• * 
***** ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 27.03.1996 
COM(96) 88 τελικό 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
σχετικά με την ερμηνεία της απόφασης του δικαστηρίου της 17ης Οκτωβρίου 1995 
στην υπόθεση C-450/93, KALANKE κατά FREIE HANSESTADT BREMEN 

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΓΗΣ ΕΙ1ΙΤΡΟΠΗΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
σχετικά με την ερμηνεία της απόφασης του δικαστηρίου της 17ης Οκτωβρίου 1995 
στην υπόθεση C-450/93,' KALANKE κατά FREIE HANSESTADT BREMEN 
1. Εισαγωγή 
Στις 17 Οκτωβρίου 1995, το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων εξέδωσε την 
απόφαση του στην υπόθεση C-450/93 (Eckhard Kalanke κατά Freie Hansestadt 
Bremen1), η οποία προκάλεσε αντιδράσεις σε όλη την Ευρώπη. Οι αντιδράσεις οφείλονται 
στην αβεβαιότητα που δημιούργησε η απόφαση σχετικά με τη νομιμότητα των ποσοστών 
και άλλων μορφών θετικής δράσης που αποσκοπούν στην αύξηση του αριθμού γυναικών 
σε ορισμένους τομείς ή επίπεδα απασχόλησης. 
Η απόφαση Kalanke έχει μεγάλη σημασία διότι εκδόθηκε σε εποχή κατά την οποία 
αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ότι οι νόμοι κατά των διακρίσεων που εκδόθηκαν 
εδώ και 20 έτη είναι πλέον ανεπαρκείς για την επίτευξη ισότητας υπέρ των γυναικών 
όσον αφορά την πρόσβαση τους στην απασχόληση και την προαγωγή. Παρά το ότι 
πραγματοποιήθηκε κάποια πραγματική πρόοδος κατά την προηγούμενη δεκαετία ο' αυτόν 
τον τομέα, το ποσοστό ανεργίας των γυναικών είναι υψηλότερο από ό,τι εκείνο των 
ανδρών στις περισσότερες περιοχές της Κοινότητας. Οι γυναίκες εξακολουθούν να 
αποτελούν την πλειονότητα των μ,ακροχρονίως ανέργων, συχνά κατέχουν θέσεις χαμηλών 
προσόντων, κακοπληρωμένες και ανασφαλείς, και υπάρχουν ακόμη κενά μεταξύ των 
αμοιβών ανδρών και γυναικών. Ακόμη δεν υπάρχουν αρκετές γυναίκες στις οποίες να 
διατίθενται θέσεις για τη λήψη αποφάσεων ούτε ισότιμη μερίδα στην πολιτική και την 
οικονομική ζωή. 
Η ίση μεταχείριση μεταξύ ανδρών και γυναικών κατά την εργασία αποτελεί θεμελιώδες 
δικαίωμα όπως αναγνωρίστηκε από το Δικαστήριο με την απόφαση της 
15ης Ιουνίου 1978 στην υπόθεση 149/77 Defrenne III2 Ιδιαίτερα, ως προς την ύπαρξη 
μιας γενικής αρχής που απαγορεύει τις διακρίσεις που βασίζονται στο φύλο όσον αφορά 
την απασχόληση και τις συνθήκες εργασίας, το Δικαστήριο έκρινε ότι η εξάλειψη αυτής 
της διάκρισης αποτελεί μέρος των θεμελιωδών δικαιωμάτων που αποτελούν μια από τις 
αρχές της κοινοτικής νομοθεσίας και ότι το Δικαστήριο είχε καθήκον να εξασφαλίσει την 
τήρηση τους. Η αρχή του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων έχει έκτοτε εισαχθεί 
στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Άρθρο ΣΤ(2)). 
1 Συλλογή 1995, σ.Ι-3051 
2 Συλλογή 1978, σ. 1365. 
Η Επιτροπή κρίνει ότι, σε μια εποχή κατά την οποία η ισότητα ευκαιριών υπέρ των 
γυναικών έχει αναγνωρισθεί στο υψηλότερο επίπεδο (Ευρωπαϊκά Συμβούλια του Έσσεν, 
των Καννών και της Μαδρίτης) ως έργο υπέρτατης σημασίας - μαζί μ,ε την 
καταπολέμηση της ανεργίας - έχει κρίσιμη σημασία να επιβεβαιωθεί η ανάγκη να 
χρησιμοποιούνται, εφόσον είναι απαραίτητο, μέτρα "θετικής δράσης" για την προώθηση 
της ισότητας ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών, ιδιαίτερα με την άρση των 
υφισταμένων παραγόντων ανισότητας οι οποίοι επηρεάζουν αρνητικά τις ευκαιρίες των 
γυναικών στο χώρο της απασχόλησης. 
Δεν υπάρχει επίσημος ορισμός της "θετικής δράσης" σε κοινοτικό επίπεδο. Υπάρχει, 
εντούτοις, πλατιά διαδεδομένη συμφωνία σε όλη την Κοινότητα ότι η έννοια της θετικής 
δράσης περιλαμβάνει όλα τα μέτρα τα οποία αποσκοπούν στην εξουδετέρωση των 
αποτελεσμάτων της παλαιάς διάκρισης, στην εξάλειψη της υπάρχουσας διάκρισης και 
στην προώθησης της ισότητας ευκαιριών μεταξύ ανδρών και γυναικών, ιδιαίτερα όσον 
αφορά είδη ή επίπεδα επαγγελμάτων στα οποία τα μέλη του ενός φύλου 
υποεκπροσωπούνται σε μεγάλο βαθμό. Αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ότι δεν είναι 
μόνο θέμα ισότητας αλλά και επίσης και αποτελεσματικής διαχείρισης των ανθρώπινων 
πόρων. 
