Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2020/C 429/19)

Εισηγητής: ο κ. Thomas WAGNSONNER Συνεισηγήτρια: η κ. Emmanuelle BUTAUD-STUBBS

Αίτηση γνωμοδότησης Επιστολή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 15.9.2020 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση Υιοθετήθηκε από το τμήμα 4.9.2020 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 18.9.2020 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 554 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 215/1/3

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) επιβεβαιώνει ότι είναι πλέον καιρός να δράσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και να προτείνει νομοθεσία στα κράτη μέλη και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τις υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας η οποία να αναγνωρίζει την ευθύνη βάσει των ισχυόντων προτύπων και να παρέχει ένα σαφές και ασφαλές νομικό πλαίσιο στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.

1.2. Η δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει καταστεί θέμα της εσωτερικής αγοράς· δεδομένου ότι τα διάφορα κράτη μέλη προβλέπουν διαφορετικές νομικές κυρώσεις για τη συμπεριφορά των εταιρειών, μια κατακερματισμένη μερικώς τομεακή νομοθετική πρωτοβουλία σε επίπεδο ΕΕ δεν επαρκεί.

1.3. Το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της νομοθετικής πρωτοβουλίας —οδηγίας ή κανονισμού, με τα αντίστοιχα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματά τους— θα πρέπει να εγγυάται την ευρεία κάλυψη του ορισμού των ανθρωπίνων και των περιβαλλοντικών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων, καθώς και να διασφαλίζει την ενσωμάτωση νέων εξελίξεων σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα.

1.4. Οι υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας, ιδίως όσον αφορά τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, πρέπει να καθοδηγούν τις αποφάσεις διαχείρισης που αποσκοπούν σε οικονομικά, οικολογικά και κοινωνικά βιώσιμες επιχειρήσεις. Σε κάθε περίπτωση, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα πρέπει να θεωρούνται μείζονος σημασίας για τη βιώσιμη επιχειρηματική συμπεριφορά και να αποτελούν υψηλή προτεραιότητα στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας.

1.5. Η νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να καλύπτει διατομεακά όλες τις εταιρείες, με αναλογικές απαιτήσεις για τις ΜΜΕ που είναι εγκατεστημένες ή δραστηριοποιούνται στην ΕΕ, προκειμένου να αποφεύγεται ο αθέμιτος ανταγωνισμός και οι άνισοι όροι ανταγωνισμού, και να περιλαμβάνει επίσης τον δημόσιο τομέα. Θα πρέπει να επιβάλλει στις εταιρείες να τηρούν υψηλά πρότυπα υπεύθυνης επιχειρηματικής συμπεριφοράς, αλλά και ταυτόχρονα να προβλέπει επαρκή μέτρα σύμφωνα με τον αντίστοιχο κίνδυνο παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

1.6. Η δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα θα πρέπει να περιλαμβάνει τις ακόλουθες πτυχές: — ένα συνεκτικό πλαίσιο δέουσας επιμέλειας βάσει των υφισταμένων νομικών μέσων που ισχύουν για εταιρείες οι οποίες δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά, συμπεριλαμβανομένων εταιρειών από τρίτες χώρες που πωλούν σημαντικό όγκο αγαθών και υπηρεσιών· — ευθύνη η οποία συντελεί στη θέσπιση μέσων αποτελεσματικής προστασίας για άτομα που βλάπτονται από τυχόν παρατυπίες. Χρειάζεται να θεσπιστεί ένα ειδικό πλαίσιο ευθύνης, συμπεριλαμβανομένης της ποινικής ευθύνης, για περιπτώσεις στις οποίες σημειώνονται παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των κοινωνικών και των περιβαλλοντικών προτύπων ή αρνητικές επιπτώσεις εταιρικών δραστηριοτήτων, μεταξύ άλλων στις αλυσίδες εφοδιασμού και υπεργολαβίας τους.

1.7. Προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε νομική αβεβαιότητα, η νομοθετική πρωτοβουλία πρέπει να προβλέπει σαφέστατα ποιες μεμονωμένες δράσεις οφείλουν να αναλαμβάνουν οι εταιρείες καθ’ όλη τη διαδικασία δέουσας επιμέλειας για την αξιολόγηση του κινδύνου σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα διασφαλίζοντας τη συνοχή με άλλες δεσμευτικές νομοθετικές πράξεις της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ενδεχομένως προσαρμοσμένης αναθεώρησης της οδηγίας σχετικά με τις απαιτήσεις δημοσιοποίησης μη χρηματοοικονομικών πληροφοριών: — σαφώς καθορισμένη ανάλυση κινδύνων [εντοπισμός και αξιολόγηση (πιθανών) αρνητικών επιπτώσεων των εταιρικών δραστηριοτήτων στα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον, ενσωματωμένων σε ένα επίσημο, προσβάσιμο, διαφανές, περιεκτικό και αξιόπιστο έγγραφο με στόχο τη χαρτογράφηση των κινδύνων σύμφωνα με σαφή και διαφανή μεθοδολογία αξιολόγησης και ιεράρχησης των κινδύνων], συμπεριλαμβανομένου ενός μηχανισμού που θα αποτελεί προϊόν διαπραγμάτευσης και θα καθορίζει τις διαδικασίες έγκαιρης προειδοποίησης και προστασίας των πληροφοριοδοτών· — μέτρα παρακολούθησης (καθορισμός εσωτερικών εταιρικών ευθυνών, ανάσχεση και πρόληψη δυσμενών επιπτώσεων)· — παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων που εφαρμόζονται σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης για τις πολυεθνικές εταιρείες (κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές εταιρείες) και τις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα (UNGP)· — κοινοποιήσεις [κατάλληλη υποβολή στοιχείων σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης των (πιθανώς) αρνητικών επιπτώσεων των εταιρικών δραστηριοτήτων] με τήρηση του θεμιτού επιχειρηματικού απορρήτου και της διαφάνειας· — οι συνδικαλιστικές οργανώσεις που εκπροσωπούνται στην εκάστοτε εταιρεία θα πρέπει να συμμετέχουν σύμφωνα με το εθνικό πλαίσιο που ισχύει για τον κοινωνικό διάλογο.

1.8. Τα θύματα παραβίασης δικαιωμάτων και οι εκπρόσωποί τους, όπως συνδικαλιστικές οργανώσεις και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρέπει να έχουν πρόσβαση σε αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας έναντι των αρνητικών επιπτώσεων που υπέστησαν.

1.9. Πρέπει να διασφαλίζεται ότι τα θύματα των σχετικών με τις επιχειρήσεις παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι εκπρόσωποί τους, συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν, ως ανθρώπινο δικαίωμα, εγγυημένη πρόσβαση σε δίκαιες διαδικασίες, δικαστήρια και αρχές. Όταν δεν είναι σαφές εάν η μητρική εταιρεία ή μία από τις θυγατρικές ή τους προμηθευτές της, με τους οποίους υφίστανται παγιωμένες επιχειρηματικές σχέσεις, είναι δυνητικά υπεύθυνη, η διεξαγωγή δίκαιης δίκης θα πρέπει να εμπίπτει στην αρμοδιότητα ενός φόρουμ. Αντιστοίχως, ο κανονισμός για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (κανονισμός Βρυξέλλες I) θα πρέπει να τροποποιηθεί ούτως ώστε να επιτρέπει την εκκίνηση δικαστικής διαδικασίας στην Ευρώπη σε περίπτωση παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

1.10. Ένα υποχρεωτικό πλαίσιο δέουσας επιμέλειας θα μπορούσε να υλοποιηθεί με τη χρήση συμφωνηθέντος προτύπου, η επιβολή του οποίου θα διασφαλίζεται με αναλογικές, αποτελεσματικές και αποτρεπτικές κυρώσεις, ενώ η απόδοση ευθύνης θα βασίζεται στην παραβίαση ενός σαφώς καθορισμένου συνόλου ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως σε όλα τα καθεστώτα ευθύνης, πρέπει να θεμελιώνεται εμφανής αιτιώδης συνάφεια μεταξύ λάθους ή αδυναμίας πρόληψης και βέβαιης ζημίας. Κατά συνέπεια, σε περιπτώσεις άτυπης αιτιώδους σχέσης, δεν υπάρχει σύνδεση κινδύνων.

1.11. Σύμφωνα με τα διδάγματα που έχουν αντληθεί από τη γαλλική νομοθεσία περί δέουσας επιμέλειας, προκειμένου οι ευρωπαϊκές εταιρείες να είναι σε θέση να επιτελέσουν αυτόν τον ρόλο, μια δεσμευτική νομοθετική πρωτοβουλία πρέπει να πληροί τα ακόλουθα πρότυπα ποιότητας: — σαφείς ορισμοί και κατανοητή γλώσσα· — διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου και της δυνατότητας πρακτικής εφαρμογής, ιδίως όσον αφορά το εφαρμοστέο δίκαιο· αναλογικές απαιτήσεις δημοσιοποίησης στοιχείων με τήρηση του θεμιτού επιχειρηματικού απορρήτου.

1.12. Για τη διαχείριση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, κρίνεται σκόπιμο να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών των πληροφοριών (π.χ. η τεχνολογία «blockchain»), οι οποίες καθιστούν δυνατό τον εντοπισμό όλων των δεδομένων με στόχο την ελαχιστοποίηση του διοικητικού φόρτου και του κόστους και την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων, σε συνδυασμό με την παροχή ασφάλειας και τη διασφάλιση της ιχνηλασιμότητας.

2. Κύρια στοιχεία και ιστορικό

2.1. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κάλεσε την ΕΟΚΕ να γνωμοδοτήσει σχετικά με τη νομοθετική πρωτοβουλία που ανακοινώθηκε σε επίπεδο ΕΕ με τίτλο «Δέουσα επιμέλεια και εταιρική λογοδοσία». Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ θα εξετάσει προτάσεις σχετικά με το πιθανό περιεχόμενο και τους ορισμούς αυτής της νομοθετικής πράξης βάσει τόσο του έργου που επιτελεί σχετικά με τη «δέουσα επιμέλεια» (DD) και τις «Επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα» όσο και των γνώσεων και των εμπειριών των μελών της, ιδίως εκείνων από χώρες με φιλόδοξη νομοθεσία.

2.2. Η ΕΟΚΕ ασχολείται ενεργά με θέματα δέουσας επιμέλειας στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας ( 1 ) . Παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ( 2 ) , συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των εργαζομένων ( 3 ) και των περιβαλλοντικών δικαιωμάτων, εξακολουθούν να σημειώνονται στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, παρότι σε πολλές περιπτώσεις οι επιπτώσεις αυτές θα μπορούσαν να αποτραπούν χάρη στη δέουσα επιμέλεια και τη συμμόρφωση των κρατών και των διοικήσεών τους με τις διεθνείς δεσμεύσεις τους, ιδίως στον τομέα των εργασιακών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα θύματα των εν λόγω παραβιάσεων συχνά δεν έχουν δυνατότητα προσφυγής στη δικαιοσύνη για να υποστηρίξουν τη θέση τους.

2.3. Έχει διαμορφωθεί μια σειρά προαιρετικών πλαισίων που δίνουν τη δυνατότητα στις εταιρείες να εφαρμόζουν τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα στις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες. Τα πλαίσια αυτά λαμβάνουν συνήθως τη μορφή στρατηγικών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης (ΕΚΕ).

2.4. Πολύ σημαντικό ρόλο μεταξύ αυτών των μέσων διαδραματίζουν οι κατευθυντήριες γραμμές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, το Παγκόσμιο Σύμφωνο των Ηνωμένων Εθνών, το πρότυπο ISO 26000 σχετικά με την εταιρική κοινωνική ευθύνη, καθώς και οι κατευθυντήριες γραμμές που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του ΟΟΣΑ (κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές εταιρείες). Τα μέσα αυτά προκρίνουν, μεταξύ άλλων, οι συμβάσεις με επιχειρηματικούς εταίρους στην παγκόσμια αλυσίδα αξίας να σχεδιάζονται κατά τρόπο ώστε η διάρθρωση των επιχειρηματικών σχέσεων να προστατεύει τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα εν λόγω προαιρετικά μέσα καταδεικνύουν ότι η διαχείριση των κινδύνων και η εφαρμογή προτύπων σχετικά με τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην παγκόσμια αλυσίδα αξίας είναι εφικτές. και μπορούν να αποτελέσουν εφαλτήριο για τη θέσπιση περαιτέρω, ενδεχομένως υποχρεωτικών, μέτρων.

2.5. Τα προαιρετικά μέτρα δεν είναι πάντα σε θέση να εμποδίσουν σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ούτε να προσφέρουν ασφάλεια δικαίου στις εταιρείες κατά την ανάπτυξη διεθνών επιχειρηματικών σχέσεων, πράγμα το οποίο έχει ως αποτέλεσμα ένα συνονθύλευμα μέτρων που δεν παρέχουν ασφάλεια δικαίου και νομική προβλεψιμότητα.

2.6. Για την αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης, ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ ενέκριναν νομοθεσία η οποία ενισχύει την εταιρική λογοδοσία και θεσπίζει πιο στέρεα πλαίσια σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες εμπειρίες. Παρόμοια νομοθεσία εξετάζεται επί του παρόντος σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Το Ηνωμένο Βασίλειο ενέκρινε τη ρήτρα για «Διαφάνεια στις αλυσίδες εφοδιασμού» στο πλαίσιο του βρετανικού νόμου για τη σύγχρονη δουλεία. Οι Κάτω Χώρες ενέκριναν τον νόμο για τη δέουσα επιμέλεια όσον αφορά την παιδική εργασία, με στόχο την καταπολέμηση της παιδικής εργασίας σε εταιρείες που είναι εγκατεστημένες στις Κάτω Χώρες και προμηθεύουν αγαθά και υπηρεσίες στην ολλανδική αγορά.

2.7. Σε επίπεδο ΕΕ, υπάρχει νομοθεσία που διέπει τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο κανονισμός της ΕΕ για τα ορυκτά από περιοχές συγκρούσεων, η οδηγία για τη δημοσιοποίηση μη χρηματοοικονομικών πληροφοριών και ο κανονισμός για την ξυλεία αποτελούν παραδείγματα ενίσχυσης της δέουσας επιμέλειας όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην παγκόσμια αλυσίδα αξίας διευθετούνται έμμεσα δυνάμει του διοικητικού, του αστικού ή του ποινικού δικαίου. Εγείρουν ζητήματα διεθνούς ιδιωτικού, διεθνούς δικονομικού και διεθνούς (εταιρικού) ποινικού δικαίου, τα οποία έχουν σε κάποιο βαθμό εναρμονιστεί στην ΕΕ (ήτοι στους κανονισμούς Βρυξέλλες I και Ρώμη II).

2.8. Προσπάθειες καταβάλλονται και σε διεθνές επίπεδο. Μια ομάδα εργασίας του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών (UNHRC) στη Γενεύη διεξάγει διαπραγματεύσεις σχετικά με ένα νομικά δεσμευτικό μέσο για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα (Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών), το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ ( 4 ) στην οποία συμφώνησε με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ( 5 ) σχετικά με το αναγκαίο περιεχόμενο μιας τέτοιας συνθήκης και, πιο συγκεκριμένα, ως προς τα εξής: — αξιοποίηση του πλαισίου των κατευθυντήριων αρχών των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα· — τον καθορισμό δεσμευτικών υποχρεώσεων δέουσας επιμέλειας για τις διεθνικές εταιρείες και άλλες επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των θυγατρικών τους· — την αναγνώριση των εξωεδαφικών υποχρεώσεων των κρατών όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και την έγκριση κανονιστικών μέτρων προς τον σκοπό αυτό· — την αναγνώριση της εταιρικής ποινικής ευθύνης· — την πρόβλεψη μηχανισμών συντονισμού και συνεργασίας μεταξύ κρατών για τη διερεύνηση, τη δίωξη και την επιβολή του νόμου σε διασυνοριακές υποθέσεις· και — τη δημιουργία διεθνών δικαστικών και εξωδικαστικών μηχανισμών εποπτείας και επιβολής του νόμου.

2.9. Οι πτυχές της δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν αποτέλεσαν αντικείμενο μιας σειράς μελετών που εκπονήθηκαν από ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και οργανισμούς, συμπεριλαμβανομένου του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (FRA) ( 6 ) και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

2.10. Πρόσφατα, μια μελέτη που ανατέθηκε προς εκπόνηση από την ΓΔ Δικαιοσύνης ( 7 ) προέβη σε ανάλυση των απαιτήσεων δέουσας επιμέλειας στο πλαίσιο των αλυσίδων εφοδιασμού. Η μελέτη αυτή ζήτησε τη γνώμη των ενδιαφερόμενων φορέων, παρουσίασε το κανονιστικό πλαίσιο, αξιολόγησε διάφορες επιλογές πολιτικής και κατέδειξε την ανάγκη θέσπισης ολοκληρωμένων δεσμευτικών μέτρων σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

2.11. Η πλειονότητα των 600 και πλέον συμμετεχόντων στην έρευνα ανέφερε ότι η υποχρεωτική δέουσα επιμέλεια ως νομικό πρότυπο επιμέλειας μπορεί να προσφέρει δυνητικά οφέλη σε επιχειρήσεις που σχετίζονται με την εναρμόνιση, την ασφάλεια δικαίου, τους ισότιμους όρους ανταγωνισμού και την αύξηση της μόχλευσης στις επιχειρηματικές τους σχέσεις σε όλο το μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού μέσω ενός μη διαπραγματεύσιμου προτύπου. Επιδείχθηκε προτίμηση για έναν γενικό διατομεακό κανονισμό διότι πολλές εταιρείες δραστηριοποιούνται σε πολλούς τομείς, ο οποίος θα καλύπτει ενδεχομένως όλες τις εταιρείες, βάσει των κατευθυντήριων αρχών των Ηνωμένων Εθνών, καθώς και για ένα πρότυπο επιμέλειας αντί μιας διαδικαστικής απαίτησης.

2.12. Η μελέτη επισημαίνει επίσης ότι επί του παρόντος μόλις το ένα τρίτο περίπου των επιχειρήσεων που συμμετείχαν στην έρευνα δήλωσαν ότι οι εταιρείες τους αναλαμβάνουν υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας με συνεκτίμηση όλων των επιπτώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον. Επιπλέον, η πλειονότητα των επιχειρήσεων που έλαβαν μέρος στην έρευνα, οι οποίες αναλαμβάνουν υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας, περιλαμβάνουν μόνον προμηθευτές πρώτου επιπέδου ( 8 ) . Κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων της μελέτης, ο Επίτροπος Δικαιοσύνης κ. Reynders δήλωσε ότι καταδεικνύεται «ότι η προαιρετική δράση για την αντιμετώπιση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της επιδείνωσης του εταιρικού κλίματος και της περιβαλλοντικής βλάβης, παρότι ενθαρρύνεται με την παροχή κινήτρων για τη δημοσιοποίηση στοιχείων, δεν επέφερε την απαιτούμενη αλλαγή συμπεριφοράς ( 9 )

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Τα προαιρετικά μέτρα δεν μπορούν να αποτρέψουν όλες τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων. Η λήψη δεσμευτικών μέτρων, που θα συνοδεύονται από τις κατάλληλες κυρώσεις, μπορεί να βοηθήσει να διασφαλιστεί η τήρηση ενός ελάχιστου νομικού προτύπου, μεταξύ άλλων και από τις επιχειρήσεις που δεν λαμβάνουν σοβαρά υπόψη την ηθική τους ευθύνη όπως πράττουν οι επιχειρήσεις που εφαρμόζουν υψηλά πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι δεσμευτικοί κανόνες θα πρέπει να συνάδουν με τα υφιστάμενα συστήματα δέουσας επιμέλειας, όπως με τις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, με στόχο τη διευκόλυνση της εφαρμογής και την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων.

3.2. Οι αρνητικές επιπτώσεις ή οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των κοινωνικών και των περιβαλλοντικών προτύπων μπορεί να είναι αποτέλεσμα των ίδιων των δραστηριοτήτων της εκάστοτε εταιρείας, των δραστηριοτήτων των θυγατρικών ή των ελεγχόμενων επιχειρήσεων της εταιρείας, καθώς και των επιχειρηματικών σχέσεων της εταιρείας, ήτοι της αλυσίδας εφοδιασμού ή υπεργολαβίας της. Αντιστοίχως, οι κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ και η τριμερής διακήρυξη αρχών της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ) σχετικά με τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και την κοινωνική πολιτική αναγνωρίζουν ότι η δέουσα επιμέλεια θα πρέπει επίσης να καλύπτει τις επιχειρηματικές σχέσεις των εταιρειών, συμπεριλαμβανομένων των αλυσίδων εφοδιασμού και υπεργολαβίας. Ως εκ τούτου, βάσει αυτών των πλαισίων, οι απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας θα πρέπει, ιδεωδώς, να καλύπτουν όλες τις δραστηριότητες των εταιρειών, ανεξαρτήτως του μεγέθους τους, συμπεριλαμβανομένων ολόκληρων των αλυσίδων εφοδιασμού και υπεργολαβίας τους, της δικαιόχρησης και της διαχείρισης συμβάσεων. Οι εν λόγω απαιτήσεις θα πρέπει να καλύπτουν τις δραστηριότητες, τις πραγματικές και πιθανές επιπτώσεις και τις παραβιάσεις τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ. Ωστόσο, στην πράξη, ο καθορισμός του πεδίου εφαρμογής της δέουσας επιμέλειας είναι δύσκολος: για παράδειγμα, ένα από τα κριτήρια που επιλέχθηκαν στο πλαίσιο του γαλλικού νόμου αριθ. 2017-399 της 27ης Μαρτίου 2017, είναι η ύπαρξη σταθερής επιχειρηματικής σχέσης με μια οντότητα στην αλυσίδα εφοδιασμού που συνεπάγεται έναν ορισμένο βαθμό ελέγχου. Το Γαλλικό Συνταγματικό Δικαστήριο καθόρισε, σε μια άλλη απόφαση, τι σημαίνει «σταθερή επιχειρηματική σχέση»: σημαίνει τακτική, σταθερή και συνεχή σχέση που έχει αναπτυχθεί, γενικά, με προμηθευτές και υπεργολάβους πρώτου επιπέδου. Φυσικά, θα ήταν πιο φιλόδοξο να καλύπτει όλες τις οντότητες ανεξαιρέτως, αλλά θα πρέπει, αφενός, να ληφθεί υπόψη η δυσκολία που προκύπτει από τον μεγάλο αριθμό προμηθευτών (έως 100 000 για μια πολυεθνική εταιρεία) και, αφετέρου, να παρασχεθούν κίνητρα στις εταιρείεςγια την εφαρμογή αποτελεσματικής δέουσας επιμέλειας σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας/εφοδιασμού.

3.3. Για τη διαχείριση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, κρίνεται σκόπιμο να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών των πληροφοριών (π.χ. η τεχνολογία «blockchain»), οι οποίες καθιστούν δυνατό τον εντοπισμό όλων των δεδομένων με στόχο την ελαχιστοποίηση του διοικητικού φόρτου και του κόστους και την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων μεταξύ διαφόρων εσωτερικών δομών, σε συνδυασμό με την παροχή ασφάλειας και τη διασφάλιση της ιχνηλασιμότητας.

3.4. «Όταν τα κράτη μέλη της ΕΕ, σε μεμονωμένη βάση, αρχίσουν να θεσπίζουν αυστηρότερα υποχρεωτικά πλαίσια δέουσας επιμέλειας, τότε θα υπάρξει αναντιστοιχία των εν λόγω προτύπων εντός της ΕΕ. Οι εταιρείες που εδρεύουν σε κράτη μέλη της ΕΕ με αυστηρότερες απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας δεν τίθενται εκτός ανταγωνισμού από όσες εδρεύουν αλλού. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι επιχειρήσεις θα έχουν ίσους όρους ανταγωνισμού και θα διαθέτουν ασφάλεια δικαίου, με σαφείς ευθύνες». Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ( 10 )

3.5. Η μη ισορροπημένη και αποσπασματική υιοθέτηση προαιρετικών συστημάτων δημιουργεί αθέμιτο ανταγωνισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο, επειδή δεν υπάρχει ένα ενιαίο καθεστώς αλλά ένα συνονθύλευμα εθνικών νόμων που διαφέρουν μεταξύ τους παρότι επιδιώκουν τον ίδιο γενικό σκοπό. Εκτός της ΕΕ, υπάρχουν πολύ λίγες νομοθεσίες σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια, γεγονός που είναι ατυχές για ορισμένους βασικούς εμπορικούς εταίρους όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα. Όταν εφαρμόζεται μια υποχρεωτική πρωτοβουλία της ΕΕ, οι εταιρείες αυτών των άλλων αγορών θα πρέπει να τηρούν τα ισχύοντα πρότυπα προκειμένου να δραστηριοποιηθούν στη δική μας εσωτερική αγορά, όταν η νομοθετική πρωτοβουλία της ΕΕ καλύπτει εταιρείες τρίτων χωρών που παρέχουν αγαθά και υπηρεσίες στην ΕΕ. Για λόγους θεμιτού ανταγωνισμού, η Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών καθίσταται επίσης πολύ σημαντική για την επίτευξη ισότιμων όρων ανταγωνισμού εκτός του πεδίου δικαιοδοσίας της ΕΕ. Το υφιστάμενο πλαίσιο της ΕΕ αφήνει περιθώρια για διάφορες πρακτικές και πρότυπα, τα οποία είναι άνισα όσον αφορά τα πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα περιβαλλοντικά και τα κοινωνικά πρότυπα. Μια νομοθετική πρωτοβουλία της ΕΕ θα πρέπει να είναι τόσο φιλόδοξη όσο και ρεαλιστική και έτοιμη για την εφαρμογή του διεθνούς προτύπου που τελεί υπό έγκριση σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών ( 11 ) με στόχο την εξισορρόπηση των διεθνών όρων ανταγωνισμού. Δεδομένου του ρόλου της ΕΕ στον τομέα της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ένα ιστορικό ικανοποιητικών επιδόσεων δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα από πολλές, ιδίως μεγάλες, ευρωπαϊκές εταιρείες, μπορεί να τις καταστήσει πρωτοπόρους στην ανάληψη ευθύνης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην παγκόσμια αλυσίδα αξίας.

3.6. Προκειμένου οι ευρωπαϊκές εταιρείες να είναι σε θέση να επιτελέσουν αυτόν τον ρόλο, μια δεσμευτική νομοθετική πράξη της ΕΕ πρέπει να πληροί τα ακόλουθα πρότυπα ποιότητας: — σαφείς ορισμοί και κατανοητή γλώσσα· — διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου και της δυνατότητας πρακτικής εφαρμογής.

3.7. Λόγω της επιρροής της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς στο παγκόσμιο εμπόριο, μια ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία θα εξισορροπούσε περαιτέρω τους όρους ανταγωνισμού, διότι δεν θα απαιτούσε μόνο από τις ευρωπαϊκές εταιρείες να τηρούν τη δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και από τις εταιρείες τρίτων χωρών που παρέχουν αγαθά και υπηρεσίες στην εσωτερική αγορά. Αυτή η απαίτηση για ισότιμους όρους ανταγωνισμού μεταξύ των εταιρειών της ΕΕ που είναι εγκατεστημένες στην ΕΕ και των εταιρειών τρίτων χωρών που πωλούν αγαθά και υπηρεσίες και επενδύουν στην εσωτερική αγορά πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο οποιασδήποτε νέας νομοθετικής πρωτοβουλίας της ΕΕ, διαφορετικά οι εταιρείες της ΕΕ θα υποστούν ανταγωνιστικό μειονέκτημα. Σύμφωνα με ορισμένα πρακτικά παραδείγματα που περιλαμβάνονται στους προαναφερθέντες κανονισμούς για την ξυλεία και τα ορυκτά από περιοχές συγκρούσεων, είναι πιθανή η μόχλευση της εσωτερικής αγοράς και για τους διεθνείς προμηθευτές.

3.8. Η δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει καταστεί θέμα της εσωτερικής αγοράς· δεδομένου ότι τα διάφορα κράτη μέλη προβλέπουν διαφορετικές νομικές κυρώσεις για τη συμπεριφορά των εταιρειών, μια κατακερματισμένη μερικώς τομεακή νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ δεν επαρκεί. Η δέουσα επιμέλεια μπορεί να επιφέρει διαφορετικές έννομες συνέπειες αναλόγως του ειδικού εθνικού και νομικού πλαισίου. Στο πλαίσιο της παρούσας γνωμοδότησης, η δέουσα επιμέλεια αντιστοιχεί σε ένα σύνολο υποχρεώσεων που οφείλει να εκπληρώνει μια εταιρεία για την πρόληψη, τον μετριασμό και τη λογοδοσία όσον αφορά τις επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα (συμπεριλαμβανομένων των βασικών συμβάσεων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας) και στο περιβάλλον που απορρέουν από τις δραστηριότητές της και την παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού της. Επιπλέον, πρέπει να διασφαλίζονται ισότιμοι όροι ανταγωνισμού για όλες τις συμμετέχουσες εταιρείες. Σε διεθνές επίπεδο, ειδικότερα όσον αφορά τη δεσμευτική Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για την απουσία ισχυρής νομοθεσίας περί δέουσας επιμέλειας και θεωρεί ότι η θέσπιση μιας μελλοντικής νομοθετικής πρωτοβουλίας της ΕΕ η οποία θα περιλαμβάνει στο πεδίο εφαρμογής της τις εταιρείες τρίτων χωρών που πραγματοποιούν επενδύσεις και πωλήσεις στην ΕΕ αποτελεί μια καλή αφετηρία για την αναβάθμιση των προτύπων.

3.9. Η ΕΟΚΕ επιβεβαιώνει ότι είναι πλέον καιρός να δράσει η ΕΕ και να προτείνει στα κράτη μέλη και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μια υποχρεωτική νομοθετική πρωτοβουλία για τη δέουσα επιμέλεια, η οποία να αναγνωρίζει την ευθύνη βάσει των ισχυόντων προτύπων και να παρέχει ένα σαφές νομικό πλαίσιο στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.

3.10. Μια τέτοια νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να έχει ως αφετηρία μια ολιστική, αλλά και συγχρόνως νομικά ισχυρή και αδιαμφισβήτητη κατανόηση των ενδιαφερόμενων μερών μιας εταιρείας ( 12 ) . Οι μέτοχοι βρίσκονται στο επίκεντρο μιας ομάδας ενδιαφερόμενων μερών που συχνά υφίστανται οικονομικές απώλειες όταν οι εταιρείες συνδέονται με παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με επακόλουθη αμαύρωση της εικόνας τους. Ωστόσο, εκτός από τους μετόχους, οι εργαζόμενοι, οι εκπρόσωποί τους τόσο σε επίπεδο εγκαταστάσεων παραγωγής όσο και σε τομεακό επίπεδο, καθώς και τα άτομα τα οποία επηρεάζονται από τις ενέργειες που αναλαμβάνονται σε επίπεδο εταιρείας, είτε επειδή ζουν σε κοντινή απόσταση είτε επειδή εκτίθενται στις επιπτώσεις τους, και συχνά συγκροτούν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, έχουν μερίδιο στην υπεύθυνη διαχείριση των επιχειρηματικών υποθέσεων με δέουσα επιμέλεια για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όλες οι ομάδες ενδιαφερόμενων μερών θα πρέπει να συνεκτιμηθούν επαρκώς στο πλαίσιο μιας νομοθετικής πρωτοβουλίας για τη δέουσα επιμέλεια, αναλόγως των αντίστοιχων συμφερόντων τους.

3.11. Από τα ανωτέρω συνεπάγεται ότι τα θύματα των οποίων παραβιάζονται τα δικαιώματα και οι εκπρόσωποί τους, όπως συνδικαλιστικές οργανώσεις και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρέπει να έχουν πρόσβαση σε αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας έναντι των αρνητικών επιπτώσεων που υπέστησαν. Τα αποτελεσματικά ένδικα μέσα πρέπει να προσφέρουν δυνατότητα πλήρους αποζημίωσης για τις ζημίες που προκλήθηκαν.

3.12. Κρίνεται επίσης σκόπιμο να επισημανθεί ότι από τις διαπραγματεύσεις για μια Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών προέκυψαν δυνητικές διατάξεις σχετικά με την ποινική ευθύνη για τις πιο σοβαρές βιαιοπραγίες, όπως τα εγκλήματα πολέμου ή οι παράνομες εκτελέσεις. Κατά συνέπεια, μια ευρωπαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία για τη δέουσα επιμέλεια πρέπει να είναι σε θέση να ενσωματώσει τέτοιου είδους ζητήματα ποινικού δικαίου στα πλαίσιά της.

3.13. Ως εκ τούτου, υπάρχουν ορισμένες πτυχές που πρέπει να συνεκτιμηθούν στο πλαίσιο της υποχρεωτικής δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα: — ένα συνεκτικό πλαίσιο δέουσας επιμέλειας βάσει των υφιστάμενων μέσων που ισχύουν για εταιρείες οι οποίες δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά· — ευθύνη η οποία συντελεί στη θέσπιση μέσων αποτελεσματικής προστασίας για άτομα που βλάπτονται από τυχόν παρατυπίες· και — ένα ειδικό πλαίσιο ευθύνης, συμπεριλαμβανομένης —όπου ενδείκνυται αναλόγως του νομικού συστήματος και της εκάστοτε παραβίασης— της ποινικής ευθύνης.

3.14. Η αλληλεξάρτηση μεταξύ του πλαισίου δέουσας επιμέλειας και των ζητημάτων αστικής (και πιθανώς ποινικής) ευθύνης είναι προφανής. Οι αυστηρές διαδικασίες δέουσας επιμέλειας και η σχετική ενημέρωση επιτρέπουν στις εταιρείες να αποδείξουν ότι δεν είναι υπεύθυνες για συγκεκριμένες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι εταιρείες που εφαρμόζουν δέουσα επιμέλεια πρέπει να ανταμείβονται για τις προσπάθειές τους, πράγμα το οποίο δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως αποκλεισμός της ευθύνης. Οι κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα εξετάζουν αυτό το ζήτημα στις παρατηρήσεις τους σχετικά με την αρχή 17 επισημαίνοντας ότι η εφαρμογή ενδεδειγμένων μέτρων δέουσας επιμέλειας για τα ανθρώπινα δικαιώματα θα πρέπει να βοηθά τις επιχειρήσεις να αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο νομικών αξιώσεων που εγείρονται εις βάρος τους, καθιστώντας σαφές ότι έχουν λάβει κάθε εύλογο μέτρο για την αποφυγή οποιασδήποτε ανάμειξης σε εικαζόμενη παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων· Ωστόσο, σύμφωνα με τις προαναφερθείσες παρατηρήσεις, οι επιχειρήσεις που εφαρμόζουν συναφή μέτρα δέουσας επιμέλειας δεν θα πρέπει να θεωρούν ότι αυτά αρκεί για να τις απαλλάξουν αυτομάτως και πλήρως από την ευθύνη της πρόκλησης ή της συμβολής σε παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

3.15. Μια νομοθετική πρωτοβουλία πρέπει να καλύπτει τη δέουσα επιμέλεια, αλλά και συγχρόνως να διασφαλίζει ότι η δέουσα επιμέλεια συνυπολογίζεται επαρκώς και με συνέπεια σε ζητήματα ευθύνης, εντός πλαισίου βασισμένου στις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και περιλαμβάνει ειδικότερα οντότητες με τις οποίες μια επιχείρηση συνδέεται άμεσα όσον αφορά τις δραστηριότητες, τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες της μέσω παγιωμένων επιχειρηματικών σχέσεων.

3.16. Αυτό μπορεί επίσης να αποτελέσει ιδανική προσέγγιση για τη συμπερίληψη της αναλογικής ευθύνης, χωρίς τον αυθαίρετο καθορισμό κατώτατων ορίων για τις «ΜΜΕ». Τα υφιστάμενα πλαίσια δέουσας επιμέλειας, όπως οι κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές εταιρείες, εφαρμόζονται σε όλες τις επιχειρήσεις, για βάσιμους λόγους: τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι καθολικά και αδιαίρετα. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ως προς το μέγεθος, τα έσοδα και τον τομέα μπορούν να διαφέρουν σημαντικά όσον αφορά την έκθεσή τους σε κινδύνους σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα στις αλυσίδες αξίας. Η απαλλαγή από την ευθύνη για συγκεκριμένα μεγέθη, θυγατρικές και προμηθευτές μπορεί να προκαλέσει προβλήματα, επειδή η παγκόσμια αλυσίδα αξίας θα προσαρμοστεί στα κατώτατα όρια συμμόρφωσης. Είναι γεγονός ότι αυτές οι εταιρείες, οι οποίες επηρεάζονται ήδη σημαντικά από την κρίση COVID-19, έχουν λιγότερους διαθέσιμους πόρους για την επιτέλεση της απαιτούμενης αποστολής. Μια εύλογη δέουσα επιμέλεια θα διασφαλίσει τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αποζημίωση των ατόμων που θίγονται άμεσα, αλλά αποφεύγει, εν μέσω της πιο σοβαρής οικονομικής κρίσης, την επιβολή οποιασδήποτε δυσανάλογης υλικοτεχνικής, οικονομικής και ανθρώπινης επιβάρυνσης στις ΜΜΕ. Η διευκρίνιση του τρόπου με τον οποίο οι απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας αλληλεπιδρούν με την πιθανή ευθύνη θα μπορούσε να αποτελέσει μια πρακτική προσέγγιση της αξιολόγησης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των ΜΜΕ στην Ευρώπη.

3.17. Η νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να καλύπτει διατομεακά όλες τις εταιρείες —όπως ορίζεται στις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα— οι οποίες είναι εγκατεστημένες ή δραστηριοποιούνται στην ΕΕ, προκειμένου να αποφεύγεται ο αθέμιτος ανταγωνισμός και οι άνισοι όροι ανταγωνισμού, και να περιλαμβάνει επίσης τον δημόσιο τομέα. Θα πρέπει να επιβάλλει στις εταιρείες να τηρούν υψηλά πρότυπα υπεύθυνης επιχειρηματικής συμπεριφοράς, αλλά και ταυτόχρονα να προτείνει επαρκή μέτρα σύμφωνα με τον αντίστοιχο κίνδυνο παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι εταιρείες πρέπει να εφαρμόσουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς δέουσας επιμέλειας προκειμένου να εντοπίζονται, να προλαμβάνονται και να μετριάζονται οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και οι αρνητικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις, οι οποίες καλύπτουν τις δραστηριότητες και τις επιχειρηματικές σχέσεις τους, συμπεριλαμβανομένων των αλυσίδων εφοδιασμού και υπεργολαβίας τους που συνδέονται με σαφή επιχειρηματική σχέση εντός σαφώς καθορισμένων παγκόσμιων αλυσίδων αξίας.

3.18. Το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της νομοθετικής πρωτοβουλίας θα πρέπει να εγγυάται την ευρεία κάλυψη του ορισμού των ανθρωπίνων και των περιβαλλοντικών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων, καθώς και να διασφαλίζει την ενσωμάτωση νέων εξελίξεων σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα (π.χ. αρχή της μη διακριτικής μεταχείρισης). Θα πρέπει να βασιστεί σε μέσα όπως ο Διεθνής Χάρτης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και οι Συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, καθώς και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης. Η τριμερής διακήρυξη αρχών της ΔΟΕ σχετικά με τις πολυεθνικές εταιρείες και την κοινωνική πολιτική περιλαμβάνει επίσης έναν περιεκτικό κατάλογο δικαιωμάτων σχετικά με τις πολυεθνικές εταιρείες και εργασίες, στον οποίο επισημαίνονται επίσης συγκεκριμένες συμβάσεις και συστάσεις για την ασφάλεια και υγεία στην εργασία, και θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη. Όσον αφορά τα περιβαλλοντικά δικαιώματα, η Συμφωνία του Παρισιού πρέπει να λαμβάνεται υπόψη με έναν περιορισμό δεδομένου ότι η εν λόγω διεθνής συνθήκη έχει υπογραφεί από κυβερνήσεις και όχι από εταιρείες, πράγμα που σημαίνει ότι οι μεν κυβερνήσεις οφείλουν να τηρούν τις δεσμεύσεις τους, οι δε εταιρείες να συμβάλλουν στην υλοποίησή τους. Θα πρέπει να βασιστεί περισσότερο στις Συνθήκες της ΕΕ και στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και στις εθνικές νομικές πράξεις στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σε κάθε περίπτωση, το επίπεδο προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν θα πρέπει με κανέναν τρόπο να είναι χαμηλότερο από αυτό που παρέχει η υφιστάμενη νομοθεσία σε διεθνές, ευρωπαϊκό ή εθνικό επίπεδο.

3.19. Οι υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας θα πρέπει να καλύπτουν πραγματικές και πιθανές επιπτώσεις. Οι εν λόγω υποχρεώσεις θα πρέπει επίσης να καλύπτουν τις κοινωνικές και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις, μεταξύ άλλων σύμφωνα με τους ΣΒΑ, καθώς και ζητήματα καταπολέμησης της διαφθοράς, εταιρικής διακυβέρνησης και δίκαιης φορολόγησης. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις θα πρέπει να θεωρούνται εξαιρετικής σημασίας για τη βιώσιμη επιχειρηματική συμπεριφορά. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ και τους ορισμούς της τριμερούς διακήρυξης αρχών της ΔΟΕ, οι εταιρείες θα πρέπει να εφαρμόζουν τη δέουσα επιμέλεια ώστε να εντοπίζουν, να προλαμβάνουν, να μετριάζουν και να λογοδοτούν όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις πραγματικές ή πιθανές δυσμενείς επιπτώσεις. Βάσει των εν λόγω μέσων, η υποχρέωση δέουσας επιμέλειας θα πρέπει να περιλαμβάνει, παράλληλα με την προστασία των έννομων συμφερόντων του επιχειρηματικού απορρήτου, την αξιολόγηση και τον εντοπισμό των πραγματικών και πιθανών δυσμενών επιπτώσεων, κατόπιν συνυπολογισμού των ευρημάτων, με στόχο την ανάσχεση και την πρόληψη των αρνητικών επιπτώσεων, την παρακολούθηση της υλοποίησης και των αποτελεσμάτων και την κοινοποίηση του τρόπου αντιμετώπισης των επιπτώσεων. Η νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να συνάδει με τα υφιστάμενα συστήματα δέουσας επιμέλειας, όπως με τις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα, με μέλημα τη διευκόλυνση της εφαρμογής και την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων.

3.20. Η νομοθετική πρωτοβουλία πρέπει να προβλέπει με σαφήνεια ποιες μεμονωμένες δράσεις οφείλουν να αναλαμβάνουν οι εταιρείες καθ’ όλη τη διαδικασία δέουσας επιμέλειας, για την αξιολόγηση του κινδύνου για τα ανθρώπινα δικαιώματα διασφαλίζοντας τη συνοχή με άλλες δεσμευτικές νομοθεσίες της ΕΕ, όπως η αναθεώρηση της οδηγίας για τη δημοσιοποίηση μη χρηματοοικονομικών πληροφοριών ( 13 ) , η οποία ενδέχεται να χρειαστεί να προσαρμοστεί αναλόγως στο μέλλον. Θα πρέπει δε να περιλαμβάνει τα ακόλουθα μέτρα: — σαφώς καθορισμένη ανάλυση κινδύνων [εντοπισμός και αξιολόγηση (πιθανών) αρνητικών επιπτώσεων των εταιρικών δραστηριοτήτων στα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον], συμπεριλαμβανομένου ενός μηχανισμού έγκαιρης προειδοποίησης· — μέτρα παρακολούθησης (καθορισμός εσωτερικών εταιρικών ευθυνών, ανάσχεση και πρόληψη δυσμενών επιπτώσεων)· — παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων που εφαρμόζονται σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για τις πολυεθνικές εταιρείες και τις κατευθυντήριες αρχές των Ηνωμένων Εθνών για τις επιχειρήσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα· — κοινοποιήσεις (υποβολή στοιχείων σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης των (πιθανώς) αρνητικών επιπτώσεων των εταιρικών δραστηριοτήτων) με τήρηση του θεμιτού επιχειρηματικού απορρήτου· — οι συνδικαλιστικές οργανώσεις που εκπροσωπούνται στην εκάστοτε εταιρεία θα πρέπει να συμμετέχουν σύμφωνα με ό,τι ισχύει για τον κοινωνικό διάλογο.

3.21. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι μία ή περισσότερες εθνικές δημόσιες αρχές (π.χ. επιθεωρήσεις εργασίας ή υγείας και ασφάλειας) είναι αρμόδιες για την παρακολούθηση της τήρησης των υποχρεώσεων των εταιρειών. Η αρμόδια αρχή θα πρέπει να διαθέτει τους πόρους και την εμπειρογνωμοσύνη που απαιτούνται για τη διενέργεια ελέγχων, και αυτεπαγγέλτως και βάσει αξιολογήσεων κινδύνων, των στοιχείων που λαμβάνονται από πληροφοριοδότες και καταγγελίες. Θα πρέπει επίσης να συνεργάζεται στενά με τους κοινωνικούς εταίρους και να διασφαλίζει την ενεργό συμμετοχή τους. Τα κατάλληλα εξοπλισμένα σημεία επαφής του ΟΟΣΑ θα πρέπει να διαδραματίσουν και αυτά κάποιο ρόλο στην προκειμένη περίπτωση.

3.22. Τα διεθνή νομικά μέσα αναγνωρίζουν τον αναπόδραστο ρόλο που θα πρέπει να επιτελέσουν οι ουσιώδεις διαβουλεύσεις με τους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις, τους εργαζομένους και τους νόμιμους εκπροσώπους τους στα αντίστοιχα επίπεδα κοινωνικού διαλόγου (τόσο σε επίπεδο εγκαταστάσεων παραγωγής όσο και σε τομεακό, εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο) όσον αφορά τον ορισμό και την υλοποίηση των πρωτοβουλιών δέουσας επιμέλειας των εταιρειών. Ως εκ τούτου, μια νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να διασφαλίζει την εν λόγω συμμετοχή στις αντίστοιχες διατάξεις δέουσας επιμέλειας.

3.23. Στα υπάρχοντα συστήματα, στα οποία μπορεί να βασίζονται οι υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας, η υλοποίηση και η εφαρμογή ενός συστήματος δέουσας επιμέλειας δεν αρκεί πάντα για να αποκλείσει την ευθύνη, δεδομένου ότι οι ζημίες προκαλούνται από παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και όχι από παραλείψεις της δέουσας επιμέλειας. Όταν η πρόληψη δεν είναι αρκετή, τα θύματα παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξακολουθούν να χρειάζονται τουλάχιστον αποτελεσματικά ένδικα μέσα που να διασφαλίζουν την πλήρη αποζημίωση για τις ζημίες που προκλήθηκαν. Ένα σύστημα δέουσας επιμέλειας θα χρησιμεύσει για την απεικόνιση των προσπαθειών που καταβλήθηκαν με στόχο την πρόληψη των ζημιών.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Η διαχείριση των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται διασυνοριακά, εντός και εκτός της ΕΕ, πρέπει να πραγματοποιείται με βιώσιμο τρόπο: από οικονομική, οικολογική και κοινωνική άποψη, με προοπτικές για την τοποθεσία εγκατάστασης και την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών στην Ευρώπη. Η νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει επίσης να επιβάλλει στις εταιρείες να ενσωματώνουν αρχές και παραμέτρους υπεύθυνης και βιώσιμης επιχειρηματικής συμπεριφοράς στις επιχειρηματικές τους σχέσεις στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Η νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να προσανατολιστεί στη θέσπιση πλαισίου το οποίο θα περιλαμβάνει αποτελεσματικό και δεσμευτικό διάλογο με τα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη μιας εταιρείας, κατά προτίμηση στο επίπεδο των εποπτικών και των συμβουλευτικών συμβουλίων τους.

4.2. Λαμβάνοντας υπόψη τις προκλήσεις και τα εμπόδια που συχνά αντιμετωπίζουν τα θύματα όσον αφορά την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε τρίτες χώρες στις οποίες αναπτύσσονται δραστηριότητες ευρωπαϊκών εταιρειών, θα πρέπει να διασφαλίζεται η δυνατότητα πρόσβασης στη δικαιοσύνη στο κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρεία (ή στο οποίο αναπτύσσει επιχειρηματικές δραστηριότητες). Ως εκ τούτου θα πρέπει να παρέχεται δυνατότητα προσφυγής στη δικαιοσύνη κατά εταιρειών που είτε είναι εγκατεστημένες ή αναπτύσσουν δραστηριότητα σε ένα κράτος μέλος είτε έχουν άλλη σχέση με ένα κράτος μέλος ή υπάγονται στη δικαιοδοσία του. Αυτή η δυνατότητα προβλέπεται ήδη από τον γαλλικό νόμο σχετικά με την υποχρέωση επαγρύπνησης των επιχειρήσεων, της 27ης Μαρτίου 2017, αλλά οι εκκρεμείς υποθέσεις καταδεικνύουν ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν έχουν ακόμη αποκτήσει δικαιοδοσία για καταγγελίες που αφορούν θυγατρικές του εξωτερικού.

4.3. Η δικαιοδοσία των ευρωπαϊκών δικαστηρίων περιορίζεται συνήθως στους Ευρωπαίους εναγόμενους. Αυτό σημαίνει ότι μια εταιρεία που εδρεύει στην Ευρώπη μπορεί να εναχθεί ενώπιον ευρωπαϊκού δικαστηρίου, αλλά ότι οι θυγατρικές της, οι οποίες εδρεύουν στη χώρα όπου προκλήθηκε η ζημία, δεν έχουν συνήθως αυτή τη δυνατότητα. Οι προμηθευτές και οι μεσάζοντες στην αλυσίδα εφοδιασμού είναι ακόμη πιο απομακρυσμένοι από την εν λόγω ευρωπαϊκή εταιρεία. Πρέπει να διασφαλίζεται ότι τα θύματα των σχετικών με τις επιχειρήσεις παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι εκπρόσωποί τους, συμπεριλαμβανομένων των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν, ως ανθρώπινο δικαίωμα, εγγυημένη πρόσβαση σε δίκαιες διαδικασίες, δικαστήρια και αρχές. Όταν δεν είναι σαφές εάν η μητρική εταιρεία ή μία από τις θυγατρικές ή τους προμηθευτές της είναι δυνητικά υπεύθυνη, η διεξαγωγή δίκαιης δίκης θα πρέπει να εμπίπτει στην αρμοδιότητα ενός φόρουμ. Αντιστοίχως, ο κανονισμός Βρυξέλλες I θα πρέπει να τροποποιηθεί ούτως ώστε να επιτρέπει την εκκίνηση δικαστικής διαδικασίας στην Ευρώπη σε περίπτωση παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

4.4. Ένα άλλο θέμα που έχει συζητηθεί σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών είναι το εφαρμοστέο δίκαιο. Σύμφωνα με το άρθρο 7 του κανονισμού Ρώμη ΙΙ, υπάρχει επιλογή του εφαρμοστέου δικαίου σε περιπτώσεις περιβαλλοντικής ζημίας. Θα ισχύσει άραγε το ίδιο και για τα ανθρώπινα δικαιώματα προκειμένου να διασφαλιστεί το ίδιο επίπεδο δικαιωμάτων μεταξύ περιβαλλοντικών ζημιών και παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Το ζήτημα αυτό αποτελεί επί του παρόντος αντικείμενο αντιπαράθεσης μεταξύ δικηγόρων και η ΕΟΚΕ θα τεθεί κατ’ αρχήν υπέρ μιας τέτοιας ευθυγράμμισης, χωρίς όμως να προεξοφλεί όλες τις έννομες συνέπειες.

4.5. Χρειάζεται να θεσπιστεί ένα ειδικό πλαίσιο ευθύνης, συμπεριλαμβανομένης —όπου ενδείκνυται, αναλόγως του νομικού συστήματος και της εκάστοτε παραβίασης— της ποινικής ευθύνης, για περιπτώσεις στις οποίες σημειώνονται παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των κοινωνικών και των περιβαλλοντικών προτύπων ή δυσμενείς επιπτώσεις εταιρικών δραστηριοτήτων, μεταξύ άλλων στις αλυσίδες εφοδιασμού και υπεργολαβίας τους. Η ποινική ευθύνη για τα πιο ειδεχθή διεθνή εγκλήματα έχει συμπεριληφθεί στο σχέδιο Συνθήκης των Ηνωμένων Εθνών. Στη γνωμοδότησή της με θέμα τη Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει ότι μια τέτοια ευθύνη θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει περιπτώσεις βαριάς αμέλειας ( 14 )

4.6. «[…] Αυτό θα σήμαινε τουλάχιστον ότι οι ενάγοντες παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα υποχρεούνται μόνο να αποδείξουν την ύπαρξη συγκεκριμένου δεσμού με τον δράστη της παραβίασης (όπως προμηθευτής ή θυγατρική), ενώ η (δικαιούχος ή μητρική) εταιρεία, με τη σειρά της, θα υποχρεούται να εξηγήσει με αξιοπιστία ότι οι παραβιάσεις δεν ήταν υπό τον έλεγχό της» . Η ΕΟΚΕ έχει επίσης ήδη εκφράσει τις απόψεις της σχετικά με το ζήτημα του βάρους της απόδειξης και το αντίστοιχο μέτρο απόδειξης. Στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ( 15 ) προτείνεται ότι:

4.7. Οι εταιρείες δεν θα πρέπει να είναι εκτεθειμένες σε επιπόλαιες προσφυγές ή σε αντικειμενική ευθύνη, διότι έχουν δυνατότητα να προσφεύγουν στην οικεία διαδικασία δέουσας επιμέλειας προκειμένου να αποδείξουν την ενασχόληση και τις δράσεις τους για τον μετριασμό και την πρόληψη των επιβλαβών επιπτώσεων. Όταν μια εταιρεία δεν έχει προκαλέσει ζημία ή συμβάλει στην πρόκλησή της ούτε ήταν σε θέση να έχει γνώση σχετικά με την εν λόγω ζημία, δεν μπορεί να της αποδοθεί ευθύνη παρότι έθεσε σε εφαρμογή εύλογη διαδικασία δέουσας επιμέλειας. Μια διαδικασία δέουσας επιμέλειας θα πρέπει να διευθετεί το συχνά υποδεικνυόμενο πρόβλημα του «εταιρικού πέπλου», όπου τα θύματα συχνά δεν διαθέτουν τους πόρους ή τη δυνατότητα να καταδείξουν τη συγκεκριμένη αλυσίδα ευθύνης εντός μιας παγκόσμιας αλυσίδας αξίας.

4.8. Τα μέτρα διευκόλυνσης της πρόσβασης των θυμάτων στη δικαιοσύνη θα πρέπει να περιλαμβάνουν κατάλληλα συστήματα στήριξης. Η διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων θα πρέπει να επιτρέπει τη διακοπή των δραστηριοτήτων που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και τα κοινωνικά και τα περιβαλλοντικά πρότυπα. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει τόσο τη σημασία των μαρτύρων και τον ρόλο των πληροφοριοδοτών όσο και την αναγκαιότητα στήριξης των ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στον εν λόγω τομέα, στον βαθμό που έχουν έννομο συμφέρον, βάσει παγιωμένων νομικών αρχών, για την άσκηση αγωγής και τη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων. Στη Γαλλία, ορισμένες οχλήσεις προς εταιρείες κατόπιν πρωτοβουλίας ΜΚΟ, βάσει του γαλλικού συστήματος δέουσας επιμέλειας, κατά κατέδειξαν τις δυσκολίες επιβολής του νόμου (για παράδειγμα όσον αφορά το εφαρμοστέο δίκαιο).

4.9. Ένα υποχρεωτικό πλαίσιο δέουσας επιμέλειας θα μπορούσε να υλοποιηθεί με τη χρήση συμφωνηθέντος προτύπου, η επιβολή του οποίου θα διασφαλίζεται με αναλογικές, αποτελεσματικές και αποτρεπτικές κυρώσεις, ενώ η απόδοση ευθύνης θα βασίζεται στην παραβίαση ενός σαφώς καθορισμένου συνόλου ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως σε όλα τα καθεστώτα ευθύνης, πρέπει να θεμελιώνεται εμφανής αιτιώδης συνάφεια μεταξύ λάθους ή αδυναμίας πρόληψης και βέβαιης ζημίας. Ως εκ τούτου, σε περιπτώσεις μη διακριτής μακρινής αιτιώδους σχέσης, δεν υπάρχει σύνδεση κινδύνων.

4.10. Οι κυρώσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν τον αποκλεισμό από τις δημόσιες συμβάσεις και τη δημόσια χρηματοδότηση, καθώς και οικονομικές κυρώσεις ανάλογα με τον κύκλο εργασιών και τις δράσεις επανόρθωσης των εταιρειών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εκτιμάται ότι οι εταιρείες θα ενθαρρυνθούν να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους και να προλαμβάνουν τις αρνητικές επιπτώσεις των δραστηριοτήτων τους. Αυτό θα συνέβαλε επιπλέον στην ανοδική σύγκλιση της προσέγγισης στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να θεσπίσουν θετικά κίνητρα για την προώθηση μιας φιλόδοξης στροφής των εταιρειών προς βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες, μεταξύ άλλων στις αλυσίδες εφοδιασμού και υπεργολαβίας τους.

4.11. Μια νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να περιλαμβάνει μια ρήτρα μη υποβάθμισης, μια ρήτρα της ευνοϊκότερης ρύθμισης καθώς και μια ρήτρα αναθεώρησης με τη συμβολή εμπειρογνωμόνων, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τη νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων. Οι απαιτήσεις στο πλαίσιο μιας νέας νομοθετικής πρωτοβουλίας της ΕΕ θα πρέπει να εφαρμόζονται επίσης στα υφιστάμενα προαιρετικά μέσα δέουσας επιμέλειας, τα οποία θα πρέπει να προσαρμόζονται όπου ενδείκνυται.

4.12. Η ΕΕ θα πρέπει να προωθήσει ενεργά την πολιτική δέουσας επιμέλειας σε διεθνές επίπεδο, ήτοι στη διαδικασία της Συνθήκης των Ηνωμένων Εθνών και σε όλους τους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς, προκειμένου να ενθαρρύνει και άλλες δικαιοδοσίες να ακολουθήσουν την ίδια οδό.

Βρυξέλλες, 18 Σεπτεμβρίου 2020. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 17, ΕΕ C 97 της 24.3.2020, σ. 9 και γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Βιώσιμες αλυσίδες εφοδιασμού και αξιοπρεπής εργασία στο διεθνές εμπόριο» (Βλ σελίδα 197 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(2) Όπως αναφέρεται στο Διεθνή Χάρτη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, από τα εννέα βασικά μέσα για τα ανθρώπινα δικαιώματα αυτά που αφορούν την Ευρώπη και την ΕΕ είναι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.

(3) Όπως αναφέρεται στα βασικά εργασιακά πρότυπα και, ειδικότερα, στην τριμερή διακήρυξη αρχών της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σχετικά με τις πολυεθνικές εταιρείες και την κοινωνική πολιτική.

(4) ΕΕ C 97 της 24.3.2020, σ. 9.

(5) Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 2018/2763(RSP).

(6) Μελέτη του FRA, με τίτλο «Improving access to remedy in the area of business and human rights at the EU level» (Βιέννη 2017).

(7) https://op.europa.eu/el/publication-detail/-/publication/8ba0a8fd-4c83-11ea-b8b7-01aa75ed71a1

(8) «Study on due diligence requirements through the supply chain» (Μελέτη σχετικά με τις απαιτήσεις δέουσας επιμέλειας κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού), Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ιανουάριος 2020, σ. 16.

(9) Ομιλία του Επιτρόπου κ. Reynders στο διαδικτυακό σεμινάριο Υπεύθυνης επιχειρηματικής συμπεριφοράς (RBC webinar) σχετικά με τη δέουσα επιμέλεια, 30 Απριλίου 2020.

(10) Βλέπε υποσημείωση 4.

(11) Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών «Επιχειρήσεις και ανθρώπινα δικαιώματα».

(12) https://s3.amazonaws.com/brt.org/BRT-StatementonthePurposeofaCorporationOctober2020.pdf

(13) ΕΕ L 330 της 15.11.2014, σ. 1.

(14) Βλέπε υποσημείωση 4.

(15) Βλέπε υποσημείωση 4.