ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ σχετικά με το ζήτημα της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην Κοινότητα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

I. Η εντολη για την εκθεση

II. Tο ιστορικο τησ μερικησ εναρμονισησ τησ εννοιασ τησ πατροτητασ των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην Κοινοτητα

1. Γενικά

2. Η κατάσταση πριν από την εναρμόνιση

III. Tο κοινοτικο κεκτημενο σχετικα με την αρχικη κυριοτητα των δικαιωματων του δημιουργου στα κινηματογραφικα και οπτικοακουστικα εργα

1. Οδηγία 92/100/EΟΚ

2. Οδηγία 93/83/EΟΚ

3. Οδηγία 93/98/EΟΚ

4. Συμπέρασμα

IV. Επισκοπηση τησ εφαρμογησ εκ μερουσ των κρατων μελων

1. Νομοθετική ρύθμιση της πατρότητας των έργων στα κράτη μέλη

2. Ρύθμιση της μεταβίβασης των δικαιωμάτων στα κράτη μέλη

V. Αντικτυποσ τησ εναρμονισησ

VI. ΠΙΘΑΝΗ Ανάγκη για περαιτερω κοινοτικη δραση

1. Διαφορές μεταξύ των κανόνων για την αρχική κυριότητα των δικαιωμάτων στην εσωτερική αγορά

2. Η επίδραση των μη εναρμονισμένων υποχρεωτικών κανόνων της εθνικής νομοθεσίας στον τομέα των συμβάσεων για δικαιώματα του δημιουργού στη διεθνή εκμετάλλευση των ταινιών

3. Πιθανός αντίκτυπος στην εσωτερική αγορά των όρων που εφαρμόζονται στις συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας

VII. Συμπερασμα

ΣΥΝΟΨΗ

Στο πλαίσιο της έγκρισης της κοινής θέσης για την οδηγία 92/100/EOK σχετικά με το δικαίωμα εκμίσθωσης, το δικαίωμα δανεισμού και ορισμένα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία στον τομέα των προϊόντων της διανοίας (18 Ιουνίου 1992) [1], η Επιτροπή ανέλαβε την πολιτική δέσμευση να καταρτίσει έκθεση σχετικά με το ζήτημα της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην Κοινότητα. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή ανέλαβε τη δέσμευση αυτή βάσει του άρθρου 2 παράγραφος 2 της οδηγίας, η οποία εναρμονίζει την έννοια του δημιουργού κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων αναγνωρίζοντας τον κύριο σκηνοθέτη ως δημιουργό τους ή έναν από τους δημιουργούς τους. Tρία κράτη μέλη, η νομοθεσία των οποίων δεν προέβλεπε δικαιώματα του δημιουργού για τους σκηνοθέτες ταινιών, τάχθηκαν ριζικά αντίθετα στη διάταξη αυτή και θεώρησαν ότι θα δημιουργήσει προβλήματα για την εκμετάλλευση των ταινιών στην επικράτειά τους. Η δέσμευση ήταν μέρος του γενικού συμβιβασμού και αποσκοπούσε στη θέσπιση ορισμένων ασφαλιστικών δικλείδων σε σχέση με τους προβληματισμούς αυτούς.

[1] Οδηγία 92/100/EΟΚ 19.11.1992, ΕΕ L 346 27.11.1992 σ.61

Ως αποτέλεσμα αυτής της εναρμόνισης, όλα τα κράτη μέλη θεωρούν πλέον τον κύριο σκηνοθέτη της ταινίας ως έναν από τους δημιουργούς της. Ωστόσο, η κοινοτική νομοθεσία δεν έχει οδηγήσει σε πλήρη εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων. Υπάρχουν ακόμα διαφορές σε λεπτομέρειες σχετικά με το ζήτημα ποια από τα άτομα που συμμετέχουν στην παραγωγή της ταινίας - εκτός από τον κύριο σκηνοθέτη - πρέπει να θεωρούνται συνδημιουργοί.

Σε αντίθεση με τους φόβους που είχαν εκφραστεί πριν από την έγκριση της οδηγίας 92/100/EOK, δεν διαπιστώθηκαν δυσχέρειες στην εκμετάλλευση των έργων ή στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της χρήσης των έργων χωρίς άδεια από τη μερική εναρμόνιση της έννοιας του δημιουργού. Στην πράξη, τυχόν δυσχέρειες στην εκμετάλλευση των έργων που προκύπτουν εξαιτίας της ύπαρξης περισσοτέρων του ενός δημιουργών διευθετούνται στο πλαίσιο συμβατικών ρυθμίσεων. Οι εν λόγω συμβατικές ρυθμίσεις παρέχουν τα αναγκαία μέσα για την εκμετάλλευση των έργων. Ως παραδείγματα μπορούν να αναφερθούν οι διατάξεις συμβάσεων που επιτρέπουν την προσαρμογή προϋπαρχόντων έργων, οι συμβάσεις βάσει των οποίων ορισμένα άτομα αναλαμβάνουν να συμμετάσχουν στην παραγωγή ταινιών, οι συμφωνίες χορήγησης αδειών και άλλες συμφωνίες σχετικά με την παραγωγή κινηματογραφικών ταινιών.

Εκτός από τις προαναφερόμενες συμβατικές ρυθμίσεις, τα κράτη μέλη προβλέπουν καταστατικούς κανόνες για τη μεταβίβαση στον παραγωγό των δικαιωμάτων σχετικά με τα έργα αυτά και τα υποκείμενα έργα, προκειμένου να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική εκμετάλλευση των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων. Τέτοιοι κανόνες για τη μεταβίβαση δικαιωμάτων προβλέπονται τουλάχιστον όσον αφορά ορισμένα δικαιώματα εκμετάλλευσης ή υπό τη μορφή νομικών διατάξεων σχετικά με έργα που παράγονται κατά τη διάρκεια της απασχόλησης. Οι κανόνες αυτοί διαφέρουν σε αρκετά μεγάλο βαθμό όσον αφορά τη μεθοδολογία τους και τους δημιουργούς τους οποίους αφορούν. Ωστόσο, οι διαφορές αυτές δεν φαίνεται να προκαλούν σημαντικές δυσκολίες στην πράξη, καθώς εξισορροπούνται από συμβατικές ρυθμίσεις.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να αναφέρουμε ότι τα συνολικά αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι η μερική εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων άσκησε σημαντική επίδραση στις συμβατικές ρυθμίσεις που αφορούν τους συντελεστές και τους παραγωγούς κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων. Οι ρυθμίσεις αυτές πρέπει να υπόκεινται σε συνεχή έλεγχο προκειμένου να εξασφαλιστεί η κατάλληλη συμβατική ισορροπία και η σωστή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

I. Η εντολη για την εκθεση

Στο πλαίσιο της έγκρισης της κοινής θέσης για την οδηγία 92/100/EOK σχετικά με το δικαίωμα εκμίσθωσης, το δικαίωμα δανεισμού και ορισμένα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία στον τομέα των προϊόντων της διανοίας [2], το Συμβούλιο και η Επιτροπή διατύπωσαν την ακόλουθη δήλωση κατά τη σύνοδο του Συμβουλίου στις 18 Ιουνίου 1992:

[2] Οδηγία 92/100/EΟΚ 19.11.1992, ΕΕ L 346 27.11.1992 σ.61

«Tο Συμβούλιο και η Επιτροπή συμφωνούν ότι η Επιτροπή θα καταρτίσει πριν από την 1η Ιουλίου 1997 έκθεση σχετικά με το ζήτημα της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην Κοινότητα.»

Η παρούσα έκθεση συντάχθηκε ώστε να ανταποκρίνεται στην πολιτική αυτή δέσμευση. Η έκθεση ουσιαστικά βασίζεται σε μια μελέτη εξωτερικών συμβούλων, καθώς και σε συμπεράσματα της ίδιας της Επιτροπής. Η καθυστέρηση στη σύνταξη της έκθεσης οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι πολλά κράτη μέλη καθυστέρησαν - και μάλιστα υπερβολικά - να εφαρμόσουν την οδηγία.

Η «πατρότητα» που αναφέρεται στην ανωτέρω δήλωση εκλαμβάνεται στην παρούσα έκθεση ως ευρύτερη έννοια που περιλαμβάνει ζητήματα που αφορούν την πρώτη κυριότητα των δικαιωμάτων και τη μεταφορά των δικαιωμάτων. Καλύπτει επίσης άλλα θέματα σχετικά με τη μεταγενέστερη απόκτηση της κυριότητας, που συνδέονται στενά με το θέμα της πρώτης κυριότητας, όπως κανόνες για τη μεταβίβαση δικαιωμάτων και το δικαίωμα εύλογης αμοιβής από το οποίο δεν χωρεί παραίτηση, που προβλέπεται στο άρθρο 4 της οδηγίας 92/100/EΟΚ, στόχος του οποίου είναι να εξασφαλιστεί ότι οι δημιουργοί μπορούν πράγματι να επωφεληθούν από το δικαίωμα εκμίσθωσης που προβλέπεται από την οδηγία.

Ο όρος «κινηματογραφικά και οπτικοακουστικά έργα» είναι σκόπιμα ευρύς και καλύπτει κινηματογραφικές ταινίες, ταινίες για ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς. άλλα κινηματογραφικά έργα, όπως ταινίες σε βίντεο, καθώς και άλλα έργα κινούμενης εικόνας, με ή χωρίς ήχο.

II. Tο ιστορικο τησ μερικησ εναρμονισησ τησ εννοιασ τησ πατροτητασ των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην Κοινοτητα

1. Γενικά

Οι εθνικές νομοθεσίες προβλέπουν διαφορετικές λύσεις ώστε να δίνουν τη δυνατότητα σε παραγωγούς ταινιών να ασκούν αποτελεσματικά τα δικαιώματα εκμετάλλευσης εξ ονόματος όλων εκείνων που συμμετείχαν στη δημιουργία ενός κινηματογραφικού έργου. Οι λύσεις αυτές βασίζονται στην πρακτική ανάγκη να θεμελιωθούν τα δικαιώματα υπέρ του παραγωγού χωρίς ωστόσο να θίγονται οι βασικές αρχές της προστασίας των δικαιωμάτων του δημιουργού. Χρειάζεται να βρεθεί μια ισορροπία μεταξύ, αφενός, των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των φυσικών προσώπων που συνέβαλαν στην πνευματική δημιουργία της ταινίας και, αφετέρου, της ανάγκης να εξασφαλιστεί η καλύτερη δυνατή εκμετάλλευση των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων.

Η εκμετάλλευση κινηματογραφικών έργων έχει επίσης αποτελέσει θέμα συζητήσεων σε διεθνές επίπεδο. Σύμφωνα με το άρθρο 14α της Πράξης των Παρισίων (της 24ης Ιουλίου 1971) της Σύμβασης της Βέρνης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων, ο καθορισμός των ατόμων που θεμελιώνουν δικαιώματα του δημιουργού σε σχέση με κινηματογραφικό έργο εναπόκειται στην εθνική νομοθεσία της χώρας στην οποία ζητείται προστασία. Η Σύμβαση της Βέρνης προβλέπει στο άρθρο 14α παράγραφος 2 σημείο β) ένα τεκμήριο το οποίο στην πράξη σημαίνει ότι ο παραγωγός του κινηματογραφικού έργου τεκμαίρεται ότι έχει τον έλεγχο της εκμετάλλευσης του έργου. Ωστόσο ο κύριος σκηνοθέτης του έργου μπορεί να εξαιρείται από το τεκμήριο αυτό και επομένως εναπόκειται στην εθνική νομοθεσία των συμβαλλόμενων χωρών να ρυθμίσει το θέμα.

Συνεπώς, σε ορισμένα κράτη τα δικαιώματα του δημιουργού ανήκουν αρχικά στον παραγωγό της ταινίας ή στους δημιουργούς της ταινίας, ενώ τη στιγμή της δημιουργίας μεταβιβάζονται εκ του νόμου στον παραγωγό. Άλλα κράτη πιστά στην παράδοση των δικαιωμάτων του δημιουργού (droit d'auteur), πετυχαίνουν παρόμοια αποτελέσματα με μαχητά τεκμήρια που μεταβιβάζουν τα δικαιώματα στον παραγωγό. Τέλος, σε μια άλλη ομάδα κρατών, τα δικαιώματα του δημιουργού μπορούν να μεταβιβαστούν στον παραγωγό βάσει σύμβασης. Οι λύσεις αυτές διαφέρουν όχι μόνο ως προς τις αρχές τους αλλά και σε λεπτομέρειες, όπως όσον αφορά τους δημιουργούς και τα δικαιώματα που υπάγονται στον κανόνα της μεταβίβασης εκ του νόμου. Στο πλαίσιο αυτό και λόγω κυρίως του διεθνούς χαρακτήρα της εκμετάλλευσης και της διανομής των ταινιών, η συμβατική εκχώρηση των δικαιωμάτων διαδραματίζει πάντα σημαντικό ρόλο.

2. Η κατάσταση πριν από την εναρμόνιση

Πριν την έκδοση της οδηγίας 92/100/EΟΚ, η Iρλανδία, το Λουξεμβούργο και το Ηνωμένο Βασίλειο παραχωρούσαν την αρχική κυριότητα των δικαιωμάτων κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου ουσιαστικά μόνο στον παραγωγό του έργου. Όλα τα άλλα κράτη μέλη θεωρούσαν - με ορισμένες εξαιρέσεις για τους δημιουργούς με σχέση μισθωτής παροχής υπηρεσιών - τον κύριο σκηνοθέτη της ταινίας ως έναν από τους δημιουργούς της. Ωστόσο, οι δύο αυτές πρακτικές συνέκλιναν λόγω του γεγονότος ότι σε ορισμένα κράτη μέλη ίσχυαν νομικοί κανόνες σχετικά με το τεκμήριο συμβατικής εκχώρησης των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης, ενώ σε άλλα κράτη μέλη εφαρμόζονταν λύσεις cessio legis υπέρ των παραγωγών ταινιών.

Σε κοινοτικό επίπεδο, τα θέματα της πατρότητας εξετάστηκαν για πρώτη φορά στο πλαίσιο της Πράσινης Βίβλου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας και την τεχνολογική πρόκληση [3], με στόχο την αποτελεσματική καταπολέμηση της πειρατείας. Στην εν λόγω Πράσινη Βίβλο η Επιτροπή αναφέρει ότι, ενώ οι ταινίες και οι εγγραφές σε βίντεο φαίνεται ότι προστατεύονται παντού ως κινηματογραφικά και οπτικοακουστικά έργα, το ζήτημα του ποιος έχει τα αποκλειστικά δικαιώματα ή ποιος τεκμαίρεται ότι δύναται να ασκήσει τα οικονομικά δικαιώματα εξ ονόματος όλων όσοι συμμετείχαν στη δημιουργία του έργου ρυθμίζεται διαφορετικά από τη μία νομολογία στην άλλη. Η Επιτροπή έκρινε επίσης ότι, στην πράξη, ακόμα και σε εκείνα τα κράτη μέλη όπου τα δικαιώματα δεν παραχωρούνται αυτόματα στους παραγωγούς, συμβατικές ρυθμίσεις συχνά επιτρέπουν τη μεταβίβαση των αναγκαίων δικαιωμάτων στον παραγωγό και του επιτρέπουν να λάβει μέτρα κατά των πειρατών.

[3] COM(88)172 τελικό

Η αρχική πρόταση της Επιτροπής για οδηγία σχετικά με το δικαίωμα εκμίσθωσης, το δικαίωμα δανεισμού και ορισμένα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία [4] δεν επιχειρούσε να εναρμονίσει την έννοια της πατρότητας των κινηματογραφικών έργων. Η ιδέα να εξασφαλιστεί ότι, για τους σκοπούς της οδηγίας, τουλάχιστον ο κύριος σκηνοθέτης αναγνωρίζεται ως δημιουργός της ταινίας διατυπώθηκε από την Επιτροπή Πολιτισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία ενέκρινε σχετική τροπολογία. Η τροπολογία αυτή απορρίφθηκε από την αρμόδια επιτροπή, την Επιτροπή Νομικών Υποθέσεων, αλλά τελικά εγκρίθηκε από την ολομέλεια κατά πλειοψηφία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενσωμάτωσε την τροπολογία αυτή στην τροποποιημένη πρότασή της [5]. Το νέο άρθρο 2 παράγραφος 2 έτυχε αρνητικής υποδοχής από το Συμβούλιο. Τελικά επιτεύχθηκε συμβιβασμός, αφού στις παραγράφους 4 και 5 του άρθρου 13 προβλέφθηκαν εξαιρέσεις σε σχέση με τη χρονική εφαρμογή της διάταξης αυτής. Επιπροσθέτως, το αμφισβητούμενο ζήτημα της πατρότητας των ταινιών οδήγησε στην κοινή δήλωση σχετικά με την παρούσα έκθεση, όπως αναφέρεται ανωτέρω.

[4] COM(90)586 τελικό

[5] COM (92)159 τελικό

Tο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έλαβε επίσης την πρωτοβουλία να συμπεριλάβει μια διάταξη σχετικά με την πατρότητα των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων - στο πνεύμα του συμβιβασμού που επιτεύχθηκε για την οδηγία 92/100/EΟΚ - στην οδηγία 93/83/EΟΚ περί συντονισμού ορισμένων κανόνων όσον αφορά το δικαίωμα του δημιουργού και τα συγγενικά δικαιώματα που εφαρμόζονται στις δορυφορικές ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις και την καλωδιακή αναμετάδοση [6]. Όσον αφορά την οδηγία 93/98/EΟΚ για την εναρμόνιση της διάρκειας προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενών δικαιωμάτων [7], το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε ορισμένες ακόμα πιο μακρόπνοες τροπολογίες. Η τελική λύση που υιοθετήθηκε από τα θεσμικά όργανα ήταν να εφαρμοστούν γενικά οι όροι του συμβιβασμού που επιτεύχθηκε στις οδηγίες 92/100/EΟΚ και 93/83/EΟΚ.

[6] Οδηγία 93/83/EΟΚ 27.09.1993, ΕΕ L 248 06.10.1993 σ.15, άρθρο 1 παράγραφος 5

[7] Οδηγία 93/98/EΟΚ 29.10.1993, ΕΕ L 290 24.11.1993 σ. 9, άρθρο 2 παράγραφος 1

III. Tο κοινοτικο κεκτημενο σχετικα με την αρχικη κυριοτητα των δικαιωματων του δημιουργου στα κινηματογραφικα και οπτικοακουστικα εργα

1. Οδηγία 92/100/EΟΚ

Σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 2 της οδηγίας σχετικά με το δικαίωμα εκμίσθωσης, το δικαίωμα δανεισμού και ορισμένα δικαιώματα συγγενικά προς την πνευματική ιδιοκτησία, για τους σκοπούς της οδηγίας, ο κύριος σκηνοθέτης ενός κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου θεωρείται ως δημιουργός του ή ένας από τους δημιουργούς του. Τα κράτη μέλη μπορούν να ορίσουν ότι θεωρούνται ως συνδημιουργοί και άλλα πρόσωπα.

Όπως αναφέρθηκε ήδη παραπάνω, πρακτικοί και οικονομικοί λόγοι οδήγησαν, στο επίπεδο της εθνικής νομοθεσίας, στη συγκέντρωση των δικαιωμάτων στα χέρια του παραγωγού, ο οποίος θεωρήθηκε ότι είναι ο καταλληλότερος να αντιμετωπίσει την πρόκληση της οικονομικής εκμετάλλευσης του έργου. Τα κράτη μέλη εφάρμοζαν διαφορετικές μεθόδους. Είτε προβλεπόταν ότι αρχικός κύριος των δικαιωμάτων είναι ο παραγωγός του έργου, είτε τα απαραίτητα δικαιώματα εκμετάλλευσης μεταβιβάζονταν από τα φυσικά πρόσωπα που συμμετείχαν στη δημιουργία του έργου (τα οποία αναγνωρίζονταν ως «δημιουργοί» από τα περισσότερα συστήματα) στον παραγωγό, βάσει διατάξεων του νόμου. Οι διατάξεις αυτές έχουν παρόμοια αποτελέσματα με εκείνες που αναγνωρίζουν εξ αρχής τους παραγωγούς ταινιών ως δημιουργούς, καθόσον χαρακτηρίζουν ως αρχικούς ή επακόλουθους κυρίους των δικαιωμάτων άλλα άτομα και όχι τους δημιουργούς των αντίστοιχων έργων.

Η οδηγία έπρεπε επίσης να αντιμετωπίσει το ζήτημα της εκ του νόμου μεταβίβασης των δικαιωμάτων. Σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 6, σε συνδυασμό με την παράγραφο 5, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι ο δημιουργός τεκμαίρεται, εφόσον δεν υπάρχουν αντίθετες συμβατικές ρήτρες, ότι έχει εκχωρήσει το δικαίωμα εκμίσθωσης στον παραγωγό του έργου, όταν συνάπτει σύμβαση για την παραγωγή ταινίας με παραγωγό ταινιών ατομικά ή συλλογικά. Η δυνατότητα αυτή πρόβλεψης ενός τεκμηρίου θα πρέπει να συνδυάζεται με το άρθρο 4 της οδηγίας που προβλέπει ότι, εάν ο δημιουργός έχει μεταβιβάσει ή εκχωρήσει το δικαίωμα εκμίσθωσης του, διατηρεί το δικαίωμα εύλογης αμοιβής από το οποίο δεν χωρεί παραίτηση.

Οι διατάξεις της οδηγίας δεν προσφέρουν γενική εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων, καθόσον ο ορισμός της πατρότητας περιορίζεται για «τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας». Σκοπός όμως της οδηγίας είναι, σε σχέση με τους δημιουργούς, μόνο η εναρμόνιση του δικαιώματος εκμίσθωσης και του δικαιώματος δανεισμού. Έτσι, ο ορισμός του «δημιουργού» εξηγεί μόνο ποιος είναι ο αρχικός κύριος των δικαιωμάτων εκμίσθωσης και δανεισμού. Όσον αφορά τη μεταβίβαση δικαιωμάτων, το άρθρο 2 παράγραφος 6 επιτρέπει τεκμήριο μεταβίβασης του δικαιώματος εκμίσθωσης, αλλά δεν επιτρέπει το δικαίωμα εκμίσθωσης να ανήκει εξ αρχής βάσει του νόμου σε άλλο άτομο εκτός από το δημιουργό. Ωστόσο, τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται να εφαρμόζουν τους κανόνες που προβλέπονται στο άρθρο 2 παράγραφοι 2 και 6 σε άλλα δικαιώματα εκτός από τα δικαιώματα εκμίσθωσης και δανεισμού.

2. Οδηγία 93/83/EΟΚ

Σύμφωνα με την οδηγία περί συντονισμού ορισμένων κανόνων όσον αφορά το δικαίωμα του δημιουργού και τα συγγενικά δικαιώματα που εφαρμόζονται στις δορυφορικές ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις και την καλωδιακή αναμετάδοση, τα κράτη μέλη προβλέπουν αποκλειστικό δικαίωμα του δημιουργού να επιτρέπει την μέσω δορυφόρου παρουσίαση στο κοινό έργων, ως προς τα οποία ισχύει το δικαίωμα του δημιουργού. Το άρθρο 1 παράγραφος 5 της οδηγίας ενσωματώνει για τους σκοπούς της εν λόγω οδηγίας το συμβιβασμό του άρθρου 2 παράγραφος 2 της οδηγίας 92/100/EΟΚ. Έτσι η μερική εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων δεν ισχύει μόνο για την εκμίσθωση και το δανεισμό αλλά και για την παρουσίαση στο κοινό μέσω δορυφόρου.

Η οδηγία δεν προβλέπει ρητές διατάξεις αντίστοιχες με εκείνες των παραγράφων 5 και 6 του άρθρου 2 της οδηγίας 92/100/EΟΚ σχετικά με το τεκμήριο εκχώρησης του δικαιώματος μεταβίβασης όσον αφορά το δικαίωμα παρουσίασης στο κοινό μέσω δορυφόρου.

3. Οδηγία 93/98/EΟΚ

Το άρθρο 2 παράγραφος 1 της οδηγίας περί εναρμονίσεως της διάρκειας προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενών δικαιωμάτων ορίζει για πρώτη φορά ότι, γενικά, ο κύριος σκηνοθέτης ενός κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου θα πρέπει να θεωρείται ως δημιουργός του ή ένας από τους δημιουργούς του (δηλαδή, χωρίς να περιορίζει τον ορισμό αυτό «για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας»).

Όσον αφορά το παραδεκτό των κανόνων σχετικά με το τεκμήριο μεταβίβασης των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης, η αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας 93/98/EΟΚ ορίζει ότι οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας δεν θίγουν την υπό των κρατών μελών εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου 14α παράγραφος 2 στοιχεία β), γ) και δ) και παράγραφος 3 της Σύμβασης της Βέρνης, η οποία, όπως αναφέρεται ανωτέρω, αφήνει στα συμβαλλόμενα μέρη περιθώρια ελιγμών.

Επιπλέον, η παράγραφος 2 του άρθρου 2 της οδηγίας 93/98/EΟΚ προβλέπει το ίδιο σημείο αναφοράς για τον υπολογισμό της διάρκειας της προστασίας σε όλη την Κοινότητα. Επειδή ο γενικός κανόνας για τα έργα κοινής πατρότητας που προβλέπεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 βασίζεται σε εθνικές διατάξεις και δεν θα παρείχε επαρκή εναρμόνιση σε σχέση με τα κινηματογραφικά και οπτικοακουστικά έργα, η παράγραφος 2 του άρθρου 2 ορίζει ότι η διάρκεια προστασίας ενός κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου λήγει εβδομήντα έτη μετά το θάνατο του τελευταίου επιζώντος μεταξύ των ακόλουθων προσώπων, είτε τα πρόσωπα αυτά ορίζονται ως συνδημιουργοί είτε όχι: του κύριου σκηνοθέτη, του σεναριογράφου, του συγγραφέα των διαλόγων και του συνθέτη της μουσικής που γράφτηκε ειδικά για να χρησιμοποιηθεί στο κινηματογραφικό ή οπτικοακουστικό έργο. Η διάταξη αυτή σημαίνει ότι, για τον υπολογισμό της διάρκειας της προστασίας, τα κράτη μέλη πρέπει να λάβουν υπόψη μόνο τους συντελεστές που αναφέρονται στην οδηγία, ανεξαρτήτως του ποιος έχει τα δικαιώματα του δημιουργού κινηματογραφικών έργων σε εθνικό επίπεδο.

4. Συμπέρασμα

Η οδηγία 93/98/EΟΚ ενοποίησε τις αντίστοιχες διατάξεις των οδηγιών 92/100/EΟΚ και 93/83/EΟΚ, χαρακτηρίζοντας ένα κινηματογραφικό ή οπτικοακουστικό έργο ως προϊόν συλλογικής εργασίας, του οποίου ο κύριος σκηνοθέτης, ως ένας από τους δημιουργούς του, καλύπτεται από την προστασία που παρέχουν τα δικαιώματα του δημιουργού. Η μερική αυτή εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας ήταν κατά ένα τρόπο περιορισμένη λόγω του γεγονότος ότι, μέχρι την έκδοση της οδηγίας 2001/29/EΚ για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας [8] (η οποία εισάγει ένα εναρμονισμένο δικαίωμα αναπαραγωγής, ένα εναρμονισμένο δικαίωμα παρουσίασης στο κοινό, περιλαμβανομένου του δικαιώματος διάθεσης και ένα εναρμονισμένο δικαίωμα διανομής για τους δημιουργούς του έργου), μόνο λίγα αποκλειστικά δικαιώματα δημιουργών κινηματογραφικών ταινιών είχαν εναρμονιστεί σε κοινοτικό επίπεδο. Επειδή η τελευταία αυτή οδηγία δεν προβλέπει τεκμήριο για τη μεταβίβαση των εναρμονισμένων δικαιωμάτων, το άρθρο 14α παράγραφοι 2 και 3 της Σύμβασης της Βέρνης μπορεί να θεωρηθεί ότι παρέχει τη βάση ώστε και στην περίπτωση των δικαιωμάτων που εναρμονίζονται από την παρούσα οδηγία να επιτρέπεται η εφαρμογή αποκλινουσών εθνικών διατάξεων όσον αφορά την αρχική κυριότητα των δικαιωμάτων και το τεκμήριο εκχώρησης των δικαιωμάτων.

[8] Οδηγία 2001/29/EΚ 22.06.2001, ΕΕ L 167 22.6.2001 σ.10

IV. Επισκοπηση τησ εφαρμογησ εκ μερουσ των κρατων μελων

1. Νομοθετική ρύθμιση της πατρότητας των έργων στα κράτη μέλη

Όσον αφορά την υποχρέωση να θεωρείται ο κύριος σκηνοθέτης ως δημιουργός, ορισμένα κράτη μέλη δεν θεώρησαν αναγκαία τη θέσπιση νομοθεσίας εφαρμογής, καθόσον έκριναν ότι ήδη πληρούσαν την απαίτηση αυτή. Αντίθετα, όπου κρίθηκε αναγκαία η θέσπιση νομοθεσίας εφαρμογής, τα κράτη μέλη υιοθέτησαν τις νομικές πράξεις με διαφορετικό ρυθμό χωρίς να λαμβάνουν υπόψη την προθεσμία εφαρμογής που οριζόταν στην οδηγία. Ωστόσο, σταδιακά όλα τα κράτη μέλη είτε τροποποίησαν τη νομοθεσία τους ώστε να συμμορφώνονται προς την υποχρέωση αυτή είτε ανακοίνωσαν ότι η νομοθεσία τους εκπληρούσε ήδη τις απαιτήσεις πριν από την έκδοση της οδηγίας 92/100/EΟΚ.

Στην Iρλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο παραγωγός ταινιών εξακολουθεί να θεωρείται από τη νομοθεσία ως ο δημιουργός ενός κινηματογραφικού έργου. Πριν από την οδηγία 92/100/EΟΚ, ήταν ο μόνος που προστατευόταν ως δημιουργός κινηματογραφικού έργου σε αυτά τα κράτη μέλη. Ο παραγωγός θεωρούνταν και εξακολουθεί να θεωρείται ως ο δημιουργός μιας ταινίας, επειδή είναι ο υπεύθυνος για τις αναγκαίες διευθετήσεις για τη δημιουργία της ταινίας, ιδίως από οικονομική άποψη. Στη συνέχεια, στη νομοθεσία της Ιρλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου προσετέθη ρητά ότι ο κύριος σκηνοθέτης, ως δημιουργός, έχει και αυτός δικαίωμα προστασίας. Η κατάσταση στο Λουξεμβούργο είναι παρόμοια. Ο παραγωγός και ο κύριος σκηνοθέτης θεωρούνται ως οι αρχικοί κύριοι των δικαιωμάτων του δημιουργού.

Η Ισπανία, η Iταλία και η Πορτογαλία καθορίζουν επακριβώς ποια άτομα θεωρούνται δημιουργοί κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων, χωρίς να αποδίδουν την πατρότητα στον παραγωγό της ταινίας. Tα άτομα αυτά είναι ο σκηνοθέτης, οι δημιουργοί συναφών καλλιτεχνικών έργων (κείμενο, σενάριο, διάλογοι, προσαρμογή) και οι δημιουργοί της μουσικής της ταινίας. Ως εκ τούτου, δεν χαρακτηρίζονται συνδημιουργοί της ταινίας άλλα άτομα που είχαν δημιουργική συνεισφορά αλλά δεν αναφέρονται από το νόμο, γεγονός που προσφέρει υψηλό επίπεδο νομικής βεβαιότητας. Η Ελλάδα χαρακτηρίζει δημιουργό των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων μόνο τον κύριο σκηνοθέτη. Ωστόσο, εκείνοι που συμμετείχαν στη δημιουργία της ταινίας και μπορούν να εκμεταλλευτούν τη συνεισφορά τους ξεχωριστά από την ταινία έχουν δικαιώματα που αντιστοιχούν στη συνεισφορά τους αυτή.

Στη Γερμανία, στην Αυστρία, στις Κάτω Χώρες, στη Δανία, στη Φινλανδία, στη Σουηδία, στο Βέλγιο και στη Γαλλία η σημερινή διατύπωση του νόμου δεν προσφέρει σαφή απάντηση στο ερώτημα ποιος πρέπει να θεωρείται ως ο δημιουργός ενός έργου. Στις χώρες αυτές η πατρότητα αποδίδεται στα φυσικά άτομα η δημιουργικότητα των οποίων συνέβαλε στην πνευματική δημιουργία της ταινίας.

H Γερμανία και η Αυστρία αποδίδουν την πατρότητα κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων κατά βάση μόνο στους δημιουργούς που συμμετείχαν στη δημιουργία της ταινίας και οι οποίοι δεν μπορούν χωριστά να εκμεταλλευτούν τη δημιουργική συνεισφορά τους. Σε γενικές γραμμές, πρόκειται για τον κύριο σκηνοθέτη, πλην όμως ο εικονολήπτης, ο υπεύθυνος του μοντάζ και ο ηχολήπτης και οι άλλοι μπορούν επίσης να θεωρηθούν δημιουργοί της ταινίας, εφόσον οι συνεισφορές τους πληρούν τις προϋποθέσεις της πρωτοτυπίας σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση. Ομοίως, στις Κάτω Χώρες αρχικοί κύριοι των δικαιωμάτων του δημιουργού είναι τα φυσικά πρόσωπα που είχαν δημιουργική συνεισφορά στο έργο. Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, στα άτομα αυτά συγκαταλέγεται και ο κύριος σκηνοθέτης.

Στη Δανία, στη Φινλανδία και στη Σουηδία δεν προβλέπονται ειδικοί κανόνες σχετικά με τον καθορισμό της πατρότητας των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων. Η πατρότητα αποδίδεται σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες περί πατρότητας στα άτομα εκείνα των οποίων η δημιουργική συνεισφορά τους είναι αποφασιστική για την πραγματοποίηση του έργου στο σύνολό του, ανεξαρτήτως του αν οι επιμέρους συνεισφορές προσφέρονται για εκμετάλλευση χωριστά από το κύριο έργο. Συνήθως, πρόκειται τουλάχιστον για τον κύριο σκηνοθέτη και τον σεναριογράφο. Άλλοι παράγοντες, όπως ο συνθέτης της μουσικής της ταινίας, μπορούν επίσης να θεωρηθούν ως δημιουργοί, εφόσον οι συνεισφορές τους πληρούν τις προϋποθέσεις της πρωτοτυπίας σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση και διαδραματίζουν αποφασιστικό ρόλο στο έργο στο σύνολό του.

Το Βέλγιο και η Γαλλία συνδυάζουν έναν γενικό κανόνα σχετικά με την πατρότητα των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων με έναν κατάλογο ατόμων που τεκμαίρεται ότι πληρούν τις απαιτήσεις της πατρότητας. Στις χώρες αυτές, η πατρότητα αποδίδεται στα άτομα που συμμετείχαν στη δημιουργία της ταινίας και οι οποίοι δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν τη δημιουργική συνεισφορά τους χωριστά, στους δημιουργούς έργων που προορίζονται αποκλειστικά για τη συγκεκριμένη ταινία και η εκμετάλλευσή τους μπορεί να γίνει ανεξάρτητα από την ταινία, καθώς και στους δημιουργούς προϋπαρχόντων έργων. Ωστόσο, ο κατάλογος των ατόμων που θεωρούνται συνδημιουργοί μιας ταινίας είναι περιορισμένος και δεν περιλαμβάνει άτομα των οποίων η συνεισφορά είναι βοηθητική ή δευτερεύουσα.

2. Ρύθμιση της μεταβίβασης των δικαιωμάτων στα κράτη μέλη

Όπως προκύπτει από τα ανωτέρω, ο αριθμός των δημιουργών μιας ταινίας μπορεί να είναι σημαντικός. Συνεπώς, προκειμένου να εξασφαλιστούν τα πρακτικά μέσα για την εκμετάλλευση των ταινιών είτε τα κράτη μέλη προβλέπουν κανόνες σχετικά με τη μεταβίβαση των δικαιωμάτων των κινηματογραφικών έργων και των σχετικών υποκείμενων έργων στον παραγωγό, είτε οι διατάξεις που αφορούν τα έργα που γίνονται κατά τη διάρκεια της απασχόλησης προσδιορίζουν την αρχική κυριότητα των δικαιωμάτων. Οι διατάξεις αυτές διαφέρουν σημαντικά στα διάφορα κράτη μέλη όσον αφορά τη μεθοδολογία τους (cessio legis, μαχητά τεκμήρια βάσει συμβάσεων, τεκμήριο νομιμοποίησης σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 14α της Σύμβασης της Βέρνης, μεταβίβαση λόγω σχέσης απασχόλησης), καθώς και όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής τους.

Όσον αφορά τη μεθοδολογία, η Αυστρία και η Ιταλία, για παράδειγμα, προβλέπουν μια λύση cessio legis σύμφωνα με την οποία το δικαίωμα του δημιουργού αποδίδεται στους δημιουργούς της ταινίας, αλλά ορισμένα δικαιώματα οικονομικής εκμετάλλευσης μεταβιβάζονται βάσει του νόμου στον παραγωγό τη στιγμή της δημιουργίας της ταινίας. Το Βέλγιο, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ισπανία, η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, οι Κάτω Χώρες, η Πορτογαλία, η Δανία, η Φινλανδία και η Σουηδία προβλέπουν μαχητό τεκμήριο μεταβίβασης των δικαιωμάτων. Το τεκμήριο βασίζεται - όσον αφορά τα προϋπάρχοντα έργα - στη σύμβαση που επιτρέπει την οπτικοακουστική προσαρμογή και - όσον αφορά την ίδια την ταινία και άλλα υποκείμενα έργα - στις συμβάσεις μεταξύ των δημιουργών και των παραγωγών όσον αφορά την παραγωγή των ταινιών. Φαίνεται ότι στις περισσότερες νομοθεσίες η ύπαρξη σύμβασης με την οποία ο δημιουργός αναλαμβάνει να συμμετάσχει στην ταινία επαρκεί για τη θεμελίωση του τεκμηρίου, και συνεπώς είναι περιττό να προβλέπονται ρητοί συμβατικοί όροι για την κατανομή των δικαιωμάτων.

Η Iρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο προσδιορίζουν αρχικά τον παραγωγό ως το δημιουργό της ταινίας. Ωστόσο, η εθνική νομοθεσία των χωρών αυτών αναγνωρίζει τον κύριο σκηνοθέτη ως συνδημιουργό. Το ζήτημα του τρόπου κατανομής των δικαιωμάτων του δημιουργού μεταξύ του παραγωγού και του κύριου σκηνοθέτη φαίνεται ότι καθορίζεται από συμφωνίες στο πλαίσιο της συμβατικής ελευθερίας των συμβαλλόμενων μερών. Οι νομοθετικοί κανόνες περί μεταβίβασης που εφαρμόζονται στην Ιρλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο καλύπτουν μόνο τα δικαιώματα εκμίσθωσης των δημιουργών υποκείμενων έργων.

Εντούτοις, πρέπει να επισημανθεί, ότι ορισμένα κράτη μέλη ορίζουν επίσης ότι όταν ένα κινηματογραφικό έργο γίνεται από έναν μισθωτό κατά τη διάρκεια της απασχόλησής του, ο εργοδότης του είναι ο αρχικός κύριος των δικαιωμάτων του δημιουργού, με την επιφύλαξη συμφωνίας περί του αντιθέτου. Αυτό συμβαίνει τουλάχιστον στην Ιρλανδία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Κάτω Χώρες. Οι διατάξεις αυτές σχετικά με τα έργα που παράγονται κατά τη διάρκεια απασχόλησης φαίνεται ότι αποκλείουν τον κύριο σκηνοθέτη από τα δικαιώματα επί του έργου, εφόσον ο κύριος σκηνοθέτης απασχολείται με μισθωτή σχέση εργασίας. Η Επιτροπή προτίθεται να εξετάσει περαιτέρω τη συμβατότητα των κανόνων που ορίζουν τον εργοδότη ως δικαιούχο με τις υποχρεωτικές διατάξεις των οδηγιών σχετικά με την πατρότητα των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων και το δικαίωμα αμοιβής από το οποίο δεν χωρεί παραίτηση.

Όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής, οι νόμοι των κρατών μελών προβλέπουν διαφορετικές λύσεις. Συγκεκριμένα, το Βέλγιο, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, οι Κάτω Χώρες, η Πορτογαλία και η Αυστρία φαίνεται ότι περιορίζουν τους κανόνες περί μεταβίβασης - λίγο πολύ ρητά - στην οπτικοακουστική εκμετάλλευση, αποκλείοντας έτσι τα μη οπτικοακουστικά δικαιώματα εμπορίας και τα άλλα παράγωγα δικαιώματα, τα θεατρικά δικαιώματα και τα δικαιώματα γραφικών εκδόσεων. Η Ισπανία και η Γαλλία αποκλείουν ρητά τα θεατρικά δικαιώματα και τα δικαιώματα γραφικών εκδόσεων από το πεδίο εφαρμογής των διατάξεων περί μεταβίβασης. Η Δανία, η Σουηδία και η Φινλανδία προβλέπουν τεκμήριο σύμφωνα με το οποίο τα απαραίτητα δικαιώματα εκμετάλλευσης ανήκουν στον παραγωγό.

Παρά τις πολλές ουσιαστικές διαφορές, τα διάφορα νομικά τεκμήρια περί μεταβίβασης των δικαιωμάτων φαίνεται ότι έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα. Καλύπτουν συνήθως σχεδόν όλους τους συντελεστές ενός κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου, εκτός από τους συνθέτες μουσικών έργων. Ο αποκλεισμός των συνθετών από το πεδίο των τεκμηρίων μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι τα δικαιώματα εκτέλεσης στον τομέα της μουσικής ρυθμίζονται από το διεθνώς καθιερωμένο σύστημα της συλλογικής διαχείρισης.

V. Αντικτυποσ τησ εναρμονισησ

Η αντίληψη ότι ο κύριος σκηνοθέτης ενός οπτικοακουστικού ή κινηματογραφικού έργου πρέπει να θεωρείται ως δημιουργός, ή ένας από τους δημιουργούς, του έργου αυτού διατυπώθηκε για πρώτη φορά στην οδηγία 92/100/EΚ. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε εμφανώς τη θέση του κύριου σκηνοθέτη, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη τροποποίησαν σταδιακά τη νομοθεσία τους αναλόγως. Συγχρόνως, η σημασία των συμβατικών ρυθμίσεων αυξήθηκε, δεδομένου ότι εξισορροπούν τις συνέπειες του νέου κανόνα. Οι συμφωνίες σχετικά με την παραγωγή ταινιών προσαρμόστηκαν ώστε να είναι σύμφωνες με την τροποποιημένη νομοθεσία και να προσφέρουν μια νέα βάση για την εκμετάλλευση των ταινιών. Σε αντίθεση με τις ανησυχίες που εκφράζονταν πριν από την έκδοση της οδηγίας 92/100/EK, η εναρμόνιση δεν έχει δημιουργήσει προβλήματα στην πράξη.

Ο αντίκτυπος αυτής της μερικής εναρμόνισης της έννοιας της πατρότητας υπήρξε κάπως περιορισμένος λόγω του γεγονότος ότι πριν από την έκδοση της οδηγίας 2001/29/EK για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας, μόνο λίγα αποκλειστικά δικαιώματα των δημιουργών των ταινιών είχαν εναρμονιστεί σε κοινοτικό επίπεδο. Εντούτοις, τα κράτη μέλη που έπρεπε να τροποποιήσουν τη νομοθεσία τους (Ιρλανδία, Λουξεμβούργο και Ηνωμένο Βασίλειο) παραχώρησαν στους κύριους σκηνοθέτες το σύνολο των δικαιωμάτων του δημιουργού και όχι μόνο τα δικαιώματα εκμίσθωσης και δανεισμού ή το δικαίωμα παρουσίασης στο κοινό μέσω δορυφόρου.

Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι τα διάφορα μέτρα που έχουν ληφθεί για την εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας των κινηματογραφικών έργων σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν έχουν αλλάξει εντελώς την αρχική κατάσταση. Υπάρχουν ακόμα διαφορές σε λεπτομέρειες σχετικά με το ποιος θεωρείται ο δημιουργός της ταινίας μεταξύ των ατόμων που συμμετέχουν στην υλοποίησή της.

VI. ΠΙΘΑΝΗ Ανάγκη για περαιτερω κοινοτικη δραση

1. Διαφορές μεταξύ των κανόνων για την αρχική κυριότητα των δικαιωμάτων στην εσωτερική αγορά

Παρ' όλο που οι οδηγίες ορίζουν ότι ο κύριος σκηνοθέτης ενός οπτικοακουστικού έργου πρέπει να θεωρείται ως δημιουργός του έργου, ωστόσο δεν προβλέπουν άλλες αλλαγές όσον αφορά την πατρότητα των οπτικοακουστικών έργων. Οι κανόνες σχετικά με το τεκμήριο κατανομής των δικαιωμάτων που προβλέπεται από τις οδηγίες έχουν μόνο πολύ περιορισμένο πεδίο. Παρατηρούνται ακόμα μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών ως προς το ποιος μπορεί να θεωρηθεί δημιουργός ή αρχικός κύριος των δικαιωμάτων μιας ταινίας και ποιος όχι. Εντούτοις, οι σημαντικές διαφορές δεν φαίνεται να δημιουργούν μείζονα προβλήματα στην πράξη. Οι διαφορές μεταξύ των εθνικών διατάξεων όσον αφορά την κυριότητα των δικαιωμάτων οπτικοακουστικών έργων αντιμετωπίσθηκαν στην πράξη στο πλαίσιο συμβατικών ρυθμίσεων και δεν φαίνονται να δημιουργούν εμπόδια στο εμπόριο που παρακωλύουν την αποτελεσματική εκμετάλλευση των δικαιωμάτων στα κράτη μέλη.

2. Η επίδραση των μη εναρμονισμένων υποχρεωτικών κανόνων της εθνικής νομοθεσίας στον τομέα των συμβάσεων για δικαιώματα του δημιουργού στη διεθνή εκμετάλλευση των ταινιών

Η συμβατική ελευθερία, ως μέσο για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που μπορούν να προκύψουν από τις αποκλίνουσες νομοθεσίες περί δικαιωμάτων του δημιουργού, δεν είναι απεριόριστη. Παραδοσιακά, οι εθνικές διατάξεις της νομοθεσίας στον τομέα των συμβάσεων για δικαιώματα του δημιουργού προβλέπουν διάφορους υποχρεωτικούς κανόνες προς όφελος των δημιουργών ή των χρηστών, σκοπός των οποίων είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, η προστασία του πιο αδύνατου συμβαλλόμενου μέρους. Αυτοί οι κανόνες που περιορίζουν τη συμβατική ελευθερία μπορούν να επηρεάσουν τη δυνατότητα των παραγωγών να αποκτήσουν τα δικαιώματα που είναι απαραίτητα για τη διεθνή εκμετάλλευση των ταινιών. Αυτού του είδους οι εθνικοί κανόνες, εάν δεν εναρμονιστούν, ενδέχεται να δημιουργήσουν προβλήματα στην εσωτερική αγορά. Εφόσον η εκμετάλλευση των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην εσωτερική αγορά εξακολουθήσει να βασίζεται σε συμβατικές ρυθμίσεις, οι εθνικοί κανόνες περί συμβάσεων που αφορούν δικαιώματα του δημιουργού θα πρέπει να ελέγχονται συστηματικά.

3. Πιθανός αντίκτυπος στην εσωτερική αγορά των όρων που εφαρμόζονται στις συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας

Το ζήτημα της πατρότητας συνδέεται στενά με το ζήτημα της διαχείρισης των δικαιωμάτων και χρειάζεται να εξεταστεί περαιτέρω στο πλαίσιο της συνέχειας που δίδεται στην ανακοίνωση του 1996 της Επιτροπής σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία και τα συγγενικά δικαιώματα στην κοινωνία της πληροφορίας [9].

[9] COM(96)568 τελικό, 20.11.1996

Σε αυτήν την ανακοίνωση, η Επιτροπή ανέλαβε τη δέσμευση να συνεχίσει την εξέταση του ζητήματος της διαχείρισης των δικαιωμάτων συνεκτιμώντας την εξέλιξη της αγοράς, ιδίως όσον αφορά την κοινωνία της πληροφορίας. Τα αποτελέσματα της διεθνούς διάσκεψης σχετικά με τη διαχείριση και τη νόμιμη χρήση της πνευματικής ιδιοκτησίας, που οργανώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιούλιο του 2000 στο Στρασβούργο, επιβεβαίωσαν ότι η αγορά διέρχεται μια συνεχή διαδικασία προσαρμογής των καθεστώτων χορήγησης των αδειών στις επιταγές του νέου περιβάλλοντος. Επομένως, χρειάζεται να εξεταστούν περαιτέρω οι πτυχές της νομοθεσίας περί συμβάσεων που αφορούν την εκμετάλλευση της πνευματικής ιδιοκτησίας. Η περαιτέρω ανάλυση της διαχείρισης των δικαιωμάτων στην Ευρώπη δεν πρέπει να επικεντρωθεί μόνο σε ζητήματα όπως είναι η συλλογική διαχείριση, οι διάφορες μορφές εκχώρησης των δικαιωμάτων του δημιουργού και των συναφών δικαιωμάτων, η νομοθεσία περί συμβάσεων δικαιωμάτων του δημιουργού και ο πιθανός αντίκτυπος των μη εναρμονισμένων περιορισμών της συμβατικής ελευθερίας στην κυκλοφορία των προϊόντων και των υπηρεσιών που βασίζονται στην κατοχή δικαιωμάτων του δημιουργού εντός της εσωτερικής αγοράς. Η ανάλυση πρέπει επίσης να στραφεί και σε ζητήματα όπως είναι οι κανόνες σχετικά με την κυριότητα των δικαιωμάτων και ο ρόλος που αυτοί οι κανόνες διαδραματίζουν για την κατανομή των δικαιωμάτων και τη διανομή των προϊόντων και των υπηρεσιών.

Όσον αφορά την αύξηση της διεθνούς εκμετάλλευσης προστατευόμενων έργων και υπηρεσιών που αποτελεί μία από τις συνέπειες της κοινωνίας της πληροφορίας, η Επιτροπή εξετάζει ήδη λεπτομερώς τους όρους που εφαρμόζονται σε συμβάσεις πνευματικής ιδιοκτησίας στα κράτη μέλη, προκειμένου να αξιολογήσει τον πιθανό αντίκτυπο των διαφορών των εθνικών νομοθεσιών για την εσωτερική αγορά. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει επίσης να εξεταστούν οι διαφορετικοί εθνικοί κανόνες για τη διαχείριση του δικαιώματος αμοιβής από το οποίο δεν χωρεί παραίτηση, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 4 της οδηγίας 92/100/EΟΚ.

Μέσω συμβατικών ρυθμίσεων, τα δικαιώματα που απαιτούνται για την εκμετάλλευση των ταινιών μπορούν να συγκεντρωθούν στα χέρια των παραγωγών ταινιών κατά τρόπο συμβατό με τις βασικές αρχές των δικαιωμάτων του δημιουργού και των συγγενικών δικαιωμάτων. Οι ρυθμίσεις αυτές μπορούν έτσι να χρησιμοποιηθούν ως αποτελεσματικό εργαλείο για τη διανομή των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην εσωτερική αγορά.

VII. Συμπερασμα

Όπως καταδεικνύει η έκθεση αυτή, η μερική εναρμόνιση της έννοιας της πατρότητας ενίσχυσε τη θέση του κύριου σκηνοθέτη ενός κινηματογραφικού ή οπτικοακουστικού έργου ως ενός από τους δημιουργούς του. Οι κοινοτικές νομοθετικές πράξεις, εντούτοις, δεν έχουν οδηγήσει στην πλήρη εναρμόνιση της αρχικής κυριότητας των δικαιωμάτων σε σχέση με τα έργα αυτά.

Σε αντίθεση με τους φόβους που είχαν εκφραστεί πριν από την έκδοση της οδηγίας 92/100/EOK, δεν διαπιστώθηκε ότι η απόδοση της πατρότητας στον κύριο σκηνοθέτη της ταινίας προκαλεί προβλήματα στην εκμετάλλευση και στη διανομή των ταινιών, ή στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της πειρατείας και άλλων μη εξουσιοδοτημένων χρήσεων των έργων αυτών. Αν και υποστηρίχθηκε κατά το χρόνο έκδοσης της οδηγίας ότι η διάταξη αυτή στην πράξη θα δυσχεράνει ακόμα περισσότερο την άσκηση των δικαιωμάτων, τα σχετικά δικαιώματα εκμετάλλευσης μεταβιβάζονται στον παραγωγό είτε βάσει του νόμου είτε στο πλαίσιο συμβατικών ρυθμίσεων. Οι σχέσεις μεταξύ του παραγωγού και των άλλων δικαιούχων καθορίζονται στις συμφωνίες σχετικά με την παραγωγή των ταινιών, εντός των ορίων της συμβατικής ελευθερίας. Επίσης, τα τυχόν προβλήματα που μπορούν να προκύψουν λόγω των διαφορών των νομοθεσιών των κρατών μελών επιλύονται με συμβατικές ρυθμίσεις.

Η αποτελεσματική διαχείριση των δικαιωμάτων κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων γίνεται ολοένα περισσότερο σύνθετη καθώς πολλαπλασιάζονται οι δυνατότητες εκμετάλλευσης των έργων αυτών παράλληλα με την ανάπτυξη των τεχνολογιών της πληροφορίας. Προκειμένου οι συμβατικές ρυθμίσεις να συνεχίσουν να αποτελούν το κατάλληλο εργαλείο για την αποτελεσματική διανομή και εκμετάλλευση των κινηματογραφικών και οπτικοακουστικών έργων στην εσωτερική αγορά, οι εν λόγω συμβατικές ρυθμίσεις και οι όροι που ισχύουν για αυτές δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας πρέπει να ελέγχονται συστηματικά. Η Επιτροπή θα συνεχίσει να μελετά το ζήτημα της πρώτης κυριότητας των δικαιωμάτων και της μεταβίβασης των δικαιωμάτων και θα συνεχίσει την εξέταση των ζητημάτων σχετικά με τη διαχείριση των δικαιωμάτων γενικά και την ανάλυση των εξελίξεων στους τομείς αυτούς.