ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση του ευρωπαϊκού προγράμματος παρακολούθησης της γης (GMES) και τις αρχικές του επιχειρήσεις (2011-2013) /* COM/2013/0805 final */





ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση του ευρωπαϊκού προγράμματος παρακολούθησης της γης (GMES) και τις αρχικές του επιχειρήσεις (2011-2013) 1. Εισαγωγή Η παρούσα έκθεση παρουσιάζει τα κύρια πορίσματα και συστάσεις της ενδιάμεσης αξιολόγησης των αρχικών επιχειρήσεων του GMES» (εφεξής «το πρόγραμμα»), παρουσιάζει την απάντηση της Επιτροπής στην αξιολόγηση και απαριθμεί τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν βάσει των πορισμάτων. Η Επιτροπή συμμορφώνεται με το άρθρο 14 παράγραφος 2 του κανονισμού για το ευρωπαϊκό πρόγραμμα παρακολούθησης της γης (GMES) και τις αρχικές του επιχειρήσεις (2011-2013)[1], σύμφωνα με το οποίο υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο, στην Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης. Επειδή η έκθεση είναι ενδιάμεση, δεν περιέχει τα πλήρη στοιχεία που απαιτούνται για μια πλήρη εκ των υστέρων αξιολόγηση, η οποία, σύμφωνα με τον κανονισμό GIO (κανονισμός για τις αρχικές επιχειρήσεις του προγράμματος GMES), θα καταρτιστεί έως το τέλος του 2015. Για τον λόγο αυτό, η έκθεση ακολουθεί κυρίως ποιοτική προσέγγιση για την αξιολόγηση και προτείνει ένα σύνολο δεικτών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τις μελλοντικές αξιολογήσεις. Η υλοποίηση αυτής της δράσης καθυστέρησε επειδή μεγάλο μέρος των πόρων χρησιμοποιήθηκε για την επείγουσα κατάρτιση του κανονισμού για το πρόγραμμα Copernicus όσον αφορά την επιχειρησιακή φάση του προγράμματος καθώς και της κατ’ εξουσιοδότηση πράξης για τον καθορισμό της πολιτικής για τα δεδομένα του προγράμματος Copernicus. Αυτό θεωρήθηκε προτεραιότητα, με σκοπό να δημιουργηθεί κανονιστικό πλαίσιο με τη μέγιστη δυνατή συνέχεια και σταθερότητα, και το οποίο να αποδεχτούν οι χρήστες. Η πλήρης ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης δημοσιεύτηκε στον δικτυακό τόπο Copernicus[2] και είναι εκεί μονίμως διαθέσιμη ως πηγή πληροφοριών για την εμβάθυνση στα θέματα που παρουσιάζονται συνοπτικά στη συνέχεια. 2. Ιστορικο 2.1. Από το GMES στο Copernicus Μετά το «μανιφέστο του Baveno» το 1998, η ΕΕ έλαβε, κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Γκέτεμποργκ το 2000, τη στρατηγική απόφαση να δημιουργήσει ανεξάρτητη ευρωπαϊκή ικανότητα διαστημικής γεωσκόπησης, με σκοπό την παροχή υπηρεσιών στους τομείς του περιβάλλοντος και της ασφάλειας μέσω του GMES (ευρωπαϊκό πρόγραμμα παρακολούθησης της γης). Η πρόθεση ήταν αυτή να αναπτυχθεί και να ενισχυθεί αυτή η ικανότητα με τις υπάρχουσες ερευνητικές ικανότητες στον τομέα της γεωσκόπησης, τις οποίες διαχειρίζεται ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ΕΟΔ), η EUMETSAT και ορισμένα κράτη μέλη. Από το 1998 έως το 2013 η ΕΕ και ο ΕΟΔ χρηματοδοτούν την αρχική ανάπτυξη του GMES, δηλαδή τις επενδύσεις στην ανάπτυξη των προεπιχειρησιακών υπηρεσιών, στις αρχικές επιχειρήσεις και στο διαστημικό σκέλος του GMES. Τον Ιούλιο του 2013, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την πρόταση κανονισμού για τη θέσπιση του προγράμματος Copernicus, του ευρωπαϊκού προγράμματος γεωσκόπησης[3]. Η αλλαγή της ονομασίας σε Copernicus σηματοδότησε τη μετάβαση από την έρευνα και την προεπιχειρησιακή φάση σε ένα πλήρως επιχειρησιακό πρόγραμμα. Πρωταρχικός στόχος του προγράμματος η παροχή, υπό τον έλεγχο της Ένωσης, μιας σειράς αυτόνομων υπηρεσιών, οι οποίες θα δίνουν πρόσβαση σε ακριβή στοιχεία και πληροφορίες για το περιβάλλον και την ασφάλεια και τα οποία είναι προσαρμοσμένα στις ανάγκες των χρηστών, κυρίως εκείνων που είναι υπεύθυνοι για τη διαβίβαση, την εφαρμογή και την παρακολούθηση της πολιτικής στην ΕΕ και τα κράτη μέλη της. Οι επενδύσεις της ΕΕ αποσκοπούν στην κάλυψη των ελλείψεων παρακολούθησης, στην παροχή πρόσβασης στις υπάρχουσες ικανότητες και στην ανάπτυξη