Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: 'Πανευρωπαϊκή συνεργασία για το περιβάλλον μετά τη διάσκεψη του 2003 στο Κίεβο'"

(COM(2003) 62 τελικό)

(2003/C 234/09)

Στις 6 Φεβρουαρίου 2003, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Γεωργία, ανάπτυξη της υπαίθρου, περιβάλλον", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 27 Ιουνίου 2003, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Ribbe.

Κατά την 401η σύνοδο ολομέλειας της 16ης και 17ης Ιουλίου 2003 (συνεδρίαση της 16ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 119 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Κύρια σημεία του εγγράφου της Επιτροπής

1.1. Η Επιτροπή παρουσιάζει στην ανακοίνωση τις απόψεις της σχετικά με την πανευρωπαϊκή συνεργασία στον τομέα του περιβάλλοντος μετά την πέμπτη διάσκεψη των ευρωπαίων Υπουργών Περιβάλλοντος στο Κίεβο (21 έως 23 Μαΐου 2003) και συγχρόνως περιγράφει τις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος κυρίως όσον αφορά τις χώρες που βρίσκονται ανατολικά και νοτιοανατολικά των σημερινών εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι πολιτικές μεταβολές που σημειώθηκαν κατά τα προηγούμενα χρόνια άνοιξαν νέες δυνατότητες για την εφαρμογή κοινών μέτρων με στόχο τη μείωση της ρύπανσης του περιβάλλοντος.

1.2. Η πρώτη διάσκεψη των ευρωπαίων Υπουργών Περιβάλλοντος πραγματοποιήθηκε το 1991 στο Dobris. Στόχος ήταν αφενός να δημιουργηθεί ένα γενικό πολιτικό καθεστώς για την εφαρμογή κοινών μέτρων και αφετέρου να υποστηριχθούν οι εμφανιζόμενες δημοκρατικές κοινωνίες στην προσπάθειά τους για τη βελτίωση του περιβάλλοντος και την αειφόρο ανάπτυξη. Συγχρόνως καθιερώθηκε και η διαδικασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη" η συνέχεια της οποίας θα συζητηθεί στο Κίεβο.

1.3. Η Επιτροπή αξιολογεί θετικά τη μέχρι σήμερα συνεργασία καθώς και ορισμένα θετικά συγκεκριμένα αποτελέσματα και εξελίξεις που σημειώθηκαν και τα οποία οδήγησαν εν μέρει σε αισθητές βελτιώσεις στον τομέα του περιβάλλοντος. Συγχρόνως όμως η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι πολλά απομένουν ακόμη να γίνουν. Αναφέρεται στη λυπηρή κατάσταση του περιβάλλοντος σε ορισμένα κράτη και συγχρόνως επισημαίνει τις αρνητικές επιπτώσεις που συνεπάγεται η κατάσταση αυτή για την υγεία των ανθρώπων που ζουν στις χώρες αυτές και κυρίως των παιδιών. Η Επιτροπή τονίζει ότι χρειάζεται να αναπτυχθούν επειγόντως αποτελεσματικότερες στρατηγικές για το περιβάλλον.

1.4. Η Επιτροπή θεωρεί ως στόχο της διαδικασίας "Περιβάλλον για την Ευρώπη" την προσαρμογή των νομικών διατάξεων των κρατών μελών στα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα του περιβάλλοντος καθώς και την υλοποίηση των στόχων που υιοθετήθηκαν στη Συνάντηση Κορυφής του Γιοχάνεσμπουρκ για την αειφόρο ανάπτυξη. Ο στόχος αυτός, σύμφωνα με την Επιτροπή, θα επιτευχθεί μέσω της εφαρμογής των διεθνών συμβάσεων αλλά και μέσω κατάλληλων δράσεων και επενδύσεων. Για το σκοπό αυτό θα χρησιμοποιηθούν και μέσα χρηματοδότησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκειμένου να υλοποιηθούν συγκεκριμένα σχέδια και να προβληθούν οι διαδικασίες λήψης πολιτικών αποφάσεων.

1.5. Μολονότι η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών και ιδιαίτερα οι μη κυβερνητικές οργανώσεις αναγνωρίζονται ως μέρος της διεργασίας αυτής, κανένας ουσιαστικός ρόλος δεν ανατίθεται σε αυτές.

