Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "2002 - Η κοινή αλιευτική πολιτική και η κατάσταση της αλιείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση"

(2000/C 268/10)

Στις 21 Οκτωβρίου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 23, εδάφιο 3 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε την κατάρτιση γνωμοδότησης με θέμα "2002 - Η κοινή αλιευτική πολιτική και η κατάσταση της αλιείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση".

Η προετοιμασία των σχετικών εργασιών ανατέθηκε στο τμήμα γεωργίας, ανάπτυξης της υπαίθρου, περιβάλλοντος, το οποίο εξέδωσε γνωμοδότηση στις 21 Ιουνίου 2000, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Chagas.

Κατά την 374η Σύνοδο Ολομέλειας της 12ης και 13ης Ιουλίου 2000 (συνεδρίαση της 12ης Ιουλίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 34 ψήφους υπέρ, 3 ψήφους κατά και 9 αποχές.

1. Εισαγωγή

1.1. Παρά τις προσπάθειες που έχουν καταβληθεί, είναι σαφές ότι ο κλάδος της αλιείας αντιμετωπίζει προβλήματα. Μεταξύ άλλων, διαπιστώνεται, από τον ένα χρόνο στον άλλο, ο περιορισμός της απασχόλησης, η προοδευτική γήρανση των δραστηριοποιούμενων σ' αυτή και η όξυνση των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν πολλές περιφέρειες που εξαρτώνται από την αλιεία. Επιβάλλεται η ενημέρωση των γενικών οικονομικών δεικτών μέσω της παροχής κινήτρων για μελέτες σχετικά με την κοινωνικοοικονομική κατάσταση των περιφερειών που εξαρτώνται από την αλιεία στα διάφορα κράτη μέλη.

1.2. Από το 1973, η Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑΠ) επέτυχε τη βαθμιαία διάρθρωση και εξέλιξή της προς την κατεύθυνση μιας προσέγγισης σφαιρικής και συνεκτικής ως προς τις διάφορες πτυχές της. Η προσπάθεια αυτή, δυστυχώς, δεν ευοδώθηκε πάντοτε, δεδομένου ότι, παράλληλα με ορισμένες αποτυχίες, εξακολουθούν να υφίστανται και κάποιες ανεπάρκειες που, ελλείψει πολιτικής βούλησης, διαιωνίζονται εδώ και πολλά χρόνια.

1.3. Στο κατώφλι της νέας χιλιετηρίδας, θα ήταν σκόπιμο να επανεξετασθεί συνολικά η διάρθρωση της ΚΑΠ, με στόχο να καταστεί δυνατή η πραγματική βιωσιμότητα του συνόλου των δραστηριοτήτων του κλάδου, να διασφαλισθούν ο ανεφοδιασμός, η διατήρηση της απασχόλησης και η επιβίωση των κοινοτήτων που εξαρτώνται από την αλιεία, που εντέλει είναι ένας από τους στόχους της ΚΑΠ, χωρίς να λησμονούνται οι στόχοι που ορίζει η Συνθήκη της Ρώμης: η βελτίωση της απόδοσης και η εξομοίωση προς τα άνω των κοινωνικών συνθηκών.

1.4. Η ΟΚΕ θα προβεί σε μια εξέταση, όχι μόνο με βάση τις κυριότερες αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν το 2002, και οι οποίες σχετίζονται με τα άρθρα 6 και 7 του Κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 3760/92, αλλά και σχετικά με την κατάσταση της αλιείας στην κοινότητα, σχετικά με το μέλλον της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, τις προσαρμογές που επιβάλλονται στις διάφορες πτυχές της και στην προσέγγιση των προβλημάτων του κλάδου, σχετικά με το πλαίσιο και με τα μέσα της προσαρμογής αυτής.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Ο Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 3760/92(1) προβλέπει ότι η Επιτροπή, έως τις 31 Δεκεμβρίου του 2001 το αργότερο, θα υποβάλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο σχετικά με τον τομέα της αλιείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ίδια ρύθμιση αναφέρει ότι το Συμβούλιο πρέπει, μέχρι τις 31.12.2002, να αποφασίσει σχετικά με τις κυριότερες προσαρμογές που πρέπει να θεσπισθούν όσον αφορά το καθεστώς πρόσβασης αλιευτικών σκαφών άλλων χωρών στην παράκτια ζώνη των 6 και 12 ναυτικών μιλίων και την πρόσβαση στην προστατευόμενη ζώνη "Shetland" και στις αλιευτικές ζώνες της Βόρειας Θάλασσας, για τα σκάφη των χωρών που εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1985 και μετά.