επιχειρησιακών υπηρεσιών. Το πρόγραμμα Copernicus διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην εφαρμογή της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» για έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη. Το Copernicus έχει έξι επιχειρησιακές υπηρεσίες: παρακολούθηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος, παρακολούθηση της ατμόσφαιρας, παρακολούθηση της ξηράς, παρακολούθηση της κλιματικής αλλαγής, παροχή στήριξης για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και ασφάλεια. Ο συνδυασμός των στοιχείων από δορυφόρους και από επιτόπιους αισθητήρες (όπως σημαντήρες, αερόστατα ή αεροαισθητήρες) παρέχουν επίκαιρες και αξιόπιστες πληροφορίες και προβλέψεις με προστιθέμενη αξία για τη στήριξη, για παράδειγμα, της γεωργίας και της αλιείας, της χρήσης γης, του πολεοδομικού σχεδιασμού, της αντιμετώπισης των καταστροφών, της διαχείρισης των θαλάσσιων μεταφορών και της παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. 2.2. Οι αρχικές επιχειρήσεις του GMES Το πρόγραμμα θεσπίστηκε ως ενδιάμεσο μέσο για να γεφυρωθεί η μετάβαση από τις προεπιχειρησιακές υπηρεσίες του GMES οι οποίες αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της προπαρασκευαστικής φάσης που χρηματοδοτείται από τα κονδύλια που διαθέτει το 7ο ΠΠ για το διάστημα, στην πλήρη αξιοποίηση του GMES μετά το 2013. Το πρόγραμμα GIO ξεκίνησε επισήμως την 1η Ιανουαρίου 2011, και οι πρώτες επιχειρησιακές υπηρεσίες GMES άρχισαν τον Απρίλιο του 2012. Οι δύο υπηρεσίες που έχουν φτάσει σε πλήρες επιχειρησιακή κατάσταση είναι η υπηρεσία διαχείρισης των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (EMS) και η υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς. Το πρόγραμμα αποσκοπεί να εξασφαλίσει την πλήρη αλυσίδα υπηρεσιών παρέμβασης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και παρακολούθησης της ξηράς: δραστηριότητες στον τομέα των υποδομών, πρόσβαση σε δεδομένα και ανάπτυξη προϊόντων. Η αιτιολόγηση της παροχής χρηματοδότησης σε αυτούς τους τομείς είναι: (i) να εξασφαλιστεί η συνέχεια με τις προπαρασκευαστικές δράσεις GMES[4], (ii) να αντιμετωπιστεί η επείγουσα ανάγκη για χάρτες και υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και iii) να αναγνωριστεί ότι οι ιδιώτες πάροχοι υπηρεσιών θα παύσουν τις δραστηριότητές τους αν δεν υπάρχει συνέχεια. 2.3. Ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος Η ενδιάμεση αξιολόγηση ανατέθηκε από την Επιτροπή στο κέντρο υπηρεσιών στρατηγικής και αξιολόγησης, το οποίο χρησιμοποίησε τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο έρευνας και συνεντεύξεων που πραγματοποιήθηκαν το 2012. Ο στόχος ήταν η αξιολόγηση της έως τώρα εφαρμογής του προγράμματος, και ιδίως: · η αξιολόγηση της εφαρμογής του προγράμματος από την άποψη της σκοπιμότητας (και της συνοχής), της αποδοτικότητας, της αποτελεσματικότητας (και των συνεπειών), της προστιθέμενης αξίας και της βιωσιμότητας. · η αξιολόγηση της προόδου που επιτεύχθηκε όσον αφορά τους ειδικούς στόχους των πολιτικών σχετικά με το GMES: πολιτική για τα δεδομένα και τις πληροφορίες, πολιτική ασφάλειας, φόρουμ χρηστών του GMES, επιτροπή GMES και συμβούλιο ασφάλειας GMES κ.τ.λ. · να δοθούν πληροφορίες για την προετοιμασία του προγράμματος GMES μετά το 2013. Κατά τη στιγμή της αξιολόγησης, οι υπηρεσίες βρίσκονταν σε πρώιμο στάδιο και, συνεπώς, δόθηκε επίσης έμφαση στην αξιολόγηση της προόδου γενικά, δηλαδή εξετάστηκε κατά πόσον η Επιτροπή διαδραμάτισε πραγματικά συνολικό συντονιστικό ρόλο και σε ποιο βαθμό το νεοσυσταθέν φόρουμ χρηστών GMES πέτυχε τους στόχους της. 3. Κυρια πορισματα της αξιολογησης Η παρούσα έκθεση βασίζεται στη δομή της εξωτερικής έκθεσης ενδιάμεσης αξιολόγησης. Στην έκθεση αυτή δίνεται κυρίως έμφαση στις επιχειρησιακές πτυχές του προγράμματος, δηλαδή την υπηρεσία διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (EMS) και την υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς. Οι υπόλοιπες υπηρεσίες ήταν είτε προεπιχειρησιακές, δηλαδή βασίζονται στα ερευνητικά έργα που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του 7ου ΠΠ, είτε στο στάδιο του σχεδιασμού. Αυτή είναι η περίπτωση των έργων MyOcean2 και MACCII του 7ου ΠΠ για το θαλάσσιο και το ατμοσφαιρικό σκέλος αντιστοίχως. Η υπηρεσία ασφάλειας και η υπηρεσία παρακολούθησης της κλιματικής αλλαγής δεν έχουν ενιαίο έργο αναφοράς, αλλά μπορούν να αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα μεγάλου φάσματος ερευνητικών έργων και εθνικών πρωτοβουλιών. Το διαστημικό σκέλος έχει αναλυθεί στην έκθεση μόνο από την άποψη της αγοράς δεδομένων από συνεισφέρουσες αποστολές, με βάση τις απαιτήσεις που εκφράζονται από τον μηχανισμό αποθήκευσης δεδομένων (DWH) που συμφωνήθηκε με τον ΕΟΔ (όταν οι ειδικοί δορυφόροι Sentinel ήταν ακόμη στο στάδιο κατασκευής). 3.1. Επιχειρησιακές υπηρεσίες GMES 3.1.1. Υπηρεσία διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (EMS) Η υπηρεσία χαρτογράφησης EMS, η οποία ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2012, είναι πολύ σημαντική για την αντιμετώπιση των αναγκών των εθνικών υπηρεσιών πολιτικής προστασίας και άλλων χρηστών. Κατά συνέπεια, οι ανάγκες των χρηστών ελήφθησαν υπόψη κατά τις φάσεις του σχεδιασμού, της δοκιμής και της επικύρωσης της EMS. Τα διδάγματα από την υπηρεσία linkER[5] στο πλαίσιο της προπαρασκευαστικής δράσης του GMES και του προεπιχειρησιακού έργου SAFER[6] τονίστηκαν στις εκθέσεις που υποβλήθηκαν στην Επιτροπή. Η υπηρεσία κατάφερε να επωφεληθεί από τη συσσωρευμένη πρακτική εμπειρία και γνώση πολλών χρόνων σχετικά με τις ανάγκες των χρηστών στον τομέα της διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, με ειδικά θεματικά εργαστήρια, ομάδες εργασίας και συνεδριάσεις χρηστών που οργανώθηκαν μέσω προηγούμενων έργων. Τα προϊόντα δεδομένων που αναπτύσσονται μέσω της χαρτογράφησης της EMS δείχνουν ότι υπάρχει μεγάλη συνέχεια με εκείνα που αναπτύσσονται μέσω του προεπιχειρησιακού έργου SAFER στο πλαίσιο του 7ου ΠΠ, αν και έγιναν ορισμένες τροποποιήσεις που συνδέονται με τις προδιαγραφές για τη νέα επιχειρησιακή υπηρεσία. Ένα σημαντικό επίτευγμα της χαρτογράφησης EMS είναι ότι από την έναρξη της υπηρεσίας είναι διαθέσιμη μια πλήρως επιχειρησιακή υπηρεσία ικανή να παρέχει δεδομένα προϊόντων τόσο με κατεπείγουσα διαδικασία όσο και χωρίς κατεπείγουσα διαδικασία. Ωστόσο, επειδή δεν είχε ενεργοποιηθεί ακόμη η μη κατεπείγουσα διαδικασία κατά τη στιγμή της αξιολόγησης, θεωρήθηκε ότι η κατεπείγουσα διαδικασία θα ήταν σημαντικότερη για την παροχή βοήθειας προς την κοινότητα των χρηστών, ιδίως στον τομέα της πολιτικής προστασίας. Οι χρήστες της υπηρεσίας είναι πολύ ικανοποιημένοι από τα τελικά προϊόντα απεικόνισης. Ωστόσο, ορισμένοι παράγοντες της πολιτικής προστασίας που χρησιμοποίησαν προϊόντα χαρτογράφησης EMS δήλωσαν ότι θα επιθυμούσαν να έχουν πρόσβαση στα σύνολα βασικών δεδομένων μέσω της αποθήκης δεδομένων (DWH) του ΕΟΔ – που παρέχει πρόσβαση σε δορυφορικά δεδομένα από συνεισφέρουσες αποστολές – ώστε να είναι δυνατή η ενσωμάτώσή τους στις επιχειρησιακές διαδικασίες. Η υπηρεσία χαρτογράφησης EMS μπορεί να καταστεί πιο αποτελεσματική εάν το διαστημικό σκέλος, ενδεχομένως, συμπληρωνόταν με κατεπείγουσα διαδικασία με πολύ υψηλής ευκρίνειας επιτόπια δεδομένα για συγκεκριμένους τύπους καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (π.χ. δεδομένα εναέριας τηλεπισκόπησης για τους σεισμούς). Απαιτούνται διαρκείς προσπάθειες όσον αφορά τις υπηρεσίες χαρτογράφησης EMS (με κατεπείγουσα διαδικασία) για να βελτιωθεί η ταχύτητα διαθεσιμότητας των δεδομένων EMS μετά την ενεργοποίηση της υπηρεσίας. Το δίκτυο των εθνικών σημείων επαφής που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της προπαρασκευαστικής δράσης linkER και συντονίζεται από το κέντρο παρακολούθησης και πληροφόρησης της ΓΔ ECHO διαδραμάτισε βασικό ρόλο στη διάδοση των προϊόντων δεδομένων της χαρτογράφησης EMS σε οικείους φορείς σε περιφερειακό και υποπεριφερειακό επίπεδο. Οι δράσεις αυτές αποδείχτηκαν πολύ σημαντικές όσον αφορά τη διάρθρωση των ανταποκρίσεων της κοινότητας των χρηστών, αλλά σε ορισμένα κράτη μέλη απαιτείται περισσότερη εργασία στον τομέα αυτό. 3.1.2. Υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς Τα προϊόντα δεδομένων του πανευρωπαϊκού σκέλους της υπηρεσίας παρακολούθησης της ξηράς ανταποκρίνονται σε πολύ μεγάλο βαθμό στις διαπιστωθείσες ανάγκες των φορέων χάραξης ευρωπαϊκής και εθνικής περιβαλλοντικής πολιτικής και των δημόσιων αρχών που είναι υπεύθυνες για την περιβαλλοντική παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων. Τα προϊόντα που σχεδιάζονται στο πλαίσιο του παγκόσμιου σκέλους της υπηρεσίας παρακολούθησης της ξηράς ανταποκρίνονται επίσης σε πολύ μεγάλο βαθμό, επειδή είναι σημαντικό να είναι δυνατή η συχνή παρακολούθηση της βλάστησης και διάφορων άλλων βιολογικών παραμέτρων, έτσι ώστε να ενημερώνονται οι τομείς πολιτικής της ΕΕ, όπως η γεωργία και η διεθνής ανάπτυξη, στους οποίους η ΕΕ έχει αναλάβει παγκόσμιες υποχρεώσεις. Επίσης, είναι σημαντική η διάθεση δεδομένων σε παγκόσμιες πρωτοβουλίες ανταλλαγής χωρικών πληροφοριών, όπως το παγκόσμιο δίκτυο συστημάτων γεωεπισκόπησης (GEOSS). Η φάση εξορθολογισμού κατά την ανάπτυξη συγκεκριμένων προϊόντων ήταν σημαντική για να εξασφαλιστεί ότι τα αποτελέσματα θα είναι όσο το δυνατό πιο ομοιογενή. Ωστόσο, για να είναι πλήρως επιχειρησιακά τα προϊόντα, είναι σημαντικό να δημοσιευτούν πολύ νωρίς οι λεπτομερείς προδιαγραφές τους κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης των συμβάσεων παροχής υπηρεσιών. Στο πλαίσιο αυτό, στην αξιολόγηση υπογραμμίζεται η ανάγκη να προσδιορίζονται με μεγαλύτερη ακρίβεια οι ανάγκες παρατήρησης (π.χ. μέσω του καθορισμού των εποχικών πτυχών όσον αφορά τη βλάστηση στην αποθήκη δεδομένων για τις απαιτήσεις των δορυφορικών δεδομένων). Αν και οι μελλοντικοί δορυφόροι Sentinel του προγράμματος Copernicus θα παράγουν δεδομένα μέσης ευκρίνειας, διαπιστώθηκε όλο και μεγαλύτερη ανάγκη, στο πλαίσιο των υπηρεσιών, για μεγαλύτερο όγκο δεδομένων υψηλής ευκρίνειας. Το σύστημα απόκτησης δεδομένων που βασίζεται στις απαιτήσεις της αποθήκης δεδομένων, το οποίο εφαρμόζεται σήμερα στο πλαίσιο του συντονισμού του ΕΟΔ, θα διατηρηθεί και βελτιωθεί στο μέλλον για τα δεδομένα αυτού του τύπου. Στην υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς η φάση καθορισμού για την ανάπτυξη θεματικών προϊόντων είχε μεγαλύτερη διάρκεια από την αναμενόμενη και για τη διαδικασία εξορθολογισμού έπρεπε να εναρμονιστούν τα αποτελέσματα των διαφόρων παρόχων υπηρεσιών που δραστηριοποιούνται σε διαφορετικούς γεωγραφικούς τομείς. Εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα σχετικά με την έγκαιρη διαθεσιμότητα των πανευρωπαϊκών προϊόντων σχετικά με τα δεδομένα για την ξηρά. Το παγκόσμιο χερσαίο σκέλος της υπηρεσίας έχει τη δυνατότητα να υποστηρίξει τεκμηριωμένη χάραξη πολιτικής, ιδίως για τις εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ σε τομείς όπως η γεωργία, η ασφάλεια των τροφίμων, το περιβάλλον, η απερήμωση, η παρακολούθηση της ξηρασίας και η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής σε διεθνές επίπεδο. Η υπηρεσία θα πρέπει επίσης να βοηθήσει την ΕΕ να ανταποκριθεί στις υφιστάμενες ευρωπαϊκές δεσμεύσεις της που απορρέουν από διεθνείς συνθήκες και συμβάσεις, συμβάλλοντας στο GEOSS, εκπληρώνοντας έτσι τις διεθνείς δεσμεύσεις της ΕΕ όσον αφορά τα συστήματα γεωσκόπησης. Πρωτοβουλίες όπως η βάση γεωγραφικών δεδομένων «Corine Land Cover User Application» του ΕΟΠ είναι ένα καλό παράδειγμα για τους διάφορους τρόπους με τους οποίους χρησιμοποιούνται κατάντη τα βασικά προϊόντα Copernicus. 3.2. Συμμετοχή των χρηστών, ανάπτυξη κατάντη και πρόσβαση στα δεδομένα Διαπιστώθηκε ότι το πρόγραμμα είναι υψίστης σημασίας για τις ανάγκες των χρηστών, κυρίως σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Χρειάζονται πανευρωπαϊκά προϊόντα δεδομένων για την τεκμηριωμένη χάραξη πολιτικής μέσω δραστηριοτήτων διαστημικής παρατήρησης, παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων σε κρίσιμους τομείς όπως η εκπλήρωση των βασικών ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών στόχων και η παρακολούθηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Υπάρχει γενική συναίνεση στο ότι το πρόγραμμα παρέχει προστιθέμενη αξία, επειδή προσφέρει προϊόντα δεδομένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο που είναι συνεκτικά και συγκρίσιμα, αν και το GMES θα μπορούσε να βελτιωθεί περαιτέρω σε ορισμένους τομείς (π.χ. σαφής πολιτική όσον αφορά τα δεδομένα, διευκόλυνση της πρόσβασης στα δεδομένα). Πρέπει να διασφαλιστεί κατάλληλη συνεργασία με τις τοπικές και περιφερειακές αρχές, για τις οποίες δεν είναι πάντα πολύ σαφής (ιδίως σε ορισμένα νέα κράτη μέλη) ο τρόπος με τον οποίο τα προϊόντα GMES θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να καλυφθούν οι ανάγκες τους για την ανάπτυξη υπηρεσιών για τους πολίτες σε τοπικό επίπεδο. Στην αξιολόγηση παρουσιάστηκε μια γενικώς θετική εικόνα όσον αφορά τη συμμετοχή των χρηστών: οι χρήστες φαίνεται να ενδιαφέρονται πολύ για τα αποτελέσματα και την απόκτηση προϊόντων δεδομένων από τις δύο επιχειρησιακές υπηρεσίες που χρηματοδοτούνται μέσω του προγράμματος. Παρά τις βραχυπρόθεσμες προκλήσεις, υπάρχουν δυνατότητες για το Copernicus να δημιουργήσει θέσεις εργασίας και να υποστηρίξει την οικονομική μεγέθυνση μέσω της ανάπτυξης υπηρεσιών γεωσκόπησης, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Πρέπει επίσης να αξιοποιηθεί το δυναμικό αυτό πιο αποτελεσματικά με ανατροφοδότηση σχετικά με την πιθανή χρησιμοποίηση των δεδομένων που λαμβάνονται από τις δημόσιες αρχές (ιδίως σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο). Επιπλέον, είναι αναγκαία η περαιτέρω προσαρμογή των δεδομένων στις ανάγκες του χρήστη (και η ενσωμάτωση πρόσθετων θεματικών συνόλων δεδομένων) για να επιβεβαιωθεί ότι τα προϊόντα ανταποκρίνονται στις ανάγκες των χρηστών σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Αυτό το στάδιο ανάπτυξης μπορεί να αναληφθεί από νέους φορείς παροχής δεδομένων που εισέρχονται στην αλυσίδα αξίας και ανάπτυξης κατάντη υπηρεσιών προστιθέμενης αξίας. Έχει αναγνωριστεί ότι υπάρχει δυναμικό για την ανάπτυξη αγοράς κατάντη και συστήνεται η διασφάλιση της συνέχειας στην ανάπτυξη του προγράμματος και στην παροχή υπηρεσιών. Από τα αριθμητικά στοιχεία του ΕΟΠ προκύπτει ότι η ελεύθερη διάθεση στο διαδίκτυο των προϊόντων δεδομένων που ενσωματώνουν δεδομένα GMES με δεδομένα από άλλες πηγές (π.χ. Corine Land Cover Image 2006[7] και τον Urban Atlas[8]) έχει ήδη δρομολογήσει την ανάπτυξη κατάντη υπηρεσιών από τον δημόσιο τομέα. Η διαθεσιμότητα ποιοτικών και έγκαιρων δεδομένων αναφοράς και επιτόπιων δεδομένων ορίστηκε ως καθοριστικής σημασίας για την επιτυχία. Έχει σημειωθεί πρόοδος μέσω του πλαισίου του INSPIRE[9] όσον αφορά την άρση των υπόλοιπων τεχνικών εμποδίων για την εναρμόνιση των εθνικών δεδομένων αναφοράς, αλλά απαιτείται περαιτέρω βελτίωση. Εντοπίστηκαν ορισμένα εμπόδια στην κατάντη ανάπτυξη: έλλειψη γνώσης και χαμηλή ευαισθητοποίηση των ΜΜΕ όσον αφορά την πρόσβασή τους στα δεδομένα, αβεβαιότητα σχετικά με το πιθανό μέγεθος και την έκταση των δημόσιων συμβάσεων στον τομέα των υπηρεσιών που χρησιμοποιούν δεδομένα, σχετικά με τους τρόπους πρόσβασης στην αγορά και για το αν υπάρχει επαρκής ζήτηση (και η ικανότητα πληρωμής) για να επιτευχθούν οικονομίες κλίμακας. Οι αβεβαιότητες λόγω των χρηματοδοτήσεων που κρίθηκαν επικίνδυνες έχουν πλέον αρθεί, παρότι ο προϋπολογισμός του προγράμματος Copernicus που εγκρίθηκε στο πλαίσιο του ΠΔΠ είναι χαμηλότερος από την αρχική πρόταση της Επιτροπής. Ο νέος κανονισμός για το πρόγραμμα Copernicus και η μελλοντική διαχείριση του προγράμματος έχουν προσαρμοστεί στην κατάσταση αυτή και εξασφαλίζουν τη συνέχεια που είναι αναγκαία ώστε τα ενδιαφερόμενα μέρη να επενδύουν στην εκμετάλλευση των δεδομένων Copernicus. 3.3. Συνολικά πορίσματα της αξιολόγησης Σε γενικές γραμμές, η αξιολόγηση επιβεβαίωσε τη σκοπιμότητα, την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα του προγράμματος. Είναι σαφές ότι ο στόχος της καθιέρωσης των πρώτων επιχειρησιακών υπηρεσιών έχει ήδη επιτευχθεί. Όσον αφορά τη συνοχή, παρόλο που το ο κανονισμός σχετικά με το πρόγραμμα εκδόθηκε πριν από τη στρατηγική «Ευρώπη 2020», το πρόγραμμα συνάδει με τους στόχους της στρατηγικής για την προώθηση έξυπνης, βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, για παράδειγμα, με την ανάπτυξη κατάντη υπηρεσιών που θα συμβάλουν στην ανάπτυξη και την δημιουργία θέσεων εργασίας. Ωστόσο, υπάρχουν εμπόδια για τη μεγιστοποίηση του δυναμικού, λόγω της έλλειψης ευαισθητοποίησης των επιχειρήσεων και υπάρχει επίσης ζήτηση για δεδομένα υψηλότερης ευκρίνειας. Συνολικά, παρόλο που μπορεί να είναι πρώιμη η πραγματοποίηση πλήρους αξιολόγησης, οι δύο κύριες επιχειρησιακές υπηρεσίες που αναπτύχθηκαν μέσω του προγράμματος αναμένεται να έχουν καλή σχέση κόστους - αποδοτικότητας· θα πρέπει να αξιολογηθούν άλλες συνέπειες στην εκ των υστέρων αξιολόγηση, η οποία θα πραγματοποιηθεί το 2015. Οι ενδιαφερόμενοι φορείς ήταν πολύ ικανοποιημένοι με τη συνολική διαχείριση και τις ρυθμίσεις εφαρμογής στο πλαίσιο του προγράμματος. Από τα αποτελέσματα των συζητήσεων επισημαίνεται ότι οι περισσότεροι χρήστες δήλωσαν ότι ενδιαφέρονται τόσο για ήδη επιχειρησιακές υπηρεσίες όσο και για εγκάρσια προϊόντα που θα προέλθουν από το σύνολο του φάσματος των επιχειρησιακών υπηρεσιών. Από την αξιολόγηση προέκυψε ότι ένα μέρος των χρηστών χρησιμοποιούν εναλλακτικές λύσεις αντί του GMES: μπορεί να πρόκειται για συστήματα σε εθνικό επίπεδο, χωρίς την ευρωπαϊκή προοπτική του προγράμματος που υποβάλλεται σε αξιολόγηση, ή συστήματα που δεν είναι διαθέσιμα δωρεάν όπως θα είναι τα προϊόντα από τις υπηρεσίες και τα δεδομένα από τους δορυφόρους Sentinel. Οι χρήστες ήταν ικανοποιημένοι με την ανάθεση των ειδικών λειτουργιών του στο ΚΚΕρ, τον ΕΟΠ και στο κέντρο παρακολούθησης και πληροφόρησης της ΓΔ ECHO σχετικά με την ανάπτυξη των δύο υπηρεσιών του προγράμματος GMES. Για παράδειγμα, έχει διατεθεί από το ΚΚΕρ και τον ΕΟΠ κατάλληλη τεχνική εμπειρογνωμοσύνη για να κατευθυνθεί η ανάπτυξη της χαρτογράφησης EMS και των χερσαίων υπηρεσιών, και για να εξασφαλιστεί επαρκής συντονισμός όσον αφορά τον καθορισμό των αναγκών σε δεδομένα και εικόνες στον ΕΟΔ. Εντούτοις, η περαιτέρω συνεργασία που χρειάζονται για να εξασφαλιστεί ότι η αποθήκη δεδομένων την οποία διαχειρίζεται ο ΕΟΔ παρέχει δεδομένα που είναι προσαρμοσμένα στις ανάγκες. Το έργο της αρμόδιας διοικητικής μονάδας της Επιτροπής έχει αξιολογηθεί θετικά και η ύπαρξη συνέχειας μεταξύ ερευνητικών έργων και προεπιχειρησιακών υπηρεσιών έχει αναγνωριστεί. Ωστόσο, υπογραμμίστηκε η ανάγκη για καλύτερη ιεράρχηση των προτεραιοτήτων. Συνολικά, το πρόγραμμα κρίθηκε ως αποτελεσματικός μηχανισμός για την ανάπτυξη πλήρως επιχειρησιακών υπηρεσιών. Εξαιτίας των δημοσιονομικών περιορισμών μόνο δύο υπηρεσίες από τις έξι που είχαν σχεδιαστεί μπορούν να αναπτυχθούν σε αυτό το πρώιμο στάδιο· η επιλογή αυτή θεωρήθηκε σκόπιμη επειδή παρέχει το περιθώριο για συνέχιση της χρηματοδότησης άλλων υπηρεσιών σε προεπιχειρησιακό περιβάλλον. Η ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία του προγράμματος διαπιστώθηκε ότι βρίσκεται σαφώς στο ότι το πρόγραμμα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των χρηστών για διασυνοριακή γεωσκόπηση στον τομέα της διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και στον τομέα της ξηράς. Για τους αρμόδιους χάραξης πολιτικής και τους χρήστες του δημόσιου τομέα πολλές ανάγκες γεωσκόπησης είναι λόγω της φύσης τους διασυνοριακές, επειδή τα κράτη μέλη έχουν κοινή ευθύνη για την παρακολούθηση των παραμεθόριων περιοχών και τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ διαφόρων περιοχών. Επίσης, διάφορες χώρες έχουν παρόμοια περιβαλλοντικά ή αστική χαρακτηριστικά, π.χ. παρακολούθηση της βιοποικιλότητας στις παρόχθιες ζώνες, προκλήσεις λόγω του πολεοδομικού σχεδιασμού σε πόλεις παρόμοιου μεγέθους. Με την προσέγγιση «καθιέρωση/κατάργηση» τα ευρωπαϊκά σύνολα δεδομένων θα μπορούσαν, με την πάροδο του χρόνου, να περιλαμβάνουν υλικό από εθνικές χαρτογραφήσεις, κτηματολόγια και οργανισμούς κτηματολογίου. Αυτό, ωστόσο, εξαρτάται από την επίλυση εκκρεμών προβλημάτων σχετικά με την ανεπαρκή εναρμόνιση των δεδομένων. Κατά τη μεταβατική περίοδο, οι δύο τύποι συνόλων δεδομένων πρέπει να συνυπάρχουν, με τις κατάλληλες διασυνδέσεις και τη διαλειτουργικότητα μεταξύ των δύο, χάρη επίσης στη διαδικασία INSPIRE. 4. Κυριες συστασεις και προβλεπομενες ενεργειες παρακολουθησης Η Επιτροπή άντλησε πολύτιμα διδάγματα από την αξιολόγηση. Η Επιτροπή προσπαθεί να βελτιώνει συνεχώς την εφαρμογή του προγράμματος και να λαμβάνει υπόψη τις συστάσεις σχετικά με τον σχεδιασμό και την εφαρμογή της πλήρως επιχειρησιακής φάσης. Από την αξιολόγηση προέκυψε επίσης σημαντική πρακτική καθοδήγηση για την προετοιμασία της πρότασης για τον νέο κανονισμό Copernicus [COM (2013) 312 τελικό/2 της 12ης Ιουλίου 2013] για την ανάπτυξη πολιτικής δεδομένων και για τον προσδιορισμό των απαιτήσεων δεδομένων (π.χ. αποθήκη δεδομένων). Για να καλυφθεί η ανάγκη για καλύτερο σύστημα αγοράς δεδομένων, τόσο για τη διαχείριση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης όσο και για τις υπηρεσίες παρακολούθησης της ξηράς, μια νέα έκδοση της αποθήκης δεδομένων είναι επί του παρόντος υπό συζήτηση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος. Η ανάγκη να βελτιωθεί η επικαιροποίηση των δεδομένων, η ευκρίνεια και τα παράθυρα αγοράς περιγράφεται με σαφήνεια στο έγγραφο. Επιπλέον, όσον αφορά την επικαιροποίηση της υπηρεσίας EMS, πραγματοποιούνται συνεδριάσεις μεταξύ του παρόχου υπηρεσιών, του ΕΟΔ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για να κατανοηθούν οι ευθύνες και τα πιθανά σημεία συμφόρησης και να να βελτιωθεί η συνολική απόδοση. Στην αξιολόγηση τίθενται ερωτήματα όσον αφορά τον μελλοντικό ρόλο του φόρουμ των χρηστών που πρέπει να διαχωριστεί από εκείνον της επιτροπής GMES, προκειμένου να μην υπονομευθεί ο ρόλος του φόρουμ χρηστών όσον αφορά την εξασφάλιση της σύνδεσης με τις ρυθμίσεις διακυβέρνησης μεταξύ της Επιτροπής, των κρατών μελών και των «πραγματικών» τελικών χρηστών. Το φόρουμ των χρηστών δεν αναφέρεται στην τρέχουσα πρόταση κανονισμού Copernicus, επειδή δεν ακολουθεί τους συνήθεις κανόνες επιτροπολογίας· ωστόσο, η τακτική συμμετοχή των ενδιαφερομένων θα διατηρηθεί[10], κυρίως στο επίπεδο της υπηρεσίας και με περισσότερο εξειδικευμένες ομάδες χρηστών. Όσον αφορά τις επιβαρύνσεις για τα διοικητικά καθήκοντα και την υποβολή εκθέσεων, που επιβαρύνουν τα ενδιαφερόμενα μέρη, οι απαιτήσεις που προέκυψαν δεν δημιούργησαν ιδιαίτερα προβλήματα. Οι φορείς υπηρεσιών δεν έθεσαν κανένα ειδικό ζήτημα σχετικά με το ποσό των απαιτούμενων πληροφοριών κατά τη διάρκεια της εφαρμογής των συμβάσεων παροχής υπηρεσιών. Ωστόσο, η παρακολούθηση του πλαισίου και των δεικτών για το GMES δεν είχε συμφωνηθεί και εφαρμοστεί πλήρως όταν πραγματοποιήθηκε η αξιολόγηση. Ο φορέας αξιολόγησης πραγματοποίησε επανεξέταση των δεικτών για να μετρήσει τη μελλοντική συνεισφορά του προγράμματος στην επίτευξη των στόχων όσον αφορά την πολιτική σχετικά με το πρόγραμμα Copernicus· αυτή η αξιολόγηση θα αποδειχθεί σημαντική στη μέτρηση της αποδοτικότητας του πλήρως επιχειρησιακού προγράμματος όπως το Copernicus και θα συμπεριληφθεί σε μελλοντικές συμφωνίες υπηρεσιών. Επειδή οι υπηρεσίες και τα δεδομένα χρησιμοποιούνται ήδη σε ευρύ φάσμα τομέων πολιτικής, τα αποτελέσματα της αξιολόγησης παρουσιάζουν ενδιαφέρον για πολλές υπηρεσίες της Επιτροπής, και ιδίως τις ακόλουθες ΓΔ: AGRI, CLIMA, EEAS, ECHO, ENV, MARE και REGIO. Επιπλέον, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) και το ΚΚΕρ μπορεί να αξιοποιήσουν τα πορίσματα της αξιολόγησης, με τη σημερινή τους ιδιότητα των τεχνικών συντονιστών για την υπηρεσία διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και την υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς της GMES. Σύμφωνα με τη σύσταση, η ανάπτυξη υπηρεσιών σχεδιάστηκε για την εκμετάλλευση των συνεργειών και την αποφυγή επαναλήψεων. Κατά την άποψη του φορέα αξιολόγησης, μέχρι σήμερα υπάρχει τάση μεγαλύτερης επικέντρωσης στο διαστημικό σκέλος σε βάρος των σκελών «in situ» και «υπηρεσίες». Θεωρήθηκε σημαντικό οι αρμόδιοι για τις πολιτικές να φροντίζουν περισσότερο ώστε οι υπηρεσίες να διαθέτουν επαρκείς πόρους και να συμπληρώνονται τα κενά των δεδομένων, επειδή αυτά τα στοιχεία είναι κρίσιμα για την τελική επιτυχία του προγράμματος. Στην Επιτροπή άρχισε πρόσφατα αναδιοργάνωση για να εξασφαλιστεί ότι τόσο στο σκέλος «υποδομή» και όσο και στις υπηρεσίες αποδίδεται η δέουσα προσοχή: υπάρχουν τώρα δύο διοικητικές μονάδες και η η καθεμία ασχολείται με έναν τομέα Copernicus. Επιπλέον, το σχέδιο κανονισμού Copernicus ανταποκρίνεται στη σύσταση, καθώς προβλέπει σημαντική αύξηση της χρηματοδότησης των υπηρεσιών. Ο φορέας αξιολόγησης υπογραμμίζει την ανάγκη να ολοκληρωθεί η πολιτική δεδομένων και πληροφόρησης. Οι ενδιαφερόμενοι στο πλαίσιο του Copernicus και ιδίως στον ιδιωτικό τομέα, που είναι λιγότερο καλά πληροφορημένοι, χρειάζονται σαφήνεια σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργεί στην πράξη η «πλήρης και ανοιχτή πρόσβαση τα δεδομένα». Η Επιτροπή εξέδωσε προσφάτως τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό[11] για την πολιτική δεδομένων που αποσαφηνίζει τα θέματα αυτά. [1] Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 911/2010 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2010, για το ευρωπαϊκό πρόγραμμα παρακολούθησης της γης (GMES) και τις αρχικές του επιχειρήσεις (2011-2013) ΕΕ L 276 της 20.10.2010, σ. 1. [2] http://www.copernicus.eu/pages-principales/library/study-reports/ [3] COM(2013) 312 τελικό/2 της 12ης Ιουλίου 2013. [4] Για τις προπαρασκευαστικές δράσεις GMES διατέθηκε προϋπολογισμός ύψους 10,2 εκατ. ευρώ κατά την περίοδο 2008-2010. Υποστηρίχθηκαν τρεις ετήσιες προσκλήσεις υποβολής προσφορών κατά τη διάρκεια 3 ετών, οι οποίες οδήγησαν στην ανάθεση πέντε προπαρασκευαστικών έργων. [5] Linker είναι η προπαρασκευαστική δράση που προορίζεται να υποστηρίξει την επιχειρησιακή χρήση των προϊόντων της υπηρεσίας της διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (EMS) σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. [6] Στόχος του έργου SAFER είναι η εφαρμογή των προεπιχειρησιακών εκδοχών των υπηρεσιών διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. [7] Το 1985 ξεκίνησε το πρόγραμμα Corine στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Corine σημαίνει «Coordination of Information on the Environment» (συντονισμός πληροφοριών για το περιβάλλον). Επρόκειτο για πρότυπο έργο σχετικά με πολλά περιβαλλοντικά θέματα. Οι βάσεις δεδομένων Corine και πολλά από τα προγράμματά του συνεχίστηκαν από τον ΕΟΠ. [8] Το πρόγραμμα «Urban Atlas» παρέχει πανευρωπαϊκά συγκρίσιμα στοιχεία για τη χρήση γης και την κάλυψη του εδάφους για τις μεγάλες αστικές ζώνες με περισσότερους από 100.000 κατοίκους, όπως ορίζονται από τον αστικό έλεγχο. Τα δεδομένα των συστημάτων γεωγραφικών πληροφοριών μπορούν να τηλεφορτωθούν μαζί με χάρτη για κάθε αστική περιοχή που καλύπτεται, καθώς και έκθεση με τα μεταδεδομένα. [9] Οδηγία 2007/2/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαρτίου 2007, για τη δημιουργία υποδομής χωρικών πληροφοριών στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα (Inspire). [10] COM (2013) 312 τελικό/2 της 12ης Ιουλίου 2013, άρθρο 2 παρ. 2, άρθρο 2 παράγραφος 3. [11] Κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός της Επιτροπής της 12ης Ιουλίου 2013, έγγραφο C (2013) 4311 τελικό.