Γνωμοδότηση σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας

(95/C 102/11)

Στις 29 Απριλίου 1993 και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας.

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, εμπορικής και αναπτυξιακής πολιτικής υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Ιανουαρίου 1995 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Petersen.

Στη 322α σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 26ης Ιανουαρίου 1995), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε κατά πλειοψηφία και 3 αποχές την ακόλουθη συμπληρωματική γνωμοδότηση.

Έκκληση για την άμεση κατάπαυση των εχθροπραξιών στην Τσετσενία

Η ΟΚΕ παρακολουθεί συγκλονισμένη και με ανησυχία τις αιματηρές συγκρούσεις στην Τσετσενία. Καθημερινώς παρατηρούνται μαζικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα δεινά που υφίσταται ο λαός της Τσετσενίας είναι απερίγραπτα. Η ΟΚΕ καλεί την ΕΕ να ασκήσει πίεση προκειμένου να πεισθεί η Ρωσία να τερματίσει, επιτέλους, αυτή την άσκοπη αιματοχυσία και να αναζητήσει άμεσα μια πολιτική λύση για τη διένεξη. Η ΕΕ πρέπει να καταστήσει σαφές ότι η Ρωσική Ομοσπονδία τελεί υπό παρατήρηση όσον αφορά την πορεία της πολιτικής μεταρρύθμισης και ότι οι κίνδυνοι που διατρέχει - και στον οικονομικό τομέα - αυξάνονται. Οι κοινοί στόχοι μας - που περιλαμβάνονται στη δήλωση του Ελσίνκι της ΔΑΣΕ, του 1992 - είναι ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των εθνικών μειονοτήτων, καθώς και ο σεβασμός της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Οι αρχές αυτές είναι απαραβίαστες. Η τήρησή τους αποτελεί τη βάση της συμμετοχής και της συνεργασίας στην ΔΑΣΕ και τον ακρογωνιαίο λίθο της κοινωνικής ανάπτυξης. Η ΟΚΕ διερωτάται ποιά είναι η αξία αυτών των πανηγυρικά διακηρυχθεισών αρχών και στόχων της ΔΑΣΕ εάν ένα από τα συμβεβλημμένα κράτη μπορεί να τις υποσκάπτει χωρίς πρόβλημα.

Η ΟΚΕ τασσόταν πάντοτε υπέρ της διεξαγωγής εντατικού πολιτικού διαλόγου με τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, υποστήριζε την προσέγγιση της ΕΕ με τους ανατολικούς εταίρους της και ζητούσε την ένταξη των χωρών αυτών σ` έναν πανευρωπαϊκό οικονομικό χώρο. Η ΟΚΕ επιδοκίμασε ανεπιφύλακτα την πρόθεση, που εκδηλώθηκε στη σφαίρα των σχέσεων εταιρικής σχέσης και συνεργασίας, για την από κοινού ενίσχυση των πολιτικών και των οικονομικών ελευθεριών, που αποτελούν την ουσιαστική βάση της εταιρικής σχέσης. Ο σεβασμός των θεμελιωδών αρχών της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων χρησιμεύει ως κατευθυντήριο νήμα της εσωτερικής και της εξωτερικής πολιτικής και αποτελεί, ταυτόχρονα, ουσιαστικό στοιχείο της εταιρικής σχέσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της πρέπει, ενόψει των συμφωνιών, να καταστήσουν σαφές ότι αποδίδουν εξαιρετική σημασία στις αρχές αυτές και ότι, συνεπώς, η Κοινότητα δεν προτίθεται - προς το παρόν - να θέσει σε ισχύ την προσωρινή συμφωνία που αφορά το μέρος της σύμβασης για τη συνεργασία στον τομέα του εμπορίου. Τα κράτη μέλη της ΕΕ καλούνται, επίσης, να επιφυλαχθούν ως προς την κύρωση της σύμβασης έως ότου η Ρωσία αναλάβει με αποφασιστικό τρόπο την πραγματοποίηση πολιτικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, έως ότου καταστεί σαφές ότι στο μέλλον εσωτερικές διενέξεις - παρόμοιες με αυτές στην Τσετσενία - δεν θα επιλύονται με τη χρήση στρατιωτικής βίας.

Περίληψη

Λόγω της έκτασης της γνωμοδότησης, η ΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να παρουσιάσει σε μια πιο συνεπτυγμένη μορφή τις εκτιμήσεις και τις συστάσεις της όσον αφορά τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία. Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρίσκονται οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας που υπέγραψαν, κατά το πρώτο εξάμηνο του 1994, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη της με τη Ρωσία και την Ουκρανία. Για να γίνουν καλύτερα κατανοητές οι βαθιές αλλαγές που πραγματοποιούνται επί του παρόντος στις ανατολικές χώρες καθώς και οι αιτίες που τις προκάλεσαν, η ΟΚΕ θεώρησε σημαντικό να αναφερθεί, σε γενικές γραμμές, στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Επιπλέον, γίνεται σύντομη αναφορά στα πολιτικά και οικονομικά δεδομένα της μεταρρύθμισης στις ανεξάρτητες δημοκρατίες, διότι η αξιολόγηση ορισμένων σημείων των συμφωνιών μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο στο πλαίσιο των πραγματοποιούμενων μεταρρυθμίσεων. Στο παράρτημα περιγράφονται οι μακροοικονομικές εξελίξεις που σημειώνονται στις τρεις χώρες, όπου τα στατιστικά δεδομένα - όσα υπάρχουν - σχετικά με τις δύσκολες οικονομικές και πολιτικές διεργασίες μετατροπής, πρέπει να εξετασθούν προσεκτικά και να τεκμηριωθούν.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αξιολογεί, σε γενικές γραμμές, θετικά τις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας, ταυτόχρονα όμως υπογραμμίζει ότι η διαφορετική διαπραγματευτική ισχύς των ανεξάρτητων δημοκρατιών ως προς τη διαμόρφωση των συμβατικών σχέσεων, δεν πρέπει να διαδραματίζει κανένα ρόλο και θα έπρεπε κατά το δυνατόν να αποφεύγονται διαφοροποιήσεις μεταξύ ευρωπαϊκών και ασιατικών χωρών. Κάθε άνιση μεταχείριση θα συμβάλλει στον ακόμη μεγαλύτερο κατακερματισμό του οικονομικού χώρου της ΚΑΚ διότι θα επιταχύνει περισσότερο την ανησυχητική διάσπαση και θα προκαλέσει σημαντικά προβλήματα στη νεοσυσταθείσα οικονομική επιτροπή της ΚΑΚ. Οι συμφωνίες δεν είναι προτιμησιακές, αλλά μικτές που, συνεπώς, χρήζουν κύρωσης και ρυθμίζουν ένα ευρύ φάσμα πολιτικών, οικονομικών και εμπορικών σχέσεων. Οι συμφωνίες αυτές αποτελούν ένα ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ των συμφωνιών εμπορίου και συνεργασίας και των ευρωπαϊκών συμφωνιών. Στα τέλη του 1992, άρχισαν οι διμερείς συνομιλίες με τη Ρωσία και, λίγο αργότερα, με την Ουκρανία (σημεία 3.1 έως 3.6).

Η ΟΚΕ υποστηρίζει ανεπιφύλακτα τη βούληση των συμβαλλομένων μερών να συνεργαστούν για την ενίσχυση των πολιτικών και οικονομικών ελευθεριών, οι οποίες αποτελούν την ουσιαστική βάση της εταιρικής σχέσης. Η ΟΚΕ συμμερίζεται επίσης την άποψη των συμβαλλομένων μερών ότι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στο κράτος δικαίου και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και ιδίως των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, τη δημιουργία πολυκομματικού συστήματος με ελεύθερες και δημοκρατικές (μυστικές) εκλογές καθώς και την απελευθέρωση της οικονομίας με στόχο την καθιέρωση της οικονομίας της αγοράς. Επίσης, η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι τα συμβαλλόμενα μέρη συνδέουν την υλοποίηση της εταιρικής σχέσης με τη συνέχιση και την ολοκλήρωση των πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων στις ανατολικές χώρες (σημείο 3.7).

Η ΟΚΕ εκλαμβάνει ως συμβιβασμό την κοινή διαπίστωση των συμβαλλομένων μερών ότι η οικονομία της Ρωσίας βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο. Το μέλλον θα δείξει κατά πόσον τούτο είναι ρεαλιστικό και βάσιμο. Αντίθετα, η οικονομία της Ουκρανίας χαρακτηρίζεται ως κεντρικά κατευθυνόμενη. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, η διαφορετική κατάταξη των δύο κρατών οφείλεται στο ότι η Ρωσία κατέχει ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση (σημείο 3.8).

Η ΟΚΕ σχολιάζει με έμφαση το γεγονός ότι οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης παραλείπονται και από τις δύο συμφωνίες. Οι διαπραγματευόμενοι εταίροι πρέπει να κατανοήσουν πολύ καλά ότι οι μεταρρυθμιστικές διεργασίες συνεπάγονται εντονότατες κοινωνικές ανακατατάξεις, οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν τους πληθυσμούς να απορρίψουν τη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς εξαιτίας του πολύ υψηλού κόστους στον κοινωνικό τομέα και στα ανθρώπινα δικαιώματα. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΟΚΕ ζητεί με έμφαση να αναφέρεται στις συμφωνίες ως στόχος των μεταρρυθμίσεων όχι μόνο ο όρος οικονομία της αγοράς αλλά και ο όρος κοινωνική οικονομία της αγοράς (σημεία 3.9 και 3.10).

Κατά την άποψη της ΟΚΕ, οι γενικές αρχές της συμφωνίας δεν είναι καθόλου ικανοποιητικές. Είναι γεγονός ότι ο σεβασμός των θεμελιωδών αρχών της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παρουσιάζονται ως σημαντικό στοιχείο της συμφωνίας. Τούτο όμως δεν επαρκεί. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα δεν κατόρθωσε να συμπεριλάβει ως ουσιαστικό στοιχείο της συμφωνίας με τη Ρωσία την καθιέρωση και την τήρηση των θεμελιωδών αρχών της οικονομίας της αγοράς. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι πρόκειται για ένα λανθασμένο πολιτικό μήνυμα που δεν πρόκειται να ενθαρρύνει τις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις. Τέλος, προτρέπει να θεωρείται η τήρηση των θεμελιωδών κοινωνικών αρχών και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων ως ουσιαστικό συμβατικό στοιχείο των νέων συμφωνιών (σημείο 3.14).

Η ΟΚΕ θεωρεί σημαντική τη ρήτρα περί εξελίξεως, η οποία ορίζει ότι τα συμβαλλόμενα μέρη θα εξετάσουν από κοινού, το 1998, κατά πόσον στη Ρωσία και την Ουκρανία πληρούνται οι απαραίτητες προϋποθέσεις (π.χ. κατά πόσον υφίστανται οι βασικές δομές της οικονομίας της αγοράς), προκειμένου να καταστεί δυνατόν να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις για τη θέσπιση μιας ζώνης ελεύθερων συναλλαγών. Η ΟΚΕ θα προτιμούσε να ήταν ακριβέστερο το κείμενο της συμφωνίας, και τούτο όχι μόνο για λόγους εδραίωσης της απαραίτητης εμπιστοσύνης (σημείο 3.15).

Η ΟΚΕ ασκεί και πάλι κριτική για το γεγονός ότι δεν γίνεται καμία απολύτως αναφορά στις απαραίτητες επαφές μεταξύ των οικονομικών και κοινωνικών ομάδων των συμβαλλομένων μερών. Θα πρέπει και στην Κοινότητα να υφίσταται συναίνεση για το γεγονός ότι δεν πρόκειται να υπάρξει ένας πανευρωπαϊκός οικονομικός χώρος, αν ο ρόλος των κοινωνικών ομάδων είναι σκιώδης. Η ΟΚΕ προτείνει στην Κοινότητα να διασαφηνίσει κατά την πρώτη επανεξέταση της συμφωνίας εάν είναι πλέον εφικτό να θεσμοθετηθούν οι επαφές μεταξύ μελών της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και μελών ανάλογων οργάνων των ανατολικών εταίρων, με τη σύσταση μιας ισομερούς συμβουλευτικής επιτροπής. Κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου, θα πρέπει να οργανώνονται συναντήσεις με σκοπό το διάλογο και τη συνεργασία με τις κοινωνικές ομάδες της ΟΚΕ (σημεία 3.18 και 3.45).

Όσον αφορά το εμπόριο οι δύο πλευρές παρέχουν εκατέρωθεν το καθεστώς του μάλλον ευνοούμενου εταίρου, κατά την έννοια του άρθρου Θ της ΓΣΔΕ. Η ΟΚΕ επικροτεί την αμοιβαία κατάργηση των ποσοτικών περιορισμών στις εισαγωγές, υπό την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων που ισχύουν για τα υφαντουργικά προϊόντα, τα προϊόντα που καλύπτει η Συνθήκη ΕΚΑΧ και τα πυρηνικά υλικά. Η συμφωνηθείσα ρήτρα προστασίας για περιπτώσεις αναταραχών στην αγορά πρέπει, κατά την άποψη της ΟΚΕ, να καταστεί σαφέστερη και να αντικατασταθεί όσο το δυνατόν πιο σύντομα από τις αντίστοιχες διατάξεις της ΓΣΔΕ. Το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα αντιντάμπινγκ και τα αντισταθμιστικά μέτρα. Όσον αφορά την τελωνειακή πολιτική, η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της διότι η Κοινότητα δεν προέβη σε συμφωνία προκειμένου να διατηρηθεί ως έχει η παρούσα κατάσταση των εξωτερικών δασμών της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Μέχρι σήμερα, καμία από τις δύο χώρες δεν είναι μέλος της ΓΣΔΕ/ΠΟΕ και, συνεπώς, μπορούν - κατόπιν διαβουλεύσεων - να αυξήσουν κατά βούληση την τελωνειακή προστασία τους (σημεία 3.19 έως 3.26).

Όσον αφορά την αγορά εργασίας, η ΟΚΕ δεν μπορεί να κατανοήσει γιατί απαγορεύεται η πρόσβαση στην κοινοτική αγορά εργασίας στους συγγενείς των νόμιμα απασχολουμένων εργαζομένων που είναι υπήκοοι των δύο χωρών. Ιδιαίτερο θέμα αποτελεί η διαπίστωση ότι, λόγω της υψηλής ανεργίας και των μεσοπροθέσμως περιορισμένων περιθωρίων, η κοινοτική αγορά εργασίας δεν χρειάζεται, για τα επόμενα χρόνια, να καταφύγει σε εργατικό δυναμικό από τρίτες χώρες. Συνεπώς, η Κοινότητα θα πρέπει να αποφύγει κάθε συμφωνία από την οποία ενδέχεται - έστω και σε πολιτικό επίπεδο - να προκύψει το δικαίωμα (διασυνοριακής) ελεύθερης κυκλοφορίας εργαζομένων από τρίτες χώρες (σημείο 3.27).

Η ΟΚΕ θεωρεί επείγουσα - ιδιαίτερα στον τομέα της παροχής χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών - την πραγματοποίηση βελτιώσεων στις εξεταζόμενες ρυθμίσεις που αφορούν τις θυγατρικές εταιρείες και την εμπορική δραστηριότητα. Οι συμφωνίες με τη Ρωσία προσφέρουν στις κοινοτικές τράπεζες κυρίως σαφή ανταγωνιστικά μειονεκτήματα, τα οποία πρέπει να αρθούν όσο το δυνατόν συντομότερα και οπωσδήποτε πάντως συντομότερα από ό,τι προβλέπεται σε γενικές γραμμές στο χρονοδιάγραμμα (σημείο 3.30).

Η ΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι επιτρέπονται οι μεταβιβάσεις σε ελευθέρως μετατρέψιμα νομίσματα για το διμερές εμπόριο αγαθών, υπηρεσιών και για τη μεταφορά προσώπων. Επίσης υποστηρίζει τις πρώτες προσπάθειες για την απελευθέρωση της κυκλοφορίας κεφαλαίων. Ταυτόχρονα, καλεί τα συμβαλλόμενα μέρη να συνεχίσουν τις προσπάθειες προς την ίδια κατεύθυνση. Η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων λόγω τόπου εγκατάστασης και εξειδίκευσης, καθίσταται εφικτή όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων και υπηρεσιών, μόνον εφόσον έχει καθιερωθεί η ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων (σημείο 3.33).

Οι ρυθμίσεις για τον ανταγωνισμό αποτελούν το αδύνατο σημείο της συμφωνίας. Όμως οι συμφωνίες διατυπώνονται κατά τρόπο τόσο χαλαρό και μη δεσμευτικό ώστε δεν είναι δυνατόν να προκύψουν αξιώσεις, ούτε για τα συμβαλλόμενα μέρη, ούτε για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ επικροτεί την ετοιμότητα της Κοινότητας να παράσχει τεχνική βοήθεια στους ανατολικοευρωπαίους εταίρους, αν αυτοί το ζητήσουν, προκειμένου να θεσπίσουν και να εφαρμόσουν τη νομοθεσία για τον ανταγωνισμό (σημείο 3.34).

Η Ρωσία και η Ουκρανία επιθυμούν να ανυψώσουν το επίπεδο όσον αφορά την προστασία της πνευματικής, βιομηχανικής και εμπορικής ιδιοκτησίας, ώστε στο τέλος της πενταετούς περιόδου από την έναρξη ισχύος της συμφωνίας, να έχουν επιτύχει προστασία « παρόμοια » με εκείνη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι θα ήταν καλύτερο εάν τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνούσαν σχετικά με ένα « ισότιμο » επίπεδο προστασίας. Όμως, η ΟΚΕ διατηρεί επιφυλάξεις όσον αφορά το συμφωνηθέντα τρόπο διευθέτησης των διαφορών σε περίπτωση διαφωνιών, όπως προκύπτει από την εφαρμογή της συμφωνίας και από τις πολυμερείς ρυθμίσεις που περιλαμβάνει. Και στην περίπτωση αυτή, η διαδικασία έχει τελικά διαμορφωθεί κατά τρόπο χαλαρό, γεγονός που οδηγεί σε μη δεσμευτικές συνομιλίες και αποτελεί οπισθοδρόμηση σε σχέση με το μηχανισμό που προτάθηκε στο πλαίσιο της ΓΣΔΕ (σημείο 3.35).