Η θετική δράση μπορεί να λάβει διάφορες μορφές: ένα πρώτο πρότυπο αποτελείται από 
μέτρα που αποσκοπούν στη διόρθωση δυσμενών καταστάσεων οι οποίες χαρακτηρίζουν 
την παρουσία των γυναικών στην αγορά εργασίας. Ο στόχος είναι να εξαλειφθούν οι 
αιτίες που βρίσκονται πίσω από τη χαμηλότερη απασχόληση ή τις λιγότερες ευκαιρίες 
σταδιοδρομίας οι οποίες επηρεάζουν την εργασία των γυναικών επεμβαίνοντας, 
ιδιαίτερα, στο επίπεδο του επαγγελματικού προσανατολισμού και της επαγγελματικής 
κατάρτισης. Ένα δεύτερο πρότυπο θετικής δράσης μπορεί να χαραχθεί στις ενέργειες που 
ευνοούν την επίτευξη μιας ορισμένης ισορροπίας μεταξύ οικογενειακών και 
επαγγελματικών ευθυνών και μιας πιο αποτελεσματικής κατανομής ευθυνών μεταξύ των 
δύο φύλων. Στην περίπτωση αυτή, παρέχεται προτεραιότητα στα μέτρα που αφορούν την 
οργάνωση του χρόνου εργασίας, την ανάπτυξη των υποδομών φροντίδας παιδιών και 
την επανένταξη των εργαζομένων στην αγορά εργασίας ύστερα από διακοπή της 
σταδιοδρομίας τους. 
Ένα τρίτο πρότυπο βασίζεται στην ιδέα ότι η θετική δράση πρέπει να αποσκοπεί στη 
διόρθωση των αποτελεσμάτων της παλαιάς διάκρισης. Κατά συνέπεια, προβλέπεται 
προτιμησιακή μεταχείριση υπέρ ορισμένων κατηγοριών ατόμων. Αυτό μπορεί να λάβει 
τη μορφή συστημάτων ποσοστώσεων ή στόχων. Οι ποσοστώσεις μπορεί να είναι λιγότερο 
ή περισσότερο άκαμπτες. Ακαμπτες ποσοστώσεις θεωρούνται εκείνες οι οποίες 
καθορίζουν ένα ορισμένο κατώφλιο το οποίο πρέπει να επιτευχθεί χωρίς να λαμβάνουν 
υπόψη τα προσόντα και την αξία των ατόμων που αφορούν ή εκείνες που καθορίζουν 
ελάχιστες προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να πληρούνται χωρίς καμία δυνατότητα να 
λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις μιας περίπτωσης. Λιγότερο άκαμπτες ή 
εύκαμπτες ποσοστώσεις είναι, αντίθετα, εκείνες που καθιερώνουν προτιμησιακή 
μεταχείριση υπέρ μιας ορισμένης κατηγορίας υπό τον όρο ότι τα προσόντα είναι ίσης 
αξίας σε σχέση με την προς εκτέλεση εργασία και ότι μπορούν να ληφθούν υπόψη 
εξαιρετικές περιστάσεις. 
2. Η προσέγγιση xt\c Επιτροπής σττι "θετική δράση" 
Η Επιτροπή υιοθέτησε πάντοτε πολύ ευνοϊκή στάση υπέρ της θετικής δράσης. Το 1984, 
υπέβαλε πρόταση σύστασης για την προώθηση της θετικής δράσης3 που εγκρίθηκε από 
το Συμβούλιο. 
Η σύσταση καλεί τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν πολιτική θετικής δράσης σχεδιασμένη 
να εξαλείψει τις υπάρχουσες ανισότητες που θίγουν τις γυναίκες κατά την εργασία και 
να προωθήσουν μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ των φύλων στην (χπασχόληση, έτσι οχπε 
να εξαλειφθούν ή να καταπολεμηθούν τα επιβλαβή για τις γυναίκες αποτελέσματα στην 
απασχόληση ή στην αναζήτηση απασχόλησης που προκύπτουν από τις υπάρχουσες 
στάσεις, συμπεριφορές και διαρθρώσεις τις βασιζόμενες στην ιδέα μια παραδοσιακής 
κατανομής των ρόλων στην κοινωνία μεταξύ ανδρών και γυναικών. Τα κράτη μέλη 
καλούνται επίσης να ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των γυναικών σε διάφορες 
δραστηριότητες στους τομείς εκείνους της επαγγελματικής ζωής όπου 
υποεκπροσωπουνται, ιδιαίτερα στους τομείς του μέλλοντος και στα υψηλότερα επίπεδα 
ευθυνών ώστε να επιτευχθεί καλύτερη αξιοποίηση όλων των ανθρώπινων πόρων. Με τη 
σύσταση παρέχεται επίσης στα κράτη μέλη η συμβουλή να λάβουν μέτρα ώστε να 
εξασφαλίσουν οτι η θετική δράση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, κατά το μέτρο του 
δυνατού, ενέργειες που να ενθαρρύνουν τις γυναικείες υποψηφιότητες τόσο στην 
πρόσληψη όσο και στην προαγωγή σε τομείς και σε επαγγέλματα και στα επίπεδα όπου 
οι γυναίκες υποεκπροσωπουνται, ιδιαίτερα όσον αφορά θέσεις με αρμοδιότητες. 
Είναι επίσης σημαντικό να υπενθυμισθεί ότι στο τρίτο μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα δράσης 
για την ισότητα ευκαιριών (1991-1995), το οποίο εγκρίθηκε με το ψήφισμα του 
Συμβουλίου της 21ης Μαΐου 19914, η Επιτροπή υπογράμμισε την ανάγκη για θετική δράση 
και οργάνωσε ορισμένα προγράμματα που απέβλεπαν ειδικά στην προώθηση της ένταξης 
των γυναικών στην αγορά εργασίας και στη βελτύοση της ποιότητας της εργασίας τους. 
