Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, για την «Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών με θέμα "Η πολιτική της συνοχής και το περιβάλλον"»

(97/C 30/05)

Στις 9 Φεβρουαρίου 1996, και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την πολιτική της συνοχής και το περιβάλλον.

Το τμήμα περιφερειακής ανάπτυξης, χωροταξίας και πολεοδομίας, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 17 Σεπτεμβρίου 1996 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Mercι Juste.

Κατά την 338η σύνοδο ολομέλειας της 25ης και 26ης Σεπτεμβρίου 1996 (συνεδρίαση της 25ης Σεπτεμβρίου 1996), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 96 ψήφους υπέρ, 0 ψήφους κατά και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

Η παρούσα ανακοίνωση στόχο έχει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μεγαλύτερη συνέργεια μεταξύ της πολιτικής της συνοχής και της περιβαλλοντικής πολιτικής κατά τη διάθεση των κεφαλαίων των Διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής.

Όσον αφορά το στόχο της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, η ΟΚΕ φρονεί ότι τα Διαρθρωτικά Ταμεία και το Ταμείο Συνοχής αποτελούν τους κύριους μηχανισμούς () της και συνεπώς ότι είναι σκόπιμο η μεγαλύτερη συνέργεια μεταξύ συνοχής και περιβάλλοντος να περνά μέσα από τα δύο αυτά όργανα. Η σημασία του περιβάλλοντος έχει εξάλλου αναγνωρισθεί και επίσημα με την εισαγωγή της περιβαλλοντικής διάστασης στους κανονισμούς που διέπουν τα Διαρθρωτικά Ταμεία επ'ευκαιρία της μεταρρύθμισης του 1993, και ενισχύθηκε περισσότερο με την ίδρυση του ταμείου συνοχής. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάνθηκε επί των θεμάτων αυτών () καθώς και επί του κοινοτικού προγράμματος «Προς μια αειφόρο ανάπτυξη» (), η εφαρμογή του οποίου αποτέλεσε το πλαίσιο της παρούσας ανακοίνωσης.

Η ποιότητα του περιβάλλοντος αποτελεί δυνητικό κοινωνικό δείκτη ευημερίας, και έχει αναγνωρισθεί ότι οι κοινωνικοί δείκτες έχουν άμεσες επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη λόγω του μαγνητισμού τον οποίο παράγουν. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προσυπογράφει συνεπώς την ανάγκη ανανέωσης της πολιτικής δέσμευσης υπέρ της εφαρμογής μέτρων για το περιβάλλον.

Η ΟΚΕ, η οποία διακήρυττε πάντοτε ότι πρέπει να υπάρχει μεγαλύτερος συντονισμός μεταξύ των εθνικών και κοινοτικών πολιτικών, δεν μπορεί παρά να υποστηρίξει τις προτάσεις με τις οποίες επιδιώκεται η μεγαλύτερη ένταξη της περιβαλλοντικής διάστασης στις άλλες πολιτικές και εν προκειμένω στη διάθεση των κεφαλαίων των διαρθρωτικών ταμείων.

Η ΟΚΕ επικροτεί την ανακοίνωση αυτή, επιθυμεί ωστόσο να κάνει ορισμένες παρατηρήσεις και να υπενθυμίσει μερικές αρχές.

2. Παρατηρήσεις

2.1. Η ΟΚΕ γνωρίζει τους περιορισμούς που θέτει το ισχύον νομικό πλαίσιο για την επίτευξη του στόχου μεγαλύτερης συνεργίας μεταξύ της πολιτικής για τη συνοχή και της πολιτικής για το περιβάλλον, επισημαίνει ωστόσο ότι είναι σκόπιμο να πραγματοποιούνται πειράματα αυτού του είδους, τα αποτελέσματα των οποίων θα δώσουν νέες ιδέες που θα μπορέσουν να επηρεάσουν τη γενική αναθεώρηση των κανονισμών των ταμείων που προβλέπεται για το 1999.

2.2. Η ΟΚΕ αναγνωρίζει την πρόοδο που σημειώθηκε για να ενταχθεί η περιβαλλοντική διάσταση στην πολιτική της συνοχής, τόσο στην αναθεώρηση των κανονισμών των Διαρθρωτικών Ταμείων, μέσω της ένταξης της περιβαλλοντικής διάστασης σε όλα τα στάδια της κατάρτισης και της υλοποίησης των προγραμμάτων, όσο και στην ίδρυση του Ταμείου Συνοχής. Εντούτοις, επισημαίνει τη σημασία της πρόκλησης που έχει θέσει στον εαυτό της η Ευρωπαϊκή Ένωση για τα επόμενα έτη προκειμένου να διασφαλίσει το ότι η χάραξη και η εφαρμογή της πολιτικής της συνοχής θα είναι συμβατή με την αειφόρο ανάπτυξη και την τήρηση των περιβαλλοντικών κανόνων, καθώς και με την πρόοδο που θα σημειώνεται στους τομείς αυτούς.

2.3. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι είναι σημαντικό να υιοθετηθεί η οριζόντια δυναμική που προϋποθέτει την ενσωμάτωση του περιβαλλοντικού παράγοντα στην πολιτική των Διαρθρωτικών Ταμείων για τη βελτίωση του εξορθολογισμού των προγραμμάτων σε σχέση με τα αποτελέσματα (βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ κόστους και κοινωνικού και περιβαλλοντικού οφέλους) και για την πιο αποτελεσματική διασφάλιση της συνεργίας μεταξύ των Ταμείων. Για παράδειγμα, στις ενημερωτικές εκθέσεις για την αξιολόγηση των Ταμείων συναντώνται συχνά επενδύσεις ΕΤΠΑ ή ΕΓΤΠΕ για το περιβάλλον (βιολογικός καθαρισμός, εγκαταστάσεις επεξεργασίας αποβλήτων) χωρίς καμία πρόβλεψη ταυτόχρονα από το ΕΚΤ για την επιμόρφωση αυτών που τις αναλαμβάνουν.

2.4. Στην ίδια κατεύθυνση, μεγαλύτερη συνέργια πρέπει επίσης να επιδιωχθεί μεταξύ της πολιτικής για το περιβάλλον και των δράσεων στα θέματα της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τα ειδικά προγράμματα και την ενσωμάτωση σ'αυτά των περιβαλλοντικών θεωρήσεων.

2.5. Ένας από τους παράγοντες που κατά τη γνώμη της ΟΚΕ θα είναι καθοριστικοί για την επιτυχία της μεγαλύτερης ένταξης όλων των μέτρων που αναφέρονται στο περιβάλλον και στην πολιτική της συνοχής, θα εξαρτηθεί, σε συνάρτηση με την αρχή της επικουρικότητας, από το βαθμό συνεργασίας με τα κράτη μέλη και με τις ενδιαφερόμενες περιφέρειες.

2.6. Όσον αφορά το Ταμείο Συνοχής ως συνδετικό κρίκο μεταξύ της πολιτικής της συνοχής και της περιβαλλοντικής πολιτικής, η ΟΚΕ συμφωνεί με το στόχο της Επιτροπής για επίτευξη «ενδεδειγμένης ισορροπίας» (50-50 %), όσον αφορά την κατανομή των κονδυλίων αυτών σε σχέδια υποδομών μεταφορών και περιβαλλοντικά σχέδια, καθώς και την εφαρμογή ευέλικτης στρατηγικής για την επίτευξή του. Στα πλαίσια αυτά, η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι η επίτευξη αυτής της ισορροπίας πρέπει να επιδιωχθεί για το σύνολο της περιόδου δράσης του Ταμείου (1993-1999) και όχι για κάθε ξεχωριστό έτος.

Από την άλλη πλευρά, οι επενδύσεις στον τομέα του περιβάλλοντος, δεδομένου ότι γενικά είναι μικροτέρου κόστους από τις επενδύσεις στον τομέα των μεταφορών, απαιτούν μεγαλύτερο αριθμό χρηματοδοτούμενων σχεδίων για να επιτευχθεί η εν λόγω ισορροπία. Και στις δύο περιπτώσεις, η ΟΚΕ παραπέμπει στη γνωμοδότησή της για την ετήσια έκθεση του χρηματοδοτικού μέσου συνοχής 1993/94 και στην ετήσια έκθεση του Ταμείου Συνοχής για το 1994, στην οποία επεσήμαινε ήδη τη σκοπιμότητα της επίτευξης αυτής της ισορροπίας.

Εξάλλου, δεν θα πρέπει να λησμονάται το γεγονός ότι πολλά από τα σχέδια που αφορούν τις μεταφορές (π.χ. ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών) μπορούν να συμβάλουν θετικά στη βελτίωση του περιβάλλοντος. Στην κατεύθυνση αυτή, η ΟΚΕ επιθυμεί να επιστήσει την προσοχή της Επιτροπής στο ότι θα πρέπει να λαμβάνεται πλήρως υπόψη το περιβάλλον κατά την επιλογή των σχεδίων που υποβάλλονται στην περίπτωση του τομέα των μεταφορών.

2.7. Οι ενισχύσεις που χορηγούν τα Διαρθρωτικά Ταμεία στις άμεσες επενδύσεις σε περιβαλλοντικά σχέδια παρουσιάζουν θετική εξέλιξη κατά τα τελευταία έτη. Ενώ κατά την περίοδο 1989-1993 χορηγήθηκαν 2 800 εκατ. Ecu σε αυτήν την κατηγορία δράσεων στις περιφέρειες των στόχων 1, 2 και 5β, στα σημερινά έγγραφα προγραμματισμού για την περίοδο 1994-1999, προβλέπονται περισσότερα από 9 400 εκατ. Ecu για τη στήριξη αυτών των περιβαλλοντικών μέτρων. Η ΟΚΕ επικροτεί την εξέλιξη αυτή και υποστηρίζει την εισαγωγή κάθε πρόσθετου μέτρου που θα συμβάλει στο να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στις περιβαλλοντικές πτυχές.

Επίσης η ΟΚΕ τονίζει ότι επιβάλλεται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή, στο πλαίσιο των κοινοτικών πρωτοβουλιών, σε κάθε μέτρο καινοτόμου χαρακτήρα που θα συμβάλει στη μεγαλύτερη προστασία του περιβάλλοντος.

2.8. Η ανακοίνωση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση των επιχορηγήσεων που προορίζονται για χρηματοδότηση των παραγωγικών επενδύσεων, όχι μόνον λόγω των έμμεσων θετικών επιπτώσεών τους στο περιβάλλον, αλλά και λόγω του ότι συμβάλλουν στην επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης και τη βελτίωση των προοπτικών απασχόλησης.

Η ΟΚΕ υποστηρίζει την πρωτοβουλία αυτή της Επιτροπής που αποσκοπεί στο να εντοπισθούν, τόσο στην αναθεώρηση των εγγράφων προγραμματισμού όσο και σε ορισμένες κοινοτικές πρωτοβουλίες, οι κατηγορίες σχεδίων προληπτικού χαρακτήρα που θα πρέπει να ευνοηθούν στο μέλλον. Επ'αυτού σημειώνει τη σημασία που θα πρέπει να δοθεί σε όλα τα σχέδια περιφερειακής ή τοπικής ανάπτυξης τα οποία προωθούν προϊόντα και υπηρεσίες, ιδίως στην περίπτωση των ΜΜΕ, και συμβάλλουν ταυτόχρονα στη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης στο πλαίσιο σεβασμού του περιβάλλοντος. Η ΟΚΕ φρονεί ότι το περιβάλλον είναι ένας τομέας που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο τοπικών πρωτοβουλιών ανάπτυξης, πρωτοβουλιών που χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής (), κυρίως σε ό,τι αφορά την αξιολόγηση νέων εμπειριών, καθώς και τη διάδοση και προώθηση των «ορθών πρακτικών» στην ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης μέσω υπερεθνικών δικτύων πληροφόρησης και συνεργασίας.

Εξάλλου, η ΟΚΕ επισημαίνει το σημαντικό ρόλο που θα διαδραματίσει μία πολιτική για τους ανθρώπινους πόρους προσανατολισμένη στο περιβάλλον, με τη λήψη μέτρων που να αναπτύσσουν την εκπαίδευση και την κατάρτιση αυξάνοντας την ευαισθησία του κοινού για τα θέματα αυτά και βελτιώνοντας τα επαγγελματικά προσόντα του εργατικού δυναμικού, το οποίο θα μπορεί κατ'αυτό τον τρόπο να ανταποκρίνεται αποτελεσματικότερα στις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας.

2.9. Όσον αφορά την επιλογή των σχεδίων, ο σεβασμός του περιβάλλοντος πρέπει να αποτελεί κριτήριο επιλογής, πράγμα που προϋποθέτει ότι η αξιολόγηση των επιπτώσεων των σχεδίων στο περιβάλλον θα πρέπει να γίνεται κατά τρόπο συστηματικό. Επίσης η ΟΚΕ φρονεί ότι εναπόκειται στις επιτροπές παρακολούθησης η αξιολόγηση της περιβαλλοντικής διάστασης κατά την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των προγραμμάτων.

Η ΟΚΕ υπενθυμίζει τη σημασία της χρήσης αξιόπιστων δεικτών προκειμένου να πραγματοποιείται καλύτερη αξιολόγηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων που έχουν τα μέτρα αυτά. Για τούτο, επιμένει στη λήψη μέτρων για τη συλλογή μη συναθροισμένων στατιστικών στοιχείων, πράγμα που βοηθά την πιο αποτελεσματική αξιολόγηση. Η ΟΚΕ φρονεί, επίσης, ότι θα ήταν σκόπιμο να χρησιμοποιείται περισσότερο η τεχνική βοήθεια με στόχο τη βελτίωση των τεχνικών οικονομικής αξιολόγησης των σχεδίων.

2.10. Η ΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το ότι κατά το παρελθόν η Επιτροπή δεν διαδραμάτισε περισσότερο ενεργό ρόλο στην πρόληψη των παραβιάσεων των περιβαλλοντικών κανόνων στο πλαίσιο των διαδικασιών δράσης των διαρθρωτικών ταμείων και του ταμείου συνοχής. Για να καλυφθεί το κενό αυτό, η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να θεσπίσει το συντομότερο δυνατόν τα ενδεδειγμένα για το σκοπό αυτό μέτρα. Επίσης, υποστηρίζει κάθε πρωτοβουλία κυρώσεων που θα μπορούσε να αναλαμβάνει η Επιτροπή όταν διαπιστώνονται παραβιάσεις των ισχυουσών διατάξεων, συμπεριλαμβανομένης και της επιστροφής των ποσών που κατεβλήθησαν από τα κοινοτικά ταμεία. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να καταρτιστεί πίνακας των πραγματικών μέτρων για το περιβάλλον - προληπτικά, επανορθωτικά, αειφόρου ανάπτυξης - που, ως διδακτικός ή ενδεικτικός κατάλογος, θα προσανατολίσει τις επιλογές των προγραμματιστών (εθνικές ή περιφερειακές αρχές) και θα επιτρέψει να αποφευχθούν οι μεταγενέστερες παραβάσεις.

2.11. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει τη σημασία της συμμετοχής των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων σε όλα τα στάδια της κατάρτισης, της υλοποίησης και της παρακολούθησης των δράσεων στο πλαίσιο των Διαρθρωτικών Ταμείων, δυνάμει του άρθρου 4 του κανονισμού-πλαίσιο (). Από την άλλη πλευρά, οι τοπικές περιβαλλοντικές οργανώσεις που διαδραματίζουν ιδιαίτερο ρόλο στον τομέα αυτό θα πρέπει να εκφράζουν την άποψή τους.

2.12. Προκειμένου να επιτευχθεί μεγαλύτερη διαφάνεια και, ειδικότερα, καλύτερη ενημέρωση για την εξέλιξη των αποτελεσμάτων των πρωτοβουλιών που περιλαμβάνονται στην παρούσα ανακοίνωση, η ΟΚΕ συνιστά στην Επιτροπή να συντάσσει ετήσια έκθεση με την οποία να αξιολογείται ο βαθμός ένταξης της περιβαλλοντικής διάστασης στη διαδικασία διάθεσης των κεφαλαίων των Διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής: είναι σκόπιμο να υπάρξει ανάλυση των περιβαλλοντικών σχεδίων που χρηματοδοτούνται μέσω του άρθρου 10 του κανονισμού-πλαίσιο για τα Διαρθρωτικά Ταμεία.

2.13. Ουσιαστική πτυχή του περιβάλλοντος αποτελεί ο υπερεθνικός του χαρακτήρας. Ο ρόλος της Ευρώπης στον τομέα του περιβάλλοντος πρέπει να αποτελεί πρότυπο για τις γειτονικές της χώρες, ιδίως για τα κράτη εκείνα που έχουν υποβάλει αίτηση προσχώρησης στην ΕΕ ή έχουν ανακοινώσει την πρόθεσή τους να υποβάλουν. Η μελλοντική τους ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα έχει ως επακόλουθο να τεθεί σε ισχύ στα κράτη αυτά η κοινοτική νομοθεσία για το περιβάλλον. Για τούτο, οι περιβαλλοντικές πτυχές θα πρέπει να κατέχουν την ενδεδειγμένη θέση στις προ της ένταξης συμφωνίες.

Επίσης θα ήταν σκόπιμο να εξετασθεί το ζήτημα της μεταφοράς προς τα κράτη αυτά μιας βιομηχανικής πολιτικής που να λαμβάνει υπόψη το περιβάλλον και ειδικότερα την ανάπτυξη και τη χρήση καθαρών τεχνολογιών, και τούτο στο πλαίσιο της πολιτικής τους για προώθηση της ανάπτυξης.

Όσον αφορά τις άλλες γειτονικές χώρες (μεσογειακές τρίτες χώρες και χώρες της Βαλτικής), θα ήταν σκόπιμο να ενισχυθεί η συνεργασία με την προώθηση μέσων που να επιτρέπουν να λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικές ανησυχίες. Σχετικά μ'αυτό, πρέπει να υπάρξει προσφυγή στις κοινοτικές πρωτοβουλίες του τύπου του INTERREG II C, ή σε άλλα μέσα που επιτρέπουν την ανάπτυξη της διαμεθοριακής συνεργασίας στο πεδίο της προστασίας του περιβάλλοντος.

2.14. Στην προοπτική της πιο αποτελεσματικής δυνατής εφαρμογής των αρχών που περιέχονται στην παρούσα ανακοίνωση, η ΟΚΕ φρονεί ότι θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο να υπάρξει δυνατότητα χρησιμοποίησης του δυναμικού παρέμβασης και των γνώσεων της Eυρωπαϊκής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος και, συνεπώς, θεωρεί ουσιαστική την προώθηση μεγαλύτερης συνεργασίας με την υπηρεσία αυτή, της οποίας ο ρόλος θα πρέπει εξάλλου να ενισχυθεί.

2.15. Η ΟΚΕ διερωτάται ποιά συνέχεια σκοπεύει να δώσει η Επιτροπή στην παρούσα ανακοίνωση. Για τούτο καλεί την Επιτροπή να καθορίσει με συγκεκριμένα μέτρα την εφαρμογή των αρχών που περιέχονται στην ανακοίνωση αυτή.

Βρυξέλλες, 25 Σεπτεμβρίου 1996.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Carlos FERRER

() ΕΕ αριθ. C 153 της 28. 5. 1996.

() ΕΕ αριθ. C 201 της 26. 7. 1993 7 ΕΕ αριθ. C 82 της 19. 3. 1996.

() ΕΕ αριθ. C 138 της 17. 5. 1993.

() ΕΕ αριθ. C 18 της 22. 1. 1996.

() ΕΕ αριθ. C 127 της 7. 5. 1994.