Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Έκθεση της Επιτροπής για την εφαρμογή της οδηγίας 93/13/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές"

(2001/C 116/25)

Στις 27 Απριλίου 2000, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε, δυνάμει του άρθρου 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να ζητήσει γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω έκθεση.

Το τμήμα ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 8 Νοεμβρίου 2000 (εισηγητής: ο κ. Atande Ferreira).

Κατά την 377η σύνοδο ολομέλειας της 29ης και 30ής Νοεμβρίου 2000 (συνεδρίαση της 30ής Νοεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 85 ψήφους υπέρ, 38 ψήφους κατά και 11 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το ζήτημα της ανεπάρκειας των κλασικών αρχών της αυτονομίας της βούλησης, της ισότητας των μερών και της ελευθερίας στη σύναψη συμβάσεων, που συνοψίζονται με το λατινικό απόφθεγμα "pacta sunt servanda" και αποτελούν σταθερές των βασικών αρχών των ευρωπαϊκών νομικών συστημάτων αστικού δικαίου, είτε ακολουθούν είτε όχι τον Ναπολεόντειο Κώδικα, για τη ρύθμιση, με δικαιοσύνη και ισότητα, των συμβατικών σχέσεων, κυρίως με ιδιώτες, έχασε έδαφος, στο απόγειο της βιομηχανικής εποχής, με την εμφάνιση των αποκαλούμενων "τυποποιημένων συμβάσεων"(1). Με βασικά χαρακτηριστικά την οικονομική υπεροχή ενός εκ των συμβαλλομένων, που του παρέχει τις προϋποθέσεις να υπαγορεύει τις ρήτρες στον άλλον, την μονομέρεια των ρητρών, που έχουν συνταχθεί με γνώμονα κυρίως το συμφέρον του ισχυρότερου μέρους, την έλλειψη δυνατότητας μεταβολής του υποχρεωτικού κειμένου, που θέτει στο ασθενέστερο μέρος το δίλημμα "φύγε αν δεν σου αρέσει"(2), οι τυποποιημένες συμβάσεις προκαλούν διάφορα προβλήματα, κυρίως στο επίπεδο της διαμόρφωσης της βούλησης και του περιεχομένου τους, που εκφράζεται με γενικούς μη διαπραγματεύσιμους όρους.

1.2. Σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη έχουν εμφανιστεί, σε διάσπαρτους νόμους ή ενσωματωμένοι στους αντίστοιχους Αστικούς Κώδικες, ειδικοί κανόνες με σκοπό να καταστεί προφανής η αδικία που απορρέει από τη χρήση ορισμένου τύπου συμβατικών ρητρών, που αποτελούνται κυρίως από "γενικούς όρους" συμβάσεων που έχουν συνταχθεί εκ των προτέρων και που έχουν προκαλέσει κυριολεκτική δυσαρμονία μεταξύ των συμβαλλομένων μερών. Στη Δανία ο νόμος για τις εμπορικές πρακτικές είναι του 1974· ο γερμανικός "AGB-Gesetz" χρονολογείται από το Δεκέμβριο του 1976· ο αγγλικός "Unfair Contract Terms Act" από το 1977· o "Sale of Goods and Supply of Services Act" της Ιρλανδίας, δημοσιεύτηκε το 1980· του 1983 είναι ο νόμος του Λουξεμβούργου που ορίζει είκοσι κατηγορίες καταχρηστικών ρητρών· ο πορτογαλικός νόμος για τις "γενικές ρήτρες των συμβάσεων" δημοσιεύτηκε το 1985.

1.3. Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, ανατέθηκε στο Συμβούλιο της Ευρώπης να διατυπώσει, στις 16 Νοεμβρίου 1976, μια Σύσταση σχετικά με τις καταχρηστικές συμβάσεις(3). Στο κοινοτικό επίπεδο, το ζήτημα προέκυψε για πρώτη φορά κατά το 1ο Πρόγραμμα για μια Πολιτική για τους Καταναλωτές(4), αφού η Επιτροπή έλαβε ρητή εντολή από το Συμβούλιο στο 2ο Πρόγραμμα του 1981 για να καταρτίσει ένα έγγραφο προβληματισμού επί του θέματος(5). Η Επιτροπή απάντησε στο αίτημα με τη μορφή ανακοίνωσης στο Συμβούλιο, στις 14 Φεβρουαρίου 1984(6).

1.4. Στις 27 Ιουλίου 1990 η Επιτροπή διατύπωσε την πρότασή της που μετατράπηκε μεταγενέστερα σε οδηγία 93/13/ΕΚ της 5ης Απριλίου 1993(7).

1.5. Ο στόχος της οδηγίας 93/13/ΕΚ, που αναφέρεται σαφώς στην εισαγωγή της και στο άρθρο 1, είναι η προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ ενός επαγγελματία και ενός καταναλωτή, και στο βαθμό που κρίνεται αναγκαίο η κατάργηση των καταχρηστικών ρητρών σύμφωνα με κριτήρια αξιολόγησης ή ενιαίους κανόνες, προκειμένου να διευκολυνθεί η εγκαθίδρυση της εσωτερικής αγοράς και να προστατευθεί ο πολίτης ως καταναλωτής όταν αποκτά αγαθά ή υπηρεσίες με συμβάσεις που διέπονται από τη νομοθεσία των κρατών μελών, άλλων από το δικό του.

1.6. Από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αποκλείσθηκαν ρητά:

- οι συμβάσεις που συνάπτονται μεταξύ επαγγελματιών·

- ή μεταξύ καταναλωτών·

- οι συμβάσεις εργασίας·

- οι συμβάσεις που σχετίζονται με κληρονομικά δίκαια και με την οικογενειακή κατάσταση·

- και οι συμβάσεις σχετικά με την ίδρυση και το καταστατικό των εταιρειών.

1.7. Εξάλλου, δεδομένου του περιοριστικού χαρακτήρα του άρθρου 8, η οδηγία άφησε στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να μην συμπεριλάβουν, στις πράξεις μεταφοράς στο δίκαιό τους, ως αντικείμενο ρύθμισης που απορρέει από την οδηγία:

- τις ρήτρες που αποτελούν αντικείμενο ιδιωτικής διαπραγμάτευσης·

- τις ρήτρες που είναι συνέπεια αναγκαστικών νομοθετικών ή ρυθμιστικών διατάξεων, καθώς και διατάξεων ή αρχών διεθνών συνθηκών·

- τις ρήτρες σχετικά με τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ή σχετικά με την ενδεδειγμένη σχέση μεταξύ της τιμής ή της αμοιβής και των υπηρεσιών ή των αγαθών που παρέχονται, υπό τον όρο να συντάσσονται κατά τρόπο σαφή και κατανοητό.

1.8. Με την οδηγία οριζόταν, ακόμη, ένας "μη εξαντλητικός" κατάλογος με ρήτρες που θεωρούνται "καταχρηστικές", με εντελώς ενδεικτικό χαρακτήρα, που "μπορεί να ανακηρυχθούν καταχρηστικές" εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3 σημείο 1, δηλαδή, που παρά την καλή θέληση που υπάρχει, δημιουργούν, εις βάρος του καταναλωτή, σημαντική δυσαρμονία μεταξύ των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών (γκρίζος κατάλογος).

1.9. Με την οδηγία επιβεβαιωνόταν, τέλος, η ανάγκη των κρατών μελών να θεσπίσουν ενδεδειγμένα και αποτελεσματικά μέτρα για να σταματήσει η χρήση καταχρηστικών ρητρών, τα οποία να περιλαμβάνουν τη δυνατότητα για τα πρόσωπα ή τους οργανισμούς που έχουν, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, έννομο συμφέρον στην προστασία των καταναλωτών, να απευθύνονται στα δικαστήρια ή στα αρμόδια διοικητικά όργανα, προκειμένου αυτά να ορίζουν εάν οι ρήτρες των συμβάσεων, που έχουν συνταχθεί με σκοπό τη γενικευμένη χρήση, έχουν καταχρηστικό χαρακτήρα, και, εφόσον αυτό ισχύει, να εφαρμόζονται τα ενδεδειγμένα και αποτελεσματικά μέτρα για να σταματήσει η χρήση των ρητρών αυτών.

1.10. Υποτίθεται ότι τα κράτη μέλη θα προέβαιναν στη μεταφορά της αναφερθείσας οδηγίας το αργότερο μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1994.