Στο τέταρτο πρόγραμμα δράσης (1996-2000) που εγκρίθηκε με την απόφαση 95/593/ΕΚ 
του Συμβουλίου5, η ισόρροπη συμμετοχή των φύλων στην αγορά εργασίας είναι ένας από 
τους στόχους που πρέπει να επιδιωχθούν, μεταξύ άλλων, μέσω θετικής δράσης. 
Η Επιτροπή ενέκρινε ένα δεύτερο πρόγραμμα θετικής δράσης υπέρ του γυναικείου 
προσωπικού (1992-1996), έτσι ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία όσον αφορά τον 
αριθμό των απασχολούμενων γυναικών στις κατηγορίες και θέσεις όπου 
υποεκπροσωπουνται, να προωθηθεί η εξέλιξη της σταδιοδρομίας τους και να 
παρασχεθούν συνοδευτικά μέτρα που να καθιστούν δυνατό για τις δημοσίους 
υπαλλήλους να συμβιβάζουν τις επαγγελματικές και τις οικογενειακές υποχρεώσεις τους. 
Προβλέπονται διάφορες ενέργειες στα πλαίσια μιας συνεκτικής στρατηγικής για την 
εξάλειψη των εκ των πραγμάτων ανισοτήτων. Ιδιαίτερα, οι υπηρεσίες ενθαρρύνονται να 
δίνουν προτεραιότητα στις γυναίκες υποψήφιους στην περίπτωση ισότητας προσόντων 
και αξίας κατά την πρόσληψη, την προαγωγή και το διορισμό σε θέσεις στελεχών, όσο 
οι γυναίκες υποεκπροσωπουνται σε έναν ορισμένο βαθμό ή κατηγορία. Προς το σκοπό 
αυτό, τίθενται στόχοι και θεσπίζονται σχέδια εφαρμογής που περιλαμβάνουν ποιοτική 
'και ποσοτική ανάλυση της εξέλιξης της κατάστασης, ένα σύνολο συνεκτικών μέτρων που 
Σύσταση 84/635/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 13ης Δεκεμβρίου 1984 σχετικά με 
προώθηση θετικών δράσεων υπέρ των γυναικών (ΕΕ L 331, 19.12.1984, σ.34). 
EEC 142, 31.5.1991,σ. 1 
EEL 335, 30.12.1995, σ. 37. 
έχουν σχεδιαστεί για την επίτευξη καλύτερης ισορροπίας μεταξύ ανδρικού και 
γυναικείου προσωπικού και περιοδικές αξιολογήσεις. 
3. Τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης Kalanke 
Στην υπόθεση Kalanke, τέθηκε θέμα κατά πόσον ένας γερμανικός νόμος σχετικά με τη 
θετική δράση ήταν συμβιβάσιμος με την οδηγία 76/207/ΕΟΚ του Συμβουλίου6 ή κατά 
πόσον υπερέβαινε την εξαίρεση από τη θετική δράση που θεσπίζεται στο άρθρο 2 
παράγραφος 4 αυτής7. Ο νόμος του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης για την ισότητα 
ευκαιριών στο δημόσιο τομέα προβλέπει ότι, όσον αφορά την πρόσληψη και την 
προαγωγή σε τομείς στους οποίους οι γυναίκες υποεκπροσωπουνται, συγκριμενα εάν δεν 
αποτελούν 50 % του προσωπικού στους διαφόρους βαθμούς της συγκεκριμένης 
κατηγορίας, μια γυναίκα που διαθέτει τα ίδια προσόντα με έναν άνδρα υποψήφιο πρέπει 
να προτιμάται έναντι αυτού. 
Ο κ. Kalanke, αφού απέτυχε να προαχθεί λόγω αυτού του κανόνα, αμφισβήτησε την ισχύ 
του ενώπιον των γερμανικίόν δικαστηρίων. Το εθνικό δικαστήριο έκρινε ότι η προαγωγή 
ήταν νόμιμη σύμφωνα με τη γερμανική νομοθεσία συμπεριλαμβανομένου του 
συντάγματος, όμως το θέμα του συμβιβάσιμου με την οδηγία 76/207/ΕΟΚ παραπέμφθηκε 
στο Δικαστήριο. 
Οι σχετικές διατάξεις του νόμου του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης για την ίση 
μεταχείριση ανδρών και γυναικών στις δημόσιες υπηρεσίες έχουν ως εξής: 
"Πρόσληψη, αλλαγή τοποθέτησης και προαγωγή. 
Κατά την πρόσληψη - περιλαμβανοένης της μονιμοποιήσεως δημοσίου υπαλλήλου ή 
δικαστή - που δεν γίνεται με σκοπό την επαγγελματική εκπαίδευση, οι γυναίκες που 
έχουν ίσα προσόντα με τους άνδρες συνυποψήφιους τους πρέπει να λαμβάνονται υπόψη 
κατά προτεραιότητα στους τομείς όπου οι γυναίκες υποεκπροσωπουνται. 
Υφίσταται υποεκπροσώπηση, όταν στις διάφορες βαθμίδες της κλίμακας μισθών, 
απολαβών και αποδοχών της οικείας κατηγορίας του προσωπικού μιας υπηρεσίας οι 
γυναίκες δεν εκπροσωπούν τουλάχιστον το ήμισυ του προσωπικού. Το ίδιο ισχύει για 
τα προβλεπόμενα από το οργανόγραμμα επίπεδα καθηκόντων." 
Οδηγία 76/207/ΕΟΚ της 9ης Φεβρουαρίου 1976 περί της εφαρμογής της αρχής της 
ίσης μεταχειρίσεως ανδρών και γυναικών όσον αφορά την πρόσβαση σε 
απασχόληση, την επαγγελματική εκπαίδευση και προώθηση και τις συνθήκες 
εργασίας (ΕΕ L 39, 14.2.1976, σ. 40). 
Το άρθρο 2 παράγραφος 4 έχει ως εξής: "Η παρούσα οδηγία δεν θίγει τα μέτρα 
που αποσκοπούν στην προώθηση της ισότητος των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και 
γυναικών, ιδίως δια της άρσεως τοον ανισοτήτων που εκδηλώνονται στην πράξη 
και οι οποίες ανισότητες θίγουν τις ευκαιρίες των γυναικών στους τομείς που 
αναφέρονται στο άρθρο 1, παράγραφος 1." 
4. Η απόφαση 
Στην απόφαση του, το Δικαστήριο τονίζει ότι: 
το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας προκύπτει ότι αυτή σκοπεί στην 
εφαρμογή, εντός των κρατών μελών, της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως μεταξύ 
ανδρών και γυναικών, όσον αφορά, εκτός άλλων, την πρόσβαση στην 
απασχόληση, περιλαμβανομένης και της επαγγελματικής προωθήσεως. Λυτή η 
αρχή της ίσης μεταχειρίσεως συνεπάγεται, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της 
οδηγίας, "την απουσία κάθε διακρίσεως που βασίζεται στο φύλο είτε άμεσα είτε 
έμμεσα". 
εθνικός κανόνας ο οποίος προβλέπει ότι, επί προαγωγής, οι γυναίκες που έχουν 
ίσα προσόντα με τους άνδρες συνυποψήφιους τους απολαύουν αυτομάτως 
προτεραιότητας στου τομείς όπου αυτές υποεκπροσωπουνται, συνεπάγεται 
διάκριση που βασίζεται στο φύλο. 
Επομένως, το Δικαστήριο κρίνει ότι είναι σημαντικό να εξετασθεί κατά πόσον ένας 
τέτοιος εθνικός κανόνας επιτρέπεται κατά το άρθρο 2 παράγραφος 4 της οδηγίας. Το 
Δικαστήριο αποφαίνεται σχετικά ότι η διάταξη ami\: 
έχει σκοπό να επιτρέπει τα μέτρα τα οποία, παρ'όλον ότι κατά τα φαινόμενα 
εισάγουν διακρίσεις σκοπούν πράγματι στην εξάλειψη ή στη μείωση των 
εκδηλουμένων στη πράξη ανισοτήτων που μπορούν να υφίστανται στην 
πραγματικότητα της κοινωνικής ζωής· 
επιτρέπει εθνικά μέτρα στον τομέα της προσβάσεως στην απασχόληση, 
περιλαμβανομένης και της επαγγελματικής προώθησης, τα οποία, με το να 
ευνοούν ειδικά τις γυναίκες, σκοπό έχουν να βελτιώσουν την ικανότητα των 
γυναικών να ανταγωνίζονται στην αγορά εργασίας και να ακολουθούν 
σταδιοδρομία υπό συνθήκες ισότητας με τους άνδρες· 
ως παρέκκλιση από καθιερούμενο με την οδηγία ατομικό δικαίωμα, πρέπει να 
ερμηνεύεται στενώς. 
Τέλος, το Δικαστήριο καθιστά σαφές ότι: 
εθνική ρύθμιση που εξασφαλίζει στις γυναίκες απόλυτη και από ουδεμία 
προϋπόθεση εξαρτώμενη προτεραιότητα επί διορισμού ή προαγωγής βαίνει πέραν 
της προωθήσεως της ισότητας των ευκαιριών και υπερβαίνει τα όρια της 
εξαιρέσεως που προβλέπεται στο άρθρο 2 παράγραφος 4 της οδηγίας. 
Το Δικαστήριο καταλήγει ότι η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο ερώτημα του εθνικού 
δικαστηρίου είναι ότι το άρθρο 2 παράγραφος 1 και παράγραφος 4 της οδηγίας 
76/207/ΕΟΚ αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία, όπως εν προκειμένω, παρέχει 
αυτομάτως, εφόσον υφίστανται ίσα προσόντα των υποψηφίων διαφορετικού φύλου που 
έχουν γίνει δεκτοί ως προαγώγιμοι, προτεραιότητα στους υποψη'φίους θηλυκού φύλου 
στους τομείς όπου οι γυναίκες υποεκπροσωπουνται, νοουμένου ότι υφίσταται 
υποεκπροσώπηση όταν οι γυναίκες δεν εκπροσωπούν τουλάχιστον το ήμισυ του 
προσωπικού των διαφόρων βαθμίδων της οικείας κατηγορίας και όταν συμβαίνει το ίδιο 
όσον αφορά τα προβλεπόμενα από το οργανόγραμμα επίπεδα καθηκόντων. 
