ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
ΚΟΜ(93)531 τελικό 
Βρυξέλλες, 2β.04.1994 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΙ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ 
1993 
f it -%,' S Λ' Εισαγωγικό σημείωμα 
Εισαγωγικό σημείωμα 
Οι προκλήσεις που αντιμετωπί­
ζουν τα κράτη μέλη της Κοινό­
τητας όσον αφορά την κοινωνική 
προστασία βρίσκονται στο επίκε­
ντρο των συζητήσεων σχετικά με 
την ανταγωνιστικότητα, την ανά­
πτυξη και την απασχόληση. Ο τρό­
πος με τον οποίο θα αντιμετωπι­
στούν οι προκλήσεις αυτές θα 
επηρεάσει αποφασιστικά το μέλλον 
της ευρωπαϊκής κοινωνίας. 
Είναι σαφές ότι η επιλογή των προ­
τεραιοτήτων, η οργάνωση και οι μέ­
θοδοι χρηματοδότησης της κοινωνι­
κής προστασίας είναι θέματα που 
υπάγονται στην αρμοδιότητα των 
κρατών μελών. Η Επιτροπή έχει το­
νίσει επανειλημμένως ότι δεν μπο­
ρεί να τεθεί θέμα εναρμόνισης των 
συστημάτων κοινωνικής ασφάλι­
σης, δεδομένου ότι τα συστήματα 
αυτά έχουν στενή σχέση με τον πο­
λιτισμό, τις θεσμικές δομές καί τις 
οργανωτικές διαδικασίες κάθε χώ­
ρας. 
Εντούτοις, όλα τα κράτη μέλη αντι­
μετωπίζουν παρόμοια προβλήματα: 
την αρνητική δημογραφική εξέλιξη 
-ιδίως τις δραματικές αλλαγές που 
σημειώνονται στην αγορά εργα­
σίας- τη μεταβολή των οικογενεια­
κών δομών και τα φαινόμενα του 
κοινωνικού αποκλεισμού και της 
φτώχειας που συνεπάγονται οι εξε­
λίξεις αυτές. Επιπλέον, οι διαφορές 
στα επίπεδα κοινωνικής προστα­
σίας μπορούν να αποτελέσουν 
εμπόδιο ή και να επιφέρουν στρε­
βλώσεις στην ελεύθερη κυκλοφο­
ρία. Για το λόγο αυτό, το 1992 το Συμ­
βούλιο εξέτασε μια νέα προσέγγιση 
— τη σύγκλιση των στόχων και των 
πολιτικών της κοινωνικής προστα­
σίας (σύσταση του Συμβουλίου 
92/4442/ΕΟΚ της 27ης Ιουλίου 
1992) — η οποία συνίσταται στον 
από κοινού καθορισμό των στόχων 
που θα αποτελέσουν οδηγό των πο­
λιτικών που εφαρμόζουν τα κράτη 
μέλη, αφήνοντας παράλληλα στα 
κράτη μέλη τον πλήρη έλεγχο της 
λειτουργίας και της λήψης αποφά­
σεων σχετικά με τον τρόπο χρημα­
τοδότησης των συστημάτων τους. 
Το Συμβούλιο έδωσε έμφαση, με 
την ευκαιρία αυτή, στη σημασία της 
ανταλλαγής πληροφοριών και ανά­
λυσης, οι οποίες θα επιτρέψουν τον 
εμπλουτισμό των συζητήσεων και 
την προώθηση νέων ιδεών. 
Η παρούσα έκθεση αποτελεί μια 
πρώτη συμβολή στην ανταλλαγή αυ­
τή και στην ενθάρρυνση της περαι­
τέρω μελέτης, με σκοπό να διευκο­
λυνθεί η ενημέρωση των κρατών 
μελών και των οργανισμών κοινωνι­
κής προστασίας κατά τον καθορι­
σμό των επιλογών που βρίσκονται 
στη διάθεση τους και των ενεργειών 
που προτίθενται να αναλάβουν. Στο 
πλαίσιο αυτό, η παρούσα έκθεση 
παραλληλίζεται και έχει στενή σχέ­
ση με την ετήσια έκθεση που αφορά 
την απασχόληση στην Ευρώπη, δε­
δομένου ότι η διασύνδεση των δύο 
αυτών τομέων αποτελεί έναν από 
τους βασικούς παράγοντες καθορι­
σμού της οικονομικής και κοινωνι­
κής ανάπτυξης της Κοινότητας. 
Επιπρόσθετα, η Συνθήκη για την 
Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει στο άρ­θρο 2 ως αποστολή της Κοινότητας 
... ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης 
και κοινωνικής προστασίας.... 
Αυτή η πρώτη έκθεση υιοθετεί μια 
τριπλή προσέγγιση. Πρώτον, περι­
γράφει επακριβώς την κατάσταση 
όσον αφορά την κοινωνική προστα­
σία στην Κοινότητα, εξετάζοντας 
χαρακτηριστικά που είναι κοινά κα­
θώς και σημεία στα οποία υπάρχει 
απόκλιση στα κράτη μέλη. Εκτός α­
πό την περιγραφή κάθε συστήματος 
και της φιλοσοφίας του (κεφά­
λαιο 1), παρέχει συγκριτικά στοι­
χεία σχετικά με τα ποσοστά των πα-
ροχών που χορηγούνται σε 
ορισμένες περιπτώσεις που κρίνο­
νται ιδιαίτερα ενδεικτικές (κεφά­
λαια 4 και 5). 
Δεύτερον, η έκθεση εξετάζει τις 
μεταβολές που σημειώθηκαν στα ε­
θνικά συστήματα από την αρχή της 
δεκαετίας του 1980 -την εξέλιξη των 
δαπανών για την κοινωνική προ­
στασία και τη χρηματοδότηση τους 
(κεφάλαιο 3), ανάλυση των κυριό­
τερων μεταβολών στη νομοθεσία με 
στόχο τον εντοπισμό της κατεύθυν­
σης πολιτικής στα κράτη μέλη τα 
οποία ουσιαστικά αντιμετωπίζουν 
παρόμοιους περιορισμούς (κεφά­
λαιο 2). 
Τρίτον, η μελέτη εξετάζει ορισμένα 
από τα σοβαρότερα προβλήματα 
που αντιμετωπίζουν σήμερα τα συ­
στήματα κοινωνικής προστασίας. 
Ποιος είναι ο οικονομικός αντίκτυ­
πος της κοινωνικής προστασίας (κε­
φάλαιο 6); Ποιος είναι ο βέλτιστος 
τρόπος διοχέτευσης των προσπα-
ΜΚ>*Ό-\™ - *w; J ' \f Λ-"- *-ifi**< A- *• * ** - " **·" - * sh 
MMMNMNHWHMMMMHWWHWINHM^ 
θειων των κρατών μελών ώστε να 
ελέγχουν καλύτερα τις δαπάνες 
τους για την υγεία (κεφάλαιο 7); Με 
ποιο τρόπο μια δεύτερη αμειβόμενη 
δραστηριότητα σε ένα ζευγάρι επη­
ρεάζει το ποσό των λαμβανομένων 
κοινωνικών παροχών και με ποιο 
τρόπο μπορεί να συνδυαστεί καλύ­
τερα η κοινωνική προστασία με την 
οικονομική δραστηριότητα (κεφά­
λαιο 8); Πώς αντέδρασαν τα διάφο­
ρα συστήματα κοινωνικής προστα­
σίας στην όλο και μεγαλύτερη 
σημασία των άτυπων κοινωνικοδη-
μογραφικών περιπτώσεων (διακο­
πή σταδιοδρομίας, διάλυση οικογέ­
νειας, κτλ) (κεφάλαιο 9); που μπορεί να έχει η Κοινότητα 
στον τομέα της κοινωνικής προστα­
σίας θα είναι να δείξει τη δυνατότη­
τα που έχει κάθε κράτος μέλος να 
επωφεληθεί από την εμπειρία των 
άλλων. 
Με την προσέγγιση αυτή, η πρώτη 
αυτή έκθεση δεν αποβλέπει να είναι 
πλήρης. Οι μελλοντικές εκδόσεις 
της έκθεσης θα πρέπει να καλύψουν 
άλλες πλευρές που δεν στάθηκε δυ­
νατό να περιληφθούν στην έκδοση 
αυτή (όπως η προστασία των μη-μι-
σθωτών ή η προοπτική τα συστήμα­
τα να βοηθούν και να ενθαρρύνουν 
τους δικαιούχους επιδόματος ελά­
χιστου εισοδήματος να εισέλθουν 
στην αγορά εργασίας) καθώς και 
εκείνες τις πλευρές που χρειάζονται 
περαιτέρω ανάλυση (π.χ. τη σχέση 
μεταξύ κοινωνικής προστασίας και 
απασχόλησης, τη διαχείριση των 
δαπανών για την υγεία, κτλ). Ταυ­
τόχρονα, οι μελλοντικές εκδόσεις 
της έκθεσης θα πρέπει να παρά­
σχουν τις κατά το δυνατόν πληρέ­
στερες πληροφορίες σχετικά με τις 
μεταρρυθμίσεις που πραγματο­
ποιήθηκαν σε κάθε κράτος μέλος. 
Η ενέργεια της Κοινότητας να κα­
θορίσει κοινούς στόχους ως οδηγό 
για τις εθνικές πολιτικές θα ενισχύ­
σει σαφώς την ανταλλαγή πληροφο­
ριών σχετικά με την αποδοτικότητα 
των ιδιαίτερων εθνικών πολιτικών, 
ενώ με τη σύσταση του Συμβουλίου 
θεσπίζονται ρητώς κοινά κριτήρια 
αξιολόγησης. Η κυριότερη συμβολή 
4 
#r' ' - / - Πίνακας m 
Πίνακας περιεχομένων 
Εισαγωγικό σημείωμα 
Περίληψη των βασικών σημείων 
Κεφάλαιο 1 
Κεφάλαιο 2 
Κεφάλαιο 3 
Κεφάλαιο 4 
Κεφάλαιο 5 
Κεφάλαιο 6 
Κεφάλαιο 7 
Κεφάλαιο 8 
Κεφάλαιο 9 Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας στην 
Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
Πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα 
Οι δαπάνες για την κοινωνική προστασία και η 
χρηματοδότηση τους 
Η έκταση της κοινωνικής προστασίας στα κράτη 
μέλη 
Μέτρα για την κοινωνική και οικονομική ένταξη 
Η κοινωνική προστασία: οικονομικά θέματα 
Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην 
Κοινότητα 
Η κοινωνική προστασία και ο συνδυασμός της 
εργασίας και της οικογενειακής ζωής 
Ο αντίκτυπος της κοινωνικής και οικονομικής 
μεταβολής στα συστήματα κοινωνικής προστασίας 
Πηγές και μεθοδολογία 
-6 
Περίληψη των βασικών σημείων 
Διαφορές και 
ομοιότητες 
Οι διαφορές μεταξύ κρατών με­
λών ως προς τις δαπάνες για 
την κοινωνική προστασία περιορί­
στηκαν κατά την τελευταία 15ετία, 
καθώς οι δαπάνες αυξήθηκαν ση­
μαντικά στις νότιες χώρες της Κοι­
νότητας από τη μια, και από την 
άλλη οι δαπάνες στις περισσότερες 
βόρειες χώρες (Βέλγιο, Γερμανία, 
Κάτω Χώρες και Δανία) σταθερο­
ποιήθηκαν. Το 1991 (τελευταίο έτος 
για το οποίο υπάρχουν στοιχεία) οι 
στατιστικές της EUROSTAT βάσει 
του κοινού συστήματος ESSPROS 
έδειχναν ότι οι μεταφορές, σε χρή­
μα και σε είδος, που πραγματοποιή­
θηκαν με τους μηχανισμούς κοινω­
νικής προστασίας κυμαίνονταν από 
κατά τι λιγότερο του 20% του ΑΕΠ 
της Πορτογαλίας μέχρι κατά τι πε­
ρισσότερο του 32% των Κάτω Χω­
ρών. Η διαφορά αυτή είναι πιθανώς 
μικρότερη σε καθαρά ποσά, διότι οι 
φόροι και οι κοινωνικές εισφορές 
που αφαιρούνται από τις ίδιες τις 
παροχές είναι αισθητά μεγαλύτεροι 
στις χώρες όπου οι παροχές είναι 
επίσης σχετικά υψηλές. 
Η σύγκριση μεταξύ των κρατών με­
λών όσον αφορά τα διατιθέμενα κε­
φάλαια και τα επίπεδα παροχών, 
και τα κριτήρια χορήγησης των πα­
ροχών, αποκαλύπτει σημαντικές 
διαφορές στους διάφορους κλά­
δους της κοινωνικής προστασίας. Όσον αφορά τις συντάξεις, οι δια­
φορές μεταξύ των κρατών μελών εί­
ναι αισθητά ποικίλες ανάλογα με το 
εάν εξετάζεται το μέσο ποσό των 
παροχών που καταβάλλονται πραγ­
ματικά στους συνταξιούχους ή κά­
ποιος θεωρητικός υπολογισμός των 
ποσοστών αντικατάστασης (δηλ. τα 
επίπεδα των παροχών σε σχέση με 
τα προηγούμενα εισοδήματα). Η 
μέση σύνταξη γήρατος κυμαίνεται 
από κατά τι λιγότερο του 50% του 
κατά κεφαλή ΑΕΠ στην Πορτογα­
λία, την Ιρλανδία και την Ισπανία 
έως περίπου τα τρίτα τέταρτα στη 
Γαλλία, τις Κάτω Χώρες, την Ιταλία 
και την Ελλάδα. Οι υπολογισμοί με 
βάση τα ισχύοντα ποσοστά κατά την 
ίδια ημερομηνία δείχνουν ωστόσο 
ότι οι θεωρητικές συντάξεις γήρα­
τος, που εκφράζονται σε ποσοστό 
του τελευταίου μισθού, δεν είναι 
πράγματι χαμηλότερες στην Ισπα­
νία ή στην Πορτογαλία απ'ό,τι στη 
Γαλλία, την Ιταλία ή τις Κάτω Χώ­
ρες. Οι διαφορές όσον αφορά τις 
δαπάνες για συντάξεις γήρατος συ­
νεπώς οφείλονται περισσότερο στις 
διαφορές μεταξύ κρατών μελών ως 
προς τον αριθμό ανδρών και γυναι­
κών που φθάνουν σε ηλικία συντα­
ξιοδότησης χωρίς να έχουν ολοκλη­
ρώσει τις απαραίτητες εισφορές — 
ιδίως διότι ορισμένα συστήματα δεν 
έχουν ακόμη ωριμάσει — απ ό,τι σε 
διαφορές μεταξύ των θεωρητικών 
μεθόδων που χρησιμοποιούνται για 
τον υπολογισμό των συντάξεων. 
Οι συγκρίσεις είναι δυσκολότερες 
όσον αφορά τον άλλο βασικό τομέα 
της κοινωνικής προστασίας, δηλ. 
την υγειονομική περίθαλψη (που αντιπροσωπεύει το 25% των δαπα­
νών κατά μέσο όρο στην Κοινότητα 
έναντι 37% για συντάξεις γήρατος), 
όπου είναι δύσκολο να εξαχθούν 
ποσοτικοί δείκτες της πρόσβασης 
διαφόρων ομάδων του πληθυσμού 
στην περίθαλψη. Με εξαίρεση τη 
Γερμανία και τις Κάτω Χώρες, όπου 
τα πιο πλούσια άτομα έχουν τη δυ­
νατότητα να μην υπαχθούν στα ε­
θνικά συστήματα ασφάλισης ασθε­
νείας, όλα τα κράτη μέλη διαθέτουν 
συστήματα κοινωνικής προστασίας 
που καλύπτουν όλο τον πληθυσμό 
τους από τον κίνδυνο της ασθένειας, 
καθώς και το μεγαλύτερο μέρος, αν 
όχι το σύνολο, του κόστους της πε­
ρίθαλψης τους. Οι (σπανιότατες) 
μελέτες που έχουν πραγματοποιη­
θεί σχετικά με την πρόσβαση στην 
υγειονομική περίθαλψη δείχνουν ό­
τι, αν και οι ανάγκες των φτωχότε­
ρων είναι συνήθως σημαντικότερες 
από εκείνες των πλουσιότερων, όλα 
τα συστήματα που λειτουργούν στα 
κράτη μέλη είναι λιγότερο ή περισ­
σότερο σύμφωνα με την αρχή της 
ίσης αντιμετώπισης των ίδιων ανα­
γκών. 
Όσον αφορά τις παροχές ανεργίας, 
οι αντιθέσεις μεταξύ των κρατών 
μελών είναι εντονότερες. Στη Δα­
νία, το Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες, 
οι άνεργοι λαμβάνουν αποζημίωση 
που αντιπροσωπεύει κατά μέσο όρο 
ποσοστό μεταξύ του 70% και 80% 
του κατά κεφαλή ΑΕΠ έναντι μόνο 
10% στην Ιταλία (στην οποία, πά­
ντως, οι απολυόμενοι εργαζόμενοι 
μπορούν να λαμβάνουν άλλες μορ­
φές αποζημίωσης) και στην Ελλάδα 
και μόλις πάνω από 20% στην 
Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασί­
λειο. Στην περίπτωση αυτή, οι δια­
φορές εξηγούνται όχι μόνο από τον 
αριθμό των ανέργων που λαμβά­
νουν αποζημίωση αλλά και από το 
ύψος της αποζημίωσης που είναι 
καθαρά χαμηλότερο στην Ιταλία, το 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα 
απ'ό,τι αλλού. 
Σημαντικές διαφορές παρατηρού­
νται επίσης όσον αφορά τις αποζη­
μιώσεις που καταβάλλονται στους 
μισθωτούς σε περίπτωση ασθένειας 
ή αναπηρίας: ένας μισθωτός που α­
σθενεί, εξακολουθεί να λαμβάνει ο­
λόκληρο το μισθό του στο Βέλγιο, τη 
Γερμανία, την Ελλάδα και το Λου­
ξεμβούργο ένας εργαζόμενος που 
αμείβεται με το μέσο μισθό των ερ­
γαζομένων στη βιομηχανία, θα ε­
λάμβανε μόνο τα δύο τρίτα στη Γερ­
μανία, την Ισπανία, τις Κάτω Χώρες 
και την Πορτογαλία, περίπου τα δύο 
τρίτα στη Γαλλία, το 50% στην Ιτα­
λία και μόνο το ένα τρίτο στην Ιρ­
λανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. 
Παρόμοιες διαφορές παρατηρού­
νται και σε περίπτωση αποζημιώ­
σεων αναπηρίας. 
Oi μεγαλύτερες διαφορές αφορούν 
τις οικογενειακές παροχές. Για κά­
θε νέο ηλικίας κάτω των 20 ετών, το 
ύψος των παροχών που χορηγού­
νταν το 1991 αντιπροσώπευε λιγό­
τερο από το 1% του κατά κεφαλή 
ΑΕΠ στην Ισπανία και στην Ελλάδα 
στο Βέλγιο και τη Γαλλία υπερέβαι­
νε το 8%, στο ΗΒ πλησίαζε το 9%, 
στο Λουξεμβούργο το 11% και στη 
Δανία δεν έπεφτε κάτω από 12%. 
Τα κοινωνικά 
ελάχιστα 
Γπάρχουν επίσης και διαφορές, 
που η σημασία τους παρουσιά­ζει διακυμάνσεις, όσον αφορά τις 
κοινωνικές ελάχιστες αποζημίω­
σε [ζ, δηλαδή τις ελάχιστες παροχές 
που καταβάλλονται στα άτομα που 
δεν διαθέτουν εισόδημα, ούτε δι­
καίωμα για ανταποδοτικές παρο­
χές. Ένα μόνο άτομο που έχει φθά­
σει την ηλικία συνταξιοδότησης 
χωρίς να διαθέτει εισόδημα μπορεί 
να λαμβάνει μη ανταποδοτική σύ­
νταξη σε όλα τα κράτη μέλη, μολο­
νότι αυτή είναι σχετικά χαμηλή στην 
Ελλάδα (το 10% του κατά κεφαλή 
ΑΕΠ), στην Ιταλία (16%) και στην 
Πορτογαλία (21%). Σε άλλα κράτη 
μέλη, τα επίπεδα είναι παρόμοια ε­
φόσον εκφράζονται συναρτήσει του 
εθνικού πλούτου — γύρω στο 30% 
του κατά κεφαλή ΑΕΠ στο Βέλγιο, 
τη Γερμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία 
και το Ηνωμένο Βασίλειο, 35% στη 
Δανία, το Λουξεμβούργο και την 
Ιρλανδία και 40% στις Κάτω Χώ­
ρες. 
Ομοίως, ένας ενήλικας που είναι 
ανίκανος για εργασία (πλήρης ανα­
πηρία) έχει επίσης δικαίωμα λήψης 
μη ανταποδοτικής παροχής σε όλα 
τα κράτη μέλη. Το επίπεδο της είναι 
και πάλι χαμηλό στην Ελλάδα (16% 
του κατά κεφαλή ΑΕΠ) και την 
Πορτογαλία (21%) ωστόσο, ανέρ­
χεται στο 30% περίπου του κατά 
κεφαλή ΑΕΠ στη Γερμανία, την Ι­
σπανία, τη Γαλλία και το ΗΒ, στο 
40% στην Ιρλανδία και τις Κάτω 
Χώρες, στο 50% στην Ιταλία και το 
Λουξεμβούργο, στο 55% στη Δανία 
και στο 65% στο Βέλγιο. 
Ένας ενήλικας που είναι ικανός 
προς εργασία αλλά δεν διαθέτει κα­
νένα εισόδημα, δεν έχει δικαίωμα 
για καμία αποζημίωση ελάχιστου 
εισοδήματος στην Ελλάδα, την 
Πορτογαλία, την Ισπανία και την 
Ιταλία, μολονότι στις δύο τελευταίες 
χώρες μπορεί να λαμβάνει, όταν κα­
τοικεί σε ορισμένες περιφέρειες, 
κοινωνική βοήθεια που αποτελεί μία μορφή ελάχιστου εισοδήματος. 
Σε άλλα κράτη μέλη λαμβάνει πα­
ροχή αυτής της κατηγορίας υπό τον 
όρο ότι είναι διαθέσιμος στην αγο­
ρά εργασίας, αν και η παροχή αυτή 
είναι σχετικά χαμηλή (λίγο μεγαλύ­
τερη από το 20% του κατά κεφαλή 
ΑΕΠ) στη Γαλλία και το Ηνωμένο 
Βασίλειο, λίγο μεγαλύτερη στο Βέλ­
γιο και τη Γερμανία (περίπου 30%), 
ακόμη μεγαλύτερη στο Λουξεμ­
βούργο και την Ιρλανδία (άνω του 
35%) και υψηλότερη απ όλα τα κρά­
τη στη Δανία και τις Κάτω Χώρες 
(40%). 
Κοινοί 
περιορισμοί 
Οι πολιτικές που ακολουθού­
νται από τα κράτη μέλη κατά 
τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έ­
χουν επηρεαστεί από δύο βασικούς 
περιορισμούς: την εμμονή υψηλών 
ποσοστών ανεργίας, παρά την ευ­
ρεία δημιουργία θέσεων εργασίας 
μεταξύ 1985 και 1990, και την ανά­
γκη να παραμείνουν χαμηλά τα δη­
μόσια ελλείμματα, ή, σε ορισμένες 
περιπτώσεις, ακόμη και να μειω­
θούν. Σε αυτούς τους γενικούς πε­
ριορισμούς προστίθενται δύο συ­
γκεκριμένες προκλήσεις στην 
κοινωνική προστασία: η διαχείριση 
της δημογραφικής ανισορροπίας 
που αναμένεται από την αρχή του 
προσεχούς αιώνα και απειλεί τη 
χρηματοδότηση των συστημάτων 
σύνταξης, και ο έλεγχος της κάθετης 
αύξησης του κόστους της υγειονομι­
κής περίθαλψης, διατηρώντας ταυ­
τόχρονα την ποιότητα της περίθαλ­
ψης και παρέχοντας σε όλους 
δυνατότητα πρόσβασης σε αυτήν. 
Όλα τα κράτη μέλη έχουν αναζητή­
σει νέες πηγές εισοδήματος, αυξά­
νοντας τα ποσοστά των εισφορών. 
-8-
Περίληψη των βασικών σημείων 
Δυο χώρες, το Βέλγιο και η Γαλλία, 
έχουν ακόμη αυξήσει το ανώτατο 
όριο των εισφορών και έχουν θε­
σπίσει νέες μορφές εισφορών προ­
κειμένου να διευρυνθεί η φορολο­
γική βάση της χρηματοδότησης της 
κοινωνικής προστασίας. Όμως ο 
περιορισμός της αύξησης του τμή­
ματος που βαρύνει τις επιχειρήσεις, 
προκειμένου να μην απειληθεί η α­
νταγωνιστικότητα και να προωθεί­
ται η απασχόληση, ώθησε ορισμένα 
κράτη μέλη να περικόψουν, και σε 
μερικές περιπτώσεις ακόμη και να 
καταργήσουν ορισμένες εισφορές 
και να αντισταθμίσουν την απώλεια 
αυτή μέσω του κρατικού προϋπολο­
γισμού (ιδίως Γερμανία και Κάτω 
Χώρες). 
Ο άλλος τρόπος συνίστατο στην 
προσπάθεια να περικοπούν οι δα­
πάνες. Παρά τα προβλήματα που 
δημιούργησε η επανεξέταση των 
κεκτημένων δικαιωμάτων, επιβλή­
θηκαν περικοπές των παροχών, είτε 
άμεσα με ρύθμιση των επιπέδων 
προς τα κάτω, είτε έμμεσα καθιστώ­
ντας αυστηρότερες τις προϋποθέ­
σεις χορήγησης των παροχών. Ε­
ξάλλου, οι κανόνες τιμαριθμικής 
αναπροσαρμογής των παροχών 
τροποποιήθηκαν προς μία λιγότερο 
ευνοϊκή κατεύθυνση, είτε εγκατα­
λείποντας την αναπροσαρμογή των 
μισθών σύμφωνα με τον τιμάριθμο, 
είτε καταργώντας προσωρινά την 
αναπροσαρμογή σύμφωνα με τις 
τιμές λιανικής πώλησης (Βέλγιο, 
Γερμανία, Δανία, Ελλάδα, Λουξεμ­
βούργο, Κάτω Χώρες). 
Όσον αφορά την αποζημίωση α­
νεργίας, η εμμονή υψηλών ποσο­
στών ανεργίας οδήγησε τα κράτη 
μέλη να τροποποιήσουν αισθητά τα 
συστήματα τους, είτε μειώνοντας το 
ποσοστό αντικατάστασης, είτε κα­
θιστώντας πιο αυστηρές τις προϋπο­
θέσεις για τη λήψη των παροχών, 
π.χ. με επιμήκυνση των περιόδων άσκησης (Γερμανία, Ηνωμένο Βα­
σίλειο) ή αυξάνοντας τη διάρκεια 
καταβολής των παροχών, ιδίως για 
τους εργαζομένους μεγαλύτερης η­
λικίας (Βέλγιο, Δανία, Γερμανία, Ι­
σπανία, Γαλλία). Τα συστήματα 
πρόωρης συνταξιοδότησης που κα­
θιερώθηκαν στα τέλη της δεκαετίας 
του 70 και στις αρχές της δεκαετίας 
του '80 και αποσκοπούσαν στην ε­
λευθέρωση θέσεων εργασίας για 
τους νέους, αποδείχθηκαν πολύ δα­
πανηρά και μερικά κράτη μέλη επι­
χείρησαν να μειώσουν τη σημασία 
τους στα τέλη της δεκαετίας. 
Από την άλλη, το δικαίωμα λήψης 
παροχών ανεργίας επεκτάθηκε 
στους νέους που εισέρχονται για 
πρώτη φορά στην αγορά εργασίας 
για τους οποίους ελήφθησαν επίσης 
ειδικά μέτρα (Βέλγιο, Δανία, Γαλ­
λία, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία). Γε­
νικότερα, έγιναν ενέργειες σε όλα 
τα κράτη μέλη για την καταπολέμη­
ση της ανεργίας — υποχρεώθηκαν 
οι άνεργοι, ιδίως οι νεότεροι, να 
αποδεχθούν προσωρινές θέσεις α­
πασχόλησης στο δημόσιο τομέα 
(Δανία, Γαλλία), ενώ υποστηρίχθη­
κε η μερική απασχόληση (Βέλγιο, 
Γαλλία), η γεωγραφική κινητικότη­
τα (Ιταλία) και η δημιουργία επιχει­
ρήσεων (Βέλγιο, Δανία, Ιρλανδία, 
Ιταλία), και ελήφθησαν μέτρα για 
την παροχή ενισχύσεων του εισοδή-
ματος των χαμηλόμισθων 
(Ηνωμένο Βασίλειο) και για την 
παροχή βοήθειας στους μακροχρό­
νια ανέργους ώστε να βρουν εργα­
σία (Βέλγιο, Γαλλία, Ηνωμένο Βα­
σίλειο). 
Η εμμονή της ανεργίας δεν διευκό­
λυνε την προσαρμογή των συνταξιο­
δοτικών συστημάτων στις δημογρα­
φικές αλλαγές. Εκτός από τις 
μεταρρυθμίσεις που πραγματο­
ποιήθηκαν εξαιτίας της εφαρμογής 
της κοινοτικής οδηγίας σχετικά με 
την ισότητα μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στην κοινωνική 
ασφάλιση (79/7/ΕΟΚ), το βασικό 
αμφισβητούμενο ζήτημα ήταν η ηλι­
κία συνταξιοδότησης. Όσον αφορά 
το σημείο αυτό, κατά την τελευταία 
δεκαετία πραγματοποιήθηκε μια 
σημαντική αλλαγή: αρχικά, ενθαρ­
ρύνθηκε η πρόωρη αποχώρηση από 
την αγορά εργασίας, αλλά στη συνέ­
χεια, καθώς συγκεκριμενοποιού­
νταν οι απειλές στην χρηματοοικο­
νομική ισορροπία των συστημάτων 
συνταξιοδότησης, τα περισσότερα 
κράτη μέλη επεδίωξαν αντίθετα να 
επαναφέρουν την πραγματική ηλι­
κία συνταξιοδότησης, είτε αυξάνο­
ντας προοδευτικά τη νόμιμη ηλικία, 
είτε αυξάνοντας τον αριθμό των ε­
τών ασφάλισης που απαιτούνται για 
τη λήψη πλήρους σύνταξης. 
Ταυτόχρονα, σε ορισμένα κράτη 
έγιναν ρυθμίσεις στη μέθοδο υπο­
λογισμού των συντάξεων, ιδίως 
προκειμένου να καταστεί δυνατή η 
δημιουργία πιό ευέλικτων ρυθμί­
σεων συνταξιοδότησης (Βέλγιο) 
και, προοδευτικά, η μερική απα­
σχόληση να συνδυασθεί με μειωμέ­
νη σύνταξη (Δανία, Γερμανία), σύμ-
φωνα με τη σύσταση του 
Συμβουλίου της 10ης Δεκεμβρίου 
1982 (82/857/ΕΟΚ), καθώς και προ­
κειμένου να καταστεί δυνατή η συ­
νεκτίμηση, κατά τον υπολογισμό της 
σύνταξης, των περιόδων διακοπής 
της δραστηριότητας για την ανατρο­
φή παιδιών μικρής ηλικίας (Γερμα­
νία, Γαλλία, Λουξεμβούργο). 
Ωστόσο, οι ανησυχίες σχετικά με τη 
μελλοντική γήρανση του πληθυσμού 
στις ευρωπαϊκές χώρες στις αρχές 
του προσεχούς αιώνα δεν οδήγησαν 
πολλά κράτη μέλη στο να εφαρμό­
σουν πολιτικές με στόχο την αύξηση 
της γεννητικότητας: οι οικογενεια­
κές παροχές δεν έχουν θεωφ^θεί 
ζήτημα προτεραιότητας και το μερί­
διο τους στις δαπάνες των οικογε­
νειακών παροχών μειώθηκε, σε 
Περίληψη των βασικών σημείων 
ολόκληρη την Κοινότητα, περισσό­
τερο από 30%. Αντίθετα, οι παρο­
χές μητρότητας βελτιώθηκαν (Δα­
νία, Ισπανία, Γαλλία, Ιρλανδία, 
Κάτω Χώρες, Πορτογαλία) και κα­
θιερώθηκαν παροχές που προορί­
ζονται στο να καταστήσουν δυνατή 
τη λήψη γονικής άδειας κατά τα 
πρώτα έτη μετά τη γέννηση του παι­
διού (Γερμανία, Γαλλία), με στόχο 
να συνδυαστεί καλύτερα η επαγγελ­
ματική και η οικογενειακή ζωή των 
γονέων με παιδιά μικρής ηλικίας. 
Στον τομέα της υγειονομικής περί­
θαλψης, η τελευταία δεκαετία χα­
ρακτηρίστηκε από δύο μεγάλα φαι-
νόμενα. Το πρώτο ήταν η 
εφαρμογή, στις νότιες χώρες της 
Κοινότητας, εθνικών συστημάτων 
υγείας που κατέστησαν δυνατό σε 
όλους να λαμβάνουν δωρεάν περί­
θαλψη. Όμως, ταυτόχρονα, σε όλα 
τα κράτη μέλη, συχνά ελήφθησαν 
και/ή επεκτάθηκαν δραστικά μέτρα 
περικοπής του κόστους της υγειονο­
μικής περίθαλψης, απαιτώντας από 
τους ασθενείς να συμμετέχουν στο 
κόστος της περίθαλψης, των φαρμά­
κων και του ιατρικού εξοπλισμού 
εξάλλου, σε μικρό αριθμό κρατών 
μελών έγιναν ριζικές μεταρρυθμί­
σεις προκειμένου να εφαρμοστούν 
σε μεγαλύτερη έκταση οι μηχανι­
σμοί της αγοράς στη διαχείριση των 
συστημάτων υγείας (Κάτω Χώρες, 
Ηνωμένο Βασίλειο). 
Ορισμένα κράτη επιπλέον θορυβή­
θηκαν από την έντονη αύξηση του 
αριθμού των ατόμων που λαμβά­
νουν σύνταξη αναπηρίας και από το 
γεγονός ότι η κατηγορία αυτή παρο­
χών τείνει να χρησιμοποιείται ως 
μέσο για την αποχώρηση από την 
αγορά εργασίας των ατόμων που 
δεν δικαιούνται επιδόματος ανερ­
γίας ή δεν δύνανται να κάνουν χρή­
ση πρόωρης συνταξιοδότησης. Η 
μεταρρύθμιση των Κάτω Χωρών 
για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος αποσκοπούσε στο να 
υποχρεώσει τους εργοδότες να ανα­
λαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος του 
κόστους των αποζημιώσεων που κα­
ταβάλλονται σε άτομα ανίκανα για 
εργασία λόγω ασθένειας ή αναπη­
ρίας και να τους παρέχει οικονομι­
κά κίνητρα προκειμένου να απα­
σχολούν άτομα με ειδικές ανάγκες. 
Το Ηνωμένο Βασίλειο, από την 
πλευρά του, θέσπισε μία ειδική πα­
ροχή που δίνει στα άτομα με ειδικές 
ανάγκες τη δυνατότητα να αντιμε­
τωπίζουν το επιπλέον κόστος της 
εργασίας. 
Το συνολικό αποτέλεσμα των μέ­
τρων που έλαβαν τα κράτη μέλη ή­
ταν η περικοπή των δαπανών για 
την κοινωνική προστασία. Αντίθετα 
ίσως με ό, τι πιστεύεται γενικά, οι 
κοινωνικές δαπάνες της Κοινότη­
τας συνολικά το 1991 είχαν μικρή 
διαφορά σε σχέση με το ΑΕΠ απ 
ό,τι δέκα χρόνια νωρίτερα. Πράγ­
ματι, σε 5 κράτη μέλη — Βέλγιο, 
Δανία, Γερμανία, Ιρλανδία και 
Λουξεμβούργο — οι δαπάνες σε 
σχέση με το ΑΕΠ ήταν χαμηλότερες 
το 1991 απ ό,τι το 1981. Επιπλέον, 
σε άλλες βόρειες χώρες, η αύξηση 
υπήρξε σχετικά μικρή και συνδέθη­
κε κυρίως με τα υψηλότερα επίπεδα 
ανεργίας των τελευταίων χρόνων. 
Κατά συνέπεια, στην πραγματικό­
τητα μόνο στο Νότο της Κοινότητας, 
όπου τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας βρίσκονταν ακόμη υπό 
εξέλιξη, σημειώθηκε ουσιαστική 
αύξηση των δαπανών σε σχέση με 
το ΑΕΠ. 
Επιλεξιμότητα 
και στόχοι 
Σε περιόδους ύφεσης, όταν οι 
πόροι σπανίζουν και οι ανά­
γκες είναι σημαντικές, είναι μεγά­λος ο πειρασμός να συγκεντρώνο­
νται οι παροχές περισσότερο στα 
άτομα που έχουν μεγαλύτερη ανά­
γκη. Η τάση για περικοπή των α­
σφαλιστικών παροχών και η αντι­
κατάσταση τους με παροχές που 
χορηγούνται ανάλογα με τους πό­
ρους αποτέλεσε σημαντικό χαρα­
κτηριστικό της πολιτικής που ακο­
λούθησε το ΗΒ την τελευταία 
δεκαετία. Το ίδιο ισχύει και σε άλλα 
κράτη μέλη, κυρίως όσον αφορά τις 
οικογενειακές παροχές και το βοή­
θημα στέγης. Οι Κάτω Χώρες θέ­
σπισαν ένα ειδικό σύστημα καταβο­
λής παροχών στους ασθενείς, τα 
άτομα με ειδικές ανάγκες, τους α­
νέργους ή τους ηλικιωμένους με ει­
σοδήματα κατώτερα από το ελάχι­
στο κοινωνικό επίπεδο — το οποίο 
είναι, σε σύγκριση με άλλα κράτη 
μέλη, σχετικά υψηλό. 
Γενικά, εκτός από το γεγονός οτι η 
χορήγηση σχετικά με τους πόρους 
είναι συχνά δύσκολο να εφαρμο­
στεί, αυτός ο προσανατολισμός των 
παροχών φαίνεται ότι είναι δύσκο­
λο να πραγματοποιηθεί στις χώρες 
όπου επικρατούν συστήματα τύπου 
Βίσμαρκ, όπου η σχέση μεταξύ των 
καταβαλλόμενων παροχών και του 
δικαιώματος σε παροχές είναι βα­
θιά ριζωμένη. Ωστόσο, οι συνθήκες 
της αγοράς εργασίας ώθησαν τα πε­
ρισσότερα κράτη μέλη να κατευθύ­
νουν τις παροχές προς την εγγύηση 
ενός ελάχιστου εισοδήματος στα 
πλέον ενδεή άτομα και ιδίως στους 
ανέργους: μετά τη Γερμανία (1961), 
τις Κάτω Χώρες (1963), το Βέλγιο 
(1974), τη Δανία (1974) και την Ιρ­
λανδία (1975) — που διέθεταν ήδη 
τέτοια συστήματα — το Λουξεμ­
βούργο (1986) και η Γαλλία (1988) 
θέσπισαν ένα ελάχιστο εγγυημένο 
επίπεδο εισοδήματος, ενώ το Ηνω­
μένο Βασίλειο μεταρρύθμισε ριζικά 
το δικό του σύστημα (1988). 
«^W«««ΐ«o«^*NSιW»Λ«W«*&^^ 
10 
jê&i.·^^ %?£i "XTST^. pisJ#S!&Sgtll&??, &}Mî£Êtœz?sêÎ£is?''l:'-;., ~'i, '1 Περίληψη των βασικών σημείων 
Ταυτόχρονα δημιουργήθηκαν ή α­
ναπτύχθηκαν μη ανταποδοτικές ε­
λάχιστες παροχές, ιδίως για τους η­
λικιωμένους και τις μονογονικές 
οικογένειες. Η Ισπανία, η Ελλάδα, 
η Ιταλία και η Πορτογαλία, που δεν 
διαθέτουν γενικό σύστημα εγγύη­
σης των πόρων, έχουν θεσπίσει μη 
ανταποδοτικές συντάξεις γήρατος 
που καταβάλλονται ανάλογα με 
τους πόρους. Η Ισπανία και η Πορ­
τογαλία έχουν θεσπίσει επιπλέον 
παροχές κοινωνικής ασφάλισης για 
τους ανέργους που έχουν εξαντλή­
σει τα δικαιώματα τους για ασφαλι­
στικές παροχές. Επιπλέον η Γερμα­
νία, η Γαλλία και το Λουξεμβούργο 
θέσπισαν παροχές ανάλογα με τους 
πόρους, που προορίζονται ειδικά 
για τις μονογονικές οικογένειες. 
Ιδιωτικοποίηση 
- λίγα 
πραγματικά 
παραδείγματα 
Ητελευταία δεκαετία χαρακτη­
ρίστηκε επίσης από την εντατι­
κοποίηση των συζητήσεων σχετικά 
με το μέλλον της κοινωνικής προ­
στασίας και ιδίως σχετικά με τη δυ­
νατότητα ιδιωτικοποίησης, ή τουλά­
χιστον εν μέρει, ορισμένων τομέων. 
Το Ηνωμένο Βασίλειο έδειξε τον 
τρόπο, αρχικά διευκολύνοντας την 
απομάκρυνση από το εθνικό σύστη­
μα των συμπληρωματικών συντά­
ξεων υπέρ των συμπληρωματικών 
συντάξεων επιχείρησης (1976) και 
στη συνέχεια, ενθαρρύνοντας προ­
γράμματα προσωπικής αποταμίευ­
σης (1986). Ωστόσο, στα άλλα κράτη 
μέλη οι συγκεκριμένες μεταρρυθμί­
σεις που κατευθύνονταν προς την 
ιδιωτικοποίηση ήταν λίγες: στο Βέλ­γιο π.χ., η ασφάλιση κατά των εργα­
τικών ατυχημάτων μεταφέρθηκε 
στον ιδιωτικό τομέα, αλλά συνεχίζει 
να διέπεται από αυστηρές ρυθμί­
σεις (1988) πολύ πρόσφατα η Ιταλία 
φαίνεται ότι ακολούθησε την ίδια 
κατεύθυνση, τουλάχιστον όσον α­
φορά την υγειονομική περίθαλψη. 
Επιπροσθέτως, μερικά κράτη μέλη 
(Βέλγιο, Γαλλία) παρείχαν κίνητρα 
για προσωπική αποταμίευση, μέσω 
φορολογικών πλεονεκτημάτων για 
συντάξεις γήρατος, τα οποία όμως 
δεν συνοδεύονται από δυνατότητες 
απαλλαγής από τις εισφορές στα 
εθνικά ασφαλιστικά συστήματα. 
Συνολικά, δεν είναι δυνατό να υπο­
στηριχθεί ότι ο ρόλος των εθνικών 
συστημάτων κοινωνικής προστα­
σίας μειώθηκε αισθητά κατά τη 
διάρκεια των τελευταίων ετών, ό­
πως μαρτυρούν άλλωστε οι στατι-
στικέςτης EUROSTAT. Αντιθέτως, 
υπάρχουν αποδείξεις οτι η κοινωνι­
κή προστασία επεκτείνεται και σε 
νέες κατηγορίες (στη Γερμανία, την 
Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορ­
τογαλία). 
Η σύγκλιση των 
στόχων και των 
πολιτικών 
Ορόλος της κοινωνικής προστα-
σίας στη λειτουργία των 
προηγμένων βιομηχανικών κοινω­
νιών είναι μερικές φορές παραγνω­
ρισμένος, αφού τα οικονομικά προ-
βλήματα μονοπωλούν σχεδόν το 
ενδιαφέρον. Η κοινωνική προστα­
σία αποτελεί ωστόσο ένα αποτελε­
σματικό μέσο για την εξασφάλιση 
της απαραίτητης αλληλεγγύης μετα­
ξύ των ατόμων που διαθέτουν ένα 
εισόδημα από τη δραστηριότητα 
τους και εκείνων που δεν δύνανται να εργαστούν λόγω της ηλικίας 
τους, της κατάστασης της υγείας 
τους ή του οτι δεν μπορούν να βρουν 
εργασία. Σε ένα οικονομικό πλαί­
σιο, όπου ο συνδυασμός της ταχείας 
τεχνικής προόδου και του σκληρού 
διεθνούς ανταγωνισμού μπορεί να 
αποτελεί αιτία κοινωνικού απο­
κλεισμού και φτώχειας, η κοινωνική 
προστασία αποτελεί την κινητήρια 
δύναμη για την κοινωνική συνοχή, 
και είναι πασίγνωστο σε ποιο ση­
μείο η κοινωνική συνοχή συμβάλλει 
στην ανταγωνιστικότητα μιας χώ­
ρας. 
Ο αντίκτυπος της κοινωνικής προ­
στασίας στην ανταγωνιστικότητα 
και στη δημιουργία θέσεων εργα­
σίας είναι ένα θέμα που συζητείται 
σε ευρεία κλίμακα, ιδίως σε περιό­
δους αργής ανάπτυξης, όταν συχνά 
υπάρχει ανάγκη αύξησης των κοι­
νωνικών εισφορών προκειμένου να 
περιοριστούν τα χρηματοοικονομι­
κά ελλείμματα. Παρόλο που, με βά­
ση τις διαθέσιμες στατιστικές, δεν 
μπορεί να εξαχθεί καμμία αισθητή 
σύνδεση του επιπέδου ή της αύξη­
σης των κοινωνικών δαπανών στα 
κράτη μέλη, από τη μια, με τη λει­
τουργία του εμπορίου, την απασχό­
ληση ή την ανεργία από την άλλη, 
πρέπει να παραδεχθούμε οτι η φο­
ρολόγηση της χρήσης εργασίας 
στην παραγωγική διαδικασία ίσως 
αποβεί επιζήμια για την επίτευξη 
επαρκούς επιπέδου απασχόλησης 
στην ανάπτυξη. 
Η σημασία της κοινωνικής προστα­
σίας έχει εξάλλου αναγνωριστεί ρη­
τά από την Κοινότητα από την επο­
χή της Συνθήκης της Ρώμης. Η 
Συνθήκη του Μάαστριχτ ορίζει στο 
άρθρο 2 ότι η Κοινότητα έχει ως 
αποστολή, με τη δημιουργία κοινής 
αγοράς, οικονομικής και νομισματι­
κής ένωσης και με την εφαρμογή 
των κοινών πολιτικών ή δράσεων 
που αναφέρονται στα άρθρα 3 και 
11 
t&ttSU ' ί Xf. 
3A, να προάγει την αρμονική και 
ισόρροπη ανάπτυξη των οικονομι­
κών δραστηριοτήτων στο σύνολο 
της Κοινότητας, μία σταθερή και 
διαρκή, μη πληθωριστική και σεβό­
μενη το περιβάλλον ανάπτυξη, έναν 
υψηλό βαθμό σύγκλισης των οικο­
νομικών επιδόσεων, ένα υψηλό επί­
πεδο απασχόλησης και κοινωνικής 
προστασίας, την άνοδο του βιοτικού 
επιπέδου και της ποιότητας ζωής, 
την οικονομική και κοινωνική συνο­
χή και την αλληλεγγύη μεταξύ των 
κρατών μελών. 
Εγκρίνοντας στις 27 Ιουλίου 1992 
μία σύσταση προς τα κράτη μέλη 
σχετικά με τη σύγκλιση των στόχων 
και των πολιτικών κοινωνικής προ­
στασίας (92/442/ΕΟΚ), το Συμβού­
λιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
καθόρισε σαφώς την κοινοτική πο­
λιτική στον τομέα αυτό: προώθηση 
της σύγκλισης των πολιτικών των 
κρατών μελών γύρω από κοινούς 
στόχους, στο πλαίσιο του αυστηρού 
σεβασμού της αυτονομίας και της 
ποικιλομορφίας των συστημάτων 
που υπάρχουν σε κάθε χώρα της 
Κοινότητας. 
Αυτοί οι κοινοί στόχοι καθορίστη­
καν στο κείμενο της σύστασης σχε­
τικά με τρεις κύριες αποστολές της 
κοινωνικής προστασίας: 
- εγγύηση σε κάθε άτομο που κα­
τοικεί νόμιμα σε ένα κράτος μέ­
λος ενός επιπέδου εισοδήματος 
που αρμόζει στην ανθρώπινη α­
ξιοπρέπεια και παροχή πρό­
σβασης γιά όλους στο σύστημα 
υγειονομικής περίθαλψης που ι­
σχύει στο εν λόγω κράτος μέλος 
- συμβολή στη διευκόλυνση της 
κοινωνικής ενσωμάτωσης όλων 
των ατόμων που κατοικούν νό­
μιμα στην επικράτεια του κρά­
τους μέλους καθώς και της 
ένταξης στην αγορά εργασίας όλων των ατόμων που είναι σε 
θέση να ασκήσουν αμειβόμενη 
δραστηριότητα 
χορήγηση στους εργαζομένους, 
όταν παύουν τη δραστηριότητα 
τους στο τέλος της σταδιοδρο­
μίας τους ή όταν αναγκάζονται 
να τη διακόψουν για λόγους α­
σθένειας, ατυχήματος, μητρότη­
τας, αναπηρίας ή ανεργίας, 
ενός εισοδήματος αντικατάστα­
σης που να διατηρεί με λογικό 
τρόπο το βιοτικό τους επίπεδο, 
ανάλογα με τη συμμετοχή τους 
στα κατάλληλα συστήματα κοι­
νωνικής ασφάλισης. 
Αυτές οι θεμελιώδεις αποστολές 
της κοινωνικής προστασίας χρησι­
μεύουν κατά κάποιον τρόπο για το 
συμβιβασμό των δύο μεγάλων πα­
ραδόσεων, γύρω από τις οποίες οι­
κοδομήθηκαν τα συστήματα κοινω­
νικής ασφάλισης των κρατών μελών 
της Ευρωπαϊκής Κοινότητας: 
- η παράδοση, αφενός, που α­
ντλεί την προέλευση της από 
την επιχείρηση, και η οποία πα­
ρέχει στους μισθωτούς, αντί της 
καταβολής εισφορών, το δι­
καίωμα να λαμβάνουν εισόδη­
μα αντικατάστασης, το οποίο υ­
πολογίζεται σε σχέση με τον 
τελευταίο μισθό τους, όταν 
παύουν την εργασία τους είτε 
μονίμως είτε προσωρινά 
- η παράδοση, αφετέρου, που βα­
σίζεται στην ιδέα της εθνικής 
αλληλεγγύης, που εξασφαλίζει 
σε κάθε κάτοικο μιας χώρας 
που βρίσκεται σε ανάγκη, κα-
τ'αποκοπήν παροχές που χρη­
ματοδοτούνται είτε από τα εθνι­
κά συστήματα κοινωνικής 
ασφάλισης είτε άμεσα από τον 
κρατικό προϋπολογισμό. Η σύνθεση αυτή των δύο παραδο­
σιακών μοντέλων — κατά Βίσμαρκ 
και κατά Μπέβεριτζ — μπορεί επί­
σης να χρησιμεύσει για να χαράξει 
το περίγραμμα ενός ευρωπαϊκού 
μοντέλου κοινωνικής προστασίας, 
το οποίο περιλαμβάνει ταυτόχρονα 
την εγγύηση του ελάχιστου εισοδή­
ματος για όλους τους πολίτες, εξα­
σφαλίζει την οικονομική και κοινω­
νική τους ένταξη και τους παρέχει 
μέσα για τη διατήρηση των εισοδη­
μάτων τους σε λογικά επίπεδα σε 
περίπτωση που είναι ανίκανοι για 
εργασία. 
Κοινωνική 
προστασία 
και ένταξη 
Το Συμβούλιο ενέκρινε, ταυτό­
χρονα με τη σύσταση σχετικά 
με τη σύγκλιση, μία σύσταση σχετι­
κά με τα κοινά κριτήρια όσον αφο­
ρά τους επαρκείς πόρους και παρο­
χές στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας (92/441/ΕΟΚ), που α­
ναφέρει ορισμένες αρχές σχετικά 
με την αναγνώριση του δικαιώμα­
τος αυτού καθώς και την εφαρμογή 
της. Μεταξύ των αρχών αυτών περι­
λαμβάνεται η σύσταση σύμφωνα με 
την οποία όλα τα άτομα που δεν 
διαθέτουν, σε ατομικό επίπεδο ή 
στα πλαίσια του νοικοκυριού του 
οποίου αποτελούν μέλος, πρόσβα­
ση σε επαρκείς πόρους, πρέπει να 
έχουν πρόσβαση στο δικαίωμα αυ­
τό, με την επιφύλαξη της ενεργού 
διαθεσιμότητας για εργασία ή ε­
παγγελματική κατάρτιση, προκει­
μένου να αποκτήσουν εργασία, στα 
άτομα των οποίων η ηλικία, η υγεία 
και η οικογενειακή κατάσταση επι­
τρέπουν αυτήν την ενεργό διαθεσι­
μότητα και, εάν παραστεί ανάγκη, 
με την επιφύλαξη μέτρων οικονομι-
-12 
Περίληψη των βασικών σημείων 
κής και κοινωνικής ένταξης για άλ­
λα άτομα. 
Η σημασία της ένταξης αυτών των 
μηχανισμών κοινωνικής προστα­
σίας στη γενική πολιτική πρόληψης 
του αποκλεισμού αναγνωρίστηκε 
κατά τον τρόπο αυτό από όλα τα 
κράτη μέλη της Κοινότητας ως θεμε­
λιώδες, και μάλιστα με προτεραιό­
τητα, στοιχείο της πολιτικής τους 
στον τομέα αυτό. Ταυτόχρονα, οι 
απόψεις ως προς τον τρόπο της έ­
νταξης αυτής έχουν μεταβληθεί σε 
μικρό βαθμό. Για μεγάλο χρονικό 
διάστημα, δινόταν έμφαση στην 
πρόληψη των ενδεχόμενων αποτρε­
πτικών αποτελεσμάτων της κοινω­
νικής προστασίας. Στόχος ήταν — 
και παραμένει — να αποφεύγεται ο 
κίνδυνος, με τη λήψη παροχών α­
νεργίας ή αναπηρίας, ή γενικότερα 
παροχών που καταβάλλονται ανά­
λογα με τους πόρους, να μειώνεται 
το ενδιαφέρον και, συνεπώς, οι 
προσπάθειες των δικαιούχων να 
ανακτήσουν την οικονομική τους 
αυτονομία μέσω της άσκησης αμει­
βόμενης επαγγελματικής δραστη­
ριότητας. 
Σήμερα, συνεκτιμάται ολοένα και 
περισσότερο το γεγονός ότι η απλή 
αναζήτηση εργασίας δεν συνεπάγε­
ται αναγκαστικά οτι θα βρεθεί μια 
θέση εργασίας, και οτι το ίδιο το 
σύστημα κοινωνικής προστασίας 
πρέπει να προσαρμοστεί στη νέα 
αυτή κατάσταση έλλειψης θέσεων 
εργασίας. Συνεπώς, είναι σημαντι­
κότερο να συνδέεται η πληρωμή 
κοινωνικών παροχών με δραστή­
ριες πολιτικές πρόληψης του απο­
κλεισμού: κοινωνικός αποκλεισμός 
των ατόμων με αναπηρία ή με ειδι­
κές ανάγκες, οικονομικός αποκλει­
σμός — ο οποίος επιφέρει μετά από 
κάποιο χρονικό διάστημα τον κοι­
νωνικό αποκλεισμό — των μακρο­
χρόνια ανέργων και όλων των ατό­μων που δεν είναι σε θέση να εντα­
χθούν στην αγορά εργασίας. 
Μία τριπλή 
προσαρμογή 
Ηπροσαρμογή αυτή των συστη­
μάτων κοινωνικής προστασίας 
πραγματοποιείται σε ένα δύσκολο 
πλαίσιο, όπου οι επιβαλλόμενοι πε­
ριορισμοί δεν είναι απλά οικονομι­
κοί αλλά και πολιτικοί. Αφενός, τα 
ίδια τα συστήματα αμφισβητούνται 
από ορισμένους οι οποίοι διερωτώ­
νται αν είναι αποτελεσματικά ή και 
νόμιμα, λόγω του υπερβολικού κό­
στους το οποίο επιβάλλουν στις ε­
θνικές οικονομίες. Αφετέρου, η κα­
κή οικονομική συγκυρία στις αρχές 
της δεκαετίας του 1990 και οι επιτα­
γές για δημοσιονομική αυστηρότη­
τα, που αποσκοπούν στην επίτευξη 
βιώσιμων δημόσιων ελλειμμάτων 
και θέσεων των οφειλών — που υ­
παγορεύονται και από την προετοι­
μασία της οικονομικής και νομισμα­
τικής ένωσης υποχρεώνουν όλα τα 
κράτη μέλη να βρουν μία νέα ισορ­
ροπία, τόσο βραχυπρόθεσμη όσο 
και μεσοπρόθεσμη, μεταξύ των εσό­
δων και των δαπανών της κοινωνι­
κής προστασίας. 
Ωστόσο, ο βαθμός κατά τον οποίο οι 
ευρωπαίοι είναι προσκολλημένοι 
στα εθνικά τους συστήματα κοινω­
νικής προστασίας προκαλεί έκπλη­
ξη. Όταν ρωτήθηκαν, στο πλαίσιο 
μίας έρευνας του Ευρωβαρωμέτρου 
που πραγματοποιήθηκε το φθινό­
πωρο του 1992, εάν το κράτος πρέ­
πει να εξακολουθήσει να προσφέ­
ρει σε κάθε πολίτη ένα ευρύ φάσμα 
παροχών κοινωνικής προστασίας, 
ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται αύ­
ξηση των φόρων και των εισφορών, 
το 66% των κατοίκων της Κοινότη­
τας απάντησε ναι και μόνο το 27% απάντησε όχι. Όταν ζητήθηκε να 
δηλώσουν αν συμφωνούν οτι η κοι­
νωνική ασφάλιση είναι υπερβολικά 
δαπανηρή για την κοινωνία, άρα οι 
παροχές πρέπει να περικοπούν και 
οι εισφορές να μειωθούν, το 55% 
(έναντι 36%) απάντησαν οτι δεν 
συμφωνούν. Είναι επίσης προφανές 
οτι η συντριπτική πλειοψηφία των 
πολιτών στα περισσότερα κράτη μέ­
λη κρίνει ότι οι άνεργοι, οι ηλικιω­
μένοι, οι ασθενείς ή τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες και τα πλέον ενδεή 
άτομα προστατεύονται ανεπαρκώς 
από την κοινωνία. 
Με την έγκριση των δύο συστάσεων 
του το 1992, το Συμβούλιο εκδήλω­
σε τη φιλοδοξία να διατηρήσει, να 
προσαρμόσει και, αν είναι απαραί­
τητο, να επεκτείνει την κοινωνική 
προστασία στα κράτη μέλη. Η προ­
σαρμογή αυτή πιθανώς μπορεί να 
επιτευχθεί με τους ακόλουθους 
τρεις τρόπους: 
Η πρώτη επιταγή για κάθε σύστημα 
είναι να συνεκτιμήσει καλύτερα τις 
αλλαγές που επηρεάζουν την ευρω­
παϊκή κοινωνία, υπό τη μορφή 
- της ηλικιακής δομής του πληθυ­
σμού, η οποία θα υποχρεώσει 
τα συνταξιοδοτικά συστήματα 
να προσαρμοστούν 
- της αύξησης του προσδόκιμου 
επιβίωσης, η οποία θα οδηγήσει 
σε νέες ανάγκες κοινωνικής 
προστασίας των ηλικιωμένων, 
- του επισφαλούς χαρακτήρα της 
αγοράς εργασίας, ο οποίος θα 
προκαλεί ολοένα συχνότερες 
διακοπές της επαγγελματικής 
σταδιοδρομίας 
- της διατήρησης υψηλών ποσο­
στών ανεργίας, η οποία θα α­
παιτήσει καλύτερο συντονισμό 
μεταξύ της οικονομικής υποστή-
13· 
ριξης των ανέργων και των ε­
νεργών μέτρων που θα τους 
βοηθήσουν να βρουν θέσεις ερ­
γασίας 
- της εμφάνισης νέων μορφών 
φτώχειας και αποκλεισμού, που 
θα καταστήσουν απαραίτητη 
την εφαρμογή του θεμελιώδους 
δικαιώματος κάθε ατόμου σε ε­
παρκές εισόδημα για τη διαβίω­
ση του σύμφωνα με την ανθρώ­
πινη αξιοπρέπεια 
- αλλαγών στις οικογενειακές δο­
μές, που αναγκαστικά οδηγούν 
σε αμφισβητήσεις ως προς τη 
θεμελίωση των παράγωγων δι­
καιωμάτων 
- και της ισότητας ανδρών και 
γυναικών σε θέματα κοινωνι­
κής ασφάλισης. 
Η δεύτερη επιταγή, όπως αναφέρε­
ται στη σύσταση σχετικά με τη σύ­
γκλιση, ορίζει οτι τα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας πρέπει να 
διοικούνται με τη μέγιστη αποδοτι­
κότητα, όσον αφορά τα δικαιώματα, 
τις ανάγκες και τις καταστάσεις των 
ενδιαφερομένων, και τη μέγιστη α­
ποτελεσματικότητα όσον αφορά 
την οργάνωση και τη λειτουργία. 
Από τη μία πλευρά, φαίνεται ότι 
υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη από 
ποτέ να εξαλειφθούν όλα τα εμπό­
δια στην απασχόληση που μπορεί 
να ανακύπτουν από τον τρόπο χρη­
ματοδότησης της κοινωνικής προ­
στασίας. Ωστόσο πρέπει να συνυπο­
λογίζεται και το γεγονός οτι η δομή 
της χρηματοδότησης δεν μπορεί να 
εξεταστεί ανεξάρτητα από τη δομή 
των παροχών και ότι πρέπει να δια­
τηρηθεί μία ισορροπία, συγκεκρι­
μένη για κάθε κράτος μέλος, μεταξύ 
των ανταποδοτικών και μη ανταπο­
δοτικών παροχών, προκειμένου να 
διατηρηθεί η συμμετοχή των ατό­
μων τα οποία με κάποιον τρόπο κα­λούνται να χρηματοδοτήσουν το κό­
στος της κοινωνικής προστασίας. Α­
πό την άλλη, το κόστος λειτουργίας 
των συστημάτων κοινωνικής προ­
στασίας πρέπει να τεθείυπό έλεγχο, 
έχοντας υπόψη ότι η αυστηρή δια­
χείριση αποτελεί απαραίτητη προϋ­
πόθεση προκειμένου τα μέλη τους 
να μη χάσουν την εμπιστοσύνη τους. 
Τέλος, η τρίτη επιταγή αναφέρεται 
& αυτό που για ευκολία συνηθίζου­
με να αποκαλούμε παράδοξο της 
κοινωνικής προστασίας, δηλαδή 
στο γεγονός ότι τα συστήματα κοι­
νωνικής ασφάλισης δεν μπορούν α­
πό μόνα τους να εξασφαλίσουν την 
κοινωνική ασφάλιση των ατόμων 
που καλύπτουν, και οτι το μόνο για 
το οποίο μπορούν να προσπαθούν 
είναι να μειώνουν την ανασφάλεια 
τους. Εξαιτίας του γεγονότος αυτού, 
μια χώρα που διαθέτει σημαντικό 
μερίδιο του ΑΕΠ της στην κοινωνι­
κή προστασία δεν ακολουθεί ανα­
γκαστικά ορθή πολιτική σε θέματα 
κοινωνικής προστασίας. Οι υψηλές 
δαπάνες μπορούν π.χ. να οφείλο­
νται σε ανεπαρκείς μηχανισμούς α­
ποζημίωσης της ανεργίας ή σε ανε­
ξέλεγκτες δαπάνες για την υγεία. Η 
βέλτιστη πολιτική στον τομέα αυτό 
είναι εκείνη όπου ο αριθμός των 
ατόμων που αναγκαστικά λαμβά­
νουν πληρωμές κοινωνικής προστα­
σίας είναι ελάχιστος, και όπου άλλα 
ενδεή άτομα μπορούν να λαμβά­
νουν ένα εισόδημα αντικατάστασης 
κατάλληλου επιπέδου που θα συν­
δυάζεται, κάθε φορά που είναι δυ­
νατό, με κίνητρα και με βοήθεια για 
εύρεση εργασίας. 
Ένας από τους στόχους της κοινω­
νικής προστασίας είναι η μεταφορά 
εισοδημάτων προς τα άτομα στα ο­
ποία η κοινωνία αναγνωρίζει το δι­
καίωμα να μην εργάζονται, είτε ε­
ξαιτίας της κατάστασης της υγείας 
τους είτε απλώς εξαιτίας της ηλικίας 
τους. Ωστόσο, η κοινωνική προστα­σία πρέπει να αποσκοπεί επίσης 
στο να παρέχει υποστήριξη στα άτο­
μα που θα επιθυμούσαν να εργα­
στούν αλλά που δεν μπορούν, είτε 
γιατί δεν βρίσκουν απασχόληση, εί­
τε λόγω οικογενειακών υποχρεώ­
σεων. Εξ ου και η ιδέα ότι τα συστή­
ματα κοινωνικής προστασίας 
πρέπει ολοένα και περισσότερο να 
περιλαμβάνουν τα μέσα που επιτρέ­
πουν στα άτομα να ζουν χωρίς να 
στηρίζονται σε αυτά, όπως π.χ,πρό-
ληψη, καταπολέμηση του αποκλει­
σμού και δραστήρια πολιτική για 
την απασχόληση. 
Αυτή είναι πιθανώς η σημαντικότε­
ρη πρόκληση που θα αντιμετωπί­
σουν τα κράτη μέλη στον τομέα αυτό 
μέσα στα επόμενα χρόνια. Στόχος 
της Κοινότητας, καθώς και αυτής 
της έκθεσης σχετικά με την κοινω­
νική προστασία στην Ευρώπη ειδι­
κότερα, είναι να υποστηρίξει και να 
επεκτείνει τις ενέργειες των κρα­
τών μελών για την αντιμετώπιση της 
πρόκλησης αυτής. 
14-
ηρσατασίας imp? Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
Κεφάλαιο 1 Τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας στην Κοινότητα: 
ομοιότητες και διαφορές 
Ηκοινωνική προστασία με την 
έννοια ότι το κράτος αναλαμβά-
νειτην απώτερη ευθύνη για την υγεία 
και την ευημερία των πολιτών του 
αποτελεί σε μεγάλο βαθμό ευρωπαϊ­
κή επινόηση. Τα συστήματα προστα­
σίας που λειτουργούν σήμερα σε όλα 
τα κράτη μέλη άρχισαν να εξελίσσο­
νται κατά το τελευταίο μισό του 19ου 
αιώνα σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώ­
ρες, ως απάντηση στα νέα και μεγά­
λης κλίμακας κοινωνικά προβλήματα 
που ανέκυψαν από την ταχεία εκμη­
χάνιση σε συνδυασμό με την αυξανό­
μενη συγκέντρωση πληθυσμού στα α­
στικά κέντρα. Με αρχή τη Γερμανία 
κατά τη δεκαετία του 1870, οι κυβερ­
νήσεις σε όλη την Ευρώπη, οι οποίες 
αποδέχθηκαν την αρχή — και την 
ανάγκη — της κρατικής παρέμβασης 
για την αντιμετώπιση των προβλημά­
των αυτών, ανέλαβαν σταδιακά δρά­
ση προκειμένου να αμβλύνουν το βά­
ρος της φτώχειας και τα προβλήματα 
που αντιμετώπιζαν ορισμένοι εργα­
ζόμενοι, οι οποίοι δεν είχαν πρόσβα­
ση σε γη και κατέστησαν ανίκανοι να 
εργαστούν και να κερδίσουν ένα μι­
σθό. 
Συνεπώς, ο αρχικός στόχος της κοι­
νωνικής πολιτικής ήταν να ανακουφί­
ζει τις ασθένειες, τα εργατικά ατυχή­
ματα, την αναπηρία και το γήρας, 
γενικά μέσω της θέσπισης νομοθε­
σίας η οποία υποχρέωνε εργοδότες 
και εργαζομένους να ασφαλιστούν 
κατά αυτών των ενδεχομένων. Ωστό­σο, πέρασε κάποιος χρόνος έως ότου 
γίνει αποδεκτή η αρχή της καθολικής 
υποστήριξης για όλα τα μέλη της κοι­
νωνίας, ανεξάρτητα από το εάν απα­
σχολούνται ή όχι. Τα μέτρα για την 
παροχή βοήθειας όσον αφορά την 
υγεία και την ευημερία σε όλους τους 
πολίτες και για την εξασφάλιση ότι οι 
πάντες είχαν πρόσβαση σε ένα επί­
πεδο στοιχειώδους συντήρησης σε ο­
ρισμένες χώρες θεσπίστηκαν μόνο 
κατάταχρόνιατου μεσοπολέμου ενώ 
σε άλλες αμέσως μετά τον πόλεμο. 
Στις βόρειες χώρες της Ευρώπης, αυ­
τό το καθολικό σύστημα διατήρησης 
του εισοδήματος και παροχής υγειο­
νομικής περίθαλψης καθιερώθηκε 
κατά τη δεκαετία του 1960 και οι με­
ταγενέστερες προσπάθειες αποσκο­
πούσαν στον εξορθολογισμό και την 
εδραίωση των διαφόρων πτυχών της 
υποστήριξης, που είχε συχνά εξελι­
χθεί με χαώδη και αποσπασματικό 
τρόπο. Στις λιγότερο ανεπτυγμένες 
και φτωχότερες νότιες περιοχές της 
Κοινότητας, τα συστήματα που παρέ­
χουν περισσότερο ή λιγότερο πλήρη 
κάλυψη βρίσκονται ακόμη σε εμ­
βρυακό στάδιο. 
Αν και τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας που υπάρχουν σήμερα 
στα κράτη μέλη παρουσιάζουν δια­
φορές όσον αφορά τις λεπτομέρειες, 
τον τρόπο χρηματοδότησης τους και 
την κλίμακα της υποστήριξης που πα­
ρέχουν, τα κύρια χαρακτηριστικά τους παρουσιάζουν μεγάλες ομοιότη­
τες. Τούτο οφείλεται εν μέρει στην 
κοινή τους προέλευση. Ωστόσο, α­
ντανακλά επίσης το γεγονός ότι επι­
χειρούν να αντιμετωπίσουν τα ίδια 
προβλήματα και παρόμοιες κοινωνι­
κές και οικονομικές εξελίξεις, γεγο­
νός που έγινε εντονότερο με τη 
διαδικασία της στενότερης ολοκλή­
ρωσης. 
Όλα τα κράτη μέλη παρέχουν στους 
πολίτες τους υποστήριξη του εισοδή­
ματος για το γήρας, την ασθένεια, την 
αναπηρία, τη μητρότητα και την α­
νεργία καθώς και για τη μέριμνα παι­
διών και παρέχουν πρόσβαση σε δω­
ρεάν ή επιδοτούμενη σε μεγάλο 
βαθμό υγειονομική περίθαλψη. 
Εκτός από την κλίμακα υποστήριξης, 
οι κύριες διαφορές, που αντανα­
κλούν εν μέρει διαφορές στον τρόπο 
με τον οποίο εξελίχθηκαν τα εθνικά 
συστήματα και διακυμάνσεις στην 
πολιτική και θεσμική δομή των δια­
φόρων χωρών, αφορούν τα εξής ση­
μεία: 
- το βαθμό κατά τον οποίο η υπο­
στήριξη είναι ανάλογη με το μι­
σθό σε σχέση με την κατ'αποκο-
πή υποστήριξη 
- τη συνεκτίμηση των πόρων για 
τον καθορισμό του δικαιώματος 
για υποστήριξη και του ύψους 
του καταβλητέου ποσού 
15 
ι*η cm?v ΚΟ^ΤΦΌ: opoioniTSÇ KM διαφορές 
- την έκταση κατά την οποία 
υπάρχει δικαίωμα για εγγυημένο 
κατώτατο επίπεδο εισοδήματος 
- την έκταση κατά την οποία οι 
παροχές σε είδος (π.χ. υγειονο­
μική περίθαλψη) διατίθενται σε 
όλους όταν και όπου αυτοί τις 
χρειάζονται 
- τη μορφή κατά την οποία 
αντλούνται έσοδα για τη χρημα­
τοδότηση του συστήματος και ει­
δικότερα τη σημασία των εισφο­
ρών των εργοδοτών και των 
εργαζομένων σε σχέση με τη γε­
νική φορολογία 
- το ρόλο των εκπροσώπων των 
εργοδοτών και των εργαζομένων 
στη διαχείριση του συστήματος 
σε σχέση με το ρόλο του κράτους 
- το ρόλο των ιδρυμάτων του 
ιδιωτικού τομέα στην παροχή 
υποστήριξης και υπηρεσιών σε 
σχέση με το δημόσιο τομέα. 
Γενικά, τα κράτη μέλη μπορούν να 
διαιρεθούν σε τέσσερις κύριες κατη­
γορίες ανάλογα με τα βασικά χαρα­
κτηριστικά των συστημάτων κοινωνι­
κής προστασίας: εκείνα στα οποία 
επικρατούν οι αρχές της ασφάλισης 
και οι παροχές σχετίζονται σε μεγάλο 
βαθμό με τις εισφορές εκείνα στα 
οποία η αρχή της ασφάλισης είναι 
λιγότερο κατοχυρωμένη, οι παροχές 
σχετίζονται περισσότερο με τις ανά­
γκες και η χρηματοδότηση προέρχε­
ται κατά κύριο λόγο από τη γενική 
φορολογία εκείνα που βρίσκονται σε 
ενδιάμεση θέση και εκείνα όπου το 
σύστημα βρίσκεται ακόμη σε εμ­
βρυακό στάδιο. 
Ωστόσο, στην πράξη, ο διαχωρισμός 
αυτός είναι σχετικά αυθαίρετος από 
τη στιγμή που όλα τα κράτη μέλη ε­
φαρμόζουν σε ορισμένο βαθμό την 
αρχή της ασφάλισης και σε κάθε πε­ρίπτωση μέρος του συστήματος προ­
σανατολίζεται στο να εξασφαλίζει ό­
τι ικανοποιούνται οι βασικές ανά­
γκες. Παρ'όλα αυτά, για λόγους 
συντομίας, ο διαχωρισμός αυτός εί­
ναι σχετικά χρήσιμος. 
Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τη 
Γερμανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο και το 
Λουξεμβούργο — και ίσως τις Κάτω 
Χώρες και την Ιταλία, που περιλαμ­
βάνονται στην τρίτη ομάδα παρακά­
τω. Όλες οι χώρες αυτές διαθέτουν 
συστήματα που βασίζονται κυρίως σε 
συμβατικές αρχές ασφάλισης, που ε­
πικεντρώνονται ως επί το πλείστον 
στις συμβατικές αρχέςτης απασχόλη­
σης και αποσκοπούν κατά κύριο λόγο 
στη διατήρηση των επιπέδων των μι­
σθών όταν ένα άτομο δεν είναι πλέον 
σε θέση να εργαστεί ή όταν συνταξιο­
δοτείται. Οι εργαζόμενοι — τόσο οι 
μισθωτοί όσο και οι αυτοαπασχολού­
μενοι — καταβάλλουν ένα ποσοστό 
του επαγγελματικού τους εισοδήμα­
τος στο ασφαλιστικό ταμείο και οι 
εισφορές αυτές τους δίνουν δικαίω­
μα σε παροχές, σε χρήμα και σε εί­
δος, όταν βρίσκονται σε ανάγκη. 
Ταυτόχρονα, οι εισφορές που κατα­
βάλλουν οι μισθωτοί στο ταμείο συ­
μπληρώνονται από εισφορές που 
πραγματοποιούν οι εργοδότες για 
λογαριασμό τους. 
Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτά 
που τα άτομα έχουν δικαίωμα να 
λαμβάνουν έχουν σχέση με το εισό­
δημα τους όταν απασχολούνται — 
υγειονομική περίθαλψη και οικογε­
νειακά επιδόματα αποτελούν τις βα­
σικές εξαιρέσεις — και συνεπώς σχε­
τίζονται με το ύψος της εισφοράς που 
καταβάλλουν οι ίδιοι ή οι εργοδότες 
τους. Συνεπώς, το σύστημα λειτουρ­
γεί τόσο για τη διατήρηση των επιπέ­
δων του εισοδήματος όταν ένα άτομο 
ασθενεί, καθίσταται ανίκανο προς 
εργασία, απολύεται ή συνταξιοδοτεί­
ται όσο και για τη σύνδεση των παρο­
χών με τις εισφορές. Συνεπώς, σε με­γάλο βαθμό, το σύστημα χρησιμεύει 
για την ανακατανομή του εισοδήμα­
τος των ατόμων κατά τη διάρκεια της 
ζωής τους, έτσι ώστε να μειώνονται οι 
διακυμάνσεις στις δαπάνες τους και 
να αποφεύγονται οι περίοδοι δυνητι­
κής δυσχέρειας. Στις χώρες αυτές, 
παρ'όλο που υπάρχουν διαφορές 
στον τρόπο διαχείρισης των συστη­
μάτων, στο ρόλο που διαδραματίζουν 
οι ιδιωτικοί οργανισμοί και οι κοινω­
νικοί εταίροι στη διαχείριση τους και 
στον καταμερισμό των εισφορών με­
ταξύ εργοδοτών και εργαζομένων, τα 
συστήματα στις χώρες αυτές παρου­
σιάζουν μεγάλες ομοιότητες. Και στις 
τέσσερις ομάδες, τα έσοδα, ενώ 
προέρχονται κυρίως από τις εισφο­
ρές, συμπληρώνονται από τη γενική 
φορολογία. 
Επίσης, και στις τέσσερις περιπτώ­
σεις το καθεστώς που βασίζεται στην 
ασφάλιση συμπληρώνεται από την 
κοινωνική πρόνοια που διατίθεται 
στα άτομα που έχουν ανάγκη και τα 
οποία, επειδή δεν έχουν συνεισφέρει 
επαρκώς, ή καθόλου, στο ασφαλιχπι-
κό ταμείο δεν είναι επιλέξιμα για πα­
ροχές ή τα οποία έχουν εξαντλήσει το 
δικαίωμα τους αντλώντας όλεςτις πα­
ροχές για τις οποίες είναι επιλέξιμα. 
Σε όλες αυτές τις χώρες, το κράτος 
αναλαμβάνει την ευθύνη να εξασφα­
λίζει ότι κανένα εισόδημα δεν είναι 
χαμηλότερο από το κατώτατο εγγυη­
μένο επίπεδο, ανεξάρτητα από το κα­
θεστώς απασχόλησης του ατόμου και 
τις εισφορές που κατέβαλε στο πα­
ρελθόν. 
Σε όλες αυτές τις χώρες, το βοήθημα 
αυτό χρηματοδοτείται από τη γενική 
φορολογία και η καταβολή του εξαρ­
τάται από τους πόρους, με την έννοια 
ότι για τον καθορισμό του ύψους της 
υποστήριξης που θα παρασχεθεί 
λαμβάνεται υπόψη το εισόδημα που 
διαθέτει το νοικοκυριό — ή τα μέσα 
υποστήριξης του-. 
iwffjwuwawwT* 
•16 
σύοτήμστσκοινωνίκής προστασίας στην Κοινότητα; ομοιότητες και διαφορές 
S**!iiHBëiÇÎrt|»3ffW*.t« 
Σε όλες αυτές τις χώρες, η παροχή 
υγειονομικής περίθαλψης βασίζεται 
επίσης σε αρχές ασφάλισης και οι 
υπηρεσίες χρηματοδοτούνται από τις 
εισφορές, κατά τον ίδιο τρόπο με τις 
παροχές σε χρήμα, παρ'όλο που στην 
περίπτωση αυτή το κάθε άτομο έχει 
πρόσβαση στις υπηρεσίες ανεξάρτη­
τα από τις εισφορές που έχει καταβά-
λει. Οι υπηρεσίες παρέχονται κυρίως 
από τον ιδιωτικό τομέα και οι δαπά­
νες επιστρέφονται από το κράτος. 
Η δεύτερη ομάδα χωρών περιλαμβά­
νει εκείνες, όπως το Ηνωμένο Βασί­
λειο, η Δανία και η Ιρλανδία, όπου η 
αρχή της ασφάλισης είναι λιγότερο 
κατοχυρωμένη. Σε όλες αυτές τις χώ­
ρες, η γενική φορολογία αποτελεί ση­
μαντικότερη πηγή χρηματοδότησης 
απ'ό,τι για την πρώτη ομάδα χωρών 
και οι παροχές τείνουν να είναι λιγό­
τερο στενά συνδεδεμένες με τις ει­
σφορές. Παρ'όλα αυτά, τα συστήμα­
τα που επικρατούν σε αυτές τις τρεις 
χώρες παρουσιάζουν μεταξύ τους λι­
γότερες ομοιότητες απ'ό,τι τα συστή­
ματα στην πρώτη ομάδα χωρών. 
Ειδικότερα, το Ηνωμένο Βασίλειο 
και η Ιρλανδία βασίζονται πολύ πε­
ρισσότερο στις εισφορές των εργοδο­
τών και των εργαζομένων για τη χρη-
ματοδότηση της κοινωνικής 
προστασίας απ'ό,τι η Δανία, όπου οι 
εισφορές αντιπροσωπεύουν μικρότε­
ρο μόνο μέρος της χρηματοδότησης 
ενώ το μεγαλύτερο αντλείται από τη 
γενική φορολογία, ιδίως από τους 
φόρους εισοδήματος. Από την άλλη 
πλευρά, στη Δανία οι κοινωνικές πα­
ροχές σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό 
με το επαγγελματικό εισόδημα, όπως 
στην πρώτη ομάδα χωρών, ενώ στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία 
τείνουν να αποτελούν κυρίως κατ'α-
ποκοπήν ποσά (αντανακλώντας την 
επίδραση του Beveridge, οι ιδέες του 
οποίου για καθολικό δικαίωμα σε ε­
παρκές εισόδημα για τη στοιχειώδη 
συντήρηση — τουλάχιστον για τα ά­τομα που είχαν απασχόληση — απο­
τέλεσαν τη βάση του βρετανικού κρά­
τους πρόνοιας που αναπτύχθηκε με­
ταπολεμικά). 
Συνεπώς, στη Δανία το σύστημα απο­
σκοπεί στο να διατηρηθεί το επίπεδο 
του εισοδήματος όταν ένα άτομο δεν 
εργάζεται και καθώς οι φόροι που 
καταβάλλονται τείνουν να είναι ανά­
λογοι με το εισόδημα, υπάρχει μία 
πραγματική σχέση μεταξύ των εισφο­
ρών στο σύστημα κοινωνικής προ­
στασίας και των δικαιούμενων παρο­
χών. Από την άλλη πλευρά, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία, 
το σύστημα αποσκοπεί στην παροχή 
ενός ελάχιστου επιπέδου υποστήρι­
ξης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόνο 
στην περίπτωση των συντάξεων που 
σχετίζονται με το εισόδημα, τις πε­
ρισσότερες από τις οποίες διαχειρί­
ζονται ιδιωτικά ταμεία συνταξιοδό­
τησης, το ύψος των καταβαλλόμενων 
εισφορών έχει σχέση με το ύψος των 
παροχών ενώ στην Ιρλανδία η παρο­
χή ανεργίας περιλαμβάνει επίσης έ­
να περιορισμένο στοιχείο που σχετί­
ζεται με το μισθό. Παρ'όλα αυτά και 
στις δύο χώρες, το δικαίωμα για πα­
ροχές εξακολουθεί να εξαρτάται από 
το επίπεδο των εισφορών που κατα-
βάλλει κάθε άτομο. 
Όταν δεν υπάρχει δικαίωμα για πα­
ροχή, όταν η παροχή είναι ανεπαρ­
κής για τις ανάγκες του ατόμου ή της 
οικογενειακής μονάδας ή όταν το δι­
καίωμα έχει εξαντληθεί, τα άτομα 
πρέπει να αποτανθούν στην κοινωνι­
κή πρόνοια, η επιλεξιμότητα για την 
οποία στο Ηνωμένο Βασίλειο και την 
Ιρλανδία εξαρτάται από το εάν το 
άτομο είναι χωρίς απασχόληση για 
προφανή λόγο — διότι ασθενεί, είναι 
ανίκανογια εργασία, είναι τραυματι­
σμένο, έχει τη φροντίδα μικρού παι­
διού, είναι σε κατάσταση εγκυμοσύ­
νης ή δεν μπορεί να βρει εργασία — 
και από το εάν το εισόδημα του και 
οι συνολικές αποταμιεύσεις του είναι κατώτερες από ένα καθορισμένο επί­
πεδο. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και την 
Ιρλανδία, η κοινωνική πρόνοια κατα­
βάλλεται σε ποσοστά που συνήθως 
είναι χαμηλότερα από τα ποσοστά 
κοινωνικών παροχών — αν και στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, η διαφορά είναι 
οριακή — και, στην πράξη, η βασική 
διαφορά μεταξύ των παροχών και της 
πρόνοιας στις δύο χώρες συνίσταται 
στο ότι στην πρώτη καταβάλλεται αυ­
τόματα ενώ η δεύτερη εξαρτάται από 
τους πόρους. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οικογενεια­
κή πίστωση παρέχεται σε εργαζομέ­
νους με χαμηλό εισόδημα ή με μερικό 
ωράριο και με παιδιά. Στη Δανία, το 
σύστημα επιχειρεί να εξασφαλίσει ό­
τι το κάθε άτομο διαθέτειτο εγγυημέ­
νο κατώτατο επίπεδο εισοδήματος. 
Όπως στην πρώτη ομάδα χωρών, η 
υγειονομική περίθαλψη στη Δανία 
και το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί 
τμήμα του συστήματος κοινωνικής 
προστασίας και παρέχεται στους πά­
ντες δωρεάν (με εξαίρεση τα φάρμα­
κα) ανεξάρτητα από το επίπεδο ει­
σφορών τους. Ωστόσο, και στις δύο 
περιπτώσεις, η υπηρεσία παρέχεται 
κυρίως από το δημόσιο τομέα και όχι 
από τον ιδιωτικό, όπως στην πρώτη 
ομάδα χωρών. Από την άλλη πλευρά, 
στην Ιρλανδία, η δωρεάν υγειονομι­
κή περίθαλψη, με εξαίρεση τη νοσο­
κομειακή περίθαλψη που παρέχεται 
δωρεάν στα περισσότερα άτομα, δια­
τίθεται μόνο στα άτομα με χαμηλό 
εισόδημα. 
Στην τρίτη ομάδα χωρών περιλαμβά­
νονται εκείνες, τα συστήματα κοινω­
νικής προστασίας των οποίων τοπο­
θετούνται μεταξύ των δύο πρώτων 
ομάδων, συγκεκριμένα οι Κάτω Χώ­
ρες και η Ιταλία. Ο διαχωρισμός αυ­
τός, όπως αναφέρεται παραπάνω, α­
ποτελεί γενικά ζήτημα κατάταξης και 
όσον αφορά τα κύρια χαρακτηριστι­
κά τους, οι Κάτω Χώρες και η Ιταλία 
•17-
- É#é*&§à^"*£# συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
δεν παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές 
από τις δύο πρώτες ομάδες χωρών. 
Ειδικότερα, όσον αφορά την Ιταλία, 
οι εισφορές, ιδίως εκείνες που κατα­
βάλλουν οι εργοδότες, αποτελούν ε­
ξίσου σημαντική πηγή χρηματοδότη­
σης όπως στη Γαλλία ή το Βέλγιο και 
οι παροχές, με εξαίρεση τα οικογε­
νειακά επιδόματα, είναι ανάλογες σε 
μεγάλο βαθμό με το εισόδημα. Ωστό­
σο, το σύστημα παροχών ανεργίας 
είναι πολύ λιγότερο ανεπτυγμένο 
απ'ό,τι στα περισσότερα άλλα κράτη 
μέλη, καθώς μόνο χαμηλά ποσοστά 
παροχών είναι αυτοδίκαια πληρω­
τέα Συνακόλουθα, μεγάλη βαρύτητα 
δίνεται στην Cassa Integrazione 
Guadagni (ταμείο για την ολοκλήρω­
ση των επαγγελματικών εισοδημά­
των) που ουσιαστικά αποτελεί ένα 
καθεστώς το οποίο αποσκοπεί στην 
κάλυψη της μερικής ή προσωρινής 
ανεργίας. 
Επιπλέον, στην Ιταλία, σε αντίθεση 
με τις πρώτες δύο ομάδες χωρών, το 
σύστημα της κοινωνικής πρόνοιας 
για τα άτομα που δεν είναι επιλέξιμα 
για παροχές δεν αποσκοπεί στο να 
εξασφαλίσει ότι κάθε άτομο διαθέτει 
ένα κατώτατο επίπεδο εισοδήματος. 
Αρμόδια για τη διαχείριση του συ­
στήματος καθώς και για τις κοινωνι­
κές υπηρεσίες και την υγειονομική 
περίθαλψη είναι η τοπική κυβέρνηση 
ενώ στο εσωτερικό της χώρας παρου­
σιάζονται μερικές διακυμάνσεις. 
Αντίθετα, στις Κάτω Χώρες, το κοι­
νωνικό — ή γενικό — σύστημα πρό­
νοιας είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένο 
και αποσκοπεί στο να παρέχει κάλυ­
ψη σε κάθε άτομο με ανεπαρκές επί­
πεδο εισοδήματος ανεξάρτητα από 
την κατάσταση του, συμπεριλαμβα­
νομένων εκείνων που λαμβάνουν 
κοινωνικές παροχές, εφόσον δεν ε­
παρκούν ώστε να αυξήσουν το εισό­
δημα στο στοιχειώδες επίπεδο συντή­
ρησης — ή το κοινωνικό ελάχιστο. Το σύστημα αυτό συμπληρώνει το καθε­
στώς κοινωνικής ασφάλισης, στο 
πλαίσιο του οποίου, όπως και σε άλ­
λες χώρες, τόσο οι εισφορές όσο και 
οι παροχές είναι ανάλογες με το ει­
σόδημα. 
Η τέταρτη ομάδα χωρών αποτελείται 
από την Ισπανία, την Πορτογαλία και 
την Ελλάδα, όπου τα συστήματα είναι 
παρόμοια με εκείνα σε άλλα κράτη 
μέλη αλλά λιγότερο καλά αναπτυγμέ­
να. Και οι τρεις χώρες βασίζονται σε 
μεγάλο βαθμό στις εργοδοτικές ει­
σφορές για τη χρηματοδότηση των 
κοινωνικών παροχών, αν και η υγειο­
νομική περίθαλψη στην Ισπανία και 
την Πορτογαλία, ειδικότερα, χρημα­
τοδοτείται κατά μεγάλο μέρος από τη 
φορολογία. Και στις τρεις περιπτώ­
σεις, οι κλασικές κατηγορίες παρο­
χών είναι ανάλογες με το επαγγελμα­
τικό εισόδημα όπως και οι εισφορές. 
Ωστόσο, σχετικά μεγάλο ποσοστό α­
τόμων δεν είναι επιλέξιμα για παρο­
χές και βασίζονται στην κοινωνική 
πρόνοια, με τη μορφή κατώτατης σύ­
νταξης ή ενός κατΌποκοπή επιδόμα­
τος αναπηρίας, για παράδειγμα, αλ­
λά σε συγκριτικά χαμηλά ποσοστά. 
Σε καμία από τις τρεις χώρες η πρό­
νοια δεν αποσκοπεί στην εγγύηση ε­
νός κατώτατου εισοδήματος. 
Με λίγα λόγια, όλα τα κράτη μέλη 
διαθέτουν κάποια μορφή καθεστώ­
τος κοινωνικής ασφάλισης δυνάμει 
του οποίου τα ποσά που καταβάλλο­
νται και αποδίδονται σχετίζονται σε 
μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό με το 
εισόδημα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και την Ιρλανδία κατ'εξαίρεση οι πε­
ρισσότερες παροχές συνίστανται σε 
κατ'αποκοπή ποσά, αντανακλώντας 
τη φιλοσοφία ότι πρέπει να βασίζο­
νται στην ανάγκη και όχι στο εισόδη­
μα. Σε άλλες χώρες, μόνοτα επιδόμα­
τα τέκνων ή τα οικογενειακά 
επιδόματα τείνουν να είναι κατ'απο­
κοπή ποσά αν και σε ορισμένες περι­πτώσεις κυμαίνονται ανάλογα με τον 
αριθμό, ακόμη και με την ηλικία των 
παιδιών (στο Βέλγιο, τη Γαλλία, το 
Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες). 
Σε όλες τις χώρες, όλοι οι απασχο­
λούμενοι, το εισόδημα των οποίων 
είναι ανώτερο από το κατώτατο 
επίπεδο, καθώς και εργοδότες, συμ­
βάλλουν στη χρηματοδότηση των κοι­
νωνικών παροχών, εν μέρει προκει­
μένου να δημιουργηθεί το αίσθημα 
της αλληλεγγύης, αν και στις περισ­
σότερες περιπτώσεις το ύψος των πα­
ροχών έχει κάποια σχέση με το ύψος 
των εισφορών. Παρ'όλο που σε όλη 
την Κοινότητα, οι αυτοαπασχολούμε­
νοι περιλαμβάνονται στα ανταποδο­
τικά καθεστώτα, μόνο στη Δανία και 
το Λουξεμβούργο είναι επιλέξιμοι 
για παροχές ανεργίας. 
Επίσης σε όλατα κράτη μέλη, προκει­
μένου να καλυφθούν τα άτομα, των 
οποίων η απασχόληση — και οι 
εισφορές — δεν θεμελιώνουν δι­
καίωμα σε παροχές, η κοινωνική α­
σφάλιση συμπληρώνεται από την κοι­
νωνική πρόνοια, η οποία αποσκοπεί 
στο να αυξήσει το εισόδημα σε ένα 
καθορισμένο κατώτατο επίπεδο. Συ­
νεπώς, το ύψος του βοηθήματος 
εξαρτάται από τους πόρους. Ωστόσο, 
σε ορισμένες χώρες, ιδίως στα νότια 
της Κοινότητας, η κοινωνική πρόνοια 
χορηγείται ακόμη με διακριτική ευ­
χέρεια και συνακόλουθα δεν εξα­
σφαλίζει κατ'ανάγκη ότι το εισόδημα 
όλων των ατόμων είναι ανώτερο από 
το επίπεδο που απαιτείται για τη 
στοιχειώδη συντήρηση τους. 
Ένα ελάχιστο επίπεδο υγειονομικής 
περίθαλψης παρέχεται σε όλη την 
Κοινότητα σχεδόν σε όλα τα άτομα, 
ανεξάρτητα από το εισόδημα ή τις 
εισφορές και στις περισσότερες χώ­
ρες οι περισσότερες υπηρεσίες παρέ­
χονται δωρεάν είτε επιδοτούνται σε 
μεγάλο βαθμό. 
18 
f κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές \ 
mmmi<»mâfm». 
Στη συνέχεια παρατίθενται αναλυτι­
κές πληροφορίες σχετικά με τα συ­
στήματα κοινωνικής προστασίας που 
λειτουργούν σε κάθε χώρα της Κοι­
νότητας. 
Γερμανία 
Το γερμανικό σύστημα κοινωνι­
κής προστασίας βασίζεται σε αρ­
χές κοινωνικής ασφάλισης για τους 
απασχολούμενους που κερδίζουν πε­
ρισσότερα από 250 ECU το μήνα 
Επιπλέον, η κοινωνική πρόνοια πα­
ρέχει ελάχιστες παροχές στα άτομα 
που έχουν ανάγκη. 
Κοινωνική ασφάλιση 
Το καθεστώς ασφάλισης σύνταξης 
είναι υποχρεωτικό για τους μι­
σθωτούς και ορισμένες άλλες ομά­
δες, όπως ορισμένοι αυτοαπασχο­
λούμενοι. Κάθε άτομο που δεν είναι 
υποχρεωτικά ασφαλισμένο μπορεί 
να ζητήσει εθελοντική κάλυψη. Το 
σύστημα χορηγεί παροχές σε χρήμα 
σε περίπτωση συνταξιοδότησης και 
θανάτου, ενώ το ύψος της παροχής 
εξαρτάται από τον αριθμό των ετών 
ασφάλισης και το μέσο εισόδημα σε 
σχέση με το μέσο εισόδημα όλων των 
απασχολουμένων, το επίπεδο του ο­
ποίου καθορίζεται κάθε έτος σύμφω­
να με τον τρέχοντα μέσο καθαρό μι­
σθό. 
Σημαντικά είναι επίσης τα επαγγελ­
ματικά καθεστώτα συνταξιοδστησης, 
καθώς καλύπτουν περίπου το 65% 
των απασχολουμένων και το μέσο 
ύψος των παροχών ανέρχεται σε 
200 ECU περίπου μηνιαίως. 
Σε περίπτωση αναπηρίας, τα άτομα 
μπορεί να είναι επιλέξιμα για παρο­
χές που εξαρτώνται από το εισόδημα, είτε δυνάμει του καθεστώτος ασφά­
λισης σύνταξης είτε καθεστώτος α­
σφάλισης εργατικών ατυχημάτων, α­
νάλογα με την αιτία. 
Όλοι οι μισθωτοί με εισοδήματα χα­
μηλότερα από ένα καθορισμένο πο­
σό (περίπου 30 χιλιάδες ECU ετη­
σίως) υποχρεούνται να υπάγονται 
στο καθεστώς υγειονομικής ασφάλι­
σης που καλύπτει επίσης τους συντα­
ξιούχους, τους φοιτητές και ορισμέ­
νες άλλες ομάδες που έχουν ανάγκη 
από προστασία, όπως και πολλούς 
αυτοαπασχολούμενους. Το καθε­
στώς παρέχει τόσο υγειονομική περί­
θαλψη όσο και παροχές σε χρήμα, 
εάν ένα άτομο είναι ανίκανο για ερ­
γασία (80% του επαγγελματικού μι­
σθού έως ένα ανώτατο ποσό), αν και 
οι πρώτες έξι εβδομάδες κατά τις ο­
ποίες δεν μπορεί να εργαστεί καλύ­
πτονται από τον εργοδότη. Επίσης, 
παρέχει περίθαλψη για τη μητρότητα 
και παροχές σε χρήμα για καθορι­
σμένη περίοδο κατά τη διάρκεια της 
εγκυμοσύνης και μετά τον τοκετό. 