Η Ρωσία και η Ουκρανία επιθυμούν να καταβάλουν προσπάθειες προκειμένου να προσαρμόσουν προοδευτικά τη νομοθεσία τους με το κοινοτικό δίκαιο. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για αυτή τη δήλωση πρόθεσης και δεν παραγνωρίζει με κανένα τρόπο τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσουν για την εναρμόνιση των νομικών τους ρυθμίσεων. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, θα πρέπει επίσης να συσταθούν παρόμοιες ειδικές ομάδες στους κόλπους των επιτροπών συνεργασίας προκειμένου να προσδιοριστούν οι τομείς όπου θα υπάρξει εναρμόνιση των νομικών ρυθμίσεων. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της διότι στη συμφωνία δεν περιλαμβάνεται κανένα χρονικό πλαίσιο για τα στάδια της νομικής προσαρμογής (σημεία 3.36 και 3.37).

Τα συμβαλλόμενα μέρη επιθυμούν να προωθήσουν την οικονομική συνεργασία, προκειμένου να σταθεροποιήσουν και να επεκτείνουν τις υφιστάμενες οικονομικές σχέσεις προς το κοινό όφελος. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι όλα τα συμβαλλόμενα μέρη θεωρούν ουσιαστικό να συμβάλουν σε μια αρμονική κοινωνική ανάπτυξη. Η ΟΚΕ έχει όμως βάσιμες αμφιβολίες για το εάν αρκεί η απλή απαρίθμηση πολλών και διαφόρων πολιτικών τομέων, προκειμένου να υπάρξει ουσιαστική συμβολή στην επίτευξη των επιδιωκόμενων κοινών οικονομικών στόχων. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται για έναν ή δύο ανατολικούς εταίρους 7 παρόμοια υποστήριξη και συνεργασία αναμένουν και τα συνδεδεμένα κράτη της Κεντρικής Ευρώπης, τα κράτη της Βαλτικής και οι υπόλοιπες ανεξάρτητες δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, θα ήταν ορθότερο να συμφωνηθεί ήδη εξαρχής κατάλογος προτεραιοτήτων για τη συνεργασία στον οικονομικό τομέα. Ειδικότερα πρέπει να εξετασθούν κατά προτεραιότητα οι τομείς των υποδομών, της μετατροπής ή της παύσης λειτουργίας των εγκαταστάσεων πυρηνικής ενέργειας καθώς και της προστασίας του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας (σημεία 3.38 έως 3.40).

Σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές συμφωνίες, η συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με τη Ρωσία περιέχει κατάλογο τομέων που αφορούν τη συνεργασία για την πρόληψη των παραβάσεων. Για την ΟΚΕ, οι ρυθμίσεις αυτές αποτελούν ένα βήμα που έπρεπε να είχε γίνει από πολύ καιρό. Η ΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη να υλοποιήσουν σύντομα τις προβλεπόμενες διαβουλεύσεις και τη « στενή σχέση διαλόγου » με τη Ρωσία και να παράσχουν τεχνική και διοικητική βοήθεια (σημείο 3.41).

Η ΟΚΕ επικροτεί τις σχετικές γενικές συμφωνίες, σύμφωνα με τις οποίες η Ρωσία και η Ουκρανία θα πρέπει να λάβουν τεχνική βοήθεια με τη μορφή επιχορηγήσεων, με πιστώσεις που προέρχονται από το πρόγραμμα Tacis. Προκειμένου να διασφαλιστεί η καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των διατιθέμενων πόρων, πρέπει να συντονιστεί στενά η συμφωνηθείσα τεχνική βοήθεια με πόρους από άλλες πηγές. Η ΟΚΕ υποστηρίζει την πρόθεση αυτή και λαμβάνει ως βάση το γεγονός ότι το σχέδιο συντονισμού περιλαμβάνει όλες τις χρηματοδοτικές ενισχύσεις που μπορούν να συμβάλουν στην οικονομική αναδιάρθρωση των υπό μεταρρύθμιση ανατολικών χωρών. Επίσης, η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ της ουσιαστικότερης ανάπτυξης των εγχώριων πηγών κεφαλαίου και των παραγωγικών επενδύσεων, αφενός, και του περιορισμού της σημαντικής διαρροής κεφαλαίων, αφετέρου. Τούτο όμως θα μπορέσει να επιτευχθεί μόνον εάν ακολουθηθεί συνεπής πολιτική μακροοικονομικής σταθεροποίησης και δημιουργηθεί κατάλληλο, σταθερό κλιμα για τις επιχειρηματικές δραστηριότητες (σημεία 3.42 έως 3.44).

1. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η δημιουργία ανεξάρτητων δημοκρατιών

1.1. Ήδη πριν από το τέλος της δεκαετίας του `70 οι απαιτήσεις των πολιτών της ΕΣΣΔ, όσον αφορά τις συνθήκες διαβίωσης, αυξάνονταν με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι η αποδοτικότητα της εθνικής οικονομίας. Παρά το γεγονός ότι η σοβιετική ηγεσία έθετε κάθε χρόνο υψηλούς στόχους στον τομέα της οικονομίας, τα πραγματικά αποτελέσματα εξακολουθούσαν να είναι απογοητευτικά. Η απόσταση από τις προηγμένες βιομηχανικές χώρες του δυτικού κόσμου αυξανόταν διαρκώς. Το χάσμα μεταξύ προσδοκίας και πραγματικότητας έγινε τόσο μεγάλο, ώστε έπρεπε κατ`ανάγκη να οδηγήσει σε κρίση του σοβιετικού οικονομικού συστήματος. Η κατάσταση αυτή αποτελούσε αντικείμενο ενδοκομματικών συζητήσεων από την εποχή του Μπρέζνιεφ. Παρόλα αυτά, οι προσπάθειες μεταρρύθμισης της οικονομίας, κατά τις δεκαετίες του `60 και `70, οδήγησαν σε αποτυχία, επειδή δεν υπήρχε διάθεση να θιγούν τα βασικά στοιχεία του παραδοσιακού συστήματος της σχεδιασμένης οικονομίας ούτε επίσης - και αυτό είναι σημαντικό - ο πολιτικός συσχετισμός δυνάμεων. Με την εκλογή του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στη θέση του Γενικού Γραμματέα του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος (το Μάρτιο του 1985) οι συζητήσεις περί μεταρρύθμισης προσέλαβαν νέα διάσταση. Στην 27η συνέλευση του Ανώτατου Σοβιέτ (το Φεβρουάριο του 1986) ο Γκορμπατσόφ δήλωσε σαφώς ότι « η πρακτική του κόμματος και των κρατικών οργάνων δεν συμβαδίζει με τις απαιτήσεις της εποχής και της ζωής. Η βραδύτητα, οι απαρχαιωμένες υπηρεσίες και μέθοδοι, η χαμηλή παραγωγικότητα (και) η αυξανόμενη εξάπλωση της γραφειοκρατίας » () είχαν επιφέρει σημαντικές ζημίες. Ως συνέπεια αυτής της αμείλικτης ανάλυσης ο Γκορμπατσόφ ζήτησε, κατά την Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος, τον Ιούνιο του 1988, τη ριζική μεταρρύθμιση της οικονομίας και την καθολική αναμόρφωση της οικονομικής πορείας (Περεστρόικα). Ο στόχος ήταν να τεθούν και πάλι σε λειτουργία διαδικασίες που είχαν περιέλθει σε στασιμότητα, να αρθούν όλα τα εμπόδια και να δημιουργηθεί ένας αξιόπιστος και αποτελεσματικός μηχανισμός για την επιτάχυνση της κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης στον οποίο να προσδοθεί περισσότερη δυναμικότητα ().

1.2. Κατά την πορεία της Περεστρόϊκα, η οποία αποσκοπούσε να καταστήσει το γραφειοκρατικό δικτατορικό σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης περισσότερο « ζωτικό, διαφανές, εύκαμπτο και αποτελεσματικό » με την εισαγωγή μεταρρυθμίσεων, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτιζε το Σοβιετικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Ήδη τότε ήταν σαφές ότι το μεγαλύτερο μέρος των μελών της Κεντρικής Επιτροπής δεν υποστήριζε τις μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ. Οι διεργασίες αναδιάρθρωσης που τέθηκαν σε λειτουργία συγκρούονταν με το αυταρχικό σύστημα σε όλα τα επίπεδα και όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής. Για το λόγο αυτό ο Γκορμπατσόφ συγκάλεσε, τον Ιούνιο του 1988, το 19o συνέδριο του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Το συνέδριο τάχθηκε υπέρ της σύστασης ενός νέου Κοινοβουλίου, της ενίσχυσης της προεδρικής εξουσίας, της καθιέρωσης του συστήματος της οικονομίας της αγοράς και της ενίσχυσης της οικονομικής ανεξαρτησίας των κατ`ιδίων δημοκρατιών της Ένωσης και τα αιτήματα αυτά προσέκρουσαν σε σημαντικές αντιδράσεις, επειδή έθιγαν τα συμφέροντα πολλών κοινωνικών στρωμάτων. Αντίσταση πρόβαλαν η κομματική νομενκλατούρα, τμήματα της κρατικής διάρθρωσης (από την κεντρική διοίκηση έως τα τοπικά όργανα εξουσίας), το στρατιωτικοβιομηχανικό πλέγμα, καθώς και ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού που διαισθανόταν να απειλείται με εξαφάνιση η ιδεολογία που μέχρι τότε αποτελούσε το μοναδικό πολιτικό προσανατολισμό του.

1.3. Χωρίς ευρεία λαϊκή υποστήριξη οι μεταρρυθμιστικές ιδέες δεν θα ήταν δυνατόν να αντισταθούν στις απολιθωμένες διαρθρώσεις και τα απαρχαιωμένα πρότυπα σκέψης. Αυτός ήταν και ο λόγος της μεγαλύτερης διαφάνειας (Glasnost). H συζήτηση και η μελέτη των προβλημάτων και ελλείψεων θα διεξάγονταν στο εξής δημοσίως. Στην πορεία προς τον εκδημοκρατισμό, τροποποιήθηκε το Σύνταγμα και ιδρύθηκε ως συνταγματικό όργανο το Συνέδριο των Λαϊκών Αντιπροσώπων (Μάρτιος 1989). Αν και η εκλογή για το Συνέδριο των Λαϊκών Αντιπροσώπων δεν μπορούσε να θεωρηθεί ως ελεύθερη εκλογή με την έννοια των δυτικών δημοκρατικών διαδικασιών, αποτελούσε ένα σημαντικό βήμα στην πορεία προς τον εκδημοκρατισμό που δεν μπορούσε να συγκριθεί με τις « εκλογές » που είχαν διεξαχθεί μέχρι τότε στη Σοβιετική Ένωση. Πολλά μέλη του εκλεγμένου συνεδρίου ήταν ενεργά ή πρώην μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος, και εξακολουθούσαν από την άποψη αυτή να αποτελούν την ισχυρότερη πολιτική παράταξη. Παρόλα αυτά, με τις εκλογές για το Συνέδριο των Λαϊκών Αντιπροσώπων διασπάστηκε το πολιτικό μονοπώλιο του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Ταυτόχρονα άρχισε και ο περιορισμός της εξουσίας του κομματικού μηχανισμού, χωρίς όμως να αμφισβητηθεί ο « ηγετικός ρόλος » του κόμματος. Το Κομμουνιστικό Κόμμα έχασε την άμεση ηγεσία και τον έλεγχο της οικονομίας που κατείχε μέχρι τότε, ενώ οι αντίστοιχες κομματικές διαρθρώσεις καταργήθηκαν σε όλα τα επίπεδα, μέχρι και το τοπικό. Καταργήθηκαν σε μεγάλο βαθμό τα προνόμια των κομματικών λειτουργών. Σε περίπτωση που επιθυμούσαν να επιβιώσουν ως πολιτική τάξη, όφειλαν να μετατραπούν από προέκταση της Κεντρικής Επιτροπής σε υπερασπιστές της περιοχής τους απέναντι στη Μόσχα. Οι πιέσεις αυτές, που εντάθηκαν με τις αυξανόμενες οικονομικές δυσκολίες, οδήγησαν στη δημιουργία τάσεων αποσκίρτησης στις δημοκρατίες και τις περιφέρειες της Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίες αργότερα προσέλαβαν και εθνικιστικό χαρακτήρα.

1.4. Από το δεύτερο ήμισυ του 1989 επιταχύνθηκαν τα φαινόμενα κατάρρευσης του σοσιαλιστικού συστήματος. Από τον Αύγουστο του 1989 οι ανατολικοευρωπαϊκές κομμουνιστικές κυβερνήσεις άρχισαν να καταρρέουν, από τη στιγμή που ο Γκορμπατσόφ έπαψε πλέον να τις υποστηρίζει άμεσα. Το Μάρτιο του 1990, η Λιθουανία ήταν η πρώτη δημοκρατία της ΕΣΣΔ που ανακήρυξε την ανεξαρτησία της. Στις σοβιετικές δημοκρατίες διεξήχθησαν κοινοβουλευτικές εκλογές. Με την εκλογή του Μπόρις Γιέλτσιν στη θέση του Πρωθυπουργού της Ρωσικής Δημοκρατίας και τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας της, ο αγώνας για τη διατήρηση ή την κατάργηση του σοβιετικού συστήματος προσέλαβε μια νέα ποιοτική διάσταση. Με τη διακήρυξη της εθνικής κυριαρχίας της Ρωσίας, η Σοβιετική Ένωση απώλεσε την υλική της υπόσταση. Έως το τέλος του 1990, και οι υπόλοιπες δημοκρατίες διακήρυξαν με διάφορους τρόπους την ανεξαρτησία τους. Προκειμένου να εξασφαλιστεί η επιβίωση της Σοβιετικής Ένωσης, κυρίως λόγω των οικονομικών προβλημάτων, ο Γκορμπατσόφ πρότεινε τη σύσταση μίας Ένωσης Ανεξαρτήτων Κρατών. Το σχέδιο συνθήκης για την Ένωση εγκρίθηκε σε δημοψήφισμα, το Μάρτιο του 1991. Το πραξικόπημα της 19ης Αυγούστου παρεμπόδισε την υπογραφή της συνθήκης που προβλεπόταν για τις 20 Αυγούστου 1991. Αρχές Σεπτεμβρίου 1991, το Σοβιετικό Κοινοβούλιο σύστησε προσωρινή κυβέρνηση για τη μετάβαση προς την Ένωση Ανεξαρτήτων Κρατών. Μερικές ημέρες αργότερα η Ουκρανία αποσύρθηκε. Στις 16 Νοεμβρίου 1991, ο Γιέλτσιν, που στα μέσα Ιουνίου 1991 είχε εκλεγεί Πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας, εξέδωσε δέκα διατάγματα με τα οποία η Ρωσία αναλάμβανε τα καθήκοντα που ασκούσε μέχρι τότε η κεντρική κυβέρνηση.

1.5. Ανεξάρτητα από τις δηλώσεις και χωρίς τη συμμετοχή των Κοινοβουλίων τους οι αντιπρόσωποι της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας ίδρυσαν μερικές μέρες αργότερα, στις 8 Δεκεμβρίου 1991, στο « Δάσος της Belovesha » την Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών. Στη συμφωνία αναφέρεται σαφώς ότι όλα τα νομοθετικά πρότυπα της ΕΣΣΔ έπαυαν να υφίστανται. Ταυτόχρονα, οι τρεις Πρόεδροι υπενθύμισαν ότι οι χώρες τους πρωτοστάτησαν το 1922 στην ίδρυση της ΕΣΣΔ. Για το λόγο αυτό, τα ίδια κράτη είχαν το δικαίωμα να διαλύσουν τη Σοβιετική Ένωση. Στις 21 Δεκεμβρίου 1991, ακολούθησε, στην Άλμα Άτα, η υπογραφή εγγράφου σχετικά με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και την ίδρυση της Κοινοπολιτείας Ανεξαρτήτων Κρατών (ΚΑΚ) από τις πρώην δημοκρατίες της Σοβιετικής Ένωσης, με εξαίρεση τις δημοκρατίες της περιοχής της Βαλτικής και της Γεωργίας. Στη δήλωση σχετικά με την ίδρυση της ΚΑΚ αναφέρεται ότι η συνεργασία των μελών στηρίζεται στην αρχή της ισότητας. Η ΚΑΚ δεν αποτελεί « ούτε κράτος, ούτε υπερκρατικό σχήμα ».

2. Η μεταρρύθμιση στη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία

2.1.

