[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 17.12.2010

COM(2010) 762 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Εκ των υστέρων αξιολόγηση της εκδήλωσης «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης » 2009 (Λιντζ και Βίλνιους)

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Εκ των υστέρων αξιολόγηση της εκδήλωσης «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης » 2009

Εισαγωγή

Η παρούσα έκθεση υποβάλλεται βάσει του άρθρου 12 της απόφασης αριθ. 1622/2006/EK[1] της 24ης Οκτωβρίου 2006 για τη θέσπιση κοινοτικής δράσης όσον αφορά την εκδήλωση Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για τα έτη 2007 έως 2019, στο οποίο αναφέρεται ότι «κάθε χρόνο η Επιτροπή εξασφαλίζει την εξωτερική και ανεξάρτητη αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της εκδήλωσης Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης του προηγούμενου έτους σύμφωνα με τους στόχους και τα κριτήρια της δράσης που καθορίζονται στην παρούσα απόφαση. Η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση της αξιολόγησης αυτής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Επιτροπή των Περιφερειών μέχρι τα τέλη του έτους που έπεται μετά από την εκδήλωση Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης.»

Η παρούσα έκθεση προβάλλει τη θέση της Επιτροπής ως προς τα κυριότερα συμπεράσματα και συστάσεις της εξωτερικής αξιολόγησης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2009 την οποία οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να συμβουλευτούν μέσω του συνδέσμου:

http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc485_en.htm

Η εξωτερική αξιολόγηση προβαίνει κατά πρώτον σε χωριστή αξιολόγηση των δύο πολιτιστικών πρωτευουσών της Ευρώπης 2009 (εφεξής «ΠΠE»): Λιντζ και Βίλνιους. Στη συνέχεια συγκρίνει τα αποτελέσματα και καταλήγει σε συμπεράσματα που ισχύουν και για τις δύο πόλεις. Τα αποτελέσματα βασίζονται σε στοιχεία που παρασχέθηκαν από τις δύο ΠΠE, ανάδραση από τους συντελεστές και έγγραφο υλικό πολιτικού και ακαδημαϊκού χαρακτήρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για τη συναγωγή συμπερασμάτων και τη διατύπωση συστάσεων, η αξιολόγηση στηρίζεται στην αξιολόγηση της ΠΠΕ 2007 και 2008 που διενεργήθηκε το 2009[2].

Ιστορικό της δράσης

Η δράση της ΕΕ για την εκδήλωση Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης

Το αρχικό πρόγραμμα «Ευρωπαϊκή Πόλη Πολιτισμού» ξεκίνησε σε διακυβερνητικό επίπεδο το 1985[3] και αργότερα συμπληρώθηκε με έναν «Ευρωπαϊκό Μήνα Πολιτισμού»[4]. Βάσει των δραστηριοτήτων αυτών, η απόφαση 1419/1999/EK θέσπισε μια κοινοτική δράση για την εκδήλωση «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης» για τα έτη 2005 έως 2019[5], στο εξής αναφερόμενη ως «η δράση». Τα κράτη μέλη κατατάχθηκαν σε μια χρονολογική σειρά υποδοχής της εκδήλωσης για κάθε έτος. Οι ευρωπαϊκές χώρες, που δεν ήταν κράτη μέλη, μπορούσαν επίσης να υποβάλουν υποψηφιότητα, χωρίς προκαθορισμένη χρονολογική σειρά.

Η απόφαση 1419/1999/EK αντικαταστάθηκε αργότερα από την απόφαση 1622/2006/EK[6] η οποία παρουσίασε αναλυτικά τους στόχους της δράσης, τροποποίησε τη διαδικασία ορισμού και παρακολούθησης του τίτλου από το 2013 και μετά και κατάργησε τη δυνατότητα υποβολής υποψηφιότητας για τον τίτλο από μη κράτη μέλη. Αντίθετα από την προηγούμενη απόφαση που άφηνε στα κράτη μέλη την ευχέρεια να αποφασίζουν την ακολουθητέα διαδικασία για την επιλογή των πόλεων, χωρίς επακόλουθη παρακολούθηση, η νέα απόφαση εισήγαγε έναν εθνικό διαγωνισμό σε δύο στάδια με ευρωπαϊκά κριτήρια και συνεδριάσεις παρακολούθησης μετά τον ορισμό των πόλεων.

Από τον τίτλο του 2009 και μετά κάθε χρόνο ορίζονται δύο κράτη μέλη για την οργάνωση της εκδήλωσης, τα οποία καλούνται να προτείνουν πόλεις και να υποβάλουν την αίτησή τους, συμπεριλαμβανομένου του πολιτιστικού τους προγράμματος, για το έτος σε μια ευρωπαϊκή επιτροπή επιλογής η οποία συνιστά την ανακήρυξή τους στην Επιτροπή. Στη συνέχεια η Επιτροπή εκδίδει σύσταση προς το Συμβούλιο Υπουργών το οποίο ορίζει επίσημα τις ΠΠE. Λόγω της χρονικής κλίμακας υλοποίησης της ΠΠE, η προπαρασκευή της οποίας αρχίζει έξι έτη πριν από το έτος κατοχής του τίτλου, η απόφαση 2006 διατηρεί την εφαρμογή της απόφασης 1999 για τις ΠΠE των ετών 2007, 2008 και 2009 και προβλέπει μεταβατικές διατάξεις για τις εκδηλώσεις 2010, 2011 και 2012.