1.11. Πέντε χρόνια περίπου μετά την ημερομηνία αυτή, από την 1η μέχρι τις 3 Ιουλίου 1999, η Επιτροπή άρχισε ένα δημόσιο διάλογο σχετικά με την "Αξιολόγηση και τις μελλοντικές προοπτικές" της οδηγίας, συγκεντρώνοντας, στις Βρυξέλλες, περί τους 300 ειδικούς σε θέματα ενοχικού και καταναλωτικού δικαίου, εκπροσώπους των κρατών μελών και των ενδιαφερόμενων οργανώσεων επαγγελματιών και καταναλωτών και υπαλλήλους των κοινοτικών οργάνων(8).

1.12. Δυνάμει του άρθρου 9 της οδηγίας, η Επιτροπή θα έπρεπε να υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1999, "έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας". Αυτή είναι η έκθεση, που η Επιτροπή ολοκλήρωσε στις 27 Απριλίου 2000, που έχει τώρα υποβληθεί στην ΟΚΕ για γνωμοδότηση.

1.13. Η έκθεση της Επιτροπής έχει δύο στόχους: αφενός πραγματοποιείται μια κριτική ανάλυση, όχι μόνο του καθεστώτος που δημιουργήθηκε για τη νομοθετική εναρμόνιση του προσδιορισμού, της πρόληψης και της κύρωσης της χρήσης καταχρηστικών ρητρών σε συμβάσεις με τους καταναλωτές, αλλά επίσης του τύπου της μεταφοράς, υλοποίησης και εφαρμογής στα κράτη μέλη. Αφετέρου, υποκινείται μια δημόσια συζήτηση και ζητούνται συμβολές κατά την έννοια της μεταρρύθμισης και της ενδεχόμενης αναδιατύπωσης του θεσπισθέντος καθεστώτος.

2. Αξιολόγηση της Έκθεσης της Επιτροπής

2.1. Πρέπει να αναγνωρισθεί όχι μόνον η ποιότητα της Έκθεσης όσον αφορά την αρτιότητα στα τεχνικά θέματα και την τεκμηρίωση, αλλά και ότι δημοσιεύθηκε την κατάλληλη στιγμή, παρά τον περιορισμό, που αναφέρεται και στην ίδια την έκθεση, της μικρής εμπειρίας στην εφαρμογή του καθεστώτος που ισχύει για ορισμένα κράτη μέλη, που μόλις πολύ πρόσφατα μετέφεραν την οδηγία.

2.2. Τονίζεται επίσης η προσπάθεια που επιχειρείται με την Έκθεση για ολοκληρωμένη σύνθεση των διαφόρων παρεμβάσεων κατά τη συζήτηση του θέματος, στις ημερίδες από 1 έως 3 Ιουλίου 1999 που προαναφέρθηκαν, ενώ πρέπει να τονισθεί η διατύπωση των θεμελιωδών ζητημάτων που γίνεται στην Έκθεση, ως συνέχεια και συνέπεια του εν λόγω διαλόγου.

2.3. Ένα ακόμη πρώτο σχόλιο αφορά την εκτίμηση για τις εργασίες που έφερε εις πέρας η Επιτροπή, επί σειρά ετών, όχι μόνο εξετάζοντας επί μέρους τις αποφάσεις των αρμόδιων εθνικών οργάνων που αποφάνθηκαν για τον καταχρηστικό χαρακτήρα ορισμένων κατηγοριών ρητρών, στο έργο των οποίων αναφέρεται, αλλά και την πρωτοβουλία για την ίδρυση του CLAB(9), ενός χρήσιμου μέσου για το χαρακτηρισμό του φαινομένου στο κοινοτικό επίπεδο. Η ΟΚΕ, όταν το 1991 αποφαινόταν(10) για την πρόταση οδηγίας, υποστήριζε ότι ήταν απαραίτητη η κατάστρωση μιας μεθόδου μελέτης εφαρμογής του προς εγκαθίδρυση καθεστώτος και για τούτο δείχνει ιδιαίτερη ευαισθησία στην επιβεβαίωση της σκοπιμότητας της πρότασης.

2.4. Η ΟΚΕ εκφράζει τη συμφωνία της ως προς τις αρχές, τόσο με την κριτική προσέγγιση της Επιτροπής προς το καθεστώς που θεσπίστηκε με την οδηγία, ανεξάρτητα με το ότι οι απόψεις της δεν ταυτίζονται με όλες τις αναφερόμενες πτυχές, όσο και σε ό,τι αφορά την αυστηρότητα, το κριτικό πνεύμα και την προσοχή με τα οποία προσεγγίστηκαν τα ζητήματα που τίθενται σε όλο το εξεταζόμενο έγγραφο.

2.5. Παρά την καθυστέρηση με την οποία ορισμένα κράτη μέλη μετέφεραν την οδηγία, δύναται να διαπιστωθεί σε κοινοτική κλίμακα ότι:

α) ο τρόπος της μεταφοράς δεν επέφερε την πραγματική εναρμόνιση των διαφόρων εθνικών δικαίων·

β) η ερμηνεία που έδωσαν τα κράτη μέλη ως προς το πεδίο εφαρμογής και τη φύση των διδαγμάτων της οδηγίας δεν είναι ταυτόσημη·

γ) από την άποψη της αποτελεσματικότητας, η μορφή με την οποία εφαρμόζονται στα διάφορα κράτη μέλη οι κανόνες της μεταφοράς δεν είναι η ίδια.

2.6. Παραμένουν, κατ' αυτόν τον τρόπο, σημαντικές διαφορές στα επίπεδα προστασίας των καταναλωτών, ανάλογα με τον εφαρμοζόμενο νόμο στις συναπτόμενες συμβάσεις, που ενισχύονται από τον συνοπτικό χαρακτήρα της οδηγίας, η οποία δίνει σε ορισμένα κράτη μέλη τη δυνατότητα να θεσπίσουν αυστηρότερα καθεστώτα προστασίας των καταναλωτών, πλην όμως μη εναρμονισμένα, γεγονός το οποίο δεν συμβάλλει, αλλά αντιθέτως βλάπτει, την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς.

2.7. Η ΟΚΕ έχει τη δυνατότητα να επικεντρωθεί όχι τόσο στις περιγραφικές και ενημερωτικές πτυχές του υφιστάμενου καθεστώτος και της εφαρμογής του, αλλά στην επεξεργασία προτάσεων για τροποποίηση ή αναμόρφωση του συστήματος, λαμβάνοντας υπόψη, αν και όχι απαραιτήτως, τα διάφορα ζητήματα που έθεσε η Επιτροπή(11) και ανακαλώντας κατ' ανάγκη (και, εφόσον χρειαστεί, παραγράφοντας) τις προηγούμενες θέσεις επί του θέματος(12).

2.8. Σε συνέπεια με τις προηγούμενες θέσεις που έλαβε σε διάφορες περιπτώσεις στα θέματα αυτά, η ΟΚΕ δεν δέχεται, όπως με πρόσχημα την επανένταξη της οδηγίας, γίνουν με τη δημοσίευσή της βήματα προς τα πίσω στο βαθμό της προστασίας που κατέκτησαν οι καταναλωτές στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεδομένου ότι τούτο προβλέπεται από τη Συνθήκη (άρθρα 2 και 153, 1).

2.9. Σχετικά στην παρούσα γνωμοδότηση αναλύονται τα ακόλουθα θέματα θεμελιώδους χαρακτήρα:

α) το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας·

β) ο καθορισμός των γενικών αρχών που την πλαισιώνουν·

γ) η τυπολογία και ο χαρακτήρας του καταλόγου των ρητρών που θεωρούνται καταχρηστικές·

δ) η φύση της παρατυπίας και οι νομικές της συνέπειες·

ε) οι μηχανισμοί κυρώσεως που προβλέπονται από τη χρήση της οδηγίας·

στ) ο ρόλος του διαλόγου μεταξύ επαγγελματικών και καταναλωτών·

ε) η σημασία και το μέλλον του CLAB.

3. Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας

3.1. Το πρώτο ζήτημα που πρέπει συνεπώς να τεθεί αφορά το πεδίο εφαρμογής του εξεταζόμενου καθεστώτος.

Εφόσον είναι ιστορικά κατανοητό ότι, κατ' αρχάς, η προστασία από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών στις συμβάσεις προσανατολιζόταν κυρίως προς τους καταναλωτές και τις σχέσεις τους με επαγγελματίες, σήμερα, με βάση τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, είναι δυνατόν να βρεθεί το έρεισμα και η νομική βάση για να εξετασθεί το θέμα ευρύτερα - άρθρο 65 της Συνθήκης(13).

