EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 271/18

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η πράσινη οικονομία — Προαγωγή της βιώσιμης ανάπτυξης στην ΕΕ» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2013/C 271/03

Εισηγήτρια: η κ. Joana Agudo i BATALLER

Συνεισηγητής: ο κ. Pedro NARRO

Στις 15 Νοεμβρίου 2012, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα

Η πράσινη οικονομία – Προαγωγή της βιώσιμης ανάπτυξης στην ΕΕ.

Το ειδικευμένο τμήμα «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 26 Απριλίου 2013.

Κατά την 490ή σύνοδο ολομέλειας, της 22ας και 23ης Μαΐου 2013 (συνεδρίαση της 23ης Μαΐου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 108 ψήφους υπέρ και 2 αποχές.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) θεωρεί ότι η ανάπτυξη μιας πράσινης οικονομίας χωρίς αποκλεισμούς θα αποτελέσει την κύρια πρόκληση με την οποία θα βρεθεί αντιμέτωπη η Ευρώπη τα προσεχή έτη, εάν επιθυμεί να εξακολουθήσει να είναι παγκόσμια οικονομική δύναμη. Στη διάσκεψη «Ρίο+20», η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έβαλε στόχο μια πράσινη οικονομία, ως μορφή βιώσιμης ανάπτυξης. Σήμερα, οφείλει να αναλάβει δράση. Αυτό απαιτεί ένα πρότυπο οικονομικής ανάπτυξης που να δίνει προτεραιότητα στις δημόσιες επενδύσεις και να προσδιορίζει καταλλήλως τα κίνητρα για τις ιδιωτικές, όσον αφορά τις επενδύσεις σε υποδομές και πράσινη έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία (ΕΑΚ), με διττό στόχο την τόνωση της παραγωγικής δραστηριότητας για ταχεία έξοδο από την ύφεση και την αντιμετώπιση της μετάβασης της παρούσας τρίτης βιομηχανικής επανάστασης από θέση οικονομικής και κοινωνικής πρωτοπορίας.

1.2 Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι αναγκαίες εις βάθος αλλαγές στον τρόπο παραγωγής και κατανάλωσης απαιτούν ως απαραίτητη προϋπόθεση να κληθεί η κοινωνία πολιτών να συμμετάσχει ενεργά σε όλη αυτή τη διαδικασία μετάβασης σε μία πράσινη οικονομία χωρίς αποκλεισμούς, και τούτο σε όλα τα επίπεδα, όλως ιδιαιτέρως δε σε κλαδικό και σε εδαφικό (ευρωπαϊκό, εθνικό και περιφερειακό) επίπεδο. Απαιτείται συμμετοχική διαχείριση ώστε να μετριαστεί κατά το δυνατόν η αντίσταση και οι δυσμενείς επιπτώσεις που προκαλεί η όλη διαδικασία μετάβασης. Η συμμετοχή αυτή είναι που θα καταστήσει δυνατές βιώσιμες προόδους στις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές.

1.3 Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει με ανησυχία ότι οι πολιτικές πράσινων φορολογικών κινήτρων υπέστησαν τα τελευταία χρόνια σημαντικές περικοπές, λόγω των πολιτικών «δημοσιονομικής λιτότητας», που επιφέρουν δραστική συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) έχει αναγνωρίσει ότι η πραγματική επίδραση των πολιτικών αυτών στη συρρίκνωση της παραγωγικής δραστηριότητας υπήρξε πολύ πιο σημαντική από τις έως τώρα εκτιμήσεις.

1.4 Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι δυνατότητες δημιουργίας απασχόλησης θα αυξηθούν με την ανάπτυξη της χωρίς αποκλεισμούς πράσινης οικονομίας. Ως πράσινες θέσεις εργασίας νοούνται όχι μόνον όσες σχετίζονται με κάποιους από τους νέους αναδυόμενους κλάδους, αλλά και όλες όσες προκύπτουν από τον οικολογικό προσανατολισμό των διαδικασιών παραγωγής και των προϊόντων σε όλους τους κλάδους. Η δίκαιη μετάβαση σε μια πράσινη οικονομία απαιτεί ενεργούς πολιτικές απασχόλησης, που να εξασφαλίζουν τη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της επαγγελματικής κατάρτισης και της διαρκούς επιμόρφωσης για τους εν ενεργεία εργαζομένους. Η απασχόληση γυναικών και νέων στους νέους αναδυόμενους κλάδους θα αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα για μια τέτοια ανάπτυξη.

