EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 255/61

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών στην πρόληψη της λαθραίας απασχόλησης»

(2005/C 255/12)

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε στις 28 Ιανουαρίου 2004, σύμφωνα με το άρθρο 29 §2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση με το ανωτέρω θέμα.

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 15 Μαρτίου 2005 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Erik Hahr.

Κατά την 416η σύνοδο ολομέλειας της 6ης και 7ης Απριλίου 2005 (συνεδρίαση της 7ης Απριλίου 2005) η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 112 ψήφους υπέρ, 1 ψήφο κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1. Περίληψη του ψηφίσματος του Συμβουλίου

1.1 Το Συμβούλιο (απασχόληση και κοινωνική πολιτική, υγεία και καταναλωτές) υιοθέτησε στις 20 Οκτωβρίου 2003 ψήφισμα για την αδήλωτη εργασία (1). Με το εν λόγω ψήφισμα το Συμβούλιο επιθυμεί να καλέσει τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν μια στρατηγική για την καταπολέμηση της αδήλωτης εργασίας στην επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η στρατηγική αυτή θα αποτελέσει συστατικό μέρος της ευρωπαϊκής στρατηγικής στον τομέα της απασχόλησης. Από τις κατευθυντήριες γραμμές του 2003 για την απασχόληση, η 9η παρέπεμπε απευθείας στην αδήλωτη εργασία. (2)

1.2 Το Συμβούλιο καλεί τα κράτη μέλη να καθιερώσουν το παρόν ψήφισμα ως πλαίσιο αναφοράς εντός του οποίου θα μπορούν αυτά να επεξεργάζονται και να εφαρμόζουν πολιτικές μέσα στα πλαίσια της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση, λαμβάνοντας συγχρόνως υπόψη την κατάσταση και τις προτεραιότητες κάθε κράτους. Το ψήφισμα εμπνέεται σε μεγάλο μέρος από το περιεχόμενο της ανακοίνωσης της Επιτροπής του 1998 για το εν λόγω θέμα (3).

1.3 Τα κράτη μέλη καλούνται επίσης να λάβουν υπόψη τα μέτρα που περιέχονται στο παρόν ψήφισμα όταν θα υποβάλουν έκθεση για τα σημαντικότερα μέτρα, που θα λάβουν για την υλοποίηση της πολιτικής απασχόλησης στα μελλοντικά τους εθνικά σχέδια δράσης βάσει της συγκεκριμένης κατευθυντήριας γραμμής όσον αφορά την αδήλωτη εργασία.

1.4 Το Συμβούλιο προτείνει επίσης συνεργασία για τον προσδιορισμό των κοινών χαρακτηριστικών της αδήλωτης εργασίας σε όλα τα κράτη μέλη. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί καλύτερα με μια κοινή στρατηγική στα πλαίσια της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση.

1.5 Όσον αφορά τις προληπτικές δράσεις και τις κυρώσεις, το Συμβούλιο προτείνει να αναπτυχθεί μια συνολική προσέγγιση για την τήρηση της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Απασχόληση που θα βασίζεται στην προληπτική δράση, και θα ενθαρρύνει όλους, εργοδότες και εργαζόμενους, να λειτουργούν εντός των πλαισίων της επίσημης οικονομίας και της κανονικής απασχόλησης· τα μέτρα αυτά θα πρέπει να συμβιβάζονται με τη βιωσιμότητα των δημοσιονομικών και των συστημάτων κοινωνικής προστασίας και είναι δυνατόν να περιλαμβάνουν: — τη δημιουργία ενός νομικού και διοικητικού περιβάλλοντος που να ευνοεί τη δήλωση της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης μέσω απλουστευτικών διαδικασιών και μείωσης του κόστους και των φραγμών που περιορίζουν τη δημιουργία και την ανάπτυξη της επιχειρηματικής δραστηριότητας, ιδίως όσον αφορά την έναρξή της και τις μικρές επιχειρήσεις, — την ενίσχυση των κινήτρων και την κατάργηση των αντικινήτρων όσον αφορά τη δήλωση της εργασίας τόσο από την πλευρά της ζήτησης όσο και από την πλευρά της πλευρά της προσφοράς: — μέσω της επανεξέτασης και όπου απαιτείται, της μεταρρύθμισης των συστημάτων φορολογίας και παροχών και της αλληλεπίδρασής τους προκειμένου να μειωθούν υψηλοί οριακοί πραγματικοί φορολογικοί συντελεστές και, όπου δει, η φορολογία των χαμηλόμισθων εργαζομένων, — μέσω δημιουργίας των κατάλληλων πολιτικών απασχόλησης έναντι των δικαιούχων μέτρων κοινωνικής προστασίας που θα τους βοηθήσουν να συμμετάσχουν στην κανονική αγορά εργασίας, και — μέσω της μείωσης του κινδύνου της ανεργίας και των παγίδων της φτώχειας με εξάλειψη ανεπιθύμητων αλληλεπιδράσεων μεταξύ συστημάτων φορολογίας και συστημάτων παροχών

1.6 Πρέπει να αυξηθεί η επίβλεψη της εφαρμογής της νομοθεσίας και των κυρώσεων, ιδίως όσον αφορά τους οργανωτές ή τους επωφελούμενους από τη λαθραία απασχόληση· η πρώτη είναι ευκταίο να πραγματοποιηθεί με τη δραστήρια υποστήριξη των κοινωνικών εταίρων. Πρέπει να ενισχυθεί η κοινωνική επίγνωση για τις αρνητικές επιπτώσεις της λαθραίας απασχόλησης έναντι της κοινωνικής ασφάλισης και των συνεπειών της από άποψη αλληλεγγύης και ισότητας. Είναι ακόμη απαραίτητο να κατανοηθούν καλύτερα οι αρνητικές επιπτώσεις της λαθραίας εργασίας.