3.2. Η κατάσταση δυσαρμονίας στις συμβάσεις και ανισότητας από υλική άποψη των μερών κατά τη σύναψη ορισμένου είδους συμβάσεων, τα περιεχόμενα των οποίων προτείνονται εκ των προτέρων εξ ενός των μερών, με μόνη δυνατότητα του άλλου μέρους να δεχτεί ή να αρνηθεί το σύνολο των ρητρών, δεν υφίσταται μόνο στις σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών και καταναλωτών, αλλά, γενικά, σε όλες τις σχέσεις στις οποίες χρησιμοποιείται αυτό το είδος των συμβάσεων, και ένα εκ των μερών δεν έχει την πραγματική δυνατότητα να διαμορφώσει το περιεχόμενό της, επί ίσοις όροις, με ιδιαίτερη προσοχή στις εμπορικές και βιομηχανικές ΜΜΕ ή άλλα επαγγέλματα και οργανώσεις. Εξάλλου, ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη υιοθετήσει νομοθετικές διατάξεις σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων, το πεδίο εφαρμογής των οποίων είναι κατά πολύ ευρύτερο από αυτό που προβλέπεται από την εξεταζόμενη οδηγία με αποτέλεσμα να καλύπτονται και οι σχέσεις μεταξύ των επιμέρους ατόμων οι οποίες δεν αποτελούν καταναλωτικές σχέσεις, όπως συμβαίνει και με τις σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών.

3.3. Δεν φαίνεται αιτιολογημένος, συνεπώς, ο περιορισμός του ισχύοντος καθεστώτος στην πρόληψη και την καταστολή της χρήσης καταχρηστικών ρητρών μόνο στις σχέσεις με καταναλωτές, αλλά θα πρέπει να επεκταθεί σε όλες τις κατηγορίες συμβατικών σχέσεων με τα χαρακτηριστικά αυτά, όπως είχε ήδη επισημάνει η ΟΚΕ στην προαναφερθείσα γνωμοδότηση του 1991(14).

3.4. Στην περίπτωση που η Επιτροπή δεν προβεί στην ουσιαστική διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας βάσει των προαναφερθέντων, θα πρέπει τουλάχιστον, σε μία πρώτη φάση, να προβλέψει την υποχρεωτική "εξ αντανακλάσεως εφαρμογή" στις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες μία ρήτρα που θεωρείται ως καταχρηστική στο πλαίσιο των συμβατικών σχέσεων μεταξύ επιχειρήσεων και καταναλωτών αποτελεί στοιχείο της συμβατικής σχέσης που συνδέει τις επιχειρήσεις μεταξύ τους σε ένα προηγούμενο στάδιο της αλυσίδας διανομής.

3.5. Τούτο δεν θα πρέπει να εμποδίζει, εντούτοις, το γεγονός ότι κατά την εξέταση των ιδιαίτερης φύσεως καταναλωτικών σχέσεων απαιτείται διαφορετική μεταχείριση των συμβάσεων όταν ένα εκ των μερών είναι καταναλωτής, με τη δυνατότητα να είναι διαφορετικό είτε το είδος των ρητρών που θεωρούνται καταχρηστικές, είτε διαφορετικός ο βαθμός της προστασίας - διάκρισης, λόγου χάρη, μεταξύ των απόλυτων απαγορεύσεων και των σχετικών απαγορεύσεων ή το καθεστώς βάσει του οποίου αναγνωρίζεται ο καταχρηστικός χαρακτήρας (αυτεπάγγελτη αναγνώριση από την αρμόδια αρχή ή αντιστροφή του βάρους για επίκληση ή απόδειξη του καταχρηστικού χαρακτήρα).

3.6. Εξάλλου, ένα ορισμένο είδος εξαιρέσεων, που περιλαμβάνει το υφιστάμενο καθεστώς(15), φαίνεται επίσης ότι δεν αιτιολογείται, κατά την άποψη της Επιτροπής, πράγμα που έχει βάση.

3.6.1. Αναφέρονται, ειδικότερα, οι εξαιρέσεις σχετικά με τις ρήτρες των συμβάσεων που διαπραγματεύεται μεμονωμένα ο καταναλωτής, τις "υποχρεωτικές" διατάξεις και τους όρους των συμβάσεων σχετικά με την τιμή και το αντικείμενο της σύμβασης, θέματα, εν ολίγοις, που η πλειονότητα των κρατών μελών δεν μετέφερε, με προφανές πλεονέκτημα για το καθεστώς της προστασίας των καταναλωτών που προκύπτει.

3.6.2. Φαίνεται ότι η χρήση της ευχέρειας της μη χρησιμοποίησης της εξαίρεσης από την πλειοψηφία των κρατών μελών μετατρέπεται, σε κοινοτική κλίμακα, στην επίταση των διαφορών νομοθετικού χαρακτήρα (εθνικές νομοθεσίες μη εναρμονισθείσες), πράγμα που βλάπτει την καλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, ιδιαίτερα από πλευράς ανταγωνισμού(16).

4. Ο καθορισμός των γενικών αρχών

4.1. Στο επίπεδο των γενικών αρχών που διαμορφώνουν το καθεστώς είναι σκόπιμος ο προβληματισμός για τη σημασία που πρέπει να δοθεί σε ορισμένες θεμελιώδεις έννοιες της διαπραγμάτευσης για τη σύναψη σύμβασης.

4.1.1. H αρχή της διαφάνειας είναι μία από αυτές, και η έννοια και η λειτουργία της δεν καθίστανται απολύτως σαφείς μέσα στα υφιστάμενα άρθρα, ειδικά στο επίπεδο των συνεπειών τους στην πορεία της σύμβασης.

4.1.2. Θεωρείται ότι θα υπήρχε μεγαλύτερη σαφήνεια εάν θεσπιζόταν, κατά τρόπο αναμφισβήτητο, ότι:

α) οι ρήτρες που δεν είναι αντικείμενο ιδιωτικής διαπραγμάτευσης μπορούν να γίνουν δεκτές από τον καταναλωτή μόνον εφόσον αυτός είχε τη δυνατότητα να τις γνωρίσει και να κατανοήσει το περιεχόμενό τους πριν από τη σύναψη της σύμβασης, και

β) οι ρήτρες των συμβάσεων πρέπει να συντάσσονται κατά τρόπο καταληπτό, σαφή και μονοσήμαντο, και να κατανοούνται από ένα μέσο καταναλωτή που καταβάλλει την κανονική προσπάθεια ενός "καλού οικογενειάρχη", και εάν αυτό δεν ισχύει να μπορεί να χαρακτηρισθούν άκυρες και άνευ αποτελέσματος(17).

4.1.3. Η αρχή της διαφάνειας θα πρέπει ακόμη να αποτελεί τη βάση για να ορισθούν οι υποχρεώσεις που απορρέουν για τα συμβαλλόμενα μέρη στην περίπτωση μη εκπλήρωσης της υποχρέωσης πληροφόρησης προ της σύμβασης. Για το λόγο αυτό προτείνεται ο καθορισμός γενικών μη διαπραγματεύσιμων όρων των συμβάσεων με ιδιαίτερη επίπτωση στις πωλήσεις εξ' αποστάσεως ιδιαίτερα με τη χρήση των νέων τεχνολογιών· επ' αυτού η ΟΚΕ, καίτοι ανεπιτυχώς, επέστησε, το 1991, την προσοχή του Συμβουλίου και της Επιτροπής(18)(19).

4.2. Αλλά και η ίδια η αρχή της καλής πίστης και η σύνδεσή της με την έννοια της συμβατικής δυσαρμονίας φαίνεται ότι θα πρέπει να διασαφηνισθεί, σε κοινοτικό επίπεδο, με τρόπο ώστε η μεταφορά της να μην προκαλεί, όπως συμβαίνει σήμερα, διαφορετικά καθεστώτα, αν όχι και αποκλίνοντα, στα διάφορα εθνικά δίκαια.

4.2.1. Πράγματι, ένα θέμα που συζητήθηκε ευρέως στις ημερίδες από 1ης μέχρι 3ης Ιουλίου 1999, ήταν οι διάφορες πιθανές έννοιες της σταθερής έκφρασης του άρθρου 3 σημείο 1 της Οδηγίας "παρά την απαίτηση καλής πίστης", που ερμηνεύθηκε με διάφορους τρόπους και μάλιστα με αντιτιθέμενες σημασίες, στις διάφορες γλωσσικές αποδόσεις της οδηγίας(20).

4.2.2. Ομοίως, δεν είναι επίσης σαφές το περιεχόμενο της έκφρασης "σημαντική ανισορροπία", που απαιτείται εκτός από την έννοια της καλής πίστης.