5. Ερωτήματα που προέκυψαν με την απόφαση 
Φαίνεται ότι η αρνητική στάση του Δικαστηρίου απέναντι στη νομιμότητα του νόμου του 
ομόσπονδου κράτους της Βρέμης βασίζεται (χποκλειστικά στην ερμηνεία η οποία θα 
πρέπει να δίδεται στο άρθρο 2 παράγρίχφος 4 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ. Είναι σαφές 
από την απόφαση ότι η διάταξη αυτή δεν καλύπτει το είδος συστήματος ποσοστώσεων 
σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες προτιμώνται αυτόματα έναντι των ανδρών κατά την 
τοποθέτηση σε θέσεις ή την προαγωγή. Εντούτοις, ορισμένα ερωτήματα μπορούν ακόμη 
να τεθούν σχετικά με το άρθρο 2 παράγραφος 4. Λποτελεί διάταξη που περιορίζεται στη 
διαφύλαξη θετικής δράσης υπέρ των γυναικών κατά την εργασία μόνον όσον αφορά 
μέτρα όπως η ειδική βοήθεια για την επαγγελματική κατάρτιση, ή άδεια για 
οικογενειακούς λόγους κλπ. ή επιτρέπει επίσης θετική διάκριση στο πεδίο της 
πρόσληψης/προαγωγής αναγνωρίζοντας προτίμηση υπέρ των γυναικών κάτω από 
ορισμένες συνθήκες; Στην τελευταία περίπτωση, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ θετικής 
δράσης που λαμβάνει υπόψη πτυχές αναγκαιότητας/αναλογίας και εκείνης που δεν τις 
λαμβάνει υπόψη της; 
5α. Η προσέγγιση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ στην "affirmative action" 
"θετική δοάση" 
Στο πλαίσιο αυτό, είναι ενδιαφέρον να υπενθυμιστεί η νομολογία του Ανώτατου 
Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών σχετικά με τη "affirmative action" η οποία 
αποδεικνύει ότι τα ανακύπτοντα ζητήματα είναι άκρως πολύπλοκα. Ο όρος 
"affirmative action" χρησιμοποιείται είτε για να υποδηλώσει δράση με σκοπό τη 
διαπίστωση και την άρση της διάκρισης στην απασχόληση ή για την καθιέρωση μέτρων 
που αποσκοπούν στην αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό ορισμένων 
προστατευόμενων ομάδων, π.χ, μειονότητες και γυναίκες. Υπάρχει διαφορά μεταξύ 
των ποσοστώσεων του δημόσιου (σύμφωνα με την Equal Protection Clause (Ρήτρα 
περί Ίσης Προστασίας) του Συντάγματος των ΗΠΑ) και του ιδιωτικού τομέα 
(σύμφωνα με τον τίτλο VII της Civil Rights Act (Νόμος περί των Δικαιωμάτων του 
Πολίτη του 1964). 
Η "affirmative action" που επιβάλλεται με νομοθετική ή διοικητική πράξη πρέπει να 
εκτιμηθεί σύμφωνα με ένα πρότυπο "αυστηρής διερεύνησης", το οποίο απαιτεί την 
ύπαρξη ενός "επιτακτικού κρατικού συμφέροντος" και "στενά προσαρμ,οσμένη" δράση 
προς εξυπηρέτηση αυτού του συμφέροντος, δηλαδή μια απαίτηση αναλογικότητας. Στον 
ιδιωτικό τομέα, η προσέγγιση του Ανώτατου Δικαστηρίου για εθελοντική θετική δράση 
εκ μέρους των εργοδοτών είναι πιο εύκαμπτη από ό,τι το πρότυπο αυστηρής ακρίβειας 
καθόσον συγκεντρώνεται μόνο στα βασικά στοιχεία μιας "στενά προσαρμοσμένης" 
δοκιμασίας. 
Η μόνη υπόθεση διάκρισης φύλου, Johnson8, αφορά εθελοντική θετική δράση εκ μέρους 
ιδιωτικών εργοδοτών. Στην περίπτωση αυτή, εφαρμόστηκε σχέδιο "affirmative action" για 
την αύξηση της γυναικείας εκπροσώπησης σε μια επαγγελματική κατηγορία κατεχόμενη 
ιστορικά από άνδρες. Μια γυναίκα υποψήφια επιλέχθηκε για τη θέση έναντι ενός άνδρα 
συναδέλφου, παρά το γεγονός ότι η επίδοση της στο τεστ ήταν οριακά χαμηλότερη από 
εκείνη του άνδρα. 
Johnson κατά Transportation Agency, 480 US 616 (1987). 
7 
II ενέργεια αυτή κρίθηκε σύμφωνη με την απαγόρευση της διάκρισης όσον αφορά την 
απασχόληση που καθιερώθηκε σύμφωνα με τον τίτλο VÎI της Civil Rights Act 1964 με 
την αιτιολογία, μεταξύ άλλων, ότι το γεγονός ότι ελήφθη υπόψη το φύλο υποψηφίου 
αιτιολογείται από την ύπαρξη έκδηλης ανισορροπίας η οποία σήμαινε υποεκπροσώπηση 
των γυναικών σε "κατά παράδοση κλειστή επαγγελματική κατηγορία". 
Το Ανώτατο Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε σε υπόθεση φύλου που να αφορά το δημόσιο 
τομέα. Εντούτοις, είναι ενδιαφέρον να υπενθυμισθεί η πρόσφατη υπόθεση Adarand9 η 
οποία αφορούσε θετικά μέτρα με στόχο τη βελτίωση της φυλετικής ισορροπίας στον 
τομέα δημόσιων προμηθειών. Στην περίπτωση αυτή το Ανώτατο Δικαστήριο για πρώτη 
φορά εφάρμοσε αυστηρή δικαστική έρευνα για μέτρα θετικής δράσης που ελήφθησαν από 
τη Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση. Παρόλο που το συγκεκριμένο υπό εξέταση μέτρο κρίθηκε 
ότι δεν ήταν αρκετά "στενά προσαρμοσμένο" προς επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου, 
είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι 7 από τα 9 μέλη του Ανώτατου Δικαστηρίου 
επιβεβαίωσαν ειδικά, ως θέμα αρχής, τη νομιμότητα μιας προσαρμοσμένης στα 
αποτελέσματα προτιμησιακής μεταχείρισης μειονεκτουσών ομάδων, η οποία φυσικά 
υπόκειται πάντοτε στις απαιτήσεις αυστηρής έρευνας. 
5β. Διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων 
Οι διακρίσεις που βασίζονται στο φύλο απαγορεύονται επίσης από το διεθνές δίκαιο. 
Εντούτοις, τα διεθνή όργανα των Ηνωμένων Εθνών και του Συμβουλίου της Ευρώπης 
τείνουν να αναγνωρίζουν τη νομιμότητα ορισμένων "ειδικών μέτρων" που έχουν 
σχεδιαστεί για τη de facto καθιέρωση ισότητας υπέρ ορισμένων μειονεκτουσών ομάδων. 
