[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 15.3.2006

COM(2006) 120 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση αναφορικά με τη λειτουργία της οδηγίας 1999/93/EΚ σχετικά με το κοινοτικό πλαίσιο για ηλεκτρονικές υπογραφές

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή 3

2. Η οδηγία 3

2.1. Ιστορικό 3

2.2. Εφαρμογή της οδηγίας 4

2.3. Περιεχόμενο της οδηγίας 4

2.3.1 Στόχος και πεδίο εφαρμογής 4

2.3.2. Οι διάφοροι τύποι ηλεκτρονικών υπογραφών στην οδηγία 4

2.3.3. Θέματα εσωτερικής αγοράς 5

2.3.4 Νομική αναγνώριση 5

3. Αντίκτυπος της οδηγίας στην εσωτερική αγορά 6

3.1. Γενικές παρατηρήσεις για τη σχέση μεταξύ της οδηγίας και της ανάπτυξης της αγοράς 6

3.2. Η αγορά ηλεκτρονικών πιστοποιητικών: εν χρήσει εφαρμογές 6

3.3. Τεχνολογικές εξελίξεις 7

3.3.1. Τυποποίηση 7

3.3.2. Τεχνολογικές προκλήσεις 7

4. Ο αντίκτυπος της οδηγίας σε άλλες κανονιστικές ρυθμίσεις 8

4.1. Η οδηγία 2001/115/EΚ 9

4.2. Οι νέες οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις 9

4.3 Η απόφαση της Επιτροπής για τα ηλεκτρονικά και ψηφιακοποιημένα έγγραφα 10

5. Συμπεράσματα 10

5.1. Η νομική πτυχή 10

5.2. Ο αντίκτυπος στην αγορά 11

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση αναφορικά με τη λειτουργία της οδηγίας 1999/93/EΚ σχετικά με το κοινοτικό πλαίσιο για ηλεκτρονικές υπογραφές (Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ )

1. Εισαγωγή

Στην παρούσα έκθεση γίνεται ανασκόπηση της λειτουργίας της οδηγίας 1999/93/EΚ σχετικά με το κοινοτικό πλαίσιο για ηλεκτρονικές υπογραφές[1] (εφεξής η οδηγία ) σύμφωνα με το άρθρο 12 της οδηγίας. Η έκθεση βασίζεται εν μέρει στα αποτελέσματα ανεξάρτητης μελέτης που διεξήχθη από εξωτερικούς συμβούλους[2] (εφεξής η μελέτη ) και που ολοκληρώθηκε το 2003, καθώς και άτυπων διαβουλεύσεων με ενδιαφερόμενα μέρη[3].

2. Η οδηγία

2.1. Ιστορικό

Έπειτα από την πρώτη γνωστοποίηση πρότασης νομοθετικού μέτρου στο πεδίο των ηλεκτρονικών υπογραφών, σε ανακοίνωση με θέμα “Κατοχύρωση ασφάλειας και εμπιστοσύνης στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες - Προς ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για ψηφιακές υπογραφές και κρυπτοθέτηση ”[4], η πρόταση της οδηγίας αυτής καθεαυτής δημοσιεύτηκε το 1998[5]. Διάφορα κράτη μέλη είχαν ήδη εισαγάγει ή προτείνει νομοθετικά μέτρα σχετικά με τις ηλεκτρονικές υπογραφές (ηλ-υπογραφές), που θεωρούσαν ως προαπαιτούμενο για την ανάπτυξη του ηλ-εμπορίου, καθώς και σημαντική απαίτηση για την εξασφάλιση της εμπιστοσύνης στις ηλ-συναλλαγές.

Από τη σκοπιά της ΕΕ, η ύπαρξη εθνικής νομοθεσίας με αποκλίνουσες απαιτήσεις ενείχε τον κίνδυνο να καθυστερήσει η αποτελεσματική καθιέρωση της εσωτερικής αγοράς, ιδίως σε πεδία εξαρτώμενα από προϊόντα και υπηρεσίες που σχετίζονται με τις ηλεκτρονικές υπογραφές. Η αποφυγή δυσλειτουργίας της εσωτερικής αγοράς σε ένα πεδίο που θεωρείται κρίσιμο για το μέλλον των ηλε-συναλλαγών στην ευρωπαϊκή οικονομία πρυτάνευσε όσον αφορά τα προτεινόμενα μέτρα εναρμόνισης. Μια από τις κεντρικές απαιτήσεις ήταν η ανάγκη αποσαφήνισης του νομικού καθεστώτος της ηλ-υπογραφής ώστε να εξασφαλιστεί η νομική της εγκυρότητα, η οποία συχνά αποτέλεσε αντικείμενο αμφισβήτησης.

Η οδηγία εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο το Δεκεμβρίου του 1999

2.2. Εφαρμογή της οδηγίας

Οι γενικές αρχές της οδηγίας έχουν πλέον εφαρμοστεί και στα 25 κράτη μέλη της ΕΕ. Τα παρακάτω σχόλια βασίζονται σε διεξοδική ανασκόπηση των αποτελεσμάτων της διαβούλευσης και των μέτρων εφαρμογής των κρατών μελών, μολονότι δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί, κατά το χρόνο σύνταξης της παρούσας έκθεσης, επίσημη ανάλυση της νομοθεσίας για τη μεταφορά της οδηγίας.

