[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 19.6.2008

COM(2008) 225 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Η εφαρμογή της οδηγίας 2000/78/ΕΚ, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία [SEC(2008) 524]

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Η εφαρμογή της οδηγίας 2000/78/ΕΚ, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το Συμβούλιο εξέδωσε, στις 27 Νοεμβρίου 2000, την οδηγία 2000/78/ΕΚ για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία[1]. Η οδηγία αυτή εκδόθηκε δυνάμει του άρθρου 13 της συνθήκης ΕΚ, η οποία έδωσε στο Συμβούλιο την αρμοδιότητα να αναλάβει κατάλληλη δράση για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.

Η οδηγία 2000/78/ΕΚ έπρεπε να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 2 Δεκεμβρίου 2003 για τα κράτη μέλη της ΕΕ-15, έως την 1η Μαΐου 2004 για τα κράτη μέλη της ΕΕ-10 και έως την 1η Ιανουαρίου 2007 για τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία[2], με τη δυνατότητα παράτασης για τρία ακόμη χρόνια για τη μεταφορά των διατάξεων που αφορούν την ηλικία και την αναπηρία. Η Επιτροπή αυτή τη στιγμή εξετάζει όλα τα εθνικά μέτρα μεταφοράς για να βεβαιωθεί ότι η οδηγία εφαρμόζεται σωστά. Εάν η Επιτροπή κρίνει ότι δεν συμβαίνει αυτό, θα χρησιμοποιήσει τις νομικές εξουσίες της προκειμένου η εθνική νομοθεσία να συμμορφωθεί με την οδηγία.

Σύμφωνα με το άρθρο 19 της οδηγίας, τα κράτη μέλη έπρεπε να ανακοινώσουν στην Επιτροπή τις πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την παρούσα έκθεση. Η Επιτροπή πραγματοποίησε διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Επίσης, η Επιτροπή έλαβε υπόψη της τις θέσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου[3].

Στόχος της παρούσας έκθεσης δεν είναι ο λεπτομερής απολογισμός της μεταφοράς όλων των διατάξεων της οδηγίας στα κράτη μέλη, αλλά κυρίως η περιγραφή ορισμένων πτυχών που η Επιτροπή θεωρεί ότι είναι ιδιαίτερα προβληματικές ή σημαντικές. Ο πίνακας του παραρτήματος για τη μεταφορά της οδηγίας σκοπό έχει να αποτυπώσει την τρέχουσα κατάσταση όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας[4].

2. ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΟΔΗΓΙΑΣ 2000/78/EΚ

Η οδηγία 2000/78/ΕΚ είναι καινοτόμος με πολλούς τρόπους. Απαγορεύει τις διακρίσεις που βασίζονται στους εξής νέους λόγους: θρησκεία, γενετήσιος προσανατολισμός, ηλικία και αναπηρία. Όσον αφορά τις διακρίσεις λόγω αναπηρίας, εισάγεται η υποχρέωση των «εύλογων προσαρμογών» για τα άτομα με αναπηρία. Παρά το γεγονός ότι ορισμένες από τις βασικές έννοιες υπήρχαν ήδη στα εθνικά δίκαια όταν τα κράτη μέλη μετέφεραν την οδηγία, η μεταφορά διατάξεων που αφορούν π.χ. την ηλικία και το γενετήσιο προσανατολισμό αποδείχθηκε ευαίσθητο θέμα. Στη συνέχεια αναφέρονται ορισμένα ειδικά θέματα τα οποία προέκυψαν κατά τη μεταφορά της οδηγίας σε σχέση με τις τέσσερις αιτίες διακρίσεων που αντιμετωπίζει: το γενετήσιο προσανατολισμό, τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις, την ηλικία και την αναπηρία.

Γενετήσιος προσανατολισμός

Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω του γενετήσιου προσανατολισμού ήταν νέα έννοια για όλα σχεδόν τα κράτη μέλη, τα οποία έπρεπε να προβλέψουν διατάξεις νομικής προστασίας στον τομέα αυτόν για πρώτη φορά. Σήμερα, οι διακρίσεις λόγω γενετήσιου προσανατολισμού απαγορεύονται σε όλα τα κράτη μέλη. Στα περισσότερα κράτη μέλη οι υποθέσεις διακρίσεων λόγω γενετήσιου προσανατολισμού που έφτασαν στο δικαστήριο είναι ελάχιστες ή και καμία. Η κατάσταση αυτή εξηγείται από το γεγονός ότι πρόκειται για έναν νέο νομοθετικό τομέα στα περισσότερα κράτη μέλη. Εξηγείται, επίσης, από την απροθυμία των εναγόντων να δημοσιοποιήσουν το γενετήσιο προσανατολισμό τους, σ’ ένα πλαίσιο στο οποίο οι διακρίσεις λόγω γενετήσιου προσανατολισμού εξακολουθούν να θεωρούνται από πολλούς Ευρωπαίους ευρέως διαδεδομένες και θέμα ταμπού στην κοινωνία τους[5].