4.2.3. Τέλος, το ίδιο το περιεχόμενο της έννοιας της "καλής πίστης", δεν είναι μονοσήμαντο, σύμφωνα με τις διάφορες νομικές παραδόσεις διαφόρων κρατών μελών, και προκύπτει το θεμελιώδες ερώτημα, κυρίως θεωρητικού χαρακτήρα, αλλά με προφανείς πρακτικές επιπτώσεις στην εφαρμογή του δικαίου, του κατά πόσον πρέπει να εξακολουθήσει να γίνεται επίκληση της έννοιας αυτής ως συστατικού στοιχείου της έννοιας της καταχρηστικής ρήτρας.

4.3. Επί των ζητημάτων αυτών η Επιτροπή δεν λαμβάνει ρητά θέση στην Έκθεσή της. Παρά τις τεχνικές και νομικές δυσκολίες που υποβόσκουν, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να μην παραλείψει να αποφανθεί επ' αυτών, προκειμένου να διευκρινισθεί το νόημα και το περιεχόμενο αυτών των βασικών εννοιών, ώστε η μεταφορά τους στα εθνικά δίκαια να πραγματοποιηθεί χωρίς παρανοήσεις και με πραγματικά εναρμονισμένο τρόπο.

4.4. Η ΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να ενώσουν τις προσπάθειές τους ώστε να εξετασθεί το ενδεχόμενο μιας νέας προσέγγισης του όλου θέματος, με προσφυγή, κυρίως, στην αμερικανική εμπειρία κατά την κατάρτιση "νόμων-πλαίσιο" ή "ενιαίων νόμων", με τη δέσμευση να προχωρήσει, κατά τρόπο ουσιαστικότερο, το εγχείρημα της πραγματικής εναρμόνισης των εθνικών δικαίων, τουλάχιστον στις τομεακές πτυχές (π.χ. ασφαλίσεις, τραπεζικός τομέας, μεταφορές, βασικές υπηρεσίες). Κατά τον τρόπο αυτό ίσως ξεπεραστούν οι δυσκολίες της συνύπαρξης, στην ΕΕ, των νομικών συστημάτων που βασίζονται σε μη ταυτόσημες έννοιες.

5. Η τυπολογία και η φύση των καταλόγων των καταχρηστικών ρητρών

5.1. Τα είδη των απαγορευμένων γενικών ρητρών των συμβάσεων και η κατάρτιση του αντίστοιχου καταλόγου θα πρέπει επίσης να αναθεωρηθούν, με ταξινόμηση και διάκριση των απολύτως απαγορευμένων ρητρών (μαύρος κατάλογος) και των σχετικώς απαγορευμένων (γκρι κατάλογος).

5.1.1. Προτού αυξηθεί ο αριθμός των παραδειγμάτων των ρητρών, θεωρείται σκόπιμο να βελτιωθεί και να απλοποιηθεί η διατύπωσή τους.

5.1.2. Όσον αφορά τον μαύρο κατάλογο, θεωρείται σκόπιμο ότι αυτός πρέπει να περιοριστεί σε εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο καταχρηστικός χαρακτήρας αναγνωρίζεται ομόφωνα από το συγκριτικό δίκαιο των κρατών μελών, διότι παραβιάζονται γενικές αρχές κοινά αποδεκτές, σε οιαδήποτε κατηγορία συμβάσεως.

5.2. Ανεξάρτητα από τον υποχρεωτικό ή ενδεικτικό τους χαρακτήρα, οι κατάλογοι, μαύροι ή φαιοί, πρέπει υποχρεωτικά να μεταγραφούν, "κατά γράμμα", στα νομικά κείμενα της μεταφοράς της οδηγίας.

5.3. Ο καθεαυτό επιτακτικός χαρακτήρας του μαύρου καταλόγου και ο απλώς ενδεικτικός χαρακτήρας του φαιού καταλόγου θα πρέπει να καθορισθούν επακριβώς στο νομοθετικό κείμενο. Η σημερινή κατάσταση δεν είναι η ενδεδειγμένη και επ' αυτού η ΟΚΕ έχει ήδη επιστήσει την προσοχή(21).

5.4. Το περιεχόμενο των καταλόγων θα πρέπει επίσης να αναθεωρηθεί υπό το πρίσμα της κεκτημένης εμπειρίας, και μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο της καθιέρωσης καταλόγων ρητρών ανάλογα με τις κυριότερες κατηγορίες των εξεταζόμενων συμβάσεων (π.χ. τραπεζικές υπηρεσίες, ασφάλειες(22), χρονομερισμός, οργανωμένα ταξίδια)(23).

6. Φύση της παρατυπίας και οι συνέπειές της

6.1. Όπως και η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει στην Έκθεσή της, το υφιστάμενο καθεστώς παρουσιάζει ιδιαίτερες ελλείψεις και παραλείψεις στη νομική αξιολόγηση της παρατυπίας που προκύπτει από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών και των συνεπειών της.

Περιοριζόμενο στην πρόβλεψη ότι οι καταχρηστικές ρήτρες "δεν πρέπει να δεσμεύουν τους καταναλωτές", το κείμενο του άρθρου 6 της Οδηγίας έδωσε τη δυνατότητα στα διάφορα κράτη μέλη, κατά τη μεταφορά της οδηγίας και σύμφωνα με τις δικές τους νομικές παραδόσεις, να θεσπίσουν διάφορα καθεστώτα κυρώσεων για τη χρήση καταχρηστικών ρητρών, που κυμαίνονται από το νομικό κενό μέχρι την ακυρότητα ή την ακυρωσιμότητα, από την αναποτελεσματικότητα μέχρι την αδυναμία εναντίωσης ή το ανεφάρμοστο των εν λόγω ρητρών.

6.2. Καθώς διαφέρουν τα καθεστώτα κάθε μιας των αστικών κυρώσεων που προαναφέρθηκαν, διαφέρουν επίσης και οι συνέπειές τους, κυρίως στο επίπεδο της δέσμευσης των μερών στο πλαίσιο της σύμβασης, από τη στιγμή κατά την οποία προκύπτουν τα αποτελέσματα ή από τη δυνατότητα αυτεπάγγελτης εκτίμησης από πλευράς του δικαστή(24).

6.3. Φαίνεται, συνεπώς, σκόπιμο να προταθεί ο σαφής καθορισμός από το νέο κείμενο της οδηγίας της φύσης της αστικής κυρώσεως για χρήση καταχρηστικών ρητρών, ο αντίκτυπος και το πεδίο ισχύος στα συμβόλαια στα οποία περιλαμβάνονται (ολική ή μερική ακυρότητα, αδυναμία μείωσης, κ.λπ.), και η δυνατότητα της αυτεπάγγελτης εκτίμησής της από τα δικαστήρια.

6.4. Ως προς την περίπτωση που διατυπώνει η Επιτροπή για την ενίσχυση των αστικών κυρώσεων, η ΟΚΕ θεωρεί ότι, στην παρούσα κατάσταση, τούτο δεν δικαιολογείται. Ίσως είναι λόγος ο οποίος, στο βαθμό όπου η απλή χρήση μιας καταχρηστικής ρήτρας είναι επιζήμια για τον αντισυμβαλλόμενο, δικαιολογεί την αναστροφή του βάρους της αποδείξεως για να καταδειχθεί ο δεσμός της αιτιώδους συνάφειας και της ύπαρξης ζημιάς, ενώ αφήνεται οπωσδήποτε στον βλαβέντα η απόδειξη του ύψους της ζημιάς.

6.5. Τέλος, η θέσπιση πρόσθετων κυρώσεων αιτιολογείται μόνο υπό τη μορφή "χρηματικής ποινής", όταν ο προτείνων τις ρήτρες, έχοντας ηττηθεί σε αγωγή παραλείψεως, αθετήσει, δολίως, την απαγόρευση να χρησιμοποιήσει ή να προτείνει ρήτρες συμβάσεων που αποτέλεσαν αντικείμενο οριστικής απαγόρευσης με τελεσίδικη απόφαση δικαστηρίου(25).

7. Οι μηχανισμοί της πρόληψης και της κατάργησης της χρήσης καταχρηστικών ρητρών

7.1. Οι περιορισμοί του δικαστικού συστήματος και οι δυνατότητες βελτίωσής του

7.1.1. Στα περισσότερα κράτη μέλη ο μόνος τρόπος πρόληψης της χρήσης καταχρηστικών ρητρών είναι η προσφυγή δια της δικαστικής οδού. Κατά τις ημερίδες από την 1η μέχρι την 3η Ιουλίου 1999, η γενική άποψη των ειδικών που ακούστηκαν ήταν ομόφωνη ως προς το ότι το δικαστικό σύστημα ελέγχου που υπάρχει στα διάφορα κράτη παρουσιάζει κενά και μικρή αποτελεσματικότητα σε σχέση με το στόχο της απάλειψης των καταχρηστικών ρητρών των συμβάσεων.