Η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών της 18ης Δεκεμβρίου 1979 για την εξάλειψη κάθε 
μορφής διάκρισης σε βάρος των γυναικών αναγνωρίζει στο άρθρο 4 ότι έστω και αν έχει 
αναγνωρισθεί για τις γυναίκες ισότητα de jure, στην πράξη όμως δεν εγγυάται αυτόματα 
ίση μεταχείριση των γυναικών. Προς επίσπευση της de facto ισότητας των γυναικών στην 
κοινωνία και στο χώρο εργασίας, επιτρέπεται στα κράτη να χρησιμοποιούν ειδικά 
διορθωτικά μέτρα εφόσον εξακολουθούν να υφίστανται ανισότητες. 
Το 1988 η επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την εξάλειψη των διακρίσεων σε βάρος 
των γυναικών εξέδωσε τη γενική σύσταση της αριθ. 5 σύμφωνα με την οποία η επιτροπή 
συνιστά να προβαίνουν τα κράτη σε μεγαλίτπερη χρήση προσωρινών ειδικών μέτρων 
όπως θετική δράση, προτιμησιακή μεταχείριση ή συστήματα ποσοστώσεων για να 
ευνοήσουν την ένταξη των γυναικών στην εκπαίδευση, την οικονομία, την πολιτική και 
την απασχόληση. Λυτά τα ειδικά μέτρα πρέπει να χρησιμοποιούνται απλώς για την 
επιτάχυνση της επίτευξης de facto ισότητας υπέρ των γυναικών και δεν πρέπει να 
δημιουργούν χωριστά πρότυπα για τις γυναίκες και τους άνδρες. Η καταλληλότητα 
τέτοιων μέτρων πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με την πραγματική ύπαρξη πρακτικής 
που συνεπάγεται διακρίσεις. 
Κατά συνέπεια, εφόσον επιτευχθούν οι στόχοι ισότητας ευκαιριών και μεταχείρισης, 
αυτά τα μέτρα δεν απαιτούνται πλέον και πρέπει να διακόπτεται η εφαρμογή τους. 
Adarand Constructors Inc κατά Pena, Secretary of Transportation, 
63 USLW 4523 (1995). 
8 
Η σύμβαση της ΔΟΕ αριθ. 111 της 4ης Ιουνίου 1958 σχετικά με τις διακρίσεις κατά την 
απασχόληση και την τοποθέτηση αναφέρεται τόσο στην ισόττρτα ευκαιριών όσο και στην 
ισότητα μεταγείοιστκ: θεσπίζοντας στο άρθρο 2 ότι κάθε κράτος για το οποίο ισχύει αιττή 
η σύμβαση αναλαμβάνει να δηλώνει και να ακολουθεί εθνική πολιτική σχεδιασμένη για 
την προώθηση, με μεθόδους κατάλληλες για τις εθνικές συνθήκες και πρακτικές, της 
ισότητας ευκαιριών και μεταχείρισης όσον αφορά την απασχόληση και την εργασία, με 
σκοπό την εξάλειψη των διακρίσεων σχετικά με αυτές. 
Το άρθρο 5 της σύμβασης ΔΟΕ έχει ιδιαίτερη σημασία στη συγκεκριμένη περίπτωση 
καθόσον θεσπίζει τα ακόλουθα: 
"1. Ειδικά μέτρα προστασίας ή βοήθειας που προβλέπονται σε άλλες συμβάσεις ή 
συστάσεις που έχουν εγκριθεί από τη διεθνή διάσκεψη εργασίας δεν θα 
θεωρούνται διάκριση. 
2. Κάθε μέλος μπορεί ύστερα από διαβούλευση μ,ε τις αντιπροσωπευτικές 
οργανώσεις εργοδοτών και εργαζομένων, εφόσον αυτές υπάρχουν, να καθορίζει 
ότι δεν θεωρούνται ότι εισάγουν διακρίσεις άλλα ειδικά μέτρα σχεδιασμένα να 
καλύπτουν ιδιαίτερες απαιτήσεις ατόμων τα οποία, για λόγους όπως το φύλο, η 
ηλικία, η αναπηρία, οι οικογενειακές ευθύνες ή η κοινωνική ή πολιτιστική 
κατάσταση, αναγνωρίζονται γενικά ότι χρειάζονται ειδική προστασία ή βοήθεια." 
Η αρχή της ισότητας ευκαιριών και μεταχείρισης για όλους τους εργαζομένους 
περιέχεται επίσης στη δήλωση για την ισότητα ευκαιριών και μεταχείρισης υπέρ των 
γυναικών εργαζομένων που εκδόθηκε από τη ΔΟΕ στις 25 Ιουνίου 1995. Το άρθρο 1 
αποκλείει κάθε μορφή διάκρισης που βασίζεται στο φύλο η οποία αναιρεί ή περιορίζει 
την ισότητα και προβλέπει επίσης ότι μια θετική ειδική μεταχείριση στη διάρκεια μιας 
μεταβατικής περιόδου η οποία αποσκοπεί στην πραγματική ισότητα μεταξύ των φύλων 
δεν θεωρείται ότι εισάγει διακρίσεις. 
Το μέρος II του πρόσθετου πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Κοινοτικού Χάρτη της 
5ης Μαΐου 1988 προβλέπει, στο άρθρο 1, ότι τα συμβαλλόμενα μέρη αναλαμβάνουν να 
αναγνωρίζουν το δικαίωμα ισότητας ευκαιριών και μεταχείρισης στο πεδίο της 
απασχόλησης χωρίς διάκριση με βάση το φύλο και να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα 
για να εξασφαλίζουν ή να ενθαρρύνουν την εφαρμογή αυτής στους διαφόρους τομείς, 
συμπεριλαμβανομένων εκείνων της επαγγελματικής σταδιοδρομίας και της προαγωγής. 
Σ' αυτή τη διάταξη αναφέρεται ειδικά ότι δεν εμποδίζεται η λήψη ειδικών μέτρων που 
αποσκοπούν στη de facto διόρθωση της ανισότητας. 