1.7 Για να βελτιωθούν οι διατιθέμενες γνώσεις όσον αφορά την έκταση της αδήλωτης εργασίας μέσω του υπολογισμού του εύρους της παραοικονομίας και της αδήλωτης εργασίας σε εθνικό επίπεδο, βάσει των σχετικών στοιχείων που είναι τυχόν διαθέσιμα στα ιδρύματα κοινωνικής ασφάλισης, στις φορολογικές υπηρεσίες, στα Υπουργεία ή στις εθνικές στατιστικές υπηρεσίες. Είναι επίσης σημαντικό να συμβάλουν τα κράτη μέλη στην μέτρηση της αδήλωτης εργασίας σε επίπεδο ΕΕ προκειμένου να υπολογιστεί η πρόοδος ως προς την επίτευξη του στόχου μετατροπής της αδήλωτης εργασίας σε κανονική απασχόληση. Χρειάζεται επίσης να επιδιωχθεί η ανάπτυξη συνεργασίας μεταξύ των εθνικών στατιστικών υπηρεσιών ως προς τη μεθοδολογία και να ενθαρρυνθεί η ανταλλαγή εμπειριών και τεχνογνωσίας στο ζήτημα αυτό.

1.8 Τέλος, το Συμβούλιο καλεί τους κοινωνικούς εταίρους όπως, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αντιμετωπίσουν με συνοχή το ζήτημα της αδήλωτης εργασίας στο πλαίσιο του από κοινού εγκεκριμένου πολυετούς προγράμματος τους, και να εξετάσουν περαιτέρω την αδήλωτη εργασία σε τομεακό επίπεδο στο πλαίσιο των τομεακών επιτροπών κοινωνικού διαλόγου. Σε εθνικό επίπεδο οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να προωθήσουν τη δήλωση της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης και να καταπολεμήσουν την αδήλωτη εργασία μέσω μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης όπως και άλλων δράσεων (όπως συλλογικές διαπραγματεύσεις σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές και συνήθειες) καθώς και με τρόπους που θα συμβάλουν μεταξύ άλλων στην απλούστευση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος ιδίως όσον αφορά τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

2. Εισαγωγή

2.1 Η αδήλωτη εργασία συνεπάγεται τη στέρηση της κοινωνίας από φόρους και κοινωνικές εισφορές. Επειδή τα εισοδήματα δεν καταλογίζονται στις οικονομικές δραστηριότητες δεν καταβάλλονται γι αυτά φόροι. Ο ΦΠΑ δεν υπολογίζεται ούτε εισπράττεται. Η εργασία πραγματοποιείται έναντι πληρωμής με «μαύρα χρήματα». Οι εργοδότες δεν καταβάλλουν εργοδοτικές εισφορές όταν οι μισθοί καταβάλλονται με «μαύρα χρήματα». Ούτε και οι μισθωτοί δηλώνουν παρόμοια εισοδήματα και, συνεπώς, δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος.

2.2 Το αποτέλεσμα είναι να χάνει η κοινωνία σημαντικά εισοδήματα με τα οποία χρηματοδοτούνται, μεταξύ άλλων, τα συστήματα της κοινωνικής ασφάλισης. Τα σχετικά ποσά ανέρχονται κάθε χρόνο σε πολλά δισεκατομμύρια.

2.3 Δραστήριες και σοβαρές επιχειρήσεις αποκλείονται από την αγορά ή αντιμετωπίζουν δυσκολίες επιβίωσης ή αδυνατούν να επεκτείνουν τις δραστηριότητες τους, ενώ οι επιχειρήσεις που καταφεύγουν στη λαθραία εργασία, εδραιώνουν τη θέση τους και ακμάζουν. Απειλείται με επιδείνωση η αποτελεσματικότητα ολόκληρης της οικονομίας. Εξαιτίας του γεγονότος αυτού η παραγωγικότητα δεν αυξάνεται, την στιγμή κατά την οποία η ανάπτυξη αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για τη διατήρηση της ευημερίας σε μια κοινωνία.

2.4 Η αδήλωτη απασχόληση πραγματοποιείται από όλες τις κοινωνικές κατηγορίες τόσο από τους εργοδότες όσο και από τους εργαζόμενους και μπορεί να διακριθεί κυρίως σε τρεις ομάδες.

2.5 Η πρώτη ομάδα αποτελείται από επιχειρήσεις που ασχολούνται συστηματικά με την οργάνωση της λαθραίας απασχόλησης — πολλές φορές σε συνδυασμό με νόμιμες επιχειρήσεις. Το προσωπικό τους αμείβεται συχνά με «μαύρους μισθούς» που δεν δηλώνονται.

2.6 Η δεύτερη ομάδα αποτελείται από άτομα με δύο ή περισσότερες εργασίες από τις οποίες η μια μπορεί να είναι αδήλωτη. Στη σύνθεση της ομάδας αυτής μπορεί π.χ. να περιλαμβάνονται εργαζόμενοι με καλή μόρφωση, οι οποίοι κερδίζουν «μαύρα χρήματα» πέραν του εισοδήματος από τη νόμιμη θέση απασχόλησης τους στην κανονική αγορά εργασίας.

2.7 Τέλος, η τρίτη ομάδα αποτελείται από άνεργους, οι οποίοι για διάφορους λόγους είναι αναγκασμένοι να εργάζονται λαθραία διότι τους είναι αδύνατον να βρουν μια θέση απασχόλησης στην νόμιμη αγορά εργασία. Οι εργαζόμενοι αναγκάζονται συχνά να εργάζονται υπό κακές συνθήκες εργασίας και με χαμηλές αμοιβές. Συνήθως, δεν έχουν κοινωνική ασφάλιση.