7.1.2. Οι κυριότερες αιτίες που αναφέρθηκαν σχετίζονται με

α) τη βραδύτητα των δικαστικών διαδικασιών, ακόμη και όταν έχουν το χαρακτήρα συνοπτικής ή επείγουσας διαδικασίας·

β) το γενικό καθεστώς του πεδίου ισχύος και δράσης της εκδικαζόμενης υπόθεσης, που κατ' αρχήν αφορά αποκλειστικά τη σύμβαση ή τη ρήτρα που τίθεται στην κρίση του δικαστηρίου και τον προσφέροντα τη σύμβαση·

γ) τη δυνατότητα, κατά την καθεαυτή πορεία της αγωγής παραλείψεως, οι προτείνοντες τη δικαιοπραξία να τροποποιούν τυπικά τις συμβάσεις, αναιρώντας το χρήσιμο αποτέλεσμα της αγωγής, λόγω "κατάργησης της δίκης" και, υποχρεώνοντας να προτείνονται επ' αόριστον τόσες νέες αγωγές, όσες τροποποιήσεις τους επιτρέπει η φαντασία τους να επιφέρουν στη σύνταξη των ρητρών ή μάλιστα, έστω και στην αρίθμησή τους, στο έντυπο των γενικών όρων.

7.1.3. Κρίνεται, συνεπώς, ότι πρέπει να ενθαρρυνθούν οι προσπάθειες της Επιτροπής στην κατεύθυνση:

α) της ενίσχυσης της επιβολής κυρώσεων στα κράτη μέλη ώστε να εξασφαλίζονται ταχύτερα και αποτελεσματικότερα ένδικα μέσα που θα οδηγούν στην αποτελεσματική απαγόρευση και θα διασφαλίζουν τη μη χρήση των καταχρηστικών ρητρών των συμβάσεων·

β) της εξέτασης του ενδεχομένου, σε συμφωνία με τους νέους προσανατολισμούς όσον αφορά το αστικό δικονομικό δίκαιο εν εξελίξει στα κράτη μέλη, να καθοριστούν οι συνθήκες κατά τις οποίες μια δικαστική απόφαση που αφορά ένα είδος ρήτρας που θεωρείται καταχρηστική βάσει δικαστικής απόφασης να μπορεί να γίνει δεσμευτική για όλες τις παρόμοιες συμβάσεις που χρησιμοποιεί ο ίδιος προτείνων τη σύμβαση και, με τις αναγκαίες εγγυήσεις διαδικαστικής παρέμβασης οι άλλοι προτείνοντες συμβάσεις του ιδίου τομέα δραστηριότητας, ή ακόμη οιοσδήποτε συμβαλλόμενος εν γένει·

γ) της επιβολής στους προτείνοντες που έχουν καταδικαστεί δικαστικά, σύμφωνα με τη σώφρονα κρίση του δικαστή και σταθμισθέντων των οφελών που προέκυψαν από την παράβαση, για χρήση καταχρηστικών ρητρών, της υποχρέωσης να δημοσιεύουν, στα μέσα επικοινωνίας, το περιεχόμενο των ρητρών που κρίθηκαν καταχρηστικές, στο βαθμό που δύναται να συμβάλει εγκαίρως στην πρόληψη της χρήσης καταχρηστικών ρητρών και στην πληροφόρηση των ενδιαφερομένων·

δ) της πρόβλεψης μηχανισμών για την παροχή της κατάλληλης, για την πραγματοποίηση των προαναφερθεισών παρεμβάσεων, οικονομικής υποστήριξης.

7.2. Διοικητικός έλεγχος

7.2.1. Χωρίς να αναιρούνται τα όσα επισημάνθηκαν στο προηγούμενο σημείο, κρίνεται, ωστόσο, ότι στο κοινοτικό επίπεδο πρέπει να προβλεφθεί θέσπιση διαδικασιών διοικητικής φύσεως που θα δίνουν τη δυνατότητα σε ένα ανεξάρτητο και ενδεδειγμένο όργανο να αποφασίζει για τον καταχρηστικό χαρακτήρα ορισμένων ρητρών και να έχει την δικαιοδοσία να απαγορεύει τη χρήση τους, γενικά, χωρίς τούτο να αποκλείει στους θιγόμενους οργανισμούς τη δυνατότητα προσφυγής στο δικαστήριο για προσβολή της διοικητικής απόφασης.

7.2.2. Η κεκτημένη εμπειρία των κρατών μελών που διαθέτουν όργανα αυτής της μορφής, όπως του Ηνωμένου Βασιλείου (Office of Fair Trading), της Γαλλίας και του Βελγίου (Επιτροπές Καταχρηστικών Ρητρών) ή των Μεσολαβητών των Καταναλωτών στις Βόρειες χώρες, είναι τέτοια που δικαιολογεί πλήρως την κινητοποίηση της Επιτροπής να λάβει μια απόφαση στην κατεύθυνση της προηγούμενης παραγράφου.

7.2.3. Αντιθέτως, δεν στηρίζεται, σύμφωνα άλλωστε και με την ήδη ειλημμένη σχετική θέση της ΟΚΕ, στη γνωμοδότησή της του 1991(26), η ίδρυση, από την Κοινότητα, ενός Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή για το σκοπό αυτόν, διότι δεν πιστεύεται ότι ένα όργανο απομακρυσμένο από την καθημερινότητα των οικονομικών παραγόντων και ιδιαίτερα των καταναλωτών, στις αντίστοιχες χώρες ή περιφέρειές τους, θα μπορούσε να συμβάλλει στην αποτελεσματική και σε εύθετο χρόνο επίλυση του είδους των διαφορών που προκύπτουν από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών σε συμβάσεις.

7.3. Οι διοικητικές αρχές που αποφαίνονται επί του καταχρηστικού χαρακτήρα των συμβατικών ρητρών, πρέπει επίσης να μπορούν να προσδιορίζουν ποιο είναι το μη καταχρηστικό περιεχόμενο των εξεταζόμενων ρητρών(27).

8. O ρόλος του διαλόγου μεταξύ επαγγελματιών και καταναλωτών

8.1. Με δεδομένο ότι η πρόληψη στο θέμα της χρήσης καταχρηστικών ρητρών πρέπει να υπερισχύει της καταστολής τους και εκτιμώντας ότι, όλο και περισσότερο, η σύναψη συμβάσεων γίνεται διασυνοριακά στην ενιαία αγορά, και καθώς είναι αναγνωρισμένα όμοια τα είδη των σταθερών γενικών όρων στις διάφορες συμβάσεις, στα διάφορα κράτη μέλη, κρίνεται σκόπιμο να εξετασθεί η θεσμοθέτηση μηχανισμών εξωδικαστικής συνεννόησης, στο επίπεδο του διαλόγου μεταξύ εκπροσώπων των καταναλωτών και εκπροσώπων των επαγγελματιών και αυτών μεταξύ τους, στο κοινοτικό επίπεδο, για τη θέσπιση συλλογικών συμφωνιών(28).

8.1.1. Θα πρέπει, εντούτοις, να δοθεί προσοχή ώστε οι συμφωνίες αυτές να μην μπορούν να αποτελέσουν συντονισμένες πρακτικές που παραβιάζουν τους κανόνες του ανταγωνισμού, παρόλο που μια συστηματική και τελεολογική ερμηνεία των σημαντικών διατάξεων της Συνθήκης δύσκολα θα μπορέσει να οδηγήσει στην καταδίκη τέτοιων συμφωνιών με τη βάση αυτήν.

8.1.2. Μια σημαντικότερη πτυχή, στο επίπεδο αυτό, θα είναι οι εθελοντικοί μηχανισμοί που θα μπορούσαν να ενθαρρυνθούν, οι οποίοι θα οδηγήσουν στη θέσπιση κωδίκων δεοντολογίας, που θα περιλαμβάνουν υποδείγματα συμβάσεων χωρίς καταχρηστικές ρήτρες, ειδικότερα όσον αφορά ορισμένους πιο προβληματικούς τομείς δραστηριότητας, όπως οι θεμελιώδεις υπηρεσίες ή οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και, ειδικά, όταν αυτές οι υπηρεσίες γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης εξ αποστάσεως, κυρίως μέσω του Διαδικτύου.

