ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 14.10.1998 
C0M(1998) 563 τελικό 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
Στρατηγική στήριξης της ανάπτυξης βιώσιμου τουρισμού στις ΑΧ 
για την Ευρωπαϊκή Ένωση 

Περιεχόμενα 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 
1. Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 3 
1.1. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: 
ΜΙΑ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΧΑΘΕΙ 3 
1.2. ΠΟΛΥ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΑΝΑ ΑΧ ..4 
1.3. ΜΙΑ ΚΟΙΝΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ: ΑΥΞΗΜΕΝΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝ 
ΔΥΝΑΜΕΙ ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ 5 
2. ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ 7 
2.!. Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΙII ΕΚ ΚΑΙ ΊΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΑΩΝ 7 
2.2. Η ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΣΜΙΚΟΥ ΙΙΑΑΙΣΙΟΥ ΚΑΙ 11 ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΤΗΣ 
ΕΤΑΙΡΙΚΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ-ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ 8 
2.3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ 
ΣΤΗΡΙΞΗΣ : 9 
3. Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΙΣ 
ΑΧ: ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΜΕΣΑ 12 
3.1. ΩΘΗΣΗ ΜΙΑΣ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 12 
3.2. ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ 
ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ:::::::::::::::::: 14 
3.2.1. Δημιουργία του νομικού και θεσμικού πλαισίου 14 
3.2.2. Στήριξη για την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού 15 
3.2.3 Δημόσια κληρονομιά και υποδομές 16 
3.2.4. Ενημέρωση και εμπορική οργάνωση 16 
3.3. ΣΥΜΒΟΑΥ ΣΤΗΝ ΠΑΓΙΩΣΗ ΤΟΥ ΡΟΑΟΥ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ 
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΣΕ ΜΙΑ ΑΝΟΙΚΤΗ ΚΑΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΗ 
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ:::::::::::::: 17 
3.3.1.Ενίσχυση της συνεργασίας στον ιδιωτικό τομέα 17 
3.3.2. Άμεση στήριξη στις MME 17 
4. ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΠΑ ΤΗΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ 18 
4.1. ΜΙΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ 
ΠΟΛΥΠΛΟΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 18 
4.1.1. Καθορισμός του πλαισίου στήριξης 18 
4.1.2. Στοχοθέτηση των προγραμμάτων στήριξης 19 
4.2. ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΦΟΡΕΩΝ 19 
4.2.1. Προώθηση της εταιρικής σχέσης μεταξύ δημόσιας διοίκησης και 
ιδιωτικού τομέα 20 
4.2.2. Συμφωνίες συγχρηματοδότησης 20 
4.2.3. Κινητοποίηση της βάσης για τη στήριξη των τοπικών 
πρωτοβουλιών , 21 
4.3. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ 21 
.ο. 
5. ΣΥΝΟΧΗ, ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 22 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ 22 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Η σχήριξη της ανάπχυξης του ιδιωτικού τομέα θεωρείται ένα από τα 
αποτελεσματικότερα μέσα για την επίτευξη των στόχων της πολιτικής συνεργασίας 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αυτοί περιγράφονται στη συνθήκη του Μάαστριχτ. Η 
ανακοίνωση της Επιχροπής σχεχικά με χην πολιχική συνεργασίας για χην ανάπτυξη 
ενόψει χου 2000, και πλέον πρόσφαχα η ανακοίνωση που προτείνει 
προσανατολισμούς ενόψει της διαπραγμάτευσης των νέων συμφο>νιών συνεργασίας 
με τις χώρες ΑΚΕ, καθώς και οι συμφωνίες συνεργασίας που έχουν συναφθεί με τις 
άλλες αναπτυσσόμενες χώρες εταίρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις περιοχές της 
Μεσογείου, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής, παρουσιάζουν σύγκλιση 
απόψεων όσον αφορά την ανάγκη να προωθηθεί η ανάδυση ενός ιδιωτικού τομέα 
ανταγωνιστικού και δημιουργού απασχόλησης στις αναπτυσσόμενες χώρες, προς ένα 
σύστημα ανοικτών και ανταγωνιστικών αγορών. 
Η προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης με παράλληλη συμβατότητα με τις 
απαιτήσεις του περιβάλλοντος και τις απαιτήσεις που προκύπτουν από την προστασία 
των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κοινωνικού ιστού, αποτελούν στόχους που 
πρέπει να τεθούν στις πολιτικές τουρισμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. 
Όσον αφορά τη συνεισφορά στις εθνικές οικονομίες , και ιδίως στις οικονομίες των 
αναπτυσσόμενων χωρών, ο τουρισμός μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις και να 
αντιπροσωπεύει αυξημένο ποσοστό του ΑΕΠ: κατά το παρελθόν, η ανάπτυξη χου 
διεθνούς χουρισμού οδήγησε σε σημανχικές διαρθρωχικές μεχαβολές σε ορισμένες 
αναπτυσσόμενες χώρες, καταστρέφοντας πολλές φορές παραδοσιακούς τομείς 
παραγωγής. Η συνεισφορά του τουρισμού στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης είναι 
σημαντική διότι είναι ένας τομέας που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ανθρώπινο 
δυναμικό όλων των επιπέδων ειδίκευσης. Τονώνει επίσης τις δραστηριότητες 
διάφορων οικονομικών τομέων, κυρίως του τομέα των μεταφορών, του τομέα το>ν 
κατασκευών και της βιομηχανίας τροφίμων. Οι προοπτικές ανάπτυξης του τουρισμού 
αποτελούν πραγματικές ευκαιρίες όχι μόνο για τις επιχειρήσεις διεθνούς μεγέθους 
που έχουν έντονη παρουσία στον τομέα αυτό αλλά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις 
οι οποίες δραστηριοποιούνται έντονα και στις αγροτικές ζώνες, και ευκαιρίες για τις 
κοινωνικές ομάδες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην αγορά εργασίας δηλ. τους 
νέους, τις γυναίκες και τους μη ειδικευμένους εργαζόμενους. 
Ωστόσο, μια ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του τουρισμού μπορεί να οδηγήσει σε 
ανεπανόρθωτες ζημίες στο περιβάλλον και χις χοπικές κοινωνίες και να υπονομεύσει 
με χον χρόπο αυχό χις ίδιες χους χις δυναχόχηχες ανάπχυξης: η ανάπχυξη χου 
τουρισμού απαιτεί καχανάλωση χώρων, η παρουσία χουρισχών αυξάνει χις πιέσεις 
που ασκούνται στη φύση και κινδυνεύει να προκαλέσει σημαντικές μεταβολές στην 
τοπική κουλτούρα. Εξάλλου, ο τουρισμός έχει επιπτώσεις στο περιβάλλον λόγω το>ν 
μέσων μεταφοράς που χρησιμοποιούνται ή μέσο) της διαχείρισης το>ν αποβλήτου, 
προβλήματα που απαιτούν λύσεις που εκτείνονται πέραν των επιπτώσεο>ν του τομέα 
του τουρισμού καΟ'αυτού. 
Για τους λόγους αυτούς, και λόγο> του ότι ο τομέας αυτός θα εξακολουθήσει να 
αναπτύσσεται πολύ έντονα τις ερχόμενες δεκαεχίες, πρέπει να φροντίσουμε ώστε ο 
χουρισμός να αναπχύσσεχαι υπό συνθήκες που χου επιχρέπουν να συνεισφέρει χα 
μέγισχα στη βιώσιμη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των ενδιαφερόμενων 
-4-
χωρών, καθώς και σχη μείωση χης φχώχειας και στην ενσίομάχωση χων χο)ρο>ν αυχών 
στην παγκόσμια οικονομία. 
Την τελευταία εικοσαετία, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο 
στη στήριξη για την ανάπτυξη του τουρισμού σε όλες τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η 
στήριξη της ΕΕ υλοποιείται με διάφορες μορφές και συνεπάγεται τη διάθεση 
σημαντικών ποσών χρηματοδότησης. Ο τουρισμός αναφέρεται σε όλες τις 
συμφωνίες-πλαίσια συνεργασίας (Σύμβαση Λομέ, Δήλωση της Βαρκελώνης,...), και. 
λαμβανομένων υπόψη των προοπτικών ανάπτυξης του, οι εταίροι της Ευρο^παϊκής 
Ένωσης αποδίδουν όλο και μεγαλύτερη σημασία στον τομέα αυτό. 
Έτσι, αντιμέτωποι με τις προκλήσεις που συνιστά η ανάπτυξη του τουρισμού, 
προκλήσεις σε οικονομικό επίπεδο αλλά επίσης σε. επίπεδο επιπτώσεο>ν στο 
περιβάλλον και στην κοινωνία, και με βάση την εμπειρία που συγκεντρώθηκε από την 
πολιχική συνεργασίας σχον χομέα αυτό, η παρούσα ανακοίνωση προχείνει να 
διευκρινισχεί σαφέσχερα χο σχραχηγικό πλαίσιο σχήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης 
και χων κραχών μελών χης για την ανάπτυξη ενός βιώσιμου τουρισμού. Σκοπός αυχής 
χης σχραχηγικής, λαμβανομένου υπόψη χου κοινοτικού κεκτημένου σχον χομέα χου 
χουρισμού, είναι να βελχιωθεί η συνοχή χων δράσεων συνεργασίας με χους σχόχους 
της ανάπτυξης της ΕΚ και να αυξηθεί η αποχελεσμαχικότηχα χων σχεδίων βάσει της 
συγκεντρωθείσας εμπειρίας. 
Η παρούσα έκθεση είναι το αποτέλεσμα μελέτης που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο 
της Επιτροπής, διαβούλευσης μεταξύ των διεθνών χορηγών καθώς και μελέτης με 
τους φορείς διμερούς συνεργασίας των κρατών μελών της ΕΕ. 
Στο τμήμα 1 εξετάζεται ο ρόλος του τουρισμού ως παράγοντα ανάπτυξης, καθώς και 
η πρόκληση που αντιπροσωπεύει η ανάπτυξη του τουρισμού στις (Αναπτυσσόμενες 
χώρες· 
Στο τμήμα 2 παρουσιάζονται τα συμπεράσματα που έχουν συναχθεί από 
προηγούμενα προγράμματα στήριξης. 
Στο τμήμα 3 προτείνονται στόχοι και τομείς παρέμβασης που θα μπορούσαν να 
επιλεχθούν στο μέλλον και στο τμήμα 4 προτείνονται οι βασικές αρχές για την 
υλοποίηση της στρατηγικής. 
Τέλος, στο τμήμα 5 υπογραμμίζεται η σημασία της συνοχής, του συντονισμού και 
της συμπληρωματικότητας με τις πολιτικές και στρατηγικές της ΕΚ σε άλλους τομείς. 
Ο τουριτμός είναι οικονομική δραστηριότητα που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε 
ιδιωτικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές 
επίπεδο. Το μέγεθος τους ποικίλλει: ορισμένες θυγατρικές εξαρτώνται από μεγάλες 
διεθνείς επιχειρήσεις (κυρίως οι αεροπορικές μεταφορές, αλλά και η εμπορία 
ορισμένων αλυσίδων παροχής καταλύματος), ενώ η τουριστική δραστηριότητα 
βασίζεται επίσης σε. ένα σύνολο μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων στους 
τουριστικούς προορισμούς. Η ανάπτυξη αυτών το>ν MME, και ειδικότερα η 
ικανότητα τους να παρέχουν ανταγωνιστικές και αξιόπιστες υπηρεσίες, θα μπορούσε 
να συμβάλει ουσιαστικά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Επίσης, η 
-5-
παρούσα ανακοίνωση αποχελεί συμπλήρωμα χης στήριξης της ΕΚ στην ανάπτυξη του 
ιδιωτικού χομέα σχις αναπχυσσόμενες χώρες1. Προς χο σκοπό αυχό αναλύει χις 
ιδιαιχερόχηχες χου χομέα και προχείνει επιχειρησιακή σχρατηγική για να ευνοηθεί η 
βιώσιμη ανάπτυξη. 
1. Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 
1.1. Η ανάπτυξη του τουρισμού στην παγκόσμια οικονομία: μια ευκαιρία που δεν 
πρέπει να χαθεί. 
Την χελευχαία 25εχία, η βιομηχανία ταξιδιών και τουρισμού εδραιώθηκε ως 
δεσπόζων οικονομικός τομέας πρώτου μεγέθους σε όλο τον κόσμο, λόγω της 
ικανότητας να τονώνει τις εμπορικές συναλλαγές και να απεγκλωβίζει τις 
περιοχές που παρουσιάζουν αναπτυξιακή καθυστέρηση. Την περίοδο 1980-96, ο 
αριθμός χων διεθνών επιβαχών παγκοσμίως αυξήθηκε καχά μέσο όρο καχά 4,6 % 
εχησίως. Το 1997 οι ροές αφίξεων χουρισχών παγκοσμίως έφθασαν σχο νέο ρεκόρ 
χων 613 εκαχομμυρίων, και μέχρι χο 2010 αναμένεχαι χριπλασιασμός χου αριθμού 
χων αφίξεων και πενχαπλασιασμός χων εσόδων χου παγκόσμιου χουρισμού σε σχέση 
με χο 19952. Το 1997, χα έσοδα από διεθνή χαξίδια (με εξαίρεση χις διεθνείς 
μεχαφορές) υπολογίζονχαι σε 448 δισ. δολάρια ΗΠΑ, που ανχιπροσωπεύει αύξηση 
της τάξης του 14% σε σχέση με το 1996. δηλ. 342 δισ. δολάρια ΗΠΑ περισσότερα 
από το 1980, υπερβαίνοντας έτσι την αξία των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου η 
οποία υπολογίζεται σε 330 δισ. δολάρια ΗΠΑ. Κατά μέσο όρο, το 10% των εσόδων 
από εξαγωγές που πραγματοποιούν οι αναπτυσσόμενες χώρες προέρχεται από τον 
τουρισμό, αλλά το ποσοστό αυτό μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να φθάσει το 
80%, για παράδειγμα σε ορισμένα νησιά που δοκιμάζονται από τη μείωση της 
γεωργικής παραγωγής και σε ορισμένες χώρες που δεν έχουν κανέναν άλλο πόρο και 
ελάχιστες άλλες δυνατότητες ανάπτυξης των οικονομιών τους. Σύμφωνα με 
ορισμένες αναλύσεις, στην παγκόσμια οικονομία του σήμερα, ο τουρισμός ευθύνεται 
για 1 άμεση ή έμμεση θέση απασχόλησης στις 9, ο δε τουρισμός θα οδηγήσει σε 
αύξηση της απασχόλησης κατά 46% μέχρι το 20073. Η συνεισφορά του στις εθνικές 
οικονομίες συνίσταται επίσης στα φορολογικά έσοδα που τροφοδοτούν τους 
κρατικούς προϋπολογισμούς. Τα τουριστικά έργα έχουν εξάλλου επιπτώσεις στην 
ανάπτυξη των υποδομών και των δημόσιων υπηρεσιών (μεταφορές, ιατρικές 
υπηρεσίες, κλπ) από τις οποίες επωφελούνται και οι τοπικοί πληθυσμοί. Εξάλλου, τα 
έσοδα από τον τουρισμό μπορούν να συμβάλουν στην αξιοποίηση και τη διαφύλαξη 
της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς στους τόπους προορισμού. 
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθούν να στηρίζουν το φαινόμενο αυτό 
που βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη. Οι ευρωπαϊκές χώρες, οι οποίες ευθύνονται για 
την αρχή της ανάπτυξης της τουριστικής βιομηχανίας η οποία σήμερα 
αντιπροσωπεύει για την ΕΕ το 5,5% του ΛΕΓ1, το 6% της απασχόλησης και άνω του 
30% των εμπορικών συναλλαγών στον τομέα των υπηρεσιών, εδραιώνονται ως η 
κύρια αγορά σε παγκόσμιο επίπεδο με αύξηση των διεθνών συναλλαγών όσον αφορά 
1 Όπως η ανακοίνωση για τη μελλοντική στήριξη της ΕΚ στην ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα στις 
χώρες ΑΚΕ, και τα προγράμματα EC IP, EBAS, κ.λπ. 
2 Πηγή: Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού 
1 Πηγή: WTTC, Παγκόσμιο Συμβούλιο Ταξιδιών και Τουρισμού 
χα "χαξίδια", η οποία χο 1997 σε σχέση με χο 1995 υπολογίζεχαι σε 17% όσον αφορά 
χις πωληθείσες υπηρεσίες σε αλλοδαπούς και σε 18% όσον αφορά χις υπηρεσίες που 
αγόρασαν Ευρωπαίοι στο εξωτερικό4. 
Οι ταχείες αλλαγές στον τομέα του τουρισμού, τόσο σε επίπεδο ζήτησης όσο και 
προσφοράς, ανοίγουν νέες προοπτικές αλλά παράλληλα δημιουργούν νέες 
προκλήσεις για τις αναπτυσσόμενες χώρες. 
Αφενός, σε επίπεδο ζήτησης, οι δημογραφικές, κοινωνικές και πολιτιστικές εξελίξεις 
στις κυριότερες αγορές αντικατοπτρίζονται στην ανάδυση αυξανόμενου αριθμού 
"νέων ομάδων πελατών": ένας αυξανόμενος πληθυσμός συνταξιούχων, εργένηδο>ν 
και ζευγαριών χωρίς παιδιά, οι οποίοι στρέφονται περισσότερο προς τα μακρινά 
ταξίδια απ'ό,τι οι οικογένειες· επιπλέον, μεταβάλλεται και η συμπεριφορά των 
τουριστών (αύξηση της ζήτησης για προορισμούς απρόσιτους από τον μαζικό 
τουρισμό, οι οποίοι προσφέρουν υψηλής ποιότητας υπηρεσίες, αυξημένο ενδιαφέρον 
για προϊόντα φυσικού και πολιτιστικού τουρισμού, καθώς και για προϊόντα 
προσανατολισμένα στην περιπέτεια και τα σπορ5). 
Αφετέρου, σε επίπεδο προσφοράς, η ελευθέρωση των αεροπορικών μεταφορών και η 
ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας μειώνουν, ή και 
εκμηδενίζουν, τις αποστάσεις. Ο καταναλωτής θα μπορεί να επωφεληθεί από 
μεγαλύτερης ποικιλίας και καλύτερης ποιότητας, ταχύτερες και φτηνότερες 
μεταφορές, υποβαθμίζοντας έτσι ένα από τα πλέον αρνητικά στοιχεία των μακρινών 
ταξιδιών. Οι τεχνολογίες πληροφορίας και τα νέα μέσα επικοινωνίας (όπως το 
Διαδίκτυο "Internet") θέτουν στη διάθεση το>ν μικρών επιχειρηματιών γρήγορα και 
φτηνά δίκτυα εμπορίας, αν και σε άμεσο ανταγωνισμό από πολλούς άλλους 
επιχειρηματίες, τα οποία τους επιτρέπουν να φθάσουν απευθείας στον μεμονωμένο 
ταξιδιώτη, εκμηδενίζοντας έτσι το κόστος και τις δεσμεύσεις του μεσάζοντα, και 
αυξάνοντας το μερίδιο του κόστους του ταξιδιού που μένει εντός της χώρας 
υποδοχής. 
Νέες προκλήσεις δημιουργούνται για τον τομέα των τουριστικών υπηρεσιών, ο 
οποίος εμπλέκεται σε σημαντικό βαθμό στη διαδικασία ελευθέρωσης των υπηρεσιών 
μετά την έναρξη ισχύος της γενικής συμφωνίας για το εμπόριο των δραστηριοτήτων 
αυτών. Πράγματι, οι τουριστικές υπηρεσίες αποτελούν το αντικείμενο ειδικών 
δεσμεύσεων που αναλήφθηκαν εκ μέρους άνο) των 100 χωρών που υπέγραψαν τη 
συμφωνία, μεταξύ των οποίων και πολλές ΑΧ6. 
1.2 Πολύ διαφορετικές συνθήκες ανά ΑΧ. 
Για ποΙ?χς αναπτυσσόμενες χώρες ο τουρισμός αποτελεί ήδη, ή πρόκειται να 
εξελιχθεί σε σημαντικό τομέα, λαμβανομένων υπόψη των δυνατοτήτων του. 
4 Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Στατιστική Υπηρεσία, "Σύντομες στατιστικές, Οικονομία και 
Οικονομικά", 1998 και "Ο Τουρισμός στην Ευρώπη: Βασικά στοιχεία 1996-97", Ιούνιος 1998. 
5 Σχετικά με το προφίλ και τη συμπεριφορά των Ευρωπαίων στις διακοπές, βλέπε "Facts and figures on 
the Europeans on Holiday" 1997-98, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ XXIII, Μάρτιος 1998. 
6 Για λεπτομερέστερες πληροφορίες σχετικά με την εν λόγω συμφωνία (GATS) που άρχισε να ισχύει 
την 1η Ιανουαρίου 1995, και για την οποία προετοιμάζεται νέος κύκλος διαπραγματεύσεων, βλέπε 
"GATS 2000- Opening markets for services", Ευρο)παϊκή Επιτροπή, OPOCF, 1998. 
-7-
Ορισμένες από χις χώρες αυχές είναι ήδη προορισμοί με καλά αναπτυγμένη 
χουριστική βιομηχανία από την οποία εξαρτώνται ήδη σε μεγάλο βαθμό οι οικονομίες 
τους. Ορισμένες από τις χώρες αυτές αντιμετωπίζουν ήδη τις αρνητικές συνέπειες 
μιας ανεξέλεγκτης ανάπτυξης και την ανάγκη να επανακαθορίσουν το τουριστικό 
τους προϊόν. 
Άλλες χώρες είναι αναδυόμενοι προορισμοί και δέχονται περιορισμένο αριθμό 
τουριστών ο οποίος όμως συνεχώς αυξάνεται. H επιτυχία τους θα εξαρτηθεί από την 
ικανότητα τους να διαχειρισθούν και να ελέγξουν την ανάπτυξη. Τέλος, υπάρχουν οι 
εν δυνάμει προορισμοί με τουριστική δραστηριότητα πολύ σποραδική ή ανύπαρκτη, 
οι οποίοι επιθυμούν να αναπτύξουν τον τουρισμό τους . Δυστυχώς, δεν πληρούνται 
πάντα οι προϋποθέσεις που απαιτούνται για την ανάπτυξη του τομέα αυτού. 
Το 1996, οι αναπτυσσόμενες χώρες αντιπροσώπευαν το 30% του μεριδίου της αγοράς 
του διεθνούς τουρισμού και ισοδύναμο μέρος των εσόδων από τον παγκόσμιο 
τουρισμό. Στην περίοδο 1990-96 επέτυχαν ταυτόχρονα τον ταχύτερο ρυθμό 
ανάπτυξης για τις διεθνείς αφίξεις στον τομέα του τουρισμού και μέσο ετήσιο ρυθμό 
ανάπτυξης 5,8% σε σύγκριση με τον αντίστοιχο ρυθμό παγκοσμίως 4,4%. Όσον 
αφορά τα έσοδα του τουρισμού, για την ίδια περίοδο, η ανάπτυξη ήταν ακόμη 
ταχύτερη και έφθασε κατά μέσο όρο το 10,5% ετησίως. 
Ωστόσο, μπορούν να παρατηρηθούν σημαντικές διαφορές σε περιφερειακό και υπο-
περιφερειακό επίπεδο, δεδομένου ότι ο τουρισμός παραμένει φαινόμενο με 
γεωγραφική, και συχνά χρονική, συγκέντρωση. Σχεδόν το σύνολο των εσόδων από 
τον τουρισμό σε διεθνές επίπεδο πραγματοποιείται στις περιοχές της Ασίας και του 
Ειρηνικού, που αντιπροσωπεύουν περίπου το ήμισυ των εσόδο>ν στις 
αναπτυσσόμενες οικονομίες το 1996. II Αφρική και η Αατινική Αμερική, αν και 
μπόρεσαν να διατηρήσουν το μερίδιο τους στις αφίξεις τουριστών μεταξύ 1980 και 
1996, σημείωσαν σημαντική μείωση, αντίστοιχα από 2% σε 1,4% και από 9.1% σε 
4,7%, του μεριδίου τους των εσόδων από τον τουρισμό. Μία λεπτομερέστερη 
ανάλυση σε υποπεριφερειακό και τοπικό επίπεδο δείχνει ότι στο εσωτερικό των ίδιων 
αυτών περιοχών, το φαινόμενο της συγκέντρωσης είναι ακόμη οξύτερο, κυρίως σε 
σχέση με την κατάσταση στις ανεπτυγμένες χώρες. 
1.3. Μια κοινή προβληματική: αυξημένος ανταγωνισμός και εν δυνάμει αρνητικές 
επιπτώσεις. 
Αν και η ζήτηση του παγκόσμιου τουρισμού αυξάνεται, ο αριθμός των προορισμών 
και η συνολική ικανότητα αναπτύσσονται ακόμη ταχύτερα. Οι αναπτυσσόμενες 
χώρες αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις. Για να διατηρήσουν το μερίδιο τους 
στην αγορά, οι πλέον εξελιγμένοι προορισμοί και οι χώρες που εξαρτώνται 
περισσότερο από τον τουρισμό πρέπει να αντιμετίηπίσουν τον ανταγωνισμό με τη 
βελτύοση του επιπέδου ποιότητας και της διαφοροποίησης των προϊόντο>ν και το>ν 
αγορών τους. Οι αναδυόμενοι προορισμοί και οι δυνάμει προορισμοί θα πρέπει 
ακόμη να εξασφαλίσουν μια θέση στην ανταγωνιστική αυτή αγορά εκμεταλλευόμενοι 
το "μοναδικό" χαρακτήρα τους και την καινοτομία που αποτελούν, αποφεύγοντας τα 
σφάλματα που διέπραξαν άλλοι προορισμοί. 
Αφενός, τα εμπόδια στην πρόσβαση, οι περιορισμένες υποδομές, η μόνιμη 
ανεπάρκεια των μεταφορών, η μη προσαρμογή των εγκαταστάσεων, η έλλειψη 
επενδύσεων, οι πρωχόγονες χεχνολογίες, η χεχνογνωσία όσον αφορά χη διαχείριση 
χων επιχειρήσεων και η ανεπάρκεια εξειδικευμένου προσωπικού ανακόπχουν χην 
ανάπτυξη ανταγωνιστικών προϊόντων. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι τοπικές 
επιχειρήσεις, ιδιαίτερα οι MME, προκειμένου να μπορέσουν να αποκτήσουν 
πρόσβαση στις διεθνείς αγορές υπηρεσιών επιδεινώνονται από έλλειψη εμπορικής 
στρατηγικής και στρατηγικής προβολής, που καθίστανται ακόμη πιο αναγκαίες λόγω 
των περιορισμένων προϋπολογισμών. Η πολιτική αστάθεια, οι οικονομικές 
δυσχέρειες και η ακατάλληλα προσανατολισμένη διαφήμιση μπορούν ακόμη να έχουν 
αρνητικές επιπτώσεις στην εικόνα του προορισμού και στην απόδοση της 
βιομηχανίας του τουρισμού. 
Αφετέρου, τα περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ αντιπροσωπεύουν σημαντικές αγορές 
για πολλούς προορισμούς σε διάφορες αναπτυσσόμενες χώρες. Η πελατεία αυτή έχει 
απαιτήσεις ποιότητας, πιστότητας και ασφάλειας τόσο σε σχέση με τα τουριστικά 
προϊόντα όσο και με το περιβάλλον εντός του οποίου καταναλώνονται αυτά τα 
προϊόντα και οι υπηρεσίες, συχνά εκφρασμένες στην κοινοτική νομοθεσία η οποία 
στοχεύει στην εξασφάλιση της προστασίας των ίδιων και των νόμιμων δικαιωμάτο)ν 
τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα η οδηγία για τα οργανωμένα 
ταξίδια7, τα άμεσα αποτελέσματα που προκύπτουν από την εφαρμογή της στοχεύουν 
επίσης τους παρέχοντες τουριστικές υπηρεσίες στις χώρες υποδοχείς στο εξωτερικό 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γεγονός αυτό αποτελεί επιπλέον λόγο για τις 
τουριστικές επιχειρήσεις των αναπτυσσόμενων χωρών και, κυρίως για τις MME, να 
παρέχουν συνεχώς αξιόπιστες υπηρεσίες, και για τις κρατικές αρχές να εποπτεύουν 
τις συνθήκες υπό τις οποίες παρέχονται οι υπηρεσίες αυτές. 
Εξάλλου, αν δεν ελέγχεται, η ανάπτυξη του τουρισμού μπορεί να έχει αρνητικές 
συνέπειες στο φυσικό περιβάλλον (καταστροφή φυσικών περιοχών, πλήγμα στη 
βιοποικιλότητα, ρύπανση των υδάτων, παραγωγή αποβλήτων, ...) και στο πολιτιστικό 
και κοινωνικό περιβάλλον (αβεβαιότητα των συνθηκών απασχόλησης, υποβάθμιση 
των όρων εργασίας, πορνεία και υπονόμευση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, φθορά 
του πολιτισμού και των παραδόσεων, υπερεκμετάλλευση των πολιτιστικών χώρων με 
αποτέλεσμα την υποβάθμιση τους). Η εθνική κληρονομιά κινδυνεύει να υποβαθμιστεί 
ή να καταστραφεί, επιφέροντας έτσι και την μείωση του ίδιου του τουρισμού. Οι όροι 
βιώσιμης ανάπτυξης συνδέονται με την τήρηση και την αξιοποίηση της φυσικής και 
πολιτιστικής κληρονομιάς. Βασικός λόγος για τον οποίο οι τουρίστες επισκέπτονται 
έναν προορισμό είναι η διάθεση φυσικού και πολιτιστικού πλούτου που αποτελεί 
πόλο έλξης σε διεθνές επίπεδο. 
Αν και σε ορισμένο βαθμό η αλλαγή είναι αποδεκτή και μπορεί να Οείορηθεί ότι 
αποτελεί μέρος της διαδικασίας ανάπτυξης, οι τουριστικοί προορισμοί έχουν μια 
συγκεκριμένη ικανότητα, όσον αφορά το φυσικό χώρο και το κοινωνικό επίπεδο που 
μπορεί να μετρηθεί με την πυκνότητα της δόμησης, τις πιέσεις επί των φυσικών 
χώρων ή ακόμη το ποσοστό των τουριστών σε σχέση μι; τον τοπικό πληθυσμό σε. μια 
συγκεκριμένη περίοδο. Με την υπέρβαση ορισμένο>ν ορίων υπάρχει κίνδυνος: α) να 
σημειωθούν αρνητικές επιπτώσεις στη ελκυστικότητα του προορισμού και στην 
εμπειρία που αποκομίζουν οι τουρίστες οι οποίοι τείνουν όλο και περισσότερο να 
αποφεύγουν τον υπερπληθυσμό και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, β) να 
7 Οδηγία του Συμβουλίου 90/314/ΕΟΚ, ΕΕ αριθ. L 158 της 23.06.1990, σ. 59. 
επιδεινωθεί η ποιότητα ζωής, γ) να εκχιναχθεί σχα ύψη χο κόσχος χων κρατικών 
επενδύσεων για την ανάπτυξη του τουρισμού. 
Τα ποσοστά επίσκεψης ενός τόπου συνδέονται με το μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό 
περιβαλλοντικής και πολιτιστικής ευαισθησίας του επισκεπτόμενου τόπου. Κατά τον 
ίδιο τρόπο, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ίδια η φύση των τουριστικών 
δραστηριοτήτων και ο βαθμός ενσωμάτωσης της μέριμνας για μία βιώσιμη ανάπτυξη. 
Με τη Διάσκεψη για τον Πλανήτη αυξήθηκε η συνείδηση για την αναγκαιότητα μιας 
μακροπρόθεσμα βιώσιμης ανάπτυξης, έκτοτε., μεγάλος αριθμός αναπτυσσόμενα^ 
χωρών έλαβαν υπόψη την αρχή της βιωσιμότητας στην δκιτύποχτη το>ν πολιτικών 
τους στον τομέα του τουρισμού. Ωστόσο, λίγες από τις χώρες αυτές μετέτρεψαν τη 
στάση αυτή σε συγκεκριμένα μέτρα και δράσεις, λόγω των βραχυπρόθεσμων 
οικονομικών συμφερόντων στα οποία δίδεται πολύ συχνά προτεραιότητα εις βάρος 
της προστασίας των κοινωνικών και περιβαλλοντικών αγαθών. 
Εξάλλου, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις μιας μη 
μακρόπνοης ανάπτυξης του τουρισμού, σε ευρύτερο επίπεδο πέραν της άμεσα 
ενδιαφερόμενης ζώνης, ειδικότερα όσον αφορά τις επιπτώσεις των μεταφορών, και 
ιδίως των αεροπορικών. Εξάλλου, πρέπει και οι ίδιοι οι τουρίστες να 
συμπεριφέρονται με τρόπο που να δείχνει σεβασμό στην φυσική και πολιτιστική 
κληρονομιά των κοινοτήτων υποδοχής. 
Αν χάσουν τα στοιχεία που αποτέλεσαν τον πόλο έλξης των τουριστών, οι 
προορισμοί μπορούν μακροπρόθεσμα να υποστούν περισσότερες ζημίες από ό,τι 
κέρδη. Για τον λόγο αυτό εάν οι αναπτυσσόμενες χώρες θέλουν να αναπτύξουν τον 
τουρισμό τους πρέπει να αντιμετωπίσουν μια σημαντική πρόκληση. Αντιμέτωποι με 
μια αυξανόμενη ζήτηση του τουρισμού προερχόμενη από το εξωτερικό και 
αντιμέτωποι ταυτόχρονα με την εσωτερική πίεση εμπορικής ανάπτυξης δεν τους 
μένουν πολλές επιλογές παρά να δεχθούν τον τουρισμό ως υποχρεωτική μεταβατική 
κατάσταση. Κατά συνέπεια για να μπορούν να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις αυτές , θα 
πρέπει η υποστήριξη που τους παρέχεται να τις βοηθήσει παράλληλα να μειώσουν 
τους κινδύνους αποτυχίας και ανεπανόρθωτων ζημιών. 
Αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις αυτές πολλές αναπτυσσόμενες χώρες θα πρέπει να 
καταβάλουν συμπληρωματικές προσπάθειες· αντιμετωπίζουν πράγματι πολλές 
δυσχέρειες που ενδεχομένως εμποδίζουν την επιτυχία της ανάπτυξης μιας 
τουριστικής δραστηριότητας η οποία θα- μπορούσε να συμβάλει αποφασιστικά στη 
διαδικασία ανάπτυξης. 
2. ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ 
2.1 Η συνεισφορά τι/ς ΕΚ και των κρατούν μελών 
Δεδομένου του ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει ο τουρισμός σιην οικονομική 
και κοινωνική ανάπτυξη των τρίτων χωρών εταίρων και λαμβανομένης υπόψη των 
σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών και των αναπτυσσόμενων χωρών, ο εν λόγω 
τομέας ορίζεται ως τομέας συνεργασίας στις περισσότερες συμφωνίες που έχουν 
συναφθεί. Η στήριξη της ΕΚ υλοποιείται με διάφορες μορφές και προϋποθέτει τη 
-10-
χορήγηση σημανχικών ποσών χρημαχοδόχησης, σύμφωνα με χις προχεραιόχηχες που 
ορίζουν οι χώρες δικαιούχοι και οι οποίες εγκρίνονται από χην Ένωση. 
Την χελευχαία 20εχία, η ΕΚ υπήρξε ο σημανχικόχερος χορηγός όσον αφορά την 
ανάπτυξη του τουρισμού στις χώρες ΑΚΕ, αν και έπρεπε να έλθει η 4η Σύμβαση της 
Λομέ πριν ο τουρισμός αναγνωρισθεί επίσημα ως τομέας επιλέξιμος για 
χρηματοδότηση. Τα άρθρα 120 και 121 της Σύμβασης παραθέτουν και περιγράφουν 
λεπτομερώς τους τομείς στους οποίου πρέπει να επικεντρωθεί η στήριξη στον τομέα 
αυτό: α) αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού και ανάπτυξη των θεσμών, β) 
ανάπτυξη των προϊόντων, γ) ανάπτυξη της αγοράς και δ)έρευνα και πληροφορία. Σε 
μια προοπτική ανάπτυξης ο τουρισμός, όπως και το εμπόριο θεωρήθηκε ο>ς κινητήρια 
δύναμη για την περιφερειακή συνεργασία έτσι ώστε τα αρχικά προγράμματα που 
χρηματοδοτήθηκαν από το ET Α αφορούσαν κυρίως παρεμβάσε.ις σε. περιφερειακό 
επίπεδο. 
Στο βαθμό που ενδιαφέρονται και άλλες περιοχές, η Επιτροπή διαπίστωσε το 
αυξημένο ενδιαφέρον που εξέφρασαν περισσότερες χώρες της Κεντρικής Αμερικής, 
της Λατινικής Αμερικής και της Ασίας για ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα του 
τουρισμού. Στο παρελθόν η ΕΚ υποστήριξε ορισμένα σχέδια που υλοποιήθηκαν στις 
περιοχές αυτές ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η φύση των παρεμβάσεων μετατράπηκε 
σταδιακά από υποστήριξη σε προγράμματα που καλύπτουν μεγάλα αριθμό τομείς σε 
εθνικό επίπεδο προς στήριξη προγραμμάτων περισσότερο περιφερειακών και 
θεματικών. Τα προγράμματα προσανατολίζονται επίσης όλο και περισσότερο προς 
τον ιδιωτικό τομέα, δεδομένου ότι ο τουρισμός Οεοορείται ως τομέας αμοιβαύον 
συναλλαγών και οφελών για την ΕΕ και τις δικαιούχους χώρες. 
Όσον αφορά τη συνεργασία με τις χώρες της Μεσογείου, και σύμφωνα με την 
εφαρμογή της Δήλωσης της Βαρκελώνης που εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο του 1995, και 
του ψηφίσματος του Συμβουλίου του Μαΐου του 1996 για την ευρω-μεσογειακή 
συνεργασία στον τομέα του τουρισμού8, έχει αρχίσει συνεργασία στον τομέα της 
στατιστικής και έχει αρχίσει η μελέτη ενός προγράμματος εργασίας, ειδικά για τον 
τουρισμό, το οποίο αφορά την κατάρτιση και την προβολή. 
Η ΕΚ υποστήριξε επίσης άμεσα και έμμεσα την ανάπτυξη του τουρισμού με διάφορα 
προγράμματα στήριξης σε συναφείς τομείς όπως οι υποδομές, το περιβάλλον, η 
ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, η ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα, η υγεία, κλπ. 
2.2 Η ευαισθησία του θεσμικού πλαισίου και η αδυναμία της εταιρικής σχέσης 
δημόσιου - ιδιωτικού τομέα 
Αν και ο τουριστικός κλάδος εξαρτάται από τις ιδκοτικές επιχειρήσεις, για να 
εξασφαλιστούν οι συνθήκες βιώσιμης ανάπτυξης του τουρισμού είναι αναγκαίες η 
συμμετοχή και η στήριξη του δημόσιου τομέα, τόσο για τη χάραξη του θεσμικού 
πλαισίου αναφοράς όσο και για τον σχεδιασμό της χο>ροταξίας του περιβάλλοντος, 
για τον συντονισμό των διάφορων αρμόδιων διοικητικών τομέων και για τη 
διευκόλυνση της συναίνεσης μεταξύ όλων των ενδιαφερομένων. 
ΕΕ αριθ. C 155 της 30.05.1996, σ. 1. 
11-
Από χην κοινή ανάλυση χων βασικών παραγόνχων που εξηγούν χο δυναμισμό των 
τουριστικών δραστηριοτήτων των κρατών μελών, και τις δράσεις στήριξης του τομέα 
αυτού στις αναπτυσσόμενες χώρες προκύπτει ότι η βιώσιμη ανάπτυξη του 
τουρισμού εξαρτάται από τη συμμετοχή του δημόσιου τομέα και την καθιέρωση 
διαρθρωμένου και μόνιμου διαλόγου μεταξύ όλων των εταίρων: δημόσιου τομέα, 
ιδιωτικών επιχειρήσεων και κοινωνίας των πολιτών. Μόνον οι κρατικές αρχές 
μπορούν να δημιουργήσουν το περιβάλλον εντός του οποίου θα αναπτυχθεί η 
βιομηχανία τουρισμού. Αυτές έχουν την άμεση ευθύνη σε πολλούς τομείς όπως η 
ασφάλεια, η υγεία, καθώς και ένα μεγάλο μέρος των βασικών υποδομών. Η υπεύθυνη 
διαχείριση της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς επί της οποίας βασίζεται η 
ανάπτυξη του τουρισμού, όπως για παράδειγμα οι ακτές, οι ποταμοί και οι λίμνες, τα 
φυσικά πάρκα, τα μνημεία και τα μουσεία, κλπ. συνιστούν ουσιαστική λειτουργία την 
οποία πρέπει να αναλάβουν οι κρατικές αρχές με τη στήριξη και τη συνεργασία των 
επιχειρήσεων και των πολιτών. 
Αν ληφθεί υπόψη ότι τα τουριστικά αγαθά είναι φθαρτά και ότι οι μεγάλες διεθνείς 
εταιρείες όπως οι αεροπορικές εταιρείες, οι ξενοδοχειακές αλυσίδες και τα 
ταξιδιωτικά γραφεία μπορούν να στραφούν προς νέους προορισμούς, οικονομικά 
πλεονεκτήματα που προκύπτουν βραχυπρόθεσμα από μια ανεξέλεγκτη ανάπτυξη 
μπορούν να εξαφανιστούν πολύ γρήγορα. Χωρίς αυστηρή διαχείριση και σχεδιασμό, 
η βραχυπρόθεσμη ανάπτυξη μπορεί να δημιουργήσει μακροπρόθεσμα προβλήματα. 
Μία καλά οργανωμένη δημόσια διοίκηση είναι πάντα αναγκαία για να εξασφαλιστούν 
βέλτιστα αποτελέσματα από τον τουρισμό. 
Λαμβανομένου υπόψη του μεγάλου αριθμού των δημόσιων οργανισμών οι οποίοι 
μοιράζονται τις αρμοδιότητες ανάπτυξης του τομέα, ο ανεπαρκής συντονισμός 
αποτελεί συχνά το αίτιο της ανισόρροπης ανάπτυξης και της έλλειψης 
ανταγωνιστικότητας σε σχέση με παρόμοιους προορισμούς. Για το σκοπό αυτό, το 
θεσμικό πλαίσιο είναι συχνά ελλειμματικό ενώ η ανεπαρκής θεώρηση εκ μέρους της 
κυβέρνησης καθιστά δυσχερή την παρακολούθηση και τον έλεγχο των θετικών και 
αρνητικών αποτελεσμάτων του τουρισμού (με τη μεγιστοποίηση των οικονομικών 
οφελών και της απασχόλησης, με τον έλεγχο των επιπτώσεων στο περιβάλλον, με τον 
έλεγχο των αρνητικών κοινωνικών επιπτώσεων). 
Η κοινωνία των πολιτών διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο τόσο στην επιτυχία 
ενός προορισμού όσο και στη διασφάλιση χων δικαιωμάχων και της αξιοπρέπειας χου 
ανθρώπου. Είναι πολύ σημανχικό για χον χοπικό πληθυσμό, προκειμένου να 
ωφεληθεί χωρίς να υποσχεί χα αρνηχικά αποχελέσμαχα, να αποδεχθεί χον χουρισμό 
και να συμβάλει στην εφαρμογή ενός μοντέλου τουριστικής ανάπχυξης που θα 
βασίζεχαι στη βιωσιμότητα και στον σεβασμό των παραδόσεα)ν. 
:Ι2-
Συμπερασμαχικά, για να είναι βιώσιμη η τουριστική ανάπτυξη, πρέπει να διέπεται 
από τις αρχές της διάρκειας, της ανταγωνιστικότητας και της διαφάνειας της αγοράς. 
Η βιομηχανία του τουρισμού, οι κρατικές αρχές και η κοινωνία των πολιτών πρέπει 
να εργαστούν σε στενή συνεργασία και να λαμβάνουν υπόψη τις απαιτήσεις της 
αγοράς αλλά ταυτόχρονα και τις ανάγκες το>ν τοπικών πληθυσμίόν και τις 
ιδιαιτερότητες των προορισμών. Μέσω μιας τέτοιας συνεργασίας, εξάλλου, η αρχή 
της βιώσιμης ανάπτυξης μπορεί να ενσωματωθεί περισσότερο στην αρχή της 
ανταγωνιστικότητας του τουριστικού κλάδου. 
2.3 Λειτουργικά συμπεράσματα των προγραμμάτων στήριξης 
Στον τομέα του τουρισμού η συνεργασία είναι σχετικά πρόσφατη και οι περισσότεροι 
χρηματοδότες έχουν μικρή εμπειρία στον τομέα. Το μεγαλύτερο τμήμα των 
προγραμμάτων στήριξης που χρηματοδοτούνταν κατά το παρελθόν συνίστατο σε 
σχέδια και προγράμματα τεχνικής βοήθειας τα οποία καταρτίζονταν και υλοποιούνταν 
επί ad hoc βάσης χωρίς στρατηγικό πλαίσιο ούτε συνεχή παρακολούθηση. Τα 
αποτελέσματα τους ήταν ποικίλα. Οι -χορηγοί συμφωνούν στο γεγονός όχι οι 
παρεμβάσεις δεν είχαν σαφή καχεύθυνση όχι οι συνομιληχές που επελέγησαν ήχαν 
ακατάλληλοι ή ανεπαρκείς και τα αποτελέσματα ήταν δύσκολο να αξιολογηθούν. Η 
ΕΚ, ως κύριος χορηγός για τα σχέδια τεχνικής βοήθειας, πραγματοποίησε 
αξιολογήσεις περισσότερο συνεκτικές με αποτελέσματα που οδήγησαν στη συναγωγή 
των κυριότερων συμπερασμάτων που παρατίθενται στην παρούσα έκθεση. 
Η συγκέντρωση των προσπαθειών οδηγεί σε καλύτερα αποτελέσματα 
Ένας μεγάλος αριθμός προγραμμάτων ανάπτυξης που είχαν χρηματοδοτηθεί κατά το 
παρελθόν οδήγησαν σε σχετική διάσπαση των προσπαθειών και σε διάφορα 
αποτελέσματα, κυρίως στα προγράμματα που περιείχαν διάφορα τομεακά θέματα και 
στόχευαν στην ανάπτυξη του τουρισμού "γενικά" στο "σύνολο" μιας χώρας ή μιας 
περιοχής. Στην πράξη, αποδείχτηκαν δύσκολα στη διαχείριση τους διότι ήταν 
υπερβολικά φιλόδοξα ώστε να είναι αποτελεσματικά. Δεδομένου ότι ο τουρισμός 
είναι πολυσύνθετος τομέας δεν είναι ρεαλιστικό να θέλει κανείς να αντιμετωπίζει όλα 
τα τομεακά ζητήματα με ένα μόνο σχέδιο που χρηματοδοτείται από ένα μόνο χορηγό. 
Ο προσδιορισμός του σχεδίου προϋποθέτει τομεακή προσέγγιση και παρεμβάσεις με 
σαφείς στόχους. 
Μια περιοριστική διατύπωση των στόχων οδήγησε σε μια υπερβολική ανάπτυξη 
των δράσεων προώθησης του τουρισμού στις τρίτες αγορές 
Ο στόχος της τουριστικής ανάπτυξης έχει συχνά παρανοηθεί ως "αύξηση των 
αφίξεων τουριστών". Κατά συνέπεια, ορισμένα σχέδια επικεντρώθηκαν σε 
δραστηριότητες βραχυπρόθεσμης προώθησης στις ενδιαφερόμενες αγορές. Τα 
αποτελέσματα στον τομέα αυτό ψαν προφανή λόγω του ότι η προβολή απαιτεί 
συνεχώς ανανεούμενους προϋπολογισμούς και αυτός ο τύπος της παρέμβασης 
δημιούργησε μια ισχυρή εξάρτηση έναντι των χορηγών και μικρές πιθανότητες 
βιωσιμότητας. Εξάλλου, βασιζόμενες αποκλειστικά σε εξωτερικά κεφάλαια οι χώρες 
προορισμοί δε διερεύνησαν ούτε, εναλλακτικά μέσα προβολής και εμπορίας 
-13-
προσαρμοσμένα σχον προϋπολογισμό χους, ούχε άλλες δυνατότητες 
χρηματοδότησης. 
Αν και η προβολή είναι αναγκαία, λόγω του ανταγωνισμού της αγοράς και του 
αριθμού των προϊόντων υποκατάστασης, η δραστηριότητα αυτή πρέπει να 
ενσωματωθεί σε μία συνεκτική και μεσομακροπρόθεσμη στρατηγική ανάπτυξης. Εάν 
το προϊόν δεν είναι αποδοτικό, ή εάν τα σημαντικότερα τουριστικά στοιχεία 
καταστραφούν ή υποβαθμιστούν σοβαρά, καθίσταται όλο και πιο δαπανηρή η 
προσέλκυση πελατών και η αύξηση της πιστότητας των επισκεπτών. Για να μη 
φθάσει ένας προορισμός στο στάδιο της παρακμής είναι αναγκαίο να υλοποιηθούν 
δράσεις και σε άλλους τομείς εκτός από την προβολή, με στόχο την ανάπτυξη του 
προϊόντος και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας του τουρισμού. 
Οι δράσεις αυτές πρέπει να αναληφθούν με σαφή τρόπο στη χώρα προορισμού 
συνδυάζοντας τεχνογνωσία, τεχνολογία και επενδύσεις. 
Παραμελήθηκαν σημαντικά περιβαλλοντικά και κοινωνικά θέματα που 
επηρεάζουν τη βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού 
Αν και τα προγράμματα στήριξης της ΕΚ δεν είχαν άμεσες αρνητικές επιπτώσεις, δεν 
έλαβαν ωστόσο υπόψη τις επιτόπου επιπτώσεις, πραγματικές ή εν δυνάμει, της 
ανάπτυξης του τουρισμού. Τα προβλήματα που συνδέονται με θέματα σχετικά με τις 
σχέσεις των φύλων, τους κώδικες εργασίας, τη βιώσιμη ανάπτυξη του περιβάλλοντος 
ή συγκεκριμένα οικολογικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν ορισμένα πολύ 
ευαίσθητα μικρά νησιά, δεν αντιμετωπίστηκαν σε γενικές γραμμές στο πλαίσιο των 
σχεδίων για τον τουρισμό. 
Τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν με την ανάπτυξη 
του τουρισμού δεν μπορούν απλώς να βλάψουν τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη αλλά 
κινδυνεύουν επίσης να επηρεάσουν την ποιότητα της εμπειρίας του τουρίστα και να 
απειλήσουν την ανταγωνιστική θέση' του τουριστικού προϊόντος (ρύπανση, 
υποβαθμισμένα τοπία, μέτρια ποιότητα υπηρεσιών, ανεπαρκής προστασία και 
ασφάλεια, κλπ). 
Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν νέες μορφές τουρισμού, ως περισσότερο 
προσαρμοσμένες στις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης. Ορισμένοι χορηγοί έδωσαν 
προτεραιότητα στις μορφές αυτές: τα σχέδια στον τομέα αυτό ελάμβαναν σε. γενικές 
γραμμές υπόψη τις προσπάθειες για την προστασία του περιβάλλοντος, κυρίως τη 
δημιουργία προστατευόμενων ζωνών που προέκυψε από την ανάγκη εξεύρεσης 
εναλλακτικών οικονομικών πόρων για τους τοπικούς πληθυσμούς. Ωστόσο, η 
εφαρμογή της αρχής της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης επεκτείνεται και πέραν της 
απλής προστασίας ευαίσθητο>ν τοποθεσιών και της διευθέτησης προστατευόμενων 
ζωνών, διότι η ελκυστικότητα των τουριστικών προορισμών και τα κίνητρα το>ν 
τουριστών είναι πολύ περισσότερο σύνθετη υπόθεση από την απλή επίσκεψη 
φυσικών πάρκων. Απαιτείται λοιπόν μια περισσότερο σφαιρική προσέγγιση όσον 
-14-
αφορά την ενσωμάχωση χου σχόχου της βιώσιμης ανάπτυξης, εάν θέλουμε να 
καλύψουμε χην ποικιλία χων χουρισχικών προϊόνχων9 στις αναπτυσσόμενες χώρες. 
Η επιλογή των συνομιλητών περιόρισε το πεδίο και την αποτελεσματικότητα των 
προγραμμάτων στήριξης του τουρισμού 
Στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνεργασία, η ΕΚ, στις περισσότερες περιπτώσεις, 
υποχρεώθηκε να επιλέξει τα εθνικά γραφεία τουρισμού και τους εθνικούς 
οργανισμούς τουρισμού ως φυσικούς συνομιλητές για τα προγράμματα στον τομέα 
αυτό. Ωστόσο, οι φορείς αυτοί είναι σε μεγάλο βαθμό στραμμένοι σε δραστηριότητες 
εμπορίας και έχουν συμβάλει πολύ στο να προσανατολιστεί το περιεχόμενο των 
σχεδίων προς την κατεύθυνση της προβολής. Παράλληλα, αποδείχτηκαν ακατάλληλοι 
συνομιλητές, ανίκανοι να δημιουργήσουν συνεκτική διασύνδεση με τον ιδιωτικό 
τομέα, ή να αντιμετωπίσουν βασικά θέματα που συνδέονται με την ανάπτυξη του 
τουρισμού. Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες από τις διοικήσεις αυτές δεν έχουν 
καθόλου ή ελάχιστη εξουσία σχετικά με βασικά θέματα τα οποία τα διαχειρίζονχαι 
άλλοι κυβερνηχικοί φορείς με μεγαλύχερο οικονομικό και πολιτικό βάρος, για 
παράδειγμα, την εναέρια πρόσβαση, τη μετανάστευση, τις μεταφορές, το περιβάλλον, 
τη στήριξη των MME, την εκπαίδευση, τις φορολογικές πολιτικές, κλπ. Κατά 
συνέπεια, είναι αναγκαία η εφαρμογή μιας συνολικής στρατηγικής στην οποία θα 
εμπλέκονται τα διάφορα διοικητικά επίπεδα. 
Η πολυμορφία των παραγόντων που εμπλέκονται στην ανάπτυξη του τουρισμού και ο 
μέχρι σήμερα ρόλος των εθνικών διοικήσεων τουρισμού προϋποθέτουν την 
καθιέρωση, με κάθε διαφάνεια, νέων μεθόδων και νέων εταιρικών σχέσεων ικανών να 
διευκολύνουν τη συμμετοχή και τη συνεργασία των διάφορων παραγόντων, ακόμη 
και σε άλλα επίπεδα εκτός του κυβερνητικού. 
Στις μεγαλύτερες και περισσότερο ανεπτυγμένες χώρες, η πλειοψηφία το>ν 
αποφάσεων που σχετίζονται με την ανάπτυξη του τουρισμού λαμβάνονται σε. τοπικό 
επίπεδο (περιοχών και δήμων), γεγονός που προσδίδει στις τοπικές αρχές σημαντικό 
ρόλο στην υλοποίηση πολιτικών και στρατηγικών ανάπτυξης. Ωστόσο, κατά το 
παρελθόν, με εξαίρεση τα εθνικά σχέδια, οι παρεμβάσεις είχαν την τάση να ευνοούν 
μια συνεργασία σε περιφερειακό επίπεδο, παρά να ενδιαφέρονται για το πλέον 
αποτελεσματικό επίπεδο εκτέλεσης όπου, θα ήταν ευκολότερη η συνεργασία με τους 
πλέον άμεσα ενδιαφερόμενους παράγοντες και η αποτίμηση των αποτελεσμάτων. 
Η συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα αποδείχτηκε επίσης ανεπαρκής. Η αξιολόγηση 
σχεδίων που υποστήριξε η ΕΚ και η εμπειρία άλλων χορηγών έδειξαν ότι ο ιδιωτικός 
τομέας δεν συμμετείχε με μεγάλη προθυμία σε σχέδια που υλοποιούσαν οι 
κυβερνήσεις χωρίς να έχει προηγηθεί μία πραγματική διαβούλευση και συναίνεση. Το 
ίδιο ισχύει και για άλλους τύπους παραγόντων, όπως οι ΜΚΟ για παράδειγμα. 
3. Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΙΣ 
ΑΧ : ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΜΕΣΑ 
'' Για παράδειγμα, το κύριο προϊόν ενός μεγάλου αριθμού αναπτυσσόμενων χωρών, κυρίως νησιών, 
συνίσταται στις διακοπές στην παραλία, γεγονός που αντιπροσωπεύει πάντα το μεγαλύτερο μερίδιο της 
αγοράς του τουρισμού διεθνώς. 
•15-
3.1. Ώθηση μιας βιώσιμης ανάπτυξης του τουρισμού 
Η σχήριξη χης ΕΚ υπέρ χου χουρισμού πρέπει να σχοχεύει μία βιώσιμη ανάπχυξη χου 
χομέα, λαμβανομένου υπόψη χου κοινοχικού κεκχημένου10 σχον χομέα αυχό και 
χηρουμένων χων γενικών σχόχων συνεργασίας για χην ανάπχυξη, όπως αυχοί 
ορίζονχαι σχο άρθρο 130 Υ χης συνθήκης χου Μάασχριχχ, με σχόχο χη μείωση χης 
φχώχειας, χην οικονομική και κοινωνική βιώσιμη ανάπτυξη, χην ενσωμάχο>ση χων 
αναπτυσσόμενων χωρών στην παγκόσμια οικονομία, καθώς και τη συμβολή στον 
στόχο του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών. 
Η ανάπτυξη του τουριστικού τομέα, λόγω της σημασίας του στο διεθνές εμπόριο και 
στις εξαγωγές υπηρεσιών, θα συμβάλλει ουσιαστικά στην ενσωμάτωση των 
αναπτυσσόμενων χωρών στην παγκόσμια οικονομία. 
Η ανάπτυξη του τουρισμού μπορεί επίσης να συμβάλει στην οικονομική και 
κοινωνική βιώσιμη ανάπτυξη των χωρών, υπό την προϋπόθεση ότι οι στόχοι που 
έχουν τεθεί ως βάση για την ανάπτυξη του τουρισμού δεν περιορίζονται απλώς στην 
αύξηση του αριθμού των κλινών, των αφίξεων των τουριστών και των εσόδων από 
τον τουρισμό πάση θυσία. Η συνεισφορά του τουρισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη θα 
είναι ανάλογη : 
α) με την ικανότητα των κυβερνήσεων να σχεδιάζουν και να ελέγχουν την ανάπτυξη 
του τουρισμού λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των οικονομικών, κοινωνικών, 
πολιτιστικών και περιβαλλοντικών πτυχών και τις ενδεχόμενες αρνητικές επιπτώσεις 
του τουρισμού, β) με τη δέσμευση της βιομηχανίας του τουρισμού να τηρεί τις αρχές 
και τις πρακτικές της βιώσιμης ανάπτυξης, λειτουργώντας σε μία ανοικτή και 
ανταγωνιστική αγορά. 
Η πολιτική της ΕΚ υπέρ της ανάπτυξης του τουρισμού πρέπει να ενταχθεί στο 
πλαίσιο του άρθρου 6 της παγιωμένης απόδοσης της συνθήκης, που προήλθε από τη 
συνθήκη του Άμστερνταμ, και η οποία προβλέπει ότι η προστασία του περιβάλλοντος 
πρέπει να ενσωματώνεται στις άλλες- πολιτικές της Ένωσης προκειμένου να 
προωθείται η βιώσιμη ανάπτυξη. 
Ένας τουριστικός τομέας με σωστή διαχείριση, που δημιουργεί κέρδη, είναι βιώσιμος 
σε κοινωνικό επίπεδο και προσαρμοσμένος στο περιβάλλον, θα μπορούσε να 
συμβάλει στην ελάφρυνση της φτώχειας προσφέροντας σε όλους καλύτερες ευκαιρίες 
για την απόκτηση καλύτερης απασχόλησης, τη δυνατότητα κατάρτισης, την εξέλιξη 
της σταδιοδρομίας όλίον που συμμετέχουν στον τομέα, επιταχύνοντας την υλοποίηση 
υποδομών, εξοπλισμού και υπηρεσιών που ευνοούν τη βελτύοση των συνθηκών 
διαβίωσης του πληθυσμού της χώρας υποδοχής. 
Για να ανταποκριθεί καλύτερα στους αναπτυξιακούς της στόχους, η αποστολή της ΕΚ 
στο πλαίσιο αυτό πρέπει να συνίσταται στο να διευκολύνει την επικράτηση των 
συνθηκών που θα επιτρέψουν τη μεγιστοποίηση της συμβολής του τουρισμού στην 
10 Ανάλυση του κοινοτικού κεκτημένου στον τομέα του τουρισμού παρουσιάζεται στην έκθεση της 
Επιτροπής στο Συμβούλιο για τις κοινοτικές δράσεις που επηρεάζουν τον τουρισμό (COM(97) 332) 
της 02.07.1997. 
16-
οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας υποδοχής, και την 
ελαχιστοποίηση των πραγματικών ή ενδεχόμενων αρνητικών επιπτώσεων. 
Ο τουρισμός αντιπροσωπεύει ένα ιδανικό εργαστήριο για την εφαρμογή και τον 
έλεγχο των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης, αλλά οι προσπάθειες που καταβάλλει η 
ΕΚ για την ανάπτυξη του τουρισμού δεν πρέπει να συνίσταται αποκλειστικά στην 
υποστήριξη των αποκαλούμενων "εναλλακτικών" τύπο)ν τουρισμού, αλλά πρέπει 
επίσης να τείνουν να προωθήσουν την πραγματική δέσμευση των κρατικών 
αρχών και της βιομηχανίας του τουρισμού γενικότερα, για πολιτικές βιώσιμες 
και συμβατές με το περιβαλλοντικό και κοινωνικό πλαίσιο. 
Για το σκοπό αυτό, οι δραστηριότητες των χορηγών στον τομέα του τουρισμού 
πρέπει να εφαρμόζουν στον τουρισμό το πρόγραμμα δράσης της ημερήσιας διάταξης 
21 για τη βιώσιμη ανάπτυξη το οποίο ενέκρινε η Παγκόσμια Διάσκεψη των 
Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη κατά τη Διάσκεψη Κορυφής 
για την Υδρόγειο που πραγμαχοποιήθηκε σχο Rio de Janeiro (Βραζιλία) χο 1992. 
Κατά συνέπεια, τα προγράμματα για τον τουρισμό πρέπει να συμβάλλουν στο να 
εξασφαλιστεί ότι κάθε πρωτοβουλία που συνδέεται με τον τουρισμό θα χρησιμοποιεί 
του πόρους με βιώσιμο τρόπο (μείωση της υπερβολικής κατανάλωσης και των 
αποβλήτων, προώθηση μη ρυπογόνων μορφών ενέργειας και μέσων μεταφοράς, 
διατήρηση της φυσικής και πολιτιστικής ποικιλότητας), θα διευκολύνει την 
ενσωμάτωση του τουρισμού σε ένα σφαιρικό σχεδιασμό, και, ενδεχομένως, θα 
στηρίζει τις τοπικές οικονομίες. 
Οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, οι οποίες προκαλούνται από άλλου τύπου 
δραστηριότητες όπως η βιομηχανία, η γεωργία ή οι μεταφορές, πρέπει επίσης να 
ληφθούν υπόψη δεδομένου ότι μπορούν να έχουν σημαντικές συνέπειες για την 
ποιότητα του τουριστικού προϊόντος. 
Όσον αφορά το συγκεκριμένο πρόβλημα του σεξουαλικού τουρισμού στον οποίο 
εμπλέκονται παιδιά, λόγω της διόγκωσης του φαινομένου αυτού, είναι αναγκαίο να 
εξαλειφθεί, μέσω κοινής δράσης των κρατικών αρχών και των επαγγελματικών 
κύκλων του τουρισμού. Η Επιτροπή, έχοντας επίγνωση, αφενός, του μεγέθους και της 
σοβαρότητας του προβλήματος, και, αφετέρου, του γεγονότος ότι η ευρωπαϊκή κοινή 
γνώμη γενικά και οι τουρίστες και ο κλάδος του τουρισμού ειδικότερα, είναι πολύ 
ευαίσθητοι σ'αυτή τη μάστιγα", εξέδωσε στις 27 Νοεμβρίου 1996 μία ανακοίνωση 
για την καταπολέμηση του για την καταπολέμηση του παιδεραστικού σεξουαλικού 
τουρισμού12. Το έγγραφο αυτό παρέχει ένα πλαίσιο αναφοράς για την κοινοτική 
δράση στον τομέα αυτό, εντάσσοντας τη δράση αυτή σε μία μεσομακροπρόθεσμη 
προοπτική. Η συνολική στρατηγική που ορίζεται στο έγγραφο αυτό είναι διττή: 
-αφενός, να μειωθεί η ζήτηση, σε συνεργασία με τη βιομηχανία του τουρισμού και τις 
M KO που δραστηριοποιούνται στον τομέα αυτό (συντονισμός εκστρατειών 
ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, ενίσχυση των κωδικών δεοντολογίας και τιον 
αυτορυθμιζόμενων μηχανισμών της βιομηχανίας, κ.λπ. ...)· 
11 Βλ.'Ή γνώμη των Ευρωπαίων για τον παιδεραστικό σεξουαλικό τουρισμό", Ολοκληρωμένη 
παρουσίαση των αποτελεσμάτων έρευνας του Ευρωβαρομέτρου, Ιούλιος 1998. 
12 COM(96) 547 της 27.11.96. 
-17-
αφεχέρου, να στραφεί η δράση σχις πηγές προσφοράς σχις χώρες προορισμού των 
χουρισχών, με κάθε καχάλληλο μέσο, περιλαμβανομένων και XIDV πολιτικών της 
Κοινότητας στους τομείς των εξωτερικών σχέσεων και της συνεργασίας για την 
ανάπτυξη. Η έκθεση που σχεδιάζει να συντάξει η Επιτροπή στα τέλη του 1998 για 
την υλοποίηση των προβλεπόμενων δράσεων και για την πρόοδο που σημειώθηκε 
όσον αφορά την καταπολέμηση του παιδεραστικού σεξουαλικού τουρισμού 
πιστεύεται ότι θα συμβάλει στην περαιτέρω αποσαφήνιση των επιλογών όσον αφορά 
τη στρατηγική παρέμβασης. 
Η ανάγκη ανάληψης συγκεκριμένης δράσης στον τομέα αυτό, για τη συμπλήρουση 
των δράσεων στήριξης που εφαρμόζονται στον τομέα του τουρισμού, πρέπει να 
λαμβάνεται υπόψη κατά την εκπόνηση των εθνικών και περιφερειακών στρατηγικοί/. 
Εξάλλου, αναμένεται να συνεχιστούν οι εργασίες προκειμένου να ευνοηθεί η 
ενσωμάτωση του θέματος αυτού στο' πλαίσιο ενός διαρθρα>μένου πολιτικού διαλόγου 
με τις περισσότερο πληττόμενες χώρες, και κυρίως σε περιφερειακό επίπεδο. 
3.2 Στήριξη των κρατικών αρχών στο έργο σχεδιασμού, διαχείρισης και 
παρακολούθησης. 
3.2.1. Υλοποίηση του νομικού και θεσμικού πλαισίου 
Η στήριξη αυτή πρέπει να ευνοεί τη συμμετοχή των κυβερνήσεων: 
- στην αποτίμηση της απόδοσης της τουριστικής βιομηχανίας, καθώς και στην 
αξιολόγηση των πραγματικών και δυνάμει επιπτώσεων του τουρισμού σε 
οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό επίπεδο· 
- στη μετατροπή των αναλύσεων αυτών σε χάραξη ή σε υλοποίηση στρατηγικοί 
πολυετούς αλλά στοχοθετημένης τουριστικής ανάπτυξης, με στόχο την ύπαρξη 
συγκεκριμένων, ρεαλιστικών και μετρήσιμων αποτελεσμάτων 
- στην ανάπτυξη του κατάλληλου θεσμικού και μεθοδολογικού πλαισίου, 
περιλαμβανομένων των νόμων, των ρυθμίσεων και των μηχανισμών 
παρακολούθησης και ελέγχου έτσι ώστε να εποπτεύονται η υλοποίηση της 
στρατηγικής αυτής, η συνοχή της με τους γενικούς και τοπικούς αναπτυξιακούς 
προσανατολισμούς και οι ενδεχόμενες αρνητικές επιπτώσεις. 
Ελλείψει σφαιρικής προσέγγισης και σαφώς διατυπωμένης στρατηγικής για την 
ανάπτυξη του τουρισμού στις δικαιούχους χώρες, η ενίσχυση θα πρέπει κατ' αρχή να 
συνίσταται στην παροχή βοήθειας προς τις κυβερνήσεις κατά το στάδιο εκπόνησης 
του σχεδίου, τον προσδιορισμό των στόχων και την επιλογή ενός μοντέλου για την 
ανάπτυξη του τουρισμού, την επιλογή το>ν κυριότερων αγορών-στόχων, και τον 
προσδιορισμό των αδύνατων σημείων των προϊόντων, ώστε να προσελκυσθούν οι 
αγορές αυτές και να τους παρασχεθούν οι απαιτούμενες υπηρεσίες. Για να 
εξασφαλισθεί εναρμόνιση με την εθνική στρατηγική ανάπτυξης του τουρισμού, η 
στήριξη θα πρέπει να περιλαμβάνει βελτίωση των ικανοτήτων στον τομέα της 
αξιολόγησης των μεγάλων αναπτυξιακών σχεδίων που εκπονούν οι μεγάλες 
επενδυτικές ομάδες. 
Κυρίως στις χώρες που ο τουρισμός αποτελεί, ή πρόκειται να αποτελέσει, 
πρωτεύοντα οικονομικό τομέα, οι εθνικές πολιτικές και στρατηγικές ανάπτυξης 
πρέπει να ευθυγραμμίζονται με τις προτεραιότητες και τους στόχους για τον 
18-
χουρισμό. Καχά συνέπεια, οι διάφοροι κυβερνηχικοί οργανισμοί που έχουν ως 
αποστολή την αντιμετώπιση ζητημάτων που σχετίζονται με την ανάπτυξη του 
τουρισμού θα πρέπει να συνεργάζονται για να μοιράζουν τις ευθύνες, να εργάζονται 
από κοινού και να συστήνουν κοινές επιτροπές ή συμβούλια. 
Κατά δεύτερο λόγο, η ΕΚ πρέπει να βοηθήσει τις κυβερνήσεις στην εφαρμογή της 
υιοθετηθείσας στρατηγικής, στην υλοποίηση ορισμένων πολιτικών, ρυθμίσεο)ν και 
σχεδίων δράσης που αφορούν, για παράδειγμα, τη νομοθεσία σχετικά με τη 
χρησιμοποίηση των εδαφών, τη βιομηχανία του τουρισμού, την προστασία και την 
προώθηση των επενδύσεων, τη θέσπιση προτύπων για το περιβάλλον, και το σύνολο 
των δημόσιων δραστηριοτήτων που είναι αναγκαίες για τη δημιουργία κοινωνικής και 
τεχνικής υποδομής ανάλογης των αναγκών μιας βιώσιμης ανάπτυξης του τουρισμού. 
Στην περίπτωση που αυτές οι πολιτικές και στρατηγικές υπάρχουν ήδη, η στήριξη των 
χορηγών θα επιτρέψει την αξιολόγηση του βαθμού συνοχής τους με τους δικούς χης 
σχόχους ανάπχυξης, και, ενδεχομένως, να παράσχει χη σχήριξη που επιχρέπει την 
επιτάχυνση της υλοποίησης τους. 
Οι εθνικές ρυθμίσεις πρέπει να περιέχουν διατάξεις με στόχο να διασφαλίζεται ένα 
ελάχιστο επίπεδο προτύπων ασφάλειας και ποιότητας όσον αφορά τις υπηρεσίες και 
τις τουριστικές εγκαταστάσεις. 
Αφετέρου, εναπόκειται επίσης στις κυβερνήσεις να βελτιώσουν το περιβάλλον των 
επιχειρήσεων, με την άρση των τεχνικών και νομικών εμποδίοτν που μπορούν να 
περιορίσουν την ανταγο)νιστικότητα του ιδιωτικού τομέα, ή με την αναθεώρηση το>ν 
συνθηκών που εμποδίζουν το θεμιτό και διαφανή ανταγωνισμό στον τομέα του 
τουρισμού, με παράλληλη τήρηση των προτύπο)ν προστασίας του περιβάλλοντος και 
της νομοθεσίας που διέπει την εργασία. 
Η στήριξη της ΕΚ στον τομέα αυτό θα συνίσταται κυρίως σε παροχή τεχνικής 
βοήθειας προς τις κρατικές αρχές ώστε να μπορέσουν αυτές να διεκπεραιώσουν το 
έργο σχεδιασμού, νομοθέτησης και τόνωσης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, γεγονός 
που προϋποθέτει την εφαρμογή μέσων οικονομικής παρακολούθησης και 
αξιολόγησης των αναληφθεισών πρωτοβουλιών. 
Εναπομένει ακόμη σημαντικό έργο προς υλοποίηση στις αναπτυσσόμενες χώρες και 
η κτηθείσα εμπειρία της ΕΚ και των κρατών μελών της στον τομέα αυτό θα 
μπορούσε να αποδειχθεί πολύτιμη. 
3.2.2. Στήριξη για την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού 
Ένα από τα κυριότερα πλεονεκτήματα χου χουρισμού ο>ς τομέα που προορίζεται να 
προωθήσει την οικονομική ανάπτυξη συνίσταται στην ικανότητα του να δημιουργεί 
απασχόληση. Δεδομένου ότι ο τουρισμός είναι τομέας υπηρεσιών με σημαντικό 
συστατικό στοιχείο τη δημιουργία άμεσων σχέσεων μεταξύ πελατών και προσωπικού, 
η ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού καθίσταται όλο και περισσότερο 
ανταγωνιστικό πλεονέκτημα αποφασιστικής σημασίας. 
Αν ληφθεί υπόψη ότι τα ειδικευμένα πρόσωπα έχουν τις καλύτερες θέσεις, τις 
καλύτερες ευκαιρίες και σταδιοδρομίες για επιχειρήσεις, η επένδυση σε ανθρώπινο 
δυναμικό είναι υψίστης σημασίας για την ανάπτυξη βιώσιμου τουρισμού σε 
οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Η συνεισφορά της ΕΚ στον τομέα αυτό πρέπει να 
19-
συνίσχαχαι σχη σημανχική σχήριξη προς χις κυβερνήσεις ώσχε αυτές να καταρτίσουν 
και να εφαρμόσουν "Σχέδιο ανάπτυξης του Ανθρώπινου Δυναμικού του Τουρισμού". 
Προτεραιότητα θα μπορούσε να παρέχεται στις χώρες στις οποίες η συγκεκριμένη 
κατάρτιση στον τομέα του τουρισμού είναι ανύπαρκτη ή στις χώρες στις οποίες το 
σύστημα κατάρτισης θα πρέπει να βελτιωθεί. 
Ένα τέτοιο σχέδιο θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει μέτρα με στόχο την κατάρτιση 
σε θέματα διαχείρισης επιχειρήσεων, στην πολιτική τουριστικού σχεδιασμού, στην 
εφαρμογή τεχνολογιών πληροφοριών, στην ανάλυση των οικονομικών ή 
περιβαλλοντικών επιπτώσεων, καθώς και στη διαχείριση της φυσικής και 
πολιτιστικής κληρονομιάς. Η κατάρτιση εκπαιδευτών θα πρέπει να θεωρηθεί ως 
προτεραιότητα λόγω του πολλαπλασιαστικού αποτελέσματος που επιφέρει και του 
αριθμού των ατόμων που πρέπει να καταρτισθούν. 
3.2.3 Δημόσια κληρονομιά και υποδομές 
Οι κρατικές αρχές διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις επενδύσεις για την ανάπτυξη 
του τουρισμού, δεδομένου ότι, παράλληλα με μία πολιτική ιδιωτικοποίησης 
συγκεκριμένου εξοπλισμού, εξακολουθούν να παρέχουν τις περισσότερες βασικές 
υποδομές και δημόσιες υπηρεσίες που είναι αναγκαίες για τη λειτουργία αυτής της 
βιομηχανίας. Είναι επίσης υπεύθυνες για τη διαχείριση της προστασίας των δημόσιων 
χώρων, ειδικότερα της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς που αποτελεί πόλο 
έλξης των τουριστών. Ο ιδιωτικός τομέας έχει σπάνια τα τεχνικά και χρηματοδοτικά 
μέσα που του επιτρέπουν να αποκαταστήσει ή να συντηρήσει τις αστικές ζώνες, τους 
χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς και τις περιοχές φυσικής ομορφιάς. Αυτή η 
λειτουργία των κυβερνήσεων ως επενδυτή, της οποίας πρέπει να προηγείται η 
εκπόνηση σχεδίων χωροταξίας, συντήρησης και βελτίωσης της πολιτιστικής 
κληρονομιάς, μπορεί να τύχει στήριξης εκ μέρους της ΕΚ υπό την προϋπόθεση ότι 
λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικές και κοινωνικο-πολιτιστικές πτυχές χων 
έργων. 
3.2.4. Ενημέρωση και εμπορική οργάνωση 
Αν και ο χουρισμός είναι δρασχηριόχηχα που διεξάγεχαι από χον ιδιωχικό χομέα, οι 
κραχικές αρχές εμπλέκονχαι ενεργά σχην εμπορία χου χουρισμού δεδομένου όχι η 
προβολή χων χουρισχικών προορισμών συμβάλλει επίσης σχην προβολή χ(ον 
"χωρών". Προς χον σκοπό αυχό, οι κυβερνήσεις διαδραμάχισαν επίσης ρόλο στη 
συγκέντρωση δεδομένων της αγοράς και στην παρακολούθηση της εξέλιξης των 
τάσεων της αγοράς καθώς και της ενδεχόμενης ή πραγματικής ζήτησης. Επίσης, στις 
προσπάθειες τους προβολής του τουρισμού οι κυβερνήσεις αναλαμβάνουν 
παραδοσιακά τις υπηρεσίες τουριστικής ενημέρωσης στις χώρες υποδοχής, οι οποίες 
παρέχουν "επί τόπου" στους τουρίστες αναγκαίες πληροφορίες και συμβουλές. 
Ωστόσο, πρόσφατα, με την αναδιάρθρωση των δημοσίων υπηρεσιών σύμφωνα με 
κριτήρια αποτελεσματικότητας και λόγο) της ανάγκης για βελτίωση του 
επαγγελματισμού όσον αφορά τη διαχείριση και την εμπορία του τουρισμού, οι 
κυβερνήσεις άρχισαν να ευνοούν τη συμμετοχή του ιδκοτικού τομέα στο σχεδιασμό 
και την εφαρμογή δραστηριοτήτων εμπορίας και επικοινιονίας, καθιερώνοντας 
ταυτόχρονα εταιρικές σχέσεις κατανομής του κόστους. 
-20-
Με βάση χα σχοιχεία αυχά και με δεδομένο όχι η χρημαχοδόχηση χο>ν 
δραστηριοτήτων προβολής συνέβαλε κατά το παρελθόν στη δημιουργία ισχυρής 
εξάρτησης έναντι των χορηγών και στη δημιουργία αποτελεσμάτων υποκατάστασης, 
προτείνεται η συνεισφορά της ΕΚ στον τομέα αυτό να κατευθύνεται αποκλειστικά 
προς την παροχή τεχνικής βοήθειας με στόχο να βοηθήσει τις χώρες να 
δημιουργήσουν νέα μοντέλα οργανισμών τουριστικής προβολής και κέντρα 
τουριστικών πληροφοριών στα οποία θα συμμετέχει ο ιδιωτικός τομέας, και να 
δημιουργήσουν τις συνθήκες για βελτίωση των ικανοτήτων του προσο>πικού όσον 
αφορά τις εθνικές εμπορικές στρατηγικές και την εφαρμογή των νέο>ν τεχνολογιο>ν 
επικοινοΜας. 
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι άμεσες επενδύσεις της ΕΚ στις δραστηριότητες 
εμπορίας των τουριστικών προϊόντων στις ΑΧ δεν θα γίνουν αποδεκτές. 
3.3. Συμβολή στην παγίωση του ρόλου της τουριστικής βιομηχανίας σε μία ανοικτή 
και ανταγωνιστική οικονομία της αγοράς 
3.3.1. Ενίσχυση της συνεργασίας στον ιδιωτικό τομέα 
Σε γενικές γραμμές, το συνήθως περιορισμένο μέγεθος των τουριστικών 
επιχειρήσεων, η γεωγραφική τους κατανομή και οι δραστηριότητες τους που 
καλύπτουν διάφορους υποτομείς κατατέμνουν το επάγγελμα και δυσχεραίνουν τον 
διάλογο μεταξύ των διάφορων κλάδα)ν και επαγγελμάτων του τουρισμού. Κατά 
συνέπεια, είναι συνήθως δύσκολο για τήν κυβέρνηση να εκτιμήσει με ακρίβεια τη 
συνολική κατάσταση των τουριστικών επιχειρήσεων και να ανταποκριθεί στις 
νόμιμες ανάγκες τους με ικανοποιητικό τρόπο. Λόγο) του αριθμού των υποτομέων της 
τουριστικής βιομηχανίας, θα μπορούσε να ενθαρρυνθεί η σύσταση εθνικών 
συμβουλίων τουρισμού θα οποία θα αποτελούσαν τη βάση μόνιμου διαλόγου μεταξύ 
των επαγγελματιών του κλάδου και τη διαφανή διασύνδεση με τις κρατικές αρχές στο 
πλαίσιο της διαδικασίας διαβούλευσης.. 
Λόγω του μεγάλου αριθμού των MME στη βιομηχανία τουρισμού, οι επαγγελματικές 
οργανώσεις αντιπροσωπευτικές του συνόλου του τομέα θα μπορούσαν να 
διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη βοήθεια που παρέχεται στα μέλη τους για τη 
βελτίωση του επιπέδου και της αποδοτικότητας των τουριστικών δραστηριοτήτων. Η 
στήριξη της ΕΚ σε αναγνωρισμένες επαγγελματικές οργανώσεις στον τομέα αυτό θα 
μπορούσε να συνίσταται στην κατάρτιση ικανού προσωπικού και στην ενίσχυση των 
θεσμικών οργάνων ώστε να τους βοηθήσουν να καταστούν οργανισμοί παροχής 
υπηρεσιών ικανοί να παρέχουν στα μέλη τους υπηρεσίες καινοτόμους και με 
προστιθέμενη αξία. Θα μπορούσε επίσης να τους χορηγηθεί τεχνική βοήθεια με 
σκοπό να αναπτύξουν προγράμματα για τη βελτίωση των αποτελεσμάτων της 
βιομηχανίας του τουρισμού, γενικότερα, ή σε συγκεκριμένους υποτομείς όπως 
προγράμματα κατάρτισης στις επιχειρήσεις, προγράμματα ποιότητας για τις 
τουριστικές επιχειρήσεις, προγράμματα για την προώθηση δραστηριοτήτίον που 
συμβιβάζονχαι με χο περιβάλλον, και για χην προώθηση της συνεργασίας για την 
ανάπχυξη και χη βελχίωση χης ποιόχηχας των προϊόντων. 
3.3.2. Αμεση στήριξη στις MME 
-21-
Οι MME παρουσιάζουν σημανχικές δυνατότητες δημιουργίας θέσεων απασχόλησης, 
είτε έμμισθων ή ανεξάρτητων που επιτρέπουν στους τοπικούς περισσότερες ευκαιρίες 
και συμβάλλουν στη μείωση της φτώχειας σε μεγάλο βαθμό. Στους τουριστικούς 
προορισμούς, η τουριστική ροή που δημιουργείται με τη χρησιμοποίηση της 
διαθέσιμης ικανότητας υποδοχής δημιουργεί συμπληρωματικές ευκαιρίες στις MME 
και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις, στον τομέα της λαϊκής τέχνης, του μικρεμπορίου, 
των τοπικών μεταφορών, της διατροφής. Οι ευκαιρίες δημιουργίας και ανάπτυξης 
MME, τόσο στον τουριστικό τομέα όσο και στους συναφείς τομείς, θα μπορούσε να 
στηριχθεί με διάφορα μέσα που θα συσταθούν για τη στήριξη της ανάπτυξης του 
ιδιωτικού τομέα γενικότερα, δεδομένου ότι δεν προβλέπεται η δημιουργία ειδικών 
μέσων. 
4. ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΠΑ ΤΗΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ 
4.1. Μια συγκεκριμένη πρωτοβουλία προσαρμοσμένη στην πολυπλοκότι^τα της 
τουριστικής ανάπτυξης 
4.1.1. Καθορισμός του πλαισίου στήριξης 
Η Κοινότητα, κατ'αρχήν, πρέπει να στηρίξει την ανάπτυξη του τουρισμού σε όλες τις 
αναπτυσσόμενες χώρες με τις οποίες έχει συνάψει συμφωνίες συνεργασίας, και στις 
οποίες ο τουρισμός είναι, ή μπορεί να καταστεί, σημαντικός οικονομικός τομέας, 
γεγονός που εξαιρεί τις χώρες στις οποίες απειλείται η ασφάλεια των ατόμων 
(κίνδυνοι που επηρεάζουν την πολιτική ή υγειονομική ασφάλεια). Ωστόσο, ο τύπος 
και η έκταση της στήριξης αυτής ποικίλει ανάλογα με τις ανάγκες που προκύπτουν 
από τα διάφορα επίπεδα τουριστικής ανάπτυξης σε κάθε χώρα. 
Οι μελλοντικές ενέργειες πρέπει να βασίζονται σε τομεακή ανάλυση με στόχο να 
προσδιοριστούν τα κενά όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας 
τουρισμού τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης στη χώρα υποδοχής, καθώς και να κριθεί 
κατά πόσο μια αίτηση ενίσχυσης είναι αναγκαία ή πρέπει να εξεταστούν αρχικά άλλοι 
τομείς προτεραιότητας. Κατευθυντήριες γραμμές πρέπει να εκπονηθούν έτσι ώστε να 
εξασφαλιστεί ότι η τομεακή ανάλυση και ο προσδιορισμός των έργων 
πραγματοποιείται με τα ίδια κριτήρια. 
Για κάθε προορισμό, πρέπει να προσδιορίζεται: 
το επίπεδο ανάπτυξης και ενσωμάτωσης του τουρισμού στη γενικότερη 
οικονομία, 
η ισχύς της τουριστικής ανάπτυξης σε σχέση με τα διαθέσιμα προϊόντα, τις 
αγορές και την ανταγωνιστικότητα, σε όρους σχέσης ποιότητας/τιμής, 
ο βαθμός συμμετοχής του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, το επίπεδο δέσμευσης 
τους, η ικανότητα τους και το επίπεδο και η μέθοδος συνεργασία τους, 
οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ανάπτυξης του 
τουρισμού και οι κίνδυνοι που θα προκαλούσε μία νέα ανάπτυξη, 
η ύπαρξη βιώσιμης στρατηγικής και η ενημέρωση όσον αφορά την τουριστική 
ανάπτυξη και τις πολιτικές που οδηγούν σε βιώσιμη ανάπτυξη, 
τα εμπόδια για την ανάπτυξη βιώσιμου τουρισμού. 
-22-
Για τους δυνάμει προορισμούς, η τομεακή ανάλυση πρέπει επίσης να διευκρινίζει την 
έκταση των τουριστικών δυνατοτήτων τους με ρεαλιστικό και τεκμηριωμένο τρόπο, 
χωρίς να δημιουργούνται υπερβολικές προσδοκίες. Ο τουρισμός δεν αποτελεί 
πανάκεια: όλες οι χώρες και όλες οι περιοχές δεν έχουν τις δυνατότητες ή χην 
ικανότητα να αναπτύξουν ανταγωνιστικό τουριστικό τομέα ικανό να συμβάλει 
αποφασιστικά στη διαδικασία ανάπτυξης. 
4.1.2. Στοχοθέτηση των προγραμμάτων στήριξης 
Λόγω το>ν διάφορων επιπέδων ανάπτυξης του τουρισμού στις αναπτυσσόμενες 
χώρες και της πολυπλοκότητας του τομέα, τα προγράμματα στήριξης του τουρισμού 
τα οποία υλοποιούν οι χρηματοδότες προϋποθέτουν συνεκτική αλλά 
διαφοροποιημένη προσέγγιση ανάλογα με τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Δεν υπάρχει 
συγκεκριμένο μοντέλο προς εφαρμογή, και κάθε δράση πρέπει να προσδιορίζεται 
ανάλογα με τις ανάγκες και τα συγκεκριμένα προβλήματα και με βάση τα 
αποτελέσματα των προαναφερθεισών .αναλύσεων. Όταν τα μέσα αυτών των 
αναλύσεων είναι ελλειμματικά, ανεπαρκή και δεν υφίστανται σε μόνιμη βάση, η 
κοινοτική στήριξη επικεντρώνεται στην υλοποίηση τους. 
Σε γενικές γραμμές, για να αποφευχθεί η επανάληψη των δυσκολιών που ανέκυψαν 
προηγουμένως κατά τη διαχείριση τουριστικών σχεδίων που αποτελούνται από 
πολλές συνιστώσες, και για να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα, τα προγράμματα 
στήριξης πρέπει να είναι περιορισμένα όσον αφορά α) την έκταση του αντικειμένου, 
β) ^Π χρονική διάρκεια και γ) τη γεωγραφική περιοχή. 
Το επίπεδο τουριστικής ανάπτυξης της χώρας ή της περιοχής προορισμού πρέπει να 
χρησιμοποιείται, ενδεικτικά, για να προσδιορίζεται ο πλέον κατάλληλος τύπος 
στήριξης. 
Όσον αφορά τα εθνικά προγράμματα, οι χώρες των οποίων η βιομηχανία τουρισμού 
είναι ανεπτυγμένη και το προϊόν τους έχει εξελιχθεί, μπορούν να ζητούν 
συγκεκριμένες παρεμβάσεις προς υλοποίηση σε μια συγκεκριμένη στιγμή, δεδομένου 
ότι αν καθυστερήσουν θα καταστούν άνευ αντικειμένου. Θα μπορούσαν να λάβουν τη 
μορφή α) βραχείας διάρκειας αποστολών, για παράδειγμα, με σκοπό τον 
επανακαθορισμό των πολιτικών και των στρατηγικών, την ενημέρωση και την 
ανάπτυξη νομοθεσιών και την επικαιροποίηση ενός συστήματος κατάρτισης, β) 
σφαιρικότερων παρεμβάσεων επικεντρωμένων σε μια μόνο πτυχή της ανάπτυξης του 
τουρισμού, όπως υποδομές, προγράμματα κατάρτισης και σχέδια βελτίωσης της 
ποιότητας, ή εφαρμογή, για τη βιομηχανία του τουρισμού, δράσεων συμβατο')ν με το 
περιβάλλον, γ) στήριξης για την ανάπτυξη συγκεκριμένων προϊόντων και αγορών, 
δηλαδή, την προσέγγιση ανά τομέα, (π.χ., πολιτιστικός τουρισμός, τουρισμός 
καταδύσεο>ν, κ.λπ.). 
Αφετέρου, οι λιγότερο αναπτυγμένες χώρες μπορούν να ζητούν μια σφαιρικόχερη 
προσέγγιση προκειμένου να καθορίσουν ένα γενικό πλαίσιο για χον υπό ανάπτυξη 
τομέα. Τα προγράμματα στήριξης, στην -περίπτωση αυτή, θα μπορούσαν, εκτός της 
βοήθειας για την ανάπτυξη των υποδομών, να αφορούν πληθώρα άλλων θεμάτων, για 
-23-
παράδειγμα χον καθορισμό πολιχικών προχεραιοχήχα^ν και σχραχηγικών. Θα 
μπορούσαν να συμπληρώνονχαι με δρασχηριόχηχες που διεξάγονχαι με θέμαχα όπως 
οι διευκολύνσεις πρόσβασης των ταξιδιωτών, η προστασία της τουριστικής 
κληρονομιάς, η νομοθεσία σχετικά με τις επιχειρήσεις τουρισμού, η αξιοποίηση του 
ανθρώπινου δυναμικού, η βελτίωση των συνθηκών ασφάλειας TOW τουριστών, η άρση 
των εμποδίων για την ανάπτυξη και τη λειτουργία του ιδιο>τικού τομέα και των 
επαγγελματικών του οργανώσεων, κλπ. Για vu επιτευχθούν αποτελέσματα, τα σχέδια 
αυτού του είδους προϋποθέτουν περισσότερο μακροχρόνια δέσμευση εκ μέρους των 
χορηγών. 
Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια περισσότερο συγκεντρωμένη βοήθεια, από 
γεωγραφικής άποψης, θα μπορούσε να παράγει καλύτερα αποτελέσματα. Η αρχή 
αυτή, που βασίζεται στην αποκτηθείσα εμπειρία και εφαρμόζεται από χορηγούς σε 
άλλους τομείς, είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική στον τομέα του τουρισμού και 
ανταποκρίνεται στην ανάγκη ανάληψης δράσεων σε άλλα επίπεδα εκτός του εθνικού, 
ώστε να επιτευχθεί βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού που ενσωματώνει τα διάφορα 
διοικητικά επίπεδα παρέμβασης. Για το λόγο αυτό, θα μπορούσαν να εξεταστούν 
ενέργειες στήριξης σε επίπεδο επαρχιών ή δήμων και κοινοτήτο)ν, στο πλαίσιο 
συγκεκριμένων πιλοτικών σχεδίων. 
4.2 Συμμετοχή φορέων 
4.2.1. Προώθηση της εταιρικής σχέσης μεταξύ δημόσιας διοίκησης και ιδιωτικού 
τομέα 
Ο τουρισμός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άλλους τομείς και απαιτεί πολυτομεακή 
και διϋπηρεσιακή προσέγγιση της κατάρτισης των πολιτικών σε κυβερνητικό επίπεδο, 
προσέγγιση που λείπει συχνά στις αναπτυσσόμενες χώρες. Ειδικότερα, έχει μεγάλη 
σημασία να εκφραστεί η ενσωμάτωση · του στόχου της βιωσιμότητας μέσω της 
σύνδεσης, αφενός, των διοικήσεων που είναι επιφορτισμένες με τη φυσική και 
πολιτιστική κληρονομιά, και, αφετέρου, πολιτικών τουριστικής ανάπτυξης. 
Ανάλογα με τα προβλήματα και τις ανάγκες που έδειξε η τομεακή αξιολόγηση πρέπει 
να εντοπισθούν οι πλέον ενδιαφερόμενες της δημόσιας διοίκησης για κάθε ένα από χα 
δημόσια έργα και να προηγηθεί διαβούλευση καχά τη φάση εκπόνησης χου σχεδίου. 
Πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη ως ενδεχόμενοι συνομιληχές για συγκεκριμένα 
έργα ή για χμήμαχα προγραμμάχων. Ωσχόσο, χα μελλονχικά έργα δεν πρέπει να 
υλοποιούνχαι μέσω μόνο χων εθνικών διοικήσεο>ν χου χουρισμού, αν και η γνώμη 
χους και η υποσχήριξή χους είναι αναγκαία για το σύνολο χων έργων που άπχονχαι 
χου χουρισμού. 