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάνθηκε πρόσφατα όσον αφορά την αίτηση για την έκδοση προδικαστικής απόφασης σχετικά με το εάν σύντροφος του ίδιου φύλου στο πλαίσιο δηλωμένης συμβίωσης πρέπει να αντιμετωπίζεται κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι σύζυγοι σε γάμο ετερόφυλων, όσον αφορά το δικαίωμα των παροχών επιζώντων στο πλαίσιο επαγγελματικού συστήματος ασφάλισης[6]. Μετά την υπόθεση Barber [7], η επαγγελματική σύνταξη θεωρείται «αμοιβή» κατά την έννοια του άρθρου 141 της συνθήκης ΕΚ και επομένως εμπίπτει στην κοινοτική νομοθεσία για την καταπολέμηση των διακρίσεων (στην προκειμένη περίπτωση, οδηγία 2000/78/ΕΚ). Αν και τα θέματα της οικογενειακής κατάστασης και των καταχωρισμένων συμβιώσεων εξακολουθούν να ρυθμίζονται από το εθνικό δίκαιο, στην υπόθεση Maruko [8] το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η οδηγία 2000/78 εμποδίζει την εφαρμογή κανονιστικής ρύθμισης σύμφωνα με την οποία, μετά το θάνατο του συντρόφου, ο επιζών σύντροφος δεν λαμβάνει σύνταξη επιζώντος ισοδύναμη με εκείνη που χορηγείται στον επιζώντα σύζυγο, ακόμη και αν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, η σχέση καταχωρισμένης συμβίωσης θέτει τα πρόσωπα του ίδιου φύλου σε παρεμφερή κατάσταση με τους συζύγους όσον αφορά την εν λόγω σύνταξη επιζώντος. Στην απόφαση του Δικαστηρίου αναφέρεται επίσης ότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν ο επιζών σύντροφος καταχωρισμένης συμβίωσης βρίσκεται σε παρεμφερή κατάσταση με τον σύζυγο που δικαιούται τη σύνταξη επιζώντος του επαγγελματικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης της υπό εξέταση υπόθεσης.

Θρησκεία ή πεποιθήσεις

Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων έχει μεταφερθεί σε όλα τα κράτη μέλη. Ωστόσο, τα περισσότερα κράτη μέλη δεν δίνουν ορισμό των όρων στη νομοθεσία τους. Η οριοθέτηση της «θρησκείας» και των «πεποιθήσεων» σε ορισμένες περιπτώσεις δεν είναι τόσο απλή, ιδίως όταν μπορεί να συνδεθεί με την εθνοτική καταγωγή, είτε επειδή αποδίδεται εθνοτικός χαρακτήρας σε μια θρησκευτική ομάδα είτε επειδή οι οπαδοί μιας θρησκείας ανήκουν κυρίως σε συγκεκριμένες εθνοτικές ομάδες[9].

Στο άρθρο 4 παράγραφος 2 προβλέπεται ειδική εξαίρεση από την αρχή της ίσης μεταχείρισης στην περίπτωση εκκλησιών ή άλλων ενώσεων η δεοντολογία των οποίων εδράζεται στη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις. Η εξαίρεση αυτή επιτρέπει στους συγκεκριμένους φορείς να προσλαμβάνουν άτομα της ίδιας θρησκείας ή πεποιθήσεων, εάν η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις αποτελούν επαγγελματική απαίτηση ουσιώδη, θεμιτή και δικαιολογημένη. Η εν λόγω εξαίρεση επιτρέπει τη διαφορετική μεταχείριση μόνο για λόγους θρησκείας ή πεποιθήσεων και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αιτιολογήσει άλλου είδους διακρίσεις, όπως π.χ. λόγω γενετήσιου προσανατολισμού. Πρέπει να συνδέεται σαφώς με το χαρακτήρα των δραστηριοτήτων που ασκεί ο φορέας.

Ορισμένα κράτη μέλη έχουν συμπεριλάβει στο εθνικό τους δίκαιο διατάξεις οι οποίες ευθυγραμμίζονται με το άρθρο 4 παράγραφος 2 της οδηγίας. Κάποιες χώρες έχουν προβλέψει εξαιρέσεις οι οποίες μπορεί να υπερβαίνουν τους αυστηρούς όρους της οδηγίας ή οι οποίες παραμένουν αμφίσημες. Άλλα κράτη μέλη έχουν επιλέξει να μην συμπεριλάβουν «την εξαίρεση του άρθρου 4 παράγραφος 2»[10].

Στην εθνική νομολογία που χρονολογείται μετά την έκδοση της οδηγίας τονίζονται συγκρούσεις μεταξύ των κωδίκων ένδυσης των υπαλλήλων και των εκδηλώσεων των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Ορισμένες από αυτές τις υποθέσεις αντιμετωπίστηκαν στο πλαίσιο των ανθρώπινων δικαιωμάτων (εγείροντας ζητήματα ελευθερίας της θρησκευτικής έκφρασης) και όχι ως υποθέσεις διακριτικής μεταχείρισης, αλλά αποδεικνύουν ότι το θέμα αυτό είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας.

Ηλικία

Με την εξαίρεση ενός κράτους μέλους, η νομοθεσία σήμερα απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω ηλικίας σε όλα τα κράτη μέλη, παρά το γεγονός ότι στα περισσότερα κράτη μέλη δεν υπάρχει γενική νομοθεσία κατά των διακρίσεων λόγω ηλικίας.

