[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 29.7.2009

COM(2009) 409 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2002/73/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Σεπτεμβρίου 2002, για την τροποποίηση της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, στην επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2002/73/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Σεπτεμβρίου 2002, για την τροποποίηση της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, στην επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή 4

2. Μεταφορά στο εθνικό δίκαιο και διαδικασίες παράβασης 4

3. Ο αντίκτυπος της οδηγίας 5

4. Διατάξεις σχετικά με την πραγμάτωση υποχρεώσεων και την προστασία δικαιωμάτων 8

5. Φορείς ισότητας 9

6. Κοινωνικός διάλογος, διάλογος με ΜΚΟ και ο ρόλος των εργοδοτών 11

7. Συμπεράσματα 12

1. Εισαγωγή

Στις 23 Σεπτεμβρίου 2002, βάσει του άρθρου 141 παράγραφος 3 της συνθήκης ΕΚ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εξέδωσαν την οδηγία 2002/73/ΕΚ για την τροποποίηση της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες εργασίας[1]. Η οδηγία 2002/73/ΕΚ (στο εξής «η οδηγία») αποτελεί ένα από τα βασικά μέτρα της ισχύουσας κοινοτικής νομοθεσίας για την ισότητα ανδρών και γυναικών. Άρχισε να ισχύει στις 5 Οκτωβρίου 2002 και οι διατάξεις της έπρεπε να έχουν μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών μέχρι τις 5 Οκτωβρίου 2005. Από τις 15 Αυγούστου 2009 η οδηγία 76/207/ΕΟΚ (στο εξής «η τροποποιημένη οδηγία») θα καταργηθεί επίσημα και θα αντικατασταθεί από την αναδιατυπωμένη οδηγία 2006/54/ΕΚ[2]. Η αναδιατύπωση δεν θίγει τις προθεσμίες για την εφαρμογή της οδηγίας 2002/73/ΕΚ.

Σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 2 της οδηγίας 2002/73/ΕΚ[3], τα κράτη μέλη έπρεπε να διαβιβάσουν στην Επιτροπή όλες τις αναγκαίες πληροφορίες προκειμένου η Επιτροπή να συντάξει έκθεση για την εφαρμογή της οδηγίας. Η παρούσα έκθεση βασίζεται σε πληροφορίες που υπέβαλαν τα κράτη μέλη και ιδίως στις απαντήσεις σε ερωτηματολόγιο σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας το οποίο συνέταξαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής και απέστειλαν σε όλα τα κράτη μέλη τον Ιανουάριο του 2009. Χρησιμοποιήθηκαν επίσης άλλες πηγές, όπως ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου[4] και πληροφορίες που συγκέντρωσε η Επιτροπή κατά την παρακολούθηση της εφαρμογής της οδηγίας. Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι και το Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών έδωσαν επίσης τη γνώμη τους στα θέματα που προκύπτουν από την οδηγία.

Σκοπός της παρούσας έκθεσης είναι να επισημάνει ορισμένες πτυχές που είναι ιδιαίτερα σημαντικές ή προβληματικές και να προσδιορίσει την καλή πρακτική. Επικεντρώνεται σε προβλήματα μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο, στον αντίκτυπο της οδηγίας, στην επιβολή της τήρησης των δικαιωμάτων και στο ρόλο των φορέων ισότητας, των κοινωνικών εταίρων και των ΜΚΟ.

Ωστόσο, η παρούσα έκθεση δεν αποσκοπεί σε εξαντλητικό έλεγχο της νομιμότητας όλων των εθνικών μέτρων μεταφοράς. Κατά συνέπεια, δεν θίγει τυχόν διαδικασίες παράβασης που η Επιτροπή έχει αποφασίσει ή θα αποφασίσει να κινήσει στο μέλλον σχετικά με τον τρόπο μεταφοράς ορισμένων διατάξεων της οδηγίας από τα κράτη μέλη.

2. Μεταφορά στο εθνικό δίκαιο και διαδικασίες παράβασησ

Κατά την καταληκτική ημερομηνία μεταφοράς της οδηγίας, εννέα κράτη μέλη (Αυστρία, Βέλγιο, Γερμανία, Δανία, Ισπανία, Ελλάδα, Φινλανδία, Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες) δεν είχαν ακόμη κοινοποιήσει τα εθνικά μέτρα μεταφοράς. Ως εκ τούτου, κινήθηκαν διαδικασίες παράβασης για μη μεταφορά κατά αυτών των κρατών μελών βάσει του άρθρου 226 της συνθήκης ΕΚ. Δύο από αυτές τις διαδικασίες (κατά του Βελγίου και του Λουξεμβούργου) οδήγησαν σε προσφυγή στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, το οποίο αποφάνθηκε ότι τα δύο κράτη μέλη, παραλείποντας να θεσπίσουν εμπροθέσμως τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις προκειμένου να συμμορφωθούν προς την οδηγία 2002/73/ΕΚ, παρέβησαν τις υποχρεώσεις που υπέχουν από την οδηγία αυτή[5]. Τόσο το Βέλγιο όσο και το Λουξεμβούργο εξέδωσαν νέα νομοθετικά μέτρα μετά την απόφαση του Δικαστηρίου και οι διαδικασίες εναντίον τους περατώθηκαν.

