Γνωμοδότηση για τα μέτρα καταπολέμησης των κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων της ξηρασίας στη Νότια Ευρώπη (96/C 100/12)

Την 1η Φεβρουαρίου 1995, η Επιτροπή των Περιφερειών, σύμφωνα με το άρθρο 10, εδάφιο 1 του Εσωτερικού Κανονισμού, αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για το ανωτέρω θέμα.

Η επιτροπή 2 «Χωροταξία της υπαίθρου, γεωργία, θήρα, αλιεία, δάση, θάλασσα και ορεινές περιοχές», στην οποία ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε με πλειοψηφία την γνωμοδότησή της στις 24 Μαρτίου 1995 (εισηγητής: ο κ. Rodriguez Ibarra).

Κατά την 8η σύνοδο ολομέλειας, που πραγματοποιήθηκε στις 19 και 20 Ιουλίου 1995 (συνεδρίαση της 19ης Ιουλίου), η Επιτροπή των Περιφερειών υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Όλο και λιγότερο μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για προβλήματα συγκυρίας όταν αναφερόμαστε σε ξηρασίες, πλημμύρες και άλλες φυσικές καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα. Η εξέταση των ευρύτερων μετεωρολογικών κύκλων επιτρέπει να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε σοβαρή κλιματική μεταβολή, που οφείλεται χωρίς αμφιβολία σε αιτίες που σε μεγάλο βαθμό είναι άγνωστες και ανεξέλεγκτες. Ωστόσο, ορισμένες από αυτές σχετίζονται και με την επίδραση της ανθρώπινης δραστηριότητας σε πλανητική κλίμακα.

1.2. Το ύδωρ, το οποίο μέχρι πριν από λίγο ήταν διαθέσιμο σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο, αρχίζει να αποτελεί σπάνιο αγαθό για μεγάλο τμήμα του Νότου, ενώ στο Κέντρο και στο Βορρά οι εκτροπές των ποταμών και οι μεγάλοι άξονες χερσαίων μεταφορών συμβάλλουν στις υπερχειλίσεις. Την εποχή της διεύρυνσης της κλίμακας κατασκευής έργων υδροδότησης σε όλες τις χώρες της Ένωσης, εμφανίζονται σε ορισμένες απ'αυτές σημαντικές ξηρασίες που αδειάζουν τις τεχνητές λίμνες και απειλούν την γεωργική δραστηριότητα. Σε άλλες εμφανίζονται τρομακτικές πλημμύρες που εκθέτουν σε σοβαρό κίνδυνο τη ζωή και την περιουσία των Κεντρο-ευρωπαίων. Άδειες τεχνητές λίμνες σε ορισμένες περιπτώσεις και φράγματα που δεν συγκρατούν τα νερά σε άλλες.

1.3. Στην Ένωση, η μέση ετήσια χρήση ύδατος μεταξύ 1970 και 1985 ανήλθε σε 600 έως 800 κυβικά μέτρα ανά άτομο. Ωστόσο, αυτός ο προσωπικός συντελεστής παρέχει πολύ λίγα πληροφοριακά στοιχεία όσον αφορά τη χρήση του ύδατος και την οικονομική του αξία, δεδομένου ότι, ενώ σε ορισμένες χώρες μέλη το μεγαλύτερο τμήμα του ύδατος προορίζεται για τη βιομηχανία και την οικιακή χρήση, στις χώρες της λεκάνης της Μεσογείου προορίζεται κυρίως για τις γεωργικές καλλιέργειες, καθώς η παραγωγή δεν μπορεί να αρδευθεί μόνο με τα νερά των βροχών. Το επακόλουθο είναι ότι μία τόσο παρατεταμένη ξηρασία όπως η σημερινή έχει τρομακτικές οικονομικές συνέπειες.

1.4. Το έγγραφο EUROPA 2000 προειδοποιεί ότι, μολονότι δεν προβλέπονται ισχυρές αυξήσεις της άρδευσης στα προσεχή έτη, η διατήρηση της γεωργικής παραγωγής στα σημερινά επίπεδα, η αύξηση της βιομηχανικής χρήσης και του βιοτικού επιπέδου γενικότερα, θα οδηγήσουν στην αύξηση της κατανάλωσης ύδατος στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Το έγγραφο αυτό υπενθυμίζει ότι σε τοπική κλίμακα οι ξηρασίες, η αύξηση της κατανάλωσης ύδατος για την βιομηχανία και τα προβλήματα εφοδιασμού, μπορούν να προκαλέσουν καταστάσεις σπάνιδος και να δημιουργήσουν δυσκολίες, ενώ ειδική αναφορά γίνεται στη σοβαρότητα του προβλήματος στις νησιωτικές περιοχές.