Η οργάνωση του καθεστώτος είναι 
πολύπλοκη και περιλαμβάνει περί­
που 1.200 αυτοδιοικούμενα ταμεία, 
κάθε ένα από τα οποία καθορίζει το 
δικό του ποσοστό εισφοράς (το οποίο 
κυμαίνεται μεταξύ 8% και 15%) που 
καταβάλλεται κατά 50% από τον ερ­
γοδότη και 50% από το μισθωτό. Το 
δημόσιο καθεστώς καλύπτει το 92% 
του πληθυσμού και το υπόλοιπο 8% 
καλύπτεται από ιδιωτικά καθεστώτα 
υγειονομικής ασφάλισης. 
Η υπαγωγή στο σύστημα ασφάλισης 
εργατικών ατυχημάτων είναι επίσης 
υποχρεωτική για τους μισθωτούς και 
ορισμένους αυτοαπασχολουμένους. 
Αρμόδιες για τη διαχείριση του είναι 
οι Εργοδοτικές Ενώσεις Ασφάλισης 
Ευθύνης — δημόσιοι αυτοδιοικούμε­
νοι οργανισμοί σε κάθε βιομηχανικό 
ή εμπορικό κλάδο. Το σύστημα παρέ­
χει υπηρεσίες σε περίπτωση εργατι­κού ατυχήματος ή επαγγελματικής α­
σθένειας καθώς και παροχές αναπη­
ρίας και συντάξεις χηρείας, το ποσο­
στό των οποίων κυμαίνεται ανάλογα 
με την αντιληπτή κλίμακα του κινδύ­
νου. Το καθεστώς ασφάλισης ανερ­
γίας, υπεύθυνη για τη διαχείριση του 
οποίου είναι η Ομοσπονδιακή Υπη­
ρεσία Απασχόλησης, χορηγεί παρο­
χές που ανέρχονται στο 63% των κα­
θαρών μισθών (68% για όσους έχουν 
παιδιά) για περίοδο από 6 μήνες έως 
2 έτη ανάλογα με τη διάρκεια της 
απασχόλησης και την ηλικία του εν­
διαφερομένου. Το σύστημα παρέχει 
επίσης ποικιλία μέτρων προκειμένου 
να αποφευχθούν οι απώλειες θέσεων 
εργασίας και να διευκολυνθούν τα 
άτομα να επιστρέψουν στην εργασία 
τους. Όπως και στην ασφάλιση υ­
γείας, οι εργοδότες καταβάλλουν το 
50% της εισφοράς. 
Τα οικογενειακά επιδόματα κυμαί­
νονται ανάλογα με τον αριθμό των 
παιδιών και μπορεί να μειωθούν εάν 
το εισοδημάτων γονέων υπερβεί ορι­
σμένα όρια. Οι γονείς έχουν δικαίω­
μα σε άδεια εκπαίδευσης διάρκειας 
3 ετών κατ'ανώτατο όριο για κάθε 
παιδί και σε επίδομα ύψους 300 ECU 
περίπου μηνιαίως για 18 μήνες κατ'α­
νώτατο όριο. 
Κοινωνική πρόνοια 
Ηκοινωνική πρόνοια παρέχει έ­
να κατώτατο επίπεδο εισοδή­
ματος για κάθε άτομο που δεν καλύ­
πτεται από τα καθεστώτα κοινωνικής 
ασφάλισης — ή έχει εξαντλήσει τα 
δικαιώματα του — που έχει ανάγκη 
και δεν είναι σε θέση να κερδίζει 
κάποιο εισόδημα. Εκτός από τα επι­
δόματα αυτά, οι αποδέκτες είναι επί­
σης επιλέξιμοι για υγειονομική περί-
θαλψη και άλλες κοινωνικές 
υπηρεσίες. 
19-
ομοιότητες και διαφορές 
Γαλλία 
Το σύστημα κοινωνικής ασφάλι­
σης στη Γαλλία αποτελείται από 
ορισμένα νομικά συστήματα όπως α­
ποκαλούνται (régimes légaux) και α­
πό διάφορες συμπληρωματικές μορ­
φές. 
Τα νομικά 
συστήματα 
Τά νομικά συστήματα αποτελούν 
τη βάση του γενικού συστήματος, 
είναι πολλά και κάθε ένα από αυτά 
έχει το δικό του σύστημα χρηματοδό­
τησης και χορήγησης παροχών, που 
σε κάθε περίπτωση έχει σχέση με το 
επαγγελματικό εισόδημα ή το επίπε­
δο εισφοράς των μελών, αν και κανέ­
να από αυτά δεν περιλαμβάνει προ­
στασία κατά της ανεργίας. Μπορούν 
να διαιρεθούν σε τέσσερις κατηγο­
ρίες: 
- στο γενικό καθεστώς (le régime 
général) για τους απασχολουμέ­
νους στη βιομηχανία και τις υπη­
ρεσίες που δεν υπάγονται σε ει­
δικά καθεστώτα καλύπτει το 
γήρας, την ασθένεια, τη μητρότη­
τα, την αναπηρία, το θάνατο, τα 
εργατικά ατυχήματα καθώς και 
τις επαγγελματικές ασθένειες 
και τα οικογενειακά επιδόματα. 
Η χρηματοδότηση προέρχεται ο­
ρισμένες φορές αποκλειστικά α­
πό τις εισφορές των εργοδοτών 
και των εργαζομένων (μόνο από 
τους εργοδότες σε περίπτωση ερ­
γατικών ατυχημάτων, επαγγελ­
ματικών ασθενειών και οικογε­
νειακών επιδομάτων) 
- στο γεωργικό καθεστώς (le 
régime agricole) που καλύπτει 
τους αγρότες και τους εργαζομέ­νους στη γεωργία. Οι εισφορές 
χρηματοδοτούν μόνο το 20% των 
παροχών, ενώ οι υπόλοιποι πό­
ροι προέρχονται από ειδικούς 
φόρους (στα δημητριακά, τον 
καπνό κτλ. καθώς και από το Φ-
ΠΑ) και τις κρατικές επιδοτή­
σεις 
στα ειδικά καθεστώτα για μι­
σθωτούς, στην περίπτωση λίγων 
επαγγελμάτων (π.χ. στρατιωτι­
κοί, μεταλλωρύχοι, σιδηροδρομι­
κοί) τα οποία καλύπτουν τους α­
σφαλισμένους κατά όλων των 
κινδύνων αλλά στις περισσότε­
ρες περιπτώσεις παρέχουν μερι­
κή μόνο κάλυψη ενώ οι υπόλοι­
ποι κίνδυνοι καλύπτονται από το 
γενικό καθεστώς (όπως στην πε­
ρίπτωση των δημοσίων υπαλλή­
λων και των εργαζομένων στις ε­
πιχειρήσεις ηλεκτρισμού και 
αερίου). Η διαχείριση ορισμέ­
νων ειδικών συστημάτων υπάγε­
ται στην άμεση αρμοδιότητα των 
εργοδοτών (π.χ. SNCF και 
Electricité de France) 
στα ανεξάρτητα καθεστώτα για 
τους αυτοαπασχολουμένους που 
χορηγούν μόνο παροχές σύντα­
ξης, ασθένειας και μητρότητας 
Συμπληρωματικές 
μορφές δράσης 
Τά συμπληρωματικά προγράμμα­
τα αποσκοπούν είτε στο να καλύ­
ψουν τα κενά που αφήνουν τα νομικά 
καθεστώτα είτε στο να καταβάλλουν 
συμπληρωματικές παροχές: 
- τα συμπληρωματικά καθεστώτα 
σύνταξης (les régimes complé­
mentaires de retraite) είναι υπο­
χρεωτικά για όλους όσους υπά­
γονται στο γενικό και το γεωργικό καθεστώς. Ρυθμίζονται 
από συλλογικές συμβάσεις και τη 
διαχείριση τους αναλαμβάνουν 
εκπρόσωποι των εργοδοτών και 
των εργαζομένων. Οι ασφαλι­
σμένοι δικαιούνται συμπληρω­
ματικής σύνταξης, εκτός από ε­
κείνη που λαμβάνουν δυνάμει 
του γενικού καθεστώτος. Παρ'ό­
λο που υπάρχουν πολλά διαφο­
ρετικά καθεστώτα, ομαδοποιού­
νται σε δύο μεγάλες οργανώσεις: 
την Association générale des in­
stitutions de retraites de cadres 
(AGIRC, Γενική Ένωση Συντα­
ξιοδοτικών Ιδρυμάτων Στελε­
χών) και την Association des 
régimes de retraites complé­
mentaires (ARRCO, Ένωση Συ­
μπληρωματικών Καθεστώτων 
Συνταξιοδότησης) 
η προστασία κατά της ανεργίας 
αποκλείεται από το σύστημα 
κοινωνικής ασφάλισης με τη 
γαλλική έννοια και αρχικά πε­
ριοριζόταν στην καταβολή βοη­
θημάτων. Σήμερα είναι υπο­
χρεωτική για όλους τους 
εργοδότες και τους μισθωτούς, 
ρυθμίζεται από συλλογικές συμ­
βάσεις και χρηματοδοτείται από 
τις εισφορές εργοδοτών και ερ­
γαζομένων. Αποτελείται από δύο 
τμήματα, τη διαχείριση των ο­
ποίων έχουν αναλάβει από κοι­
νού οι εκπρόσωποι των εργοδο­
τών και των εργαζομένων: το 
καθεστώς ασφάλισης, που χρη­
ματοδοτείται από εισφορές και 
το καθεστώς αλληλεγγύης, που 
χρηματοδοτείται από το κράτος 
και χορηγεί παροχές στους ανέρ­
γους που δεν έχουν δικαίωμα σε 
ασφαλιστικές παροχές. 
η κοινωνική πρόνοια παρέχεται 
από το κράτος και χρηματοδοτεί­
ται από την κεντρική και την το­
πική κυβέρνηση. Το 1988 καθιε-
-20 
στην Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
ρώθηκε το κατώτατο εισόδημα 
ένταξης (revenu minimum 
d'insertion) για την εγγύηση ενός 
κατώτατου επιπέδου εισοδήμα­
τος στους πλέον ενδεείς και για 
τη διευκόλυνση τους να επιστρέ­
ψουν στην εργασία και να επα­
νενταχθούν στην κοινωνία 
οι επαγγελματικές ασφαλιστικές 
επιχειρήσεις (mutuelles) είναι ι­
διωτικοί μη κερδοσκοπικοί ορ­
γανισμοί, που διοικούνται από τα 
μέλη τους, χρηματοδοτούνται α­
πό τις εισφορές των μελών και 
χορηγούν συμπληρωματικές πα­
ροχές σε περίπτωση ασθένειας, 
μητρότητας, γήρατος, αναπηρίας 
ή θανάτου. 
Βέλγιο 
Το βελγικό σύστημα κοινωνικής 
ασφάλισης χωρίζεται σε τέσσε­
ρα υποκαθεστώτα, ένα για τους δη­
μόσιους υπαλλήλους και το προσωπι­
κό των δημόσιων υπηρεσιών, ένα για 
τους μισθωτούς, ένα για τους αυτοα­
πασχολουμένους και ένα καθεστώς 
για όλους εκείνους που είναι οικονο­
μικώς μη ενεργά άτομα και έχουν 
ανάγκη από βοήθεια. Το μεγαλύτε­
ρο, που καλύπτει περίπου 2 εκατομ­
μύρια άτομα, είναι το καθεστώς των 
μισθωτών, αν και οι 800.000 περίπου 
εργαζόμενοι στο δημόσιο τομέα απο­
λαμβάνουν τις υψηλότερες παροχές. 
Μισθωτοί 
Δυνάμει του καθεστώτος για τους 
μισθωτούς, που δημιουργήθηκε 
στα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου 
Πολέμου, οι εισφορές υπολογίζονται 
ως ποσοστό των μισθών έως ένα ανώ­
τατο επίπεδο και το ποσοστό των πα­
ροχών συνήθως αντιστοιχεί περίπου στο 60% των μισθών έως το καθορι­
σμένο ανώτατο επίπεδο. Το 1982, το 
ανώτατο επίπεδο καταργήθηκε όσον 
αφορά τις εισφορές, διατηρήθηκε ό­
μως για τις παροχές. Ταυτόχρονα κα­
θιερώθηκε ένα εγγυημένο κατώτατο 
επίπεδο παροχών.Τα εργατικά ατυ­
χήματα και οι επαγγελματικές ασθέ­
νειες καλύπτονται από ιδιωτικές α­
σφαλιστικές εταιρείες. 
Τη διαχείριση του συστήματος έχει 
αναλάβει ένας συνδυασμός ιδιωτι­
κών και δημόσιων ιδρυμάτων, όπου 
τα δημόσια ιδρύματα είναι υπεύθυνα 
για τη διοίκηση και την είσπραξη των 
εισφορών ενώ τα ιδιωτικά για την 
καταβολή των παροχών (με εξαίρεση 
τις συντάξεις). Αυτά τα δημόσια ιδρύ­
ματα είναι ανεξάρτητα από την κυ­
βέρνηση και η διαχείριση τους υπά­
γεται στην αρμοδιότητα μίας 
επιτροπής εκπροσώπων συνδικάτων 
και εργοδοτών. 
Ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό του 
βελγικού συστήματος είναι ότι η ανα­
πηρία αντιμετωπίζεται μάλλον ως 
προέκταση της ασθένειας παρά όπως 
η σύνταξη, οι δε παροχές καθίστα­
νται πληρωτέες ύστερα από ένα έτος 
ανικανότητας για εργασία (και ανέρ­
χονται στο 60% του τελευταίου μι­
σθού) ανεξάρτητα από το επίπεδο 
των εισφορών. 
Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό είναι 
ότι το σύστημα αποζημίωσης για την 
ανεργία βρίσκεται μεταξύ του συστή­
ματος ασφάλισης και του συστήματος 
βοήθειας και χορηγεί συγκριτικά χα­
μηλές παροχές (πολύ χαμηλότερες α­
π'ό,τι για ασθένεια ή αναπηρία) χω­
ρίς περιορισμό στο χρόνο για τον 
οποίο καταβάλλονται οι παροχές (με 
εξαίρεση την περίπτωση υπερβολικά 
μακρόχρονης ανεργίας όταν ο δι­
καιούχος διαθέτει άλλες πηγές εισο­
δήματος). Τρίτον, τα οικογενειακά επιδόματα 
θεωρούνται τμήμα της κοινωνικής α­
σφάλισης και χρηματοδοτούνται εν 
μέρει από τις εισφορές των εργοδο­
τών. Το Βέλγιο ήταν η πρώτη χώρα 
που καθιέρωσε υποχρεωτικά οικογε­
νειακά επιδόματα και το ύψος τους 
είναι ακόμη από τα υψηλότερα στον 
κόσμο. 
Αυτοαπασχο­
λούμενοι 
Το καθεστώς για τους αυτοαπα­
σχολουμένους δημιουργήθηκε ύ­
στερα από εκείνο για τους μισθω­
τούς, το 1967, με παρόμοια 
διαχείριση και οργάνωση. Ωστόσο, 
το σύστημα αποσκοπεί στο να παρέ­
χει ένα βασικό μόνο επίπεδο προστα­
σίας κατάτου γήρατος, της ασθένειας 
και της αναπηρίας, εν μέρει διότι οι 
εισφορές είναι χαμηλότερες. 
'Οσον αφορά την υγειονομική περί­
θαλψη, καλύπτονται μόνο οι σοβαρές 
ασθένειες (κυρίως αυτές που χρειά­
ζονται νοσοκομειακή αντιμετώπιση), 
αν και υπάρχει επίσης επιδοτούμενη 
επικουρική ασφάλιση για τις λιγότε­
ρο σοβαρές ασθένειες. Όσον αφορά 
τα οικογενειακά επιδόματα, το ποσο­
στό των παροχών για το πρώτο παιδί 
είναι πολύ κατώτερο από εκείνο που 
χορηγείται στους μισθωτούς, είναι ό­
μως το ίδιο για τα άλλα παιδιά. 
Οι παροχές ασθένειας και ανεργίας 
καταβάλλονται κατΌποκοπήν, και το 
ύψος τους είναι χαμηλότερο από το 
κατώτατο επίπεδο βοηθήματος που 
εξαρτάται από τους πόρους. 
Οι παροχές ασθένειας και αναπη­
ρίας είναι ποσά κατ,αποκοπή και 
στην πραγματικότητα χαμηλότερα α­
πό το επίπεδο ενίσχυσης που εξαρτά­
ται από τους πόρους. Πριν από το 
1984, οι συντάξεις των αυτοαπασχο-
-21 
στην Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
λσυμένων ήταν επίσης κατ'αποκοπήν 
ποσά, αλλά έκτοτε συνδέονται με το 
επαγγελματικό εισόδημα κατά τον ί­
διο τρόπο με τους μισθωτούς. 
Το ύψος των εισφορών που καταβάλ­
λουν οι αυτοαπασχολούμενοι είναι 
ανάλογο με το εισόδημα, αν και βα­
σίζεται στο εισόδημα των τριών 
προηγούμενων ετών και όχι στο τρέ­
χον εισόδημα τους. 
Δημόσιος τομέας 
Οι κοινωνικές παροχές για τους 
υπαλλήλους του δημοσίου το­
μέα γενικά προέρχονται άμεσα από 
το κράτος και οι εισφορές καταβάλ­
λονται μόνο για την υγειονομική πε­
ρίθαλψη και τις συντάξεις. Ιστορικά, 
οι παροχές είναι υψηλότερες απ'ό,τι 
εκείνες που καταβάλλουν οι μισθω­
τοί, αν και οι παροχές υγειονομικής 
περίθαλψης, τα οικογενειακά επιδό­
ματα και οι κανόνες που διέπουν το 
δικαίωμα στη σύνταξη είναι πλέον 
περίπου οι ίδιοι (με εξαίρεση το γε­
γονός ότι οι συντάξεις βασίζονται στο 
επαγγελματικό εισόδημα κατά τη συ­
νταξιοδότηση και όχι στο σύνολο της 
περιόδου εισφοράς). 
Κοινωνική πρόνοια 
Το καθεστώς για τα οικονομικώς 
μη ενεργά άτομα αναπτύχθηκε 
τμηματικά και τη διαχείριση του 
έχουν αναλάβει διάφοροι θεσμοί, συ­
μπεριλαμβανομένης της τοπικής και 
της κεντρικής κυβέρνησης. Το σύστη­
μα πρωτολειτούργησε το 1967, χορη­
γώντας μία κατώτατη σύνταξη στους 
ηλικιωμένους και επεκτάθηκε προ­
κειμένου να συμπεριλάβει επιδόμα­
τα αναπηρίας για τα μειονεκτούντα 
άτομα καθώς και οικογενειακά επι­
δόματα και συμπληρώθηκε το 1974 
με ένα ελάχιστο επίδομα εισοδήμα­τος για όλα τα άτομα. Όλες οι παρο­
χές εξαρτώνται από τους πόρους και 
χρηματοδοτούνται από τη γενική φο­
ρολογία. 
Λουξεμβούργο 
Το σύστημα κοινωνικής προστα­
σίας βασίζεται στην ασφάλιση ό­
πως και στις γειτονικές χώρες. 
Κοινωνική ασφάλιση 
Δυνάμει του καθεστώτος ασφάλι­
σης σύνταξης, οι συντάξεις, όπως 
και οι εισφορές, σχετίζονται με το 
επαγγελματικό εισόδημα για τους α­
πασχολουμένους και, σε μικρότερο 
βαθμό, με τα έτη απασχόλησης. Ό­
σον αφορά τους μισθωτούς του ιδιω­
τικού τομέα, για όλα τα άτομα ισχύει 
το ίδιο ποσοστό εισφορών και παρο­
χών, ενώ για τους μισθωτούς του δη­
μόσιου τομέα υπάρχει ένα μη αντα­
ποδοτικό σύστημα που χορηγεί πιο 
γενναιόδωρες παροχές. 
Η κανονική ηλικία συνταξιοδότησης 
είναι το 65ο έτος, αλλά υπάρχει δυνα­
τότητα για πρόωρη συνταξιοδότηση 
από το 60ο έτος ή σε ορισμένες περι­
πτώσεις από το 57ο έτος. Οι συντά­
ξεις αναπροσαρμόζεται αυτόματα με 
τον πληθωρισμό κάθε φορά που ξε­
περνά το 2,5% και προσαρμόζονται 
σε τακτική βάση σύμφωνα με τους 
μισθούς. 
Οι παροχές ασθένειας σε περίπτωση 
ανικανότητας για εργασία είναι πλη­
ρωτέες σε ποσοστό 100% του επαγ­
γελματικού εισοδήματος, ενώ όσον 
αφορά την υγειονομική περίθαλψη, 
το κόστος της θεραπείας επιστρέφε­
ται από τα ταμεία ασθένειας (σε όλες 
ισχύει το ίδιο επίπεδο παροχών και εισφορών) ή, όταν το κόστος είναι 
υψηλό, καταβάλλεται άμεσα. 
Όσον αφορά τη μητρότητα, οι γυναί­
κες έχουν δικαίωμα σε άδεια 8 εβδο­
μάδων πριν από τον τοκετό και 8 
εβδομάδων μετά τον τοκετό και λαμ­
βάνουν παροχή που ισούται με το 
μισθό τους έως ένα ανώτατο επίπεδο 
που αντιστοιχεί στο 5πλάσιο του κα­
τώτατου μισθού. Οι γυναίκες που δεν 
εργάζονται λαμβάνουν ένα κατ'απο­
κοπήν ποσό. 
Οι παροχές σε περίπτωση εργατικού 
ατυχήματος κυμαίνονται ανάλογα με 
το βαθμό ανικανότητας για εργασία 
και με το επαγγελματικό εισόδημα 
κατά το έτος πριν από το ατύχημα 
(έως το 86% κατΌνώτατο όριο). 
Το δικαίωμα για παροχές ανεργίας 
εξαρτάται από το εάν το άτομο εργά­
στηκε τουλάχιστον 26 εβδομάδες κα­
τά το προηγούμενο έτος. Οι παροχές 
συνδέονται με το μισθό που κέρδιζε 
το άτομο όταν απασχολούνταν (80% 
του ακαθάριστου μισθού έως ένα 
ανώτατο όριο, 85% για τα άτομα με 
οικογένεια) και καταβάλλεται επί έ­
να έτος με δυνατότητα παράτασης 
για τα άτομα που έχουν ιδιαίτερη δυ­
σκολία να βρουν απασχόληση και τα 
ηλικιωμένα άτομα. Ειδικά καθεστώ­
τα υπάρχουν για τη βοήθεια των αυ­
τοαπασχολούμενων και των νέων 
που δεν μπορούν να βρουν εργασία 
για πρώτη φορά. 
Τα οικογενειακά επιδόματα κατα­
βάλλονται στα άτομα που έχουν τη 
μέριμνα παιδιών και το ύψος τους 
κυμαίνεται ανάλογα με τον αριθμό 
των παιδιών και την ηλικία τους. Ει­
δικές παροχές καταβάλλονται επίσης 
σε ετήσια βάση για την κάλυψη του 
κόστους της έναρξης του νέου σχολι­
κού έτους. Επιπρόσθετα, οι γονείς 
που μεριμνούν για τη μόρφωση παι­
διών σε μικρή ηλικία μπορούν να ζη-
22 
ομοιόηττες και διαφοράς 
τήσουν την καταβολή παροχής εκπαί­
δευσης. 
Κοινωνική πρόνοια 
* ΤΓνα °^στΨα κοινωνικής βοή-
J-^θειας που εξαρτάται από τους 
πόρους αποσκοπεί στο να εγγυάται 
ένα κατώτατο επίπεδο εισοδήματος 
σε κάθε νοικοκυριό, υπό τον όρο ότι 
ο αρχηγός του νοικοκυριού κατοικεί 
στο Λουξεμβούργο επί 10 έτη, είναι 
μεγαλύτερος από 30 ετών, διαθέσι­
μος για εργασία και επιθυμεί να συμ­
μετέχει σε προγράμματα κοινωνικής 
επανένταξης. Ωστόσο, οι προϋποθέ­
σεις είναι λιγότερο αυστηρές για τα 
άτομα που δεν είναι σε θέση να ερ­
γαστούν, τα άτομα με παιδιά, τους 
ηλικιωμένους και άλλες μειονεκτού­
σες ομάδες. 
Δανία 
Α υνάμειτων μεταρρυθμίσεων που 
ΖΑπραγματοποιήθηκαν το 1970, η 
διαχείριση και η κατανομή όλων των 
κοινωνικών παροχών υπάγεται στην 
αρμοδιότητα ειδικών κοινωνικών υ­
πηρεσιών (sociale udvalg) των τοπι­
κών αρχών (Kommune). Ωστόσο, η 
προστασία από τα εργατικά ατυχή­
ματα βρίσκεται ακόμη υπό τον έλεγ­
χο των ιδιωτικών ασφαλιστικών εται-
ρειών, ενώ τα συνδικάτα είναι 
υπεύθυνα για τη διοίκηση των τα­
μείων ασφάλισης ανεργίας (αν και 
είναι ανεξάρτητα από αυτά). 
Παροχές 
Το δανικό σύστημα συνταξιοδότη­
σης είναι ένα τυπικά σκανδινα­
βικό σύστημα, το οποίο χρηματοδο­
τείται από τους φόρους, χορηγεί 
κατ'αποκοπήν βασικές συντάξεις οι οποίες συμπληρώνονται από ανταπο­
δοτικές συντάξεις. Η ηλικία συντα­
ξιοδότησης είναι το 67ο έτος. Εάν το 
οικογενειακό εισόδημα είναι χαμη­
λότερο από ένα ορισμένο επίπεδο ή 
εάν συντρέχουν ειδικές καταστάσεις, 
χορηγείται συμπλήρωμα. Μεταξύ 
του 67ου και του 70ου έτους της ηλι­
κίας, το 60% του επαγγελματικού ει­
σοδήματος αφαιρείται από τη σύντα­
ξη, εάν το άτομο εξακολουθεί να 
εργάζεται. Το ύψος της πρόσθετης 
ανταποδοτικής σύνταξης εξαρτάται 
από το σύνολο των ετών ασφάλισης 
και τα κέρδη του ταμείου συνταξιο­
δότησης. Επιπρόσθετα, υπάρχει ένα 
καθεστώς μερικής σύνταξης, δυνάμει 
του οποίου καταβάλλεται μία κατ'α­
ποκοπήν παροχή για κάθε ώρα κατά 
την οποία μειώνεται ο χρόνος εργα­
σίας, εφόσον η μείωση είναι μεγαλύ­
τερη από 25%. 
Η αναπηρία αντιμετωπίζεται ως 
πρόωρη συνταξιοδότηση και η παρο­
χή καταβάλλεται σε κάθε άτομο του 
οποίου το επαγγελματικό εισόδημα 
μειώνεται κατά 50% ή περισσότερο. 
Μπορεί επίσης να χορηγηθεί για κοι­
νωνικούς λόγους, όπως στην περί­
πτωση χήρας με παιδί ή σε άτομο που 
αντιμετωπίζει δυσκολίες στην ανεύ­
ρεση εργασίας. Το καταβλητέο ποσό 
υπολογίζεται με τον ίδιο τρόπο όπως 
για τη σύνταξη γήρατος. 
Η παροχή ασθένειας καταβάλλεται 
στους μισθωτούς καθώς και στους 
αυτοαπασχολουμένους σε ποσοστό 
90% των εισοδημάτων του περασμέ­
νου έτους (έως ένα ανώτατο όριο) για 
περίοδο μέχρι ενός έτους. Οι παρο­
χές καταβάλλονται επίσης για έως 5 
ημέρες το χρόνο σε μισθωτούς που 
έχουν τη μέριμνα άρρωστου παιδιού. 
Οι παροχές μητρότητας καταβάλλο­
νται για 6 εδβομάδες πριν και 8 εβδο­
μάδες μετά τον τοκετό στο ίδιο ποσο­
στό ενώ την τυχόν διαφορά μεταξύ 
αυτού του ποσού και των καθαρών 
αποδοχών την καλύπτει ο εργοδότης. Όταν παύειτο δικαίωμαγια παροχές 
μητρότητας, οι δικαιούχοι μπορούν 
να ζητήσουν ημερήσια παροχή για 
ακόμα 16 εβδομάδες. 
Οι εργαζόμενοι που επιθυμούν να 
λάβουν παροχή ανεργίας πρέπει να 
εγγραφούν σε ασφαλιστικό ταμείο. 
Η ενέργεια αυτή είναι εθελοντική. Οι 
παροχές καταβάλλονται σε ποσοστό 
90% των τελευταίων εισοδημάτων 
(έως ένα ανώτατο όριο) ενώ το ακρι­
βές ύψος και το ποσοστό των εισφο­
ρών καθορίζεται από κάθε ταμείο ξε­
χωριστά για περίοδο έως 2 έτη 
(σύμφωνα με το επίπεδο των παρο­
χών και την ηλικία). 
Τα άτομα ηλικίας άνω των 60 ετών 
λαμβάνουν παροχή προσυνταξιοδό-
τησης, έως την ηλικία συνταξιοδότη­
σης (67ο έτος), που αντιστοιχεί στη 
συνήθη παροχή ανεργίας κατά τα 
πρώτα 2 έτη και στο 80% αυτής στη 
συνέχεια. Κατά την περίοδο αυτή, οι 
δικαιούχοι μπορούν να συνεχίσουν 
να εργάζονται με μερική απασχόλη­
ση. 
Οι αυτοαπασχολούμενοι μπορούν να 
υπαχθούν με τους ίδιους όρους και 
συνθήκες με τους μισθωτούς. 
Μεγάλο μέρος των δαπανών διατίθε­
ται για δραστήριες πολιτικές της αγο­
ράς εργασίας και σε κάθε μέλος που 
είναι άνεργο επί 6 μήνες εγγυάται μία 
προσφορά απασχόλησης. 
Τα οικογενεικά επιδόματα είναι α­
φορολόγητα και καταβάλλονται στη 
μητέρα ως κατΌποκοπή ποσό για κά­
θε παιδί, το δε ποσοστό είναι υψηλό­
τερο για τα παίδια ηλικίας μεγαλύτε­
ρης των 7 ετών και για τους μόνους 
γονείς. 
-23 
Iffgf&Çi 
Υγειονομική Υο.^Η-.ι Ηνωμένο Βασίλειο περίθαλψη r 
Ηυγειονομική περίθαλψη παρέ­
χεται από την εθνική υπηρεσία 
υγείας και συνήθως είναι δωρεάν 
όσον αφορά την αγωγή που προσφέ­
ρουν τόσο παθολόγοι όσο και νοσο­
κομεία Στην περίπτωση οδοντιατρι­
κής περίθαλψης, το 50% του κόστους 
βαρύνει τον ασθενή, το δε 50% του 
κόστους των φαρμάκων καταβάλλε­
ται από τον αποδέκτη. 
Χρηματοδότηση 
Περισσότερο από το 80% του κό­
στους του συστήματος κοινωνι­
κής προστασίας, δηλαδή κοινωνική 
ασφάλιση συν κοινωνική πρόνοια, 
χρηματοδοτείται από τη γενική φο­
ρολογία. Περίπου το 50% των δαπα­
νών της κοινωνικής πρόνοιας χρημα-
τοδοτείται από την κεντρική 
κυβέρνηση και το 50% από τις τοπι­
κές αρχές. Όσον αφορά την ασφάλι­
ση σύνταξης και τις βραχυχρόνιες 
παροχές (ασθένειας και μητρότητας) 
το 25% της χρηματοδότησης προέρ­
χεται από ένα εθνικό ταμείο, που 
χρηματοδοτείται σε μικρότερο βαθ­
μό από τις εισφορές των εργαζομέ­
νων και των εργοδοτών και σε μεγα­
λύτερο βαθμό από την κεντρική 
κυβέρνηση. 
Σε περίπτωση ασφάλισης ανεργίας, η 
χρηματοδότηση προέρχεται εν μέρει 
από τα μέλη (που καταβάλλουν μία 
κατ'αποκοπή εισφορά) και εν μέρει 
από τους εργοδότες (οι εισφορές των 
οποίων βασίζονται στην προστιθέμε­
νη αξία της επιχείρησης), αλλά κυ­
ρίως από το κράτος. Κοινωνική ασφάλιση 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι μισθω­
τοί και οι αυτοαπασχολούμενοι 
καλύπτονται από το καθεστώς κοινω­
νικής ασφάλισης. Οι εργαζόμενοι με 
μερική απασχόληση, οι αποδοχές 
των οποίων είναι χαμηλότερες από 
τις καθορισμένες αποκλείονται από 
το καθεστώς. Οι εισφορές καταβάλ­
λονται ανάλογα με τις αποδοχές από 
τον εργαζόμενο και τον εργοδότη, 
υπάρχει δε ένα ανώτατο όριο για 
τους εργαζομένους όχι όμως και για 
τους εργοδότες. Οι αυτοαπασχολού­
μενοι, που καλύπτονται για όλες τις 
παροχές εκτός από την ανεργία και 
τις συντάξεις με βάση τις αποδοχές, 
καταβάλλουν ένα κατ'αποκοπήν πο­
σό όταν το εισόδημα τους είναι χαμη­
λότερο από ένα καθορισμένο επίπε­
δο και ανάλογα με το εισόδημα όταν 
είναι υψηλότερο. 
Τα άτομα που υπάγονται σε ιδιωτικά 
ομοιοεπαγγελματικά ή προσωπικά 
καθεστώτα στα οποία τυπικά συνει­
σφέρουν τόσο οι εργοδότες όσο και 
οι εργαζόμενοι μπορούν να εξαιρε­
θούν από την καταβολή εισφορών για 
σύνταξη ανάλογα με τις αποδοχές. 
Το δικαίωμαγια παροχές κοινωνικής 
ασφάλισης, όπως και σε άλλες χώρες, 
εξαρτάται από*τις εισφορές του α­
σφαλισμένου. 
Οι βραχυχρόνιες παροχές, για ασθέ­
νεια ή ανεργία, καταβάλλονται κα­
τ'αποκοπήν, ενώ όσον αφορά τη συ-
νταξιοδότηση, τις συντάξεις 
αναπηρίας και χηρείας, εκτός από τις 
κατ'αποκοπήν παροχές καταβάλλε­
ται επίσης ένα συμπλήρωμα ανάλογα 
με τις αποδοχές, εφόσον το εν λόγω 
άτομο δεν έχει ζητήσει να εξαιρεθεί. 
Πρόσθετες παροχές καταβάλλονται συνήθως για συντηρούμενους ενήλι­
κες στην περίπτωση όλων των παρο­
χών κοινωνικής ασφάλισης και για 
συντηρούμενα παιδιά στην περίπτω­
ση μακροχρόνιων παροχών. 
Μη ανταποδοτικές 
παροχές 
Υπάρχουν ορισμένες παροχές που 
δεν εξαρτώνται από τις προηγούμε­
νες εισφορές ούτε από τους πόρους. 
Αυτές έχουν επεκταθεί σημαντικά τα 
τελευταία χρόνια και καλύπτουν ερ­
γατικά ατυχήματα, παροχές τέκνων, 
παροχές ανικανότητας για εργασία 
καθώς και εκ του νόμου παροχές α­
σθένειας και μητρότητας (αρμόδιοι 
για τη χορήγηση των οποίων είναι οι 
εργοδότες). 
Παροχές που 
εξαρτώνται από 
τους πόρους 
Ηβασική παροχή που εξαρτάται 
από τους πόρους είναι η στήρι­
ξη του εισοδήματος που καταβάλλε­
ται σε κάθε άτομο, το εισόδημα και 
οι οικονομίες του οποίου είναι χαμη­
λότερα από ένα καθορισμένο επίπε­
δο, με εξαίρεση τα άτομα που εργά­
ζονται 16 ή περισσότερες ώρες την 
εβδομάδα ή τους σπουδαστές. Οι πα­
ροχές συνίστανται σε κατ'αποκοπήν 
ποσά που αυξάνονται για τα συντη­
ρούμενα μέλη και για ορισμένες πε­
ριπτώσεις (όπως ανικανότητα προς 
εργασία, μονογονική οικογένεια ή 
γήρας). Τα άτομα με χαμηλόμισθη 
απασχόληση που έχουν οικογένεια 
μπορούν επίσης να ζητήσουν υποστή­
ριξη προκειμένου να συμπληρωθεί το 
εισόδημα τους (έτσι παρέχεται και 
ένα οικονομικό κίνητρο για απασχό­
ληση). Παρόμοια υποστήριξη έχει 
πρόσφατα επεκταθεί στα άτομα με 
•24 
f - Το συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα: ομοιότητες και διαφορές 
ειδικές ανάγκες. Επιπρόσθετα, 
υπάρχει ένα Κοινωνικό Ταμείο που 
παρέχει με περιορισμένη διακριτική 
ευχέρεια επιδοτήσεις και δάνεια. 
Τέλος, χορηγείται ένα επίδομα στέ­
γης που εξαρτάται από τους πόρους 
για την κάλυψη μέρους τους κόστους 
της κατοικίας. 
Χρηματοδότηση 
Το σύστημα κοινωνικής ασφάλι­
σης χρηματοδοτείται από τις ει­
σφορές των εργοδοτών και των εργα­
ζομένων, ενώ τα μη ανταποδοτικά 
καθεστώτα και τα καθεστώτα που ε­
ξαρτώνται από τους πόρους χρημα­
τοδοτούνται γενικά από τη γενική 
φορολογία και από τις εισφορές των 
εργοδοτών στην περίπτωση των νομι­
κών καθεστώτων ασθένειας και μη­
τρότητας. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
"άθε κάτοικος του Ηνωμένου 
ΐείου έχει δικαίωμα σε δω­
ρεάν υγειονομική περίθαλψη (όπου 
περιλαμβάνονται τα έξοδο για τον 
παθολόγο και το νοσοκομείο) από 
την Εθνική Υπηρεσία Υγείας, αν και 
ορισμένες δαπάνες βαρύνουν τον ί­
διο σε περίπτωση αναγραφόμενων 
φαρμάκων. μένους και τους αυτοαπασχολουμέ­
νους και πρόσφατα επεκτάθηκε 
στους εργαζομένους με μερική απα­
σχόληση, οι αποδοχές των οποίων εί­
ναι ανώτερες απότο κατώτατο επίπε­
δο. 
Το δικαίωμα σε παροχές εξαρτάται 
από το επίπεδο των εισφορών που 
έχουν καταβληθεί, με εξαίρεση τις 
παροχές για τα εργατικά ατυχήματα 
που οι εισφορές καταβάλλονται απο­
κλειστικά από τους εργοδότες. 
Οι παροχές καταβάλλονται συνήθως 
κατ'αποκοπήν και αυξάνονται όταν 
υπάρχουν συντηρούμενοι ενήλικες 
και τέκνα, αν και ένα περιορισμένο 
στοιχείο που εξαρτάται από τις απο­
δοχές ισχύει για τις παροχές ανερ­
γίας (το οποίο μειώθηκε πρόσφατα) 
καθώς και για τις παροχές μητρότη­
τας. 
Κοινωνική πρόνοια 
Ηκοινωνική πρόνοια αποσκοπεί 
στο να αυξήσειτο εισοδημάτων 
ηλικιωμένων, των ανίκανων για ερ­
γασία ή των ανέργων στο επίπεδο 
στοιχειώδους συντήρησης (αν και το 
επίπεδο δεν υπολογίζεται σε ιδιαίτε­
ρη βάση). 
Κοινωνική ασφάλιση 
Το καθεστώς κοινωνικής ασφάλι­
σης καλύπτει όλους τους εργαζο-Η παροχή εξαρτάται από τους πό­
ρους και, πρόσφατα, επεκτάθηκε στα 
άτομα που δεν μπορούν να εργα­
στούν διότι έχουν αναλάβει τη μέρι­
μνα παιδιών (μόνοι γονείς) ή συγγε­
νείς με ειδικές ανάγκες. Οι παροχές 
καταβάλλονται κατ'αποκοπήν και το 
, ύψος τους αυξάνεται όταν υπάρχουν 
Ι ρλα VOΙ α συντηρούμενα μέλη, όπως στην περί­
πτωση των παροχών ασφάλισης, αν 
και συνήθως είναι χαμηλότερο. Επι­
πρόσθετα, σε κάθε άτομο (με εξαίρε­
ση όσους εργάζονται με πλήρη απα-
σχόληση, όσους ενέχονται σε 
εμπορική διαφορά και τους φοιτη­
τές), οι πόροι του οποίου δεν επαρ­κούν για την κάλυψη των αναγκών 
του, καταβάλλεται ένα συμπληρωμα­
τικό επίδομα πρόνοιας. Επίσης, σε 
κάθε άτομο με συντηρούμενα τέκνα 
καταβάλλονται κατ'αποκοπήν περιο­
ρισμένες παροχές τέκνων. 
Χρηματοδότηση 
Το καθεστώς κοινωνικής ασφάλι­
σης χρηματοδοτείται από τις ει­
σφορές των εργοδοτών (64% του συ­
νόλου το 1990), των μισθωτών (26%) 
και των αυτοαπασχολουμένων (4%) 
καθώς και από το κράτος (6%). Ό­
πως και στις άλλες χώρες, το καθε­
στώς εργατικών ατυχημάτων χρημα-
τοδοτείται χρηματοδοτείται 
αποκλειστικά από τους εργοδότες 
και την κοινωνική ασφάλιση (38% 
των συνολικών δαπανών για την πρό­
νοια) και οι παροχές τέκνων (9% των 
συνολικών δαπανών) αποκλειστικά 
από το κράτος. Συνολικά, το 1991 το 
53% των δαπανών κοινωνικής πρό­
νοιας χρηματοδοτήθηκε από τη γενι­
κή φορολογία και το 32% από τις 
εργοδοτικές εισφορές. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
Ηυγειονομική περίθαλψη στην 
Ιρλανδία αποτελεί ξεχωριστό 
κλάδο από το καθεστώς της κοινωνι­
κής ασφάλισης και το δικαίωμα στις 
υπηρεσίες εξαρτάται από τους πό­
ρους. Η δωρεάν πρόσβαση στην ια­
τρική περίθαλψη, με εξαίρεση τη νο­
σοκομειακή αγωγή, περιορίζεται 
κυρίως στα άτομα με χαμηλά εισοδή­
ματα (35% του πληθυσμού). Η νοσο­
κομειακή περίθαλψη παρέχεται δω­
ρεάν για το 85% περίπου του 
πληθυσμού ενώ στο υπόλοιπο 15% 
επιβάλλονται περιορισμένα έξοδα. 
Οι δαπάνες χρηματοδοτούνται κυ­
ρίως από τη γενική φορολογία και 
25 
μόνο σε μικρό βαθμό από τις εργοδο­
τικές εισφορές. 
Κάτω Χώρες 
Το ολλανδικό σύστημα κοινωνι­
κής ασφάλισης χωρίζεται σε τέσ­
σερα κύρια καθεστώτα: ένα καθε­
στώς ασφάλισης των μισθωτών και 
ένα γενικό καθεστώς ασφάλισης, ένα 
καθεστώς αποκλειστικά για τους δη­
μόσιους υπαλλήλους και συμπληρω­
ματικές κοινωνικές υπηρεσίες. 
Καθεστώς ασφάλι­
σης μισθωτών 
Το καθεστώς ασφάλισης των μι­
σθωτών καλύπτει την ανεργία, 
την προσωρινή και μόνιμη ανικανό­
τητα για εργασία και την ιατρική πε­
ρίθαλψη (σε περίπτωση σοβαρής α­
σθένειας). Το καθεστώς είναι 
υποχρεωτικό για όλους τους απασχο­
λουμένους, με εξαίρεση τα άτομα, οι 
αποδοχές των οποίων ξεπερνούν ένα 
ορισμένο επίπεδο, που μπορούν να 
επιλέξουν να υπαχθούν σε ένα επι­
κουρικό καθεστώς όσον αφορά την 
υγειονομική περίθαλψη. Οι παροχές 
ασφάλισης ανεργίας, ασθένειας και 
ανικανότητας ανέρχονται στο 70% 
των τελευταίων αποδοχών. Ενώ το 
δικαίωμα για παροχές ανεργίας και 
ασθένειας είναι περιορισμένης διάρ­
κειας, οι παροχές ανικανότητας προς 
εργασία καταβάλλονται έως την ηλι­
κία συνταξιοδότησης. Οι εισφορές ε­
ξαρτώνται από τις αποδοχές έως ένα 
ανώτατο όριο. Γενική κοινωνική 
ασφάλιση 
Το γενικό καθεστώς κοινωνικής 
ασφάλισης, που θεσπίστηκε στα 
τέλη της δεκαετίας του 1950, καλύ­
πτει κάθε κάτοικο στις Κάτω Χώρες. 
Όπως και στο καθεστώς για τους μι­
σθωτούς, οι εισφορές είναι υποχρεω­
τικές και εξαρτώνται από τους πό­
ρους έως ένα ορισμένο επίπεδο. 
Οι συντάξεις και οι παροχές σχετίζο­
νται με τον καθαρό κατώτατο μισθό 
(100% στην περίπτωση παντρεμένων 
ζευγαριών, 90% για τις μονογονικές 
οικογένειες και 70% για τα μόνα ά­
τομα), ενώ οι παροχές τέκνων κατα­
βάλλονται για κάθε συντηρούμενο 
τέκνο σε ποσοστό που αυξάνεται με 
τον αριθμό και την ηλικία των παι­
διών. 
Συμπληρωματικές 
κοινωνικές 
υπηρεσίες 
Οι συμπληρωματικές κοινωνικές 
υπηρεσίες χρηματοδοτούνται 
αποκλειστικά από τη γενική φορολο­
γία και η καταβολή των παροχών ε­
ξαρτάται από τους πόρους. Ως τμήμα 
των υπηρεσιών αυτών, οι δήμοι υπο­
χρεούνται να παρέχουν βοήθεια σε 
κάθε άτομο που δεν μπορεί να αντι­
μετωπίσει το κόστος στοιχειώδους 
συντήρησης. Εάν συντρέχουν ορι­
σμένες προϋποθέσεις, η βοήθεια αυ­
τή μπορεί να χορηγείται σε ξένους 
υπηκόους στις Κάτω Χώρες και σε 
ολλανδούς που κατοικούν στο εξωτε­
ρικό. 
Το στοιχειώδες επίπεδο συντήρησης 
ορίζεται στο ύψος των γενικών παρο­
χών ασφάλισης και εξαρτάται, κατά 
τον ίδιο τρόπο, από την οικογενειακή κατάσταση και τις προσωπικές συν­
θήκες. 
Καθεστώς για 
τους δημοσίους 
υπαλλήλους 
Οι δημόσιοι υπάλληλοι καλύπτο­
νται από επιμέρους καθεστώτα 
που συνήθως είναι πιο γενναιόδωρα 
απ'ό,τι για τα άλλα άτομα. 
Ιταλία 
Το ιταλικό σύστημα αποτελείται 
από τρεις επιμέρους κλάδους, 
την κοινωνική ασφάλιση (previden-
za) την υγειονομική περίθαλψη (sanit 
) και την κοινωνική πρόνοια με τις 
κοινωνικές υπηρεσίες (assistenza e 
servizi sociali). 
Κοινωνική ασφάλιση 
Ηκοινωνική ασφάλιση καλύπτει 
όλους τους μισθωτούς και παρέ­
χει προστασία κατά των συνήθων 
κινδύνων. Οι αυτοαπασχολούμενοι 
καλύπτονται επίσης, αν και παρέχε­
ται περιορισμένη προστασία όσον α­
φορά τη μητρότητα και τα εργατικά 
ατυχήματα και δεν καλύπτονται για 
την ανεργία και την ασθένεια — του­
λάχιστον όσον αφορά την υποστήρι­
ξη του εισοδήματος. Αρμόδιες για τη 
διοίκηση των ασφαλιστικών καθε­
στώτων είναι διάφορες υπηρεσίες 
και ταμεία, γενικά σε επαγγελματική 
βάση. Υπάρχουν πάνω από 50 διαφο­
ρετικά ταμεία σύνταξης, και το σημα­
ντικότερο είναι το INPS (Εθνικό Ί­
δρυμα Κοινωνικής Ασφάλισης) που 
διοικείται από εκπροσώπους των 
συνδικάτων, των εργοδοτών και των 
αυτοαπασχολουμένων καθώς και α-
26 
ιο% στην Κοινότητα: ομοιότητες και διάφορε® 
πό το Υπουργείο Εργασίας και τα 
μέλη του υπερβαίνουν τα 17 εκατ. 
Η υγειονομική περίθαλψη, που πα­
ρουσίαζε παρόμοια κατάτμηση, σή­
μερα παρέχεται από την Εθνική Υπη­
ρεσία, την οποία συντονίζει σε 
κεντρικό επίπεδο το Υπουργείο Υ­
γείας, ενώ η διοίκηση των υπηρεσιών 
πραγματοποιείται σε περιφερειακό 
και τοπικό επίπεδο. Η υπηρεσία κα­
λύπτει όλο το μόνιμο πληθυσμό. 
Από τη δεκαετία του 1970, η κοινωνι­
κή πρόνοια και οι κοινωνικές υπηρε­
σίες παρέχονται από τις τοπικές αρ­
χές που απολαμβάνουν μεγάλης 
αυτονομίας και συνήθως συντονί­
ζουν τις κοινωνικές υπηρεσίες με την 
υγειονομική περίθαλψη μέσω των το­
πικών μονάδων της ΕΥΎ. Η κάλυψη 
είναι καθολική και εξαρτάται από τις 
ανάγκες. 
Παροχές και 
υπηρεσίες 
Οι παροχές σχετίζονται με τους 
πόρους και γενικά καταβάλλο­
νται για περίοδο 6 μηνών σε ποσοστό 
80% των τελευταίων μισθών. Οι συ­
ντάξεις υπολογίζονται ως το 2% των 
τελευταίων αποδοχών επί τον αριθμό 
των ετών ασφάλισης έως το 80% κα-
τ'ανώτατο όριο, η δε ηλικία συνταξιο­
δότησης είναι το 55ο έτος για τις γυ­
ναίκες και το 60ο για τους άνδρες 
(που προοδευτικά θα αυξηθεί στο 
60ο και το 65ο αντίστοιχα έως το 
2002). Οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν 
δικαίωμα σε σύνταξη, ανεξάρτητα α­
πό την ηλικία, ύστερα από 20ετή υπη­
ρεσία. Από το 1990, οι συντάξεις των 
αυτοαπασχολουμένων εξαρτώνται ε­
πίσης από τις αποδοχές, και υπολογί­
ζονται στην ίδια βάση με τις συντά­
ξεις των μισθωτών. Όλες οι παροχές 
αναπροσαρμόζονται με βάση το κό­
στος διαβίωσης και μέχρι το 1992 συνδέονταν με ένα ελάχιστο συμβα­
τικό μισθό στο βιομηχανικό τομέα. 
Οι παροχές αναπηρίας και οι συντά­
ξεις χηρείας υπολογίζονται στην ίδια 
βάση. 
Τα οικογενειακά επιδόματα κατα­
βάλλονται κατ'αποκοπήν, αν και ε­
ξαρτώνται από το εισόδημα και τον 
αριθμό των παιδιών, σε κάθε ασφα­
λισμένο. Καταβάλλονται σε όλους 
τους μισθωτούς, αυτούς που λαμβά­
νουν παροχή ανεργίας, τους συντα­
ξιούχους και τους γεωργούς. 
Το πάγιο ποσοστό των παροχών α­
νεργίας ανέρχεται στο 20% μόνο των 
τελευταίων αποδοχών και καταβάλ­
λονται για 180 ημέρες ετησίως κατ'α-
νώτατο όριο. Ωστόσο, καταβάλλο­
νται υψηλότερες παροχές (80%) για 
ειδικές ομάδες εργαζομένων (όπως 
στον τομέα των οικοδομών-τεχνικών 
έργων) και σε ειδικές συνθήκες, ενώ 
οι μερικώς ή προσωρινώς άνεργοι 
δικαιούνται υποστήριξης από το Cas­
sa Integrazione Guadagni (Ταμείο ο­
λοκλήρωσης αποδοχών) σε σχετικά 
υψηλά ποσοστά (80% ή περισσότε­
ρο). Το ταμείο αυτό χρησιμοποιήθη­
κε ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 
1970 και του 1980 για αντισταθμιστεί 
η ανεπάρκεια των παροχών για τους 
ανέργους. Το 1991, θεσπίστηκε μία 
νέα παροχή που αποκαλείται αποζη­
μίωση κινητικότητας, συνδέεται με 
τις παροχές του QG αλλά καταβάλ­
λεται γενικά σε χαμηλότερο ποσοστό 
και για μέγιστη διάρκεια 3 ετών χω­
ρίς την εγγύηση απασχόλησης μετά 
την τριετία αυτή. 
Οι παροχές ασθένειας καταβάλλο­
νται κατά κανόνα για 6 μήνες σε πο­
σοστό που ανέρχεται στα 2/3 των α­
ποδοχών (50% κατά τις πρώτες 20 
ημέρες) αν και, στην πράξη, οι συμ­
βατικοί κανονισμοί προβλέπουν αυ­
τόματη συνέχιση των μισθών για πε­ρίοδο μέχρι ενός έτους χωρίς περίο­
δο αναμονής. 
Όπως και για τις παροχές κοινωνι­
κής ασφάλισης, μέσω της διακριτικής 
ευχέρειας της τοπικής κυβέρνησης 
διατίθεται υποστήριξη σε χρήμα. Πα­
ρ'όλο που στην Ιταλία δεν υπάρχει 
ελάχιστο εγγυημένο επίπεδο εισοδή­
ματος, η υποστήριξη σε πολλές περι­
φέρειες είναι πραγματικά καθολική 
και διατίθεται ευρύ φάσμα κοινωνι­
κών υπηρεσιών και μορφών προσω­
πικής βοήθειας. 
Μέσω της ΕΥΎ, η βασική περίθαλψη 
παρέχεται δωρεάν από τους οικογε­
νειακούς γιατρούς όπως και η νοσο­
κομειακή αγωγή, αν και από το 1993, 
τα άτομα με υψηλότερα εισοδήματα 
υποχρεούνται στην πρώτη περίπτωση 
να καταβάλλουν ένα κατ'αποκοπή 
ποσό ενώ όσον αφορά την αγωγή από 
ειδικευμένους γιατρούς προβλέπεται 
κάποια επιβάρυνση αν και για ορι­
σμένα άτομα πραγματοποιούνται 
παραχωρήσεις. 
Χρηματοδότηση 
Οι εισφορές αντιπροσωπεύουν 
την κύρια πηγή χρηματοδότη­
σης των παροχών κοινωνικής ασφά­
λισης και υγειονομικής περίθαλψης, 
παρ'όλο που η γενική φορολογία ό­
σον αφορά την υγειονομική περίθαλ­
ψη αυξάνεται ολοένα και περισσότε­
ρο σε σημασία. Οι κοινωνικές 
υπηρεσίες και η κοινωνική πρόνοια 
χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό 
από τη γενική φορολογία. Οι εισφο­
ρές καταβάλλονται κυρίως από τους 
εργοδότες, τους οποίους βαρύνει ο­
λόκληρο το πλήρες κόστος της ασφά­
λισης ανεργίας, μητρότητας και ερ­
γατικών ατυχημάτων καθώς και των 
οικογενειακών επιδομάτων. Οι ερ­
γοδότες καταβάλλουν επίσης το με­
γαλύτερο μέρος των εισφορών για 
-27 
υγειονομική περίθαλψη και τα 2/3 
των εισφορών σύνταξης. 
Το κράτος συμβάλλει επίσης στη χρη­
ματοδότηση των ασφαλιστικών τα­
μείων, τόσο με ad hoc παρεμβάσεις 
για τη μείωση του κόστους εργασίας 
σε περιόδους οικονομικής ύφεσης ό­
σο και πραγματοποιώντας ad hoc με­
ταβιβάσεις για την κάλυψη των ελ­
λειμμάτων. Οι μεταβιβάσεις αυτές 
αυξήθηκαν πάρα πολύ από τα μέσα 
της δεκαετίας του 1970, ιδίως όσον 
αφορά τα συνταξιοδοτικά ταμεία. 
Ταυτόχρονα, το κράτος αύξησε το 
ποσοστό εισφορών που καταβάλλει 
στον προϋπολογισμό για την υγεία 
προκειμένου να αντιμετωπίσει τις 
αυξανόμενες οικονομικές πιέσεις 
και καθιέρωσε μία επιβάρυνση για το 
χρήστη και ένα συμπληρωματικό φό­
ρο προσωπικού εισοδήματος (σε πο­
σοστό 4-5%) προκειμένου να αντλή­
σει πρόσθετη χρηματοδότηση. 
Ισπανία 
Δυνάμει του ισπανικού συστήμα­
τος κοινωνικής προστασίας υ­
πάρχουν τρία επίπεδα παροχών — το 
ανταποδοτικό καθεστώς, το επικου­
ρικό καθεστώς και καθεστώς πρό­
νοιας — ενώ, ταυτόχρονα, η πρόσβα­
ση στην υγειονομική περίθαλψη είναι 
καθολική. 
Ανταποδοτικό 
καθεστώς 
Το σύστημα κοινωνικής ασφάλι­
σης καλύπτει όλα τα άτομα που 
ασκούν οικονομική δραστηριότητα 
— συμπεριλαμβανομένων των επο­
χιακών εργαζομένων, των οικιακών 
βοηθών, των φοιτητών και των αυ­
τοαπασχολουμένων — καθώς και τις οικογένειες τους. Εάν συντρέχουν ο­
ρισμένες προϋποθέσεις, καλύπτει ε­
πίσης τους Ισπανούς που κατοικούν 
στο εξωτερικό και τους ξένους υπη­
κόους που κατοικούν στην Ισπανία. 
Αν και το σύστημα είναι διαφορετικό 
για τα άτομα που απασχολούνται στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες απ'ό,τι 
για τους απασχολουμένους στη 
γεωργία και άλλες ομάδες, οι διαφο­
ρές είναι μικρές και με την πάροδο 
του χρόνου εξαλείφονται. Η μέθοδος 
χρηματοδότησης και χορήγησης πα­
ροχών, ωστόσο, διαφέρει για τους υ­
παλλήλους του δημόσιου τομέα. 
Κοινωνική πρόνοια 
Μέρος του προϋπολογισμού κοι-
νωνικής ασφάλισης διοχε­
τεύεται στα άτομα, το εισόδημα των 
οποίων είναι κατώτερο από ένα ορι­
σμένο επίπεδο. Στα άτομα που έχουν 
ανάγκη, καταβάλλεται μία κατώτατη 
σύνταξη ανεξάρτητα από τις εισφο­
ρές που έχουν καταβάλει, ενώτο βοή­
θημα διατίθεται επίσης στους ανέρ­
γους που έχουν εξαντλήσει τα 
δικαιώματα παροχών τους. Επιπρό­
σθετα, η πρόσβαση στην υγειονομική 
περίθαλψη είναι δωρεάν για τα άτο­
μα που δεν μπορούν να αντιμετωπί­
σουν το κόστος ενώ διατίθεται ένα 
φάσμα κοινωνικών υπηρεσιών που 
καλύπτουν την υγεία και ασφάλεια 
στο χώρο εργασίας, την κατάρτιση, 
την επανακατάρτιση των ατόμων με 
ειδικές ανάγκες και την αρωγή των 
ηλικιωμένων. 
Εκτός από τον προϋπολογισμό κοι­
νωνικής ασφάλισης, υπάρχει ένα φά­
σμα επιδομάτων για τους ηλικιωμέ­
νους, τους ασθενείς και τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες που δεν είναι επιλέ­
ξιμα για ανταποδοτικές παροχές. Οι 
περιφερειακές αρχές έχουν επίσης 
καθιερώσει διάφορα συστήματα για 
την εγγύηση ενός ελάχιστου εισοδή­ματος ή για την επανένταξη των ατό­
μων στην κοινωνία. 
Διαχείριση και 
χρηματοδότηση 
Ενώ υπεύθυνη για τη διαχείριση του 
συστήματος κοινωνικής ασφάλισης 
είναι η κεντρική κυβέρνηση, οι τοπι­
κές αρχές είναι αρμόδιες για τις κοι­
νωνικές υπηρεσίες και σε ορισμένες 
περιπτώσεις για την υγειονομική πε­
ρίθαλψη. 
Η χρηματοδότηση του συστήματος 
προέρχεται από τις εισφορές των ερ­
γοδοτών και των εργαζομένων (α 
εργοδότες συνεισφέρουν κατά πέντε 
φορές περισσότερο απ'ό,τι οι εργα­
ζόμενοι) και τη γενική φορολογία. Το 
επίπεδο των εισφορών είναι ανάλογο 
με τις αποδοχές μεταξύ ενός κατώτα­
του και ανώτατου επιπέδου. Το 1990, 
το 30% περίπου των δαπανών χρημα­
τοδοτήθηκε από τη φορολογία (ένα­
ντι μόνο 4% το 1976). 
Από το 1986, η χρηματοδότηση από 
τη φορολογία κατευθύνθηκε κυρίως 
στην υγειονομική περίθαλψη και τις 
κατώτατες συντάξεις, οι οποίες είναι 
καθολικές, μη ανταποδοτικές μορφές 
βοήθειας, ενώ οι εισφορές χρηματο­
δότησαν τις παροχές κοινωνικής α­
σφάλισης. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
Οι υπηρεσίες υγείας παρέχονται 
δωρεάν σχεδόν σε κάθε άτομο, 
αν και με ορισμένες εξαιρέσεις — 
τους συνταξιούχους για παράδειγμα 
— υπάρχει μία επιβάρυνση για την 
αγορά φαρμάκων. Η προσπάθεια να 
επιτευχθεί σχεδόν καθολική κάλυψη 
κατά τη δεκαετία του 1980 σε συν-
.VtfW'J'il mtmk'^eemftJiU.MmmftmmtmmmmmmmmmMim 
28 
ομοιότητες και διαφορές 
δυασμό με τους σφιχτούς δημοσιονο­
μικούς περιορισμούς οδήγησε σε μία 
μακροσκελή κατάλογο για συγκεκρι­
μένα είδη αγωγής. 
Πορτογαλία 
Στην Πορτογαλία το σύστημα κοι­
νωνικής ασφάλισης συνίσταται 
σε ένα ανταποδοτικό καθεστώς που 
βασίζεται στην ασφάλιση και σε ένα 
μη ανταποδοτικό καθεστώς που ε­
ξαρτάται από τους πόρους. Επιπρό­
σθετα, υπάρχει ένα ειδικό καθεστώς 
για τους δημόσιους υπαλλήλους και 
για πιο υψηλόμισθες κατηγορίες ερ­
γαζομένων. 
Ανταποδοτικό 
καθεστώς 
Το ανταποδοτικό καθεστώς καλύ­
πτει όλους τους μισθωτούς και 
τους αυτοαπασχολουμένους κατά 
των συνήθων κινδύνων, με εξαίρεση 
το εργατικό ατύχημα όσον αφορά 
τους αυτοαπασχολουμένους. Η υ­
γειονομική περίθαλψη παρέχεται α­
πό το εθνικό σύστημα υγείας. Όσον 
αφορά τους εργαζομένους στη βιο­
μηχανία και το εμπόριο, οι εισφορές 
υπολογίζονται επί των συνολικών α­
ποδοχών (δεν τίθεται κανένα ανώτα­
το όριο), οι δε εργοδότες καταβάλ­
λουν υπερδιπλάσια εισφορά απ'ό,τι 
οι μισθωτοί. 
Το δικαίωμα σε παροχές εξαρτάται 
από το εάν έχουν καταβληθεί εισφο­
ρές για μία ελάχιστη περίοδο, η διάρ­
κεια της οποίας κυμαίνεται ανάλογα 
με το είδος της παροχής. Σε ορισμέ­
νες περιπτώσεις το καταβλητέο ποσό 
εξαρτάται από το εισόδημα. 
Οι συντάξεις εξαρτώνται από τις ει­
σφορές και σχετίζονται με τις τελευ­ταίες αποδοχές, αν και παρέχεται εγ­
γύηση για ένα κατώτατο ποσό, ενώ οι 
παροχές ανεργίας καταβάλλονται 
στο 65% του τελευταίου μισθού (70% 
έως 100% του κατώτατου μισθού 
ανάλογα με τον αριθμό των συντη­
ρούμενων μελών στο καθεστώς κοι­
νωνικής πρόνοιας). Οι παροχές α­
σθένειας και μητρότητας σχετίζονται 
επίσης με τις τελευταίες αποδοχές 
και προβλέπεται ένα κατώτατο ύψος 
(ποσοστό του εγγυημένου κατώτατου 
μισθού). 
Οι οικογενειακές παροχές καταβάλ­
λονται κατ'αποκοπήν, αν και για το 
τρίτο και τα επόμενα παιδιά κατα­
βάλλεται υψηλότερο επίδομα εάν το 
εισόδημα της οικογένειας είναι κα­
τώτερο από 1,5 φορά τον κατώτατο 
εγγυημένο μισθό. 
Το καθεστώς χρηματοδοτείται γενι­
κά από εισφορές που αντιστοιχούν 
στα δύο τρίτα των εσόδων από την 
πηγή αυτή, ενώ το κράτος συμβάλλει 
στις συνολικές δαπάνες κατά 7%. 
Κοινωνική πρόνοια 
Το μη ανταποδοτικό καθεστώς 
καλύπτει όλους τους υπηκόους 
που κατοικούν στη χώρα και δεν κα­
λύπτονται από κανένα ασφαλισακό 
καθεστώς, καθώς και τους πρόσφυ­
γες. Οι παροχές εξαρτώνται από τους 
πόρους, καταβάλλονται κατ'αποκο­
πήν και καλύπτουν τους συνταξιού­
χους, άτομα με ειδικές ανάγκες, ορ­
φανά, χήρες και παιδιά. 
Το καθεστώς χρηματοδοτείται κατά 
κανόνα από τη γενική φορολογία, αν 
και στην πράξη χρηματοδοτείται εν 
μέρει από τις εισφορές, το έσοδο από 
τις οποίες υπερβαίνειτις δαπάνες για 
ανταποδοτικές παροχές. Το 1989, οι 
μη ανταποδοτικές παροχές αντιστοι­
χούσαν μόνο στο 6% των συνολικών 
δαπανών για την κοινωνική ασφάλι­ση, ενώ το κόστος των κοινωνικών 
υπηρεσιών και της διοίκησης αντι­
στοιχούσε στο 10%. Το υπόλοιπο 
84% των δαπανών διατέθηκε για 
ανταποδοτικές παροχές. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
Ηεθνική υπηρεσία υγείας, που 
συστάθηκε το 1979, είναι ξεχω­
ριστός κλάδος του συστήματος κοι­
νωνικής ασφάλισης και χρηματοδο­
τείται κατά κανόνα από το κράτος και 
παρέχει δωρεάν υγειονομική περί­
θαλψη στους συνταξιούχους, τα παι­
διά κάτω των 12 ετών και τους ανέρ­
γους. Αλλες ομάδες καταβάλλουν 
ένα ποσό για την επίσκεψη σε γιατρό 
προκειμένου να καλυφθεί μέρος του 
κόστους της αγωγής. 
Ελλάδα 
Στη Ελλάδα υπάρχουν τέσσερα 
βασικά καθεστώτα ασφάλισης 
— ή ταμεία ασθένειας: για τους μι­
σθωτούς στις αστικές περιοχές 
(ΙΚΑ), για τους αγρότες στις αγροτι­
κές περιοχές (ΟΓΑ), για τους αυτοα­
πασχολουμένους και για τους δημο-
σίους υπαλλήλους, τα οποία 
καλύπτουν το 90% του πληθυσμού. 
Επιπρόσθετα, υπάρχουν 90 περίπου 
συμπληρωματικά καθεστώτα, έτσι ώ­
στε τελικά το σύστημα κοινωνικής α­
σφάλισης ως σύνολο είναι ιδιαίτερα 
κατατετμημένο. 
Η χρηματοδότηση των ταμείων έχει 
διάφορες μορφές. Το μεγαλύτερο, το 
ΙΚΑ, το οποίο καλύπτει το 45% του 
πληθυσμού, χρηματοδοτείται από τις 
εισφορές των εργοδοτών και των ερ­
γαζομένων, αν και οι εισφορές αυτές 
διατίθενται και για τη χρηματοδότη­
ση άλλων ταμείων, όπως ο ΟΓΑ, ένα 
29-
μη ανταποδοτικό ταμείο που καλύ­
πτει το 33% του πληθυσμού και το 
ταμείο δημοσίων υπαλλήλων (μη ά­
μεσα ανταποδοτικό και ένα από τα 
πλέον ευημερή). Τα μεγαλύτερα τα­
μεία δεν είναι αυτοδιοικούμενα, 
αλλά διοικούνται από άτομα τα ο­
ποία διορίζει η κυβέρνηση. 
Τα ελλείμματα των ταμείων, που ό­
σον αφορά το ΙΚΑ ανέρχονται στο 
25% περίπου των τρεχουσών δαπα­
νών, χρηματοδοτούνται από το δημό­
σιο. 
Κοινωνική πρόνοια 
Στην Ελλάδα επί του παρόντος δεν 
υπάρχει κανένα σύστημα που να εξα­
σφαλίζει ότι το εισόδημα δεν είναι 
χαμηλότερο από ένα κατώτατο επί­
πεδο παρ'όλο που υπάρχει καθολική 
μη ανταποδοτική σύνταξη για όλα τα 
άτομα άνω των 65 ετών. 
Κατηγορίες 
παροχών 
Διάφορα κανόνες εφαρμόζονται 
για την καταβολή σύνταξης γή­
ρατος, ακόμη και στο πλαίσιο του ί­
διου ασφαλιστικού ταμείου. Η γενι­
κότερη αρχή είναι ότι οι γυναίκες 
συνταξιοδοτούνται στα 60 και οι άν­
δρες στα 65, αλλά στο παρελθόν πολ­
λά άτομα συνταξιοδοτήθηκαν νωρί-
τερα. Ωστόσο, εξαιτίας των 
δημογραφικών τάσεων, τέθηκαν πε­
ριορισμοί στην πρόωρη συνταξιοδό­
τηση. 
Οι συντάξεις υπολογίζονται με βάση 
τις τελευταίες αποδοχές και, κατά 
κανόνα, τις καταβληθείσες εισφορές. 
Ωστόσο, καθώς τα μεγαλύτερα τα­μεία συνήθως δεν είναι αυτοδιοικού­
μενα και αναγκάζονται να συμβάλ­
λουν στη χρηματοδότηση της κοινω­
νικής πολιτικής της κυβέρνησης, οι 
συντάξεις που καταβάλλονται στους 
ασφαλισμένους σπάνια αντικατο­
πτρίζουν τις καταβληθείσες εισφο­
ρές. 
Η επιλεξιμότητα για παροχές ασθέ­
νειας, που καταβάλλονται εν μέρει 
από τους εργοδότες καθώς και από 
το ασφαλιστικό ταμείο, εξαρτάται α­
πό τη διάρκεια απασχόλησης. Στην 
περίπτωση παρατεταμένης ασθέ­
νειας, ένας μισθωτός ασφαλισμένος 
στο ΙΚΑ έχει δικαίωμα σε παροχές 
για περίοδο έως δύο έτη και στη συ­
νέχεια σε σύνταξη αναπηρίας, η 
οποία υπολογίζεται με βάση το βαθ­
μό αναπηρίας. 
Το ελληνικό σύστημα χαρακτηρίζε­
ται από τη μεγάλη σημασία των συ­
ντάξεων αναπηρίας (όσον αφορά το 
ΙΚΑ αντιπροσωπεύουν περίπου το 
50% των συντάξεων), γεγονός που 
αντικατοπτρίζει την ανεπάρκεια της 
υποστήριξης με άλλα μέσα Ωστόσο, 
το 1992 τέθηκαν αυστηροί περιορι­
σμοί στο δικαίωμα αυτό. 
Για τα άτομα που καλύπτονται από τα 
ασφαλιστικά ταμεία, οι παροχές μη­
τρότητας καταβάλλονται επί δύο μή­
νες πριν από τη γέννηση και επί δύο 
μήνες μετά τη γέννηση του παιδιού. 
Οι μητέρες έχουν επίσης δικαίωμα σε 
άδεια μητρότητας ενός έτους και σε 
μειωμένο ωράριο εργασίας με τον 
τελευταίο μισθό κατά τα δύο πρώτα 
έτη της μέριμνας του παιδιού (τέσσε­
ρα έτη για τους δημόσιους υπαλλή­
λους). 
Αντίθετα απ'ό,τι στις άλλες χώρεςτης 
Κοινότητας, τα οικογενειακά επιδό­
ματα εξαρτώνται από το μισθό (1% 
του μηνιαίου μισθού για κάθε συντη­ρούμενο μέλος). Οι οικογένειες με 
τέσσερα ή περισσότερα παιδιά λαμ­
βάνουν ειδικό βοήθημα (με τη μορφή 
απαλλαγών από φόρους και ειδικών 
προνομίων). 
Ο ΟΑΕΔ (Οργανισμός Απασχόλη­
σης Εργατικού Δυναμικού) είναι υ­
πεύθυνος για τη χορήγηση παροχών 
στους ανέργους. Το δικαίωμα για την 
παροχή αυτή εξαρτάται από τη διάρ­
κεια απασχόλησης, χορηγείται επί έ­
να έτος κατΌνώτατο όριο και εξαρ-
τάται από τις προηγούμενες 
αποδοχές (40-50% του τελευταίου μι­
σθού), αυξάνεται δε κατά 10% για 
κάθε συντηρούμενο μέλος (έως το 
70% των τελευταίων αποδοχών κα-
τ'ανώτατο όριο). Ο ΟΑΕΔ είναι επί­
σης υπεύθυνος για την εξεύρεση ερ­
γασίας στους ανέργους. Τέλος, στα 
άτομα ηλικίας 15 έως 18 παρέχονται 
τριετή τμήματα κατάρτισης και στους 
ηλικιωμένους εργαζόμενους παρέ­
χονται προγράμματα επαγγελματι­
κής κατάρτισης. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
*Μ"Τ υγειονομική περίθαλψη καλύ-
X Απτεται από τα ασφαλιστικά τα­
μεία, και κάθε ένα παρέχει σχετικά 
διαφορετικό επίπεδο δικαιώματος 
και υπηρεσίες, οι δε εργοδότες κατα­
βάλλουν το 50% των ειαφορών. Έως 
το 1992, η πρόσβαση στα νοσοκομεία 
του ΕΣΥ και στα κέντρα υγείας ήταν 
δωρεάν, αλλά έκτοτε θεσπίστηκε μία 
επιβάρυνση για την αγωγή και τα 
φάρμακα. Τα -σχετικά λίγα ανασφά­
λιστα άτομα που κατοικούν στις αστι­
κές περιοχές- δικαιούνται υγειονομι­
κής περίθαλψης στο πλαίσιο του 
συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. 
30 
Κεφάλαιο 2 Πρόσφατες μεταρρυθμίσεις 
στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας στην Κοινότητα 
Ηπερίοδος 1980-1992 στην Κοι­
νότητα χαρακτηρίστηκε, κατά 
το πρώτο μισό της δεκαετίας του 
1980 από βραδεία οικονομική μεγέ­
θυνση, κατά το δεύτερο μισό, από 
ανάκαμψη και κατά το 1991 και 1992 
από την επανεμφάνιση της ύφεσης. 
Τα δύο κύρια χαρακτηριστικά στα 
περισσότερα κράτη μέλη ήταν η υψη­
λή ανεργία και η έμμονη τάση για 
ελλείμματα του δημόσιου τομέα. 
Τούτο έκανε ακόμη δυσκολότερη 
την επέκταση ή και τη διατήρηση των 
συστημάτων κοινωνικής προστασίας 
στην Κοινότητα, όπως άλλωστε και 
άλλα δύο κοινά χαρακτηριστικά της 
περιόδου: η γήρανση του πληθυσμού 
και η συνεχής αύξηση του κόστους 
υγειονομικής περίθαλψης. 
Οι εξελίξεις αυτές επηρέασαν όλα 
τα κράτη μέλη, αν και οι συνέπειες 
τους και τα μέτρα που ελήφθησαν για 
την αντιμετώπιση τους ποικίλλουν α­
πό χώρα σε χώρα. Ειδικότερα, υπήρ­
ξε σαφής διαφορά μεταξύ των πιο 
προηγμένων χωρών στο Βορρά με τα 
καθιερωμένα και ιδιαίτερα ανεπτυγ­
μένα συστήματα κοινωνικής ασφάλι­
σης και των λιγότερο ανεπτυγμένων 
χωρών στο Νότο που βρίσκονται α­
κόμη στη διαδικασία της ανάπτυξης 
και επεκτείνουν τα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας. Υπάρχει επί­
σης διαφορά στις πολιτικές που ακο­
λουθούνται μεταξύ των χωρών που 
διαθέτουν τα βασικά συστήματα συ­
νταξιοδότησης και εθνικές υπηρε­σίες υγείας και εκείνων που διαθέ­
τουν καθεστώτα που βασίζονται 
στην ασφάλιση. Ωστόσο, η καταπο­
λέμηση των συνεπειών της οικονομι­
κής ύφεσης αποτελεί ένα κοινό ση­
μείο ανησυχίας σε ολόκληρη την 
Κοινότητα. 
Μία δεκαετία κρί­
σης των πολιτικών 
Μπροστά στα προβλήματα που 
δημιούργησε η υψηλή ανεργία 
και τα φορολογικά ελλείμματα, οι 
κυβερνήσεις γενικά δεν είναι βέ­
βαιες ποια είναι η καταλληλότερη 
πολιτική που πρέπει να ακολουθή­
σουν. Από το 1975, πολλά μέτρα ελή­
φθησαν στα κράτη μέλη για την κα­
ταπολέμηση της ανεργίας και τη 
μείωση των δημοσιονομικών ελλειμ­
μάτων. Στο διάστημα μεταξύ 1985 
και 1990 η Κοινότητα πέτυχε να δη­
μιουργήσει πολλές θέσεις εργασίας, 
ενώ μειώθηκαν τα ελλείμματα του 
προϋπολογισμού. Έκτοτε όμως οι 
προσπάθειες ήταν λιγότερο επιτυ­
χείς και κατά τη στιγμή της σύνταξης 
της έκθεσης, στις περισσότερες χώ­
ρες της Κοινότητας τόσο το ποσοστό 
της ανεργίας όσο και το μέγεθος των 
δημοσιονομικών ελλειμμάτων έχουν 
φθάσει σήμερα στα υψηλότερα επί­
πεδα των τελευταίων 15 ετών. Για ποια λόγο; Μέρος της απάντησης 
βρίσκεται στο γεγονός ότι η ίδια η 
υψηλή ανεργία τείνει να διογκώνει 
τα δημοσιονομικά ελλείμματα μειώ­
νοντας τις εισπράξεις φόρων και αυ­
ξάνοντας τις δημόσιες δαπάνες, ενώ 
οι προσπάθειες για την περικοπή 
των ελλειμμάτων μειώνουν την οικο­
νομική δραστηριότητα βραχυπρόθε­
σμα όποια και είναι τα τυχόν μακρο­
πρόθεσμα οφέλη της διαρκούς θέσης 
του προϋπολογισμού για την ανάπτυ­
ξη της παραγωγής και της απασχόλη­
σης. 
Παρόμοια, το κόστος της υγειονομι­
κής περίθαλψης τείνει να αυξάνεται 
παρά τις προσπάθειες για περιστολή 
του, ενώ τα μέτρα που ελήφθησαν σε 
ορισμένες χώρες για την αντιστάθμι­
ση της γήρανσης του πληθυσμού αυ­
ξάνοντας το ρυθμό γεννήσεων απέ-
τυχαν επίσης. Τα αυξημένα 
οικογενειακά επιδόματα, η γονική 
άδεια, οι βελτιωμένες εγκαταστά­
σεις παιδικής μέριμνας κτλ. φαίνεται 
ότι συνέβαλαν ελάχιστα στο να πεί­
σουν τις γυναίκες να αποκτήσουν πε­
ρισσότερα παιδιά και το μέσο μέγε­
θος της οικογένειας εξακολούθησε 
να συρρικνώνεται. Για τους υπεύθυ­
νους χάραξης πολιτικής, το δίλημμα 
βρίσκεται μεταξύ της ενθάρρυνσης 
των ηλικιωμένων να παραμείνουν 
στην εργασία και συνεπώς να συμ­
βάλλουν στην οικονομική παραγωγή 
ή, αντίθετα, να ενθαρρύνουν την 
πρόωρη συνταξιοδότηση και έτσι να 
-31-
J&*dto»a£i$p$^ στψ Κοινότητα 
Η τιμαριθμική αναπροσαρμογή των 
κοινωνικών παροχών 
Όλες οι χώρες της Κοινότητας εκτός από την Ιρλανδία θέσπισαν 
επίσημες διαδικασίες για την προσαρμογή των κοινωνικών πα­
ροχών έναντι της αύξησης του κόστους ζωής. Στις τρεις χώρες της 
Μπενελούξ καθώς και στην Ελλάδα υπάρχει ένα ενιαίο σύστημα 
τιμαριθμικής αναπροσαρμογής τόσο των μισθών όσο και των 
παροχών. Στις άλλες χώρες, η τιμαριθμική αναπροσαρμογή των 
παροχών λειτουργεί ανεξάρτητα αυτής των μισθών (εάν υπάρχει 
τμιαριθμική προσαρμογή των μισθών και εφαρμόζονται διαφο­
ρετικές ρυθμίσεις σε διαφορετικά είδη παροχών), Στην Ιρλανδία 
δεν υπάρχει επίσημη υποχρέωση αναπροσαρμογής των παροχών 
εξαιτίας του πληθωρισμού, αν και οι παροχές αναθεωρούνται μια 
φορά το χρόνο και συνήθως αυξάνονται τότε. 
Στις περισσότερες χώρες η τιμαριθμική αναπροσαρμογή βασίζε­
ται στον επίσημο δείκτη καταναλωτή ή στο δείκτη λιανικής. Στη 
Γερμανία όμως οι ανταποδοτικές παροχές, όπως π.χ. συντάξεις ή 
αποζημίωση ανεργίας αυξάνονται ευθυγραμμισμένες με τους 
καθαρούς μισθούς, αν και οι παροχές της κοινωνικής προνοίας 
συνδέεται με το δείκτη τιμών. Παρόμοια, στις Κάτω Χώρες, ο 
ελάχιστος μαθός με τον οποίο συνδέονται όλες οι κοινωνικές 
παροχές αναπροσαρμόζεται σε σχέση με το μέσο μισθό, ενώ στην 
Πορτογαλία το ύψος των παροχών ανεργίας σχετίζεται με τον 
ελάχιστο μισθό και όχι με το δείκτη τιμών. 
Συστήματα διπλής τιμαριθμικής αναπροσαρμογής όσον αφορά 
τόσο μισθούς όσο και τιμές εφαρμόστηκαν κατά καιρούς σε 
ορισμένες χώρες αλλά δεν ίσχυσαν για μεγάλο διάστημα κυρίως 
εξαιτίαςτου κόστους που συνεπάγονταν* Μόνοτο Λουξεμβούργο 
διατήρησε σύστημαδ^ήςτιμαριβμικής αναπροσαρμογής αν και 
στο σύστημα αυτό προβλέπεται διάταξη για την αναθεώρηση 
κάθε πέντε χρόνια του συνεπαγόμενου κόστους* 
Στις περισσότερες χώρεςκαι για τις περισσότερες ανταποδοτικές 
παροχές η τιμαριθμική αναπροσαρμογή είναι αυτόματη και οι 
κυβερνήσεις διαθέτουν περιορισμένη ή καθόλου δυνατότητα κα­
θορισμού του μεγέθους της αύξησης. Στην Πορτογαλία και την 
Ισπανία εντούτοις οι κυβερνήσεις μπορούν να διαπραγματευτούν 
το μέγεθος της αναπροσαρμογής με τις συνδικαλιστικές οργανώ­
σεις και στις Κάτω Χώρες η κυβέρνηση μπορεί να μειώσει ή να 
μην επιτρέψει την αναπροσαρμογή λόγω ειδικών, συνθηκών, Emr 
πλέον, σε ορισμένες χώρες όπως στο Βέλγιο το 19S4, το 1985 και 
to 1907 και τη Δανία το 1983 και το 1984 η αύξηση ανακλήθηκε 
εξαιτίας οικονομικών προβλημάτων. 
Σε χώρες όπου η τιμαριθμική αναπροσαρμογή βασίζεται σε μι­
σθούς, η περίοδος ο*α<ροράςτείνει να είναι τό îvaftcx; αλλά όχι 
αναγκαστικά το τρέχον έτος. Στη Γερμανία, η βάση της αναπρο­
σαρμογής είναι η μεταβολή έναντι του προηγούμενου έτους, ενώ 
στο Λουξεμβούργο είναι η μεταβολή έναντι των προηγούμενων 
τριών ή περισσοτέρων μηνών. Στις Κάτω Χώρες, αφετέρου, η 
βάση βίναι τοτρέχον έτος καιγίνονταιπροβλέψεις οτην αρχή του 
έτους της αναμενόμενης αύξησης των μισθών και γίνονται μειώσουν την πίεση στην αγορά ερ­
γασίας που προκαλείται από την έλ­
λειψη θέσεων απασχόλησης. 
Όλα τούτα οδήγησαν σε έναν καται­
γισμό μεταρρυθμίσεων στα συστή­
ματα κοινωνικής προστασίας, με 
κοινό στόχο την προσπάθεια περιο­
ρισμού του κόστους και ταυτόχρονα 
την αντιμετώπιση της αυξανόμενης 
ζήτησης για βοήθεια. Η κατάσταση 
αυτή, με τη σειρά της, προκάλεσε μία 
ευρέως διαδεδομένη τάση προς αυ­
ξανόμενη επιλεκτικότητα, μεγαλύτε­
ρη χρήση της εξάρτησης από τους 
πόρους και, σε ορισμένες περιπτώ­
σεις, την ιδιωτικοποίηση υπηρεσιών 
με έντονη τάση βελτίωσης της αποτε­
λεσματικότητας και περιστολής του 
κόστους παροχής. 
Αύξηση εσόδων 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, κατα­
βλήθηκαν προσπάθειες κατά 
την τελευταία δεκαετία για αύξηση 
των εσόδων που διατίθενται για τις 
κοινωνικές δαπάνες. Στο Βέλγιο — 
το 1982 - και στη Γαλλία - το 1984 
— τούτο επιτεύχθηκε με την κατάρ­
γηση του ανώτατου ορίου εισοδήμα­
τος για τις εισφορές, ενώ σχεδόν σε 
όλες τις άλλες χώρες, αυξήθηκε το 
ποσοστό εισφορών, ειδικότερα όσον 
αφορά την προστασία κατά της α­
νεργίας. Ταυτόχρονα στο Βέλγιο, τη 
Γαλλία και τη Δανία θεσπίστηκαν 
νέες εισφορές και νέοι ειδικοί φόροι 
(για παράδειγμα, η εισφορά ύψους 
1% επί του κεφαλαίου που εισπράτ­
τεται στη Γαλλία το 1988, η γενική 
κοινωνική εισφορά ύψους 1,1% επί 
του φορολογήσιμου εισοδήματος πιο 
πρόσφατα και η αποκαλούμενη ει­
σφορά υπέρ της αγοράς εργασίας ή 
κοινωνικός ΦΠΑ στη Δανία επίσης 
το 1988), ενώ στη Γερμανία καθώς 
και σε ορισμένες άλλες χώρες, όπως 
το Ηνωμένο Βασίλειο, οι δημόσιες 
WWWWVIWBWllWWWiW 
•32 
mo συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα 
επιδοτήσεις στα καθεστώτα κοινωνι­
κής ασφάλισης μειώθηκαν. 
Αφετέρου, από καιρού εις καιρόν 
πραγματοποιήθηκαν μειώσεις των 
εισφορών σε ορισμένες χώρες, π.χ. 
στη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ιταλία, 
σε μία προσπάθεια μείωσης του κό­
στους εργασίας και προώθησης της 
απασχόλησης. Στις περισσότερες 
περιπτώσεις, συνοδεύτηκαν από αύ­
ξηση της άμεσης χρηματοδότησης 
των κοινωνικών δαπανών και κά­
ποια στροφή από τις εισφορές των 
εργοδοτών στη γενική φορολογία. 
Στη Γερμανία, τα συμπληρώματα συ­
ντάξεων για συντηρούμενα μέλη, 
που προηγουμένως χρηματοδοτού­
νταν από τις εισφορές σύνταξης, α­
ντικαταστάθηκαν το 1984 από μία 
ειδική οικογενειακή παροχή που 
χρηματοδοτείται από τη γενική φο­
ρολογία, ενώ το 1988 στις Κάτω Χώ­
ρες, η δημόσια χρηματοδότηση των 
οικογενειακών επιδομάτων αντικα­
ταστάθηκε από τη χρηματοδότηση α­
πό εισφορές. Επίσης, σε ορισμένες 
χώρες, οι κοινωνικές εισφορές που 
καταβάλλονται από τους εργοδότες 
μειώθηκαν θεσπίζοντας εθνικές υ­
πηρεσίες υγείας στη θέση των συστη­
μάτων ασφάλισης υγείας. 
Μείωση των 
δαπανών 
Οι προσπάθειες για την περιστο­
λή ή τη μείωση των δαπανών 
για κοινωνική προστασία αυξήθη­
καν. Παρ'όλο που η μείωση των πα­
ροχών συνάντησε κάποια αντίσταση, 
σε αντίθεση με την επίτευξη παρό­
μοιου αποτελέσματος στις δαπάνες 
με πιο έμμεσα μέσα, όπως με τη 
μείωση των δικαιωμάτων, σε ορισμέ­
νες χώρες πραγματοποιήθηκαν πε­
ρικοπές. Στις Κάτω Χώρες, μεταξύ 
1983 και 1987, οι παροχές αναπηρίας προσαρμογές στο μέσο και οτο τέλος του έτους για να ευθυγραμ­
μιστεί η προβλεπόμενη αύξηση με την πραγματική αύξηση. 
Σε χώρες όπου η τιμαριθμική αναπροσαρμογή βασίζεται σε τιμές 
χρησιμοποιείται συνήθως ο μηνιαίος δείκτης. Στο Βέλγιο και στο 
Λουξεμβούργο οι παροχές αυξάνονται όταν ο δείκτης τιμών 
φθάσει μια ορισμένη τιμή. Σε άλλες χώρες, η αύξηση γίνεται 
κατ,έτος *τον Ιανουάριο στην Ισπανία και (όσον αφορά τα οικο­
γενειακά επιδόματα καντην παροχή ανεργίας) στην Πορτογαλία, 
τον ΑπρίλιοστοΗΒ, τον Ιούλισστη Γερμανία» το Δεκέμβριοστην 
Πορτογαλία όσον αφορά τις συντάξεις. Στις Κάτω Χώρες* όπως 
αναφέρθηκε, υπάρχει προσωρινή αύξηση τον Ιανουάριο και 
αναπροσαρμογή της αν χρειαστεί τον Ιούλιο. Σε ορισμένες χώ­
ρες, η περίοδος αναφοράς είναι το προηγούμενο έτος -συνήθως 
το έτος έωςτον τελευταία μήνα για τον οποίο υπάρχουν στοιχεία-
και όχι το τρέχον έτος, το οποίο μπορεί μερικές φορές να μετριά­
σει τον αντίκτυπο της τιμαριθμικής αναπροσαρμογής. Στο ΗΒ, η 
ετήσια αύξηση τον Απρίλιο βασίζεται στην ετήσια μεταβολή του 
δείκτη τιμών έως τον προηγούμενο Σεπτέμβριο -περίπου 7 μήνες 
νωρίτερα. Στο Βέλγιο, οι παροχές αυξάνονται μόνον όταν το 
μέσο επίπεδο του δείκτη τιμών νια τους τελευταίους τέσσερις 
μήνες είναι μεγαλύτερο από 2% πάνω από το επίπεδο στο οποίο 
βρίσκονταν όταν αυξήθηκαν για τελευταία φορά» Στην Πορτο­
γαλία, αφετέρου, - όπως και στις Κάτω Χώρες - οι συντάξεις 
αυξάνονται κάθε Δεκέμβριο σύμφωνα με τις προβλεπόμενες 
μεταβολέςτων τιμών για τον επόμενο χρόνο. Επιπρόσθετα, στην 
Ιρλανδίαη ετήσια αναθεώρησητων παροχών τείνει να βασίζεται 
στον αναμενόμενο πληθωρισμό κατά το ερχόμενο έτος και όχι 
στο ποσοστό του περασμένου έτους, 
Η αργή ανάπτυξη μαζί με τον υψηλό πληθωρισμό της δεκαετές 
του 1980 είχε ως συνέπεια την αμφισβήτηση των αυτόματων 
συστημάτων τιμαριθμικής αναπροσαρμογής. Επικρατούσε μια 
ευρύτερα διαδεδομένη άποψη ότιητιμαριθμική αναπο,οσαρμονή 
οδηγεί σε υπερβολικές αυξήσεις των δημόσιων δαπανών με 
αρνητικές συνέπειες στον πληθωρισμό και στον ισοσκελισμότσυ 
προϋπολογισμού. Η άποψη αυτή οδήγησε σε ορισμένες μεταρ­
ρυθμίσεις διαφόρων ειδών, 
Στην Ελλάδα, π.χ., το 1982 τη βάση νια την τιμαριθμική αναπρο­
σαρμογή αποτέλεσαν οι τιμές αντί του ελάχιστου μισθού με 
αύξηση ανά τετράμηνο και με φθίνον ποσοστό όσο υψηλότερο 
ήταν το επίπεδο των παροχών. Στην Ισπανία, το 1985, η τιμαριθ­
μική αναπροσαρμογή έγινε αυτόματη ενώ μέχρι τότε εναπόκειτο 
στην κρίση της κυβέρνησης και το 1989 εισήχθη η δυνατότητα 
διαπραγματεύσεων με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. Στο ΗΒ, 
το 1980, η τιμαριθμική αναπροσαρμογή των μακροπρόθεσμων 
παροχών άλλαξε και αντί να βασίζεται είτε στις τιμές είτε στους 
μισθούς, ανάλογα με το ποιο ήταν το υψηλότερο βασίστηκε μόνο 
στις τιμές και το 1983, η περίοδος αναφοράς έγινε το προηγού­
μενο έτος αντί του τρέχοντος. Στη Γερμανία, το 1992» άλλαξε η 
βάση της τιμαριθμικής προσαρμογής από τους μικτούς στους 
καθαρούς μισθούς ώστε να αποφευχθεί το φαινόμενο οι παροχές 
να αυξάνονται ταχύτερα από τους καθαρούς μισθούς. 
33-
ις στην Κοινότητα 
και ανεργίας μειώθηκαν συστηματι­
κά από το 80% των τελευταίων απο­
δοχών στο 70%, ενώ οι παροχές α­
νεργίας μειώθηκαν επίσης 
σημαντικά στην Ιρλανδία το 1983 και 
στο Βέλγιο το 1987. Τα οικογενειακά 
επιδόματα μειώθηκαν στο Βέλγιο 
μετά το 1982 και στην Ισπανία το 
1985, ενώ οι παροχές μητρότητας 
μειώθηκαν στην Ιρλανδία το 1984. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η κρατική 
σύνταξη ανάλογα με τους πόρους 
μειώθηκε το 1986 από το 25% στο 
20% των αποδοχών (ο καθορισμός 
των οποίων έγινε λιγότερο ευνοϊκός) 
και η σύνταξη χηρείας μειώθηκε από 
το 100% της σύνταξης του μισθωτού 
στο 50%. 
Στα νότια κράτη μέλη, ειδικότερα, η 
πολιτική έδωσε έμφαση στον περιο­
ρισμό του δικαιώματος για παροχές 
και όχι στη μείωση του ποσοστού. 
Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η μέ­
γιστη ηλικία για τη λήψη οικογενεια­
κών παροχών μειώθηκε το 1983, ενώ 
ο αριθμός των ετών εισφοράς που 
απαιτούνται για τη θεμελίωση του 
δικαιώματος σε σύνταξη γήρατος 
αυξήθηκε στην Πορτογαλία το 1982, 
στην Ισπανία το 1985 και στην Ελλά­
δα το 1991. Κατά τα ίδια έτη και στις 
τρεις χώρες, ο καθορισμός του βαθ­
μού αναπηρίας έγινε αυστηρότερος 
προκειμένου να μειωθεί η επιλεξιμό-
τητα για την παροχή. 
Ωστόσο, ο καθορισμός αυστηρότε­
ρων προϋποθέσεων για τη θεμελίω­
ση του δικαιώματος δεν περιορίζεται 
με κανένα τρόπο στις νότιες χώρες. 
Στο Βέλγιο, για παράδειγμα, το εισό­
δημα από την εργασία που μπορεί να 
συνδυαστεί με τη λήψη σύνταξης γή­
ρατος μειώθηκε, στη Δανία, η περίο­
δος κατά την οποία πρέπει να εργα­
στούν τα άτομα προκειμένου να 
δικαιούνται σύνταξη γήρατος αυξή­
θηκε ενώ στη Γαλλία και στο Βέλγιο 
τέθηκαν περιορισμοί στο συνολικό εισόδημα που μπορεί να αποκτά ένα 
άτομο από πολλαπλές συντάξεις. 
Πιέσεις δέχθηκε επίσης η τιμαριθμι­
κή αναπροσαρμογή των παροχών. 
Το μέτρο αυτό, που καθιερώθηκε 
στις περισσότερες χώρες κατά τη δε­
καετία του 1960 και 1970 για την 
προστασία της πραγματικής αξίας 
των παροχών από τον πληθωρισμό, 
κατέστη κατά τη δεκαετία του 1980 
σε μεγάλο βαθμό απειλή για τη δη­
μοσιονομική σταθεροποίηση και πα­
ράγοντας που διαιώνιζε τον πληθω­
ρισμό (βλ. πλαίσιο σ. 32-33). Έτσι, η 
αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρ­
μογή δεν πραγματοποιήθηκε στο 
Βέλγιο το 1984, το 1985 και το 1987, 
στη Δανία από το 1982 έως το 1985, 
την Ελλάδα το 1983 και το Λουξεμ­
βούργο το 1984. 
Στη Γερμανία, η αυτόματη τιμαριθμι­
κή αναπροσαρμογή των συντάξεων 
που προγραμματιζόταν για την 1η 
Ιανουαρίου 1983 αναβλήθηκε έως 
τον Ιούλιο και το 1984 η βάση ανα­
φοράς για την προσαρμογή των συ­
ντάξεων (και άλλων μακρόχρονων 
παροχών) στους μισθούς μεταβλήθη­
κε προκειμένου να εμφανιστούν αρ­
γότερα τα αποτελέσματα το 1992, με­
ταβλήθηκε ξανά προκειμένου να 
συνυπολογιστεί το μεγαλύτερο απο­
τέλεσμα των φόρων και των κοινωνι­
κών εισφορών επί των μισθών 
απ'ό,τι επί των παροχών. 
Στις Κάτω Χώρες, η αυτόματη τιμα­
ριθμική αναπροσαρμογή των παρο­
χών ανεστάλη για το μεγαλύτερο 
διάστημα της δεκαετίας του 1980 και 
τελικά αντικαταστάθηκε από ένα 
νέσσύστημα που έδωσε στην κυβέρ­
νηση τη δυνατότητα να συνεκτιμήσει 
τις ειδικές συνθήκες. Στο Ηνωμένο 
Βασίλειο, η προσαρμογή των μακρό­
χρονων παροχών στις τιμές ή τους 
μισθούς, ανάλογα με το στοιχείο αυ­
ξανόταν περισσότερο, αντικαταστά­θηκε το 1980 από απλή προσαρμογή 
στις τιμές. 
Παρ'όλα αυτά, στις περισσότερες 
χώρες της Κοινότητας, η αυτόματη 
τιμαριθμική προσαρμογή των παρο­
χών νίκησε τις πιέσεις της περασμέ­
νης δεκαετίας και φαίνεται ότι κατο­
χυρώθηκε ως βασική αρχή της 
κοινωνικής ασφάλισης. Πράγματι, 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία, 
όπου δεν υπήρχε προηγουμένως, θε­
σπίστηκε κατά τη δεκαετία του 1980 
και, όπως αλλού, έκτοτε καθιερώθη­
κε. 
Παροχές ανεργίας 
Σε περιόδους υψηλής ανεργίας, 
τα καθεστώτα ασφάλισης ανερ­
γίας δέχονται τυπικά σε δύο αντίθε­
τες δυνάμεις: μείωση του δικαιώμα­
τος για παροχή και αύξηση της 
περιόδου καταβολής της παροχής. 
Ορισμένες χώρες αντέδρασαν στην 
κατάσταση αυτή μειώνοντας το πο­
σοστό της παροχής και αυξάνοντας 
ταυτόχρονα τη διάρκεια του δικαιώ­
ματος. 
Τούτο ισχύει στις Κάτω Χώρες το 
1987, όπου οι παροχές μειώθηκαν 
στο 70% των προηγούμενων αποδο­
χών αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις 
κατέστη δυνατή η χορήγηση του δι­
καιώματος έως 5 έτη. Στη Γερμανία, 
κατά το 1984/85 το ποσοστό της πα­
ροχής μειώθηκε από το 68% στο 63% 
των προηγούμενων αποδοχών αλλά 
η μέγιστη διάρκεια επεκτάθηκε στο 
1 έτος και το 1987 στις 832 ημέρες. 
Στην Ισπανία, το 1984 το μέγιστο πο­
σοστό της παροχής μειώθηκε από το 
220% του ελάχιστου μισθού στο 
170% και η διάρκεια του δικαιώμα­
τος αυξήθηκε από τους 18 μήνες στα 
2 έτη (το 1992 το ποσοστό της παρο­
χής μειώθηκε από το 80% των τελευ­
ταίων αποδοχών στο 70% και ύστε-
34 
\mo τήτα 
ρα από έξι μήνες από το 70% στο 
60%). 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, η επέκταση 
της περιόδου διάρκειας του δικαιώ­
ματος για την παροχή εφαρμόστηκε 
για τους ηλικιωμένους και ειδικότε­
ρα: 
- στη Γαλλία το 1981, όπου αργό­
τερα, το 1985, θεσπίστηκε μία 
ειδική παροχή για τα άτομα 
που είχαν εξαντλήσει το δι­
καίωμα τους για παροχές (βελ­
τιώθηκε κατά το 1990/91 με την 
προσθήκη ειδικής παροχής ε-
πανακατάρτισης στα τέλη της 
περιόδου του δικαιώματος) 
- στην Ισπανία, όπου το 1984 οι 
εργαζόμενοι ηλικίας άνω των 
55 ετών απέκτησαν το δικαίωμα 
για παροχές έως την ηλικία συ­
νταξιοδότησης (που ισχύει επί­
σης στη Δανία και το Βέλγιο) 
- στην Ελλάδα, όπου το 1990/91 η 
επέκταση της περιόδου διάρ­
κειας του δικαιώματος για πα­
ροχή εφαρμόστηκε για τα άτο­
μα ηλικίας 50 ετών και άνω. 
Ταυτόχρονα, σε πολλές ευρωπαϊκές 
χώρες θεσπίστηκαν παροχές προσυ-
νταξιοδότησης με σκοπό την ενθάρ­
ρυνση των ηλικιωμένων εργαζομέ­
νων να ελευθερώσουν θέσεις 
εργασίας για τους νέους απασχολου­
μένους. Οι παροχές αυτές πρωτοθε-
σπίστηκαν στη Γαλλία και το Βέλγιο 
κατά το 1974-75, όταν η ανεργία άρ­
χισε να αυξάνεται για πρώτη φορά 
και αργότερα υιοθετήθηκαν από την 
Ισπανία το 1981, την Ιρλανδία το 
1985 και την Ιταλία και την Πορτο­
γαλία το 1991 καθώς και από τη Γερ­
μανία ειδικά για τους αυτοαπασχο­
λουμένους στα νέα L nder το ίδιο 
έτος. Ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν ο 
πρωτεργάτης της θέσης αυστηρότε­
ρων προϋποθέσεων για τη θεμελίω­
ση του δικαιώματος σε παροχές α-
νεργίας, ειδικότερα κατά την 
περίοδο 1988 έως 1990, δεν ήταν με 
κανένα τρόπο το μόνο κράτος που 
ακολούθησε αυτήν την πολιτική. Οι 
περισσότερες χώρες μείωσαν τον α­
ριθμό των ατόμων που είναι επιλέξι­
μα για παροχές από το 1980, επιμη­
κύνοντας την περίοδο που πρέπει να 
συνεισφέρουν προκειμένου να δι­
καιούνται παροχών (π.χ. Γερμανία 
το 1982) ή εντείνοντας τους ελέγχους 
κατά της κατάχρησης (π.χ. Βέλγιο το 
1982). 
Στα λιγότερο ανεπτυγμένα κράτη μέ­
λη, ωστόσο, η ανησυχία εστιάστηκε 
στη βελτίωση των συστημάτων παρο­
χών που αποδείχθηκαν ακατάλληλα 
αυξάνοντας την ανεργία παρά καθι­
στώντας τα αυστηρότερα. Η Ισπανία 
θέσπισε το 1980 ένα ανταποδοτικό 
καθεστώς παροχής ανεργίας και ε­
πέκτεινε το πεδίο του το 1984, ενώ η 
Πορτογαλία αντικατέστησε το 1985 
τις κατ'αποκοπήν παροχές από πα­
ροχές που καταβάλλονται ανάλογα 
με τις αποδοχές. Ταυτόχρονα, σε 
πολλές χώρες της Κοινότητας — στη 
Γαλλία, το Βέλγιο και την Πορτογα­
λία για παράδειγμα — το δικαίωμα 
για παροχές επεκτάθηκε στους από­
φοιτους σχολείου, που επλήγησαν 
δυσανάλογα έντονα από την ανεργία 
στις αρχές της δεκαετίας του 1980 
και αντιμετωπίζονταν ως ιδιαίτερα 
προβληματική ομάδα. 
Γενικότερα, στις περισσότερες χώ­
ρες, κατά τη δεκαετίατου 1980 εφαρ­
μόστηκε ένα φάσμα ειδικών μέτρων 
για τη μείωση της ανεργίας, που στό­
χευαν ιδίως στους νέους και, συχνά 
με την υποστήριξη της Κοινότητας, 
στην κατάρτιση. Τα μέτρα αυτά δεν 
αύξησαν κατΌνάγκη τις δαπάνες — 
αντίθετα, ο σκοπός τους ήταν εν μέ­
ρει να μειώσουν τις δαπάνες για την κοινωνική προστασία — αλλά μετα­
τόπισαν τις δαπάνες για τη στήριξη 
του εισοδήματος στη δημιουργία θέ­
σεων εργασίας. Η Δανία προχώρησε 
πιθανώς ακόμη περισσότερο από τις 
άλλες χώρες στην προώθηση της 
απασχόλησης, καθώς εγγυήθηκε 
σε όλους τους ανέργους κάτω των 
25 ετών επιδοτούμενη απασχόληση 
εντός δύο εβδομάδων από την υπο­
βολή της αίτησης για παροχή και το 
1992 θέσπισε την υποχρέωση στους 
ανέργους να δεχθούν να εργαστούν 
στο δημόσιο τομέα με 30 ώρες την 
εβδομάδα με μισθό ίσο με την παρο­
χή ανεργίας. 
Αλλα μέτρα που εγκρίθηκαν περι­
λαμβάνουν την ενθάρρυνση των α­
νέργων να δημιουργήσουν δικές 
τους επιχειρήσεις (π.χ. στην Ιρλαν­
δία το 1983, το Βέλγιο το 1984, τη 
Δανία το 1985 και την Ιταλία το 1991) 
κίνητρα στη βιομηχανία να συνεργα­
στεί στα καθεστώτα κατάρτισης και 
να προσφέρει θέσεις εργασίας μετά 
την ολοκλήρωση της κατάρτισης 
(Γαλλία το 1987) βελτίωση της θέσης 
των εργαζομένων με μερική απα­
σχόληση προκειμένου να καταστεί 
ελκυστικότερη η απασχόληση αυτή 
στους ανέργους (στο Βέλγιο και τη 
Γαλλία) και θέσπιση ειδικού επιδό­
ματος κινητικότητας προκειμένου να 
καταστεί ευκολότερο στους εργαζο­
μένους να μετακινούνται από μία ε­
πιχείρηση στην άλλη (Ιταλία κατά το 
1991/92). 
Η μακροχρόνια ανεργία, η οποία αυ­
ξήθηκε ραγδαία κατά τη διάρκεια 
της δεκαετίας του 1980, αποτέλεσε 
άλλον ένα στόχο πολιτικής και σε 
πολλές χώρες της Κοινότητας ειδικά 
προγράμματα αναπτύχθηκαν προ­
κειμένου να βοηθήσουν τα άτομα 
που βρίσκονταν χωρίς απασχόλησης 
επί ένα έτος ή περισσότερο. Πιο πρό­
σφατα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, για 
παράδειγμα, το 1991 έγινε υποχρεω­
τικό για όλους τους μακροχρόνια 
35-
ανέργους η παρακολούθηση μαθη­
μάτων για την επανείσοδο στην απα­
σχόληση, ενώ στο Βέλγιο και τη 
Γαλλία, ειδικά προγράμματα καθο­
δήγησης καθιερώθηκαν το 1992 με 
σκοπό την επανένταξη των μακρο­
χρόνια ανέργων στην αγορά εργα­
σίας. 
Οικογενειακά 
επιδόματα 
Ηανησυχία για τη μείωση των 
γεννήσεων σε χώρες της Κοινό­
τητας οδήγησε σε μία σειρά βελτιώ­
σεων και αυξήσεων των οικογενεια­
κών παροχών. Τούτο ισχύει ιδίως για 
τη Γαλλία όπου η πολιτική κατευθύν­
θηκε προς την ενθάρρυνση των με­
γαλύτερων οικογενειών και όπου οι 
οικογενειακές παροχές αυξήθηκαν 
το 1981 και ξανά το 1982, όταν για 
μία οικογένεια με τρία παιδιά αντι­
στοιχούσαν στο ένα τρίτο του μέσου 
μισθού. Ισχύει επίσης για το Βέλγιο, 
όπου μεταξύ 1987 και 1989 πραγμα­
τοποιήθηκαν περαιτέρω βελτιώσεις 
στο σύστημα που ήταν ήδη από τα πιο 
γενναιόδωρα στην Ευρώπη. 
Ταυτόχρονα, βελτιώσεις έγιναν επί­
σης στα οικογενειακά επιδόματα 
στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες 
της Κοινότητας, αλλά με σκοπό πε­
ρισσότερο την άμβλυνση των προ­
βλημάτων των μεγάλων οικογενειών 
παρά την ενθάρρυνση των ατόμων 
να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά. 
Στην Ιρλανδία, το 1989 αυξήθηκαν οι 
παροχές για το πέμπτο παιδί και το 
1991 για το τέταρτο παιδί ενώ στην 
Ελλάδα κατά το 1990/91 αυξήθηκαν 
οι παροχές για το τρίτο παιδί. 
Μετά το 1980, η πολιτική κατευθύν­
θηκε επίσης στη βελτίωση των παρο­
χών μτττρότητας, όχι μόνο από ανη­
συχία για τις δημογραφικές τάσεις αλλά και για τη βελτίωση της θέσης 
των γυναικών και προκειμένου να 
καταστεί ευκολότερο για τις γυναί­
κες ο συνδυασμός της επαγγελματι­
κής σταδιοδρομίας και της μέριμνας 
της οικογένειας. Σε πολλά κράτη μέ­
λη, η περίοδος κατά την οποία κατα­
βάλλεται η παροχή μτττρότητας επε­
κτάθηκε (στη Γαλλία το 1980, τη 
Δανία το 1981 και 1984, την Ιρλανδία 
το 1981, την Πορτογαλία το 1984, την 
Ισπανία το 1989 και τις Κάτω Χώρες 
το 1990), ενώ στο Βέλγιο το 1990 
θεσπίστηκε η παροχή μητρότητας 
για τις αυτοαπασχολούμενες γυναί­
κες. 
Μία νέα εξέλιξη σε ορισμένες χώρες 
ήταν η θέσπιση της γονικής άδειας ή 
των παροχών εκπαίδευσης που υ­
πήρχαν ήδη στις αρχές της δεκαετίας 
του 1980 στη Γερμανία, αλλά τροπο­
ποιήθηκαν το 1985 προκειμένου να 
ισχύουν για τον πατέρα ή για τη μη­
τέρα και βελτιώθηκαν περαιτέρω με­
τά το 1989. Στη Γαλλία, το γονικό 
επίδομα εκπαίδευσης (allocation 
parentale ά" ducation) που καταβάλ­
λεται σε ποσοστό 50% του κατώτα­
του μισθού θεσπίστηκε το 1982 για 
κάθε άτομο που διακόπτει την απα­
σχόληση προκειμένου να αναλάβει 
τη μέριμνα ενός παιδιού και χορηγεί­
ται έως το τρίτο έτος του παιδιού. Η 
παροχή αυτή βελτιώθηκε το 1985 και 
ξανά το 1987, όταν θεσπίστηκε ένα 
ειδικό επίδομα για να διευκολύνει 
τις εργαζόμενες μητέρες να αντιμε­
τωπίζουν το κόστος της κατ'οίκον μέ­
ριμνας του παιδιού (allocation de 
garde d'enfant domicile). Στο Λου­
ξεμβούργο, η παροχή εκπαίδευσης 
θεσπίστηκε το 1989. 
Από την άλλη πλευρά, παρατηρήθη­
κε επίσης μία αντίθετη τάση σε ορι­
σμένες χώρες προς εξορθολογισμό 
των οικογενειακών παροχών και 
μείωση του πεδίου τους. Στις Κάτω 
Χώρες, η μέγιστη ηλικία για λήψη της 
παροχής μειώθηκε στα 18 έτη. Στην Ισπανία, το ποσοστό των οικογε­
νειακών παροχών πάγωσε και τα ε­
πιδόματα φόρου θεσπίστηκαν ως το 
κύριο μέσο βοήθειας. 
Πολιτική για τους 
ηλικιωμένους 
Ηανησυχία για την εντεινόμενη 
δημογραφική ανισορροπία ο­
δήγησε επίσης στην εφαρμογή πολ­
λών μέτρων για τους ηλικιωμένους. 
Η δεκαετία του 1980 σηματοδοτήθη­
κε από αυξανόμενη ανησυχία για το 
μέλλον των συστημάτων συνταξιοδό­
τησης, σε μεγάλο βαθμό εξαιτίας της 
συνεχιζόμενης αύξησης του αριθμού 
των συνταξιούχων σε όλες τις χώρες 
της Κοινότητας. Το αυξανόμενο κό­
στος της αντιμετώπισης των δεσμεύ­
σεων όσον αφορά τις συντάξεις επι­
δεινώθηκε από τα υψηλά επίπεδα 
ανεργίας που ενθάρρυναν τις κυβερ-
νήσεις να θεωρήσουν την πρόωρη 
συνταξιοδότηση ως μέσο ελευθέρω­
σης θέσεων εργασίας για τους νέους. 
Γενικά, κατά τη δεκαετία του 1980 
δόθηκε προτεραιότητα στο στόχο της 
άμβλυνσης της πίεσης για θέσεις α­
πασχόλησης στην αγορά εργασίας, 
καθώς στις περισσότερες χώρες της 
Κοινότητας θεσπίστηκαν καθεστώτα 
πρόωρης συνταξιοδότησης. Ωστόσο, 
πιο πρόσφατα η ανησυχία μετατοπί­
στηκε προς το κόστος των συντάξεων 
και σε ορισμένες χώρες η έμφαση 
μετατέθηκε στη μείωση του αριθμού 
των συνταξιούχων. 
Έτσι, για παράδειγμα, στη Γαλλία το 
1982 η ηλικία συνταξιοδότησης για 
πλήρη σύνταξη μειώθηκε από το 65ο 
έτος στο 60ο έτος της ηλικίας για τους 
εργαζομένους με ικανοποιητικό επί­
πεδο εισφορών, ενώ κατά την ίδια 
εποχή περίπου στη Γερμανία, το 
Βέλγιο και σε άλλες χώρες θεσπίστη-
36 
am συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα 
καν καθεστώτα πρόωρης συνταξιο­
δότησης. Κατά τη δεκαετία του 1990, 
η τάση για μείωση του ορίου συντα­
ξιοδότησης διατηρήθηκε στο Βέλγιο 
και το Λουξεμβούργο καθώς οι ερ­
γαζόμενοι στο Βέλγιο απέκτησαν το 
δικαίωμα να μπορούν να επιλέξουν 
συνταξιοδότηση σε οποιαδήποτε η­
λικία μεταξύ 60 και 65 ετών και στο 
Λουξεμβούργο επιτράπηκε η συντα­
ξιοδότηση στα 57, εφόσον έχουν συ­
γκεντρώσει επαρκή έτη ασφάλισης. 
Ωστόσο, στη Γερμανία, η μεταρρύθ­
μιση των συντάξεων το 1989 σημαί­
νει ότι η ηλικία συνταξιοδότησης θα 
αυξηθεί σταδιακά από το 60ο στο 
65ο έτος για τους άνδρες και στην 
Ιταλία, δυνάμει των μεταρρυθμί­
σεων του 1992 θα συμβεί το ίδιο κατά 
τα προσεχή έτη. Επιπλέον, στην Ελ­
λάδα κατά το 1990 καταργήθηκαν 
διάφορες μορφές πρόωρης συντα­
ξιοδότησης. 
Ταυτόχρονα, στη Δανία το 1987, στη 
Γαλλία το 1988 και στη Γερμανία το 
1989 θεσπίστηκε μία μερική σύντα­
ξη, που επιτρέπει στους εργαζομέ­
νους να συνδυάζουν τη μερική απα­
σχόληση με μία μερική παροχή και 
έτσι να μειώνουν την πίεση στην α­
γορά εργασίας με μικρότερο κόστος 
(καθώς και πρόβλεψη για πιο στα­
διακή μετάβαση από την εργασία 
στη σύνταξη). 
Ενώ οι κυβερνήσεις επιχειρούσαν 
να μειώσουν το κόστος αντιμετώπι­
σαν επίσης την πίεση για ίση μεταχεί­
ριση μεταξύ ανδρών και γυναικών 
σύμφωνα με την οδηγία του Συμβου­
λίου του Δεκεμβρίου του 1978. Η α­
νταπόκριση τους προσανατολίστηκε 
γενικά στον υποβιβασμό των δικαιω­
μάτων. Για παράδειγμα, το 1985 η 
γερμανική Renternreform παρέσχε 
σε κάθε επιζώντα σύζυγο σύνταξη 
ύψους 60% του αποθανόντος συζύ­
γου, ενώ στις Κάτω Χώρες, μετά τη 
μεταρρύθμιση των συντάξεων, κάθε επιζών σύζυγος απέκτησε δικαίωμα 
στο 50% της σύνταξης. (Στις Κάτω 
Χώρες, υπάρχει σήμερα μία πρότα­
ση για περαιτέρω μείωση του κό­
στους αντικαθιστώντας την υπάρ­
χουσα σύνταξη με μία παροχή 
επιζώντων, όταν μπορεί να αποδει­
χθεί ότι υπάρχει ανάγκη, η οποία θα 
συνίσταται στο 30% του κατώτερου 
μισθού — στο 50% εάν υπάρχουν 
παιδιά — για τους πρώτους 6 μήνες 
και στο 40% έως το 65ο έτος. Η πρό­
ταση είναι επαναστατική διότι ισχύει 
όχι μόνο στις συζύγους αλλά και 
στους επίσημους συντρόφους ανε­
ξαρτήτων φύλου). 
Οι παροχές επιζώντων καταργήθη­
καν τελείως στη Δανία το 1987 μαζί 
με όλα τα παράγωγα δικαιώματα στο 
σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, ενώ 
το 1982 στη Γαλλία θεσπίστηκε η σύ­
νταξη χηρείας στη θέση της μεταφο­
ράς της σύνταξης του συζύγου. 
Άλλα μέτρα που ελήφθησαν για τον 
περιορισμό του κόστους περιλαμβά­
νουν: 
τη μείωση της σύνταξης που ε­
ξαρτάται από τους μισθούς κα­
τά 5% στο Ηνωμένο Βασίλειο 
το 1986, που συνδυάστηκε με 
μία μεταβολή στη βάση υπολο­
γισμού των αποδοχών από τα 
20 καλύτερα χρόνια στο σύνολο 
της περιόδου εισφορών καθώς 
και τη θέσπιση παραχωρήσεων 
που διευκολύνουν τα άτομα να 
επιλέξουν ιδιωτική αντί για 
κρατική σύνταξη 
τη στροφή το 1985 στην Ισπανία 
από τις συντάξεις που υπολογί­
ζονται με βάση τις αποδοχές 
των τελευταίων 5 ετών στον υ­
πολογισμό με βάση τις αποδο­
χές των τελευταίων 10 ετών, σε 
συνδυασμό με τη θέσπιση μίας 
ελάχιστης περιόδου εισφορών 15 ετών για τη θεμελίωση του 
δικαιώματος για σύνταξη 
την επιμήκυνση της ελάχιστης 
περιόδου για τη θεμελίωση του 
δικαιώματος σύνταξης από τα 5 
στα 10 χρόνια στο Λουξεμβούρ­
γο το 1987. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
Ηπίεση για διόγκωση του κό­
στους της υγειονομικής περί­
θαλψης που αντιμετώπισαν όλες οι 
χώρες μετά το 1980 οδήγησε στις πε­
ρισσότερες περιπτώσεις σε περιορι­
σμούς στο δικαίωμα για θεραπεία 
και τη θέσπιση ή την επέκταση των 
επιβαρύνσεων. Στα παραδείγματα 
περιλαμβάνονται οι γερμανικές με­
ταρρυθμίσεις του 1988/89 που επέ­
βαλαν υψηλότερες επιβαρύνσεις 
στους ασθενείς, με παράλληλη προ­
σπάθεια περιορισμού του κόστους 
των φαρμάκων η επιβολή στη Γαλλία 
ενός δημοσιονομικού ορίου για τη 
νοσοκομειακή αγωγή σε συνδυασμό 
με μία κατ'αποκοπήν εισφορά για 
τους ασθενείς για κάθε μέρα νοση­
λείας η πραγματική χρέωση για νο­
σοκομειακή αγωγή που θεσπίστηκε 
στο Λουξεμβούργο το 1983. Αυτές 
και άλλες προσπάθειες για τον πε­
ριορισμό του κόστους υγειονομικής 
περίθαλψης εξετάζονται παρακάτω 
στο Κεφάλαιο 7. 
Ταυτόχρονα, στα νότια κράτη μέλη, 
κατά την περίοδο αυτή βελτιώθηκε 
και επεκτάθηκε η πρόσβαση στην υ­
γειονομική περίθαλψη. Στην Ιταλία, 
μία εθνική υπηρεσία υγείας που δια­
τίθεται σε κάθε άτομο θεσπίστηκε το 
1978 και την ίδια πορεία ακολούθη­
σε η Ελλάδα το 1983, η Ισπανία το 
1986 και η Πορτογαλία το 1988. Ω­
στόσο, το αυξημένο κόστος που ήταν 
37 
\^Sm(a^àmmmêiÊm/i^ προστασίας στην Κοινότητα 
αποτέλεσμα αυτής της κίνησης οδή­
γησε στη θέσπιση μεγάλων επιβα­
ρύνσεων για τους ασθενείς στην Ιτα-
λία, ιδίως το 1989, ενώ στην 
Πορτογαλία πραγματοποιήθηκε σε 
κάποια έκταση επανιδιωτικοποίηση 
των υπηρεσιών το 1992/93 και στην 
Ελλάδα μεταξύ 1991 και 1992 θεσπί­
στηκαν επιβαρύνσεις για τη θερα­
πεία και τα φάρμακα και στα νοσο­
κομεία του ΕΣΥ επιτράπηκε η 
άσκηση ιδιωτικών πρακτικών. 
Επιλεξιμότητα 
και ελάχιστη 
προστασία 
Κατά τις περιόδους που δεν 
υπάρχουν χρηματοδοτικοί πό­
ροι και η ζήτηση για βοήθεια αυξά­
νεται, μία φυσική τάση των κυβερνή­
σεων είναι η στροφή προς πιο 
επιλεκτικές πολιτικές που εστιάζο­
νται στα άτομα που έχουν μεγαλύτε­
ρη ανάγκη από κοινωνική προστα­
σία. Ενώ τα ποσοστά των παροχών 
κοινωνικής ασφάλισης μειώθηκαν 
και οι κανόνες που διέπουν την κτή­
ση του δικαιώματος έγιναν πιο αυ­
στηροί, τα βασικά καθεστώτα που 
εξαρτώνται από τους πόρους βελτιώ­
νονται και επεκτείνονται σε ομάδες 
στόχους με προτεραιότητα 
Συνακόλουθα, παρατηρείται μία γε­
νική στροφή από τις παροχές που 
βασίζονται στην ασφάλιση — και 
στις αποδοχές — προς παροχές με 
βάση τους πόρους εξαιτίας μίας σκό­
πιμης πολιτικής δράσης από την 
πλευρά των κυβερνήσεων καθώς και 
λόγω του αυξημένου αριθμού ατό­
μων που έχουν ανάγκη και δεν εμπί­
πτουν στο πεδίο του συστήματος κοι­
νωνικής ασφάλισης. Τούτο είναι πιο 
προφανές στην περίπτωση του Ηνω­
μένου Βασιλείου, όπου η σημασία των παροχών με βάση τους πόρους 
αυξήθηκε σε υψηλότερα επίπεδα α­
π'ό,τι σε άλλες χώρες. Επιπλέον, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, το δικαίωμα σε 
παροχή για τις χαμηλόμισθες κατη­
γορίες ατόμων περιορίστηκε προο­
δευτικά, καθώς τα συμπληρώματα 
για συγκεκριμένες ανάγκες αντικα­
ταστάθηκαν από δάνεια που χορη­
γούνται με διακριτική ευχέρεια από 
περιορισμένης ρευστότητας Κοινω­
νικό Ταμείο. 
Μία παρόμοια τάση προς την εξάρ­
τηση από τους πόρους είναι επίσης 
προφανής στην Ιταλία όπου από το 
1988 το εισόδημα του νοικοκυριού 
έγινε καθοριστικός παράγοντας του 
ύψους της οικογενειακής παροχής 
που χορηγείται. 
Από την άλλη πλευρά, στις περισσό­
τερες χώρες, η οικονομική ύφεση ο­
δήγησε τις κυβερνήσεις να βελτιώ­
σουν τις παροχές για τα λιγότερο 
ευνοούμενα άτομα που είχαν πληγεί 
στο μεγαλύτερο βαθμό. Για παρά­
δειγμα, στη Γερμανία το ύψος της 
παροχής για μονογονικές οικογέ­
νειες και για τους ηλικιωμένους αυ­
ξήθηκε. Το δικαίωμα κάθε ατόμου 
σε ένα κατώτατο εισόδημα θεσπί­
στηκε στο Λουξεμβούργο το 1986 (α­
κολουθώντας το παράδειγμα του 
Βελγίου το 1974) και στη Γαλλία το 
1988. Στη Δανία, η δημόσια πρόνοια 
μετατράπηκε το 1987 από ένα δια­
κριτικό καθεστώς σε ένα καθεστώς 
που βασίζεται σε ατομικά δικαιώμα­
τα, και το επίπεδο των παροχών κα­
θορίζεται συνολικά και όχι σε ατομι­
κή βάση. 
Ακόμη και στις λιγότερο ανεπτυγμέ­
νες χώρες της Κοινότητας, η προστα­
σία των ασθενέστερων ομάδων απο­
τέλεσε κοινό στόχο πολιτικής, όπως 
αποκαλύπτεται από την αύξηση των 
κατώτατων συντάξεων στην Ελλάδα 
το 1982. Επιπρόσθετα, σε ορισμένες χώρες 
αναπτύχθηκαν νέα προγράμματα 
που προορίζονταν για την κάλυψη 
συγκεκριμένων αναγκών. Για παρά­
δειγμα, στις Κάτω Χώρες, το 1986 
καταργήθηκε το δικαίωμα των ατό­
μων άνω των 18 ετών για οικογενεια­
κά επιδόματα και αντικαταστάθηκε 
από φοιτητικές υποτροφίες και δά­
νεια, ενώ το 1991, θεσπίστηκε ένα 
καθεστώς που παρέχει σε κάθε άτο­
μο κάτω των 21 ετών και σε κάθε 
απόφοιτο σχολείου κάτω των 26 ε­
τών δικαίωμα σε προσωρινή απα­
σχόληση με τον κατώτατο μισθό. Πα­
ρόμοια μέτρα που αποσκοπούν στην 
καλύτερη ενσωμάτωση των νέων 
στην κοινωνία, και στην αγορά εργα­
σίας, ελήφθησαν σε πολλές άλλες 
χώρες. 
Οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με ειδι­
κές ανάγκες αποτέλεσαν επίσης στό­
χο των πολιτικών σε πολλές χώρες, 
καθώς ο κοινός στόχος ήταν η μείω­
ση των δαπανών για θεσμική περί­
θαλψη. Μια αντίδραση αποτέλεσε η 
προσπάθεια να παραμένουν τα άτο­
μα αυτά όσον το δυνατό μεγαλύτερο 
διάστημα στο σπίτι τους, αναπτύσσο­
ντας ειδικευμένες υπηρεσίες και χο­
ρηγώντας επιδοτήσεις ή φορολογι-
κές παραχωρήσεις για την 
απασχόληση ατόμων που θα αναλά­
βουν τη μέριμνα τους. Παραδείγμα­
τα είναι το πρόγραμμα συντήρησης 
κατ'οίκον στη Γαλλία και το 
Pflegegeld (παροχή μέριμνας) στη 
Γερμανία που δίνειτη δυνατότητα σε 
ένα άτομο που αναλαμβάνει τη μέρι­
μνα ενός ατόμου με σοβαρές ειδικές 
ανάγκες να λαμβάνει παροχή κατά 
τον ίδιο τρόπο με τα άτομα τα ανίκα­
να προς εργασία. 
Π Ιδιωτικοποίηση 
αρ'όλο που η ιδιωτικοποίηση 
της κοινωνικής ασφάλισης συ-
-38 
\€ttO 
ζητήθηκε πολύ, στην πράξη υπάρ­
χουν λίγα συγκεκριμένα παραδείγ­
ματα. Για παράδειγμα, στο Ηνωμένο 
Βασίλειο το 1985 δημοσιεύθηκαν 
προτάσεις για μεταρρύθμιση της κοι­
νωνικής ασφάλισης με σκοπό την ε­
νίσχυση της προσωπικής ανεξαρτη­
σίας αντί για την επέκταση της 
εξουσίας του κράτους τη διεύρυνση 
και όχι τον περιορισμό των ευκαι­
ριών των ατόμων να πραγματο­
ποιούν τις δικές τους επιλογές την 
ενθάρρυνση, όχι την αποτροπή, του 
εισοδήματος και της αποταμίευσης 
(Reform of Social Security, Cmnd. 
7517, HMSO 1985). Στις Κάτω Χώ­
ρες, το 1983 πραγματοποιήθηκαν με­
ταρρυθμίσεις με παρόμοιους στό­
χους, δηλαδή τη μείωση των 
δημόσιων δαπανών και την προσαρ­
μογή του συστήματος κοινωνικής α­
σφάλισης στον αυξημένο αριθμό α­
νέργων και ηλικιωμένων. Στη 
Γαλλία, οι μεταρρυθμίσεις προτάθη­
καν περίπου ταυτόχρονα με το Λευ­
κό βιβλίο της κοινωνικής προστα­
σίας (livre blanc de la protection 
sociale) του Ιουνίου 1983 και το 1987 
πραγματοποιήθηκε μια εκτεταμένη 
διαδικασία εθνικών διαβουλεύσεων 
με τη μορφή των "Etats Généraux de 
la sécurité sociale". Στην Ιρλανδία, η 
έκθεση της επιτροπής για την κοινω­
νική πρόνοια δημοσιεύθηκε το 1986. 
Ένα κοινό χαρακτηριστικό όλων 
αυτών των σχεδίων είναι η εκπεφρα­
σμένη δέσμευση σε ένα καθολικό 
σύστημα κοινωνικής προστασίας σε 
συνδυασμό με προτάσεις για τον πε­
ριορισμό της παροχής υποστήριξης. 
Παρ'όλα αυτά, οι εκθέσεις δεν ακο­
λουθήθηκαν από έργα. Το μερίδιο 
της κοινωνικής ασφάλισης στο ΑΕΠ 
μειώθηκε σε λίγες χώρες και στις 
περισσότερες αυξήθηκε μετά το 
1980 (βλ. Κεφάλαιο 3). 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα λίγα πα­
ραδείγματα ιδιωτικοποίησης της 
κοινωνικής ασφάλισης περιλαμβά­νουν τη δυνατότητα εξαίρεσης από 
το κρατικό σύστημα συντάξεων με 
βάση τις αποδοχές και την επιλογή 
ενός ιδιωτικού συστήματος συντα­
ξιοδότησης (μία επιλογή που θεσπί­
στηκε, στην πραγματικότητα, από 
μία κυβέρνηση των Εργατικών το 
1976, αν και επεκτάθηκε σημαντικά 
το 1986 από τη συντηρητική κυβέρ­
νηση). Στις Κάτω Χώρες, υπήρξε η 
κατάργηση της επικουρικής ασφάλι­
σης υγείας για τους αυτοαπασχολου­
μένους και τους ηλικιωμένους που, 
εάν δεν είναι επιλέξιμοι για υπο­
χρεωτική ασφάλιση, πρέπει σήμερα 
να υπαχθούν σε ένα ιδιωτικό καθε­
στώς ασφάλισης για την κάλυψη των 
ιατρικών εξόδων. Στο Βέλγιο, ορι­
σμένες παροχές που καταβάλλονται 
σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος 
μεταφέρθηκαν το 1988 από το δημό­
σιο Ταμείο Εργατικών Ατυχημάτων 
σε ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες. 
Στην Ιταλία, κατέστη δυνατό από το 
1993 για τα άτομα με υψηλότερα ει­
σοδήματα να εξαιρούνται από την 
εθνική υπηρεσία υγείας. Ωστόσο, 
αυτά είναι περίπου τα μόνα παρα­
δείγματα που μπορούν να αναφερ­
θούν. 
Παρ'όλα αυτά σχεδόν σε κάθε κρά­
τος μέλος, έγιναν μεταρρυθμίσεις 
για να μειωθεί η αύξηση των κρατι­
κών δαπανών για τη δημόσια υγειο­
νομική περίθαλψη ή την ανεργία. Ε­
πίσης, σε πολλές χώρες, όπως 
αναφέρεται παραπάνω, η προσαρ­
μογή των παροχών στο κόστος ζωής 
και τους μισθούς ατόνισε. Εκεί όπου 
πραγματοποιήθηκαν τέτοια μέτρα 
— για παράδειγμα, απαιτώντας από 
τους εργοδότες να πληρώνουν τους 
ασθενείς μισθωτούς για μεγαλύτερο 
χρονικό διάστημα, όπως στη Δανία 
και τις Κάτω Χώρες, ή μειώνοντας τα 
ποσοστά παροχών όπως σε πολλές 
χώρες — αυτά έτειναν να ακολου­
θούνται από επέκταση των ιδιωτικών 
καθεστώτων ασφάλισης, πράγμα που κατά κάποιον τρόπο θεωρείται 
ως μορφή ιδιωτικοποίησης. 
Ωστόσο, υπάρχουν παραδείγματα 
στροφών στην πολιτική προς την α­
ντίθετη κατεύθυνση. Σε ορισμένες 
χώρες, το πεδίο της κοινωνικής α­
σφάλισης επεκτάθηκε (π.χ. στη Γερ­
μανία και την Πορτογαλία στους 
καλλιτέχνες και στην Ελλάδα και την 
Ισπανία σε άλλες ομάδες) και ορι­
σμένες παροχές βελτιώθηκαν (π.χ. 
οικογενειακά επιδόματα στο Βέλγιο, 
την Ιταλία, την Ιρλανδία και κατώτα­
τες συντάξεις στην Ελλάδα, το Βέλ­
γιο, την Ιταλία, την Ισπανία, την Ιρ­
λανδία και τη Γερμανία). 
Αν και σε κάθε χώρα παρέχονται 
φορολογικά πλεονεκτήματα όσον α­
φορά την ιδιωτική ασφάλιση, αυτά 
υπήρχαν πολύ πριν από το 1980 και 
γενικά δεν επεκτάθηκαν έκτοτε. Α­
ντίθετα, παρατηρήθηκε κάποια τάση 
για μείωση των φορολογικών παρα­
χωρήσεων όσον αφορά τα ασφάλι­
στρα. Ωστόσο, εξαίρεση αποτελεί η 
εκστρατεία για αποταμίευση σύντα­
ξης που ανήγγειλαν η γαλλική και 
βελγική κυβέρνηση το 1988 προκει­
μένου να ενθαρρύνουν τα άτομα να 
συνάψουν ιδιωτικές συμβάσεις για 
σύνταξη προσφέροντας φορολογι­
κές παραχωρήσεις για εγκεκριμένα 
σχέδια Το παράδειγμα αυτό ακο­
λούθησε η ιταλική κυβέρνηση το 
1993. 
Η επέκταση των καθεστώτων ιδιωτι­
κής ασφάλισης τα τελευταία χρόνια 
είναι εν μέρει το αποτέλεσμα προ­
σπαθειών για τον έλεγχο των μισθο­
λογικών αυξήσεων είτε δια νόμου 
είτε μέσω των συλλογικών συμβά­
σεων. Μία ανταπόκριση των εργο­
δοτών στους οποίους δεν επιτράπη­
κε να αμείβουν τους μισθωτούς τους 
με τους μισθούς που επιθυμούν είναι 
η επιλογή έμμεσων τρόπων αμοιβής, 
όπως αυξάνοντας τις συντάξεις ή πα­
ρέχοντας τους ιδιωτική ασφάλιση 
•39 
ι,οτην Κοινότητα 
υγείας. Η ανταπόκριση αυτή μπορεί 
επίσης να αποτελεί ένα μέσο μείω­
σης των κοινωνικών εισφορών και 
φόρων επί των μισθών. 
Προς τη σύγκλιση; 
Δεν υπάρχει σαφής ένδειξη σύ­
γκλισης των συστημάτων κοινω­
νικής προστασίας στην Κοινότητα α­
πό το 1980. Ενώ πολλές αλλαγές 
λειτούργησαν προς την ίδια κατεύ­
θυνση σε συγκεκριμένους τομείς (ό­
πως οι αυξήσεις των επιβαρύνσεων 
για υγειονομική περίθαλψη και φάρ­
μακα και οι περιορισμοί των δαπα­
νών), άλλες λειτούργησαν προς αντί­
θετες κατευθύνσεις (μειώσεις και 
βελτιώσεις στα ποσοστά παροχών, 
περιορισμός και επέκταση των δι­
καιωμάτων). Ακόμη και στην ίδια 
χώρα, υπάρχουν παραδείγματα α­
ντιφατικών αλλαγών — για παρά­
δειγμα κυβερνήσεων που προσπα­
θούν να ελαφρύνουν τη φορολογία 
των εργοδοτών ενώ ταυτόχρονα αυ­
ξάνουν το ποσοστό εισφοράς ή θε­
σπίζουν νέες εισφορές ή νέες επιβα­
ρύνσεις σε μία προσπάθεια να 
αντλήσουν περισσότερα έσοδα για 
τη χρηματοδότηση των δαπανών. Σε 
ορισμένες περιπτώσεις, όπως όσον 
αφορά την ηλικία συνταξιοδότησης 
ή την εξάρτηση από τους πόρους, οι 
κυβερνήσεις πραγματοποίησαν τό­
σο αυξήσεις όσο και μειώσεις. 
Παρ'όλα αυτά, υπάρχει αναμφίβολα 
σύγκλιση των προβλημάτων που 
πρέπει να επιλυθούν, εν μέρει επειδή 
όλες οι χώρες έπρεπε να αντιμετωπί­σουν τα κοινωνικά και οικονομικά 
προβλήματα που θέτει η βραδεία α­
νάπτυξη και η υψηλότερη ανεργία, 
εν μέρει εξαιτίας των κοινών δημο­
γραφικών τάσεων και εν μέρει εξαι­
τίας των παρόμοιων πιέσεων του κό-
στους. Αν και η κλίμακα των 
προβλημάτων αυτών μπορεί να δια­
φέρει, έχουν επηρεάσει τα κράτη μέ­
λη σε ορισμένο βαθμό και έχουν επι­
βάλει παρόμοιες πιέσεις για αλλαγή 
στις ρυθμίσεις κοινωνικής προστα­
σίας σε ολόκληρη την Κοινότητα. 
Έτσι, ενώ τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας αυτά καθαυτά μπορεί 
να διατηρούν τα δικά τους χαρακτη­
ριστικά, που αντικατοπτρίζουν την 
ιστορική τους εξέλιξη και τις εθνικές 
ανησυχίες, το κοινωνικό και οικονο­
μικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λει­
τουργούν καθίσταται ολοένα και πε­
ρισσότερο παρόμοιο. Όλα τα κράτη 
μέλη αντιμετωπίζουν τις ίδιες προ­
κλήσεις. 
Πρώτον, πρέπει να προσαρμόσουν 
τα συστήματα τους για την κοινωνική 
προστασία ώστε αυτά να ανταποκρί­
νονται στις μεταβαλλόμενες συνθή­
κες και τις διαδικασίες αποκλεισμού 
που προκύπτουν από τη μακροπρό­
θεσμη ανεργία και τις αυξανόμενες 
δυσχέρειες της μακροπρόθεσμης έ­
νταξης στην αγορά εργασίας. Αυτή η 
προσαρμογή σημαίνει τη θέσπιση 
εγγυημένου ελάχιστου επιπέδου πό­
ρων για όλους τους ανέργους, αλλά 
και ενθάρρυνση της κοινωνικής και 
οικονομικής ένταξης. Αντιμετωπίζο­
ντας τη γήρανση των πληθυσμών 
τους, τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης 
να βρουν έναν αποδεκτό συμβιβα­σμό μεταξύ των συμφερόντων των 
ατόμων που απασχολούνται και των 
συνταξιούχων καθώς και την ισορ­
ροπία μεταξύ θεσμικών και συμπλη­
ρωματικών συστημάτων. Θα πρέπει 
να επιχειρήσουν να διαχειριστούν 
καλύτερα τις δαπάνεςγιατη δημόσια 
υγεία. Τέλος, τα κράτη μέλη θα πρέ­
πει να προσαρμόσουν τα συστήματα 
τους στην προοδευτική μεταβολή της 
σύνθεσης των οικογενειών και των 
τρόπων ζωής. Αυτό δεν σημαίνει μό­
νο μεταβολή των απαιτήσεων για τη 
θεμελίωση δικαιώματος παροχών, 
αλλά θα μπορούσε επίσης να δη­
μιουργήσει νέες ανάγκες κοινωνικής 
προστασίας, ιδιαίτερα για τη φροντί­
δα των ηλικιωμένων συντηρούμενων 
ατόμων. 
Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια τα 
κράτη μέλη εφάρμοσαν ορισμένες 
μεταρρυθμίσεις με στόχο την προ­
σαρμογή των συστημάτων τους στους 
περιορισμούς της κρίσης. Για να εν­
θαρρυνθεί η σύγκλιση η σύσταση του 
Συμβουλίου της 27ης Ιουλίου 1992 
θέσπισε κοινούς στόχους που προ­
βλέπεται να χρησιμεύσουν ως κατευ­
θυντήριες γραμμές για εθνικές πολι­
τικές και για την προσαρμογή της 
κοινωνικής προστασίας ώστε αυτή 
να καλύπτει τις μεταβαλλόμενες α­
νάγκες. Καθώς τα κράτη μέλη συνει­
δητοποιούν τους ισχυρούς δεσμούς 
που υφίστανται μεταξύ τους και κα­
θώς η ενημέρωση σχετικά με το τι 
συμβαίνει σε άλλες χώρες βελτιώνε­
ται, είναι λογικό να πιστεύουμε ότι 
θα αναζητήσουν μακροπρόθεσμες 
λύσεις προς παρόμοιες κατευθύν­
σεις. 
•40-
την κ WÊ τοας 
Κεφάλαιο 3 Οι δαπάνες για την 
κοινωνική προστασία 
και η χρηματοδότηση τους 
Οι δαπάνες για την κοινωνική 
προστασία το 1991 ανήλθαν στο 
26% του Ακαθάριστου Εγχώριου 
Προϊόντος της Κοινότητας. Αυτό ση­
μαίνει ότι για κάθε κάτοικο της Κοι­
νότητας δαπανήθηκαν 4000 ECU 
(για την ακρίβεια 3994) για την υγειο­
νομική περίθαλψη, τις παροχές ασθέ­
νειας ή αναπηρίας, τις συντάξεις γή­
ρατος, τις παροχές μητρότητας, τα 
οικογενειακά επιδόματα, τις αποζη­
μιώσεις ανεργίας και το επίδομα στέ­
γης· σία κυμάνθηκαν μεταξύ 4000 και 
5000 ECU κατά μέσο όρο. 
Οι διαφορές, εκφρασμένες ως ποσο­
στό του ΑΕγχΠ, είναι σαφώς μικρό­
τερες (σχήματα 1 και 2) και φανερώ­
νουν το γεγονός ότι οι δαπάνες για 
την κοινωνική προστασία κυμαίνο­
νται σε συνάρτηση με το επίπεδο οι­
κονομικής ανάπτυξης. Οι διαφορές, 
πάντως, παραμένουν σημαντικές, α­
φού οι δαπάνες ως ποσοστότου ΑΕγ­
χΠ είναι γενικά υψηλότερες στις χώ­
ρες εκείνες, όπου το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι επίσης σχετικά υψη­
λό, πράγμα που σημαίνει ότι όσο υ­
πάρχει η αύξηση των πόρων που δια­
τίθενται στην κοινωνική προστασία 
είναι ανάλογη με την οικονομική α­
νάπτυξη που υπάρχει. 
Οι Κάτω Χώρες, η Δανία και, σε μι­
κρότερο βαθμό, η Γαλλία είναι τα 
κράτη μέλη με συγκρίσιμο κατά κε­
φαλήν εισόδημα, στα οποία η κοινω­
νική προστασία είναι περισσότερο α­
νεπτυγμένη. Από την άλλη μεριά και 
σε συνάρτηση με το κατά κεφαλήν 
Διακυμάνσεις 
μεταξύ των 
κρατών μελών 
Διαπιστώνονται, ωστόσο, σημα­
ντικές διαφορές μεταξύ των κρα­
τών μελών. Ο μέσος όρος των κατά 
κεφαλή δαπανών κοινωνικής προ­
στασίας, σε μονάδες αγοραστικής 
δύναμης (ΜΑΔ), κυμαινόταν το 1991 
από 1.500 ECU (εκτίμηση) στην Ελ­
λάδα έως 5.800 περίπου ECU στο 
Λουξεμβούργο, δηλαδή διαφορά πε­
ρίπου της τάξης 1:4 (σχήμα 1). 
Εντούτοις, για έξι από τα υπόλοιπα 
κράτη μέλη — πέντε από τις έξι βό­
ρειες χώρες, αφού εξαιρείται το ΗΒ, 
και την Ιταλία — οι κατά κεφαλή 
δαπάνες για την κοινωνική προστα-1 Κατά κεφαλή δαπάνες κοινωνικής προστασίας σε σχέση μ* 
το ΑΕγχΠ, 1991 
Κατά κεφαλή κοινωνικές δαπάνες, ΜΑΔ(χΛιάδες) %ΑΕγχΠ 
1111 WÊ 
1111 
20 
ts 
10 
αϊ ρ m. Ε ut Ett ι ι nt r ο «, ι on ρ «*. 6 UK Bia ι Β OK F Ο M. L 
ΟΑβκχΕμηση 
41 
tmwmimmmiwamÊimwÊttmeim 
Πίνακας 1 
Β Τρέχουσες δαπάνες κοινωνικής προστασίας % του ΑΕγχΠ, 1970-1991 
1970 
197S 
1980 
1983 
1986 
1991 
1970 
1975 
1991 18,7 
24,2 
28,0 
30,8 
29,4 
26,7 
26,7 
18,2 
22,7 
25,6 
27,5 
263 
243 
24,6 DK 
19,6 
25,8 
28,7 
30,1 
26,7 
29,8 
29,8 
19,2 
23,6 
25,7 
26,1 
24,1 
26,7 
263 213 
29,7 
28,7 
28,8 
28,1 
273 
26,6 
213 
28,7 
27,9 
27,1 
26,8 
263 
25,7 GR Ε F IRL I L 
Συνολικές κοινωνικές δαπάνες 
#Ν/Α #Ν/Α 19,2 13,2 17,4 15,9 
#Ν/Α #Ν/Α 22,9 19,7 22,6 22,4 
12,2 18,1 25,4 21,6 19,4 263 
17,2 19,5 28,3 24,1 22,9 27,2 
19,4 19,5 28,5 24,1 22,4 24,8 
20,7 20,1 27,6 20,2 23,1 25,2 
#Ν/Α 21,4 28,7 21,3 24,4 273 
Κοινωνικές 8απάνες έκτος της αποζημίωσης ανεργίας 
#Ν/Α 
#Ν/Α 
11,9 
16,8 
19,0 
20,4 
#Ν/Α #Ν/Α 
#Ν/Α 
15,4 
16,5 
16,3 
17,1 
17,7 19,0 
22,2 
24,3 
27,0 
27,1 
26,1 
27,0 9,4 
17,8 
20,1 
21,1 
20,9 
17,7 
18,6 17,4 
22,2 
19,0 
21,2 
21,8 
23,1 
24,0 15,9 
22,4 
26,1 
273 
24,6 
25,1 
27,2 NL 
20,8 
26,7 
30,8 
33,2 
30,9 
31,0 
32,4 
20,2 
25,2 
28,2 
29,1 
27,7 
28,3 
29,9 #Ν/Α 
#Ν/Α 
14,7 
16,1 
16,3 
16,6 
19,4 
#Ν/Α 
#Ν/Α 
14,3 
15,9 
15,9 
16,3 
1Μ UK EUR12 
15,9 
20,1 
21,5 
23,9 
24,3 
21,9 
24,7 
12,5 
19,1 
19,9 
21,6 
22,3 
21,1 
23,6 #Ν/Α 
#Ν/Α 
24,4 
25,3 
26,0 
25,2 
26,0 
#Ν/Α 
#Ν/Α 
23,1 
24,5 
243 
23,8 
Jââ 
Πττίή: EURQSTAT, Δαπάνες και έσοδα της κοινωνικής προστασίας, 1980-199% Λουξεμβούργο 199$ 
2 Δαπάνες κοινωνικής προστασίας και κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 
1991 
35 
mi 
25 Ι 
lui 
HI Κοινωνικές δαπάνες (%Α£γχΠ) 
•οκ 
'•Β' "' 4D 
•UK Μ ιιιιι 
ΜΙ 
ϋϋϊ WÊÈÊê. 
lui 
|0 I . » ni < I 1 « I 1 » ΐ « »—« ». •• t 1 1 L—i ! 10 lui 
ill 
5 10 15 20 
m mfrm Κατά κβφαΧήν ΑΕγ*ΓΙ<ΜΑΔ) εισόδημα τους, η Ιταλία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο δαπανούν λιγότερα α­
πό τον κοινοτικό (αστάθμιστο) μέσο 
όρο για την κοινωνική προστασία, 
όπως συμβαίνει και με τα τέσσερα 
λιγότερο ανεπτυγμένα κράτη μέλη — 
την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Πορ­
τογαλία και την Ελλάδα. 
Μεταβολή 
στις δαπάνες, 
1980 έως 1991 
Ηαύξηση των δαπανών για την 
κοινωνική προστασία σε σχέση 
με το ΑΕγχΠ, που αποτελούσε άνα 
από τα χαρακτηριστικά της δεκαε­
τίας του 70, συνεχίστηκε έως το 1982-
1983. Από τότε οι δαπάνες εμφανί­
ζουν σταθεροποιητικές τάσεις. 
Συγκεκριμένα, κατά την περίοδο από 
το 1986 έως το 1989 (πίνακας 1), η 
οποία χαρακτηριζόταν από ευνοϊκή 
οικονομική συγκυρία, με την έννοια 
•42 
δαπάνες ym την κοινωνική προστασία mi η χρηματοδότηση τοος 
B&tf*as»jSftSftîf!ii»WiiOT^ 
ότι η παραγωγή αυξανόταν και η 
ανεργία μειωνόταν, οι δαπάνες για 
την κοινωνική προστασία παρουσία­
σαν μικρότερη αύξηση απ'ό,τι το 
ΑΕγχΠ στα περισσότερα κράτη μέ­
λη. Μεταξύ του 1989 και του 1991, 
συνέβη το αντίστροφο σε όλα τα κρά­
τη μέλη, με εξαίρεση τη Γερμανία, 
όπου οι δαπάνες εξακολούθησαν να 
μειώνονται σε σχέση με το ΑΕγχΠ, 
αντανακλώντας τη συνεχιζόμενη ε­
πέκταση της γερμανικής οικονομίας, 
καθώς και το Βέλγιο και τη Δανία, 
όπου παρέμειναν σταθερές. 
Οι διαφορές μεταξύ των κρατών με­
λών της Κοινότητας όσον αφορά τις 
δαπάνες κοινωνικής προστασίας 
μειώθηκαν κατά τη διάρκεια της δε­
καετίας του ,80, αφού στις χώρες ό­
που οι δαπάνες ήταν σχετικά χαμηλές 
σε σχέση με το ΑΕγχΠ τους, αυτές 
αυξήθηκαν με ταχύτερους ρυθμούς. 
(Ο συντελεστής διακύμανσης του λό­
γου δαπάνες κοινωνικής προστα-
σίας/ΑΕγχΠ, ο οποίος μετρά την α­
πόκλιση από το μέσο όρο, ήταν 0,25 
το 1980, ενώ το 1991 ήταν μόνο 0,15, 
πράγμα που σημαίνει σημαντική σύ­
γκλιση των επιπέδων.) 
Ο μέσος όρος των κοινωνικών παρο­
χών ανά κάτοικο αυξήθηκε περισσό­
τερο στις νότιες χώρες της Κοινότη­
τας από το 1980 έως το 1991. Σε 
σταθερές τιμές υπερδιπλασιάστηκε 
στην Πορτογαλία και αυξήθηκε κατά 
περισσότερο από 70% στην Ιταλία, 
κατά65% στην Ελλάδακαι κατά 60% 
περίπου στην Ισπανία. Αντιθέτως, 
στο Βέλγιο, τη Γερμανία, τις Κάτω 
Χώρες και τη Δανία οι αυξήσεις ήταν 
πολύ μικρότερες, αφού κυμάνθηκαν 
μόλις μεταξύ 15% και 25% (σχήμα 3). Οι δαπάνες 
κατά κλάδο 
Ηκατανομή των παροχών κατά 
βασικούς κλάδους, όπως αυτοί 
ορίζονται στο κοινό σύστημα ταξινό­
μησης της EUROSTAT (ΕΣΣΚΟΠ, 
ευρωπαϊκό σύστημα ολοκληρωμέ­
νων στατιστικών της κοινωνικής προ­
στασίας), φανερώνει ορισμένες δια­
φορές μεταξύ των κρατών μελών 
(πίνακας 2 και πλαίσιο σ.44). 
Παρ'όλο που ο κλάδος γήρας-επιζώ-
ντες απορροφά το μεγαλύτερο μέρος 
των δαπανών σε όλα τα κράτη μέλη, 
το ποσοστότου ως μέρος του συνόλου 
των δαπανών είναι περίπου διπλάσιο 
στην Ελλάδα (68% του συνόλου των 
παροχών το 1991) και την Ιταλία 
(61%), απ,ό,τι στις Κάτω Χώρες 
(37%), την Πορτογαλία (37%), τη 
Δανίας (36%) και ιδιαίτερα την Ιρ­
λανδία (31%). Υπάρχουν επίσης έντονες διαφορές 
όσον αφορά τη σημασία των παρο­
χών για ασθένεια- αναπηρία-εργατι-
κά ατυχήματα, που αποτελούν το 
45% του συνόλου στην Πορτογαλία 
και στις Κάτω Χώρες (με περισσότε­
ρο από 22% μόνο για τον κλάδο της 
αναπηρίας έναντι 9% στην Κοινότη­
τα κατά μέσο όρο), αλλά μόλις το 
22% στην Ελλάδα και 28% στη Δα­
νία. 
Το ίδιο ισχύει και για το ποσοστότων 
δαπανών που αφορούν επιδόματα 
για μητρότητα- οικογένεια που κυ­
μαίνεται από 13% στην Ιρλανδία και 
12% στη Δανία έως λιγότερο από 2% 
στην Ισπανία και στην Ελλάδα, ενώ 
το ποσοστό που αφορά το επίδομα 
ανεργίας και την τοποθέτηση, την 
επαγγελματική καθοδήγηση και τη 
μετεγκατάσταση των εργαζομένων 
κυμαίνεται από 19% περίπου στην 
Ισπανία, 16% στη Δανία και την Ιρ­
λανδία, έως λιγότερο από 2% στην 
Ελλάδα και στην Ιταλία και λιγότερο 
από 1% στο Λουξεμβούργο. Από την 
3 Εξέλιξη των κατά κεφαλή δαπανών για την κοινωνική 
προστασία, 1980-1991 
% ετήσια αύξηση σε σταθερές τιμές 
1:1111 
43-
|®$cUafo3~ Ôt βαηάν&ζ pa njv κοινωνική npomaoia και η χρηματοδότηση τους 
Οι κλάδοι της κοινωνικής προστασίας 
Στα στατιστικά στοιχεία που δημοσιεύονται από την EUROSTAT, διακρίνονται οι ακόλουθοι 11 κλάδοι: 
Ασθένεια: ο κλάδος αυτός περιλαμβάνει τις παροχές που έχουν σκοπό να αντισταθμιστεί συνολικά ή εν μέρει η 
απώλεια εισοδήματος που οφείλεται στη διακοπή της επαγγελματικής δραστηριότητας, τα ποσά που αντιστοιχούν 
στη συνολική ή μερική κάλυψη των δαπανών ιατρικής περίθαλψης, τις δαπάνες παροχής υπηρεσα^δημό 
εφόσον αφορούν παροχή ιατρικής περίθαλψης ή επιστροφή εξόδων περίθαλψης και διάφορες άλλες μορφές 
κοινωνικής πρόνοιας που έχουν σχέση με την ασθένεια. 
Αναπηρία « ανικανότητα προς Εργασία: εννοείται η ανικανότητα για άσκηση οποιασδήποτε επαγγελματικής 
οραστηριότητας στον προβλεπόμενο βαθμό ή νια κανονική κοινωνική ζωή, είτε μόνιμα είτε για παρατεταμένη 
χρονική περίοδο. Εδώ περιλαμβάνονται οι συντάξεις αναπηρίας, οι αμοιβές που κοκαβάλλονται στα άτομα με ειδικές 
ανάγκες, εφόσον ασκούν επαγγελματική δραστηριότητα, προσαρμοσμένη στην ειδική τους ανάγκη, σε εργαστήρια 
γα άτομα με ειδικές ανάγκες, η ειδική ιατρική περίθαλψη που παρέχεται στα άτομα με ειδικές ανάγκες και στους 
αναπήρους λόγω της ειδικής κατάστασης στην οποία βρίσκονται, οι δαπάνες λειτουργικής, επαγγελματικής και 
κοινωνικής επαναπροσαρμογής και οι άλλες μορφές κοινωνικής βοήθειας. 
Επαγγελματικά ατυχήματα και ασθένειες: περιλαμβάνονται οι συντάξεις, τα επιδόματα, οι αποζημιώσεις και οι 
άλλες χρηματικές παροχές που χορηγούνται στα θύματα, η ειδική ιατρική περίθαλψη, οι δαπάνες λειτουργικής, 
επαγγελματικής επαναπροσαρμογής και οι άλλες μορφές κοινωνικής βοήθειας προς τα θύματα 
Γήρας: περιλαμβάνοντ^Ώο^ιαξε^πσυχορηγσ 
σε γηροκομεία και οίκους ευγηρίας και οι συντάξεις σε περίπτωση πρόωρης συνταξιοδότησης. 
Επιζώντες: το ενδεχόμενο αυτό αφορά το θάνατο συζύγου ή συγγενούς που συνέβαλε, ενόσω ζούσε, στο εισόδημα 
της οικογένειας και περιλαμβάνει τις συντάξεις και τις αποζημιώσεις που καταβάλλονται στους επιζώντες ως 
οιητγενείςτουθο^όντος,τιςσυντα^ 
επιζώντων και τα επιδόματα θανάτου και κηδείας. 
Μητρότητα: περιλαμβάνονται όλες οι παροχές που χορηγούνε κατά την εγκΛίμοούνη, TW 
παιδιού, οι αποζημιώσεις για απώλεια τον επαγγελματικού εισοδήματος, τα ειδικά επιδόματα που χορηγούνται κατά 
τη διάρκεια της εγκυμοσύνης ή μετάτον τοκετό, οι δαπάνες ιατρικής περίθαλψης προς τη μητέρα και τοπαιδί, καθώς 
και άλλες μορφές κοινωνικής βοήθειας προς τις μέλλουσες μητέρες ή τις λεχώνες. 
Οικογένεια: περιλαμβάνονται όλες οι παροχές σε χρήμα που χορηγούνται για συντηρούμενα τέκνα και, εφόσον 
προβλέπεται από τη νομοθεσία, για άλλα μέλη της οικογένειας, οι παροχές σε είδος υπό μορφή διατροφής, 
ενδυμάτων, διακοπών ή στεγαστικής πρόνοιας, οι δαπάνες που πραγματοποιούνται στον τομέα του οικογενειακού 
προγραμματισμού και άλλες μορφές κοινωνικής βοήθειας υπέρ των παιδιών και της οικογένειας. 
Ανεργία: περιλαμβάνονται τα επιδόματα ολικήςή μερικής ανεργίας, οι μισθοί που καταβάλλονται για περιστασιακές 
και προσωρινές εργασίες που διοργανώνονται από τις δημόσιες διοικητικές υπηρεσίες, στο μέτρο που οι μισθοί αυτοί 
. αντικαθιστούν επίδομα ανεργίας, καθώς και άλλες δαπάνες κοινωνικής βοήθειας προς τα άτομα χωρίς απασχόληση. 
Τοποθέτηση, επαγγελματικός προσανατολισμός και μετεγκατάσταση: περιλαμβάνονται τα έξοδα διαχείρισης των 
γραφείων τοποθέτησης ή επαγγελματικού προσανατολιο>ιού,ταεπιδόματαμετακόμ 
εγκατάστασης υπέρ των ανέργων οι οποίοι αποδέχθηκαν να μετακομίσουν και να εργαστούν σε άλλη περιοχή, τα 
ποσά που αντισταθμίζουν την απώλεια μισθού λόγω μη απασχόλησης η οποία οφείλεται σε παρακολούθηση 
επαγγελματικής κατάρτισης. 
Στέγη: περιλαμβάνονται τα ποσά που καταβάλλονται υπέρ ορισμένων κατηγοριών οικογενειών (κυρίως εκείνων με 
μέτρια εισοδήματα) και έχουν στόχο να ελαφρύνουν τα έξοδα στέγασης τους. 
Διάφορα: περιλαμβάνονται οι παροχές οι οποίες, είτε αφορούν άλλες παροχές εκτός από εκείνες καλύπτονται από 
τους προαναφερθέντες κλάδους, είτε αφορούν ταυτόχρονα πολλούς κλάδους: βοήθειες υπέρ απόρων, δαπάνες για 
την καταπολέμηση της φτώχειας, δαπάνες που αφορούν τους νέους και τα παιδιά που έχουν διαπράξει ποινικά 
αδικήματα (επανένταξη κλπ), παροχές υπέρ των θυμάτων πολέμου ή φυσικών καταστροφών κλπ. 
44-
για την κοινωνική προστασία και η χρηματοδότηση τους 
Πίνακας 2 Κατανομή των κοινωνικών παροχών ανά κλάδο, 1991 (%) 
Ασθένεια 
Αναπηρία 
ανικανότητα 
Επαγγελματικά 
ατυχήματα και 
ασθένειες 
Γήρας 
Επιζώντες 
Μητρότητα 
Οικογένεια 
Τοποθέτηοη* 
επαγγελματική 
καθοδήγηση 
και μετεγκατάσταση 
Ανεργία 
Στέγη 
Διάφορα 
Σύνολο EUR12 
25,4 
8,9 
37,4 
83 
1,0 
6,4 
13 
5,6 
1,8 
1,8 
100 Β 
23,4 
8,7 
34,1 
11,5 
0,9 
8,0 
1,7 
8,7 
0,0 
1,1 
100 DK 
183 
8,7 D 
30,0 
8,6 GR 
103 
11,7 Ε 
27,0 
7,7 F 
26,2 
5,7 IRL 
28,2 
7,0 
36,4 
0,1 
1,8 
103 
4,4 
12,0 
2,5 
4,5 
100 29,8 
12,0 
0,8 
6,0 
2,2 
3,7 
0,7 
3,0 
100 56,9 
11,4 
0,3 
1,4 
0,0 
1,8 
0,9 
5,2 
100 31,2 
9,7 
0,9 
0,6 
0,7 
17,9 
0,7 
13 
100 37,4 
7,6 
1,7 
8,2 
0,9 
6,1 
2,7 
1,4 
100 243 
6,7 
2,2 
10,6 
2,2 
13,5 
2,6 
1,9 
100 Ι 
24,4 
6,5 
50,0 
10,9 
0,4 
3,6 
0,1 
1,8 
0,0 
0,0 
100 L NL 
24,0 22,3 
11,8 22,4 
2,1 2,1 0,8 3,2 0,1 23 2,1 0,6 2,3 3,1 
32,6 
16,2 
1,5 
9,5 
0,2 
0,6 
0,2 
0,3 
100 (ΐ) 
313 
5,4 
0,4 
5,5 
1,1 
3,2 
100 Ρ UK 
31,1 20,4 
11,8 11,6 
1,9 0,9 
30,1 
6,6 
0,9 
5,4 
8,3 2,3 
0,0 
7,5 
100 42£ 
1,0 
0,8 
9,6 
0,0 2,5 1,9 
4,4 
5,7 
1,5 
100 
ΤΙηγή: βΚ. πίνακα 1 _ 
άλλη μεριά, το ποσοστό των επιδομά­
των στέγης είναι περίπου ίδιο για όλα 
τα κράτη μέλη εκτός από το Ηνωμένο 
Βασίλειο (6% έναντι 2% του κοινοτι­
κού μέσου όρου). 
Οι συντάξεις 
γήρατος 
Οι διαφορές μεταξύ των κρατών 
μελών καθώς και οι τάσεις που 
παρατηρούνται με το πέρασμα του 
χρόνου σε ένα κράτος μέλος είναι 
δυνατόν να αναλυθούν, εάν απομο­
νωθούν οι κύριοι παράγοντες που 
επηρεάζουν τις δαπάνες για τις πα­
ροχές (πίνακας 3). Όσον αφορά τις 
συντάξεις γήρατος, είναι ενδιαφέρον 
να γίνει η διάκριση μεταξύ των δημο­
γραφικών παραγόντων (οι ηλικιωμέ­
νοι ως ποσοστότου συνολικού πληθυ­
σμού), την έκταση της προστασίας 
των ηλικιωμένων (πόσοι είναι εκεί­
νοι που λαμβάνουν σύνταξη γήρα-4 Μέση σύνταξη γήρατος σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
ΑΕγχΠ, 1980 και 1991 
90 
WÊ 
wm 
WÊ %του κατά κεφαλή ΑΕγχΠ 
mi 
lit 
• 
P IRL E D 8 E12 UK L DK F NL I GR 
GR 1999, £12 Αίπάθμιστος μέσος όρος κάθε κράτους μέλους 
45 
;>*«• ittriàéffîiïBËÎ'-
K%X.0&W2ms§f καηηχρκισιοδότησή τους 
Πίνακας 3 Παράγοντες που επεξηγούν τις δαπάνες για τις 
συντάξεις γήρατος 
Συντάξεις Πληθυσμός Μέσος όρος 
γήρατος ηλικίας 65 ετών συντάξεων 
(% του ΑΕγχΠ) και άνω (% του (% του κατά 
συνόλου) κεψαλήν ΑΕγχΠ) 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Η.Β. 1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 7,6 
8,6 
9,8 
10,6 
8,0 
7,6 
63 
10,6 
5,4 
6,4 
8,5 
10,2 
5,8 
5,0 
83 
11,5 
7,8 
8,6 
8,1 
9,8 
43 
5,5 
8,4 
10,0 14,4 
15,0 
14,4 
15,5 
15,6 
14,9 
12,9 
13,6 
10,9 
13,5 
14,1 
14,0 
10,7 
11,4 
133 
14,9 
13,4 
133 
11,4 
12,8 
10,4 
13,2 
14,8 
15,6 52,8 
57,4 
68,4 
68,0 
51,3 
51,2 
48,5 
78,0 
49,6 
473 
60,0 
72,8 
54,2 
43,8 
62,1 
77,6 
58,2 
65,0 
70,6 
76,4 
41,3 
42,1 
56,9 
63,9 
Πηγή: BUROSTAT, Δαπάνες mi έσοδα τ/κ; KOMovwfc ιφοοταοΐα, 1980-1991, 
Λουξεμβούργο 1993 Δημογραφικά mimomà motx&û, ΑοώξΕμβοάργϋ 1992 Ι 
lllllllllllillliWÎllli.iMiMliiiiliiil'iiiiliiiIKimmummuilimill iiiîmmAm— I > " 
τος) και το επίπεδο της προστασίας 
αυτής (η μέση τιμή των συντάξεων 
γήρατος). Στην πράξη, δυστυχώς, μο­
λονότι υπάρχουν ορισμένα στοιχεία 
για τον αριθμό των συντάξεων που 
λαμβάνονται, δεν γνωρίζουμε τίποτε 
για τον αριθμό των ατόμων που λαμ­
βάνουν τις συντάξεις αυτές. Οι συ­
νταξιούχοι λαμβάνουν, γενικά, διά­
φορα είδη συντάξεων και δεν 
υπάρχουν αρκετές πληροφορίες για 
το συνολικό τους ύψος και για τον 
τρόπο με τον οποίο μεταβάλλονται 
χρονικά. Η παρακάτω ανάλυση είναι η μονα­
δική που μπορούμε να έχουμε, η 
οποία είναι ωστόσο διαφωτιστική: 
ΣΣΓ 
3ΕγχΓΓ ΠΛΗΘ65+ 
ΠΛΗΘ Χ 
ΣΣΓ/ΠΛΗΘ65+ 
ΑΕγχΠ/ΠΛΗΘ 
ΣΣΓ = σύνολο συντάξεων γήρατος 
ΑΕγχΠ = ακαθάριστο εγχώριο 
προϊόν σε τιμές της αγοράς 
ΠΛΗΘ65+ = πληθυσμός άνω των 
64 ετών 
ΠΛΗΘ = συνολικός πληθυσμός Οι δαπάνεςγια τις συντάξεις γήρατος 
ως ποσοστό του ΑΕγχΠ επομένως, 
δίνονται από το γινόμενο του πολλα­
πλασιασμού του ποσοστού ηλικιωμέ­
νων στον πληθυσμό με τη μέση σύντα­
ξη (η οποία ορίζεται ως το πηλίκο της 
διαίρεσης των συνολικών δαπανών 
για συντάξεις δια του πληθυσμού που 
βρίσκεται σε ηλικία συνταξιοδότη­
σης) διαιρεμένο με το κατά κεφαλήν 
ΑΕγχΠ. ι 
Οι συντάξεις γήρατος ως ποσοστό του 
ΑΕγχΠ αυξήθηκαν από το 1980 έωςτο 
1991 σε όλα τα κράτη μέλη της Κοινό­
τητας, με εξαίρεση την Ιρλανδία και τη 
Γερμανία, όπου οι δαπάνες αυτές 
μειώθηκαν. Το 1991, τις υψηλότερες 
δαπάνες είχαν η Ιταλία, με 11,5% του 
ΑΕγχΠ, και η Δανία και η Γαλλία με 
περισσότερο από 10% του ΑΕγχΠ. 
Στιςτρεις αυτές χώρες α δαπάνες ήταν 
περίπου διπλάσιες απ'ό,τι στην Ιρλαν­
δία (5%), στην Πορτογαλία (5,5%) και 
στην Ισπανία (6,3%), τις χώρες δηλαδή 
με τις χαμηλότερες δαπάνες. 
Οι δημογραφικοί παράγοντες εξη­
γούν ελάχιστες από τις διαφορές αυ­
τές. Με εξαίρεση την Ιρλανδία, όπου 
το ποσοστό ήταν πολύ χαμηλότερο 
από το μέσο όρο, το ποσοστό των 
ηλικιωμένων 65 ετών και άνω κυμαι­
νόταν από 13% έως 15.5% του συνο­
λικού πληθυσμού σε όλα τα κράτη 
μέλη το 1991, σημειώνοντας μέτρια 
αύξηση σε σχέση με τις αρχές της 
δεκαετίας του ,80 (εκτός από τη Γερ­
μανία, τη Γαλλία και το Λουξεμβούρ­
γο, όπου το ποσοστό μειώθηκε). 
Αντίθετα, η μέση τιμή των συντάξεων 
γήρατος ποικίλλει σημαντικότατα με­
ταξύ των κρατών μελών. Το 1991 
έφθανε πάνω από το 75% του κατά 
κεφαλήν ΑΕγχΠ στην Ελλάδα, την 
Ιταλία και τις Κάτω Χώρες και λ£γο 
κάτω από το 75%στηΓαλλία, ενώ στην 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία ήταν μι­
κρότερο από το 45% και στην Ισπανία 
λιγότερο από 50% (σχήμα 4). 
46 
ζςγιατηνκοίνωνικι 
Πίνακας 4 Παράγοντες non επεξηγούν τις δαπάνες για τις παροχές ανεργίας 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Η.Β. 1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 Παροχές 
νεργίαςα 
(% του ΑΕγχΠ) 
2,4 
2,2 
3,0 
3,5 
0,9 
0,9 
0,3 
0,3 
2,7 
3,7 
1,0 
1,7 
1,6 
2,7 
0,4 
0,4 
0,1 
0,2 
1,7 
2,6 
0,4 
0,4 
1,7 
1,0 Πληθυσμός 
15-64 
(% του συνόλου) 
65,6 
66,6 
64,7 
67,2 
663 
67,6 
64,0 
66,6 
633 
67,0 
63,7 
65,4 
58,8 
61,4 
65,8 
68,9 
67,9 
68,1 
66,2 
683 
63,0 
66,0 
64,1 
65,1 Ποσοστό 
απασχόλησης 
(%) 
63,0 
63,1 
803 
83,6 
683 
70,7 
55,9 
59,4 
57,1 
58,8 
68,2 
65,7 
623 
613 
60,8 
61,8 
64,1 
64,0 
57,7 
67,8 
703 
79,1 
74,4 
75,4 Ποσοστό 
ανεργίας 
(%) Μέσο ποσοστό 
παροχών 
ανεργίας 
(%) 
Πηγή: Δαπάνες «χ» έσοδα της κοινωνικής προστασίας 1980-1991, Λουξεμβούργο 199$ Δημογραφικά 
Λουξεμβούργο 1992 Έρευνα εργατικού δυναμικού: αποτελέσματα, Λουξεμβούργο 1992 7,9 74,7 
7,2 72,6 
6,5 89,7 
8,9 69,1 
3.2 59,8 
4,4 45,0 
2,8 303 
6.8 12,2 
11,1 67,9 
15,9 583 
6.3 38,1 
9.4 41,1 
7,3 60,7 
16,4 44,2 
7.5 13,7 
9.9 9,7 
0,6 53,8 
1.6 23,4 
6,0 763 
6,9 80,2 
7.7 10,6 
4,0 203 
5,6 633 
9,3 22,6 
στασπσπκά στοιχεία, 
Μεταξύτου 1980 και του 1991, η μέση 
σύνταξη σε σχέση με το κατά κεφα­
λήν ΑΕγχΠ μειώθηκε ελάχιστα στην 
Ισπανία και σημαντικά στην Ιρλαν­
δία. Έμεινε σταθερή σε γενικές 
γραμμές στη Γερμανία και τη Δανία, 
ενώ αυξήθηκε στα άλλα κράτη μέλη, 
και ιδιαίτερα στην Ελλάδα, την Ιτα­
λία και τη Γαλλία. Για το σύνολο της 
Κοινότητας, ο (αστάθμιστος) μέσος 
όρος αυξήθηκε από 56% του κατά 
κεφαλήν ΑΕγχΠ το 1980 σε 61% το 
1991. Εντούτοις, οι ανισότητες μετα­
ξύ των κρατών μελών αυξήθηκαν κα­
τά την ίδια περίοδο (ο συντελεστής 
διακύμανσης αυξήθηκε από 0,15 σε 
0,20). Οι παροχές 
ανεργίας 
Οι παροχές ανεργίας (ΠΑΝ) ως 
ποσοστό του ΑΕγχΠ είναι, επί­
σης, δυνατόν να αναλυθούν απομο­
νώνοντας τους εξής παράγοντες: 
- τη διάρθρωση του πληθυσμού 
κατά ηλικία, που είναι το ποσο­
στό του δυνάμει ενεργού πληθυ­
σμού (15-64 ετών) στο συνολι­
κό πληθυσμό (ΠΛΗΘ15-64/ 
ΠΛΗΘ), το ποσοστό απασχόλησης, που 
είναι το ποσοστό του όντως 
ενεργού πληθυσμού στο δυνάμει 
ενεργό πληθυσμό (ΕΝΕΡ-
ΠΛΗΘ/ΠΛΗΘ15-65) (το ποσο­
στό απασχόλησης επηρεάζεται 
τόσο από πολιτιστικούς, ιδίως 
στην περίπτωση των γυναικών, 
όσο και από οικονομικούς παρά­
γοντες — το ποσοστό έχει αυξη­
τικές τάσεις όταν βελτιώνονται 
οι οικονομικές συνθήκες), 
το ποσοστό ανεργίας, που είναι 
ο αριθμός ανέργων ως ποσοστό 
του όντως ενεργού πληθυσμού 
(ΑΝΕΡ/ΕΝΕΡΠΛΗΘ), 
47· 
s£k0r> για νηρ KomsmilttpooTaafa και η χρηματοδότηση τους 
- το μέσο επίπεδο προστασίας των 
ανέργων, το οποίο είναι ο μέσος 
όρος των παροχών που λαμβάνει 
κάθε άνεργος, σε σχέση με το 
κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ. 
Προκύπτει, συνεπώς, η ακόλουθη 
σχέση: 
ΠΑΝ _ΠΛΗΘ15-64 
70ΕγχΠ ΠΛΗΘ 
ΕΝΕΡΠΛΗΘ ΑΝΕΡ 
ΧΠΛΗΘ15-ό4Χ^™1ΛΗ^Χ 
ΠΑΝ/ΑΝΕΡ 
ΑΕγχΠ/ΠΛΗΘ 
Το συνολικό ύψος των επιδομάτων 
ανεργίας ως ποσοστό του ΑΕγχΠ πα­
ρουσιάζει μεγάλες διαφορές μεταξύ 
των κρατών μελών. Το 1991 ήταν μι­
κρότερο από 0,5% στην Ελλάδα, την 
Ιταλία, το Λουξεμβούργο και την 
Πορτογαλία, 1% περίπου στο Ηνω­
μένο Βασίλειο και τη Γερμανία, 1,5% 
στη Γαλλία, άνω του 2% στο Βέλγιο, 
τις Κάτω Χώρες και την Ιρλανδία, ενώ έφθανε το 3,5% στη Δανία και 
την Ισπανία. 
Σε ορισμένες περιπτώσεις, το χαμηλό 
επίπεδο των δοοτανών εξηγείται από 
το χαμηλό ποσοστό ανεργίας (Λου­
ξεμβούργο και Γερμανία), ενώ οι χώ­
ρες με το υψηλότερο επίπεδο δαπα­
νών είναι εκείνες όπου τα ποσοστά 
ανεργίας είναι σημαντικά (Ιρλανδία, 
Ισπανία) ή, στην περίπτωση της Δα­
νίας, όπου ο ρυθμός ανάπτυξης είναι 
υψηλός και, επομένως, οι άνεργοι εί­
ναι πολλοί σε σχέση με τον πληθυσμό. 
Ωστόσο, οι δαπάνες έχουν άμεση 
σχέση με το μέσο επίπεδο προστα­
σίας των ανέργων, το οποίο παρου­
σιάζει μεγάλες διαφορές μεταξύ των 
κοινοτικών χωρών (σχήμα 5). 
Το μέσο επίπεδο προστασίας μπορεί 
να αναλυθεί περαιτέρω σε δύο παρά­
γοντες: στο ποσοστό των ανέργων 
που λαμβάνουν παροχές και στο μέ­
σο όρο του ποσού των παροχών που 
λαμβάνουν. Δυστυχώς, με βάση τα 
στοιχεία που διαθέτουμε δεν μπο-
Μέσος όρος του ποσού των παροχών ανεργίας σε σχέση με 
το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 1980 και 1991 
% Tou κατά κεφαλή ΑΕγχΠ 
-ι 100 
ϋ 
mm 
mm 
lu 
Ι ÛR Ρ UK L F E12 IRL D 
OR t9S9, E1£ Ασΐΰ&μκπος μέσος 4ρος «66e κράτους μέλους DK Β NL ρούμε να διακρίνουμε σαφώς τους 
δύο αυτούς παράγοντες. Εντούτοις, 
μπορο.υμε να χωρίσουμε χονδρικά 
τις χώρες σε τρεις κατηγορίες: εκεί­
νες που παρέχουν καλή προστασία 
σε μικρό αριθμό ανέργων (Ελλάδα, 
Πορτογαλία και Ισπανία), εκείνες 
που προβλέπουν παροχές για τους 
περισσότερους από τους ανέργους, 
αλλά σε χαμηλότερο επίπεδο σε σχέ­
ση με το προηγούμενο εισόδημα 
(Βέλγιο, Δανία, Γερμανία και Ιρλαν­
δία) και εκείνες που βρίσκονται κά­
που ανάμεσα στις δύο παραπάνω κα­
τηγορίες. 
Οι δαπάνες για τις παροχές ανεργίας 
αυξήθηκαν ως ποσοστό του ΑΕγχΠ 
στην πλειονότητα των κρατών μελών. 
Παρέμειναν, ωστόσο, σχεδόν αμετά­
βλητες στη Γερμανία, στην Ελλάδα, 
στην Ιταλία και στην Πορτογαλία, ε­
νώ μειώθηκαν αισθητά στο Ηνωμένο 
Βασίλειο. Ο κύριος λόγος για την αύ­
ξηση αυτή ήταν η αύξηση του ποσο­
στού ανεργίας σε όλα τα κράτη μέλη 
με εξαίρεση το Βέλγιο και την Πορ­
τογαλία, ενώ ο μέσος όρος του ποσού 
των παροχών ανεργίας μειώθηκε σε 
όλα τα κράτη μέλη με εξαίρεση τη 
Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και την Πορ­
τογαλία. Σε ορισμένες μάλιατα περι­
πτώσεις (Ιρλανδία, Λουξεμβούργο 
και Ηνωμένο Βασίλειο) η μείωση ή­
ταν πολύ αισθητή. Σε ολόκληρη την 
Κοινότητα, οι παροχές ανεργίας 
μειώθηκαν κατά μέσο όρο (αστάθμι­
στο) από 53% του κατά κεφαλήν 
ΑΕγχΠ το 1980 σε 42% το 1991, ενώ 
ταυτόχρονα αυξήθηκαν σημαντικά οι 
διαφορές μεταξύ των κρατών μελών 
(ο συντελεστής διακύμανσης αυξή­
θηκε από 0,45 σε 0,57). 
48 
Τα οικογενειακά 
επιδόματα 
Οι συνολικές δαπάνες για τα οι­
κογενειακά επιδόματα είναι 
δυνατόν να αναλυθούν σε δύο στοι­
χεία: σε ένα δημογραφικό παράγο­
ντα (ποσοστό των νέων κάτω των 20 
ετών στο συνολικό πληθυσμό) και στο 
μέσο όρο του ποσού των οικογενεια­
κών επιδομάτων που λαμβάνονται 
για κάθε άτομο κάτω των 20 ετών 
(πίνακας 5). 
Οι διαφορές όσον αφορά τη σχέση 
δαπάνες για οικογενειακά επιδόμα-
τα/ΑΕγχΠ είναι πολύ αισθητές εντός 
της Κοινότητας. Μια ομάδα χωρών, 
αποτελούμενη από την Ισπανία, την 
Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ιτα­
λία, διέθεσε λιγότερο από το 1% του 
ΑΕγχΠ το 1991 για τα οικογενειακά 
επιδόματα. Μια δεύτερη ομάδα, α­
ποτελούμενη από τη Γερμανία και τις 
Κάτω Χώρες, διέθεσε για το σκοπό 
αυτό από 1,5% έως 2% του ΑΕγχΠ, 
ενώ σε μια τρίτη ομάδα, που την απο­
τελούν η Ιρλανδία, η Γαλλία, το 
Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο, το 
Λουξεμβούργο και η Δανία, οι οικο­
γενειακές παροχές αποτελούσαν πά­
νω από το 2% του ΑΕγχΠ. 
Οι δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕγχΠ 
μειώθηκαν από το 1980 έως το 1991 
στην πλειονότητα των κρατών μελών 
και αυξήθηκαν μόνο στη Δανία, την 
Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και την 
Πορτογαλία. Η πτωτική αυτή τάση 
εξηγείται κατά κύριο λόγο από τη 
μείωση του αριθμού των ατόμων ηλι­
κίας κάτω των 20 ετών σε σχέση με το 
συνολικό πληθυσμό, μείωση της τά­
ξης του 10% έως 20% από την αρχή 
έως το τέλος της δεκαετίας του ,80. 
Το 1991, το μέσο οικογενειακό επί­
δομα ανά άτομο ηλικίας κάτω των 20 
ετών υπερέβαινε το 12% του κατά Πίνακας 5 Παράγοντες που επεξηγούν τις δαπάνες για τα 
οικογενειακά επιδόματα 
Οικογενειακά Ποσοστό νέων Μέσο επίδομα 
επιδόματα κάτω των 20 (% του κατά 
(% του ΑΕγχΠ) ετών κεφαλή ΑΕγχΠ) 
(%) 
Βέλγιο 1980 2,8 28,4 10,0 
1991 2,0 24,5 8,2 
Δανία 1980 2,8 28,7 9,7 
1991 3,0 24,1 12,4 
Γερμανία 1980 2^ 26,8 93 
1991 1,5 20,9 7,4 
Ελλάδα 1980 0,4 30,3 1,4 
1991 0,3 26,3 1,0 
Ισπανία 1980 0,5 34,4 1,4 
1991 0,1 27,8 0,4 
Γαλλία 1980 2,6 30,2 8,5 
1991 2,2 27^ 8,2 
Ιρλανδία 1980 1,6 40,0 4,1 
1991 2,2 36,6 5,9 
Ιταλία 1980 1,2 30,6 4,0 
1991 0,8 23,8 3,5 
Λουξεμβούργο 1980 2,2 26,7 83 
1991 2,5 22,9 11,0 
Κάτω Χώρες 1980 2,6 313 8,2 
1991 1,7 25,0 6,8 
Πορτογαλία 1980 0,9 36,9 2,4 
1991 1,0 29,3 3,4 
Η.8. 1980 2,4 29,4 8,0 
1991 2,3 25,9 8,8 
Πηγή: EUROSTAT, Δαπάνες και έσοδα της κοινωνικής ασφάλισης 1980-1991, 
Λουξεμβούργο 1993 Δημογραφικά στατιστικά στοιχεία 
κεφαλήν ΑΕγχΠ στη Δανία, ενώ ή­
ταν κάτω από 0,5% του ΑΕγχΠ στην 
Ισπανία (σχήμα 6), δηλαδή 30 προς 1. 
Η σχέση αυτή μεταξύ μέσου οικογε­
νειακού επιδόματος και κατά κεφα­
λήν ΑΕγχΠ μειώθηκε από το 1980 
έως το 1991 σε 7 κράτη μέλη (Ισπα­
νία, Ελλάδα, Ιταλία, Κάτω Χώρες, 
Γερμανία, Γαλλία και Βέλγιο) και 
αυξήθηκε στις υπόλοιπες 5 και, επο­
μένως, συνολικά αυξήθηκε το χάσμα 
μεταξύ των κρατών μελών (ο συντε­
λεστής διακύμανσης αυξήθηκε από 
0,51 το 1980 σε 0,57 το 1991). Χρηματοδότηση: 
η απαρχή της 
σύγκλισης 
Τά μέσα χρηματοδότησης της κοι­
νωνικής προστασίας διαφέρουν 
σε μεγάλο βαθμό από το ένα κράτος 
μέλος στο άλλο, κυρίως όσον αφορά 
το ύψος της δημόσιας συνεισφοράς, 
είτε του κράτους είτε των οργανι-
σμώντοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία 
προέρχεται από τη φορολογία. Το 
ποσοστό αυτό είναι μικρό στη Γαλλία 
49 
ém -car * Ut-$épii#f pt n& mmmm^ mpommaki mi η ^ημ^οδότησή τοος 
6 Μέσο οικογενειακό επίδομα σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
ΑΕγχΠ, 1980 και 1991 
%του κατά κεφαλή ΑΕγχΠ 
IS r 
limm 
IS» 
m Ι­
Ο il ι— www,ww «wn WPW^^I^W_M^.I»JP——. ο 
Ê GR Ρ i IRL E12 NL D Β F UK L DK 
QR198», Ε12Αθφάθμ»στος μέσος 6ρος «ακράτους μέλους $H 
1111 
7 Διάρθρωση των εσόδων της κοινωνικής προστασίας, 1980 
και 1991 
• Εργοδότες Β Προστατευόμενα G Φόροι και άλλα 
%Tou<nwo*ou άτομα 
100 r*r*i *»|?Ί *^*!-ι ««n rrm r-r-i r«*"i ran Ε-Π ITTI mn m rm 100 
WE 
leôa 
IK 
lu ÉHU 
III 
§ϋ! και στην Ελλάδα (20% ή λιγότερο 
xcov συνολικών εσόδων το 1991), κα­
θώς και στις Κάτω Χώρες, το Βέλγιο 
και τη Γερμανία (25% ή λιγότερο), 
ενώ είναι σημαντικό στην Ιρλανδία 
(60%) και στη Δανία (81%). 
Διαπιστώνονται, ωστόσο, σημεία σύ­
γκλισης (σχήμα 7). Μεταξύ του 1980 
και του 1991, σε όλα τα κράτη μέλη, 
με εξαίρεση το Βέλγιο, παρατηρήθη­
κε πτωτική τάση στο ποσοστό της κοι­
νωνικής προστασίας που χρηματοδο-
τείται από τις εισφορές των 
εργοδοτών, με μείωση, στο σύνολο 
της Κοινότητας, 4 ποσοστιαίων μονά­
δων (από 45% σε 41%). Η μείωση 
αυτή αντισταθμίστηκε με αύξηση του 
ποσοστού που προέρχεται από τις ει­
σφορές είτε των εργαζομένων και 
των άλλων ατόμων που χαίρουν προ­
στασίας (Γερμανία, Γαλλία και Ιρ­
λανδία), είτε του δημοσίου (Ελλάδα, 
Ισπανία, Ιταλία και Λουξεμβούργο) 
είτε και των δύο ταυτοχρόνως (Κάτω 
Χώρες, Πορτογαλία). 
Συνέπεια αυτών των διαφοροποιητι-
κών τάσεων ήταν η κατανομή του συ­
νόλου των κοινωνικών εισφορών με­
ταξύ των εργοδοτών, αφενός, και των 
προστατευόμενων ατόμων (μισθω­
τοί, αυτοαπασχολούμενοι και άλλοι), 
αφετέρου, να παρουσιάζει μικρότε­
ρες διαφορές σε ολόκληρη την Κοι­
νότητα, αφού το ποσοστό των εισφο­
ρών που καταβάλλουν οι εργοδότες 
κυμαίνεται από 57% έως 67% του 
συνόλου σε εννέα από τα 12 κράτη 
μέλη. Στην Ισπανία και στην Ιταλία, 
ωστόσο, οι εργοδότες είχαν αναλά­
βει την καταβολή του 76-77% των 
εισφορών, ενώ στις Κάτω Χώρες κα­
τέβαλαν μόνοτο33% με συνέπεια, σε 
αντίθεση με όλες τις άλλες κοινοτικές 
χώρες, τα άτομα που λαμβάνουν κοι­
νωνική προστασία να συνεισφέρουν 
το μεγαλύτερο μέρος της. 
Ε12 Β DK D ÔR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 
Αρκπβρή ράβδος 1860, δεξιά ράβδος 1891 
50 
^ΜΜΙΙΙ*'* Or δαπάνες για την κοινωνική ττροσταοία και η χρηματοδότηση nwç 
Μικτές ή καθαρές παροχές; 
Η στρέβλωση που προκαλούν σπς συγκρίσεις οι φόροι επί των παροχών 
Ι\α tijv ακριβή σύγκριση των δαπανών κοινωνικής προστασίας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το γεγονός όχι σε 
ορισμένα κράτη μέλη στις παροχές επίβάλλετςι φόρος εισοδήματος και/ή γίνονται κρατήσεις για κοινοτικές 
: εισφορές, Εφάοονηκαχαοταση στο θέμα αυτό διαφέρει ανάλογα με το κράτος μέλος, ε(ναι δυνατόν να αλλοιωθούν 
τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τις συγκρίσεις μεταξύ χωρών σε κάποια δεδομένη χρονική στιγμή. Επίσης, 
οι αλλαγές που πραγματοποιούνται, αε κά6^ κράτος μέλος οοον αφορά τη φορολόγηση το^ 
κοινωνικών εισφορών ενδέχεται να στρεβλώνουν τη χρονική εξέλιξη των τάσεων. 
Για να διορθωθεί το σφάλμα αυτό, το ιδανικό θα ήταν να υπολογίζονται οι καθαρές παροχές αφού αφαιρεθούν οι 
φο^ ή οι εΜκρ^ες κοινωνικής ασφάλιοτ^Δυοτυχίός, αυτού 
την πλειονότητα των κρατών μελών. Πρέπει, συνεπώς, να αρκεστούμε σε συνοπτικότερες πληροφορίες σχετικά με 
το θέμα αυτό. 
Στον πίνακα 6 φαίνεται με ποιο τρόπο οηταμετωπίζονταν από <ρορολογίκή άπονοι 
στα διάφορα κράτη μέλη την 1η Ιουλίου 1992. Συνολικά, φαίνεται ότι οι μακροπρόθεσμες παροχές (συντάξεις 
γήρατος ή αναπηρίας) θεωρούνται τις περισσότερες φορές φορολογητέο εισόδημα, σε αντίθεση με τις βραχυπρό­
θεσμες παροχές* Στην πραγματικότητα όμως, η ύπαρξη ειδικών κανόνων φορολόγησης (Βέλγιο) ή φορολογικών 
απαλλαγών (Γερμανία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία) οδηγεί στη νόθευση της διάκρισης αυτής. 
Ο πίνακας 1 δείχνει οτι η πρακτική της αφαίρεσης εισφορών για την κοινωνική ασφάλιση από τις παροχές είναι 
πολύ λιγότερο διαδεδομένη. Σε ορισμένα κράτη μέλη (Δανία, Ιρλανδία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο) 
δεν αφαιρούνται εισφορές από τις παροχές. Στα άλλα κράτη μέλη ορισμένες παροχές υπόκεινται σε κρατήσεις 
εισφορών για ασφάλιση ασθενείας, οι οποίες είναι, και πάλι, τις περισσότερες φορές μακροπρόθεσμες (συντάξεις 
γήρατος και αναπηρίας) απ* ό,τι βραχυπρόθεσμες παροχές (ασθενείας και ανεργίας). 
Σε ποια επίπεδα κινούνται οι κρατήσεις αυτές επί των παροχών; Σύμφωνα με μελέτη που εκπόνησε η στατιστική 
υπηρεσία των Κάτω Χωρών, το σύνολο των άμεσων φόρων και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης αποτελούσε 
πάνω από το 20% των κοινωνικών παροχών που λαμβάνονται ετησίως από τα νοικοκυριά, δηλαδή 5% περίπου του 
ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Έτσι, το καθαρό συνολικό ποσό των δαπανών κοινωνικής ασφάλισης σης Κάτω 
Χώρες αποτελούσε όχι το 32% του ΑΕγχΠ του 1991, όπως δείχνουν οι στατιστικές ΕΣΣΚΟΠ (σχήμα 1), αλλά το 
27%. 
Πρόκειται ενδεχομένως για ακραία περίπτωση. Στις Κάτω Χώρες, πράγματι, όλες οι κοινωνικές παροχές υπάγονται 
στη φορολογία εισοδήματος, με εξαίρεση τις οικογενειακές παροχές, και ΟΛ δικαιούχοι σύνταξης γήρατος, αναπη­
ρίας, επιζώντων καθώςκαι παροχών κοινωνικής πρόνοιας πρέπει να καταβάλλουν εισφορές στο εθνικό ασφαλιστικό 
σύστημα. Επίσης, σι δικαιούχοι παροχών του ασφαλιοτικού συστήματος εργαζομένων ( ασθένεια, ανεργία ή 
αναπηρία) θεωρούνται ως μισθωτοί και οφείλουν να καταβάλλουν εισφορές στο εθνικό ασφαλιστικό σύστημα καθώς 
και στα ασφαλιστικά συστήματα των εργαζομένων. 
Η διαφορά μεταξύ του συνολικού ποσού των μικτών παροχών και εκείνου των καθαρών παροχών είναι πιθανόν 
λιγότερο σημαντική στα άλλα κράτη μέλη. Για ορισμένα όμως από αυτά μπορεί να μην είναι αμελητέα (ίσως 1% ή 
2% του ΑΕγχΠ,·), κυρίως οτο Βέλγιο, τη Γαλλία και το Λουξεμβούργο. Είναι απαραίτητο να διεξαχθούν ευρύτερες 
έρευνες οτο θέμα αυτό, ώστε να βελτιωθεί η ονγκρισιμότητα μεταξύ των κρατών μελών. 
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η πλειονότητα των κρατών μελών προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις κατά τη 
διάρκεια των τελευταίων ετών, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση των κρατήσεων επί των παροχών. Έτσι, 
το Βέλγιο θεωρεί φορολογητέα απότο 1984 τα επιδόματα ανεργίας και αναπηρίας και αφαιρεί από το 1980 εισφορές 
ασθενείας από τις συντάξεις γήρατος. Στη Γερμανία, από το 1983 αφαιρούνται από τις συντάξεις εισφορές για την 
ασφάλιση ασθενείας, σε ποσοστό ίσο με εκείνο των εισφορών που καταβάλλουν οι μισθωτοί. Το 1980 στη Γαλλία 
και το 1991 στην Ιταλία έγιναν ανάλογες μεταρρυθμίσεις. Στη Γαλλία, θεσπίστηκε το 1982 εισφορά για την ασφάλιση 
ασθενείας, η οποία αφαιρείται απότο επίδομα ανεργίας και απότο 1991 η νέα γενική εισφορά κοινωνικής ασφάλισης 
κρατείται από το συνολικό εισόδημα, το οποίο συμπεριλαμβάνει τις κοινωνικές παροχές (με μία απαλλαγή για τις 
συντάξεις γήρατος και τα χαμηλότερα επιδόματα ανεργίας). Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τέλος, τα επιδόματα που 
καταβάλλονται στους ανέργους φορολογούνται από το 1982. 
51 
πρόστοσίύ mu η χρημστοί 
Πίνακας 6 Η μεταχείριση από πλευράς φορολογίας των κοινωνικών παροχών στην 
Ευρωπαϊκή Κοινότητα (Ιούλιος 1992) 
Β(1) DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 
+ + - +(3) + + - + + + - -(9) 
+ + - - . + . . + + .+ 
Βαοηα| σύνταξη γήρατος + + +(2) +(3) + + + + + + +(8) + 
Συμηληρίώμ^ική σύναξη γήρΐϊΐ ©ς + + + +(3) + + n.a. + + + +(8) + 
Συνταξϊΐ γέρατος fJK β/ίκ>η το^ς πορθείς + n.a. - - - - - + n.a. +(8) 
ΕπίΓ^ελματικό οτύχπμα ή nr^é-vsiCi + + - n.a. + -(6) +/-ÇI) + n.a. 
Οικογένεκι - - +(3) + -
{Μητρότητα + + +/-(4) + - - + + + - -(ΙΟ) 
Αναπηρία + + +(2) +(3) - + + + + + +(8) 
ΕΓϊΐξώνΤβς + n.a. +(2) +(3) - + + + + + +(8) + 
Κοινωνική Πρόνοια + + +(5) .... + - -(Π) 
+ Η«αροχι|0εΰ^ε^ - Η παροχή ΟΐίνΟεωρείβαι φορολογικό εισόδημα ια.δενεφαρμ<ί^{η«)(ρ^ 
(1) Στο Βέλγιο όλες οι παροχές (εκτός οχό τις οοιογενειακές)θεωρούηω φορολογητέο ειαίδημσ, 
(2) Στη Γερμανία, η βασική σύνταξη γήρατος είναι φορολογητέα οχη θεωρία αλλά όχι οχψ πράξη. Αν κάχοιο άτομο συνταξιοδοτηθεί σε ηλικία 65 ετών, μόνο το 24% της 
xoQoxfe που λαμβάνει θεωρείται φορολογητέο εισόδημα, ποσό «ου είναι γενικά πολύ μικρό για να φορολογηθεί Το (οίο ισχύει και για τις συντάξεις επιζώντων και 
αναπηρίας. 
(3) ΣτφΕλλάόα,σύμφατνα με το νέο φσρολορκό νομό του Οκτίοβρίου τον 1°^ 
εκείκω πάνω χω μέχρι m 2,5 εκατομμύρια δραχμές ετηο&υςφορολογο^ 
(4) ΣτψΕλλά^τοι^ hoc εχΛομαμφρότψας το οποίο καΛύΜαέξοΛανοσηλΐ^σ^ 
(5) Στην Ισπανία η κοινωνική πρόνοια είναι φορολογητέα θεωρητικά, αλλά στην πραγματικότητα εξαρτάται αχό τους πόρους του ενδιαφερομένου και επομένως είναι πάντοτε 
κάτω από το ελάχιστο φορολογητέο ποσό. 
(6) ΣτψΙρλοΛ^ανΜΐοενχαχαΙ&ΰλετωφίρο;γιατψχυρΙΐΰςχα^ 
(7) Στην Ιταλία, οι προσωρινές παροχές για επαγγελματικό ατύχημα φορολογούνται, ενώ οι μόνιμες όχι. 
(8) Οι συντάξεις (γήρατος, αναπηρίας χαεπίζ^^ 
εοχούόος(θΛύπααφθΧΰμο)απαλλάοτκΛ*ωαπότουςφύρ€^Στψ 
*&άλΙ% συντάξεις σταθεί ύιΐκκςείνω αφορολόγητες Η auuû^ 
ειάοι/ίς κανόνας απαΜαγής. 
(9) Αν και η παροχή ασθένειας στο ΗΒδεν φορολογείται, τα άτομα που δεν εργάζονται προοταρτνά λόγω ασθενείας κω λαμβάνουν τψ προβλεπόμενη από το ν^ 
ασθενείας (Statutory Sick Pay) 
(10) Η παροχή μητρότητας σιο ΗΒ δεν φορολογείται, αλλά οι γυναίκες που λαμβάνουν την προβλεπόμενη από το νόμο αποζημίωση μητρότητας (Statutory Maternity Pay) 
φορολογούνται. 
(11) Καμία από τις παροχές κοινωνικής πρόνοιας που εξαρτώνται από τους πόρους δεν θεωρείται φορολογητέα στο ΗΒ, εκτός από την περίπτωση της στήριξης του 
εισοδήματος, όταν ο αιτών είναι άνεργος ή απεργεί Στις περιπτώσεις αυτές η παροχή καταβάλλεται ολόκληρη, αφού το επίπεδο εισοδήματος που θεωρείται ως 
κριτήριο για την εξέταση των πόρων είναι σχεδόν πάντοτε χαμηλότερο από το ελάχιστο εβδομαδιαίο φορολογητέο όριο. Ωστόσο, οι παροχές που καταβάλλονται 
συμπεριλαμβάνονται στο ετήσιο εισόδημα του αιτούντος και ενδέχεται να φορολογηθούν, αν αυτό υπερβεί το ελάχιστο ετήσιο φορολογητέο ποσό. Τα επιπλέον ποσά 
,...„ ι.JilS3KjtffiCTÎSÎlfi^ÎÎftÎÎKEfffiXBS.TSSf.SEfSÎftft^ _<ί!ίΤ^.y^!?ji?*^lfllKSBfeSf3EHi •iimiijiiiiirm.uuiii.ijiiLLi·· ι π min. limon niiiiiiiiiiiini iimmii•nrtiinriniiiimmitrTiiriiiiim-miir-· m " ' 
Πίνακας 7 Εισφορές που καταβάλλονται επί των κοινωνικών παροχών στην Κοινότητα 
(Ιούλιος 1992) 
Β(1) DK D GR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
Ασθένεία ".-- + + .-- + + - -(3) 
Ασφάλιση ανεργίας ..... + -. + + --
Βασική σύνταξη γήρατος +- + + - + - + + +(2) 
Συμπληρωματική σύνταξη γήρατος + • + - + + + +(2) 
Σύνταξη γήρατος μ* βάση τους πόρους + + n.a. - -
ΕΓΐαγγ«λματικό ατύχημα ή ασθένεια + - n.a + - . + n.a, -
Οικογένεια + + * 
Μητρότητα -... + .-. + + - -(3) 
Αναπηρία +- + + - - - + +•+•-
Επιζώντες + n.a. + , + - + + + + 
Κοινωνική Πρόνοια -.-...-. + + --. 
4 Καταβάλλονται εισφορές ε»ί tqg «αοοχι|ς - Δεν χοηαβαΪΑανται εισφορές επί της«ηχροχής ttjeu δεν εφαρμοστά* {n moanifi δενυηΰρχει) 
(1) Στο Βέλγιο καταβάλλονται εισφορές επί των παροχών μόνον εφόσον οι παροχές υπερβαίνουν ένα ορισμένο επίπεδο. 
(2) Στις Κάτω Χώρες οι συνταξιούχοι απαλλάσσονται από την καταβολή εισφορών στο Γενικό Σύστημα για το γήρας, το θάνατο και την ανικανότητα προς εργασίας 
(3) Στο ΗΒ, εκείνοι που λαμβάνουν την προβλεπόμενη από το νόμο αποζημίωση ασθένειας ή μητρότητας καταβάλλουν κοινωνικές εισφορές. 
52 
Κεφάλαιο 4 ~ïi έκταση της κοινωνικής προστασίας στα κράτη μέλη 
»&&m&:mii&&ioim&£?f&i^ 
Κεφάλαιο 4 Η έκταση της κοινωνικής 
προστασίας στα κράτη μέλη 
Ηκοινοτική πολιτική για την κοι­
νωνική προστασία, την οποία ε­
γκρίνουν όλα τα κράτη μέλη, εκτίθε­
ται στη σύσταση του Συμβουλίου της 
27ης Ιουλίου 1992. Αυτή καθιστά σα­
φές ότι ο στόχος της Κοινότητας είναι 
να προωθήσει τη σύγκλιση τη πολιτι­
κής των κρατών μελών κατά την προ­
σπάθεια επίτευξης ενός κοινού συνό­
λου στόχων με παράλληλο σεβασμό 
της ανεξαρτησίας και της ποικιλο­
μορφίας των συστημάτων που υπάρ­
χουν σε κάθε χώρα 
Αυτοί οι κοινοί στόχοι καθορίζονται 
στη σύσταση με βάση τρεις κύριους 
σκοπούς: 
- εξασφάλιση σε όλα τα άτομα 
που κατοικούν νομίμως στην επι­
κράτεια κάποιου κράτους μέλους 
ενός επιπέδου εισοδήματος σύμ­
φωνου με την ανθρώπινη αξιο­
πρέπεια, 
- παροχή στα άτομα αυτά, ανε­
ξάρτητα από τα οικονομικά τους 
μέσα, της δυνατότητας να επω­
φελούνται από το σύστημα προ­
στασίας της ανθρώπινης υγείας 
που υπάρχει στο κράτος μέλος ό­
που κατοικούν, 
- παροχή βοήθειας προς αυτούς ώ­
στε να ενταχθούν σωστά στην 
κοινωνία και προσπάθεια να 
διασφαλιστεί ότι όλα τα άτομα 
που είναι ικανά για εργασία 
έχουν επαρκή πρόσβαση στην 
αγορά εργασίας, - εξασφάλιση σε οποιονδήποτε εί­
τε επιθυμεί να σταματήσει να ερ­
γάζεται λόγω της ηλικίας του, εί­
τε αναγκάζεται να το κάνει λόγω 
ασθένειας, αναπηρίας, εγκυμο­
σύνης ή ανεργίας, ενός επιπέδου 
εισοδήματος το οποίο, σε λογικά 
πλαίσια, θα διατηρήσει το επίπε­
δο ζωής του σύμφωνα με τις ει­
σφορές που έχει καταβάλει σε 
συστήματα κοινωνικής ασφάλι­
σης-
- εξέταση της δυνατότητας δη­
μιουργίας και/ή ανάπτυξης κα­
τάλληλης κοινωνικής προστασίας 
για τους αυτοαπασχολούμενους. 
Η επιδίωξη μας είναι να εκτιμήσουμε 
σε ποιο βαθμό έχουν επιτευχθεί μέ­
χρι σήμερα οι στόχοι αυτοί, εξετάζο­
ντας τις παροχές που καταβάλλονται 
σε κάθε κράτος μέλος στην περίπτω­
ση που κάποιος συνταξιοδοτείται, α­
σθενεί, βρίσκεται χωρίς δουλειά κτλ. 
Στο πρώτο μέρος του κεφαλαίου, α­
φού εξετάσουμε την υγειονομική πε­
ρίθαλψη, προχωρούμε σε εκτιμήσεις 
για το επίπεδο των παροχών που δι­
καιούται να λάβει ένας τυπικός εργα­
ζόμενος στο πλαίσιο των υφιστάμε­
νων εθνικών συστημάτων και 
κατόπιν διαπιστώνουμε τη σχέση 
τους με τα μέσα εισοδήματα στην εν 
λόγω χώρα. Στο δεύτερο μέρος, επι­
χειρείται αξιολόγηση της πραγματι­
κής επίδρασης των συστημάτων κοι­
νωνικής προστασίας στο εισόδημα 
των νοικοκυριών εκείνων, που έχουν 
ανάγκη υποστήριξης. Αυτό το δεύτερο εγχείρημα είναι πο­
λύ πιο δύσκολο, αφού το ποσό ενί­
σχυσης που παρέχεται εξαρτάται 
στην πράξη από το συχνά περίπλοκο 
σύστημα κανονισμών που διέπουν το 
δικαίωμα στη βοήθεια αυτή και μπο­
ρεί να εκτιμηθεί στην πραγματικότη­
τα μόνο βάσει δειγματοληπτικών 
ερευνών για το εισόδημα των νοικο­
κυριών. Είναι πολύ πιθανό να δώσει 
πολύ διαφορετικές απαντήσεις από 
το πρώτο εγχείρημα το οποίο εξετά­
ζει μόνο τυπικές περιπτώσεις, που, 
στην πραγματικότητα, μπορεί να μην 
είναι απαραίτητα τυπικές για εκεί­
νους που εξαρτώνται από την κοινω­
νική ασφάλιση. Στο επόμενο κεφά­
λαιο, εξετάζονται παραδείγματα 
πολιτικής για την αρωγή των ατόμων 
σε τέσσερα κράτη μέλη ώστε να δού­
με τι είδους μέτρα λαμβάνονται για 
την επίτευξη του στόχου της κοινωνι­
κής και οικονομικής ένταξης. 
Υγειονομική 
περίθαλψη 
Α εν εξετάζουμε εδώ καθόλου την 
ΔΛπρόσβαση στην υγειονομική περί­
θαλψη, ένα ζήτημα που είναι ιδιαίτερα 
δύσκολο να αξιολογηθεί. Ενώ όλα τα 
υφιστάμενα συστήματα υγειονομικής 
περίθαλψης στα κράτη μέλη παρέχουν 
θεραπευτική αγωγή ουσιαστικά σε ο­
ποιονδήποτε τη χρειάζεται, ανεξάρτη­
τα από το εισόδημα του ή τις εισφορές 
που έχει καταβάλει, μένει να επαλη-
-53-
;Χ&φάλοιο 4 *» Η έκταση της κοινωκΗής προστασίας οτο κράτη μέλη 
Πίνακας 8: Παροχές που χορηγούνται κατά τη 
συνταξιοδότηση ως ποσοστό % των μέσων 
καθαρών αποδοχών των χειρωνακτών 
εργατών στη μεταποιητική βιομηχανία 
Ανταποδοτική 
σύνταξη 
Προσωπικό 
ποσοστό Ελάχιστες παροχές 
Με εξαρτώμενο 
ενήλικα Προσωπικό 
ποσοστό 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος όρος ΕΚ % των μέσων καθαρών αποδοχών 
73 80 47 
60 77 52 
77 69 39 
107 114 8 
97 98 32 
88 83 46 
42 62 35 
89 89 19 
78 77 46 
49 67 49 
94 98 30 
44 59 31 
75 81 36 
θευθεί σε ποιο βαθμό επιτυγχάνονται 
οι στόχοι που έχουν διατυπωθεί στη 
σύσταση του Συμβουλίου περί της σύ­
γκλισης στην κοινωνική προστασία, 
όσον αφορά την υψηλή ποιότητα υπη­
ρεσιών και την ισότητα πρόσβασης 
στη θεραπευτική αγωγή. 
Κάποιες προκαταρκτικές εκτιμήσεις 
δείχνουν ότι τα ποσοστά θνησιμότητας 
ποικίλλουν σημαντικά στην Κοινότητα, 
τόσο ως σύνολο όσο και από συγκεκρι­
μένες αιτίες. (Το συνολικό ποσοστό 
θνησιμότητας μεταξύ 5 και 64 ετών 
ήταν 129% του κοινοτικού μέσου στη 
Σκωτίανιατην περίοδο 1980 έως 1984, 
αλλά μόλις 79% του μέσου όρου στην 
Ελλάδα, ενώ, π.χ. το ποσοστό περίγεν-
νητικής θ\ηαμοτητας ήταν 69% του 
κοινοτικού μέσου όρου στη Δανία, αλ­
λά 169% στην Πορτογαλία). Και η δυ­σκολία είναι ότι αυτές οι διαφορές 
δεν μπορούν, βεβαίως, να αποδο­
θούν απόλυτα, ή ακόμη και κατά κύ­
ριο λόγο, στις διαφορές στο επίπεδο 
της υγειονομικής περίθαλψης. Η 
δίαιτα και ο τρόπος ζωής είναι σχε­
δόν βέβαιο ότι είναι σημαντικότεροι 
παράγοντες, ιδιαίτερα όσον αφορά 
το συνολικό ποσοστό θνησιμότητας. 
Κάποιες πολύ προσωρινές έρευνεςγια 
την ισότητα πρόσβασης στην θεραπευ­
τική αγωγή δείχνουν ότι, πρώτον, όπως 
είναι πασίγνωστο, τα φτωχά μέλη της 
κοινωνίας έχουν μεγαλύτερη ανάγκη 
υγειονομικής μέριμνας από τα πλου­
σιότερα, εφόσον είναι περισσότερο ε­
πιρρεπή σε ασθένειες (λόγω του περι­
βάλλοντος -υπό την ευρεία έννοια- οτο 
οποίο είναι υποχρεωμένα να διαβιώ­
νουν). Δεύτερον, φαίνεται να δείχνουν ότι η παροχή υγειονομικής περίθαλ­
ψης σχετίζεται περισσότερο με την 
ανάγκη παρά με το εισόδημα, με την 
έννοια ότι αναλογικά μεγαλύτερο μέ­
ρος της δαπάνης αφιερώνεται στις 
φτωχότερες ομάδες απ'ό,τι στις πλου­
σιότερες σε ολόκληρη την Κοινότητα 
Ταυτόχρονα, αποκαλύπτει μικρή 
διαφορά μεταξύ των κρατών μελών 
όσον αφορά το βαθμό στον οποίο τα 
διάφορα υφιστάμενα συστήματα υ­
γειονομικής περίθαλψης επιτυγχά­
νουν το στόχο της ιοότητας. IV αυτό 
οι διαφορές στις μεθόδους παροχής 
της υγειονομικής περίθαλψης αφε­
νός, ή της χρηματοδότησης τους, αφε­
τέρου, δεν φαίνεται να επηρεάζουν 
την πρόσβαση στη θεραπευτική 
αγωγή. 
Επίπεδα παροχών 
Μπορούμε να έχουμε μια ένδειξη για 
το επίπεδο των διαφόρων μορφών πα­
ροχών που καταβάλλονται στα κράτη 
μέλη, συγκρίνοντας το ποσό που λαμ­
βάνεται από ένα υποθετικό πρόσωπο 
με δεδομέναχοιρακτηριοτικά, στην πε­
ρίπτωση που συνταξιοδοτείται ή δεν 
είναι σε θέση να εργαστεί για οποιο­
δήποτε λόγο — λόγω ασθένειας, ανα­
πηρίας, ανεργίας κτλ. Για να διευκο­
λυνθεί η σύγκριση, η τυπική περίπτωση 
που εξετάζεται είναι εκείνη κάποιου, 
ο οποίος λαμβάνει το μέσο βιομηχανι­
κό ημερομίσθιο σε διάφορες οικογε­
νειακές καταστάσεις. Σε όλες τις 
περιπτώσεις, απαροχές που καταβάλ­
λονται σε κάθε κράτος μέλος υπολογί­
ζονται στο επίπεδο που βρίσκονταντον 
Ιούλιο του 1992, ως ποσοστό του μέσου 
όρου των αποδοχών των χειρωνακτών 
εργατών στη μεταποίηση στην εν λόγω 
χώρα. Αυτές οι τελευταίες εκφράζο­
νται μετά την αφαίρεση του φόρου και 
των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, 
έτσι ώστε να υπολογιστούν οι παροχές 
σε σχέση με τις καθαρές αποδοχές. 
54 
:%9|^^&φά*!*ιο 4 *» Η έκτοοη της κοινωνικής προστασίας οτο κράτη μέλη 
Τα διάφορα είδη παροχών που κατα­
βάλλονται σε ειδικές περιπτώσεις 
εξετάζονται κατά σειρά παρακάτω. 
Ηλικιωμένοι 
Σύμφωνα με τη σύσταση του Συμ­
βουλίου, τα κράτη μέλη πρέπει να 
εξασφαλίζουν τα ελάχιστα μέσα δια­
βίωσης για τους ηλικιωμένους και να 
θεσπίσουν μηχανισμούς, α οποίοι θα 
επιτρέπουν στα άτομα που συνταξιο-
δοτούνται στο τέλος της επαγγελματι-
κής τους σταδιοδρομίας, να 
λαμβάνουν επαρκές επίπεδο εισοδή­
ματος σε συνάρτηση με τις αποδοχές 
τους ενόσω εργάζονταν και σε συνάρ­
τηση με τις εισφορές που κατέβαλαν 
κατά τη διάρκεια της ζωής τους. 
Το μέσο επίπεδο παροχών που χορη­
γούνται σε άγαμο άτομο, το οποίο 
λάμβανε το μέσο ημερομίσθιο ενόσω 
εργαζόταν και δικαιούται πλήρη σύ­
νταξη με βάση τις εισφορές που έχει 
καταβάλει, είναι περίπου το 75% του 
μέσου όρου των καθαρών αποδοχών 
στα κράτη μέλη (ως μέσος όρος εδώ 
νοείται ο απλός αριθμητικός μέσος 
των λόγων που υπολογίζονται για κά­
θε χώρα)(Πίνακας 8). Ίσως να προ­
καλεί έκπληξη, αλλά η σύνταξη που 
λαμβάνει ένα τέτοιο άτομο είναι υψη­
λότερη σε σχέση με τα ημερομίσθια 
του ενόσω εργαζόταν στα νότια κρά­
τη μέλη της Κοινότητας φθάνει το 
107% του μέσου όρου των αποδοχών 
στην Ελλάδα, 97% στην Ισπανία, 
94% στην Πορτογαλία και 89% στην 
Ιταλία — απ* ό,τι στο βορρά της Κοι­
νότητας, ενώ σε τρεις χώρες — το 
ΗΒ, τις Κάτω Χώρες και την Ιρλαν­
δία-, είναι λιγότερο από το 50% των 
καθαρών αποδοχών. 
Σε κάθε μία από αυτές τις τρεις χώρες, 
όπως και στη Δανία όπου το ποσό που 
λαμβάνει άγαμο άτομο είναι επίσης 
σχετικά χαμηλό σε σχέση με τις καθα­
ρές αποδοχές, οι συντάξεις χρηματο­δοτούνται, τουλάχιστον εν μέρει, από 
τη γενική φορολογία καθώς και από 
εισφορές. Τα επικουρικά συνταξιο­
δοτικά συστήματα είναι επίσης σημα­
ντικά. Τέτοια οτχπηματα, υπεύθυνος 
για τη λειτουργία των οποίων είναι σε 
ορισμένες περιπτώσεις — συγκεκρι­
μένα στο ΗΒ — ο ιδιωτικός τομέας, 
προσθέτουν μεταβλητά ποσά στα ε­
πίπεδα παροχών όπως υπολογίζο­
νται αλλά είναι δύσκολο να τα λάβου­
με υπόψη, λόγω έλλειψης στοιχείων. 
Και στις τέσσερις χώρες, ωστόσο, η 
σύνταξη είναι σημαντικά υψηλότερη 
για ένα παντρεμένο ζεύγος απ* ό,τι 
για κάποιον χωρίς εξαρτώμενο ενή­
λικα Σε κάθε περίπτωση, το να έχεις 
εξαρτώμενο μέλος προσθέτει ποσό 
ισοδύναμο με το 15% ή περισσότερο 
του μέσου καθαρού ημερομισθίου 
στη σύνταξη που χορηγείται. Ενώ στα 
περισσότερα από τα άλλα κράτη μέ­
λη, και η σύνταξη που λαμβάνει ένα 
παντρεμένο ζευγάρι είναι υψηλότερη 
OUI? ό,τι για ένα άγαμο άτομο, η έκτα­
ση της διαφοράς είναι πολύ μικρότε­
ρη. Σε τρεις χώρες — Γερμανία, Γαλ­
λία και Λουξεμβούργο — ένα πα­
ντρεμένο ζευγάρι λαμβάνει στην 
πραγματικότητα λιγότερα από πλευ­
ράς σύνταξης σε σχέση με τις αποδο­
χές, art ό,τι ένα άγαμο άτομο. Αυτό 
οφείλεται στο ότι οι φόρα για ένα 
παντρεμένο ζευγάρι στις χώρες αυ­
τές είναι χαμηλότεροι art ό,τι για ένα 
άγαμο άτομο και συνεπώς οι καθα­
ρές αποδοχές είναι υψηλότερες, και 
όχι, στο ότι το ποσοστό της σύνταξης 
που καταβάλλεται είναι χαμηλότερο. 
Για εκείνους που βγαίνουν στη σύντα­
ξη χωρίς να έχουν καταβάλει αξιόλο­
γες εισφορές και έχουν αμελητέα ανε­
ξάρτητα μέσα επιβίωσης, η εικόνα εί­
ναι πολύ διαφορετική. Αν και όλα τα 
κράτη μέλη έχουν κάποιο σύστημα υ­
ποστήριξης τους εισοδήματος τέτοιων 
ατόμων, τα ποσά που καταβάλλονται 
ποικίλλουν ουσιαστικά από χώρα σε 
χώρα της Κοινότητας. Στην περίπτωση 
αυτή, οι παροχές που λαμβάνουν εκεί-Πίνακαςθ: Παροχές 
ασθένειας και 
αναπηρίας 
Βραχύ- Αναπηρία 
πρόθεσμη μετά από 
ασθένεια 1 χρόνο 
% των μέσων καθαρών 
αποδοχών 
ΒέλνίΟ 100 83-91 
Δανία 73 73 
Γερμανία ιοο ιοο 
Ελλάδα ιοο 40 
Ισπανία 60 74 
Γαλλία 53 67 
Ιρλανδία 32 36 
Ιταλία 31 46 
Λουξεμβ. 100 100 
Κάτω Χώρες 70 74 
Πορτογαλία 79 76 
Ηνωμένο Μ 
Βασίλαο 
Μέσος 9 
όρος ΕΚ w 
IMHWW Κ» awirtinHirtiii mm 33 
67 
να που κατοικούν στις νότιες χώρες 
της Κοινότητας, τείνουν να είναι πολύ 
χαμηλότερες art ό,τι στα ευημερού­
ντα βόρεια κράτη μέλη. Στην Ελλάδα, 
το βασικό επίδομα για ένα άγαμο 
άτομο φθάνει το 8% του μέσου όρου 
των καθαρών αποδοχών στη βιομη­
χανία, στην Ιταλία μόλις το 19% και 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία γύ­
ρω οτο 30%. Εκτός απότο ΗΒ και την 
Ιρλανδία, τα ποσά των ελάχιστων συ­
ντάξεων είναι υψηλότερα στο βορρά 
της Κοινότητας αν και μόνο στη Δα­
νία το επίπεδο υπερβαίνει το 50% του 
μέσου όρου των καθαρών αποδοχών 
και αυτό μόλις και μετά βίας. 
Ασθένεια 
και αναπηρία 
ΤΥσύστασητσυ Συμβουλίου αναφέ-
χΧρει* ότι εκείνοι που αναγκάζο­
νται να σταματήσουν να εργάζονται 
για ένα διάστημα λόγω ασθένειας 
55-
Κεφάλαιο 4 - Μέκτυοη της κοινωνικής βροοτοφς οτο κράτη μέλη 
Πίνακας 10:Αναπηρία -
μακροχρόνια 
ανικανότητα 
για εργασία 
Πρόσω- ΜΕεΕαο. 
πικόπο- •""*? 
σοστό τω]Γ0 
ενήλικα 
% των μέσων 
καθαρών αποδοχών 
Βέλγιο 97 113 
Δανία 83 84 
Γερμανία 39 60 
Ελλάδα 36/9 36/9* 
Ισπανία 32 32 
Γαλλία 46 46 
Ιρλανδία 35 57 
Ιταλία 56 56 
Λουξεμβ. 65 80 
Κάτω Χώρες 49 69 
Πορτογαλία 30 30 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος 
όρος ΕΚ 32 
50 50 
60 
ΜκοζΛίνα χορηγούνται *m 'κατά 
περίπτωση «&«& παροχές 
πρέπει να λαμβάνουν εισόδημα, είτε 
αυτό είναι ένα συγκεκριμένο ποσό, 
είτε είναι ανάλογο με τις αποδοχές 
τους, το οποίο να είναι επαρκές ώστε 
να διατηρήσουν, σε λογικά πλαίσια, 
το επίπεδο ζωής τους. Σε περίπτωση 
προσωρινής ασθένειας που διαρκεί 
μέχρι κάποιες εβδομάδες, σε τέσσε­
ρα κράτη μέλη — το Βέλγιο, τη Γερ­
μανία, την Ελλάδα και το Λουξεμ­
βούργο — το επίπεδο των παροχών 
που καταβάλλονται, ισούται με τις α­
ποδοχές που λάμβανε ο εργαζόμενος 
ενόσω εργαζόταν, για κάποιον που 
έχει καταβάλει ικανοποιητικό αριθ­
μό εισφορών επί του βασικού ημερο­
μισθίου (Πίνακας 9). Στις πρώτες δύο 
περιπτώσεις, το κόστος για την κατα­βολή των παροχών βαρύνει τους ερ­
γοδότες, ενώ στην Ελλάδα ο εργοδό­
της οφείλει να καταβάλλει το 50%. 
Στο Λουξεμβούργο, αντιθέτως, το 
κόστος καλύπτεται από τα συστήμα­
τα κοινωνικής ασφάλειας. Σε τρεις 
άλλες χώρες — τη Δανία, τις Κάτω 
Χώρες και την Πορτογαλία — οι πα­
ροχές ασθένειας ανέρχονται στο 
70% ή περισσότερο του καθαρού η­
μερομισθίου που λάμβανε ο ίδιος ερ­
γαζόμενος ενόσω εργαζόταν, ενώ 
οτη Γαλλία και την Ισπανία, βρίσκε­
ται μεταξύ του 50% και του 60%, αν 
και στην πρώτη, ανέρχεται στο 64% 
αν η ασθένεια διαρκέσει περισσότε­
ρο από 4 εβδομάδες. 
Τα στοιχεία για τη Γαλλία και τις 
Κάτω Χώρες, όμως, τείνουν να δηλώ­
σουν μικρότερο ποσό από εκείνο που 
χορηγείται σε πολλές περιπτώσεις, α­
φού μια συλλογική σύμβαση μεταξύ 
εργοδοτών και συνδικάτων μπορεί 
συχνά να δώσει στους εργαζόμενους 
100% του προηγούμενου μισθού τους 
σε περίπτωση ασθένειας. 
Στα τρία άλλα κράτη μέλη, από την 
άλλη μεριά — την Ιρλανδία, την Ιτα­
λία και το ΗΒ — το επίπεδο των 
παροχών φθάνει μόλις το 30% των 
καθαρών αποδοχών που λαμβάνει 
κάποιος όταν εργάζεται με το μέσο 
ημερομίσθιο. Για την Ιταλία, αυτό δη­
λώνει επίσης μικρότερο ποσό από το 
πραγματικό που χορηγείται, εάν το 
άτομο λαμβάνει μηνιαίο μισθό και 
όχι ημερομίσθιο. Στην περίπτωση αυ­
τή το πιθανότερο είναι να εξακολου­
θήσει να λαμβάνει ποσό ίσο με αυτό 
που κέρδιζε, για χρονική περίοδο 
που φτάνει μέχρι τους 3 μήνες. Επι­
πλέον, για κάποιον στο ΗΒ που ανή­
κει σε ένα από τα πολλά ειδικά επαγ­
γελματικά συστήματα, το ποσό που 
λαμβάνει μπορεί να είναι σημαντικά 
μεγαλύτερο από τις παροχές που κα­
ταβάλλονται στο πλαίσιο του κρατι­
κού συστήματος. Πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι 
σε ορισμένες χώρες — π.χ. Γαλλία, 
Ιρλανδία, Ιταλία και Πορτογαλία — 
οποιοσδήποτε αρρωστήσει πρέπει να 
περιμένειτρεις μέρες πριν αρχίσει να 
δικαιούται την παροχή, αν και σε 
πολλές περιπτώσεις ο εργοδότης εί­
ναι πιθανόν να εξακολουθήσει να 
καταβάλει ημερομίσθιο και κατά την 
περίοδο αυτή. 
Αν η ασθένεια εμμείνει και το ενδια­
φερόμενο άτομο δεν είναι σε θέση να 
εργαστεί για παρατεταμένη περίοδο, 
τότε η κατάσταση αλλάζει, αλλά το 
σχετικό επίπεδο παροχών που λαμ­
βάνει δεν μεταβάλλεται σημαντικά 
στις περισσότερες περιπτώσεις από 
το ένα κράτος μέλος οτο άλλο. Στη 
Γερμανία και το Λουξεμβούργο, ένα 
άτομο που έχει καταβάλει ικανο­
ποιητικό αριθμό εισφορών επί του 
μέσου ημερομισθίου, εξακολουθεί 
να λαμβάνει ποσό ισοδύναμο με τις 
αποδοχές του ενόσω εργαζόταν, ενώ 
στο Βέλγιο, το επίπεδο των παροχών 
μειώνονται μόνο ελάχιστα, στο 83% 
των καθαρών αποδοχών, εάν το άτο­
μο είναι άγαμο, και οτο 91%, εάν έχει 
εξαρτώμενη/ο σύζυγο. Στην Ελλάδα, 
ωστόσο, το επίπεδο μειώνεται στο 
50% των καθαρών αποδοχών μετά 
από δύο εβδομάδες ασθένειας και 
στο 40% μετά από 6 εβδομάδες. 
Για τις άλλες χώρες, τα επίπεδα πα­
ροχών που καταβάλλονται μετά από 
ένα έτος ανικανότητας για εργασία 
είναι ανάλογα με εκείνα που κατα­
βάλλονται μετά από λίγες μέρες. Ό­
που διαφέρουν, τείνουν να αυξάνο­
νται μάλλον, παρά να μειώνονται. 
Έτσι στη Γαλλία, οι παροχές αυξά­
νονται οτο 64% (από 53%) μετά από 
4 εβδομάδες και οτο 67% μετά από 
ένα χρόνο στην Ιταλία, για τους εργα­
ζόμενους με ημερομίσθιο, αυξάνεται 
από το 31% οτο 53% μετά από τρεις 
εβδομάδες, αν και μειώνεται στο 
46% μετά από 40 επιπλέον μέρες 
και στις Κάτω Χώρες και στο ΗΒ, 
56-
no 4 m Η έκταση της κοινωνικής προστασίας οτο κράτη μέλη 
καταβάλλεται προσωρινό επίδομα α­
νικανότητας που προσθέτει περίπου 
5% καθαρών αποδοχών στο λαμβα­
νόμενο ποσό. 
Επιπλέον, σε τέσσερις χώρες — Ελ­
λάδα, Ιρλανδία, Λουξεμβούργο και 
Κάτω Χώρες κάποιος που δεν είναι 
σε θέση να εργαστεί λόγω ασθένειας, 
δικαιούται να λαμβάνει επιπλέον ε­
πίδομα για εξαρτώμενη/ο σύζυγο, 
κάτι που προσθέτει καθαρές αποδο­
χές που κυμαίνονται μεταξύ 6% (στις 
δύο τελευταίες χώρες) και 21% (στην 
Ιρλανδία) στο λαμβανόμενο ποσό. 
Ανικανότητα 
Ηκατάσταση είναι διαφορετική 
από εκείνη που περιγράφεται 
παραπάνω, για κάποιον που είναι α­
νάπηρος και δεν είναι σε θέση να 
εργαστεί και ο οποίος, επομένως, δεν 
έχει συγκεντρώσει αρκετές εισφορές 
ώστε να δικαιούται ασφαλιστικές πα­
ροχές. (Το ίδιο ισχύει για κάποιον, ο 
οποίος έχει εξαντλήσει το δικαίωμα 
του σε παροχές). Αν και τα συστήμα­
τα κοινωνικής ασφάλισης σε όλα τα 
κράτη μέλη παρέχουν στήριξη του ει­
σοδήματος στα άτομα που εμπίπτουν 
στην κατηγορία αυτή, το ποσό ποικίλ­
λει σημαντικά μεταξύ τους. 
Μόνο στο Βέλγιο και στη Δανία το 
επίδομα που καταβάλλεται σε άγαμα 
άτομα πλησιάζει κάπως το μέσο ημε­
ρομίσθιο, σε ποσοστό 97% και 83% 
αντίστοιχα (Πίνακας 10). Στα μισά 
από τα κράτη μέλη το καταβλητέο 
ποσό κινείται μόλις μεταξύ του 30% 
και του 40% του καθαρού μέσου ό­
ρου αποδοχών, ενώ σε δύο από αυτά 
— Γαλλία και Κάτω Χώρες — είναι 
μικρότερο από 50%. 
Σε ορισμένες χώρες, ωστόσο, κατα­
βάλλονται επιπλέον ποσά, αν το εν­
διαφερόμενο άτομο έχει εξαρτώμε­
νη/ο σύζυγο, οπότε το προσωπικό Πίνακας 11 : Παροχές ανεργίας 
1η περίοδος Διάρκεια 
% αποδοχών 
79 
73 
63 Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβ. 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος 
όρος ΕΚ 28 
80 
80 
41 
26 
85 
74 
81 
23 
61 (μήνες) 
12 
30 
12 
12 
6 
12 
12 
6 
12 
24 
21 
12 
14 2η περίοδος 
% αποδοχών 
55 
63 
56 
0 
70 
67-33 (α) 
32-35 (β) 
0 
46 
49 
44 
23 
42 Διάρκεια 
(μήνεΟ 
απεριόριστη 
απεριόριστη 
απεριόριστη 
n/a 
18 
απεριόριστη 
απεριόριστη 
n/a 
απεριόριστη 
απεριόριστη 
21 
απεριόριστη 
απεριόριστη 
Σημείωση: (α) Αύγουστος &92; 67% γτα 4 μήνες xm mtàntv 46%ym 4μήνες, 38% yta άλλους 4μήνες not 
33% ma tmixat πέρα 
φ)32%γχα3μήηςηαΐΜατό«τν35%, 
t^am&tvvAaexOiKOXotxtfa 
επίδομα αυξάνεται κατά περίπου 
15% των καθαρών αποδοχών στο 
Βέλγιο και στο Λουξεμβούργο και 
περίπου 20% στη Γερμανία, την Ιρ­
λανδία, τις Κάτω Χώρες και το ΗΒ. 
Συνέπεια αυτού είναι η αύξηση του 
επιπέδου του επιδόματος που κατα­
βάλλεται μέχρι 50% ή περισσότερο 
του μέσου καθαρού ημερομισθίου σε 
όλα τα κράτη μέλη εκτός από την 
Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελ­
λάδα (και μέχρι 113% στο Βέλγιο). 
Ανεργία 
Στην περίπτωση των ατόμων που 
βρίσκονται χωρίς δουλεία, η σύ­
σταση του Συμβουλίου σημειώνει ότι 
τα κράτη μέλη δεν πρέπει μόνο να 
διατηρούν τα επίπεδα του εισοδήμα­
τος, αλλά και να βοηθούν τα άτομα αυτά να επιστρέψουν στην απασχό­
ληση. Στον τελευταίο αυτό στόχο α­
ναφέρεται το κεφάλαιο 5, παρακάτω. 
Το ενδιαφέρον εδώ εστιάζεται στα 
επίπεδα των παροχών που καταβάλ­
λονται στους ανέργους σε ποικίλες 
καταστάσεις και ποικίλους χρόνους 
κατά τη διάρκεια δεδομένηςπεριό-
δου ανεργίας. 
Σε όλα τα κράτη μέλη οι παροχές 
ανεργίας που λαμβάνονται, εξαρτώ­
νται από την εργασιακή προϊστορία 
και τη χρονική περίοδο κατά την ο­
ποία καταβλήθηκαν εισφορές. Στις 
περισσότερες χώρες, οι παροχές που 
καταβάλλονται βρίσκονται αρχικά 
σε επαρκώς υψηλό επίπεδο σε σχέση 
με τις αποδοχές του ατόμου ενόσω 
εργαζόταν, αλλά η χρονική διάρκεια 
για την οποία καταβάλλονται αυτές 
είναι περιορισμένη, με σκοπό να 
δοθεί κίνητρο για επιστροφή στην 
57 
wowo 
Πίνακας 12: Παροχές που 
καταβάλλονται 
σε 18χρονο 
άνεργο άτομο 
Ζει μόνο Συνκα-
του τοικεί 
% των μέσων 
αποδοχών 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβ. 
Κατ» Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος 
όρος ΕΚ 47 
35 
39 
0 
0 
0 
32 
0 
45 
34 
44 
18 
25 0 
35 
(βλ 
σημείωση) 
0 
0 
0 
16 
0 
45 
0 
44 
12 
Σημείωση: Τα ποσά που καταβάλλεται 
ΐξαρτάταχ από τψ έπψέοσνζ 
χεφττωαη . 
εργασία πριν λήξει το επίδομα. Κα­
τόπιν οι παροχές εξαρτώνται από τα 
οικονομικά μέσα του δικαιούχου, ε­
νώ ο στόχος αλλάζει και δεν είναι πια 
η διατήρηση του προηγούμενου επι­
πέδου εισοδήματος του ενδιαφερό­
μενου ατόμου αλλά η παροχή ελάχι­
στου επιπέδου διαβίωσης. Μόνο στο 
Βέλγιο και τη Δανία υπάρχει χρονικό 
όριο για την καταβολή (ανεξάρτητων 
από τα οικονομικά μέσα) παροχών 
ανεργίας, ενώ στην Ελλάδα, την Ιτα­
λία, την Ισπανία και την Πορτογαλία, 
το δικαίωμα για όλες τις παροχές 
εκτός από τα κατά περίπτωση κοινω­
νικά επιδόματα — λήγει μετά από 
κάποια χρονική περίοδο. Οι διαφορές μεταξύ των κρατών με­
λών στα επίπεδα παροχών και στη 
διάρκεια τους εμφαίνονται αν εξετά­
σουμε την περίπτωση ενός 40χρονου 
που εργάζεται στη βιομηχανία κανονι­
κά, λαμβάνονταςτο μέσο ημερομίσθιο, 
από την ηλικίατων 20 ετών και κατόπιν 
βρίσκεται χωρίς δουλειά. Για τις 7 από 
τις 12 κοινοτικές χώρες, το αρχικό επί­
δομα που λαμβάνει το άτομο αυτό κυ­
μαίνεται μεταξύ του 73% και 80% του 
προηγούμενου καθαρού ημερομι­
σθίου του, ενώ για μία άλλη χώρα, τη 
Γερμανία, φθάνει στο 63% (Πίνακας 
11). Στην Ιρλανδία, ωστόσο, το κατα­
βαλλόμενο ποσό φθάνει μόλις πάνω 
από το 40% των καθαρών αποδοχών 
ενόσω εργαζόταν, ενώ στην Ελλάδα, 
την Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, 
βρίσκεται κάτω από το 30% στο ΗΒ 
φθάνει οτο 23%. 
Στα μισά από τα κράτη μέλη, το δι­
καίωμα για το αρχικό αυτό επίπεδο 
παροχών περιορίζεται στους 12 μή­
νες. Μόνο στην Ισπανία και την Ιτα­
λία η περίοδος αυτή είναι μικρότερη 
και συγκεκριμένα 6 μήνες. Στην Πορ­
τογαλία, ωστόσο, η αρχική αυτή πε­
ρίοδος φθάνει τους 21 μήνες, στις Κά­
τω Χώρες τους 24 και στη Δανία τους 
30. Μετά το πέρας της αρχικής αυτής 
περιόδου, το επίπεδο των παροχών 
μειώνεται σε όλες τις χώρες, με εξαί­
ρεση το ΗΒ όπου με τη στήριξη του 
εισοδήματος εξασφαλίζεται η επ,αό-
ριστο συνέχιση της καταβολής του ί­
διου ουσιαστικά επιπέδου παροχών. 
Σε δύο χώρες, στην Ελλάδα και στην 
Ιταλία η καταβολή των παροχών 
παύει, σύμφωνα με το νόμο, ολοκλη­
ρωτικά (αν και στην Ιταλία, υπάρχει 
κατά περίπτωση τοπική και περιφε­
ρειακή υποστήριξη), ενώ σε ορισμέ­
νες περιπτώσεις, η μείωση είναι ου­
σιαστική — σε όλες τις χώρες 
Benelux, περίπου 25% των προηγού­
μενων καθαρών αποδοχών ή περισ­
σότερο και στην Πορτογαλία, περισ­
σότερο από 35%. Μετά την αρχική περίοδο, λοιπόν, οι 
παροχές μετατρέπονται στις περισσό­
τερες περιπτώσεις σε μια μορφή κοι­
νωνικής πρόνοιας και ο σκοπός είναι 
να παρέχουν επίπεδο εισοδήματος για 
επιβίωση. Το επίπεδο του ποσού που 
καταβάλλεται μακροπρόθεσμα στους 
ανέργους, ύστερα από την εξάντληση 
του δικαιώματος τους σε παροχές α­
νεργίας είναι, στην πραγματικότητα, 
σε όλες τις χώρες εκτός απότο Βέλγιο 
και την Ισπανία, εκείνοπου θα έπαιρνε 
κάποιος, ο οποίος έχει καταβάλει ικα­
νοποιητικό αριθμό εισφορών αμέσως 
μετά την απώλεια της εργασίας του, αν 
δεν είχε ανεξάρτητα μέσα διαβίωσης. 
Στο Βέλγιο το ποσό είναι μικρότερο 
στην περίπτωση αυτή — 47% του μέ­
σου όρου των καθαρών αποδοχών — 
ενώ στην Ισπανία, το εν λόγω άτομο θα 
υποχρεωνόταν να βασιστεί σε κατά 
περίπτωση ποσά που καταβάλλουν οι 
τοπικές ή περιφερειακές υπηρεσίες. 
Μόλις οι άνεργοι εξαντλήσουν το δι­
καίωμα τους για παροχές το κατα­
βλητέο ποσό γίνεται σχετικά μικρό. 
Μόνο σε 3 κράτη μέλη — Δανία, Γερ­
μανία και Βέλγιο υπερβαίνει το 50% 
του καθαρού μέσου όρου αποδοχών 
στη βιομηχανία ενώ, στις 2τελευταίες 
περιπτώσεις, για εκείνους που δεν 
έχουν καταβάλει ικανοποιητικό α­
ριθμό εισφορών, το ποσό που λαμβά­
νουν, όπως και αλλού στην Κοινότη­
τα, είναι μικρότερο από 50%. 
Επιπλέον επιδόματα, ωστόσο, κατα­
βάλλονται σε σχέση με εξαρτώμε-
νες/ους συζύγους σε ορισμένες χώ­
ρες, όπως αναφέρθηκε παραπάνω 
για τις παροχές αναπηρίας. Αυτά 
χρησιμεύουν στην ανύψωση του επι­
πέδου των παροχών σε πάνω από 
50% του μέσου καθαρού ημερομί­
σθιου σε όλες τις χώρες εκτός από το 
ΗΒ, όπου παραμένει χαμηλό στο 
36%, και την Ιταλία, την Ισπανία και 
την Ελλάδα, όπου δεν υπάρχει επίση­
μο σύστημα για τη διασφάλιση ελάχι­
στου επιπέδου εισοδήματος. Ισχύουν 
-58 
< 4 -H έκταση της κοινωνικής προστασίας οτο κράτη μέλη 
M~&ijg^jj3teafii«>f*&^^ 
επίσης συμπληρωματικές πληρωμές 
για εξαρτώμενα τέκνα σε ορισμένες 
χώρες, συμπεριλαμβανόμενης της Ι­
σπανίας, όπου ένας άνεργος με δύο 
παιδιά μπορεί να λαμβάνει επίδομα 
ίσο με το 64% του μέσου καθαρού 
ημερομισθίου. 
Όπως ο αριθμός των εισφορών που 
έχουν καταβληθεί, έτσι και η ηλικία, 
προκαλεί σημαντική διαφορά στις 
παροχές που καταβάλλονται όταν 
κάποιος βρεθεί άνεργος. Στην περί­
πτωση ενός ατόμου ηλικίας 18 ετών 
που δεν έχει εργαστεί πρόσφατα, δεν 
έχει σημαντική πηγή εισοδήματος και 
μένει μόνο της, δεν υπάρχει επίσημο 
δικαίωμα για στήριξη του εισοδήμα­
τος στην Ισπανία, την Ελλάδα, τη 
Γαλλία και την Ιταλία (Πίνακας 12). 
Στις περισσότερες από τις άλλες χώ­
ρες, οι παροχές που καταβάλλονται 
είναι μικρότερες απ? ό,τι για κάποιον 
μεγαλύτερης ηλικίας και το ποσοστό 
ποικίλλει από μόλις 18% στο ΗΒ έως 
44% στην Πορτογαλία (αν και αυτό 
διαρκεί μόνο 10 μήνες). Μόνο στο 
Βέλγιο και στο Λουξεμβούργο οι πα­
ροχές που καταβάλλονται φθάνουν 
τα ίδια επίπεδα με εκείνες που κατα­
βάλλονται σε έναν 40χρονο. 
Γενικά, το εισόδημα των γονέων του 
ατόμου δεν επηρεάζει το δικαίωμα. 
Στη Γερμανία, ωστόσο, μπορεί να ζη­
τηθεί από τους γονείς να παρέχουν 
ενίσχυση εφόσον μπορούν να το κά­
νουν, ενώ στο Λουξεμβούργο, το ει­
σόδημα των γονέων λαμβάνεται υπό­
ψη μόνο εάν το άτομο κάνει αίτηση 
για κοινωνική πρόνοια, σε αντίθεση 
με τις παροχές ανεργίας. Στο Βέλγιο, 
το ποσό που καταβάλλεται στο άτομο 
μπορεί να ανακτηθεί από τους γονείς 
της. 
Εφόσον το ίδιο άτομο συμβιώνει με 
κάποιο άλλο άτομο που κερδίζει μι­
σθό, αυτό επηρεάζει το ποσό που κα­
ταβάλλεται σε όλες τις χώρες εκτός 
από τη Δανία και την Πορτογαλία. Το άτομο χάνει το δικαίωμα τσυ για ο­
ποιαδήποτε παροχή εκτός από τη Δα­
νία, την Πορτογαλία και την Ιρλαν­
δία, ενώ στη Γερμανία, το ποσό που 
καταβάλλεται εξαρτάται από τις ατο­
μικές του ανάγκες. Στο Λουξεμβούρ­
γο, η οικογενειακή του κατάσταση 
λαμβάνεται υπόψη μόνο αν ζητήσει 
κοινωνική πρόνοια και όχι επίδομα 
ανεργίας. 
Γενικά, το βοήθημα ανεργίας σε ε­
θνική βάση δεν συναντάται σε ευρεία 
κλίμακα στα νότια κράτη μέλη, αλλά 
στις χώρες αυτές οι κατά περίπτωση 
περιφερειακές και τοπικές ενισχύ­
σεις διαδραματίζουν σημαντικό ρό­
λο. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, έ­
νας άνεργος εργάτης μπορεί, κάτω 
από ορισμένες περιστάσεις, να δι­
καιούται παροχές κινητικότητας, που 
τυπικά φθάνουν το 71% των καθα­
ρών μέσων αποδοχών. Επιπλέον, αν 
και το ιταλικό σύστημα δεν προβλέ­
πει καταβολή οποιουδήποτε ποσού 
σε εθνική βάση μετά από τη λήξη της 
εξάμηνης περιόδου δικαιώματος σε 
παροχές, μπορεί να υπάρχουν στη 
διάθεση του ατόμου ποικίλες κατά 
περίπτωση παροχές ανάλογα με το 
πού ζει. Ανάλογη είναι η κατάσταση 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία. 
Μητρότητα 
Η σύσταση του Συμβουλίου επιδιώ­
κει να εξασφαλίσει κατάλληλη κοι­
νωνική προστασία για τις γυναίκες 
που σταματούν να εργάζονται προ­
κειμένου να τεκνοποιήσουν και η ο­
δηγία 92/85/ΕΟΚ τσυ Συμβουλίου, η 
οποία τίθεται σε ισχύ εντός του 1994, 
καθορίζει τις ελάχιστες προϋποθέ­
σεις. Οι παροχές μητρότητας που κα­
ταβάλλονται σε μία γυναίκα που έχει 
εργαστεί για περισσότερο από μία 
συγκεκριμένη χρονική περίοδο και 
λαμβάνει το μέσο ημερομίσθιο, είναι 
είτε ίσες είτε μεγαλύτερες από το μέ­
σο όρο των καθαρών αποδοχών σε Πίνακας 13: Παροχές 
μητρότητας 
% Διάρκεια 
αποδοχών (εβδο­
μάδες) 
Βέλγιο 110/117 15 
Δανία 73 28 
Γερμανία ιοο 14 
Ελλάδα 100 15 
Ισπανία 75 16 
Γαλλία 113 16/26 
Ιρλανδία 93 14 
Ιταλία 86 5 μήνες 
Λουξεμβ. ill 16 
Κάτω Χώρες ιοο 16 
Πορτογαλία 124 13 
Ηνωμένο g 
Βασίλειο 2Sin 18 
Μέσος 
όρος ΕΚ 96 
Σημειώσεις: Στο Βέλγιο, καταβάλλονται 
παροχές 117% για ρς πρώης 30 
ημέρας #u \W& ana net και πέρα. 
Στη Γαλλία, η διάρκεια efm J6 
εβΟομά^ςοτηνΜρίπτΦσητ<ΐΜ>σύο 
XQx&twxai&tev not 26 εβοομάΜς 
για Μ επόμενα, ΣκΗΒ 
7 κράτη μέλη (Πίνακας 13). Στο 
Βέλγιο, τη Γαλλία, το Λουξεμβούργο 
και την Πορτογαλία, επειδή ακριβώς 
οι παροχές δεν φορολογούνται, είναι 
υψηλότερες από τις αποδοχές κατά 
τη διάρκεια της εργασίας, ενώ στη 
Γερμανία, την Ελλάδα και τις Κάτω 
Χώρες, είναι στο ίδιο επίπεδο. Γιατις 
περισσότερες άλλες χώρες, το επίπε­
δο των παροχών είναι επίσης σχετικά 
υψηλό, αν και στο ΗΒ, όπου το σύστη­
μα είναι το λιγότερο γενναιόδωρο 
στη Κοινότητα, οι παροχές μετά από 
τις πρώτες 6 εβδομάδες φθάνουν το 
25% των προερχόμενων καθαρών α­
ποδοχών. 
-59· 
στα κράτη μέλη 
Πίνακας 14: Παροχές 
που 
χορηγούνται 
σε άγαμο 
γονέα 
% των μέσων 
καθαρών 
αποδοχών 
Βέλγιο 59 
Αανία 60 
Γερμανία 55 
Ελλάδα 32 
Ισπανία 3 
Γαλλία 50 
Ιρλανδία 44 
Ιταλία 16 
Λουξεμβούργο 54 
Κάτω Χώρες 63 
Πορτογαλία ο 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος όρος ΕΚ 
Σημΐίωοη:Στψ Ελλάδα, at παροχές χορηγού* 
vim μόνο ους αννπαηρες μητέρες 38 
40 
Η περίοδος κατά την οποία καταβάλ­
λονται οι παροχές ποικίλλει από 13 
εβδομάδες (επίσημα 90 ημέρες) στην 
Πορτογαλία έως 28 εβδομάδες στη 
Δανία (κάτι το οποίο αντισταθμίζει 
εν μέρει το σχετικά χαμηλό επίπεδο 
των παροχών της — 73% των προη­
γούμενων καθαρών αποδοχών). Για 
9 χώρες, ωστόσο, η κανονική περίο­
δος είναι μεταξύ 14 και 18 εβδομά­
δων, με μόνη την Ιταλία (5 μήνες), 
εκτός από τη Δανία, να έχει μεγαλύ­
τερη περίοδο (στη Γαλλία, η διάρκεια 
είναι 16 εβδομάδες για τα πρώτα δύο 
παίδια, 26 εβδομάδες για τα επόμε­
να). 
Για ένα γονέα που θέλει να λείψει για 
μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από την 
εργασία τσυ, παρέχεται μόνο πολύ πε­
ριορισμένη ενίσχυση στο πλαίσιο των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. 
Σε τρεις χώρες — Γερμανία, Βέλγιο 
και ΙταλΛαυπάρχουν ειδικά επιδόμα­
τα για τους γονείς που μένουν στο 
σπίτι με τα παιδιά, αν και σε συγκρι­
τικά χαμηλά επίπεδα και για περιο­
ρισμένες χρονικές περιόδους (22% 
των μέσων καθαρών αποδοχών μέχρι 
το παιδί να γίνει δύο ετών στη Γερμα­
νία, 20-25% για ένα χρόνο στο Βέλγιο 
και 34% για 9 μήνες στην Ιταλία). Σε 
άλλες χώρες, ένα τέτοιο άτομο πρέ­
πει να βασιστεί στην κοινωνική πρό­
νοια με βάση τα μέσα που διαθέτει 
και εφόσον αυτή υπάρχει, αν και στη 
Γαλλία υπάρχει ειδικό σύστημα για 
τους άγαμους γονείς όπου καταβάλ­
λεται 59% των μέσων καθαρών απο­
δοχών μέχρι το παιδί να φθάσει στην 
ηλικία των 3 ετών. 
Μονογονικές 
οικογένειες 
Ηπροστασία για τους άγαμους 
γονείς — ή ακριβέστερα για ε­
κείνους που μένουν μόνοι τους — 
ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των κρα­
τών μελών, ιδιαίτερα όσον αφορά τα 
άτομα που έχουν καταβάλλει ικανο­
ποιητικό αριθμό εισφορών (Πίνακας 
14). Στην Ελλάδα καταβάλλονται ε­
πιδόματα μόνο στις μόνες μητέρες 
και όχι στους μόνους πατέρες, ενώ 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία οι 
άγαμοι γονείς πρέπει να βασιστούν 
σε κατά περίπτωση ενίσχυση από πε­
ριφερειακές και τοπικές υπηρεσίες, 
κάτι που ισχύει και για την Ιταλία 
όπου το επίπεδο των παροχών είναι 
μόλις 16% του μέσου καθαρού ημε­
ρομισθίου. Από τις άλλες χώρες, οι 
παροχές είναι 50% ή λιγότερο του 
μέσου ημερομισθίου στη Γαλλία (α­
φού το παιδί φθάσει στην ηλικία των 
3 ετών), την Ιρλανδία και το ΗΒ, όπου 
είναι μόλις 38%. Μόνο στη Δανία και 
τις Κάτω Χώρες το ποσό φθάνει στο 
60% ή περισσότερο. Περίθαλψη ηλικιω­
μένου ή ανίκανου 
για εργασία συγγενή 
Στα περισσότερα κράτη μέλη δεν 
υπάρχουν ειδικά συστήματα α­
ρωγής σε εκείνους που περιθάλπουν 
κάποιον ηλικιωμένο ή ανάπηρο συγ­
γενή και πρέπει αυτοί, επομένως, να 
βασιστούν γενικά στην κοινωνική 
πρόνοια. Στην Ιρλανδία και το ΗΒ, 
ωστόσο, υπάρχουν ειδικά ποσά που 
καταβάλλονται υπό μορφή επιδόμα­
τος στον περιθάλποντα, τα οποία, 
Πίνακας 15: Παροχές 
Γυναίκα Γυναίκα 
30 ετών 50 ετών 
με 2 χωρίς 
παιδιά παιδιά 
% των μέσων 
καθαρών αποδοχών 
ΒέλνίΟ 89 89 
Δανία 67 67 
Γερμανία 51 37 
Ελλάδα 59 54-66 
Ισπανία 82 49 
Γαλλία (βλ. Ση- (βλ. Ση­
μείωση) μείωση) 
Ιρλανδία 58 36 
Ιταλία 47 56 
Λουξεμβ. 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 77 
69 
48 
53 69 
49 
64 
31 
55 Μέσος όρος 
ΕΚ (εκτός 64 
Γαλλίας) 
Σημείωση: Στη Γαλλία, γιαμια χήρα 30 ετών, 
at παροχές περιλαμβάνουν τον 
τελευταίο μισθό για 3 μήνες, έπειτα 
το 73%για 1 iwç3xoovtatm 
κατόπιν to 33%· Για χήρα 50 ετών, 
οι παροχές εξαρτώνται από τα μέσα 
που διαθέτει* 
60 
^M^^^^^mMÉié^ë^^om 4«*H έκταση της κοινωνικής προστασίας οτο κράτη μέλη 
^-a^-^p^yff^yjiitMMip^^ 
στην Ιρλανδία, εξαρτώνται από τους 
πόρους που διαθέτει αυτός και φθά­
νουν στις ευνοϊκότερες περιπτώσεις, 
το 33% των καθαρών μέσων αποδο­
χών στην Ιρλανδία και 29% στο ΗΒ. 
Παροχές χηρείας 
Για τις γυναίκες που χηρεύουν λόγω 
θανάτου τσυ συζύγου τους, υπάρχει 
επίσης σημαντική διακύμανση στις πα­
ροχές που καταβάλλονται στα διάφο­
ρα μέρη της Κοινότητας. Πολλά εξαρ­
τώνται από την προσωπική κατάσταση 
της συγκεκριμένης γυναίκας — ηλικία 
(υπάρχει απαίτηση για ελάχιστη ηλι­
κία 35 ετών στην Πορτογαλία, 40 στις 
Κάτω Χώρες 45 στο Βέλγιο και το ΗΒ 
και 55 στη Γαλλία), πόσο καιρό ήταν 
παντρεμένη (επιβάλλεται ελάχιστη πε­
ρίοδος 6 μηνών στην Ελλάδα, ενός 
χρόνου στο Βέλγιο, το Λουξεμβούργο 
και την Πορτογαλία και 2 ετών στη 
Γαλλία), εάν έχουν εξαρτώμενα παι­
διά και ποιο είναι το προσωπικό τους 
εισόδημα (α παροχές μειώνονται με 
βάση αυτό στο Βέλγιο, τηΓερμανίακαι 
τη Γαλλία. 
Γενικά οι παροχές που καταβάλλονται 
εξαρτώνται σε κάποιο βαθμό από την 
ανάγκη, κάτι που σημαίνει ότι το ποσό 
που χορηγείται τείνει να ποικίλλει από 
άτομο σε άτομο. Έτσι, οποιοδήποτε 
παράδειγμα μπορεί μόνο να καταδεί­
ξει τις διαφορές που υπάρχουν. 
Ανπάρσυμε την περίπτωση μίαςγυναί-
κας με δύο μικρά παιδιά, της οποίας ο 
σύζυγος απεβίωσε στην ηλικία των 40 
ετών ενώ λάμβανε το μέσο ημερομί­
σθιο από την ηλικία των 20 και είχε, 
επομένως, καταβάλει ικανοποιητικό 
αριθμό εισφορών, το επίπεδο των πα­
ροχών που χορηγούνται ποικίλλει από 
περίπου 90% του μέσου καθαρού ημε­
ρομισθίου στο Βέλγιο και πάνω από 
80% στην Ισπανία μέχρι κάτω από 
50% στην Πορτογαλία και την Ιταλία, 
ενώ στη Γερμανία και στο ΗΒ είναι ελάχιστα υψηλότερο (Πίνακας 15). 
Στη Δανία, δεν καταβάλλονται κανε­
νός είδους παροχές χηρείας, αν και η 
γυναίκα δικαιούται κοινωνική πρό­
νοια εφόσον δεν έχει εισόδημα. Για 
μια πιο ηλικιωμένη γυναίκα που δεν 
έχει εξαρτώμενα μέλη και της οποίας 
ο σύζυγος απεβίωσε μετά από 40 χρό­
νια απασχόλησης η διακύμανση εί­
ναι ανάλογη και το επίπεδο των πα­
ροχών είναι χαμηλότερο σε όλες τις 
χώρες εκτός από την Ιταλία και την 
Πορτογαλία, όπου είναι υψηλότερο 
(λόγω της μακρότερης περιόδου κα­
ταβολής εισφορών) και το Βέλγιο, 
όπου είναι το ίδιο. 
Οικογενειακά 
επιδόματα 
Ησύσταση ζητά την ανάπτυξη 
των παροχών για τις οικογέ­
νειες που έχουν τις υψηλότερες δα­
πάνες για τα παίδια τους, καθώς και 
για εκείνες που είναι οι λιγότερο 
προνομιούχες. Στην περίπτωση μιας 
οικογένειας που έχει μέσες αποδο­
χές, το ύψος του επιδόματος που χο­
ρηγείται (είτε άμεσα είτε έμμεσα με 
φορολογικές απαλλαγές) για το πρώ­
το παιδί σε όλες τις χώρες εκτός από 
το Λουξεμβούργο, όπου αντιπροσω­
πεύει το 22% των καθαρών αποδο­
χών, προσθέτει πολύ λιγότερο από 
10% στο καθαρό ημερομίσθιο (Πίνα­
κας 16). Στην Ισπανία και την Ιρλαν­
δία τα οικογενειακά επιδόματα φθά­
νουν μόλις το 2% του καθαρού 
ημερομισθίου, ενώ στη Γαλλία το πο­
σοστό είναι μόνον 1%. 
Σε όλες τις χώρες το συνολικό ποσό 
που χορηγείται αυξάνεται με τον α­
ριθμό των τέκνων, αν και μόνο στην 
Ιρλανδία, τις Κάτω Χώρες, την Πορ­
τογαλία και το ΗΒ η αύξηση είναι 
ανάλογη για το δεύτερο και το τρίτο 
παιδί. Στο Βέλγιο, τη Γερμανία, την 
Ιταλία και, προπαντός, στη Γαλλία, το Πίνακας 16: Οικογενεια­
κά επιδόματα 
(μέσες 
αποδοχές) 
Ένα Δΰο Τρία 
παιδί παιδιά παιδιά 
% των μέσων καθαρών 
αποδοχών 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβ. 
Κάτω 
Χώρες 
Πορτο­
γαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Μέσος 
όρος ΕΚ 7 
6 
6 
4 
2 
1 
2 
3 
22 20 
11 
12 
8 
3 
22 
4 
6 
28 
10 
12 38 
15 
21 
12 
5 
50 
6 
11 
40 
16 
14 
13 
20 
επίδομα που χορηγείται ανά παιδί 
αυξάνεται με βάση τον αριθμό των 
παιδιών. Στην Δανία το ποσό που 
καταβάλλεται ανά παιδί μειώνεται 
με τον αριθμό των παιδιών. 
Κύρια 
χαρακτηριστικά 
Τα συμπεράσματα, στα οποία 
μπορούμε να καταλήξουμε από 
τα παραπάνω περιορίζονται προφα­
νώς από τη φύση του εγχειρήματος, 
αφού δεν λαμβάνει υπόψη ούτε την 
κάλυψη των διαφόρων παροχών σε 
61 
W^pékm4^né^tacn '°^àmmmofc itpo&rmïaç mm κράτη μέλη 
Πίνακας 17 Κοινωνικά ελάχιστα (Ιούλιος 1092) 
Γήρατος (1) Αναπηρίας (2) Άνεργοι (3) 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβ. 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο ECU/ 
μήνα 
442.7 
599.7 
506.7 
49.1 
272.8 
447.5 
3293 
2303 
607.8 
552.3 
122.8 
363.2 %κατά 
κεφαλήν 
ΑΕΠ 
32 
34 
29 
10 
28 
30 
38 
16 
36 
41 
21 
30 ECU/ 
μήνα 
924.4 
967.4 
506.7 
79.3 
272.8 
447.5 
329.3 
695.4 
863.9 
552.3 
122.8 
376.3 % κατά ECU/ 
κεφαλήν μήνα 
ΑΕΠ 
67 
55 
29 
16 
28 
30 
38 
49 
51 
41 
21 
31 442.7 
699.7 
506.7 
0 
0 
322.1 
3293 
0 
607.8 
5523 
0 
263.4 %κατά 
κεφαλήν 
ΑΕΠ 
32 
40 
29 
0 
0 
22 
38 
0 
36 
41 
0 
22 
(1) Άτομο avrfcavroa, «συ έχει φθάσει την ηλικία συνταξιοδότησης και δεν otxawtfwtt 
avtartoôotuc*} αόήαί&\ και δεν έχει καμία άλλη πηγή εισοδημάτων. 
(2) Ατομο avtfrtavToo, ηλικίας 40 ετ<ον» «σο Ôev δικαιούται ανταποδοτική σύνταξη» &ν 
έχει άλλη πηγή εισοδημάτων και είναι ανίκανο να εργαστεί, 
(3) Ατομο αν#αντρο, ηλικίας 40 ετών, «ου ôev owtcutfurai ανταποδοτική σύνταξη, δεν 
έχει άλλη «ηγή εισοδημάτων και είναι διαθέσιμο για εργασία. 
Σημείωση: Στην Ιταλία και την Ισπανία, δεν υπάρχει επίσημο ελάχιστο επίπεδο στήριξης του εισοδήματος, 
αλλά σε αρκετές περιοχές οι δικαιούχοι ενδέχεται να λαμβάνουν κοινωνική πρόνοια από 
περιφερειακές και τοπικές υπηρεσίες. 
σχέση με εκείνους που έχουν ανάγκη, 
ούτε το ρυθμό απορρόφησης τους. 
Με δεδομένους αυτούς τους περιορι­
σμούς, τα γενικά σημεία που προκύ­
πτουν είναι, όσον αφορά τις ανταπο­
δοτικές (ή με συνεισφορά) παροχές 
κοινωνικής ασφάλισης: 
- το επίπεδο του εισοδήματος που 
διατηρείται με ανταποδοτικές 
παροχές είναι σχετικά υψηλό 
στα περισσότερα κράτη μέλη και 
όπου δεν είναι, συνήθως κατα­
βάλλονται συμπληρωματικά πο­
σά για τα εξαρτώμενα μέλη και 
τα προσωπικά επικουρικά συ­
στήματα τείνουν να έχουν ιδιαί­
τερη σημασία - στην περίπτωση της ανεργίας, ω­
στόσο, η περίοδος κατά την ο­
ποία μπορούν να χορηγούνται 
τέτοιες παροχές είναι περιορι­
σμένη στις περισσότερες περι­
πτώσεις και το επίπεδο της ενί­
σχυσης μειώνεται σημαντικά 
όταν αυτή η περίοδος τερματι­
στεί. 
'Οσον αφορά τα ελάχιστα επιδόματα, 
το επίπεδο ενίσχυσης για τους περισ­
σότερο ενδεείς ποικίλλει χαρακτηρι­
στικά από χώρα σε χώρα της Κοινό­
τητας. Το Βέλγιο, η Δανία, το Λου­
ξεμβούργο και οι Κάτω Χώρες παρέ­
χουν τα υψηλότερα επίπεδα ελάχι­
στου εισοδήματος, περίπου 50% ή περισσότερο των καθαρών μέσων α­
ποδοχών στη μεγάλη πλειονότητα 
των τυπικών περιπτώσεων. Στο άλλο 
άκρο βρίσκονται η Ισπανία, η Ελλά­
δα και η Ιταλία, οι οποίες δεν έχουν 
επίσημα ολοκληρωμένα συστήματα 
ενίσχυσης σε πολλές περιοχές όπου 
είναι αναγκαία, αλλά βασίζονται 
στην καταβολή κατά περίπτωση τοπι­
κών ή περιφερειακών ενισχύσεων 
(Πίνακας 17). 
Από πλευράς σύγκλισης, η κατάστα­
ση παρουσιάζει μεγάλη ομοιομορφία 
όσον αφορά τις συντάξεις γήρατος 
και τις παροχές αναπηρίας, για τις 
οποίες υπάρχουν συστήματα σε όλα 
τα κράτη μέλη και το επίπεδο των 
ποσών που χορηγούνται στην περί­
πτωση των πρώτων είναι, για τις 10 
χώρες μεταξύ 32% και 52% του μέ­
σου καθαρού ημερομισθίου και στην 
περίπτωση των δεύτερων, μεταξύ 
30% και 49% για 8 χώρες. Η έλλειψη 
σύγκλισης είναι ιδιαίτερα σημαντική 
όσον αφορά τις παροχές ανεργίας, 
ιδιαίτερα σε σχέση με τους νέους και 
τους μακροχρόνια ανέργους, για 
τους οποίους σε μερικές χώρες δεν 
υπάρχει ειδικό σύστημα στήριξης και 
τα επίπεδα ενίσχυσης κυμαίνονται 
ουσιαστικά. 
Η επίδραση 
της κοινωνικής 
προστασίας στο 
εισόδημα των 
νοικοκυριών 
Μπορούμε να ξεπεράσουμε τους 
περιορισμούς του παραπάνω 
εγχειρήματος μόνο αν εξετάσουμε την 
επίδραση των κοινωνικών παροχών 
στο εισόδημα των νοικοκυριών που 
62-
WWt0ÊÊMW%^MM@M%M Κεφάλαιο 4-Η έκταση της κοινωνικής προστασίας οτα κράτη μέλη 
έχουν ανάγκη στήριξης. Το πρόβλη­
μα είναι, ωστόσο, ότι τα στοιχεία για 
την κοινωνική προστασία προέρχο­
νται κατά κύριο λόγο από διοικητικές 
πηγές και δεν έχουν στόχο τη μέτρη­
ση του αντααύπον της στο επίπεδο 
ζωής των ατόμων που επιδιώκει να 
βοηθήσει. Οι αξιόπιστες πληροφο­
ρίες, λοιπόν, για το ζήτημα αυτό είναι 
σπάνιες. Αν και δειγματοληπτικές έ­
ρευνες για το εισόδημα των νοικοκυ­
ριών στις περισσότερες χώρες διεξά­
γονται τακτικά, δεν εστιάζονται 
απαραίτητα στο συγκεκριμένο αυτό 
ζήτημα Επιπλέον, επειδή γίνονται σε 
εθνική κλίμακα, είναι δυσκολότερο 
να συγκριθούν τα αποτελέσματα, με­
ταξύ χωρών. 
Εντούτοις, από το 1978 και πέρα, η 
κατάσταση βελτιώθηκε ελαφρά με τις 
συγκριτικές μελέτες που διεξάγσνται 
ως τμήμα διαδοχικών κοινοτικών προ­
γραμμάτων που έχουν σκοπό την κα­
ταπολέμηση της φτώχειας. Τα αποτε­
λέσματα των μελετών αυτών 
αποτελούν τη βάση γιατο παρόν τμήμα 
τσυ κεφαλαίου. Καλύπτονται πέντε 
κράτη μέλη Βέλγιο, Ελλάδα, Ιρλανδία, 
Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες — 
και μία περιοχή της Κοινότητας — η 
Καταλωνία στην Ισπανία (Βλ. πλαί­
σιο). Τα στοιχεία αυτά έχουν συμπλη­
ρωθεί από στοιχεία της μελέτης εισο­
δήματος του Λουξεμβούργου, για τη 
Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και το 
ΗΒ καθώς και για τις ΗΠΑ, έτσι ώστε 
να καλυφθούν τα περισσότερα τμήμα­
τα της Κοινότητας, συν μία σημαντική 
εξωκοινοτική χώρα που μπορεί να 
χρησιμεύσει ως σημείο σύγκρισης. 
Αν και τα στοιχεία για τις χώρες αυτές 
και τη μία περιοχή αναφέρονται ανα­
πόφευκτα σε διαφορετικά έτη μεταξύ 
του 1984 και του 1988 και δεν είναι 
τόσο συγκρίσιμα, όσο θα μπορούσαν 
να είναι σε κάθε περίπτωση, δίνουν 
ωστόσο μια ένδειξη για τη θέση γύρω 
στα μεσάτης δεκαετίαςτου 80και είναι 
σίγουρα καλύτερα από το τίποτα. Πηγές στοιχείων και ορισμός της φτώχειας 
To Europass (Ευρωπαϊκή έρευνα για τη φτώχεια και την κοινωνική ασφά­
λιση) είναι ένα πρόγραμμα, το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή 
Κοινότητα και καλύπτει 5 χώρες και 2 περιοχές (Βέλγιο» Ελλάδα, Ιρλανδία, 
Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Λωραίνη (F) και Καταλωνία (Ε)). Σε κάθε 
περίπτωση, ιδρύθηκε ένα ερευνητικό κέντρο και οι εργασίες αυντονίζονται 
κεντρικά με οκοπότη διαμόρφωση της βάσηςγια μια συγκριτική προσέγγιση 
οτη φϊώχεια μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Το 
κεντρικό θέμα του προγράμματος είναι η κατάραοη και η σύγκριση δεικτών 
και ορίων φτώχειας, καθώς και η προσαρμογή των διαφόρων συστημάτων 
κοινωνικής ασφάλισης στις απαιτήσεις της μάχης κατά της φτώχειας. 
Η LIS (Μελέτη Εισοδήματος του Λουξεμβούργου) είναι μια βάση μικροοι­
κονομικών και κοινωνικών δεδομένων, η οποία περιλαμβάνει αυτή τη 
στιγμή 35 σύνολα στοιχείων, που παρέχονται από τα κράτη μέλη που 
αποτελούν τη US. Είναι διαθέσιμη σε όλους τους ερευνητές και τους 
αναλυτές και χρησιμοποιείται περίπου 10 με 20 φορές ημερησίως από 
περισσότερους από 200 εμπειρογνώμονες σε αρκετές ηπείρους. 
Επιτρέπει τη διεξαγωγή συγκριτικών αναλύσεων σχετικά με την κοινωνι­
κοοικονομική πολιτική, για παράδειγμα σχετικά με τα διάφορα είδη προ­
γραμμάτων που αφο>ρούν τη φτώχεια, τη διόρθωση του εισοδήματος, την 
ηλικία συνταξιοδότηοι^ και την κοινωνική πρόνοια γενικά. 
Στο πρόγραμμα Europass τα στοιχεία τυποποιούνται πριν από τη συλλογή 
τους, ως αποτέλεσμα διαρκούς συζήτησης μεταξύ των εμπλεκόμενων ερευ­
νητικών κέντρων. Στο πρόγραμμα LIS τα στοιχεία εναρμονίζονται μετά τη 
συλλογή τους. 
Η ανάλυση του παρόντος κειμένου βασίζεται στον συνηθέστερο ορισμό της 
φτώχειας, δηίλαδή τα νοικοκυριά με εισόδημα μικρότερο από το 50% του 
μέσου διαθέσιμου εισοδήματος στην εν λόγω χώρα, μετά από διόρθωση με 
χρήση κλιμάκων ισοδυναμίας για κάθε τύπο νοικοκυριού (όπου ως νοικο­
κυριό θεωρείται μια ομάδα ατόμων, μεταξύτων οποίων μπορεί να υπάρχουν 
ή να μην υπάρχουν οικογενειακοί δεσμοί, τα οποία ζουν κάτω από την ίδια 
στέγη και τα οποία γενικά συντρώγουν), σύμφωνα με τους ακόλουθους 
κανόνες. 
- πρώτος ενήλικας του νοικοκυριού: 1.0 
- κάθε επιπλέον ενήλικας: 0.7 
- κάθε εξαρτώμενο τέκνο 
Ο αριθμός των ισοδυνάμων ενηλίκων (ΕΑ » equivalent adults) σε ένα 
νοικοκυριό δίνεται επομένως από τον τύπο: ΕΑ = 1 + 0,7(Α-1) + 0,5 C 
όπου Α είναι ο αριθμός των ενηλίκων και C είναι ο αριθμός των παιδιών 
ηλικίας μικρότερης των 17 ετών συν τα μεγαλύτερα παιδιά που εξακολου­
θούν να βρίσκονται στο πλαίσιο της εκπαίδευσης. Το διαθέσιμο εισόδημα 
ορίζεται ως το συνολικό εισόδημα του νοικοκυριού (εισόδημα από οικονο­
μική δραστηριότητα, περιουσία και μεταβιβάσεις) και χωρίς να υπολογίζε» 
ται ο φόρος και οι κοινωνικές εισφορές, ενώ εξαιρούνται και το εισόδημα 
και οι παροχές σε είδος (όπως είναι η υγεία, η παιδεία, η ιδιοκατοίκηση, η 
χρήση οχήματος της εταιρείας κλπ). Σε κάθε άτομο αντιστοιχεί έτσι ένας 
δείκτης εισοδήματος, ο οποίος λαμβάνεται με διαίρεση του δκχθέοιμου 
εισοδήματος του νοικοκυριού στο οποίο ανήκει το άτομο με τον αριθμό των 
ισοδύναμων ενηλίκων που αποτελούν εκείνο το νοικοκυριό. 
63 
ΒΒβΙ^^^^^^^β^^^^^^^^^^^^^^^^™βΙ 
β Ποσοστό νοικοκυριών με εισοδήματα κάτω από το όριο 
φτώχειας, πριν και μετά από την κοινωνική ασφάλιση, στα 
μέσα της δεκαετίας του 80 
50 r % νοικοκυριών 
• 
;:ϋΐ 
ΙΡΙ 
111 τ 50| 
111111 
!HI 
mi 
111! 
Β NL L UK D OAT Ρ IRL 1 GR EUA 
CAT m Καταλωνία 
Δείκτες της αποτελεσματικότητας των συστημάτων 
κοινωνικής προστασίας, στα μέσα της δεκαετίας του 80 
illloil 
lllli 
i» 
lu 
Mk 
Β NL L UK D F IRL J CAT <3R ÊUA 
Δ*6αης 1 « ΙΜωαηταν α(ϋ3μού*««>*ο«»ρ«4ν nog (ipfenraviumaruitrHi το 4pn «ιώ**κκ; wf aromfteojia της KOtTOwnfonpootQOtat; 
M(»w*»*Mw<^»u)e*»w«e<;<i«*ic«o<: CAT = Καταλωνία Ελπίζουμε ότι η ανάλυση που παρου­
σιάζεται εδώ, με τους όποιους περιο­
ρισμούς της θα ωθήσει τις αρμόδιες 
υπηρεσίες που ασχολούνται με τη 
διαχείριση της κοινωνικής προστα­
σίας καθώς και με τη συλλογή στατι­
στικών στοιχείων να προσπαθήσουν 
να βελτιώσουν και να διευρύνουν τα 
διαθέσιμα στοιχεία. Άλλωστε, χωρίς 
αξιόπιστες πληροφορίες για την επί­
δραση της κοινωνικής προστασίας 
στα άτομα που προσπαθεί αυτή να 
βοηθήσει, είναι δύσκολο, αν όχι αδύ­
νατο, να βελτιωθεί η εφαρμογή της 
οποιαδήποτε πολιτικής. 
Αν θέλουμε να αξιολογήσουμε την 
αποτελεσματικότητα των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας στην α­
νακούφιση της φτώχειας και της στέ­
ρησης, δεν αρκεί να γνωρίζουμε 
απλά τον αριθμό των νοικοκυριών 
που βρίσκονται κάτω από το όριο 
φτώχειας, όπως κι αν καθορίζεται 
αυτό, αλλά πρέπει να γνωρίζουμε και 
το πόσο κάτω από το όριο αυτό βρί­
σκονται. Με άλλα λόγια, το σημαντι­
κό ερώτημα για την κοινωνική προ­
στασία αφορά την έκταση των 
χρηματικών μεταβιβάσεων (trans­
fers) που είναι οϋίαραίτητη για να 
φθάσει το εισόδημα όλων των νοικο­
κυριών πάνω από το όριο φτώχειας. 
Η απ^ελεο]Λατικότητα οποιουδήπο­
τε δεδομένου συστήματος μπορεί, ε­
πομένως, να κριθεί με βάση τη βελ­
τίωση που επιφέρει στο εισοδημάτων 
σχετικών νοικοκυριών σε σχέση με το 
επίπεδο φτώχειας. Αυτό σημαίνει σύ­
γκριση του εισοδήματος τέτοιων νοι­
κοκυριών, αφού συνυπολογισθούν οι 
κοινωνικές παροχές με αυτό που θα 
ίσχυε αν δεν υπήρχε το σύστημα κοι­
νωνικής προστασίας. 
Αν το όριο φτώχειας σε οποιαδήποτε 
χώρα ορισθεί ως το 50% του μέσου 
διαθέσιμου εισοδήματος ανά κατα­
ναλωτική μονάδα, που είναι το πιο 
συχνά χρησιμοποιούμενο μέτρο, τα 
αποτελέσματα του εγχειρήματος που 
64 
Κεφάλαιο 4 - Η έκτοοη της κοινωνικής προστασίας οτο κράτη μέλη 
περιγράφεται παραπάνω δε ίχνουν ό­
τι σε όλα τα κράτη μέλη ακόμη και 
μετά τη χορήγηση κοινωνικών παρο­
χών ένα σημαντικό ποσοστό των νοι­
κοκυριών βρίσκεται κάτω από το ό­
ριο φτώχειας (Βλ. πλαίσιο για 
επεξήγηση των μεθόδων που χρησι­
μοποιούνται για την τυποποίηση του 
εισοδήματος των νοικοκυριών). Η α­
ναλογία αυτή είναι γενικά μεγαλύτε­
ρη για τις φτωχότερες χώρες απ'ό,τι 
για τις πλουσιότερες. Στην Ελλάδα 
στα μέσα της δεκαετίας του ,80 έφθα­
νε το 20% και στην Ιταλία και την 
Ιρλανδία 17-18%, ενώ στις Κάτω Χώ­
ρες η αναλογία ήταν μόλις 7% και στο 
Βέλγιο μόλις λιγότερο από 6% (σχή­
μα 8). 
Ωστόσο, για όλες τις φτωχότερες κοι­
νοτικές χώρες, το ποσοστό των νοικο­
κυριών που βρίσκονται κάτω από το 
όριο φτώχειας, αφού συνυπολογι­
σθούν οι όποιες κοινωνικές μεταβι­
βάσεις (social transfers), ήταν χαμη­
λότερο απ'ό,τι στις ΗΠΑ, όπου το 
1984, 25% των νοικοκυριών είχαν ε­
πίπεδο διαθέσιμου εισοδήματος μι­
κρότερο από το 50% του μέσου όρου. 
Πρέπει να τονίσουμε, όμως, ότι ο ο­
ρισμός της φτώχειας που χρησιμο­
ποιείται εδώ δεν είναι απαραίτητα 
εκείνος με τον οποίο θα συμφωνή­
σουν όλες οι χώρες που περιλαμβά­
νονται στην ανάλυση και, επιπλέον, 
δεν είναι εκείνος που χρησιμοποιεί­
ται τυπικά από τη διοίκηση των συ­
στημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Ό­
σον αφορά τους εθνικούς στόχους 
που τίθενται, επομένως, τα ανωτέρω 
αποτελέσματα δεν σημαίνουν απα­
ραίτητα αποτυχία εκ μέρους των συ­
στημάτων αυτών να αποτρέψουν αν­
θρώπους να ζουν μέσα στη φτώχεια 
και τη στέρηση. 
'Οπως σημειώσαμε παραπάνω, όμως 
ακόμη και με βάση τον επιλεχθέντα 
ορισμό της φτώχειας, οι ίδιοι αυτοί οι 
αριθμοί δίνουν μόνο μερική ένδειξη Δείκτες για την αποτελεσματικότητα των 
συστημάτων κοινωνικής προστασίας 
Υπάρχουν δυο βασικοί τρόποι για τη μέτρηση της επίδρασης των συστημά­
των κοινωνικής προδοσίας στη φτώχεια. Ο ένας συνίσταται στη μέτρηση 
του αριθμού των νοικοκυριών ή των ατόμων, το εισόδημα των οποίων 
βρίσκεται κάτω από ένα καθορισμένο επίπεδο, πριν και μετά τον συνυπο­
λογισμό των κανωνικών μεταβιβάσεων. Ο άλλος απαιτεί την εκτίμηση τσυ 
αποκαλούμενου χάσματος φτώχειας, κατά πόσο δηλαδή το εισόδημα των 
φτωχών νοικοκυριών ή ατόμων πέφτει κάτω από το συγκεκριμένο επίπεδο 
εισοδήματος πριν και μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις. Πρέπει να γίνει 
ολοκληρωμένη αξιολόγηση και των δυο αυτών δεικτών. Με άλλα λόγια, η 
επιτυχία οποιουδήποτε συστήματος κοινωνικής προστασίας όσον αφοράτην 
ανακούφισιι της φτώχειας πρέπει να μετράται τόσο σε σχέση με τον αριθμό 
των νοικοκυριών ή των ατόμων, των οποίων το εισόδημα αυξάνει πάνω από 
το όριο φτώχειας, όσο και σε σχέση με το πόσο κάτω από το όριο φτώχειας 
παραμένουν τα νοικοκυριά ή τα άτομα ακόμη και αφού λάβουν χρήματα 
από κοινωνικές μεταβιβάσεις, 
Η διαφορά μεταξύ των ποι­
κίλων μεθόδων αξιολόγη­
σης περιγράφεται στο διά­
γραμμα, όπου στον 
οριζόντιο άξονα έχουμε 
τους αριθμούς των νοικοκυ­
ριών διατεταγμένους κατά 
επίπεδο εισοδήματος, με τα 
φτωχότερα νοικοκυριά οτα 
αριστερά, και στον κατακό­
ρυφο έχουμε το καθαρό δια-
rfemi><îjpt<t6torfeTOYp6wCTTati(Bi»|Ki fra ψταχάκρα αριστερά) Θέθΐμ0 εισόδημα. Καθαρό διαθέσιμο αοΜημα 
^*£&?*tSV 
t)p«s 
φτώχειας 
Στο διάγραμμα: 
- Β -f C+D = το συνολικό ποσό των κοινωνικών μεταβιβάσεων, 
- B+C ~ το ποσό των μεταβιβάσεων που φθάνουν σε νοικοκυριά, το 
εισόδημα των οποίων βρίσκεται κάτω από το όριο φτώχειας πριν από 
τις κοινωνικές μεταφορές 
- Α+Β = το χάσμα φτώχειας πριν από τις κοινωνικές μεταφορές, και 
- Α = το χάσμα φτίόχειας μετά από τις κοινωνικές μεταφορές. 
Η οΕπ^ελεσματικότητατου συστήματος κοινωνικής προστασίας στη μείωση 
της φτίόχειας μπορεί, επομένως να μετρηθεί με τους εξής τρόπους: 
- με το Β/(Α+Β), που ισούται με τη μείίοοη του χάσματος φτώχειας, 
- με το B/(B-f C+D), που ισούται με το ποσοστό των κοινωνικών 
μεταβιβάσεο>ν που αφορούν τη μείωση του χάσματος φτώχειας, 
- με το (B+C)/(B+C+D), που ισούται με το ποσοστό των χρημάτων 
από κοινωνικές μεταβιβάσεις, το οποίο καταβάλλεται σε νοικοκυριά,, 
το εισόδημα των οποίων βρίσκεται κάτω από το όριο φτώχειας πριν 
από τις μεταβιβάσεις. 
-65 
fmOi 
για την αποτελεσματικότητα της κοι­
νωνικής ασφάλισης στις διάφορες 
χώρες, αφού δεν λένε τίποτα για την 
έκταση του προβλήματος το οποίο α­
φορούν. Με άλλα λόγια, είναι σημα­
ντικό σε οποιαδήποτε αξιολόγηση να 
εξετάζονται και ποια θα ήταν τα επί­
πεδα του εισοδήματος χωρίς κοινω­
νική προστασία. 
Τα αποτελέσματα του υπολογισμού 
αυτού, τα οποία προκαλούν κάποια 
έκπληξη, διαφέρουν χαρακτηριστικά 
από τη θέση στην οποία καταλήγουμε 
αν οαψπερΛάβουμε την επίδραση των 
κοινωνικών μεταβιβάσεων. Καταρ­
χήν, η έκταση της διακύμανσης στην 
αναλογία των νοικοκυριών που βρί­
σκονται κάτω από το όριο φτώχειας 
μεταξύ των κρατών μελών είναι πολύ 
μικρότερη, αφού ποικίλλει από 46% 
στη Γαλλία και την Ιρλανδία έως 38-
39% στην Ελλάδακαιτο Λουξεμβούρ­
γο (Σχήμα 8). Αυτό φαίνεται να σημαί­
νει, επομένως, ότι η αρχική έκταση του 
προβλήματος το οποίο προσπαθούν να 
ο^οκσυψίσσυν τα συστήματα κοινωνι-
κτ^προστασίας είνοαπανωκάτωη ίδια 
στα διάφορα κράτη μέλη. Δεύτερον, η 
αναλογία των νοικοκυριών που έχουν 
λιγότερο από 50% του μέσου εισοδή­
ματος είναι συγκριτικά χαμηλή σας Η­
ΠΑ, συγκεκριμένα 35%, έναντι ενός 
μέσου κοινοτικού ποσοστού πάνω από 
40%. 
Τρίτον, το αποτέλεσμα της κοινωνικής 
προστασίας σας ΗΠΑ είναι η μείωση 
της αναλογίας των νοικοκυριών που 
βρίσκονται κάτω απότο όριο φτώχειας 
κατά μόλις περίπου 10%. Αυτό είναι 
λιγότερο από οποιαδήποτε κοινοτική 
χώρα Ακόμη και στην Ελλάδα, η ο­
ποία φαίνεται ότι έχειτο λιγότερο απο­
τελεσματικό σύστημα, οι κοινωνικές 
παροχές μειώνουν την αναλογία κατά 
18%, ενώ στα άλλα κράτη μέλη, εκτός 
από την Ιταλία, όπου η μείωση είναι 
25%, ο αριθμός είναι γύρω στο 30% ή περισσότερο, με το Βέλγιο να έχει 
εμφανώς το πιο αποτελεσματικό σύ­
στημα με βάση τους όρους αυτούς 
αφού παρουσιάζεται μείωση κατά 
36%. 
Έτσι, το Βέλγιο πέτυχε, με το σύστημα 
κοινωνικής προ>οτασίας που έχει, να 
μειώσει στα μέσα τη δεκαετίας του 
1980τον αριθμό νοικοκυριών που βρί­
σκονται κάτω από το όριο φτώχειας, 
όπως αυτό ορίζεται εδώ, κατά 86%, 
ενώ για τις Κάτω Χώρες και το Λου-
ξεμβου^ο,τοποοχ)οτχ5ήτανπάνωαπό 
80% και σας άλλες κοινοτικές χώρες, 
εκτός της Ελλάδας, γύρω στο 60% ή 
περισσότερα (σχήμα 9). Στην Ελλάδα 
και την Καταλωνία, από την άλλη με­
ριά, περίπου 50% των νοικοκυριών 
που θα βρίσκονταν κάτω από το όριο 
φτώχειας χωρίς το σύστημα κοινωνι­
κής ασφάλισης, παρέμειναν κάτω από 
αυτό ακόμη και με το σύστημα. 
Εντούτοις, η απόδοση στις δύο αυτές 
περιοχές της Κοινότητας εξακολου­
θούσε να είναι καλύτερη από τις ΗΠΑ 
όπου το σύστημα κοινωνικής προστα­
σίας κατάφερε να αυξήσει το εισόδη­
μα μόλις του 29% των φτωχών νοικο­
κυριών πάνω από το όριο φτώχειας. 
Η σύγκριση του αριθμού νοικοκυριών 
με εισόδημα κάτω από το όριο φτώ­
χειας με ή χωρίς συστήματα κοινωνι­
κής προστασίας είναι ένα μέτρο της 
θ3ΐοτελεσματικότητάς τους. Ωστόσο, 
όπως σημειώσαμε παραπάνω, αυτό 
δενυπολογίζειτο βαθμό στον οποίο τα 
νοικοκυριά, ακόμη και αφού επωφε­
ληθούν των κοινωνικών παροχών, βρί­
σκονται κάτω από το όριο φτώχειας. 
Ένας επιπλέον δείκτης της αποτελε-
σματικότητας, επομένως, δίνεται από 
το πραγματικό ποσό που δαπανάται 
στο πλαίσιο του συστήματος κοινωνι­
κής προστασίας για να ανέλθουν τα 
νοικοκυριά μέχρι το όριο φτώχειας σε 
συνάρτηση με το ποσό που θα έπρεπε να δαπανανηθεί ώστε να εξασφαλι­
στεί ότι κανένα νοικοκυριό δεν πρό­
κειται να πέσει κάτω από το όριο 
αυτό — δηλαδή η έκταση της μείωσης 
του χάσματος φτώχειας (Βλ. πλαίσιο 
— ο δείκτης 2 στο σχήμα 9 αποτελεί 
μέτρο του Β/(Α+Β)). 
Τα αποτελέσματα του υπολογισμού 
αυτού είναι ανάλογα, αλλά με κανέναν 
τρο^ ταυτόσημα, με τα αποτελέσματα 
του προηγούμενου εγχειρήματος. Έ­
τσι το Βέλγιο στα μέσα της δεκαετίας 
του ,70 δαπάνησε 96% τσυ ποσού που 
θα χρειαζόταν για να εξαλειφθεί η 
φτώχεια στα νοικοκυριά, όπως αυτή 
ορίζεται εδώ, ενώ οι Κάτω Χώρες και 
το Λουξεμβούργο δαπάνησαν πάνω 
απότο 90%. Από την άλλη, οι δαπάνες 
στη Γερμανία πλησίαζαν επίσης το 
90% του σΛαραίτητσυ ποσού και στη 
Γαλλία και την Ιρλανδία ήταν πάνω 
από 80%, αν και στις περιπτώσεις αυ­
τές, πολύ μικρότερο ποσοστό νοικοκυ­
ριών ανυψώθηκαν πάνω από το όριο 
φτώχειας — 70% στη Γερμανία, 67% 
στη Γαλλία, 63% στην Ιρλανδία. Αυτό 
σημαίνει ότι τα νοικοκυριά που παρέ­
μειναν κάτω από το όριο φτώχειας με­
τά τις κοινωνικές δαπάνες στις χώρες 
αυτές είχαν κατά μέσο όρο υψηλότερα 
επίπεδα εισοδήματος — δηλαδή ήταν 
λιγότερο κάτω από το όριο — απ* ό,τι 
στις χώρες Benelux. 
Για όλες τις κοινοτικές χώρες, για τις 
οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, 
η τιμή αυτού του δείκτη αποτελεσματι­
κότητας ήταν υψηλότερη απ* ό,τι γιατις 
ΗΠΑ, όπου ο πραγματικός προϋπολο­
γισμός που αφορούσε την κοινωνική 
προστασία ήταν μόλις ο μισός περίπου 
από εκείνον που φαίνεται όα είναι α­
παραίτητος για την εξάλειψη της φτώ­
χειας στα νοικοκυριά με βάση τον ορ>-
σμό αυτό. Εκτός απότην Ελλάδα, όπου 
το ποσοστό ήταν 64%, όλα τα κράτη 
μέλη δαπάνησαν το 75% ή περισσότε­
ρο του απαιτούμενου ποσού. 
66-
Κεφάλαιο 5 Μέτρα για την κοινωνική και 
οικονομική ένταξη 
Παρά τους σχετικά υψηλούς 
ρυθμούς οικονομικής ανάπτυ­
ξης στα περισσότερα μέρη της Κοι­
νότητας κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του '80, η ανεργία παρέ­
μεινε σε απαράδεκτα υψηλά επίπε­
δα στις περισσότερες περιφέρειες 
και, μετά την έναρξη της ύφεσης το 
1991, αυξήθηκε ακόμη περισσότε­
ρο. Ταυτόχρονα, κατά ένα μεγάλο 
βαθμό ως αποτέλεσμα αυτού, υπάρ­
χουν ενδείξεις αύξησης της φτώ­
χειας και της απορίας. Τόσο τα επι­
μέρους κράτη μέλη όσο και η 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή έλαβαν ορι­
σμένες πρωτοβουλίες για την κατα­
πολέμηση της ανεργίας και της φτώ­
χειας και προσπάθησαν να 
εξασφαλίσουν ότι αυτά δεν οδη­
γούν σε κοινωνικό και οικονομικό 
αποκλεισμό. 
Η σύσταση του Συμβουλίου τον Ιού­
λιο του 1992 όριζε σαφώς ότι τα 
κράτη μέλη πρέπει να συνδυάζουν 
αποτελεσματικές πολιτικές έντα­
ξης, τόσο στο κοινωνικό σύνολο όσο 
και στην αγορά εργασίας, με αποτε­
λεσματικά μέτρα στήριξης του εισο­
δήματος. 
Στο πρώτο μέρος του κεφαλαίου αυ­
τού γίνεται, αφενός, ανασκόπηση 
των δαπανών που διαθέτουν τα 
κράτη μέλη στις ενεργητικές πολιτι­
κές για την αγορά εργασίας με σκο­πό την επανένταξη των ανέργων ή 
αέργων και, αφετέρου, συσχέτιση 
αυτών των δαπανών με τις δαπάνες 
για τα λεγόμενα "παθητικά" μέτρα 
στήριξης του εισοδήματος. 
Στο δεύτερο μέρος του κεφαλαίου 
εξετάζεται η εμπειρία τεσσάρων 
κρατών μελών — Γερμανία, Γαλλία, 
Δανία και Πορτογαλία — ούτως ώ­
στε να καταδειχθεί η ποικιλία των 
πρωτοβουλιών που λαμβάνονται 
σήμερα σχετικά με την κοινωνική 
και οικονομική ένταξη. Οι χώρες 
αυτές επιλέγησαν ως αντιπροσω­
πευτικές, σε ένα ορισμένο βαθμό, 
της Κοινότητας ως συνόλου. Η Δα­
νία και η Πορτογαλία είναι και οι 
δύο μικρές χώρες και, από ορισμέ­
νες απόψεις, αντιπροσωπεύουν επί­
σης τα άκρα της περιφέρειας της 
Κοινότητας : το μεταβιομηχανικό 
Βορρά και τον αγροτικό Νότο. Η 
Γερμανία και η Γαλλία είναι μεγά­
λες χώρες που βρίσκονται στο κέ­
ντρο της ηπειρωτικής Ευρώπης και 
αντιπροσωπεύουν, σε κάποιο βαθ­
μό, την βασική κατεύθυνση της Ευ­
ρώπης όσον αφορά τη δομή της α­
γοράς εργασίας και τις πολιτικές 
πρόνοιας. 
Η ανάλυση των πολιτικών που ε­
φαρμόζονται στις τέσσερις αυτές 
χώρες εστιάζεται στα αποτελέσμα­
τα των διαφόρων προγραμμάτων παρά στη λεπτομερή περιγραφή 
των ληφθέντων μέτρων. Στη συνέ­
χεια, εξετάζονται ορισμένες τυπι­
κές περιπτώσεις ένταξης σε κοινο­
τικό επίπεδο. 
Ενεργητικές 
πολιτικές αγοράς 
εργασίας 
Στην Κοινότητα, οι πολιτικές για 
την αγορά εργασίας δίνουν τα 
τελευταία χρόνια έμφαση κυρίως 
στην παροχή μέσων στήριξης του 
εισοδήματος των ατόμων που αδυ­
νατούν να βρουν εργασία. Αυτά τα 
λεγόμενα "παθητικά" μέτρα, τα ο­
ποία έχουν τη μορφή επιδομάτων 
ανεργίας και κοινωνικής πρόνοιας, 
απορρόφησαν στα περισσότερα 
κράτη μέλη το μεγαλύτερο μέρος 
των κονδυλίων που αφορούν την ε­
νίσχυση των ανέργων. 
Αντίθετα, οι δαπάνες που διατίθε­
νται σε ενεργητικές πολιτικές για 
την αγορά εργασίας, όπως π.χ. οι 
πολιτικές σχετικά με την κατάρτιση 
και τη δημιουργία θέσεων εργα­
σίας, οι οποίες έχουν ως στόχο να 
βοηθήσουν τους ανέργους να επα­
νενταχθούν στην αγορά εργασίας ή 
67 
if'#i \ mi οικονομική ένταξη 
10 Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις ενεργητικές και 
παθητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας, ως ποσοστό 
του ΑΕγχΠ 
7 Γ%ΑΕγχΠ 
!» Ι Παθητικά μέτρα 
Ι ενεργητικά μέτρα «ι 7 
I 6R 1 Ρ UK F NL 0 Ε 8 IRL DK 
11968; β, F, IRL, U NL 1901; ÙK19KM993 
11 Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις ενεργητικές πολιτικές 
για την αγορά εργασίας, ως ποσοστά του συνόλου των 
δαπανών που διατέθηκαν για την αγορά εργασίας και 
ποσοστό βνεργίββ 
60 Γ % του συνόλου των δαπανών nou διατέθηκαν για την αγορά εργασίας 
«Ρ 
•Ο 
WÊ$$R 
WÊR 50 h 
40 h 
30 μ 
wm 
mm 
Πβββι Β, Ρ, IRL, U*. 1991 ; UK 1W».tW» (} \ « < » i ! i_i wmm 
:;SDK°; WMi -, 60 
50 
wm 
w&i 
M 
Mm 
-» ο 
5 10 15 20 
Ποσοστό ανεργίας (ποσοστό % του εργατικού δυναμικού) τα άτομα που δεν έχουν εργαστεί 
ποτέ να βρουν μια πρώτη απασχό­
ληση, ήταν κατά κανόνα σχετικά χα­
μηλές. 
Σύμφωνα με τις τελευταίες διαθέσι­
μες πληροφορίες, μόνο τρεις χώρες 
της Κοινότητας — η Γερμανία, η 
Πορτογαλία και η Ιταλία — διέθε­
σαν, το διάστημα 1991-1992, πολύ 
περισσότερο από το ένα τρίτο των 
συνολικών δαπανών για την αγορά 
εργασίας σε ενεργητικά μέτρα (και 
στην περίπτωση της Ιταλίας, το με­
ρίδιο αυτό έχει υπερεκτιμηθεί δε­
δομένου ότι ένα μεγάλο μέρος των 
ενισχύσεων εισοδήματος των ανέρ­
γων δεν περιλαμβάνεται στα νούμε­
ρα που αφορούν τις παροχές ανερ­
γίας). Σε πέντε χώρες — Βέλγιο, 
Δανία, Ισπανία, Λουξεμβούργο και 
Ηνωμένο Βασίλειο — το μερίδιο 
αυτό ήταν μόνο το ένα τέταρτο ή και 
λιγότερο των συνολικών δαπανών 
(γραφ.παρ. 10 — ενώ για τις χώρες 
που συμπεριλαμβάνονται στο ση­
μείωμα, τα στοιχεία αφορούν μάλ­
λον το 1991, το τελευταίο έτος για το 
οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοι­
χεία, παρά το 1992). 
Επιπλέον, σε πέντε μόνο κράτη μέ­
λη οι δαπάνες σε ενεργητικά μέτρα 
για την αγορά εργασίας ανήλθαν σε 
άνω του 1% του ΑΕγχΠ (πίνακας 
18). Σημαντικό είναι το γεγονός ότι, 
εκτός από την Ιρλανδία η οποία δέ­
χεται σημαντική βοήθεια από την 
Κοινότητα για μέτρα σχετικά με την 
κατάρτιση και την ενίσχυση των 
νέων ανέργων, όλες αυτές οι χώρες 
είναι από τις πιο εύπορες της Κοι­
νότητας Γερμανία, Δανία, Βέλγιο 
και Κάτω Χώρες. 
Ένας σημαντικός λόγος για τις χα­
μηλές δαπάνες σε ενεργητικές πολι­
τικές οικονομικής ένταξης είναι το 
υψηλό επίπεδο ανεργίας. Παρά το 
γεγονός ότι οι κυβερνήσεις των 
κρατών μελών της Κοινότητας 
68 
Κεφάλαιο 5 -Μέτρα ψο την κοινωνική και οικονομική ένταξη 
Πίνακας 18 Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις πολιτικές για την αγορά εργασίας, 
ως ποσοστό του ΑΕγχΠ 
Ενεργητικά μέτρα 
Β DK D GR Ε IRL I NL 
Παθητικά μέτρα 
Β DK D GR Ε IRL I NL UK 
Δημόσιες υπηρεσίες 024 m Qn Q13 QU m QM QQ9 QW QV 
απασχόλησης και διοίκηση »»»»»»» 
Επαγγελματική κατάρτιση 0,14 0,4 0,59 0,18 0,08 0,35 0,49 n/d 0,02 0,21 0,3 0,18 
Μέτρα υπέρ των νέων n/d 0,26 0,06 0,03 0,06 0,23 0,44 n/d 0,11 0,07 038 0,18 
Παροχές ενισχύσεων Q^2 Qœ Qn Qn Q2g ^ QQf2 QQ5 QQ4 ^ 
φα προσλήψεις 
Μέτρα»π^τωνα^μ^ Ql6 QA 0>24 m ^ Qfi6 QM m 01 a63 0>05 m 
Συνολικές δαπάνες που 
διατέθηκαν OTO ενεργητικά 1,04 1,56 1,65 0,38 0,57 0,88 1,5 0,8 0,29 1,04 0,86 0,58 
μέτρα για την αγορά εργασίας 
UK 
Αποζημίωση ανεργίας 2,07 3,69 1,39 0,79 3,07 1,46 2,89 n/d 0,25 2,17 0,59 1,69 
Πρόωρη συνταξιοδότηση 
για λόγους ΠΟυ έχουν σχέση 0,75 1,28 0,49 n/d n/d 0,47 0,05 n/d 0,52 n/d 0,11 n/d 
με την αγορά εργασίας 
Συνολικές δαπάνες που 
διατέθηκαν ΥΙΟ TO ενεργητικά 3,86 6,53 3,46 1,17 3,64 2,81 4,44 0,72 1,06 2,17 1,56 2,27 
και παθητικά μέτρα 
11988, Β, κ mut, m mt, wtm~im 
Πηγή : ΟΟΣΑ, Employment Outlook, Ιούλιος 1993 
έδωσαν γενικά έμφαση στη σημα­
σία των ενεργητικών μέτρων για την 
παροχή αποτελεσματικής βοήθειας 
στους ανέργους μακροπρόθεσμα, 
στην πράξη, οι περισσότερες από 
αυτές έκριναν δύσκολη αν όχι αδύ­
νατη τη μετατόπιση του ισοζυγίου 
δαπανών από τα παθητικά στα ε­
νεργητικά μέτρα. Λόγω της αύξη­
σης της ανεργίας, χρειάσθηκε να 
χορηγηθούν ενισχύσεις εισοδήμα­
τος σε ένα αυξανόμενο αριθμό ατό­
μων και να μειωθούν, κατά συνέ­
πεια, οι άλλες δαπάνες και, σε 
πολλές περιπτώσεις, οι δαπάνες 
που αφορούν τις ενεργητικές πολι­
τικές για την αγορά εργασίας. Δεν είναι συνεπώς τυχαίο το γεγο­
νός ότι τα κράτη τα οποία το 1992 (ή 
ενδεχομένως το 1991) διέθεσαν σε 
ενεργητικά μέτρα το μεγαλύτερο 
μέρος των δαπανών για την αγορά 
εργασίας είναι χώρες, όπως π.χ. η 
Πορτογαλία και η Γερμανία, στις 
οποίες το ποσοστό ανεργίας είναι 
σχετικά χαμηλό (γραφ.παρ. 11). Α­
ντίθετα, οι χώρες στις οποίες οι δα­
πάνες για τις ενεργητικές πολιτικές 
ήταν σχετικά χαμηλές, όπως π.χ. η 
Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, 
έχουν σχετικά υψηλό ποσοστό α­
νεργίας. Ορισμένα κράτη όπως η 
Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο α­
ποτελούν ωστόσο εξαίρεση σε αυτό 
το γενικό κανόνα, δεδομένου ότι οι δαπάνες τους για ενεργητικά μέτρα 
είναι είτε υψηλότερες είτε χαμηλό­
τερες από το αναμενόμενο αν λά­
βουμε υπόψη το ποσοστό ανεργίας 
στις χώρες αυτές. Στην περίπτωση 
της Ιρλανδίας, η κατάσταση αυτή 
αντικατοπτρίζει ίσως το μέγεθος 
της ενίσχυσης που χορηγείται για 
τις ενεργητικές πολιτικές από τα 
διαρθρωτικά ταμεία της Κοινότη­
τας ενώ, στην περίπτωση του Λου­
ξεμβούργου, η κατάσταση αυτή 
μπορεί να ερμηνευθεί από τον πολύ 
περιορισμένο αριθμό ανέργων. 
Παρά το γεγονός ότι η μορφή των 
ενεργητικών πολιτικών είναι παρό­
μοια στα περισσότερα κράτη μέλη, 
-69-
im* **£&$&&&& 
υπάρχουν ωστόσο ορισμένες σημα­
ντικές διαφορές όσον αφορά τη 
σχετική κλίμακα των δαπανών που 
διατίθενται σε ορισμένους συγκε­
κριμένους τύπους μέτρων. Έτσι, 
στις περισσότερες χώρες, ένα μεγά­
λο μέρος των δαπανών διατίθενται 
σε μέτρα για την κατάρτιση ή σε 
μέτρα υπέρ των νέων ανέργων, τα 
οποία συχνά λαμβάνουν τη μορφή 
της κατάρτισης (πίνακας 18). Στην 
Ελλάδα, Γαλλία, Πορτογαλία και 
στο Ηνωμένο Βασίλειο, πάνω από 
το ήμισυ των δαπανών που προβλέ­
πονταν για ενεργητικά μέτρα διατέ­
θηκαν σε αυτούς τους δύο τύπους 
μέτρων. Στις άλλες χώρες, όπου η 
κατάρτιση κατέχει — όχι όμως πά­
ντα — μικρότερη αναλογικά θέση, 
ένα μεγάλο μέρος των δαπανών 
διατίθεται σε ενισχύσεις για την α­
πασχόληση. Στο Βέλγιο και στη 
Γερμανία, οι δαπάνες αυτές ανήλ­
θαν σε ποσοστό 5% τον ΑΕγχΠ το 
1991-92. Το ποσοστό αυτό, ελάχι­
στα κατώτερο στη Δανία, ήταν αμε­
λητέο στις περισσότερες άλλες χώ­
ρες — με εξαίρεση την Ισπανία και 
την Ιρλανδία. 
Στις χώρες αυτές καθώς και στις 
Κάτω Χώρες, ένα μεγάλο μέρος των 
δαπανών τους διατέθηκαν επίσης 
σε μέτρα για την ένταξη των ατόμων 
με ειδικές ανάγκες στην αγορά ερ­
γασίας. Στις Κάτω Χώρες κυρίως, οι 
δαπάνες σε ενέργειες αυτού του εί­
δους αντιστοιχούσαν στο 0,6% του 
ΑΕγχΠ το 1991, ποσοστό υπερδι­
πλάσιο του αντίστοιχου ποσοστού 
στα άλλα κράτη μέλη, με εξαίρεση 
τη Δανία. Αντίθετα, στην Ελλάδα, 
στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Πορ­
τογαλία και στη Γαλλία, στα μέτρα 
αυτού του είδους διατέθηκε λιγότε­
ρο από το 0,1% του ΑΕγχΠ. 
Τέλος, σε όλα τα κράτη μέλη, με 
εξαίρεση το Λουξεμβούργο, την 
Πορτογαλία και την Ελλάδα, όπου 
το ύψος των δαπανών ήταν σχετικά χαμηλό, οι δαπάνες που διατέθηκαν 
στις υπηρεσίες απασχόλησης που 
βοηθούν τους ανέργους στην εξεύ­
ρεση εργασίας ή αφορούσαν την 
κάλυψη των σχετικών διοικητικών 
δαπανών, ήταν σε μεγάλο βαθμό ί­
διες σε όλα τα κράτη μέλη της Κοι­
νότητας και κυμάνθηκαν μεταξύ του 
0,1% και 0,24% του ΑΕγχΠ κατά το 
διάστημα 1991-92. Στις χώρες όπου 
το ποσοστό αυτό ήταν συγκριτικά 
υψηλό, όπως π.χ. στη Γερμανία, οι 
ιδιωτικές υπηρεσίες απασχόλησης 
είναι σχετικά ελάχιστα ανεπτυγμέ­
νες και, κατά συνέπεια, ένα μεγαλύ­
τερο μέρος των κενών θέσεων απα­
σχόλησης καλύπτονται μέσω των 
δημόσιων υπηρεσιών απασχόλη­
σης. 
Αποτελέσματα 
των ενεργητικών 
μέτρων για την 
αγορά εργασίας 
Πραγματοποιήθηκε μια σειρά 
μελετών με σκοπό την αξιολό­
γηση των αποτελεσμάτων των ενερ­
γητικών πολιτικών που αφορούν 
την αγορά εργασίας στις χώρες της 
Κοινότητας. Οι αξιολογήσεις αυτές 
δεν είναι καθόλου εύκολες δεδομέ­
νου ότι χρειάζεται όχι μόνο να υπο­
λογισθεί ο αριθμός των ανέργων 
που επωφελούνται των εν λόγω μέ­
τρων αλλά, πράγμα ακόμη δυσκο­
λότερο, να εκτιμηθεί πόσοι από 
τους ανέργους που βρήκαν εργασία 
χάρη στα μέτρα αυτά θα παρέμεναν 
άνεργοι χωρίς αυτά. Εντούτοις, α­
κόμη και στην περίπτωση που επι­
τευχθεί κάτι τέτοιο, θα έχουμε μόνο 
μερικές ενδείξεις της επιτυχίας που 
έχουν οι πολιτικές αυτού του είδους, 
δεδομένου ότι στην αξιολόγηση αυ­τή δεν λαμβάνεται υπόψη ο αριθμός 
των ατόμων που βρίσκουν εργασία 
χάρη στα μέτρα αυτά εις βάρος των 
ατόμων που ήδη απασχολούνται. 
Με άλλα λόγια, ένα από τα δυνητι­
κά αποτελέσματα της βοήθειας που 
χορηγείται σε μια συγκεκριμένη ο­
μάδα ατόμων — στην περίπτωση 
αυτή, στους ανέργους — είναι ότι η 
βοήθεια αυτή αποβαίνει εις βάρος 
άλλων ομάδων και, ως εκ τούτου, το 
καθαρό κέρδος από τα μέτρα αυτά, 
ακόμα και αν δεν είναι μηδαμινό, 
μπορεί να είναι πολύ μικρότερο απ' 
ό,τι φαίνεται εκ πρώτης όψεως. 
Οι περισσότερες από τις συστηματι­
κές μελέτες που έχουν πραγματο­
ποιηθεί αναγνώρισαν γενικά ότι τα 
αποτελέσματα αυτά είναι σημαντι­
κά — ότι ένας μεγάλος αριθμός από 
τα άτομα που βοηθήθηκαν να βρουν 
εργασία θα έβρισκαν έτσι κι αλλιώς 
εργασία και ότι πολλά από αυτά 
πήραν πραγματικά τη θέση ατόμων 
που ήδη απασχολούνταν. Γενικά, οι 
πιο επιτυχείς πολιτικές φαίνεται να 
είναι αυτέ£ που προσανατολίζονται 
σε συγκεκριμένες ομάδες και συ­
γκεκριμένα προβλήματα ενώ, αντί­
θετα, τα γενικότερα μέτρα αποδεί-
χθηκάν λιγότερο ικανά να 
αυξήσουν τις ευκαιρίες απασχόλη­
σης και τις δυνατότητες μελλοντι­
κού κέρδους των ανέργων. 
Αυτό φαίνεται να αληθεύει κυρίως 
με τα προγράμματα κατάρτισης. 
Σχετικές μελέτες που διεξήχθησαν 
π.χ. στη Γερμανία και στις Κάτω 
Χώρες οδηγούν στο συμπέρασμα 
ότι η επίδραση των προγραμμάτων 
αυτών στη ροή της ανεργίας είναι 
αμελητέα — εντούτοις, τα αποτελέ­
σματα των μελετών που διεξήχθη­
σαν στο Ηνωμένο Βασίλειο φαίνο­
νται θετικότερα. Αντίθετα, μελέτες 
που αφορούσαν προγράμματα υπέρ 
των λιγότερο ευνοημένων ομάδων 
ανέργων, όπως π.χ. οι εθνικές μειο­
νότητες, τα άτομα με ανεπαρκή 
-70 
κατάρτιση ή τα ανειδίκευτα άτομα, 
οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι τα εν 
λόγω προγράμματα μπορούν να 
βοηθήσουν σημαντικά τα άτομα αυ­
τά να βρουν εργασία ενώ παράλλη­
λα μειώνουν τις πιθανότητες μετα­
γενέστερης ανεργίας και έχουν 
ελάχιστες επιπτώσεις στους άλλους 
εργαζόμενους που βρίσκονται ήδη 
στην αγορά εργασίας. 
Οι μελέτες αυτές δείχνουν επίσης 
ότι η ενίσχυση των προσπαθειών 
που καταβάλλονται με σκοπό να 
βοηθήσουν τους ανέργους να βρουν 
εργασία, π.χ. με αύξηση της παρο­
χής συμβουλών (πρόγραμμα Res­
tart στο Ηνωμένο Βασίλειο, ή συνε­
ντεύξεις αναπροσανατολισμού στις 
Κάτω Χώρες, οι οποίες προορίζο­
νται για τα άτομα που είναι άνεργα 
για διάστημα άνω των τριών ετών) 
μπορεί να έχει σχετικά χαμηλό κό­
στος και, παράλληλα, εξαιρετικά 
αποτελέσματα όσον αφορά την 
επανένταξη των ανέργων στην οι­
κονομική δραστηριότητα. 
Τέλος, άρχισε να εφαρμόζεται, ι­
δίως στις χώρες της Benelux, μια 
πολιτική άμεσης δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας στο δημόσιο τομέα 
ή στις μη κερδοσκοπικές επιχειρή­
σεις, με σκοπό την παροχή απασχό­
λησης στα άτομα που δεν μπορούν 
να βρουν απασχόληση αλλού. Πρέ­
πει να σημειωθεί ότι, στην πράξη, 
ένας μεγάλος αριθμός από αυτές τις 
προσωρινές αρχικά θέσεις εργα­
σίας μετατράπηκαν σε μόνιμες θέ­
σεις εργασίας. 
Τα αποτελέσματα των πολιτικών σε 
τέσσερα κράτη μέλη της Κοινότητας 
εξετάζονται λεπτομερέστερα πα­
ρακάτω. Πίνακας 19 : Πολιτικές πρόνοιας στη Δανία για τα 
αποκλειόμενα άτομα 
Στήριξη των μονίμως 
αποκλειόμενων ατόμων 
Διατήρηση προσωρινού 
εισοδήματος 
Ένταξη και Πολιτικές για την 
αγορά εργασίας 
VESPS (Πρόγραμμα 
εκούσιας πρόωρης 
συνταξιοδότησης) 
Παροχές ανεργίας 
και ασθένειας 
Προσφορά 
δραστηριοποίηση απαοχόλησης/κατάρτιοης Κοινωνικές πολιτικές 
Πρόωρη συνταξιοδότηση 
Παροχές κοινωνικής 
πρόνοιας 
Δραστηριοποίηση μέσω 
της κοινωνικής πρόνοιας 
Πίνακας 20 : Στοιχεία του συστήματος Προσφορές 
Εργασίας 
Δραστηριότητες 
σχετικές με την εργασία Προσφορά απασχόλησης 
7-9 μηνών 
Εκπαίδευση KOI Προσφορά κατάρτισης 
Κατάρτιση 22 εβδομάδων κατά 
μέσο όρο Χορήγηση παροχών 
επιχείρησης 
(για 2 τουλάχιστον έτη) 
στα άτομα που ξεκινούν 
δική τους επιχείρηση 
Χορήγηση επιδόματος 
εκπαίδευσης για 2 έτη 
κατά μέσο όρο 
Πολιτικές 
ένταξης 
σε τέσσερα 
κράτη μέλη 
Το δανικό σύστημα 
θ: ^πως και στα συστήματα των 
ευρωπαϊκών κρατών πρό­
νοιας, στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας της Δανίας υπέρ των 
ανέργων ή των ατόμων που απο­
κλείονται από την αγορά εργασίας 
γίνεται διάκριση μεταξύ των πολιτι­
κών για την "αγορά εργασίας" και 
των "κοινωνικών" πολιτικών (βλ. 
πίνακα 19). Και για τους δύο αυτούς τύπους πο­
λιτικής, υπάρχουν τρεις διαφορετι­
κοί τρόποι υποστήριξης των πληθυ­
σμιακών ομάδων που απειλούνται 
από κοινωνικό αποκλεισμό. Ο πρώ­
τος τρόπος συνίσταται στην παροχή 
μόνιμης υποστήριξης εκτός της αγο­
ράς εργασίας, με τη μορφή πρόωρης 
συνταξιοδότησης ο δεύτερος τρό­
πος συνίσταται στην παροχή προ­
σωρινής υποστήριξης, με τη χορή­
γηση παροχών ανεργίας, ενώ ο 
τρίτος τρόπος είναι η θέσπιση ενερ­
γητικών μέτρων για την προώθηση 
της κοινωνικής και οικονομικής 
ένταξης. 
Στη Δανία, τα ενεργητικά μέτρα 
συνδυάζονται κυρίως με το σύστη­
μα "Προσφορές Εργασίας". Στα 
πλαίσια του συστήματος αυτού, 
παρέχεται υποστήριξη στους ανέρ­
γους μέσω τεσσάρων προγραμμά­
των (βλ. πίνακα 20), με τη μορφή 
-71 
» vgV~ 
προσφορών εργασίας, κατάρτισης, 
επιδοτήσεων για τη δημιουργία επι­
χειρήσεων και επιδομάτων εκπαί­
δευσης. 
Η ανάλυση των αποτελεσμάτων της 
δανικής πολιτικής οδηγεί στα εξής 
γενικά συμπεράσματα : 
- όσο πιο μακροχρόνια είναι η 
εκπαίδευση ή η κατάρτιση, τό­
σο μεγαλύτερες πιθανότητες έ­
χουν οι μακροχρόνια άνεργοι 
να επανενταχθούν στην αγορά 
εργασίας 
- όσο χαμηλότεροι είναι οι δια­
θέσιμοι πόροι για την ενίσχυση 
τσυ πληθυσμού-στόχου, τόσο λι­
γότερες είναι οι πιθανότητες ε­
πανένταξης 
- τα αποτελέσματα των τοποθετή­
σεων σε θέσεις εργασίας που 
πραγματοποιούνται μέσω του ι­
διωτικού τομέα είναι καλύτερα 
από τα αποτελέσματα των αντί­
στοιχων τοποθετήσεων μέσω 
του δημόσιου τομέα 
- οι πολιτικές αυτές, παρότι έ­
χουν ως στόχο την ένταξη στην 
αγορά εργασίας, συμβάλλουν ε­
πίσης σε έναν αποτελεσματικό­
τερο προσανατολισμό της κοι­
νωνικής πρόνοιας. 
Το γαλλικό σύστημα 
Ηανάλυση του γαλλικού συστή­
ματος βασίζεται στην εμπειρία 
του Revenu Minimum d'Insertion 
(RMI), το οποίο καθιερώθηκε ως το 
βασικό πρόγραμμα της γαλλικής 
κοινωνικής πολιτικής. Κατά τη 
διάρκεια των τριών πρώτων ετών 
της εφαρμογής του, απότο 1989 έως 
το 1991, βοήθησε ένα εκατομμύριο 
περίπου άτομα και, αν συνυπολογί­σουμε και τα προστατευόμενα μέλη, 
επηρέασε τη ζωή δύο περίπου εκα­
τομμυρίων ατόμων. Γενικά, από το 
βοήθεια αυτή επωφελήθηκε το 2% 
του γαλλικού πληθυσμού, ως επί το 
πλείστον άτομα ηλικίας κάτω των 35 
ετών και ανύπαντρα άτομα. Το σύ­
στημα αυτό βασίζεται στη σύναψη 
συμβάσεων μεταξύ των ενδιαφερο­
μένων ατόμων και των αρμόδιων 
περιφερειακών αρχών (Départe­
ments). 
Τα βασικά συμπεράσματα στα ο­
ποία οδηγεί η ανάλυση της λειτουρ­
γίας του συστήματος αυτού είναι τα 
εξής: 
- από το 60% μόνο του πληθυ­
σμού-στόχου που είχαν τη δυ­
νατότητα να συμμετάσχουν σε 
πρόγραμμα ένταξης, μόνο το 
40% των ατόμων αυτών κατά­
φεραν να συνάψουν σύμβαση, 
πράγμα το οποίο δείχνει ότι, 
λόγω της ανεπαρκούς χρηματο­
δότησης, κυρίως εκ μέρους των 
περιφερειακών αρχών, δε στά­
θηκε δυνατή η κάλυψη όλης της 
ζήτησης 
- το ποσοστό αποτυχίας μεταξύ 
των συμμετεχόντων ανήλθε σε 
44%, καθώς τα λιγότερο ευνοη­
μένα άτομα κατάφεραν πιο εύ­
κολα να βρουν μια θέση απα­
σχόλησης (παρά το γεγονός ότι 
το επίπεδο της αρχικής κατάρ­
τισης δε φαίνεται να επηρεάζει 
τα αποτελέσματα αυτά) 
- ένας πολύ μικρός αριθμός ατό­
μων κατάφεραν να βρουν μια 
σίγουρη και μόνιμη θέση εργα­
σίας, δεδομένου ότι, μετά την ο­
λοκλήρωση του προγράμματος, 
οι περισσότεροι από τους συμ­
μετέχοντες στο πρόγραμμα αυ­
τό χρειάσθηκε να συμμετά­
σχουν και σε άλλα κοινωνικά 
προγράμματα ή να υποβάλουν εκ νέου αίτηση υπαγωγής στο 
RMI 
δόθηκε υπερβολική έμφαση 
στην αρχική κατάρτιση μάλλον 
παρά στην επιτόπου κατάρτιση 
η επανένταξη των συμμετεχό­
ντων φαίνεται ότι εξασφαλίζε­
ται αποτελεσματικότερα από 
τις ενέργειες που αναλαμβάνο­
νται σε τοπικό επίπεδο παρά α­
πό αυτές που αναλαμβάνονται 
σε κεντρικό επίπεδο 
η αύξηση των ποσοστών ανερ­
γίας κατέστησε δυσκολότερη 
την επίτευξη καλών αποτελε­
σμάτων του προγράμματος. 
Το γερμανικό 
σύστημα 
Με την επανένωση της Γερμανίας 
το πρόβλημα της ανεργίας επανήλ­
θε έντονα στην πολιτική ημερήσια 
διάταξη λόγω της μαζικής απώλειας 
θέσεων εργασίας που υπέστησαν 
οι κάτοικοι της πρώην Ανατολι­
κής Γερμανίας. Τα μέτρα έντα­
ξης που αρχικά είχαν τεθεί σε 
εφαρμογή στην πρώην Δυτική Γερ­
μανία χρειάσθηκε να εφαρμοσθούν 
στο πολύ διαφορετικό οικονομικό 
και κοινωνικό περιβάλλον των νέων 
Lander της Ανατολικής Γερμανίας. 
Τα κύρια σημεία που προκύπτουν 
από την εξέταση της γερμανικής πο­
λιτικής είναι τα εξής : 
- τα προγράμματα κατάρτισης 
και αναπροσανατολισμού βελ­
τιώνουν, έστω και σε μέτριο 
βαθμό, τις προοπτικές απασχό­
λησης 
- τα προγράμματα κατάρτισης 
και αναπροσανατολισμού δεν 
72 
'7si°!Sss&jr
i. 
Κεφάλαιο $ - Μέτρα γιο την κοινωνική και οικονομική ένταξη 
κατάφεραν να ανταποκριθούν 
στην αυξημένη ζήτηση που ακο­
λούθησε την επανένωση 
υπολογίζεται ότι τα μέτρα για 
τη δημιουργία θέσεων απασχό­
λησης συνέβαλαν στη μείωση 
του ποσοστού ανεργίας στην 
πρώην Ανατολική Γερμανία α­
πό 38% σε 13% περίπου 
υπολογίζεται ότι, στα πλαίσια 
αυτής της "δευτερογενούς" α­
γοράς εργασίας, περίπου το 
20% των δικαιούχων βοήθειας 
θα βρουν μόνιμη θέση απασχό­
λησης ενώ το 50% αυτών θα 
βρουν οπωσδήποτε κάποια ερ­
γασία 
παρά το γεγονός ότι τα εν λόγω 
μέτρα δεν βοήθησαν σημαντικά 
τους συμμετέχοντες να βρουν 
εργασία, συνέβαλαν τουλάχι­
στον ώστε τα άτομα αυτά να α­
ποφύγουν τον πλήρη κοινωνικό 
και οικονομικό αποκλεισμό 
τα προγράμματα για τη δη­
μιουργία θέσεων εργασίας 
θεωρούνται ότι λειτουργούν α­
νταγωνιστικά και συχνά εις βά­
ρος της πρωτογενούς αγοράς 
εργασίας 
ορισμένοι από τους συμμετέχο­
ντες σε προγράμματα 
"τεχνητής" απασχόλησης απο­
τέλεσαν αντικείμενο παρενο­
χλήσεων από άλλους εργαζομέ­
νους για το λόγο ότι εργάζονται 
έναντι μισθού κατώτερου του 
κανονικού. Το πορτογαλικό 
σύστημα 
ΗΠορτογαλία διακρίνεται ως 
ένα από τα λίγα κράτη μέλη 
της Κοινότητας με χαμηλό ποσοστό 
ανεργίας — μικρότερο του 5% ε­
ντούτοις, στη χώρα αυτή είναι πολύ 
υψηλό το επίπεδο της φτώχειας. Η 
Πορτογαλία διανύει σήμερα περίο­
δο ταχέος εκσυγχρονισμού, γεγο­
νός το οποίο κανονικά συνεπάγεται 
απώλειες θέσεων εργασίας και, κα­
τά συνέπεια, αύξηση του κινδύνου 
περιθωριοποίησης. Οι πολιτικές της 
Πορτογαλίας για την αγορά εργα­
σίας είναι κατά κύριο λόγο ενεργη­
τικές, εν μέρει λόγω των σχετικά 
χαμηλών δαπανών για επιδόματα 
ανεργίας, και έχουν ως στόχο την 
ένταξη στην αγορά εργασίας. 
Τα κύρια χαρακτηριστικά της πολι­
τικής που εφαρμόζεται τα τελευταία 
χρόνια είναι τα εξής : 
- οι κοινωνικές πολιτικές εστιά­
ζονται τόσο στις πιο ευάλωτες 
πληθυσμιακές ομάδες όσο και 
στις λιγότερο ευνοημένες περι­
φέρειες 
- οι πολιτικές που αφορούν την 
ένταξη στην αγορά εργασίας 
είχαν τα μικρότερα αποτελέ­
σματα στις βιομηχανίες που 
υφίστανται σημαντικές ανα­
διαρθρώσεις όπως π.χ. η υφα­
ντουργία και βοήθησαν ελάχι­
στα τις πιο περιθωριοποιημένες 
πληθυσμιακές ομάδες 
- κατά τα τρία πρώτα έτη της 
δεκαετίας του '90, περίπου ένα 
εκατομμύριο άτομα συμμετεί­
χαν σε κάποιο πρόγραμμα κα­
τάρτισης ή επανένταξης, αριθ­
μός που αντιπροσωπεύει ένα 
σημαντικό ποσοστό του εργατι­
κού δυναμικού και ένα ακόμη υψηλότερο ποσοστό των ατό­
μων που χρειάζονται βοήθεια 
οι αιτίες του αποκλεισμού από 
την αγορά εργασίας είναι ποι­
κίλες, γεγονός το οποίο συνε­
πάγεται ότι είναι απαραίτητη 
μια αντίστοιχα πολυδιάστατη 
προσέγγιση της επανένταξης 
στην αγορά εργασίας. 
Σύγκριση των 
συστημάτων 
Τα μέτρα που εφαρμόζουν αυτά 
τα τέσσερα κράτη μέλη διαφέ­
ρουν από πολλές απόψεις. 
- Η φύση του κοινού-στόχου ποι­
κίλλει σημαντικά από το ένα 
κράτος μέλος στο άλλο. Όλα τα 
προγράμματα αφορούν λίγο πο­
λύ συγκεκριμένες κατηγορίες 
πληθυσμού αλλά ορισμένα από 
αυτά αφορούν μόνο τους φτω­
χούς ή τους μακροχρόνια ανέρ­
γους, χωρίς να υπάρχουν 
περαιτέρω κριτήρια επιλεξιμό-
τητας. Αυτό ισχύει κυρίως με τα 
γαλλικά και δανικά προγράμ­
ματα. Αντίθετα, τα γερμανικά 
και πορτογαλικά προγράμματα 
απευθύνονται σε συγκεκριμέ­
νες ομάδες και/ή περιφέρειες. 
- Υπάρχουν επίσης διαφορές με­
ταξύ των χωρών αυτών όσον α­
φορά τη διαχείριση και εφαρ­
μογή των προγραμμάτων. Η 
διαχείριση ορισμένων από τα 
προγράμματα αυτά γίνεται σε 
εθνικό επίπεδο, άλλων σε περι­
φερειακό και άλλων σε τοπικό 
επίπεδο όσο για την εφαρμογή 
των εν λόγω προγραμμάτων, 
ποικίλλει κατά τον ίδιο τρόπο. 
73 
και 
- Μπορεί να γίνει διάκριση μετα­
ξύ των προγραμμάτων που βοη­
θούν την πρόσβαση στην "κανο­
νική" αγορά εργασίας, όπως 
συμβαίνει με τα γαλλικά και 
πορτογαλικά προγράμματα, και 
των προγραμμάτων που δη­
μιουργούν "τεχνητές" θέσεις α­
πασχόλησης σε μια "εναλλακτι­
κή" αγορά εργασίας, όπως 
συμβαίνει με τα δανικά και 
γερμανικά προγράμματα. 
Τα αποτελέσματα των προγραμμά­
των που εφαρμόζονται στις τέσσε­
ρις αυτές χώρες παρουσιάζουν 
ωστόσο ορισμένα κοινά χαρακτηρι­
στικά. 
- Τα μέτρα για τη δημιουργία θέ­
σεων απασχόλησης, γενικά, δεν 
κατάφεραν σε μεγάλο βαθμό 
να οδηγήσουν σε "καθαρή" 
αύξηση του αριθμού θέσεων 
εργασίας στις αντίστοιχες οικο­
νομίες. Οι άνεργοι που απέκτη­
σαν μόνιμες θέσεις εργασίας 
φαίνεται ότι πέτυχαν κάτι τέ­
τοιο εις βάρος κάποιων άλλων. 
Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι, αντί 
να επιφέρουν μια γενική αύξη­
ση της απασχόλησης, τα μέτρα 
αυτά οδήγησαν εν μέρει στην α­
νακατανομή ενός συγκεκριμέ­
νου αριθμού θέσεων εργασίας. 
- Εντούτοις, η απόκτηση και η α­
πώλεια μιας θέσης εργασίας 
στα πλαίσια προγραμμάτων για 
τη δημιουργία θέσεων απασχό­
λησης παρουσιάζει το πλεονέ­
κτημα ότι δίνει τη δυνατότητα 
στα περιθωριοποιημένα άτομα 
να αποφύγουν τον πλήρη κοι­
νωνικό αποκλεισμό. 
- Ορισμένα μέτρα δεν απευθύνο­
νται σε κατάλληλο κοινό-στόχο 
το κύριο αποτέλεσμα ορισμέ­
νων προγραμμάτων, παραδείγ­
ματος χάρη, είναι η ενίσχυση των ατόμων που βρίσκονται σε 
μια όχι και τόσο άσχημη θέση 
παρά των ατόμων που έχουν 
μεγαλύτερη ανάγκη βοήθειας. 
Παρά το γεγονός ότι ο γενικός 
στόχος των προγραμμάτων εί­
ναι η προώθηση της ένταξης 
στην αγορά εργασίας των πλη­
θυσμιακών ομάδων που απο­
κλείονται από αυτή, τα μέτρα 
ωστόσο που λαμβάνονται τεί­
νουν να επιφέρουν διασκορπι­
σμό των πιο περιθωριοποιημέ­
νων κοινωνικά ατόμων σε 
ειδικά κοινωνικά προγράμματα 
ή θέσεις εργασίας. — Γενικά, 
όσο περισσότεροι είναι οι πό­
ροι που επενδύονται σε ένα 
πρόγραμμα τόσο καλύτερα εί­
ναι τα αποτελέσματα του προ­
γράμματος αυτού πολλά από τα 
προβλήματα που προκύπτουν 
κατά την εφαρμογή των προ­
γραμμάτων οφείλονται απλώς 
στην ανεπαρκή χρηματοδότηση 
ή στην έλλειψη προσόντων εκ 
μέρους των ατόμων που είναι υ­
πεύθυνα για τη διαχείριση ή την 
εφαρμογή τους. 
Δεδομένου ότι οι αγορές εργα­
σίες είναι κατά κύριο λόγο το­
πικές αγορές, τόσο από άποψη 
κλίμακας όσο και από άποψη 
λειτουργίας, οι πολιτικές που 
συνεκτιμούν το στοιχείο αυτό έ­
χουν μεγαλύτερες πιθανότητες 
επιτυχίας από τις πολιτικές που 
εφαρμόζονται ομοιόμορφα χω­
ρίς να λαμβάνουν υπόψη τις το­
πικές ιδιαιτερότητες. 
Η εφαρμογή των προγραμμά­
των πρέπει να είναι ευέλικτη 
και να μην εστιάζεται απλώς 
στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων, 
την τοποθέτηση σε θέσεις εργα­
σίας ή τη γενική εκπαίδευση α­
ντίθετα, πρέπει να υιοθετείται 
μια προσέγγιση που να επιτρέ­πει την επίτευξη παράλληλα και 
άλλων στόχων. 
Η εφαρμογή και η λειτουργία 
των προγραμμάτων πρέπει να 
γίνεται στα πλαίσια συνεργα­
σίας μεταξύ των κοινωνικών ε­
ταίρων καθώς και μεταξύ του 
δημόσιου και του ιδιωτικού το­
μέα. 
Ανεξάρτητα από την ποσότητα 
ή την ποιότητα των μέτρων, η ε­
πιτυχία τους εξαρτάται σε με­
γάλο βαθμό από τις εκάστοτε 
οικονομικές συνθήκες: υπό ό­
μοιες κατά τα άλλα συνθήκες, η 
επίτευξη των στόχων των προ­
γραμμάτων είναι πιθανότερη σε 
περιόδους οικονομικής ευημε­
ρίας απ'ότι σε περιόδους ύφε­
σης. 
Για την επιτυχή ένταξη των πε­
ριθωριοποιημένων κατηγοριών 
του πληθυσμού στο κοινωνικό 
σύνολο και στην αγορά εργα­
σίας, απαιτείται πλήρης συντο­
νισμός της οικονομικής και κοι­
νωνικής πολιτικής. 
Τυπικές 
περιπτώσεις 
ένταξης σε όλη 
την Κοινότητα 
Στις περισσότερες περιφέρειες 
της Κοινότητας έχουν ληφθεί 
μέτρα για την εξάλειψη των συνηθέ­
στερων αιτιών αποκλεισμού από 
την αγορά εργασίας, αν και η μορφή 
που λαμβάνουν τα μέτρα αυτά δια­
φέρει από τη μια χώρα στην άλλη. 
74-
Κεφάλαιο 5 - Μέτρα για την κοινωνική και οικονομική ένταξη 
Ασθένεια 
^/~\λα τα κράτη μέλη παρέχουν 
ν-/κάποιο είδος υποστήριξης 
στα άτομα που είναι ανίκανα να ερ­
γαστούν λόγω ασθένειας ή τραυμα­
τισμού. Η υποστήριξη αυτή παρέχε­
ται κατά κανόνα στα πλαίσια της 
κοινωνικής ασφάλισης — και κυ­
ρίως της ασφάλισης ασθενείας — 
καθώς και στα πλαίσια προγραμμά­
των κοινωνικής πρόνοιας. Τα πε­
ρισσότερα κράτη μέλη έχουν επίσης 
θεσπίσει γενικά προγράμματα επα­
νένταξης, τα οποία ωστόσο δεν εί­
ναι θεσμοθετημένα στην Ιρλανδία, 
στην Ιταλία και στο Η.Β. 
Διανοητικές ή 
φυσικές μειονεξίες 
^/"νλα τα κράτη μέλη παρέχουν 
\Jτα. μέσα επιβίωσης στα άτο­
μα με ειδικές ανάγκες, αν και στη 
Γερμανία η χορήγηση μιας τέτοιας 
βοήθειας εξαρτάται, σε πολλές πε­
ριπτώσεις, από την οικονομική κα­
τάσταση του ενδιαφερομένου. Η 
Δανία, η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες 
προσφέρουν "προστατευόμενη" 
απασχόληση στα άτομα με ειδικές 
ανάγκες ενώ ορισμένα κράτη μέ­
λη εφαρμόζουν κάποιο είδος 
προγράμματος ένταξης, π.χ. προ­
γράμματα αναπροσανατολισμού ή 
επανεκπαίδευσης. Εξαίρεση απο­
τελούν η Γαλλία, η Ελλάδα, η Ιρλαν­
δία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο και 
το Η.Β., όπου δεν υπάρχουν θεσμο­
θετημένα προγράμματα αυτού του 
είδους. 
Μακροχρόνια 
ανεργία 
'την Ελλάδα και σε ορισμένες 
f περιφέρειες της Ιταλίας και της Ισπανίας, η μακροχρόνια ανεργία 
δεν καλύπτεται ούτε από την ασφά­
λιση ανεργίας ούτε από κάποιο άλ­
λο καθεστώς κοινωνικής στήριξης. 
Σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη εφαρ­
μόζονται προγράμματα επαγγελμα­
τικής κατάρτισης ή άλλα μέτρα έ­
νταξης. Πάνω από τα μισά κράτη 
μέλη της Κοινότητας ενθαρρύνουν 
τις επιχειρήσεις να προσλαμβάνουν 
μακροχρόνια ανέργους χορηγώ­
ντας τους μισθολογικές επιδοτήσεις 
ενώ ορισμένα κράτη μέλη -Δανία, 
Ελλάδα, Ιρλανδία και Πορτογαλία-
παρέχουν οικονομικά κίνητρα 
στους μακροχρόνια ανέργους να 
ξεκινήσουν δική τους επιχείρηση. 
Αναπηρία 
^/^λα τα κράτη μέλη παρέχουν 
ν^χρηματοοικονομική στήριξη 
στα άτομα με αναπηρίες. Στο Βέλ­
γιο, στο Λουξεμβούργο και στη 
Γαλλία, τα άτομα με μερική αναπη­
ρία που ασκούν κάποια δραστηριό­
τητα δικαιούνται μειωμένο επίδο­
μα. Άλλες χώρες, όπως η Δανία, η 
Γερμανία, η Ελλάδα, η Ισπανία, η 
Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασί­
λειο, εφαρμόζουν προγράμματα 
κατάρτισης και εκπαίδευσης. Η Ιρ­
λανδία και η Ιταλία είναι οι μόνες 
χώρες της Κοινότητας όπου δεν έ­
χουν θεσμοθετηθεί μέτρα ένταξης. 
Εργαζόμενοι 
σε ηλικία 
συνταξιοδότησης 
'{*\λα ta κράτη μέλη, με εξαίρε-
V-r ση την Ισπανία, επιτρέπουν 
στα άτομα που έχουν φθάσει την 
ηλικία συνταξιοδότησης να συνεχί­
σουν να εργάζονται λαμβάνοντας 
παράλληλα σύνταξη. Η σύνταξη αυ­
τή είναι ωστόσο μειωμένη σε ορι­σμένα κράτη μέλη, και συγκεκριμέ­
να στη Δανία, στη Γαλλία, στην Ιρ­
λανδία, στην Ιταλία και στην Πορ­
τογαλία. Στις άλλες χώρες, η 
εργασία δεν περιορίζει το δικαίωμα 
σύνταξης, αν και σε ορισμένες χώ­
ρες ο ενδιαφερόμενος μπορεί να 
λάβει πλήρη σύνταξη μόνο αν το 
εισόδημα του δεν υπερβαίνει ένα 
συγκεκριμένο ανώτατο όριο. 
Γυναίκες 
που επιστρέφουν 
στην εργασία τους 
μετά από τοκετό 
Οκαθοριστικός παράγοντας για 
το αν μια γυναίκα μπορεί να 
επιστρέψει ή όχι στην εργασία της 
μετά από τοκετό είναι η ύπαρξη 
προσιτών υπηρεσιών παιδικής μέρι­
μνας. Η έκταση των υπηρεσιών αυ­
τών ποικίλλει σημαντικά από το ένα 
κράτος μέλος στο άλλο. Η Δανία 
έρχεται πρώτη στον τομέα αυτό ενώ 
τα περισσότερα άλλα κράτη μέλη 
προσφέρουν μόνο ένα περιορισμέ­
νο αριθμό υπηρεσιών αυτού του εί­
δους. Είναι άλλωστε γενικά παρα­
δεκτό ότι η παροχή υπηρεσιών 
παιδικής μέριμνας στην Κοινότητα 
είναι γενικά ανεπαρκής. 
Στη Δανία, Ιρλανδία, Ιταλία και στο 
Η.Β., οι γυναίκες που επιθυμούν να 
επιστρέψουν στην εργασία τους δεν 
δικαιούνται αυτομάτως βοήθεια ε­
κτός αν πρόκειται για ανύπαντρες 
μητέρες στην περίπτωση αυτή, δι­
καιούνται διάφορες άλλες παροχές 
στα πλαίσια της κοινωνικής πρό­
νοιας. Σε άλλα κράτη μέλη της Κοι­
νότητας εφαρμόζονται διάφορα 
προγράμματα κατάρτισης και ανα­
προσανατολισμού. 
75 
Οι αυτοαπα­
σχολούμενοι 
Στο Βέλγιο, στην Ελλάδα, στην Ιτα­
λία, στο Λουξεμβούργο και στην 
Πορτογαλία, οι αυτοαπασχολούμε­
νοι που υπέστησαν χρεοκοπία δεν 
δικαιούνται καμία παροχή. Σε άλλα 
κράτη μέλη, τα άτομα αυτά δικαιού­
νται χρηματοοικονομική ενίσχυση, 
μπορούν να συμμετάσχουν σε μαθή­
ματα επαγγελματικής κατάρτισης 
και βοηθούνται να βρουν εργασία 
όπως οποιοιδήποτε άλλοι άνεργοι, 
εφόσον βέβαια δέχονται να βρουν 
εργασία ως μισθωτοί. 
76 
^w^a^J^»^Ë^^^ïHsi^^^i^-s^^^S^i"^^ir^,V' **-~~'~**~ ''&*?$. Κεφάλαιο δ * H κοινωνική προστασία ; οικονομικά Θέματα 
Κεφάλαιο 6 Η κοινωνική προστασία : 
οικονομικά θέματα 
Χαρακτήρας και 
βάση της κοινωνι­
κής προστασίας 
Ηκοινωνική προστασία αποσκο-
τεί να προστατεύσει τα νοικο­
κυριά από τον κίνδυνο ανεπάρκειας 
των οικονομικών πόρων : ανεπάρ­
κεια για την απόκτηση των ελάχιστων 
αγαθών και υπηρεσιών που απαιτού­
νται για μία ευπρεπή διαβίωση, για 
πρόσβαση στην υγειονομική περί­
θαλψη, για τη διατήρηση του βιοτικού 
τους επιπέδου σε περίπτωση απώ­
λειας της συνήθους εισοδηματικής 
τους πηγής. Η απώλεια εισοδήματος 
μπορεί να οφείλεται σε γήρας, ανα­
πηρία, ασθένεια, ανεργία, οικογε­
νειακά βάρη — οι κοινωνικοί κίνδυ­
νοι για την αντιμετώπιση των οποίων 
δημιουργήθηκε η κοινωνική προστα­
σία. 
Συνεπώς, η κοινωνική προστασία έ­
χει ως αντικείμενο — σύμφωνα με 
την περίφημη έκφραση του Sir W. 
Beveridge — να προστατεύει τον άν­
θρωπο από την ανάγκη όταν επέρχο­
νται οι εν λόγω κίνδυνοι. Το πράττει 
μέσω παροχών σε χρήμα και είδος. 
Οι παροχές σε χρήμα εκπληρώνουν 
τρεις διαφορετικές λειτουργίες προ­
σφέροντας: 
- εισοδήματα αντικατάστασης, εάν 
προορίζονται να αντισταθμίσουν 
την απώλεια εισοδήματος από ερ­
γασία με μορφή αποζημιώσεων 
ασθένειας, συντάξεων γήρατος και αναπηρίας, αποζημιώσεων α­
νεργίας 
- συμπληρωματικά εισοδήματα, 
εάν έχουν ως αντικείμενο να συν­
δράμουν στην αντιμετώπιση ορι­
σμένων δαπανών, κυρίως τις δα­
πάνες στέγης και τις δαπάνες 
φροντίδας παιδιών 
- εισοδήματα πρόνοιας, όταν εξα­
σφαλίζουν μέσα επιβίωσης σε ά­
τομα που βρίσκονται στην κατά­
σταση της φτώχιας 
Οι παροχές σε είδος, περιλαμβάνουν 
την κάλυψη του κόστους της ιατρικής 
περίθαλψης και των φαρμάκων, τη 
διανομή τροφίμων και τις διάφορες 
μορφές ενισχύσεων γιατην εξεύρεση 
μιας θέσης απασχόλησης. Η κοινωνι­
κή προστασία, χορηγώντας αυτές τις 
παροχές, διαδραματίζει ένα πολυ­
σύνθετο ρόλο στην κοινωνία, που α­
ντιστοιχεί σε τρεις βασικές λειτουρ­
γίες: 
- μια λειτουργία κλασικής ασφάλι­
σης, η οποία γνωρίζει ότι όλοι οι 
κοινωνικοί κίνδυνοι δεν διασφα­
λίζονται αναγκαστικά σε μια ε­
λεύθερη αγορά ασφάλισης 
- μια λειτουργία αποταμίευσης, η 
οποία επιτρέπει την εξομάλυνση 
της εξέλιξης των καταναλωτικών 
δυνατοτήτων καθόλη τη διάρκεια 
του βίου 
- μια λειτουργία διαπροσωπικής α­
νακατανομής, που μεταφέρει μέ­
ρος των εισοδημάτων των περισ­σότερο εύπορων νοικοκυριών 
προς τα πλέον ενδεή, εφόσον τα 
τελευταία τυγχάνουν παροχών 
χωρίς να έχουν καταβάλει εισφο­
ρές ή φόρους ισοδύναμους των 
παροχών. 
Ο διαχωρισμός των τριών λειτουρ­
γιών είναι δυσκολότερος στην πα-
ραγματικότητα απ ό,τι στη θεωρία 
και κανένα σύστημα κοινωνικής προ­
στασίας δεν περιορίζεται, ως εκ τού­
του, αυστηρά στους κινδύνους που 
δεν μπορεί να καλύψει ο ιδιωτικός 
τομέας ασφάλισης. Η αλληλεπικάλυ-
ψη των τριών αυτών λειτουργιών δεν 
είναι ωστόσο η ίδια στις διάφορες 
χώρες και αντικατοπτρίζει την ιστο­
ρική εξέλιξη κάθε συστήματος. 
Λόγω του συνδυασμού αυτών των 
τριών λειτουργιών, τα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας φαίνονται 
συχνά ως ανταγωνιστικά, και μάλι­
στα ως αντιτιθέμενα στις ιδιωτικές 
προσπάθειες προστασίας κατά των 
κοινωνικών κινδύνων. Αλλά ακριβώς 
οι περιορισμοί και οι ανεπάρκειες 
των άλλων δυνατών τρόπων κάλυψης 
(αυτοπροστασία μέσω ατομικής απο­
ταμίευσης, οικογενειακή αλληλεγγύη 
και ιδιωτική ασφάλιση) αποτελούν 
τους λόγους ύπαρξης της κοινωνικής 
προστασίας. 
Οι ανεπάρκειες της 
αυτοπροστασίας 
Ηαυτοπροστασία αντιστοιχεί με 
μια ατομική αποταμίευση πρό­
νοιας. Το άτομο εξοικονομεί μέρος 
των εισοδημάτων του για να διασφα-
77 
•«'•**Ύ -! ι yH»'%'>H *r- ,'#™£%!'\ ·:'*% *"Λ 
λίσει τη δική του οικονομική ασφά­
λεια και να αντιμετωπίσει τις αρνητι­
κές χρηματικές επιπτώσεις που επι­
φέρει η ασθένεια, η αναπηρία, η α­
νεργία, η συνταξιοδότηση ή η έναρξη 
ανάληψης των οικογενειακών βα­
ρών. Αυτός ο τρόπος προστασίας πα­
ρουσιάζεται a priori ως η πλέον φυ­
σική και εύχρηστη μέθοδος βασίζεται 
στην ατομική ευθύνη, που ο καθένας 
ενεργεί όπως επιθυμεί, ακολουθώ­
ντας τη δική του αντίληψη για τους 
κινδύνους στους οποίους εκτίθεται 
και τη δική του ψυχολογία. Παρου­
σιάζει όμως σημαντικά μειονεκτήμα­
τα που αποτελούν επίσης στοιχεία 
που αιτιολογούν την ύπαρξη της κοι­
νωνικής προστασίας. 
Κατ αρχήν, η αυτοπροστασία αφορά 
μόνον τα άτομα και τα νοικοκυριά 
πσυ διαθέτουν επαρκείς πόρους για 
να μπορούν να αποταμιεύουν αυτό 
τους επιτρέπει να επιτυγχάνουν απο­
τελεσματικότερο επίπεδο προστα­
σίας καθώς αυξάνονται τα εισοδήμα­
τα τους. Ενα νοικοκυριό με χαμηλό 
εισόδημα διαθέτει ασήμαντη δυνατό­
τητα αποταμίευσης, ή και καμία, ενώ 
ακριβώς αυτό κινδυνεύει να υποστεί 
σκληρότερα τις επιπτώσεις ορισμέ­
νων περιστατικών ικανών να πλή­
ξουν το βιοτικό του επίπεδο. Συνε­
πώς δεν υπάρχει ποτέ τέλεια αντι­
στοιχία μεταξύ αναγκών και εισοδη­
μάτων, αντιστοιχία η οποία αποτελεί 
την μείζονα αιτιολόγηση της κοινωνι­
κής προστασίας. 
Ακόμα και τα άτομα πσυ διαθέτουν 
τα μέσα, δεν είναι κατ ανάγκη σε 
θέση να στηρίζονται σ αυτά για να 
προστατεύονται επαρκώς. Δεν μπο­
ρούν να προβλέπουν πλήρως τους 
κινδύνους τους οποίους θα αντιμετω­
πίσουν σε ένα, ορισμένες φορές, 
απόμακρο μέλλον και συχνά υποτι­
μούν το βαθμό πιθανότητας τους και 
το εύρος τους : συχνότητα και σοβα­
ρότητα των ασθενειών, πιθανότητα 
και συνέπειες αναπηρίας, κίνδυ­
νος απόκτησης τέκνου με φυσικές μειονεξίες, διάρκεια μιας περιόδου 
ανεργίας, κλπ.... Πολλά άτομα έχουν 
ειδικότερα την τάση να υποτιμούν αι­
σθητά τη διάρκεια ζωής τους και, συ­
νεπώς, να ελαχιστοποιούν τη πιθανή 
διάρκεια της περιόδου τους ως συ­
νταξιούχοι. Επιπλέον, ορισμένοι έ­
χουν πολύ βραχυπρόθεσμο χρονικό 
ορίζοντα και ουδόλως τους απασχο­
λεί να επιδείξουν προνοητικότητα 
για τα απρόοπτα της ζωής και τις 
μελλοντικές τους ανάγκες. 
Τα όρια της οικογε­
νειακής αλληλεγγύης 
* 17 στω και αν ^ οικοΥενειακή f*0-
JQ/νάδα τείνει να καθίσταται πο­
λύ μικρότερη, η οικογένεια εξακο­
λουθεί εν γένει να προσφέρει στα 
μέλη της μια βοήθεια που κάθε άλλο 
παρά αμελητέα είναι. Παρά το γεγο­
νός όμως ότι αυτή η μορφή αλληλεγ­
γύης δεν εφαρμόζεται, εξ ορισμού, σε 
απομονωμένα άτομα, η οικογένεια 
αποτελεί μια άκρως περιορισμένη ο­
μάδα όσον αφορά τη δυνατότητα α­
ντιμετώπισης σημαντικών ή παρατε­
ταμένων κινδύνων (όπως σοβαρές ή 
χρόνιες ασθένειες, μακρόχρονη α­
νεργία) ή κινδύνους που την πλήττουν 
συλλογικά (ανεργία αμφοτέρων των 
συζύγων, ατυχήματα, διακοπή δρα­
στηριότητας της οικογενειακής εκμε­
τάλλευσης ή επιχείρησης κλπ). 
Επιπλέον, η οικονομική πρόοδος κα­
θιστά δυσχερέστερη την άσκηση πα­
ραδοσιακών μορφών αλληλεγγύης 
τόσο σε οικογενειακό όσο και σε το­
πικό επίπεδο. Η οικονομική ανάπτυ­
ξη, λόγω του ότι στηρίζεται στην αυ­
ξημένη κινητικότητα των εργαζομέ­
νων, αναγκαία για την καλύτερη 
κατανομή των πόρων, απαιτεί τη δη­
μιουργία άλλων τύπων αλληλεγγύης : 
οι ηλικιωμένοι γονείς δεν μπορούν να 
έχουν τη φροντίδα των ενήλικων 
τέκνων τους για την κάλυψη των 
αναγκών τους, ούτε και ο ανάπηρος 
ή ο άνεργος να εξαρτάται από τη βοήθεια των γειτόνων, εφόσον σήμε­
ρα οι οικογενειακοί δεσμοί έχουν χα­
λαρώσει λόγω της απομάκρυνσης και 
οι δεσμοί γειτονίας δύσκολα δη­
μιουργούνται εφόσον ο καθένας αλ­
λάζει κατοικία πολλές φορές στη ζωή 
τσυ. Οι αλλαγές στη δομή των οικο­
γενειών και η αύξηση της συμμετοχής 
των γυναικών στην αγορά εργασίας 
λειτουργούν προς την ίδια κατεύθυν­
ση. 
Οι ατέλειες 
της αγοράς της 
ιδιωτικής ασφάλισης 
Σε σύγκριση με τους προαναφε­
ρόμενους τρόπους προστασίας, 
η ασφάλιση παρουσιάζει το πλεονέ­
κτημα να λειτουργεί σε ευρύτερες 
βάσεις, επιτρέποντας την κατανομή 
μεταξύ όλων των ασφαλισμένων του 
κόστους ορισμένων από αυτούς. 'Ε­
χει όμως σημαντικούς περιορισμούς. 
Οι ασφαλιστικοί οργανισμοί προ­
σκρούουν κατ αρχήν σε ένα φαινόμε­
νο ασυμμετρίας της πληροφόρησης. 
Ο όρος αυτός εκφράζει την ιδέα κατά 
την οποία γνωρίζουν λιγότερο από 
τους δυνάμει πελάτες τους τις πιθα­
νότητες που αντιμετωπίζουν οι τελευ­
ταίοι όσον αφορά τις καταστάσεις 
κατά των οποίων ασφαλίζονται, εφό­
σον δεν είναι καθαρά τυχαίες ή α­
πρόοπτες σε ατομικό επίπεδο. Τα ά­
τομα μπορούν πράγματι να αποκρύ­
ψουν από τον ασφαλιστή τους τους 
κινδύνους πσυ εμφανίζουν ή τις αντι­
δράσεις που μπορούν να έχουν αφό­
του ασφαλιστούν. Αυτό ισχύει ειδι­
κότερα όσον αφορά την κάλυψη της 
ανεργίας και των οικογενειακών βα­
ρών. Οι μηχανισμοί ασφάλισης δύ­
σκολα συγκατατίθενται στην κάλυψη 
αυτών των γεγονότων διότι εάν η α­
σφάλιση είναι προαιρετική, θα προ­
σελκύει κυρίως άτομα ιδιαίτερα ε­
κτεθειμένα στον κίνδυνο της ανερ­
γίας ή άτομα που εξετάζουν ακριβώς 
78-
Κεφάλαιο Β ~Η κοινωνική προστασία : οικονομικά Θέματα 
το ενδεχόμενο απόκτησης τέκνων. Α­
ντίθετα, όσοι έχουν σταθερή απασχό­
ληση ή δεν εξετάζουν το ενδεχόμενο 
απόκτησης τέκνων δεν εκδηλώνουν 
καμία επιθυμία να ασφαλιστούν. Οι 
εταιρείες αντιμετωπίζουν συνεπώς 
αδυναμία καθορισμού των τιμολο­
γίων τους, διότι δεν γνωρίζουν εκ των 
προτέρων την ένταση του κινδύνου 
που διατρέχουν οι αιτούντες σχετική 
κάλυψη. 
Βέβαια η υποχρέωση ασφάλισης α­
ναστέλλει αυτό το είδος υπολογι­
σμών εκ μέρους των ατόμων και επι­
τρέπει στις ασφαλιστικές εταιρείες 
θεωρούμενες συνολικά, να προβλέ­
πουν το ποσό των αποζημιώσεων που 
θα πρέπει να καταβάλουν. Καθεμία 
όμως από αυτές θα επιχειρήσει του­
λάχιστον να προσελκύσει τα άτομα 
που είναι a priori τα λιγότερο εκτε­
θειμένα στους κινδύνους που διατρέ­
χουν. Στην περίπτωση της ασφάλισης 
ασθένειας, για παράδειγμα, επιδιώ­
κουν να ασφαλίσουν νέους και υγιείς 
(πσυ γι αυτές αντιπροσωπεύουν χα­
μηλούς κινδύνους) παρά ηλικιωμέ­
νους ή άτομα με βεβαρημένο ιατρικό 
ιστορικό (θεωρούμενοι υψηλοί κίν­
δυνοι). 
Ασφαλώς, η νομοθεσία μπορεί να α­
ναγκάσει τις εταιρείες να ασφαλί­
ζουν όλα άτομα πσυ το ζητούν. Στην 
περίπτωση αυτή, οι ασφαλιστικές ε­
ταιρείες θα προσαρμόσουν τα τιμο­
λόγια τους σε συνάρτηση με τα ατο­
μικά χαρακτηριστικά των ασφαλι­
σμένων όχι μόνον για να αντισταθμί­
σουν τις διαφορές κόστους πσυ προ­
βλέπουν αλλά και για να ασκήσουν 
ένα αποπεμπτικό αποτέλεσμα. Η α­
δυναμία που αντιμετωπίζουν να γνω­
ρίζουν εκ των προτέρων τον κίνδυνο 
που αντιπροσωπεύει ένας υποψή­
φιος ασφάλισης τις προτρέπει να α­
πομακρύνουν, προσφέροντας απο­
τρεπτικά τιμολόγια, αυτούς που υπο­
ψιάζονται ότι ανήκουν στην ομάδα 
υψηλών κινδύνων. Στην περίπτω­
ση αυτή, ο τρόπος λειτουργίας της αγοράς μπορεί να οδηγήσει σε κοι­
νωνικά απαράδεκτες καταστάσεις, 
όπου ορισμένα άτομα βρίσκονται εκ 
νέου σε πρακτική αδυναμία σύναψης 
ασφάλισης κατά των κινδύνων έναντι 
των οποίων είναι ιδιαίτερα εκτεθει­
μένοι. Τα τρία χαρακτηριστικά που 
καθορίζουν ένα σύστημα κοινωνικής 
προστασίας και το διαφοροποιούν α­
πό τους μηχανισμούς της ιδιωτικής 
ασφάλισης είναι : κάθε άτομο πρέπει 
υποχρεωτικά να έχει μια ασφάλιση ο 
ασφαλίζων οργανισμός πρέπει να 
μην απορρίπτει καμία αίτηση ασφά­
λισης και να μην επιτρέπεται να προ­
σαρμόζει τα τιμολόγια του σε συνάρ­
τηση με τη σημασία του κινδύνου που 
συνδέεται με τα διάφορα άτομα. Τα 
τρία αυτά χαρακτηριστικά είναι α­
διαχώριστα: η μη προσαρμογή των 
εισφορών σε συνάρτηση με τον ατο­
μικό κίνδυνο, συνεπάγεται κατ ανά­
γκη υποχρεωτική προσχώρηση στο 
σύστημα στην αντίθετη περίπτωση, οι 
ομάδες χαμηλών κινδύνων θαέτειναν 
προς την μη ασφάλιση με αποτέλε­
σμα τη διαταραχή της ισορροπίας του 
συστήματος. 
Εξωτερικοί 
παράγοντες 
Ηύπαρξη συστημάτων κοινωνι­
κής προστασίας αιτιολογείται 
και από έναν άλλο λόγο, σε θεωρητι­
κό επίπεδο : την ύπαρξη εξωτερικών 
παραγόντων. Τα φαινόμενα αυτά εί­
ναι κατ αυτόν τον τρόπο περιορισμέ­
να διότι παρατηρούνται ακριβώς ε­
κτός της αγοράς και απορρέουν από 
αλληλεξαρτήσεις μεταξύ οικονομι­
κών παραγόντων για τους οποίους 
δεν υπάρχει αγοραία αξία. Ετσι, η 
μετάδοση λοιμωδών νόσων ή το φαι­
νόμενο της εγκληματικότητας που 
συνδέεται με την ανεργία και τη φτώ­
χια αποτελούν εξωτερικές αντιοικο-
νομίες. Αντίστροφα, οι κοινωνικές 
παροχές δημιουργούν εξωτερικές οι­
κονομίες, δηλαδή πλεονεκτήμα­
τα που δεν αφορούν μόνον τους άμεσους δικαιούχους τους, στο βαθ­
μό πσυ συνεισφέρουν στη βελτίωση 
της κατάστασης της υγείας ολόκλη­
ρου του πληθυσμού (μέσω της δω­
ρεάν ιατρικής περίθαλψης), στην 
προώθηση της κοινωνικής ειρήνης 
και συνοχής και έμμεσα στην πρόλη­
ψη της εγκληματικότητας (μέσω της 
κοινωνικής πρόνοιας και των αποζη­
μιώσεων ανεργίας), στη διευκόλυνση 
της κινητικότητας τσυ εργατικού δυ­
ναμικού (μέσω αποζημιώσεων ανερ­
γίας και ενεργών μέτρων για την α­
γορά της απασχόλησης), καθώς και 
στην ενθάρρυνση της γεννητικότητας 
(μέσω οικογενειακών επιδομάτων). 
Συνεπώς η κοινωνική προστασία πα­
ρουσιάζεται ως ένας μηχανισμός που 
παράγει υπηρεσίες οι οποίες δεν εί­
ναι καθαρά ατομικές στο βαθμό που 
ωφελούν επίσης το σύνολο τσυ πλη­
θυσμού. Αυτό αιτιολογεί το γεγονός 
ότι οι δημόσιες αρχές μπορούν να 
επιβάλουν την υποχρεωτική υπαγω­
γή σ ένα σύστημα και, επιπλέον, ότι η 
χρηματοδότηση της κοινωνικής α­
σφάλισης πρέπει να πραγματοποιεί­
ται μέσω φόρων και εισφορών κοι­
νωνικής ασφάλισης. 
Τα πλεονεκτήματα 
μιας συλλογικής 
διαχείρισης των 
κινδύνων 
Στους ήδη αναφερόμενους λό­
γους πρέπει να προσθέσουμε το 
πλεονέκτημα που αποτελεί η ύπαρξη 
ενός συστήματος συλλογικής διαχεί­
ρισης των κοινωνικών κινδύνων που 
επιτρέπει οικονομίες κλίμακας, κα­
θώς και μείωση του κόστους πληρο­
φόρησης για τα προστατευόμενα ά­
τομα. Αφενός, λόγω του σχετικού χα­
μηλού αριθμού των ενεχόμενων ορ­
γανισμών, η διαχείριση των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας μπο­
ρεί να πραγματοποιηθεί με χαμηλό­
τερο κόστος λόγω της δυνατότητας 
-79-
Κεφάλαιο 6-Ηκοινωνική προστασία : οικονομικά θέματα 
εξορθολογισμού των διοικητικών υ­
πηρεσιών και της απουσίας δαπανών 
μάρκετινγκ. Το 1991, τα έξοδα λει­
τουργίας αντιπροσώπευαν κάτω του 
4% των συνολικών παροχών που κα­
ταβλήθηκαν σε ολόκληρη την Κοινό­
τητα (βλ. διάγραμμα 12). 
Αφετέρου, όσον αφορά τα προστα­
τευόμενα άτομα, η κοινωνική προ­
στασία έχει το πλεονέκτημα της α­
πλότητας. Η διαχείριση μιας μακρο­
πρόθεσμης αποταμίευσης, καθώς και 
η επιλογή ενός προϊόντος ασφάλισης 
προσαρμοσμένου στις ανάγκες ενός 
ιδιαίτερου νοικοκυριού συνεπάγο­
νται αποφάσεις περισσότερο περί-
πλοκλες από αυτές πσυ συνήθως λαμ­
βάνουν τα περισσότερα νοικοκυριά. 
Η παροχή των αναγκαίων συμβου­
λών από επαγγελματίες είναι εν γένει 
λίαν δαπανηρή και επιφέρει ανάλογη 
μείωση των ποσών που διατίθενται 
για την ατομική προστασία. Οι οικονομικές 
επιπτώσεις της 
κοινωνικής 
προστασίας 
Ηενυπάρχουσα αποτελεσματι­
κότητα των εθνικών συστημά­
των κοινωνικής προστασίας, στην ο­
ποία πριν λίγο αναφερθήκαμε, σπά­
νια προβάλλεται στις δημόσιες συζη­
τήσεις για την κοινωνική προστασία. 
Οι εν λόγω συζητήσεις επικεντρώνο­
νται κυρίως στις επιπτώσεις που μπο­
ρεί να έχει για την υπόλοιπη οικονο­
μία. 
Η αύξηση των εσόδων και των δαπα­
νών της κοινωνικής προστασίας στο 
σύνολο της οικονομικής ζωής των χω­
ρών της Κοινότητας αποτελούν α­
σφαλώς ένα από τα σημαντικότερα 
φαινόμενα της οικονομικής τους ανά­
πτυξης στη διάρκεια του 20ου αιώνα 
12 Κόστος λειτουργίας των συστημάτων κοινωνικής 
προστασίας σε σχέση με το σύνολο των παροχών, 1980 
και 1991 
n IS 
111! Το εύρος των ποσών πσυ διαχειρίζε­
ται έχει προκαλέσει προβληματι­
σμούς, επικρίσεις και προτάσεις με­
ταρρυθμίσεων που παρουσιάζουν έ­
ντονες διαφορές ανάλογα με τις κοι­
νωνικές ομάδες ή τα πολιτικά κόμμα­
τα από τα οποία εκπορεύονται. Θέτει 
στις δημόσιες αρχές ακανθώδη προ­
βλήματα επιλογής σχετικά με τα μέσα 
αντιμετώπισης της αυτόματης τάσης 
(εφόσον η νομοθεσία δεν μεταβάλλε­
ται) των δαπανών να αυξάνονται τα­
χύτερα απ ό,τι τα έσοδα που επιτρέ­
πουν τη χρηματοδότηση τους. Αρα τα 
προβλήματα αυτά έχουν όλες τις πι­
θανότητες να επιταθούν με τη διατή­
ρηση υψηλών επιπέδων ανεργίας, 
την τάση για άνοδο της ζήτησης, της 
προσφοράς και του κόστους της ια­
τρικής περίθαλψης και προπάντων με 
τη γήρανση του πληθυσμού, που επι­
φέρει αξιόλογες συνέπειεςγιατις δα­
πάνες υγείας και τις συντάξεις γήρα­
τος. Οθεν και το ενδιαφέρον που επι­
δεικνύεται για τις οικονομικές επι­
πτώσεις της χρηματοδότησης και των 
παροχών. 
Η χρηματοδότηση 
της κοινωνικής 
προστασίας 
Οι δαπάνες κοινωνικής προστα­
σίας χρηματοδοτούνται κυρίως 
από άμεσους φόρους και τις εισφο­
ρές κοινωνικής προστασίας και το 
ποσοστό εξέλιξης τους αποτέλεσε 
βασική αιτία της αύξησης της φορο­
λογικής επιβάρυνσης. Εξάλλου, η 
χρηματοδότηση μέσω των κοινωνι­
κών εισφορών, που αντιπροσω­
πεύουν το μεγαλύτερο μέρος των πό­
ρων της κοινωνικής προστασίας στις 
περισσότερες χώρες, προκάλεσε συ­
ζητήσεις και επικρίσεις. 
•80 
||βφώ^^^ 
Καθαρός μισθός και κόστος του εργατικού δυναμικού στα κράτη μέλη 
Οι πίνακες 21 και 22 παρουσιάζουν την ανάλυση του συνολικού κόστους για την επιχείρηση της 
απασχόλησης ενός εργάτη στην μεταποιητική βιομηχανία κάθε κράτους μέλους. Η ανάλυση αυτή 
επετεύχθη κατόπιν σύγκρισης δύο στατιστικών του EUROSTAT: 
-* της έρευνας για το κόστος του εργατικού δυναμικού του 1988 που καθιστά εμφανή τη δομή του 
κόστους του εργατικού δυναμικού και κυρίως to μέρος των δαπανών της κοινωνικής ασφάλισης που 
βαρύνουν τον εργοδότη και τις μικτές αμοιβές 
- των στατιστικών καθαρών αποδοχών πσυ είναι το αποτέλεσμα θεωρητικού υπολογισμού που πραγ­
ματοποίησαν οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες προκειμένου να δείξουν τις επιπτώσεις της 
φορολογίας στις αποδοχές των χειρωνακτών εργατών ανάλογα με το επίπεδο της αμοιβής τους και 
την οικογενειακή τους κατάσταση. 
Ο συνδυασμός αμφότερων των πηγών καθιστά δυνατή την πλήρη ανάλυση του κόστους απασχόλησης 
ενός χειρώνακτας εργάτη, αντιδιαστέλλοντας κυρίως : 
- τις δαπάνες κοινωνικής ασφάλισης που βαρύνουν τον εργοδότη ανάλογα με το αν είναι νόμιμες, 
αφενός, συμβατικές (καθοριζόμενες από συλλογική σύμβαση), τυπικές (καθοριζόμενες κατόπιν 
συμφωνίας της επιχείρησης) ή εκούσιες αφετέρου 
- τις εισφορές των μισθωτών εργαζομένων στην κοινωνική ασφάλιση 
- τη φορολογία του εισοδήματος, που υπολογίζεται βάσει της υπόθεσης ότι ο μισθός αντιπροσωπεύει 
την μοναδική πηγή εισοδήματος και ότι ουδεμία ειδική περίσταση δεν αιτιολογεί φορολογικές 
ελαφρύνσεις εκτός αυτών που απορρέουν από την οικογενειακή κατάσταση. Οταν ο μισθωτός είναι 
αρχηγός οικογένειας, αφαιρείται από τον εν λόγο) φόρο το ποοό των οικογενειακών επιδομάτων που 
λαμβάνει 
- κόστος άλλης μορφής που συνδέεται με την απασχόληση : πλεονεκτήματα σε είδος, απόδοση 
δαπανών μεταφοράς> δαπάνες της επιχείρησης για τις ιατρικές και κοινωνικές υπηρεσίες, δαπάνες 
επαγγελματικής κατάρτισης, καθώς και οι ενδεχόμενοι φόροι στους μισθούς αφαιρουμένων των 
καταβληθεισο>ν επιδοτήσεων 
- τον καθαρό διαθέσιμο μισθό για τσ^ μισθιοτό. 
Η κατάσταση παρουσιάζει αρκετές αντιθέσεις ανάλογα με το κράτος μέλος. Για συνολικό κόστος 100 
για την επιχείρηση, ο βέλγος, ο γερμανός και ο ολλανδός μέσος εργάτης λαμβάνει λιγότερο από 45 υπό 
μορφή καθαρού μισθού εάν είναι άγαμος, ενώ ο δανός, ο γάλλος και ο ιρλανδός λίγο παραπάνω από 
50, ο έλληνας, ο λουξεμβουργιανός και ο πορτογάλος περίπου 60 και ο ισπανός και ο βρετανός 62. 
Στην περίπτωση του έγγαμου εργάτη, πατέρα δύο τέκνων και του οποίου η σύζυγος δεν εργάζεται ο 
καθαρός μισθός ε ίναι υψηλότερος, λόγω των εκπτώσεων για τα οικογενειακά βάρη κατά τον υπολογισμό 
του φόρου εισοδήματος και της καταβολής των οικογενειακών επιδομάτων. Ο καθαρός μισθός είναι 
χαμηλότερος στις Κάτω Χώρες (53% του εργατικού κόστους), στο Βέλγιο, στη Γερμανία και στην Ιταλία 
(56-58%), κυμαίνεται μεταξύ 61 και 65% στη Γαλλία, στην Ιρλανδία, στην Πορτογαλία και στη Δανία 
και είναι υψηλότερο στην Ισπανία (67%), στο Ηνωμένο Βασίλειο (70%) και προπάντων στο Λουξεμ­
βούργο (σχεδόν 80%). 
Οι συμβατικές τυπικές εκούσιες εισφορές στην Ιρλανδία, στις Κάτω Χώρες, στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
στη Γερμανία είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Η περίπτωση της Γαλλίας είναι κάπως ιδιαίτερη : οι επίσημα 
καθοριζόμενες εισφορές ως συμβατικές είναι στην πραγματικότητα υποχρεωτικές για όλους τους 
εργαζόμενους, είτε συνολικά (ασφάλιση ανεργίας) είτε εν μέρει (ελάχιστοι συντελεστές για τα συμπλη-
ρωμστικά συστήματα συνταξιοδότησης). 
81 
WeÇ&m&&* HKommÊ^morowia: Οικονομικά θέματα 
Πίνακας 21 Φόροι και εισφορές κοινωνικής προστασίας ως % του συνολικού εργατικού κόστους, 
1988 (μέσες αποδοχές στη μεταποιητική βιομηχανία, άγαμου χειρώνακτα εργάτη) 
διαθέσιμες 
αποδοχές 
σύνολο 
εργατικού 
κόστους 0,8 Εργοδοτικές 
Εισφορές 
υποχρεωτικές 26,7 
βάσει συλλογικής 
σύμβασης βάσει 
ουμφωνίσς 
Εισφορές 
εργαζομένων 
Φόρος 
εισοδήματος 
λοιπό κόστος* 
100 DK 
2,8 
0,2 
17,9 42,8 
0,9 0,8 
100 18,4 
3,1 GR Ε 
19,0 23,6 
1,0 1,6 ρ(1) ,RL(D L NL(1) Ρ UK(1) EUR12 
19,2 
8,5 8,7 
6,2 32,3 
1,2 13,8 15,8 
03 7,1 19,1 
2,0 
17,6 
23 6,3 
1,0 7,6 
0,1 4,2 
4,0 25,0 12,0 
3,1 -2,9 13,6 
1,2 10,6 
3,5 5,7 
5,5 
100 100 100 100 100 100 100 100 100 73 
4,2 
100 18,5 
3,8 
93 1,7 13,7 11,9 4,6 11,6 6,3 5,9 103 20,0 8,4 7,7 10,2 
16,4 13,2 
2,6 2,0 
44,4 51,7 44,9 60,8 623 52,5 50,7 51,5 60,8 43,0 59,3 61,8 523 
100 
* Σημειώσεις: Στο λοιπό κόστος συμπεριλαμβάνονται ωφελήματα σε είδος, δαπάνες επαγγελματικής κατάρτισης, αλλάς κοινωνικού χαρακτήρα δαπάνες και φόροι επί 
«αν ημερομισθίων αφαιρουμένων το/ν επιδοτήσεων. 
Ι (εκτίμηση TW> υπηρεσιών της Επιτροπής) 
0 εργατικό κόστος γω χειρώνακτες κω μη χειοώναχηςερ 
Πηγές: κοινοτική έρευνα εργατικού δυναμικού 1988, τεύχος 1: κυριότερα αποτελέσματα, EUROSTAT, σειρά C, 1992. 
Καθαρές αποδοχές χειρωνακτών εργαζομένων στη μεταποίηση στην Κοινότητα, 1991, Eurostat, σειρά 3C, 1992. 
Οι αυξήσεις των 
φόρων και των 
εισφορών κοινωνι­
κής ασφάλισης 
Μεταξύ των προβλημάτων που 
προκαλεί η αύξηση των ασφα­
λιστικών εισφορών και των φόρων, 
αυτά που προσέλκυσαν περισσότερο 
την προσοχή ήταν οι πιθανές επιπτώ­
σεις για μείωση των παραγωγικών 
προσπαθειών και η προτροπή για φο­
ροδιαφυγή και φοροαποφυγή. 
Η οικονομική ανάλυση υπογραμμίζει 
ότι στον τομέα της προτροπής για ερ­
γασία, η αύξηση των φόρων και ει­
σφορών μπορεί να προκαλέσει δύο 
τύπους αντίθετων αποτελεσμάτων 
στα κίνητρα για εργασία Ένα είναι 
η υποκατάσταση της εργασίας με ε­
λεύθερο χρόνο στην περίπτωση που μείωση της αμοιβής αφαιρουμένων 
των φόρων και των κοινωνικών ει­
σφορών, ωθεί το άτομο να μειώσει το 
χρόνο εργασίας του. Το άλλο είναι 
αντίθετα, ένα εισοδηματικό αποτέλε­
σμα, το οποίο συμβαίνει εάν η εν 
λόγω μείωση εκφράζεται με αύξηση 
της ποσότητας της πραγματοποιού­
μενης εργασίας προκειμένου να αντι­
σταθμιστεί η απώλεια καθαρού εισο­
δήματος που οφείλεται στην αύξηση 
φόρων και εισφορών. 
Προσπάθειες προσδιορισμού της 
σχετικής σημασίας αυτών των δυο α­
ποτελεσμάτων δεν οδήγησε σε σαφή 
αποτελέσματα παρά τις πολυάριθμες 
θεωρητικές προσεγγίσεις και εμπει­
ρικές μελέτες. Οι αντιδράσεις ποικίλ­
λουν ανάλογα με τα άτομα. Η συνη­
θέστερα αποδεκτή υπόθεση είναι ότι 
για τα νοικοκυριά με υψηλά εισοδή­
ματα το αποτέλεσμα υποκατάστασης κατέχει, συνολικά, δεσπόζουσα θέ­
ση, προπάντων για τις γυναίκες σε 
περίπτωση συνολικής φορολογίας 
των εισοδημάτων των έγγαμων ζευ­
γαριών. Αντίθετα, για τα άτομα με 
χαμηλά εισοδήματα, οιαδήποτε εξα­
σθένηση της αγοραστικής τους δύνα­
μης που συνδέεται με αυξήσεις φό­
ρων ή εισφορών έχει μεγαλύτερες 
πιθανότητες να τους ωθήσει στο να 
εργάζονται περισσότερο. 
Τα κίνητρα για φοροδιαφυγή και φο­
ροαποφυγή είναι στην πράξη μεγα­
λύτερα όταν οι επιβαρύνσεις που θα 
αποφευχθούν είναι υψηλότερες. Συ­
νεπώς, κάθε αύξηση φόρων ή κοινω­
νικών εισφορών τείνει να τις ενι­
σχύει. Μεταξύ των ευρέως διαδεδο­
μένων μεθόδων, που αφορούν άμεσα 
την κοινωνική προστασία, η μη δηλω­
θείσα εργασία επιτρέπει σ αυτόν που 
την πραγματοποιεί την απόκτηση μη 
82 
fy^^^^^^s^mEt^ctTCi;:'ù??hï.- - *• Κεφάλαιο 6*Hκοινωνική προστασία : οικονομικά Θέματα, 
Πίνακας 22 Φόροι και εισφορές κοινωνικής προστασίας ως % του συνολικού εργατικού κόστους, 
1988 (μέσες αποδοχές στη μεταποιητική βιομηχανία» εγγάμου χειρώνακτα εργάτη με 
δύο παιδιά και σύζυγο μη εργαζόμενη) 
Β DK GR IRL Ι NL 
Εργοδοτικές 
σύμβασης, βάσει 
συμφωνίας υ'° υ'Ζ 
εθελοντικές 
Εισφορές 3,1 1,0 1,6 83 6,2 1,2 0,3 UK EUR12 
υποχρεωτικές, 26,7 2,8 18,4 19,0 23,6 19,2 8,7 32,3 13,8 15,8 19,1 7,3 183 
βάσει συλλογικής 
7,1 2,0 4,2 3,8 
93 1,7 13,7 11,9 4,6 11,6 63 5,9 10,3 20,0 8,4 7,7 10,2 
13,9 34,7 9,0 63 3,7 0,0 16,6 10,0 1,7 5,5 4,4 13,6 8,1 εργαζομένων 
φόρος 
εισοδήματος 
οικογενειακά 
επιδόματα 
λοιπό κόστος* 
καθαρές 
διαθέσιμες 
αποδοχές 
^^^ εργατικ ΐ(χ)ο ΐ(χ)ο ΐ(χ)ο ΐ(χ)ο ΐ(χ)0 ΐ(χ)0 ΐ(χ)0 ΐ(χ)ο ΐ(χ)0 ΐ(χ)0 ΐ(χ)ο ΐ(χ)0 mQ 
Σημειώσεις και πηγές: Μέπε πίνακα 21 -8,0 -53 -3,0 -6,0 -0,6 -53 -2,3 -4,1 -7,2 -4,5 -3,2 -5,8 -4,1 
0,9 0,8 23 1,0 0,1 4,0 3,1 -2,9 1,2 3,5 5,5 2,6 2,0 
56,4 65,1 563 66,8 67,0 62,0 61,4 57,6 79,9 52,6 63,8 70,4 613 
δηλωθέντων εισοδημάτων (είτε ως 
βασικών είτε ως συμπληρωματικών 
τοιούτων) και, όταν απασχολείται 
στο πλαίσιο μιας νόμιμα μισθωτής 
δροχττηριότητας, ο εργοδότης δεν ε­
πιβαρύνεται με κοινωνικές δαπάνες. 
Οσο μεγαλύτερη είναι η διαφορά με­
ταξύ του καθαρού μισθού που πραγ­
ματικά λαμβάνει ο εργαζόμενος και 
τσυ συνολικού κόστους μιας θέσης 
απασχόλησης για την επιχείρηση, τό­
σο περισσότερο οι δύο εταίροι έχουν 
συμφέρον να αποκρύπτουν εισοδή­
ματα και να προσφεύγουν στην μη 
δηλωθείσα εργασία. 
Παρ όλα αυτά, η εν λόγω διαφυγή 
φορολογικών και κοινωνικών εισφο­
ρών έχει συνέπειες στα άτομα που 
δεν δύνανται να λάβουν παροχές ό­
ταν σταματήσουν να εργάζονται (σε 
περίπτωση ασθένειας, αναπηρίας ή 
κατά την συνταξιοδόιησή τους). Ο 
φόβος περιορισμού των δικαιωμά­
των στις ανταποδοτικές παροχές 13 Εργατικό κόστος και εισφορές κοινωνικής προστασίας, 
χειρωνακτών εργατών του μεταποιητικού τομέα, 1988 
2400 
2000 
1600 
1200 ECU ανά μήνα 
£3 Εργοδοτικές ασφορές 
• Εισφορές εργαζομένων 
• Μικτές αποδοχές -ι 2400 
2000 
1600 
1200 
-83-
^Κεφάλαιο 6 ~ Η κοινωνική προστασία ; οικονομικά Βέματο 
14 Μέσο ωριαίο εργατικό κόστος του μεταποιητικού τομέα και 
κατά κεφαλή δαπάνη κοινωνικής προστασίας στα κράτη 
μέλη, 1990 
25 Γ Εργατικό κόστος (ECU ανά εργαζόμενο) 25 
20 h 
15 J-
10 f •ο 
t,*E12 •Β •NL 
•F •L H 20 
15 
•UK 
4cm 
Q ι ι, .ι ι ι ,,« i_i ι ι ι t_ » « • ' » • . « | | | | | i_ 10 
0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 
Δαπάνη κοινωνικής προστασίας (ECU κατά κεφαλή) 
1$ Μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας 
εξαιρουμένων των επιδομάτων ανεργίας και της ανάπτυξης 
εξαγωγών 1980-1991 
160 r % μεταβολή στις εξαγωγές 19S0-19S1 -ι 160 
140 
120 
100 
80 
60 
40 f-
20 •ρ 
•m. 
:Ï*QÎ 
•ακ 
•e/ι •Ni 
•F «· 
•UK •GR 
QR 1980-1990 140 
- 120 
100 
80 
60 
40 
20 
-4 -2 0 2 4 6 8 10 
Μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας (% Α.Εγχ.Π) παροχές των οποίων το ποσό εξαρτά­
ται άμεσα από τις εισφορές που κα-
ταβάλλει ο εργαζόμενος ή η επιχεί­
ρηση που τον απασχολεί — τείνει να 
αποτελεί τροχοπέδη σε συμπεριφο­
ρές αυτού του τύπου. Ο αποτρεπτικός 
αυτός παράγοντας δεν είναι όμως 
πλήρως αποτελεσματικός λόγω της 
ύπαρξης, σε όλα τα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας, μη ανταποδοτι­
κών παροχών (που χρηματοδοτού­
νται από τους φόρους) που προσφέ­
ρουν μια ελάχιστη προστασία σε ό­
σους τη χρειάζονται (με τη μορφή 
διασφάλισης ελάχιστων πόρων και 
δυνατότητας πρόσβασης στην υγειο­
νομική περίθαλψη). Στο πλαίσιο αυ­
τό, η ισορροπία μεταξύ ανταποδοτι­
κών και μη ανταποδοτικών εισφορών 
αποκτά αποφασιστική σημασία. 
Κοινωνική 
προστασία και δημο­
σιονομικό έλλειμμα 
Ηκοινωνική προστασία παρου­
σιάζεται συχνά ως εν μέρει υπεύ­
θυνη για την επιδείνωση των δημόσιων 
οικονομικών που αντιμετωπίζουν πολ­
λά κράτη της Κοινότητας από τα τέλη 
της δεκαετίας του 1970. Η χρηματοδό­
τηση της κοινωνικής προστασίας σα­
φώς επηρεάζει άμεσα την κατάσταση 
των δημόσιων οικονομικών στις χώρες 
όπου εντάσσεται στο πλαίσιο του κρα­
τικού προϋπολογισμού ή του προϋπο­
λογισμού τοπικών ενώσεων. Εχει επί­
σης και μια έμμεση επίπτωση στις χώ­
ρες που τη διαχείριση της διασφαλί­
ζουν αυτόνομοι οργανισμοί. Αυτό α­
φενός, επειδή οι δημόσιες αρχές ανα­
γκάστηκαν ίσως να επιδοτήσουν ορι­
σμένα συστήματα για να μειώσουν το 
έλλειμμα τους και, αφετέρου, διότι στις 
χώρες που η εξέλιξη των δαπανών κοι­
νωνικής προστασίας επέφερε αυξή­
σεις των εισφορών που εισέπρατταν οι 
εν λόγω διαχωρισμένοι από το κράτος 
οργανισμοί, το κράτος αναγκάστηκε 
ίσως να προσφύγει στο δανεισμό για 
να αντιμετωπίσει τις ίδιες δαπάνες τσυ 
84-
Σχέση μεταξύ δαπανών κοινωνικής ασφάλισης, 
απασχόλησης και ανεργίας 
-85-Κεφάλαιο 6 - Η κοινωνική προστασία : οικονομικά Θέματα 
ΙΡ^Ι^ 
Κοινωνική ηροαΓ3</ίβ;, βντΰγωνισηκότητα, απασχόληση κσι ανεργία 
Οαντίκτυπος τη-:; κοιν»»νΐκτΊί; ΗΐΛΧΗο:.ύις στην ;ινταγωνισι.τκόίη-ι:α ϊ«χι τη δημιουργία θέσεαιν εργασίαςαπσιελεί την πηγή συζητήσεων 
και οενϊ!.;^ »-οαί«/ο,^.ν, ΤΙ'ΚΚΪ μ£Ί...4 '< ;-Ι.ΙΙΥ..·Γ: .τϊη;.'.ίίο^ν όσο και πολιτικών κύκλων, οι οποίες καθίστανται ιδιαίτερα έντονες σε περιόδους 
ύφεσης ή βί*.5&ε^;;^^^ 
(π.χ. σε επιΜματα ανεργίας ή &·. -.-ΐ-ύμαίο. ^^χ^Ίν συνταξιοδότησης). Πέραν της πολιτικής δυσχέρειας να πειστούν οι εργοδότες και/ή 
οι εργαζόμενοι να α^υ&χίλίϋν υΛϊ&φιαίί, αύξηση στους φόρους και στις εισφορές κοινωνικής πρόνοιας, είναι σημαντικό να 
εξασφαλιστεί 6χ\ το κόστος χοη^^ί* ·σόττ>-, »ης Τί|ς ν*χνοϊνικης πςκκτιασίας δεν αυξάνει υπερβολικά το κόστος πσ^αγωγής, απειλώντας 
έϊα^τψ^ρ^^Ύ^ϊ^νί0•αΜ'κψΑ^ Ι&ίϊίτί ηα μ/5>.-«ρε*' να προβληθεί το επιχείρημα ότι από τη στιγμή που τα συσνήμακ* κοινωηκηςπροσαχσίας 
χρημ«ΐΡ)ό&.οϋν%αι γεν,κά «πό ιη φ-*ρο>Λγία της χρηστή της εργασίας, μπορούν να οδηγήσουν σε αύξηση της σχετικής τιμής αυτού του 
ονντελεσίή παραγ»^"*:.,, ^ΐοόΥμ^;^*, τη^υμένοίν σταθερών των λοιπών παραμέτρων, θα τείνει να μειώσει το εργασιακό περιεχόμενο 
της οικονομικής ανάϊτςυξ.'Κ'. 
Ενώ είναι σΰαχολσ να εντελίσκηίν 8εωρϊ$ι:κίς σνσλΰαΐίί,ς.: λόγω της δυσχέρειας σύλληψης και διαμόρφωσης εναλλακτικίόν λύσεων 
σχ*ς για -.αν,ΛΜνΰκ »νς λόγσυζ μρτ?;ιη <^ί ς >:* >νσυλίων υπέρ των οχιθενών, αναπήρων, ανέργων και συνταξισιίχων καθώς και για συλλογική 
χρηματοδότηση της δαπάνης ιτν&ιονοα^ΐηί κί^ρίθαλψης» είναι οπωΰδήκοτ*- δυναϊό να γίνουν συγκρίσεις μεταξύ κραιών μελών. 
Μπορεί να δειχθεί ότι μία συνΐ-Ητίς κω μν^ρροϋημένη ανάπτυξη της οικονομικής επίδοσης και της κοινωνικής προστασίας δε θέτει σε 
κίνδυνο ου» την νι^£γΧ'Μχη>ι-ι;ηψ' μιας χώρας ούτε τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Το διάγραμμα 15 απεικονίζει τη σχέση 
μίταξύκοινίϋΓΛκήςκρΐ^ επίδοση με τη μορφή της ανάπτυξης 
ΧΟΛ" εξαγί; ίγιόν. Ο» σϊτγκρίοΐ ^ σναφίρονται ατην περίοδο 1980 έοχ; 1991, τελευταίο έτος για το οποίο υφίστανται στοιχεία για τις δαπάνες 
κοινωνικής προοικοίας (ε:-βκ5ς της Ελλάδας, για την οποία τα στοιχεία φθάνουν μόνο μέχρι το 1990). Από αυτό προκύπτουν ελάχιστα 
στοιχεία ο>ς προς το αν υφίον;;:·^ ον.Όδή^ίοΐί ον^εασμάς μεταξύ των δύο μεταβλητών και οπωσδήποτε δεν υπάρχει καμία ένδειξη 
ότι οι χώρες μ? μι-κρούς (^ίβμούς ή μΐίώσ&ίί; σας δακάνν-ς κοινωνικής προστασίας απολαμβάνουν μεγαλύτερης εξα^ϊγικής επιτυχίας 
από άλλε^ Επίσης η «νάιεϊ4&:-| τα*» «^αγωγών δεν φαίνεται να συσχετίζεται με το μέσο επίπεδο δαπανών για τη δεκαετία του 1980. 
Η α^χγωνιστι^ΐΐΐ** μιας. χώρας σιινδκΊ:. α.ϊΐ σε κάποιο ορισμένο βαθμό με την ικανότητα της να δημιουργεί θέσεις εργασίας. Το 
διάγραμμα 16 δείχνει τη σχέση μεταξύ τον ρυθμού ανάπτυξης της απασχόλησης μεταξύ 1980 και 1991 και του επιπέδου κοινωνικής 
ποοοτασίας κατά την περίοδο αυΐή. Είναι σαφές ότι ελάχιστα στοιχεία υπάρχσυν σύμφωνα με τα οποία η κοινωνική προστασία έχει 
αρνητικό αποτέλεσμα στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Το διάγραμμα δείχνει ετ>ρεία ποικιλία συνδυασμών μεταξύ ανάπτυξης 
της αη%χοχάληστ]ς και επ'πτίδαυ κοινωνικής προστασίας στην Κοινότητα και, ειδικότερα, σχετικά μεγαλύτερες αυξήσεις στην απασχό­
ληση σε χώρες όπως η Ποητογαλίσ και σι Κάτω Χώρες με πολύ διαφορετικά επίπεδα κοινωνικής προστασίας. Η ίδια έλλειψη 
συσχετισμού είναι επίσης εμφοτ/ης αν εξεταστεί η μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικού χαρακτήρα μάλλον παρά το επίπεδο τους 
(διάγραμμα 17). Επίσης δεν \«ρίσταται σαφής σχέση μεταξύ του επιπέδου κοινωνικής προστασίας και του ποσοστού ανεργίας. Το 
διάγραμμα 18 συγκρίνει τη μέση δαχάνη κοινωνικής προστασίας μεταξύ 1983 και 1991 με τη μέση ανεργία κατά την ίδια περίοδο. Ενώ 
δεν υπάρχει στοιχείο αρνητικής σχέσης μεταξύ κοινωνικής προστασίας και ανεργίας και ως εκ τούτου δεν υπάρχει ένδειξη ότι ένα 
χαμηλό επίπεδο «οινίονικής πρίχτιασίας συνδέεται με υψηλή ανεργία, είναι εντούτοις εντυπωσιακό ότι δεν υπάρχει καμμία χώρα όπου 
να είναι ονγχαόνως υψηλά τα επίπεδα ανεργίας και κοινωνικής προστασίας. 
Οι δείκτες αυτοί» ενιούτοις, δκν εξετάζουν το συγκεκριμένα ζήτημα του κατά πόσον υφίσταται δεσμός μεταξύ του κόστους για τις 
επιχειρήσεις τίι.*ν ειοηχϊρών κοινωτΛκής προσαι* άας και της επίδοσης τους στην αγορά. Υπάρχουν ορισμένες πλευρές της σχέσης αυτής 
που όλες μπορούν να έχουν ε>ΐΐδράί>ι;ΐς, άμεσες είτε έμμεσες, στην ικανότητα ΟΛταγωνισμού των επιχειρήσεων. Η ανταγωνιστικότητα 
μπσοςί να επηρεαστεί από ποικΓ*συς πασάγσντ«;ς όπως η χκιραγωγικότηαι, ατομικά στοιχεία της διάρθρωσης γενικών δαπανών, τα 
επ&τεδα τελικών τιμών, οι σχάσεις μεταξύ εργαζομένων/διοίκηοης, Χ)Λ. Η ύπαρξη συστήματος κοινωνικής προστασίας σιο οποίο 
ζηΓείται από τις επιχειρήσεις να σι»νΐ£ΐσφ'έρσυν μπορ»-: ί να έχει <«ς αποτέλεσμα τν άνοδο ταυ μη μισθολογικού στοιχείου του εργασιακού 
κόσϊους αλλά ΪΜΦ. \ς υπ·Η:ϊ ίνα έχ^ι η > αποτέλ* ο|ί.α της βελτίωσης των ρυθμών παραγωγικότητας από εξασφαλισμένους εργαζόμενους 
και τη βελτίωση τ«>ν σχέσεοον ε^αζομΓνου/διοίκησης στο πλαίσιο στρατηγικών ή άλλων απαραίτητων αναδιαοθρ^ικικών ενεργειών. 
Ενώ 5εν μπορίίύν νσ σι»ναχ8ούν ορισηκά οι>μ;<£ράσματα για τις σχέσεις μεταξύ κοινωνικής προστασίας, ΟΛηοαγωνιστικότητας, 
αηασχόληοης κσΛ ανεργία ς απ «υτή τη σύνοοϊ »η σύγκριση, φαίνεται όη ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής προστασίας δεν αποτελεί εμπόδιο 
στην οικονομική ανάπτυξ;}. ΕνΑΐ-ύϊυ1.·:. αν πρίϊγμαιοποιηθούν αϋ^α^ές οι οποίες ανατρέπουν την ισορροπία μεταξύ κοινωνικής 
προστασίας και Οίκσνομικί):; ι* ηφο± κ«"ϋ οι 03Κ>£ες μειώνουν την οτνταγωνιστικΟΏ'|Γατης χώρας, η διατήρηση του επιπέδου απασχόλησης 
και η αποκατάσταση των οικανομι^ίν επιοόσευ.»ν θα απα« αίσε ι αντίστοιχη με ίωση του μοναδιαίου κόστους παραγωγής και της σχετικής 
τιμής εργασίας. Αν μπορεί να επί-τκυχϋϊί' ε-ταρκή;, μείωση μέσω βραδύτερης ανάπτυξης ημερομισθίων» όπως και θα έπρεπε, δεν θα 
χρειαστεί οιοσδήποτε περιορΜ?}ί'5ς του συστήματος κοινωνικής προστασίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις ένας εναλλακτικός τρόπος 
χρηματοδότησης τη;; κοινωνική·! προστί/οίας θα μπορούσε επίσης να καταοτήού ι δυνατή τη με ίιοση της σχετακής τιμής της εργασίας και 
την αύξηση του εργασι^Χίη;· περί ί χομένοη.·- τι^ ί*.νά.τα)ξης. 
Η Επιτροβϊή προτίθετ-α'- να δ^ρτννήσει Ηΐρ<.«τΐο<ί> το θέμα των δεσμών μεταξύ της ύπαρξης και της χρημίαυδότηοι^ς κοινωνικής 
πριχκασΐαζ (μ>* ττ|ν ευρύΐϊ.ρί'ΐ ρν-νΛάτης) κιαιχης βιομηχανικής ΟΛταγωνίίπικότη'ίας με σκοπό να διαπιστώσει 3τ»ια στοιχεία μπορούν 
να είναι καθοριστικά για ΤΪΝ· υ-ιΟΛθ|σΐ| Γτ,'ί.ανίίννισοΗί.τύ πλΕονι-κτήμαιος. 
-86-
'/&%£*"* - -2Κ"Ϊ3." Κεφάλαιο $ ~ Η κοινωνική προοταοία : οικονομικά θέματα 
προκειμένου να αποφύγει την επιβο­
λή προσθέτων φόρων στις επαυξημέ­
νες εισφορές. 
Εντούτοις αυτός ο ισχυρισμός πρέπει 
να επιβεβαιωθεί. Ειδικότερα υπάρ­
χουν ενδείξεις ότι χώρες στις οποίες το 
δημόσιο έλλειμμα αυξήθηκε κατά τη 
δεκαετίατσυ 1980, κατόρθωσαν να πε­
ριορίσουν την αύξηση των δαπανών 
τους στον τομέα της κοινωνικής προ­
στασίας : για παράδειγμα, το Βέλγιο 
είναι το κράτος μέλος της Κανότητας 
όπου, κατά την περίοδο 1980-1991, ση­
μειώθηκε ο χαμηλότερος συντελεστής 
αύξησης των μέσων παροχών ανά κά­
τοικο με σταθερή τιμή (βλ. κεφάλαιο 3, 
διάγραμμα 3) αλλά συγχρόνως παρα­
τηρήθηκε έντονη αύξηση τσυ δημοσιο­
νομικού ελλείμματος. Ταδημοσιονομι-
κά ελλείμματα εξαρτώνται από την ε­
πιβράδυνση τσυ ρυθμού οικονομικής 
ανάπτυξης και από το υψηλό επίπεδο 
των πραγματικών επιτοκίων. 
Γενικότερα, μπορούμε να επισημά­
νουμε ότι ο ανακατανεμητικός χαρα-
κτήραςτης κοινωνικής προστασίας κα­
θίσταται τσυ λοιπού ολοένα σαφέστε­
ρος και οι εργαζόμενοι συνειδητο-
ποιοΰν όλο και περισσότερο ότι η χρη­
ματοδότηση διασφαλίζεται από τα δι­
κά τους εισοδήματα Για αρκετά χρό­
νια το φαινόμενο αυτό δεν ήταν εν 
μέρει φανερό λόγω του ότι οι κοινωνι­
κές εισφορές που βάρυναν τους εργο­
δότες αποτελούσαν τη σημαντικότερη 
πηγή χρηματοδότησης της κοινωνικής 
προστασίας. Ακόμα και αν οι τελευ­
ταίες θεωρηθούν ως στοιχείο που επη­
ρεάζει ιδιαίτερα τις αυξήσεις των μ> 
σθών, οι εργαζόμενα ΟΛίμφώνησαν γε­
νικά με αυτή τη μέθοδο ανακατανομής 
και όθεν οι φόροι και εισφορές που 
βαρύνουν τους μισθούς για τη χρημα­
τοδότηση αυτής έτειναν ναγίνσυν απο­
δεκτά. Η ανάγκη διατήρησηςή βελτίω­
σης της ανταγυΛ^ιοτικότητας οδηγεί ε­
ντούτοις σήμερα, προκειμένου να με­
τριαστεί το εργατικό κόστος, στην ανα­
ζήτηση συμπληρωματικώνχρηματοδο-
τήσεων μέσω αύξησης των εισφορών των εργαζομένων ή των κρατικών ε­
πιδοτήσεων (βλ. κεφάλαιο 3, διά­
γραμμα 7). Συνεπώς, μ έναν ολοένα 
σαφέστερο τρόπο α εργαζόμενα — 
και γενικότερα ο πληθυσμός — εν­
θαρρύνονται να διαθέτουν μέρος των 
εισοδημάτων τους για την παροχή 
κανωνικής προστασίας στους εαυ­
τούς τους. 
Στο πλαίσιο αυτό, η εμφάνιση ελλειμ­
μάτων σε ορισμένα συστήματα κανω­
νικής προστασίας αν^κατόπτριζε πο-
λΑτικάπροβλήματα στις συγκεκριμένες 
χώρες καθώς και πς κυκλικές επιπτώ-
σειςτης επφράδυνσηςτης οικονομικής 
ανάπτυξης Οταν μια χώρα διαθέτει, 
μέσω του δικού της συστήματος κανω­
νικής προστασίας, μηχανισμούς ανα­
κατανομής των εισοδημάτων, επιβάλ­
λεται η ύπαρξη γενικής συναίνεσης με­
ταξύ των κατοίκων σχετικά με τον τρό­
πο επίτευξης αυτού. 
Εισφορές κοινωνι­
κής πρόνοιας και 
εργατικό κόστος 
Οι κοινωνικές εισφορές βρίσκο­
νται στο επίκεντρο συζητήσεων 
και αντιπαραθέσεων σχετικά με τις α-
κονομικές επιπτώσεις των διαφόρων 
τρόπων χρηματοδότησης της κανωνι­
κής προστασίας. Από την άποψη αυτή 
κύριο αντικείμενο επικρίσεων αποτε­
λούν α εισφορές των εργοδοτών, προ­
πάντων στις χώρες που κατέχουν ση­
μαντική θέση (Βέλγιο, Γερμανία, Ι­
σπανία, Γαλλία, Ιταλία και Κάτω Χώ­
ρες). Συχνά ανακύπτουν δύο μείζονα 
ζητήματα : το ζήτημα της επίπτωσης 
των κοινωνικών δαπανών οτο κόστος 
του εργατικού δυναμικού και κατά πό­
σο αυτές θα πρέπει να έχουν αυστηρά 
μισθολογική βάση. 
Οι κοινωνικές εισφορές παρουσιάζο­
νται συχνά ως μη μισθολογικό εργατι­
κό κόστος που θέτει σε μειονεκτική 
θέση, έναντι του διεθνούς ανταγωνι­
σμού, ορισμένες επιχειρήσεις. Οι συγκρίσεις που πραγματοπαήθηκαν 
στο πλαίσιο της Κανότητας δείχνουν 
ωστόσο μόνον μια ασθενική σχέση 
μεταξύ τσυ συνολικού ποσού τσυ κό­
στους του εργατικού δυναμικού μιας 
χώρας και του συντελεστή των κοινω­
νικών εισφορών, είτε πρόκειται απο­
κλειστικά για τις εισφορές των εργο­
δοτών είτε για τις συνολικές εισφο­
ρές εργοδοτών και μισθωτών (διά­
γραμμα 13). Στα κράτη μέλη όπου α 
κανονικές δαπάνες είναι σημαντι­
κές, α άμεσοι μισθοί είναι σχετικά 
χαμηλοί (Ισπανία, Γαλλία). Αντίθετα 
όταν α επιχειρήσεις επιβαρύνονται 
με χαμηλές κοινωνικές δαπάνες, κα­
ταβάλλουν υψηλότερους μισθούς για 
τους οποίους α μισθωτά' πληρώνουν 
εν γένει υψηλότερους φόρους (Δα­
νία). 
Καθώς οι εργοδοτικές εισφορές, ε­
ντούτοις, αποτελούν μία συνιστώσα 
του εργατικού κόστους, η μείωση αυ­
τών θα μπορούσε να μειώσει το εργα­
τικό κόστος κατ αρχήν, αλλά το κατά 
πόσον το εργατικό κόστος θα είναι 
χαμηλότερο σε μακροπρόθεσμη βάση 
εξαρτάται από το πως θα ανακτηθεί η 
απώλεια χρηματοδότησης λόγω μείω-
οηςστιςσ^ειοχρορέςκαιηαΝτταπόκρι-
ση τόσο των εργαζομένων όσο και των 
επιχειρήσεων στη μείωση. Με άλλα 
λσγια, δεν υφίσταται απλή, αιτιακή 
σχέση μεταξύ τσυ επιπέδου των κοινω­
νικών εισφορών και του συνολικού ερ­
γατικού κόστους. 
Υφίσταται, ωστόσο, μια στενή σχέση 
μεταξύ του κόστους εργασίας και του 
εύρους της κοινωνικής προστασίας, 
μετρούμενης ως προς τη μέση δαπάνη 
ανά κάτοικο (διάγραμμα 14). Συνε­
πώς το ζήτημα που τίθεται αφορά την 
έννοια της αιτιώδους συνάφειας με­
ταξύ αυτών των δύο μεγεθών. Το κό­
στος της εργασίας είναι άραγε υψηλό 
λόγω των δαπανών κοινωνικής προ­
στασίας, ανεξαρτήτως αν χρηματο­
δοτούνται από εισφορές ή φόρους; 
Η, αντίθετα, οι δαπάνες κοινωνικής 
προστασίας είναι υψηλές λόγω του 
pj^sss»ft^^Îi^!^ii!^^w^mfî^rSï& 
-87 
Κεφάλαιο 6^HKomûvmnnùooraoia:oiKo^ 
Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης 
και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη 
-88-
Κεφάλαιο ë~H κοινωνική προστασία ; οικονομικά θέματα 
υψηλού επιπέδου οικονομικής ανά­
πτυξης, που εκφράζεται μέσω του υ­
ψηλού επιπέδου των μισθών και το 
οποίο δημιουργεί αυξημένες ανά­
γκες κοινωνικής προστασίας; Ο συ­
σχετισμός μεταξύ του εύρους της κα­
νονικής προστασίας και του κόστους 
της εργασίας είναι, στην περίπτωση 
αυτή, η εκδήλωση ενός άλλου συσχε­
τισμού, περισσότερο θεμελιώδους, 
μεταξύ του επιπέδου οικονομικής α­
νάπτυξης και της κοινωνικής προστα­
σίας (βλ. κεφάλαιο 3, διάγραμμα 2). 
Αν η κανονική προστασία αναπτύσ­
σεται παράλληλα με την οικονομική 
ισχύ μιας χώρας δεν πρόκειται να 
θέσει σε κίνδυνο την ανταγωνιστικό­
τητα της. 
Αν η ανάπτυξη της κανονικής προ­
στασίας αποτέλεσε την αιτία αύξη­
σης του κόστους εργασίας, πρέπει να 
διαπιστωθεί ότι α χώρες με υψηλό 
επίπεδο κοινωνικής προστασίας έ­
χουν χαμηλή ανταγωνιστικότητα συ­
νοδευόμενη από υψηλό συντελεστή 
ανεργίας. Κάτι τέτοιο δεν παρατη­
ρείται σήμερα στην Κοινότητα : δεν 
υπάρχει κανένας εμφανής συσχετι­
σμός μεταξύ της αναλογίας κοινωνι­
κής προστασίας/ΑΕγχ.Π και των ε­
μπορικών επιδόσεων της χώρας, ό­
πως μετρώνται με την ανάπτυξη στις 
εξαγωγές μιας χώρας και μεταξύ του 
τελευταίου μεγέθους και του ποσο­
στού δημιουργίας θέσεων απασχόλη­
σης και του επιπέδου ανεργίας (δια­
γράμματα 15-19 και πλαίσιο). Εντού­
τοις, αν επέλθουν μεταβολές στις οι­
κονομικές συνθήκες οι οποίες θα 
μειώσουν την ανταγωνιστικότητα της 
χώρας, η διατήρηση των επιπέδων 
απασχόλησης και η αποκατάσταση 
της οικονομικής επίδοσης θα απαιτή-
σει αντίστοιχη μείωση του μονα­
διαίου κόστους παραγωγής. Αν μπο­
ρεί να επιτευχθεί επαρκής μείωση 
μέσω βραδύτερης αύξησης αμαβών 
όπως θα έπρεπε, δεν θα χρειαστεί 
οιοσδήποτε περιορισμός του συστή­
ματος κοινωνικής προστασίας. Οπωσδήποτε οι εμπορικές επιδόσεις 
έχουν κρίσιμη σημασία για το ποσο­
στό οικονομικής ανάπτυξης που μπο­
ρεί να συντηρήσει μία χώρα και, ως 
εκ τούτου, το εισόδημαπου μπορείνα 
δημιουργήσει για να χρηματοδοτήσει 
τις κοινωνικές παροχές. Χρειάζεται 
να μην υπάρχει αντίφαση μεταξύ της 
κοινωνικής προστασίας και της οικο­
νομικής ανάπτυξης — όντως η κοινω­
νική προστασία μπορείνα διευκολύ­
νει την οικονομική πρόοδο εφόσον 
καθιστά δυνατή την προσαρμογή στις 
κανωνικές αλλαγές που αποτελούν 
το αντίτιμο της ανάπτυξης, ήτοι αυ­
ξημένη οικιστική ανάπτυξη, μείωση 
τσυ μεγέθους των οικογενειών, υψη­
λότερη εργατική κινητικότητα και α­
νάγκη για συνεχή κατάρτιση. Εντού­
τοις, είναι σημαντικό για τις κανοτι-
κές χώρες να θέτουν υπό επανεξέτα­
ση το επίπεδο των δαπανών που επι­
βάλλονται στις επιχειρήσεις και τις 
πιθανές επιπτώσεις στην ανταγωνι­
στικότητα λόγω κόστους. 
Χρηματοδότηση της 
κοινωνικής προστα­
σίας και απασχόληση 
Αντικείμενο συζητήσεων αποτε­
λούν δύο βασικά ζητήματα σχε­
τικά με την επίπτωση του τρόπου χρη­
ματοδότησης της κοινωνικής προστα­
σίας στην απασχόληση μέσω τον κα-
λούμενον επιπτώσεων σχετικής τι­
μής. Το πρώτο σχετίζεται με το εύρος 
της κανωνικο-φορολογικής εισφο­
ράς που αφορά τους μισθούς, σε σύ­
γκριση με τις εισφορές που αφορούν 
άλλους τομείς παραγωγής. Επί μα­
κρό χρονικό διάστημα είχε υποστηρι­
χτεί η ιδέα να πληρώνουν και οι μη­
χανές για τη χρηματοδότηση της κοι­
νωνικής προστασίας, επιβάλλοντας 
εισφορές στις επενδύσεις και στο ε­
νεργητικό των επιχειρήσεων, ή φορο­
λογώντας τες έμμεσα μέσω της προ­
στιθέμενης αξίας στη δημιουργία της 
οποίας συνεισφέρουν. Η εφαρμογή προτάσεων αυτού του 
είδους εξετάστηκε και μελετήθηκε σε 
πολλά κράτη μέλη (Βέλγιο, Γερμα­
νία, Γαλλία, Ιταλία και κυρίως Κάτω 
Χώρες) αλλά ουδέποτε εφαρμόστη­
κε, διότι εκφράστηκαν φόβοι προπά-
ντον σχετικά με τη συγκράτηση τον 
επενδύσεων και συνεπώς του εκσυγ­
χρονισμού των επιχειρήσεων. Ο­
μοίως, η υποκατάσταση της εργασίας 
με κεφαλαιουχικά αγαθά εξαρτάται 
από τη σχετική τιμή της εργασίας και 
κάθε μείωση στην τιμή της βοηθά 
στην αύξηση του περιεχομένου της 
ανάπτυξης σε εργασία. Εντούτοις, η 
υποκατάσταση της εργασίας με κε­
φαλαιουχικά αγαθά εξαρτάται επί­
σης από την τεχνική πρόοδο και τα 
κίνητρα επενδύσεων (φορολογικές 
ελαφρύνσεις και επιδοτήσεις επιτο­
κίου, π.χ.). Σε ένα πλαίσιο έντονου 
διεθνούς ανταγονισμού, η επένδυση 
θα φαινόταν ότι είναι συμπληρωμα­
τική, μάλλον παρά υποκατάστατο της 
απασχόλησης. Έστω και αν η επέν­
δυση σε ορισμένες περιπτώσεις οδη­
γεί σε μείωση της απασχόλησης, είναι 
ακόμη ουσιαστικής σημασίας για τη 
διασφάλιση θέσεων εργασίας καθό­
σον επιτρέπει σε εταιρίες να εκσυγ­
χρονιστούν, να μειώσουντο εργατικό 
τους κόστος ανά μονάδα παραγωγής 
και να είναι ανταγωνιστικότερες. Ως 
εκ τούτου, η φορολόγηση των επεν­
δύσεων θα μπορούσε να είναι επίσης 
επιζήμια για την απασχόληση. 
Ο,τι όμως ισχύει για το κεφάλαιο δεν 
ισχύει κατ ανάγκη για τον άλλο συ­
ντελεστή παραγωγής, την ενέργεια, 
και, γενικότερα, για το σύνολο των 
φυσικών πόρων. Για το λόγο αυτό, η 
συζήτηση αφορά του λοιπού περισ­
σότερο το ζήτημα του κατά πόσον δεν 
είναι πρόσφορο να χρησιμοποιείται 
επωφελώς το προϊόν ενός ενδεχόμε­
νου φόρου στην κατανάλωση ενέρ­
γειας για την ελάφρυνση του κόστους 
του εργατικού δυναμικού στις χώρες 
της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, μέσω 
μείωσης των κοινωνικών επιβαρύν­
σεων και φόρων για τους χαμηλούς 
89 
Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης 
και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη 
-90-
Κεφάλαιο 6~Νκοινωνική προστασία : οικονομικά Θέματα 
Îr'-;^^*fâ!!3i^£a>^^ 
μισθούς. Πράγματι, φαίνεται ασυμβί­
βαστη η διατήρηση σε πολύ χαμηλές 
τιμές τον φυσικών πόρον, που απο­
τελούν σπάνιους πόρους, ενώ όσον 
αφορά τον πλέον περίσσιο πόρο, την 
ελάχιστα ή μέσου επιπέδου ειδικευ­
μένη εργασία, η τιμή του επιβαρύνε­
ται από τις κοινονικο-φορολογικές 
εισφορές που του επιβάλλονται. 
Το άλλο υπό συζήτηση ζήτημα αφορά 
τις αλλαγές των συντελεστών των κα­
νονικών εισφορών ανάλογα με το επί­
πεδο του μισθού. Στα διαγράμματα 20 
έος 31 εκτίθενται α υποχρεοακοί συ­
ντελεστές κανονικών εισφορών εργο­
δοτών και μισθωτών σε κάθε κράτος 
μέλος. Μόνον στο Βέλγιο και στην 
Πορτογαλία α συντελεστές εισφοράς 
δεν εξαρτώται από το επίπεδο του μι­
σθού. Στη Γαλλία, οι εν λόγω συντελε­
στές είναι μόνο ελαφρώς προοδευτικοί 
κατά φθίνουσα τάξη συμπεριλαμβα­
νομένων τον εισφορών στο υποχρεω­
τικό σύστημα συνταξιοδότησης των 
στελεχών. Στα λαπά κράτη μέλη, υ­
πάρχει μια οροφή στις εισφορές, α 
οποίες για εργοδότες και εργαζόμε­
νους είναι μηδενικές για αποδοχές που 
υπερβαίνουν κατά μία έος δύο φορές 
τη μέση αμοιβή σε όλες τις χώρες πέ­
ραν τσυ Ηνομένσυ Βασιλείου. Εδώ 
υπάρχει ένα άνο όριο στις εισφορές 
των εργαζομένων που ισούται προς 
περίπου 1,5 φορά το μέσο μισθό αλλά 
δεν υφίσταται ανώτατο όριο για τις 
εργοδοτικές εισφορές. Εδώ επίσης α 
εισφορές τόσο για τους εργοδότες όσο 
και για τους εργαζόμενους μέχρι την 
οροφή είναι προοδευτικές. Δεν κατα­
βάλλεται τίποτα για αποδοχές κατο 
του 20% της μέσης αμοιβής και το ο­
ριακό ποσοστό ανέρχεται προοδευτι­
κά για να φθάσει το μέγιστο του σε 
αποδοχές υπερβαίνουσες κατά περί­
που 70% το μέσο μισθό. 
Στα κράτη μέλη όπου α κοινωνικές 
εισφορές καθορίζονται βάσει ανώτα­
των ορίων και συνεπώς βαρύνουν πε­
ρισσότερο τους χαμηλούς και με­
σαίους μισθούς, μπορούν να έχουν αρνητικό αποτέλεσμα στην απασχό­
ληση τον ανειδίκευτων εργαζομέ-
νον. Για το λόγο αυτό ορισμένες χώ­
ρες, ιδίως η Γαλλία, προσανατολίζο­
νται προς μείωση του ποσοστού των 
κανονικών εισφορών στη χρηματο­
δότηση της κανονικής προστασίας 
και προς αύξηση της χρηματοδότη­
σης μέσο τον φόρον. Πράγματι, φαί­
νεται εύλογο να προτιμάται η χρημα­
τοδότηση από τους φόρους για τις 
παροχές που δεν έχουν σχέση με την 
απώλεια μισθού (οικογενειακές πα­
ροχές, ιατρική περίθαλψη, συντάξεις 
πσυ καταβάλλονται σε ηλικιωμένους 
ανεξαρτήτως της διάρκειας και τον 
εισοδημάτον του ενεργού τους βίου) 
και να προορίζονται οι εισφορές για 
τη χρηματοδότηση παροχών που βα­
σίζονται σε ασφάλισης και α οποίες 
υπολογίζονται σε συνάρτηση με τον 
προγενέστερο μισθό (συντάξεις γή­
ρατος, αποζημιώσεις σε περίπτωση 
ασθένειας ή αναπηρίας, επιδόματα 
ανεργίας που χορηγούνται σε εργα­
ζόμενους που έχασαν τη δουλειά 
τους). 
Οι οικονομικές 
συνέπειες των 
παροχών 
Ητρέχουσα οικονομική ανάλυση 
επικεντρώνεται προπάντων στις 
αρνητικές επιπτώσεις πσυ μπορούν να 
ασκήσουν α κοινωνικές παροχές ειδι­
κότερα όσον αφορά τις προτροπές για 
εργασίαή αποταμίευση, χωρίς ωστόσο 
να καταλήγει σε αναμφισβήτητα συ­
μπεράσματα Οσον αφορά τις θετικές 
πτυχές αυτές εξετάζονται ελάχιστα εί­
τε διότι ορισμένα συγγραφείς αποφά­
σισαν να τις αγνοήσουν, βλέποντας 
στην κανονική προστασία μόνον υ­
πέρμετρες δημόσιες παρεμβάσεις που 
υποκαθιστούν την ελεύθερη άσκηση 
των ατομικών ευθυνών είτε διότι 
εφόσον οι στόχοι της κοινωνικής προ­
στασίας είναι κατ αρχήν κανονικού 
χαρακτήρα, η αποτελεσματικότητάτης άπτεται προπάντων εκτιμήσεων σχε­
τικών με την μείοση τον εισοδηματι­
κών ανισοτήτων, την επιτυχία της 
στην καταπολέμηση της φτώχιας, το 
αποτέλεσμα στο βιοτικό επίπεδο τον 
ηλικιομένον και την κατάσταση της 
υγείας του πληθυσμού. 
Προτού εξετάσουμε τα ζητήματα της 
επίπτοσης τον κοινονικών παροχών 
στην εργασία και στην αποταμίευση, 
θα αναφερθούμε συνοπτικά στην α­
ποτελεσματικότητα τους. 
Η αποτελεσματικότη­
τα των κοινωνικών 
παροχών 
Γνορίζουμε το κόστος τον παρο­
χών σε χρηματοοικονομικό επί­
πεδο. Γνωρίζουμε επίσης ότι απο­
σκοπούν να συνεισφέρουν στην επί­
λυση κοινωνικών προβλημάτον όπος 
η φτώχια και η ανασφάλεια. Η απο­
τελεσματικότητα τους δύσκολα όμως 
εκτιμάται διότι, ακριβώς, θα πρέπει 
να προσφύγουμε στη σύγκριση της 
παρούσας κατάστασης μιας χώρας 
με μια υποθετική κατάσταση χορίς 
κοινονική προστασία. Δεν μπορείνα 
προβλεφθεί έστο και κατά προσέγγι­
ση παες θα είναι, σε παρόμοια περί-
πτοση, οι συμπεριφορές τον διάφο-
ρον στρομάτον του πληθυσμού και ο 
τρόπος με τον οποίον θα επιδιώξουν 
και ίσος θα καταφέρουν να εξασφα­
λιστούν κατά τον συνεπειών ορισμέ­
νων κινδύνον της ζοής. Είναι όμως 
βέβαιο ότι η κοινονική προστασία 
συνέβαλε ευρέως στη βελτίωση της 
κατάστασης της υγείας των πληθυ­
σμών, στην παράταση της διάρκειας 
τον σπουδών (οικογενειακές παρο­
χές), στην μείοση τον κοινονικών 
ανισοτήτων και στην άνοδο του βιο­
τικού επιπέδου των ηλικιωμένων. Σε 
ένα οικονομικό πλαίσιο όπου η σύ­
μπραξη μιας ραγδαίας τεχνικής 
προόδου και ενός ιδιαίτερα έντονου 
διεθνούς ανταγωνισμού μπορεί να 
επιφέρει τον αποκλεισμό και τη 
91 
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική προστασία : οικονομικά θέματα 
Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης 
και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη 
28 Λουξεμβούργο 
Ήι tiivnxo ·.--•~ Εργοίότκ; - ·-• Εργαξίμ*ν» 
60 
Απλός μίσος Αράς yta Wfatt* κιΙ υπ8\λήους 
50 
40 
30 
ϋΟ 
10 
12 3 4 9 
Αποδοχές σε σχέση μ* τη μίση αμοιβή 1 2 3 4 S 
Αποδοχές σε σχέση με τη μίση αμοφή 
d0 Πορτογαλία 
60 
$6 
40 
30 
•J» 
ίο •Μνολο ---—£ργο8οτ»ς Εργαζίμϊνοι 
il Ι ι., wm 
m. 
n WÎ 
•m 
m 31 Ηνωμένο Βασίλειο 
60 
«0 
40 
30 · 
20 
10 
Β ΙΙϋϋΙϋί^ϋ 
î 2 3 4 5 
Αποδοχές σε σχέση με τη μέση αμοφή Î 2 3 4 
Αποδοχές σε σχέση με τη μίση αμοιβή 
92 
•Κ&φάλοιο fii.ryff Komàmxfirxpoiffoaia-iw 
φτώχια, αποτελεί δυναμικό παράγο­
ντα κοινωνικής συνοχής. Εξάλλου, οι 
ενισχύσεις για την εξεύρεση θέσεων 
απασχόλησης και οι διάφορες παρο­
χές που αποσκοπούν να ευνοήσουν 
την κατάρτιση και την επανεκπαίδευ­
ση, καθώς και να προωθήσουν τη 
γεωγραφική και επαγγελματική κι­
νητικότητα, συνεισφέρουν ενεργά 
στην καταπολέμηση της ανεργίας. 
Οι κοινωνικές παρο­
χές και το κίνητρο 
Το θέμα της επίδρασης των κοινω­
νικών παροχών στην προτροπή 
για εργασία οδήγησε σε πολυάριθ­
μες θεωρητικές και εμπειρικές μελέ­
τες, προπάντων στους τομείς των συ­
ντάξεων γήρατος και της αποζημίω­
σης ανεργίας. 
Οι συντάξεις γήρατος 
Οσυντελεστής δραστηριότητας 
των ατόμων ηλικίας άνω των 65 
ετών μειώθηκε σημαντικά στη διάρ­
κεια των τελευταίων 30 χρόνων, και 
κυρίως κατά τη δεκαετία του 1970, 
σας διάφορες εκβιομηχανισμένες 
δυτικές χώρες. Το φαινόμενο αυτό 
συνδέεται ευρέως με την επέκταση 
των συστημάτων συνταξιοδότησης, 
τη βελτίωση του επιπέδου των παρο­
χών που καταβάλλονται και τα διά­
φορα μέτρα πρόωρης συνταξιοδότη­
σης που έλαβαν οι κυβερνήσεις πολ­
λών χωρών (Γερμανία, Βέλγιο, Δα­
νία, Ισπανία, Γαλλία και κυρίως Ιτα­
λία) προκειμένου να καταπολεμή­
σουν την ανεργία και να ευνοήσουν 
την απασχόληση των νέων. 
Αν και είναι φυσικό οι συντάξεις γή­
ρατος να ευνοούν την απόσυρση ηλι­
κιωμένων από τον ενεργό βίο διότι 
ακριβώς τα άτομα αυτά έχουν σκοπό 
να μπορέσουν να περατώσουν τον 
ενεργό τους βίο. Ασφαλώς όμως 
υπάρχει μια αντίφαση μεταξύ της Os κοινωνικές παροχές- και 
ur\ παγίδα της φτώχειας*1 
Ο όρος '"παγίδα'' νης φτώχειας χρ?;οιμοποι>: (*>:>:> για ν<>. προσδιορίσει τις καταστάσεις 
οτις ο*οίες οι mιοοχές ανεργίας xw. οιπαροχές πρόνοιαςσυ|ιβάλλσυν στη διατήρηση 
και διαιώνιση της ιρίώχειας Για χαμηλής αμοιβής εργασίες, η πληρωμή φόρων και 
εισφοριί>ν ουνδυανϊμενη με τη με&ινϊη σ?. Λοροχές μπορεί ενίοτε να οδηγεί σε 
wxii>a*iOi>ri κατά την οπυία οι λαμβανομ* νί ς α. τ< >σοχές να μην είναι καθόλου υψηλό-
τ*ρες«πό το ε:-.£ο/>μο. ανεργίας ή to t πίδ<>μα κσ'νωνικης σι«νδρομήςπου καταβάλλε­
ται όταν ίνα άϊιίμο δεν εργάζεται καθόλου. 
Αυτό awwnum^ïnxti crco εννοούμενο ο^πακό ποσοστά φόρου, το οποίο ορίζεται 
ως όλοι οι φόροι, εισφορές και λοιπέ-- επιβάρυνσης που ένα άτομο το οποίο ήταν 
προιτγοι>μένίι»ς άνεργο «ιφρΙλΕΐ vu WÏXHP/ÙXA, συν χα κοινωνικά επιδόματα που 
χάνονται, καιά τη στιγμή my·:· αναλαμβάνει εργασία. 
Αν το mùitàe αυ?ν>ύ του <7υνϊΡλεστή ε«vat ι«ί:τ|λό ση^ώ/ει όχι το εν λόγιο άτομο 
απολαύει «μελητίον πλ/τ«νε>:ε.ίιιμά>ΐι»ν από uç προστώΟε ιες που καιαβάλλει για να 
απαλλαγεί από μ&χ κατάο\Α.ί«:η| εξάρτηοης α.τό τις παροχές ανεργίας ή πρόνοιας. Οι 
εν λόγω υψηλοί « evre.λτοτές δημιουργούν π^^^μΐίηχές παγίδες φτώχεως που ενθαρ-
ρΰνουν τα ά-ίχιμίΓ, με χαμηλό εισόδημα να. κίΐραΐΐένουν εξαρτημένα από χα κοινωνικά 
προγράμματα μ;αο£^^^ 
τη»/ εργασία τους να σταμσττίσονν κάθι-, επαγγελματική δραστηριότητα εφόσον το 
διαθέοιμΐ» εισόδηΐ-ΐάτους δεν θα \iv.f.tf~k'i καθόλου. Αυτό συνε,ΐι-,ώς μπορείνα επιβα­
ρύνει τη δαπάνη x»w παροχών' ανεργίας κ«η πρόνοιας, να μειώσει τη βάση των 
xtHvoivixtov εισφορών κα» του φόροι> εισοδήματος και, ως εκ τούτου, να θέσει 
οικονομικά προβληι<ίηα στα συστήματΛί κοινωνικής προσοαοίας. 
Ακριβώς για να αποφεί.·νΟούγ τέτοιου είδίπκ; καχασιάσεις τα. οιχπήματα του ελάχι­
στοι.» εγγυημένου εισοδήμαακ; ορισμένων χωρών της Κοινότητας (Βέλγιο, Γαλλία, 
Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες) επιτρέπουν ορισμένη σώρευση, καίτοι σε αρκετά 
χαμηλές αναλογίες, παροχών ελάχνΟπον πόρων και εισοδήματος από κάποια δρα­
στηριότητα. Ομοίως* σε χώρες όπως το Βέλγιο, η Δανία και η Ισπανία, ένας άνεργος 
πλήρως αποζημισι «μένος ο οποίος δέχεται |ΐι« εργασία μερικής απασχόλησης για να 
ξεφύγει από την ανεργία» μπορεί να συσσωρεύσει τη σχετική με την παρεχόμενη 
εργασία αμοιβή και μια μερική αποξημίαντη ανεργίας. Ανάλογο σύστημα υπάρχει 
στο Ηνωμένο Βασίλειο (με τη μορφή Family Credit) για χα άιομα που δέχονται 
χαμηλά αμειβόμενες θέσεις απασχόλησης. 
Η παγίδα της φτώχειας θα (ίπορούσε πλήρως να εξαλειφθεί με ριζοιαπαστικές 
μεθόδους που προτείνονται ορισμένες φορές. Αυτό ισχύ™ ι^αίτερα^ς περιπτώσεις 
των γενικών συοτη|«ΧΒ.<Λ' βασικού εκχ»δήμσ-π.«ς (ή κοινωνικού μερίσματος) σύμφωνα 
με τα. οποία όλοι λαμβάνουν ένα £ÛOW'5 ποο«ό, ανεξάρχητατων μέσων που διαθέτουν. 
Αυτά θα οτνηκαθιοτούοε όλα τα υφισϊάμε να επιδόματα και θα μπορούσε να συνδυα­
στεί με (^«.«δοχές από εργασία. 
Εντούτοις το ύψος tor; αναγκα[ών :τοοών για τη χρηματοδότηση αυτής της νέας 
παροχής, το ποσό της οποίας θα πρέπι ι να είναι επαρκές για να επιτρέπει στον 
οποιονδνμ'ϊΟ'ΐ.ι-. που δεν έχει άλλους πόρου·.; μια αξιοπρεπή* διαβίωση, είναι «σημαντικό, 
Ιϊ θέσπιση του απαιτεί νέες ει/^ορές ανα >,ισί>δήματα σημαντικού εύρους, που οι 
κάτοχοι υψηλών εισοδημάτων δεν θα ήοαν πιθανόν έτοιμοι να δεχτούν. Οπως 
υπογραμμίστηκε ανωτέρω, όλα τα συοιήματα κοινωνικής προστασίας βρίσκονται 
τελικά αντιμέτωπα με to ακόλουθο ερώτημα : ποιο είναι το εύρος τΐ|ς ανακατανομής 
των ειχκνδημάτων που μια δεδομένη κοινωνία επιθυμεί να δεχτεί στο εσωτερικό της; 
93 
Κεφάλαιο θ ~i '&>Ϊ'Λ'Ζ-Φ& -Γ»·; Λ 
τάσης για παράταση της μέσης διάρ­
κειας ζωής και της τάσης για μείωση 
της μέσης διάρκειας του ενεργού 
βίου. Η αντίφαση αυτή καταλήγει όχι 
μόνον στην επίταση της επιδείνωσης 
της σχέσης μεταξύ ενεργού πληθυ­
σμού και συνταξιούχων, αλλά και 
στην αποτροπή από τον ενεργό βίο 
ατόμων που εξακολουθούν να είναι 
απόλυτα ικανά για εργασία. Απένα­
ντι στη γήρανση του πληθυσμού, θα 
ήταν αναμφίβολα εύλογο, όπως άλ­
λωστε έπραξαν ορισμένες χώρες, να 
ενθαρρύνονται τα άτομα να μεταθέ­
τουν μεταγενέστερα την ηλικία από­
συρσης τους από τον ενεργό βίο ανα­
θέτοντας τους καθήκοντα καλύτερα 
προσαρμοσμένα στις ικανότητέςτους 
και δημιουργώντας ή, ενίοτε, ανα­
πτύσσοντας συστήματα προοδευτι­
κής συνταξιοδότησης. Αυτές οι αρχές 
της ελαστικής και προοδευτικής συ­
νταξιοδότησης αποτελούν εξάλλου 
το επίκεντρο της σύστασης τσυ Συμ­
βουλίου (82/857/ΕΟΚ) της 10ης Δε­
κεμβρίου 1982 σχετικά με τις αρχές 
μιας κοινοτικής πολιτικής για την ηλι­
κία συνταξιοδότησης. 
Αποζημίωση ανεργίας 
Το ζήτημα κατά πόσον η καταβολή 
αποζημίωσης ανεργίας αποτελεί 
αιτία ανεργίας (επαγώγιμη ανεργία) 
προκαλεί επίσης πολυάριθμες συζητή­
σεις. Αυτό γίνεται από μακρού αλλά το 
ενδιαφέρον ανανεώθηκε από τα μέσα 
της δεκαετίας του 1970 με την αύξηση 
της ανεργίας και τα σημαντικά ποσά 
πσυ χορηγούνται για επιδόματα [Βλέ­
πε Η απασχόληση στην Ευρώπη (1992, 
κεφάλαιο 7) για πλήρη ανάλυση των 
επιπτώσεων των επιδομάτων ανεργίας 
στην αγορά εργασίας]. 
Τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της ύ­
παρξης επαγώγιμης ανεργίας στηρίζο­
νται στη θεωρία του μισθού εξασφάλι­
σης και της ιδέας του ηθικού κινδύνου. 
Η έκφραση μισθός εξασφάλισης 
(reservation wage) χρησιμοποιείται για να καθορίσει τον κατώτερο μισθό 
με τον οποίον ένας άνεργος θα δεχό­
ταν να εργαστεί, λαμβανομένων υπό­
ψη της προηγούμενης αμοιβής του, 
των ικανοτήτων και δεξιοτήτων του, 
των άλλων εισοδημάτων του νοικο­
κυριού και, προπάντων, του επιπέδου 
του εισοδήματος αντικατάστασης 
που του εξασφαλίζουν τα επιδόματα 
ανεργίας. Σύμφωνα με τους υπέρμα­
χους αυτής της θεωρίας, οι αποζημιώ­
σεις πσυ λαμβάνουν οι άνεργοι έχουν 
ως αποτέλεσμα την αύξηση του μι­
σθού εξασφάλισης και τσυ συνόλου 
των μισθών διότι ένας άνεργος θα 
δεχτεί μια θέση απασχόλησης μόνον 
υπό την προϋπόθεση ότι, αφαιρουμέ­
νων των φόρων και λοιπών δαπανών, 
του αποφέρει περισσότερα από τις 
αποζημιώσεις ανεργίας διαφορετικά 
θα έχει την εντύπωση ότι εργάζεται 
άνευ λόγου. Συνεπώς οι μισθοί δεν 
μπορούν να είναι κατώτεροι από τις 
παροχές ανεργίας, ακόμα και για 
τους λιγότερο ειδικευμένους εργαζό­
μενους. Το επίπεδο της καταβληθεί­
σας για την ανεργία αποζημίωσης α­
ποτελεί συνεπώς το ελάχιστο όριο 
που επηρεάζει ολόκληρη την τάξη 
των μισθών. Ως εκ τούτου οι μεταβο­
λές των οικονομικών συνθηκών, που 
συνεπάγονται μείωση των πραγματι­
κών μισθών στην περίπτωση που οι 
μηχανισμοί της αγοράς λειτουργούν 
ελεύθερα, δεν έχουν παρά ασήμα­
ντες επιπτώσεις στις αμοιβές και εκ­
φράζονται μάλλον με την ανεργία. 
Τα επιδόματα που λαμβάνουν οι ά­
νεργοι αποτελούν συνεπώς εμπόδιο 
στην ελαστικότητα των μισθών. Συνε­
πώς, όσο περισσότερο γενναιόδωρα 
είναι τα εν λόγω επιδόματα, τόσο υ­
ψηλότερο είναι το επίπεδο του μι­
σθού εξασφάλισης και του συνόλου 
των μισθών. Η αύξηση του μισθού 
εξασφάλισης περιορίζει για τον ά­
νεργο το πεδίο των αποδεκτών θέ­
σεων απασχόλησης και τείνει να πα­
ρατείνει τη διάρκεια της περιόδου 
αναζήτησης μια θέσης απασχόλησης. Οι αναλύσεις που βασίζονται στην 
ιδεατού ηθικού κινδύνου υπογραμμί­
ζουν ότι η καταβολή αποζημίωσης α­
νεργίας ασκεί δύο τύπους αποτελέ­
σματος προς την ίδια κατεύθυνση. Α­
φενός παρέχοντας ένα μέσο στήριξης 
παροτρύνει τα άτομα να μειώσουν 
την ένταση με την οποία αναζητούν 
μια θέση απασχόλησης παρέχοντας 
τους μέσα επιβίωσης (εισοδηματικό 
αποτέλεσμα) μειώνει το σχετικό κό­
στος του ελεύθερου χρόνου σε σχέση 
με την εργασία, εφόσον ο ελεύθερος 
χρόνος αμείβεται, και ευνοεί τοιοτο-
τρόπως την υποκατάσταση της εργα­
σίας με ελεύθερο χρόνο (αποτέλεσμα 
υποκατάστασης). Το μέγεθος αυτών 
των αποτελεσμάτων είναι τόσο μεγα­
λύτερο όσο υψηλότερο είναι το ποσο­
στό της καταβαλλόμενης αποζημίω­
σης, δηλαδή όσο υπάρχει αμελητέα 
απόκκλιση μεταξύ μισθών και επιδο­
μάτων. Ακριβέστερα, η καταβολή α­
ποζημίωσης ανεργίας μπορεί: 
- να παροτρύνει τους μισθωτούς να 
εγκαταλείψουν εκούσια τη θέση 
απασχόλησης τους, κυρίως για να 
προσπαθήσουν να βρουν άλλη 
περισσότερο ελκυστική ή καλύτε­
ρα αμειβόμενη, και τους εργοδό­
τες να προσφεύγουν ευκολότερα 
στις απολύσεις για να αμβλύνουν 
τις επιπτώσεις από μείωση της 
παραγωγής τους 
- να παρατείνει τη διάρκεια αναζή­
τησης μιας θέσης απασχόλησης : 
μειώνοντας το κόστος αυτής της 
αναζήτησης, παροτρύνει τους α­
νέργους να ενεργούν χωρίς χρο­
νική πίεση και να προβάλουν με­
γαλύτερες απαιτήσεις όσον αφο­
ρά τους όρους εργασίας που προ­
τίθενται να δεχτούν 
- να παροτρύνει ορισμένα άτομα 
να εισέλθουν στην αγορά εργα­
σίας αποκλειστικά για να πλη­
ρούν τους όρους που θα τους επι­
τρέψουν να τύχουν παροχών 
-94-
l0f#â;*:;#f;:|i##i^ 
ανεργίας όταν αφήσουν τη θέση 
απασχόλησης που κατέχουν ή, να 
μην αποσυρθούν από την αγορά 
εργασίας εφόσον δεν έχουν εξα­
ντλήσει τα δικαιώματα τους όσον 
αφορά τις εν λόγω παροχές. 
Τα διάφορα αυτά επιχειρήματα αλη­
θεύουν αναμφίβολα εν μέρει, αλλά 
αυτό είναι δύσκολο να εκτιμηθεί και 
οι πολυάριθμες οικονομετρικές μελέ­
τες που αποσκοπούν να εκτιμήσουν 
την επίπτωση των επιδομάτων ανερ­
γίας στο ποσοστό ή στη διάρκεια της 
παρέχουν μόνον ασθενή αποτελέ­
σματα. Πράγματι επιδιώκουν να κα­
ταστήσουν εμφανές ένα «φαινόμενο 
τσυ οποίου δύσκολα αξιολογείται η 
επίπτωση μεταξύ των διάφορων πι­
θανών αιτίων της ανεργίας. Υπό το 
πρίσμα των διάφορων μελετών και 
σχολίων που προκάλεσαν, δύσκολα 
μετράται κατά πόσον η καταβολή α­
ποζημίωσης ανεργίας ασκεί επίδρα­
ση στο επίπεδο της ανεργίας και κατά 
πόσον τελικά αυτή η επίδραση είναι 
θετική ή αρνητική. Αυτό εξηγείται 
από τις ακόλουθες παρατηρήσεις; 
- Αν υποθέσουμε ότι οι προαναφε­
ρόμενες συμπεριφορές παρατη­
ρούνται υπό πραγματικές συνθή­
κες, δεν πρέπει να παραβλέπουμε 
το γεγονός ότι η είσπραξη αποζη­
μιώσεων ανεργίας προϋποθέτει 
γνήσια διαθεσιμότητα όσον αφο­
ρά την εργασία, δηλαδή την ενερ­
γή αναζήτηση μιας θέσης απα­
σχόλησης και την υποχρέωση α­
ποδοχής μιας προσφοράς που 
προτείνει η υπηρεσία απασχόλη­
σης εφόσον αυτή ανταποκρίνεται 
στα προσόντα τσυ ανέργου. 
- Η εργασία δεν είναι μόνον πηγή 
εισοδήματος, αλλά και ένας τρό­
πος κοινωνικής ενσωμάτωσης, 
ένα μέσο κοινωνικών σχέσεων 
και επιβεβαίωσης της προσωπι­
κότητας ενός ατόμου. Συνεπώς τα 
άτομα μπορούν να θεωρήσουν ορθολογικότερο το να προτιμούν 
μια θέση απασχόλησης από την 
κατάσταση της ανεργίας, ακόμα 
και με καταβολή αποζημίωσης κι 
αυτό, τόσο όσον αφορά τους κοι­
νωνικούς κανόνες όσο και για να 
διατηρήσουν τις δεξιότητες τους 
που κινδυνεύουν να αμβλυνθούν 
σε περιόδους αδράνειας — Τα ε­
πιδόματα ανεργίας μπορούν να 
ευνοήσουν την παράταση της 
διάρκειας αναζήτησης μιας θέσης 
απασχόλησης, αλλά το «φαινόμενο 
αυτό δεν πρέπει να θεωρηθεί α­
ποκλειστικό υπό αρνητικό πρί­
σμα. Παρέχοντας περισσότερο 
χρόνο στα άτομα χωρίς απασχό­
ληση για να αναζητήσουν μια ερ­
γασία που θα ανταποκρίνεται κα 
λύτερα στις ικανότητες ή στις 
προσδοκίες τους, τα επιδόματα 
μπορούν επίσης να επιτρέψουν* 
καλύτερη προσαρμογή μεταξύ 
των δεξιοτήτων που διαθέτουν 
και των θέσεων απασχόλησης 
που θα βρουν. Συνεπώς σχετική 
παράταση της διάρκειας της α­
νεργίας καθίσταται πρόσφορη 
για το άτομο και για την οικονο­
μία εφόσον καταλήξει στην εξεύ­
ρεση καλύτερης θέσης απασχόλη­
σης. Ετσι οι παροχές ανεργίας 
μπορούν να έχουν θετική επίπτω­
ση στην ευλιγισία της αγοράς ερ­
γασίας, για το λόγο ότι μειώνο­
ντας τον χρηματοοικονομικό κίν­
δυνο που συνδέεται με την ανερ­
γία παροτρύνουν τους μισθωτούς 
να δεχτούν περισσότερο αμφίβο­
λες θέσεις απασχόλησης κυρίως 
στις μικρές επιχειρήσεις. 
Δεν φαίνεται η ανεργία που εν­
θαρρύνεται από τα επιδόματα να 
έχει διαδραματίσει πρωταρχικό 
ρόλο στην αύξηση της ανεργίας 
που γνο^ρι^ουν οι περισότερες δυ­
τικές αναπτυγμένες χώρες από τα 
μέσα της δεκαετίας του 1970. Η 
συνεχιζόμενη επιβράδυνση της 
διεθνούς οικονομικής ανάπτυ­
ξης, η ταχεία αύξηση του ενεργού πληθυσμού και οι συνέπειες για 
την απασχόληση των τεχνολογι­
κών μεταλλαγών και των παρα­
γωγικών αναδιαρθρώσεων είναι 
υπεύθυνες σε σημαντικότερο και 
αμεσότερο βαθμό. Πράγματι, ο 
αριθμός των μακρόχρονα ανέρ­
γων, δηλαδή αυτών που τυγχά­
νουν ελάχιστης ή ουδεμίας απο­
ζημίωσης, αυξήθηκε έντονα στη 
διάρκεια της τελευταίας δεκαπε­
νταετίας και αποτελεί τη βασική 
αιτία για την αύξηση της φτώχιας 
σε πολλές χώρες. 
Οπωσδήποτε, το επίπεδο και η διάρ­
κεια των επιδομάτων ανεργίας μπο­
ρεί αντιθέτως να επηρεάζει τα κίνη­
τρα προς εργασία σε ορισμένες περι­
στάσεις και υφίσταται, ως εκ τούτου, 
μία λεπτή ισορροπία η οποία θα πρέ­
πει να εξευρεθεί μεταξύ του στόχου 
της διατήρησης των κινήτρων και της 
παροχής κατάλληλου επιπέδου κοι­
νωνικής προστασίας. 
Οι συντάξεις γήρατος 
και η αποταμίευση 
Το ζήτημα της σχέσης μεταξύ συ­
ντάξεων και αποταμίευσης προ­
κάλεσε πολλές συζητήσεις και πλούσια 
βιβλιογραφία κατά τη δεκαετία του 
1970. Υποστηρίχτηκε κυρίως ότι ένα 
σύστημα συντάξεων με ανακατανομή 
έχει όλες τις πιθανότητες να μειώσει 
την ατομική αποταμίευση διότι, έχο­
ντας εξασφαλίσει ότι από την ηλικία 
συνταξιοδότησης τους θα τύχουν συ-
νταξης η οποία χρηματοδοτείται από 
τις εισφορές του ενεργού πληθυσμού, 
τα άτομα έχουν μικρότερη ανάγκη να 
αποταμιεύουν για να συσσωρεύσουν 
μια πρόσοδο για τα γηρατειά τους. Το 
αποτέλεσμα όμως αυτού του είδους 
συλλογισμού μπορείνα μετριαστεί, αν 
ληφθούν υπόψη και άλλες εκτιμήσεις. 
Αυτό ισχύει επίσης στην περίπτω­
ση κατά την οποία η ύπαρξη συστη­
μάτων συντάξεων γήρατος ωθεί τα 
95-
ΡΛ·ΜΗΜ 
άτομα να αποσυρθούν νωρίτερα από 
τον ενεργό βίο. Στην περίπτωση αυτή 
προσπαθούν να αποταμιεύουν πε­
ρισσότερο στη διάρκεια του προκει­
μένου να βελτιώσουν το βιοτικό τους 
επίπεδο στη διάρκεια μιας μεγαλύτε­
ρης περιόδου συνταξιοδότησης. 
Επιπλέον, στο βαθμό που, ελλείψει 
συστημάτων συντάξεων γήρατος οι 
ηλικιωμένοι και αποσυρθέντες από 
τον ενεργό βίο γονείς θα συντηρού­
νταν, τουλάχιστον εν μέρει, από τα 
εργαζόμενα τέκνα τους, μπορεί να 
θεωρηθεί ότι τα εν λόγω συστήματα 
υποκαθιστούν σε μεγάλο βαθμό τις 
μεταξύ των γενεών οικογενειακές οι­
κονομικές μεταβιβάσεις. Αλλως, η 
θέσπιση τους θα είχε ως αποτέλεσμα 
την μετατροπή των ιδιωτικών μεταβι­
βάσεων σε κοινωνικές μεταβιβάσεις 
και δεν θα επηρέαζε καθόλου την 
αποταμίευση. Συνεπώς τα θεωρητικά 
επιχειρήματα είναι αντιφατικά και 
δεν επιτρέπουν να αποδειχτεί σαφώς 
κατά πόσοντα συστήματα συντάξεων 
με κατανομή επηρεάζουν ή όχι την 
αποταμίευση των νοικοκυριών. Οσον 
αφορά τις οικονομετρικές μελέτες, 
ούτε κι αυτές είναι αποδεικτικές. Υ­
πέρμετρα πολυάριθμες και έχοντας 
ως αντικείμενο, ανάλογα με τις περι­
πτώσεις, χρονολογικές σειρές κατά 
χώρες, διαγώνια στοιχεία για αριθμό 
χωρών ή διαγώνια στοιχεία για μεμο­
νωμένες χώρες, καταλήγουν σε αντι­
φατικά αποτελέσματα. Τα εν λόγω 
αποτελέσματα ποικίλλουν σημαντι­
κά, και συχνά προς την αντίθετη κα­
τεύθυνση, ανάλογα με τα χρησιμο­
ποιηθέντα δεδομένα, τις μελετηθεί-
σες περιόδους, τις επεξηγηματικές 
μεταβλητές που έχουν επιλεγείγιατις 
εξισώσεις κλπ... Το μοναδικό συμπέ­
ρασμα που μπορεί να εξαχθεί είναι 
ότι δεν έχει αποδειχτεί η ιδέα κατά 
την οποία τα συστήματα συντάξεων 
με ανακατανομή ασκούν αρνητική 
επίπτωση στην αποταμίευση. 
Κατά τα προσεχή έτη, γνωρίζουμε 
ότι θα υπάρχει λιγότερος ενεργός πληθυσμός για να χρηματοδοτεί τις 
συντάξεις ενός μεγαλύτερου αριθμού 
συνταξιούχων. Στο πλαίσιο αυτό, α-
ντιπαρατίθενται συχνά τα συστήματα 
που λειτουργούν με ανακατανομή 
στα συστήματα με κεφαλαιοποίηση 
(ήτα εκείνα κατά τα οποία οι τρέχου­
σες εισφορές χρησιμοποιούνται για 
τη χρηματοδότηση των μελλοντικών 
συντάξεων εκείνων που τις καταβάλ­
λουν), που θεωρούνται ότι αντιμετω­
πίζουν καλύτερα αυτή τη δυσμενή δη­
μογραφική κατάσταση. Αλλά και η 
Επιτροπή το υπογραμμίζει, στην ανα­
κοίνωση της της 22ας Ιουλίου 1991 
σχετικά με τα συμπληρωματικά συ-
στήματα κοινωνικής ασφάλισης 
(SEC91, 1332 τελικό), είναι ίσως α­
πατηλό να θεωρείται ότι τα συστήμα­
τα με κεφαλαιοποίηση δεν κινδυ­
νεύουν να επηρεαστούν από τις δη­
μογραφικές αλλαγές. 
Το ανεπιφύλακτο αποτέλεσμα οιασ­
δήποτε μεθόδου χρηματοδότησης των 
συντάξεων είναι στην πραγματικότητα 
να μοιραστούν μεταξύ του ενεργού 
πληθυσμού και των οπΛ^αξιούχων οι 
διαθέσιμοι για την κατανάλωση πόροι. 
Η κεφαλαιοποίηση επιτρέπει την επί­
λυση αυτού του προβλήματος κατανο­
μής μόνον υπό την προϋπόθεση ότι κα­
ταφέρνει να αυξήσει τον όγκο πόρων 
που ένα δεδομένο επίπεδο χρηματο­
δότησης θα δημιουργήσει κάποτε στο 
μέλλον. Αυτό συμβαίνει μόνον στην 
περίπτωση πσυ τα κεφάλαια που έχουν 
τεθεί κατά μέρος για τους μελλοντι­
κούς συνταξιούχους έχουν επενδυθεί 
στο εξωτερικό ή εάν η κεφαλαιοποίη­
ση επιφέρει ενδυνάμωση τσυ παραγω­
γικού μηχανισμού επιτρέπονταςτου να 
αντψετωπίσει με μεγαλύτερη άνεση 
τις μελλοντικές δαπάνες που συνδέο­
νται με τις συντάξεις. Το ζήτημα κατά 
πόσον η κεφαλαιοποίηση έχει πράγ­
ματι τέτοιες επιπτώσεις στους διαθέσι­
μους πόρους αποτελεί αντικείμενο συ­
ζήτησης. Κατά κάποιο τρόπο, η κεφα­
λαιοποίηση μπορεί να θέσει τους συ­
νταξιούχους σε θέση ισχύος στο βαθμό 
πσυ κατέχουν στοιχεία ενεργητικού ενισχύοντας τα δικαιώματα τους ό­
σον αφορά τους διαθέσιμους πόρους. 
Η πραγματική όμως αξία αυτών των 
στοιχείων ενεργητικού μπορεί να 
μειωθεί από τη φυσιολογική λειτουρ­
γία της προσφοράς και της ζήτησης, 
που ΟΛπακατοπτρίζει εν γένει την έλ­
λειψη δημογραφικής ισορροπίας. 
Εξάλλου, η εφαρμογή συστημάτων 
με κεφαλαιοποίηση ή η σώρευση ση­
μαντικών αποθεματικών στο πλαίσιο 
των παρόντων συστημάτων με κατα­
νομή θα έχει σχεδόν βέβαιες συνέ­
πειες στη λειτουργία της οικονομίας. 
Μια ευρύτερη προσφυγή στην κεφα­
λαιοποίηση ως τεχνική χρηματοδότη­
σης των συντάξεων μπορείνα θεωρη­
θεί μακροπρόθεση πηγή κεφαλαίων 
και, συνεπώς, μέσο συνεισφοράς σε 
μια ταχύτερη ανάπτυξη. 
Αυτό, εντούτοις, σημαίνει πολύ μερο­
ληπτική τοποθέτηση και αγνόηση των 
αποτελεσμάτων της αποταμίευσης κα­
τόπιν αίτησης. Στην πράξη, μία αύξηση 
συμβατικής αποταμίευσης είναι πιθα­
νό ότι θα αποβαίνει σε βάρος των κερ­
δών της επιχείρησης. Ως αποτέλεσμα 
αυτού, οι εταιρίες, καθώς η ιδιωτική 
κατανάλωση θα φθίνει, θα χρειάζεται 
να προσφεύγουν περισσότερο στο δα­
νεισμό αν η επένδυση και, κατά συνέ­
πεια, η οικονομική ανάπτυξη, πρέπει 
να διατηρηθεί. Με άλλα λόγια, μία με­
τακίνηση από το σύστημα ανακατανο­
μής στο σύστημα συνταξιοδότησης με 
κεφαλαιοποίηση φαίνεται πιθανό ότι 
θα απαιτήσει μεταβολή στη συμπερι­
φορά των επιχειρήσεων. Αυτό χρειά­
ζεται να γίνει μαλακά εάν είναι επιθυ­
μητή η αποτελεσματική ανακύκλωση 
των επενδύσψων κεφαλαίων. Γενικά, 
ελάχιστοι λόγοι υπάρχουν να αναμένει 
κανείς την επίτευξη υψηλότερων ρυθ­
μών ανάπτυξης εκτός και αν η μεγα­
λύτερη προσφυγή στην κεφαλαιαγορά 
οδηγήσει σε αποτελεσματικότερη διά­
θεση επενδυτικών κεφαλαίων. 
96 
§||^ 
Κβφάλαιο 7 Συστήματα υγειονομικής 
περίθαλψης στην Κοινότητα 
Στο πλαίσιο της σύστασης για τη 
σύγκλιση των στόχων και πολιτι­
κών κοινωνικής προστασίας, το Συμ­
βούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
συνιστά στα κράτη μέλη να: Ο... "ορ­
γανώσουν το ρόλο της κοινωνικής 
προστασίας στην πρόληψη των ασθε­
νειών και στη θεραπεία και αποκα­
τάσταση των ατόμων που αφορούν 
αυτές ώστε να επιτευχθούν οι ακό­
λουθοι στόχοι: 
α. υπό προϋποθέσεις που θα προσ­
διορίζονται από κάθε κράτος μέ­
λος, να εξασφαλίζεται για όλα τα 
νόμιμα κατοικούντα άτομα ε­
ντός της επικράτειας του κρά­
τους μέλους πρόσβαση στην α­
ναγκαία υγειονομική περίθαλ­
ψη καθώς και σε εγκαταστάσεις 
που αποσκοπούν στην πρόληψη 
των ασθενειών. 
β. να διατηρούν και, όπου είναι α­
παραίτητο, να αναπτύσσουν υ­
ψηλής ποιότητας σύστημα υγειο­
νομικής περίθαλψης προσαρμο­
σμένο στις εξελισσόμενες ανά­
γκες του πληθυσμού και ειδικά 
εκείνες που προκύπτουν από την 
εξάρτηση των ηλικιωμένων, την 
εξέλιξη των παθολογιών και των 
θεραπειών και την ανάγκη 
προαγωγής της πρόληψης,...". 
Όπως σημειώνεται στο κεφάλαιο 4, 
υπάρχουν προβλήματα στην εκτίμη­
ση μέχρι ποίου βαθμοί) οι στόχοι αυ­
τοί επιτυγχάνονται σήμερα λόγω των 
δυσχερειών στη μέτρηση της ποιότη­
τας τ(υν υπηρεσιών στον τομέα αυτό. Όμως η Σύσταση υπογραμμίζει επί­
σης το γεγονός ότι Οτα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να 
αποτελούν το αντικείμενο διαχείρι­
σης μεγίστης επάρκειας αναφορικά 
με τα δικαιώματα, ανάγκες και κατα­
στάσεις εκείνο>ν που αφορούν και με 
μέγιστη αποτελεσματικότητα από 
πλευράς οργάνωσης και λειτουρ-
γίαςχ. Στο κεφάλαιο αυτό διατυπώ­
νεται το ενδιαφέρον επανεξέτασης 
των μέτρων που έχουν λάβει οι χώρες 
κατά τα πρόσφατα έτη για τον περιο­
ρισμό της ανάπτυξης των δαπανών 
στην παροχή υγειονομικής περίθαλ­
ψης, πράγμα που υπήρξε πρωταρχι­κός στόχος ανά την Κοινότητα. Ενώ 
τα μέτρα αυτά ίσως από μόνα τους να 
έχουν κάποια επίδραση επί της ποιό­
τητας της περίθαλψης, δεν γίνεται ε­
δώ προσπάθεια να εξεταστεί αυτό το 
πιθανό πρόβλημα, το οποίο θα μπο­
ρούσε να καταστεί όλο και σημαντι­
κότερο στα μελλοντικά έτη καθώς θα 
αυξάνεται η πίεση επί των υπηρε­
σιών. 
Όλα τα κράτη μέλη δυσ/ολεύθηκαν 
να ον/κρατήσουν τις δαπάνες για την 
υγεία. Σε κάθε περίπτωση, οι δημό­
σιες και ιδιωτικές δαπάνες για την 
υγεία αντιστοιχούν σε σημαντικό 
32 Συνολικές KOÎ δημόσιες δαπάνες γιο την υγειονομική 
περίθαλψη σε σχέση με τις εθνικές δαπάνες στην Κοινότητα, 
1970, 1980 και 1991 
10 Γ % ενικών δαπανών {ΛΕγχ.Π - εξαγωγές + εισαγωγές) ι 10 
Η Συνολική δαπάνη D Δημόσια δαπάνη 
6 
4> 
0 UJLL 
GR Ρ Ε L UK DK IRL 
ΐτοορία δημοοίίον δαπα-κ&ν yin GR, L Ρ 1990 0 Ni 
97 
ποσοστό των Εθνικών Δαπανών 
(ΕΔ) (διάγραμμα 32-βασιζόμενο στα 
στοιχεία ΟΟΣΑ ECO SANTE). 
Το κόστος, επίσης, έχει την τάση να 
αυξάνεται με το χρόνο. Κατά τις δε­
καετίες του 1970 και 1980, οι υγειο­
νομικές δαπάνες αυξήθηκαν σημα­
ντικά σε σχέση με τις Ε.Δ., 
αντικατοπτρίζοντας εν μέρει την επι­
βράδυνση του ρυθμού οικονομικής 
ανάπτυξης. Υπήρξαν, εντούτοις, με­
ρικές εξαιρέσεις. Ειδικότερα, ενώ σε 
όλα τα κράτη μέλη οι υγειονομικές 
δαπάνες αυξάνονται σε σχέση με τις 
Ε.Δ. κατά τη δεκαετία τσυ 1970, στο 
Λουξεμβούργο και την Ιρλανδία 
μειώθηκαν κατά τη δεκαετία του 
1980 και στη Δανία αυξήθηκαν μόνο 
οριακά. 
Η αύξηση στις δαπάνεςγιατην υγεία, 
το 1980 ειδικώτερα, αντικατοπτρίζει 
εν μέρει τη γήρανση του πληθυσμού. 
Από τη στιγμή κατά την οποία η ζήτη­
ση που επιβάλεται στις υγειονομικές 
υπηρεσίες από τους ηλικιωμένους είναι σημαντικά μεγαλύτερη από ότι 
από το υπόλοιπο του πληθυσμού — 
πράγματι σε όλες τις χώρες η μεγαλύ­
τερη υγειονομική δαπάνη κατευθύ­
νεται στην θεραπεία και φροντίδα 
των πολύ ηλικιωμένων — κάθε αύξη­
ση της αναλογίας του ηλικιωμένου 
πληθυσμού θα τείνει αναπόφευκτα 
να αυξήσει τις ανάγκες για σχετικές 
δαπάνες. Μεταξύ του 1980 και του 
1991 ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 
75 ετών και άνω — που επιβαρύνουν 
ιδιαιτέρως τις υγειονομικές υπηρε­
σίες — ανήλθε σημαντικά σε όλα τα 
κράτη μέλη σε σχέση με το σύνολο 
τσυ πληθυσμού (διάγραμμα 33). Αυ­
τό ίσχυε ιδιαίτερα για τις νότιες χώ­
ρες της Κοινότητας, όπου σε κάθε 
περίπτωση η αναλογία αυξήθηκε κα­
τά περίπου 30% ή περισσότερο, δη­
μιουργώντας σημαντική ανοδική πίε­
ση για τις υγειονομικές δαπάνες κατά 
τη στιγμή κατά την οποία οι υπηρε­
σίες επεκτάθηκαν ώστε να καλύ­
πτουν όλους τους κατοίκους των χω­
ρών αυτών. 
33 Πληθυσμός ηλικίας 75 ετών και άνω στα κράτη μέλη, 1980 
και 1991 
% συνολικού πληθυσμού Στο τελευταίο μέρος της δεκαετίας 
του 1980, οι δαπάνες για την υγεία 
σταθεροποιήθηκαν ή ακόμη μειώθη­
καν σε σχέση με τις Ε.Δ. στις περισ­
σότερες χώρες καθώς η ανάπτυξη ε­
πανέλαβε την ανοδική της πορεία. Η 
πρόσφατες συζητήσεις πολιτικής και 
οι μεταρρυθμίσεις που εισήχθησαν 
σε ορισμένα κράτη μέλη, εντούτοις, 
δείχνουν ότι η συγκράτηση του κό­
στους παραμένει ένα ζήτημα μεγά­
λου ενδιαφέροντος για τη δεκαετία 
του 1990 ειδικά στο πλαίσιο της πα­
ρούσας ύφεσης και των δημοσιονομι­
κών περιορισμών στην ανάπτυξη των 
δημοσίων δαπανών. Η προοπτική συ­
νεχιζόμενης γήρανσης του πληθυ­
σμού ανά την Κοινότητα ενισχύει την 
ανησυχία αυτή. 
Σε όλα τα κράτη μέλη, οι δημόσιες 
δαπάνες αντιπροσωπεύουν το κύριο 
συστατικό στοιχείο της υγειονομικής 
δαπάνης — περίπου το 75% της συ­
νολικής δαπάνης της Κοινότητας ως 
συνόλου (πίνακας 23). Στο μεγαλύτε­
ρο μέρος της Κοινότητας, εντούτοις, 
η σημασία των δημοσίων δαπανών 
μειώθηκε κατά τη δεκαετία του 1980 
και το ποσοστό τους σε Ε.Δ. αυξήθη­
κε μόνο αργά ή και έπεσε. Οπωσδή­
ποτε, τα συστήματα υγειονομικής πε­
ρίθαλψης διαφέρουν σημαντικά ανά 
την Κοινότητα, γεγονός το οποίο 
χρειάζεται να το έχει κανείς υπόψη 
όταν προβαίνει σε αξιολογήσεις από­
δοσης. 
Ορισμένα μέτρα για την επίτευξη της 
συγκράτησης του κόστους είναι εξει­
δικευμένα για τις ιδιαιτερότητες ενός 
συγκεκριμένου συστήματος, ενώ άλ­
λα είναι γενικής εφαρμογής για όλα 
τα συστήματα. Χρειάζεται να γίνει 
διάκριση μεταξύ αυτών, εάν είναι ε­
πιθυμητή η συναγωγή χρησίμων συ­
μπερασμάτων. 
98 
i^jp^l^^ 
r 
Βασικές αρχές 
των συστημάτων 
υγειονομικής 
περίθαλψης 
Χρηματοδότηση 
Οι δημόσιες υγειονομικές υπηρε­
σίες σε ορισμένα κράτη μέλη 
χρηματοδοτούνται από τη γενική φο­
ρολογία, σε άλλες είναι οργανωμένες 
και θεμελιωμένες πλήρως ή εν μέρει 
σε ασφαλιστική βάση. Η Δανία, η 
Ιρλανδία, η Πορτογαλία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο ανήκουν στην πρώτη 
ομάδα χωρών. Η Ιταλία, η Ελλάδα 
και η Ισπανία διαθέτουν μεικτό σύ­
στημα σύμφωνα με το οποίο μέρος 
της χρηματοδότησης προέρχεται από 
ασφαλιστικές εισφορές ενώ το υπό­
λοιπο από φορολογία. Το Βέλγιο, η 
Γαλλία, η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες 
και το Λουξεμβούργο διαθέτουν συ­
στήματα που στηρίζονται πλήρως 
στις ασφαλιστικές εισφορές. 
Σ' αυτή την τρίτη ομάδα χωρών, οι 
δαπάνες για την υγειονομική περί­
θαλψη τείνουν να είναι υψηλότερες 
από αλλού, είτε λόγω του ότι ένα σύ­
στημα βασιζόμενο στις ασφαλιστικές 
εισφορές αυξάνει από μόνο του το 
κόστος είτε επειδή το επίπεδο των 
υπηρεσιών είναι υψηλότερο στις χώ­
ρες αυτές. Επιπλέον, ενώ χώρες όπου 
οι δαπάνες χρηματοδοτούνται από 
φόρους, είτε ολοκληρωτικά είτε μερι­
κά, μπορούν κατ' αρχήν να συγκρα­
τήσουν τις δαπάνες περιορίζοντας τα 
διαθέσιμα για τον υγειονομικό προϋ­
πολογισμό ποσά, η δυνατότητα αυτή 
δεν είναι τόσο εφαρμόσιμη σε εκεί­
νες τις χώρες όπου ισχύει σύστημα 
βασισμένο σε ασφαλιστικές εισφο­
ρές. Πίνακας 23 Δημόσια δαπάνη ψα την υγειονομική 
περίθαλψη ως % της συνολικής δαπάνης 
υγειονομικής περίθαλψης. 
β 
ΏΚ 
ο 
GR 
Ε 
F 
iRL 
I 
NL 
Ρ 
UK 
USA 
Japan 1970 
87,0 
86,3 
69,6 
53,4 
65,4 
74,7 
82,2 
86,4 
n.a. 
84,3 
59,0 
87,0 
37,2 
69,8 
Στοιχεία 1990 
Πηγή: βάση δεδομένων ΟΟΣΑ-ECOSANTE 
Κάλυψη 
Τα συστήματα υγειονομικής περί­
θαλψης σε όλα τα κράτη μέλη 
διατίθενται σε όλα τα άτομα που ζουν 
εκεί. Αυτό είναι θέμα αρχής στην πε­
ρίπτωση χωρών όπου η υγειονομική 
περίθαλψη χρηματοδοτείται από το 
γενικό προϋπολογισμό. 
Σε ό,τι αίρορά τις χώρες με μεικτά 
συστήματα, στην Ιταλία καλύπτεται 
το σύνολο του πληθυσμοί). Αν και το 
σύστημα βασίζεται σε εισφορές, 
εκείνοι που δεν διαθέτουν έσοδα 
απαλλάσσονται της πληρωμής. Στην 
Ισπανία, ενώ το σύστημα χρηματοδο­
τείται κυρίους από φόρους, λειτουργεί 
σε βάση ασφαλιστικοί εισφορών κα­
λύπτοντας το 99% του πληθυσμού. 1980 
83,4 
85,2 
75,0 
82,2 
79,9 
78,8 
82,2 
81,1 
92,8 
74,7 
72,4 
89,6 
42,0 
70,8 1991 
88,9 
81,5 
71,8 
77,0* 
82,2 
73,9 
75,8 
77,5 
91,4* 
73,1 
61,7* 
83,3 
43,9 
72,0 
Η κάλυψη των δημοσίων συστημάτων 
ασφάλισης στο Βέλγιο, Γαλλία, Γερ­
μανία, Λουξεμβούργο και Κάτω Χώ­
ρες κυμαίνεται από 100% στις Κάτω 
Χώρες (μόνο για σοβαρές παθήσεις) 
και το Λουξεμβούργο μέχρι 92% στη 
Γερμανία, καθόσον πολύ δημόσιοι υ­
πάλληλοι και περισσότερο αυτοαπα­
σχολούμενοι, οι οποίοι καλύπτονται 
από ιδιωτικά συστήματα, τα οποία 
είναι σημαντικά στη Γερμανία — 
εξαιρούνται. Σε όλες αυτές τις χώρες, 
όσοι δεν καλύπτονται από δημόσια η 
ιδιωτική υγειονομική ασφάλιση έ­
χουν ως έσχατη δυνατότητα την προ­
σφυγή στην κοινωνική συνδρομή η 
οποία παρέχει επίσης υγειονομική 
περίθαλψη. 
Στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι ι­
διαίτερη καθόσον ο καθένας είτε κα­
λύπτεται από τον χρηματοδοτούμενο 
από φόρους ΟΓΑ, εφόσον ζει σε 
-99 
fi '*»%.'jg^ - ',Ό '''}-.^p* * <• îi-f^iSf^'.iï»""-
αγροτικές περιοχές, είτε από το σύ­
στημα του ΙΚΑ που βασίζεται σε με­
γάλο βαθμό στις εισφορές, εφόσον 
ζει σε αστικές περιοχές, ή ακόμη από 
τον έναν από τους άνω των 200 μικρό­
τερους ασφαλιστικούς φορείς. 
Ο στόχος της Σύστασης τσυ Συμβου­
λίου που αφορά την καθολική πρό­
σβαση σε υγειονομική περίθαλψη ε­
πιτυγχάνεται συνεπώς από όλα τα 
κράτη μέλη και δεν υπάρχουν στοι­
χεία για οποιαδήποτε τάση εξαίρε­
σης ατόμων υψηλού κινδύνου ώστε 
να προκύψει μείωση κόστους. 
Παροχές και 
υπηρεσίες 
Στα κράτη μέλη με καθαρώς δη­
μόσια συστήματα υγειονομικής 
ασφάλισης, η μέθοδος παροχής υπη­
ρεσιών είναι έμμεση κατά την έννοια 
ότι βασίζεται σε συμβάσεις μεταξύ 
των ασφαλιστικών φορέων και των 
υπεύθυνων παροχής υπηρεσιών, με 
τους γιατρούς να πληρώνονται σε βά­
ση αμοιβής ανά υπηρεσία, εκτός από 
τις Κάτω Χώρες όπου η πληρωμή γί­
νεται σε βάση κατά κεφαλή. 
Στα λοιπά κράτη μέλη, οι παρέχοντες 
τις υπηρεσίες είναι, τουλάχιστον κα­
τά ένα μέρος, υπάλληλοι της ίδιας της 
δημόσιας υγειονομικής υπηρεσίας. 
Στη Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, 
αυτό ισχύει για το νοσοκομειακό 
προσωπικό, ενώ όλοι οι λοιποί ε­
μπλεκόμενοι εργάζονται βάσει σύμ­
βασης. Στην Ιρλανδία και την Ιταλία, 
τα δημόσια νοσοκομεία χρηματοδο­
τούνται από την εθνική υγειονομική 
υπηρεσία και οι ειδικοί αποτελούν εν 
μέρει προσωπικό της υπηρεσίας. 
Στην Ισπανία και την Πορτογαλία, οι 
γενικοί γιατροί και €>δοντίατροι για 
ό,τι αφορά την Ελλάδα, είναι επίσης 
υπάλληλοι της δημόσιας υγειονομι­
κής υπηρεσίας. Ως αποτέλεσμα αυτού, οι γιατροί στην Ελλάδα και 
την Πορτογαλία είναι μισθωτοί στην 
Ισπανία, Ιταλία, Ιρλανδία και Ηνω­
μένο Βασίλειο, πληρώνονται σε κατά 
κεφαλή βάση ενώ στη Δανία πληρώ­
νονται εν μέρει ανάλογα με τον αριθ­
μό των περιθαλπομένων ατόμων, εν 
μέρει ανάλογα με τις υπηρεσίες που 
παρέσχον (π.χ. ορισμένες δραστη­
ριότητες για πρόληψη ασθενειών στο 
Ηνωμένο Βασίλειο). 
Αυτές οι διάφοροι μέθοδοι οργάνω­
σης της παροχής υπηρεσιών έχουν 
διαφορετικές επιπτώσεις στις δαπά­
νες υγειονομικής περίθαλψης και ε­
πηρεάζουν διαφορετικά τα μέτρα 
που μπορούν να ληφθούν για τη συ­
γκράτηση τσυ κόστους. 
Απόψεις ως προς 
τη συγκράτηση 
κόστους 
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι συ­
γκράτησης του κόστους. Ένας 
τρόπος είναι η μείωση του κόστους, 
είτε μέσω μεταφοράς μέρους του κό­
στους παροχής υπηρεσίας στον ασθε­
νή είτε εξαιρώντας ορισμένες θερα­
πείες ή φάρμακα από την παροχή 
υπηρεσιών. Ο καλύτερος τρόπος 
μείωσης της ζήτησης από άποψη δη­
μόσιας υγειονομικής περίθαλψης εί­
ναι με προαγωγή της υγείας αλλά τα 
μέτρα στον τομέα αυτό και η επίπτω­
ση τους επί των δαπανών είναι δύ­
σκολο να εκτιμηθούν. 
Ένας άλλος τρόπος είναι η μείωση 
της παροχής, ειδικά μέσω τσυ δημο­
σιονομικού ελέγχου, κυρίως σε χώ­
ρες με εθνικό υγειονομικό σύστημα 
χρηματοδοτούμενο από φόρους, αλ­
λά επίσης και σε χώρες με συστήματα 
βασιζόμενα στις εισφορές. Αυτό μπο­
ρεί να περιλαμβάνει μέτρα μείωσης 
τσυ εργατικού δυναμικού, είτε απα­
γορεύοντας τις προσλήψεις στην εθνική υπηρεσία υγειονομικής περί­
θαλψης είτε περιορίζοντας την είσο­
δο γιατρών σε συστήματα βασιζόμε­
να στις εισφορές και με περικοπή των 
παροχών μέσω μη συνταγογράφησης 
δαπανηρών φαρμάκων. 
Ο τρίτος τρόπος είναι η αύξηση της 
αποτελεσμχχτικότητας του συστήμα­
τος προάγοντας εναλλακτικές λύσεις 
στη θέση της νοσοκομειακής περί­
θαλψης, περιορίζοντας την διάρκεια 
παραμονής σε νοσοκομεία και χρη­
σιμοποιώντας αποτελεσματικότερα 
τον δαπανηρό ιατρικό εξοπλισμό. 
Αυτό μπορεί να επιτευχθεί είτε περι­
κόπτοντας προϋπολογισμούς είτε θε­
σπίζοντας κίνητρα. 
Ένα σημαντικό ζήτημα είναι κατά 
πόσον ενδείκνυται η εισαγωγή των 
δυνάμεων της αγοράς στο σύστημα ή 
η συγκέντρωση στον προγραμματι­
σμό μέτρων, όπως ο έλεγχος των τι­
μών που καταβάλλονται για αγαθά 
και υπηρεσίες. Ένα σχετικό θέμα εί­
ναι κατά πόσον θα πρέπει ή όχι να 
ενθαρυνθούν οι συγκεκριμένες ομά­
δες ατόμων να ενταχθούν σε ιδιωτικά 
συστήματα υγειονομικής ασφάλισης 
τα οποία ενδέχεται να μειώσουν τις 
δημόσιες δαπάνες, αλλά όχι κατ' α­
νάγκη τη συνολική δαπάνη υγειονο­
μικής περίθαλψης. 
Παραδείγματα όλων αυτών των με­
θόδων υπάρχουν στα κράτη μέλη. 
Από τη στιγμή κατά την οποία όλα 
αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλή­
ματα, δεν είναι τόσο εκπληκτικό το 
ότι έχουν επιλέξει παρόμοιους τρό­
πους συγκράτησης του κόστους, κα­
θώς ο κοινός στόχος είναι η οργάνω­
ση της παροχής υγειονομικής 
περίθαλψης κατά τρόπο ώστε οι υπη­
ρεσίες να μπορούν να παρέχονται 
χωρίς υπερβολικές αυξήσεις των δα­
πανών. 
100-
kX. '"-Â, "ίΤ.~' &--0t^L4i i^^s-iv y - "' Κβφολαιο 7 - Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
Συγκράτηση 
κόστους σε 
χρηματοδοτούμενα 
από φόρους 
συστήματα 
υγειονομικής 
περίθαλψης. 
>Υ"\που ^ vYeiovoljltxti περίθαλψη 
ν-/χρηματοδοτείται μέσω της γε­
νικής φορολογίας, οι δημόσιες αρχές 
συνήθως προσδιορίζουν ένα γενικό 
προϋπολογισμό για την υγεία ο ο­
ποίος κατ' αρχήν τις διευκολύνει να 
ελέγξουν το κόστος. 
Δανία 
Στη Δανία, η κεντρική κυβέρνηση 
ορίζει το σύνολο που οι τοπικές 
αρχές (κομητείες) μπορούν να δαπα­
νήσουν για την υγειονομική περίθαλ­
ψη. Αυτό καθορίζει τον αριθμό του 
προσωπικού και τη διαθεσιμότητα 
των υπηρεσιών. Καθώς οι τοπικές 
αρχές έχουν ισχυρό κίνητρο να πε­
ριορίζονται εντός του προϋπολογι­
σμού, υφίσταται πίεση για αύξηση 
της αποτελεο>ιατικότητας, παράδειγ­
μα του οποίου είναι η παροχή φροντί­
δας σε οικοτροφεία για άτομα που 
δεν χρειάζονται νοσοκομειακή περί­
θαλψη. Οι περιορισμένοι προϋπολο­
γισμοί οδήγησαν επίσης σε εντατικό­
τερη χρήση των νοσοκομείων, με τη 
μέση διάρκεια διαμονής να πέσει α­
πό 11,5 ημέρες το 1983 σε 8,6 το 1988, 
ενώ οι εισαγωγές αυξήθηκαν από 
984.000 σε 1.074.000. Το αντιστάθμι­
σμα είναι μια σημαντική επέκταση 
της θεραπείας σε εξωτερικά ιατρεία 
Επιπρόσθετα, για να ελεγχθεί το κό­
στος των φαρμάκων, εισήχθη το 1991 
μία γενική υποκατάσταση των προ­
τεινομένων σε συνταγές φαρμάκων. Σε ένα σύστημα σταθερού προϋπο­
λογισμού, οι ασθενείς δεν έχουν κατ' 
ανάγκη κίνητρο να συμπεριφερθούν 
κατά τρόπους που εξοικονομούν δα­
πάνες. Κάποια μορφή συμμετοχής 
στο κόστος είναι ως εκ τούτου ανα­
γκαία για να επηρεαστούν οι συμπε­
ριφορές. Οι ασθενείς επιβαρύνονται 
με ποσοστό τσυ κόστους των συντα­
γών. Για διορθωτικά γυαλιά, υπάρχει 
μια επιδότηση 10% ενώ η οδοντιατρι­
κή φροντίδα είναι δωρεάν για τα παι­
διά και επιδοτείται για άτομα μεταξύ 
18 και 30 ετών, αλλά οιοσδήποτε άλ­
λος καταβάλλει το πλήρες κόστος της 
θεραπείας. Επειδή, γενικά, οι ασθε­
νείς επιβαρύνονται με ποσοστό του 
κόστους της υγειονομικής φροντίδας 
μάλλον αντί να πληρώνουν ένα καθο­
ρισμένο σταθερό ποσό, η ενημέρωση 
τους ως προς το σχετικό κόστος είναι 
αυξημένη. 
Ιρλανδία 
Το σύστημα στην Ιρλανδία βασί­
ζεται σε παρόμοιες αρχές με ε­
κείνο της Δανίας. Η κύρια διαφορά 
είναι ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές 
κατηγορίες επιλεξιμότητας, εξαρτώ­
μενες κυρίως από το εισόδημα. Για 
την ομάδα χαμηλότερου εισοδήματος 
(κατηγορία Ι), πσυ καλύπτει το 35% 
του πληθυσμού, όλες οι υγειονομικές 
υπηρεσίες παρέχονται δωρεάν. Άλλα 
άτομα καλύπτονται από την κατηγο­
ρία Π, η οποία σημαίνει πως επιβα­
ρύνονται με ορισμένο κόστος. 
'Οπως στη Δανία, υπάρχει αυστηρός 
έλεγχος στον υγειονομικό προϋπολο­
γισμό, ο οποίος χρησίμευσε για τη 
μείωση των δημοσίων δαπανών υ­
γείας από 8% του ΑΕΠ το 1980 σε 6% 
το 1991. Αυτό επετεύχθη με την ορθο­
λογική οργάνωση των νοσοκομείων, 
που μάλιστα ορισμένα από αυτά έ­
κλεισαν και εμφανίστηκε μείωση της 
μέσης διάρκειας διαμονής από 9 ημέ­
ρες το 1984 σε 8 ημέρες το 1988, αν και παρατηρήθηκε επίσης αύξηση 
στους πίνακες αναμονής. 
Οι δημοσιονομικοί περιορισμοί οδή­
γησαν επίσης στην ανάπτυξη εναλλα­
κτικών μεθόδων της νοσοκομειακής 
φροντίδας, με ενθάρρυνση παροχής 
φροντίδων και εκτέλεσης χειρουργι­
κών επεμβάσεων χωρίς νοσηλεία κα­
θώς και βελτίωση των γηριατρικών 
υπηρεσιών, καθώς και περιορισμούς 
στην εισαγωγή δαπανηρών νέων ια­
τρικών τεχνικών και εξοπλισμού. Το 
1989, το σύστημα αμοιβής γενικών 
ιατρών άλλαξε από αμοιβή ανά πα­
ρεχόμενη υπηρεσία, πράγμα που ε­
νεθάρρυνε τη σύσταση επαναλαμβα­
νόμενων επισκέψεων, σε άλλο 
βασιζόμενο στον αριθμό των περι­
θαλπομένων ατόμων. 
Η υγειονομική περίθαλψη παρέχεται 
δωρεάν σε άτομα χαμηλού εισοδήμα­
τος. Αλλα άτομα έχουν πρόσβαση 
στις δημόσιες εγκαταστάσεις των ε­
θνικών υγειονομικών υπηρεσιών αλ­
λά υπόκεινται στην καταβολή ενιαίας 
επιβάρυνσης (15 στερλίνες ανά δια­
νυκτέρευση) για νοσοκομειακή περί­
θαλψη και καταβάλλουν τις δαπάνες 
ιατρικής επίσκεψης και πρόσθετες 
δαπάνες διαμονής, εφόσον κάνουν 
χρήση ιδιωτικών θεραπευτικών μέ­
σων. 
Στην περίπτωση των φαρμάκων, για 
τον περιορισμό του κόστους, ορισμέ­
να προϊόντα δεν μπορούν να λη­
φθούν δωρεάν. Ένας κατάλογος συ­
νιστώμενων φαρμάκων βρίσκεται σε 
φάση εισαγωγής και επίκειται συμ­
φωνία με τη φαρμακευτική βιομηχα­
νία για σύνδεση των τιμών που ι­
σχύουν στη Ιρλανδία με εκείνες του 
Ηνωμένου Βασιλείου. Η Ιρλανδία 
πέτυχε να μειώσει τις δημόσιες δαπά­
νες για την υγεία σημαντικά μέσω 
ενός αυστηρού υγειονομικού ελέγ­
χου και επικεντρώνοντας τις φροντί­
δες στα χαμηλού εισοδήματος μέ­
λη της κοινωνίας. Αφήνοντας την 
101 
Κοφάλαιο 7 - Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
*PtfiM&C*SK&Xtt.i»iX&m&!«4t 
προστασία της υγείας εκείνων που 
διαθέτουν υψηλότερα εισοδήματα, 
εν μέρει, στην δική τους πρωτοβου­
λία, παρασχέθηκαν αντικίνητρα για 
συγκράτηση του κόστους. 
Το Ηνωμένο Βασίλειο 
Σε αντίθεση με την Ιρλανδία, κά­
θε κάτοικος του Ηνωμένου Βα­
σιλείου δικαιούται να κάνει χρήση 
της Εθνικής Υγειονομικής Υπηρε­
σίας, η οποία χρηματοδοτείται κυ­
ρίως από τη γενική φορολογία. 
Όπως στη Δανία και την Ιρλανδία, 
υπάρχε ι αυστηρός έλεγχος του υγε ιο-
νομικού προϋπολογισμού ο οποίος ο­
ρίζεται από την κεντρική κυβέρνηση, 
η οποία επίσης ελέγχει τον αριθμό 
του απασχολουμένου ιατρικού προ­
σωπικού. Ο έλεγχος επί των υπηρε­
σιών γενικού ιατρού επιτυγχάνεται 
μέσω του καθορισμού του επιπέδου 
της αμοιβής των γιατρών που εργάζο­
νται σε ανεξάρτητη βάση. 
Με την πάροδο των ετών, η κυβέρνη­
ση πέτυχε να περιορίσει τις δαπάνες 
ασκώντας πίεση στις υγειονομικές 
αρχές να αυξήσουν την αποτελεσμα­
τικότητα τους. Αυτό προκάλεσε ση­
μαντικές εξοικονομήσεις χρημάτων, 
ειδικά μέσω της ορθολογικής οργά­
νωσης της ενδονοσοκομειακής περί­
θαλψης, αλλά υπήρξε επίσης το επι­
χείρημα ότι αυτό επετεύχθη εν μέρει 
εις βάρος του επιπέδου της παρεχό­
μενης περίθαλψης. Οι δημοσιονομι­
κοί περιορισμοί υποχρέωσαν τις υ­
γειονομικές αρχές να μειώσουν τον 
αριθμό των νοσοκομείων και των 
διαθεσίμων κλινών, με τις τελευταίες 
να μειωθούν από 458.000 το 1980 σε 
365.000 το 1989. 
Για τα φάρμακα, οι τιμές δεν ελέγχο­
νται άμεσα, αλλά τα κέρδη του βιομη­
χανικού αυτού κλάδου υπόκεινται σε 
έλεγχο και περιορισμούς. Το 1985, εισήχθη ένας κατάλογος φαρμάκων 
που δεν θα έπρεπε να παρέχονται 
από το Εθνικό Υγειονομικό Σύστημα 
παρά το ότι σχεδόν όλα από αυτά 
μπορούν να αγοράζονται χωρίς συ­
νταγή. 
Τα μέτρα συμμετοχής στις δαπάνες 
είναι περιορισμένα στο Ηνωμένο 
Βασίλειο. Αν και υπάρχει μια επιβά­
ρυνση συνταγής για τα φάρμακα, 
πρόκειται για κατ' αποκοπή ποσό 
και, λόγω των εξαιρέσεων (κυρίως 
ηλικιωμένα άτομα και παιδιά), εφαρ­
μόζεται μόνο σε 16% των εκδιδομέ­
νων συνταγών. Ενώ υπάρχουν άτομα 
που επιβαρύνονται για την οδοντια­
τρική φροντίδα, το 30% απαλλάσσε­
ται και εκείνοι που πληρώνουν λαμ­
βάνουν επιδότηση ίση με το 25% 
περίπου των δαπανών τους. 
Για ορισμένες ιατρικές πράξεις στην 
Εθνική Υγειονομική Υπηρεσία υ­
πάρχουν μακροί πίνακες αναμονής 
και σε μερικές περιπτώσεις η νέα τε­
χνολογία για λόγους κόστους αργεί 
να διαδοθεί. Η κυβέρνηση αντιμετω­
πίζει πιέσεις για να βελτιώσει το σύ­
στημα αλλά η αρχή της δωρεάν υγειο­
νομικής περίθαλψης ανοιχτής σε 
όλους δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση. 
Αυτό οδηγεί σε απόδοση αυξημένης 
έμφασης στη βελτίωση της αποτελε­
σματικότητας, αν και είναι αμφίβολο 
κατά πόσο μπορούν να γίνουν βελ­
τιώσεις χωρίς αύξηση των δαπανών. 
Ο στόχος της μεταρρύθμισης που ε­
φαρμόστηκε από την κυβέρνηση το 
1991 ήταν να εισέλθουν οι δυνάμεις 
της αγοράς στην Εθνική Υγειονομική 
Υπηρεσία. Η ευθύνη για τις προμή­
θειες διαχωρίστηκε από την ευθύνη 
για την παροχή υπηρεσιών κατά τρό­
πο ώστε να αυξηθεί το κίνητρο αντι­
παράθεσης της ζήτησης με το κόστος 
προμήθειας και να ενθαρρυνθεί 
πρόσδοση μεγαλύτερη έμφασης στην 
πρόληψη μάλλον παρά στη θεραπεία. 
Υπάρχουν, εντούτοις, αμφιβολίες κατά πόσον αυτό το νέο σύστημα λει­
τουργεί πραγματικά σύμφωνα με τις 
προθέσεις των δημιουργών του, κα­
θόσον τα κίνητρα δεν είναι ίσως αρ­
κετά ελκυστικά και ως εκ τούτου η 
οιωνεί-αγορά που δημιουργήθηκε 
δεν είναι το ίδιο με μια πραγματική 
αγορά. Λόγω του αυστηρού ελέγχου 
επί των δαπανών, το Ηνωμένο Βασί­
λειο δεν έχει σοβαρό πρόβλημα για 
τον περιορισμό του κόστους. Οπωσ­
δήποτε, όπως άλλα κράτη μέλη, το 
Ηνωμένο Βασίλειο δεν μπορεί να α­
ποφύγει τη αύξηση του κόστους της 
υγειονομικής περίθαλψης. Εδώ, παρ' 
όλα αυτά, δεν έχει οδηγήσει σε αυξή­
σεις στις δημόσιες δαπάνες, οι οποίες 
παραμένουν βασικά οι ίδιες σε σχέση 
με το ΑΕΠ από το 1980, αλλά έχει 
οδηγήσει σε ελλείψεις και σε αυξη­
μένο κίνητρο για το κοινό να εγγρά­
φεται σε ιδιωτικά προγράμματα υ­
γειονομικής ασφάλισης. 
Πορτογαλία 
Το δημόσιο σύστημα υγειονομικής 
περίθαλψης στην Πορτογαλία (η 
Εθνική Υπηρεσία Υγείας) βασίζεται 
στις ίδιες αρχές που περιγράφηκαν 
παραπάνω. Η Υπηρεσία Υγείας λει­
τουργεί τα δημόσια νοσοκομεία και 
απασχολεί σε βάση πλήρους απασχό­
λησης μισθωτούς γενικούς ιατρούς 
για την παροχή περίθαλψης. Τα φάρ­
μακα διατίθενται από ιδιωτικά φαρ­
μακεία και ιδιωτικά εργαστήρια χρη­
σιμοποιούνται για διαγνωστικούς 
σκοπούς. 
Η απασχόληση του προσωπικού της 
υγειονομικής περίθαλψης στο δημό­
σιο τομέα διευκολύνει το έργο του 
ελέγχου των δημοσίων δαπανών υ­
γείας. Για υπηρεσίες που παρέχονται 
από τον ιδιωτικό τομέα, αυτό είναι 
δυσχερέστερο. Οπωσδήποτε, ένα 
χρηματικό όριο εφαρμόζεται στο σύ­
νολο της δαπάνης για την Εθνική 
Υπηρεσία Υγείας: αν υπάρξουν 
7 * Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
αυξήσεις στις ιδιωτικές δαπάνες για 
φάρμακα ή διαγνωστικούς σκοπούς, 
αυτό οδηγεί σε μειώσεις της δαπάνης 
νοσηλείας κατά τη διάρκεια του οικο­
νομικού έτους, πράγμα που επιβάλ­
λει πιέσεις στα νοσοκομεία για επί­
τευξη οικονομιών. 
Η κυβέρνηση προσπαθεί να ελέγξει 
τις δαπάνες για φάρμακα και έχει 
πετύχει την επίτευξη των χαμηλότε­
ρων τιμών φαρμάκων στην Κοινότη­
τα, απαιτώντας οι τιμές να μην υπερ­
βαίνουν την χαμηλότερη μεταξύ 5 
άλλων κατονομαζομένων χωρών. 
Οι δημόσιες δαπάνες για την υγεία 
διατηρήθηκαν σχετικά σταθερές κα­
τά τη διάρκεια της δεκαετίας του 
1980, αλλά οι χρόνοι αναμονής στις 
μεγαλύτερες πόλεις αυξήθηκαν. 
Με την πάροδο των ετών, η Πορτο­
γαλία εφήρμοσε τις διάφορες μεθό­
δους καταμερισμού του κόστους. Το 
σύστημα άρχισε το 1981 με κατ' απο­
κοπή επιβαρύνσεις για κατ' οίκον και 
στο ιατρείο επισκέψεις, με εξαιρέ­
σεις για άτομα όπως οι ηλικιωμένοι, 
οι χρόνια ασθενείς, οι έγκυες γυναί­
κες και τα παιδιά κάτω της ηλικίας 
του ενός έτους. Το 1982, οι επιβαρύν­
σεις επεκτάθηκαν σε εξωτερικά ια­
τρεία και στις υπηρεσίες ατυχημάτων 
και εκτάκτου ανάγκης. Οι ασθενείς, 
εκτός εκείνων με πολύ χαμηλό εισό­
δημα, έπρεπε να καταβάλλουν το 10 
έως 50% των νοσοκομειακών λογα­
ριασμών ανάλογα με το εισόδημα 
τους, και το 25% του κόστους των 
φαρμάκων που είχαν παρασκευα­
στεί στην Πορτογαλία και το 40% 
εκείνων που είχαν παρασκευαστεί 
στο εξωτερικό συν μία κατ' αποκοπή 
επιβάρυνση. 
Ως αποτέλεσμα αυτών των οικονομι­
κών επιβαρύνσεων, ο αριθμός των 
ζητουμένων υπηρεσιών μειώθηκε 
σημαντικά. Καθώς οι οικονομικές ε­
πιβαρύνσεις ήταν αντιλαϊκές, οι πε­ρισσότερες από αυτές καταργήθη­
καν από τη νέα κυβέρνηση το 1983 
και, παρά τις νομοθετικές αλλαγές το 
1986 για να ισχύσουν εκ νέου, δεν 
εισήχθησαν εκ νέου έκτοτε. 
Στην περίπτωση των φαρμάκων που 
αγοράζονται από τον ιδιωτικό τομέα, 
περίπου το 10% είναι δωρεάν και, 
για τα υπόλοιπα, ο ασθενής οφείλει 
να καταβάλλει είτε το 20% είτε το 
50%, το οποίο, όπως λέγεται, είναι 
κάτι που πλήττει τους ηλικιωμένους 
και τους χρόνια πάσχοντες. Για οδο­
ντιατρικές υπηρεσίες, οι ασθενείς 
πληρώνουν μεγάλο μέρος της δαπά­
νης. 
Ιταλία 
Το ιταλικό σύστημα χρηματοδο­
τείται τόσο από φόρους (47%) 
όσο και από εισφορές της κοινωνικής 
ασφάλισης (53%). Εντούτοις, έχει 
παρόμοια χαρακτηριστικά με εκείνα 
άλλων χωρών που εξετάστηκαν πα­
ραπάνω, καθόσον καλύπτει επίσηςτο 
σύνολο του πληθυσμού. Η δαπάνη 
υγειονομικής περίθαλψης έχει αυξη­
θεί σταθερά κατά την περασμένη δε­
καετία. 
Το Υπουργείο Υγείας προσδιορίζει 
τον προϋπολογισμό για κάθε περιφέ­
ρεια και επαρχία, και η κυβέρνηση 
έχει την εξουσία να ορίζει την τιμή 
των φαρμάκων και να αποφασίζει 
για τον αριθμό των ατόμων που θα 
προσλαμβάνονται — ή θα εργάζο­
νται επί συμβάσει στον υγειονομικό 
τομέα, καθώς και επίσης και για την 
αμοιβή τους. Ο προγρ^μοπισμόςτης 
υγειονομικής περίθαλψης σε περιφε­
ρειακό επίπεδο υπόκειται σε έλεγχο 
από την κεντρική κυβέρνηση. Ο πε-
ριορισμόςτου κόστους, εντούτοις, θέ­
τει μεγάλες δυσχέρειες εν μέρει, ε­
πειδή οι προϋπολογισμοί 
συντάσσονται σημαντικά κάτω από 
τα επίπεδα που θεωρούνται απαραί­τητα από τις περιφέρειες και τις ε­
παρχίες. 
Το αποτέλεσμα δεν ήταν περικοπές 
σε υπηρεσίες, αλλά δαπάνες κατ* έλ­
λειμμα, πράγμα το οποίο επιτρέπεται 
από τον νόμο και το οποίο ως εκ 
τούτου καθιστά δυνατό στις επαρχίες 
και τις περιφέρειες να αποφύγουν τις 
προβλεπόμενες περικοπές δαπανών. 
Μια απαγόρευση προσλήψεων απο­
δείχτηκε ότι είναι η αποτελεσματικό­
τερη από πλευράς κόστους προσέγγι­
ση, αλλά ήδη από καιρό αυτό 
οδήγησε σε έλλειψη νοσοκόμων. Στο 
νοσοκομειακό τομέα, προσπάθειες 
περιορισμού του κόστους τείνουν να 
συγκεντρωθούν στη μείωση της υπερ-
προσφοράς κλινών και μικρή προ­
σπάθεια γίνεται για την ενθάρρυνση 
εναλλακτικών λύσεων της νοσοκο­
μειακής θεραπείας. Αν και υπάρχει 
ένας περιορισμένος κατάλογος φαρ­
μάκων που διατίθεται από την Εθνι­
κή Υπηρεσία Υγείας, αυτό είναι κάτι 
που έχει περιορισμένη αποτελεσμα­
τικότητα στον περιορισμό του κό­
στους καθ' όσον πολλά νέα και δαπα­
νηρά φάρμακα περιλαμβάνονται 
όταν εμφανίζονται στην αγορά. 
Για σχεδόν όλα τα φάρμακα που α­
γοράζονται βάσει του ΕΣΥ — εκτός 
των καλουμένων φαρμάκων που δια­
σώζουν τη ζωή — οι ασθενείς πληρώ­
νουν 40% του κόστους συν ένα κατ* 
αποκοπήν τέλος. Περίπου 25% των 
ασθενών, στους οποίους αντιστοιχεί 
περίπου το 65% των προμηθευομέ-
νων φαρμάκων, απαλλάσσονται, ε­
ντούτοις, της πληρωμής. Το 1989, μία 
επιβάρυνση 30% (μέχρι ένα μέγιστο 
30.000 λιρετών) θεσπίστηκε για ορι­
σμένες διαγνωστικές μεθόδους όπως 
οι ακτίνες χ και συγχρόνως περίπου 
θεσπίστηκαν επιβαρύνσεις για επι­
σκέψεις ειδικών ιατρών και λουτρο­
θεραπεία (εντούτοις, η επιβολή ημε­
ρήσιας επιβάρυνσης για διαμονές σε 
νοσοκομείο αντιμετώπισε αντιδρά­
σεις και αποσύρθηκε). 
703 
Αν και υπάρχει μία επιβάρυνση για 
οδοντιατρική θεραπεία, αυτή καλύ­
πτει μόνο το 10% της δαπάνης για 
ιδιωτική θεραπεία, ενώ για σκελε­
τούς διορθωτικών γυαλιών καταβάλ­
λεται μόνο ένα μικρό ονομαστικό πο­
σό. Από τον Ιανουάριο του 1993, οι 
έχοντες υψηλότερα εισοδήματα ο­
φείλουν να πληρώνουν ένα ορισμένο 
πρόσθετο ετήσιο τέλος (85.000 λιρε­
τών) για την υπηρεσία γενικού ια­
τρού καθώς επίσης και για το σύνολο 
του κόστους των φαρμάκων (μέχρι 
40.000 λιρέτες) και διαγνωστικών με­
θόδων (μέχρι 100.000 λιρέτες). 
Ενώ το ιταλικό σύστημα περιέχει α­
ριθμό ενδιαφερουσών ιδεών για τρό­
πους περιορισμού του κόστους, λόγω 
της έλλειψης ελέγχου επί των προϋ­
πολογισμών, τα θεσπιζόμενα μέτρα 
δεν λειτουργούν όπως θα έπρεπε. Ε­
πιπλέον, η πείρα αποδεικνύει την πο­
λιτική δυσχέρεια της προσπάθειας ε­
πιβολής τελών ευρείας εφαρμογής. 
Μια σημαντική μεταρρύθμιση, ε­
ντούτοις, βρίσκεται υπό εξέλιξη η ο­
ποία στοχεύει στην αποκέντρωση 
των υγειονομικών υπηρεσιών για να 
δοθεί στις περιφέρειες μεγαλύτερη 
εξουσία και για να βελτιωθεί η απο­
τελεσματικότητα των τοπικών υγειο­
νομικών αρχών. Η πρόθεση είναι να 
λαμβάνουν οι περιφέρειες έναν κα­
θορισμένο προϋπολογισμό για την 
παροχή υγειονομικών υπηρεσιών και 
υπέρβαση αυτού θα σημαίνει αύξηση 
των επιβαρύνσεων ή των τοπικών φό­
ρων. 
Στο τέλος του 1992, συμφωνήθηκε η 
πραγματοποίηση ενός πειραματικού 
σχεδίου που θα άρχιζε το 1995 για να 
εισαχθούν οι δυνάμεις της αγοράς 
στο σύστημα, με τη μορφή, κατά πρώ­
το, ασθενών πσυ θα πληρώνουν το 
πλήρες κόστος της θεραπείας και στη 
συνέχεια θα τους επιστρέφονται οι 
δαπάνες σύμφωνα με καθορισμένο 
ποσοστό από το ΕΣΥ και, κατά δεύ­
τερο, με τη δημιουργία ιδιωτικών ταμείων επί πληρωμή παροχής υπη­
ρεσιών από το ΕΣΥ ή τον ιδιωτικό 
τομέα. Η πρόθεση είναι αυτά να χρη­
ματοδοτηθούν εν μέρει από τις ει­
σφορές στο ΕΣΥ και να ανταγωνι­
σθούν μεταξύ τους για εγγραφή 
μελών. 
Ισπανία 
Το σύστημα υγειονομικής περί­
θαλψης στην Ισπανία είναι πα­
ρόμοιο με εκείνο της Ιταλίας ως προς 
το ότι βασίζεται στην ασφάλιση, κα­
λύπτει το σύνολο του πληθυσμού και 
χρηματοδοτείται κυρίως από φόρους 
(70% το 1989). Είναι οργανωμένο σε 
περιφερειακή βάση με χωριστά συ­
στήματα για την Καταλονία, την Βα-
λένσια, την Ανδαλουσία και τη Χώρα 
των Βάσκων και ένα πέμπτο σύστημα 
(INSALUD) που καλύπτει το υπό­
λοιπο της χώρας. Γενικοί και ειδικευ­
μένοι γιατροί απασχολούνται από τις 
περιφερειακές υγειονομικές αρχές 
και συνήθως εργάζονται σε κλινικές, 
τουλάχιστον σε πόλεις και σε μεγάλα 
χωριά. Τα 2/3 των νοσοκομείων είναι 
δημόσια, ενώ οι οδοντίατροι, τα φαρ­
μακεία και οι ιδιωτικές κλινικές λει­
τουργούν βάση σύμβασης. 
Αν και η κυβέρνηση έχει κατ' αρχήν 
τον έλεγχο επί των δαπανών, αυτοί 
αυξάνοντο σταθερά με την πάροδο 
των ετών, ειδικά μετά την επέκταση 
τσυ συστήματος να καλύπτει τους πά­
ντες το 1986. Ενώ στον νοσοκομειακό 
τομέα, ο αριθμός των κλινών δεν αυ­
ξήθηκε σημαντικά, η μέση διάρκεια 
διαμονής μειώθηκε, επιτρέποντας έ­
τσι τη διαμονή σε περισσότερους α­
σθενείς, όχι όμως σε ικανοποιητικό 
βαθμό ώστε να προληφθούν οι αυξή­
σεις στους πίνακες αναμονής. 
Οι δημοσιονομικοί περιορισμοί πε­
ριορίζουν τη χρήση νέου εξοπλισμού 
και την εισαγωγή νέων θεραπειών 
στο δημόσιο τομέα. Αν χρειαστούν, αυτές μπορούν να πραγματοποιη­
θούν από ιδιωτικά νοσοκομεία, 
πράγμα που αντιβαίνει το σκοπό του 
περιορισμού του κόστους. Οι τιμές 
των φαρμάκων ελέγχονται μέσω της 
διατήρηση τους σε αναλογία με το 
κόστος των πρώτων υλών, πράγμα το 
οποίο έχει οδηγήσει στις χαμηλότε­
ρες τιμές στην Κοινότητα, εξαιρουμέ­
νης της Πορτογαλίας. 
Όλες οι ιατρικές θεραπείες εκτός 
παροχής φαρμάκων — για τα οποία 
καταβάλλεται συμμετοχή 40%, αλλά 
μόνο για εκείνους που εργάζονται — 
παρέχονται δωρεάν. 
Το ισπανικό σύστημα δείχνει τα τυπι­
κά μειονεκτήματα ενός συστήματος 
όπου ο δημοσιονομικός έλεγχος είναι 
κεντρικός, καθόσον υπάρχουν ελάχι­
στα κίνητρα για να ληφθούν υπόψη οι 
δαπάνες. Αυτό έχει οδηγήσει σε πα­
ρόμοιες προτάσεις για μεταρρύθμι­
ση, με τη μορφή δημιουργίας μιας 
εσωτερική αγοράς, όπως στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο. Έχει επίσης προταθεί 
περισσότερες υγειονομικές υπηρε­
σίες να ανατίθενται επί συμβάσει σε 
ιδιώτες προμηθευτές, να βελτιωθούν 
οι εναλλακτικές λύσεις της νοσοκο­
μειακής περίθαλψης και η επιβάρυν­
ση των ηλικιωμένων για τα φάρμακα 
(με αντίστοιχη αντιστάθμιση της επι­
βάρυνσης μέσω αυξημένων συντά­
ξεων). 
Ελλάδα 
ΗΕλλάδα διαθέτει ένα δημόσιο 
σύστημα υγειονομικής περί­
θαλψης το οποίο είναι εν μέρει αντα­
ποδοτικό, αν και η υπηρεσία που πα-
ρέχεται στους αγροτικούς 
πληθυσμούς είναι σχεδόν ολοκληρω­
τικά χρηματοδοτούμενη από φόρους, 
ενώ η παρεχόμενη σε αστικούς πλη­
θυσμούς χρηματοδοτείται κατ1 αρχήν 
από εισφορές, αλλά στην πράξη από 
φόρους. Φαίνεται ότι δεν υφίσταται 
104 
1&ί?0!ψρ$ί Κεφάλαιο 7- Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
αποτελεσματικός δημοσιονομικός έ­
λεγχος, αν και η κεντρική κυβέρνηση 
ελέγχειτις τιμές των φαρμάκων, απο­
φασίζει γιατο επίπεδο των εισφορών 
και των τελών που θα καταβάλλονται 
για την περίθαλψη. Ενώ υπάρχει έ­
νας περιορισμένος κατάλογος διαθε­
σίμων φαρμάκων, τα φαρμακεία 
πληρώνονται στην πράξη για οτιδή­
ποτε διαθέτουν. 
Η κυβέρνηση που ήρθε στην εξουσία 
το 1981 εισήγαγε ένα φιλόδοξο πρό­
γραμμα βελτίωσης της υγειονομικής 
φροντίδας στην Ελλάδα, το οποίο κα­
τέληξε σε επέκταση των νοσοκο­
μείων και σε έναν μεγάλο αριθμό 
νέων αγροτικών κέντρων υγείας. Με­
ταξύ του 1981 και 1988, ο αριθμός των 
γιατρών στα νοσοκομεία αυξήθηκε 
κατά 60% και ο αριθμός των νοσοκό­
μων κατά 88%, ενώ οι μισθοί αυξή­
θηκαν ώστε να καταστήσουν την α­
πασχόληση στο δημόσιο τομέα 
ελκυστική. Καθώς ο στόχος ήταν η 
παροχή δωρεάν υγειονομικής περί­
θαλψης σε όλους, περισσότερες από 
το ένα τρίτο των κλινών ιδιωτικών 
κλινικών μεταφέρθηκαν στο δημόσιο 
τομέα το 1988, το σύστημα επιστρο­
φής δαπανών έγινε λιγότερο γεν­
ναιόδωρο και έγινε απόπειρα απο­
τροπής των γιατρών από την άσκηση 
της ιατρικής στα ιδιωτικά τους ια­
τρεία Οι μεταρρυθμίσεις, παρ' όλα 
αυτά, πέτυχαν μόνο εν μέρει. 
Για τα φάρμακα, υπάρχει μία συμμε­
τοχή 25% του κόστους, αν και δεν 
υπάρχει συμμετοχή για φάρμακα 
χρονιών ασθενειών, διανοητικής κα­
θυστέρησης και AIDS. Υπάρχει επί­
σης ένα μικρό σταθερό τέλος για ε­
ξωτερικά ιατρεία και την εισαγωγή 
σε νοσοκομείο. 
Όπως και η Ισπανία, η Ελλάδα αύξη­
σε τις δημόσιες δαπάνες για να βελ­
τιώσει το σύστημα υγειονομικής πε­
ρίθαλψης, αλλά δεν κατόρθωσε 
ακόμη να εισαγάγει μηχανισμούς που θα μπορούσαν ναπεριορίσσυντο 
κόστος. 
Περιορισμός 
κόστους στα 
συστήματα 
υγειονομικής 
ασφάλισης 
Πέντε κράτη μέλη — Βέλγιο, Γαλ­
λία, Γερμανία, Λουξεμβούργο 
και Κάτω Χώρες διαθέτουν δημόσια 
συστήματα υγειονομικής περίθαλ­
ψης τα οποία βασίζονται σε αρχές 
ανταποδοτικότητας, τόσο στην πράξη 
όσο και στη θεωρία. Στις χώρες αυ­
τές, οι ασφαλιστές και οι προμηθευ­
τές υπηρεσιών είναι χωρισμένοι, 
πράγμα που οδηγεί σε διαφορετική 
προσέγγιση ως προς τον περιορισμό 
του κόστους. Θα πρέπει να εξευρε­
θούν μέσα για την εξασφάλιση ότι οι 
εισφορές είναι επαρκείς για την κά­
λυψη των δαπανών, έστω και όταν 
σημαντικοί αριθμοί ατόμων δεν ερ­
γάζονται. 
Βέλγιο 
Περίπου το 99% του πληθυσμού 
στο Βέλγιο καλύπτεται από υ­
γειονομική οισφάλιοη. Όλες οι υπη­
ρεσίες παρέχονται με βάση συμβά-
σεις και τα τέλη αποτελούν 
αντικείμενο διαπραγμάτευσης μετα­
ξύ των αοχραλιστών και των προμη­
θευτών υπηρεσιών. Οι ασθενείς πλη­
ρώνουν για τη θεραπεία και στη 
συνέχεια τους επιστρέφεται το αντί­
στοιχο ποσό. Καθώς οι εισφορές δεν 
επαρκούν για την κάλυψη των δαπα­
νών, η κυβέρνηση επιδοτεί περίπου 
το 40% του κόστους. Η κεντρική κυβέρνηση έχει συγχρό­
νως σημαντική επιρροή επί των υ­
γειονομικών δαπανών και επίσης την 
εξουσία να ορίζειτο ύψος των εισφο­
ρών. Θα πρέπει να ληφθεί έγκριση 
για δαπάνη σε δαπανηρό εξοπλισμό, 
για δαπάνες νοσηλείας και για αμοι­
βές γιατρών και ο>δοντιάτρων. Η κυ­
βέρνηση επίσης καθορίζει τα νοσο­
κομεία και τις υπηρεσίες που είναι 
επιλέξιμα για επιστροφή δαπανών. 
Για τον περιορισμό του κόστους, ει­
σήχθη το 1983 μια ποσόστωση για 
κρεβατοημέρες σε νοσοκομεία και 
από το 1990 αυτή υπολογίζεται με 
βάση την πλήρη χρησιμοποίηση σε 
ό,τι αφορά κάθε τομέα ειδικευμένης 
θεραπείας. Ως αποτέλεσμα αυτού, ο 
αριθμός των νοσοκομειακών κλινών 
έχει πέσει σημαντικά και τα νοσοκο­
μεία έχουν ενθαρρυνθεί να οργανώ­
σουν ορθολογικά τις υπηρεσίες και 
να μεταφέρουν κρεβάτια στον τομέα 
μακροχρόνιας περίθαλψης. Ενώ αυ­
τό δεν προξένησε καμιά αύξηση 
στους πίνακες αναμονής, φαίνεται ό­
τι οδήγησε τα περισσότερα νοσοκο­
μεία σε ζημίες. Στην περίπτωση των 
φαρμάκων, υπάρχει ένας συνιστώμε­
νος κατάλογος προϊόντων και η συ-
νταγογράφηση γενικής εφαρμογής 
φαρμάκων ενθαρρύνεται. 
Το Βέλγιο διαθέτει ένα πολύπλοκο 
σύστημα καταμερισμού του κόστους, 
το οποίο λειτουργεί ουσιαστικά μέσω 
της μη επιστροφής στους ασθενείς 
του πλήρους κόστους θεραπείας. 
Εκείνοι που έχουν χαμηλά εισοδήμα­
τα απαλλάσσονται της πληρωμής ή 
πληρώνουν στην πράξη χαμηλότερο 
ποσοστό, ενώ οι αυτοαπασχολούμε­
νοι καταβάλλουν το πλήρες ποσό 
χωρίς επιστροφή — με εξαίρεση τις 
ειδικές (υψηλού κινδύνου) περιπτώ­
σεις, εφόσον αυτές καλύπτονται από 
την δημόσια υγειονομική ασφάλιση. 
Το ποσό πσυ πραγματικά πληρώνε­
ται από τον περισσότερο κόσμο είναι 
ένα ορισμένο ποσό στην περίπτω­
ση νοσοκομειακής θεραπείας και 
105-
ΚοφάλοΊΟ 7-Συατφα™ υγειονομικής ηερίθαλ^ Κοινότητα 
ises&MtMmmmiwmtfrrmv, &mçmm&m&&M&pmf^yœmMHm&M&9sœ 
επίσκεψης γενικού ιατρού και αυτό 
αυξάνεται κατ' έτος ανάλογα με το 
κόστος διαβίωσης. Για την οδοντια­
τρική θεραπεία, οι ασθενείς κατα­
βάλλουν το 25% του κόστους. Για τα 
φάρμακα, υπάρχουν 6 κατηγορίες ε­
πιβάρυνσης, που κυμαίνονται από το 
25% του κόστους μέχρι το 100% αυ­
τού, ενώ υφίσταται ένα κατ' αποκοπή 
τέλος για προϊόντα που παρασκευά­
ζονται από φαρμακοποιούς. 
Το σύστημα ελέγχου στο Βέλγιο δεν 
έχει, εντούτοις πετύχει να διατηρήσει 
τη δαπάνη υγειονομικής περίθαλψης 
σταθερή σε σχέση με τις Ε.Δ. κατά 
την τελευταία δεκαετία. 
Γαλλία 
Στη Γαλλία, όπως και στο Βέλγιο, 
περίπου το 99% του πληθυσμού 
καλύπτεται από το σύστημα υγειονο­
μικής ασφάλισης. Υπάρχουν τρία κύ­
ρια εθνικά ταμεία υγειονομικής α­
σφάλισης, το μεγαλύτερο των οποίων 
(το γενικό σύστημα) καλύπτει το 75% 
του πληθυσμού και αφορά κυρίως 
τους μισθωτούς, ενώτα άλλα δύο τους 
αγρότες και τους αυτοαπασχολούμε­
νους. Το υπόλοιπο περίπου 10% του 
πληθυσμού καλύπτεται από 15 περί­
που μικρότερα ταμεία. 
Καθώς η Γαλλία δαπανά περισσότε­
ρα στην υγειονομική περίθαλψη σε 
σχέση με τις Ε.Δ. από οποιοδήποτε 
άλλο κράτος μέλος, εκεί υπάρχει υ­
ψηλή πίεση τόσο στην κυβέρνηση όσο 
και στα ασφαλιστικά ταμεία για πε­
ριορισμό του κόστους. Όλοι οι παρέ­
χοντες υγειονομική φροντίδα εργά­
ζονται σε συμβατική βάση, γιατροί, 
οδοντίατροι και ιδιωτικές κλινικές 
(που κάλυπταν το 35% των κλινών το 
1989) πληρώνονται με αμοιβές που 
αποτελούν το αντικείμενο διαπραγ­
μάτευσης με τους ασφαλιστικούς ορ­
γανισμούς, για τις υπηρεσίες που 
προσφέρουν. Αν και τα δημόσια νο­σοκομεία χρηματοδοτούνται από τα 
ασφαλιστικά ταμεία, οι προϋπολογι­
σμοί τους πρέπει να εγκρίνονται από ' 
το υπουργείο υγείας. 
Η κεντρική κυβέρνηση ασκεί σημα­
ντική επιρροή επί των δαπανών μέσω 
τσυ ελέγχου της επί των νοσοκομείων 
μέσω ενός σχεδιασμού πσυ καλείται 
Οχάρτης υγειονομικής περίθαλψηςχ 
που προσδιορίζει τον αριθμό κρεβα­
τιών και εξοπλισμών που απαιτείται 
σε περιφερειακό επίπεδο. Τα νοση­
λεία, τα περιθώρια κέρδους των φαρ­
μακοποιών και οι τιμές των φαρμά-
κων ελέγχονται επίσης, ενώ 
συμφωνίες μεταξύ των ασφαλιστι­
κών οργανισμών και των παρεχό­
ντων υγειονομική φροντίδα πρέπει 
να επικυρώνονται από την κυβέρνη­
ση. Η χρηματοδότηση που διατίθεται 
για τα δημόσια νοσοκομεία περιορί­
ζεται από ένα σύστημα συνολικών 
προϋπολογισμών που εισήχθη το 
1983, σύμφωνα με το οποίο οι στόχοι 
για τη συνολική νοσοκομειακή δαπά­
νη στη Γαλλία ορίζονται βάσει της 
επιδίωξης αύξησης της αποτελεσμα­
τικότητας. Ως αποτέλεσμα αυτού, η 
μέση διάρκεια παραμονής μειώθηκε 
σημαντικά. Εντούτοις, οι πίνακες α­
ναμονής δεν αυξήθηκαν καθόσον το 
κενό μεταξύ ζήτησης και προσφοράς 
καλύφθηκε από τις ιδιωτικές κλινι­
κές. Επειδή αυτές οι τελευταίες κά­
νουν τη χρέωση βάσει των παρασχε-
θεισών υπηρεσιών και των ημερών 
διαμονής στο νοσοκομείο, το κόστος 
δεν περιορίστηκε σε σημαντικό βαθ­
μό. 
Από το 1991, η κυβέρνηση όρισε από 
την αρχή τσυ κάθε έτους το ποσοστό 
κατά το οποίο μπορούν να αυξηθούν 
οι δαπάνες για ιδιωτικές κλινικές. Οι 
υπηρεσίες, εντούτοις, δεν ελέγχονται 
σύμφωνα με το γαλλικό σύστημα και 
η διάδοση τους έχει προκαλέσει αύ­
ξηση των δαπανών σε σχέση με τις 
Ε.Δ. Οι γιατροί είναι ελεύθεροι να α­
σκούν ιδιωτικώς το επάγγελμα οπου­
δήποτε στη Γαλλία και οι μόνοι εφαρ­
μοζόμενοι περιορισμοί είναι στον 
αριθμό των σπουδαστών πσυ εισέρ­
χονται στην ιατρική σχολή, αριθμός ο 
οποίος μειώθηκε κατά το ήμισυ μετα­
ξύ 1975 και 1989. Δεν υπάρχουν πε­
ριορισμοί ως προς τα φάρμακα και 
τις θεραπείες που οι γενικοί και ειδι­
κοί γιατροί μπορούν να συστήσουν 
και οι ασθενείς είναι ελεύθεροι να 
επιλέξουν το γιατρό τους. Υπό ορι­
σμένες προϋποθέσεις, οι γιατροί έ­
χουν το δικαίωμα να χρεώσουν στους 
ασθενείς πρόσθετη τιμή πέρα και υ­
περάνω της τιμής πσυ έχει συμφωνη­
θεί με τον ασφαλιστικό οργανισμό 
υγείας και αυτό έχει ωθήσει τις τιμές 
προς τα επάνω κατά περίπου 20 έως 
30%. 
Όπως στο Βέλγιο, το γαλλικό σύστη­
μα λειτουργεί με επιστροφή στους α­
σθενείς των πληρωμών που έχουν κα­
ταβάλει. Για τα φάρμακα, στους 
ασθενείς είτε επιστρέφονται πλήρως 
χρήματα που κατέβαλαν (30% των 
φαρμάκων) ή πληρώνουν το 30% του 
κόστους (ή για το 45% των φαρμά­
κων) ή 60% (για το 25% των φαρμά­
κων). Για τη νοσοκομειακή περίθαλ­
ψη, υπάρχει ένα μικρό καθορισμένο 
ποσό ημερήσιας πληρωμής, ενώ για 
την οδοντιατρική περίθαλψη η επιβά­
ρυνση είναι 20-25% το κόστους της 
θεραπείας. 
Γερμανία 
Στη Γερμανία, περίπου το 92% 
του πληθυσμού καλύπτεται από 
το δημόσιο σύστημα υγειονομικής α­
σφάλισης, το οποίο λειτουργεί με πε­
ρισσότερα από 1200 χωριστά ταμεία, 
οργανωμένα εν μέρει σε περιφερεια­
κή βάση, εν μέρει σε εργοστασιακή ή 
συντεχνιακή βάση και εν μέρει με 
βάση ειδικές ομάδες. Όλα, με ελάχι­
στες εξαιρέσεις, χορηγούν ταυτόση-
-106 
7* Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
μες παροχές και υπηρεσίες. Όλες οι 
υπηρεσίες παρέχονται σε συμβατική 
βάση, κατά τρόπο ώστε τα ταμεία δεν 
έχουν τα δικά τους νοσοκομεία και 
δεν απασχολούν γιατρούς. Οι αμοι-
βέςτων γιατρών και των οδοντιάτρων 
αποτελούν αντικείμενο διαπραγμά­
τευσης μεταξύ των ασφαλιστικών τα­
μείων και των περιφερειακών ιατρι­
κών συλλόγων. Περίπου το ήμισυ των 
νοσοκομείων είναι δημόσια και τα 
περισσότερα από τα υπολοιπόμενα 
δεν έχουν κερδοσκοπικό χαρακτήρα. 
Οι ασθενείς ουσιαστικά έχουν ελεύ­
θερη επιλογή των γιατρών τους, οι 
οποίοι είναι υπεύθυνοι για παραπο­
μπή των ασθενών σε νοσοκομεία — 
δεν υπάρχουν υπηρεσίες εξωτερικών 
ασθενών. 
Οι δαπάνες υγειονομικής περίθαλ­
ψης είναι σχετικά υψηλές και ο πε­
ριορισμός του κόστους απασχολεί ι­
διαίτερα τους αρμόδιους, πράγμα 
που οδήγησε σε διάφορες μεταρρυθ­
μίσεις κατά τα πρόσφατα έτη, στην 
προσπάθεια μείωσης των δαπανών. 
Τα ασφαλιστικά ταμεία είναι ανε­
ξάρτητα από την κυβέρνηση η οποία 
δεν έχει επίσημα δυνατότητα ελέγ­
χου επί των δαπανών υγειονομικής 
περίθαλψης. Ο περιορισμός τσυ κό­
στους αποτελεί ως εκ τούτου αρμο­
διότητα των ταμείων, αν και αναμέ­
νεται από τους προσφέροντες την 
υγειονομική περίθαλψη να συμβά­
λουν επίσης & αυτό. Η ομοσπονδιακή 
κυβέρνηση μπορεί μόνο να επηρεά­
σει το κόστος μέσω νομοθετικής δρά­
σης ή μέσω άσκησης ηθικής πειθούς, 
πράγμα που περιπλέκει τα πράγμα­
τα 
Για τα νοσοκομεία, ένας περί χρημα­
τοδότησης νόμος θεσπίζει ορισμένες 
απαιτήσεις για ομοσπονδιακή χρη­
ματοδότηση, αλλά δεν περιορίζει τον 
αριθμό των νοσοκομείων ή των κρε­
βατιών και αφήνει τον σχεδιασμό 
στην αρμοδιότητα των κρατιδίων (L nder) τα οποία σπάνια επιθυμούν να 
κλείσουν νοσοκομεία, ο αριθμός των 
νοσοκομειακών κλινών μειώθηκε 
μόνο ελαφρά κατά τη δεκαετία του 
1980. Οι τιμές που καταβάλλονται 
στα νοσοκομεία από τα ασφαλιστικά 
ταμεία αντιστοιχούν σε καθορισμένη 
τιμή ανά ημέρα και υπάρχουν επίσης 
επιβαρύνσειςγιατην παρεχόμενη θε­
ραπεία Το αποτέλεσμα είναι η επι­
μήκυνση της παραμονής στο νοσσκο-
μείο. Επιπλέον, καθώς στα 
νοσοκομεία δεν επιτρέπεται συνή­
θως να παρέχουν ιατρική φροντίδα 
σε εξωτερικούς ασθενείς, συχνά συμ­
βαίνει το φαινόμενο παραμονών σε 
νοσοκομεία που δεν είναι πραγματι­
κά αναγκαίες μόνο για να ληφθεί η 
πληρωμή απότο ασφαλιστικό ταμείο. 
Υπάρχουν επίσης ανεπαρκή κίνητρα 
για χρήση εναλλακτικών της νοσοκο­
μειακής περίθαλψης λύσεων, κατά 
τρόπο ώστε πολλοί ασθενείς παραμέ­
νουν στα νοσοκομεία όταν οίκοι πα­
ροχής φροντίδας θα ήταν περισσότε­
ρο ενδεδειγμένοι και φθηνότεροι. Η 
νοσοκομειακή δαπάνη, για όλους αυ­
τούς τους λόγους, έχει την τάση να 
αυξάνεται σημαντικά κατά 8% το 
1991 και 10% στους πρώτους έξι μή­
νες του 1992. 
Για να ελεγχθούν οι δαπάνες της υ­
πηρεσίας γενικής ιατρικής θεσπίστη­
κε ειδικό τιμολόγιο το οποίο συσχετί­
ζει την αύξηση της δαπάνης με την 
αύξηση των μέσων αποδοχών. Οι τι­
μές εκφράζονται ως μόρια που συ­
σχετίζουν την αξία μίας υπηρεσίας 
προς άλλες. Το συνολικό καταβαλλό­
μενο σε ιατρικούς συλλόγους ποσό 
κατανέμεται στη συνέχεια σύμφωνα 
με τα μόρια αυτά. (Η σχετική αξία 
των μορίων μεταβλήθηκε το 1987, πα-
ραδείγματοςχάρηγιανα μειωθούν οι 
πληρωμές για διαγνωστικούς σκο­
πούς και για την ενθάρρυνση της ια­
τρικής θεραπείας) 
Ελάχιστος έλεγχος υφίσταται επί του 
αριθμού των γιατρών — εκείνοι που μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν τα 
τυπικά προσόντα γίνονται υποχρεω­
τικά δεκτοί από τους ιατρικούς συλ­
λόγους. Οι γιατροί μπορούν να απο­
τραπούν από την εγκατάσταση τους 
σε ορισμένες περιοχές μόνο αν εκεί 
υπάρχει προφανής υπερπροσφορά 
γιατρών (ένας γενικός περιορισμός 
ώστε να επιτρέπεται η εγκατάσταση 
νέων γιατρών μόνο εκεί όπου υπήρχε 
σαφής ανάγκης αυτών κρίθηκε αντι­
συνταγματική από το Ομοσπονδιακό 
Συνταγματικό Δικαστήριο το 1960). 
Η δαπάνη για την υπηρεσία γενική 
ιατρικής ανήλθε κατά 7% το 1991 και 
κατά 10% κατά τους πρώτους 6 μήνες 
του 1992. 
Δεν υφίσταται άμεσος έλεγχος επί 
των τιμών των φαρμάκων, οι οποίες 
περιλαμβάνονται μεταξύ των υψηλό­
τερων στην Κοινότητα Η μεταρρύθ­
μιση το 1988/89 εισήγαγε ένα σύστη­
μα τιμών αναφοράς, όπου ο ασθενής 
λαμβάνει το φάρμακο δωρεάν, εφό­
σον η τιμή του δενυπερβαίνειτηντιμή 
αναφοράς και οφείλει να πληρώσει 
το υπερβάλλον κόστος, εφόσον η τιμή 
υπερβαίνει το όριο αυτό. Αυτό ασκεί 
πιέσεις στη βιομηχανία για μείωση 
τιμών, αλλά παρά το ότι είχε προ­
γραμματιστεί ο ορισμός τιμών ανα­
φοράς για το 80% των φαρμάκων, 
μέχρι τώρα αυτές έχουν εφαρμοστεί 
μόνο στο 35%. Το 1991, η δαπάνη για 
τα φάρμακα ανήλθε κατά 10% και 
κατά το πρώτο εξάμηνο του 1992 κα­
τά 9%. 
Όπως και άλλα κράτη μέλη, η Γερμα­
νία έχει επίσης ένα σύστημα καταμε­
ρισμού του κόστους. Υπάρχει μία κα­
τ' αποκοπή επιβάρυνση για όλα τα 
φάρμακα για τα οποία μέχρι τώρα 
δεν υφίσταται τιμή αναφοράς. Για 
την οδοντιατρική θεραπεία, οι ασθε­
νείς πληρώνουν το 50% τσυ κόστους 
— ορισμένοι περισσότερο, ορισμέ­
νοι λιγότερο — αλλά μπορεί η συμμε­
τοχή αυτή να μειωθεί κατά 15%, εφό­
σον προσέρχονται στον οδοντίατρο 
107· 
Κίρφ&αιβΙ»^ 
για τακτικούς ελέγχους. Υφίσταται 
μία κατ' αποκοπήν ημερήσια επιβά­
ρυνση για τις πρώτες 14 ημέρες πα­
ραμονής στο νοσοκομείο. 
Σχεδιάζεται η εισαγωγή συστήματος 
δημοσιονομικού ελέγχου για την πε­
ρίοδο 1993-95, όταν η αύξηση στη 
δαπάνη θα διατηρηθεί κάτω της αύ­
ξησης των εσόδων των ασφαλκπικών 
ταμείων. Για τα νοσοκομεία, οι επι­
βαρύνσεις θα διαφοροποιηθούν σύμ­
φωνα με το είδος θεραπείας και το 
σύστημα ομοσπονδιακής χρηματοδό­
τησης θα μεταβληθεί ώστε να μειωθεί 
ο αριθμός των νοσοκομειακών κρε­
βατιών. 
Το σύστημα δημοσιονομικού ελέγ­
χου θα εφαρμοστεί επίσης στους για­
τρούς και οδοντίατρους. Από το 1999 
νέοι γιατροί και οδοντίατροι θα επι­
τρέπεται να εισέλθουν στο επάγγελ­
μα μόνο εάν υπάρχει ανάγκη, αν και 
παραμένουν α αμφιβολίες ως προς 
το κατά πόσο περιορισμός πρόσβα­
σης στο επάγγελμα είναι σύμφωνος 
προς το σύνταγμα Οι τιμές των φαρ­
μάκων θα παγώσουν μέχρι τα τέλη 
του 1993 και, για τα επόμενα 2 έτη, 
όλα τα φάρμακα χωρίς τιμή αναφο­
ράς θα πωλούνται σε τιμές μειωμένες 
κατά 5%. Το 1993 εισήχθη η κλιμα­
κωμένη ανάλογα με την τιμή επιβά­
ρυνση για τα φάρμακα και το 1994 θα 
θεσπιστούν κίνητρα για ενθάρρυνση 
της διάθεσης μικρότερων συσκευα­
σιών. Η ημερήσια επιβάρυνση για τις 
14 πρώτες ημέρες νοσοκομειακής 
παραμονής θα αυξηθεί επίσης. 
Λουξεμβούργο 
Στο Λουξεμβούργο, η δημόσια υ­
γειονομική ασφάλιση καλύπτει 
ουσιαστικά όλους. Η διαχείριση τσυ 
συστήματος έχει μία ένωση 9 ταμείων 
ασθενείας, όπου για όλες τις υπηρε­
σίες επιστρέφονται οι δαπάνες σε 
συμβατική βάση. Οι αμοιβές για τους γενικούς και ειδικούς γιατρούς απο­
τελούν το αντικείμενο διαπραγμά­
τευσης μεταξύ των ταμείων ασθε­
νείας και του ιατρικού συλλόγου. Τα 
περισσότερα νοσοκομεία είναι ιδιω­
τικά. Σε όλα η πληρωμή γίνεται με 
βάση συμφωνημένη τιμή ανά ημέρα 
περίθαλψης, ενώ οι γιατροί και οδο­
ντίατροι πληρώνονται για τις υπηρε­
σίες που παρέχουν. Τα ταμεία ασθε­
νείας λαμβάνουν χορηγία από την 
κυβέρνηση για την κάλυψη ορισμέ­
νων τύπων περιπτώσεων όπως η φυ­
ματίωση, οι μεταμοσχεύσεις και η 
νευροχειρουργική. Η κυβέρνηση κα­
λύπτει επίσηςτο έλειμμα των ταμείων 
ασθενείας των συνταξιούχων. 
Οι δημόσιες δαπάνες για την υγειο­
νομική περίθαλψη ήταν σχετικά υψη­
λές κατά τις αρχές της δεκαετίας του 
1980 (6,3% των Ε.Δ.), έπεσαν το 1986 
και στη συνέχεια αυξήθηκαν στατέλη 
της δεκαετίας του 1980 (πάλι στο 
6,4% των Ε.Δ.), ως αποτέλεσμα σει­
ράς μέτρων περιορισμού του κό­
στους. 
Τα ποσοστά των εισφορών υγειονο­
μικής ασφάλισης ορίζονται βάσει 
Μεγαλοδουκικού κανονισμού. Οι υ­
πηρεσίες για τις οποίες επιστρέφο­
νται οι δαπάνες ή πληρώνονται απ' 
ευθείας από την υγειονομική ασφά­
λιση ορίζονται από κανονισμούς της 
ένωσης ταμείων ασθενείας και ε­
γκρίνονται από την κυβέρνηση. Η κυ­
βέρνηση ελέγχει την κατασκευή νο­
σοκομείων και την εγκατάσταση 
μεγάλου εξοπλισμού, πληρώνοντας 
μεταξύ 50% και 80% του κόστους. 
Δεν υφίσταται έλεγχος τιμών επί των 
φαρμάκων. 
Υπάρχει έλλειψη κλινών μακροχρό­
νιας νοσηλείας στα νοσοκομεία και 
πλεόνασμα κλινών βραχυχρόνιας 
παραμονής — όπως στη Γερμανία το 
σύστημα των τιμών ημέρας ενθαρρύ­
νει τις μακροχρόνιες παραμονές. Για 
να ελεγχθεί το κόστος, απαιτείται α­πό τα νοσοκομεία η μεταφορά μα­
κροχρόνια νοσηλευομένων ασθενών 
σε οίκους νοσηλείας αλλά η αποτελε­
σματικότητα του συστήματος αυτού 
περιορίζεται από έλλειψη κρεβατιών 
— αν και η κυβέρνηση αυξάνει τον 
αριθμό των γηριατρικών μονάδων. 
Οι αυξήσεις στα τιμολόγια γιατρών 
και οδοντιάτρων διατηρούνται κάτω 
από τις αυξήσεις του κόστους ζωής. 
Για να επηρεάσουν τη δαπάνη σε 
φάρμακα, εκδίδονται προς τους για­
τρούς τιμολόγια που περιέχουν λε­
πτομέρειες επιστροφής δαπανών. Οι 
ασθενείς επιβαρύνονται με το 20% 
της τιμής, εκτός από τα φάρμακα που 
θεραπεύουν συγκεκριμένες ασθέ­
νειες και εκείνα που χορηγούνται σε 
ασθενείς νοσηλευόμενους σε νοσο­
κομεία, τα οποία είναι δωρεάν. Υ­
πάρχει μία επιβάρυνση 5% για επί­
σκεψη σε γενικό ιατρό και επίσκεψη 
ιατρού κατ' οίκον, ενώ οι νοσηλευό­
μενοι σε νοσοκομείο ασθενείς κατα­
βάλλουν ένα ημερήσιο ποσό ανάλογο 
εκείνου που ισχύει στη Γερμανία. Η 
επιβάρυνση για την οδοντιατρική θε­
ραπεία είναι 20%, εκτός από τις πε­
ριπτώσεις κατά τις οποίες ο ασθενείς 
είχε υποβληθεί σε ετήσιο ιατρικό έ­
λεγχο κατά τα δύο προηγούμενα έτη. 
Το Λουξεμβούργο αντιμετωπίζει τα 
ίδια προβλήματα με τα περισσότερα 
από τα λοιπά κράτη μέλη σε ό,τι αφο­
ρά τα συστήματα υγειονομικής α­
σφάλισης. Αναγνωρίζεται ότι το σύ­
στημα χρειάζεται να προσαρμοστεί 
στις νέες προκλήσεις όπως η γήρανση 
του πληθυσμού, η ανάγκη πρόσληψης 
νοσηλευτικού προσωπικού και η δια­
τήρηση ενός υψηλού επιπέδου υγειο­
νομικής περίθαλψης, πράγμα που 
μπορεί να επιτευχθεί χωρίς σημαντι­
κή αύξηση του κόστους μόνο αυξάνο­
ντας την αποτελεσματικότητα του συ-
στήματος. Τα νέα μέτρα που 
θεσπίστηκαν το 1992 στοχεύουν στην 
εκλογίκευση των διαδικασιών δια­
πραγμάτευσης μεταξύ των ταμείων 
ασθενείας και των παρεχόντων 
108 
' Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στην Κοινότητα 
υγειονομική περίθαλψη και στη δη­
μιουργία μιας περισσότερο συγκε­
ντρωμένης δομής για τα ταμεία κα­
θώς και την αναδιοργάνωση του 
συστήματος χρηματοδότησης. 
Κάτω Χώρες 
Σημαντικές μεταρρυθμίσεις θε­
σπίστηκαν στις αρχές του 1992, 
οι οποίες μπορούν να εκτιμηθούν κα­
τά τον καλύτερο τρόπο σε σύγκριση 
με τα προβλήματα του παλαιού συ­
στήματος. 
Σύμφωνα με το παλαιό σύστημα, το 
σύνολο του πληθυσμού καλυπτόταν 
από υποχρεωτική ασφάλιση, βάσει 
τσυ νόμου περί εκτάκτων ιατρικών 
αναγκών (AWBZ), για σοβαρές και 
μακροχρόνιες αναπηρίες και ασθέ­
νειες. Επιπρόσθετα, ήταν υποχρεωτι­
κό για περίπου το 60% του πληθυ­
σμού — εκείνους με το χαμηλότερο 
εισόδημα — να είναι ασφαλισμένο 
(ZFW). Για τους λόγους αυτούς, οι 
γενικοί ιατροί επληρώνοντο σε κατά 
κεφαλή βάση, ενώ οι ειδικοί ιατροί 
και οι οδοντίατροι επληρώνοντο με 
βάση την παρεχόμενη θεραπεία, ό­
που τα ποσά αποτελούν το αντικείμε­
νο διαπραγμάτευσης μεταξύ του α­
σφαλιστικού ταμείου και του 
ιατρικού συλλόγου. Άλλοι ασθενείς 
(περίπου το 40% του πληθυσμού) κα­
τέβαλαν ιατρικές αμοιβές για τη θε­
ραπεία στην οποία υποβάλλοντο. Η 
γενική υγειονομική δαπάνη υπερβαί­
νει το 8,5% των Ε.Δ. 
Στη δεκαετία του 1980, θεσπίστηκε 
αριθμός μέτρων με στόχο τον περιο­
ρισμό του κόστους. Ο προϋπολογι­
σμός για τα νοσοκομεία περικόπηκε 
για αρκετά έτη και στη συνέχεια πα­
ρέμεινε αμετάβλητος σε πραγματικές 
τιμές. Αυτό πέτυχε τη συγκράτηση της 
δαπάνης σε χαμηλά επίπεδα χωρίς 
επιμήκυνση των πινάκων αναμονής. 
Αναπτύχθηκαν επίσης εναλλακτικές λύσεις αντί της νοσοκομειακής περί­
θαλψης, με τη μορφή οίκων νοση­
λείας. Επιβλήθηκαν επιτυχώς περιο-
ρισμοί επί του αριθμού των 
οδοντιάτρων και των φυσιοθεραπευ­
τών για ορισμένα έτη, αλλά στη συνέ­
χεια επήλθε άρση αυτών. Η διατήρη­
ση σε χαμηλά επίπεδα του κόστους 
για υπηρεσίες ειδικών αποδείχθηκε 
επίσης δύσκολη, αλλά το 1989 οι α­
μοιβές μειώθηκαν και στη συνέχεια 
διατηρήθηκαν σταθερές κατάτα επό­
μενα έτη. 
Καταβλήθηκαν ορισμένες προσπά­
θειες για σταθεροποίηση των δαπα­
νών σε φάρμακα αλλά χωρίς μεγάλη 
επιτυχία και αυτό παραμένει το ταχύ­
τερα αυξανόμενο σημείο δαπανών. 
Πρόσφατα θεσπίστηκε ένα σχέδιο 
για τον περιορισμό της επιστροφής 
δαπανών στο κόστοςτσυ φθηνότερου 
φαρμάκου που διατίθεται για την α­
ντίστοιχη θεραπεία. Πριν από το 
1992, από τους ασθενείς απαιτείτο 
μόνο να συνεισφέρουν στο κόστος 
της οδοντιατρικής θεραπείας και των 
σκελετών διορθωτικών γυαλιών. 
Η μεταρρύθμιση του ολλανδικού συ­
στήματος το 1992 εισήγαγε τις δυνά­
μεις της αγοράς με τη μορφή του α­
νταγωνισμού μεταξύ τόσο των 
παρεχόντων υγειονομικές υπηρεσίες 
όσο και των οργανισμών υγειονομι­
κής ασφάλισης καθώς και την αποκέ­
ντρωση της παροχής υπηρεσιών. Η 
υποχρεωτική ασφάλιση επεκτάθηκε 
στο σύνολο του πληθυσμού για τη βα­
σική υγειονομική περίθαλψη ενσω­
ματώνοντας τις υπηρεσίεςπσυ παρεί-
χοντο από την ZFW στο σύστημα 
AWBZ. Αυτό θα πρέπει να παρέχει 
το 95% των υγειονομικών υπηρε­
σιών. Κάθε άτομο είναι ελεύθερο να 
επιλέξει το ταμείο στο οποίο θα α­
σφαλιστεί, ενώ οι ασφαλιστικοί ορ­
γανισμοί οφείλουν να δέχονται οιον­
δήποτε και δεν τους επιτρέπεται να 
απαιτούν ασφάλιστρο για άτομα χα­ρακτηριζόμενα ως υψηλότερου κιν­
δύνου. 
Όλες οι εισφορές είναι ανάλογες του 
εισοδήματος, εισπράττονται κεντρι­
κά και στη συνέχεια κατανέμονται 
στα ασφαλιστικά ταμεία σύμφωνα με 
τον αριθμό των ασφαλισμένων & αυ­
τά ατόμων και της κατηγορίας κινδύ­
νου αυτών (ηλικία, φύλο, περιοχή 
στην οποία ζουν και κατάσταση υ­
γείας). Υπάρχει πρόθεση οι εισφο­
ρές να καλύψουν το 82% του κό­
στους, ενώ το υπόλοιπο 18% θα 
επιβαρύνει απευθείας τους ασθενείς. 
Το ασφάλιστρο θα τείνει να είναι χα­
μηλότερο όσο περισσότερο ο ασφα­
λιστικός οργανισμός επιτυγχάνει να 
περιορίσει το κόστος, ειοάγοντας έ­
τσι ένα στοιχείο ανταγωνισμού. 
Οι τιμές και οι όροι για την παροχή 
υγειονομικών υπηρεσιών αποτελούν 
αντικείμενο διαπραγμάτευσης με 
τους παρέχοντες τις υπηρεσίες αυτές, 
ενώ η κυβέρνηση θεσπίζει μόνο μέγι­
στες τιμές. Το ασφαλισμένο άτομο 
μπορεί να λάβει πρόσθετες υπηρε­
σίες εφόσον πληρώσει πρόσθετο α­
σφάλιστρο. Σύμφωνα με το σύστημα 
αυτό, τα άτομα, ως εκ τούτου, έχουν 
κάποια ελευθερία επιλογής και εν­
θαρρύνεται ο ανταγωνισμός. 
Είναι πολύ νωρίς για να προσδιορι­
στούν τα αποτελέσματα της μεταρ­
ρύθμισης αυτής, αλλά ήδη η πλήρης 
εφαρμογή του νέου ασφαλιστικού 
συστήματος έχει καθυστερήσει μέχρι 
τον Ιανουάριο 1994, ως αποτέλεσμα 
αντίθεσης στην παροχή του 95% των 
υγειονομικών υπηρεσιών με βάση το 
υποχρεωτικό σύστημα. Προβάλλεται 
επίσης το επιχείρημα ότι για να πε­
ριοριστεί το κόστος θα πρέπει να ε­
πεκταθεί η εφαρμογή της αρχής της 
συμμετοχής των ασθενών σε κάποιο 
ποσοστό του κόστους θεραπείας, ότι 
τα άτομα θα πρέπει να έχουν μεγαλύ­
τερη αρμοδιότητα στον καθορισμό 
του επιπέδου ασφάλισης τους και οι 
109 
*'•*" *fjfe^*<sffî?&%#'^ 
εισφορές που εξαρτώνται από το ει­
σόδημα θα πρέπει να περιοριστούν, 
τα δε ονομαστικά ασφάλιστρα να αυ­
ξηθούν. 
Συμπεράσματα 
Σ' όλα τα κράτη μέλη, η δαπάνη 
υγειονομικής περίθαλψης έχει 
αυξηθεί σημαντικά σε πραγματικές 
τιμές από το 1988 (αν και στο Λου­
ξεμβούργο και την Ιρλανδία έπεσε σε 
σχέση με τις Ε Α. Στα περισσότερα, 
το κύριο θέμα πολιτικής είναι πώς να 
περιοριστεί το κόστος. Η λύση σε κά­
θε περίπτωση είναι κάπως διαφορε­
τική, εν μέρει εξαρτώμενη από τη μέ­
θοδο χρηματοδότησης και 
οργάνωσης της υγειονομικής περί­
θαλψης. 
Ορισμένα κράτη μέλη, επιπλέον, ι­
διαίτερα η Ισπανία, η Ελλάδα και η 
Πορτογαλία, συνεχίζουν ακόμα να 
επεκτείνουν την κάλυψη, ενώ σε άλ­
λες χώρες καλύπτεται ολόκληρος 
σχεδόν ο πληθυσμός. 
Ο φυσικός τρόπος περιορισμού του 
κόστους στις χώρες μέλη με συστήμα­
τα υγειονομικής περίθαλψης χρημα­
τοδοτούμενα από φόρους είναι μέσω 
αυστηρού δημοσιονομικού ελέγχου, 
για να περιοριστεί άμεσα ο αριθμός 
των παρεχόντων υγειονομικές υπη­
ρεσίες και των εγκαταστάσεων όπου 
παρέχονται αυτές. Παρά το ότι αυτό 
μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη 
αποτελεσματικότητα, μπορεί επίσης 
να προκαλέσει ελλείψεις και μακρό-
τερους χρόνους αναμονής, όπως π.χ., 
στο Ηνωμένο Βασίλειο. Αφετέρου, η 
Δανία δείχνει ότι οι τοπικές αρχές με 
κάποιο βαθμό αυτονομίας μπορούν 
να πετύχουν αυξημένη αποτελεσμα­τικότητα, παρά τις περικοπές δαπα­
νών και να αποφύγουν τους πίνακες 
αναμονής. Γενικά, ο αυστηρός έλεγ­
χος στις δαπάνες μπορείνα ενθαρρύ­
νει την ανάπτυξη εναλλακτικών λύ­
σεων ως προς τη νοσοκομειακή 
περίθαλψη, όπως στη Δανία και στην 
Ιρλανδία, αλλά επίσης μπορεί να ο­
δηγήσει σε ελλειμματικές δαπάνες, 
όπως στην Ιταλία, ή ανάπτυξη τρό­
πων αποφυγής των επιδιωκομένων 
οιποτελεσμάτων, όπως στην Ελλάδα. 
Κατ' αρχήν, χώρες με ανταποδοτικά 
συστήματα ασφάλισης δεν έχουν τη 
δυνατότητα περιορισμού του κό­
στους περιορίζοντας άμεσα τη δαπά­
νη. Αντ' αυτού, έχουν προσπαθήσει 
να επηρεάσουν τη δαπάνη μέσω προ­
γραμματισμού, όπως στη Γαλλία και 
στο Βέλγιο. Σε τέτοιες χώρες έχει 
επίσης αποδειχθεί δύσκολο να πε­
ριοριστεί ο αριθμός των παρεχόντων 
υγειονομική περίθαλψη, λόγω του 
πολιτικά ευαίσθητου χαρακτήρα του 
θέματος και, στη Γερμανία, λόγω συ­
νταγματικών δεσμεύσεων. 
Ο έλεγχος των τιμών των φαρμάκων 
αποτελεί πρόβλημα για όλα τα κράτη 
μέλη. Ορισμένα, όπως η Ιταλία και το 
Βέλγιο, κυκλοφορούν πίνακες εγκε­
κριμένων φαρμάκων ή πίνακες μη 
εγκεκριμένων φαρμάκων, όπως το 
Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιρλανδία. 
Αλλες χώρες, όπως Πορτογαλία και 
η Ισπανία, επιβάλλουν διοικητικούς 
ελέγχους τιμών, ενώ η Γερμανία και 
οι Κάτω Χώρες ορίζουν ανώτατες τι­
μές ή τιμές αναφοράς. 
Γενικά, οι προσπάθειες αυτές έχουν 
περιορισμένη μόνο επιτυχία, εν μέρει 
μόνο λόγω της επιθετικής τακτικής 
που ακολουθούν οι φαρμακοβιομη­
χανίες (εισάγοντας στην αγορά νέα 
αλλά παρόμοια με τα υπάρχοντα προϊόντα) και εν μέρει λόγω διοικη­
τικών δυσχερειών. 
Ένα διογκούμενο θέμα σε ορισμένα 
κράτη μέλη είναι το κατά πόσο και σε 
ποιο βαθμό θα πρέπει να εισαχθούν 
οι δυνάμεις της αγοράς. Αυτό ισχύει 
ιδιαίτερα για το Ηνωμένο Βασίλειο 
και τις Κάτω Χώρες, χώρες με πολύ 
διαφορετικά συστήματα χρηματοδό­
τησης. Σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη 
ζητείται από τους ασθενείς να αναλά­
βουν μέρος του κόστους θεραπείας, 
κυρίως των φαρμάκων αλλά, σε ορι­
σμένες χώρες, επίσης και για τις υπη­
ρεσίες. Υπάρχει μία σαφής τάση 
προς την επιβάρυνση των ασθενών 
σε ποσοστιαία βάση, πράγμα που θα 
μπορούσε να ενθαρρύνει τον αντα­
γωνισμό τιμών μεταξύ παρεχόντων 
τις υπηρεσίες, εφόσον ο ασθενής έχει 
δυνατότητα ελεύθερης επιλογής (και 
επαρκή πληροφόρηση για να συγκρί­
νει την αποτελεσματικότητα προϊό­
ντων ή τύπων θεραπείας). Αφετέρου, 
αυτό θα μπορούσε επίσης να οδηγή­
σει σε δυσχέρειες σε άτομα με χαμη­
λά εισοδήματα ή με σοβαρές παθή-
σεις. Στις περισσότερες των 
περιπτώσεων προβλέπονται εξαιρέ­
σεις ώστε να αποφευχθεί η τελευταία 
αυτή περίπτωση. 
Συνοπτικά, μπορεί να λεχθεί ότι υφί­
σταται, ως εκ τούτου, κάποια ομοιο­
μορφία στα προβλήματα που αντιμε­
τωπίζονται ανά την Κοινότητα ή 
κάποια ομοιότητα μεταξύ των πολιτι­
κών που υιοθετούνται για την αντιμε­
τώπιση αυτών. Στις χώρες που έχουν 
θεσπίσει ριζικά νέα μέτρα κατά τα 
πρόσφατα έτη, εντούτοις, όπως συμ­
βαίνει στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
στις Κάτω Χώρες, είναι ακόμη πολύ 
νωρίς να εξαχθούν συμπεράσματα 
ως προς την αποτελεσματικότητα 
τους. 
110 
Χ?,? if ft »'?>'"% και ο 
Κεφάλαιο 8 Η κοινωνική προστασία και ο 
συνδυασμός της εργασίας και 
της οικογενειακής ζωής 
Ησύσταση σχετικά με τη σύγκλι­
ση των στόχων και των πολιτι­
κών για την κοινωνική προστασία θέ­
τει ορισμένους κοινούς στόχους που 
αποσκοπούν στο να χρησιμεύσουν 
ως κατευθυντήριες γραμμές για τις 
πολιτικές των κρατών μελών. Όσον 
αφορά την οικογένεια, συνιστάται 
στα κράτη μέλη να προσαρμόσουν 
και, αν κρίνεται απαραίτητο, να ανα­
πτύξουν το σύστημα κοινωνικής προ­
στασίας που εφαρμόζουν προκειμέ­
νου να συμβάλλουν στην άρση, με 
μέτρα που επιτρέπουν το συνδυασμό 
των οικογενειακών ευθυνών και της 
επαγγελματικής ζωής, των εμποδίων 
που αντιμετωπίζουν οι γονείς κατά 
την άσκηση επαγγελματικής δραστη­
ριότητας. 
Η λήψη οικογενειακών παροχών, 
που εξαρτάται από τη ρητή προϋπό­
θεση ότι η μητέρα δεν έχει μόνιμη 
απασχόληση, περιορίζεται όλο και 
περισσότερο, διότι είναι καταφανώς 
αντίθετη με την απαίτηση ουδετερό­
τητας της κοινωνικής προστασίας α­
πέναντι σε ενδεχόμενη δεύτερη αμει­
βόμενη δρα(πηριότητα του ζευγα­
ριού. Οι οικογενειακές παροχές τεί­
νουν όλο και περισσότερο να αντικα­
τασταθούν από πιο συγκεκριμένες 
παροχές, που έχουν σκοπό να επιτρέ­
ψουν στο γονέα που το επιθυμεί να 
διακόψει παροδικά την εργασία του 
προκειμένου να αναθρέψει ένα παιδί 
μικρής ηλικίας. Όμως, όταν οι κοινωνικές παροχές 
χορηγούνται ανάλογα με τους πό­
ρους, διατηρούνται ίσως άλλα περισ­
σότερο έμμεσα αποθαρρυντικά απο­
τελέσματα Όταν το ανώτατο όριο 
εισοδήματος, πάνω από το οποίο δεν 
χορηγούνται πλέον παροχές με πλή­
ρες ποσοστό, ορίζεται σε ένα επίπεδο 
το οποίο επιτυγχάνεται όταν εργάζο­
νται και οι δύο γονείς, το καθαρό 
κέρδος του εισοδήματος από τη δεύ­
τερη δραστηριότητα στο ζευγάρι 
μπορείνα είναι πολύ μικρό, ιδίως εάν 
συνεκτιμηθεί το κόστος της φύλαξης 
των παιδιών σε μικρή ηλικία καθώς 
και η αύξηση του φόρου επί του κοι­
νού εισοδήματος των συζύγων. 
Προκειμένου να διερευνήσει την εν­
δεχόμενη σπουδαιότητα των παρα­
πάνω, η Επιτροπή ζήτησε από ορι­
σμένους ερευνητές να προβούν σε 
μία συστηματική σύγκριση ορισμέ­
νων καθεστώτων κοινωνικής προ­
στασίας. Η σύγκριση πραγματοποιή­
θηκε μεταξύ έξι κρατών μελών (Βέλ­
γιο, Γερμανία, Ισπανία, Γαλλία, Κά­
τω Χώρες και Ηνωμένο Βασίλειο) 
καθώς και μεταξύ της Σουηδίας και 
της Ελβετίας (χάρη στη συνεργασία 
της Διεθνούς Ενωσης Κοινωνικής Α­
σφάλισης). Τα πρώτα αποτελέσματα 
της έρευνας παρουσιάζονται στο έγ­
γραφο αυτό. Οι παροχές που 
καταβάλλονται 
στα άτομα που 
ανατρέφουν παι­
διά μικρής ηλικίας 
^/~\λες οι χώρες της Ευρώπης ε­
νέχουν θεσπίσει παροχές που 
καταβάλλονται σε περίπτωση μητρό­
τητας. Η κατάσταση πάντως παρου­
σιάζει σημαντικές αντιθέσεις όσον α­
φορά την περίοδο που ακολουθεί την 
άδεια μητρότητας. 
Βέλγιο 
Στο Βέλγιο, η έγκυος εργαζόμενη 
έχει δικαίωμα άδειας μετ'απο-
δοχών μέγιστης διάρκειας 15 εβδο­
μάδων. Για να εγείρεται αυτό το δι­
καίωμα, πρέπει η μητέρα να έχει ερ­
γαστεί τουλάχιστον 120 ημέρες κατά 
τη διάρκεια των προηγούμενων 6 μη­
νών (ή τουλάχιστον 400 ώρες σε πε­
ρίπτωση μερικής απασχόλησης). Η 
παροχή που καταβάλλεται από την 
κοινωνική ασφάλιση ανέρχεται στο 
82% του προηγούμενου ακαθάρι­
στου μισθού χωρίς ανώτατο όριο κα­
τά τη διάρκεια των πρώτων 30 ημε­
ρών, και στη συνέχεια στο 75% αυτού 
του ίδιου μισθού από την 31η ημέρα 
111 
Κεφάλαιο 8 «tfi 
έως το τέλος της 15ης εβδομάδας (μι­
σθός με ανώτατο όριο πσυ είναι ίσο 
με 1,5 φορά περίπου το μέσο μισθό 
των εργαζομένων στη βιομηχανία). 
Η μισθωτή γυναίκα προστατεύεται 
από την απόλυση καθόλη τη διάρκεια 
της άδειας μητρότητας. 
Το 1985 θεσπίστηκαν στο Βέλγιο δύο 
καινοτόμες διατάξεις όσον αφορά τη 
γονική άδεια. Η πρώτη αφορά τη δια­
κοπή της επαγγελματικής σταδιοδρο­
μίας, που συνίσταται σε μία άδεια 
μετ'αποδοχών που μπορεί να πάρει 
ένας μισθωτός για διάφορους λό­
γους, μεταξύ των οποίων η μόρφωση 
τσυ παιδιού, υπό τον όρο ότι η θέση 
τσυ μισθωτού θα καταληφθεί από έ­
ναν άνεργο. Στην περίπτωση αυτή, οι 
αδειούχοι μισθωτοί (άνδρες ή γυναί­
κες) λαμβάνουν από την κοινωνική 
ασφάλιση μία κατ'αποκοπήν παρο­
χή, το ύψος της οποίας αντιπροσω­
πεύει το 20 έως το 25% του μέσου 
μισθού των εργαζομένων στη βιομη­
χανία, ανάλογα με την κατηγορία του 
παιδιού που δικαιολογεί τη διακοπή 
αυτή, για χρονική περίοδο μεταξύ 1 
και 5 ετών. Μπορούν επίσης να επι­
λέγουν μερική διακοπή της σταδιο­
δρομίας τους για περίοδο 5 ετών κα-
τΌνώτατο όριο: στην περίπτωση αυτή 
λαμβάνουν αποζημίωση μειωμένη 
κατά το ήμισυ εάν είναι ηλικίας κάτω 
των 50 ετών, ή πλήρη αποζημίωση, 
εάν είναι ηλικίας 50 ετών ή άνω κατά 
τη στιγμή της μερικής διακοπής. 
Οι μισθωτοί πσυ διακόπτουν την ε­
παγγελματική τους σταδιοδρομία ε­
ξακολουθούν να καλύπτονται από 
την κοινωνική ασφάλιση (υγειονομι­
κή περίθαλψη και επίδομα ανερ­
γίας). Κατά τη διάρκεια τσυ πρώτου 
έτους (ή των τριών πρώτων ετών, εάν 
η διακοπή αιτιολογείται με βάση τη 
μόρφωση παιδιού ηλικίας κάτω των 6 
ετών), την καταβολή των εισφορών 
για τη σύνταξη αναλαμβάνει η κοινω­
νική ασφάλιση στη συνέχεια, ο μι­
σθωτός πρέπει να καταβάλλει εθελο­
ντικές εισφορές, ώστε να διατηρήσει τα δικαιώματα συνταξιοδότησης του. 
Το 1991,51.000 άτομα έκαναν χρήση 
του δικαιώματος διακοπής μετ'απο­
δοχών της σταδιοδρομίας, εκ των ο­
ποίων το 86% γυναίκες, δηλαδή το 
3,5% των μισθωτών γυναικών στο 
Βέλγιο. 
Η άλλη διάταξη αφορά τους ανέρ­
γους. Ένας άνεργος μπορείνα απαλ­
λαχθεί από την υποχρέωση να εγγρα­
φεί ως αναζητών εργασία, για κοινω­
νικούς ή οικογενειακούς λόγους, κα­
τά τη διάρκεια περιόδου που κυμαί­
νεται από 6 μήνες έως 1 έτος (μία 
φορά ανανεώσιμη). Στην περίπτωση 
αυτή λαμβάνει κατ'αποκοπήν παρο­
χή που αντιποοσωπεύειτο 18% περί­
που τσυ μέσου μισθού των εργαζομέ­
νων στη βιομηχανία. Αυτή η απαλλα­
γή από την υποχρέωση εγγραφής ως 
αναζητών εργασία, ενώ ταυτόχρονα 
εξακολουθεί να λαμβάνει επίδομα α­
νεργίας και να καλύπτεται από την 
κοινωνική ασφάλιση που παρέχεται 
κανονικά στους ανέργους, ισοδυνα­
μεί με την επέκταση του δικαιώματος 
γονικής άδειας μετ'αποδοχών στους 
ανέργους το 1991,41.000 άτομα επω­
φελήθηκαν του δικαιώματος αυτού, 
εκ των οποίων το 99% γυναίκες. 
Γερμανία 
Στη Γερμανία, η διάρκεια της ά­
δειας μητρότητας ανέρχεται στις 
14 εβδομάδες. Δικαίωμα για επίδομα 
μητρότητας έχουν οι γυναίκες που υ­
πάγονταν σε ένα νομικό καθεστώς 
ασφάλισης ασθένειας κατά τις 12 ε­
βδομάδες τουλάχιστον μεταξύ του 
10ου και του 4ου μήνα που προηγεί­
ται του τοκετού. Το επίδομα αυτό α­
ποτελείται από δύο μέρη: το ταμείο 
ασφάλισης ασθένειας καταβάλλει η­
μερησίως 25 DM κατ'ανώτατο όριο 
εάν όμως οι αποδοχές ήταν προηγου­
μένως μεγαλύτερες, τη διαφορά κα­
λύπτει υποχρεωτικά ο εργοδότης 
(ή ελλείψει εργοδότη το Κράτος). 
Επομένως το επίδομα και ο πλήρης μισθός βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. 
Η σύμβαση εργασίας διατηρείται και 
η μισθωτή πρέπει να μπορεί να επα­
νέλθει στην εργασία της μετά τη λήξη 
της άδειας. 
Ένας νόμος που προβλέπει τη γονική 
άδεια και το επίδομα ανατροίρης παι­
διού (Erziehungsgeld) τέθηκε σε ισχύ 
την 1η Ιανουαρίου 1986.0 νόμος αυ­
τός θεσπίζει μία παροχή που κατα­
βάλλεται, από τον κρατικό προϋπο­
λογισμό, στον έναν από τους δύο γο­
νείς που παύει, διακόπτει ή μειώνει 
(σε λιγότερες από 19 ώρες την εβδο­
μάδα) την επαγγελματική του δρα­
στηριότητα, προκειμένου να αναλά­
βει τη μέριμνα ενός παιδιού μικρής 
ηλικίας. Από 1ης Ιανουαρίου 1993, η 
παροχή αυτή καταβάλλεται μέχρις ό­
του το παιδί συμπληρώσει το 2ο έτος 
της ηλικίας του. 
Το επίδομα γονέων για ανατροφή 
του παιδιού καταβάλλεται κατά τη 
διάρκεια των 6 πρώτων μηνών της 
ζωής του παιδιού ανεξάρτητα από 
τους πόρους. Από τον 7ο μήνα, η πα­
ροχή καταβάλλεται σε πλήρες ποσο­
στό μόνον όταν το εισόδημα του ζευ­
γαριού (ή τσυ μόνου γονέα) είναι κα­
τώτερο από ένα ορισμένο επίπεδο, το 
οποίο κυμαίνεται ανάλογα με τον α­
ριθμό των παιδιών (90% του μέσου 
μισθού των εργαζομένων στη βιομη­
χανία για 1 παιδί, 120% για 3 παιδιά). 
Η παροχή σε πλήρες ποσοστό ανέρ­
χεται στα 600 DM μηνιαίως, δεν είναι 
φορολογήσιμη ούτε υπόκειται σε κοι­
νωνικές εισφορές, ανέρχεται δε πε­
ρίπου στο 22% του μέσου μισθού με­
τά τους φόρους των εργαζομένων στη 
βιομηχανία. Μειώνεται προοδευτικά 
όταν το εισόδημα του νοικοκυριού 
υπερβεί το ανώτατο επίπεδο και κα­
ταργείται όταν φθάσει περίπου το 
145% του μέσου μισθού για τα ζευγά­
ρια με 1 παιδί. 
του Σε ορισμένα L nder, η χορήγηση 
επιδόματος ανατροφής παιδιού μαυ-
ρεί να παραταθεί από 6 μήνες έως 
112 
κοίτης 
ένα έτος, συνήθως υπό τις ίδιες συν­
θήκες (ανάλογα με τους πόρους). Το 
άτομο πσυ λαμβάνει την παροχή μπο­
ρεί ταυτόχρονα να υποβάλει αίτηση 
για γονική άδεια, μετά τη λήξη της 
οποίας πρέπει να επανέλθει στην ερ­
γασία τσυ. Διατηρεί το δικαίωμα της 
ασφάλισης ασθένειας και, για τον υ­
πολογισμό των συνταξιοδοτικών δι­
καιωμάτων του, για κάθε παιδί του 
αναγνωρίζονται τρία έτη εισφορών 
σε κατ'αποκοπήν βάση ίση με το 75% 
του μέσου μισθού των μισθωτών, με 
αποτέλεσμα η γονική άδεια να μην 
προκαλεί απώλεια δικαιωμάτων. 
Το 1991, οι δικαιούχοι επιδόματος 
ανατροφής παιδιού ανέρχονταν σε 
790.000, πσυ αντιστοιχεί στο 95% των 
γεννήσεων που καταγράφηκαν το ί­
διο έτος στη Γερμανία. Στο 99% των 
περιπτώσεων το άτομο που λάμβανε 
την παροχή ήταν η μητέρα, το συνο­
λικό δε κόστος για τον προϋπολογι­
σμό του ομοσπονδιακού κράτους α­
νερχόταν στα 6 διο. μάρκα περίπου. 
Ισπανία 
Στην Ισπανία, οι μισθωτές γυναί­
κες δικαιούνται άδειας μητρότη­
τας 16 εβδομάδων, υπό τον όρο ότι 
έχουν συνεισφέρει στην κοινωνική α­
σφάλιση επί 180 ημέρες κατά το 
προηγούμενο έτος. Όταν εργάζονται 
και οι δυο γονείς, τις 4 τελευταίες 
εβδομάδες της άδειας μητρότητας 
μπορεί να τις πάρει ο πατέρας. Η 
• παροχή που καταβάλλεται ανέρχεται 
στο 75% του τελευταίου μισθού, έως 
ένα όριο το οποίο υπερβαίνει το δι­
πλάσιο του μέσου μισθού των εργα­
ζομένων στη βιομηχανία. Η σύμβαση 
εργασίας διατηρείται κατά τη διάρ­
κεια της άδειας μητρότητας. 
Οι μισθωτοί με σύμβαση εργασίας 
αορίστου χρόνου μπορούν να πά­
ρουν γονική άδεια άνευ αποδο­
χών μέγιστης διάρκειας 3 ετών. Ω­
στόσο, μόνο το πρώτο έτος της άδειας θεωρείται ως πραγματική περίοδος 
εισφοράς στην κοινωνική ασφάλιση, 
όσον αφορά τα συνταξιοδοτικά δι­
καιώματα ή το δικαίωμα για σύνταξη 
αναπηρίας και παροχές ανεργίας. Ο 
πατέρας ή η μητέρα έχουν δικαίωμα 
σε αυτήν την άδεια, μετά τη λήξη της 
οποίας έχουν την εγγύηση ότι μπο­
ρούν να επιστρέψουν στη θέση εργα­
σίας τους. Στην πράξη, μόνον οι γυ­
ναίκες κάνουν χρήση αυτής της δυνα­
τότητας και μάλιστα λίγες: το 1991 
ήταν λιγότερες από 20.000. 
Γαλλία 
Ηδιάρκεια της άδειας μητρότη­
τας στη Γαλλία ανέρχεται στις 
16 εβδομάδες για το πρώτο και δεύ­
τερο παιδί και στις 26 εβδομάδες για 
το τρίτο και τα επόμενα παιδιά. Για 
να έχει δικαίωμα, η μητέρα πρέπει να 
έχει υπαχθεί στην κοινωνική ασφάλι­
ση τουλάχιστον επί 10 μήνες πριν από 
τη γέννηση του παιδιού και να έχει 
εργαστεί τουλάχιστον 1200 ώρες κα­
τά τους 12 μήνεςπσυ προηγούνται του 
τοκετού. Κατά τη διάρκεια της άδειας 
μητρότητας, η μητέρα λαμβάνει από 
την κοινωνική ασφάλιση παροχή ίση 
με το 84% του τελευταίου μισθού της, 
έως ένα ανώτατο επίπεδο που είναι 
κατά 20% περίπου υψηλότερο από το 
μέσο μισθό των εργαζομένων στη 
βιομηχανία. Η σύμβαση εργασίας 
διατηρείται κατά τη διάρκεια της ά­
δειας μητρότητας. 
Η γονική άδεια μετ'αποδοχών (al­
location parentale d'éducation) καθιε­
ρώθηκε στη Γαλλία το 1985, αλλά μό­
νο για τους πατέρες ή τις μητέρες που 
έχουν τη φροντίδατουλάχιστον 3 παι­
διών, εκ των οποίων το ένα είναι κά­
τω των 3 ετών. Για να λαμβάνουν την 
παροχή αυτή, είναι απαραίτητο να 
έχουν εργαστεί και να έχουν καταβά­
λει εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
τουλάχιστον επί 2 έτη κατά τη διάρ­
κεια των 10 ετών που προηγούνται 
της γέννησης του παιδιού πρέπει επίσης να παύσουν ή να έχουν ήδη 
παύσει την επαγγελματική τους δρα­
στηριότητα 
Αυτό το γονικό επίδομα ανατροφής 
παιδιού μπορεί να καταβάλλεται έως 
ότου το παιδί φθάσει την ηλικία των 
3 ετών το ύψος του ποσού αντιπροσω­
πεύει το 35 έως το 40% του καθαρού 
μέσου μισθού των εργαζομένων στη 
βιομηχανία. Από το τρίτο έτος της 
άδειας, ο δικαιούχος μπορεί να επα­
νέλθει στην εργασία τσυ με καθεστώς 
μερικής απασχόλησης λαμβάνοντας 
ταυτόχρονα μία παροχή μειωμένη 
κατά το ήμισυ. Το 1991, περίπου 
175.000 άτομα ελάμβαναν την παρο­
χή αυτή, εκ των οποίων το 97% γυναί­
κες. 
Στην περίπτωση πσυ κατά τη στιγμή 
της γέννησης οι δικαιούχοι είναι μι­
σθωτές γυναίκες, μπορούν επιπλέον 
να ζητήσουν γονική άδεια από την 
επιχείρηση τους κατά την ίδια περίο­
δο. Ωστόσο, μία επιχείρηση με λιγό­
τερους από 100 μισθωτούς μπορείνα 
αρνηθεί να χορηγήσειτην άδεια αυτή 
εάν κρίνει ότι μπορεί να είναι επιζή­
μια για την καλή λειτουργία της. Η 
γονική άδεια μπορεί να χορηγείται 
στον πατέρα ή τη μητέρα από το πρώ­
το παιδί, υπό τον όρο ότι έχουν του­
λάχιστον ένα έτος προϋπηρεσίας 
στην επιχείρηση πριν από τη γέννηση 
του παιδιού. Τα άτομα που βρίσκο­
νται σε άδεια έχουν στην περίπτωση 
αυτή την εξασφάλιση ότι θα επιστρέ­
ψουν στην εργασία τους μετά τη λήξη 
της. Το 1991, περίπου 100.000 άτομα 
(κατά το 99% γυναίκες) έλαβαν τέ­
τοια άδεια. 
Κάτω Χώρες 
Στις Κάτω Χώρες, οι έγκυες γυ­
ναίκες έχουν δικαίωμα σε άδεια 
μητρότητας 16 εβδομάδων. Δεν υ­
πάρχει προϋπόθεση ως προς το χρό­
νο προϋπηρεσίας στην παρούσα επι­
χείρηση και ο μόνος όρος που τίθεται 
113 
rftjMirffifffifiwsi 
προκειμένου να καταβάλλει η κοινω­
νική ασφάλιση την παροχή είναι ότι 
η γυναίκα δεν πρέπει να είναι ήδη 
έγκυος κατά τη στιγμή της υπαγωγής 
της στο ασφαλιστικό πρόγραμμα. Σε 
τέτοια περίπτωση, ο εργοδότης υπο­
χρεούται να καταβάλλει ο ίδιος το 
επίδομα μητρότητας. 
Η παροχή που λαμβάνεται εξασφα­
λίζει τη διατήρηση του μισθού στο 
ακέραιο, έως ένα ανώτατο όριο που 
ανέρχεται στο διπλάσιο του μέσου 
μισθού των εργαζομένων στη βιομη­
χανία στις Κάτω Χώρες. Η σύμβαση 
εργασίας δεν αναστέλλεται και τα 
δικαιώματα για παροχές (ανεργίας, 
αναπηρίας και σύνταξη) δεν επηρεά­
ζονται από την άδεια μητρότητας. 
Αντίθετα, δεν προβλέπεται γονική ά­
δεια μετ'αποδοχών στο πλαίσιο του 
νόμιμου συστήματος της κοινωνικής 
ασφάλισης, παρ'όλο πσυ οι άδειες 
αυτές μπορούν να χορηγηθούν από 
ορισμένες επιχειρήσεις ή οργανι­
σμούς. Το ελάχιστο εισόδημα (So­
ciale Bijstand) που εγγυάται κοινωνι­
κή ασφάλιση σε κάθε άτομο, μπορεί 
να καταβάλλεται σε μητέρες των ο­
ποίων το εισόδημα είναι κατώτερο 
από το ελάχιστο που απαιτείται για 
τη συντήρηση και, στην πράξη, αυτό 
σημαίνει οτι δεν υποχρεούνται να α­
ναζητήσουν εργασία εφόσον ανα­
τρέφουν παιδί κάτω των 12 ετών. Η 
διάταξη αυτή πάντως, που απαλλάσ­
σει τις μητέρες από την υποχρέωση 
να αναζητούν εργασία, αμφισβητεί­
ται ολοένα και περισσότερο, και τη 
στιγμή που συντάσσεται αυτό το κεί­
μενο, το ολλανδικό Κοινοβούλιο συ­
ζητά ένα σχέδιο μεταρρύθμισης το 
οποίο αποσκοπεί στο να περιορίσει ή 
και να καταργήσει αυτή την απαλλα­
γή. 
Οι μισθωτοί πατέρες και μητέρες με 
πλήρη απασχόληση και προϋπηρεσία 
μεγαλύτερη από 1 έτος στην επιχεί­
ρηση στην οποία εργάζονται, έχουν 
δικαίωμα για μερική άδεια άνευ αποδοχών, δηλαδή έχουν δικαίωμα 
να ζητήσουν να εργάζονται μόνο 20 
ώρες την εβδομάδα, όταν ανατρέ­
φουν παιδί ηλικίας κάτω των 4 ετών. 
Ο εργοδότης πρέπει να δέχεται αυτή 
τη μείωση τσυ ωραρίου επί διάστημα 
6 μηνών. 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Ηάδεια μητρότητας στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο έχει πολύ πιο πολύ­
πλοκη μορφή απ'ό,τι στα άλλα κράτη 
μέλη. Οι έγκυες γυναίκες που έχουν 
εργαστεί πάνω από 2 έτη (τουλάχι­
στον 16 ώρες την εβδομάδα) ή 5 ετη 
(τουλάχιστον 8 ώρες την εβδομάδα) 
μπορούν να αξιώσουν εκ του νόμου 
παροχή μητρότητας (Statutory 
Maternity Pay), που τους χορηγεί το 
δικαίωμα να διακόπτουν την εργασία 
τους κατά τη διάρκεια των 11 εβδο­
μάδων που προηγούνται τσυ τοκετού 
και έως 29 εβδομάδες μετά τον τοκε­
τό. Όμως, λαμβάνουν παροχή (την 
οποία καταβάλλει ο εργοδότης, που 
στη συνέχεια λαμβάνει αποζημίωση) 
μόνο κατά τη διάρκεια 18 εβδομάδων 
κατά τις πρώτες 6 εβδομάδες αυτή η 
παροχή ανέρχεται στο 90% τσυ τε­
λευταίου μισθού και κατά τη διάρ­
κεια των υπόλοιπων 12 εβδομάδων 
συνίσταται σε ένα κατ'αποκοπήν πο­
σό (περίπου το 20% του μέσου μι­
σθού των εργαζομένων στη βιομηχα­
νία). 
Όταν η μέλλουσα μητέρα δεν πληροί 
τις προϋποθέσεις για τη λήψη της εκ 
τσυ νόμου παροχής μητρότητας, μπο­
ρεί να ζητήσει την καταβολή επιδό­
ματος μητρότητας (Maternity Al­
lowance) για 18 εβδομάδες, υπό τον 
όρο ότι έχει εργαστεί 6 μήνες κατά τη 
διάρκεια του έτους που ολοκληρώνε­
ται 14 εβδομάδες μετά τον τοκετό. Το 
ύψος αυτού του κατ'αποκοπήν επιδό­
ματος είναι κατά τι κατώτερο από το 
20% του μέσου μισθού των εργαζο­
μένων στη βιομηχανία Όμως, στην 
περίπτωση αυτή η άδεια μητρότητας δεν εξασφαλίζει στη μητέρα το δι­
καίωμα να επανέλθει στην εργασία 
της μετά τη λήξη της άδειας. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν υπάρχει 
καμία νομική διάταξη περί γονικής 
άδειας (μετά ή άνευ αποδοχών). Σε 
ορισμένες επιχειρήσεις ισχύουν κά­
ποιες συμβατικές διατάξεις, πσυ δεν 
είναι όμως διαδεδομένες. Σύμφωνα 
με μία έρευνα που έγινε το 1989 σε 
1800 βιομηχανικές και εμπορικές ε­
πιχειρήσεις, μόνο το 11% χορήγησε 
άδεια μητρότητας μεγαλύτερης διάρ­
κειας από την ελάχιστη που ορίζεται 
εκ του νόμου. 
Σουηδία 
Ηοργάνωση της άδειας μτττρότη­
τας και της γονικής άδειας στη 
Σουηδία είναι καινοτόμος και αξίζει 
να συγκριθεί με τις διατάξεις που ι­
σχύουν στην Κοινότητα 
Δεν υφίσταται καμία διάκριση μετα­
ξύ της άδειας μητρότητας και της γο­
νικής άδειας. Οι γονείς του νεογέν­
νητου έχουν δικαίωμα σε άδεια με­
τ'αποδοχών διάρκειας 15 μηνών, την 
οποία μπορούν να λάβουν είτε σε 
πλήρη βάση (πλήρης παύση της εργα­
σίας), είτε σε μερική βάση (μείωση 
του ωραρίου) έως ότου το παιδί φθά­
σει το 8ο έτος της ηλικίας του η άδεια 
αυτή μπορεί να επιμερισθεί μεταξύ 
των δύο γονέων. Η μέλλουσα μητέρα 
(και μόνον αυτή) μπορεί να αρχίσει 
να κάνει χρήση αυτής της άδειας δύο 
μήνες πριν από τον τοκετό. 
Επιπλέον, οι γονείς μπορούν να πά­
ρουν άδεια άνευ αποδοχών έως ότου 
το παιδί γίνει 18 μηνών με την εξα­
σφάλιση ότι μπορούν να επιστρέ­
ψουν στην εργασία τους. Με τον τρό­
πο αυτό, εάν οι γονείς το επιθυμούν, 
μπορούν να κάνουν στην αρχή χρήση 
της άδειας άνευ αποδοχών και στη 
συνέχεια των 15 μηνών άδειας μετ'α­
ποδοχών, σε πλήρη ή μερική βάση. 
-114 
κωο 
Κατά τη διάρκεια των 12 πρώτων μη­
νών της γονικής άδειας μετ'αποδο­
χών, η παροχή που λαμβάνεται ισο­
δυναμεί με το 90% τσυ τελευταίου 
μισθού. Κατά τους υπόλοιπους 3 μή­
νες, η παροχή καταβάλλεται κατ'α­
ποκοπήν (περίπου το 15% του μέσου 
μισθού των εργαζομένων στη βιομη­
χανία). Όλες οι παροχές καταβάλλο­
νται εξ ολοκλήρου από το σύστημα 
κοινωνικής ασφάλισης. Το 1991, πε­
ρίπου 437.000 γονείς έλαβαν τουλά­
χιστον μία ημέρα γονικής άδειας με­
τ'αποδοχών (σε σύγκριση με τις 
123.000 γεννήσεις στη Σουηδία το ί­
διο έτος) εκ των οποίων μόνο το 74% 
ήταν γυναίκες. Συνεπώς, η χρήση της 
γονικής άδειας από τους πατέρες της 
οικογένειας είναι πολύ πιό διαδεδο­
μένη στη Σουηδία απ ό,τι στην Κοινό­
τητα. 
Βοήθεια στην 
οικογενειακοί 
εισόδημα του 
νοικοκυριού 
Ορισμένες χρηματικές παροχές 
στις οικογένειες εξαρτώνται α­
πότο επίπεδο των εισοδημάτων τους, 
καθώς καταβάλλονται μόνο σε νοι­
κοκυριά των οποίων τα εισοδήματα 
είναι κατώτερα από ένα ορισμένο ό­
ριο ή/και υπολογίζονται ανάλογα με 
τους πόρους του νοικοκυριού. Η εξέ­
ταση τσυ τρόπου κατά τον οποίο δια­
φέρουν ή όχι αυτά τα ανώτατα όρια 
ανάλογα με το εάν στο νοικοκυριό 
μπαίνει ένας ή δύο μισθοί παρουσιά­
ζει ενδιαφέρον. όχι από το εισόδημα. Όμως, οι παρο­
χές αντικατάστασης (επίδομα ανερ­
γίας, αποζημιώσεις αναπηρίας, σύ­
νταξη γήρατος) ρυθμίζονται με βάση 
την οικογενειακή κατάσταση και τη 
σύνθεση του νοικοκυριού του δι­
καιούχου. Οι άμεσοι δικαιούχοι των 
παροχών δικαιούνται προσαύξησης 
όταν έχουν τη μέριμνα ενός ηλικιω­
μένου ατόμου — η σύνταξη γήρατος 
ανέρχεται στο 60% του μισθού ανα­
φοράς για ένα μόνο άτομο, αλλά 
φθάνει το 75% όταν ο δικαιούχος 
έχει τη μέριμνα ενός ηλικιωμένου. Η 
διαφορά είναι πιο σημαντική όσον 
αφορά τις συντάξεις αναπηρίας — 
65% όταν υπάρχει ένα συντηρούμενο 
άτομο, 45% για άτομο πσυ ζει μόνο 
του και μόνο 40% όταν ο δικαιούχος 
ζει με σύζυγο πσυ έχει δικό της/του 
εισόδημα. 
Όσον αφορά τις παροχές ανεργίας, 
ο αρχηγός του νοικοκυριού δικαιού­
ται να συνεχίζει να λαμβάνει το 
πλέον ευνοϊκό ποσοστό (60% του 
προηγούμενου μισθού) χωρίς χρονι­
κό περιορισμό, ενώ ένα άτομο μόνο 
του δεν υπερβαίνει το 42% μετά την 
πάροδο ενός έτους. Όταν στο νοικο­
κυριό υπάρχει και άλλη αμειβόμενη 
δραστηριότητα, ο άνεργος κατά το 
πρώτο έτος λαμβάνει μόνο το 55%, 
κατά τους έξι επόμενους μήνες το 
35% και στη συνέχεια ένα κατ'απο­
κοπήν ποσό. Συνεπώς, η δεύτερη α­
μειβόμενη δραστηριότητα στο ζευγά­
ρι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των 
παροχών. 
Γερμανία 
Βέλγιο 
Στο Βέλγιο, το ύψος των οικογε­
νειακών παροχών εξαρτάται 
μόνο από τον αριθμό των παιδιών και Στη Γερμανία, οι οικογενειακές 
παροχές, οι οποίες αυξάνονται 
ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών 
(70 μάρκα για το πρώτο παιδί, 130 για 
το δεύτερο, 220 για το τρίτο και 
240 για κάθε ένα από τα επόμενα 
παιδιά) μειώνονται (σε 70 μάρκα για 
το δεύτερο παιδί και σε 140 μάρκα 
για κάθε επόμενο παιδί) όταν το ετήσιο καθαρό εισόδημα των συζύ­
γων υπερβαίνει το καθορισμένο όριο 
των 35.800 μάρκων για οικογένεια με 
δύο παιδιά, δηλαδή ξεπερνά κατά 
10% περίπου το μέσο καθαρό μισθό 
των εργαζομένων στη βιομηχανία 
στη Γερμανία. Συνεπώς, η δεύτερη 
αμειβόμενη δραστηριότητα σε ένα 
ζευγάρι έχει συνήθως ως αποτέλε­
σμα τη μείωση των οικογενειακών 
παροχών. 
Επιπλέον, για τον υπολογισμό του 
φόρου εισοδήματος, πραγματοποιεί­
ται έκπτωση για κάθε παιδί (3024 
μάρκα ανά παιδί το 1991,4104 μάρκα 
το 1993) επί του ακαθάριστου εισο­
δήματος. Όταν το εισόδημα είναι πο­
λύ χαμηλό ώστε να εξαντληθεί η έκ­
πτωση για τα παιδιά, η οικογένεια 
λαμβάνει συμπλήρωμα για κάθε παι­
δί, που ανέρχεται στα 575 μάρκα κα-
τΌνώτατο όριο και αποτελεί ένα εί­
δος αρνητικού φόρου εισοδήματος. 
Εκτός από τις παροχές της κοινωνι­
κής πρόνοιας, το ύψος των οποίων 
εξαρτάται άμεσα από το εισόδημα 
τσυ νοικοκυριού, υπάρχει και ένα σύ­
στημα σύμφωνα με το οποίο χορη­
γούνται παροχές στέγασης ανάλογα 
με τους πόρους. Ωστόσο, αν δύο μέλη 
του νοικοκυριού εργάζονται, ένα αρ­
κετά μεγάλο κατ'αποκοπήν ποσό για 
τα επαγγελματικά έξοδα (2004 μάρ­
κα) μπορεί να αφαιρεθεί δύο φορές 
από το εισόδημα του νοικοκυριού, 
πράγμα που μειώνει αισθητά σε πολ­
λές περιπτώσεις τον αρνητικό αντί­
κτυπο που έχει ο δεύτερος μισθός στο 
ύψος των παροχών. 
Ισπανία 
Στην Ισπανία, όλες οι μη ανταπο­
δοτικές παροχές, συμπεριλαμ­
βανομένων των οικογενειακών πα­
ροχών, καταβάλλονται ανάλογα με 
τους πόρους. Το ανώτατο όριο του 
εισοδήματος, πάντως, πσυ απαιτείται 
για τη λήψη των οικογενειακών 
115-
παροχών είναι σχετικά χαμηλό — πε­
ρίπου 63% του μέσου μισθού των ερ­
γαζομένων στη βιομηχανία για το 
πρώτο παιδί, 75%γιατοδεύτεροπαι-
δί και 86% για το τρίτο παιδί. Μία 
οικογένεια με δύο παιδιά στην οποία 
εργάζονται και οι δύο γονείς και ο 
καθένας αμείβεται με τον ελάχιστο 
μισθό υπερβαίνει το όριο των πόρων 
για τη χορήγηση οικογενειακών πα­
ροχών. 
Γαλλία 
Στη Γαλλία, πάνω από τις μισές 
παροχές καταβάλλονται στις οι­
κογένειες ανάλογα με τους πόρους. 
Αν και οι οικογενειακές παροχές αυ­
τές καθαυτές εξαρτώνται μόνο από 
τον αριθμό και την ηλικία των παι­
διών, οι υπόλοιπες παροχές (όπως 
π.χ. επίδομα για μικρό παιδί που κα­
ταβάλλεται από τον τρίτο μήνα έως το 
τρίτο έτος της ηλικίας του παιδιού, 
οικογενειακό συμπλήρωμα για τις οι­
κογένειες με τρία ή περισσότερα παι­
διά και χωρίς παιδί μικρότερο των 
τριών ετών, βοήθημα στέγης) μειώνο­
νται προοδευτικά όταν τα εισοδήμα­
τα του νοικοκυριού υπερβαίνουν ένα 
ορισμένο όριο. 
Το ύψος του ορίου αυτού κυμαίνεται 
ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών. 
Για τα νοικοκυριά με ένα μόνο εισό­
δημα, αντιπροσωπεύει περίπου το 
116% τσυ μέσου μισθού των εργαζο­
μένων στη βιομηχανία στη Γαλλία, 
όταν η οικογένεια έχει 1 παιδί, το 
135% όταν έχει 2 παιδιά, το 165% 
όταν έχει 3 παιδιά, κτλ. Όμως, πρέπει 
να σημειωθεί ότι το όριο αυτό είναι 
υψηλότερο όταν το ζευγάρι διαθέτει 
δύο μισθούς: για 1 παιδί, ανέρχεται 
περίπου στο 150% τσυ μέσου μισθού 
των εργαζομένων στη βιομηχανία για 
2 παιδιά περίπου στο 175% και για 
3 παιδιά στο 215%. Έτσι, ένα μέσο 
νοικοκυριό στο οποίο και οι δύο 
σύζυγοι ασκούν αμειβόμενη δραστη­
ριότητα μπορεί να αξιώνει τη χορήγηση οικογενειακών παροχών 
που καταβάλλονται ανάλογα με τους 
πόρους, από τη στιγμή που έχει του­
λάχιστον 2 παιδιά. 
Κάτω Χώρες 
Οιοικσγενειακές παροχές στις Κά­
τω Χώρες καταβάλλονται ανε­
ξάρτητα από το επίπεδο των πόρων 
των γονέων. Αντίθετα, οι παροχές κοι­
νωνικής πρόνοιας (Bijstandswet και 
Toeslagenwet) συνδέονται άμεσα με 
το εισόδημα του νοικοκυριού. Ειδικό­
τερα, η Toeslagenwet χορηγεί συμπλη­
ρωματικές παροχές στα άτομα που 
λαμβάνουν κοινωνικές παροχές (α­
νεργίας, ασθένειας ή αναπηρίας) όταν 
το εισόδημα του νοικοκυριού είναι κα­
τώτερο απότο ελάχιστο πσυ απαιτείται 
για τη συντήρηση, το οποίο καθορίζε­
ται ανάλογα με τον ελάχιστο μισθό 
(70% του ελάχιστου μισθού για ένα 
άτομο, 100% για ένα ζευγάρι). Το ύ­
ψος αυτό δεν εξαρτάται απότο εάν το 
ζευγάρι έχει ένα ή δύο μισθούς. Επί­
σης, το επίδομα στέγης δεν χορηγείται 
ανάλογα με τους πόρους (το ανώτατο 
όριο τοποθετείται περίπου στο επίπε­
δο του μέσου μισθού των εργαζομένων 
στη βιομηχανία), ανεξάρτητα από τον 
αριθμό των ατόμων του νοικοκυριού 
που έχουν εισόδημα από επαγγελματι­
κή δροχττηριότητα 
Ηνωμένο Βασίλειο 
'ί~\ττως και στις Κάτω Χώρες, στο 
V-rHB η βοήθεια που χορηγείται 
στις οικογένειες είναι ανεξάρτητη α­
πό το αν στο νοικοκυριό υπάρχει ένα 
ή δύο εισοδήματα από επαγγελματι­
κή δραστηριότητα Οι οικογενειακές 
παροχές εξαρτώνται μόνο από τον 
αριθμό των παιδιών. Η ενίσχυση του 
εισοδήματος στα άτομα χωρίς απα­
σχόληση ή που εργάζονται λιγότερο 
από 16 ώρες την εβδομάδα πραγμα­
τοποιείται ανάλογα με τους πόρους 
και εξαρτάται μόνο από το εισόδημα 
του νοικοκυριού. Το ίδιο ισχύει για τις παροχές στέγης (Housing Benefit 
και Council Tax Benefit). 
Μία διαφορετική αρχή, όμως, διέπει 
την οικογενειακή πίστη (Family 
Credit), η οποία χορηγείται στις οικο­
γένειες που έχουν τη μέριμνα τουλά­
χιστον ενός παιδιού, εισόδημα κατώ­
τερο από ένα ορισμένο επίπεδο — το 
οποίο κυμαίνεται ανάλογα με τον α­
ριθμό και την ηλικία των παιδιών — 
και στις οποίες τουλάχιστον ένας από 
τουςγονείς εργάζεται τουλάχιστον 16 
ώρες την εβδομάδα (η ελάχιστη διάρ­
κεια ήταν 24 ώρες την εβδομάδα έως 
το 1992) Το όριο εισοδήματος, κάτω 
από το οποίο η οικογένεια δικαιούται 
την παροχή Family Credit, είναι περί­
που το 90% του μέσου μισθού των 
εργαζομένων στη βιομηχανία, για οι­
κογένειες με 2 παιδιά ηλικίας μεταξύ 
8 και 12 ετών (καθαρό εισόδημα μετά 
τους φόρους και τις εισφορές κοινω­
νικής ασφάλισης) το 1993 υπολογίζε­
ται οτι ελάμβαναν την παροχή αυτή 
495.000 οικογένειες. 
Προκειμένου να μην πέσουν οι οικο­
γένειες αυτές σε μία παγίδα φτώ­
χειας, η παροχή που καταβάλλεται 
μέσω της Family Credit μειώνεται, 
όταν το εισόδημα υπερβεί το όριο 
πσυ καθορίζεται για τη μέγιστη πα­
ροχή, κατά το 70% μόνο της διαφο­
ράς. Κατά τον τρόπο αυτό, όταν το 
εισόδημα αυξάνεται κατά 10 λίρες, η 
παροχή μειώνεται μόνο κατά 7 λίρες 
και έτσι το αποτέλεσμα είναι να αυ­
ξάνεται το οικογενειακό εισόδημα 
κατά 3 λίρες. Όμως, δεν προβλέπεται 
προσαρμογή τσυ ανώτατου ορίου σε 
περίπτωση δεύτερης αμειβόμενης 
δραοττηριότητας του ζευγαριού. 
Σουηδία 
Στη Σουηδία, οι μοναδικές δύο 
χρηματικές παροχές που κατα­
βάλλονται σας οικογένειες είναι το 
οικογενειακό επίδομα και το επίδο­
μα στέγης. Το οικογενειακό επίδομα 
116 
κατ της 
Πίνακας 24 Ελαστικότητα του καθαρού διαθέσιμου εισοδήματος σε σχέση με τον 
ακαθάριστο μισθό (1) 
Ζευγάρι χωρίς παιδιά Οικογ. με 2 παιδιά β και 
8 ετών Οικογ. με 1 παιδί 18 
μηνών Οικογ. με 3 μικρά παιδιά 
1-8 ετών 
χαμηλός 
μισθός 
1,07 
1,07 
1,19 
1,41 
1,10 
1,31 
0,91 μέσος 
μισθός 
0,99 
0,99 
1,03 
1,56 
1,05 
1,23 
1,40 χαμηλός 
μισθός 
0,99 
0,78 
2,12 
0,98 
0,99 
0,60 
0,67 μέσος 
μισθός 
0,93 
0,93 
1,40 
1,01 
0,96 
0,69 
0,88 Βέλγιο 
Γερμανία 
Ισπανία 
Γαλλία 
Κάτω Χώρες 
ΗΒ 
Σουηδία 
0 ίbao<makι6ιaκ^tavσηxovκaύaρaύ&aβέσψm 
ι^νγος6εναοκε(αμειβόμίνηαπααχόλη<3ηΗω4ναάΊλοόπονηο^ χαμηλός 
μισθός 
0,73 
0,52 
0,50 
0,81 
0,56 
0,54 
0,80 μέσος 
μισθός 
0,71 
0,58 
0,93 
0,93 
0,52 
0,64 
1,01 χαμηλός 
μισθός 
0,61 
0,49 
0,11 
0,12 
0,53 
-0,14 
0,46 μέσος 
μισθός 
0,57 
0,72 
0,64 
0,25 
0,48 
-0,11 
1,58 
εξαρτάται μόνο από τον αριθμό των 
παιδιών. Το επίδομα στέγηςυπολογί-
ζεται ανάλογα με το συνολικό εισό­
δημα της οικογένειας, το κόστος της 
στέγης και το αριθμό των παιδιών 
καταβάλλεται σε πλήρες ποσοστό 
στις οικογένειες, το εισόδημα των ο­
ποίων δεν υπερβαίνει το 50% περί­
που τσυ μέσου μισθού των εργαζομέ­
νων στη βιομηχανία και μειώνεται 
προοδευτικά όταν το εισόδημα του 
νοικοκυριού αυξάνεται. Δεν προβλέ­
πεται προσαρμογή του αν το ζευγάρι 
διαθέτει περισσότερους από ένα μι­
σθούς. 
Το καθαρό 
κέρδος που 
αποφέρει ένας 
δεύτερος μισθός 
Ημελέτη που πραγματοποιήθηκε 
σε έξι κράτη μέλη της Κοινότη­
τας καθώς και στη Σουηδία επεδίωξε 
να υπολογίσει τον αντίκτυπο του δεύ­
τερου μισθού στο καθαρό διαθέσιμο εισόδημα ενός παντρεμένου ζευγα­
ριού, συνεκτιμώντας τις μεταβολές 
τσυ φόρου εισοδήματος που προκα­
λεί ο δεύτερος μισθός, κάθε ενδεχό­
μενη μεταβολή των κοινωνικών πα­
ροχών που λαμβάνονται (οικογε­
νειακές παροχές, βοήθημα στέγης) 
καθώς και το ενδεχόμενο κόστος φύ­
λαξης των παιδιών μικρής ηλικίας. 
Ο υπολογισμός αφορά το 1991 και 
πραγματοποιήθηκε για οικογένειες 
με διαφορετική σύνθεση. Εξετάστη­
καν δύο περιπτώσεις: το νοικοκυριό 
στο οποίο ο άνδρας αμείβεται με μι­
σθό ίσο με το μέσο μισθό των εργα­
ζομένων στη βιομηχανία στην εξετα­
ζόμενη χώρα και όπου η γυναίκα δεν 
ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα ή 
εργάζεται με πλήρη απασχόληση και 
αμείβεται με το μέσο μισθό των απα­
σχολούμενων γυναικών στη βιομηχα­
νία στη συνέχεια, το νοικοκυριό στο 
οποίο ο άνδρας αμείβεται με μισθό 
ίσο με τα τρία τέταρτα του μέσου 
μισθού των εργαζομένων στη βιομη­
χανία και η γυναίκα, όταν εργάζεται 
με πλήρη απασχόληση, με μισθό που 
αντανακλά τη διαφορά μεταξύ των 
μισθών ανδρών και γυναικών του πρώτου τεταρτημορίου της κατανο­
μής των μισθών. 
Τα αποτελέσματα μπορούν να εκ­
φραστούν με τη μορφή της ελαστικό­
τητας του διαθέσιμου εισοδήματος σε 
σχέση με το μισθό, ως εξής: όταν το 
σύνολο των ακαθάριστων μισθών 
που λαμβάνει ένα νοικοκυριό αυξά­
νεται κατά 100%, κατά πόσο αυξάνε­
ται το καθαρό διαθέσιμο εισόδημα; 
Εάν αυξάνεται μόνο κατά 50%, η ε­
λαστικότητα τσυ διαθέσιμου εισοδή­
ματος είναι 0,5 εάν αυξάνεται κατά 
150% η ελαστικότητα είναι 1,5, κ.ο.κ. 
Το διαθέσιμο εισόδημα πσυ υπολογί­
στηκε σε κάθε περίπτωση νοείται ως 
το εισόδημα μετά την αφαίρεση των 
εξόδων στέγης, έτσι ώστε να είναι 
δυνατόν να συμπεριληφθούν μεταξύ 
των πόρων του νοικοκυριού οι ενδε­
χόμενες παροχές στέγης που λαμβά­
νει. Τα νοικοκυριά θεωρήθηκαν ε­
νοικιαστές στέγης σε μεγάλη πόλη, το 
δε μέγεθος του σπιτιού θεωρήθηκε 
προσαρμοσμένο στο μέγεθος της εν 
λόγω οικογένειας. Το γεγονός ότι, 
ανεξάρτητα από το εάν η γυναίκα 
ασκεί αμειβόμενη δραστηριότητα ή 
όχι, αυτές οι δαπάνες στέγης είναι 
117 
ταυτόσημες φανερώνει ότι, στην πε­
ρίπτωση των ζευγαριών χωρίς παι­
διά, η ελαστικότητα του διαθέσιμου 
εισοδήματος σε σχέση με το μισθό 
είναι ίση ή μεγαλύτερη από 1 (πίνα­
κας 24). Η ελαστικότητα είναι τόσο 
μεγαλύτερη όσο μικρότερο είναι το 
βάρος του φόρου (φόρος εισοδήμα­
τος και τοπικοί φόροι) ή όταν οι φό­
ροι αυξάνονται προοδευτικά σε πολύ 
μικρό βαθμό. 
Όταν η οικογένεια έχει δύο παιδιά 
σχολικής ηλικίας (6 και 8 ετών) και το 
ζευγάρι δεν μπορεί να επωμιστεί το 
κόστος της φύλαξης τους, η ελαστικό­
τητα παραμένει περίπου στο 1. Σε 
ορισμένες περιπτώσεις, είναι περισ­
σότερο αυξημένη απ' ό,τι στην προη­
γούμενη περίπτωση εξαιτίας του με­
γαλύτερου βάρους πού αντιπροσω­
πεύει η δαπάνη για τη στέγη. Αυτό 
όμως πσυ έχει σημασία είναι η διαπί­
στωση ότι, μόλις τα παιδιά φθάσουν 
τη σχολική ηλικία, η αύξηση τσυ μι­
σθού στην περίπτωση που το ζευγάρι 
έχει μία δεύτερη αμειβόμενη δραστη­
ριότητα οδηγεί σε σχεδόν αναλογική 
αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος 
μετά την αφαίρεση των εισφορών 
κοινωνικής ασφάλισης και των φό­
ρων καθώς και μετά τη λήψη των 
κοινωνικών παροχών. 
Το καθαρό κέρδος που αποκτάται 
από μία δεύτερη αμειβόμενη δραστη­
ριότητα είναι μικρότερο, όμως, όταν 
η οικογένεια έχει ένα παιδί σε μικρή 
ηλικία: αφενός, διότι η δεύτερη δρα­
στηριότητα επιφέρει έξοδα φύλαξης 
(που, είναι γεγονός, μπορούν εν μέ­
ρει να κολυφθούν από την κοινωνική 
ασφάλιση ή αφαιρούνται από το φο­
ρολογητέο εισόδημα) και, αφετέρου, 
διότι σε ορισμένες περιπτώσεις έχει 
ως αποτέλεσμα την κατάργηση ορι­
σμένων παροχών (ιδίως το βοήθημα 
στέγης). Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται, και 
μάλιστα εντονότερο, στις οικογένειες 
με τρία παιδιά μικρής ηλικίας (πίνα­
κας 24), αλλά το γεγονός αυτό δεν 
προκαλεί καμία έκπληξη, τουλάχι­
στον στις χώρες που έχουν επιδιώξει 
να ευνοήσουν τη γονική άδεια όταν 
τα παιδιά είναι σε μικρή ηλικία. 
Οι κοινωνικές παροχές που προορί­
ζονται για τις οικογένειες πρέπει να 
διαρθρώνονται κατάλληλα ώστε να 
συμβιβάζουν δύο στόχους: να παρέ­
χεται βοήθεια στις πλέον ενδεείς οι­
κογένειες ή/και εκείνες για τις οποίες 
το βάρος των παιδιών είναι το μεγα­
λύτερο, αφενός, και να αίρονται τα 
εμπόδια για τη συνέχιση της επαγγελ­
ματικής σταδιοδρομίας και από τους 
δύο γονείς, αφετέρου. Για την επίτευ­
ξη αυτού τσυ δεύτερου στόχου, πρέ­
πει ειδικότερα να ληφθούν μέτρα 
προκειμένου να αποφεύγονται οι μα­
κροχρόνιες επιδοτήσεις των οικογε­
νειών, στις οποίες μόνο ο ένας σύζυ­
γος επιθυμεί να ασκεί αμειβόμενη 
δραστηριότητα. Για το λόγο αυτό, η 
βοήθεια στις οικογένειες τείνει ολοέ­
να και περισσότερο να αντισταθμίζει 
τη διακοπή της εργασίας ενός γονέα 
μόνο κατά τη διάρκεια του πρώτου 
έτους, ή των δύο ή τριών πρώτων ετών 
μετά τη γέννηση του παιδιού — με 
άλλα λόγια, κατά την περίοδο που το 
κόστος φύλαξης είναι το υψηλότερο 
και τα παιδιά έχουν τη μεγαλύτερη 
ανάγκη παρουσίας των γονέων. Οι 
γονικές άδειες μετ'αποδοχών για 
τους πατέρες ή τις μητέρες παιδιών 
μικρής ηλικίας, που παρέχονται στη 
Γερμανία, τη Σουηδία και τη Γαλλία 
(μόνο για τις οικογένειες με τρία παι­
διά) φαίνεται ότι ανταποκρίνονται α­
πό την άποψη αυτή σε μία πραγματι­
κή ανάγκη, εάν κρίνουμε από την ε­
πιτυχία τους. Είναι πάντως γεγονός 
ότι η εξασφάλιση της επανόδου στη 
θέση εργασίας διαδραματίζει απο­
φασιστικό ρόλο. Πολλά άτομα προτι­μούν πράγματι να διατηρήσουν τη θέ­
ση εργασίας τους, ακόμη και εάν 
προσωρινά τους προσφέρει ελάχιστο 
κέρδος από πλευράς εισοδήματος, α­
πό το φόβο οτι ύστερα από μερικά 
χρόνια διακοπής δεν θα μπορέσουν 
να βρουν μια νέα απασχόληση. 
Το άλλο πρόβλημα το οποίο αντιμε­
τωπίζουν τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας στον τομέα αυτό είναι ο 
καθορισμός των ανώτατων ορίων 
των πόρων για τη χορήγηση των πα­
ροχών. Όλα τα κράτη μέλη της Κοι­
νότητας, με εξαίρεση την Ισπανία, 
καταβάλλουν τις οικογενειακές πα­
ροχές σε όλες τις οικογένειες, παρό­
λο που στη Γερμανία και την Ελλάδα 
το ποσό μειώνεται όταν το εισόδημα 
της οικογένειας υπερβεί ένα ορισμέ­
νο ύψος. Όμως, όσον αφορά τις άλ­
λες κατηγορίες οικογενειακών παρο­
χών, όταν υπάρχουν, η εξάρτηση από 
τους πόρους αποτελεί τον κανόνα 
Είναι σημαντικό στην περίπτωση αυ­
τή να αποφεύγεται το φαινόμενο της 
παγίδας φτώχειας, μέσα στην οποία 
οποιοδήποτε κέρδος του εισοδήμα­
τος αποφέρει μία δεύτερη δραστη­
ριότητα εξαλείφεται από την ανάλο­
γη μείωση των λαμβανόμενων παρο­
χών. Ο σκόπελος αυτός μπορεί να 
αποφευχθεί με δύο διαφορετικούς 
τρόπους: είτε μειώνοντας μόνο μερι­
κώς τις λαμβανόμενες παροχές όταν 
αυξάνεται το εισόδημα του νοικοκυ­
ριού (όπως στην περίπτωση του 
Family Credit στο Ηνωμένο Βασί­
λειο), είτε καθιερώνοντας ρητά ένα 
ανώτερο όριο εισοδήματος εφόσον 
στο νοικοκυριό υπάρχουν δύο μισθοί 
(όπως στην περίπτωση των παροχών 
που εξαρτώνται από τους πόρους στη 
Γαλλία). Όμως στα περισσότερα 
κράτη μέλη, δεν φαίνεται να έχει θε­
σπιστεί καμία συγκεκριμένη διάταξη 
για την αντιμετώπιση τσυ προβλήμα­
τος. 
•118 
στα 
Κεφάλαιο 9 Ο αντίκτυπος της κοινωνικής 
και οικονομικής μεταβολής 
στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας 
Δημογραφικές 
και επαγγελματι­
κές μεταβολές 
Οι δημογραφικές, κοινωνικές και 
οικονομικές μεταβολές θέτουν 
πολλές προκλήσεις για τα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας των κρατών 
μελών και καθιοτούν αναγκαία μια 
διαδικασία κοινής θεσμικής αναπρο­
σαρμογής. Λόγω αυτών των μεταβο­
λών υποσκάπτονται 4 θεμελιώδεις αρ­
χές στις οποίες στηριζόταν το 
παραδοσιακό κράτος προνοίας: δί­
καιη ισορροπία μεταξύ των γενεών, 
σταθεροί γάμοι και οικογενειακή ενό­
τητα, συνεχής απασχόληση πλήρους ω-
ραρίου και περιορισμένος βαθμός σύ­
γκρουσης μεταξύ της οικογενειακής 
και επαγγελματικής ζωής. Αυτές α αρ­
χές εξετάζονται με τη σειρά παρακά­
τω. (Οι γραφικές παραστάσεις 34-41 
παρσυσιάζσυντις κοινωνικές και οικο­
νομικές μεταβολές που συμβαίνουν.) 
Ισορροπία 
μεταξύ γενεών 
Ή πρώτο αυτό θεμέλιο διαβρώνε­
ται ταχύτατα καθώς αυξάνεται η μέση ηλικία του πληθυσμού ως απο­
τέλεσμα της φθίνουσας γεννητικότη­
τας και της αύξησης του ορίου ζωής. 
Αυτή η εξέλιξη είχε ήδη σημαντικές 
επιπτώσεις στις υγειονομικές και συ­
νταξιοδοτικές δαπάνες σε όλα τα 
κράτη μέλη και αναμένεται να έχει 
πολύ μεγαλύτερη επίπτωση στις κοι­
νωνικές δαπάνες στις ερχόμενες δε­
καετίες. Αποτέλεσμα αυτού θα είναι 
να δημιουργηθεί συνεχώς αυξανόμε­
νη οικονομική επιβάρυνση για τα οι­
κονομικώς ενεργά μέλη της κοινω­
νίας που θα πρέπει να παράσχουν 
τους πρόσθετους πόρους για τη χρη­
ματοδότηση της αυξημένης δαπάνης. 
Μια τέτοια προοπτική είναι πιθανόν 
ότι θα θέσει νέα ζητήματα δικαιοσύ­
νης μεταξύ των γενεών, οδηγώντας 
όχι μόνο σε οικονομικά προβλήματα 
αλλά και σε πιθανές κοινωνικές και 
πολιτικές εντάσεις. 
Η κοινοτική σύσταση αναγνωρίζει 
αυτά τα προβλήματα και καλεί τα 
κράτη μέλη να προο^αρμόσουν τα κοι­
νωνικά τους συστήματα προστασίας, 
ιδίως τα συνταξιοδοτικά συστήματα, 
στο μεταβαλλόμενο δημογραφικό 
περιβάλλον και να διατηρήσουν κά­
ποια λογική ισορροπία μεταξύ των 
συμφερόντων των εργαζομένων και 
των συνταξιούχων. Στην παρούσα 
φάση συζητείται σοβαρά το ενδεχό­
μενο να υπάρξει ανάγκη επανακαθο­
ρισμού της βάσης ορισμένων παρο­χών και του ορίου ηλικίας που θα 
επιτρέπει την πρόσβαση σε αυτές -ι­
δίως όσον αφορά τις συντάξεις- σε 
όλες τις χώρες και σε μερικές έχουν 
ήδη επέλθει αλλαγές προς αυτή την 
κατεύθυνση. 
Πέρα από τις ανησυχίες σχετικά με 
τη δικαιοσύνη μεταξύ των γενεών και 
στα οικονομικά θέματα, η γήρανση 
τσυ πληθυσμού εγείρει και άλλα πα­
ραδοσιακότερα ζητήματα επάρκειας 
και αποτελεσματικότητας. Οι ηλικιω­
μένοι, ιδιαίτερα οι γυναίκες, είναι ή­
δη πολύ εκτεθειμένοι σε κινδύνους 
κοινωνικού αποκλεισμού λόγω π.χ. 
ανεπαρκούς εισοδήματος, απομόνω­
σης, σωματικής εξασθένισης και χρό­
νιων ασθενειών. Ταυφιοτάμεναπρο-
γράμματα συχνά δεν είναι σε θέση να 
παράσχουν προστασία από τα παρα­
πάνω ενδεχόμενα, ενώ μειώνεται συ­
νεχώς ο αριθμός των γυναικών που 
είναι ελεύθερες να παράσχουν εθε­
λοντικές μη κρατικές μορφές φροντί­
δας. Πρέπει να βρεθεί ισορροπία με­
ταξύ της ανάγκης για συγκράτηση 
του κόστους και για οικονομική δι­
καιοσύνη μεταξύ των γενεών αφενός 
και της ανάγκης να εξασφαλισθούν 
οι συνθήκες διαβίωσης και η κοινω­
νική ενσωμάτωση συνεχώς αυξανό­
μενου αριθμού ηλικιωμένων αφετέ­
ρου. 
119 
Ιθ£φάλΜθ9~θΜΕ^ συστήματα Komwm^imooraokK 
Δείκτες κοινωνικής και οικονομικής μεταβολής 
-120-
στα 
Οικογενειακή 
σταθερότητα 
Ηαπότομη άνοδος του αριθμού 
των διαζυγίων, χωρισμών, ζευ­
γαριών που συζούν εκτός γάμου και 
εξώγαμων τέκνων διαβρώνει με τη 
σειρά της ταχύτατα το δεύτερο θεμέ­
λιο τσυ παραδοσιακού κράτους προ­
νοίας, που προϋποθέτει σταθερούς 
γενικά γάμους και ενωμένες οικογέ­
νειες. Προκύπτουν από αυτό δύο κυ­
ρίως συνέπειες για τα ζητήματα κοι­
νωνικής προστασίας. Η εξασθένιση 
της οικογενειακής μονάδας συνεπά­
γεται κατά πρώτο λόγο αυξημένο κίν­
δυνο κοινωνικού αποκλεισμού, ιδίως 
όσον αφορά ομάδες όπως οι ηλικιω­
μένοι, οι μόνες μητέρες και τα παιδιά 
τους και οι νέοι άνεργοι. Ο αριθμός 
μσνογονικών οικογενειών αυξάνει 
ταχύτατα στην Κοινότητα. 
Η δεύτερη συνέπεια αφορά το ακαν­
θώδες ζήτημα του ατομικούΜ έναντι 
του παράγωγουΜ δικαιώματος για 
κοινωνική προστασία. Ως γνωστόν, 
τα παραδοσιακά συστήματα κοινωνι­
κής ασφάλισης περιλαμβάνουν ευρύ 
φάσμα παράγωγωνΜ δικαιωμάτων 
που συνδέονται με την καταβολή ει­
σφορών και το επαγγελματικό καθε­
στώς του/της συζύγου (συνήθως του 
συζύγου) ή άλλου ατόμου από το ο­
ποίο θεωρείται ότι εξαρτάται ο αι­
τών. Ο θάνατοςΜ της οικογένειας με 
την παραδοσιακή μορφή της ανατρέ­
πει σταδιακά αυτή την προϋπόθεση. 
Η συμβίωση, ο χωρισμός και το δια­
ζύγιο, ο νέος γάμος, τα εξώγαμα τέ­
κνα κ.τΧ θέτουν δύσκολα προβλήμα­
τα όσον αφορά την έννοια των παρά­
γωγων δικαιωμάτωνΜ διότι στην πε­
ρίπτωση άτυπωνΜ σχέσεων, διάλυ­
σης μακρόχρονων σχέσεων ή αρχής 
νέων, δεν είναι πλέον σαφές ποιος 
δικαιούται τι και σε ποια βάση. 
Σε σχέση με αυτά ακριβώς τα προ­
βλήματα η σύσταση τονίζει ότι τα συστήματα κοινωνικής προστασίας 
πρέπει να επιδιώξουν να προσαρμο­
στούν στην εξέλιξη της συμπεριφο­
ράς και των οικογενειακών δομών, 
όπου ως συνέπεια των παραπάνω εμ­
φανίζονται νέες ανάγκες κοινωνικής 
προστασίας, πσυ έχουν ιδίως σχέση 
με μεταβολές στην αγορά εργασίας 
και με δημογραφικές αλλαγέςΜ. 
Μερικά κράτη μέλη έχουν ήδη κάνει 
κάποιες πρώτεςκινήσεις προς αυτή την 
κατεύθυνση τροποποιώντας τους κα­
νονισμούς πσυ ισχύουν για ορισμένες 
παροχές (π.χ. οικογενειακές παροχές 
και παροχές χηρείας) ή κατανέμοντας 
τα δικαιώματα για παροχές σε περι­
πτώσεις διαζυγίου. Ωστόσο θεωρείται 
αναγκαία η σοβαρότερη αναθεώρηση 
του συνολικού φάσματος των παράγω­
γων δικαιωμάτων, προκειμένου να λη­
φθούν υπόψη οι νέες μορφές κοινωνι­
κών σχέσεων. Παρ' όλα αυτά καλό θα 
είναι να πραγματοποιηθεί με αργό 
ρυθμό η μετάβαση από τα παράγωγα 
στα πλήρως ατομικά δικαιώματα ώστε 
να αποφευχθεί η χειροτέρευση της θέ­
σης των γυναικών. Στην πράξη εξακο­
λουθεί να ισχύει μεταξύ ανδρών και 
γυναικών πολύ άνιση κατανομή προ­
στατευμένων αμειβόμενων θέσεων α­
πασχόλησης αφενός και μη προστα­
τευμένων, μη αμειβόμενων θέσεων α­
πασχόλησης αφετέρου. Ο δεύτεροςτύ-
πος εργασίας εκτελείται ακόμη κατά 
κύριο λόγο από γυναίκες, οι οποίες 
επομένως θα ανημετωπίσσυν δυσκο­
λίες στην απόκτηση ατομικού δικαιώ­
ματος για γενναιόδωρες παροχές. 
Σταθερότητα 
απασχόλησης 
Ητρίτη θεμελιώδης αρχή του πα­
ραδοσιακού κράτους προνοίας 
είναι η σταθερή απασχόληση που χα­
ρακτηρίζει την ανοδική βιομηχανική 
οικονομία. Η επιβράδυνση της οικο­
νομικής ανάπτυξης και η εμφάνιση μιας μεταβιομηχανικής αγοράς ερ­
γασίας έχουν μειώσει σταθερά το σύ­
νολο σταθερών θέσεων απασχόλη­
σης, που χαρακτηρίζονται από τη 
σχετική διάρκεια της απασχόλησης, 
και έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη 
λιγότερο κανονικών τύπων απασχό­
λησης, πσυ συνεπάγονται συχνές αλ­
λαγές επαγγέλματος, ενοιλλασσόμε-
να διαστήματα απασχόλησης και 
ανεργίας (πσυ είναι δυνατόν να είναι 
παρατεταμένα σε ορισμένες περι­
πτώσεις) άτυπεςΜ (π.χ. καθεστώς 
μερικής ή προσωρινής απασχόλη­
σης) σε αντίθεση με τις τυπικέςΜ 
μορφές απασχόλησης κ,ο.κ. 
Στο πλαίσιο των υφιστάμενων συστη­
μάτων κοινωνικής προστασίας τα ά­
τομα των οποίων η σταδιοδρομία πα­
ρουσιάζει διακοπές και γενικότερα 
όσοι ασκούν άτυπες μοφές απασχό­
λησης βρίσκονται σε μειονεκτική θέ­
ση, και τα εν λόγω (τυστήματα αντιμε­
τωπίζουν μεγάλες δυσκολίες στο να 
συμβαδίσουν με αυτές τις αλλαγές. 
Έτσι, μεγάλος αριθμός ατόμων που 
ασκούν κάποια από τις νέες μορφές 
απασχόλησης ή είναι άνεργοι, βρί­
σκονται αντιμέτωποι με τον κίνδυνο 
να μην καλύπτονται επαρκώς ή ακό­
μη και να πυκνώσουν τις τάξεις των 
αποκαλούμενων νεοπτώχωνΜ. 
Αυτός, επομένως, είναι ένας ακόμη 
κύριος λόγος για θεσμική αναπρο­
σαρμογή. Η σύσταση καλεί όλα τα 
κράτη μέλη να αναπροσαρμόσουν τα 
συστήματα τους υπό το πρίσμα των 
αλλαγών στην απασχόληση και κάνει 
ιδιαίτερη αναφορά στο στόχο της 
τροποποίησης της μεθόδου απόκτη­
σης δικαιωμάτων συνταξιοδότησης 
έτσι ώστε να περιοριστεί... το μειονέ­
κτημα για όσους εργαζομένους πα­
ρουσιάζουν κενά στη σταδιοδρομία 
τους ως αποτέλεσμα περιόδων ασθέ­
νειας, αναπηρίας ή μακροχρόνιας α­
νεργίας και για εκείνους οι οποίοι 
διέκοψαν προσωρινά την εργασία 
τους για να μεγαλώσουν τα παιδιά 
•121-
Δείκτες κοινωνικής και οικονομικής μεταβολής &Ça^9mOwiMw^ 
•122-
οτο συστήματα κοινωνική προστασίας 
τους ...Μ. Θα χρειαστεί να αναπυ-
χθούν ιδιαίτεροι δεσμοί μεταξύ των 
συστημάτων κοινωνικής προστασίας 
και των νέων μορφών απασχόλησης 
και της μεγαλύτερης πιθανότητας α­
νεργίας, ώστε να αναγνωρίζονται οι 
δυσκολίες των ευρωπαϊκών αγορών 
εργασίας όσον αφορά την παροχή 
ευκαιριών σταθερής και αδιάκοπης 
απασχόλησης σε ένα αυξανόμενο ερ­
γατικό δυναμικό, ιδίως στα πιο αδύ­
ναμα μέλη του. 
Συνδυασμός της 
απασχόλησης με 
τις οικογενειακές 
υποχρεώσεις 
Α υτές που τείνουν να ακολουθούν 
χΑάτυπη σταδιοδρομία είναι οι γυ­
ναίκες πολύ περισσότερο απ' ό,τι οι 
άνδρες. Ωστόσο, η τέταρτη προϋπόθε­
ση του παραδοσιακού κράτους προ­
νοίας ήταν ότι οι γυναίκες ήταν κατά 
βάση οικονομικά ανενεργές και εργά­
ζονταν στο πλαίσιο της οικογένειας 
χωρίς αμοιβή. Αυτό το σχήμα επέτρεπε 
την ύπαρξη αρμονικής σχέσης μεταξύ 
παραγωγής αναπαραγωγής και κοι­
νωνικής προστασίας, με τους άνδρες 
σε αμειβόμενες θέσεις απασχόλησης 
να αποκτούν δικαιώματα για κοινωνι­
κή προστασία και τις γυναίκες να ερ­
γάζονται οτο σπίτι και να έχουν παρά­
γωγα δικαιώματα προστασίας. Η 
αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών 
στην αγορά εργασίας έχει αποδιοργα­
νώσει αυτή τη σχέση δημιουργώντας 
αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ των το­
μέων της απασχόλησης της οικογέ­
νειας και της πρόνοιας. Από αυτή την 
άποψη, η αδυναμία θεσμικής αναπρο­
σαρμογής μπορεί να έχει πάρα πολύ 
σημαντικές επιπτώσεις: όχι μόνο θα 
υπάρξει τάση επιβάρυνσης των γυναι­
κών (οι οποίες θα είναι υποχρεωμένες 
να εργάζονται τόσο εκτός σπιτιού όσο 
και μέσα σ,αυτό) ενώ θα περιοριστεί η δυνατότητα τους για διεκδίκηση πα­
ροχών προνοίας, αλλά ενδέχεται να 
μειωθεί και η διάθεση τους να κά­
νουν παιδιά, συμβάλλοντας έτσι στη 
μείωση της γεννηακότητας και τη γή­
ρανση του πληθυσμού με όλα τα πα­
ραπάνω προβλήματα 
Η μη προστατευόμενη και μη αμειβό­
μενη κατ' οίκον εργασία αποτελεί ένα 
νέο κοινωνικό κίνδυνο στις σύγχρονες 
ευρωπαϊκές κοινωνίες, ιδίως για τις 
οικογένειες με ένα μισθό, πσυ καταλή­
γει συχνά σε καταστάσεις χρόνιας έν­
δειας. Η σύσταση αντιμετωπίζειάμεσα 
αΛπάταπροβλήμοπα καλώντας τα κρά­
τη μέλη να εξαλείψουν τα εμπόδια για 
την επαγγελματική δροιοτηριοτητατων 
γονέων με τη λήψη μέτρων πσυ θα 
επιτρέπουν το συνδυασμό των επαγ­
γελματικών και οικονομικών υπο-
χρεώσεωνΜ. Για άλλη μια φορά η 
προσαρμογή των συστημάτων της κοι­
νωνικής προστασίας φαίνεται ιδιαίτε­
ρα επείγουσα σ5 αυτόν τομέα. 
Παρ' όλο πσυ τα συστήματα τους κοι­
νωνικής πρόνοιας βασίζονται σε κοι­
νές προϋποθέσεις και μολονότι οι προ­
κλήσεις πσυ αντιμετωπίζουν είναι ίδιες 
σε μεγάλο βαθμό, τα κράτη μέλη αντι­
δρούν στα προβλήματα με διαφορετι­
κούς τρόπους, γεγονός που αντανακλά 
τις διαφορές στους θεσμικούς κανονι­
σμούς. Η ανάγκη για θεσμική αλλαγή 
προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία για 
τον επαναπροσανατολισμότων συστη­
μάτων κοινωνικής προστασίας έτσι ώ­
στε να αναπτυχθούν -σύμφωνα με τη 
διατύπωση της σύστασης- σε πλήρη 
αρμονία μεταξύ τους και σύμφωνα με 
τους συνολικούς στόχους της Κοινότη-
ταςΜ. Η αφετηρία γι'αυτή την αναζή­
τηση νέων πολιτικών πρέπει σαφώς να 
είναι η αναγνώριση των υφιοτάμενων 
διαφορών και των λόγων για τους ο­
ποίους υφίστανται αυτές οι διαφορές. Λεπτομέρειες για τον 
υπολογισμό των παρο­
χών στις άτυπες περί· 
πτώσεις 
Οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται 
στο παρόν κεφάλαιο οαοσκοηονν 
οχψ αντϋίροοΌ)πειπική παρουσίαση 
καταστάσεων που προκύπτουν από 
νέες κοινωνικό- δημογραφικές και ε­
παγγελματικές εξελίξεις. Αυτές οι 
καταστάσεις είναι άτυπες σε σχέση 
με τις συνήθεις μορφές κοινωνικής 
προστασίας και ενδέχεται να αποκα­
λύψουν κενάκαι ελλείψεις στους υφι­
στάμενους θεσμικούς κανονισμούς 
στις διάφορες χώρες. Κάθε περ&ττα)-
ση καθορίζεται από ιδιαίτερα δημο­
γραφικά, επαγγελματικά και θεσμ> 
κά χαρακτηριστικά. 
Τα δικαιώματα για επιδόματα» που 
προκύπτουν για κάθε άτομοτο οποίο 
εμπίπτει σε άτυπη περίΛΗΐΧϊη,ΐΜτολο-
γφ>νται για την περίοδο Ιουλίου-Δε-
κεμβρίου 1992 σε καθαρές τιμές (δη­
λαδή μετά την αφαίρεση των εισφο­
ρών κοινωνικής ασφάλισης όπου ε­
φαρμόζονται, και τον φόρου εισοδή­
ματος με^τις^τρεπο^ες εκπτώ­
σεις). 
d παροχές που προκύπτουν εκφρά­
ζονται ωςποσοστό της καθαρής πλή­
ρους παροχής πσυ αναλογεί για την 
Οδια περίοδο σεχειρώνακτα βιομηχα­
νικό εργάτη με επαγγελματική στα* 
διοδρομία πσυ δεν εμφανίζει διακο­
πές, με το μέσο όρο αποδοχών οτο 
χρονικό διάστημα που απαιτείται α­
πό τους κανονισμούς του οικείου 
κράτους για τη θεμελίωση δικαιώμα­
τος για πλήρεις παροχές 
Πα μερικές περιπτώσεις, είναι δννα* 
τον να υπάρχουν περισσότερα τσυ 
ενός αποτελέσματα, ανάλογα με τις 
συγκεκριμένες επιλογές σης οποέες 
προέβη το άτομο το οποίο εμπ&εει 
στην άτυπη περίπτωση (π.χ. προαιρε­
τική καταβολή εισφορών κ.τ.λ). Γι, 
αυτές τις περιπτώσεις υπολογίζεται 
μια λιγότερο ευνοϊκή και μια οΐκή 
θέση. 
•123 
Θεσμικές διαφο­
ρές στις άτυπες 
περιπτώσεις: 
δικαίωμα συντα­
ξιοδότησης 
Οβαθμός διαφοροποίησης των 
διαφόρων εθνικών συστημάτων 
σε σχέση με τα νέα προβλήματα μπο­
ρεί να παρουσιαστεί με την εξέταση 
ορισμένων επιλεγμένων περιπτώ­
σεων, πσυ είναι άτυπες όσον αφορά 
τις παραδοσιακές προϋποθέσεις στις 
οποίες στηρίζονται τα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας αλλά που εμ­
φανίζονται όλο και συχνότερα. Οι 
περιπτώσεις αυτές καλύπτουν ένα 
κατ* ανάγκην περιορισμένο αλλά α-
ντιπροσωπευτικό φάσμα νέων προ­
βλημάτων, ιδίως: τη φτώχεια των ηλι-
43 Περίπτωση 1 κιωμένων γυναικών, τις διακοπές της 
σταδιοδρομίας λόγω μακρόχρονης 
ασθένειας ανεργίας και της ανάγκης 
για παιδική μέριμνα, διάλυση γάμου 
και μονογονικές οικογένειες, καθε­
στώς μερικής απασχόλησης. Ο αντί­
κτυπος αυτών των περιστάσεων εξε­
τάζεται ως προς την επίδραση, σε 
κάθε κράτος μέλος, στα συνταξιοδο­
τικά δικαιώματα, εφόσον οι συντά­
ξεις είναι η κύρια παροχή στα σύγ­
χρονα συστήματα προνοίας. Σε κάθε 
περίπτωση το δικαίωμα συνταξιοδό­
τησης εκφράζεται ως καθαρή μη­
νιαία τιμή (το ποσό που ελήφθη υπο­
θετικά τον Ιούλιο του 1992) ως 
ποσοστό της καθαρήςκανονικής πλή­
ρους σύνταξης ώστε να υπολογισθεί 
η απώλεια που προκύπτει λόγω του 
ότι οι ατομικές συνθήκες διαφέρουν 
από τον κανόνα (για ακριβείς ορι­
σμούς βλ. πλαίσιο σελ. 123). 
100 ηοοοστό % πλήρους σύνταξης 
Illii 
mm 
wmm 
wmm 
•il 
m τ ι* i, -a , ι F 0 UK IRL DK Περίπτωση 1: 
H φτώχεια στους 
ηλικιωμένους 
* Ί7να à-ytW0 άτομο ηλικίας 70 ε-
JLJ των χωρίς προστατευόμενα μέ­
λη, που δεν διαθέτει σημαντική ασφα­
λιστική προϊστορία, δεν έχει παράγω­
γο δικαίωμα για σύνταξη χηρείας και 
έχει ελάχιστους προσωπικούς πόρους 
διαβίωσης (δηλ κατώτερους από ο­
ποιοδήποτε όριο εισοδήματος που 
μπορείνα ισχύει για χορήγηση παρο­
χών βάσει τσυ υπολογισμού του εισο­
δήματος) 
Παρ' όλο που προβλέπεται κάποιο 
μέτρο προστασίας σε όλες τις χώρες 
γι' αυτή την περίπτωση, είτε μέσω 
εθνικής συνταξιοδότησης είτε μέσω 
ενίσχυσης με βάση τον υπολογισμό 
του εισοδήματος, ο βαθμός προστα­
σίας ποικίλλει σημαντικά. Στη Δανία 
η κλίμακα ενίσχυσης είναι υψηλή ό­
σον αφορά την πλήρη σύνταξη 
(93%). Στο Ην. Βασίλειο και ειδικά 
στην Ιρλανδία η ενίσχυση είναι επί­
σης σχετικά υψηλή όσον αφορά την 
πλήρη σύνταξη (67% και 86% αντι­
στοίχως) αλλά είναι μέτρια όσον α­
φορά το μέσο όρο αποδοχών (31% 
και 35% αντιστοίχως), αντικατοπτρί­
ζοντας το χαμηλό επίπεδο βασικής 
σύνταξης σε σχέση με τις αποδοχές. 
Στις άλλες βόρειες χώρες ο βαθμός 
ενίσχυσης είναι σημαντικά χαμηλό­
τερος από την κανονική σύνταξη (κά­
τω του 60%, με εξαίρεση τη Γερμα­
νία) αλλά σχετικά γενναιόδωρος σε 
σχέση με το μέσο όρο αποδοχών (κυ­
μαίνεται από 39% στη Γερμανία σε 
49% στις Κάτω Χώρες). Στα νότια 
κράτη μέλη ο βαθμός προστασίας εί­
ναι πολύ χαμηλός (33% της πλήρους 
σύνταξης στην Ισπανία, 28% στην 
Πορτογαλία, 23% στην Ιταλία και 
11% στην Ελλάδα) (Γραφική παρά­
σταση 42). 
124 
και οικονομικής μεταβολής οτο συστήματα κοινωνικής προστασίας 
Περίπτωση 2: 
Διακοπή σταδιοδρο­
μίας λόγω ασθένειας 
'ΑγαμοςΙη εργάτης/εργάτρια βιο-
χΛ,μηχανίας με μέσο μισθό, ο ο-
ποίοςΙη οποία εργάστηκε κανονικά 
κατά το πλήρες διάστημα που απαι­
τείται για την απόκτηση δικαιώματος 
για πλήρη σύνταξη, εκτός από μια 
πενταετή περίοδο ασθένειας στα μέ­
σα της σταδιοδρομίας του/της. 
Οι μακρόχρονες περίοδοι ασθένειας 
στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ε­
πηρεάζουν αρνητικά το δικαίωμα για 
πλήρη σύνταξη. Στις περισσότερες χώ­
ρες δεν υπάρχει απώλεια. Οι μοναδι­
κές χώρες στις οποίες η απώλεια είναι 
σημαντική, αλλά και πάλι όχι σε όλες 
τις περιπτώσεις είναι η Πορτογαλία, η 
Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα. Στην 
Πορτογαλία ορισμένοι εργαζόμενοι 
που εμπίπτουν σ, αυτή την κατηγορία, 
λαμβάνουν μόνο το 70% της πλήρους 
σύνταξης, ενώ στην Ιταλία, την Ισπανία 
και την Ελλάδα, λαμβάνουν, στις λιγό­
τερο ευνοϊκές περιπτώσεις, πάνω από 
90% της πλήρους σύνταξης (ακριβέ­
στερα 91% στην Ιταλία, 94% στην I-
σπανία και στην Ελλάδα). 
Περίπτωση 3: 
Διακοπή σταδιοδρο­
μίας λόγω ανεργίας 
*/*\πως προηγουμένως, αλλά με 
V-/ πενταετή περίοδο ανεργίας 
στα μέσα της σταδιοδρομίας του/της. 
Τα μακρόχρονα διαστήματα ανεργίας 
έχουν κάπως μεγαλύτερο αντίκτυπο α-
ii ό,τι τα μακρόχρονα διαστήματα α­
σθένειας σε μερικές χώρες όπου θεω­
ρείται όα δικαιολογούν αναγνώριση 
σε μικρότερο βαθμό όσον αφορά το 
δικαίωμα πλήρους σύνταξης. Στο Λου-43 Περίπτωση 3 
• Περισσότερο ευνοϊκή S Λιγότερο ευνοϊκή 
Α* ^ > τ ««Ρ&ΐτωοη 
ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
100 Γ 
44 Περίπτωση 4 
120 -τ. 
ÉQ0I: ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
III! 
ni iiiiiii 
•ΜΆ 
mi 
lui 
m 
NL DK ί Β L F OH £ IfiL f» UK D 
125-
ξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες η α­
πώλεια όσον αφορά το δικαίωμα συ­
νταξιοδότησης ανέρχεται σε 10% πε­
ρίπου της πλήρους σύνταξης. Είναι 
σημαντικότερη, αλλά μόνο σε ορι­
σμένες περιπτώσεις (λιγότερο ευνοϊ­
κή περίπτωση ή σε ακραίες περιπτώ­
σεις) στην Ελλάδα, την Ισπανία και 
την Πορτογαλία. Στην Πορτογαλία, 
την Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιτα­
λία η απώλεια είναι ανάλογη με την 
απώλεια σε περίοδο ασθένειας. Στις 
άλλες χώρες το συνταξιοδοτικό δι­
καίωμα του ατόμου δεν επηρεάζεται 
από παρατεταμένη περίοδο ανερ­
γίας (Γραφική παράσταση 43). 
Περίπτωση 4: 
Διακοπή σταδιοδρο­
μίας λόγω ανατρο­
φής παιδιού 
Ι7( εργάτρια βιομηχανίας, η οποία α­
σκεί χειρωνακτική εργασία πλή-
45 Περίπτωση 5 ρους απασχόλησης με μέσο μισθό, πα­
ντρεμένη με μισθωτό εργάτη βιομηχα­
νίας αμειβόμενο επίσης με το μέσο 
όρο αποδοχών και κανονική απασχό­
ληση, εργάστηκε κανονικά μεταξύ 16 
και 25 ετών, έμεινε στο σπίτι για να 
φροντίσει τα δύο παιδιά της σε ηλικία 
μεταξύ 26 και 35 ετών και εργάστηκε 
κανονικά από την ηλικία των 36 ετών 
έως την ηλικία συνταξιοδότησης. 
Σε πολλά κράτη μέλη οι διακοπές της 
σταδιοδρομίας για την ανατροφή 
παιδιών επηρεάζουν το δικαίωμα για 
πλήρη σύνταξη. Η απώλεια είναι με­
γαλύτερη στις Κάτω Χώρες (24%) 
και ακολουθούν με μικρή διαφορά η 
Δανία και η Ιταλία (20-21%). Στο 
Βέλγιο η απώλεια είναι λίγο μεγαλύ­
τερη του 10%, ενώ στην Ελλάδα (σε 
ορισμένες περιπτώσεις), στο Λου­
ξεμβούργο, στη Γαλλία και την Ιρ­
λανδία (χωρίς να καταβάλλονται 
προαιρετικά οι εισφορές) είναι μετα­
ξύ 2% και 6%. Η απώλεια σε κάθε 
περίπτωση προκύπτει από το συν­
δυασμένο αποτέλεσμα του μη υπολο-
120 ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
lui • Περισσότερο ειινοίκή 
β Λιγότερο ευνοεί 
περίπτωση 1111101 
wm γιομού των ετών όσο διαρκεί η απο­
μάκρυνση από την εργασία λόγω παι­
δικής μέριμνας ή/και η αδυναμία συ­
μπλήρωσης αρκετά μακράς ασφαλι­
στικής προϊστορίας που απαιτείται 
για την απόκτηση δικαιώματος για 
πλήρη σύνταξη. Στις περισσότερες 
χώρες είναι δυνατόν να καταβάλλει 
προαιρετικά τις εισφορές το άτομο 
στο διάστημα κατά το οποίο δεν ερ­
γάζεται, αλλά οι εισφορές αυτές είναι 
συνήθως αρκετά υψηλές και πρέπει 
να καταβληθούν σε μια εποχή όπου 
οι οικογενειακοί πόροι είναι ήδη πε­
ριορισμένοι λόγω των παιδιών. Στο 
Ην. Βασίλειο, την Πορτογαλία, την 
Ισπανία, την Ελλάδα και την Ιρλαν­
δία (με προαιρετικές εισφορές), ό­
μως οι περίοδοι κατά τις οποίες τα 
άτομα δεν εργάζονται για να μεγα­
λώσουν τα παιδιά τους δεν επηρεά­
ζουν το δικαίωμα συνταξιοδότησης 
(Γραφική παράσταση 44). 
Περίπτωση 5: 
Διακοπή σταδιοδρο­
μίας λόγω φροντί­
δας ανάπηρου 
προστατευόμενου 
μέλους 
ΊΓ?ργότηςΙεργάτρια βιομηχανίας με 
JLJ πλήρη απασχόληση και το μέσο 
όρο αποδοχών εργάστηκε κανονικά 
μεταξύ 16 και 40 ετών, έμεινε στο 
σπίτι για να φροντίσει ανάπηρο γονέα 
μεταξύ 41 και 45 ετών και στη συνέ­
χεια εργάστηκε κανονικά από την η­
λικία των 46 ετών έως την ηλικία συ­
νταξιοδότησης. 
Η απώλεια παροχών είναι σημαντική 
σε ορισμένες χώρες, ιδίως στη Δανία 
(22%) αλλά και στην Ελλάδα (σε ο­
ρισμένες περιπτώσεις), τις Κάτω Χώ­
ρες, την Ιταλία (σε ορισμένες περι­
πτώσεις) και τη Γερμανία (ως τον 
•126 
Κεφάλαιο 9 -* 0 αντίκτυπος της κοινωνικής km οικονομικής μεταβολής οτο ονστήματο κοινωνικής προστασίας 
Ιανουάριο του 1992, ημερομηνία από 
την οποία οι περίοδοι φροντίδας προ­
στατευόμενων μελών συνυπολογίζο­
νται όσον αφορά το δικαίωμα συντα­
ξιοδότησης), όπου η απώλεια ήταν 
άνω του 10% και στο Βέλγιο όπου 
ήταν ελάχιστα μικρότερη. Στο Ην. 
Βασίλειο, την Ιρλανδία και τη Γαλλία 
η απώλεια είναι αμελητέα, ενώ δεν 
υπάρχει απώλεια στην Πορτογαλία, 
την Ισπανία και το Λουξεμβούργο. 
Στις τρεις αυτές χώρες όμως, το γεγο­
νός ότι δεν υπάρχει απώλεια οφείλε­
ται στη μακρά περίοδο εισφορών που 
καταβλήθηκαν από το άτομο στο συ­
γκεκριμένο παράδειγμα και όχι στον 
συνυπολογισμό των περιόδων φρο­
ντίδας του προστατευόμενου μέλους 
(Γραφική παράσταση 45). 
Περίπτωση 6: 
Διάλυση γάμου 46 Περίπτωση 6 
ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
100 
ιβοιιι 
Η 
mmm 
ίο WM 
IU1 
111! 
mm 
m. 
Ρ J F L D GR Nt Ε UK Β OK IRL 
ΊΓ\ναίκα σε ηλικία συνταξιοδότη-
JL σης η οποία δεν εργαζόταν όσον 
ήταν παντρεμένη, από 20 έως 45 ετών, 
με χειρώνακτα βιομηχανικό εργάτη 
με το μέσο όρο αποδοχών, πήρε δια­
ζύγιο σε ηλικία 45 ετών και στη συνέ­
χεια εργάστηκε κανονικά με καθε­
στώς πλήρους απασχόλησης στο βιο­
μηχανικό τομέα με μέσο μισθό ως την 
ηλικία συνταξιοδότησης. 
Με εξαίρεση την Ιρλανδία, όπου δεν 
υπάρχει απώλεια, και τη Δανία, όπου 
η απώλεια είναι μόνο 2%, υπάρχει 
σημαντική απώλεια παροχών σε όλες 
τις χώρες. Η απώλεια οφείλεται στο 
γεγονός ότι δεν καταβάλλονται ή υ­
πολογίζονται παροχές κατά τη διάρ­
κεια της περιόδου όπου η γυναίκα 
ήταν παντρεμένη και δεν εργαζόταν. 
Η υψηλότερη απώλεια παροχών πα­
ρατηρείται στην Πορτογαλία (άνω 
του 60%) και στην Ιταλία (55%) και 
η χαμηλότερη στο Βέλγιο (8%), όπου 
υπολογίζεται για τις γυναίκες πλα­
σματικό δικαίωμα συνταξιοδότησης 47 Περίπτωση 7 
100 ποσοστό % πλήρους σύνταξης Περισσότερο ευνοϊκή 
Λιγότερο ευνοϊκή 
περίπτωση 
swwMwrâsfttowivAv'KWK^^sHW 
127-
Κεφάλαιο Q~0 μεταβολής στα συστήματα κοινωνικής προστασίας 
48 Περίπτωση 8 κατά τη διάρκεια του γάμου τους 
(Γραφική παράσταση 46). 
ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
100 r 
mm 
1111 
β lOOi: 
m 
wm 
Wi 
Ε L Ι Ρ Β D NI F GR UK DK IRL Περίπτωση 7: 
Μόνος γονέας 
Μόνος γονέας χωρίς προστα­
τευόμενα μέλη στην ηλικία συ­
νταξιοδότησης, που άσκησε χειρωνα­
κτική βιομηχανική εργασία με καθε­
στώς πλήρους απασχόλησης και το 
75% του μέσου όρου αποδοχών μετα­
ξύ 18 και 28 ετών, έμεινε στο σπίτι για 
την ανατροφή ενός παιδιού από την 
ηλικία 29 έως 33 ετών και στη συνέ­
χεια εργάστηκε με καθεστώς πλήρους 
απασχόλησης και αμοιβή το 75% του 
μέσου όρου αποδοχών από την ηλικία 
των 34 ετών έως την ηλικία συνταξιο­
δότησης. 
9 Περίπτωση 9 
• Περισσότερο ευνοϊκή Μ Λιγότερο ευνοϊκή 
περίπτωση 
ποσοστό % πλήρους σύνταξης 
100 r 
» 
I10J 
iWi 
Ιϋ Wm 
ϋβ 
lai 
mm 
1Ô§ 
NL f D L Β UK F DK GR Ε IRL Ρ Μόνο στη Δανία και την Ιρλανδία 
αναγνωρίζεται δικαίωμα για πλήρη 
σύνταξη -μολονότι στην Ιρλανδία η 
συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι 
πολύ χαρακτηριστική εφόσον οι γυ­
ναίκες μένουν στο σπίτι για πολύ με­
γαλύτερα διαστήματα μετά τη γέννη­
ση του παιδιού τους (συχνά από 10 
έως 15 χρόνια) και συχνά δεν έχουν 
καθόλου δικαίωμα για σύνταξη. Η 
απώλεια των παροχών είναι σχετικά 
μικρή (μικρότερη του 20%) στο Ην. 
Βασίλειο, τη Γερμανία και το Λου­
ξεμβούργο (λόγω του συνυπολογι­
σμού των περιόδων παιδικής μέρι­
μνας). Στις άλλες χώρες η απώλεια 
των παροχών είναι σημαντικότερη, 
ιδίως στις Κάτω Χώρες και την Πορ­
τογαλία όπου είναι 40-50%). (Μεγά­
λο μέρος της απώλειας σύνταξης στις 
χώρες όπου ισχύει σύστημα υπολογι­
σμού σε σχέση με τις αποδοχές, πρέ­
πει να σημειωθεί ότι οφείλεται στην 
προϋπόθεση ότι το άτομο τσυ παρα­
δείγματος λαμβάνει ποσοστό μόνο 
75% του μέσου όρου αποδοχών.) 
(Γραφική παράσταση 47). 
128-
Κεφάλαιο 9 ^Οαντίκτυτως της καΜύνικήςκΜ οικονομικής μ στα ονστήμστα κοινωνικής προστασίας 
Περίπτωση 8: 
Διάλυση γάμου με 
ανάπηρο τέκνο 
ΈΊΐργάτρια βιομηχανίας σε χειρω-
ΑΖίνακτική εργασία παντρεύτηκε 
σε ηλικία 20 ετών χειρώνακτα εργάτη 
βιομηχανίας αμειβόμενο με το μέσο 
όρο αποδοχών και εργάστηκε με α­
μοιβή 75% του μέσου όρου αποδοχών 
μεταξύ 16 και 32 ετών πήρε διαζύγιο 
σε ηλικία 33 ετών και έμεινε μόνη με 
ένα νεογέννητο ανάπηρο παιδί του 
οποίου έχει την πλήρη φροντίδα. 
Και σε αυτή την περίπτωση μόνο στην 
Ιρλανδία και τη Δανία η απώλεια πα­
ροχών είναι αμελητέα. Η απώλεια 
κυμαίνεται μεταξύ 30 και 40% στο 
Ην. Βασίλειο, τη Γαλλία και την Ελ­
λάδα, ενώ ανέρχεται σε 50% περίπου 
ή περισσότερο σε όλες τις άλλες χώ­
ρες. Μολονότι η Γερμανία είναι η 
μοναδική χώρα όπου είναι δυνατόν 
να γίνει διαχωρισμός μεταξύ των ει­
σφορών που καταβλήθηκαν κατά τη 
διάρκεια του γάμου πριν από το δια­
ζύγιο, αυτό δεν φαίνεται να ευνοεί τη 
γυναίκα στο παράδειγμα σε σχέση με 
τις άλλες χώρες, κυρίως διότι εργά­
στηκε για πολύ μικρό χρονικό διά­
στημα (Γραφική παράσταση 48). 
Περίπτωση 9: 
Μερική απασχόληση 
ΊΓίργάτης/εργάτρια βιομηχανίας σε 
JCJ χειρωνακτική θέση εργασίας με 
το μέσο όρο αποδοχών εργάστηκε κα­
νονικά με καθεστώς πλήρους απα­
σχόληση; μεταξύ 16 και 28 ετών, με 
καθεστώς ημι-οπασχόλησης και το ή­
μισυ του μέσου όρου αποδοχών μετα­
ξύ 29 και 43 ετών και στη συνέχεια με 
καθεστώς πλήρους απασχόλησης μέ­
χρι την ηλικία συνταξιοδότησης. Στις περισσότερες χώρες η περίοδος 
μερικής απασχόλησης στο μέσον της 
επαγγελματικής σταδιοδρομίας δεν 
φαίνεται να επηρεάζει αρνητικά τα 
συνταξιοδοτικά δικαιώματα παρά 
μόνο οριακά. Ωστόσο υπάρχει σημα­
ντική απώλεια σύνταξης -10% ή πε­
ρισσότερο- στο Βέλγιο, τη Γερμανία, 
την Ιταλία, το Λουξεμβούργο και τις 
Κάτω Χώρες, λόγω τσυ ότι στις εν 
λόγω χώρεςτο δικαίωμα συνταξιοδό­
τησης υπολογίζεται με βάση τις απο­
δοχές και επομένως μειώνεται όταν 
υπάρχει περίοδος απασχόλησης κα­
τά την οποία ο εργαζόμενος λαμβά­
νει μόνο το ήμισυ του μέσου όρου των 
αποδοχών (Γραφική παράσταση 49). 
Δικαίωμα για 
υγειονομική 
μέριμνα 
^Έ71να πε0αιτ^0ω "Ε?0? εξέταση 
Λ-Λζήτημα είναι η επίδραση των 
άτυπων συνθηκών στο δικαίωμα ενός 
ατόμου για υγειονομική μέριμνα στα 
διάφορα κράτη μέλη. Στην πραγματι­
κότητα, για όλες ουσιαστικά τις περι­
πτώσεις που παρουσιάστηκαν παρα­
πάνω, το δικαίωμα για υγειονομική 
μέριμνα δεν επηρεάζεται από τις α­
τομικές καταστάσεις. Υπάρχουν σε 
όλες τις χώρες τα μέσα για την υγειο­
νομική κάλυψη μέσω των συστημά­
των ασφάλισης ασθενείας, της κρατι­
κής πρόνοιας ή ενός γενικού φορέα 
υγειονομικής μέριμνας. Οι μοναδι­
κές περιπτώσεις κατά τις οποίες εν­
δέχεται να μην ισχύει αυτό είναι όταν 
το άτομο εργάζεται άτυπα στη μαύ-
ρηΜ ή τη γκρίζαΜ οικονομία και ε­
πομένως δεν έχει καταβάλει ασφαλι­
στικές εισφορές. Ακόμη και & αυτές 
τις περιπτώσεις όμως το πιθανότερο 
ε ίναι ότι θα υπάρχει κρατική πρόνοια 
σε όλες τις χώρες, αν το άτομο χρειά­
ζεται υγειονομική μέριμνα. Συμπεράσματα 
Τα κύρια σημεία που προκύπτουν α­
πό την παραπάνω ανάλυση είναι τα 
εξής: 
- οι διακοπές της επαγγελματικής 
σταδιοδρομίας λόγω ασθένειας 
μόνο οριακά επηρεάζουν τα συ­
νταξιοδοτικά δικαιώματα 
- τα μακρά διαστήματα ανεργίας 
έχουν επίσης μικρή επίδραση 
στις περισσότερες χώρες, μολο­
νότι επηρεάζουν περισσότερο α­
π' ό,τι τα παρατεταμένα διαστή­
ματα ασθένειας σε μερικές χώ­
ρες 
- οι περίοδοι κατά τις οποίες το ά­
τομο δεν εργάζεται διότι ανα­
λαμβάνει τη φροντίδα των παι­
διών στο σπίτι επηρεάζουν αρνη­
τικά το δικαίωμα συνταξιοδότη­
σης στα περισσότερα κράτη μέλη 
- τα περισσότερα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας δεν φαίνε­
ται να είναι καλά προετοιμασμέ­
να να αντιμετωπίσουν τις περι­
πτώσεις διαζυγίου, ιδίως όταν υ­
πάρχουν πρόσθετα προβλήματα 
(όπως ένα ανάπηρο παιδί), και 
το πλέον αδύνατο μέλος από 
τους δύο συζύγους μένει συχνά 
χωρίς επαρκή συνταξιοδοτική 
προστασία 
- τα διαστήματα μερικής απασχό­
λησης έχουν ως αποτέλεσμα α­
πώλεια συνταξιοδοτικού δικαιώ­
ματος μόνο στη με\σνότψα των 
κρατών 
- δεν υπάρχουν σημαντικά κενά 
στην κάλυψη όσον αφορά την 
πρόσβαση στην υγειονομική μέ­
ριμνα. 
129 
Κεφάλαιο 9 ~Q μεταβολής οτα συστήματα κοινωνικής προστασίας 
Υπάρχουν ωστόσο διαφορές μεταξύ 
των κρατών μελών τόσο όσον αφορά 
τον γενικό τύπο συντάξεων (σε μερι­
κές χώρες υπάρχει μόνο μια πλήρης 
σύνταξη, σε άλλες μια βασική σύντα­
ξη συν πρόσθετα ποσά σε μερικές οι 
συντάξεις υπολογίζονται με βάση τις 
αποδοχές, σε άλλες υποογίζονται κα­
τ' αποκοπήν σε άλλες απαιτείται με­
γαλύτερο χρονικό διάστημα για τη 
σώρευση δικαιώματος για πλήρη σύ­
νταξη, σε άλλες λιγότερο κ.ο.κ.) και 
όσον αφορά τις διατάξεις για το δια­
χωρισμό των δικαιωμάτων μεταξύ 
συζύγων, τον συνυπολογισμό των ει­
σφορών για περιόδους κατά τις ο­
ποίες το άτομο ήταν ανενεργό κ.τ.λ. 
Όοσν αφορά την επίπτωση των δια­
κοπών σταδιοδρομίας και του διαζυ­
γίου στο δικαίωμα συνταξιοδότησης, 
οι χώρες μπορούν να υπαχθούν σε 4 
κατηγορίες: 
- την αγγλοσαξωνική ομάδα, η ο­
ποία αποτελείται από το Ην. Βα­
σίλειο και την Ιρλανδία, όπου οι 
άτυπες καταστάσεις έχουν μόνο 
μικρή επίδραση στο τελικό ποσό 
της σύνταξης, αλλά στις οποίες 
το επίπεδο προστασίας είναι 
σχετικά χαμηλό σε σχέση με το 
μέσο όρο αποδοχών (μολονότι το 
ιρλανδικό σύστημα είναι λίγο πιο 
γενναιόδωρο από το βρετανικό) 
- τη σκανδιναβική ομάδα, η οποία 
αποτελείται προς το παρόν μόνο 
από τη Δανία, όπου οι άτυπες 
συνθήκες έχουν επίσης σχετικά 
μικρή επίδραση (ειδικά στην πε­ρίπτωση διαζυγίου και μερικής 
απασχόλησης), αλλά το επίπεδο 
προστασίας είναι σχετικά υψηλό 
σε σχέση με το μέσο όρο αποδο­
χών 
τη βορειοευρωπαϊκή ομάδα, που 
αποτελείται από τη Γαλλία, τη 
Γερμανία και τις χώρες του 
Benelux, και στην οποία ίσως θα 
μπορούσε να προστεθεί η Ιταλία, 
όπου οι άτυπες συνθήκες επη­
ρεάζουν το δικαίωμα συνταξιο­
δότησης, λόγω της φύσεως του 
συστήματος κοινωνικής προστα­
σίας που έχει σχέση με τις απο­
δοχές, αλλά ο βαθμός προστα­
σίας παραμένει σχετικά υψηλός 
σε σχέση με το μέσο όρο αποδο­
χών 
την ιβηρική ομάδα, που αποτε­
λείται από την Ισπανία και την 
Πορτογαλία, όπου οι άτυπες 
συνθήκες δεν έχουν μεγάλη ση­
μασία για το τελικό ποσό της σύ­
νταξης και ο βαθμός προστασίας 
είναι επίσης σχετικά υψηλός σε 
σχέση με το μέσο όρο αποδοχών. 
Επομένως αυτή η ομάδα φαίνε­
ται να συνδυάζει τα καλύτερα 
στοιχεία από τους δύο κόσμους, 
εφόσον η διακοπή της σταδιο­
δρομίας δεν επιδρά ιδιαίτερα 
αρνητικά και χορηγούνται γεν­
ναιόδωρες συντάξεις. Ωστόσο 
πρέπει να τονιστεί ότι α3 αυτές 
τις δύο χώρες το ποσοστό του ερ­
γατικού δυναμικού που έχει πρό­
σβαση σε εγγυημένη, σταθερή α­πασχόληση είναι σχετικά μικρό 
επομένως τα ποσά που αναφέρο­
νται παραπάνω όσον αφορά το 
δικαίωμα συνταξιοδότησης ι­
σχύουν θεωρητικά και είναι δύ­
σκολο να επιτευχθούν στην πρά­
ξη λόγω του περιορισμένου με­
γέθους της επίσημης αγοράς ερ­
γασίας. 
Τέλος, η Ελλάδα φαίνεται να βρίσκε­
ται κάπου μεταξύ της δεύτερης και 
της τρίτης ομάδας όσον αφορά τα 
χαρακτηριστικά του συστήματος της. 
Πρέπει να τονιστεί ότι η παραπάνω 
ανάλυση περιορίστηκε στο να εξετά­
σει την επίδραση στο δικαίωμα συ­
νταξιοδότησης και στην πρόσβαση 
στην υγειονομική μέριμνα και δεν έ­
χει εξετάσει με τι βαθμό επιτυχίας τα 
συστήματα κοινωνικής προστασίας 
στην Κοινότητα αντιμετωπίζουν τα 
διαστήματα κατά τα οποία το άτομο 
είναι ανενεργό ή στις περιπτώσεις 
διάλυσης γάμων όταν συμβαίνουν. 
Παρ' όλα αυτά, φαίνεται από αυτή 
την ανάλυση ότι οι εν λόγω περιπτώ­
σεις έχουν αρνητικό αποτέλεσμα, μο­
λονότι ίσως αυτό είναι μικρότερο απ* 
ό,τι θα αναμενόταν. Επομένως φαί­
νεται ότι απαιτούνται κάποιες αλλα­
γές όσον αφορά τις θεσμικές ρυθμί­
σεις, προκειμένου να υπάρξει κατά 
το δυνατόν μεγαλύτερη σύγκλιση, ό­
σον αφορά το φάσμα της παρεχόμε­
νης προοτασίας, μεταξύ των 4 ομά­
δων χωρών που ορίσαμε παραπάνω. 
130 
rirfiwnnriÎrrr rrrnv · rrrrw yji wwwi«iw*Mirwi 
Ευχαριστίες 
H παρούσα έκθεση συντάχθηκε με τη συνεργασία των: 
- Eurostat: Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
- Ενός δικτύου εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής, αποτελούμενου από τους: Peter Abrahamson, Manuela 
Arcanjo, Jos Berghman, Ignacio Cruz Roche, Alain Euzeby, Maurizio Ferrera, Μαριάννα Φωτάκη, Pierre 
Hausman, Carol Propper, Heinz-Dietrich Steinmeyer, Jef Van Langendonck και Gerry Whyte. 
- Applicasprl 
- Alphametrics Ltd 
Σημειώσεις 
Τα στοιχεία για τη Γερμανία σ, αυτή την έκθεση αφορούν την πρώην Δυτική Γερμανία, εκτός αν δηλώνεται κάτι άλλο. 
ΠΑΔ: Οι αναφορές σε ΠΑΔ αφορούν τα Πρότυπα Αγοραστικής Δύναμης (PPS, Purchasing Power Standards), μια 
μονάδα μέτρησης του ΑΕγχΠ, τα οποία αντικατοπτρίζουν την πραγματική αγοραστική δύναμη ενός νομίσματος στο 
εσωτερικό της εκάστοτε χώρας. Χρησιμεύουν ως προς το ότι παρέχουν έναν αξιόπιστο δείκτη του όγκου και της δομής 
των αγαθών και των υπηρεσιών που προορίζονται για κάποια ιδιαίτερη τελική χρήση, και επιτρέπουν συγκρίσεις με 
πραγματικούς όρους του ΑΕγχΠ και των συνιστωσών του μεταξύ των χωρών της Κοινότητας. Βλ. "Purchasing Power 
Parities and GDP in real terms, Results 1985", Eurostat 1985 και "National Accounts ESA, Aggregates", Eurostat (ετήσια 
έκδοση). 
Κεφάλαιο 4: Στοιχεία σχετικά με τα ποσοστά θνη^μότητας προέρχονται από το European Community Atlas of 
Avoidable Deaths, Oxford, OUP, 1991. 
Τα αποτελέσματα σχετικά με την πρόσβαση στην υγειονομική μέριμνα βασίζονται στο έργο των Α. Wagstaff και Ε. Van 
Doorslaer "Equity in the delivery of health care: methods and findings of the COMAC — HRS project" στο "International 
comparisons of equity in the finance and the delivery of healthcare", F. Rutten, E. Van Doorslaer and A. Wagstaff (eds), 
Oxford, OUP, 1993. 
To μέρος που αναφέρεται στην επίδραση της κοινωνικής προστασίας στο εισόδημα των νοικοκυριών βασίστηκε στο 
"Poverty and adequacy of social security in the EC", H. Deleeck, K. Van Den Bosch and L. De Lathouwer (eds), Avebury, 
1992. 
Κεφάλαιο 7: To μέρος που αναφέρεται στα συστήματα υγειονομικής μέριμνας στα κράτη μέλη βασίστηκε στο έργο 
"Cost containment and new priorities in health care", του Β. Abel-Smith, Avebury, 1992, στο "The reform of health care: 
a comparative analysis of seven OECD Countries", OECD, Paris, 1992, και "Dépenses de santé: un regard international, 
Rapport au Premier Ministre", του Y. Moreau, Paris, 1992. Όλα τα στοιχεία προέρχονται από το "Health care systems 
in OECD Countries, facts and trends, 1960-1991", Paris, 1993. 
Κεφάλαιο 8: To κεφάλαιο αυτό βασίζεται σε μια μελέτη, την οποία εκπονεί ένα δίκτυο που συντονίζεται από το ŒRC 
- Centre d'Etude des Revenus et des Coû ts (F) — και συγκροτείται από τους: Β. Cantillon (Β), W. Friedrich, D. Engels 
και U. Kremer-Prei (D), T. Lopez Lopez (Ε), Μ. van den Brink, Y. Grift και J. Siegers (NL), J. Ditch (UK), M. Sundstrôm 
(Σουηδία) και P. Vieille (Ελβετία). 
131 
Γραφικές παραστάσεις 
1. Κατά κεφαλήν δαπάνες κοινωνικής προστασίας σε σχέση με το ΑΕγχΠ, 1991 , 41 
2. Δαπάνες κοινωνικής προστασίας και κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 1991 42 
3. Εξέλιξη των κατά κεφαλήν δαπανών για την κοινωνική προστασία,1980-1991 43 
4. Μέση σύνταξη γήρατος σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 1980 και 1991 ι 45 
5. Μέσος όρος του ποσού των παροχών ανεργίας σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 1980 και 
1991 48 
6. Μέσο οικογενειακό επίδομα σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ, 1980 και 1991 50 
7. Διάρθρωση των εσόδων της κοινωνικής προστασίας, 1980 και 1991 50 
8. Ποσοστό νοικοκυριών με εισοδήματα κάτω από το όριο φτώχειας, πριν και μετά την κοινωνική 
ασφάλιση, στα μεσάτης δεκαετίας του ,80 64 
9. Δείκτες της αποτελεσματικότητας των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στα μέσα της 
δεκαετίας του ,80 64 
10. Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις ενεργητικές και παθητικές πολιτικές για την αγορά 
εργασίας, ως ποσοστό του ΑΕγχΠ 68 
11. Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας, ως 
ποσοστό του συνόλου των δαπανών που διατέθηκαν για την αγορά εργασίας και σε σχέση με 
το ποσοστό ανεργίας 68 
12. Κόστος λειτουργίας των συστημάτων κοινωνικής προστασίας σε σχέση με το σύνολο των 
παροχών, 1980 και 1991 '. 80 
13. Εργατικό κόστος και εισφορές κοινωνικής προστασίας, χειρωνακτών εργατών του 
μεταποιητικού τομέα, 1988 83 
14. Μέσο ωριαίο εργατικό κόστος του μεταποιητικού τομέα και κατά κεφαλήν δαπάνη κοινωνικής 
προστασίας στα κράτη μέλη, 1990 84 
15. Μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας εξαιρουμένων των επιδομάτων ανεργίας και της 
ανάπτυξης εξαγωγών 1980-1991 84 
16. Μεταβολή στην απασχόληση και τη δαπάνη κοινωνικής προστασίας εκτός επιδομάτων ανεργίας, 
1980-1991 85 
17. Μεταβολή στην απασχόληση και μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας εκτός 
επιδομάτων ανεργίας, 1980-1991 85 
18. Ανεργία και δαπάνη κοινωνικής προστασίας εκτός επιδομάτων ανεργίας, 1983-1991 85 
19. Μεταβολή στην απασχόληση και μεταβολή στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας εκτός 
επιδομάτων ανεργίας, 1983-1991 85 
20. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Βέλγιο 88 
21. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Δανία 88 
22. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Γερμανία 88 
23. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Ελλάδα 88 
24. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Ισπανία 90 
25. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Γαλλία 90 
-132 
' ''. '". ζ ' A 'f β ΨΫ, >>ί£'ίΕΰ%&!&ίζ$1?ΡΑί5'Ψί'ί« '^'Z ' 3'·^ "'"'' 
26. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Ιρλανδία 90 
27. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Ιταλία 90 
28. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — 
Λουξεμβούργο 92 
29. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Κάτω Χώρες 92 
30. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Πορτογαλία 92 
31. Ποσοστό εισφοράς κοινωνικής ασφάλισης και επίπεδα αμοιβών στα κράτη μέλη — Ηνωμένο 
Βασίλειο 92 
32. Συνολικές και δημόσιες δαπάνες για την υγειονομική περίθαλψη σε σχέση με τις εθνικές 
δαπάνες στην Κοινότητα, 1970,1980 και 1991 97 
33. Πληθυσμός ηλικίας 75 ετών και άνω στα κράτη μέλη, 1980 και 1991 97 
34. Πραγματικός και προβλεπόμενος πληθυσμός στην Κοινότητα, 1960-2020 120 
35. Γεννήσεις, γάμοι, διαζύγια ανά χίλια άτομα στην Κοινότητα, I960,1970,1980 και 1991 120 
36. Ποσοστά απασχόλησης γυναικών ηλικίας 25-49 ετών στα κράτη μέλη, 1983 και 1991 120 
37. Μόνες μητέρες, απασχολούμενες, άνεργες και μη ενεργός πληθυσμός στα κράτη μέλη, 1987 και 
1991 120 
38. Ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυναικών ηλικίας κάτων των 25 ετών και άνω των 25 ετών στα 
κράτη μέλη, 1985 και Αύγουστος 1993 122 
39. Μακροχρόνια και ιδιαιτέρως μακροχρόνια ανεργία ( 1 χρόνο, 2 χρόνια) στα κράτη μέλη, 1985 
και 1991 122 
40. Μερική απασχόληση για άνδρες και γυναίκες στα κράτη μέλη, 1983 και 1991 122 
41. Ποσοστά οικονομικά ενεργών ηλικιωμένων (55+) στα κράτη μέλη, 1983 και 1991 122 
42. Περίπτωση 1 — Η φτώχεια στους ηλικιωμένους 124 
43. Περίπτωση 3 — Διακοπή σταδιοδρομίας λόγω ανεργίας 125 
44. Περίπτωση 4 — Διακοπή σταδιοδρομίας λόγω ανατροφής παιδιού 125 
45. Περίπτωση 5 — Διακοπή σταδιοδρομίας λόγω φροντίδας ανάπηρου προστατευόμενου μέλους 126 
46. Περίπτωση 6 — Διάλυση γάμου 127 
47. Περίπτωση 7 — Μόνος γονέας 127 
48. Περίπτωση 8 — Διάλυση γάμου με ανάπηρο τέκνο 128 
49. Περίπτωση 9 — Μερική απασχόληση 128 
Πίνακες 
1. Τρέχουσες δαπάνες κοινωνικής προστασίας % του ΑΕγχΠ, 1970-1991 42 
2. Κατανομή των κοινωνικών παροχών ανά κλάδο, 1991 (%) 45 
3. Παράγοντες που επεξηγούν τις δαπάνες για τις συντάξεις γήρατος 46 
4. Παράγοντες που επεξηγούν τις δαπάνες για τις παροχές ανεργίας 47 
5. Παράγοντες που επεξηγούν τις δαπάνες για τα οικογενειακά επιδόματα 49 
133 
'a&xiêXh' '&ψ¥b£^tfy,Ç'£g< 
6. H μεταχείριση από πλευράς φορολογίας των κοινωνικών παροχών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα 
(Ιούλιος 1992) 52 
7. Εισφορές που καταβάλλονται επί των κοινωνικών παροχών στην Κοινότητα (Ιούλιος 1992) 52 
8. Παροχές που χορηγούνται κατά τη συνταξιοδότηση ως ποσοστό % των μέσων καθαρών 
αποδοχών των χειρωνακτών εργατών στη μεταποιητική βιομηχανία 54 
9. Παροχές ασθένειας και αναπηρίας 55 
10. Αναπηρία — μακροχρόνια ανικανότητα για εργασία 56 
11. Παροχές ανεργίας 57 
12. Παροχές που καταβάλλονται σε 18χρονο άνεργο άτομο 58 
13. Παροχές μητρότητας 59 
14. Παροχές που χορηγούνται σε άγαμο γονέα 60 
15. Παροχές χηρείας 60 
16. Οικογενειακά επιδόματα 61 
17. Κοινωνικά ελάχιστα (Ιούλιος 1992) 62 
18. Δαπάνες που διατέθηκαν το 1992 στις πολιτικές για την αγορά εργασίας, ως ποσοστό του ΑΕγχΠ 69 κ 
19. Πολιτικές πρόνοιας στη Δανία για τα αποκλειόμενα άτομα 71 
20. Στοιχεία του συστήματος Προσφορές εργασίας 71 
21. Φόροι και εισφορές κοινωνικής προστασίας ως % του συνολικού εργατικού κόστους, 1988 
(μέσες αποδοχές στη μεταποιητική βιομηχανία, άγαμου χειρώνακτα εργάτη) 82 
22. Φόροι και εισφορές κοινωνικής προστασίας ως % του συνολικού εργατικού κόστους, 1988 
(μέσες αποδοχές στη μεταποιητική βιομηχανία, έγγαμου χειρώνακτα εργάτη με δύο παιδιά 
και σύζυγο μη εργαζόμενη) 83 
23. Δημόσια δαπάνη για την υγειονομική περίθαλψη ως % της συνολικής δαπάνης υγειονομικής 
περίθαλψης 99 
24. Ελαστικότητα του καθαρού διαθέσιμου εισοδήματος σε σχέση με τον ακαθάριστο μισθό 117 
134-
ISSN 0254-1483 
COM(93)531 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 05 
Αρι«. καταλόγου : CB-CO-93-570-GR-C 
ISBN 92-77-60259-7 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
1^-2985 Luxembourg