Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Οι επιπτώσεις της διεύρυνσης στην ενιαία αγορά"

(2003/C 85/23)

Στις 17 Ιανουαρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2 του εσωτερικού κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 6 Νοεμβρίου 2002 με βάση εισηγητική έκθεση της κ. Belabed.

Κατά την 395η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 12 Δεκεμβρίου 2002), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με ψήφους 77 υπέρ, 12 κατά και 7 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

Περίληψη

Α. Η διεύρυνση έχει ιδιαίτερα μεγάλη σημασία για το μέλλον στη Ένωσης σε ό,τι αφορά την πολιτική, την κοινωνία και την οικονομία. Αποτελεί πρωτοφανή δυνατότητα για τη διασφάλιση διαρκούς ειρήνης και σταθερότητας στην Ευρώπη.

Β. Παρόλο που η πορεία της μετάβασης απαιτεί σημαντικές θυσίες από μεγάλο μέρος του πληθυσμού και συνδέεται με σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις, οι διαπραγματεύσεις για τη διεύρυνση τείνουν να ολοκληρωθούν.

Γ. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται την άποψη της Δανικής Προεδρίας που πιστεύει ότι το χρονοδιάγραμμα για τη διεύρυνση θα πρέπει να τηρηθεί λαμβανομένης υπόψη της προόδου που έχει σημειωθεί στις επιμέρους χώρες.

Δ. Η διευρυμένη ενιαία αγορά θα προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα στον οικονομικό τομέα και θα ενισχύσει την ανταγωνιστική ικανότητα της Ευρώπης στο πλαίσιο της παγκόσμιας οικονομίας, εάν υπάρξει σωστή εκμετάλλευση των σημερινών δυνατοτήτων, συμπεριλαμβανομένης της χρησιμοποίησης του υπάρχοντος εργατικού δυναμικού.

Ε. Αποφασιστικό παράγοντα για την αποδοχή της διεύρυνσης από τον πληθυσμό θα αποτελέσει, ωστόσο, το μέρος του οφέλους που θα αντιστοιχεί στους πολίτες από τη διαδικασία αυτή.

ΣΤ. Οι προσπάθειες για την ενίσχυση των δυνατοτήτων που διαθέτουν οι διοικητικές και νομικές αρχές θα πρέπει να εντατικοποιηθούν και να υποστηριχθούν προκειμένου το κοινοτικό δίκαιο να μην αποτελεί μόνο θεωρία αλλά να εφαρμόζεται και να ακολουθείται και στην πράξη.

Ζ. Η υιοθέτηση του κοινοτικού κεκτημένου και η ενοποίηση των οικονομιών των χωρών ευθύνονται για τις οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις για την αντιμετώπιση των οποίων προτείνονται, μεταξύ άλλων, μεταβατικοί κανόνες και από τις δύο πλευρές. Με τον τρόπο αυτό διευκολύνεται η ομαλή ενοποίηση αλλά ταυτόχρονα προκαλείται και ο διαχωρισμός της ενιαίας αγοράς. Επομένως, οι μεταβατικοί κανόνες θα πρέπει να θεσπίζονται με σύνεση.

Η. Η αποτελεσματική στήριξη της διαδικασίας αναδιάρθρωσης και η εξάλειψη των οικονομικών και κοινωνικών διαφορών μεταξύ των παλαιών και των νέων κρατών μελών αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την συνεκτική οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη για το σύνολο της νέας Ένωσης, στο πνεύμα των στόχων που θεσπίστηκαν στη Λισαβόνα. Θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες σε όλους τους τομείς κοινοτικής πολιτικής προκειμένου να εξαλειφθούν οι υφιστάμενες διαφορές μεταξύ των παλαιών και των νέων περιφερειών το ταχύτερο δυνατό.

Θ. Σχετικά με τις μεθοριακές περιοχές απαιτείται η λήψη ιδιαίτερων μέτρων. Η ανάπτυξη διασυνοριακών στρατηγικών και διασυνοριακής συνεργασίας αποτελούν προϋπόθεση για την εκμετάλλευση των δυνατοτήτων που προκύπτουν για τις περιφέρειες αυτές αλλά και για την αντιμετώπιση δυσμενών εξελίξεων.

Ι. Στο πλαίσιο της προετοιμασίας για την προσχώρηση εκπονήθηκαν πολλά εξειδικευμένα προγράμματα. Ορισμένες από τις υποψήφιες χώρες λαμβάνουν, επίσης, μέρος σε προγράμματα και δράσεις της ΕΕ των 15. Τα μέτρα αυτά υποστηρίζουν τις ενταξιακές προσπάθειες. Ορισμένα από τα εν λόγω προγράμματα όμως έχουν τόσο πολύπλοκες διαδικασίες που λόγω της μεγάλης γραφειοκρατίας τους δεν προτιμούνται, και άρα θα ήταν σκόπιμο να αναθεωρηθούν με στόχο την απλοποίησή τους.

ΙΑ. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη διαδικασία αυτή μέσω της διεξαγωγής ακροάσεων του Παρατηρητηρίου Ενιαίας Αγοράς στις υποψήφιες χώρες και της σύναψης εταιρικών σχέσεων με τους κοινωνικούς εταίρους των εν λόγω χωρών. Πέραν τούτου, με την ίδρυση της τράπεζας δεδομένων PRISM ("Progress Report on Initiatives in the Single Market"), δημιουργήθηκε ένα μέσο πληροφόρησης στο πλαίσιο του οποίου τεκμηριώνονται σχετικές πρωτοβουλίες ανάπτυξης της ενιαίας αγοράς. Μεταξύ των προτάσεων της ΕΟΚΕ για την ανάπτυξη της ενιαίας αγοράς είναι και η πρόταση σύστασης κέντρων συντονισμού της ενιαίας αγοράς στις υποψήφιες χώρες.

1. Εισαγωγή

1.1. Η διεύρυνση έχει ιδιαίτερα μεγάλη σημασία για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς αποτελεί πρωτοφανή δυνατότητα για τη διασφάλιση διαρκούς ειρήνης και σταθερότητας στην Ευρώπη αλλά και ιστορική ευκαιρία για συσπείρωση των ευρωπαϊκών κρατών βάσει κοινών δημοκρατικών αξιών. Παράλληλα με την μακροπρόθεσμη διασφάλιση της ειρήνης και της πολιτικής σταθερότητας στην Ευρώπη, που έχουν σαφή προτεραιότητα έναντι άλλων προβλημάτων, η διαδικασία της διεύρυνσης σχετίζεται με πολυάριθμες οικονομικές και κοινωνικές ευκαιρίες και προκλήσεις.

1.2. Παρόλο που η διαδικασία μετάβασης απαιτεί σημαντικές θυσίες από μεγάλο μέρος του πληθυσμού και συνδέεται με σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις, οι διαπραγματεύσεις με τις δέκα υποψήφιες χώρες, τη Σλοβενία, την Ουγγαρία, τη Σλοβακία, την Τσεχική Δημοκρατία, την Πολωνία, τη Λιθουανία, την Εσθονία, τη Λετονία, την Κύπρο και τη Μάλτα, έχουν προχωρήσει και τείνουν να ολοκληρωθούν. Οι εξελίξεις στην Κύπρο και τη Μάλτα πρέπει να αντιμετωπιστούν διαφορετικά λόγω των ιστορικών δεδομένων, διότι οι χώρες αυτές δεν χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν αλλαγές στα συστήματά τους. Αντιθέτως, η Βουλγαρία και η Ρουμανία θα χρειαστεί να διανύσουν μια μεγαλύτερη περίοδο προσαρμογής και έχουν ορίσει οι ίδιες μια μεταγενέστερη ημερομηνία για την ένταξή τους. Σχετικά με τη γεωγραφική και πολιτική κατάσταση του Καλίνινγκραντ που θα αποτελεί στο μέλλον θύλακα, η ΕΟΚΕ έχει ήδη λάβει θέση.(1)

1.3. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει ότι όλες οι προαναφερθείσες χώρες, με εξαίρεση τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, θα βρίσκονται σύντομα σε θέση να αντεπεξέλθουν στις ανταγωνιστικές πιέσεις της κοινοτικής ενιαίας αγοράς. Οι εν λόγω οχτώ χώρες διαθέτουν οικονομία αγοράς στην πράξη. Επίσης, στους τομείς διοίκησης και νομοθεσίας καταβλήθηκαν σημαντικές προσπάθειες προκειμένου να επιτευχθεί το πλαίσιο συνθηκών για την ενσωμάτωση στη μεγάλη ενιαία αγορά. Δε θα πρέπει να λησμονείται ότι ακριβώς λόγω της προοπτικής προσχώρησης καθυστερεί η διαδικασία μετάβασης. Συνεπώς, οι άσκοπες καθυστερήσεις και οι σχετικές απογοητεύσεις των υποψήφιων χωρών θα πρέπει να αντιμετωπιστούν αποφασιστικά.

1.4. Η ΕΟΚΕ συντάσσεται με την άποψη της Δανικής Προεδρίας(2) που πιστεύει ότι το χρονοδιάγραμμα της διεύρυνσης θα πρέπει να τηρηθεί. Ωστόσο, η πρόοδος που σημειώνουν οι επιμέρους χώρες διαφέρει. Όσες χώρες πληρούν τα κριτήρια της Κοπεγχάγης έχουν τη δυνατότητα, μετά την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων, να προσχωρήσουν κατά την προβλεπόμενη ημερομηνία.

1.5. Με την προσθήκη των οικονομιών των υποψηφίων κρατών στην σημερινή Ένωση και τις νομοθετικές ρυθμίσεις, απαιτήσεις και κανόνες που αυτή συνεπάγεται, τίθεται αυτή τη φορά πολύ ψηλά ο βαθμός των απαιτήσεων σε σχέση με αντίστοιχες προσχωρήσεις του παρελθόντος. Σε αντίθεση με τη διαδικασία διεύρυνσης στο παρελθόν οι νέες απαιτήσεις σχετίζονται με

i) την αύξηση (του πληθυσμού και της επιφάνειας),

ii) τη μετεξέλιξη και την εμβάθυνση της ίδιας της Ένωσης που πραγματοποιήθηκε μετά τις τελευταίες προσχωρήσεις και

iii) την σχετικά αδύναμη οικονομική ισχύ (κυρίως αναφορικά με το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ) των υποψηφίων κρατών.