8.2. Ωστόσο δεν φαίνεται να δημιουργούνται εξωδικαστικοί μηχανισμοί, είτε διαμεσολάβησης είτε έστω διαιτησίας, για την επίλυση διαφορών που οφείλονται στη χρήση γενικών ρητρών συμβάσεων, ειδικά σε διασυνοριακές συμβάσεις και, κυρίως, όταν έχουν ως αντικείμενο συμβάσεις που συνάπτονται μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου. Η θέσπιση ή η εφαρμογή εθελούσιων μηχανισμών είναι ευκολότερη εάν περιορισθεί στα εξωδικαστικά συστήματα διαμεσολάβησης ή διαιτησίας.

8.2.1. Δεν θεωρείται ενδεδειγμένο, κατά κανόνα, να υποβάλλεται η σύνταξη οιασδήποτε σύμβασης, εκτός εάν διακυβεύονται θεμελιώδεις υπηρεσίες γενικού ενδιαφέροντος, σε πρότερο έλεγχο από οιαδήποτε διοικητική ρυθμιστική αρχή, όχι μόνον λόγω της γραφειοκρατίας που θα σήμαινε κάτι τέτοιο, αλλά και διότι τίποτε δεν θα διασφάλιζε ότι οι συμβάσεις αυτές δεν θα περιείχαν και αυτές καταχρηστικές ρήτρες.

8.2.2. Είναι εντούτοις αποδεκτό να δημιουργηθούν οι αρχές που αναφέρονται στο σημείο 7.2.1 και να τους ανατεθεί η αρμοδιότητα για την έγκριση ρητρών σε γενικούς όρους συμβάσεων που οι προσφέροντες συμβάσεις θα τους υποβάλλουν οικειοθελώς(29).

9. Η βάση CLAB

9.1. Η ΟΚΕ υπογραμμίζει, όσον αφορά τη βάση CLAB, το αναντίρρητο ενδιαφέρον της πρωτοβουλίας και της αξιοσημείωτης προσπάθειας της Επιτροπής για τη συνεχή ενημέρωση της βάσης, καθώς μπορούν να την χρησιμοποιούν και να επωφελούνται όχι μόνον η επιστημονική κοινότητα αλλά και τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και οι ίδιοι οι δικαστές, οι δικηγόροι και οι άλλες διοικητικές αρχές που είναι επιφορτισμένες με την ερμηνεία και την εφαρμογή του εσωτερικού δικαίου, που απορρέει από τη μεταφορά της οδηγίας, και να συμβάλλουν έτσι στην πραγματοποίηση μελετών συγκριτικού δικαίου στο θέμα και ανοίγει το δρόμο για τη θέσπιση ομοιόμορφων νόμων (βλέπε 4.4).

9.2. Η ΟΚΕ φρονεί εντούτοις ότι πέραν της καθεαυτής συλλογής και διάθεσης των σταθερών δεδομένων της βάσης CLAB, θα ήταν σκόπιμο η Επιτροπή να επωφελείται περισσότερο από τα στοιχεία που ήδη έχει στη διάθεσή της, κυρίως δημιουργώντας πρόσβαση για όλες τις κοινοτικές γλώσσες(30) και καταρτίζοντας και δημοσιοποιώντας σφαιρικές μελέτες, τομεακές ή θεματικές, σχετικά με τις γραμμές προσανατολισμού της δικαιοδοσίας της Ευρώπης στον τομέα αυτόν(31).

9.3. Κρίνεται σκόπιμη η κατάρτιση, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, εκ μέρους της Επιτροπής μίας έκθεσης σχετικά με τη λειτουργία της βάσης CLAB, η οποία θα διαβιβάζεται στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην ΟΚΕ.

10. Συμπεράσματα

10.1. Εκτός από μια απλή "προσέγγιση" των νομοθεσιών, η μελλοντική και επιθυμητά σύντομη αναθεώρηση της οδηγίας 93/13/CE, θα πρέπει να έχει ως κύριο στόχο την πραγματική εναρμόνιση και, σε θεμελιώδεις πτυχές όπως είναι η καθεαυτό έννοια της "καταχρηστικής ρήτρας" ή ο ορισμός ενός "μαύρου καταλόγου" ρητρών, την αυστηρή ομοιογενοποίηση του δικαίου των κρατών μελών στον τομέα αυτόν.

10.2. Θεμελιώδης πτυχή, στην αναθεώρηση αυτή, θα είναι ο επαναπροσδιορισμός του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας, κατά τρόπο ώστε να περιλαμβάνει και τις συμβάσεις μεταξύ επαγγελματιών, κάθε φορά που διαπιστώνονται περιπτώσεις σημαντικής διαπραγματευτικής δυσαρμονίας και ανισότητας, κυρίως όταν χρησιμοποιούνται "τυποποιημένες συμβάσεις".

10.3. Ομοίως θα πρέπει να εξαλειφθούν οι υφιστάμενες εξαιρέσεις, και το καθεστώς της οδηγίας θα πρέπει να εφαρμόζεται εξίσου στις ρήτρες των συμβάσεων που γίνονται αντικείμενο ιδιωτικής διαπραγμάτευσης, στους γενικούς όρους που απορρέουν από "δεσμευτικές" διατάξεις και στους όρους των συμβάσεων που σχετίζονται με την τιμή ή το αντικείμενο της σύμβασης, εφόσον πληρούνται οι απαιτήσεις για τον χαρακτηρισμό τους ως καταχρηστικών.

10.4. Θα πρέπει επίσης να περιληφθούν όλες οι συνέπειες της απαίτησης διαφάνειας στις συμβατικές σχέσεις, ως προκαλούσες ακυρότητα των διφορούμενων, αμφιλεγόμενων, ακατάληπτων ή δυσνόητων ρητρών των συμβάσεων, και με ιδιαίτερη προσοχή στη συμβατότητα του καθεστώτος αυτού με το σταθερό διαφόρων οδηγιών με τις οποίες ήδη θεσπίζονται υποχρεώσεις ενημέρωσης (π.χ. Πώληση εξ αποστάσεως, Ηλεκτρονικό εμπόριο, κ.λπ.).

10.5. Όλο το οικοδόμημα της έννοιας της "κατάχρησης" θα πρέπει να επανεξετασθεί σε αντικειμενικούς όρους "διαπραγματευτικής δυσαρμονίας", διευκρινίζοντας, κατά τρόπο διαφανή, ποιο είναι, εφόσον υπάρχει, το βάρος της έννοιας της "κακής πίστης" στην ολοκλήρωση της έννοιας της καταχρηστικής ρήτρας.

10.6. Όσον αφορά τον κατάλογο των ρητρών που θεωρούνται καταχρηστικές:

10.6.1. Θα πρέπει να καταρτισθεί ένας "μαύρος κατάλογος" ρητρών που θα θεωρούνται πάντοτε καταχρηστικές ανεξαρτήτως της εκτίμησης οιουδήποτε συγκεκριμένου ειδικού λόγου που αφορά τη σύμβαση ή τους συμβαλλόμενους.

10.6.2. Θα πρέπει να διατηρηθεί ένας "γκρι κατάλογος" αναθεωρημένος και με ενδεικτικό χαρακτήρα, για τις αρχές που είναι αρμόδιες να αποφασίζουν για τον καταχρηστικό χαρακτήρα των ρητρών που αναφέρονται σε αυτόν, σύμφωνα με την ειδική περίπτωση της σύμβασης στην οποία περιλαμβάνονται.

10.6.3. Θα πρέπει να καταρτισθούν διαφορετικοί κατάλογοι, ενδεικτικού χαρακτήρα, για συμβάσεις μεταξύ επαγγελματιών και με καταναλωτές και ανά ειδικό τομέα δραστηριότητας ή θεμελιώδη υπηρεσία.

10.6.4. Οι κατάλογοι θα πρέπει να μεταφερθούν με τους ακριβείς τους όρους στα εθνικά δίκαια.

10.7. Θα πρέπει να διευκρινισθεί η φύση της παρατυπίας της χρήσης καταχρηστικών ρητρών ή το νομικό καθεστώς που απορρέει από αυτήν και η δυνατότητα της αυτεπάγγελτης αναγνώρισής του από τον δικαστή.

10.8. Θα πρέπει να προβλεφθεί η δυνατότητα ώστε οι δικαστικές αποφάσεις που, σε αγωγή παραλείψεως, καταλήγουν στον καταχρηστικό χαρακτήρα ορισμένων ρητρών, να έχουν γενική ισχύ σε σχέση με παρεμφερείς περιπτώσεις και να μην περιορίζονται στην εξεταζόμενη υπόθεση, χωρίς θα θίγονται οι κατάλληλες εγγυήσεις διαδικαστικής παρέμβασης.

