EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 151/27

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα την «Ανακοίνωση της Επιτροπής — προς έναν ευρωπαϊκό χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας»

COM(2007) 386 τελικό

(2008/C 151/09)

Στις 5 Ιουλίου 2007, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την

Ανακοίνωση της Επιτροπής — προς έναν ευρωπαϊκό χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας

Το Προεδρείο της ΕΟΚΕ, στις 25 Σεπτεμβρίου 2007, ανέθεσε στο ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών» να προετοιμάσει τις σχετικές εργασίες.

Λόγω του επείγοντα χαρακτήρα των εργασιών, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή όρισε, κατά την 441η σύνοδο ολομελείας της, συνεδρίαση της 17ης Ιανουαρίου 2008, τον κ. IOZIA γενικό εισηγητή και υιοθέτησε με 127 ψήφους υπέρ, μία ψήφο κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύνοψη των παρατηρήσεων και συστάσεων της ΕΟΚΕ

1.1 Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής για τον ευρωπαϊκό χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας.

1.2 Η ΕΟΚΕ θεωρεί τον Χάρτη ένα πρώτο βήμα για την ενίσχυση και την αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων των καταναλωτών, τα οποία δεν μπορούν να εξασφαλιστούν εάν αφεθούν μόνο στους μηχανισμούς της αγοράς, όπως σωστά επισημαίνει η Επιτροπή.

1.3 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να αποφευχθεί ει δυνατό η εκπόνηση μη δεσμευτικών πράξεων. Η ΕΟΚΕ, συμφωνώντας με το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, θεωρεί απαραίτητο να υπάρχει μια υποχρεωτική νομική μορφή για να εξασφαλιστούν τα δικαιώματα των πολιτών και θεωρεί επίσης ότι τα μέτρα ενδοτικού δικαίου (μη υποχρεωτικοί κανόνες) δεν πληρούν τους στόχους. Στην περίπτωση των δικαιωμάτων των ταξιδιωτών η Επιτροπή θεώρησε απαραίτητο να εκδώσει κανονισμό, τον ΕΚ αριθ. 261/2004 της 11ης Φεβρουαρίου, είναι συνεπώς απορίας άξιο γιατί τα δικαιώματα των καταναλωτών ενέργειας πρέπει αντιθέτως να υπάρχουν σε ένα έγγραφο χωρίς δεσμευτική αξία.

1.4 Η ΕΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να προχωρήσει άμεσα στη μελέτη, πέραν των προτεινόμενων τροποποιήσεων των υπό έγκριση οδηγιών, για τη συμπερίληψη του Χάρτη σε έναν κανονισμό των δικαιωμάτων των ευρωπαίων καταναλωτών ενέργειας.

1.5 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα δικαιώματα που θεσπίζουν οι οδηγίες πρέπει να εφαρμόζονται σε όλους τους τελικούς χρήστες, ιδιαίτερα στους ιδιώτες και στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Η οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια» 2003/54 παρέχει στα κράτη μέλη το δικαίωμα επιλογής να διασφαλίζουν στις μικρές επιχειρήσεις (με λιγότερους από 50 απασχολούμενους και συνολικό ισολογισμό όχι πάνω από 10 εκατομμύρια ευρώ) την καθολική υπηρεσία, δηλαδή το δικαίωμα να προμηθεύονται ηλεκτρική ενέργεια συγκεκριμένης ποιότητας σε λογικές, εύκολα και άμεσα συγκρίσιμες και διαφανείς τιμές.

1.6 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αυτή η διακριτική μεταχείριση δεν είναι καθόλου δικαιολογημένη και ότι το δικαίωμα στην καθολική υπηρεσία πρέπει να αναγνωριστεί τουλάχιστον στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις σε ολόκληρη την Ένωση. Για την επίτευξη τούτου, δεδομένου ότι η τρίτη δέσμη ενεργειακών μέτρων, που τώρα εξετάζεται από την ΕΟΚΕ, τροποποιεί την οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια» 2003/54, συνιστά στην Επιτροπή να τροποποιήσει το άρθρο 2 προς αυτή την κατεύθυνση, ή να συμπεριλάβει τους μη οικιακούς πελάτες στους αποδέκτες του Χάρτη Δικαιωμάτων.

1.7 Η ΕΟΚΕ κρίνει απαραίτητο ότι με τον όρο «καταναλωτής» να εννοείται ο τελικός καταναλωτής, ο πελάτης της επιχείρησης διανομής. Η αλλαγή της ορολογίας μεταξύ της ανακοίνωσης «Μια ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη» όπου γίνεται μάλιστα αναφορά του ενεργειακού χάρτη των πελατών και του υπό εξέταση Χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας, είναι ασαφής και μη κατανοητή. Το συμφέρον της μικρής και μεσαίας επιχείρησης, της εμπορικής εκμετάλλευσης να έχει την εγγύηση ότι υπάρχει σταθερή προμήθεια ενέργειας για τις παραγωγικές δραστηριότητες, χρήζει επίσης προσοχής ιδιαίτερα στις περιοχές της σύγκλισης και της συνοχής.

1.8 Η διασφάλιση της καθολικής υπηρεσίας, με την επέκτασή της στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, ο σεβασμός των υποχρεώσεων της δημόσιας υπηρεσίας, η προστασία των οικονομικά ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων, με κίνδυνο «ενεργειακής πενίας», η οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή, η συμβατική ελευθερία, το δικαίωμα στην ενημέρωση, στην έγκαιρη σύνδεση, στις σαφείς συμβάσεις, στις λογικές τιμές, που να είναι συγκρίσιμες και διαφανείς μεταξύ των διαφόρων προμηθευτών, η διασφάλιση συνεχούς προμήθειας, η γνώση των πηγών ενέργειας που χρησιμοποιούνται, είναι αγαθά απόλυτης σημασίας και δικαίως η Επιτροπή επεσήμανε ότι, εάν δεν υπάρχει ρύθμιση της αγοράς, δεν μπορεί να επιτευχθεί υψηλό επίπεδο κοινωνικής, περιβαλλοντικής και οικονομικής «επίγνωσης». Η ΕΟΚΕ στηρίζει θερμά όλες τις πρωτοβουλίες που με απλότητα και αποτελεσματικότητα βαίνουν προς αυτή την κατεύθυνση, καλεί δε την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει όλα τα κατάλληλα μέσα.

1.9 Η ΕΟΚΕ συνιστά να ληφθεί υπόψη η δυνατότητα ένταξης στο πλαίσιο της τρίτης δέσμης ενεργειακών μέτρων περαιτέρω τροποποιήσεων στο παράρτημα Α της οδηγίας «ηλεκτρική ενέργεια», πέραν των τριών που προβλέπονται ήδη.

1.10 Η ΕΟΚΕ είχε ήδη προτείνει από το 2001 την μετατροπή της «Ευρωπαϊκής Ομάδας Ρυθμιστικών Αρχών για την Ηλεκτρική Ενέργεια και το Φυσικό Αέριο» (ERGEG) σε Οργανισμό. Εκφράζει την ικανοποίησή της που τώρα η Επιτροπή εφαρμόζει την πρόταση στο πλαίσιο της «τρίτης δέσμης ενεργειακών μέτρων» και εύχεται μεταξύ των καθηκόντων του μελλοντικού Οργανισμού να συμπεριλαμβάνεται και ο έλεγχος της ορθής εφαρμογής των δικαιωμάτων των καταναλωτών, ιδιαίτερα δε η προστασία των ευάλωτων καταναλωτών. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη συμμετοχή των ενώσεων των καταναλωτών, των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, της βιομηχανίας του κλάδου και των συνδικαλιστικών οργανώσεων, προκειμένου να αξιοποιηθεί η συνεργασία και η από κοινού ευθύνη, όπως έχει ήδη επιτευχθεί στον τομέα των μεταφορών. Μια ευρωπαϊκή ομάδα διαβούλευσης, η οποία θα δώσει στον Οργανισμό εξουσίες παρέμβασης και ρύθμισης των σχέσεων μεταξύ παραγωγών και τελικών χρηστών, μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην επίτευξη των στόχων. Οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές θα πρέπει, στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων τους, να επιτηρούν την αγορά.

1.11 Η ΕΟΚΕ επικροτεί τις προτάσεις της Επιτροπής που περιλαμβάνονται στο παράρτημα της ανακοίνωσης και οι οποίες, εάν εφαρμοστούν αποτελεσματικά, θα ενισχύσουν τα δικαιώματα των καταναλωτών. Επισημαίνει κυρίως ότι πρέπει να διασφαλιστούν αποτελεσματικά τα δικαιώματα της δημόσιας υπηρεσίας και της καθολικής υπηρεσίας, με τον προσδιορισμό του προμηθευτή της έσχατης ανάγκης, ο οποίος μπορεί να αντικαταστήσει τον προμηθευτή εμπιστοσύνης σε περίπτωση που σημειωθεί κρίση στον εφοδιασμό ενέργειας.

1.12 Κοινοί κανόνες στην εσωτερική αγορά όσον αφορά τις συμβάσεις: διαφάνεια, όροι εκτέλεσης και σαφής και μη δαπανηρή διαχείριση των διαφορών, ομοιόμορφες αποζημιώσεις ώστε να ευνοηθεί η διασυνοριακή κινητικότητα των καταναλωτών και άνοιγμα της ευρωπαϊκής αγοράς ακόμη και στους τελικούς καταναλωτές.

1.13 Λογικές, διαφανείς και συγκρίσιμες τιμές. Λογαριασμοί κατανοητοί, πλήρεις που να περιλαμβάνουν χρήσιμες πληροφορίες για τον καταναλωτή σε ό,τι αφορά τις πηγές ενέργειας που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τις εκπομπές CO2 και άλλων αερίων του φαινομένου του θερμοκηπίου, συστάσεις για την εξοικονόμηση ενέργειας που να συνάδουν με τις κοινοτικές πολιτικές.

1.14 Η ελευθερία επιλογής του προμηθευτή, η γρήγορη και ανέξοδη αλλαγή του, ο προσδιορισμός ενός ορίου ελάχιστης διάρκειας των συμβάσεων, είναι δικαιώματα που συνδέονται με την πλήρη υλοποίηση της αγοράς.

1.15 Πληροφορίες. Αξιόπιστες, πλήρεις, κατανοητές για τις προϋποθέσεις σύνδεσης, χρήσης, για τα τιμολόγια και τις τιμές και για τις τροποποιήσεις τους.

1.16 Όσον αφορά τις καταγγελίες, πρέπει να ακολουθηθεί η κατεύθυνση προς τις εξωδικαστικές επιλύσεις των διαφορών, με την εφαρμογή των συστάσεων της Επιτροπής 98/257 και 2001/310.

1.17 Πρέπει να ενισχυθεί και να καταστεί αποτελεσματικό το δικαίωμα εκπροσώπησης μέσω των ενώσεων των καταναλωτών. Μια ομάδα διαβούλευσης στα πλαίσια του υπό ίδρυση Οργανισμού, θα μπορούσε να αποτελέσει την έδρα συνάντησης όλων των ενδιαφερόμενων μερών για την εξεύρεση των πλέον κατάλληλων λύσεων σε ό,τι αφορά την εξασφάλιση των δικαιωμάτων των καταναλωτών.

1.18 Η ενεργειακή πενία σημαίνει αποκλεισμό από μια αξιοπρεπή διαβίωση. Πρέπει να καταστεί ενιαίος ο ορισμός του υπεύθυνου καταναλωτή καθώς και τα μέτρα που θα ληφθούν υπέρ του, με την αποφυγή της διακοπής της σύνδεσης μέσω της εξασφάλισης μιας βασικής προμήθειας, ακόμη και με την προμήθεια δωρεάν ενέργειας. Πρέπει να διαφυλάσσεται πάντα η αρχή της υπευθυνότητας.

1.19 Οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές πρέπει να καταπολεμηθούν αποτελεσματικά, με την αναθεώρηση των διατάξεων του παραρτήματος 1 της οδηγίας 2005/29/ΕΚ της 11ης Μαΐου 2005. Άλλες αθέμιτες πρακτικές θα μπορούσαν να εντοπιστούν μέσω της ρυθμιστικής οδού και όχι με την τροποποίηση της οδηγίας.

1.20 Η ΕΟΚΕ προτείνει να ληφθούν υπόψη, πέραν των εννέα θεμάτων που επικαλείται η Επιτροπή, και θέματα που υπάρχουν σε ορισμένους χάρτες δικαιωμάτων που έχουν ήδη υπογραφεί από εταιρείες διανομής και από ενώσεις καταναλωτών, όπως συμβαίνει για παράδειγμα σε ορισμένα κράτη μέλη της Ένωσης: το δικαίωμα του καταναλωτή για τη χρονική διάρκεια της σύμβασης, το δικαίωμα συμμετοχής και εκπροσώπησης, το δικαίωμα στην ποιότητα και στην ασφάλεια, το δικαίωμα στο καλύτερο τιμολόγιο που να ανταποκρίνεται στο προφίλ του καταναλωτή, το δικαίωμα αποζημίωσης και το δικαίωμα σε μια ταχεία συναινετική διαδικασία επίλυσης των διαφορών.

2. Εισαγωγή. Το έγγραφο της Επιτροπής

2.1 Η Επιτροπή είχε δηλώσει στις 10 Ιανουαρίου 2007 (1), (2) την πρόθεση να καταρτίσει έναν Χάρτη των δικαιωμάτων των «πελατών» των επιχειρήσεων διανομής φυσικού αερίου και ενέργειας, που ελήφθη υπόψη από το εαρινό Συμβούλιο της 8ης και 9ης Μαρτίου 2007, στα συμπεράσματα του οποίου προτείνεται«μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή, π.χ. μέσω της κατάρτισης ενός Χάρτη για τους Καταναλωτές Ενέργειας».

2.2 Αναγνωρίζοντας ότι οι μηχανισμοί της αγοράς από μόνοι τους δεν μπορούν να διασφαλίσουν πλήρως τα πραγματικά συμφέροντα των καταναλωτών η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι υφιστάμενες οδηγίες προβλέπουν υποχρεώσεις παροχής υπηρεσιών κοινής ωφέλειας και εγγυώνται τα δικαιώματα του καταναλωτή· αναγγέλλονται δράσεις που θα εστιαστούν την παρακολούθηση της εφαρμογής και του πραγματικού σεβασμού των δικαιωμάτων των καταναλωτών σε εθνικό επίπεδο, όπως και στην ενίσχυση, ή στην επέκταση, ορισμένων από τα δικαιώματα αυτά.

2.3 Η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας και φυσικού αερίου την 1η Ιουλίου 2007 είναι η κατάλληλη ευκαιρία για την πραγματοποίηση μιας ευρείας ενημερωτικής εκστρατείας των πολιτών, με τη συμμετοχή των οργανώσεων των καταναλωτών, για τα οφέλη που θα προκύψουν από τη δυνατότητα επιλογής προμηθευτή και για το ότι θα εξακολουθήσουν να προστατεύονται πλήρως τα δικαιώματά τους.

2.4 Η ενέργεια είναι ουσιαστικής σημασίας για κάθε ευρωπαίο. Η βελτιωμένη της προστασίας και η ενίσχυση των συμφερόντων των καταναλωτών παράλληλα με τα επιχειρηματικά συμφέροντα αποτελεί προϋπόθεση για μια εύρυθμα λειτουργούσα εσωτερική αγορά.

2.5 Η κείμενη ευρωπαϊκή νομοθεσία ήδη απαιτεί την τήρηση των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, οι οποίες αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση της νομοθεσίας για τον τομέα της ενέργειας. Η προτεραιότητα της αειφόρου ανάπτυξης, η προστασία του περιβάλλοντος, των καταναλωτών και των κοινωνικώς ευάλωτων ομάδων, δηλαδή, οι υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας αποτελούν αναγκαίο συμπλήρωμα του ανταγωνισμού. «Οι καλώς στοχοθετημένες υποχρεώσεις καθολικής και δημόσιας υπηρεσίας για τους καταναλωτές ενέργειας οφείλουν να παραμείνουν στον πυρήνα της διαδικασίας ανοίγματος της αγοράς».

2.6 Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται να προχωρήσει περισσότερο στην αντιμετώπιση της «ενεργειακής πενίας». Οι αυξανόμενες τιμές των καυσίμων στις διεθνείς αγορές, θα επηρεάσουν τις τιμές ενέργειας, δημιουργώντας ολοένα και περισσότερα προβλήματα στα ασθενέστερα στρώματα της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Το θέμα αυτό δεν έχει αντιμετωπιστεί επαρκώς από τα κράτη μέλη, εκ των οποίων μόνον πέντε διαθέτουν τιμολόγια για οικονομικά ευάλωτους χρήστες. Ο μελλοντικός χάρτης θα πρέπει να προσφέρει οδηγίες για τον καλύτερο τρόπο αποδοτικής αντιμετώπισης των αναγκών των ευάλωτων καταναλωτών.