1.6. Η διευρυμένη ΕΕ θα διαφέρει σαφώς από τη σημερινή ΕΕ των 15. Η διεύρυνση της ΕΕ σε 27 κράτη μέλη, θα αυξήσει την έκταση κατά 34 % και τον πληθυσμό κατά 28 %, αλλά το ΑΕγχΠ θα αυξηθεί μόλις κατά 5 %. Κατά συνέπεια, το κατά κεφαλήν ΑΕγχΠ θα μειωθεί, από στατιστική άποψη, κατά 18 %. Οι εισοδηματικές διαφορές μεταξύ των χωρών, των περιφερειών και των ατόμων θα διευρυνθούν σημαντικά. Η πραγματική σύγκλιση του ΑΕγχΠ των κρατών μελών με εκείνο των υποψηφίων χωρών θα χρειαστεί από 10 έως 30 χρόνια. Εκτός αυτού, η οικονομική σύγκλιση μόνη της (τόσο η ονομαστική όσο και η πραγματική) δεν είναι αρκετή. Θα πρέπει να συνοδευτεί από μια προοδευτική σύγκλιση στον κοινωνικό τομέα(3).

1.7. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η διευρυμένη ενιαία αγορά θα έχει πολλά πλεονεκτήματα από οικονομικής άποψης(4). Και οι δύο πλευρές θα προβούν σε προσαρμογές προκειμένου να επιτευχθεί μια ολοκληρωμένη ενιαία αγορά. Πιο συγκεκριμένα, οι τομείς εμπορίου και νέων αγορών θα ενισχυθούν σημαντικά από τον αυξημένο αριθμό παραγωγών, προμηθευτών και καταναλωτών. Ανοίγονται απόλυτα καινούριες δυνατότητες για σύναψη (διασυνοριακών) εταιρικών σχέσεων και άλλων μορφών συνεργασίας, για προσέλκυση νέων προμηθευτών, για επίτευξη οικονομίας κλίμακας, για μεγαλύτερη εγγύτητα στους καταναλωτές κ.λπ. Τα αναπτυξιακά κίνητρα και η βελτιωμένη πρόσβαση στη νομοθεσία (κυρίως στο εταιρικό, φορολογικό και διοικητικό δίκαιο) προϋποθέτουν απλοποίηση των διοικητικών διαδικασιών και βελτίωση της παροχής υπηρεσιών μέσω του εκσυγχρονισμού των οργανισμών του δημοσίου. Πέραν τούτων, η ανάπτυξη ενός συστήματος λογιστικού ελέγχου και διαχείρισης καθώς και η δημιουργία δικτύου φορολογικών συμβούλων και ορκωτών λογιστών θα συμβάλει στην επιτυχημένη προσαρμογή στην ενιαία αγορά.

1.8. Η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχει τη δυνατότητα για τη δημιουργία σθεναρής διαδικασίας οικονομικής ανάπτυξης και ενισχύει την ανταγωνιστική ικανότητα της Ευρώπης στην παγκόσμια οικονομία. Κατά πάσα πιθανότητα, τα οφέλη που θα αποφέρει η διαδικασία διεύρυνσης στο σύνολό της θα υπερβούν κατά πολύ το κόστος της. Σε ό,τι αφορά τη σύμφωνη γνώμη των πολιτών όμως αποφασιστική σημασία θα διαδραματίσει η κατανομή τόσο των οφελών αλλά και του κόστους. Η διεύρυνση θα έχει διαφορετικές επιπτώσεις στους διάφορους οικονομικούς φορείς, τις περιφέρειες αλλά και στο χρονοδιάγραμμα. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις προσπάθειες της Επιτροπής να καταστήσει πιο σαφείς τις ευκαιρίες που θα προκύψουν από τη διεύρυνση. Ωστόσο, σημαντικό ρόλο για την επιτυχή έκβαση της διεύρυνσης θα διαδραματίσει η ανοιχτή αντιμετώπιση των κινδύνων και των προκλήσεων, καθώς μόνο έτσι μπορούν να αντιμετωπιστούν.

2. Το κοινοτικό κεκτημένο

2.1. Στο πλαίσιο της διεύρυνσης, οι υποψήφιες χώρες είναι υποχρεωμένες να υιοθετήσουν το κοινοτικό κεκτημένο στο εθνικό τους δίκαιο και στη συνέχεια να μεταφέρουν και να εφαρμόσουν τις σχετικές διατάξεις. Το γεγονός αυτό αποτελεί μεγάλη πρόκληση για τις υποψήφιες χώρες. Ορισμένες από αυτές εξέφρασαν κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων τις επιφυλάξεις τους κυρίως λόγω του ιδιαίτερα υψηλού κόστους που απαιτεί η εν λόγω διαδικασία.

2.2. Τόσο κατά την υιοθέτηση όσο και κατά την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου, η εκσυγχρονισμένη κρατική διοίκηση και η ύπαρξη κράτους δικαίου με αντίστοιχο προσανατολισμό προς την εξυπηρέτηση θα αποβούν ιδιαίτερα χρήσιμα. Η ΕΟΚΕ είναι σύμφωνη με τη γνώμη της Επιτροπής ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να αναπτυχθούν οι διοικητικές ικανότητες και η νομοθεσία των υποψηφίων χωρών μέχρι τη χρονική στιγμή της προσχώρησης, προκειμένου το κοινοτικό δίκαιο να μην αποτελεί μόνο θεωρία στα χαρτιά αλλά να εφαρμόζεται και να ακολουθείται και στην πράξη.

2.3. Για το σκοπό αυτό θεωρείται απαραίτητο να δημιουργηθούν οι ανάλογες δομές και ικανότητες καθώς και να ληφθούν μέτρα όσον αφορά την αξιολόγηση και τις αποδοχές των εργαζομένων στο διοικητικό και δικαστικό τομέα. Πέραν τούτων, θα πρέπει να παρέχεται στους πολίτες η δυνατότητα να ενημερώνονται από αντίστοιχα κέντρα παροχής πληροφοριών και εξυπηρέτησης σχετικά με τις ισχύουσες νομικές διατάξεις, τα πρότυπα και τις δυνατότητες αιτήσεων παραπόνων και προσφυγής, αλλά και να κάνουν χρήση των συγκεκριμένων δικαιωμάτων τους. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την ενίσχυση των ικανοτήτων στο διοικητικό και δικαστικό τομέα μέσω των σχετικών σχεδίων δράσης και των προγραμμάτων που εκπονούνται.

2.4. Ένα θέμα που δεν θίγεται σχεδόν καθόλου είναι η αύξηση των επίσημων γλωσσών της μελλοντικής ΕΕ. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι το γεγονός αυτό συνεπάγεται πρόσθετες οικονομικές επιβαρύνσεις και επιβαρύνσεις όσον αφορά το απασχολούμενο προσωπικό οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν προληπτικά από τώρα και καλεί το Συμβούλιο να τοποθετηθεί σχετικά με το θέμα αυτό.

2.5. Για ορισμένους ευαίσθητους τομείς του κοινοτικού κεκτημένου ζητήθηκε και από τις δύο πλευρές η θέσπιση μεταβατικών περιόδων έως την πλήρη υιοθέτηση του κοινοτικού κεκτημένου λόγω τεχνικών, οικονομικών και πολιτικών ενδοιασμών. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη βεβαιότητα ότι οι υποψήφιες χώρες θα μπορέσουν να ξεπεράσουν τις περαιτέρω προκλήσεις που θα προκύψουν στο πλαίσιο της διεύρυνσης όπως άλλωστε έπραξαν και κατά τη διαδικασία μετάβασης. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση ότι σε ορισμένους τομείς η μετάβαση στους κανόνες της εσωτερικής αγοράς απαιτεί χρόνο που υπερβαίνει τη χρονική στιγμή της ένταξης.

2.6. Από την άποψη αυτή, η τακτική της διασφάλισης μεταβατικών σταδίων είναι χρήσιμη εναλλακτική λύση τόσο για τα σημερινά όσο και για τα μελλοντικά κράτη μέλη. Καθώς όμως οι μεταβατικές περίοδοι επιδρούν περιοριστικά στην ενιαία αγορά θα πρέπει να περιοριστούν και χρονικά στο όριο που είναι απαραίτητο ώστε η διαδικασία προσαρμογής να είναι κοινωνικά και οικονομικά αποδεκτή. Πέραν τούτου, θα πρέπει στο διάστημα ισχύος των μεταβατικών περιόδων να καταβληθούν και να υποστηριχθούν συγκεκριμένες προσπάθειες ώστε να πραγματοποιηθούν οι απαραίτητες προσαρμογές. Για τους ευαίσθητους τομείς της ενιαίας αγοράς ισχύουν τα ακόλουθα:

2.6.1. Ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων: Σε όλες τις υποψήφιες χώρες θεσπίστηκαν μεταβατικές περίοδοι αναφορικά με την απόκτηση γεωργικών γαιών από αλλοδαπούς. Επιπλέον, συμφωνήθηκε η μεταβατική περίοδος των πέντε ετών για την απόκτηση δεύτερης κατοικίας. Οι εν λόγω μεταβατικές περίοδοι είναι σημαντικές καθότι αφορούν ευαίσθητα ζητήματα για πολλές από τις υποψήφιες χώρες οι οποίες μετά από μια σχετική χρονική καθυστέρηση θα πρέπει κατά πάσα πιθανότητα να αντιμετωπίσουν αυξανόμενες τιμές.

2.6.2. Σε ό,τι αφορά τον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας εργαζομένων οι απόψεις διίστανται σε πολύ μεγάλο βαθμό. Η ΕΟΚΕ έχει διαπιστώσει ότι πρέπει να ληφθούν μέτρα για τον έλεγχο των αναμενόμενων μεταναστευτικών ροών από άποψη χρόνου, χώρου και τομέα καθώς και διαφορετικά μεταβατικά μέτρα για τον περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών σε περιφερειακή και τομεακή κλίμακα, τα οποία θα υπόκεινται σε έλεγχο και θα αντιμετωπίζονται με ευελιξία(5). Η Ευρωπαϊκή Ένωση έλαβε υπόψη της, στην κοινή τοποθέτησή της, την ευαίσθητη πτυχή του ζητήματος της ελεύθερης κυκλοφορίας εργαζομένων και συμφώνησε ήδη σε μεταβατικές διατάξεις σχεδόν με το σύνολο των υποψηφίων χωρών. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την προσπάθεια αυτή και εκφράζει την ελπίδα να συνεχιστούν ένθερμα έως την προθεσμία προσχώρησης οι προσπάθειες για τα αντίστοιχα προπαρασκευαστικά μέτρα προκειμένου να επιτευχθεί μια λειτουργική κοινή αγορά εργασίας για όλα τα μελλοντικά κράτη μέλη.

2.6.3. Η αμοιβαία αναγνώριση επαγγελματικών προσόντων καθώς και η κατάργηση διακρίσεων και περιορισμών στην πρόσβαση εργασίας αποτελούν όπως και στο παρελθόν μια πρόκληση. Ο συντονισμός των κοινωνικών συστημάτων ασφάλισης καθώς και ο συντονισμός και η συνεργασία στον τομέα των φόρων εισοδήματος αποτελούν στο πλαίσιο αυτό εξίσου σημαντικά ζητήματα.