Εντούτοις, η συζήτηση είναι ακόμη εκκρεμής στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου ως προς 
το κατά πόσον οι κανόνες που παρέχουν στις γυναίκες προτεραιότητα αυτόματα όσον 
αφορά την πρόσληψη ή την προαγωγή είναι παραδεκτή ή όχι. 
Συγχρόνως είναι προφανές ότι το διεθνές δίκαιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν 
αποκλείει - και σε ορισμένες περιπτώσεις ίσως τις επιβάλλει - διακρίσεις μεταξύ ανδρών 
και γυναικών με στόχο την επίσπευση της de facto ισότητας της γυναίκας στη κοινωνία. 
Ωστόσο οι διακρίσεις αυτές θα πρέπει να στηρίζονται σε αντικειμενικά και λογικά 
κριτήρια και δεν θα πρέπει να αποσκοπούν στη διατήρηση άνισων και διαφορετικών 
κανόνων σε μόνιμη βάση. 
6. IIcoc ερμηνεύεται π απόφαση Kalanke 
Όπως αναφέρθηκε ήδη παραπάνω, υπάρχουν διάφορα είδη θετικής δράσης. Ένα (χπό 
αυτά μπορεί να λαμβάνει τη μορφή συστημάτων ποσοστώσεων ή στόχων, όπως στην 
περίπτωση που εξετάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Το Δικαστήριο έπρεπε να 
αποφασίσει κατά πόσον είναι νόμιμο, με την εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος, να 
προτιμώνται οι γυναίκες έναντι ανδρών υποψηφίων στην περίπτωση προαγωγής σε 
τομείς όπου αυτές υποεκπροσωπουνται, υπό την προϋπόθεση ότι τα προσόντα τους 
είναι τα ίδια. 
II απάντηση του Δικαστηρίου σε αυτό το ερώτημα θα μπορούσε να ερμηνευθεί με δύο 
τρόπους: 
είτε το Δικαστήριο αποκλείει τη δυνατότητα αιτιολογίας οποιουδήποτε 
συστήματος ποσοστώσεων, έστω και ενός που περιέχει ρήτρα διασφάλισης η 
οποία επιτρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις μιας υπόθεσης· 
είτε το Δικαστήριο περιορίζεται στις "άκαμπτες" ποσοστώσεις που προβλέπονται 
στη νομοθεσία του Land της Βρέμης και εφαρμόστηκαν στην περίπτωση του 
κ. Kalanke, πράγμα το οποίο αποτελεί αυτόματη μέθοδο. 
Η Επιτροπή κρίνει ότι το Δικαστήριο καταδίκασε μόνο το αυτόματο σύστημα 
ποσοστώσεων του Land της Βρέμης. Αυτή η ερμηνεία βασίζεται στη διατύπωση της ίδιας 
της απόφασης και κατά συνέπεια το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι εθνικοί κανόνες 
οι οποίοι εγγυώνται στις γυναίκες απόλυτη και άνευ όρων προτεραιότητα για διορισμό 
ή προαγωγή υπερβαίνουν τα όρια της κατ" εξαίρεση θετικής δράσης που θεσπίζεται στο 
άρθρο 2 παράγραφος 4 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ (βλέπε σκέψη 22 της απόφασης). 
Είναι αληθές ότι στην σκέψη 23, το Δικαστήριο αναφέρεται στο πρόβλημα της 
"υποκατάστασης της ισότητας ευκαιριών... με το αποτέλεσμα στο οποίο μόνο η εφαρμογή 
μιας τέτοιας ισότητας ευκαιριών θα μπορούσε να απολήξει". Εντούτοις, αυτή η 
παράγραφος προστέθηκε σαφώς ως συμπληρωματική διάτ(χξη στην κύρια ιδέα του 
Δικαστηρίου, που περιέχεται στην σκέψη 22, ότι ακριβώς η "απόλυτη και άνευ όρων" 
φύση της προτίμησης που αναγνωρίζεται στις γυναίκες καθιστά παράνομο το σύστημα 
της Βρέμης. Οι παρατηρήσεις του Δικαστηρίου στην σκέψη 23 βασίζονται σαφώς στην 
υπόθεση ότι συζητείται ένα άκαμπτο και άνευ όρων σύστημα ποσοστώσεων. Επιπλέον, 
αυτή η παράγραφος φαίνεται να αποσκοπεί κυρίως στην κριτική των υπερβολικά 
φιλόδοξων στοιχείων του ιδιαίτερου σχήματος το οποίο εξετάστηκε στην υπόθεση 
Kalanke. δηλαδή ο στόχος της επίτευξης μιας κατανομής 50/50 μεταξύ ανδρών και 
γυναικών "σε όλους τους βαθμούς και όλα τα επίπεδα". Τέλος είναι σαφές ότι το 
Δικαστήριο κλήθηκε να αποφανθεί μόνο σχετικά με τα συστήματα που παρουσιάζουν τα 
χαρακτηριστικά του συστήματος της Βρέμης και το διατακτικό της απόφασης 
περιορίζεται φυσικά να αποφανθεί σχετικά με τη νομιμότητα τέτοιων συστημάτων. 
Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το Δικαστήριο αναγνωρίζει σαφώς την ανάγκη για μέτρα 
που υπερβαίνουν τους κλασικούς κανόνες κατά των διακρίσεων με σκοπό να επιτευχθεί 
η ισότητα στην πράξη (σκέψη 20). 
Η Επιτροπή επομένως υιοθετεί την άποψη ότι συστήματα ποσοστώσεων τα οποία δεν 
είναι άκαμπτα και αυτόματα στον ίδιο βαθμό όσο το σύστημα που προβλέπεται από τη 
νομοθεσία της Βρέμης δεν θίγονται από την απόφαση του Δικαστηρίου και πρέπει, 
επομένως, να θεωρούνται νόμιμα. 
10 
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή κρίνει ότι τα ακόλουθα μέτρα θετικής δράσης αποτελούν 
παραδείγματα των ειδών δράσης τα οποίίχ εξακολουθούν να μη θίγονται (χπό την 
απόφαση Kalanke, με την επιφύλαξη βέβαια της επιλογής στην οποία τα κράτη μέλη 
μπορούν να προβούν ως προς τα μέτρα τα οποία πρόκειται να καθιερώσουν: 
ποσοστώσεις που έχουν σχέση με τα προσόντα που απαιτούνται για την εργασία, 
εφόσον επιτρέπουν να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες περιστάσεις οι οποίες θα 
μπορούσαν, σε μια δεδομένη περίπτωση, να αιτιολογήσουν μια εξαίρεση από την 
αρχή της προτίμησης του υποεκπροσωπουμένου φύλου· 
σχέδια για την προαγωγή γυναικών, που περιγράφουν τις αναλογίες και τα 
χρονικά όρια μέσα στα οποία ο αριθμός των γυναικών πρέπει να αυξηθεί χωρίς 
όμως να επιβάλλουν κανόνα αυτόματης προτίμησης όταν λαμβάνονται επιμέρους 
αποφάσεις για πρόσληψη και προαγωγή· 
μια υποχρέωση αρχής για έναν εργοδότη να προσλαμβάνει ή να προάγει κατά 
προτίμηση άτομο το οποίο ανήκει σε υποεκπροσωπούμενο φύλο· σε μια τέτοια 
περίπτωση, δεν αναγνωρίζεται ατομικό δικαίωμα προτίμησης σε ένα φυσικό 
πρόσωπο· 
μειώσεις φορολογίας κοινωνικής ασφάλισης οι οποίες αναγνωρίζονται σε 
επιχειρήσεις εφόσον προσλαμβάνουν γυναίκες που επιστρέφουν στην αγορά 
εργασίας για τη διεξαγωγή καθηκόντων σε τομείς όπου οι γυναίκες 
υποεκπροσωπουνται· 
κρατικές επιδοτήσεις που χορηγούνται σε εργοδότες οι οποίοι προσλαμβάνουν 
γυναίκες σε τομείς όπου αυτές υποεκπροσωπουνται· 
άλλα μέτρα θετικής δράσης που εστιάζονται στην κατάρτιση, τον επαγγελματικό 
προσανατολισμό, την αναδιοργάνωση του χρόνου εργασίας, τη φροντίδα των 
παιδιών και ούτω καθ' εξής. 
Όσον αφορά το πρόγραμμα θετικής δράσης που εφαρμόζει η Επιτροπή υπέρ του 
γυναικείου προσωπικού της, πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό δεν φαίνεται να θίγεται από 
την απόφαση Kalanke καθόσον δεν προβλέπει αναγνώριση αυτόματης προτίμησης υπέρ 
των γυναικών (αυτό είναι μάλλον μια αρχή που πρέπει να τηρείται στην περίπτωση 
ισότητας προσόντων). 
Συμπεράσματα 
Η Επιτροπή κρίνει ότι το Δικαστήριο καταδίκασε μόνο το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του 
νόμου της Βρέμης το οποίο συνίσταται στον αυτοματισμό του μέτρου, το οποίο παρέχει 
στις γυναίκες απόλυτο και άνευ όρων δικαίωμα διορισμού ή προαγωγής. Επομένως, η 
Επιτροπή λαμβάνει τη θέση ότι το μόνο είδος συστήματος ποσοστώσεων το οποίο είναι 
παράνομο είναι εκείνο το οποίο είναι εντελώς άκαμπτο και δεν αφήνει καμιά 
δυνατότητα να λαμβάνονται υπόψη οι επιμέρους περιστάσεις. Τα κράτη μέλη και οι 
εργοδότες έχουν επομένως την ελευθερία να χρησιμοποιούν κάθε άλλη μορφή θετικής 
δράσης συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων συστημάτων ποσοστώσεων. 
11 
Η Επιτροπή επιθυμεί να σταματήσει οριστικά η διαμάχη την οποία προκάλεσε η υπόθεση 
Kalanke. Επομένως, παρά τον περιορισμένο αντίκτυπο αυτής της απόφασης όπως έχει 
σωστά ερμηνευθεί, η Επιτροπή πιστεύει ότι θα ήταν χρήσιμο να τροποποιηθεί η 
διατύπωση του άρθρου 2 παράγραφος 4 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ έτσι ώστε το κείμενο 
της διάταξης να επιτρέπει ειδικά εκείνα τα είδη θετικής δράσης τα οποία δεν θίγονται 
από την απόφαση Kalanke. Μια τέτοια ερμηνευτική τροποποίηση θα καθιστούσε σαφές 
ότι μέτρα θετικής δράσης, εκτός από συστήματα άκαμπτων ποσοστώσεων, επιτρέπονται 
από την κοινοτική νομοθεσία και θα εξασφάλιζε ότι το κείμενο της οδηγίας 
αντικατοπτρίζει καθαρότερα την πραγματική κατάσταση του δικαίου όπως αυτή 
προκύπτει από την απόφαση του Δικαστηρίου. 
Η Επιτροπή επομένως προωθεί πρόταση για την τροποποίηση του άρθρου 2 
παράγραφος 4 της οδηγίας 76/207/ΕΟΚ η οποία να προσδιορίζει ότι τα μέτρα που 
προβλέπονται από αυτή τη διάταξη περιλαμβάνουν ενέργειες που ευνοούν την πρόσληψη 
ή την προαγωγή ενός φύλου σε περιπτώσεις κατά τις οποίες αυτό υποεκπροσωπείται, 
υπό τον όρο ότι ο εργοδότης έχει πάντοτε τη δυνατότητα να λαμβάνει υπόψη τις 
ιδιαίτερες περιστάσεις μιας δεδομένης περίπτωσης. 
12 
ISSN 0254-1483 
COM(96) 88 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 04 06 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-159-GR-C 
ISBN 92-78-02534-8 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο θ