργία θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο·

4. υπογραμμίζει ότι οι στόχοι και οι κατευθυντήριες γραμμές για την κατάρτιση μιας στρατηγικής έξυπνης εξειδίκευσης πρέπει να εναρμονίζονται με την αρχή της επικουρικότητας και θα πρέπει να εξασφαλιστούν στις περιφέρειες επαρκή περιθώρια ευελιξίας, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν σε συγκεκριμένες προκλήσεις·

Ανάπτυξη των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3)

5. υπενθυμίζει ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η συμμετοχή όλων των επιπέδων διακυβέρνησης, κρατικού, περιφερειακού, υποπεριφερειακού ή/και τοπικού, που θα έχουν αρμοδιότητες και θα αναπτύσσουν δράσεις στους τομείς εργασίας της στρατηγικής και ότι σε αυτό συμπεριλαμβάνονται οι φορείς του λεγόμενου «τετραπλού έλικα» (1), με υπογράμμιση του ρόλου της βιομηχανίας, της εκπαίδευσης και των ερευνητικών ιδρυμάτων, καθώς και των πολιτών· ωστόσο, ο ακριβής συνδυασμός των συμμετεχουσών οργανώσεων εξαρτάται από το περιφερειακό πλαίσιο·

6. θεωρεί ότι οι στρατηγικές RIS3 προσφέρουν προστιθέμενη αξία στην τοπική και την περιφερειακή αυτοδιοίκηση διότι οδηγούν σε διατομεακά και διαπεριφερειακά κοινά έργα και επενδύσεις, με ιδιαίτερα θετικό αντίκτυπο στη βιομηχανική ανανέωση·

7. τονίζει ότι η ανάπτυξη των RIS3 πρέπει να περιλαμβάνει όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, και να τα ενθαρρύνει να ενωθούν κάτω από ένα κοινό όραμα. Η διαδικασία πρέπει να ενισχύει την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και να συμβάλλει στην παραγωγή δημιουργικού και κοινωνικού κεφαλαίου στην εκάστοτε περιοχή·

8. εκτιμά ότι η διαδικασία σχεδιασμού και συνεχούς αναθεώρησης των RIS3 πρέπει να εξακολουθήσει να αποτελεί αμφίδρομη διαδικασία διακυβέρνησης που θα υποστηρίζει τη λεγόμενη «διαδικασία επιχειρηματικής ανακάλυψης» και θα συνοδεύεται από μια διαδικασία που θα συνδυάζει κατιούσες και ανιούσες διεργασίες, όπου οι πολίτες πρέπει, επίσης, να συμμετέχουν δεόντως, εκπροσωπούμενοι μέσω των διαύλων που θα κριθούν ενδεδειγμένοι·

9. υπογραμμίζει ότι η υποχρέωση εφαρμογής συμμετοχικής διαδικασίας πηγάζει από το σημείο 4.3 του παραρτήματος Ι του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1303/2013. Παρά τα προαναφερθέντα, ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις η συμμετοχική διαδικασία παραμένει ανεπαρκής. Ως εκ τούτου, καλεί την Επιτροπή να ενθαρρύνει τα αρμόδια ενδιαφερόμενα μέρη σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, προκειμένου να μεριμνήσουν για την πραγματική τήρηση αυτής της νομικής διάταξης·

10. υπενθυμίζει ότι για την ανάπτυξη των RIS3 συνιστάται η επίδειξη πολιτικής βούλησης και συναίνεσης. Για αυτό συνιστάται η ενεργή συμμετοχή του συνόλου ή της πλειοψηφίας των αντιπροσωπευτικών πολιτικών δυνάμεων, καθώς και των κοινωνικών φορέων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών·

11. εκτιμά ότι οι RIS3 δεν πρέπει να περιορίζονται στα ζητήματα της έρευνας, της καινοτομίας και της ανάπτυξης των επιχειρήσεων. Στο πνεύμα της στρατηγικής για τις νέες δεξιότητες στην Ευρώπη (Νέο θεματολόγιο δεξιοτήτων για την Ευρώπη), θα πρέπει να αντιμετωπιστεί η ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων, η εκπαίδευση και η κατάρτιση για όλους τους πολίτες, ιδίως τους νέους, τους εργαζόμενους και τους άνεργους· Ομοίως, θεωρεί σημαντικό να τονωθούν τα προγράμματα κατάρτισης και ανάπτυξης, ιδίως στις περιοχές που δεν διαθέτουν μεγάλη εμπειρία στο πεδίο αυτό. Επισημαίνει ιδιαιτέρως τις περιπτώσεις επιτυχίας ενός συγκεκριμένου κλάδου, που μπορούν να χρησιμεύσουν ως σημείο αναφοράς για άλλες περιφέρειες, επιμένει δε να υιοθετηθούν μέτρα συνεργασίας μεταξύ των καινοτόμων και των λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών·

12. θεωρεί ότι οι επιλογές έξυπνης εξειδίκευσης των περιφερειών μπορούν επίσης να λειτουργήσουν ενθαρρυντικά για την ενίσχυση ορισμένων πολιτικών της ΕΕ. Για παράδειγμα, πολλές περιφέρειες επέλεξαν την ανάπτυξη διαδικασιών έξυπνης εξειδίκευσης γύρω από θέματα σχετικά με τη θάλασσα, χρησιμοποιώντας εγκάρσιες και διατομεακές προσεγγίσεις απέναντι στις οποίες οι ευρωπαϊκές πολιτικές παρουσιάζουν σαφή καθυστέρηση από πλευράς διάρθρωσης, πράγμα που περιορίζει τόσο την ικανότητά τους για την παροχή στήριξης όσο και την αποτελεσματικότητά τους·

13. τονίζει ότι η ιεράρχηση των τομέων στους οποίους μια περιφέρεια διαθέτει συγκριτικό πλεονέκτημα πρέπει να ευθυγραμμίζεται με τους εγκάρσιους στόχους που αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της στρατηγικής της Λισαβόνας (κατάρτιση των νέων και πρόσβαση στην απασχόληση, ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών, επενδύσεις στην ανώτερη εκπαίδευση και την έρευνα, υποστήριξη της καινοτομίας στις ΜΜΕ σε όλους τους τομείς της περιφερειακής οικονομίας, υποστήριξη της κοινωνικής και οικολογικής καινοτομίας κ.ά.). Είναι ζωτικής σημασίας να εξακολουθήσουν οι πολιτικές της ΕΕ να έχουν τη δυνατότητα να υποστηρίζουν αυτούς τους θεμελιώδεις στόχους της στρατηγικής της Λισαβόνας, με παράλληλη ενδυνάμωση της θέσης των S3. Πράγματι, μολονότι έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στον τομέα αυτόν, χρειάζεται ακόμη να γίνουν βήματα για την επίτευξη των εν λόγω στόχων στο σύνολο των ευρωπαϊκών περιφερειών·

14. υπογραμμίζει τον ρόλο που διαδραματίζουν οι στρατηγικές εξειδίκευσης και καινοτομίας για τη βιώσιμη ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών και τονίζει τη σημασία των προγραμμάτων κατάρτισης σχετικά με την καταγραφή και την αξιοποίηση του δυναμικού και των δυνατοτήτων των τοπικών κοινοτήτων και αξιών·

15. υπενθυμίζει ότι οι προαναφερθέντες κανονισμοί προβλέπουν ότι οι RIS3 πρέπει να διαθέτουν «μηχανισμό παρακολούθησης», που πρέπει να είναι ικανός να εντοπίζει και να παρακολουθεί τις αλλαγές που προβλέπονται σε κάθε προτεραιότητα RIS3 μέσω ικανής επιλογής δεικτών επιδόσεων, ενώ πρέπει να προωθεί και την ανταλλαγή ορθών πρακτικών· τονίζει ότι είναι σημαντικό να δοθεί έμφαση στην παρακολούθηση και την αξιολόγηση. Θα πρέπει, λοιπόν, να δημιουργηθεί ένα κοινό ευέλικτο πλαίσιο κατευθύνσεων, ικανό να εντοπίζει και να παρακολουθεί τις αλλαγές που προβλέπονται για κάθε προτεραιότητα RIS3, με βάση το οποίο οι περιφέρειες να μπορούν να αναπτύσσουν δικούς τους εξατομικευμένους μηχανισμούς παρακολούθησης και δείκτες, σε συνάρτηση με την κατάσταση και τις ανάγκες τους. Ο μηχανισμός παρακολούθησης θα βοηθά τις περιφέρειες να συνεχίσουν να αναπτύσσουν τις στρατηγικές τους χωρίς διακοπή, με βάση εμπειρικά δεδομένα. Θα εξαρτάται κυρίως από τα χαρακτηριστικά των αντίστοιχων RIS3 και, συνεπώς, ο προσδιορισμός του θα πρέπει να συνιστά ένα από τα στοιχεία της ανάπτυξης της στρατηγικής. Με δεδομένο αυτό το τελευταίο στοιχείο, η ΕτΠ πιστεύει ότι θα μπορούσε να προβλεφθεί για τον σκοπό αυτό μια ειδική πολυταμειακή χρηματοδότηση για τη στήριξη μιας ευέλικτης μεθοδολογίας που θα εφαρμόζεται από κοινού και ολοκληρωμένα από όλους τους φορείς, μεταξύ άλλων για τις δράσεις ανάλυσης, εποπτείας, αξιολόγησης και παρακολούθησης·

16. εκτιμά επίσης ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3) δεν θα πρέπει να εστιαστούν μόνον στην καινοτομία και την έρευνα, αλλά θα πρέπει να επεκταθούν, ούτως ώστε στο μέλλον να καταστούν πιο ολοκληρωμένες οι στρατηγικές περιφερειακής ανάπτυξης και να περιλαμβάνουν και άλλες πτυχές, όπως η εκπαίδευση ή κατάρτιση·

17. επισημαίνει την τρέχουσα κατάσταση και προτείνει τη δημιουργία ενός ενδεικτικού κοινού πλαισίου παρακολούθησης, που θα χρησιμεύει ως αναφορά για κάθε μία από τις περιφέρειες, ώστε να αναπτύξουν τα δικά τους πλαίσια παρακολούθησης, και θα λαμβάνει υπόψη τις περιφερειακές ιδιαιτερότητες, ενώ επιπλέον θα παρέχει τη δυνατότητα στις περιφέρειες να χρησιμοποιούν τις δικές τους πρακτικές σε θέματα αξιολόγησης και παρακολούθησης·

18. αναγνωρίζει τις προσπάθειες της Πλατφόρμας S3 όσον αφορά την τεχνική υποστήριξη και το σχεδιασμό μέσων, παρότι η θέσπιση ενός κανονιστικού πλαισίου θα ενθάρρυνε τη μεγαλύτερη συνεκτικότητα στην υλοποίηση και την παρακολούθηση των RIS3·

19. ενθαρρύνει την υιοθέτηση σταδιακής και συνετής προσέγγισης κατά τη διαδικασία αξιολόγησης των S3 που εξακολουθούν να αποτελούν μια πρόσφατη πολιτική, η οποία είναι σύνθετη ως προς τη χάραξη και την εφαρμογή της και μπορεί να αποφέρει όλα τα αποτελέσματά της μόνο με την πάροδο του χρόνου. Ως πρώτος δείκτης επιτυχίας πρέπει να διατηρηθεί η πραγματική ιεράρχηση και η τοπική κινητοποίηση, με ενεργό συμμετοχή των περιφερειών στη διαδικασία καθορισμού και συντονισμού των μηχανισμών αξιολόγησης·

20. καλεί την Επιτροπή να δημοσιεύσει εγκαίρως τους όρους για την κατάρτιση των στρατηγικών πριν από την επόμενη περίοδο προγραμματισμού. Η παρουσίαση «προσανατολισμών» μετά την έναρξη της περιόδου προγραμματισμού, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ισχυουσών εκ των προτέρων αιρεσιμοτήτων, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη για τα όργανα εκτέλεσης.

21. συνιστάται ο στενός συντονισμός με την παρακολούθηση των περιφερειακών ΕΠ (επιχειρησιακά προγράμματα) του ΕΤΠΑ, στις περιπτώσεις όπου τα εν λόγω ΕΠ διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εφαρμογή της στρατηγικής Ε&Α και με τη χρήση των περιφερειακών κριτηρίων που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιό τους — λαμβανομένων πλήρως υπόψη των ειδικών περιφερειακών χαρακτηριστικών — τα οποία, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2) μπορούν να διακριθούν σε «resource indicators», «output indicators» και «result indicators» (ποιοτικούς και ποσοτικούς)·

22. κάνει ειδική μνεία στο δυναμικό των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (ΙΤΕ), των άλλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, των Ερευνητικών και Τεχνολογικών Οργανισμών (ΕΤΟ) και των βιομηχανιών, ιδίως των μικρών νεοφυών επιχειρήσεων και των ΜΜΕ, στην ανάπτυξη και την υλοποίηση των RIS3. Τα ΙΤΕ αποτελούν τον συνδετικό κρίκο μεταξύ του λεγόμενου «τριγώνου γνώσης» (έρευνα, εκπαίδευση και καινοτομία), και μπορούν να παρέχουν στήριξη, κατά τρόπο άκρως ενδεδειγμένο, στην ενίσχυση των ικανοτήτων καινοτομίας των περιφερειών· για τον λόγο αυτόν, οι περιφερειακές κυβερνήσεις θα πρέπει να ενθαρρύνουν τα τριτοβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα να αναλάβουν ενεργό ρόλο στις διαδικασίες RIS3. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να επιδιωχθεί η εξεύρεση ισορροπίας αφενός μεταξύ του ανοίγματος των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με γνώμονα τις απαιτήσεις της αγοράς, και, αφετέρου, μιας ελεύθερης, μη στοχευμένης εκπαίδευσης και βασικής έρευνας για τις καινοτομίες του μέλλοντος· Είναι αναγκαίο υπό το πρίσμα αυτό είναι ζωτικής σημασίας τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης να είναι προσβάσιμα σε όλους, να συμβάλλουν στην αύξηση του επιπέδου εκπαίδευσης και κατάρτισης που χρειάζεται μια κοινωνία της γνώσης στραμμένη προς τη δημιουργικότητα, καθώς και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αγοράς εργασίας, τόσο των επιχειρήσεων όσο και των εργοδοτών·

23. συνιστά, στο μέτρο του δυνατού, οι στρατηγικές RIS3 να προβλέπουν την συγκρότηση ευέλικτων και εξωτερικών οργανισμών ή δομών για τη στήριξη των κυβερνήσεων, ιδίως εκείνων που έχουν περιορισμένους πόρους, στην ανάπτυξη των ικανοτήτων των τοπικών και των περιφερειακών αρχών. Θεωρεί εξαιρετικά χρήσιμη, πλην ανεπαρκή, την εξωτερική στήριξη και αξιολόγηση (με τη στήριξη αξιολογήσεων από ομοτίμους και επισκέψεων εμπειρογνωμόνων) που υλοποίησε η Πλατφόρμα S3, καθότι θεωρεί ότι κάθε τοπική και περιφερειακή αρχή πρέπει να είναι σε θέση να αναπτύξει τις δικές της τοπικές και περιφερειακές ικανότητες, συμπεριλαμβανομένων των μηχανισμών υλοποίησης, ελέγχου και παρακολούθησης των RIS3·

24. υπογραμμίζει ότι, όσον αφορά την ανάπτυξη και την υλοποίηση των στρατηγικών RIS3, οι προσπάθειες που καταβάλλονται θα πρέπει να είναι αναλογικές προς τα αποτελέσματα που επιτυγχάνονται. Συνολικά, θα πρέπει να αξιοποιηθούν όλες οι δυνατότητες προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία νέων γραφειοκρατικών επιβαρύνσεων λόγω των RIS3·

25. επισημαίνει ότι, καθόλη τη διάρκεια της εκάστοτε περιόδου προγραμματισμού των διαρθρωτικών ταμείων, οι RIS3 πρέπει να είναι επαρκώς ευέλικτες. Δεν θα πρέπει να αποτελούν εμπόδιο στις νέες εξελίξεις, τις ευφυείς διαφοροποιήσεις και επίσης τις επαναστατικές καινοτομίες στις περιφέρειες. Ειδικότερα, οι RIS3 δεν θα πρέπει να λειτουργούν ανασταλτικά για ιδιωτικές οικονομικές δραστηριότητες, λόγου χάρη των νεοσύστατων επιχειρήσεων, στις εκάστοτε περιφέρειες·

Συνέργειες μεταξύ των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων και άλλων προγραμμάτων

26. επισημαίνει ότι η λογική πίσω από τις RIS3 υπερβαίνει την αποδοτικότερη χρήση των διαρθρωτικών ταμείων, και στόχος τους είναι η δημιουργία συνεργειών μεταξύ των περιφερειακών πολιτικών καινοτομίας και ανάπτυξης και των χρηματοδοτικών μέσων, προκειμένου να αποφευχθούν αλληλοεπικαλύψεις·

27. υπενθυμίζει ότι η προώθηση συνεργειών μεταξύ των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ) και του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» αποτελεί μία από τις προτεραιότητες για την περίοδο 2014-2020. Ωστόσο, η κανονιστική πολυπλοκότητα δυσχεραίνει αυτή τη διαδικασία. Αυτή η επιδίωξη συνεργειών πρέπει να επεκταθεί και στις άλλες πολιτικές της ΕΕ, καθώς και στα μέσα παρέμβασής τους·

28. υπογραμμίζει την αξία μιας τέτοιας προσέγγισης, η οποία θα πρέπει επίσης να αποσκοπεί στην ενίσχυση της υποστήριξης των ΜΜΕ, των μεμονωμένων σχεδίων τους και των συλλογικών δράσεών τους, καθώς και των νεοσύστατων επιχειρήσεων.

29. τονίζει ότι είναι πλέον απαραίτητη η απλούστευση του κανονιστικού πλαισίου και η δημιουργία λειτουργικών συνδέσμων, που βελτιώνουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφορετικών πλαισίων χρηματοδοτικής στήριξης. Συγχρόνως, σε αυτήν την κατανοητή και σαφή περιγραφή των μέσων θα πρέπει να περιλαμβάνεται και ο τρόπος με τον οποίο επιδιώκουν να επιτύχουν και να διευκολύνουν αυτές τις συνέργειες·

30. θεωρεί σημαντική την ανάπτυξη προγραμμάτων ενίσχυσης των ικανοτήτων, ιδίως σε περιφέρειες με μικρή σχετική εμπειρία, με την ανάδειξη επιτυχημένων παραδειγμάτων από τομεακή οπτική που μπορούν να μετατραπούν σε σημεία αναφοράς για άλλες περιφέρειες·

31. εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι μια καθοριστική παράμετρος για την επιτυχημένη ανάπτυξη συνεργειών αποτελεί η επικοινωνία και η συνεργασία των ενδιαφερόμενων φορέων, οι οποίοι είναι εξοικειωμένοι με τα διάφορα χρηματοδοτικά μέσα (διαρθρωτικά ταμεία, «Ορίζοντας 2020») διαθέτουν, ωστόσο, μικρή σχετικά τεχνογνωσία όσον αφορά τους αντίστοιχους εκάστοτε τομείς των λοιπών ενδιαφερόμενων φορέων. Αυτό ισχύει τόσο σε περιφερειακό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Καλεί την Επιτροπή και τις περιφέρειες να στηρίξουν και να προωθήσουν τις ανταλλαγές μεταξύ αυτών των ομάδων ενδιαφερόμενων φορέων·

32. υπενθυμίζει ότι η πιθανότητα επιτυχίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ομαλή σχέση μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης, ενωσιακού, εθνικού, περιφερειακού και ενίοτε τοπικού, καθώς και από το συντονισμό μεταξύ των διαχειριστικών αρχών και των εθνικών σημείων επαφής, μεταξύ άλλων·

33. διαπιστώνει με λύπη ότι η ανεπαρκής εναρμόνιση μεταξύ του κανονιστικού πλαισίου των ενισχύσεων άμεσης διαχείρισης από πλευράς της Επιτροπής (Ορίζοντας 2020) και των ενισχύσεων έμμεσης διαχείρισης (ΕΔΕΤ), που υπόκεινται στους περιορισμούς των κρατικών ενισχύσεων, παραμένει ένα μεγάλο εμπόδιο για την αξιοποίηση των συνεργειών μεταξύ τους. Ζητεί την εφαρμογή των συστάσεων της πρόσφατης μελέτης που δρομολόγησε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά (3)·

Εξορθολογισμός των πρωτοβουλιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

34. αναγνωρίζει εκ νέου το αξιόλογο έργο της Πλατφόρμας S3, παρότι διαπιστώνει πληθώρα διαφορετικών πρωτοβουλιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πράγμα που δημιουργεί σύγχυση, έλλειψη γνώσης και συντονισμού μεταξύ των περιφερειών·

35. θεωρεί απαραίτητη την ανάλυση των συνεργειών μεταξύ των διαφορετικών μέσων, πρωτοβουλιών, εργαλείων και οργάνων στήριξης, όπως, μεταξύ άλλων, η Πλατφόρμα Έξυπνης Εξειδίκευσης, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Επιχειρηματικών Ομίλων, οι Ευρωπαϊκές Ενώσεις για την Καινοτομία, το Ευρωπαϊκό Στρατηγικό Φόρουμ, πρωτοβουλίες γύρω από τις βασικές τεχνολογίες γενικής εφαρμογής (ΒΤΓΕ) και τις ερευνητικές υποδομές εν γένει κλπ.·

36. ζητεί από την Επιτροπή να εξασφαλίσει τη μεγαλύτερη συνοχή όσον αφορά την κατανόηση και την υλοποίηση των πρωτοβουλιών, ιδίως όσον αφορά τις μικρότερες ή με μικρότερη διοικητική ικανότητα περιφέρειες·

37. θεωρεί επιθυμητή μια αποσαφήνιση, με στόχο τον ορθό προσδιορισμό των θεματικών πεδίων στα οποία η Επιτροπή θα έκρινε σκόπιμη την κινητοποίηση σημαντικών μέσων για την ανάπτυξη μιας σφαιρικής προσέγγισης της ευρωπαϊκής αξιακής αλυσίδας σε έναν δεδομένο τομέα, αντλώντας έμπνευση από επιτυχημένα παραδείγματα, σε θεματικά πεδία που ενδιαφέρουν το μέγιστο δυνατό αριθμό κρατών μελών/περιφερειών στα οποία καλό θα ήταν να επικεντρωθεί σε μια προσέγγιση δικτύωσης, υποστήριξης και εμψύχωσης, με βάση τις S3·

38. προτείνει η ΕΕ να αποσαφηνίσει τον αντίκτυπο των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης σε άλλους μηχανισμούς ελέγχου της ΕΕ και στα εμπλεκόμενα μέρη, ώστε να βελτιωθεί η επικοινωνία τους, και συνιστά την κατάρτιση «άτλαντα πρωτοβουλιών, εργαλείων και έργων της ΕΕ» για θέματα που σχετίζονται με τις RIS3, ακολουθώντας το παράδειγμα της πύλης e-justice της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που έχει ως στόχο τη διευκόλυνση της ζωής των πολιτών μέσω της παροχής πολύγλωσσης πληροφόρησης·

39. συνιστά επίσης την ανάπτυξη κοινότητας γνώσης, που θα εκπαιδεύει και θα δημιουργεί επαγγελματίες εμπειρογνώμονες στο πλαίσιο των RIS3,με συνεκτίμηση και του έργου του ΟΟΣΑ, της πλατφόρμας S3, καθώς και του ευρύτερου ακαδημαϊκού τομέα·

Ενίσχυση της διαπεριφερειακής συνεργασίας και της δημιουργίας αξιακών αλυσίδων

40. τονίζει ότι η δημιουργία κρίσιμης μάζας σε εδαφικό επίπεδο είναι καθοριστικής σημασίας για την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και της βιομηχανίας της σε παγκόσμια κλίμακα. Θεωρεί ότι οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές αποτελούν το ιδανικό πεδίο εξέτασης των οικοσυστημάτων καινοτομίας, καθώς δημιουργούν τους απαραίτητους συνδέσμους μεταξύ των πολιτικών της ΕΕ, της βιομηχανίας, των ερευνητικών κέντρων, των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και των πολιτών·

41. επισημαίνει ότι, με βάση τις προτεραιότητες των RIS3, είναι αναγκαία η ανάπτυξη της διαπεριφερειακής συνεργασίας που θα επιτρέπει τη δημιουργία αξιακών αλυσίδων σε όλη την ΕΕ·

42. είναι πεπεισμένη ότι η διαπεριφερειακή συνεργασία θα δημιουργήσει συνέργειες μεταξύ οικονομικών δραστηριοτήτων και ήδη καθορισμένων πόρων στις περιφέρειες προκειμένου να αξιοποιηθούν καλύτερα οι ευκαιρίες και να αποφευχθούν περιττές αλληλοεπικαλύψεις επενδύσεων, με τη χρήση των διαρθρωτικών ταμείων·

43. θεωρεί σημαντική τη διάθεση ικανής πληροφόρησης και την ικανότητα συντονισμού του οποίου το ιδανικό αποτέλεσμα θα ήταν ένα τέλειο, συνεκτικό σύστημα συμπληρωματικοτήτων, με την εξάλειψη ανεπαρκειών που πηγάζουν από την αλληλεπικάλυψη ή την απλή μίμηση·

44. υποδέχεται με ικανοποίηση τις διάφορες πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς τούτο, όπως, για παράδειγμα οι θεματικές πλατφόρμες, ωστόσο, θεωρεί ότι αυτές οι πρωτοβουλίες πρέπει να έχουν εξαρχής σαφώς ορισμένα μέσα χρηματοδότησης και στόχους, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος αβεβαιότητας των συμμετεχόντων και να αποφευχθούν αλληλοεπικαλύψεις με άλλες πρωτοβουλίες ή προγράμματα όπως οι Κοινότητες Γνώσης και Καινοτομίας (ΚΓΚ), το ERA-NET, τα προγράμματα ομίλου του COSME, τα έργα στο πλαίσιο του Interreg Europe κλπ.·

45. επικρίνει το γεγονός ότι στα μεγάλα μέσα χρηματοδότησης παραβλέπονται τα έργα μικρότερης κλίμακας, καθώς και το γεγονός ότι –παρά τα σημαντικά ποσά που διατίθενται, μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο του ΕΤΣΕ– τα μέσα αυτά εξακολουθούν να μην επαρκούν προκειμένου να έχουν οι ΜΜΕ τη δυνατότητα να ξεπεράσουν τις ανεπάρκειες της αγοράς και να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε πιστώσεις και σε κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου· πολύ συχνά, ο βαθμός πολυπλοκότητας, οι χρονοβόρες διαδικασίες για την προετοιμασία, την εκτέλεση και την ολοκλήρωση ενός τεράστιου έργου καθώς και τα επίπεδα ετοιμότητας χαμηλής τεχνολογίας (πέρα από κάθε ορατή απόδοση της επένδυσης) αποθαρρύνουν τη συμμετοχή μικρότερων παραγόντων·

46. τονίζει πόσο σημαντικές είναι οι θεματικές πλατφόρμες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ιδίως δε οι δυνατότητες που προσφέρουν για την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ περιφερειακών φορέων. Επίσης, σημειώνει ότι οι εν λόγω πλατφόρμες διαπεριφερειακής συνεργασίας έχουν αποδειχθεί καίριες για την εφαρμογή, τη μεγιστοποίηση της οικονομικής ανάπτυξης και τις δυνατότητες ανάδειξης στην αγορά, ιδίως όσον αφορά την καινοτομία που προωθείται από τη βιομηχανία. Συνεπώς, εκτιμά ότι πρέπει να είναι δυνατό για πολυάριθμες πρόθυμες περιφέρειες να σχεδιάσουν την οργάνωση ορισμένων δράσεων εξειδίκευσης σε διαπεριφερειακή κλίμακα: — εντός της ίδιας χώρας — εντός διασυνοριακής περιοχής — στις εξόχως απόκεντρες περιοχές — κατά μήκος θαλάσσιας ακτής ή ορεινού όγκου — στο πλαίσιο ευρωπαϊκού δικτύου χωρίς εδαφική συνέχεια (για παράδειγμα, η πολιτιστική και δημιουργική βιομηχανία, οι υπηρεσίες που συνδέονται με τις δημογραφικές προκλήσεις ή η πρωτοβουλία Vanguard)·

47. θεωρεί ότι οι RIS3 πρέπει να ενθαρρύνουν τις περιφέρειες να συνεργάζονται για την ανάπτυξη, μεταξύ των διεθνών ομίλων, της τομεακής διεθνούς συνεργασίας ή σε κοινούς τομείς της αγοράς, που θα στηρίζουν την ενίσχυση των προαναφερθεισών διεθνών αξιακών αλυσίδων. Ο ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν οι όμιλοι ως γέφυρες μεταξύ των φορέων εντός και εκτός των περιφερειών και ως δίαυλοι επιχειρηματικής στήριξης στις ΜΜΕ πρέπει να αντικατοπτρίζεται στις πολιτικές της ΕΕ·

48. διαπιστώνει με λύπη ότι η ισχύουσα νομοθεσία για τη διαπεριφερειακή και διακρατική χρήση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων δεν αξιοποιείται σε ικανοποιητικό βαθμό από τις εθνικές και τις περιφερειακές αρχές. Αυτό αφορά επίσης την εκτέλεση δραστηριοτήτων έξω από τη ζώνη του προγράμματος, η πρακτική εφαρμογή της οποίας παραμένει ουσιαστικά ανύπαρκτη·

49. επισημαίνει ότι σύμφωνα με πολυάριθμες μελέτες, υφίστανται σημαντικοί φραγμοί στη χρήση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων για τη διαπεριφερειακή συνεργασία, όπως η έλλειψη πόρων ή διοικητικής ικανότητας, η έλλειψη παραδειγμάτων ορθών πρακτικών, η αβεβαιότητα ως προς τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν, η απουσία σημείων αναφοράς και μεθοδολογίας, η έλλειψη σαφήνειας των στόχων, τα ασύμμετρα επίπεδα πολιτικών αρμοδιοτήτων, οι ρυθμιστικοί φραγμοί και η έλλειψη χρηματοδοτικού πλαισίου για την εν λόγω δραστηριότητα·

50. φρονεί, συνεπώς, ότι το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο δεν ενισχύει, αλλά μάλλον περιορίζει τη διαπεριφερειακή συνεργασία. Καλεί προς το σκοπό αυτό την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να στηρίξει το έργο των δικτύων των αρχών διαχείρισης του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ με απτή βοήθεια, παρέχοντας πρακτική βοήθεια, για παράδειγμα, κατά την ανταλλαγή πληροφοριών και την εξάλειψη των αβεβαιοτήτων σχετικά με την επιλεξιμότητα των σχεδιαζόμενων μέτρων σε συγκεκριμένες μεμονωμένες περιπτώσεις, καθώς και με την απαγόρευση των εκάστοτε περιοριστικών ερμηνειών της ισχύουσας νομοθεσίας. Αναγνωρίζει, εντούτοις, ότι ορισμένα από τα ουσιαστικά εμπόδια δεν οφείλονται στη μη επαρκή νομοθεσία αλλά στην έλλειψη διοικητικής ικανότητας και στα ασύμμετρα επίπεδα πολιτικών/διοικητικών/επιστημονικών αρμοδιοτήτων·

Νέο κανονιστικό και χρηματοδοτικό πλαίσιο

51. εκτιμά πως η S3 των περιφερειών θα πρέπει να λαμβάνεται πραγματικά υπόψη σε όλες τις πολιτικές της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της εφαρμογής του συνόλου της πολιτικής για τη συνοχή, και όχι μόνο κατά την εφαρμογή του ΕΤΠΑ·

52. θεωρεί ότι η απόπειρα προώθησης νέων πολιτικών με χρήση του ίδιου κανονιστικού και χρηματοδοτικού πλαισίου μπορεί να αποδειχθεί πολύπλοκη και φρονεί, συνεπώς, ότι το ισχύον πλαίσιο πρέπει να βελτιωθεί ώστε να ενισχύει και να βελτιώνει την διαπεριφερειακή συνεργασία·

53. εκτιμά ότι για την ανάπτυξη της συνεργασίας τους γύρω από τις RIS3, οι περιφέρειες έχουν ανάγκη από ένα απλό εργαλείο που θα επιτρέπει τον πραγματικό συνυπολογισμό του κόστους της δικτύωσης και όχι μόνον του κόστους των επιχειρησιακών προγραμμάτων που υλοποιούνται από κοινού·

54. απορρίπτει κάθε προσπάθεια εκ νέου εθνικοποίησης της πολιτικής συνοχής μετά το 2020, διότι εξακολουθεί να αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για την προαγωγή των στρατηγικών «έξυπνης εξειδίκευσης» σε όλες τις περιφέρειες της ΕΕ. Συν τοις άλλοις, τούτο θα έθετε επίσης σε κίνδυνο τις πολλαπλές θετικές εξελίξεις που ήδη σημειώνονται σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο κατά την τρέχουσα περίοδο χρηματοδότησης·