2.6.4. Ο έλεγχος των προσώπων στα σύνορα θα εξακολουθήσει για ένα χρονικό διάστημα και μετά την προσχώρηση. Προκειμένου να καταργηθούν τα εσωτερικά σύνορα θα πρέπει οι προς προσχώρηση χώρες να πληρούν όλες τις προϋποθέσεις για να τεθεί σε ισχύ το κεκτημένο του Σέγκεν. Σε αυτό θα συμβάλλει και ένα λειτουργικό εθνικής κλίμακας Σύστημα Πληροφοριών Σέγκεν (SIS). Αναμένεται, ωστόσο, να μην είναι δυνατή η πλήρης εφαρμογή των διατάξεων του Σέγκεν κατά τη χρονική στιγμή της προσχώρησης κυρίως για τεχνικούς και πρακτικούς λόγους. Εν αναμονή του χρονοδιαγράμματος για το Σύστημα Πληροφοριών Σέγκεν δεύτερης γενιάς (SIS II), το οποίο σύμφωνα με τους σημερινούς υπολογισμούς θα μπορεί να τεθεί σε λειτουργία το νωρίτερο στο τέλος του 2005, είναι μάλλον απίθανο να ληφθεί απόφαση σχετικά με την κατάργηση των εσωτερικών συνόρων πριν από την εν λόγω προθεσμία. Επιπλέον, η διαδικασία αξιολόγησης Σέγκεν είναι χρονοβόρα. Η συνέχιση του ελέγχου των προσώπων στα σύνορα είναι, επίσης, απαραίτητη και λόγω των μεταβατικών διατάξεων στο πλαίσιο της φορολογίας για τα καπνά. (βλ. σημείο 3.3.2.5)

2.6.5. Ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων

2.6.5.1. Στον τομέα της γεωργίας, και σχετικά με τα ζητήματα που αφορούν την ενιαία αγορά, οι υποψήφιες χώρες έχουν ζητήσει ορισμένες μεταβατικές προθεσμίες αναφορικά με τις διατάξεις για φυτοϋγειονομικούς και κτηνιατρικούς ελέγχους της ΕΕ, ορισμένες από τις οποίες έχουν γίνει προσωρινώς δεκτές. Σχεδόν όλες οι υποψήφιες χώρες έχουν κάνει αίτηση για μεταβατικές προθεσμίες με μέσο όρο τρία χρόνια από τη χρονική στιγμή της ένταξης προκειμένου να μπορέσουν να αναδιαρθρώσουν τις επιχειρήσεις μεταποίησης τροφίμων. Στην περίπτωση που οι μεταβατικές προθεσμίες υιοθετηθούν, θα πρέπει τα προϊόντα των επιχειρήσεων να περιοριστούν στην αγορά του εκάστοτε υποψήφιου κράτους κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου και όχι να διατεθούν στην κοινοτική αγορά στο σύνολό της.

2.6.5.2. Ακόμη κι εάν επί του παρόντος δεν είναι δυνατή μια λεπτομερής γενική εικόνα, καθώς το κεφάλαιο αυτό αποτελεί εν μέρει θέμα διμερών διαπραγματεύσεων, προβλέπεται ότι οι μεταβατικές προθεσμίες που έχουν θεσπιστεί για τον τομέα των γεωργικά επεξεργασμένων προϊόντων καθώς και των γεωργικών προϊόντων θα επηρεάσουν την ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων. Στα εθνικά σύνορα ή πέρα από αυτά θα είναι απαραίτητη η διεξαγωγή ελέγχων στα εμπορεύματα για την τήρηση των διατάξεων. Εκφράζονται οι ανησυχίες ότι οι μεταβατικές διατάξεις και οι συνοριακοί έλεγχοι που απαιτούνται θα προκαλέσουν καθυστερήσεις στα σύνορα μεταξύ των παλαιών και των νέων κρατών μελών. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει την αναγκαιότητα διεξαγωγής συνοριακών ελέγχων, ωστόσο, εκφράζει την ανησυχία ότι οι μεγάλες καθυστερήσεις θα επιφέρουν και το ανάλογο κόστος στην οικονομία.

2.6.5.3. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της λήψης όλων των αναγκαίων μέτρων που απαιτούν τα υψηλά πρότυπα για την ασφάλεια τροφίμων σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Θα πρέπει να ανεβρεθούν λύσεις για τα ακόλουθα προβληματικά ζητήματα: διασφάλιση διεξαγωγής επαρκών ελέγχων στα εξωτερικά σύνορα, τήρηση των αυστηρών κανόνων για την προστασία της υγείας εντός της ΕΕ αναφορικά με την ΣΕΒ, διασφάλιση της ποιότητας του πόσιμου νερού, προσαρμογή των επιχειρήσεων τροφίμων στα κοινοτικά πρότυπα και τήρηση των κοινοτικών κανόνων για την προστασία των ζώων. Η δημιουργία κέντρων συνοριακού ελέγχου στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ για τη διεξαγωγή κτηνιατρικών και λοιπών ελέγχων προϋποθέτει την ύπαρξη κτιριακών υποδομών, εξοπλισμού και προσωπικού.

2.6.5.4. Σε ό,τι αφορά τα συστήματα πιστοποίησης, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόταση της Επιτροπής(6), ότι οι υποψήφιες χώρες πρέπει να γίνουν πλήρη και ενεργά μέλη της CEN και της CENELEC, το αργότερο έως το Δεκέμβριο του 2003. Με τον τρόπο αυτό, οι πιστοποιήσεις θα πραγματοποιούνται στο πλαίσιο ενιαίου συστήματος και, επομένως, θα απλοποιηθούν οι διαδικασίες και θα αποφευχθεί το πρόσθετο κόστος που προκύπτει από τη χρήση διαφορετικών συστημάτων, και ειδικότερα για τις ΜΜΕ δεν θα αποτελούσε πλέον πρόσθετη επιβάρυνση.

2.6.6. Ελεύθερη παροχή υπηρεσιών: Οι περισσότερες υποψήφιες χώρες έλαβαν έγκριση για μεταβατικές προθεσμίες στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών: περιορισμοί σε μικρές συνεταιριστικές τράπεζες, χαμηλές ελάχιστες απαιτήσεις πλήρους κάλυψης για τις συνεταιριστικές τράπεζες, ταμεία χρηματοδότησης των συντάξεων κ.λπ. Πέραν τούτων, ως ημερομηνία σχετικά με τους περιορισμούς της διακίνησης κεφαλαίων μεταξύ των κρατών μελών και τρίτων κρατών που θα πρέπει να αρθούν ορίστηκε η 31η Δεκεμβρίου 1999. Όλοι οι περιορισμοί στη διακίνηση κεφαλαίων πριν την εν λόγω προθεσμία αποτελούν συνεχείς παρεκκλίσεις στη διακίνηση κεφαλαίων μεταξύ των νέων κρατών μελών και τρίτων κρατών.

2.7. Προκειμένου να είναι λειτουργική η μελλοντική ενιαία αγορά, είναι απαραίτητό να ενισχυθεί ο έλεγχος στα σύνορα. Ωστόσο, ο έλεγχος αυτός θα πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με ενιαία κοινοτικά πρότυπα. Συνεπώς, χρειάζεται να θεσπιστούν μέτρα σχετικά με την εκπαίδευση, τους μισθούς, την εφαρμογή κοινών κανόνων αλλά και τον έλεγχο της εφαρμογής των κανόνων αυτών.

2.8. Η εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου στη διευρυμένη Ένωση αποτελεί ιστορική πρόκληση. Ήδη στην ΕΕ των 15, ουσιαστικά τμήματα του κοινοτικού κεκτημένου εξακολουθούν, 10 έτη μετά την προγραμματισμένη ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς, να μην έχουν ακόμη τεθεί σε εφαρμογή. Υπό το πρίσμα αυτό, η περαιτέρω ανάπτυξη της έως τώρα εναρμονισμένης ή ενοποιημένης νομοθεσίας για την ενιαία αγορά σύμφωνα με τους στόχους που τίθενται από τη διαδικασία της Λισσαβόνας αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση. Η αντίστοιχη προσαρμογή του κοινοτικού δικαίου και των κοινοτικών πολιτικών σύμφωνα με τις τελευταίες εξελίξεις και, ως εκ τούτου, ο συνεχιζόμενος εκσυγχρονισμός του κοινοτικού κεκτημένου, είναι αποφασιστικής σημασίας για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το στόχο της για βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας. Θα πρέπει, επίσης, να δοθεί προσοχή προκειμένου να μην επιβραδυνθεί η εν λόγω διαδικασία.

2.9. Η ΕΟΚΕ είναι σύμφωνη με τη γνώμη της Επιτροπής ότι οι διοικητικές ικανότητες των νέων κρατών μελών θα πρέπει ακόμη και μετά την προσχώρηση να προσαρμόζονται τακτικά λόγω των μετατρεπόμενων απαιτήσεων για το κεκτημένο. Προκειμένου να καταστεί δυνατή η πλήρης αξιοποίηση των προτερημάτων που φέρει η μετάβαση από ένα κλειστό σύστημα σε ένα σύστημα κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, απαιτούνται συνεχείς βελτιώσεις του νομικού πλαισίου που αφορά το δίκαιο ανταγωνισμού, την προστασία των καταναλωτών, το εργατικό δίκαιο, την κοινωνική νομοθεσία κ.λπ. Η οικοδόμηση επαρκών διοικητικών ικανοτήτων δεν αποτελεί, επομένως, διαδικασία που ολοκληρώνεται κατά την προσχώρηση. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση της Επιτροπής να υποστηρίξει τα νέα κράτη μέλη με ειδικές διευκολύνσεις μετάβασης ακόμη και μετά την προσχώρηση(7).

2.10. Η περαιτέρω εξέλιξη του κοινοτικού κεκτημένου επηρεάζεται και από τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις. Η παρούσα μάλλον περίπλοκη μορφή του τρόπου λήψεως αποφάσεων, ιδιαίτερα όπως διαπραγματεύτηκε εκ νέου η στάθμιση των ψήφων στο Συμβούλιο βάσει της Νίκαιας 2000, χρήζει ανάλυσης σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες βελτίωσης της διαφάνειας και της αποτελεσματικότητας. Βάσει πολλών δημοσκοπήσεων διαπιστώθηκε ότι η δυσαρέσκεια των πολιτών για την Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλεται στην συχνή έλλειψη διαφάνειας κατά τη διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Στη διευρυμένη Ένωση των 27 κρατών μελών εγκυμονεί ο κίνδυνος να αυξηθεί το πρόβλημα των πολιτικών διαδικασιών που κρίνονται αδιαφανείς. Στο πνεύμα μιας Ευρώπης των πολιτών θα ήταν χρήσιμες περαιτέρω βελτιώσεις στον εν λόγω τομέα.