Αφού έλεγξε αν η νομοθεσία που της κοινοποίησαν τα κράτη μέλη είναι σύμφωνη με την οδηγία, η Επιτροπή, ενεργώντας βάσει του άρθρου 226 της συνθήκης ΕΚ, κίνησε 22 διαδικασίες παράβασης κατά ισάριθμων κρατών μελών. Κατόπιν αρκετών καταγγελιών του κοινού, οι υποθέσεις αυξήθηκαν σε 25. Οι διαδικασίες παράβασης έδωσαν στην Επιτροπή ένα εργαλείο διαλόγου με τα κράτη μέλη, μέσω του οποίου η νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών συμμορφώθηκε με την οδηγία και οι διαδικασίες περατώθηκαν (κατά το χρόνο σύνταξης της παρούσας έκθεσης, οι υποθέσεις κατά της Κύπρου και της Ελλάδας είχαν περατωθεί).

Ο μεγάλος αριθμός υποθέσεων μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην ευρύτητα του πεδίου εφαρμογής και τη σχετική περιπλοκότητα της νομοθεσίας. Παρόλο που πολλές υποθέσεις παραμένουν ανοιχτές, τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν πραγματοποιήσει αξιόλογη πρόοδο στην εφαρμογή της οδηγίας 2002/73/ΕΚ. Στο πλαίσιο των διαδικασιών παράβασης, σε αρκετές περιπτώσεις τα κράτη μέλη τροποποίησαν τη νομοθεσία τους, ώστε να επιτύχουν μερική ή οιονεί συμμόρφωση με τις διατάξεις της οδηγίας, καίτοι δεν ήταν δυνατή η περάτωση των διαδικασιών παράβασης. Τα προβλήματα μεταφοράς που εντοπίστηκαν αφορούν διάφορες πτυχές της οδηγίας και ποικίλλουν ανάλογα με το κράτος μέλος, ωστόσο, ορισμένα θέματα εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα, όπως αναφέρεται στη συνέχεια.

3. Ο αντίκτυπος της οδηγίας

Παρόλο που η κοινοτική νομοθεσία σχετικά με την ισότητα των φύλων ως προς την πρόσβαση στην απασχόληση και τις συνθήκες εργασίας ισχύει επί δεκαετίες, η οδηγία αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη αυτής της νομοθεσίας και εξομοίωσε τα πρότυπα στον εν λόγω τομέα με τα πρότυπα του σύγχρονου κοινοτικού δικαίου που απαγορεύει τις διακρίσεις για άλλους λόγους[6]. Ο αντίκτυπός της στη νομοθεσία των επιμέρους κρατών μελών εξαρτάται από την ανάπτυξη της νομοθεσίας για την ισότητα των φύλων στην εκάστοτε χώρα, αν και όλα τα κράτη μέλη χρειάστηκε να προβούν σε μερικές αλλαγές της εθνικής τους νομοθεσίας για να συμμορφωθούν με την οδηγία.

Το άρθρο 1 παράγραφος 1α της τροποποιημένης οδηγίας αφορά την υποχρέωση ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου , δηλαδή την υποχρέωση των κρατών μελών να λαμβάνουν ενεργώς υπόψη το στόχο της ισότητας ανδρών και γυναικών κατά τη σύνταξη και την εφαρμογή νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων, πολιτικών και δραστηριοτήτων στους τομείς που εμπίπτουν στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας. Τα κράτη μέλη εκπλήρωσαν αυτή την υποχρέωση με διάφορους τρόπους: ορισμένα θέσπισαν ειδικές νομοθετικές διατάξεις ανάγοντας την ισότητα ανδρών και γυναικών σε νομική αρχή (Δανία, Ισπανία, Φινλανδία, Ιταλία, Πολωνία, Πορτογαλία και Σουηδία)· άλλα θέσπισαν στρατηγικά προγράμματα (π.χ. Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Ελλάδα, Φινλανδία, Λιθουανία, Λεττονία, Πορτογαλία, Σουηδία και Σλοβενία), τα οποία σε αρκετές περιπτώσεις αναπτύσσονται περαιτέρω μέσω λεπτομερέστερων περιοδικών προγραμμάτων· άλλα πάλι εξέδωσαν κατευθυντήριες γραμμές για την υλοποίηση της ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου (Αυστρία), ενώ ορισμένα προέβλεψαν θεσμικές λύσεις με τη μορφή διυπουργικών φορέων (Τσεχική Δημοκρατία, Γερμανία και Πορτογαλία) ή εστιακών σημείων σε υπουργεία και άλλες αρχές (Βουλγαρία και Τσεχική Δημοκρατία). Ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. Τσεχική Δημοκρατία, Δανία, Εσθονία, Ισπανία, Λουξεμβούργο και Ηνωμένο Βασίλειο) θέσπισαν την υποχρέωση της εκ των προτέρων εκτίμησης των συνεπειών που μπορούν να έχουν στην ισότητα των φύλων σχεδιαζόμενα νομοθετικά μέτρα ή πολιτικές. Η σημασία της υλοποίησης της ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου σε τοπικό επίπεδο αναφέρθηκε επίσης από τη Βουλγαρία, την Ισπανία και τη Γαλλία, ενώ εκπαίδευση στο θέμα αυτό παρέχεται στη Γερμανία, την Εσθονία και τη Φινλανδία.