2.2. Σύμφωνα με το άρθρο 6 του προαναφερόμενου Κανονισμού, εάν το Συμβούλιο δεν υιοθετήσει άλλη απόφαση μέχρι τις 31.12.2002, ο περιορισμός της ελεύθερης πρόσβασης στα ύδατα της παράκτιας ζώνης των 6-12 μιλίων θα πάψει να ισχύει.

2.3. Η έλλειψη απόφασης σχετικά με την πρόσβαση των νέων κρατών μελών στη ζώνη Shetland και στη Βόρεια Θάλασσα, θα έχει ως συνέπεια την διατήρηση της σημερινής κατάστασης.

3. Η πρόσβαση στα ύδατα και στους πόρους

3.1. 12 ναυτικά μίλια

3.1.1. Σύμφωνα με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις Συνθήκες περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η ισότητα προϋποθέσεων πρόσβασης στους αλιευτικούς πόρους στα θαλάσσια ύδατα που ανήκουν στην επικράτεια ή στη δικαιοδοσία των κρατών μελών συνιστούν μια από τις βασικές αρχές της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

3.1.2. Το σύνολο των κοινοτικών μέτρων για τον περιορισμό της πρόσβασης στους πόρους λαμβάνονται κατά παρέκκλιση της αρχής της ισότητας πρόσβασης στους πόρους, η οποία απορρέει από τη γενική αρχή της ισότητας μεταχείρισης ή της αποφυγής διακρίσεων. Τα μέτρα αυτά δικαιολογούνται με βάση την μείωση των υφιστάμενων πόρων και την ανάγκη προώθησης της ανάκτησής τους, ή τουλάχιστον αποτροπής της εξαφάνισής τους.

3.1.3. Η διαμόρφωση της νομοθετικής διάρθρωσης της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής ενσωμάτωσε, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, ένα μακρόπνοο και επίπονο διπλωματικό έργο, που προέκυψε από τις διαδοχικές διευρύνσεις, καθώς και από το σύνολο των μεταβολών που επεβλήθησαν από την πραγματικότητα και από τις οικονομικές και πολιτικές αλλαγές, όπως είναι η περίπτωση της εξέλιξης του διεθνούς καθεστώτος για τη θαλάσσια αλιεία.

3.1.4. Η αρχική άποψη της διατήρησης του καθεστώτος παρέκκλισης(2) για την τοπική και παράκτια αλιεία στις παράκτιες ζώνες των 12 μιλίων, εντάχθηκε τελικά στην προοπτική της πολιτικής της διατήρησης και διαχείρισης των αλιευτικών πόρων που θεσπίστηκε από τις ίδιες ρυθμίσεις, όπου θεωρείται ως απόλυτη προτεραιότητα.

3.1.5. Η παρέκκλιση από την ελευθερία πρόσβασης στην παράκτια ζώνη ισχύει από το 1972(3) και έκτοτε έχει παραταθεί διαδοχικά, βάσει μιας ευρύτατης συναίνεσης στο επίπεδο των κρατών μελών, αλλά και του ίδιου του αλιευτικού κλάδου.

3.1.6. Το ενδεχόμενο να απελευθερωθεί η πρόσβαση στα ύδατα της ζώνης των 12 μιλίων, συνιστά προοπτική που προβάλλει σοβαρά προβλήματα νομικής φύσεως και πρόκειται για ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα, με σοβαρότατες επιπτώσεις για την οικονομία πολλών περιοχών.

3.1.7. Ο περιορισμός της ελευθερίας πρόσβασης προέκυψε από την ανάγκη προστασίας των παραδοσιακών αλιευτικών δραστηριοτήτων των παράκτιων πληθυσμών, και εκφράζει επίσης την αναγνώριση των δικαιωμάτων τους επί των αλιευτικών πόρων των εν λόγω περιοχών. Εξάλλου, το διεθνές δίκαιο είχε αναγνωρίσει, ήδη από το 1964(4), τη νομιμότητα του περιορισμού της πρόσβασης στις παράκτιες ζώνες στους πληθυσμούς των παράκτιων περιοχών.

3.1.8. Η εφαρμογή, από το 2002, της αρχής της ισότητας προϋποθέσεων πρόσβασης στα εν λόγω ύδατα θα επέφερε σοβαρότατες διαταραχές, με απρόβλεπτες συνέπειες και σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και από οικονομική και κοινωνική άποψη.