Ρωσία

2.1.1. Με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία και οι υπόλοιπες δημοκρατίες κληρονόμησαν τις πολιτικές διαρθρώσεις του Κομμουνιστικού Κοινωνικού Συστήματος. Το Ανώτατο Σοβιέτ της Ρωσίας είχε εκλεγεί την εποχή που υπήρχε ακόμα η Σοβιετική Ένωση. Οι σχέσεις, όσον αφορά το θέμα της πλειοψηφίας, δεν ήταν σαφείς και άλλαζαν ανάλογα με το αντικείμενο της συζήτησης. Αποφασιστικό ήταν το γεγονός ότι οι αντιπρόσωποι ήταν, κατά κύριο λόγο, εκφραστές των συμφερόντων συγκεκριμένων περιφερειών και όχι κοινωνικών ομάδων. Με την πρόοδο του σχεδίου των μεταρρυθμίσεων αυξήθηκαν οι διαφορές απόψεων μεταξύ του Προέδρου και του Ανωτάτου Σοβιέτ. Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η διαμάχη μεταξύ ενός Προέδρου που τασσόταν υπέρ των μεταρρυθμίσεων και ενός Κοινοβουλίου που τασσόταν εναντίον - αν και στο Κοινοβούλιο υπήρχαν φυσικά αρκετοί αντίπαλοι των μεταρρυθμίσεων - αλλά, ιδίως, ο τρόπος με τον οποίο θα έπρεπε να υλοποιηθούν οι μεταρρυθμίσεις αυτές. Τα υπό συζήτηση θέματα ήταν πολλά : θα έπρεπε να επιταχυνθεί ο ρυθμός των μεταρρυθμίσεων χωρίς να ληφθούν υπόψη οι κοινωνικές προστριβές που θα επέφερε ή να ακολουθηθεί ένας κοινωνικά ηπιότερος δρόμος προς την οικονομία της αγοράς; Έπρεπε να υιοθετηθεί ένα ξένο πρότυπο οικονομίας της αγοράς ή να αναπτυχθεί η ρωσική μορφή του; Η ένταση αυξανόταν λόγω των προβλημάτων ανακατανομής τα οποία προέκυπταν. Ομάδες συμφερόντων και μεμονωμένοι αντιπρόσωποι διεξήγαγαν ένα ιστορικά πρωτοφανή αγώνα για την απόκτηση τμημάτων της κρατικής ιδιοκτησίας που έπρεπε να ιδιωτικοποιηθεί, σε τιμές που ήταν συχνά χαμηλότερες της αντίστοιχης αξίας ή εντελώς δωρεάν, με τη μορφή εκτάσεων, ακινήτων, παραγωγικών επιχειρήσεων και κατοικιών. Στη φάση αυτή βρέθηκαν αντιμέτωποι οι εκπρόσωποι των τεράστιων κρατικών επιχειρήσεων, των νέων ιδιωτικών επιχειρήσεων, των γεωργών και του πληθυσμού. Ένα από τα περισσότερο επίμαχα ζητήματα ήταν ποιές κοινωνικές ομάδες θα έπρεπε να συμμετέχουν στα κέρδη από την πληθωριστική αξία που δημιουργούσε η αναδιαμόρφωση της χώρας και ποιές θα έπρεπε να επωμισθούν τις αντίστοιχες ζημίες. Αυτός ο αγώνας ανακατανομής διακόπηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 1993 με τη διάλυση του Κοινοβουλίου. Λυπηρό ήταν το γεγονός ότι μέχρι τη στιγμή εκείνη δεν είχε γίνει δυνατόν να βρεθεί μια ικανοποιητική λύση για κανένα από τα καυτά θέματα που υπήρξαν αιτία της διαμάχης.

2.1.2. Οι κοινοβουλευτικές εκλογές της 12ης Δεκεμβρίου 1993 ήταν οι πρώτες εκλογές στη Ρωσία με τη συμμετοχή περισσοτέρων κομμάτων. Η εκλογή αφορούσε τη Δούμα (Κάτω Βουλή) και ένα Ομοσπονδιακό Συμβούλιο (Άνω Βουλή) στο οποίο εκπροσωπούνται οι διοικητικές περιφέρειες. Τα αποτελέσματα των κοινοβουλευτικών εκλογών πρέπει να θεωρηθούν ως πλήγμα για τη μεταρρυθμιστική πολιτική του Γέλτσιν. Από το ποσοστό συμμετοχής και τα αποτελέσματα προέκυπτε ότι ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού δεν ενέκρινε τη μεταρρυθμιστική πορεία που ακολουθήθηκε μέχρι τότε. Η αρνητική στάση απέναντι στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες ήταν κυρίως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι ο λαός είχε αναγκασθεί ήδη να επωμισθεί μεγάλα βάρη χωρίς να υπάρξουν αισθητές βελτιώσεις. Επιβεβαιώθηκε επίσης ότι το παλαιό Κοινοβούλιο που διαλύθηκε στις 21 Σεπτεμβίου 1993 αντικατόπτριζε με ακρίβεια τις λαϊκές προτιμήσεις και την πολιτική κατάσταση στην Ρωσία. Από αυτή την άποψη το αποτέλεσμα των εκλογών δεν είναι καθόλου τυχαίο. Εξάλλου, κανείς δεν μπορούσε να περιμένει ότι η σύσταση του νέου και δημοκρατικά νόμιμου Κοινοβουλίου θα συμβάδιζε με λιγότερες διαμάχες από αυτές που υπήρχαν στο Κοινοβούλιο που διαλύθηκε. Κατά πόσο και σε ποιό βαθμό θα αναβιώσουν οι διενέξεις, εξαρτάται από τα μέτρα που θα ληφθούν για την υλοποίηση περαιτέρω μεταρρυθμίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι κατά τη χάραξη της μελλοντικής μεταρρυθμιστικής πολιτικής, ο Πρόεδρος πρέπει να συνεκτιμήσει και τις απόψεις του ρωσικού στρατού, με τη βοήθεια του οποίου κατέπνιξε τον « αιματηρό Οκτώβριο του 1993 » το πραξικόπημα. Επιπλέον, ο Πρόεδρος βασίζεται στα « ισχυρά υπουργεία », το στρατό και το μηχανισμό ασφάλειας. Προς το παρόν δεν είναι δυνατόν να εκτιμηθεί με αξιοπιστία ποιές θα είναι οι συνέπειες της κατάστασης αυτής για την εξέλιξη της δημοκρατίας και του κοινοβουλευτισμού. Εν πάση περιπτώσει, φαίνεται ότι καταρχάς υπάρχει ένα Modus Vivendi. Το Κοινοβούλιο έχει προφανώς συνείδηση της αναγκαιότητας της διαρθρωτικής ανασύστασης της Ρωσίας. Βεβαίως, το γεγονός ότι διαρκώς δημιουργούνται νέα όργανα όπως το « Κοινωνικό Προεδρικό Συμβούλιο » και η Συντονιστική Επιτροπή που αναφέρεται στην « Σύμβαση για την πολιτική ειρήνη » μπορούν να θεωρηθούν ως δείγματα έλλειψης εμπιστοσύνης του Προέδρου απέναντι στο Κοινοβούλιο και τα υπάρχοντα θεσμικά όργανα.

2.1.3. Τα εκλογικά αποτελέσματα οδήγησαν στην ακόλουθη κατανομή εδρών στη Δούμα : τα δημοκρατικά μεταρρυθμιστικά κόμματα κατόρθωσαν να κερδίσουν μόνο περί το ένα τέταρτο των 450 εδρών, ενώ οι άμεσοι αντίπαλοί τους, που πρέπει να θεωρηθούν ως συντηρητικές, αντιδημοκρατικές δυνάμεις, κατόρθωσαν να κερδίσουν περί το ένα τρίτο των ψήφων. Τα ανεξάρτητα και τα μικρά κόμματα κέρδισαν επίσης περί το ένα τρίτο των εδρών. Οι ουσιαστικοί νικητές ήταν ο Μεταρρυθμιστικός Συνασπισμός « Η Επιλογή της Ρωσίας » με 65 έδρες και το Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα του ακροδεξιού Ζιρινόφσκι, που αναδείχτηκε δεύτερο κόμμα καταλαμβάνοντας 64 έδρες. Πρέπει να παραδεχθούμε ότι οι σχέσεις μεταξύ των κομμάτων και των εκλογικών συνασπισμών δεν είναι σαφείς. Το ίδιο ισχύει ιδιαίτερα με την ταξινόμηση των ανεξάρτητων στο δεξιό ή στο αριστερό πολιτικό φάσμα η οποία, σε πολλές περιπτώσεις, είναι προβληματική και μπορεί να οδηγήσει σε σφάλματα. Και οι εκλογικοί συνασπισμοί δεν είναι απαραίτητο να έχουν διαρκή χαρακτήρα. Είναι δύσκολο να προβλεφθεί η μελλοντική στάση που θα τηρήσει το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο (178 μέλη). Στο Συμβούλιο αυτό συμμετέχουν δύο αντιπρόσωποι από κάθε δημοκρατία και περιφέρεια που συμμετέχει στην ομοσπονδία. Πολλοί από τους αντιπροσώπους αυτούς ήταν ήδη μέλη του Ανώτατου Σοβιέτ.

2.1.4. Το δημοψήφισμα για την τροποποίηση του Συντάγματος, που διεξήχθη ταυτόχρονα με τις βουλευτικές εκλογές, κατέληξε στην έγκριση του σχεδίου συντάγματος που είχε υποβληθεί από τον Γιέλτσιν, δεδομένου ότι στην ψηφοφορία έλαβαν μέρος περισσότεροι από το 50 % των ψηφοφόρων και οι ψήφοι υπέρ του σχεδίου υπερέβησαν το 50 %. Κατ`αυτό τον τρόπο δόθηκε και τυπικά τέλος στη μακρόχρονη διαμάχη για το νέο ρωσικό Σύνταγμα και τις εξουσίες του Προέδρου. Παρόλα αυτά, 19 από τις 89 εκλογικές περιφέρειες (9 Δημοκρατίες και 10 Περιφέρειες) αρνήθηκαν να εγκρίνουν το σχέδιο Συντάγματος. Το Σύνταγμα θεωρεί το θεσμό του Προέδρου ως αποφασιστικό. Του παραχωρεί de facto το δικαίωμα να αποφασίζει σχετικά με όλα τα σημαντικά θέματα και στην περίπτωση διχογνωμίας να κυβερνά παραμερίζοντας το Κοινοβούλιο. Πρόκειται για θέμα που θα μπορούσε πολύ εύκολα να προσλάβει επίκαιρο χαρακτήρα λόγω της σύνθεσης του δημοκρατικά νόμιμου νέου Κοινοβουλίου και λόγω της παρατεινόμενης εκκρεμότητας των οικονομικών προβλημάτων. Έκφραση της κυρίαρχης θέσης του Προέδρου αποτελεί και το γεγονός ότι μπορεί να καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη σύνθεση της κυβέρνησης, ορίζοντας ο ίδιος τους υπουργούς, καθώς και τον Πρωθυπουργό με τη σύμφωνη γνώμη της Δούμας. Ο Πρόεδρος αποφασίζει επίσης για την παραίτηση της κυβέρνησης και την απόλυση μεμονωμένων μελών του Υπουργικού Συμβουλίου. Η αρμοδιότητα κατάρτισης οδηγιών, που του παρέχει το Σύνταγμα, εξασφαλίζει στον Πρόεδρο τη δυνατότητα να ασκεί αποφασιστική επιρροή στους τομείς της εξωτερικής και της εσωτερικής πολιτικής. Ο Πρόεδρος μπορεί να διαλύσει το Κοινοβούλιο, ενώ, αντίθετα, η απαλλαγή του Προέδρου από τα καθήκοντά του είναι μόνο δυνατή μετά από απόφαση τόσο της Άνω, όσο και της Κάτω Βουλής καθώς και του Συνταγματικού Δικαστηρίου σε περίπτωση εσχάτης προδοσίας. Όσον αφορά το συσχετισμό δυνάμεων το Σύνταγμα κλίνει σαφώς υπέρ της κεντρικής εξουσίας. Η συνύπαρξη των εκτελεστικών και των νομοθετικών οργάνων στα διάφορα ομοσπονδιακά επίπεδα, που υπήρχε μέχρι την έγκριση του νέου Συντάγματος, έπρεπε να τερματισθεί. Έπρεπε να δημιουργηθούν σαφείς δομές εξουσίας. Έτσι, το Σύνταγμα δεν διακρίνει πλέον μεταξύ ομόσπονδων ενοτήτων (δημοκρατιών, περιφερειών) με διάφορα δικαιώματα. Από τις ομόσπονδες ενότητες θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό κατά πόσον θα καταστεί δυνατό να εφαρμοσθεί το περιεχόμενο του Συντάγματος. Ο σαφής προσανατολισμός προς την ενίσχυση των προεδρικών εξουσιών μπορεί κάποτε να αποδειχθεί μειονέκτημα, σε περίπτωση που η θέση του Γιέλτσιν καταληφθεί από εκπρόσωπο της ακροδεξιάς ή της εθνικιστικής παράταξης.

2.1.5. Ήδη, από την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσική Ομοσπονδία αντικαθιστούσε τη σοβιετική νομοθεσία με ρωσικές νομοθετικές πράξεις. Από το 1991, εκδόθηκαν πολλοί άλλοι νόμοι και διατάγματα που αποσκοπούσαν να διασφαλίσουν την επιτάχυνση της μετατροπής της οικονομίας, όπως ο νόμος περί επιχειρήσεων (29 Δεκεμβρίου 1990), ο νόμος περί ιδιωτικοποιήσεων, ο νόμος περί ανταγωνισμού και περί περιορισμού των μονοπωλιακών δραστηριοτήτων στην αγορά εμπορευμάτων, νόμοι σχετικά με τις τράπεζες και τις τραπεζικές δραστηριότητες, σχετικά με το χρηματιστήριο εμπορευμάτων και το χρηματιστήριο αξιών. Παράλληλα τέθηκαν σε ισχύ πολλά προεδρικά διατάγματα και πολλές αποφάσεις του ανώτατου Σοβιέτ, καθώς και κανονισμοί του υπουργικού συμβουλίου και άλλες οδηγίες των κρατικών οργάνων που λειτουργούσαν σε επίπεδο ομοσπονδίας. Το βασικό μειονέκτημα παρόμοιας νομοθεσίας έγκειται στην ελλιπή νομική ασφάλεια, επειδή τα διατάγματα είναι δυνατόν να τροποποιηθούν ή να τεθούν εκτός ισχύος βραχυπρόθεσμα, γεγονός το οποίο αυξάνει την αβεβαιότητα σχετικά με την εξέλιξη των μεταρρυθμιστικών διεργασιών. Επίσης, αντί να καθορισθούν πρώτα τα βασικά, καθοριστικά στοιχεία της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς και να ρυθμισθεί ένα κατάλληλο συνολικό πλαίσιο διαμόρφωσης της οικονομίας, επιχειρείται, μέσω αναρίθμητων κανόνων για τη χορήγηση αδειών, η λεπτομερής ρύθμιση της οικονομικής ζωής διαφόρων ομάδων ή επαγγελματικών κατηγοριών.

2.1.6. Στο σημείο αυτό δεν είναι δυνατό να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι η μεταρρυθμιστική πολιτική που ασκήθηκε μέχρι σήμερα χαρακτηρίζεται ως ασυνεπής και αποσπασματική. Υπάρχει πληθώρα μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων και προτάσεων που αντανακλούν τις διάφορες απόψεις των συντακτών και ομάδων χωρίς όμως να αποτελούν θεμέλιο της οικονομικής πολιτικής. Η Κυβέρνηση κατέστησε σαφείς τις θέσεις και τις απόψεις της σε κατ`ιδία σχέδια μέτρων ή σε εκτελεστικές πράξεις. Δεν μπορεί όμως να γίνει λόγος για την ύπαρξη ενός ολοκληρωμένου, συνεκτικού μεταρρυθμιστικού προγράμματος. Ακόμη και την παραμονή των βουλευτικών εκλογών (Δεκέμβριος 1993) διανέμονταν εκλογικά δώρα από τον Πρόεδρο και την Κυβέρνηση. Αυξήθηκαν οι κατώτατοι μισθοί, τα επιδόματα ανεργίας και οι συντάξεις. Στους εργάτες των ορυχείων και των μεταλλείων, όπου υπήρχε κίνδυνος να εκσπάσουν απεργίες, δόθηκε η υπόσχεση ότι θα τους καταβληθούν οι καθυστερημένοι μισθοί μηνών, οι νέοι « επενδυτές κεφαλαίων » θα προστατεύονταν από τον εξωτερικό ανταγωνισμό, στο γεωργικό τομέα ο περιορισμός των εισαγωγών σιτηρών θα οδηγούσε στην αποδέσμευση πόρων που θα διατίθεντο για επενδύσεις, και στους βιομηχανικούς γίγαντες θα επιτρεπόταν να συστήσουν χρηματοδοτικάβιομηχανικά συγκροτήματα με βάση το ασιατικό πρότυπο. Όπως φαίνεται, ο Πρόεδρος Γιέλτσιν και ο Πρωθυπουργός Τσερνομίρντιν κατόρθωσαν τους τελευταίους μήνες να βρουν μια κοινή βάση για να προβούν σε περαιτέρω ενέργειες. Σε σχετικές δηλώσεις επισημαίνεται ότι το θέμα ήταν η συνέχιση του κυβερνητικού προγράμματος του Αυγούστου του 1993 και όχι ο καθορισμός νέων στόχων. Παρόλα αυτά εξακολουθεί να υπάρχει κίνδυνος η ασυνεπής οικονομική πολιτική και η ελλιπής πραγματοποίηση υποσχέσεων να επιδράσουν ανασταλτικά στην μετατροπή του συστήματος.

2.2.

