Όπως επισημαίνεται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής για την κατάσταση των νέων, η πρόσβαση των νέων σε ευκαιρίες για εκπαίδευση, εργασία, κινητικότητα και δημοκρατική συμμετοχή σημείωνε βελτίωση έως το τέλος του 2019, μέχρι το ξέσπασμα της πανδημίας COVID-19. Η πανδημία είχε ως αποτέλεσμα τη διακοπή των δραστηριοτήτων εκπαίδευσης, κατάρτισης και άλλων μαθησιακών δραστηριοτήτων, την απώλεια θέσεων απασχόλησης και ευκαιριών σταδιοδρομίας, την κοινωνική απομόνωση και την εμφάνιση προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Πριν από την πανδημία COVID-19: η κινητικότητα και η σύνδεση μεταξύ των νέων στην Ευρώπη ολοένα και αυξανόταν, χωρίς να λείπουν όμως οι εκπαιδευτικές και κοινωνικοοικονομικές ανισότητες

Το 2019 περίπου 86 εκατομμύρια νέοι ζούσαν στην ΕΕ των 28 (ένας στους έξι ήταν μεταξύ 15 και 29 ετών). Το ποσοστό των νέων στον συνολικό πληθυσμό της ΕΕ στο διάστημα από το 2010 έως το 2019 μειώθηκε κατά 1,8 εκατοστιαίες μονάδες (τα υψηλότερα ποσοστά συρρίκνωσης παρατηρήθηκαν στις περιφέρειες της Βαλτικής και της Ανατολικής Ευρώπης), επιβεβαιώνοντας μια μακροπρόθεσμη τάση συρρίκνωσης του νεανικού πληθυσμού. Παράλληλα, ωστόσο, η μετανάστευση νέων εντός και προς την Ευρώπη έχει επιταχυνθεί από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα.

Το 2019 ένας στους τρεις νέους στην ΕΕ ανέφερε ότι έχει διαμείνει στο εξωτερικό για τουλάχιστον δύο εβδομάδες για σπουδές, κατάρτιση, εργασία, ανταλλαγές ή εθελοντισμό. Πάνω από το 40 % των νέων που σκέφτονταν να μεταβούν στο εξωτερικό για μάθηση ή εθελοντισμό, αλλά δεν το έπραξαν ποτέ, δήλωσαν ότι δεν είχαν την αναγκαία οικονομική δυνατότητα ή ανέφεραν οικογενειακούς, προσωπικούς ή άλλους λόγους που σχετίζονται με την εργασία.

Τα τελευταία έτη, μέχρι την εμφάνιση της πανδημίας COVID-19, οι ευρωπαϊκές οικονομίες βρίσκονταν σε τροχιά ανάκαμψης από την οικονομική κρίση. Ωστόσο, το 2019 περισσότεροι από 5 εκατομμύρια κάτοικοι της ΕΕ των 28, ηλικίας μεταξύ 15 και 29 ετών ήταν ακόμη άνεργοι (6,3 % του συνόλου των νέων ηλικίας 15–29 ετών ή 11,1 % του νεανικού εργατικού δυναμικού). Μεταξύ του 2015 και του 2019, τα ποσοστά ανεργίας των νέων μειώθηκαν σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, παραμένοντας όμως πάντα σε επίπεδα υπερδιπλάσια της γενικής ανεργίας. Λόγω της πανδημίας, τα ποσοστά της ανεργίας των νέων στην ΕΕ των 27 αυξήθηκαν από 11,9 % το 2019 σε 13,3 % το 2020. Οι νέοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να ενσωματωθούν με σταθερότητα στην αγορά εργασίας και οι ευάλωτες ομάδες παραμένουν σε μειονεκτική θέση στο εργασιακό περιβάλλον.

Οι νέοι επιδίδονται σε πολλές μορφές συμμετοχής στα κοινά και πολιτικής στράτευσης. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τα κοινωνικά κινήματα ή η ενασχόληση με μη θεσμοθετημένες μορφές συμμετοχής, όπως το παγκόσμιο νεανικό κίνημα κατά της κλιματικής αλλαγής «Fridays for Future» (Παρασκευές για το Μέλλον). Οι νέοι, επίσης, εκτιμούν τη σημασία της ψήφου ως σημαντικού διαύλου δημοκρατικής συμμετοχής: πάνω από τα δύο τρίτα των νέων στην ΕΕ έχουν ψηφίσει τουλάχιστον μία φορά σε τοπικές, εθνικές ή ευρωπαϊκές εκλογές. Η αυξητική τάση επιβεβαιώθηκε το 2019, στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Επίσης, οι νέοι έχουν αρκετά θετική ή πολύ θετική άποψη για την ΕΕ, τείνουν να εμπιστεύονται περισσότερο την ΕΕ και αισθάνονται ικανοποιημένοι από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η δημοκρατία σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους σε ηλικία ενήλικες.

Η χρήση του διαδικτύου αποτελεί σημαντική συνιστώσα της ζωής των νέων στην ΕΕ των 28, δεδομένου ότι σε ποσοστό 90 % το χρησιμοποιούσαν σε καθημερινή βάση και σε ποσοστό 45 % συμμετείχαν σε δραστηριότητες ηλεκτρονικής μάθησης το 2019. Η ψηφιοποίηση δημιούργησε μεν πολλές ευκαιρίες αλληλεπίδρασης, μάθησης και συμμετοχής, αλλά επέφερε και προκλήσεις σε σχέση με τις ψηφιακές δεξιότητες και το ψηφιακό χάσμα, καθώς και τη δυνητική έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο και επιβλαβείς επαφές. Οι νεαροί Ευρωπαίοι, ειδικά όσοι ζουν σε αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές και διαθέτουν χαμηλότερο επίπεδο τυπικής εκπαίδευσης, επανειλημμένα αναφέρουν περιορισμένη χρήση του διαδικτύου για σκοπούς αλληλεπίδρασης με δημόσιες αρχές, ενασχόλησης με το ηλεκτρονικό εμπόριο και τη συνεργατική οικονομία. Στις προκλήσεις περιλαμβάνονται η συνδεσιμότητα, η πρόσβαση σε ευρυζωνικές υπηρεσίες και η διαθεσιμότητα ψηφιακών συσκευών. Καθώς ο ψηφιακός εξοπλισμός και η σύνδεση με το διαδίκτυο αποτελούν πλέον απαραίτητα στοιχεία της μάθησης, το σχετικό κόστος της εκπαίδευσης έχει επιτείνει την ανισότητα.

Η έξαρση της νόσου COVID-19 επέφερε: επιτάχυνση των ψηφιακών τάσεων και ισχυρό αρνητικό αντίκτυπο στην εκπαίδευση, την απασχόληση και την ψυχική υγεία

Η πανδημία COVID-19 επηρέασε και άσκησε πρωτοφανή πίεση στα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης παγκοσμίως και σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι περιορισμοί προκάλεσαν σημαντικές αλλαγές στη διδασκαλία και τη μάθηση, καθώς και στην επικοινωνία και τη συνεργασία εντός των εκπαιδευτικών κοινοτήτων. Αυτοί οι περιορισμοί είχαν επιπτώσεις στους εκπαιδευόμενους, στις οικογένειές τους, στους εκπαιδευτικούς, τους εκπαιδευτές, τους ερευνητές και τους επικεφαλής εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, καθώς και σε επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται στο πλαίσιο μιας κοινότητας και ασχολούνται με την εκπαίδευση και τη νεολαία.

Η μάθηση κατέστη σε πολλές περιπτώσεις δυσχερέστερη λόγω της έλλειψης στενής αλληλεπίδρασης με τους εκπαιδευτικούς και τους συμμαθητές, της λιγότερης έμφασης στη λεπτομέρεια κατά τη διδασκαλία, καθώς και λόγω των καθυστερήσεων. Η σωματική και συναισθηματική ευεξία διακυβεύτηκαν, καθώς τα σχολεία και τα πανεπιστήμια δεν ήταν σε θέση να προσφέρουν δομημένες δραστηριότητες ή πρόσβαση σε εγκαταστάσεις και υποστηρικτικές υπηρεσίες. Η κοινωνικοποιητική διάσταση της εκπαίδευσης έχει επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό και πολλοί νέοι άνθρωποι βιώνουν απομόνωση, άγχος και κατάθλιψη. Επιπλέον, οι νέοι από μειονεκτούντα περιβάλλοντα είχαν περισσότερες πιθανότητες να εκτεθούν σε αγχωτικές καταστάσεις στο σπίτι.

Η πανδημία ανέδειξε τις προϋπάρχουσες κοινωνικοοικονομικές ανισότητες σε ό,τι αφορά τις μαθησιακές ευκαιρίες των παιδιών στο σπίτι. Ολόκληρες ομάδες εκπαιδευόμενων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων από απομακρυσμένες και αγροτικές περιοχές, των μεταναστών και προσφύγων, των νέων με ειδικές ανάγκες και άλλων ατόμων από μειονεκτούντα περιβάλλοντα, κινδύνεψαν να αποκλειστούν από τη διαδικτυακή διδασκαλία και μάθηση. Πολλές οικογένειες και πολλοί εκπαιδευόμενοι δεν είχαν τις ικανότητες, τους πόρους και τον εξοπλισμό που απαιτούνται για να μπορέσουν να συμμετάσχουν στην εκπαίδευση εξ αποστάσεως· αυτό αποτέλεσε μείζον ζήτημα για εκείνους που σε κανονικές συνθήκες θα λάμβαναν στοχευμένη μαθησιακή υποστήριξη, επιδοτούμενα γεύματα ή πρόσβαση σε πλειάδα εξωσχολικών δραστηριοτήτων και καθοδήγηση.