10.9. Πρέπει να ενισχυθεί η επιβολή κυρώσεων στα κράτη μέλη ώστε να εξασφαλισθεί η θέσπιση αποτελεσματικών ένδικων μηχανισμών και δράσεων απαγόρευσης της χρήσης καταχρηστικών ρητρών.

10.10. Πρέπει να θεσπισθεί η υποχρέωση της δημοσίευσης, βάσει της σώφρονος κρίσης του δικαστή, στα μέσα επικοινωνίας, των δικαστικών αποφάσεων που καταδικάζουν σε αποχή από τη χρήση καταχρηστικών ρητρών, διότι τούτο μπορεί να συμβάλει στην πρόληψη της χρήσης αυτής.

10.11. Πρέπει να ενθαρρυνθεί η ίδρυση, από τα κράτη μέλη, μηχανισμών διοικητικού ελέγχου των γενικών ρητρών των συμβάσεων, από ανεξάρτητες αρχές, με τη δυνατότητα να ορίζουν τον καταχρηστικό τους χαρακτήρα, να απαγορεύουν τη χρήση τους και να συνιστούν την ορθή σύνταξή τους, με την επιφύλαξη της παραπομπής στα δικαστήρια της διοικητικής απόφασης.

10.12. Πρέπει να θεσμοθετηθούν μηχανισμοί εξωδικαστικής συνεννόησης σε εθνικό και κοινοτικό επίπεδο, με ενθάρρυνση του διαλόγου μεταξύ εκπροσώπων των ενδιαφερομένων, για την κατάργηση των καταχρηστικών ή των λιγότερο δίκαιων ρητρών στους γενικούς όρους συμβάσεων, μηχανισμοί οι οποίοι μπορεί να οδηγήσουν στην κατάρτιση τυποποιημένων συμβάσεων ή κωδίκων δεοντολογίας, ειδικά στις θεμελιώδεις υπηρεσίες γενικού συμφέροντος ή στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και, ιδιαίτερα, στις συμβάσεις που συνάπτονται εξ αποστάσεως, κυρίως μέσω του Διαδικτύου.

10.13. Πρέπει να διασφαλισθεί η δυνατότητα ώστε τα κράτη μέλη, με ίδια πρωτοβουλία ή με ενδεδειγμένη παρέμβαση της Επιτροπής, να υιοθετήσουν ενιαίες νομοθετικές πράξεις αναφοράς ή "νόμους πλαίσιο" για τον καθορισμό τυποποιημένων συμβάσεων, τομεακής φύσεως.

10.14. Πρέπει, τέλος, να προωθηθεί η διατήρηση της βάσης CLAB και να διασφαλισθεί η συνεχής ενημέρωσή της, με εκμετάλλευση όλων των δυνατοτήτων της και με βελτίωση της πρόσβασης σε αυτήν, κυρίως στο επίπεδο των γλωσσών στις οποίες διατίθεται.

Βρυξέλλες, 30 Νοεμβρίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Ο μεγάλος γάλλος νομικός Saleilles ήταν εκείνος που, το 1901, ονόμασε έτσι τις προτάσεις συμβάσεων με προκαθορισμένο και μη διαπραγματεύσιμο περιεχόμενο, έκφραση που καθιερώθηκε στις χώρες της λατινικής παράδοσης και μεταφράστηκε στα συστήματα του "common law" ως "standard form contracts".

(2) Carbonnier, "Droit Civil", 6η έκδοση, T4, 1969, σ. 53.

(3) Ψήφισμα 76(47) του Συμβουλίου της Ευρώπης της 16.11.1976.

(4) Εγκρίθηκε με ψήφισμα του Συμβουλίου στις 14.4.1975.

(5) Σημείο 30o: η Επιτροπή θα παρουσιάσει, κατά πρώτον, ένα έγγραφο προβληματισμού στο οποίο θα διατυπώνει την προβληματική σχετικά με το θέμα αυτό και τις διάφορες πιθανές επιλογές, προκειμένου να εναρμονιστούν οι όροι του ανταγωνισμού που ενδέχεται να επηρεαστούν από τις δυσαρμονίες στον τομέα αυτόν (Εφημερίδα της ΕΚ 5-81).

(6) COM(84) 55 τελικό· Εφημερίδα της ΕK. Συμπλήρωμα. 1-84.

(7) ΕΕ L 95 της 21.4.1993.

(8) Μπορεί κανείς να συμβουλευτεί τις εργασίες στην ιστοσελίδα του Διαδικτύου: (http://europa.eu.int/comm/dgs/health_consumer/events/event_29_01.pdf), επί συνόλου 356 σελίδων. Τα αντίστοιχα συμπεράσματα, συνοψισμένα από τον τότε Διευθυντή της Μονάδας C της ΓΔ XXIV, βρίσκονται στις σελίδες 232 και ακόλουθες.

(9) Βάση δεδομένων για τις καταχρηστικές ρήτρες.

(10) ΕΕ C 159 της 17.6.1991, σ. 34 και σημείο 2.1.4.

(11) Τα 22 ερωτήματα για τα οποία η Επιτροπή ξεκινά το διάλογο και καλεί σε συλλογή απόψεων και προτάσεων, στην Έκθεσή της, είναι, στην πραγματικότητα, και με προσεκτικότερη εξέταση, 33. Δεν υπάρχει χώρος για να απαντηθεί η κάθε επερώτηση, αλλά, όπως αναφέρθηκε, θα ληφθεί θέση επί των σημαντικότερων.

(12) Πρβλ. κυρίως με τη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας του 1998 "Οι καταναλωτές στην αγορά των ασφαλειών" στην ΕΕ C 95 της 30.3.1998.

(13) Τα μέτρα τα οποία θα ληφθούν κατά το άρθρο 67 στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές υποθέσεις με διασυνοριακές επιπτώσεις και στο μέτρο που είναι αναγκαία για την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, περιλαμβάνουν:

α) Βελτίωση και απλούστευση:

- του συστήματος διασυνοριακής επίδοσης ή κοινοποίησης δικαστικών και εξώδικων πράξεων,

- της συνεργασίας κατά την αποδεικτική διαδικασία,

- της αναγνώρισης και εκτέλεσης αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, συμπεριλαμβανομένων αποφάσεων επί εξώδικων υποθέσεων

β) Προώθηση της συμβατότητας των κανόνων που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, όσον αφορά τη σύγκρουση νόμων και δικαιοδοσίας

γ) Εξάλειψη των εμποδίων για την ομαλή διεξαγωγή πολιτικών δικών, εν ανάγκη προωθώντας τη συμβατότητα των κανόνων πολιτικής δικονομίας που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη.

(14) ΕΕ C 159 της 17.6.1991, αρ. 2.3.3.

(15) Αναφέρονται ανωτέρω στο σημείο 1.7.

(16) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, καταφατική απάντηση στα ερωτήματα που διατυπώνονται στο σημείο 1 της Έκθεσης της Επιτροπής, χωρίς να λαμβάνεται σαφής θέση για το ζήτημα της επέκτασης του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας σε όλες τις συμβάσεις, ανεξάρτητα από το εάν ένα εκ των μερών είναι καταναλωτής, και ενσωματώνονται διάφορες προτάσεις που έγιναν, στην κατεύθυνση αυτή, κατά τις ημερίδες από 1ης έως 3ης Ιουλίου 1999.

(17) Όπως ήδη έχει αναφέρει η ΟΚΕ στο σημείο 2.5.3 της προαναφερθείσας γνωμοδότησης.

(18) Βλέπε αριθ. 2.5.

(19) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, απάντηση στα ερωτήματα που διατυπώνονται στα σημεία 3, 4 και 5 της Έκθεσης της Επιτροπής, σ. 20 της πορτογαλικής και της ελληνικής έκδοσης.

(20) Ένας πορτογάλος νομικός, παρών στις ημερίδες, σχολίαζε σχετικά: "Τι σημαίνει εντέλει 'παρά την απαίτηση καλής πίστης'; (...). Αναφέρεται στην καλή πίστη από υποκειμενική άποψη; Ή στην αντικειμενικά καλή πίστη; Ωστόσο, σε αυτήν την τελευταία περίπτωση, μπορεί η ρήτρα να είναι καταχρηστική, διότι προξενεί μια 'σημαντική δυσαρμονία εις βάρος του καταναλωτή' και, παρά ταύτα, να συνάδει με την καλή πίστη;" (καθηγητής Pinto Monteiro).

(21) Βλέπε αριθ. 2.8.

(22) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ του 1998, που αναφέρεται ευρέως στην εξεταζόμενη Έκθεση.

(23) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, απάντηση στα ερωτήματα που διατυπώνει η Επιτροπή στο σημείο 2, σ. 18.