1.6. Η Επιτροπή κατατάσσει τις ενδιαφερόμενες χώρες σε τέσσερις διαφορετικές ομάδες ανάλογα με το βαθμό των σχέσεων που διατηρούν με την Ευρωπαϊκή Ένωση:

- τα 10 νέα κράτη μέλη καθώς και τις 3 υποψήφιες για ένταξη χώρες (Βουλγαρία, Ρουμανία, Τουρκία),

- οι 5 χώρες των Δυτικών Βαλκανίων

- τα δυτικά νέα ανεξάρτητα κράτη (ΝΑΚ) και ο Καύκασος καθώς και

- τα ΝΑΚ της Κεντρικής Ασίας που συμμετέχουν στην ευρωπαϊκή συνεργασία ως μέλη της Ευρωπαϊκής Ζώνης των Ηνωμένων Εθνών, και του ΟΑΣΕ.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Λόγω του σύντομου χρονικού διαστήματος που μεσολαβεί μεταξύ της δημοσίευσης της ανακοίνωσης της Επιτροπής, της σχετικής συζήτησης στο Συμβούλιο των Υπουργών (με απόφαση) και της Διάσκεψης αυτής καθεαυτής, η ΕΟΚΕ παραιτήθηκε από την έκδοση γνωμοδότησης πριν από τη Διάσκεψη του Κίεβο. Θα ήθελε στη γνωμοδότηση αυτή να μην αξιολογήσει μόνο την ανακοίνωση αλλά και την πορεία και τα αποτελέσματα της Διάσκεψης.

Η διεργασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη" και η Διάσκεψη του Κίεβο

2.2. Ο τίτλος που επιλέχθηκε ήδη το 1991 στο Dobris για τη διεργασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη" η οποία περιγράφεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής, δημιουργεί την εντύπωση ότι πρόκειται για μια σφαιρική στρατηγική για την προστασία του περιβάλλοντος και την αειφόρο ανάπτυξη στην Ευρώπη. Αυτό όμως δεν συμβαίνει (πλέον) μολονότι είχε διατυπωθεί στο Dobris παρόμοια σκέψη.

2.3. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημερινή σημασία της διεργασίας "Περιβάλλον για την Ευρώπη" για την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής πολιτικής και εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ως ένα συγκεκριμένο θετικό αποτέλεσμα αυτής της διεργασίας είναι, π.χ., η εγκριθείσα το 1998 Σύμβαση του Αrhus με την οποία πραγματοποιήθηκε ένα σημαντικό βήμα προς τη συμμετοχή της κοινωνίας στη διεργασία λήψης πολιτικών αποφάσεων στον τομέα του περιβάλλοντος.

2.4. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει τις προσπάθειες της Επιτροπής καθώς και όλων των χωρών που συμμετέχουν στη διαδικασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη". Παρόμοια ανάληψη δεσμεύσεως υπογραμμίζει τη σημασία της προστασίας του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης για το μέλλον της Ευρώπης. Ο υψηλός αριθμός των συμμετεχόντων στη Διάσκεψη του Κίεβο (περί τις 4000) δείχνει τη μεγάλη σημασία έχουν που λάβει τα θέματα του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης στην κοινωνία.

2.5. Ως ένα αξιόλογο θετικό σημείο αξιολογεί η ΕΟΚΕ, το γεγονός ότι παράλληλα με την υιοθέτηση συγκεκριμένων συμφωνιών(1) στη Διάσκεψη πραγματοποιήθηκε και ένας θετικός διάλογος μεταξύ των αρμόδιων επί του θέματος υπουργών και εκπροσώπων των μη κυβερνητικών οργανισμών.

