Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης"

(2000/C 117/13)

Στις 22 και 23 Σεπτεμβρίου 1999, και σύμφωνα με τα άρθρα 11(4), 19 (1) και 23(3) του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να προβεί στην κατάρτιση γνωμοδότησης για την "Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης".

Η υποεπιτροπή "απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή" στην οποία ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 9 Φεβρουαρίου 2000, με βάση την εισηγητική έκθεση του εισηγητή κ. Morgan και της συνεισηγήτριας κας Engelen-Kefer.

Κατά την 370η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 2ας Μαρτίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, υιοθέτησε με 114 ψήφους υπέρ και 5 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Στις 16 Οκτωβρίου 1999, η Φινλανδική και η Πορτογαλική Προεδρία προσκάλεσαν τα κράτη μέλη να συνεισφέρουν στη συζήτηση που θα πραγματοποιηθεί στις 23 και 24 Μαρτίου 2000 κατά το έκτακτο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας, με θέμα "Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης". Η ΟΚΕ εκφράζει τη μεγάλη ικανοποίησή της που κλήθηκε να συμβάλει στη Σύνοδο Κορυφής και, ιδιαίτερα, το γεγονός ότι προσκλήθηκε μαζί με το Κοινοβούλιο, την Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τους κοινωνικούς εταίρους να συμμετάσχει, στη συνέχεια, στο Φόρουμ Υψηλού Επιπέδου που θα πραγματοποιηθεί στην Πορτογαλία στις αρχές Ιουνίου.

1.2. Στις 17 Ιανουαρίου 2000 ο Πορτογάλος Πρωθυπουργός απηύθυνε επιστολή προς τα μέλη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην οποία επαναπροσδιόριζε τα θέματα. Τα ακόλουθα αποσπάσματα προέρχονται από την εν λόγω επιστολή:

Μία νέα περίοδος αρχίζει για την ευρωπαϊκή οικοδόμηση.

Παρά το γεγονός ότι η οικονομία σημείωσε ανάκαμψη, εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικά κοινωνικά προβλήματα, όπως ανεργία και κοινωνικός αποκλεισμός, καθώς και ο κίνδυνος τα κοινωνικά ασφαλιστικά συστήματα να γνωρίσουν στο μέλλον έλλειψη ισορροπίας, πράγμα που αποδεικνύει ότι υπάρχουν βαθειά ριζωμένες διαρθρωτικές δυσκολίες που χρειάζεται να αποτελέσουν το αντικείμενο μιάς θαρραλέας μεταρρύθμισης. Οι δυσκολίες αυτές εντείνονται από τις αναπόφευκτες προκλήσεις που θέτουν η παγκοσμιοποίηση, οι τεχνολογικές αλλαγές και η γήρανση του πληθυσμού. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο μπορεί να αντέξει μόνον εάν οικοδομηθούν νέοι ανταγωνιστικοί παράγοντες και εάν το ίδιο το κοινωνικό πρότυπο ανανεωθεί.

Η Πορτογαλική Προεδρία θα λάβει χώρα το 2000. Είναι η κατάλληλη στιγμή για να σκεφτούμε μακροπρόθεσμα και να λάβουμε αποφάσεις. Αυτός είναι ο στόχος του Έκτακτου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που θα πραγματοποιήσουμε στη Λισσαβόνα στις 23 και 24 Μαρτίου. Επιθυμία μας είναι να προσαρμόσουμε στα σύγχρονα δεδομένα, με βάση τις νέες συνθήκες, την ευρωπαϊκή στρατηγική για την ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση, καθώς και να αναπτύξουμε το περιεχόμενο του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για την Απασχόληση.

Υπάρχει ένα θέμα κεντρικής σημασίας που θα ήθελα να εξάρω ως σημείο αφετηρίας. Ένα νέο πρότυπο αναδύεται: το πρότυπο της οικονομίας της καινοτομίας και της γνώσης, το οποίο καθίσταται η κύρια πηγή πλούτου των εθνών, των περιφερειών, των επιχειρήσεων και των πολιτών. Η Ευρώπη υστερεί σημαντικά στον τομέα αυτόν και θα πρέπει να χαράξει το δικό της δρόμο προς ένα νέο επίπεδο ανταγωνιστικότητας, ενώ ταυτόχρονα θα καταπολεμά τους νέους κινδύνους κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι σημαντικό να συνδυαστεί η καινοτομία με την κοινωνική συμμετοχή.

Πιστεύω ότι συντρέχουν οι συνθήκες προκειμένου να προσδιορίσουμε έναν νέο στρατηγικό στόχο για τα προσεχή δέκα χρόνια: προκειμένου να καταστήσουμε την Ευρωπαϊκή Ένωση τον δυναμικότερο και ανταγωνιστικότερο οικονομικό χώρο στον κόσμο, ο οποίος να βασίζεται στην καινοτομία και τη γνώση και να είναι σε θέση να δώσει ώθηση στα επίπεδα της οικονομικής ανάπτυξης, με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή.

Μία οικονομική και κοινωνική στρατηγική με στόχο την ανανέωση της αναπτυξιακής βάσης στην Ευρώπη πρέπει να συνδυάζει μακροοικονομικές πολιτικές και τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας.

1.3. Η Πορτογαλική Προεδρία υπέβαλε στη συνέχεια το έγγραφό της με ημερομηνία 12 Ιανουαρίου 2000 και τίτλο "Απασχόληση, οικονομική μεταρρύθμιση και κοινωνική συνοχή - Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης".

1.4. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το έγγραφο και τη γενική κατεύθυνση των προτάσεων.

1.5. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την ιδέα μιάς "επιβεβαιωτικής στρατηγικής". Η παρούσα γνωμοδότηση έχει και αυτή επιβεβαιωτικό χαρακτήρα. Υποστηρίζουμε το αίτημα για ρυθμό ανάπτυξης της τάξεως τουλάχιστον του 3 % για ολόκληρη την ΕΕ. Ενδέχεται μάλιστα να χρειαστεί ο ρυθμός να είναι υψηλότερος προκειμένου να εξαλειφθεί η ανεργία και ο κοινωνικός αποκλεισμός. Συμφωνούμε ότι έχει θεμελιώδη σημασία "να τονωθεί τώρα ο δυναμισμός, η επιχειρησιακή πρωτοβουλία και η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής". Και εμείς φρονούμε ότι "μία οικονομική και κοινωνική στρατηγική για την ανανέωση των βάσεων της ανάπτυξης στην Ευρώπη πρέπει να συνδυάζει τις μακροοικονομικές πολιτικές, τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις και τις διαρθρωτικές πολιτικές, τις ενεργούς πολιτικές για την απασχόληση, καθώς και τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας".

1.6. Η αντίδραση της ΟΚΕ στηρίζεται στο σκεπτικό ότι το ανθρώπινο δυναμικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαθέτει ένα δυναμικό καινοτομίας και επιχειρηματικού πνεύματος ικανό να δημιουργήσει όλες τις νέες και σταθερές θέσεις εργασίας που έχουμε ανάγκη.

1.7. Τί εμποδίζει τη δημιουργία θέσεων εργασίας στην Ευρώπη; Ένας ανεπαρκής αριθμός επιχειρήσεων και άλλων οργανισμών καινοτομούν με επιτυχία και αξιοποιούν την πραγματογνωσία τους. Η δημιουργικότητα αποτελεί ένα ισχυρό φυσικό χάρισμα του ανθρώπου. Γιατί δεν αξιοποιείται πλήρως στην Ευρώπη; Τί είναι το νέο πρότυπο;

2. Το νέο πρότυπο

2.1. Ο όρος "νέο πρότυπο" σημαίνει συνήθως ανάπτυξη χωρίς πληθωρισμό και χρησιμοποιείται σε συνάρτηση με τη νομισματική διαχείριση στις ΗΠΑ. Στην πράξη, σημαίνει επίσης υψηλότερα επίπεδα απασχόλησης χωρίς πληθωρισμό, όπως φανερώνουν τα χαμηλότερα επίπεδα ανεργίας των ΗΠΑ. Για κοινωνικούς λόγους οι ΗΠΑ δεν αποτελούν πρότυπο για την Ευρώπη. Σε ευρωπαϊκό περιβάλλον, θα μπορούσαμε να επανερμηνεύσουμε το πρότυπο ως εξής:

- μεγιστοποίηση της οικονομικής ανάπτυξης με ταυτόχρονη ελαχιστοποίηση του κοινωνικού αποκλεισμού και των συγκρούσεων·

- διασφάλιση μιάς ανταγωνιστικής οικονομίας με ταυτόχρονη ενίσχυση ενός ανταγωνιστικού κοινωνικού προτύπου·

- βέλτιστη δυνατή χρήση των νέων τεχνολογιών στο πλαίσιο στρατηγικής που υποστηρίζει το κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον και πόρους·

- διασφάλιση της βιωσιμότητας με την ανάπτυξη μιάς συμμετοχικής νοοτροπίας και μιάς επιχειρηματικής νοοτροπίας που να βασίζεται στη δημιουργική προσέγγιση της δια βίου μάθησης και της αλληλεγγύης.

2.2. Στην Ευρώπη του σήμερα, ένα τέτοιο πρότυπο - οικονομική ανάπτυξη αλλά και κοινωνική συνοχή, με αύξηση της απασχόλησης, αλλά όχι του πληθωρισμού - αποτελεί το πλέον επιθυμητό αποτέλεσμα από όλα.

2.2.1. Ένα ζωηρό και αισιόδοξο οικονομικό κλίμα ωφελεί τις διαρθρωτικές αλλαγές. Είναι ευκολότερο να καταργηθούν θέσεις εργασίας που δεν είναι πλέον ανταγωνιστικές, όταν ταυτόχρονα δημιουργούνται νέες, σταθερές θέσεις σε άλλους τομείς κι όταν μία αλλαγή εργασίας περιλαμβάνει την προοπτική καλύτερων εργασιακών συνθηκών.

2.2.2. Κατά συνέπεια, αυτό που θα ωφελήσει είναι μία οικονομική πολιτική που να επιδιώκει επίσης μία σταθερή αύξηση του συνόλου της ζήτησης, καθώς και αύξηση της παραγωγικότητας. Τα τρέχοντα προβλήματα δεν είναι δυνατόν να επιλυθούν εάν εγκαταλειφθεί η οικονομική ανάπτυξη. Είναι απαραίτητο να επιτύχουμε τουλάχιστον τον στόχο της ανάπτυξης του 3 % που έθεσε το έγγραφο της Προεδρίας.

2.2.3. Εάν το νέο πρότυπο αποτελεί "αποτέλεσμα", ποιοί είναι οι παράγοντες που οδήγησαν σε αυτό και ποιοί παράγοντες θα μπορούσαν να φέρουν το ανάλογο αποτέλεσμα στην ΕΕ; Δεν υπάρχει οριστική απάντηση σε αυτό το ερώτημα, είναι ωστόσο δυνατό να προσδιορισθούν ορισμένα αίτια. Αυτά εκτείνονται από τον οικονομικό και το βιομηχανικό χώρο έως τον πολιτισμικό, τον κοινωνικό και τον οικολογικό τομέα. Σε αυτά περιλαμβάνεται επίσης και το αίτημα της βιωσιμότητας.

2.3. Ποιοί παράγοντες αποτελούν την κινητήρια δύναμη του νέου προτύπου και ποιά είναι τα χαρακτηριστικά του; Τί είναι εκείνο που προκαλεί ανάπτυξη χωρίς πληθωρισμό; Ορισμένα από τα εμφανή στοιχεία είναι:

- ο ανταγωνισμός σε παγκόσμια κλίμακα, που ασκεί πίεση μείωσης των τιμών των αγαθών και των υπηρεσιών σε ορισμένους τομείς,

- η παραγωγικότητα, που φαίνεται να λαμβάνει επιτέλους μία νέα διάσταση γεγονός που οφείλεται στις μακροπρόθεσμες επενδύσεις που έχουν γίνει στην πληροφορική και τις τηλεπικοινωνίες,

- οι δεξιότητες, δεδομένου ότι η διαφοροποίηση της ζήτησης έχει ως αποτέλεσμα ένας μικρός αριθμός θέσεων εργασίας να έχει μεγάλη ζήτηση και ένας μεγάλος αριθμός θέσεων που απαιτούν λιγότερες ή καθόλου δεξιότητες να έχει χαμηλότερη ζήτηση στην αγορά εργασίας,

- η αναδιάρθρωση, που προωθείται από την πληροφορική, η οποία οδήγησε στην κατάργηση ορισμένων κλιμάκων της ιεραρχίας και στη χρήση εξωτερικών υπηρεσιών, στοιχεία και τα δύο αποπληθωριστικά,

- η ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών και η μεταφορά θέσεων εργασίας στον τομέα αυτόν,

- η επέκταση μιάς ευέλικτης απασχόλησης που εκφράζει μιά "στάση ζωής", τόσο από πλευράς θέσης του τόπου εργασίας, όσο κι από πλευράς ωραρίου.

2.4. Εάν οι πιο πάνω παράγοντες εξηγούν γιατί μειώθηκαν οι πληθωριστικές πιέσεις, τότε ποιοί παράγοντες συνέβαλαν στην ανάπτυξη;

- ο δυναμικός βιομηχανικός τομέας της πληροφορικής - ή ορθότερα οι τεχνολογίες της κοινωνίας των πληροφοριών (ΤΚΠ) - όπου περιλαμβάνονται ο υλικός εξοπλισμός (hardware), το λογισμικό (software) και οι σχετικές υπηρεσίες,

- η ταχεία ανάπτυξη των βιομηχανιών που στηρίζονται στην πληροφορική, όπως είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, μαζί με την εξέλιξη των ΤΚΠ,

- η σταδιακή μεταμόρφωση, μέσω των ΤΚΠ, των παραδοσιακών βιομηχανιών που στηρίζονται σε υλικά στοιχεία ενεργητικού,

- η ανάπτυξη των βιομηχανιών επιχειρηματικού κεφαλαίου και ο πολλαπλασιασμός νέων επιχειρήσεων, πολλές από τις οποίες αξιοποιούν νέες τεχνολογίες,

- ο αντίκτυπος των πολιτικών σταθερής ανάπτυξης, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα τόσο την προσαρμογή των παλαιών βιομηχανιών, όσο και την ανάπτυξη νέων.

2.5. Οι παράγοντες που εκτίθενται στις παραγράφους 2.3. και 2.4. επέτυχαν να έχουν μόνο θετικό αντίκτυπο στο νέο πρότυπο χάρη στις ευνοϊκές φορολογικές και νομισματικές πολιτικές. Οι πολιτικές αυτές επέτρεψαν με τη σειρά τους την πραγματοποίηση εκτεταμένων επενδύσεων στις τεχνολογίες των πληροφοριών.

2.6. Ένας σημαντικός παράγοντας για την επίτευξη του νέου προτύπου στις ΗΠΑ υπήρξε ο ρόλος των κεφαλαιαγορών. Η τεράστια αύξηση της αγοραίας αξίας του τομέα των τεχνολογιών είναι αποτέλεσμα ενός σημαντικού επαναπροσανατολισμού των επενδύσεων. Η τεράστια ανάπτυξη των κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα του νέου αυτού προσανατολισμού. Δεν υφίσταται ακόμη τέτοιου είδους κεφαλαιαγορά στην ΕΕ. Η εισαγωγή του ευρώ αποτελεί έναν πρόδρομο ζωτικής σημασίας, ωστόσο οι αγορές μετοχικού κεφαλαίου και κεφαλαίου επιχειρηματικού κινδύνου σημειώνουν αναπτυξιακή καθυστέρηση. Οι πρόσφατες διασυνοριακές συναλλαγές στην Ευρώπη υποδεικνύουν την πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί, αλλά οι κυβερνήσεις, οι τράπεζες, οι εταιρείες και οι νομοθέτες θα χρειαστεί να φανούν, σε κοινοτική κλίμακα, φιλόδοξοι και οραματιστές για να μπορέσουν να ενισχύσουν το νέο πρότυπο στην ΕΕ. Ωστόσο, για να διευκολυνθούν οι διασυνοριακές οικονομικές συναλλαγές στην Ευρώπη, πρέπει να αναγνωρισθεί ότι η διασυνοριακή μετακίνηση πληθυσμού δεν είναι δυνατή με τον ίδιο τρόπο που είναι εφικτή η μετακίνηση πληθυσμού μεταξύ πολιτειών στις ΗΠΑ. Κατά συνέπεια, η κοινωνική διάσταση θα χρειασθεί μία ευρωπαϊκή λύση.

2.7. Οι παράγοντες ανάπτυξης και παραγωγικότητας αυτοί επηρεάζουν με τη σειρά τους την κοινωνική, πολιτιστική και οργανωτική διάσταση των επιχειρήσεων.

2.8. Ο πίνακας 1 αποδίδει τον αντίκτυπο των ιαπωνικών κατασκευαστικών πρακτικών, όπως εξηγούνται στο βιβλίο "Η μηχανή που άλλαξε τον κόσμο"(1). Αναγνωρίζεται ότι οι πελάτες παράγουν θέσεις εργασίας, ότι οι άνθρωποι αποτελούν το βασικό κεφάλαιο και ότι προκειμένου να είναι απόλυτα αποτελεσματικοί οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν αναλάβει αρμοδιότητες.

Πίνακας 1: Η παλαιά και η νέα ψυχή της επιχείρησης

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.9. Ο πίνακας 2 εκθέτει τη νέα οργανωτική ηθική που στηρίζεται σε δεξιότητες οι οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν επαγγελματικά, στις ταχείες αλλαγές, στις εκτεταμένες συνεργασίες και στα συστήματα επιβράβευσης.

Πίνακας 2: Επιλογές που διαθέτει η διαχείριση

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.10. Ο πίνακας 3 δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον αντίκτυπο που έχουν τα συστήματα πληροφορικής στην επιχειρηματική νοοτροπία. Αυτό είναι το νέο πρότυπο από οργανωτικής πλευράς.

Πίνακας 3: Μετάβαση από την οργάνωση της βιομηχανικής εποχής στην οργάνωση της εποχής της πληροφορίας

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

2.10.1. Η ύπαρξη δημιουργικού δυναμικού αποτελεί ολοένα και περισσότερο το στοιχείο που οδηγεί στην ανταγωνιστική επιτυχία. Παραδοσιακά, η ανάπτυξη νέων λύσεων αποτελούσε κυρίως το αποκλειστικό δικαίωμα ενός περιορισμένου αριθμού εκλεκτών. Για να μπορέσει ωστόσο να συμβαδίσει με τον αυξανόμενο ρυθμό ανάπτυξης, το δημιουργικό αυτό δυναμικό πρέπει να πολλαπλασιαστεί. Στη διαδικασία αυτή έχει καθοριστική σημασία να μην προωθηθούν αποκλειστικά οι βασικές γνώσεις και η πλέον εξελιγμένη τεχνολογία, αλλά είναι εξίσου σημαντικό να αυξηθεί η εξειδικευμένη τεχνογνωσία σε όλους τους τομείς δραστηριοτήτων. Έχει συνεπώς ζωτική σημασία να προαχθεί η απασχολησιμότητα και να προσαρμόζονται και να αναβαθμίζονται συνεχώς οι ικανότητες του εργατικού δυναμικού προκειμένου να αυξηθεί η ικανότητα καινοτομίας της ευρωπαϊκής οικονομίας.

2.10.2. Η καινοτομία αποτελεί μία βαθύτατα κοινωνική διαδικασία η οποία απαιτεί, πρώτα από όλα, τη συμμετοχή ανθρώπων με τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τη δημιουργικότητά τους. Στις δεξιότητες αυτές πρέπει να δοθούν τα περιθώρια που χρειάζονται προκειμένου να αναπτυχθούν σε εργασιακά περιβάλλοντα που βασίζονται στη συνεργασία και στη συμμετοχή όλων, δίχως να παρεμποδίζονται από τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι απλώς η υπακοή σε κανόνες, αλλά η οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Για να επιτευχθεί αυτό θα πρέπει οι εργαζόμενοι να έχουν το δικαίωμα να εκφράζουν την άποψή τους. Οι νέες μορφές εργασιακής οργάνωσης - όπως είναι η ομαδική εργασία - επιτρέπουν να αξιοποιούνται στο έπακρο οι γνώσεις και οι δεξιότητες του εργατικού δυναμικού και να διευρύνεται το πεδίο δράσης τους και της λήψης αποφάσεων εκ μέρους τους, πράγμα που παρέχει την ευκαιρία να συνδυάζονται η αυξημένη παραγωγικότητα και η ανταγωνιστικότητα με βελτιωμένες συνθήκες απασχόλησης για τους εργαζόμενους. Η σύμπραξη του συνόλου των εργαζομένων προϋποθέτει την ανάπτυξη της διαδικασίας ενημέρωσης, διαβούλευσης και συμμετοχής στις επιχειρήσεις και στις υπηρεσίες.

