Η αντίδραση της ΕΕ στην κρίση ήταν άμεση και σθεναρή. Τα κράτη μέλη έλαβαν άνευ προηγουμένου χρηματοδοτική στήριξη για τον μετριασμό των οικονομικών, κοινωνικών και υγειονομικών επιπτώσεων της κρίσης και την ενίσχυση της ανάκαμψης, μεταξύ άλλων μέσω του νέου μέσου SURE, του μέσου στήριξης έκτακτης ανάγκης και μέσω αυξημένης ευελιξίας στη χρήση των ταμείων για την πολιτική συνοχής στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας επενδύσεων για την αντιμετώπιση του κορονοϊού. Επιπλέον, ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας —που αποτελεί τον πυρήνα του Next Generation EU— θα παράσχει μεγάλης κλίμακας χρηματοδοτική στήριξη για τη διενέργεια μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων που έχουν ως στόχο να στηρίξουν τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και να καταστήσουν τις οικονομίες, τις κοινωνίες και τα συστήματα υγείας της ΕΕ πιο ανθεκτικά και καλύτερα προετοιμασμένα για τη διττή μετάβαση. Πρόκειται για μοναδική ευκαιρία να δοθεί ώθηση στις επενδύσεις στο ανθρώπινο δυναμικό και να επιταχυνθεί η οικονομική ανάκαμψη. Αυτή η άμεση αντίδραση εντάσσεται στο πλαίσιο μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής και συνεισφέρει στη δυνατότητα της Ένωσης να επιτύχει τους μακροπρόθεσμους στόχους της.

Πηγή: Eurofound (2020), ηλεκτρονική έρευνα «Living, working and COVID-19» (Διαβίωση, εργασία και COVID-19).

Η εκτεταμένη χρήση των συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας συνέβαλε στον μετριασμό των συνεπειών που προκάλεσαν οι κλυδωνισμοί στην αγορά εργασίας. Οι δεδουλευμένες ώρες εργασίας ανά εργαζόμενο παρουσίασαν απότομη πτώση, κατά 11,3 % το δεύτερο τρίμηνο του 2020 σε σύγκριση με το τελευταίο τρίμηνο του 2019· ταυτόχρονα, αυξήθηκαν οι απουσίες από την εργασία, από 9,7 % το τέταρτο τρίμηνο του 2019 σε 21,8 % το δεύτερο τρίμηνο του 2020 (με περίπου το ήμισυ αυτής της αύξησης να οφείλεται σε προσωρινές απολύσεις). Από την έναρξη της κρίσης, τα κράτη μέλη επέκτειναν (ή θέσπισαν αν δεν υπήρχαν προηγουμένως) τα συστήματα μειωμένου ωραρίου εργασίας και/ή άλλα συστήματα διατήρησης των θέσεων εργασίας, με στόχο να περιοριστούν οι απώλειες θέσεων εργασίας, να αποτραπεί η διασπορά του ανθρώπινου κεφαλαίου και να διατηρηθεί η συνολική ζήτηση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζει αυτή την προσπάθεια με το προσωρινό μέσο στήριξης για τον μετριασμό των κινδύνων ανεργίας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (SURE). Η έκτακτη και συντονισμένη χρήση συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας συνέβαλε στην αντιμετώπιση των άμεσων συνεπειών της κρίσης και απέτρεψε την έξαρση της ανεργίας. Εντούτοις, όσο περισσότερο διαρκεί η κρίση, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να επιδοτούνται θέσεις εργασίας σε επιχειρήσεις οι οποίες δεν είναι πλέον βιώσιμες. Συνεπώς, κατά την εξέταση του ενδεχομένου για σταδιακή κατάργηση των συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας, είναι σημαντικό να σταθμιστούν προσεκτικά, αφενός η ανάγκη προστασίας των επιχειρήσεων και των εργαζόμενων εφόσον το απαιτούν οι οικονομικές συνθήκες και, αφετέρου, η θέσπιση πολιτικών που προωθούν διαρθρωτικές αλλαγές και την ανακατανομή των εργαζομένων (π.χ. μέσω κατάλληλα σχεδιασμένων κινήτρων πρόσληψης και μέτρων για την απόκτηση νέων δεξιοτήτων).

Στον απόηχο της εκδήλωσης της πανδημίας COVID-19, όλα τα κράτη μέλη στράφηκαν σε συστήματα μειωμένου ωραρίου προκειμένου να μετριάσουν τις επιπτώσεις των κλυδωνισμών της οικονομίας στην αγορά εργασίας. Λόγω της πανδημίας, οι επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ΕΕ αναγκάστηκαν ξαφνικά να περιορίσουν ή να αναστείλουν τις δραστηριότητές τους λόγω προβλημάτων δυσλειτουργίας στις αλυσίδες εφοδιασμού, της επιβολής αυστηρών μέτρων περιορισμού και της επακόλουθης μείωσης της ζήτησης για ευρύ φάσμα προϊόντων και υπηρεσιών. Για να αντιμετωπίσουν αυτές τις εξελίξεις, όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ ενίσχυσαν τα υφιστάμενα συστήματα μειωμένου ωραρίου εργασίας ή θέσπισαν νέα συστήματα με στόχο τη διατήρηση της απασχόλησης εν μέσω της πιο οξείας φάσης της κατάστασης έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζει αυτή την προσπάθεια με το προσωρινό μέσο στήριξης για τον μετριασμό των κινδύνων ανεργίας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (SURE).