Λευκορωσία

2.2.1. Στη Λευκορωσία εμφανίστηκε από το 1991 ένας υπερβολικός αριθμός κομμάτων και κινημάτων (στις 10 Μαρτίου 1993 είχαν καταγραφεί συνολικά 497). Στο ανώτατο Σοβιέτ συμμετέχουν οι ισχυρότερες ομάδες του κομμουνιστικού κόμματος, οι Κομμουνιστές της Λευκορωσίας και το Κίνημα της Λαϊκής Αναγέννησης. Υπάρχουν διαφορές αντιλήψεων μεταξύ μεταρρυθμιστών και αντιπροσώπων που είχαν εκλεγεί την εποχή που υπήρχε ακόμη η Σοβιετική Ένωση. Παρόλα αυτά ο χαρακτήρας των συζητήσεων ήταν πολύ περισσότερο ήπιος απ`ότι στη Ρωσία. Τηρώντας προσεκτική στάση και με την αποδοχή συμβιβασμών, η Κυβέρνηση κατόρθωσε να διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό την πολιτική σταθερότητα. Η ίδια στάση τηρείται και μετά την εκλογή του νέου Προέδρου, τον Ιούλιο του 1994. Ταυτόχρονα, όμως, γίνεται αντιληπτό ότι στον ιδεολογικό και στον κοινωνικό τομέα έχουν συντελεσθεί πολύ λιγότερες αλλαγές απ`ότι για παράδειγμα στη Ρωσία. Η διοίκηση, καθώς και πολλές κοινωνικές ομάδες και κόμματα έχουν καθηλωθεί στις παλαιές αντιλήψεις. Η εκτέλεση σημαντικών σχεδίων αναβάλλεται διαρκώς. Το νέο σύνταγμα εγκρίθηκε τελικά στις αρχές Μαρτίου 1994. Η οφθαλμοφανώς ελλιπής αποκέντρωση αποδίδεται σε σοβαρούς αντικειμενικούς λόγους, όπως η αυξανόμενη έλλειψη πρώτων υλών, η αύξηση του καταμερισμού της εργασίας, η δυσμενής γεωπολιτική θέση της χώρας και οι επιπτώσεις από την καταστροφή στο Τσερνομπίλ. Η εξάρτηση από τη Ρωσία στους τομείς της ενέργειας και των εξαγωγών οδηγεί ορισμένες ομάδες σε σημείο να σκέπτονται ήδη μια ενδεχόμενη επανένωση με τη Ρωσική Ομοσπονδία. Επίσης, ο νέος Πρόεδρος Λουκασένκο τάχθηκε, πριν από τις εκλογές, υπέρ μιας στενότερης σύνδεσης με τη Ρωσία. Η αρχικά επιδιωκόμενη νομισματική ένωση με τη Ρωσία, με βάση τη Συνθήκη για την ένταξη της Λευκορωσίας στο ρωσικό νομισματικό σύστημα, εγκαταλείφθηκε για διάφορους λόγους και κυρίως λόγω της αρνητικής στάσης της Μόσχας. Στη θέση της αναμένεται να υπογραφούν με τη Ρωσία στις αρχές του 1995 συνθήκες σχετικά με την ελευθέρωση του εμπορίου, την τελωνειακή ένωση, μέτρα σχετικά με τη μετατρεψιμότητα των νομισμάτων των δύο χωρών, τη σύσταση κοινών βιομηχανικών και χρηματοπιστωτικών ομάδων, την εμβάθυνση του εμπορίου και άλλες οικονομικές σχέσεις. Παράλληλα, αναμένεται να συναφθούν συμφωνίες σχετικά με τη διατήρηση του ρωσικού σταθμού ραντάρ Gantsewichski και του επιχειρησιακού κέντρου Wileika για το ρωσικό στόλο υποβρυχίων. Εξάλλου, η πολιτική της Λευκορωσίας επιδιώκει ενίσχυση της συνεργασίας με τις υπόλοιπες δημοκρατίες της ΚΑΚ.

2.2.2. Η Δημοκρατία της Λευκορωσίας προκήρυξε στις 27 Ιουλίου 1990 την ανεξαρτησία της. Λίγες εβδομάδες μετά τη διακήρυξη αυτή, το ανώτατο Σοβιέτ της Λευκορωσίας αποφάσισε την εκτέλεση διετούς προγράμματος για τη μετάβαση στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς. Σ`αυτό περιλαμβάνεται, εκτός των άλλων, ένα αυτοτελές πρόγραμμα για την ανάπτυξη της οικονομικής ανεξαρτησίας με βάση την αναδιάρθρωση της εθνικής οικονομίας. Οι ιδιωτικοποιήσεις, η κατάργηση των μονοπωλιών και η δημιουργία νέων υποδομών αποτελούν περαιτέρω στόχους. Μέχρι στιγμής δεν έχει υλοποιηθεί κανείς από αυτούς τους στόχους. Τα οικονομικά και πολιτικά επιτεύγματα σε άλλα κράτη που προέκυψαν από τη Σοβιετική Ένωση, ιδιαιτέρως στις γειτονικές δημοκρατίες της Ρωσίας και της Ουκρανίας, και οι ανησυχίες για το ενδεχόμενο της ακόμη μεγαλύτερης μείωσης της παραγωγής και την περαιτέρω πτώση του βιοτικού επιπέδου του λαού ανάγκασαν την κυβέρνηση της Λευκορωσίας να τηρήσει διστακτική στάση όσον αφορά την εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων για τη μετάβαση στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς. Ενόψει της καταστροφικής κατάστασης της οικονομίας η κυβέρνηση υιοθέτησε, στις 30 Σεπτεμβρίου 1994, ένα πρόγραμμα για την αντιμετώπιση της κρίσης. Το πρόγραμμα θέτει το κέντρο βάρους στη σταθεροποίηση της οικονομίας. Δεν προβλέπεται να πραγματοποιηθούν ουσιαστικές μεταρρυθμιστικές ενέργειες, αν και η ιδιωτικοποίηση, με βάση το σχετικό υφιστάμενο πρόγραμμα, θα πρέπει να επιταχυνθεί. Αβέβαιο παραμένει το κατά πόσο μπορούν να επιτευχθούν ουσιαστικά οι φιλόδοξοι στόχοι του προγράμματος κατά της κρίσης. Τούτο καθίσταται αμφίβολο τόσο λόγω των στενών χρονικών περιθωρίων όσο και λόγω των ανεπαρκών οικονομικών κινήτρων. Διεθνείς οργανισμοί υποστηρίζουν μεν την πορεία που ακολουθείται για την υπερνίκηση των οικονομικών προβλημάτων, αλλά παράλληλα συνιστούν ότι, για τη μετάβαση στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς, πρέπει να πραγματοποιηθούν συγκεκριμένα και αποφασιστικά βήματα. Οι υπερασπιστές μιας συνεπέστερης μεταρρυθμιστικής πολιτικής αυξάνονται και στο εσωτερικό της χώρας.

2.2.3. Επιβάλλεται να αναφερθεί ότι τα νομοθετικά όργανα της Λευκορωσίας ψήφισαν τα τελευταία τρία χρόνια σημαντικούς νόμους για τη μετάβαση στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς. Σ`αυτούς συγκαταλέγονται π.χ. νομικοί κανόνες για την αγρομίσθωση, το τραπεζικό σύστημα, τα χρηματιστήρια εμπορευμάτων, το δίκαιο των εταιρειών, τη ρευστότητα των επιχειρήσεων και τον περιορισμό της δύναμης των μονοπωλίων. Παρόλα αυτά, ένα μέρος των κοινωνικών διατάξεων παραμένει ελλιπές, ενώ άλλες είτε δεν εφαρμόζονται καθόλου, είτε δεν ανταποκρίνονται πλέον στις σύγχρονες απαιτήσεις.

2.2.4. Στην προσπάθεια όπως η Λευκορωσία μετατραπεί σε ένα ανεξάρτητο βιομηχανικό κράτος και να προσαρμοσθούν οι εντελώς στρεβλές οικονομικές διαρθρώσεις στις σύγχρονες απαιτήσεις, χρησιμοποιήθηκαν αυταρχικές μέθοδοι. Το πρόγραμμα για τη διαρθρωτική αναδιαμόρφωση της βιομηχανίας, που εγκρίθηκε το Μάϊο του 1993 από το Προεδρείο του Ανωτάτου Σοβιέτ, είναι αποτέλεσμα των σχεδίων που είχαν καταρτισθεί στο πλαίσιο της βιομηχανικής πολιτικής τα τελευταία τρία χρόνια και προβλέπει την ανάπτυξη επιμέρους βιομηχανικών κλάδων. Ο γενικός στόχος του προγράμματος - που καλύπτει περίοδο οκτώ σχεδόν χρόνων - είναι η αύξηση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας των σημαντικότερων προϊόντων της μεταποιητικής βιομηχανίας. Είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστεί κανείς πώς μπορεί να συνδυασθούν οι στόχοι και οι μέθοδοι του, εν μέρει, λεπτομερούς προγράμματος με την καθιέρωση φορολογικών μηχανισμών που ισχύουν στην οικονομία της αγοράς, ιδιαιτέρως όσον αφορά τις μεμονωμένες αποφάσεις των επιχειρήσεων. Η κρίσιμη κατάσταση στην οποία βρίσκεται η εθνική οικονομία και η έλλειψη χρηματοδοτικών πόρων δεν επέτρεψαν μέχρι στιγμής να τεθεί σε λειτουργία το πρόγραμμα. Υπάρχει πρόθεση αναδιάρθρωσης της οικονομίας, αλλά μόνο μετά από την ολοκλήρωση του προγράμματος καταπολέμησης της κρίσης, που θα διαρκέσει ως τα μέσα του 1995. Κύριο πρόβλημα αποτελεί ο συντονισμός της μακροοικονομικής σταθεροποιητικής πολιτικής με μια μεταρρύθμιση των επιχειρήσεων. Ο συντονισμός αυτός, παράλληλα με τις μικρές ιδιωτικοποιήσεις και τη μετατροπή των μεγάλων επιχειρήσεων σε εταιρείες μετοχικού κεφαλαίου, θα πρέπει να προσφέρει ακόμη ένα αποτελεσματικό σύστημα κινήτρων για τη διαχείριση. Μένει να διαπιστωθεί το εάν οι προβλεπόμενες « συμφωνίες διαχείρισης » καταλήγουν μόνο σε ενίσχυση της διοίκησης ή συμβάλλουν στην πραγματικά αυτόνομη λήψη αποφάσεων από τις επιχειρήσεις.

2.3.

Ουκρανία

2.3.1. Οι προσπάθειες για τη σύσταση ανεξάρτητου εθνικού κράτους επισκίασαν, στο αρχικό στάδιο των μεταρρυθμιστικών προσπαθειών, τις διαφορές αντιλήψεων τόσο σχετικά με τις μεθόδους όσο και με τους βραχυπρόθεσμους και μεσοπρόθεσμους στόχους της οικονομικής πολιτικής. Τα οικονομικά προβλήματα αγνοήθηκαν σε σημαντικό βαθμό. Οι προσπάθειες απόσχισης της Κριμαίας εντείνουν διαρκώς την κατάσταση στον τομέα της εσωτερικής και της εξωτερικής πολιτικής. Ο πληθυσμός αισθάνεται απογοητευμένος από τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες. Οι διαρκείς εντάσεις μεταξύ των υπερασπιστών και των αντιπάλων της μεταρρύθμισης, κυρίως των διευθυντών των μεγάλων συγκροτημάτων επιχειρήσεων, καθώς και των εθνικών και των προσκείμενων προς τη Μόσχα δυνάμεων, παρεμποδίζουν την ουσιαστική πρόοδο της μεταρρύθμισης. Κατά παρόμοιο τρόπο, όπως στις άλλες ανεξάρτητες δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, η κυβερνητική ικανότητα δράσης έχει μειωθεί σημαντικά λόγω ασυμφωνιών με το Κοινοβούλιο. Πρόσφατα, οι διαφορές αντιλήψεων σχετικά με την οικονομική πολιτική και το προεδρικό διάταγμα « σχετικά με τη λήψη άμεσων μέτρων για τη σταθεροποίηση της οικονομικής και της πολιτικής κατάστασης στην Ουκρανία » οδήγησαν στην παραίτηση του Πρωθυπουργού Κούτσμα, το Σεπτέμβριο του 1993. Η εκ μέρους του Κούτσμα υπογραφή της συμφωνίας για τη στενότερη οικονομική συνεργασία με τη Ρωσία ήταν αποτέλεσμα της επίγνωσης του γεγονότος ότι χωρίς τη συνεργασία αυτή είναι σχεδόν αδύνατο να εξελιχθεί η Ουκρανία σε ανεξάρτητο κράτος. Με τη συμφωνία αυτή κατέστη επίσης δυνατό να εξασφαλισθούν βραχυπρόθεσμα σημαντικές παραδόσεις πετρελαίου.

2.3.2. Στις προεδρικές εκλογές της 10ης Ιουλίου 1994, ο πρώην Πρωθυπουργός Κούτσμα υπερίσχυσε του Κραβτσούκ, που ασκούσε το αξίωμα του Προέδρου. Η νίκη του κατακτήθηκε στο ανατολικό μέρος της Ουκρανίας, όπου είναι εγκατεστημένη η βαρειά βιομηχανία και όπου η αναλογία της ρωσικής μειονότητας στον πληθυσμό είναι υψηλότερη από ό,τι σε άλλες περιοχές της χώρας. Ο πληθυσμός της περιοχής αυτής τάσσεται υπέρ μιας πολιτικής προσέγγισης και συνεργασίας με τη Ρωσία, ενώ το δυτικό τμήμα της Ουκρανίας υποστηρίζει περισσότερο τα εθνικιστικά ρεύματα. Ο Πρόεδρος Κούτσμα επέτυχε μέχρι σήμερα να ασκήσει έναντι της Ρωσίας μια ισορροπημένη πολιτική, αμβλύνοντας την ένταση ορισμένων διαφορών, χωρίς ωστόσο να επιφέρει βλάβη στην ανεξαρτησία της Ουκρανίας. Συνεπώς, τα ζητήματα του στόλου της Μαύρης Θάλασσας δεν αποτελούν πλέον εμπόδια αρχής για τη συγκεκριμένη συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών. Σημαντικά βήματα προόδου για την ομαλοποίηση των διμερών σχέσεων αποτελούν η συμμετοχή της Ουκρανίας στη Διακρατική Οικονομική Επιτροπή των Δημοκρατιών της ΚΑΚ και η συνεργασία των ενόπλων δυνάμεων στον τομέα της πολιτικής ασφάλειας. Με την υπογραφή της συμφωνίας για την απαγόρευση των πυρηνικών όπλων, η Ουκρανία πραγματοποίησε ένα επιπλέον βήμα για τη βελτίωση του διεθνούς κλίματος και έθεσε μια σταθερή βάση για την εμβάθυνση της συνεργασίας με τους διεθνείς οργανισμούς.

2.3.3. Οι διαφορές αντιλήψεων σχετικά με το μέλλον της οικονομίας της χώρας οδήγησε μέχρι στιγμής στην έλλειψη θεωρητικών κατευθύνσεων στην οικονομική πολιτική. Την εποχή που υπήρχε ακόμη η Σοβιετική Ένωση είχε καταρτισθεί και εγκριθεί (το Νοέμβριο του 1990) σχέδιο για τη μετάβαση στην οικονομία της αγοράς. Μετά από έξι, μόλις, μήνες ακολούθησε η λήψη έκτακτων μέτρων για την καταπολέμηση της κρίσης της οικονομίας, ενώ τον Οκτώβριο του 1991 εγκρίθηκαν οι κεντρικές κατευθύνσεις της οικονομικής πολιτικής με βάση την ανεξαρτησία. Τον Ιανουάριο του 1992 ανακοινώθηκε το « Σχέδιο επειγόντων οικονομικών μέτρων ». Στο σχέδιο προβλεπόταν ότι η οικονομία θα στηριζόταν στο ελεύθερο εμπόριο. Σε διάστημα ενός έτους εκδόθηκαν περισσότερα από εξήντα νομοθετήματα, που κάλυπταν το σύνολο της οικονομικής και της πολιτικής ανάπτυξης της χώρας, καθώς και πληθώρα περαιτέρω νομοθετικών πράξεων που αφορούσαν τους πιο ποικίλους τομείς της οικονομίας. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση διέθετε έκτακτες εξουσίες για τη δημιουργία του σχετικού πολιτικού πλαισίου. Η προσπάθεια αυτή κατέδειξε ότι μία ταχεία απομάκρυνση του κράτους από την οικονομία δεν ήταν δυνατή. Από το Δεκέμβριο του 1992, διάφοροι νόμοι που ίσχυαν μέχρι τότε έπρεπε ή να τροποποιηθούν ή να καταργηθούν. Ο λόγος ήταν η δραματική αύξηση του ήδη μεγάλου αριθμού διατάξεων που ήταν σχεδόν αδύνατον να θεωρηθούν ως σύνολο, και, ακόμη περισσότερο, να τηρηθούν. Τόσο για τις ουκρανικές επιχειρήσεις όσο και για τους ξένους επενδυτές υπήρξε και εξακολουθεί να υπάρχει σε λανθάνουσα μορφή ο κίνδυνος να παραβιάζουν νόμους χωρίς να έχουν σχετική πρόθεση. Τα τελευταία δύο χρόνια εγκρίθηκαν οκτώ προγράμματα για την καταπολέμηση της κρίσης, χωρίς όμως να εφαρμοσθεί κανένα. Ο Πρόεδρος Κούτσμα υποσχέθηκε μεταρρυθμίσεις, δηλώνοντας ότι επιθυμεί την ανάπτυξη της οικονομίας ακόμη και υπό « κρατικό έλεγχο ». Επείγει η ευρεία αναδιάρθρωση της οικονομίας. Για την καλύτερη εφαρμογή των αναγκαίων αναδιαρθρώσεων, ο Πρόεδρος ανέλαβε καθήκοντα Πρωθυπουργού και διευθύνει τους προϊσταμένους διοίκησης σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Το Κοινοβούλιο πρέπει ακόμη να παραχωρήσει ορισμένα από τα κυβερνητικά του καθήκοντα που ισχύουν από την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης. Στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων, ο Πρόεδρος επιθυμεί κυρίως να επισπεύσει την ιδιωτικοποίηση, η οποία σημειώνει καθυστέρηση. Επίσης, πρέπει να εκδώσει νέους φορολογικούς νόμους.

