Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών

Κατευθύνσεις για μια αειφόρο γεωργία

(1999/C 173/02)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

1. Τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν αποτελέσει βασικό μέλημα της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ). Η γεωργία και η δασοκομία βασίζονται στη διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων και η εκμετάλλευση των εν λόγω πόρων μπορεί να συνεπάγεται περιβαλλοντικές πιέσεις. Η διαφοροποίηση του φυσικού τοπίου και της σχετικής βιοποικιλότητας, που έχουν διαμορφωθεί μέσα στους αιώνες από τη γεωργία, δύναται να καταστεί επιζήμια μέσω της εγκατάλειψης της χρήσης της γης. Στο παρόν έγραφο περιγράφονται συνοπτικά η περιβαλλοντική σπουδιαιότητα του γεωργικού τομέα και η συνολική προσέγγιση για την ενσωμάτωση του περιβάλλοντος στο πλαίσιο της ΚΓΠ.

2. Η ανάγκη ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών προβλημάτων ελήφθη υπόψη στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη του 1986. Στη Σύνοδο Κορυφής του Ρίο, τα συνυπογράφοντα κράτη ενέκριναν βασικές δηλώσεις και συμβάσεις που αφορούσαν τη γεωργία και τη δασοκομία. Με το Πέμπτο Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Δράσης και την αναθεώρησή του κατά το 1995, ενισχύθηκε η ανάγκη ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών θεμάτων στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ η αειφόρος ανάπτυξη καθίσταται στόχος της ΕΕ, ενώ διατηρούνται οι υφιστάμενες βάσεις της συνθήκης σχετικά με την πολιτική στον τομέα του πριβάλλοντος και της γεωργίας.

3. Στο Ευρωπαϊκό Συβμούλιο του Κάρντιφ, τον Ιούνιο του 1998, διαπιστώνονται οι προσπάθειες της Επιτροπής να εντάξει τα περιβαλλοντικά προβλήματα στο πλαίσιο όλων των κοινοτικών πολιτικών, καθώς και η ανάγκη να αξιολογηθεί τούτο σε μεμονωμένες αποφάσεις. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βιέννης, τον Δεκέμβριο του 1998, υπογραμμίστηκε η ανάγκη να διασφαλιστεί η επαρκής αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ένταξης στις αποφάσεις που πρόκειται να ληφθούν για τις πολιτικές στον γεωργικό τομέα, στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000.

4. Στους προβληματισμούς για την ένταξη των περιβαλλοντικών στοιχείων στην ΚΓΠ απαιτείται να λαμβάνονται υπόψη τα γενικά μέτρα περιβαλλοντικής πολιτικής για την πρόληψη της ρύπανσης, την ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικά επιζήμιων γεωργικών δραστηριοτήτων και τη διατήρηση της φυσικής κληρονομιάς. Η ιδιαίτερης σημασίας για τον γεωργικό τομέα νομοθεσία της ΕΕ περιλαμβάνει τις οδηγίες για τους φυσικούς οικοτόπους και τα άγρια πτηνά, την νομοθεσία για την προστασία του ύδατος και την οδηγία για τα νιτρικά άλατα.

5. Η νέα μεταρρύθμιση της ΚΓΠ, όπως παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000, σχεδιάστηκε για την επίτευξη των απαραίτητων διαρθρωτικών προσαρμογών στα κυριότερα καθεστώτα της αγοράς και για τη διαμόρφωση μιας ισχυρής πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης, η οποία καθίσταται το δεύτερο θεμέλιο της ΚΓΠ. Οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί που αποσκοπούν στη διασφάλιση των απαραίτητων γεωργικών πρακτικών για την προστασία του περιβάλλοντος και τη διατήρηση του φυσικού τοπίου, αποτελούν σημαντικό στοιχείο των προτάσεων της Επιτροπής. Ο γενικός προσανατολισμός είναι ότι οι γεωργοί θα πρέπει να τηρούν ένα ελάχιστο επίπεδο περιβαλλοντικών πρακτικών, ως αναπόσπαστο τμήμα των καθεστώτων στήριξης, κάθε όμως επιπλέον περιβαλλοντική υπηρεσία που παρέχεται, πέρα από το βασικό επίπεδο της ορθής γεωργικής πρακτικής και της τήρησης των περιβαλλοντικών νόμων, πρέπει να αμείβεται από το κοινωνικό σύνολο μέσω των γεωργο-περιβαλλοντικών προγραμμάτων.

6. Στο πλαίσιο των κοινών οργανώσεων αγοράς, οι προτάσεις περιλαμβάνουν την επιλογή να συνδεθούν οι άμεσες πληρωμές με την τήρηση των περιβαλλοντικών απαιτήσεων. Τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα θα ενισχυθούν και θα αποτελέσουν υποχρεωτικά τμήμα των προγραμμάτων αγροτικής πολιτικής. Τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα καλύπτουν τρόπους χρησιμοποίησης της γεωργικής γης, οι οποίοι είναι συμβατοί με την προστασία και τη βελτίωση του περιβάλλοντος, του τοπίου και των στοιχείων του, των φυσικών πόρων, του εδάφους και των γενετικών πόρων. Οι βασικοί στόχοι των μέτρων στις μειονεκτικές περιοχές εξακολουθούν να είναι γενικά αμετάβλητοι και συγκεκριμένα συνίστανται στη διασφάλιση της συνέχισης των γεωργικών δραστηριοτήτων και τη διατήρηση μιας βιώσιμης αγροτικής κοινότητας, τη διατήρηση του φυσικού τοπίου και την προώθηση της συνέχισης της αειφόρου γεωργίας. Ειδική διάταξη προβλέπει ότι οι πληρωμές ενδέχεται να καλύπτουν το κόστος της τήρησης των υποχρεώσεων που απορρέουν από την περιβαλλοντική νομοθεσία. Η στήριξη στο δασοκομικό τομέα θα προωθήσει την αειφόρο διαχείριση και ανάπτυξη των δασών. Τα δάση διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος, ιδίως του ύδατος, του εδάφους και της ατμόσφαιρας.

7. Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από βιομάζα ή βιοκαύσιμα συμβάλλει στην καταπολέμηση των κλιματικών μεταβολών.

8. Οι προτάσεις της Επιτροπής παρέχουν στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες τα απαραίτητα μέσα για τη διασφάλιση της τήρησης ελάχιστων περιβαλλοντικών προτύπων και την προώθηση της διατήρησης και της βελτίωσης της απαράμιλλης περιβαλλοντικής κληρονομιάς της Ευρώπης.

9. Το παρόν έγγραφο συμπληρώνει και επεξηγεί το περιβαλλοντικό πλαίσιο των προτάσεων του Προγράμματος Δράσης 2000 και υπογραμμίζει την ανάγκη για τη συνεχή διαδικασία ολοκλήρωσης και παρακολούθησης της προόδου.

ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η γεωργική και η δασική έκταση καλύπτει πάνω από τα τρία τέταρτα του εδάφους της ΕΕ(1). Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές ως προς τις περιβαλλοντικές αξίες και τις χρήσεις της γης από τη Μεσόγειο έως τις υποαρκτικές περιοχές, είναι προφανής, σε ολόκληρη την ΕΕ, η ύπαρξη σημαντικού επιπέδου αλληλεξάρτησης μεταξύ της γεωργίας και της διατήρησης του περιβάλλοντος.

Ως εμπορικές δραστηριότητες, η γεωργία και η δασοκομία έχουν ως κύριο στόχο την παραγωγή, η οποία βασίζεται στη διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων και κατά την εκμετάλλευση των εν λόγω πόρων ασκούνται περιβαλλοντικές πιέσεις. Οι τεχνολογικές εξελίξεις και οι εμπορικής φύσης προβληματισμοί για τη μεγιστοποίηση του κέρδους και την ελαχιστοποίηση του κόστους, έχουν οδηγήσει κατά τα τελευταία 40 έτη σε έντονη εντατικοποίηση της γεωργίας. Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί ο ρόλος της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ) όσον αφορά τη συμβολή της στην εντατικοποίηση.

Το υψηλό επίπεδο στήριξης ευνόησε την εντατική γεωργία και την αυξανόμενη χρήση λιπασμάτων και ζιζανιοκτόνων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη ρύπανση υδάτων και εδάφους και προκάλεσε βλάβες σε ορισμένα οικοσυστήματα· το προκύπτον υψηλό κόστος αποκατάστασής τους το ανέλαβαν υποχρεωτικά οι καταναλωτές και οι φορολογούμενοι.

Μεταξύ των εξελίξεων στο περιβάλλον, στην επιτάχυνση των οποίων συνέβαλε η ΚΓΠ, αναφέρονται οι αλλαγές του τοποίου λόγω της εντατικοποίησης της γεωργίας. Η καταστροφή φυτικών διαχωριστικών φρακτών, ξηρολιθιών και αυλακιών και η αποξήρανση υγροτόπων συνέβαλαν στην απώλεια πολύτιμων ενδιαιτημάτων πολλών πτηνών, φυτών και άλλων ειδών. Η εντατικοποίηση σε ορισμένες περιοχές οδήγησε σε υπερβολική χρήση των υδατικών πόρων και αύξηση της διάβρωσης του εδάφους.

Κατά τα τελευταία 15 έτη συνειδητοποιήθηκε ότι το διαφοροποιημένο φυσικό τοπίο και η σχετική βιοποικιλότητα, που έχουν διαμορφωθεί από τον γεωργικό τομέα μέσα στους αιώνες και που έχει δημιουργήσει ένα μοναδικό ημι-φυσικό περιβάλλον με πλούσια ποικιλία ειδών, που εξαρτάται από τη συνέχιση των γεωργικών δραστηριοτήτων, ενδέχεται να πληγούν από την εντατικοποίηση των γεωργικών δραστηριοτήτων. Η εντατικοποίηση δύναται να δημιουργήσει προβλήματα όχι μόνο σε σχέση με το φυσικό τοπίο και τη βιοποικιλότητα, αλλά και για το έδαφος, το νερό και την ατμόσφαιρα.

Η εγκατάλειψη της χρήσης της γης για γεωργικούς σκοπούς, η οποία πραγματοποιείται κυρίως για οικονομικούς λόγους, δημιουργεί επίσης πιέσεις για το φυσικό τοπίο και τη βιοποικιλότητα. Στην Ευρώπη, η εγκατάλειψη γεωργικών δραστηριοτήτων μπορεί να βλάψει τη βιοποικιλότητα και οπωσδήποτε δεν θα οδηγήσει στην αναδημιουργία της αρχικής φυσικής κατάστασης. Τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν τόσο από την εντατικοποίηση όσο και από την εγκατάλειψη των γεωργικών δραστηριοτήτων, θίγουν επομένως ζητήματα που αφορούν τη σχέση μεταξύ της γεωργίας και του περιβάλλοντος και τη μελλοντική βάση του ευρωπαϊκού προτύπου μιας αειφόρου γεωργίας.

Η επιθυμητή σχέση μεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος δύναται να αποδοθεί με τον όρο "αειφόρος γεωργία". Η αειφορία αποτελεί τον βασικό προβληματισμό του Πέμπτου Προγράμματος Περιβαλλοντικής Δράσης, το οποίο αναφέρεται στην αειφόρο ανάπτυξη ως "ανάπτυξη που καλύπτει τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τη δυνατότητα των μελλοντικών γενεών να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες". Τούτο συνεπάγεται τη διατήρηση της συνολικής ισορροπίας και αξίας των φυσικών αποθεμάτων και τον επαναπροσδιορισμό των βραχυπρόθεσμων, μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων προοπτικών, έτσι ώστε να αντικατοπτρίζουν το πραγματικό κοινωνικο-οικονομικό κόστος και όφελος της κατανάλωσης και της διατήρησης.

Η "αειφόρος γεωργία" απαιτεί τη διαχείριση φυσικών πόρων κατά τρόπο που να διασφαλίζεται ότι θα προκύψουν οφέλη και στο μέλλον. Ο ορισμός αυτός της αειφορίας αντικατοπτρίζει το ατομικό συμφέρον των γεωργών. Εντούτοις, η ευρύτερη κατανόηση της αειφορίας οδηγεί σε μια ευρύτερη δέσμη χαρακτηριστικών που συνδέονται με τη γη και τη χρήση της γης όπως είναι η προστασία του φυσικού τοπίου, των φυσικών οικοτόπων και της βιοποικιλότητας, καθώς και στους γενικούς στόχους όπως είναι η ποιότητα του πόσιμου ύδατος και της ατμόσφαιρας. Επομένως, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης προοπτικής, η επωφελής χρησιμοποίηση της γης και των φυσικών πόρων για τη γεωργική παραγωγή, θα πρέπει επίσης να σταθμίζεται σε σχέση με κοινωνικές αξίες που αφορούν την προστασία του περιβάλλοντος και την πολιτιστική κληρονομία.

Η ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την ανάγκη να ενταχθούν οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, προβλέφθηκε στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη του 1986. Προβλέφθηκε επίσης η ένταξη των απαιτήσεων περιβαλλοντικής προστασίας στο πλαίσιο άλλων πολιτικών. Κατά το 1987 η Επιτροπή συνέταξε επί του θέματος αυτού ένα έγγραφο με τίτλο "Γεωργία και περιβάλλον".

Η συζήτηση για την περιβαλλοντική ενσωμάτωση δεν περιορίστηκε στην Ευρώπη και κατά το 1992, στη Σύνοδο Κορυφής του Ρίο, τα συνυπογράφοντα κράτη ενέκριναν μια σειρά από βασικές δηλώσεις και συμβάσεις σχετικά με τη γεωργία και τη δασοκομία. Ειδικότερα, συμφωνήθηκε η έννοια της αειφόρου ανάπτυξης και συνήφθησαν νομικά δεσμευτικές συμβάσεις για τις κλιματικές μεταβολές, τη βιολογική ποικιλότητα και την απερήμωση.

Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ του 1992 περιελάμβανε ειδικά μέσα για την ενθάρρυνση μιας λιγότερο εντατικής παραγωγής, έτσι ώστε να μειωθούν τα πλεονάσματα στην αγορά και να καταστούν ασθενέστερες οι περιβαλλοντικές πιέσεις. Η μεταρρύθμιση αυτή συνοδεύτηκε από τα γεωργο-περιβαλλοντικά προγράμματα και τα προγράμματα δάσωσης, πουείχαν ειδικό περιβαλλοντικό στόχο. Τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα έχουν αποτελέσει το επίκεντρο της περιβαλλοντικής προσέγγισης της Κοινότητας για το γεωργικό τομέα στο πλαίσιο της ΚΓΠ από το 1992.

Το Πέμπτο Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Δράσης(2), στο οποίο τίθενται μεταξύ άλλων στόχοι που αφορούν τη διατήρηση του ύδατος, του εδάφους και των γενετικών πόρων, στόχευε τον γεωργικό τομέα ως έναν από τους πέντε τομείς προτεραιότητας. Η αναθεώρηση(3) του προγράμματος δράσης ενίσχυσε την ανάγκη ένταξης των περιβαλλοντικών θεμάτων και υπογράμματος δράσης ενίσχυσε την ανάγκη ένταξης των περιβαλλοντικών θεμάτων και υπογράμμισε την ανάγκη βελτίωσης της ενσωμάτωσης του περιβάλλοντος στα καθεστώτα της κοινής αγοράς, συμπεριλαμβάνοντας την καταγραφή των περιβαλλοντικών κριτηρίων και ορθών πρακτικών και την αξιολόγηση των βασικών πολιτικών.

Με την Συνθήκη του Άμστερνταμ η αειφόρος ανάπτυξη αποτελεί στόχο της ΕΕ, ενώ διατηρούνται οι υφιστάμενες βάσεις της Συνθήκης σχετικά με την περιβαλλοντική και γεωργική πολιτική. Η γεωργία παραμένει μια κοινοτική πολιτική στην οποία όλα τα μέσα της ΚΓΠ αποφασίζονται από το Συμβούλιο Υπουργών. Τούτο επιτρέπει την ανάπτυξη, τη θέσπιση και την εφαρμογή περιβαλλοντικών μέτρων σε ολόκληρη την ΕΕ και τούτο κατά τρόπο αποτελεσματικό και με άμεσο αποτέλεσμα.

Η νέα μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ), που προτάθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000(4), σχεδιάστηκε για την επίτευξη των απαραίτητων διαρθρωτικών προσαρμογών σε ορισμένα από τα βασικά καθεστώτα της αγοράς και για τη θέσπιση μιας ισχυρής μιας ισχυρής πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης. Οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί, ένα κεντρικό στοιχείο της Συνθήκης του Άμστερνταμ, αποτελούν σημαντικό στοιχείο των προτάσεων της Επιτροπής, τόσο για την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών προβλημάτων στους κανόνες της κοινής γεωργικής πολιτικής, όσο και για τη διασφάλιση των απαραίτητων γεωργικών πρακτικών για την προστασία του περιβάλλοντος και τη διατήρηση του φυσικού τοπίου.

Εκτός από τις προσαρμογές των καθεστώτων της αγοράς στις συνθήκες που θα αντιμετωπίσει η γεωργία κατά τον επερχόμενο αιώνα, με τη μεταρρύθμιση θα αναπτυχθεί μια συνεκτική ολοκληρωμένη πολιτική αγροτικής ανάπτυξης που θα αποτελέσει το δεύτερο θεμέλιο της ΚΓΠ, χρηματοδοτούμενη σε μεγάλο βαθμό από το Τμήμα Εγγυήσεων του ΕΓΤΠΕ(5). Όπως προβλέπεται στην πρόταση, τα περιβαλλοντικά στοιχεία των προτάσεων συνίστανται ουσιαστικά στο γεγονός ότι οι γεωργοί θα πρέπει να τηρούν ένα ελάχιστο επίπεδο περιβαλλοντικής πρακτικής ως προϋπόθεση για την εφαρμογή των καθεστώτων στήριξης, κάθε όμως επιπλέον περιβαλλοντική υπηρεσία που παρέχεται πέρα από το βασικό αυτό επίπεδο, θα πρέπει να αμείβεται από το κοινωνικό σύνολο μέσω γεωργο-περιβαλλοντικών προγραμμάτων.

Οι αριθμοί που αφορούν την γεωργοπεριβαλλοντική πτυχή στο λευκό βιβλίο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας [COM(97) 599] δείχνουν ότι οι αναμενόμενες εξελίξεις στον τομέα της βιομάζας θα συμβάλλουν σημαντικά στη μείωση των εκπομπών του CO2.

Στο τμήμα 2 του παρόντος εγγράφου περιγράφεται συνοπτικά η ανάπτυξη της πολιτικής που αφορά την αλληλεπίδραση γεωργίας και περιβάλλοντος. Το τμήμα 3 καλύπτει τη διαδικασία αναθεώρησης και αξιολόγησης της πολιτικής και στο τμήμα 4 καθορίζεται η στρατηγική που ακολουθείται στις προτάσεις μεταρρύθμισης του Προγράμματος Δράσης 2000, για την επίτευξη ικανοποιητικότερης ενσωμάτωσης των απαιτήσεων περιβαλλοντικής προστασίας στον ορισμό και την εφαρμογή της ΚΓΠ.

2. ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

2.1. Γενικές τάσεις της ευρωπαϊκής γεωργίας

2.1.1. εντατικοποίηση και εξειδίκευση

Η σχέση μεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος δεν είναι στατική. Η γεωργία έχει εντατικοποιηθεί και η εντατικοποίηση έχει με τη σειρά της αυξήσει τις πιέσεις στο περιβάλλον.

Ο ευρωπαϊκός τομέας του ζωικού κεφαλαίου παρέχει σαφή εικόνα της τάσης προς την κατεύθυνση της εντατικοποίησης. Οι ποσοστώσεις παραγωγών θεσπίστηκαν στον τομέα του γάλακτος κατά το 1984 για να αποφευχθεί η πλεονασματική παραγωγή και να σταθεροποιηθούν οι αγορές. Έκτοτε, κατά την δεκαετή περίοδο που μεσολάβησε, η παραγωγή γάλακτος ήταν σε μεγάλο βαθμό σταθερή, ο αριθμός όμως των αγελάδων γαλακτοπαραγωγής έχει μειωθεί κατά 20 %, δεδομένου ότι έχει αυξηθεί η απόδοση σε γάλα. Εντούτοις, ο αριθμός των παραγωγών έχει μειωθεί κατά 50 % ενώ το μέσο μέγεθος της αγέλης γαλακτοπαραγωγής έχει αυξηθεί από 19 σε 30 αγελάδες. Πράγματι, το στοιχείο αυτό καλύπτει την τάση για δημιουργία τεράστιων αγελών, δεδομένου ότι επί του παρόντος περισσότερο από το 40 % των αγελάδων της ΕΕ διατηρούνται σε αγροκτήματα με περισσότερες από 50 αγελάδες, γεγονός που οδήγησε σε υψηλότερες πυκνότητες ανά εκτάριο σε περιφέρειες όπου υφίσταται συγκέντρωση.

Όσον αφορά τον τομέα εκτροφής χοίρων στην ΕΕ, η ενίσχυση είναι περιορισμένη αλλά η παραγωγή αυξάνεται επί σειρά πολλών ετών. Η τάση που επικρατεί είναι να αυξηθούν περαιτέρω σημαντικά τόσο η παραγωγή όσο και η κατανάλωση. Ο αριθμός των χοίρων αυξάνεται ενώ η παραγωγή χοιρείου κρέατος συγκεντρώνεται σε ορισμένα τμήματα της ΕΕ. Από τη μεταρρύθμιση του 1992 έως σήμερα παρατηρούνται ορισμένες μετατοπίσεις της παραγωγής στον τομέα των χοίρων, η οποία τείνει να αναπτυχθεί κοντά σε περιοχές παραγωγής σπόρων. Επί του παρόντος υπάρχει ιδιαίτερα έντονη συγκέντρωση των χοίρων στο Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες και τη Δανία και σε περιοχές της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας, της Πορτογαλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου.

Στα περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ, οι περισσότεροι χοίροι εκτροφής βρίσκονται σε εκμεταλλεύσεις με περισσότερους από 100 θηλυκούς χοίρους. Ο μέσος αριθμός των θηλυκών χοίρων στις εν λόγω εκμεταλλεύσεις υπερέβαινε κατά το 1995 τους 300 στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία και τους 200 στη Δανία, την Ελλάδα, την Πορτογαλία, τη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και τη Σουηδία.

Στον τομέα των αροτραίων καλλιεργειών, η αύξηση των αποδόσεων έχει φυσικά συνοδευθεί από την αύξηση των εισροών: η κατανάλωση λιπασμάτων έχει αυξηθεί από 5 εκατομμύρια τόνους περίπου κατά το 1950 (θρεπτικές ουσίες), σε πάνω από 20 εκατομμύρια τόνους κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, ενώ μειώθηκε μέχρι σήμερα στα 16 εκατομμύρια τόνους περίπου(6). Η χρήση φυτοφαρμάκων παρουσιάζει ανάλογη ανάπτυξη, ενώ το 1996 έφθανε σε επίπεδα της τάξης των 300000 τόνων ετησίως. Εντούτοις, η χρήση φυτοφαρμάκων έχει αυξηθεί στην Πορτογαλία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα, χώρες με παραδοσιακά χαμηλή χρήση.

Η μείωση, κατά τα πρόσφατα έτη, της χρησιμοποίησης χημικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων δύναται να αποδοθεί στη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ του 1992, καθώς επίσης και σε άλλους παράγοντες και τούτο αποτελεί μια θετική εξέλιξη από περιβαλλοντική άποψη· δεν μεταβάλλει όμως το γεγονός ότι η συνολική χρησιμοποίηση σήμερα είναι ορισμένες φορές υψηλότερη σε σχέση με πριν από δεκαετίες. Επιπλέον, τα πλέον πρόσφατα στοιχεία εμφανίζουν μια στροφή της πτωτικής τάσης τόσο για τα φυτοφάρμακα όσο και για τα λιπάσματα(7).

Υπενθυμίζεται επίσης το γεγονός ότι η πρόσφατη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων δύναται εν μέρει να αποδοθεί στο γεγονός ότι έχουν αναπτυχθεί περισσότερο ειδικευμένες ή συμπυκνωμένες δραστικές ουσίες. Τούτο σημαίνει ότι, μολονότι απαιτούνται συμπληρωματικές μελέτες σχετικά με την οικοτοξικότητα μεμονωμένων δραστικών συστατικών φυτοφαρμάκων, είναι ήδη σαφές το γεγονός ότι η μείωση αυτή του όγκου χρησιμοποίησης δεν συνοδεύεται απαραίτητα από τη μείωση της βιολογικής αποτελεσματικότητας και επομένως των επιπτώσεων ρύπανσης από φυτοφάρμακα.

Η αύξηση των εισροών και των αποδόσεων έχει συνοδευθεί από μεγαλύτερο βαθμό εξειδίκευσης, με τεράστια μείωση των μεικτών γεωργικών δραστηριοτήτων και ειδικότερα την απώλεια παραδοσιακών εναλλαγών καλλιέργειας (συμπεριλαμβανομένων των οργανικών εναλλαγών). Οι εν λόγω μεικτές γεωργικές δραστηριότητες και παραδοσιακές εναλλαγές έχουν παράσχει μεγαλύτερα περιβαλλοντικά οφέλη σε σχέση με εκείνα των συστημάτων που τα έχουν αντικαταστήσει.

Η εντατικοποίηση, η μεγαλύτερη εξειδίκευση και η αύξηση του μεγέθους των μονάδων αποτελούν τις μακροπρόθεσμες οικονομικές και κοινωνικές τάσεις στον γεωργικό τομέα. Εντούτοις, οι εν λόγω τάσεις έχουν περιβαλλοντικές επιπτώσεις οι οποίες θα πρέπει να ελέγχονται έτσι ώστε να διασφαλίζεται η αειφορία του γεωργικού τομέα.

2.1.2. Περιθωριοποίηση

Παράλληλα, διαπιστώνεται μια διαδικασία γεωργικής περιθωριοποίησης σε ορισμένες περιοχές, από το επίπεδο αγροκτήματος μέχρι σε περιφερειακή κλίμακα. Προβληματικές εκτάσεις μέσα στο αγρόκτημα δύνανται να εγκαταλειφθούν, ενώ η εντατικοποίηση πραγματοποιείται στην υπόλοιπη εκμετάλλευση, ή ολόκληρα αγροκτήματα ενδέχεται να απειληθούν με πιθανή εγκατάλειψη. Οι περιοχές που είναι δυνητικά περισσότερο ευάλωτες στην περιθωριοποίηση και πιθανόν στην εγκατάλειψη, εντάσσονται σε δύο βασικές κατηγορίες: περιοχές όπου δεσπόζουν εκτατικά συστήματα παραγωγής και περιοχές που χαρακτηρίζονται από γεωργικές δραστηριότητες μικρής κλίμακας.

2.1.3. Εξελίξεις στον τομέα της βιολογικής γεωργίας

Οι ανησυχίες του κοινού για το περιβάλλον οδήγησαν σε έντονα αιτήματα για την εφαρμογή γεωργικών μεθόδων παραγωγής που θα είναι επωφελείς για το περιβάλλον, όπως είναι η ολοκληρωμένη παραγωγή, οι παραδοσιακές γεωργικές δραστηριότητες με χαμηλό επίπεδο εισροών και οι γεωργικές δραστηριότητες με βιολογικές μεθόδους.

Ειδικότερα, η προσοχή του κοινού επικεντρώθηκε στη γεωργία με βιολογικές μεθόδους δεδομένου ότι παρέχει έναν συνδυασμό περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων: τα βασικά περιβαλλοντικά οφέλη της, ιδίως σε σύγκριση με τις εντατικές, συμβατικές γεωργικές δραστηριότητες, προστίθενται στη διαρκή εναλλαγή χρήσης της γης και στην έλλειψη συνθετικών φυτοφαρμάκων, με θετικές για το περιβάλλον επιπτώσεις, π.χ. για την βιοποικιλότητα. Τα μη περιβαλλοντικά οφέλη περιλαμβάνουν τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, λόγω της μεγαλύτερης ζήτησης εργατικού δυναμικού και των σημαντικών πριμοδοτήσεων των τιμών. Ειδικότερα σε περιοχές με υψηλή αναλογία μόνιμων βοσκοτόπων ή σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές, η βιολογική καλλιέργεια δύναται να αποτελέσει ενδιαφέρουσα εναλλακτική λύση. Εντούτοις, ακόμη και με τη βιολογική καλλιέργεια θα πρέπει να διασφαλίζεται η τήρηση ορισμένων περιβαλλοντικών απαιτήσεων, με την εφαρμογή ειδικών κανόνων, έτσι ώστε να αποφεύγεται η απόπλυση των νιτρικών αλάτων ή η μετατροπή αξιόλογων βοσκοτόπων σε καλλιεργήσιμη γη.

Η νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας καλύπτει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο τομέας των βιολογικών τρόπων παραγωγής, την ανάγκη να διασφαλιστεί η ενιαία αγορά και το ενδιαφέρον του κοινού για τους βιολογικούς τρόπους παραγωγής: έχει θεσπιστεί ένα νομοθετικό πλαίσιο για τις βιολογικές μεθόδους παραγωγής, που απαιτεί αυστηρούς ελέγχους [κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91]. Επιπλέον, οι βιολογικές μέθοδοι παραγωγής έχουν αποτελέσει το αντικείμενο γεωργο-περιβαλλοντικών μέτρων δυνάμει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92, μέτρων στα οποία λαμβάνονται υπόψη τα περιβαλλοντικά οφέλη και η χαμηλή δυνατότητα κέρδους, ιδίως σε μεταβατικά έτη. Εντούτοις, έχει δοθεί λιγότερη προσοχή σε προβλήματα μεταποίησης και εμπορίας, τα οποία εντοπίζονται σε πολλά κράτη μέλη ως σημαντικά εμπόδια στην ανάπτυξη του τομέα.

Παρά τα προβλήματα που εξακολουθούν να υπάρχουν, τα κοινοτικά μέτρα μπόρεσαν να συμβάλλουν στη σημαντική ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας. Ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων που χρησιμοποιούν βιολογικές μεθόδους (που έχουν πιστοποιηθεί και βρίσκονται σε μετατροπή) αυξήθηκε από 35476 το 1993 σε 93830 το 1997. Κατά την ίδια περίοδο, η έκταση στη οποία χρησιμοποιούνται βιολογικές μέθοδοι παραγωγής υπερδιπλασιάστηκαν, από 889919 εκτάρια σε 2209866 εκτάρια. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα να αντιπροσωπεύει κατά το 1997 η γεωργία με βιολογικούς τρόπους το 1,6 % περίπου της συνολικής ΧΓΕ και το 1 % του αριθμού των γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ των 15.

Εκτός από τα μέτρα για την ενθάρρυνση της εκτατικοποίησης, η Επιτροπή έχει επίσης προτείνει κανόνες που διέπουν τα πρότυπα παραγωγής, τη επιθεώρηση και τη σήμανση της βιολογικής κτηνοτροφικής παραγωγής(8) και εξετάζει τη θέσπιση ενός σήματος παραγωγής με βιολογικές μεθόδους. Τούτο συμπληρώνει τη νομοθεσία που έχει ήδη θεσπιστεί και καλύπτει προϊόντα καλλιεργειών, ενώ θεσπίζεται η αρχή ότι οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ) δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται στη βιολογική γεωργία(9).

Τα μέτρα τα οποία λαμβάνουν επί του παρόντος την τελική τους μορφή στο Συμβούλιο θα ενθαρρύνουν ένα είδος γεωργικής δραστηριότητας που θα έχει επωφελή αποτελέσματα για το περιβάλλον και θα τονώσουν την εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης αναλάβει δράση για να διασφαλιστεί το γεγονός ότι οι εν λόγω ανησυχίες των καταναλωτών θα λαμβάνονται επαρκώς υπόψη στα διεθνή φόρουμ.

2.2. Νερό

Σε πολλές περιοχές της ΕΕ, έχουν εκφραστεί σοβαρές περιβαλλοντικές ανησυχίες για τις ποσότητες ύδατος που χρησιμοποιούνται από τον γεωργικό τομέα για άρδευση, ιδίως στις μεσογειακές χώρες. Στις περιπτώσεις όπου η χρήση υπερβαίνει το ποσοστό ανεφοδιασμού και μειώνονται τα αποθέματα ύδατος, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις δύνανται να είναι σοβαρές. Δύνανται να περιλαμβάνουν, π.χ. υφαλμύρωση από θαλασσινό νερό που εισέρχεται σε υπόγεια ύδατα και την απώλεια της βιοποικιλότητας που προκύπτει από τις μεταβολές στη ροή των υδάτινων ρευμάτων. Η άρδευση δύναται να οδηγήσει σε ρύπανση των υδάτων λόγω της αυξημένης συγκέντρωσης φυτοφαρμάκων και θρεπτικών υλών σε επιφανειακά ύδατα. Επιπλέον, απαιτούνται ακόμη μεγαλύτεροι πόροι για να αντληθεί νερό από βαθύτερα φρέατα.

Όσον αφορά την ποιότητα του νερού, η γεωργία είναι η κυριότερη πηγή νιτρικών και φωσφατικών αλάτων στο νερό. Τούτο, δύναται να οδηγήσει σε ευροφισμό, με περαιτέρω επιβλαβείς επιπτώσεις για το φυσικό περιβάλλον και σε επίπεδα νιτρικών αλάτων στην παροχή πόσιμου ύδατος και στα ύδατα επιφάνειας και τα υπόγεια ύδατα, που υπερβαίνουν τα πρότυπα ΕΕ(10).

Σύμφωνα με τους όρους της οδηγίας για τα νιτρικά άλατα απαιτούνται κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού. Η έκδοση της εν λόγω οδηγίας αποτελεί σημαντικό βήμα για την ένταξη του περιβάλλοντος στο γεωργικό τομέα, ενώ η οδηγία υποστηρίζει την αρχή "ο ρυπαίνων πληρώνει" καθώς και την αρχή "πρόληψη στην πηγή". Εντούτοις, τα επιτεύγματα από την εφαρμογή της οδηγίας αυτής είναι πενιχρά(11). Έχουν κινηθεί νομικές διαδικασίες κατά 12 από τα 15 κράτη μέλη για την μη ενσωμάτωση και/ή την εσφαλμένη εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας.

Η συμμόρφωση με την οδηγία για τα νιτρικά άλατα θα συμβάλλει σημαντικά στην επίλυση ορισμένων διαρθρωτικών προβλημάτων όπως είναι η υπερβολική συγκέντρωση της παραγωγής χοίρων και πουλερικών σε ορισμένες περιοχές της Ένωσης. Η εφαρμογή της οδηγίας πρέπει να τελεί υπό συνεχή αξιολόγηση ώστε να ενθαρρύνεται η τήρησή της.

Η μη εφαρμογή της οδηγίας για τα νιτρικά άλατα είναι ανησυχητική, δεδομένου ότι σύμφωνα με την εκτίμηση Dobris το 1995 διαπιστώθηκε με βάση ορισμένους υπολογισμούς ότι το 87 % της γεωργικής γης στην Ευρώπη έχει συγκεντρώσεις νιτρικών αλάτων στα υπόγεια ύδατα, οι οποίες βρίσκονται πάνω από το ενδεικτικό επίπεδο των 25 mg/l, και το 22 % έχει συγκέντρωσης των 50 mg/l. Σε πολλές περιοχές, τα επίπεδα αυτά αυξάνονται, ιδίως σε περιοχές με υψηλή πυκνότητα ζωικού κεφαλαίου, ενώ υφιστάμενες πηγές πόσιμου ύδατος απαιτείται να σφραγιστούν ή να αποτελέσουν το αντικείμενο δαπανηρής επεξεργασίας.

Τα υψηλά επίπεδα νιτρικών αλάτων συμβάλλουν επίσης σημαντικά στον ευτροφισμό, ιδίως σε θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές. Εκτεταμένες περιοχές στην ακτή της Βόρειας Θάλασσας καθώς και τμήματα της Μεσογείου διαπιστώθηκε ότι πλήττονται από προβλήματα ευτροφισμού, μέγα μέρος των οποίων οφείλεται στην ρύπανση από γεωργικές πηγές, με αποτέλεσμα να αυξηθεί το φυτικό πλαγκτόν καθώς και άλλες μορφές μεταβολών των οικοσυστημάτων. Τούτο ενδέχεται να οδηγήσει σε οικονομικές απώλειες στους τομείς της αλιείας και του τουρισμού.

Υπάρχουν ορισμένα γεωργο-περιβαλλοντικά προγράμματα για την περαιτέρω μείωση της απόπλυσης νιτρικών αλάτων σε υδάτινο περιβάλλον και τη μείωση των αντλήσεων. Εντούτοις, τα υποχρεωτικά μέτρα, για παράδειγμα, που αποφρέουν από την εφαρμογή της οδηγίας για τα νιτρικά άλατα, δεν αποτελούν το αντικείμενο γεωργο-περιβαλλοντικών πληρωμών. Τούτο δύναται να θεωρηθεί ως άμεση συνέπεια της αρχής ο ρυπαίνων πληρώνει, που απαιτεί να τηρούν οι γεωργοί ορισμένα ελάχιστα περιβαλλοντικά πρότυπα όπως, για παράδειγμα, εκείνα που προβλέπονται στην κοινοτική νομοθεσία όπως στην οδηγία για τα νιτρικά άλατα, χωρίς να λαμβάνουν επιλέον αμοιβή.

Μια επιπλέον πηγή περιβαλλοντικής μόλυνσης είναι η χρησιμοποίηση φυτοφαρμάκων κατά τρόπο που επιτρέπει στα κατάλοιπα να εισέρχονται σε αποθέματα ύδατος, σε ύδατα επιφάνειας και σε υπόγεια ύδατα. Υπάρχουν κανόνες της ΕΕ για τον έλεγχο των ανωτάτων ορίων φυτοφαρμάκων στη γεωργική παραγωγή(12). Για τον περιορισμό των καταλοίπων φυτοφαρμάκων στα ύδατα, για παράδειγμα, με την εφαρμογή προηγμένης ολοκληρωμένης διαχείρισης ή βιολογικών μεθόδων γεωργικής παραγωγής, εφαρμόζονται στο πλαίσιο γεωργο-περιβαλλοντικών προγραμμάτων, μέτρα τα οποία ενδέχεται να συμβάλλουν στη βελτίωση της κατάστασης. Εντούτοις, θα απαιτηθεί να ληφθούν περαιτέρω μέτρα για τον αποτελεσματικότερο έλεγχο της χρησιμοποίησης φυτοφαρμάκων, έτσι ώστε να μειωθεί η μόλυνση των υδάτων.

Η αποστράγγιση γαιών και η άρδευση ενδέχεται να οδηγήσουν στην καταστροφή των φυσικών οικοτόπων, που αποτελούσε μέρος των συνθηκών υγρασίας ή ξηρασίας που υπήρχαν πριν από τις πρωτοβουλίες διαχείρισης του ύδατος. Επιπλέον, η αποτελεσματική αποστράγγιση γης και η προστασία πλημμυρισμένων λειμώνουν δύναται να οδηγήσει σε πλημμύρες, με την αύξηση της μέγιστης ταχύτητας απορροής σε συστήματα ποταμών. Ο κίνδυνος αυτός μειώνεται με ενδεδειγμένα γεωργικά συστήματα, συμπεριλαμβανομένης της διαρκούς χρησιμοποίησης πεδίων κατακλύσεως.

Η νομοθεσία της ΕΕ για τα ύδατα υποστηρίζεται από ένα νέο μέσο που καλείται "οδηγία-πλαίσιο για το νερό", που θα απλουστεύσει και θα δώσει νέα κατεύθυνση στην υφιστάμενη νομοθεσία. Εντούτοις, τούτο δεν θα μεταβάλει τον ρόλο της νομοθεσίας για τα νιτρικά άλατα και τα φυτοφάρμακα, που περιγράφηκε ανωτέρω.

2.3. Χρήση της γης και έδαφος

Η γεωργική γη απειλείται σοβαρά σε πολλές περιοχές της ΕΕ από εναλλακτικές χρήσεις της γης και ακατάλληλες πρακτικές χρήσης της γης. Ειδικότερα, αγροί που χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία οικισμών και την εγκατάσταση βιομηχανικών μονάδων, καθώς και για το επεκτεινόμενο δίκτυο μεταφορών, στερούν, πλήρως ορισμένες φορές, από τη γη την περιβαλλοντική της αξία. Αντίθετα, η γεωργία διατηρεί τη γη σε κπολλές περιπτώσεις, παρά το γεγονός ότι ενδέχεται να ασκείται αρνητική πίεση στην ποιότητα του εδάφους. Οι επιζήμιες επιπτώσεις εμπίπτουν σε 3 κατηγορίες:

- φυσική υποβάθμιση, όπως είναι η διάβρωση, η απερήμωση, οι πλημμύρες και η καθίζηση·

- χημική υποβάθμιση, όπως είναι οι μεταβολές ως προς την οξύτητα, την αλμυρότητα, η μόλυνση από φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα, κ.λπ.·

- η βιολογική υποβάθμιση, που περιλαμβάνει μεταβολές σε μικροοργανισμούς και στην περιεκτικότητα του εδάφους σε χούμο.

Οι βασικές γεωργικές αιτίες για τη διάβρωση του εδάφους είναι οι μη αειφόρες γεωργικές πρακτικές σε κεκλιμένες εκτάσεις, όπως είναι η έλλειψη μέτρων αποτελεσματικού ελέγχου της διάβρωσης στα συστήματα παραγωγής, όπως σε ορισμένες μορφές εντατικής παραγωγής φρούτων και ελαιόδενδρων, η συμπίεση του εδάφους μέσω της χρήσης βαρέων μηχανημάτων, τα συστήματα συγκομιδής που εγκαταλείπουν το έδαφος γυμνό κατά τη διάρκεια των βροχοπτώσεων, τα ακατάλληλα συστήματα άρδευσης, η καύση των καταλοίπων της παραγωγής, η απομάκρυνση δένδρων και θάμνων από τα πρανή ποταμών και η μονοκαλλιέργεια χωρίς προστασία του εδάφους.

Παράλληλα, ορισμένα συστήματα γεωργικής εκμετάλλευσης, όπως είναι η ελεγχόμενη βοσκή, η παρουσία θάμνων και δένδρων και τα παραδοσιακά συστήματα αμειψισποράς, ενδέχεται να αποδειχθούν σημαντικά για τη διατήρηση της ποιότητας του εδάφους. Αρκετά γεωργο-περιβαλλοντικά προγράμματα έχουν ως στόχο τη διατήρηση των πόρων του εδάφους. Πρόκειται για προγράμματα για τη διασφάλιση ορισμένων εναλλαγών των καλλιεργειών κει ειδικότερα για την προώθηση της βιολογικής γεωργίας. Υπάρχουν επίσης προγράμματα για την προστασία από τη διάβρωση και τους κινδύνους πυρκαγιάς, ιδίως όσον αφορά τις εγκαταλειμένες εκτάσεις. Τα προγράμματα αναδάσωσης δυνάμει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2080/92 μπορούν επίσης να αποτελέσουν σημαντική συμβολή στην μείωση της διάβρωσης του εδάφους.

Παρά τα θετικά αποτελέσματα που επετεύχθησαν σε περιοχές που καλύπτονται από γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα ή μέτρα αναδάσωσης, η διάβρωση του εδάφους αυξάνεται. Περί τα 115 εκατομμύρια εκτάρια στην Ευρώπη διαβρώνονται από το νερό και 42 εκατομμύρια εκτάρια από τον άνεμο. Ιδιαίτερα προβλήματα υπάρχουν στην περιοχή της Μεσογείου(13).

2.4. Ατμοσφαιρικές και κλιματικές μεταβολές και μείωση του όζοντος

Η γεωργία, ιδίως ως αποτέλεσμα του αυξανόμενου αριθμιού ζώων κατά τα τελευταία 40 έτη, αποτελεί κύρια πηγή εκπομπών αμμωνίας, που οδηγεί στην μεταβολή της οξύτητας του εδάφους και των υδάτων και συμβάλλει σε ζημιές στα δάση μέσω της οξύτητας των βροχοπτώσεων. Επιπλέον, μαζί με το φυσικό περιβάλλον η γεωργία αποτελεί κύρια πηγή εκπομπών μεθανίου από την κτηνοτροφική παραγωγή και νιτρικού οξέος από λιπάσματα, που συμβάλλουν στη δημιουργία του φαινομένου του θερμοκηπίου. Το μεθυλοβρωμίδιο, που είναι μια ουσία μειώνει το όζον, έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως στη φυτοκομία και η Επιτροπή αναζητεί πλέον τρόπους για να επιταχύνει τον περιορισμό της χρήσης της. Επιπλέον, τα συστατικά φυτοφαρμάκων δύνανται να μεταφέρονται στην ατμόσφαιρα και να επικάθονται σε άλλα σημεία μέσω του ανέμου ή των βροχοπτώσεων.

Κατά κανόνα, οι γεωργικές πρακτικές, οι οποίες εντατικοποιούν τη χρήση εισροών, θα αυξήσουν τις εκπομπές. Εντούτοις, στην περίπτωση του μεθανίου(14) ένα εκτατικό σύστημα κτηνοτροφικής παραγωγής, το οποίο προϋποθέτει τη χρήση λιγότερο θρεπτικών χορτονομών για μεγαλύτερη περίοδο σε σχέση με την εντατική παραγωγή, οδηγεί σε ουσιαστικά υψηλότερα επίπεδα παραγωγής μεθανίου ανάμονάδα κτηνοτροφικής παραγωγής. Ορισμένες επιλογές που συνίστανται στη μείωση της ποσότητας μεθανίου που παράγεται από την κτηνοτροφική παραγωγή, συνεπάγονται επομένως την αύξηση της παραγωγικότητας. Εντούτοις, η εξέταση της μετρούμενης ρύπανσης των υδάτων και του μειωμένου δυναμικού βιοποικιλότητας στην εν λόγω επιλογή, δημιουργεί ερωτηματικά σχετικά με το συνολικό όφελος που προκύπτει από αυτή.

Όσον αφορά την πολιτική της ΕΕ στον τομέα αυτό, ορισμένα επενδυτικά προγράμματα αποσκοπούν στη δημιουργία μονάδων επεξεργασίας για τη μείωση των εκπομπών ή την ανάκτηση αερίων. Εντούτοις, παρά το γεγονός ότι η συμβουλή του γεωργικού τομέα στη ρύπανσης της ατμόσφαιρας έχει αποδειχθεί, δεν έχει χαραχθεί ιδιαίτερη γεωργο-περιβαλλοντική στρατηγική για την αντιμετώπιση των εν λόγω επιπτώσεων. Σχετικά με την εντατική ή την εκτατική γεωργική παραγωγή, η ισορροπία των περιβαλλοντικών οφελών έχει διαπιστωθεί ότι επιτυγχάνεται με την εκτατική γεωργική παραγωγή, παρά το γεγονός ότι οδηγεί σε μεγαλύτερες εκπομπές μεθανίου.

Οι εκπομπές μεθανίου στο σύνολό τους αναμένεται να μειωθούν σημαντικά μέχρι το 2010, λόγω των εφαρμοζόμενων πρωτοβουλιών, ιδίως σε επίπεδο κρατών μελών. Στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000, υπάρχουν ορισμένα συγκεκριμένα κοινά μέτρα ΕΚ, καθώς και άλλα μέτρα που παρέχουν ευρύτερο πεδίο για δράση σε εθνική και περιφερειακή κλίμακα και θα συμβάλλουν στη μείωση των εκπομπών(15).

Επιπλέον, η παραγωγή άλλων γεωργικών προϊόντων εκτός των τροφίμων, όπως είναι οι ελαιούχοι σπόροι και τα βιοαέρια, θα μπορούσε να παράσχει σημαντική συμβολή στη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO2 και άλλων εκπομπών που ρυπαίνουν, μέσω της ανάπτυξης ανανεώσιμων ενεργειακών πηγών.

Όσον αφορά συγκεκριμένα τη συμβολή της βιομάζας και των βιοαερίων στη μείωση των εκπομπών, η μείωση των εκοπομπών CO2 θα προέλθει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Λευκού Βιβλίου για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, από μία ετήσια αύξηση 90 εκτατομμύρια τόνων ισοδύναμου πετρελαίου (ΤΙΠ) που παράγονται από βιομάζα: 30 εκτατομμύρια τόνοι από ξυλεία και γεωργικά απόβλητα, 45 εκτατομμύρια τόνοι από ενεργειακές φυτείες (18 ΤΙΠ από υγρά βιοκαύσιμα και 27 ΤΙΠ από στερεά βιοκαύσιμα) και 15 ΤΙΠ από βιοαέρια. Θα πρέπει να τονισθεί ότι η παραγωγή βιοαερίου συμβάλλει επίσης στη μείωση των εκπομπών μεθανίου και συνεπώς έχει διττή λειτουργία στην καταπολέμηση των κλιματικών μεταβολών.

Κατά την ανάπτυξη του τομέα εκτός των προϊόντων διατροφής θα απαιτηθεί να εξασφαλιστεί ότι οι συνολικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα είναι θετικές. Όπως υποδεικνύεται στον προτεινόμενο κανονισμό για τη στήριξη της ανάπτυξης της υπαίθρου, προβλέπονται τρία είδη ενισχύσεων για τις δασώσεις με ταχυαυξή είδη σε φυτείες βραχείας αμειψισποράς (κόστος φυτεύσεων, ετήσια πριμοδότηση για την κάλυψη των δαπανών συντήρησης επί κατ' ανώτατο όριο 5 έτη, ετήσια πριμοδότηση για την κάλυψη της απώλειας εισοδημάτων επί κατ' ανώτατο όριο 20 έτη) υπό την προϋπόθεση της τήρησης των τοπικών περιβαλλοντικών συνθηκών.

Όσον αφορά τα βιοκαύσιμα, το ενεργειακό και περιβαλλοντικό ισοζύγιο είναι, σε γενικές γραμμές, θετικό και η Επιτροπή ενθαρρύνει την ταυτόχρονη ανάπτυξή τους σε ενεργειακό και γεωργικό πλαίσιο και στο πλαίσιο των μέτρων για την καταπολέμηση των κλιματικών μεταβολών. Η προτεινόμενη οδηγία που αφορά τη φορολόγηση των ενεργειακών προϊόντων [COM(97) 30 της 13.3.1997] προβλέπει τη δυνατότητα απαλλαγής τους. Η ήδη ισχύουσα νομοθεσία προβλέπει τη δυνατότητα φορολογικών απαλλαγών για τα βιοκαύσιμα στα πλαίσια πρότυπων πειραματικών έργων (οδηγία 92/81 της 19.10.1992). Αναμένοντας την έγκριση της νέας πρότασης, η Επιτροπή εισηγήθηκε, στο προαναφερθέν Λευκό Βιβλίο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μερίδιο αγοράς μέχρι 2 % να θεωρείται ότι εξακολουθεί να βρίσκεται σε στάδιο πρότυπου πειραματικού έργου.

Από πρόσφατες αναλύσεις προκύπτει ότι η ανάπτυξη του τομέα εκτός των προϊόντων διατροφής θα χρειαστεί να συνδυαστεί με ενδεδειγμένα φορολογικά μέτρα(16).

2.5. Βιοποικιλότητα

Το αγροτικό περιβάλλον είναι ουσιαστικά ένα ζωντανό περιβάλλον. Οι πολύπλοκες οικολογικές διεργασίες της χλωρίδας και της πανίδας έχουν προσαρμοστεί και έχουν επηρεαστεί από τις γεωργικές δραστηριότητες. Στην Ευρώπη, η εν λόγω σχέση συμβίωσης έχει εξελιχθεί όχι μόνο μέσα στους αιώνες αλλά από χιλιάδων ετών. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο κύκλος ζωής πολλών ειδών εξαρτάται από τη συνέχιση των γεωργικών μεθόδων. Επομένως, για παράδειγμα, από τη στιγμή που κοινά πτηνά όπως είναι ο πυροκόραξ (Pyrrhocorax pyrrhocorax), που περιορίζεται σήμερα σε λίγες περιοχές στην Ευρώπη, εξαρτάται από την ύπαρξη παραδοσιακών λειμώνων. Ένα άλλο παράδειγμα είναι το γενικά απειλούμενο πτηνό της στέπας, ο αγριόγαλος "Otis tarda", το οποίο ευδοκιμεί σε εκτεταμένες περιοχές αγραναπαυμένων εκτάσεων σιτηρών και βοσκοτόπων στην Ισπανία και την Πορτογαλία.

Η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ διασφαλίζει τον εντοπισμό και καθορισμό των ιδιαίτερα πολύτιμων οικοτόπων σύμφωνα με τις οδηγίες για τους φυσικούς οικοτόπους και, τα άγρια πτηνά(17). Απαιτούν από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν τα απαραίτητα μέτρα διατήρησης, τα οποία συχνά απαιτούν τη συνέχιση των γεωργικών δραστηριοτήτων και τα οποία οδήγησαν στη δημιουργία του δικτύου Natura 2000.

Η βιοποικιλότητα που εξαρτάται από τον γεωργικό τομέα δεν περιορίζεται στις περιοχές του Nartura 2000. Περισσότερο από το 70 % των απειλούμενων ειδών φυτών με αγγειώδεις ιστούς στη Σουηδία εξαρτώνται από τις "ανοικτές" γεωργικές εκτάσεις. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, η από αιώνων πρακτική της κοπής του χόρτου παρήγαγε διαφορετική χλωρίδα, προσαρμοσμένη σε μια ταχεία περίοδο ανάπτυξης και σπορά πριν από το θερισμό. Η μέθοδος της πρώιμης κοπής του χόρτου και η μεταγενέστερη παρακμή της οδήγησαν αναπόφευκτα σε μείωση του χόρτου των λιβαδιών.

Η βιοποικιλότητα που συνδέεται με τον γεωργικό τομέα αντιμετωπίζει κυρίως δύο προβλήματα: την εντατικοποίηση της γεωργικής εκμετάλλευσης και την ανεπαρκή χρησιμοποίηση των γαιών. Οι δεσμοί μεταξύ της εντατικοποίησης και της ποικιλότητας εξακολουθούν να μελετώνται(18), μπορούμε όμως να αναφέρουμε μεταξύ των κυριότερων παραγόντων μεταβολής:

- την αυξημένη χρησιμοποίηση λιπασμάτων (οργανικών ή όχι)·

- τη βελτίωση των γαιών· αποστράγγιση και άρδευση·

- μια μεγαλύτερη εξειδίκευση, όπως είναι η μονοκαλλιέργεια και τη μείωση των μεικτών εκμεταλλεύσεων. Η διαδικασία αυτή μπορεί να προωθηθεί με την αναδιανομή γαιών (αναδασμός) και την ορθολογική εκμετάλλευση των αγροτεμαχίων·

- την εξαφάνιση των παρυφών των αγρών και των μη καλλιεργούμενων ζωνών οικοτόπων, όπως των υγρών ζωνών, των δασωμένων γεωργικών γαιών και των φρακτών·

- την παράλογη χρησιμοποίηση φυτοφαρμάκων·

- την αντικατάσταση παραδοσιακών μεθόδων και ιδίως της κοπής του χόρτου από την ενσίρωση και της προσωρινής αγρανάπαυσης από τη μόνιμη παραγωγή σιτηρών·

- τον αυξημένο βαθμό εκμηχάνισης που δημιουργεί συμπαγή εδάφη.

Ο συνδυασμός ορισμένων από τις προαναφερθείσες πρακτικές πιστεύεται, για παράδειγμα, ότι έχει συμβάλει στη μείωση του αριθμού των πτηνών σε γεωργικές εκτάσεις(19). Εντούτοις, θα πρέπει να σημειωθεί το γεγονός ότι υπάρχουν περιπτώσεις κατά τις οποίες γεωργικές γαίες αποσύρονται από τη γεωργική εκμετάλλευση με σκοπό τη διατήρηση του φυσικού τοπίου, χωρίς να επιτυγχάνοτναι στη συνέχεια οι στόχοι προστασίας. Ως εκ τούτου, οι κατάλληλες γεωργικές πρακτικές χρειάστηκε να εφαρμοστούν εκ νέου έτσι ώστε να δημιουργηθούν ευνοϊκές συνθήκες για τα πτηνία. Τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα αναπτύσσουν επί του παρόντος πρακτικές για τη διατήρηση και τη βελτίωση του πληθυσμού των πτηνών.

Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα έχουν εφαρμογοστεί δυνάμει του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92 για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, για παράδειγμα μέσω της μείωσης ή της παύσης της χρησιμοποίησης λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και της διατήρησης των μεθόδων αμειψισποράς. Μεταξύ των εν λόγω μέτρων περιλαμβάνεται η δημιουργία της βιολογικής γεωργίας, η ολοκληρωμένη διαχείριση καλλιεργειών, η παύση της καλλιέργειας των παρυφών των αγρών και ειδικά μέτρα, που έχουν δοκιμαστεί χάρη στα φυσικά προϊόντα LIFE, και αφορούν συγκεκριμένους οικοτόπους. Υπάρχουν επίσης μέτρα διαχείρισης δασωμένων γεωργικών γαιών, υγρών ζωνών και φρακτών, τα οποία είναι επωφελή για την χλωρίδα και την πανίδα.

Όσον αφορά την ελλιπή χρησιμοποίηση των γεωργικών γαιών, η εγκατάλειψη δύναται να έχει καταστροφικές επιπτώσεις για το φυσικό περιβάλλον. Στις ορεινές περιοχές ή σε άλλες μειονεκτικές ζώντες όπως είναι οι άγονες ή οι βόρειες ζώνες, η παύση των γεωργικών δραστηριοτήτων συνεπάγεται την ταχεία εμφάνιση θάμνων και στη συνέχεια δασών, συνοδευόμενων από μείωση του υψηλού επιπέδου βιοποικιλότητας που συνδέεται με τις γεωργικές δραστηριότητες. Εντούτοις, ελλείψει ενδεδειγμένων πρακτικών, η εξακολούθηση γεωργικών δραστηριοτήτων δεν επαρκεί απαραίτητα για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Κατά συνέπεια, εφόσον η ελεγχόμενη βοσκή αντικαθίσταται από συστήματα εποχιακής βοσκής μεγάλης κλίμακας, το ημιφυσικό περιβάλλον ενδέχεται να υποβαθμιστεί. Η προβλεπόμενη στήριξη από την ΚΓΠ δύναται να διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο στη διατήρηση των απειλούμενων γεωργικών συστημάτων, ιδίως μέσω της εφαρμογής μέτρων στις μειονεκτικές ζώνες και ειδικότερα στις περιθωριακές ζώνες όπου η γεωργική δραστηριότητα απειλείται με εξαφάνιση. Εξάλλου, τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα των προσπαθειών που καταβάλλονται για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας που συνδέεται με τις γεωργικές δραστηριότητες στις εν λόγω ζώνες. Αποτελούν επομένως ένα μόνιμο και συγκεκριμένο στοιχείο της κοινοτικής προσέγγισης όσον αφορά την προστασία της βιοποικιλότητας.

Το 20 % περίπου των γεωργικών γαιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης καλύπτονται επί του παρόντος από γεωργοπεριβαλλοντικές εκμεταλλεύσεις, ποσοστό που υπερβαίνει τον στόχο του 15 % που καθορίστηκε αρχικά μέχρι το έτος 2000 στο Πέμπτο Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Δράσης· εντούτοις, πέντε κράτη μέλη αντιπροσωπεύουν το 86 % των δαπανών. Η υλοποίηση των εν λόγω προγραμμάτων είναι κατά κανόνα βραδεία στις ζώνες με υψηλή και εντατική γεωργική παραγωγή. Στις ζώνες αυτές, η βιοποικιλότητα κινδυνεύει να αντιμετωπίσει αυξανόμενες πιέσεις.

2.6. Φυσικό τοπίο

Μια περισσότερο ολοκληρωμένη εικόνα μπορεί να δοθεί εξετάζοντας ολόκληρο το φυσικό τοπίο. Η λεπτομερής ανάλυση ενός φυσικού τοπίου επιτρέπει τον εντοπισμό όλων των διαδικασιών και χαρακτηριστικών στο σύνολό τους. Με βάση την περιγραφή αυτή, είναι ευκολότερο να πραγματοποιηθούν οι πολιτικές επιλογές για να χαραχθεί η επιθυμητή κατεύθυνση για ανάπτυξη. Θα πρέπει επομένως να εξισορροπηθούν τα αντίθετα συμφέροντα, να αξιοποιηθούν όσο το δυνατό περισσότερο τα θετικά στοιχεία και να μειωθούν τα αρνητικά στοιχεία.

Ένα φυσικό τοπίο δύναται να θεωρηθεί ως ένα σύστημα που περιλαμβάνει ένα συγκεκριμένο γεωλογικό χαρακτηριστικό, μια χρήση της γης, φυσικά και τεχνητά χαρακτηριστικά, τη χλωρίδα και την πανίδα, τις πηγές ύδατος και το κλίμα. Στα χαρακτηριστικά αυτά θα πρέπει να προστεθούν το σύστημα οικοτόπων καθώς και κοινωνικο-οικονομικοί παράγοντες. Οι γεωργικές δραστηριότητες δεν είναι παντού παρούσες στο φυσικό τοπίο, δεδομένου όμως ότι καλύπτουν το 51 % του κοινοτικού εδάφους, δύνανται να θεωρηθούν ως η κύρια μορφή χρήσης της γης. Συνεπώς, οι γεωργοί διαχειρίστηκαν, ιστορικά και σε μεγάλο βαθμό επιπόλαια, την ανάπτυξη και την προστασία του φυσικού τοπίου. Στο πλαίσιο της παραγωγής τροφίμων, ινών και καυσίμων για την κάλυψη των αναγκών τους ή για την απόκτηση κέρδους, οι γεωργοί παρέσχαν δωρεάν οφέλη περιβαλλοντικού, κοινωνικού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα.

Ιδιαίτερα, η διατήρηση και η βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος επιτρέπουν την ικανοποίηση των αναγκών των ατόμων που επιθυμούν να απολαύσουν μια αυθεντική εμπειρία της υπαίθρου, κοντά στη φύση και μακριά από τις πυκνοκατικημένες περιοχές· το τοπίο αποτελεί συνεπώς ουσιώδες συστατικό του τουριστικού δυναμικού των αγροτικών περιοχών.

Το φυσικό τοπίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τις γεωργικές πρακτικές οι οποίες το διαμόρφωσαν. Όπως και η βιοποικιλότητα, το φυσικό τοπίο απειλείται επίσης από την εγκατάλειψη των γεωργικών δραστηριοτήτων ή από την μεταβολή των γεωργικών πρακτικών.

Όταν δημιουργήθηκε το γεωργικό τοπίο, το βασικό κίνητρο ήταν η οικονομική αναγκαιότητα και οι γεωργοί ανταποκρίθηκαν υιοθετώντας την πλέον σύγχρονη γεωργική τεχνολογία. Απαιτήθηκαν πέτρινα τοιχία για την οριοθέτηση των αγρών και για τον έλεγχο των αποθεμάτων. Εντούτοις, η τεχνολογία εξελίχθηκε σε τέτοιο βαθμό που οι απαιτήσεις είναι πλέον τελείως διαφορετικές. Κανένας ιδιοκτήτης γεωργικής εκμετάλλευσης που ενδιαφέρεται για το οικονομικό συμφέρον του δεν θα διανοείτο σήμερα να κατασκευάσει ένα πέτρινο τείχος στη θέση ενός φράκτη· επίσης, δεν έχει πλέον ύπαρξης η βλαστολόγηση της ιτιάς. Κατά το 1998, οι ιδιοκτήτες γεωργικών εκμεταλλεύσεων που επιλέγουν οικονομικά βιώσιμες γεωργικές μεθόδους, αντιλαμβάνονται ότι πρέπει να θυσιαστούν πολλά χαρακτηριστικά του παραδοσιακού τοπίου.

Οι αναβαθμίδες από πέτρα ή λάσπη δεν επιδιορθώνονται πλέον και εγκαταλείπονται με αποτέλεσμα τη διάβρωση ή ακόμη και τη μείωση του γεωργικού δυναμικού. Η επιδιόρθωση πέτρινων τοιχίων είναι δαπανηρή και η τοίχοι αυτοί αντικαταστάθηκαν στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις από την ηλεκτρική περίφραξη. Η ζωντανή ύπαιθρος, δηλαδή τα κορφολογημένα και κλαδεμένα δένδρα, οι μικροί και διάσπαρτοι αγροί, οι δασωμένες γεωργικές εκτάσεις και οι φράκτες, τα μωσαϊκό διαφόρων καλλιεργειών και τα παραδοσιακά συστήματα αμειψισποράς, συμπεριλαμβανομένων των βοσκοτόπων και της προσωρινής αγρανάπαυσης, απειλούνται επίσης από την εμπορική πραγματικότητα που αντιμετωπίζει ο γεωργικός τομέας.

Στις περιθωριακές ζώνες καλλιέργειας, η διατήρηση του παραδοσιακού τοπίου αντιμετωπίζει μια διπλή πρόκληση. Οι γεωργοί όχι μόνο είναι υποχρεωμένοι να υιοθετήσουν ορισμένες περιβαλλοντικές μεθόδους, αλλά πρέπει και να παραμείνουν στη γη τους. Η πλήρης ή η μερική εγκατάλειψη που λαμβάνει τη μορφή ανεπαρκούς χρησιμοποίησης της γης ή χέρσωσης, ή ακόμη συνένωσης εκμεταλλεύσεων, αποτελεί μια πραγματικότητα σε ορισμένες περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και είναι σαφές το γεγονός ότι όταν παρακμάζουν οι γεωργικές δραστηριότητες, οι θάμνοι και το δάσος κερδίζουν έδαφος και οδηγείται σε εξαφάνιση το ανοικτό φυσικό τοπίο. Στις ζώνες παραγωγής, οι γεωργοί θα οδηγηθούν κάτω από πίεση να βελτιώσουν την απόδοση και να περιορίσουν τα χαρακτηριστικά του τοπίου.

Πολλά προγράμματα υπάρχουν στα κράτη μέλη για την αντιμετώπιση του κόστους της προστασίας του τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομιάς του, στο πλαίσιο των γεωργο-περιβαλλοντικών ρυθμίσεων. Σε μειονεκτικές περιοχές, οι αντισταθμιστικές αποζημιώσεις έχουν ως στόχο να ενθαρρύνουν τους γεωργούς να διατηρήσουν και να μην εγκαταλείψουν την ύπαιθρο.

3. ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

3.1. Εξελίξεις στο συνολικό πλαίσιο της πολιτικής

Κατά το 1995 η Επιτροπή προέβη στην επανεξέταση των προοπτικών για τις αγορές και ενδέχεται να απαιτηθούν οι απαραίτητες οι απαραίτητες πολιτικές προσαρμογές. Ειδικότερα, υποβλήθηκε, τον Δεκέμβριο του 1995 στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Μαδρίτης μια στρατηγική μελέτη(20). Το έγγραφο αυτό κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η μεταρρύθμιση θα είναι απαραίτητη για λόγους εσωτερικούς της ΕΕ, έτσι ώστε να διασφαλιστεί η ισορροπία μεταξύ της προσφοράς και της ζήτησης και να αντιμετωπιστούν προβλήματα που αφορούν το περιβάλλον και τους καταναλωτές. Η επανεξέταση κάλυπτε επίσης την κατάσταση όσον αφορά τη διεύρυνση με την προσχώρηση χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η στρατηγική μελέτη συνιστούσε τη διατήρηση των προσανατολισμών της μεταρρύθμισης που εγκρίθηκαν κατά το 1992, δηλαδή την προώθηση της ανταγωνιστικότητας με τη μείωση των εγγυημένων τιμών, την αύξηση των χωριστών άμεσων πληρωμών και την ενίσχυση της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης. η προσέγγιση αυτή εγκρίθηκε από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων στη Μαδρίτη.

Κατά το 1996 η Επιτροπή διοργάνωσε τη Διάσκεψη του Cork σχετικά με την αγροτική ανάπτυξη(21), με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων σε θέματα αγροτικής ανάπτυξης από ολόκληρη την ΕΕ. Στην συγκέντρωση αυτή, αναπτύχθηκαν ιδέες για την επίτευξη μιας αειφόρου και συνεκτικής πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης, με βάση τις περιφερειακές ανάγκες και δυνατότητες και με επίκεντρο τη γεωργική πολιτική.

Όσον αφορά τα γεωργο-περιβαλλοντικά προγράμματα, η αξιολόγησή τους αποτέλεσε προτεραιότητα της πολιτικής υλοποίησης την οποία έχει χαράξει η Επιροπή(22). Κατά το 1996 διευκρινίστηκαν οι νομικές υποχρεώσεις των κρατών μελών να αξιολογήσουν τα προγράμματα τους(23) και έκτοτε έχουν συνταχθεί εκθέσεις αξιολόγησης από τις αρμόδιες αρχές. Ως αποτέλεσμα των αξιολογήσεων και της επανεξέτασης προγραμμάτων, πραγματοποιήθηκαν προσαρμογές στα περισσότερα προγράμματα και η διαδικασία αυτή θα εξακολουθήσει. Οι περισσότερες προσαρμογές των προγραμμάτων σχεδιάστηκαν για να εξασφαλίσουν τη βελτιστοποίηση των θετικών επιπτώσεων για το περιβάλλον και την αντιστοιχία των συντελεστών των πληρωμών, έτσι ώστε να αποφευχθούν οι ανεπαρκείς ή οι υπερβολικές πληρωμές. Το Νοέμβριο του 1998, η Επιτροπή δημοσίευσε ένα έγγραφο αξιολόγησης που αφορούσε γεωργο-περιβαλλοντικά προγράμματα, με βάση 150 εκθέσεις που έλαβε από κράτημέλη. Στο έγγραφο αυτό παρατίθεντο λεπτομερώς τα πολλαπλά θετικά αποτελέσματα των προγραμμάτων καθώς και ορισμένες ελλείψεις και ανεπάρκειες(24).

Τον Ιούλιο του 1997, η Επιτροπή δημοσίευσε ανακοίνωση με τίτλο "Πρόγραμμα Δράσης 2000"(25). Η ανακοίνωση αυτή περιελάμβανε τα αποτελέσματα της αναθεώρησης της πολιτικής και ειδικότερα τις προοπτικές για τη χρηματοδότηση και τη λειτουργία της ΚΓΠ μετά από τις μεταρρυθμίσεις του 1992, καθώς και συστάσεις για το μέλλον. Μετά από διαβουλεύσεις, ιδίως με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη, η ευρεία στρατηγική για τις μεταβολές στην αγορά και η συνοπτική παρουσίαση προγραμμάτων πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης, διαμορφώθηκαν στη συνέχεια σε νομοθετικά κείμενα που προτάθηκαν από την Επιτροπή(26) το Μάρτιο του 1998.

Τον Φεβρουάριο του 1998, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε ανακοίνωση προς το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο σχετικά με την στρατηγική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στον τομέα της βιοποικιλότητας [COM(98) 42], στην οποία καθορίζονται οι προσανατολισμοί της πολιτικής για την ενσωμάτωση των προβλημάτων βιοποικιλότητας στον γεωργικό τομέα. Το Συμβούλιο, στο πόρισμά του της 16ης-17ης Ιουνίου 1998 και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο ψήφισμά του της 20ής Οκτωβρίου 1998 προσυπέγραψαν τη στρατηγική αυτή. Η εν λόγω στρατηγική απαιτεί την ανάπτυξη ενός προγράμματος δράσης.

Τον Ιούνιο του 1998, η Επιτροπή ενέκρινε ανακοίνωση προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με τίτλο "Κλιματικές μεταβολές - Για μια στρατηγικής της ΕΕ μετά τη Διάσκεψη του Κυότο". Το έγγραφο αυτό παρέχει ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να διαμορφώσει μια στρατηγική για την αντιμετώπιση των δεσμεύσεών της στο πλαίσιο του Πρωτοκόλλου, που περιλαμβάνουν την συμμετοχή στην ανάληψη αρμοδιοτήτων υλοποίησης, ευέλικτους μηχανισμούς, παρακολούθηση και ενίσχυση του διαλόγου με γεωργικό τομέα, όπως είναι η ενίσχυση της έρευνας, η λήψη ενδεδειγμένων μέτρων δάσωσης, η προώθηση καλλιεργειών για την ανανεώσιμη ενέργεια, η μείωση των εκπομπών μεθανίου και νιτρικού οξέως(27).

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Κάρντιφ, τον Ιούλιο του 1998, ενέκρινε, μεταξύ άλλων, την αρχή ότι οι βασικές προτάσεις τις οποίες υποβάλλει η Επιτροπή πρέπει να συνοδεύονται από εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών τους. Αναγνωρίζει τις προσπάθειες της Επιτροπής να εντάξει περιβαλλοντικούς προβληματισμούς σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές και την ανάγκη να αξιολογείται η ενσωμάτωση αυτή σε κάθε απόφαση, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν το Πρόγραμμα Δράσης 2000. Καλούσε όλους τους σχετικούς μηχανισμούς του Συμβουλίου να καταρτίσουν τις δικές τους στρατηγικές έτσι ώστε να υλοποιηθεί η περιβαλλοντική ενσωμάτωση και η αειφόρος ανάπτυξη στους αντίστοιχους τομείς πολιτικής τους. Καλούσε, μεταξύ άλλων, το Συμβούλιο Γεωργίας να θέσει σε εφαρμογή τη διαδικασία αυτή.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βιέννης επιβεβαίωσε, τον Δεκέμβριο του 1998 τη δέσμευση να ενσωματωθεί το περιβάλλον και η αειφόρος ανάπτυξη σε όλες τις κοινοτικές πολιτικές και κάλεσε το Συμβούλιο Γεωργίας να συνεχίσει το έργο του έτσι ώστε να υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ελσίνκι μια συγκεκριμένη στρατηγική που θα περιλαμβάνει χρονοδιάγραμμα για τη λήψη περαιτέρω μέτρων, καθώς και μια δέσμη δεικτών. Το Συμβούλιο αναγνώρισε επίσης τη σημασία να διασφαλισεί η δέουσα αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ενσωμάτωσης στις αποφάσεις που πρόκειται να ληφθούν σε θέματα αγροτικής πολιτικής στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000.

3.2. Περιβαλλοντικά στοιχεία της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000

3.2.1. Γενικές κατευθύνσεις

Όπως είναι σαφές από το κεφάλαιο 2, τα μέσα που διαθέτει η ΚΓΠ αποτελούν μόνο μικρό μέρος της κοινοτικής πολιτικής που αφορά την προστασία του χρησιμοποιούμενου για γεωργικούς σκοπούς περιβάλλοντος. Επιπλέον, πέραν των προαναφερόμενων μέτρων, τα περισσότερα κράτη μέλη διαθέτουν τα δικά τους μέτρα πολιτικής για το περιβάλλον, για την πρόληψη της ρύπανσης, για τον καθορισμό ορίων για τις γεωργικές δραστηριότητες που προκαλούν αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, και για την προστασία της φυσικής τους κληρονομιάς.

Βεβαίως, πρέπει να εξεταστεί το πλήρες πλαίσιο των προτάσεων της ΚΓΠ. Η μεταρρύθμιση αυτή αποσκοπεί στην προετοιμασία της ευρωπαϊκής γεωργίας ενόψει του 21ου αιώνα και ενόψει της διεύρυνσης της ΕΕ. Οι εσωτερικές πιέσεις επί των εγχώριων αγορών, που προκύπουν από την αυξημένη παραγωγικότητα και την βραδύτερη αύξηση ή την μακροπρόθεσμη μείωση της κατανάλωσης σε ορισμένους βασικούς τομείς (ιδίως των σιτηρών και του βοείου κρέατος), οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι οι γεωργικές δραστηριότητες πρέπει να γίνουν αποδοτικότερες και να ανταποκρίνονται καλύτερα στη ζήτηση των καταναλωτών. Στο διεθνές πλαίσιο, η Ευρώπη πρέπει να είναι σε θέση να επωφεληθεί της αναμενόμενης αύξησης της παγκόσμιας ζήτησης της κατανάλωσης για πολλά προϊόντα, όπως τα σιτηρά, το βόειο κρέας και τα γαλακτοκομικά προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Για να ανταποκριθούν στις προκλήσεις αυτές, οι αγρότες πρέπει να αξιολογήσουν προσεκτικά τις πρακτικές τους, και να βελτιστοποιήσουν περαιτέρω τη χρήση των συντελεστών της παραγωγής. Εντούτοις, για να διασφαλιστεί ότι ο απαραίτητος επαναπροσανατολισμός της ΚΓΠ και της ευρωπαϊκής γεωργίας δεν οδηγεί προς μία καταστροφική για το περιβάλλον εντατικοποίηση της παραγωγής και προς την εγκατάλειψη των οριακών εκτάσεων, οι πολιτικές θα πρέπει να ανατπτύξουν τη γεωργία της ΕΕ πάνω σε μία βιώσιμη διαδρομή, εξασφαλίζοντας ένα ευρωπαϊκό πρότυπο για τη γεωργία που να είναι βάσιμο από περιβαλλοντική άποψη, οικονομικά βιώσιμο και κοινωνικά αποδεκτό.

Η φιλοσοφία που στηρίζει τις περιβαλλοντικές απόψεις της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ είναι ότι οι αγρότες αναμένεται να συμμορφωθούν προς βασικά περιβαλλοντικά πρότυπα χωρίς αντισταθμίσεις. Εντούτοις, όποτε η κοινωνία επιθυμεί οιαγρότες να παράσχουν περιβαλλοντικές υπηρεσίες πέραν του βασικού αυτού επιπέδου, οι υπηρεσίες αυτές θα πρέπει να εξαγοράζονται συγκεκριμένα μέσω γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων.

Η ενισχυμένη προσέγγιση της Επιτροπή της ένταξης του περιβάλλοντος στην γεωργία στα πλαίσια της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ, περιλαμβάνει μαι σειρά βασικών στοιχείων, που όλα μαζί θέτουν τα θεμέλια για την ευρωπαϊκή γεωργία, η οποία και σέβεται το περιβάλλον και συμβάλλει στην προστασία και την ανάδειξή του. Ο επαναπροσανατολισμός της ΚΓΠ στο πλαίσια του Προγράμματος Δράσης 2000 θα πρέπει επίσης να αντιμετωπίζεται ως σημαντικό μέρος του μελλοντικού πλαισίου για το πρόγραμμα δράσης για την βιοποικιλότητα και για τη συμβολή της γεωργίας στην καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος.

3.2.2. Οι οριζόντιος κανονισμός

Ο οριζόντιος κανονισμός, που θεσπίζει κοινούς κανόνες για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης στα πλαίσια της ΚΓΠ, θα εφαρμοστεί σε πληρωμές που καταβάλλονται άμεσα στους γεωργούς, εκτός από αυτές που προβλέπονται στα πλαίσια της αγροτικής ανάπτυξης.

Ως γενικός κανόνας, ο κανονισμός θα υποχρεώνει τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν τα περιβαλλοντικά μέτρα που κρίνουν απαραίτητα σε σχέση με τις χρησιμοποιούμενες εκτάσεις και την εν λόγω παραγωγή. Για την εκπλήρωση της υποχρέωσης αυτής, τα κράτη μέλη θα έχουν στη διάθεσή τους τρεις επιλογές(28). Κατά πρώτον λόγο, ενδέχεται να επαρκεί η εφαρμογή των κατάλληλων γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων που εφαρμόζονται στα πλαίσια των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης. Κατά δεύτερο λόγο, τα κράτη μέλη δύνανται να συναρτήσουν τις καταβολές των πληρωμών της αγοράς με την τήρηση των γενικώς εφαρμοζόμενων υποχρεωτικών περιβαλλοντικών απαιτήσεων. Κατά τρίτον λόγο, τα κράτη μέλη δύνανται να συνδυάσουν ειδικές περιβαλλοντικές προϋποθέσεις με τη χορήγηση πληρωμών στα πλαίσια καθεστώτος αγοράς όπου η κατάσταση του περιβάλλοντος απαιτεί πρόσθετες προσπάθειες.

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να αποφασίσουν για τις οποιεσδήποτε κατάλληλες κυρώσεις για την μη τήρηση των προϋποθέσεων που έχουν καθορίσει. Θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν την μείωση ή την ακύρωση των ωφελημάτων που προκύπτουν από τα καθεστώτα στήριξης.

Έτσι, θα δοθεί η δυνατότητα στα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι οι περιβαλλοντικές βελτιώσεις που επιτυγχάνονται για ορισμένα αγροκτήματα και περιφέρειες δεν υπονομεύονται από άλλες παραγωγικές πρακτικές στην ίδια περιφέρεια οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα την ρύπανση.

Η εφαρμογή της πρότασης από τα κράτη μέλη θα πρέπει, ως εκ τούτου, να τους δίνει τη δυνατότητα να βελτιώνουν το ισοζύγιο μεταξύ της εντατικής γεωργίας και του περιβάλλοντος. Αυτό θα εξαλείψει τα ζημιογόνα χαρακτηριστικά της εντατικής γεωργίας και θα βελτιώσει την εικόνα της γεωργίας ως τομέας που αναπτύσσεται αρμονικά με το περιβάλλον. Η κοινωνία γενικότερα, αν και είναι προετοιμασμένη να λάβει υπόψη της θεμιτά κοινωνικά οι οικονομικά συμφέροντα, δεν αναμένει ότι η χρηματοδότηση της ΚΓΠ οδηγεί στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος για την οποία, με τη σειρά της, θα πρέπει να πληρώσει για να αποκατασταθεί.

Αν και είχαν προταθεί από την Επιτροπή πριν από την Σύνοδο Κορυφής τους Κάρντιφ του Ιουνίου 1998, τα μέτρα που αναφέρονται στα πλαίσια του οριζόντιου κανονισμού εκφράζουν ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση που καθόρισαν οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων κατά τη συνάντησή τους.

Η πολλαπλή συμμόρφωση παρουσιάζει μεγάλες δυνατότητες, εάν εφαρμοστεί καλά από τα κράτη μέλη, για να συμβάλει στην βελτίωση του περιβάλλοντος και στην αειφόρο ανάπτυξη στη γεωργία.

Αν και οι γεωργικές δραστηριότητες που είναι πολύ εντατικές, και συχνά δεν αφορούν την καλλιέργεια της γης, δεν χρηματοδοτούνται με άμεσες πληρωμές από την ΕΕ, ασκούν επίσης αυξανόμενες πιέσεις στο περιβάλλον. Η κοινωνία εύλογα αναμένει ότι οι δρστηριότητες σε αυτούς τους τομείς δεν θα πρέπει επίσης να οδηγούν στην υποβάθμιση. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη ενδέχεται να επιθυμούν να εντάξουν την εφαρμογή των περιβαλλοντικών μέτρων σε ευρύτερο εθνικό πλαίσιο.

Η εφαρμογή των περιβαλλοντικών μέτρων θα πρέπει να εξεταστεί υπό το φως δύο παραγόντων. Πρώτον, το πρώτο μήνυμα των προτάσεων της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ στα πλαίσια του Προγράμματος Δράσης 2000 είναι η αύξηση της ανταγωνιστικότητας. Η Επιτροπή δεν αποσκοπεί να υπονομεύσει την ανταγωνιστική θέση των γεωργών προσθέτοντας υπερβολικές περιβαλλοντικές προϋποθέσεις πέραν από αυτές που ευλόγως αναμένεται να τηρήσουν οι γεωργοί. Πράγματι, το γεγονός αυτό θα ενισχύσει τη θέση της μεγάλης πλειοψηφίας των γεωργών που ήδη εφαρμόζουν στην πράξη τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές, όπως επίσης θα ήταν άδικο να επιβραβευθούν οι γεωργοί αυτοί, κερδίζοντας ένα αθέμιτο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ασκώντας υπερβολικές και ζημιογόνες πιέσεις επί των περιβαλλοντικών πόρων. Όπου οι γεωργοί παρέχουν υπηρεσίες προς το περιβάλλον πέραν του βασικού επιπέδου της ορθής γεωργικής πρακτικής, θα πρέπει να ανταμείβονται μέσω του γεωργοπεριβαλλοντικού μηχανισμού.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι ότι ο γεωργικός τομέας θα πρέπει να λάβει υπόψη τα θεμιτά αιτήματα της κοινωνίας να μην ρυπαίνουν οι γεωργικές δραστηριότητες το περιβάλλον, ούτε να οδηγούν σε σοβαρή διάβρωση, ούτε να καταστρέφουν στοιχεία του πολιτιστικού τοπίου που χαίρουν ιδιαίτερης εκτίμησης από την κοινωνία. Έτσι, η εφαρμογή των μέτρων που περιλαμβάνονται στον οριζόντιο κανονισμό, συμπεριλαμβανομένων των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων, της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και της πολλαπλής συμμόρφωσης,αποτελούν βασικό στοιχείο για να διασφαλιστεί ότι οι καλλιεργητικές πρακτικές τηρούν τις ελάχιστες περιβαλλοντικές απαιτήσεις ενώ μεγιστοποιούν την ανταγωνιστικότητα. Για το σκοπό αυτό, τα κράτη μέλη θα πρέπει να τις εφαρμόζουν κατά τρόπον που να διασφαλίζει την ίση μεταχείριση μεταξύ γεωργών και για να αποφευχθούν στρεβλώσεις στην αγορά και τον ανταγωνισμό(29).

3.2.3. Κοινές οργανώσεις αγοράς

Πέραν των μέσων που προβλέπονται στα πλαίσια του οριζόντιου κανονισμού, έχει προταθεί η ένταξη ειδικών περιβαλλοντικών μέτρων στα υπό εξέταση καθεστώτα αγοράς (αροτραίες καλλιέργειες, βόειο κρέας και γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα(30). Τα σχετικά μέτρα αφορούν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες καταβάλλονται άμεσες πληρωμές. Στην περίπτωση του καθεστώτος του βοείου κρέατος, οι πληρωμές θα πρέπει να διαρθρωθούν ώστε να παράσχουν επιπλέον ενίσχυση στις εκτατικές εκμεταλλεύσεις, όπως ορίζονται σύμφωνα με την πυκνότητα ζωικού κεφαλαίου ίση με 1,4 MXZ/εκτάριο. Το μέτρο αυτό, που ενισχύεται τόσο από άποψη χρηματοδότησης όσο και ορισμού του, θα παρείχε οφέλη για την αγορά και για το περιβάλλον επιπλέον της συμβολής του στη βελτίωση της εικόνας εκ μέρους της παραγωγής βοείου κρέατος.

Στην περίπτωση των καθεστώτων αγοράς του βοείου κρέατος και των γαλακτοκομικών προϊόντων, η Επιτροπή προτείνει να κρατηθεί ένα ουσιώδες μέρος της συνολικής χρηματοδότησης για να τεθεί στη διάθεση των κρατών μελών για τη στήριξη των τομέων αυτών μέσω άμεσων πληρωμών σύμφωνα με τις ειδικές τους ανάγκες. Η χρηματοδότηση αυτή θα μπορούσε να χορηγείται βάσει την έκτασης, μειώνοντας έτσι το κίνητρο για τους γεωργούς να συγκεντρώνουν μεγάλο αριθμό ζώων σε μία έκταση, ιδίως στα πλαίσια των προτάσεων τους για το βόειο κρέας τα κράτη μέλη θα πρέπει να θεσπίζουν την πυκνότητα του ζωικού κεφαλαίου(31) η οποία λαμβάνει υπόψη τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις αυτής της μορφής παραγωγής και την περιβαλλοντική ευαισθησία του εδάφους(32).

Για τη βασική πριμοδότηση των βοοειδών, καταβάλλονται πληρωμές για ζώα μέχρι 2 MXZ/εκτάριο. Για την επιπλέον πριμοδότηση της εκτατικοποίησης, το ανώτατο όριο του 1,4 MXZ/εκτάριο υπολογίζεται βάσει του συνολικού αριθμού των ενήλικων βοοειδών και αιγοπροβάτων(33).

Στον τομέα των αροτραίων καλλιεργειών, πέραν των μέτρων που προβλέπονται στα πλαίσια του προαναφερόμενου οριζόντιου κανονισμού, τα κράτη μέλη θα πρέπει να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για να γνωστοποιήσουν τις διατάξεις των σχετικών περιβαλλοντικών προϋποθέσεων στους γεωργούς(34). Όσον αφορά την προσωρινή παύση καλλιέργειας, η Επιτροπή προτείνει να κρατηθεί αυτό το μέσο ελέγχου της παραγωγής αλλά, δεδομένων των προοπτικών της αγοράς, το αρχικό ποσοστό της υποχρεωτικής προσωρινής παύσης καλλιέργειας θα είναι 0 %. Η εθελοντική προσωρινή παύση καλλιέργειας μπορεί να καθιερωθεί έως 10 % της βασικής έκτασης για μέχρι πέντε έτη(35). Όπου επιτρέπεται η προσωρινή παύση καλλιέργειας τα κράτη μέλη θα πρέπει να εφαρμόζουν τις κατάλληλες περιβαλλοντικές προϋποθέσεις ώστε να αντιστοιχούν στις ειδικές συνθήκες της έκτασης(36).

3.2.4. Μέτρα για την ανάπτυξη της υπαίθρου

Η νέα προσέγγιση που προτείνεται από την Επιτροπή για τις αγροτικές περιοχές στηρίζεται στα συμπεράσματα της Διάσκεψης του Cork για την αγροτική ανάπτυξη. Ουσιαστικά, οι περιφέρειες θα προσκληθούν να αναπτύξουν ολοκληρωμένα προγράμματα για την αειφόρο ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών(37). Τα προγράμματα θα πρέπει να αναπτυχθούν κατόπιν εκ των προτέρων εκτίμησης των επιπτώσεων που θα έχουν μεταξύ άλλων στην ανάπτυξη της υπαίθρου. Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα θα αποτελούν υποχρεωτικό μέρος όλων των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης που θα εφαρμοσθούν σε όλη την επικράτεια των κρατών μελών(38).

Σύμφωνα με τη γενικότερη φιλοσοφία, τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης θα εφαρμόζονται υπό τον όρο ότι τηρούνται οι ελάχιστες περιβαλλοντικές προδιαγραφές ή επιτυγχάνονται ως αποτέλεσμα της ενέργειας(39). Για δραστηριότητες που υπερβαίνουν την εφαρμογή των βασικών προδιαγραφών, θα πρέπει υπό κανονικές συνθήκες να προβλέπονται γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα.

Επιπλέον, το τουριστικό δυναμικό που βασίζεται στις καλές περιβαλλοντικές συνθήκες των αργοτικών περιοχών παρέχει δυνατότητα διαφοροποίησης των υπό εξέταση οικονομικών δραστηριοτήτων· αυτό απαιτεί μια βιώσιμη και ολοκληρωμένη προσέγγιση για να ικανοποιηθούν οι σχετικές με την ποιότητα απαιτήσεις των τουριστών, για να βελτιωθεί η κατάσταση των τοπικών επιχειρήσεων και κοινοτήτων και για τη διατήρηση της φυσικής (τοπίο και βιοποικιλότητα) και πολιτιστικής (αρχιτεκτονική, χειροτεχνία, παραδόσεις) κληρονομιάς.

Όσον αφορά την χορήγηση ενίσχυσης για τις γεωργικές επενδύσεις, ειδικές διατάξεις προτείνονται για επενδύσεις που διατηρούν και βελτιώνουν το φυσικό περιβάλλον(40) και δεν είναι πλέον αναγκαίο να αποδεικνύεται ότι η επένδυση από μόνη της θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της κερδοφορίας της εκμετάλλευσης, αν και πάντα αναμένεται ότι ο αγρότης θα συμβάλει οικονομικά στις επενδύσεις αυτές.

Όσον αφορά την κατάρτιση των αγροτών, οι νέες προτάσεις συγκεντρώνουν την κατάρτιση που διατίθεται στα πλαίσια των διαρθρωτικών μέτρων και στα πλαίσια του γεωργοπεριβαλλοντικού κανονισμού. Ιδιαίτερα η κατάρτιση θα σχεδιάζεται ώστε να βοηθά τους αγρότες να προστατεύουν καλύτερα το περιβάλλον και να εφαρμόζουν πρακτικές συμβατές με την διατήρηση του τοπίου(41).

Σε μία συνεκτική και ολοκληρωμένη προσέγγιση, ο αριθμός των μέτρων του κανονισμού για την αγροτική ανάπτυξη (π.χ. επενδύσεις, κατάρτιση, γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα, μεταποίηση και εμπορία) δύνανται να έχουν ως στόχο την προώθηση των βιολογικών καλλιεργειών, της βιοποικιλότητας και την καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος. Οι προτάσεις της μεταρρύθμισης της ΚΓΠ στα πλαίσια του Προγράμματος Δράσης 2000 και η ολοκλήρωση της επί μακρόν εκκρεμούσας τροποποίησης για το ζωικό κεφάλαιο στον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 για τις βιολογικές καλλιέργειες μπορούν να συμβάλουν σε μία δυναμικότερη ανάπτυξη του τομέα των βιολογικών καλλιεργειών, αποφεύγοντας παράλληλα τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, με στόχο να οδηγήσει στη βιώσιμη παραγωγή και διανομή βιολογικών προϊόντων.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα, τα μέτρα για τις μειονεκτικές περιοχές και τα μέτρα που αφορούν τα δάση αποτελούν μέρος των προγραμμάτων για την ύπαιθρο. Τα προγράμματα αυτά περιγράφονται στα ακόλουθα κεφάλαια.

3.2.5. Γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα

Ο πυρήνακς της κοινοτικής περιβαλλοντικής στρατηγικής στα πλαίσια της ΚΓΠ είναι η εφαρμογή στοχοθετημένων γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων σε όλη την επικράτεια των κρατών μελών(42). Τα γεωργοπεριβαλλοντικά προγράμματα προβλέπουν πληρωμές προς γεωργούς οι οποίοι, σε εθελοντική βάση ή βάσει σύμβασης, παρέχουν περιβαλλοντικές υπηρεσίες για την προστασία του περιβάλλοντος και για τη διατήρηση της υπαίθρου. Οι υπηρεσίες αυτές βελτιώνουν την ποιότητα ζωής στην ύπαιθρο και μπορούν να συμβάλλουν στη διαφοροποίηση των οικονομικών δραστηριοτήτων, ιδίως μέσω του τουρισμού. Οι πληρωμές αυτές επιτρέπονται επίσης για τη βιομάζα και τα βιοκαύσιμα, υπό τον όρο ότι διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος.

Οι πληρωμές βασίζονται στις πραγματοποιηθείσες δαπάνες και την απώλεια εισοδήματος των γεωργών που φέρουν σε πέρας την περιβαλλοντική δραστηριότητα. Επιπλέον, όπου είναι αναγκαίο, δύναται να προστεθεί ένα περιορισμένο στοιχείο κινήτρων(43). Η εφαρμογή του γεωργοπεριβαλλοντικού κανονισμού μέχρι το 1997 βασίστηκε σε μία έκθεση της Επιτροπής(44) προς το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, η οποία περιελάμβανε λεπτομέρειες της πολιτικής εγκρίσεων εκ μέρους της Επιτροπής.

Οι υφιστάμενες γραμμές πολιτικής, όπως περιγράφονται στην έκθεση, συνεχίζονται στην πρόταση κανονισμού για την αγροτική ανάπτυξη με σαφή προσανατολισμό στην στήριξη των γεωργικών μεθόδων που έχουν σχεδιαστεί για την προστασία του περιβάλλοντος και για τη διατήρηση της υπαίθρου (γεωργοπεριβαλλοντικές) οι οποίες συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων της κοινοτικής πολιτικής όσον αφορά τη γεωργία και το περιβάλλον.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα καλύπτουν τους τρόπους χρήσης της γεωργικής γης, που είναι συμβατές με την προστασία και τη βελτίωση του περιβάλλοντος, του τοπίου και των στοιχείων του, των φυσικών πόρων, του εδάφους και των γενετικών πόρων. Σε αυτές περιλαμβάνεται η βιολογική καλλιέργεια και άλλες γεωργικές τεχνικές χαμηλών εισροών, οι γεωργικές πρακτικές που απαιτούνται για τη στήριξη της αξίας της προστασίας της φύσης του NATURA 2000, η προσωρινή παύση καλλιέργειας για περιβαλλοντικούς λόγους, και η περιβαλλοντική διατήρηση των εγκαταλελειμμένων γεωργικών εκτάσεων(45).

Οι προτάσεις πολιτικής καλύπτουν επίσης ρητά την ευνοϊκή για το περιβάλλον διαχείριση των βοσκητικών συστημάτων χαμηλής έντασης, και εισάγεται ένα νέο μέτρο για τη διατήρηση του περιβάλλοντος γεωργικών εκτάσεων υψηλής φυσικής αξίας τα οποία απειλούνται από π.χ. τη διάβρωση, την εγκατάλειψη ή τις πυρκαγιές. Όσον αφορά τη διατήρηση στοιχείων του τοπίου, περιλαμβάνεται επίσης η διατήρηση ιστορικών στοιχείων του αγροτικού τοπίου. Τέλος θα προωθηθεί ρητά η χρήση μεσο- και μακροπρόθεσμο περιβαλλοντικού σχεδιασμού(46).

Οι πληρωμές θα καταβάλλονται μόνο για μέτρα, τα οποία εκτείνονται πέραν της εφαρμογής της ορθής γεωργικής πρακτικής(47), το οποίο σημαίνει ότι ο γεωργός ήδη τηρεί τις ελάχιστες περιβαλλοντικές απαιτήσεις. Το κόστος των οποιωνδήποτε απαραίτητων κεφαλαιουχικών δαπανών που δεν αποφέρουν κέρδη, που στο παρελθόν εξαιρούνταν, θα λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό των πληρωμών(48).

Όσον αφορά το επίπεδο της συνδρομής της Κοινότητας και των κρατών μελών, παρόμοια επίπεδα έχουν καθοριστεί για άλλα μέτρα ανάπτυξης της υπαίθρου (σε γενικές γραμμές, μέχρι 75 % για τις περιοχές του στόχου 1 και μέχρι 50 % για τις λοιπές περιοχές), αλλά το ανώτατο ποσοστό της κοινοτικής συνδρομής δύναται να αυξηθεί κατά 10 % για μέτρα ιδιαίτερης περιβαλλοντικής αξίας(49). Το διάγραμμα των μεγίστων συγχρηματοδοτήσιμων ποσών θα απλοποιηθεί σημαντικά από 12 επίπεδα που ισχύουν σήμερα(50), τα οποία διαφέρουν σύμφωνα με το μέτρο και τη χρήση γης, σε τρία επίπεδα που θα εξαρτώνται μόνο από τη χρήση γης(51). Γενικά τα συγχρηματοδοτήσιμα όρια θα αυξηθούν σε σύγκριση με τα σημερινά όρια(52). Για ιδιαίτερα δαπανηρά μέτρα, τα οποία προκαλούν απώλειες εισοδήματος που υπερβαίνουν τα όρια αυτά, τα κράτη μέλη μπορούν να συμπληρώνουν τη διαφορά υπό τον όρο ότι το σύνολο της πληρωμής αιτιολογείται βάσει των ίδιων κριτηρίων(53).

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα θα καλύπτουν μόνο υπηρεσίες που δεν χρηματοδοτούνται μέσω άλλων μέτρων, ιδίως μέσω των αντισταθμιστικών ενισχύσεων και των κοινών οργανώσεων αγοράς(54). Εντούτοις, οι γεωργοπεριβαλλοντικές πληρωμές θα είναι απαραίτητο συμπλήρωμα στις πληρωμές άμεσης στήριξης όταν οι τελευταίες δεν καλύπτουν στο σύνολο του απολεσθέντος εισοδήματος ή των καθαρών δαπανών. Π.χ. η περιβαλλοντική αντιμετώπιση που προβλήματος μπορεί να προϋποθέτει την εκτατική διαχείριση για βοοειδή με συγκεκριμένες πυκνότητες ζωικού κεφαλαίου σε ορισμένες περιοχές. Στην περίπτωση που αυτό έχει ως αποτέλεσμα καθαρές δαπάνες ή απώλεια εισοδήματος για το γεωργό, που δεν καλύπτονται από τις πριμοδοτήσεις της αγοράς του βοείου κρέατος, συμπεριλαμβανομένης της πριμοδότησης για την εκτατικοποίηση, τότε η διαφορά μπορεί να αποτελεί αντικείμενο γεωργοπεριβαλλοντικής πληρωμής.

Παρά τις σημαντικές κινήσεις προς μεγαλύτερη επικουρικότητα που περιλαμβάνεται στις προτάσεις του Προγράμματος Δράσης 2000, η ΚΓΠ παραμένει μία κοινή, κοινοτική πολιτική και η γεωργοπεριβαλλοντική πτυχή αποτελεί ουσιώδες μέρος της πολιτικής αυτής. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή προτείνει τη συνέχιση της υποχρεωτικής εφαρμογής των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων σε όλα τα κράτη μέλη, ενώ όλα τα προγράμματα παραμένουν εθελοντικά για τους γεωργούς. Κατόπιν αυτού προβλέπεται αύξηση της εφαρμογής των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων. Επί του παρόντος, στην εκτίμηση του προϋπολογισμού για το Πρόγραμμα Δράσης 2000 αναφέρεται ποσό 2,8 δισεκατομμύρια ECU ετησίως για τα συνοδευτικά μέτρα. Η εμπειρία από την εισαγωγή των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων το 1992 δείχνει ότι η σημερινή εφαρμογή του μέτρου μπορεί να είναι περισσότερο αισιόδοξη από τις εκτιμήσεις. Τα κράτη μέλη θα είναι σε θέση να μεταφέρουν στο γεωργοπεριβαλλοντικό προϋπολογισμό ποσά που εξοικονομούνται μέσω του περιορισμού των άμεσων πληρωμών, είτε με τη διαμόρφωση των άμεσων πληρωμών, είτε με την εφαρμογή της αρχής της πολλαπλής συμμόρφωσης για το περιβάλλον(55).

3.2.6. Αντισταθμιστικές ενισχύσεις στις μειονεκτικές περιοχές

Σε συγκεκριμένες περιοχές που παρουσιάζουν μειονεκτήματα για τις γεωργικές δραστηριότητες, η καταβολή των αντισταθμιστικών ενισχύσεων θα συνεχιστεί στα πλαίσια του προτεινόμενου κανονισμού για την αγροτική ανάπτυξη(56). Οι κύριοι στόχοι παραμένουν σε γενικές γραμμές αμετάβλητοι, ήτοι να διασφαλιστεί η συνέχιση των γεωργικών δραστηριοτήτων στις μειονεκτικές περιοχές, να συμβάλουν στην διατήρηση βιώσιμων αγροτικών κοινοτήτων, να διατηρηθεί το τοπίο και να προωθηθεί η συνέχιση της αειφόρου καλλιέργειας σε περιοχές όπου είναι αναγκαία για την προστασία της υπαίθρου(57). Επιπλέον, περιλαμβάνει ειδική διάταξη για να διασαφιστεί ότι οι πληρωμές δύνανται να καλύπτουν τις δαπάνες της συμμόρφωσης με τις υποχρεώσεις που προκύπτουν βάσει της περιβαλλοντικής νομοθεσίας(58). Η Επιτροπή προτείνει όλες οι αντισταθμιστικές ενισχύσεις να καταβάλλονται βάσει της έκτασης(59), αποφεύγοντας έτσι οποιαδήποτε τάση υπερβολικής συγκέντρωσης του ζωικού κεφαλαίου που προκύπτει από τις σημερινές πληρωμές βάσει του αριθμού των ζώων.

Παράλληλα με τις διατάξεις που βάσει του οριζόντιου κανονισμού προτείνεται να εισαχθούν στα καθεστώτα αγορών (ο οποίος δεν εφαρμόζεται στις αντισταθμιστικές ενισχύσεις), οι γεωργοί αναμένονται να ακολουθήσουν τα φυσιολογικά πρότυπα της αειφόρου γεωργίας ως προϋπόθεση για την λήψη αντισταθμιστικών ενισχύσεων(60). Οι κανόνες της ορθής γεωργικής πρακτικής, οι οποίοι καθορίζονται για την εν λόγω περιοχή θα περιλαμβάνουν ένα επίπεδο περιβαλλοντικής σύνεσης, την οποία θα εφάρμοζε οπωσδήποτε ένας λογικός αγρότης, συμπεριλαμβανομένης της τήρησης της περιβαλλοντικής νομοθεσίας.

Οι ορεινές περιοχές, οι περιοχές βορείως του 62ου παραλλήλου και άλλες μειονεκτικές περιοχές καθορίζονται με αναφορά στα μειονεκτήματα για τις γεωργικές δραστηριότητες που προκύπτουν από το υψόμετρο, την κλίση του εδάφους, το κλίμα ή το πτωχό έδαφος που ασκούν πιέσεις για εγκατάλειψη(61). Περιοχές με αυτά τα χαρακτηριστικά είναι συχνά υψηλής αξίας όσον αφορά τη φύση και το τοπίο, στις οποίες η παύση ή μειώση των γεωργικών δραστηριοτήτων θα συνιστούσε απειλή για το τοπίο και θα οδηγούσε σε απώλεια της βιοποικιλότητας. Στις περιοχές αυτές, η συνέχιση των επωφελών για το περιβάλλον γεωργικών δραστηριοτήτων ενδέχεται να απαιτήσει ουσιώδεις προσπάθειες εκ μέρους του γεωργού, και στις περιπτώσεις όπου το κόστος υπερβαίνει το επίπεδο των αντισταθμιστκών ενισχύσεων, τα κράτη μέλη και οι περιφέρειες θα χρειαστεί να προωθήσουν πρόσθετα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα για να εξασφαλίσουν ιδιαίτερα τη διατήρηση των υψηλής αξίας αγροτικών καλλιεργούμενων τοπίων και των επωφελών για το περιβάλλον χαμηλής έντασης γεωργικών συστημάτων(62).

Πέραν των ορεινών και λοιπών μειονεκτικών περιοχών, τα κράτη μέλη θα έχουν τη δυνατότητα να συνεχίσουν να καθορίζουν περιοχές που αντιμετωπίζουν ειδικά μειονεκτήματα και στις οποίες οι γεωργικές δραστηριότητες θα πρέπει να συνεχιστούν ιδίως για την προστασία του περιβάλλοντος, για να διατηρήσουν το τουριστικό δυναμικό της περιφέρειας και για την προστασία των ακτογραμμών. Στις περιοχές αυτές θα μπορούσαν να περιληφθούν περιοχές που υπόκεινται σε υποχρεωτικούς περιβαλλοντικούς όρους(63). Η έκταση που καλύπτεται από τη διάταξη αυτή καταλαμβάνει από 4 % έως 10 % της επικράτειας των κρατών μελών(64).

3.2.7. Αειφόρας διαχείριση και ανάπτυξη των δασών

Η στήριξη στη δασοκομία θα προωθήσει την αειφόρο διαχείριση και ανάπτυξη των δασών(65). Τα δάση διαδραματίζουν ουσιώδη προστατευτικό ρόλο για τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος, ιδίως όσον αφορά την προστασία των υδάτων και του εδάφους, τη βελτίωση της ποιότητας της ατμόφαιρας, την πρόληψη κατολισθήσεων, τη συμβολή στην κλιματική σταθερότητα, κ.λπ.

Το κεφάλαιο για τη δασοκομία προβλέπει τη στήριξη ενός ευρέος φάσματος δραστηριοτήτων για την προώθηση της αειφόρου διαχείρισης των δασών και για την εξασφάλιση της προστασίας της δασικής μας κληρονομιάς. Τα μέτρα περιλαμβάνουν: μέτρα προστασίας των δασών ιδίως όσον αφορά τις δασικές πυρκαγιές(66), μέτρα αναδάσωσης και αναδιανομής του ζωικού κεφαλαίου με προσαρμογή τους στις τοπικές συνθήκες, συμβατά με το περιβάλλον(67), τα οποία προστατεύουν και βελτιώνουν την οικολογική αξία των δασικών εκτάσεων, που καθιστούν τα πληγέντα δάση και διασφαλίζουν την προστατευτική λειτουργία των δασών, ιδίως αυτών των οποίων οι προστατευτικές και οικολογικές λειτουργίες δεν μπορούν να εξασφαλιστούν μόνο από τα εισοδήματα από τη δασοπονία(68). Η εισαγωγή νέων αντισταθμιστικών πληρωμών σύμφωνα με τις ανωτέρω κατευθύνσεις θα συνιστούσε ένα κατάλληλο βήμα προς την κατεύθυνση της διατήρησης των σημαντικότερων από περιβαλλοντική άποψη δασών της ΕΕ.

Επιπλέον, η Επιτροπή, κατόπιν ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ενέκρινε τον Νοέμβριο του 1998 ανακοίνωση για τη δασική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ως κατευθύνουσα αρχή της στρατηγικής αυτής παρέμεινε η αρχή της ένταξης της αειφόρου ανάπτυξης και της προστασίας του περιβάλλοντος στις πολιτικές που αφορούν την προστασία των δασών.

Μεταξύ των προτεραιοτήτων της Επιτροπής απαντώνται έργα που συνδυάζουν δραστηριότητες για την παροχή ενέργειας από υπολείμματα ξυλείας με μέτρα για την καταπολέμηση των δασικών πυρκαγιών. Πράγματι, μία από τις αιτίες των δασικών πυρκαγιών είναι τα υπολείμματα ξυλείας που παραμένουν στα δάση και συνεπώς, η χρήση τους ως βιοκαύσιμο συμβάλλει στην καταπολέμηση των δασικών πυρκαγιών. Εντούτοις, θα πρέπει να διασφαλισθεί ότι, όταν προωθείται η χρήση της βιομάζας από τα δασικά υπολείμματα για την θετική της συνεισφορά στον κύκλο του άνθρακα, δεν θα πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας.

4. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΓΕΩΡΓΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ

Το Συμβούλιο Κορυφής του Κάρντιφ και της Βιέννης υπογράμμισαν τη σημασία της ανάπτυξης περιβαλλοντικών δεικτών. Οι περιβαλλοντικοί δείκτες βοηθούν να μετασχηματίσουν φυσικά και οικονομικά δεδομένα για τις ανθρώπινες δραστηριότητες και για την κατάσταση του περιβάλλοντος σε στοιχεία χρήσιμα για τη λήψη αποφάσεων. Με την χρήση των περιβαλλοντικών δεικτών είναι δυνατόν να κατανοηθούν καλύτερα περίπλοκα θέματα στον τομέα της γεωργίας και του περιβάλλοντος, να φανούν οι εξελίξεις με το πέρασμα του χρόνου και να παρασχεθούν ποσοτικά στοιχεία. Όλα αυτά είναι απαραίτητα για να τεθούν στόχοι και για την παρακολούθηση.

Ένα συνεκτικό σύστημα περιβαλλοντικών δεικτών θα πρέπει να υπερβαίνει την μονοδιάσταση αντιμετώπιση των μέσων και της θεματολογίας για το περιβάλλον. Μία κατακερματισμένη προσέγγιση δεν είναι δυνατόν να λάβει πλήρως υπόψη το γεγονός ότι το περιβάλλον είναι ένα περιεκτικό σύστημα, όπου η σύνθεση και η αλληλεπίδραση των συστατικών του μερών διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο. Όσον αφορά τη γεωργία, μία "συστηματική προσέγγιση" είναι ακόμη σημαντικότερη, δεδομένου ότι η γεωργία από μόνη της λειτουργεί ως σύστημα με το περιβάλλον. Η κατανόηση της γεωργίας στην πολυπλοκότητα των θετικών και αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεών της θα απαιτούσε να ληφθεί υπόψη το πλήρες πλαίσιο αυτής της λειτουργίας. Ένα κατανοητό χωρικό πλαίσιο των γεωργοπεριβαλλοντικών δεικτών δύναται να αποδοθεί από την έννοια του "τοπίου" ως του καλλιεργούμενου, εν μέρει ημιφυσικού χώρου εντός του οποίου πραγματοποιείται η γεωργική παραγωγή και το οποίο χαρακτηρίζεται από το σύνολο των βιοφυσικών και πολιτιστικών στοιχείων του.

Η ανάπτυξη περιβαλλοντικών δεικτών σε σχέση με τη γεωργία απαιτεί μία διαφοροποιημένη προσέγγιση, στην οποία αντανακλώνται οι περιφερειακές διαφορές, όσον αφορά την οικονομική δομή, και οι διαφορές των φυσικών συνθηκών. Τα διαθέσιμα στοιχεία, τα οποία πολύ συχνά είναι πολύ ενοποιημένα, για το ζωικό κεφάλαιο, τα λιπάσματα και τα ζιζανιοκτόνα, μπορούν να δώσουν ορισμένα πολύτιμα στοιχεία, αλλά μπορούν να είναι και αποπροσανατολιστικά, λόγω της ελλείπουσας διαφοροποίησής τους ανά περιφέρεια.

Οι ελλείψεις λόγω της απουσίας χωρικής ή θεματικής διαφοροποίησης απεικονίζονται με τα δεδομένα για τις γεωργικές εισροές: η εξέλιξη της χρήσης λιπασμάτων αποκτά νόημα μόνον εάν τεθεί σε σύγκριση με την εξέλιξη της απορρόφησης των λιπασμάτων. Όπου σε εθνικό επίπεδο, εντοπίζονται ελλειμματικά ισοζύγια αζώτου, δεν πρέπει να αποκρύπτεται το γεγονός ότι ενδέχεται να υπάρχουν σημαντικά πλεονάσματα αζώτου σε ορισμένες περιοχές. Παρομοίως, οι παρατηρήσεις μας μπορεί να είναι αποπροσανατολιστικές, εάν δεν είναι επαρκώς συγκεκριμένες: όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 2.1.1 ο εντοπισμός της μειούμενης χρήσης ζιζανιοκτόνων ενδέχεται να είναι αποτέλεσμα αλλαγής του είδους των χρησιμοποιούμενων ουσιών, το οποίο δεν σημαίνει απαραίτητα βελτίωση από άποψη περιβαλλοντικών όρων.

Η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) έχει καταρτίσει περιφερειακά ισοζύγια αζώτου (σε επίπεδο NUTS 2), που λαμβάνουν υπόψη, όχι μόνον τις εισροές λιπασμάτων και την εξάπλωση των ζωικών λιπασμάτων (κοπριάς) αλλά επίσης, την ανάληψη αζώτου από τις καλλιέργειες. Τα ισοζύγια αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως δείκτες για τον σαφή εντοπισμό περιοχών όπου κινδυνεύουν τα υπόγεια ύδατα και για τον εντοπισμό των περιοχών στις οποίες απαιτείται περαιτέρω έρευνα σχετικά με το ευπρόσβλητο των υπογείων υδάτων.

Άλλες δραστηριότητες στον τομέα των περιβαλλοντικών στατιστικών και δεικτών της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας (Eurostat) περιλαμβάνουν τις εργασίες για τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου από τις γεωργικές δραστηριότητες, τη συλλογή στοιχείων για μεμονωμένα ζιζανιοκτόνα που χρησιμοποιούνται για διάφορες καλλιέργειες στις χώρες της ΕΕ και τον προσδιορισμό ποσοτικοποιήσιμων δεικτών για το "Landscape".

Όσον αφορά τους γεωργοπεριβαλλοντικούς δείκτες για την παρακολούθηση των αγροτικών πολιτικών και των γεωργοπεριβαλλοντικών προγραμμάτων, για να έχουν νόημα οι δείκτες θα πρέπει να απεικονίζουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά όσον αφορά το χώρο και τα κριτήρια του προγράμματος. Οι γενικοί δείκτες, οι οποίοι είναι περισσότερο άμεσα διαθέσιμοι, δεν απεικονίζουν την απόδοση συγκεκριμένων πολιτικών. Θα απαιτηθούν συγκεκριμένα και διαφοροποιημένα ως προς το χώρο στοιχεία για να αποδειχθούν ελλείψεις ή επιτεύγματα των αγροτικών και των γεωργοπεριβαλλοντικών πολιτικών.

Η εφαρμογή των δεικτών θα πρέπει να βασίζεται κατά τα δυνατόν σε υφιστάμενες στατιστικές. Εντούτοις θα πρέπει να αποφευχθεί η κατά κύριο λόγο εξάρτησή τους από την διαθεσιμότητα υφιστάμενων στοιχείων. Είναι αναγκαίο να εντατικοποιηθούν οι προσπάθειες για τη σύλληψη δεικτών και, ταυτόχρονα, να συσταθούν ομάδες προβληματισμού σχετικά με τα απαιτούμενα στοιχεία για την ικανοποίηση των νέων απαιτήσεων. Θα πρέπει επίσης να διασφαλισθεί ή θέσπιση κατάλληλων στατιστικών εργαλειών.

Αυτή θα παραμείνει ως προτεραιότητα στις εργασίες της Επιτροπής κατά τους επόμενους μήνες και έτη.

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η σχέση μεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος δεν είναι στατική. Η γεωργία έχει εντατικοποιηθεί και η εντατικοποίηση με τη σειρά της αύξησε την πίεση που ασκείται στο περιβάλλον. Η επιθυμητή σχέση μεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος αποδίδεται με τον όρο "αειφόρος γεωργία". Η αειφόρος γεωργία απαιτεί τη διαχείριση των φυσικών πόρων κατά τρόπο που εξασφαλίζει ότι τα αντλούμενα οφέλη θα είναι διαθέσιμα και στο μέλλον. Θα πρέπει να εξασφαλίζεται ότι το ζήτημα της περιβαλλοντικής ολοκλήρωσης αντιμετωπίζεται επαρκώς στις αποφάσεις που λαμβάνονται σχετικά με τις γεωργικές πολιτικές στα πλαίσια του Προγράμματος Δράσης 2000.

Οι προτάσεις μεταρρύθμισης της ΚΓΠ από την Επιτροπή καλύπτουν πέντε κύριους στόχους: την αύξηση της ανταγωνιστικότητας, την εξασφάλιση της ασφάλειας και της ποιότητας των τροφίμων, τη διατήρηση ενός επαρκούς επιπέδου διαβίωσης για την αγροτική κοινότητα και τη σταθεροποίηση του αγροτικού εισοδήματος, την καλύτερη ένταξη των περιβαλλοντικών στόχων στην ΚΓΠ και την ανάπτυξη εναλλακτικών ευκαιριών εισοδήματος και απασχόλησης για τους αγρότες και τις οικογένειές τους.

Η ευρύτερη αποδοχή της ΚΓΠ από τον πολίτη, τον καταναλωτή είναι ένας από τους πρωταρχικούς στόχους για τα επόμενα χρόνια. Οι διάροροι ρόλοι οι οποίοι διαδραματίζονται από τους αγρότες, ιδίως για τη διατήρηση και συντήρηση του τοπίου, τελούν όλο και περισσότερο υπό αυστηρό έλεγχο εκ μέρους της κοινωνίας. Οι αγρότες, αφενός, πρέπει να ικανοποιούν τις ελάχιστες προδιαγραφές φροντίδας του περιβάλλοντος που απαιτεί η κοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της τήρησης της υποχρεωτικής νομοθεσίας, και, αφετέρου, εάν ζητηθεί από την κοινωνία οι αγρότες να παρέχουν πρόσθετες περιβαλλοντικές υπηρεσίες πέραν του βασικού επιπέδου της ορθής γεωργικής πρακτικής, θα πρέπει να αποζημιώνονται για τις δαπάνες και την απώλεια εισοδήματος που προκύπτουν από την απόδοση των δημοσίων αυτών ωφελειών.

Οι προτάσεις της Επιτροπής είναι σταθμισμένες και παρέχουν στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες τα αναγκαία μέσα για να διασφαλίσουν την τήρηση των ελάχιστων περιβαλλοντικών προδιαγραφών και για την προώθηση της διατήρησης και βελτίωσης της μονοδικής περιβαλλοντικής κληρονομιάς της Ευρώπης.

Η Επιτροπή υπογραμμίζει τη σημασία που έχει το να διασφαλισθεί ότι η περιβαλλοντική ολοκλήρωση αντιμετωπίζεται επαρκώς κατά τη λήψη των αποφάσεων για τις γεωργικές πολιτικές στα πλαίσια που Προγράμματος Δράσης 2000. Η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να παρακολουθεί και να αξιολογεί την πρόοδο προς την πλήρη ολοκλήρωση.

(1) Το 44 % της γεωργικής γης· το 33 % της δασικής έκτασης.

(2) Πέμπτο Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Δράσης: Για την αειφορία, COM(92) 23, 27.3.1992.

(3) COM(95) 624.

(4) Πρόγραμμα Δράσης 2000: Για μια ισχυρότερη και ευρύτερη Ένωση, COM(97) 2000 τελικό.

(5) ΕΓΤΠΕ: Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων.

(6) EFMA: Προβλέψεις για τα τρόφιμα, τις γεωργικές δραστηριότητες και τη χρήση λιπασμάτων μέχρι το 2008. EFMA 1998.

(7) Eurostat: φυτοφάρμακα στην ΕΕ: Πωλήσεις, χρήση, νομοθεσία (σχέδιο, 1998), ECPA, EFMA.

(8) Πρόταση κανονισμού (ΕΚ) του Συμβουλίου για τη συμπλήρωση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 περί του βιολογικού τρόπου παραγωγής βιολογικών προϊόντων και των σχετικών ενδείξεων στα γεωργικά προϊόντα και στα είδη διατροφής, ώστε να συμπεριληφθούν, τα ζωικά προϊόντα. COM(96) 366 και COM(97) 747 τελικό.

(9) Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 όπως τροποποιήθηκε από τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2083/92 και τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1935/95.

(10) Οδηγία 80/778/ΕΟΚ σχετικά με την ποιότητα του ύδατος που προορίζεται για ανθρώπινη κατανάλωση, ΕΕ L 229 της 30.8.1980.

(11) Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Η εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ σχετικά με την προστασία των υδάτων από την ρύπανση που προκαλείται από νιτρικά άλατα που προέρχονται από γεωργικές πηγές. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 1998.

(12) Οδηγίες για τα κατάλοιπα φυτοφαρμάκων: για περίληψη βλέπε "Γεωργία και Περιβάλλον", τμήμα 4.4.1.

(13) Το περιβάλλον της Ευρώπης: Η δεύτερη εκτίμηση, 1998 ("Dobris+3").

(14) Επιλογές για τη μείωση των εκπομπών μεθανίου (Σχέδιο τελικής έκθεσης για την ΓΔ XI), ΑΕΑ Τεχνολογικό Περιβάλλον, Ιούνιος 1998, σ. 10 κ.ε.

(15) Κλιματικές μεταβολές - Για μια στρατηγική της ΕΕ μετά τη Διάσκεψη του Κυότο [COM(98) 353].

(16) Έγγραφο εργασίας για τις καλλιέργειες άλλων προϊόντων εκτός των τροφίμων στο πλαίσιο του Προγράμματος Δράσης 2000, SEC(1998) 2169.

(17) Οδηγία 79/409/ΕΟΚ της 2.4.1979 σχετικά με την προστασία των αγρίων πτηνών και των οικοτόπων τους. ΕΕ L103 της 2.5.1979, σ. 1.

(18) Π.χ. προγράμματα FAIR: φυτοφάρμακα και βιοποικιλότητα· περιθώρια των γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

(19) Rφsler, Stefan und Weins, Christof (1996): Aktuelle Entwicklungen in der Landwirtschaftspolitik und ihre Auswirkungen auf die Vogelwelt (Vogelwelt 117:169-185).

(20) Μελέτη Στρατηγικής στον Γεωργικό Τομέα COM(95) 607, που υποβλήθηκε από την Επιτροπή στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Μαδρίτη, Δεκέμβριος 1995.

(21) "Ευρωπαϊκή Διάσκεψη για την Αγροτική Ανάπτυξη: Αγροτική Ευρώπη - Μελλοντικές προοπτικές", Cork, Ιρλανδιά, 7.-9.11.1996.

(22) Βλέπε επίσης, έκθεση για την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2078/92, COM(97) 620, της 4.12.1997, τμήματα 3.5, 3.6 και 4.3.

(23) Κανονισμός εφαρμογής γεωργο-περιβαλλοντικών μέτρων: Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 746/96 της Επιτροπής, ΕΕ L 102 της 25.4.1996, σ. 19, όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 435/97 της Επιτροπής, της 6.3.1997 (ΕΕ L 67 της 7.3.1997, σ. 2).

(24) Έγγραφο εργασίας VI/7655/98 - Κατάσταση σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92 - Αξιολόγηση των γεωργο-περιβαλλοντικών προγραμμάτων - Νοέμβριος 1998.

(25) Πρόγραμμα δράσης 2000: Για μια ισχυρότερη και ευρύτερη Ένωση, COM(97) 2000, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Στρασβούργο 15.7.1997.

(26) Προτάσεις κανονισμών του Συμβουλίου σχετικά με τη μεταρρύθμιση της κοινής γεωργικής πολιτικής, COM(98) 158 τελικό, της 18.3.1998, που περιλαμβάνει οκτώ προτεινόμενα κείμενα.

(27) COM(1998) 353.

(28) Οριζόντιος κανονισμός, άρθρο 3.

(29) Οριζόντιος κανονισμός, άρθρο 5 παράγραφος 1.

(30) Οι υπό εξέλιξη μεταρρυθμίσεις των καθεστώντων καπνού και ελαιολάδου, δεν καλύπτονται από το παρόν έγγραφο καθώς δεν περιλαμβάνονται στο κείμενο Πρόγραμμα Δράσης 2000.

(31) Βόειο κρέας, παράρτημα VI, τμήμα III, στην πυκνότητα του ζωικού κεφαλαίου περιλαμβάνονται όλα τα βοοειδή, πλην των γαλακτοπαραγωγών αγελάδων.

(32) Βόειο κρέας, άρθρο 14 παράγραφος 2, στοιχείο β).

(33) Βόειο κρέας, άρθρο 11, παράγραφος 2. Σημείωση: μόνο αιγοπρόβατα για τα οποία καταβάλλονται πριμοδοτήσεις.

(34) Αροτραίες καλλιέργειες, άρθρο 8 παράγραφος 3.

(35) Αροτραίες καλλιέργειες, άρθρο 6 παράγραφος 5.

(36) Αροτραίες καλλιέργειες, άρθρο 6 παράγραφος 2.

(37) KAY, άρθρο 1.

(38) KAY, άρθρο 41.

(39) KAY, Μέτρα σχετικά με τη γεωργία: άρθρο 5 (επενδύσεις), άρθρο 8 παράγραφος 1 (νέοι αγρότες), άρθρο 11 παράγραφος 2 (πρόωρη συνταξιοδότηση), άρθρο 24 παράγραφος 1 (βελτίωση μεταποίησης και εμπορίας) και άρθρο 28 παράγραφος 2 (δασοκομία).

(40) KAY, άρθρο 4.

(41) KAY, άρθρο 9.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΔΡΑΣΗΣ 2000 ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

"Αροτραίες καλλιέργειες": Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για τη θέσπιση καθεστώτος στήριξης των παραγωγών ορισμένων αροτραίων καλλιεργειών, 98/0108(CNS)·

"Βόειο κρέας": Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για την κοινή οργάνωση αγοράς στον τομέα του βοείου κρέατος, 98/0109(CNS)·

"KAY": Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου για τη στήριξη της ανάπτυξης της υπαίθρου από το ΕΓΤΠΕ, 98/0102(CNS)·

"Οριζόντιος κανονισμός": Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη θέπιση κοινών κανόνων άμεσης στήριξης στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής, 98/0113(CNS).

(42) KAY, άρθρα 20-22 και 41, παράγραφος 2.

(43) KAY, άρθρο 22.

(44) COM(97) 620, 4.12.1997, Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92.

(45) KAY, άρθρο 20.

(46) ibid.

(47) KAY, άρθρο 21 παράγραφος 2.

(48) KAY, άρθρο 22 παράγραφος 1.

(49) KAY, άρθρο 45 παράγραφος 2.

(50) Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92, άρθρο 4.

(51) KAY, άρθρο 22(2).

(52) KAY, παράρτημα (βλέπε κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 2078/92, άρθρο 4).

(53) KAY, άρθρο 49 παράγραφος 2.

(54) KAY, άρθρο 21 παράγραφος 2, άρθρο 35 παράγραφος 3 και άρθρο 36.

(55) Οριζόντιος κανονισμός, άρθρο 5 παράγραφος 2.

(56) KAY, άρθρα 13-19.

(57) KAY, άρθρο 13 (βλέπε κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 950/97, άρθρα 17, 22, 24 και 25).

(58) KAY, άρθρο 13, 4η περίπτωση και άρθρο 15 παράγραφος 1.

(59) KAY, άρθρο 14 παράγραφος 2.

(60) KAY, άρθρο 14 παράγραφος 2η και 3η περίπτωση.

(61) KAY, άρθρα 17 και 18.

(62) KAY, άρθρο 20, 2η και 3η περίπτωση και άρθρο 21 παράγραφος 2, εδάφιο 2.

(63) KAY, άρθρο 19 παράγραφος 1.

(64) KAY, άρθρο 19 παράγραφος 2.

(65) KAY, άρθρο 27.

(66) KAY, άρθρο 27 και άρθρο 30.

(67) KAY, άρθρα 28 και 29.

(68) KAY, άρθρο 30.