2.8 Εκτός από τις τρεις αυτές διαφορετικές κατηγορίες, η αδήλωτη εργασία εμφανίζεται και με άλλες μορφές:

2.9 Τα επιδόματα π.χ. των ταμείων ανεργίας και των ασφαλιστικών ταμείων συνδυάζονται με αδήλωτα εισοδήματα.

2.10 Οι ιδιοκτήτες οικιών και διαμερισμάτων χρησιμοποιούν για δευτερεύουσες εργασίες άτομα που δηλώνουν τα εισοδήματά τους από τι εργασίες αυτές. Αυτό ισχύει π.χ. και για τις μετακομίσεις νοικοκυριών. Η αιτία του είδους αυτού παράνομης εργασίας μπορεί πολλές φορές να είναι το γεγονός ότι οι σχετικές επιχειρήσεις θεωρούν τις εργασίες αυτές ως δευτερεύουσας σημασίας. Αντ' αυτού οι επιχειρήσεις αυτές συνιστούν έναν υπάλληλο ο οποίος είναι πρόθυμος στον ελεύθερο χρόνο του να αναλάβει τη εργασίας αντί αδήλωτης αμοιβής.

2.11 Όσον αφορά τα νέα κράτη μέλη της ΕΕ, η κατάσταση είναι παρόμοια με εκείνη στην Ένωση των 15. Ωστόσο, στην έκθεση που δημοσιεύτηκε το Μάϊο του 2004 επισημαίνεται ένα συγκεκριμένο φαινόμενο: ο εργοδότης δηλώνει επίσημα ένα μέρος του μισθού και ο εργαζόμενος λαμβάνει το υπόλοιπο σε «φάκελο» («envelope wages») (4).

2.12 Πρέπει να αναφερθεί ότι σε όλες τις περιπτώσεις πρόκειται για αδήλωτη απασχόληση με σημαντική φοροδιαφυγή.

2.13 Αυτή η ανειλικρίνεια υποσκάπτει το ηθικό της κοινωνίας και υπονομεύει την αίσθηση της ευθύνης, δύο βασικά στοιχεία για μία κοινωνία όπου ένα μη ευκαταφρόνητο μέρος των πόρων αναδιανέμεται με τη μορφή μεταβιβάσεων και κοινωνικών παροχών. Η φοροδιαφυγή αποτελεί επίσης αιτία δημιουργίας εντάσεων στην κοινωνία. Μεγάλες κατηγορίες του πληθυσμού πληρώνουν κανονικά τους φόρους τους ενώ άλλες αποφασίζουν μόνες τους για τα ποσά που θα καταβάλουν σε φόρους και τέλη.

2.14 Η αδήλωτη εργασία προκαλεί τεράστια ζημιά στο σύνολο της οικονομίας. Οι ζημιές αυτές δεν αποτιμούνται μόνο σε χρήμα. Η εμπιστοσύνη μειώνεται σε όλα τα επίπεδα. Πολλοί αποδέχονται τη λαθραία απασχόληση ή βρίσκουν δικαιολογίες· το επίδομα ανεργίας είναι πολύ χαμηλό, το κόστος παροχής κατ' οίκον υπηρεσιών είναι πολύ υψηλό, κ.λ.π.

2.15 Η κοινωνία της δικαιοσύνης και το σύστημα ευημερίας κλονίζονται στην περίπτωση που δεν διασφαλίζεται πλέον η τήρηση των νόμων και των κανόνων. Είναι, συνεπώς, αναγκαίο να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα αυτό με ουσιαστικά και στοχοθετημένα μέτρα. Παρόλα αυτά υπάρχει μια βραδέως βελτιούμενη κατανόηση εκ μέρους των εταίρων της αγοράς εργασίας, των πολιτικών και της κοινωνίας όσον αφορά τις αρνητικές συνέπειες της αδήλωτης εργασίας και της ανάγκης να μετατραπεί σε κανονική.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1 Η ΕΟΚΕ εξέδωσε το 1999 γνωμοδότηση με θέμα την ανακοίνωση της Επιτροπής. (5) Η Επιτροπή στόχευε με την ανακοίνωση της να διεξαχθεί εμπεριστατωμένη συζήτηση, τόσο εντός της ΕΕ όσο και στα κράτη μέλη. Την ανακοίνωση ακολούθησε αργότερα μελέτη κατόπιν πρωτοβουλίας της Επιτροπής. (6)

3.2 Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίηση της για την πρωτοβουλία του Συμβουλίου να προωθήσει περισσότερο το εν λόγω θέμα, μέσω ψηφίσματος.

3.3 Συγχρόνως, η ΕΟΚΕ διαπιστώνει ότι η Επιτροπή, το 2003, διεξήγαγε εμπεριστατωμένη έρευνα για την αδήλωτη εργασία στη διευρυμένη Ευρώπη. Τα αποτελέσματα της εν λόγω έρευνας, που δημοσιεύθηκε τον Μάϊο του 2004 (7), αποτελούν κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ μία άκρως πολύτιμη συνεισφορά για την απόκτηση γνώσεων σχετικά με τη αδήλωτη εργασία και τον τρόπο καταπολέμησης του εν λόγω φαινομένου. Η μελέτη παρέχει στις κυβερνήσεις και στις δημόσιες αρχές των κρατών μελών μία βάση προβληματισμού όσον αφορά τις μεθόδους καταπολέμησης της αδήλωτης εργασίας.

3.4 Μέρος της στρατηγικής για την απασχόληση

3.4.1 Σύμφωνα με το Συμβούλιο, η πάταξη της αδήλωτης εργασίας πρέπει να αποτελέσει συστατικό μέρος της Ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση που έχει ως σκοπό τη δημιουργία περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Τη φιλοδοξία αυτή συμμερίζεται και η Επιτροπή και τον Ιούλιο του 2003 κατά την άτυπη συνεδρίαση της Βαρέζε, οι Υπουργοί Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέπτυξαν τις απόψεις τους επί του θέματος. Υπενθύμισαν ότι η μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε κανονική απασχόληση θα συνέβαλε στην επίτευξη της πλήρους απασχόλησης, στη βελτίωση της ποιότητας και της παραγωγικότητας της εργασίας, στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της κοινωνικής ένταξης καθώς και στην εξάλειψη της φτώχειας και στον περιορισμό των στρεβλώσεων της αγοράς.