3. Η Κοινή Δήλωση σχετικά με τη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας

3.1. Μετά από πολυετείς και δυσχερείς διαπραγματεύσεις, κατέστη δυνατό να υπογραφεί, στις 25 Ιουνίου 1988, η Κοινή Δήλωση μεταξύ Ευρωπαϊκής Κοινότητας και Comecon (). Η ΟΚΕ θεώρησε τη Δήλωση αυτή ως αποφασιστικό βήμα προς την κατεύθυνση της από καιρό αναγκαίας εξομάλυνσης των σχέσεων μεταξύ της Κοινότητας και των επιμέρους κρατών της Comecon. Η κοινοτική πολιτική παράλληλων προσπαθειών απέδωσε αποτελέσματα : παράλληλα με τις επίσημες σχέσεις μεταξύ Ευρωπαϊκής Κοινότητας και Comecon, στο μέλλον, θα αποφάσιζαν τα ίδια τα κράτη μέλη σχετικά με τη σύναψη διμερών σχέσεων και την έναρξη συνομιλιών για το εμπόριο με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Κατ`αυτό τον τρόπο ικανοποιήθηκε ταυτόχρονα το αίτημα που είχε υποβληθεί επανειλημμένα και αφορούσε τη δημιουργία ενός κοινού πλαισίου ΕΟΚ-Comecon. Μόλις τρία χρόνια μετά - σχεδόν ακριβώς την ίδια μέρα - διαλύθηκε ο ανατολικοευρωπαϊκός οικονομικός συνασπισμός. Στη 46η και τελευταία σύνοδο ολομέλειας (στο τέλος Ιουνίου του 1991) ολοκληρώθηκε και τυπικά μία διαδικασία αποσύνθεσης, η οποία είχε αρχίσει ήδη στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Από εκείνη την εποχή το εμπόριο μεταξύ των χωρών της Comecon συρρικνώθηκε. Με την επανένωση των δύο Γερμανιών ο ανατολικο-ευρωπαϊκός οικονομικός συνασπισμός έχασε ένα από τα σημαντικότερα στηρίγματά του. Όταν, τέλος, τα μέλη του συνασπισμού αποφάσισαν, τον Ιανουάριο του 1991, οι εκατέρωθεν συναλλαγές να μη διεξάγονται πλέον με μεταβιβάσεις σε μετατρέψιμα ρούβλια (το κοινό νόμισμα υπολογισμού), αλλά σε δολλάρια, η απόφαση αυτή σήμανε ουσιαστικά τη διάλυση της Comecon.

3.2. Η νέα φάση στην οποία εισήλθαν οι οικονομικές και πολιτικές επαφές μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των χωρών της Comecon οδήγησε σε σύντομο χρονικό διάστημα στη σύναψη επίσημων σχέσεων με τις χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. Έως το Μάρτιο του 1991 είχαν συναφθεί πολλές συμβάσεις εμπορικών συναλλαγών και συνεργασίας. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, όλα αυτά τα βήματα αποτελούν απαραίτητα στοιχεία των διεργασιών που αφορούν την πολιτική και την οικονομική ενσωμάτωση. Ενισχύουν το διακρατικό διάλογο, διευρύνουν την Ευρωπαϊκή Πολιτική Συνεργασία (ΕΠΣ) και είναι κατάλληλα και για τη μεσοπρόθεσμη ενίσχυση της πολιτικής μεταρρύθμισης στα γειτονικά κράτη της Ανατολής. Με τη Σοβιετική Ένωση υπογράφηκε στις 18 Δεκεμβρίου 1989 η συμφωνία για το εμπόριο και τη συνεργασία στον εμπορικό και οικονομικό τομέα. Η συμφωνία τέθηκε σε ισχύ την 1η Απριλίου 1990. Κεντρικά σημεία της είναι το διασυνοριακό εμπόριο, η διατήρηση της ρήτρας του μάλλον ευνοούμενου εταίρου καθώς και η υπόσχεση της Κοινότητας να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για τη σταδιακή κατάργηση « των ειδικών ποσοτικών περιορισμών » που όριζε ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3420/83 (). Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα είχε θεσπίσει αυτούς τους « αυτόνομους » περιορισμούς των εισαγωγών από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, επειδή, στο τέλος του 1974, έληξαν οι διμερείς συμφωνίες που είχαν συναφθεί το 1973 μεταξύ των κρατών μελών της ΕΟΚ και των χωρών της Comecon και δεν διεξήχθησαν νέες διμερείς διαπραγματεύσεις σε κοινοτικό επίπεδο, με εξαίρεση τη Ρουμανία, λόγω της σοβιετικής αντίδρασης (). Εναρμονιζόμενα με τους εκάστοτε στόχους τους στον τομέα της οικονομικής πολιτικής και της οικονομίας, τα συμβαλλόμενα μέρη επιθυμούν « μια όσο το δυνατόν ευρύτερη συνεργασία » στους τομείς της βιομηχανίας, της γεωργίας, της προστασίας του περιβάλλοντος, της ενέργειας και των μεταφορών, για να αναφερθούν μόνο μερικά παραδείγματα. Η ΟΚΕ θεώρησε τη συμφωνία ως σημαντικό δείγμα της αυξανόμενης εμπιστοσύνης στο πλαίσιο της συνεργασίας μεταξύ Ανατολής και Δύσης στον πολιτικό και τον οικονομικό τομέα. Παράδειγμα της δυναμικής που είχε προσλάβει η πορεία προσέγγισης αποτελεί το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή, το Δεκέμβριο του 1990 - στη σύνοδό του στη Ρώμη - « σε συνεργασία με τις σοβιετικές αρχές, προκειμένου να διερευνήσει τις δυνατότητες σύναψης μιας ευρείας συμφωνίας μεταξύ της Κοινότητας και της ΕΣΣΔ, η οποία να περιλαμβάνει τον πολιτικό διάλογο και να καλύπτει μια στενότερη οικονομική και πολιτιστική συνεργασία » (), όπως ανέφερε η ΟΚΕ σε παλαιότερη γνωμοδότησή της. Με την απόφαση αυτή το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ζήτησε τη σαφή διεύρυνση των υφισταμένων συμφωνιών εμπορίου και συνεργασίας. Βέβαια, οι βαθιές πολιτικές και οικονομικές αλλαγές που συντελέστηκαν το 1991, αποκορύφωμα των οποίων ήταν η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, καθυστέρησαν τις συνομιλίες σχετικά με θέματα που αφορούσαν τις μελλοντικές οικονομικές και εμπορικές σχέσεις. Η κατάσταση αυτή ανάγκασε την Επιτροπή να επεκτείνει τις προκαταρτικές συνομιλίες που διεξήγαγε σε δώδεκα ανεξάρτητες δημοκρατίες.

3.3. Η θεμελιώδης αλλαγή της πολιτικής και της οικονομικής κατάστασης στην πρώην Σοβιετική Ένωση παρότρυνε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναπτύξει ένα νέο είδος συμφωνίας που βρίσκεται μεταξύ των συμφωνιών εμπορίου και συνεργασίας και των ευρωπαϊκών συμφωνιών. Ο στόχος των διαπραγματεύσεων είναι η σύναψη συμφωνίας εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με τα ανεξάρτητα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης (). Οι συμφωνίες με μη προτιμησιακό και μικτό χαρακτήρα, που να πρέπει να κυρώνονται από όλα τα κράτη μέλη, αποσκοπούν να καλύψουν ένα « ευρύ φάσμα πολιτικών, οικονομικών και εμπορικών σχέσεων » μεταξύ των συμβαλλομένων μερών και να αντικαταστήσουν τις συμφωνίες εμπορικών συναλλαγών και συνεργασίας με την πρώην Σοβιετική Ένωση που χρονολογούνται από το 1990. Στα τέλη 1992 άρχισαν οι διμερείς διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία και, λίγο αργότερα, με την Ουκρανία. Το πρώτο εξάμηνο του 1994 ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις και με τα δύο κράτη 7 οι διαπραγματεύσεις με τη Λευκορωσία ολοκληρώθηκαν το Δεκέμβριο 1994.

3.4. Το κοινό πλαίσιο των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και συνεργασίας - ακόμα και αν έχει σχετικά διαφορετικό περιεχόμενο - έχει κατά βάση παρόμοια δομή με το πλαίσιο των ευρωπαϊκών συμφωνιών :

- Προοίμιο

- Γενικές Αρχές

- Πολιτικός διάλογος

- Κυκλοφορία εμπορευμάτων

- Διατάξεις σχετικά με τους όρους συναλλαγών και τις επενδύσεις

- Πληρωμές και Κεφάλαια

- Ανταγωνισμός, προστασία της πνευματικής, της βιομηχανικής και της εμπορικής ιδιοκτησίας, συνεργασία στο νομοθετικό τομέα

- Οικονομική συνεργασία

- Συνεργασία για την καταπολέμηση της εγκληματικότητας

- Πολιτιστική συνεργασία

- Οικονομική συνεργασία

- Θεσμικές, γενικές και τελικές διατάξεις.

Η συμφωνία, που υπογράφηκε στις 25 Ιουνίου 1994 από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, τα κράτη μέλη της και τη Ρωσική Ομοσπονδία, αποτελεί τη βάση για τις επόμενες παρατηρήσεις της ΟΚΕ. Σε περίπτωση που σημαντικά άρθρα της Συμφωνίας Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας με την Ουκρανία, που υπογράφηκε νωρίτερα (στις 14 Ιουνίου 1994), διαφέρουν ουσιαστικά ως προς το περιεχόμενο, η ΟΚΕ - στο βαθμό που αυτό επιβάλλεται - θα τα εξετάσει ιδιαιτέρως. Δεδομένου ότι η συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με τη Λευκορωσία μονογράφηκε το Δεκέμβριο 1994, δεν μπορεί το περιεχόμενό της να συνεκτιμηθεί στην παρούσα γνωμοδότηση.

3.5. Η επανεξέταση της πορείας των πραγμάτων καθιστά σαφές ότι οι συνομιλίες με τη Ρωσία, σε ορισμένα επί μέρους θέματα, απαίτησαν περισσότερο χρόνο από ότι αναμενόταν αρχικά από την Κοινότητα. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στις μεγαλύτερες απαιτήσεις της Ρωσικής πλευράς καθώς και σε εσωτερικά προβλήματα της Ρωσίας και εν μέρει στις συνήθεις δυσκολίες διαμόρφωσης κοινής θέσης εντός της Κοινότητας. Ιδιαίτερα στον τομέα των εμπορικών συναλλαγών (καλύτερη πρόσβαση στην αγορά) τα κράτη μέλη της ΕΟΚ έδειξαν ιδιαίτερους δισταγμούς για την υπέρβαση της διαπραγματευτικής εντολής της 5ης Οκτωβρίου 1992. Από την άλλη πλευρά, οι εκπρόσωποι των Ανατολικών χωρών δεν έδειξαν και τόσο συμβιβαστική διάθεση στις διαπραγματεύσεις όσον αφορά την εγκατάσταση επιχειρήσεων και την παροχή υπηρεσιών. Δύο συμπληρωματικές διαπραγματευτικές οδηγίες (5 Απριλίου και 9 Νοεμβρίου 1993) για τη συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας με τη Ρωσία και τη διεύρυνση της εντολής για την περίπτωση της Ουκρανίας αντανακλούν επαρκώς την διάθεση και τις προσπάθειες της Κοινότητας να ολοκληρώσει με επιτυχία τις διαπραγματεύσεις με τους εταίρους από τα Ανατολικά κράτη.

3.6. Πολύ λίγο σαφής είναι για την ΟΚΕ η « ερμηνευτική δήλωση » στη διευρυμένη εντολή της 5ης Απριλίου 1993, όπου αναφέρεται ότι οι οδηγίες αυτές αφορούν αποκλειστικά τη Ρωσία. Μόνον αργότερα η Επιτροπή και το Συμβούλιο επιθυμούν να εξετάσουν κατά πόσον μερικές ή όλες οι διατάξεις που περιλαμβάνονται σ`αυτήν μπορούν να εφαρμοστούν και σε άλλα ανεξάρτητα κράτη που προέρχονται από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ του να επιφυλάσσεται ευθύς εξ αρχής η ίδια μεταχείριση σε όλες τις ανεξάρτητες δημοκρατίες κατά τη σύναψη σχέσεων βάσει των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και συνεργασίας και να μην πραγματοποιούνται διακρίσεις μεταξύ ευρωπαϊκών και ασιατικών δημοκρατιών. Η δήλωση αυτή δεν αποκλείει κατά κανένα τρόπο τη δυνατότητα να συμπεριληφθούν σε μεμονωμένες παραγράφους εξαιρέσεις που αφορούν μεμονωμένες χώρες. Διαφαίνετο εξαρχής ότι ορισμένες ανεξάρτητες δημοκρατίες επεδίωκαν, κατά τους διμερείς διαπραγματευτικούς γύρους, να συνάψουν με την Κοινότητα και τα κράτη μέλη της συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας συγκρίσιμη, ως προς το περιεχόμενο, με τη συμφωνία που υφίσταται μεταξύ Ένωσης και Ρωσίας - βλέπε το αίτημα της Ουκρανίας από την αρχή του παρελθόντος έτους μετά την εξέταση της « αρχικής θέσης » της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Προοίμιο

3.7. Η ΟΚΕ επικροτεί ανεπιφύλακτα την επιθυμία των συμβαλλόμενων μερών να συνεργαστούν για την ενίσχυση των πολιτικών και οικονομικών ελευθεριών, οι οποίες αποτελούν την ουσιαστική βάση της εταιρικής σχέσης. Η ΟΚΕ συμμερίζεται επίσης την άποψη των συμβαλλόμενων μερών ότι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στο κράτος δικαίου και στο σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ιδιαίτερα όσον αφορά τα δικαιώματα των μειονοτήτων, τη δημιουργία πολυκομματικού συστήματος με ελεύθερες και δημοκρατικές (μυστικές) εκλογές, καθώς και την απελευθέρωση της οικονομίας με στόχο την καθιέρωση του συστήματος της οικονομίας της αγοράς. Ταυτόχρονα, η ΟΚΕ συμμερίζεται τη διασύνδεση εκ μέρους των συμβαλλόμενων μερών, της υλοποίησης της εταιρικής σχέσης και της εξακολούθησης και ολοκλήρωσης των πολιτικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων στη Ρωσία. Η ΟΚΕ συμφωνεί απόλυτα με την ανάληψη υποχρεώσεων από τα συμβαλλόμενα μέρη στο πλαίσιο της ΔΑΣΕ, ιδιαιτέρως όσον αφορά την πλήρη υλοποίηση των αρχών και των διατάξεων της τελικής πράξης του Ελσίνκι, τα κείμενα που προέκυψαν από τις συνόδους συνέχειας στη Μαδρίτη και στη Βιέννη, το χάρτη του Παρισιού για μια νέα Ευρώπη και το έγγραφο της διάσκεψης ΔΑΣΕ του Ελσίνκι (1992) σχετικά με την « πρόκληση της αλλαγής ». Μεγάλη σημασία είχε η παραπομπή στην τελική πράξη της διάσκεψης της ΔΑΣΕ που πραγματοποιήθηκε στη Βόννη στις 11 Απριλίου 1990. Η ΟΚΕ πιστεύει, όμως, ότι οι παραπομπές σε τελικές πράξεις ή σε κείμενα που στο προοίμιο έχουν πολύ γενικό χαρακτήρα πρέπει στο μέλλον να συγκεκριμενοποιηθούν και να διευρυνθούν ως προς το περιεχόμενο, π.χ. με την ενσωμάτωση χαρακτηριστικών φράσεων ή αιτημάτων από το κείμενο της Βόννης σχετικά με την « οικονομική συνεργασία στην Ευρώπη ». Εξάλλου, η ΟΚΕ ελπίζει ότι οι νομοθεσίες των συμβαλλομένων κρατών θα επιτρέπουν την ανεμπόδιστη υλοποίηση των πολλαπλών δεδηλωμένων προθέσεων. Οι προθέσεις αυτές πρέπει να προσλάβουν σαφή υπόσταση στις πολιτικές συναλλαγές.

3.8. Η κοινή διαπίστωση των συμβαλλόμενων μερών ότι η Ρωσία δεν πρέπει πλέον να θεωρείται χώρα με κατευθυνόμενη οικονομία, αλλά χώρα, η οικονομία της οποίας βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο, εκτιμάται από την ΟΚΕ ως πολιτικός συμβιβασμός. Κατά πόσο ο συμβιβασμός αυτός είναι ρεαλιστικός και βιώσιμος από οικονομική άποψη, θα πρέπει να φανεί στο μέλλον και θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η εφαρμοζόμενη πολιτική θα ανταποκρίνεται διαρκώς στις ανάγκες της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας. Αντίθετα, για την Ουκρανία εξακολουθεί να ισχύει ο χαρακτηρισμός της ως χώρας κατευθυνόμενης οικονομίας. Τα συμβαλλόμενα μέρη αναγνωρίζουν παρόλα ταύτα τις προσπάθειες της χώρας που αποσκοπούν στη « μετάβαση από τη σχεδιαζόμενη οικονομία στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς ». Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η διαφορετική κατάταξη των δύο κρατών είναι σχεδόν αδύνατο να αιτιολογηθεί επαρκώς. Η διαφορά οφείλεται κατά βάση στο γεγονός ότι η διαπραγματευτική θέση της Ρωσίας ήταν ισχυρότερη, με αποτέλεσμα η χώρα αυτή να επιτύχει, σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι άλλες ανεξάρτητες δημοκρατίες, να περιληφθούν οι απόψεις της και σε άλλα τμήματα της συμφωνίας.

