Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Προώθηση βραχειών και εναλλακτικών αλυσίδων εφοδιασμού τροφίμων στην ΕΕ: ο ρόλος της αγροοικολογίας»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2019/C 353/11)

Εισηγήτρια: η κ. Geneviève SAVIGNY

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 24.1.2019 Νομική βάση Άρθρο 32 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον Υιοθετήθηκε από το τμήμα 28.6.2019 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 17.7.2019 Σύνοδος ολομέλειας υπ’ αριθ. 545 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 135/7/21

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) υπογραμμίζει στην παρούσα γνωμοδότηση ότι οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού και η αγροοικολογία αποτελούν νέους ορίζοντες για την ευρωπαϊκή γεωργία. Εδώ και περισσότερα από 50 έτη, οι καινοτόμες αυτές προσεγγίσεις, ενώ έρχονταν σε αντίθεση με την παγκοσμιοποίηση των συστημάτων τροφίμων, έχουν δομηθεί, μελετώνται σε πολλά εθνικά και ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα, υποστηρίζονται στην ανάπτυξή τους με δημόσια και ιδιωτικά κεφάλαια και προσελκύουν όλο και περισσότερους νέους γεωργούς στα εν λόγω συστήματα. Επιβεβαιώθηκε έτσι ότι η αγροοικολογία και οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού είναι επαρκείς και κατάλληλες για την αντιμετώπιση των προκλήσεων στον τομέα των τροφίμων. Θα μπορούσαν να αποτελέσουν βασικό πυλώνα μιας πολιτικής με σκοπό την ανάπτυξη βιώσιμων συστημάτων τροφίμων και την υλοποίηση των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης εντός της επόμενης δεκαετίας (έως το 2030).

1.2. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αναπτύσσονται καινοτόμα συστήματα που φέρνουν σε επαφή καταναλωτές και παραγωγούς, όπως η κοινοτικά υποστηριζόμενη γεωργία (CSA – community supported agriculture) και άλλες μορφές «καλαθιών». Πολλοί από αυτούς τους παραγωγούς εφαρμόζουν βιολογική γεωργία ή άλλες μορφές φιλικών προς το περιβάλλον μεθόδων χωρίς επίσημη σήμανση. Συχνά οι τοπικές και περιφερειακές αρχές ασχολούνται ενεργά, οργανώνοντας συστήματα τοπικής διαχείρισης των τροφίμων στα οποία συμμετέχουν οι διάφοροι παράγοντες και ευνοώντας, ειδικότερα, τη χρήση τοπικών προϊόντων στην ομαδική εστίαση. Οι πωλήσεις μέσω βραχειών αλυσίδων αποτελούν πραγματική ευκαιρία για τις μικρές επιχειρήσεις να αυξήσουν την προστιθέμενη αξία και την αποδοτικότητα των εκμεταλλεύσεων. Αυτή η επανεπικέντρωση στο τοπικό επίπεδο αποφέρει απασχόληση και δυναμισμό επιτόπου, με ισχυρή δέσμευση των αγροτών που την ενστερνίζονται. Για τους καταναλωτές, αποτελεί πηγή φρέσκων και καλής ποιότητας προϊόντων, πλούσια σε ιστορία και ανθρώπινες σχέσεις, αποτελεί δε μέσο για την προσέλκυση του ενδιαφέροντος και την εκπαίδευση στη διατροφή και την αξία των προϊόντων.

1.3. Αυτός ο τρόπος παραγωγής-διανομής δεν αρμόζει σε όλες τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις για λόγους είδους παραγωγής, γεωγραφικής θέσης ή έλλειψης αστικού πληθυσμού που να μπορεί να καταναλώσει, για παράδειγμα, όλο τον οίνο ή όλο το ελαιόλαδο μιας ιδιαίτερα γεωργικής περιοχής. Δεν αντικαθιστά, επίσης, την ανάγκη για μη τοπικά παραγόμενα τρόφιμα. Στις πιο μακρές αλυσίδες, τα ευρωπαϊκά συστήματα σήμανσης της ποιότητας (προστατευόμενη γεωγραφική ένδειξη, προστατευόμενη ονομασία προέλευσης, εγγυημένο παραδοσιακό ιδιότυπο προϊόν) αποτελούν μέσο αναγνώρισης και ανάδειξης που διευκολύνει την επιλογή των καταναλωτών.

1.4. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ παρατηρεί την ανάδυση της αγροοικολογίας ως νέου διατροφικού και γεωργικού προτύπου. Ως επιστήμη, τεχνική και κοινωνικό κίνημα, η αγροοικολογία εξετάζει το σύστημα τροφίμων στο σύνολό του και έχει ως στόχο να φέρει τον παραγωγό εγγύτερα στο περιβάλλον του, διατηρώντας ή και αποκαθιστώντας την πολυπλοκότητα και τον πλούτο του αγρο-οικο-κοινωνικού συστήματος. Με την προώθηση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), και ως αντικείμενο πολλών ερευνών και διασκέψεων, η αγροοικολογία γνωρίζει ισχυρή ανάπτυξη στην Ευρώπη, μεταξύ άλλων σε θεσμικό επίπεδο, στο πλαίσιο των εθνικών προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης.

1.5. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η αγροοικολογία αποτελεί τον ορίζοντα προς τον οποίο πρέπει να τείνει η ευρωπαϊκή γεωργία, η οποία εξαρτάται εγγενώς από τη διαφύλαξη των φυσικών πόρων για την ανάπτυξή της. Με βάση την έμπνευση από επιτυχημένα μοντέλα όπως η βιολογική γεωργία (με εξαίρεση ορισμένες καταχρήσεις «βιομηχανοποιημένων»βιολογικών προϊόντων), η «μόνιμη καλλιέργεια»ή «αεικαλλιέργεια»(permaculture) και άλλα παραδοσιακά αγροτικά συστήματα, πρέπει να ενθαρρυνθούν και να αναδειχθούν οι δεσμεύσεις για τη μετάβαση προς τη μείωση των εισροών, την αναζωογόνηση του εδάφους, την εισαγωγή ποικίλων καλλιεργειών και την προστασία της βιοποικιλότητας.

1.6. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί την ανάπτυξη του αγροοικολογικού σχεδίου σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και στηρίζεται σε ένα δομημένο σχέδιο δράσης που θα χρησιμοποιεί διάφορους μοχλούς σε τοπικό, περιφερειακό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Το πλαίσιο για την ανάπτυξή του μπορεί να συνίσταται σε μια ολοκληρωμένη πολιτική τροφίμων που θα προωθεί η ΕΟΚΕ. Αναφέρονται κάποια σημαντικά μέτρα: — πρόσβαση στη χρηματοδότηση για την εγκατάσταση του απαραίτητου εξοπλισμού, ατομικού ή συλλογικού (2ος πυλώνας της ΚΓΠ)· — εφαρμογή της νομοθεσίας για τα τρόφιμα κατά τρόπο προσαρμοσμένο στους μικρούς παραγωγούς, με ευελιξία για την παραγωγή μικρής κλίμακας, καθώς και για τις απαιτήσεις επισήμανσης κ.λπ.· — δημιουργία ή ενίσχυση των κατάλληλων εκπαιδευτικών και συμβουλευτικών υπηρεσιών για τη μεταποίηση, τις άμεσες πωλήσεις και την αγροοικολογία· — προώθηση των δικτύων ανταλλαγών μεταξύ γεωργών· — προσανατολισμός της έρευνας προς την αγροοικολογία και τις ανάγκες των παραγωγών που διαθέτουν τα προϊόντα τους σε βραχείες αλυσίδες. — Στο επίπεδο των κατά τόπους περιοχών: πρέπει να θεσπιστούν κατάλληλοι κανόνες ανταγωνισμού ώστε να διευκολυνθεί ο εφοδιασμός της ομαδικής εστίασης από βραχείες και τοπικές αλυσίδες εφοδιασμού.

2. Εισαγωγή

2.1. Σε δύο γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ ( 1 ) υπογραμμιζόταν η ανάγκη να αναπτυχθεί μια ολοκληρωμένη πολιτική για τα τρόφιμα στην ΕΕ, βασιζόμενη σε περισσότερους του ενός πυλώνες, μεταξύ των οποίων η ανάπτυξη βραχύτερων αλυσίδων εφοδιασμού.

2.2. Αυξανόμενος αριθμός πρωτοβουλιών υλοποιούνται σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο προς στήριξη εναλλακτικών συστημάτων τροφίμων και βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού τροφίμων. Μια σφαιρική πολιτική για τα τρόφιμα θα πρέπει να στηρίζεται σε κοινή διαχείριση σε όλα τα επίπεδα —τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ενωσιακό—, την οποία και θα πρέπει να τονώνει και να αναπτύσσει. Μια τέτοιου είδους προσέγγιση θα δημιουργήσει ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάπτυξη των εν λόγω πρωτοβουλιών, ανεξάρτητα από την κλίμακα στην οποία πραγματοποιούνται, και είναι απαραίτητη για την επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης στην Ευρώπη.

2.3. Σε αυτό το πλαίσιο, η αγροοικολογία εμφανίζεται ως ένα νέο πρότυπο γεωργίας και τροφίμων, το οποίο υποστηρίζει την ανάπτυξη των εν λόγω νέων πρακτικών εφοδιασμού και παραγωγής τροφίμων.

2.4. Στόχος της παρούσας γνωμοδότησης είναι να επιτευχθούν στενότεροι δεσμοί μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών μέσα σε βραχύτερες αλυσίδες εφοδιασμού και να αναπτυχθεί η αγροοικολογία προκειμένου να εντοπιστούν οι συνθήκες και τα εργαλεία που θα επιτρέψουν τον προσανατολισμό του συστήματος τροφίμων προς την πλήρη υλοποίηση των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης.

3. Η ανάπτυξη βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού

3.1. Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρησιμοποιεί τον εξής ορισμό στο πλαίσιο των πολιτικών αγροτικής ανάπτυξης [κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013]: «ως "βραχεία αλυσίδα εφοδιασμού"νοείται μια αλυσίδα εφοδιασμού που περιλαμβάνει περιορισμένο αριθμό οικονομικών φορέων που έχουν αναλάβει δέσμευση για συνεργασία, τοπική οικονομική ανάπτυξη και στενές γεωγραφικές και κοινωνικές σχέσεις μεταξύ παραγωγών, επεξεργαστών και καταναλωτών» ( 2 )

3.2. Η διανομή τροφίμων υφίσταται βαθιές αλλαγές από τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Η βελτίωση της διατροφικής παιδείας και οι διαδοχικές κρίσεις στον τομέα της υγείας που συνδέονταν με κακές γεωργικές και αγροτοβιομηχανικές πρακτικές οδήγησαν στην εμφάνιση νέων κριτηρίων ποιότητας για όλο και περισσότερους καταναλωτές, στα οποία περιλαμβάνονται αναφορές στην υγεία και τη βιώσιμη ανάπτυξη ( 3 ) . Η απορρύθμιση των γεωργικών αγορών, η έντονη αστάθεια των τιμών, συχνά κάτω από το κόστος παραγωγής, και τα χαμηλά γεωργικά εισοδήματα, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη μέριμνα των καταναλωτών για υγιεινή διατροφή υψηλής ποιότητας, οδηγούν ορισμένους αγρότες να αλλάξουν τις μεθόδους παραγωγής και εμπορίας τους. Φαινόμενα διαφοροποίησης εμφανίζονται σε ολόκληρη την αλυσίδα, από την παραγωγή έως την κατανάλωση. Εμφανίζονται νέα γεωργικά προϊόντα, οι παραγωγοί καλούνται να αναλάβουν την πρωτοβουλία αναζήτησης νέων αγορών ή εξεύρεσης νέων τρόπων πωλήσεων σε βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού, ώστε να αποδίδουν οι ανθρώπινες και οικονομικές επενδύσεις στη διαφοροποίηση, ενώ εξελίσσονται πρακτικές προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της βιωσιμότητας, που ενθαρρύνονται λόγω της προσέγγισης μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών. Το 2015, η Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS) επεσήμανε ότι το 15 % των αγροτών πώλησαν το ήμισυ της παραγωγής τους μέσω βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού, ενώ έρευνα του Ευρωβαρόμετρου του 2016 διαπίστωνε ότι τέσσερις στους πέντε ευρωπαίους πολίτες θεωρούν ότι είναι σημαντική η ενίσχυση του ρόλου του αγρότη στην αλυσίδα γεωργικών προϊόντων διατροφής. Οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού κερδίζουν έδαφος στην Ευρώπη, κατά τρόπο όμως άνισο μεταξύ των χωρών.

3.3. Επομένως, οι μορφές άμεσης πώλησης είναι πολλές. Πέρα από τις παραδοσιακές μορφές, στο αγρόκτημα ή εκτός αυτού, αναπτύσσονται νέες πρωτοβουλίες. Ένας από τους πλέον δυναμικούς τομείς καινοτομίας των είκοσι τελευταίων ετών είναι οι τοπικές και αλληλέγγυες συμπράξεις, οι οποίες συνδέουν σε συμβατική βάση καταναλωτές και παραγωγούς για την παράδοση «καλαθιών»που περιέχουν κυρίως βιολογικά προϊόντα, και οι οποίες έχουν ενοποιηθεί και αναπτυχθεί από τη διεθνή οργάνωση Urgenci. Παρατηρούνται επίσης, σε πολλές χώρες, συλλογικές προσεγγίσεις για την αύξηση του δυναμισμού του τομέα με τη διοργάνωση εκθέσεων και τοπικών εκδηλώσεων, όπως το δίκτυο «Campagna Amica»στην Ιταλία. Η συμβολή του συνεταιριστικού τομέα είναι πολύ σημαντική. Πρόκειται για τομέα που προσελκύει τους νέους και τους συχνά ενθουσιώδεις πρόσφατα εγκατεστημένους.

3.4. Τα «πολύ θετικά»αποτελέσματα των βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού τροφίμων υπογραμμίστηκαν στην προαναφερθείσα γνωμοδότηση ( 4 ) , ιδίως όσον αφορά τη φρεσκάδα και την οργανοληπτική και διατροφική ποιότητα των προϊόντων. Μετά την ανάπτυξη ενός παγκοσμιοποιημένου συστήματος τροφίμων εδώ και πάνω από τριάντα χρόνια, φαίνεται να αναγνωρίζεται και να αποτελεί κοινό τόπο ότι τόσο η προσέγγιση των δεσμών μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών όσο και τα τοπικού χαρακτήρα συστήματα παρουσιάζουν πολλά οφέλη. Οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού βελτιώνουν την προστιθέμενη αξία και την αποδοτικότητα των μικρών εκμεταλλεύσεων, επιτρέπουν την πώληση συγκεκριμένων προϊόντων που «αφηγούνται μια ιστορία»στους καταναλωτές, οι οποίοι είναι τότε πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερα, ενώ αναζωογονούν την ύπαιθρο και δημιουργούν κοινωνικούς δεσμούς. Η βελτίωση της ποιότητας της παραγωγής τροφίμων και των δικτύων εμπορίας καθιστά τους καταναλωτές πιο υπεύθυνους όσον αφορά την αξία των τροφίμων και τη σπατάλη και, συνεπώς, συμβάλλει στη μείωση των επιπτώσεων των τροφίμων επί της αλλαγής του κλίματος.

3.4.1. Ο εν λόγω τρόπος εμπορίας δημιουργεί εξωτερικά οφέλη για ολόκληρη την κοινότητα (δημιουργία θέσεων εργασίας που δεν μπορούν να μετεγκατασταθούν, διατήρηση της προστιθέμενης αξίας στην περιοχή, τουριστική ή οικιστική ελκυστικότητα). Οι ευρύτερες αυτές εξωτερικές επιδράσεις πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την υποστήριξη της ανάπτυξης βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού και για τη δυναμική των κατά τόπους περιοχών.

3.4.2. Οι πρωτοβουλίες για βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού αφθονούν και βασίζονται σε κοινωνικές, οργανωτικές και τοπικές καινοτομίες που παραμένουν ακόμη υπό διαμόρφωση. Σε πολλά έργα, η τοπική διάσταση και η συλλογική ταυτότητα αναδεικνύονται σε βασικούς παράγοντες ανθεκτικότητας και μακροβιότητας. Ως εκ τούτου, το διακύβευμα είναι να παρασχεθούν τα μέσα για τη δημιουργία τοπικών συστημάτων τροφίμων με βάση την τοπική και αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση από τους ίδιους τους φορείς ( 5 )

3.5. Το διαδίκτυο αποδεικνύεται ένα νέο πεδίο διερεύνησης και καινοτομίας για τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού. Η γενίκευσή του κατά τη διάρκεια των τελευταίων δέκα ετών παρατηρείται και στις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων. Προσφέροντας μια αγορά ευρύτερη από την παραδοσιακή αγορά των παραγωγών, καθιστά επίσης δυνατή τη βελτίωση και την ομαλότερη ροή των συναλλαγών. Πολυάριθμες πλατφόρμες ηλεκτρονικής παραγγελίας έκαναν την εμφάνισή τους τα τελευταία πέντε χρόνια. Αυτοί οι «κόμβοι τροφίμων»επιτρέπουν την καθιέρωση άμεσης σχέσης μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, ειδικά για τα προϊόντα που υπάρχουν μόνο σε τοπικό επίπεδο. Δίδουν τη δυνατότητα σε παραγωγούς, αλλά και σε καταναλωτές, να συγκεντρωθούν για να πραγματοποιούν αγορές/πωλήσεις ομαδικά, διευκολύνοντας έτσι τις διαδικασίες διαχείρισης στις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων. Άλλες χρήσεις της ψηφιοποίησης εφαρμόζονται στην παραγωγή και τη μεταποίηση των προϊόντων.

4. Αγροοικολογία, ένας νέος τρόπος προσέγγισης της γεωργίας

4.1. Κατά το δεύτερο διεθνές συμπόσιο για την αγροοικολογία, που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη το 2018, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) πρότεινε τον ακόλουθο ορισμό: «Η αγροοικολογία συνίσταται στην εφαρμογή οικολογικών εννοιών και αρχών για τη βελτιστοποίηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των φυτών, των ζώων, των ανθρώπων και του περιβάλλοντος, χωρίς να λησμονούνται οι κοινωνικές πτυχές που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ώστε το σύστημα τροφίμων να είναι βιώσιμο και δίκαιο. Με τη δημιουργία συνεργειών, η αγροοικολογία μπορεί όχι μόνο να συμβάλει στην παραγωγή τροφίμων, την επισιτιστική ασφάλεια και τη διατροφή του πληθυσμού, αλλά και να βοηθήσει στην αποκατάσταση των υπηρεσιών οικοσυστήματος και της βιοποικιλότητας, στοιχείων απαραίτητων για τη βιώσιμη γεωργία» ( 6 )

4.2. Η αγροοικολογία έχει δομηθεί σύμφωνα με τρεις κύριες διαστάσεις. Η πρώτη είναι η αγροοικολογία που εμφανίστηκε από τη δεκαετία του 1920 ως σύνολο επιστημονικών κλάδων (φυσική, χημεία, οικολογία, χωροταξία) που αντιμετωπίζουν τη γεωργία μέσω σύνθετων συστημάτων αλληλεπιδράσεων του αγροοικοσυστήματος. Η δεύτερη διάσταση είναι η αγροοικολογία ως σύνολο βιώσιμων γεωργικών πρακτικών που βελτιστοποιούν και σταθεροποιούν τη συγκομιδή. Τέλος, η τρίτη διάσταση της αγροοικολογίας είναι η ύπαρξή της ως κοινωνικού κινήματος προς αναζήτηση της επισιτιστικής αυτάρκειας και νέων πολυλειτουργικών ρόλων για τη γεωργία ( 7 ) . Η αγροοικολογία εξελίχθηκε επίσης προς την κατεύθυνση του καλύτερου συνυπολογισμού των προκλήσεων σχετικά με τα τρόφιμα, όπως αποδεικνύεται από έγγραφα όπως τα «Redesigning the food system»(Hill, 1985) και «Agroécologie, l’écologie des systèmes alimentaires durables», έργο αναφοράς του Steve Gliessman.

4.3. Η αγροοικολογία βασίζεται σε έναν κοινό πυρήνα δέκα αρχών που έχουν οριστεί και καταγραφεί από τον FAO και οι οποίες έχουν στόχο να βοηθήσουν τις χώρες να μετασχηματίσουν τα συστήματα γεωργίας και τροφίμων τους, να γενικεύσουν τη βιώσιμη γεωργία και να επιτύχουν τον στόχο «μηδενική φτώχεια», καθώς και πολλούς άλλους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης: — ποικιλομορφία, συνέργειες, αποδοτικότητα, ανθεκτικότητα, ανακύκλωση, συνδημιουργία και ανταλλαγή γνώσεων (περιγραφή των κοινών χαρακτηριστικών των αγροοικολογικών συστημάτων, θεμελιώδεις πρακτικές και καινοτόμες προσεγγίσεις)· — ανθρώπινες και κοινωνικές αξίες, πολιτισμός και διατροφικές παραδόσεις (χαρακτηριστικά σχετικά με το γενικότερο πλαίσιο)· — κυκλική και αλληλέγγυα οικονομία, υπεύθυνη διακυβέρνηση (υποστηρικτικό περιβάλλον). Τα δέκα στοιχεία της αγροοικολογίας συνδέονται και αλληλοεξαρτώνται (8).

4.4. Με βάση τις δέκα αυτές αρχές, πολλές μορφές γεωργίας μπορούν να διεκδικήσουν αυτόν τον τίτλο: η βιολογική γεωργία, η οποία χρησιμοποιεί τις ίδιες αρχές μέσα σε ένα τυποποιημένο πλαίσιο (κανόνες της ΕΕ για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων ( 9 ) ), η βιοδυναμική γεωργία, η αειφόρος γεωργία, η γεωργοδασοκομία, η οποία συνδυάζει την καλλιέργεια με τη δενδροκομία ή η «αεικαλλιέργεια»(permaculture), μοιράζονται μια κοινή βάση που συνίσταται στη σύνθετη και συστημική προσέγγιση της γεωργίας από την παραγωγή μέχρι την κατανάλωση τροφίμων. Πρέπει να τονιστεί ο κεντρικός ρόλος που έχει σε αυτές τις μορφές γεωργίας η διατήρηση της ποιότητας και της ζωής των εδαφών. Η αγροοικολογία αποτελεί παραδειγματική στροφή για τη γεωργία με στόχο την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, την αποκατάσταση των έμβιων οικοσυστημάτων και την προστασία των υδάτων, του εδάφους και όλων των πόρων από τους οποίους εξαρτάται η γεωργική παραγωγή. Θα πρέπει να ενθαρρυνθούν όλες οι δεσμεύσεις των αγροτών που έχουν ως στόχο την επανεξέταση των πρακτικών και των σχέσεων με το οικοσύστημα, προκειμένου να μειωθεί το εξωτερικό κόστος και να αυξηθούν τα εξωτερικά οφέλη. Η μείωση των εισροών χημικών, η εισαγωγή μεγαλύτερης ποικιλίας στην αμειψισπορά, η γεωργία διατήρησης και η διαφύλαξη της βιοποικιλότητας αποτελούν στάδια που πρέπει να ενθαρρυνθούν καθ’ οδόν προς την αγροοικολογική μετάβαση όλων των γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην Ευρώπη.

4.5. Την εκθετική διεθνή ανάπτυξη της εν λόγω προσέγγισης του συστήματος τροφίμων στις τρεις διαστάσεις του (επιστημονική, τεχνική και κοινωνική) δρομολόγησε το κοινωνικό κίνημα που αναπτύχθηκε στις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, ξεκινώντας από τη Λατινική Αμερική με οργανώσεις όπως η Via Campesina. Η Ευρώπη συμμετέχει και αυτή στο συγκεκριμένο κίνημα. Ο FAO διοργάνωσε ένα πρώτο συμπόσιο στη Ρώμη, τον Σεπτέμβριο του 2014, με τίτλο «Η αγροοικολογία για την επισιτιστική ασφάλεια και τη διατροφή του πληθυσμού», το οποίο ακολούθησαν διάφορα περιφερειακά σεμινάρια, μεταξύ άλλων στη Βουδαπέστη τον Νοέμβριο του 2016 για την Ευρώπη, υποστηρίζει δε την ανάπτυξη της αγροοικολογίας με σκοπό την επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης και την τήρηση της συμφωνίας του Παρισιού. Η επόμενη εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στην Ευρώπη στα τέλη του 2019. Το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα Ορίζοντας 2020 έχει ενσωματώσει πολλά θέματα που συνδέονται με την αγροοικολογία, τη βιολογική γεωργία και τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού, ενώ η οργάνωση PEI-Agri, η οποία έχει επίσης διερευνήσει τα θέματα αυτά για την αγροτική ανάπτυξη, διοργανώνει την επόμενη σύνοδο κορυφής για τη γεωργική καινοτομία στον τομέα της αγροοικολογίας στη Γαλλία τον Ιούνιο του 2019.

4.6. Η αγροοικολογία θεσμοθετείται σταδιακά, ιδιαίτερα στη Γαλλία ( 10 ) . Ενσωματώνοντάς τη στον γαλλικό Αγροτικό Κώδικα και θεσπίζοντας νομικά και οικονομικά μέσα, η Γαλλία ανέδειξε την αγροοικολογία σε άξονα της γεωργικής της ανάπτυξης ( 11 ) . Οι οικονομικοί πόροι και ο προσανατολισμός ορισμένων ειδικών προγραμμάτων της Γαλλίας έχουν δημιουργήσει και υποστηρίξει μια δυναμική ανάπτυξης πολλών έργων από συλλόγους αγροτών, με τη μεταστροφή της γεωργικής ανάπτυξης και παραγωγής προς την ενίσχυση της βιωσιμότητας ( 12 )

4.6.1. Μεταξύ των θετικών αποτελεσμάτων της αγροοικολογίας που τονίζουν τα ακαδημαϊκά έργα και αναπαράγουν οι οργανώσεις ανάπτυξης, σημειώνονται τα εξής: — για τους αγρότες: αύξηση της γονιμότητας των εδαφών, μείωση του κόστους παραγωγής, μεγαλύτερη αυτονομία λήψης αποφάσεων, ανάπτυξη της ανθεκτικότητας των γεωργικών συστημάτων στους κλιματικούς κινδύνους και αναβάθμιση του επαγγέλματος· — για τους καταναλωτές: υγειονομική και διατροφική ποιότητα των τροφίμων και των υδάτων, διαφύλαξη της βιοποικιλότητας και των τοπίων, καθώς και εγγυήσεις όσον αφορά τις αγροτικές μεθόδους (εκτροφή ή καλλιέργεια) (13).

4.6.2. Τα αποτελέσματα αυτά ενισχύονται από τη συλλογική διάσταση που χαρακτηρίζει τα αγροοικολογικά έργα, από τη συμμετοχή των αγροτών ως δύναμης υποβολής προτάσεων και καινοτομίας στο αντικείμενό τους, από την επιθυμία βελτίωσης και από την ανάγκη μείωσης του κόστους παραγωγής. Οι διαδικτυακές πλατφόρμες ( 14 ) επιτρέπουν ενδεχομένως την απαραίτητη αξιοποίηση των τεχνικών και επιστημονικών αναφορών που παράγονται και των μαρτυριών των αγροτών που έχουν προβεί σε αυτήν τη μετάβαση, χωρίς να παραγνωρίζεται ο αντίκτυπος της επιμόρφωσης και των συλλογικών δραστηριοτήτων.

4.6.3. Η κατάρτιση των μελλοντικών γεωργών στα δημόσια ιδρύματα γεωργικής εκπαίδευσης εμπεριέχει την αποστολή της «συμβολής στην ανάπτυξη της αγροοικολογίας». Το εκπαιδευτικό περιεχόμενο επί του θέματος εμπλουτίζεται όλο και περισσότερο ( 15 ) και οι σπουδαστές είναι πιθανότερο να ευνοήσουν την αγροοικολογική μετάβαση και παραγωγή στη μελλοντική επαγγελματική τους ζωή ( 16 ) . Το γαλλικό πρόγραμμα αγροοικολογικής μετάβασης προβλέπει βελτίωση της διατροφής των σπουδαστών με την εισαγωγή μαγειρεμένων τοπικών προϊόντων στον κατάλογο του εστιατορίου των γεωργικών γυμνασίων και λυκείων, κάτι το οποίο αυξάνει την ευαισθητοποίησή τους ως προς το θέμα των τροφίμων.

4.6.4. Για να υποστηριχθεί η μετάβαση σε τοπικό επίπεδο, η γαλλική κυβέρνηση δημιούργησε τα τοπικά προγράμματα τροφίμων (PAT, projets alimentaires territoriaux), όπου ελεύθερα διαμορφωνόμενες ομάδες σχεδιάζουν τις ενέργειες που απαιτούνται για τη βελτίωση του τοπικού συστήματος τροφίμων. Φαίνεται ότι, παρά τους ανεπαρκείς πόρους, τα προγράμματα αυτά προκαλούν ενδιαφέρον και τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά.

4.7. Βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού και αγροοικολογία, δύο μεταβάσεις που συνδέονται

4.7.1. Η αγροοικολογία χαρακτηρίζεται κυρίως από την ποικιλομορφία της συμπληρωματικότητας των καλλιεργειών σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης. Είτε πρόκειται για κτηνοτροφικά προϊόντα είτε για αγροοικολογικές καλλιέργειες, είναι σημαντικό να δημιουργηθούν νέες διέξοδοι στην αγορά και να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα. Οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων εμφανίζονται ως η κατάλληλη απάντηση στο συγκεκριμένο ζήτημα της μετάβασης.

4.7.2. Τέλος, είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι η συσχέτιση της αγροοικολογίας και των βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο, οδηγεί σήμερα στην ανάδυση μιας τοπικής διαχείρισης των τροφίμων, με νέους τρόπους συμμετοχής των σχετικών φορέων. Αυτές οι διαδικασίες για την επανασύνδεση των πόλεων με τις γειτονικές τους ζώνες παραγωγής τροφίμων βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη σε πολλές περιοχές: Μιλάνο στην Ιταλία, Μονπελιέ στη Γαλλία, Γάνδη, Βρυξέλλες και Λιέγη στο Βέλγιο, ή Τορόντο στον Καναδά.

5. Ανάπτυξη των βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού και της αγροοικολογίας για βιώσιμα συστήματα τροφίμων

5.1. Συμβολή στην ποιοτική διατροφή

5.1.1. Το 2012, ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού και τα τοπικά συστήματα τροφίμων, το οποίο συνδιαχειριζόταν το Πανεπιστήμιο του Coventry και στο οποίο συμμετείχαν οι Γενικές Διευθύνσεις Γεωργίας και Υγείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τόνισε τις πτυχές της ποιότητας, της ιχνηλασιμότητας και της διαφάνειας, οι οποίες θα πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο της πράξης αγοραπωλησίας. Ως εκ τούτου, η ΕΕ πρέπει να παράσχει στους παραγωγούς και τους καταναλωτές τα μέσα ώστε να οικοδομήσουν και να σταθεροποιήσουν το εν λόγω τρίπτυχο, ανεξάρτητα από τη μορφή της βραχείας αλυσίδας εφοδιασμού. Διαπιστώνεται ότι η πλειονότητα των προϊόντων που πωλούνται μέσω βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού προέρχεται από τη βιολογική γεωργία ή από μη πιστοποιημένες μεθόδους χωρίς εισροές συνθετικών υλικών, ανάλογα με τη χώρα. Το στοιχείο αυτό φαίνεται να είναι το κλειδί για την προσέγγιση της αγροοικολογίας με τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού. Πράγματι, οι αρχές και το πλαίσιο της αγροοικολογίας μπορούν να δημιουργήσουν ένα αρκετά σημαντικό και σταθερό περιβάλλον εμπιστοσύνης, χωρίς να απαιτείται κατ’ ανάγκη ένα σύστημα γεωργικής σήμανσης για να μπορούν οι καταναλωτές να βρίσκουν «την ποιότητα, την ιχνηλασιμότητα και τη διαφάνεια»που είναι αναγκαίες για την ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα των βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού. Οι τακτικές επισκέψεις αγροκτημάτων από μέρους των καταναλωτών και άλλων παραγωγών εμφανίζονται ως αποτελεσματική μέθοδος «συμμετοχικής εγγύησης»για τη βελτίωση της διαφάνειας, της ανάπτυξης ενταγμένων σε πλαίσιο δεικτών και της παρακολούθησης των αγροοικολογικών πρακτικών ( 17 )

5.1.2. Σε ατομικό επίπεδο, οι πλέον πρόσφατες μελέτες καταδεικνύουν ότι οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού βελτιώνουν σημαντικά την υγεία των ανθρώπων. Αφενός, είναι προσεκτικότεροι ως προς το τι τρώνε και με ποιον τρόπο γίνεται η παραγωγή, αφετέρου, δε, οι δομές αυτές αποτελούν χώρους εντονότατης κοινωνικής μάθησης, μεταξύ άλλων σε θέματα υγιούς διατροφικής συμπεριφοράς.

5.2. Προσβασιμότητα και επισιτιστική ασφάλεια

5.2.1. Σήμερα, πολλά ευρωπαϊκά ερευνητικά έργα ( 18 ) ( 19 ) επισημαίνουν ότι οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού έχουν την τάση να διαρθρώνονται και να οργανώνονται έτσι ώστε να παύσουν να αποτελούν εξειδικευμένο τμήμα της αγοράς και να καταστούν ένας πραγματικά συνήθης τρόπος κατανάλωσης τροφίμων. Το γεγονός αυτό διευκολύνθηκε ιδίως από τη δικτύωση πολλών φορέων σε επίπεδο ΕΕ, μέσω έργων που υποστηρίζονται από διάφορα ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης. Ωστόσο, η άνθιση αυτή παραμένει περιορισμένη, εξαιτίας των δυσκολιών πρόσβασης ορισμένων προϊόντων στα λιγότερο εύπορα νοικοκυριά. Θα ήταν σκόπιμο να συνεχιστεί το έργο που επιτελέστηκε στις προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ σχετικά με το θέμα των μοχλών δράσης ώστε να καταστούν προσιτά τα εν λόγω προϊόντα διατροφής. Αρκετά ερευνητικά έργα σχετικά με το θέμα βρίσκονται σε τελικό στάδιο προγραμματισμού στη Γαλλία (RMT Alimentation ( 20 ) , έργο Casdar ACCESSIBLE ( 21 ) ή τα τοπικά προγράμματα τροφίμων – PAT ( 22 ) ).

5.2.2. Από τα διαθέσιμα εργαλεία, τα μέσα έρευνας και καινοτομίας που διατίθενται από την PEI-Agri και τη ΓΔ Έρευνας στο μελλοντικό πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη»μπορούν να αφιερωθούν στην αγροοικολογία και τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού. Ως μέρος της μελλοντικής ΚΓΠ, θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν τα προγράμματα οικολογικού σχεδιασμού (ECO-schemes) έτσι ώστε να ενθαρρύνονται σταδιακά οι γεωργοί να προτιμούν αγροοικολογικές μεθόδους, αλλά και να μετεξελιχθούν τα συστήματα σε βραχείες αλυσίδες. Το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα του δεύτερου πυλώνα, όπως τα αγροπεριβαλλοντικά μέτρα, τα μέτρα για το κλίμα, και οι επιδοτήσεις για τις επενδύσεις που απαιτούνται για την εφαρμογή τους, καθώς και τα εργαλεία επεξεργασίας και εμπορίας. Τα αντίστοιχα μέσα κατάρτισης και παροχής συμβουλών πρέπει να αναπτυχθούν, όπως και η τοπική δράση, χάρη στα προγράμματα LEADER. Επιπλέον, για τη στήριξη των κατά τόπους πρωτοβουλιών μπορούν να αξιοποιηθούν και οι πόροι που διατίθενται για τη συνοχή.

5.2.3. Πρέπει να αναπτυχθούν κατάλληλοι κανόνες ώστε να καταστεί δυνατή η προμήθεια μέσω δημοσίων συμβάσεων με βάση βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού, η οποία επί του παρόντος περιορίζεται από τους κανόνες του ανταγωνισμού. Είναι επίσης απαραίτητο να υπάρχουν κανόνες κατάλληλοι για τις βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού. Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 852/2004 για την υγιεινή των τροφίμων ( 23 ) προσφέρει δυνατότητες ευελιξίας κατά την εφαρμογή της μεθόδου HACCP (ανάλυση κινδύνων και κρίσιμων σημείων ελέγχου) για τους μικροπαραγωγούς, οι οποίες πρέπει να χρησιμοποιούνται σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Το ίδιο ισχύει και για τους κανόνες επισήμανσης των προϊόντων. Η επισήμανση προέλευσης των μεταποιημένων τροφίμων (π.χ. στα εστιατόρια ή στην ομαδική εστίαση) μπορεί να διαδραματίσει υποστηρικτικό ρόλο: εάν η προέλευση ενός προϊόντος διατροφής καταστεί διαφανής, είναι πιθανότερο ο καταναλωτής να επιλέξει το προϊόν ή το φαγητό που παρασκευάστηκε κοντά, έστω και πληρώνοντας λίγο περισσότερο. Η κάλυψη δικτύου 4G (τηλεφωνία και διαδίκτυο) στις αγροτικές περιοχές είναι πολύ σημαντική για τη διευκόλυνση της πρόσβασης και της επαφής με τους καταναλωτές, χάρη στην ανάπτυξη της ψηφιοποίησης.

5.2.4. Μια ανησυχία που εκφράζεται συχνά αφορά την ικανότητα της αγροοικολογίας και των δικτύων εγγύτητας να καλύψουν τις διατροφικές ανάγκες ολόκληρου του κόσμου και των 10 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που αναμένονται το 2050. Οι εργασίες πολλών ερευνητικών οργανισμών είναι σαφείς ως προς το θέμα αυτό: σε διεθνές επίπεδο, η ανάπτυξη της αγροοικολογίας και η κινητοποίηση πόρων εντός και εκτός της γεωργίας είναι απαραίτητη και δυνατή δεδομένων των οικονομικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών επιταγών. Στην Ευρώπη, οι πρόσφατες εργασίες του ινστιτούτου IDDRI (Ινστιτούτο Βιώσιμης Ανάπτυξης και Διεθνών Σχέσεων) καταδεικνύουν ότι είναι δυνατό να τραφεί ολόκληρος ο ευρωπαϊκός πληθυσμός με ορίζοντα το 2050 χάρη σε έναν προοδευτικό αγροοικολογικό μετασχηματισμό που θα ενσωματώνει την κτηνοτροφία, τις καλλιέργειες και τα δέντρα, με στόχο μηδενικές ανθρακούχες εκπομπές.

5.3. Η πορεία προς την αγροοικολογία

5.3.1. Η ανάπτυξη του αγροοικολογικού προγράμματος σε επίπεδο ΕΕ πρέπει να βασίζεται σε ένα δομημένο σχέδιο δράσης, με τη χρήση διαφορετικών μοχλών σε διάφορες πτυχές της δημόσιας και ιδιωτικής δράσης που θα καλύπτει πολλά ζητήματα: την κατάρτιση, τη γεωργική ανάπτυξη, τον αναπροσανατολισμό των ενισχύσεων, την προσαρμογή της νομοθεσίας, την ενίσχυση της τοπικής διάστασης των αγροδιατροφικών αλυσίδων, τη γενετική επιλογή, τις υπερπόντιες περιφέρειες και τη διεθνή δράση ( 24 ) . Ως εκ τούτου, θα ήταν σκόπιμο η ΕΕ να ασχοληθεί με τις ευκαιρίες στήριξης ώστε να μπορέσουν η αγροοικολογία και οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού να αναπτυχθούν από κοινού και να συντονιστούν προκειμένου να διασφαλιστεί η κοινή τους βιωσιμότητα. Είναι σημαντικό αυτός ο μοχλός δράσης να είναι αρκετά φιλόδοξος ώστε να μπορέσουν πολλές γεωργικές επιχειρήσεις να δεσμευτούν μακροπρόθεσμα για την εν λόγω μετάβαση. Η έννοια του χρονικού πλαισίου είναι σημαντική διότι, αφενός, θα δώσει χρόνο στους ενδιαφερόμενους φορείς να δρομολογήσουν τη μετάβαση και, αφετέρου, θα δώσει τη δυνατότητα σε όσους συμμετέχουν να διασφαλίσουν πλήρη μετάβαση σε ένα σύστημα που είναι εκ των πραγμάτων περίπλοκο να τεθεί σε εφαρμογή.

5.3.2. Το πλαίσιο ενός προγράμματος μπορεί να το προσφέρει μια συνολική πολιτική για τα τρόφιμα, όπως αυτή που προωθεί η ΕΟΚΕ εδώ και αρκετά χρόνια, υπό την ηγεσία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Τροφίμων, τη δραστηριοποίηση του οποίου θα μπορούσε να αναλάβει η ΕΟΚΕ, και με συντονισμό σε επίπεδο ενδιαφερόμενων Γενικών Διευθύνσεων από έναν αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η πρόταση για κοινή πολιτική τροφίμων προωθήθηκε σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω του έργου του IPES-Food ( 25 )

5.3.3. Το έργο του FAO μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για την ανάπτυξη της αγροοικολογίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ιδιαίτερα διαφωτιστικές από την άποψη αυτή είναι οι συστάσεις του «περιφερειακού συμποσίου για βιώσιμα συστήματα γεωργίας και τροφίμων στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία». Ο οδηγός για την «καθιέρωση δεσμών μεταξύ μικροκαλλιεργητών και αγορών», που εγκρίθηκε το 2016 από την Επιτροπή για την Παγκόσμια Επισιτιστική Ασφάλεια, συνιστά στα κράτη να υποστηρίξουν τις κατά τόπους αγορές (τοπική, περιφερειακή, εθνική) προς επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης.

Βρυξέλλες, 17 Ιουλίου 2019. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων»(ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 64) και γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η συμβολή της κοινωνίας πολιτών στην ανάπτυξη μιας σφαιρικής πολιτικής για τα τρόφιμα στην ΕΕ»(ΕΕ C 129 της 11.4.2018, σ. 18).

(2) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013.

(3) Codron, J.-M., Sirieix, L., Reardon, T., «Social and Environmental Attributes of Food Products: Signaling and Consumer Perception, With European Illustrations», Agriculture and Human Values, τόμ. 23, αριθ. 3, 2006, σ. 283-297.

(4) Βλέπε υποσημείωση 1

(5) Le Velly, R., «Dynamiques des systèmes alimentaires alternatifs», Systèmes agroalimentaires en transition, Édition Quae, 2017, σ. 149-158.

(6) http://www.fao.org/about/meetings/second-international-agroecology-symposium/en/

(7) https://pubs.iied.org/14629IIED/?c=foodag.

(8) (http://www.fao.org/3/i9037en/I9037en.pdf).

(9) Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2007, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91.

(10) Έργα του S. Bellon.

(11) Άρθρο 1, όπως τροποποιήθηκε από τον νόμο για το μέλλον της γεωργίας που ψηφίστηκε στις 13 Οκτωβρίου 2014, Code rural et de la pêche maritime (Αγροτικός Κώδικας και Κώδικας Θαλάσσιας Αλιείας).

(12) PEI Agroecology Europe: http://www.agroecology-europe.org/

(13) Claveirol, C., «La transition agroécologique: défis et enjeux», Les avis du CESE, 2016.

(14) https://rd-agri.fr/

(15) https://pollen.chlorofil.fr/?s=agroecologie.

(16) http://www.bergerie-nationale.educagri.fr/fileadmin/webmestre-fichiers/formation/articles_presse/Plan_EPA1-bilan-Fevrier_2019.pdf.

(17) http://www.cocreate.brussels/-CosyFood-.

(18) https://ec.europa.eu/eip/agriculture/sites/agri-eip/files/eip-agri_brochure_short_food_supply_chains_2019_en_web.pdf.

(19) http://www.shortfoodchain.eu/news/

(20) www.rmt-alimentation-locale.org/

(21) http://www.civam.org/images/M%C3%A9lanie/AcceCible/PRESENTATION-Accessible.pdf.

(22) http://rnpat.fr/les-projets-alimentaires-territoriaux-pat/

(23) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 852/2004.

(24) Claveirol, C., «La transition agroécologique: défis et enjeux», Les avis du CESE, 2016.

(25) IPES-Food, Towards a Common Food Policy for the European Union, Βρυξέλλες, IPES Food, 2017.