Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με τις «Επιπτώσεις της διαμεσολάβησης - από την παραγωγή στην κατανάλωση - κατά τη διαμόρφωση των τιμών των τροφίμων»

(98/C 95/10)

Στις 20 Μαρτίου 1997, και σύμφωνα με το άρθρο 23, εδάφιο 3, του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση σχετικά με τις «Επιπτώσεις της διαμεσολάβησης - από την παραγωγή στην κατανάλωση - κατά τη διαμόρφωση των τιμών των τροφίμων».

Το τμήμα γεωργίας και αλιείας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Δεκεμβρίου 1997 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Kienle.

Κατά την 351η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 28ης Ιανουαρίου 1998), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 75 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 1 αποχή την εξής γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η συζήτηση σχετικά με το μερίδιο των φορέων της αγοράς κατά τη διαμόρφωση της τελικής τιμής των αγαθών - και, συνεπώς, σχετικά με το ζήτημα των εμπορικών περιθωρίων - υπήρξε ανέκαθεν ιδιαίτερα έντονη. Στον τομέα των τροφίμων, η συζήτηση αυτή προσλαμβάνει συχνά ακόμη εντονότερη χροιά. Σε αυτό το πλαίσιο, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ζήτησε ρητώς στη γνωμοδότησή της σχετικά με τις προτάσεις γεωργικών τιμών για το 1997/1998 να εξετασθεί ο αντίκτυπος του εν λόγω παράγοντα τόσο επί του εισοδήματος των γεωργών όσο και επί των τιμών λιανικής πώλησης. Η παρούσα γνωμοδότηση θα συμβάλει στη μεγαλύτερη κατανόηση μιας εξαιρετικά πολυσύνθετης διαδικασίας, στην εξάλειψη αδικαιολόγητων προκαταλήψεων, στην προβολή των στρεβλώσεων και, προπαντός, στην προαγωγή εποικοδομητικού διαλόγου μεταξύ παραγωγών, μεταποιητικών βιομηχανιών, εμπόρων και καταναλωτών.

1.1.1. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, οι γεωργικές τιμές σε επίπεδο παραγωγού παρουσίασαν μια τάση να επηρεάζουν «προς τα κάτω» τις τιμές των τροφίμων. Το μερίδιο των δαπανών των καταναλωτών που αναλογεί στην παραγωγή περιορίσθηκε σαφώς, ενώ, παράλληλα, αυξήθηκε το μερίδιο της διανομής και της μεταφοράς, της επεξεργασίας και της μεταποίησης, καθώς και της συσκευασίας. Οι καταναλωτές επωφελούνται ταυτόχρονα από την πρόοδο που σημειώθηκε όσον αφορά την παραγωγικότητα σε επίπεδο παραγωγών και από τον ανελέητο ανταγωνισμό στον τομέα της διανομής. Τούτο αποδεικνύεται κατά τον καλύτερο τρόπο από το γεγονός ότι, σήμερα, σε κανένα κράτος μέλος μια μέση τετραμελής οικογένεια δεν ξοδεύει ποσοστό υψηλότερο του 20 % του εισοδήματός της για τη διατροφή. Εξάλλου, οι δαπάνες των καταναλωτών σε σχέση με την παρασκευή διατροφής για γεύματα μειώθηκαν αισθητά (θέμα «άνεσης»), πράγμα που σημαίνει ότι τα προϊόντα περιλαμβάνουν περισσότερες υπηρεσίες.

1.2. Στο γεωργικό τομέα, επικρατούν εκ παραδόσεως οι μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις οι οποίες, μόνες τους, επηρεάζουν ελάχιστα έως καθόλου τη διαμόρφωση των τιμών. Εντούτοις, είναι βέβαιο ότι αυτό που επηρεάζει τα έσοδα και, κατά συνέπεια, το εισόδημα των γεωργών είναι οι τιμές.

1.2.1. Λαμβανομένου υπόψη του πολυσύνθετου χαρακτήρα του προβλήματος, η γνωμοδότηση εστιάζεται κατά κύριο λόγο στα νωπά προϊόντα και, ειδικότερα, στα φρούτα και στα λαχανικά. Η μελέτη των εμπορικών περιθωρίων για τα νωπά φρούτα και λαχανικά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, δεδομένου ότι η αγορά αυτή τελεί υπό καθεστώς αναδιάρθρωσης εις βάθος και, παράλληλα, χαρακτηρίζεται από σημαντικές διακυμάνσεις όσον αφορά την προσφορά και τις τιμές. Η εν λόγω παρατήρηση ισχύει μόνον εν μέρει για τα μεταποιημένα προϊόντα (χυμοί, κονσέρβες, κατεψυγμένα προϊόντα) και, συνεπώς, τα προϊόντα αυτά δεν θα αποτελέσουν αντικείμενο ενδελεχούς εξέτασης.

1.2.2. Όσον αφορά τα ταχέως αλλοιώσιμα προϊόντα, η σταθεροποίηση των τιμών δια της λήψεως μέτρων για την οργάνωση της αγοράς παρέχει μόνον περιορισμένες δυνατότητες. Πράγματι, το μερίδιο των δαπανών του ΕΓΤΠΕ για την οργάνωση της αγοράς στον τομέα των οπωρολαχανικών (πρβλ. γνωμοδότηση της ΟΚΕ με ημερομηνία 19 Μαρτίου 1996) το οποίο υπολογίζεται σε περίπου 5 %, είναι σαφώς κατώτερο του πραγματικού ποσοστού (περίπου 16 %) του εν λόγω τομέα έναντι της τελικής γεωργικής παραγωγής. Όταν μάλιστα θα τεθεί σε εφαρμογή η μεταρρύθμιση της οργάνωσης της αγοράς στον τομέα των φρούτων και των λαχανικών, το μέσο παρέμβασης, το οποίο χρησιμοποιείται μόνο για ορισμένα είδη φρούτων και λαχανικών, αναμένεται να καταστεί ακόμη λιγότερο σημαντικό.

1.2.3. Τα νωπά προϊόντα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά είναι, τις περισσότερες φορές και σε πολύ μεγάλο βαθμό, είδη έτοιμα προς κατανάλωση τα οποία δεν απαιτούν καμία άλλη μεταποίηση. Κατά συνέπεια, τόσο οι παραγωγοί όσο και πολυάριθμοι καταναλωτές δυσκολεύονται να καταλάβουν που οφείλονται οι μεγάλες διαφορές μεταξύ της τιμής παραγωγού και της λιανικής τιμής.

1.3. Η γεωργία ανταγωνίζεται με άλλους κλάδους της οικονομίας προκειμένου να οικειοποιηθεί την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Η ύπαρξη υψηλών περιθωρίων δεν μπορεί παρά να επιδεινώσει τη θέση του εν λόγω τομέα έναντι του ανταγωνισμού. Από τη στιγμή που τα εμπορικά περιθώρια περιλαμβάνουν σταθερές συνιστώσες, οι διακυμάνσεις της προσφοράς και της ζήτησης επηρεάζουν εντονότερα την τιμή παραγωγού από ό,τι τη λιανική τιμή, δηλαδή αυξάνεται ο κίνδυνος μεταβολής της τιμής για τους παραγωγούς.

1.4. Για τα νωπά προϊόντα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά, η βραχυπρόθεσμη εξέλιξη των εμπορικών περιθωρίων είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Όταν η μείωση της τιμής παραγωγού λόγω της προσφοράς δεν οδηγεί σε ανάλογη μείωση της λιανικής τιμής, τότε η κατανάλωση δεν αυξάνεται επαρκώς και τα πλεονάσματα είτε δεν συλλέγονται είτε καταστρέφονται. Οι έξι πρώτοι μήνες του 1997 συνιστούν εύλογο παράδειγμα: τα αποθέματα μήλων της ΕΕ δεν έγινε δυνατό να πωληθούν αρκετά γρήγορα, εξαιτίας του γεγονότος ότι η πτώση των τιμών παραγωγού δεν επηρέασε επαρκώς τις τιμές λιανικής πώλησης μέσω της διανομής.

1.4.1. Σε περίπτωση ελλιπούς προσφοράς και σημαντικής αύξησης των τιμών παραγωγού, η «απόσβεση» της λιανικής τιμής δια της μείωσης του εμπορικού περιθωρίου είναι επίσης επικίνδυνη για την ισορροπία της αγοράς. Σε μια τέτοια περίπτωση, εάν τα προϊόντα πωληθούν αρκετά γρήγορα, οι καταναλωτές που έρχονται με καθυστέρηση στην αγορά δεν βρίσκουν πλέον τίποτε να αγοράσουν. Όταν η τιμή καθίσταται μέσο εξισορρόπησης της αγοράς που παρουσιάζει ελλείψεις, τότε προστίθενται και άλλοι μηχανισμοί κατανομής (παραδείγματος χάρη, οι προσωπικές σχέσεις, η «ισχύς της αγοράς»...).

1.5. Η διανομή επηρεάζει σημαντικά όχι μόνον τη διαμόρφωση των τιμών, αλλά και τη σύνθεση της προσφοράς. Η συγκέντρωση του λιανικού εμπορίου τροφίμων στην Ευρώπη και η συγκέντρωση των αγορών στο πλαίσιο των επιχειρήσεων αυξάνει τον κίνδυνο - που καταγγέλλεται από τους καταναλωτές - να χρησιμοποιηθεί το εμπόριο ως «φίλτρο». Όσοι δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο των σημαντικών εμπόρων λιανικής πώλησης τροφίμων πρέπει να περιορισθούν σε ένα πολύ μικρό τμήμα της αγοράς στα πολυάριθμα κράτη μέλη της ΕΕ. Επομένως, η πρόσβαση στις μεγάλες οργανώσεις του λιανικού εμπορίου τροφίμων καθίσταται για πολλούς παραγωγούς ζήτημα επιβίωσης.

2. Οι λειτουργίες του εμπορίου

2.1. Το εμπόριο συμβάλλει ουσιαστικά στον καλύτερο δυνατό εφοδιασμό της οικονομίας μιας χώρας σε αγαθά και διακρίνεται, συνήθως, από τις ακόλουθες λειτουργίες:

- γεωγραφική λειτουργία (π.χ. εξεύρεση εμπορικών εταίρων, μεταφορά των εμπορευμάτων) 7

- χρονική λειτουργία (π.χ. εξεύρεση αγορών για την κάλυψη της χρονικής διαφοράς μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης) 7

- ποσοτική λειτουργία (π.χ. συλλογή ή διανομή των εμπορευμάτων) 7

- ποιοτική λειτουργία (π.χ. διαλογή, ανάμειξη, δημιουργία συνδυασμών) 7

- διαφημιστική ή πολιτισμική λειτουργία (π.χ. διαφήμιση του προϊόντος).

2.1.1. Η γεωγραφική λειτουργία περικλείει πολύ συχνά τη μεταφορά των εμπορευμάτων. Στον τομέα των φρούτων και λαχανικών, πολυάριθμοι έμποροι χονδρικής πώλησης στις περιοχές παραγωγής έχουν ειδικευθεί στη λειτουργία που συνίσταται στην «κάλυψη των αποστάσεων», συμπεριλαμβανομένης και της μεταφοράς (αποστολή με βάση την πώληση δια αλληλογραφίας). Για το λόγο αυτό, η ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων αποτελεί σημαντική προϋπόθεση για την καλή λειτουργία της αγοράς οπωρολαχανικών στην ΕΕ. Για τη χρονική προσαρμογή της προσφοράς και της ζήτησης, ο έμπορος διαθέτει εγκαταστάσεις αποθήκευσης. Η διάρκεια αποθήκευσης για τα φρούτα και τα λαχανικά είναι τις περισσότερες φορές περιορισμένη και, σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις (σπαράγγια, κόκκινα φρούτα), δεν ξεπερνά μερικές ημέρες. Αναλόγως προς τις απαιτήσεις του επόμενου αγοραστή, οι παρτίδες των προϊόντων πρέπει είτε να συσκευάζονται ξεχωριστά είτε να συγκεντρώνονται σωστά. Η δημιουργία κατάλληλων συνδυασμών αποτελεί μια από τις βασικές λειτουργίες του τοπικού εμπορίου χονδρικής πώλησης στις χονδρικές αγορές, ενώ έναντι των καταναλωτών η λειτουργία αυτή εξασφαλίζεται από το λιανικό εμπόριο.

2.1.2. Η συγκέντρωση των εμπορευμάτων μπορεί, επίσης, να αφορά τη συσκευασία σε μικρές παρτίδες. Αυτή η ποσοτική λειτουργία περιλαμβάνει τις περισσότερες φορές και μια ποιοτική παράμετρο. Στα πλαίσια του λιανικού εμπορίου τροφίμων στην Ευρώπη, αναζητούνται ολοένα και περισσότερο σχετικά σημαντικές παρτίδες ποιοτικά ομοιογενών προϊόντων. Δεδομένου ότι ένας μόνον παραγωγός είναι σπάνια σε θέση να προμηθεύσει επαρκώς σημαντικές παρτίδες, απαιτείται η συγκέντρωση της προσφοράς εκ μέρους πολλών παραγωγών προϊόντων ισάξιας ποιότητας, τουλάχιστον όσον αφορά ποιοτικά κριτήρια δυνάμενα να υπολογισθούν. Κατά τον ίδιο τρόπο, και η συσκευασία περιλαμβάνει μια ποσοτική και μια ποιοτική παράμετρο.

2.1.3. Πολύ συχνά γίνεται επίσης αναφορά στην ενημερωτική λειτουργία του εμπορίου, δηλαδή στο γεγονός ότι παρέχει πληροφορίες για την αγορά σχετικά τόσο με την παραγωγή όσο και με τη ζήτηση. Όταν οι ενδείξεις της αγοράς δεν διαπερνούν το «φίλτρο» του εμπορίου, η προσαρμογή της προσφοράς και της ζήτησης καθίσταται πιο πολύπλοκη με αποτέλεσμα να προκαλούνται σφάλματα όσον αφορά την κατανομή και, επομένως, οικονομικές ζημίες.

2.2. Οι λειτουργίες του εμπορίου δεν πρέπει να πληρούνται απαραίτητα στα πλαίσια του εμπορίου λιανικής ή χονδρικής πώλησης. Πολλά από τα προαναφερθέντα καθήκοντα υλοποιούν ενώσεις παραγωγών ή ακόμη και μεμονωμένοι παραγωγοί. Μακροπρόθεσμα, οι υπηρεσίες παρέχονται από τον εμπορικό εταίρο που είναι σε θέση να τις εξασφαλίσει με το χαμηλότερο κόστος. Το κόστος αυτό επηρεάζεται σημαντικότατα από τις προϋποθέσεις που καθορίζουν οι δημόσιες αρχές (παραδείγματος χάρη, φορολογική νομοθεσία, οργανώσεις της αγοράς σε επίπεδο ΕΕ).

3. Η ανάπτυξη των δικτύων διανομής για τα νωπά φρούτα και λαχανικά

3.1. Σε επίπεδο λιανικού εμπορίου

3.1.1. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της εξέλιξης του λιανικού εμπορίου τροφίμων στην ΕΕ συνίσταται στην αύξηση της συγκέντρωσης. Μεταξύ του 1970 και του 1990, ο αριθμός των καταστημάτων τροφίμων στην Ευρώπη των 12 μειώθηκε σε 490 000, παρουσιάζοντας μείωση πλέον του ενός τέταρτου. Το 1995 είχαν καταμετρηθεί, στην Ευρώπη των 15, 540 000 καταστήματα, ενώ σύμφωνα με τις προβλέψεις για το έτος 2005 ο αριθμός αυτός αναμένεται να μειωθεί στις 400 000. Αντίθετα, ο συνολικός κύκλος εργασιών του εν λόγω τομέα αυξάνεται διαρκώς. Σε ορισμένες περιοχές της ΕΕ, η εξέλιξη αυτή προσλαμβάνει απειλητικές διαστάσεις. Έτσι, η βρετανική κυβέρνηση παραπονείται ότι σε ορισμένες περιοχές της υπαίθρου - αλλά και του κέντρου πόλεων - η τροφοδοσία όλων των μερίδων του πληθυσμού με φρέσκα τρόφιμα δεν είναι εξασφαλισμένη.

3.1.2. Η ανομοιογένεια μεταξύ Βορρά-Νότου στην ΕΕ είναι προφανής. Ενώ οι πέντε μεγαλύτερες επιχειρήσεις της Σκανδιναβίας επέδειξαν, κατά το 1995, ποσοστό αισθητά υψηλότερο του 70 % του συνολικού κύκλου εργασιών του εν λόγω κλάδου, τα αντίστοιχα στοιχεία για την Ιταλία και την Ελλάδα αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα τρίτο ή και λιγότερο. Στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη, το ποσοστό αυτό κυμαίνεται μεταξύ 50 και 70 %.

3.1.3. Φαινόμενο συγκέντρωσης παρατηρείται, επίσης, και εντός των επιχειρήσεων. Όσον αφορά τα «μη αλλοιώσιμα προϊόντα», οι επιχειρήσεις συγκέντρωναν επί σειρά ετών τις αγορές τους στα κεντρικά υποκαταστήματα μιας χώρας, ενώ μέχρι πρότινος τα νωπά φρούτα και λαχανικά αγοράζονταν κατά κύριο λόγο από τα περιφερειακά κεντρικά υποκαταστήματα. Σήμερα, όμως, ακόμη και οι αγορές αυτών των προϊόντων συγκεντρώνονται στο εθνικό κεντρικό υποκατάστημα και τα περιφερειακά κεντρικά υποκαταστήματα περιορίζονται πλέον σε συμπληρωματικές αγορές, σε περίπτωση βραχυπρόθεσμων ελλείψεων, γεγονός το οποίο επέφερε σημαντική μείωση του αριθμού των ατόμων που συμμετέχουν στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων.

3.1.4. Οι παρατηρήσεις που άπτονται του εμπορίου τροφίμων εν γένει ισχύουν κατά κανόνα και για τα νωπά προϊόντα, όπως τα φρούτα και τα λαχανικά. Στη Γερμανία, το 72 % της κατανάλωσης των νοικοκυριών σε νωπά λαχανικά καλύφθηκε το 1994 από τις πέντε κυριότερες εμπορικές επιχειρήσεις. Το 1996, σύμφωνα με τα δείγματα των νοικοκυριών που συνέλεξε η εταιρεία για την καταναλωτική έρευνα (GfK), ποσοστό περίπου 80 % των φρούτων και λαχανικών που κατανάλωσαν τα νοικοκυριά αγοράστηκαν από πολυκαταστήματα (σουπερμάρκετ), υπεραγορές ή καταστήματα λιανικής πώλησης με μειωμένες τιμές (discount). Στις Κάτω Χώρες, το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται σε 63 %, έναντι 56 % στη Γαλλία και 35 % στην Ισπανία. Στη Βόρεια Ιταλία, ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο του 55 % του όγκου των αγορών κατά το 1995 πραγματοποιήθηκαν σε σουπερμάρκετ ή σε καταστήματα «discount», έναντι 20 % στη Νότια Ιταλία. Σε όλες τις χώρες, το οργανωμένο λιανικό εμπόριο αύξησε το μερίδιό του όσον αφορά την κατανάλωση των νοικοκυριών σε φρούτα και λαχανικά: μεταξύ 1987 και 1995 αυξήθηκε από 41 % σε 56 % στη Γαλλία, από 50 % (1990) σε 63 % (1995) στις Κάτω Χώρες και από 22 % (1989) σε 35 % (1995) στην Ισπανία. Αυτά τα στοιχεία βασίζονται σε δείγματα διαφόρων ευρωπαϊκών νοικοκυριών.

3.1.5. Η σημασία των μικρών παραδοσιακών καταστημάτων τροφίμων, των εξειδικευμένων καταστημάτων και, σε ορισμένες χώρες, ακόμη και της εβδομαδιαίας λαϊκής αγοράς ως σημείων ανεφοδιασμού μειώθηκε κατά πολύ. Στην Ιταλία και στην Ισπανία, τα εξειδικευμένα καταστήματα και τα μικρά καταστήματα τροφίμων διατηρούν το 30 % των πωλήσεων νωπών φρούτων και λαχανικών. Το ίδιο συμβαίνει και στις χώρες Μπενελούξ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου τα εξειδικευμένα καταστήματα εξακολουθούν να αποτελούν σημαντική πηγή ανεφοδιασμού σε νωπά φρούτα και λαχανικά, με ποσοστό σαφώς υψηλότερο κατά 10 %. Στη Γερμανία, τα εξειδικευμένα καταστήματα δεν έχουν πλέον σχεδόν καμία σημασία.

3.1.6. Στη Γερμανία, η εβδομαδιαία λαϊκή αγορά εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πηγή ανεφοδιασμού με ποσοστό κυμαινόμενο μεταξύ 12 και 15 %, το οποίο διατηρήθηκε κατά τη διάρκεια των δέκα τελευταίων ετών. Στη Γαλλία, το αντίστοιχο ποσοστό μειώθηκε μεν από 24,6 % (1988) σε 21,7 % (1995), αλλά τελευταίως διαπιστώνεται ορισμένη σταθεροποίηση σε αυτό τον τομέα. Στη Νότια Ευρώπη, τα ψώνια πραγματοποιούνται στην αγορά σε ποσοστό περίπου 25 %.

3.1.7. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, διαπιστώνεται ότι οι καταναλωτές αρχίζουν να επιδεικνύουν και πάλι ενδιαφέρον για αγορά απευθείας από τους παραγωγούς (στους αγρούς ή στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις και εν μέρει στις αγορές «παραγωγών»). Στην περίπτωση ορισμένων προϊόντων όπως οι φράουλες και τα σπαράγγια, οι απευθείας αγορές μπορεί να φθάσουν σε σημαντικά επίπεδα. Το συνολικό ποσοστό αυτής της πηγής ανεφοδιασμού υπολογίζεται ανάμεσα σε 2 και 7 %, ενώ στην Αυστρία το ποσοστό αυτό είναι ακόμη μεγαλύτερο. Το μερίδιο των απευθείας πωλήσεων είναι εκ παραδόσεως υψηλό στον τομέα των βιολογικών φρούτων και λαχανικών, ιδίως καθώς αυξάνεται η ζήτηση. Εκτιμάται ότι ποσοστό που υπερβαίνει το 50 % της παραγωγής πωλείται απευθείας στους καταναλωτές.

3.1.8. Η διαρκώς μεγαλύτερη συγκέντρωση στον τομέα της λιανικής πώλησης και το αυξανόμενο μερίδιο των σουπερμάρκετ, των υπεραγορών και των καταστημάτων «discount» όσον αφορά την πώληση φρούτων και λαχανικών οφείλεται σε πολλούς λόγους. Οι πλεονεκτικές συνθήκες αγοράς αποτελούν σύνηθες επιχείρημα που συνηγορεί υπέρ της αυξανόμενης τάσης συγκέντρωσης. Ωστόσο, βασικό λόγο για την επιτυχία των υπεραγορών συνιστά ασφαλώς και ο σημαντικός περιορισμός της συχνότητας των αγορών νωπών προϊόντων. Πολλοί καταναλωτές δεν είναι πλέον διατεθειμένοι - κυρίως εξαιτίας των επαγγελματικών τους υποχρεώσεων - να αγοράζουν καθημερινά νωπά προϊόντα, πέραν των «μαζικών αγορών» στις οποίες προβαίνουν μια ή δύο φορές την εβδομάδα.

3.1.9. Αξίζει να επισημανθεί ότι η σημασία των διαφόρων πηγών ανεφοδιασμού ποικίλλει ανάλογα με τις δημοσκοπήσεις και τα δείγματα των νοικοκυριών. Κατά κανόνα, οι καταναλωτές υπερτιμούν ευρέως τη σημασία της (εβδομαδιαίας) λαϊκής αγοράς. Ένα μεγάλο ποσοστό καταναλωτών την αναφέρει ως την προτιμότερη πηγή ανεφοδιασμού, ενώ οι υπόλοιπες πηγές ανεφοδιασμού δεν χαίρουν τόσο ευνοϊκής γνώμης. Εντούτοις, είναι προφανές ότι η προτίμηση αυτή δεν αντικατοπτρίζεται έμπρακτα στην επιλογή των τόπων ανεφοδιασμού. Η πλειονότητα των καταναλωτών δεν προτίθεται να διαθέσει το χρόνο που απαιτούν τα ψώνια στη λαϊκή αγορά. Οι πληροφορίες αυτές απορρέουν από έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη Γαλλία (Διεπαγγελματικό τεχνικό κέντρο φρούτων και λαχανικών, Ctifl, 1996) και στη Γερμανία (Κεντρική εμπορική εταιρεία του γερμανικού γεωργικού τομέα, CMA, 1997).

3.1.10. Τα πλεονεκτήματα που αναφέρονται όσον αφορά τα σουπερμάρκετ και τις υπεραγορές είναι, με τη σειρά, τα εξής: κέρδος χρόνου (συγκέντρωση των αγορών), δυνατότητα προσωπικής επιλογής και, τέλος, πιο ενδιαφέρουσες τιμές. Το πλεονέκτημα που τονίζεται συχνότερα από τις υπεραγορές είναι η μεγάλη ποικιλία νωπών φρούτων και λαχανικών. Αντίθετα, η λαϊκή αγορά είναι συχνά συνώνυμη με καλύτερη ποιότητα, φρεσκάδα, ευρεία επιλογή, εμπιστοσύνη και ανθρώπινες σχέσεις. Ο καταναλωτής δηλώνει ότι προτιμά τη λαϊκή αγορά αλλά, σε αντίθεση με τη δήλωση αυτή, αγοράζει στο σουπερμάρκετ ή κατάστημα «discount» για λόγους άνεσης.

3.1.11. Οι προηγούμενες παρατηρήσεις σχετικά με τις πηγές ανεφοδιασμού λαμβάνουν υπόψη μόνον την κατανάλωση των νοικοκυριών. Όσον αφορά την ευρείας κλίμακας κατανάλωση, το ποσοστό των φρούτων και των λαχανικών είναι χαμηλό σε σχέση με άλλα είδη τροφίμων, αλλά η σημασία τους αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς.

3.2. Τα κάθετα επίπεδα

3.2.1. Οι αλλαγές που συντελέσθηκαν στον τομέα του λιανικού εμπορίου τροφίμων αποτελούν έναν από τους βασικούς λόγους που αιτιολογεί τις κάθετες προσαρμογές. Το χονδρικό εμπόριο φρούτων και λαχανικών υπέστη και αυτό τεράστιες διαρθρωτικές αλλαγές. Οι προμηθευτές των σημαντικών εμπόρων λιανικής πώλησης πρέπει να είναι σε θέση να διαθέτουν πολύ μεγάλες ποσότητες. Η συγκέντρωση των αγορών των εμπόρων λιανικής πώλησης είναι ο λόγος στον οποίο μπορεί να αποδοθεί κυρίως η απώλεια της παραδοσιακής πελατείας πολυάριθμων μεσαίων επιχειρήσεων χονδρικής πώλησης, δηλαδή των περιφερειακών κεντρικών υποκαταστημάτων. Επιπλέον, αρκετές μεγάλες οργανώσεις λιανικού εμπορίου επιδιώκουν να προβαίνουν σε απευθείας προμήθειες. Οι έμποροι χονδρικής πώλησης πρέπει να αναλαμβάνουν πλέον μόνον την παροχή υπηρεσιών λειτουργικής υποστήριξης ή διασφαλίζουν την κάλυψη των κινδύνων που σχετίζονται με τον ανεφοδιασμό. Οι μικρότερες επιχειρήσεις χονδρικής πώλησης ειδικεύονται είτε στον ανεφοδιασμό σημαντικών καταναλωτών (εστιατόρια, καντίνες) είτε στη διάθεση προϊόντων στο διαρκώς συρρικνούμενο τμήμα της αγοράς που απαρτίζεται από τα ειδικευμένα καταστήματα και τις εβδομαδιαίες λαϊκές αγορές.

3.2.2. Η σημασία των αγορών χονδρικής πώλησης έχει περιορισθεί κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών. Οι μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων ουσιαστικά δεν συγκαταλέγονται πια μεταξύ της μόνιμης πελατείας. Στη Μεγάλη Βρετανία, η αγορά χονδρικής πώλησης χρησιμοποιείται μάλιστα από τις μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων για τη διάθεση των πλεονασμάτων τους, γεγονός το οποίο επιδεινώνει τις διακυμάνσεις των τιμών. Στη Γερμανία, ποσοστό μόλις 30 % των πωλήσεων νωπών φρούτων και λαχανικών διατίθεται μέσω των αγορών χονδρικής πώλησης. Στη Γαλλία, και ειδικότερα στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, η σημασία των αγορών χονδρικής πώλησης είναι πολύ μεγαλύτερη. Στην Ισπανία, σύμφωνα με πληροφορίες της Mercasa, οι αγορές χονδρικής πώλησης αντιπροσώπευαν το 1996 ποσοστό 60 % της εθνικής κατανάλωσης οπωροκηπευτικών.

3.2.3. Στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης υφίστανται διαφορές ως προς την κατανομή των εμπορικών λειτουργιών μεταξύ των διαφόρων φορέων. Έτσι, στη Νότια Ευρώπη, η αλυσίδα διανομής είναι συχνά μακρά και ελάχιστα διαφανής, ενώ στη Μεγάλη Βρετανία περιορισμένη. Ωστόσο, σε όλες τις χώρες διαπιστώνεται μια τάση σύντμησης της αλυσίδας διανομής. Οι παράγοντες που δεν προσφέρουν μια πραγματική υπηρεσία απορρίπτονται από την αλυσίδα διανομής. Για την αποφυγή περιττών δραστηριοτήτων όπως η επανασυσκευασία ενός εμπορεύματος, οι παραγωγοί ή οι ενώσεις τους διαθέτουν το τελευταίο στην επιθυμητή συσκευασία.

3.2.4. Η διάρθρωση των οργανώσεων και των ενώσεων παραγωγών έχει, επίσης, μεταβληθεί. Το μέγεθος των εκμεταλλεύσεων και ο μέσος κύκλος εργασιών των ενώσεων παραγωγών έχουν αυξηθεί, αλλά η εν λόγω διεργασία συγκέντρωσης δεν μπορεί να συγκριθεί με το φαινόμενο που παρατηρείται όσον αφορά τους εμπόρους λιανικής πώλησης. Στις Κάτω Χώρες, η ένωση οργανώσεων παραγωγών VTN (Verenigde Tuinbouwveilingen Nederland - 1996) αποτελεί μέχρις ενός ορισμένου σημείου εξαίρεση. Ένα από τα κυριότερα καθήκοντα των οργανώσεων παραγωγών συνίσταται στη συγκέντρωση της προσφοράς σε επαρκώς σημαντικές παρτίδες. Στον εν λόγω τομέα προτιμούνται εν γένει οι παρτίδες που καθιστούν δυνατή την οργάνωση της πώλησης σε επίπεδο μιας ολόκληρης χώρας, αλλά οι περισσότερες οργανώσεις παραγωγών δεν επιτυγχάνουν τον επιθυμητό όγκο πωλήσεων.

3.2.5. Υφίστανται, επίσης, οργανώσεις παραγωγών οι οποίες δεν βρίσκονται σε άμεση επαφή με το οργανωμένο λιανικό εμπόριο τροφίμων. Σε αυτή την περίπτωση, η παράδοση των αγαθών πραγματοποιείται μέσω ειδικευμένων εμπόρων χονδρικής πώλησης, οι οποίοι ορισμένες φορές προμηθεύουν τους ίδιους πελάτες. Συνεπώς, ο στόχος της συγκέντρωσης της προσφοράς δεν υλοποιείται έμπρακτα.

3.2.6. Η ενίσχυση των οργανώσεων παραγωγών αποτελούσε ανέκαθεν έναν από τους βασικούς στόχους της κοινής οργάνωσης της αγοράς στον τομέα των φρούτων και λαχανικών. Το ΕΓΤΠΕ υποστηρίζει επίσης τις προσπάθειες αναγνωρισμένων οργανώσεων παραγωγών να προμηθεύουν απευθείας το λιανικό εμπόριο τροφίμων, διαθέτοντας πόρους για τα κεφάλαια κινήσεως. Ωστόσο, το μέρος της παραγωγής που διατίθεται στο εμπόριο διαμέσου των ενώσεων παραγωγών δεν έχει, μέχρι σήμερα, σημειώσει πρόοδο σε ορισμένες χώρες. Στη Μεγάλη Βρετανία, στις Κάτω Χώρες, στη Δανία και στο Βέλγιο το ποσοστό αυτό παρουσίασε μάλιστα μείωση, ενώ στη Γερμανία φαίνεται ότι διατηρήθηκε στο ίδιο επίπεδο. Μόνο στη Δανία, στις Κάτω Χώρες και στο Βέλγιο το μερίδιο των οργανώσεων παραγωγών υπερβαίνει το 50 % για τα φρούτα και τα λαχανικά. Ιδιαίτερα στον τομέα των λαχανικών, το ποσοστό που αναλογεί στις ενώσεις παραγωγών όσον αφορά την εμπορία είναι πιο χαμηλό, συνηθέστερα δε χαμηλότερο του 20 %, σύμφωνα με την έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την κατάσταση της γεωργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά το 1995.

3.2.7. Η χρηματοδοτική στήριξη που προβλέπεται από τη νέα οργάνωση της αγοράς υπέρ των οργανώσεων παραγωγών επικρίνεται εν μέρει από τους εμπόρους, οι οποίοι φοβούνται μήπως οι οργανώσεις παραγωγών κατορθώσουν, χάρη σε αυτές τις ενισχύσεις, να παρέχουν υπηρεσίες σε χαμηλότερες τιμές από εκείνες των εμπορικών επιχειρήσεων.

4. Η επίδραση του εμπορίου στην προσφορά φρούτων και λαχανικών

4.1. Ο συνδυασμός

4.1.1. Όλοι οι φορείς που συμμετέχουν στην αλυσίδα εμπορίας - δηλαδή οι παραγωγοί, οι έμποροι και οι καταναλωτές - επηρεάζουν τη διαμόρφωση της προσφοράς, αλλά η επίδραση των εμπόρων επικρίνεται πολύ συχνά περισσότερο από ό,τι εκείνη των υπολοίπων φορέων. Οι καταναλωτές προσάπτουν στους εμπόρους ότι προτιμούν ορισμένα προϊόντα τα οποία δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ντομάτες των Κάτω Χωρών που διατέθηκαν στη γερμανική αγορά κατά τη δεκαετία του '80, οπότε η προτίμηση των εμπόρων χονδρικής πώλησης ως προς την προέλευσή της ντομάτας ήταν σαφώς διαφορετική από τις προτιμήσεις των καταναλωτών. Το παράδειγμα αυτό κατέδειξε, επίσης, ότι είναι πλέον αδύνατον να αγνοηθούν μακροπρόθεσμα οι προτιμήσεις που εκδηλώνουν σαφώς οι καταναλωτές.

4.1.2. Ο κίνδυνος να μην ικανοποιηθούν οι προσδοκίες των καταναλωτών για μεγάλο χρονικό διάστημα αυξάνεται προφανώς όταν η επιλογή των πηγών ανεφοδιασμού είναι περιορισμένη. Το φαινόμενο αυτό πλήττει τις χώρες στις οποίες παρατηρείται μεγάλη συγκέντρωση στον τομέα του λιανικού εμπορίου, ο ανεφοδιασμός πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο σε κεντρικό επίπεδο και τα ειδικευμένα καταστήματα, οι εβδομαδιαίες λαϊκές αγορές και τα μικρά ανεξάρτητα καταστήματα τροφίμων καταλαμβάνουν αμελητέο τμήμα της αγοράς.

4.1.3. Η συγκέντρωση του λιανικού εμπορίου ασκεί πολλαπλή επίδραση στην εξέλιξη της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών. Τα καταστήματα «discount» προσφέρουν προς πώληση πολύ περιορισμένο φάσμα νωπών προϊόντων. Στη Γερμανία, παραδείγματος χάρη, η αύξηση της κατανάλωσης μπανάνας, μετά το 1983, και ραφανίδων (κν. ρεπανιών), προς τα τέλη της δεκαετίας του '80, συνδέεται με την εμφάνισή τους στις προθήκες των καταστημάτων «discount». Στη Μεγάλη Βρετανία η «English Mushroom Board» (Αγγλική Υπηρεσία για τα Μανιτάρια) εκτιμά ότι η αύξηση της κατανάλωσης νωπών μανιταριών οφείλεται στη διαφημιστική και οικονομική στρατηγική των σημαντικών επιχειρήσεων λιανικής πώλησης (των μεγάλων καταστημάτων με πολλά υποκαταστήματα). Αντίθετα, η κατανάλωση προϊόντων των οποίων η πώληση σε σουπερμάρκετ παρουσιάζει ορισμένα προβλήματα (π.χ. κεράσια, σαρκώδεις καρποί) παραμένει στάσιμη.

4.1.4. Το γεγονός ότι οι έμποροι λιανικής πώλησης πραγματοποιούν ολοένα και συχνότερα τις αγορές τους σε συνάρτηση με εθνικά κριτήρια θέτει επίσης σε κίνδυνο τα περιφερειακά προϊόντα. Πράγματι, όταν μια περιφέρεια δεν παράγει επαρκείς ποσότητες προϊόντων κατά τρόπο ώστε να μπορεί να ενταχθεί σε ένα εθνικό πρόγραμμα, τα εμπορεύματα αγοράζονται από μία άλλη περισσότερο απομακρυσμένη περιφέρεια παραγωγής.

4.1.5. Προκειμένου ένας επιχειρηματίας να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των προμηθευτών του λιανικού εμπορίου, οφείλει ορισμένες φορές να προβεί στην καταβολή ενός σεβαστού ποσού. Επιπλέον, τα τέλη που εισπράττονται λαμβάνουν συχνά διάφορες μορφές (παραδείγματος χάρη, «έκπτωση επί των εμπορευμάτων», «πριμοδότηση για διαφήμιση», «τέλος εισόδου»). Παρόμοιες πρακτικές παρατηρούνται σε εντονότερο βαθμό στη Γερμανία από ό,τι σε άλλα κράτη μέλη και συνηθίζονται επίσης και στη Γαλλία. Αντίθετα, στο οργανωμένο λιανικό εμπόριο στη Μεγάλη Βρετανία πρέπει να πληρούνται συχνά αυστηρές και διαφορετικές σε κάθε επιχείρηση απαιτήσεις και προϋποθέσεις εφοδιασμού, όσον αφορά την ποιότητα και την υγιεινή.

4.1.6. Δεδομένου ότι δεδηλωμένος στόχος των μεγάλων επιχειρήσεων λιανικής πώλησης τροφίμων είναι να έχουν μικρό αριθμό προμηθευτών, οι παραγωγοί αναγκάζονται να συνεργάζονται με τους εγκεκριμένους προμηθευτές. Αυτοί μπορεί να είναι είτε οργανώσεις παραγωγών, είτε έμποροι, είτε μεγαλοπαραγωγοί, όπως συμβαίνει συχνά στη Μεγάλη Βρετανία.

4.1.7. Όσον αφορά την ποιότητα, η γεύση πολλών ειδών φρούτων και λαχανικών είναι ικανοποιητική μόνο όταν τα προϊόντα συλλέγονται ώριμα. Ωστόσο, οι περισσότεροι καταναλωτές δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσουν αυτό το κριτήριο ποιότητας. Εξάλλου, ένα προϊόν το οποίο έχει ωριμάσει απαιτεί προσεκτικούς χειρισμούς και ταχεία διάθεση, γεγονός το οποίο συνεπάγεται αύξηση του κόστους λειτουργικής υποστήριξης για τους παραγωγούς και τους εμπόρους. Αυτοί οι τελευταίοι αποκτούν κίνητρα για τη διάθεση ενός εμπορεύματος μόνον όταν μπορούν να το πουλήσουν σε υψηλή τιμή. Το δίλημμα που τίθεται είναι σαφές: οι καταναλωτές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερα μόνο σε περίπτωση που τους παρέχεται η καλύτερη ποιότητα και οι προμηθευτές είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν την επιθυμητή ποιότητα μόνον όταν μπορούν να αποκομίσουν το αναμενόμενο κέρδος. Οι ιταλοί παραγωγοί ροδάκινων επέστησαν την προσοχή στο δίλημμα αυτό. Το πρόβλημα είναι το ίδιο όσον αφορά και την επιθυμία των καταναλωτών να επιδεικνύεται μεγαλύτερος σεβασμός προς το περιβάλλον κατά την παραγωγή.

4.1.8. Στην περίπτωση άλλων τροφίμων, η κατάσταση αυτή οδήγησε στη δημιουργία εμπορικών σημάτων. Ωστόσο, η σημασία των εμπορικών σημάτων αυξάνεται ακόμη και στον τομέα των νωπών φρούτων και λαχανικών. Στη Μεγάλη Βρετανία, ειδικότερα, τα προς πώληση νωπά φρούτα και λαχανικά φέρουν συχνά εμπορικά σήματα τα οποία ανταποκρίνονται σε αναλυτικά πρότυπα παραγωγής. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων ετών, στη Γερμανία, όλοι σχεδόν οι σημαντικοί έμποροι λιανικής πώλησης στον τομέα των τροφίμων έχουν δημιουργήσει το δικό τους εμπορικό σήμα. Οι παραγωγοί αντιμετωπίζουν το φαινόμενο αυτό με «ανάμεικτα συναισθήματα», διότι ανταγωνίζεται τις προσπάθειες που καταβάλλουν είτε οι ίδιοι είτε οι ενώσεις παραγωγών για τη διαμόρφωση της εμπορικής εικόνας των προϊόντων τους. Οι δημόσιες αρχές θα μπορούσαν να βοηθήσουν στο σημείο αυτό, μέσω της καθιέρωσης πιστοποιημένων εγγυήσεων ποιότητας.

4.1.9. Εν τω μεταξύ, φαίνεται ότι οι βρετανικές αλυσίδες υπεραγορών άλλαξαν γνώμη και δεν εμμένουν πλέον στην ανωνυμία των προϊόντων. Αντίθετα, ελπίζουν να βελτιώσουν την εμπορική ταυτότητα του προϊόντος επιδεικνύοντας το όνομα του παραγωγού. «Κανένας παραγωγός δεν θα πουλούσε ένα προϊόν κακής ποιότητας το οποίο θα έφερε το όνομα του πάνω στη συσκευασία», σχολιάζει ο εκπρόσωπος μιας αλυσίδας καταστημάτων που πουλάει κρεμμύδια αναφέροντας την επωνυμία της επιχείρησης που τα παράγει. Παράλληλα, τα αποτελέσματα μελετών της αγοράς που πραγματοποιήθηκαν σε άλλα κράτη φαίνεται να κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Κατά το 1996, ποσοστό 59 % των ερωτηθέντων ατόμων δήλωσε ότι εάν ήξερε το όνομα του παραγωγού θα αγόραζε περισσότερα νωπά φρούτα και λαχανικά, ενώ το 1989 το ποσοστό αυτό αντιστοιχούσε μόλις σε 46 %.

4.2. Διαμόρφωση των τιμών

4.2.1. Στο πλαίσιο αυτής της μελέτης δεν είναι δυνατόν να διερευνηθούν πλήρως τα εμπορικά περιθώρια για τα νωπά φρούτα και λαχανικά σε καθένα από τα κράτη μέλη της ΕΕ. Τα στοιχεία που ακολουθούν βασίζονται κατά κύριο λόγο σε μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στη Γαλλία, στη Γερμανία και στη Μεγάλη Βρετανία. Οι παρατηρήσεις αφορούν το συνολικό περιθώριο (ως συνολικό περιθώριο ορίζεται η διαφορά μεταξύ του κόστους παραγωγής και της τιμής λιανικής πώλησης), δεδομένου ότι στις περισσότερες περιπτώσεις είναι αδύνατον να υπάρξει διαφοροποιημένος υπολογισμός των εμπορικών περιθωρίων των εμπόρων χονδρικής και λιανικής πώλησης. Εντούτοις, μπορεί κανείς να στηριχθεί στην αρχή σύμφωνα με την οποία το περιθώριο των εμπόρων λιανικής πώλησης αποτελεί τη βασική συνιστώσα. Στη Γερμανία, λόγου χάρη, το περιθώριο των εμπόρων χονδρικής πώλησης αντιστοιχεί σε μόλις 20 % του συνολικού περιθωρίου και στη Γαλλία σε 20 έως 35 % για τα λαχανικά. Το περιθώριο υπολογίζεται τόσο σε ποσοστό επί τοις % όσο και σε απόλυτες τιμές.

4.2.2. Είναι δύσκολο να γίνει σύγκριση μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών της Ένωσης εξαιτίας της ανομοιογένειας των πηγών και της ποιότητας των στοιχείων. Ωστόσο, διαπιστώνονται συστηματικές αποκλίσεις. Κατά συνέπεια, μπορεί να συναχθεί ότι τα κράτη που διαθέτουν σημαντικό αριθμό καταστημάτων «discount» (π.χ. η Γερμανία) παρουσιάζουν εν γένει χαμηλότερα εμπορικά περιθώρια.

4.2.3. Κατά κανόνα, διαπιστώνεται ότι τα περιθώρια αυξάνονται ανάλογα με τις φροντίδες που απαιτεί ένα εμπόρευμα και με την αυστηρότητα της πολιτικής όσον αφορά την ποιότητα (λόγου χάρη, στις μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων της Μεγάλης Βρετανίας που παρατίθενται συχνά ως παράδειγμα στον εν λόγω τομέα).

4.2.4. Όσον αφορά τα προϊόντα με μεγάλη εμπορική αξία (σπαράγγια, φράουλες), τα περιθώρια κοστολόγησης κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 50 και 70 % συγκριτικώς. Ωστόσο, σε απόλυτες τιμές, τα περιθώρια είναι υψηλότερα από ό,τι στην περίπτωση των φθηνών προϊόντων. Τις περισσότερες φορές πρόκειται για ταχέως αλλοιώσιμα προϊόντα τα οποία προσφέρονται προς πώληση για σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Τα χαρακτηριστικά αυτά ευθύνονται για το υψηλό κόστος διανομής.

4.2.5. Τα προϊόντα με χαμηλή εμπορική αξία (μήλα, λαχανίδες, κ.λπ.) εμφανίζουν περιθώρια κοστολόγησης τα οποία υπερβαίνουν κατά πολύ το 100 %, ενώ για τα εξαιρετικά φθηνά προϊόντα (καρότα, κρεμμύδια) το ποσοστό αυτό κυμαίνεται γύρω στο 200 %. Εντούτοις, σε απόλυτες τιμές, τα περιθώρια είναι υψηλότερα από ό,τι για τα προϊόντα μεγάλης αξίας. Κατά κανόνα, όσον αφορά την ομάδα αυτή, πρόκειται για προϊόντα τα οποία αποθηκεύονται σχετικά εύκολα και προσφέρονται προς πώληση για μεγάλο χρονικό διάστημα.

4.2.6. Οι εν λόγω διαφορετικοί παράγοντες επιδρούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε το μερίδιο του παραγωγού στην τιμή λιανικής πώλησης είναι υψηλό για τα προϊόντα μεγάλης αξίας (π.χ. 60 % για τα σπαράγγια στη Γερμανία) και χαμηλό για τα φθηνά προϊόντα (π.χ. μόλις 20 % για το λευκό λάχανο στη Γερμανία).

4.2.7. Διαφορές όσον αφορά τα περιθώρια για τα ίδια προϊόντα κάνουν την εμφάνισή τους και σε περίπτωση που ένα προϊόν δεν κατανέμεται ομοιογενώς σε όλες τις χώρες. Κατ'αυτόν τον τρόπο, το συνολικό περιθώριο για τα αντίδια είναι χαμηλότερο στη Γαλλία από ό,τι στη Γερμανία, δεδομένου ότι στη Γαλλία πωλούνται 10 φορές περισσότερα αντίδια από ό,τι στη Γερμανία.

4.2.8. Σύμφωνα με παρατήρηση εντός μεγαλύτερου χρονικού διαστήματος, διαπιστώθηκε ότι το μερίδιο του παραγωγού στην τιμή λιανικής πώλησης μειώθηκε σημαντικότατα. Ενώ το μερίδιο αυτό για το λευκό λάχανο υπερέβαινε ακόμη το 50 % στις αρχές της δεκαετίας του '50, κατά τη δεκαετία του '70 αντιστοιχούσε μόλις σε 33 % και έκτοτε έχει μειωθεί ακόμη περισσότερο, στο 18 %.

4.2.9. Όσον αφορά τα νωπά προϊόντα των οποίων οι τιμές ποικίλλουν σε πολύ μεγάλο βαθμό, η βραχυπρόθεσμη εξέλιξη των εμπορικών περιθωρίων προσλαμβάνει ιδιαίτερη σημασία.

4.2.10. Στην περίπτωση ορισμένων προϊόντων που παρουσιάζουν τεράστιες διακυμάνσεις ως προς την τιμή τους (π.χ. το κουνουπίδι και τα σπαράγγια) η τιμή παραγωγού και η τιμή λιανικής πώλησης συνδέονται άμεσα, ενώ για άλλα προϊόντα (π.χ. το μαρούλι) δεν κατέστη δυνατό να αποδειχθεί ότι υφίσταται πραγματική αλληλεπίδραση.

4.2.11. Δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες ή φυσικές καταστροφές δύνανται να προκαλέσουν τόσο μεγάλη αύξηση των τιμών ώστε να απαιτείται, ορισμένες φορές, μείωση των εμπορικών περιθωρίων σε απόλυτες τιμές. Το φαινόμενο αυτό παρατηρήθηκε για τα πράσα μετά από τον παγετό που έπληξε τη Βόρεια Ευρώπη γύρω στα Χριστούγεννα του 1996.

4.2.12. Αντίθετα, είναι δυνατόν να διαπιστωθεί σημαντική διεύρυνση των εμπορικών περιθωρίων για ορισμένα αποθέματα, όπως για τα αποθέματα μήλων τα οποία ήταν πολύ υψηλότερα από το αναμενόμενο κατά τον Ιανουάριο του 1997. Κατεβλήθη, λοιπόν, προσπάθεια προώθησης των πωλήσεων δια της μείωσης των τιμών παραγωγού η οποία, όμως, είχε ως αποτέλεσμα την έξαρση του ανταγωνισμού και όχι την αύξηση της ζήτησης. Πράγματι, ενώ οι τιμές κατά την αναχώρηση από την περιοχή παραγωγής είχαν μειωθεί κατά πολύ από τα μέσα Ιανουαρίου, οι τιμές των εμπόρων λιανικής πώλησης παρέμεναν αμετάβλητες.

4.2.13. Όταν πρόκειται για προϊόντα των οποίων οι τιμές λιανικής πώλησης είναι σχετικά σταθερές (π.χ. τα μήλα), οι καταναλωτές δεν έχουν δυνατότητα αντίδρασης έναντι ορισμένης αλλαγής των συνθηκών της προσφοράς, δεδομένου ότι η πιέσεις επί των τιμών ασκούνται κυρίως κάθετα και το κέρδος των εμπόρων λιανικής πώλησης αυξάνεται. Η σταθερότητα των τιμών που καθορίζουν οι έμποροι λιανικής πώλησης και η συνακόλουθη άσκηση πιέσεων πολλαπλασιάστηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών και αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω.

4.2.14. Φαίνεται ότι οι έμποροι λιανικής πώλησης ανέχονται ολοένα και λιγότερο τις διακυμάνσεις των τιμών που παρατηρούνται συχνά για τα φρούτα και τα λαχανικά κατά τις πωλήσεις με το σύστημα του πλειστηριασμού. Για αυτό το λόγο, οι μεγάλες επιχειρήσεις τείνουν να συνάπτουν μακροπρόθεσμες συμφωνίες όσον αφορά τις τιμές. Σε ορισμένες δε περιπτώσεις, απαιτούν την τήρηση των μέσων εποχιακών τιμών που καθορίζονται σε συνάρτηση με το κόστος παραγωγής, παρότι πρέπει να παραχωρείται ένα «φυσιολογικό» περιθώριο (τιμή κόστους συν προσαύξηση).

4.3. Οι απαιτήσεις των εμπόρων λιανικής πώλησης κατά τη διαμόρφωση των τιμών

4.3.1. Οι μεγάλες επιχειρήσεις του λιανικού εμπορίου τροφίμων απαιτούν από τους προμηθευτές τους διαρκώς περισσότερη σταθερότητα και διασφάλιση των τιμών. Σε αυτό το πλαίσιο, τα συστήματα πωλήσεων με πλειστηριασμό υπόκεινται σε μεγαλύτερη κριτική, ενώ οι εβδομαδιαίες τιμές και οι μακροπρόθεσμες συμφωνίες όσον αφορά τις τιμές, καθώς και οι μέσες εποχιακές τιμές αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία.

4.3.2. Πρέπει να γίνεται διάκριση όσον αφορά τις διακυμάνσεις των τιμών που παρατηρούνται στις πωλήσεις με το σύστημα του πλειστηριασμού ανάλογα με το εάν πρόκειται για προϊόντα δυνάμενα να αποθηκευθούν υπό ορισμένες προϋποθέσεις ή για εξαιρετικά αλλοιώσιμα προϊόντα. Στην περίπτωση των εξαιρετικά αλλοιώσιμων προϊόντων, οι διακυμάνσεις των τιμών απορρέουν συνήθως από μια μεταβολή ως προς τη διαθεσιμότητα του προϊόντος, ενώ στην περίπτωση των προϊόντων που δύνανται να αποθηκευθούν σημαντικότερο ρόλο διαδραματίζει το στοιχείο της κερδοσκοπίας.

4.3.3. Κατά κανόνα, το σύστημα των πωλήσεων με πλειστηριασμό απαιτεί μεγαλύτερη ευελιξία εκ μέρους των εμπόρων λιανικής πώλησης. Για τα προϊόντα με μεταβλητή διαθεσιμότητα, η σύναψη συμφωνιών με σταθερές τιμές καθίσταται μακροπρόθεσμα προβληματική.

4.3.4. Οι συμφωνίες με σταθερές τιμές που συνάπτονται με τις αλυσίδες υπεραγορών περιορίζουν τη διαφάνεια της αγοράς, εφόσον σε κάθε πελάτη προτείνονται διαφορετικές τιμές και προϋποθέσεις ανάλογα με το πόσο ισχυρή θέση κατέχει στην αγορά.

4.3.5. Μπορεί να εκληφθεί ως βάση η αρχή σύμφωνα με την οποία ο κλάδος του εμπορίου είναι εν γένει καλύτερα ενημερωμένος σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στην αγορά από ό,τι οι μεμονωμένοι παραγωγοί ή οι ενώσεις παραγωγών. Κατά συνέπεια, για την ικανοποιητική διεξαγωγή διαπραγματεύσεων, οι παραγωγοί πρέπει να διαθέτουν πληροφορίες όσον αφορά την αγορά (λόγου χάρη, προβλέψεις σχετικά με τη συγκομιδή, κατάσταση των αποθεμάτων, τάσεις της ζήτησης, κλπ). Επί του παρόντος, τα συστήματα ενημέρωσης των παραγωγών σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στην αγορά οργανώνονται και χρηματοδοτούνται με διάφορους τρόπους εντός της ΕΕ. Έτσι, στη Γαλλία, οι πληροφορίες συγκεντρώνονται και διανέμονται από υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας, στη Γερμανία, το σύστημα αυτό χρηματοδοτείται από τους ίδιους τους παραγωγούς, ενώ σε άλλες χώρες δεν υφίσταται καν σύστημα ενημέρωσης.

5. Προοπτικές και επιπτώσεις

5.1. Η ΟΚΕ εκτιμά ρεαλιστικά - όπως και η Επιτροπή στο Πράσινο Βιβλίο για το Εμπόριο - ότι το ευρωπαϊκό εμπόριο τροφίμων υφίσταται «μη ανατρέψιμη συγκέντρωση». Αναμένεται, δε, περαιτέρω αύξηση της συγκέντρωσης στον εν λόγω τομέα, καθώς και ενίσχυση της σημασίας των συμφωνιών επί των τιμών πώλησης. Τα σουπερμάρκετ, οι υπεραγορές και τα καταστήματα «discount» θα αυξήσουν το μερίδιό τους όσον αφορά την πώληση νωπών φρούτων και λαχανικών σε όλες τις χώρες. Ωστόσο, οι μεταβολές αυτές θα κλιμακωθούν χρονικά με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με το κράτος μέλος.

5.2. Η ΟΚΕ κρίνει ότι απαιτείται να καθιερωθούν όρια πολιτικών προϋποθέσεων με στόχο τον προσδιορισμό ενός λογικού ορίου για τη διαδικασία συγκέντρωσης στο λιανικό εμπόριο τροφίμων. Εξάλλου η θέση των παραγωγών έναντι των μεγάλων εμπορικών αλυσίδων πρέπει να ενισχυθεί ακόμη, μεταξύ άλλων, και κατά την έννοια της δυνατότητας να αυτοβοηθηθούν. Μόνον έτσι θα καταστεί δυνατό να αποτραπεί τόσο η έκδηλη δυσλειτουργία της αγοράς όσο και η εμφάνιση ανεπιθύμητων κοινωνικών φαινομένων και καταχρήσεων (π.χ. εξαιρετικά μακρές προθεσμίες πληρωμής, δικαιώματα εισόδου) και, ταυτόχρονα, να διασφαλισθεί ευρύ φάσμα επιλογής φρούτων και λαχανικών για τους καταναλωτές σε όλες τις εμπορικές εκφάνσεις.

5.3. Η ΟΚΕ ανησυχεί μήπως το οργανωμένο εμπόριο τροφίμων δεν προσαρμόσει καθόλου ή αρκετά σύντομα στις συνθήκες της αγοράς τις τιμές των προϊόντων που δεν μπορούν να διατηρηθούν για πολύ - όπως συμβαίνει με τα οπωρολαχανικά. Κατ'αυτόν τον τρόπο, υπάρχει περίπτωση να δημιουργηθούν πλεονάσματα που δεν μπορούν να διατεθούν, ή να υποχρεωθούν οι παραγωγοί σε σημαντικές απώλειες εισοδήματος.

5.4. Η ΟΚΕ εμμένει ιδιαίτερα στο γεγονός ότι η συγκέντρωση της διαχείρισης στο πλαίσιο των μεγάλων εμπορικών οργανώσεων εγκυμονεί κίνδυνο περιορισμού του φάσματος των φρούτων και λαχανικών που προσφέρονται προς πώληση και, ειδικότερα, κίνδυνο εξαφάνισης των περιφερειακών προϊόντων από τις προθήκες των καταστημάτων τροφίμων, εις βάρος τόσο των τοπικών παραγωγών όσο και των καταναλωτών. Ως αποτέλεσμα, θα ευνοηθεί η τυποποίηση των προϊόντων από την άποψη της εξωτερικής εμφάνισης και της διατήρησής τους, εις βάρος όμως των οργανοληπτικών ιδιοτήτων τους. Μπορεί μεν να αναμένεται ότι τα ειδικευμένα καταστήματα και οι λαϊκές αγορές θα αυξήσουν - πέραν της προσφοράς διεθνών προϊόντων - και την προσφορά περιφερειακών προϊόντων, αλλά τα εν λόγω προϊόντα δεν θα πρέπει να περιορισθούν μόνον σε αυτόν τον τρόπο διάθεσης στην αγορά. Δεν είναι δυνατό να παρακρατούνται προϊόντα από τον καταναλωτή επειδή δεν υφίστανται επαρκείς ποσότητες για να καλύψουν τις προβλέψεις ενός εθνικού προγράμματος ή δεν το επιτρέπει το ύψος των «δικαιωμάτων εισόδου» (listing fees) που πρέπει να καταβληθούν.

5.5. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι η ΕΕ δικαίως ζήτησε να υποδεικνύεται σαφώς η εθνική προέλευση ενός προϊόντος και συνιστά την απεριόριστη διατήρηση αυτού του κανόνα. Στις υποδείξεις αυτές πρέπει επίσης να διευκρινίζεται η περίοδος της συγκομιδής. Εντούτοις, είναι απορίας άξιον εάν και κατά πόσον η εφαρμογή των σχετικών διατάξεων διασφαλίζεται παντού μέσω των ενδεδειγμένων ελέγχων και κυρώσεων. Πιθανόν αυτό να οφείλεται στο γεγονός ότι η ευκταία επισήμανση δεν είναι υποχρεωτική για πολλά άλλα είδη διατροφής. Οι πρωτοβουλίες της Επιτροπής υπέρ της προστασίας των γεωγραφικών ενδείξεων και των ονομασιών προέλευσης κρίνεται, ασφαλώς, σκόπιμο να επικροτηθούν. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί, αφενός, ότι διαπιστώνονται σημαντικές καθυστερήσεις όσον αφορά την εφαρμογή και την υλοποίηση του προγράμματος και, αφετέρου, ότι οι προαναφερθείσες γεωγραφικές ενδείξεις και ονομασίες προέλευσης δεν είναι επαρκώς γνωστές. Σε ορισμένα κράτη μέλη, αυτό το κοινοτικό σύστημα προστασίας αποτελεί, μέχρι στιγμής, παταγώδη αποτυχία.

5.6. Η ΟΚΕ εκφράζει ανησυχίες ως προς τους κινδύνους περιορισμού της διαφάνειας της αγοράς για τα νωπά προϊόντα, όπως τα φρούτα και τα λαχανικά, γεγονός το οποίο θα αποδυνάμωνε ιδιαίτερα τη θέση των παραγωγών. Στον τομέα αυτό, η δράση της Επιτροπής έχει περιορισθεί μέχρι τώρα στη συλλογή των πληροφοριών που απαιτούνται για τη διαχείριση της αγοράς. Θα πρέπει, ωστόσο, να εξετασθεί το ενδεχόμενο κοινοποίησης των πληροφοριών σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στην αγορά στους οικονομικούς φορείς, λόγου χάρη στον τομέα των βιολογικών προϊόντων του οποίου η σημασία αυξάνεται διαρκώς, και να αναληφθεί μέριμνα για μια ισόρροπη κατανομή των δαπανών.

5.7. Η ΟΚΕ αναγνωρίζει ότι με τη μεταρρύθμιση της κοινής οργάνωσης αγοράς στον τομέα των φρούτων και λαχανικών πραγματοποιήθηκε ένα πρώτο βήμα για την ενίσχυση της θέσεως των παραγωγών και των οργανώσεων παραγωγών. Λαμβανομένης υπόψη της συγκέντρωσης της ζήτησης, καθίσταται ολοένα και πιο αναγκαία η ανασυγκρότηση της προσφοράς μέσω των οργανώσεων παραγωγών. Η ανταγωνιστικότητα των οργανώσεων αυτών και, επομένως, και των προϊόντων, χρήζει βελτίωσης χάρη στα κεφάλαια κινήσεως και στα λειτουργικά προγράμματα.

5.8. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι, στο μέλλον, τα εμπορικά περιθώρια θα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα των προϊόντων και από τα προγράμματα «ποιότητας» που θα εφαρμόζουν οι παραγωγοί και/ή οι έμποροι. Εκτός από τα εν λόγω ποιοτικά πρότυπα, ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο επ'αυτού πρόκειται να διαδραματίσει η επισήμανση των τροφίμων και ο νέος κανονισμός για τα τρόφιμα (). Επιπλέον, θα απαιτηθεί η διαμόρφωση μιας καθολικής προσέγγισης όσον αφορά την έννοια της διασφάλισης της ποιότητας, κυρίως σε επίπεδο εμπορικών οργανώσεων. Μόνον έτσι θα καταστεί δυνατό να εξασφαλισθεί και να ανταμειφθεί η παροχή της «καλύτερης» δυνατής ποιότητας στους καταναλωτές.

5.9. Τέλος, η ΟΚΕ υποστηρίζει ότι οι καταναλωτές θα πρέπει να αποκτήσουν μεγαλύτερη επίγνωση της ικανότητάς τους να επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τόσο την προσφορά όσο και τη διαμόρφωση των τιμών. Οι προτιμήσεις τους, σε περίπτωση που εκφράζονται αποκλειστικά και μόνον στο πλαίσιο συμβουλευτικών δημοσκοπήσεων, είτε δεν επηρεάζουν την αγορά είτε δύνανται να έχουν αντιπαραγωγικά αποτελέσματα. Οι καταναλωτές μπορούν να ασκήσουν έμπρακτη επιρροή μέσω των αγοραστικών τους συνηθειών και της επιλογής του τρόπου ανεφοδιασμού που προτιμούν. Χρειάζεται επίσης να ενημερώνονται σχετικά με τους τρόπους παραγωγής, την ποιότητα και τις ιδιότητες των προϊόντων που συνδέονται με την υγεία. Από την άποψη αυτή, οι νέοι καταναλωτές είναι μια ιδιαίτερα σημαντική ομάδα στόχος. Παράλληλα, η βελτίωση της κατάρτισης των πωλητών και της ενημέρωσης, παραδείγματος χάρη όσον αφορά τα περιφερειακά προϊόντα και την ποιότητα των τροφίμων, βαίνουν κυριολεκτικά προς το συμφέρον και των παραγωγών και των καταναλωτών.

Βρυξέλλες, 28 Ιανουαρίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 258/97 της 27ης Ιανουαρίου 1997.