2.3. Περιεχόμενο της οδηγίας

2.3.1 Στόχος και πεδίο εφαρμογής

Κύριος στόχος της οδηγίας είναι η δημιουργία κοινοτικού πλαισίου για τη χρήση ηλ-υπογραφής, το οποίο θα καθιστά δυνατή διασυνοριακά την ελεύθερη κυκλοφορία προϊόντων και υπηρεσιών με ηλεκτρονική υπογραφή, εξασφαλίζοντας βασική νομική αναγνώριση της ηλ-υπογραφής.

Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η οδηγία δεν αφορά τη σύναψη και την εγκυρότητα συμβάσεων ή άλλων υποχρεώσεων που προβλέπονται από την εθνική ή την κοινοτική νομοθεσία ως προς τη μορφή των συμβάσεων. Επίσης, δεν επηρεάζει κανόνες και περιορισμούς που αναφέρονται στη χρήση εγγράφων που προβλέπονται στην εθνική ή την κοινοτική νομοθεσία.[6] Κατά συνέπεια, η οδηγία δεν επηρεάζει εθνικές διατάξεις που, λ.χ., απαιτούν να χρησιμοποιούνται έγγραφα σε χαρτί για συγκεκριμένους τύπους συμβάσεων Επιπλέον, η οδηγία δεν αποκλείει τη δυνατότητα των μερών ενός κλειστού συστήματος (π.χ. εταιρικού ενδοδικτύου ή μεταξύ παρόχου υπηρεσιών και των πελατών του) να διαπραγματεύονται τους ειδικούς όρους τους για τη χρήση ηλ-υπογραφής στο πλαίσιο του εν λόγω συστήματος.

2.3.2. Οι διάφοροι τύποι ηλεκτρονικών υπογραφών στην οδηγία

Στην οδηγία αναφέρονται τρεις μορφές ηλ-υπογραφής. Η πρώτη είναι η απλούστερη μορφή της « ηλεκτρονικής υπογραφής » υπό την ευρεία έννοια. Χρησιμεύει την ταυτοποίηση και τον έλεγχο γνησιότητας των δεδομένων. Μπορεί να συνίσταται απλώς στην υπογραφή μηνύματος ηλε-ταχυδρομείου με ονοματεπώνυμο ή χρησιμοποιώντας κωδικό PIN. Για να θεωρείται ως υπογραφή πρέπει ο έλεγχος γνησιότητας να αφορά δεδομένα και όχι να χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως μέθοδος ή τεχνολογία για τον έλεγχο γνησιότητας μιας οντότητας .

Η δεύτερη μορφή ηλεκτρονικής υπογραφής που ορίζεται στην οδηγία είναι η « προηγμένη ηλεκτρονική υπογραφή ». Η εν λόγω μορφή υπογραφής πρέπει να καλύπτει τις απαιτήσεις που ορίζονται στο άρθρο 2 παράγραφος 2 της οδηγίας. Η οδηγία είναι ουδέτερη τεχνολογικώς, αλλά στην πράξη ο εν λόγω ορισμός αναφέρεται κυρίως σε ηλεκτρονική υπογραφή που βασίζεται σε υποδομή δημόσιου κλειδιού (PKI). Στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιείται για την υπογραφή δεδομένων τεχνολογία κρυπτοθέτησης, όπου απαιτείται δημόσιο και ιδιωτικό κλειδί.

Τέλος, στο άρθρο 5 παράγραφος 1 προβλέπεται τρίτη μορφή ηλεκτρονικής υπογραφής, για την οποία δεν αναφέρεται ειδικός όρος στην οδηγία, για τους σκοπούς όμως της παρούσας έκθεσης αποκαλείται «αναγνωρισμένη ηλεκτρονική υπογραφή». Συνίσταται σε προηγμένη ηλεκτρονική υπογραφή, η οποία βασίζεται σε αναγνωρισμένο πιστοποιητικό, δημιουργείται μέσω διάταξης δημιουργίας ασφαλούς υπογραφής και πρέπει να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των παραρτημάτων Ι, ΙΙ και ΙΙΙ.

Ο « υπογράφων » προσδιορίζεται στην οδηγία ως «πρόσωπο που κατέχει διάταξη δημιουργίας υπογραφής και ενεργεί είτε για λογαριασμό του είτε εξ ονόματος φυσικού ή νομικού προσώπου ή φορέα που αντιπροσωπεύει». Μολονότι στην οδηγία δεν δηλώνεται ότι η ηλ-υπογραφή πρέπει να αναφέρεται σε φυσικό πρόσωπο, ο υπογράφων με αναγνωρισμένη ηλεκτρονική υπογραφή (άρθρο 5 παράγραφος 1 της οδηγίας) μπορεί να είναι μόνο φυσικό πρόσωπο, δεδομένου ότι αυτή η μορφή υπογραφής θεωρείται ισοδύναμη με την ιδιόχειρη υπογραφή.[7]