Η ανταλλαγή πληροφοριών και οι στενές διαβουλεύσεις μεταξύ της δημόσιας 
διοίκησης και των ενώσεων του ιδιωτικού τομέα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν 
συνεργία στον προσδιορισμό και την υλοποίηση πολιτικών και στρατηγικών 
αποδεκτών και από τα δύο μέρη και εφόσον δεν υπάρχει σύγκρουση συμφέροντος 
μεταξύ των μερών αυτών και των ενδιαφερομένων. Όσον αφορά την επιλογή των 
συνομιλητών, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι αξιολογήσεις έδειξαν ότι λαμβάνονταν 
καλύτερα αποτελέσματα όταν η χορηγούμενη βοήθεια διοχετευόταν μέσω των 
-24-
υφιστάμενων οργανώσεων οι οποίες είχαν τους δικούς τους στόχους και τα δικά τους 
προγράμματα εργασίας, είχαν αποδείξει την επιτυχία τους, παρά μέσω της 
δημιουργίας νέων οργανισμών που τείνουν να εξαρτώνται απόλυτα από τους 
χορηγούς. Οι μελλοντικές δράσεις θα πρέπει κατά συνέπεια να στηρίζουν τους ήδη 
υφιστάμενους οργανισμούς, στο μέτρο που οι δομές αυτές είναι βιώσιμες. 
4.2.2. Συμφωνίες συγχρηματοδότησης 
Για όλους τους τύπους δράσεων πρέπει να προβλεφθεί μια σημαντικότερη συμμετοχή 
των δικαιούχων στα στάδια εκπόνησης των σχεδίων, με αποτέλεσμα υψηλότερο 
επίπεδο ιδιοποίησης του σχεδίου εκ μέρους τους, όπως επίσης πρέπει να προβλεφθεί 
και η αρχή συμμετοχής στο κόστος και να εφαρμοσθεί από το στάδιο 
προετοιμασίας/προσδιορισμού του σχεδίου. 
Θα είναι επίσης δυνατό να συμμετάσχουν οι δικαιούχοι στο κόστος των 
προγραμμάτων και των σχεδίων της ΕΚ με σκοπό να αυξηθούν οι προοπτικές 
αυτοχρηματοδότησης η οποία θα είναι σε θέση να συνεχισθεί όταν ολοκληρωθεί το 
πρόγραμμα στήριξης της ΕΚ. Η πτυχή αυτή πρέπει να υπολογίζεται κατά το στάδιο 
εκπόνησης του σχεδίου και να αποτελεί το αντικείμενο αξιολόγησης μετά την 
υλοποίηση του έργου . 
4.2.3. Κινητοποίηση της βάσης για τη στήριξη των τοπικών πρωτοβουλιών 
Η ανάγκη εμπλοκής των διάφορων φορέων, όπως και η ανάγκη στήριξης των 
πρωτοβουλιών σε επίπεδο τοπικών αρχών, αποτελούν προϋποθέσεις λόγω της φύσης 
της ανάπτυξης του τουρισμού, είναι σε συμφωνία με τις αρχές που προωθεί η 
Επιτροπή13 όσον αφορά την αποκεντρωμένη συνεργασία, όπως προβλέπει η Σύμβαση 
της Λομέ (άρθρο 251), οι οποίες έχουν ήδη εφαρμοσθεί σε διάφορα προγράμματα 
που χρηματοδοτεί η ΕΤΑ σε άλλους τομείς. 
Το γεγονός αυτό οδηγεί σε μια παρέμβαση εκ των κάτω προς τα άνω με στόχο να 
στηριχθεί η διαδικασία αποκέντρωσης της διοίκησης, να εμπλακούν οι οικονομικοί 
και κοινωνικοί παράγοντες και να ενισχυθεί ο ρόλος των φορέων της κοινωνίας των 
πολιτών. 
Προς την κατεύθυνση αυτή, τα μελλοντικά προγράμματα στήριξης του τουρισμού θα 
μπορούσαν, εφόσον κριθεί αποτελεσματικότερο, να προβλέπουν: 
- ενίσχυση της τεχνογνωσίας των τοπικών διοικήσεων 
- στήριξη των τοπικών πρωτοβουλιών που επιτρέπουν την καλύτερη ενσωμάτωση 
των διάφορων πτυχών που συνδέονται με την τουριστική ανάπτυξη 
- εδραίωση του ρόλου της κοινωνίας των πολιτών. 
4.3. Περιφερειακή συνεργασία 
Βλ. δύο κανονισμούς του Συμβουλίου που εγκρίθηκαν στις 17 Ιουλίου 1998 (αριθ.... και...) 
και αφορούν, αντίστοιχα, τη συγχρηματοδότηση δράσεων των M KO και την αποκεντρωμένη 
συνεργασία στις ΑΧ. 
-25-
Μια περιφερειακή συνεργασία θα μπορούσε να αποβεί χρήσιμη για χην ανάπτυξη του 
τουρισμού, δεδομένου κυρίως ότι διευκολύνει την ανταλλαγή δοκιμασμένων 
πρακτικών και εμπειρίας μεταξύ των εταίρων. Μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα 
προσαρμοσμένη, κυρίως για τις μικρές χώρες. Ωστόσο, προϋποθέτει επακριβή 
αξιολόγηση των τομέων στήριξης. Σε γενικές γραμμές, τα σχέδια πρέπει να αφορούν 
τομείς α) στους οποίους μπορούν να πραγματοποιηθούν οικονομίες κλίμακας 
(στατιστική, κατάρτιση, εμπορία...), β) στους οποίους μπορούν να εφαρμοσθούν 
κοινές λύσεις για κοινά προβλήματα (νομοθεσία, διοικητική απλούστευση, προστασία 
του περιβάλλοντος, προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου ...) και γ) στους 
οποίους τα κοινά συμφέροντα στον τομέα της ανάπτυξης των προϊόντων μπορούν να 
οδηγήσουν σε λύσεις επικερδείς για τις ενδιαφερόμενες χώρες (όπως ο Κόσμος το>ν 
Μάγια στην Κεντρική Αμερική). Αξιολογήσεις έδειξαν ότι μια περιφερειακή 
προσέγγιση πρέπει να επικεντρώνεται περισσότερο σε μία συγκεκριμένη κοινή πτυχή 
παρά να συνδυάζει διάφορους τύπους δράσεων. Ένα περιφερειακό πρόγραμμα πρέπει 
να αποφεύγει την απλή επικάλυψη διάφορων εθνικών σχεδίων. Συστατικά στοιχεία 
καθαρού εθνικού χαρακτήρα εξετάζονται από τη χώρα προορισμού με μεγαλύτερη 
αποτελεσματικότητα μέσω προγραμμάτων που καταρτίζονται σε εθνική κλίμακα. 
5. ΣΥΝΟΧΗ, ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 
Η στρατηγική της ΕΚ για την τόνωση του τουρισμού στις αναπτυσσόμενες χώρες 
πρέπει να βρίσκεται σε αρμονία με τις άλλες στρατηγικές και πολιτικές που 
εφαρμόζει η Κοινότητα και να στηρίζεται στο κοινοτικό κεκτημένο στον τομέα του 
τουρισμού. Για το σκοπό αυτό, πρέπει να εξασφαλιστεί συνοχή με το σύνολο των 
μέτρων που λαμβάνει η Κοινότητα στον τομέα του τουρισμού, όπως προβλέπει η 
σχετική έκθεση της Επιτροπής στο Συμβούλιο14. 
Δεδομένου ότι ο τουρισμός είναι δραστηριότητα που διεξάγεται κυρίως από τον 
ιδιωτικό τομέα, η στρατηγική αυτή με στόχο την ανάπτυξη του τουρισμού είναι 
κυρίως σε συμφωνία με το Σχέδιο Ανακοίνωσης για τη βοήθεια της ΕΚ στην 
ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα στις χώρες ΑΚΕ, της οποία το περιεχόμενο 
εφαρμόζεται στον τομέα του τουρισμού. 
Κατά συνέπεια, μια στρατηγική στήριξης του τομέα του τουρισμού στις 
αναπτυσσόμενες χώρες θα πρέπει κατά κύριο λόγο να λαμβάνει υπόψη της συστάσεις 
που αφορούν ειδικότερα την πολυπλοκότητα και τις ιδιαιτερότητες του τομέα αυτού, 
όπως παρατίθεται στο κεφάλαιο 3. 
Οι περισσότερες δράσεις των χορηγών στον τομέα του τουρισμού έχουν 
πραγματοποιηθεί επί ad hoc βάσης, και ως εκ τούτου προκύπτουν πολλά 
πλεονεκτήματα αν η ΕΚ αποκτήσει καθοδηγητικό ρόλο στον τομέα αυτό δεδομένου 
ότι τα προγράμματα στήριξης που έχει εφαρμόσει μέχρι στιγμής, καθώς και οι 
αξιολογήσεις τους, έχουν δημιουργήσει ένα σημαντικό κεφάλαιο γνώσείον εξ άλλου, 
πρόκειται για τον σημαντικότερο χορηγό στο συγκεκριμένο τομέα. 
COM(97) 332 της 02.07.1997. 
-26-
Σχο σύνολο χων αναπτυσσόμενων χοφών σχις οποίες ο χομέας χου χουρισμού μπορεί 
να θεωρηθεί ως πηγή οικονομικής ανάπτυξης και ιδιαίτερα στις χώρες το>ν οποίων οι 
οικονομίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό, η ΕΚ μπορεί να 
διαδραματίσει πρωτεύοντα ρόλο όσον αφορά την ορθολογική ανάπτυξη του 
τουρισμού με στόχο την τόνωση της συνολικής ανάπτυξης της χώρας προορισμού. 
Θα πρέπει να προβεί σε αξιολογήσεις, να προσδιορίσει τους τομείς στήριξης, να 
συντονίσει το διάλογο με τους κυριότερους ενδιαφερόμενους και να ευνοήσει τη 
συντονισμένη προσέγγιση των πολιτικών. 
Όλα τα στοιχεία συγκλίνουν στο ότι η ΕΚ, η ETE και τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει 
να δράσουν συντονισμένα και να καθιερώσουν μια στενότερη συνεργασία όσον 
αφορά τη διατύπωση και την εκπόνηση προγραμμάτων που θα μπορούσαν να 
ισχυροποιηθούν αμοιβαία. 
Συμπέρασμα 
Με το παρόν έγγραφο φαίνεται καθαρά ότι η ΕΚ πρέπει να υιοθετήσει σφαιρική αλλά 
στοχοθετημένη προσέγγιση όσον αφορά τις δράσεις στήριξης που στοχεύουν στην 
τόνωση του τουρισμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. Ο τουρισμός είναι ένας 
κατατμημένος και πολυσύνθετος τομέας που απαρτίζεται από διάφορους υποτομείς 
και συνδέεται και με άλλες οικονομικές δραστηριότητες. Για τις αναπτυσσόμενες 
χώρες τα διαφορετικά στάδια ανάπτυξης και ο διαφορετικός τύπος προϊόντων 
δημιουργρύν πολλά προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν ξεχωριστά. Επιπλέον, ο 
τουρισμός είναι δραστηριότητα με δυναμικό χαρακτήρα που αναπτύσσεται σε ένα 
μεταλλασσόμενο περιβάλλον. 
Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος τύπος προβλήματος ή ένας 
συγκεκριμένος τύπος λύσης: τα προγράμματα στήριξης πρέπει να προσαρμόζονται 
στα μέτρα κάθε χώρας καθώς και στις συγκεκριμένες ανάγκες μιας δεδομένης 
στιγμής. 
Στις αναπτυσσόμενες χώρες, πρέπει να καθιερωθεί μια σφαιρική προσέγγιση κατά το 
στάδιο εκπόνησης των προγραμμάτων ώστε να γίνουν κατανοητά τα προβλήματα που 
προκύπτουν καθώς και τα αίτια τους. Δεν θεωρείται ρεαλιστικό να αντιμετωπιστούν 
όλα τα προβλήματα ταυτόχρονα και με το ίδιο πρόγραμμα. 
Μέσω των προσπαθειών που καταβάλλει η ΕΚ θα πρέπει κυρίως να ευνοηθεί η 
ενσωμάτωση των αρχών μιας βιώσιμης ανάπτυξης που σέβεται το κοινωνικό, 
πολιτιστικό και περιβαλλοντικό πλαίσιο στις στρατηγικές και δράσεις τουριστικής 
ανάπτυξης, καθώς και η μεγιστοποίηση χων θετικών επιπτώσεων του τουρισμού στην 
ανάπτυξη και την απασχόληση. 
Η στήριξη που παρέχεται στις κυβερνήσεις για να τους επιτρέψει να εκπληρώσουν το 
έργο τους όσον αφορά το σχεδιασμό, τη διαχείριση και την παρακολούθηση, με 
σκοπό τη βιώσιμη ανάπτυξη, πρέπει να περιλαμβάνει: την κατάρτιση ενός νομικού 
και θεσμικού πλαισίου για τον τομέα, τη στήριξη για την ανάπτυξη του ανθρώπινου 
δυναμικού και των κρατικών υποδομών, την προστασία και την αξιοποίηση της 
-27-
φυσικής και πολιχισχικής κληρονομιάς και την χεχνική βοήθεια για χον 
εκσυγχρονισμό των μεθόδων και μέσων εμπορίας του προορισμού. 
Η στήριξη του ιδιωτικού τομέα παρέχεται σε δύο επίπεδα: μέσω της βελτίωσης της 
εταιρικής σχέσης μεταξύ επιχειρήσεων και υποκαταστημάτων που 
δραστηριοποιούνται στον τουρισμό, και μέσω των οριζόντιων μέτρων που 
προβλέπονται για τις MME γενικά. 
Η στήριξη θα παρέχεται κατά κύριο λόγο μέσω δράσεων με συγκεκριμένο στόχο 
αποφεύγοντας τη διάσπαση των προσπαθειών, και με την ενεργό συμμετοχή των 
διάφορων φορέων για την ανάπτυξη του τουρισμού. Θα ενθαρρυνθεί η εταιρική 
σχέση μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα καθώς και η εμπλοκή άλλων 
φορέων σε τοπικό επίπεδο, όπως οι τοπικές αρχές, αλλά επίσης η κοινωνία των 
πολιτών, η οποία είναι και περισσότερο εκτεθειμένη στα αρνητικά αποτελέσματα μιας 
ανεξέλεγκτης ανάπτυξης. 
-28-
ISSN 0254-1483 
COM(98) 563 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 16 11 09 08 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-98-572-GR-C 
ISBN 92-78-39694-Χ 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο