Βρυξέλλες, 5.1.2005

COM(2004) 863 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

Ετήσια έκθεση σχετικά με την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας

{SEC(2004) 1720}

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ 3

2. ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ 3

3. ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΣΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ 5

4 ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΣΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ 7

5 ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΕΦΟΔΙΑΣΜΟΥ 9

6 ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΧΡΗΣΤΩΝ/ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ 10

7 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ 10

8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 11

1. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗΣ

Οι νέες οδηγίες για την ηλεκτρική ενέργεια και το φυσικό αέριο[1] έπρεπε να έχουν μεταφερθεί στην εσωτερική νομοθεσία των κρατών μελών μέχρι τον Ιούλιο του 2004 και, εξάλλου, άρχισε να ισχύει ο κανονισμός σχετικά με τις διασυνοριακές ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας[2]. Σκοπός των νέων αυτών διατάξεων είναι να επιτευχθεί σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση ο ανταγωνισμός στους κλάδους της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου, όπως είχε προβλεφθεί στους στόχους του Συμβουλίου της Λισσαβόνας[3].

Σύμφωνα με τις εν λόγω οδηγίες η Επιτροπή οφείλει να δημοσιεύει σε τακτική βάση ετήσιες εκθέσεις σχετικά με τη λειτουργία της αγοράς και, ως εκ τούτου, εκπονήθηκε η παρούσα έκθεση, σε διαβούλευση με την Ευρωπαϊκή Ομάδα Ρυθμιστικών Αρχών για την Ηλεκτρική Ενέργεια και το Φυσικό Αέριο (ERGEG), με βάση τα δεδομένα της ERGEG καθώς δημοσιευμένες πληροφορίες από διάφορες πηγές.[4]. Λεπτομερέστερες πληροφορίες περιέχει συνοδευτικό έγγραφο που θα δημοσιευθεί ταυτόχρονα με την παρούσα ανακοίνωση.

2. ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Πρόσφατη έκθεση που εκπονήθηκε για τη ΓΔ "Επιχειρήσεις" με αντικείμενο την αύξηση της παραγωγικότητας στην Ευρώπη[5] κατέδειξε τις εξαίρετες επιδόσεις του κλάδου των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας, όπως παρουσιάζεται συνοπτικά στον κατωτέρω πίνακα 1. Από τον πίνακα προκύπτει σαφώς ότι το άνοιγμα της αγοράς απετέλεσε κινητήρια δύναμη για τη βελτίωση της απόδοσης σε αυτούς τους κλάδους καθώς και ότι ο ενεργειακός τομέας μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων της Λισσαβόνας.

Πίνακας 1 Αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας στους κλάδους του φυσικού αερίου, της ηλεκτρικής ενέργειας και των υδάτων

Ετήσιο %. | 1979-1990 | 1990-95 | 1995-2001 |

EU-15 | 2,7 | 3,6 | 5,7 |

USA | 1,1 | 1,8 | 0,1 |

Ωστόσο, πολλές πτυχές της υλοποίησης παραμένουν απογοητευτικές. Τον Οκτώβριο του 2004 χρειάστηκε να αποσταλούν προειδοποιητικές επιστολές σε δεκαοκτώ κράτη μέλη τα οποία δεν είχαν ακόμη κοινοποιήσει στην Επιτροπή τα νομοθετικά μέτρα που είχαν λάβει για τη μεταφορά των πλέον πρόσφατων οδηγιών στο εθνικό τους δίκαιο.

Η καθυστέρηση αυτή είναι απογοητευτική επειδή είναι πλέον σαφές ότι οι διατάξεις των προηγούμενων οδηγιών[6] δεν επαρκούσαν για να εκπληρωθεί ο στόχος του ανταγωνισμού, ακόμη και σε επίπεδο μεγάλων χρηστών. Θα αναμενόταν κανονικά ότι αυτοί οι καταναλωτές θα διαπραγματεύονταν με τους προμηθευτές σε τακτική βάση. Μολονότι ο ανταγωνισμός υφίσταται από πενταετίας στον κλάδο της ηλεκτρικής ενέργειας και άνω της τριετίας στον κλάδο του φυσικού αερίου, ποσοστό κάτω του 50% έχουν αλλάξει προμηθευτή στα περισσότερα κράτη μέλη. Επιπλέον, πολλοί δεν είναι ικανοποιημένοι από το εύρος των υπηρεσιών που προσφέρονται.

Δεν αρκεί ωστόσο να εξεταστεί μόνον το πλήθος των πελατών που αλλάζουν προμηθευτή, πρέπει επίσης να εξεταστεί η εθνικότητα των νέων προμηθευτών. Σε πολλές περιπτώσεις η μόνη δυνατότητα που είχαν οι πελάτες ήταν να στραφούν προς άλλο εγχώριο προμηθευτή, με αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις, να είναι επίσης απογοητευτική η διείσδυση αλλοδαπών επιχειρήσεων σε εθνικές αγορές, πράγμα που αντικατοπτρίζει την έλλειψη ολοκλήρωσης των αγορών και την απουσία συνδέσεων υποδομής. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μερίδιο που καταλαμβάνουν στην αγορά οι αλλοδαποί προμηθευτές είναι κατώτερο του 20%. Οι μοναδικές εξαιρέσεις σημειώνονται στις αγορές εκείνες που είναι ικανοποιητικά ενοποιημένες με αγορές γειτονικών κρατών μελών ή στις αγορές όπου οι κύριοι προμηθευτές έχουν πράγματι ιδιωτικοποιηθεί και εξαγορασθεί από αλλοδαπές επιχειρήσεις.

Μολονότι οι πραγματικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας είναι χαμηλότερες απ’ό,τι το 1995, αυξήθηκαν το τελευταίο δεκαοκτάμηνο, εν μέρει λόγω της αύξησης των τιμών των πρωτογενών πηγών ενέργειας. Παράλληλα, οι τιμές φυσικού αερίου είναι υψηλότερες από το 1995, λόγω της συνεχιζόμενης δέσμευσής τους στις τιμές πετρελαίου. Παρότι τέτοιες διακυμάνσεις τιμών δεν είναι ασυνήθιστες, οι αυξήσεις δύσκολο θα γίνουν αποδεκτές από τους καταναλωτές στις περιπτώσεις που οι προοπτικές αλλαγής προμηθευτή φαίνεται να είναι περιορισμένες λόγω κανονιστικών φραγμών καθώς και στις περιπτώσεις που η διαπραγματευτική ισχύς των καταναλωτών είναι ασθενής λόγω δυσμενούς διάρθρωσης της αγοράς. Οι μεγαλύτεροι χρήστες ανησυχούν ιδιαιτέρως για το ότι οι προμηθευτές δεν προσφέρουν επαρκές εύρος διαφορετικών συμβάσεων, ιδίως μακροπρόθεσμες συμφωνίες.

Νευραλγικό ζήτημα συνιστά η αποτυχία πλήρους ολοκλήρωσης των εθνικών αγορών ηλεκτρικής ενέργειας σε ευρύτερη ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. Ζωτική σημασία έχει εν προκειμένω να συνεχιστεί η βελτίωση των κανόνων για διασυνοριακό εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε να εξασφαλιστεί ότι η υπάρχουσα υποδομή θα αξιοποιηθεί στον μέγιστο δυνατό βαθμό. Τα αυτά ισχύουν για το φυσικό αέριο, κλάδος όπου είναι εξίσου σημαντικές η υιοθέτηση και η υλοποίηση του προτεινόμενου κανονισμού[7]. Χρειάζονται επίσης νέες επενδύσεις σε υποδομές και η πρόοδος εν προκειμένω παραμένει βραδεία, όπως επισημάνθηκε εξάλλου στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Ενεργειακή υποδομή και ασφάλεια εφοδιασμού"[8].

Δεύτερον, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να αμελούν το ζήτημα της διάρθρωσης της αγοράς. Όπως έχει επισημανθεί σε προγενέστερες εκθέσεις, στις αγορές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας πάρα πολλών κρατών μελών κυριαρχούν μια ή δύο εταιρείες, και σε πολλές περιπτώσεις είναι ανεπαρκές το δυναμικό για διασυνοριακό ανταγωνισμό. Είναι επιτακτική η ανάγκη εξεύρεσης λύσεων σε αυτά τα προβλήματα.

Τρίτον, παρότι αρκετή πρόοδος έχει ήδη συντελεστεί στα θέματα του διαχωρισμού του διαχειριστή δικτύου και της καθιέρωσης της νομοθετημένης πρόσβασης τρίτων μερών, εξακολουθούν να υφίστανται πτυχές που η πρόοδος δεν είναι ικανοποιητική. Για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς είναι καίρια η σημασία πλήρως ανεξάρτητου διαχειριστή συστήματος μεταφοράς. Παρομοίως, οι διαχειριστές του συστήματος διανομής πρέπει να είναι επαρκώς διαχωρισμένοι από τις επιχειρήσεις προμήθειας, ώστε να εξασφαλισθούν κοστοστρεφή τιμολόγια και η κατάργηση των σταυρωτών επιδοτήσεων. Η ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών είναι καίριο ζήτημα εν προκειμένω, ώστε τα επίπεδα τιμών και η διάρθρωσή τους να εξασφαλίζουν τη δίκαιη πρόσβαση στο δίκτυο. Στο θέμα αυτό είναι αισθητή η καθυστέρηση του κλάδου του φυσικού αερίου σε σχέση προς τον κλάδο της ηλεκτρικής ενέργειας.

Η τελευταία κατηγορία ζητημάτων που ενδεχομένως να αποτελέσουν εμπόδια για την εσωτερική αγορά είναι η συνέχιση της κανονιστικής ρύθμισης των τιμών για τους τελικούς χρήστες ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου παράλληλα με την ανταγωνιστική αγορά και οι συνακόλουθες μακροπρόθεσμες συμφωνίες αγοράς ηλεκτρικής ισχύος. Παρότι αυτά τα εργαλεία ρύθμισης αποτελούν πολύτιμο μεταβατικό μέτρο κατά την αρχική φάση ανοίγματος της αγοράς, υφίστανται κίνδυνοι ότι η προσέγγιση αυτή θα καταπνίξει τον ανταγωνισμό, θα περιορίσει τις επενδύσεις και θα δημιουργήσει σύγχυση και αντιφάσεις στα μέτρα διαχωρισμού.

3. ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΣΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

3.1 Περίληψη

Παρότι έχουν ήδη ληφθεί ή πρόκειται να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα για την υλοποίηση του ανταγωνισμού, τα εμπόδια που αναφέρονται στο ανωτέρω κεφάλαιο 2 διαπιστώνονται σε πολλές αγορές ηλεκτρικής ενέργειας της Ευρώπης, όπως συνοψίζεται στον κατωτέρω πίνακα.

Πίνακας 2 Συνοπτική παρουσίαση των κύριων εμποδίων στον ανταγωνισμό [9]

Πελάτες που άλλαξαν προμηθευτή: Μεγάλοι χρήστες |

α. Χωρίς σημαντικά ζητήματα | SE, FI, DK, NO, UK, | <50% |

β. Διαχωρισμός /Ρύθμιση | LU, AT, DE | από 10% (LU) -35% (DE) |

γ. Διάρθρωση της αγοράς ή απουσία ολοκλήρωσης | FR, BE, GR, IE, ES, NL, LT, IT, SI, CZ, SK, LV | από 0%(GR) - 35%(NL) |

δ. Μακροπρόθεσμες συμφωνίες αγοράς ισχύος/ κανονιστικά ρυθμιζόμενες τιμές για τον τελικό χρήστη | PT, EE, PL, HU, | από 0% (EE) - 25% (HU) |

Επιπλέον, στις νησιωτικές χώρες Μάλτα και Κύπρο είναι περιορισμένες οι δυνατότητες ανάπτυξης ανταγωνισμού για ηλεκτρική ενέργεια.

3.2 Αποτελεσματική ρύθμιση και ανταγωνισμός

Νέοι προμηθευτές θα μπορέσουν να εισέλθουν στην αγορά μόνον εάν τους παρέχεται δίκαιη πρόσβαση στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής. Ανεξάρτητος διαχειριστής του συστήματος μεταφοράς αποτελεί ζωτικής σημασίας συστατικό κάθε εύρυθμα λειτουργούσας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Οι σταυρωτές επιδοτήσεις πρέπει να καταργηθούν και η πρόσβαση να βασίζεται σε δημοσιευόμενες κανονιστικά ρυθμιζόμενες τιμές, οι οποίες να ανταποκρίνονται στο κόστος του οικείου δικτύου. Εν γένει, τα τιμολόγια των δικτύων είναι πλέον συγκρίσιμα στα περισσότερα κράτη μέλη και αναμένεται ότι όσα παρεκκλίνουν από το επικρατούσες τιμές θα ελεγχθούν λεπτομερώς από τις ρυθμιστικές αρχές.

3.3 Διάρθρωση της αγοράς και ολοκλήρωση

Η διάρθρωση της αγοράς αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για πολλά τμήματα της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ και είναι προφανές ότι μόνον σε περιοχές με επαρκές πλήθος παραγόντων της αγοράς, π.χ. η αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου και της Βόρειας Ευρώπης, ήταν δυνατόν να αναπτυχθεί πραγματικά ανταγωνιστική αγορά σε πλήρη κλίμακα. Επιπλέον, πολλές από τις αγορές ηλεκτροπαραγωγής των νέων κρατών μελών χαρακτηρίζονται από τη συνέχιση μακροπρόθεσμων συμφωνιών αγοράς ισχύος. Αυτό σημαίνει ότι ενδεχομένως να είναι πολύ στενότερα τα περιθώρια ανταγωνισμού απ’ό,τι δείχνουν οι αναλύσεις του μεριδίου αγοράς.

Τελικός καίριος στόχος είναι να αναπτυχθεί ρευστή αγορά χονδρικής. Τούτο θα επιτρέψει στους συμμετέχοντες στην αγορά, όπου περιλαμβάνονται δυνητικοί νεοεισερχόμενοι, να αγοράζουν και να πωλούν ελεύθερα ηλεκτρική ενέργεια ώστε να αντιστοιχίζουν τις δυνατότητές τους ηλεκτροπαραγωγής και προσφοράς. Ωστόσο, το εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας στα περισσότερα κράτη μέλη δεν παρουσιάζουν ακόμη επαρκή ρευστότητα. Εξάλλου, είναι ακόμη ανεπαρκής ο βαθμός διαφάνειας όσον αφορά τη διαμόρφωση των τιμών σε πολλές αγορές χονδρικής.

Η διασύνδεση μεταξύ των κρατών μελών προσφέρει φυσικά σημαντικό δυναμικό για αναβάθμιση του επιπέδου ανταγωνισμού. Οι εξελίξεις στο θέμα αυτό ήταν ωστόσο διαφορετικές. Σε ορισμένες ομάδες κρατών μελών, όπως οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης, της Ιβηρικής Χερσονήσου και η Ιρλανδία, απέδειξαν ότι δεν είναι αδύνατο να εκτελεσθούν έργα εφόσον είναι επαρκής η υποστήριξη σε πολιτικό επίπεδο. Βελτιώσεις εν γένει αναμένονται επίσης από την εφαρμογή του κανονισμού 1228/03 σχετικά με την διασυνοριακή μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Ο συντονισμός της διασυνοριακής κατανομής δυναμικότητας, για παράδειγμα με βάση την ιδέα "σύζευξης της αγοράς" που προτάθηκε από τους συμμετέχοντες στο Φόρουμ της Φλωρεντίας, θα αυξήσει τη ρευστότητα και θα διευκολύνει νεοεισερχόμενους σε εθνικές αγορές.

3.4 Εξέλιξη των τιμών

Εξαιρουμένης της Ιταλίας, το 2004 διαπιστώθηκε σύγκλιση των τιμών χονδρικής στο επίπεδο €30/MWh περίπου, τόσο στις διμερείς αγορές όσο και στα τυποποιημένα χρηματιστήρια ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, στις προθεσμιακές αγορές διαφαίνονται αυξήσεις: οι τιμές βασικού φορτίου[10] το 2005 αναμένεται να υπερβούν σημαντικά τα €30/MWh. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις τούτο οφείλεται στην αύξηση των τιμών των πρωτογενών πηγών ενέργειας στις διεθνείς αγορές.

Δεν έχουν συγκλίνει οι τιμές για τους τελικούς χρήστες, οι οποίες περιλαμβάνουν επιπλέον το κόστος δικτύου και το κέρδος λιανικής προμήθειας. Μεταξύ των κρατών μελών είναι ευρύτατες οι διαφορές τιμών για τους τελικούς πελάτες. Οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας για μεγάλους χρήστες είναι κατώτερες των €40/MWh στη Λετονία και ανέρχονται σε σχεδόν €80/MWh στην Ιταλία. Παρομοίως ευρύ είναι το εύρος τιμών για μικρούς πελάτες και νοικοκυριά: κατώτερες από €60/MWh μέχρι €120/MWh.

3.5 Συμπεράσματα

Πολλά έχουν επιτευχθεί αφότου καθιερώθηκε ο ανταγωνισμός: εδραίωση των βασικών αρχών για τη νομοθετημένη πρόσβασης τρίτων μερών, διαχωρισμός των δικτύων και, σε κάποιο βαθμό, ενοποίηση των εθνικών αγορών σε μεγαλύτερες ομάδες. Ωστόσο, όπως έχει ήδη αναφερθεί σε πολλές προγενέστερες εκθέσεις της Επιτροπής, το θέμα της συγκέντρωσης αποτελεί πλέον το σημαντικότερο εμπόδιο στην ανάπτυξη εντονότερου ανταγωνισμού. Ενόσω συνεχίζεται η συγκέντρωση, οι καταναλωτές ενδέχεται να χάσουν την εμπιστοσύνη τους στην αγορά και να ζητήσουν αυστηρότερες ρυθμίσεις. Εν προκειμένω, η πρόσφατη απόφαση της Επιτροπής για την εξαγορά της επιχείρησης GDP από τις επιχειρήσεις EDP και ENI[11] αποτελεί σημαντικό προηγούμενο σχετικά με τον τρόπο που η Επιτροπή προτίθεται να αντιμετωπίσει ενδεχόμενη αναδιάρθρωση του κλάδου.

Η ανεξαρτησία του διαχειριστή συστήματος μεταφοράς και η αύξηση του επιπέδου των διαθέσιμων διασυνδέσεων είναι ζωτικής σημασίας συντελεστές για την περαιτέρω ανάπτυξη των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας. Χωρίς τις σχετικές επενδύσεις ο ανταγωνισμός στην αγορά θα παραμείνει περιορισμένος και οι κατεστημένες επιχειρήσεις θα διατηρήσουν πολλά από τα πλεονεκτήματα που ήδη διαθέτουν.

Περισσότερη αξιοποίηση της πολιτικής ανταγωνισμού σε εθνικό επίπεδο συνοδευόμενη από μεγαλύτερη διαφάνεια της συμπεριφοράς των εμπλεκομένων σε αγορές χονδρικής ενδέχεται να επιφέρει επίσης θετικά αποτελέσματα. Η συνεργασία μεταξύ των εθνικών ρυθμιστικών αρχών, των αρμοδίων για τον ανταγωνισμό αρχών και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ενδέχεται επίσης να επιφέρει σημαντικές βελτιώσεις.

4 ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ

4.1 Περίληψη

Για τη δημιουργία εσωτερικής αγοράς φυσικού αερίου απαιτείται περαιτέρω ενοποίηση και εντατικοποίηση των προσπαθειών για διαφοροποίηση του εφοδιασμού. Είναι σαφές ότι τις μεγαλύτερες δυσχέρειες για την ανάπτυξη του ανταγωνισμού αντιμετώπισαν εκείνα τα κράτη μέλη των οποίων η ενοποίηση με τα γειτονικά τους είναι ανεπαρκής και όπου είναι περιορισμένη η διαθεσιμότητα εξωτερικών πηγών.

Αντιστρόφως, είναι σημαντικά καλύτερες οι επιδόσεις εκείνων των κρατών μελών τα οποία διαθέτουν διαφορετικές πηγές εφοδιασμού και τα οποία έχουν επίσης εφαρμόσει μέτρα για την ελευθέρωση της δυναμικότητας. Εκτός του ΗΒ, το οποίο διαθέτει ώριμη δομή ανταγωνισμού, και της Ιρλανδίας, όπου οι μεγάλοι χρήστες έχουν ελευθερία επιλογής από πολλά έτη, οι καλύτερες επιδόσεις παρατηρούνται σε χώρες που γειτνιάζουν με διαφορετικές πηγές φυσικού αερίου, όπως το Βέλγιο, η Δανία και οι Κάτω Χώρες. Σημαντική πρόοδος σημειώθηκε το τελευταίο έτος στην Ιταλία και την Ισπανία. Σε όλα τα προαναφερόμενα κράτη μέλη υπολογίζεται κατά προσέγγιση ότι τουλάχιστον 30% των μεγάλων χρηστών έχουν αλλάξει προμηθευτή. Από τα λοιπά κράτη μέλη, μόνον η Γαλλία προσεγγίζει αυτόν τον βαθμό εξέλιξης, ιδίως οι βόρειες περιοχές της. Η πρόοδος στη Γερμανία και την Αυστρία εξακολουθεί να είναι πολύ απογοητευτική, ενώ στα νέα κράτη μέλη εκκρεμούν αρκετά ζητήματα που μάλλον θα εμποδίσουν τη λειτουργία του ανταγωνισμού.

4.2 Αποτελεσματική ρύθμιση και διαχωρισμός

Στον τομέα του φυσικού αερίου, η δίκαιη πρόσβαση στο δίκαιο απαιτεί όχι μόνο τέλη πρόσβασης που να ανταποκρίνονται στο κόστος, αλλά και ευέλικτες συνθήκες για τον ορισμό της ροής, ώστε να υποστηρίζονται οι νεοεισερχόμενοι. Εν γένει, το πλέον ενδεδειγμένο για την ανάπτυξη ανταγωνιστικής αγοράς είναι σύστημα εισόδου-εξόδου τόσο για τις τιμές όσο και για την κράτηση χωρητικότητας στο δίκτυο μεταφοράς και τα περισσότερα κράτη μέλη κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανελαστικές διαδικασίες χωρίς επαρκή αξιοποίηση του μηχανισμού "εκμετάλλευση ή στέρηση καταμερισθείσας δυναμικότητας" (use it or lose it) εξακολουθούν να αποτελούν εμπόδιο για νεοεισερχόμενους στην αγορά. Προβλήματα συνεχίζουν να δημιουργούν οι υψηλές τιμές, ιδίως για την χρήση δικτύων διανομής χαμηλής πίεσης.

Τα καθεστώτα για την εξισορρόπηση και την αποθήκευση αποτελούν επίσης ζητήματα ευαίσθητα για το πραγματικό άνοιγμα της αγοράς. Σε πολλές περιπτώσεις τα καθεστώτα αυτά εξακολουθούν να μην παρέχουν βεβαιότητα, ιδίως στα νέα κράτη μέλη. Ως εκ τούτου, είναι ιδιαιτέρως λυπηρό ότι στο πρόσφατο Φόρουμ της Μαδρίτης δεν κατέστη δυνατό να επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με τις ελάχιστες τυπικές διαδικασίας πρόσβασης στην αποθήκευση.

4.3 Διάρθρωση και ενοποίηση της αγοράς

Καίριο πρόβλημα σε εθνικό επίπεδο είναι ότι, συχνά, μια μόνον επιχείρηση προσφέρει σχεδόν όλο το φυσικό αέριο στην αγορά. Τούτο έχει σημαντικό αντίκτυπο στις δυνατότητες ανταγωνισμού σε επίπεδο προμήθειας. Ακόμη και στην περίπτωση που υπάρχουν διαφορετικοί προμηθευτές, ο μεταξύ τους ανταγωνισμός είναι πιθανό να είναι μάλλον αναποτελεσματικός εάν όλοι τους αγοράζουν από τον ίδιο χονδρικό προμηθευτή.

Φυσικά, το πρόβλημα αυτό θα μετριασθεί ενόσω καθίσταται δυνατή η δημιουργία ευρύτερης ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου. Την περαιτέρω ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς έχει ωστόσο περιορίσει η συνέχιση μακροπρόθεσμων κρατήσεων δυναμικότητας μεταφοράς. Η έλλειψη συνοχής μεταξύ των τιμολογίων χρέωσης των διαφορετικών διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς αποτελεί επίσης εμπόδιο στον ανταγωνισμό σε ορισμένες περιοχές. Για παράδειγμα, για τη μεταφορά φυσικού αερίου από το λιμάνι Zeebrugge στη Βουδαπέστη πρέπει να χρησιμοποιηθούν τουλάχιστον πέντε διαφορετικά δίκτυα και η πολυπλοκότητα υπολογισμού του τέλους αποτελεί σημαντικό αντικίνητρο για οποιοδήποτε χρήστη του δικτύου.

4.4 Τιμές

Συνεχίζεται η ισχυρή εξάρτηση των τιμών φυσικού αερίου από τις διεθνείς τιμές πετρελαίου, εξάρτηση που συχνά περιλαμβάνεται σε συμβάσεις μεταξύ εισαγωγέων φυσικού αερίου και χωρών παραγωγής του. Ως εκ τούτου, η αύξηση των τιμών πετρελαίου το 2004 μετακυλίσθηκε στην αγορά φυσικού αερίου και η χονδρική τιμή για το φυσικό αέριο αυξήθηκε από περίπου €10/MWh σε σχεδόν €12/MWh στα τέλη του 2004.

Παρότι οι τιμές χονδρικής για το φυσικό αέριο είναι συγκρίσιμες στα περισσότερα κράτη μέλη, οι τελευταίες πληροφορίες σχετικά με τις τιμές λιανικής δείχνουν σημαντικές διαφορές, δεδομένου ότι κλιμακώνονται από €10/MWh μέχρι €25/MWh για μεγάλους χρήστες και από €15/MWh μέχρι €40/MWh για τα νοικοκυριά..

4.5 Συμπέρασμα

Οι αγορές φυσικού αερίου εξακολουθούν να παραμένουν άκαμπτες σε πολλές περιπτώσεις, συνήθως επειδή εξακολουθεί να μην υπάρχει ολοκλήρωση μεταξύ των εθνικών αγορών. Χωρίς διασυνοριακό ανταγωνισμό είναι εύκολο για τις μέχρι τώρα κατεστημένες επιχειρήσεις να προστατεύσουν την θέση τους. Επιπλέον, τα ανεπαρκή καθεστώτα εξισορρόπησης και αποθήκευσης καθώς και οι υψηλές τιμές διανομής δυσχεραίνουν επίσης την αλλαγή προμηθευτή σε διάφορες χώρες.

5 ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΕΦΟΔΙΑΣΜΟΥ

Ηλεκτρική ενέργεια

Είναι εν γένει ικανοποιητική η κατάσταση όσον αφορά την επάρκεια ηλεκτροπαραγωγής στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρότι το 2003 σημειώθηκαν ορισμένες δυσκολίες, η κατάσταση στην Ιταλία και την Ισπανία έχει πλέον βελτιωθεί σημαντικά επειδή το δίκτυό τους συνδέθηκε με επιπλέον δυναμικότητα. Ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει σχετική στενότητα ηλεκτροπαραγωγής στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης[12].

Ειδικά μέτρα έχουν ληφθεί σε ορισμένες περιπτώσεις για την ενθάρρυνση των επενδύσεων σε δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής. Πολλά κράτη μέλη έχουν κάποια μορφή συστήματος πληρωμής για διαθέσιμη δυναμικότητα, ενώ στην Νορβηγία και τη Σουηδία υπάρχει επίσης σύστημα δημοπρασίας εφεδρικής δυναμικότητας. Σε άλλα κράτη μέλη υπάρχει κάποια μορφή στήριξης της δυναμικότητας, είτε μέσω της διάρθρωσης των αγορών εξισορρόπησης είτε κατά την προσφορά της εφεδρικής δυναμικότητας από τον διαχειριστή συστήματος μεταφοράς. Τέλος, ορισμένα κράτη μέλη έχουν αξιοποιήσει τη δυνατότητα της διαδικασίας διαγωνισμού.

Η ανάπτυξη των διασυνδέσεων απαιτείται επίσης σε διάφορες περιπτώσεις για να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική αξιοποίηση τής διαθέσιμης δυναμικότητας ηλεκτροπαραγωγής και για να μειωθεί η πίεση που υφίσταται το σύστημα λόγω της συμφόρησης σε ορισμένα νευραλγικά σημεία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση απέχει ακόμη αρκετά από τον στόχο που καθόρισε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης να ανέλθουν οι διασυνοριακές συνδέσεις σε τουλάχιστον 10% του δυναμικού ηλεκτροπαραγωγής κάθε κράτους μέλους μέχρι το 2005. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Επιτροπή πρότεινε, στο σχέδιο οδηγίας για την ενεργειακή υποδομή και την ασφάλεια του εφοδιασμού, να αυξηθεί ο βαθμός συντονισμού και να αναβαθμιστεί ο ρόλος των εθνικών ρυθμιστικών αρχών όσον αφορά το ζήτημα των διασυνδέσεων.

Φυσικό αέριο

Το δυναμικό εισαγωγών στην Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται επί του παρόντος ότι υπερκαλύπτει την ζήτηση. Εφόσον υπάρχει διαθέσιμη δυναμικότητα είναι ισχυρά τα κίνητρα για τις χώρες παραγωγής και τους προμηθευτές της ΕΕ να συνάπτουν συμβάσεις για να εξυπηρετούν την αυξανόμενη ζήτηση φυσικού αερίου. Ως εκ τούτου, ελάχιστα, πολύ ειδικά μέτρα εφαρμόζονται επί του παρόντος στο πεδίο αυτό εν γένει. Μεσοπρόθεσμα, εκτελούνται ήδη ή εξετάζονται διάφορα έργα, ιδίως για τερματικούς σταθμούς υγροποιημένου φυσικού αερίου. Αναμένεται ότι οι επενδύσεις αυτές θα προχωρήσουν χωρίς ειδικά μέτρα ενίσχυσης.

6 ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΧΡΗΣΤΩΝ/ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΩΝ

Από τον Ιούλιο του 2007 όλοι οι πελάτες θα είναι πλέον επιλέγοντες, θα έχουν δηλαδή την δυνατότητα να διαλέξουν τους πλέον συμφέροντες προμηθευτές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου. Είναι λοιπόν σημαντικό, το άνοιγμα της αγοράς να παρέχει στους πελάτες τον ίδιο βαθμό αξιοπιστίας όσον αφορά την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου και τουλάχιστον τον ίδιο βαθμό διαφάνειας και δυνατότητας κατανόησης του τρόπου χρέωσης της κάθε υπηρεσίας, ανεξαρτήτως εάν επιλέγουν να αλλάξουν τον προμηθευτή τους ή όχι. Εξάλλου, σύμφωνα με τις διατάξεις των οδηγιών για την επισήμανση των ενεργειακών πηγών, τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξασφαλίσουν την ομαλή εφαρμογή αυτής της απαίτησης ώστε οι πελάτες να έχουν τη δυνατότητα να είναι ενημερωμένοι όταν επιλέγουν προμηθευτή.

Από αρκετά νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις έχει διατυπωθεί η άποψη ότι, συχνά, ο καταναλωτής δεν έχει την απαραίτητη ενημέρωση ώστε να επιλέξει, επειδή οι συγκρίσεις μεταξύ τιμών είτε δεν είναι διαθέσιμες είτε είναι πολύ δύσκολα κατανοητές. Απαιτούνται εν προκειμένω βελτιώσεις και είναι χρέος του κλάδου και των ρυθμιστικών αρχών να εξασφαλίσουν ότι είναι διαθέσιμες κατανοητές πληροφορίες σχετικά με τις προσφερόμενες τιμές και τις παρεχόμενες υπηρεσίες, με αντικειμενικό τρόπο και διαφάνεια.

Πέραν από την εξασφάλιση τήρησης των προαναφερομένων διατάξεων των οδηγιών, άλλο κύριο μέλημα της Επιτροπής είναι οι υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας να μην στρεβλώνουν την αγορά και να επιτρέπουν την ισότιμη πρόσβαση των καταναλωτών στους προμηθευτές. Επί του θέματος αυτού έχει ήδη επισημανθεί η πιθανότητα στρέβλωσης από την κανονιστική ρύθμιση των τιμών για τον τελικό χρήστη.

7 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ

Η εσωτερική αγορά ενέργειας πρέπει να αναπτυχθεί κατά τρόπο συμβατό με τους στόχους της Κοινότητας στο θέμα της αειφορίας. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να διατηρηθούν τα απαραίτητα κίνητρα για την υποστήριξη της διείσδυσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τη μείωση των εκπομπών και τη διαχείριση της ζήτησης. Η απελευθέρωση προσφέρει επίσης την ευκαιρία σε καινούργιους, νεωτεριστικούς φορείς να εισέλθουν στην αγορά και να προσφέρουν στρατηγικές διαφοροποίησης της αγοράς, για παράδειγμα με βάση περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά.

Από τις πληροφορίες που διέθεσαν οι αρχές των κρατών μελών προκύπτει ότι οι πολιτικές αυτές συνεχίζουν να έχουν αποτελέσματα. Οι επιχειρήσεις αύξησαν κατά περισσότερο από 7000MW τη δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τη δυναμικότητα συμπαραγωγής θερμότητας-ηλεκτρισμού το 2003· το μεγαλύτερο μερίδιο αυτού αυτής της αύξησης εντοπίζεται στη Γερμανία και στην Ισπανία. Η αύξηση αυτή υπερβαίνει κατά περισσότερο από 50% τη νέα δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής που προστέθηκε το 2003. Αρχίζουν να εμφανίζονται στην αγορά σημαντικές προοπτικές περαιτέρω ανάπτυξης νέων τεχνολογιών, όπως της μικροσυμπαραγωγής. Εξάλλου, πολλά κράτη μέλη εξακολουθούν να προωθούν δραστήρια τη διαχείριση της ζήτησης, με την παροχή φορολογικών κινήτρων.

8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η Ευρώπη ευρίσκεται στη διαδικασία συγκρότησης ευρείας κοινότητας ενέργειας, που υπερβαίνει κατά πολύ τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και βασίζεται σε κοινούς κανόνες και πρακτικές. Τα κράτη μέλη πρέπει να συνεχίσουν την προσήλωσή τους σε αυτόν τον στόχο, όταν λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με την υλοποίηση των οδηγιών και την αναδιάρθρωση του κλάδου. Μόνο με τον τρόπο αυτό θα καταστεί δυνατή η εκπλήρωση του στόχου της ανταγωνιστικής και ασφαλούς αγοράς.

Με βάση τα προαναφερόμενα, οι επενδύσεις σε υποδομή και η εύρυθμη λειτουργία των δικτύων, για τη στήριξη της ανταγωνιστικής αγοράς, παραμένουν ζητήματα κρίσιμης σημασίας. Παρότι ορισμένα από αυτά τα ζητήματα έχουν ήδη θιχθεί, οι ανησυχίες που έχουν ήδη διατυπωθεί σε προηγούμενες ανακοινώσεις και στην πρόταση οδηγίας για την ενεργειακή υποδομή και την ασφάλεια του εφοδιασμού εξακολουθούν να υφίστανται και απαιτείται, κάποιας μορφής, πρόοδος σε αυτό το θέμα.

Ο ρόλος των ανεξάρτητων ρυθμιστικών αρχών εξακολουθεί να είναι νευραλγικός για την καθιέρωση του ανταγωνισμού και οι αποφάσεις τους σχετικά με την τιμολόγηση των δικτύων και άλλους σημαντικούς κανόνες για την αγορά θα εξακολουθήσουν να διαμορφώνούν την εξέλιξη της αγοράς. Εν προκειμένω είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι οι ρυθμιστικές αρχές διαθέτουν επαρκείς πόρους και αρμοδιότητες.

Απομένει να αποδειχθεί κατά πόσον οι βελτιώσεις που επιτεύχθηκαν με βάση τις οδηγίες επαρκούν για την εκπλήρωση των στόχων της εσωτερικής αγοράς, ιδίως εάν τα κράτη μέλη υιοθετούν την προσέγγιση της ελάχιστης προσπάθειας για τη μεταφορά της ισχύουσας νομοθεσίας στο εσωτερικό τους δίκαιο. Είναι όμως βέβαιο ότι το νέο παγκόσμιο περιβάλλον υψηλότερων τιμών πρωτογενούς ενέργειας καθιστά επιτακτικότερη παρά ποτέ την εκπλήρωση της δέσμευσης της Κοινότητας για ανταγωνιστική αγορά.

[1] Οδηγίες 2003/54 και 2003/55.

[2] Κανονισμός 1228/2003.

[3] Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 24/3/2000 (αγγλικά) αριθ.: 100/1/00 23-24 Mαρτίου 2000

[4] Για παράδειγμα: “Qualitative study-European consumers and services of general interest in the EU 25 (Δεκέμβριος 2003), ΓΔ "Υγεία και προστασία των καταναλωτών".

[5] EU productivity and competitiveness: An industry perspective: Mary O’Mahony and Bart van Ark (ed.) για τη ΓΔ "Επιχειρήσεις", Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2003.

[6] Οδηγίες 96/92, 98/30.

[7] COM (2003) 741

[8] COM (2003) 743

[9] Στον πίνακα αυτό αναφέρεται το σημαντικότερο εμπόδιο σε κάθε κράτος μέλος. Αυτό δεν σημαίνει ωστόσο ότι δεν υφίστανται άλλα εμπόδια.

[10] Βασικό φορτίο σημαίνει παροχή σταθερής ποσότητας όλο το εικοσιτετράωρο.

[11] Ανακοίνωση στον τύπο IP/04/1455, 9 Δεκεμβρίου 2004.

[12] Με βάση τα δεδομένα που δημοσίευσαν οι διαχειριστές συστήματος μεταφοράς. Για παράδειγμα: System Adequacy Forecast 2004 – 2010, UCTE, December, 2003: UCTE System Adequacy Retrospect 2003, UCTE June 2004.