Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Η κατάσταση και η προστασία της φύσης στην Ευρώπη"

(2001/C 221/22)

Στις 13 Ιουλίου 2000, και σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση για το ανωτέρω θέμα.

Το τμήμα Γεωργίας, ανάπτυξης της Υπαίθρου, Περιβάλλοντος, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 11 Μαΐου 2001 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Ribbe.

Κατά την 382η σύνοδο ολομέλειας (συνεδρίαση της 30ής και 31ης Μαΐου 2001), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σκοπός και διάρθρωση της γνωμοδότησης

1.1. Με την παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ επιθυμεί να προσφέρει τη συμβολή της στις συζητήσεις που διεξάγονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση με αντικείμενο την κατάσταση και την προστασία της φύσης και του τοπίου στην Ευρώπη εν γένει και ειδικότερα στην ενσωμάτωση της προστασίας της φύσης σε άλλους πολιτικούς τομείς.

1.2. Στο δεύτερο μέρος αναλύεται η σημασία της ευρωπαϊκής φυσικής κληρονομιάς και τονίζεται η ανάγκη ενός γενικού συντονισμού της προστασίας της φύσης εκ μέρους της ΕΕ. Στο τρίτο μέρος ακολουθεί η εξέταση του θέματος της εφαρμογής των σχετικών οδηγιών της ΕΕ. Το κέντρο βάρους της παρούσας γνωμοδότησης βρίσκεται στο τέταρτο μέρος στο οποίο εξετάζεται η συνεκτικότητα της πολιτικής. Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσον, στο διάστημα που έχει μεσολαβήσει, το θέμα της προστασίας της φύσης έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία απ' ό,τι στο παρελθόν στους υπόλοιπους πολιτικούς τομείς της ΕΕ ή εάν πρέπει απαραιτήτως να επέλθουν άμεσες βελτιώσεις. Από την άποψη αυτή, η γνωμοδότηση επικεντρώνεται στους πολιτικούς τομείς στους οποίους μπορεί να ασκηθεί σημαντική επιρροή εκ μέρους της ΕΕ.

1.3. Είναι αναμφισβήτητο ότι η άσκηση επιρροής επί της φύσης είναι αποτέλεσμα πολύ διαφορετικών μέτρων, όπως π.χ. η καλλιέργεια, η χρήση για λόγους αναψυχής, η εξόρυξη του εδάφους, η γεωργία και δασοκομία, η εξέλιξη των μεταφορών και των υποδομών, η κατασκευή διωρύγων και φραγμάτων και η εκτροπή των υδάτων, για να αναφερθούν μερικά από αυτά. Στην παρούσα γνωμοδότηση, η ΟΚΕ επικεντρώνεται στην κοινή Γεωργική πολιτική, με την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση ασκεί σημαντική επιρροή επί του τρόπου με τον οποίον αξιοποιούνται οι εκτάσεις και κατά συνέπεια στην κατάσταση στην οποία βρίσκεται η φύση στην επικράτειά της. Καθοριστική σημασία έχει η ενσωμάτωση του θέματος της προστασίας της φύσης στη γεωργία, δεδομένου ότι το 44 % των εκτάσεων της ΕΕ και μεγάλα τμήματα των περιοχών Νatura 2000 χρησιμοποιούνται για γεωργικές καλλιέργειες.

2. Το σημείο εκκίνησης της προστασίας της φύσης στην Ευρώπη

2.1. Η Ευρώπη δεν διαθέτει μόνο εξαιρετικές πολιτιστικές αξίες, αλλά και ποικιλόμορφες καλλιέργειες και φυσικά τοπία που αποτελούν μίαν εξαιρετική φυσική κληρονομιά. Η μεγάλη ποικιλία των διαφόρων τοπίων και η συνεπόμενη ποικιλία της χλωρίδας και της πανίδας συνθέτουν την ομορφιά και το ενδιαφέρον της ηπείρου. Η προστασία τους είναι μια σημαντική αποστολή της πολιτικής, της διοίκησης και των πολιτών.

2.1.1. Ωστόσο, η προστασία της φύσης δεν είναι μόνο αυτοσκοπός. Η φύση αποτελεί την απαραίτητη βάση της ζωής και της οικονομίας, χρησιμεύει ως σημαντική πηγή οικονομικών δραστηριοτήτων και αποτελεί προϋπόθεση πολλών δραστηριοτήτων στο χώρο του αθλητισμού, της διάθεσης του ελεύθερου χρόνου και της αναψυχής καθώς και της δραστηριοτήτων για την προστασία της υγείας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμα και για θεραπευτικούς σκοπούς.

2.2. Η μεγάλη ποικιλία της χλωρίδας και της πανίδας είναι αποτέλεσμα τόσο των διαφορετικών φυσικών συνθηκών όσο και των μορφών αξιοποίησης που είναι προσαρμοσμένες στις συνθήκες αυτές. Κατ' αυτόν τον τρόπο, τα διάφορα είδη και οι βιότοποι εξαρτώνται άμεσα από την καλλιέργεια εκτάσεων. Ένα μεγάλο μέρος των ειδών, τα οποία χρειάζονται σήμερα ιδιαίτερη προστασία, δημιουργήθηκαν μέσω των, από σημερινή άποψη, εκτατικών γεωργικών καλλιεργειών των τελευταίων αιώνων. Ωστόσο, η "Ευρώπη" παρουσιάζει τόσες πολλές διαφορές ώστε δεν είναι δυνατόν να γίνει λόγος κανείς για συγκρίσιμες και μεταβιβάσιμες προϋποθέσεις του φυσικού περιβάλλοντος και του τοπίου. Κατά συνέπεια, οι απαιτήσεις που σχετίζονται με την προστασία της φύσης είναι πολύ διαφορετικές: στα εκτεταμένα δάση της Σκανδιναβίας, οι συνθήκες και τα προβλήματα που αφορούν την προστασία της φύσης διαφέρουν πολύ σε σύγκριση με τα υψίπεδα της Σκωτίας, τις Άνδεις, την άνυδρη ισπανική Εxtremadura ή τις περιφέρειες και περιοχές κρατών μελών που χρησιμοποιούνται συχνά για εντατική καλλιέργεια(1).

2.3. Η προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας είναι μια αποστολή η οποία πρέπει κατά κύριο λόγο να εκπληρωθεί στα κατ' ιδίαν κράτη μέλη και στις περιφέρειες καθώς και σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης. Προσπάθειες για την προστασία της φύσης και του περιβάλλοντος καλούνται επίσης να καταβάλουν και όλοι οι πολίτες. Τα πολλά θετικά παραδείγματα πρωτοβουλιών που έχουν αναληφθεί από ιδιώτες, οργανώσεις για την προστασία της φύσης και αγρότες αποδεικνύουν ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που ενδιαφέρονται για την προστασία της φύσης και του τοπίου. Πρόκειται για μία κλασική αποστολή "από τη βάση προς τα πάνω" η οποία πρέπει ωστόσο να πλαισιωθεί από την πολιτική. Συνεπώς, η ανάληψη συντονισμένων δράσεων και σε ευρωπαϊκή κλίμακα όχι μόνο κρίνεται σκόπιμη, αλλά και απολύτως απαραίτητη. Αυτό για την αποτελεσματική προστασία της φύσης στην Ευρώπη δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς ένα γενικό συντονισμό εκ μέρους της ΕΕ.

2.3.1. Αυτή η υποχρέωση συντονισμού προκύπτει, αφενός, από το γεγονός ότι πολλά είδη δεν περιορίζονται σε μια συγκεκριμένη περιφέρεια αλλά μετακινούνται για χιλιάδες χιλιόμετρα για να μεταβούν από το θερινό στον χειμερινό τόπο διαβίωσής τους. Η φύση δεν έχει σύνορα. Η διατήρηση πολλών ειδών, όπως π.χ. των αποδημητικών γερανών, προϋποθέτει την προστασία όχι μόνο των περιοχών αναπαραγωγής και θερινής διαμονής, όπως π.χ. στη Βόρεια Ευρώπη, αλλά και των περιοχών διαχείμασης, π.χ. στην Ισπανία. Επιπλέον, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους που μετακινούνται οδοιπορικώς ή με αυτοκίνητο, τα αποδημητικά είδη χρειάζονται για τις μετακινήσεις τους μεταξύ χειμερινών και θερινών τόπων διαμονής όχι μόνο σημεία ανάπαυσης αλλά και διαδρόμους. Εκτός αυτού, η Ευρώπη αποτελεί περιοχή διαχείμασης αποδημητικών ασιατικών πτηνών, τα οποία αναπαράγονται στη Σιβηρία, αλλά και περιοχή αναπαραγωγής αποδημητικών πτηνών τα οποία διαχειμάζουν στην Αφρική. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η προστασία της φύσης στην Ευρώπη επηρεάζει με πολλούς τρόπους και τη βιοποικιλότητα σε περιοχές εκτός αυτής.

2.3.2. Η αναγκαιότητα ενός γενικού συντονισμού εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκύπτει επίσης από το γεγονός ότι υπάρχουν πολλά είδη ζώων και φυτών τα οποία, ακόμα και αν δεν απαντώνται σε όλες τις περιφέρειες της Ευρώπης, αποτελούν τμήμα του Ευρωπαϊκού πολιτισμού. Με άλλα λόγια, η προστασία των ειδών αυτών, δεν παρουσιάζει μόνο εθνικό άλλα και πανευρωπαϊκό ενδιαφέρον, κατά τον ίδιο τρόπο όπως είναι γενικώς αποδεκτό ότι υπάρχουν ορισμένα εθνικά μνημεία τα οποία προστατεύονται και από την κοινότητα. Παραδείγματα τέτοιων ειδών είναι το μεγαλύτερο πτηνό της Ευρώπης, ο αγριόγαλος (Otis tarda), ο αποδεκατισμένος πληθυσμός του οποίου συναντάται κυρίως στην Ιβηρική Χερσόνησο· στην Ισπανία υπάρχουν περίπου 15000 και στην Πορτογαλία μεταξύ 200 και 300, αριθμός που αντιστοιχεί στο ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού. Άλλα παραδείγματα είναι η φαιά αρκούδα, ο λύκος, ο λυγξ, ο βίσονας, ένας μεγάλος αριθμός χειροπτέρων καθώς και εντόμων, (π.χ. η πεταλούδα Εuphydryas aurinia(2), η κυανομέλας πεταλούδα(3) ή ο σκαραβαίος των Άλπεων(4)). Για την προστασία των ειδών αυτών πρέπει να ληφθούν ειδικά μέτρα, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις θα οδηγήσουν στη διατήρηση της παραδοσιακής γεωργικής παραγωγής, η οποία δεν είναι ανταγωνιστική υπό τις σημερινές συνθήκες ανταγωνισμού.

2.4. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια υπερβολική και ταχύτατη μείωση του πληθυσμού πολλών ζώων και φυτών. Ιδιαίτερες ανησυχίες προξενεί η σημερινή δραματική κατάσταση: Μέσα σε λίγα χρόνια ή λίγες δεκαετίες, ορισμένα είδη έχουν ήδη εξαφανιστεί, ενώ άλλα απειλούνται με αφανισμό ή διατρέχουν κίνδυνο ή θα μπορούσαν να διατρέξουν κίνδυνο. Υπάρχει μόνο ένας πολύ περιορισμένος αριθμός ειδών που μπόρεσαν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες, ο πληθυσμός των οποίων παρουσιάζει αύξηση. Σε γενικές γραμμές μπορεί να λεχθεί ότι η κατάσταση της φύσης και η προστασία της στην Ευρώπη προξενεί σοβαρές ανησυχίες. Ορισμένες μεγάλες επιτυχίες που σημειώθηκαν με τη σταθεροποίηση του πληθυσμού ορισμένων ειδών (π.χ. με την προστασία των αρπακτικών πτηνών στην Κεντρική Ευρώπη) δεν μπορούν να αποκλείσουν το γεγονός ότι τα μέτρα που θεσπίστηκαν τα τελευταία χρόνια δεν σημείωσαν παρά μόνο μερική επιτυχία και δεν μπόρεσαν να ανασχέσουν και να αντιστρέψουν την εν γένει αρνητική τάση που παρατηρείται. Στη δεύτερη έκθεσή του για την κατάσταση του περιβάλλοντος στην Ευρώπη (1999), το Ευρωπαϊκό γραφείο περιβάλλοντος γράφει τα εξής: "Τα είδη που ζουν ελεύθερα στη φύση στην Ευρώπη διατρέχουν σοβαρό κίνδυνο και ο πληθυσμός τους μειώνεται διαρκώς. ... Σε πολλές χώρες κινδυνεύει έως και το 50 % των γνωστών σπονδυλωτών ... Σημειώνεται μείωση του πληθυσμού σε περισσότερο από το ένα τρίτο των πτηνών στην Ευρώπη ...".

2.5. Οι αιτίες της εξέλιξης αυτής είναι πολύ διαφορετικές. Σήμερα, η βασική απειλή έγκειται στον περιορισμό ή στην πλήρη απώλεια των βιοτόπων ζώων και φυτών. Ιστορικά, η άμεση καταδίωξη ορισμένων ζώων (αρκούδων, λύκων, λυγγών) είχε μεγαλύτερη σημασία απ' ότι σήμερα, ωστόσο εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα. Η μείωση του αριθμού κατάλληλων βιοτόπων, εκτός άλλων λόγω της ανοικοδόμησης κτιρίων, της αλλαγής των γεωργικών και δασοκομικών πρακτικών, της ρύπανσης του περιβάλλοντος, των κατακερματισμό μεγάλων φυσικών εκτάσεων, π.χ. με την κατασκευή δρόμων, τουριστικών υποδομών (κυρίως σε παράκτιες περιοχές) κ.λπ., δεν έχει σταματήσει. Αντιθέτως: η εντατική οικοδόμηση εκτάσεων συνεχίζεται, υπάρχουν περιοχές που αποστραγγίζονται, υπάρχουν άνυδρες περιοχές που υδροδοτούνται, υπάρχουν περιοχές πτωχές σε θρεπτικές ουσίες στις οποίες παρατηρείται ευτροφισμός ή υπερτροφισμός, κ.λπ. Εκτός από τους τοπικούς και εθνικούς φορείς, τις αρνητικές αλλαγές προξένησε και σε πολλές περιπτώσεις εξακολουθεί να προξενεί η μονομερώς επικεντρωμένη στην παραγωγικότητα και την ανάπτυξη γεωργική και διαρθρωτική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια σειρά κοινοτικών κρατών έχει, εν τω μεταξύ, υιοθετήσει σωστά μέτρα, τα οποία όμως δεν μπόρεσαν να ανατρέψουν την πάντοτε αρνητική τάση που προαναφέρθηκε.

2.5.1. Ένα πρόβλημα που μέχρι σήμερα είχε υποτιμηθεί αφορά την αλιευτική πολιτική. Αυτό γιατί οι αλιευτικοί στόλοι αντιμετωπίζουν την ολοένα και μεγαλύτερη οικονομική πίεση με την εφαρμογή περισσότερο αποτελεσματικών αλιευτικών μεθόδων. Στα παρασυρόμενα δίχτυα παγιδεύονται συχνά απειλούμενα είδη θαλάσσιων χελωνών ή θηλαστικών, όπως π.χ. η φώκια μοναχός (monachus monachus), άλλα πτερυγιόποδα, μικρές φάλαινες αλλά και δελφίνια. Από την άλλη πλευρά, οι βιώσιμες παραδοσιακές μέθοδοι αλιείας, όπως π.χ. το ψάρεμα τόνου με αγκίστρια που εφαρμόζεται στην Ισπανία, δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν εύκολα αυτήν την οικονομική πίεση(5). Προβλήματα δημιουργεί επίσης η αλιεία σε στάσιμα ύδατα (κορμοράνος) και σε ρέοντα ύδατα, στο βαθμό που μετατρέπεται σε ανταγωνιστή των ειδών που τρέφονται με ψάρια (όπως π.χ. η ενυδρίς) ή λόγω επεμβάσεων και καταστάσεων που απειλούν τα ύδατα, όπως ο ευτροφισμός από τις τροφές και τα λιπάσματα, και από τα δημοτικά και βιομηχανικά απόβλητα, η έγχυση άσβεστου, ο εμπλουτισμός με ξένα είδη και η κατασκευή φραγμάτων κ.λπ.

2.5.2. Οι δραματικής έκτασης απώλειες ειδών και κατ' αυτόν τον τρόπο και γενετικών πόρων δεν παρατηρούνται μόνο στην ελεύθερη φύση, αλλά και στα είδη ζώων εκμετάλλευσης και στη χλωρίδα. Ήδη υπάρχουν πολλές περιφερειακά προσαρμοσμένες ράτσες κατοικίδιων ζώων οι οποίες έχουν ήδη εξαφανιστεί ή απειλούνται με εξαφάνιση. Εξίσου προβληματική είναι η κατάσταση των δημητριακών και οπωροκηπευτικών ειδών που σπανίζουν. Πρόκειται για ένα πρόβλημα το οποίο αφορά την προστασία της φύσης και δεν συνεκτιμάται επαρκώς στις προσπάθειες που καταβάλλονται για την προστασία της φύσης σε κρατική ή ιδιωτική κλίμακα. Παρόλο που οι απόψεις αρχίζουν να αλλάζουν και, για παράδειγμα, υπήρξαν ορισμένες πρωτοβουλίες στα πλαίσια του αγροπεριβαλλοντικού προγράμματος, πρέπει ακόμη να γίνουν πολλά στο χώρο αυτό. Ωστόσο, όπως προκύπτει, οικονομικές ευκαιρίες μπορεί να προσφέρει και η διάθεση στην αγορά παλαιών ειδών κατοικίδιων ζώων (π.χ. ο χοίρος Schwäbisch-Hällisch, και ο κατοικίδιος χοίρος της Ιβηρίας).

2.6. Η ποικιλία βιοτόπων και ειδών οδήγησε ήδη πριν από περισσότερο από 100 χρόνια στο συμπέρασμα ότι η Ευρώπη πρέπει να διαιρεθεί σε ορισμένες βιογεωγραφικές περιφέρειες στις οποίες θα μελετηθεί ποιοι βιότοποι ή ποια είδη έχουν ιδιαίτερη "ευρωπαϊκή σημασία" και πρέπει κατά συνέπεια να τύχουν ειδικής προστασίας. Με βάση τις προηγούμενες επιστημονικές εργασίες, στο άρθρο 1γ της οδηγίας για τη χλωρίδα και την πανίδα συμπεριλήφθηκε κατανομή της Ευρώπης σε βιογεωγραφικές περιφέρειες.

2.7. Τα κράτη μέλη, η Επιτροπή και ιδιαιτέρως η ΓΔ Περιβάλλοντος επιχειρούν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 70 να συμβάλλουν στο κρίσιμο θέμα της προστασίας του περιβάλλοντος όχι μόνο με την κατάρτιση (και την εκτέλεση) οδηγιών αλλά και με την εφαρμογή ειδικών στρατηγικών(6) και την ενσωμάτωση της προστασίας της φύσης σε άλλους πολιτικούς τομείς.

3. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία της φύσης και η εφαρμογή της

3.1. Τις τελευταίες δεκαετίες θεσπίστηκαν σε ευρωπαϊκή κλίμακα δύο οδηγίες που έχουν ουσιαστική σημασία για την προστασία του περιβάλλοντος: το 1979 η αποκαλούμενη οδηγία για την προστασία των πτηνών (79/409/EOK), και το 1992 η οδηγία για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιοτόπους. Με τις δύο αυτές οδηγίες καθιερώνονται οι σημαντικότερες προϋποθέσεις για την προστασία βιοτόπων, ζώων και φυτών που έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη και τελούν υπό απειλή. Με τις οδηγίες αυτές δημιουργείται, εκτός άλλων, ένα ευρωπαϊκό δίκτυο ιδιαίτερα σημαντικών προστατευόμενων περιοχών (Natura 2000). Αμφότερες οι οδηγίες αποτελούν ουσιαστικούς συντελεστές για την εφαρμογή της σύμβασης για τη βιοποικοιλότητα (Σύμβαση για τη βιοποικιλότητα, Ρίο, 1992) που υπογράφτηκε από τα κράτη μέλη της ΕΕ.

3.2. H OKE τονίζει ότι η οδηγία για την προστασία των πτηνών και η οδηγία για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιοτόπους αποτελούν απολύτως απαραίτητα νομοθετήματα(7). Είναι σαφές ότι ο αποδεκατισμός του πληθυσμού ζώων και φυτών που αναφέρεται συνεχώς από εθνικές υπηρεσίες προστασίας του περιβάλλοντος και ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και καταγγέλλεται από περιβαλλοντολόγους δεν μπορεί να αποδοθεί σε ελλείψεις της νομοθεσίας.

3.3. Ελλείψεις και εν μέρει ανεπάρκειες παρουσιάζονται ωστόσο στην εφαρμογή των οδηγιών αυτών σε εθνική κλίμακα, καθώς και στη δήλωση των περιοχών Νatura 2000 και στην διαχείριση περιοχών που προστατεύονται ήδη ή που πρέπει να προστατευθούν.

3.4. Στη γνωμοδότησή της για την "Συνολική αξιολόγηση του πέμπτου περιβαλλοντικού προγράμματος δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης"(8), η ΟΚΕ αναφέρει ότι "... η αποτυχία των κρατών μελών να εφαρμόσουν την περιβαλλοντική νομοθεσία που τα ίδια έχουν υιοθετήσει - μέσω του Συμβουλίου Υπουργών - ή η εφαρμογή της μόνο υπό πίεση (όταν η Επιτροπή της ΕΕ προσφεύγει στο δικαστήριο), βλάπτει το περιβάλλον και είναι αδύνατον γενικώς να εξηγηθεί στο κοινό σε μια φάση που υποτίθεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για την ευαισθητοποίησή τους σε θέματα περιβαλλοντικής φύσεως". Ως "χαρακτηριστικό παράδειγμα" αναφέρονται εκτός άλλων οι δύο σημαντικές οδηγίες για την προστασία των πτηνών και για την προστασία της χλωρίδας, της πανίδας και των βιοτόπων.

Καθορισμός προστατευόμενων περιοχών

3.5. Η ΟΚΕ επικρίνει την καθυστέρηση που παρατηρείται με τη δήλωση και την οριοθέτηση προστατευόμενων περιοχών. Έτσι, θεωρεί ιδιαίτερα θλιβερό για την προστασία της ευρωπαϊκής φύσης το γεγονός ότι, είκοσι δύο χρόνια μετά την έκδοση της οδηγίας για την προστασία των πτηνών, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφωνίες μεταξύ Επιτροπής και κρατών μελών σχετικά με την ορθή εφαρμογή των διατάξεών της. Η Επιτροπή υποχρεούται κάθε τόσο να διαπιστώνει ότι σε διάφορα κράτη μέλη "η γενική ανεπάρκεια σε αριθμό και επιφάνεια, των ζωνών ειδικής προστασίας που κατατάχθηκαν" (παρόλο που η αναφορά έπρεπε να είχε ολοκληρωθεί ήδη το 1981), με αποτέλεσμα η Επιτροπή να δίνει προτεραιότητα "στην συνέχιση των γενικών διαδικασιών παράβασης κατά αυτής της γενικής ανεπάρκειας και όχι στη δίωξη της απουσίας κατάταξης και προστασίας σε κάθε μεμονωμένη ζώνη"(9). Πάρα πολλές ελλείψεις παρουσιάζει επίσης η νομική και πρακτική εφαρμογή εκ μέρους των κρατών μελών της οδηγίας για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιοτόπους. Το χρονοδιάγραμμα που αποφασίστηκε από τους υπουργούς περιβάλλοντος με βάση την οδηγία και στόχο τη δημιουργία του δικτύου προστατευόμενων περιοχών με την επονομασία "Natura 2000" έχει παραβιαστεί σε σημείο που να βλάπτει πάρα πολύ τον ουσιαστικό στόχο που είναι η προστασία και η διασφάλιση σημαντικών βιοτόπων και η προστασία σπάνιων ζώων και φυτών.

3.5.1. Ωστόσο, στο σημείο αυτό υπάρχουν τεράστιες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Ορισμένα από αυτά έχουν εκπληρώσει ένα μεγάλο μέρος των υποχρεώσεών τους, ακόμα και με καθυστέρηση και ολοκλήρωσαν σε μεγάλο βαθμό τη γνωστοποίηση των περιοχών. Αντιθέτως, ορισμένα άλλα, αποτελούν αρνητική εξαίρεση από τον κανόνα, παρόλο που τους τελευταίους μήνες και τις τελευταίες εβδομάδες, παρατηρούνται ενθαρρυντικές πρόοδοι και σ' αυτά.

3.5.2. Ιδιαίτερα αποτελεσματική αποδείχθηκε η διευκρίνιση της Επιτροπής ότι θα παγώσει τις πληρωμές από τα διαρθρωτικά ταμεία, συμπεριλαμβανομένου του κανονισμού (EK) αριθ. 12257/1999 για την ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών, έως ότου υπάρξουν αρκετές αναφορές που να εξασφαλίζουν σε μεγάλο βαθμό ότι τα (συν) χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ προγράμματα δεν μπορούν να ασκήσουν αρνητικές επιδράσεις σε περιοχές που εμπίπτουν δυνητικά στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιότοπους. Παρόλο που το πάγωμα των πληρωμών - όπως και να θέλει κανείς να το αξιολογήσει από πολιτική άποψη - δεν πραγματοποιήθηκε σε μεγάλη κλίμακα μέχρι στιγμής, είχε ως αποτέλεσμα να παρατηρηθεί μια κινητοποίηση όσον αφορά την αναφορά περιοχών(10). Σχετικά, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι, για παράδειγμα, οι πληρωμές σύμφωνα με τον κανονισμό (EK) αριθ. 1257/1999 αποτελούν σημαντική πηγή εσόδων για τους γεωργούς. Για αυτό καθίσταται ακόμη πιο σημαντικό η δήλωση των περιοχών να ακολουθήσει ταχέως, έτσι ώστε να μην υποφέρουν οι γεωργοί από την απραξία των αρμοδίων αρχών.

3.6. Οι λόγοι των καθυστερήσεων ως προς την εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ είναι πολλαπλοί. Σχετίζονται, εκτός των άλλων, με την αντίσταση που προβάλλεται επί τόπου από παράγοντες που επιθυμούν άλλο τρόπο χρήσης των εκτάσεων κατά του καθορισμού και της υπόδειξης των αντίστοιχων περιοχών. Οι δήμοι φοβούνται ότι θα περιοριστεί η ανάπτυξη τόπων κατοικίας και εγκατάστασης επιχειρήσεων στις περιοχές τους, οι αρμόδιοι για το σχεδιασμό των μεταφορών προβλέπουν προβλήματα με τον μελλοντικό καθορισμό διαδρόμων, οι γεωργοί οι οποίοι είναι ήδη εκτεθειμένοι σε αυξανόμενες πιέσεις εγκατάστασης και τις επιπτώσεις τους - (οικοδομημένες περιοχές, δρόμοι, εγκαταστάσεις αναψυχής, κ.λπ.) - αισθάνονται να περιορίζεται ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιούν τις εκτάσεις τους και να εμποδίζεται η μελλοντική τους εξέλιξη.

3.6.1. Σημαντικές καθυστερήσεις όσον αφορά δήλωση των εν λόγω περιοχών προέκυψαν κυρίως από τη διαμάχη που υπήρξε τα τελευταία χρόνια μεταξύ προστασίας της φύσης και γεωργίας. Αυτού του είδους οι διαφωνίες προκύπτουν από τη μη κατανόηση της κλιμακωτής διαδικασίας που περιλαμβάνεται στην οδηγία Ηabitat, η οποία κατανέμεται σε μια στηριγμένη αποκλειστικά σε επιστημονικά κριτήρια φάση επιλογής εκ μέρους των κρατών μελών, σε μια εξίσου επιστημονική διαδικασία επιλογής εκ μέρους της Επιτροπής, για να ακολουθήσει, στη συνέχεια, ο ουσιαστικός χαρακτηρισμός των περιοχών. Επειδή η πρώτη φάση, δηλαδή η προεπιλογή σύμφωνα με επιστημονικά κριτήρια, ολοκληρωνόταν εν μέρει χωρίς τη συμμετοχή των αρχών, οι ενδιαφερόμενοι έκριναν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην των ενδιαφερόμενων γαιοκτημόνων και χρηστών. Από αυτό πρέπει να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι, ήδη σε ένα πρώιμο στάδιο και όχι πρώτα κατά τον καθορισμό των περιοχών και τη συζήτηση διαχειριστικών σχεδίων, πρέπει να προβλέπεται εκτεταμένη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων γιατί, με τη μη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων σε συνδυασμό με το χαρακτηρισμό εκτάσεων με μεθόδους που δεν μπορούν να επαληθευτούν(11), οι αρμόδιες για την προστασία της φύσης υπηρεσίες δεν αποκτούν φίλους, αλλά αντίθετα προσκρούουν σε ολοένα και μεγαλύτερες αντιστάσεις, ενώ η εικόνα τους στο κοινό είναι αρνητική.

3.6.2. Μέχρι σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις δεν υπήρξε επαρκής ενημέρωση των γαιοκτημόνων και των χρηστών σχετικά με τις συνέπειες του χαρακτηρισμού εκτάσεων για το δίκτυο Νatura 2000. Η ελλιπής συμμετοχή και η συνεπόμενη άγνοια των επιπτώσεων για την περαιτέρω χρήση και εκμετάλλευση των εκτάσεων οδήγησε σε αντιστάσεις. Το πρόβλημα αυτό πρέπει να περιοριστεί στο ελάχιστο μετά την ολοκλήρωση της πρώτης φάσης με τη χορήγηση αποζημιώσεων στους γεωργούς στις "ιδιαίτερα προστατευόμενες περιοχές", για τα μέτρα προστασίας της φύσης που επιθυμεί η κοινωνία, όπως προβλέπεται στην οδηγία για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιότοπους. Ως βήμα διαλόγου της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, η ΟΚΕ διακρίνει εδώ ένα κρίσιμο σημείο για την προστασίας της φύσης στην Ευρώπη.

Διοίκηση προστατευόμενων περιοχών

3.7. Με την - έστω και βραδεία πρόοδο που σημειώνει ο καθορισμός προστατευόμενων περιοχών, το κέντρο βάρους μετατίθεται στην ουσία στη διοίκηση των περιοχών αυτών σύμφωνα με το άρθρο 6 της οδηγίας ΧΠΒ (προσδιορισμός συντηρητικών μέτρων, αποφυγή της επιδείνωσης της κατάστασης φυσικών βιοτόπων, εξέταση της συμβατότητας σχεδίων και προγραμμάτων με τους στόχους που έχουν οριστεί για τις συγκεκριμένες περιοχές, εκτέλεση σχεδίων και προγραμμάτων με αρνητικές συνέπειες μόνο κάτω από πολύ αυστηρές προϋποθέσεις). Και στην προκειμένη περίπτωση αυτό που επιβάλλεται είναι η πραγματοποίηση διαλόγου με τους εμπλεκόμενους και, στο βαθμό που είναι απαραίτητα, τα διαχειριστικά σχέδια πρέπει να εγκρίνονται ομόφωνα, με στόχο την επίλυση διενέξεων με βάση την τρέχουσα νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία της φύσης. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η οδηγία ΧΠΒ, με τις ρυθμίσεις του άρθρου 6, επιτρέπει μια πολύ καλύτερη συνεκτίμηση των επιστημονικών συμφερόντων απ' ό,τι η οδηγία της ΕΚ για την προστασία των πτηνών.

Συστάσεις για την εφαρμογή των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία της φύσης(12)

3.8. Η ΟΚΕ είναι της άποψης ότι οι δυσκολίες που υπάρχουν με την εφαρμογή των δύο οδηγιών δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να οδηγήσουν σε αμφισβήτηση των εν λόγω οδηγιών ή σε περικοπές του περιεχομένου ή της εφαρμογής αυτών.

3.9. Η ΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να εκπληρώσουν επιτέλους τις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει σύμφωνα με την οδηγία 92/43/EOK, να την ενσωματώσουν με ορθό τρόπο στη νομοθεσία τους (π.χ. Γερμανία) και να υποβάλλουν πλήρεις εθνικούς καταλόγους των σύμφωνα με επιστημονικά κριτήρια κατάλληλων περιοχών(13). Μόνο έτσι θα μπορέσει η Επιτροπή να καταρτίσει κατάλογο περιοχών κοινοτικού ενδιαφέροντος έτσι ώστε - όπως προβλέπεται από την Οδηγία - τα κράτη μέλη να είναι σε θέση να χαρακτηρίσουν τις περιοχές αυτές ως προστατευόμενες το αργότερο έως το 2004. Από αυτή την άποψη, η ΟΚΕ επικροτεί τη διαδικασία παραβάσεως που κινεί η Επιτροπή σε βάρος κρατών μελών και την καλεί να συνεχίσει με αυστηρότητα την ανάληψη αυτών των νομικών πρωτοβουλιών. Η ΟΚΕ απευθύνει έκκληση στα εμπλεκόμενα κράτη μέλη να εκπληρώσουν επιτέλους την υποχρέωσή τους να προσδιορίσουν επαρκείς ευρωπαϊκές περιοχές προστασίας των πτηνών, σύμφωνα με την οδηγία 79/409/ΕΟΚ περί προστασίας των πτηνών(14).

3.10. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη για περισσότερη σαφήνεια. Έτσι το άρθρο 6 της Οδηγίας ΧΠΒ δεν νοείται ως εμπόδιο των οικονομικών δραστηριοτήτων και των τρόπων αξιοποίησης γης στις περιοχές Νatura 2000 και γύρω από αυτές. Στόχος του άρθρου είναι μάλλον να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα παρόμοιων δραστηριοτήτων και να μην υπονομευτεί η υλοποίηση των στόχων που επιδιώκονται με την υπόδειξη εκτάσεων. Μια κατάλληλη διασαφήνιση - η οποία θα διασυνδέεται με τις υφιστάμενες πρωτοβουλίες όπως π.χ. το ενημερωτικό δελτίο της Επιτροπής για τις περιοχές Νatura 2000 καθώς και το έγγραφο ερμηνείας του άρθρου 6 της Οδηγίας ΧΠΒ - μπορεί ενδεχομένως να άρει τους φόβους των ενδιαφερόμενων. Πρέπει να καταστεί σαφές ότι μια πολιτική για την προστασία της φύσης δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά ότι έχει μια θετική οικονομική και κοινωνική λειτουργία κατά την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης, π.χ., συμβάλλοντας στη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης. Από πολλά προγράμματα που, για παράδειγμα, χρηματοδοτούνται από το LIFE, προκύπτει ότι η Οδηγία ΧΠΒ δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά λόγο θετικών εξελίξεων. Πρέπει να υπάρξει μια εντατικότερη γνωστοποίηση και ανταλλαγή παρομοίων θετικών παραδειγμάτων. Αυτό που έχει σημασία είναι η προστασία της φύσης να προξενεί χαρά και να εμπνέει τους ανθρώπους (στην προκειμένη περίπτωση τους γεωργούς) να αναλάβουν πρωτοβουλίες. Διότι η προστασία της φύσης συντελείται επί τόπου. Σχετικά, καθοριστική σημασία έχει να εξασφαλιστούν στο μέλλον και μακροπρόθεσμα τα κατάλληλα μέσα ενίσχυσης για την προστασία της φύσης στην ΕΕ ή να διαμορφωθούν σύμφωνα με τις ανάγκες της προστασίας της φύσης. Αυτό ισχύει ιδιαιτέρως για την εποχή που θα επακολουθήσει του σχεδίου Ατζέντα 2000, συμπεριλαμβανομένης της ενισχυτικής πρωτοβουλίας LIFE IV, που θα πρέπει να επιβεβαιωθεί εκ των προτέρων, και κυρίως για το σχέδιο LIFE-Φύση, η διάρκεια και οι πόροι του οποίου θα πρέπει να αυξηθούν ουσιαστικά σε σύγκριση με το LIFE III.

3.11. Για το λόγο αυτό πρέπει να προαχθεί η συνεργασία με γαιοκτήμονες, πρόσωπα που ασχολούνται με την προστασία της φύσης, καταναλωτές και τουρίστες, προκειμένου να υπάρξει μια καλύτερη και πιο συγκεντρωμένη συμμετοχή στην προσπάθεια για την προστασία της φύσης στις περιοχές Νatura 2000 και να ενισχυθούν τα κίνητρα των ανθρώπων αυτών. Προς τούτο, τα θέματα του περιβάλλοντος πρέπει να ενσωματωθούν απόλυτα στο έργο της περιβαλλοντολογικής εκπαίδευσης και διαπαιδαγώγησης. Στις ευρωπαϊκές περιοχές προστασίας των πτηνών υλοποιούνται πολλά εξαιρετικής ποιότητας προγράμματα περιβαλλοντολογικής εκπαίδευσης και βιώσιμου τουρισμού.

4. Η ενσωμάτωση της προστασίας της φύσης στη γεωργία

Εισαγωγή

4.1. Στο μέρος αυτό εξετάζεται κατά πόσον μπορεί να ενσωματωθεί η προστασία της φύσης στην Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ). Συνεκτιμώντας τις γνωμοδοτήσεις πρωτοβουλίας που εξέδωσε το 1999 για τους "περιβαλλοντικούς στόχους της πολυλειτουργικής γεωργίας" και το "ευρωπαϊκό γεωργικό πρότυπο"(15), καθώς και την ανακοίνωση της Επιτροπής "κατευθύνσεις για μια αειφόρο γεωργία"(16) και της έκτακτης έκθεσης αριθ. 14/00 του Ελεγκτικού Συνεδρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για την οικολογικοποίηση της ΚΓΠ, η ΟΚΕ υποβάλει συστάσεις για την καλύτερη ενσωμάτωση της φύσης στην Κοινή Γεωργική Πολιτική. Εδώ γίνεται μια διάκριση μεταξύ συνοδευτικών μέτρων και γεωργικής ανάπτυξης (2ος πυλώνας της ΚΓΠ), αφενός, και της "παραδοσιακής" γεωργίας (1ος πυλώνας της ΚΓΠ) αφετέρου.

4.2. Το Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος, παράλληλα με άλλους κινδύνους που υφίστανται σε ορισμένους σημερινούς τύπους εντατικής γεωργίας διαβλέπει μια σημαντική απειλή για την προστασία της φύσης. Στη δεύτερη έκθεσή του για την κατάσταση του περιβάλλοντος στην Ευρώπη που κυκλοφόρησε το 1999 γράφει τα εξής: "Η σημαντικότερη αιτία είναι ο περιορισμός του φυσικού τους περιβάλλοντος λόγω αλλαγών στη χρήση των εκτάσεων, ιδιαιτέρως λόγω των εντατικών γεωργικών καλλιεργειών ... Οι απειλές κατά της βιοποικιλότητας που απορρέουν από ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν ενταθεί. Δεν έχει σημειωθεί σχεδόν καμία πρόοδος προς την κατεύθυνση μιας φιλοπεριβαλλοντικής γεωργίας".

4.3. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η από αγροοικονομική άποψη παραγωγική γεωργία έχει καταστεί σοβαρή απειλή για τη βιοποικιλότητα και μάλιστα με δύο τρόπους: εκτάσεις που χρησιμοποιούνται για εντατική καλλιέργεια παύουν να χρησιμεύουν πλέον ως τόπος διαβίωσης των περισσότερων απειλούμενων ειδών, ενώ ταυτόχρονα η συνέχεια της εκμετάλλευσης εκτάσεων που έχουν σημασία από την άποψη της προστασίας του περιβάλλοντος και έχουν χρησιμοποιηθεί για εντατική καλλιέργεια καθίσταται ολοένα και πιο ασύμφορη από οικονομική άποψη. Για την προστασία της φύσης η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής και οι εκτατικές καλλιέργειες αποτελούν πρόβλημα.

4.4. Η ΟΚΕ τονίζει ότι αυτό που έχει σημασία για την περαιτέρω εξέλιξη για την προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας (συμπεριλαμβανομένων των ποικιλιών και των ειδών ζώων εκτροφής) στην Ευρώπη είναι να υπάρξει μια θετική σχέση μεταξύ γεωργίας και προστασίας του περιβάλλοντος. Εκτός από τις φυσικές εκτάσεις που δεν έχουν επηρεαστεί από ανθρώπινες δραστηριότητες (οι οποίες είναι ελάχιστες στην Ευρώπη) υπήρχαν και υπάρχουν ορισμένες εκτατικές γεωργικές ή δασικές καλλιέργειες με τις οποίες δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά βιότοποι στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις στην Ευρώπη. Για το λόγο αυτό απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση και την προαγωγή της βιοποικιλότητας είναι η διατήρηση και η περαιτέρω εξέλιξη ορισμένων γεωργικών και δασικών μεθόδων παραγωγής οι οποίες θεωρούνται σήμερα εκτατικές από την άποψη των εισροών. Μια προσαρμοσμένη και συντονισμένη πολιτική για την προστασία της φύσης μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση παρόμοιων εκτατικών παραγωγικών μεθόδων. Επίσης, η προστασία της φύσης και του περιβάλλοντος μπορούν να αποφέρουν οικονομικά οφέλη: σε συνδυασμό με την περιφερειακή πολιτική, η οικολογική ανάπτυξη μπορεί να οδηγήσει στη γέννηση νέων επαγγελμάτων και στην οικονομική ανάπτυξη περιφερειών.

4.5. Η ΚΓΠ πρέπει να δημιουργήσει νέα κίνητρα, να μεριμνήσει ώστε να συζητηθεί με τους εκπροσώπους του γεωργικού κλάδου το θέμα της προστασίας της φύσης και να αντισταθμιστούν οι οικονομικές απώλειες. Από αυτή την άποψη, η προστασία της φύσης και η φιλοπεριβαλλοντική γεωργία μπορούν να εξελιχθούν σε νέες πηγές εισοδήματος, όπου η κοινωνία πληρώνει για τις επιδόσεις που προσδοκά από τη γεωργία. Για να προαχθεί αυτή η προσπάθεια που καταβάλλει η γεωργία για την προστασία της φύσης και να αποφευχθούν ταυτόχρονα στο μέτρο του δυνατού οι αρνητικές επιδράσεις επί της φύσης, πρέπει επίσης να δημιουργηθούν οι οικονομικές προϋποθέσεις οι οποίες θα καθιστούν την προστασία της φύσης και του περιβάλλοντος περισσότερο αποδοτική απ' όσο η υπονόμευσή της. Όσο περισσότερο συμφέρουσα καθίσταται η προστασία της φύσης και του τοπίου, τόσο περισσότερο αποδεκτή θα είναι από τους γαιοκτήμονες και τους χρήστες.

4.6. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, η Κοινή Γεωργική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακολουθούσε ένα σύστημα γεωργικής οικονομίας το οποίο έδινε προτεραιότητα στην απόδοση και τον εξορθολογισμό. Στην περίπτωση τα οικολογικά θέματα εξετάζονταν με τον ίδιο τρόπο που εξετάζονταν τα κοινωνικοπολιτικά θέματα (π.χ. πόσους γεωργούς χρειάζεται η κοινωνία;). Κατ' αυτόν τον τρόπο, οι παραγωγοί σε ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από την βιοποικιλότητα μετατράπηκε σε μειονέκτημα εγκατάστασης. Εδώ πρέπει να υπάρξει μια αντιστροφή των πραγμάτων η οποία να ωφελήσει τους γεωργούς. Εάν η κοινωνία επιθυμεί την προσαρμογή της παραγωγής στα συμφέροντα της φύσης, πρέπει να είναι διατεθειμένη να καταβάλει το αντίτιμο για επιδόσεις οι οποίες υπερβαίνουν τις κοινωνικές υποχρεώσεις της ιδιοκτησίας και τους νομικούς κανόνες της "καλής επαγγελματικής πρακτικής". Αυτό μπορεί να συμβεί εφόσον ο χρήστης είναι διατεθειμένος να πληρώσει μια υψηλότερη τιμή για τα αντίστοιχα προϊόντα ή εφόσον οι γεωργοί αμείβονται από το δημόσιο για την πρόσθετη επιβάρυνση που συνεπάγεται η εφαρμογή φιλικών προς το περιβάλλον και τη φύση μεθόδων. Οπωσδήποτε, στο μέλλον, η οικολογική και εδαφική ποικιλία πρέπει να μετατραπούν σε πλεονέκτημα εγκατάστασης των γεωργών. Μια δυνατότητα είναι η αντικατάσταση των ενισχύσεων από αποζημιώσεις για τη προσφορά κοινωνικών υπηρεσιών (όπως η συντήρηση βιοτόπων, εκτάσεων καλλιέργειας, στοιχείων της φύσης κ.λπ.), πρόταση η οποία είχε υποβληθεί ήδη από τον MacSharry κατά την προετοιμασία της γεωργικής μεταρρύθμισης του 1992, χωρίς όμως να εφαρμοστεί με συνέπεια.

4.6.1. Οι αλλαγές που απορρέουν από τη σημερινή Γεωργική Πολιτική μπορούν να διαπιστωθούν από τις αλλαγές που υφίστανται οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Για παράδειγμα, η αξιοποίηση πράσινων εκτάσεων που είναι σημαντικές για την προστασία της φύσης καθίσταται ολοένα και λιγότερο ενδιαφέρουσα από οικονομική άποψη και αυτό όχι μόνο στη Γερμανία. Η παραδοσιακή γεωργική καλλιέργεια υποχωρεί ολοένα και περισσότερο, οι εκτάσεις πρασίνου μειώνονται, ενώ οι υπόλοιπες εκτάσεις καλλιεργούνται εντατικά. Στη Γερμανία, από τις 57 διαφορετικές οργανώσεις προστασίας της χλωρίδας και της πανίδας έχουν εναπομείνει μόνο 6, γεγονός που είχε δυσμενέστατες επιπτώσεις για την προστασία της φύσης. Ταυτόχρονα άλλαξε και ο τρόπος εκμετάλλευσης των αγρών και εκτάσεων πρασίνου. Εντωμεταξύ, σχεδόν όλα τα είδη πτηνών τα οποία πολλαπλασιάζονται σε ανοιχτές περιοχές έχουν καταχωρηθεί στον "Κόκκινο κατάλογο των ειδών που τελούν υπό απειλή" ή στον "προειδοποιητικό κατάλογο". Και σε άλλα κράτη μέλη, όπως στο ΗΒ, παρατηρείται μείωση του πληθυσμού πτηνών που διαβιούν σε αγροτικές περιοχές, όπως συμβαίνει με τη σταρήθρα, την πέρδικα, το χρυσοτσίχλονο και το καμποτσίχλονο. Η μείωση αυτή φτάνει ακόμη και το 80 % σε σύγκριση με τα δεδομένα της δεκαετίας του 70(17).

4.6.2. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν παραδείγματα θετικών επιδράσεων της εκτατικής γεωργίας, όπως π.χ. η αξιοποίηση των Dehesas στην Ισπανική Εxtremadura. Ο κατάλληλος συνδυασμός εκτατικής εκμετάλλευσης αγρών και εκτάσεων πρασίνου, αποτελούν μορφές εκμετάλλευσης οι οποίες επιδρούν θετικά για ορισμένα είδη αυτών των περιοχών. Ωστόσο, από οικονομική άποψη η γεωργία στις περιοχές αυτές είναι ιδιαίτερα προβληματική.

4.7. Η σύγκρουση οικονομικής απόδοσης και οικολογικών απαιτήσεων δεν έχει μέχρι στιγμής πάψει να υφίσταται. Το γεγονός ότι σε επίπεδο ΠΟΕ έχουν θεσπιστεί οικολογικά πρότυπα με παγκόσμια ισχύ δυσχεραίνει την επίλυση της διαμάχης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Εδώ όμως έχει αναγνωριστεί ήδη από την επιτυχή ολοκλήρωση του Γύρου της Ουρουγουάης της ΓΣΔΕ η δυνατότητα στήριξης των μέτρων του επονομαζόμενου "πράσινου κουτιού". Οι ευρωπαίοι γεωργοί δύσκολα μπορούν να αποδέχονται, από τη μια πλευρά, περισσότερες περιβαλλοντικές απαιτήσεις και να είναι, από την άλλη πλευρά, υποχρεωμένοι να υποστούν τον ανταγωνισμό με κράτη τα οποία έχουν το πλεονέκτημα καλύτερων κλιματικών συνθηκών και αγνοούν παντελώς το θέμα της προστασίας του περιβάλλοντος και της φύσης.

4.8. Με αφορμή το σχέδιο Αgenda 2000, η Επιτροπή και οι Υπουργοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης τόνισαν ότι είναι αναγκαίο όχι μόνο να αναπτυχθεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής γεωργίας στην παγκόσμια αγορά αλλά και να διατηρηθεί ο πολυλειτουργικός χαρακτήρας της. Σήμερα γίνεται αναφορά στο "ευρωπαϊκό γεωργικό πρότυπο". Με την έννοια αυτή, η Επιτροπή της ΕΕ αναφέρεται σε μια γεωργία η οποία δεν παράγει μόνο προϊόντα υψηλής ποιότητας, τα οποία σχετίζονται με πλούσιες πολιτιστικές παραδόσεις και συμβάλλουν στη διατήρηση της ομορφιάς του τοπίου, αλλά και εναρμονίζεται με τη φύση και το περιβάλλον και διασφαλίζει θέσεις απασχόλησης δημιουργώντας και νέες, ενώ είναι παράλληλα σε θέση να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό στην παγκόσμια αγορά χωρίς σημαντικές επιδοτήσεις.

4.9. Στη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας που εκπόνησε με τίτλο "Μια πολιτική για την εδραίωση του ευρωπαϊκού γεωργικού προτύπου"(18) η ΟΚΕ τόνισε ότι είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η πολλαπλή λειτουργία του προτύπου αυτού, θέτοντας ταυτόχρονα το ερώτημα "πώς με την αυξανόμενη ανταγωνιστική πίεση θα μπορέσουν να διασφαλιστούν οι διάφορες αποδόσεις της πολυλειτουργικής γεωργίας. ... Πρέπει να υποτεθεί ότι οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις και από διάφορες ιδιαίτερα ευνοϊκές καταστάσεις στην αγορά, δεν θα είναι σε θέση ούτε στο μέλλον να παράγουν με τρόπο διαρκή με τιμές σύμφωνες με αυτές που επικρατούν στην παγκόσμια αγορά".

Συνοδευτικά μέτρα και 2ος πυλώνας της ΚΓΠ

4.10. Όσο οι συνθήκες που επικρατούν στην παγκόσμια αγορά παρεμποδίζουν μάλλον τη γενική εξάπλωση μιας γεωργίας που σέβεται τη φύση, η πολιτική είναι υποχρεωμένη να καταβάλει ιδιαίτερες προσπάθειες για να αντιστρέψει τις αρνητικές τάσεις. Με τον κανονισμό για το αγροτικό περιβάλλον (EOK) αριθ. 2078/92 προβλήθηκαν για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προγράμματα για το αγροτικό περιβάλλον τα οποία συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα προγράμματα αυτά συνόδευσαν και επηρέασαν περί το 17 % των ευρωπαϊκών γεωργικών εκτάσεων (πράγμα που σημαίνει ότι το 83 % των ευρωπαϊκών γεωργικών εκτάσεων δεν συνοδεύτηκε και δεν επηρεάστηκε), ενώ πρέπει να σημειωθεί ότι μεταξύ των κρατών μελών υπάρχουν τεράστιες διαφορές όσον αφορά την επίδραση που είχαν επί των εκτάσεων και επί της προστασίας της φύσης τα προγράμματα αυτά(19).

4.11. Σε μια αξιολόγηση των προγραμμάτων σύμφωνα με τον κανονισμό 2078/92(20) η Επιτροπή καταλήγει εκτός των άλλων στο συμπέρασμα ότι τα μέτρα που θεσπίστηκαν

- ήταν πολύ θετικά όσον αφορά την ανάπτυξη της οικολογικής γεωργίας, η οποία θεωρείται ότι αποτελεί το σημαντικότερο περιβαλλοντικό μέτρο·

- έτυχαν μιας πολύ περιορισμένης αποδοχής με αποτέλεσμα να έχουν πολύ ελάχιστες επιδράσεις στις περιφέρειες εντατικής γεωργικής καλλιέργειας και

- δεν οδήγησαν σε αύξηση της εκτατικής κτηνοτροφίας.

4.12. Οι παρατηρήσεις αυτές επιβεβαιώθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στην ειδική έκθεσή του για την "Οικολογικοποίηση της ΚΓΠ"(21). Πρέπει όμως να διαπιστωθεί ότι οι κυβερνήσεις πολλών κρατών μελών δεν αξιοποιούν τις δυνατότητες που έχουν για την καλύτερη προστασία της φύσης, ούτε καν τις δράσεις που συγχρηματοδοτούνται από την ΕΕ. Έτσι, το Ελεγκτικό Συνέδριο(22) διαπιστώνει ότι η δυνατότητα να αξιοποίησης για την προστασία της φύσης των εκτάσεων που ελευθερώνονται στα πλαίσια της ρύθμισης για την πρόωρη συνταξιοδότηση χρησιμοποιήθηκε μόνο από την Ιρλανδία. Συνολικά, προστέθηκαν στην Ευρώπη 54 εκτάρια (!) προστατευόμενων φυσικών περιοχών.

4.13. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές διαπιστώνεται ότι, με τα γεωργοοικολογικά μέτρα, οι οικονομικές διαφορές οι οποίες υφίστανται μεταξύ των από την άποψη της προστασίας της φύσης επιθυμητών μεθόδων παραγωγής σε σύγκριση με αυτές που είναι επιθυμητές από οικονομική άποψη δεν έχουν εξισορροπηθεί πλήρως. Οι λόγοι της περιορισμένης επιτυχίας είναι, εκτός άλλων, ο περιορισμένος προϋπολογισμός των προγραμμάτων, τα πολύ περιορισμένα οικονομικά κίνητρα, το θέμα του μακροπρόθεσμου χαρακτήρα και κατ' αυτόν τον τρόπο το θέμα της βιωσιμότητας των προγραμμάτων για τους γεωργούς καθώς και το γεγονός ότι, εκτός των συνοδευτικών μέτρων, υπάρχουν και οικονομικά κίνητρα για την εντατική εκμετάλλευση.

4.14. Με τις αποφάσεις βάσει της Αgenda 2000 επήλθαν ορισμένες περαιτέρω βελτιώσεις και η ανάπτυξη της υπαίθρου υιοθετήθηκε ως 2ος πυλώνας της ΚΓΠ. Στα πλαίσια του κανονισμού (EK) αριθ. 1257/1999 "για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης" αυξήθηκαν, εκτός άλλων, οι πόροι για τα γεωργικοοικολογικά μέτρα. Ωστόσο, πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι στο δεύτερο πυλώνα της γεωργικής πολιτικής δεν αντιστοιχεί περισσότερο από 10 % των δαπανών για τη γεωργία και μόνο το ήμισυ του ποσού αυτού διατίθεται για γεωργικοοικολογικά μέτρα. Αυτό σημαίνει ότι για την εκτέλεση κλασικών γεωργοοικολογικών προγραμμάτων διατίθεται μόλις 5 % των συνολικών δαπανών της ΚΓΠ. Ένα μεγάλο μέρος των πόρων παραμένει στον πρώτο πυλώνα της γεωργικής πολιτικής. Τα κίνητρα για την περαιτέρω εκμετάλλευση των διαθέσιμων εκτάσεων εκτατικής καλλιέργειας ή για παράδειγμα για τη διατήρηση ξένων ... ή άλλων στοιχείων της φύσης ήταν ή ανύπαρκτα ή τελείως ανεπαρκή. Έτσι, δεν παρέχονται στους γεωργούς επαρκή κίνητρα για να προσαρμόσουν την παραγωγή τους στις απαιτήσεις που συνεπάγεται η προστασία της φύσης.

Πρώτος πυλώνας της ΚΓΠ

4.15. Όπως πάντα, τα περισσότερα κονδύλια από το τμήμα "Εγγυήσεων" του ΕΓΤΠΕ κατευθύνονται στις οργανώσεις αγοράς του πρώτου πυλώνα σε ποσοστό που ανέρχεται σε 90 %, ενώ θα πρέπει να υπογραμμισθεί ότι για την εφαρμογή των μέτρων ανάπτυξης της υπαίθρου (2ος πυλώνας) τα κράτη μέλη διαθέτουν σημαντικά ποσά βάσει της συγχρηματοδότησης.

4.16. Οι οργανώσεις αγοράς δεν αφορούν όλες τις γεωργικές καλλιέργειες. Για παράδειγμα, διενεργήθηκαν οι άμεσες πληρωμές για τις εκτάσεις καλλιέργειας σίτου και ενσιρωμένου αραβόσιτου, όχι όμως για αγροστώδη-ψυχανθή ή για εκτάσεις πρασίνου. Η προτίμηση ορισμένων καλλιεργειών έναντι άλλων ασκεί ορισμένες επιδράσεις επί της γεωργίας οι οποίες αφορούν και την προστασία της φύσης. Η πολιτική αυτή πρέπει να καταργηθεί και να αντικατασταθεί π.χ. από την χορήγηση πριμοδότησης.

4.17. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της διότι ορισμένες προτάσεις που είχαν γίνει από την Επιτροπή κατά τη συζήτηση για την Αgenda 2000, οι οποίες θα ήταν κατάλληλες για την άμεση ή έμμεση προαγωγή μορφών εκμετάλλευσης που εναρμονίζονται με την προστασία της φύσης, δεν έγιναν δεκτές τελευταία από τα κράτη μέλη. Στις προτάσεις αυτές συγκαταλέγεται η πρόθεση της Επιτροπής για την κατάργηση της επιδότησης του ενσιρωμένου αραβόσιτου. Ακόμη το γεγονός ότι η σύνδεση των αντισταθμιστικών πληρωμών για οικολογικά μέτρα είναι μόνο προαιρετική μπορεί να αντιμετωπισθεί με κριτικό πνεύμα, επειδή τα κράτη μέλη που καθιερώνουν τη διασταυρωμένη συμμόρφωση προκαλούν ανταγωνιστικά μειονεκτήματα στους γεωργούς τους.

4.18. Ο κανονισμός (EK) αριθ. 1259/1999 της 17.5.1999, περιλαμβάνει τους κοινοτικούς κανόνες για τις άμεσες πληρωμές στα πλαίσια της ΚΓΠ. Σύμφωνα με το άρθρο 3 του εν λόγω κανονισμού, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να θεσπίσουν τα κατάλληλα περιβαλλοντικά μέτρα με τα οποία θα αυξηθεί το ειδικό βάρος των περιβαλλοντικών πτυχών στα πλαίσια της κοινής οργάνωσης αγοράς για τις γεωργικές εκτάσεις και τα προϊόντα για τα οποία χορηγούνται άμεσες πληρωμές (αλληλοσυμμόρφωση). Θα ήταν σκόπιμο να μεριμνήσει η Επιτροπή το συντομότερο δυνατό ούτως ώστε να εκδώσει ανακοίνωση προς το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την ΟΚΕ και την ΕΤΠ στην οποία θα γνωστοποιεί πώς αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη τις απαιτήσεις αυτές. Επιπλέον, θα ήταν σκόπιμο να εκδοθεί και να τεθεί σε ισχύ όσο το συντομότερο δυνατόν ο υπό συζήτηση εκτελεστικός κανονισμός.

Προκαταρτικές συστάσεις για την καλύτερη ενσωμάτωση της προστασίας της φύσης στη γεωργία

4.19. Η ΟΚΕ τονίζει ότι σε πραγματοποιούμενες στον ΔΟΕ διαπραγματεύσεις, η προς ανατολάς διεύρυνση και η ενδιάμεση επισκόπηση πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την καθιέρωση μιας νέας γεωργικής πολιτικής φιλικής προς το περιβάλλον και τη φύση.

4.20. Η ΟΚΕ συνιστά να υπάρξει μέριμνα ούτως ώστε, μακροπρόθεσμα, όλα τα χρηματοδοτικά μέσα της κοινότητας να προσφέρουν κίνητρα για την υλοποίηση των στόχων των οδηγιών για την προστασία της φύσης, ή τουλάχιστον να μην υπονομεύουν την επίτευξη των στόχων αυτών.

4.21. Τα οικονομικά κίνητρα για την προαγωγή μιας γεωργίας η οποία συνεκτιμά όσο θα έπρεπε πτυχές της προστασίας της φύσης είναι σήμερα σε πολλές περιπτώσεις πολύ περιορισμένα. Όσο οι συνθήκες που επικρατούν σήμερα στον παγκόσμιο χώρο δεν επιτρέπουν μια ολοκληρωμένη και φιλική προς τη φύση γεωργία, οι συντελεστές ενίσχυσης για τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα θα πρέπει να αυξηθούν τόσο ώστε να επιτρέπουν σε όλους τους γεωργούς της ΕΕ να αποκομίζουν κέρδη όταν εφαρμόζουν φιλοπεριβαλλοντικές παραγωγικές διαδικασίες. Τα χρηματοοικονομικά μέσα της ΚΓΠ πρέπει να προσανατολιστούν στην ενίσχυση οικολογικών και κοινωνικοπολιτιστικών αναγκών (βιοποικιλότητα, λειτουργικότητα του χώρου εργασίας) σύμφωνα με το αποτέλεσμα που επιτυγχάνεται. Γι αυτό πρέπει να αναπτυχθούν δείκτες οι οποίοι επιτρέπουν την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της γεωργικής πολιτικής. Η συμμετοχή των γεωργικών επαγγελματικών ενώσεων και των κοινωνικών εταίρων πρέπει να είναι τέτοια ώστε να επιτευχθεί συναίνεση. Έτσι οι ολοκληρωμένες ιδέες για την προστασία της φύσης θα πρέπει να εφαρμοστούν μέσω κατάλληλων προγραμμάτων προστασίας της φύσης και του γεωργικού περιβάλλοντος. Το θέμα των οικονομικών προϋποθέσεων πρέπει να εξεταστεί αργότερα.

4.22. Ο βαθμός επίκλησης γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων στις ιδιαίτερα παραγωγικές και εντατικά καλλιεργούμενες γεωργικές περιφέρειες είναι κατά κανόνα περιορισμένη. Η βιοποικιλότητα απειλείται τα μέγιστα ιδιαίτερα σε αυτές τις περιοχές. Για το λόγο αυτό, η ΟΚΕ συνιστά θερμότατα τα μέτρα ενίσχυσης τα οποία χρηματοδοτούνται από τον πρώτο πυλώνα να εξετάζονται ως προς την συνάφεια τους με τις πτυχές της προστασίας του περιβάλλοντος και της φύσης. Αυτό πρέπει να γίνει το συντομότερο δυνατό προκειμένου να εξαχθούν τα κατάλληλα συμπεράσματα για την ανανέωση της γεωργικής πολιτικής πριν από την προσχώρηση των ΧΚΑΕ και τις διαπραγματεύσεις του ΠΟΕ.

4.23. Τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να παραδειγματίζουν τους πολίτες και ιδιαιτέρως τους γεωργούς από τους οποίους αναμένεται να δείξουν ενδιαφέρον για την προστασία της φύσης. Μόνο όταν το ίδιο το κράτος θα εκμεταλλεύεται τις εκτάσεις του σεβόμενο τη φύση ή τις θέση υπό προστασία μπορεί κανείς να προσδοκεί ότι θα πράξουν το ίδιο και οι ιδιώτες γαιοκτήμονες (όπως π.χ. συνεταιρισμοί, ασφαλιστικές επιχειρήσεις, εκκλησίες ή ανάκτορα).

4.24. Στο σημείο αυτό η ΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι στις υποψήφιες χώρες υπάρχει ακόμα ένα σημαντικό φυσικό δυναμικό, το οποίο θα μπορούσε να εκτεθεί σε κίνδυνο εάν υιοθετηθούν οι σημερινές συνθήκες της γεωργικής πολιτικής. Για το λόγο αυτό, καλεί την Επιτροπή να προχωρήσει άμεσα σε μελέτες και να εξετάσει ποιες συνέπειες πρέπει να αναμένουν οι υποψήφιες χώρες στο χώρο της φύσης και του περιβάλλοντος εφόσον υιοθετήσουν την ΚΓΠ. Για την υιοθέτηση των οδηγιών της ΕΕ για την προστασία της φύσης δεν πρέπει να ισχύσει καμία μεταβατική προθεσμία.

4.25. Η ΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να ενταθούν σημαντικά οι διαβουλεύσεις με τους ενδιαφερόμενους και την κοινωνία των πολιτών στα σημερινά αλλά και στα υποψήφια κράτη μέλη, προκειμένου να αυξηθεί ο βαθμός αποδοχής των πολιτικών αποφάσεων που εξυπηρετούν την προστασία της φύσης. Για την προστασία της φύσης, πρέπει να προαχθεί ενεργώς και η επιθυμία των πολιτών, όχι μόνο να πληροφορούνται, αλλά και να συμμετέχουν ενεργώς στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs

(1) Όπως η Βρετάνη, οι Κάτω Χώρες, το Βέλγιο, η Δανία, η Βορειοδυτική Γερμανία, η Νοτιοανατολική Αγγλία, η πεδιάδα του Πάδου, κ.λπ.

(2) Euphydryas (συν. Hypodryas) aurinia, Marsh Fritilary.

(3) Maculinea nausithous, Dusky Large Blue.

(4) Rosalia alpina.

(5) Έχει μεγάλη σημασία να ενημερωθεί ο πληθυσμός ότι οι τόνοι που έχουν αλιευθεί με αγκίστρια έχουν λευκό κρέας ενώ εκείνοι που έχουν αλιευθεί με δίχτυα κόκκινο. Οι καταναλωτές μπορούν να συμβάλλουν στην προστασία της φύσης με τις αγοραστικές αποφάσεις τους.

(6) Στρατηγική βιοποικιλότητας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (CΟΜ(1998) 42).

(7) Παρόλο που πρέπει να παρατηρηθεί ότι δεν συνεκτιμάται πάντα όσο θα έπρεπε η προληπτική προστασία της φύσης που αποτελεί ουσιαστικά την πρόθεση δύο οδηγιών.

(8) ΕΕ C 204 της18.7.2000 - σημείο 3.4.1.6.

(9) Βλέπε 17η ετήσια έκθεση για τον έλεγχο της εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου (1999) (CΟΜ(2000) τελικό) σ. 87.

(10) Σε σχέση με αυτά η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με την κοινοτική νομοθεσία, η Επιτροπή υποχρεούται να μην αποδεσμεύει πόρους οι οποίοι μπορούν ενδεχομένως να έχουν αρνητικό αντίκτυπο στο περιβάλλον. Σ' αυτά συγκαταλέγεται η πιθανή απειλή ή καταστροφή εκτάσεων που εμπίπτουν ενδεχομένως στο δίκτυο Νatura 2000.

(11) Έτσι, μια φορά δηλώθηκε ως περιοχή ΧΠΒ κομμάτι αυτοκινητόδρομου. Στην Αυστρία χαρακτηρίστηκε μια περιοχή ως περιοχή διαβίωσης της χαλκοκουρούνας (Coracias garrulus) ενώ στην περιοχή αυτή δεν υπάρχει ούτε ένα από τα πουλιά αυτά τα οποία διαβιούν σε βιότοπο που συνορεύει αμέσως με την περιοχή αυτή.

(12) Για το θέμα αυτό βλέπε την έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που υιοθετήθηκε στις 17.1.2001, στην οποία εξετάζεται κριτικά το θέμα της εφαρμογής της οδηγίας για την προστασία των πτηνών και για τη χλωρίδα, την πανίδα και τους βιοτόπους.

(13) Παρόμοια απαίτηση συμπεριλαμβάνεται στη γνωμοδότηση της ΟΚΕ για τη Λευκή Βίβλο της Επιτροπής για την προστασία του περιβάλλοντος ΕΕ C 268 της 19.9.2000.

(14) Οι οργανώσεις προστασίας της φύσης και συγκεκριμένα η Bird Life International (BLI), έχουν εντοπίσει κατάλληλες περιοχές, οι οποίες έχουν ήδη αναγνωριστεί από το ΔΕΚ ως περιοχές αναφοράς σε επανειλημμένες περιπτώσεις.

(15) Βλέπε και για τις δύο γνωμοδοτήσεις ΕΕ C 368 της 20.12.1999.

(16) CΟΜ(1999) 22 τελικό.

(17) The state of the UK's birds 2000. RSPB 2000, BTO& WWT 2001.

(18) ΕΕ C 368 της 20.12.1999 - σημείο 7.2.

(19) Στην Αυστρία, π.χ., οι γεωργικές εκτάσεις που επηρεάστηκαν από τα προγράμματα ανήλθαν περίπου στο 70 %, ενώ σε περιφέρειες εντατικής γεωργικής παραγωγής όπως στο Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες υπολείπονταν του μέσου όρου με ποσοστά 1.7 και 1.9 % αντιστοίχως.

(20) Έγγραφο εργασίας της ΓΔ6 (VI/7655/989) για την αξιολόγηση των γεωργοπεριβαλλοντικών προγραμμάτων.

(21) ΕΕ C 353 της 8.12.2000.

(22) Σημείο 32 της έκθεσης.