Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Ο αστικός πολιτιστικός τουρισμός και οι επιπτώσεις του στην απασχόληση»

(98/C 251/05)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη τις αποφάσεις που έλαβε το Προεδρείο στις 11 Ιουνίου 1997 και στις 8 Φεβρουαρίου 1998, σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ, παράγραφος 4 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να εκδώσει γνωμοδότηση με θέμα «Ο αστικός πολιτιστικός τουρισμός και οι επιπτώσεις του στην απασχόληση» και να αναθέσει την προετοιμασία των σχετικών εργασιών στην επιτροπή 4 7

έχοντας υπόψη τις γνωμοδοτήσεις της CdR 206/96 fin () για τις «Πολιτιστικές πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη δράση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας» () και CdR 69/97 fin () για την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Πολιτική συνοχής και πολιτισμός - Συμβολή στην απασχόληση» () 7

έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Προς ένα πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον στην Ευρωπαϊκή Ένωση» () και την πρόταση της Επιτροπής για απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση μιας κοινοτικής πρωτοβουλίας με στόχο την ενίσχυση της εκδήλωσης της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης» () 7

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 422/97 rιv. 3) που υιοθετήθηκε από την επιτροπή 4 στις 14 Ιανουαρίου 1998 (εισηγήτρια: η κα Freehill) 7

εκτιμώντας ότι, ενώ η πολιτιστική αξία των αστικών περιοχών έχει αναγνωρισθεί από πολλού ως πολύτιμο εργαλείο για την αστική ανάπλαση, διότι βελτιώνει τη φήμη των πόλεων, συμβάλλει στη φυσική τους ανάπτυξη, προάγει τον τουρισμό και ελαφρύνει τις επιπτώσεις της οικονομικής αναδιάρθρωσης, οι δυνατότητές της ποτέ δεν έχουν αναγνωρισθεί πλήρως ή ρητώς στην αστική πολιτική,

Υιοθέτησε κατά την 23η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 13ης Μαΐου) την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η ποικιλία της πολιτιστικής κληρονομιάς και ο δυναμισμός της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής δημιουργίας στην Ευρώπη είναι από τα πιο πολύτιμα στοιχεία του ενεργητικού της. Οι αστικές περιοχές θεωρούνται όλο και περισσότερο ως στοιχείο της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και ως χώροι πολιτιστικής και τουριστικής προσφοράς. Η διαφύλαξη αυτής της πολιτιστικής κληρονομιάς και η ποιότητα της πολιτιστικής προσφοράς συμβάλλει στην ελκυστικότητα των αστικών περιοχών και για αυτό το λόγο έχει αποκτήσει οικονομική αξία, ως παράγοντας προσέλκυσης των επενδύσεων και πηγή αστικού τουρισμού. Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναγνωρίσει την άμεση σύνδεση που υπάρχει μεταξύ της πολιτικής για τη συνοχή και του πολιτισμού και της επίδρασής του στην απασχόληση, δεν έχει αξιοποιηθεί πλήρως όλο το δυναμικό αυτού του στοιχείου, του ενεργητικού, καθώς υπάρχουν δυνατότητες για περαιτέρω καινοτομίες.

1.2. Το βασικό θέμα της παρούσας γνωμοδότησης είναι ο πολιτιστικός τουρισμός, με ειδικότερη επικέντρωση στις οικονομικές του πτυχές και στις πτυχές που αφορούν την απασχόληση στο αστικό περιβάλλον. Ωστόσο, περιορίζοντας το πεδίο της γνωμοδότησης σε αυτά τα όρια, η Επιτροπή των Περιφερειών δεν υπονοεί ότι οι τρεις ανωτέρω πτυχές είναι και οι προεξάρχουσες. Πράγματι, σε πολλές άλλες γνωμοδοτήσεις της, η ΕΤΠ έχει τονίσει την αξία των πολιτιστικών δραστηριοτήτων από την άποψη της συμβολής τους στην κοινωνική συνοχή, στην περιφερειακή ταυτότητα και στην ανάπτυξη των κοινωνικών συνόλων τόσο σε αστικό όσο και σε αγροτικό περιβάλλον.

1.3. Παρά την ανωτέρω διευκρίνιση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι «οι πολιτιστικές δραστηριότητες είναι ιδιαίτερα σημαντικό χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών πόλεων» (). Ενώ το θέμα του πολιτιστικού τουρισμού εμφανίζεται επανειλημμένα στην ανακοίνωσή της, υπάρχουν ελάχιστες αναφορές στην επίδρασή του στην απασχόληση και στην έκτασή της. Οι δυνατότητες οικονομικής συμβολής του πολιτισμού στις αστικές περιοχές είναι ζωτικές, πολύ περισσότερο που στις περιοχές αυτές συγκεντρώνονται, ιδιαίτερα οξυμένα προβλήματα ανεργίας. Το επίπεδο της φτώχειας σε ορισμένες πόλεις απειλεί να διαβρώσει τον κοινωνικό ιστό και παρέχει πρόσφορο έδαφος για την εμφάνιση, και συχνά τη σύγκρουση, πολιτιστικών υποομάδων.

2. Η συμβολή του πολιτισμού στην οικονομική ανάπτυξη

2.1. Οι πολλαπλές όψεις του πολιτισμού έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην κοινωνική και οικονομική ευημερία μιας περιοχής. Ο πολιτισμός και οι συναφείς με αυτόν δραστηριότητες αποτελούν άμεση και έμμεση πηγή απασχόλησης. Ο πολιτισμός ασκεί όλο και πιο σημαντική επιρροή στην προσέλκυση νέων επενδύσεων, καθώς προσδίδει θετική εικόνα και αυξάνει την ελκυστικότητα μιας περιοχής. Είναι, επίσης, αποφασιστικό μέσο για την ανάπλαση κοινωνικά και οικονομικά καθυστερημένων περιοχών και, από αυτήν την άποψη, μπορεί να διαδραματίσει θετικό ρόλο στην προώθηση της κοινωνικής ένταξης.

2.2. Κατά την αποτίμηση των άμεσων οφελών του πολιτισμού για την οικονομία μιας περιοχής, ο πολιτιστικός τουρισμός συχνά θεωρείται αυτός που παρέχει τις μεγαλύτερες δυνατότητες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Μολονότι σύμφωνα με το άρθρο 128, παράγραφος 4 της Συνθήκης η Κοινότητα οφείλει να λαμβάνει υπόψη της τις πολιτιστικές πτυχές σε όλους τους τομείς χάραξης πολιτικής της, στους κανονισμούς των διαρθρωτικών ταμείων δεν υπάρχει καμία σαφής αναφορά στον πολιτισμό. Η αξία του τουρισμού, εκτός από τα οικονομικά του οφέλη, είναι ότι συντελεί στη μεταβολή της στάσης απέναντι στον πολιτισμό και την πολιτιστική κληρονομιά, ιδίως μεταξύ των υπεύθυνων για τη χάραξη πολιτικής. Ο πολιτιστικός τουρισμός συντελεί, λοιπόν, στη μεγαλύτερη «συγκεκριμενοποίηση» των πολιτιστικών σχεδίων και αποτελεί απτή απόδειξη των οικονομικών κερδών που μπορούν να προκύψουν από τον πολιτισμό.

2.3. Επομένως, ενώ ο τουρισμός και ο πολιτισμός είναι σε μεγάλο βαθμό αλληλεξαρτώμενοι, ενδέχεται να έχουν πολύ διαφορετικούς πρωταρχικούς στόχους και αυτό καθιστά τη συνεργασία τους όχι πάντοτε αδιάρρηκτη. Διαφορές προκύπτουν συνήθως όταν:

- Ο προγραμματισμός εκτέλεσης των σχεδίων σχετίζεται με διαφορετικά χρονοδιαγράμματα.

- Εμφανίζονται διαφωνίες όσον αφορά τον ορισμό και την αξιολόγηση του προϊόντος.

- Η αδυναμία ενημέρωσης της αγοράς περιορίζει τις πρωτοβουλίες σε εξειδικευμένους τομείς.

- Η εμπορευματοποίηση και προώθηση των πολιτιστικών αγαθών πραγματοποιείται από τους ίδιους τους παραγωγούς και εντάσσεται σπανίως σε δίκτυα τουριστικής προώθησης και εμπορευματοποίησης.

- Η ανεπαρκής τουριστική εκμετάλλευση του πολιτιστικού πλούτου μπορεί να προκαλέσει ελλιπή λειτουργία ή αρνητική αλλαγή στη χρήση του, πράγμα που επιβάλλεται να αποφευχθεί οπωσδήποτε.

Οι αγορές πολιτιστικού τουρισμού είναι πολύπλοκες και κατατμημένες και δεν προσεγγίζονται πάντοτε πιο αποτελεσματικά μέσω των συμβατικών τουριστικών διαύλων.

3. Ο τουρισμός στις αστικές περιοχές

3.1. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν πολλές αστικές περιοχές της Ευρώπης, και ιδιαίτερα οι παραδοσιακοί τομείς της οικονομίας τους, σημαίνουν ότι έχει αυξηθεί και συνεχίζει να αυξάνεται η σημασία του τουριστικού τομέα. Οι πόλεις έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των δυνατοτήτων που προσφέρει ο τουρισμός: η ενισχυμένη τουριστική ροή σε μια πόλη μπορεί να βελτιώσει τη διάρθρωση της περιφερειακής της οικονομίας και ο τουρισμός στηρίζεται στις αυτόχθονες επιχειρήσεις μικρού και μεσαίου μεγέθους, ακρογωνιαίο λίθο πολλών περιφερειακών οικονομιών. Η συμβολή του τουρισμού αναγνωρίσθηκε επίσημα, μεταξύ άλλων, από το Συμβούλιο των Υπουργών Τουρισμού (26.11.1997) με θέμα «Απασχόληση και τουρισμός στην πάλη κατά της ανεργίας στην Ευρώπη». Η ανακοίνωση της Επιτροπής «Προς ένα πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον στην Ευρωπαϊκή Ένωση» () υπογραμμίζει επίσης τον ρόλο του αστικού τουρισμού στην προαγωγή της ανάπτυξης της τοπικής οικονομίας και καλεί να δοθεί περισσότερη προσοχή σ' αυτόν τον ρόλο κατά την ανάπτυξη μιας αστικής οπτικής στις πολιτικές της ΕΕ.

3.2. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα προβλήματα που ανακύπτουν κατά την εξέταση των επιπτώσεων του αστικού τουρισμού και της μελλοντικής του ανάπτυξης. Ο ρόλος του αστικού τουρισμού ως μέσου για την αστική αναγέννηση και την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη κατανοείται καλύτερα μέσω της γνώσης των βασικών σχετικών στατιστικών, ιδίως σε επίπεδο πόλης ή περιφέρειας. Αν και η ΕΕ έχει καταβάλει () και συνεχίζει να καταβάλλει προσπάθειες για να διασφαλίσει τη συλλογή στατιστικών στοιχείων στον τομέα του τουρισμού και τη διάδοση εναρμονισμένων στοιχείων για την τουριστική προσφορά και ζήτηση, χρειάζεται περισσότερη εργασία για να αναπτυχθούν οι υπάρχουσες στατιστικές και να καταστούν συγκρίσιμες όσον αφορά τις αστικές περιοχές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι στατιστικές για τον τουρισμό ενημερώνονται σε εθελούσια βάση και επομένως δεν είναι πολύ αξιόπιστες, ενώ εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές και ως προς τον ορισμό του «τουρίστα/επισκέπτη» για τη συλλογή των δεδομένων.

3.3. Ορισμένες πόλεις έχουν αναπτύξει συγκροτημένες τουριστικές στρατηγικές, αλλά σε άλλες ο τουρισμός δεν θεωρείται προτεραιότητα για τη μελλοντική ανάπτυξη. Παρά τον εντονότερο ανταγωνισμό μεταξύ των πόλεων, υπάρχουν όλο και περισσότερες συζητήσεις όσον αφορά τον τρόπο ανάπτυξης του δυναμικού του αστικού τουρισμού. Ωστόσο, η οργάνωση του τουρισμού και η ανάπτυξη σχετικής πολιτικής παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία, με ένα ελάχιστο όριο στρατηγικού προγραμματισμού για τον τουρισμό σε ορισμένες πόλεις. Συγκεκριμένα, ο πολιτιστικός τουρισμός θεωρείται ως ένας νεοεμφανιζόμενος τομέας, τον οποίο θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν οι αστικές περιοχές για να αντισταθμίσουν τις απώλειες θέσεων απασχόλησης στους παραδοσιακούς βιομηχανικούς τομείς. Ωστόσο, οι δυνατότητές του από αυτή την άποψη είναι ίσως περιορισμένες, λόγω των διαφορετικών βασικών δεξιοτήτων που απαιτούνται από το εργατικό δυναμικό στον τομέα των υπηρεσιών και στη βιομηχανία.

3.4. Θα πρέπει, εντούτοις, να τονισθεί ότι δεν μπορούν όλες οι πόλεις να βασισθούν αποκλειστικά στον τουρισμό ή τον πολιτιστικό τουρισμό για την προώθηση της οικονομικής τους ανάπτυξης.

3.5. Για την περαιτέρω διερεύνηση του ρόλου μιας αστικής περιοχής στην τουριστική ανάπτυξη, είναι απαραίτητες τρεις βασικές προϋποθέσεις:

- Η γενικότερη ελκυστική ή ενδιαφέρουσα εικόνα της πόλης. Οι τουρίστες πρέπει να πεισθούν ότι θα περάσουν καλά. Ωστόσο, είναι δύσκολο να προσδιορισθεί σε ποιο βαθμό αυτή η εικόνα επηρεάζει την επιλογή του προορισμού και σε ποιο βαθμό αντιστοιχεί στην ποιότητα του προσφερόμενου τουριστικού προϊόντος.

- Η ποιότητα και η ποικιλία του τουριστικού προϊόντος. Μια πόλη πρέπει να είναι σε θέση να προσφέρει ορισμένη ποιότητα πρωτογενών τουριστικών αξιοθέατων ή προϊόντων και ευρύ φάσμα συμπληρωματικών υπηρεσιών (στέγη, εστιατόρια, συγκοινωνία, πληροφόρηση κ.λπ.). Τα προϊόντα αυτά πρέπει να συστοιχούν με την εικόνα της πόλης και να παρουσιάζουν ορισμένη πρωτοτυπία.

- Η ικανότητα μιας πόλης να διατηρεί τη μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα της τουριστικής ανάπτυξης. Αυτή περιλαμβάνει τη διατήρηση του τουριστικού προϊόντος, την προσφορά κατάλληλα κατηρτισμένου εργατικού δυναμικού και αποτελεσματικές εκστρατείες προώθησης του προϊόντος στην αγορά.

3.6. Η ανάπτυξη του πολιτισμού και του πολιτιστικού τουρισμού πρέπει να αποτελεί τμήμα μιας ολοκληρωμένης πολυτομεακής προσέγγισης. Η χάραξη ιδιαίτερης στρατηγικής αστικής και τουριστικής ανάπτυξης είναι ουσιώδες τμήμα αυτής της διεργασίας, η οποία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανταγωνιστική και οργανωτική ικανότητα της τοπικής αυτοδιοίκησης και στους διαθέσιμους δημοσιονομικούς πόρους. Η στρατηγική συνεργασία των αρχών με τις ιδιωτικές επιχειρήσεις και οι συμπράξεις τόσο στα πλαίσια του δημόσιου τομέα όσο και μεταξύ του ιδιωτικού τομέα είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη του αστικού πολιτιστικού τουρισμού. Οι πόλεις πρέπει επίσης να διευκολύνουν τη συνεργασία με άλλες πόλεις, για την ανταλλαγή εμπειριών και τη μεταφορά γνώσεων σε σχέση με τη βέλτιστη χρήση των πολιτιστικών στοιχείων του ενεργητικού τους.

3.7. Η έρευνα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Συγκριτικών Αστικών Ερευνών (EURICUR) το 1993, που αφορούσε τη συγκριτική μελέτη της συμβολής των δραστηριοτήτων αναψυχής και τουρισμού στην αναζωογόνηση των αστικών περιοχών, υπογράμμιζε την εμφάνιση του αστικού τουρισμού και τη σημασία του υποτομέα του πολιτιστικού τουρισμού. Αν και δεν δινόταν ιδιαίτερη σημασία στον ποσοτικό προσδιορισμό της οικονομικής επίδρασης και των δημιουργούμενων θέσεων απασχόλησης, διατυπώνονταν ωστόσο ορισμένες γενικές παρατηρήσεις. Αυτές ήταν μεταξύ άλλων οι εξής:

- η έλλειψη κοινού οράματος για τον πολιτισμό και τον τουρισμό στις πόλεις,

- η ανάγκη ανάπτυξης και συντονισμού των δυνατοτήτων κατάρτισης και απασχόλησης,

- η έλλειψη επαγγελματισμού και ελέγχου των εφαρμοστέων κανόνων σε ορισμένες δραστηριότητες του τουριστικού τομέα,

- η ανάγκη προώθησης των συμπράξεων μεταξύ των πολιτιστικών ιδρυμάτων και του ιδιωτικού τομέα,

- τα οφέλη της σύνδεσης των πολιτιστικών δραστηριοτήτων και αξιοθέατων με την υποδομή μιας πόλης,

- η ανάγκη χάραξης μιας στρατηγικής πολιτιστικών εκδηλώσεων, για την παράταση της τουριστικής περιόδου και τη διοργάνωση εκδηλώσεων σε διάφορες συνοικίες της πόλης,

- η επιθυμία αποφυγής της δημιουργίας συνθετικού εικονισμού (η πόλη ως θεματικό πάρκο).

3.8. Για να αντιμετωπίσει τις αναπτυξιακές της ανάγκες, μια πόλη πρέπει, συνεπώς, να επενδύσει στην πολιτιστική υποδομή της, να υποστηρίξει τον παραγωγικό τομέα του πολιτισμού και να επενδύσει στην ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων. Πρέπει, ακόμη, να εξασφαλίσει τη συμμετοχή των πολιτών της σ' αυτή τη διαδικασία και να αναπτύξει το ιθαγενές δυναμικό του πολιτιστικού της τομέα και των πολιτιστικών της βιομηχανιών.

3.9. Η ανάπτυξη των πολιτιστικών αγαθών των αστικών περιοχών μπορεί, επίσης, να αυξήσει το γόητρο μιας πόλης ως προορισμού του επεκτεινόμενου τομέα του επαγγελματικού και συνεδριακού τουρισμού. Ομοίως, ο επαγγελματικός τουρισμός μπορεί να υποκαταστήσει τις πολιτιστικές δραστηριότητες σε μια πόλη. Αυτός ο τομέας του τουρισμού είναι σημαντικός (162 εκατ. Ecu το 1995) και παράγει 1,5-2 φορές επιπλέον του άμεσου κύκλου εργασίας του σε διάφορες επικουρικές δραστηριότητες. Για να διατηρήσουν οι ευρωπαϊκές πόλεις την ισχυρή τους θέση σ' αυτήν την αγορά, πρέπει να προηγούνται του παγκόσμιου ανταγωνισμού, δίνοντας έμφαση στο υψηλό επίπεδο επαγγελματισμού και ποικιλίας των προϊόντων τους, ιδίως όσον αφορά τους διαθέσιμους προορισμούς και τους πολιτισμούς τους.

4. Προβλήματα που συνδέονται με την πολιτιστική πολιτική

4.1. Το πρωταρχικό πρόβλημα για τη διευθέτηση των πολιτιστικών θεμάτων είναι η έλλειψη ενός κοινώς συμφωνημένου, πανευρωπαϊκού ορισμού του πολιτισμού. Λόγω της πολυμορφίας του πολιτισμού και των δραστηριοτήτων που συνδέονται γενικά με αυτόν, είναι δύσκολο να δοθούν ακριβείς και λειτουργικοί ορισμοί για τον πολιτιστικό τομέα. Οποιοσδήποτε ορισμός, όμως, επιβάλλεται να ενσωματώνει και να υπογραμμίζει την αξία της πολιτιστικής ποικιλομορφίας.

4.2. Καθώς ο ορισμός του πολιτισμού και των δραστηριοτήτων του είναι περίπλοκο ζήτημα, ο ποσοτικός προσδιορισμός της επίδρασης του πολιτισμού και του πολιτιστικού τουρισμού είναι, εκ των πραγμάτων, λιγότερο άμεσος. Η έλλειψη συναινέσεως, σε μεθοδολογικό και λειτουργικό επίπεδο, όσον αφορά τον τρόπο αξιολόγησης της επίδρασης στην απασχόληση δεν περιορίζεται μόνο στις πολιτιστικές δραστηριότητες. Επειδή δεν υπάρχει κοινώς αποδεκτή μεθοδολογία, οι πληροφορίες είναι αρκετά ανόμοιες και ακατάλληλες για συστηματική επεξεργασία. Η Επιτροπή έχει ήδη αρχίσει μια σειρά μελετών που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατανόησης και του υπολογισμού των επιπτώσεων στην απασχόληση και της στήριξης από τα διαρθρωτικά ταμεία. Για τον πολιτισμό και τον πολιτιστικό τουρισμό αυτό είναι ακόμη πιο σύνθετο, διότι σ' αυτό τον τομέα είναι δύσκολο να προσδιοριστούν ποσοτικά οι επενδύσεις, καθώς και η επίδραση στην απασχόληση.

Ωστόσο, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, από ποσοτική άποψη, οι επενδύσεις στον πολιτισμό μπορούν να συμβάλουν εξίσου στην ελκυστικότητα μιας περιοχής με τις επενδύσεις στις υποδομές. Πρέπει όμως να λαμβάνεται υπόψη και η ποιοτική επίδραση αυτών των επενδύσεων στον πολιτισμό.

4.3. Αν και είναι ίσως εύκολο να ορισθούν οι βασικές πολιτιστικές ή καλλιτεχνικές δραστηριότητες και οι υποτομείς τους, υπάρχουν πολλές δευτερογενείς επικουρικές λειτουργίες ή βιομηχανίες που άλλοτε περιλαμβάνονται στους ορισμούς και άλλοτε όχι. Αυτό συνήθως εξαρτάται από τους σκοπούς για τους οποίους χρησιμοποιείται ο ορισμός και, συνεπώς, από τον τρόπο κατηγοριοποίησης των δεδομένων. Σε ορισμένα κράτη μέλη δεν υπάρχει ιδιαίτερος ορισμός ή μνεία των πολιτιστικών βιομηχανιών στις ταξινομήσεις των επαγγελμάτων όταν συλλέγονται δεδομένα για την απασχόληση. Αυτό περιπλέκει περαιτέρω τον υπολογισμό του επιπέδου των άμεσων ή έμμεσων θέσεων απασχόλησης που προκύπτουν από τις πολιτιστικές δραστηριότητες.

4.4. Μελέτες που έχουν διενεργηθεί σε ορισμένα κράτη μέλη έχουν δείξει ότι ο πολιτισμός είναι σημαντικός εργοδότης, ιδίως νέων, και ότι παρέχει ευκαιρίες πάνω από το μέσο όρο για το γυναικείο εργατικό δυναμικό. Αν και μεγάλο μέρος αυτής της εργασίας συνίσταται σε ανεξάρτητη αυτοαπασχόληση ή σε μερική απασχόληση, ορισμένοι υποτομείς ενδέχεται επίσης να βασίζονται σε εθελοντική, χαμηλόμισθη ή επιδοτούμενη και μη κερδοσκοπική εργασία.

4.5. Υπάρχουν ορισμένα εμπόδια για την υλοποίηση του πλήρους δυναμικού δημιουργίας απασχόλησης των πολιτιστικών βιομηχανιών, μεταξύ των οποίων τα εξής:

- Το αυξανόμενο επίπεδο επαγγελματισμού σε αυτόν τον τομέα. Συχνά τα ιδρύματα κατάρτισης δεν έχουν επίγνωση του πλαισίου των εξελίξεων.

- Ο τομέας ενδέχεται να είναι κλειστός και να μην επιτρέπει τη συνεργασία και τη σύμπραξη. Το γεγονός αυτό έχει επιπτώσεις και στην ποιότητα του πολιτιστικού «προϊόντος».

- Ορισμένα στοιχεία του πολιτιστικού τομέα ενδέχεται να έχουν ελιτίστικο χαρακτήρα.

4.6. Παρόλα αυτά, οι πολιτιστικές βιομηχανίες αποτελούν σημαντική πηγή απασχόλησης σε σύγκριση με άλλους βιομηχανικούς τομείς και συχνά βοηθούν στην ενθάρρυνση ανθρώπων με χαμηλό επίπεδο κατάρτισης ή ειδικές ανάγκες ή ανθρώπων που είναι αποκλεισμένοι από την αγορά εργασίας να επανενταχθούν στο κύριο ρεύμα της οικονομίας.

5. Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης

5.1. Η ανακήρυξη μιας πόλης σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης μπορεί να αποβεί σημαντική για την προώθηση της ανάπτυξης του πολιτισμού και του πολιτιστικού τουρισμού σ' αυτή. Ορισμένες πόλεις κατάφεραν καλύτερα από άλλες να χρησιμοποιήσουν εποικοδομητικά τα επιτεύγματα του έτους τους ως πολιτιστικής πρωτεύουσας. Ο θεσμός αυτός οπωσδήποτε αυξάνει την ελκυστικότητα της πόλης ως προορισμού πολιτιστικού τουρισμού, αναπτύσσει ανεπίσημα δίκτυα μεταξύ των πόλεων και των πολιτιστικών ιδρυμάτων και δίδει το έναυσμα για δράσεις από πλευράς τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα.

5.2. Οι περισσότερες από τις εν λόγω πόλεις χρησιμοποίησαν την ανακήρυξή τους σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα για αυτοπροβολή. Αν και η ενέργειά τους είναι αποδεκτή, χρειάζεται εντούτοις περισσότερος προκαταρκτικός σχεδιασμός, ώστε να διασφαλίζεται μια πιο αποδοτική αλληλεπίδραση με τις υπάρχουσες πολιτικές και τους καθιερωμένους θεσμούς, αλλά και ενσωμάτωση ενός στοιχείου μεταβιβασιμότητας και καινοτομίας, με τη μορφή πειραματικών δράσεων και σχεδίων.

5.3. Είναι σημαντικό, επομένως, να εφαρμόζονται μεταγενέστερες αποτελεσματικές δράσεις, για να τονισθούν τα διδάγματα που αποκομίσθηκαν και οι καινοτόμοι δράσεις που αναπτύχθηκαν. Από αυτή την άποψη, η σύναψη συμφωνιών μεταξύ του πολιτιστικού και του τουριστικού τομέα, όπου ενδείκνυται, μπορεί να συμβάλει στη διευκόλυνση της καθιέρωσης βιώσιμων διαρθρώσεων για την προώθηση και την ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού στην πόλη μετά την πάροδο του έτους της ως πολιτιστικής πρωτεύουσας.

5.4. Αν και έχουν πραγματοποιηθεί ορισμένες έρευνες για την επίδραση των πολιτιστικών πρωτευουσών (), δεν έχει ακόμη απαντηθεί το ερώτημα των μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων τους - πρόκειται για συνεχιζόμενη δράση ή για εφάπαξ εκδήλωση; Μελέτες για τη Γλασκώβη το 1990 δείχνουν ότι ο καθαρός αντίκτυπος στην περιφερειακή οικονομία ήταν μεταξύ 10 και 14 εκατ. στερλίνες και ο αντίκτυπος στην απασχόληση περίπου 5 500 ανθρωποέτη. Οι δαπάνες του δημοσίου υπολογίσθηκαν σε 7 000 στερλίνες ανά θέση απασχόλησης. Ωστόσο, μετά το 1990 η απασχόληση στον τουριστικό τομέα άρχισε να φθίνει.

5.5. Οι προϋποθέσεις για τη συμμετοχή μιας πόλης στην πρωτοβουλία της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης περιλαμβάνουν τη συμβολή στην ανάπτυξη οικονομικής δραστηριότητας, ιδίως από άποψη απασχόλησης και τουρισμού, και την ανάγκη ανάπτυξης υψηλής ποιότητας και καινοτόμου πολιτιστικού τουρισμού. Όσο ευπρόσδεκτο και αν είναι αυτό, είναι σημαντικό να δοθεί επίσης έμφαση στην ποιότητα και τη φύση των δημιουργούμενων θέσεων απασχόλησης και να διασφαλισθεί, στο μέτρο του δυνατού, ότι πρόκειται για θέσεις διατηρήσιμες.

6. Τομείς για περαιτέρω εξέταση

6.1. Έρευνα για τον αντίκτυπο του πολιτιστικού τουρισμού

6.1.1. Λόγω των αδυναμιών που παρουσιάσθηκαν εν συντομία ανωτέρω, ορισμένοι τομείς απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Υπάρχει επείγουσα ανάγκη να αναπτυχθεί ένας πανευρωπαϊκός ορισμός εργασίας για τις πολιτιστικές βιομηχανίες και τον πολιτιστικό τουρισμό, ο οποίος να καθιερώνει κριτήρια και να προσδιορίζει κατηγορίες δραστηριοτήτων. Ο ορισμός αυτός θα βοηθούσε κατά πολύ να δημιουργηθούν πιο συγκρίσιμα δεδομένα και να εξασφαλισθεί ορισμένος βαθμός ακρίβειας κατά την εξέταση του τομέα του πολιτιστικού τουρισμού.

6.1.2. Μια έρευνα της στάσης των καταναλωτών έναντι του πολιτισμού και των πολιτιστικών δραστηριοτήτων θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμη. Η έρευνα αυτή θα εξέταζε πόσο διατεθειμένοι είναι οι άνθρωποι να πληρώσουν για τα πολιτιστικά αγαθά και θα προσδιόριζε τη λανθάνουσα ή ανικανοποίητη ζήτηση στον πολιτιστικό τομέα. Μεταξύ των δυνατοτήτων επέκτασης της αγοράς του πολιτιστικού τουρισμού, θα πρέπει να ενθαρρυνθεί και η κάλυψη ιδιαίτερων ομάδων του πληθυσμού, όπως οι ηλικιωμένοι ή τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Αυτή η ερευνητική εργασία θα πρέπει να στηριχθεί σε διεθνείς εμπειρίες.

6.1.3. Λόγω της έλλειψης γνώσεων όσον αφορά τους τρόπους αξιοποίησης των πλεονεκτημάτων του πολιτιστικού τουρισμού, η ανάπτυξη «μέτρων εκροής» για τις πολιτιστικές δραστηριότητες θα βοηθούσε στη σύγκριση και τον προσδιορισμό της επίδρασης του πολιτισμού στην οικονομική ευημερία των αστικών περιοχών. Η εργασία αυτή θα μπορούσε να εξετάσει μέτρα όπως η εκτίμηση του αριθμού των ατόμων που παρακολουθούν τις διάφορες δραστηριότητες, η άποψη των καταναλωτών για την ποιότητα κ.λπ.

6.2. Στρατηγική προαγωγή των πολιτιστικών δραστηριοτήτων

6.2.1. Για να αυξηθούν τα έσοδα και η απασχόληση στον τομέα του πολιτιστικού τουρισμού, οι αστικές περιοχές πρέπει να συμπεριλάβουν σαφώς το στόχο της ανάπτυξης πολιτιστικών ιδρυμάτων, δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων στη γενική τουριστική στρατηγική τους.

6.2.2. Ο πολιτισμός πρέπει να θεωρείται στρατηγικός παράγοντας κατά τη χάραξη μιας ευρωπαϊκής αστικής πολιτικής. Πρέπει, επίσης, να διασφαλισθεί ότι οι παρεμβάσεις των διαρθρωτικών ταμείων επικεντρώνονται και στον πολιτισμό και το τουριστικό δυναμικό του. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την ειδική μνεία του πολιτισμού στους κανονισμούς των διαρθρωτικών ταμείων.

Θα πρέπει να καταρτισθούν κώδικες δεοντολογίας και κατευθυντήριες γραμμές ορθής πρακτικής για την πολιτιστική τουριστική δραστηριότητα σε τομείς όπως η ποιοτική κατάρτιση και η αναγνωρισμένη παροχή διπλωμάτων στους οικείους επαγγελματίες, π.χ. τουριστικούς οδηγούς, η ποιοτική παροχή υπηρεσιών με ιδιαίτερη σχέση στη γνώση γεωγραφικών πολιτιστικών ενδιαφερόντων και ελκυστικών σημείων. Σχετικά η καθιέρωση ευρωπαϊκών ποιοτικών σφραγίδων θα αποτελούσε μια απάντηση.

6.2.3. Για να προαχθούν οι αστικές πολιτιστικές δραστηριότητες και η στρατηγική ανάπτυξη του αστικού τουρισμού στην ΕΕ, προτείνεται, όπως και στη γνωμοδότηση της ΕΤΠ για την ανακοίνωση της Επιτροπής «Προς ένα πρόγραμμα για το αστικό περιβάλλον στην ΕΕ» () να δημιουργηθεί εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ένας μηχανισμός που θα αναλάβει την ολοκλήρωση της πολιτικής, τη διάδοση των πληροφοριών και τη διασύνδεση των κατατμημένων δράσεων, ενώ θα διασφαλίζει τη συνεργασία και τη συμμετοχή όλων των δημόσιων και ιδιωτικών τομέων που η ανάγκη για μια τέτοια διαδικασία συντονισμού αναγνωρίσθηκε και από το Συμβούλιο των Υπουργών Τουρισμού με θέμα «Απασχόληση και τουρισμός».

6.3. Διεθνικές και πολυπολιτισμικές ζεύξεις

6.3.1. Για να αρθεί ο κλειστός χαρακτήρας ορισμένων πολιτιστικών εκδηλώσεων στις αστικές περιοχές και να δημιουργηθούν δυνατότητες για ένα υψηλότερο επίπεδο καινοτομίας στον τομέα, θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη δημιουργία διεθνικών ζεύξεων πόλεων. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με την προβολή της βέλτιστης πρακτικής και των νέων προσεγγίσεων της χρήσης των πολιτιστικών αγαθών, αλλά και με τη διασύνδεση πόλεων με κοινά πολιτιστικά τουριστικά θέματα. Πρωτοβουλίες όπως το σχέδιο «Καλλιτεχνικές Πόλεις της Ευρώπης» θα επέτρεπαν την τουριστική ζεύξη πόλεων με παρόμοιες ιστορικές ή πολιτιστικές εμπειρίες και θα τους προσέδιδαν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η συνεργασία σε διεθνικό επίπεδο παρέχει τη δυνατότητα δικτύωσης ειδικά των πολιτιστικών αγαθών των πόλεων και δημιουργίας ανταγωνιστικών ευρωπαϊκών προϊόντων.

6.3.2. Πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στις πρωτοβουλίες προώθησης στην αγορά (μάρκετινγκ). Ο υψηλός διεθνής ανταγωνισμός αυξάνει τη σημασία των διεθνικών συμπράξεων για

- την αξιολόγηση της επιτυχίας των μέτρων που έχουν ήδη εφαρμοσθεί,

- την προαγωγή πειραματικών μορφών διακοπών και τουριστικών προϊόντων,

- την αύξηση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας με τη διατήρηση ιδιαίτερων εθνικών χαρακτηριστικών, αλλά και την τυποποίηση των τουριστικών προϊόντων και την καθιέρωση ειδικού σήματος ποιότητας για τις πόλεις,

- την ανάπτυξη καλύτερης επικοινωνίας και δικτύωσης, ιδίως στις εξειδικευμένες αγορές, π.χ. για τα άτομα με ειδικές ανάγκες.

Οι συμπράξεις αυτές μπορούν να αναπτυχθούν σε επίπεδο ΕΕ, αλλά και μέσω της δικτύωσης ευρωπαϊκών πόλεων που προσφέρουν ποικιλία ευρωπαϊκών αστικών πολιτιστικών εμπειριών στους δυνητικούς τουρίστες από την ΕΕ και τρίτες χώρες 7

7. Συμπεράσματα

7.1. Οι πόλεις πρέπει να επανεκτιμήσουν και να επαναπροσδιορίσουν τον πολιτιστικό τους ρόλο στην Ευρώπη. Αν θέλει να έχει ισχυρή πολιτιστική τουριστική λειτουργία και να μοιραστεί τα οφέλη που αποφέρει ο τουρισμός, η πόλη πρέπει να επενδύσει στη δική της δημιουργικότητα και στα χαρακτηριστικά που τη διαφοροποιούν και την καθιστούν ενδιαφέρουσα πέρα από την άμεση περιφέρειά της. Αν και είναι αναγκαίο να εναρμονισθεί η ποιότητα, είναι επίσης αναγκαίο να αποφευχθεί η μονοτονία και ο κίνδυνος να γίνουν οι ευρωπαϊκές πόλεις η μια αντίγραφο της άλλης.

7.2. Οι ευρωπαϊκές πόλεις πρέπει σήμερα να προβούν στην ενσωμάτωση τουριστικών και, ιδιαίτερα, αστικών τουριστικών μέτρων στην αστική αναπτυξιακή στρατηγική τους. Πρέπει να φροντίσουν για το χειρισμό της αυξανόμενης κινητικότητας για ψυχαγωγία, αναψυχή και τουρισμό και για την επιβεβαίωσή τους ως πόλου έλξης και ως άξονος νεοεμφανιζόμενων πολιτιστικών εμπειριών. Οι αστικές περιοχές οφείλουν, επίσης, να αναπτύξουν το πολιτιστικό τουριστικό δυναμικό τους ώστε να συμβάλει στην κοινωνική και οικονομική τους ανάπτυξη, με την επιστράτευση των ανθρώπινων πόρων τους, την ενσωμάτωση στο εργατικό δυναμικό ομάδων όπως οι νέοι και οι γυναίκες, τον εκσυγχρονισμό των οικονομικών και υλικών αγαθών τους, την κινητοποίηση επενδυτικών πόρων και την ανάπλαση και αναδιάρθρωση των αστικών συστημάτων τους.

Βρυξέλλες, 13 Μαΐου 1998.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Manfred DAMMEYER

() COM(96) 160 τελικό.

() COM(96) 512 τελικό.

() ΕΕ C 116 της 14.4.1997, σ. 65.

() ΕΕ C 379 της 15.12.1997, σ. 21.

() COM(97) 549 τελικό - ΕΕ C 362 της 28.12.1997, σ. 12.

() Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών: «Πολιτική συνοχής και πολιτισμός - Συμβολή στην απασχόληση» [COM(96) 512 τελικό].

() Οδηγία του Συμβουλίου 95/57/ΕΚ, ΕΕ L 291 της 6.12.1995, σ. 32.

() COM(97) 197 τελικό.

() Πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση μιας κοινοτικής πρωτοβουλίας με στόχο την ενίσχυση της εκδήλωσης της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης» [COM(97) 549] EE C 362 της 25.11.1997, σ. 12 και ερευνητική μελέτη του Δικτύου των Πολιτιστικών Πρωτευουσών της Ευρώπης με τίτλο «Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης και Πολιτιστικοί Μήνες».

() CdR 316/97 fin.