(24) Βλέπε την ενδιαφέρουσα απόφαση του Δικαστηρίου της 27.7.2000 (υπόθεση C 248/98 και 244/98).

(25) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, απάντηση στα ερωτήματα που διατυπώνει η Επιτροπή στα σημεία 6, 7 και 8 της σ. 22 και 13 και 14 της σ. 26.

(26) Βλέπε αριθ. 2.1.7.

(27) Κατ' αυτόν τον τρόπο, δίδεται απάντηση στα ερωτήματα 9, 10, 11 και 12 των σ. 25 και 26 και 16 της σ. 28 και 17 της σ. 29 της Έκθεσης της Επιτροπής.

(28) Πρβλ. αριθ. 2.54. της γνωμοδότησης του 1991.

(29) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, απάντηση στα σταθερά ερωτήματα των σημείων 15 της σ. 28 και 18, 19 και 20, της σ. 31 της Έκθεσης της Επιτροπής.

(30) Πρβλ. στην κατεύθυνση αυτή την πρόταση απόφασης της Επιτροπής στο Συμβούλιο για υιοθέτηση "Ενός Πολυετούς Κοινοτικού Προγράμματος για την προώθηση της ανάπτυξης και της χρήσης των ευρωπαϊκών ψηφιακών περιεχομένων στα παγκόσμια δίκτυα και για την προώθηση της γλωσσικής πολυμορφίας στην Κοινωνία των Πληροφοριών".

(31) Δίδεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, η απάντηση που κρίνεται θεσμικά ενδεδειγμένη στα ερωτήματα αριθ. 2, 21 και 22 της Επιτροπής.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η ακόλουθες τροπολογίες οι οποίες έλαβαν το 1/4 τουλάχιστον των εκφρασθεισών ψήφων απερρίφθησαν κατά τη συζήτηση:

Σημεία 3.1 έως 3.5

Να αντικατασταθούν από το ακόλουθο κείμενο:

"Στόχος της οδηγίας του 1993 είναι οι καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που συνάπτονται με τους καταναλωτές. Το θέμα που τίθεται είναι κατά πόσον το πεδίο εφαρμογής πρέπει να επεκταθεί στις καταχρηστικές ρήτρες στις συμβάσεις που διέπουν τις σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών.

Η επέκταση αυτή δεν είναι επιθυμητή για διαφόρους λόγους:

Πράγματι, η ελευθερία στη σύναψη συμβάσεων πρέπει να υπάρχει μεταξύ επαγγελματιών. Για τον λόγο αυτόν, δεν πρέπει να υπάρχει ο κίνδυνος κατάργησης ολόκληρου του καθεστώτος του κοινού ενοχικού δικαίου. Επιπροσθέτως, θα ήταν εντελώς απαράδεκτη η βούληση να επεκταθεί στους επαγγελματίες ένα κείμενο που συντάχθηκε αποκλειστικά από τη σκοπιά της προστασίας των καταναλωτών."

Αιτιολογία

Οι σχέσεις μεταξύ επαγγελματιών είναι εντελώς διαφορετικού είδους από τις σχέσεις μεταξύ επαγγελματικών και καταναλωτών: τα μέρη αντιμετωπίζονται επί ίσοις όροις και το κοινό ενοχικό δίκαιο πρέπει να εφαρμόζεται.

Το γεγονός ότι ορισμένα κράτη μέλη αποκλίνουν από τον κανόνα αυτόν δεν αιτιολογεί την επέκταση στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Ακόμα και εάν υποθέσουμε ότι θα προβλεπόταν κανονιστική διάταξη, αυτή δεν έχει κατά κανένα τρόπο θέση στην εξεταζόμενη οδηγία· κατά μείζονα λόγο εάν προβλεπόταν η ένταξη, στο πεδίο εφαρμογής, ρητρών που αποτελούν αντικείμενο ιδιωτικής διαπραγμάτευσης.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 48, ψήφοι κατά: 51, αποχές: 4.

Σημεία 3.6 έως 3.6.2

Να αντικατασταθούν από το ακόλουθο κείμενο:

"Στο ίδιο πλαίσιο, η δυνατότητα να διατηρηθεί ο αποκλεισμός ρητρών που αποτελούν αντικείμενο ιδιωτικής διαπραγμάτευσης, είναι στην ημερήσια διάταξη.

Σημειωτέον, σχετικά, ότι η οδηγία εφαρμόζεται σε συμβάσεις που αφορούν όλα τα προϊόντα και τις υπηρεσίες, περιλαμβανομένων και εκείνων που δεν παράγονται 'μαζικά'.

Στην τελευταία αυτή περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η αγορά, ο καταναλωτής μπορεί να διαπραγματευθεί μόνος του τις ρήτρες, ή ακόμη να κάνει τον πωλητή να δεχθεί τις δικές του. Είναι σημαντικό αυτές οι ρήτρες να αποκλεισθούν από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Η επέκταση της εφαρμογής σε όλες τις ρήτρες αδιακρίτως, μπορεί να οδηγήσει στην παράδοξη εκείνη κατάσταση κατά την οποία ο καταναλωτής, διαπιστώνοντας ότι η σύμβαση που ο ίδιος πρότεινε επιτρέπει διαφορετικές ερμηνείες, μπορεί να αξιώσει την ερμηνεία που τον ευνοεί περισσότερο, εφόσον είναι ο ίδιος εκείνος που ορίζει την ρήτρα."

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 63, ψήφοι κατά: 66, αποχές: 2.

Σημεία 4.2 έως 4.3

Να διαγραφούν.

Αιτιολογία

Η καλή πίστη αποτελεί θεμελιώδη και γνωστή αρχή του ενοχικού δικαίου των κρατών μελών, καθώς και του δικαίου που βασίζεται στο κοινό δίκαιο (Common Law). Η έννοια αυτή δεν απαιτεί ειδική μελέτη στο πλαίσιο της εξεταζόμενης οδηγίας. Στο σημείο 4.3 αναφέρονται εξάλλου οι υποκείμενες τεχνικές και νομικές δυσκολίες, και για τον λόγο αυτόν ούτε και η Επιτροπή δεν παίρνει θέση επί του θέματος.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 52, ψήφοι κατά: 70, αποχές: 7.

Σημείο 4.4

Να διαγραφεί.

Αιτιολογία

Η αμερικανική εμπειρία στην κατάρτιση "Νόμων πλαίσιο" ή "Ενιαίων νόμων" δεν μπορεί να μεταφερθεί ως έχει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πράγματι, αντίθετα με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η ΗΠΑ γνωρίζουν νομικές έννοιες που είναι ενιαίες.

Επιπροσθέτως, μια τομεακή προσέγγιση εγκυμονεί τον κίνδυνο να δημιουργήσει σε ορισμένους τομείς μεγαλύτερη σύγχυση παρά σαφήνεια για τον καταναλωτή.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 46, ψήφοι κατά: 73, αποχές: 6.

Σημείο 6.4

Να απαλειφθεί η δεύτερη πρόταση.

Αιτιολογία

Δεν υπάρχει λόγος να αντιστραφεί το βάρος της απόδειξης για να καταδειχθεί η αιτιώδης συνάφεια και η ύπαρξη ζημίας προς όφελος του καταναλωτή. Αν γίνει αυτό, η οδηγία θα προχωρεί πέρα από το καθεστώς ευθύνης που θεσπίζεται με την οδηγία για την αντικειμενική ευθύνη για τα προϊόντα, η οποία προβλέπει ότι το θύμα πρέπει να προσκομίζει αποδείξεις σχετικά με το ελαττωματικό προϊόν, τη ζημία και την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ των δύο.

Εξάλλου, η εν λόγω διάταξη δεν έχει θέση σε μία οδηγία που δεν αφορά την αποζημίωση για τις ζημίες.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 48, ψήφοι κατά: 67, αποχές: 8.

Σημεία 7.1.2. β) και 7.1.3. β)

Να απαλειφθούν.

Αιτιολογία

Δεν πρέπει να προχωρήσουμε πέρα από τη σχετικότητα της εκδικαζόμενης υπόθεσης, πράγμα που αποτελεί βασική αρχή του δικαίου των περισσότερων κρατών μελών.

Εξάλλου, δεν μπορούμε να ζητήσουμε από την Επιτροπή να μελετήσει το θέμα, δεδομένου ότι δεν έχει αρμοδιότητα να παρεμβαίνει στο δικονομικό δίκαιο (βλέπε άρθρα3, Β, εδάφια 2 και 3 της Συνθήκης της ΕΚ).

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 51, ψήφοι κατά: 74, αποχές: 6.