ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Σχετικά με την πρόοδο της Βουλγαρίας στο πλαίσιο του μηχανισμού συνεργασίας και ελέγχου

1. Εισαγωγή

Ο μηχανισμός συνεργασίας και ελέγχου[1] (ΜΣΕ) συστάθηκε κατά την προσχώρηση της Βουλγαρίας στην ΕΕ για να βοηθήσει τη Βουλγαρία να θεσπίσει ένα αμερόληπτο, ανεξάρτητο και αποτελεσματικό δικαστικό και διοικητικό σύστημα. Η τροποποίηση του νομικού και δικαστικού συστήματος για την περαιτέρω εναρμόνισή του με το σύστημα των άλλων κρατών μελών συνιστά εθνικό καθήκον. Για τον σκοπό αυτό, θα πρέπει η κυβέρνηση να καταρτίσει και να προτείνει τους βασικούς νόμους-πλαίσια, να τους εγκρίνει το Κοινοβούλιο και το δικαστικό σώμα να τροποποιήσει τις διαδικασίες και την πρακτική του ώστε να τους εφαρμόσει σύμφωνα με τις προβλέψεις. Μετά το 2007, ο ΜΣΕ έπαιξε υποστηρικτικό ρόλο βοηθώντας τη Βουλγαρία να θεσπίσει τις δομές ενός σύγχρονου δικαστικού συστήματος. Ενίοτε ο ΜΣΕ αμφισβητήθηκε και επικρίθηκε από κάποιους εκ των παραγόντων αυτής της επιβεβλημένης εθνικής συναίνεσης, αλλά σήμερα αναγνωρίζεται ευρέως ότι έχει συμβάλει στην προώθηση της αλλαγής προς θετική κατεύθυνση. Η βουλγαρική κυβέρνηση επέδειξε αποφασιστικότητα και δέσμευση για την προαγωγή της διαδικασίας μεταρρύθμισης. Σε πέντε έτη, η έμφαση μετατοπίστηκε από την κατάρτιση και την έγκριση των νόμων στην εφαρμογή τους. Σε μεγάλο βαθμό έχουν πλέον θεσπιστεί, έστω και αν δεν είναι πλήρη, τα στοιχεία του νομικού πλαισίου που απαιτούνται για τη μεταρρύθμιση. Όπως θα καταδειχθεί στην παρούσα έκθεση, τα επόμενα αναγκαία βήματα στη διαδικασία αυτή θα πρέπει να εστιαστούν στην εφαρμογή των νέων νόμων από το δικαστικό σώμα και την αστυνομία.

Η παρούσα έκθεση είναι η πέμπτη ετήσια έκθεση από την ημερομηνία σύστασης του ΜΣΕ[2]. Το καλοκαίρι του 2012, πέντε έτη μετά την κατάρτιση του ΜΣΕ, η Επιτροπή θα προβεί σε συνολική αξιολόγηση της προόδου της Βουλγαρίας βάσει του ΜΣΕ από την ένταξη της χώρας και μετά, και θα διατυπώσει κατάλληλες προτάσεις βάσει της εν λόγω αξιολόγησης. Η παρούσα έκθεση περιλαμβάνει μια σειρά συγκεκριμένων συστάσεων που θα βοηθήσουν τη Βουλγαρία στην προετοιμασία της για τη συνολική αυτή αξιολόγηση.

2. Η μεταρρυθμιστική διαδικασία στη Βουλγαρία

Επιτεύγματα και προκλήσεις

Από την τελευταία έκθεση της Επιτροπής, τον Ιούλιο του 2010, και μετά, η Βουλγαρία ενίσχυσε το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο και βελτίωσε τους κανόνες που αφορούν τον διορισμό, την επαγγελματική κατάρτιση, τις κρίσεις και τις προαγωγές των δικαστών. Η Βουλγαρία έλαβε μέτρα για να βελτιωθεί η προστασία έναντι της σύγκρουσης συμφερόντων. Στο ίδιο διάστημα δρομολογήθηκε η μεταρρύθμιση των αστυνομικών ερευνών και ελήφθη απόφαση σύστασης ειδικού δικαστηρίου για την εκδίκαση υποθέσεων στον τομέα του οργανωμένου εγκλήματος. Ένας νέος νόμος για τη δήμευση περιουσιακών στοιχείων υποβλήθηκε στο Κοινοβούλιο, το οποίο όμως τον απέρριψε στις 8 Ιουλίου. Καταρτίστηκαν τροποποιήσεις του νόμου για τις δημόσιες συμβάσεις. Τα πρώτα αποτελέσματα των τροποποιήσεων του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας δημοσιεύτηκαν την άνοιξη του 2011, και είναι πλέον ορατές οι συνέπειες από την παρακολούθηση υποθέσεων υψηλού επιπέδου από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο. Διάφορες υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος και διαφθοράς οδήγησαν στην έκδοση δικαστικών αποφάσεων. Παράλληλα, αυξήθηκε ο αριθμός των κατηγοριών που απαγγέλθηκαν σε υποθέσεις που αφορούν το οργανωμένο έγκλημα και την απάτη με πόρους της ΕΕ.

Ωστόσο, στην αξιολόγηση της Επιτροπής επισημαίνονται επίσης ορισμένες σημαντικές προκλήσεις. Από το περασμένο καλοκαίρι, ορισμένες αθωωτικές αποφάσεις σε υποθέσεις που αφορούν διαφθορά υψηλού επιπέδου, απάτη και οργανωμένο έγκλημα κατέδειξαν την ύπαρξη σοβαρών ελλείψεων όσον αφορά τη δικαστική πρακτική στη Βουλγαρία. Οι ελλείψεις αυτές δεν αναλύθηκαν δεόντως ούτε αντιμετωπίστηκαν με τη λήψη μέτρων από την ηγεσία του δικαστικού σώματος, το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, τον Γενικό Εισαγγελέα και τον πρόεδρο του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου. Παρά το γεγονός ότι ο αναθεωρημένος νόμος για το δικαστικό σύστημα, ο οποίος εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο, ενισχύει την υποχρέωση λογοδοσίας της δικαστικής εξουσίας, ο νόμος δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί σύμφωνα με τις προβλέψεις. Αμφισβητήθηκε η ποιότητα και η διαφάνεια ορισμένων σημαντικών διορισμών στο δικαστικό σώμα από τις αρχές του τρέχοντος έτους, γεγονός το οποίο οδήγησε σε πρωτοφανείς δημόσιες διαμαρτυρίες και σε δημόσια συζήτηση για ενδεχόμενη τροποποίηση του Συντάγματος. Εξάλλου, εξακολουθούν να μην διερευνώνται συστηματικά οι ισχυρισμοί για διαφθορά εντός του δικαστικού σώματος, σύμφωνα με τις συστάσεις της Επιτροπής.

Συνολικά, η Επιτροπή διαπιστώνει ότι η βουλγαρική κυβέρνηση έχει επιδείξει σταθερή πολιτική βούληση και δέσμευση για συνέχιση της μεταρρυθμιστικής της στρατηγικής. Η δέσμευση αυτή θα πρέπει να συνεχιστεί σε όλους τους τομείς στους οποίους σημειώθηκε βελτίωση της νομοθεσίας και δημιουργήθηκαν νέες δομές. Την ουσιαστικότερη συμμετοχή των επαγγελματικών ενώσεων των δικαστών και της κοινωνίας των πολιτών υποστηρίζει ολοένα και περισσότερο η κοινή γνώμη, η οποία ζητά την αμετάκλητη συνέχιση της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας. Αλλά η ηγεσία του δικαστικού σώματος δεν έχει ακόμη επιδείξει πραγματική δέσμευση για εκ βάθρων δικαστική μεταρρύθμιση, δεδομένου ότι η βραδεία πρόοδος δεν είναι αποτέλεσμα μόνο των αδυναμιών της δικαστικής πρακτικής και του ποινικού κώδικα.

Μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος

Κατόπιν τροποποιήσεων του νόμου για το δικαστικό σύστημα τον Δεκέμβριο, η Βουλγαρία δημιούργησε τη νομική βάση για σημαντικές διαρθρωτικές βελτιώσεις στο δικαστικό σύστημα. Οι τροποποιήσεις βελτιώνουν τις διαδικασίες διορισμών, κατάρτισης και κρίσεων και ενισχύουν την ακεραιότητα. Οι βελτιώσεις αυτές πρέπει να θεωρηθούν σημαντικό βήμα προς την επίτευξη δυο από τους μακροπρόθεσμους στόχους της στρατηγικής για τη μεταρρύθμιση της βουλγαρικής ποινικής δικαιοσύνης: βελτίωση της υποχρέωσης λογοδοσίας και αύξηση του επαγγελματισμού στον δικαστικό κλάδο. Κατά το προσεχές διάστημα, θα χρειαστεί να καταβληθούν αξιοσημείωτες προσπάθειες για την εφαρμογή των νέων αυτών νομικών διατάξεων. Απαιτείται περισσότερο εξειδικευμένη κατάρτιση. Η κατάρτιση αυτή θα πρέπει να εστιαστεί ειδικότερα στη βελτίωση των ανακριτικών ικανοτήτων που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος, ιδίως όσον αφορά περίπλοκες οικονομικές και χρηματοπιστωτικές ανακρίσεις. Γενικά, το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο θα χρειαστεί να επιδείξει ισχυρή προσήλωση στη μεταρρύθμιση θέτοντας σε έμπρακτη εφαρμογή τον νέο νόμο ώστε να ενισχύσει αποτελεσματικά τη διαχείριση των δικαστικών οργάνων, ιδίως από πλευράς κατανομής φόρτου εργασίας, σε στενή συνεργασία με το Υπουργείο Δικαιοσύνης, την επαγγελματική ένωση των δικαστών και την κοινωνία των πολιτών.

Οι δικαστικοί διορισμοί εξακολουθούν να στερούνται του απαιτούμενου επιπέδου διαφάνειας και αξιοπιστίας. Ένας σημαντικός διορισμός ανώτατου δικαστικού από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, τον Νοέμβριο του 2010, ήγειρε ανησυχίες εξαιτίας της έλλειψης διαφάνειας και ανταγωνιστικού χαρακτήρα. Η έναρξη ισχύος, τον Ιανουάριο του 2011, των άρτι τροποποιηθεισών διατάξεων του νόμου για το δικαστικό σύστημα δεν βελτίωσε, δυστυχώς, ακόμη την κατάσταση όσον αφορά τους διορισμούς ανώτερων δικαστικών, οι οποίοι συνέχισαν να πραγματοποιούνται βάσει των παλαιών κανόνων χωρίς να περιλαμβάνουν πραγματική αξιολόγηση των επαγγελματικών προσόντων, των διοικητικών ικανοτήτων και της προσωπικής ακεραιότητας των υποψηφίων. Εξάλλου, πρόσφατος διορισμός έδωσε λαβή για ισχυρισμούς σύγκρουσης συμφερόντων και διαδικαστικών παρατυπιών σε συνεχιζόμενη δίκη την οποία διεξάγει ο επιτυχών υποψήφιος. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, παραιτήθηκαν δύο μέλη του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου καταγγέλλοντας ως προειλημμένες τις αποφάσεις διορισμού. Ισχυρό μήνυμα υποστήριξης της δικαστικής μεταρρύθμισης στέλνει η συνακόλουθη κινητοποίηση των επαγγελματικών ενώσεων των δικαστών και της κοινωνίας των πολιτών, που ζητούν μεταρρύθμιση του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου. Αξιέπαινες είναι οι συστάσεις της κοινωνίας των πολιτών για τη διεξαγωγή δημόσιων συζητήσεων και την ανακοίνωση των ονομάτων των υποψηφίων σε προγενέστερο στάδιο της διαδικασίας. Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχημένη εφαρμογή της δικαστικής μεταρρύθμισης είναι ο διορισμός, μέσα από διαφανείς διαδικασίες, ιδιαίτερα ικανών και δραστήριων δικαστών αδιαμφισβήτητης ακεραιότητας, ιδίως όσον αφορά το νεοσύστατο ειδικευμένο δικαστήριο για το οργανωμένο έγκλημα.

Σοβαρό προβληματισμό εξακολουθεί να προκαλεί η υποχρέωση λογοδοσίας του δικαστικού σώματος . Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια αξιολόγηση της Επιτροπής, κινήθηκαν πολλές νέες πειθαρχικές υποθέσεις και δυο δικαστές αποπέμφθηκαν από το δικαστικό σώμα. Παράλληλα, οι αιτιάσεις κατά δικαστών δεν διερευνώνται πάντοτε συστηματικά από τη δικαστική επιθεώρηση, και ορισμένες πειθαρχικές κυρώσεις φαίνονται επιεικείς. Σε περίπτωση καταγγελιών για διαφθορά, εξακολουθούν να μην κινούνται συστηματικά από την εισαγγελική αρχή ποινικές έρευνες κατά δικαστών. Σοβαρές ανησυχίες εγείρει η απόφαση του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου, τον Ιούνιο, να συμπεριλάβει δικαστή με πειθαρχικό ιστορικό στην επιτροπή προσλήψεων του νέου ειδικευμένου ποινικού δικαστηρίου. Συνολικά, παρατηρείται έλλειψη συνεκτικής πειθαρχικής πρακτικής. Τα προβλήματα αυτά παραμένουν μείζων συνιστώσα που υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στο δικαστικό σώμα.

Η βελτίωση της δικαστικής πρακτικής παραμένει η βασική πρόκληση για το βουλγαρικό δικαστικό σύστημα. Οι τροποποιήσεις που επήλθαν, την άνοιξη του 2010, στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, καθώς και η αυστηρή παρακολούθηση υποθέσεων υψηλού επιπέδου από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο απέδωσαν θετικά αποτελέσματα σε ορισμένες υποθέσεις. Κατά την τελευταία περίοδο αναφοράς, εκδόθηκαν δικαστικές αποφάσεις σε 9 από τις υποθέσεις που παρακολουθεί η Επιτροπή, οι τέσσερις από τις οποίες ήταν τελεσίδικες.

Ωστόσο, πέραν ορισμένων μεμονωμένων ενεργειών, το δικαστικό σώμα δεν κατέβαλε σοβαρές προσπάθειες για την υλοποίηση των συστάσεων της Επιτροπής σ’ αυτόν τον τομέα. Δεν υπήρξε συστηματική ανάλυση και αντιμετώπιση των αδυναμιών της δικαστικής πρακτικής, ούτε δρομολογήθηκαν ολοκληρωμένα προγράμματα κατάρτισης και ατομικής καθοδήγησης. Σοβαρές ανησυχίες προκαλεί η εν γένει παθητική στάση της ηγεσίας του δικαστικού σώματος, του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου, της Γενικής Εισαγγελίας και του προέδρου του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου έναντι σημαντικών αδυναμιών της δικαστικής πρακτικής. Υπάρχει ανάγκη βελτίωσης της δικαστικής πρακτικής και μεταρρύθμισης της διαχείρισης των δομών και της συνεργασίας μεταξύ του δικαστικού σώματος και άλλων ανακριτικών οργάνων, περιλαμβανομένης της αστυνομίας. Το δικαστικό σώμα και η κυβέρνηση, σε συνδυασμό με την κοινωνία των πολιτών, θα πρέπει να συνεργαστούν ώστε να εντοπίσουν και να υπερβούν τις υφιστάμενες αδυναμίες και φραγμούς, επιδεικνύοντας παράλληλα απόλυτο σεβασμό στην ανεξαρτησία του δικαστικού σώματος.

Καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος

Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, η Βουλγαρία επεδίωξε τη μεταρρύθμιση της αστυνομίας . Η αναδιοργάνωση των αρμόδιων αστυνομικών διευθύνσεων οδήγησε σε ενοποίηση του επιχειρησιακού και ανακριτικού αστυνομικού έργου και σε σημαντική αύξηση του αριθμού των ανακριτών της αστυνομίας. Η Βουλγαρία θα πρέπει να συνεχίσει τις προσπάθειές της για μεταρρύθμιση της αστυνομίας και να συνδέσει τη μεταρρύθμιση αυτή με μια ευρύτερη μεταρρύθμιση των προδικαστικών ερευνών. Τούτο θα απαιτήσει εγκαθίδρυση αποτελεσματικής επιχειρησιακής συνεργασίας με την Εισαγγελία και άλλες αρχές, εφαρμογή της αρχής των κοινών ομάδων σε όλες τις σοβαρές ποινικές υποθέσεις, καθώς και επένδυση σε εξοπλισμό και εξειδικευμένη εκπαίδευση.

Παρά τις επίμονες αστυνομικές ενέργειες για την αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος, τα συνολικά αποτελέσματα χρήζουν σημαντικής βελτίωσης. Παρά το γεγονός ότι, χάρη στις ενέργειες της κοινής ομάδας για το οργανωμένο έγκλημα, απαγγέλθηκαν κατηγορίες σχετικά με μια σειρά σημαντικών συμμοριών του οργανωμένου εγκλήματος και επιβλήθηκαν ορισμένες καταδίκες, κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, άλλες σημαντικές υποθέσεις έληξαν με απαλλακτικές αποφάσεις. Στο στάδιο της έφεσης, σε μια εμβληματική υπόθεση οργανωμένου εγκλήματος, επιβλήθηκαν σημαντικές ποινές φυλάκισης, οι οποίες όμως δεν έχουν ακόμη εκτελεστεί. Παρατηρούνται αδυναμίες στη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων, στην προστασία των μαρτύρων, καθώς και στις ανακριτικές στρατηγικές, τις εμπεριστατωμένες χρηματοπιστωτικές έρευνες και τη διασφάλιση των περιουσιακών στοιχείων. Ο Γενικός Εισαγγελέας θα πρέπει να αναλύει συστηματικά το σκεπτικό των αθωωτικών αποφάσεων σε υποθέσεις υψηλού επιπέδου, να προβαίνει σε συστάσεις για τον χειρισμό μελλοντικών υποθέσεων σε περίπτωση που εντοπίζονται ελλείψεις κατά τη διαδικασία, και να προσβάλλει τις αθωωτικές αποφάσεις όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι τα δικαστήρια δεν αξιολόγησαν σωστά τα προσκομισθέντα αποδεικτικά στοιχεία.

Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, η Βουλγαρία αποφάσισε να προβεί σε μεταρρύθμιση των δικαστικών δομών που επιλαμβάνονται υποθέσεων του οργανωμένου εγκλήματος. Μέχρι τον Ιανουάριο του 2012, θα συγκροτηθεί ειδικευμένο ποινικό δικαστήριο και εισαγγελία. Κατά την προετοιμασία της δημιουργίας της ειδικευμένης δομής θα πρέπει οπωσδήποτε να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα και η ανεξαρτησία της. Ειδικότερα, κατά την ανάθεση υποθέσεων στο δικαστήριο πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ικανότητά του από πλευράς στελέχωσης ώστε να διασφαλίζεται η ταχύτητα και αποτελεσματικότητα των ανακρίσεων, των διώξεων και των καταδικαστικών αποφάσεων σε υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος. Το δικαστήριο θα πρέπει να διαθέτει έμπειρο προσωπικό με αδιαμφισβήτητη ακεραιότητα και επαγγελματικές περγαμηνές. Η αρχή των κοινών ομάδων θα πρέπει να διατηρηθεί στο επίπεδο της εισαγγελικής αρχής.

Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, οι βουλγαρικές αρχές δρομολόγησαν σχέδια για την ενίσχυση της δήμευσης περιουσιακών στοιχείων κατόπιν συστάσεων της Επιτροπής. Μια νέα νομοθετική πράξη καταρτίστηκε σε συνεργασία με το Συμβούλιο της Ευρώπης, αλλά απορρίφθηκε από το Κοινοβούλιο. Η πρόταση προβλέπει τη δήμευση περιουσιακών στοιχείων ανεξάρτητα από την ποινική καταδίκη. Προβλέπει επίσης αυτεπάγγελτο έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων ανώτατων αξιωματούχων και πολιτικών. Η Βουλγαρία πρέπει να επιδιώξει επειγόντως την έγκριση της εν λόγω νομοθεσίας για τη δήμευση των περιουσιακών στοιχείων, παρά τις πρόσφατες παλινωδίες του Κοινοβουλίου. Πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν και άλλες ελλείψεις που αφορούν τη δήμευση των περιουσιακών στοιχείων: τα περιουσιακά στοιχεία πρέπει να προσδιορίζονται και να διασφαλίζονται σε αρχικά στάδια των ανακρίσεων πριν υπάρξει δυνατότητα απόκρυψης ή μετακίνησής τους. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να εγκαθιδρυθεί αποτελεσματική συνεργασία ανάμεσα στην επιτροπή δήμευσης περιουσιακών στοιχείων, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, τις διοικητικές αρχές και την εισαγγελία, περιλαμβανομένων των κοινών ομάδων.

