ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, TΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - Σχέδιο Κοινή έκθεση της Επιτροπής και του Συμβουλίου σχετικά με επαρκείς και βιώσιμες συντάξεις

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Επάρκεια των συντάξεων

Οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων

Εκσυγχρονισμός των συνταξιοδοτικών συστημάτων

Γενική αξιολόγηση

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

2. Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ: ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ

2.1. Γήρανση του πληθυσμού

2.2. Δημόσια αντίληψη

3. ΕΠΑΡΚΕΙΑ

3.1. Στόχος 1: πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού

3.1.1. Εγγυήσεις ελάχιστων συντάξεων

3.1.2. Ο κίνδυνος της φτώχειας για τους ηλικιωμένους

3.1.3. Συμπέρασμα: εξάλειψη των κινδύνων φτώχειας στα γηρατειά

3.2. Στόχος 2: παροχή της δυνατότητας στους ανθρώπους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο

3.2.1. Πρόσβαση σε μηχανισμούς που καθιστούν δυνατό στους ανθρώπους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο σε αξιοπρεπές επίπεδο μετά τη συνταξιοδότηση

3.2.2. Πιθανή εξέλιξη των ποσοστών αναπλήρωσης

3.3. Στόχος 3: προώθηση της αλληλεγγύης

3.3.1. Αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών

3.3.2. Αλληλεγγύη μεταξύ των ηλικιωμένων

3.3.3. Γήρανση και πιθανή εξέλιξη των ανισοτήτων

3.3.4. Συμπέρασμα: το μέλλον της αλληλεγγύης

4. Οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων

4.1. Στόχος 4: Αύξηση επιπέδων απασχόλησης

4.1.1. Σύντομη ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης της αγοράς εργασίας (π.χ. αχρησιμοποίητο δυναμικό απασχόλησης)

4.1.2. Κύρια μέτρα που προβλέπονται για την αύξηση της απασχόλησης

4.1.3. Ανάλυση του οικονομικού αντίκτυπου της προβλεπόμενης αύξησης του ποσοστού απασχόλησης (πλην αυτού των εργαζομένων μεγαλύτερων ηλικίας) στα συνταξιοδοτικά συστήματα

4.1.4. Συμπέρασμα

4.2. Στόχος 5: Παράταση του επαγγελματικού βίου

4.2.1. Τρέχουσα συμμετοχή στην αγορά εργασίας των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας

4.2.2. Μεσοπρόθεσμοι και μακροπρόθεσμοι στόχοι όσον αφορά την απασχόληση των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας

4.2.3. Μέτρα για την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας

4.2.4. Αξιολόγηση του οικονομικού αντικτύπου από την παράταση του επαγγελματικού βίου

4.2.5. Συμπέρασμα: η παράταση του επαγγελματικού βίου αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο εξασφάλισης της οικονομικής βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων

4.3. Στόχος 6: Πώς θα καταστούν τα συνταξιοδοτικά συστήματα βιώσιμα σε ένα πλαίσιο υγιών δημόσιων οικονομικών

4.3.1. Ο αντίκτυπος του συνταξιοδοτικού συστήματος στις δημόσιες δαπάνες σήμερα και στο μέλλον

4.3.2. Οι εισφορές στα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα

4.3.3. Γενικά μέτρα για την εξασφάλιση της χρηματοδότησης των δημόσιων συνταξιοδοτικών δαπανών

4.3.4. Συμπέρασμα: οικονομική ικανότητα υποστήριξης των δημόσιων συνταξιοδοτικών συστημάτων και των υγιών δημόσιων οικονομικών

4.4. Στόχος 7: Η αναπροσαρμογή των παροχών και των εισφορών με ισόρροπο τρόπο

4.4.1. Μείωση της επιβάρυνσης στις μελλοντικές γενιές

4.4.2. Η διατήρηση επαρκών συντάξεων

4.4.3. Συμπέρασμα: Κατανομή του κινδύνου μεταξύ του ενεργού πληθυσμού και των συνταξιούχων

4.5. Στόχος 8: Εξασφάλιση μιας επαρκούς και οικονομικά υγιούς ιδιωτικής σύνταξης

4.5.1. Σημερινός και προβλεπόμενος ρόλος των επαγγελματικών και ιδιωτικών συντάξεων

4.5.2. Ρυθμιστικά πλαίσια για τις ιδιωτικές συντάξεις

4.5.3. Μείωση των διοικητικών δαπανών

4.5.4. Συμπέρασμα: συνεισφορά των κεφαλοποιητικών συστημάτων στη μελλοντική παροχή συντάξεων

5. Εκσυγχρονισμοσ: Αντιμετωπιση των μεταβαλλομενων αναγκων

5.1. Στόχος 9: προσαρμογή σε περισσότερο ευέλικτα πρότυπα απασχόλησης και σταδιοδρομίας

5.1.1. Πρόσβαση στα συνταξιοδοτικά δικαιώματα

5.1.2. Δυνατότητα μεταφοράς των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων

5.1.3. Συμπέρασμα: Πρέπει να γίνουν βελτιώσεις στα συνταξιοδοτικά συστήματα του δεύτερου άξονα

5.2. Στόχος 10: εκπλήρωση των στόχων για μεγαλύτερη ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών

5.2.1. Διαφορές στη συνταξιοδοτική κατάσταση ανδρών και γυναικών

5.2.2. Οι διαφορές των φύλων στη νομοθεσία περί συντάξεων

5.2.3. Μέτρα για την προώθηση μεγαλύτερης ισότητας μεταξύ των φύλων στα συνταξιοδοτικά συστήματα

5.2.4. Συμπέρασμα: αντίκτυπος των συνταξιοδοτικών συστημάτων στην ισότητα των φύλων

5.3. Στόχος 11: απόδειξη της ικανότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων να ανταποκριθούν στις προκλήσεις

5.3.1. Παρακολούθηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων

5.3.2. Μηχανισμοί για την επίτευξη πολιτικής συναίνεσης

5.3.3. Ενημέρωση των δικαιούχων

5.3.4. Συμπέρασμα: η ενημέρωση ως κινητήριος δύναμη για την αλλαγή

6. Γενικα συμπερασματα και επομενα βηματα

6.1. Επίτευξη των κοινών στόχων

6.2. Μεγαλύτερη συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ - Συνοψεις χωρων

ΒΕΛΓΙΟ

ΔΑΝΙΑ

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

ΕΛΛΑΔΑ

ΙΣΠΑΝΙΑ

ΓΑΛΛΙΑ

ΙΡΛΑΝΔΙΑ

ΙΤΑΛΙΑ

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ

ΑΥΣΤΡΙΑ

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ

ΣΟΥΗΔΙΑ

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, TΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ - Σχέδιο Κοινή έκθεση της Επιτροπής και του Συμβουλίου σχετικά με επαρκείς και βιώσιμες συντάξεις

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Σε διάφορα Ευρωπαϊκά Συμβούλια από τη Λισσαβώνα έως τη Βαρκελώνη, τονίστηκαν η πρόκληση της γήρανσης του πληθυσμού και οι επιπτώσεις της για τη διατήρηση επαρκών και βιώσιμων συντάξεων. Αυτή πρόκληση υπογραμμίστηκε στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Στοκχόλμης το Μάρτιο του 2001, που αποτέλεσε τη βάση της ανοικτής μεθόδου συντονισμού των συντάξεων. Αυτή η διαδικασία δρομολογήθηκε τελικά από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάακεν το Δεκέμβριο του 2001 με βάση τους έντεκα κοινούς στόχους συμπτυγμένους κάτω από τρεις επικεφαλίδες: διαφύλαξη της ικανότητας των συστημάτων για την επίτευξη των κοινωνικών τους στόχων, διατήρηση της οικονομικής τους βιωσιμότητας και ανταπόκριση στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες.

Οι εθνικές εκθέσεις στρατηγικής σχετικά με τις συντάξεις υποβλήθηκαν το Σεπτέμβριο 2002, στις οποίες τα κράτη μέλη παρουσιάζουν αναλυτικά τον τρόπο με τον οποίο προσπαθούν να επιτύχουν τους έντεκα κοινούς στόχους. Συνεπώς οι υπηρεσίες της Επιτροπής πραγματοποίησαν ανάλυση των εθνικών εκθέσεων στρατηγικής με στόχο την αξιολόγηση των έντεκα κοινών στόχων.

Επάρκεια των συντάξεων

Όλα τα κράτη μέλη φροντίζουν ώστε οι περισσότεροι άνθρωποι να αποκτούν δικαιώματα συνταξιοδότησης και παρέχουν ένα ελάχιστο επίπεδο εισοδήματος για ηλικιωμένους ανθρώπους που δεν έχουν αποκτήσει επαρκή δικαιώματα συνταξιοδότησης. Ένα σημαντικό επίτευγμα των συνταξιοδoτικών συστημάτων είναι ότι το γήρας δεν είναι πλέον συνώνυμο της φτώχειας. Σε πολλά κράτη μέλη, ο κίνδυνος της φτώχειας για τους ηλικιωμένους ανθρώπους είναι μικρότερος από αυτόν που διατρέχουν οι άνθρωποι νεαρής ηλικίας. Ιδίως σ' αυτά τα κράτη μέλη στα οποία η απειλή από τη φτώχεια παραμένει υψηλή, έχει ληφθεί ευρεία σειρά μέτρων για τη βελτίωση των εγγυήσεων ελάχιστου εισοδήματος και διαφόρων παροχών σε μετρητά και σε είδος.

Τα συνταξιοδοτικά συστήματα, μέσω δημοσίων συστημάτων με βάση τις αποδοχές (πρώτος άξονας), των ιδιωτικών επαγγελματικών συστημάτων (δεύτερος άξονας) και της ατομικής ασφάλισης συνταξιοδότησης (τρίτος άξονας), προσφέρουν καλές ευκαιρίες για τους περισσότερους Ευρωπαίους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο και μετά τη σύνταξη. Ως αποτέλεσμα, και σε συνδυασμό με άλλες πολιτικές φορολογικών παροχών, οι ηλικιωμένοι, στα περισσότερα κράτη μέλη, επιτυγχάνουν γενικά ένα καλό και σε ορισμένα κράτη μέλη ακόμη και σχετικά υψηλό, βιοτικό επίπεδο. Η ωρίμανση των συνταξιοδοτικών συστημάτων και η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών συνέβαλαν στην αύξηση του μέσου επιπέδου των συντάξεων. Στο μέλλον, πολλά κράτη μέλη αναμένουν μεγαλύτερες βελτιώσεις στη συνταξιοδοτική κάλυψη, μεταξύ άλλων, με τη παροχή της δυνατότητας στα άτομα να αποκτούν πρόσθετα δικαιώματα συνταξιοδότησης αναβάλλοντας τη συνταξιοδότησή τους και με την ενθάρρυνση των κοινωνικών εταίρων να δημιουργήσουν κλαδικά συστήματα συνταξιοδότησης βάσει υποχρεωτικών συλλογικών συμβάσεων. Μολονότι οι περισσότερες συνταξιοδοτικές αποδοχές θα συνεχίσουν να χορηγούνται από τα συστήματα του πρώτου άξονα, τα κράτη μέλη προωθούν επίσης την ιδιωτική κάλυψη συνταξιοδότησης.

Τα κράτη μέλη έχουν εδραιώσει ισχυρά στοιχεία αναδιανομής στα συνταξιοδοτικά τους συστήματα του πρώτου άξονα, κυρίως με τη μορφή εγγυήσεων ελάχιστων συντάξεων ή με πιστώσεις για ορισμένες περιόδους χωρίς συντάξιμο εισόδημα (π.χ. ανεργία, γονική άδεια κλπ.). Αυτό συνέβαλε στη μείωση των ανισοτήτων εισοδήματος μεταξύ των συνταξιούχων, που είναι συχνά περισσότερες από αυτές μεταξύ του συνολικού πληθυσμού. Η αύξηση της εμπιστοσύνης στην επαγγελματική συνταξιοδότηση, που συχνά υποστηρίζεται από συλλογικές συμφωνίες, ή στη δημόσια κάλυψη συνταξιοδότησης με έντονα στοιχεία αλληλεγγύης και με ισχυρή διασύνδεση μεταξύ εισφορών και παροχών, θα αυξήσει την επάρκεια των συντάξεων και θα προωθήσει τη δικαιοσύνη ανάμεσα στις γενεές.

Οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων

Κατά τα τελευταία χρόνια, τα κράτη μέλη αναγνώρισαν την επείγουσα ανάγκη να καταστούν τα συνταξιοδοτικά συστήματα οικονομικώς σταθερά λόγω των περιορισμένων "παραθύρων ευκαιρίας" που υπάρχουν πριν να αρχίσει να επιδρά η γήρανση του πληθυσμού. Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη ενσωμάτωσαν ευρέως στις στρατηγικές τους μια προσέγγιση με βάση την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, τη μείωση των επιπέδων δημοσίου χρέους και τη μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων, η οποία υποστηρίζει επίσης τους γενικούς προσανατολισμούς της οικονομικής πολιτικής.

Όλα τα κράτη μέλη θεωρούν τις προσπάθειές τους για την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης ως ένα σημαντικό στοιχείο της μακροπρόθεσμης στρατηγικής τους να καταστήσουν βιώσιμες τις συντάξεις. Υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης συνεπάγονται ότι περισσότεροι άνθρωποι θα επωμίζονται τη χρηματοδότηση των παροχών και, συνεπώς ότι θα μπορέσουν να διατηρηθούν τα επίπεδα παροχών. Από προβλέψεις των δαπανών για τις δημόσιες συντάξεις [1] προκύπτει ότι, εάν πρέπει να επιτευχθούν οι στόχοι της Λισσαβώνας για την απασχόληση με συνεχή αύξηση της απασχόλησης και πέρα από το 2010, η αύξηση των δαπανών για τις δημόσιες συντάξεις ως ποσοστό του ΑΕγχΠ θα μπορούσε να μειωθεί κατά ένα τρίτο περίπου το 2050, σε σύγκριση με το σενάριο αναφοράς αμετάβλητων πολιτικών. Αυτό σημαίνει ότι μόνον με υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης δεν θα μπορούσε να επιλυθεί το πρόβλημα της οικονομικής βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

[1] Πραγματοποιήθηκαν από τα κράτη μέλη το 2001 υπό την αιγίδα της επιτροπής οικονομικής πολιτικής.

Προς το παρόν, οι περισσότεροι Ευρωπαίοι συνταξιοδοτούνται πριν να φθάσουν την εκ του νόμου προβλεπόμενη ηλικία συνταξιοδότησης. Εάν η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης μπορούσε να αυξηθεί κατά ένα έτος χωρίς να αυξηθούν τα δικαιώματα σύνταξης, η αναμενόμενη αύξηση των δαπανών για τις συντάξεις θα μειωνόταν κατά 0.6-1 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕγχΠ το 2050. Αυτό σημαίνει ότι μια αύξηση κατά ένα έτος της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης θα μπορούσε να αφομοιώσει σχεδόν το 20% του μέσου όρου αναμενόμενης αύξησης στις δαπάνες για τις συντάξεις το 2050. Τα κράτη μέλη δήλωσαν τη δέσμευσή τους να καθυστερήσουν τη χορήγηση πρόωρων συντάξεων και βρίσκονται στη διαδικασία μεταρρύθμισης των συστημάτων πρόωρης συνταξιοδότησης και των πολιτικών αγοράς εργασίας. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, ο ρυθμός των μεταρρυθμίσεων είναι αργός για την επίτευξη των στόχων της Στοκχόλμης και της Βαρκελώνης δηλαδή για την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας κατά 50% έως το 2010 σε σύγκριση με το 38.5% σήμερα) και για την αύξηση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης κατά πέντε έτη έως το 2010.

Ορισμένα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει ή θεσπίζουν συνεκτικές στρατηγικές για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας των συστημάτων συνταξιοδότησης και των δημοσίων οικονομικών συνολικά σύμφωνα με την τρισκελή στρατηγική που ενσωματώθηκε στο πλαίσιο των γενικών προσανατολισμών της οικονομικής πολιτικής. Ωστόσο, μεγάλες αυξήσεις των δαπανών για τις δημόσιες συντάξεις προβλέπονται για τα περισσότερα κράτη μέλη και, επιπλέον, ορισμένες χώρες αντιμετωπίζουν ακόμη υψηλά ποσοστά δημοσίου χρέους και την ανάγκη για βελτίωση της δημοσιονομικής κατάστασης. Και στους τρεις τομείς χρειάζονται περαιτέρω μεταρρυθμίσεις, ιδίως περαιτέρω μεταρρυθμίσεις των συντάξεων στα κράτη μέλη που δεν έχουν ακόμη διασφαλίσει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

Τα κράτη μέλη έχουν επίγνωση ότι, λόγω της υψηλής οικονομικής επιβάρυνσης από τη ραγδαία επιδείνωση του λόγου εξάρτησης, η δίκαια κατανομή μεταξύ των γενεών κινδυνεύει. Για την πρόληψη αρνητικών επιπτώσεων στην απασχόληση, πρέπει να ληφθούν μέτρα για την αποφυγή της αύξησης της συνολικής φορολογικής επιβάρυνσης, ιδιαιτέρως της εργασίας και να επιτευχθεί βιώσιμη ισορροπία ανάμεσα αφενός στη φορολόγηση της εργασίας και αφετέρου άλλων μορφών φορολόγησης, συμπεριλαμβανομένης και της φορολόγησης του κεφαλαίου. Ορισμένα κράτη μέλη εξέτασαν τις συνέπειες της γενιάς με τη θεαματική αύξηση των γεννήσεων (baby boom) για τα συνταξιοδοτικά συστήματα με τη δημιουργία αποθεματικών ταμείων στα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα με στόχο να αποφευχθούν μεγάλες αυξήσεις στα ποσοστά εισφορών. Πολλά κράτη μέλη δημιούργησαν επίσης καλύτερες ευκαιρίες για συμπληρωματική ιδιωτική κάλυψη συνταξιοδότησης και ιδιωτική χρηματοδότηση, μειώνοντας έτσι τις πιέσεις για αύξηση των δημοσίων δαπανών. Λίγες χώρες έχουν μετατρέψει τα δημόσια συνταξιοδοτικά τους συστήματα σε συστήματα προκαθορισμένων εισφορών με πλασματικό χρόνο ασφάλισης, με στόχο τη σταθεροποίηση των ποσοστών εισφοράς για όλες τις γενεές και με την ενσωμάτωση καλύτερων κινήτρων για εργασία, συμβάλλοντας έτσι επίσης στην επίτευξη του στόχου για υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης.