Η οικονομική ενίσχυση της ΕΕ παρέχεται από το Πρόγραμμα Πολιτισμού της ΕΕ. Για την περίοδο 2007-2013 διαθέτει μέγιστο ποσό 1,5 εκατ. ευρώ ετησίως ανά ΠΠE[7]. Για το έτος 2009, η οικονομική ενίσχυση έλαβε τη μορφή συγχρηματοδοτικής επιδότησης για συγκεκριμένα σχέδια που καλύπτουν μέρος των πολιτιστικών προγραμμάτων της ΠΠE.

Η ευρωπαϊκή πολιτιστική πρωτεύουσα για το 2009

Οι ΠΠE 2009 εμπίπτουν στις διαδικασίες επιλογής που προβλέπονται από την απόφαση του 1999. Η Αυστρία και η Λιθουανία ανέλαβαν να φιλοξενήσουν τις εκδηλώσεις ΠΠΕ κατά το εν λόγω έτος και πρότειναν το Λιντζ και το Βίλνιους αντίστοιχα. Η διαδικασία επιλογής πραγματοποιήθηκε το 2005. Η ευρωπαϊκή επιτροπή επιλογής εξέδωσε έκθεση με την οποία συνιστούσε τις δύο πόλεις για τον τίτλο του 2009, ενώ συγχρόνως διατύπωσε συστάσεις για την καλύτερη επίτευξη των προτεινόμενων στόχων. Το 2005 το Συμβούλιο των Υπουργών απένειμε επίσημα τον τίτλο στις υποψήφιες πόλεις, βάσει σύστασης της Επιτροπής.

Η εξωτερική αξιολόγηση

Οι όροι της αξιολόγησης

Η Επιτροπή ανέθεσε στην εταιρεία Ecotec Research and Consulting την εκτέλεση της εξωτερικής αξιολόγησης[8] των εκδηλώσεων ΠΠE 2009. Η αξιολόγηση αποσκοπούσε στην εκτίμηση της καταλληλότητας, της επάρκειας, της αποτελεσματικότητας και της βιωσιμότητας των δύο αυτών ΠΠE ως προς τους στόχους της δράσης και ως προς τους στόχους που έθεσαν οι ίδιες οι ΠΠE στις αιτήσεις τους και κατά τη διάρκεια του σταδίου υλοποίησης. Η εξωτερική αξιολόγηση συνοδευόταν από εκθέσεις για κάθε ΠΠE και παρείχε συμπεράσματα και συστάσεις ως προς τον τρόπο βελτίωσης της υλοποίησης της δράσης. Επειδή κάθε ΠΠE φέρει τον τίτλο μόνο για ένα έτος, τα συμπεράσματα και οι συστάσεις που αφορούν τις πόλεις διατυπώθηκαν με τη μορφή «διδαγμάτων», ώστε να βοηθηθούν οι μελλοντικές ΠΠΕ κατά την υλοποίησή τους.

Μεθοδολογία

Οι δύο ΠΠE αξιολογήθηκαν χωριστά, λαμβανομένων εν μέρει υπόψη των αξιολογήσεων που παραγγέλθηκαν από τις ίδιες τις ΠΠE. Συγκεντρώθηκαν στοιχεία σε δύο επίπεδα: ένας μικρός αριθμός στοιχείων σε επίπεδο ΕΕ και ένας μεγαλύτερος αριθμός στοιχείων από τις ίδιες τις ΠΠΕ. Οι βασικές πηγές περιελάμβαναν έγγραφα πολιτικής και ακαδημαϊκού χαρακτήρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο· τις αρχικές αιτήσεις των ΠΠE, μελέτες και εκθέσεις που παρήγγειλαν οι ΠΠE, πρόγραμμα εκδηλώσεων, διαφημιστικό υλικό και δικτυακούς τόπους· ποσοτικά στοιχεία που παρασχέθηκαν από τις ΠΠE σχετικά με δραστηριότητες, αποδόσεις και αποτελέσματα· συνεντεύξεις των ομάδων διαχείρισης κάθε ΠΠE· διαβουλεύσεις με βασικούς συντελεστές σε κάθε ΠΠΕ και επισκέψεις σε κάθε πόλη. Μια συγκριτική ανασκόπηση και μία μετα-αξιολόγηση εξέτασαν τα συμπεράσματα που προέκυψαν από τις δύο ΠΠE, προέβησαν σε σύγκριση και αντιπαραβολή των προσεγγίσεων και επαλήθευσαν την ποιότητα της έρευνας. Συμπεράσματα σχετικά με την δράση ΠΠE γενικότερα αντλήθηκαν από στοιχεία και συμπεράσματα που προέκυψαν από τις δύο ΠΠE.

Τα συμπεράσματα του αξιολογητή

Σχετικότητα της δράσης

Η αξιολόγηση θεώρησε ότι η υλοποίηση της δράσης ήταν σχετική προς το άρθρο 167 της συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι στόχοι «ανάπτυξης πολιτιστικών δραστηριοτήτων» και «προαγωγής της ευρωπαϊκής διάστασης του πολιτισμού και μέσω αυτού» προβάλλονται έντονα στην δράση.

Το προοίμιο της απόφασης του 1999 εισήγαγε για πρώτη φορά ρητή αναφορά στην ανάπτυξη του πολιτισμού και του τουρισμού και στην ανάγκη κινητοποίησης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Οι αναφορές αυτές ενισχύθηκαν αργότερα στην απόφαση του 2006 με τη συμπερίληψη σαφών κριτηρίων σχετικών με την «ενδυνάμωση της συμμετοχής των πολιτών» και «τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη». Πολλές ΠΠE πρoχώρησαν παραπέρα δηλώνοντας ρητά κοινωνικούς, οικονομικούς ή τουριστικούς στόχους. Η εισαγωγή αυτών των στόχων στη διοργάνωση ΠΠE συγχρόνως διαμόρφωσε και αντικατόπτρισε ευρύτερες τάσεις στην πολιτική για τον πολιτισμό.