Τα έσοδα από την περιβαλλοντική φορολόγηση μπορούν να χρησιμοποιούνται για τη στήριξη όλων των εισοδημάτων. Για παράδειγμα, η ανακύκλωση των εσόδων με γνώμονα την ισότητα έχει εφαρμοστεί με τη μορφή εφάπαξ παροχών ή τη χορήγηση «μερίσματος άνθρακα», έτσι ώστε να μπορούν επίσης να επωφεληθούν τα νοικοκυριά χωρίς εισόδημα από εργασία. Στο έγγραφο με τίτλο «Employment and Social Developments in Europe Annual Review 2020» (Εργασιακές και κοινωνικές εξελίξεις στην Ευρώπη, ετήσια ανασκόπηση 2020), το οποίο βασίζεται σε άσκηση μοντελοποίησης, παρουσιάζεται το παράδειγμα μιας ουδέτερης από πλευράς εσόδων φορολογικής μεταρρύθμισης, η οποία συνίσταται στην επιβολή ενεργειακού φόρου και στη χορήγηση εφάπαξ παροχής σε όλα τα νοικοκυριά. Στο έγγραφο καταδεικνύεται επίσης ότι αυτή η παροχή μπορεί να μετριάσει πλήρως τις αρνητικές επιπτώσεις του φόρου τόσο στη φτώχεια όσο και στην ανισότητα καθώς, παρότι χορηγείται σε όλους, παρέχει σχετικά μεγαλύτερη στήριξη στα φτωχότερα απ’ ό,τι στα πλουσιότερα νοικοκυριά.

Οι μαθητές του 21ου αιώνα είναι «γέννημα θρέμμα της ψηφιακής εποχής», αλλά εξακολουθούν να στερούνται ψηφιακών δεξιοτήτων. Σύμφωνα με τη διεθνή μελέτη για τον γραμματισμό στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τον πληροφοριακό γραμματισμό (International Computer and Information Literacy Study – ICILS), στο πλαίσιο της οποίας αξιολογείται η ικανότητα μαθητών δευτέρας γυμνασίου (13 ή 14 ετών) να χρησιμοποιούν τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ), πολλοί μαθητές δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν και να εκτελέσουν ακόμη και τις πιο βασικές διαδικασίες στον τομέα των ΤΠΕ. Από το διάγραμμα 22 προκύπτει ότι το ποσοστό των μαθητών που βρίσκονταν κάτω από το επίπεδο 2 της κλίμακας επιδόσεων όσον αφορά τον γραμματισμό στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τον πληροφοριακό γραμματισμό υπερέβαινε το 30 % σε 9 από τα 14 κράτη μέλη που συμμετείχαν στη μελέτη ICILS του 2013 και του 2018. Το 2018 περίπου το 62,7 % των Ιταλών μαθητών δεν είχαν υπερβεί το όριο χαμηλών επιδόσεων. Το ίδιο παρατηρείται στο 50,6% των μαθητών στο Λουξεμβούργο, στο 43,5 % στη Γαλλία, στο 33,5 % στην Πορτογαλία, στο 33,2 % στη Γερμανία και στο 27,3 % στη Φινλανδία. Τα κορίτσια παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα επιδόσεων τον γραμματισμό στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τον πληροφοριακό γραμματισμό, καθώς και στις θετικές επιστήμες, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά (ΕΤΜΜ). Κατά μέσο όρο, οι μαθητές με χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο και/ή που προέρχονται από οικογένειες μεταναστών παρουσιάζουν χαμηλότερες επιδόσεις στον γραμματισμό στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και στον πληροφοριακό γραμματισμό από τους συνομηλίκους τους που προέρχονται από πιο προνομιούχες οικογένειες ή οικογένειες μη μεταναστών. Στην ανακοίνωση σχετικά με την υλοποίηση του Ευρωπαϊκού Χώρου Εκπαίδευσης προτείνεται πλέον ο στόχος της μείωσης του ποσοστού των μαθητών δευτέρας γυμνασίου με χαμηλές επιδόσεις όσον αφορά τον γραμματισμό στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τον πληροφοριακό γραμματισμό κάτω από 15 % έως το 2030.

Η στοχευμένη στήριξη σε ευάλωτες ομάδες είναι θεμελιώδους σημασίας για τον περιορισμό της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου και τη μείωση των εκπαιδευτικών ανισοτήτων καθώς και την προώθηση της συμμετοχής στη γενική εκπαίδευση. Πολλά κράτη μέλη λαμβάνουν υπόψη αυτές τις πτυχές κατά τον σχεδιασμό πολιτικής. Στην Ιρλανδία, το Εθνικό Συμβούλιο για την Ειδική Εκπαίδευση (National Council for Special Education - NCSE) έθεσε σε εφαρμογή το Μοντέλο Σχολικής Ένταξης (School Inclusion Model) για τη στήριξη της εκπαίδευσης χωρίς αποκλεισμούς στο πλαίσιο της γενικής πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και την ανάπτυξη της ικανότητας των σχολείων να δέχονται μαθητές με πρόσθετες ανάγκες. Η Λετονία σημείωσε σημαντική πρόοδο προς την κατεύθυνση της εκπαίδευσης χωρίς αποκλεισμούς θεσπίζοντας νομοθετικά την υποχρέωση των ιδρυμάτων γενικής εκπαίδευσης να δέχονται μαθητές με ειδικές ανάγκες στα εκπαιδευτικά τους προγράμματα από τον Σεπτέμβριο του 2020. Το εύρος των μέτρων στήριξης στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας έχει διευρυνθεί με βάση τις ειδικές ανάγκες κάθε παιδιού. Στην Πολωνία, η κυβέρνηση δρομολόγησε ένα πρόγραμμα στήριξης της αγοράς σχολικών βιβλίων και εκπαιδευτικού υλικού/υλικού κατάρτισης για μαθητές με αναπηρίες, διάρκειας έως το 2023. Οι σχολικές αρχές της Σουηδίας εργάζονται για τη διαμόρφωση εθνικών στόχων και δεικτών για την παρακολούθηση των σχολικών δραστηριοτήτων με σκοπό τη βελτίωση της ισότητας και της καλύτερης κατανόησης των παραγόντων που συντελούν στην επιτυχία των σχολείων, οι οποίοι θα χρησιμοποιηθούν στη συνέχεια, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, ως βάση για την κατανομή της χρηματοδότησης.

Η διασφάλιση της απόκτησης ορισμένου επιπέδου επάρκειας όσον αφορά τις βασικές δεξιότητες, όπως η ανάγνωση, τα μαθηματικά και οι θετικές επιστήμες, καθώς και τις ψηφιακές ικανότητες απ᾽ όλους τους μαθητές έχει καταστεί βασική προτεραιότητα της ΕΕ. Η Σλοβενία ενέκρινε Εθνική στρατηγική για την ανάπτυξη της ικανότητας ανάγνωσης έως το 2030, θέτοντας στόχους για διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και ομάδες στόχους (90 % των νέων ηλικίας 15 ετών με τουλάχιστον βασικές δεξιότητες βάσει του PISA και 10 % όσον αφορά τις ανώτατες δεξιότητες έως το 2030). Τον Ιανουάριο του 2020 οι ιταλικές εθνικές αρχές παρουσίασαν σχέδιο δράσης για τη μείωση των περιφερειακών αντιθέσεων ως προς την επίτευξη ικανοτήτων (Piano di intervento per la riduzione dei divari territoriali in istruzione). Θα εντοπιστούν τα σχολεία με «προβλήματα» σε πέντε νότιες περιφέρειες (Καμπανία, Καλαβρία, Σικελία, Σαρδηνία και Απουλία) και θα δημιουργηθεί ομάδα δράσης σε κάθε περιφέρεια η οποία θα προτείνει στοχευμένες παρεμβάσεις, αρχικά για το τελευταίο έτος του γυμνασίου (όγδοη τάξη). Στη Λιθουανία, το 2021 θα εφαρμοστεί πιλοτικά νέο πρόγραμμα σπουδών με βάση τις ικανότητες, το οποίο και θα τεθεί σε κανονική εφαρμογή από το 2022, συνοδευόμενο από νέες πρακτικές διαμορφωτικής αξιολόγησης. Στόχος του προγράμματος είναι η εισαγωγή νέων παιδαγωγικών μεθόδων για την καλύτερη αντιμετώπιση των αναγκών μάθησης των μαθητών και την ενίσχυση των ψηφιακών ικανοτήτων ήδη από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η Μάλτα εφάρμοσε μια νέα εθνική πρωτοβουλία στο γυμνάσιο με τίτλο «Το ταξίδι μου: η επιτυχία μέσα από διαφορετικές διαδρομές», με στόχο τη διαμόρφωση ενός προγράμματος σπουδών χωρίς αποκλεισμούς και προσανατολισμένου στην επίτευξη της ισότητας. Τον Ιούνιο του 2020 η Ελλάδα θέσπισε νέα νομοθεσία για τα σχολεία που προβλέπει την αναθεώρηση των προγραμμάτων σπουδών και των σχολικών βιβλίων σε όλες τις βαθμίδες (περιλαμβανομένης της ΠΕΦ) με σκοπό τη μετατόπιση της έμφασης από το βεβαρημένο πρόγραμμα σπουδών προς την ανάπτυξη δεξιοτήτων γύρω από τέσσερις θεματικούς πυλώνες: περιβάλλον, ευημερία, δημιουργικότητα και αγωγή του πολίτη. Επίσης, ενισχύει την ψηφιακή εκπαίδευση και εισάγει την εκμάθηση ξένης γλώσσας (αγγλικά) ήδη από την προσχολική εκπαίδευση. Στο Λουξεμβούργο ο προγραμματισμός θα ενσωματωθεί στις παραδόσεις μαθηματικών στον κύκλο 4 (ηλικίες 10-11 ετών) από το 2020-21, και σε όλα τα αντικείμενα στους κύκλους 1 έως 3 (ηλικίες 4-9 ετών) από το 2021-22. Οι εκπαιδευτικοί θα λαμβάνουν κατάρτιση και υποστήριξη από εξειδικευμένους εκπαιδευτικούς οι οποίοι θα προσληφθούν το 2020. Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η επιστήμη των υπολογιστών θα αποτελέσει νέο μάθημα το 2021-22, συμπεριλαμβανομένου του προγραμματισμού και της υπολογιστικής σκέψης.

Τα κράτη μέλη υιοθέτησαν διαφορετικές στρατηγικές για να διασφαλίσουν την πρόσβαση στη μάθηση υπό το καθεστώς του περιορισμού της κυκλοφορίας των πολιτών. Η Ελλάδα θέσπισε νόμους με επείγουσες διαδικασίες που παρέχουν στους δήμους τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν τα ποσά που εξοικονομούν από το λειτουργικό κόστος στη διάρκεια του κλεισίματος των σχολείων για να προμηθεύονται εξοπλισμό ΤΠΕ και να τον δανείζουν στους μαθητές που έχουν ανάγκη. Επιπλέον, στην Ελλάδα, με τη στήριξη ιδιωτικών επιχειρήσεων, πάνω από 17 000 ταμπλέτες και φορητοί υπολογιστές δανείστηκαν σε μαθητές (κυρίως από μειονεκτούσες ομάδες) και σε εκπαιδευτικούς για χρήση στο πλαίσιο της εξ αποστάσεως μάθησης. Παρομοίως, στην Ιρλανδία, τον Απρίλιο του 2020 ανακοινώθηκε η χορήγηση ειδικού κονδυλίου ύψους 10 εκατ. EUR για την αγορά τεχνολογίας και συσκευών για μειονεκτούντες μαθητές δημοτικού και γυμνασίου, πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Διασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών στα σχολεία» (Delivering Equality of Opportunity in Schools—DEIS). Στην Ιταλία, διατέθηκαν 85 εκατ. EUR για τη στήριξη της εξ αποστάσεως μάθησης, συμπεριλαμβανομένης της απόκτησης ψηφιακών συσκευών. Οι Κάτω Χώρες θέσπισαν στήριξη ύψους περίπου 244 εκατ. EUR με στόχο την πρόληψη των εκπαιδευτικών μειονεκτημάτων και της καθυστέρησης της μάθησης. Η Ρουμανία ενέκρινε το εθνικό πρόγραμμα «Σχολείο στο σπίτι» και έθεσε κονδύλια από το δημοσιονομικό αποθεματικό ταμείο στη διάθεση της κυβέρνησης. Στην Πολωνία, η κυβέρνηση διέθεσε περίπου 81 εκατ. EUR στην τοπική αυτοδιοίκηση για την αγορά εξοπλισμού ΤΠΕ για μειονεκτούντες μαθητές καθώς και για σχολεία και εκπαιδευτικούς στο πλαίσιο του επιχειρησιακού προγράμματος «Ψηφιακή Πολωνία» του ΕΤΠΑ. Στη Σλοβακία, το Υπουργείο Παιδείας, σε συνεργασία με μη κυβερνητικές οργανώσεις, έθεσε σε λειτουργία έναν ιστότοπο για τη στήριξη της διαδικτυακής μάθησης. Ο τομέας ΤΠ στηρίζει τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς παρέχοντας δωρεάν λογισμικό και ψηφιακές λύσεις. Σειρά κρατών μελών διοργάνωσαν επίσης στη διάρκεια του καλοκαιριού μαθήματα γλωσσών σε εθνικό επίπεδο για παιδιά σε μειονεκτική θέση, με σκοπό να περιορίσουν τις επιπτώσεις στη διαδικασία εκμάθησης γλωσσών. Για παράδειγμα, η Αυστρία δρομολόγησε πρόγραμμα θερινής εκπαίδευσης διάρκειας δύο εβδομάδων το οποίο βοήθησε 24 000 ευάλωτους μαθητές να αναπληρώσουν τα κενά όσον αφορά τις γλωσσικές δεξιότητες πριν από την επανέναρξη των σχολείων τον Σεπτέμβριο. Παρομοίως, στη Βουλγαρία, οι μαθητές που δεν μπορούσαν να συμμετέχουν στην εξ αποστάσεως μάθηση εντάχθηκαν σε τάξεις ενισχυτικής διδασκαλίας, μέσω του έργου «Στήριξη για την επιτυχία», με συγχρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου. Στη Σλοβακία, το Υπουργείο διέθεσε 500 000 EUR για τη διοργάνωση θερινών σχολείων ως αντιστάθμισμα στο προσωρινό κλείσιμο των σχολείων. Στη Γαλλία, πέρυσι το καλοκαίρι δημιουργήθηκε το πρόγραμμα «Διακοπές μάθησης» που απευθυνόταν σε ένα εκατομμύριο παιδιά ηλικίας 6-16 ετών (200 εκατ. EUR).

Πηγή: Eurofound (2020), ηλεκτρονική έρευνα «Living, working and COVID-19» (Διαβίωση, εργασία και COVID-19).

Πηγή: Eurofound (2020), Living, working and COVID-19 (Διαβίωση, εργασία και COVID-19), σειρά COVID-19, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο. Σημείωση: Χαμηλή αξιοπιστία (*) τον Οκτώβριο του 2020 για την Κύπρο, τη Λετονία, τη Μάλτα και την Πολωνία. Ως ΕΕ-27 νοείται ο σταθμισμένος μέσος όρος των 27 κρατών μελών. Τα εν λόγω αποτελέσματα πρέπει να ερμηνευτούν με προσοχή, καθώς η τομεακή κατανομή των εργαζομένων του δείγματος επηρεάζει την κατανομή της τηλεργασίας ανά χώρα.

Πριν από την πανδημία, η κινητικότητα στο εσωτερικό της ΕΕ συνέχιζε να παρουσιάζει ανοδική τάση. Το 2019 7,3 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ (με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο) ηλικίας 20-64 ετών δραστηριοποιούνταν οικονομικά σε διαφορετικό κράτος μέλος από τη χώρα ιθαγένειάς τους. Επιπλέον, άλλα 7 εκατομμύρια άτομα περίπου στην ΕΕ-27 είχαν μετακινηθεί σε άλλη χώρα χωρίς να είναι ενεργά (π.χ. άεργα μέλη οικογένειας, φοιτητές και συνταξιούχοι). Περίπου 1,9 εκατομμύρια άτομα (μαζί με τις χώρες ΕΖΕΣ) διέρχονταν σύνορα για να μεταβούν στην εργασία τους, ενώ το 2019 καταγράφηκαν περίπου 3 εκατομμύρια αποσπάσεις εργαζομένων. Η κινητικότητα αυτή στο εσωτερικό της ΕΕ συμπληρωνόταν από 17 εκατομμύρια υπηκόους τρίτων χωρών με μόνιμη διαμονή στην ΕΕ. Όλα τα παραπάνω άτομα αντιστοιχούσαν σε 10 % περίπου του πληθυσμού της ΕΕ. Με την εκδήλωση της πανδημίας COVID-19, προέκυψε σειρά ζητημάτων σχετικά με την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων. Μεταξύ των εργαζομένων που επλήγησαν πιο σοβαρά ήταν οι διασυνοριακοί εργαζόμενοι και οι βραχυπρόθεσμα μετακινούμενοι εργαζόμενοι, όπως οι εποχικοί εργάτες και οι αποσπασμένοι εργαζόμενοι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρείχε καθοδήγηση και πρακτικές συμβουλές με σκοπό να διασφαλιστεί ότι οι μετακινούμενοι εργαζόμενοι στο εσωτερικό της ΕΕ, και ιδιαίτερα όσοι απασχολούνταν σε κρίσιμα επαγγέλματα, μπορούσαν να μεταβούν στον χώρο εργασίας τους. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να εφαρμόσουν ειδικές διαδικασίες με σκοπό τη διασφάλιση της ομαλής μετακίνησης των βραχυπρόθεσμα μετακινούμενων εργαζομένων (π.χ. εποχικοί εργάτες), προκειμένου να ανταποκριθούν καλύτερα στις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και στις ανάγκες που προκύπτουν από την κρίση. Επιπλέον, θα πρέπει να βελτιωθεί η παροχή πληροφοριών στους διασυνοριακούς και τους βραχυπρόθεσμα μετακινούμενους εργαζομένους για θέματα εργατικού δικαίου και κοινωνικής ασφάλισης· επιπρόσθετα, τα κράτη μέλη και οι περιφερειακές αρχές θα πρέπει να μειώσουν τα νομικά και διοικητικά εμπόδια.

Σημαντικό ποσοστό των εκπαιδευομένων στην ΕΕ είναι μετακινούμενοι. Η μάθηση χωρίς σύνορα συμβάλει στην προσωπική και εκπαιδευτική ανάπτυξη τόσο των μεμονωμένων εκπαιδευμένων όσο και των εκπαιδευτικών πλαισίων στα οποία λαμβάνει χώρα η μάθηση. Το 2018 το 13,5 % των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην ΕΕ ήταν μετακινούμενοι σπουδαστές (δηλ. είχαν σπουδάσει εν μέρει ή εξ ολοκλήρου στο εξωτερικό). Η Κύπρος, η Γερμανία, η Φινλανδία, το Λουξεμβούργο και οι Κάτω Χώρες έχουν τα υψηλότερα ποσοστά εξερχόμενης κινητικότητας αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην ΕΕ. Το 2018 τα υψηλότερα ποσοστά εισερχόμενης κινητικότητας αποφοίτων καταγράφηκαν στο Λουξεμβούργο (24,2 %), τις Κάτω Χώρες (18,8 %), την Αυστρία (16,0 %) και τη Δανία (15,1 %).

Ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί πρωταρχικό χαρακτηριστικό των εργασιακών σχέσεων και σημαντικό στοιχείο για την προώθηση της ανάκαμψης και της κοινωνικής ανθεκτικότητας, καθώς περιλαμβάνει όλες τις διαπραγματεύσεις και διαβουλεύσεις μεταξύ των ενώσεων εργοδοτών και εργαζομένων και εκπροσώπων της κυβέρνησης, υποστηρίζοντας τα ασφαλή εργασιακά περιβάλλοντα, τους δίκαιους όρους εργασίας και την ανθεκτικότητα των αγορών εργασίας. Ο έγκαιρος και αποτελεσματικός κοινωνικός διάλογος διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ανάληψη ευθύνης σε εθνικό επίπεδο για τις μεταρρυθμίσεις και στη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης επιτυχίας τους. Τόσο η κατευθυντήρια γραμμή 7 για την απασχόληση όσο και ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων αναδεικνύουν τη σημασία της διασφάλισης επαρκούς συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των σχετικών μεταρρυθμίσεων και πολιτικών.

Σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές, τα κράτη μέλη μπορούν να στηρίξουν περαιτέρω τον κοινωνικό διάλογο μέσω της αύξησης των επιχειρησιακών δυνατοτήτων των κοινωνικών εταίρων. Όπως αναφέρεται στην τελευταία κοινή έκθεση για την απασχόληση, τα αριθμητικά στοιχεία συμμετοχής σε συνδικαλιστικές ενώσεις παρουσιάζουν κατά μέσο όρο μείωση σε όλη την Ευρώπη τα τελευταία έτη. Ωστόσο, η συνδικαλιστική πυκνότητα δεν αποτελεί τον μοναδικό δείκτη όσον αφορά την ικανότητα των συνδικαλιστικών οργανώσεων να κινητοποιούν εργαζομένους. Παράγοντες όπως η κάλυψη και το επίπεδο των συλλογικών διαπραγματεύσεων (δηλ. το ποσοστό των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις μισθών, με εξαίρεση τομείς ή επαγγέλματα που δεν δικαιούνται να συμμετέχουν στη διαπραγμάτευση) στο συνδικαλιστικό τοπίο μπορεί επίσης να διαδραματίζουν κάποιον ρόλο. Παρότι η κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων έχει μειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, σε ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθεί να αποτελεί βασικό θεσμό της αγοράς εργασίας για τον καθορισμό των μισθών σε όλα τα επίπεδα. Η πρόταση της Επιτροπής για επαρκείς κατώτατους μισθούς [2020/0310 (COD)] αποσκοπεί στην προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τους μισθούς σε όλα τα κράτη μέλη.

Διάγραμμα 61: Η κάλυψη και το επίπεδο των συλλογικών διαπραγματεύσεων διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών

Κάλυψη και επίπεδο των συλλογικών διαπραγματεύσεων (με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία του πιο πρόσφατου έτους)

Πηγή: Database on Institutional Characteristics of Trade Unions, Wage Setting, State Intervention and Social Pacts (ICTWSS). Χρησιμοποιήθηκε η πηγή που περιείχε πιο πρόσφατα στοιχεία ανά κράτος μέλος. Σημείωση: έτη στοιχείων: 2018 για την Αυστρία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, τη Λιθουανία και τις Κάτω Χώρες· 2017 για την Ισπανία, την Κροατία, την Ουγγαρία, την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο· 2016 για το Βέλγιο, τη Βουλγαρία, την Κύπρο, την Τσεχία, τη Δανία, την Ελλάδα, τη Φινλανδία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, τη Σουηδία και τη Σλοβενία· 2015 για την Εσθονία και την Πολωνία. Κυρίαρχο επίπεδο διαπραγματεύσεων: 5 = πρωτίστως σε κεντρικό ή διακλαδικό επίπεδο και υπάρχουν κεντρικά καθορισμένοι δεσμευτικοί κανόνες ή ρήτρες που πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο συμφωνιών που αποτελούν προϊόν διαπραγμάτευσης σε χαμηλότερα επίπεδα· 4 = ενδιάμεσο επίπεδο ή εναλλαγή μεταξύ διαπραγματεύσεων σε κεντρικό επίπεδο και κλαδικών διαπραγματεύσεων· 3 = πρωτίστως σε κλαδικό επίπεδο· 2 = ενδιάμεσο επίπεδο ή εναλλαγή μεταξύ κλαδικών διαπραγματεύσεων ή διαπραγματεύσεων σε επίπεδο επιχείρησης· 1 = πρωτίστως σε τοπικό επίπεδο ή επίπεδο επιχείρησης. Έτη στοιχείων 2018, εκτός: 2017 για τη Γερμανία, τη Σουηδία, τη Σλοβενία και τη Σλοβακία.

Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να συμβάλουν σε σημαντικό βαθμό σε πρωτοβουλίες που σχεδιάζουν οι κυβερνήσεις για τον μετριασμό αιφνίδιας διακοπής της οικονομικής δραστηριότητας ή για την ενσωμάτωση νέων τεχνολογικών εξελίξεων. Διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διακυβέρνηση των σχέσεων εργασίας και μπορούν να συμβάλουν στη στήριξη μιας αγοράς εργασίας σε μετάβαση η οποία είναι βιώσιμη και δίκαιη. Ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί σημαντικό πλαίσιο για τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων όσον αφορά την κοινωνικοοικονομική αντιμετώπιση της κρίσης της νόσου COVID-19, συμπεριλαμβανομένων μέτρων για την προστασία της υγείας, των εισοδημάτων και των θέσεων εργασίας των εργαζομένων στην πρώτη γραμμή και σε νευραλγικές θέσεις. Οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν επίσης να διαπραγματευτούν ταχείες προσαρμογές σε υφιστάμενες συμβάσεις, όπως η επέκταση των συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας ή η απλούστευση των διαδικασιών για την προώθηση της τηλεργασίας και, ευρύτερα, της κινητής εργασίας βάσει ΤΠΕ. Σύμφωνα με το Eurofound, οι κοινωνικοί εταίροι «συμμετείχαν» (δηλ. είτε ζητήθηκε η άποψη τους, είτε είχαν διαπραγματευτεί ή συμφώνησαν τελικώς με το μέτρο) στο 40 % περίπου των καταγεγραμμένων περιπτώσεων κατά τις οποίες η κυβέρνηση θέσπισε νομοθεσία ή κατάρτισε άλλα μη δεσμευτικά κείμενα στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της κρίσης της νόσου COVID-19 μεταξύ Απριλίου και Οκτωβρίου 2020. Στο διάγραμμα 62 απεικονίζονται οι διάφορες μορφές της εν λόγω συμμετοχής ανά θεματικό τομέα. Οι κοινωνικοί εταίροι συμμετείχαν κατά κύριο λόγο σε δράσεις που σχετίζονταν με την προστασία και τη διατήρηση της απασχόλησης, στις οποίες περιλαμβάνονται κυρίως συστήματα μειωμένου ωραρίου εργασίας και άλλα συστήματα προστασίας του εισοδήματος. Επίσης, συμμετείχαν σε μεγάλο βαθμό σε μέτρα προώθησης της ανάκαμψης, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας του εισοδήματος πέραν του μειωμένου ωραρίου και της παροχής στήριξης στις επιχειρήσεις. Ο χαμηλότερος βαθμός συμμετοχής καταγράφηκε όσον αφορά μέτρα για τη στήριξη της συνέχισης των δραστηριοτήτων και την αποτροπή κοινωνικών δυσχερειών.

Διάγραμμα 62: Η συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων διαφέρει ανάλογα με τον θεματικό τομέα

Μορφή της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στον σχεδιασμό μέτρων πολιτικής για την αντιμετώπιση της κρίσης

Πηγή: Eurofound (2020), βάση δεδομένων COVID-19 EU Policy Watch.

Παρά την πρόσφατη πρόοδο σε ολόκληρη την ΕΕ, εξακολουθούν να υπάρχουν περιθώρια για μεγαλύτερη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στην ανάπτυξη και την υλοποίηση πολιτικών και μεταρρυθμίσεων. Η κρίση της νόσου COVID-19 έθεσε υπό πίεση τις πολιτικές και νομοθετικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων στα περισσότερα κράτη μέλη. Δεδομένης της πρωτόγνωρης κατάστασης, πολλά κράτη μέλη θέσπισαν έκτακτα μέτρα έκτακτης ανάγκης ή ενέκριναν ταχείες νομοθετικές διαδικασίες που δεν περιλάμβαναν πάντοτε τη συμμετοχή των κοινωνιών εταίρων. Σε ορισμένα κράτη μέλη, και συγκεκριμένα στην Ουγγαρία, την Πολωνία και τη Ρουμανία, η κρίση είχε επιβαρυντικές συνέπειες στην ήδη περιορισμένη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων πριν από την πανδημία. Η συνολική πρόοδος και οι υφιστάμενες προκλήσεις αναλύθηκαν και αξιολογήθηκαν από την Επιτροπή Απασχόλησης το φθινόπωρο του 2018 και του 2019. Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις του 2020 ανέδειξαν την έλλειψη συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στα τρία προαναφερθέντα κράτη μέλη. Για να διασφαλιστεί ότι η ανάκαμψη προωθεί θέσεις εργασίας υψηλής ποιότητας καθώς και ασφαλείς και ευπροσάρμοστες συνθήκες εργασίας, είναι καίριας σημασίας τα κράτη να προχωρήσουν σε ευρύ διάλογο για τη διαμόρφωση πολιτικής με τους κοινωνικούς εταίρους, μεταξύ άλλων, σχετικά με την κατάρτιση και την εφαρμογή των σχεδίων τους για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα.

