Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, και στην Επιτροπή των Περιφερειών: Αύξηση του δυναμικού του τουρισμού για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης"

(2000/C 75/14)

Στις 10 Μαΐου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 14 Δεκεμβρίου 1999 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Malosse.

Κατά την 369η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 26ης Ιανουαρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 71 ψήφους υπέρ, 2 ψήφους κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Το ιστορικό της Ανακοίνωσης της Επιτροπής

1.1. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβίβασε στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στην Επιτροπή των Περιφερειών, ανακοίνωση σχετικά με τη συνέχεια που δόθηκε στα συμπεράσματα και στις συστάσεις της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για τον Τουρισμό και την Απασχόληση που δημοσιεύθηκαν τον Οκτώβριο του 1998. Η γνωμοδότηση της ΟΚΕ θα έχει, συνεπώς, και αυτή ως αντικείμενο τις εργασίες της προαναφερθείσας ομάδας υψηλού επιπέδου (ΟΥΕ).

1.2. Η παρούσα ανακοίνωση συνιστά το πιο πρόσφατο από τα πολιτικά έγγραφα που αποσκοπούν στο να δοθεί νέα ώθηση στην ευρωπαϊκή πολιτική τουρισμού, η οποία βρίσκεται "σε ύφεση", έπειτα από την Ευρωπαϊκή Διάσκεψη για τον Τουρισμό που διοργανώθηκε το Νοέμβριο του 1997 από τη Λουξεμβουργιανή Προεδρία. Στην πράξη, το Συμβούλιο δεν έχει δώσει, από το 1996, συνέχεια σε πρόταση περί θέσπισης ενός πρώτου πολυετούς προγράμματος υπέρ του ευρωπαϊκού τουρισμού, με την ονομασία Philoxenia(1), σε σημείο που να μην μπορεί πλέον να θεωρηθεί επίκαιρη (παρότι η Επιτροπή εξακολουθεί να συμπεριλαμβάνει το πρόγραμμα αυτό στη στρατηγική της, αναφερόμενη στη συμβιβαστική πρόταση η οποία έχει εξαιρετικά μετριασθεί από την Αυστριακή Προεδρία...). Κατά συνέπεια, η παρούσα ανακοίνωση θα μπορούσε να αποτελέσει μια "νέα προσέγγιση", όπως είχε ζητηθεί από την ΟΚΕ σε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας που υιοθετήθηκε κατά τη σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Μαρτίου 1999(2).

1.3. Η υπό εξέταση ανακοίνωση επαναλαμβάνει ευρέως τα συμπεράσματα της ομάδας υψηλού επιπέδου (ΟΥΕ). Κατά πρώτο λόγο, τονίζει την ανάγκη να διατίθενται, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, ενημερωμένες πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση της τουριστικής δραστηριότητας, την τεχνογνωσία και τις πλέον αξιοσημείωτες πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί. Η ανακοίνωση συνδέει, ορθά, τον τουρισμό με τα εθνικά σχέδια για την απασχόληση, τα οποία, από την ειδική συνάντηση κορυφής του Λουξεμβούργου το 1997, αποτελούν μηχανισμούς της ευρωπαϊκής πολιτικής για την απασχόληση. Τέλος, η ανακοίνωση υιοθετεί ορισμένες από τις προτάσεις που περιλαμβάνονται στην έκθεση της ΟΥΕ, δίνοντας έμφαση κυρίως στις πιθανές συνέργιες με τα μέσα της διαρθρωτικής πολιτικής, της πολιτικής έρευνας και ανάπτυξης, της πολιτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης και της πολιτικής των επιχειρήσεων. Ορισμένες προτάσεις της ΟΥΕ, όπως για παράδειγμα η δημιουργία "δικτύου παρατήρησης", θα άξιζε να αναπτυχθούν περισσότερο στην Ανακοίνωση. Ως συμπέρασμα, η ανακοίνωση τονίζει, ορθά, την ανάγκη υιοθέτησης μιας στρατηγικής και ορισμού προτεραιοτήτων. Δεν προβαίνει, όμως, στην πρόταση σειράς προτεραιοτήτων. Η ΟΚΕ, με τη γνωμοδότησή της, επιθυμεί να υποβάλει προτάσεις, να χαράξει προοπτικές, και να ορίσει συγκεκριμένες προτεραιότητες. Με την προοπτική αυτή, εξέτασε την έκθεση της ΟΥΕ, την ανακοίνωση της Επιτροπής, αλλά και άλλα στοιχεία, αξιοποιώντας προγενέστερες εργασίες της ΟΚΕ καθώς και νέους προβληματισμούς που προκύπτουν κυρίως από την επαφή της με τους φορείς που αναπτύσσουν επί τόπου δραστηριότητες.

2. Απόψεις και σκέψεις της ΟΚΕ σχετικά με τον προβληματισμό για τον τουρισμό και την απασχόληση

2.1. Η ΟΚΕ έχει επανειλημμένως εκφέρει γνώμη επί θεμάτων που άπτονται του τουρισμού και, πιο συγκεκριμένα, στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα "Ο τουρισμός και η περιφερειακή ανάπτυξη"(3), στη γνωμοδότηση σχετικά με πρόγραμμα κοινοτικής δράσης υπέρ του τουρισμού(4), στη γνωμοδότηση για το πρόγραμμα Philoxenia(5) και, πιο πρόσφατα, στην προαναφερθείσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας του 1999. Η αντίληψη της ΟΚΕ συνοψίζεται εξαίρετα στην ακόλουθη φράση που περιλαμβάνεται σε αυτή την τελευταία γνωμοδότηση:

"Η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να αρνείται να δώσει στον ταχύτερα αναπτυσσόμενο τομέα της οικονομίας της την πολιτική και στρατηγική αναγνώριση που του αξίζει λόγω της οικονομικής και κοινωνικής του θέσης."

2.2. Η ΟΚΕ έχει ήδη επικυρώσει και υποστηρίξει τα συμπεράσματα και τις συστάσεις της ομάδας υψηλού επιπέδου (στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας του Μαρτίου 1999). Πράγματι, η ΟΚΕ, για λόγους αρχής, εγκρίνει τη μέθοδο που συνίσταται, μέσω μιας "νέας προσέγγισης", στο να τεθεί ένα τέλος στις "πελατειακές" πρακτικές του παρελθόντος και να προταθεί, εναλλακτικά, μια νέα πιο δυναμική θεώρηση, με βάση τη συμβολή του τουρισμού στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Παρότι είναι βέβαιο ότι τα αριθμητικά στοιχεία που παρατίθενται στην ανακοίνωση και στην έκθεση της ομάδας υψηλού επιπέδου - 9 εκατ. θέσεις απασχόλησης επί του παρόντος και δημιουργία από 2,2 έως 3 εκατ. νέων θέσεων κατά την προσεχή δεκαετία - υπολογίζονται κατά προσέγγιση για διάφορους λόγους (δυσκολία επακριβούς εκτίμησης των "περιγραμμάτων" του κλάδου, εποχιακές και μη δηλωθείσες θέσεις απασχόλησης, κ.λπ.), εντούτοις, προβάλλουν την εν λόγω δραστηριότητα ως πολλά υποσχόμενη για το μέλλον, ακριβώς όπως και οι νέες τεχνολογίες στον τομέα των επικοινωνιών.

2.3. Κατ' αυτόν τον τρόπο, καθορίζεται μεν με σαφήνεια η πρόκληση στην οποία καλείται να ανταποκριθεί ο εν λόγω τομέας από πλευράς στρατηγικής, αλλά απομένει ακόμη να προσδιορισθεί ο ρόλος και η θέση των κοινοτικών πολιτικών για την προαγωγή της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης. Ένα πρώτο έναυσμα προβληματισμού παρέχει η γνωμοδότηση πρωτοβουλίας του Μαρτίου 1999, όπου η ΟΚΕ επισημαίνει στο σημείο 3.2 τα εξής:

"ένας τομέας που ασχολείται κατά κύριο λόγο με διασυνοριακές δραστηριότητες αξίζει μια ευρωπαϊκή πολιτική με ενισχυτική, καινοτόμο και δυναμική προσέγγιση της ανάπτυξης βιώσιμων επιχειρήσεων, κατά προτίμηση σε πλαίσιο προστασίας του καταναλωτή και σε αρμονία με τις άλλες απαιτήσεις, π.χ. τις περιβαλλοντικές."

Ως βάση των εργασιών μας θα χρησιμοποιηθεί η κοινή και συγκριτική μελέτη της ανακοίνωσης και της έκθεσης της ομάδας υψηλού επιπέδου.

2.4. Η εφαρμογή μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης

2.4.1. Υπάρχει σειρά επιχειρημάτων τα οποία συνηγορούν υπέρ της επιλογής του τουρισμού ως δοκιμαστικού πεδίου για ολοκληρωμένες στρατηγικές με στόχο τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης:

- η οικονομική του βαρύτητα και οι αναπτυξιακές του δυνατότητες·

- η επίδραση του τουρισμού σε πολλούς άλλους τομείς δραστηριότητας (μεταφορές, εμπόριο...), καθώς και η εξάρτηση του τουρισμού από τους εν λόγω τομείς·

- οι διάφορες ομάδες πληθυσμού που σχετίζονται με την τουριστική δραστηριότητα, και ειδικότερα οι πλέον ευπαθείς κατηγορίες πληθυσμού, όπως οι νέοι, οι γυναίκες και οι ανειδίκευτοι·

- η ύπαρξη θέσεων απασχόλησης που δεν απαιτούν μεγάλη ειδίκευση, θέσεων απασχόλησης πρόσκαιρων, καθώς και εποχιακών·

- η συμβολή του τουρισμού στην περιφερειακή ανάπτυξη: αγροτικές περιοχές που επιδιώκουν να διαφοροποιήσουν τις δραστηριότητές τους, περιφέρειες που βρίσκονται σε βιομηχανική παρακμή και αναζητούν εναλλακτικές λύσεις, αστικά κέντρα που επιδιώκουν την αξιοποίηση της πολιτιστικής τους κληρονομιάς·

- η εξελικτική χροιά των υπηρεσιών που συνδέονται με την εξέλιξη της τουριστικής ζήτησης, η οποία προϋποθέτει την ανάπτυξη σχέσεων με τα κέντρα κατάρτισης αλλά και έρευνας.

2.4.2. Οι επαγγελματίες του τουρισμού ορθά τονίζουν ότι η δραστηριότητά τους είναι μία από τις σπάνιες δραστηριότητες που συνδυάζουν σήμερα παραγωγικότητα και δημιουργία απασχόλησης. Όντως, η βελτίωση της ποιότητας και της ποικιλίας των υπηρεσιών, την οποία προσδοκεί η πελατεία, είναι πηγή δημιουργίας απασχόλησης.

2.5. Νέες δεξιότητες για νέα επαγγέλματα

2.5.1. Οι ανάγκες των πελατών του τουριστικού κλάδου εξελίσσονται σε συνάρτηση με τα δημογραφικά δεδομένα, ενώ οι τουρίστες προβάλλουν όλο και περισσότερες απαιτήσεις από άποψη υποδοχής και δραστηριοτήτων και επιθυμούν την ανανέωση της προσφοράς στον τομέα του πολιτισμού και της ψυχαγωγίας. Ως εκ τούτου, τίθενται επιτακτικά ένα σύνολο προβλημάτων κατάρτισης και εξελικτικής ειδίκευσης.

2.5.2. Το πάγιο πρόβλημα συνίσταται στο γεγονός ότι η κατάρτιση εμφανίζει πάντοτε κάποια καθυστέρηση έναντι της εξέλιξης της αγοράς εργασίας. Θα πρέπει λοιπόν να προλαμβάνονται οι εξελίξεις αυτές, αφενός, βάσει των αναγκών που εκφράζουν κυρίως οι καταναλωτές και χρήστες, αφετέρου, με την ενθάρρυνση της επαγγελματικής και διαρκούς κατάρτισης, προκειμένου να ενισχύονται οι δεξιότητες και οι ειδικεύσεις. Η απαίτηση αυτή της πρόληψης διανοίγει προοπτικές σταθερότητας των θέσεων απασχόλησης και εγγράφεται σε μία φάση εξέλιξης του κλάδου, που απαιτεί μεγαλύτερο επαγγελματισμό και ανταπόκριση στη ζήτηση.

2.6. Η παρακολούθηση των μεταβολών της τουριστικής ζήτησης

2.6.1. Αρχικά, ο τουρισμός αποτελούσε αποκλειστικότητα των εύπορων κατοίκων πλουσίων χωρών. Σταδιακά, ο τουρισμός επεκτάθηκε σε νέες ομάδες πληθυσμού, χάρη στην οικονομική ανάπτυξη, στην εργατική νομοθεσία, η οποία καθιερώνει περισσότερο χρόνο άδειας για διακοπές, και στις μεγαλύτερες διευκολύνσεις που παρέχουν τα μέσα μεταφοράς. Εξ ου και η ταυτόχρονη εμφάνιση και ανάγκη επενδύσεων σε νέα προϊόντα, τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και ανταποκρίνονται σε νέες πολιτιστικές, αθλητικές και φυσιολατρικές επιδιώξεις και πρακτικές: ψυχαγωγικά πάρκα, αεραθλητισμός και θαλάσσια αθλήματα, διαφοροποιημένες μορφές πεζοπορίας, εκδρομών κ.λπ.

2.6.2. Υπό αυτό το πρίσμα, για παράδειγμα, ο πολιτιστικός τομέας αποτελεί αστείρευτη πηγή δυνητικών πρωτοβουλιών και θέσεων απασχόλησης. Οι στατιστικές όσον αφορά τόσο τις επισκέψεις μνημείων και μουσείων όσο και τη συμμετοχή σε φεστιβάλ και σε άλλες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις δείχνουν ότι η ποιοτική τουριστική εκμετάλλευση είναι ικανοποιητική σε περιορισμένες μόνο περιπτώσεις και ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η επίδειξη μεγαλύτερου επαγγελματισμού θα συνέβαλε σε αύξηση του αριθμού των επισκεπτών και, άρα, των θέσεων απασχόλησης.

2.6.3. Η ένταξη αυτής της αναζήτησης νέων προϊόντων σε μια ευρωπαϊκή διάσταση, καθώς και η αξιοποίηση παραγνωρισμένου πολιτιστικού πλούτου και πρωτοβουλιών θα καθιστούσε δυνατή την υποστήριξή τους στο πλαίσιο προγραμμάτων κοινοτικής δράσης. Θα έπρεπε λοιπόν να προωθηθούν τα σχέδια μεταφοράς εμπειριών μεταξύ περιφερειών σχετικά με τις πρωτοβουλίες και τις στρατηγικές που έχουν αναπτυχθεί, καθώς και οι εταιρικές σχέσεις μεταξύ επιχειρήσεων διαφορετικών χωρών. Αναφέρεται, επ' αυτού, το πρόγραμμα Interreg, καθώς και το μέσον JEV ("Joint European Venture" - "Ευρωπαϊκή Σύμπραξη"), τα οποία στηρίζουν από τεχνική και οικονομική άποψη σχέδια για τη δημιουργία κοινών επιχειρήσεων μεταξύ χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με βάση καινοτόμες πρωτοβουλίες που ευνοούν τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης.

2.7. Ο υπολογισμός του χρόνου εργασίας επί ετήσιας βάσης, η ελαστικότητα και η αμοιβή του χρόνου εργασίας

2.7.1. Η απασχόληση στον τουριστικό τομέα είναι εποχιακή και επισφαλής. Λόγω της συχνής αλλαγής εργασίας, οι εργαζόμενοι δεν "δένονται" με μια συγκεκριμένη επιχείρηση. Επιπλέον, οι μισθοί - με εξαίρεση ορισμένες πολύ εξειδικευμένες θέσεις - είναι σαφώς κατώτεροι του μέσου όρου που ισχύει για τους υπόλοιπους εργαζόμενους.

2.7.2. Η εποχιακή χροιά πρέπει να ληφθεί υπόψη προκειμένου να αποτελέσει αντικείμενο πιο ενδεδειγμένης μεταχείρισης και αντιμετώπισης. Άλλωστε, όλες οι εθνικές νομοθεσίες επιβάλλουν ημέρες αδείας, και οι απαιτήσεις της εποχιακής ροής πρέπει να εντάσσονται στα πλαίσια αυτά, να γίνονται δεκτές, και να διευθετούνται ανάλογα.

2.7.3. Πολλές περιφέρειες έχουν ήδη κατορθώσει να παρατείνουν τη διάρκεια της τουριστικής περιόδου με τη θέσπιση συγκεκριμένων μέτρων. Ο συντονισμός των περιόδων διακοπών σε ευρωπαϊκή κλίμακα θα μπορούσε να αποτελέσει μια πρόσθετη ώθηση προς την ίδια κατεύθυνση. Μια παρόμοια παράταση των τουριστικών περιόδων (σεζόν), η προσαρμογή του χρόνου εργασίας και η αύξηση της ζήτησης (προσέλευση τουριστών εκτός Ευρώπης καθώς και από την Ανατολική Ευρώπη, πρόσβαση νέων κοινωνικών στρωμάτων στον τουρισμό, ανάπτυξη νέων μορφών τουρισμού) θα αποτελέσουν παράγοντες που θα επιδράσουν ευνοϊκά στην απασχόληση.

2.7.3.1. Ωστόσο, προϋπόθεση μιας διαρκούς ευνοϊκής επίδρασης επί της απασχόλησης είναι ο έγκαιρος και διορατικός προγραμματισμός των αναγκών προσωπικού των επιχειρήσεων, καθώς και η προσφορά θέσεων εργασίας με αμοιβές και συνθήκες εργασίας οι οποίες να εναρμονίζονται με τους κανόνες που διέπουν την αγορά εργασίας.