Κύριος στόχος είναι να εξασφαλιστεί ότι η εθνική νομοθεσία ευθυγραμμίζεται αποτελεσματικά με την οδηγία. Παρά το γεγονός ότι η νέα νομοθεσία η οποία απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω ηλικίας υπερισχύει των νόμων ή των συλλογικών συμβάσεων που εισάγουν διακρίσεις, οι περισσότερες από τις ρυθμίσεις σχετικά με τις διακρίσεις λόγω ηλικίας παραμένουν σε ισχύ. Λίγα μόνο είναι τα κράτη μέλη που πραγματοποίησαν συνολική έρευνα στις νομοθεσίες τους όσον αφορά τις διακρίσεις λόγω ηλικίας.

Η συμβατότητα της υπάρχουσας (και της μελλοντικής) νομοθεσίας όσον αφορά την ηλικία πρέπει να ελέγχεται βάσει του άρθρου 6 της οδηγίας, στο οποίο αναφέρεται ότι η λόγω ηλικίας διαφορετική μεταχείριση δεν συνιστά διάκριση εφόσον δικαιολογείται αντικειμενικά και λογικά από έναν θεμιτό στόχο (όπως είναι οι θεμιτοί στόχοι της πολιτικής στον τομέα της απασχόλησης, της αγοράς εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης) και εφόσον τα μέσα επίτευξης του στόχου αυτού είναι τα ανάλογα.

Τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν εγκρίνει γενικές νομοθετικές διατάξεις βάσει του άρθρου 6 της οδηγίας, με τις οποίες μπορούν να συγκριθούν οι υπάρχουσες ρυθμίσεις που αφορούν την ηλικία, ώστε να αξιολογηθεί η συμμόρφωσή τους με την οδηγία. Ορισμένα κράτη μέλη στο εθνικό τους δίκαιο προβλέπουν γενικές εξαιρέσεις σχετικά με τις διακρίσεις λόγω ηλικίας, οι οποίες είναι ευρύτερες από εκείνες που δικαιολογούνται βάσει του άρθρου 6. Από την άλλη πλευρά, ορισμένα κράτη μέλη δεν έχουν μεταφέρει καθόλου την εξαίρεση του άρθρου 6:[11] εάν δεν υπάρχει αυτή η «επαλήθευση της αιτιολόγησης», θα είναι ίσως δυσκολότερο να αξιολογηθεί η συμβατότητα των υφιστάμενων (και των μελλοντικών) ρυθμίσεων που αφορούν την ηλικία στο πλαίσιο του εθνικού δικαίου.

Στα περισσότερα κράτη μέλη οι εθνικές διατάξεις περιλαμβάνουν διάφορες ρυθμίσεις σχετικά με την ηλικία οι οποίες πρέπει να αξιολογηθούν κατά περίπτωση με βάση το άρθρο 6. Οι ρυθμίσεις αυτές περιλαμβάνουν τις απαιτήσεις για την πρόσβαση σε θέσεις εργασίας (ιδίως στο δημόσιο τομέα) ή στην επαγγελματική κατάρτιση, καθώς και τα όρια ηλικίας για την άσκηση ορισμένων εργασιών (και πάλι ιδίως στο δημόσιο τομέα). Όλα σχεδόν τα κράτη μέλη έχουν νομοθεσία για την προστασία των νέων και των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων.

Στην υπόθεση Mangold [12], ένας γερμανικός νόμος επέτρεπε στους εργαζόμενους άνω των 52 ετών να προσλαμβάνονται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, με σκοπό την ενθάρρυνση των εργοδοτών για να προβαίνουν σε προσλήψεις. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο στόχος της αύξησης της απασχολησιμότητας των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων ήταν θεμιτός, αλλά ότι το μέτρο δεν τηρούσε την αρχή της αναλογικότητας, αφού, όπως έκρινε, είχε πολύ ευρύ πεδίο και ο στόχος θα μπορούσε να επιτευχθεί με άλλον τρόπο που δεν θα δημιουργούσε διακρίσεις. Στην υπόθεση Palacios de la Villa [13] , το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι οι ρυθμίσεις για την ηλικία δεν είναι αναγκαίο να αιτιολογούνται ρητά για να είναι έγκυρες, αλλά ότι το υπό εξέταση μέτρο έπρεπε να είναι αντικειμενικό και να δικαιολογείται εύλογα, στο πλαίσιο του εθνικού δικαίου, από θεμιτό στόχο που συνδέεται με την πολιτική απασχόλησης και την αγορά εργασίας. Και οι δύο αυτές υποθέσεις παρέχουν κάποιες ενδείξεις όσον αφορά την απαιτούμενη «επαλήθευση της αιτιολόγησης»: παρά το γεγονός ότι οι εθνικές αρχές διαθέτουν πολύ μεγάλη διακριτική ευχέρεια όσον αφορά τις πολιτικές κοινωνικής πολιτικής, είναι σημαντικό να εξασφαλίζεται ανάλογα με την κάθε συγκεκριμένη περίπτωση ότι το μέτρο είναι κατάλληλο και ανάλογο προς το στόχο (π.χ. με την αποφυγή μέτρων τα οποία στηρίζονται αποκλειστικά στην ηλικία και τη χρήση και άλλων σχετικών κριτηρίων).

