Γνωμοδότηση για την πρόταση απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση προγράμματος στήριξης στον τομέα του βιβλίου και της ανάγνωσης Ariane () (96/C 100/09)

Στις 28 Νοεμβρίου 1994 και σύμφωνα με το άρθρο 128 της Συνθήκης, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την ανωτέρω πρόταση.

Στις 5 Δεκεμβρίου 1994, και σύμφωνα με το άρθρο 198 Γ της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, η Επιτροπή των Περιφερειών αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για την προαναφερθείσα πρόταση.

Η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΤΠ ανατέθηκε στην επιτροπή 7 «Ευρώπη των Πολιτών, Έρευνα, Πολιτισμός, Νεολαία και Καταναλωτές» της Επιτροπής των Περιφερειών. Εισηγήτρια ήταν η κ. du Granrut (F).

Κατά την 7η σύνοδο ολομέλειας που πραγματοποιήθηκε στις 20 και 21 Απριλίου 1995 (συνεδρίαση της 21ης Απριλίου 1995) η Επιτροπή των Περιφερειών υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Έχοντας υπόψη ότι το άρθρο 3 Ο της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει ότι η δράση της Κοινότητας περιλαμβάνει «συμβολή σε μια παιδεία και κατάρτιση υψηλού επιπέδου, καθώς και στην ανάπτυξη των πολιτισμών των κρατών μελών» 7

1.2. Έχοντας υπόψη ότι το άρθρο 92.3 δ ορίζει ότι συμβαβίζονται με την κοινή αγορά «οι ενισχύσεις για την προώθηση του πολιτισμού και την διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς εφόσον δεν αλλοιώνουν του όρους συναλλαγών και ανταγωνισμού στην Κοινότητα σε βαθμό αντίθετο με το κοινό συμφέρον» 7

1.3. Έχοντας υπόψη ότι ο τίτλος IX άρθρο 128, ορίζει μια ειδική βάση για την υλοποίηση των δράσεων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη των πολιτισμών των κρατών μελών, σέβονται την εθνική και περιφερειακή πολυμορφία τους και προβάλλουν ταυτόχρονα την κοινή πολιτιστική κληρονομιά 7

1.4. Έχοντας υπόψη ότι στους στόχους του άρθρου αυτού περιλαμβάνεται η καλλιτεχνική και λογοτεχνική δημιουργία, συμπεριλαμβανόμενου και του οπτικοακουστικού τομέα 7

1.5. Έχοντας υπόψη ότι για να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων αυτών, το Συμβούλιο αποφασίζοντας ομόφωνα και σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 189 Β, και μετά από διαβούλευση με την Επιτροπή των Περιφερειών, εγκρίνει μέτρα ένθαρρυνσης, με εξαίρεση κάθε εναρμόνιση των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών και των συστάσεων 7

1.6. Έχοντας υπόψη ότι η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της της 27ης Ιουλίου 1994 για τη «δράση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας υπέρ του πολιτισμού» προσδιόρισε το βιβλίο και την ανάγνωση ως τομέα προτεραιότητας για την εφαρμογή του άρθρου 128 7

1.7. Έχοντας υπόψη την πρόταση απόφασης με την οποία γίνεται προσπάθεια να θεσπισθεί στην Κοινότητα για μια πενταετία, αρχής γενομένης από το 1996, ένα πρόγραμμα δράσης που να αποσκοπεί στην προώθηση της γνώσης και τη διάδοση της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής και λογοτεχνικής δημιουργίας, ιδίως μέσω της μετάφρασης (πρόγραμμα Ariane).

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΕΤΠ επικροτεί την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που αποσκοπεί στην υλοποίηση «της δράσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας υπέρ του πολιτισμού».

Η Επιτροπή των Περιφερειών, υπενθυμίζει ότι οι περιφέρειες αποτελούν το χώρο και το κίνητρο του πολιτισμού και ότι οι δράσεις της ΕΕ δεν πρέπει να αντιτίθενται στα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά και την πολιτιστική ταυτότητα, αλλά μάλλον να προωθούν την αλληλοδιείσδυση των πολιτισμών και την ανάπτυξη των γλωσσών των μειονοτήτων. Προς το σκοπό αυτό, οι γλώσσες των μειονοτήτων της Ένωσης, πρέπει να ληφθούν υπόψη στην εφαρμογή του προγράμματος Ariane.

Η ΕΤΠ έχει επίγνωση της επίδρασης του πολιτισμού στην οικονομία ο οποίος με την ποικιλομορφία και την εμβέλειά του, μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη των δυνατοτήτων δημιουργίας θέσεων απασχόλησης, που είναι πολύ μεγάλες στον τομέα αυτό.

2.2. Η ΕΤΠ λαμβάνει υπόψη την επιλογή των τριών αξόνων κατά προτεραιότητα παρεμβάσεων που είναι η κληρονομιά, το βιβλίο και η ανάγνωση, και οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες, καθώς επίσης και τα πέντε είδη των επιλεχθεισών ενεργειών, δηλαδή την προβολή, και διάδοση, τα δίκτυα και τις εταιρικές σχέσεις, την πρόσβαση στον πολιτισμό, την έρευνα και την κατάρτιση, καθώς και την πολιτιστική συνεργασία με τρίτες χώρες και διεθνείς οργανισμούς. Όσον αφορά τις κατηγορίες των επιλεχθέντων έργων, προτείνει να προστεθούν τα ιστορικά έργα.

2.3. Έχοντας υπόψη τη σημασία των τοπικών και περιφερειακών παραγόντων για τον πολιτισμό στην Κοινότητα, η Επιτροπή των Περιφερειών εκφράζει την ικανοποίησή της για τη δυνατότητα που της προσφέρεται να διατυπώσει παρατηρήσεις για το νέο αυτό τομέα σημαντικής αρμοδιότητας και για τις προτάσεις που αποσκοπούν στην έγκριση ενός προγράμματος κοινοτικής δράσης στον τομέα του πολιτισμού.

Η ΕΤΠ εκφράζει επίσης την ικανοποίησή της για την επιλογή των αρχών της παρέμβασης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στον τομέα του πολιτισμού που είναι η συμπληρωματικότητα και η επικουρικότητα, και οι οποίες εκφράζονται ως εξής: τα μέτρα ενθάρρυνσης που θα ληφθούν σε κοινοτικό επίπεδο πρέπει να «στηρίξουν και να συμπληρώσουν τις προσπάθειες των κρατών μελών, των περιφερειών και των τοπικών αρχών, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας».

2.4. Η ΕΤΠ κρίνει ότι το πρόγραμμα Ariane πού έχει ως στόχο την προώθηση της ανάπτυξης και της διάδοσης της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής και θεατρικής δημιουργίας, αποτελεί σημαντική πτυχή της ανάπτυξης και της προώθησης του πολιτισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση και της δημιουργίας στο λογοτεχνικό, καλλιτεχνικό και οπτικοακουστικό τομέα. Θα συμβάλει επίσης στην εξάπλωση του πλούτου και της πολιτιστικής πολυμορφίας των λαών, που αποτελεί βασικό στοιχείο της ευρωπαϊκής τους ταυτότητας και της συμμετοχής τους στην Ένωση.

2.5. Η ΕΤΠ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη διαδικασία συναπόφασης Συμβουλίου/Κοινοβουλίου που θα χρησιμοποιηθεί για την έγκριση των προτάσεων που θα υποβάλει η Επιτροπή στο Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για θέματα πολιτισμού στα πλαίσια του άρθρου 128, παράγραφος 5, ιδίως όσον αφορά την υποχρεωτική διαβούλευση του νέου οργάνου που είναι η ΕΤΠ.

2.6. Η ΕΤΠ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι το πρόγραμμα Ariane αποτελεί πραγματική πρόοδο στον πολιτιστικό τομέα σε σχέση με το υφιστάμενο σχέδιο και συμφωνεί με την αρχή της επικουρικότητας στον τομέα της διάδοσης των γνώσεων. Ως εκ τούτου, η μετάβαση από ένα πρότυπο σχέδιο σε ένα πολυετές πρόγραμμα απαιτεί τη θέσπιση σαφών και ακριβών διατάξεων, ενώ οι δραστηριότητες της ΕΕ στον πολιτισμικό τομέα πρέπει να περιορίζονται στα όρια του χρησίμου και να βοηθούν κυρίως τους φορείς των σχεδίων αποτρέποντας την υποκατάστασή τους.

2.7. Η ΕΤΠ υπενθυμίζει ότι οι πολιτιστικές συμφωνίες που έχουν ήδη υπογραφεί με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης θα μπορούσαν να επιτρέψουν τη συμμετοχή των χωρών αυτών στο πρόγραμμα Ariane.

2.8. Η ΕΤΠ κρίνει ότι ένα πρόγραμμα όπως το Ariane πρέπει να αποτελεί το αντικείμενο συνεχούς αξιολόγησης που να επιτρέπει τη διαπίστωση της αποτελεσματικότητας των ενεργειών της ΕΕ στον τομέα αυτό και την εκτίμηση του πλούτου της καλλιτεχνικής και λογοτεχνικής δημιουργίας στην Ευρώπη.

2.9. Η ΕΤΠ, ως όργανο του οποίου πρέπει υποχρεωτικά να ζητείται η γνώμη σε θέματα πολιτισμού, καλεί την Επιτροπή να της διαβιβάσει την έκθεση, που θα απευθύνει στο Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, και την οποία θα καταρτίσει εντός προθεσμίας ενός έτους με θέμα την πολιτιστική διάσταση των πιο σχετικών κοινοτικών πολιτικών, καθώς και όλες τις κατάλληλες πληροφορίες που θα κοινοποιηθούν από την Επιτροπή ιδίως μέσω του προγράμματος εργασίας της και της ετήσιας έκθεσης.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Για τους στόχους

Η ΕΤΠ επικροτεί τους στόχους που αναφέρονται στο άρθρο 2 της πρότασης απόφασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου. Σημειώνει με ικανοποίηση ότι το περιφερειακό επίπεδο συγκαταλέγεται μεταξύ των αρμόδιων για τις πολιτιστικές δράσεις.

3.2. Για τους τρόπους εφαρμογής

Η ΕΤΠ σημειώνει με ικανοποίηση το ενδιαφέρον που εκφράσθηκε για την συμπλήρωματικότητα των δράσεων που αναπτύσσονται από τα διάφορα αρμόδια όργανα. Όσον αφορά την επιτροπή που προβλέπεται στο άρθρο 4 του προγράμματος Καλειδοσκόπιο 2000, η ΕΤΠ προτείνει να περιλαμβάνει περιφερειακούς εκπροσώπους αρμόδιους για θέματα πολιτισμού.

3.3. Για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων

Η ΕΤΠ ζητεί να της διαβιβασθεί η έκθεση αξιολόγησης που υποβλήθηκε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για τα επιτευχθέντα αποτελέσματα, συνοδευόμενη εάν παραστεί ανάγκη, από κατάλληλες προτάσεις, καθώς επίσης, κατά τη λήξη του προγράμματος, και η έκθεση για την εφαρμογή και τα αποτελέσματα του προγράμματος.

3.4. Για τις ίδιες τις ενέργειες

3.4.1. Αξιοποίηση και προβολή

3.4.1.1. Ενισχύσεις στη μετάφραση σύγχρονων λογοτεχνικών έργων

Η ΕΤΠ επαναλαμβάνει τη σύσταση που αναφέρεται στις γενικές παρατηρήσεις, δηλάδη ότι πρέπει να προστεθούν στις κατηγορίες των επιλεχθέντων έργων και εκείνα που παρουσιάζουν ιστορικό ενδιαφέρον.

Από τεχνική άποψη, η ΕΤΠ υπενθυμίζει ότι με την άρση του εμποδίου που έχει σχέση με τη γλώσσα το πρόγραμμα Ariane δεν επιλύει όλα τα προβλήματα που συνδέονται με τη διάδοση ενός έργου και ιδίως το κόστος έκδοσης και την προώθηση του μεταφρασθέντος έργου. Επίσης η πρόταση δεν δίνει σαφή ορισμό των σχετικών έργων αναφοράς. Δεν διευκρινίζει τους κανονιστικούς όρους που ισχύουν για τους μεταφραστές: προσόντα, δικαιώματα...

3.4.1.2. Αντιπροσωπευτικές ενέργειες

Βραβείο Αριστείο. Το βραβείο αυτό, του οποίου ο στόχος είναι να προωθήσει τη γνώση και τη διάδοση, πρέπει να ταξινομείται σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με το είδος των μεταφραζόμενων έργων: λογοτεχνικά, δραματικά, ιστορικά, έργα αναφοράς ή έργα σε μια ελάχιστα διαδεδομένη γλώσσα.

3.4.2. Συνοδευτικά μέτρα

3.4.2.1. Ενθάρρυνση των συνεργειών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μέσω των δικτύων και ανάπτυξη των εταιρικών σχέσεων

Η ΕΤΠ έλαβε δεόντως υπόψη την ενθάρρυνση των δικτύων βιβλιοθηκών 7 εκφράζει την ευχή να μετασχηματισθούν αυτές οι βιβλιοθήκες σε πραγματικά κέντρα μελέτης και καλλιέργειας 7 υπενθυμίζει όμως ότι πρέπει να τηρηθούν οι όροι της οδηγίας που ρυθμίζει το αντίτιμο του δανεισμού βιβλίων από βιβλιοθήκες.

Όσον αφορά τα δίκτυα βιβλιοθηκών τα οποία εγκρίνει καταρχήν, η ΕΤΠ υπενθυμίζει σχετικά ότι οι βιβλιοθήκες αυτές αντιμετωπίζουν το σοβαρό πρόβλημα της σύντομης διάρκειας ζωής των έργων που τείνει να αποκλείσει ορισμένα βιβλία ποιότητας και δημιουργεί οικονομικά προβλήματα.

3.4.2.2. Συνοδευτικές ενέργειες σκοπός των οποίων είναι κυρίως η πρόσβαση του πολίτη και ιδίως των νέων

Η ΕΤΠ υποστηρίζει το στόχο της ευαισθητοποίησης των νέων ως προς την ανάγνωση. Για το κοινό αυτό, η ΕΤΠ φρονεί ότι η ευαισθητοποίηση εξαρτάται από την έκδοση ειδικών έργων συμπεριλαμβανομένων των βιβλίων ιστορικού ενδιαφέροντος, καθώς και δίγλωσσων βιβλίων.

Επιμένει ότι η παιδική λογοτεχνία πρέπει να αναγνωρισθεί ως ειδικός χώρος της πνευματικής καλλιέργειας με τους δικούς της ορισμούς και τις δικές της μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης.

Εξάλλου, τονίζει πόση σημασία έχει να γίνει προσιτή η λογοτεχνία στα άτομα τα οποία λόγω μιας λειτουργικής αναπηρίας ή για άλλους λόγους δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα κείμενα που δημοσιεύονται κατά παραδοσιακό τρόπο. Συνεπώς, πρέπει να διευκολυνθούν οι εναλλακτικές μορφές δημοσίευσης, διάδοσης και διανομής των λογοτεχνικών έργων στους πνευματικούς ή σωματικούς αναπήρους.

Επίσης, εάν οργανωθούν εκθέσεις ευρωπαϊκού βιβλίου θα ήταν ενδιαφέρον να επιτραπεί στις περιφέρειες να θέσουν υποψηφιότητα.

3.4.2.3. Τελειοποίηση και έρευνα

Η ΕΤΠ παρατηρεί ότι η τελειοποίηση των μεταφραστών λογοτεχνικών έργων, που θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από ένα παιδαγωγικό πρόγραμμα, μπορεί να εμπίπτει στην αρμοδιότητα των περιφερειακών οργάνων.

Όσον αφορά τις συμπληρωματικές ενέργειες κατ'εφαρμογήν των διατάξεων του άρθρου 128.4 που προβλέπει μια πολιτιστική πτυχή των άλλων δράσεων κοινού ενδιαφέροντος που αναλαμβάνονται στα πλαίσια της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η ΕΤΠ εκφράζει την επιθυμία να μελετηθεί το θέμα της διάδοσης των λογοτεχνικών έργων στο πλαίσιο της χρησιμοποίησης των «διαδρόμων πληροφόρησης».

Η μελέτη αυτή μπορεί να ενταχθεί στο πλαίσιο των Μελετών και Ερευνών και θα μπορούσε να παραταθεί στο πλαίσιο των προγραμμάτων Interreg.

3.4.3. Συνεργασία με τρίτες χώρες

Η ΕΤΠ επικροτεί το σχέδιο ανοίγματος του προγράμματος Ariane στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για τις οποίες πρέπει να διατεθούν κονδύλια του κοινοτικού προϋπολογισμού, καθώς και σε άλλες χώρες που αναφέρονται στο πρόγραμμα. Προτείνει να προστεθούν στις χώρες αυτές και οι χώρες της Μεσογείου.

Όσον αφορά το δημοσιονομικό δελτίο, η ΕΤΠ κρίνει ότι η απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία του προγράμματος και την αξιολόγησή του από άποψη κόστους/αποτελεσματικότητας έγκειται στους τρόπους διάδοσης των μεταφραζόμενων έργων. Όσον αφορά τα θεατρικά έργα, φρονεί ότι τα μεταφραζόμενα δραματικά έργα πρέπει να αποτελέσουν το αντικείμενο παραστάσεων στο κοινό και ότι πρέπει να τους αφιερωθεί ειδικός προϋπολογισμός.

4. Συμπεράσματα

Η ΕΤΠ επιβεβαιώνει τη γενική υποστήριξή της στο πρόγραμμα Ariane.

Εκφράζει την επιθυμία να συμπληρωθούν οι επιλεχθείσες κατηγορίες έργων με βιβλία που παρουσιάζουν ιστορικό ενδιαφέρον.

Υπενθυμίζει ότι στα πλαίσια της άρσης του εμποδίου που έχει σχέση με τη γλώσσα για την προβολή των λογοτεχνικών και δραματικών έργων πράγμα που αποτελεί προστάδιο της διάδοσης των έργων, πρέπει να ληφθεί υπόψη η πραγματικότητα της παραγωγής και της διάδοσης: εκδοτικοί οίκοι, βιβλιοπωλεία, χρησιμοποίηση βιβλιοθηκών και για τα δραματικά έργα, τα μπαλέτα και τις όπερες, παραστάσεις στο κοινό. Η άρση του εμποδίου αυτού πρέπει να αποτελέσει ένα ακόμη βήμα για τη διευκόλυνση της διάδοσης των έργων είτε με αντιπροσωπευτικές ενέργειες, όπως το βραβείο Αριστείο (που θα απαρτίζεται από διάφορες κατηγορίες) είτε με την αναζήτηση νέων τρόπων διάδοσης με τη χρησιμοποίηση της πληροφορικής και της τηλεματικής.

Εξάλλου, επειδή διαπιστώνει τη μεγάλη σημασία που αντιπροσωπεύουν οι νέες τεχνολογίες για τους επαγγελματίες του τομέα, η ΕΤΠ ζητεί να καταστούν επιλέξιμες για τα προγράμματα που αφορούν τους ανθρώπινους πόρους (FSE) οι ανάγκες που αφορούν την κατάρτιση και απορρέουν από το πρόγραμμα Ariane.

Επίσης, όσον αφορά το κοινό νεαρής ηλικίας, αλλά και τις άλλες κατηγορίες αναγνωστών, προτείνει να διευκολυνθεί η εκμάθηση των γλωσσών, με την ενθάρρυνση της παραγωγής δίγλωσσων βιβλίων.

Στο μέτρο που οι πολιτιστικές ενέργειες αποτελούν βασικό στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας και της συμμετοχής στην Ένωση είναι αναγκαίο να καταστεί το πρόγραμμα Ariane προσιτό σε όλους τους λαούς που επιθυμούν να ωφεληθούν από αυτό και κυρίως στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Τέλος, για να διασφαλισθεί η πλήρης επιτυχία του προγράμματος αυτού, η ΕΤΠ εμμένει στη συμμετοχή των περιφερειακών οργάνων τόσο στην εφαρμογή όσο στην συνέχιση του προγράμματος. Οι περιφέρειες και οι τοπικές αυτοδιοικήσεις είναι βασικοί πολιτιστικοί παράγοντες που είναι συνήθως αρμόδιοι για αδιαχώριστους συμπληρωματικούς τομείς, όπως η εκπαίδευση και η κατάρτιση.

Βρυξέλλες, 21 Απριλίου 1995.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών

Jacques BLANC

() ΕΕ αριθ. C 334 της 22. 11. 1994, σ. 11.