Ο τομέας της φροντίδας χρειάζεται καλύτερες διαδικασίες κοινωνικού διαλόγου σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Οι κοινωνικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένης της προσχολικής εκπαίδευσης και φροντίδας και της μακροχρόνιας φροντίδας, αντιπροσωπεύουν έναν μεγάλο οικονομικό τομέα. Ωστόσο, για διάφορους λόγους, συμπεριλαμβανομένης της επικράτησης μορφών παράτυπης απασχόλησης στον εν λόγω τομέα, μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας δεν εκπροσωπείται από διαδικασίες κοινωνικού διαλόγου σε πολλά κράτη μέλη. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο, με δυσμενείς συνθήκες εργασίας και χαμηλούς μισθούς, τα οποία οδηγούν σε υψηλά ποσοστά εναλλαγής των εργαζομένων στον τομέα της φροντίδας, με αποτέλεσμα τη μείωση της εκπροσώπησης των εργαζομένων και την απουσία πίεσης για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Ο ουσιαστικός κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις, μεταξύ άλλων σε επίπεδο ΕΕ, μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων όσον αφορά το εργατικό δυναμικό στον τομέα της φροντίδας.

Άλλες πρωτοβουλίες της ΕΕ συμβάλλουν στη βελτίωση της κατάστασης των φροντιστών. Το ευρωπαϊκό θεματολόγιο δεξιοτήτων, ιδίως μέσω των συμπράξεων στο πλαίσιο του συμφώνου για τις δεξιότητες, έχει πολλές δυνατότητες να στηρίξει την αναβάθμιση των δεξιοτήτων και την επανειδίκευση στον τομέα της φροντίδας. Η νομοθεσία της ΕΕ για διαφανείς και προβλέψιμους όρους εργασίας και κατώτατους μισθούς ωφελεί τους φροντιστές σε ολόκληρη την ΕΕ. Το στρατηγικό πλαίσιο της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία κατά την περίοδο 2021-2027 καθορίζει δράσεις για τη βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων. Σε συνέχεια της σύστασης του Συμβουλίου σχετικά με την πρόσβαση στην κοινωνική προστασία, τα κράτη μέλη δεσμεύτηκαν να επεκτείνουν την πρόσβαση στα συστήματα κοινωνικής προστασίας στους εργαζομένους σε άτυπες μορφές απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που εργάζονται με καθεστώς μερικής απασχόλησης. Η Επιτροπή υπέβαλε επίσης νομοθετικές προτάσεις για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας των εργαζομένων σε πλατφόρμες και την ενίσχυση της μισθολογικής διαφάνειας, οι οποίες, όταν εγκριθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, θα μπορούσαν να συμβάλουν στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στον εν λόγω τομέα.

Ωστόσο, σε πρόσφατες εκθέσεις και με την πανδημία COVID-19 αναδείχθηκαν οι δύσκολες συνθήκες εργασίας στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας. Οι φροντιστές εκτίθενται τακτικά σε κινδύνους για τη σωματική και ψυχολογική υγεία. Η προκλητική κοινωνική συμπεριφορά, συμπεριλαμβανομένης της λεκτικής και σωματικής βίας, του εκφοβισμού και της σεξουαλικής παρενόχλησης, αποτελεί συχνό πρόβλημα, ιδίως για τους εργαζομένους στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας. Οι άτυπες συμβάσεις και η σταθερή επέκταση της εργασίας σε πλατφόρμες διαδραματίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο στον τομέα της φροντίδας. Αυτό δημιουργεί προκλήσεις, όπως περιορισμένη πρόσβαση των εργαζομένων στην κοινωνική προστασία, τα εργασιακά δικαιώματα και την επαρκή υγεία και ασφάλεια στην εργασία. Είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθεί διεξοδική επανεξέταση των κενών που υπάρχουν στο νομικό πλαίσιο της ΕΕ ως προς την επιβολή της νομοθεσίας όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας. Η σύμβαση αριθ. 190 της ΔΟΕ, μαζί με τη συνοδευτική σύσταση 206, παρέχουν ένα διεθνές πλαίσιο για την πρόληψη, την αντιμετώπιση και την εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας. Επιπλέον, δεδομένου ότι οι φορείς της κοινωνικής οικονομίας είναι σημαντικοί πάροχοι υπηρεσιών μακροχρόνιας φροντίδας και του μοντέλου συμμετοχικής διακυβέρνησής της, υπάρχει περιθώριο για διεξοδικότερη έρευνα σχετικά με τη συμβολή της κοινωνικής οικονομίας στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στον τομέα της φροντίδας.

Οι οικιακοί εργαζόμενοι, μεταξύ των οποίων υπάρχουν πολλές γυναίκες και συχνά προέρχονται από οικογένειες μεταναστών, αντιμετωπίζουν ορισμένες από τις χειρότερες συνθήκες εργασίας μεταξύ του εργατικού δυναμικού στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας. Συχνά εργάζονται αδήλωτα ή σε καθεστώς ψευδούς αυτοαπασχόλησης, αμείβονται με εξαιρετικά χαμηλούς μισθούς και μερικές φορές στερούνται βασικών εργασιακών δικαιωμάτων, όπως επαρκείς περίοδοι ανάπαυσης και αποδοχές. Η σύμβαση αριθ. 189 της ΔΟΕ προβλέπει πρότυπα για αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας των οικιακών εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων των εσωτερικών φροντιστών, αλλά υπάρχουν καθυστερήσεις στην κύρωσή της, καθώς μόνον οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ την έχουν κυρώσει.

Η νόμιμη μετανάστευση μπορεί να αποτελέσει βασική κινητήρια δύναμη για την αντιμετώπιση των ελλείψεων εργατικού δυναμικού. Ήδη σήμερα υπάρχουν πολλά άτομα από τρίτες χώρες που εργάζονται στον τομέα της φροντίδας. Ωστόσο, οι διακινούμενοι εργαζόμενοι στον τομέα της φροντίδας συχνά εργάζονται αδήλωτα ή υπό επισφαλείς συνθήκες. Στην ανακοίνωση με τίτλο «Προσέλκυση δεξιοτήτων και ταλέντων στην ΕΕ» επισημαίνεται ότι οι βιώσιμες και νόμιμες οδοί μετανάστευσης από τρίτες χώρες για εργασία στον τομέα της φροντίδας θα μπορούσαν να αποτελέσουν ευκαιρία τόσο για να ξεκινήσουν οι διακινούμενοι εργαζόμενοι στον τομέα της φροντίδας μια σταδιοδρομία στην ΕΕ όσο και για να συμβάλουν οι χώρες της ΕΕ στην κάλυψη της ζήτησής τους για θέσεις εργασίας. Οι ευκαιρίες αυτές μπορεί επίσης να είναι πολύτιμες για τα άτομα που προσπαθούν να ξεφύγουν από τον επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, ιδίως για τους έμπειρους φροντιστές, οι οποίοι επιθυμούν να αναζητήσουν εργασία ενόσω διαμένουν στην ΕΕ. Είναι αναγκαίο να αξιολογηθεί αν, και σε ποιον βαθμό τα εργαλεία της ΕΕ θα μπορούσαν να συμβάλουν στη βελτίωση της εισδοχής των διακινούμενων εργαζομένων στον τομέα της φροντίδας στην ΕΕ, προς αμοιβαίο όφελος όλων των κρατών μελών και των χωρών καταγωγής, διασφαλίζοντας παράλληλα δεοντολογικές προσλήψεις μεταναστών.

Οι ευκαιρίες αναβάθμισης των δεξιοτήτων και επανειδίκευσης θα βελτιώσουν την ελκυστικότητα και την ποιότητα της εργασίας παροχής φροντίδας. Προκειμένου να βελτιωθεί η ποιότητα της παροχής φροντίδας και να μειωθεί η εναλλαγή του προσωπικού, θα πρέπει να διασφαλιστεί ότι όλα τα είδη προσωπικού παροχής φροντίδας θα μπορούν να συμμετέχουν τόσο σε αρχική εκπαίδευση και κατάρτιση υψηλής ποιότητας όσο και σε προγράμματα συνεχούς επαγγελματικής εξέλιξης κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι στον τομέα της μακροχρόνιας φροντίδας διαθέτουν προσόντα μεσαίου επιπέδου, ενώ οι απαιτούμενες δεξιότητες εξελίσσονται συνεχώς και γίνονται ολοένα και πιο πολύπλοκες. Ο τομέας χρειάζεται εργαζομένους που να διαθέτουν μη τεχνικές δεξιότητες, ψηφιακές δεξιότητες και εξειδικευμένες γνώσεις (π.χ. σχετικά με ορισμένα είδη νόσων, όπως η νόσος Alzheimer ή οι χρόνιες παθήσεις, ή σχετικά με διαγνωστικές και θεραπευτικές μεθόδους, για παράδειγμα μέσω τηλεβοήθειας).

3.2. Καλύτερη ισορροπία μεταξύ της εργασίας και των ευθυνών φροντίδας

Η επένδυση στον τομέα της φροντίδας θα συμβάλει στο να διασφαλιστεί ότι η άτυπη φροντίδα αποτελεί επιλογή και όχι αναγκαιότητα. Η φροντίδα αγαπημένων προσώπων έχει υψηλή κοινωνική και οικονομική αξία. Για παράδειγμα, η αξία των ωρών μακροχρόνιας φροντίδας που παρέχεται από άτυπους φροντιστές εκτιμάται ότι είναι περίπου 2,5 % του ΑΕΠ της ΕΕ υψηλότερη από τις δημόσιες δαπάνες για τη μακροχρόνια φροντίδα. Επιπλέον, τα άτομα με ευθύνες φροντίδας θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα επιλογής σχετικά με τον βαθμό στον οποίο επιθυμούν να συνδυάσουν τη φροντίδα με αμειβόμενη εργασία. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες που τους επιτρέπουν να συνδυάζουν τις ευθύνες φροντίδας με την επαγγελματική τους ζωή.

Η παροχή φροντίδας έχει σημαντικές συνέπειες για τους άτυπους φροντιστές, συμπεριλαμβανομένων των αρνητικών επιπτώσεων στο τρέχον και το μελλοντικό εισόδημά τους καθώς και στην ψυχική υγεία τους. Οι γυναίκες είναι αυτές που αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας, κάτι που συχνά τις οδηγεί να προσαρμόσουν τη μορφή εργασίας τους στις ευθύνες φροντίδας, μεταξύ άλλων με τη διακοπή της επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας, την εργασία με καθεστώς μερικής απασχόλησης ή την πλήρη και πρόωρη αποχώρηση από την αγορά εργασίας. Αυτό αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση για τους μόνους γονείς, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων είναι γυναίκες. Ορισμένοι αντιμετωπίζουν διπλό φόρτο όσον αφορά τη φροντίδα των παιδιών και άλλων εξαρτώμενων μελών της οικογένειας ταυτόχρονα. Προ πανδημίας, το 2019, περίπου το ένα τρίτο (32,6 %) των γυναικών ηλικίας 25-49 ετών εκτός εργατικού δυναμικού ανέφερε ότι οι ευθύνες φροντίδας ήταν ο κύριος λόγος για τη μη αναζήτηση εργασίας, σε σύγκριση με το 7,6 % των οικονομικά μη ενεργών ανδρών.

Οι υπηρεσίες φροντίδας είναι απαραίτητες για να μπορούν οι άνθρωποι να συνδυάζουν την εργασία με τις υποχρεώσεις φροντίδας, αλλά δεν επαρκούν από μόνες τους. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η αρχή 9 του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων ορίζει ότι οι γονείς και τα άτομα που έχουν ευθύνες παροχής φροντίδας έχουν δικαίωμα σε κατάλληλο διάστημα άδειας, ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας και πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας. Τα μέτρα για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής θα πρέπει να βοηθούν τους εργαζομένους να εξισορροπούν τις ευθύνες φροντίδας με την εργασία, ενώ τα επιδόματα παροχής φροντίδας μπορούν να αντισταθμίσουν εν μέρει τις ώρες παροχής φροντίδας. Η αυξημένη πρόσβαση σε ειδικές άδειες ή άδειες για οικογενειακούς λόγους και ευέλικτες ρυθμίσεις του χρόνου εργασίας, όπως η μερική απασχόληση, η τηλεργασία και το ευέλικτο ωράριο εργασίας, μπορούν να βοηθήσουν τους εργαζομένους να βελτιώσουν την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής.

Ένα από τα βαθύτερα αίτια της διαφοράς του χρόνου που αφιερώνεται στη μη αμειβόμενη εργασία παροχής φροντίδας από γυναίκες και άνδρες είναι τα στερεότυπα σχετικά με τους ρόλους και τις ευθύνες των γυναικών και των ανδρών στον ιδιωτικό και επαγγελματικό βίο. Το πρόβλημα αυτό μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με μια μετασχηματιστική προσέγγιση που θα αποσκοπεί στην επανεκτίμηση της εργασίας παροχής φροντίδας και στην αντιμετώπιση των στερεοτύπων, έτσι ώστε οι άνδρες και οι γυναίκες να θεωρούνται εξίσου ικανοί να παρέχουν φροντίδα, καθώς και να είναι επαγγελματίες ή ηγετικά στελέχη στον τομέα της φροντίδας.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Κοινό Κέντρο Ερευνών, Impact on female employment of revision the Barcelona targets for childcare [Αντίκτυπος της αναθεώρησης των στόχων της Βαρκελώνης για την παιδική φροντίδα στην απασχόληση των γυναικών] (GENDERMOD), Σεπτέμβριος 2022.