Η οικονομική βιωσιμότητα των κεφαλαιοποιητικών συστημάτων συνταξιοδότησης εξαρτάται από την υγιή διαχείριση των ταμείων και από τις επιδόσεις των χρηματαγορών. Οι κίνδυνοι για τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα συνταξιοδότησης μπορούν να μειωθούν σημαντικά μέσω πραγματικής επίβλεψης και συνετούς διαχείρισης του ενεργητικού. Η οδηγία σχετικά με την επαγγελματική συνταξιοδοτική κάλυψη, που συζητείται τώρα στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, θα αποτελέσει σημαντικό βήμα προόδου στον τομέα αυτό.

Εκσυγχρονισμός των συνταξιοδοτικών συστημάτων

Τα εκ του νόμου προβλεπόμενα συνταξιοδοτικά συστήματα, λίγο ή πολύ, ανταποκρίνονται καλά στην πρόκληση συνταξιοδοτικής κάλυψης των εργαζομένων στο πλαίσιο άτυπης απασχόλησης (με μειωμένο ωράριο, προσωρινοί, αυτοαπασχολούμενοι) και εργαζόμενων που χαρακτηρίζονται από κινητικότητα. Αντίθετα, η κατάσταση στα συστήματα του δεύτερου άξονα δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί ικανοποιητική: οι εργαζόμενοι στο πλαίσιο άτυπης απασχόλησης εξακολουθούν να μην καλύπτονται τόσο καλά από τα επαγγελματικά συστήματα συνταξιοδότησης και, σε πολλά κράτη μέλη, οι εργαζόμενοι που αλλάζουν συνεχώς θέση εργασίας τελειώνουν συνήθως την σταδιοδρομία τους με λιγότερα δικαιώματα επαγγελματικής συνταξιοδότησης σε σύγκριση με τους εργαζόμενους που παραμένουν στον ίδιο εργοδότη.

Τα κράτη μέλη προσαρμόζουν σταδιακά τα συνταξιοδοτικά τους συστήματα στον εξελισσόμενο κοινωνικό και οικονομικό ρόλο των ανδρών και γυναικών. Έτσι θεσπίζουν νέες νομοθεσίες που αποβλέπουν στη διευκόλυνση του συνδυασμού μεταξύ των οικογενειακών ευθυνών και της εργασίας για αμφότερους τους γονείς. Ωστόσο, μολονότι υπάρχουν τέτοια μέτρα και η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας αυξάνεται, οι σημαντικές διαφορές στα δικαιώματα συνταξιοδότησης μεταξύ ανδρών και γυναικών θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν για πολύ καιρό ακόμη.

Τέλος, τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν καταβάλλει προσπάθειες για τη βελτίωση της διαφάνειας στα συνταξιοδοτικά τους συστήματα, τόσο στο επίπεδο των συστημάτων ως σύνολο όσο και από άποψη των ατομικών δικαιωμάτων συνταξιοδότησης. Επίσης έχουν επίγνωση της σημασίας της επίτευξης συναίνεσης για την ανάπτυξη και τη μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

Γενική αξιολόγηση

Η πρώτη συνεκτική αξιολόγηση των εθνικών συστημάτων ασφάλισης των συντάξεων και των πολιτικών σε επίπεδο ΕΕ δείχνει ότι τα κράτη μέλη κατευθύνονται προς οικονομικά βιώσιμα συνταξιοδοτικά συστήματα που θα είναι σε θέση να προσφέρουν επαρκείς συντάξεις στο μέλλον, ιδίως σε μια εποχή στην οποία επιταχύνεται η γήρανση του πληθυσμού. Τα κράτη μέλη έχουν πλήρη επίγνωση της αλληλεξάρτησης μεταξύ της οικονομικής βιωσιμότητας και της επάρκειας στο πλαίσιο της δημογραφικής γήρανσης της κοινωνίας: η οικονομική βιωσιμότητα των συστημάτων συνταξιοδότησης είναι μια αναγκαία προϋπόθεση για την επαρκή παροχή συντάξεων στο μέλλον, εφόσον η εξασφάλιση της επάρκειας αποτελεί προϋπόθεση για την απόκτηση πολιτικής υποστήριξης για την αναγκαία μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

Οι εθνικές εκθέσεις στρατηγικής παρουσιάζουν ένα ευρύ φάσμα θετικών εξελίξεων στην επίτευξη των κοινών στόχων. Μολονότι οι οικονομικές προκλήσεις αποτέλεσαν την κύρια κινητήριο δύναμη για μεταρρυθμίσεις, τα κράτη μέλη φρόντισαν να μην υπονομεύσουν τους κοινωνικούς στόχους των συνταξιοδοτικών τους συστημάτων και καταβάλλουν προσπάθειες να προσαρμόσουν τα συστήματα αυτά στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες. Αυτή η ισορροπία μεταξύ των κοινωνικών και οικονομικών προβληματισμών είναι το κλειδί για την πολιτική επιτυχία των μεταρρυθμίσεων για τις συντάξεις. Όλα τα κράτη μέλη έχουν αρχίσει τη μεταρρυθμιστική τους διαδικασία και ορισμένα κράτη μέλη έχουν υλοποιήσει σημαντικές και λίγα από αυτά μάλιστα, ριζικές μεταρρυθμίσεις στη δεκαετία του 1990. Εντούτοις, πολλές χώρες αναγνωρίζουν την ανάγκη για την πραγματοποίηση και άλλων μεταρρυθμίσεων προκειμένου να διαφυλαχθεί η βιωσιμότητα των συστημάτων τους συνταξιοδότησης καθώς και να επιτευχθεί η εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών.

Ο ρυθμός της διαδικασίας μεταρρύθμισης για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας επαρκών συντάξεων πρέπει να διατηρηθεί. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις ανήκουν στο πλαίσιο των συντονισμένων προσπαθειών που καταβάλλουν τα κράτη μέλη για την υλοποίηση της στρατηγικής οικονομικής μεγέθυνσης που ζητήθηκε στη διάσκεψη κορυφής της Λισσαβώνας, συμπεριλαμβανομένων και των διαρθρωτικών και φορολογικών μεταρρυθμίσεων καθώς και των καλύτερων και περισσότερο αποδοτικών δημοσίων επενδύσεων. Πολλά κράτη μέλη αντιμετωπίζουν πολύ μεγάλες αυξήσεις των δαπανών στα συνταξιοδοτικά τους συστήματα με τις τρέχουσες πολιτικές και πρέπει να λάβουν ακόμη μέτρα για να αντεπεξέλθουν στις οικονομικές αυτές προκλήσεις χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο την επάρκεια. Η βελτίωση των κινήτρων για τους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας ώστε να παρατείνουν την παραμονή τους στην αγορά εργασίας θα είναι ιδιαίτερα σημαντική. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί κυρίως με την ενίσχυση της διασύνδεσης μεταξύ των εισφορών και των παροχών. Επιπλέον, η οικονομική βάση των συνταξιοδοτικών συστημάτων μπορεί να ενισχυθεί με τη βοήθεια μεγαλύτερης δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης. Τέλος, η επάρκεια στο μέλλον εξαρτάται επίσης από την προσαρμογή των συνταξιοδοτικών συστημάτων σε πιο ευέλικτα πρότυπα απασχόλησης και σταδιοδρομίας και στους μεταβαλλόμενους ρόλους των ανδρών και γυναικών στην κοινωνία.

Η δημογραφική γήρανση θα αρχίσει να έχει συνέπειες για τα συστήματα συνταξιοδότησης εντός των επομένων δέκα ετών σε πολλά κράτη μέλη. Συνεπώς επείγει η χάραξη αξιόπιστων και αποτελεσματικών στρατηγικών και η σαφής ενημέρωση των πολιτών σχετικά με το τι μπορούν να προσδοκούν από τα συνταξιοδοτικά τους συστήματα και τι πρέπει να κάνουν για να επιτύχουν ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο ως συνταξιούχοι.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σε διάφορα Ευρωπαϊκά Συμβούλια τονίστηκε η πρόκληση της γήρανσης των πληθυσμών, ιδίως όσον αφορά τις επιπτώσεις της για τη διατήρηση επαρκών και βιώσιμων συντάξεων. Το Συμβούλιο της Λισσαβώνας (2000) τόνισε την ανάγκη να εκπονηθεί μελέτη "για τη μελλοντική εξέλιξη της κοινωνικής προστασίας υπό μακροπρόθεσμο πρίσμα, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων σε διαφορετικά χρονικά πλαίσια μέχρι το 2020 και μετά, εφόσον απαιτείται". Μετά από αυτό ακολούθησε στο Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ (2001) η έγκριση των τριών γενικών αρχών για τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων συνταξιοδότησης, δηλαδή: "να διασφαλιστεί η ικανότητα των συστημάτων να εκπληρώνουν τους κοινωνικούς τους στόχους, να διατηρηθεί η οικονομική τους βιωσιμότητα και να υπάρχει ανταπόκριση στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες".

Στην κοινή έκθεση [2] της επιτροπής κοινωνικής προστασίας και της επιτροπής οικονομικής πολιτικής που απευθύνθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάακεν (Δεκέμβριος 2001), ζητείται η χρησιμοποίηση της ανοικτής μεθόδου συντονισμού στον τομέα των συντάξεων "για την παροχή βοήθειας στα κράτη μέλη ώστε να αναπτύξουν προοδευτικά τις πολιτικές τους προκειμένου να διαφυλάξουν την επάρκεια των συντάξεων να διατηρήσουν ταυτόχρονα την οικονομική τους βιωσιμότητα και να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις των μεταβαλλόμενων κοινωνικών αναγκών." Στην έκθεση αυτή ορίζονται έντεκα κοινοί στόχοι σύμφωνα με τις τρεις αρχές που εγκρίθηκαν στο Γκέτεμποργκ.

[2] Ποιότητα και βιωσιμότητα των συντάξεων - Κοινή έκθεση σχετικά με τους στόχους και τις μεθόδους εργασίας στον τομέα των συντάξεων

Τέλος, το Συμβούλιο της Βαρκελώνης (2002) ζήτησε "να επισπευσθεί η μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων, ώστε να εξασφαλιστεί η οικονομική τους βιωσιμότητα και η επίτευξη των κοινωνικών τους στόχων" και, στο πλαίσιο αυτό τόνισε "τη σημασία της κοινής έκθεσης της Επιτροπής και του Συμβουλίου για το θέμα των συντάξεων που θα υποβληθεί στην εαρινή σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το 2003, και πρέπει να εκπονηθεί με βάση τις εθνικές εκθέσεις στρατηγικής που αναμένονται το Σεπτέμβριο 2002." Ως συμβολή στην προαναφερόμενη έκθεση τα κράτη μέλη υπέβαλαν εθνικές εκθέσεις στρατηγικής το Σεπτέμβριο του 2002 στις οποίες παρουσιάζουν αναλυτικά τον τρόπο με τον οποίο προσπαθούν να επιτύχουν τους έντεκα κοινούς στόχους. Στις εκθέσεις αυτές διαφαίνεται ότι τα κράτη μέλη έχουν λάβει και συνεχίζουν να λαμβάνουν διάφορα μέτρα για την επίτευξη των έντεκα στόχων. Όσον αγορά το στόχο για την οικονομική βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων, τα κράτη μέλη ενσωμάτωσαν στις προσεγγίσεις τους την τρισκελή στρατηγική για την αντιμετώπιση των δημοσιονομικών συνεπειών της γήρανσης του πληθυσμού η οποία στρατηγική θεσπίστηκε στο Συμβούλιο της Στοκχόλμης και ενσωματώθηκε στη συνέχεια στους γενικούς προσανατολισμούς της οικονομικής πολιτικής του 2002. Τα τρία σκέλη είναι: αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, μείωση των επιπέδων δημοσίου χρέους και μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων. Ο στόχος είναι να μειωθούν οι πιέσεις στα δημόσια οικονομικά και να τοποθετηθούν τα συστήματα συνταξιοδότησης σε υγιείς οικονομικές βάσεις. Στα μέτρα που λαμβάνουν τα κράτη μέλη περιλαμβάνονται, ιδίως, ο περιορισμός της ροής στα συστήματα πρόωρης συνταξιοδότησης, η αύξηση των κινήτρων για την παράταση του επαγγελματικού βίου και η αναβολή της συνταξιοδότησης καθώς και η αύξηση των μελλοντικών δημοσιονομικών περιθωρίων με τη μείωση του δημοσίου χρέους ή με τη δημιουργία αποθεματικών ταμείων δημόσιας συνταξιοδότησης.

Η αρμοδιότητα για το σχεδιασμό και τη διαχείριση των συνταξιοδοτικών συστημάτων παραμένει στα κράτη μέλη, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Μολονότι δεν προβλέπεται να αλλάξει αυτό, τώρα είναι ευρέως αποδεκτό το γεγονός ότι η επάρκεια και η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων έχουν συνέπειες που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα. Αυτό έγινε αποδεκτό πρώτα στον τομέα της οικονομικής πολιτικής και των δημοσίων οικονομικών: η σταθερότητα του κοινού νομίσματος εξαρτάται από την υγιή δημοσιονομική πολιτική. Η γήρανση των πληθυσμών αποτελεί σημαντική πρόκληση για τα δημόσια οικονομικά λόγω του γεγονότος ότι το ένα δέκατο περίπου του ΑΕγχΠ της ΕΕ αφιερώνεται σήμερα στις δημόσιες δαπάνες για τις συντάξεις.

Ωστόσο, η δημογραφική γήρανση αποτελεί επίσης σημαντική πρόκληση για την ικανότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων να εκπληρώσουν τους κοινωνικούς τους σκοπούς, δηλαδή την παροχή επαρκών και δίκαιων εισοδημάτων για τους ηλικιωμένους και την πρόληψη της φτώχειας στα γηρατειά. Από ευρωπαϊκή σκοπιά, είναι επίσης σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι οι αυξανόμενοι διακινούμενοι εργαζόμενοι που έχουν αποκτήσει δικαιώματα συνταξιοδότησης σε διάφορα κράτη μέλη μπορούν να επαφίενται στο γεγονός ότι θα λαμβάνουν τις παροχές που τους έχουν υποσχεθεί και δεν θα χρειάζεται να ζητούν κοινωνική βοήθεια στη χώρα τους κατοικίας.

Σύμφωνα με το αίτημα των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων της Στοκχόλμης και της Βαρκελώνης, ο αντίκτυπος της αύξησης των δαπανών που έχουν σχέση με την ηλικία στα δημόσια οικονομικά αξιολογείται στο πλαίσιο του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Κάθε χρόνο, τα κράτη μέλη υποβάλλουν τα προγράμματά τους σταθερότητας και σύγκλισης, στα οποία προβλέπονται οι στόχοι για την επίτευξη της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας των δημοσίων οικονομικών. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάακεν στο οποίο ορίστηκαν οι μέθοδοι εργασίας και οι κοινοί στόχοι για την ανοικτή μέθοδο συντονισμού των συντάξεων, δηλώνει ότι αυτή η διαδικασία "κατατάσσεται ανάμεσα στις διάφορες υφιστάμενες και σωστά εφαρμοζόμενες διαδικασίες της ΕΕ, οι οποίες στο πλαίσιο του ευρύτερου πεδίου τους δράσης εφαρμόζονται και σε θέματα της συνταξιοδοτικής πολιτικής". Επιπλέον, το ίδιο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο απαιτεί η διαδικασία αυτή "να μην αλλάξει τις αντίστοιχες αρμοδιότητες των υπεύθυνων για την εφαρμογή της πολιτικής σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο". Με την ανοικτή μέθοδο συντονισμού που καθιερώθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάακεν θεσπίζεται ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο το οποίο θα λαμβάνει υπόψη τις υφιστάμενες πολιτικές δραστηριότητες συντονισμού σε άλλους τομείς (ιδιαιτέρως οικονομική πολιτική, δημόσια οικονομικά και απασχόληση) και διοχετεύει τα αποτελέσματά της στην περαιτέρω ανάπτυξη αυτών των διαδικασιών.

Ένα σημαντικό πλεονέκτημα αυτής της νέας συνεργασίας θα είναι η προώθηση της αμοιβαίας μάθησης. Τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν πολλά όμοια προβλήματα - και πάνω από όλα τη γήρανση των πληθυσμών. Η ανοικτή μέθοδος συντονισμού όχι μόνον δεν θα επιβάλει περιορισμούς στους εθνικούς πολιτικούς παράγοντες αλλά αντίθετα θα αυξήσει την ικανότητά τους για την αξιολόγηση των αντίστοιχών τους επιδόσεων, θα αυξήσει την επίγνωση για άλλες πολιτικές επιλογές και θα προωθήσει την καλύτερη κατανόηση των πλεονεκτημάτων και των προβλημάτων αυτών των διαφόρων επιλογών.

Η παρούσα έκθεση είναι η πρώτη πλήρης ανάλυση των εθνικών στρατηγικών στον τομέα των συντάξεων και παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη ανταποκρίνονται στην πρόκληση της γήρανσης του πληθυσμού, ενώ λαμβάνει ταυτόχρονα υπόψη τους τρεις ευρύτερους στόχους της επάρκειας, της βιωσιμότητας και του εκσυγχρονισμού.

2. Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ: ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ

2.1. Γήρανση του πληθυσμού

Στις επόμενες δεκαετίες, η ΕΕ θα αντιμετωπίσει σημαντική επιτάχυνση της δημογραφικής γήρανσης που οφείλεται σε τρεις κύριους παράγοντες: (i) η γενιά της θεαματικής αύξησης των γεννήσεων (baby-boom) φθάνει στη ηλικία συνταξιοδότησης, (ii) η συνεχής αύξηση του προσδόκιμου ζωής, και (iii) η μειωμένη γεννητικότητα από τη δεκαετία του 1970 και μετά. Ο πρώτος παράγοντας θα δημιουργήσει μια προσωρινή δημογραφική ανισορροπία, ενώ οι επιδράσεις των άλλων δύο παραγόντων θα είναι συνεχείς. Ωστόσο, ο συνδυασμός και των τριών παραγόντων θα έχει ως συνέπεια σημαντικές οικονομικές προκλήσεις για τα συστήματα συνταξιοδότησης κατά τις επόμενες δεκαετίες όταν ο αριθμός των συνταξιούχων θα αυξηθεί ραγδαία και το μέγεθος του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας θα μειωθεί. Ο κίνδυνος είναι ότι ο αυξανόμενος λόγος εξάρτησης ηλικιωμένων που προκύπτει, θα επιβάλει μελλοντικά τεράστια οικονομική επιβάρυνση στον ενεργό πληθυσμό, ενώ ταυτόχρονα επηρεάζει αρνητικά το δυναμικό οικονομικής ανάπτυξης της Ευρώπης.

Αναμένεται ότι, έως το έτος 2050, οι Ευρωπαίοι θα ζουν τουλάχιστον τέσσερα έως πέντε έτη περισσότερο από σήμερα (βλέπε διάγραμμα 1 παρακάτω). Δεδομένου ότι το προσδόκιμο ζωής σήμερα μετά την ηλικία των 65 ετών είναι περίπου 15 ½ έτη για τους άνδρες και 19 ½ για τις γυναίκες, μια αύξηση του προσδόκιμου ζωής κατά πέντε έτη θα αυξήσει το κόστος παροχής του ίδιου επιπέδου σύνταξης κατά 25% έως 30%. Αυτό, ωστόσο είναι μόνον το ήμισυ περίπου της δημογραφικής πρόκλησης για την αντιμετώπιση της οποίας πρέπει να προετοιμαστεί η Ευρώπη. Η άλλη σημαντική αλλαγή οφείλεται στο γεγονός ότι μεγάλες κοόρτεις του πληθυσμού που γεννήθηκαν μετά από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, οι κοόρτεις της θεαματικής αύξησης των γεννήσεων (baby-boom), θα φθάσουν στη συντάξιμη ηλικία και συνεπώς οι επόμενες κοόρτεις είναι πολύ μικρότερες λόγω των χαμηλότερων ποσοστών γεννήσεων. Αυτό καθίσταται εμφανές από την πυραμίδα του πληθυσμού της Ευρώπης (βλέπε διάγραμμα 2) στην οποία οι άνθρωποι ηλικίας μεταξύ 35 και 55 ετών είναι σήμερα πολυάριθμοι. Στα επόμενα 10 έως 15 έτη αυτές οι μεγάλες ομάδες του πληθυσμού θα αρχίσουν να αποχωρούν από την αγορά εργασίας και να συνταξιοδοτούνται.

Διάγραμμα 1

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: EUROSTAT Προβολές πληθυσμού - Σενάριο αναφοράς

Διάγραμμα 2

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: EUROSTAT Προβολές πληθυσμού - Σενάριο αναφοράς

Η συνδυασμένη επίδραση των μεγάλων κοορτών πληθυσμού που φθάνουν στη συντάξιμη ηλικία και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής θα διπλασιάσει το λόγο εξάρτησης ηλικιωμένων, δηλαδή τον αριθμό των ανθρώπων της συντάξιμης ηλικίας (65+) σε σχέση με το πληθυσμό σε ηλικία εργασίας (15-64). Το έτος 2000, τα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών αποτελούσαν περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας. έως το 2050 θα είναι σχεδόν το50%.

Διάγραμμα 3

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Αριθμός των ανθρώπων ηλικίας 65 ετών και άνω ως ποσοστό των ανθρώπων ηλικίας 15-64 ετών. Πηγή: EUROSTAT Προβολές πληθυσμού - Σενάριο αναφοράς

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης το Μάρτιο 2001 ασχολήθηκε με την δημογραφική πρόκληση της γήρανσης του πληθυσμού που σημαίνει ότι οι άνθρωποι σε ηλικία εργασίας θα αποτελούν μικρότερο μέρος του συνολικού πληθυσμού. Στις δηλώσεις του αναφέρεται ότι "ο αριθμός των συνταξιούχων γυναικών και ανδρών θα αυξηθεί ταχέως, ενώ το τμήμα του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας θα αρχίσει να φθίνει μετά το 2010. Αυτό θα δημιουργήσει σημαντική πίεση στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, και ειδικότερα στα συνταξιοδοτικά συστήματα και τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης και μέριμνας για τους ηλικιωμένους [3]. Η Ένωση και τα κράτη μέλη έχουν τώρα αναλάβει δράσεις καθορίζοντας νέες προσεγγίσεις (...). Κατά την επόμενη δεκαετία θα μας δοθεί η ευκαιρία να αντιμετωπίσουμε την δημογραφική πρόκληση μέσω της αύξησης των ποσοστών απασχόλησης, της μείωσης του δημόσιου χρέους και της προσαρμογής των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων συνταξιοδότησης."

[3] Η Επιτροπή θα εξετάσει τα θέματα προσβασιμότητας, οικονομικής βιωσιμότητας και ποιότητας των συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης και μακροχρόνιας φροντίδας για ηλικιωμένους σε ξεχωριστή ανακοίνωση

2.2. Δημόσια αντίληψη

Ο ενδεχόμενος αντίκτυπος αυτών των δημογραφικών εξελίξεων στα συστήματα συνταξιοδότησης προκαλούν σοβαρές ανησυχίες σε όλα τα κράτη μέλη. Η επίγνωση του προβλήματος αυξάνεται, τόσο ανάμεσα στους πολιτικούς παράγοντες όσο και στους πολίτες, όπως φαίνεται από τα αποτελέσματα της έρευνας Ευροβαρομέτρου που εκπονήθηκε από την Επιτροπή το φθινόπωρο του 2001 (βλέπε διάγραμμα παρακάτω). [4]

[4] Η Επιτροπή ανακοίνωσε την πρόθεσή της να πραγματοποιήσει έρευνα σχετικά με τις συντάξεις και τη μεταρρύθμιση των συντάξεων στην ανακοίνωσή της τής 11.10.2000 με τίτλο "Η μελλοντική εξέλιξη της κοινωνικής προστασίας από μακροπρόθεσμη σκοπιά: ασφαλείς και βιώσιμες συντάξεις (COM(2000) 622 τελικό). Ο στόχος ήταν η εξακρίβωση της ενημέρωσης του κοινού και των προσδοκιών όσον αφορά τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων συνταξιοδότησης. Το τμήμα αυτό παρουσιάζει μόνον μια μικρή επιλογή των αποτελεσμάτων που είναι ιδιαίτερα σημαντικά σε συνάρτηση με την έκθεση αυτή. Μια πιο συνεκτική ανάλυση των αποτελεσμάτων αναμένεται προσεχώς. Οι ερωτήσεις τέθηκαν σε αντιπροσωπευτικά δείγματα του πληθυσμού ηλικίας πενήντα ετών και άνω σε κάθε κράτος μέλος. Το κανονικό δείγμα στις συνηθισμένες έρευνες του Ευρωβαρομέτρου είναι 1000 άτομα ανά χώρα εκτός από το Λουξεμβούργο (600) και το Ηνωμένο Βασίλειο (1000 στη Μεγάλη Βρετανία και 300 στη Βόρειο Ιρλανδία).

Διάγραμμα 4

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Η επίγνωση αυτών των δημογραφικών προκλήσεων, που θεωρούνται κυρίως ως πρόβλημα για τα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα, ενδέχεται να οδηγήσουν πολλούς Ευρωπαίους σε μια μάλλον απαισιόδοξη προοπτική όσον αφορά τα δικαιώματα τους κρατικής σύνταξης στο μέλλον. Η πλειονότητα των Ευρωπαίων αναμένουν ότι θα δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα με την κρατική τους σύνταξη, και υπάρχει μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που δεν γνωρίζουν ακριβώς τι τους περιμένει: σχεδόν 30% των ερωτηθέντων ανθρώπων απάντησαν 'Δεν γνωρίζω'.

Διάγραμμα 5

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Τα αποτελέσματα μπορεί να αντανακλούν αμφιβολίες σχετικά με τη μελλοντική βιωσιμότητα των εκ του νόμου προβλεπόμενων συνταξιοδοτικών συστημάτων και έλλειψη εμπιστοσύνης στην κυβερνητική πολιτική αλλά επίσης, τουλάχιστον σε ορισμένες χώρες, δείχνουν κάποια σύγχυση σχετικά με το τι σημαίνει 'κρατική σύνταξη'. Οπωσδήποτε, η εμπιστοσύνη είναι αρκετά μεγάλη όσον αφορά την οικονομική κατάσταση μετά τη συνταξιοδότηση η οποία οφείλεται όχι μόνον στο εισόδημα από διάφορα συστήματα συνταξιοδότησης αλλά επίσης και σε άλλους παράγοντες όπως στις αποταμιεύσεις και στην ιδιοκτησία κατοικίας. Αυτή η πιο γενική ερώτηση σχετικά με την κατάσταση που προσδοκούν οι άνθρωποι μετά τη συνταξιοδότηση δείχνει ότι περίπου 20% των Ευρωπαίων ανησυχούν για την κατάστασή τους μετά τη συνταξιοδότηση, ενώ άνω των 60% εκφράζουν εμπιστοσύνη. Τα υψηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης παρατηρούνται στις σκανδιναβικές χώρες. Επίσης ενδιαφέρον είναι να σημειωθεί ότι λιγότεροι άνθρωποι απάντησαν 'Δεν γνωρίζω' στο ερώτημα σχετικά με τη γενική τους κατάσταση μετά τη συνταξιοδότηση.

Διάγραμμα 6

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Μια προφανής ανταπόκριση της πολιτικής στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής θα ήταν η αύξηση της συντάξιμης ηλικίας έτσι ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία μεταξύ του χρόνου εργασίας και του χρόνου συνταξιοδότησης. Αυτό θα καθιστούσε δυνατή τη διατήρηση των επιπέδων επαρκούς σύνταξης χωρίς να χρειάζεται να αυξηθούν οι εισφορές ή τα ποσοστά φορολογίας για τη χρηματοδότηση των συστημάτων συνταξιοδότησης. Ίσως να μη χρειαστεί να αυξηθεί το εκ του νόμου προβλεπόμενο όριο ηλικίας συνταξιοδότησης που είναι τυπικά η ηλικία των 65 ετών στα περισσότερα κράτη μέλη. Στην πράξη, μια μειονότητα ανθρώπων παραμένει στην αγορά εργασίας μέχρι να φθάσει στην εκ του νόμου προβλεπόμενη συντάξιμη ηλικία. Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι έχουν την τάση να συνταξιοδοτούνται στην ηλικία μεταξύ 56 και 60 ετών και πολύ λίγοι αναμένουν να είναι ακόμη στην αγορά εργασίας μετά την ηλικία των 65 ετών (βλέπε διάγραμμα 7).

Διάγραμμα 7 Σε ποια ηλικία σκοπεύετε να συνταξιοδοτηθείτε;

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Η αλλαγή της νοοτροπίας όσον αφορά τις πρακτικές συνταξιοδότησης θα αποτελέσει σημαντική πρόκληση για τους πολιτικούς παράγοντες. Σαφώς, η αύξηση της εκ του νόμου προβλεπόμενης συντάξιμης ηλικίας δεν θα είναι μια δημοφιλής ανταπόκριση της πολιτικής στην πρόκληση της δημογραφικής γήρανσης: λιγότερο από ένα τέταρτο των Ευρωπαίων θα υποστήριζε μια τέτοια κίνηση (βλέπε διάγραμμα 8).

Διάγραμμα 8

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Ωστόσο, η διατήρηση των σημερινών επιπέδων ηλικίας συνταξιοδότησης δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να αυξηθεί η πραγματική ηλικία αποχώρησης από την αγορά εργασίας και να προσεγγίσει στην εκ του νόμου προβλεπόμενη συντάξιμη ηλικία. Επίσης αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο μέσος όρος συντάξιμης ηλικίας ήταν υψηλότερος στη δεκαετία του 1960 από αυτή που είναι σήμερα, ακόμη και αν, την εποχή εκείνη, το προσδόκιμο ζωής μετά από τα 65 ήταν πολύ χαμηλότερο και η κατάσταση της υγείας των ανθρώπων ηλικίας 65 ετών ήταν λιγότερο καλή από αυτή που είναι σήμερα ή από αυτή που ενδεχομένως θα είναι σε λίγες δεκαετίες.

Η αύξηση της πραγματικής συντάξιμης ηλικίας απαιτεί την ενσωμάτωση κινήτρων στα συνταξιοδοτικά συστήματα για πιο μακροχρόνια συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό. Αυτό μπορεί να πάρει τη μορφή στενότερης αναλογιστικής σύνδεσης μεταξύ των εισφορών και των παροχών, μια ιδέα που υποστηρίζεται, καταρχήν τουλάχιστον από την κοινή γνώμη (βλέπε διάγραμμα 9).

Διάγραμμα 9

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Ταυτόχρονα η άποψη ότι οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι πρέπει να κάνουν χώρο στην αγορά εργασίας για νεώτερους και άνεργους επικρατεί ακόμη σε μεγάλο βαθμό. Ο παραπλανητικός ισχυρισμός του 'όγκου εργασίας', δηλαδή η ιδέα ότι υπάρχει ένα δεδομένος αριθμός θέσεων εργασίας που πρέπει να κατανεμηθεί με όσο το δυνατό πιο δίκαιο τρόπο φαίνεται να είναι ακόμη βαθιά ριζωμένη στην κοινή γνώμη. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει φυσικά παντού. Στη Δανία, στις Κάτω Χώρες, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην Ιρλανδία, στις οποίες η ενημέρωση του κοινού σχετικά με τις διακρίσεις λόγω ηλικίας έχει αυξηθεί με μεγάλες συζητήσεις και εκστρατείες κυβερνητικών οργανισμών, η πλειοψηφία διαφωνεί έντονα με την πρόταση. Επειδή δεν έχει περάσει πολύς χρόνος από τότε που η νοοτροπία στις χώρες αυτές ήταν ίδια με αυτή που επικρατεί σήμερα στην πλειονότητα των χωρών, φαίνεται ότι απόψεις μπορούν να εξελιχθούν και να αλλάξουν όταν οι άνθρωποι, για συνεχή περίοδο, εκτίθενται σε συζητήσεις σχετικά με τα θέματα αυτά.

Διάγραμμα 10

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι πιστεύουν ακόμη επίσης ότι η σύνταξη πρέπει να είναι υποχρεωτική σε μια καθορισμένη ηλικία αλλά και πάλι οι γνώμες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Η περίπτωση της Ιταλίας είναι ενδιαφέρουσα: φαίνεται να υπάρχει ισχυρή υποστήριξη για την υποχρεωτική συνταξιοδότηση, αλλά αυτό δεν εμποδίζει την κυβέρνηση να εισαγάγει (για μεγάλη μεταβατική περίοδο) ένα σε μεγάλο βαθμό ελαστικό σύστημα στο πλαίσιο του οποίου τα άτομα έχουν μεγάλο βαθμό ελευθερίας να αποφασίσουν πότε επιθυμούν να συνταξιοδοτηθούν και να καθορίσουν το επίπεδο της σύνταξής τους επιλέγοντας τη στιγμή της συνταξιοδότησής τους.

Διάγραμμα 11

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Η απόκτηση συμπληρωματικών δικαιωμάτων συνταξιοδότησης με την αναβολή της συνταξιοδότησης μπορεί να είναι ένας σημαντικός τρόπος για να εξασφαλιστεί ότι οι παροχές σύνταξης θα παραμείνουν επαρκείς σε ένα πλαίσιο στο οποίο τα ποσοστά αναπλήρωσης μειώνονται ως ανταπόκριση σε μια λιγότερο ευνοϊκή ισορροπία μεταξύ του ενεργού πληθυσμού και των συνταξιούχων. Ωστόσο, αυτή η ιδέα, που έχει ήδη εφαρμοστεί σε ορισμένα μεταρρυθμισμένα συνταξιοδοτικά συστήματα, δεν γίνεται ακόμη αποδεκτή από την κοινή γνώμη (βλέπε διάγραμμα 12).

Διάγραμμα 12

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Η ιδέα ότι οι συνταξιούχοι πρέπει να επιτρέπεται να κερδίζουν κάποιο εισόδημα συμπληρωματικό στη σύνταξή τους - ένας άλλος τρόπος ενθάρρυνσης της συμμετοχής στην αγορά εργασίας των ηλικιωμένων εργαζομένων και εξασφάλισης καλύτερων βιοτικών επιπέδων για συνταξιούχους - είναι ευρύτερα αποδεκτή, αλλά υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό των Ευρωπαίων που νομίζουν ότι δεν πρέπει να είναι δυνατός ο συνδυασμός εισοδημάτων από εργασία με τη σύνταξη (διάγραμμα 13).