3.1.9. Εάν τελικά υιοθετηθεί ένα τέτοιο μέτρο, ο οικονομικός και κοινωνικός ιστός ορισμένων δήμων των περιφερειών - και δη εκείνων που είναι ιδιαίτερα εξαρτημένες από την αλιεία - θα υποστεί σοβαρές διαταραχές, με βαρύτατες συνέπειες για την κατάσταση των πόρων (που ήδη είναι πολύ εξασθενημένοι), λόγω της απότομης μεταφοράς της δραστηριότητας των αλιευτικών στόλων ορισμένων κρατών μελών προς ζώνες περισσότερο παραγωγικές, την οποία θα επιφέρει αναπόφευκτα το μέτρο αυτό.

3.1.10. Σήμερα, από ό,τι φαίνεται, αποτελεί κοινή συμφωνία το γεγονός ότι οι στόχοι της ΚΑΠ μπορούν να επιτευχθούν μόνο με τη διατήρηση των πόρων, μέσω της εγκαθίδρυσης μιας ισορροπίας μεταξύ των εν λόγω πόρων και των μέσων που χρησιμοποιούνται για την αλίευσή τους.

3.1.11. Η ΚΑΠ πρέπει στο μέλλον να λαμβάνει ακόμη περισσότερο υπόψη την ιδιαίτερη φύση της οικονομικής αυτής δραστηριότητας, την κοινωνική της διάρθρωση και το είδος της ιδιαίτερης σχέσης της είτε με την περιοχή όπου αναπτύσσεται είτε με τον οικονομικό ιστό της. Θα ήταν σκόπιμη η μεγαλύτερη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων περιφερειών και των κοινωνικών εταίρων στις κοινοτικές αποφάσεις που αφορούν την αλιευτική δραστηριότητα.

3.1.12. Οι ενδεχόμενοι επενδυτές και ο ίδιος ο κλάδος στο σύνολό του χρειάζονται να γνωρίζουν εκ των προτέρων το νομικό πλαίσιο και τις παραμέτρους σύμφωνα με τις οποίες θα εξελιχθεί ο κλάδος. Για το λόγο αυτό, η ΚΑΠ οφείλει να προωθήσει στρατηγικές μακροπρόθεσμης εξέλιξης και μια περισσότερο σφαιρική και ενιαία προσέγγιση, ώστε να εξασφαλίσει οικονομική και κοινωνική σταθερότητα στον κλάδο.

3.1.13. Μέχρι σήμερα, τα μέτρα περιορισμού της πρόσβασης στις παράκτιες ζώνες και στους αλιευτικούς πόρους, για λόγους πολιτικούς ή με σκοπό τη διατήρησή τους, συνιστούν, για όλους τους λόγους, πρόσκαιρα εμπόδια στην αρχή της ισότητας πρόσβασης. Είναι πλέον αναγκαίο να εξευρεθεί τρόπος για τη συνολική επίλυση των ζητημάτων αυτών.

3.1.14. Με την κατάσταση που επικρατεί σήμερα, σε κοινοτικό επίπεδο, στον κλάδο της αλιείας, η άρση των περιορισμών πρόσβασης στη ζώνη των 12 μιλίων θα επέφερε τόσους κινδύνους, ώστε συνιστάται η παράταση για μακρά περίοδο της ισχύουσας παρέκκλισης.

3.1.15. Για τις πλέον απομακρυσμένες νησιωτικές περιφέρειες, που ήδη μειονεκτούν λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, ο στόχος της προστασίας των παραδοσιακών αλιευτικών δραστηριοτήτων των τοπικών αλιευτικών κοινοτήτων και το γεγονός ότι ο κύριος όγκος των αλιευμάτων βρίσκεται, συχνά, πέρα από τη ζώνη των 12 μιλίων, καθιστούν σκόπιμο να μελετηθεί το ενδεχόμενο λήψης μέτρων για την επέκταση της προστατευόμενης ζώνης - ή άλλων μέτρων με τον αυτό σκοπό -, προκειμένου οι κοινότητες αυτές να μπορούν να εξασκούν πλήρως τις δραστηριότητές τους· διαφορετικά, κινδυνεύει να μην επιτευχθεί ο επιδιωκόμενος στόχος, που είναι να επωφεληθεί ο πληθυσμός της περιοχής.

3.2. Σχετική σταθερότητα

3.2.1. Η αρχή της σχετικής σταθερότητας, που διατυπώνεται στο άρθρο 4 του Κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 170/83, αποσκοπούσε στην εξασφάλιση της ισορροπημένης εκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων, και ταυτόχρονα συνέβαλλε στη σταθεροποίηση των αλιευτικών δραστηριοτήτων, κυρίως στις περιοχές όπου ο πληθυσμός είναι ιδιαίτερα εξαρτημένος από την αλιεία και τις συναφείς δραστηριότητες.

