Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Πρόταση κανονισμού (ΕΚ) του Συμβουλίου για τα μέτρα προώθησης της πλήρους ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης στη διαδικασία ανάπτυξης των αναπτυσσόμενων χωρών"(1)

(1999/C 258/05)

Στις 5 Μαρτίου 1999 και, σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την προαναφερθείσα πρόταση.

Το τμήμα "Εξωτερικές σχέσεις", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 9 Ιουνίου 1999 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Jaarsma.

Κατά την 365η σύνοδο ολομέλειας της 7ης και 8ης Ιουλίου 1999 (συνεδρίαση της 7ης Ιουλίου 1999) η ΟΚΕ υιοθέτησε με 110 ψήφους υπέρ και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Συμφώνα με τη γνώμη του Συμβουλίου, η παρούσα πρόταση αποτελεί σημαντικό μέσο με το οποίο η Κοινότητα θα μπορεί να ανταποκριθεί στις νομικές και πολιτικές της δεσμεύσεις όσον αφορά την περιβαλλοντική προστασία στο πλαίσιο μιας βιώσιμης ανάπτυξης.

1.2. Στοχεύει στο να εξασφαλιστεί η συνέχιση των δράσεων που υλοποιούνται βάσει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 722/97 του Συμβουλίου της 22ας Απριλίου 1997 μετά τη λήξη της ισχύος του, στις 31 Δεκεμβρίου 1999.

1.3. Η οικονομική συνεργασία της ΕΚ και η συνεργασία για την ανάπτυξη βασίζονται σε σαφείς υποχρεώσεις όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος και τη βιωσιμότητα. Σχετικά με το θέμα αυτό, τα άρθρα 177 και 174 της Συνθήκης του Άμστερνταμ (τέως άρθρα 130 Υ και 130 Ρ της Συνθήκης της Ρώμης) έχουν ιδιαίτερη σημασία.

1.4. Σε διεθνές επίπεδο, οι δεσμεύσεις που ανέλαβε η Κοινότητα κατά τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (UNCED) που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο το 1992, καθώς και οι μετέπειτα εξελίξεις, έχουν ιδιαίτερη σημασία.

1.5. Η Κοινότητα είναι μέρος των πολυμερών συμφωνιών για το περιβάλλον, κυρίως της σύμβασης για τη βιοποικιλότητα, της σύμβασης πλαίσιο για την κλιματική αλλαγή και της σύμβασης για την καταπολέμηση της ερήμωσης. Από όλες αυτές τις συμβάσεις απορρέουν συγκεκριμένες δεσμεύσεις προκειμένου να βοηθηθούν τα αναπτυσσόμενα μέρη να αντιμετωπίσουν τις υποχρεώσεις τους.

1.6. Παράλληλα, η Κοινότητα έχει προσυπογράψει την έκθεση της Επιτροπής Αναπτυξιακής Βοήθειας (ΕΑΒ) του ΟΟΣΑ "Διαμορφώνοντας την στρατηγική του 21ου αιώνα" η οποία ζητά να στηριχθεί η εφαρμογή των εθνικών στρατηγικών για βιώσιμη ανάπτυξη σε όλες τις χώρες μέχρι το 2005.

1.7. Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στην αναπτυξιακή διαδικασία των αναπτυσσόμενων χωρών είναι σημαντική αρχή της κοινοτικής πολιτικής για την αναπτυξιακή συνεργασία. Η ενσωμάτωση αυτή είναι μία δυναμική και βαθμιαία διαδικασία. Ο παρών κανονισμός θα συνεισφέρει ώστε να συμπεριληφθεί το περιβάλλον αποτελεσματικότερα στις δράσεις που χρηματοδοτούνται από άλλα (κυρίως γεωγραφικά) κοινοτικά μέσα αναπτυξιακής συνεργασίας.

1.8. Ο προτεινόμενος κανονισμός καθορίζει το πλαίσιο διαχείρισης του κονδυλίου Β7-6200 του προϋπολογισμού, το οποίο είναι το πλέον ειδικό χρηματοδοτικό μέσο που διαθέτει η ΕΚ για την υλοποίηση των προαναφερθεισών δεσμεύσεων.

1.9. Το εν λόγω μέσο έχει δημιουργηθεί για τη χρηματοδότηση δύο κυρίως τύπων δράσεων:

- πρότυπα πειραματικά σχέδια στις αναπτυσσόμενες χώρες, και

- σχεδιασμός κατευθυντήριων γραμμών και λειτουργικών μέσων.

1.10. Κατά συνέπεια, ενισχύεται η παγκοσμίως αναγνωριζομένη αρχή ότι όλα τα αναπτυξιακά σχέδια πρέπει να έχουν διάρκεια.

2. Ο στόχος και τα μέσα

2.1. Η πίστωση του κονδυλίου Β7-6200 του προϋπολογισμού προορίζεται για τη χρηματοδότηση έργων με στόχο τη στήριξη των προσπαθειών των αναπτυσσόμενων χωρών να ενσωματώσουν την περιβαλλοντική διάσταση στη διαδικασία ανάπτυξής τους. Η βοήθεια και η εμπειρογνωμοσύνη που παρέχονται θα συμπληρώσουν και θα ενισχύσουν τα άλλα μέσα της αναπτυξιακής συνεργασίας. Η βοήθεια αυτή παρέχει άμεσα και έμμεσα οφέλη στους ενδιαφερόμενους στις αναπτυσσόμενες χώρες.

2.2. Οι δράσεις που θα αναληφθούν στοχεύουν στην εκπόνηση και την προώθηση πολιτικών, στρατηγικών, μέσων και τεχνολογιών που αποβλέπουν στη βιώσιμη ανάπτυξη.

2.3. Αφορούν:

- περιβαλλοντικά ζητήματα πλανητικής εμβέλειας·

- διασυνοριακά περιβαλλοντικά ζητήματα, ειδικότερα ρύπανση του αέρα και των υδάτων·

- περιβαλλοντικές επιπτώσεις που σχετίζονται με την ένταξη των αναπτυσσόμενων χωρών στην παγκόσμια οικονομία·

- περιβαλλοντικές επιπτώσεις των μακροοικονομικών και τομεακών πολιτικών των αναπτυσσόμενων χωρών·

- μακρόπνοη διαχείριση και χρήση των φυσικών και περιβαλλοντικών πόρων σε όλους τους παραγωγικούς τομείς της οικονομίας·

- διατήρηση της βιοποικιλότητας·

- θέματα που σχετίζονται με τους υδάτινους πόρους·

- διαχείριση των παράκτιων ζωνών·

- ερήμωση·

- προβλήματα του αστικού περιβάλλοντος·

- βιώσιμη παραγωγή και χρήση της ενέργειας·

- βιώσιμα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης.

2.4. Δεδομένου ότι η καθιέρωση περιβαλλοντικής διάστασης αποτελεί μακροπρόθεσμη δέσμευση, προτείνεται να δοθεί στον κανονισμό απεριόριστη διάρκεια ισχύος.

2.5. Για τα έτη 1998 και 1999 παρατίθεται ανάλυση του κόστους του ισχύοντος κανονισμού. Για το 1998 διατέθηκαν συνολικά 15 εκατ. Ecu (5 εκατ. Ecu για κατευθυντήριες γραμμές και μέσα και 10 εκατ. Ecu για πρότυπα πειραματικά σχέδια)· για το 1999 διατέθηκαν συνολικά 16 εκατ. Ευρώ (7 εκατ. Ecu για κατευθυντήριες γραμμές και όργανα και 9 εκατ. Ecu για πρότυπα πειραματικά σχέδια).

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΟΚΕ διαπιστώνει με ικανοποίηση, ότι ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 722/97 του Συμβουλίου ο οποίος ίσχυε για περιορισμένο χρονικό διάστημα αντικαταστάθηκε από κανονισμό απεριόριστης ισχύος. Η ένταξη της περιβαλλοντικής πτυχής στην αναπτυξιακή διαδικασία απαιτεί πολυετή προσέγγιση.

3.2. Τονίζει με έμφαση ότι είναι αναγκαίο να ενσωματωθεί η περιβαλλοντική διάσταση με πραγματιστικό τρόπο στα υπόλοιπα μέσα της κοινοτικής συνεργασίας για την ανάπτυξη. Αν και δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του σχεδίου κανονισμού, η ΟΚΕ πιστεύει ότι τούτο, εν όψει και των άρθρων 177 και 174 της Συνθήκης του Άμστερνταμ, δεν ισχύει μόνο για τα μέσα και τα προγράμματα της Κοινότητας αλλά και αυτά των κρατών μελών και των μη κυβερνητικών οργανισμών που χρησιμοποιούν πόρους των κοινοτικών ταμείων.

3.3. Η ΟΚΕ κρίνει ότι οι δημοσιονομικοί πόροι που διατίθενται για την υλοποίηση του στόχου αυτού δεν ανταποκρίνονται στην έκταση των υποχρεώσεων που έχει αναλάβει η Κοινότητα στα πλαίσια διεθνών συμβάσεων.

3.4. Ο περιορισμός των πόρων καθιστά ακόμη αναγκαιότερη την προώθηση της ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης στα κανονικά κοινοτικά προγράμματα αναπτυξιακής βοήθειας.

3.5. Εν όψει των περιορισμένων πόρων και της δυνατότητας ενίσχυσης της ανάπτυξης κατευθυντηρίων γραμμών και μέσων με χρηματοδότηση από τα ταμεία ΕΤΑ-ΑΛΑ-MED, δεδομένου ότι η πρόσβαση των σχετικά μικρών, καινοτόμων και τοπικού χαρακτήρα πρότυπων προγραμμάτων (ιδιαίτερα των ΜΚΟ), είναι δύσκολη σ' αυτά τα μεγάλα ταμεία, η ΟΚΕ συνιστά ο υπό εξέταση κανονισμός να δίδει την αυτή τουλάχιστον βαρύτητα στη χρηματοδότηση των προτύπων προγραμμάτων.

3.6. Η ΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να διατεθούν τα περιορισμένα μέσα του κανονισμού αυτού κατά τέτοιο τρόπο ώστε να χρησιμοποιηθούν με όσο το δυνατό αποτελεσματικότερο τρόπο.

3.7. Η επιδίωξη μεγάλου αριθμού στόχων στα πλαίσια αυτού του κανονισμού φαίνεται αναπόφευκτη. Προκειμένου, όμως, να εφαρμοστεί κανονικά ο κανονισμός η ΟΚΕ κρίνει απαραίτητο να χαράσσονται ανά τετραετία στόχοι προτεραιότητας. Οι στόχοι αυτοί θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να προσδιορίζονται κάθε δύο χρόνια. Ωστόσο, η περιοδική αναθεώρηση των προτεραιοτήτων έχει μεγαλύτερη σημασία, εφόσον πρόκειται για κανονισμό απεριόριστης ισχύος και η Επιτροπή θα υποβάλει τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη της ισχύος του κανονισμού γενική αξιολόγηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο σχετικά με τις δράσεις που χρηματοδοτήθηκαν αλλά και προτάσεις σχετικά με το μέλλον του κανονισμού (βλ. άρθρο 10 της πρότασης κανονισμού).

3.8. Κρίνεται, επίσης, απαραίτητο να δημοσιεύονται έγκαιρα και με σαφή τρόπο οι προτεραιότητες αυτές ώστε οι ενδιαφερόμενοι να ενημερώνονται για τα κριτήρια επιλεξιμότητας.

3.9. Η ΟΚΕ διαπιστώνει ότι έχει υποβληθεί μεγάλος αριθμός σχεδίων έργων για τον ισχύοντα κανονισμό. Αναμένεται να συμβεί το ίδιο και με τον νέο κανονισμό. Η υποβολή πλήρων προτάσεων προγραμμάτων προκαλεί μεγάλο όγκο εργασίας τόσο για τους ενδιαφερόμενους όσο και για τους κριτές. Δεδομένου ότι αναγκαστικά γίνεται δεκτός μόνο ένας περιορισμένος αριθμός σχεδίων αυτό σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αυτής είναι περιττό. Γι' αυτό προτείνεται να τυποποιηθούν τα λεγόμενα υποδείγματα σχεδίων και οι οργανισμοί που υποβάλλουν πρότυπα σχέδια για χρηματοδότηση να έχουν τη δυνατότητα να καταρτίζουν τις προτάσεις των σχεδίων βάσει κατευθυντήριων γραμμών (στόχος, περιοχή, εταίροι, προϋπολογισμός, προθεσμία) μέσω των οποίων μπορεί να γίνει μια πρώτη επιλογή των πλέον πραγματιστικών σχεδίων. Στη συνέχεια, τα σχέδια αυτά θα μπορούν να αναπτύσσονται περισσότερο και να υποβάλλονται εκ νέου για μια οριστική επιλογή.

3.10. Μια άλλη σύσταση μπορεί να είναι η προσφορά προς αντισυμβαλλομένους, ιδίως ΜΚΟ, με τους οποίους η Επιτροπή έχει μακρά και καλή εμπειρία, ενός προγράμματος-σύμβασης για την εφαρμογή μιας δέσμης μικρών σχεδίων που καλύπτονται στον παρόντα κανονισμό.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Η ΟΚΕ κρίνει ότι στο σημείο 2 του κανονισμού θα πρέπει να αναφέρεται, εκτός από την ατμοσφαιρική ρύπανση, τη ρύπανση του υδάτινου περιβάλλοντος και τη βιοποικιλότητα, και η ρύπανση του εδάφους.

4.2. Η ΟΚΕ υποστηρίζει καταρχήν όσα αναφέρονται στο άρθρο 2.3, δεύτερη περίπτωση δηλ. ότι είναι πιθανό να χρηματοδοτηθούν προγράμματα για τη δημιουργία θεσμικής και λειτουργικής ικανότητας από όλους τους παράγοντες της αναπτυξιακής διεργασίας αλλά θεωρεί σκόπιμο να προστεθούν τα εξής: "καθώς και την προώθηση της συνεργασίας των παραγόντων αυτών". Στην πράξη, παρουσιάζεται συχνά το φαινόμενο να εμποδίζεται η συνεργασία λόγω της έλλειψης δυνατοτήτων συγχρηματοδότησης.

4.3. Στο άρθρο 4, παράγραφος 1, του κανονισμού αναφέρεται ότι "εκτός από τα προγράμματα κατάρτισης, εκπαίδευσης και έρευνας, οι δαπάνες αυτές μπορούν κατά γενικό κανόνα να καλύπτονται μόνο κατά την εναρκτήρια φάση". Ωστόσο η εναρκτήρια φάση είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Επιπλέον, κατά κανόνα κάθε πρόγραμμα αρχίζει να αποδίδει καρπούς μετά από ένα μεγάλο χρονικό διάστημα.

4.4. Στο άρθρο 4, παράγραφος 3 του εν λόγω κανονισμού αναφέρεται ότι "μπορούν να αναζητηθούν δυνατότητες χρηματοδότησης από άλλες πηγές, ιδίως από τα κράτη μέλη και τις αρμόδιες διεθνείς οργανώσεις". Προτείνεται να διατυπωθεί το κείμενο αυτό ως εξής: "Θα πρέπει να αναζητηθούν δυνατότητες χρηματοδότησης από άλλες πηγές και ιδίως από τα κράτη μέλη, σχετικούς διεθνείς οργανισμούς και μη κυβερνητικούς οργανισμούς."

4.5. Η ΟΚΕ επικροτεί τις διατάξεις του άρθρου 6, παράγραφος 2, οι οποίες ορίζουν συγκεκριμένα ότι οι αποφάσεις για δράσεις των οποίων η χρηματοδότηση, δυνάμει του παρόντος κανονισμού, υπερβαίνει τα 2 εκατ. ευρώ, λαμβάνονται με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 7.

4.6. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι στο άρθρο 6, παράγραφος 3, το περιθώριο για την υπέρβαση ή τις συμπληρωματικές ανάγκες ορίζεται σε 20 %. Κατ' αυτόν τον τρόπο αυξάνεται η ελαστικότητα.

4.7. Σύμφωνα με το άρθρο 9, η Επιτροπή υποβάλλει στο τέλος κάθε οικονομικού έτους ετήσια έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο. Η έκθεση αυτή περιλαμβάνει συνοπτική παρουσίαση των δράσεων που χρηματοδοτήθηκαν κατά τη διάρκεια του οικονομικού έτους καθώς και τις πληροφορίες οι οποίες ζητούνται από τα σημεία 3.7 και 3.8 της παρούσας γνωμοδότησης που συνηγορούν για τον περιοδικό καθορισμό προτεραιοτήτων. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προτείνει να διανεμηθεί η έκθεση αυτή ευρύτερα και επιθυμεί να λάβει την ετήσια αυτή έκθεση και τις ανωτέρω πληροφορίες. Σε αυτή την περίπτωση, εφόσον πρόκειται για έναν κανονισμό απεριόριστης ισχύος, η ΟΚΕ επιθυμεί να επανεξετάσει τους στόχους και την αποτελεσματικότητα του κανονισμού αυτού.

4.8. Στο άρθρο 9 προτείνεται, επίσης, να αξιολογούνται κατά τακτικά διαστήματα οι δράσεις που χρηματοδοτεί η Κοινότητα. Η ΟΚΕ κρίνει ότι οι αξιολογήσεις αυτές θα πρέπει να διατίθενται ευρύτατα. Οι αξιολογήσεις προγραμμάτων μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικά διδάγματα. Αυτό ισχύει κυρίως για τα καινοτόμα προγράμματα.

4.9. Σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 3, η Επιτροπή οφείλει να ενημερώνει τα κράτη μέλη το αργότερο εντός ενός μηνός από την απόφασή της για τις δράσεις και τα έργα που έχουν εγκριθεί. Σύμφωνα με τη γνώμη της ΟΚΕ, η ενημέρωση αυτή πρέπει να απευθύνεται σε όλους τους παράγοντες που αναφέρεται στο άρθρο 3 και οι οποίοι έχουν υποβάλει αίτηση για τη συμμετοχή τους σε μία δράση ή ένα πρόγραμμα.

5. Συμπεράσματα

5.1. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι ο προτεινόμενος κανονισμός έχει ιδιαίτερη σημασία για την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στην αναπτυξιακή διαδικασία των αναπτυσσόμενων χωρών αλλά κρίνει ότι οι διατιθέμενοι πόροι δεν ανταποκρίνονται στην εμβέλεια των υποχρεώσεων που έχει αναλάβει η Κοινότητα δυνάμει των διεθνών συμβάσεων. Επιπλέον, η ΟΚΕ ζητά να δοθεί προσοχή στο θέμα του χάσματος μεταξύ των περιορισμένων διατιθέμενων πόρων και του μεγάλου αριθμού αιτήσεων που υποβάλλονται ετησίως.

5.2. Ενόψει των περιορισμένων πόρων και της δυνατότητας ενίσχυσης της ανάπτυξης κατευθυντήριων γραμμών και μέσων με χρηματοδότηση από τα ταμεία ΕΤΑ-ΑΛΑ-MED, δεδομένου ότι η πρόσβαση των σχετικά μικρών καινοτόμων και τοπικού χαρακτήρα πρότυπων προγραμμάτων (ιδιαίτερα των ΜΚΟ) είναι δύσκολη σ' αυτά τα μεγάλα ταμεία, η ΟΚΕ συνιστά ο υπό εξέταση κανονισμός να δίδει την αυτή τουλάχιστο βαρύτητα στη χρηματοδότηση των προτύπων προγραμμάτων. Μέσω της περαιτέρω ανάπτυξης και ολοκλήρωσης, στη διεργασία λήψης αποφάσεων, ειδικών μέσων όπως π.χ.: τα "υποδείγματα σχεδίων" και οι συμβάσεις προγραμμάτων (οι τελευταίες με αντισυμβαλλόμενους, ιδίως ΜΚΟ - με τους οποίους η Επιτροπή έχει μακρά και καλή πείρα) η Επιτροπή μπορεί να περιορίσει τον φόρτο εργασίας και των δύο πλευρών (αντισυμβαλλόμενους και Επιτροπή).

5.3. Προκειμένου να ανταποκριθεί η Επιτροπή περισσότερο στις υποχρεώσεις της όσον αφορά την "ευθύνη", την "διαφάνεια" και την "αποτελεσματικότητα", αλλά και με σκοπό να διαδοθούν ευρύτερα οι εμπειρίες που θα προκύψουν, θα πρέπει όλα τα έγγραφα που θα καταρτισθούν στα πλαίσια του κανονισμού αυτού να είναι διαθέσιμα σε ευρύτερη βάση. Αυτό αφορά κυρίως τα έγγραφα που έχουν ως αντικείμενο τις πολιτικές προτεραιότητες, τις αξιολογήσεις ή τις ετήσιες εκθέσεις. Η ΟΚΕ ευχαρίστως θα δεχθεί τις ετήσιες εκθέσεις και τις πληροφορίες για τον περιοδικό καθορισμό προτεραιοτήτων. Επειδή γίνεται λόγος για κανονισμό απεριόριστης ισχύος, η ΟΚΕ προτίθεται να αξιολογήσει ξανά τους στόχους και την αποτελεσματικότητά του.

Βρυξέλλες, 7 Ιουλίου 1999.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

(1) EE C 47 της 20.2.1999, σ. 10.