Εν ολίγοις, ενώ το κλείσιμο των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων επηρέασε, σε κάποιον βαθμό, τη μαθησιακή πρόοδο όλων των εκπαιδευομένων, η στροφή στη μάθηση εξ αποστάσεως είχε δυσανάλογα αρνητικό αντίκτυπο σε εκείνους που βρίσκονταν ήδη σε μειονεκτική θέση, αυξάνοντας την πιθανότητα εγκατάλειψης της εκπαίδευσης για τους εκπαιδευομένους που διέτρεχαν τέτοιον κίνδυνο. Μετά τη σταθερή μείωση του ποσοστού των νέων εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης (ΕΑΕΚ) κατά τα προηγούμενα έτη, το 2020 αυτό το ποσοστό επανήλθε στο επίπεδο του 2017 (13,7 %). Μια πρώτη αξιολόγηση των διαθέσιμων στοιχείων καταδεικνύει επίσης άνοδο του επιπέδου κοινωνικού αποκλεισμού κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους. Οι νέοι και τα παιδιά εμφανίζονται να διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο, ειδικά στις περιπτώσεις εκείνων που βρίσκονται ήδη σε μειονεκτική θέση. Δεν είναι ακόμη σαφείς οι μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις αυτής της διαταραχής, όμως μπορεί να επηρεάσει τα μελλοντικά ποσοστά πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου και το επίπεδο απόκτησης δεξιοτήτων και μαθησιακών αποτελεσμάτων.

Επιπλέον, η νόσος COVID-19 έχει πρωτοφανείς επιπτώσεις στην ψυχική και συναισθηματική υγεία των νέων, που αποτελούσε ήδη αντικείμενο προβληματισμού και πριν από την πανδημία. Μετασχηματίζει με τρόπο συγκλονιστικό τις διαπροσωπικές τους σχέσεις και προκαλεί αισθήματα έντονης ανησυχίας και φόβου. Τα παιδιά, οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες επηρεάστηκαν σοβαρότατα από τη διαταραχή των οικογενειακών και των κοινωνικών δεσμών, η δε οικονομική κρίση που προκλήθηκε από τους περιορισμούς στην κυκλοφορία έπληξε ιδιαίτερα τους νεαρούς Ευρωπαίους.

Η COVID-19 έχει επιδεινώσει τις προϋπάρχουσες ανισότητες μεταξύ των νεαρών Ευρωπαίων στην αγορά εργασίας σε σύγκριση με τον υπόλοιπο εργαζόμενο πληθυσμό. Παρότι το 2020 τα ποσοστά ανεργίας αυξήθηκαν για όλες τις ηλικιακές ομάδες, η αύξηση ήταν εντονότερη στους νέους. Από τη σύγκριση των ποσοστών της ανεργίας των νέων το 2019 και το 2020 προκύπτει ότι η πτωτική τάση στο διάστημα μεταξύ των ετών 2013-2019 αντιστράφηκε το 2020 για όλες τις ηλικιακές ομάδες.

Οι κλάδοι που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση ήταν εκείνοι στους οποίους απασχολούνται οι περισσότεροι νεαροί Ευρωπαίοι (δηλαδή λιανεμπόριο, φιλοξενία, εστίαση). Οι νεαρές γυναίκες, ειδικότερα, είναι πιθανότερο να πληγούν επειδή τα ποσοστά απασχόλησής τους σε αυτούς τους τομείς είναι υψηλότερα σε σύγκριση με τους νεαρούς άνδρες. Τα άτομα με σταθερές θέσεις εργασίας όπου υπάρχει δυνατότητα τηλεργασίας επλήγησαν σε μικρότερο βαθμό από την ανεργία σε σύγκριση με τα άτομα με επισφαλείς συμβάσεις απασχόλησης, ειδικά σε τομείς στους οποίους δεν είναι δυνατή η τηλεργασία.