3.2.2. Ήταν απαραίτητο να εξασφαλισθεί στο κάθε κράτος μια σχετική σταθερότητα των δραστηριοτήτων, μέσω ενός καθεστώτος ποσοστώσεων των αλιευμάτων (TAC, σύνολο επιτρεπομένων αλιευμάτων) που πρέπει να κατανεμηθούν μεταξύ των κρατών μελών (ποσοστώσεις).

3.2.3. Ο έμμεσος περιορισμός της αλιευτικής δραστηριότητας μέσω των TAC και των ποσοστώσεων εξαρτάται κατά πολύ από την τήρηση του συστήματος κατά την εφαρμογή του, η οποία είναι δυνατή μόνο μέσω αποτελεσματικού ελέγχου που να την επιβάλλει, κατάσταση που μακράν απέχει από τη σημερινή πραγματικότητα.

3.2.4. Η διατήρηση της αρχής αυτής χαίρει ευρείας αποδοχής, καθώς είναι στενά συνδεδεμένη με την αρχή της ισόρροπης διαχείρισης των αλιευτικών πόρων και με τη σταθερότητα των αλιευτικών δραστηριοτήτων και των ειδικών αναγκών των περιφερειών ο πληθυσμός των οποίων είναι ιδιαίτερα εξαρτημένος από την αλιεία.

3.2.5. Αρκετά ευρεία συμφωνία υφίσταται επίσης και όσον αφορά την αρχή της σχετικής σταθερότητας, η οποία εξασφαλίζει, στο κάθε κράτος μέλος ένα σταθερό ποσοστό των αλιευμάτων, με την επιφύλαξη της διατήρησης της βιολογικής κατάστασης των αποθεμάτων.

3.2.6. Επειδή δεν τίθεται σε αμφισβήτηση η αρχή αυτή η μέθοδος που επιλέγεται για την εφαρμογή της πρέπει να είναι αντικείμενο μελέτης μαζί με τον τομέα. Πράγματι οι ανταλλαγές ποσοστώσεων μεταξύ κρατών μελών, που αποτελούν μόνιμη πρακτική εδώ και πολλά χρόνια, καθώς και η μη χρήση ορισμένων ποσοστώσεων, καθιστούν σκόπιμη την προσαρμογή της μεθόδου αυτής στα νέα δεδομένα, προκειμένου να εξασφαλίζει μεγαλύτερη δικαιοσύνη και να εξυπηρετεί καλύτερα τον επιδιωκόμενο στόχο.

3.3. Shetland Box

3.3.1. Η θέσπιση τεχνικών μέτρων διαχείρισης με στόχο την προστασία των πόρων, είτε μέσω της τοπικής ("box") ή χρονικής οριοθέτησης είτε μέσω άλλων μέτρων που συμβάλλουν στην επίτευξη του ίδιου στόχου, είναι αποτελεσματική και η ίδια η εμπειρία έχει αποδείξει πόσο σημαντικά είναι τα μέτρα αυτά για την αποτροπή της υπερβολικής αλίευσης και της εξάντλησης των αποθεμάτων.

3.3.2. Εντούτοις, για να είναι αξιόπιστα τα μέτρα αυτά, πρέπει να υποστηρίζονται από επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη που να αποδεικνύει την αναγκαιότητά τους από βιολογική άποψη.

3.3.3. Είναι σκόπιμο, επομένως, να περιορίζεται χρονικά η ισχύς των μέτρων αυτών σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

3.3.4. Εκείνο που καθιστά αμφιλεγόμενο τον περιορισμό του Shetland Box είναι ακριβώς η ασάφεια με την οποία υποστηρίζεται το στοιχείο αυτό της βιολογικής αναγκαιότητας.

3.3.5. Η απόφαση για τη διατήρηση ή όχι του Shetland Box φαίνεται ότι συνιστά την κατάλληλη ευκαιρία για την επιστημονική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων που έχουν επιτευχθεί με το μέτρο αυτό και της μελλοντικής αναγκαιότητάς του από βιολογική άποψη.

3.4. Πρόσβαση στη Βόρεια Θάλασσα

3.4.1. Οι Συμφωνίες Προσχώρησης απαγόρευαν στα σκάφη της Ισπανίας, της Φινλανδίας, της Πορτογαλίας και της Σουηδίας την πρόσβαση στη Βόρεια Θάλασσα, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2002.

3.4.2. Ως αποτέλεσμα των Συμφωνιών Προσχώρησης, η κατάσταση του καθενός από τα εν λόγω κράτη μέλη, μεμονωμένα, έναντι της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, ως προς τον τομέα αυτό, είναι εντελώς διαφορετική, όπως επίσης είναι διαφορετικά και τα συμφέροντα που διακυβεύονται από το 2002 και στο εξής.

3.4.3. Δεδομένου ότι, στη Βόρεια Θάλασσα, η πρόσβαση στην πλειονότητα των πόρων διέπεται ήδη από σαφή πλαίσια και ρυθμίσεις, δεν φαίνεται πολύ λογικό να διατηρηθεί ένας τόσο μεγάλος περιορισμός πρόσβασης, όταν θα ελεγχθεί η επίδραση επί των αποθεμάτων.

4. Τελικές παρατηρήσεις

4.1. Η ανάγκη σύνταξης Έκθεσης σχετικής με την κατάσταση της αλιείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται ότι οδήγησε την Επιτροπή στη διεύρυνση του πεδίου του προβληματισμού και της συζήτησης, πέραν των θεμάτων εκείνων επί των οποίων καλείται να λάβει θέση, σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 3760/92.

4.2. Η πρόθεση αυτή χαιρετίζεται, εάν και εφόσον η προβαλλόμενη διάθεση σημαίνει ότι υπάρχει και η πολιτική βούληση και τόλμη για την εις βάθος εξέταση των προβλημάτων, με χάραξη των προοπτικών και υποβολή κατάλληλων μέτρων ώστε να τεθούν οι βάσεις για μια Κοινή Αλιευτική Πολιτική στραμμένη προς το μέλλον.

4.3. Η ΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την περίπτωση της υλοποίησης μιας τέτοιας προοπτικής, και θα επιθυμούσε να συνεισφέρει στον προβληματισμό σχετικά με το μέλλον της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, με την πλαισίωσή της και με τα θέματα που θα σηματοδοτήσουν μια νέα ΚΑΠ για μια νέα χιλιετηρίδα.

4.4. Τα θέματα που περιλαμβάνονται στην αποστολή της παρούσας γνωμοδότησης, λόγω των σημαντικών επικαλύψεών τους, οδηγούν σε νέα ερωτήματα, νέους προβληματισμούς, και προβάλλουν νέες διερευνητικές προσεγγίσεις, η εξέταση των οποίων αποδεικνύεται πραγματικά σημαντική, δεν μπορεί όμως, δυστυχώς, να ενταχθεί κατά τρόπο ικανοποιητικό στα πλαίσια της παρούσας γνωμοδότησης.

4.5. Υπάρχουν ακόμη πολλοί σημαντικοί τομείς της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής που πρέπει να εξετασθούν - όπως η διατήρηση και διαχείριση των αλιευτικών πόρων, η πολιτική της έρευνας, το σύστημα των TAC και των ποσοστώσεων, η διαρθρωτική πολιτική, τα πολυετή σχέδια κατευθύνσεων, η Πολιτική του ελέγχου, η Κοινωνική Πολιτική, η Κοινή Οργάνωση Αγοράς και η ασφάλεια των προϊόντων - που συνδέονται στενά με εκείνους που εξετάζονται στα πλαίσια της παρούσας γνωμοδότησης, ή που υπάγονται σε ζητήματα επείγουσας επικαιρότητας. Η ΟΚΕ αναμένει μια καλύτερη ευκαιρία για να τα αναλύσει.

4.6. Πράγματι, η αναγκαιότητα της μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής και η πρόοδος του κλάδου ενώπιον της ύπαρξης μιας ολοένα και μεγαλύτερης αγοράς, απαιτούν την αναθεώρηση της στρατηγικής, η οποία πρέπει να περιλαμβάνει την επανεξέταση του ρόλου όλων των ενδιαφερομένων μερών, την κατανομή των ευθυνών μεταξύ όλων των παραγόντων, την απλούστευση και διαφάνεια των ρυθμίσεων και την αυστηρή στήριξη των προτεινόμενων μέτρων.

Βρυξέλλες, 12 Ιουλίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) Άρθρα 6 και 7 - ΕΕ L 389 της 21.12.1992.

(2) Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 170/83 - ΕΕ L 24 της 27.1.1983.

(3) Επεκτάθηκε στα 12 μίλια βάσει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 170/83 (ΕΕ L 24 της 27.1.1983).

(4) Σύμβαση του Λονδίνου.