Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Οι περιφέρειες στη νέα οικονομία: Κατευθύνσεις για τις καινοτόμες ενέργειες του ΕΤΠΑ στο διάστημα 2000-2006"

(2001/C 221/16)

Στις 24 και 25 Ιανουαρίου 2001, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα "Οικονομική και Νομισματική Ένωση, Οικονομική και Νομισματική Συνοχή", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 15 Μαΐου 2001, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Vinay.

Κατά την 382η σύνοδο ολομελείας της 30ής και 31ης Μαΐου 2001 (συνεδρίαση της 30ής Μαΐου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 122 ψήφους υπέρ, καμμία ψήφο κατά και 1 αποχή, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Με την παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας, η ΟΚΕ - στη σύνθεση της οποίας εκπροσωπούνται πολλοί από τους φορείς που καλούνται να διαδραματίσουν σημαίνοντα ρόλο συμμετέχοντας στην επινόηση και στην ανάπτυξη των νέων καινοτόμων ενεργειών - προτίθεται να συνεισφέρει έμπρακτα μέσω ενδελεχούς εξέτασης της αλληλεπίδρασης του προγράμματος με τις πολιτικές στους τομείς της συνοχής, της απασχόλησης και, φυσικά, της καινοτομίας.

1.2. Η προσέγγιση των νέων καινοτόμων ενεργειών σηματοδοτεί ορισμένες αλλαγές έναντι τόσο των προτεραιοτήτων που είχαν καθορισθεί κατά το παρελθόν όσο και της διάθεσης της χρηματοδότησης από την πλευρά της διαχείρισής της. Οι θεματικές ενότητες μειώνονται από οκτώ σε τρεις και η προτεινόμενη προσέγγιση δεν βασίζεται πλέον σε μεμονωμένα σχέδια αλλά σε προγράμματα που απαιτείται να είναι, αφενός, συνεκτικά με τα προγράμματα των στόχων 1 και 2 στα οποία συμμετέχει το ΕΤΠΑ και, αφετέρου, συμπληρωματικά προς τις ενέργειες που χρηματοδοτούνται από το ΕΚΤ δυνάμει των ίδιων στόχων.

1.2.1. Οι διαθέσιμες πιστώσεις αναλογούν σε ποσοστό 0,4 % του ετήσιου προϋπολογισμού του ΕΤΠΑ, ήτοι σε 400 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2000-2006, πέραν της δυνατότητας να χρησιμοποιηθούν κατά το ίδιο χρονικό διάστημα κονδύλια προερχόμενα από το μέσο ευελιξίας.

1.3. Τα θέματα των καινοτόμων ενεργειών για την περίοδο 1994-1999 κατανέμονταν ως εξής: προώθηση της καινοτομίας (RIS - Regional Innovation Strategies)· κοινωνία των πληροφοριών (RISI - Regional Inforrnation Society Initiative)· νέες θέσεις απασχόλησης (NGE)· πολιτισμός και κληρονομιά· πιλοτικά σχέδια για αστικά κέντρα (ΡΡU)· χωροταξία (Terra)· εσωτερική διαπεριφερειακή συνεργασία (Recite ΙΙ)· εξωτερική διαπεριφερειακή συνεργασία (ECOS-Ouverture).

1.3.1. Οι νέες θεματικές ενότητες, τις οποίες η Επιτροπή μείωσε σε τρεις με δεδηλωμένο στόχο την απλούστευση και τη συγκέντρωση πόρων, αποσκοπούν στην προώθηση καινοτόμων μεθόδων και πρακτικών όσον αφορά τα εξής: Περιφερειακή οικονομία βασισμένη στη γνώση και την τεχνολογική καινοτομία· Παροχή βοήθειας στις πλέον μειονεκτικές περιοχές με σκοπό την άνοδο του τεχνολογικού επιπέδου τους eEuropaRegio: Η κοινωνία των πληροφοριών στην υπηρεσία της περιφερειακής ανάπτυξης· Περιφερειακή ταυτότητα και αειφόρος ανάπτυξη: προώθηση της περιφερειακής συνοχής και ανταγωνιστικότητας μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης των οικονομικών, περιβαλλοντικών, πολιτιστικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων.

1.4. Οι πιστώσεις κατανέμονται σε τρία μέρη: συγχρηματοδότηση περιφερειακών προγραμμάτων καινοτόμων ενεργειών και πιλοτικών έργων που προκύπτουν από αυτά· συνοδευτικά μέτρα: στήριξη της ανταλλαγής εμπειριών και της δημιουργίας δικτύων μεταξύ περιφερειών· διοργάνωση διαγωνισμών για την επισήμανση και την αξιοποίηση των βέλτιστων πρακτικών.

2. Οι βασικές συνιστώσες των επιλογών της Επιτροπής

2.1. Οι θεματικές ενότητες που προσδιορίζονται κατά προτεραιότητα εντάσσονται στη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καθορίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβώνας και αποσκοπεί στην ανάπτυξη μιας οικονομίας βασισμένης στη γνώση, στην ανταγωνιστικότητα, στην καινοτομία και στην πλήρη απασχόληση. Η προαγωγή, στις πλέον μειονεκτικές περιφέρειες, προγραμμάτων τα οποία να συνταιριάζουν την έρευνα με τον πειραματισμό - κυρίως δε στο πλαίσιο της νέας οικονομίας και των συνακόλουθων τεχνολογικών εξελίξεων - μπορεί να αποδειχθεί μείζονος σημασίας για την προώθηση μιας δυναμικής αναπτυξιακής πορείας, δεδομένου άλλωστε ότι οι περιφέρειες αυτές πραγματοποιούν τις λιγότερες επενδύσεις στους τρεις προσδιορισθέντες στρατηγικούς τομείς.

2.2. Επιπλέον, στο πλαίσιο της νέας οικονομίας, η Επιτροπή επισημαίνει τη σημασία που προσλαμβάνει για τις επιχειρήσεις, ιδίως για τις ΜΜΕ, η γνώση, η τεχνογνωσία και η ικανότητα να ενεργούν προνοητικά ή να προσαρμόζονται στις τεχνολογικές μεταλλάξεις. Η πραγματοποίηση επενδύσεων στον ανθρώπινο παράγοντα, η προαγωγή και η ενίσχυση της δια βίου κατάρτισης και μαθητείας αποτελούν αναγκαία θεμέλια για την τροφοδότηση και τη διατήρηση συν τω χρόνω της καινοτομίας και της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας.

2.3. Οι καινοτόμες ενέργειες - παρότι συνεκτικές και συνδεδεμένες με τα προγράμματα που συγχρηματοδοτούνται από το ΕΤΠΑ - δεν θα πρέπει να επαναλαμβάνουν τις ήδη υλοποιηθείσες παρεμβάσεις αλλά να τις επηρεάζουν θετικά προς την κατεύθυνση του πειραματισμού ο οποίος, παρότι είναι εκ φύσεως πιο ριψοκίνδυνος, ενδείκνυται ωστόσο για τη διάνοιξη νέων και στρατηγικών προοπτικών στην περιφερειακή οικονομία. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο αντίκτυπος των προγραμμάτων που θα συγκροτούν τις καινοτόμες ενέργειες μπορεί να αντανακλά σε μία ολόκληρη περιφέρεια, ακόμη και εάν αυτή περιλαμβάνει περιοχές οι οποίες αποκλείονται από τους στόχους 1 και 2.

2.4. Ουσιώδη παράμετρο των καινοτόμων ενεργειών αποτελεί κατά την Επιτροπή, η δημιουργία εταιρικής σχέσης μεταξύ των αρμοδίων περιφερειακών αρχών, των αρχών που είναι υπεύθυνες για τα προγράμματα των στόχων 1 και 2, του ΕΤΠΑ και του ιδιωτικού τομέα.

2.5. Κατά την επεξήγηση των ενδεχόμενων προγραμμάτων στο πλαίσιο της πρώτης θεματικής ενότητας, επισημαίνεται στην ανακοίνωση ότι όσον αφορά το ολοένα και εντονότερο αίτημα περί ανταγωνιστικής ανάπτυξης, έναντι τόσο των πιο προηγμένων ευρωπαϊκών περιφερειών όσο και της παγκοσμιοποίησης των αγορών, η καινοτομία μπορεί να προσφέρει το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που επιβάλλεται να επιδιωχθεί κυρίως, δε, στις ασθενέστερες περιφέρειες.

2.6. Η δεύτερη θεματική ενότητα αποσκοπεί στη διάδοση της χρήσης των τεχνολογιών των πληροφοριών, στην υπηρεσία των επιχειρήσεων, των μεμονωμένων πολιτών και των δημοσίων υπηρεσιών, σύμφωνα με μία προσέγγιση η οποία συνάδει με τη στρατηγική και τους στόχους της πρωτοβουλίας eEurope. Συνοπτικά, προβλέπονται τα εξής: παροχή επιγραμμικής πρόσβασης (on-line) στους πολίτες, στα νοικοκυριά, στα σχολεία και στις διοικητικές υπηρεσίες· εισαγωγή της ψηφιακής νοοτροπίας· ενδυνάμωση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών προς το ηλεκτρονικό εμπόριο· προαγωγή της κοινωνικής ένταξης και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

2.7. Με το τρίτο θέμα προτεραιότητας επιδιώκεται να ενθαρρυνθούν οι περιφέρειες να εκμεταλλευθούν τα πλεονεκτήματά τους για την ανάπτυξη μιας αειφόρου και ανταγωνιστικής οικονομίας, μέσω της αξιοποίησης είτε των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους στον τομέα του πολιτισμού, του περιβάλλοντος ή των υποδομών είτε των ειδικών ικανοτήτων τους.

2.8. Τα προτεινόμενα προγράμματα που υποβάλλονται στην Επιτροπή πρέπει να περιλαμβάνουν στρατηγική η οποία έχει ήδη συμφωνηθεί μεταξύ των διαφόρων φορέων της περιοχής και αποτελεί το πλαίσιο αναφοράς για την εφαρμογή μεμονωμένων σχεδίων. Η στρατηγική αυτή μπορεί να βασίζεται σε ένα από τα τρία θέματα στρατηγικής ή στο συνδυασμό τους. Κάθε περιφέρεια δύναται να προτείνει κατ' ανώτατο όριο δύο προγράμματα εντός της περιόδου 2000-2006, εκ των οποίων το δεύτερο μόνον έπειτα από την περάτωση του πρώτου.

2.8.1. Η Επιτροπή θα αξιολογεί τα προγράμματα προς συγχρηματοδότηση βάσει δέκα συγκεκριμένων στοιχείων:

- ποιότητα της πρότασης, ιδίως όσον αφορά τη σαφήνεια της στρατηγικής προσέγγισης, τον καινοτόμο χαρακτήρα των στόχων του προγράμματος εργασίας, και τη συγκέντρωση των πόρων σε έναν περιορισμένο αριθμό δράσεων·

- δυνητική επίδραση στα προγράμματα για τους στόχους 1 και 2 στα οποία συμμετέχει το ΕΤΠΑ·

- σκοπιμότητα της πρότασης και συνοχή μεταξύ των καθορισθέντων στόχων και των χορηγούμενων πόρων·

- αναμενόμενος αντίκτυπος στις ζώνες των στόχων 1 και 2·

- συνεισφορά του ιδιωτικού τομέα στη χρηματοδότηση του προγράμματος·

- κινητοποίηση και ποιότητα της περιφερειακής εταιρικής σχέσης δημόσιου-ιδιωτικού τομέα όσον αφορά την διαμόρφωση του περιφερειακού προγράμματος καινοτόμων ενεργειών και την ικανότητα κινητοποίησης άλλων περιφερειακών και τοπικών παραγόντων, ιδίως των ΜΜΕ·

- τρόποι συνεργασίας μεταξύ των περιφερειακών αρχών που είναι αρμόδιες στις περιφέρειες για τη διαμόρφωση και την εφαρμογή του περιφερειακού προγράμματος καινοτόμων ενεργειών, και των αρχών διαχείρισης των προγραμμάτων για τους στόχους 1 και 2 στα οποία συμμετέχει το ΕΤΠΑ·

- προβλέψιμος διαρκής αντίκτυπος των ενεργειών μετά την περάτωση του περιφερειακού προγράμματος καινοτόμων ενεργειών·

- δυνατότητα μεταφοράς των αποτελεσμάτων σε άλλες περιφέρειες·

- συνεργία και συμβατότητα με τις άλλες κοινοτικές πολιτικές όπως η έρευνα, η κοινωνία των πληροφοριών, οι επιχειρήσεις, το περιβάλλον, η αγροτική ανάπτυξη (κοινή γεωργική πολιτική), η ισότητα των ευκαιριών και ο ανταγωνισμός· συνοχή με τις κατευθύνσεις της Επιτροπής για τα προγράμματα της περιόδου 2000-2006.

2.9. Από το 2002, η Επιτροπή θα υποβάλλει ετησίως έκθεση σχετικά με την πρόοδο των καινοτόμων ενεργειών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Επιτροπή για την ανάπτυξη και την ανασυγκρότηση των περιφερειών, στην Επιτροπή των Περιφερειών και στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει τη νέα πρόταση προγράμματος καινοτόμων ενεργειών και αναγνωρίζει πλήρως τη σημασία που έχουν για την περιφερειακή ανάπτυξη προγράμματα τα οποία αποσκοπούν στη διάδοση, σε κάθε παραγωγικό και κοινωνικό τομέα, της ικανότητας για καινοτομία και των τεχνολογιών της νέας οικονομίας. Μάλιστα πρόσφατα(1) επεσήμανε, παραδείγματος χάρη, ότι "η ικανότητα χρήσης των τεχνολογιών πληροφόρησης και των επικοινωνιών αποτελεί πραγματικά το όριο μεταξύ της επίτευξης μιας πιθανής ανάπτυξης ή της απώλειας θέσεων απασχόλησης για τις διάφορες τοπικές πραγματικότητες".

3.1.1. Επιπλέον, η τοπική διάσταση - ιδιαίτερα στις μειονεκτικές περιφέρειες - παρέχει το πιο πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη προγραμμάτων καινοτόμων ενεργειών επί των τριών βασικών συνιστωσών που συνθέτουν τις δυνατότητες ανάπτυξης: επιχειρηματικό πνεύμα, κατάρτιση και προληπτική παρέμβαση εκ μέρους των δημοσίων οργανισμών, των πολιτιστικών και ερευνητικών ιδρυμάτων, καθώς και των κοινωνικών εταίρων. Η εδαφική γειτνίαση, η αμεσότερη αντίληψη των δυσχερειών που αντιμετωπίζει ο κοινωνικός και ο παραγωγικός ιστός, το αυξημένο μερίδιο ευθύνης των τοπικών αρχών στο πλαίσιο των πολιτικών αποκέντρωσης που εφαρμόζονται επί του παρόντος σε όλες τις χώρες της Ένωσης συνιστούν παράγοντες που ευνοούν στο σύνολό τους την αποφασιστικότερη ενεργοποίηση διαφόρων μορφών ενεργέστερης συμμετοχής, για την οποία το πρόγραμμα καινοτόμων ενεργειών της Επιτροπής αποτελεί μια ακόμη σημαντική ευκαιρία.

3.1.2. Η συμμετοχή είναι πολύτιμη είτε απλώς και μόνον από οργανωτικής πλευράς, είτε από οικονομικής και κοινωνικής πλευράς: πολλαπλασιάζει τα διαθέσιμα μέσα, αυξάνει τη διατύπωση προτάσεων, τροφοδοτεί την κοινωνική συνοχή.

3.2. Το νέο προαπαιτούμενο περί συνοχής με άλλες μορφές παρέμβασης του ΕΤΠΑ στις ίδιες περιοχές, αλλά και περί συμπληρωματικότητας προς τις δράσεις που χρηματοδοτούνται από το ΕΚΤ, αποτελεί μάλλον πρόσθετη παρακίνηση παρά περιοριστικό στοιχείο. Πράγματι, τούτο καθιστά δυνατή, αφενός, την αποδοχή του ενδεχόμενου κινδύνου που εμπεριέχεται σε κάθε πειραματισμό και, αφετέρου, την έμπρακτη υλοποίηση των ενεργειών με αμεσότερη επίδραση και σε συντονισμό με τις λοιπές πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη μιας περιοχής.

3.3. Στην ανακοίνωση αναφέρεται η αξιοσημείωτη, αν και όχι γενικευμένη, επιτυχία των καινοτόμων ενεργειών που ανελήφθησαν κατά την περίοδο 1994-1999. Εντούτοις, ενδείκνυται να πραγματοποιηθεί πλήρης και εμπεριστατωμένη αξιολόγηση του αντικτύπου τους και της διάρκειας των αποτελεσμάτων τους. Στην παρούσα ανακοίνωση, όπως προαναφέρθηκε, εκτίθενται λεπτομερώς τα κριτήρια για την αξιολόγηση των προγραμμάτων, χωρίς ωστόσο να παρέχονται στοιχεία για μία εξίσου ενδελεχή τελική αξιολόγηση. Ως προς τούτο, η ΟΚΕ προτίθεται να προωθήσει κατωτέρω ορισμένες προτάσεις.

3.4. Η μείωση των στρατηγικών τομέων - παρότι παρουσιάζει ορισμένα θετικά στοιχεία είτε για την αποτροπή της υπερβολικής διασκόρπισης των διαφόρων πιλοτικών ενεργειών είτε για τη στενότερη σύνδεση των πολιτικών της Ένωσης στους τομείς της τεχνολογικής καινοτομίας, της κοινωνίας των πληροφοριών, της έρευνας και ανάπτυξης εντούτοις, δεν προβάλλεται επαρκώς ένα θέμα το οποίο τίθεται μάλλον δευτερευόντως μόνον σε ένα από τα κριτήρια αξιολόγησης των προγραμμάτων: "Αναμενόμενος αντίκτυπος στις ζώνες των στόχων 1 και 2: ... δημιουργία ποιοτικών θέσεων μακροπρόθεσμης απασχόλησης ...".

3.4.1. Το ζήτημα της απασχόλησης κυριαρχεί στις πολιτικές της Ένωσης και αποτελεί, εν κατακλείδι, τον τελικό στόχο κάθε αναπτυξιακής πρωτοβουλίας είτε πρόκειται για τη δημιουργία εξαρτημένης απασχόλησης είτε για την υποστήριξη επιχειρηματικών πρωτοβουλιών. Εφόσον λοιπόν η νέα προσέγγιση θυσίασε, για λόγους συγκεφαλαίωσης, το προγενέστερο θέμα στρατηγικής που αφορούσε τις "νέες θέσεις απασχόλησης", το ζήτημα της δημιουργίας νέων ευκαιριών απασχόλησης μέσω των καινοτόμων ενεργειών χρήζει μεγαλύτερης προσοχής και ενδελεχέστερης εξέτασης από ό,τι του επεφύλαξε η Επιτροπή. Εξάλλου, και η ίδια η Επιτροπή γνωστοποίησε πρόσφατα τη βούλησή της να προαγάγει πιλοτικές ενέργειες για την ενσωμάτωση των πτυχών της απασχόλησης σε όλες τις τοπικές πολιτικές, καθώς και να αξιολογήσει την προστιθέμενη αξία τους για τη δημιουργία θέσεων εργασίας(2).

3.4.2. Τούτο ισχύει ακόμη περισσότερο στην περίπτωση περιφερειών και περιοχών που έχουν μείνει εξαιρετικά πίσω σε σχέση με τις νέες τεχνολογίες και τη νέα οικονομία, στις οποίες απαιτείται πλέον να καταπολεμηθεί ενεργά το ενδεχόμενο να σημάνει η κατάργηση της παλαιάς οργάνωσης της εργασίας και το τέλος της απασχόλησης εν γένει.

3.5. Η επιλογή σύμφωνα με την οποία πρέπει να προτιμηθεί μία προσέγγιση για τη στήριξη προγραμμάτων αντί σχεδίων και να συνενωθούν οι αρμοδιότητες όσον αφορά τη διαχείριση των καινοτόμων δράσεων στους ίδιους φορείς που διαχειρίζονται τις χρηματοδοτήσεις του ΕΤΠΑ και του ΕΚΤ μπορεί μεν να αιτιολογείται ικανοποιητικά από οργανωτικής πλευράς, αλλά από πολιτική άποψη εξαφανίζει τα ελάχιστα περιθώρια για άμεσες επαφές μεταξύ των πολιτών και των ευρωπαϊκών οργάνων, γεγονός το οποίο απετέλεσε ένα από τα σημαντικά πλεονεκτήματα της προγενέστερης εμπειρίας.

3.6. Όταν είχε δημοσιευθεί το προηγούμενο πρόγραμμα καινοτόμων ενεργειών, η ΟΚΕ είχε επικροτήσει την πρωτοβουλία, θεωρώντας ωστόσο πενιχρές τις προβλεπόμενες πιστώσεις των 270 εκατ. Ecu(3). Η Επιτροπή, η οποία καθ' όλη τη διάρκεια του προγράμματος χρηματοδότησε 350 σχέδια σε 40 περίπου περιφέρειες, δηλώνει ημιεπίσημα ότι από το 2001 έως το 2006 προβλέπει να χρηματοδοτήσει προγράμματα σε 100 με 150 περιφέρειες. Επί του παρόντος, οι συνολικές πιστώσεις ανέρχονται, όπως έχει ήδη υπενθυμισθεί, σε 400 εκατ. ευρώ, ενώ στα διάφορα προγράμματα προβλέπεται να διατεθούν κονδύλια κυμαινόμενα μεταξύ 0,3 και 3 εκατ. ευρώ.

3.6.1. Και σε αυτή την περίπτωση, λαμβανομένης υπόψη της σημασίας που μπορούν να προσλάβουν οι καινοτόμες ενέργειες για τον πειραματισμό με νέες αναπτυξιακές προσεγγίσεις σε μία εξ ορισμού κρίσιμη συγκυρία, οι προβλεπόμενες πιστώσεις δεν θεωρούνται οι πλέον ενδεδειγμένες. Επιπροσθέτως, εξαιτίας τόσο της ανεπάρκειας των χορηγούμενων κονδυλίων όσο και της αιτιολογημένης συμπληρωματικότητας με τις υπόλοιπες διαρθρωτικές παρεμβάσεις, ελλοχεύει ο κίνδυνος οι ενέργειες αυτές να εκληφθούν και να αντιμετωπισθούν στην πράξη απλώς και μόνον ως συμπλήρωμα των άλλων προγραμμάτων.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Όσον αφορά την καινοτομία, στο κείμενο της Επιτροπής επισημαίνεται ότι οι ΜΜΕ αποτελούν τη βάση του παραγωγικού ιστού των περιφερειών, καθώς και ότι οι πιθανότητες επιτυχίας τους συναρτώνται σε μεγάλο βαθμό με την ικανότητά τους να καινοτομούν. Όσον αφορά τις δυνατότητες που παρέχει η κοινωνία των πληροφοριών, σε ένα άλλο σημείο του κειμένου υπογραμμίζεται ότι οι επιχειρήσεις, και κυρίως οι ΜΜΕ, οφείλουν να εκμεταλλευθούν στο έπακρο τις εν λόγω δυνατότητες για να αυξήσουν την ανταγωνιστικότητά τους.

4.1.1. Πρόκειται, προφανώς, για αποδεκτές διαπιστώσεις· εντούτοις, στο γενικό ορισμό των ΜΜΕ δεν λαμβάνεται υπόψη ένα από τα ουσιωδέστερα χαρακτηριστικά του επιχειρηματικού ιστού της Ένωσης. Ποσοστό περίπου 98 % των μη γεωργικών ιδιωτικών επιχειρήσεων είναι μικρές επιχειρήσεις και το 93 % εξ αυτών πολύ μικρές επιχειρήσεις (με λιγότερους από δέκα εργαζομένους)(4). Το σύνολο των απασχολουμένων ισοδυναμεί περίπου με τα δύο τρίτα του συνολικού εργατικού δυναμικού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ το ποσοστό των νέων θέσεων εργασίας που δημιουργούνται κάθε χρόνο κυμαίνεται μεταξύ 60 και 80 %. Στην ανακοίνωση οι πολύ μικρές επιχειρήσεις αναφέρονται απλώς ως ένας από τους δυνητικούς στόχους στο πλαίσιο της τρίτης θεματικής ενότητας, σύμφωνα με μια φαινομενικά περιστασιακή αξιολόγηση η οποία δεν μπορεί να τύχει αποδοχής.

4.1.2. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Santa Maria da Feira υιοθέτησε, τον Ιούνιο του 2000, τον Ευρωπαϊκό Χάρτη για τις μικρές επιχειρήσεις, προβαίνοντας έμμεσα σε υπέρβαση της γενικευμένης έννοιας των ΜΜΕ. Κατά τα παρελθόντα έτη, η ΟΚΕ κατήρτισε πολλές γνωμοδοτήσεις σχετικά με τον μείζονα, καθοριστικό και, παράλληλα, ιδιαίτερο ρόλο των μικρών επιχειρήσεων "οι οποίες δεν μπορούν σε καμία απολύτως περίπτωση να συμπεριληφθούν στις πολιτικές παρεμβάσεις που προορίζονται για επιχειρήσεις οι οποίες χαρακτηρίζονται γενικώς και αδιακρίτως ως ΜΜΕ"(5).

4.1.3. Εφόσον συχνά οι πιο συγκροτημένες επιχειρήσεις - ιδίως δε οι μεσαίου μεγέθους - είναι αυτές που επωφελούνται κατά κύριο λόγο των διευκολύνσεων που προβλέπονται σε κοινοτική κλίμακα, θα ήταν χρήσιμο - ιδιαίτερα στο πλαίσιο των προγραμμάτων καινοτόμων ενεργειών - να εστιασθεί περισσότερο η προσοχή, τουλάχιστον στην πράξη, στις μικρές επιχειρήσεις. Ειδικότερα, η ΟΚΕ είχε ήδη προτείνει - κατά την εξέταση των πολιτικών προς όφελος των επιχειρήσεων και του επιχειρηματικού πνεύματος να γίνει σαφής αναφορά στον Ευρωπαϊκό Χάρτη για τις μικρές επιχειρήσεις(6), ενώ στην ανακοίνωση - μεταξύ των κριτηρίων αξιολόγησης για την επιλογή των προγραμμάτων περιλαμβάνεται και η συνοχή με τις κατευθύνσεις της Επιτροπής για τα προγράμματα της περιόδου 2000-2006.

4.2. Στην ανακοίνωση κρίνεται σκόπιμο να επιδιωχθεί η συμμετοχή του δημοσίου τομέα, των αρμόδιων για την ΕΤΑΚ οργανισμών, των επιχειρήσεων, των πανεπιστημίων, των υπηρεσιών παροχής συμβουλών, των κεφαλαιαγορών και άλλων τεχνολογικών εταίρων. Σε ολόκληρο το κείμενο, οι επιχειρηματικές δυνάμεις υποδεικνύονται ως "ιδιωτικός τομέας", χωρίς ωστόσο να διασαφηνίζεται εάν στον ορισμό αυτόν περιλαμβάνεται ο κοινώς ονομαζόμενος τριτογενής τομέας, ο οποίος συμβάλλει ενεργά όχι μόνον στη διαμόρφωση και στην παροχή νέων υπηρεσιών - συμπληρωματικών, εναλλακτικών ή ολοκληρωμένων έναντι των υπηρεσιών του δημοσίου τομέα - αλλά και σε τομείς που επηρεάζουν σημαντικά την κοινωνική συνοχή και συνδέονται στενά τόσο με την κοινωνία των πληροφοριών και τις νέες τεχνολογίες όσο και με την αειφορία του περιβάλλοντος(7).

4.3. Τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού στο εσωτερικό των διαφόρων χωρών της Ένωσης, χωρίς να εμβαθύνουμε στον κοινώς αποδεκτό τεχνικό ορισμό της φτώχειας, πλήττονται από προβλήματα λόγω της κατάστασης που επικρατεί στους τομείς της απασχόλησης, της δημογραφίας και της στέγασης· εντούτοις, όπως επισημαίνεται στην τελευταία έκθεση για την οικονομική και κοινωνική συνοχή(8), κατά τη συντελούμενη επανάσταση στον τομέα της κοινωνίας των πληροφοριών είναι εξαιρετικά πιθανό ότι το χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης - και, επιπροσθέτως, η συνακόλουθη έλλειψη εξοικείωσης με τις τεχνολογίες της πληροφόρησης και της επικοινωνίας - θα καταστεί μελλοντικά καθοριστικός παράγοντας ακόμη σημαντικότερος και από την ίδια τη φτώχεια, υπό την έννοια της ποσοτικής έκφρασης των διαθέσιμων οικονομικών πόρων.

4.3.1. Η δια βίου κατάρτιση συνιστά ζήτημα εξαιρετικής σημασίας για την απασχόληση, στο πλαίσιο τόσο της νέας οικονομίας όσο και της οικονομίας εν γένει υπό την ευρεία έννοια. Ωστόσο, κρίνεται κεφαλαιώδες να μην αποτελέσει η κοινωνία των πληροφοριών μείζονα παράγοντα περιθωριοποίησης για όσους έχουν αποστασιοποιηθεί, λόγω προχωρημένης ηλικίας, από τις ζυμώσεις και τις ευκαιρίες που τροφοδοτούνται μέσω του σχολείου και της παραγωγικής δραστηριότητας. Η ΟΚΕ είχε ήδη τη δυνατότητα να προτείνει την ανάπτυξη μεθόδων και στρατηγικών με στόχο την ψηφιακή παιδεία, ανάλογα με την ηλικία των πολιτών(9).

4.3.2. Ακόμη και στην περίπτωση των στρατηγικών για την περιφερειακή ανάπτυξη της κοινωνίας των πληροφοριών, οι εταιρικές σχέσεις που απαιτείται να ενεργοποιηθούν είναι ευρύτερες από εκείνες που προβλέπονται στην ανακοίνωση. Το γεγονός αυτό είχε υπογραμμισθεί και από την ίδια την Επιτροπή με έγγραφο(10) στο οποίο, αναφορικά με τις καινοτόμες ενέργειες RISI εκείνης της περιόδου, επισημαίνετο ότι η πιο καινοτόμος πτυχή έγκειται στους θεσμικούς μηχανισμούς δια των οποίων αναπτύσσεται η στρατηγική, δηλαδή στις εταιρικές σχέσεις μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών και των πιο αντιπροσωπευτικών ενώσεων των ινστιτούτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, των συνδικαλιστικών οργανώσεων, των εμπορικών επιμελητηρίων, των κινημάτων συνεργασίας και των εθελοντικών οργανώσεων.

4.3.3. Όσον αφορά, αφενός, την ανάπτυξη πρακτικών εφαρμογών στον τομέα των τεχνολογιών των πληροφοριών και, αφετέρου, τις δράσεις για την πληροφόρηση και την κατάρτιση, στην ίδια ανακοίνωση εδίδετο έμφαση στην ανάγκη ανάπτυξης νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας οι οποίες, σε συνδυασμό με την κατάρτιση και την επανεκπαίδευση, αποτελούν ζωτικά στάδια της διαδικασίας μετάβασης προς την κοινωνία των πληροφοριών.

4.3.4. Σε ένα άλλο πρόσφατο έγγραφό(11), όσον αφορά το θέμα της εκπαίδευσης για μια επιχειρηματική κοινωνία και για την ποιότητα της νέας απασχόλησης, προβάλλεται η ανάγκη προσαρμογής των προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης, συμπεριλαμβανομένης και της συνεχούς κατάρτισης, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, ιδίως στην περίπτωση των ΜΜΕ.

4.3.5. Σε κανένα σημείο της ανακοίνωσης της Επιτροπής δεν γίνεται λόγος για ενδεχόμενο ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Η προαγωγή των ίσων ευκαιριών (η οποία, παρεμπιπτόντως, αναφέρεται πάντοτε σε συνάρτηση με τον ανταγωνισμό), η κατάρτιση εντός της επιχείρησης, η νέα οργάνωση της εργασίας εμφανίζονται ως θέματα εντελώς άσχετα προς κάθε πρακτική διαπραγμάτευσης ή διαβούλευσης. Η ελπίδα ότι η απτή πρακτική θα αποστασιοποιηθεί από το γράμμα του νόμου είναι εύλογη, αλλά - δεδομένου ότι ακόμη και στην προαναφερθείσα έκθεση για τη συνοχή(12) η Επιτροπή έδιδε έμφαση στον ρόλο των κοινωνικών εταίρων ως φορέων που δραστηριοποιούνται ενεργά για τις πολιτικές στους τομείς της δια βίου κατάρτισης και της κοινωνικής ένταξης - η παντελής απουσία συναφούς αναφοράς, σε μια πρωτοβουλία της οποίας η επιτυχία εξαρτάται καθοριστικά από το εύρος και την ποιότητα της συμμετοχής σε τοπικό επίπεδο, αναμένεται ότι θα επηρεάσει τις ενέργειες που πρόκειται να αναληφθούν.

4.4. Είναι προφανές ότι η καινοτομία βρίσκεται στο επίκεντρο των υπό εξέταση ενεργειών. Αποτελεί, δε, βασική συνιστώσα της μορφής ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης που σκιαγραφήθηκε κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβώνας και είναι ακόμη ζωτικότερης σημασίας στις λιγότερο προηγμένες περιφέρειες, ασχέτως εάν εξαρτάται από οικονομικούς, γεωγραφικούς ή άλλους παράγοντες.

4.4.1. Κρίνεται σκόπιμο να υπενθυμισθεί ότι στον επίσημο ορισμό της καινοτομίας περιλαμβάνεται "η ανανέωση και διεύρυνση του φάσματος των προϊόντων και υπηρεσιών και των συναφών αγορών· η καθιέρωση νέων μεθόδων παραγωγής, προσφοράς και διανομής· η εισαγωγή αλλαγών στη διαχείριση, την οργάνωση της εργασίας, στις συνθήκες εργασίας και στις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού"(13). Και σε αυτή την περίπτωση προβάλλεται ένας επιβεβλημένος ρόλος για τους κοινωνικούς εταίρους· ωστόσο, υπό αυτό το πρίσμα, ενδείκνυται να εξετασθεί κατά ποίον τρόπο οι καινοτόμες ενέργειες που χρηματοδοτούνται από το ΕΤΠΑ εντάσσονται στη συνολική πολιτική της ΕΕ στον τομέα της καινοτομίας.

4.4.2. Το Πέμπτο Πρόγραμμα Πλαίσιο ΕΤΑ, το οποίο λήγει στα τέλη του τρέχοντος έτους, έθετε την καινοτομία ως θεμελιώδη στόχο του και, μάλιστα, περιελάμβανε ένα "οριζόντιο" πρόγραμμα με συγκεκριμένο στόχο την προαγωγή της καινοτομίας στις ΜΜΕ. Στην πρόσφατη ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την "Καινοτομία στο πλαίσιο της οικονομίας της γνώσης"(14) επισημαίνεται ότι "απαιτείται μια ευρεία στρατηγική, με σταθερούς δεσμούς με άλλες πρωτοβουλίες της Επιτροπής ..., ιδίως ... τις περιφερειακές πολιτικές" και, επιπλέον, δίδεται έμφαση στην επιβεβλημένη διαμόρφωση του καλύτερου δυνατού περιβάλλοντος για τις μικρές επιχειρήσεις και για την επιχειρηματική δραστηριότητα εν γένει, υπό το πρίσμα του πρόσφατα εγκριθέντος Ευρωπαϊκού Χάρτη για τις Μικρές Επιχειρήσεις. Τέλος, αναφέρεται ότι, κατά μέσο όρο, μόνο το 13 % των επιχειρήσεων συνεργάζονται με πανεπιστήμια ή ερευνητικά ιδρύματα.

4.4.3. Έπειτα από τις εν λόγω ανακοινώσεις, η ΟΚΕ ελπίζει ότι κατά την αξιολόγηση των προγραμμάτων θα λαμβάνεται υπόψη και η δυνατότητα σύνδεσής τους με τις συνολικές πολιτικές για την καινοτομία. Εξάλλου, θεωρεί ότι το ύψος της συνολικής χρηματοδότησης για τις καινοτόμες ενέργειες σε περιφερειακό επίπεδο μοιάζει εξαιρετικά περιορισμένο και περιοριστικό έναντι των στόχων και της υφιστάμενης ανεπαρκούς διαπερατότητας μεταξύ πανεπιστημίων και επιχειρήσεων.

5. Προτάσεις και συστάσεις

5.1. Η θετική επέκταση της πρόσβασης όλων των περιφερειών στα ταμεία ενδέχεται, λόγω των περιορισμένων πόρων, να προκαλέσει διασκόρπιση των πιστώσεων και μείωση της αποτελεσματικότητας του μέτρου.

5.1.1. Η ΟΚΕ εκτιμά ότι ο καθορισμός κριτηρίων για την τελική αξιολόγηση όλων των χρηματοδοτούμενων προγραμμάτων συνιστά επιτακτική ανάγκη, όχι μόνον από ποσοτικής αλλά και από ποιοτικής πλευράς. Κρίνεται σκόπιμο, πέραν των επιτυχιών, να εξετάζονται και τα αρνητικά αποτελέσματα τα οποία ενδέχεται είτε να εμπίπτουν στο πλαίσιο των προβλεπόμενων κινδύνων είτε να οφείλονται σε περιορισμούς ως προς τη διαχείριση και την οργάνωση.

5.1.2. Ειδικότερα, θα ήταν χρήσιμο να προβλεφθεί, εκτός από την ενσωμάτωση στα κριτήρια για την εκ των υστέρων αξιολόγηση μίας μελέτης του αντικτύπου όσον αφορά την ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα στις ενδιαφερόμενες περιοχές και την επιθυμητή επίδραση στην απασχόληση, και μία δεύτερη πιο μακροπρόθεσμη αξιολόγηση σχετικά με τη διατήρηση των αποτελεσμάτων και το ρόλο τους ως κινητήριας δύναμης έναντι του συνολικού ποσού των διατιθέμενων πιστώσεων.

5.2. Μεταξύ των περιφερειακών ιδιαιτεροτήτων υποδεικνύονται πολυάριθμα στοιχεία, αλλά για την προβολή των συγκεκριμένων αρμοδιοτήτων των περιφερειών ευκταίο θα ήταν να αναφερθεί και η δράση τους στον κοινωνικο-υγειονομικό και περιβαλλοντικό τομέα, επιπροσθέτως του οικονομικού, πολιτιστικού και κοινωνικού τομέα.

5.3. Όσον αφορά την αειφόρο ανάπτυξη, κρίνεται σκόπιμο να γίνει μνεία στην Ατζέντα 21. Η αειφορία ασφαλώς δεν σχετίζεται μόνον με το περιβάλλον: υπάρχει και "κοινωνική αειφορία", η οποία είναι κεφαλαιώδους σημασίας για τις αναπτυξιακές προοπτικές. Εντούτοις, είναι σημαντικό να επιβεβαιώνεται πάντοτε η επίδειξη ενδιαφέροντος και η ανάληψη δεσμεύσεων για την καταπολέμηση της υποβάθμισης του περιβάλλοντος.

5.4. Οι πρωτοβουλίες στον τομέα της κατάρτισης δύνανται επίσης να έχουν καινοτόμο χροιά, όχι μόνον στο πλαίσιο της νέας οικονομίας αλλά και στην περίπτωση της παραγωγής παραδοσιακών προϊόντων. Ειδικότερα, ευκαιρία για οργανωτικές καινοτομίες μπορεί να αποτελέσει ακόμη και η πειραματική δοκιμή νέων μεθόδων κατάρτισης στις μικρές επιχειρήσεις. Η ανάπτυξη της επαγγελματικής ταυτότητας ενός εργαζομένου, η πιστοποίηση του πολλαπλασιασμού των δεξιοτήτων του, αποτελούν καθοριστικά στοιχεία για την - υποκειμενική και αντικειμενική - διαχείριση της βέλτιστης ευελιξίας και προσαρμοστικότητας. Το στοιχείο αυτό θεωρείται ακόμη σημαντικότερο για τις περιοχές που εμπίπτουν στους στόχους 1 και 2 και, ως εκ τούτου, ενδείκνυται να προβλεφθούν μεταξύ των δυνητικών καινοτόμων ενεργειών και παρεμβάσεις στον τομέα της κατάρτισης.

5.5. Με τις προγενέστερες καινοτόμες ενέργειες χρηματοδοτήθηκαν ενδιαφέροντα προγράμματα τηλεεργασίας σε διάφορες περιφέρειες. Η εργασία σε δίκτυο, είτε κατ' οίκον είτε σε κέντρα τηλεεργασίας, έχει αρχίσει να κάνει την εμφάνισή της, αλλά η διάδοσή της εξαρτάται από πολυάριθμους παράγοντες και πρωτίστως από το επίπεδο εξοικείωσης με τις νέες τεχνολογίες, το οποίο διαφέρει ακόμη σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας έγκειται στον καθορισμό κριτηρίων για την προστασία των εργαζομένων σε δίκτυο, εκτός της έδρας των επιχειρήσεων.

5.5.1. Η τηλεεργασία, πέραν των άλλων προφανών τεχνολογικών και οικονομικών χαρακτηριστικών της, περιλαμβάνει και ορισμένες διόλου αμελητέες παραμέτρους από κοινωνικής και περιβαλλοντικής πλευράς, οι οποίες χρήζουν προβολής στο πλαίσιο των καινοτόμων ενεργειών. Πράγματι, η τηλεεργασία δύναται να συνεισφέρει στις πολιτικές για την αειφόρο ανάπτυξη των μεταφορών και στην εδαφική συνοχή, αναχαιτίζοντας την τάση απερήμωσης των φτωχότερων περιοχών, ενώ αποδεικνύεται σημαντικό μέσο για την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των γυναικών και των νέων.

5.5.2. Προφανώς η Επιτροπή έχει πλήρη επίγνωση των εν λόγω στοιχείων, αλλά παρά ταύτα θα ήταν σκόπιμη η σαφής υπόδειξη της τηλεεργασίας ως δυνητικού στοιχείου καινοτομίας, κυρίως δε υπό το πρίσμα των εισαχθέντων διαδικαστικών νεωτερισμών (πρόγραμμα αντί σχεδίων), προκειμένου να καταστεί πληρέστερος ο προσδιορισμός των κριτηρίων επιλογής που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των περιφερειών.

5.6. Η ΟΚΕ θεωρεί αδιαφιλονίκητα αξιόλογη τη δυνατότητα δημιουργίας διαπεριφερειακών δικτύων για τη διάδοση των ορθών πρακτικών, αλλά κρίνει ενδεδειγμένη και την προώθηση συνδεδεμένων προγραμμάτων μεταξύ πολλών περιφερειών, ακόμη και με συνεργίες ανάμεσα σε διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης. Προτείνεται, συνεπώς, να επιδιωχθεί πραγματικά η ευρύτερη δυνατή διάδοση των ορθών πρακτικών που προκύπτουν από τις καινοτόμες ενέργειες, κατά τρόπο ώστε οι θετικές και αποτελεσματικές δοκιμές να μην παραμείνουν πολιτιστικό "κτήμα" των ολίγων.

5.7. Λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών περιφερειακών διαρθρώσεων στα κράτη μέλη της Ένωσης, ενδείκνυται να προσδιορισθούν επακριβέστερα οι λεγόμενες αρμόδιες περιφερειακές αρχές. Η Επιτροπή θα έπρεπε να δημοσιεύει και να κοινοποιεί αναλυτική κατάσταση των αρμοδίων θεσμικών οργάνων για κάθε βαθμίδα διακυβέρνησης. Εξάλλου, εφόσον η προσέγγιση βάσει προγραμμάτων προβλέπει ότι η αρμόδια αρχή αξιολογεί και επιλέγει τα μεμονωμένα σχέδια, θεωρείται απολύτως αναγκαία η ανάληψη σημαντικής δράσης για τη δημοσιοποίηση της πρωτοβουλίας, όχι μόνον σε επίπεδο θεσμικών οργάνων αλλά και σε επίπεδο ενώσεων εργοδοτών, επιστημονικών κύκλων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

5.8. Όσον αφορά τη διαχείριση των καινοτόμων ενεργειών, η ΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή διαρκή επαγρύπνηση ως προς τη συνοχή με τις βασικές συνιστώσες και, ειδικότερα, με τις πολιτικές για την απασχόληση και την ισότητα ευκαιριών που αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία κάθε πρωτοβουλίας της ΕΕ.

5.9. Τέλος, κρίνεται σκόπιμη η εις βάθος εξέταση των καινοτόμων ενεργειών και υπό το πρίσμα των προενταξιακών πολιτικών, ενώ συνιστάται η επίδειξη ιδιαίτερης προσοχής για την υλοποίηση προγραμμάτων στις νησιωτικές και στις εξαιρετικά απομακρυσμένες περιφέρειες των διαφόρων χωρών της Ένωσης.

Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Γνωμοδότηση σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα: "Τοπική δράση για την απασχόληση - Η τοπική διάσταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση", ΕΕ C 14 της 16.1.2001.

(2) Ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την υλοποίηση καινοτόμων μέτρων σύμφωνα με το άρθρο 6 του κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου για την προγραμματική περίοδο 2000-2006, COM(2000) 894 τελικό.

(3) Γνωμοδότηση με θέμα "Οι τοπικές πρωτοβουλίες ανάπτυξης και η περιφερειακή πολιτική", ΕΕ C 18 της 22.1.1996.

(4) Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα "Τοπική δράση για την απασχόληση. Η τοπική διάσταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση", COM(2000) 196 τελικό.

(5) Πρόσθετη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα "Οι ΜΜΕ και η βιοτεχνία στην Ευρώπη".

(6) Γνωμοδότηση σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής - Προκλήσεις που αντιμετωπίζει η πολιτική για τις επιχειρήσεις στα πλαίσια της οικονομίας της γνώσης - Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με ένα πολυετές πρόγραμμα για τις επιχειρήσεις και το επιχειρηματικό πνεύμα (2001-2005)", EE C 116 της 20.4.2001.

(7) Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα "Τοπική δράση για την απασχόληση. Η τοπική διάσταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση", COM(2000) 196 τελικό.

(8) Ενότητα της Ευρώπης, αλληλεγγύη των λαών, περιφερειακές αποκλίσεις. Δεύτερη Έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή. Ιανουάριος 2001, COM(2001) 24 τελικό.

(9) Γνωμοδότηση σχετικά με την "Ηλεκτρονική Ευρώπη 2002 - Κοινωνία πληροφοριών για όλους - προσχέδιο δράσης", ΕΕ C 123 της 25.4.2001.

(10) Ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα "Η συνοχή και η κοινωνία των πληροφοριών", COM(97) 7 τελικό.

(11) Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής: "Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του σχεδίου δράσης για την προαγωγή του επιχειρηματικού πνεύματος και της ανταγωνιστικότητας", SEC(2000) 1825 Τόμος 1.

(12) Ενότητα της Ευρώπης, αλληλεγγύη των λαών, περιφερειακές αποκλίσεις. Δεύτερη Έκθεση για την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή. Ιανουάριος 2001, COM(2001) 24 τελικό.

(13) Δελτίο της ΕΕ, συμπλήρωμα 5/95.

(14) COM(2000) 567 τελικό.