1.5. Το πρόβλημα είναι ότι, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο η ζήτηση μπορεί να καλυφθεί από τα υφιστάμενα ανανεώσιμα αποθέματα, η ανάλυση της κατάστασης ανά περιφέρεια οδηγεί στην επισήμανση τεράστιων διαφορών μεταξύ διαφόρων ζωνών της Ένωσης, αποκαλύπτοντας την υπερβολική μείωση των αποθεμάτων στις πιο ξηρές, στις οποίες εμφανίζεται, συνεπώς, μεγαλύτερη ζήτηση ύδατος για αγροτική χρήση. Το ίδιο συμβαίνει και σε ορισμένες ζώνες υψηλής κατανάλωσης, όπως είναι η Νοτιοανατολική Αγγλία.

1.6. Επειδή οι επιπτώσεις της αργούν να καταστούν σαφείς, η ξηρασία πολλές φορές δεν θεωρείται από τη κοινή γνώμη ως φυσική καταστροφή με την έννοια που δίνεται στους τυφώνες, τους σεισμούς, τις υπερχειλίσεις των ποταμών, καταστροφές που, λόγω του ξαφνικού, αναπάντεχου και εντυπωσιακού χαρακτήρα τους, ευαισθητοποιούν σε μεγαλύτερο βαθμό τους πολίτες. Ωστόσο, όταν οι ξηρασίες διαρκούν, όπως συμβαίνει σήμερα στη Νότια Ευρώπη, τέσσερα συνεχή χρόνια με απόλυτη έλλειψη βροχοπτώσεων, η έκταση και οι συνέπειες της καταστροφής, που σε πολλές περιπτώσεις είναι οριστικές, είναι τόσο σημαντικές ώστε άλλα φυσικά φαινόμενα, όσο επιζήμια και αν είναι, να εμφανίζονται ως ασήμαντα. Δεν πρόκειται μόνο για τεράστιες οικονομικές απώλειες π.χ. λόγω ανεπανόρθωτων ζημιών στις καλλιέργειες, αλλά για σαφή χειροτέρευση της ποιότητας ζωής που προκύπτει από τους σοβαρούς περιορισμούς της οικιακής κατανάλωσης, μαζί με τις περιβαλλοντικές συνέπειες που έχει η αδιάκοπη αύξηση του φαινομένου της απερήμωσης.

1.7. Ο κύκλος που τίθεται σε λειτουργία από τη διαρκή έλλειψη βροχοπτώσεων στις αγροτικές ζώνες της Κοινότητας είναι απολύτως καταστρεπτικός. Παρά το γεγονός ότι οι χώρες μέλη διαθέτουν τα απαραίτητα έργα υποδομής για την αποθήκευση και τη διανομή ύδατος, εάν δεν υπάρχει ελάχιστη ποσότητα βροχοπτώσεων, τα φράγματα στο τέλος χάνουν σε μεγάλο βαθμό τις ποσότητες που περιέχουν. Αυτό οδηγεί στην επιβολή περιοριστικών μέτρων και στην καλλιέργεια ειδών χαμηλής κατανάλωσης ύδατος, όπως είναι ο ηλίανθος, που δεν είναι καθόλου αποδοτική. Οι αγρότες, για να διατηρήσουν τα εισοδήματά τους, καλλιεργούν περισσότερες εκτάσεις, πράγμα που οδηγεί σε πρόσθετα μέτρα κύρωσης εκ μέρους των αρχών, οι οποίες δεν λαμβάνουν υπόψη ότι αυτή η επέκταση υπήρξε το αποτέλεσμα δυσμενών κλιματολογικών συνθηκών. Επιπλέον, η εξάντληση των δυνατοτήτων άρδευσης οδηγεί στη χρήση υπόγειων υδάτων, με συνέπεια να υπάρξει κίνδυνος υπερεκμετάλλευσης και εξαφάνισής τους.