Ένα ακόμη σημαντικό θέμα είναι η συνταξιοδότηση. Σύμφωνα με την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας, οι εθνικές διατάξεις που αφορούν τις ηλικίες συνταξιοδότησης δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Οι εθνικές πρακτικές των κρατών μελών διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό, καλύπτοντας ένα φάσμα από καμία υποχρεωτική ηλικία συνταξιοδότησης σε εθνικό επίπεδο έως την υποχρεωτική συνταξιοδότηση σε μια συγκεκριμένη ηλικία των εργαζομένων του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Σε ορισμένα κράτη μέλη η συνταξιοδότηση σε συγκεκριμένη ηλικία είναι υποχρεωτική, με αποτέλεσμα κάποιος που εργάζεται μετά την ηλικία αυτή π.χ. να μην έχει πλέον δικαίωμα προστασίας σε περίπτωση καταχρηστικής απόλυσης. Στην υπόθεση Palacios de la Villa το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εξέτασε την περίπτωση εργαζομένου ο οποίος απολύθηκε όταν έφτανε στη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης των 65 ετών βάσει συλλογικής σύμβασης την οποία επέτρεπε το εθνικό δίκαιο. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, αν και τα κράτη μέλη έχουν την αρμοδιότητα να καθορίζουν την ηλικία συνταξιοδότησης, η εφαρμογή της μέσω της περάτωσης μιας σύμβασης εργασίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας και πρέπει κατά συνέπεια να επαληθεύεται η αιτιολόγησή της βάσει του άρθρου 6 της οδηγίας.

Αναπηρία

Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας έχει δύο πτυχές: η πρώτη είναι η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας (ανάλογη με τους άλλους λόγους που καλύπτονται από την οδηγία). Η δεύτερη και σημαντικότερη πτυχή είναι η υποχρέωση να προβλέπονται «εύλογες προσαρμογές» για τα πρόσωπα με αναπηρία ως αναπόσπαστο μέρος της αρχής της ίσης μεταχείρισης.

Η πρώτη πτυχή έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο όλων των κρατών μελών. Το μόνο πρόβλημα που έχει προκύψει είναι ο ορισμός της αναπηρίας. Στην οδηγία δεν δίνεται ορισμός της αναπηρίας και τα μισά περίπου από τα κράτη μέλη δεν περιλαμβάνουν συγκεκριμένο ορισμό (παρ’ όλο που τα περισσότερα έχουν έναν ορισμό για λόγους κοινωνικής ασφάλισης). Η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής απόφασης που υπέβαλε ισπανικό δικαστήριο στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για την υπόθεση Chacón Navas [14] αφορούσε το κατά πόσον ένα πρόσωπο που ασθένησε καλύπτεται από τις διατάξεις για την προστασία κατά των διακρίσεων λόγω αναπηρίας. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η «ασθένεια» δεν εξομοιώνεται με την «αναπηρία» και διευκρίνισε ότι η «αναπηρία», κατά την έννοια της οδηγίας, πρέπει να αποτελεί αντικείμενο ενιαίας ερμηνείας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η έννοια της αναπηρίας «υποδηλώνει μειονεκτικότητα, οφειλόμενη, ιδίως, σε πάθηση φυσική, διανοητική ή ψυχική, κωλύουσα τη συμμετοχή του συγκεκριμένου ατόμου στον επαγγελματικό βίο».

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες στο πλαίσιο της οδηγίας είναι η υποχρέωση των εργοδοτών να προβλέπουν «εύλογες προσαρμογές» για να μπορούν τα άτομα με αναπηρία να έχουν πρόσβαση στην εργασία. Η υποχρέωση των εύλογων προσαρμογών σημαίνει ότι ο εργοδότης πρέπει να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για να μπορεί ένα άτομο το οποίο διαθέτει τα προσόντα για τη θέση εργασίας, ανεξάρτητα από την αναπηρία του, να αναλάβει στην πράξη τα καθήκοντά του, να προάγεται και να του παρέχεται εκπαίδευση. Με την προϋπόθεση, ωστόσο, ότι τα μέτρα αυτά δεν συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση για τον εργοδότη. Η επιβάρυνση αυτή δεν θεωρείται δυσανάλογη εάν τα κράτη μέλη παρέχουν επιχορηγήσεις ή επιδοτήσεις στους εργοδότες όσον αφορά τις ακριβές προσαρμογές.