Διάγραμμα 13

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Αυτά τα κύρια σημεία από την έρευνα του Ευρωβαρόμετρου φαίνεται να αποτελούν ένδειξη για το γεγονός ότι η νοοτροπία του κοινού σε διάφορα κράτη μέλη δεν συμβαδίζει με μια διαδικασία μεταρρύθμισης που έχει ήδη αρχίσει. Συνεπώς προτεραιότητα πρέπει να αποτελεί η δημιουργία μεγαλύτερης ενημέρωσης σχετικά με ποια μεταρρυθμιστικά μέτρα χρειάζονται και ποια θα είναι τα πλεονεκτήματα από τα μέτρα αυτά για τους ηλικιωμένους εργαζόμενους, τους καταβάλλοντες εισφορές συνταξιοδότησης και τους συνταξιούχους και ιδίως όσον αφορά τη διασύνδεση μεταξύ των συστημάτων απασχόλησης και συνταξιοδότησης.

3. ΕΠΑΡΚΕΙΑ

Τα συνταξιοδοτικά συστήματα είναι ένα από τα μεγαλύτερα κοινωνικά επιτεύγματα της εποχής μας. Χάρη στα συστήματα αυτά έχει μειωθεί σημαντικά ο κίνδυνος της φτώχειας στα γηρατειά, έτσι ώστε οι ηλικιωμένοι διατρέχουν συχνά λιγότερο κίνδυνο να ζουν στη φτώχεια από τους νεώτερους ανθρώπους. Τα συστήματα συνταξιοδότησης αποτελούν επίσης σημαντικό χαρακτηριστικό των σύγχρονων οικονομιών. Καθιστούν τους ηλικιωμένους οικονομικά ανεξάρτητους από τους απογόνους τους, επειδή επιτρέπουν τους ανθρώπους σε ηλικία εργασίας να διακινούνται περισσότερο από ό,τι θα μπορούσαν, εάν ζούσαν σε παραδοσιακά νοικοκυριά τριών γενεών.

Οι περισσότεροι εργαζόμενοι μπορούν να απολαύσουν τη σύνταξή τους σε μια ηλικία στην οποία είναι ακόμη σε καλή και υγιή σωματική κατάσταση. Συνεπώς η σύνταξη θεωρείται ως σημαντική ανταμοιβή στο τέλος της επαγγελματικής ζωής, που δίνει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να αρχίσουν νέα σχέδια και να αλλάξουν τον τρόπο ζωής τους.

Μολονότι τα συνταξιοδοτικά συστήματα διαφέρουν σημαντικά από το ένα κράτος στο άλλο, όλα τα κράτη μέλη ακολουθούν όμοιους κοινωνικούς στόχους με αυτούς που περιγράφονται στην κοινή έκθεση του Λάακεν σχετικά με την ποιότητα και τη βιωσιμότητα των συντάξεων: πρόληψη της φτώχειας μεταξύ των ηλικιωμένων. παροχή της δυνατότητας στους ανθρώπους να διατηρήσουν, σε λογικό βαθμό, το βιοτικό τους επίπεδο μετά τη συνταξιοδότηση και προώθηση της αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών.

3.1. Στόχος 1: πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού

Να εξασφαλιστεί ότι οι ηλικιωμένοι δεν θα διατρέχουν τον κίνδυνο της φτώχειας και θα μπορούν να απολαύσουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης. ότι θα συμμετέχουν στην οικονομική ευημερία της χώρας τους και συνεπώς θα μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια, κοινωνική και πολιτιστική ζωή [5].

[5] Για το λόγο αυτό, τυχόν παροχές και φορολογικά πλεονεκτήματα εκτός από τις συντάξεις πρέπει επίσης να λαμβάνονται υπόψη, όπου χρειάζεται.

3.1.1. Εγγυήσεις ελάχιστων συντάξεων

Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών συστημάτων πρόνοιας είναι η ύπαρξη νομοθετικών διατάξεων για την εγγύηση του ελάχιστου επιπέδου πόρων. Στην περίπτωση των ανθρώπων σε ηλικία εργασίας ενδέχεται να υπάρχει πρόβλημα σχετικά με το πως επιδρούν τα συστήματα παροχής κοινωνικών βοηθημάτων κατόπιν ελέγχου των πόρων στα κίνητρα για εργασία. Στην περίπτωση των ατόμων ηλικίας άνω της συντάξιμης ηλικίας δεν υπάρχουν τέτοια προβλήματα. Επιπλέον, είναι βέβαια πιο αποδεκτή η άποψη ότι οι ηλικιωμένοι πρέπει να λαμβάνουν ένα εγγυημένο από το κράτος εισόδημα παρά οι νεώτεροι από τους οποίους αναμένεται να κερδίζουν οι ίδιοι τους πόρους για τη ζωή.

Συνεπώς οι ηλικιωμένοι άνθρωποι απολαμβάνουν γενικά καλύτερο επίπεδο ελάχιστης προστασίας από τα άτομα σε ηλικία εργασίας. Η Δανία και οι Κάτω Χώρες παρέχουν μια καθολική, κατ' αποκοπή σύνταξη χωρίς έλεγχο των πόρων με βάση τις αποδοχές (έμμεσα στην περίπτωση των Κάτω Χωρών (NL) σε όλους αυτούς που κατοικούσαν στη χώρα κατά τη διάρκεια της ηλικίας τους εργασίας. Το νέο συνταξιοδοτικό σύστημα της Σουηδίας περιλαμβάνει μια εγγυημένη σύνταξη κατόπιν ελέγχου των πόρων μόνον σε σχέση με το εισόδημα από το εκ του νόμου προβλεπόμενο με βάση τις αποδοχές σύστημα συνταξιοδότησης. Σε άλλες χώρες ενδέχεται να εφαρμόζονται πιο αυστηροί έλεγχοι των πόρων για τέτοιες συμπληρωματικές παροχές που αποσκοπούν στην αύξηση των εισοδημάτων σε ένα εγγυημένο ελάχιστο επίπεδο. Ωστόσο, συνεκτικοί έλεγχοι των πόρων μπορεί να επιδρούν και ως αντικίνητρο για την αποταμίευση συνταξιοδότησης. Το ΗΒ αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα με το νέο επίδομα σύνταξης 'Pension Credit', ένα δικαίωμα κατόπιν ελέγχου των πόρων που επιτρέπει τους ανθρώπους να συνδυάσουν το εισόδημα από την αποταμίευση συνταξιοδότησης με παροχές κατόπιν ελέγχου των πόρων, έτσι ώστε το εισόδημά τους να υπερβαίνει το εγγυημένο ελάχιστο επίπεδο.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ο χαρακτήρας επικουρικότητας πολλών από αυτών των συστημάτων. Τα συστήματα συνταξιοδότησης αποσκοπούν γενικά στην πρόληψη της φτώχειας στα γηρατειά, παρά στην ελάφρυνση της φτώχειας, εξασφαλίζοντας ότι ο καθένας συσσωρεύει επαρκή συνταξιοδοτικά δικαιώματα σε δημόσια και/ή ιδιωτικά συστήματα για να παραμείνει οικονομικά ανεξάρτητος από τους συγγενείς του ή τη δημόσια κοινωνική πρόνοια. Tα συστήματα εγγύησης ελάχιστου εισοδήματος γενικά επιδρούν ως το τελευταίο κοινωνικό δίκτυ ασφαλείας για αυτούς που δεν έχουν πλήρη επαγγελματική σταδιοδρομία (π.χ. γυναίκες, μετανάστες) ή που είχαν πολύ χαμηλές αποδοχές στον επαγγελματικό τους βίο. Η Γερμανία, η Γαλλία και η Αυστρία τονίζουν ότι ο αριθμός των ατόμων που επαφίενται στις ελάχιστες παροχές μειώθηκε σημαντικά στις τελευταίες δεκαετίες λόγω των καλύτερων συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων που αποκτήθηκαν στο σύστημα συνταξιοδότησης. Η Ελλάδα και η Ιταλία αναφέρουν την αντίθετη τάση, αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα ελάχιστα ποσά έχουν αυξηθεί.

Στον πίνακα 1 παρακάτω απεικονίζεται η πολυμορφία των εγγυήσεων ελάχιστου εισοδήματος στα κράτη μέλη. Ωστόσο, οι συγκρίσεις είναι δύσκολες λόγω των διαφορετικών διατυπώσεων τέτοιων μηχανισμών - μερικές φορές ακόμη και εντός μιας συγκεκριμένης χώρας. Σε ορισμένες χώρες, η εγγύηση ελάχιστου εισοδήματος έχει τη μορφή κατ' αποκοπή παροχής που απονέμεται μετά από μια πλήρη ασφαλιστική σταδιοδρομία (UK, IRL) ή βάσει της κατοικίας (NL, DK). Τα περισσότερα κράτη μέλη παρέχουν συμπληρωματικές παροχές για την αύξηση των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων με βάση τις αποδοχές σε ένα καθορισμένο ελάχιστο επίπεδο. Αυτοί οι μηχανισμοί συνήθως επαρκούν για την παροχή επαρκούς ελάχιστου εισοδήματος για όλους εκτός από αυτούς που δεν έχουν πλήρη ασφαλιστική σταδιοδρομία ή από αυτούς που δεν κατοικούν στη χώρα αρκετά χρόνια. Στις περιπτώσεις αυτές, διατίθενται παροχές κοινωνικής βοήθειας κατόπιν ελέγχου των πόρων.

Πίνακας 1: Εγγυήσεις ελαχίστου εισοδήματος για ηλικιωμένους ανθρώπους

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

3.1.2. Ο κίνδυνος της φτώχειας για τους ηλικιωμένους

Πολλά από αυτά τα συστήματα εισήχθηκαν μόνο πρόσφατα ή βρίσκονται στη διαδικασία εισαγωγής. Τα κράτη μέλη επίσης αναφέρουν προσπάθειες που καταβάλλουν πρόσφατα για την αύξηση των ελάχιστων επιπέδων προστασίας για ηλικιωμένους. Αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ανάλυση των αποτελεσμάτων τoυ Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ECHP). Τα δεδομένα που προέκυψαν πρόσφατα αντικατοπτρίζουν την εισοδηματική κατάσταση το 1998. Tα δεδομένα σχετικά με το εισόδημα του Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν αντικατοπτρίζουν την ιδιοκτησία κατοικίας (ως τεκμαρτό ενοίκιο) και συνεπώς παρέλειψαν να συμπεριλάβουν ένα σημαντικό καθοριστικό παράγοντα του βιοτικού επιπέδου. Το ευρύ φάσμα παροχών σε είδος (π.χ. υγειονομικές και κοινωνικές υπηρεσίες, δωρεάν δημόσιες μεταφορές, μειωμένες τιμές για διάφορα αγαθά και υπηρεσίες όπως συνδέσεις τηλεφώνου, ενέργεια κ.λπ.) που διατίθενται στους ηλικιωμένους σε ορισμένα κράτη μέλη δεν καλύπτονται επίσης. Επίσης πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι τα δεδομένα εισοδήματος του Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας αξιολογούνται για νοικοκυριά και μετά εξατομικεύονται χρησιμοποιώντας μια κλίμακα αντιστοιχίας. [6] Συνεπώς τα δεδομένα εισοδήματος βάσει του Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν αναφέρονται στα επιμέρους εισοδήματα ανδρών και γυναικών ή ηλικιωμένων και νέων αλλά στο μερίδιο του εισοδήματος του νοικοκυριού με το οποίο ζουν τα άτομα αυτά. Υψηλότεροι κίνδυνοι φτώχειας για γυναίκες - ή χαμηλότερο μέσο εισόδημα -συνεπώς σημαίνει ότι οι γυναίκες είναι πιο πιθανόν να ζουν σε ένα νοικοκυριό που απειλείται από τη φτώχεια ή που έχει χαμηλότερο εισόδημα νοικοκυριού. Το Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν καλύπτει τα άτομα που δεν ζουν σε ιδιωτικά νοικοκυριά αλλά, π.χ., σε ιδρύματα περίθαλψης. Τέλος, επειδή οι κίνδυνοι φτώχειας μετρούνται με αναφορά σε ένα κατώφλι εισοδήματος (π.χ. 60% του μέσου εισοδήματος) δίνουν μια ατελή εικόνα της κατάστασης. Μια εγγύηση ελάχιστου εισοδήματος λίγο πιο πάνω από το κατώφλι εισοδήματος θα εξασφαλίζει πολύ χαμηλό ποσοστό του κινδύνου φτώχειας ακόμη και αν η πραγματική εισοδηματική κατάσταση θα είναι μόνον περιθωριακά διαφορετική από αυτή που προκύπτει από μια εγγύηση ελάχιστου εισοδήματος λίγο πιο κάτω από το κατώφλι. Μια τέτοια επίδραση μπορεί να εξηγεί για παράδειγμα το μεγάλο άνοιγμα της ψαλίδας σε ορισμένα κράτη μέλη μεταξύ του ποσοστού των ανθρώπων που ζουν σε νοικοκυριά με λιγότερο από 60% του μέσου εισοδήματος και τα νοικοκυριά με λιγότερο του 50% του μέσου εισοδήματος (βλέπε διάγραμμα 14).

[6] Για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε το μεθοδολογικό σημείωμα σχετικά με τα βασικά στατιστικά δεδομένα στο παράρτημα με τις συνόψεις των χωρών.

Tα δεδομένα που παρουσιάζονται στο διάγραμμα 14 δείχνουν ότι οι κίνδυνοι φτώχειας διαφέρουν σημαντικά από μια χώρα στην άλλη και ότι είναι συνήθως υψηλότεροι για γυναίκες παρά για άνδρες. Ωστόσο, η θέσπιση νέας ελάχιστης εγγύησης ή η αύξηση του επιπέδου αυτής της εγγύησης μπορεί να αλλάξει την εικόνα σημαντικά. Αυτό θα μπορούσε για παράδειγμα να είναι η περίπτωση του ΗΒ στο οποίο η νέα πίστωση σύνταξης (Pension Credit) θα σημειώσει σημαντική πρόοδο στην εξάλειψη της φτώχειας των συνταξιούχων. Δυστυχώς, οι συνέπειες καλύτερων εγγυήσεων ελάχιστου εισοδήματος μπορούν να παρατηρηθούν με μεγάλη χρονική καθυστέρηση στα δεδομένα της ευρωπαϊκής έρευνας εισοδημάτων.

Διάγραμμα 14

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα σχετικά με τα στατιστικά στοιχεία πλαισίωσης στο παράρτημα με τις συνόψεις των χωρών. Πηγή: ECHP-UDB, Eurostat, έκδοση Δεκέμβριος 2002. Τα δεδομένα για το ΗΒ είναι προσωρινά. Οι σταθμίσεις για τα ισπανικά δεδομένα θα αναθεωρηθούν. Τα δεδομένα για τη Σουηδία καλύπτουν μόνον τα άτομα ηλικίας κάτω των 85 ετών. βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα.

Πίνακας 2: Κίνδυνος φτώχειας (% των ανθρώπων κάτω από το όριο ένδειας) και επίπεδο εισοδήματος για άτομα ηλικίας 65+ ως ποσοστό % του εισοδήματος των ανθρώπων ηλικίας 0-64 ετών, 1998 (ECHP)

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Για την ΕΕ συνολικά, ο κίνδυνος της φτώχειας για ηλικιωμένους ήταν μόνον λίγο υψηλότερος από αυτόν που διατρέχει ο πληθυσμός ηλικίας κάτω των 65 ετών, κυρίως λόγω του χαμηλότερου εισοδήματος των γυναικών. Οι άνδρες άνω των 65 ετών δεν είναι πιο εκτεθειμένοι στον κίνδυνο της φτώχειας από ό,τι οι άνδρες κάτω των 65 ετών. Ωστόσο, τα δεδομένα του 1998 δείχνουν ότι περίπου 17% των ανθρώπων ηλικίας άνω των 65 κινδυνεύουν από τη φτώχεια, εάν το 60% του μέσου εισοδήματος χρησιμοποιηθεί ως κατώφλι και το ήμισυ περίπου αυτού του ποσοστού εάν χρησιμοποιηθεί το 50% του μέσου εισοδήματος. [7] Συνεπώς οι ηλικιωμένοι εκτίθενται στο ίδιο επίπεδο κινδύνου φτώχειας όπως και το σύνολο του πληθυσμού.

[7] Η ηλικία των 65 ετών μπορεί να θεωρηθεί ως αντιπροσωπευτική της εκ του νόμου προβλεπόμενης συντάξιμης ηλικίας στα περισσότερα κράτη μέλη. Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες η κανονική ηλικία συνταξιοδότησης είναι χαμηλότερη για γυναίκες ή τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες (Γαλλία: 60). Εξάλλου, στην πράξη πολλοί άνθρωποι αποχωρούν από την αγορά εργασίας πριν φθάσουν στην ηλικία των 65 ετών. Εάν χρησιμοποιηθεί η ηλικία των 60 ως κατώφλι αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα να παρατηρείται χαμηλότερος κίνδυνος ένδειας και σχετικά υψηλά βιοτικά επίπεδα για ηλικιωμένους.

Διάγραμμα 15

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα σχετικά με τα στατιστικά στοιχεία πλαισίωσης στο παράρτημα με τις συνόψεις των χωρών. Πηγή: ECHP-UDB, Eurostat, έκδοση Δεκέμβριος 2002. Τα δεδομένα για το ΗΒ είναι προσωρινά. Οι σταθμίσεις για τα ισπανικά δεδομένα θα αναθεωρηθούν. Τα δεδομένα για τη Σουηδία καλύπτουν μόνον τα άτομα ηλικίας κάτω των 85 ετών. βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα.