Εντούτοις, η αυξανόμενη σημασία αυτών των στόχων συνοδεύτηκε από συζήτηση σχετικά με την ισορροπία μεταξύ της υποστήριξης του πολιτισμού για την εγγενή του αξία ή ως ενός μέσου απόδοσης απτών, μετρήσιμων κερδών πραγματοποιηθείσας επένδυσης.

Σχετικότητα της ΠΠΕ 2009

Στην αξιολόγηση εξετάστηκαν τα κίνητρα που ώθησαν τις πόλεις να υποβάλουν την υποψηφιότητά τους ως ΠΠE, καθώς και η συνάφεια των στόχων τους με τους στόχους της δράσης και του άρθρου 167. Εξετάστηκε επίσης η διαδικασία με την οποία τα κίνητρα μετατράπηκαν από τις ΠΠΕ 2009 σε μια σειρά εφικτών στόχων και οι αλλαγές αυτών των στόχων κατά τη φάση ανάπτυξης. Και οι δύο ΠΠΕ υιοθέτησαν τους στόχους της δράσης και τους προσάρμοσαν στο δικό τους ιδιαίτερο πλαίσιο και στις προτεραιότητές τους. Και οι δύο εκπόνησαν διάφορα πολιτιστικά προγράμματα και συνδεδεμένες δραστηριότητες (π.χ. ανακοινώσεις, εθελοντισμός, κλπ) που θα υποστηρίξουν τους στόχους «ανάπτυξης πολιτιστικών δραστηριοτήτων», «προαγωγής της ευρωπαϊκής διάστασης του πολιτισμού και μέσω αυτού» και «κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης μέσω του πολιτισμού».

Οι στόχοι και οι δραστηριότητες του Λιντζ ήταν εντελώς συναφείς και με τους τρεις ειδικούς στόχους και ιδιαίτερα με τον στόχο ανάπτυξης πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Όσον αφορά το Βίλνιους, για πρακτικούς λόγους δεν ήταν σε θέση να υλοποιήσει σε μεγάλο βαθμό τον τρίτο στόχο, παρόλο που η πόλη διατήρησε πάντα την επιθυμία να τον επιδιώξει, αλλά αντίθετα αφιέρωσε το μεγαλύτερο τμήμα των δραστηριοτήτων στην υλοποίηση στόχων που συνδέονται με την «προαγωγή της ευρωπαϊκής διάστασης» και την «ανάπτυξη πολιτιστικών δραστηριοτήτων».

Επάρκεια διακυβέρνησης

Σημασία δόθηκε στην καταλληλότητα της διακυβέρνησης της ΠΠE, συμπεριλαμβανομένων των οργανωτικών της προτύπων, των μεθόδων επιλογής και υλοποίησης πολιτιστικών δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων, ανακοινώσεων και διαφημιστικών δραστηριοτήτων, καθώς και των μεθόδων συγκέντρωσης χρηματοδοτικών πόρων.

Όπως συνέβη με την αξιολόγηση της εκδήλωσης ΠΠΕ του 2007 και 2008, η αξιολόγηση των ΠΠΕ 2009 τονίζει πόσο ουσιαστικό είναι, παρόλο που μπορεί να αποβεί δύσκολο, το να καθοριστεί η κατάλληλη οργανωτική δομή και να συσταθεί ομάδα με τα κατάλληλα προσόντα για την εφαρμογή του πολιτιστικού προγράμματος. Για να γίνει αυτό πρέπει να συγκεντρωθεί μεγαλύτερο φάσμα προσόντων οπότε και διαφορετική δομή σε σχέση με την ομάδα που είχε προετοιμάσει την αρχική αίτηση υποψηφιότητας. Είναι επίσης αναγκαίο να εξισορροπηθούν τα καλλιτεχνικά και πολιτικά συμφέροντα και να εξασφαλιστεί ότι κάθε νέος μηχανισμός παραγωγής αποτελεσμάτων θα γίνει ευπρόσδεκτος ως συνεργάτης από τους υπάρχοντες συντελεστές. Ενδείκνυται συνήθως η δημιουργία νέας και ανεξάρτητης δομής, μιας δομής προσεκτικά προσαρμοσμένης ώστε να αντικατοπτρίζει το πολιτικό και πολιτιστικό πλαίσιο της πόλης.

Οι ΠΠΕ 2009 προβάλλουν αυτά τα σημεία με διάφορους τρόπους. Το Λιντζ ανέπτυξε αποτελεσματική και επαρκή δομή διακυβέρνησης και έτσι απέδειξε ότι μπορούν να αντιμετωπιστούν οι βασικές προκλήσεις. Η εμπειρία του Βίλνιους τονίζει τις πιθανές συνέπειες που απορρέουν όταν δεν εκπληρούνται πλήρως οι στόχοι. Η πόλη προσπάθησε να επιτύχει σταθερές και αποτελεσματικές ρυθμίσεις, αλλά συνάντησε δυσκολίες όσον αφορά το πολιτιστικό πρόγραμμα και τον συνολικό αντίκτυπο που είχε η εκδήλωση ΠΠΕ.