2.7 Οι βασικοί στόχοι. Έχουν συζητηθεί οι τέσσερις στόχοι που έχει ήδη προτείνει η Επιτροπή (3): — συνδρομή στη δημιουργία μηχανισμών που θα βοηθούν τους πλέον ευάλωτους πολίτες της ΕΕ για την αντιμετώπιση των αυξήσεων των ενεργειακών τιμών, — αύξηση του ελάχιστου επιπέδου πληροφοριών που διατίθενται στους πολίτες ώστε να τους βοηθούν να επιλέγουν μεταξύ των προμηθευτών και των δυνατοτήτων προμήθειας, — μείωση της γραφειοκρατίας, όταν οι καταναλωτές αλλάζουν προμηθευτή — προστασία των καταναλωτών από τις αθέμιτες πρακτικές πώλησης.

2.8 Ο μελλοντικός ευρωπαϊκός χάρτης δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας δεν θα είναι ένα δεσμευτικό νομικό κείμενο, θα πρέπει δε να περιλαμβάνει: α) Την κείμενη κοινοτική νομοθεσία που παραχωρεί δικαιώματα στους καταναλωτές και επιβάλλει υποχρεώσεις στις εταιρείες παροχής ενέργειας. β) Δυνητικά στοιχεία που θα πρέπει να συνεκτιμηθούν από τις αρχές των κρατών μελών (κυβερνήσεις ή κανονιστικές αρχές) κατά την υλοποίηση και εφαρμογή της νομοθεσίας. γ) Δυνητικά στοιχεία τα οποία μπορεί να συμπληρώνουν υφιστάμενα δικαιώματα και τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο αρμοδιότητας των κρατών μελών. δ) Δυνητικά στοιχεία τα οποία μπορούν να συμπληρώνουν υφιστάμενα δικαιώματα και τα οποία μπορεί να επιτευχθούν μέσω απορύθμισης — από ιδιώτες εμπλεκόμενους παράγοντες, δηλ. τον κλάδο και εκπροσώπους των καταναλωτών.

2.9 Ορίζονται εννέα δυνητικά στοιχεία που θα αποτελέσουν τα επιχειρήματα του Χάρτη: — Σύνδεση — Συμβάσεις — Τιμές, τιμολόγια και παρακολούθηση — Ελεύθερη επιλογή του προμηθευτή — Πληροφορίες — Καταγγελίες — Εκπροσώπηση — Κοινωνικά μέτρα — Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές

2.10 Σύμφωνα με την αρχή του «επιμερισμού της ευθύνης», όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη: η Κοινότητα, τα κράτη μέλη, η βιομηχανία ενέργειας, εκπροσωπούμενη από όλους τους κοινωνικούς εταίρους, καθώς και οι εκπρόσωποι των καταναλωτών, οφείλουν να συνδράμουν στην επιτυχία της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής προς όφελος των πολιτών.

2.11 Στο παράρτημα, για κάθε δυνητικό στοιχείο αναφέρονται οι κανόνες που ισχύουν σήμερα και οι πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να λάβουν η Επιτροπή, τα κράτη μέλη, καθώς και οι ενδεχόμενες συμφωνίες μεταξύ των ενδιαφερομένων μερών ή οι κώδικες από κοινού ρύθμισης.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1 Η ΕΟΚΕ προτίθεται να εξετάσει: το νομικό πλαίσιο, τους δικαιούχους του Χάρτη, την αποτελεσματικότητα και την αναλογικότητα της πρότασης της Επιτροπής και τη σκοπιμότητα άλλων δυνατών μέσων, τον ρόλο του Οργανισμού και των εθνικών ρυθμιστικών αρχών, άλλες προτάσεις ή πρωτοβουλίες γενικού ή ειδικού χαρακτήρα.

Το νομικό πλαίσιο

3.2 Στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο άρθρο 38, σχετικά με την προστασία των καταναλωτών, ορίζεται ότι: «Οι πολιτικές της Ένωσης διασφαλίζουν υψηλό επίπεδο προστασίας του καταναλωτή». Στο άρθρο αυτό επαναλαμβάνονται τα όσα ορίζονται στο άρθρο 153 της Συνθήκης σύμφωνα με το οποίο η Κοινότητα, αναλαμβάνει να διασφαλίσει υψηλό επίπεδο προστασίας του καταναλωτή καθώς και την προώθηση του δικαιώματός τους για ενημέρωση και την οργάνωσή τους για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους. Εξάλλου, οι απαιτήσεις προστασίας του καταναλωτή λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό και την εφαρμογή άλλων κοινοτικών πολιτικών και δραστηριοτήτων.

3.2.1 Με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, όπου διατυπώνεται εκ νέου το παλιό άρθρο 129 Α των Συνθηκών και προστίθεται στη σημερινή διατύπωση του άρθρου 153, η κοινοτική αρμοδιότητα σε ό,τι αφορά την προστασία των καταναλωτών θεσπίζεται οριστικά (4).

3.2.2 Η ΕΟΚΕ επικροτεί την επιλογή της Επιτροπής να ενισχύσει τα δικαιώματα των καταναλωτών και να συγκεντρώσει τόσο τα μέτρα που προβλέπονται σήμερα από την κοινοτική νομοθεσία (5),όσο και τις προτάσεις των μελλοντικών πρωτοβουλιών που πρέπει να αναληφθούν στα διάφορα στάδια σε έναν Χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών.

3.2.2.1 Επισημαίνει ωστόσο ότι οι διάφορες μορφές προστασίας των καταναλωτών που έχουν υιοθετήσει τα επί μέρους κράτη μέλη, δεν συνηγορούν στα να θεωρηθούν σήμερα οι διατάξεις των ισχυουσών οδηγιών ως κεκτημένα δικαιώματα και καθολικά αναγνωρισμένα. Η δηλωμένη μη δεσμευτική φύση του Χάρτη, αλλά που περιέχει ορισμένες υποχρεωτικές διατάξεις για ορισμένα θέματα, με επιλογή της αυτορύθμισης και της «ηθικής υποχρέωσης» των κρατών μελών και των προμηθευτών, ενδέχεται να δημιουργήσει σύγχυση.

3.2.2.2 Στο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 4ης Σεπτεμβρίου 2007 σχετικά με τις θεσμικές και νομικές επιπτώσεις της χρήσης μη δεσμευτικών νομικών πράξεων (soft law), στην αιτιολογική σκέψη X αναφέρεται: «στους τομείς στους οποίους η Επιτροπή έχει νομοθετική αρμοδιότητα αλλά δεν φαίνεται να υπάρχει πολιτική βούληση για τη θέσπιση νομοθεσίας, η χρήση μη δεσμευτικής νομοθεσίας εγκυμονεί τον κίνδυνο να παρακάμπτονται τα κατ' ουσίαν αρμόδια νομοθετικά όργανα, να παραγκωνίζονται οι αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, σύμφωνα με το άρθρο 6 της Συνθήκης ΕΕ, καθώς και οι αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας, σύμφωνα με το άρθρο 5 της Συνθήκης ΕΚ, και μπορεί να οδηγήσει την Επιτροπή σε υπέρβαση των αρμοδιοτήτων της».

3.2.2.3 Στο σημείο 1 του ψηφίσματος, που υπέβαλε ο ευρωβουλευτής Manuel Medina Ortega (6), το Κοινοβούλιο «εκτιμά ότι, στους κόλπους της Κοινότητας, οι μη δεσμευτικοί κανόνες δικαίου συνιστούν συχνότατα αμφιλεγόμενο και αναποτελεσματικό μηχανισμό, ο οποίος είναι ενδεχομένως επιζήμιος για την κοινοτική νομοθεσία και τη θεσμική ισορροπία και πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή, ακόμη και στις περιπτώσεις που προβλέπει η Συνθήκη» και ειδικότερα στο σημείο 8 «καλεί την Επιτροπή να εξετάσει προσεκτικά τις επιπτώσεις των μη δεσμευτικών κανόνων στους καταναλωτές και τα πιθανά ένδικα μέσα που διαθέτουν προτού προτείνει οποιαδήποτε μέτρα που σχετίζονται με μη δεσμευτικές νομοθετικές πράξεις».

3.2.3 Η ΕΟΚΕ προτείνει να υπάρχει διάκριση μεταξύ των «δικαιωμάτων», συγκρουόμενων και απαιτητών και άλλων μορφών προστασίας, με τη σαφή διάκριση στον μελλοντικό Χάρτη των υφιστάμενων δικαιωμάτων από τις άλλες προτεινόμενες πρωτοβουλίες που θα ληφθούν ή μπορεί να ληφθούν σε όλα τα επίπεδα, και οι οποίες θεωρούνται ευκταίες αλλά όχι δεσμευτικές.

3.2.3.1 Η ΕΟΚΕ διερωτάται μήπως, στο φώς της μέχρι τούδε εμπειρίας, την οποία η ίδια η Επιτροπή θεωρεί μη ικανοποιητική και με βάση τις εξουσίες που έχουν εκχωρηθεί στην Επιτροπή από τις Συνθήκες πρέπει να καθοριστούν νέοι κανόνες, σαφείς και λίγοι, για την ενίσχυση της προστασίας των καταναλωτών, ιδιαιτέρως των δε των πλέον ευάλωτων. Εν προκειμένω, η αρχή της επικουρικότητας όπως προβλέπεται στο άρθρο 5 Συνθήκης, στην οποία έχει γίνει επανειλημμένα άνευ λόγου αναφορά κατά κοινοτικών πρωτοβουλιών, θα πρέπει να προβληθεί προκειμένου να ληφθούν ευνοϊκές αποφάσεις για τους καταναλωτές, λόγω απουσίας αποτελεσματικών εθνικών νόμων.

Ποιοι είναι οι καταναλωτές;

3.3 Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την αβεβαιότητα του νομικού πλαισίου αναφοράς όσον αφορά τον προσδιορισμό των παραληπτών του Χάρτη και των συναφών δικαιωμάτων στο πλαίσιο των διαφόρων ευρωπαϊκών ρυθμίσεων. Στην ανακοίνωση «Μια ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη» (7) αναφέρεται: «Η Επιτροπή θα εκπονήσει ένα χάρτη καταναλωτών ενέργειας».

3.3.1 Η οδηγία 2003/54/ΕΚ της 26ης Ιουνίου 2003, στο άρθρο 2 παράγραφο 7 δίνει τους ορισμούς:«πελάτες»: οι πελάτες χονδρικής και οι τελικοί πελάτες ηλεκτρικής ενέργειας· «τελικοί πελάτες»: οι πελάτες που αγοράζουν ηλεκτρική ενέργεια για δική τους χρήση· «οικιακοί πελάτες»: οι πελάτες που αγοράζουν ηλεκτρική ενέργεια για δική τους οικιακή κατανάλωση: «μη οικιακοί πελάτες»: τα πρόσωπα τα οποία αγοράζουν ηλεκτρική ενέργεια που δεν προορίζεται για τη δική τους οικιακή χρήση, συμπεριλαμβανομένων των παραγωγών και των πελατών χονδρικής·

3.3.2 Στην οδηγία 2005/29/ΕΚ της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά, την οποία επικαλείται η Επιτροπή ως νομική πηγή αναφοράς για το τμήμα του Χάρτη που αφορά το δικαίωμα του καταναλωτή να έχει ισότιμες και διαφανείς σχέσεις με τον προμηθευτή του, στο άρθρο 2 παράγραφος α) ορίζει τον «καταναλωτή» ως κάθε φυσικό πρόσωπο το οποίο, όσον αφορά τις εμπορικές πρακτικές που καλύπτει η παρούσα οδηγία, ενεργεί για λόγους οι οποίοι δεν εμπίπτουν στην εμπορική, επιχειρηματική, βιοτεχνική ή ελευθέρια επαγγελματική του δραστηριότητα.

3.3.3 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα δικαιώματα που θεσπίζουν οι οδηγίες πρέπει να εφαρμόζονται σε όλους τους τελικούς χρήστες, ιδιαίτερα στους ιδιώτες και στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Η οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια» 2003/54 παρέχει στα κράτη μέλη το δικαίωμα επιλογής να διασφαλίζουν στις μικρές επιχειρήσεις (με λιγότερους από 50 απασχολούμενους και συνολικό ισολογισμό όχι πάνω από 10 εκατομμύρια ευρώ) την καθολική υπηρεσία, δηλαδή το δικαίωμα να προμηθεύονται ηλεκτρική ενέργεια συγκεκριμένης ποιότητας σε λογικές, εύκολα και άμεσα συγκρίσιμες και διαφανείς τιμές.

3.3.4 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αυτή η διακριτική μεταχείριση δεν είναι καθόλου δικαιολογημένη και ότι το δικαίωμα στην καθολική υπηρεσία πρέπει να αναγνωριστεί τουλάχιστον στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις σε ολόκληρη την Ένωση. Για την επίτευξη τούτου, δεδομένου ότι η τρίτη δέσμη ενεργειακών μέτρων, που τώρα εξετάζεται από την ΕΟΚΕ, τροποποιεί την οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια» 2003/54, συνιστά στην Επιτροπή να τροποποιήσει το άρθρο 2 προς αυτή την κατεύθυνση, ή να συμπεριλάβει τους μη οικιακούς πελάτες στους αποδέκτες του Χάρτη των δικαιωμάτων.

3.3.5 Η ΕΟΚΕ κρίνει απαραίτητο ότι με τον όρο «καταναλωτής» να εννοείται ο τελικός καταναλωτής, ο πελάτης της επιχείρησης διανομής. Η αλλαγή της ορολογίας μεταξύ της ανακοίνωσης «Μια ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη» όπου γίνεται μάλιστα αναφορά του ενεργειακού χάρτη των πελατών και του υπό εξέταση Χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας, είναι ασαφής και μη κατανοητή. Το συμφέρον της μικρής και μεσαίας επιχείρησης, της εμπορικής εκμετάλλευσης να έχει την εγγύηση ότι υπάρχει σταθερή προμήθεια ενέργειας για τις παραγωγικές δραστηριότητες, χρήζει επίσης προσοχής ιδιαίτερα στις περιοχές της σύγκλισης και της συνοχής.

Η αποτελεσματικότητα και η αναλογικότητα της πρότασης

3.4 Η ΕΟΚΕ θεωρεί σημαντική την πρόταση έκδοσης ενός Χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας, για το αποτέλεσμα που μπορεί να έχει στην κοινή γνώμη, εφόσον θα ανοίξει η συζήτηση αμέσως μετά το πραγματικό άνοιγμα της εσωτερικής αγοράς, με την αύξηση της επίγνωσης όλων των χρηστών της αγοράς ενέργειας. Το μέσο αυτό μπορεί να φαίνεται μεν ασθενές εφόσον, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στις μεταφορές, όπου ο Χάρτης των δικαιωμάτων των ταξιδιωτών, περιέχει σαφείς αναφορές στα δικαιώματα καθώς και σαφείς αναφορές στις οφειλόμενες αποζημιώσεις, σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής ο Χάρτης δεν θα έχει δεσμευτική αξία, εκτός των σημείων που υπάρχουν ήδη σε προηγούμενες οδηγίες. Πρόκειται περισσότερο για μια σύνοψη παρά για ενίσχυση. Η προσμονή που προκάλεσαν οι δηλώσεις των επιτρόπων Piebalgs και Kuneva με την ευκαιρία της παρουσίασης του υπό εξέταση εγγράφου ενδέχεται να είναι μάταιη.

3.4.1 «Οι καταναλωτές της ΕΕ μας ζητούν να δώσουμε μια ευρωπαϊκή απάντηση στις ενεργειακές και περιβαλλοντικές προκλήσεις» δήλωσε ο Andris Piebalgs, αρμόδιος επίτροπος για την ενέργεια. «Πέρα από την εξασφάλιση σταθερού, ασφαλούς και ανταγωνιστικού ενεργειακού εφοδιασμού, οι ευρωπαίοι πολίτες προσδοκούν ότι η ΕΕ θα μεριμνήσει για την προστασία των δικαιωμάτων τους ως καταναλωτών στις ελευθερωμένες αγορές που παρέχουν ευρεία επιλογή προμηθευτών. Σε αυτές ακριβώς τις περιπτώσεις καθίσταται σημαντικός ο Χάρτης των καταναλωτών ενέργειας».

3.4.2 «Η ελευθέρωση αυτής της αγοράς αποτελεί ταυτόχρονα πρόκληση και σκοπιμότητα για τους ευρωπαίους καταναλωτές» δήλωσε η κα Meglena Kuneva, επίτροπος αρμόδια για την προστασία των καταναλωτών. «Μόνον όταν θα έχουμε πετύχει να δημιουργήσουμε μια διαφανή και αποτελεσματική αγορά στην οποία θα διασφαλίζονται πλήρως τα δικαιώματα των καταναλωτών και οι ενημερωμένοι καταναλωτές θα χρησιμοποιούν τις γνώσεις τους για να αντλούν οφέλη από τις διαθέσιμες προσφορές, θα μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι έχει επιτευχθεί ο στόχος μας».

3.4.3 Η ΕΟΚΕ, συμφωνώντας με το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, θεωρεί απαραίτητο να υπάρχει μια υποχρεωτική νομική μορφή για να εξασφαλιστούν τα δικαιώματα των πολιτών και θεωρεί επίσης και ότι τα μέτρα ενδοτικού δικαίου (μη υποχρεωτικοί κανόνες) δεν πληρούν τους στόχους. Στην περίπτωση των δικαιωμάτων των ταξιδιωτών η Επιτροπή θεώρησε απαραίτητο να εκδώσει κανονισμό, τον ΕΚ αριθ. 261/2004 της 11ης Φεβρουαρίου, είναι απορίας άξιο γιατί τα δικαιώματα των καταναλωτών ενέργειας πρέπει αντιθέτως να υπάρχουν σε ένα έγγραφο χωρίς δεσμευτική αξία. Εκδίδεται ένας Χάρτης διότι τα δικαιώματα που έχουν θεσπιστεί μέχρι σήμερα δεν γίνονται σεβαστά στην πράξη, οι εθνικές νομοθεσίες μεταφοράς, εκτός μερικών αξιέπαινων εξαιρέσεων, είναι ελλιπείς, η Επιτροπή έχει την εξουσία και την ευθύνη να παρέμβει αλλά προτιμά ένα μη δεσμευτικό μέσο παρόλο που έχει επίγνωση ότι η αγορά από μόνη της δεν είναι σε θέση να δώσει κατάλληλες και επαρκείς απαντήσεις.

3.4.4 Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η ανακοίνωση της Επιτροπής (8) για την εφαρμογή του κανονισμού που αφορά τα δικαιώματα των ταξιδιωτών, όπου αναφέρεται: «Είναι γεγονός ότι, μετά από περισσότερα από δύο χρόνια εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 261/2004, έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος αλλά χρειάζεται ουσιαστική βελτίωση, εφόσον επιθυμείται πιο συνεπής εφαρμογή των κανόνων από τις αεροπορικές εταιρείες και πιο συνεπής επιβολή των κανόνων από τα κράτη μέλη. Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι επιβάτες που παραμένουν στους αερολιμένες λόγω καθυστέρησης έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα αλλά πολύ συχνά βρίσκονται σε αδύναμη θέση ως προς τις αεροπορικές εταιρείες». Είναι σαφές ότι παρά την ύπαρξη των δεσμευτικών υποχρεώσεων, οι αεροπορικές εταιρείες δεν συμμορφώνονται με τις διατάξεις της οδηγίας. Γιατί να το κάνουν οι επιχειρήσεις προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου με την ύπαρξη ενός μη δεσμευτικού Χάρτη;

3.4.5 Με βάση τις εμπειρίες του παρελθόντος σε αυτόν τον τομέα και σε άλλους τομείς της οικονομικής ζωής, η ΕΟΚΕ κρίνει σκόπιμο να ληφθούν νομικά μέτρα με τα οποία να διασφαλίζονται πλήρως τα δικαιώματα των καταναλωτών. Η αναλογικότητας μιας πρότασης βασίζεται στην αντιστοιχία με τους προς επίτευξη στόχους και στην αναγκαιότητα ρυθμιστικών πράξεων. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή επιλέγει διαφορετική προσέγγιση αν και είναι αρμόδια να παρέμβει με ρυθμιστικές πράξεις. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η επιλογή του μέσου είναι αντικειμενικά ακατάλληλη για την επίτευξη των αναγγελθέντων στόχων. Ο Χάρτης μπορεί να είναι μόνο ένα πρώτο βήμα, αλλά το καθήκον του ευρωπαίου νομοθέτη είναι να προχωρήσει προς την πραγματική ενίσχυση των δικαιωμάτων.

3.4.6 Η διασφάλιση της καθολικής υπηρεσίας, με την επέκτασή της στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, ο σεβασμός των υποχρεώσεων της δημόσιας υπηρεσίας, η προστασία των οικονομικά ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων, με κίνδυνο «ενεργειακής πενίας», η οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή, η συμβατική ελευθερία, το δικαίωμα στην ενημέρωση, στην έγκαιρη σύνδεση, στις σαφείς συμβάσεις, στις λογικές τιμές, που να είναι συγκρίσιμες και διαφανείς μεταξύ των διαφόρων προμηθευτών, η διασφάλιση συνεχούς προμήθειας, η γνώση των πηγών ενέργειας που χρησιμοποιούνται, είναι αγαθά απόλυτης σημασίας και δικαίως η Επιτροπή επεσήμανε ότι, εάν δεν υπάρχει ρύθμιση της αγοράς, δεν μπορεί να επιτευχθεί υψηλό επίπεδο κοινωνικής, περιβαλλοντικής και οικονομικής «επίγνωσης». Η ΕΟΚΕ στηρίζει θερμά όλες τις πρωτοβουλίες που με απλότητα και αποτελεσματικότητα βαίνουν προς αυτή την κατεύθυνση, καλεί δε την Επιτροπή να χρησιμοποιήσει όλα τα κατάλληλα μέσα.

Ο ρόλος του Οργανισμού και των Εθνικών Ρυθμιστικών Αρχών

3.5 Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόταση κανονισμού, που περιλαμβάνεται στην Τρίτη δέσμη ενεργειακών μέτρων, με τον οποίο συγκροτείται ένας Οργανισμός Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας. (9) Στη γνωμοδότησή της, της 17ης Οκτωβρίου 2001 για τη δεύτερη δέσμη των ενεργειακών μέτρων (10) η ΕΟΚΕ «καλούσε την Επιτροπή, στο μέλλον, και λαμβανομένης υπόψη της εμπειρίας που θα αποκτηθεί από τη λειτουργία του, να εξετάσει το ενδεχόμενο μετατροπής του εν λόγω Συμβουλίου (ERGEG) σε Ευρωπαϊκή Υπηρεσία ή παρόμοιο οργανισμό που θα είναι αρμόδιος για θέματα που άπτονται της διεθνούς μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου». Αποτελεί ικανοποίηση για την ΕΟΚΕ το ότι είχε τόσο νωρίς προτείνει τη δημιουργία του Οργανισμού.

3.5.1 Στην ανακοίνωση της Επιτροπής: «Προοπτικές για την εσωτερική αγορά αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας» (11), προαναγγέλλεται η ενίσχυση των οδηγιών που αφορούν τις εξουσίες των εθνικών ρυθμιστικών αρχών. Στο σημείο 2.2.1, η Επιτροπή θεωρεί ότι «οι ρυθμιστικές αρχές χρειάζονται ισχυρές εκ των προτέρων εξουσίες στους εξής τομείς:… vii) προστασία του καταναλωτή, συμπεριλαμβανομένων τυχόν ελέγχων των τιμών τελικού χρήστη». Δυστυχώς στο κείμενο της τρίτης δέσμης των ενεργειακών μέτρων δεν υπάρχει καμιά αναφορά για την «ενίσχυση» αυτή! Ενισχύονται πράγματι ορισμένες εξουσίες των ρυθμιστικών αρχών στο νέο κεφάλαιο VII α) της νέας οδηγίας«ηλεκτρική ενέργεια» και ζητείται από τη ρυθμιστική αρχή «να διασφαλίσει παροχή καθολικής και δημόσιας υπηρεσίας υψηλής ποιότητας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας (και του φυσικού αερίου), με στόχο την προστασία των ευάλωτων καταναλωτών, καθώς και την αποτελεσματικότητα των μέτρων για την προστασία των καταναλωτών που αναφέρονται στο παράρτημα Α», οι υποχρεώσεις αυτές όμως προβλέπονταν για όλες σχεδόν τις ρυθμιστικές αρχές.

3.5.2 Η Επιτροπή προτείνει επίσης, στη νέα οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια», την τροποποίηση του παραρτήματος Α, στο οποίο προστίθενται τρία εδάφια, το πρώτο αφορά το δικαίωμα πρόσβασης στα στοιχεία κατανάλωσης, το δεύτερο το δικαίωμα να γνωρίζει ο καταναλωτής τη μηνιαία κατανάλωση και το σχετικό κόστος, το τρίτο το δικαίωμα να αλλάξει προμηθευτή ανά πάσα στιγμή. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόταση, αλλά έχοντας την ευκαιρία να προτείνει ευρύτερες πρωτοβουλίες, διερωτάται γιατί η Επιτροπή δεν χρησιμοποίησε το βασικό μέσο αναθεώρησης της οδηγίας για να ενισχύσει όπως ευελπιστεί τα δικαιώματα των καταναλωτών;

3.5.2.1 Η πρόταση της Επιτροπής για την τροποποίηση του άρθρου 3, στο οποίο προτείνει να προστεθεί νέο σημείο 10, το οποίο αναθέτει στη διαδικασία της επιτροπολογίας ορισμένα τμήματα της ρύθμισης, θα μπορούσε να αποτελέσει το πλέον κατάλληλο μέσο για την ενίσχυση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, εφόσον πράγματι οι αποφάσεις των επιτροπών, για τα θέματα που τους έχουν ζητηθούν, γίνονται αμέσως λειτουργικές. Η ΕΟΚΕ προτείνει στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα να εγκρίνουν αυτό το σημείο της πρότασης της Επιτροπής.

3.5.2.2 Το παράρτημα στην ανακοίνωση για έναν μελλοντικό ευρωπαϊκό χάρτη δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας, προσδιορίζει, πέρα από τα υφιστάμενα δικαιώματα (δύσκολα απαιτητά) και μερικές μελλοντικές υποθέσεις νέων δικαιωμάτων. Η εισαγωγή των προτάσεων αυτών στο παράρτημα Α θα συμβάλει στο να καταστούν υποχρεωτικές και στη συνέχεια να προετοιμάσουν το έδαφος για την έκδοση ενός ειδικού κανονισμού προστασίας των δικαιωμάτων των τελικών καταναλωτών.

3.5.3 H ΕΟΚΕ θεωρεί ότι στα καθήκοντα του μελλοντικού Ευρωπαϊκού Οργανισμού θα πρέπει να υπάγεται το καθήκον του ελέγχου της τήρησης των δικαιωμάτων των καταναλωτών. Εν προκειμένω θα πρέπει να προβλέπεται η συμμετοχή των ενώσεων των καταναλωτών, των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, της βιομηχανίας του κλάδου και των συνδικαλιστικών οργανώσεων, ώστε να αξιοποιηθεί η συνεργασία και η από κοινού ευθύνη, όπως έχει ήδη γίνει στον τομέα των μεταφορών. Θα πρέπει επίσης να προβλέπεται μια ευρωπαϊκή ομάδα διαβούλευσης που να αναθέτει στον Οργανισμό εξουσίες παρέμβασης και ρύθμισης των σχέσεων των παραγωγών με τους τελικούς χρήστες.

3.5.3.1 Ο Οργανισμός, στο πλαίσιο του θεσμικού σχήματος θα πρέπει να έχει δεσμευτικές εξουσίες, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του. Θα απαρτίζεται από εκπροσώπους των εθνικών ρυθμιστικών αρχών και θα έχει τεχνικές επιτροπές με τη συμμετοχή όλων των εθνικών ρυθμιστικών αρχών. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να ενταχθεί στις αρμοδιότητές της, με βάση τις συμβουλές της ομάδας διαβούλευσης (12) και η προστασία των καταναλωτών. Τούτο θα συμβάλει στην αποτελεσματικότερη παρέμβαση για την υλοποίηση των στόχων που προτείνει η Επιτροπή με τον Χάρτη των Δικαιωμάτων. Η ΕΟΚΕ υπογράμμιζε ήδη από το 2001 την ανάγκη «οι αρχές αυτές να λειτουργούν με πιο διαφανή και δημοκρατικό τρόπο, επιτρέποντας τη συμμετοχή διαφόρων ενδιαφερόμενων παραγόντων των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου (καταναλωτών, εργαζομένων και επιχειρήσεων) στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων».

3.5.3.2 Από την άλλη πλευρά η εθνική ρυθμιστική αρχή θα μπορεί να συνεργάζεται ενεργά στη χάραξη μιας στρατηγικής γενικευμένης προστασίας και θα έχει μεγαλύτερη δύναμη στην εφαρμογή των διατάξεων που προβλέπονται στον κανονισμό.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1 Στη γνωμοδότησή της για την οδηγία «ηλεκτρική ενέργεια» του 2001 (13), η ΕΟΚΕ θεωρούσε ότι η επίτευξη των βασικών στόχων της δημόσιας υπηρεσίας θα πρέπει να συνοδευτεί από την υιοθέτηση διατάξεων προκειμένου να διασφαλιστεί ένα υψηλό επίπεδο προστασίας των καταναλωτών, με ειδικά μέτρα για τους πιο ευάλωτους, όπως για παράδειγμα τη λήψη κοινωνικών μέτρων για τις ευάλωτες ομάδες, προκειμένου να μπορέσουν να επωφεληθούν από την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου σε δίκαιες τιμές. Δυστυχώς η εμπειρία στο πεδίο αυτή δεν ήταν θετική.

4.2 «Οι διασυνοριακές ροές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη σημειώνουν μέτρια αύξηση με την πάροδο των ετών, από τότε που άνοιξε η αγορά. Ωστόσο, κατά μέσον όρο ποσοστό μόλις 10 % της αναλώμενης στην ΕΕ ηλεκτρικής ενέργειας αποτελεί αντικείμενο διασυνοριακής ανταλλαγής μεταξύ κρατών μελών.» (14)

4.3 «Η γενική διακοπή ρεύματος στην Ιταλία το 2003 και στην UCTE (15) το 2006 έδειξαν το πόσο δαπανηρό μπορεί να είναι τυχόν επεισόδιο στο ευρωπαϊκών διαστάσεων δίκτυο μεταφοράς. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό για την αύξηση του εμπορίου, αυτή να συνοδεύεται από μια πιο συντονισμένη λειτουργία του δικτύου και την κατασκευή νέας υποδομής, συμπεριλαμβανομένης της αναβάθμισης υφισταμένων γραμμών, κατασκευής νέων γραμμών και επενδύσεων στις λοιπές συνιστώσες του δικτύου, όπου χρειάζονται. Η ευρωπαϊκή αγορά βασίζεται όλο και περισσότερο σε περιφερειακή αντίληψη. Αυτό αναπτύχθηκε πρώτα κατά φυσικό τρόπο, ως επακόλουθο της φυσικής πραγματικότητας του δικτύου. Με τη θέσπιση των ζωνών (περιφερειών) στις τροποποιημένες κατευθυντήριες γραμμές διαχείρισης της συμφόρησης και με την ανάπτυξη των περιφερειακών πρωτοβουλιών ηλεκτρισμού εκ μέρους του ERGEG, η περιφερειακή προσέγγιση έλαβε επίσημη υπόσταση. (16)»

4.4 Οι τελικοί καταναλωτές έχουν ιδιαίτερο συμφέρον στο να έχουν σταθερή προμήθεια ενέργειας. Ο ολοένα και σημαντικότερος ρόλος των περιφερειών στον τομέα της ενέργειας θα πρέπει να έχει οφέλη για τη διανομή και για την πραγματοποίηση στενότερων σχέσεων ιδιαίτερα στις διασυνοριακές περιοχές, οι οποίες θα πρέπει να συμβάλουν σημαντικά στην αύξηση του εμπορίου και των ροών, μειώνοντας τον κίνδυνο συμφόρησης.

4.5 Τα μέτρα προστασίας του τελικού καταναλωτή θα πρέπει να προβλέπουν το δικαίωμά του να ενημερώνεται τακτικά για την ποσότητα της ανταλλασσόμενης ενέργειας, την γεωγραφική προέλευση και την πηγή της, για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου ανά Kwh, για τις κοινοτικές και μη συμφωνίες συνεργασίας. Είναι γνωστό για παράδειγμα ότι οι χώρες που έχουν αποφασίσει να μην χρησιμοποιούν πυρηνική ενέργεια, αγοράζουν ενέργεια που παράγεται σε πυρηνικούς σταθμούς. Οι πληροφορίες αυτές θα πρέπει να δίνονται στον καταναλωτή, ο οποίος θα μπορούσε να αποφασίσει να αλλάξει προμηθευτή εάν δεν εγκρίνει το ενεργειακό μείγμα της προμηθεύτριας εταιρείας, ενώ σήμερα δεν έχει ιδέα των επιλογών παραγωγής.

4.6 Σύνδεση. Εξασφάλιση της καθολικής υπηρεσίας, συνέχεια του εφοδιασμού, συγκεκριμένοι χρόνοι σύνδεσης του χρήστη. Αυτά τα δικαιώματα ισχύουν σήμερα αλλά δύσκολα γίνονται σεβαστά. Θα πρέπει να προβλεφθεί, ο προσδιορισμός του προμηθευτή της έσχατης ανάγκης, ο οποίος να εξασφαλίσει την παροχή της υπηρεσίας σε περίπτωση αδυναμίας του προμηθευτή.

4.7 Σύμβαση. Διαφάνεια, όροι εκτέλεσης, υποχρεώσεις, αποζημιώσεις, δικαιοσύνη, απουσία καταχρηστικών ρητρών ή ρητρών περιοριστικής αποζημίωσης, αυτά είναι αναγνωρισμένα δικαιώματα που στην θεωρία κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να εντάξει στην εθνική του νομοθεσία με τη μεταφορά των οδηγιών. Η αλήθεια όμως είναι πολύ διαφορετική. Η Επιτροπή έχει περιλάβει στην τρίτη δέσμη τροποποιήσεις του παραρτήματος Α, που αυξάνουν τις υποχρεώσεις των επιχειρήσεων, αλλά κινδυνεύουν να παραμείνουν νεκρό γράμμα, εφόσον δεν συνοδεύονται από ένα αποτελεσματικό σύστημα επιβολής κυρώσεων ούτε σε ευρωπαϊκό επίπεδο ούτε και σε εθνικό, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Συγκεκριμένα για το θέμα αυτό ενδείκνυται η ύπαρξη ενιαίων κανόνων σε ολόκληρη την Ένωση, που να εξασφαλίζονται με κανονισμό, όπως στην περίπτωση των δικαιωμάτων των ταξιδιωτών.

4.8 Τιμές, τιμολόγια και παρακολούθηση. Διαφάνεια, ορθολογισμός, συγκρισιμότητα, πολλαπλές μέθοδοι πληρωμής, διάδοση των ευφυών μετρητών, τιμολόγια σαφή και κατανοητά και να αντικατοπτρίζουν την πραγματική κατανάλωση. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό στους λογαριασμούς ενέργειας να αναφέρονται σαφώς οι συνιστώσες του κόστους της παραγωγής ενέργειας (αγορά καυσίμων, διανομή, συντήρηση, αποσβέσεις, φόροι και ειδικά τέλη, προσωπικό, γενικά έξοδα), οι πηγές (ορυκτά, υδροηλεκτρικά εργοστάσια, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, πυρηνική ενέργεια, συνδυασμένη παραγωγή ενέργειας), οι εκπομπές CO2, η εξοικονόμηση ενέργειας που πραγματοποιείται, συγκρίσεις με προηγούμενη κατανάλωση και με τον μέσο όρο κατανάλωσης άλλων χρηστών με τα ίδια χαρακτηριστικά. Μέσα απ' αυτό το ενημερωτικό μέσο, ο καταναλωτής καλείται να υιοθετήσει μια συμπεριφορά με στόχο την εξοικονόμηση ενέργειας. Ο λογαριασμός είναι το μέσο επικοινωνίας (και θα πρέπει να είναι μηνιαίος σύμφωνα με την πρόσφατη πρόταση της Επιτροπής)μεταξύ εταιρείας διανομής και καταναλωτή όπου να κυκλοφορούν πολλά θετικά μηνύματα που να αξιοποιούν τις ευρωπαϊκές πολιτικές.

4.9 Ελεύθερη επιλογή του προμηθευτή. Δυνατότητα αλλαγήςτου προμηθευτή ανά πάσα στιγμή του έτους και δωρεάν χωρίς μείωση των δικαιωμάτων του καταναλωτή. Πρέπει να προβλέπεται μια εγγύηση εκτέλεσης για την αλλαγή σε συγκεκριμένη προθεσμία. Μερικές φορές συνάπτονται συμβάσεις με μια ελάχιστη διάρκεια. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι εάν εφαρμοστεί η ρήτρα αυτή, πρέπει να προβλέπεται ένα ανώτατο όριο ελάχιστης διάρκειας των συμβάσεων, ώστε να μην ακυρώνεται το δικαίωμα επιλογής του προμηθευτή με ελάχιστες διάρκειες υπερβολικά μεγάλες και με σημαντικές κυρώσεις.

4.10 Πληροφορίες. Ακριβείς, πλήρεις και κατανοητές πληροφορίες για τους όρους σύνδεσης, χρήσης, για τα τιμολόγια και τις τιμές και για τις αλλαγές τους. Διάδοση των δικαιωμάτων των καταναλωτών όσον αφορά τις χρεώσεις δημόσιας υπηρεσίας και τους όρους με τους οποίους διασφαλίζεται η καθολική υπηρεσία, ιδιαίτερα η ποιότητα και η συνέχεια του εφοδιασμού ηλεκτρισμού ή φυσικού αερίου, οι αποζημιώσεις σε περίπτωση μη τήρησης των δικαιωμάτων αυτών, οι όροι πρόσβασης σε μορφές επίλυσης των διαφορών δωρεάν ή με ελάχιστο κόστος ώστε να απολαμβάνουν του ίδιου δικαιώματος όλοι οι πολίτες. Κάθε προμηθευτής θα πρέπει να ανακοινώνει ετησίως, ή στην περίπτωση νέου προμηθευτή, τον κατάλογο των φορέων που λειτουργούν στην περιοχή. Οι προμηθεύτριες εταιρείες θα πρέπει να ανακοινώνουν στους πελάτες τους ακόμη και τα οικονομικά, φορολογικά και κανονιστικά μέτρα που αποσκοπούν στην υποστήριξη πρωτοβουλιών βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης και να προβαίνουν σε συγκεκριμένες συστάσεις όσον αφορά την εξοικονόμηση ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου

4.11 Καταγγελίες. Η επίτροπος Bonino το 1998 τάχθηκε ενεργά υπέρ των δικαιωμάτων των καταναλωτών και η Επιτροπή εξέδωσε μια σύσταση (17) σχετικά με τις αρχές που διέπουν τα αρμόδια όργανα για την εξώδικη επίλυση των διαφορών κατανάλωσης και στη συνέχεια, το 2001 (18), η σύσταση ενσωματώθηκε σε μια άλλη σύσταση προκειμένου να επεκταθεί το πεδίο εφαρμογής της. Στο πλαίσιο των δικαιωμάτων των καταναλωτών ενέργειας, οι καταγγελίες θα πρέπει πρωτίστως να προσανατολίζονται στη διαδικασία εξωδικαστικής επίλυσης, η οποία μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικά, με πολύ χαμηλό κόστος και σε μικρό χρονικό διάστημα τον καταναλωτή, προκειμένου να εξασφαλιστεί η αμεροληψία του οργανισμού, η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας, η δημοσιότητα και η διαφάνεια. Η φύση της διαφοράς για την προμήθεια ενέργειας δεν συνιστά λόγο για τη σπατάλη χρόνου και εξόδων για την προσφυγή σε δικαστική επίλυση.

4.12 Εκπροσώπηση. Το δικαίωμα εκπροσώπησης των ενώσεων των καταναλωτών αν και αναγνωρίζεται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία συναντά δυσκολίες εφαρμογής στην πράξη. Η έλλειψη ενός κοινοτικού νομικού πλαισίου για τις συλλογικές δράσεις, ακόμη και όσον αφορά τις διασυνοριακές υπηρεσίες ή οικονομικές δραστηριότητες, περιορίζει στη συνέχεια αυτό το δικαίωμα προσαγωγής απαγορευτικών πράξεων ενώπιον των δικαστικών αρχών. Η σύσταση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού μπορεί να αποτελέσει την ευκαιρία να δοθεί μια ολοκληρωμένη μορφή στο δικαίωμα αυτό και στη δυνατότητα συγκρότησης μιας μόνιμης ομάδας διαβούλευσης όλων των ενδιαφερόμενων μερών, όπως συμβαίνει με την εφαρμογή της οδηγίας «αυτοκίνητα», στον τομέα των μεταφορών, με εκπροσώπους των κοινωνικών εταίρων και των καταναλωτών οι οποίοι καλούνται να συνδράμουν τα κοινοτικά όργανα στην ανάλυση των προτάσεων. Στα κράτη μέλη, θα μπορούσε να συσταθεί μια ανάλογη ομάδα διαβούλευσης με την εθνική ρυθμιστική αρχή.

4.13 Κοινωνικά μέτρα. Η ΕΟΚΕ είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στα προβλήματα της ενεργειακής πενίας, και θεωρεί ότι πρέπει να αποκλειστεί το ενδεχόμενο διακοπής της προμήθειας σε περίπτωση καθυστερήσεων. Σε πρόσφατη γνωμοδότησή της, η ΕΟΚΕ υποστήριζε ότι (19): «Μία ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική πρέπει να είναι βιώσιμη για όλα τα κοινωνικά στρώματα και να μην οδηγεί σε φαινόμενα άνισης μεταχείρισης των καταναλωτών εκ μέρους των φορέων παροχής ενέργειας». Η ΕΟΚΕ δεν συμφωνεί με την δωρεάν διανομή ενέργειας, διότι δεν οδηγεί σε ενάρετη συμπεριφορά στον τομέα εξοικονόμησης ενέργειας, αλλά θεωρεί ότι το πρόβλημα θα πρέπει να επωμιστεί η γενική φορολογία. Η σύμβαση για την παροχή δημόσιας υπηρεσίας θα πρέπει να περιέχει την παραχώρηση ενός αποθέματος ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου σε τιμή κόστους, προκειμένου να ικανοποιούνται οι ανάγκες των ευάλωτων καταναλωτών, στους οποίους θα παρέχεται ενέργεια σε επαρκή ποσότητα και σε τιμές προσιτές γι αυτούς. Η αρχή της υπευθυνότητας πρέπει πάντα να διασφαλίζεται. Σε κάθε περίπτωση ο ορισμός του ευάλωτου καταναλωτή και τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν υπέρ του πρέπει να είναι ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση για να μην υπάρξει καμιά διάκριση και για να αποφευχθούν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού.

4.14 Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές. Ο καταναλωτής προστατεύεται από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, που περιέχουν παραπλανητικές πληροφορίες, που παραλείπουν σημαντικές πληροφορίες που απαιτούνται για τη λήψη μιας σωστής απόφασης, που δημιουργούν εμπόδια και εφαρμόζουν αδικαιολόγητες χρεώσεις σε περίπτωση αλλαγής του προμηθευτή, για να αποθαρρύνουν τον καταναλωτή. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι πρέπει να ενισχυθεί το δικαίωμα του καταναλωτή έναντι αυτών των πρακτικών. Η οδηγία 2005/29/ΕΚ της 11ης Μαΐου 2005, στο άρθρο 3 παράγραφος 5, αναφέρεται πράγματι στο παράρτημα 1 όπου υπάρχει κατάλογος των πρακτικών που θεωρούνται αθέμιτες, αλλά προστίθεται ότι ο κατάλογος αυτός μπορεί να τροποποιηθεί μόνο μέσω μιας αναθεώρηση της οδηγίας. Επειδή ο χρόνος ενημέρωσης του καταλόγου αυτού φαίνεται δυσανάλογα μακρύς, η μορφή του κανονισμού που να περιλαμβάνει τα μέτρα προστασίας των καταναλωτών ενέργειας ενδέχεται να είναι η κατάλληλη λύση προκειμένου να ενσωματωθούν τα ειδικά δικαιώματα των καταναλωτών ενέργειας κατά των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.

5. Ανταλλαγή καλών πρακτικών.

5.1 Η ΕΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να εξετάσει ορισμένους χάρτες δικαιωμάτων των καταναλωτών που έχουν υπογραφεί στα κράτη μέλη μεταξύ οργανώσεων καταναλωτών και προμηθευτών ενέργειας, όπου τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στους πελάτες είναι ευρύτερα από αυτά που προτείνονται στον Χάρτη. Για παράδειγμα, στην Ιταλία, μεταξύ της ADOC, μιας οργάνωσης των καταναλωτών και της La220 s.p.a. εταιρείας χονδρικής πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας, που από χρόνια ασχολείται με την εταιρική κοινωνική ευθύνη, έχει υπογραφεί ένας χάρτης δικαιωμάτων των καταναλωτών πολύ ευρύτερος από αυτός που προτείνει η Επιτροπή. Για παράδειγμα λαμβάνεται υπόψη το δικαίωμα του καταναλωτή για τη χρονική διάρκεια της σύμβασης, το δικαίωμα συμμετοχής και εκπροσώπησης, το δικαίωμα στην ποιότητα και στην ασφάλεια, το δικαίωμα σε καλύτερες τιμές, το δικαίωμα αποζημίωσης και το δικαίωμα προσφυγής σε μια ταχεία συναινετική διαδικασία επίλυσης των διαφορών. Η συνεχής σύγκριση εξασφαλίζεται με ανά εξάμηνο ελέγχους εφαρμογής του χάρτη, που δεσμεύει την επιχείρηση διότι εντάσσεται στις συμβάσεις που υπογράφει με τους πελάτες της.

5.2 Κατά τη διαχείριση των διαφορών ορισμένες εθνικές ρυθμιστικές αρχές έχουν παρέμβει ορίζοντας ένα σύστημα υποχρεώσεων, ελέγχων και επιβολής κυρώσεων για τη ρύθμιση της συνέχειας της υπηρεσίας διανομής ενέργειας (20). Στην περίπτωση φαινόμενων υπερτάσεων, διακοπών ή μικρών διακοπών του ηλεκτρικού ρεύματος είναι γεγονός ότι δεν πληρούνται οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την σύμβαση παροχής ηλεκτρικής ενέργειας και στην περίπτωση αυτή ο προμηθευτής πρέπει να αποζημιώσει τον καταναλωτή, εκτός εάν αποδείξει ότι η διακοπή δεν οφείλεται σε αυτόν (21).

Βρυξέλλες, 17 Ιανουαρίου 2008. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΆΔΗΣ

(1) Μια ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη COM(2007)1

(2) Προοπτικές για την εσωτερική αγορά αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας COM (2006) 841

(3) Μια ενεργειακή πολιτική για την Ευρώπη COM(2007)1 σελ.10

(4) Η Συνθήκη του Άμστερνταμ της 4ης Οκτωβρίου 1997, αναθεωρεί το προηγούμενο κείμενο το οποίο εκχωρούσε στην Επιτροπή μόνον αρμοδιότητες συντονισμού και ότι απέμεινε σε σχέση με τις αρμοδιότητες των κρατών μελών, σχετικά με την προστασία των καταναλωτών.

(5) Παράρτημα A της οδηγίας «ηλεκτρική ενέργεια» και της οδηγίας «φυσικό αέριο»

Η οδηγία του Συμβουλίου 93/13/ΕΟΚ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

Άρθρο 3, σημεία 3, 5 και 6 της οδηγίας «ηλεκτρική ενέργεια»

Άρθρο 3, σημείο 3 της οδηγίας «φυσικό αέριο»

Άρθρο 13, σημεία 1 και 2 της οδηγίας 2006/32/ΕΚ της 4ης Απριλίου 2006 για την ενεργειακή απόδοση

Σύσταση της Επιτροπής 98/257/CE σχετικά με τις αρχές που διέπουν τα αρμόδια όργανα για την εξώδικη επίλυση των διαφορών κατανάλωσης

Σύσταση της Επιτροπής 2001/310/CE περί αρχών για τα εξωδικαστικά όργανα συναινετικής επίλυσης καταναλωτικών διαφορών

Οδηγία 98/27/ΕΚ της 19ης Μαΐου 1998 των αγωγών παραλείψεως στον τομέα της προστασίας των συμφερόντων των καταναλωτών

Οδηγία 2005729/ΕΚ της 11ης Μαΐου 2005 για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές.

(6) Ψήφισμα P6_TA(2007)0366 της 4ης Σεπτεμβρίου 2007

(7) Βλέπε ανωτέρω σημείο 3.1.7.

(8) 04/04/2007 COM(2007)0168 τελικό

(9) 19/09/2007 COM(2007)0530 τελικό

(10) ΕΕ C 36/10 dell'8/02/2002 (εισηγητής Hernandez Battaller)

(11) 10/01/2007 COM(2006)841 τελικό

(12) Όπως ανωτέρω σημείο 6.7.4.

(13) Όπως ανωτέρω σημεία 6.4.2., 6.4.3.

(14) Ανακοίνωση της Επιτροπής 15.5.2007 COM(2007) 250 τελικό.- Έκθεση σχετικά με την αποκτηθείσα πείρα κατά την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1228/2003 «Κανονισμός για τις διασυνοριακές ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας»

(15) “Union for the Co-ordination of Transmission of Electricity” (UCTE) Ένωση για το συντονισμό της μεταφοράς ηλεκτρισμού.

(16) COM(2007) 250 τελικό.

(17) 98/257/CE del 30 marzo 1998

(18) 2001/310/CE del 4 aprile 2001

(19) ΕΟΚΕ1243/2007. Σχέδιο δράσης για την ενεργειακή απόδοση (ειγητ. Iozia.) δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί.

(20) Αρχή για την ενέργεια και το φυσικό αέριο, Delibera 202/99

(21) Summa 188/ Απρίλιος 2003 avv. Giulio Disegni pag. 22