Καταπολέμηση της διαφθοράς

Η καταπολέμηση της διαφθοράς υψηλού επιπέδου δεν έχει ακόμη οδηγήσει σε πειστικά αποτελέσματα. Υπήρξαν ελάχιστες τελεσίδικες και εκτελεσθείσες δικαστικές αποφάσεις στον τομέα αυτό, και δεν υπάρχουν ενδείξεις για ενεργό στόχευση της διαφθοράς υψηλού επιπέδου.

Από το προηγούμενο καλοκαίρι, εκδόθηκαν δύο καταδίκες με αναστολή σε υποθέσεις απάτης και διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Δύο υποθέσεις κατά πρώην υπουργών έληξαν με αθωωτική απόφαση. Δύο άλλες υποθέσεις με εμπλοκή πρώην υπουργού και ανώτερου δημόσιου υπαλλήλου συνάντησαν δυσκολίες και καθυστερήσεις στο δικαστήριο[3]. Οι εφέσεις σε δύο υποθέσεις που αφορούν κατάχρηση πόρων της ΕΕ και νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, οι οποίες αναφέρονταν στην περσινή έκθεση, παραμένουν εκκρεμείς στο Δικαστήριο με ελάχιστη εξέλιξη. Η εισαγγελία προέβη σε περαίωση ορισμένων υποθέσεων που αφορούσαν πόρους της ΕΕ, παρά τις ενδείξεις απάτης που προσκόμισαν η OLAF και οι δικαστικές αρχές άλλου κράτους μέλους. Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, εκδόθηκαν στη Βουλγαρία αθωωτικές αποφάσεις σε σειρά σημαντικών υποθέσεων απάτης και διαφθοράς. Μέλος του Κοινοβουλίου απαλλάχθηκε από κατηγορίες σύγκρουσης συμφερόντων, ενώ πρώην διευθυντής υπηρεσίας αρμόδιας για την καταβολή κεφαλαίων της ΕΕ απαλλάχθηκε από την κατηγορία κατάχρησης εξουσίας και σύναψης δυσμενών συμβάσεων σε τρεις χωριστές υποθέσεις. Το σκεπτικό αυτών των αθωωτικών αποφάσεων θα πρέπει να αναλυθεί προσεκτικά από τον Γενικό Εισαγγελέα και, κατά περίπτωση, να ληφθούν διορθωτικά μέτρα. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνουν συστάσεις για τον χειρισμό μελλοντικών υποθέσεων σε περίπτωση εντοπισμού αδυναμιών κατά τη διαδικασία ή άσκηση έφεσης όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι τα δικαστήρια δεν αξιολόγησαν σωστά τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε η εισαγγελία.

Η ανάλυση ορισμένων από τις υποθέσεις αυτές από την Επιτροπή και από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες κατέδειξε σοβαρές αδυναμίες όσον αφορά τη δικαστική και ανακριτική πρακτική. Οι αδυναμίες αυτές αφορούν κυρίως τη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων, την προστασία των μαρτύρων και τη γενική έλλειψη ανακριτικών στρατηγικών, εμπεριστατωμένων χρηματοπιστωτικών ερευνών και διασφάλισης των περιουσιακών στοιχείων. Θα πρέπει να βελτιωθεί ο συντονισμός στους κόλπους της εισαγγελικής αρχής, καθώς και μεταξύ εισαγγελικής αρχής και αστυνομίας. Οι ανωτέρω αδυναμίες επιτείνονται εξαιτίας του παρωχημένου ποινικού κώδικα. Η πρακτική των δικαστηρίων είναι ανεκτική και εξαιρετικά επιφυλακτική, υπερβολικά προσκολλημένη στις διαδικασίες, γεγονός που αποβαίνει σε βάρος της απονομής δικαιοσύνης. Παρά την πρόοδο που σημειώνεται όσον αφορά την αναθεώρηση του ποινικού κώδικα, θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο λήψης άμεσων διορθωτικών μέτρων, όπως για παράδειγμα η χρήση ερμηνευτικών αποφάσεων από το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο ή νομοθετικών τροποποιήσεων, δεδομένου ότι ο νέος ποινικός κώδικας δεν αναμένεται να τεθεί σε ισχύ πριν από τα τέλη του 2013.

Τον Νοέμβριο του 2010, η Βουλγαρία υιοθέτησε ενισχυμένο νόμο για τη σύγκρουση συμφερόντων. Καθυστερήσεις κατά τον διορισμό των μελών της ειδικής επιτροπής που συγκροτήθηκε βάσει του νόμου, καθώς και κατά την οργάνωση της διοίκησής της διέκοψαν την παρακολούθηση περιπτώσεων στις οποίες είχε επισημανθεί σύγκρουση συμφερόντων από το πρώτο τρίμηνο του 2011. Συνεπεία του γεγονότος αυτού, δεν δόθηκε συνέχεια, τον Ιούνιο, σε ισχυρισμούς για σύγκρουση συμφερόντων σε σημαντική υπόθεση στην οποία ενεχόταν ανώτερος δικαστικός. Η επιτροπή που είναι αρμόδια για τη σύγκρουση συμφερόντων συγκροτήθηκε τον Ιούνιο του 2011, αλλά δεν έχει ακόμη στελεχωθεί, δεν διαθέτει γραφεία ούτε έχει καταρτίσει τον εσωτερικό κανονισμό της. Στο πλαίσιο αυτό, ανακύπτουν ερωτήματα σχετικά με τις αδυναμίες που παρατηρούνται όσον αφορά τις δηλώσεις και επαληθεύσεις των περιουσιακών στοιχείων πολιτικών, δικαστών και ανώτερων κρατικών λειτουργών. Σήμερα, οι ψευδείς δηλώσεις δεν επισύρουν αποτελεσματικές κυρώσεις ούτε δίνεται συνέχεια στις διαπιστούμενες αναντιστοιχίες. Μετά τις πρόσφατες τροποποιήσεις του νόμου για το εμπορικό μητρώο, σκοπός των οποίων είναι να ενισχυθεί η προστασία των δεδομένων, θα πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή οι νέες διαδικασίες προκειμένου να διαφυλαχθεί η διαφάνεια των πληροφοριών σχετικά με εταιρείες.

Η Βουλγαρία εξακολουθεί να εφαρμόζει μια ολοκληρωμένη στρατηγική για την πρόληψη της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος και τη σχετική επιβολή κυρώσεων, και στο πλαίσιο αυτό έλαβε σειρά μέτρων. Παράλληλα, το σχέδιο δράσης του 2010, το οποίο εστιάζεται στην αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος, δεν εφαρμόστηκε πλήρως ούτε επικαιροποιήθηκε το 2011. Αυτό δυσχεραίνει την υλοποίηση και τον συντονισμό. Στις αρχές του 2010 δρομολογήθηκε ένα σφαιρικό σχέδιο ανάλυσης και σχεδιασμού μέτρων για την καταπολέμηση της διαφθοράς σε όλους τους τομείς της διοίκησης, το οποίο δεν έχει ακόμη αποφέρει απτά αποτελέσματα ούτε συνοδεύεται από χρονοδιάγραμμα εφαρμογής. Η Βουλγαρία θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο καθορισμού σειράς συγκεκριμένων στόχων για την καταπολέμηση της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος που θα απευθύνονται στα διάφορα όργανα που συμμετέχουν στην υλοποίηση της ολοκληρωμένης στρατηγικής. Θα πρέπει επίσης, κατά την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της στρατηγικής αυτής, να συμπεριλάβει εξωτερικούς εμπειρογνώμονες, καθώς και την κοινωνία των πολιτών.

Ανταποκρινόμενη στις συστάσεις της ομάδας κρατών κατά της διαφθοράς (GRECO) του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με τη διαφάνεια στη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, η Βουλγαρία συμπεριέλαβε 11 από τις 16 συστάσεις στον νέο εκλογικό κώδικα, που θεσπίστηκε τον Ιανουάριο του 2011. Η πρώτη δοκιμαστική εφαρμογή του εκλογικού κώδικα θα πραγματοποιηθεί στις επερχόμενες προεδρικές και τοπικές εκλογές.

Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία ετήσια έκθεση της Επιτροπής, η Βουλγαρία επεξεργάστηκε ορισμένες αλλαγές του νόμου για τις δημόσιες συμβάσεις, οι οποίες, μεταξύ άλλων, αποσκοπούν στην απλούστευση και επιτάχυνση των διαδικασιών που αφορούν τις δημόσιες συμβάσεις. Η Βουλγαρία προτίθεται επίσης να τροποποιήσει τον νόμο σχετικά με τη Δημόσια Υπηρεσία Χρηματοπιστωτικών Ελέγχων ώστε να επιτρέπει τους αυτεπάγγελτους ελέγχους των δημόσιων διαγωνισμών και ελέγχους βασιζόμενους στην αξιολόγηση του κινδύνου. Οι νομικές αυτές βελτιώσεις είναι ευπρόσδεκτες, αλλά σημαντικότερη πρόκληση στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων παραμένει η ουσιαστική βελτίωση της διοικητικής ικανότητας και της ποιότητας του διοικητικού έργου.

3. Συμπεράσματα

Κατά τον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία αξιολόγηση της Επιτροπής τον Ιούλιο του 2010, η βουλγαρική κυβέρνηση επέδειξε αποφασιστικότητα και δέσμευση στην προαγωγή της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας. Συνέχισε τη μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος, ενίσχυσε τη νομοθεσία στον τομέα της σύγκρουσης συμφερόντων και δρομολόγησε διαρθρωτική αναδιοργάνωση της αστυνομίας και του ποινικού συστήματος. Κατά την επόμενη περίοδο θα απαιτηθεί διαρκής δέσμευση ώστε να εφαρμοστούν οι μεταρρυθμίσεις αυτές και να επιτευχθούν αντικειμενικές βελτιώσεις όσον αφορά τους διορισμούς, τις κρίσεις και τις δεξιότητες στο δικαστικό σώμα και να δημιουργηθούν αποτελεσματικές δομές για τον χειρισμό των υποθέσεων που συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα. Η έκδοση του νέου νόμου για τη δήμευση των περιουσιακών στοιχείων θα αποτελέσει σημαντικό στόχο και θα συμβάλει στην καλύτερη προστασία έναντι του οργανωμένου εγκλήματος και της διαφθοράς.

Η υποχρέωση λογοδοσίας και η επαγγελματική πρακτική των δικαστών και των ανακριτικών αρχών πρέπει επειγόντως να βελτιωθούν σημαντικά ώστε να επιτευχθούν πειστικά αποτελέσματα στον τομέα της καταπολέμησης της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος. Είναι θέμα εθνικής προτεραιότητας να δρομολογήσει επειγόντως η Βουλγαρία τη στρατηγική της στον τομέα της δικαστικής μεταρρύθμισης και να λάβει περαιτέρω μέτρα για τη θεμελιώδη μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος.

4. Συστάσεις

Η Επιτροπή καλεί τη Βουλγαρία να λάβει μέτρα στους ακόλουθους τομείς υπό το φως της από μέρους της αξιολόγησης της προόδου που επιτεύχθηκε στη χώρα από τον Ιούλιο του 2010 μέχρι σήμερα. Οι συστάσεις αυτές θα πρέπει να βοηθήσουν τη Βουλγαρία να εστιάσει τις προσπάθειές της στην προετοιμασία για τη συνολική αξιολόγηση, από την Επιτροπή, της προόδου που πραγματοποίησε η Βουλγαρία στο πλαίσιο του μηχανισμού συνεργασίας και ελέγχου (ΜΣΕ), η οποία θα πραγματοποιηθεί το καλοκαίρι του 2012.

1. Μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος

α) Υποβολή προτάσεων για τη μεταρρύθμιση του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου, της Εισαγγελίας του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, και της Γενικής Εισαγγελίας όσον αφορά τις δομές, τις νομικές αρμοδιότητες, τη σύνθεση, τους διορισμούς και την εσωτερική οργάνωση,

β) υλοποίηση των προτάσεων αυτών μέσω διοικητικών μέτρων και νομοθετικών τροποποιήσεων.

2. Διαφάνεια και υποχρέωση λογοδοσίας του δικαστικού σώματος

γ) Παρουσίαση ικανοποιητικών επιδόσεων όσον αφορά τους διορισμούς και τις κρίσεις στο δικαστικό σώμα, συμπεριλαμβανομένων των διορισμών στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, με πλήρη σεβασμό των αρχών της διαφάνειας, της ανεξαρτησίας, της ακεραιότητας και της επαγγελματικής αξίας,

δ) παρουσίαση ικανοποιητικών επιδόσεων πειθαρχικής και ποινικής παρακολούθησης της διαφθοράς και της αντιδεοντολογικής συμπεριφοράς στους κόλπους του δικαστικού σώματος,

ε) εξασφάλιση πλήρους ηλεκτρονικής πρόσβασης στις αποφάσεις και το σκεπτικό των δικαστηρίων, και αυστηρή εφαρμογή της αρχής της τυχαίας ανάθεσης των υποθέσεων.

3. Δικαστική πρακτική σε ποινικές υποθέσεις

στ) Ανάλυση, σε συνεργασία με διεθνείς εμπειρογνώμονες, των οργανωτικών δομών και της πρακτικής των ανακριτικών αρχών, της εισαγγελίας (περιλαμβανομένων των κοινών ομάδων) και των δικαστηρίων για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της ανάκρισης και της εκδίκασης υποθέσεων υψηλού επιπέδου· βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των δικαστικών αρχών, καθώς και με τα οικεία διοικητικά όργανα,

ζ) έγκριση και εφαρμογή λεπτομερούς σχεδίου δράσης για την αποκατάσταση των αδυναμιών στις δομές, τη διαχείριση, τη στελέχωση, την κατάρτιση, τη συνεργασία και την επαγγελματική πρακτική, σε συνεργασία με διεθνείς εμπειρογνώμονες και με την κοινωνία των πολιτών, και δημιουργία κοινής ομάδας εποπτείας της εφαρμογής του,

η) συστηματική υποβολή αιτήσεων για την έκδοση ερμηνευτικών αποφάσεων από το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο σε περίπτωση ασυνέπειας της νομολογίας και βελτίωση των επιδόσεων των δικαστηρίων στον τομέα αυτό.

4. Καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος

θ) Διάθεση στο δικαστήριο και την εισαγγελία που θα ασχολούνται κατ’ αποκλειστικότητα με υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος των κατάλληλων πόρων και προσωπικού και ορθός καθορισμός της αποστολής και της εσωτερικής τους οργάνωσης, ώστε να εξασφαλίζεται η αποτελεσματική δικαστική αντιμετώπιση των σημαντικότερων υποθέσεων,

ι) συνέχιση της μεταρρύθμισης της αστυνομίας, μέσω της βελτίωσης της ικανότητας, των δεξιοτήτων και του εξοπλισμού των ανακριτών της αστυνομίας, και αντιμετώπιση των αδυναμιών όσον αφορά την ακεραιότητα και την ανεξαρτησία της αστυνομικής δράσης, τη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων και την προστασία των μαρτύρων,

ια) βελτίωση του γενικού συντονισμού των δραστηριοτήτων καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος και της διαφθοράς μέσω της εφαρμογής αναλυτικών σχεδίων δράσης και μηχανισμού παρακολούθησης στους δύο τομείς, σε συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών.

5. Δήμευση περιουσιακών στοιχείων

ιβ) Έκδοση νομοθεσίας που θα προβλέπει δήμευση που δεν θα βασίζεται στην καταδίκη, και αυτεπάγγελτη επαλήθευση των περιουσιακών στοιχείων ανώτερων δημόσιων λειτουργών, δικαστών και πολιτικών και επίτευξη ικανοποιητικών επιδόσεων στον τομέα αυτό,

ιγ) εγκαθίδρυση αποτελεσματικής συνεργασίας μεταξύ της επιτροπής που είναι αρμόδια για τη δήμευση των περιουσιακών στοιχείων, των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, των διοικητικών αρχών και της εισαγγελίας, περιλαμβανομένων των κοινών ομάδων, και επίτευξη αποτελεσμάτων όσον αφορά τη διασφάλιση των περιουσιακών στοιχείων κατά την έναρξη των ανακρίσεων.

6. Καταπολέμηση της διαφθοράς

ιδ) Δημιουργία δικτύων ειδικευμένων εισαγγελέων και ανακριτών στον τομέα του οικονομικού και χρηματοπιστωτικού εγκλήματος και εξασφάλιση της κατάρτισής τους, σε συνεργασία με αλλοδαπούς εμπειρογνώμονες, συστηματική συμμετοχή τους σε όλες τις υποθέσεις που αφορούν το οικονομικό και χρηματοπιστωτικό έγκλημα, διαφθορά, απάτη και νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, και διοργάνωση κοινών μαθημάτων κατάρτισης και σεμιναρίων ώστε οι εισαγγελείς αυτοί να αντιλαμβάνονται ακριβώς όπως και οι δικαστές τον απαιτούμενο βαθμό απόδειξης στις υποθέσεις αυτές,

ιε) εξασφάλιση της εφαρμογής ολοκληρωμένων και προορατικών ανακριτικών στρατηγικών από την εισαγγελία, εγκαθίδρυση σύνδεσης ανάμεσα σε συναφείς υποθέσεις και διενέργεια συστηματικών χρηματοπιστωτικών ερευνών,

ιστ) τροποποίηση του ποινικού κώδικα ώστε να διευκολύνεται η νομική παρακολούθηση του οικονομικού και χρηματοπιστωτικού εγκλήματος και της κατάχρησης εξουσίας,

ιζ) παρουσίαση πειστικών αποτελεσμάτων όσον αφορά τις κυρώσεις που επιβάλλονται βάσει του αναθεωρηθέντος νόμου για τη σύγκρουση συμφερόντων.

7. Πρόληψη της διαφθοράς

ιη) Παρουσίαση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων όσον αφορά την υλοποίηση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου («Borkor») για την ανάλυση και τον σχεδιασμό μέτρων κατά της διαφθοράς,

ιθ) αναθεώρηση του συστήματος δήλωσης και επαλήθευσης περιουσιακών στοιχείων και μετατροπή του σε ένα αποτελεσματικό εργαλείο ανίχνευσης παράνομου πλουτισμού,

κ) εφαρμογή όλων των συστάσεων του GRECO όσον αφορά τη διαφάνεια της χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων,

κα) ενίσχυση της διοικητικής ικανότητας των αρμόδιων αρχών στον τομέα των δημόσιων συμβάσεων ώστε να μπορούν να παρέχουν συμβουλές στις αναθέτουσες αρχές, και εκ των προτέρων και εκ των υστέρων έλεγχος των δημόσιων διαγωνισμών μετά τη διενέργεια αξιολόγησης κινδύνου,

κβ) εφαρμογή των ίδιων κανόνων όσον αφορά τις συγκρούσεις συμφερόντων και τα ασυμβίβαστα των δημοσίων υπαλλήλων, ανεξάρτητα αν πρόκειται για μόνιμους υπαλλήλους ή για συμβασιούχους προσληφθέντες βάσει ατομικών συμβάσεων παροχής υπηρεσιών.

[1] Απόφαση 2006/929/ΕΚ της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού για τη συνεργασία και τον έλεγχο της προόδου στη Βουλγαρία όσον αφορά την επίτευξη των ειδικών στόχων αναφοράς στους τομείς της δικαστικής μεταρρύθμισης και της καταπολέμησης της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος (ΕΕ L 354 της 14.12.2006, σ. 58).

[2] Η έκθεση βασίζεται σε τακτική ενημέρωση από τις βουλγαρικές αρχές, κυρίως υπό μορφή απάντησης σε αναλυτικά ερωτηματολόγια της Επιτροπής. Η Επιτροπή επικουρείται στο έργο της από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες, ενώ παράλληλα συμβουλεύεται διάφορα έγγραφα και υλικό από ποικίλες πηγές. Στο συνοδευτικό δικαιολογητικό έγγραφο παρέχεται από την Επιτροπή διεξοδική αξιολόγηση της προόδου που σημειώθηκε ως προς κάθε στόχο αναφοράς που προβλέπεται στην απόφαση για τον ΜΣΕ.

[3] Μια υπόθεση στην οποία εμπλεκόταν πρώην διευθυντής κρατικού οργανισμού επεστράφη στην Εισαγγελία τον Ιούνιο του 2010 και επανεκδικάστηκε μετά τον διορισμό νέου δικαστή στην υπόθεση· σε άλλη υπόθεση που αφορούσε πρώην υπουργό αποσύρθηκαν οι καταθέσεις μαρτύρων.