3.9. Η ΟΚΕ άσκησε επανειλημμένα κριτική για το γεγονός ότι οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, που αποτελούσαν τη βάση της σύνδεσης στις πρώτες ευρωπαϊκές συμφωνίες, παραλείφθηκαν στις μεταγενέστερες συμφωνίες. Η ίδια κριτική αφορά και τις συμβάσεις εταιρικής σχέσης και συνεργασίας. Το θέμα της κοινωνικής δικαιοσύνης παραλείπεται από το προοίμιο και αυτών των συμφωνιών - πράγμα που η ΟΚΕ θεωρεί ακατανόητο. Ακατανόητο μόνο και μόνο επειδή ένα απλό βλέμμα στο, εκ μέρους των συμβαλλόμενων μερών συχνά αναφερόμενο, τελικό κείμενο της διάσκεψης της ΔΑΣΕ, στη Βόννη (1990) ή στην επίσης αναφερόμενη διάσκεψη κορυφής της ΔΑΣΕ στο Ελσίνκι (1992) καταδεικνύει ότι οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων - δηλαδή τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και των Ανατολικών εταίρων - δεν διακατέχονται από φόβο να θίξουν το θέμα. Αντιθέτως μάλιστα, η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί αναμφισβήτητο και κοινό στόχο. Οι ηγέτες των κρατών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των Ανατολικών χωρών δηλώνουν ομόφωνα ότι είναι αναγκαίο να υπάρξει μια ευρεία διασυνοριακή συνεργασία στην οποία να λαμβάνεται περισσότερο υπόψη το ανθρώπινο στοιχείο, προκειμένου να αρθούν οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες και να ανοιχθεί ο δρόμος για την προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Οι εταίροι στις διαπραγματεύσεις πρέπει να γνωρίζουν πάρα πολύ καλά ότι οι μεταρρυθμιστικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα στις ανεξάρτητες δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης συμβαδίζουν με τεράστιες κοινωνικές ανακατατάξεις, που σε πολλές περιπτώσεις δημιουργούν πραγματικά και, συχνά, σοβαρά ανθρώπινα προβλήματα. Κατά την άποψη που εξέφρασαν στις αρχές του 1994 οι εκπρόσωποι του « Ταμείου για τη Δημοκρατία και την Ανάπτυξη », σε περίπτωση που δεν απαλυνθούν, τα προβλήματα αυτά θα έχουν κάποια στιγμή αντίκτυπο σε άλλες γειτονικές χώρες απειλώντας και εκεί το βιοτικό επίπεδο και την ασφάλεια (). Οι τοπικοί πληθυσμοί μπορούν να οδηγηθούν στο σημείο να απορρίψουν τη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς, επειδή θα θεωρήσουν πολύ υψηλό το κοινωνικό και το ανθρώπινο κόστος (). Αυτή η πιθανή αλυσιδωτή αντίδραση θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη. Ο στόχος της δημιουργίας του Πανευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου θα παγιωθεί από πολιτική, και αυτό σημαίνει πριν από όλα, από εθνική και κοινωνική άποψη, μόνο εφόσον καταστεί δυνατόν να συνοδευθεί και να διασφαλισθεί το σύστημα της οικονομίας της αγοράς από ένα κατάλληλο σύστημα κοινωνικών ασφαλίσεων. Η αντίδραση στην επιθυμία της ΟΚΕ ήταν συχνά ότι δεν ήταν αναγκαίο να περιληφθεί στο προοίμιο το θέμα της κοινωνικής δικαιοσύνης επειδή η ίδια η συμφωνία περιλάμβανε διάφορες παραγράφους με « κοινωνικό » περιεχόμενο - όπως σχετικά με τη συνεργασία στον τομέα της προστασίας της υγείας και της ασφάλειας, καθώς και στον τομέα της απασχόλησης και της κοινωνικής ασφάλισης. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, η επιχειρηματολογία της Επιτροπής δεν θίγει τον πυρήνα του προβλήματος.

3.10. Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ ζητεί με έμφαση να μην χρησιμοποιείται στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας ο όρος οικονομία της αγοράς αλλά ο όρος κοινωνική οικονομία της αγοράς. Το επιχείρημα που χρησιμοποιείται από ορισμένους πολιτικούς των κρατών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, ότι στις χώρες τους ο όρος « κοινωνική » ταυτίζεται με τον όρο « σοσιαλιστική » και ότι μια σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς θα ήταν το τελευταίο πράγμα που θα επιθυμούσαν, δεν αλλάζει την άποψη της ΟΚΕ. Αντίθετα μάλιστα, από την επιχειρηματολογία των ανατολικοευρωπαίων πολιτικών προκύπτει ότι στις νεοεμφανισθείσες δημοκρατίες των κρατών αυτών υπάρχει πολύ μεγάλη ανάγκη ενημέρωσης καθώς και ανάγκη διασαφήνισης των πολιτικών συστημάτων και διαδικασιών. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τα κράτη μέλη της καλούνται, στο πλαίσιο των διαφόρων προγραμμάτων, να προσφέρουν βοήθεια με την παροχή συμβουλών, η οποία στα αρχικά στάδια των πολιτικών και των οικονομικών μεταρρυθμίσεων είναι συχνά το ίδιο σημαντική με την υλική υποστήριξη.

3.11. Σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές συμφωνίες, οι οποίες μέχρι στιγμής έχουν συναφθεί με έξι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, στο προοίμιο των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και συνεργασίας δεν περιλαμβάνεται η προοπτική της ένταξης. Ο πρώην Πρόεδρος της Ουκρανίας Λεονίντ Κράβτσουκ με την ευκαιρία της υπογραφής της συμφωνίας κατέστησε γνωστό ότι η χώρα του θα επιθυμούσε σε ένα μεταγενέστερο στάδιο να προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. « Η προοπτική αυτή συγκαταλέγεται στις προτεραιότητες της Κυβέρνησης της Ουκρανίας ». Μόλις μερικές εβδομάδες νωρίτερα, ο Ρώσος Πρωθυπουργός Βίκτορ Τσερνομύρντιν είχε δηλώσει ότι και η χώρα του επιθυμούσε να καταστεί μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με το άρθρο Ξ της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάθε « ευρωπαϊκό » κράτος μπορεί να ζητήσει να γίνει μέλος της Ένωσης. Βεβαίως, δεν υπάρχει ακριβής ορισμός της έννοιας « ευρωπαϊκό ». Όπως ορθώς αναφέρει η Επιτροπή, η έννοια αυτή περιλαμβάνει γεωγραφικά, ιστορικά και πολιτιστικά στοιχεία τα οποία συμβάλλουν στην ύπαρξη της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Γι`αυτό δεν φαίνεται να είναι ούτε δυνατό ούτε και σκόπιμο να καθοριστούν άπαξ διά παντός τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 7 Θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να διαφανούν τα οριά της (). Ταυτόχρονα θα πρέπει να καταστεί σαφές στις χώρες που επιθυμούν να προσχωρήσουν, ότι η επιτυχία της ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα οδηγήσει στην αύξηση των απαιτήσεων που αφορούν την προσχώρηση. Οι χώρες αυτές πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι η πορεία προς την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μακρά. Όμως, και από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαιτούνται σημαντικές προσαρμογές, για παράδειγμα, στους τομείς της κοινής γεωργικής πολιτικής και της χρηματοδότησης. Μόνο και μόνο γι`αυτό η ΟΚΕ αδυνατεί να καταλάβει το λόγο για τον οποίο μεμονωμένοι πολιτικοί από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζητούν την ταχεία διεύρυνση προς ανατολάς και την άμεση και άνευ όρων προσχώρηση όλων των κρατών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Θα είχε καταστροφικές συνέπειες το ενδεχόμενο να καταστεί η διαδικασία σταθεροποίησης της εσωτερικής δομής της Κοινότητας θύμα πολιτικού καιροσκοπισμού και να υποστεί καθυστέρηση ή ακόμα και να καθηλωθεί, λόγω βεβιασμένων και πιθανώς ανεπαρκώς προετοιμασμένων περαιτέρω προσχωρήσεων.

3.12. Για τα (συνδεδεμένα) κράτη της Κεντρικής Ευρώπης, η προοπτική της προσχώρησης έχει προσλάβει ουσιαστικές διαστάσεις με την απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην Κοπεγχάγη (Ιούνιος 1993) σύμφωνα με την οποία οι χώρες αυτές, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, μπορούν να γίνουν μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι προϋποθέσεις αυτές αφορούν τη σταθερότητα των θεσμών ως εγγύηση για την ύπαρξη ενός δημοκρατικού κράτους δικαίου, καθώς και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το σεβασμό και την προστασία των μειονοτήτων. Απολύτως απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η ύπαρξη αποτελεσματικής οικονομίας της αγοράς και η ικανότητα των επιχειρήσεων να αντέξουν στις δυνάμεις της αγοράς. Στις προϋποθέσεις αυτές πρέπει να προστεθεί η ανάληψη των υποχρεώσεων που προκύπτουν από την προσχώρηση και η πλήρης συμφωνία με τους στόχους τόσο της πολιτικής ένωσης όσο και της οικονομικής και νομισματικής ένωσης. Σύμφωνα με την Επιτροπή, κατά την διακυβερνητική διάσκεψη της Ένωσης, το 1996, πρέπει να δημιουργηθούν οι θεσμικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της ικανότητας λήψης αποφάσεων στην Ένωση.

3.13. Η έντονη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις ανεξάρτητες δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης αποκτά σταθερή βάση με τις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι, τόσο για λόγους ουσίας όσο και για λόγους αρχής, δεν πρόκειται να τεθεί θέμα προσχώρησης στην Ένωση, τουλάχιστον για μια δεδομένη περίοδο. Το γεγονός ότι η προσχώρηση των ανεξάρτητων δημοκρατιών θα απαιτούσε μια ιδιαίτερα ευρεία συμφωνία, σε σημαντικά πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά σημεία, θα οδηγούσε σε σοβαρή παρεμπόδιση της ιδίας της ανάπτυξης των κρατών αυτών. Εξάλλου, η κατάσταση αυτή θα οδηγούσε σε περαιτέρω διάσπαση του οικονομικού χώρου της ΚΑΚ και θα επιτάχυνε την ήδη ανησυχητική πορεία προς την αποσύνθεση. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, τούτο δεν αποκλείει το ενδεχόμενο οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας να διευρυνθούν και να συμπεριλάβουν συγκεκριμένες μορφές πολιτικής συνεργασίας. Επίσης, σε ορισμένη στιγμή, θα πρέπει να εξετασθούν μορφές ακόμη στενότερης συνεργασίας με κάθε κράτος που προήλθε από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και έχει διασφαλίσει τη δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς.

Γενικές αρχές

3.14. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, το περιεχόμενο των γενικών αρχών δεν είναι καθόλου ικανοποιητικό. Ο σεβασμός των θεμελιωδών αρχών της δημοκρατίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων, που ορίζονται στην τελική πράξη του Ελσίνκι και στο Χάρτη του Παρισιού για μια νέα Ευρώπη, υιοθετείται ως σημείο προσανατολισμού της εσωτερικής και της εξωτερικής πολιτικής των συμβαλλόμενων μερών καθώς και ως ουσιαστικό στοιχείο της εταιρικής σχέσης και της υπό συζήτητη συμφωνίας. Αυτό όμως δεν αρκεί σε καμία περίπτωση. Η ΟΚΕ λυπάται ιδιαιτέρως για το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα δεν κατόρθωσε να συμπεριλάβει ως ουσιαστικό στοιχείο στη συμφωνία με τη Ρωσία « την καθιέρωση και την τήρηση των αρχών της οικονομίας της αγοράς ». Αυτό είναι ακατανόητο για την ΟΚΕ, όχι μόνο γιατί η αρχική διαπραγματευτική εντολή του Συμβουλίου ορίζει σαφώς ότι οι « αρχές της οικονομίας της αγοράς » αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο της συμφωνίας, αλλά και λόγω της συμφωνίας που αφορά την ίδρυση, σε μερικά χρόνια, ζώνης ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ Κοινότητας και Ρωσίας. Η Επιτροπή θα έπρεπε να αντιληφθεί ότι η παράλειψη του στοιχείου αυτού αποτελεί λανθασμένο πολιτικό μήνυμα, που είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται να ενθαρρύνει τις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις που τάσσονται υπέρ της οικονομίας της αγοράς στη Ρωσία. Εφόσον η Ρωσία επιμένει να παύσει να θεωρείται κράτος κατευθυνόμενης οικονομίας - όπως κατέδειξαν σαφώς οι διαπραγματευτικοί γύροι - είναι σημαντικό, ενόψει της επιτυχίας της μεταρρύθμισης της οικονομίας, να διατηρηθούν οι αρχές της οικονομίας της αγοράς ως ουσιαστικό και όχι απλώς τυπικό στοιχείο της συμφωνίας. Επιπλέον, η ΟΚΕ ζητεί και πάλι να αποτελέσουν η « προστασία των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων » καθώς και τα « δικαιώματα των μειονοτήτων », που αναφέρονται ιδιαιτέρως στο προοίμιο, ουσιαστικά στοιχεία των συμφωνιών που πρόκειται να συναφθούν στο μέλλον. Το περιεχόμενο των συμφωνιών με την Ουκρανία είναι περισσότερο ικανοποιητικό : ουσιαστικό στοιχείο αυτών είναι οι « αρχές της οικονομίας της αγοράς », όπως αναφέρονται, εκτός των άλλων, στο κείμενο της Διάσκεψης της ΔΑΣΕ που πραγματοποιήθηκε στη Βόννη. Είναι ικανοποιητικό το γεγονός ότι η Κοινότητα, σε περίπτωση επανειλημμένης παραβίασης των αρχών της συμφωνίας, μπορεί να την αναστείλει μονομερώς και με άμεσο αποτέλεσμα. Η Κοινότητα προσπέρασε συνεπώς - κατά την άποψη της Επιτροπής - την προηγούμενη βραδεία και περίπλοκη διαδικασία της « Συμφωνίας της Βιέννης σχετικά με το δίκαιο των συνθηκών ».

3.15. Σημαντική είναι κατά την άποψη της ΟΚΕ η ρήτρα περί της εξελίξεως, στην οποία ορίζεται ότι τα συμβαλλόμενα μέρη θα εξετάσουν από κοινού, το 1998, κατά πόσον στη Ρωσία (Ουκρανία) πληρούνται οι αναγκαίες προϋποθέσεις (π.χ. κατά πόσον υφίστανται οι βασικές δομές της οικονομίας της αγοράς) προκειμένου να καταστεί δυνατό να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις για τη θέσπιση μιας ζώνης ελευθέρων συναλλαγών. Για λόγους που αφορούν σε σημαντικό βαθμό την εδραίωση της απαραίτητης εμπιστοσύνης, η ΟΚΕ θα προτιμούσε το κείμενο της συμφωνίας να ήταν περισσότερο ακριβές 7 ιδιαιτέρως το θέμα της έναρξης των διαπραγματεύσεων θα έπρεπε να είχε διατυπωθεί σαφέστερα. Οι διαφορές απόψεων μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας παρεμπόδισαν την ακριβή διατύπωσή του με αποτέλεσμα στον τομέα της εμπορικής πολιτικής να προκύψει και πάλι ασυμφωνία μεταξύ λόγων και έργων. Λυπηρό είναι επίσης το γεγονός ότι η ρήτρα περί της εξελίξεως παραλείφθηκε και από τις συμφωνίες με το Καζακστάν, την Κιργισία και τη Μολδαβία. Οι διαφορές που παρουσιάζουν οι συμφωνίες από πλευράς περιεχομένου αυξάνουν τον κίνδυνο να εκτεθεί ο ανατολικός οικονομικός χώρος σε περαιτέρω αποσύνθεση και να διαταραχθεί μόνιμα η εξέλιξη της περιφερειακής συνεργασίας μεταξύ των κρατών που προέκυψαν από την πρώην Σοβιετική Ένωση, η οποία έχει ζητηθεί επανειλημμένα από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Αυτό ισχύει οπωσδήποτε ενόψει της απόφασης που έλαβαν οι αρχηγοί των κυβερνήσεων των 12 κρατών της ΚΑΚ στις αρχές Σεπτεμβρίου 1994, για τη σύσφιγξη της συνεργασίας στον οικονομικό τομέα και για τη σύσταση διακρατικής οικονομικής επιτροπής. Πολύ συχνά παραγνωρίζεται το γεγνονός ότι η καθιέρωση της ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων με τα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και η δημιουργία ζώνης ελευθέρων συναλλαγών αποτελεί συμφέρον όλων των συμβαλλόμενων μερών. Είναι αυτονόητο ότι, εφόσον η ανάπτυξη της οικονομίας στο εσωτερικό των ανατολικών κρατών που καθιερώνουν μεταρρυθμίσεις υποστηριχθεί επαρκώς από το εξωτερικό, θα δημιουργηθούν πρόσθετες αγορές και η Κοινότητα θα αποκτήσει μακροπρόθεσμα ένα νέο και ευρύ πεδίο για την πραγματοποίηση επενδύσεων και για τη διάθεση καταναλωτικών αγαθών. Απαραίτητη προϋπόθεση γι`αυτό είναι βεβαίως να ληφθεί σοβαρά υπόψη και να υλοποιηθεί η αρχή « παροχή βοήθειας μέσω εμπορικών συναλλαγών ». Διότι δεν θα ήταν λογικό να δεσμευθεί η Δύση με την παροχή πολύ υψηλής χρηματοδοτικής υποστήριξης στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που προβαίνουν σε μεταρρύθμιση, και, παράλληλα, να εμποδίζει την πρόσβασή τους στις αγορές της με συνέπεια να τους αφαιρεί την ευκαιρία να κερδίσουν μόνες τους συνάλλαγμα. « Εκείνο που χρειαζόμαστε πραγματικά » δήλωσε ο Πρωθυπουργός της Τσεχικής Δημοκρατίας, Vaclav Klaus, « είναι η ελεύθερη ανταλλαγή ατόμων, ιδεών και - κυρίως - προϊόντων. Και τούτο πρέπει να πραγματοποιηθεί κατά τρόπο που να ωφελεί και τις δύο πλευρές » ().

Πολιτικός διάλογος

3.16. Η ΟΚΕ επικροτεί την καθιέρωση ενός τακτικού πολιτικού διαλόγου, με διάρθρωση παρόμοια εκείνης των ευρωπαϊκών συμφωνιών. Η ΟΚΕ έχει υποδείξει επανειλημμένα ότι ο πολιτικός διάλογος αποτελεί ουσιαστικό και κατευθυντήριο στοιχείο στην πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ο πολιτικός διάλογος θα προάγει την προσέγγιση μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών, θα ενισχύσει τις πολιτικές και οικονομικές αλλαγές στα ανατολικά κράτη και θα συμβάλει στην δημιουργία νέων μορφών πολιτικής συνεργασίας. Κατά την άποψη των συμβαλλόμενων μερών, ο διάλογος αυτός θα συμβάλει στη διασαφήνιση και στη μεγαλύτερη προσέγγιση των θέσεων στον τομέα των διεθνών υποθέσεων και θα οδηγήσει κατ`αυτό τον τρόπο στην αύξηση της ασφάλειας και της σταθερότητας. Θετικά πρέπει να αξιολογηθεί το ενδιαφέρον για συνεργασία σε θέματα που αφορούν το σεβασμό των θεμελιωδών δημοκρατικών δικαιωμάτων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της διεξαγωγής εκατέρωθεν διαβουλεύσεων - οποτεδήποτε απαιτείται - με στόχο την καλύτερη δυνατή υλοποίηση των αρχών αυτών. Είναι όμως λυπηρό ότι τα δικαιώματα και οι δυνατότητες ανάπτυξης των μειονοτήτων δεν αποτελούν αντικείμενο του πολιτικού διαλόγου. Κατά την άποψη της ΟΚΕ, το σημείο αυτό αποτελεί μειονέκτημα από την άποψη της αξιοπιστίας, το οποίο θα πρέπει να εξαληφθεί όσο το δυνατόν συντομότερα.

3.17. Στο πλαίσιο του πολιτικού διαλόγου προβλέπονται - κατά βάση - δύο ετήσιες συναντήσεις μεταξύ του Προέδρου της Ρωσίας και του Προέδρου του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Σε επίπεδο υπουργών ο πολιτικός διάλογος διεξάγεται κυρίως στο Συμβούλιο Συνεργασίας, ενώ σε κοινοβουλευτικό επίπεδο στη Κοινοβουλευτική Επιτροπή Συνεργασίας. Παράλληλα, αναπτύσσονται περαιτέρω διαδικασίες και μηχανισμοί, είτε με την πλήρη αξιοποίηση των διπλωματικών διαύλων, είτε με συνεδριάσεις σε επίπεδο ανωτέρων αξιωματούχων, είτε με άλλους τρόπους, που ενδέχεται να συμβάλουν στην παγίωση και στη διεύρυνση του πολιτικού διαλόγου.

3.18. Η ΟΚΕ ασκεί και πάλι κριτική για το γεγονός ότι δεν γίνεται καμία απολύτως αναφορά στις απαραίτητες επαφές μεταξύ των κοινωνικών ομάδων των συμβαλλόμενων χωρών. Θα έπρεπε να επικρατεί συμφωνία και στην Κοινότητα για το γεγονός ότι « είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται να υπάρξει ένας πανευρωπαϊκός οικονομικός χώρος στον οποίο ο ρόλος των κοινωνικών ομάδων είναι σκιώδης ». Οι κοινωνικές ομάδες αποτελούν εκφραστές του κοινωνικοπολιτικού ευρωπαϊκού πολιτισμού, καθιστούν διαφανείς διάφορες αλλαγές των πολιτικών και των οικονομικών ισορροπιών και συμβάλλουν στο συμβιβασμό των συμφερόντων των διαφόρων κοινωνικών κατηγοριών. Ακριβώς σε μία περίοδο όπου οι ομάδες αυτές προβάλλονται και οργανώνονται στις δημοκρατίες που προέκυψαν από την πρώην Σοβιετική Ένωση, επιβάλλεται περισσότερο από ποτέ να έλθουν σε επαφή με τις δημοκρατικές διαρθρώσεις. Σε σχέση με τα ανωτέρω, η ΟΚΕ υπενθυμίζει στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), στην οποία θεσμοθετείται η συνεργασία μεταξύ των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων στο πλαίσιο της συμβουλευτικής επιτροπής ΕΟΧ. Για την περίπτωση της Ουγγαρίας, εξετάζεται σοβαρά η σύσταση μιας Ισομερούς Συμβουλευτικής Επιτροπής και σε μεμονωμένες ευρωπαϊκές συμφωνίες (Βουλγαρία/Ρουμανία) οι συμβαλλόμενες χώρες συμφώνησαν, σε κοινή δήλωση, να εξετάζεται από το Συμβούλιο Σύνδεσης η δυνατότητα ίδρυσης ενός συμβουλευτικού σώματος που θα αποτελείται από μέλη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και αντίστοιχες ομάδες των εταίρων από την Κεντρική Ευρώπη. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζοντας τις κοινές δηλώσεις, τις χαρακτήρισε σημαντικό βήμα προς την ορθή κατεύθυνση και αναμένει ότι στη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας θα περιληφθούν επίσης τροποποιημένες δηλώσεις. Τους τελευταίους μήνες η ΟΚΕ διεξήγαγε διάφορες συζητήσεις με εκπροσώπους των κοινωνικών ομάδων της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας και παρατήρησε ότι όχι μόνο υπάρχει επείγουσα ανάγκη ενημέρωσης, αλλά και επιθυμία για την εξακολούθηση των επαφών. Δεν επαρκεί σε καμία περίπτωση οι επαφές αυτές να έχουν σποραδικό χαρακτήρα. Αντίθετα, απαιτείται η θεσμοθέτηση ενός διαρκούς και εκτενούς διαλόγου σχετικά με κοινούς τόπους εγκατάστασης επιχειρήσεων, κοινούς στόχους και προτεραιότητες καθώς και την προσφορά της διαθέσιμης τεχνογνωσίας για την αποτελεσματική επίλυση προβλημάτων, που είναι προς όφελος και των δύο πλευρών. Στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας προβλέπεται η αναθεώρησή τους τρία χρόνια αφότου τεθούν σε ισχύ. Σε περίπτωση που οι εταίροι (Ρωσία/Ουκρανία), γίνουν νωρίτερα μέλη της ΓΣΔΕ/ΠΟΕ, η αναθεώρηση θα πραγματοποιηθεί την ίδια χρονική στιγμή (δηλαδή πριν τη λήξη της τριετίας). Η ΟΚΕ προτείνει στην Κοινότητα να διασαφηνίσει από κοινού μαζί της, κατά την αναθεώρηση της πρώτης συμφωνίας, κατά πόσον η στιγμή είναι κατάλληλη για τη θεσμοθέτηση των επαφών μεταξύ των μελών της ΟΚΕ και των μελών αντίστοιχων Οργάνων από ανατολικές χώρες στο πλαίσιο μιας συμβουλευτικής επιτροπής. Η δομή του οργάνου μπορεί να ακολουθεί τα πρότυπα της προτεινόμενης ισομερούς συμβουλευτικής επιτροπής στην οποία συμμετέχουν οι οικονομικές και κοινωνικές ομάδες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι ομάδες που συμμετέχουν στο Εθνικό Συμβούλιο της Ουγγραρίας για το συμβιβασμό των συμφερόντων.

Κυκλοφορία εμπορευμάτων

3.19. Αν και η Ρωσία και η Ουγγαρία δεν είναι ακόμη μέλη της ΓΣΔΕ, ορισμένες παράγραφοι της συμφωνίας αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό στους σχετικούς όρους της ΓΣΔΕ. Με τον όρο ΓΣΔΕ, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και οι ανατολικοί της εταίροι αντιλαμβάνονται την τροποποιημένη μορφή της συμφωνίας, που υπογράφηκε το 1947 στη Γενεύη, η οποία χρησιμοποιείται κατά την υπογραφή συμφωνιών εταιρικής σχέσης και συνεργασίας. Στο τμήμα που αφορά το εμπόριο οι δύο πλευρές εκχωρούν εκατέρωθεν το καθεστώς του πλέον ευνοούμενου εταίρου, κατά την έννοια του άρθρου Θ της ΓΣΔΕ. Δεδομένου ότι η εφαρμογή της ρήτρας του πλέον ευνοουμένου εταίρου περιλαμβανόταν ήδη στη Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της πρώην ΕΣΣΔ, χρησιμεύει - από την άποψη αυτή - ως ρήτρα ασφάλειας και στις συμβάσεις που συνάπτονται με τις δημοκρατίες που προέκυψαν από την πρώην ΕΣΣΔ. Από τη Συμφωνία παραλείπονται τα προνόμια τα οποία παρέχονται από τη Ρωσία ή την Ουκρανία σε γειτονικές χώρες και που εμπίπτουν στο πλαίσιο της Συμφωνίας εταιρικής σχέσης και συνεργασίας. Εξαιρούνται επίσης τα προνόμια τα οποία προσφέρονται από ορισμένες χώρες σε αναπτυσσόμενες χώρες στο πλαίσιο της ΓΣΔΕ ή άλλων διεθνών συμβάσεων. Έτσι, οι χώρες της ΚΑΚ συμπεριλήφθηκαν ήδη από την 1η Ιανουαρίου 1993 στο Σύστημα Γενικευμένων Προτιμήσεων (ΣΓΠ) της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η προτιμησιακή μεταχείριση είναι απόλυτα δικαιολογημένη. Διάφοροι οργανισμοί εκτιμούν ότι, κατά γενικό μέσο όρο, οι δασμολογικές απαλλαγές μειώθηκαν για τις χώρες της ΚΑΚ σημαντικά λιγότερο από ότι για τις αναπτυσσόμενες χώρες που απολαύουν προτιμησιακής μεταχείρισης (), για τις οποίες, στο πλαίσιο του ΣΓΠ, οι δασμοί μειώθηκαν κατά τι 1/3 περίπου (). Τα διαφορετικά αποτελέσματα της μείωσης των δασμών οφείλονται στις διαφορές της δομής των εξαγωγών. Στις χώρες της ΚΑΚ κυριαρχούν - τουλάχιστον για το έτος πριν να συμπεριληφθούν στο ΣΓΠ - τα πετρελαϊκά προϊόντα καθώς και άλλες πρώτες ύλες, για τα οποία είτε δεν καταβάλλονται καθόλου, είτε καταβάλλονται χαμηλοί δασμοί ().

3.20. Η ΟΚΕ επικροτεί την αμοιβαία κατάργηση των ποσοτικών περιορισμών στις εισαγωγές για προϊόντα που προέρχονται από τις συμβαλλόμενες χώρες - με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων που ισχύουν για τα υφαντουργικά προϊόντα, για τα προϊόντα που προέρχονται από τις χώρες ΕΚΑΧ και για τα πυρηνικά υλικά. Με τη συμφωνία αυτή, η κατάργηση των ειδικών ποσοτικών περιορισμών, που επιδιώκεται από την Κοινότητα από την 1η Αυγούστου 1991, προσλαμβάνει επίσημο χαρακτήρα. Το ίδιο ισχύει και για τη μονομερή κατάργηση όλων των μη ειδικών ποσοτικών περιορισμών των εισαγωγών, που αφορά μεμονωμένες χώρες-μέλη της ΓΣΔΕ και τους εταίρους από τις ανατολικές χώρες. Για ορισμένο χρονικό διάστημα και για περιορισμένες ποσότητες, ισχύουν για τη Ρωσία και την Ουκρανία ειδικές ρυθμίσεις κατά την εκ νέου επιβολή ποσοτικών περιορισμών με τρόπο που δεν συνεπάγεται διακρίσεις και σύμφωνα με το άρθρο ΧΙΙ της ΓΣΔΕ. Το θέμα αφορά κλάδους της οικονομίας, οι οποίοι αναδιαρθρώνονται και αντιμετωπίζουν σοβαρές (ιδιαίτερα μάλιστα, κοινωνικές) δυσκολίες, όπου οι εθνικές επιχειρήσεις (μόνο για τη Ρωσία) απειλούνται είτε με απώλεια είτε με δραστικό περιορισμό του μεριδίου τους στην αγορά, ή όπου δημιουργούνται νέες επιχειρήσεις. Ταυτόχρονα, η Ρωσία διαβεβαίωσε ότι δεν θα παρακάμψει τα μέτρα αυτά με την αύξηση των δασμών που επιβάλλονται στα αντίστοιχα εμπορεύματα. Η ΟΚΕ δείχνει κατανόηση για τις ειδικές ρυθμίσεις, επειδή στις Ανεξάρτητες Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης η οικονομία είναι ασθενής και αναγκάστηκε εντελώς απρόοπτα, να ανταποκριθεί σε τρομακτικές απαιτήσεις. Η ένταση του ανταγωνισμού στον τομέα των εισαγωγών καθιστά αναγκαίο να αντιμετωπισθούν ιδιαιτέρως σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα. Από την άλλη πλευρά, η ΟΚΕ διακατέχεται από το φόβο ότι η ρύθμιση αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως δέλεαρ για την αναβολή της αναγκαίας προσαρμογής στους νόμους της αγοράς. Λαμβάνοντας υπόψη το ευρύ φάσμα και την ανακρίβεια των κριτηρίων, οι ειδικές ρυθμίσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον κανόνα σε σημαντικές αγορές των ανατολικών μας εταίρων. Είναι βέβαιο ότι μια ανάλογη προοπτική δεν πρόκειται να αποτελέσει κίνητρο για την αναγκαία και ταχεία σύσφιγξη των οικονομικών σχέσεων μεταξύ της Ρωσίας, της Ουκρανίας και των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

3.21. Η ρήτρα προστασίας, που συμφωνήθηκε μεταξύ των συμβαλλομένων μερών για την περίπτωση διαταράξεων της αγοράς, δεν αντιστοιχεί - σύμφωνα με κοινή δήλωση - στη μεταχείριση που προβλέπεται από τη ΓΣΔΕ στον τομέα των μέτρων προστασίας. Αν και οι ανατολικές χώρες ζήτησαν επανειλημμένα την υιοθέτηση της ρύθμισης της ΓΣΔΕ, τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν κατόρθωσαν να συμφωνήσουν σε ένα είδος μεταχείρισης που να εναρμονίζεται με τη ΓΣΔΕ. Πρέπει να γίνει δεκτό ότι, όσον αφορά τις προϋποθέσεις για την επιβολή μέτρων προστασίας, το κείμενο της συμφωνίας στηρίζεται πολύ στο άρθρο ΧΙΧ της ΓΣΔΕ, ενώ, το αποφασιστικό κριτήριο για την εφαρμογή της ρήτρας προστασίας προσέλαβε περισσότερο χαλαρό χαρακτήρα. Σε αντίθεση με τη ρύθμιση ΓΣΔΕ, που προϋποθέτει « σοβαρή » πρόσθετη ή επικείμενη ζημία, οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας αναφέρονται μόνο σε « σημαντική » ζημία - όπως γίνεται αντιληπτή η έννοια αυτή στην Κοινότητα. Αντιθέτως, στην περίπτωση επιβολής ποσοτικών περιορισμών με βάση τη ρήτρα προστασίας που έγινε αποδεκτή, η Ρωσία (όχι η Ουκρανία) έχει τη δυνατότητα να παρακάμψει τις υποχρεώσεις της έναντι της άλλης συμβαλλόμενης πλευράς για εμπορεύματα ίσης, ουσιαστικά, αξίας. Η Επιτροπή δεν αντιλαμβάνεται για ποιό λόγο το σημείο αυτό συμπεριλήφθηκε μόνο στη συμφωνία με τη Ρωσία. Όπως και να έχουν τα πράγματα είναι δεδομένο ότι, αφενός, το δικαίωμα απόσυρσης των αμοιβαίων παραχωρήσεων περιλαμβάνετο ήδη στη Συμφωνία Εμπορίου και Συνεργασίας με την πρώην Σοβιετική Ένωση και, αφετέρου, τα κράτη που προέκυψαν από αυτήν απέκτησαν δικαιώματα και ανέλαβαν υποχρεώσεις που προκύπτουν από τη συμφωνία του 1989. Δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι η Ουκρανία θα μπορούσε να προσπαθήσει να αποφύγει τη διαδικασία αιτιολόγησης της επιβολής ποσοτικών προστατευτικών περιορισμών αυξάνοντας τους δασμούς. Η Ρωσία έχει υπογράψει συμφωνία στην οποία δηλώνει ότι δεν θα καταφύγει στη μέθοδο αυτή. Όμως, η ΟΚΕ διερωτάται ποιά είναι η πρακτική χρησιμότητα της ρωσικής διαβεβαίωσης. Όσο η Ρωσία και η Ουκρανία δεν είναι μέλη της GATT ή του ΔΟΕ μπορούν να διαμορφώνουν κατά βούληση τη δασμολογική πολιτική που εφαρμόζουν και να αυξάνουν - ανεξάρτητα από το σχετικό λόγο - τους δασμούς που επιβάλλουν. Στο πλαίσιο αυτό, οι διαβουλεύσεις σχετικά με τη δασμολογική πολιτική των ανατολικών εταίρων, που προβλέπεται να διεξάγονται στο Συμβούλιο Συνεργασίας, πρέπει να τύχουν υποστήριξης. Πάντως δεν προσφέρουν, σε τελευταία ανάλυση, καμία αποτελεσματική προστασία κατά του ενδεχόμενου της αύξησης των δασμών εκ μέρους των ανατολικών εταίρων. Θα ήταν καλύτερα να είχε συμφωνηθεί εκ των προτέρων η παγίωση των δασμών εισαγωγής που επιβάλλονται από τη Ρωσία και την Ουκρανία. Το πόσο δίκαιο είχε η ΟΚΕ για την περίπτωση αυτή, προκύπτει ήδη από την αύξηση που επέβαλε η Ρωσία στους δασμούς εισαγωγής για διάφορα καταναλωτικά προϊόντα στα μέσα του 1994. Η ΟΚΕ θεωρεί σημαντικό ότι η Κοινότητα αναφέρει, στο πλαίσιο της ανταλλαγής επιστολών που έγινε στο περιθώριο της Συμφωνίας, ότι η θέση σε ισχύ της ΓΣΔΕ 94 τροποποιεί την κατάσταση όσον αφορά τη συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας που έχει υπογραφεί, ώστε να ενδείκνυται να εξετασθεί το ενδεχόμενο τροποποίησης της Συμφωνίας. Η ΟΚΕ ζητεί, κατά την επανεξέταση της Συμφωνίας, την άνευ όρων προσαρμογή της ρήτρας προστασίας στις σχετικές διατάξεις της ΓΣΔΕ 94. Η ρήτρα προστασίας στη συμφωνία με τη Ρωσία και την Ουκρανία θα δικαιολογείτο μόνο στην περίπτωση που καθορίζονταν αυστηρότερες προϋποθέσεις για την επιβολή μέτρων προστασίας. Εξάλλου, στη ΓΣΔΕ 94 έχουν προσδιορισθεί εκ νέου οι όροι που αφορούν το θέμα των σημαντικών ζημιών ή του ενδεχομένου να υπάρξουν σημαντικές ζημιές και η ΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι οι απαιτούμενες αποδείξεις πρέπει να στηρίζονται σε συγκεκριμένα γεγονότα και όχι απλώς σε υπόνοιες, σε υποψίες ή σε αμυδρές πιθανότητες.

3.22. Και στις δύο Συμφωνίες τα μέτρα για την αποφυγή του ντάμπινγκ και τα αντισταθμιστικά μέτρα ρυθμίζονται με βάση τις διατάξεις των άρθρων VI και XVI της ΓΣΔΕ, καθώς επίσης και με βάση εσωτερικές νομικές διατάξεις, στις οποίες συγκαταλέγεται χωρίς αμφιβολία και ο κοινοτικός κανονισμός αντιντάμπινγκ. Πριν από την επιβολή οριστικών μέτρων, τα συμβαλλόμενα μέρη επιθυμούν σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση να καταβάλουν προσπάθεια για την επίλυση του προβλήματος κατά εποικοδομητικό τρόπο. Η διαφορετική (και από οικονομική άποψη εντελώς αδιανόητη) κατάταξη της Ρωσίας ως κράτους του οποίου η οικονομία βρίσκεται σε μετάβαση και της Ουκρανίας ως χώρας κατευθυνόμενης οικονομίας αντικατοπτρίζεται σαφέστατα στις διατάξεις της συμφωνίας που αναφέρονται στο αντιντάμπινγκ. Για τη Ρωσία δεν ισχύει κυρίως το άρθρο 2, παράγραφος 5 του κοινοτικού Κανονισμού αντιντάμπινγκ, που ρυθμίζει τον προσδιορισμό της κανονικής αξίας ενός προϊόντος για την περίπτωση εισαγωγών από χώρες στις οποίες δεν ισχύει το σύστημα της οικονομίας της αγοράς (). Επίσης, κατά τον προσδιορισμό της κανονικής αξίας προϊόντων θα λαμβάνονται υπόψη τα « φυσικά συγκριτικά πλεονεκτήματα » των ενδιαφερομένων παραγωγών, όπως η πρόσβαση σε πρώτες ύλες, η παραγωγική διαδικασία, η απόσταση μεταξύ τόπου παραγωγής και τόπου διάθεσης, καθώς και συγκεκριμένες ιδιότητες του προϊόντος. Αντίθετα, η Ουκρανία και οι άλλες Δημοκρατίες θεωρήθηκαν χωρίς εξαίρεση χώρες που δεν διαθέτουν το σύστημα της οικονομίας της αγοράς. Στην περίπτωση των χωρών αυτών δεν γίνεται καμία αναφορά στο θέμα της συνεκτίμησης των φυσικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων ενός κατασκευαστή, αλλά, αντίθετα, η Επιτροπή παραπέμπει σε σχετική απόφαση της 22ας Οκτωβρίου 1991 του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου/Υπόθεση C 16/90. Επιπλέον, οι συμφωνίες περιλαμβάνουν μία ρήτρα περί τιμών, σύμφωνα με την οποία για την κυκλοφορία εμπορευμάτων μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών ισχύουν « τιμές προσανατολισμένες στην αγορά ». Δυστυχώς δεν δίδεται κανείς ορισμός της έννοιας « τιμές προσανατολισμένες στην αγορά », με αποτέλεσμα να επιτρέπεται κάθε δυνατή ερμηνεία του όρου. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει επανειλημμένα διαβεβαιώσει ότι διαθέτει επαρκή μέσα για να προστατευθεί κατά της κερδοσκοπίας. Σε περίπτωση που αυτό ισχύει πραγματικά, τίθεται το ερώτημα, ποιό νόημα έχει και ποιό σκοπό εξυπηρετεί η ρήτρα περί των τιμών. Η ΟΚΕ επαναλαμβάνει τη θέση της, ότι θα ήταν μάλλον ορθότερο οι ανεξάρτητες Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης να τύχουν ίσης μεταχείρισης όσον αφορά ουσιαστικά οικονομικά θέματα. Γι`αυτό το λόγο η Ευρωπαϊκή Κοινότητα πρέπει να εκμεταλλευθεί τη θέση σε ισχύ της ΓΣΔΕ 94, προκειμένου να επανακαθορίσει με βάση τη Συμφωνία αυτή τις διατάξεις περί αντιντάμπινγκ και τις αντισταθμιστικές διατάξεις στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας.

3.23. Το άνοιγμα της αγοράς προς Ανατολάς φέρνει την οικονομία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας αντιμέτωπη με μία ασυνήθιστη πρόκληση. Για πρώτη φορά καταβάλλεται - κατά πάσα πιθανότητα σε παγκόσμιο επίπεδο - προσπάθεια δημιουργίας μιας ευρείας ζώνης ελευθέρων συναλλαγών, στην περίπτωση αυτή, μεταξύ της Κοινότητας και μιας ομάδας χωρών με εξαιρετικά χαμηλό κόστος παραγωγής, οι οποίες διαθέτουν βιομηχανική παράδοση και καταρτισμένο εργατικό δυναμικό. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η διασύνδεση των αγορών των χωρών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης σε ένα πανευρωπαϊκό οικονομικό χώρο θα αυξήσει παροδικά τις ανάγκες διαρθρωτικής προσαρμογής στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και θα συμβαδίσει με σημαντικές ανακατατάξεις. Στο πλαίσιο αυτό, τα ιδιαίτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν μεμονωμένοι κλάδοι της οικονομίας, καθιστούν αναγκαίο να θεσπισθούν μεταβατικές διατάξεις για τους εν λόγω ευαίσθητους τομείς. Ιδιαίτερα όσον αφορά τα υφαντουργικά προϊόντα και τα προϊόντα ΕΚΑΧ είναι αναγκαίο να περιληφθούν στις συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας χρονικώς περιορισμένα μέτρα προστασίας, προκειμένου να διευκολυνθεί η αναπόφευκτη αναδιάρθρωση και να μετριασθούν οι κοινωνικές της επιπτώσεις. Μακροπρόθεσμος στόχος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας πρέπει να παραμείνει η ρύθμιση των γενικών προϋποθέσεων για την άσκηση μιας φιλελεύθερης εμπορικής πολιτικής με τους εταίρους της και η μέριμνα για την χωρίς περιορισμούς πλήρωση των προϋποθέσεων αυτών και στα Ανατολικά Κράτη. Το άρθρο 110 της Συνθήκης ΕΚ υποχρεώνει σαφώς την Ευρωπαϊκή Κοινότητα να ασκεί μια φιλελεύθερη εμπορική πολιτική υπέρ του κοινού συμφέροντος. Για την προβλεπόμενη ίδρυση μιας ζώνης ελεύθερων συναλλαγών ισχύει ακόμη ο όρος της κατάργησης των δασμών και των (αμοιβαίων) περιοριστικών διατάξεων για « το σύνολο, σχεδόν, των εμπορικών συναλλαγών » (άρθρο XVIV παράγραφος 8β της ΓΣΔΕ). Για λόγους συμμόρφωσης με τις διατάξεις της ΓΣΔΕ, επιβάλλεται το άνοιγμα των αγορών σε όλους τους τομείς (συμπεριλαμβανομένου και του γεωργικού τομέα).

3.24. Για το εμπόριο υφαντουργικών προϊόντων η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και η Ρωσία, η Ουκρανία, καθώς και η Λευκορωσία διαπραγματεύθηκαν μια συμφωνία αυτοπεριορισμού των εξαγωγών, που ισχύει μέχρι το τέλος του 1995. Με απόφαση που ελήφθη από το Συμβούλιο στις 20 Δεκεμβρίου 1993 οι διμερείς αυτές συμφωνίες προσέλαβαν αναδρομική ισχύ από 1ης Ιανουαρίου 1993. Στο προοίμιο των συμφωνιών τα συμβαλλόμενα μέρη τονίζουν την επιθυμία τους να προάγουν την ανεμπόδιστη και ισορροπημένη ανάπτυξη του εμπορίου υφαντουργικών προϊόντων. Επίσης, τονίζουν ότι είναι αποφασισμένα να λάβουν όσο το δυνατόν περισσότερο υπόψη τα σοβαρά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζει ο κλάδος της υφαντουργίας. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι με τις συμφωνίες αυτές πραγματοποιείται ένα αναγκαίο βήμα για την εξουδετέρωση των - υπό τις δεδομένες συνθήκες - πιθανών κινδύνων διαταραχής της αγοράς. Ταυτόχρονα, καλεί την Επιτροπή να διεξάγει πριν από τη λήξη της ισχύος των συμφωνιών, συνομιλίες με την ευρωπαϊκή βιομηχανία υφαντουργικών ειδών και ειδών ενδυμασίας σχετικά με το περιεχόμενο και την παράταση της ισχύος των συμφωνιών αυτοπεριορισμού. Στις σχετικές γνωμοδοτήσεις, η ΟΚΕ συμφώνησε επανειλημμένα με την άποψη της Επιτροπής ότι η βιομηχανία υφαντουργικών ειδών και ειδών ενδυμασίας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομική διάρθρωση της Κοινότητας (). Αυτό δεν ισχύει μόνο από την άποψη της παραγωγής, της απασχόλησης και της διάθεσης των προϊόντων, αλλά και από την άποψη της απόκτησης εμπειρίας και δημιουργικότητας. Οι διαρθρωτικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή βιομηχανία υφαντουργικών ειδών και ειδών ενδυμασίας απαιτούν την αλληλεγγύη της Κοινότητας. Αυτή είναι ακόμη περισσότερο αναγκαία επειδή οι σχετικοί κλάδοι της οικονομίας θα αποκτήσουν καθοριστική σημασία - τουλάχιστον σε εύλογο χρονικό διάστημα - για ορισμένες περιφέρειες της Κοινότητας.

3.25. Στο εμπόριο προϊόντων που εμπίπτουν στη Σύμβαση ΕΚΑΧ, επί του παρόντος ισχύουν ποσοτικοί περιορισμοί. Σχετικά με το θέμα της εισαγωγής ορισμένων προϊόντων xάλυβα, στα τέλη Δεκεμβρίου 1994 ολοκληρώθηκαν επιτυχώς οι συνομιλίες σχετικά με τη σύναψη συμφωνιών αυτοπεριορισμού. Η ΟΚΕ υποστηρίζει κατά βάση τις διαπραγματεύσεις αυτές, επειδή για πολιτικούς και μόνο λόγους - πράγμα που υποστηρίζει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή - πρέπει να προτιμηθεί η ανεύρεση λύσης στο πλαίσιο Σύμβασης από το μονομερή καθορισμό ποσοστώσεων, που καθεαυτός αποτελεί συνηθισμένη πρακτική. Μέχρι το τέλος του 1992 οι εισαγωγές χάλυβα από την πρώην Σοβιετική Ένωση εξακολουθούσαν να υπόκεινται σε ποσοτικούς περιορισμούς μέσω μεμονωμένων ρυθμίσεων των κρατών μελών της ΕΟΚ - είτε μέσω επίσημων « εθνικών ποσοστώσεων », είτε μέσω περισσότερο ή λιγότερο ημιεπίσημων διοικητικών πράξεων. Με την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, τα μέλη της ΕΚΑΧ συμφώνησαν με την καθιέρωση, εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας κοινών κανόνων για τις εισαγωγές, με αποτέλεσμα από 1ης Ιανουαρίου 1993 να ισχύουν κοινοτικές ποσοστώσεις για τις εισαγωγές ορισμένων προϊόντων χάλυβα από τις δημοκρατίες της ΚΑΚ. Τα μέτρα τέθηκαν καταρχάς σε ισχύ για διάστημα ενός έτους (1993), και στη συνέχεια παρατάθηκαν μέχρι το τέλος του 1994 (με ταυτόχρονη αύξηση των ποσοστώσεων κατά 3 %). Όσον αφορά το περιεχόμενο των συμφωνιών αυτοπεριορισμού που θα συναφθούν με τη Ρωσία και την Ουκρανία για τα έτη 1995 και 1996, η ΟΚΕ εκφράζει τις ανησυχίες της μήπως :

- μειωθεί απότομα η αύξηση των δυνατοτήτων παράδοσης σε σχέση με το ύψος των κοινοτικών ποσοστώσεων για το 1994, με άνω του 35 % για το 1995 και ακόμη άνω του 15 % για το 1996,

- δεν διατηρηθεί το σύστημα της περιφερειακής κατανομής των εισαγωγών χάλυβα εντός της Κοινότητας.

Η ΟΚΕ επικροτεί την απόφαση που ελήφθη βάσει της Συμφωνίας και αφορά τη δημιουργία ομάδας επαφών για τον άνθρακα και το χάλυβα, στην οποία θα ανταλλάσσονται συστηματικά πληροφορίες σχετικά με θέματα κοινού ενδιαφέροντος στους τομείς αυτούς. Παρόλα αυτά, η ΟΚΕ αμφιβάλει, κατά πόσον η Επιτροπή και οι εκπρόσωποι των κυβερνήσεων των ανατολικών εταίρων θα κατορθώσουν να αξιολογήσουν μεμονωμένα την πλήρη διάσταση των εξελικτικών τάσεων της βιομηχανίας άνθρακα και χάλυβα στις περιοχές που εμπίπτουν στη συμφωνία και να επεξεργασθούν πρακτικά εφαρμόσιμες προτάσεις (για παράδειγμα όσον αφορά τις διαρθρωτικές προσαρμογές). Κατά την άποψη της ΟΚΕ, θα ήταν πολύ ορθότερο να συμμετέχουν ισότιμα στην ομάδα επαφής, εκπρόσωποι των ενδιαφερόμενων κλάδων της βιομηχανίας, και μάλιστα ευθύς εξαρχής και όχι εκ των υστέρων. Επιπλέον, η ΟΚΕ αναμένει ότι το όργανο αυτό θα λειτουργήσει αποτελεσματικότερα από τις Ομάδες ανταλλαγής απόψεων στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών συμφωνιών.

3.26. Oι διαπραγματεύσεις για το εμπόριο πυρηνικών υλών προσέκρουαν για μεγάλο διάστημα σε διαφορές απόψεων μεταξύ Ρωσίας και Ευρωπαϊκής Κοινότητας, καθώς και μεταξύ των επιμέρους κρατών μελών της Κοινότητας. Διαφαίνοντο κυρίως οι ανησυχίες της Κοινότητας ότι η εισαγωγή εμπλουτισμένου ουρανίου από τη Ρωσία θα μπορούσε να απειλήσει τη βιωσιμότητα της αντίστοιχης κοινοτικής βιομηχανίας και να οδηγήσει σε « σημαντική » συρρίκνωση του μεριδίου στην ενδοκοινοτική αγορά. Σε αυτό οφείλεται και η συμφωνία να μην ισχύσουν για το εμπόριο πυρηνικών υλικών οι ίδιοι κανόνες που ισχύουν για την κυκλοφορία των εμπορευμάτων στο πλαίσιο της Συμφωνίας εταιρικής σχέσης και συνεργασίας. Αντί για τους κανόνες αυτούς προβλέπεται ειδική συμφωνία, οι διαπραγματεύσεις για την οποία θα ολοκληρωθούν έως την 1η Ιανουαρίου 1997. Υπάρχουν σκέψεις να καθορισθεί μια σταθερή ποσόστωση για την εισαγωγή πυρηνικών υλικών από τη Ρωσία, και να περιληφθούν στη Συμφωνία, αφενός, μια απλουστευμένη ρήτρα προστασίας και, αφετέρου, μια ειδική ρήτρα περί τιμών που θα λαμβάνει υπόψη όλους τους συντελεστές κόστους, δηλαδή τις δαπάνες για μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος, την αποθήκευση ή την επανεπεξεργασία των υλικών και την κάλυψη των προδιαγραφών ασφαλείας. Έως την ολοκλήρωση της ειδικής συμφωνίας, ισχύει για το εμπόριο πυρηνικών υλών μία ενδιάμεση λύση, η οποία περιέχει, εν μέρει, διατάξεις της συμφωνίας εταιρικής σχέσης και συνεργασίας, και, εν μέρει, συγκεκριμένα στοιχεία της συμφωνίας εμπορίου και συνεργασίας με την πρώην Σοβιετ