3.4.2 Στη γνωμοδότηση της για την ανακοίνωση του 1998 της Επιτροπής, η ΕΟΚΕ τάχτηκε υπέρ του τρόπου προσέγγισης για την αντιμετώπιση του προβλήματος της λαθραίας εργασίας με βάση την προοπτική της απασχόλησης. Η ΕΟΚΕ επικροτεί αυτή την άποψη.

3.4.3 Για την επίτευξη του στόχου αυτού, δηλ. τη μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε κανονικής μορφής απασχόληση ή τη νομιμοποίηση της λαθραίας εργασίας σύμφωνα με τις απαιτήσεις του νόμου χρειάζεται η λήψη σειράς μέτρων.

3.4.4 Κατ' αρχάς είναι απαραίτητο να γίνει διάκριση που θα στοχεύει στον διαχωρισμό μεταξύ εκείνων που θα έπρεπε να εργάζονται στην κανονική αγορά εργασίας από εκείνους που έχουν αποφασίσει να μην δηλώνουν τις δραστηριότητες τους.

3.4.5 Πρέπει επίσης να καταστεί σαφές ποιές δραστηριότητες της παραοικονομίας μπορούν να μεταφερθούν στον κανονικό, νόμιμο τομέα.

3.4.6 Είναι πιθανό να μην υπάρχει ζήτηση για ορισμένες δραστηριότητες ή υπηρεσίες της λαθραίας απασχόλησης στη νόμιμη αγορά εργασίας. Σύμφωνα με την άποψη της ΕΟΚΕ, υπάρχουν ειδικοί λόγοι να παρακολουθεί κανείς στενά την εν λόγω κατάσταση. Είναι πιθανό να ενταχθεί μια παρόμοια δραστηριότητα, με τη λήψη κατάλληλων μέτρων υποστήριξης, στον κανονικό, νόμιμο τομέα.

3.4.7 Η υλοποίηση της στρατηγικής της Λισσαβώνας προϋποθέτει μεταξύ άλλων την ίδρυση και ανάπτυξη στην ΕΕ νέων δυναμικών και ανταγωνιστικών επιχειρήσεων που θα δημιουργήσουν περισσότερες θέσεις εργασίας.

3.4.8 Η απόσταση που χωρίζει την ιδέα από την πράξη της λειτουργούσας και παραγωγικής επιχείρησης με προσωπικό είναι πολύ μεγάλη και συνιστά περίπλοκη διαδικασία.

3.4.9 Γι αυτό είναι απαραίτητη για τις νεοϊδρυθείσες επιχειρήσεις η δημιουργία ενός κλίματος μεγέθυνσης και ανάπτυξης το οποίο να συγκεντρώνει τις απαιτούμενες προϋποθέσεις.

3.4.10 Οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να απαιτούν να γνωρίζει και να εφαρμόζει η επιχείρηση στην οποία εργάζονται τις ισχύουσες νομοθεσίες για την απασχόληση και τη φορολογία.

3.4.11 Η ισορροπία μεταξύ και των δύο αυτών απαιτήσεων είναι αναγκαία. Διαφορετικά επικρέμαται ο κίνδυνος πολλές επιχειρήσεις να μην τεθούν ποτέ σε λειτουργία και να μην υλοποιηθούν πολλές και καλές ιδέες.

3.4.12 Η ιδανική προσέγγιση της δήλωσης των Υπουργών Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων στη Βαρέζε, τον Ιούλιο του 2003, μπορεί εύκολα να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το θέμα για τη μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε δηλωμένη θα περιοριζόταν μόνο στην απασχόληση. Η αδήλωτη εργασία, ιδίως όταν πραγματοποιείται συχνά και οργανωμένα συνδέεται, πολλές φορές, και με άλλες μορφές οικονομικής εγκληματικότητας. Η τελευταία απαιτεί την καταβολή ιδιαίτερων προσπαθειών από πλευράς κοινωνίας και τη λήψη μέτρων ως συνήθως.

3.5 Ορισμός της αδήλωτης εργασίας

3.5.1 Το Συμβούλιο για να διακρίνει μεταξύ της αδήλωτης εργασίας και των άλλων μορφών οικονομικής εγκληματικότητας χρησιμοποιεί τον ορισμό που προτείνει η Επιτροπή στην ανακοίνωση της, του 1998. Η ΕΟΚΕ θεωρεί (γνωμοδότηση ΕΟΚΕ 1240/98) ως λαθραία εργασία «οιασδήποτε αμειβόμενη δραστηριότητα, νόμιμη ως προς τη φύση της αλλά μη δηλωμένη στις δημόσιες αρχές», διατύπωση που θεωρεί αποδεκτή έχοντας υπόψη την ανάγκη ενός κοινού ορισμού που θα ισχύει σε όλα τα κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ επικροτεί αυτή την άποψη.

3.6 Παράνομη μετανάστευση και αδήλωτη εργασία

3.6.1 Η ΕΟΚΕ επανειλημμένως εξέθεσε τις απόψεις της για την ύπαρξη και τις αιτίες της παράνομης μετανάστευσης και έθιξε το θέμα της σχέσης μεταξύ της παράνομης μετανάστευσης και της αδήλωτης απασχόλησης. Ούτε η «κανονική» αγορά εργασίας ούτε η κοινωνική ασφάλιση είναι πρόσφορες στους παράνομους μετανάστες. Οι ενδιαφερόμενοι στρέφονται προς άλλες λύσεις για να επιβιώσουν πράγμα που τους οδηγεί τις περισσότερες φορές στην αγορά της λαθραίας απασχόλησης. Η κατάσταση αυτή ισχύει κυρίως στους τομείς των οικοδομών, της γεωργίας και της κηπουρικής. Συχνά η κατάσταση που δημιουργείται είναι δύσκολη διότι ο/η παράνομος μετανάστης/τρια εξαρτώνται συχνά από ασυνείδητους εργοδότες και πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης.

3.6.2 Θα ήταν συνεπώς ευκταίο τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να λάβουν μέτρα για την καταπολέμηση της παράνομης μετανάστευσης στα πλαίσια της κοινής πολιτικής για τη μετανάστευση (8). Μπορεί κανείς να προσφύγει σε πολλές και διαφορετικές στρατηγικές, που θα διαφέρουν από το ένα κράτος στο άλλο. Μια από τις στρατηγικές αυτές θα ήταν βέβαια η επιστροφή των παράνομων μεταναστών στην χώρα προέλευσης τους. Μια άλλη η ενίσχυση των ελέγχων στα σύνορα.

3.6.3 Πάντως πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι ένα άτομο που είναι έτοιμο να εγκαταλείψει τη χώρα του για μια καλύτερη ζωή σε μία άλλη, διαθέτει τόση ενέργεια που είναι δύσκολο να το εμποδίσει κανείς.

3.6.4 Είναι σκόπιμο να ληφθεί υπόψη και μία κατηγορία, αυτή των ατόμων των οποίων τα πιστοποιητικά κλέβονται ή κατάσχονται προκειμένου οι κάτοχοί τους να υποχρεωθούν να ξεπληρώσουν τη «διέλευσή» τους. Με τον τρόπο αυτό τα άτομα αυτά γίνονται σκλάβοι των δικτύων μεταφοράς λαθρομεταναστών και υποχρεώνονται έτσι να εξοφλήσουν το «χρέος» τους. Αυτό αφορά τόσο άτομα που απασχολούνται από ιδιώτες (π.χ. ως οικιακό προσωπικό), όσο και άτομα που εργάζονται σε εργοτάξια (π.χ. σε οικοδομές ή σε ναυπηγεία) ή στη γεωργία, καθώς και άτομα που αναλαμβάνουν εργασίες αποκατάστασης. Προκαλεί φρίκη το γεγονός ότι βρισκόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με το οργανωμένο έγκλημα, στο οποίο είναι εμπλεγμένα πολλά επίπεδα της κοινωνίας. Πρέπει να έχουμε επίγνωση του προβλήματος, να το αναγνωρίσουμε, ώστε να μπορέσουμε να το καταπολεμήσουμε προστατεύοντας κάθε θύμα, παρέχοντάς του δικαιώματα και φροντίζοντας να γίνονται αυτά σεβαστά

3.6.5 Πάντως, στον τομέα της παράνομης μετανάστευσης δεν είναι γενικότερα δυνατόν για ανθρωπιστικούς, νομικούς ή πρακτικούς λόγους να αποστέλλεται ο ενδιαφερόμενος πίσω στη χώρα προέλευσής του. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια ένταξης του στην κοινωνία μέσω διαφόρων μέτρων.

3.6.6 Κατά την αξιολόγηση των μεταβατικών μέτρων που θα αφορούν την «ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων» — ή ορθότερα την έλλειψη ελευθερίας τους — και θα προορίζονται για τους υπηκόους των χωρών της διεύρυνσης της 1ης Μαΐου 2004, είναι σκόπιμο να γίνουν συνείδηση οι περιττές δυσκολίες τις οποίες καλούνται να αντιμετωπίσουν εργοδότες και εργαζόμενοι, αφού ληφθούν υπόψη η εξέλιξη των προσόντων, η δημογραφική και η πολιτιστική εξέλιξη, καθώς και η εξέλιξη των αναγκών κινητικότητας.

3.6.7 Στην αντίθετη περίπτωση, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα δυναμικό υποψήφιων για τη λαθραία απασχόληση με τις αρνητικές συνέπειες που γνωρίζουμε ότι αυτό έχει για την αγορά εργασίας.

3.6.8 Ένα σημαντικό συμπλήρωμα στα άλλα μέτρα για την καταπολέμηση της αδήλωτης απασχόλησης είναι, όπως υποστήριξε και παλαιότερα η ΕΟΚΕ στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα τη μετανάστευση, την ένταξη των μεταναστών και το ρόλο της κοινωνίας των πολιτών, το να στοχεύεται με τα εν λόγω μέτρα η ενσωμάτωση των μεταναστών και τέλος με τη χορήγηση ιθαγένειας, η ένταξή τους στην κοινωνία των πολιτών (9).

3.6.9 Οι αρχές έχουν την ευθύνη να ενημερώνουν τους μετανάστες με σαφήνεια για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και να εξασφαλίζουν σε αυτούς πρόσβαση στην κανονική αγορά εργασίας καθώς και στην κατάρτιση και τη δια βίου μάθηση. Πρέπει να μπορεί να επωφελείται του συστήματος υγείας και των άλλων κοινωνικών παροχών ισότιμα με τους κατοίκους της χώρας υποδοχής. Ακόμη, πρέπει να καταπολεμηθεί η δημιουργία γκέτο στις πόλεις.

3.7 Προληπτικά μέτρα

3.7.1 Στο ψήφισμα του, το Συμβούλιο καλεί ιδίως τα κράτη μέλη να δημιουργήσουν ένα νομικό και διοικητικό περιβάλλον κατάλληλο για να δηλώνονται οι οικονομικές δραστηριότητες και η απασχόληση. Γενικότερα, καταβάλλεται προσπάθεια για να μειωθεί η ελκυστικότητα της αδήλωτης εργασίας.

3.7.2 Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υποδείξει ορισμένους πιθανούς δρόμους οι οποίοι χωριστά ή από κοινού, μπορεί να οδηγήσουν στην επίτευξη του στόχου.

3.7.3 Πρέπει να εκτελεσθούν συγκριτικές μελέτες για να προσδιορισθούν οι ιδιαίτερα ευαίσθητες φορολογικές βάσεις σε συνδυασμό με την αδήλωτη εργασία και οι πιθανότητες που υπάρχουν για την εξάλειψη των εν λόγω προβλημάτων.

3.7.4 Τα κράτη μέλη πρέπει να διαθέτουν ένα δικαστικό σύστημα που να λειτουργεί καλά για την ανακάλυψη, τη δίωξη και την επιβολή κυρώσεων σε άτομα που μετέρχονται αδήλωτη απασχόληση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν συμβαίνει συστηματικά και όταν ο εργαζόμενος καθίσταται θύμα εκμετάλλευσης.

3.7.5 Πρέπει να αναληφθούν εκτεταμένες δράσεις ενημέρωσης και επιμόρφωσης για να προβληθούν ορισμένες επιζήμιες συνέπειες που συνεπάγεται η αδήλωτη εργασία τόσο για την κοινωνία όσο και για τον κάθε πολίτη.

3.8 Φορολογικά προβλήματα

3.8.1 Στις έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί για τη λαθραία απασχόληση λαμβάνεται γενικότερα ως βάση η αρχή ότι το φαινόμενο αυτό αποτελεί ένα πρόβλημα που συνεπάγεται την απώλεια φορολογικών πόρων.

3.8.2 Στις πραγματοποιηθείσες μελέτες για την έκταση της λαθραίας απασχόλησης στις διάφορες χώρες, τίποτα δεν επιβεβαίωσε την υπόθεση ότι υπάρχει, στατιστικά, σχέση μεταξύ της έκτασης του φαινομένου αυτού και του γενικού επιπέδου φορολόγησης.

3.8.3 Η σχέση μεταξύ της λαθραίας εργασίας και του φορολογικού βάρους είναι πολύπλοκη. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, δεν είναι βέβαιο ότι μια μείωση φόρων θα οδηγήσει αυτόματα στη μείωση της φοροδιαφυγής. Ακόμη και στις χώρες με χαμηλούς φόρους και χαμηλά τέλη ανθίζει η λαθραία απασχόληση.

3.8.4 Η ΕΟΚΕ θα έπρεπε να θεωρήσει σκόπιμη την εκπόνηση εμπεριστατωμένης μελέτης που να διαφωτίζει τη σχέση μεταξύ φόρων και τελών, αφενός, και της παράνομης εργασίας, αφετέρου.

3.8.5 Εφόσον η αδήλωτη εργασία εκτελείται συχνά, βάσει της κτηθείσας εμπειρίας, από πολύ μικρές επιχειρήσεις με περιορισμένους διοικητικούς πόρους, μπορεί να διερωτηθεί κανείς αν αυτό οφείλεται στο ότι υπάρχει άγνοια των ισχυόντων κανόνων, ή στο ότι οι κανόνες αυτοί είναι πολύπλοκοι, ή αν γίνεται εσκεμμένως με στόχο την επίτευξη ανταγωνιστικών οφελών.

3.8.6 Η κοινωνία μας είναι ιδιαίτερα απαιτητική από άποψη δικαιοσύνης. Γι' αυτό το λόγο η νομοθεσία μας είναι πολύ λεπτομερής. Το φορολογικό σύστημα αντικατοπτρίζει επιτυχώς την εν λόγω κατάσταση. Οι μεγάλες απαιτήσεις μας από άποψης δικαιοσύνης προϋποθέτουν τη διάθεση τεράστιων πόρων, κυρίως για τις διοικήσεις που είναι αρμόδιες για την τήρηση των ισχυουσών διατάξεων.

3.8.7 Όταν ένα μη ευκαταφρόνητο ποσοστό επιχειρηματιών και εργαζομένων σε ένα συγκεκριμένο τομέα της οικονομίας δεν δηλώνει εισοδήματα και μισθούς, τότε το φορολογικό σύστημα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως δίκαιο από τους σοβαρούς επιχειρηματίες οι οποίοι πολλές φορές είναι υποχρεωμένοι να διακόψουν τις δραστηριότητες τους λόγω αθέμιτου ανταγωνισμού.

3.8.8 Επομένως υπάρχουν λόγοι για να αναζητηθεί ο βαθμός συμμετρίας με τον οποίο θα μπορεί να επιτευχθεί η απλούστευση των συστημάτων τόσο για τους πολίτες όσο και για τις αρχές. Μειώνονται επίσης οι δυνατότητες εκμετάλλευσης του συστήματος. Συγχρόνως, θα διατεθούν περισσότεροι πόροι για τις αρχές που είναι αρμόδιες για την αντιμετώπιση των πιο περίπλοκων υποθέσεων παρανομίας.

3.9 Επίβλεψη και έλεγχος

3.9.1 Μια από τις κυριότερες θέσεις που εκτίθενται στο ψήφισμα του Συμβουλίου για τη μετατροπή της αδήλωτης εργασίας σε κανονικής μορφής απασχόληση είναι η απαραίτητη ενίσχυση της επίβλεψης και η επιβολή κυρώσεων. Ως προς το εν λόγω θέμα η ΕΟΚΕ φρονεί ότι πρέπει να καταπολεμάται πραγματικά η λαθραία εργασία με τη σημαντική αύξηση των ρυθμίσεων και του ελέγχου. Το να μη δηλώνεται η επικερδής εργασία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ασήμαντη παράβαση. Όπως διαπιστώνεται στις ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές για την πολιτική απασχόλησης, πρέπει να υπάρξει βελτίωση της ικανότητας επιβολής του νόμου και αποτελεσματική επιβολή κυρώσεων, ώστε η επιδιωκόμενη η «λαθραία απασχόληση» να καταστεί απρόσφορη. Τα μέτρα για την πάταξη της αδήλωτης εργασίας πρέπει πάντοτε να βασίζονται σε δύο πυλώνες: επιβολή κυρώσεων και πρόληψη του φαινομένου. Οι δύο πυλώνες αλληλοσυμπληρώνονται, χωρίς να αντιπαρατίθενται. Σε αυτή τη διττή στρατηγική, συνδυασμός μέτρων ελέγχου και κινήτρων, αποσκοπεί επίσης το ψήφισμα του Συμβουλίου και οι τρέχουσες κατευθυντήριες γραμμές για την πολιτική απασχόλησης. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται την εν λόγω άποψη.

3.9.2 Οι επιχειρηματίες αισθάνονται συχνά τη νομοθεσία και τον έλεγχο ως μια ασφυκτική κηδεμονία. Η αύξηση μόνο των κανονισμών από τις αρχές δεν συμβάλλει στη δημιουργία καλύτερης ηθικής. Σήμερα, πολλοί τομείς της οικονομίας αναδιοργανώνονται και σε πολλούς οργανισμούς τα θέματα που αφορούν τη δεοντολογία αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία. Τέτοια εθελούσια (μη δεσμευτικά) μέτρα για την καταπολέμηση της λαθραίας απασχόλησης επικροτούνται, χωρίς ωστόσο να αντικαθιστούν τους έλεγχους των αρμοδίων αρχών.

3.10 Ανάγκη για πληροφόρηση και κατάρτιση

3.10.1 Για τον εργαζόμενο η λαθραία απασχόληση είναι συχνά συνώνυμη με προσωρινή και βραχυπρόθεσμη εργασία χωρίς δυνατότητες εξέλιξης. Οι επιχειρήσεις που κάνουν χρήση λαθραίας εργασίας δεν μπορούν στην πραγματικότητα να αναπτυχθούν διότι φοβούνται ότι θα αποκαλυφθεί η απάτη τους. Ο εργαζόμενος που μετέρχεται αδήλωτη εργασία χάνει κάθε ευκαιρία να σταδιοδρομήσει. Η μισθολογική εξέλιξη δεν ακολουθεί εκείνη της νόμιμης αγοράς εργασίας. Οι κοινωνικές παροχές (περίθαλψη, σύνταξη) είναι ανύπαρκτες.

3.10.2 Κάθε άτομο που μετέρχεται αδήλωτη εργασία ή οργανώνει αυτού του είδους δραστηριότητες αποσκοπεί γενικότερα στη μη καταβολή των φόρων και των κοινωνικών εισφορών του. Είναι άκρως σημαντικό να συνειδητοποιηθεί πραγματικά η σχέση μεταξύ καταβολής κοινωνικών εισφορών και μελλοντικών κοινωνικών παροχών.

3.10.3 Αυτά τα δύο παραδείγματα δείχνουν, κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, ότι οι δράσεις πληροφόρησης και κατάρτισης είναι αναγκαίες. Γι' αυτό πρέπει να παρουσιασθούν και οι αρνητικές συνέπειες της αδήλωτης εργασίας για τον ιδιώτη και την κοινωνία τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα.

3.10.4 Οι κοινωνικοί εταίροι αλλά και άλλοι παράγοντες της οικονομικής ζωής μπορούν στην περίπτωση αυτή να διαδραματίσουν για το θέμα αυτό πρωταγωνιστικό ρόλο. Οι εταίροι της αγοράς εργασίας μπορούν να επιβλέπουν μέσω του ελέγχου που ασκούν για την ορθή εφαρμογή των συλλογικών συμβάσεων, μαζί με τις οργανώσεις των εργοδοτών ώστε να μην προσλαμβάνονται καθόλου λαθραία εργαζόμενοι και με αυτό τον τρόπο να συντελούν στην απάλειψη των συνθηκών που ευνοούν την αδήλωτη εργασία. Οι οργανώσεις εργοδοτών και εργαζομένων μπορούν να απαιτούν από τα μέλη τους την τήρηση των κωδίκων συμπεριφοράς, η δε μη συμμόρφωση με αυτούς θα έπρεπε να συνεπάγεται διάφορες μορφές κυρώσεων.

3.10.5 Πάντως ο πήχης δεν πρέπει να τεθεί πολύ ψηλά διότι υπάρχει κίνδυνος ραγδαίας εξάπλωσης της λαθραίας απασχόλησης. Σε ορισμένους τομείς της οικονομίας η λαθραία απασχόληση είναι πιο διαδεδομένη από ό,τι σε άλλους. Συγχρόνως, υπάρχει φυσικά ο κίνδυνος να καταγγέλλεται επανειλημμένως ορισμένος αριθμός τομέων για τον απλό λόγο ότι σε αυτούς η λαθραία απασχόληση είναι πιο εύκολο να αποκαλυφθεί σε σύγκριση με άλλους κλάδους δραστηριότητας.

3.10.6 Τέλος, το άτομο οφείλει πάντοτε να λαμβάνει θέση για τα θέματα ηθικής, ήθους και δικαιοσύνης.

4. Περίληψη και συμπεράσματα

4.1 Η αδήλωτη εργασία αφορά όλα τα κοινωνικά στρώματα. Σύμφωνα με μια εκτίμηση και βάσει ορισμένων μελετών η παραοικονομία ανέρχεται γύρω στο 7 και 16 % του ΑΕΠ της Ε.Ε. Έτσι, το όφελος θα είναι μεγάλο με την εξάλειψη της ίδιας ή των αιτίων της.

4.2 Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να επισημάνει ορισμένους τομείς που πρέπει να ερευνηθούν περαιτέρω και να ληφθούν υπόψη ώστε να εξευρεθούν οι κατάλληλες λύσεις για το σχετικό πρόβλημα: — Πρέπει να βελτιωθούν τα κίνητρα για τη δήλωση της εργασίας. — Οι γυναίκες βρίσκονται πολλές φορές εκτεθειμένες στην αδήλωτη εργασία και στους χαμηλούς μισθούς. Γι' αυτό είναι σημαντικό να καταγραφεί επακριβώς η κατάσταση τους προκειμένου να ληφθούν σχετικά ειδικά μέτρα. — Οι νόμοι που αφορούν τις επιχειρήσεις πρέπει να τροποποιηθούν για να μειωθεί υπεράνω όλων η γραφειοκρατία για την ίδρυση νέων επιχειρήσεων. Ωστόσο και οι ιδιοκτήτες των νέων επιχειρήσεων πρέπει να διαθέτουν βασικές οικονομικές γνώσεις. Είναι σημαντικό να γνωρίζουν τις νομικές απαιτήσεις που θέτει η κοινωνία για τη διαχείριση της επιχείρησης, π.χ. όσον αφορά το εργατικό δίκαιο και την κοινωνική προστασία του προσωπικού. — Οι παραγωγοί και οι καταναλωτές πρέπει να ενημερώνονται ευρύτατα για τις αρνητικές επιπτώσεις της αδήλωτης εργασίας στο εθνικό εισόδημα και στα συστήματα κοινωνικής ευημερίας και κοινωνικών ασφαλίσεων καθώς και για τις αρνητικές συνέπειες της στην αλληλεγγύη και τη δικαιοσύνη. — Πρέπει να βελτιωθεί η αποτελεσματική επαγρύπνηση των αρμόδιων, μεταξύ άλλων μέσω της βελτίωσης της ικανότητας ποινικής δίωξης και της συνεργασίας τους τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. — Η λαθραία απασχόληση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πταίσμα. Πρέπει να υπάρξει αποτελεσματική επιβολή κυρώσεων, ώστε η επιδιωκόμενη «λαθραία απασχόληση» να καταστεί απρόσφορη. — Η ΕΟΚΕ τονίζει τέλος το γεγονός ότι ορισμένες τρίτες χώρες δεν τηρούν τα γενικώς αποδεκτά κοινωνικά πρότυπα και συνιστά στους επιχειρηματίες από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δραστηριοποιούνται σε τέτοιες χώρες να λάβουν υπόψη τους το δεδομένο αυτό.

4.3 Η ΕΟΚΕ θα ήθελε, τέλος, να τονίσει τη σημασία που έχει η μείωση στο ελάχιστο της μεγάλης ανεργίας στα κράτη μέλη, η οποία αποτελεί τη βασική αιτία της λαθραίας απασχόλησης και της αδήλωτης εργασίας. Συνεπώς, είναι σημαντικό να εφαρμοσθεί η ευρωπαϊκή στρατηγική απασχόλησης μέσω των εθνικών σχεδίων δράσης. Μία εύρυθμα λειτουργούσα αγορά εργασίας με πλήρη απασχόληση και ποιοτική εργασία αποτελεί το κυριότερο μέσο αντιμετώπισης της λαθραίας και αδήλωτης εργασίας.

Βρυξέλλες, 7 Απριλίου 2005 Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Anne-Marie SIGMUND

(1) Ψήφισμα του Συμβουλίου αριθ. 13538/1/03.

(2) Απόφαση του Συμβουλίου, της 22ας Ιουλίου 2003, σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές των κρατών μελών για την απασχόληση, 9η κατευθυντήρια γραμμή : «Τα κράτη μέλη θα πρέπει να αναπτύξουν και να εφαρμόζουν ευρείες δράσεις και μέτρα για την εξάλειψη της αδήλωτης εργασίας, που θα συνδυάζουν την απλοποίηση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος, την άρση των αντικινήτρων και την παροχή κατάλληλων κινήτρων στα συστήματα φορολογίας και παροχών, τη βελτίωση της ικανότητας επιβολής του νόμου και την εφαρμογή κυρώσεων. Θα πρέπει να καταβάλλουν τις απαραίτητες προσπάθειες, σε εθνικό επίπεδο και επίπεδο ΕΕ, προκειμένου να γίνει γνωστή η έκταση του προβλήματος και να συντελεσθεί πρόοδος σε εθνικό επίπεδο.»

(3) Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τη λαθραία εργασία, (COM(1998) 219)

(4) «Undeclared work in an enlarged union» (Λαθραία εργασία στη διευρυμένη Ένωση). Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Απασχόληση και Κοινωνικές Υποθέσεις (2004). Η έκθεση υπάρχει μόνο σε ηλεκτρονική μορφή στα αγγλικά (με περίληψη στα γαλλικά και γερμανικά):

http://europa.eu.int/comm/employment_social/employment_analysis/work/undecl_work_final_en.pdf.

(5) COM(1998) 219 τελικό, γνωμοδότηση ΕΟΚΕ ΕΕ C 101, 12.4.1999, σελ. 30-37, ειηγητής ο κ. Daniel Giron.

(6) Regioplan Research Advice and Information (Mateman, Sander & Renooy, Piet): «Undeclared labour in Europe - Towards an integrated approach of combatting undeclared labour» (στα αγγλικά και περίληψη στα γαλλικά και γερμανικά). Amsterdam, 2001.

(7) Βλ. Υποσημείωση 4

(8) Βλέπε επίσης στην «Πράσινη Βίβλο για μία κοινοτική προσέγγιση της διαχείρισης της οικονομικής ανάπτυξης» (COM(2004) 811 τελικό).

(9) EE C 125 της 27/5/2002, σελ. 112-122, Εισηγητής: Luis Miguel Pariza Castaños, συνεισηγητής: Vítor Melícias