2.7.4. Εάν, επιπλέον, συνεκτιμηθεί η γενικευμένη τάση μείωσης του χρόνου εργασίας, θα πρέπει, στο πλαίσιο της νέας οργάνωσης του χρόνου, να ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες του τουρισμού. Η ίδια η φύση της τουριστικής δραστηριότητας, που καθορίζεται έντονα από την ανάγκη ανάπτυξης της προσφοράς υπηρεσιών σε ασυνεχείς χρονικές περιόδους, αντίθετες με τις περιόδους δραστηριότητας των άλλων οικονομικών κλάδων, έχει ως άμεσο αποτέλεσμα τη δημιουργία πολύ ιδιαίτερων συνθηκών απασχόλησης. Σχετικά με το πρόβλημα αυτό, θα πρέπει να αναπτυχθεί ένας προβληματισμός εις βάθος, καθότι απ' αυτό εξαρτάται κατά μεγάλο μέρος το μέλλον του κλάδου. Πράγματι, όταν πρόκειται για υπηρεσίες, η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών είναι ανάλογη με τη διαθεσιμότητα και το ενδιαφέρον του απασχολούμενου προσωπικού. Ο κοινωνικός διάλογος, λοιπόν, θα πρέπει να συμβιβάσει τις ιδιαίτερες απαιτήσεις του κλάδου με τις απαιτήσεις για ποιότητα ζωής, με τη μέριμνα της ποιότητας, και με τις προοπτικές δημιουργίας απασχόλησης μέσω της μείωσης του χρόνου εργασίας.

2.7.5. Η εμπειρία δείχνει ότι οι οικονομίες επί του κόστους του εργατικού δυναμικού αποβαίνουν δυσμενείς για την ποιότητα των παρεχομένων υπηρεσιών και, επομένως, στρέφονται κατά των καίριων συμφερόντων του τουρισμού και των επιχειρήσεων του κλάδου. Φαίνεται λοιπόν ότι τα συμφέροντα των εργοδοτών και των μισθωτών, μακροπρόθεσμα, ταυτίζονται, γεγονός που θα μπορούσε να εξαλείψει την αρνητική εικόνα που παρουσιάζει συχνά ο κλάδος για τους νέους. Το μέλλον του ευρωπαϊκού τουρισμού εξαρτάται από το αν θα κατορθώσει να προσελκύσει τις νέες γενιές με ποιοτικές συνθήκες εργασίας και ενδιαφέρουσες προοπτικές επαγγελματικής εξέλιξης. Πρέπει λοιπόν, οπωσδήποτε, σε κάθε στρατηγική αναβάθμισης του τουρισμού, να τονίζεται η σημασία της εξέλιξης ανδρών και γυναικών, καθώς και η ανάγκη κατάρτισης καθ' όλη τη διάρκεια του επαγγελματικού βίου. Άλλωστε, η επιτυχία ορισμένων μεγάλων αλυσίδων ξενοδοχείων στηρίζεται κατά πολύ στις αρχές αυτές: ελκυστικές αποδοχές, προοπτικές εξέλιξης, διαρκής κατάρτιση καθ' όλη τη διάρκεια του επαγγελματικού βίου.

2.7.6. Όλα όσα προαναφέρθηκαν καθιστούν αναγκαία την έναρξη κοινωνικού διαλόγου μεταξύ των πραγματικά αντιπροσωπευτικών επαγγελματικών οργανώσεων του τουριστικού κλάδου, κυρίως σε επίπεδο μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, και των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Ο διασυνοριακός χαρακτήρας του τουρισμού επιβάλλει την ανάπτυξη του διαλόγου αυτού και σε ευρωπαϊκή κλίμακα, ενώ είναι βέβαιο ότι η καταγραφή των "ορθών πρακτικών" στον εν λόγω τομέα ανά την Ευρώπη θα του προσέδιδε προστιθέμενη αξία.

3. Παρατηρήσεις επί της ανακοίνωσης της Επιτροπής

3.1. Η πληροφόρηση σχετικά με τον τουρισμό στην Ευρώπη

3.1.1. Παρά τις πρόσφατες προόδους της Επιτροπής σε θέματα μεθοδολογίας για τις στατιστικές σχετικά με τον τουρισμό, που επιτρέπουν μια σφαιρική προσέγγιση του κλάδου (υπολογισμοί "δορυφόρου"), παρά την ύπαρξη κοινών μεθόδων που εφαρμόζει η Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και τη σχετική εναρμόνιση των δεδομένων, η τουριστική δραστηριότητα είναι εκ φύσεως εξαιρετικά δύσκολο να αξιολογηθεί: αδύνατος, επί του παρόντος, αριθμητικός υπολογισμός των υπηκόων της ΕΕ που εισέρχονται σε ένα κράτος μέλος, αύξηση της συχνότητας των μετακινήσεων, δυσχερής διαχωρισμός μεταξύ των μετακινήσεων για τουριστικούς, επαγγελματικούς, οικογενειακούς και λοιπούς λόγους, άνθιση του φαινομένου των εξοχικών κατοικιών, επισκέψεις σε φίλους, εποχιακές ή μη δηλωθείσες θέσεις απασχόλησης, κ.λπ.

3.1.2. Η καθιέρωση μιας μεθόδου προσδιορισμού και καταμέτρησης που να διασφαλίζει ικανοποιητικά επίπεδα αξιολόγησης των τουριστικών δραστηριοτήτων, σύμφωνα με τα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και να παρέχει σαφή εικόνα της πραγματικότητας και των αναγκών του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, παραμένει εντούτοις το μοναδικό μέσον για την άντληση αξιόπιστης και πλήρους πληροφόρησης ως προς την επίδραση των τουριστικών δραστηριοτήτων και για την πραγματοποίηση προβλέψεων.

3.1.3. Προκειμένου να γίνει μια πιο λεπτομερής και ολοκληρωμένη μελέτη της κατάστασης και των τάσεων του κλάδου, η ΟΚΕ εισηγείται να υιοθετηθεί η πρόταση της ΟΥΕ περί δημιουργίας "δικτύου σημείων δράσης και παρατήρησης" διαρθρωμένου γύρω από τους υφιστάμενους τοπικούς και περιφερειακούς οργανισμούς (γραφεία προώθησης, πρακτορεία, εμπορικά επιμελητήρια...), οι οποίοι γνωρίζουν επαρκώς την αγορά τους και είναι οι μόνοι που μπορούν να κατανοήσουν καταστάσεις που ενδέχεται να παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές. Τα σημεία αυτά θα μπορούσαν επίσης να λειτουργούν ως "Κέντρα παροχής συμβουλών σχετικά με τον τουρισμό", προκειμένου να παρέχουν στους φορείς του τουρισμού πληροφορίες, κυρίως σχετικά με τις προδιαγραφές ποιότητας και με την ανάλυση των προσδοκιών των καταναλωτών. Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα συνίσταται στη χορήγηση ειδικού σήματος στους τοπικούς αυτούς οργανισμούς, σε συνεργασία με τις εθνικές και τοπικές αρχές, στην εξασφάλιση της κατάρτισης των υπευθύνων τους και στη μέριμνα ώστε να λειτουργούν ως πραγματικό διαρθρωμένο ευρωπαϊκό δίκτυο (σύμφωνα με το πρότυπο των Euro-Info Centres).

3.1.4. Ο ρόλος της Ένωσης θα είναι, στηριζόμενη σε μια πλατφόρμα ανταλλαγών, να συλλέγει πληροφορίες σε ευρωπαϊκή και σε διεθνή κλίμακα (διότι το εγχείρημα αυτό θα μπορούσε να επεκταθεί και στις χώρες εταίρους της Μεσογείου και της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης), με στόχο τη δημιουργία "εργαλείων πληροφόρησης" και τον καθορισμό δεικτών επίδοσης. Η ανάπτυξη της πλατφόρμας αυτής, που θα στηρίζεται σε δίκτυο τοπικών παρατηρητηρίων εγκατεστημένων σε έμπειρες τοπικές δομές, θα δώσει τη δυνατότητα ανάπτυξης διαπεριφερειακών σχεδίων συνεργασίας και υλοποίησης πραγματικών δράσεων συγκριτικής αξιολόγησης για την εφαρμογή των βέλτιστων πρακτικών.

3.2. Ανάπτυξη των επιχειρήσεων

3.2.1. Η τουριστική δραστηριότητα στην Ευρώπη στηρίζεται, κατά κύριο λόγο, σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που συχνά αντιμετωπίζουν δυσχέρειες να ανταποκριθούν στις σύγχρονες απαιτήσεις της ανταγωνιστικότητας (πρόσβαση στους "παρόχους τουρισμού", φήμη, σύγχρονα μέσα προβολής, ποιότητα, σχέσεις με τους καταναλωτές κ.λπ.). Διακρίνεται επίσης για την ύπαρξη μιας πληθώρας άλλων μικρών φορέων που εξαρτώνται ευρέως από την τουριστική δραστηριότητα: βιοτέχνες, έμποροι, ελεύθεροι επαγγελματίες κ.λπ.