2.6. Η ΕΟΚΕ ασκεί ωστόσο κριτική διότι δεν υποβλήθηκε ούτε πριν ούτε κατά τη Διάσκεψη λεπτομερής αξιολόγηση του ερωτήματος για τα στοιχεία της διεργασίας "Περιβάλλον για την Ευρώπη" που αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικά ή για τα σημεία όπου αντιμετωπίστηκαν ιδιαίτερες δυσκολίες. Λόγω της δραματικής κατάστασης του περιβάλλοντος (βλ. 3η Έκθεση για την κατάσταση του περιβάλλοντος, που υποβλήθηκε στη Διάσκεψη του Κίεβο από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος), μία παρόμοια αξιολόγηση θα ήταν σαφώς κατάλληλη 12 χρόνια μετά την έναρξη της διεργασίας "Περιβάλλον για την Ευρώπη" και θα ήταν χρήσιμη προκειμένου να αναπτυχθούν πραγματικά αποτελεσματικότερες στρατηγικές για το περιβάλλον (βλ. σημείο 1.3).

Οι νέες προκλήσεις στην προστασία του περιβάλλοντος στα ανατολικά και νοτιοανατολικά εξωτερικά σύνορα της σημερινής ΕΕ

2.7. Από την ανακοίνωση και το τελικό κείμενο προκύπτει σαφώς ότι κύριος στόχος στα πλαίσια της διαδικασίας είναι τώρα η προστασία του περιβάλλοντος στις ανατολικές και νοτιοανατολικές χώρες της Ευρώπης. Έστω και εάν η σημερινή κατάσταση και οι δυνατότητες ανάπτυξης στις προαναφερθείσες περιοχές διαφέρουν ριζικά, κύριος στόχος σύμφωνα με τη βούληση των συμμετασχόντων στη Διάσκεψη, είναι η εξομοίωση των περιβαλλοντικών προτύπων των χωρών αυτών με τα πρότυπα της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει και υποστηρίζει το στόχο αυτό με έμφαση διότι η ολοκληρωτική υιοθέτηση και εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας θα οδηγήσει αδιαμφισβήτητα σε σημαντικές βελτιώσεις στο περιβάλλον.

2.8. Συγχρόνως δεν πρέπει όμως να λησμονείται το γεγονός ότι σε πολλά έγγραφά της η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση τονίζει ότι τα ευρωπαϊκά περιβαλλοντικά προβλήματα δεν οφείλονται σε συχνές παραβάσεις των περιβαλλοντικών διατάξεων της Ένωσης. Η πλειονότητα των δραστηριοτήτων που επιβαρύνουν σοβαρά το περιβάλλον πραγματοποιείται νομίμως, γεγονός που δείχνει ότι είναι απαραίτητο να αναληφθούν περαιτέρω πρωτοβουλίες εντός και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ΕΟΚΕ έχει τονίσει επανειλημμένα το γεγονός αυτό. Τούτο όμως σημαίνει επίσης ότι για τις προαναφερθείσες χώρες τα κοινοτικά πρότυπα μπορεί να εκληφθούν μόνο ως ενδιάμεσα βήματα για την αειφόρο ανάπτυξη. Η νομοθεσία πρέπει να ενταθεί περαιτέρω και η στάση τόσο των επιχειρηματιών όσο και κάθε πολίτη πρέπει να προσανατολισθεί προς την προστασία του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης.

2.9. Η ανακοίνωση της Επιτροπής κατατάσσει τις ενδιαφερόμενες χώρες προς τις οποίες προσανατολίζεται η μελλοντική διαδικασία, σε 4 διαφορετικές περιφέρειες (βλ. σημείο 1.6). Η ΕΟΚΕ θεωρεί σκόπιμο τον καταμερισμό αυτό διότι στις χώρες αυτές διαφέρουν τόσο η σημερινή κατάσταση όσο και οι μελλοντικές δυνατότητες. Τα νέα κράτη μέλη για παράδειγμα θα υιοθετήσουν τις περιβαλλοντικές διατάξεις της Ένωσης και θα επωφεληθούν από τους χρηματοδοτικούς πόρους των διαρθρωτικών ταμείων, των ταμείων συνοχής και των ταμείων για τη γεωργική ανάπτυξη, γεγονός που δεν ισχύει για τις υπόλοιπες περιφέρειες.

Ο ρόλος της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών

2.10. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις προσπάθειες που κατέβαλαν ορισμένες ενδιαφερόμενες χώρες για την επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων αλλά συγχρόνως συμμερίζεται την άποψη της Επιτροπής ότι είναι απαραίτητο να ενισχυθεί σημαντικά η συνειδητοποίηση της ανάγκης για προστασία του περιβάλλοντος, αλλά και η πολιτική βούληση για τη λήψη πρόσθετων μέτρων.

2.11. Το μεγαλύτερο μέρος των κονδυλίων, που επιβάλλεται να επενδυθούν στο μέλλον στην προστασία του περιβάλλοντος και στην αειφόρο ανάπτυξη, πρέπει να προέλθει από τα ίδια τα κράτη ή από τις επιχειρήσεις και τους πολίτες. Μόνο όταν υπάρχει έντονη συνειδητοποίηση για το περιβάλλον οι πολιτικοί θα είναι έτοιμοι να παράσχουν τους πόρους. Σχετικά πρέπει να υπάρξει μια κοινωνία που να συμμερίζεται την ιδέα ότι η προστασία του περιβάλλοντος και η αειφόρος ανάπτυξη αποτελούν ευκαιρία για μία καλύτερη κοινωνία και όχι για ανταγωνισμό όσον αφορά τους πόρους που θα διατεθούν για τη βελτίωση των γενικών υποδομών ή, π.χ., σε κοινωνικά, εκπαιδευτικά θέματα ή σε θέματα υγείας. Επιβάλλεται επειγόντως η ανάληψη προσπαθειών για την ανωτέρω συνειδητοποίηση.

2.12. Η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών διαδραματίζει εντελώς καθοριστικό ρόλο σε αυτό το πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ τόνισε πολλές φορές ότι η προστασία του περιβάλλοντος και η αειφόρος ανάπτυξη δεν μπορούν να ρυθμιστούν "εκ των άνω", αλλά ότι επιβάλλεται να αναζητηθεί μια μέθοδος από τη βάση. Το γεγονός αυτό επισημαίνεται εν μέρει και από την Επιτροπή στην ανακοίνωσή της στην οποία περιγράφει για παράδειγμα το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν τα νέα Περιφερειακά Περιβαλλοντικά Κέντρα (ΠΠΚ) τα οποία συγχρηματοδοτεί.

2.13. Όσο αξιόλογη και αν είναι η εργασία των ΠΠΚ δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη ένα αποτελεσματικό λειτουργικό κοινό περιβαλλοντικό σύστημα. Οι υφιστάμενες πολλές ομάδες χαρακτηρίζονται από μια πολύ χαλαρή οργάνωση σε εθνικό επίπεδο με αποτέλεσμα να διαδραματίζουν υποδεέστερο ρόλο κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

2.14. Σχετικά πρέπει ο ρόλος των ΠΠΚ να συζητηθεί σε συνάρτηση με τη δημιουργία ενσωματωμένων - όχι μόνο αποκεντρωμένων - διαρθρώσεων, τη συνεκτίμηση της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στη διεργασία "περιβάλλον για την Ευρώπη" και τη σύσταση μη κυβερνητικών οργανώσεων.

2.15. Κατά την ΕΟΚΕ ένας αξιόλογος στόχος θα επιτευχθεί μέσω της εντονότερης συμμετοχής εργοδοτικών οργανώσεων και συνδικαλιστικών ενώσεων. Η συνειδητοποίηση του περιβάλλοντος πρέπει να αφορά όλες τις κοινωνικές τάξεις και να αρχίζει από νεαρή ηλικία. Μόνο αν συνδυασθούν η εκπαίδευση και μετεκπαίδευση για οικολογικά θέματα, θα είναι δυνατό να γίνει λόγος για ενέργεια που αρχίζει εκ των κάτω. Κατά την ΕΟΚΕ η άποψη αυτή δεν ελήφθη υπόψη κατά τη διεργασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη". Η διεργασία αυτή δεν έλαβε υπόψη το θέμα αυτό και δεν προχώρησε αρκετά προς την επιθυμητή κατεύθυνση.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ λαμβάνει γνώση των αποτελεσμάτων και της τελικής δήλωσης της Διάσκεψης του Κίεβο. Υπογραμμίζει τη διαπίστωση που περιέχει η δήλωση αυτή ότι οι εξελίξεις που μπορούν ήδη να προβλεφθούν πιθανόν να προκαλέσουν πολυάριθμα νέα προβλήματα. Ωστόσο, ούτε η ανακοίνωση της Επιτροπής ούτε η τελική δήλωση της Διάσκεψης του Κίεβο αναφέρουν σε οποιοδήποτε σημείο ή αναγνωρίζουν πως θα μπορούσαν να αποφευχθούν στο μέλλον παρόμοια άγνωστα έως σήμερα αλλά απόλυτα προβλέψιμα νέα περιβαλλοντικά προβλήματα στις αναφερόμενες χώρες.

3.2. Ένα παράδειγμα που θα ήθελε να επισημάνει η ΕΟΚΕ είναι η αύξηση του όγκου των μεταφορών, ιδίως των οδικών,, που επισημάνθηκε και από τους Υπουργούς Περιβάλλοντος, φαινόμενο που εμφανίζεται στις προαναφερθείσες χώρες και κυρίως σε εκείνες στις οποίες σημειώνεται αισθητή οικονομική ανάπτυξη και ευμάρεια. Ένα περαιτέρω παράδειγμα μπορεί να είναι η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής. Η εξαγωγή παλαιών τεχνολογιών (π.χ. αυτοκίνητα χωρίς ή με περιορισμένο έλεγχο των εκπομπών) ή η μεταφορά παλαιών πρακτικών από την ΕΕ προς τις χώρες αυτές, θα χειροτερεύσει εν μέρει τα προβλήματα.

3.3. Η ΕΟΚΕ θα επιθυμούσε να περιγράψει η Επιτροπή λεπτομερέστερα στα μελλοντικά της έγγραφα την κατάσταση των προβλημάτων και σαφέστερα τις στρατηγικές για την καταπολέμηση των ενδεχόμενων επιπτώσεών τους. Από αυτή την άποψη η ΕΟΚΕ κρίνει ότι τόσο το έγγραφο της Επιτροπής όσο και η τελική δήλωση χαρακτηρίζεται από γενικότητα και ανακρίβεια. Βασικός στόχος δεν μπορεί να είναι μόνο η επίλυση των ολέθριων οικολογικών προβλημάτων που κληρονομήθηκαν από τα παλιά συστήματα, αλλά η επίτευξη αειφόρου ανάπτυξης για το μέλλον για την οποία χρειάζεται να σημειωθεί σημαντική πρόοδος και στα υφιστάμενα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από αυτή την άποψη τόσο το έγγραφο της Επιτροπής όσο και η τελική δήλωση του Κίεβου αφήνουν μια πικρή γεύση αποφυγής δεσμεύσεων.

3.4. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή αλλά και την UNECE (Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη), ως συνδιοργανώτρια της Διάσκεψης του Κίεβου, να αξιολογήσουν τις μέχρι σήμερα επιτυχίες και ελλείψεις αλλά και την στρατηγική που πρέπει να αναπτυχθεί για την ένταξη της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στη διεργασία "Περιβάλλον για την Ευρώπη".

3.5. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ ο ρόλος που πρέπει να διαδραματίσει η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών στα πλαίσια της διαδικασίας "Περιβάλλον για την Ευρώπη" δεν αναγνωρίζεται ακόμη επαρκώς. Η αειφόρος ανάπτυξη, ιδιαίτερα στις χώρες στις οποίες σημειώνεται καθυστέρηση όσον αφορά την ευμάρεια, μπορεί να επιτευχθεί μόνο εφόσον όλες οι κατηγορίες της κοινωνίας δείχνουν κατανόηση για το στόχο αυτό ή απαιτούν από την κυβέρνηση να αναλάβει κατάλληλες πρωτοβουλίες. Η ΕΟΚΕ, μολονότι αναγνωρίζει τη σοβαρότητα και την αφοσίωση με την οποία λειτουργούν τα περιφερειακά περιβαλλοντικά κέντρα, αμφιβάλλει εάν επαρκεί η δημιουργία και η ενίσχυση των κέντρων αυτών.

Βρυξέλλες, 16 Ιουλίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Πρωτόκολλο για τη στρατηγική εξέταση της συμβατότητας με το περιβάλλον, την καθιέρωση μετρητών για την απαλλαγή από βλαβερές ουσίες και την απομάκρυνση αποβλήτων και για την αστική ευθύνη και αποζημίωση βλαβών που προκλήθηκαν από διασυνοριακές συνέπειες βιομηχανικών ατυχημάτων.