Παρά το γεγονός ότι η έννοια των εύλογων προσαρμογών είναι πολλές φορές νέα, τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν μεταφέρει τη διάταξη αυτή. Αρκετά κράτη μέλη εξακολουθούν να ρυθμίζουν την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία μέσω συστημάτων ποσοστώσεων ή με αριθμό θέσεων εργασίας που προορίζονται ειδικά για τα άτομα αυτά. Ωστόσο, αυτό δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος του ατομικού δικαιώματος για ίση μεταχείριση και εύλογες προσαρμογές. Ορισμένα κράτη μέλη δεν έχουν συμπεριλάβει την έννοια στο εθνικό τους δίκαιο έως τώρα ή ο τρόπος με τον οποίο την έχουν συμπεριλάβει είναι ανεπαρκής (π.χ. περιορίζοντας την υποχρέωση των εύλογων προσαρμογών μόνο για τους υπαλλήλους οι οποίοι έχουν ήδη μια σύμβαση εργασίας ή μόνο για τα άτομα με πολύ σοβαρή αναπηρία)[15]. Οι εθνικές διατάξεις, στις περιπτώσεις στις οποίες υπάρχουν, διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό: υπάρχουν δηλαδή κράτη μέλη που προβλέπουν μια βασική υποχρέωση χωρίς πολλές λεπτομέρειες σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής της και κράτη μέλη με εκτενέστερη καθοδήγηση για την υλοποίησή της.

3. ΠΡΟΧΩΡΩΝΤΑΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΛΑΧΙΣΤΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ: ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΝΙΑΙΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ

Παρά το γεγονός ότι η οδηγία 2000/78/ΕΚ καλύπτει μόνο τα πεδία της απασχόλησης, της εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης, σε αρκετά κράτη μέλη η προστασία από τις διακρίσεις – λόγω ηλικίας, αναπηρίας, θρησκείας και γενετήσιου προσανατολισμού – είναι ευρύτερη. Τα κράτη μέλη αυτά έχουν επιλέξει την ενιαία προσέγγιση της ισότητας, που σημαίνει ότι παρέχεται το ίδιο επίπεδο προστασίας έναντι των διαφόρων λόγων διακριτικής μεταχείρισης. Στις περιπτώσεις αυτές, το πεδίο εφαρμογής της προστασίας έναντι όλων των λόγων διακρίσεων είναι όμοιο με εκείνο που προβλέπεται στην οδηγία περί φυλετικών διακρίσεων (2000/43/ΕΚ) και η προστασία από τις διακρίσεις επεκτείνεται στην κοινωνική προστασία και στα αγαθά και στις υπηρεσίες.

Με τον τρόπο αυτό, επομένως, τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν προχωρήσει πέρα από τις απαιτήσεις της οδηγίας 2000/78/ΕΚ εφαρμόζοντας ανάλογη προστασία έναντι των περισσότερων ή όλων των λόγων διακρίσεων. Αν και ορισμένα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν όλους τους λόγους των διακρίσεων με παρόμοιο τρόπο[16], άλλα κράτη μέλη προχωρούν πέρα από τις απαιτήσεις της οδηγίας, αλλά όχι για όλους τους λόγους, ή έχουν πιο περιορισμένο πεδίο εφαρμογής για ορισμένους λόγους.

Ομοίως, στα περισσότερα κράτη μέλη, οι φορείς για την προώθηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης που ορίστηκαν δυνάμει του άρθρου 13 της οδηγίας 2000/43/ΕΚ (με σκοπό την προστασία κατά των διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής) ενεργούν και ως αρμόδιοι φορείς για τις περιπτώσεις διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ηλικίας, αναπηρίας και γενετήσιου προσανατολισμού (προχωρώντας έτσι πέρα από τις απαιτήσεις της οδηγίας 2000/78/ΕΚ, σύμφωνα με την οποία δεν απαιτείται ο ορισμός τέτοιου είδους φορέων). Το μοντέλο που κυριαρχεί είναι ο φορέας για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης να ασχολείται αποκλειστικά με τα θέματα αυτά ανεξάρτητα από το λόγο στον οποίο οφείλεται η διακριτική μεταχείριση[17]. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν επιλέξει έναν υπάρχοντα φορέα ο οποίος ασχολείται με γενικά ζητήματα ανθρώπινων δικαιωμάτων (συνήθως, έναν διαμεσολαβητή) για την επίλυση των θεμάτων που αφορούν τη διακριτική μεταχείριση, ανεξάρτητα από το λόγο στον οποίο οφείλεται[18]. Λίγα μόνο κράτη μέλη έχουν επιλέξει να ορίσουν κάποιον φορέα αρμόδιο αποκλειστικά για τα θέματα διακρίσεων λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής[19].

4. ΘΕΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ

Θετική δράση

Σύμφωνα με το άρθρο 7 της οδηγίας τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να θεσπίσουν ειδικά μέτρα για να αντισταθμίσουν τα μειονεκτήματα που συνδέονται με κάποιον από τους καλυπτόμενους λόγους, προκειμένου να πραγματωθεί η πλήρης ισότητα στην πράξη.