Οι πρεσβύτεροι συνταξιούχοι (ηλικίας 75 και άνω) τείνουν να κινδυνεύουν περισσότερο από τη φτώχεια από ό,τι οι νεώτεροι συνταξιούχοι. Αυτό ενδέχεται να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες: κοόρτεις μεγαλύτερης ηλικίας ενδέχεται να έχουν αποκτήσει χαμηλότερα δικαιώματα συνταξιοδότησης (π.χ. λόγω απασχόλησης σε τομείς με λιγότερο καλά αναπτυγμένη συνταξιοδοτική ασφάλιση ή λόγω νομοθεσίας με λιγότερο γενναιόδωρες συντάξεις). ο πληθωρισμός ενδέχεται να έχει διαβρώσει την αγοραστική δύναμη των παροχών σύνταξης εφόσον τον καιρό που υποβλήθηκε η αίτηση συνταξιοδότησης ίσως υπήρχαν περισσότερα νοικοκυριά με ένα χηρεμένο άτομο χωρίς επαρκείς παροχές επιζώντων για να διατηρηθεί το ίδιο ισοδύναμο εισοδήματος. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα αυτών των γηραιότερων συνταξιούχων ηλικίας άνω των 75 ετών.

Διάγραμμα 16

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα σχετικά με τα στατιστικά στοιχεία πλαισίωσης στο παράρτημα με τις συνόψεις των χωρών. Πηγή: ECHP-UDB, Eurostat, έκδοση Δεκέμβριος 2002. Τα δεδομένα για το ΗΒ είναι προσωρινά. Οι σταθμίσεις για τα ισπανικά δεδομένα θα αναθεωρηθούν. Τα δεδομένα για τη Σουηδία καλύπτουν μόνον τα άτομα ηλικίας κάτω των 85 ετών. βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα.

Η μελλοντική ανάγκη για αυτές τις ελάχιστες εγγυήσεις και το κόστος τους θα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το εάν οι μελλοντικοί συνταξιούχοι θα έχουν αποκτήσει επαρκή δικαιώματα συνταξιοδότησης σε δημόσια και ιδιωτικά συστήματα για να ανεβάσουν τις συντάξεις τους στα εγγυημένα ελάχιστα επίπεδα. Διαρθρωτικές αλλαγές στις νότιες χώρες της Ευρώπης είχαν ως αποτέλεσμα να έχουν ολοκληρώσει περισσότεροι άνθρωποι μακροχρόνιες σταδιοδρομίες με καλή κάλυψη συνταξιοδότησης. Η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό θα αυξήσει τα ατομικά δικαιώματα συνταξιοδότησης των γυναικών. Τέλος, όπως θα συζητηθεί στο πλαίσιο του στόχου 2 παρακάτω, η ανάπτυξη της συμπληρωματικής ιδιωτικής ασφάλισης ενδέχεται να αντισταθμίσει σε ορισμένες χώρες τις κάπως λιγότερο γενναιόδωρες παροχές των δημοσίων συντάξεων, κυρίως ως αποτέλεσμα της σύνδεσής τους μάλλον με τον τιμάριθμο παρά με τις αποδοχές και των μηχανισμών αυτόματης αναπροσαρμογής που συνδέονται μερικές φορές με τη μετάβαση στα συστήματα προκαθορισμένων εισφορών. Τα περισσότερα κράτη μέλη αναμένουν ότι τα συστήματα ελάχιστης εγγύησης θα συνεχίσουν να διαδραματίζουν δευτερεύοντα ρόλο και δεν θα πρέπει να τροφοδοτούν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού συνταξιούχων.

3.1.3. Συμπέρασμα: εξάλειψη των κινδύνων φτώχειας στα γηρατειά

Όλα τα κράτη μέλη έχουν διατάξεις οι οποίες προβλέπουν ένα ελάχιστο επίπεδο εισοδήματος για τους ηλικιωμένους οι οποίοι δεν έχουν, για τον ένα ή άλλο λόγο, αποκτήσει εξ' ιδίων αρκετά δικαιώματα συνταξιοδότησης. Το 1998, οι ηλικιωμένοι στην ΕΕ συνολικά, αντιμετώπιζαν τον ίδιο κίνδυνο φτώχειας όπως και τα άτομα ηλικίας κάτω των 65 ετών. Σε ορισμένα κράτη μέλη, ωστόσο, οι κίνδυνοι της φτώχειας είναι σημαντικά υψηλότεροι για τους ηλικιωμένους. Πρέπει ακόμη να εξεταστεί εάν τα μέτρα για τη βελτίωση των ελάχιστων επιπέδων σύνταξης και τα δυναμικά συνταξιοδοτικά συστήματα (περισσότεροι συνταξιούχοι με πλήρεις σταδιοδρομίες κ.λπ.) θα μειώσουν τους κινδύνους φτώχειας κατά τα επόμενα χρόνια.

3.2. Στόχος 2: παροχή της δυνατότητας στους ανθρώπους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο

Παροχή πρόσβασης σε όλα τα άτομα σε επαρκείς ρυθμίσεις συντάξεων, δημοσίων και/ή ιδιωτικών, οι οποίες θα τους επιτρέπουν να αποκτούν δικαιώματα συνταξιοδότησης έτσι ώστε να είναι σε θέση να διατηρήσουν σε λογικό βαθμό το βιοτικό τους επίπεδο μετά τη συνταξιοδότηση.

Ο σκοπός των συνταξιοδοτικών συστημάτων δεν περιορίζεται στο να εξασφαλιστεί ότι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι δεν θα αναγκάζονται να ζουν στη φτώχεια. Στόχος τους είναι επίσης να προβλέψουν ρυθμίσεις που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να διατηρήσουν σε λογικό βαθμό, το επίπεδο διαβίωσης που επέτυχαν στη διάρκεια του επαγγελματικού τους βίου. [8] Tα κράτη μέλη αναγνωρίζουν αυτή την ανάγκη και τα περισσότερα από αυτά φροντίζουν για αυτό σε σημαντικό βαθμό στο πλαίσιο των εκ του νόμου προβλεπομένων (με βάση τις αποδοχές) συνταξιοδοτικών συστημάτων. Ωστόσο, τα κράτη μέλη δημιουργούν επίσης ευκαιρίες για επικουρική ιδιωτική ασφάλιση σε συλλογικά (δεύτερος άξονας) ή ατομικά (τρίτος άξονας) συστήματα και ενθαρρύνουν τέτοιου είδους αποταμιεύσεις σύνταξης κυρίως με φορολογικά κίνητρα.

[8] Αυτό κανονικά συνεπάγεται χαμηλότερο εισόδημα επειδή οι ηλικιωμένοι έχουν συνήθως λιγότερες οικογενειακές υποχρεώσεις, δεν έχουν πλέον δαπάνες που σχετίζονται με την εργασία και είναι πιο πιθανό να είναι ιδιοκτήτες της κατοικίας τους.

Τα κράτη μέλη γενικά δεν έχουν ρητούς στόχους όσον αφορά το επίπεδο διαβίωσης μετά τη συνταξιοδότηση σε σύγκριση με την κατάσταση πριν από τη συνταξιοδότηση. Η Γερμανία δεσμεύεται να διατηρήσει τα επίπεδα αναπλήρωσης των αποδοχών στο 67-68% στον πρώτο άξονα το 2030 για έναν εργαζόμενο με μέσο όρο αποδοχών και 45 έτη ασφάλισης αλλά αυτό το ποσοστό είναι μάλλον θεωρητικό και δεν είναι απαραίτητα αντιπροσωπευτικό για τα πραγματικά εισοδήματα από συντάξεις. Στην Ελλάδα ψηφίστηκε πρόσφατα ένας νόμος που αποσκοπεί στην προσαρμογή των ποσοστών αναπλήρωσης στο 70% από το σύστημα βασικής σύνταξης για όλους τους εργαζόμενους μειώνοντας τα ποσοστά αναπλήρωσης για τις κοόρτεις μεγαλύτερης ηλικίας και αυξάνοντας τα ποσοστά αυτά για τις νεώτερες κοόρτεις. Η Φινλανδία έθεσε ως στόχο το επίπεδο των 60% αναπλήρωσης του εισοδήματος από το εκ του νόμου προβλεπόμενο σύστημα, ανεξάρτητα από την εισοδηματική τάξη (το μέγιστο επίπεδο για πλήρη σταδιοδρομία 40 ετών). Αυτά τα παραδείγματα αφορούν τον πρώτο άξονα. Όσον αφορά τον δεύτερο και τον τρίτο ασφαλιστικό άξονα, οι έμμεσοι στόχοι μπορούν μερικές φορές να απαλλαγούν από τη φορολογική νομοθεσία. Οι εισφορές για τα συστήματα συνταξιοδότησης εκπίπτουν από τις αποδοχές μόνον έως ένα ορισμένο ποσό. Στις Κάτω Χώρες, αυτό το ποσό περιορίζεται σε αυτό που χρειάζεται για την επίτευξη μικτού επιπέδου αναπλήρωσης ύψους 70% των μικτών τελικών αποδοχών μετά από σταδιοδρομία 40 ετών.

3.2.1. Πρόσβαση σε μηχανισμούς που καθιστούν δυνατό στους ανθρώπους να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο σε αξιοπρεπές επίπεδο μετά τη συνταξιοδότηση

Στα περισσότερα κράτη μέλη τα εκ του νόμου προβλεπόμενα συστήματα συνταξιοδότησης παρέχουν συντάξεις με βάση τις αποδοχές, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση του βιοτικού επιπέδου μετά τη συνταξιοδότηση. Οι παροχές από αυτά τα συνταξιοδοτικά συστήματα σχετίζονται με τις αποδοχές είτε για τη διάρκεια συγκεκριμένου αριθμού ετών προς το τέλος της σταδιοδρομίας ή αυξητικά για τη συνολική διάρκεια της σταδιοδρομίας.

Σε τρία κράτη μέλη, Δανία, Ιρλανδία, και Κάτω Χώρες, η εκ του νόμου προβλεπόμενη συνταξιοδοτική κάλυψη αποτελείται κυρίως από κατ' αποκοπή παροχές συνταξιοδότησης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, εκτός από την κατ' αποκοπή σύνταξη, η "State Second Pension" (κρατική δεύτερη σύνταξη) παρέχει μια συμπληρωματική σύνταξη ανάλογα με τις αποδοχές από την οποία επωφελούνται ιδιαίτερα τα άτομα με χαμηλό εισόδημα. Άλλοι μπορούν να επιλέξουν μια ιδιωτική επαγγελματική ή προσωπική ασφάλιση συνταξιοδότησης. Στις χώρες αυτές, η ικανότητα διατήρησης του επιπέδου διαβίωσης μετά τη συνταξιοδότηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πρόσβαση στην ιδιωτική επαγγελματική ή στην προσωπική ασφάλιση συνταξιοδότησης. Συνεπώς η επίτευξη καλών ποσοστών ασφαλιστικής κάλυψης από τέτοιου είδους ιδιωτικά συστήματα και επαρκή επίπεδα παροχών θα αποτελέσει σημαντικό στόχο για τους πολιτικούς παράγοντες. Τα φορολογικά κίνητρα από μόνα τους δεν θα έχουν αυτόματα ως συνέπεια την πλήρη κάλυψη και ορισμένα κράτη μέλη επαφίενται στο σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων για την επίτευξη καλύτερης κάλυψης. Ο πίνακας 3 παρακάτω περιέχει συνοπτικές πληροφορίες από τις εθνικές εκθέσεις στρατηγικής σχετικά με τη σημασία της ιδιωτικής ασφάλισης συνταξιοδότησης, κυρίως μέσω των επαγγελματικών συστημάτων ασφαλιστικής κάλυψης.

Πίνακας 3: πρόσβαση στα ιδιωτικά συστήματα συνταξιοδότησης

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Τα εργαλεία της πολιτικής για την προώθηση της ιδιωτικής ασφάλισης συνταξιοδότησης είναι φορολογικά κίνητρα, συνήθως με τη μορφή του μοντέλου φορολόγησης EEΦ (οι εισφορές Εκπίπτουν, το εισόδημα από επενδύσεις Εκπίπτουν, οι παροχές Φορολογούνται, οικονομική υποστήριξη με τη μορφή επιδοτήσεων (όπως θεσπίστηκε με την τελευταία μεταρρύθμιση των συντάξεων της Γερμανίας), ή με νομοθεσία που καθιστά υποχρεωτική τη συμμετοχή σε τέτοιου είδους συστήματα.

Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι ομοσπονδίες των εργοδοτών έχουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο σε ορισμένα κράτη μέλη. Στις Κάτω Χώρες, στη Δανία και στη Σουηδία οι κοινωνικοί εταίροι συνάπτουν συλλογικές συμφωνίες για την ασφάλιση επαγγελματικής συνταξιοδότησης σε τομεακό επίπεδο. Η συμμετοχή στα συστήματα αυτά είναι υποχρεωτική. Ως αποτέλεσμα, τα ποσοστά κάλυψης αυτών των συστημάτων είναι ιδιαίτερα υψηλά, έως το 91% των εργαζομένων στην περίπτωση των Κάτω Χωρών. Άλλες χώρες (B, D, E) ακολουθούν τώρα την προσέγγιση αυτή ή προετοιμάζουν μέτρα για να επιτευχθεί αυτό. η Ιταλία σκοπεύει επίσης να καταστήσει υποχρεωτική τη συμμετοχή σε ιδιωτικά ασφαλιστικά ταμεία.

Χάρη στα εκ του νόμου προβλεπόμενα συστήματα και στις δεσμευτικές συλλογικές συμφωνίες, η συμμετοχή στα συνταξιοδοτικά συστήματα που εξασφαλίζουν αρκετά υψηλά επίπεδα αναπλήρωσης του εισοδήματος μετά από πλήρη σταδιοδρομία είναι υποχρεωτική για μια μεγάλη πλειονότητα των εργαζομένων στα περισσότερα κράτη μέλη. Μόνον η Ιρλανδία δεν έχει υποχρεωτική με βάση τις αποδοχές ασφάλιση, και τα επίπεδα των συντάξεων με βάση τις αποδοχές από τα υποχρεωτικά συστήματα είναι συγκριτικά χαμηλά στο ΗΒ και στο Βέλγιο για άτομα με υψηλότερα εισοδήματα. Στο ΗΒ, οι εργαζόμενοι που δεν καταβάλλουν εισφορές στο κρατικό σύστημα είναι υποχρεωμένα να συμμετέχουν σε ένα σύστημα επαγγελματικής ή προσωπικής συνταξιοδότησης το οποίο πληροί ορισμένα ειδικά κριτήρια. Το Βέλγιο έχει χαμηλό ποσοστό αναπλήρωσης σε σύγκριση με τα κράτη μέλη που έχουν συνταξιοδοτικά συστήματα με βάση τις αποδοχές.

Υπάρχουν ενδοιασμοί ότι ενδέχεται τα υποχρεωτικά επαγγελματικά συστήματα συνταξιοδότησης σε όλους τους τομείς να μην συμβιβάζονται με την ευρωπαϊκή νομοθεσία ανταγωνισμού. Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων θεωρεί τέτοιου είδους συστήματα ως επιχειρήσεις και συνεπώς απαιτούν μια κατά περίπτωση αξιολόγηση σχετικά με το αν η υποχρεωτική συμμετοχή δικαιολογείται από κοινωνικούς στόχους. [9] Μέχρι σήμερα, η νομοθεσία ανταγωνισμού δεν αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο για την ανάπτυξη των υποχρεωτικών επαγγελματικών συνταξιοδοτικών συστημάτων αλλά οι εθνικοί υπεύθυνοι πολιτικοί παράγοντες ενδέχεται να χρειαστούν μεγαλύτερη νομική βεβαιότητα.

[9] Βλέπε ιδίως την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 21ης Σεπτεμβρίου 1999 στην υπόθεση C-67/96 (Albany International).

Οι εργαζόμενοι μπορεί να είναι ελεύθεροι να αποφασίσουν εάν πρέπει να καταβάλουν εισφορές σε ένα συνταξιοδοτικό σύστημα στο πλαίσιο της απασχόλησης ή να αποταμιεύουν σε ένα προσωπικό σύστημα συνταξιοδότησης που δεν έχει καμία σχέση με την απασχόληση. Ωστόσο, η παροχή συμπληρωματικής ασφάλισης συνταξιοδότησης στο πλαίσιο της απασχόλησης έχει νόημα, επειδή ο απώτερος στόχος είναι η αναπλήρωση του εισοδήματος από την εργασία. Η ρύθμιση ασφάλισης συνταξιοδότησης για ομάδες είναι συνήθως οικονομικότερη. Τέλος, η επιλογή του σωστού προϊόντος για τις αποταμιεύσεις συνταξιοδότησης ενδέχεται να είναι άκρως δύσκολη για τους περισσότερους καταναλωτές. Το ΗΒ και η Ιρλανδία έχουν παράδοση στην εθελοντική ασφάλιση επαγγελματικής συνταξιοδότησης και αντιμετωπίζουν τα θέματα διαφορών στην κάλυψη και την πολυπλοκότητα με τη θέσπιση νέων προγραμμάτων συνταξιοδότησης, δηλαδή τις επονομαζόμενες συντάξεις δικαιούχων 'stakeholder pensions' στο ΗΒ και τους προσωπικούς λογαριασμούς αποταμίευσης συνταξιοδότησης 'Personal Retirement Savings Accounts' στην Ιρλανδία. Αμφότερες είναι προαιρετικές για τον εργαζόμενο αλλά οι εργοδότες πρέπει να προσφέρουν τέτοιου είδους συνταξιοδοτικών προϊόντων, εάν δεν έχουν επαγγελματικά συνταξιοδοτικά συστήματα.