1.8. Μολονότι οι εθνικές νομοθεσίες δίνουν προτεραιότητα στην ιδιωτική κατανάλωση και στον εφοδιασμό των πόλεων σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρήση, σε πολλές ζώνες του Νότου το πρόβλημα δεν είναι ήδη μόνο γεωργικό, αλλά αφορά δυσκολίες και περιορισμούς στην οικιακή κατανάλωση, με επακόλουθο την πτώση της ποιότητας ζωής σε σχέση με ένα αγαθό πρώτης ανάγκης, όπως είναι το νερό, και ζημιές σε ουσιαστικές από οικονομική άποψη υπηρεσίες της περιοχής αυτής, όπως ο τουρισμός. Αρκεί να σκεφθούμε ότι σε ορισμένες πόλεις του Νότου προβλέπεται ήδη η αναγκαιότητα εφοδιασμού μέσω υδροφόρων σκαφών.

1.9. Δεν είναι ανάγκη να τονιστεί, δεδομένου ότι πρόκειται για κάτι που είναι γενικότερα γνωστό, ότι η έλλειψη βροχοπτώσεων συμβάλλει σοβαρά στην απερήμωση πολλών από τις νότιες περιοχές της Ένωσης, λόγω της απογύμνωσης του εδάφους που προκαλείται από την ξηρασία, από τις πυρκαγιές των δασών και από την επακόλουθη διάβρωση. Έφτασε, συνεπώς, η στιγμή να αντιμετωπισθούν τα θέματα αυτά με άμεσο τρόπο και όχι ευκαιριακά, όπως γινόνταν μέχρι σήμερα.

1.10. Έως σήμερα η κοινοτική πολιτική στα θέματα του ύδατος επικεντρωνόταν στο πρόβλημα της οικολογικής ποιότητας των υδάτων. Σ'αυτή την επιδίωξη ανταποκρίνεται και η μεγάλη πλειοψηφία των κοινοτικών πράξεων και κανόνων. Ωστόσο, τώρα δεν πρόκειται μόνο για τη ρύπανση των υδάτων κολύμβησης, τη βιομηχανική ρύπανση των ποταμών και των υπόγειων υδροφόρων στρωμάτων ή των υδάτων αλιείας 7 δεν πρόκειται πλέον για πρόβλημα ποιότητας αλλά για πρόβλημα ποσότητας, εξοικονόμησης και εδαφικής κατανομής των υδάτων.

1.11. Όπως συμβαίνει με όλους τους πόρους που φθίνουν, τα κράτη μέλη και η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να εφαρμόσουν πολιτικές που επιδιώκουν να εξασφαλίσουν την παροχή αυτού του βασικού αγαθού σε όλους τους ευρωπαίους, τόσο για τις οικονομικές δραστηριότητές τους, όπως είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία, όσο και για την οικιακή κατανάλωση, εξασφαλίζοντας τον εφοδιασμό των πληθυσμών, καθώς και για τη διάσωση του φυσικού περιβάλλοντος, με την καταπολέμηση της προοδευτικής απερήμωσης του Νότου.

1.12. Ωστόσο, ως εκείνη τη στιγμή είναι απαραίτητο να ληφθούν αποφασιστικά μέτρα για την αντιμετώπιση, στο μέτρο του δυνατού, των τρομακτικών κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών συνεπειών της ξηρασίας που πλήττει το Νότο της Ευρώπης τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Συνεπώς, η Επιτροπή των Περιφερειών:

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι το πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής για το 1995 θεωρεί θεμελιώδες θέμα την έγκριση και την εφαρμογή νέας και αναθεωρημένης νομοθεσίας για τους υδάτινους πόρους.

2.2. Υπενθυμίζει στα όργανα και σε όλους τους ενδιαφερόμενους κοινωνικούς και οικονομικούς φορείς ότι το ύδωρ είναι πλέον περιορισμένο αγαθό σε ευρύτατες ζώνες της Ένωσης και ότι απαιτούνται αποφασιστικές πολιτικές ορθολογικής διαχείρισης, εξοικονόμησης και αποθήκευσης αυτού του φυσικού πόρου σε οποιαδήποτε μορφή κατανάλωσης και χρήσης του.

2.3. Καλεί τα όργανα της Ένωσης και τα κράτη μέλη να συνειδητοποιήσουν ότι οι διεθνείς υδρογραφικές λεκάνες θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο συντονισμένης διαχείρισης, πράγμα που απαιτεί τη συνεργασία μεταξύ των περιφερειών και των κρατών μελών.

2.4. Παροτρύνει τα όργανα να συνεχίσουν να εργάζονται στα θέματα της προστασίας από τις κλιματικές αλλαγές, ενεργώντας αποφασιστικά πάνω στις αιτίες που προκύπτουν από την ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως για παράδειγμα με τις πολιτικές για τον περιορισμό των εκπομπών αερίων που προκαλούν φαινόμενα θερμοκηπίου καθώς και των ουσιών που βλάπτουν το στρώμα του όζοντος.

3. Μέτρα σε σχέση με τη γεωργία

Η ΕΤΠ τονίζει ότι η ΕΕ δεν διαθέτει καμμία αρμοδιότητα στον τομέα της πολιτικής υδάτινων πόρων και ότι μπορεί να λαμβάνει μέτρα μόνο στο πλαίσιο των διατάξεων του άρθρου 130α της ΣΕΕ.

3.1. Καλεί την Επιτροπή να προωθήσει την έγκριση νέας ειδικής ρύθμισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, για την ξηρασία, στην οποία να συμπεριληφθούν οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές που προκύπτουν από αυτήν, σύμφωνα με τις αρχές που εκφράζονται στη γνωμοδότηση αυτή.

3.2. Καλεί την Επιτροπή να δημιουργήσει μια επιστημονική επιτροπή μελέτης του προβλήματος της ξηρασίας στα πλαίσια του τετάρτου προγράμματος-πλαίσιο έρευνας μέσω του συντονισμού των δραστηριοτήτων με ειδικευμένα ιδρύματα, πανεπιστήμια και εμπειρογνώμονες διεθνούς φήμης στο πεδίο της ανάλυσης του κλίματος.

3.3. Τα όργανα της Ένωσης θα προωθήσουν όλα τα απαραίτητα μέτρα για να ενισχυθεί η εξεύρεση, εξοικονόμηση και ορθολογική χρήση του ύδατος που προορίζεται για γεωργική κατανάλωση. Συνεπώς, θα προωθηθεί η κατασκευή φραγμάτων και υδραυλικών έργων, εγκαταστάσεων αφαλάτωσης, βιολογικού καθαρισμού των υδάτινων αποβλήτων και κατασκευής φρεάτων, χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η επαρκής προστασία των υδροφόρων στρωμάτων. Επίσης θα προωθηθούν από όλα τα δημόσια όργανα της Ένωσης τεχνικές εξοικονόμησης του ύδατος για την άρδευση, μέσω της βελτίωσης των αγωγών, της αργής άρδευσης, του καθορισμού ορίων και μετρητών κατανάλωσης κ.λπ.

3.4. Μία περιοχή της ΕΕ χαρακτηρίζεται ως περιοχή που έχει πληγεί από ξηρασία, όταν το επίπεδο βροχοπτώσεων έχει μειωθεί κατά 50 % σε σχέση με έναν μέσο όρο μίας περιόδου της οποίας η διάρκεια και τα κριτήρια θα καθοριστούν μετά από μελέτη που θα πραγματοποιήσει η Επιτροπή.

3.5. Η κήρυξη της κατάστασης ξηρασίας θα απαιτήσει εκ μέρους της Επιτροπής την εξέταση των ενδεχόμενων οικονομικών ζημιών και την εκ μέρους του συνόλου των κοινοτικών οργάνων πρόβλεψη μέτρων και ειδικών ενεργειών ενίσχυσης μέσω των δυνατοτήτων που επιτρέπει η Συνθήκη, όπως είναι το άρθρο 130 Β. Οι ζημιές αυτές καθορίζονται με βάση μία μέθοδο που περιλαμβάνει εξέταση των μακροοικονομικών μεγεθών και ειδικά της μείωσης της απόδοσης των εσοδιών σε σχέση με το μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας καθώς και τη μείωση του απασχολούμενου εργατικού δυναμικού. Επίσης καθορίζεται η πτώση της δραστηριότητας στους συμπληρωματικούς τομείς όπως είναι οι μεταποιητικές βιομηχανίες και οι υπηρεσίες στη γεωργία.

3.6. Επίσης δεν εφαρμόζονται οι κυρώσεις για υπέρβαση εκτάσεων καλλιέργειας ζωοτροφών, όταν η λειψυδρία επιβάλει την καλλιέργεια προϊόντων χαμηλής κατανάλωσης ύδατος και η ποσότητα που παράγεται πραγματικά δεν υπερβαίνει την μέση απόδοση των εκτάσεων που προορίζονται για καλλιέργεια.

3.7. Στην περίπτωση των καλλιεργειών που εντάσσονται στα πλαίσια κοινής οργάνωσης αγοράς η οποία προβλέπει επιδοτήσεις αγρανάπαυσης, δίνεται προτεραιότητα στις περιοχές αυτές. Η φυσική απώλεια των καλλιεργειών θεωρείται ως περίπτωση εθελοντικής αγρανάπαυσης προκειμένου να καταβληθούν αποζημιώσεις.

3.8. Για τις κτηνοτροφικές ζώνες που έχουν πληγεί από ξηρασία διατίθενται για ορισμένο διάστημα ενισχύσεις για την αγορά ζωοτροφών και υποκατάστατων αυτών, σε αντικατάσταση των εκτάσεων βοσκής που καταστράφησαν από τη λειψυδρία.

3.9. Δεδομένου ότι οι καταστάσεις ξηρασίας επιτείνουν τη χρέωση των γεωργών, οι αρμόδιες αρχές πρέπει να λάβουν μέτρα για την επαναδιαπραγμάτευση του συσσωρευμένου χρέους βάσει της ενοποίησης των επί μέρους δανείων, της μείωσης των επιτοκίων και της αύξησης των προθεσμιών εξόφλησης.

3.10. Ως προς τις συνέπειες που έχει η ξηρασία στους οικονομικούς τομείς που εξαρτώνται από τη γεωργία, θα προωθηθούν μέτρα που θα επιτρέψουν το δανεισμό υπό ευνοϊκούς όρους και θα διευκολύνουν την εισαγωγή πρώτων υλών από άλλες ζώνες, προκειμένου να διατηρηθεί η δραστηριότητα της μεταποιητικής βιομηχανίας. Στην περίπτωση παρατεταμένης ξηρασίας αυτές οι πιστωτικές διευκολύνσεις θα διευρυνθούν προς το εμπόριο και τις συμπληρωματικές υπηρεσίες.

4. Περιβαλλοντικά μέτρα

4.1. Εκτός από τη διατήρηση των σημερινών πολιτικών για την ποιότητα των υδάτων, τα όργανα πρέπει να εντείνουν τα προγράμματα αναδάσωσης και να ενισχύσουν τα μέτρα καταπολέμησης των πυρκαγιών στα δάση και της διάβρωσης.

4.2. Η αποκατάσταση του φυτοστρώματος στις όχθες των πηγών των ποταμών και των υδρογραφικών κοιλάδων θα πρέπει να θεωρηθεί πρωταρχική δράση των προγραμμάτων αυτών, προκειμένου να αποφευχθεί η υπερχείλιση των φραγμάτων.

4.3. Στα προγράμματα οικολογικής ενημέρωσης της Ένωσης θα πρέπει να προβλέπονται ειδικές ενημερωτικές εκστρατείες για την ορθολογική χρήση του ύδατος που προορίζεται για ιδιωτική κατανάλωση.

4.4. Θα ενισχυθούν οι γεωτεχνικές μελέτες που αποβλέπουν στην εξεύρεση και καταγραφή των υπόγειων αποθεμάτων ύδατος, με ειδική αναφορά στη δυναμικότητα και το επιθυμητό επίπεδο εκμετάλλευσης.

5. Μέτρα για τον εφοδιασμό των πληθυσμών

5.1. Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τα κράτη, τις περιφέρειες και τις ενώσεις των καταναλωτών θα προωθήσει ευρωπαϊκές εκστρατείες για την ορθολογική χρήση του ύδατος κατά την οικιακή κατανάλωση.

5.2. Με τον ίδιο τρόπο, και σεβόμενες την αρχή της επικουρικότητας, οι αρμόδιες διοικήσεις θα πρέπει να επενδύσουν για τη βελτίωση της κατάστασης των δικτύων εφοδιασμού και διανομής προκειμένου να μειωθεί ο κίνδυνος απωλειών ύδατος πέραν αυτών που οφείλονται στα φυσιολογικά φαινόμενα της εξάτμησης και της εξαέρωσης.

5.3. Η επίτευξη των στόχων της γνωμοδότησης εξαρτάται από μια περιβαλλοντική στρατηγική για το μέλλον. Τα όρια του περιφερειακού και του τοπικού περιβάλλοντος πρέπει να ληφθούν υπόψη. Προκειμένου να υπερβληθούν τα σχετικά προβλήματα απαιτείται μακροπρόθεσμη στρατηγική.

Βρυξέλλες, 19 Ιουλίου 1995.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Jacques BLANC