Οι λιθουανικές αρχές έχουν λάβει αρκετά μέτρα με σκοπό να αμβλύνουν τις επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19 στα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Η πανδημία είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των διαφημιστικών εσόδων των μέσων μαζικής επικοινωνίας, ενώ δύο τοπικές εφημερίδες αναγκάστηκαν να παύσουν τη δραστηριότητά τους. Τα ιδιωτικά μέσα μαζικής επικοινωνίας μείωσαν τον αριθμό των ερευνητικών προγραμμάτων. Στα μέτρα στήριξης ειδικά για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας που τέθηκαν σε εφαρμογή από τις λιθουανικές αρχές περιλαμβάνονταν η κάλυψη των εξόδων για διανομές ταχυδρομείου, η αναστολή πληρωμής των εξόδων για τις εγκαταστάσεις και τις υπηρεσίες τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών μεταδόσεων, καθώς και η διασφάλιση ότι οι δημοσιογράφοι θα μπορούσαν να ταξιδεύουν σε όλη τη χώρα κατά τη διάρκεια ισχύος των ταξιδιωτικών περιορισμών. Διάφορες κυβερνητικές υπηρεσίες αγόρασαν χώρο στα μέσα μαζικής επικοινωνίας για να πραγματοποιήσουν εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού σχετικά με την πανδημία COVID-19. Το 2022 η κυβέρνηση σχεδιάζει να επανεξετάσει συνολικά την πολιτική της όσον αφορά τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Τα μέτρα παρακολούθησης θα περιλαμβάνουν ένα βιώσιμο μοντέλο χρηματοδότησης των μέσων μαζικής επικοινωνίας έως το 2023, καθώς και ενίσχυση της παιδείας στα μέσα μαζικής επικοινωνίας έως το 2024.

Στη Λιθουανία βελτιώνεται σταδιακά το πλαίσιο για την πρόσβαση σε πληροφορίες. Σύμφωνα με τις τροποποιήσεις του νόμου για την παροχή πληροφοριών στο κοινό που άρχισαν να ισχύουν την 1η Ιουλίου 2021, οι δημοσιογράφοι έχουν δικαίωμα ελεύθερης πρόσβασης σε πληροφορίες που τηρούνται στο κτηματολόγιο και στα μητρώα επιχειρήσεων και οργανισμών. Ορισμένοι ενδιαφερόμενοι ισχυρίζονται ότι οι διαδικασίες για την πρόσβαση σε πληροφορίες εξακολουθούν να είναι αρκετά δύσκολες. Ειδικότερα, ορισμένοι δημόσιοι φορείς, ιδίως οι δημοτικές αρχές, επικαλούνται κανόνες για την προστασία των δεδομένων για να περιορίζουν αδικαιολόγητα την πρόσβαση σε πληροφορίες.

Το επαγγελματικό περιβάλλον για τους δημοσιογράφους εξακολουθεί να είναι ασφαλές. Μετά την έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, δεν έχουν δημοσιευθεί για τη Λιθουανία νέες προειδοποιήσεις στην πλατφόρμα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων, ούτε στην πλατφόρμα για τη χαρτογράφηση της ελευθερίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Η νέα κυβέρνηση δεσμεύεται στο πρόγραμμά της να ενισχύσει το πλαίσιο για την προστασία των δημοσιογράφων έναντι διώξεων για άσκηση κριτικής δημοσιογραφίας.

IV.Άλλα θεσμικά θέματα σχετικά με το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών (μηχανισμός θεσμικών αντιβάρων)

Το πολίτευμα της Λιθουανίας είναι αντιπροσωπευτική δημοκρατία, στο οποίο ο πρόεδρος εκλέγεται άμεσα από τον λαό, το Κοινοβούλιο αποτελείται από ένα μόνο σώμα (Seimas), ενώ το Συνταγματικό Δικαστήριο είναι αρμόδιο για τον έλεγχο συνταγματικότητας των νόμων. Το Κοινοβούλιο, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, η κυβέρνηση και ομάδες τουλάχιστον 50 000 πολιτών έχουν το δικαίωμα να λαμβάνουν νομοθετικές πρωτοβουλίες. Οι κοινοβουλευτικοί διαμεσολαβητές είναι επιφορτισμένοι με την προστασία και την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ελευθεριών.

Καταρτίζεται σχέδιο που αποσκοπεί στη βελτίωση της ποιότητας της νομοθετικής διαδικασίας. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης σχεδιάζει να προβεί σε ανάλυση για τον εντοπισμό των ελλείψεων στη νομοθετική διαδικασία και την εφαρμογή του νόμου και να καταρτίσει μεθοδολογικές συστάσεις προς τα θεσμικά όργανα για τη βελτίωση της ποιότητας της νομοθεσίας και της νομοθετικής διαδικασίας. Στο σχέδιο προβλέπονται πρωτοβουλίες που αφορούν την εκτίμηση των επιπτώσεων των νομοθετικών ρυθμίσεων, τη δημόσια διαβούλευση χωρίς αποκλεισμούς, την εκ των υστέρων αξιολόγηση των επιπτώσεων της υφιστάμενης νομοθεσίας, καθώς και την κατάργηση νομοθετικών ρυθμίσεων και την εξάλειψη της γραφειοκρατίας. Στις τελευταίες πρωτοβουλίες, ειδικότερα, θα περιλαμβάνεται η επανεξέταση της υφιστάμενης νομοθεσίας και η ανάπτυξη μεθοδολογικών κατευθυντήριων γραμμών για συστηματικές αναθεωρήσεις με στόχο την εξάλειψη παρωχημένων ή δυσανάλογων ρυθμίσεων, τη μείωση των επιβαρύνσεων διοικητικής και κανονιστικής φύσης και τη συστηματοποίηση των κανονιστικών διατάξεων και των συναφών ρυθμίσεων.

Παραμένουν σε εφαρμογή τα μέτρα έκτακτης ανάγκης που υιοθετήθηκαν στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19. Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν κηρύχθηκε όπως προβλέπεται στο Σύνταγμα και όπως καθορίζεται στον νόμο για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η εκτελεστική εξουσία κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με τον νόμο για την πολιτική προστασία και επιβλήθηκε καραντίνα σε εθνικό επίπεδο σύμφωνα με τον νόμο για την πρόληψη και τον έλεγχο μεταδοτικών νοσημάτων στον άνθρωπο. Η κήρυξη αυτών των καταστάσεων αποτελεί αρμοδιότητα της κυβέρνησης και δεν απαιτείται η έγκριση του Κοινοβουλίου. Κατά τη διάρκεια των περιόδων καραντίνας δεν διακόπηκε το έργο του Κοινοβουλίου, μολονότι ορισμένες συνεδριάσεις αναβλήθηκαν. Από τον Ιανουάριο του 2021 με τις τροποποιήσεις του κανονισμού του Κοινοβουλίου δίνεται η δυνατότητα για διεξαγωγή συνεδριάσεων εξ αποστάσεως. Μία καταγγελία που υποβλήθηκε στο δικαστήριο κατά των μέτρων επιβολής καραντίνας, με την οποία αμφισβητήθηκε η αρμοδιότητα της εκτελεστικής εξουσίας να επιβάλει αντίστοιχα μέτρα, απορρίφθηκε από το πρωτοβάθμιο δικαστήριο. Μολονότι υποβλήθηκαν αρκετές προσφυγές κατά των μέτρων επιβολής καραντίνας ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου, καμία από αυτές δεν κρίθηκε παραδεκτή. Τον Νοέμβριο του 2020, οι δύο κοινοβουλευτικοί διαμεσολαβητές υπέβαλαν έκθεση στην οποία αξιολογούσαν τη συμμόρφωση των μέτρων έκτακτης ανάγκης που θεσπίστηκαν τον Μάρτιο του 2020 με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ελευθερίες. Στην εν λόγω έκθεση διατυπώθηκαν ανησυχίες σχετικά με τα μέτρα για αναγκαστική απομόνωση των ατόμων που επέστρεφαν από το εξωτερικό, καθώς και σχετικά με τον σεβασμό του δικαιώματος για οικονομικά προσιτή υγειονομική περίθαλψη και για παροχή των υψηλότερων προτύπων προστασίας της υγείας κατά τη διάρκεια της περιόδου καραντίνας.

Το 2020 άρχισε να ισχύει ο νέος νόμος για την ανάπτυξη των μη κυβερνητικών οργανώσεων (στο εξής: ΜΚΟ). Στον νέο νόμο ορίζεται ότι οι πληροφορίες για τις νομικές οντότητες που χαρακτηρίζονται ΜΚΟ, σύμφωνα με τον ορισμό που προβλέπεται στον σχετικό νόμο, συλλέγονται από το μητρώο νομικών οντοτήτων και δημοσιοποιούνται. Οι εν λόγω πληροφορίες θα χρησιμεύσουν ως βάση για συλλογή δεδομένων για τις ΜΚΟ, τα οποία με τη σειρά τους θα χρησιμοποιηθούν για χάραξη τεκμηριωμένης κυβερνητικής πολιτικής. Με τον νέο νόμο ιδρύθηκε επίσης το ίδρυμα ΜΚΟ, το οποίο αποσκοπεί στην παροχή βιώσιμης θεσμικής στήριξης στις ΜΚΟ. Στη Λιθουανία ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών θεωρείται ανοικτός, και μολονότι το έργο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών επηρεάστηκε από τα μέτρα έκτακτης ανάγκης που εφαρμόζονται στη χώρα λόγω της νόσου COVID-19, οι λιθουανικές αρχές παρείχαν χρηματοδοτική στήριξη, με την οποία δόθηκε η ευκαιρία στις ΜΚΟ να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους. Ήταν η πρώτη φορά που τα εν λόγω μέτρα επιδοτήσεων εφαρμόστηκαν για τις ΜΚΟ, καθώς σε προηγούμενες περιπτώσεις τα μέτρα αυτά αφορούσαν μόνο επιχειρηματικές δραστηριότητες.

Αναπτύσσονται διάφορες πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της νομικής κατάρτισης. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης, για να προάγει τις γνώσεις όσον αφορά τα συνταγματικά δικαιώματα, διοργανώνει ετήσια γενική εκστρατεία για την αξιολόγηση της νομικής γνώσης, η οποία απευθύνεται σε όλους τους πολίτες που δεν έχουν νομικό ακαδημαϊκό υπόβαθρο. Το 2020, με βάση το περιεχόμενο της εξέτασης και με πρακτικά παραδείγματα, δοκιμάστηκαν οι γνώσεις όσον αφορά το Σύνταγμα. Επιπλέον, τον Οκτώβριο του 2020 ξεκίνησε μια εφαρμογή κινητού σε μορφή παιγνιδιού με τον τίτλο «γνωρίζω τα δικαιώματά μου», η οποία αποσκοπεί στη διεύρυνση των γνώσεων επί νομικών θεμάτων, όπως μεταξύ άλλων για τις δραστηριότητες των συμβολαιογράφων και των δικαστικών επιμελητών, για την ποινική και τη διοικητική ευθύνη και για το Σύνταγμα. Η κυβέρνηση προτίθεται επίσης να ενσωματώσει τη νομική κατάρτιση και την κατάρτιση για την αντιμετώπιση της διαφθοράς στα γενικά εκπαιδευτικά προγράμματα.

Παράρτημα I: Κατάλογος των πηγών με αλφαβητική σειρά*

*Ο κατάλογος των στοιχείων που ελήφθησαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου διατίθεται στον ιστότοπο https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation .

Civicus (2021) Monitor tracking civic space – Lithuania (Παρατηρητήριο του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών – Λιθουανία) ( CIVICUS - Tracking conditions for citizen action ).

Ετήσια έκθεση της Επιτροπής Δεοντολογίας για το 2020. ( https://vtek.lt/wp-content/uploads/2021/03/Ataskaita_2020_internetui.pdf )

Συνταγματικό Δικαστήριο της Λιθουανίας, δήλωση της 16ης Ιουνίου 2020 [ Statement by the Constitutional Court - Constitutional Court of The Republic of Lithuania (lrkt.lt) ]

Συμβούλιο των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρώπης (2018), Recommendations on legal aid, para. III.1 (Συστάσεις όσον αφορά την παροχή νομικής συνδρομής, παράγραφος ΙΙΙ.1)· Guidelines of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the efficiency and the effectiveness of legal aid schemes in the areas of civil and administrative law (Κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα των συστημάτων νομικής συνδρομής στους τομείς του αστικού και του διοικητικού δικαίου).

Συμβούλιο των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρώπης (2021), Στοιχεία από το Συμβούλιο των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρώπης (CCBE) για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή Υπουργών (2010), Σύσταση CM/Rec(2010)12 της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους δικαστές: ανεξαρτησία, αποδοτικότητα και αρμοδιότητες ( https://rm.coe.int/cmrec-2010-12-on-independence-efficiency-responsibilites-of-judges/16809f007d ).

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή της Βενετίας (2013), Opinion on the Draft Amendments to three Constitutional Provisions relating to the Constitutional Court, the Supreme State Prosecutor and the Judicial Council of Montenegro endorsed by the Venice Commission at its 96th Plenary Session (Γνώμη για το σχέδιο τροποποιήσεων τριών συνταγματικών διατάξεων που αφορούν το Συνταγματικό Δικαστήριο, την Ανώτατη Εισαγγελία και το Δικαστικό Συμβούλιο του Μαυροβουνίου που εγκρίθηκαν από την Επιτροπή της Βενετίας κατά την 96η σύνοδο της ολομέλειας) [CDL-AD(2013)028].

Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή της Βενετίας (2014), Opinion on the Draft Law on the Constitutional Court of Montenegro, adopted by the Venice Commission at its 100th Plenary Session (Γνώμη για το σχέδιο νόμου που αφορά το Συνταγματικό Δικαστήριο του Μαυροβουνίου που εγκρίθηκε από την Επιτροπή της Βενετίας κατά την 100ή σύνοδο ολομέλειας) [CDL-AD (2014)033].