Η ασφάλιση του τρίτου άξονα μπορεί επίσης να είναι δύσκολο να διακριθεί από άλλες ατομικές προσπάθειες για την εξασφάλιση επαρκούς βιοτικού επιπέδου μετά τη συνταξιοδότηση. Σ' αυτές περιλαμβάνονται ιδιαιτέρως η ιδιοκτησία οικίας που αποτελεί σημαντική διαφορά από την άποψη του βιοτικού επιπέδου αλλά δεν έχει δυστυχώς ακόμη ληφθεί υπόψη στην έρευνα των νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (στην οποία δεν περιλαμβάνεται το τεκμαρτό ενοίκιο στα εισοδήματα). Άλλοι μηχανισμοί που συμβάλλουν στη διατήρηση του βιοτικού επιπέδου μετά από τη συνταξιοδότηση περιλαμβάνουν την ασφάλιση υγειονομικής και μακροχρόνιας περίθαλψης, - η οποία αποκτά συνεχώς μεγαλύτερη σημασία καθώς αυξάνεται η ηλικία των ανθρώπων -, το επίδομα στέγασης και ορισμένα προνόμια όπως είναι η δωρεάν χρήση των δημόσιων μεταφορικών μέσων, τηλεοπτικές άδειες κ.λπ.

Tο φορολογικό σύστημα μπορεί επίσης να συμβάλει σημαντικά στην αύξηση του σχετικού βιοτικού επιπέδου των ηλικιωμένων. Οι καθαροί φορολογικοί συντελεστές αναπλήρωσης είναι υψηλότεροι από τους μικτούς συντελεστές αναπλήρωσης αντικατοπτρίζοντας τους προοδευτικούς φορολογικούς συντελεστές και την ειδική ασφάλιση για συνταξιούχους και ηλικιωμένους. Επιπλέον, οι συνταξιούχοι δεν χρειάζεται να πληρώνουν ορισμένες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης. Εάν δεν λαμβάνονται υπόψη όλοι αυτοί οι παράγοντες, δεν είναι δυνατόν να αξιολογηθεί κατά πόσο είναι επαρκή τα επίπεδα συνταξιοδότησης. Τα μικτά ποσοστά αναπλήρωσης δεν είναι συνεπώς επαρκή για την αξιολόγηση της επάρκειας των συστημάτων συνταξιοδότησης.

Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς των δεδομένων από το Πάνελ νοικοκυριών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ECHP) που συζητήθηκε στην προηγούμενη παράγραφο και στον πρώτο στόχο, μπορεί να παρατηρηθεί ότι τα εισοδήματα των ανθρώπων ηλικίας άνω των 65 ετών δεν είναι πολύ πιο χαμηλά από αυτά των ανθρώπων κάτω της ηλικίας των 65 ετών. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών, με εκπληκτικά μεγάλη διαφορά στη Σουηδία η οποία ίσως να οφείλεται στην προτίμηση για ατομικές παρά για παράγωγες (επιζώντων) παροχές. [10] Ωστόσο, η ερμηνεία αυτών των αποτελεσμάτων απαιτεί να λαμβάνεται υπόψη το είδος του νοικοκυριού στο οποίο ζουν οι άνθρωποι, επειδή τα δεδομένα του ECHP καλύπτουν μόνον τα νοικοκυριά και όχι ατομικά εισοδήματα.

[10] Η απώλεια ενός συζύγου έχει ως συνέπεια την έντονη μείωση του εισοδήματος ενός νοικοκυριού εάν το εισόδημα του/της συζύγου δεν αντικατασταθεί εν μέρει από παροχή επιζώντος. Αυτό επηρεάζει ιδιαιτέρως τις ηλικιωμένες γυναίκες που είναι πιο πιθανόν να επιζήσουν τους συζύγους τους παρά τους άνδρες.

Διάγραμμα 17

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα σχετικά με τα στατιστικά στοιχεία πλαισίωσης στο παράρτημα με τις συνόψεις των χωρών. Πηγή: ECHP-UDB, Eurostat, έκδοση Δεκέμβριος 2002. Τα δεδομένα για το ΗΒ είναι προσωρινά. Οι σταθμίσεις για τα ισπανικά δεδομένα θα αναθεωρηθούν. Τα δεδομένα για τη Σουηδία καλύπτουν μόνον τα άτομα ηλικίας κάτω των 85 ετών. βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα.

3.2.2. Πιθανή εξέλιξη των ποσοστών αναπλήρωσης

Τα μελλοντικά επίπεδα συντάξεων με βάση τις αποδοχές (επίπεδα αναπλήρωσης του εισοδήματος) θα εξαρτώνται από διάφορους παράγοντες. Οι εθνικές εκθέσεις στρατηγικής δείχνουν μια τάση να γίνονται κάπως λιγότερο γενναιόδωρα τα εκ του νόμου προβλεπόμενα συστήματα ως αποτέλεσμα διαφόρων αναπροσαρμογών. Ορισμένες χώρες παράτειναν - ή βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία παράτασης - την περίοδο του ιστορικού αποδοχών ενός ατόμου που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό των δικαιωμάτων συνταξιοδότησης (π.χ. F, E, P, FIN). Συνεπώς αντί να χρησιμοποιηθούν τα έτη των υψηλότερων αποδοχών προς το τέλος της σταδιοδρομίας, λαμβάνονται υπόψη οι αποδοχές για πολύ μεγαλύτερη περίοδο ή ακόμη και ολόκληρη σταδιοδρομία. Αυτό οδηγεί συνήθως σε χαμηλότερα επίπεδα συντάξεων, ιδίως εάν οι αποδοχές στο παρελθόν δεν ήταν πλήρως προσαρμοσμένες στην (ονομαστική) αύξηση των μισθών.

Τα επίπεδα συνταξιοδότησης μπορούν επίσης να μειωθούν μέσω αναπροσαρμογών στον τύπο που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό των παροχών. Μια σημαντική εξέλιξη υπήρξε η εισαγωγή ενός παράγοντα δημογραφικής αναπροσαρμογής. Στα νέα συνταξιοδοτικά συστήματα της Σουηδίας και της Ιταλίας η αύξηση του προσδόκιμου ζωής θα μειώσει το ποσοστό αναπλήρωσης του εισοδήματος εκτός και αν οι άνθρωποι αναβάλλουν τη συνταξιοδότησή τους.

Ανάμεσα στις χώρες με κατ' εξοχή δημόσιες κατ' αποκοπή συντάξεις, οι Κάτω Χώρες και η Δανία δεσμεύονται να διατηρήσουν τη σύνδεση στο μέσο όρο αποδοχών έτσι ώστε το ποσοστό αναπλήρωσης να παραμείνει ίδιο. Tο ΗΒ εγγυάται σύνδεση με τις τιμές (με ένα ελάχιστο ποσοστό 2.5%) για τη βασική κρατική σύνταξη και συνδέει το ελάχιστο επίδομα κατόπιν ελέγχου των πόρων (Pension Credit) με τις αποδοχές. Η Ιρλανδία δεσμεύεται να αυξήσει την ελάχιστη σύνταξη χωρίς εισφορές σημαντικά έως το 2007 και ενδέχεται να αυξήσει τις συντάξεις με εισφορές καθώς και να εξασφαλίσει ότι οι τελευταίες θα παραμείνουν πάνω από τις παροχές χωρίς εισφορές. συνεπώς τα ποσοστά αναπλήρωσης αναμένεται να αυξηθούν πάνω από το μέσο όρο.

Μια διάκριση πρέπει να γίνει μεταξύ των θεωρητικών και εμπειρικών ποσοστών αναπλήρωσης. Σε ορισμένες χώρες τα εκ του νόμου προβλεπόμενα με βάση τις αποδοχές συνταξιοδοτικά συστήματα επιδιώκουν πολύ υψηλά ποσοστά αναπλήρωσης για την πλήρη σταδιοδρομία. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα σημερινά επίπεδα μέσου όρου αποδεικνύονται χαμηλά σε σύγκριση με τις σημερινές αποδοχές, που αντικατοπτρίζουν τα ώριμα συστήματα συνταξιοδότησης και ατελείς σταδιοδρομίες ή δήλωση κατώτερων αποδοχών στο παρελθόν. Στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, ο οικονομικός εκσυγχρονισμός και οι αλλαγές στην απασχόληση που συνεπάγεται αυτό, θα οδηγήσει σε καλύτερα επίπεδα συνταξιοδότησης στο μέλλον. Η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό σε όλα τα κράτη μέλη θα αποφέρει επίσης υψηλότερες κατά μέσο όρο συντάξεις. Έτσι η τάση προς λιγότερο γενναιόδωρες νομοθεσίες παροχών θα αντισταθμιστεί, σε σημαντικό βαθμό, από τις συνέπειες των πιο μακροχρόνιων σταδιοδρομιών και υψηλότερων εισοδημάτων.

Ένας σημαντικός τρόπος διατήρησης της επάρκειας των συντάξεων από τα εκ του νόμου προβλεπόμενα συστήματα θα είναι να επιτρέπεται στους ανθρώπους να κερδίζουν πρόσθετα δικαιώματα συνταξιοδότησης παρατείνοντας την περίοδο του επαγγελματικού βίου. Αυτό συμβαίνει ιδίως στην περίπτωση των σουηδικών και ιταλικών συνταξιοδοτικών συστημάτων που καθίστανται ασφαλιστικά ουδέτερα. Η ιταλική έκθεση δείχνει ότι θα είναι δυνατόν να επιτευχθεί ένα παρόμοιο ποσοστό αναπλήρωσης για το σημερινό χαρακτηριστικό εργαζόμενο που συνταξιοδοτείται μετά από 35 έτη στην ηλικία των 60, εάν εργάζεται 40 έτη και συνταξιοδοτείται στην ηλικία των 65 ετών. Η Γαλλία δεν σκοπεύει να αυξήσει τη χαμηλή ηλικία συνταξιοδότησης των 60 ετών αλλά ο αριθμός των ετών εισφορών που χρειάζονται για την πλήρη σύνταξη αυξήθηκε από 37½ στα 40, ένα μέτρο που θα αναγκάσει πολλούς ιδιωτικούς υπαλλήλους να μείνουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στην αγορά εργασίας, ενώ οι εργάτες (που άρχισαν να εργάζονται νωρίς στη ζωή τους και τείνουν να έχουν χαμηλότερο προσδόκιμο ζωής) μπορούν να συνεχίσουν να συνταξιοδοτούνται στα 60. Μολονότι η συμπληρωματική σύνταξη για την αναβολή της συνταξιοδότησης έχει εισαχθεί σε ορισμένες χώρες χρειάζονται περισσότερες μεταρρυθμίσεις στα περισσότερα κράτη μέλη για να μπορέσουν οι άνθρωποι να βελτιώσουν τα δικαιώματά τους παροχών με την παράταση των ετών εργασίας (βλέπε στόχος 5, παρακάτω).

Όσον αφορά την ιδιωτική ασφάλιση συνταξιοδότησης μπορεί να αναμένεται ότι η συμβολή της στα εισοδήματα θα αυξηθεί στα περισσότερα κράτη μέλη. Αυτό θα αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι η εξέλιξη των συστημάτων επαγγελματικής συνταξιοδότησης ακόμη και σε χώρες με τα ύψιστα ποσοστά κάλυψης είναι ακόμη πρόσφατη (σύμφωνα με την ιστορική εξέλιξη των συνταξιοδοτικών συστημάτων). Ο αριθμός των συνταξιούχων με δικαιώματα πλήρους σταδιοδρομίας μπορούν συνεπώς να αναμένονται ότι θα αυξηθούν σημαντικά κατά τις επόμενες δεκαετίες.

Οι πληροφορίες που παρέχονται στις εθνικές εκθέσεις στρατηγικής δεν επιτρέπουν συστηματικές συγκρίσεις των σημερινών ή μελλοντικών επιπέδων αναπλήρωσης στα κράτη μέλη. Η υποομάδα για τους δείκτες της επιτροπής κοινωνικής προστασίας εκπονεί εργασία σχετικά με τον υπολογισμό των ποσοστών αναπλήρωσης και με την εξέλιξη τους ως αποτέλεσμα των συνταξιοδοτικών μεταρρυθμίσεων. Δεν είναι δυνατόν να αξιολογηθεί κατά πόσο δικαιολογείται η εμπιστοσύνη που εκφράζεται στις εθνικές εκθέσεις στρατηγικής, επειδή τα μελλοντικά επίπεδα συνταξιοδότησης η προβολή τους είναι πολύ δύσκολη λόγω των περαιτέρω μέτρων μεταρρύθμισης που χρειάζονται και της αβεβαιότητας σχετικά με τις επιδόσεις των χρηματοδοτικών αγορών.

3.3. Στόχος 3: προώθηση της αλληλεγγύης

Προώθηση της αλληλεγγύης εντός και μεταξύ των γενεών.

3.3.1. Αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών

Τα κράτη μέλη προσπαθούν να εξασφαλίσουν ότι οι άνθρωποι άνω της συντάξιμης ηλικίας θα έχουν ένα αξιοπρεπές εισόδημα σε σχέση με το συνολικό πληθυσμό. Από την άποψη αυτή, τα περισσότερα κράτη μέλη αναφέρουν ότι η σχετική κατάσταση εισοδήματος των ηλικιωμένων ανθρώπων είναι γενικά καλή ή τουλάχιστον ικανοποιητική. Αυτό το σημείο υποστηρίζεται σε μεγάλο βαθμό από τα δεδομένα του ECHP που παρουσιάζονται στο διάγραμμα 17, ειδικά εάν ληφθεί υπόψη ότι τα δεδομένα του ECHP ενδέχεται να υποτιμούν τη σχετική ευημερία των νοικοκυριών ηλικιωμένων. Η Ελλάδα και η Γαλλία δηλώνουν ότι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι ενδέχεται να επωφελούνται από μεγαλύτερη περιουσία από αυτή που έχουν, ιδίως με τη μορφή ιδιοκτησίας της κατοικίας. Σύμφωνα με τα εθνικά στατιστικά στοιχεία της Γαλλίας τα νοικοκυριά των συνταξιούχων έχουν διαθέσιμο εισόδημα αντίστοιχο με το 91% του μέσου όρου. Η Φινλανδία αναφέρει ότι το μέσο εισόδημα του νοικοκυριού συνταξιούχου ανέρχεται στο 90% του επιπέδου εισοδήματος του συνολικού πληθυσμού (στη διάρκεια της επιβράδυνσης της οικονομικής ανάπτυξης στις αρχές της δεκαετίας του 1990, το ποσοστό αυτό ανέρχονταν άνω του 100%).

Οι περισσότερες εθνικές εκθέσεις στρατηγικής αναφέρουν το σύστημά τους καταβολής εισφορών ως τον κύριο μηχανισμό εξασφάλισης της αλληλεγγύης μεταξύ νέων και ηλικιωμένων. Ωστόσο, η μέθοδος καταβολής εισφορών δεν πρέπει να θεωρείται ως συνώνυμο της αλληλεγγύης. Σαφώς, η πρώτη γενεά των συνταξιούχων στο σύστημα καταβολής εισφορών δεν επωφελείται από την εθνική αλληλεγγύη (αντί της αλληλεγγύης εντός των οικογενειών). Για τις επόμενες ομάδες πληθυσμού μπορεί, ωστόσο να υπάρχει σαφής σύνδεση μεταξύ των εισφορών και των παροχών γεγονός που συνεπάγεται λίγη ανακατανομή.

Επιπλέον, χαρακτηριστικά αλληλεγγύης μπορούν να βρεθούν στα κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα. Η έκθεση της Ολλανδίας αναφέρει το γεγονός ότι τα κεφαλαιοποιητικά συστήματά της του δεύτερου άξονα έχουν συνήθως χαρακτήρα προκαθορισμένων παροχών. Αυτό επίσης μπορεί να έχει χαρακτήρα αναδιανομής (από την εργαζόμενη γενεά στους συνταξιούχους), επειδή η εργαζόμενη γενεά μπορεί να πρέπει εν μέρει να αντισταθμίσει με υψηλότερες εισφορές σε εποχές με χαμηλές επενδυτικές επιδόσεις, ενώ σε καλές επενδυτικές περιόδους, τα πλεονάσματα μπορούν να μεταδοθούν στην επόμενη γενεά. Αφετέρου, ακόμη και τα διανεμητικά συστήματα μπορεί να έχουν χαρακτηριστικά που δεν συμβιβάζονται με την αρχή της αλληλεγγύης: στα συστήματα στα οποία οι συντάξεις βασίζονται στις τελευταίες αποδοχές, η αναδιανομή μπορεί να πραγματοποιηθεί υπέρ αυτών με αυξανόμενες αποδοχές οι οποίοι συνήθως έχουν επίσης εισόδημα μεγαλύτερο του μέσου όρου.

Αυτή η δυνατότητα άδικης αναδιανομής μέσω των συνταξιοδοτικών συστημάτων ήταν ένα από τα κίνητρα για την αντικατάσταση των παλαιών συνταξιοδοτικών συστημάτων στη Σουηδία και στην Ιταλία με νέα συστήματα τα οποία βασίζονται στην αναλογιστική ουδετερότητα και προϋποθέτουν ότι η συνολική αξία των συντάξεων αντανακλά το σύνολο των εισφορών που καταβλήθηκαν στη διάρκεια του επαγγελματικού βίου. Η αναδιανομή πραγματοποιείται στο πλαίσιο του συστήματος με βάση τις αποδοχές μεταξύ ανδρών και γυναικών (μέσω ανεξάρτητων του φύλου ασφαλιστικών δεδομένων) και προς όφελος άλλων κατηγοριών μέσω πιστώσεων και εγγυήσεων σύνταξης που χρηματοδοτούνται από το γενικό προϋπολογισμό και συνεπώς από τους φόρους.

Η αναλογιστική ουδετερότητα στα συνταξιοδοτικά συστήματα δεν εμποδίζουν τις δημόσιες αρχές να χορηγούν συμπληρωματικά συνταξιοδοτικά δικαιώματα για άτομα με χαμηλό εισόδημα ή ανάλογα με τις περιόδους στη διάρκεια των οποίων ένα άτομο δεν ήταν σε θέση να κερδίσει εισόδημα και να πληρώσει εισφορές. Οι μηχανισμοί για την εξασφάλιση εγγυημένων ελάχιστων εισοδημάτων στους ηλικιωμένους ή για τη βελτίωση των επιπέδων τους διαβίωσης (βλέπε στόχους 1 και 2) αποτελούν σαφείς ενδείξεις αλληλεγγύης. Τα κράτη μέλη χορηγούν επίσης δικαιώματα συνταξιοδότησης για ορισμένες περιόδους χωρίς καταβολή εισφορών, δηλαδή για περιόδους αφιερωμένες στη φροντίδα παιδιών ή ηλικιωμένων ή ατόμων με ειδικές ανάγκες, στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ή περιόδους ανεργίας ή ανικανότητας για εργασία και ασθένειας. Στα κράτη μέλη φαίνεται να υπάρχει μια τάση για ενίσχυση αυτών των μηχανισμών αλληλεγγύης οι οποίοι συχνά χρηματοδοτούνται από το γενικό προϋπολογισμό και λιγότερο από έσοδα εισφορών.

3.3.2. Αλληλεγγύη μεταξύ των ηλικιωμένων

Ορισμένα κράτη μέλη δηλώνουν είτε ως ρητό ή έντονα υπονοούμενο στόχο των συστημάτων τους συνταξιοδότησης την προώθηση πιο ίσης κατανομής του εισοδήματος ανάμεσα στους συνταξιούχους σε σύγκριση με το συνολικό πληθυσμό (Ισπανία, Bέλγιο, Ελλάδα, Iταλία, Κάτω Χώρες, Σουηδία). Το διάγραμμα 18 δείχνει ότι κατανομή μεταξύ των εισοδημάτων του 20% στην κορυφή της κατανομής και του 20% στη βάση είναι πιο δίκαια για τον πληθυσμό ηλικίας άνω των 65 ετών παρά για την ομάδα ηλικίας 0-64 ετών, εκτός από την Ελλάδα, Δανία, Γερμανία, Aυστρία και Bέλγιο όπου άλλοι παράγοντες υπερισχύουν της εξισωτικής επίδρασης των δημοσίων συντάξεων).

Διάγραμμα 18

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

α) Ποσοστό του συνολικού εισοδήματος που έλαβε το 20% με το υψηλότερο εισόδημα εντός ενός δεδομένου πληθυσμού (ανώτατο πεμπτημόριο) σε σύγκριση με αυτό που έλαβε το 20% του ίδιου πληθυσμού με το χαμηλότερο εισόδημα (κατώτατο πεμπτημόριο). Βλέπε επίσης μεθοδολογικό σημείωμα για τα στατιστικά στοιχεία πλαισίωσης. Πηγή: ECHP-UDB, Eurostat, έκδοση Δεκέμβριος 2002. Τα δεδομένα για το ΗΒ είναι προσωρινά. Οι σταθμίσεις για τα ισπανικά δεδομένα θα αναθεωρηθούν. Τα δεδομένα για τη Σουηδία καλύπτουν μόνον τα άτομα ηλικίας κάτω των 85 ετών. βλέπε μεθοδολογικό σημείωμα.

Τα κράτη μέλη προβάλλουν μια σειρά χαρακτηριστικών των συστημάτων τους του πρώτου άξονα που θα έπρεπε να μειώσουν την ανισότητα του εισοδήματος μεταξύ των ηλικιωμένων. Πράγματι τα περισσότερα κράτη μέλη αναφέρουν σχετικά με αυτό τους μηχανισμούς αναδιανομής των συστημάτων τους και ιδίως, τις εγγυημένες ελάχιστες συντάξεις ή ελάχιστα εισοδήματα για ηλικιωμένους και πιστώσεις συνταξιοδότησης για περιόδους φροντίδας παιδιών, ασθένειας ή ανεργίας. Οι Κάτω Χώρες επισημαίνουν, π.χ. το γεγονός ότι, στο σύστημά τους καταβολής εισφορών του 1ου άξονα, όλοι οι κάτοικοι αποκτούν δικαιώματα συνταξιοδότησης με ίσο ποσοστό εισφορών ετησίως. Το Βέλγιο απαριθμεί ορισμένες διατάξεις στο σύστημά του με τις οποίες αναδιανέμεται το εισόδημα από τους πλουσιότερους στους πιο φτωχούς συνταξιούχους. Περιλαμβάνουν ελάχιστα και ανώτατα ποσοστά συντάξεων, μια εισφορά (cotisation de solidaritι) που επιβαρύνει τις υψηλότερες συντάξεις και εισφορές για την ασφάλισης υγείας που επιβάλλονται μόνον πάνω από ένα όριο.

Οι μηχανισμοί αλληλεγγύης στα συστήματα συνταξιοδότησης έχουν σημαντικές συνέπειες για την ισότητα μεταξύ των φύλων. Λόγω της χαμηλότερης τους συμμετοχής τους στην αγορά εργασίας σήμερα και στο παρελθόν και των χαμηλότερων αποδοχών τους, οι γυναίκες έχουν χαμηλότερες συντάξεις από τους άνδρες αλλά επωφελούνται περισσότερο από εγγυήσεις ελάχιστων συντάξεων και από πιστώσεις συντάξεων για περιόδους φροντίδας παιδιών. Οι Κάτω Χώρες και η Σουηδία επίσης επισημαίνουν ότι η χρήση ασφαλιστικών δεδομένων ανεξαρτήτως φύλου αποτελεί μια αναδιανομή υπέρ των γυναικών οι οποίες, χάρη στο μεγαλύτερό τους προσδόκιμο ζωής., λαμβάνουν τη σύνταξή τους για μεγαλύτερη περίοδο από τους άνδρες.

Στις περισσότερες εθνικές εκθέσεις στρατηγικής παρατηρείται ότι οι πιο ηλικιωμένοι συνταξιούχοι τείνουν να λαμβάνουν χαμηλότερες συντάξεις από ότι οι νεώτεροι συνταξιούχοι. Πίσω από αυτό κρύβονται διάφοροι παράγοντες. Ο υπολογισμός των δικαιωμάτων συνταξιοδότησης με βάση τον τελευταίο μισθό επιφέρει πλεονεκτήματα στους περισσότερους πρόσφατα συνταξιούχους. Από τις προοδευτικές βελτιώσεις στην κάλυψη και στους όρους σύμφωνα με τους οποίους υπολογίζονται τα δικαιώματα ασφάλισης, έχουν επωφεληθεί αυτοί που συμμετείχαν πιο πρόσφατα στο εργατικό δυναμικό. Η αναλογία των γυναικών αυξάνεται στις κλάσεις μεγαλύτερης ηλικίας, και, λόγω των χαμηλότερων ατομικών δικαιωμάτων συνταξιοδότησης και των χαμηλών παροχών επιζώντων, ο μέσος όρος εισοδήματος στις κλάσεις μεγαλύτερης ηλικίας θα μειωθεί. Ως αποτέλεσμα οι συνταξιούχοι μεγαλύτερης ηλικίας εκπροσωπούνται δυσανάλογα ανάμεσα στους δικαιούχους ελάχιστων συντάξεων. Τα κράτη μέλη, μολονότι έχουν επίγνωση της τάσης αυτής, επισημαίνουν το γεγονός ότι με τη συνεχή προσοχή στη βελτίωση της ελάχιστης ασφάλισης και με άλλους μηχανισμούς αλληλεγγύης κατορθώνεται η διόρθωση της κατανομής του εισοδήματος. Η Γαλλία αναφέρει εθνικά στοιχεία που δείχνουν ότι ο μέσος όρος μικτής σύνταξης των πιο ηλικιωμένων συνταξιούχων είναι 60% από το μέσο όρο των νεώτερων συνταξιούχων. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη τη φορολογία και άλλες απαλλαγές καθώς και παροχές που χορηγούνται στους συνταξιούχους, ο αριθμός αυξάνεται στο 90%.

Το Βέλγιο και η Ιταλία έχουν επίγνωση ότι οι ανισότητες εισοδήματος μεταξύ των νοικοκυριών συνταξιούχων είναι θέμα συνεχούς ανησυχίας. Η Ιταλία δηλώνει ότι τα εισοδήματα είναι πιο άνισα ανάμεσα στους νεώτερους συνταξιούχους, αντικατοπτρίζοντας έτσι την αυξανόμενη σημασία των επαγγελματικών συντάξεων (οι οποίες τείνουν να συμβάλουν λιγότερο στην αναδιανομή) και του εισοδήματος από άλλες πηγές (κυρίως από κεφάλαιο) για αυτή την ομάδα. Tο ΗΒ δηλώνει ότι τα εισοδήματα του πιο πλούσιου 20% των συνταξιούχων αυξήθηκε στο 80% μεταξύ των ετών 1979 1996/7, ενώ αυτά του πιο φτωχού 20% των συνταξιούχων αυξήθηκε μόνον στο 30%. Αυτό οφείλεται στη μεγέθυνση των ιδιωτικών και επαγγελματικών συντάξεων, μια τάση από την οποία οι πιο φτωχοί συνταξιούχοι δεν έχουν επωφεληθεί. Με τις μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν από το 1997 και μετά επικεντρώθηκαν οι πόροι στις πιο φτωχές ομάδες.

Τέλος η Ιταλία και η Ελλάδα παρατήρησαν ότι η ιστορική συσσώρευση διαφορετικών συνταξιοδοτικών ταμείων για διάφορες επαγγελματικές ομάδες, στην οποία οφείλονται τα διαφορετικά ποσοστά επιστροφής των εισφορών στα μέλη τους αποτελεί μια άλλη διάσταση ανισότητας μεταξύ των συνταξιούχων. Συνεπώς η ενοποίηση του συστήματος και η δημιουργία δίκαιας κατανομής σε όλα τα συστήματα είναι και ήταν μία πτυχή των πολιτικών τους.

3.3.3. Γήρανση και πιθανή εξέλιξη των ανισοτήτων

Αρκετές εθνικές εκθέσεις στρατηγικής πραγματεύονται την πιθανή εξέλιξη των ανισοτήτων και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διατηρηθεί η αλληλεγγύη υπό το πρίσμα της δημογραφικής γήρανσης. Η Δανία υποστηρίζει ότι οι νέοι σημερινοί και μελλοντικοί συνταξιούχοι είναι πιο πιθανό να λαμβάνουν επαγγελματικές ή άλλες συντάξεις με βάση την αποταμίευση. Αντίστοιχα, η Δανία προβλέπει ότι τα ποσοστά αναπλήρωσης θα συνεχίσουν να αυξάνονται και ότι ταυτόχρονα το εισόδημα θα κατανέμεται πιο ομοιόμορφα μεταξύ των συνταξιούχων. Κατά συνέπεια, με βάση τα τρέχοντα χαρακτηριστικά του συστήματός τους, μπορεί να διατηρηθεί η αλληλεγγύη μεταξύ και εντός των γενεών.

Τα περισσότερα κράτη μέλη υποστηρίζουν ότι τα συστήματά τους, με βάση τις σημερινές κοινωνικές τάσεις (π.χ. προς την κατεύθυνση της υψηλότερης συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό) και χάρη στις βελτιώσεις των εγγυήσεων στις βασικές συντάξεις θα αποδώσουν καλύτερα όσον αφορά την επίτευξη αυτών των διττών στόχων αλληλεγγύης στο μέλλον. Λίγα μόνο κράτη μέλη αναφέρονται σε πιθανές αρνητικές συνέπειες στους στόχους αλληλεγγύης ως αποτέλεσμα των ρυθμίσεων που έγιναν προς όφελος της διατήρησης της οικονομικής βιωσιμότητας των δημόσιων συστημάτων. Ως εκ τούτου η Ιταλία αναγνωρίζει ότι τα τρέχοντα επίπεδα των ποσοστών αναπλήρωσης πρέπει να μειωθούν. Η Γερμανία επίσης προβλέπει μια μείωση των ποσοστών αναπλήρωσης από τον 1ο άξονα, αλλά προσφέρει ισχυρή υποστήριξη στη χρηματοδοτούμενη σύνταξη για να αντισταθμίσει αυτή την απώλεια. Η Ιταλία, επίσης, σκοπεύει να αναπτύξει επικουρικές συντάξεις για να αντισταθμίσει τις μειωμένες δημόσιες παροχές.

Ορισμένα κράτη μέλη αναφέρονται στην αυξημένη πίεση επί των συστημάτων που προέρχεται από το μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής. Οι οικονομικές επιπτώσεις αυτής της τάσης μπορούν να καταστούν πιο εύκολα διαχειρίσιμες με τη μετάβαση προς συστήματα προκαθορισμένων εισφορών έτσι ώστε τα συνταξιοδοτικά συστήματα θα λάβουν υπόψη τα μεγαλύτερα προσδόκιμα ζωής των ανθρώπων κατά τον καθορισμό των ποσών της σύνταξης. Ωστόσο η ολλανδική εθνική έκθεση στρατηγικής αναφέρεται ρητά στο γεγονός ότι δυνάμει των συστημάτων προκαθορισμένων παροχών το μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής δεν έχει άμεσες επιπτώσεις στο ποσό της καταβαλλόμενης σύνταξης. Οι Κάτω Χώρες υποδεικνύουν επίσης μια μελέτη που σύγκρινε σχέδια σύνταξης προκαθορισμένων παροχών με την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών με σχέδια σύνταξης προκαθορισμένων εισφορών χωρίς αυτήν τη μορφή αλληλεγγύης. Η μελέτη διαπίστωσε ότι οι εισφορές σε ένα σύστημα προκαθορισμένων εισφορών θα έπρεπε να είναι 25% υψηλότερες από ό,τι σε ένα σύστημα προκαθορισμένων παροχών για να καλυφθεί ο ίδιος κίνδυνος μείωσης στο συνταξιοδοτικό αποτέλεσμα.

Η σουηδική εθνική έκθεση στρατηγικής προσθέτει μιαν άλλη διάσταση στην έννοια της αλληλεγγύης. Στο νέο εκ του νόμου προβλεπόμενο συνταξιοδοτικό σύστημα τόσο το διανεμητικό στοιχείο όσο και το στοιχείο ασφαλίστρου (κεφαλαιοποιητικό) θα αναπροσαρμοστούν ώστε να αντικατοπτρίζουν τις αυξήσεις στο μέσο προσδόκιμο ζωής για τις διαδοχικές ομάδες ηλικίας. Η έκθεση επεξηγεί ότι ο μηχανισμός αποβλέπει να εξασφαλίσει μια σταθερή επιστροφή στις συνταξιοδοτικές εισφορές για όλα τα άτομα και τις ομάδες. Με αυτό το σταθερό ρυθμό επιστροφής, το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής πρέπει να μεταφραστεί είτε σε υψηλότερα ποσοστά εισφορών είτε σε παράταση του επαγγελματικού βίου. Δεδομένου ότι το ποσοστό εισφορών είναι σταθερό, οι άνθρωποι καλούνται να παρατείνουν τον επαγγελματικό τους βίο, εάν θέλουν να διατηρήσουν το ίδιο επίπεδο σύνταξης με προηγούμενες ομάδες.

3.3.4. Συμπέρασμα: το μέλλον της αλληλεγγύης

Η δημόσια υποστήριξη για τα στοιχεία αλληλεγγύης στα συνταξιοδοτικά συστήματα είναι ισχυρή και τα κράτη μέλη έχουν ενισχύσει πολλά από αυτά στις πρόσφατες μεταρρυθμίσεις τους. Αυτό πρέπει να δημιουργήσει αποτελεσματικές διασφαλίσεις από τους κινδύνους φτώχειας, αλλά ενδέχεται να μην είναι επαρκές για να αποτρέψει την υστέρηση των μέσων εισοδημάτων των πιο ηλικιωμένων ατόμων έναντι αυτών των νεότερων ή να αποτρέψει τις μεγαλύτερες διαφορές εισοδήματος μεταξύ των ηλικιωμένων. Η μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στις ιδιωτικές συντάξεις θα μπορούσε να αυξήσει την ανισότητα, δεδομένου ότι η ιδιωτική σύνταξη εκφράζει πιο στενά τις αποδοχές και τείνει να είναι πιο προσιτή στους ανθρώπους με υψηλότερα εισοδήματα. Ωστόσο, πολλά κράτη μέλη προωθούν την ευρύτερη πρόσβαση σε αυτά τα συστήματα. Ένας σημαντικός παράγοντας που θα καθορίσει τη μελλοντική ανισότητα μεταξύ των νέων και των ηλικιωμένων και μεταξύ των συνταξιούχων θα είναι η εξέλιξη των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων των γυναικών. Οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν την πλειονότητα των ηλικιωμένων - και επί του παρόντος εκείνων με τα χαμηλότερα εισοδήματα (βλ. επίσης το στόχο 10 κατωτέρω). Απαιτούνται καλύτερα μέσα για την παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των μηχανισμών αλληλεγγύης.

Πίνακας 4: Επισκόπηση των εθνικών στρατηγικών για την εξασφάλιση της επάρκειας των συντάξεων

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

4. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

Κατά πόσο οι μελλοντικές συντάξεις θα είναι επαρκείς θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να εξασφαλίσουμε τη βιώσιμη χρηματοδότηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων υπό το πρίσμα των κοινωνιών που γηράσκουν ταχέως. Σαφώς, η επαρκής συνταξιοδοτική παροχή δεν μπορεί να χρηματοδοτηθεί επ'αόριστον μέσω του κυβερνητικού δανεισμού. Ούτε μπορούμε να αναμένουμε ότι τα κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα θα παρέχουν τα αναμενόμενα πραγματικά επίπεδα παροχών, εάν η οικονομία δεν παράγει επαρκείς πόρους για τον ενεργό και το συνταξιούχο πληθυσμό. Όλα τα συνταξιοδοτικά συστήματα, ανεξάρτητα από το μηχανισμό χρηματοδότησης τους (κεφαλαιοποιητικό ή διανεμητικό) μεταφέρουν ένα μερίδιο της τρέχουσας απόδοσης της οικονομίας από τον ενεργό στο συνταξιούχο πληθυσμό. [11]

[11] Οι χώρες που έχουν μεγάλες καθαρές απαιτήσεις κατά οφειλετών στο εξωτερικό μπορούν, με τη λειτουργία ενός ελλείμματος ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, να χρησιμοποιήσουν την παραγωγή άλλων οικονομιών για την παροχή πόρων στο συνταξιοδοτημένο πληθυσμό τους.

Λαμβάνοντας υπόψη την πρόκληση των γηρασκόντων πληθυσμών, στην κοινή έκθεση προς το Συμβούλιο του Λάακεν σχετικά με την ποιότητα και τη βιωσιμότητα των συντάξεων αναφέρεται ότι «τα κράτη μέλη πρέπει να ακολουθήσουν μια πολύπλευρη στρατηγική για να θέσουν τα συνταξιοδοτικά συστήματα σε υγιή οικονομική θέση». Αυτή η στρατηγική πρέπει να βασιστεί σε έναν κατάλληλο συνδυασμό πολιτικών που αντικατοπτρίζουν τους πέντε στόχους κάτω από τον τίτλο «οικονομική βιωσιμότητα». Οι στόχοι που πρέπει να εξασφαλίσουν την οικονομική βιωσιμότητα είναι οι ακόλουθοι:

- επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης.

- προσφορά αποτελεσματικών κινήτρων για τη συμμετοχή των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, ειδικότερα στα συνταξιοδοτικά συστήματα (παράταση του επαγγελματικού βίου) .

- μεταρρύθμιση των συνταξιοδοτικών συστημάτων κατά τον ενδεδειγμένο τρόπο λαμβάνοντας υπόψη το συνολικό στόχο της διατήρησης της βιωσιμότητας των δημόσιων οικονομικών. Ταυτόχρονα η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων πρέπει να συνοδεύεται από υγιείς φορολογικές πολιτικές, συμπεριλαμβανομένης, εφόσον χρειάζεται, της μείωσης του χρέους [12]. Οι στρατηγικές που υιοθετούνται για την ικανοποίηση του στόχου αυτού μπορούν να περιλαμβάνουν επίσης τη σύσταση ειδικών αποθεματικών ταμείων σύνταξης.

[12] Οι στρατηγικές των κρατών μελών για την εξασφάλιση υγιών και βιώσιμων δημόσιων οικονομικών αναφέρονται και αξιολογούνται στο πλαίσιο των γενικών προσανατολισμών των οικονομικών πολιτικών και του συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης και πρέπει να είναι σε συμφωνία με αυτά.

- εξασφάλιση ότι οι συνταξιοδοτικές παροχές και μεταρρυθμίσεις διατηρούν μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ ενεργού και συνταξιούχου πληθυσμού.

- εξασφάλιση ότι τα ιδιωτικά και δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα μπορούν να παρέχουν συντάξεις με την απαραίτητη αποδοτικότητα, προσιτότητα, δυνατότητα μεταφοράς των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων και ασφάλεια.

Η ανοικτή μέθοδος συντονισμού για τις συντάξεις για τις οποίες καθορίστηκαν οι στόχοι αυτοί πρέπει να λάβει υπόψη την πρόοδο που σημειώνεται στους τομείς της απασχόλησης και των δημόσιων οικονομικών, αλλά ο συντονισμός των πολιτικών προσπαθειών σε αυτούς τους τελευταίους τομείς θα εξακολουθήσει να πραγματοποιείται στις καθιερωμένες διαδικασίες συντονισμού για τις οικονομικές πολιτικές και τις πολιτικές απασχόλησης. Ειδικότερα, η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, συμπεριλαμβανομένων των αναμενόμενων πιέσεων που προκαλούνται από τις επερχόμενες δημογραφικές αλλαγές, εξετάζεται στο πλαίσιο των προγραμμάτων σταθερότητας / σύγκλισης (σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Στοκχόλμης), ενώ η απασχόληση των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας παραμένει προτεραιότητα στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Συνεπώς, έχουν καταβληθεί ιδιαίτερες προσπάθειες στο κείμενο κατωτέρω για να εξασφαλιστεί ότι οι πληροφορίες που παρέχονται από τα κράτη μέλη στις εθνικές τους εκθέσεις στρατηγικής σχετικά με τις συντάξεις είναι συνεκτικές με εκείνες που παρασχέθηκαν στα προγράμματα σταθερότητας / σύγκλισης [13], στους γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών και τα εθνικά σχέδια δράσης για την απασχόληση. Είναι σημαντικό τα συμπεράσματα από αυτές τις διαφορετικές δραστηριότητες συντονισμού της πολιτικής να είναι συνεκτικά μεταξύ τους. Στα ακόλουθα τμήματα, τα συνταξιοδοτικά συστήματα και οι στρατηγικές των κρατών μελών για το μέλλον εξετάζονται στο πλαίσιο των πέντε στόχων που παρουσιάστηκαν ανωτέρω.

[13] Τα προγράμματα σταθερότητας / σύγκλισης του φθινοπώρου 2001 ήταν διαθέσιμα για την ανάλυση αυτής της έκθεσης, δεδομένου ότι τα προγράμματα για το 2002 έφθασαν στην Επιτροπή μόλις το Νοέμβριο-Δεκέμβριο του 2002.

4.1. Στόχος 4: Αύξηση επιπέδων απασχόλησης

Επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης μέσω, όταν είναι αναγκαίο, εκτεταμένων μεταρρυθμίσεων της αγοράς εργασίας, όπως προβλέπεται από την ευρωπαϊκή στρατηγική για την απασχόληση και με τρόπο συνεπή με τους γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών.

Η αύξηση των ποσοστών δραστηριότητας και απασχόλησης των επί του παρόντος αέργων ή / και υποαπασχολουμένων στον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας είναι ο κύριος τρόπος με τον οποίο τα κράτη μέλη μπορούν να αντιδράσουν στη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού που θα προκύψει όταν οι κοόρτεις της γενεάς με τη θεαματική αύξηση των γεννήσεων αρχίζουν να συνταξιοδοτούνται. Ο αρνητικός αντίκτυπος των δημογραφικών εξελίξεων όσον αφορά το δυναμικό απασχόλησης και οικονομικής μεγέθυνσης μπορεί να μετριαστεί από τα χαμηλότερα επίπεδα ανεργίας και από τη συμμετοχή περισσότερων ατόμων εργάσιμης ηλικίας στην αγορά εργασίας. Οι κυβερνήσεις έχουν μικρή επίδραση στο δημογραφικό λόγο εξάρτησης των ηλικιωμένων. ακόμη και η μαζική μετανάστευση -η δημογραφική μεταβλητή με τη μεγαλύτερη ευελιξία βραχυπρόθεσμα- δεν μπορεί να αποτρέψει την έντονη αύξηση του λόγου εξάρτησης των ηλικιωμένων. Ωστόσο, αυτό που είναι σημαντικό για τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων είναι ο λόγος οικονομικής εξάρτησης, δηλ. ο αριθμός των συνταξιούχων σε σχέση με τον αριθμό των ατόμων που απασχολούνται τη στιγμή εκείνη. Η Ευρώπη έχει σημαντικό περιθώριο βελτίωσης αυτού του λόγου οικονομικής εξάρτησης με την επίτευξη των φιλόδοξων στόχων απασχόλησης που τέθηκαν από τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια της Λισσαβώνας και της Στοκχόλμης (βλ. διάγραμμα 19).

Διάγραμμα 19

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή:ΕΕ-LFS, EUROSTAT

4.1.1. Σύντομη ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης της αγοράς εργασίας (π.χ. αχρησιμοποίητο δυναμικό απασχόλησης)

Όλες οι χώρες, εκτός από την Αυστρία, έχουν διαπιστώσει βελτίωση όσον αφορά τα συνολικά ποσοστά απασχόλησής από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά και όλες τονίζουν τη δέσμευσή τους στους στόχους απασχόλησης που συμφωνήθηκαν στη Λισσαβώνα και στη Στοκχόλμη, αν και αρκετές εκφράζουν ανησυχία σχετικά με την πρόσφατη επιβράδυνση της ανάπτυξης της απασχόλησης. Ωστόσο σε ορισμένες χώρες, η απόδοση της απασχόλησης πρέπει να βελτιωθεί σημαντικά πριν ακόμη κατορθώσουμε να προσεγγίσουμε τους συνολικούς στόχους. Ορισμένες από αυτές (π.χ. Βέλγιο, Ισπανία και Ιταλία) αναγνωρίζουν ότι θα απαιτηθούν περαιτέρω προσπάθειες.

Πίνακας 5

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Οι τρεις στόχοι ποσοστών απασχόλησης (συνολικό, για τις γυναίκες και για τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας) προφανώς συνδέονται στενά μεταξύ τους. Το συνολικό ποσοστό απασχόλησης μπορεί να αυξηθεί μόνον εάν κινητοποιηθούν αχρησιμοποίητα δυναμικά εργατικού δυναμικού -και αυτά είναι πιθανότερο να βρεθούν στις γυναίκες και τους ηλικιωμένους εργάσιμης ηλικίας. Η πρόοδος μπορεί να επιβραδυνθεί από την ανάγκη να αλλάξουν οι νοοτροπίες, να αυξηθεί η απασχολησιμότητα των ανθρώπων που σήμερα δεν απασχολούνται και, ιδίως όσον αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, την ανάγκη ουσιαστικών επενδύσεων σε εγκαταστάσεις φροντίδας για παιδιά και άλλους εξαρτώμενους όπως τονίστηκε στην ελληνική έκθεση.

Αν και οι άνεργοι εξακολουθούν να αποτελούν μια σημαντική άμεση εφεδρεία εργατικού δυναμικού σε αρκετά κράτη μέλη, θα πρέπει να επιτευχθούν υψηλότερα επίπεδα απασχόλησης με την κινητοποίηση αέργων επί του παρόντος ατόμων μεταξύ των γυναικών και των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας (βλ. στόχο 5 κατωτέρω). Η Ισπανία και η Ελλάδα αναμένουν ότι οι μετανάστες θα δημιουργήσουν μια σημαντική πρόσθετη προσφορά εργατικού δυναμικού. αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τους μετανάστες που υπάρχουν ήδη στη χώρα των οποίων η κατάσταση έχει ρυθμιστεί διοικητικά. Η ισπανική εθνική έκθεση στρατηγικής τονίζει τη σημαντική συμβολή των ξένων εργαζομένων στην τρέχουσα ευνοϊκή οικονομική κατάσταση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Ο αριθμός των ξένων που καλύπτονται από το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης υπερδιπλασιάστηκε από 332.000 το 1999 σε 792.000 το 2002. Η βελτίωση των ποσοστών απασχόλησης των μεταναστών και των απογόνων τους αποτελούν τμήμα των στρατηγικών της Δανίας και της Σουηδίας. Σε άλλες εθνικές εκθέσεις στρατηγικής στο ζήτημα της μετανάστευσης και της ενσωμάτωσης στην αγορά εργασίας των μεταναστών δίνεται ελάχιστη προσοχή.

Με βάση την αρκετά σφιχτή τους κατάσταση της αγοράς εργασίας, η Δανία και οι Κάτω Χώρες υποδεικνύουν επίσης πιθανά αποθέματα εργατικού δυναμικού στα άτομα με ειδικές ανάγκες και στα κοινωνικά αποκλεισμένα άτομα.

Έχοντας ήδη επιτύχει τους στόχους απασχόλησης -ή ευρισκόμενα κοντά σε αυτούς- τα κράτη μέλη δεν σταματούν να εντείνουν τις προσπάθειες τους για περαιτέρω αύξηση των επιπέδων απασχόλησης. Η Σουηδία, η Δανία και η Φινλανδία συνδέουν τους στόχους και σκοπούς τους της απασχόλησής άμεσα με την προοπτική συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού τους. Προκειμένου να αντισταθμίσουν τη μείωση της προσφοράς τους εργατικού δυναμικού που προκύπτει λόγω της δημογραφικής εξέλιξης, αυτά τα κράτη μέλη θα εντείνουν τις προσπάθειές τους για να ενεργοποιήσουν όλα τα άτομα εργάσιμης ηλικία και να επιτύχουν την ενωρίτερη είσοδο στην αγορά εργασίας και την αργότερη έξοδο από αυτήν.

Η σταθερή διαρθρωτική αύξηση της γυναικείας δραστηριότητας και ποσοστών απασχόλησης είναι ένας βασικός μεσοπρόθεσμος έως μακροπρόθεσμος στόχος για την Αυστρία, τη Γερμανία, την Ισπανία, την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία.

4.1.2. Κύρια μέτρα που προβλέπονται για την αύξηση της απασχόλησης

Τα εθνικά σχέδια δράσης για την αύξηση της απασχόλησης αναπτύσσονται στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση. Από τα κράτη μέλη ζητήθηκε να τονίσουν τα πιο σημαντικά μέτρα τους για την απασχόληση στις εθνικές τους εκθέσεις στρατηγικής σχετικά με τις συντάξεις.

Η Ιταλία και η Γερμανία σχεδιάζουν σημαντικές μεταρρυθμίσεις της αγοράς εργασίας που αναμένεται να αυξήσουν σημαντικά τα επίπεδα απασχόλησης και να μειώσουν την ανεργία. Η Δανία εκπονεί σχέδιο δράσης για «περισσότερους ανθρώπους στην εργασία», που εστιάζεται στην εξασφάλιση ότι η εργασία ανταμείβει και στη διασφάλιση περισσότερης αποδοτικότητας και ευελιξίας στις πρωτοβουλίες για να βρουν οι άνθρωποι μια θέση εργασίας.

Για τα περισσότερα κράτη μέλη τα υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης αναμένεται να προκύψουν από πολλές διασυνδεδεμένες και ωστόσο κάπως μικρότερες πρωτοβουλίες και πολιτικά μέτρα. Οι γενικές προσπάθειες της Σουηδίας να αυξηθούν τα ποσοστά απασχόλησης (που περιλαμβάνουν τον καθορισμό εθνικών στόχων απασχόλησης) οργανώνονται κατά μήκος 4 αξόνων: 1. ενίσχυση των κινήτρων εργασίας στα συστήματα φορολογίας / παροχών. 2. ενεργοί πολιτικές για την αγορά εργασίας και την αποτελεσματική αντιστοιχία θέσεων εργασίας. 3. ποιότητα στην εργασία και καλύτερη υγεία στον επαγγελματικό βίο και 4. εκπαίδευση και διά βίου μάθηση. Παραλλαγές αυτών των τεσσάρων θεμάτων μπορούν να ανευρεθούν στις προσπάθειες απασχόλησης αρκετών κρατών μελών. Η Φινλανδία επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο η συνολική απόδοση απασχόλησης μπορεί να βελτιωθεί μέσω ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, συμπεριλαμβανομένων των υπηρεσιών επαγγελματικής ασφάλειας και υγειονομικής περίθαλψης, των μέτρων δια βίου μάθησης, των προγραμμάτων αποκατάστασης και ενός περιβάλλοντος ευνοϊκού για το επιχειρηματικό πνεύμα και την ίδρυση επιχειρήσεων. Η Γαλλία συζητά το θετικό αντίκτυπο στα επίπεδα απασχόλησης της πρόσφατης νομοθεσίας κατά των διακρίσεων και υπέρ της ισότητας των ευκαιριών.

Λίγες χώρες διαθέτουν λεπτομερείς εκτιμήσεις της σχετικής συμβολής των διαφόρων μέσων για την επίτευξη των συνολικών στόχων απασχόλησης. Η Δανία, που προγραμματίζει να αυξήσει την απασχόληση κατά περίπου 133.000 άτομα, αναμένει τα 20.000 από αυτά να προέλθουν από τις τάξεις των σημερινών ανέργων χάρη στα καλύτερα κίνητρα, ενώ περίπου το μισό των υπόλοιπων 113.000 εκτιμάται ότι θα προκύψει από τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας που θα αναβάλουν τη συνταξιοδότησή τους ως αποτέλεσμα της νέας δομής κινήτρων όσον αφορά τα συστήματα πρόωρης συνταξιοδότησης, σύνταξης αναπηρίας και σύνταξης γήρατος. Τέλος, οι προσπάθειες για τη δημιουργία υψηλότερων ποσοστών απασχόλησης για τους μετανάστες και τους απογόνους τους και για την επανένταξη πρώην κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων αναμένεται να παράσχουν τις λοιπές θέσεις.

Χώρες με χαμηλά ποσοστά συμμετοχής των γυναικών (π.χ. Ισπανία, Ελλάδα, Ιρλανδία) γενικά αναμένουν τη βελτίωσή τους μέσω ενός συνδυασμού πολιτισμικών αλλαγών όσον αφορά το ρόλο των φύλων στο πλαίσιο κοόρτεων, επενδύσεων στη σταθερή επέκταση των εγκαταστά