1.5 Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι μια βιομηχανική πολιτική που θα στηρίζεται σε συναίνεση μεταξύ των κοινωνικών φορέων είναι αναγκαία για τον συντονισμό των προσπαθειών τεχνολογικής καινοτομίας και για την προώθηση αλλαγών στις υποδομές παραγωγής πολλών ευρωπαϊκών κλάδων που πλήττονται από τη μετάβαση σε μια οικονομία με χαμηλές ανθρακούχες εκπομπές και αποδοτική χρήση των πόρων. Αυτό θα απαιτήσει επίσης σημαντικές επενδυτικές προσπάθειες εκ μέρους των επιχειρήσεων.

1.6 Κατά την ΕΟΚΕ, η ΕΕ οφείλει να ενσωματώσει τους στόχους της στρατηγικής υπέρ της βιώσιμης ανάπτυξης σε όλες τις πολιτικές της, ιδίως δε στη στρατηγική «Ευρώπη 2020» και τις επτά εμβληματικές πρωτοβουλίες της. Απαιτείται συνοχή μεταξύ των διαφόρων στρατηγικών της ΕΕ και τα μέλη της Επιτροπής πρέπει να έχουν ενιαία αντιμετώπιση του θέματος. Ειδικότερα, η Επιτροπή θα πρέπει να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία της ενδιάμεσης αναθεώρησης της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» για να ενισχύσει τις πτυχές αειφορίας της και να την ενσωματώσει πλήρως στην Ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Θα χρειαστεί καθορισμός και χρήση δεικτών που να αναφέρονται στην ποιότητα της ανάπτυξης και να επιτρέπουν την παρακολούθηση και την αξιολόγησή της.

1.7 Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον σημαντικό ρόλο που μπορούν και οφείλουν να διαδραματίσουν το ευρωπαϊκό εξάμηνο και η ετήσια εξέταση της ανάπτυξης για την εξασφάλιση της συνέχισης των πολιτικών βιώσιμης ανάπτυξης. Η ΕΟΚΕ θεωρεί αναγκαία την κατάργηση επιδοτήσεων που βλάπτουν το περιβάλλον και τις ειδικές συστάσεις προς τα κράτη μέλη για την αύξηση της περιβαλλοντικής φορολογίας, καθώς και τις συστάσεις για τη διαχείριση των υδάτων και των απορριμμάτων και για τη βελτίωση της ανακύκλωσης. Στους τομείς αυτούς, τα κράτη μέλη θα έπρεπε να επιδεικνύουν μεγαλύτερη φιλοδοξία και να τάσσουν ευρύτερους στόχους.

1.8 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία της για το γεγονός ότι το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο της Ένωσης για την περίοδο 2014-2020 εμφανίζει μια σημαντική αντίφαση: οι οικονομικοί κλάδοι με τις υψηλότερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (CO2) —κατοικία, ενέργεια, βιομηχανία, μεταφορές— δεν είναι εκείνοι που λαμβάνουν μεγαλύτερο όγκο ευρωπαϊκών πόρων ώστε να διευκολυνθεί η μετάβασή τους προς την πράσινη οικονομία. Κρίνεται, λοιπόν, αναγκαία η ουσιαστική αύξηση των πόρων αυτών και η εξασφάλιση αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας κατά τη χρήση τους.

1.9 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ιδιαίτερα σημαντική την πρόοδο της οικολογικής φορολογίας, συμπεριλαμβανομένων φορολογικών κινήτρων για τις επιχειρήσεις που θα συγκροτούν ταμεία επανεπένδυσης για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, υπό τον όρο η διαχείρισή τους να αναλαμβάνεται από κοινού με τους εργαζομένους.

1.10 Όσον αφορά την εμπορική πολιτική της ΕΕ, η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι, για την αποτροπή του κινδύνου μετεγκατάστασης των βιομηχανιών, πρέπει να εξεταστεί η δυνατότητα θέσπισης δασμών ανάλογων με τη φορολόγηση των εκπομπών CO2 για τις χώρες που δεν αναλαμβάνουν διεθνείς δεσμεύσεις για τη μείωση των εκπομπών.

2. Εισαγωγή

2.1 Το 2011, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το περιβάλλον (UNEP) κατήρτισαν από μία πλήρη έκθεση σχετικά με την πράσινη οικονομία. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ) δρομολόγησε το πρόγραμμα «πράσινες θέσεις εργασίας», ενώ ένα από τα κύρια θέματα της διάσκεψης Ρίο+20 του 2012 ήταν «Η πράσινη οικονομία στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης και της εξάλειψης της φτώχειας».