Η οδηγία 2002/73/ΕΚ διεύρυνε το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ , ιδίως απαγορεύοντας τις διακρίσεις ως προς τους όρους πρόσβασης στη μη μισθωτή απασχόληση και την ιδιότητα του μέλους και τη συμμετοχή σε οργανώσεις εργαζομένων ή εργοδοτών ή σε οποιαδήποτε οργάνωση τα μέλη της οποίας ασκούν ένα συγκεκριμένο επάγγελμα, περιλαμβανομένων των πλεονεκτημάτων που χορηγούνται από τέτοιες οργανώσεις (άρθρο 3 παράγραφος 1 στοιχεία α) και δ)). Τα προβλήματα μεταφοράς αυτών των διατάξεων σε ορισμένα κράτη μέλη συνίστανται κυρίως στο γεγονός ότι η μη μισθωτή απασχόληση και η ιδιότητα του μέλους και η συμμετοχή σε οργανώσεις εργαζομένων και εργοδοτών δεν περιλήφθηκαν στους τομείς που καλύπτει η απαγόρευση των διακρίσεων.

Σημαντική συνεισφορά της οδηγίας στην κοινοτική νομοθεσία για την ισότητα των φύλων αποτέλεσε η αποσαφήνιση της έννοιας της διάκρισης με το ρητό ορισμό μορφών διάκρισης (άμεση και έμμεση διάκριση, παρενόχληση, σεξουαλική παρενόχληση και εντολή προς διακριτική μεταχείριση) και ο σαφέστερος ορισμός της έκτασης της προστασίας (άρθρο 2 παράγραφοι 2 και 4). Τα περισσότερα κράτη μέλη χρειάστηκε να θεσπίσουν ή να τροποποιήσουν νομοθετικά μέτρα για την ορθή εφαρμογή αυτών των διατάξεων. Δυστυχώς, η μεταφορά αυτών των θεμελιωδών διατάξεων δεν υπήρξε εντελώς απρόσκοπτη: ένα θέμα που ανέκυψε αρκετές φορές κατά την παρακολούθηση της εφαρμογής της οδηγίας ήταν ότι σε ορισμένα κράτη μέλη ο ορισμός της διάκρισης και ιδίως της έμμεσης διάκρισης ήταν στενότερος σε σχέση με τους ορισμούς της οδηγίας.

Οι εξαιρέσεις από την αρχή της μη διάκρισης έχουν επίσης καίρια σημασία όσον αφορά την έκταση της προστασίας από τις διακρίσεις. Βάσει της τροποποιημένης οδηγίας, η έμμεση διάκριση μπορεί να δικαιολογηθεί σε ορισμένες περιπτώσεις (βλ. άρθρο 2 παράγραφος 2). Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 6, η διαφορετική μεταχείριση δεν συνιστά διάκριση όταν βασίζεται σε πραγματική επαγγελματική προϋπόθεση, εφόσον ο επιδιωκόμενος στόχος είναι νόμιμος και η προϋπόθεση ανάλογη. Η ορθή μεταφορά αυτών των διατάξεων προσέκρουσε σε προβλήματα σε ορισμένα κράτη μέλη, όπου η διατύπωση των εξαιρέσεων ήταν υπερβολικά ευρεία, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η έκταση της προστασίας.

Η οδηγία ορίζει την παρενόχληση και, για πρώτη φορά στο κοινοτικό δίκαιο, τη σεξουαλική παρενόχληση ως μορφές διάκρισης. Ένα λάθος στη μεταφορά αυτών των διατάξεων σε ορισμένα κράτη μέλη προέκυψε από το γεγονός ότι η προστασία περιορίστηκε στις σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων και των ανωτέρων τους, με αποτέλεσμα να μην καλύπτονται οι συνάδελφοι ή άλλοι τρίτοι. Με την πάροδο του χρόνου και με την πρόοδο των διαδικασιών παράβασης, μερικά κράτη μέλη διόρθωσαν τους ορισμούς αυτών των μορφών διάκρισης.

Ο αντίκτυπος αυτών των διατάξεων ποικίλλει επίσης από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Σε ορισμένα κράτη μέλη η νομοθεσία παρείχε ήδη προστασία έναντι της παρενόχλησης ή/και της σεξουαλικής παρενόχλησης πριν από την έκδοση της οδηγίας 2002/73/ΕΚ: για παράδειγμα, η παρενόχληση με βάση το φύλο αποτελούσε ήδη αδίκημα στη Δανία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Στην Αυστρία, η παρενόχληση με βάση το φύλο έγινε αδίκημα μετά την έκδοση της οδηγίας. Ωστόσο, η μεταφορά της οδηγίας έδωσε την ευκαιρία στα ανωτέρω κράτη μέλη να βελτιώσουν τη σαφήνεια του δικαίου ή να ενισχύσουν με άλλο τρόπο την προστασία (για παράδειγμα, η Αυστρία αύξησε την αποζημίωση σε τέτοιες περιπτώσεις, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο προσάρμοσε τους κανόνες σχετικά με τα αποδεικτικά στοιχεία) και να αναδείξουν το ζήτημα (στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, τόσο η νομοθεσία όσο και η νομολογία καλύπτουν πλέον την παρενόχληση και τη σεξουαλική παρενόχληση). Σε άλλα κράτη μέλη, εκτός από την ευαισθητοποίηση, η οδηγία επέφερε βαθύτερες νομοθετικές αλλαγές: για παράδειγμα, στην Κύπρο, την Τσεχική Δημοκρατία, την Ισπανία, την Ιταλία, την Πολωνία και τη Σλοβακία θεσπίστηκαν για πρώτη φορά νομοθετικά μέτρα που απαγορεύουν την παρενόχληση ή/και τη σεξουαλική παρενόχληση, οι οποίες αναγνωρίστηκαν ως μορφή διάκρισης στη Φινλανδία, τη Γαλλία και την Πορτογαλία.

Πολλά κράτη μέλη υπογραμμίζουν την άγνοια των πολιτών για την παρενόχληση και τη σεξουαλική παρενόχληση και επισημαίνουν ότι η ευαισθητοποίηση στα θέματα αυτά εξακολουθεί να έχει ζωτική σημασία για την αντιμετώπισή τους. Ιδιαίτερα προβλήματα σχετίζονται με την επιβολή της νομοθεσίας, καθότι τα θύματα είναι ιδιαίτερα ευάλωτα και σπάνια προσφεύγουν στη δικαιοσύνη (σύμφωνα με τις αναφορές των περισσότερων κρατών μελών, ο αριθμός των υποθέσεων που παραπέμπονται σε δίκη είναι πολύ μικρός). Οι ΜΚΟ, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις και οι φορείς ισότητας που παρέχουν βοήθεια στα θύματα και πληροφόρηση στους εργοδότες μπορούν να συμβάλουν ιδιαίτερα στη βελτίωση της κατάστασης. Ζωτικός είναι επίσης ο ρόλος των εργοδοτών σε ό,τι αφορά την πρόληψη, δεδομένου ότι η σεξουαλική παρενόχληση συχνά προέρχεται από συναδέλφους. Ο διορισμός συμβούλων στις εταιρείες (πρακτική που εφαρμόζεται για παράδειγμα στο Βέλγιο και τη Σλοβενία) αποτελεί ένα μέσο πρόληψης.

Τυχόν λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση λόγω εγκυμοσύνης ή άδειας μητρότητας συνιστά επίσης διάκριση κατά την έννοια της τροποποιημένης οδηγίας (άρθρο 2 παράγραφος 7) και εξακολουθεί να είναι διαδεδομένη σε πολλά κράτη μέλη. Στον τομέα αυτόν, τον σημαντικότερο σχετικά αντίκτυπο είχε η διάταξη που θεσπίζει το δικαίωμα της εργαζομένης να επιστρέψει στην εργασία της ή σε ανάλογη θέση με όρους και συνθήκες που δεν είναι δυσμενέστεροι για αυτήν και να επωφεληθεί από οποιαδήποτε βελτίωση των συνθηκών εργασίας, την οποία θα εδικαιούτο κατά την απουσία της. Στη Βουλγαρία, την Ισπανία, τη Γαλλία και τη Λιθουανία η εν λόγω διάταξη οδήγησε στη θέσπιση νέων νομοθετικών μέτρων, ενώ ο αντίκτυπός της ήταν μικρότερος σε άλλα κράτη μέλη, όπου οδήγησε σε τροποποιήσεις ελάσσονος σημασίας. Αναφερόμενα στο σημείο αυτό, αρκετά κράτη μέλη και αρκετοί κοινωνικοί εταίροι υπογραμμίζουν την ανάγκη για καλύτερη συμφιλίωση της εργασιακής και οικογενειακής ζωής.

Το άρθρο 2 παράγραφος 8 προβλέπει τη θετική δράση σύμφωνα με το άρθρο 141 παράγραφος 4 της συνθήκης ΕΚ σε σχέση με τομείς που καλύπτονται από το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Και στον τομέα αυτόν υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών. Ορισμένα κράτη μέλη δεν έκαναν χρήση αυτής της δυνατότητας (όπως η Κύπρος, το Λουξεμβούργο και η Λεττονία), ενώ σε πολλά κράτη μέλη η νομοθεσία προβλέπει ρητά τη θετική δράση (π.χ. Αυστρία, Βέλγιο, Τσεχική Δημοκρατία, Γερμανία, Δανία, Εσθονία, Ελλάδα, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Μάλτα, Πορτογαλία, Ρουμανία, Σουηδία, Σλοβενία και Σλοβακία). Ορισμένα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει τη θετική δράση σε εθνικό επίπεδο σε συγκεκριμένους τομείς (για παράδειγμα, είναι υποχρεωτική στον ομοσπονδιακό δημόσιο τομέα στο Βέλγιο· στη Γερμανία έχει τη μορφή ποσοστώσεων στις δημόσιες υπηρεσίες σε επίπεδο ομοσπονδιακού κράτους και ομόσπονδων κρατών· στην Ιταλία και τις Κάτω Χώρες υπάρχουν σχέδια θετικής δράσης στις δημόσιες υπηρεσίες· στη Μάλτα επιβάλλεται χαμηλότερη φορολογία στις γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά εργασίας). Σε αρκετά κράτη μέλη (Αυστρία, Ισπανία και Γαλλία) η θετική δράση αποτελεί αντικείμενο των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Στην Ισπανία οι αρχές υποχρεούνται να προβλέπουν θετικά μέτρα για την άρση της ανισότητας. Στη Φινλανδία τα σχέδια ισότητας των εταιρειών αναφέρονται στη θετική δράση, αλλά στην πράξη είναι σπάνιες τέτοιες περιπτώσεις.

Μεταξύ των πιο συνηθισμένων μορφών θετικής δράσης περιλαμβάνονται μέτρα στην εκπαίδευση και την κατάρτιση (όπως στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ισπανία, την Ελλάδα, την Πορτογαλία και τη Σουηδία), τα μέτρα για την ένταξη των γυναικών, γενικότερα, και των γυναικών που έγιναν μητέρες και επιστρέφουν στην αγορά εργασίας, ειδικότερα, (Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Ισπανία και Πορτογαλία), άλλες δράσεις για τη διευκόλυνση των επαγγελματικών και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων των γυναικών (Γερμανία, Ελλάδα) και ενθάρρυνση των μελών του λιγότερου εκπροσωπούμενου φύλου να διεκδικήσουν ορισμένες θέσεις εργασίας (Δανία, Ηνωμένο Βασίλειο).

Σε ορισμένα κράτη μέλη τα μέτρα αυτά παρακολουθούνται από τον φορέα ισότητας (για παράδειγμα στη Σλοβακία). Στη Σλοβενία καταργήθηκε η υποχρέωση προηγούμενης έγκρισης της θετικής δράσης. Οι φορείς ισότητας του Βελγίου και του Ηνωμένου Βασιλείου παρέχουν συμβουλές σχετικά με τη θετική δράση. Η Ισπανία ανέφερε πιθανά προβλήματα σχετικά με το βαθμό στον οποίο θα μπορούσε να επιτραπεί η θετική δράση χωρίς να παραβιάζεται η αρχή της ισότητας.

4. Διατάξεις σχετικά με την πραγμάτωση υποχρεώσεων και την προστασία δικαιωμάτων

Η συμβατική μέθοδος για την εξασφάλιση της πραγμάτωσης των ατομικών δικαιωμάτων, συγκεκριμένα η προσφυγή στη δικαιοσύνη, είναι λιγότερο αποτελεσματική για την εξασφάλιση της συμμόρφωσης στην περίπτωση της νομοθεσίας για την ισότητα σε σχέση με άλλους τομείς. Οι πληροφορίες που διαβίβασαν τα κράτη μέλη δείχνουν ότι ο αριθμός των υποθέσεων διάκρισης που παραπέμπονται στα δικαστήρια είναι χαμηλός ή πολύ χαμηλός σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη. Οι λόγοι είναι, μεταξύ άλλων, οι χρονοβόρες διαδικασίες, οι απαιτούμενες διατυπώσεις, το κόστος και ο φόβος θυματοποίησης. Η οδηγία αναγνωρίζει το πρόβλημα και περιλαμβάνει ορισμένες διατάξεις με σκοπό τη βελτίωση της επιβολής της νομοθεσίας για την ισότητα μέσω δικαστικών και διοικητικών διαδικασιών.

Τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίζουν ότι κάθε πρόσωπο που θεωρεί ότι έχει υποστεί ζημία από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης μπορεί να κινήσει δικαστικές ή/και διοικητικές διαδικασίες για την πραγμάτωση των υποχρεώσεων που απορρέουν από την τροποποιημένη οδηγία (άρθρο 6 παράγραφος 1). Σε λίγα κράτη μέλη δεν ήταν σαφές αν η υποχρέωση αυτή ίσχυε και μετά τη λήξη της εργασιακής σχέσης, όπως απαιτεί η εν λόγω διάταξη.

Η τροποποιημένη οδηγία (άρθρο 6 παράγραφος 3) υποχρεώνει τα κράτη μέλη να εξασφαλίσουν ότι οι ενώσεις, οργανώσεις ή άλλες νομικές οντότητες, οι οποίες έχουν νόμιμο συμφέρον να διασφαλίσουν ότι τηρούνται οι διατάξεις την οδηγίας, μπορούν να κινήσουν, είτε εξ ονόματος του ενάγοντος είτε προς υπεράσπισή του και με την έγκρισή του κάθε δικαστική ή/και διοικητική διαδικασία προβλεπόμενη για την πραγμάτωση των εκ της οδηγίας υποχρεώσεων σύμφωνα με τα κριτήρια της εθνικής νομοθεσίας. Ένα από τα προβλήματα που παρουσιάστηκαν σχετικά με αυτή την υποχρέωση ήταν ότι το δικαίωμα αυτό δόθηκε μόνο σε έναν διαμεσολαβητή ή σε συνδικαλιστικές οργανώσεις, αποκλείοντας έτσι άλλες οργανώσεις. Η Επιτροπή εξέτασε επίσης κατά πόσον η νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών προέβλεπε υπερβολικά περιοριστικά κριτήρια βάσει των οποίων οι ενώσεις μπορούν να κινήσουν διαδικασίες. Η σχετική νομοθεσία τροποποιήθηκε ως προς αυτό το σημείο σε ορισμένα κράτη μέλη. Ο πρακτικός αντίκτυπος αυτής της διάταξης ποικίλλει ανάλογα με το κράτος μέλος. Σε ορισμένα από αυτά οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις είναι ιδιαίτερα δραστήριες (Γερμανία και Γαλλία), ενώ σε άλλα παρέχεται βοήθεια κυρίως από τους φορείς ισότητας (Βέλγιο, Ισπανία και Σλοβακία) ή από τις συνδικαλιστικές οργανώσεις (Κύπρος, Τσεχική Δημοκρατία, Δανία, Κάτω Χώρες, Σουηδία και Σλοβενία).

Η οδηγία προβλέπει σαφέστερες διατάξεις σχετικά με την αποζημίωση ή αντιστάθμιση για την απώλεια ή ζημία που υφίσταται κάποιο άτομο ως αποτέλεσμα διάκρισης. Η αποζημίωση ή αντιστάθμιση πρέπει να είναι αποτρεπτική και ανάλογη και δεν πρέπει να υπόκειται σε εκ των προτέρων καθορισμένο ανώτατο όριο (άρθρο 6 παράγραφος 2). Ο καθορισμός ανώτατου ορίου αποζημίωσης υπήρξε ένα ζήτημα που τέθηκε σε διάφορες διαδικασίες παράβασης. Με την πρόοδο αυτών των διαδικασιών το πρόβλημα σταδιακά εξαλείφεται.

Η τροποποιημένη οδηγία (άρθρο 7) μεριμνά για την προστασία από τη θυματοποίηση. Ένα συνηθισμένο λάθος στη μεταφορά της οδηγίας σε ορισμένα κράτη μέλη υπήρξε ο περιορισμός της έκτασης της προστασίας σε σχέση με την οδηγία, η οποία, για παράδειγμα, μπορεί να καλύπτει το θύμα της διάκρισης, αλλά να μην καλύπτει τους τρίτους που βοηθούν τα θύματα.

Η τροποποιημένη οδηγία (άρθρο 8δ) καθιστά υποχρεωτική τη θέσπιση αποτελεσματικών, ανάλογων με την παράβαση και αποτρεπτικών κυρώσεων για τις παραβάσεις της εθνικής νομοθεσίας που εκδίδεται κατ’ εφαρμογή της οδηγίας. Τα περισσότερα κράτη μέλη εκπλήρωσαν αυτή την υποχρέωση.

5. Φορείς ισότητας

Εκτός από τα μέτρα για την ενίσχυση των συμβατικών μεθόδων επιβολής της νομοθεσίας, η οδηγία προβλέπει καινοτόμους τρόπους βελτίωσης της συμμόρφωσης και προώθησης της ισότητας, μεταξύ των οποίων αξίζει να μνημονευθεί πρώτη η υποχρέωση σύστασης φορέων ισότητας. Το άρθρο 8α υποχρεώνει τα κράτη μέλη να ορίσουν «έναν ή περισσότερους φορείς για την προώθηση, την ανάλυση, την παρακολούθηση και την υποστήριξη της ίσης μεταχείρισης όλων των προσώπων, χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου». Οι αρμοδιότητες αυτών των φορέων πρέπει να περιλαμβάνουν την παροχή ανεξάρτητης συνδρομής σε θύματα διακρίσεων όταν καταγγέλλουν διακριτική μεταχείριση, τη διενέργεια ανεξάρτητων ερευνών για τις διακρίσεις, τη δημοσίευση ανεξάρτητων εκθέσεων και τη διατύπωση συστάσεων για κάθε θέμα που αφορά τέτοιες διακρίσεις.

Σε ορισμένα κράτη μέλη τέτοιοι φορείς υπάρχουν από μακρού, είτε υπό μορφή διαμεσολαβητών είτε υπό μορφή επιτροπών. Ωστόσο, στα περισσότερα κράτη μέλη συστάθηκαν ως αποτέλεσμα της έκδοσης της οδηγίας. Παρατηρείται μεγάλη διαφοροποίηση μεταξύ των φορέων ισότητας των διαφόρων κρατών μελών όσον αφορά τις αρμοδιότητές τους, τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσής τους, το ανθρώπινο δυναμικό τους και τους πόρους χρηματοδότησής τους.

Η παροχή συνδρομής σε θύματα αποτελεί βασικό καθήκον των φορέων ισότητας. Οι πληροφορίες από τα κράτη μέλη δείχνουν σαφώς ότι τα άτομα που καταγγέλλουν διάκριση είναι πιθανότερο να στραφούν στους φορείς ισότητας παρά στα δικαστήρια, κυρίως διότι οι πρώτοι διαθέτουν εμπειρογνωμοσύνη, ο καταγγέλλων δεν επιβαρύνεται με έξοδα και η πρόσβαση σε αυτούς συνεπάγεται λιγότερη γραφειοκρατία. Η στήριξη που παρέχουν οι φορείς ισότητας ποικίλλει ανάλογα με το κράτος μέλος: σε ορισμένα (Δανία, Σουηδία και Σλοβενία) φθάνει μέχρι το χειρισμό καταγγελιών σε οιονεί δικαστικές διαδικασίες με δεσμευτικές αποφάσεις, οι οποίες όμως μπορούν να εφεσιβληθούν στο δικαστήριο. Σε άλλα κράτη μέλη οι φορείς ισότητας μπορούν να διενεργήσουν οι ίδιες έρευνα (Κύπρος, Κάτω Χώρες, Σουηδία και Ηνωμένο Βασίλειο) ή να στηρίξουν τους καταγγέλλοντες ενώπιον του δικαστηρίου ή/και των διοικητικών αρχών (Αυστρία, Βουλγαρία, Ισπανία, Γαλλία, Σουηδία και Ηνωμένο Βασίλειο). Σε άλλα κράτη μέλη πάλι, ο ρόλος τους περιορίζεται στην παροχή πληροφοριών (Μάλτα και Πολωνία).

Παρόλο που οι φορείς ισότητας συστάθηκαν με σκοπό την προώθηση της ισότητας των φύλων, η προβολή του έργου τους στην κοινωνία δεν είναι πάντα ικανοποιητική, όπως προκύπτει από τον σχετικά μικρό αριθμό αιτήσεων συνδρομής που τους απευθύνονται σε μερικά κράτη μέλη. Είναι αναγκαίο να γίνει ευρύτερα γνωστή η ύπαρξη και το έργο τους, ιδίως η συνδρομή που παρέχουν στα θύματα. Οι τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας που έχουν δημιουργήσει μερικοί φορείς ισότητας (στην Ισπανία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο) και οι ενημερωτικές εκστρατείες μπορούν να συμβάλουν στην ευκολότερη πρόσβαση στους φορείς αυτούς.

Η Επιτροπή εκτιμά ότι οι φορείς ισότητας μπορούν να εκτελέσουν ανεξάρτητα τα καθήκοντά τους μόνον όταν έχουν κάποια ανεξαρτησία όσον αφορά την οργάνωση, τη χρηματοδότηση και τη στελέχωσή τους. Η κατάσταση στα κράτη μέλη παρουσιάζει μεγάλες διαφοροποιήσεις από την άποψη αυτή.

Παρόλο που η οδηγία θέτει ελάχιστες μόνο απαιτήσεις για τους φορείς ισότητας, οι απαιτήσεις αυτές δεν τηρήθηκαν σε ορισμένα κράτη μέλη. Με την πάροδο του χρόνου και την πρόοδο που έχει σημειωθεί στις διαδικασίες παράβασης, τα προβλήματα στον τομέα αυτόν μειώθηκαν σημαντικά. Από την άλλη πλευρά, οι φορείς ισότητας σε ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύτερες αρμοδιότητες σε σχέση με τις προβλεπόμενες στην οδηγία, καθότι οι αρμοδιότητες αυτές επεκτείνονται σε καθήκοντα όπως η παρακολούθηση σχεδίων ισότητας (Ισπανία, Φινλανδία και Σουηδία), η παροχή συμβουλών σχετικά με τη θετική δράση και η παρακολούθησή της, και η κατάρτιση.

Η Επιτροπή αποφάσισε να εκπονήσει μελέτη σχετικά με τους φορείς ισότητας, η οποία θα διερευνήσει ενδελεχώς θέματα όπως η ανεξαρτησία, η προσβασιμότητα, η προβολή και οι επιδόσεις τους.

6. Κοινωνικός διάλογος, διάλογος με ΜΚΟ και ο ρόλος των εργοδοτών

Η οδηγία αποσκοπεί στην προαγωγή της ίσης μεταχείρισης, μεταξύ άλλων, προωθώντας τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων εν γένει και των εργοδοτών ειδικότερα στον κοινωνικό διάλογο. Μέσα όπως οι συλλογικές συμβάσεις μπορούν να συμβάλουν μακροπρόθεσμα στη δημιουργία ενός εργασιακού περιβάλλοντος χωρίς διακρίσεις.

Δεδομένου ότι το νέο άρθρο 8β παράγραφοι 1 και 2 αναφέρεται στις εθνικές παραδόσεις και πρακτικές σχετικά με τις θεσπιζόμενες υποχρεώσεις, η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στην πράξη εξαρτάται πάρα πολύ από την παράδοση του εκάστοτε κράτους μέλους και το βαθμό ανάπτυξης του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων στο κράτος αυτό. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, δεν συνηθίζεται η σύναψη συλλογικών συμβάσεων και ο διάλογος με τους κοινωνικούς εταίρους προωθείται με άλλους τρόπους, όπως η χρηματοδότηση, η έρευνα και η καθοδήγηση. Ωστόσο, στα περισσότερα κράτη μέλη ο κοινωνικός διάλογος γενικότερα και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις ειδικότερα διαδραματίζουν μείζονα ρόλο.

Συλλογικές συμφωνίες σε θέματα ισότητας των φύλων υπάρχουν στην Αυστρία, το Βέλγιο, τη Δανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, τη Λιθουανία, τη Λεττονία, τη Μάλτα, τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία, τη Σουηδία και τη Σλοβενία και είναι υποχρεωτικές σε μερικές από αυτές τις χώρες (Αυστρία, Ισπανία και Γαλλία) Σε ορισμένα κράτη μέλη (Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Ελλάδα, Ισπανία, Λεττονία, Πορτογαλία, Ρουμανία, Σλοβακία και Σλοβενία) ο κοινωνικός διάλογος διεξάγεται σε εθνικό επίπεδο, συνήθως μέσω τριμερών επιτροπών. Η διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους σε θέματα νομοθεσίας και πρωτοβουλιών πολιτικής αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα τρόπου προώθησης του κοινωνικού διαλόγου με άλλα μέσα πέραν των συλλογικών συμφωνιών. Το 2005 οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι συνήψαν συμφωνία πλαίσιο σχετικά με την ισότητα των φύλων[7].

Βάσει του νέου άρθρου 8β παράγραφος 3, τα κράτη μέλη πρέπει να ενθαρρύνουν τους εργοδότες να προάγουν την ίση μεταχείριση με τρόπο προγραμματισμένο και συστηματικό, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, τις συλλογικές συμβάσεις και την πρακτική. Αυτό γίνεται, για παράδειγμα, με τη διάδοση πληροφοριών στις εταιρείες (όπως στο Βέλγιο και την Εσθονία) ή με την κατάρτιση σχεδίων ισότητας (στην Ισπανία, τη Φινλανδία, τις Κάτω Χώρες και τη Σουηδία, σε εταιρείες που απασχολούν συγκεκριμένο αριθμό εργαζομένων).

Η τροποποιημένη οδηγία (άρθρο 8γ) αναγνωρίζει επίσης το ρόλο του διαλόγου με τις ΜΚΟ. Η συνεργασία με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εκδηλώνεται κυρίως με τη σύσταση συμβουλευτικών φορέων (όπως στη Βουλγαρία, την Τσεχική Δημοκρατία, την Ελλάδα, την Ισπανία, την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο), τη διαβούλευση με τις οργανώσεις αυτές σχετικά με πρωτοβουλίες πολιτικής και νομοθετικά θέματα, τη χορήγηση οικονομικής στήριξης (όπως γίνεται στο Βέλγιο, την Τσεχική Δημοκρατία, τη Γερμανία, την Εσθονία, την Ισπανία, τη Φινλανδία, τη Σουηδία, τη Σλοβακία και το Ηνωμένο Βασίλειο — στο οποίο η στήριξη χορηγείται με σκοπό ειδικά την παροχή βοήθειας σε θύματα), τη διοργάνωση κοινών συνεδρίων και σεμιναρίων, τη συμμετοχή των ΜΚΟ στη σύνταξη εγγράφων για εθνικούς ή διεθνείς φορείς ή την ένταξη μελών τους στις αντιπροσωπείες σε διασκέψεις του ΟΗΕ (όπως στη Σουηδία). Ορισμένα κράτη μέλη (Αυστρία, Βουλγαρία, Ελλάδα και Πορτογαλία) υπογράμμισαν το ρόλο του ευρωπαϊκού έτους ίσων ευκαιριών για όλους (2007) για την ανάπτυξη δεσμών συνεργασίας με τις ΜΚΟ και τη συμμετοχή τους σε σχέδια στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας. Ο ρόλος των ΜΚΟ στην υλοποίηση σχεδίων χρηματοδοτούμενων από τα διαρθρωτικά ταμεία υπογραμμίστηκε από την Τσεχική Δημοκρατία, τη Λιθουανία και την Πορτογαλία.

7. Συμπεράσματα

Λαμβάνοντας υπόψη τις εκτεταμένες αλλαγές της νομοθεσίας που απαιτήθηκαν σε ορισμένα κράτη μέλη και την ουσιώδη πρόοδο που πραγματοποιήθηκε στα περισσότερα κράτη μέλη όσον αφορά την εφαρμογή των διατάξεων, η μεταφορά της οδηγίας 2002/73/ΕΚ μπορεί εν γένει να θεωρηθεί ικανοποιητική. Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη πρέπει να καταβάλουν περαιτέρω προσπάθειες για να επιτευχθεί πλήρης και ορθή μεταφορά.

Η οδηγία αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη της κοινοτικής νομοθεσίας σχετικά με την ισότητα των φύλων κατά το ότι εκσυγχρονίζει τους κανόνες για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών στην απασχόληση και σε συναφείς τομείς. Μολοντούτο, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η ανισότητα και οι διακρίσεις εξακολουθούν να υπάρχουν, απαιτείται προσεκτική εφαρμογή και επιβολή της εθνικής και της κοινοτικής νομοθεσίας σχετικά με την ισότητα των φύλων.

Στο πλαίσιο αυτό ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των φορέων ισότητας, ο οποίος δεν περιορίζεται απλώς στην παρακολούθηση των εξελίξεων σε εθνικό επίπεδο και την παροχή βοήθειας στα θύματα διακρίσεων, αλλά επεκτείνεται και στην προώθηση της ισότητας μακροπρόθεσμα μέσω των πολλαπλών δραστηριοτήτων αυτών των φορέων.

Η συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων παραγόντων (αρχών, κοινωνικών εταίρων, ΜΚΟ, φορέων ισότητας και της κοινωνίας εν γένει) έχει καίρια σημασία για τη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και την αποτελεσματική χρήση των εργαλείων που προσφέρει η οδηγία για την εξάλειψη των διακρίσεων.

[1] ΕΕ L 269, 5.10.2002, σ. 15.

[2] Οδηγία 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006, για την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης (αναδιατύπωση), ΕΕ L 204, 26.7.2006, σ. 23.

[3] Στη συνέχεια της παρούσας έκθεσης όλες οι παραπομπές αφορούν διατάξεις της τροποποιημένης οδηγίας 76/207/ΕΟΚ και όχι της τροποποιητικής οδηγίας 2002/73/ΕΚ.

[4] Βλ. ιδίως το ψήφισμα της 15ης Ιανουαρίου 2009 σχετικά με τη μεταφορά και εφαρμογή της οδηγίας 2002/73/ΕΚ, 2008/2039(INI).

[5] Απόφαση της 17ης Ιουλίου 2008 στην υπόθεση C-543/07 Επιτροπή κατά Βελγίου · C-340/07 Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου [2008] Συλλογή I-43.

[6] Βλ. οδηγία 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής, ΕΕ L 180, 19.7.2000, σ. 22, και οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, ΕΕ L 303, 2.12.2000, σ. 16.

[7] Υπάρχει στη διεύθυνση http://www.etuc.org/IMG/pdf/framework_of_actions_gender_equality_010305-2.pdf.