Τα περισσότερα κράτη μέλη επιτρέπουν τη λήψη μέτρων θετικής δράσης και όλα εφαρμόζουν ειδική νομοθεσία όσον αφορά την αναπηρία[20]. Αν και το ακριβές πεδίο εφαρμογής για τη θετική δράση θα διευκρινιστεί μέσω της νομολογίας, η τάση αυτή δείχνει ότι η έννοια της θετικής δράσης είναι πλέον ευρέως αποδεκτή στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αρκετά κράτη έχουν εισαγάγει νομικές υποχρεώσεις για την προώθηση της ισότητας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πρόκειται για ευρείες υποχρεώσεις με σκοπό την προώθηση της ίσης μεταχείρισης στα εθνικά συντάγματα. Σε άλλες εθνικές νομοθεσίες, έχουν περιληφθεί πιο συγκεκριμένες υποχρεώσεις. Στη Φινλανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι δημόσιες αρχές έχουν λεπτομερείς υποχρεώσεις όσον αφορά την προώθηση της ίσης μεταχείρισης ανεξάρτητα από φυλετική καταγωγή, αναπηρία και γένος. Στη Σουηδία, οι εργοδότες είναι υποχρεωμένοι να λαμβάνουν μέτρα με σκοπό την εξασφάλιση της ίσης μεταχείρισης όσον αφορά την εθνοτική καταγωγή.

Ενημέρωση και διάλογος

Οι διατάξεις της οδηγίας που αφορούν τη διάδοση των πληροφοριών και τον κοινωνικό διάλογο φαίνεται να έχουν μεταφερθεί με τον λιγότερο επίσημο τρόπο και να έχουν προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις στο εσωτερικό των κρατών μελών.

Λίγα κράτη μέλη έχουν εισαγάγει νομικές απαιτήσεις σχετικά με τη διάδοση των πληροφοριών και τις διαβουλεύσεις. Τα κράτη μέλη γενικά έχουν πραγματοποιήσει τέτοιου είδους ενέργειες με έναν ad hoc τρόπο χρησιμοποιώντας τους ήδη υπάρχοντες διαύλους διαβουλεύσεων, ιδίως με τους κοινωνικούς εταίρους[21]. Πολλές φορές αυτά τα καθήκοντα περιλαμβάνονται στην αποστολή των εθνικών φορέων για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης. Η διαδικασία μεταφοράς της οδηγίας έχει δώσει επίσης την ευκαιρία για έντονες συζητήσεις σχετικά με τα θέματα διακριτικής μεταχείρισης.

Διαδικαστικά ζητήματα: βάρος της απόδειξης και κυρώσεις

Ένα βασικό στοιχείο για την εξασφάλιση της δίκαιης εξέτασης των καταγγελιών περί διακριτικής μεταχείρισης είναι η αντιστροφή του βάρους της απόδειξης ενώπιον των δικαστηρίων ή άλλων αρμόδιων αρχών, όπως προβλέπεται στο άρθρο 10 της οδηγίας. Το βάρος της απόδειξης αντιστρέφεται όταν το πρόσωπο το οποίο ισχυρίζεται ότι υπήρξε θύμα διακριτικής μεταχείρισης μπορεί να τεκμηριώσει την ύπαρξη διάκρισης: στην περίπτωση αυτή, εναπόκειται στον εναγόμενο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε διακριτική μεταχείριση. Τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν εισαγάγει μια τέτοιου είδους διάταξη στο εθνικό τους δίκαιο, ενώ λίγα είναι εκείνα τα οποία δεν έχουν μεταφέρει πλήρως τη διάταξη αυτή[22].

Ο μικρός αριθμός υποθέσεων διακριτικής μεταχείρισης στη νομολογία στα περισσότερα κράτη μέλη αποδεικνύει ότι η οδηγία δεν έχει προκαλέσει πολλές καταγγελίες. Από την άλλη πλευρά, όμως, θα μπορούσε επίσης να σημαίνει ότι υπάρχουν εμπόδια, πραγματικά και υποθετικά, όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Σε πολλές χώρες τα πιθανά θύματα διακριτικής μεταχείρισης δεν έχουν ακριβή επίγνωση των δικαιωμάτων τους[23].

Έχουν προσδιοριστεί αρκετά από τα εμπόδια που τίθενται όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για θέματα διακριτικής μεταχείρισης. Η προστασία έναντι αντιποίνων είναι πολύ σημαντική για τα πρόσωπα που φέρνουν μια υπόθεση ενώπιον του δικαστηρίου. Η μεταφορά της διάταξης αυτής εξακολουθεί να είναι ελλιπής σε αρκετά κράτη μέλη.

Όλα τα κράτη μέλη προβλέπουν κάποιου είδους κυρώσεις, διοικητικού, πολιτειακού ή ποινικού χαρακτήρα. Ωστόσο, το επίπεδο προστασίας φαίνεται ότι δεν είναι το ίδιο· ορισμένα κράτη μέλη προβλέπουν ποινικές κυρώσεις, μεταξύ των οποίων ποινές φυλάκισης και αποζημιώσεις χωρίς όριο, ενώ άλλα προβλέπουν απλώς πρόστιμα ενός ορισμένου ποσού, καθώς και κατώφλια για τις αποζημιώσεις.

Άλλα προβλήματα που συνδέονται με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη περιορίζουν ίσως τη δυνατότητα προσφυγής σε αυτήν σε περιπτώσεις διακριτικής μεταχείρισης: πρόσβαση σε νομική βοήθεια, περιορισμένα χρονικά περιθώρια για την προσφυγή στα δικαστήρια (ορισμένες φορές λίγες μόνο ημέρες), διάρκεια, κόστος και πολυπλοκότητα της διαδικασίας είναι στοιχεία που μπορεί να αποτρέπουν τον κόσμο από την επιλογή αυτή.

Τα παραπάνω στοιχεία προβάλλουν την ανάγκη ύπαρξης ενός σαφούς και συγκεκριμένου πλαισίου για τα θύματα διακριτικής μεταχείρισης, τόσο σχετικά με τη διαδικασία όσο και σχετικά με την αποζημίωση. Είναι εμφανής η σπουδαιότητα της κατάλληλης θεσμικής υποστήριξης, η οποία είναι δυνατόν να παρασχεθεί είτε από εξειδικευμένους φορείς, όπως οι φορείς για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης, είτε από ΜΚΟ.

Η ύπαρξη αποτελεσματικών, ανάλογων με την παράβαση και αποτρεπτικών κυρώσεων είναι ζωτικής σημασίας. Η Επιτροπή εντός του 2008 θα πραγματοποιήσει συγκριτική μελέτη όσον αφορά το επίπεδο των κυρώσεων και τη διάρκεια των χρονικών ορίων σε κάθε κράτος μέλος, ώστε να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά τους.

5. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ

Ενώ η οδηγία 2000/43/ΕΚ παρέχει προστασία από τις διακρίσεις για λόγους φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής σε ευρύ φάσμα τομέων εκτός της απασχόλησης (εκπαίδευση, κοινωνική προστασία, υγειονομική περίθαλψη, πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες, στέγαση), η οδηγία 2000/78/ΕΚ περιορίζεται στους τομείς της απασχόλησης, της εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης. Ανταποκρινόμενη στις ανησυχίες που εκφράστηκαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την κοινωνία των πολιτών, η Επιτροπή ανακοίνωσε το 2005 ότι θα εκπονούσε μελέτη σχετικά με τη σκοπιμότητα και τη δυνατότητα ανάληψης ενδεχόμενων νέων πρωτοβουλιών για τη συμπλήρωση του ισχύοντος νομικού πλαισίου[24].

Τα αποτελέσματα της μελέτης, που ολοκληρώθηκε το 2006, απέδειξαν ότι ενώ οι περισσότερες χώρες παρέχουν κάποιας μορφής νομική προστασία που προχωρεί πέρα από τις τρέχουσες απαιτήσεις της ΕΚ στους περισσότερους υπό εξέταση τομείς, οι διαφορές μεταξύ των χωρών όσον αφορά το βαθμό και το είδος της προστασίας είναι αρκετά μεγάλες[25].

Η Επιτροπή, σύμφωνα με το πρόγραμμα εργασίας για το 2008[26] στο οποίο προβλέπεται η έγκριση μιας πρότασης οδηγίας για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης εκτός του τομέα της απασχόλησης, ετοιμάζει μια νομοθετική πρωτοβουλία. Αφορμή για την πρωτοβουλία αυτή αποτελεί το γεγονός ότι το επίπεδο προστασίας από τις διακρίσεις λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ηλικίας, αναπηρίας ή γενετήσιου προσανατολισμού είναι χαμηλότερο από το αντίστοιχο επίπεδο προστασίας από τις διακρίσεις λόγω φυλετικής καταγωγής. Κατά την προετοιμασία της πρωτοβουλίας αυτής, η Επιτροπή έχει φροντίσει να λάβει υπόψη της τα θέματα που συνδέονται με τις αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας.

6. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η οδηγία 2000/78/ΕΚ αποτελεί σημαντική εξέλιξη για την καταπολέμηση των διακρίσεων σε ολόκληρη την ΕΕ. Στα περισσότερα κράτη μέλη η μεταφορά της οδηγίας 2000/78/ΕΚ απαίτησε εκτεταμένες αλλαγές στην υπάρχουσα νομοθεσία ώστε να καλυφθούν οι νέοι λόγοι διακρίσεων.

Η μεταφορά της οδηγίας μπορεί να θεωρηθεί γενικά επιτυχής, αφού όλα τα κράτη μέλη έχουν θέσει σε ισχύ νομοθεσία κατά των διακρίσεων για όλους τους λόγους που αναφέρονται στην οδηγία, σε νέους, για πολλές χώρες, τομείς. Για τα περισσότερα κράτη μέλη το νομικό πλαίσιο μπορεί να θεωρηθεί επαρκές, ενώ η εφαρμογή στην πράξη είναι εκείνη που αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση.

Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί η εκτέλεση της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων. Από την άποψη αυτή, η αντιστροφή του βάρους της απόδειξης ενώπιον των δικαστηρίων, οι αποτρεπτικές κυρώσεις και η ύπαρξη οργανισμών υποστήριξης, ιδίως των φορέων για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης με πλήρη εξουσιοδότηση για την εκτέλεση των καθηκόντων τους, αποτελούν ζωτικής σημασίας στοιχεία ενός σωστού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει, επίσης, ότι μόνο η νομοθεσία δεν επαρκεί για την πρόληψη των διακρίσεων και την προώθηση της ισότητας. Η ορθή εφαρμογή και επιβολή της νομοθεσίας σε συνδυασμό με τα συμπληρωματικά μέτρα πολιτικής σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο ΕΕ αποτελούν το κλειδί για τον περιορισμό των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ηλικίας, αναπηρίας και γενετήσιου προσανατολισμού.