Καθώς οι περισσότεροι νέοι χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για πρόσβαση σε πληροφορίες (65 %, Ευρωβαρόμετρο, 2019), η Επιτροπή στήριξε τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας, ώστε να βοηθήσει τους νέους να αντιμετωπίσουν την παραπληροφόρηση, μεταξύ άλλων και σε ό,τι αφορά τη νόσο COVID-19. Όσον αφορά τις ειδήσεις σχετικά με την πανδημία το 2020, οι νεαροί Ευρωπαίοι απάντησαν ότι προτιμούσαν να εμπιστευτούν, ως επί το πλείστον, επιστημονικές πηγές πληροφοριών, ακολουθούμενες από τις ιστοσελίδες εθνικών κυβερνήσεων. Οι νέοι κατάφεραν να επιδείξουν εξαιρετική ανθεκτικότητα και συμμετείχαν επίσης στην άμβλυνση των επιπτώσεων της πανδημίας. Πολλοί συμμετείχαν σε εθελοντικές δράσεις και σε δράσεις διαγενεακής στήριξης.

3.Στοιχεία για την κατάσταση στον τομέα της νεολαίας

Οι οργανώσεις νεολαίας και οι οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα των κοινωνικομορφωτικών δραστηριοτήτων για νέους συμβάλλουν σε πολλές ευρωπαϊκές πολιτικές όπως οι πολιτικές για την εκπαίδευση, την ένταξη, την υγεία και την απασχόληση. Είναι επίσης, βασικοί εταίροι στην υλοποίηση της στρατηγικής της ΕΕ για τη νεολαία. Στη μελέτη σχετικά με το τοπίο της εκπροσώπησης των νέων στην ΕΕ (Study on the landscape of youth representation in the EU) του 2019 αναφέρθηκε ότι ο τομέας της νεολαίας της ΕΕ εν γένει παρουσιάζει ανάπτυξη και ότι οι παραδοσιακές δομές που απευθύνονται στη νεολαία, όπως οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) και τα δίκτυα, συνεχίζουν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Οι δομές αυτές χρησιμοποιούν ολοένα και περισσότερο διαδικτυακές μεθόδους προσέγγισης, ακόμη και πριν από την πανδημία COVID-19. Οι ΜΚΟ συχνά συνδυάζουν τα διαδικτυακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης με την «επιτόπου» συμμετοχή με φυσική παρουσία, όπως είναι η συμμετοχή στα σχολεία, η διοργάνωση κοινωνικομορφωτικών δραστηριοτήτων για νέους και η προσέλκυση νέων στο πλαίσιο συγκεντρώσεων.

Η Επιτροπή παρακολουθεί στενά την κατάσταση στον τομέα της νεολαίας στην ΕΕ μέσω ειδικών εργαλείων όπως είναι ο Κόμβος Γνώσης για τη νόσο COVID-19 που δρομολογήθηκε το 2020 σε συνεργασία με το Συμβούλιο της Ευρώπης. Στο πλαίσιο ανάλυσης που διενεργήθηκε από τον Κόμβο Γνώσης φαίνεται ότι το 70 % των οργανώσεων δεν μπόρεσαν να διατηρήσουν περισσότερο από το 20 % των δραστηριοτήτων τους, σχεδόν το 60 % εξ αυτών χρειάστηκε να επανεξετάσουν τον τρόπο λειτουργίας τους και να βρουν τρόπους μετάβασης στην ψηφιοποίηση και σε ποσοστό άνω του 85 % αναγκάστηκαν να ακυρώσουν μία ή περισσότερες εκδηλώσεις λόγω της πανδημίας. Οι συνέπειες στην εκπροσώπηση των νέων, συμπεριλαμβανομένων των αυστηρών περιορισμών στις μεθόδους συμμετοχής με φυσική παρουσία, εξακολουθούν να χρήζουν περαιτέρω αξιολόγησης.

Η «μελέτη για τις κοινωνικομορφωτικές δραστηριότητες για τους νέους στην ΕΕ», η οποία διεξήχθη το 2021, επικεντρώθηκε στις ανάγκες των εργαζομένων στον τομέα της νεολαίας, σε επίπεδο βάσης και στις υφιστάμενες δημόσιες πολιτικές στο πλαίσιο της πανδημίας. Καταδεικνύει ότι η σημερινή κατάσταση έχει εντείνει την ανάγκη για περαιτέρω πόρους που θα αντισταθμίσουν το πρόσθετο κόστος ή θα καλύψουν τα ελλείμματα στον προϋπολογισμό, καθώς και την ανάγκη για ευρύτερη πρόσβαση σε ψηφιακές υποδομές και υλικό. Η εντατικότερη αξιοποίηση των δυνατοτήτων των ψηφιακών εργαλείων για κοινωνικομορφωτικές δραστηριότητες για τους νέους θα ενισχύσει καθοριστικά τις γνώσεις των νέων για τις ψηφιακές τεχνολογίες και την ευαισθητοποίησή τους σε ό,τι αφορά τους δυνητικούς κινδύνους που σχετίζονται με αυτές.