3.2.2. Η κατάσταση αυτή, η οποία δεν συναντάται ούτε στις ΗΠΑ (έντονα συγκεντρωμένη δραστηριότητα) ούτε στις αναπτυσσόμενες τουριστικά χώρες, όπου επικρατούν οι ξένες επιχειρήσεις ή τα δημόσια μονοπώλια, αποτελεί, επίσης, πηγή πλούτου για τον ευρωπαϊκό τουρισμό: ποικιλία, ποιότητα και πρωτοτυπία υποδοχής, εγγύτητα μεταξύ του παρόχου τουριστικών υπηρεσιών και του πολιτισμικού περιβάλλοντός του, κ.λπ.

3.2.3. Αντί να υπομείνουμε καρτερικά τη σταδιακή εξάλειψη αυτής της ευρωπαϊκής ποικιλομορφίας, εναπόκειται στην Ευρωπαϊκή Ένωση να την καταστήσει πλεονέκτημα. Πράγματι, είναι γνωστό ότι αυτή η έντονη ποικιλία παραγόντων αποτελεί την καλύτερη εγγύηση για τη διατήρηση της απασχόλησης και τη δημιουργία τοπικών θέσεων απασχόλησης στις τουριστικές περιοχές, οι οποίες συχνά είναι περιοχές με περιορισμένες δυνατότητες απασχόλησης (αγροτικές, καθυστερημένες αναπτυξιακά, νησιωτικές ή απομονωμένες περιοχές, κ.λπ.).

3.2.4. Ορισμένες τουριστικές περιφέρειες της Ένωσης γνωρίζουν τις επιπτώσεις του μαζικού τουρισμού: καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, υπερίσχυση στην τουριστική αγορά των μεγάλων τουριστικών πρακτορείων, απώλεια εκ μέρους του πληθυσμού των ιδιαίτερων πολιτιστικών χαρακτηριστικών του τόπου. Με λίγα λόγια, οι περιφέρειες αυτές καταλήγουν σε απλούς "τουριστικούς προορισμούς" και χάνουν σιγά σιγά τον πραγματικό πλούτο που αποτελούν οι παραδόσεις φιλοξενίας, το φυσικό περιβάλλον, οι παραδόσεις και ο πολιτισμός. Από τη μια μέρα στην άλλη, οι "προορισμοί" αυτοί μπορούν να εγκαταλειφθούν από τα "πρακτορεία", εις όφελος μακρινών τόπων, συχνά εκτός Ευρώπης, και να προστεθεί στην πολιτιστική καταστροφή ο οικονομικός μαρασμός. Αυτοί είναι οι κίνδυνοι της "μονοκαλλιέργειας" στον τουρισμό και της έλλειψης ισορροπίας μεταξύ των τοπικών επιχειρηματιών και των μεγάλων τουριστικών πρακτορείων που, όλο και πιο συγκεντρωμένα, ενεργούν συχνά ως ολιγοπώλια και επιβάλλουν τους όρους τους χωρίς δυνατότητες διαπραγμάτευσης.

3.2.5. Η σύμπραξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων εμφανίζεται ως προνομιούχο μέσο την αποτροπή της έντονης κυριαρχίας των "πρακτορείων" στην αγορά και για την αντιμετώπιση του εμποδίου που συνιστά το περιορισμένο μέγεθος. Για το λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να συστήσει στις εθνικές και περιφερειακές αρχές την ενθάρρυνση των ενώσεων και συνεργασιών. Σε διασυνοριακό επίπεδο, το μέσο της Ευρωπαϊκής Σύμπραξης (JEV), το οποίο ενισχύει πολύ αποτελεσματικά την από κοινού ανάληψη δραστηριοτήτων εκ μέρους των ΜΜΕ της Ένωσης, θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ειδικών εκστρατειών προβολής για τον τουριστικό τομέα. Εξάλλου, έχει καθοριστική σημασία να ασχοληθεί ιδιαίτερα η κοινοτική πολιτική για τον ανταγωνισμό με τις σχέσεις μεταξύ μεγάλων τουριστικών πρακτορείων και τοπικών επαγγελματιών του τουρισμού, προκειμένου να αποκατασταθεί η απαραίτητη ισορροπία.

3.2.6. Επίσης, κάθε κοινοτική δράση προοριζόμενη να ευνοήσει το περιβάλλον των μικρών επιχειρήσεων θα έχει θετικό αντίκτυπο για τον κλάδο: μείωση του ΦΠΑ για τις εργασιακές δραστηριότητες, περιορισμός των διοικητικών διατυπώσεων, συντόμευση των προθεσμιών πληρωμής, αυστηρότερη εφαρμογή των κανόνων για τον ανταγωνισμό σε περιπτώσεις μονοπωλίων και παράνομων συμφωνιών, ίση μεταχείριση όλων των παραγόντων του τουρισμού, συμπεριλαμβανομένου του τομέα των ενώσεων και των συνεταιρισμών. Στο πεδίο αυτό, η ΟΚΕ καλεί το Συμβούλιο να επιδείξει πιο τολμηρή στάση: τα τουριστικά επαγγέλματα εξαιρέθηκαν πρόσφατα από τη διευκόλυνση να μπορούν να απολαμβάνουν μειωμένου συντελεστή ΦΠΑ, ενώ πρόκειται αναμφισβήτητα για έναν από τους κλάδους με το υψηλότερο ποσοστό απασχόλησης.

3.3. Σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα

3.3.1. Η ΟΚΕ πιστεύει ότι η σημαντικότατη αποστολή της κατάρτισης και της στήριξης των στρατηγικών του τουρισμού εναπόκειται στις δημόσιες αρχές, σε τοπικό, εθνικό ή κοινοτικό επίπεδο. Εντούτοις, σήμερα, η συμβολή του ιδιωτικού τομέα μπορεί να αποτελέσει παράγοντα επιτάχυνσης.

3.3.2. Πράγματι, η ανάπτυξη του τουρισμού συχνά συνδέεται, κυρίως στις λιγότερο εύπορες περιοχές της Ένωσης, με την ύπαρξη ποιοτικών υποδομών, όπως είναι: οι σταθμοί καθαρισμού των υδάτων κυρίως σε παραθαλάσσιες περιοχές, η χωροταξία των παραλιών, τα έργα υποδομής για χειμερινά αθλήματα, η αξιοποίηση των ιαματικών πηγών, οι αθλητικές εγκαταστάσεις, οι λιμένες αναψυχής, οι αερολιμένες, κ.λπ. Το μέγεθος αυτών των επενδύσεων υπερβαίνει συχνά τις δυνατότητες των δημόσιων αρχών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί και οφείλει να προσφέρει τη συνεισφορά της, στο πλαίσιο των διαρθρωτικών πολιτικών για τις λιγότερο εύπορες περιοχές. Μπορεί, επίσης, να προωθήσει, στο ίδιο πλαίσιο και μέσω της πολιτικής για τις δημόσιες συμβάσεις, τις συγχρηματοδοτήσεις δημόσιου/ιδιωτικού τομέα, καθώς και τις εκχωρήσεις δικαιωμάτων εκμετάλλευσης οι οποίες επιτρέπουν τη συμμετοχή σε ανάλογα σχέδια ιδιωτικών κεφαλαίων. Μία κοινοτική παρότρυνση για τη χρησιμοποίηση αυτού του σύγχρονου τρόπου χρηματοδότησης σχεδίων συλλογικού συμφέροντος θα αποτελούσε χρήσιμη συμβολή στην ανάπτυξη του δυναμικού του τομέα.

3.4. Τουρισμός και έρευνα-ανάπτυξη

3.4.1. Η ανακοίνωση ορθά επισημαίνει τον πιθανό θετικό αντίκτυπο των καινοτομιών και των νέων τεχνολογιών. Από την άποψη αυτή, πρέπει να υπογραμμισθεί η συμβολή του 5ου Προγράμματος-Πλαίσιο για την Έρευνα, μέσω κυρίως των οριζόντιων προτεραιοτήτων του ("καινοτομία και συμμετοχή των ΜΜΕ") ή ορισμένων βασικών δράσεών του, όπως είναι "η ολοκληρωμένη ανάπτυξη του αγροτικού και παράκτιου χώρου" ή "η πόλη του αύριο". Δυστυχώς, οι δράσεις αυτές είναι απροσπέλαστες για τη συντριπτική πλειοψηφία των παραγόντων του τουρισμού. Η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ της θέσπισης ευέλικτων διαδικασιών υποστήριξης των μικρών επιχειρήσεων οι οποίες διαθέτουν ένα ανεκμετάλλευτο δυναμικό καινοτομίας καθώς και σχεδίων τεχνολογικής διάδοσης, τα οποία να είναι ορθά στοχοθετημένα και να υλοποιούνται με τη συνεργασία των επαγγελματικών οργανώσεων. Προκειμένου να διασφαλισθεί μέγιστος βαθμός διαφάνειας και να διευκολυνθεί η πρόσβαση στο 5ο ΠΠΕΑ, το οποίο παραμένει ερμητικά κλειστό για το 98 % των παραγόντων, η ΟΚΕ ζητεί τη δημιουργία μίας εύχρηστης "ιστοθέσης ενημέρωσης" στο Διαδίκτυο καθώς και σημείων παροχής βοήθειας (τα Κέντρα Ευρωπαϊκής Ενημέρωσης ή τα Κέντρα Παροχής Συμβουλών).

3.4.2. Όμως, καθώς η ευρωπαϊκή δράση ΕΤΑ δεν περιορίζεται στο 5ο Πρόγραμμα-Πλαίσιο για την Έρευνα (το οποίο αντιπροσωπεύει μόνο ποσοστό 4 % της έρευνας στην Ευρώπη), η ΟΚΕ εκτιμά ότι θα πρέπει να αναζητηθούν, επίσης, κοινά σχέδια και δράσεις μέσω των δράσεων κοινής χρηματοδότησης COST, καθώς και των άρθρων 168 και 169 (πρώην άρθρο 130 Κ και Λ) της Συνθήκης, σχετικά με τις κοινές δράσεις βάσει των διαδικασιών Eureka.

3.5. Η θέση του κοινωνικού διαλόγου στις πολιτικές για την απασχόληση και την κατάρτιση / εξειδίκευση

3.5.1. Η ΟΚΕ επιθυμεί να επισημάνει, εν προκειμένω, όπως άλλωστε έπραξε και η ομάδα υψηλού επιπέδου, τη σημασία των πολιτικών για την απασχόληση και την κατάρτιση/εξειδίκευση ως στοιχείων προώθησης και σταθεροποίησης του κλάδου. Από αυτή την άποψη, ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί καθοριστικό παράγοντα, κυρίως δε μέσα από την ευρωπαϊκή διάστασή του, λόγω του διασυνοριακού χαρακτήρα του εν λόγω κλάδου δραστηριοτήτων.

3.5.2. Θα πρέπει, μάλιστα, να υπογραμμισθεί ότι η πραγματική δικαίωση της κοινοτικής δράσης βρίσκεται κυρίως στο κοινωνικό και το ανθρώπινο επίπεδο. Πράγματι, ο φόβος του "κοινωνικού ντάμπινγκ" από τη μία περιφέρεια στην άλλη, μπορεί να οδηγήσει ορισμένες επιχειρήσεις στην παραμέληση της επένδυσης σε ανθρώπινο δυναμικό (κατάρτιση, ειδίκευση, βελτίωση των ικανοτήτων, παροχή κινήτρων στο προσωπικό) ή στην αναζήτηση φθηνού ή λιγότερο ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Ένας κοινωνικός διάλογος με αντικείμενο τις μεγάλες προκλήσεις του κλάδου (κατάρτιση, χρόνος εργασίας, κ.λπ.), ο οποίος θα μπορούσε να διεξαχθεί ανά μεγάλες τουριστικές ζώνες (για παράδειγμα, νησιά της Μεσογείου, ορεινές περιοχές...), θα επέτρεπε όντως τον εντοπισμό των ορθότερων πρακτικών, ώστε να αυξηθεί το ενδιαφέρον των εργαζομένων και η ποιότητα των παροχών.

3.5.3. Με βάση την πείρα που αποκτήθηκε από το διάλογο στον τομέα των ξενοδοχείων και εστιατορίων, είναι δυνατόν να υπάρξει σημαντική πρόοδος, και κυρίως όσον αφορά το θέμα των λιγότερο εξειδικευμένων θέσεων απασχόλησης ή του χρόνου εργασίας, κυρίως μέσα στα πλαίσια των κατευθυντήριων γραμμών για την απασχόληση, όπου ο υπολογισμός του χρόνου απασχόλησης σε ετήσια βάση αναφέρεται ως κατάλληλος για τις εποχιακές δραστηριότητες.

3.5.4. Η ΟΚΕ δεν μπορεί να μην ανησυχεί για το ζήτημα της αντιπροσωπευτικότητας των φορέων του τουρισμού και του ανίσχυρου κοινωνικού διαλόγου σε πολλές χώρες. Κρίνει, επομένως, ιδιαίτερα σημαντικό το να ενισχυθεί η δραστηριότητα των κοινωνικών εταίρων και να αυξηθεί η αντιπροσωπευτικότητά τους, κυρίως στο επίπεδο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και των εποχιακών εργαζομένων, με βάση τις βέλτιστες πρακτικές ορισμένων κρατών μελών. Οι πρακτικές συνθήκες του κλάδου θα πρέπει να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη και τούτο πρέπει να υποστηριχθεί και να αναζητείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

3.5.5. Η ΟΚΕ επιθυμεί τα εθνικά σχέδια για την απασχόληση που υποβάλλουν τα κράτη μέλη να περιλαμβάνουν τις δράσεις που αναλαμβάνονται, και σε χρηματοδοτικό επίπεδο, για την προώθηση της απασχόλησης στον χώρο του τουρισμού, καθώς και ποιοτικά στοιχεία σχετικά με την ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου στον κλάδο αυτό.

3.5.6. Ο διάλογος μεταξύ κοινωνικών εταίρων θα πρέπει να αφορά και την κατάρτιση και τη διαχείριση της κινητικότητας, κυρίως προκειμένου να ανέλθει το επίπεδο της ειδίκευσης και να εξασφαλίζονται δυνατότητες επαναπασχόλησης και συμπληρωματικών δραστηριοτήτων για τους εποχιακούς εργαζομένους.

3.5.7. Αναφορικά με την αναγνώριση των ειδικοτήτων και την πρόσβαση στα επαγγέλματα, η ΟΚΕ επισημαίνει τη σημασία της πλήρους εφαρμογής των αρχών της ελεύθερης εγκατάστασης, καθώς και της ισοτιμίας / αμοιβαίας αναγνώρισης των επιπέδων εξειδίκευσης, σύμφωνα με αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του Παρατηρητηρίου της Ενιαίας Αγοράς της ΟΚΕ(6). Πράγματι, για ορισμένα επαγγέλματα όπως, για παράδειγμα, αυτά των κτηματομεσιτών, των αυτοκινητιστών και των ξεναγών, εξακολουθούν να υφίστανται πολυάριθμα εμπόδια για την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών ή την ελεύθερη εγκατάσταση. Τα εμπόδια αυτά είναι πρακτικά ή νομικά. Αν και είναι απαραίτητη η διασφάλιση της προστασίας των καταναλωτών, εντούτοις είναι επίσης θεμιτή η διασφάλιση της τήρησης των αρχών της ελεύθερης κυκλοφορίας και άσκησης επαγγέλματος.

3.5.8. Αναφορικά με την επαγγελματική κατάρτιση, η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι η ανακοίνωση αρκείται στην παραπομπή για κάθε παρέμβαση στη χρηματοδότηση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών Ταμείων. Πέρα από τη σχετική χρηματοδότηση, πρέπει κυρίως να υπάρξει προβληματισμός σε ευρωπαϊκή κλίμακα σχετικά με τους κύκλους κατάρτισης για τα τουριστικά επαγγέλματα. Η ΟΚΕ προτείνει την πραγματοποίηση το έτος 2000 μίας διυπουργικής διάσκεψης, με τη συνεργασία του Συμβουλίου Υπουργών Τουρισμού και του Συμβουλίου Υπουργών Παιδείας, για την εξέταση αυτού του θέματος. Μεταξύ των προτάσεων που ενδέχεται να προκύψουν, η ΟΚΕ θα μπορούσε ήδη να προτείνει, στο τρέχον στάδιο, ένα εκτεταμένο διασυνοριακό πρόγραμμα περιόδων άσκησης και μαθητείας, το οποίο να χρηματοδοτείται τόσο από εθνικούς ή περιφερειακούς πόρους, όσο και από πόρους προερχόμενους από τις ίδιες τις επιχειρήσεις και, ενδεχομένως, από πρόσθετες κοινοτικές πιστώσεις. Εξάλλου, η εν λόγω διάσκεψη θα μπορούσε να εισαγάγει ειδικά προγράμματα, στο πλαίσιο του Leonardo II, προοριζόμενα να εγκαινιάσουν πρότυπα ευρωπαϊκών προγραμμάτων, αδελφοποιήσεις και δίκτυα σχολών. Στις μεγάλες διασυνοριακές τουριστικές ζώνες, θα έπρεπε να διεξαχθούν μελέτες από κοινού προκειμένου να προσδιοριστούν οι κοινές ανάγκες ειδίκευσης, συμπεριλαμβανομένης και της ειδίκευσης των επιχειρηματιών, και να προγραμματιστεί ο επαναπροσανατολισμός των υφισταμένων μέσων κατάρτισης ή η δημιουργία νέων κύκλων εκπαίδευσης.

3.5.9. Οι στρατηγικές ανάπτυξης των αντίστοιχων ειδικοτήτων θα έπρεπε, πέρα από τη δημιουργία υπηρεσιών (υποδομές διαμονής, ξενοδοχεία...), να στραφούν και προς ειδικούς μελετητές για το σχεδιασμό "δεσμών" που να συνδυάζουν διάφορα προϊόντα: μεταφορές, ψυχαγωγικές δραστηριότητες, γαστρονομία, πολιτισμό... Το ζητούμενο, στην περίπτωση αυτή, θα ήταν η ανάπτυξη κάθετων ικανοτήτων σε θέματα τουρισμού: πράγματι, ο τουρισμός χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από εναλλασσόμενη κατάρτιση και μαθητεία, από τη χρήση των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας εκ μέρους των παραγωγών και των επιχειρηματιών, από την ειδική κατάρτιση για την ποιότητα και από τη γλωσσική κατάρτιση. Ο στόχος θα είναι η εις βάθος και σε πανεπιστημιακό επίπεδο κατάρτιση των επιχειρηματιών σε πολλαπλές ικανότητες, ώστε να είναι ικανοί να προσαρμοστούν σε διαφόρων μορφών δραστηριότητες.

4. Άλλες κατευθύνσεις προβληματισμού για μια "Νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τον Τουρισμό"

4.1. Αναπτυξιακή κρίση

4.1.1. Η γνωμοδότηση για τον τουρισμό και την περιφερειακή ανάπτυξη που υιοθέτησε η ΟΚΕ κατά τη σύνοδο ολομέλειας της 20ής Σεπτεμβρίου 1990(7) πρότεινε ήδη καινοτόμες κατευθύνσεις προβληματισμού για τον κοινωνικό τουρισμό, τον πολιτιστικό τουρισμό, τον ορειβατικό τουρισμό και τον αγροτουρισμό. Αυτές εξακολουθούν να είναι επίκαιρες. Η εν λόγω γνωμοδότηση επισήμαινε την ύπαρξη τουριστικής κρίσης, καθώς ο τουρισμός δεν κατάφερε να ανταποκριθεί, κατά κάποιον τρόπο, στην επιτυχία του (άνιση αύξηση της προσφοράς, υποβάθμιση του περιβάλλοντος, κ.λπ.). Μία δεκαετία μετά, η ανάλυση δεν έπαψε να είναι εύστοχη. Πράγματι, είναι δυνατόν να αναφερθούμε σε "αναπτυξιακή κρίση".

4.1.2. Επιπλέον, παρά τα ελπιδοφόρα αριθμητικά δεδομένα, το μερίδιο της Ευρώπης στον παγκόσμιο τουρισμό μειώνεται διαρκώς: ενώ αναγγέλλεται ότι ο αριθμός των τουριστών αναμένεται να διπλασιασθεί παγκοσμίως σε είκοσι χρόνια, η Ευρώπη δεν θα προσελκύει πλέον περισσότερο από 45 έως 46 % του διεθνούς τουρισμού, έναντι του σημερινού 60 % σχεδόν. Μόνον ο επαγγελματικός τουρισμός και οι επισκέψεις παγκοσμίως γνωστών μνημείων (Ρώμη, Αθήνα, Παρίσι...), που αντιμετωπίζουν όμως προβλήματα υπερπληθυσμού, εξακολουθούν να έχουν ζήτηση, ενώ οι παραδοσιακοί τόποι διακοπών στην Ευρώπη υφίστανται, συχνά, μια υποτίμηση που οφείλεται σε διάφορους λόγους: εποχιακός υπερπληθυσμός, πτώση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, ανάπτυξη της ανασφάλειας, υποβάθμιση του περιβάλλοντος (ποιότητα των υδάτων, οικοδόμηση, κ.λπ.).

4.1.3. Ο τουρισμός αποτελεί οικονομικά αποδοτικό φαινόμενο που πρέπει να ενθαρρυνθεί, πρέπει όμως και να ελέγχεται. Όποια και αν είναι η άποψη από την οποία προσεγγίζεται, ο τουρισμός δεν είναι ουδέτερος πολιτισμικά ή κοινωνιολογικά. Συνεπάγεται συνάντηση διαφορετικών λαών και πληθυσμών. Επηρεάζει τις οικονομικές πρακτικές και τις συνθήκες εργασίας. Μπορεί να έχει επιβλαβή επίδραση στο φυσικό και αστικό περιβάλλον: υποβάθμιση των ιστορικών τοποθεσιών, ακαλαίσθητα οικοδομήματα, σπατάλη, καταστροφή της πανίδας και της χλωρίδας. Ο εποχιακός μαζικός τουρισμός αναγκάζει, επίσης, τις αρχές να κατασκευάζουν πολυδάπανες υποδομές, που χρησιμοποιούνται μόνο ορισμένους μήνες κάθε χρόνο και, επομένως, είναι δύσκολο να αποσβεσθούν, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει τους ενδιαφερόμενους τοπικούς οργανισμούς σε χρέωση. Ο τουρισμός μπορεί, επίσης, χωρίς να είναι υπεύθυνος, να ευνοήσει την εγκληματικότητα: ναρκωτικά, εγκληματικότητα, πορνεία.

4.1.4. Όλες αυτές οι πιθανές αρνητικές επιδράσεις δημιουργούν αντιδράσεις απόρριψης, συχνά βίαιες, εκ μέρους των τοπικών πληθυσμών. Ο μη ελεγχόμενος μαζικός τουρισμός μπορεί να δημιουργήσει αίσθημα απογοήτευσης σε έναν πληθυσμό που βλέπει να του παίρνουν τα εδάφη του, τον πολιτισμό του, τις παραδόσεις και τις αξίες του: "δίνουμε τα πάντα και δεν λαμβάνουμε τίποτε". Προκύπτει λοιπόν σαφώς η ανάγκη αναζήτησης ενός τουρισμού ελεγχόμενου, που να εντάσσεται σωστά στο φυσικό περιβάλλον και τον τοπικό πολιτισμό. Η μορφή αυτή τουρισμού υφίσταται ήδη σε πολλές περιφέρειες της Ένωσης, όπου δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί ο μαζικός τουρισμός. Σχετικά με το ζήτημα αυτό, η ΟΚΕ τονίζει το ρόλο της κοινωνίας των πολιτών των τουριστικών περιφερειών, η οποία θα πρέπει να συμμετάσχει και να ζητείται η άποψή της, όπως και των επαγγελματιών και των πολιτικών αρμοδίων, για την ανάπτυξη μιας ενδογενούς στρατηγικής "βιώσιμης" ανάπτυξης του τουρισμού.

4.2. Τουρισμός και Εσωτερική Αγορά

4.2.1. Η ύπαρξη μίας εσωτερικής τουριστικής αγοράς δεν αποτελεί ακόμη πραγματικότητα. Η επικείμενη εισαγωγή του ευρώ θα καταστήσει ακόμη εντονότερες τις ανεπάρκειες και τις ελλείψεις σε πολυάριθμους τομείς. Αυτές είχαν ήδη εντοπισθεί στη γνωμοδότηση του 1990(8). Μπορούν να αναφερθούν κυρίως:

- η εναρμόνιση του συστήματος ταξινόμησης των δομών τουριστικής φιλοξενίας, το οποίο, επί του παρόντος, αποτελεί γρίφο για τους ευρωπαίους και λοιπούς τουρίστες·

- η διαλειτουργικότητα των συστημάτων κρατήσεων·

- η αναγνώριση των προσόντων και η ελεύθερη εγκατάσταση·

- η ασφάλεια των μέσων πληρωμής, η εγκυρότητα των συμβάσεων, οι προθεσμίες πληρωμής, οι δικαστικές διαδικασίες, κ.λπ.

- η οργάνωση της εποχικής κατανομής των τουριστικών ροών, η οποία είναι πλέον άσκοπη εάν πραγματοποιείται σε εθνικό αποκλειστικά επίπεδο.

4.2.2. Στα παραπάνω θέματα προστίθεται σήμερα και εκείνο της ρύθμισης των δραστηριοτήτων της εξ αποστάσεως πώλησης που αναπτύσσονται χάρη στο Διαδίκτυο.

4.3. Τουρισμός και Πολιτισμός

4.3.1. Το δυναμικό της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς είναι τεράστιο και συνιστά μείζον πλεονέκτημα για την ανάπτυξη του εσωτερικού και του αστικού τουρισμού. Θα έπρεπε, όμως, να καταρτισθεί κατάλογος των λιγότερο γνωστών τοποθεσιών και να ενσωματωθούν κι αυτές στα αντίστοιχα τουριστικά δίκτυα. Ο πολιτιστικός τουρισμός χρειάζεται υποστήριξη μέσω εμπορικής προώθησης. Πρέπει να πραγματοποιηθούν επενδύσεις στην προώθηση και την εμπορευματοποίηση των αυθεντικών τόπων, προκειμένου να αυξηθούν οι επισκέψεις και η ικανότητά τους για αυτοχρηματοδότηση και αξιοποίηση.

4.3.2. Σε επίπεδο απασχόλησης, αυτό θα οδηγήσει στη δημιουργία νέων επαγγελμάτων που θα συνδυάζουν τον τουρισμό με τον πολιτισμό: μεσολαβητές, πράκτορες ανάπτυξης, βοηθοί τεκμηρίωσης, ειδικοί εκδηλώσεων σε περιφερειακές γλώσσες, "σχεδιαστές" μέσων πληροφόρησης και προώθησης, πολύγλωσση υποδοχή, κ.λπ. Πρόκειται για επαγγέλματα που απαιτούν τη συμπληρωματική αξιοποίηση ικανοτήτων και μέσων μεταξύ φορέων του τουρισμού και του πολιτισμού, η οποία είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη αυτού του είδους τουρισμού.

4.3.3. Επιπλέον, ο πολιτιστικός τουρισμός είναι ουσιαστικός παράγοντας για την αλληλογνωριμία των λαών. Ο τουρισμός αυτός δεν θα πρέπει να επικεντρώνεται αποκλειστικά στη γνώση της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά να εκτείνεται και στους ζώντες πολιτισμούς και τη σύγχρονη δημιουργία. Η από κοινού αξιοποίηση διασυνοριακών πολιτιστικών διαδρομών, η επεξεργασία κοινών δράσεων προβολής του ευρωπαϊκού πολιτιστικού πλούτου σε τρίτες χώρες και η υποστήριξη των Διαρθρωτικών Ταμείων για δράσεις αξιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της σύγχρονης δημιουργίας αποτελούν ορισμένα από τα στοιχεία μίας νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής.

4.4. Τουρισμός και ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη

4.4.1. Η ΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι ο τουρισμός αποτελεί, από την άποψη αυτή, παράγοντα για την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Η δημιουργία των χώρων "Schengen" και "ευρώ" αποτελεί, κατ' αρχήν, ένα πολύ συγκεκριμένο και θετικό επίτευγμα. Θα ήταν σκόπιμη η περαιτέρω διερεύνηση αυτής της προσέγγισης, με επίκεντρο τις συνέπειες επί της απασχόλησης και τις προοπτικές που διανοίγει ο κλάδος όσον αφορά την επαγγελματική κινητικότητα. Η υποδοχή των τουριστών που προέρχονται από τρίτες χώρες, θα πρέπει, επίσης, να εξετασθεί υπό αυτή την οπτική γωνία.

4.5. Τουρισμός, συνοχή και αειφόρος ανάπτυξη

4.5.1. Είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι η τουριστική ανάπτυξη των μειονεκτουσών περιφερειών μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο ενίσχυσης της συνοχής. Εντούτοις, μία σειρά μειονεκτημάτων (υποβάθμιση του περιβάλλοντος, ανεξέλεγκτη δόμηση, περιορισμένα οφέλη για την τοπική δραστηριότητα, αρνητικές αντιδράσεις των πληθυσμών) πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς.

4.5.2. Οι μεγάλες πιέσεις που ασκεί η δημιουργία των τουριστικών υποδομών στο άμεσο κοινωνικό και οικολογικό περιβάλλον προξενούν συχνά αρνητικές συνέπειες, που στρέφουν τον πληθυσμό ενάντια στις προσπάθειες για την ανάπτυξη του τουρισμού. Πρέπει λοιπόν να εφαρμοστεί μια νέα αντίληψη "βιώσιμων" τουριστικών υποδομών και ανάπτυξης. Πράγματι, η τουριστική ανάπτυξη οδηγεί συχνά στη δημιουργία ειδικών υποδομών και πολύ συχνά παρατηρείται η παρουσία τέτοιων υποδομών, οι οποίες παραμένουν ανεκμετάλλευτες κατά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, ενώ ενδέχεται να αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία του τόπου.

4.5.3. Τα σημερινά συστήματα τουρισμού είθισται να στηρίζονται στη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού ατόμων σε περιορισμένης έκτασης τόπους και για πολύ μικρές χρονικές περιόδους. Τούτο δημιουργεί πληθώρα προβλημάτων σχετικά με τη διαχείριση των απορριμμάτων, την υδροδότηση, την ηλεκτροδότηση, καθώς και την εκμετάλλευση των μέσων μεταφοράς.

4.5.4. Η διαχείριση του περιβάλλοντος αποτελεί μία μόνο από τις συνιστώσες μιας προσέγγισης ως προς τη βιώσιμη ανάπτυξη, μια έννοια που περιλαμβάνει την παγκοσμιοποίηση, την πρόβλεψη, και τη συγκέντρωση.

4.5.5. Εξ όλων αυτών συνάγεται ότι η κοινή προσέγγιση του τουρισμού και της συνοχής, για να μπορέσει να αποδώσει καρπούς, οφείλει να περιλάβει και μια νέα πτυχή που αφορά την βιώσιμη ανάπτυξη, η οποία θα δίνει προτεραιότητα στη διατήρηση του φυσικού ενεργητικού. Ανάλογες έννοιες είναι ο βιώσιμος τουρισμός, ο αειφόρος τουρισμός και ο οικολογικός τουρισμός.

4.5.6. Διαπιστώνεται λοιπόν ότι, στα πλαίσια μίας ευρωπαϊκής στρατηγικής για την πραγματική αξιοποίηση του τουρισμού ως παράγοντα δημιουργίας θέσεων απασχόλησης, οι περιφέρειες έχουν συχνά μεγαλύτερη ανάγκη από μεθόδους παρά από χρήματα. Η ανάπτυξη δράσεων συγκριτικής αξιολόγησης των βέλτιστων πρακτικών σε περιφερειακό επίπεδο φαίνεται ότι εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Ένωσης.

4.6. Κοινωνικός τουρισμός

4.6.1. Η πρόσβαση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού στις τουριστικές δραστηριότητες αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Οι κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση θα πρέπει, επομένως, να επισημαίνουν τον πολλαπλασιαστικό αντίκτυπο των διαφόρων εθνικών μέτρων για την ενίσχυση του κοινωνικού τουρισμού και για την ενθάρρυνση αυτών των δραστηριοτήτων στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς (δίκτυο τουριστικών χωριών, πρωτοβουλίες για τους νέους, δράσεις υπέρ των ηλικιωμένων ατόμων, των συνταξιούχων, κ.λπ.).

4.6.2. Πρέπει να αναπτυχθούν μέτρα υπέρ της πρόσβασης όλων στις διακοπές, με πάγια μέριμνα για την αποφυγή της δημιουργίας "γκέτο" σε τόπους που να υποδέχονται κατ' αποκλειστικότητα μερίδες του πληθυσμού που βρίσκονται σε δυσχερή οικονομική κατάσταση.

4.6.3. Πρέπει να εξευρεθούν μέτρα για τον απεγκλωβισμό των κοινωνικών στρωμάτων και τη διευκόλυνση των ανθρωπίνων σχέσεων. Το μέλλον του τουρισμού έγκειται κατά μεγάλο μέρος στην ανάπτυξη μιας διαδικασίας ενοποίησης, αντίθετης προς τους κοινωνικούς διαχωρισμούς.

4.6.4. Η επέκταση της τουριστικής δραστηριότητας σε όλα τα κοινωνικά στρώματα δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως προτροπή προς τον "μαζικό τουρισμό", με όλα τα αρνητικά επακόλουθα: παροχή υπηρεσιών μέτριας ποιότητας, απουσία πολιτιστικού περιεχομένου, κ.λπ. Αντίθετα, η τουριστική δραστηριότητα πρέπει να εκλαμβάνεται επίσης ως ευκαιρία εμπλουτισμού και ανακαλύψεων. Εξάλλου, η πείρα έχει δείξει ότι καταναλωτές με περιορισμένες αποδοχές ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για μορφές διακοπών που προωθούν τη γνωριμία διαφορετικών πληθυσμών και πολιτισμών: διαμονή σε οικογένειες, σε αγροικίες, πεζοπορίες, πολιτιστικές επισκέψεις.

4.7. Τουρισμός και εκπαίδευση

4.7.1. Ένας καταμερισμός των περιόδων των σχολικών διακοπών με μεγαλύτερη κλιμάκωση στη διάρκεια του χρόνου και με συντονισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο, θα ευνοούσε οπωσδήποτε τον ποιοτικό οικογενειακό τουρισμό και θα περιόριζε τις πιέσεις (περιβαλλοντικές, οικονομικές...) στις πλέον πολυσύχναστες περιοχές.

4.7.2. Η ΟΚΕ, δίχως να υποτιμά την πολυπλοκότητα της άσκησης του συντονισμού (παραδόσεις, κλιματολογικές συνθήκες, πολιτισμικό πλαίσιο...), προτρέπει εντούτοις τα αρμόδια ευρωπαϊκά Συμβούλια (Παιδείας, Βιομηχανίας-Τουρισμού) να αναλάβουν εκ νέου εργασίες προς αυτή την κατεύθυνση.

4.8. Τουρισμός και Διεύρυνση

4.8.1. Το δυναμικό του τουρισμού πρόκειται να αυξηθεί εξαιτίας της διεύρυνσης της Ένωσης. Πρόκειται, καταρχήν, για τη ζήτηση την προερχόμενη από την πελατεία των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης που ανακαλύπτει τις χώρες μας. Πρόκειται, επίσης, για την προσφορά τουρισμού στις χώρες αυτές, οι οποίες συχνά είναι ελάχιστα γνωστές. Το σωρευτικό αποτέλεσμα αυτών των δύο παραγόντων αναμένεται να ενισχύσει τη δυναμική του τουριστικού τομέα. Είναι, επομένως, πρωταρχικής σημασίας η σύνδεση της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε μία ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για τον τουρισμό, κυρίως μέσω ολοκληρωμένων δράσεων με στόχο ειδικές ζώνες (Βαλτική, Καρπάθια, κοιλάδα του Oder...).

4.8.2. Ο ίδιος προβληματισμός, με όλες τις υπόλοιπες παραμέτρους ίδιες, θα μπορούσε να επεκταθεί και στις χώρες των παραλίων της Μεσογείου, στα πλαίσια μιας πολιτικής του τουρισμού ανά ζώνες προσέλκυσης.

5. Συστάσεις: Μέθοδος και αρχή μίας ευρωπαϊκής δράσης

5.1. Λαμβάνοντας υπόψη:

5.1.1. τη θετική επίδραση της ευρωπαϊκής οικοδόμησης επί της ανάπτυξης του τουρισμού (ελευθερία κυκλοφορίας των ατόμων, "χώρος Schengen", ενιαίο νόμισμα...)·

5.1.2. τη μοναδική συμβολή του τουρισμού στη βελτίωση της κατάστασης της απασχόλησης στην Ευρώπη, κυρίως επειδή είναι ένας από τους σπάνιους κλάδους που συνδυάζουν την παραγωγικότητα με τη δημιουργία απασχόλησης·

5.1.3. τη βούληση για διατήρηση και αναγνώριση της ποικιλίας των ιδιαίτερων τοπικών χαρακτηριστικών που περιλαμβάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, αύριο η διευρυμένη Ευρώπη, μέσα από τον ανθρώπινο, τον πολιτισμικό, τον πολιτιστικό και το φυσικό της πλούτο·

5.1.4. τις ενδεχόμενες επιπτώσεις ενός ανεξέλεγκτου τουρισμού, και κυρίως τους πιθανούς κινδύνους για το περιβάλλον, την πολιτιστική κληρονομιά και την πολιτισμική ποικιλία, οι οποίες εκφράζουν μια κρίση ανάπτυξης που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο το δυναμικό ανάπτυξης του κλάδου·

5.1.5. την ανάγκη να αναβαθμιστούν και να σταθεροποιηθούν οι λιγότερο εξειδικευμένες θέσεις απασχόλησης, ώστε να καταστούν πιο ελκυστικές·

5.1.6. τη σημασία μιας γενικευμένης πολιτικής ποιότητας και διαφοροποίησης της προσφοράς·

5.1.7. την κατάσταση που επικρατεί στις περιοχές της Ένωσης που εξαρτώνται πολύ από τον τουρισμό και που μειονεκτούν λόγω του κόστους των υποδομών (ιδιαίτερα οι νησιωτικές και εξόχως απομακρυσμένες περιφέρειες)·

5.1.8. την ύπαρξη στρεβλώσεων του ανταγωνισμού, κυρίως στις σχέσεις μεταξύ τοπικών επιχειρήσεων και μεγάλων τουριστικών πρακτορείων·

5.1.9. τη χρησιμότητα μιας ευρωπαϊκής προσέγγισης, και λόγω του προφανή διασυνοριακού χαρακτήρα της δραστηριότητας αυτής, και επειδή υπάρχει μεγάλη ταύτιση προβλημάτων μεταξύ περιοχών της Ένωσης και, επομένως, η αναζήτηση κοινών λύσεων φαίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, από άποψη κόστους και αποτελεσματικότητας·

5.2. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συνιστά στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στα κράτη μέλη και στην Επιτροπή να εγκαινιασθεί Πρωτοβουλία για μια Ευρωπαϊκή Στρατηγική του Τουρισμού (ΠΕΣΤ), η οποία θα περιλαμβάνει:

5.2.1. τη συγχρηματοδότηση πρότυπων δράσεων ανταλλαγής εμπειριών και συγκριτικής αξιολόγησης, κυρίως στους τομείς του προσδιορισμού τοπικών στρατηγικών, της προστασίας του περιβάλλοντος, της ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών, του κοινωνικού διαλόγου και της κατάρτισης στα νέα επαγγέλματα του τουρισμού, με τη βοήθεια ενός διαρθρωμένου δικτύου τοπικών σημείων δράσης και παρατήρησης, που θα εγκατασταθούν σε υπάρχουσες οργανώσεις·

5.2.2. την προνομιακή πρόσβαση στα υφιστάμενα κοινοτικά μέσα (ευρωπαϊκά διαρθρωτικά ταμεία, πολιτική επιχειρήσεων, πολιτική έρευνας και ανάπτυξης, πρόγραμμα Leonardo, JEV, πρόγραμμα LIFE...) ώστε να υποστηριχθούν οι περιφέρειες που εξαρτώνται περισσότερο από τον τουρισμό και να ευνοηθούν η καινοτομία και οι εταιρικές σχέσεις·

5.2.3. την πραγματική εφαρμογή των κανόνων για τον ανταγωνισμό στον κλάδο, κυρίως για την καταπολέμηση των στρεβλώσεων, μονοπωλίων και ολιγοπωλίων, που καθιστούν επισφαλή την κατάσταση εκατοντάδων χιλιάδων μικρών επιχειρήσεων του κλάδου·

5.2.4. την περαιτέρω ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με ιδιαίτερη έμφαση στα επίπεδα ειδίκευσης, την κατάρτιση, την κινητικότητα, τις συνθήκες εργασίας, το χρόνο εργασίας, την έλλειψη σταθερότητας των θέσεων απασχόλησης·

5.2.5. τη μελέτη, σε πρότυπους τομείς, και σε συνεργασία με τους επαγγελματίες του κλάδου, τους συλλόγους καταναλωτών και μισθωτών, ενός ευρωπαϊκού Χάρτη ποιότητας, με κοινές προδιαγραφές, καθώς και μηχανισμούς πιστοποίησης και αξιολόγησης·

5.2.6. ποιοτικά στοιχεία σχετικά με τις πολιτικές απασχόλησης και τη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου, τα οποία θα ζητούνται από τα κράτη μέλη στα πλαίσια των εθνικών σχεδίων για την απασχόληση·

5.2.7. την εφαρμογή, ήδη από τώρα, των στοιχείων της πρωτοβουλίας ΠΕΣΤ στις υποψήφιες για ένταξη χώρες, κυρίως με βάση τις χρηματοδοτήσεις Phare και Sapard·

5.2.8. την ετήσια δημοσίευση, από την Επιτροπή, έκθεσης σχετικά με την εφαρμογή της στρατηγικής, με την επίδραση των κοινοτικών πολιτικών επί του κλάδου (εσωτερική αγορά, ΚΓΠ, εξωτερικές σχέσεις, κοινωνική πολιτική...), καθώς και με αριθμητικά στοιχεία για την κατανομή των κοινοτικών πιστώσεων·

5.2.9. τη διενέργεια, εκ μέρους των ευρωπαϊκών οργάνων, τακτικών διαβουλεύσεων με τους οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς του κλάδου, κυρίως με στόχο να αξιολογείται ο αντίκτυπος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και πολιτικής επί του τουρισμού·

5.2.10. την πραγματοποίηση ετήσιας διάσκεψης για την παρακολούθηση και τον απολογισμό, στην οποία θα συμμετέχουν τα κράτη μέλη, οι ενδιαφερόμενοι φορείς (επαγγελματίες, υπάλληλοι, καταναλωτές, συναφείς δραστηριότητες), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή.

Βρυξέλλες, 26 Ιανουαρίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) COM(96) 168 τελικό, ΕΕ C 222 της 31.7.1996, σ. 9· γνωμοδότηση ΟΚΕ, ΕΕ C 30 της 30.1.1997, σ. 103.

(2) ΕΕ C 138 της 18.5.1999, σ. 4.

(3) ΕΕ C 332 της 31.12.1990, σ. 157.

(4) ΕΕ C 19 της 21.1.1998, σ. 116.

(5) ΕΕ C 30 της 30.1.1997, σ. 103.

(6) Γνωμοδότηση CES 789/98, ΕΕ C 235 της 27.7.98, σ. 10.

(7) ΕΕ C 332 της 31.12.1990, σ. 157.

(8) ΕΕ C 332 της 31.12.1990, σ. 157.