[1] ΕΕ L 303 της 2.12.2000, σ. 16.

[2] Επειδή η νομική ανάλυση της βουλγαρικής και της ρουμανικής νομοθεσίας είναι σε εξέλιξη, στην παρούσα έκθεση δεν λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση στις δύο αυτές χώρες.

[3] Όπως διατυπώθηκαν κυρίως στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της 20ής Μαΐου 2008, σχετικά με την πρόοδο που έχει επιτευχθεί όσον αφορά την ισότητα ευκαιριών και την εξάλειψη των διακρίσεων στην ΕΕ (μεταφορά στο εθνικό δίκαιο των οδηγιών 2000/43/ΕK και 2000/78/ΕK) ( 2007/2202(INI) )

[4] Οι αναφορές στην κατάσταση που επικρατεί σε κάθε κράτος μέλος αφορούν αποκλειστικά τα γεγονότα (όπως είχαν διαμορφωθεί στις 15 Δεκεμβρίου 2007) και δεν αποτελούν οριστική ανάλυση από την πλευρά της Επιτροπής όσον αφορά τη συμβατότητα της νομοθεσίας με την οδηγία.

[5] Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωβαρόμετρου για τις διακρίσεις (Ιανουάριος 2007), οι μισοί περίπου Ευρωπαίοι θεωρούν ότι οι διακρίσεις λόγω γενετήσιου προσανατολισμού είναι ευρέως διαδεδομένες και θέμα ταμπού για τη χώρα τους (βλ.: http://ec.europa.eu/employment_social/eyeq/uploaded_files/documents/Eurobarometer_report_en_2007.pdf).

[6] Υπόθεση C-267/06, Tadao Maruko , απόφαση της 1ης Απριλίου 2008.

[7] Υπόθεση C-262/88, Barber κατά Guardian Royal Exchange Assurance Group , απόφαση της 17ης Μαΐου 1990.

[8] Υπόθεση Tadao Maruko, όπως αναφέρεται πιο πάνω, σκέψη 73.

[9] Π.χ. η Βουλή των Λόρδων του ΗΒ έχει κρίνει ότι η θρησκεία μπορεί να είναι στοιχείο για τον καθορισμό της εθνοτικής καταγωγής: στην υπόθεση Mandla , η κοινότητα των Σιχ, αν και βασίζεται σε μια συγκεκριμένη θρησκεία, ορίστηκε ως «εθνοτική ομάδα» για τους σκοπούς του νόμου περί φυλετικών σχέσεων (Race Relations Act) ( Mandla v. Dowell Lee [1983] 2 AC 548).

[10] Οι CZ, EE, FR, LT, PT, FI, SE δεν προβλέπουν την εξαίρεση αυτή στις νομοθεσίες τους (παρότι μπορεί να υπάρχουν ειδικοί κανονισμοί που διέπουν τις προσλήψεις από θρησκευτικούς φορείς).

[11] EE, IE, HU, PL, UK.

[12] Υπόθεση C-144/04, Mangold, απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2005.

[13] Υπόθεση C-411/05, Palacios de la Villa , απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2007.

[14] Υπόθεση C-13/05, Chacón Navas, απόφαση της 11ης Ιουλίου 2006.

[15] DE, IT (προστασία μόνο για ορισμένα άτομα με αναπηρία), HU.

[16] Για παράδειγμα: BE, DE, IE, LU, HU, NL, SI, FI.

[17] BE, DE, IE, FR, LT, LU (δυνάμει του νόμου, που δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί), HU, AT, SI, UK.

[18] CY, EE, EL, LV, PL, SK.

[19] DK, IT, MT, PT, FI.

[20] Οι EE, FR, IT, LV, LT, SK είναι οι μόνες χώρες που δεν προβλέπουν τη δυνατότητα ανάληψης θετικής δράσης (η αναπηρία αποτελεί γενικά εξαίρεση, καθώς τα ειδικά μέτρα υπέρ των ατόμων με αναπηρία είναι νόμιμα).

[21] Στις CZ, DK, LT, MT, PL, PT, SK, SE και UK χρησιμοποιούνται γενικές δομές κοινωνικού διαλόγου για τα θέματα ίσης μεταχείρισης.

[22] Οι EE, IT, LT, PL δεν έχουν ακόμη μεταφέρει σωστά τις διατάξεις σχετικά με το βάρος της απόδειξης. Η MT το έχει κάνει εκτός από την περίπτωση της αναπηρίας.

[23] Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωβαρόμετρου για τις διακρίσεις (Ιανουάριος 2007), λιγότεροι από το ένα τρίτο των Ευρωπαίων γνωρίζουν τα δικαιώματά τους σε περίπτωση που υποστούν διακριτική μεταχείριση (βλ.: http://ec.europa.eu/employment_social/eyeq/uploaded_files/documents/Eurobarometer_report_en_2007.pdf).

[24] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Απαγόρευση των διακρίσεων και ίσες ευκαιρίες για όλους: Στρατηγική-πλαίσιο», COM(2005) 224.

[25] Βλ.: http://ec.europa.eu/employment_social/fundamental_rights/public/pubst_en.htm

[26] COM(2007) 640