Η διαβούλευση με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να παράσχει πολύτιμες πληροφορίες και στήριξη για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση της πολιτικής. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της προσπάθειας για τον μετριασμό του αντικτύπου της πανδημίας στην Ευρώπη. Για παράδειγμα, δρουν συχνά ως δίκτυο υποστήριξης για την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών και υπηρεσιών φροντίδας στα κράτη μέλη. Όπως επισημαίνεται στις αναθεωρημένες κατευθυντήριες γραμμές που εκδόθηκαν τον Οκτώβριο του 2020, όπου κρίνεται σκόπιμο και βασιζόμενα στις υφιστάμενες εθνικές πρακτικές, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν υπόψη την εμπειρία των σχετικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών όσον αφορά την απασχόληση και τα κοινωνικά ζητήματα. Οι ΟΚΠ μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην έγκαιρη και υπεύθυνη εφαρμογή έκτακτων μέτρων, μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων για τη στήριξη της ανάκαμψης και της κοινωνικής ανθεκτικότητας. Οι προσπάθειες να καταστεί η ανάκαμψη πιο βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς εξαρτώνται επίσης από τη συμμετοχή και τη συνεργασία των εθνικών αρχών και των ΟΚΠ.

3.3.2 Μέτρα που λαμβάνονται από κράτη μέλη

Οι πρόσφατες εξελίξεις στην αγορά εργασίας ώθησαν ορισμένα κράτη μέλη να προσαρμόσουν τις συνθήκες εργασίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των ευάλωτων εργαζομένων. Τον Μάρτιο του 2020 η Ισπανία θέσπισε την προσωρινή απαγόρευση των αντικειμενικών απολύσεων και την αναστολή των συμβάσεων ορισμένου χρόνου που επηρεάζονται από την ύπαρξη συστήματος μειωμένου ωραρίου, ούτως ώστε να μην λήξουν οι συμβάσεις των πληττόμενων εργαζομένων στη διάρκεια της περιόδου ισχύος των περιορισμών απασχόλησης. Η Ιταλία θέσπισε μέτρο για την απαγόρευση της απόλυσης εργαζομένων για περίοδο 5 μηνών, με ημερομηνία έναρξης τις 23 Φεβρουαρίου 2020. Το Βέλγιο θέσπισε προσωρινό μέτρο βάσει του οποίου επιτρέπεται η σύναψη βραχυπρόθεσμων διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου σε τομείς κρίσιμης σημασίας, για μέγιστο χρονικό διάστημα 3 μηνών. Επιπλέον, για την αντιμετώπιση των ελλείψεων εργατικού δυναμικού σε τομείς με σημαντικό ποσοστό φοιτητικής εργασίας, η βελγική κυβέρνηση θέσπισε προσωρινή παρέκκλιση από τον μέγιστο αριθμό ωρών φοιτητικής εργασίας (475 ώρες ετησίως) μέχρι το τέλος του 2020. Μετά την έκδοση του νόμου έκτακτης ανάγκης τον Μάρτιο του 2020, η Φινλανδία επέκτεινε την προθεσμία προειδοποίησης για τις ατομικές απολύσεις σε όλους τους εργαζομένους στους τομείς της υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των υπηρεσιών διάσωσης και έκτακτης ανάγκης, για να αντιμετωπίσει τις πιθανές ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε κρίσιμους και ζωτικούς τομείς . Στο πλαίσιο της ευρύτερης μεταρρύθμισης για την αντιμετώπιση διαρθρωτικών προκλήσεων, η Πορτογαλία θέσπισε το 2019 μέτρα για να διασφαλίσει τα δικαιώματα των εργαζομένων προσωρινής απασχόλησης σε αποζημίωση σε περίπτωση καταγγελίας της σύμβασης και ενέκρινε δράσεις οι οποίες αφορούν τις πολύ βραχυπρόθεσμες συμβάσεις (π.χ. επέκταση της μέγιστης διάρκειας από 15 σε 35 ημέρες) και τις συμβάσεις διαλείπουσας απασχόλησης (π.χ. μείωση της ελάχιστης περιόδου από 6 σε 5 μήνες). Ένα πρόσθετο μέτρο, το «CONVERTE +», στηρίζει τη μετατροπή συμβάσεων ορισμένου χρόνου σε συμβάσεις αορίστου χρόνου μέσω της παροχής οικονομικής βοήθειας στους εργοδότες (τετραπλάσιας του καθαρού μισθού της σύμβασης αορίστου χρόνου, με ανώτατο όριο τα 439 EUR). Περιλαμβάνεται προσαύξηση 10 % σε περίπτωση που η μετατροπή πραγματοποιείται σε οικονομικά μειονεκτούσες περιοχές ή απευθύνεται σε άτομα που βρίσκονται σε ευάλωτη κατάσταση, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρίες.