Πίνακας αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις - Φθινόπωρο 2003

(υποβάλλεται από την Επιτροπή)

Περιεχόμενα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

Η ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

ΜΕΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ

ΟΙ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΕΝΑΝΤΙ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ

ΔΡΑΣΕΙΣ ΕΚ ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΠΟΜΕΝΑ ΣΤΑΔΙΑ

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ

ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗΣ ΑΝΑ ΤΟΜΕΑ

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΓΡΑΜΜΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ

ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΟΣ (ΥΓΟΣ)

ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΑΛΙΕΙΑΣ

ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΣΤΟ ΓΕΩΡΓΙΚΟ ΤΟΜΕΑ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΔΙΕΥΡΥΝΣΗΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στο πλαίσιο της προσπάθειας να γίνει η ΕΕ η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, το Συμβούλιο της Λισσαβόνας κάλεσε, το Μάρτιο του 2000, το Συμβούλιο, την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να "εντείνουν τις προσπάθειές τους για ... τον περιορισμό του εν γένει επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων". Ένα χρόνο αργότερα, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης, αποφασίστηκε η κατάρτιση ειδικών δεικτών και ο καθορισμός συγκεκριμένης ημερομηνίας για τη μείωση των ενισχύσεων. Τα κράτη μέλη κλήθηκαν να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για τη μείωση του γενικού επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστού του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) μέχρι το 2003, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη αναπροσανατολισμού των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων της συνοχής.

Παρά το γεγονός ότι δεν έχουν ακόμη δημοσιευτεί στοιχεία για το 2003, υπάρχουν ενδείξεις ότι τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν λάβει μέτρα που εξασφαλίζουν την τήρηση των δεσμεύσεων για τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των ενισχύσεων. Έτσι συνεχίζει να μειώνεται ο συνολικός όγκος των κρατικών ενισχύσεων στα 15 κράτη μέλη, ως ποσοστό του ΑΕΠ. Το 2001, το συνολικό ύψος των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν ανήλθε σε 86 δισ. ευρώ, ήτοι ποσοστό ελαφρά χαμηλότερο από το 1% του ΑΕΠ, σε σύγκριση με 102 δισ. ευρώ το 1997. Με εξαίρεση τους ιδιαίτερους τομείς της γεωργίας, της αλιείας και των μεταφορών, η πτώση του επιπέδου των ενισχύσεων έγινε ακόμη πιο αισθητή. το συνολικό ύψος των ενισχύσεων σημείωσε πτώση από το 0,66% του ΑΕΠ το 1997 στο 0,38% του ΑΕΠ το 2001. Επιπλέον, σημαντική ήταν η αύξηση του ποσοστού των ενισχύσεων που προορίζονται για οριζόντιους στόχους, όπως οι ενισχύσεις για την έρευνα και την ανάπτυξη, για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, για το περιβάλλον, την απασχόληση και την κατάρτιση, ενώ σημειώθηκε αντίστοιχη μείωση των μεμονωμένων ενισχύσεων που νοθεύουν περισσότερο τον ανταγωνισμό. Κατά την περίοδο 1993-2001, ωστόσο, σημειώθηκε εντυπωσιακή μείωση των ενισχύσεων προς ενισχυόμενες περιοχές. τούτο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη σταδιακή κατάργηση των ενισχύσεων προς τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη.

Μετά τις δεσμεύσεις που αποφασίστηκαν στη Στοκχόλμη, το Συμβούλιο ενέκρινε ειδικότερα συμπεράσματα για τις κρατικές ενισχύσεις, πάντοτε με βάση τις αρχές της μείωσης και του αναπροσανατολισμού των ενισχύσεων. Συγκεκριμένα, το Συμβούλιο κάλεσε τα κράτη μέλη να εξετάζουν, πριν από τη χορήγηση οποιασδήποτε κρατικής ενίσχυσης, εάν αυτή στοχεύει σε σαφώς διαπιστωθείσες αποτυχίες της αγοράς ή σε οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, και εάν μία παρέμβαση υπό μορφή κρατικής ενίσχυσης είναι ο καταλληλότερος και αποτελεσματικότερος τρόπος για την επανόρθωση των εν λόγω καταστάσεων. Τα κάλεσε ακόμη να συνεχίσουν να αναπτύσσουν τη χρήση των "εκ των προτέρων» και "εκ των υστέρων" αξιολογήσεων κάθε κρατικής ενίσχυσης και των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων, ώστε να υπάρχει παρακολούθηση των επιπτώσεων στον ανταγωνισμό και της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων.

Η φθινοπωρινή έκδοση του πίνακα αποτελεσμάτων χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος αναφέρεται στις ενέργειες που ανέλαβε η Επιτροπή και τα κράτη μέλη για την παρακολούθηση της εφαρμογής των συμπερασμάτων του Συμβουλίου στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Το δεύτερο μέρος ασχολείται με μία από τις μορφές κρατικών ενισχύσεων που νοθεύουν περισσότερο τον ανταγωνισμό: τις ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων. Τέλος, το τρίτο μέρος ασχολείται με τις πρόσφατες εξελίξεις του αναθεωρημένου προγράμματος της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων.

Ο εαρινός πίνακας αποτελεσμάτων του 2003 παρέχει επισκόπηση της κατάστασης που επικρατεί στην Ένωση στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων και εξετάζει τις διαφαινόμενες τάσεις, λαμβάνοντας ως βάση τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία (2001). Πέρα από την έντυπη αυτή μορφή, το 2002 εγκαινιάστηκε μόνιμος ηλεκτρονικός πίνακας αποτελεσμάτων στο Διαδίκτυο (http://europa.eu.int/comm/competition/ state_aid/scoreboard/), ο οποίος απαρτίζεται από μια σειρά δείκτες-κλειδιά, στατιστικά στοιχεία και ένα φόρουμ ανταλλαγής απόψεων για τα κράτη μέλη.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

Στη συνέχεια παρέχεται συνοπτική περιγραφή των σημαντικότερων σημείων των διαφόρων συμπερασμάτων του Συμβουλίου σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, μετά την παρουσίαση της ημερήσιας διάταξης της Λισσαβόνας, το Μάρτιο του 2000. Στο παράρτημα Ι παρέχεται πλήρης σειρά των συμπερασμάτων.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας έθεσε ως στόχο να γίνει η ΕΕ η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο. Το Συμβούλιο, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη κλήθηκαν "να εντείνουν τις προσπάθειές τους για την προαγωγή του ανταγωνισμού και τον περιορισμό του εν γένει επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων". Ένα χρόνο αργότερα, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης, τα κράτη μέλη κλήθηκαν να "επιδείξουν τάσεις μείωσης των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστού του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) μέχρι το 2003, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη αναπροσανατολισμού των κρατικών ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων της συνοχής". Περαιτέρω ώθηση δόθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης, το Μάρτιο του 2002, όπου τα κράτη μέλη συμφώνησαν να εντείνουν τις προσπάθειές τους για μείωση των επιπέδων των κρατικών ενισχύσεων. Το Μάρτιο του 2003, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών απευθύνει έκκληση για "μεγαλύτερη μείωση των ενισχύσεων και επαναπροσανατολισμό των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους, και επιδοκιμάζει την πρόθεση της Επιτροπής να συνεχίσει τις εργασίες για την απλούστευση και τον εκσυγχρονισμό των ρυθμίσεων που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις, επικεντρώνοντας την προσοχή σε εκείνες που προξενούν τις περισσότερες στρεβλώσεις".

Πέρα από τις αναφορές κατά τα Ευρωπαϊκά Συμβούλια, έχουν διατυπωθεί και ειδικότερα συμπεράσματα στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Το Δεκέμβριο του 2001, στο πλαίσιο της βελγικής προεδρίας, το συμβούλιο των υπουργών Βιομηχανίας ενέκρινε σειρά συμπερασμάτων στα οποία τα κράτη μέλη καλούνται να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για μείωση του ύψους των κρατικών ενισχύσεων, αναπροσανατολισμό τους προς οριζόντιους στόχους, περαιτέρω ανάπτυξη των εκ των προτέρων και εκ των υστέρων αξιολογήσεων των καθεστώτων ενισχύσεων, καθώς και βελτίωση της διαφάνειας και της ποιότητας των εκθέσεων που υποβάλλονται στην Επιτροπή. Ακόμη, το Συμβούλιο ζήτησε από την Επιτροπή να αναλάβει ενεργό ρόλο ως προς την παρακολούθηση της εφαρμογής των συμπερασμάτων αυτών και να παρουσιάσει μία πρώτη έκθεση προόδου το 2002 [1].

[1] Η Έκθεση προόδου της Επιτροπής προς το Συμβούλιο (COM(2002) 555 τελικό) σχετικά με τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των κρατικών ενισχύσεων, εξεδόθη στις 16 Οκτωβρίου 2002:

Το Νοέμβριο του 2002, στη διάρκεια της δανικής προεδρίας, το συμβούλιο Ανταγωνισμού εξέδωσε μία ακόμη σειρά συμπερασμάτων σχετικά με "μία οικονομική προσέγγιση του στόχου της μείωσης και βελτίωσης των κρατικών ενισχύσεων" [2]. Κύριος στόχος των συμπερασμάτων αυτών είναι η πραγματοποίηση μιας ευρύτερης οικονομικής ανάλυσης των επιπτώσεων των κρατικών ενισχύσεων μέσω της ενθάρρυνσης ενός ευρύτερου διαλόγου και της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των κρατών μελών. Επιβεβαιώνεται δε η ανάγκη εκ του σύνεγγυς αξιολόγησης των κρατικών ενισχύσεων, έτσι ώστε να εντοπίζονται και να περιορίζονται οι πιο επιζήμιες για τον ανταγωνισμό μορφές ενισχύσεων, ενώ επισημαίνεται ότι η παρακολούθηση των δαπανών για τις κρατικές ενισχύσεις αποτελεί ουσιώδη συνιστώσα της πολιτικής περί κρατικών ενισχύσεων που ασκούν τα κράτη μέλη και η Κοινότητα. Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη καλούνται "να εξετάζουν, πριν από τη χορήγηση οποιασδήποτε κρατικής ενίσχυσης, εάν αυτή στοχεύει σε σαφώς διαπιστωθείσες αποτυχίες της αγοράς ή σε οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, και εάν μία παρέμβαση υπό μορφή κρατικής ενίσχυσης είναι ο καταλληλότερος και αποτελεσματικότερος τρόπος για την επανόρθωση των εν λόγω καταστάσεων. Καλούνται ακόμη «να συνεχίσουν να αναπτύσσουν τη χρήση των "εκ των προτέρων» και "εκ των υστέρων" αξιολογήσεων κάθε κρατικής ενίσχυσης και των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων ώστε να υπάρχει παρακολούθηση των επιπτώσεων στον ανταγωνισμό και της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων". Το Συμβούλιο καλεί επίσης τα κράτη μέλη και την Επιτροπή, στο πλαίσιο των προσπαθειών τους για τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των κρατικών ενισχύσεων, να ανταλλάσσουν πληροφορίες και εμπειρίες, ιδίως μέσω συσκέψεων και σεμιναρίων, καθώς και με τη δημιουργία ενός δικτύου με βάση το Διαδίκτυο. Επιπλέον, το Συμβούλιο καλεί την Επιτροπή, να συνεχίσει, μεταξύ άλλων, να εκσυγχρονίζει, να απλουστεύει και να διασαφηνίζει το πεδίο εφαρμογής και το περιεχόμενο των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις (βλ. μέρος τρίτο).

[2] Έγγραφο του Συμβουλίου αριθ. 13799/02: http://register.consilium.eu.int/pdf/en/ 02/st13/13799en2.pdf.

Η ανταπόκριση των κρατών μελών και της Επιτροπής στα συμπεράσματα του Συμβουλίου

Στην ανωτέρω έκθεση προόδου προς το Συμβούλιο, η Επιτροπή κάλεσε, τον Οκτώβριο του 2002, τα κράτη μέλη να της κοινοποιήσουν τα μέτρα που έλαβαν για να θέσουν σε εφαρμογή τα διάφορα συμπεράσματα για τις κρατικές ενισχύσεις. Οι παρατηρήσεις 13 κρατών μελών αποτέλεσαν το αντικείμενο σύσκεψης που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2003 μεταξύ των υπηρεσιών της Επιτροπής και εμπειρογνωμόνων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων από τα κράτη μέλη. Παρακάτω αναφέρονται συνοπτικά οι συνεισφορές των κρατών μελών καθώς και λεπτομέρειες ορισμένων από τις εργασίες της Επιτροπής μετά την έκδοση των συμπερασμάτων.

Μείωση και αναπροσανατολισμός των ενισχύσεων

Λόγω της τρέχουσας πολιτικής και οικονομικής κατάστασης, τα κράτη μέλη αποδέχονται ομόφωνα την ανάγκη εξεύρεσης ισορροπίας ανάμεσα στη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων και στους περιορισμούς που επιβάλλονται στα δημόσια οικονομικά κάθε χώρας. Ορισμένα κράτη μέλη ισχυρίζονται ότι η εθνική οικονομική πολιτική τους συμβαδίζει κατά πολύ με τους στόχους μείωσης και αναπροσανατολισμού των ενισχύσεων και αναφέρουν ειδικές προσπάθειες που έχουν καταβληθεί και έχουν ήδη μειώσει ή πρόκειται να μειώσουν το ύψος των κρατικών ενισχύσεων. Στο δημοσιονομικό νόμο του 2003, π.χ., η σημερινή κυβέρνηση της Δανίας περικόπτει κατά 10% και πλέον τις συνολικές ενισχύσεις προς τις επιχειρήσεις. Στον ιρλανδικό προϋπολογισμό του 2003, ορίζεται για τις 31 Δεκεμβρίου 2004 η λήξη ορισμένων καθεστώτων φορολογικών ενισχύσεων, πράγμα το οποίο αναμένεται ότι "θα συμβάλει περαιτέρω στην πτωτική τάση των κρατικών ενισχύσεων".

Ορισμένα κράτη μέλη αναφέρουν πρόσφατες προσπάθειες τις οποίες κατέβαλαν για την απλούστευση και τον εξορθολογισμό των καθεστώτων επιχειρηματικής στήριξης, αποβλέποντας ταυτόχρονα στη μείωση των ενισχύσεων και στην αύξηση της αποτελεσματικότητας των καθεστώτων ενισχύσεων. Για παράδειγμα:

- Το Ηνωμένο Βασίλειο ξεκίνησε, το Νοέμβριο του 2002, αναδιάρθρωση του τρόπου οργάνωσης των υπηρεσιών επιχειρηματικής στήριξης του Υπουργείου Εμπορίου και Βιομηχανίας. Αυτό που επιδιώκεται είναι ο εξορθολογισμός των υφιστάμενων καθεστώτων επιχειρηματικής στήριξης και η κατάργηση εκείνων που δεν κρίνονται αναγκαία ή δεν επιτυγχάνουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Στη νέα διάρθρωση της επιχειρηματικής στήριξης μεγαλύτερη έμφαση θα δοθεί στα οριζόντια καθεστώτα στήριξης τα οποία αποβλέπουν στην καλύτερη αντιμετώπιση των εμφανών δυσλειτουργιών της αγοράς.

- Η επανεξέταση της πολιτικής καινοτομίας στις Κάτω Χώρες οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ο εξορθολογισμός των μέσων έχει ζωτική σημασία ώστε να υπάρξει μεγαλύτερη διαφάνεια για τους χρήστες και να μειωθούν οι επικαλύψεις (πηγή αναποτελεσματικότητας) και οι αντικρουόμενοι στόχοι. Για το σκοπό αυτόν, χρειάζεται να περιοριστεί ο αριθμός των μέσων και ο κατακερματισμός μεταξύ των υπουργείων. χρειάζεται επίσης να μετατοπιστούν τα μέσα προς μια πιο γενική διάρθρωση.

- Η Δανία με τη σειρά της πραγματοποίησε σειρά οικονομικών αναλύσεων σχετικά με υφιστάμενα και δυνητικά καθεστώτα κρατικών ενισχύσεων. Δίνοντας έμφαση τόσο στις θετικές όσο και στις αρνητικές πλευρές των κρατικών ενισχύσεων ευελπιστεί ότι θα βελτιωθούν έτσι τα καθεστώτα ενισχύσεων και θεωρεί ότι στο μέλλον οι κρατικές ενισχύσεις θα πρέπει να διασφαλίζουν την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των χρημάτων των φορολογούμενων και να έχουν τις μικρότερες δυνατές επιπτώσεις νόθευσης του ανταγωνισμού. Εκτός από τη νόθευση του ανταγωνισμού η Δανία επισήμανε και κάποιες άλλες αρνητικές επιπτώσεις, όπως τα υπερβολικά κέρδη, οι υπερβολικοί μισθοί, η χαμηλή παραγωγικότητα, η ξεπερασμένη βιομηχανική διάρθρωση, οι άμεσες δαπάνες, οι διοικητικές δαπάνες και οι φόροι που νοθεύουν τον ανταγωνισμό.

- Για να βελτιώσει την ποιότητα των προγραμμάτων ενίσχυσης, η Φινλανδία επισήμανε με τη σειρά της τις δυνατότητες σταδιακής μετάβασης από τις επιχορηγήσεις σε επιστρεπτέα χρηματοδοτικά μέσα, όπως τα δάνεια, οι εγγυήσεις και η υπό όρους χρηματοδότηση με ίδια κεφάλαια.

- Το Βέλγιο εξετάζει επίσης το ενδεχόμενο δημιουργίας πιο καινοτόμων μέσων έχοντας καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι άμεσες επιχορηγήσεις είναι συχνά λιγότερο αποτελεσματικές.

Εξάλλου, σε πολλά κράτη μέλη παρατηρείται η τάση να προσφεύγουν περισσότερο στη χρήση γενικών μέτρων και όχι κρατικών ενισχύσεων ή τουλάχιστον να επιδιώκουν μεγαλύτερη συνεργία και αλληλεπίδραση με άλλα μέσα πλην των ενισχύσεων. Για παράδειγμα:

- Το Ηνωμένο Βασίλειο αναφέρει ότι η κυβερνητική πολιτική του συνίσταται στην παροχή της απαιτούμενης στήριξης προς τη βιομηχανία πέραν των μέτρων που συνιστούν κρατικές ενισχύσεις.

- Στην Ιρλανδία, ενώ συνεχίζεται η καταβολή περιφερειακών ενισχύσεων, καθώς και ενισχύσεων για την κατάρτιση, την Ε&Α και τις ΜΜΕ ...., για την επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων σε αυτούς τους τομείς το κράτος προσφεύγει ολοένα και περισσότερο στη χρήση μέτρων άλλων πλην των κρατικών ενισχύσεων. Για παράδειγμα, η καθιέρωση ικανότητας για έρευνα και άλλα μέτρα που σχετίζονται με την εκπαίδευση μειώνουν αισθητά το μερίδιο κρατικής χρηματοδότησης για Ε&Α, το οποίο χορηγείται υπό μορφή κρατικών ενισχύσεων.

- Το Βέλγιο έδωσε έμφαση τα τελευταία χρόνια σε μέτρα που αποσκοπούν στη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος (π.χ. μείωση των διοικητικών επιβαρύνσεων, βελτίωση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση, κ.λπ), καθώς και στην ενδυνάμωση της συνεργίας μεταξύ των διαφόρων πολιτικών.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η μείωση του ύψους των κρατικών ενισχύσεων δεν συνεπάγεται κατ' ανάγκη και μείωση του ύψους της κρατικής χρηματοδότησης. Έτσι, αντί να χορηγήσει κρατική ενίσχυση, ένα κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει π.χ. να επιτρέψει σε όλες τις επιχειρήσεις να αφαιρούν, για φορολογικούς λόγους, ορισμένες δαπάνες, όπως π.χ. οι δαπάνες για την κατάρτιση των εργαζομένων. Πρόκειται για μέτρο γενικής οικονομικής πολιτικής που δεν εμπίπτει στους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων. Βλ. πίνακα για "κρατικές ενισχύσεις έναντι γενικών μέτρων".

Όλα τα κράτη μέλη αναφέρονται στους βασικούς δείκτες που περιλαμβάνονται στον εαρινό πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις του 2003, οι οποίοι επιτρέπουν την παρακολούθηση της επιτευχθείσας προόδου κατά την εφαρμογή των δεσμεύσεων της Στοκχόλμης. Λόγω χρονικής διαφοράς στην παραλαβή των δεδομένων [3], δεν είναι ακόμη δυνατό να διαπιστωθεί εάν τα κράτη μέλη είναι σε θέση να επιδείξουν μέχρι το 2003 πτωτική τάση στο σύνολο των ενισχύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ, όπως συμφωνήθηκε στη Στοκχόλμη. Ωστόσο στον πίνακα αποτελεσμάτων της άνοιξης του 2003 εμφαίνεται ότι μέχρι το 2001 τα περισσότερα κράτη μέλη μείωσαν το ύψος των ενισχύσεων ως ποσοστό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ). Σε επίπεδο ΕΕ, το 2001 το σύνολο των ενισχύσεων ανήλθε στο 0,99% του ΑΕΠ, δηλαδή μειώθηκε κατά 0,31% σε σχέση με το 1997. Εξαιρουμένων των τομέων της γεωργίας, της αλιείας και των μεταφορών, οι ενισχύσεις σημείωσαν πτώση από 0,66% του ΑΕΠ το 1997 σε 0,38% το 2001.

[3] Στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης μεταρρυθμιστικής διαδικασίας, η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο να μειώσει τη χρονική διαφορά από δύο σε ένα έτος.

Ο άλλος μείζων στόχος είναι να ευνοηθούν οι ενισχύσεις που επιδιώκουν οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος έναντι των ενισχύσεων ad hoc και των τομεακών ενισχύσεων. Από τις πρόσφατες εξελίξεις προκύπτει ότι από το διάστημα 1997-1999 μέχρι το διάστημα 1999-2001, το μερίδιο των χορηγούμενων για οριζόντιους στόχους κρατικών ενισχύσεων της ΕΕ αυξήθηκε κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες. Τούτο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην απότομη αύξηση (+8 μονάδες κατά την περίοδο αυτή) των ενισχύσεων για περιβαλλοντικούς στόχους. Όλα τα κράτη μέλη, σε διαφορετικό βαθμό το καθένα, έχουν αναπροσανατολίσει τις ενισχύσεις προς τους στόχους αυτούς, παρά το γεγονός ότι υψηλό σχετικά παραμένει το ύψος των τομεακών ενισχύσεων σε ορισμένα κράτη μέλη, ιδίως στον τομέα του άνθρακα. Παρά ταύτα, οι ενισχύσεις προς τις ενισχυόμενες περιοχές [4] σημείωσαν θεαματική πτώση κατά την περίοδο 1993-2001, σε μεγάλο βαθμό λόγω της σταδιακής κατάργησης των ενισχύσεων προς τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αύξηση των οριζόντιων ενισχύσεων οφείλεται σαφώς στις ρητές εθνικές πολιτικές που ευνοούν τη χορήγηση ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους.

[4] Ενισχύσεις χορηγούμενες βάσει του άρθρου 87, παράγραφος 3, στοιχείο α) της Συνθήκης. Βλ. κεφάλαιο 2.3 του εαρινού πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις του 2003.

Η Επιτροπή συνέβαλε επίσης με τη σειρά της στην εξέλιξη αυτή. Πρώτον, το 2001 ενέκρινε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος [5], οι οποίες παρέχουν ευνοϊκό πλαίσιο όσον αφορά τις ενισχύσεις για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Δεύτερον, για την εξάλειψη, στο μέτρο του δυνατού, άσκοπων γραφειοκρατικών διαδικασιών, τα παλαιά πλαίσια για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, την κατάρτιση και την απασχόληση αντικαταστάθηκαν από κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορία [6] [7], οι οποίοι καταργούν την υποχρέωση να κοινοποιούν τα κράτη μέλη τις μεμονωμένες ενισχύσεις ή τα καθεστώτα ενισχύσεων. Μέχρι τα τέλη του 2003, θα πρέπει να έχει εγκριθεί πρόταση απαλλαγής κατά κατηγορία των ενισχύσεων για την έρευνα και την ανάπτυξη προς μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Τρίτον, σε περιπτώσεις που είναι δυνατό να αποδειχθεί ότι οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις είναι πολύ αυστηροί και ενδέχεται να αποτελέσουν φραγμό στην επίτευξη ευρύτερων στόχων οικονομικής πολιτικής της Ένωσης, η Επιτροπή εμφανίζεται διατεθειμένη να λάβει διορθωτικά μέτρα. Καλό παράδειγμα αποτελεί η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις και τα επιχειρηματικά κεφάλαια [8]. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή, σε στενή συνεργασία με την European Venture Capital Association διαπίστωσε ότι οι δυνατότητες χρηματοδότησης που παρέχει η αγορά κατά την έναρξη δραστηριοτήτων υψηλού επιχειρηματικού κινδύνου είναι ανεπαρκείς και ότι τα υπάρχοντα πλαίσια δεν επιτρέπουν την επίλυση του προβλήματος. Η ανακοίνωση που εκδόθηκε για την κάλυψη του κενού αυτού παρέχει ένα πολύ ευέλικτο μέσο κρατικής στήριξης, με τη μορφή επιχειρηματικού κεφαλαίου, ιδίως σε νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες που αφορούν καινοτόμα σχέδια, σε ΜΜΕ, καθώς και σε επιχειρήσεις εγκατεστημένες σε ενισχυόμενες περιοχές.

[5] Επίσημη Εφημερίδα C 37, 3.2.2001, σσ. 3-15.

[6] Κανονισμοί (ΕΚ) αριθ. 68/2001, αριθ. 70/2001 και αριθ. 2204/2002.

[7] ΕΕ C 235, 21.8.2001, σσ. 3-11.

[8] Απόφαση της 11.5.1999. Υπόθεση Ν 18/97. ΕΕ C 225, της 7.8.1999.

Οι κρατικές ενισχύσεις έναντι των γενικών μέτρων

Η κρατική ενίσχυση είναι μια μορφή κρατικής παρέμβασης που χρησιμοποιείται για την προώθηση συγκεκριμένης οικονομικής δραστηριότητας. Συνεπάγεται ότι ορισμένοι τομείς ή δραστηριότητες της οικονομίας αντιμετωπίζονται ευνοϊκότερα από άλλους, οπότε νοθεύεται ο ανταγωνισμός λόγω της εφαρμογής διακρίσεων μεταξύ των επιχειρήσεων που λαμβάνουν ενισχύσεις και εκείνων που δεν λαμβάνουν. Για να προσδιοριστεί εάν ένα μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση, θα πρέπει να γίνει διάκριση ανάμεσα στην κατάσταση κατά την οποία η οικονομική στήριξη κατευθύνεται σε ορισμένες επιχειρήσεις ή στην παραγωγή ορισμένων αγαθών, όπως ορίζεται στο άρθρο 87, παράγραφος 1 της Συνθήκης, και στην κατάσταση κατά την οποία τα επίμαχα μέτρα εφαρμόζονται εξίσου σε ολόκληρο το έδαφος του κράτους μέλους με σκοπό να ευνοήσουν το σύνολο της οικονομίας. Στην τελευταία περίπτωση, δεν υφίσταται κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια του άρθρου 87, παράγραφος 1.

Ο επιλεκτικός χαρακτήρας είναι εκείνος που διαφοροποιεί τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων από τα γενικά οικονομικά μέτρα στήριξης. Τα περισσότερα εθνικά φορολογικά μέτρα θεωρούνται γενικά μέτρα δεδομένου ότι εφαρμόζονται σε όλες τις επιχειρήσεις και σε όλους τους τομείς δραστηριότητας ενός κράτους μέλους. Η διάκριση ωστόσο δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρη. Το γεγονός π.χ. ότι ορισμένες επιχειρήσεις ενδέχεται να ωφεληθούν περισσότερο από ένα μέτρο σε σχέση με άλλες δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι το μέτρο είναι επιλεκτικό. Έτσι η Επιτροπή αποφάσισε ότι ένα ολλανδικό φορολογικό μέτρο που συνεπαγόταν μερικώς επιταχυνόμενη απόσβεση για εργαστήρια Ε&Α δεν συνιστούσε κρατική ενίσχυση [9]. Εξάλλου, ένα μέτρο θεωρείται "επιλεκτικό" εάν εφαρμόζεται μόνο σε έναν ή σε ορισμένους τομείς δραστηριότητας ασχέτως εάν το μέτρο καλύπτει πολλές επιχειρήσεις ή εάν οι οικείοι τομείς παρουσιάζουν ιδιαίτερη ποικιλία. Ομοίως, ένα μέτρο που απευθύνεται σε ορισμένες επιχειρήσεις θεωρείται επιλεκτικό ακόμη και εάν ο περιορισμός του αριθμού των επιχειρήσεων που επωφελούνται από την ενίσχυση βασίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια [10]. Ένα καθεστώς μπορεί επίσης να είναι επιλεκτικό εάν οι χορηγούσες αρχές απολαμβάνουν κάποια διακριτική ευχέρεια.

[9] Βλ. συγκεκριμένα απόφαση του Δικαστηρίου της 17.6.1999. Βέλγιο κατά Επιτροπής. AFF C-75/97.

[10] Βλ. συγκεκριμένα απόφαση του Δικαστηρίου της 1.12.1998. Ecotrade κατά AFS. AFF C-200/97, σημείο 38.

Η ερμηνεία της έννοιας της επιλεκτικότητας εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου κατόπιν διαφόρων αποφάσεων της Επιτροπής καθώς και δικαστικών αποφάσεων. Λεπτομερή στοιχεία για τις σημαντικότερες υποθέσεις παρέχονται στις πρόσφατες ετήσιες εκθέσεις ανταγωνισμού (http://europa.eu.int/comm/competition/ annual_reports/).

Κατά την ερμηνεία ορισμένων από τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στον πίνακα αποτελεσμάτων θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η διάκριση ανάμεσα στα μέτρα κρατικής ενίσχυσης και τα γενικά μέτρα οικονομικής στήριξης. Ορισμένοι από τους λεπτομερείς στατιστικούς πίνακες του πίνακα αποτελεσμάτων στο Διαδίκτυο φανερώνουν ότι κάποια κράτη μέλη έχουν μειώσει το ποσό των κρατικών ενισχύσεων για ορισμένους στόχους όπως η κατάρτιση, η απασχόληση ή η Ε&A. Τούτο δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχουν μειωθεί οι δημόσιες δαπάνες για τις δραστηριότητες αυτές. Αντιθέτως, ορισμένα κράτη μέλη έχουν αυξήσει τις δαπάνες για τα γενικά μέτρα οικονομικής στήριξης.

Δράσεις εκ των προτέρων και εκ των υστέρων αξιολόγησης

Όλα τα κράτη μέλη πραγματοποιούν κάποιο είδος παρακολούθησης και αξιολόγησης των ιδίων καθεστώτων ενισχύσεων, παρά το γεγονός ότι για ορισμένα οι προσπάθειες αυτές ξεκίνησαν μόλις τα τελευταία έτη. Κράτη μέλη όπως το Βέλγιο και η Πορτογαλία τονίζουν την αξιοσημείωτη εμπειρία που απέκτησαν με τα χρόνια κατά την αξιολόγηση των διαρθρωτικών ταμείων. Άλλα κράτη μέλη έχουν συγκροτήσει ειδικές μονάδες αξιολόγησης. Για παράδειγμα:

- Το Υπουργείο Οικονομικών των Κάτω Χωρών συγκρότησε το 2002 ειδική μονάδα παρακολούθησης και αξιολόγησης η οποία αξιολογεί τους στόχους και τα μέσα πολιτικής.

- Στην Ιρλανδία, το 1993 καταρτίστηκε μονάδα βιομηχανικής αξιολόγησης η οποία αναλύει τα ειδικά μέτρα είτε τα υπό-προγράμματα που συγχρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του επιχειρησιακού προγράμματος για τη βιομηχανία, εκτιμά τον αντίκτυπο, την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα των παρεμβάσεων αυτών και απευθύνει, κατά περίπτωση, συστάσεις για διαφορετική προσέγγιση.

- Στη Φινλανδία, η αξιολόγηση των προγραμμάτων ενίσχυσης αποτελεί θεσμοθετημένη υποχρέωση [11]. Οι αρχές υποχρεούνται να παρακολουθούν την πρόοδο των προγραμμάτων ενίσχυσης και να αναθέτουν την πραγματοποίηση αξιολογήσεων που διαπιστώνουν την αποτελεσματικότητα της ενίσχυσης σε σχέση με τους στόχους της. Συμβουλευτική επιτροπή έχει αναλάβει το συντονισμό της γενικής πολιτικής των ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις, περιλαμβανομένων των πρωτοβουλιών για κατάρτιση πρακτικών αξιολόγησης. Εξάλλου, το 2000, οι Φινλανδοί κατήρτισαν ομάδα εργασίας που θα εξετάζει την αποτελεσματικότητα των ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις.

[11] Νόμος του 2001 για τις κρατικές ενισχύσεις και νόμος για τους γενικούς όρους και τις προϋποθέσεις επιδότησης επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ το 1999.

- Στη Γαλλία, πέραν των άλλων οργανισμών που πραγματοποιούν αξιολογήσεις, δημιουργήθηκε το 1998 το Conseil National de l'Evaluation (Εθνικό Συμβούλιο Αξιολόγησης), το οποίο θα καταρτίσει πρόγραμμα αξιολόγησης για διάφορα θέματα, όπως τα διαρθρωτικά ταμεία και η περιφερειακή πολιτική.

- Στην Ελλάδα, το υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών έχει ξεκινήσει να καταρτίζει μεθοδολογία αξιολόγησης των χορηγούμενων ενισχύσεων. Τον Οκτώβριο του 2001, καταρτίστηκε μονάδα κρατικών ενισχύσεων στο Κέντρο Ευρωπαϊκού και Διεθνούς Οικονομικού Δικαίου.

Ορισμένα κράτη μέλη έχουν διαμορφώσει κριτήρια, είτε για το προγενέστερο στάδιο, δηλ. τη δημιουργία νέων καθεστώτων, είτε για το μεταγενέστερο στάδιο, για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της ενίσχυσης:

- Η Δανία σημειώνει ότι η εμπειρία που συνεισέφεραν οι εκ των υστέρων αναλύσεις οδηγεί σε κάποια γενικά συμπεράσματα, καθώς και στην κατάρτιση μιας γενικής μεθοδολογίας που θα φανεί χρήσιμη στις μελλοντικές εκ των υστέρων αναλύσεις. Επιπλέον, η κυβέρνηση της Δανίας καθιέρωσε μια προσέγγιση που θα εξασφαλίζει την ενιαία αντιμετώπιση των κρατικών ενισχύσεων για συγκρίσιμες δραστηριότητες σε όλους τους τομείς. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε δύο οικονομικές αρχές γενικού ενδιαφέροντος βάσει των οποίων, πρώτον, δεν μπορούν να χορηγούνται κρατικές ενισχύσεις παρά μόνον εφόσον παράγουν εξωτερικά αποτελέσματα, τα πλεονεκτήματα των οποίων αντισταθμίζουν το κόστος, περιλαμβανομένου του περιθωριακού κόστους των δημόσιων κεφαλαίων, και, δεύτερον, ο ιδιωτικός τομέας δεν μπορεί να εκμεταλλευθεί κερδοσκοπικά τις σχετικές δραστηριότητες.

- Στο πλαίσιο της κατάρτισης του γερμανικού ομοσπονδιακού προϋπολογισμού του 2004 και του χρηματοδοτικού προγράμματος μέχρι το 2007, ελέγχονται όλες οι χρηματοδοτικές ενισχύσεις που περιλαμβάνονται στην έκθεση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης για τις επιδοτήσεις. Το ομοσπονδιακό υπουργείο Οικονομικών κατήρτισε πρόγραμμα ελέγχου το οποίο περιλαμβάνει ερωτηματολόγιο εκ των προτέρων και εκ των υστέρων αξιολόγησης το οποίο ζητείται να συμπληρώσουν οι αρμόδιες αρχές.

- Στη Φινλανδία, το υπουργείο Εμπορίου και Βιομηχανίας κατήρτισε σύστημα παρακολούθησης των ενισχύσεων, καθώς και σειρές δεικτών που σχετίζονται με τα σχέδια. Σε διάφορα στάδια του σχεδίου συγκεντρώνονται πληροφορίες απαραίτητες για την παρακολούθηση, ξεκινώντας από το στάδιο εφαρμογής, κατά το οποίο εισάγονται στο σύστημα παρακολούθησης βασικά στοιχεία, όπως οι προβλέψεις ανάπτυξης της επιχείρησης (κύκλος εργασιών, εργαζόμενοι, εξαγωγές). Η διαδικασία ολοκληρώνεται με ένα «εκ των υστέρων» ερωτηματολόγιο σχετικά με τις επιπτώσεις της ενίσχυσης, το οποίο αποστέλλεται σε όλους τους αποδέκτες ενισχύσεων εντός δύο ετών από την ολοκλήρωση του σχεδίου. Τούτο επιτρέπει τη σύγκριση των πραγματικών και των προσδοκώμενων αποτελεσμάτων και εκτιμά την ύπαρξη επιπτώσεων νεκρού φορτίου.

- Η Ιρλανδία με τη σειρά της έχει καταρτίσει κατάλογο κριτηρίων για τα διάφορα στάδια: εκ των προτέρων στάδιο (δηλ. εντοπισμός ενδεχόμενων προβλημάτων μετατόπισης/νεκρού φορτίου. ενσωμάτωση των κριτηρίων αξιολόγησης στην περιγραφή του καθεστώτος). στάδιο υλοποίησης (ήτοι χρησιμοποίηση, κατά περίπτωση, του οικονομικού μοντέλου κόστους/ωφέλειας). εκ των υστέρων στάδιο (ήτοι εξέταση των επιπτώσεων, χρησιμοποίηση ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων, όπως π.χ. πανεπιστήμια ή ακαδημαϊκοί).

- Στη Γαλλία, ο νέος νόμος για τα δημόσια οικονομικά που εγκρίθηκε τον Αύγουστο του 2001 προσδίδει πολύ μεγαλύτερη έμφαση στα αποτελέσματα και την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διαχείρισης. Οι αποφάσεις σε θέματα προϋπολογισμού βασίζονται πλέον στα αποτελέσματα που αποδίδουν προκαθορισμένοι στόχοι.

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όλες οι πολιτικές, τα σχέδια ή τα προγράμματα που αναλαμβάνει η κυβέρνηση υπόκεινται σε εκ των προτέρων εκτίμηση και εκ των υστέρων αξιολόγηση. Για το σκοπό αυτόν, χρησιμοποιείται κύκλος αξιολόγησης, γνωστός με τα αρχικά ROAMEF (Rationale, Objective, Appraisal, Monitoring, Evaluation και Feedback). To Hνωμένο Βασίλειο αναφέρει τους λόγους για τους οποίους η αξιολόγηση καθίσταται πλέον βασικό στοιχείο στην κατάρτιση των πολιτικών, των σχεδίων και των προγραμμάτων: συνετή διαχείριση των δημόσιων δαπανών, βούληση για την ανάπτυξη αποτελεσματικής πολιτικής, συγκέντρωση των πληροφοριών που απαιτούνται για τη λήψη των αποφάσεων, εξέταση του συνολικού κόστους και των συνολικών πλεονεκτημάτων των προτάσεων σε κοινωνικό επίπεδο, προώθηση της οικονομικής αποδοτικότητας και μέριμνα ώστε οι διαθέσιμοι πόροι να αποδίδουν το μέγιστο κέρδος.

Πολλά κράτη μέλη προσκομίζουν λεπτομερή στοιχεία σχετικά με τις αξιολογήσεις που έχουν πραγματοποιήσει. Για παράδειγμα:

- Η Ιταλία καταρτίζει κάθε χρόνο σειρά εκθέσεων που αναφέρονται διεξοδικά στις επιπτώσεις των διαφόρων καθεστώτων ενίσχυσης στην οικονομική δραστηριότητα. Σε έκθεση του 2002 εξετάζονται οι επιπτώσεις των προγραμμάτων ενίσχυσης στη διαδικασία εκβιομηχάνισης των νότιων περιφερειών της Ιταλίας. Η έκθεση περιλαμβάνει εμπεριστατωμένη αξιολόγηση, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις πληροφορίες που περιέχονται σε ερωτηματολόγιο που συμπλήρωσαν όλες οι επιχειρήσεις δικαιούχοι κρατικών ενισχύσεων. Το ερωτηματολόγιο παρέχει σειρά πληροφοριών, όπως το αποτέλεσμα που έχουν οι ενισχύσεις όσον αφορά την παροχή κινήτρων για την πραγματοποίηση επενδύσεων στην περιοχή. Εξάλλου, η Ιταλία ασχολείται επίσης με την κατάρτιση βάσης δεδομένων που θα περιλαμβάνει όλους τους αποδέκτες κρατικών ενισχύσεων.

- Στην Ιρλανδία, η Μονάδα Αξιολόγησης της Βιομηχανίας πραγματοποίησε πολλές αξιολογήσεις που εκτείνονται από την εξέταση των ενισχύσεων για την κατάρτιση μέχρι την εξέταση των δεικτών αποτελεσματικότητας του επιχειρησιακού προγράμματος βιομηχανικής ανάπτυξης.

- Στις Κάτω Χώρες, πρόσφατη διυπουργική μελέτη πραγματεύεται την εξέταση της νομιμότητας και της αποτελεσματικότητας της πολιτικής των Κάτω Χωρών στον τομέα της καινοτομίας υπό το φως των μελλοντικών εξελίξεων και των δυνατοτήτων βελτίωσης της πολιτικής αυτής.

- Το 2001, το υπουργείο Οικονομικών και Επιχειρηματικών Υποθέσεων της Δανίας πραγματοποίησε εκ των υστέρων αναλύσεις τριών καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων (επιχορηγήσεις προς τη ναυπηγική βιομηχανία, ενισχύσεις στον τομέα των μεταφορών υπέρ επιχειρήσεων παραγωγής εγκατεστημένων στη νήσο Samsoe, καθώς και επιχορηγήσεις για επενδύσεις σε τεχνολογίες εξοικονόμησης ενέργειας).

- Στη Φινλανδία, ομάδα εργασίας επιφορτισμένη με την εξέταση της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις προέβη κυρίως στις ακόλουθες συστάσεις: βελτίωση της αξιοπιστίας των πληροφοριών που παράγονται από τα συστήματα παρακολούθησης και εναρμόνιση των πληροφοριών που προέρχονται από διαφορετικά συστήματα. κατάρτιση κοινού συστήματος δεικτών που θα στηρίζει την παρακολούθηση και την αξιολόγηση. κατάρτιση μονάδας αξιολόγησης ανεξάρτητης από τις υπηρεσίες του υπουργείου. σύνταξη εγχειριδίου αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας, κτλ.. Η φινλανδική έκθεση περιλαμβάνει επίσης πολύτιμες περιγραφές πολλών μελετών αξιολόγησης των ενισχύσεων.

- Η βελγική έκθεση αναφέρει διάφορα παραδείγματα αξιολογήσεων. Το 1998 και το 2000, π.χ., το Βέλγιο πραγματοποίησε εμπεριστατωμένες εκ των υστέρων αξιολογήσεις του αντίκτυπου του επενδυτικών ενισχύσεων στην οικονομία της Βαλλονίας. Ορισμένα οικονομετρικά τεστ χρησιμοποιήθηκαν για τον υπολογισμό της αποτελεσματικότητας των καθεστώτων ενισχύσεων.

- Η Πορτογαλία πραγματοποίησε πολλές εκ των προτέρων και εκ των υστέρων αξιολογήσεις καθεστώτων ενισχύσεων. ´Εκθεση του 2002, π.χ., σχετικά με τα κριτήρια επιλογής που εγκρίθηκαν για τα καθεστώτα SIME - Sistema de Incentivos ΰ Modernizaηγo Empresarial (κίνητρα για τον εκσυγχρονισμό των επιχειρήσεων) και SIPIE - Sistema de Incentivos ΰs Pequenas Iniciativas Empresariais (κίνητρα για μικρές επιχειρηματικές πρωτοβουλίες) περιείχε προτάσεις για την τροποποίηση και την αναθεώρηση αυτών των καθεστώτων παροχής κινήτρων.

Τα κράτη μέλη τονίζουν επίσης την ανάγκη ενημέρωσης της κοινής γνώμης σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις μέσω της παροχής συμβουλών, της κατάρτισης εγχειριδίων και οδηγών, κτλ. Για παράδειγμα:

- Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η αρμόδια για τις κρατικές ενισχύσεις υπηρεσία του υπουργείου Εμπορίου και Βιομηχανίας διαχειρίζεται σειρά προγραμμάτων κατάρτισης και ευαισθητοποίησης που έχουν στόχο να βοηθήσουν τους διοικητικούς υπαλλήλους να κατανοήσουν την ανάγκη ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων και να τους παράσχουν τις βασικές συμβουλές για τον τρόπο προσέγγισης σχεδίων τα οποία ενδεχομένως συνιστούν κρατικές ενισχύσεις. Αναμένεται ότι οι ασκήσεις αυτές θα συμβάλουν στον αναπροσανατολισμό και τη μείωση των κρατικών ενισχύσεων. η μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση σχετικά με την ανάγκη συμμόρφωσης με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις θα συμβάλει στη μείωση των περιπτώσεων χορήγησης ενισχύσεων χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση. Θα οδηγήσει επίσης στην κατάρτιση περισσότερων καθεστώτων κατά τρόπο που να αποφεύγονται οι ενισχύσεις ή, όταν αυτές κρίνονται αναγκαίες, να κατευθύνονται προς οριζόντιους στόχους.

- Στη Φινλανδία, η ομάδα εργασίας που είναι επιφορτισμένη με την εξέταση της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων προς τις επιχειρήσεις συνέστησε ιδίως τη σύνταξη εγχειριδίου το οποίο θα αξιολογεί την αποτελεσματικότητα των ενισχύσεων και θα βελτιώνει τις γνώσεις του προσωπικού του υπουργείου στα θέματα των αξιολογήσεων.

- Το Βέλγιο με τη σειρά του τοποθέτησε στο Διαδίκτυο σημαντική ποσότητα πληροφοριών, οι οποίες εκτείνονται από τις λεπτομερείς περιγραφές όλων των καθεστώτων ενισχύσεων στη Βαλλονία μέχρι μία ηλεκτρονική υπηρεσία υποβολής αιτήσεων στη Φλάνδρα.

Στο πλαίσιο της κατάρτισης δεικτών αποτελεσματικότητας, η Επιτροπή αποφάσισε το 2001 να αναθέσει σε εξωτερικούς συμβούλους την πραγματοποίηση μελέτης με διττό στόχο: πρώτον, την κατάρτιση μεθοδολογίας για την αξιολόγηση της συμβολής των διαφόρων μορφών κρατικών ενισχύσεων στην επίτευξη διαφόρων σαφώς καθοριζόμενων στόχων. Δεύτερον, τον καθορισμό γενικών κριτηρίων βάσει των οποίων θα μπορεί να εξετάζεται η αποτελεσματικότητα των κρατικών ενισχύσεων. Η μελέτη αυτή δεν επιχειρεί, μέσω της αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των κρατικών ενισχύσεων, να επισημάνει και να υπολογίσει άμεσα τις ανεπάρκειες της αγοράς ούτε να συγκρίνει το ύψος της έντασης των ενισχύσεων με τα περιφερειακά μειονεκτήματα, αλλά επιχειρεί μάλλον να καθορίσει τους στρατηγικούς στόχους των κρατικών ενισχύσεων και να μελετήσει την αποτελεσματικότητά τους ως μέσον επίτευξης αυτών των στόχων. Η μελέτη προτείνει ένα οικονομετρικό μοντέλο για την ανάλυση των παραγόντων αποτελεσματικότητας και αποκαλύπτει ορισμένους όρους που επεξηγούν τις διαφορές αποτελεσματικότητας από το ένα κράτος μέλος στο άλλο και ανάλογα με τους στόχους των ενισχύσεων. Η αποτελεσματικότητα των κρατικών ενισχύσεων υπολογίζεται σε τέσσερις τομείς: την Ε&Α, τις ΜΜΕ, τις περιφερειακές ενισχύσεις και τους σιδηροδρόμους. Από τη μελέτη μπορούν να εξαχθούν ορισμένα σαφή, αλλά μάλλον γενικά συμπεράσματα. Η οικονομετρική προσέγγιση είναι σαφώς ανώτερη από τη χρήση απλών λόγων και συσχετισμών. υπάρχει φθίνουσα απόδοση: δηλ. η αύξηση των δαπανών συνεπάγεται μείωση της περιφερειακής αποτελεσματικότητας. παρατηρούνται σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των ενισχύσεων. συχνά εντοπίζονται σχέσεις συμπληρωματικότητας μεταξύ ενισχύσεων που επιδιώκουν διαφορετικούς βασικούς στόχους. το χρησιμοποιούμενο χρηματοδοτικό μέσο (επιχορήγηση, φορολογική διευκόλυνση κλπ) έχει επηρεάζει αισθητά την αποτελεσματικότητα.

Συμπεράσματα και επόμενα στάδια

Στις παρατηρήσεις τους τα κράτη μέλη αναφέρουν τα μέτρα που έχουν λάβει για να θέσουν σε εφαρμογή τα συμπεράσματα για τις κρατικές ενισχύσεις. Σε ολόκληρη την ´Ενωση, σημειώθηκε συντονισμένη προσπάθεια μείωσης του συνολικού ύψους των ενισχύσεων και αναπροσανατολισμού των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους. Η πιο αξιοσημείωτη καινοτομία προέρχεται από τη Δανία, όπου το 2003 το συνολικό ποσό των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν σε επιχειρήσεις μειώθηκε κατά 10%. Πολλά κράτη μέλη αναφέρουν επίσης ότι χρησιμοποιούν περισσότερο τα γενικά μέτρα έναντι των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων, καθώς και ότι ενισχύουν τις συνεργίες με άλλα μέσα που δεν συνιστούν ενισχύσεις. Η Επιτροπή καλωσορίζει την προσέγγιση αυτή. Ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν, ωστόσο, να χορηγούν ενισχύσεις που νοθεύουν ιδιαίτερα τον ανταγωνισμό, όπως οι ad hoc και οι τομεακές ενισχύσεις, καθώς και οι ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης.

Όλα τα κράτη μέλη έχουν αναγνωρίσει την αναγκαιότητα αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των μέτρων κρατικής ενίσχυσης, ιδίως στο βαθμό που εντείνονται οι δημοσιονομικοί περιορισμοί. Έχουν καταρτιστεί διάφορες διαδικασίες εκ των προτέρων και εκ των υστέρων αξιολόγησης, ιδίως κατά την τελευταία πενταετία, παρά το γεγονός ότι ορισμένα κράτη μέλη έχουν σαφώς προχωρήσει πολύ περισσότερο από άλλα στη συστηματική εφαρμογή των διαδικασιών αυτών.

Τα μέτρα που λαμβάνουν τα κράτη μέλη για την υλοποίηση των συμπερασμάτων αυτών αποτέλεσαν το αντικείμενο σύσκεψης που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2003 μεταξύ των υπηρεσιών της Επιτροπής και των εθνικών εμπειρογνωμόνων στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Συμφωνήθηκε ότι θα πρέπει εν γένει να πραγματοποιούνται ανάλογες συσκέψεις σε ετήσια βάση για να συζητούνται οι εξελίξεις στον τομέα.

Η Επιτροπή, ανταποκρινόμενη στην έκκληση του Συμβουλίου να καταρτίσει ένα δίκτυο με βάση το Διαδίκτυο για την ανταλλαγή πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών, συγκρότησε το 2003 ομάδα ενδιαφέροντος CIRCA [12] για τις κρατικές ενισχύσεις. Συμφωνήθηκε ότι όλα τα κράτη μέλη θα πρέπει να χρησιμοποιούν στο έπακρο το μηχανισμό αυτόν για να ανταλλάσσουν πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνουν για τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των κρατικών ενισχύσεων, καθώς και για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων.

[12] Η ομάδα ενδιαφέροντος CIRCA για τις κρατικές ενισχύσεις (Communication & Information Resource Centre Administrator) επιτρέπει την ανταλλαγή εμπιστευτικών και μη εμπιστευτικών πληροφοριών μεταξύ Επιτροπής και κρατών μελών.

Η Επιτροπή ανακοίνωσε στα κράτη μέλη, αποκλειστικά για εσωτερική χρήση, τα αποτελέσματα της προαναφερθείσας μελέτης για την αποτελεσματικότητα των ενισχύσεων. Οι υπηρεσίες της Επιτροπής εξετάζουν το ενδεχόμενο κατάρτισης μελέτης παρακολούθησης.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΣΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Εισαγωγή

Στα συμπεράσματά του σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, τα οποία εγκρίθηκαν το Νοέμβριο του 2002, το Συμβούλιο έκανε έκκληση στα κράτη μέλη να δεσμευθούν ότι θα συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για τη μείωση του συνολικού επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων, ιδίως εκείνων που συνεπάγονται τους μεγαλύτερους κινδύνους στρέβλωσης του ανταγωνισμού.

Οι ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων είναι αναμφισβήτητα ένα από τα είδη κρατικών ενισχύσεων που μπορούν να νοθεύσουν περισσότερο τον ανταγωνισμό. Δεν μπορεί να ισχύει ως γενικός κανόνας να διατηρείται τεχνητά στην αγορά από το κράτος μία επιχείρηση που αντιμετωπίζει προβλήματα. Η αποχώρηση των μη κερδοφόρων επιχειρήσεων αποτελεί φυσιολογικό μέρος της λειτουργίας της οικονομίας της αγοράς. Η ενίσχυση διάσωσης είναι εφάπαξ πράξη που έχει σκοπό να διατηρήσει μια επιχείρηση ενεργή για περιορισμένο χρονικό διάστημα, κατά το οποίο μπορεί να εκτιμηθεί το μέλλον της. Αντιθέτως, δεν μπορούν να επιτρέπονται επαναλαμβανόμενες πράξεις διάσωσης που απλώς διατηρούν το υπάρχον καθεστώς, αναβάλλουν το αναπόφευκτο και εν τω μεταξύ μεταβιβάζουν τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε άλλους πιο κερδοφόρους παραγωγούς ή σε άλλα κράτη μέλη. Οι ενισχύσεις αναδιάρθρωσης εγείρουν ιδιαίτερα προβλήματα στον τομέα του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι μπορούν να καταλήξουν στη μεταβίβαση αδικαιολόγητου μέρους των επιβαρύνσεων της διαρθρωτικής προσαρμογής και των επακόλουθων κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων σε άλλους παραγωγούς, οι οποίοι δεν λαμβάνουν κρατική ενίσχυση, καθώς και προς άλλα κράτη μέλη. Όπως και τα προβλήματα ανταγωνισμού, η αναποτελεσματικότητα πολλών ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης αποτελεί σαφώς πηγή ανησυχίας για τα κράτη μέλη στην προσπάθειά τους να κατανείμουν αποδοτικά τους δημόσιους πόρους.

Για το λόγο αυτόν, οι κοινοτικές κατευθυντήριες γραμμές για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση (βλ. πίνακα παρακάτω) επιβεβαιώνουν ότι οι κρατικές ενισχύσεις που προορίζονται για να σώσουν τις προβληματικές επιχειρήσεις από τη χρεοκοπία και να τις βοηθήσουν να προχωρήσουν σε αναδιάρθρωση μπορεί να θεωρηθούν συμβατές μόνο υπό ορισμένους αυστηρούς όρους που επιβάλλονται στο δικαιούχο και στο κράτος μέλος. Μπορούν συγκεκριμένα να αιτιολογηθούν εντασσόμενες στο πλαίσιο κοινωνικής ή περιφερειακής πολιτικής: εάν για παράδειγμα μπορεί να αποδειχθεί ότι ενδεχόμενες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού θα αντισταθμιστούν από τα οφέλη που θα προκύψουν από την επιβίωση της επιχείρησης (ειδικότερα, όταν είναι σαφές ότι οι καθαρές επιπτώσεις που θα προκληθούν σε περίπτωση διακοπής της λειτουργίας της επιχείρησης όσον αφορά τις απολύσεις, σε συνδυασμό με τις επιπτώσεις για τους προμηθευτές της, θα όξυναν τα προβλήματα απασχόλησης σε τοπικό, περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο) ή, κατ' εξαίρεση, ότι η διακοπή της λειτουργίας της επιχείρησης θα οδηγούσε σε μονοπωλιακή ή σε έντονα ολιγοπωλιακή κατάσταση. παράλληλα, ανάλογα με την περίπτωση, πρέπει να προβλέπονται επαρκή αντισταθμιστικά μέτρα υπέρ των ανταγωνιστών. Η χορήγηση ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης ενδέχεται επίσης να εγκριθεί λόγω της αναγκαιότητας να λαμβάνεται υπόψη ο ευεργετικός ρόλος που διαδραματίζουν στην οικονομία οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ).

Η προσεχής αναθεώρηση των υφιστάμενων κατευθυντηρίων γραμμών, οι οποίες εκπνέουν τον Οκτώβριο του 2004, θα επικεντρωθεί στην ανάγκη θέσπισης αυστηρότερων όρων όσον αφορά τις ενισχύσεις προς προβληματικές επιχειρήσεις, ενώ ταυτόχρονα θα εξασφαλίζεται η διάθεση των αναγκαίων μέσων για την κατάρτιση και την επιστροφή στην απασχόληση των εργαζόμενων της επιχείρησης. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. πίνακα σχετικά με την "αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών για την αναδιάρθρωση".

Συνοπτική επισκόπηση των κατευθυντήριων γραμμών για την διάσωση και την αναδιάρθρωση [13]

[13] http://europa.eu.int/eur-lex/pri/en/oj/ dat/1999/c_288/c_28819991009en00020018.pdf

Το συμβιβάσιμο των κρατικών ενισχύσεων για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση διέπεται από τις κοινοτικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων, που εγκρίθηκε για πρώτη φορά το 1994 και αναθεωρήθηκε το 1999.

Οι ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης διέπονται από τις ίδιες κατευθυντήριες γραμμές, διότι και στις δύο περιπτώσεις οι κρατικές αρχές βρίσκονται αντιμέτωπες με μία προβληματική επιχείρηση. Πέραν αυτού, η διάσωση και η αναδιάρθρωση αποτελούν συχνά τα δύο σκέλη μιας ενιαίας πράξης, έστω και αν στηρίζονται σε διαφορετικούς μηχανισμούς. Προβληματική είναι η επιχείρηση εκείνη που αδυνατεί να αντιμετωπίσει τις ζημίες οι οποίες χωρίς εξωτερική παρέμβαση των δημόσιων αρχών θα την καταδικάσουν σχεδόν με απόλυτη βεβαιότητα σε βραχυπρόθεσμη ή μεσοπρόθεσμη χρεοκοπία. Η ενίσχυση διάσωσης έχει από τη φύση της πρόσκαιρο χαρακτήρα. Πρέπει να επιτρέπει σε μια προβληματική επιχείρηση να συνεχίσει τις δραστηριότητές της για περίοδο που αντιστοιχεί στο απαιτούμενο διάστημα που απαιτείται για την επεξεργασία σχεδίου αναδιάρθρωσης ή εκκαθάρισης ή και στο διάστημα που χρειάζεται για να αποφανθεί η Επιτροπή σχετικά με το σχέδιο αυτό. Αντίθετα, η αναδιάρθρωση βασίζεται σε ένα εφικτό, συγκροτημένο και διεξοδικό πρόγραμμα για την αποκατάσταση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας μίας επιχείρησης. Η αναδιάρθρωση συνήθως περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα στοιχεία: την αναδιοργάνωση και τον εξορθολογισμό των δραστηριοτήτων της επιχείρησης σε αποτελεσματικότερη βάση, μέτρο που κατά κανόνα συνεπάγεται την εγκατάλειψη ζημιογόνων δραστηριοτήτων, την αναδιάρθρωση των υφιστάμενων δραστηριοτήτων που μπορούν να καταστούν εκ νέου ανταγωνιστικές και, ενδεχομένως, τη διαφοροποίηση του αντικειμένου προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης νέων βιώσιμων δραστηριοτήτων. Η υλική αναδιάρθρωση συνήθως πρέπει να συνοδεύεται από χρηματοοικονομική αναδιάρθρωση (εισφορές κεφαλαίου, μείωση του χρέους). Εντούτοις, τα μέτρα αναδιάρθρωσης κατά την έννοια των κατευθυντήριων γραμμών δεν είναι δυνατό να περιορίζονται σε χρηματοοικονομική ενίσχυση για την αποκατάσταση των ζημιών του παρελθόντος, αλλά πρέπει να κατατείνουν στην άρση των αιτίων που προκάλεσαν τις ζημίες.

Για να εγκριθούν από την Επιτροπή, οι ενισχύσεις διάσωσης πρέπει να πληρούν τις ακόλουθες προϋποθέσεις:

- να αποτελούν βοήθεια ρευστότητας με τη μορφή εγγυήσεων δανείων ή δανείων με τα συνήθη εμπορικά επιτόκια .

- να περιορίζονται στο ποσό που απαιτείται για τη διατήρηση της βιωσιμότητας της επιχείρησης.

- να έχουν προσωρινό χαρακτήρα, δηλ, να χορηγούνται μόνο για το χρόνο που απαιτείται (το πολύ έξι μήνες) για την κατάρτιση του προγράμματος ανάκτησης.

- να δικαιολογούνται από σοβαρούς κοινωνικούς λόγους και να μην έχουν πολύ αρνητικές επιπτώσεις σε άλλα κράτη μέλη.

- να χορηγούνται εφάπαξ

Ομοίως, για τη χορήγηση των ενισχύσεων αναδιάρθρωσης πρέπει να πληρούνται τα ακόλουθα κριτήρια:

- υποβάλλεται στην Επιτροπή ένα βιώσιμο πρόγραμμα αναδιάρθρωσης/ανάκαμψης.

- λαμβάνονται μέτρα για την αποτροπή αδικαιολόγητων στρεβλώσεων του ανταγωνισμού (δηλ. δέουσα μείωση της παραγωγικής ικανότητας).

- η ενίσχυση περιορίζεται στο ελάχιστο αναγκαίο για την εφαρμογή των μέτρων αναδιάρθρωσης. Σημαντική πρέπει επίσης να είναι η συνεισφορά των δικαιούχων.

- η επιχείρηση είναι υποχρεωμένη να υλοποιήσει στο ακέραιο το πρόγραμμα αναδιάρθρωσης.

- η ενίσχυση αναδιάρθρωσης μπορεί να χορηγηθεί μόνο μία φορά ("αρχή της πρώτης και τελευταίας φοράς").

- απαιτείται αυστηρός έλεγχος και υποβολή ετήσιων εκθέσεων.

Οι ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση χορηγούνται, στη συντριπτική τους πλειονότητα, σε μεμονωμένη (ad hoc) βάση. Τα κράτη μέλη δύνανται να κοινοποιούν καθεστώτα ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, αλλά όσον αφορά τις μεγάλες επιχειρήσεις οι ενισχύσεις αυτές αξιολογούνται πάντοτε κατά περίπτωση.

Οι ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές, οι οποίες εγκρίθηκαν το 1999, ενίσχυσαν τους κανόνες σε διάφορους τομείς, ειδικότερα:

- σχετικά με την επαναλαμβανόμενη χορήγηση των ενισχύσεων αναδιάρθρωσης. Η αρχή της "πρώτης και τελευταίας φοράς" αποκλείει τη χορήγηση δεύτερης ενίσχυσης αναδιάρθρωσης προς μία επιχείρηση επί μία δεκαετία μετά το πέρας της πρώτης αναδιάρθρωσης. Εξαίρεση μπορεί να υπάρξει εφόσον συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις που δεν καταλογίζονται στην επιχείρηση.

- σχετικά με το ποιες επιχειρήσεις μπορούν να θεωρούνται προβληματικές και συνεπώς να λαμβάνουν ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης. Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει ακριβής κοινοτικός ορισμός του τι συνιστά μια "προβληματική επιχείρηση" για τους σκοπούς των τρεχουσών κατευθυντηρίων γραμμών, η Επιτροπή θεωρεί ότι μια επιχείρηση είναι προβληματική εφόσον δεν είναι ικανή, με δικούς της πόρους ή με τους πόρους που δύναται να λάβει από τους ιδιοκτήτες/μετόχους ή τους πιστωτές της, να ανακόψει τη ζημιογόνο πορεία της η οποία θα την οδηγήσει, ελλείψει εξωτερικής παρέμβασης από το κράτος, προς μια σχεδόν βέβαιη μακροπρόθεσμη ή μεσοπρόθεσμη οικονομική εξαφάνιση. Αποκλείονται οι νέες επιχειρήσεις καθώς και εκείνες που προέρχονται από τα στοιχεία ενεργητικού προηγούμενου επιχειρήσεων.

- σχετικά με τη δυνατότητα των κρατών μελών να χορηγούν ενισχύσεις εγκεκριμένες για άλλους λόγους (όπως οι περιφερειακές ενισχύσεις) σε επιχειρήσεις που λαμβάνουν ενίσχυση αναδιάρθρωσης.

Τάσεις και χαρακτηριστικά των ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης ανά τομέα

Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η σύγκριση του συνολικού ύψους των ενισχύσεων που χορηγούνται για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση σε κάθε κράτος μέλος. Πρώτον, ο ίδιος ο χαρακτήρας των ενισχύσεων συνεπάγεται ότι κάθε επιμέρους υπόθεση εξετάζεται βάσει των ιδίων χαρακτηριστικών της. Συνεπεία αυτού, μια και μόνη κρατική ενίσχυση μεγάλου ύψους, όπως εκείνη που χορηγήθηκε στην περίπτωση της Crιdit Lyonnais στη Γαλλία, μπορεί να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από όλες τις άλλες υποθέσεις. Δεύτερον, η προσφυγή στις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης επηρεάζεται από το επίπεδο της χρηματοδοτικής στήριξης που χορηγεί κάθε κράτος μέλος στους διάφορους οικονομικούς τομείς (για παράδειγμα οι μακροχρόνιες κρατικές εγγυήσεις που χορηγήθηκαν στις κρατικές γερμανικές τράπεζες αναμφισβήτητα τις βοήθησαν να αντιμετωπίσουν καλύτερα τις ανταγωνιστικές πιέσεις) και, συγκεκριμένα, από το χρονοδιάγραμμα της διαδικασίας ελευθέρωσης και το βαθμό στον οποίο αυτή έχει επιτευχθεί σε κάθε τομέα. Τρίτον, το συνολικό οικονομικό κλίμα έχει επίσης αντίκτυπο στη σημασία των ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης. Εξαιτίας της πρόσφατης οικονομικής ύφεσης, έχει αυξηθεί ο αριθμός των προβληματικών επιχειρήσεων και κατά συνέπεια τα κράτη μέλη εμφανίζουν μεγαλύτερη τάση να προσφεύγουν στις κρατικές ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης. Τούτο αποδεικνύεται από τον αριθμό των σημαντικών υποθέσεων προβληματικών επιχειρήσεων που έχει διεκπεραιώσει η Επιτροπή κατά την τελευταία διετία. Το σύνολο των υποθέσεων παραμένει ωστόσο σχετικά χαμηλό: 14 νέες καταχωρισθείσες υποθέσεις το 2002 που αφορούν τη διάσωση και την αναδιάρθρωση επιχειρήσεων στους τομείς της μεταποίησης και των υπηρεσιών. Η γενική εικόνα των ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης είναι επομένως αρκετά περίπλοκη και διαφέρει αισθητά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο και από τον ένα τομέα στον άλλο. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι ενώ ορισμένα κράτη μέλη χορηγούν σε τακτική βάση ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων, άλλα αποφεύγουν σαφώς να εφαρμόσουν παρόμοια πολιτική.

Οι ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης χορηγούνται, στη συντριπτική τους πλειονότητα, σε μεμονωμένη (ad hoc) βάση προς προβληματικές επιχειρήσεις και είναι το είδος των ενισχύσεων που τείνουν να νοθεύουν περισσότερο τον ανταγωνισμό. Κατά την περίοδο 1990-2002 η Επιτροπή ενέκρινε τη χορήγηση ενισχύσεων αυτού του είδους σε 120 περίπου προβληματικές επιχειρήσεις στους τομείς της μεταποίησης και της παροχής υπηρεσιών [14]. Ορισμένα κράτη μέλη, συγκεκριμένα η Γερμανία, η Ισπανία, και η Αυστρία, εγκαινίασαν κατά το ίδιο διάστημα καθεστώτα ενισχύσεων για τη διάσωση ή/και την αναδιάρθρωση μικρών και μεσαίων προβληματικών επιχειρήσεων στους τομείς αυτούς. Τα συνολικά ποσά των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν μέσω παρόμοιων καθεστώτων είναι εν γένει σχετικά χαμηλά.

[14] Ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει επίσης μικρό αριθμό επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στους τομείς των κατασκευών, της μηχανικής και της εξόρυξης.

Κατά την εξέταση του αριθμού των μεμονωμένων ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης ανά κράτος μέλος, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το ύψος των ενισχύσεων κυμαίνεται από ποσά χαμηλότερα του ενός εκατομμυρίου ευρώ μέχρι ποσά που υπερβαίνουν τα 20 δισεκατ. ευρώ. Εξάλλου, τα αριθμητικά στοιχεία δεν περιλαμβάνουν το μεγάλο αριθμό επιχειρήσεων που έλαβαν ενισχύσεις στα πλαίσια του τεράστιου προγράμματος αναδιάρθρωσης [15] που πραγματοποιήθηκε στα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη κατά τη δεκαετία του '90. Εντούτοις, τα αριθμητικά στοιχεία είναι πολύ αποκαλυπτικά: από τις 120 επιχειρήσεις στους τομείς της μεταποίησης και της παροχής υπηρεσιών, οι 35 περίπου ήταν στη Γερμανία, οι 20 στη Γαλλία, οι 15 στην Ισπανία και στην Ιταλία και οι 5 έως 10 στην Αυστρία, το Βέλγιο και την Πορτογαλία. Αντιθέτως, στη Δανία, την Ελλάδα, την Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, τη Φινλανδία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, σημειώθηκαν το πολύ δύο περιπτώσεις χορήγησης ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης, ενώ σε ορισμένες χώρες δεν χορηγήθηκε καμία.

[15] Ενισχύσεις που χορηγήθηκαν μέσω της Treuhandanstalt ή της Bundesanstalt fόr vereinigungsbedingte Sonderaufgaben.

Από τις 120 περιπτώσεις χορήγησης μεμονωμένων ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης, οι 90 περίπου αφορούσαν προβληματικές επιχειρήσεις του τομέα της μεταποίησης. Πράγματι, στη διάρκεια της δεκαετίας του '90, ο όγκος των ad hoc ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στην Ένωση αφορούσε τους σκοπούς του τεράστιου προγράμματος αναδιάρθρωσης των νέων γερμανικών ομόσπονδων κρατών, καθώς και τη διάσωση και την αναδιάρθρωση επιχειρήσεων και μεγάλων βιομηχανικών συγκροτημάτων σε άλλα κράτη μέλη. Οι ad hoc ενισχύσεις προς τα νέα γερμανικά ομόσπονδα κράτη έφθασαν στο απόγειό τους το 1994 όταν χορηγήθηκε ποσό που υπερέβαινε ελαφρά τα 10 δισ. ευρώ και εν συνεχεία σημείωσαν αισθητή πτώση μέχρι τη λήξη του προγράμματος Treuhand στα τέλη της δεκαετίας. Συνολικά, στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού χορηγήθηκαν κρατικές ενισχύσεις ύψους 45 δισεκατομμυρίων ευρώ περίπου. Ανάλογη τάση διαπιστώνεται και κατά τη χορήγηση ad hoc ενισχύσεων σε άλλα κράτη μέλη προς ορισμένα τμήματα των βιομηχανιών μεταποίησης.

Όσον αφορά τη ναυπηγική βιομηχανία, υποτομέα του τομέα της μεταποίησης, η Επιτροπή ενέκρινε ορισμένα σημαντικά προγράμματα αναδιάρθρωσης κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του '90, ειδικότερα σε ναυπηγεία της πρώην Ανατολικής Γερμανίας και της Ισπανίας. Κατά τα τελευταία έτη, ωστόσο, δεν έχει ζητηθεί από τα κράτη μέλη σημαντική ενίσχυση αναδιάρθρωσης.

Γενικά απαγορεύεται η χορήγηση ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης προς τη χαλυβουργία, έναν άλλο υποτομέα της μεταποίησης. Ωστόσο, από τις αρχές μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '90, πραγματοποιήθηκαν, σε διάφορα κράτη μέλη, σημαντικά προγράμματα αναδιάρθρωσης συνοδευόμενα από μείωση της παραγωγικής ικανότητας. Στην ανακοίνωσή τους το 2002 [16] σχετικά με τις ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση και για τις ενισχύσεις σχετικά με τη διακοπή της λειτουργίας στον τομέα της χαλυβουργίας, η Επιτροπή επισήμανε ότι, στις τελευταίες αποφάσεις που ενέκρινε το 1993 βάσει του άρθρου 95 της συνθήκης ΕΚΑΧ, η Επιτροπή και το Συμβούλιο συμφώνησαν ότι δεν θα λαμβάνονταν άλλες αποφάσεις αυτού του χαρακτήρα για τη διάσωση κοινοτικών επιχειρήσεων χαλυβουργίας. Τούτο οδήγησε τις επιχειρήσεις χαλυβουργίας να συμπεριφέρονται στην αγορά με την εντύπωση ότι δεν πρόκειται να τους χορηγηθούν άλλες ενισχύσεις αναδιάρθρωσης. Εάν γνώριζαν ότι η κατάσταση αυτή επρόκειτο να αλλάξει στο μέλλον, υπήρχε το ενδεχόμενο να χαλαρώσουν τις προσπάθειές τους για μείωση του κόστους και αύξηση της ανταγωνιστικότητας, διακυβεύοντας έτσι τις τεράστιες προσπάθειες που είχαν ήδη καταβάλει. Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή έκρινε ότι οι ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης προς τις προβληματικές επιχειρήσεις της χαλυβουργίας, όπως ορίζονται στο παράρτημα Β του πολυτομεακού πλαισίου, δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά.

[16] 2002/C 70/05.

Στη διάρκεια της δεκαετίας του '90, χορηγήθηκαν στον τραπεζικό τομέα ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης σημαντικού ύψους, της τάξης των 31 δισεκατ. ευρώ, και ορισμένες υποθέσεις είχαν υψηλό αντίκτυπο στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία. Τούτο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην βαθιά μεταβολή που υπέστη ο ευρωπαϊκός τραπεζικός τομέας και που χαρακτηρίζει την τελευταία δεκαετία. Μετά την έγκριση των ευρωπαϊκών τραπεζικών οδηγιών, το νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο των εθνικών τραπεζικών συστημάτων υπέστη σημαντικές μεταβολές. Σταδιακά παραμερίστηκε ο θεσμικός διαχωρισμός μεταξύ των ιδρυμάτων, καθώς και τα λειτουργικά εμπόδια, έγιναν ανοίγματα των αγορών, οι τεχνολογικές εξελίξεις προσέφεραν νέες εμπορικές δυνατότητες και οι ανταγωνιστικές πιέσεις αυξήθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η οικονομική κρίση των αρχών της δεκαετίας του '90 έκανε πιο πιεστική την ανάγκη αναδιάρθρωσης πολλών τραπεζών και του τραπεζικού τομέα. Εν γένει δραματικές συνέπειες είχε για τις κρατικές τράπεζες κυρίως η καθυστέρηση προσαρμογής τους στο νέο τραπεζικό περιβάλλον. Ορισμένες τράπεζες σε κράτη μέλη, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, διήλθαν σοβαρότατες κρίσεις και έλαβαν μεγάλα ποσά ενισχύσεων αναδιάρθρωσης. Μετά το 1998, η Επιτροπή δεν έχει χειριστεί νέες υποθέσεις στον εν λόγω τομέα στη Γαλλία και την Ιταλία, πράγμα που επιβεβαιώνει ότι ολοκληρώθηκαν με επιτυχία οι σημαντικότερες πράξεις αναδιάρθρωσης που είχαν ξεκινήσει. Από το 1994, ωστόσο, εξακολουθούν να διεξάγονται έρευνες σχετικά με ορισμένες τράπεζες στη Γερμανία.

Άλλοι τομείς υπηρεσιών στους οποίους χορηγήθηκαν ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης κατά την τελευταία διετία είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ο πολιτισμός και ο τουρισμός. Το συνολικό ύψος των ενισχύσεων αυτών είναι σχετικά χαμηλό.

Παρατηρήθηκαν επίσης πολλές περιπτώσεις αναδιάρθρωσης στον ταχυδρομικό τομέα, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η χρηματοδοτική στήριξη που χορήγησαν τα κράτη μέλη συνιστούσε αποζημίωση προς την οικεία επιχείρηση για το κόστος παροχής υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος. Στην περίπτωση της Deutsche Post, ωστόσο, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι μέρος της ενίσχυσης χρησιμοποιήθηκε για την επιδότηση δραστηριοτήτων στον ανταγωνιστικό επιχειρηματικό τομέα των δεμάτων, καθώς και για τις δημόσιες ταχυδρομικές υπηρεσίες και κατά συνέπεια διέταξε την ανάκτηση του αντίστοιχου τμήματος της ενίσχυσης.

Όσον αφορά το σιδηροδρομικό τομέα, κατά τα τελευταία έτη καταβλήθηκαν σημαντικές προσπάθειες αναζωογόνησης των κοινοτικών σιδηροδρόμων. Παρά το γεγονός ότι αρκετά κράτη μέλη παρείχαν χρηματοδοτική στήριξη σε σιδηροδρομικές επιχειρήσεις ως αντιστάθμιση για την εκμετάλλευση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος, ούτε έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή ούτε έχει εγκριθεί καμία ενίσχυση αναδιάρθρωσης.

Με την ελευθέρωση του τομέα των αερομεταφορών, από τις αρχές μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '90, πολλές αεροπορικές εταιρίες εγκαινίασαν σημαντικά προγράμματα αναδιάρθρωσης. Οι ενισχύσεις, στις περισσότερες περιπτώσεις ad hoc που χορηγήθηκαν στον τομέα έφθασαν στο απόγειό τους το 1994 έτος κατά το οποίο χορηγήθηκε στην Ένωση ποσό ύψους 2,5 δισ. ευρώ περίπου, αλλά από το 1998 το ύψος των ενισχύσεων σημείωσε αισθητή πτώση. Τούτο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι το 1994 η Επιτροπή ενέκρινε αυστηρές κατευθυντήριες γραμμές οι οποίες ενίσχυσαν, ιδιαίτερα, την αρχή της πρώτης και τελευταίας φοράς όσον αφορά την ενίσχυση αναδιάρθρωσης προς προβληματικές επιχειρήσεις. Παρά το γεγονός ότι η βιομηχανία των αερομεταφορών υπέστη βαρύ πλήγμα μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, τούτο δεν οδήγησε στη χορήγηση ειδικών ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης στον εν λόγω τομέα. Το 2001 και το 2002, ωστόσο, η Επιτροπή ενέκρινε καθεστώτα ενισχύσεων για τα περισσότερα κράτη μέλη τα οποία εξασφαλίζουν, μεταξύ άλλων, την ασφαλιστική κάλυψη την οποία, λόγω της αυξημένης τρομοκρατικής απειλής, δεν κατόρθωσε να εξασφαλίσει η αγορά ασφαλειών. Οι ενισχύσεις του είδους αυτού δεν είναι δυνατό να προσδιοριστούν ποσοτικά.

Οι κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης δεν εφαρμόζονται στον τομέα του άνθρακα. Οι ενισχύσεις προς τη βιομηχανία άνθρακα, όσον αφορά τα προϊόντα άνθρακα της ΕΚΑΧ, διέπονταν από την απόφαση της Επιτροπής [17], η οποία έπαψε να ισχύει τον Ιούλιο του 2002. Για την αντικατάστασή της, η Επιτροπή ενέκρινε κανονισμό ο οποίος θεσπίζει κανόνες σχετικά με τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων στη βιομηχανία άνθρακα με σκοπό τη συμβολή στην αναδιάρθρωση του τομέα [18]. Οι κανόνες λαμβάνουν υπόψη τις κοινωνικές και περιφερειακές πτυχές της αναδιάρθρωσης του τομέα, καθώς και την ανάγκη διατήρησης, ως μέτρο προφύλαξης, μιας ελάχιστης ποσότητας γηγενούς παραγωγής άνθρακα που θα εγγυάται την πρόσβαση στα αποθέματα.

[17] Απόφαση 3632/93/EΚΑΧ της Επιτροπής, η οποία εγκρίθηκε βάσει του άρθρου 95 της συνθήκης ΕΚΑΧ.

[18] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1407/2002 του Συμβουλίου της 23ης Ιουλίου 2002 σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στη βιομηχανία άνθρακα.

Συμπεράσματα

Αναγνωρίζεται ευρέως ότι οι ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων συγκαταλέγονται στα είδη ενισχύσεων που μπορούν να νοθεύσουν περισσότερο τον ανταγωνισμό. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή επιχείρησε να εξασφαλίσει την αυστηρή εφαρμογή των κοινοτικών κατευθυντηρίων γραμμών σχετικά με τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, όπου οι ενισχύσεις κρίνονται συμβατές μόνο βάσει ορισμένων όρων - δικαιολογούνται π.χ. λόγω κοινωνικών ή περιφερειακών πολιτικών ανησυχιών -, οι οποίοι επιβάλλονται στο δικαιούχο και στο κράτος μέλος. Σε προσεχή αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών, οι οποίες εκπνέουν τον Οκτώβριο του 2004, θα εξεταστεί εάν απαιτούνται αυστηρότεροι όροι για τη μείωση στο ελάχιστο των ενισχύσεων που ενδέχεται να νοθεύσουν τον ανταγωνισμό.

Αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση

Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει εργασίες πλήρους αναθεώρησης των κατευθυντηρίων γραμμών με σκοπό την κατάρτιση νέων κατευθυντηρίων γραμμών που θα αντικαθιστούν τις υφιστάμενες οι οποίες εκπνέουν τον Οκτώβριο του 2004. Σε μια πρώτη εσωτερική αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών επισημάνθηκαν ορισμένα προβλήματα, επιλογή των οποίων παρουσιάζεται στη συνέχεια:

* Πότε μία επιχείρηση θεωρείται προβληματική; Δεν υπάρχει κοινοτικός ορισμός της «προβληματικής επιχείρησης», ενώ φαίνεται πολύ δύσκολο να προκύψει ορισμός από την πρακτική των κρατών μελών λόγω των διαφορών που υπάρχουν στους εθνικούς νόμους και διαδικασίες περί πτωχεύσεως.

* Όμιλοι εταιρειών. Οι κατευθυντήριες γραμμές αναφέρουν ότι μια επιχείρηση που ανήκει σε όμιλο δεν είναι κατά κανόνα επιλέξιμη, εκτός εάν οι δυσχέρειες είναι εγγενείς στην ίδια την επιχείρηση και δεν είναι αποτέλεσμα αυθαίρετης κατανομής των δαπανών εντός του ομίλου, ενώ (οι δυσχέρειες) είναι υπερβολικά σοβαρές για να τις αντιμετωπίσει μόνος του ο όμιλος. Τα κριτήρια αυτά δεν μπορούν να εφαρμοστούν εύκολα και εγείρουν διάφορα ερωτήματα. Στην περίπτωση π.χ. που μια θυγατρική εταιρία σε ένα κράτος μέλος εμφανίζει οικονομικές δυσχέρειες, αλλά η μητρική της εταιρία δεν είναι πρόθυμη να την στηρίξει..

* Επείγων χαρακτήρας: ενώ οι τρέχουσες κατευθυντήριες γραμμές βασίζονται στην αρχή ότι η ενίσχυση κοινοποιείται εκ των προτέρων, η ενίσχυση διάσωσης πρέπει συχνά να χορηγηθεί πριν από την έγκριση της Επιτροπής ώστε να αποφευχθεί η κατάρρευση της επιχείρησης. Κάθε ενδεχόμενη επίλυση της κατάστασης αυτής θα πρέπει, ωστόσο, να συμβαδίζει με την υποχρέωση κοινοποίησης βάσει του άρθρου 88, παράγραφος 3 της συνθήκης ΕΚ.

* Η αρχή της πρώτης και τελευταίας φοράς. Οι κατευθυντήριες γραμμές ορίζουν ότι η ενίσχυση διάσωσης αποτελεί εφάπαξ πράξη και ότι θα πρέπει να αποφεύγεται η χορήγηση επανειλημμένων ενισχύσεων διάσωσης. Υπήρξαν, ωστόσο, περιπτώσεις επιχειρήσεων οι οποίες δεν ήταν επιλέξιμες για ενίσχυση αναδιάρθρωσης λόγω της αρχής «της πρώτης και τελευταίας φοράς», και οι οποίες έλαβαν νέα ενίσχυση διάσωσης.

* Διάφορες προθεσμίες. Οι διαφορετικές προθεσμίες που περιλαμβάνονται στο παρόν πλαίσιο δεν είναι σαφείς και θα πρέπει να αποσαφηνισθούν.

* Αντισταθμιστικά μέτρα: πότε τα προτεινόμενα αντισταθμιστικά μέτρα είναι επαρκή «ώστε να ελαφρύνουν τις επιπτώσεις από τη νόθευση που ενδέχεται να προκαλέσει η ενίσχυση επί του ανταγωνισμού».

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ

Στα συμπεράσματα του Συμβουλίου του Νοεμβρίου 2002 σχετικά με «μία οικονομική προσέγγιση για το στόχο της μείωσης και βελτίωσης των κρατικών ενισχύσεων» [19] απευθύνεται έκκληση στην Επιτροπή να «συνεχίσει», σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη, «να εκσυγχρονίζει, να απλουστεύει και να διασαφηνίζει το πεδίο εφαρμογής και το περιεχόμενο των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις, και να τους καθιστά αποτελεσματικότερους από την άποψη της χρονικής διάρκειας της διαδικασίας και των απαιτούμενων διοικητικών πόρων». Σε αντίθεση με την αναθεώρηση του ελέγχου του ανταγωνισμού ή των συγκεντρώσεων, η αναθεώρηση των κρατικών ενισχύσεων δεν αποδίδεται σε μια συγκεκριμένη ενιαία πρωτοβουλία, αλλά σε σειρά μεταβολών που σημειώθηκαν σε διάφορα επίπεδα.

[19] Έγγραφο του Συμβουλίου αριθ. 13799/02: http://register.consilium.eu.int/pdf/en/ 02/st13/13799en2.pdf

Η πρώτη πρωτοβουλία αφορά τη διαδικαστική αλλαγή που καθίσταται όλο και σημαντικότερη εν όψει της διεύρυνσης. Στόχος της είναι η επιτάχυνση, η απλοποίηση και ο εκσυγχρονισμός των διαδικασιών, ιδίως με σκοπό τη μείωση των πόρων που δαπανώνται σε τρέχουσες υποθέσεις ρουτίνας και η παροχή στην Επιτροπή της δυνατότητας να συγκεντρώσει πόρους για πιο σημαντικές υποθέσεις οι οποίες παρουσιάζουν πραγματικές ανταγωνιστικές ανησυχίες σε κοινοτικό επίπεδο και παρεμποδίζουν την ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Υπό το πρίσμα αυτό, η Επιτροπή ανέλαβε πρόσφατα λεπτομερή εσωτερική αναθεώρηση για να εντοπίσει τις δυνατότητες απλοποίησης των διαδικασιών και μείωσης της διάρκειάς τους. Συνεπεία της αναθεώρησης αυτής, οι υπηρεσίες της Επιτροπής επεσήμαναν ορισμένες αλλαγές που αποτελούν σήμερα το αντικείμενο διεξοδικών διαβουλεύσεων με εμπειρογνώμονες των κρατών μελών. Η εργασία αυτή περιλαμβάνει την κατάρτιση σχεδίου διατάξεων υλοποίησης δυνάμει του άρθρου 27 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 και αφορά τη μορφή, το περιεχόμενο και άλλες λεπτομέρειες των κοινοποιήσεων, τη μορφή, το περιεχόμενο και άλλες λεπτομέρειες των ετήσιων εκθέσεων, λεπτομέρειες σχετικά με προθεσμίες και υπολογισμό των προθεσμιών, καθώς και το επιτόκιο ανάκτησης παράνομων ενισχύσεων, καθώς και άλλες προτάσεις για τη βελτίωση των σημερινών διαδικασιών και μεθόδων εργασίας.

Η Επιτροπή θα συνεχίσει επίσης να αναθεωρεί τα μέσα που διαθέτει για τις κρατικές ενισχύσεις ώστε να τα απλοποιήσει και να τα αποσαφηνίσει, καθώς και να άρει ενδεχόμενες διαφορές μεταξύ των διαφόρων κειμένων. Επί του παρόντος προτεραιότητα δίδεται στην αναθεώρηση των κανόνων σχετικά με τις ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση των προβληματικών επιχειρήσεων (βλ. μέρος δεύτερο), στην εξέταση της αναθεώρησης των κοινοτικών κανόνων για τις περιφερειακές ενισχύσεις μετά τη διεύρυνση, την κατάρτιση νέων κανόνων για τη ναυπηγική βιομηχανία, στην απλοποίηση των κανόνων για τις ενισχύσεις έρευνας και ανάπτυξης προς μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, στην αποσαφήνιση του χώρου των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος, καθώς και στην αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις όσον αφορά τους τομείς των θαλάσσιων και εναέριων μεταφορών.

Όσον αφορά τις κατευθυντήριες γραμμές για τις περιφερειακές ενισχύσεις, καθίσταται σαφές ότι μετά τη διεύρυνση η κατάσταση θα μεταβληθεί σημαντικά. Το μεγαλύτερο μέρος της επικράτειας των υποψήφιων χωρών θα λάβει καθεστώς «ενισχυόμενης περιοχής». Θα υπάρξει έτσι σαφής ανάγκη αναθεώρησης της προσέγγισης προς τις περιφερειακές ενισχύσεις για την περίοδο μετά το 2006, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να ληφθεί πλήρως υπόψη η παράλληλη αναθεώρηση των κανονισμών για τα διαρθρωτικά ταμεία. Για την περίοδο μέχρι το 2006, οι σημερινοί χάρτες περιφερειακών ενισχύσεων για τα 15 κράτη μέλη θα εξακολουθήσουν να ισχύουν παρά το γεγονός ότι έχουν καταρτιστεί περιφερειακοί χάρτες ενισχύσεων για τις υποψήφιες χώρες.

Η Επιτροπή καταρτίζει πλαίσιο σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία, το οποίο θα αντικαταστήσει τον κανονισμό του 1998 για τη ναυπηγική βιομηχανία, ο οποίος εκπνέει στις 31 Δεκεμβρίου 2003. Αρχή αυτής της ενέργειας είναι η απλοποίηση και η ομαλοποίηση του χειρισμού της ναυπηγικής βιομηχανίας, όσον αφορά τη μορφή και την ουσία των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων. Προτείνεται ωστόσο να διατηρηθούν κάποιες διατάξεις που αφορούν συγκεκριμένους τομείς βάσει ορισμένων ιδιαιτεροτήτων που διαφοροποιούν τη ναυπηγική βιομηχανία από άλλες βιομηχανίες.

Όσον αφορά τις ενισχύσεις προς μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις για έρευνα και ανάπτυξη, τον Ιούλιο του 2003 η Επιτροπή ξεκίνησε επίσημες διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικά με την εκπόνηση σχεδίου κανονισμού για την τροποποίηση των κανόνων για τις ενισχύσεις προς τις ΜΜΕ με σκοπό να ενσωματώσει το νέο κοινοτικό ορισμό των ΜΜΕ και να εξαιρέσει από την κοινοποίηση τις ενισχύσεις για Ε&Α.

Υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ)

Επανειλημμένα η Επιτροπή έχει τονίσει τη σημασία που προσδίδει στην ορθή λειτουργία των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ). Είναι σαφές ότι οι επιχειρήσεις στις οποίες έχει ανατεθεί η παροχή υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος πρέπει να διαθέτουν τους αναγκαίους πόρους που να εξασφαλίζουν την ορθή λειτουργία τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να αποδειχθεί απαραίτητη η κρατική χρηματοδότηση. Καθήκον της Επιτροπής όμως είναι να εξασφαλίζει ότι το ποσό της χρηματοδότησης δεν υπερβαίνει το αναγκαίο ούτως ώστε να εξασφαλίζεται η εκπλήρωση της αποστολής παροχής δημόσιας υπηρεσίας και ότι οι διατιθέντες πόροι δεν χρησιμοποιούνται στην πράξη καταχρηστικά για την χρηματοδότηση δραστηριοτήτων σε άλλες αγορές που είναι ανοικτές στον ανταγωνισμό.

Στο πλαίσιο αυτό, η απόφαση που εξέδωσε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο στις 24 Ιουλίου 2003 στην υπόθεση Altmark [20] παρέχει χρήσιμες διευκρινίσεις για τον τρόπο εφαρμογής των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ όσον αφορά την κρατική χρηματοδότηση επιχειρήσεων που είναι υπεύθυνες για την παροχή υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος.

[20] C-280/00 σχετικά με τη χορήγηση αδειών λειτουργίας τακτικών συγκοινωνιακών γραμμών με υπεραστικά λεωφορεία στην περιοχή Landkreis Stendal (Γερμανία) και δημοσίων επιδοτήσεων για την παροχή των ως άνω υπηρεσιών.

Στην απόφασή του το Δικαστήριο ανέφερε ότι «σε περίπτωση που ένα κρατικό μέτρο θεωρηθεί αντιστάθμιση υπηρεσιών που έχουν παράσχει αποδέκτριες επιχειρήσεις για την εκπλήρωση υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, εις τρόπον ώστε οι επιχειρήσεις αυτές να μη απολαμβάνουν πραγματικό χρηματοδοτικό πλεονέκτημα, και το μέτρο δεν έχει ως αποτέλεσμα να τις τοποθετεί σε ευνοϊκότερη θέση σε σχέση με τις ανταγωνίστριες επιχειρήσεις, το μέτρο δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 87, παράγραφος 1 της συνθήκης».

Για να μη θεωρηθεί ωστόσο η αντιστάθμιση κρατική ενίσχυση σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, πρέπει να πληρούνται τέσσερις όροι:

- Πρέπει πράγματι να έχει ανατεθεί στην αποδέκτρια επιχείρηση η εκπλήρωση υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, και οι υποχρεώσεις πρέπει να ορίζονται σαφώς .

- Οι παράμετροι βάσει των οποίων υπολογίζεται η αντιστάθμιση πρέπει να καθορίζονται εκ των προτέρων με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο, ώστε να αποφεύγεται η παροχή οικονομικού πλεονεκτήματος, το οποίο ενδέχεται να ευνοήσει την αποδέκτρια επιχείρηση έναντι των ανταγωνιστών της. Tο Δικαστήριο αναφέρει ότι «η καταβολή από κράτος μέλος αντιστάθμισης για ζημία που υφίσταται επιχείρηση, χωρίς τον προηγούμενο καθορισμό των παραμέτρων της εν λόγω αντιστάθμισης, όταν εκ των υστέρων αποδεικνύεται ότι η εκμετάλλευση ορισμένων υπηρεσιών σε σχέση με την εκπλήρωση υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη, συνιστά χρηματοδοτικό μέτρο το οποίο εμπίπτει στην έννοια της κρατικής ενίσχυσης».

- Η αντιστάθμιση δεν δύναται να υπερβαίνει το ποσό που απαιτείται για την κάλυψη όλων ή μέρους των δαπανών εκπλήρωσης των υποχρεώσεων παροχής δημόσιας υπηρεσίας, αφού ληφθούν υπόψη οι σχετικές αποδείξεις και εύλογο κέρδος για την εκπλήρωση των εν λόγω υποχρεώσεων.

- Ενδέχεται η επιχείρηση η οποία πρόκειται να εκπληρώσει υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, να μην επιλέγεται σύμφωνα με τη διαδικασία ανάθεσης δημόσιας σύμβασης η οποία θα επέτρεπε την επιλογή του υποψήφιου που θα μπορεί να παράσχει τις υπηρεσίες αυτές με το χαμηλότερο κόστος για την Κοινότητα. τότε το ύψος της απαιτούμενης αντιστάθμισης πρέπει να καθορίζεται βάσει ανάλυσης του κόστους το οποίο θα είχε επωμισθεί μια επιχείρηση, η οποία διοικείται καλώς και είναι επαρκώς εξοπλισμένη με μεταφορικά μέσα ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας που συνεπάγεται η εκπλήρωση των υποχρεώσεων αυτών, αφού ληφθούν υπόψη οι σχετικές αποδείξεις και εύλογο κέρδος για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων.

Όταν πληρούνται οι όροι αυτοί, οι επιδοτήσεις που ενδεχομένως καταβάλλονται ως αντιστάθμιση δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση και συνεπώς δεν απαιτείται εκ των προτέρων κοινοποίηση. Το Δικαστήριο διατηρεί σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή προσέγγιση της Επιτροπής, να εξισορροπείται δηλαδή η ανάγκη εξασφάλισης χρηματοδότησης των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος έναντι της ανάγκης αποτροπής αδικαιολόγητων στρεβλώσεων του ανταγωνισμού. Βάσει της ανωτέρω απόφασης του Δικαστηρίου, η Επιτροπή πρέπει να καταρτίσει έγγραφο το οποίο θα θεσπίζει τους όρους οι οποίοι διέπουν την αποτελεσματική εφαρμογή τους από τα κράτη μέλη.

Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της αλιείας

Όσον αφορά τις διαδικασίες χορήγησης κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της αλιείας, η Επιτροπή έχει εγκρίνει σχέδιο το οποίο προτείνει την εξαίρεση των περισσότερων κατηγοριών κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της αλιείας από προηγούμενη κοινοποίηση προς την Επιτροπή. Στόχος είναι να απλοποιηθούν οι υφιστάμενοι κανόνες και να προσαρμοστούν στο νέο νομικό πλαίσιο που παρέχει η αναθεώρηση της κοινής αλιευτικής πολιτικής που εγκρίθηκε το Δεκέμβριο του 2002. Μόλις εγκριθεί, αυτή η απαλλαγή κατά κατηγορία θα μειώσει περαιτέρω τις διοικητικές διαδικασίες που απαιτούνται για τη χορήγηση ενίσχυσης στον τομέα και συνεπώς θα συμβαδίζει με τη διευκόλυνση που εγκρίθηκε ήδη το Δεκέμβριο του 2002 σχετικά με το χρηματοδοτικό μέσο προσανατολισμού της αλιείας (ΧΜΠΑ), βάσει του οποίου τα κράτη μέλη δεν είναι πλέον υποχρεωμένα να κοινοποιούν στην Επιτροπή κρατικές ενισχύσεις οι οποίες συγχρηματοδοτούν μέτρα τα οποία τυγχάνουν στήριξης του ανωτέρω χρηματοδοτικού μέσου. Στις προταθείσες για απαλλαγή κατηγορίες περιλαμβάνονται ενισχύσεις για την προώθηση ή/και τη διαφήμιση αλιευτικών προϊόντων, ομίλους παραγωγών, για την προστασία και την ανάπτυξη υδάτινων πόρων, για καινοτόμα μέτρα και τεχνική βοήθεια, για τον εξοπλισμό αλιευτικών λιμένων, για τη διάλυση αλιευτικών σκαφών, κοινωνικοοικονομικά μέτρα, επενδύσεις για την επεξεργασία ή/και την εμπορία αλιευτικών προϊόντων, και για υδατοκαλλιέργεια και αλιεία σε εσωτερικά ύδατα. Μόλις εγκριθεί, η απαλλαγή κατά κατηγορία θα εφαρμόζεται στις ενισχύσεις που χορηγούνται σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) για ποσά κατώτερα του 1 εκατομμυρίου ευρώ ή στις ενισχύσεις που αποσκοπούν στη χρηματοδότηση μέτρων ανώτατου επιλέξιμου ποσού 2 εκατομμυρίων ευρώ. Για να εξασφαλίζεται η ορθή κατανομή των ενισχύσεων αυτών, προβλέπεται παρακολούθηση μέσω της υποχρεωτικής εκ των υστέρων υποβολής εκθέσεων.

Σε μεταγενέστερο στάδιο, και κατόπιν διαβουλεύσεων με τα κράτη μέλη, τον Οκτώβριο του 2003, θα υποβληθεί στην Επιτροπή νέο σχέδιο κατευθυντηρίων γραμμών για την εξέταση των κρατικών ενισχύσεων προς τον αλιευτικό τομέα, με τη μορφή των ενδεδειγμένων μέτρων βάσει του άρθρου 88, παράγραφος 1 της Συνθήκης.

Κρατικές ενισχύσεις στο γεωργικό τομέα

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για την ενδιάμεση επανεξέταση της κοινής γεωργικής πολιτικής, η Επιτροπή ενέκρινε πρόσφατα σχέδιο κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία ορισμένων ειδών κρατικών ενισχύσεων μέχρι ορισμένα ανώτατα όρια, οι οποίες χορηγούνται σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) στο γεωργικό τομέα. Λόγω του ορισμού των ΜΜΕ (μέχρι 250 εργαζόμενοι, κύκλος εργασιών μέχρι 40 εκατ. ευρώ ή ισολογισμός ύψους 27 εκατ. ευρώ) ο κανονισμός καλύπτει σχεδόν όλες τις εκμεταλλεύσεις και τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στο γεωργικό τομέα.

Ο κανονισμός αυτός αποδεικνύει ότι η Επιτροπή είναι διατεθειμένη να κάνει τολμηρά βήματα για την απλούστευση του κανονιστικού πλαισίου για τη γεωργία και για τον εκσυγχρονισμό και την απλούστευση των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις στον τομέα.

Ομοίως, με την προϋπόθεση ότι πληρούνται όλοι οι όροι που αναφέρονται στο σχέδιο κανονισμού, προτείνεται να πάψουν πλέον τα κράτη μέλη να κοινοποιούν εκ των προτέρων για έγκριση στην Επιτροπή ορισμένα είδη κρατικών ενισχύσεων. Στα είδη αυτών των ενισχύσεων περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι επενδυτικές ενισχύσεις ύψους μέχρι 40% προς γεωργούς/50% σε μειονεκτικές περιοχές. οι ενισχύσεις που ανέρχονται σε ποσοστό μέχρι 100% για τις δαπάνες συντήρησης παραδοσιακών τοπίων και κτιρίων επενδυτικές ενισχύσεις. σε ποσοστό μέχρι 40% (η 50% αν πρόκειται για περιοχές του στόχου 1) προς επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στη μεταποίηση του εμπορίου γεωργικών προϊόντων και ενισχύσεις μέχρι ποσού 100.000 ευρώ ανά δικαιούχο επί μια τριετία για την ενθάρρυνση της παραγωγής και εμπορίας ποιοτικών γεωργικών προϊόντων [21].

[21] Λεπτομερείς πληροφορίες για τα διάφορα είδη ενισχύσεων υπάρχουν στη διεύθυνση:

Το σχέδιο κανονισμού συζητήθηκε με τα κράτη μέλη τον Ιούνιο του 2003 και δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα C 194 της 15.8.2003 όπου οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να υποβάλουν παρατηρήσεις. Στις 6 Νοεμβρίου θα υποβληθεί για δεύτερη διαβούλευση στα κράτη μέλη και εν συνεχεία η Επιτροπή προτίθεται να εγκρίνει μέχρι τα τέλη του 2003 το τελικό κείμενο και να το θέσει σε εφαρμογή μέχρι τον Ιανουάριο του 2004.

Ανάκτηση ενίσχυσης

Η Επιτροπή έχει τη δικαιοδοσία να απαιτήσει να επιστρέψουν οι αποδέκτες στις δημόσιες αρχές ενισχύσεις που τους χορήγησαν τα κράτη μέλη και οι οποίες κρίνονται ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά. Το κράτος μέλος οφείλει να ανακτήσει αμέσως τις ενισχύσεις αυτές σύμφωνα με τις εθνικές διαδικασίες.

Tο γεγονός ότι οι αποφάσεις της Επιτροπής επιβάλλονται μέσω των κρατών μελών στο πλαίσιο των εθνικών τους διαδικασιών συνιστά αδυναμία του συστήματος επιβολής. Λόγω της εγγενούς σύγκρουσης συμφερόντων (το κράτος είναι ταυτόχρονα ο χορηγός της ενίσχυσης και ο φορέας ανάκτησης) συχνά δεν δίνεται η δέουσα προτεραιότητα στις εντολές ανάκτησης. Τούτο ισχύει κυρίως όταν ο δικαιούχος της ενίσχυσης έχει κηρύξει πτώχευση. Σχεδόν το ένα τρίτο του συνόλου των υποθέσεων ανάκτησης αφορούν χρεοκοπημένες επιχειρήσεις. Στις περιπτώσεις αυτές, η ανάκτηση πραγματοποιείται βάσει των εθνικών διαδικασιών αφερεγγυότητας, δεδομένου ότι δεν υπάρχει εναρμονισμένη ευρωπαϊκή υπηρεσία αφερεγγυότητας. Επιπλέον, ορισμένα κράτη μέλη, περιλαμβανομένων και των νέων κρατών μελών, ενέκριναν πρόσφατα νόμους αφερεγγυότητας, έχοντας σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό ως πρότυπο το κεφάλαιο 11 του καταστατικού αφερεγγυότητας των ΗΠΑ. Σύμφωνα με το μοντέλο των ΗΠΑ, οι νέοι αυτοί νόμοι προστατεύουν τις οικονομικές δραστηριότητες της αφερέγγυας επιχείρησης έναντι των πιστωτών της, περιλαμβανομένων των απαιτήσεων ανάκτησης της κρατικής ενίσχυσης.

Αντιδρώντας στην κατάσταση αυτή και στο πλαίσιο της πρόσφατης αναδιοργάνωσης της Γενικής Διεύθυνσης Ανταγωνισμού, συγκροτήθηκε μια νέα μονάδα, ειδικά επιφορτισμένη με τη διασφάλιση της επιβολής των αποφάσεων ανάκτησης. Η μονάδα, πέρα από το χειρισμό μεμονωμένων υποθέσεων, αναλύει τα εμπόδια ανάκτησης και επισημαίνει πιθανές λύσεις. Έχει ξεκινήσει διάλογος με επαγγελματίες και ακαδημαϊκούς της νομοθεσίας αφερεγγυότητας ώστε να αποφευχθεί η μονόπλευρη προσέγγιση και να επιδιωχθεί η αποτελεσματική ανάκτηση στο πλαίσιο των γενικών στόχων της εσωτερικής αγοράς.

Προετοιμασία της διεύρυνσης

Από την 1η Μαΐου 2004, οι κανόνες ανταγωνισμού θα εφαρμόζονται απευθείας στα νέα κράτη μέλη με μερικές μόνο πολύ περιορισμένες μεταβατικές ρυθμίσεις, όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις. Η Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίσει την εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων σε οικονομίες που από ορισμένες πλευρές εξακολουθούν να είναι πολύ διαφορετικές από τις οικονομίες των σημερινών κρατών μελών, και οι οποίες δεν έχουν ολοκληρώσει πάντοτε τη διαδικασία μετάβασης από κεντρικά σχεδιαζόμενες οικονομίες σε οικονομίες της αγοράς. Η εμπειρία της γερμανικής ενοποίησης επεξηγεί ορισμένες από τις δυσχέρειες που ενδέχεται να προκύψουν.

Για να προλειάνει το έδαφος για τη σταδιακή εισαγωγή του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων σύμφωνα με το κεκτημένο της ΕΕ, η Επιτροπή συνεργάζεται στενά επί σειρά ετών με τις αρχές των υπό ένταξη χωρών. Από τα τέλη της δεκαετίας του '90, η Επιτροπή ενθαρρύνει ενεργά την εισαγωγή της νομοθεσίας περί κρατικών ενισχύσεων και την εδραίωση αρχών παρακολούθησης των κρατικών ενισχύσεων στις υποψήφιες χώρες, σύμφωνα με τις διατάξεις των ευρωπαϊκών συμφωνιών. Η Επιτροπή σταθερά υποστηρίζει ότι οι υποψήφιες χώρες έπρεπε πολύ πριν από την ημερομηνία προσχώρησης να επιδείξουν αξιόπιστη επίδοση επιβολής σύμφωνα με το κεκτημένο για τις κρατικές ενισχύσεις. Τούτο διασφάλιζε ότι οι χώρες αυτές έχουν αρχίσει να εγκαταλείπουν ή έχουν ευθυγραμμίσει τα πιο νοθευτικά είδη ενίσχυσης, π.χ. ενισχύσεις για τη συνέχιση προβληματικών δραστηριοτήτων καθώς και ασυμβίβαστων φορολογικών μέτρων, που σε μεγάλο βαθμό έχουν σχεδιαστεί για να προσελκύσουν κινητές επενδύσεις σε διεθνές επίπεδο. Εξάλλου, η συνθήκη προσχώρησης, η οποία υπεγράφη στην Αθήνα τον Απρίλιο του 2003, προβλέπει μηχανισμό που παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να εξετάζει εξονυχιστικά τα μέτρα κρατικής ενίσχυσης που τέθηκαν σε ισχύ πριν από την ημερομηνία προσχώρησης και τα οποία προτίθενται να συνεχίσουν να εφαρμόζουν οι αρχές των καινούργιων χωρών και μετά την ημερομηνία αυτή. Οι διατάξεις της Συνθήκης παρέχουν στην Επιτροπή τη δυνατότητα να αμφισβητήσει ανάλογα μέτρα, εφόσον κρίνει ότι δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά. Ο μηχανισμός επιτρέπει στις υπό ένταξη χώρες να εξασφαλίζουν αμέσως μετά την ένταξη τη συνέχιση χωρίς καμία διακοπή των ιδίων συστημάτων κρατικών ενισχύσεων. Ο μηχανισμός αυτός επιτρέπει συγχρόνως στην Επιτροπή να διασφαλίζει τον αποτελεσματικό έλεγχο κάθε κρατικής ενίσχυσης που χορηγείται στις χώρες αυτές μετά την ένταξη.

Στο φθινοπωρινό πίνακα αποτελεσμάτων του 2004 προβλέπεται να συμπεριληφθεί επισκόπηση της κατάστασης που επικρατεί στα νέα κράτη μέλη όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μεθοδολογία, σειρά βασικών δεικτών, καθώς και μεγάλος αριθμός στατιστικών πινάκων υπάρχουν στον πίνακα αποτελεσμάτων στο Διαδίκτυο. Στον πίνακα που ακολουθεί παρουσιάζεται επιλογή των βασικών δεικτών.

Ο δικτυακός τόπος περιλαμβάνει επίσης συνδέσεις για ενημέρωση σε ζητήματα πολιτικής των κρατών μελών και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις.

http://europa.eu.int/comm/competition/ state_aid/scoreboard/

Βασικοί δείκτες για τις κρατικές ενισχύσεις

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I: ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ

Το Μάρτιο του 2000, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας έθεσε ως στόχο να γίνει η ΕΕ η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο. Κάλεσε δε το Συμβούλιο, την Επιτροπή και τα κράτη μέλη «να εντείνουν τις προσπάθειές τους για την προαγωγή του ανταγωνισμού και τον περιορισμό του εν γένει επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων».

Στα συμπεράσματά του της 24ης Μαρτίου 2001, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Στοκχόλμης επισήμανε ότι «το ύψος των κρατικών ενισχύσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να περιοριστεί και το σύστημα να καταστεί διαφανέστερο».... «Προς το σκοπό αυτόν, τα κράτη μέλη θα πρέπει να επιδείξουν τάσεις μείωσης των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστού του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) μέχρι το 2003, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη αναπροσανατολισμού των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων της συνοχής».

Στη Βαρκελώνη, στις 16 Μαρτίου 2002, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο «ζητεί εκ νέου από τα κράτη μέλη να μειώσουν το συνολικό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ από το 2003 και στο εξής και να τις επαναπροσανατολίσουν προς οριζόντιους στόχους κοινού συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, και προς στόχους στους οποίους η αγορά έχει σαφώς αποτύχει. Λιγότερες και καλύτερα στοχοθετημένες κρατικές ενισχύσεις αποτελούν καίριο στοιχείο του αποτελεσματικού ανταγωνισμού».

Στις 5 Δεκεμβρίου 2001, το Συμβούλιο εξέδωσε συμπεράσματα σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις. Στα συμπεράσματα αυτά, το Συμβούλιο καλεί τα κράτη μέλη:

- να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για τη μείωση των επιπέδων των ενισχύσεων ως ποσοστού του ΑΕΠ.

- να μειώσουν, κατά προτεραιότητα, με απώτερο στόχο την εξάλειψη, ενισχύσεις που έχουν τα μεγαλύτερα στρεβλωτικά αποτελέσματα.

- να επαναπροσανατολίσουν τις ενισχύσεις προς τους οριζόντιους στόχους, μεταξύ άλλων τη συνοχή, και, ανάλογα με την περίπτωση, τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ).

- να αναπτύξουν περαιτέρω τη χρησιμοποίηση εκτιμήσεων «ex ante» και «ex post» των καθεστώτων ενίσχυσης, με σκοπό την εξεύρεση αποτελεσματικότερων ισορροπιών. Οι εκτιμήσεις αυτού του είδους θα πρέπει να επικεντρώνονται στη ποιότητα των δεσμών ενισχύσεων, στις επιπτώσεις τους στον ανταγωνισμό και στον αντίκτυπό τους.

- να βελτιώσουν τη διαφάνεια και την ποιότητα των εκθέσεων αναφοράς που υποβάλλονται στην Επιτροπή, ιδίως με εθνικές διαδικασίες ελέγχου και παρακολούθησης της εφαρμογής καθώς και, όπου αυτό είναι δυνατό, με την παροχή σχετικών στατιστικών στοιχείων.

Ακόμη, το Συμβούλιο, κάλεσε την Επιτροπή:

- να αναπτύξει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, τα στατιστικά εργαλεία που θα επιτρέψουν την παρακολούθηση της εφαρμογής των εν λόγω συμπερασμάτων και να καθορίσει δείκτες αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας. στο εξής οι εν λόγω δείκτες θα πρέπει, ανάλογα με την περίπτωση, να συμπληρώνουν τον πίνακα αποτελεσμάτων.

- να εντατικοποιήσει την εκτίμηση του αντικτύπου των ενισχύσεων στον ανταγωνισμό βάσει οικονομικών κριτηρίων.

- να ενθαρρύνει τις ανταλλαγές εμπειριών και τις συντονισμένες δράσεις αξιολόγησης, προκειμένου να αξιολογείται συγκριτικά η αποτελεσματικότητα μέσων σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

- να συνεχίσει τις προσπάθειές της όσον αφορά την απλοποίηση, τον εκσυγχρονισμό και την αποσαφήνιση των ευρωπαϊκών κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, ώστε να αυξηθεί η αποτελεσματικότητά τους, ιδίως από την άποψη της διάρκειας των διαδικασιών.

- να υποβάλει αρχική εκτίμηση της επιτευχθείσας προόδου το 2002.

Στις 26 Νοεμβρίου 2002, το Συμβούλιο εξέδωσε συμπεράσματα σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις. Στα συμπεράσματα αυτά, το Συμβούλιο καλεί τα κράτη μέλη:

- να δεσμευθούν ότι θα συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για τη μείωση του συνολικού επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων, ιδίως εκείνων που συνεπάγονται τους μεγαλύτερους κινδύνους στρέβλωσης του ανταγωνισμού.

- να εξετάζουν, πριν από τη χορήγηση οποιασδήποτε κρατικής ενίσχυσης, εάν αυτή στοχεύει σε σαφώς διαπιστωθείσες αποτυχίες της αγοράς ή σε οριζόντιους στόχους κοινού ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, και εάν μία παρέμβαση υπό μορφή κρατικής ενίσχυσης είναι ο καταλληλότερος και αποτελεσματικότερος τρόπος για την επανόρθωση των εν λόγω καταστάσεων.

- να συνεχίσουν να αναπτύσσουν τη χρήση των "εκ των προτέρων» και "εκ των υστέρων" αξιολογήσεων της κάθε κρατικής ενίσχυσης και των καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων ώστε να υπάρχει παρακολούθηση των επιπτώσεων στον ανταγωνισμό και της αποτελεσματικότητας των ενισχύσεων.

- να συμβάλλουν στην έκθεση της Επιτροπής προς το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του 2003 σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνονται για τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των κρατικών ενισχύσεων, με στόχο την ανάπτυξη μακροπρόθεσμα ενός αναλυτικού πλαισίου για την αξιολόγηση των επιπτώσεων των κρατικών ενισχύσεων στις αγορές και στην οικονομική ανάπτυξη.

Επιπλέον, το Συμβούλιο καλεί την Επιτροπή:

- σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη και χωρίς καθυστέρηση, να συνεχίσει να εκσυγχρονίζει, να απλουστεύει και να διασαφηνίζει το πεδίο εφαρμογής και το περιεχόμενο των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις, καθώς και να τους καθιστά αποτελεσματικότερους από την άποψη της χρονικής διάρκειας της διαδικασίας και των απαιτούμενων διοικητικών πόρων, και να συμπεριλάβει στη φθινοπωρινή έκδοση του πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις που θα υποβάλλει κατ' έτος ένα τμήμα για τα αποτελέσματα αυτών των προσπαθειών.

- να διευκρινίσει τα οικονομικά κριτήρια που θα χρησιμοποιηθούν για την αξιολόγηση των επιπτώσεων των ενισχύσεων, είτε σε ήδη καθιερωμένους είτε σε νέους τομείς δραστηριοτήτων.

Εξάλλου, το Συμβούλιο καλεί τα κράτη μέλη και την Επιτροπή στους οικείους τομείς της αρμοδιότητάς τους:

- να προχωρήσουν στην αμοιβαία ανταλλαγή εμπειριών, αρχίζοντας από το 2003, ιδίως με συναντήσεις και σεμινάρια, σχετικά με τις προσπάθειές τους να μειώσουν τις κρατικές ενισχύσεις. τα αποτελέσματα αυτών των εργασιών θα κοινοποιούνται στα πλαίσια του πίνακα αποτελεσμάτων και θα μπορούσαν ιδεωδώς να συμπεριλαμβάνουν μια αξιολόγηση της τάσης των κρατικών ενισχύσεων βάσει του ακόλουθου ενδεικτικού καταλόγου γενικότερων και ειδικότερων θεμάτων:

* ανάπτυξη στατιστικών μετρήσεων και δεικτών.

* μεθοδολογίες και εργαλεία για την αξιολόγηση των επιπτώσεων των κρατικών ενισχύσεων και της αποτελεσματικότητάς τους.

* εθνικοί στόχοι και αποτελέσματα των προσπαθειών μείωσης των κρατικών ενισχύσεων.

* εμπειρία στη χρήση «εκ των προτέρων» και «εκ των υστέρων» αξιολογήσεων των ενισχύσεων.

* άλλα συγκεκριμένα για την επίτευξη των στόχων που καθορίζονται στα συμπεράσματα των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων της Στοκχόλμης και της Βαρκελώνης σχετικά με τη μείωση και τον αναπροσανατολισμό των ενισχύσεων, συμπεριλαμβανομένων και συστάσεων για περαιτέρω εργασίες και πρωτοβουλίες.

- να αναπτύξουν στα πλαίσια του πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις ένα ηλεκτρονικό δίκτυο για την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών μεταξύ των κρατών μελών και της

Επιτροπής και να συνεχίσουν να βελτιώνουν τη διαφάνεια».