2.10.3. Η καινοτομία, εάν ειδωθεί όχι απλώς ως τεχνική διεργασία, αλλά και ως κοινωνική, απαιτεί να γίνουν ριζικές αλλαγές στις εργασιακές διαρθρώσεις και να επανεξεταστεί αντίστοιχα το θέμα του ωραρίου. Πρέπει να βρεθούν νέες απαντήσεις οι οποίες να συμβιβάζουν τους επιχειρηματικούς στόχους, τις ανάγκες των εργαζομένων και τα συμφέροντα των καταναλωτών. Οι επιχειρήσεις επωφελούνται από την αυξημένη παραγωγικότητα που προκύπτει με αυτόν τον τρόπο, ενώ οι εργαζόμενοι απολαύουν της ασφάλειας που τους παρέχουν οι ανταγωνιστικές θέσεις εργασίας και είναι ευκολότερα σε θέση να συνδυάζουν επαγγελματική σταδιοδρομία και οικογενειακή ζωή. Το ζητούμενο πρέπει να είναι να συμβιβάζονται ισότιμα τα συμφέροντα όλων και να επιτευχθεί μία νέα ισορροπία μεταξύ των αναγκών της επιχείρησης από πλευράς ευελιξίας, αφενός, και της ανάγκης των εργαζομένων να μπορούν να ελέγχουν καλύτερα το χρόνο τους και να επωφελούνται από την κοινωνική προστασία, αφετέρου. Καθώς προχωρούν οι διαρθρωτικές αλλαγές, μαζί τους αλλάζει και το πρότυπο των συνθηκών εργασίας. Για να οριστεί εκ νέου η έννοια "κανονικό ωράριο" απαιτούνται συλλογικές συμβάσεις (και σε ορισμένες περιπτώσεις νομικές διατάξεις) που να εξασφαλίζουν τα δικαιώματα των εργαζομένων στην κοινωνική προστασία - αυτά ωστόσο δεν πρέπει, με τη σειρά τους, να καθίστανται φραγμοί στην απασχόληση και την ανταγωνιστικότητα.

2.11. Οι αλλαγές που σκιαγραφούνται στους τρεις πίνακες είναι ριζικές. Δεν είναι εύκολο να επιτευχθούν σε μεγάλες επιχειρήσεις με κάποιο ιστορικό. Είναι πολύ ευκολότερο να επιτευχθούν σε νέες επιχειρήσεις που δεν έχουν κοινωνικό και οργανωτικό παρελθόν. Αυτό εξηγεί, εν μέρει, την ταχεία ανάπτυξη και επιτυχία ορισμένων νέων επιχειρήσεων. Η πρόκληση στην προκειμένη περίπτωση είναι να επιτευχθούν οι αλλαγές αυτές σε όλες τις επιχειρήσεις.

2.12. Από τον ταχύ ρυθμό των διαρθρωτικών αλλαγών προκύπτουν τόσο κίνδυνοι όσο και ευκαιρίες.

- Οι δραστηριότητες με ένταση εργασίας στις οποίες απασχολείται ένα σχετικά ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό θα δώσουν τη θέση τους σε περισσότερες βιομηχανίες με ένταση κεφαλαίου και σε ένα εργατικό δυναμικό περισσότερο ειδικευμένο, καθώς και σε υπηρεσίες πρόσωπο με πρόσωπο και εταιρεία με εταιρεία.

- Τόσο εκείνοι που εντάσσονται για πρώτη φορά στο εργατικό δυναμικό, όσο και εκείνοι που ήδη απασχολούνται, θα χρειαστούν ένα υψηλότερο επίπεδο εξειδίκευσης. Ταυτόχρονα, η "διάρκεια ζωής" των γνώσεων που αποκτούνται θα είναι βραχύτερη και κατά συνέπεια οι εργαζόμενοι θα πρέπει να αντιδρούν και να προσαρμόζονται ολοένα ταχύτερα. Αυτό, θα απαιτήσει, με τη σειρά του, να αναθεωρηθούν ριζικά οι ρυθμίσεις που αφορούν τους εκπαιδευτές που είναι αρμόδιοι για την κατάρτιση.

- Οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας θα πρέπει να προβλέπουν να ανατίθενται μεγαλύτερες ευθύνες στους εργαζόμενους και να τους παρέχονται μεγαλύτερα περιθώρια για να αναπτύξουν το δυναμικό τους. Θα χρειαστούν μεγαλύτερες ικανότητες επίλυσης προβλημάτων, καθώς και κοινωνικές ικανότητες, και στα χαμηλότερα ακόμη επίπεδα της οργανωτικής δομής.

- Η αλλαγή εργασίας, είτε μέσα στην ίδια επιχείρηση, είτε από μία επιχείρηση σε άλλη, θα καταστεί κοινότερο φαινόμενο. Για πολλούς αυτό θα αντιστοιχεί με μείωση της ασφάλειας της απασχόλησης. Παράλληλα, διαδίδονται νέες μορφές απασχόλησης - που στις περισσότερες περιπτώσεις προστατεύονται λιγότερο - όπως προσωρινές συμβάσεις, ευκαιριακή απασχόληση, αυτοαπασχόληση με καθεστώς ημιαπασχολούμενου κ.λπ., γεγονός που καθιστά απαραίτητο το να αναπτυχθούν και να εφαρμοσθούν οι κατάλληλες στρατηγικές, καθώς και να πραγματοποιηθούν επαρκείς επενδύσεις, με στόχο την προσαρμογή των εργαζομένων και την παροχή σε αυτούς ικανοποιητικής κοινωνικής προστασίας. Μία από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για να λειτουργήσουν σωστά οι διαρθρωτικές αλλαγές είναι να συνοδεύονται από κοινωνική ασφάλεια.

- Προβλέπεται ότι οι ευκαιρίες απασχόλησης των λιγότερο ειδικευμένων εργαζόμενων θα μειωθούν περαιτέρω. Αυτό θα οδηγήσει σε υψηλότερο ποσοστό ανεργίας, σε χαμηλότερα σχετικά εισοδήματα και σε μεγαλύτερη μισθολογική ανισότητα. Στην κατάσταση προστίθεται η αύξηση του ποσοστού μακροπρόθεσμης ανεργίας. Κατά συνέπεια χρειάζεται να χαραχθούν κατάλληλες πολιτικές στον τομέα της εκπαίδευσης, της κατάρτισης, της επιμόρφωσης και της ένταξης των μακροπρόθεσμα άνεργων. Τα εμπόδια στην απασχόληση θα αυξηθούν δεδομένου ότι οι εργαζόμενοι θα δυσκολεύονται ή θα αδυνατούν να προσαρμοστούν.

- Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός ενδέχεται να αυξηθούν και ο ταχύς ρυθμός των διαρθρωτικών αλλαγών θα συνοδευτεί από νέες μορφές περιθωριοποίησης. Επίσης, ο κοινωνικός αποκλεισμός συνεπάγεται κόστος, τόσο άμεσο όσο και έμμεσο, που αυξάνεται επικίνδυνα. Τόσο οι ιδιωτικοί, όσο και οι δημόσιοι φορείς, συμπεριλαμβανομένων και των επιχειρήσεων, θα πρέπει να αφιερώσουν τις προσπάθειές τους στο να καταπολεμήσουν αυτήν την τάση με επαρκή μέτρα προκειμένου η πολιτική της κοινωνικής ένταξης να καταστεί προτεραιότητα σε όλους τους τομείς.

2.13. Κατά συνέπεια, η σταθερή βελτίωση της κατάστασης της απασχόλησης στην Ευρώπη θα εξαρτηθεί επίσης από το κατά πόσον η οικονομική αναδιάρθρωση, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την πληροφορική, μπορεί να προωθηθεί και να οργανωθεί κατά τρόπο κοινωνικά αποδεκτό, καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να βελτιωθεί η ικανότητα καινοτομίας των επιχειρήσεων.

2.14. Η Πορτογαλική Προεδρία έχει σαφή πρόθεση να αξιοποιήσει την Έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της Λισσαβόνας προκειμένου να επιταχύνει και να εξάρει το έργο που επιτελείται ήδη μέσω των διαδικασιών της Κολωνίας, του Κάρντιφ και του Λουξεμβούργου υπέρ της καινοτομίας και της γνώσης.

2.15. Η κύρια απαίτηση που θα έχει να αντιμετωπίσει το Συμβούλιο της Λισσαβόνας είναι να εξετάσει από στρατηγικής πλευράς την κατάσταση στην Ευρώπη στο πλαίσιο του νέου προτύπου. Η παρούσα κυκλική οικονομική ανάκαμψη θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως δικαιολογία για να μην αναληφθεί ουσιαστική δράση, η οποία είναι απαραίτητη προκειμένου η κυκλική ανάκαμψη να μετατραπεί σε μία διαρθρωτική αναγέννηση που θα οδηγήσει σε σταθερή αύξηση της απασχόλησης.

2.16. Έχουμε την πεποίθηση ότι στην Ευρώπη διαθέτουμε την απαιτούμενη καινοτομία, δημιουργικότητα και γνώση, καθώς και το απαιτούμενο επιχειρηματικό πνεύμα που θα μας επιτρέψει να διαπρέψουμε με βάση το νέο πρότυπο. Πρέπει ωστόσο να αφήσουμε ελεύθερες τις ικανότητές μας. Τα εμπόδια πρέπει να αντικατασταθούν με ευκαιρίες. Οι κυρώσεις πρέπει να αντικατασταθούν με κίνητρα. Κατά την τελευταία δεκαετία οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες ελευθερώθηκαν. Τώρα απομένει να ελευθερώσουμε την ενεργητικότητα των ανδρών και των γυναικών της Ευρώπης.

3. Προς το νέο πρότυπο - Μία κοινωνία καινοτομίας και γνώσης

3.1. Αποστολή της Συνόδου Κορυφής της Λισσαβόνας είναι να τεθεί το νέο πρότυπο ταχύτερα σε ισχύ. Οι "διαδικασίες" που έχουν ήδη κινηθεί οδηγούν, έως έναν βαθμό, προς αυτή την κατεύθυνση. Η Ευρώπη της γνώσης έχει πολλές διαστάσεις και ορισμένες από τις κοινοτικές πολιτικές έχουν χαραχθεί με στόχο την προώθηση της ανάπτυξής της. Η γνώση, η οποία πηγάζει καταρχάς από την έρευνα που διεξάγεται στον τομέα των επιστημών και της τεχνολογίας, πρέπει να διαρθρώνεται κατάλληλα έτσι ώστε να είναι δυνατόν να διαδίδεται και να αξιοποιείται όσο το δυνατόν ευκολότερα από τον κοινό πολίτη. Οι τεχνολογίες των πληροφοριών - οι οποίες από μόνες τους είναι προϊόν της έκρηξης της γνώσης - αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο για τη διάδοση της γνώσης: η δυνατότητα να τις χειρίζεται κανείς στην εντέλεια αποτελεί, κατά συνέπεια, ένα ουσιώδες βήμα προς την ανάπτυξη μιάς Ευρώπης της γνώσης. Εκείνο που χρειάζεται να γίνει στη Λισσαβόνα είναι να δεσμευθούμε ως προς έναν περιορισμένο αριθμό ιδιαίτερα "ορατών" δράσεων που θα δημιουργήσουν το κατάλληλο κλίμα για το νέο πρότυπο και που, ταυτόχρονα, θα επιταχύνουν την πορεία προς αυτό. Θα προταθούν δράσεις για την προώθηση της καινοτομίας. Όσο για την κοινωνία που βασίζεται στη γνώση, η πρόταση που διατυπώνεται είναι να εστιαστούν οι προσπάθειες στην απόκτηση γνώσεων με τη βοήθεια των τεχνολογιών των πληροφοριών.

3.2. Η ΟΚΕ προτείνει το ακόλουθο πρόγραμμα για τη σύνοδο Κορυφής της Λισσαβόνας:

3.2.1. Να προσαρμοστεί το κοινωνικό πρότυπο στο νέο πρότυπο:

Ενώ θα η κοινωνική προστασία θα παραμένει αμετάβλητη, το κοινωνικό πρότυπο στις διάφορες εκφάνσεις του πρέπει να προσαρμοστεί προκειμένου να αρθούν οι φραγμοί που τίθενται στην απασχόληση, να αποφευχθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός σε όλες τις ηλικιακές ομάδες και να ενισχυθεί η ισότητα των ευκαιριών, ιδιαίτερα των γυναικών.

3.2.2. Να επιτευχθεί μαζική κατάρτιση στις Τεχνολογίες της Κοινωνίας των Πληροφοριών:

Για να διασφαλισθεί η απασχολησιμότητα και να αποφευχθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή σε κάθε γενεά ανδρών και γυναικών.

3.2.3. Να διαδοθεί ευρύτατα και να διευκολυνθεί η ανάπτυξη της επιχειρηματικής νοοτροπίας:

Ικανότητες και απασχολησιμότητα για όλους, κίνητρα για τους επιχειρηματίες και τους εργαζόμενους και αναγνώριση της κοινωνικής και οικονομικής αξίας των επιχειρήσεων: αυτά είναι ορισμένα από τα θέματα. Με τον όρο "επιχειρηματίες" εννοούμε τους ιδρυτές και διευθυντές των ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας που αξιοποιούν τις νέες τεχνολογίες και απευθύνονται σε νέες αγορές.

3.2.4. Να βοηθηθούν οι καθιερωμένες επιχειρήσεις να προσχωρήσουν στο νέο πρότυπο:

Οι πίνακες και τα σχόλια στο τμήμα 2 κατέδειξαν το μέγεθος των απαιτούμενων αλλαγών.

3.2.5. Να προσαρμοστεί η εκπαίδευση και η κατάρτιση στο νέο πρότυπο:

Μολονότι η εκπαίδευση και η κατάρτιση έχουν κεντρική σημασία για την όλη αντίληψη του νέου προτύπου γενικά, και για την απασχολησιμότητα ειδικότερα, αξίζει να σημειωθεί ότι το νέο πρότυπο απορρέει στις Ηνωμένες Πολιτείες από μία βάση χαμηλών γενικά εκπαιδευτικών επιδόσεων. Εάν έχει την υποστήριξη των κυβερνήσεων και των εταιρειών, η ΕΕ ενδέχεται να έχει την ευκαιρία να δημιουργήσει νέες ποιοτικές θέσεις απασχόλησης, καθώς και όγκο απασχόλησης, χάρη στις υψηλότερου επιπέδου εκπαιδευτικές επιδόσεις της. Οι επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελούν τη βάση της κοινωνίας της καινοτομίας και της γνώσης.

3.2.6. Να αξιοποιηθεί η σταθερή ανάπτυξη υπέρ της καινοτομίας και της γνώσης:

Η πλήρης προσαρμογή της οικονομίας και των πολιτιστικών ηθών της ΕΕ στις αρχές και τους κανόνες της σταθερής ανάπτυξης θα οδηγήσει σε ριζικές αλλαγές, θεμελιώδη ασυνέχεια, καθώς και τόσο σε τεχνολογικές καινοτομίες όσο και σε καινοτομίες από πλευράς συμπεριφοράς. Αυτού του είδους οι εξελίξεις είναι λογικό επακόλουθο του νέου προτύπου.

3.3. Η ΟΚΕ θεωρεί δεδομένο ότι τόσο τα όργανα της ΕΕ, όσο και τα κράτη μέλη, θα συμπεριλάβουν πλήρως τους κοινωνικούς εταίρους και τις άλλες κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις στο στάδιο της εφαρμογής των αποφάσεων της Συνόδου Κορυφής. Για να υπάρξει επιτυχία, η συμμετοχή τους είναι απαραίτητη.

4. Προσαρμογή των κοινωνικών προτύπων

4.1. Εκείνο που μας απασχολεί έχει σχέση με το μέρος εκείνο του κοινωνικού και πολιτιστικού προτύπου που αφορά την εύρεση απασχόλησης, την προστασία της απασχόλησης, την ανεργία και τη συνταξιοδότηση μετά τη λήξη της απασχόλησης. Μία πρόσφατη ανάλυση υποδεικνύει ότι στην ΕΕ είναι απαραίτητο να αναγνωριστούν το πρότυπο του Ρήνου, το σκανδιναβικό, το μεσογειακό και το αγγλοσαξονικό πρότυπο. Αυτά έχουν διαφορετική εμβέλεια, διαφορετικό μηχανισμό λειτουργίας και διαφορετικό τρόπο χρηματοδότησης. Για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι αυτές οι διαφορές επιτυγχάνουν στην πράξη διαφορετικά αποτελέσματα σε πολλές διαφορετικές διαβαθμίσεις, π.χ.:

- ως προς το ποσοστό των ανδρών που απασχολούνται σε ποικίλες ομάδες ηλικίας·

- ως προς το ποσοστό των γυναικών που απασχολούνται σε ποικίλες ομάδες ηλικίας·

- ως προς το ποσοστό των νέων που δεν έχουν ακόμη απασχόληση·

- ως προς το ποσοστό των μεγαλύτερων στην ηλικία ατόμων που εξακολουθούν να βρίσκονται σε ηλικία εργασίας, αλλά έχουν αποκλειστεί από το εργασιακό περιβάλλον·

- κ.λπ.

4.2. Δίχως να εστιάζουμε συγκεκριμένα σε κάποιο από αυτά τα πρότυπα, μπορούμε να θέσουμε ορισμένα γενικής φύσεως ερωτήματα ως προς τον τρόπο λειτουργίας τους:

- Για ποιό λόγο σε ορισμένες χώρες αποκλείονται τόσοι πολλοί νέοι από το εργατικό δυναμικό; Τί είναι αυτό που εμποδίζει την απασχόλησή τους;

- Γιατί ορισμένα από τα πρότυπα αναβάλλουν για μία δεκαετία την είσοδο των νέων στο εργατικό δυναμικό, κατά τη δεκαετία που αναμφισβήτητα το άτομο διαθέτει τη μεγαλύτερη ενεργητικότητα και έμπνευση;

- Γιατί ορισμένα πρότυπα έχουν ως αποτέλεσμα την απασχόληση περισσότερων άγαμων γυναικών απ' ό,τι άγαμων ανδρών, ενώ με βάση άλλα πρότυπα συμβαίνει το αντίθετο;

- Έως ποιό βαθμό ενθαρρύνουν ή εμποδίζουν την απασχόληση των γονέων ορισμένες ρυθμίσεις που ισχύουν για τον τοκετό και τη φροντίδα των παιδιών, καθώς και η οργάνωση της εργασίας και η οικογενειακή ζωή;

- Γιατί η κυκλική ανεργία μετατρέπεται σε διαρθρωτική ανεργία ευκολότερα σε ορισμένα πρότυπα απ'ό,τι σε άλλα; Τί φραγμοί τίθενται στην επαναπασχόληση;

- Ποιά είναι η σχέση μεταξύ χρηματοδότησης των συντάξεων και πρόωρης συνταξιοδότησης σε ορισμένα κράτη μέλη; Μπορεί ο συσχετισμός αυτός να "σπάσει" έτσι ώστε οι συνταξιούχοι να μπορούν να επαναπασχολούνται δίχως να ζημιώνονται οι συνταξιοδοτικές προσδοκίες τους;

- Ποιοί είναι οι κύριοι παράγοντες που οδηγούν σε φτώχεια και κοινωνικό αποκλεισμό και ποιές είναι οι πολιτικές που προωθούν αποτελεσματικότερα την κοινωνική ένταξη των πλέον ευάλωτων ομάδων;

Για να βρεθούν λύσεις και να δοθούν απαντήσεις στα πιο πάνω ερωτήματα, η Σύνοδος Κορυφής της ΕΕ πρέπει να προβεί σε αναθεώρηση της διαδικασίας συγκριτικής αξιολόγησης και ανταλλαγής ορθών πρακτικών.

4.3. Εάν εφαρμοσθεί μία ευνοϊκή φορολογική και νομισματική πολιτική, η απασχόληση μπορεί να αυξηθεί ακόμη περισσότερο στις περιπτώσεις όπου οι ρυθμίσεις για την προστασία της απασχόλησης και τις κοινωνικές αλλαγές θα σταθμιστούν κατάλληλα.

4.3.1. Η εφαρμογή του ευέλικτου ωραρίου και άλλων συλλογικά συμφωνημένων διευθετήσεων του χρόνου εργασίας δεν θα πρέπει να καθορίζεται μόνον από κριτήρια που σχετίζονται με τη διαχείριση του χρόνου των επιχειρήσεων και τα οποία έχουν γνώμονα το κέρδος, αλλά θα πρέπει να παρέχει τη δυνατότητα στους εργαζόμενους και των δύο φύλων να εκφέρουν συχνότερα τη γνώμη τους σε ό,τι αφορά τη διαμόρφωση του ατομικού τους ωραρίου. Εάν το ωράριο καταστεί πιο ευέλικτο, τότε το πεδίο δράσης της επιχείρησης διευρύνεται. Θα ήταν ωστόσο σκόπιμο να παρέχονται επίσης στους εργαζόμενους μεγαλύτερα περιθώρια έτσι ώστε να μπορούν να βελτιώνουν το συντονισμό των επαγγελματικών και των ιδιωτικών τους δεσμεύσεων. Με την αύξηση των επιλογών των εργαζομένων σε ό,τι αφορά το ωράριο διανοίγονται επιπλέον νέοι δρόμοι στον τομέα της πολιτικής για την απασχόληση.

4.3.2. Σε ό,τι αφορά το κόστος της απασχόλησης, το κύριο πρόβλημα εμφανίζεται στα πρότυπα εκείνα όπου το κοινωνικό κόστος επανακτάται μέσω της φορολόγησης της απασχόλησης. Είναι απαραίτητο να γίνουν προσεκτικές μεταρρυθμίσεις των χρηματοδοτικών αυτών διαρθρώσεων σε ευρωπαϊκή κλίμακα..

4.4. Οι συντάξεις αποτελούν ένα ιδιαίτερο θέμα στα κοινωνικά πρότυπα πολλών κρατών μελών. Η αναλογία των ανδρών και γυναικών που βρίσκονται σε ηλικία απασχόλησης και των ανδρών και γυναικών που βρίσκονται σε ηλικία συνταξιοδότησης γίνεται ολοένα αρνητικότερη. Η ηλικία συνταξιοδότησης μειώνεται, οι νέοι είναι άνεργοι και οι αυτοχρηματοδοτούμενες συνταξιοδοτικές απαιτήσεις αποτελούν μία ολοένα μεγαλύτερη πηγή αμηχανίας και ένα πιθανό αίτιο αύξησης του κοινωνικού κόστους. Πρέπει να επιλυθούν και τα τρία θέματα:

βραχυπρόθεσμα,

- να αξιοποιηθεί η πρόωρη συνταξιοδότηση προκειμένου να περιοριστεί το κόστος και να δημιουργηθεί απασχόληση για νέα άτομα·

μακροπρόθεσμα,

- να προωθηθεί η ένταξη των νέων στο εργατικό δυναμικό·

- να αντιστραφεί η τάση της πρόωρης συνταξιοδότησης·

- να επαναδιαρθρωθεί η οργάνωση και η χρηματοδότηση των συστημάτων συνταξιοδότησης.

4.5. Ουσιαστικό στοιχείο ενός κοινωνικού προτύπου του μέλλοντος είναι η φροντίδα των μελλοντικών γενεών. Σε ό,τι αφορά τα παιδιά, οι πολιτικές για την καταπολέμηση της εκμετάλλευσης των παιδιών πρέπει να λάβουν υπόψη την ολιστική, προληπτική και προνοητική προσέγγιση που προτείνει στον τομέα αυτό η γνωμοδότηση της ΟΚΕ (CES 976/98). Στο πλαίσιο αυτό, η ΟΚΕ επικροτεί και υποστηρίζει αποφασιστικότατα το στόχο που έθεσε η Πορτογαλική Προεδρία να εξαλειφθεί η παιδική φτώχεια μέχρι το 2010.

4.6. Όπως καταδεικνύουν ορισμένες συγκριτικές μελέτες της πολιτικής που ασκούν στον τομέα της απασχόλησης τα διάφορα κράτη μέλη, απαιτείται μία ολοκληρωμένη προσέγγιση που να περιλαμβάνει οικονομικές, φορολογικές και διαρθρωτικές πολιτικές, καθώς και πολιτικές στον τομέα της αγοράς εργασίας, προκειμένου να προκύψουν θετικά αποτελέσματα με διάρκεια στον αγώνα για την καταπολέμηση της ανεργίας. Ο συνδυασμός αυτός πολιτικών συνεπάγεται επίσης ότι θα πρέπει να διασφαλιστεί το μέλλον των επιχειρήσεων και των θέσεων απασχόλησης μέσω κοινωνικών, οργανωτικών και διαρθρωτικών καινοτομιών στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα. Αυτό που χρειάζονται οι επιχειρήσεις είναι οικονομικές και κοινωνικές καινοτομίες και όχι καταργήσεις θέσεων χωρίς φαντασία ή μετάθεση εργαζομένων σε τομείς με χαμηλή μισθοδοσία.

4.7. Είναι προφανές ότι το νέο πρότυπο πρέπει να ενσωματώσει το κοινωνικό πρότυπο. Η ΕΕ πρέπει να εμμείνει στα "κεκτημένα" της. Παράλληλα, πρέπει να εξετασθούν οι μηχανισμοί των διαφόρων προτύπων. Πίσω από κάθε συλλογισμό μας θα πρέπει να βρίσκεται η πεποίθηση ότι εάν, με βάση το νέο πρότυπο, μπορούμε πράγματι να οικοδομήσουμε μία κοινωνία καινοτομίας και γνώσης, τότε η ικανότητά μας να δημιουργούμε νέες βιώσιμες θέσεις εργασίας θα είναι σημαντική. Το κοινωνικό πρότυπο θα πρέπει κυρίως να αποβλέπει στην παροχή του κατάλληλου πλαισίου και της κατάλληλης προστασίας προκειμένου όλοι οι εργαζόμενοι να έχουν τη δυνατότητα να αναπτύσσουν όσο καλύτερα γίνεται τις ικανότητές τους. Στο νέο πρότυπο, το κοινωνικό πρότυπο δεν θα πρέπει να έχει αμυντική στάση, παρά θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από αισιοδοξία και από την πεποίθηση ότι μπορούμε να βασιζόμαστε στην ικανότητα των πολιτών μας να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες.

4.8. Ενώ θα εξετάζουμε πώς τα υπάρχοντα κοινωνικά πρότυπα θα πρέπει να προσαρμοστούν στο νέο πρότυπο, είναι ταυτόχρονα απαραίτητο, ως προέκταση αυτού του εγχειρήματος, να εξετάσουμε πώς οι υποψήφιες για ένταξη χώρες στην Ανατολική Ευρώπη και αλλού θα είναι δυνατόν να κατευθυνθούν με ταχύτητα προς το πρότυπο αυτό. Για να γίνει αυτό, είναι σαφές ότι πρέπει να υπάρχουν ανανεωμένες επιχειρησιακές διαρθρώσεις, καθώς και ένα ικανοποιητικό και ενθαρρυντικό κοινωνικό πλαίσιο.

4.9. Υποστηρίζουμε το σημείο 4 του εγγράφου της Προεδρίας όπου αναφέρεται ότι "η αξιοποίηση [...] του [δικού μας] δυναμικού απασχόλησης απαιτεί επίσης αξιολόγηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο αποτελεί μια από τις βασικές αξίες του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Τίθενται όμως δύο προϋποθέσεις για τη διατήρησή του στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης: ανανέωση της οικονομικής του βάσης, δημιουργώντας νέες παραμέτρους ανταγωνισμού, και εκσυγχρονισμός της μορφής του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Αυτό θα επιτρέψει την εξεύρεση ενός νέου σχήματος με περισσότερες θέσεις απασχόλησης και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή".

5. Μαζική κατάρτιση στις Τεχνολογίες της Κοινωνίας των Πληροφοριών

5.1. Η προσωπική ικανότητα να χειρίζεται και να εφαρμόζει κανείς στην εντέλεια τις τεχνολογίες της κοινωνίας των πληροφοριών αποτελεί ένα ζήτημα που υπερβαίνει το πεδίο της εκπαίδευσης και της απασχόλησης. Οι δεξιότητες αυτές αποτελούν σήμερα, όπως το να οδηγεί κανείς αυτοκίνητο στον 20ό αιώνα, τα βασικά προσόντα που απαιτεί η ζωή στον 21ο αιώνα.

5.2. Στον 20ό αιώνα η αργή εξέλιξη της μαζικής χρήσης αυτοκινήτων σήμαινε ότι κάθε γενεά μπορούσε να αποκτήσει την ικανότητα να οδηγεί όποτε της ήταν απαραίτητο. Η πλήρης ανάπτυξη της κοινωνίας των πληροφοριών που βασίζεται στο διαδίκτυο θα χρειαστεί λιγότερο από μία γενεά. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να επιταχυνθεί η εξοικείωση με αυτές τις τεχνολογίες, πράγμα που απαιτεί να αναληφθούν πρωτοβουλίες τόσο από το δημόσιο, όσο και από τον ιδιωτικό τομέα.

5.3. Η εξοικείωση σε μαζική κλίμακα με το διαδίκτυο και την ηλεκτρονική αλληλογραφία παρέχει σημαντικά κοινωνικά οφέλη. Ανοίγει έναν νέο κόσμο με ευκαιρίες για τους ηλικιωμένους, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και τους ασθενείς. Οι τάσεις αποκαλύπτουν εξάλλου ότι οι ανάγκες του μεμονωμένου καταναλωτή προβλέπεται ότι θα καλύπτονται καλύτερα, στο μέλλον, από το ηλεκτρονικό εμπόριο παρά από τα παραδοσιακά κανάλια διανομής. Αυτό σημαίνει ότι άτομα που δεν είναι εξοικειωμένα με το διαδίκτυο ενδέχεται να βρεθούν σε μειονεκτική θέση, γεγονός που μπορεί να σημαίνει ότι εκείνοι που είναι ήδη σε μειονεκτική θέση είναι πιθανό να βρεθούν σε ακόμη μειονεκτικότερη.

5.4. Η κοινωνία των πολιτών χρειάζεται σε γενικές γραμμές να καταβάλει προσπάθειες προκειμένου να εκτιμήσει τους κινδύνους και τις ευκαιρίες που σχετίζονται με τις ΤΚΠ έτσι ώστε οι ΤΚΠ να αναπτυχθούν σε συνάρτηση με τις κοινωνικές ανάγκες. Κατά συνέπεια πρέπει να προβλεφθούν τόσο η διδασκαλία όσο και η εκπαίδευση σε ό,τι αφορά τις ευκαιρίες και τους περιορισμούς των ΤΚΠ. Μία ιδεατή κοινωνία δεν αποτελεί το υποκατάστατο μιάς πραγματικής κοινωνίας.

5.5. Πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί η μαζική εξοικείωση με αυτά τα μέσα;

5.5.1. Η εξοικείωση των πολιτών με τις ΤΚΠ δεν αποτελεί απλά ζήτημα κατάρτισης και απόκτησης σχετικής δεξιότητας. Αποτελεί κυρίαρχα ζήτημα αλλαγής λογικής.

- Αλλαγής λογικής σε σχέση με τις δυνατότητες πρόσβασης στη γνώση και στην πληροφορία (πληθώρα πληροφοριών-ταχύτητα πρόσβασης).

- Αλλαγής λογικής, σε σχέση με τις δυνατότητες επεξεργασίας των πληροφοριών και σύνθεσης συμπερασμάτων.

- Αλλαγής λογικής, τέλος, σε σχέση με την αντικειμενική αξία της συγκεκριμένης κάθε φορά πληροφορίας και γνώσης και κυρίως σε σχέση με τη σύγχρονη αναγκαιότητα συνεχούς διΰλισης της πληροφορίας και συνεχούς ελέγχου της εγκυρότητας της γνώσης.

Στα πλαίσια αυτά, για την εξοικείωση των πολιτών στις ΤΚΠ η κατάρτιση δεν αρκεί. Απαιτείται εκπαίδευση και μάλιστα συνεχής.

5.5.2. Τα άτομα που είναι κάτω των είκοσι ετών θα πρέπει να διδάσκονται τις ΤΚΠ στο επίσημο εκπαιδευτικό σύστημα. Στις περιπτώσεις εκείνες όπου οι ικανότητες των δασκάλων, η κατάρτισή τους και ο εξοπλισμός του σχολείου δεν βρίσκονται ακόμη στο κατάλληλο επίπεδο, θα πρέπει να εισαχθούν εντατικά προγράμματα μαθημάτων με στόχο τη βελτίωσή του. Στο πλαίσιο αυτό, οι σημαντικές ικανότητες πολλών σπουδαστών θα πρέπει να αναγνωρισθούν και να αξιοποιηθούν.

5.5.3. Οι υπόλοιποι πολίτες θα πρέπει να περάσουν μέσα από μια διαδικασία επανεκπαίδευσης και κατάρτισης. Μια διαδικασία, την ευθύνη για την υλοποίηση της οποίας αναγκαστικά θα πρέπει να επωμισθεί το σχολείο και ο θεσμός της δια βίου εκπαίδευσης και κατάρτισης. Προς την ως άνω κατεύθυνση σαφώς απαιτούνται άμεσες δράσεις και αναπροσαρμογές.

5.5.4. Ένα μεγάλο ποσοστό εργαζομένων διδάσκονται στον τόπο εργασίας. Σε ορισμένα κράτη μέλη έχουν εφαρμοστεί ειδικά προγράμματα. Αυτό ενισχύεται με την επίδραση των παιδιών σχολικής ηλικίας. Τα σχολεία έχουν το δυναμικό να διδάξουν οποιουσδήποτε από τους γονείς τους δεν χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες της κοινωνίας των πληροφοριών στον τόπο εργασίας.

5.5.5. Ωστόσο, ένα μεγάλο ποσοστό εργαζομένων που είναι μόλις κάτω των εξήντα ετών ενδέχεται να μην έχουν τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με αυτές τις τεχνολογίες στον τόπο εργασίας ή να μην είναι επιδεκτικοί μαθήσεως. Η πρόωρη συνταξιοδότηση πιθανόν να σημαίνει ότι ορισμένα από τα άτομα αυτής της γενεάς δεν θα έχουν έρθει ποτέ σε επαφή με τις ΤΚΠ. Εδώ τίθεται το ειδικό θέμα της επανένταξης αυτής της γενεάς στην απασχόληση.

5.5.6. Η γενεά των άνω των εξήντα ετών θα έχουν μείνει σημαντικά πίσω. Εάν όμως δεν έχουν πρόσβαση στις ΤΚΠ θα είναι κοινωνικά τρωτοί.

5.6. Οι δράσεις που συνιστάται να αναλάβει ο δημόσιος τομέας είναι:

5.6.1. Να διασφαλισθεί ότι τα σχολεία θα παρέχουν ποιοτική εκπαίδευση ως προς τις ΤΚΠ με βάση στόχους που θα διασφαλίζουν ότι οι εν λόγω δεξιότητες θα αποκτηθούν από όλους· τούτο θα απαιτήσει να χορηγηθούν επιπλέον πόροι, μεταξύ άλλων, για την κατάρτιση των εκπαιδευτικών.

5.6.2. Σε ό,τι αφορά τους εργαζόμενους, να ενθαρρυνθούν προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης στις ΤΚΠ, εάν χρειαστεί δε πριν καν προκύψουν τρέχουσες ανάγκες. Όλοι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν αυτού του είδους τις δεξιότητες και τόσο οι κυβερνήσεις, όσο και οι επιχειρήσεις θα χρειαστεί να δείξουν αποφασιστικότητα ώστε να διασφαλιστεί ότι θα πραγματώσουν το έργο τους.

5.6.3. Να παρασχεθεί εκπαίδευση και κατάρτιση στις ΤΚΠ με προσανατολισμό στην απασχόληση στους άνεργους, καθώς και σε όσους έχουν αποσυρθεί από την εργασία αλλά είναι σε θέση να επανέλθουν. Στο πλαίσιο αυτό, είναι επίσης απαραίτητο να παρέχονται εναλλακτικές δεξιότητες, αντί των δεξιοτήτων που συνδέονται με τις ΤΚΠ, στη μειονότητα που δεν είναι σε θέση να τις αποκτήσει.

5.6.4. Να παρασχεθεί κατάρτιση στις ΤΚΠ με προσανατολισμό προς την ένταξη στην κοινότητα στα άτομα που έχουν αποκλεισθεί από το εργασιακό περιβάλλον, καθώς και στους ηλικιωμένους, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και τους ασθενείς.

5.6.5. Η μαζική διείσδυση ενδέχεται επίσης να απαιτήσει τον εφοδιασμό σε υλικό εξοπλισμό με χαμηλό ή καθόλου κόστος. Οι ενώσεις και οι εταιρείες μπορούν να κάνουν χρήση της αγοραστικής τους δύναμης προκειμένου να τον αγοράσουν σε χαμηλή τιμή για λογαριασμό των εργαζομένων. Η κοινότητα (βλ. σημείο 5.6.4 πιο πάνω) ενδέχεται να χρειαστεί να βασιστεί στο δημόσιο τομέα και σε τρίτα μέρη. Η νέα τάση της ανάπτυξης συσκευών που υποκαθιστούν τους υπολογιστές αναμένεται να βοηθήσει τα οικονομικά που σχετίζονται με τη χρήση του διαδικτύου.

5.6.6. Η Σύνοδος Κορυφής της Λισσαβόνας θα μπορούσε να ζητήσει από τα κράτη μέλη να δεσμευτούν ως προς αυτές τις δράσεις.

6. Η επιχειρηματική νοοτροπία

6.1. Στα συμπεράσματα της Συνόδου Κορυφής θα πρέπει να αναγνωρισθεί ο κοινωνικός και οικονομικός ρόλος των επιχειρήσεων και των επιχειρηματιών. Οι παράγοντες αυτοί διανοίγουν ένα σημαντικό κανάλι για την αξιοποίηση της τεχνολογίας, της καινοτομίας και της γνώσης.

6.2. Η Σύνοδος Κορυφής της Λισσαβόνας θα πρέπει να θέσει το στόχο να αρθούν τα εμπόδια που τίθενται στις επιχειρήσεις, ενώ ταυτόχρονα θα γίνεται αποδεκτός ο κοινωνικός και οικονομικός τους ρόλος.

Δράσεις για την προαγωγή του επιχειρηματικού πνεύματος:

6.2.1. Κάθε σχολείο, σε κάθε επίπεδο, θα πρέπει να καθιερώσει πρωτοβουλίες επιχειρησιακού χαρακτήρα. Οι αρμόδιοι για τον επαγγελματικό προσανατολισμό θα πρέπει να καταρτίζονται ανάλογα ώστε να είναι σε θέση να μεταδώσουν την πρόκληση και τoν ενθουσιασμό που χαρακτηρίζουν τα επαγγέλματα του τομέα των επιχειρήσεων. Οι νέοι που ολοκληρώνουν τη σχολική εκπαίδευσή τους θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να γίνονται επιχειρηματίες πριν τα τριάντα τους, στη φάση κατά την οποία είναι περισσότερο δημιουργικοί.

6.2.2. Είναι απαραίτητο να γίνουν φορολογικές μεταρρυθμίσεις οι οποίες να δώσουν κίνητρα στους επιχειρηματίες και τους υπαλλήλους τους. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα φορολογικό περιβάλλον το οποίο να είναι πραγματικά ελκυστικό για τα κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου. Όλα αυτά θα πρέπει να έχουν στόχο τις ΜΜΕ και τη σύσταση νέων επιχειρήσεων.

6.2.3. Πρέπει να πραγματοποιηθεί μία κανονιστική επανάσταση που να άρει τα εμπόδια που τίθενται στη σύσταση και την ανάπτυξη επιχειρήσεων. Μέχρι το τέλος του 2000 πρέπει να έχει μειωθεί στο ελάχιστο δυνατό ο αριθμός των πιστοποιητικών που απαιτούνται σε κάθε κράτος μέλος για τη σύσταση επιχείρησης.

6.2.4. Οι επιχειρήσεις έχουν περιορισμένες δυνατότητες σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των κανονιστικών ρυθμίσεων. Δεν είναι δυνατόν να συνεχίσουν να απορροφούν νέους κανονισμούς κάθε χρόνο. Ακόμη και οι μεγάλες επιχειρήσεις δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν την πληθώρα των διοικητικών διατυπώσεων, παρά το γεγονός ότι το κόστος είναι γι' αυτές αναλογικά μικρότερο από ό,τι είναι για τις ΜΜΕ. Η τρέχουσα κανονιστική τάση για τις επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα για τις μικρές, θα πρέπει να αντιστραφεί και ο αντίστοιχος φόρτος να μειωθεί.

6.2.5. Οι πολιτικοί θα πρέπει να προβούν σε ριζικές ενέργειες προκειμένου να αναχαιτίσουν και να αντιστρέψουν το κανονιστικό ρεύμα που σαρώνει τις επιχειρήσεις και την κοινωνία. Επειδή οι κρατικές υπηρεσίες είναι διαιρεμένες σε τμήματα, δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν το συνολικό κανονιστικό βάρος που επιβάλλει στην επιχείρηση το σύνολο των υπηρεσιών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν μελετήσει το θέμα επί σειρά ετών χωρίς αποτέλεσμα. Θα χρειαστούν δρακόντεια πολιτικά μέτρα για να υπάρξει αποτέλεσμα. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να αναλάβουν, στη Λισσαβόνα, νέες δεσμεύσεις ως προς αυτή την προσπάθεια, με βάση μια αποτελεσματική διαδικασία παρακολούθησης και το κατάλληλο χρονοδιάγραμμα. Η κατάρτιση ενός Χάρτη για τις Μικρές Επιχειρήσεις που τελευταία συνιστάται από διάφορες πηγές μπορεί να αποτελέσει έναν εξαιρετικά ορατό και αποτελεσματικό τρόπο για την αντιμετώπιση των ζητημάτων αυτών και για τη συνύφανσή τους σ ένα πλαίσιο.

6.2.6. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να καταπνιγεί το ηλεκτρονικό εμπόριο κατά την εμφάνισή του. Η εκρηκτική ανάπτυξη των επιχειρήσεων του διαδικτύου (dot.com) αποτελεί μείζονα πηγή καινοτομίας. Πρέπει να ενθαρρυνθούν. Η αποφασιστικότητα της Επιτροπής να προωθήσει την ευρωπαϊκή νομοθεσία που διέπει το ηλεκτρονικό εμπόριο είναι πολύ ευπρόσδεκτη στις ευρωπαϊκές εταιρείες του διαδικτύου (dot.eu). Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρωτοβουλία "Europe"(2) και για την ανακοίνωση "Στρατηγικές για τις θέσεις εργασίας στην κοινωνία της πληροφορίας"(3) που η Επιτροπή υπέβαλε πρόσφατα ενόψει της Συνόδου Κορυφής της Λισσαβόνας.

7. Οι καθιερωμένες εταιρίες και το νέο πρότυπο

7.1. Οι αλλαγές αποτελούν μία σταθερά στον επιχειρηματικό κόσμο. Κάθε εταιρεία εμπεριέχει την πιθανότητα αποτυχίας της. Οι δυνάμεις της αγοράς αλλάζουν συνεχώς τους κανόνες. Οι εταιρείες πρέπει να καινοτομήσουν προκειμένου να επιβιώσουν.

7.2. Καινοτομία μπορεί να σημειωθεί σε όλους τους τομείς δραστηριότητας των επιχειρήσεων: στην έρευνα και ανάπτυξη, στα προϊόντα και την παραγωγή, στις αγορές και το μάρκετινγκ και την παροχή υπηρεσιών. Στις περιπτώσεις όπου η καινοτομία συνεπάγεται ανάλογη οργάνωση της εργασίας, θα χρειασθούν καινοτομίες στον τεχνικό, διαρθρωτικό και κοινωνικό τομέα.

7.3. Καινοτομία σημαίνει αλλαγές. Στο νέο πρότυπο οι αλλαγές αποτελούν μία σταθερά. Ο επιχειρηματικός κόσμος και οι κυβερνήσεις θα πρέπει να είναι έτοιμοι να τις αποδεκτούν. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να είναι πιο ευέλικτες και προσαρμόσιμες, λιγότερο άκαμπτες και ιεραρχούμενες.

7.4. Στις προβλεπόμενες δράσεις περιλαμβάνονται τα εξής θέματα:

7.4.1. Οι διακρίσεις που παραμένουν μεταξύ των χειρωνακτικά εργαζόμενων και των υπαλλήλων γραφείου πρέπει να επανεξετασθούν, δεδομένου ότι η ευέλικτη επιχείρηση αποσκοπεί στην απασχόληση μιάς μόνον τάξης εργαζομένων.

Σύμφωνα με το άρθρο 13 της Συνθήκης του Άμστερνταμ, οι διακρίσεις "λόγω φύλoυ, φυλετικής ή εθvικής καταγωγής, θρησκείας ή πεπoιθήσεωv, αvαπηρίας, ηλικίας ή γεvετήσιoυ πρoσαvατoλισμoύ" πρέπει να καταπολεμηθούν.

7.4.2. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να επιτύχουν το καλύτερο δυνατό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα με τη βοήθεια των τεχνολογιών της κοινωνίας των πληροφοριών. Αυτό θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα την κατάργηση ορισμένων κλιμάκων των ιεραρχιών στη διοίκηση, την ανάθεση αρμοδιοτήτων στους εργαζόμενους, τη σύσταση νέων θέσεων εργασίας και την αναπλήρωση παλαιών θέσεων. Αυτές οι αλλαγές θα πρέπει να γίνουν επιδεικνύοντας την κατάλληλη ευαισθησία. Αντίστοιχα, για να μετριαστούν οι αρνητικές συνέπειες και να γίνουν ευρύτερα αποδεκτές οι αλλαγές, οι εργαζόμενοι θα χρειασθούν τη στήριξη του δημόσιου τομέα, των ενώσεων και των επιχειρήσεων για την επιμόρφωση και επαναπασχόλησή τους.

7.4.3. Ένα ειδικευμένο και προσαρμόσιμο εργατικό δυναμικό θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στο νέο καινοτόμο εργασιακό περιβάλλον. Σήμερα, μόνον μία μειοψηφία εργαζομένων διαθέτει τις δεξιότητες να κάνει χρήση των νέων τεχνολογιών και η μειοψηφία αυτή είναι σε θέση να προσελκύει μεγαλύτερες αμοιβές. Η πλειοψηφία απασχολείται σε θέσεις για ανειδίκευτους ή ημιειδικευμένους και αμείβεται λιγότερο καλά. Στο μέλλον οι θέσεις για ανειδίκευτους ή ημιειδικευμένους θα είναι λιγότερες και θα χρειαστεί όλοι οι εργαζόμενοι να αναπτύξουν πλήρως το δυναμικό τους με προγράμματα κατάρτισης και επιμόρφωσης.

7.4.4. Η ΟΚΕ επαναδιατυπώνει το αίτημά της όλες οι επιχειρήσεις και οι οργανισμοί του δημόσιου τομέα που απασχολούν περισσότερους από 1000 υπαλλήλους στο εσωτερικό της ΕΕ να καταρτίζουν, προαιρετικά, μία "έκθεση για τη διαχείριση της αλλαγής"(4) με στόχο να παρέχουν πληροφορίες για τις προβλεπόμενες διαρθρωτικές αλλαγές, καθώς και ένα προκαταρκτικό σχεδιάγραμμα για την προτεινόμενη διαχείριση των αλλαγών. Οι εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποί τους θα πρέπει να συμμετάσχουν στο στάδιο της κατάρτισης και εφαρμογής της έκθεσης.

7.4.5. Για να διευκολυνθεί η πρόβλεψη και ο προγραμματισμός της τομεακής και περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης η ΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να προβεί στην κατάρτιση έκθεσης σκοπιμότητας για τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Βιομηχανική Αλλαγή(5).

8. Προσαρμογή της εκπαίδευσης και της κατάρτισης στο νέο πρότυπο

8.1. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση θα πρέπει να επιτύχουν τους ακόλουθους στόχους:

(α) σε ατομικό επίπεδο:

- την πλήρη ανάπτυξη των προσωπικών δυνατοτήτων

- τη διασφάλιση της απασχολησιμότητας

(β) σε εθνικό επίπεδο:

- την πλήρη ανάπτυξη των δυνατοτήτων του πληθυσμού

- την ανάπτυξη των ικανοτήτων που απαιτεί η οικονομία και η κοινωνία του νέου προτύπου.

8.2. Βασική προϋπόθεση για να μπορέσει ένα άτομο να αναπτύξει πλήρως τις προσωπικές του δυνατότητες είναι το σχολικό σύστημα να του παράσχει τα κατάλληλα εφόδια ώστε να διαμορφώσει τη ζωή του με επιτυχία, να μπορεί να επιβληθεί στην κοινωνία και στο εργασιακό περιβάλλον, να αναπτύξει κοινωνικές ικανότητες και να είναι έτοιμο να αναλάβει τις ευθύνες του. Προκειμένου να αξιοποιηθούν πλήρως οι δυνατότητες των νέων τεχνολογιών έχει, πάνω από όλα, ζωτική σημασία να διαθέτουν οι πολίτες πολύ καλές βασικές γνώσεις, καθώς και να κατέχουν στην εντέλεια τις βασικές ικανότητες όπως η ομιλία, η ανάγνωση, η γραφή και η αριθμητική. Η έλλειψη αυτών των ικανοτήτων αποτελεί το κύριο αίτιο της κοινωνικής περιθωριοποίησης. Οι προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου της εργασίας δεν επιτρέπουν να μένουν αναξιοποίητες οι προσωπικές ικανότητες. Ένα ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης υπέρ της εκμάθησης της γραφής και της ανάγνωσης, καθώς και της αριθμητικής, για όλες τις ηλικίες και για όλους τους πολίτες, πρέπει να αποτελεί την ύψιστη προτεραιότητα στην κοινωνία της γνώσης. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στους μετανάστες και τις εθνικές μειονότητες.

8.3. Εάν το εκπαιδευτικό σύστημα προετοιμάζει τους πολίτες προσεκτικότερα για τον κόσμο της εργασίας, αυτό θα συμβάλει στο να επικεντρώνουν οι νέοι τις προσπάθειές τους στην προσωπική τους απασχολησιμότητα, ενώ ταυτόχρονα θα τονίζονται και οι ευκαιρίες αυτοαπασχόλησης και οι ευκαιρίες ανάπτυξης του επιχειρηματικού πνεύματος. Παράλληλα αυτό θα τους επιτρέψει να πληροφορούνται σχετικά με την οικονομική και κοινωνική συμβολή των επιχειρήσεων και με τις υποχρεώσεις των επιχειρήσεων απέναντι στην κοινωνία.

8.4. Για να προωθηθεί η ισότητα των ευκαιριών στην κοινωνία της μάθησης, έχει ουσιαστική σημασία να έχουν οι γυναίκες μεγαλύτερη πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες. Αυτό είναι ακριβώς το είδος των τεχνολογιών στον οποίο οι γυναίκες στα κράτη μέλη εξακολουθούν να έχουν ελάχιστη ή καθόλου πρόσβαση όταν μεγαλώνουν στο σπίτι ή όταν φοιτούν στο σχολείο. Αυτό θα πρέπει να διορθωθεί στο μέλλον προκειμένου να παρέχονται ίσες ευκαιρίες στους άντρες και τις γυναίκες και να αποφεύγεται το ενδεχόμενο να μένουν οι γυναίκες έξω από την αγορά εργασίας. Μολονότι οι γυναίκες ωφελήθηκαν στο παρελθόν από την ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών, υποτίθεται ότι η αναλογία των ανδρών που θα εργάζονται σε αυτό τον τομέα θα αυξηθεί στο μέλλον. Ένας από τους λόγους που συμβαίνει αυτό είναι το ότι, σε πολλές περιπτώσεις, ο συνεχιζόμενος εξορθολογισμός των τυπικά γυναικείων επαγγελμάτων του τομέα των υπηρεσιών δημιουργεί περισσότερες θέσεις εργασίας για άντρες σε νέους κλάδους του εν λόγω τομέα που συνδέονται στενά με την παραγωγή. Δεδομένου ότι έτσι έχουν τα πράγματα, είναι σημαντικό οι γυναίκες να αποκτήσουν ικανότητες χάρη στις οποίες να μπορούν, στο μέλλον, να ανταπεξέλθουν στις απαιτήσεις των τομέων αυτών της αγοράς που αναπτύσσονται ταχύτατα.