55. για αυτό, συνιστά: — τη μεταρρύθμιση του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου, πριν από τη λήξη της περιόδου 2014-2020, ώστε να δοθεί ώθηση τόσο στις συνέργειες μεταξύ των ΕΔΕΤ και άλλων προγραμμάτων όσο και στη διαπεριφερειακή συνεργασία. Η εν λόγω μεταρρύθμιση πρέπει να απαιτήσει την απλοποίηση και την ελαστικότητα κατά τη διαχείριση των Ευρωπαϊκών Επενδυτικών και Διαρθρωτικών Ταμείων, με την εφαρμογή απλουστευμένων μεθόδων αιτιολογήσεων, που να βασίζονται, λόγου χάρη, στην επίτευξη των στόχων, τη χρήση του κόστους ανά μονάδα, και άλλα μέτρα περισσότερο προσαρμοσμένα στην αποτελεσματική διάθεση κεφαλαίων στην έξυπνη εξειδίκευση· — την ενίσχυση, στο πλαίσιο των S3, των στόχων της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης και της δημιουργίας θέσεων εργασίας· — ένα ενιαίο ευέλικτο πλαίσιο κατευθύνσεων για τις RIS3, υπό μορφή σύστασης, που θα απαντά στο κενό και την έλλειψη συντονισμού που υφίσταται σήμερα όσον αφορά τον σχεδιασμό, την κατάρτιση, την υλοποίηση, τον έλεγχο και την παρακολούθηση των RIS3. Το έγγραφο αυτό θα πρέπει να στηρίζεται στην αρχή της επικουρικότητας, να είναι ευέλικτο, ζωντανό, σε συνεχή εξέλιξη, και να αφήνει χώρο στην εμφάνιση νέων τομέων εξειδίκευσης, οι οποίοι σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή δεν υπήρχαν. — την άμεση σύσταση ειδικών και κατάλληλων μέσων χρηματοδότησης για την ενίσχυση της διαπεριφερειακής συνεργασίας. Αυτά τα μέσα μπορούν να συνίστανται σε συνδυασμούς χρηματοδότησης (συμπεριλαμβανομένου του συνδυασμού επιδοτήσεων και δανείων, δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης σε διαφορετικά επίπεδα) και στην καινοτόμο χρήση πόρων που θα επιτρέπουν τη στήριξη πιλοτικών έργων, τα οποία θα απευθύνονται σε δίκτυα διαπεριφερειακής συνεργασίας, με απτή σχέση με τη βιομηχανία, και το αποτέλεσμα των οποίων θα έχει αντίκτυπο στην αγορά· — στο μέλλον, το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» να προτείνει εδαφική προσέγγιση που θα επιτρέπει τη διάρθρωση της ευρωπαϊκής πολιτικής έρευνας και καινοτομίας και των RIS3, παρότι αξίζει να επισημανθεί παράλληλα ότι ο «Ορίζοντας 2020» πρέπει να εξακολουθήσει να διέπεται από την αρχή της αριστείας· — αυτή η εδαφική προσέγγιση θα πρέπει να συνυπολογίζει τις δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν ορισμένες περιφέρειες, όπως οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες, προκειμένου να συμμετάσχουν σε έργα ως εταίροι, λόγω της απόστασής τους από τα οικονομικά και τεχνολογικά κέντρα· — την άντληση διδαγμάτων από τις πρότυπες δράσεις που έχει αναπτύξει η ΓΔ Regio με τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, ώστε να στηριχθούν καταλλήλως οι περιφέρειες αυτές για τη μείωση του χάσματος καινοτομίας στην ΕΕ· — τη διενέργεια πλήρους εκ των προτέρων αξιολόγησης του εδαφικού αντικτύπου επί της ολοκλήρωσης της στρατηγικής έξυπνης εξειδίκευσης σε διάφορες πολιτικές της ΕΕ, όπως η έρευνα (ΠΠ 9), η βιομηχανική πολιτική και η μελλοντική πολιτική συνοχής· — την επείγουσα διάθεση πόρων στο πρόγραμμα Interreg Europe το οποίο, για τα επόμενα χρόνια, αποτελεί το πάγιο και ήδη γνωστό στις περιφέρειες καταλληλότερο εργαλείο για αυτήν τη στήριξη της δικτύωσης όσον αφορά τις RIS3· — η εφαρμογή του σχεδίου Juncker να ευνοεί την υλοποίηση περιφερειακών πλατφορμών στήριξης στο σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση έργων προκειμένου να επιτραπεί στο ΕΤΣΕ να στηρίξει συγκεκριμένα τις RIS3. Προκειμένου να εξασφαλιστεί μια υπεύθυνη επιλογή έργων, τα ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετέχουν στην αξιολόγηση των έργων πρέπει να λαμβάνουν ολοκληρωμένη πληροφόρηση σχετικά με την αναγκαία υποστήριξη και τις απαιτήσεις των τοπικών και των περιφερειακών αρχών. Η ενίσχυση της τεχνικής υποστήριξης σε περιφερειακό επίπεδο στο πλαίσιο του ΕΤΣΕ αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα· — τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών στις δραστηριότητες της ομάδας υψηλού επιπέδου για τη μεγιστοποίηση της επίδρασης των προγραμμάτων έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ·

56. συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη συγκρότηση ομάδας εργασίας με ενεργή συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών, η οποία θα εξετάζει όλα αυτά τα ζητήματα που θα εξασφαλίζουν μεγαλύτερη ακρίβεια, στόχους και εργαλεία στον προαναφερθέντα εκ των προτέρων καθορισμένο όρο των RIS3.

Βρυξέλλες, 22 Μαρτίου 2017. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών Markku MARKKULA

(1) Δηλαδή οι εθνικές ή οι περιφερειακές διαχειριστικές αρχές και τα ενδιαφερόμενα μέρη, όπως τα πανεπιστήμια και τα λοιπά ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η βιομηχανία και οι κοινωνικοί εταίροι, καθώς και οι πολίτες που συμμετέχουν σε μια διαδικασία εντοπισμού επιχειρηματικών ευκαιριών.

(2) Όπως, για παράδειγμα, «Guidance document on monitoring and evaluation — European Regional Development Fund and Cohesion Fund», Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2014.

(3) Maximisation of synergies between European Structural and Investment Funds and other EU instruments to attain Europe 2020 Goals (Μεγιστοποίηση των συνεργειών μεταξύ των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων και άλλων μέσων της ΕΕ για την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής Ευρώπη 2020), Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Γενική Διεύθυνση Εσωτερικών Πολιτικών, Ιούνιος 2016, IP/B/REGI/IC/2015-131.