2.11. Τέλος, ο εκσυγχρονισμός του κεκτημένου απαιτείται κυρίως λόγω των προσεγγίσεων των οικονομικών και κοινωνικών κριτηρίων των κρατών μελών και των υποψηφίων χωρών. Όσο πιο άμεσα εξαλείφονται οι οικονομικές και κοινωνικές διαφορές, τόσο πιο σύντομα θα καταστεί εφικτή η ενιαία περαιτέρω ανάπτυξη και η πρόοδος στην Ευρώπη. Το σύνολο των πολιτικών της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των διαρθρωτικών ταμείων(8) είναι απαραίτητα για το σκοπό αυτό προκειμένου να εξαλειφθούν το συντομότερο δυνατό οι υφιστάμενες διαφορές μεταξύ των παλιών και των νέων περιφερειών και να καταστεί δυνατή μια συνεκτική οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη ολόκληρης της νέας Ένωσης όπως προβλέπουν οι στόχοι της Λισσαβόνας. Χάρη στους στόχους αυτούς η Ευρώπη θα αναπτυχθεί μέσα στην επόμενη δεκαετία στον πλέον δυναμικό και ανταγωνιστικό οικονομικό χώρο βασισμένο στη γνώση, λαμβανομένων πάντα υπόψη των θεμελιωδών αρχών κοινωνικής και περιφερειακής συνοχής. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για περαιτέρω ανάπτυξη της Ένωσης σε ό,τι αφορά τα οικονομικά ζητήματα όπως η ενιαία αγορά όσο και τους τομείς κοινωνικής πολιτικής, προστασίας των καταναλωτών και προστασίας του περιβάλλοντος οι οποίοι πλέον συμπληρώνουν την πολιτική για την ενιαία αγορά(9).

3. Ανάπτυξη, ευκαιρίες και προκλήσεις σε επιλεγμένους τομείς

3.1. Οι κύριοι στόχοι της πολιτικής για την ενιαία αγορά όπως η κατάλληλη εναρμόνιση, η αμοιβαία αναγνώριση, η υιοθέτηση, η τήρηση και η εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου, η επίλυση προβλημάτων και η τυποποίηση συμπληρώνονται πλέον από την κοινωνική πολιτική, την προστασία των καταναλωτών και την προστασία του περιβάλλοντος. Ακόμη και οι πτυχές του ευρώ και της διεύρυνσης αποκαλύπτουν μια νέα δυναμική ενσωμάτωσης(10). Στη συνέχεια θα αναφερθούν οι τομείς που, εν όψει της ενιαίας αγοράς και υπό το πρίσμα της κατανομής των πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από τη διεύρυνση, συντελούν σημαντικά στην επιτυχία. Η διευρυμένη ενιαία αγορά θα πρέπει να αποφέρει απτά πλεονεκτήματα στους πολίτες, τόσο στο ρόλο τους ως καταναλωτές αλλά και ως εργαζόμενους ή επιχειρηματίες.

3.2. Διαρθρωτικές αλλαγές και οικονομική ανάπτυξη

3.2.1. Η οικονομία των υποψηφίων κρατών υφίσταται στο πλαίσιο της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας σοβαρές μεταβολές. Εκτός από το σύστημα οικονομίας που μεταβάλλεται από μια προγραμματισμένη οικονομία σε μια οικονομία της αγοράς, θα πρέπει να εκσυγχρονιστεί η δομή της οικονομίας σύμφωνα με τη σημασία των τομέων της γεωργίας, της βιομηχανίας και της παροχής υπηρεσιών. Μεγάλος αριθμός παλαιών βαριών βιομηχανιών και μονοβιομηχανιών, ιδιαίτερα στους τομείς άνθρακα και χάλυβα, αποδείχθηκαν στο πλαίσιο της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας μη ανταγωνιστικές. Το γεγονός αυτό ισχύει κυρίως στην περίπτωση της βιομηχανίας χάλυβα στην Πολωνία, την Δημοκρατία της Τσεχίας, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία. Σε πολλές περιπτώσεις το πρόβλημα αυτό επικεντρώνεται σε μεμονωμένες περιοχές με αποτέλεσμα να σημειώνονται στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες που πλήττουν ως επί το πλείστο τις συγκεκριμένες περιοχές.

3.2.2. Εν μέρει υφίστανται τις υψηλές ανταγωνιστικές πιέσεις τις διευρυμένης ενιαίας αγοράς και οι επιχειρήσεις των παλαιών κρατών μελών. Σε ό,τι αφορά την ενιαία εσωτερική αγορά που αποτελεί έναν από τους βασικότερους στόχους της Ένωσης, οι εξελίξεις αυτές αποτελούν σημαντική πρόκληση. Για το σκοπό αυτό θα πρέπει να επιστρατευτούν όλα τα διαθέσιμα μέσα προκειμένου να χρησιμοποιηθεί το δυναμικό της οικονομίας και να υποστηριχθεί η ανάπτυξή της. Η Ευρώπη δεν μπορεί να αφήσει ανεκμετάλλευτο το δυναμικό αυτό το οποίο της είναι απαραίτητο εάν θέλει να επωφεληθεί από τα πλεονεκτήματα της ενιαίας αγοράς και να καταστεί ένας ανταγωνιστικός οικονομικός χώρος.

3.2.3. Επομένως, τα μέτρα οικονομικής πολιτικής στον τομέα της ανάπτυξης των επιχειρήσεων και του επιχειρηματικού πνεύματος, υποστήριξης των ΜΜΕ, πολιτικής ανταγωνισμού, πολιτικής για τις τεχνολογίες, και ιδιαίτερα στον τομέα των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών ενεργού πολιτικής για την αγορά εργασίας, πολιτικής απασχόλησης, διαρθρωτικής πολιτικής καθώς και της στοχοθετημένης μακροοικονομικής πολιτικής (στο βαθμό που κάτι παρόμοιο είναι εφικτό σε ευρωπαϊκή κλίμακα) πρέπει να προσανατολιστούν κατά τρόπο ώστε να συμβάλουν στην αξιοποίηση του εν μέρει ανέπαφου οικονομικού δυναμικού και στις δυνατότητες που θα παρέχει η επικείμενη διεύρυνση της ενιαίας αγοράς.

3.2.4. Η προσαρμογή του εργατικού δυναμικού που απελευθερώθηκε λόγω της αναδιάρθρωσης μέσω συγκεκριμένων μέτρων σε νέες επαγγελματικές δραστηριότητες έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ενεργός συμμετοχή σε κοινοτικά προγράμματα, ειδικότερα στον τομέα της μετεκπαίδευσης, της απόκτησης προσόντων και της δια βίου μάθησης αποτελεί σημαντική προϋπόθεση για την αντιμετώπιση της αναδιάρθρωσης και την πραγματοποίηση των στόχων της Λισσαβόνας και θα συνέβαλε στον περιορισμό πολλών κοινωνικών συνεπειών της αναδιάρθρωσης.

3.2.5. Οι μεθοριακές περιοχές καλούνται να αντιμετωπίσουν σημαντικές προκλήσεις. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τα κοινοτικά μέτρα ενίσχυσης των μεθοριακών περιοχών που στοχεύουν στην υποστήριξη της διαδικασίας αναδιάρθρωσης στις εν λόγω περιοχές με την ανάπτυξη των υποδομών, θέσπιση μέτρων για την απόκτηση προσόντων του εργατικού δυναμικού και την ενίσχυση μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων(11). Επιπλέον, οι γειτονικές περιφέρειες και οι κοινωνικοί εταίροι έχουν ήδη δρομολογήσει πρωτοβουλίες διασυνοριακής συνεργασίας οι οποίες θα πρέπει να αναπτυχθούν και να υποστηριχθούν.

3.2.6. Ιδιαίτερα σημαντική για την επίτευξη του στόχου θεωρείται η σύναψη διασυνοριακών εταιρικών σχέσεων για την ανάπτυξη των μεθοριακών περιοχών και την αξιοποίηση των εμπειριών της ΕΕ των 15. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συνεργασία των περιφερειών "Saar-Lor-Lux" (Σάαρ-Λοραίνη-Λουξεμβούργο) στο πλαίσιο της οποίας η συμμετοχή όλων των σχετικών παραγόντων απέδωσε μόνιμες δομές για την συνεργασία και την ανάπτυξη της περιοχής. Στην εν λόγω περιοχή συστάθηκε μεταξύ άλλων μια διασυνοριακή οικονομική και κοινωνική επιτροπή.

3.2.7. Γεωργία

3.2.7.1. Μια από τις πιο ευαίσθητες πτυχές της διεύρυνσης είναι ο τομέας της γεωργίας. Σε ορισμένες χώρες το ποσοστό της γεωργίας στο σύνολο των οικονομικών δραστηριοτήτων υπερβαίνει κατά πολύ εκείνο της ΕΕ των 15. Επιπλέον, υπάρχει μεγάλη απόκλιση στον τομέα της γεωργίας στην Ένωση και στα υποψήφια κράτη μεταξύ άλλων σε ζητήματα ποιότητας στη γαλακτοπαραγωγή με επακόλουθες συνέπειες για την κυκλοφορία προϊόντων και την ποιότητα των τροφίμων.

3.2.7.2. Αναφορικά με τους κανόνες που προτείνει η Επιτροπή για την εφαρμογή της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) στις προς προσχώρηση χώρες οι απόψεις διίστανται. Για το λόγο αυτό, οι μεταρρυθμιστικές προτάσεις της Επιτροπής του Ιουλίου 2002 έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις μελλοντικές εξελίξεις. Η προτεινόμενη αλλαγή στην ΚΓΠ από την ενίσχυση της ποσότητας της παραγωγής στην ενίσχυση του οικολογικού χαρακτήρα της, την ενίσχυση της ποιότητας και ως εκ τούτου των μικρών δομών, τη διασφάλιση του εισοδήματος των αγροτών και κυρίως την υποστήριξη της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας και της ανάπτυξης του γεωργικού τομέα αποτελούν θετικές εξελίξεις.

3.3. Εκσυγχρονισμός των αγορών και βελτίωση των βασικών συνθηκών για τις επιχειρήσεις

3.3.1. Ιδιωτικοποίηση και ελευθέρωση

3.3.1.1. Οι ιδιωτικοποιήσεις αποτέλεσαν ένα σημαντικό μέσο της διαδικασίας μεταρρύθμισης. Στις περιπτώσεις εκείνες που οι ιδιωτικοποιήσεις οδήγησαν ξένες επιχειρήσεις να επενδύσουν σε σημαντικούς τομείς της οικονομίας και, συνεπώς, να μεταφέρουν στην χώρα κεφάλαιο και τεχνογνωσία, συνέβαλαν σε μια ταχύτατη άνθιση της οικονομικής ανάπτυξης. Η επιτυχημένη πορεία των εν λόγω επιχειρήσεων, ειδικότερα η αύξηση της παραγωγικότητας, είχε ως τίμημα την απόλυση εργαζομένων και την άνοδο της ανεργίας γεγονός που πρέπει να αντιμετωπιστεί με οικονομικά μέσα και χρηματοδότηση από το δημόσιο τομέα.

3.3.1.2. Μεγάλο ποσοστό των ιδιωτικοποιήσεων πραγματοποιήθηκαν πολύ γρήγορα και χωρίς τις απαραίτητες νομικές και θεσμικές προϋποθέσεις(12). Το γεγονός αυτό είχε ανεπιθύμητες συνέπειες, ειδικότερα για τις υπηρεσίες γενικού συμφέροντος και κυρίως για τις υποδομές τους. Οι υπηρεσίες γενικού συμφέροντος δεν αποτελούν μόνο σημαντικό παράγοντα για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του πληθυσμού αλλά και αποφασιστικό παράγοντα για την προσέλκυση επενδυτών και, επομένως, την ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητα ολόκληρων περιφερειών. Οι επενδυτές προτιμούν τις περιφέρειες που υπάρχει εξισορροπημένη προσφορά παρόμοιων υπηρεσιών.

3.3.1.3. Ιδιαίτερα στις μειονεκτούσες σε ό,τι αφορά τις υποδομές απομακρυσμένες περιοχές των υποψηφίων χωρών αποτελούν οι υποδομές αποφασιστικό παράγοντα για την κάλυψη της αναπτυξιακής καθυστέρησης και τη διασφάλιση της συνοχής σε μια διευρυμένη Ευρώπη. Οι περιφέρειες, οι πόλεις και οι κοινότητες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης βρίσκονται σε ένα εξαιρετικά πειστικό δίλημμα μεταξύ της εξισορρόπησης των κοινοτικών τους υποχρεώσεων και του νέου ανταγωνισμού. Πέραν τούτου, αντιμετωπίζουν δημοσιονομικά προβλήματα και επομένως επικρατεί η τάση οι εν λόγω τομείς και υπηρεσίες να εξαιρούνται και να απορυθμίζονται.

3.3.1.4. Η εν λόγω εξέλιξη συμπίπτει με πολιτικές επιδιώξεις εντός της Ένωσης, που αφορούν το άνοιγμα στον ανταγωνισμό της παροχής υπηρεσιών γενικού συμφέροντος και την απορύθμιση παραδοσιακών τομέων υποδομών όπως οι μεταφορές, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, η παροχή υδάτων, τη διάθεση αποβλήτων και το περιβάλλον, προκειμένου να ολοκληρωθεί η ενιαία αγορά και να αυξηθούν τα οφέλη για τους καταναλωτές. Ωστόσο, παραβλέπεται το γεγονός ότι οι υπηρεσίες γενικού συμφέροντος παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που καθιστούν ανέφικτη την παροχή τους με βάση τα κριτήρια της αγοράς. Πολύ περισσότερο απαιτούνται σαφής βασικές συνθήκες (υποχρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας και αρχές για τον τρόπο λειτουργίας) οι οποίες θα διασφαλίζουν τη διαθεσιμότητα των εν λόγω υπηρεσιών με την απαραίτητη ποσότητα, ποιότητα και συνέχεια.

3.3.1.5. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την εξισορρόπηση των κοινών συμφερόντων και του ανταγωνισμού(13). Καθότι οι ιδιωτικοί παροχείς ενδιαφέρονται κατά κύριο λόγο για τις ανάλογες αποδόσεις και όχι για την ανάπτυξη των περιφερειών, θα πρέπει να οριστούν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη των περιφερειών υπό τη μορφή συνθηκών πλαισίου ή κανόνων, ούτως ώστε όλοι οι παροχείς, είτε του δημοσίου είτε του ιδιωτικού τομέα, να λειτουργούν στο πλαίσιο αυτό υπό τις ίδιες συνθήκες.

3.3.1.6. Ολόκληρος ο τομέας των υπηρεσιών γενικού συμφέροντος εντός της Ένωσης υπόκειται σε μια συνεχή διαδικασία προσαρμογής και εκσυγχρονισμού. Για να διασφαλισθούν η παροχή της περίθαλψης και τα γενικά συμφέροντα, συστάθηκαν στα κράτη μέλη κανονιστικές αρχές οι οποίες βασίζονται σε συνοδευτικούς νόμους για την ενίσχυση των προσπαθειών ελευθέρωσης, κατάργησης του μονοπωλίου και αποκρατικοποίησης. Η ελευθέρωση έχει ευρύτερες επιπτώσεις και στα πλεονεκτήματα των καταναλωτών, στη διαθεσιμότητα, στις τιμές και τις μεθόδους εκκαθάρισης.

3.3.1.7. Οι υποψήφιες χώρες δεν έχουν πραγματοποιήσει ακόμη όλα τα προαναφερθέντα βήματα για την ελευθέρωση. Υστερούν ακόμη στην σύσταση κανονιστικών φορέων και την προσαρμογή στις διεθνείς αγορές ενέργειας λόγω πεπαλαιωμένων τρόπων παραγωγής και συστήματα τιμολόγησης προσαρμοσμένα στους βιομηχανικούς χρήστες υψηλής έντασης ενέργειας. Για το λόγο αυτό υπέβαλαν αίτηση για μεταβατικές προθεσμίες. Τα βήματα προς το άνοιγμα των μέχρι πρότινος προστατευμένων αγορών τους θα αποφέρουν επιθυμητά αποτελέσματα μόνο στην περίπτωση που οι χώρες αυτές εκμεταλλευτούν την παράταση των προθεσμιών για τη δημιουργία εθνικών κανονιστικών αρχών. Για την επίτευξη του εν λόγω στόχου θα πρέπει να υπάρξει η κατάλληλη νομοθετική, τεχνική και οικονομική υποστήριξη προκειμένου να κατανεμηθούν ισότιμα οι ευθύνες για τη διασφάλιση των συμφερόντων τόσο των καταναλωτών όσο και των ιδιοκτητών και των συνεργατών.

3.3.2. Φόροι

3.3.2.1. Τα φορολογικά συστήματα της ΕΕ δεν έχουν προσαρμοστεί ακόμη σε εξελίξεις όπως η παγκοσμιοποίηση, η οικονομική ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και η Νομισματική Ένωση. Η διεύρυνση έχει, επίσης, νέες απαιτήσεις σε ό,τι αφορά τα φορολογικά συστήματα και κυρίως την υιοθέτηση ισχυουσών κοινοτικών οδηγιών.

3.3.2.2. Όπως και σε άλλους τομείς έτσι και στον τομέα της φορολογίας οι μεταβατικές διατάξεις μπορεί να φανούν χρήσιμες, να εξομαλύνουν σοβαρές αρνητικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις στις κοινωνίες των υποψηφίων χωρών και να συμβάλουν στην ομαλή ενσωμάτωσή τους στην ενιαία αγορά. Ωστόσο, θα πρέπει να υπάρξουν περιορισμοί στη χρήση παρόμοιων μεταβατικών διατάξεων και παρεκκλίσεων ούτως ώστε να μην αυξηθεί ο κίνδυνος επιβλαβούς φορολογικού ανταγωνισμού για τους δημόσιους προϋπολογισμούς εντός της Ένωσης και να αποφευχθούν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού.

3.3.2.3. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι ιδιαίτερα στο πλαίσιο της διαδικασίας διεύρυνσης δεν είναι σκόπιμη η διάβρωση της φορολογικής βάσης τόσο για τις υποψήφιες χώρες όσο και για τα σημερινά κράτη μέλη. Με τον τρόπο αυτό διακυβεύονται οι δυνατότητες δράσης των κρατών που είναι πολύ σημαντικές ιδιαίτερα σε μια τόσο ευρεία διαδικασία μεταρρύθμισης. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει από πολιτικής άποψης αρνητικά και την αποδοχή της διεύρυνσης εντός των παρόντων κρατών μελών.

3.3.2.4. Η ΕΟΚΕ τάσσεται σε αυτό το πλαίσιο υπέρ της ανάπτυξης των φορολογικών συστημάτων χάρη στην οποία θα εξαλειφθούν τα υφιστάμενα εμπόδια για την ενιαία αγορά, θα αποφευχθεί ο φορολογικός ανταγωνισμός, ειδικότερα στον τομέα της φορολογίας επιχειρήσεων, θα διασφαλιστούν οι απαραίτητοι πόροι για την ανταπόκριση στα καθήκοντα και στις προκλήσεις που θα προκύψουν σε μια διευρυμένη Ένωση και συγχρόνως θα διασφαλιστεί η οικονομική και κοινωνική συνοχή. Οι εν λόγω προσπάθειες θα πρέπει να συνεχιστούν αμείωτες και κατά την διαδικασία διεύρυνσης. Οι παρεκκλίσεις όπως η συνήθης φορολογική μεταχείριση διεθνών ομίλων σε ορισμένες χώρες μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τις προσπάθειες αυτές, δεν είναι συμβατές με το ισχύον κοινοτικό δίκαιο και, επομένως, δεν είναι αποδεκτές.

3.3.2.5. Ανησυχίες εκφράζονται και για παρεκκλίσεις ή μεγάλες μεταβατικές διατάξεις για τους φόρους προστιθέμενης αξίας και τους φόρους κατανάλωσης. Στην περίπτωση αυτή εγκυμονεί ο κίνδυνος, λόγω γεωγραφικής εγγύτητας ή/και ευκολίας στην μεταφορά των προϊόντων, να οδηγήσουν η χαμηλή φορολόγηση από κοινού με τις χαμηλές τιμές σε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και να αυξηθεί, παράλληλα, ο κίνδυνος λαθρεμπορίου και μαύρης αγοράς. Με όλες τις υποψήφιες χώρες έχουν συμφωνηθεί για παράδειγμα μεταβατικοί κανόνες για τη φορολόγηση του καπνού. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τους σχετικούς όρους ελέγχου για την καπνοβιομηχανία που τίθενται από τις υποψήφιες χώρες και τη δυνατότητα περιορισμού της ποσότητας από τα σημερινά κράτη μέλη. Οι απαραίτητοι σχετικοί συνοριακοί έλεγχοι των επιβατικών μεταφορών επηρεάζουν ενδεχομένως την ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων αλλά είναι απαραίτητοι για την πάταξη του λαθρεμπορίου.

3.3.2.6. Οι προσπάθειες της Επιτροπής για την κατάργηση των ειδικών οικονομικών ζωνών στις υποψήφιες χώρες αξίζουν κάθε υποστήριξη. Η ΕΟΚΕ παραπέμπει σχετικά στο παράδειγμα της Λετονίας η οποία δήλωσε την πρόθεσή της να καταβάλει προσπάθειες για εναρμόνιση με το κεκτημένο. Παρόμοιες προσπάθειες, τις οποίες θα παρακολουθεί η Επιτροπή, πρέπει να πραγματοποιηθούν και σε άλλες χώρες. Οι δράσεις της Επιτροπής σε ό,τι αφορά την κατάργηση των ειδικών οικονομικών ζωνών ευνοούν την ανάπτυξη της διευρυμένης ενιαίας αγοράς καθώς μόνο με τον τρόπο αυτό μπορεί να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος της στρέβλωσης του ανταγωνισμού. Τις εν λόγω ζώνες θα πρέπει να αντικαταστήσουν κατάλληλα μέτρα περιφερειακής και διαρθρωτικής πολιτικής που θα υποστηρίζουν την ανάπτυξη των περιφερειών.

3.3.3. ΜΜΕ

3.3.3.1. Οι πιο μεγάλες επιχειρήσεις και εκείνες με τα μεγαλύτερα κέρδη αναμένεται να έχουν πλεονεκτική θέση σε ό,τι αφορά τον ανταγωνισμό εντός της μελλοντικής κοινής αγοράς. Πέραν τούτου, οι επιχειρήσεις που κάνουν ήδη εξαγωγές βρίσκονται σε πλεονεκτικότερη θέση σε ό,τι αφορά την προσαρμοστικότητά τους στα δεδομένα των ξένων αγορών από τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται εντός των συνόρων της χώρας τους, κυρίως λόγω της εμπειρίας που αποκόμισαν από τη διεύρυνση προς την Ανατολή.

3.3.3.2. Η δημιουργία δομών που θα υποστηρίζουν τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις στις υποψήφιες χώρες ήταν βασική προϋπόθεση για τη βελτίωση της κατάστασης στον τομέα της απασχόλησης και τη μείωση των συνεπειών από την παύση λειτουργίας επιχειρήσεων και τις απαραίτητες αναδιαρθρώσεις στα μέρη όπου πρωτύτερα υπήρχε μεγάλη συγκέντρωση βιομηχανίας. Με τον ρόλο κλειδί που ανέλαβαν οι ΜΜΕ εξισορροπήθηκε η αναπόφευκτη περικοπή προσωπικού, αποφεύχθηκε η μείωση του βιοτικού επιπέδου και ενισχύθηκαν οι προσπάθειες καταπολέμησης των κοινωνικών εντάσεων.

3.3.3.3. Οι δύσκολες συνθήκες υπό τις οποίες λειτουργούν οι ΜΜΕ οδήγησαν, ωστόσο, σε εξάπλωση της παραοικονομίας και επικίνδυνες συνθήκες απασχόλησης σε τμήματα των ΜΜΕ. Προκειμένου να αναβαθμιστεί ο τομέας και να συμμορφωθεί με τις συνθήκες που ισχύουν εντός της Ένωσης για την επιχειρηματική δράση των ΜΜΕ και τις συνθήκες εργασίας των απασχολούμενων εργαζομένων, απαιτούνται εκτός από την ενίσχυση των κοινωνικών εταίρων, τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων, μέτρα υποστήριξης και προγράμματα ενίσχυσης. Απαιτείται αφενός χρηματοδοτική στήριξη και αφετέρου λήψη μέτρων στον τομέα της κατάρτισης και της περαιτέρω εκπαίδευσης καθώς και η εδραίωση και η απλούστευση των διοικητικών δομών.

3.3.3.4. Εφόσον ο κοινωνικός διάλογος δεν πραγματοποιείται ούτε σε επίπεδο επιχειρήσεων ούτε πέρα από αυτό, οι εργασιακές σχέσεις έχουν εξολοκλήρου εξατομικευτεί. Σχετικά με τα συνδικάτα, τις ενώσεις γυναικών και τους εκκλησιαστικούς οργανισμούς για παράδειγμα εφιστάται η προσοχή ότι ιδιαίτερα για τους εργαζόμενους στον εμπορικό τομέα οι εργασιακές συνθήκες χειροτέρευσαν αισθητά (π.χ. 16 εργατοώρες ημερησίως, χωρίς αργίες ή ελεύθερες Κυριακές), γεγονός που επιδρά αρνητικά και στην οικογενειακή τους ζωή. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τις ανησυχίες της για τις εξελίξεις αυτές και προτείνει τη λήψη μέτρων για την πραγματοποίηση ενός αποτελεσματικού κοινωνικού διαλόγου.

3.3.3.5. Όσον αφορά ιδιαιτέρως τις μικρές επιχειρήσεις, η ΕΟΚΕ τονίζει στις γνωμοδοτήσεις της του 2000 και του 2002(14) για τον ευρωπαϊκό χάρτη μικρών επιχειρήσεων τη σημασία που διαδραματίζουν στην οικονομική και κοινωνική εξέλιξη των υποψηφίων χωρών, μεταξύ άλλων στο χώρο της κατάρτισης και της δημιουργίας απασχόλησης. Πρέπει να θεσπιστούν στις υποψήφιες χώρες μέτρα για την υποστήριξη συγκεκριμένων αιτημάτων που περιλαμβάνονται στις δέκα συστάσεις του ευρωπαϊκού χάρτη για τις μικρές επιχειρήσεις, που υπογράφτηκε στη συνέχεια και από τις υποψήφιες χώρες (Μάριμπορ, Απρίλιος 2002) και να προαχθούν για το σκοπό αυτό οι συνεργασίες μεταξύ των οργανώσεων των μικρών επιχειρήσεων των υποψηφίων χωρών με αυτές των σημερινών κρατών μελών.

3.3.4. Στον τομέα της πολιτικής μεταφορών οι οδικές μεταφορές εντός της ΕΕ, και ειδικότερα υπό το πρίσμα των πολιτών, αποτελούν ευαίσθητο ζήτημα. Η ενιαία εσωτερική αγορά θα επιφέρει αναγκαστικά αύξηση του όγκου μεταφορών. Αναλόγως θα μεγαλώσουν και οι προκλήσεις για την κοινοτική πολιτική μεταφορών η οποία πρέπει να παραμείνει πιστή στον στόχο για τη θέσπιση κατάλληλων συνθηκών πλαισίου για τις απαραίτητες μεταφορές. Οι συνθήκες αυτές θα πρέπει να συμβατές με τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές απαιτήσεις και να συμβάλουν στην αρμονική συνύπαρξη των διάφορων μέσων μεταφοράς (σιδηροδρομικές, οδικές, θαλάσσιες μεταφορές κ.λπ.). Πέραν τούτου, η κοινοτική πολιτική μεταφορών θα πρέπει να φροντίζει για την αποφυγή των άσκοπων μεταφορών και την πιο οικονομική και φιλική προς το περιβάλλον διεξαγωγή των απαραίτητων μεταφορών με τη θέσπιση των κατάλληλων μέτρων και την παροχή κατάλληλων κινήτρων. Λόγω των μεγάλων διαφορών που υφίστανται όσον αφορά τους όρους της (εργατικής) νομοθεσίας και της οικονομίας στον τομέα αυτό ενδέχεται να προκληθούν στρεβλώσεις και ανεπιθύμητες εξελίξεις. Επομένως, η ΕΕ θα πρέπει να επενδύσει στη συνεργασία με τις υποψήφιες χώρες και κατά το διάστημα πριν την προσχώρηση.

3.3.5. Στο πλαίσιο της πολιτικής ανταγωνισμού η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στη βιομηχανία χάλυβα στην Πολωνία, την Δημοκρατία της Τσεχίας, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία. Η παραγωγή χάλυβα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη θεωρείται μόνο μερικώς ανταγωνιστική. Το υψηλό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων και η απουσία περιβαλλοντικών μέτρων, γεγονός το οποίο αντικατοπτρίζεται στις τιμές, δημιουργεί ανησυχίες για την πολιτική ανταγωνισμού. Οι υποψήφιες χώρες επιχειρηματολογούν λέγοντας ότι ο περιορισμός των ενισχύσεων θα δημιουργούσε τεράστιο κοινωνικό πρόβλημα και ότι ο χάλυβας εξάγεται κατά κύριο λόγο στη Ρωσία. Η ΕΟΚΕ αποδέχεται την εν λόγω επιχειρηματολογία τονίζει, ωστόσο, ότι ακριβώς για τους προαναφερθέντες λόγους απαιτείται η αναδιάρθρωση της βιομηχανίας χάλυβα μέχρι την στιγμή της προσχώρησης. Είναι πολύ σημαντικό να αναληφθούν δράσεις την παρούσα στιγμή, ούτως ώστε να μην χρειαστεί η θέσπιση μεταβατικών προθεσμιών στον εν λόγω τομέα, λόγω προβλημάτων που δε θα έχουν λυθεί έως τη χρονική στιγμή της προσχώρησης και να αποφευχθούν έτσι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού.

3.3.6. Για τα μελλοντικά κράτη μέλη τίθεται μεσοπρόθεσμα και το ζήτημα συμμετοχής τους στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Οι εμπειρίες που αποκομίσθηκαν από την περίπτωση της Ανατολικής Γερμανίας υπαγορεύουν τον ενδελεχή έλεγχο των προϋποθέσεων για την επιτυχή εισαγωγή του ευρώ και τη σταδιακή ενδεχόμενη συμμετοχής. Τα μελλοντικά κράτη μέλη θα μπορούσαν ως πρώτο βήμα να υιοθετήσουν το σύστημα συναλλαγματικών ισοτιμιών το οποίο επιτρέπει διακυμάνσεις της τάξεως του +- 15 %. Η ΕΟΚΕ αναφέρεται στο εν λόγω ζήτημα και σε γνωμοδότησή της "ο αντίκτυπος της διεύρυνσης στην ΟΝΕ"(15).

3.4. Εκ των πραγμάτων, και ακόμη κι αν οι ίδιες δεν αναγνωρίζουν αυτόματα ότι υπάγονται στην εν λόγω ονομασία, έτσι όπως την ορίζει η ΕΟΚΕ στη γνωμοδότηση του 2000(16), οι οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας (συνεταιρισμοί, αλληλασφαλιστικά ταμεία, εθελοντικές ενώσεις και διαχειριστικές ενώσεις, ΜΚΟ) έχουν διαδραματίσει πολύ σημαντικό ρόλο για την κάλυψη των κενών που αφήνουν οι δημόσιες αρχές όσον αφορά τη βοήθεια στις κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες. Κυρίως, όμως, έχουν διαδραματίσει και εξακολουθούν να διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο για τη δημόσια συμμετοχή και τον εκδημοκρατισμό, και τούτο κατά τρόπο άνισο, πάντοτε όμως ουσιαστικό, στην καθεμία από τις υποψήφιες για ένταξη χώρες. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι θα ήταν εξαιρετικά επιζήμιο να αποδυναμωθούν ή να εξαλειφθούν οι οργανώσεις και επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας των υποψηφίων χωρών, λόγω της επισφαλούς σημερινής τους διάρθρωσης, του κατακερματισμού και της αμοιβαίας απομόνωσης των διαφόρων εκφάνσεών τους. Κάτι τέτοιο θα σήμαινε ένα τεράστιο κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό κόστος, το οποία θα βάρυνε όχι μόνο τις χώρες αυτές, αλλά και τα σημερινά κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για το λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ διατυπώνει έκκληση για τη προώθηση της ιδέας ενός "αναπτυξιακού ταμείου για την κοινωνική οικονομία" στα σημερινά και τα μελλοντικά κράτη μέλη, προκειμένου να εδραιωθεί ο σημαντικός αυτός παράγοντας κοινωνικής, οικονομικής και δημοκρατικής συνοχής της διευρυμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης.

3.5. Η βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων

3.5.1. Κοινωνική πολιτική και απασχόληση

3.5.1.1. Η διεύρυνση μπορεί να έχει επιτυχή έκβαση μόνο εάν οι πολίτες τόσο των παρόντων κρατών μελών όσο και των υποψηφίων κρατών υποστηρίξουν τη διαδικασία αυτή. Σημαντική προϋπόθεση θα αποτελέσει η κοινωνική διάσταση της διεύρυνσης. Η κοινωνική πολιτική είναι πλέον μια από τις συμπληρωματικές πολιτικές για την ενιαία αγορά. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο με τις αρχές της κοινωνικής και περιφερειακής συνοχής θα πρέπει να αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την οργάνωση της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας στις υποψήφιες χώρες. Η αναμενόμενη ανάπτυξη της οικονομίας στις υποψήφιες χώρες θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί και για την ενίσχυση των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.

3.5.1.2. Ο στόχος της πλήρους απασχόλησης, ο οποίος αποτελεί μια από τις ειλλημένες αποφάσεις της Λισσαβόνας, θα πρέπει να διατηρηθεί με συνέπεια σε όλους του τομείς πολιτικής της διευρυμένης Ένωσης. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι οι υποψήφιες χώρες λαμβάνουν ήδη μέρος σε σχετικά κοινοτικά προγράμματα και σχέδια δράσης. (καταπολέμηση της φτώχιας).

3.5.1.3. Στο κεφάλαιο 13 "Κοινωνική πολιτική και απασχόληση", ορισμένες υποψήφιες χώρες απαίτησαν μεταβατικές προθεσμίες για τους τομείς υγείας και ασφάλειας στον εργασιακό χώρο. Η ΕΟΚΕ τονίζει στο σημείο αυτό το γεγονός ότι αποδέχεται γενικά τις μεταβατικές προθεσμίες αλλά υπενθυμίζει ότι τάσσεται υπέρ ενός περιορισμένου αριθμού μεταβατικών προθεσμιών καθώς μπορούν να οδηγήσουν σε στρέβλωση του ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά και να έχουν ως τίμημα την μείωση της ποιότητα του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Πέραν τούτου, η ΕΟΚΕ παραδέχεται ότι μεγάλος αριθμός μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων δεν έχουν τα χρηματοοικονομικά μέσα να υιοθετήσουν το κεκτημένο. Με την προσχώρηση στην ΕΕ προβλέπεται ότι ιδιαίτερα οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις των νέων κρατών μελών θα αναγκαστούν να πραγματοποιήσουν μεγάλες επενδύσεις στις επιχειρήσεις τους προκειμένου να μπορέσουν να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του κεκτημένου.

3.5.1.4. Η Ένωση κατόρθωσε μέχρι πρότινος, παράλληλα με κανονισμούς που αφορούν τους μετανάστες και την ίση μεταχείριση σε μεμονωμένους βασικούς τομείς, να παγιώσει κατώτατα όρια. Με τον τρόπο αυτό υιοθετήθηκε πληθώρα οδηγιών για το εργατικό δίκαιο οι οποίες αφορούν την προστασία της υγεία, το ωράριο εργασίας, την ετήσια άδεια, την προστασία της μητρότητας, τη γονική άδεια έως και την τεχνική προστασία εργαζομένων. Είναι επομένως σαφές ότι οι εναρμονισμένοι τομείς απαιτούν συνεχή αναθεώρηση και προσαρμογή στα νέα δεδομένα. Επιπλέον, στο μέλλον θα είναι ιδιαιτέρως απαραίτητο να ρυθμιστούν από κοινού πρόσθετοι τομείς, όπως για παράδειγμα η προστασία από ατομική απόλυση ή μεμονωμένοι τομείς του συλλογικού εργατικού δικαίου. Για τη διατήρηση της ποιότητας του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου είναι απαραίτητη η συνεχής μετεξέλιξή του, ιδιαίτερα εντός της διευρυμένης Ένωσης.

3.5.2. Κοινωνικός διάλογος

3.5.2.1. Βασικό στοιχείο του ευρωπαϊκού μοντέλου είναι και η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και της κοινωνίας των πολιτών σε όλα τα ζητήματα που τους αφορούν. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι η Επιτροπή συμβουλεύεται σε πολλά ζητήματα τους κοινωνικούς εταίρους και τους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών στις υποψήφιες χώρες και καλεί της κυβερνήσεις των εν λόγω χωρών να ακολουθήσουν το παράδειγμά της. Αρκετές κυβερνήσεις υποψηφίων χωρών εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα προκειμένου να επιτρέψουν στους κοινωνικούς εταίρους και τους οργανισμούς της κοινωνίας των πολιτών να συμμετάσχουν επαρκώς στη διαδικασία διεύρυνσης.

3.5.2.2. Παράλληλα, είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι στις υποψήφιες χώρες τόσο οι ενώσεις εργοδοτών όσο και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων συχνά δεν έχουν αρκετή ισχύ και ο διμερής κοινωνικός διάλογος, δηλαδή οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και οι συμβάσεις των ενώσεων εργοδοτών και εργαζομένων, δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκώς. Για την ορθή λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου απαιτείται η ενίσχυση των εν λόγω θεσμών και η εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου ιδιαιτέρως στον κοινωνικό τομέα.

3.5.2.3. Σε αυτό θα μπορούσε να συμβάλει η, έως σήμερα συνήθως περιορισμένη, ενίσχυση εκ μέρους οργανώσεων των παλαιών κρατών μελών καθώς και η δημιουργία οικονομικών και κοινωνικών συμβουλίων. Επίσης θα ήταν ευκταίο να ενισχυθεί ο κοινωνικός διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο με την τακτική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων των υποψηφίων χωρών από το 2003 στις διαρθρώσεις του ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου, όπως έχουν προβλέψει οι κοινωνικοί εταίροι της ΕΕ στα προγράμματα εργασίας τους για την περίοδο 2003-2005, τα οποία παρουσιάστηκαν στη σύνοδο κορυφής του κοινωνικού διαλόγου που πραγματοποιήθηκε στο Genval, στις 28 Νοεμβρίου 2002. Στα πλαίσια αυτά, πρέπει να διασφαλιστεί η επαρκής εκπροσώπηση των αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των ΜΜΕ στις εν λόγω διαρθρώσεις.

3.5.3. Τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης

3.5.3.1. Στις υποψήφιες χώρες η διαδικασία υιοθέτησης του κεκτημένου υπερκαλύπτεται από τη διαδικασία μεταρρύθμισης του συνολικού οικονομικού και κοινωνικού συστήματος, η οποία επικουρείται από την Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ. Η Παγκόσμια Τράπεζα και το Νομισματικό Ταμείο λειτουργούν βάσει του κοινωνικού μοντέλου των ΗΠΑ και διαθέτουν παράλληλα μια σαφώς ευρύτερη εντολή από την ΕΕ, όπου το κεκτημένο δεν εφαρμόζεται απόλυτα σε πολλούς τομείς. Η ΕΕ, στο πλαίσιο της οποία τα κράτη μέλη έχουν λειτουργικά αλλά διαφορετικά κοινωνικά συστήματα, εναποθέτει μεγάλη σημασία στο ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο που διέπεται από τις αρχές της κοινωνικής και της περιφερειακής συνοχής. Η Ένωση, ωστόσο, δεν συμμετέχει σχεδόν καθόλου στις εν λόγω μεταρρυθμίσεις καθότι δεν διαθέτει νομική βάση που να στηρίζεται σε συνθήκες ή νόμους (το σχετικό κεκτημένο δεν έχει ολοκληρωθεί). Για το λόγο αυτό αναδύονται στους τομείς αυτούς κοινωνικά συστήματα μεταξύ αυτών και συστήματα κοινωνικής ασφάλισης τα οποία κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ δεν μπορεί να αποτελέσουν πρότυπο για την Ευρώπη(17). Η ΕΟΚΕ προτείνει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα ζητήματα αυτά στο πλαίσιο της διαδικασίας του ανοιχτού συντονισμού που εκπονήθηκε στη Λισσαβόνα, στο οποία,μετά τη Βαρκελώνη, συμμετάσχουν και οι υποψήφιες χώρες.

3.5.3.2. Η εν λόγω περιορισμένη νομοθετική αρμοδιότητα της ΕΕ οδηγεί μεν στην πρόοδο της διαμόρφωσης κοινωνικών συστημάτων (π.χ. συνταξιοδοτικά συστήματα) που σχετίζονται με την ενιαία αγορά όπως π.χ. επιρροές στις αγορές κεφαλαίου ή επιπτώσεις στην κινητικότητα εργαζομένων χωρίς όμως παράλληλα να συζητούνται συστηματικά και διεξοδικά βασικά ζητήματα που σχετίζονται με τη διαμόρφωση των κοινωνικών συστημάτων.

3.5.4. Κοινωφελείς υπηρεσίες

3.5.4.1. Σε ευρωπαϊκή κλίμακα, η ελευθέρωση και η απορύθμιση δικαιολογούνται και πραγματοποιούνται κυρίως με αφορμή την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς όχι μόνο στους παραδοσιακούς τομείς υποδομής όπως οι μεταφορές, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, η παροχή ύδατος, η διάθεση αποβλήτων και το περιβάλλον αλλά και στον τομέα παροχής κοινωνικών υπηρεσιών όπως η υγεία και η εκπαίδευση ή ακόμη και οι χρηματοδοτικές ενισχύσεις.

3.5.4.2. Οι υποψήφιες χώρες πρέπει ακόμη να σημειώσουν προόδους σχετικά με την ελευθέρωση και για το λόγο αυτό έχουν ζητήσει τη χορήγηση μεταβατικών προθεσμιών. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι τα βήματα για το άνοιγμα των έως τώρα προστατευόμενων αγορών θα επιφέρουν τα επιθυμητά αποτελέσματα μόνο στην περίπτωση που δοθεί η δέουσα προσοχή τόσο στα συμφέροντα των καταναλωτών, των ιδιοκτητών και των συνεργατών αλλά και στο είδος των παρεχόμενων υπηρεσιών.

3.5.4.3. Οι υπηρεσίες αυτές έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά τα οποία καθιστούν ανέφικτη την παροχή τους σύμφωνα με τα κριτήρια της αγοράς. Θα πρέπει, επομένως, να οριστούν οι τομείς και το εύρος της εφαρμογής των διατάξεων για τον ανταγωνισμό και την ενιαία αγορά στους τομείς κοινής ωφέλειας. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι πρόκειται για υπηρεσίες που επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα διαβίωσης και την κοινωνική ασφάλεια των πολιτών. Επομένως, δεν είναι ασήμαντο το εύρος και η ποιότητα πρόσβασης που θα έχουν οι πολίτες στις εν λόγω υπηρεσίες.

3.5.4.4. Πέραν τούτου, η δημιουργία νέων μονοπωλίων/ολιγοπωλίων καθώς και ο ανταγωνισμός που βασίζεται στο ντάμπινγκ θα πρέπει να αποφευχθούν. Η Ευρώπη θα πρέπει να τα αντικαταστήσει με δίκαιους κανόνες παιχνιδιού και μεταχείριση άνευ διακρίσεων για τις δημόσιες, δημοσίου χαρακτήρα και τοπικές επιχειρήσεις.

3.5.5. Περιβαλλοντικά ζητήματα

3.5.5.1. Μεγάλα τμήματα της νομοθεσίας για το περιβάλλον έχουν ρυθμιστεί για το σύνολο της Κοινότητας, είτε με τη θέσπιση γενικών απαιτήσεων για το περιβάλλον είτε με ποιοτικά πρότυπα για το περιβάλλον (οριακές τιμές συγκέντρωσης), με μέτρα που αφορούν την παραγωγή (οριακές τιμές εκπομπής) ή με το γενικότερο καθορισμό ρυθμίσεων. Το κοινοτικό δίκαιο προβλέπει σε ό,τι αφορά την πολιτική του περιβάλλοντος, μεγάλη ευελιξία η οποία επηρεάζει την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της Κοινότητας και την ισορροπημένη εξέλιξη των περιφερειών της. Ακόμη κι εάν μεμονωμένα κράτη μέλη έχουν την δυνατότητα απαλλαγής από συγκεκριμένες οδηγίες, δεν πρέπει να λησμονείται ότι παρόμοιες δυνατότητες ιδίως εντός της διευρυμένης Ένωσης εύκολα μπορούν να γίνουν αντικείμενο υπερβολικής χρήσης.

3.5.5.2. Λόγω των επιβαρύνσεων του περιβάλλοντος, φαινόμενο που εμφανίζεται πολύ έντονα και χρήζει αντιμετώπισης κυρίως στις υποψήφιες χώρες, υποβλήθηκαν πολλές αιτήσεις για χορήγηση μεταβατικών προθεσμιών για την εφαρμογή του κεκτημένου. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι το ανέπαφο περιβάλλον αποτελεί ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά για τη διατήρηση και την ανάπτυξη της ποιότητας διαβίωσης και για το λόγο αυτό θα πρέπει να καταβληθούν όλες οι δυνατές προσπάθειες για τη αποφυγή στο μέλλον της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης και των κινδύνων που αποτελούν τα πυρηνικά εργοστάσια αλλά και την αποκατάσταση των ζημιών. Ο μεγάλος αριθμός απαλλαγών και μεταβατικών διατάξεων θα οδηγούσε σε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, θα είχε συνέπειες στην μελλοντική ανάπτυξη του περιβάλλοντος και θα δυσκόλευε τη διαρκή περαιτέρω εξέλιξη του κοινοτικού δικαίου για το περιβάλλον σύμφωνα με την αρχή της βιωσιμότητας.

3.5.6. Επίσης, στον τομέα της προστασίας των καταναλωτών πραγματοποιήθηκαν κατά τις περασμένες δεκαετίες σημαντικές βελτιώσεις για τους καταναλωτές στην Ευρώπη. Παράλληλα με βασικές ρυθμίσεις για την ασφάλεια και την υγεία των καταναλωτών, πραγματοποιήθηκαν κυρίως μεγάλα βήματα για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών. Ως πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μπορεί να θεωρηθεί η οδηγία για θέματα ευθύνης λόγω ελαττωματικών προϊόντων(18). Τέλος, λόγω της κρίσης ΣΕΒ ανακοινώθηκε η αναγκαιότητα τροποποίησης και η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της ώστε να καλύπτει και γεωργικά προϊόντα. Θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες προκειμένου οι εν λόγω βελτιώσεις για την προστασία των καταναλωτών να εφαρμοστούν και στη διευρυμένη Ένωση. Οι ανάλογες πιέσεις από τους καταναλωτές μπορούν να συμβάλουν στην περαιτέρω εξέλιξη.

3.6. Προετοιμασία για την προσχώρηση

3.6.1. Παράλληλα με την συμμετοχή των υποψηφίων κρατών στα κοινοτικά προγράμματα υπάρχουν, επίσης, και συγκεκριμένα προγράμματα προετοιμασίας για την προσχώρηση. Πρέπει να γίνει ιδιαίτερη αναφορά στο πρόγραμμα Twinning που αφορά την προετοιμασία των διοικητικών αρχών για τις μελλοντικές τους δραστηριότητες. Ανάλογα με την προαναφερθείσα ανάγκη περαιτέρω ανάπτυξης και προσαρμογής των διοικητικών αρχών και για τη χρονική στιγμή μετά την προσχώρηση, η ζήτηση για τα προγράμματα αυτά θα εξακολουθεί να υφίσταται και μετά την προσχώρηση.

3.6.2. Είναι λυπηρό το γεγονός ότι η διαδικασία των προγραμμάτων είναι ιδιαίτερα περίπλοκη, με αποτέλεσμα να αποθαρρύνονται οι πιθανοί συμμετέχοντες και να καθίσταται ανέφικτη η συμμετοχή τους. Έτσι, το πρόγραμμα SAPARD για την μεταρρύθμιση της γεωργίας σε ορισμένες υποψήφιες χώρες δεν εφαρμόστηκε παρόλο που ο τομέας της γεωργίας έχει αδιαμφισβήτητα μεγάλη ανάγκη για δράσεις. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει στο σημείο αυτό τις προτάσεις που έχει υποβάλλει για περαιτέρω εξέλιξη και μεταρρύθμιση της διαρθρωτικής πολιτικής και των διαρθρωτικών ταμείων(19).

3.6.3. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη υποβάλλει ορισμένες προτάσεις στη γνωμοδότησή της για το θέμα αυτό(20), προκειμένου όχι μόνο να εισαχθούν οι υποψήφιες χώρες στην ενιαία αγορά αλλά και να τους δοθεί η δυνατότητα να προετοιμαστούν για τις μελλοντικές εξελίξεις της αγοράς αυτής. Υπενθυμίζει κυρίως την πρόταση για ίδρυση κέντρων συντονισμού της ενιαίας αγοράς και σημείων επαφής που θα απευθύνονται στις επιχειρήσεις και τους πολίτες.

3.6.4. Η ίδια η ΕΟΚΕ διεξαγάγει ανά τακτικά χρονικά διαστήματα ακροάσεις με τις υποψήφιες χώρες στις οποίες προσκαλούνται οι σχετικές οικονομικές και κοινωνικές ομάδες. Με τη δημιουργία της τράπεζας δεδομένων PRISM καταγράφονται σημαντικές πρωτοβουλίες που σχετίζονται με την ενιαία αγορά οι οποίες τίθενται στη διάθεση του κοινού ως πηγή ενημέρωσης στην ιστοσελίδα της ΕΟΚΕ.

Βρυξέλλες, 12 Δεκεμβρίου 2002.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) "Η Λετονία και η Λιθουανία στην πορεία προς την ένταξη".

(2) Ο Υπουργός Εργασίας της Δανίας στην ολομέλεια της ΕΟΚΕ στις 18.7.2002.

(3) Ομάδα Υψηλού Επιπέδου για τις Βιομηχανικές Σχέσεις και την Αλλαγή στην ΕΕ. Σχέδιο ενδιάμεσης έκθεσης, 16 Νοεμβρίου 2001.

(4) Βλέπε γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα "Οι επιπτώσεις της διεύρυνσης στην ενιαία αγορά - (ΠΕΑ)", ΕΕ C 329 της 17.11.1999, σ. 3.

(5) "Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στην Ενιαία αγορά" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 155 της 29.5.2001.

(6) Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Επισκόπηση 2002 της στρατηγικής για την εσωτερική αγορά, COM(2002) 171 τελικό.

(7) COM(2002) 700 τελικό "Πορεία προς μια διευρυμένη Ένωση".

(8) Η στρατηγική της ΕΕ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 241 της 7.10.2002.

(9) Ευρωπαϊκή Επιτροπή: "Επισκόπηση 2002 της στρατηγικής για την εσωτερική αγορά", COM(2002) 171 τελικό.

(10) Η στρατηγική της ΕΕ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 241 της 7.10.2002.

(11) "Ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στην ενιαία αγορά" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 155 της 29.5.2001.

(12) John Nellis: "Time to Rethink Privatisation in Transition Economies?", World Bank, 1999 καθώς και Joseph Stiglitz: "Die Schatten der Globalisierung".

(13) "Οι υπηρεσίες γενικού συμφέροντος" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 241 της 7.10.2002.

(14) Γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ για το χάρτη, ΕΕ C 204 της 18.7.2000 και ΕΕ C 48 της 21.2.2002.

(15) "Ο αντίκτυπος της διεύρυνσης στην ΟΝΕ".

(16) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ για την κοινωνική οικονομία, ΕΕ C 117 της 26.4.2000.

(17) "Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - προς μια Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης" - γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 117 της 26.4.2000.

(18) Οδηγία 85/374/ΕΟΚ και το κείμενο της οδηγίας 1999/34/ΕΚ, ΕΕ L 283 της 6.11.1999.

(19) "Η στρατηγική της ΕΕ για την οικονομική και κοινωνική συνοχή" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 241 της 7.10.2002· "Το μέλλον της πολιτικής συνοχής" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 241 της 7.10.2002.

(20) "Οι επιπτώσεις της διεύρυνσης της ΕΕ στην Ενιαία Αγορά" - Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 329 της 17.11.1999.