2.2 Στην ΕΕ, ανανεώθηκε το 2006 η στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη, ενώ το 2009 δρομολογήθηκε δέσμη μέτρων για την ενέργεια και την κλιματική αλλαγή με στόχο τη μείωση κατά 20 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, την αύξηση σε 20 % του ποσοστού ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και τη βελτίωση κατά 20 % της ενεργειακής απόδοσης έως το 2020 (1). Η ΕΕ πρέπει να προχωρήσει σε καλύτερες ακόμη επιδόσεις έως το 2025 και το 2030. Το 2011, η Επιτροπή υιοθέτησε την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» (2), τον «Χάρτη πορείας για τη μετάβαση σε μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλών επιπέδων ανθρακούχων εκπομπών το 2050» (3), τη «στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2020» και τον «Χάρτη πορείας για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη» (4).

2.3 Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ανέκαθεν την ιδέα του οικολογικού προσανατολισμού της οικονομίας ως τρόπου συμβολής στη βιώσιμη ανάπτυξη, και τονίζει ότι πρέπει να αποκτήσουν πρωταρχική θέση στην ευρωπαϊκή και εθνική πολιτική οι προτάσεις της κοινωνίας πολιτών για τη μετάβαση σε μία πράσινη οικονομία χωρίς αποκλεισμούς, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη στενής συνεργασίας μεταξύ όλων των κοινωνικών φορέων. Ως εκ τούτου, πολλές γνωμοδοτήσεις της αναφέρονταν στις ποικίλες σχετικές πτυχές και στις διαδοχικές προτάσεις της Επιτροπής: η ΕΟΚΕ έχει τονίσει ότι η βελτίωση της οικολογικής οικονομίας και της διακυβέρνησης δεν μπορεί να διαχωριστεί από την προώθηση της βιώσιμης παραγωγής, κατανάλωσης και απασχόλησης, ούτε από τη στρατηγική για την ισότητα των δύο φύλων, ούτε και από τη δέσμη μέτρων της ΕΕ για την κλιματική αλλαγή.

3. Πράσινη οικονομία

3.1 Η χωρίς αποκλεισμούς πράσινη οικονομία οφείλει να επιτύχει μια ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική ευημερία, τη μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή και την καλύτερη διαφύλαξη και ορθολογικότερη χρήση των φυσικών πόρων, για τη διατήρηση της καλής διαβίωσης για εμάς και για τις μελλοντικές γενεές. Στόχος της είναι η αποϋλοποίηση της παραγωγής, δηλαδή να αποδεσμευθεί η οικονομική ανάπτυξη από τη χρήση φυσικών πόρων και από τη δημιουργία ρύπανσης και απορριμμάτων.

3.2 Σύμφωνα με τη ΔΟΕ, πράσινες ονομάζονται οι θέσεις εργασίας που περιορίζουν την επίπτωση στο περιβάλλον των επιχειρήσεων και των οικονομικών κλάδων μέχρι την επίτευξη βιώσιμων επιπέδων και που συμβάλλουν στη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας, πρώτων υλών και υδάτων, στην απεξάρτηση της οικονομίας από τις ανθρακούχες εκπομπές και στον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η έννοια της «πράσινης θέσης εργασίας» είναι δυναμική, δεδομένου ότι η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις «πράσινες» και στις «μη πράσινες» θέσεις εργασίας είναι συνάρτηση των διαδικασιών τεχνολογικής καινοτομίας. Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται μόνο για θέσεις που σχετίζονται με κάποιον από τους νέους αναδυόμενους κλάδους, αλλά και για όλες εκείνες που προκύπτουν από τον οικολογικό προσανατολισμό των διαδικασιών παραγωγής και των προϊόντων σε όλους τους κλάδους.

3.3 Η ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας εξαρτάται από δύο κύριους παράγοντες: ο ένας έγκειται στις πολιτικές ενάντια στην κλιματική αλλαγή, ενώ ο άλλος προκύπτει από τον αυξανόμενο ανταγωνισμό των αναδυόμενων χωρών για την εξασφάλιση πόρων που θα καθίστανται ολοένα πιο σπάνιοι και ακριβοί.

3.4 Η πράσινη οικονομία δεν συνιστά απλή τομεακή προσαρμογή ανάμεσα σε αναδυόμενους και πιο παραδοσιακούς κλάδους (η οποία προκύπτει από την τεχνολογική ώθηση προς μια οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών). Περιλαμβάνει επίσης έναν οικολογικό εκσυγχρονισμό του τρόπου παραγωγής και κατανάλωσης, που ενσωματώνει τους στόχους της αύξησης της προστιθέμενης αξίας των επιχειρήσεων και της περιβαλλοντικής βιωσιμότητάς τους, από την άποψη της εξοικονόμησης υλικών, της ενεργειακής απόδοσης, της οργάνωσης της εργασίας, καθώς και της ίδιας της σχέσης των εργαζομένων με την επιχείρηση, για τη βελτίωση της παραγωγικότητας όλων των παραγόντων.

3.5 Τα τελευταία χρόνια έχει καταστεί εμφανές ότι το δυναμικό της Γης δεν είναι απεριόριστο, ούτε ως προς τους διαθέσιμους φυσικούς πόρους για μια αυξάνουσα ζήτηση ούτε ως προς την ικανότητα απορρόφησης απορριμμάτων και μόλυνσης.

3.6 Δεν πρέπει να λησμονούνται οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην υγεία: η αύξηση ακραίων μετεωρολογικών φαινομένων, η άνοδος των επιπέδων όζοντος και αιωρούμενων σωματιδίων στην ατμόσφαιρα, καθώς και η αύξηση της τοξικότητάς τους λόγω υψηλότερων θερμοκρασιών, η εξάπλωση στην ευρωπαϊκή ήπειρο λοιμωδών νόσων που είχαν εξαλειφθεί.

3.7 Οι μεταβολές στη διάρθρωση της ενέργειας, της παραγωγής και των μεταφορών στις κυριότερες ανεπτυγμένες οικονομίες, καθώς και σε μεγάλο μέρος των αναδυόμενων, θα επικεντρωθούν στη μετάβαση από μια οικονομία υψηλών ανθρακούχων εκπομπών σε μια οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, όπου το κύριο βάρος της παραγωγής ενέργειας θα στηρίζεται στις ανανεώσιμες και καθαρές πηγές ενέργειας, δηλαδή εκείνες που δεν δημιουργούν αέρια του θερμοκηπίου ούτε άλλα επικίνδυνα απόβλητα.

3.8 Αυτός ο ριζικός μετασχηματισμός της παραγωγής, που έχει κληθεί και τρίτη βιομηχανική επανάσταση, δεν θα είναι ουδέτερος από άποψη διεθνούς ανταγωνιστικότητας, κυρίως δε για τις χώρες οι οποίες, όπως οι περισσότερες από τα μέλη της ΕΕ, είναι καθαροί εισαγωγείς ενεργειακών πηγών και πρώτων υλών. Γι’ αυτόν τον λόγο, ήδη από το 2009, πολλές κυβερνήσεις κρατών του ΟΟΣΑ έθεσαν σε εφαρμογή φιλόδοξα προγράμματα κινήτρων, στα οποία καθοριστικό ρόλο είχαν οι επενδύσεις σε πράσινες υποδομές και πράσινη ΕΑΚ, με διττό στόχο: αφενός, την τόνωση της παραγωγικής δραστηριότητας για ταχεία έξοδο από την ύφεση και, αφετέρου, την αντιμετώπιση από πρωταγωνιστική θέση της τρέχουσας αναδιάρθρωσης της παραγωγής.

3.9 Ωστόσο, η δημοσιονομική ανάπτυξη των προγραμμάτων αυτών, σε πολλές χώρες της ΕΕ, όπως και στον ενωσιακό προϋπολογισμό, υπέστη δραστικές περικοπές, μεταξύ άλλων λόγω των πολιτικών «δημοσιονομικής λιτότητας». Ο επικεφαλής οικονομολόγος του ΔΝΤ έχει αναγνωρίσει ότι η επίδραση των πολιτικών αυτών στη συρρίκνωση της παραγωγικής δραστηριότητας υπήρξε πολύ πιο σημαντική από τις έως τώρα εκτιμήσεις: σύμφωνα με μελέτη που διεξήχθη σε 28 χώρες, από την έναρξη της κρίσης το 2008, ο δημοσιονομικός πολλαπλασιαστής κυμαίνεται μεταξύ 0,8 και 1,7 (5).

3.10 Η επιβράδυνση αυτή της ώθησης της πράσινης οικονομίας μπορεί να προκαλέσει τεράστια προβλήματα σε πολλές χώρες της ΕΕ, δεδομένου ότι το τεχνολογικό χάσμα που χωρίζει τις ανεπτυγμένες από τις αναδυόμενες χώρες είναι πλέον πολύ πιο στενό και ευμετάβλητο. Δεν είναι δεδομένο ότι η Ευρώπη, στο σύνολό της, θα ανήκει στην πρωτοπορία των ανεπτυγμένων εθνών με οικονομίες χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και το γεγονός αυτό μπορεί, μακροπρόθεσμα, να προκαλέσει ισχυρές εντάσεις στην ΕΕ, καθώς ενδέχεται να υπονομεύσει την ικανότητά της να οικοδομήσει μια κοινωνία με πιο προηγμένη οικονομία, μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή και μεγαλύτερη περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Πρέπει να τονιστεί, ωστόσο, ότι η ΕΕ διαθέτει ισχυρή ηγετική θέση από τεχνολογική και παραγωγική άποψη σε πολλούς από τους βιομηχανικούς κλάδους που έχουν σαφείς προοπτικές για το μέλλον.

3.11 Κατά την ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας, με τις αναγκαίες επενδύσεις και κίνητρα, θα αυξηθούν οι δυνατότητες δημιουργίας απασχόλησης στην Ευρώπη. Δεν πρέπει να παραβλέπονται οι παραγωγικές δραστηριότητες που αποτελούν σήμερα την οικονομική βάση των χωρών της ΕΕ. Πολλές από τις θέσεις εργασίας που σήμερα θεωρούνται θέσεις σε βιομηχανίες πολύ ρυπογόνους θα καταστούν σταδιακά πράσινες θέσεις εργασίας, καθώς οι βιομηχανίες αυτές θα προχωρούν σε διαδικασίες που θα τους επιτρέπουν να αυξάνουν την ενεργειακή τους απόδοση και να μειώνουν την κατανάλωση πρώτων υλών και την πρόκληση ρύπανσης. Κάποια παραδείγματα: στον κλάδο των οδικών μεταφορών, οι επιχειρήσεις που αναπτύσσουν και κατασκευάζουν ηλεκτρικά και υβρίδια οχήματα, καθώς και οχήματα δημόσιων συγκοινωνιών· οι κλάδοι τεχνικών έργων που ασχολούνται με την κατασκευή τραίνων μεγάλης ταχύτητας, δεδομένου ότι τα τραίνα αυτά προσφέρουν σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας ανά επιβάτη σε σύγκριση με το αεροπλάνο και με το συμβατικό τραίνο· οι κλάδοι των κατασκευών που ασχολούνται με την ενεργειακή ανακαίνιση κατοικιών μη αποδοτικών από άποψη ενεργειακής κατανάλωσης. Όλα αυτά πρέπει να πραγματοποιηθούν μέσα σε περιβάλλον ανάπτυξης και ενδυνάμωσης του κοινωνικού διαλόγου, της κοινωνικής διαβούλευσης και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, ούτως ώστε το τελικό αποτέλεσμα να είναι θετικό από άποψη απασχόλησης (σε ποσότητα και ποιότητα) και δικαιοσύνης (ως προς τις συνθήκες εργασίας και τις αποδοχές). Ωστόσο, οκτώ μόνο χώρες της ΕΕ διαθέτουν επίσημο ορισμό για την έννοια της πράσινης θέσης εργασίας. Αυτό οδηγεί σε διαφορετικές εκτιμήσεις, λόγω των ποικίλων ορισμών και μεθοδολογιών.

4. Η συνεργασία της κοινωνίας πολιτών σε μια δίκαιη μετάβαση στην πράσινη οικονομία, όπου η τεχνολογική καινοτομία αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων

4.1 Ένα εντελώς νέο χαρακτηριστικό της τρίτης βιομηχανικής επανάστασης έγκειται στον βαθμό ανάπτυξης που έχουν επιτύχει οι παραγωγικές δυνάμεις και στην τεράστια ευαισθησία και πίεση της κοινωνίας πολιτών σχετικά με ζητήματα βιωσιμότητας και περιβάλλοντος. Στην Ευρώπη, η μεγάλη ανάπτυξη των οικολογικών οργανώσεων, των ενώσεων καταναλωτών, των συνδικάτων, των εργοδοτικών οργανώσεων και άλλων παραγόντων της κοινωνίας πολιτών είναι αυτή που συμβάλλει ώστε οι μεταβολές που θα επέλθουν να οδηγήσουν σε μια οικονομία που να υπηρετεί μια ανάπτυξη πιο εύκολα διαχειρίσιμη και πιο βιώσιμη από κοινωνική και περιβαλλοντική άποψη. Κάτι τέτοιο θα ήταν αδιανόητο κατά τις προγενέστερες διαδικασίες, όπου αυτό που καθόριζε την τεχνολογική και παραγωγική μεταβολή ήταν αποκλειστικά οι αποφάσεις σε επίπεδο επιχειρήσεων.

4.2 Η ΔΟΕ, στο Παγκόσμιο σύμφωνο απασχόλησης που υιοθέτησε τον Ιούνιο του 2009, τονίζει ρητώς ότι «ο κοινωνικός διάλογος συνιστά μηχανισμό ανυπολόγιστης αξίας για τη χάραξη πολιτικών που να ανταποκρίνονται στις εθνικές προτεραιότητες. Αποτελεί μια γερή βάση για την εξασφάλιση της υποστήριξης των εργοδοτών και των εργαζομένων προς μία κοινή δράση με τις κυβερνήσεις, η οποία είναι αναγκαία για να ξεπεραστεί η κρίση και να προωθηθεί μια βιώσιμη ανάπτυξη» (6). Η χάραξη της βιομηχανικής πολιτικής σε συναίνεση με τους κοινωνικούς παράγοντες αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τον συντονισμό των προσπαθειών τεχνολογικής καινοτομίας και για την προώθηση αλλαγών στις παραγωγικές υποδομές πολλών ευρωπαϊκών κλάδων που πλήττονται από τη μετάβαση σε μια ευρωπαϊκή οικονομία με χαμηλές ανθρακούχες εκπομπές και με αποδοτικότερη χρήση των πόρων.

4.3 Η τεχνολογική καινοτομία είναι συνυφασμένη με την πράσινη οικονομία. Ως εκ τούτου, οι κλάδοι, οι επιχειρήσεις και οι τεχνολογίες που θα προωθήσουν τον οικολογικό προσανατολισμό της οικονομίας θα λάβουν μεγαλύτερη οικονομική ώθηση, δημόσια και ιδιωτική, εφόσον θα αυξήσουν την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Γι’ αυτόν τον λόγο, η Deutsche Bank, με στόχο τον προσανατολισμό των ιδιωτικών επενδύσεων, έχει ορίσει τους ακόλουθους κλάδους ως κλάδους προτεραιότητας σε σχέση με την κλιματική αλλαγή: — Παραγωγή ενέργειας από καθαρές και ανανεώσιμες πηγές — Υποδομές και συστήματα διαχείρισης της διανομής ενέργειας — Ως προς τις μεταφορές, ώθηση του σιδηροδρόμου και των θαλάσσιων μεταφορών, καθώς και των υβριδικών οχημάτων, μεσοπρόθεσμα, και όσων βιοκαυσίμων δεν συνεπάγονται ανταγωνισμό με την καλλιέργεια τροφίμων όσον αφορά τη χρήση του εδάφους — Πράσινη χημεία και έρευνα νέων υλικών — Βασικές βιομηχανίες λιγότερο ενεργοβόρες, λιγότερο εξαρτώμενες από την εξόρυξη πρώτων υλών και που χρησιμοποιούν περισσότερο νέα, λιγότερο ρυπογόνα υλικά (συμπεριλαμβανομένης της σιδηρουργίας, της τσιμεντοβιομηχανίας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών κ.λπ.) — Δραστηριότητες οικοδομής και τεχνικών έργων που βελτιώνουν την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων και την ικανότητά τους για παραγωγή ενέργειας — Διαχείριση των απορριμμάτων — Γεωργία (καθαρά λιπάσματα και παρασιτοκτόνα, μεταξύ άλλων) — Συστήματα καθαρισμού, απολύμανσης και αφαλάτωσης υδάτων.

4.4 Με ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να αντιμετωπιστούν οι δυσχέρειες των ευρωπαϊκών ΜΜΕ ως προς την εξεύρεση επαρκούς χρηματοδότησης ώστε να πραγματοποιήσουν τις αναγκαίες επενδύσεις σε οικολογική καινοτομία.

4.5 Για να αναδειχθεί η καινοτομία σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, το πρότυπο οργάνωσης των επιχειρήσεων πρέπει να συμπεριλαμβάνει πρακτικές που θα ενθαρρύνουν την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων. Πρέπει να αξιοποιηθεί το γεγονός ότι η συμμετοχή του εργατικού δυναμικού στην οργάνωση της εργασίας και στον προγραμματισμό της επιχείρησης αποτελεί σαφώς παράγοντα ανάπτυξης της καινοτομίας και αύξησης της παραγωγικότητας. Αυτό αποτελεί πρόκληση για εκσυγχρονισμό του συστήματος εργασιακών σχέσεων και συλλογικών διαπραγματεύσεων και της σχέσης του με τη διαχείριση των επιχειρήσεων.

4.6 Η συμμετοχή των εργαζομένων στις επιχειρήσεις είναι ένας από τους κύριους παράγοντες που εξασφαλίζουν την πρωτοπορία της Ευρώπης σε πολλούς κλάδους της τεχνολογίας και τη διατήρηση της εξαγωγικής της ικανότητας. Δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά υπό το πρίσμα της κατανομής του παραγόμενου πλούτου, δεδομένου ότι αποτελεί αφ’ εαυτής καθοριστικό στοιχείο παραγωγής πλούτου, όπως αναγνωρίζουν οι ίδιες οι επιχειρήσεις (7). Σε μεγάλο βαθμό, οι δυσχέρειες καινοτομίας αφορούν κυρίως άκαμπτες οργανωτικές δομές που αντιλαμβάνονται τον εργαζόμενο ως εργαλείο.

5. Η πράσινη οικονομία στις ευρωπαϊκές πολιτικές

5.1 Στη διάσκεψη Ρίο+20, η ΕΕ υποστήριξε μία πράσινη οικονομία χωρίς αποκλεισμούς, που να ανοίγει τον δρόμο στην πρόοδο προς τη βιώσιμη ανάπτυξη. Στόχος της Επιτροπής είναι η προώθηση της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, χάρη στην τοποθέτηση του οικολογικού προσανατολισμού της οικονομίας στο επίκεντρο των δραστηριοτήτων που θα αναπτύξει για να δώσει συνέχεια στη διάσκεψη Ρίο+20. Προκειμένου να συμμετάσχει ενεργά η κοινωνία πολιτών στη διαδικασία αυτή, οι κυβερνήσεις πρέπει να αναπτύξουν τον κοινωνικό διάλογο.

5.2 Για να συμβάλει στην εφαρμογή της εμβληματικής πρωτοβουλίας της και του «Χάρτη πορείας για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη», η Επιτροπή προέβη το 2012 στη σύσταση ευρωπαϊκής πλατφόρμας για την αποδοτική χρήση των πόρων, η οποία θα παρουσιάσει ενδιάμεση έκθεση το 2013 και τελική έκθεση το 2014. Η πλατφόρμα μελετά την ανάπτυξη συγκεκριμένων προτάσεων για τη μετάβαση στην πράσινη οικονομία, στους εξής τομείς: «Πλαίσιο όρων για την επένδυση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας», «Ορισμός στόχων και στάθμιση της προόδου» —επ’ αυτού, πρέπει να οικοδομηθεί ένα άρτιο σύστημα δεικτών, πέραν του ΑΕγχΠ, για τη μέτρηση των αποτελεσμάτων των πολιτικών αυτών στους ενδιαφερόμενους κλάδους και στο σύνολο της κοινωνίας (αύξηση της ανταγωνιστικότητας, βελτίωση των συνθηκών εργασίας των εργαζομένων, ποσοστό ανακύκλωσης, ενεργειακή απόδοση και χρήση πόρων, ποσοστό ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μείωση της ρύπανσης)— και «Κυκλική οικονομία/οικολογικός προσανατολισμός της οικονομίας».

5.3 Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόοδος ως προς την οικολογική φορολογία και τη μείωση των υψηλών επιδοτήσεων των ορυκτών καυσίμων που εφαρμόζονται σε πολλές χώρες της ΕΕ, δεδομένου ότι οι τιμές πολλών προϊόντων και υπηρεσιών δεν αντικατοπτρίζουν ορθά το σύνολο του κόστους παραγωγής, επειδή το κόστος της ρύπανσης εξωτερικεύεται. Οι πολιτικές εθελοντικής οικολογικής σήμανσης αποδείχθηκαν ανεπαρκείς, ακόμη περισσότερο δε σε περιβάλλον κρίσης όπως το σημερινό, όπου πληθαίνουν οι καταναλωτές για τους οποίους το σημαντικότερο είναι η τιμή του προϊόντος και όχι η περιβαλλοντική του ποιότητα. Για να επιτύχει υψηλό βαθμό κοινωνικής συναίνεσης, η πολιτική οικολογικής φορολόγησης πρέπει να λαμβάνει υπόψη την επίδρασή της στην ανταγωνιστική ικανότητα των επιχειρήσεων, καθώς και τον κοινωνικό της αντίκτυπο στους πολίτες —αυτό που καλείται πλέον «ενεργειακή πενία»—, ενώ πρέπει να αναπτύσσονται και συμπληρωματικές πολιτικές (βιομηχανικές, εμπορικές, ενισχύσεων προς τις ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες) που να μετριάζουν τις αρνητικές συνέπειες. Επίσης, θα πρέπει να δοθούν φορολογικά κίνητρα για την επανεπένδυση των κερδών των επιχειρήσεων με στόχο τη μείωση των εκπομπών CO2 (μέσω ταμείων επανεπένδυσης για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής) και άλλων επιβλαβών για το περιβάλλον επιδράσεων, υπό τον όρο η διαχείρισή τους στις επιχειρήσεις να αναλαμβάνεται από κοινού με τους εργαζομένους.

5.4 Η Επιτροπή υιοθέτησε την πρότασή της για το έβδομο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον, όπου προσδιορίζεται η συμβολή της περιβαλλοντικής πολιτικής στη μετάβαση στην πράσινη οικονομία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο αναμένεται να εγκρίνουν το πρόγραμμα, ενώ η ΕΟΚΕ συνέβαλε με την εκπόνηση ειδικής γνωμοδότησης (8). Ωστόσο, το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο της Ένωσης για την περίοδο 2014-2020 εμφανίζει μια σημαντική αντίφαση: οι οικονομικοί κλάδοι με τις υψηλότερες εκπομπές CO2 (κατοικία, ενέργεια, βιομηχανία, μεταφορές) δεν είναι εκείνοι που λαμβάνουν μεγαλύτερο όγκο ευρωπαϊκών πόρων.

5.5 Όσον αφορά την εμπορική πολιτική της ΕΕ, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η αύξηση της φορολογίας για τις ανθρακούχες εκπομπές θα πρέπει να οδηγήσει στη θέσπιση ανάλογων δασμών για τις χώρες που δεν έχουν αναλάβει διεθνείς δεσμεύσεις για τη μείωση των εκπομπών, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μετεγκαταστάσεων. Η επιβολή δασμών για τις ανθρακούχες εκπομπές αποτελεί περιορισμό των ελεύθερων συναλλαγών, αυτό όμως έχει γίνει ήδη αποδεκτό από τη διεθνή κοινότητα σε άλλες περιπτώσεις και το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ για τις ουσίες που καταστρέφουν τη στιβάδα του όζοντος προέβλεπε τη δυνατότητα θέσπισης εμπορικών περιορισμών για την ενίσχυση της τήρησής του, στο μέτρο που το ελεύθερο εμπόριο δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο για τη δημιουργία πλούτου με βιώσιμο τρόπο. Είναι αναμφίβολο ότι η αποτροπή της καταστροφής του πλανήτη λόγω της κλιματικής αλλαγής είναι πιο σημαντική από το να παραμένουν ανοιχτές οι παγκόσμιες αγορές σε προϊόντα με μεγάλη ένταση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Βρυξέλλες, 23 Μαΐου 2013. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Henri MALOSSE

(1) Σύνοψη στο COM(2011) 21 final, παράρτημα 1 και στη διεύθυνση http://ec.europa.eu/clima/policies/package/index_en.htm

(2) COM(2011) 21 final.

(3) COM(2011) 112 final.

(4) COM(2011) 571 final.

(5) IMF Working Paper/13/1. Growth Forecast Errors and Fiscal Multipliers. Prepared by Olivier Blanchard and Daniel Leigh. Ιανουάριος 2013.

(6) Η μετάφραση δική μας.

(7) Σχέδιο EPOC (Employee direct Participation in Organisational Change – Άμεση συμμετοχή των εργαζομένων σε οργανωτικές αλλαγές) του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound).

(8) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Έβδομο πρόγραμμα δράσης της ΕΕ για το περιβάλλον»ΕΕ C 161 της 6.6.2013, σελ. 77-81.