Ανεξάρτητα από αυτές τις δυσκολίες, ο τίτλος ΠΠΕ παραμένει ιδιαίτερης αξίας, δημιουργεί εκτεταμένα πολιτιστικά προγράμματα και επιτυγχάνει σημαντικά αποτελέσματα. Οι πόλεις καταβάλλουν μεγάλες προσπάθειες για να εξασφαλίσουν τον τίτλο και επίσης αναλαμβάνουν ρητές δεσμεύσεις στο στάδιο υποβολής της αίτησης όσον αφορά τους οικονομικούς πόρους. Εντούτοις, είναι αναγκαίο να εξασφαλιστεί ότι η ΠΠΕ εκπληρώνει τις δεσμεύσεις που ανέλαβε η ίδια στο στάδιο υποβολής της αίτησής της. Πράγματι, υπάρχει ο κίνδυνος σε δυσχερείς οικονομικές συνθήκες και όταν λείπει η πολιτική συναίνεση, οι χρηματοδοτήσεις των ΠΠΕ να υπονομευθούν από τις ανταγωνιστικές πιέσεις που ασκούνται στους κρατικούς προϋπολογισμούς τους.

Επάρκεια των μηχανισμών ΠΠΕ σε επίπεδο ΕΕ

Θεωρήθηκε ότι έπρεπε να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην επάρκεια των μεθόδων επιλογής, παρακολούθησης και οικονομικής διαχείρισης σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ενώ οι δύο ΠΠE εξέφρασαν γενική ικανοποίηση ως προς τον τρόπο λειτουργίας της ευρωπαϊκής επιτροπής επιλογής, είναι πολύ νωρίς για να συναχθούν ισχυρά συμπεράσματα ως προς την επάρκεια, την αποτελεσματικότητα και την αμεροληψία της διαδικασίας αυτής, καθώς, στην περίπτωσή τους, η επιτροπή κλήθηκε απλώς να γνωμοδοτήσει ως προς τα απόλυτα προσόντα κάθε υποψηφιότητας απουσία άλλων ανταγωνιστών υποψηφίων με τους οποίους θα μπορούσαν να συγκριθούν. Η απόφαση του 1999 δεν περιελάμβανε φάση παρακολούθησης.

Ωστόσο, όπως έδειξαν οι ΠΠΕ του 2009 και άλλες, η φάση ανάπτυξης μπορεί να δημιουργήσει δυσκολίες, όταν τα φιλόδοξα σχέδια της υποψηφιότητας πρέπει να μετατραπούν σε σειρά εφικτών θεσμικών ρυθμίσεων και να καταλήξουν σε αξιόπιστο πολιτιστικό πρόγραμμα. Ενώ το Λιντζ κατόρθωσε να συγκεκριμενοποιήσει τις δεσμεύσεις της υποψηφιότητάς του ΠΠΕ, το Βίλνιους αντιμετώπισε δυσκολίες. Επειδή η απόφαση του 1999 δεν προέβλεπε διαδικασία παρακολούθησης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν διέθετε κανένα επίσημο μέσο με το οποίο θα μπορούσε να εκδηλώσει τις ανησυχίες της. Στην περίπτωση του Βίλνιους, η διαδικασία παρακολούθησης (εάν είχε τεθεί σε λειτουργία) θα μπορούσε να συμβάλει στον εντοπισμό ενδεχόμενων προβλημάτων προκειμένου να υπάρξει αντίδραση σε αρχικό στάδιο. Η διαδικασία παρακολούθησης που εισήχθη με την απόφαση 1622/2006/ΕΚ (η οποία αντικαθιστά την απόφαση 1419/1999/ΕΚ) θα πρέπει να αποτελεί βελτίωση σε σχέση με τις ρυθμίσεις της απόφασης 1419/1999/ΕΚ.

Τα κριτήρια για τη χρηματοδότηση από την ΕΕ κάθε ΠΠE με 1,5 εκατ. ευρώ υπήρξαν σαφή και οι διοικητικές διαδικασίες δεν διέφεραν από εκείνες των λοιπών προγραμμάτων της ΕΕ. Κάθε ΠΠE έλαβε χρηματοδότηση από το πρόγραμμα Πολιτισμός της ΕΕ για συγκεκριμένα σχέδια.

Ενώ η συνεισφορά της ΕΕ από το πρόγραμμα Πολιτισμός είναι πολύ μικρή στον επιχειρησιακό προϋπολογισμό κάθε Πρωτεύουσας, το σχέδιο που συγχρηματοδοτήθηκε με επιχορήγηση της Επιτροπής ως μέρος της εκδήλωσης Βίλνιους 2009 είχε ελάχιστη επίπτωση από πλευράς ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας και ακροαματικότητας.

Η δράση ΠΠE δημιουργεί υψηλή ζήτηση από υποψήφιες πόλεις, σημαντικές επενδύσεις στα πολιτιστικά προγράμματα και στις πόλεις γενικότερα και χαίρει ιδιαίτερης προβολής στα μέσα ενημέρωσης και μεταξύ του κοινού. Είναι αμφίβολο κατά πόσον οιοσδήποτε άλλος μηχανισμός πολιτικής θα μπορούσε να πετύχει τον ίδιο αντίκτυπο για το ίδιο επίπεδο επένδυσης της ΕΕ σε οικονομικούς όρους και προσπάθεια.

Αποτελεσματικότητα ως προς την ανάπτυξη πολιτιστικών δραστηριοτήτων

Η αξιολόγηση εξέτασε την αποτελεσματικότητα κάθε ΠΠE κατά την υλοποίηση του πολιτιστικού της προγράμματος και τον αντίκτυπό του στη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη της πόλης.

Και οι δύο ΠΠΕ 2009 ήλπιζαν να αξιοποιήσουν την ευκαιρία αυτής της εκδήλωσης για να βελτιώσουν το προφίλ τους μέσω του πολιτισμού και ως πολιτιστικές πόλεις. Το Λιντζ ήδη έχαιρε διεθνούς φήμης ως βιομηχανικής πόλης, αλλά ήλπιζε μεγαλύτερη αναγνώριση (σε εθνικό και διεθνές επίπεδο) ως πολιτιστικής πόλης – και μιας πόλης που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί με το Σάλτσμπουργκ και τη Βιέννη, αν και σε διαφορετικό χώρο (δηλ. στο χώρο του σύγχρονου και όχι του κλασσικού πολιτισμού). Το Βίλνιους είχε ήδη καθιερωθεί ως το πολιτιστικό κέντρο της Λιθουανίας, αλλά επεδίωκε διεθνή αναγνώριση ως πολιτιστικός προορισμός.

Και οι δύο ΠΠΕ εφήρμοσαν βέβαια με επιτυχία ένα εκτενέστερο πολιτιστικό πρόγραμμα από εκείνο που θα εφαρμοζόταν εάν οι πόλεις δεν είχαν ανακηρυχθεί ΠΠE. Το εν λόγω πρόγραμμα ήταν πολύ εκτεταμένο στο Λιντζ. Στο Βίλνιους, για λόγους προϋπολογισμού και διαχείρισης, ήταν λιγότερο φιλόδοξο και πιο περιορισμένο από ό,τι είχε αρχικά προβλεφθεί. Εν πάση περιπτώσει, η δράση ΠΠΕ επέτρεψε και στις δύο πόλεις να διοργανώσουν εκτενέστερες και πιο φιλόδοξες εκδηλώσεις, να εφαρμόσουν πιο γνήσια καινοτόμα σχέδια και να αναλάβουν νέες δεσμεύσεις σε πολλούς πολιτιστικούς τομείς από ό,τι θα είχε συμβεί χωρίς την ανακήρυξή τους ως ΠΠΕ. Και οι δύο χώρες επέτυχαν να προσελκύσουν περισσότερους διεθνείς καλλιτέχνες στις αντίστοιχες πόλεις τους. Ενώ οι πολιτιστικοί συντελεστές και στις δύο πόλεις δήλωσαν ότι διέθεταν μεγαλύτερη ικανότητα και ότι ανέπτυξαν καλύτερη συνεργασία με εταίρους άλλων πόλεων και χωρών, φαίνεται ότι στο Λιντζ η εκδήλωση ΠΠΕ προσέδωσε πιο μακροπρόθεσμο δυναμισμό στην πολιτιστική του σκηνή. Κατά την διάρκεια της ίδιας της εκδήλωσης, το Λιντζ προσέλκυσε περίπου 3,5 εκατ. άτομα.

Αποτελεσματικότητα ως προς την προαγωγή της ευρωπαϊκής διάστασης του πολιτισμού και μέσω αυτού

Η απόφαση του 1999 δεν ορίζει ρητά την «ευρωπαϊκή διάσταση», αλλά την περιγράφει ουσιαστικά ως πολιτιστική συνεργασία που περιλαμβάνει: την προβολή των κοινών για τους Ευρωπαίους πολιτιστικών ρευμάτων και ειδών τα οποία ξεκίνησαν από τις εν λόγω πόλεις ή στα οποία οι πόλεις αυτές συνέβαλαν σημαντικά· και την προώθηση εκδηλώσεων με συμμετοχή πολιτιστικών συντελεστών από άλλες πόλεις κρατών μελών, οι οποίες οδηγούν στη διαμόρφωση βιώσιμων πολιτιστικών συνεργασιών και στην ενίσχυση της κυκλοφορίας τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το κριτήριο της «ευρωπαϊκής διάστασης» που καθορίστηκε στην απόφαση του 2006 αφήνει ένα περιθώριο ερμηνείας στις πόλεις. Παραδείγματα υπάρχουν στον οδηγό για τις υποψήφιες πόλεις που διατίθεται στο διαδίκτυο από το 2007. Κατά συνέπεια οι δύο ΠΠΕ του 2009 έδωσαν τη δική τους ερμηνεία σ’αυτήν τη διάσταση.

Και οι δύο ΠΠΕ εφήρμοσαν με επιτυχία δραστηριότητες στις οποίες συμμετείχαν καλλιτέχνες ευρωπαϊκής ακτινοβολίας. Παρόλο που και οι δύο φιλοξένησαν ήδη μεγάλο αριθμό διεθνών καλλιτεχνών στα τακτικά πολιτιστικά τους προγράμματα – ειδικότερα το Λιντζ, π.χ. με το Brucknerfest και το Ars Electronica Festival – οι πόλεις προσέλκυσαν πολύ περισσότερους καλλιτέχνες ως αποτέλεσμα της ΠΠΕ. Παρόλο που το Βίλνιους παρουσίασε λιγότερες εκδηλώσεις με συμμετοχή καλλιτεχνών ευρωπαϊκής ακτινοβολίας από ό,τι το Λιντζ, το ποσοστό αυτών των καλλιτεχνών που συμμετείχαν στο πολιτιστικό του πρόγραμμα ήταν μεγαλύτερο. Αντίθετα, οι εκδηλώσεις με συμμετοχή καλλιτεχνών ευρωπαϊκής ακτινοβολίας ήταν περισσότερες στο Λιντζ, αλλά αυτές ήταν λιγότερο σημαντικές σε σχέση με το υπόλοιπο εκτενές πρόγραμμά του. Όντως, η γενικότερη φιλοσοφία του Λιντζ δεν ήταν να οργανώσει μεγάλο αριθμό επιτυχιών που να απευθύνονται σε ένα διεθνές κοινό, αλλά αντίθετα να προτείνει εκδηλώσεις σε καθημερινή βάση.

Τα πολιτιστικά προγράμματα και των δύο ΠΠΕ περιελάμβαναν μεγαλύτερο αριθμό συνεργασιών, συμπαραγωγών και ανταλλαγών από εκείνον που θα είχε προβλεφθεί εάν αυτές οι πόλεις δεν είχαν ανακηρυχθεί ΠΠΕ. Στην περίπτωση του Λιντζ, αυτό διευκολύνθηκε από το γεγονός ότι το βασικό προσωπικό του συγκροτούντα φορέα ήταν ήδη αναγνωρισμένοι συντελεστές του διεθνούς πολιτιστικού τομέα και με καλές διασυνδέσεις με άλλους πιθανούς συνεργάτες.

Καμία από τις ΠΠΕ του 2009 δεν έδωσε μεγαλύτερη σημασία στο ένα ή στο άλλο ευρωπαϊκό θέμα. Και οι δύο επεδίωξαν να τονίσουν πτυχές της ευρωπαϊκής ιστορίας, ταυτότητας και κληρονομιάς που ήταν ήδη παρούσες στην πόλη – αλλά με πολύ διαφορετικούς τρόπους. Το Βίλνιους, πρωτεύουσα χώρας που είχε μόλις προσχωρήσει στην ΕΕ, έδωσε ισχυρή έμφαση στη μακρά ευρωπαϊκή ιστορία του και στην πολιτιστική κληρονομιά του. Το Λιντζ, αντίθετα, επεδίωξε να εξετάσει τον ρόλο που έπαιξε σε ένα πιο μελανό κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας: τη ναζιστική εποχή και, παράλληλα με αυτήν, την (ιδιαίτερα συρρικνωμένη πλέον) εβραϊκή κληρονομιά της πόλης. Ήταν ίσως η πρώτη φορά που μια ΠΠΕ διερεύνησε ένα τόσο δύσκολο θέμα με έναν τόσο λεπτομερή τρόπο.

Αποτελεσματικότητα ως προς την επίτευξη αντίκτυπου σχετικού με κοινωνικά και οικονομικά θέματα, και με την αστική ανάπτυξη και τον τουρισμό

Στην αξιολόγηση διαπιστώνεται ότι και οι δύο ΠΠΕ εφήρμοσαν με επιτυχία ένα εκτενέστερο πολιτιστικό πρόγραμμα από εκείνο που θα εφαρμοζόταν εάν δεν είχαν ανακηρυχθεί πολιτιστικές πρωτεύουσες, παρόλο που στο Βίλνιους το πρόγραμμα αυτό ήταν πολύ πιο περιορισμένο από το προβλεπόμενο. Και στις δύο πόλεις, το πολιτιστικό πρόγραμμα συμπλήρωσε ένα πρόγραμμα επενδύσεων για υποδομές, αν και αυτό χρηματοδοτήθηκε από άλλες πηγές (ιδίως τα διαρθρωτικά ταμεία στην περίπτωση του Βίλνιους), αλλά στην περίπτωση του Λιντζ η εκδήλωση ΠΠΕ έδωσε μεγαλύτερη ώθηση. Η εκδήλωση αυτή απέφερε στο Λιντζ σημαντικά οικονομικά οφέλη και συνέβαλε στην αύξηση του τουρισμού, βελτίωσε την εσωτερική και εξωτερική εικόνα της πόλης και προώθησε την ευρύτερη συμμετοχή σε πολιτιστικές εκδηλώσεις. Για παράδειγμα, τα στοιχεία για τις διανυκτερεύσεις που παρείχε το Λιντζ δείχνουν ότι σημειώθηκε αύξηση 10% σε σχέση με το 2008. Αντίθετα, στο Βίλνιους φαίνεται ότι υπήρξε λιγότερο σημαντικός οικονομικός ή κοινωνικός αντίκτυπος ως συνέπεια της ΠΠΕ.

Βιωσιμότητα

Τέλος, η αξιολόγηση εξέτασε τη βιωσιμότητα των δραστηριοτήτων της ΠΠΕ και τον αντίκτυπό τους επί της πολιτιστικής διακυβέρνησης και της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης των αντίστοιχων πόλεων.

Στο Λιντζ, υπάρχουν πολυάριθμα παραδείγματα πολιτιστικών δραστηριοτήτων που εγκαινιάστηκαν κατά το έτος του τίτλου και συνεχίστηκαν και πέρα από αυτό, αλλά βέβαια όχι της τάξης των 40 εκατ. ευρώ περίπου που είχαν επενδυθεί κατά το έτος του τίτλου. Πάντως, μπορεί να ειπωθεί ότι η πολιτιστική σκηνή στο Λιντζ έγινε πιο πλούσια και δυναμική λόγω της ΠΠΕ. Στο Βίλνιους, τα παραδείγματα συνεχούς δραστηριότητας είναι σχετικά λίγα και υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις ότι η πολιτιστική σκηνή έγινε πιο δυναμική από ό,τι θα συνέβαινε εάν η πόλη δεν ήταν πολιτιστική πρωτεύουσα.

Και οι δύο ΠΠΕ του 2009 διοργάνωσαν πολιτιστικές δραστηριότητες που θα ενισχύσουν την ικανότητά τους να αναλάβουν καλύτερες και πιο φιλόδοξες εκδηλώσεις και να αναπτύξουν τη διεθνή συνεργασία. Στο Λιντζ όμως οι δραστηριότητες αυτές είναι πιο διαδεδομένες. Στο Λιντζ, η διαχείριση και οι εταιρικές σχέσεις βελτιώθηκαν χάρη στο έτος ΠΠΕ, πράγμα που προμηνύει καλό δυναμικό για τη μελλοντική ανάπτυξη του πολιτιστικού τομέα της πόλης.

Στην παρούσα φάση, είναι πολύ νωρίς για να αξιολογηθεί η βιωσιμότητα του οικονομικού και του τουριστικού αντίκτυπου.

Κυριότερες συστάσεις της εξωτερικής αξιολόγησης και σχόλια της Επιτροπής

Η Επιτροπή συμφωνεί με τα κύρια σημεία των συστάσεων του αξιολογητή, οι οποίες είναι παρόμοιες με τις συστάσεις που είχαν διατυπωθεί μετά την αξιολόγηση των ΠΠΕ 2007-2008.

Επάρκεια διακυβέρνησης

Η Επιτροπή συμφωνεί να προτείνει σε όλες τις ΠΠΕ να ζητούν την εκτέλεση αξιολογήσεων του αντίκτυπου των πολιτιστικών τους προγραμμάτων και των συναφών δραστηριοτήτων.

Επάρκεια των μηχανισμών ΠΠΕ σε επίπεδο ΕΕ

Η Επιτροπή συμφωνεί ότι στις μελλοντικές αξιολογήσεις θα πρέπει να εξετάζονται:

- η επάρκεια, η αποδοτικότητα και η αμεροληψία της διαδικασίας επιλογής και παρακολούθησης που εισήχθη με την απόφαση του 2006, καθώς και οι επιπτώσεις τους στην ποιότητα της εκδήλωσης,

- η συνεχιζόμενη αξία του «σήματος» ΠΠΕ, από τη σκοπιά τόσο των κατόχων του τίτλου όσο και του ευρύτερου κόσμου (μέσα ενημέρωσης, πολιτιστικοί φορείς και γενικό κοινό). Σε περίπτωση που γίνεται αντιληπτό ότι η αξία του σήματος μειώνεται, η Επιτροπή θα πρέπει να αναζητήσει εναλλακτικές προσεγγίσεις και να συγκρίνει τα σχετικά τους πλεονεκτήματα με εκείνα της ΠΠΕ.

Αποτελεσματικότητα στην επίτευξη αντίκτυπου στην οικονομία, την αστική ανάπτυξη και τον τουρισμό καθώς και στην υποστήριξη της κοινωνικής ανάπτυξης μέσω του πολιτισμού

Σε προσεχείς συζητήσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμφωνεί να διερευνήσει τον βαθμό στον οποίο η έννοια της ΠΠΕ (και του πολιτισμού γενικότερα) μπορεί (συνεχίζει να) και θα πρέπει να χρησιμοποιείται για να παρακινεί τις πόλεις να ενθαρρύνουν, για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξή τους:

- την αστική αναγέννηση και την οικονομική ανάπτυξη ή κατά πόσον ενδείκνυται η επιστροφή σε μια προσέγγιση όπου ο πολιτισμός αποτελεί αυτοσκοπό·

- τη γνήσια κοινωνική ανανέωση των πόλεων και την προσέγγιση όλων των πολιτών, σε αντιπαραβολή με την απλή διεύρυνση των δυνατοτήτων για πολιτιστικές δραστηριότητες σε ήδη υπάρχον κοινό·

- ή κατά πόσον θα πρέπει να διατηρηθεί η ευελιξία των πόλεων να αποφασίζουν τη δική τους ισορροπία περιεχομένου.

Βιωσιμότητα

- Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμφωνεί να συνεχίσει να διερευνά τρόπους για την προώθηση της βιωσιμότητας του αντίκτυπου που έχει η ΠΠΕ, με βάση την κτηθείσα πείρα.

Τα συμπεράσματα της επιτροπής

Η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο τίτλος ΠΠΕ παραμένει ιδιαίτερης αξίας, δημιουργεί εκτεταμένα πολιτιστικά προγράμματα και επιτυγχάνει σημαντικά αποτελέσματα. Ο τίτλος και η χρηματοδοτική συνεισφορά της ΕΕ έχουν σημαντική θετική επίδραση και καθιστούν αυτήν την εκδήλωση ιδιαίτερα αποδοτική από πλευράς κόστους, καθώς και μια αποτελεσματική πρωτοβουλία.

Η Επιτροπή συμμερίζεται τη γενική εκτίμηση του αξιολογητή και αποδέχεται τις συστάσεις του όπως διατυπώθηκαν στο παραπάνω τμήμα.

Η Επιτροπή σημειώνει ότι οι περισσότερες ΠΠΕ διαθέτουν ήδη προγράμματα αξιολόγησης που καλύπτουν το σύνολο ή μέρος του πολιτιστικού τους προγράμματος και θα συστήσει γενικές αξιολογήσεις σε τοπικό επίπεδο. Για να προαγάγει την κυκλοφορία των καλών πρακτικών αξιολόγησης, η Επιτροπή υποστήριξε, μέσω του πολιτιστικού προγράμματος της ΕΕ, μια ομαδοποίηση πολιτικής όπου το πρότυπο συνολικής αξιολόγησης που αναπτύχθηκε από το Λίβερπουλ 2008 προσαρμόζεται περαιτέρω στις ανάγκες των μελλοντικών ΠΠΕ[9]. Ο οδηγός της Επιτροπής για τις υποψήφιες χώρες προσαρμόστηκε επίσης για να συμπεριληφθεί ένα τμήμα σχετικό με την αξιολόγηση. Επιπλέον, για τον εορτασμό της 25ης επετείου της ΠΠΕ, η Επιτροπή οργάνωσε μια διάσκεψη, τον Μάρτιο του 2010, η οποία επικεντρώθηκε στην κληρονομιά και στην αξιολόγηση της εκδήλωσης. Σύνοψη των συζητήσεων βρίσκεται στον δικτυακό τόπο της Επιτροπής.

Όσον αφορά τη σύσταση οι μελλοντικές αξιολογήσεις να εξετάζουν την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών που καθορίστηκαν από την απόφαση του 2006 και τη σύσταση οι μελλοντικές συζητήσεις να διερευνούν τους διάφορους ρόλους του τίτλου, η Επιτροπή ξεκίνησε μια αξιολόγηση των νέων ρυθμίσεων η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί κατά τα τέλη του 2010. Επιπλέον, μια δημόσια επιγραμμική διαβούλευση εγκαινιάζεται το φθινόπωρο του 2010. Αυτές οι δύο δράσεις θα συμβάλουν στην εκπόνηση πρότασης της Επιτροπής για την πρωτοβουλία πέραν του 2019, η οποία θα επιδιώξει να εξασφαλίσει ότι η πρωτοβουλία θα εξακολουθήσει να είναι όσο το δυνατόν πιο ελκυστική, συναφής και αποτελεσματική. Αυτά τα θέματα συζητήθηκαν επίσης κατά την διάσκεψη για την 25η επέτειο που αναφέρεται ανωτέρω.

Όσον αφορά τη βιωσιμότητα, η εξασφάλιση μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων από την εκδήλωση αποτελεί ήδη ένα από τα κριτήρια της απόφασης του 2006 και θα εξακολουθήσει να αποτελεί βασική μέριμνα στις συζητήσεις για την παράταση της πρωτοβουλίας. Επιπλέον, η Επιτροπή τονίζει ήδη ότι είναι σημαντικό να συμπεριλαμβάνει την εκδήλωση σε μια μακροπρόθεσμη στρατηγική πολιτικής για τον πολιτισμό στα έγγραφά της, στις ενημερωτικές συνεδριάσεις και σε άλλες διασκέψεις και θα συνεχίσει να την συμπεριλαμβάνει και στο μέλλον.

[1] EE L 304 της 3ης Νοεμβρίου 2006.

[2] Εκ των υστέρων αξιολόγηση της εκδήλωσης «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης» 2007 και 2008, μελέτη που εκπονήθηκε για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή από την Ecotec Research and Consulting, 2009.

[3] Ο τίτλος «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης» επιλέχτηκε για να συμβάλει στην προσέγγιση των ευρωπαίων πολιτών μεταξύ τους. Βλ. το Ψήφισμα των υπουργών πολιτιστικών υποθέσεων σχετικά με την ετήσια διοργάνωση της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης» της 13.06.1985http://eur-ex.europa.eu/Notice.do?mode=dbl&lang=en&lng1=en,en&lng2=da,de,el,en,es,fr,it,nl,&val=117538:cs&page=1&hwords=

[4] Συμπεράσματα των Υπουργών Πολιτισμού που συνεδρίασαν στο πλαίσιο του Συμβουλίου στις 18 Μαΐου 1992 σχετικά με την επιλογή των Ευρωπαϊκών Πόλεων Πολιτισμού μετά το 1996 και του «Πολιτιστικού Μήνα» http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:41992X0616:EN:HTML

[5] Απόφαση 1419/1999/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 25ης Μαΐου 1999 για τη θέσπιση κοινοτικής δράσης όσον αφορά την εκδήλωση «Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης» για το διάστημα 2005 έως 2019 (EE L 166 της 1.7.1999, σ. 1). Απόφαση όπως τροποποιήθηκε με την απόφαση 649/2005/ΕΚ (ΕΕ L 117 της 4.5.2005, σ. 20). http://www.europa.eu/eur-lex/pri/en/oj/dat/1999/l_166/l_16619990701en00010005.pdf http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2005/l_117/l_11720050504en00200021.pdf

[6] Απόφαση 1622/2006/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 2006, για τη θέσπιση κοινοτικής δράσης όσον αφορά την εκδήλωση Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για τα έτη 2007 έως 2019 (EE L 304 της 3.11.2006, σ. 1). http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ%3AL%3A2006%3A304%3ASOM%3AEL%3AHTML

[7] Απόφαση 1855/2006/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 12ης Δεκεμβρίου 2006 σχετικά με τη θέσπιση του προγράμματος Πολιτισμός (2007-2013) (EE L 372 της 27.12.2006, σ. 1). Αναφ . Σύνολο 1.3

[8] Σύμβαση-πλαίσιο παροχής υπηρεσιών αριθ. EAC/03/06 για την αξιολόγηση, υπηρεσίες σχετικές με την αξιολόγηση και υποστήριξη αξιολόγησης αντίκτυπου

[9] http://www.liv.ac.uk/impacts08/