2.3.3. Θέματα εσωτερικής αγοράς

Για να προωθηθεί η δημιουργία της εσωτερικής αγοράς σε προϊόντα και υπηρεσίες πιστοποίησης και να εξασφαλιστεί ότι ένας πάροχος υπηρεσιών πιστοποίησης (CSP) εγκατεστημένος σε κράτος μέλος έχει τη δυνατότητα να παρέχει υπηρεσίες σε άλλο κράτος μέλος, στο άρθρο 3 αναφέρεται ότι η πρόσβαση στην αγορά δεν υπάγεται σε προηγούμενη έγκριση. Για να εξασφαλιστεί, ωστόσο, ότι οι πάροχοι υπηρεσιών πιστοποίησης που εκδίδουν αναγνωρισμένα πιστοποιητικά στο κοινό συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις που ορίζονται στα παραρτήματα, τα κράτη μέλη πρέπει να καθιερώσουν κατάλληλα συστήματα επιτήρησης. Σχετικά με τα συστήματα αυτά δεν επιβάλλονται υποχρεωτικές απαιτήσεις. Στα κράτη μέλη έχουν εφαρμοστεί διάφορα μοντέλα, τα οποία εξ όσων είναι γνωστό λειτουργούν κυρίως στη χώρα προέλευσής τους και δεν έχουν αποδειχθεί πηγή εμποδίων. Η αύξηση διασυνοριακών υπηρεσιών πιστοποίησης ενδέχεται, ωστόσο, να επηρεαστεί από τις αποκλίσεις μεταξύ των συστημάτων των κρατών μελών.

Όσον αφορά τη διασυνοριακή παροχή υπηρεσιών πιστοποίησης στην εσωτερική αγορά, δεν επιτρέπεται να επιβληθεί περιορισμός σε υπηρεσίες πιστοποίησης που παρέχονται από άλλο κράτος μέλος.

2.3.4 Νομική αναγνώριση

Στο άρθρο 5 παράγραφος 2 ορίζεται η γενική αρχή της νομικής αναγνώρισης όλων των ειδών ηλ-υπογραφής που καθιερώνονται με την οδηγία.

Απαιτείται από τα κράτη μέλη να εξασφαλίσουν ότι η αναγνωρισμένη ηλεκτρονική υπογραφή (άρθρο 5 παράγραφος 1) θεωρείται ότι καλύπτει τις νομικές απαιτήσεις των ιδιόχειρων υπογραφών και ότι είναι δεκτή ως αποδεικτικό στοιχείο σε νομικές διαδικασίες με τον ίδιο τρόπο όπως οι ιδόχειρες υπογραφές στα παραδοσιακά έγγραφα.

Όσον αφορά το νομικό αποτέλεσμα της ηλ-υπογραφής, δεν υφίσταται ακόμα αντιπροσωπευτική νομολογία που να παρέχει τη δυνατότητα αξιολόγησης της αναγνώρισης ηλεκτρονικών υπογραφών στην πράξη.

3. Αντίκτυπος της οδηγίας στην εσωτερική αγορά

3.1. Γενικές παρατηρήσεις για τη σχέση μεταξύ της οδηγίας και της ανάπτυξης της αγοράς

Με την έγκριση της οδηγίας υπήρξαν ορισμένες προσδοκίες ότι το νομοθετικό αυτό μέτρο θα συνέβαλε στην απογείωση της αγοράς ηλ-υπογραφής. Η νομοθεσία δεν θεσπίζεται, εν γένει, για τη δημιουργία ζήτησης στην αγορά, και τούτο ισχύει και στην προκείμενη περίπτωση. Αναμενόταν, ωστόσο, ότι η οδηγία θα παρείχε μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου όσον αφορά τη χρήση ηλεκτρονικών υπογραφών και συναφών υπηρεσιών. Από την άποψη αυτή, η οδηγία θα μπορούσε να δημιουργήσει βάση εμπιστοσύνης που θα έδινε τη δυνατότητα απογείωσης της συγκεκριμένης αγοράς.

Μολονότι η μελέτη εστίασε τις έρευνες στη χρήση προηγμένων ή αναγνωρισμένων ηλεκτρονικών υπογραφών και διαπίστωσε πολύ χαμηλή αφομοίωση, προέκυψε ότι είχαν καταστεί διαθέσιμες πολλές άλλες εφαρμογές ηλεκτρονικής υπογραφής που χρησιμοποιούν την απλούστερη μορφή ηλ-υπογραφής.

3.2. Η αγορά ηλεκτρονικών πιστοποιητικών: εν χρήσει εφαρμογές

Οι δύο επικρατέστερες εφαρμογές ηλεκτρονικής υπογραφής σχετίζονται με τις υπηρεσίες ηλε-διακυβέρνησης και προσωπικών τραπεζικών ηλε-συναλλαγών. Πολλά κράτη μέλη και διάφορες άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν ήδη δρομολογήσει ή προγραμματίζουν εφαρμογές ηλε-διακυβέρνησης. Διάφορες από τις εν λόγω εφαρμογές ηλε-διακυβέρνησης βασίζονται στη χρήση ηλεκτρονικών καρτών ταυτότητας. Η ηλεκτρονική κάρτα ταυτότητας μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο ως έγγραφο ταυτοποίησης, όσο και για την παροχή στους πολίτες επιγραμμικής πρόσβασης σε δημόσιες υπηρεσίες. Στις περισσότερες περιπτώσεις οι εν λόγω κάρτες ταυτότητας περιλαμβάνουν τα τρία λειτουργικά χαρακτηριστικά: ταυτοποίηση, έλεγχος γνησιότητας και υπογραφή.

Η άλλη μείζων εφαρμογή για ηλεκτρονικές υπογραφές – οι προσωπικές τραπεζικές ηλεκτρονικές συναλλαγές - απογειώνεται πλέον στις περισσότερες κοινοτικές χώρες. Τα περισσότερα από τα συστήματα ελέγχου γνησιότητας για πρόσβαση σε υπηρεσίες προσωπικών τραπεζικών ηλε-συναλλαγών βασίζονται σε συνθηματικά άπαξ (OTP) και αδειοδοτικά, δηλαδή στην απλούστερη μορφή ηλ-υπογραφής σύμφωνα με την οδηγία. Πολλές εφαρμογές τραπεζικών ηλε-συναλλαγών χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες αυτές μόνο για τον έλεγχο γνησιότητας του χρήστη, αυξάνεται όμως ο όγκος των ηλεκτρονικών υπογραφών στις συναλλαγές. Στην περίπτωση των εταιρικών τραπεζικών ηλε-συναλλαγών (μεταξύ επιχειρήσεων) και του διατραπεζικού συμψηφισμού είναι συχνότερη η χρήση έξυπνης κάρτας, που θεωρείται ότι παρέχει υψηλότερο επίπεδο ασφάλειας.

Ταυτόχρονα, διευρύνεται σε διάφορα κράτη μέλη το φάσμα των υπηρεσιών για τις οποίες απαιτείται βαθμός ελέγχου γνησιότητας που αντιστοιχεί στην απλή μορφή της ηλεκτρονικής υπογραφής.

3.3. Τεχνολογικές εξελίξεις

3.3.1. Τυποποίηση

Το άρθρο 3 παράγραφος 5 της οδηγίας παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να καθορίζει και να δημοσιεύει αριθμούς αναφοράς «γενικώς αναγνωρισμένων προτύπων» [8] για προϊόντα ηλεκτρονικής υπογραφής. Κατά συνέπεια, εφόσον ένα προϊόν ηλεκτρονικής υπογραφής ανταποκρίνεται στα εν λόγω πρότυπα, τεκμαίρεται η συμμόρφωσή του με τις απαιτήσεις του παραρτήματος II στοιχείο στ) και του παραρτήματος III.

Η Επιτροπή απηύθυνε εντολή προς τον Ευρωπαϊκό οργανισμό προτύπων για διεξαγωγή των εργασιών τυποποίησης. Συγκροτήθηκε η EESSI (Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία τυποποίησης της ηλεκτρονικής υπογραφής, αποτελούμενη από μέλη των CEN/ISSS και ETSI), η οποία εκπόνησε πρότυπα για προϊόντα και υπηρεσίες ηλεκτρονικής υπογραφής.[9]

Τον Ιούλιο του 2003, η Επιτροπή δημοσίευσε απόφαση βασισμένη στο άρθρο 3 παράγραφος 5 της οδηγίας[10], συμπεριλαμβανομένων αναφορών σε πρότυπα CEN (CWA) για τις απαιτήσεις που αναφέρονται στη δημιουργία αναγνωρισμένων ηλεκτρονικών υπογραφών. Η ισχύς των CWA λήγει τρία έτη από τη δημοσίευσή τους· η CEN μπορεί, ωστόσο, να παρατείνει την ισχύ τους για μια περαιτέρω περίοδο, εφόσον χρειαστεί.

Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 5, είναι δυνατόν να εκπονηθούν και άλλα πρότυπα και να γίνουν αποδεκτά από την Επιτροπή για την κάλυψη των απαιτήσεων της οδηγίας, εφόσον μπορούν να θεωρηθούν ως «γενικά αναγνωρισμένα πρότυπα». Οι απαιτήσεις των παραρτημάτων είναι επίσης δυνατόν να καλυφθούν εν γένει από άλλα πρότυπα εκτός των αναφερόμενων στην Επίσημη Εφημερίδα.

Είναι σημαντικό για την αγορά, κατά τις μελλοντικές εργασίες τυποποίησης να λαμβάνονται υπόψη οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις, δεδομένου ότι οι χρήστες θα μεταφέρουν μελλοντικά το κλειδί ηλ-υπογραφής τους από συσκευή σε συσκευή, σε ένα ευρύτερα συνδεδεμένο περιβάλλον.

3.3.2. Τεχνολογικές προκλήσεις

Δεν υπάρχει απλή απάντηση στο ερώτημα γιατί η αγορά ηλεκτρονικής υπογραφής δεν εξελίχθηκε ταχύτερα· η αγορά αντιμετωπίζει πάντως σειρά από τεχνολογικές προκλήσεις. Ένα πρόβλημα που συχνά επισημαίνεται και που ενδεχομένως έχει συμβάλει στον βραδύ ρυθμό αφομοίωσης προηγμένων ή αναγνωρισμένων ηλεκτρονικών υπογραφών στην Ευρώπη είναι ο σύνθετος χαρακτήρας της τεχνολογίας δημοσίου κλειδιού, PKI. Το συχνά προβαλλόμενο πλεονέκτημα του PKI είναι ότι η τεχνολογία αυτή αξιοποιεί το σύστημα του «τρίτου κοινής εμπιστοσύνης», που παρέχει σε μέρη τα οποία δεν γνωρίζονται τη δυνατότητα αμοιβαίας εμπιστοσύνης στο Ίντερνετ. Ωστόσο, σε πολλές από τις τρέχουσες εφαρμογές δεν φαίνεται να υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον εκ μέρους των παρόχων υπηρεσιών - κυρίως για λόγους ευθύνης - να προσφέρουν στους πελάτες τους τη δυνατότητα χρησιμοποίησης της δικής τους διάταξης ελέγχου γνησιότητας για άλλες υπηρεσίες. Αυτός είναι πιθανώς ο λόγος για τον οποίο κυριαρχεί ακόμα στην αγορά η χρήση διαφόρων συνθηματικών μιας χρήσης (OTP), ενώ δεν υπάρχουν ενδείξεις αλλαγής της κατάστασης αυτής στο εγγύς μέλλον.

O βραδύς ρυθμός αφομοίωσης οφείλεται και σε άλλους παράγοντες: έλλειψη διατάξεων στην οδηγία σχετικά με κριτήρια για υπηρεσίες επαλήθευσης ηλ-υπογραφής που θα παρέχει ο CSP στον τελικό χρήστη, καθώς και έλλειψη διατάξεων αναφορικά με την αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ CSP. Ανάλογα με τη χώρα, υπάρχουν διαφορές λύσεις για την επαλήθευση ενός πιστοποιητικού, όπως π.χ. Root CA (αρχή πιστοποίησης βάσης), Bridge CA (αρχή συμπιστοποίησης) και Trust Status List (κατάλογος καθεστώτος εμπιστοσύνης). Στο πλαίσιο για διασυνοριακές συναλλαγές ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, υπό το πρόγραμμα IDA II, ανάληψη δράσης για την αρχή πιστοποίησης Bridge/Gateway[11] είχε κατέληξε στο πιλοτικό έργο Bridge/Gateway CA, με το οποίο διαπιστώθηκαν προβλήματα όχι μόνο τεχνολογικού, αλλά και νομικού και οργανωτικού χαρακτήρα.

Η έλλειψη τεχνολογικής διαλειτουργικότητας σε εθνικό και σε διασυνοριακό επίπεδο συνιστά ένα ακόμη εμπόδιο για την αποδοχή της ηλ-υπογραφής στην αγορά. Προέκυψαν πολλές μεμονωμένες νησίδες εφαρμογών ηλ-υπογραφής, όπου τα πιστοποιητικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μία μόνο εφαρμογή. Η EESSI έχει ασχοληθεί με κοινά πρότυπα διαλειτουργικότητας, στα περισσότερα κράτη μέλη έχουν όμως καθοριστεί εθνικά πρότυπα για την προαγωγή της διαλειτουργικότητας.[12]

Σήμερα, στο περιβάλλον PKI, η πλέον διαδεδομένη διάταξη δημιουργίας υπογραφής είναι η έξυπνη κάρτα, επειδή παρέχει μέσο για την ασφαλή αποθήκευση του ιδιωτικού κλειδιού. Η τεχνολογία αυτή είναι δαπανηρή και απαιτεί επενδύσεις σε υλική υποδομή (διανομή καρτών και συσκευές ανάγνωσης κάρτας κλπ.). Υπάρχει ήδη σειρά εναλλακτικών λύσεων στην έξυπνη κάρτα, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ασφαλή αποθήκευση του κρυπτογραφικού κλειδιού.

Ένας άλλος πρακτικός λόγος για την επιφυλακτικότητα υλοποίησης εφαρμογών ηλ-υπογραφής είναι ότι η αρχειοθέτηση ηλεκτρονικά υπογεγραμμένων εγγράφων θεωρείται πολύ περίπλοκη και αβέβαιη. Οι νομικές υποχρεώσεις τήρησης εγγράφων έως και μια τριακονταετία επιβάλλουν τη χρήση δαπανηρής και περίπλοκης τεχνολογίας και διαδικασιών ώστε να εξασφαλίζεται η αναγνωσιμότητα και η επαλήθευση για αυτό το χρονικό διάστημα .

4. Ο αντίκτυπος της οδηγίας σε άλλες κανονιστικές ρυθμίσεις

Παρόλο που η νομοθετική ρύθμιση δεν είναι δυνατόν να προκαλέσει ζήτηση για την εγκατάσταση PKI, η Επιτροπή συνεχίζει να θεωρεί την εισαγωγή της ηλ-υπογραφής ως σημαντικό εργαλείο για την ανάπτυξη των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και για την ενθάρρυνση ασφαλούς ηλεκτρονικού εμπορίου.

Σε ορισμένες προσφάτως εγκριθείσες οδηγίες και αποφάσεις προβλέπεται η εισαγωγή ηλ-υπογραφής και γίνεται παραπομπή στην οδηγία 1999/93/EΚ.

4.1. Η οδηγία 2001/115/EΚ

Στην οδηγία 2001/115/EΚ[13] αναγνωρίζεται η δυνατότητα ηλεκτρονικής αποστολής τιμολογίων. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να εξασφαλίζεται η αυθεντικότητα του πρωτοτύπου του τιμολογίου και η ακεραιότητα των περιεχομένων του, λ.χ. μέσω της χρήσης προηγμένης ηλ-υπογραφής.

Η λειτουργία της προηγμένης ηλ-υπογραφής, όπως αναφέρεται στην εν λόγω οδηγία, είναι να εξασφαλίσει την τήρηση της τεχνικής ασφάλειας κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβίβασης και αποθήκευσης. Πράγματι, σε περιβάλλον χαρτιού δεν απαιτείται σε όλες τις εθνικές νομοθεσίες η ιδιόχειρη υπογραφή σε τέτοια έγγραφα, ενώ στην οδηγία αναφέρεται ότι τα κράτη μέλη δεν απαιτούν την υπογραφή των τιμολογίων. Τούτο σημαίνεσυνεπώς ι ότι η έννοια της ηλεκτρονικής υπογραφής στην προκείμενη περίπτωση είναι μάλλον τεχνικού και όχι νομικού χαρακτήρα

4.2. Οι νέες οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις

Οι νέες οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις που τέθηκαν σε ισχύ στις 30 Απριλίου 2004 ολοκληρώνουν το νομοθετικό πλαίσιο για τη χρήση ηλεκτρονικής υπογραφής στις δημόσιες αγορές.[14]

Η χρήση ηλ-υπογραφής είναι κεντρικής σημασίας για την καθιέρωση επιχειρησιακών συστημάτων ηλεκτρονικών δημοσίων συμβάσεων σε ολόκληρη την ΕΕ. Οι ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις αναμένεται ότι θα αποτελέσουν ένα από τα μείζονα πεδία εφαρμογής, ιδίως για τις περισσότερο προηγμένες μορφές ηλ-υπογραφής. Οι ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις αποτελούν παράδειγμα των προκλήσεων που πρέπει να αντιμετωπιστούν επιτυχώς για την προώθηση της ηλ-υπογραφής.

Στις νέες οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις δεν ορίζεται ποιος τύπος ηλ-υπογραφής πρέπει να χρησιμοποιείται κατά τη διαδικασία ηλεκτρονικών διαγωνισμών αφήνοντας την επιλογή στα κράτη μέλη, υπό την προϋπόθεση ότι συνάδει με την εθνική νομοθεσία που μεταφέρει την οδηγία 1999/93/EΚ στο εθνικό δίκαιο.[15] Τούτο αντικατοπτρίζει την τρέχουσα πρακτική υποβολής προσφορών σε χαρτί, χωρίς ωστόσο οι κοινοτικές οδηγίες περί δημοσίων συμβάσεων να ρυθμίζουν τις λεπτομέρειες σχετικά με την υπογραφή και την ασφάλιση των προσφορών.

Το γεγονός ότι τα κράτη μέλη δύνανται να επιλέξουν διαφορετικά επίπεδα ηλ-υπογραφής συνεπάγεται τον κίνδυνο οι να σχεδιαστούν λύσεις για τις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις λαμβάνοντας υπόψη προϊόντα που έχουν αναπτυχθεί σε εθνικό επίπεδο. Έτσι υφίσταται κίνδυνος κατακερματισμού της αγοράς δημοσίων συμβάσεων και η δημιουργία φραγμών στην εσωτερική αγορά ηλ-υπογραφής.

Η πρόκληση συνίσταται πλέον στην υλοποίηση της ηλ-υπογραφής για ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, χωρίς να ανακύψουν εμπόδια για το διασυνοριακό εμπόριο.

Οι νέες οδηγίες συμπληρώνονται από σχέδιο δράσης,[16] όπου ορίζονται στόχοι και προσδιορίζονται πιθανές δράσεις για την Επιτροπή και τα κράτη μέλη, από το 2005 έως το 2007, ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις θα έχουν γενικευθεί στην Ευρώπη έως το 2010. Ζητείται η εξεύρεση εφαρμόσιμης λύσης για την ηλ-υπογραφή, η οποία θα βασίζεται σε αμοιβαία αναγνώριση, που δεν θα πρέπει να διαφέρει από τα ισχύοντα σε άλλα πεδία δραστηριοτήτων.

4.3 Η απόφαση της Επιτροπής για τα ηλεκτρονικά και ψηφιακοποιημένα έγγραφα

Η απόφαση 2004/563 της Επιτροπής για τα ηλεκτρονικά και τα ψηφιακοποιημένα έγγραφα εγκρίθηκε στις 7 Ιουλίου 2004 [17]. Με την εν λόγω απόφαση τροποποιήθηκε ο εσωτερικός κανονισμός της Επιτροπής.

Στην απόφαση καθορίζονται οι όροι εγκυρότητας για ηλεκτρονικά και ψηφιακοποιημένα έγγραφα, για τους σκοπούς της Επιτροπής. Ισχύει για ηλεκτρονικά έγγραφα που έχουν συνταχθεί ή που έχει παραλάβει και κατέχει η Επιτροπή, ενώ η ηλ-υπογραφή θα χρησιμοποιείται, εφόσον απαιτηθεί, για την βεβαίωση της εγκυρότητας ηλεκτρονικών εγγράφων. [18]

Η Επιτροπή έχει καταρτίσει τους κανόνες εφαρμογής της εν λόγω απόφασης. Περιλαμβάνονται οι απαραίτητες αρχές για την υλοποίηση της τεχνικής υποδομής για τις ηλ-υπογραφές.

5. Συμπεράσματα

5.1. Η νομική πτυχή

Με την οδηγία εισάγεται ασφάλεια δικαίου όσον αφορά τη γενική αποδοχή της ηλ-υπογραφής: Η ανάγκη νομικής αναγνώρισης της ηλ-υπογραφής καλύπτεται με τη μεταφορά της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, η Επιτροπή θεωρεί ότι σε μεγάλο βαθμό έχουν καλυφθεί οι στόχοι της οδηγίας και ότι, επί του παρόντος, δεν προκύπτει σαφής ανάγκη αναθεώρησής της.

Μολαταύτα, με δεδομένα τα προβλήματα αμοιβαίας αναγνώρισης της ηλ-υπογραφής, καθώς και της διαλειτουργικότητας σε γενικότερο επίπεδο, η Επιτροπή πρόκειται να διοργανώσει σειρά συνεδριάσεων με τα κράτη μέλη και τους σχετικούς ενδιαφερόμενους για την αντιμετώπιση των ακόλουθων θεμάτων, προκειμένου να εξεταστεί, κατά περίπτωση, το ενδεχόμενο λήψης συμπληρωματικών μέτρων: διαφορές κατά τη μεταφορά της οδηγίας· αποσαφήνιση συγκεκριμένων άρθρων της οδηγίας· τεχνικές πτυχές και πτυχές τυποποίησης· προβλήματα διαλειτουργικότητας. Στο πλαίσιο αυτό θα ληφθούν υπόψη τα αποτελέσματα από συναφείς δραστηριότητες υπηρεσιών της Επιτροπής.

5.2. Ο αντίκτυπος στην αγορά

Η χρήση αναγνωρισμένων ηλ-υπογραφών ήταν πολύ μικρότερη από την αναμενόμενη, ενώ η αγορά δεν παρουσιάζει ικανοποιητική ανάπτυξη. Οι χρήστες δεν διαθέτουν σήμερα ενιαία ηλεκτρονική πιστοποίηση για να υπογράφουν έγγραφα ή συναλλαγές σε ψηφιακό περιβάλλον όπως έγγραφα σε χαρτί. Στη φάση αυτή δεν μπορεί, κατά συνέπεια, να αξιολογηθεί πλήρως ο στόχος της οδηγίας που αφορά την εσωτερική αγορά, δηλαδή η ελεύθερη κυκλοφορία αναγνωρισμένων ηλ-υπογραφών.

Ο κύριος λόγος για τον βραδύ ρυθμό ανάπτυξης της αγοράς είναι οικονομικός: οι πάροχοι υπηρεσιών δεν διαθέτουν σοβαρά κίνητρα για την ανάπτυξη ηλ-υπογραφής πολλαπλών εφαρμογών και προτιμούν να προσφέρουν λύσεις για τις δικές τους υπηρεσίες, λ.χ. λύσεις που αναπτύσσει ο τραπεζικός κλάδος. Το γεγονός αυτό επιβραδύνει τη διαδικασία ανάπτυξης διαλειτουργικών λύσεων. Η έλλειψη εφαρμογών, όπως οι γενικές λύσεις για ηλεκτρονικά αρχεία, ενδέχεται επίσης να εμποδίζει την ανάπτυξη ηλ-υπογραφής πολλαπλών εφαρμογών, γεγονός για το οποίο απαιτείται η επίτευξη κρίσιμης μάζας χρηστών και χρήσης.

Την ανάπτυξη της αγοράς ενδέχεται ωστόσο να προκαλέσει μελλοντικά η εξέλιξη σειράς εφαρμογών. Η χρήση ηλ-υπογραφής σε υπηρεσίες ηλε-διακυβέρνησης έχει ήδη φθάσει σε κάποιο μέγεθος και αναμένεται ότι θα αποτελέσει σημαντική κινητήρια δύναμηστο μέλλον. Ο στρατηγικός ρόλος των εφαρμογών ηλε-διακυβέρνησης αναγνωρίζεται στην πρωτοβουλία i2010[19], γεγονός που ενισχύει την εγκατάσταση και αποτελεσματική χρήση ΤΠΕ στον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα. Η ανάγκη ασφαλών ηλεκτρονικών μέσων ταυτοποίησης για την πρόσβαση και χρήση δημόσιων υπηρεσιών είναι ουσιώδης για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις και θα προωθήσει τη χρήση της ηλ-υπογραφής[20]. Θα εμφανιστούν διάφορες μορφές ηλεκτρονικής ταυτότητας (eID), για τις οποίες θα απαιτηθεί ορισμένος βαθμός διαλειτουργικότητας. Η Επιτροπή θα ασχοληθεί κατά προτεραιότητα με πρωτοβουλίες eID, λ.χ. μέσω του σχεδίου δράσης για τις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις ή μέσω της εναρμόνισης των χαρακτηριστικών ασφαλείας των ταξιδιωτικών εγγράφων, της δράσης του προγράμματος IDABC σχετικά με τις πτυχές διαλειτουργικότητας της eID για πανευρωπαϊκές υπηρεσίες ηλε-διακυβέρνησης, των ΤΚΠ ή των προγραμμάτων eTen. Η Επιτροπή προτίθεται να συνεχίσει, στο εσωτερικό της, τον εκσυγχρονισμό των διοικητικών υπηρεσιών της.[21] Η μελλοντική εισαγωγή ηλ-υπογραφής για τον περιορισμό της κυκλοφορίας εγγράφων σε χαρτί αποτελεί ένα από τα εν λόγω μέτρα.

Η Επιτροπή θα συνεχίσει να ενθαρρύνει την ανάπτυξη υπηρεσιών και εφαρμογών ηλ-υπογραφής και θα παρακολουθεί την αγορά. Πέρα από την υποστήριξη μέσω δραστηριοτήτων ηλε-διακυβέρνησης, θα δοθεί ιδιαίτερη έμφαση σε θέματα διαλειτουργικότητας και διασυνοριακής χρήσης ηλ-υπογραφής. Η Επιτροπή θα ενθαρρύνει περαιτέρω εργασίες τυποποίησης που αποσκοπούν στην προώθηση της διαλειτουργικότητας και της χρήσης κάθε είδους τεχνολογίας για αναγνωρισμένες ηλ-υπογραφές στην εσωτερική αγορά. Εντός του 2006, θα συντάξει έκθεση σχετικά με τα πρότυπα για τις ηλ-υπογραφές.

[1] Οδηγία 1999/93/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 1999, σχετικά με το κοινοτικό πλαίσιο για ηλεκτρονικές υπογραφές, ΕΕ L 13 της 19/1/2000 σ. 12.

[2] Μελέτη για τις νομικές πτυχές και τις πτυχές της αγοράς στις ηλ-υπογραφές, Study on the legal and market aspects of electronic signatures, K.U.L., 2003,http://europa.eu.int/information_society/eeurope/2005/all_about/trust/electronic_sig_report.pdf

[3] Το 2003 η Επιτροπή δρομολόγησε άτυπη διαβούλευση για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, με σκοπό τη συγκέντρωση σχολίων σχετικά με τη λειτουργία της οδηγίας. Τα σχόλια που παρελήφθησαν έχουν ενταχθεί στην παρούσα έκθεση.

[4] COM(97) 503 της 8ης Οκτωβρίου 1997.

[5] ΕΕ C 325, 23.10.1998, σ.5.

[6] Η εξάλειψη των νομικών εμποδίων για τη σύναψη συμβάσεων με ηλεκτρονικά μέσα ρυθμίζεται από το άρθρο 9 της οδηγίας για το ηλεκτρονικό εμπόριο (οδηγία 2000/31/EΚ, ΕΕ L 178, σ.1)

[7] Ο περιορισμός της χρήσης προηγμένων ηλεκτρονικών υπογραφών σε φυσικά πρόσωπα αποδεικνύει ότι πολλές ρυθμιστικές αρχές θεωρούν ότι η ηλεκτρονική υπογραφή είναι απλώς ηλεκτρονικό ισοδύναμο της παραδοσιακής ιδιόχειρης. Ωστόσο, η ψηφιακή υπογραφή χρησιμοποιείται συχνότατα για την ενίσχυση του χαρακτήρα αυθεντικότητας και ακεραιότητας του μηνύματος, χωρίς να αποβλέπει σε πρόθεση υπογραφής υπό την παραδοσιακή έννοια, γεγονός που έχει επίσης επισημανθεί κατά τη διάρκεια της άτυπης διαβούλευσης, π.χ. από το διεθνές εμπορικό επιμελητήριο (ICC)

[8] Η έννοια αυτή αναφέρεται στις απαιτήσεις τεχνολογικής επικαιροποίησης και στην αποδοχή τους από τους χρήστες ή σε επαρκή συμμετοχή τους κατά την ανάπτυξή τους.

[9] Ο κατάλογος των προτύπων που έχουν εκπονηθεί διατίθεται στο δικτυακό τόπο της EESSI, http://www.ict.etsi.org/EESSI_home.htm

[10] Απόφαση της Επιτροπής, της 14ης Ιουλίου 2003, σχετικά με τη δημοσίευση αριθμών αναφοράς γενικά αναγνωρισμένων προτύπων για προϊόντα ηλεκτρονικής υπογραφής, σύμφωνα με την οδηγία 1999/93/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, ΕΕ L 175 της 15/7/2003 σ. 45.

[11] Η δράση BGCA στο πρόγραμμα IDA II : http://europa.eu.int/idabc/en/document/2318/556

[12] Π.χ., οι προδιαγραφές ISIS-MTT στη Γερμανία στοχεύουν στη δημιουργία τεχνικής διαλειτουργικότητας μεταξύ προϊόντων ηλ-υπογραφής

[13] Οδηγία 2001/115/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 2001, για την τροποποίηση της οδηγίας 77/388/ΕΟΚ με στόχο την απλοποίηση, τον εκσυγχρονισμό και την εναρμόνιση των όρων που επιβάλλονται στην τιμολόγηση όσον αφορά το φόρο προστιθέμενης αξίας, ΕΕ L 15 της 17/1/2002 σ. 24

[14] Οδηγία 2004/17/EK του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών, ΕΕ L 134 της 30/4/2004 σ. 1, και οδηγία 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών, ΕΕ L 134 της 30/4/2004 σ. 114

[15] Βλ. παράρτημα X της οδηγίας 2004/18 για τις δημόσιες συμβάσεις

[16] Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών , Σχέδιο δράσης για την εφαρμογή του νομικού πλαισίου για τις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις, 14.10.2004

[17] Απόφαση της Επιτροπής, της 7ης Ιουλίου 2004, για την τροποποίηση του εσωτερικού της κανονισμού, ΕΕ. L 251 της 27/7/2004 σ. 9

[18] Μπορεί επίσης να ισχύει, κατόπιν συμφωνίας, για φορείς ή οντότητες που είναι αρμόδιοι για την εφαρμογή ορισμένων κοινοτικών πολιτικών, καθώς και για τις εθνικές διοικήσεις εφόσον στη διαδικασία εμπλέκεται η Επιτροπή και οι εν λόγω άλλες οντότητες.

[19] COM (2005) 229 τελικό

[20] βλ. επίσης την ομόφωνα εγκεκριμένη υπουργική δήλωση του Μάντσεστερ κατά την υπουργική διάσκεψη ηλε-διακυβέρνησης , με τίτλο « Transforming Public Services », 24/11/05

[21] “Ηλεκτρονική Επιτροπή 2006-2010: Περισσότερη αποτελεσματικότητα και διαφάνεια” – πλαίσιο στρατηγικής - C/2005/44 73