Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Ανθεκτικότητα ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας: Χαρτογραφώντας την πορεία προς μεγαλύτερη ασφάλεια και βιωσιμότητα»

[COM(2020) 474 final]

(2021/C 220/17)

Εισηγητής: ο κ. Dumitru FORNEA Συνεισηγητής: ο κ. Michal PINTÉR

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 23.9.2020 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 28.10.2020 Αρμόδιο τμήμα Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (CCMI) Υιοθετήθηκε από το τμήμα 5.3.2021 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 25.3.2021 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 559 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 258/0/3

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτελεί βήμα προόδου, παρέχοντας έναν σαφή χάρτη πορείας με πρωτοβουλίες και δράσεις σε επίπεδο ΕΕ, και ως εκ τούτου η ΕΟΚΕ συνιστά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο να υποστηρίξουν αυτήν την προσέγγιση για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας.

1.2. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι τα μέτρα που προτείνονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορούν να συμβάλουν στην ασφάλεια του εφοδιασμού πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας, διατηρώντας έτσι και αναπτύσσοντας μια βιομηχανική και τεχνολογική βάση στην ΕΕ. Μπορούν επίσης να προωθήσουν βασικές ικανότητες έρευνας και ανάπτυξης που θα μας επιτρέψουν να υλοποιήσουμε τους φιλόδοξους στόχους της Πράσινης Συμφωνίας της ΕΕ διασφαλίζοντας παράλληλα νέες μόνιμες και αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας και, ταυτόχρονα, μια δίκαιη μετάβαση στις κοινότητες που επηρεάζονται από τη βιομηχανική μεταλλαγή.

1.3. Η ΕΟΚΕ στηρίζει στο έπακρο την πράσινη μετάβαση του ενεργειακού τομέα και θεωρεί ότι η εξόρυξη πρώτων υλών που είναι αναγκαία για την ανάπτυξη των πράσινων τεχνολογιών αποτελεί βήμα θεμελιώδους σημασίας. Αυτά τα υλικά, όπως μέταλλα και ορυκτά, αποτελούν βασικά στοιχεία για τη δημιουργία στιβαρών υποδομών για την παροχή υδρογόνου ή οικολογικής ηλεκτρικής ενέργειας. Η παραγωγή οικολογικών μορφών και φορέων ενέργειας θα επιτρέψει την απαλλαγή της βιομηχανίας εξόρυξης και επεξεργασίας από τις ανθρακούχες εκπομπές, δημιουργώντας έτσι μια κατάσταση αμοιβαίου οφέλους.

1.4. Η εξερεύνηση αποτελεί δραστηριότητα υψηλού κινδύνου που αυξάνει σημαντικά το κόστος κεφαλαίου. Η μείωση του κινδύνου μέσω εγγυήσεων δανείων και καθεστώτων απόσβεσης μπορεί να αποτελέσει μεγάλη βοήθεια για τις επενδύσεις. Άλλα φορολογικά κίνητρα περιλαμβάνουν φορολογικές ελαφρύνσεις και κρατικές ενισχύσεις. Οι μηχανισμοί αυτοί χρησιμοποιούνται ευρέως σε παγκόσμιο επίπεδο για την εξόρυξη και την επεξεργασία, αλλά δεν χρησιμοποιούνται ευρέως στην ΕΕ. Ωστόσο, στην Ευρώπη υπάρχει μια εξαίρεση (Φινλανδία) θέσπισης κρατικής στήριξης υπό μορφή κεφαλαίων κάλυψης κινδύνων. Παρόμοιες πρωτοβουλίες θα πρέπει να δρομολογηθούν και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

1.5. Η ΕΟΚΕ, έχοντας ως βάση τις ισχύουσες βέλτιστες πρακτικές, τεχνικές και τεχνολογίες, προτείνει να αναπτύξει η ΕΕ μια εξορθολογισμένη διαδικασία αδειοδότησης για τις εξορυκτικές δραστηριότητες. Το παράδειγμα άλλων κρίσιμης σημασίας υποδομών, όπως τα δίκτυα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και άλλες υποδομές ζωτικής σημασίας, έχει προετοιμάσει το έδαφος για αύξηση της εμπιστοσύνης στις εξορθολογισμένες διαδικασίες. Μια εξορθολογισμένη διαδικασία δεν προδιαγράφει το αποτέλεσμα καμίας διαδικασίας λήψης αποφάσεων αλλά επιδιώκει να βελτιώσει τον έγκαιρο χαρακτήρα, την προβλεψιμότητα και τη διαφάνεια των διαδικασιών περιβαλλοντικής αξιολόγησης και αδειοδότησης για τα έργα υποδομών που υλοποιούνται μέσω αυτής της μεθόδου.

1.6. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι έχει τεράστια σημασία η ύπαρξη επαρκών χρηματοδοτικών μέσων που θα διευκολύνουν την πράσινη μετάβαση για τους τομείς της εξόρυξης και επεξεργασίας μεταλλευμάτων. Ταυτόχρονα, έχει ζωτική σημασία να γίνουν επενδύσεις (π.χ. μέσω του προγράμματος Ορίζων 2020) στην ανακύκλωση των πρώτων υλών κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας.

1.7. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη αναγνωρίσει τη σημασία της κυκλικότητας για την οικονομία της ΕΕ. Έχει ζωτική σημασία για την κυκλική οικονομία να κλείσει ο κύκλος των υλικών στην Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η εξαγωγή αποβλήτων που περιέχουν πολύτιμα υλικά, των οποίων η επεξεργασία στην ΕΕ θα μπορούσε να βοηθήσει στον περιορισμό των ενωσιακών εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, θα πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά και να γίνεται μόνον όταν είναι χρήσιμη υπό όρους βιωσιμότητας. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της ταχείας και αποτελεσματικής αναθεώρησης υφιστάμενων μέσων, όπως ο κανονισμός για τις μεταφορές αποβλήτων.

1.8. Η ΕΟΚΕ θεωρεί την πρόταση χαρτογράφησης του δυνητικού εφοδιασμού σε δευτερογενείς πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας από αποθέματα και απόβλητα της ΕΕ ως καθοριστική δράση για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες. Ως εκ τούτου, καλούμε την Επιτροπή να δώσει προτεραιότητα σε αυτή τη διαδικασία χαρτογράφησης και να τη φέρει σε πέρας έως το τέλος του 2021, αντί για το 2022 που είναι επί του παρόντος η προβλεπόμενη προθεσμία.

1.9. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι ανάγκη να αρθούν οι φραγμοί στη νομοθεσία και στους κανονισμούς αναφορικά με την εγχώρια χρήση και τις μεταφορές δευτερογενών πρώτων υλών. Ωστόσο, ζητήματα περιβαλλοντικού χαρακτήρα και ζητήματα που αφορούν την υγεία και ασφάλεια και σχετίζονται με το εμπόριο επικίνδυνων ροών τέτοιων υλικών πρέπει να παρακολουθούνται και να υλοποιούνται προσεκτικά. Πρέπει να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ των αυστηρών και των ταχέων διαδικασιών ώστε να μην παρεμποδίζονται οι εγχώριες μεταφορές, η ανακύκλωση και η επαναχρησιμοποίηση δευτερογενών πρώτων υλών. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα όπου οι δυνατότητες ανακύκλωσης παρεμποδίζονται για τυπικούς λόγους ( 1 )

1.10. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τη σημασία της ένταξης νέων διαστάσεων στη μεθοδολογία που χρησιμοποιείται για την τακτική αξιολόγηση του καταλόγου ορυκτών κρίσιμης σημασίας. Θα πρέπει να καθοριστούν κατάλληλα κριτήρια προκειμένου να ελεγχθεί εάν οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού αυτών των τύπων πρώτων υλών συμμορφώνονται με τις αρχές της δεοντολογίας προκειμένου να αξιολογηθεί η «ηθική διάσταση». Αυτές οι αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την ΟΔΔΑ ( 2 ) , τις UNGP ( 3 ) , συμπεριλαμβανομένων των θεμελιωδών εργασιακών δικαιωμάτων της ΔΟΕ, τη διακήρυξη σχετικά με τις θεμελιώδεις αρχές και τα δικαιώματα στην εργασία, που περιλαμβάνει τα βασικά εργασιακά πρότυπα, και την τριμερή δήλωση αρχών της ΔΟΕ για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις ( 4 ) , καθώς και τους ΣΒΑ των Ηνωμένων Εθνών ( 5 ) . Επιπλέον, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η κατάσταση του εμπορίου και της παγκόσμιας αγοράς πρώτων υλών, βελτιώνοντας την αξιολόγηση των εμπορικών όρων που σχετίζονται με την κάθε πρώτη ύλη. Η πραγματική προσέγγιση της μεθοδολογίας αξιολόγησης των εμπορικών φραγμών αποτελεί έναν πολύ γενικό δείκτη. Η ύπαρξη εμπορικών φραγμών και ολιγοπωλίων θα πρέπει να ληφθεί καλύτερα υπόψη.

1.11. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι είναι αναγκαίος ο συντονισμός μεταξύ των εθνικών συστημάτων εκπαίδευσης, κατάρτισης, επανειδίκευσης και πιστοποίησης, με σκοπό να εξασφαλιστεί και να διατεθεί επαρκής ικανότητα κατάρτισης ειδικών στους τομείς που συμβάλλουν στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας ως προς τις στρατηγικές πρώτες ύλες κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας. Η ΕΕ πρέπει να βελτιώσει την κατάρτιση ειδικών σύμφωνα με τις επιταχυμένες εξελίξεις της ψηφιακής επανάστασης και να παράσχει επαγγελματικές ευκαιρίες σε όσους ασχολούνται με την ασφάλεια του εφοδιασμού και την επεξεργασία αυτών των ορυκτών, που είναι απαραίτητα για τη λειτουργία των προηγμένων οικονομιών.

1.12. Η ΕΟΚΕ, στο πλαίσιο των πολιτικών για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας, επισημαίνει τη σημασία της διαθεσιμότητας τεχνολογικών και βιομηχανικών ικανοτήτων στην ΕΕ για την αντικατάσταση αυτών των ορυκτών σε περίπτωση παρατεταμένης έλλειψης. Είναι αναγκαίο να ενισχυθεί ο ρόλος των σχετικών ευρωπαϊκών ιδρυμάτων στον σχεδιασμό σημαντικών και συνεχών επενδύσεων σε προγράμματα Ε & Α, προκειμένου να ανακαλυφθούν νέα υλικά και διαδικασίες για την εξασφάλιση μιας αιτιολογημένης υποκατάστασης.

1.13. Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να συνεκτιμήσει, κατά τρόπο πειστικό και με τον δέοντα σεβασμό, τις ανάγκες και τις προσδοκίες των αναπτυσσόμενων χωρών που προμηθεύουν πρώτες ύλες, και να ενθαρρύνει και να υποστηρίξει επιχειρήσεις που λειτουργούν σαφώς με βάση το σεβασμό των οικονομικών, κοινωνικών και οικολογικών συμφερόντων αυτών των χωρών και του πληθυσμού τους. Η Επιτροπή θα πρέπει να αναπτύξει ένα πρότυπο «όρων ανταγωνισμού εταιρικής σχέσης» που θα προωθεί την εμπιστοσύνη, τη διατηρησιμότητα, την ασφάλεια, την αξιοπιστία και τον αλληλοσεβασμό προς το κοινό όφελος των εμπορικών εταίρων.

1.14. Η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της διεύρυνσης του ορισμού και του προτύπου των κρίσιμων πρώτων υλών. Παραδοσιακά, ως κρίσιμες πρώτες ύλες νοούνται τα υλικά που προέρχονται πρωτίστως από τον εξορυκτικό τομέα. Πρόκειται για εξαιρετικά στενή αντίληψη που περιορίζει την ανάπτυξη των οικολογικών μορφών ενέργειας. Σήμερα, υλικά βασισμένα στην ξυλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά σε πολύ περισσότερες εφαρμογές από ό,τι στο παρελθόν. Από τα υφάσματα έως τις νέες ελαφρύτερες και περιβαλλοντικά φιλικότερες τεχνολογίες συσσωρευτών, πρόκειται για ταχύτατα αναπτυσσόμενο τομέα. Η βιοοικονομία έχει μοναδική δυνατότητα βελτίωσης της ανθεκτικότητας στην οικονομία της ΕΕ και γεωπολιτικής σταθερότητας στην ήπειρό μας. Η χρήση ανανεώσιμων υλικών θα συμβάλει ταυτόχρονα στο μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, καθώς επιτρέπει τη διατήρηση των εκπομπών από τα ορυκτά καύσιμα στο έδαφος, δημιουργώντας οικολογική ανθεκτικότητα για τους κλάδους των ορυκτών.

2. Γενικό πλαίσιο

2.1. Ο τομέας των πρώτων υλών παρέχει περίπου 350 000 θέσεις εργασίας στην ΕΕ, αλλά υπάρχουν περισσότερες από 30 εκατομμύρια θέσεις εργασίας σε κατάντη βιομηχανίες μεταποίησης που εξαρτώνται από την αξιόπιστη και απρόσκοπτη πρόσβαση σε ορυκτές πρώτες ύλες. Το 2018, η εξάρτηση της ΕΕ από τις εισαγωγές μετάλλων κυμάνθηκε μεταξύ 75 % και 100 % ανάλογα με το μέταλλο, ενώ πάνω από το μισό των ενεργειακών αναγκών της ΕΕ καλύπτεται από καθαρές εισαγωγές. Οι τιμές των πρώτων υλών είναι εξαιρετικά ασταθείς και οι πόροι αποτελούν το μεγαλύτερο μερίδιο του κόστους εισροών της βιομηχανίας ( 6 ) . Ωστόσο, οι βιομηχανίες στην ΕΕ που εξαρτώνται από τις πρώτες ύλες εξασφάλισαν προστιθέμενη αξία που ανήλθε σε 206 δισεκατ. ευρώ ( 7 )

2.2. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει ότι η ζήτηση για μέταλλα και ορυκτά θα αυξηθεί αναλογικά προς τις φιλοδοξίες για το κλίμα. Ο ΟΟΣΑ προβλέπει ότι η χρήση πρώτων υλών παγκοσμίως θα διπλασιαστεί ως το 2060. Η χρήση μετάλλων αναμένεται να αυξηθεί κατά 150 % από 8 δισεκατομμύρια τόνους σήμερα σε 20 δισεκατομμύρια τόνους ως το 2060. Ο ΟΟΣΑ προβλέπει επίσης ότι η αύξηση της χρήσης υλικών και οι διαδικασίες εξόρυξης και επεξεργασίας τους είναι πολύ πιθανό να αυξήσουν την πίεση που ασκείται στους πόρους του πλανήτη και να θέσουν σε κίνδυνο τα οφέλη για την ευημερία. Αυτό μπορεί να προκαλέσει περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα, ρύπανση, απώλεια βιοποικιλότητας και γαιών κ.λπ.

2.3. Η ΕΕ παράγει λιγότερο από 5 % της παγκόσμιας παραγωγής ορυκτών πρώτων υλών. Η Κίνα από μόνη της παράγει ποσοστό 66 % των τελικών μπαταριών λιθίου. Η ΕΕ παρέχει λιγότερο από 1 %. Η ΕΕ παράγει λιγότερο από 1 % των κυψελών καυσίμου παγκοσμίως και 1 % των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται για την αιολική ενέργεια ( 8 ) . Η Κίνα κατέχει οιονεί μονοπωλιακή θέση από την άποψη των κατασκευαστικών στοιχείων των φωτοβολταϊκών. Η ΕΕ παρέχει 1 % των εγκαταστάσεων φωτοβολταϊκών που βασίζονται στο πυρίτιο. 44 υλικά συνδέονται με τη βιομηχανία ρομποτικής, με την ΕΕ να παράγει μόλις 2 % από αυτά και την Κίνα να προμηθεύει το 52 %.

2.4. Η επιτυχία κατά τον μετασχηματισμό της οικονομίας της ΕΕ και η επίτευξη των στόχων της ΕΕ για το κλίμα ως το 2030 και το 2050 βασίζονται στην εξασφάλιση βιώσιμου εφοδιασμού με κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας πρώτες ύλες. Τα ορυκτά, τα μέταλλα και τα προηγμένα υλικά έχουν ζωτική σημασία για την καθαρή ενέργεια, τις οικολογικές τεχνολογίες και την κινητικότητα. Χωρίς αυτά, η υλοποίηση και η πρόοδος των καθαρών και των ψηφιακών τεχνολογιών θα καθυστερήσει, ομοίως προς την υλοποίηση του θεματολογίου του 2030 για τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης. Η ΕΕ πρέπει να αναλάβει δράση με σκοπό τη μείωση της εξάρτησης από το εξωτερικό, τη διαφοροποίηση των αλυσίδων εφοδιασμού της και την επένδυση σε εγκαταστάσεις ανακύκλωσης. Σε αντίθετη περίπτωση, απειλείται η επιβίωση των ευρωπαϊκών θέσεων εργασίας και των ευρωπαϊκών βιομηχανιών.

3. Οι δράσεις της Επιτροπής σχετικά με τις πρώτες ύλες

3.1. Στις 3 Σεπτεμβρίου 2020, η ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα « Ανθεκτικότητα ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας: Χαρτογραφώντας την πορεία προς μεγαλύτερη ασφάλεια και βιωσιμότητα » παρουσίασε δέκα δράσεις για τη στήριξη του ασφαλούς και βιώσιμου εφοδιασμού πρώτων υλών. Στην ανακοίνωση τονίζεται η σημασία της επίτευξης ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας στην ΕΕ, μέσω των ακόλουθων στοιχείων: διαφοροποίηση των προμηθευτών εκτός της ΕΕ· μείωση της ακραίας εξάρτησης μέσω κυκλικότητας και αποδοτικής χρήσης των πόρων και μέσω εγχώριας εξόρυξης και επεξεργασίας· αύξηση της εγχώριας ικανότητας εφοδιασμού· εδραίωση ανθεκτικών αλυσίδων εφοδιασμού για τα βιομηχανικά οικοσυστήματα της ΕΕ· ενίσχυση του βιώσιμου και υπεύθυνου εφοδιασμού· δημιουργία συμμαχίας για τις πρώτες ύλες και προγραμμάτων Ε & Α· αύξηση δυνατοτήτων χρηματοδότησης· ενίσχυση δεξιοτήτων εξόρυξης· αύξηση της ικανότητας εξερεύνησης· αξιολόγηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων· προώθηση του διεθνούς εμπορίου και των εταιρικών σχέσεων.

3.2. Στις 11 Μαρτίου 2020, με τη δημοσίευση της ανακοίνωσης της ΕΕ με τίτλο Ένα νέο σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία Για μια πιο καθαρή και πιο ανταγωνιστική Ευρώπη τονίστηκε η σημασία της δημιουργίας αγοράς δευτερογενών πρώτων υλών και της συνεξέτασης της δεοντολογικής προμήθειας πρώτων υλών και της ασφάλειας του εφοδιασμού.

3.3. Στις 10 Μαρτίου 2020, με την ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο Μια νέα βιομηχανική στρατηγική για την Ευρώπη επισημάνθηκε η σημασία όλων των αξιακών αλυσίδων της βιομηχανίας στην ΕΕ. Η ασφαλής προμήθεια καθαρής και οικονομικά προσιτής ενέργειας και πρώτων υλών αποτελεί ουσιαστικό βήμα προς τη μείωση του βιομηχανικού αποτυπώματος άνθρακα, επιταχύνοντας έτσι τη μετάβαση.

3.4. Στις 11 Δεκεμβρίου 2019, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την ανακοίνωσή της με τίτλο Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία , που αποτελεί τη νέα στρατηγική ανάπτυξης της ΕΕ για τον μετασχηματισμό της τρέχουσας οικονομίας σε μια ανταγωνιστική και κλιματικά ουδέτερη οικονομία με αποδοτική χρήση των πόρων. Στην ανακοίνωση επισημαίνεται η σημασία της στρατηγικής ασφάλειας της πρόσβασης σε πόρους με σκοπό την υλοποίηση της Πράσινης Συμφωνίας. Η μετάβαση θα χρειαστεί βιώσιμη προμήθεια όλων των πρώτων υλών που είναι αναγκαίες για καθαρές και ψηφιακές τεχνολογίες.

4. Γενικές παρατηρήσεις

4.1. Η ΕΟΚΕ επικροτεί και στηρίζει τις προσπάθειες και τις δράσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενίσχυση της ασφάλειας του εφοδιασμού πρώτων υλών. Οι γνωμοδοτήσεις που εγκρίθηκαν τα τελευταία 15 έτη από τη Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών της ΕΟΚΕ, καθώς και οι εργασίες που πραγματοποιήθηκαν από κοινού με την Επιτροπή σχετικά με το ζήτημα αυτό, επιβεβαιώνουν το ενδιαφέρον και την προσήλωση της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών της ΕΕ στη συνεχιζόμενη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής σύμπραξης σχετικά με τις πρώτες ύλες.

4.2. Εν προκειμένω, είναι ανάγκη να αναπτυχθούν πιο συγκεκριμένες προτάσεις και δράσεις για την εξασφάλιση της πορείας προς μεγαλύτερη ασφάλεια και βιωσιμότητα που προβλέπεται από την ανακοίνωση της Επιτροπής για τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας. Επιπλέον, καλούμε την Επιτροπή να εξετάσει κατάλληλες δράσεις για όλες τις πρώτες ύλες που είναι σημαντικές για τη βιομηχανία και την οικονομία της ΕΕ, ώστε να αποφευχθούν περαιτέρω εξαρτήσεις.

4.3. Η πρωτοβουλία για τις πρώτες ύλες, η οποία δρομολογήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2008, προετοίμασε το έδαφος για δομημένη και συντονισμένη δράση στο επίπεδο των σχετικών ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, τόσο για την αύξηση της ευαισθητοποίησης μεταξύ των Ευρωπαίων πολιτών σχετικά με την ανάγκη διασφάλισης της προμήθειας κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας πρώτων υλών για τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες όσο και για συγκεκριμένες δράσεις εν προκειμένω σε επίπεδο ΕΕ και επίπεδο κρατών μελών.

4.4. Η ευρωπαϊκή τεχνολογική πλατφόρμα για τους βιώσιμους ορυκτούς πόρους (που αναγνωρίστηκε επισήμως το 2008), η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για τις πρώτες ύλες (2012), το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας — Πρώτες Ύλες (2015), η ευρωπαϊκή συμμαχία για τους συσσωρευτές (2017), η ευρωπαϊκή συμμαχία για τις πρώτες ύλες (Σεπτέμβριος του 2020) ή οι ετήσιες δραστηριότητες στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής εβδομάδας πρώτων υλών αποτέλεσαν επιτυχημένες πρωτοβουλίες της Επιτροπής και σημαντικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πλαίσιο των διαρκών προσπαθειών της για εντοπισμό των τεχνολογικών, νομοθετικών και διοικητικών λύσεων που είναι αναγκαίες για την έγκριση ενός συνεκτικού σχεδίου δράσης της ΕΕ για τις πρώτες ύλες. Ωστόσο, αυτές οι πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να είχαν ενισχυθεί, και η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να διενεργεί αυστηρές αξιολογήσεις στις εργασίες, τα αποτελέσματα και την αποτελεσματικότητα των εν λόγω πλατφορμών συμμαχιών, και να κοινοποιεί τα αποτελέσματα στην ΕΟΚΕ σε τακτική (ετήσια) βάση. Εμείς, ως εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, πρέπει να ενημερωνόμαστε για το κατά πόσον αυτή η προσέγγιση πράγματι αποδίδει απτά αποτελέσματα για την προώθηση και επίτευξη του στόχου της ανθεκτικότητας ως προς τις πρώτες ύλες.

4.5. Η ανακοίνωση της Επιτροπής έχει πρωτίστως ευρωπαϊκή οπτική, γεγονός που είναι απολύτως κατανοητό, εφόσον το κεντρικό ζήτημα είναι ο εφοδιασμός της ευρωπαϊκής οικονομίας με πρώτες ύλες. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η Επιτροπή θα πρέπει να λάβει υπόψη τις ανάγκες και τα συμφέροντα των πολιτών και των οικονομιών στις χώρες από τις οποίες εξάγονται πρώτες ύλες στην Ευρώπη, ειδικά όταν αναφέρεται συχνά σε «ευρωπαϊκές αξίες», «παγκόσμια ευθύνη» και παγκόσμιους «στόχους βιώσιμης ανάπτυξης». Είναι επίσης σημαντικό να ληφθεί υπόψη ότι ορισμένες μη ενταγμένες στην ΕΕ χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου είναι πλούσιες σε ορυκτούς πόρους, οπότε οι στρατηγικές για τις πρώτες ύλες, οι στρατηγικές εταιρικές σχέσεις και η πρόσβαση σε χρηματοδοτικά μέσα για την πράσινη μετάβαση του εξορυκτικού τομέα θα πρέπει να καταστούν διαθέσιμες και σε αυτές τις χώρες.

4.6. «οι ηλιακοί συλλέκτες, τα αιολικά πάρκα και οι συσσωρευτές έχουν ζωτική σημασία για το νέο βιομηχανικό μας πρότυπο. Ωστόσο, απαιτούνται επίσης πρώτες ύλες οι οποίες ελέγχονται από τους ανταγωνιστές μας στη διεθνή σκηνή. Η βιομηχανική πολιτική πρέπει να συμβαδίζει με μια σταθερή εμπορική και εξωτερική πολιτική, η οποία, με τη σειρά της, πρέπει να εξασφαλίζει την πρόσβαση στους πόρους αυτούς. » ( 9 ) Ο στόχος της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τις προσπάθειες της ΕΕ να διατηρήσει μια ισχυρή βιομηχανική και τεχνολογική βάση που θα συμβαδίζει με την ψηφιακή επανάσταση και τις παγκόσμιες προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής και της προστασίας του περιβάλλοντος. Η επιτυχία της ΕΕ σε αυτή τη διαδικασία είναι καθοριστικής σημασίας. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει ότι

4.7. Οι πολιτικές για τις πρώτες ύλες πρέπει να συμβάλλουν με θετικό τρόπο, μαζί με άλλες πολιτικές, στη διασφάλιση του εφοδιασμού των ευρωπαϊκών βιομηχανιών, στην κάλυψη της ζήτησης για προϊόντα και υπηρεσίες στην ΕΕ, στον σεβασμό του περιβάλλοντος και στον περιορισμό του αντίκτυπου των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο κλίμα, καθώς και στη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας. Αυτά τα οφέλη –οικονομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά– θα πρέπει να κατανέμονται ισότιμα σε όλη την ΕΕ. Είναι σημαντικό να μην εστιάσουμε μόνο στις πρώτες ύλες που έχουν χαρακτηριστεί «κρίσιμης σημασίας» σύμφωνα με τη μεθοδολογία που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι πρώτες ύλες που αποτελούν βασικό μέρος πολλών αλυσίδων εφοδιασμού και των οποίων η εξόρυξη και εξαγωγή απαιτεί επίσης πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας θα πρέπει να αναγνωριστούν ως στρατηγικής σημασίας.

4.8. Η συνεχής και προβλέψιμη ζήτηση στην ΕΕ για κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας πρώτες ύλες αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ενίσχυση των εγχώριων και των παγκόσμιων εμπορικών σχέσεων και αλυσίδων εφοδιασμού. Καθώς η ζήτηση πρώτων υλών αυξάνεται σταθερά, η ΕΕ θα πρέπει επίσης να συνεχίσει να ενισχύει την ικανότητά της να εφοδιάζεται εσωτερικά και διεθνώς. Η αξιοπιστία και η προβλεψιμότητα στις αλυσίδες εφοδιασμού είναι καθοριστικής σημασίας για τη διατήρηση της βιομηχανικής παραγωγής και των σχετικών υποδομών στα κράτη μέλη, αλλά και συνιστούν επίσης αναγκαία προϋπόθεση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας.

4.9. Η ανάγκη για πρώτες ύλες κρίσιμης και στρατηγικής σημασίας αποτελεί έναν από τους δείκτες που μας επιτρέπουν να αξιολογήσουμε και να καθορίσουμε το είδος της ικανότητας βιομηχανικής παραγωγής της ΕΕ, καθώς και τις ανάγκες εκπαίδευσης, κατάρτισης, επανειδίκευσης, διά βίου μάθησης και πιστοποίησης που θα πρέπει να διατηρήσουμε στην ΕΕ, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τον παγκόσμιο ανταγωνισμό και να αποφύγουμε όχι μόνο την εξάρτηση από ορισμένες πρώτες ύλες, αλλά και την υποβάθμιση στον τομέα της καινοτομίας, της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης.

4.10. Η τεχνολογική και βιομηχανική ικανότητα αντικατάστασης των πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας θεωρείται ουσιώδης για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας, αλλά η επίτευξή της δεν θα είναι εφικτή σε σύντομο χρονικό διάστημα και χωρίς σημαντικές και διαρκείς επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη για την ανακάλυψη νέων υλικών. Σε σύγκριση με τις δυναμικές εξελίξεις στην Κίνα, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ανθεκτικότητα της ΕΕ σε σχέση με τις κρίσιμες πρώτες ύλες μπορεί να ενισχυθεί με την υλοποίηση φιλόδοξων έργων για τη διασύνδεση και τον εκσυγχρονισμό των υποδομών διευρωπαϊκών μεταφορών, ενέργειας και ΤΠΕ. Όλα αυτά μπορούν να υλοποιηθούν στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας της ΕΕ, ώστε να διατηρηθεί μια επαρκώς υψηλή ζήτηση για τέτοιου είδους πρώτες ύλες στην ΕΕ, ζήτηση που σταθεροποιεί τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, οδηγώντας σε εισροή νέων επενδύσεων όχι μόνο στις βιομηχανίες που επεξεργάζονται αυτές τις ύλες, αλλά και σε προγράμματα Ε & Α για την υποκατάσταση πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας.

5. Ειδικές παρατηρήσεις

5.1. Η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτελεί ένα βήμα προόδου, παρέχοντας έναν σαφή χάρτη πορείας με πρωτοβουλίες και δράσεις που πρέπει να αναληφθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, και ως εκ τούτου η ΕΟΚΕ συνιστά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο να υποστηρίξουν αυτήν την προσέγγιση για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας.

5.2. Αν και οι επενδύσεις στη βιώσιμη εξόρυξη δημιουργούν προσφορά, θέσεις εργασίας και οικονομική πρόοδο, πρέπει επίσης να διασφαλίζουν κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές βελτιώσεις με βάση την εταιρική κοινωνική ευθύνη. Βασικό σημείο προβληματισμού είναι πώς θα επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ της προώθησης της βιώσιμης εξόρυξης στην Ευρώπη και της εξασφάλισης δημόσιας αποδοχής. Η αύξηση της ενημέρωσης των πολιτών είναι ύψιστης σημασίας.

Πράσινη Συμφωνία της ΕΕ, στόχοι για το κλίμα ως το 2030 και το 2050, και η ζήτηση για πρώτες ύλες

5.3. Μια καθαρή και κυκλική οικονομία υπόσχεται τη μείωση της εξάρτησής μας από τις εισαγόμενες ύλες και την εισαγόμενη ενέργεια, τον περιορισμό του αρνητικού αντίκτυπου της ΕΕ στην υγεία και στο περιβάλλον, την ανάπτυξη μελλοντικών οικονομικών μοντέλων και τη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο. Θα βοηθήσει επίσης στη βελτίωση της αυτάρκειας και στην αντιμετώπιση των ζητημάτων ανθεκτικότητας που αποκάλυψε η πανδημία COVID-19 σε σχέση με τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη ζητήσει μια σαφή στρατηγική προκειμένου η ΕΕ να «καταστεί παγκόσμιος ηγέτης στην κυκλική οικονομία και στις καθαρές τεχνολογίες. Θα καταβάλει προσπάθειες για την απαλλαγή των ενεργοβόρων βιομηχανιών από τις ανθρακούχες εκπομπές» ( 10 )

5.4. Στην ανακοίνωση της Επιτροπής δεν γίνεται αναφορά ή ανάλυση της εξόρυξης βαθέων υδάτων ( 11 ) ή της συμβολής στην αλλαγή της αντίληψης ότι οι εξορυκτικές βιομηχανίες δεν είναι φιλικές προς το περιβάλλον. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου είναι «φιλικές προς το περιβάλλον» χάρη σε βιώσιμες εξορυκτικές πρακτικές.

5.5. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα εξορυκτικά απόβλητα είναι πλούσια σε πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας και μπορούν να δημιουργήσουν νέες οικονομικές δραστηριότητες. Εκείνο, ωστόσο, που δεν είναι σαφές είναι το επίπεδο των επενδύσεων που απαιτούνται καθώς και το επίπεδο της αποδοχής τέτοιων δράσεων από το κοινό. Οι οικονομικές δυνατότητες που απορρέουν από την ύπαρξη πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας στα εξορυκτικά απόβλητα σχετίζονται όχι μόνο με τους τόπους εξόρυξης άνθρακα αλλά και με άλλα μεταλλεύματα, όπως ο σίδηρος, ο ψευδάργυρος ή το νικέλιο.

5.6. Η αύξηση της ικανότητας ανακύκλωσης, εξόρυξης και επεξεργασίας των μετάλλων έχει ουσιώδη σημασία για την ανάπτυξη των πράσινων και των καθαρών τεχνολογιών που είναι αναγκαίες για τη μετάβαση στην πράσινη ενέργεια και, σε ευρύτερο βαθμό, για τη μετάβαση στην πράσινη βιομηχανία. Η ανάκτηση των πρώτων υλών στρατηγικής και κρίσιμης σημασίας έχει καίρια σημασία και, επομένως, θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν καινοτόμες τεχνολογίες για τη διαλογή και την επεξεργασία των αποβλήτων. Αμφότερες οι εγχώριες οδοί προμήθειας πόρων στην ΕΕ —η εξόρυξη και η επαναχρησιμοποίηση— πρέπει να προαχθούν δεόντως και να λάβουν κατάλληλη χρηματοδοτική στήριξη.

Ο κατάλογος πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας της ΕΕ — μεθοδολογία αξιολόγησης

5.7. Με βάση τις νέες τεχνολογικές εξελίξεις, ανά διετία θα πρέπει να πραγματοποιείται αναθεώρηση του καταλόγου πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρεται στην παρακολούθηση των δράσεων που παρουσιάζονται στην τρέχουσα πρόταση. Εκτιμήσεις αντικτύπου είναι απαραίτητες καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, με δυνατότητα για αλλαγές/ρυθμίσεις.

5.8. Η Επιτροπή επισημαίνει στην εν λόγω ανακοίνωση ότι ο κατάλογος πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας που υποβάλλεται σε περιοδική αξιολόγηση είναι επίσης σημαντικός για την προώθηση της βιώσιμης και υπεύθυνης προμήθειας πρώτων υλών. Ως εκ τούτου, η μεθοδολογία που χρησιμοποιείται για την περιοδική αξιολόγηση του καταλόγου αυτού θα πρέπει να επαναξιολογηθεί ως προς τη συμμόρφωσή της με την ΟΔΔΑ ( 12 ) , τις UNGP ( 13 ) , συμπεριλαμβανομένων των θεμελιωδών εργασιακών δικαιωμάτων της ΔΟΕ, τη διακήρυξη σχετικά με τις θεμελιώδεις αρχές και τα δικαιώματα στην εργασία, που περιλαμβάνει τα βασικά εργασιακά πρότυπα, και την τριμερή δήλωση αρχών της ΔΟΕ για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις ( 14 ) , καθώς και τους ΣΒΑ των Ηνωμένων Εθνών ( 15 )

5.9. Οι κίνδυνοι παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που σχετίζονται με την επιχειρηματική δραστηριότητα σε παγκόσμιες αλυσίδες αξίας ( 16 ) , ή καταστροφής του περιβάλλοντος στις δυνητικές χώρες παραγωγής πρέπει να ληφθεί δεόντως υπόψη στη μεθοδολογία περιοδικής αξιολόγησης του καταλόγου πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας. Ως εκ τούτου, πρέπει να βρεθούν κατάλληλα κριτήρια και να συμπεριληφθούν στη μεθοδολογία αξιολόγησης. Αυτό έχει τεράστια σημασία, δεδομένου ότι ο Επίτροπος Δικαιοσύνης της ΕΕ εργάζεται για την κατάρτιση οδηγίας σχετικά με την υποχρεωτική δέουσα επιμέλεια που θα παρουσιαστεί κατά το πρώτο εξάμηνο του 2021.

5.10. Οι πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας γίνονται εν γένει αντιληπτές ως υλικά που προέρχονται από τον εξορυκτικό τομέα, ωστόσο περιλαμβάνουν πολλά περισσότερα. Για παράδειγμα, τα προϊόντα ξυλείας μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά σε πολύ περισσότερους τομείς από ό,τι στο παρελθόν: από τα υφάσματα έως τις νέες ελαφρύτερες και περιβαλλοντικά φιλικότερες τεχνολογίες συσσωρευτών, πρόκειται για ταχύτατα αναπτυσσόμενο τομέα. Επιπλέον, η βιοοικονομία παρέχει μοναδικές δυνατότητες βελτίωσης της ανθεκτικότητας στην οικονομία της ΕΕ και γεωπολιτικής σταθερότητας στην ήπειρό μας. Η χρήση ανανεώσιμων υλικών θα συμβάλει ταυτόχρονα στο μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και θα επιτρέψει τη διατήρηση των εκπομπών από τα ορυκτά καύσιμα στο έδαφος, δημιουργώντας οικολογική ανθεκτικότητα για τους κλάδους των ορυκτών.

Χαρτογράφηση των πρώτων υλών στην ΕΕ

5.11. Η πρόταση χαρτογράφησης του δυνητικού εφοδιασμού σε δευτερογενείς πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας από αποθέματα και απορρίμματα της ΕΕ αποτελεί καθοριστική δράση για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας της ΕΕ ως προς τις πρώτες ύλες. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή πρέπει να δώσει προτεραιότητα σε αυτή τη διαδικασία χαρτογράφησης και να τη φέρει σε πέρας έως το τέλος του 2021, αντί για το 2022 που είναι επί του παρόντος η προβλεπόμενη προθεσμία, κοινοποιώντας τα διαθέσιμα δεδομένα στους ενδιαφερόμενους φορείς και τους πολίτες.

5.12. Δεδομένης της τρέχουσας έλλειψης επισκόπησης και πληροφόρησης σχετικά με τη διαθεσιμότητα των δευτερογενών πρώτων υλών στην ΕΕ, η παρακολούθηση των πρώτων υλών στρατηγικής και κρίσιμης σημασίας, τόσο ανά τομέα όσο και διατομεακά, πρέπει να πραγματοποιείται ως δράση προτεραιότητας, με αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων και των μαζικών δεδομένων.

Εξόρυξη, σχετικές δεξιότητες και η κοινωνική άδεια λειτουργίας

5.13. Οι δραστηριότητες ορυχείων και λατομείων που σχετίζονται με πρώτες ύλες έχουν ουσιώδη σημασία για τον μετριασμό των κινδύνων για τον εφοδιασμό, καθώς π.χ. παρέχουν υλικά για την ανάπτυξη τεχνολογιών και γεωργίας με χαμηλές εκπομπές άνθρακα και αυξάνουν την ανθεκτικότητα των αλυσίδων αξίας της μεταποίησης. Ο ευρωπαϊκός τομέας ορυκτών μπορεί να εξασφαλίσει τη διαθεσιμότητα υλικών ζωτικής σημασίας που είναι αναγκαία προκειμένου να μπορέσουν οι υπάρχουσες και οι μελλοντικές τεχνολογίες να δημιουργήσουν μια οικονομία κλιματικά ουδέτερη, προσανατολισμένη στις υπηρεσίες και στην ευημερία, κυκλική και αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων, όπου παράλληλα ο εφοδιασμός σε πρώτες ύλες γίνεται με βιώσιμο και υπεύθυνο τρόπο.

5.14. Επιπλέον, η εξόρυξη στην Ευρώπη λειτουργεί με τα πλέον αυστηρά περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα σε σύγκριση με τρίτες χώρες. Η βιομηχανία στην Ευρώπη δεσμεύεται να συμβάλει ουσιαστικά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής: όχι μόνο διερευνά διαρκώς μεθόδους απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές προκειμένου να συμμορφωθεί με αποτελεσματικό και αποδοτικό τρόπο με τη διαρκώς αυξανόμενη ζήτηση για πόρους, αλλά βοηθά επίσης και άλλες οικονομικές δραστηριότητες να βελτιώσουν τις περιβαλλοντικές τους επιδόσεις.

5.15. Είναι γεγονός ότι υπάρχουν ελάχιστα παραδείγματα εξαγωγών πρώτων υλών στις αναπτυσσόμενες χώρες που προωθούν τη βιώσιμη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη από την οποία θα μπορούσαν να επωφεληθούν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Αντιθέτως, συχνά παρατηρείται κοινωνική εκμετάλλευση και ρύπανση του περιβάλλοντος. Κερδισμένοι είναι συνήθως μόνο λίγοι κερδοσκόποι.

5.16. Οι πρώτες ύλες δεν πρέπει μόνο να διασφαλίζουν την οικονομική ευημερία στην Ευρώπη, αλλά και να αποτελούν τη βάση για βιώσιμη, δηλαδή κοινωνικά και περιβαλλοντικά συμβατή, οικονομική ανάπτυξη στις χώρες προέλευσης. Κατ’ αυτή την έννοια, η ΕΕ θα πρέπει να ενεργεί περισσότερο προορατικά και να υποστηρίζει σαφώς κάθε δυνατή προσπάθεια των εταιρειών που στρέφονται από την προηγούμενη πολιτική μονομερούς εξασφάλισης των φθηνότερων δυνατών πρώτων υλών προς μια νέα προσέγγιση «στρατηγικής εταιρικής σχέσης». Αυτή η στρατηγική εταιρική σχέση πρέπει να λαμβάνει υπόψη, με δίκαιο τρόπο, τις οικονομικές, κοινωνικές και οικολογικές ανάγκες και τα συμφέροντα τόσο των χωρών που προμηθεύουν όσο και των χωρών που λαμβάνουν τις πρώτες ύλες, και να υποστηρίζει και να προωθεί την αυτοπροσδιοριζόμενη κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη στις χώρες προέλευσης. Με τη δημιουργία μιας ισότιμης εταιρικής σχέσης μπορεί να επιτευχθεί υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης, ανθεκτικότητας, ασφάλειας και αξιοπιστίας στις εμπορικές σχέσεις, προς το κοινό συμφέρον και με βάση τον αμοιβαίο σεβασμό.

5.17. Υπάρχει πάντα ανάγκη για αντιστάθμιση των τοπικών περιβαλλοντικών προβλημάτων έναντι των οφελών που θα μπορούσαν να επιφέρουν τα εν λόγω έργα για την επίλυση ευρύτερων ευρωπαϊκών και παγκόσμιων προβλημάτων που συνδέονται με το διοξείδιο του άνθρακα, όπως π.χ. η ζήτηση για περισσότερο χαλκό. Αυτού του είδους η αντιστάθμιση θα πρέπει να αποτελέσει μέρος της ιεράρχησης των προτεραιοτήτων όσον αφορά έργα εξόρυξης στην Ευρώπη. Αυτή η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων θα πρέπει να περιλαμβάνει επίσης ζητήματα περιφερειακού οικονομικού χαρακτήρα.

5.18. Δεν αρκεί να υπάρχει πρόσβαση σε πρώτες ύλες εάν η ΕΕ δεν διαθέτει εγκαταστάσεις επεξεργασίας υψηλού επιπέδου. Ο Επίτροπος κ. Breton δήλωσε ότι για τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας, ο στόχος είναι να υπάρξουν ευρωπαϊκές ικανότητες εξόρυξης και επεξεργασίας και να τεθούν σε λειτουργία κατά την έναρξη της νέας δεκαετίας. Ο στόχος αυτός δεν είναι αρκετά φιλόδοξος. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ συνιστά να προωθήσει η ΕΕ άμεσες επενδύσεις και κοινά κανονιστικά κίνητρα για τους επενδυτές. Για την επιτάχυνση της «στρατηγικής αυτονομίας» της Ευρώπης όσον αφορά τις κρίσιμες πρώτες ύλες, θα μπορούσε να εξεταστεί η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής εταιρικής σχέσης (Ορίζων Ευρώπη) ή ενός ΣΕΚΕΕ. Αυτό το ΣΕΚΕΕ θα κάλυπτε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού κρίσιμων πρώτων υλών: αξιολόγηση των εγχώριων πηγών μεταλλευμάτων, εξόρυξη, εξαγωγή μεταλλεύματος μέσω τήξης, μετασχηματισμό, ανακύκλωση, επαναχρησιμοποίηση Όσον αφορά τους συσσωρευτές, η θέσπιση πλήρως ολοκληρωμένης εγχώριας αξιακής αλυσίδας σπανίων γαιών θα έχει καθοριστική σημασία για την επίτευξη της διττής ψηφιακής και οικολογικής μετάβασης.

5.19. Στην Ευρώπη έχουν δρομολογηθεί τέσσερα σημαντικά βιομηχανικά έργα βιώσιμης εξόρυξης και επεξεργασίας, συνολικής αξίας σχεδόν 2 εκατομμυρίων ευρώ. Αναμένεται να καλύψουν ποσοστό 80 % των αναγκών μας σε λίθιο για τον τομέα των συσσωρευτών ως το 2025. Τα έργα αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν έμπνευση ως προς την κάλυψη άλλων πρώτων υλών ζωτικής σημασίας για τις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας σε πολλούς ακόμα στρατηγικούς τομείς.

5.20. Η βιομηχανία χρησιμοποιεί ήδη αυτοματισμό, ψηφιοποίηση, τεχνολογία αλυσίδας συστοιχιών και τεχνητή νοημοσύνη, αλλά πρέπει να εξετασθεί το ενδεχόμενο χρήσης του προγράμματος Copernicus για να εντοπιστούν νέα σημεία από τα οποία μπορούν να ληφθούν πρώτες ύλες και για την παρακολούθηση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Ακόμα, η ΕΟΚΕ έχει ήδη συστήσει «την ανάπτυξη ενός ρυθμιστικού οδικού χάρτη της ΕΕ για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που δημιουργεί ο ψηφιακός μετασχηματισμός του τομέα των πρώτων υλών, ο οποίος αφορά θέματα όπως η ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και η θαλάσσια και διαστημική εξόρυξη» ( 17 )

5.21. Θα πρέπει να αναπτυχθούν νέες μέθοδοι εξόρυξης, ανάκτησης και παραγωγής, οι οποίες θα πρέπει να πληρούν τα αυστηρότερα περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα. Η εκμετάλλευση των πόρων στους χώρους υγειονομικής ταφής της ΕΕ και στους χώρους εναπόθεσης απορριμμάτων κατεργασίας αποτελεί δυνητική πηγή πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας. Εν τω μεταξύ, εμπειρογνώμονες σε θέματα περιβάλλοντος ζητούν τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με τους μελλοντικούς τόπους εξόρυξης.

5.22. Οι εξορυκτικές δεξιότητες μπορούν να μεταφερθούν στην εκμετάλλευση των μετάλλων και των ορυκτών, πιθανώς στις ίδιες περιφέρειες. Ο μηχανισμός δίκαιης μετάβασης θα βοηθήσει τις περιφέρειες έντασης άνθρακα και διοξειδίου του άνθρακα μέσω της χρηματοδότησης των βιώσιμων υποδομών που είναι διαθέσιμη στο πλαίσιο του ταμείου Invest EU. Ωστόσο, απαιτούνται χρόνος και κίνητρα για τους επενδυτές, καθώς και νομοθεσία σχετικά με ταχύτερες διαδικασίες αδειοδότησης (μια πιθανή λύση θα ήταν ένας κανονισμός της ΕΕ). Τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά πρότυπα και τα πρότυπα βιωσιμότητας αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για όλα τα μελλοντικά έργα της ΕΕ.

5.23. Μία από τις βασικές προϋποθέσεις για αποτελεσματικές πολιτικές τοπικού περιεχομένου για τη δημιουργία περισσότερων, πιο οικολογικών και καλύτερα αμειβόμενων θέσεων εργασίας σε χώρες πλούσιες σε ορυκτά είναι η διαθεσιμότητα των απαιτούμενων δεξιοτήτων και ικανοτήτων για την κάλυψη των αναγκών της βιομηχανίας για ολόκληρο τον κύκλο ζωής ενός ορυχείου. Ζωτική σημασία έχει επίσης η ανάπτυξη νέων ομάδων δεξιοτήτων και η προσαρμογή των υπαρχουσών για την ταχεία ανταπόκριση στις τεχνολογικές αλλαγές. Από πρόσφατες έρευνες επιβεβαιώθηκε ο ενδεχόμενος αντίκτυπος των νέων τεχνολογιών στον χαρακτήρα των θέσεων εργασίας, επισημαίνοντας τον τρόπο με τον οποίο θα απαιτηθούν νέες ομάδες δεξιοτήτων στον τομέα εξόρυξης, όχι μόνο για τα νέα επαγγέλματα αλλά και για τα υπάρχοντα, καθώς οι ισχύουσες θέσεις εργασίας θα πρέπει να προσαρμοστούν πιθανότατα στους όρους του αυτοματισμού. Οι απολύσεις θα πρέπει να αποφευχθούν μέσω του κοινωνικού διαλόγου, μέσω της επανειδίκευσης των εργαζομένων και της εξασφάλισης ότι θα έχουν πρόσβαση στις νέες θέσεις εργασίας που θα δημιουργηθούν από τις νέες τεχνολογίες και τις διαδικασίες ανακύκλωσης.

5.24. Η εκπαίδευση, η κατάρτιση, η επανειδίκευση και η πιστοποίηση είναι εξαιρετικά σημαντικές, και πρέπει να υλοποιούνται μέσω του κοινωνικού διαλόγου για το μέλλον της βιομηχανίας, ενώ η απόκτηση των αναγκαίων δεξιοτήτων απαιτεί χρόνο και χρηματοδότηση. Ειδικοί τομείς, όπως η γεωλογία, η μεταλλουργία και η εξόρυξη, θα μπορούσαν να διδάσκονται ακόμα και σε προπτυχιακό επίπεδο.

Επενδύσεις

5.25. Η εξερεύνηση αποτελεί δραστηριότητα υψηλού κινδύνου που αυξάνει σημαντικά το κόστος κεφαλαίου. Η μείωση του κινδύνου μέσω εγγυήσεων δανείων και καθεστώτων απόσβεσης μπορεί να αποτελέσει μεγάλη βοήθεια για τις επενδύσεις. Άλλα φορολογικά κίνητρα περιλαμβάνουν φορολογικές ελαφρύνσεις και κρατικές ενισχύσεις. Οι μηχανισμοί αυτοί χρησιμοποιούνται ευρέως σε παγκόσμιο επίπεδο για την εξόρυξη και την επεξεργασία, αλλά δεν χρησιμοποιούνται στην ΕΕ.

5.26. Πρέπει να αναπτυχθεί και να σχεδιαστεί ένα αποδοτικό σύστημα παροχής οικονομικών κινήτρων με σκοπό τη στήριξη των οικολογικών μεταβάσεων στη βιομηχανία των αποβλήτων. Επιπλέον, θα πρέπει να επιβάλλονται κυρώσεις για την κατάχρηση πολύτιμων πόρων που μπορούν να ληφθούν από τα απόβλητα.

5.27. Η ενίσχυση της ικανότητας της ΕΕ να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τους δασμολογικούς και μη δασμολογικούς εμπορικούς φραγμούς, μεταξύ άλλων στον τομέα του ντάμπινγκ και των δημόσιων συμβάσεων, που αναπτύσσονται από τους διεθνείς εταίρους μας, είναι αναγκαία για να εξασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού στον τομέα της εμπορίας πρώτων υλών.

5.28. Χρειάζονται σημαντικές επενδύσεις στην Ε & Α, προκειμένου η Ευρώπη να διατηρήσει την ηγετική θέση της στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Είναι σημαντικό να συμβαδίζουμε με τις άλλες οικονομικές δυνάμεις, και αυτό απαιτεί στενό συντονισμό των μέσων στο πλαίσιο διαφόρων πολιτικών, όπως η νέα βιομηχανική στρατηγική και η εμπορική πολιτική της ΕΕ. Η εφαρμογή του κανονισμού για τον έλεγχο των άμεσων ξένων επενδύσεων αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την προστασία των στρατηγικών αλυσίδων αξίας στην ΕΕ.

5.29. Η ΕΕ πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στην παρακολούθηση των παγκόσμιων αγορών πρώτων υλών, καθώς και στην εξέλιξη των στρατηγικών αλυσίδων εφοδιασμού. Πρέπει να παρέχεται αξιόπιστη και πλήρης ενημέρωση από όλα τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη μέσω τυποποιημένων μορφών αναφοράς δεδομένων.

5.30. Οι επενδύσεις που σχετίζονται με την πράσινη μετάβαση από εταιρείες της ΕΕ που δραστηριοποιούνται στους τομείς εξόρυξης, επεξεργασίας και ανακύκλωσης πρέπει να στηρίζουν τις προσπάθειες της βιομηχανίας να συμμετάσχει στη μετάβαση και την πρόοδο προς τους στόχους κλιματικής ουδετερότητας ( 18 ) . Ο κλάδος πρέπει να απολαμβάνει εύκολη πρόσβαση σε βιώσιμη χρηματοδότηση, αλλά μόνο εφόσον οι προγραμματισμένες επενδύσεις του, τα σχέδια Ε & Α και τα έργα βιομηχανικού μετασχηματισμού του επιδεικνύουν σαφή προσήλωση στους κλιματικούς στόχους, την πλήρη και παραγωγική απασχόληση, τη διατηρήσιμη οικονομική ανάπτυξη και την αξιοπρεπή εργασία για όλους. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει σε προηγούμενη γνωμοδότηση ότι «η βιώσιμη ανάπτυξη θα πρέπει να αναφέρεται στις περιβαλλοντικές, οικονομικές, κοινωνικές και τις σχετικές με τη διακυβέρνηση διαστάσεις σε μια ισορροπημένη, σφαιρική και ολοκληρωμένη προσέγγιση που ευθυγραμμίζεται με όλους τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης και τη Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή, με τη θέσπιση ελάχιστων διατομεακών όρων που δεν μπορούν να υποκατασταθούν» ( 19 )

5.31. Επιπλέον, τα έργα εξόρυξης που συνοδεύονται από τις ίδιες δεσμεύσεις πρέπει να στηρίζονται και να ενθαρρύνονται μεταξύ άλλων στο πλαίσιο των ΣΕΚΕΕ (Σημαντικών Έργων Κοινού Ευρωπαϊκού Ενδιαφέροντος) και των ΕΚΕ (Έργων Κοινού Ενδιαφέροντος) Η αξιολόγηση της συνεισφοράς αυτών των επενδύσεων και έργων θα επικεντρωθεί επίσης στον εντοπισμό δραστηριοτήτων προβολής ψευδοοικολογικής ταυτότητας ή παραπλανητικής πληροφόρησης.

Το εμπόριο και η διεθνής διάσταση

5.32. Η Κίνα παρέχει σήμερα ποσοστό 98 % του εφοδιασμού της ΕΕ σε σπάνιες γαίες. Εισερχόμαστε σε μια εποχή μεγάλου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, επομένως η ανάπτυξη αποτελεσματικής οικονομικής διπλωματίας σε επίπεδο ΕΕ είναι καθοριστικής σημασίας για να εξασφαλιστεί η πρόσβαση σε διαφοροποιημένους προμηθευτές, με παράλληλες επενδύσεις σε ικανότητες επαναχρησιμοποίησης και ανακύκλωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ εμμένει στην ανάγκη σύναψης στρατηγικών εταιρικών σχέσεων με ομόφρονα κράτη σε ένα πολυμερές πλαίσιο ως μέσο για την αποτροπή της πιθανότητας η διατάραξη του εφοδιασμού (ενίοτε πολιτικά υποκινούμενη) να οδηγήσει σε τελμάτωση σε προηγμένες βιομηχανικές αξιακές αλυσίδες στην ΕΕ.

5.33. Η ενίσχυση του ρόλου του ευρώ ως διεθνούς νομίσματος αναφοράς έχει ζωτική σημασία για την πρόληψη της αστάθειας των τιμών και για τη μείωση της εξάρτησης των ενδιαφερόμενων μερών στην ΕΕ από το δολάριο ΗΠΑ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να αναζητήσει τρόπους να ενθαρρύνει την εμπορία πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας σε ευρώ, κάνοντας χρήση των διαθέσιμων μέσων οικονομικής διπλωματίας και εμπορικής πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό, χαιρετίζουμε την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το ευρωπαϊκό οικονομικό και χρηματοπιστωτικό σύστημα: προώθηση του ανοικτού χαρακτήρα, της ισχύος και της ανθεκτικότητας ( 20 )

5.34. Η εξαγωγή δευτερογενών πρώτων υλών πρέπει να επιτρέπεται μόνο όταν γίνεται υπό όρους βιωσιμότητας. Ωστόσο, η ΕΕ θα πρέπει να καταβάλει προσπάθεια για την αλλαγή των κανόνων του παιχνιδιού και για να επιτρέπονται οι εξαγωγές αποβλήτων που περιέχουν πολύτιμα υλικά μόνον όταν είναι χρήσιμες από την άποψη της βιωσιμότητας. Πιο συγκεκριμένα, η εξαγωγή αυτού του είδους των αποβλήτων θα πρέπει να γίνεται μόνον όταν τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα και τα μέτρα που ισχύουν στον προορισμό για τον περιορισμό των κλιματικών επιπτώσεων είναι ισοδύναμα με τα πρότυπα της ΕΕ.

5.35. Η διεθνής συνεργασία με τον ΟΟΣΑ, τα Ηνωμένα Έθνη, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και την G20 πρέπει να ενισχυθεί, έχοντας κατά νου τη μελλοντική βιωσιμότητα της βιομηχανίας και τα συμφέροντα της ΕΕ σχετικά με την εξασφάλιση πρόσβασης σε πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας. Η διασφάλιση ίσων όρων ανταγωνισμού με άλλα σημεία του πλανήτη έχει ζωτική σημασία για τα ευρωπαϊκά ενδιαφερόμενα μέρη. Η ΕΕ πρέπει να χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της, συμπεριλαμβανομένων εμπορικών συμφωνιών και στρατηγικών εταιρικών σχέσεων για να δημιουργήσει τις συνθήκες που θα διευκολύνουν τις κοινοπραξίες της ΕΕ σε τρίτες χώρες πλούσιες σε πόρους, ειδικά της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής, λαμβάνοντας πάντοτε υπόψη τον υπεύθυνο εφοδιασμό και τις βέλτιστες πρακτικές όσον αφορά την επιχειρηματική συμπεριφορά. Η ένταξη των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων στην αλυσίδα εφοδιασμού της ΕΕ έχει επίσης ζωτική σημασία.

Βρυξέλλες, 25 Μαρτίου 2021. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Για παράδειγμα, τα διάφορα κράτη μέλη εφαρμόζουν διαφορετικές μεθόδους ταξινόμησης κατά την αξιολόγηση του κατά πόσον τα απόβλητα χαρακτηρίζονται από επικίνδυνες ιδιότητες. Αυτό δημιουργεί άσκοπη γραφειοκρατία –υπερβολικά πολλά έγγραφα· μακροσκελείς διαδικασίες· έλλειψη συντονισμού μεταξύ των αρχών– και άσκοπη επιβάρυνση εξαιτίας των οικονομικών εγγυήσεων που σχετίζονται με τις μεταφορές αποβλήτων και εξαρτώνται από την ταξινόμηση των αποβλήτων.

(2) Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

(3) Κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

(4) Τριμερής δήλωση αρχών σχετικά με τις πολυεθνικές εταιρείες και την κοινωνική πολιτική.

(5) Στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.

(6) Πίνακας αποτελεσμάτων πρώτων υλών της ΕΕ 2018.

(7) Euromines.

(8) Διεθνής Επιτροπή Φυσικών πόρων του UNEP.

(9) ΕΕ C 364 της 28.10.2020, σ. 108.

(10) ΕΕ C 364 της 28.10.2020, σ. 108.

(11) Η διεθνής αρχή των θαλάσσιων βυθών είναι επιφορτισμένη με την ευθύνη να καταστήσει την εξόρυξη στον πυθμένα των θαλασσών εφικτή από νομική και πρακτική άποψη.

(12) Βλέπε υποσημείωση 2.

(13) https://www.ohchr.org/Documents/Publications/GuidingPrinciplesBusinessHR_EN.pdf/.

(14) Βλέπε υποσημείωση 4.

(15) Βλέπε υποσημείωση 5.

(16) Παγκόσμιες αλυσίδες αξίας.

(17) ΕΕ C 429 της 11.12.2020, σ. 37.

(18) Έκθεση McKinsey How the European Union could achieve net-zero emissions at net-zero cost (Πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να επιτύχει μηδενικές καθαρές εκπομπές με μηδενικό καθαρό κόστος), 3 Δεκεμβρίου 2020: «Η επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών θα απαιτούσε μια εκτιμώμενη επένδυση 28 τρισ. ευρώ σε καθαρές τεχνολογίες και τεχνικές τα επόμενα 30 χρόνια». «Από αυτά τα 5,4 τρισ. ευρώ, περίπου 1,5 τρισ. ευρώ θα επενδύονταν στον τομέα των κτιρίων (29 %), 1,8 τρισ. ευρώ θα χρησιμοποιούνταν για την ενεργειακή τροφοδοσία (33 %), 410 δισεκατ. ευρώ για τη βιομηχανία (8 %), 76 δισεκατ. ευρώ για τη γεωργία (περίπου 1 %) και 32 δισεκατ. ευρώ στις μεταφορές (λιγότερο από 1 %). Περίπου 1,5 τρισ. ευρώ (28 %) θα χρηματοδοτούσε τις υποδομές για τη βελτίωση της μεταφοράς και διανομής ενέργειας σε όλους τους τομείς».

(19) Σχέδιο Δράσης: Χρηματοδότηση της αειφόρου ανάπτυξης (ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 73).

(20) COM(2021) 32 final, της 19.1.2021, ανακοίνωση προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Κεντρική Τράπεζα και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021DC0032&from=EN.