8.5. Θα ήταν σφάλμα να επιτρέψουμε η ανησυχία μας για την απασχολησιμότητα και τις ικανότητες που χρειάζονται στον εργασιακό χώρο να γίνει αιτία να υποβιβασθεί το καθεστώς της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Άτομα που διαθέτουν σημαντικές διανοητικές ικανότητες σε ακαδημαϊκούς τομείς θα πρέπει, θεωρητικά, να μπορούν να ολοκληρώνουν τις πανεπιστημιακές σπουδές τους έως την ανώτατη βαθμίδα πριν περάσουν στον επαγγελματικό χώρο. Πολλές από τις διάνοιες του επιχειρηματικού κόσμου επέτυχαν πρώτης τάξεως ακαδημαϊκά αποτελέσματα πριν εισέλθουν στον χώρο των επιχειρήσεων. Τα άτομα που έχουν καλή πανεπιστημιακή κατάρτιση μπορούν να συμβάλουν σε όλες τις σφαίρες της ζωής της χώρας τους και χρειάζονται για να διαδραματίσουν ηγετικό ρόλο στην κοινωνία της γνώσης.

8.6. Μία οικονομία που επιδιώκει την αξιοποίηση της καινοτομίας και της γνώσης πρέπει να υποστηρίζεται από την επιστήμη και την τεχνολογία. Απαιτούνται επαρκείς προηγμένες επιστημονικές, τεχνικές και διευθυντικές ικανότητες οι οποίες πρέπει να είναι ευρύτατα διαδεδομένες στο εργατικό δυναμικό. Τα μαθήματα με επιστημονικό ή τεχνολογικό περιεχόμενο δεν είναι αρκετά ελκυστικά. Αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα να υπάρξει μία νέα προσέγγιση της διδασκαλίας και της μάθησης της επιστήμης και της τεχνολογίας σε όλα τα επίπεδα του συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης και πρέπει να διασφαλισθεί ότι η σχέση μεταξύ της θεωρητικής μελέτης της επιστήμης και της εφαρμογής της στη βιομηχανία θα είναι στενότερη.

8.7. Η ΟΚΕ καταρτίζει αυτή τη στιγμή γνωμοδότηση με θέμα "Η ευρωπαϊκή διάσταση της εκπαίδευσης: η φύση της, το περιεχόμενο και οι προοπτικές της"(6) στην οποία θα αναπτύξει τις προτάσεις της. Στη Λισσαβόνα, η ΕΕ θα πρέπει να δεσμευτεί ότι θα προβεί σε αναβάθμιση των δεξιοτήτων του ήδη υπάρχοντος εργατικού δυναμικού της με εθνικές και επιχειρησιακές πρωτοβουλίες, ενώ ταυτόχρονα θα προωθήσει την κατανόηση και στήριξη της επιχειρηματικής νοοτροπίας.

9. Συνεχής ανάπτυξη

9.1. Θα ήταν δύσκολο να συλληφθεί ένα νέο πρότυπο που να μην περικλείει την έννοια της σταθερής ανάπτυξης. Θα πρέπει να είναι ένα "βιώσιμο" πρότυπο και για να επιτευχθεί αυτό θα πρέπει να βασίζεται στην καινοτομία και τη γνώση. Ορισμένα από τα μείζονα θέματα προβληματισμού είναι:

9.1.1. Ο έλεγχος και η μείωση των αποβλήτων και της ρύπανσης στο έδαφος, το νερό και την ατμόσφαιρα.

9.1.2. Η βιώσιμη χρήση του εδάφους και των υδάτων για σκοπούς που σχετίζονται με τη γεωργία, τη δασοκομία, την οπωροκηπευτική, την πολεοδόμηση, τη βιομηχανοποίηση, τις μεταφορές, τον τουρισμό και τον αθλητισμό.

9.1.3. Η ανάπτυξη βιώσιμων πηγών καυσίμων και η χρήση οργανικών καυσίμων και άλλων περιορισμένων φυσικών πόρων.

9.1.4. Το γεγονός ότι θα πρέπει να βελτιωθεί η ισορροπία μεταξύ ζήτησης και βιωσιμότητας σε ό,τι αφορά την παραγωγή τροφίμων στη γη και τη θάλασσα, με αυξημένη την προσοχή στην ποιότητα της τροφικής αλυσίδας.

9.1.5. Η βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών μεταφορών, η οποία θα πρέπει να υποστηρίζεται από μία ορθολογικότερη προσέγγιση της πολεοδομίας και της χωροταξίας.

9.2. Η ανάπτυξη της σχετικής βάσης γνώσεων παρέχει τα μέσα για την καλύτερη διαχείριση της βιωσιμότητας. Ευκαιρίες για την πραγματοποίηση έρευνας τόσο από το κράτος όσο και από τον ιδιωτικό τομέα υπάρχουν, είναι ωστόσο επιβεβλημένο το κράτος να αναλάβει πρωτοβουλίες.

9.3. Υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας με την αξιοποίηση των τεχνολογιών υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος και της σταθερής ανάπτυξης.

9.4. Για να αντιμετωπισθούν τα θέματα που διατυπώνονται στο σημείο 9.1 ανωτέρω θα χρειαστούν καινοτομίες τεχνικού, βιομηχανικού και πολιτιστικού χαρακτήρα, καθώς και καινοτομίες στον τομέα της συμπεριφοράς. Οι καινοτομίες που θα έχουν επιτυχία αναμένεται να οδηγήσουν στην αναζωογόνηση των εταιρειών που ήδη υπάρχουν, καθώς και στη σύσταση νέων και επιτυχημένων ΜΜΕ. Τα κράτη μέλη θα χρειαστεί να θεσπίσουν τα κατάλληλα κίνητρα, αλλά και χρησιμοποιήσουν και την πειθώ τους, προκειμένου να δώσουν ώθηση στις καινοτομίες αυτές.

9.5. Οι προοπτικές για ένα σταθερό οικονομικό, οικολογικό και κοινωνικό μέλλον θα βελτιωθούν εάν οικοδομηθεί και αναπτυχθεί περαιτέρω μία ευρεία βάση τεχνογνωσίας και οργανωτικής εμπειρογνωμοσύνης. Μία από τις προϋποθέσεις γι'αυτό είναι να υφίσταται ένα λειτουργικό και αποτελεσματικό σύστημα καινοτομίας στο οποίο η αλληλεπίδραση μεταξύ έρευνας και εκπαίδευσης, μεταξύ κατάρτισης, παραγωγής και οργάνωσης και μεταξύ μεταφοράς τεχνολογιών και κρατικών πολιτικών στον τομέα της καινοτομίας να λαμβάνει μία ποικιλία μορφών.

9.5.1. Για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο να ενισχυθεί στην Ευρώπη περισσότερο, σε βάθος και σε εύρος, η έρευνα και ανάπτυξη ως φυτώριο κάθε μελλοντικής καινοτομίας(7). Συγχρόνως, θα πρέπει οι σχετικές θέσεις εργασίας να καταστούν ελκυστικές ώστε να προσελκύουν το ενδιαφέρον των πλέον ταλαντούχων και να τους προτρέπουν να μείνουν στην Ευρώπη. Στο επίπεδο της σχολικής εκπαίδευσης θα πρέπει να προσφέρεται περισσότερη και πιο εξειδικευμένη ύλη στα μαθηματικά και τις θετικές επιστήμες (και ενδεχομένως στην τεχνολογία).

9.6. Η Σύνοδος Κορυφής της Λισσαβόνας θα πρέπει να αναθέσει στην Επιτροπή την ευθύνη της εξέτασης των θεμάτων που αναφέρονται στο σημείο 9.1 στο πλαίσιο των προγραμμάτων που ήδη υπάρχουν και των δεσμεύσεων που ήδη αναληφθεί έτσι ώστε το Συμβούλιο να μπορέσει να εξετάσει το ενδεχόμενο περαιτέρω δράσεων με στόχο να διασφαλισθεί ότι το νέο πρότυπο θα είναι βιώσιμο.

9.7. Η διάσταση της βιωσιμότητας θα αποτελέσει μία ιδιαίτερη πρόκληση για την προσχώρηση νέων κρατών μελών.

10. Ο δημόσιος τομέας και το νέο πρότυπο

10.1. Κατά την εξέταση των θεμάτων που υπογραμμίστηκαν στην παρούσα γνωμοδότηση, καθώς και της πληθώρας των πρωτοβουλιών των κρατών μελών που κατονομάστηκαν, το κύριο ζήτημα που προκύπτει είναι το κατά πόσον δεν χρειαζόμαστε επίσης ένα νέο πρότυπο διακυβέρνησης.

10.2. Η κλασσική άποψη ότι το κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών πρέπει να αντικατασταθεί από μία σχέση συνεργασίας ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Το κοινό προσδοκά όχι μόνον ότι το κράτος θα τηρεί τους κανόνες και τους κανονισμούς, αλλά και ότι οι υπηρεσίες θα παρέχονται σωστά και αποτελεσματικά.

10.3. Μία κρατική πολιτική εκσυγχρονισμού πρέπει:

- να εστιάζεται περισσότερο σε αποκεντρωμένα δίκτυα συνεργασίας,

- να δίνει μεγαλύτερη σημασία στην οικονομική αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα.

10.4. Η αναδιάρθρωση του κράτους και της δημόσιας διοίκησης αποτελεί ένα συνολικά πολύπλοκο και χρονοβόρο έργο. Προτάσεις σχετικές με τη μελλοντική πορεία θα μπορούσαν να διατυπωθούν σε ξεχωριστή γνωμοδότηση της ΟΚΕ.

Βρυξέλλες, 2 Μαρτίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) Womack, James P., κ.ά.: The Machine that Changed the World, 1990.

(2) Europe - Κοινωνία των πληροφοριών για όλους, COM(1999) 687 τελικό.

(3) COM(2000) 48 τελικό.

(4) Βλ. τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για την "Διαχείριση της αλλαγής - Τελική Έκθεση της Ομάδας υψηλού επιπέδου για την οικονομική και κοινωνική επίδραση της βιομηχανικής αλλαγής", ΕΕ C 258 της 10.9.1999.

(5) Βλ. ό.π.

(6) R/CES 1113/99.

(7) Βλ. επίσης την ανακοίνωση της Επιτροπής "Προς μία Ευρώπη της καινοτομίας και της γνώσης", COM(2000) 6.