[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 12.10.2010

COM(2010) 560 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Αντιμέτωποι στο πρόβλημα της ασφάλειας των υπεράκτιων δραστηριοτήτων εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου

{SEC(2010) 1193 τελικό}

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Αντιμέτωποι στο πρόβλημα της ασφάλειας των υπεράκτιων δραστηριοτήτων εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου

1. Εισαγωγη

Η έκρηξη της εξέδρας γεώτρησης σε κοιτάσματα πετρελαίου Deepwater Horizon στον Κόλπο του Μεξικού στις 20 Απριλίου 2010 και η επακόλουθη τεράστια διαρροή πετρελαίου από την πετρελαιοπηγή στον βυθό της θάλασσας προκάλεσε σημαντική περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική ζημία[1].

Η ΕΕ έχει ζωτικό συμφέρον να προλάβει παρόμοια καταστροφή, δεδομένου ότι σε αρκετά μέρη ανοικτά των ακτών της είναι εντατική η εκμετάλλευση για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου[2] και αυξάνεται η έρευνα για κοιτάσματα. Μολονότι είναι ακόμα σε εξέλιξη οι έρευνες για τα αίτια του ατυχήματος, τις πλήρεις επιπτώσεις του στα οικοσυστήματα εντός και πέραν του Κόλπου του Μεξικού, και για τον καταλογισμό των ενδεχόμενων ευθυνών, είναι ήδη δυνατόν να συναχθούν τα πρώτα διδάγματα και να ληφθούν ανάλογα μέτρα.

Στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό και μόνο, οι υπεράκτιες εγκαταστάσεις είναι περισσότερες από 1 000. Εξάλλου, ενώ ο αριθμός των εγκαταστάσεων στον Εύξεινο Πόντο και τη Βαλτική Θάλασσα κινείται ακόμη σε μονοψήφια επίπεδα, υπάρχουν σήμερα περισσότερες από 100 εγκαταστάσεις που λειτουργούν στα ύδατα της ΕΕ στη Μεσόγειο και έχουν αναφερθεί σχέδια να αρχίσουν νέες έρευνες στις ζώνες της Μάλτας και της Κύπρου. Εξάλλου, έρευνα για πετρέλαιο και φυσικό αέριο ή αντίστοιχη παραγωγή διενεργείται σε άμεση γειτονία με την ΕΕ, στα ανοικτά των ακτών της Αλγερίας, την Κροατίας, της Αιγύπτου, του Ισραήλ, της Λιβύης, της Τυνησίας, της Τουρκίας και της Ουκρανίας.

Σημαντικές υπεράκτιες εγκαταστάσεις στην Ευρώπη και στην περίμετρό της

[pic]

Πηγή: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος

Ο ευρωπαϊκός κλάδος υπεράκτιας εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου δεν έμεινε αλώβητος από σοβαρά ατυχήματα στο παρελθόν, όπως έδειξαν τα ατυχήματα στις εξέδρες άντλησης Piper Alpha και Alexander Kielland στη Βόρειο Θάλασσα[3]. Κατόπιν αυτών, ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες έχουν θεσπίσει τα τελευταία χρόνια αυστηρές απαιτήσεις ασφαλείας και καθεστώτα κανονιστικών ρυθμίσεων. Ωστόσο, η εμπειρία από το ατύχημα στην εξέδρα Deepwater Horizon πρέπει να οδηγήσει σε ειλικρινή προβληματισμό και στην Ευρώπη σχετικά με το κατά πόσον το σημερινό ρυθμιστικό πλαίσιο και οι πρακτικές επαρκούν από την άποψη της ασφάλειας, της ετοιμότητας και αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης.

Τον προβληματισμό αυτό υπαγορεύει επίσης ο μετασχηματισμός του ευρωπαϊκού κλάδου εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου που ανταποκρίνεται στη σταδιακή εξάντληση των «εύκολων» κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η έρευνα μετακινείται προς πιο πολύπλοκα περιβάλλοντα που χαρακτηρίζονται από κοιτάσματα υψηλής πίεσης/υψηλής θερμοκρασίας, μεγαλύτερα βάθη ή/και ακραίες κλιματικές συνθήκες που μπορεί να περιπλέξουν τον χειρισμό των υποθαλάσσιων εγκαταστάσεων και την αντιμετώπιση περιστατικών. Παράλληλα, οι εγκαταστάσεις παραγωγής από ώριμα κοιτάσματα είναι πεπαλαιωμένες και συχνά τις αναλαμβάνουν προς εκμετάλλευση ειδικευμένες επιχειρήσεις με μικρότερη κεφαλαιακή επιφάνεια.

Η ΕΕ έχει συμφέρον να διατηρήσει την εγχώρια παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου, για λόγους ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού, καθώς και για τη διατήρηση των θέσεων εργασίας και των επιχειρηματικών ευκαιριών της ευρωπαϊκής οικονομίας. Μολονότι δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθούν πλήρως οι κίνδυνοι από τις περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένου του κλάδου της υπεράκτιας εκμετάλλευσης κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, πρέπει να κατοχυρώνεται η ασφάλεια και η ακεραιότητα των εργασιών και η μέγιστη προστασία των ευρωπαίων πολιτών και του περιβάλλοντος.

Η κλίμακα μεγέθους και η σοβαρότητα του ατυχήματος της εξέδρας Deepwater Horizon ώθησε την Επιτροπή να αρχίσει, ήδη τον Μάιο, επείγουσα εκτίμηση της ασφάλειας των δραστηριοτήτων έρευνας και παραγωγής πετρελαίου, καθώς και φυσικού αερίου, στα ευρωπαϊκά ύδατα. Μετά από επανεξέταση της εφαρμοστέας ευρωπαϊκής νομοθεσίας και διαβουλεύσεις με τον κλάδο και τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών[4], η Επιτροπή εντόπισε τον Ιούλιο[5] πέντε βασικούς τομείς όπου απαιτείται δράση για να διατηρηθούν τα αξιόπιστα επίπεδα ασφάλειας και περιβαλλοντικής προστασίας της ΕΕ:

- διεξοδικές διαδικασίες αδειοδότησης,

- βελτιωμένοι έλεγχοι από τις δημόσιες αρχές,

- αντιμετώπιση των κενών της εφαρμοστέας νομοθεσίας,

- ενισχυμένη αντιμετώπιση καταστροφών από την ΕΕ και

- διεθνής συνεργασία για την προώθηση της ασφάλειας στην ανοικτή θάλασσα και των ικανοτήτων αντιμετώπισης σε όλη την υφήλιο.

Τα κράτη μέλη και ο κλάδος διαθέτουν ήδη ειδικές βέλτιστες πρακτικές για την ασφάλεια, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση. Ωστόσο, η πρόκληση που θέτει ο κίνδυνος μεγάλων υπεράκτιων ατυχημάτων καθιστά επιτακτική την ανάγκη να αποτελεί τον κανόνα η εφαρμογή της υπερσύγχρονης τεχνολογίας σε ολόκληρη την ΕΕ και τα ύδατά της[6]. Αυτό το ενιαίο υψηλό επίπεδο ασφάλειας θα αποσπάσει την πλήρη εμπιστοσύνη του κοινού και μπορεί να στηρίξει τις προσπάθειες της ΕΕ να κατοχυρώσει υψηλά επίπεδα ασφάλειας, ετοιμότητας και αντιμετώπισης και πέραν των ευρωπαϊκών συνόρων, τόσο στα ύδατα της δικαιοδοσίας άλλων χωρών όσο και σε διεθνή ύδατα.

Όλα αυτά είναι δυνατόν να επιτευχθούν μόνο με αποφασιστική δράση από τις δημόσιες αρχές στην Ευρώπη και την ισχυρή εταιρική σχέση μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων - θεσμικών οργάνων της ΕΕ, κρατών μελών, βιομηχανίας, ΜΚΟ και άλλων εμπλεκόμενων παραγόντων - σύμφωνα με τις αρχές της ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα σχετικά με τη δράση της ΕΕ όσον αφορά τις υπεράκτιες δραστηριότητες, με το οποίο ζητεί από την Επιτροπή να προτείνει σφαιρικό νομοθετικό πλαίσιο που να διασφαλίζει ότι υψηλά πρότυπα ασφαλείας εφαρμόζονται ομοιόμορφα σε ολόκληρη την ΕΕ και τις τρίτες χώρες και να υποβάλει προτάσεις που να καλύπτουν, μεταξύ άλλων, την πρόληψη των ατυχημάτων, την αντιμετώπιση των καταστροφών και την ευθύνη[7]. Στην παρούσα ανακοίνωση παρουσιάζονται τα πρώτα βήματα προς αυτή την κατεύθυνση.

2. Εξασφαλιση της εφαρμογησ υπερσυγχρονων τεχνολογιων σε ολοκληρη την ευρωπη

Η βελτίωση της ασφάλειας των πολιτών και η προστασία του περιβάλλοντος δεν επιτρέπεται να εξαρτώνται αποκλειστικώς από τη διακριτική πρωτοβουλία του κλάδου και την αυτορρύθμιση. Το ρυθμιστικό καθεστώς πρέπει να εξασφαλίζει ότι η βιομηχανία τηρεί σαφείς, σθεναρούς και φιλόδοξους κανόνες, που επιτρέπουν μόνον ασφαλείς και αειφόρες επιχειρησιακές λειτουργίες. Επιπλέον, το καθεστώς πρέπει να εξασφαλίζει υψηλό επίπεδο διαφάνειας, ώστε ο κλάδος και οι δημόσιες αρχές να μπορούν να αποδεικνύουν σε κάθε ενδιαφερόμενο ότι είναι κατάλληλη η διαχείριση και ο έλεγχος των δραστηριοτήτων που ενέχουν κινδύνους για τη ζωή, το περιβάλλον ή την περιουσία.

Τα διεθνή καθεστώτα για τις υπεράκτιες δραστηριότητες εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου είτε δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως είτε λείπουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί επιβολής τους, ενώ η κατάσταση στην Ευρώπη υπαγορεύεται σε μεγάλο βαθμό από τις διατάξεις στην εθνική νομοθεσία των μεμονωμένων κρατών μελών, καθώς η κοινοτική νομοθεσία είτε δεν καλύπτει διάφορα σχετικά θέματα του τομέα ή προβλέπει μόνο τα ελάχιστα επίπεδα επιδόσεων. Εξάλλου, οι διατάξεις που ισχύουν για τις υπεράκτιες δραστηριότητες συχνά είναι διασκορπισμένες σε διάφορα νομοθετικά μέτρα της ΕΕ.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα καθεστώτα για τη χορήγηση αδειών, την επιχειρησιακή ασφάλεια και την περιβαλλοντική προστασία τα οποία διαφέρουν από ένα κράτος μέλος στο άλλο. Αυτή η ανομοιογένεια περιπλέκει την κατανόηση και διαχείριση των κινδύνων για την υγεία, την ασφάλεια και την περιβαλλοντική προστασία στην Ευρώπη, και αυξάνει το κόστος για τις επιχειρήσεις. Σημαντικότερο είναι ότι η ανομοιογένεια συνεπάγεται κίνδυνο επιβράδυνσης της συντονισμένης αντιμετώπισης ατυχημάτων που πλήττουν περισσότερα του ενός κράτη μέλη, καθώς τα τεχνικά πρότυπα, οι μορφότυποι δεδομένων και οι διαδικασίες αντιμετώπισης ποικίλλουν ανά την Ευρώπη αλλά και εντός της ίδιας θαλάσσιας λεκάνης.

Η Επιτροπή προτείνει να εκπονήσει ανανεωμένο και συνεκτικότερο νομικό πλαίσιο για τις υπεράκτιες δραστηριότητες έρευνας και παραγωγής υδρογονανθράκων στην Ευρώπη. Θα επωφεληθούν, αφενός, οι ευρωπαίοι πολίτες και το περιβάλλον λόγω του όλο και υψηλότερου επιπέδου προστασίας και, αφετέρου, ο κλάδος, κυρίως μέσω της απλούστευσης και των ίσων όρων ανταγωνισμού. Προς τον σκοπό αυτό προσφέρονται διάφορες επιλογές, όπως λόγου χάριν: τροποποίηση μεμονωμένων νομοθετικών πράξεων, εκπόνηση ενοποιημένης νομοθεσίας για τις υπεράκτιες δραστηριότητες, ή ανάπτυξη ήπιων νομικών μέσων που να συμπληρώνουν την κείμενη νομοθεσία. Οι ενδεχόμενοι κίνδυνοι, η ανάγκη για ασφάλεια δικαίου και οι αρχές της «βελτίωσης των κανονιστικών ρυθμίσεων» συνηγορούν, κατά την άποψη της Επιτροπής, υπέρ ενιαίας νέας ειδικής νομοθεσίας για τις υπεράκτιες δραστηριότητες εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, η οποία ενδεχομένως να επικουρείται από ήπια νομικά μέτρα (κατευθυντήριες γραμμές).

2.1. Ο κρίσιμος ρόλος της υπεύθυνης αδειοδότησης

Η αδειοδότηση ξεχωρίζει ως το πρώτο βασικό εργαλείο εγγύησης της ασφάλειας δραστηριοτήτων νέων γεωτρήσεων σε πολύπλοκα περιβάλλοντα. Στη Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) προβλέπεται ― στο πλαίσιο της εγκαθίδρυσης και λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς και λαμβανομένης υπόψη της απαίτησης να προστατευθεί και να βελτιωθεί το περιβάλλον ― ενεργειακή πολιτική της Ένωσης[8]. Αναφέρεται επίσης ότι τα κράτη μέλη έχουν το δικαίωμα να καθορίζουν τους όρους εκμετάλλευσης των ενεργειακών τους πόρων, τις επιλογές τους μεταξύ διαφόρων ενεργειακών πηγών και τη γενική διάρθρωση του ενεργειακού τους εφοδιασμού, με την επιφύλαξη της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ένωσης[9]. Η κείμενη νομοθεσία της ΕΕ για την αδειοδότηση[10] καλύπτει μόνον τις πτυχές των διαδικασιών ανταγωνισμού κατά την αδειοδότηση, ώστε να εξασφαλίζει στις οντότητες από ολόκληρη την ΕΕ ισότιμη πρόσβαση στους εθνικού επιπέδου διαγωνισμούς με υποβολή προσφορών.

Κατά συνέπεια, κάθε κράτος μέλος εκδίδει άδειες και άλλες εγκρίσεις που απαιτούνται για την έρευνα και εκμετάλλευση πόρων υδρογονανθράκων στο έδαφός του και στα ύδατα που υπάγονται στη δικαιοδοσία του, θέτοντας τις δικές του απαιτήσεις για τη χορήγηση τους. Ωστόσο, εγκρίσεις από μεμονωμένα κράτη μέλη για γεωτρήσεις στα ανοικτά των ακτών τους μπορεί να έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε άλλα κράτη μέλη. Οι περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές ζημιές που προξενεί μεγάλη διαρροή πετρελαίου πλήττουν θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές ανεξαρτήτως εθνικών συνόρων.

Επομένως, είναι σημαντικό οι διαδικασίες αδειοδότησης οπουδήποτε στην Ευρώπη να ανταποκρίνονται σε ορισμένα βασικά κοινά κριτήρια. Οι εθνικές διαδικασίες αδειοδότησης σε όλα τα κράτη μέλη πρέπει να αναθεωρηθούν ώστε να αντικατοπτρίζουν αναγνωρισμένες βέλτιστες πρακτικές και να συμπεριλαμβάνουν τις ενωσιακές υποχρεώσεις για την ασφάλεια, την υγεία και την περιβαλλοντική απόδοση, τη διαχείριση κινδύνων και την ανεξάρτητη επαλήθευση.

Το καθεστώς αδειοδότησης πρέπει να υποστηρίζεται από σαφές καθεστώς περί ευθύνης, το οποίο να περιλαμβάνει επαρκή μέσα χρηματοοικονομικής ασφάλειας για την κάλυψη μεγάλων συμβάντων. Τα υφιστάμενα μέσα χρηματοοικονομικής ασφάλειας πρέπει να αξιολογηθούν σε σχέση με τα οικονομικά ανώτατα όρια και ενδεχομένως να είναι σκόπιμο να συμπληρωθούν με άλλα μέσα κάλυψης κίνδυνου, όπως ταμεία, ασφαλιστήρια, εγγυήσεις, κλπ.

- Οι βασικές απαιτήσεις για την αδειοδότηση της έρευνας για κοιτάσματα υδρογονανθράκων και της εκμετάλλευσής τους πρέπει να καθοριστούν σε επίπεδο ΕΕ. Η Επιτροπή θα υποβάλει το 2011 προτάσεις για το σκοπό αυτό, που θα υποστηρίζονται από εκτίμηση επιπτώσεων. Στις βασικές απαιτήσεις που πρέπει να αξιολογηθούν πρέπει να συγκαταλέγονται:

- Υποβολή πλήρους «φακέλου ασφάλειας» και της συναφούς τεκμηρίωσης[11] σχετικά με την υγεία και την ασφάλεια σε κάθε εκμετάλλευση, όπου να αναλύονται τα προβλεπόμενα μέτρα για την αντιμετώπιση κρίσιμων συμβάντων, καθώς και οποιασδήποτε συνακόλουθης δραστηριότητας που θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρό ατύχημα.

- Αποδεικτικά στοιχεία της τεχνικής ικανότητας κάθε υποψήφιου φορέα εκμετάλλευσης ότι είναι σε θέση να λάβει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την πρόληψη και την αντιμετώπιση κρίσιμων συμβάντων, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες λειτουργίας στη δεδομένη τοποθεσία και τον χαρακτήρα των δραστηριοτήτων για τις οποίες έχει ζητηθεί η συγκεκριμένη άδεια.

- Χρηματοοικονομική ικανότητα αντιμετώπισης των συνεπειών απρόβλεπτων περιστάσεων, καθώς και ενδεχόμενη συμμετοχή σε κατάλληλα συστήματα ασφάλισης ή μέσα κάλυψης κίνδυνου.

2.2. Καθεστώς κανονιστικής ρύθμισης που συντείνει στη ύψιστη ασφάλεια των δραστηριοτήτων

Ο κατακερματισμός των νομικών πλαισίων της ΕΕ δεν αφορά μόνο το στάδιο της αδειοδότησης, αλλά και τις εργασίες στις εγκαταστάσεις. Οι παραλλαγές προκύπτουν όταν τα κράτη μέλη της ΕΕ μεταφέρουν στην εθνική τους νομοθεσία τις ελάχιστες απαιτήσεις της ΕΕ για την υγεία και την ασφάλεια. Συνεπεία τούτου, θαλάσσια γεωτρύπανα της ίδιας εταιρείας ενδέχεται να πληρούν διαφορετικές κανονιστικές απαιτήσεις ανάλογα με το κράτος μέλος στα ύδατα του οποίου χρησιμοποιούνται. Εκτός από τα προφανή προβλήματα ακεραιότητας των μέτρων ασφαλείας, αυτή η πολυπλοκότητα μπορεί ιδίως να επιφέρει επιπλέον κόστος για τον κλάδο και να παρεμποδίσει τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

Για να εγγυώνται τη μέγιστη δυνατή ασφάλεια και ίσους όρους ανταγωνισμού για τους φορείς εκμετάλλευσης, οι εφαρμοστέες στον κλάδο απαιτήσεις μέσω καθορισμένων στόχων ή, κατά περίπτωση, κανονιστικής νομοθεσίας πρέπει να σχεδιάζονται σύμφωνα με ενιαία κριτήρια, εμπνευσμένα από τον βαθμό προόδου της τεχνολογίας στον τομέα, και να επιβάλλονται αυστηρά. Οι απαιτήσεις αυτές πρέπει να περιλαμβάνουν, εκτός από την οικονομική και τεχνική ικανότητα και τα βασικά στοιχεία για την προστασία της υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων σε υπεράκτιες εγκαταστάσεις, την εγγύηση της ακεραιότητας των εγκαταστάσεων, την παροχή υψηλού επιπέδου προστασίας του περιβάλλοντος και την πρόληψη και αντιμετώπιση των ατυχημάτων.

Όχι μόνο οι μελλοντικές αλλά και οι υφιστάμενες επιχειρήσεις και εγκαταστάσεις πρέπει διαρκώς να πληρούν τα υψηλότερα δυνατά επίπεδα ασφάλειας και προστασίας. Στις απαιτήσεις συντήρησης πρέπει να περιλαμβάνονται η τακτική αναβάθμιση των εγκαταστάσεων καθώς εξελίσσεται η τεχνολογία.

Η κείμενη περιβαλλοντική νομοθεσία πραγματεύεται σειρά ζητημάτων που σχετίζονται με τις υπεράκτιες εγκαταστάσεις (π.χ. εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων) καθώς και ορισμένες πτυχές σχετικά με υπεράκτιες εργασίες (π.χ. εκπομπές από τις εξέδρες). Ωστόσο, οι εγκαταστάσεις αυτές δεν καλύπτονται από τη νομοθεσία της ΕΕ σχετικά με τον έλεγχο της ρύπανσης και τους κινδύνους μεγάλων ατυχημάτων[12], η οποία στόχευε κυρίως στις χερσαίες εγκαταστάσεις και στην αντιμετώπιση των κινδύνων σοβαρών ατυχημάτων στην ξηρά.

- Η Επιτροπή θα αξιολογήσει τους τρόπους για την ενίσχυση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας σε σχέση με τον έλεγχο της ρύπανσης, την επιθεώρηση, την πρόληψη των ατυχημάτων και τη διαχείριση των μεμονωμένων εγκαταστάσεων. Οι νομοθετικές προτάσεις είτε θα επεκτείνουν την κείμενη νομοθεσία στις υπεράκτιες εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου, είτε θα προβλέπουν αυτοτελή νομική πράξη γι’ αυτές τις εργασίες.

Οι ελάχιστες απαιτήσεις για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας του εργατικού δυναμικού στους κλάδους των γεωτρήσεων για πετρέλαιο και φυσικό αέριο καθορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο 89/391/ΕΟΚ και στην τομεακή οδηγία 92/91/ΕΚ[13].

- Βασιζόμενη στα πλήρη αποτελέσματα της διερεύνησης του ατυχήματος στην εξέδρα Deepwater Horizon, η Επιτροπή θα επανεξετάσει το πλαίσιο για την υγεία και την ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένης της ανάγκης να τροποποιηθεί η οδηγία 92/91/EC όσον αφορά την ελάχιστη προστασία των εργαζομένων στις εξορυκτικές διά γεωτρήσεων βιομηχανίες.

- Οι αρμόδιες για την αδειοδότηση αρχές των κρατών μελών και οι επιχειρήσεις εκμετάλλευσης πρέπει να επανεξετάσουν και να αναπροσαρμόσουν ανάλογα τους «φακέλους ασφάλειας» και την τεκμηρίωση σχετικά με την ασφάλεια και την υγεία. Μόλις ολοκληρωθεί αυτή η αναθεώρηση, πρέπει να εκπονήσουν σαφώς καθορισμένα προγράμματα αναβάθμισης στις περιπτώσεις που διαπιστωθούν ελλείψεις.

Η νομοθεσία της ΕΕ για την ασφάλεια των προϊόντων [14] ισχύει γενικά για τις υπεράκτιες εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου, αλλά εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οι κινητές μονάδες γεώτρησης ανοικτής θαλάσσης (mobile offshore drilling units, MODU)[15] και ο εξοπλισμός τους. Οι MODU θεωρούνται ως ποντοπόρα πλοία και η ασφάλειά τους υπόκειται στους κανόνες του κώδικα για την κατασκευή και τον εξοπλισμό των κινητών μονάδων γεώτρησης ανοιχτής θαλάσσης («Κώδικας MODU») του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΔΝΟ). Ωστόσο, ο κώδικας αυτός δεν περιλαμβάνει ούτε τις απαιτήσεις για τη λειτουργία του βιομηχανικού εξοπλισμού που χρησιμοποιείται για διάνοιξη των φρεάτων, ούτε τις διαδικασίες για τον χειρισμό του. Επιπλέον, από το πεδίο εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας της ΕΕ εξαιρείται επίσης ο εξοπλισμός ελέγχου των γεωτρήσεων.

Υφίστανται μεν ορισμένα εθνικά, ευρωπαϊκά και διεθνή τεχνικά πρότυπα για τις υπεράκτιες δραστηριότητες εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, για ελάχιστα όμως από αυτά πιστεύεται ότι υπάρχει συμμόρφωση με τη νομοθεσία της ΕΕ. Οι εθνικοί κανονισμοί συχνά παραπέμπουν σε τεχνικά πρότυπα, αλλά τα πρότυπα που χρησιμοποιούνται διαφέρουν από ένα κράτος μέλος σε άλλο.

- Η Επιτροπή θα εξετάσει τη σκοπιμότητα επέκτασης του πεδίου εφαρμογής της νομοθεσίας για την ασφάλεια των προϊόντων ώστε να περιλαμβάνει εξοπλισμό προοριζόμενο να εγκατασταθεί και να χρησιμοποιείται σε κινητές μονάδες γεώτρησης ανοικτής θαλάσσης. Προς τούτο θα απαιτηθεί διευκρίνιση της διασύνδεσης με τον κώδικα MODU, σε συνεργασία με τον ΔΝΟ.

- Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές, θα αξιολογήσει αυστηρά τους ισχύοντες κανονισμούς και πρακτικές για τον σχεδιασμό και τον έλεγχο των φρεατίων εξόρυξης, υπό το πρίσμα των διδαγμάτων από το ατύχημα στην εξέδρα Deepwater Horizon. Εάν οι ισχύοντες κανόνες κριθούν ανεπαρκείς ή υπερβολικά άνισα εφαρμοζόμενοι, η Επιτροπή θα εξετάσει την ανάγκη για περαιτέρω εναρμόνιση στον τομέα αυτό, χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα νομοθετικά ή/και μη νομοθετικά μέσα.

- Η Επιτροπή θα ενθαρρύνει·― σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές και οργανισμούς τυποποίησης CEN, CENELEC, ISO και IEC·― την εκπόνηση των απαραίτητων τεχνικών προτύπων.

2.3. Καθεστώτα ευθύνης

Σαφείς διατάξεις σχετικά με την ευθύνη καθαρισμού της ρύπανσης και την τελική ευθύνη για οποιαδήποτε ζημία αποθαρρύνουν την υποτίμηση των κινδύνων ή την υπονόμευση των μέτρων ασφαλείας από τους φορείς εκμετάλλευσης. Αυτό το αποτρεπτικό αποτέλεσμα βοηθά τον περιορισμό των κινδύνων περιβαλλοντικής ζημίας.

Με βάση τις αρχές της προφύλαξης και «ο ρυπαίνων πληρώνει» που καθορίζονται στις συνθήκες της ΕΕ[16], η νομοθεσία της ΕΕ για το περιβάλλον και τη ναυτιλία περιλαμβάνει σύστημα διατάξεων για την αποκατάσταση των ζημιών μετά από ατύχημα. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί, στο πλαίσιο της εκδίκασης υποθέσεων που σχετίζονται με ναυάγια, ότι υδρογονάνθρακες απορριφθέντες στη θάλασσα τυχαίως αποτελούν απόβλητα κατά την έννοια της νομοθεσίας της ΕΕ περί των στερεών αποβλήτων, με τις αντίστοιχες ευθύνες του φορέα εκμετάλλευσης για αποζημίωση, συμπεριλαμβανομένου του κόστους καθαρισμού.

Η οδηγία περί περιβαλλοντικής ευθύνης πραγματεύεται και την ευθύνη για τις περιβαλλοντικές ζημιές που μπορεί να προκύψουν από ατύχημα ή άλλα κρίσιμα περιστατικά σε υπεράκτιες δραστηριότητες. Η νομοθεσία αυτή πρέπει να εξασφαλίζει χωρίς καμία αμφιβολία ότι οι φορείς υπεράκτιας εκμετάλλευσης φέρουν αντικειμενική ευθύνη όχι μόνο για ζημίες που προκαλούνται σε προστατευόμενα είδη, φυσικούς οικοτόπους καθώς και στα ύδατα που καλύπτονται από την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, αλλά και για όλες τις θαλάσσιες περιοχές που υπάγονται στη δικαιοδοσία των κρατών μελών.

- Η Επιτροπή θα προτείνει τροποποιήσεις της οδηγίας περί περιβαλλοντικής ευθύνης για την κάλυψη των περιβαλλοντικών ζημιών σε όλα τα θαλάσσια ύδατα, όπως ορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική[17].

- Η Επιτροπή θα επανεξετάσει τη δυνατότητα να θεσπιστεί απαίτηση για υποχρεωτική χρηματοοικονομική ασφάλεια και, προς τούτο, θα εξετάσει κατά πόσον επαρκούν τα ισχύοντα χρηματοοικονομικά ανώτατα όρια που έχουν καθοριστεί για τα μέσα χρηματοοικονομικής ασφάλειας όσον αφορά δυνητικά μεγάλα ατυχήματα στα οποία ενδέχεται να εμπλακούν φέροντα ευθύνη μέρη με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες.

- Η δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας περί στερεών αποβλήτων στη διαρροή πετρελαίου θα είναι ένα από τα ζητήματα που πρέπει να πραγματεύεται το εκπονούμενο έγγραφο με κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την ερμηνεία της εν λόγω οδηγίας.

2.4. Η ευθύνη του κλάδου

Ο κλάδος φέρει πρωτίστως την ευθύνη για την ασφάλεια των εργασιών του. Η ασφάλεια και η βιωσιμότητα των επιχειρησιακών εργασιών του κλάδου πρέπει να έχουν ορατό και σαφές προβάδισμα έναντι οιασδήποτε άλλης πτυχής. Αυτό πρέπει να αποδεικνύεται μέσω επενδύσεων στην πρόληψη, την αντιμετώπιση των ατυχημάτων και τη δυναμικότητα ανάκτησης πετρελαίου. Είναι προς το συμφέρον των εταιρειών να αναλάβουν πειστικά δεσμεύσεις για τα υψηλότερα δυνατά επίπεδα ασφάλειας και πρόληψης ατυχημάτων, καθώς αυτό θα καθορίσει την ανταγωνιστικότητα του κλάδου, καθώς και το πεδίο εφαρμογής των αναγκαίων επικείμενων ρυθμιστικών δράσεων.

Τα μέτρα που έχουν ληφθεί μέχρι σήμερα στον κλάδο ποικίλλουν από εταιρία σε εταιρία και πρέπει να συμπληρωθούν με κοινές πρωτοβουλίες του κλάδου. Οι πρώτες τέτοιες δράσεις έχουν ήδη αναγγελθεί[18]. Επιπλέον, ο κλάδος πρέπει να αναλάβει περαιτέρω μετρήσιμες και μεγάλης εμβέλειας δεσμεύσεις για την ανάπτυξη των δυναμικοτήτων και να υιοθετήσει απαρέγκλιτη νοοτροπία «προτεραιότητα στην ασφάλεια», με την οποία θα αποσοβηθούν μελλοντικές καταστροφές στην Ευρώπη και αλλού.

Τόσο ο κλάδος όσο και οι αρχές απέδειξαν τις ικανότητές τους για κινητοποίηση και μάλλον αποτελεσματική ανάπτυξη των μέσων καταπολέμησης της διαρροής πετρελαίου στον Κόλπο του Μεξικού, ανακύπτουν όμως ανησυχίες όσον αφορά τον χρόνο που απαιτήθηκε για να ανακοπεί η διαρροή από το φρέαρ, καθώς και για τη διαπίστωση των αιτίων. Ως εκ τούτου, ο κλάδος πρέπει να αναπτύξει, όπου ενδείκνυται σε εταιρική συνεργασία με τις δημόσιες αρχές, νέα εργαλεία αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης που να είναι κατάλληλα να εγκατασταθούν και να χρησιμοποιηθούν στις εγκαταστάσεις και τις τοποθεσίες εξόρυξης στα θαλάσσια περιβάλλοντα της Ευρώπης.

- Η Επιτροπή καλεί τον κλάδο να συμβάλει στον καθορισμό των απαραίτητων προτύπων και να προτείνει δράσεις αυτορρύθμισης, επειδή είναι ο καταλληλότερος να αξιολογήσει τις τεχνικές απαιτήσεις για την ασφαλή υπεράκτια εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου.

- Η Επιτροπή καλεί τον κλάδο να οριστικοποιήσει και να παρουσιάσει εντός του 2010 ατομικά σχέδια δράσης, καθώς και κοινούς για τον κλάδο χάρτες πορείας στους οποίους να αναλύονται λεπτομερώς το χρονοδιάγραμμα, η φύση, το περιεχόμενο και οι πόροι που απαιτούνται για την υλοποίηση των προβλεπόμενων δράσεων. Αυτά τα σχέδια και χάρτες πορείας πρέπει να υποβληθούν για διεξοδικό έλεγχο στις ρυθμιστικές αρχές και, στο βαθμό που δεν περιλαμβάνουν εμπορικά ευαίσθητες πληροφορίες, να είναι ευρέως διαθέσιμα.

- Η Επιτροπή καλεί τον κλάδο να αναλάβει πρωτοβουλία για τη σύσταση κοινοπραξίας επιφορτισμένης με την ανάπτυξη και τη συγκρότηση διευκολύνσεων στην Ευρώπη για την πρώτη ταχεία επέμβαση σε περίπτωση ατυχήματος. Η κοινοπραξία πρέπει να αναλάβει να αναπτύξει εργαλεία για τον επείγοντα έλεγχο των φρεάτων εξόρυξης.

2.5. Νέο μοντέλο για τη δημόσια εποπτεία

Οι δημόσιες αρχές φέρουν καίρια ευθύνη για τη συγκρότηση ορθού πλαισίου κανονιστικής ρύθμισης των υπεράκτιων δραστηριοτήτων, συνεκτιμώντας επίσης τις αρχές του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού[19]. Για να διασφαλίζουν την πλήρη συμμόρφωση των φορέων εκμετάλλευσης, οι δημόσιες αρχές πρέπει επίσης να ασκούν αποτελεσματική εποπτεία, η οποία να συνίσταται σε επικοινωνία, παροχή συμβουλών, έλεγχο και επιβολή των κανόνων.

Αυτό πρέπει να συνδυαστεί με την ενεργό συμμετοχή του ευρέος κοινού και των εμπλεκόμενων παραγόντων που αντιπροσωπεύουν οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα τα οποία ενδέχεται να πληγούν. Η διαφάνεια και η ένταξη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στην εποπτεία θα πρέπει να προωθηθούν σύμφωνα με τις βέλτιστες πρακτικές στον τομέα της θαλάσσιας διακυβέρνησης[20].

Οι δημόσιες αρχές πρέπει να εποπτεύουν τον κλάδο με βάση τις βέλτιστες διοικητικές πρακτικές που υπάρχουν ήδη στην Ευρώπη και είναι δυνατόν να ενισχυθούν με δράσεις σε επίπεδο ΕΕ. Για παράδειγμα, θα ήταν σκόπιμο να αξιολογηθεί η ένταξη στις δραστηριότητες του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Ασφάλειας της Ναυσιπλοΐας (EMSA) καθηκόντων επιθεώρησης παρόμοιων με εκείνα που αφορούν τις θαλάσσιες μεταφορές. Τούτο θα συμβάλει στην προώθηση της αποτελεσματικής εποπτείας και επαλήθευσης της συμμόρφωσης σε ολόκληρη την ΕΕ, εφόσον με ενωσιακή νομοθεσία καθοριστούν σαφώς το πεδίο εφαρμογής, πρότυπα για τον εξοπλισμό και απαιτήσεις ασφαλείας.

- Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τις αρχές των κρατών μελών, θα καθορίσει τις υπερσύγχρονες πρακτικές που πρέπει να εφαρμόζονται από τις ρυθμιστικές και εποπτικές αρχές για τις υπεράκτιες άδειες, τις επιθεωρήσεις και την παρακολούθηση της συμμόρφωσης. Οι πρακτικές αυτές πρέπει να έχουν ως υπόδειγμα τις υφιστάμενες βέλτιστες πρακτικές των αρμοδίων αρχών των κρατών μελών και θα επιδιωχθεί η διάδοσή τους σε όλες τις έννομες τάξεις της ΕΕ, με πλήρη αξιοποίηση και των δυνατοτήτων του δομημένου διαλόγου των εμπλεκόμενων παραγόντων στο πλαίσιο του «φόρουμ του Βερολίνου» για τα ορυκτά καύσιμα.

- Η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη για να καθοριστεί προαιρετική διαβούλευση /μηχανισμός υποβολής εκθέσεων σχετικά με την αδειοδότηση πολύπλοκων υπεράκτιων εργασιών, ώστε να καταστεί δυνατός ο ευρύτερος διεξοδικός έλεγχος από εμπειρογνώμονες, π.χ. μέσω αξιολόγησης από ομοτίμους εμπειρογνώμονες των αρμοδίων αρχών γειτονικών παράκτιων κρατών μελών.

- Η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη, τον κλάδο και άλλους εμπλεκόμενους παράγοντες για να παράσχουν στο κοινό εύκολη πρόσβαση σε συνεχώς επικαιροποιούμενες πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα ασφάλειας, τη διαχείριση κινδύνων, τα σχέδια έκτακτης ανάγκης και τα στατιστικά στοιχεία κάθε εταιρείας σχετικά με τους βασικούς δείκτες ασφάλειας.

- Η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη για να διαμορφωθεί πλαίσιο για την ανεξάρτητη αξιολόγηση των επιδόσεων των εθνικών ρυθμιστικών αρχών, ιδίως όσον αφορά τα καθήκοντα εποπτείας από αυτές.

3. Προφυλαξη ενοσω πραγματοποιουνται βελτιωσεισ

Έως ότου γίνουν διαθέσιμα τα πλήρη αποτελέσματα της διερεύνησης των αιτίων του ατυχήματος Deepwater Horizon, αποφέρουν απτά αποτελέσματα οι προσπάθειες του κλάδου για την ενίσχυση της ασφάλειας των δραστηριοτήτων και ολοκληρωθεί η εκστρατεία για τη δέουσα ενίσχυση του κανονιστικού πλαισίου σε ολόκληρη την Ευρώπη, απαιτείται ιδιαίτερη συγκράτηση και να ληφθούν πρόσθετες προφυλάξεις στις εν εξελίξει εργασίες έρευνας ή παραγωγής και στις νέες διαδικασίες προγραμματισμού και αδειοδότησης.

Η προφύλαξη πρέπει να είναι ανάλογη προς τους κινδύνους και να επικεντρώνεται ιδίως σε υπεράκτιες εργασίες οι οποίες είναι πολύπλοκες·― λόγω των ακραίων καιρικών συνθηκών, κοιτασμάτων με υψηλή πίεση/υψηλή θερμοκρασία, του μεγάλου βάθους της γεώτρησης ή του ιδιαίτερα ευαίσθητου φυσικού περιβάλλοντος·― ώστε να καθιστούν αναγκαία αυτή την πρόσθετη προφύλαξη. Αυτές οι πολύπλοκες εργασίες ενδεχομένως να καθιστούν σκόπιμη την προσωρινή αναστολή μελλοντικών αδειοδοτήσεων. Οποιαδήποτε μέτρα προφύλαξης πρέπει να είναι ανάλογα προς τους κινδύνους και να συντονίζονται σε κοινοτικό επίπεδο.

- Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη να επανεξετάσουν όλες τις πολύπλοκες εργασίες έρευνας κοιτασμάτων πετρελαίου ή φυσικού αερίου και να διασφαλίσουν ότι τα πρότυπα βέλτιστης πρακτικής εφαρμόζονται ομοιόμορφα σε όλη την ΕΕ. Ενώ η οποιαδήποτε απόφαση για αναστολή υπεράκτιων εργασιών γεώτρησης επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών, η Επιτροπή επαναλαμβάνει την έκκλησή της προς τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν αυστηρά την προληπτική προσέγγιση κατά την αδειοδότηση νέων πολύπλοκων εργασιών έρευνας κοιτασμάτων πετρελαίου ή φυσικού αερίου και να εξετάζουν κατά πόσον απαιτείται αναστολή αδειοδότησης έως ότου τα ευρωπαϊκά καθεστώτα για την υπεράκτια ασφάλεια έχουν αξιολογηθεί υπό το φως του ατυχήματος του Deepwater Horizon.

4. Ενίσχυση της ικανοτητασ παρεμβασης της ΕΕ σε υπερακτια ατυχηματα

Σε περίπτωση σοβαρού ατυχήματος ανοικτά των ακτών κράτους μέλους, οι ομάδες αντιμετώπισης ατυχημάτων πρέπει να είναι σε θέση να καλούν για βοήθεια όλο το διαθέσιμο δυναμικό, περιλαμβανομένου του δυναμικού που διαθέτουν ο κλάδος[21] και τα λοιπά κράτη μέλη. Η ΕΕ έχει μηχανισμούς που συμπληρώνουν την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και πολιτικής προστασίας των κρατών μελών μέσω του Κοινοτικού Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας, ο οποίος, κατόπιν αιτήματος, παρέχει υποστήριξη και διευκολύνει τον συντονισμό και την παροχή ευρωπαϊκής βοήθειας. Καλύπτει τόσο την πολιτική προστασία όσο και τη θαλάσσια ρύπανση. Το Κέντρο Παρακολούθησης και Πληροφόρησης (ΚΠΠ/MIC), το οποίο διαχειρίζεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, λειτουργεί σε 24ωρη βάση, 7 ημέρες την εβδομάδα.

Εάν χρειαστεί, το ΚΠΠ μπορεί να κινητοποιήσει ταχέως το δυναμικό ανάκτησης πετρελαίου του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Ασφάλειας της Ναυσιπλοΐας (EMSA). Παρά το γεγονός ότι ο EMSA εστιάζεται στη θαλάσσια ρύπανση από πλοία και τις σχετικές δραστηριότητες ετοιμότητας για την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών, θα ήταν σκόπιμο να παρεμβαίνει σε περίπτωση διαρροής πετρελαίου από υπεράκτιες εγκαταστάσεις, επειδή το δυναμικό που διαθέτει- ― λόγου χάριν σκάφη για την αντιμετώπιση της ρύπανσης και δορυφορικές εικόνες ― προσφέρονται για την αντιμετώπιση διαρροής πετρελαίου, ανεξαρτήτως από που προέρχεται. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή έχει δρομολογήσει τροποποιήσεις του ιδρυτικού κανονισμού του EMSA[22], ώστε να επιτρέπεται να ανταποκριθεί σε περίπτωση θαλάσσιας ρύπανσης οποιασδήποτε προέλευσης, συμπεριλαμβανομένων των υπεράκτιων εγκαταστάσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Είναι επίσης σε εξέλιξη οι εργασίες για την περαιτέρω ενίσχυση της συνολικής πρόληψης των καταστροφών και της ικανότητας αντιμετώπισής τους από την ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της βοήθειας που παρέχεται μέσω του ΚΠΠ. Οι προσπάθειες αυτές πρέπει να αποσκοπούν σε συνέργειες με τις δράσεις που έχουν αναληφθεί από τον κλάδο με στόχο την ανάπτυξη δυναμικότητας ταχείας επέμβασης σε γεωτρήσεις και για την αντιμετώπιση διαρροής πετρελαίου.

Η αποτελεσματικότητα και η ταχύτητα των τυχόν υπεράκτιων επεμβάσεων έκτακτης ανάγκης εξαρτάται επίσης από την άμεση διαθεσιμότητα πληροφοριών για την κατάσταση της στήλης νερού και του βυθού κατά τη διάρκεια του ατυχήματος. Αυτά τα στοιχεία δεν είναι πλήρως διαθέσιμα προς το παρόν σε επίπεδο ΕΕ και δεν είναι δυνατή η ταχεία συλλογή τους από τις διασκορπισμένες δημόσιες και ιδιωτικές πηγές για τη δέουσα παρακολούθηση της εξέλιξης του ατυχήματος.

- Το 2010 η Επιτροπή θα παρουσιάσει ανακοίνωση με στόχο να συνδυάσει τον πλούτο εμπειρογνωμοσύνης και πόρων - που διατίθενται σε τοπικό, εθνικό και ενωσιακό επίπεδο - σε ενισχυμένο ενωσιακό σύστημα αντιμετώπισης καταστροφών. Η ανακοίνωση επικεντρώνεται στην παροχή αρωγής κατά την πρώτη φάση έκτακτης ανάγκης και στην ενίσχυση των μέσων της ΕΕ για την πολιτική προστασία και την ανθρωπιστική βοήθεια.

- Η Επιτροπή θα αναζητήσει τρόπους για να ενισχυθεί η διαθεσιμότητα δυναμικότητας αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, π.χ. με την απαίτηση να είναι διαθέσιμος ο εξοπλισμός έκτακτης ανάγκης σε κάθε σχετική περιφέρεια της ΕΕ, σε συνεργασία με τον κλάδο και τα κράτη μέλη και με βάση τα υφιστάμενα μέσα του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια στη Θάλασσα (EMSA).

- Για να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη να αναλάβουν τις δράσεις που προτείνει η Επιτροπή στην πρωτοβουλία «Γνώσεις για τη θάλασσα 2020», με σκοπό τη διαμόρφωση συνεκτικής και ανοικτής αρχιτεκτονικής για την από κοινού αξιοποίηση πληροφοριών σχετικά με την κατάσταση της στήλης νερού και τον θαλάσσιο βυθό.

5. Νεεσ εταιρικεσ συνεργασιεσ για την υπερακτια ασφαλεια και εκτοσ των ευρωπαϊκων υδατων

5.1. Περιφερειακές πρωτοβουλίες ομόρων ως πρώτο στάδιο διεθνούς δράσης

Η ΕΕ πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στις όμορες με το έδαφός της υπεράκτιες περιοχές όπου αυξάνονται οι υπεράκτιες γεωτρήσεις και όπου, σε περίπτωση ατυχήματος, η τυχόν επακόλουθη διαρροή πετρελαίου θα μπορούσε να βλάψει το περιβάλλον και τις οικονομίες πολλών παράκτιων κρατών μελών.

Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να ενθαρρυνθεί η οριοθέτηση των Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών και της υφαλοκρηπίδας, σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).

Μεγάλο μέρος του θαλάσσιου χώρου της Μεσογείου αποτελείται από ανοικτή θάλασσα και πρέπει να ενισχυθεί η συνεργασία μεταξύ των αρχών των παράκτιων κρατών.

Κατά συνέπεια, η ΕΕ πρέπει να μεριμνήσει ώστε τα ρυθμιστικά πλαίσια και η εποπτεία του κλάδου στη δικαιοδοσία χωρών που γειτονεύουν με τα ευρωπαϊκά ύδατα να παρέχουν εξίσου υψηλά επίπεδα ασφάλειας και προστασίας. Το φόρουμ για τη Βόρεια Θάλασσα[23] συνιστά καλό παράδειγμα για τα οφέλη από την περιφερειακή συνεργασία μεταξύ των αρμόδιων αρχών.

Πρέπει να διερευνηθούν οι δυνατότητες των περιφερειακών συμβάσεων. Σε αυτές συγκαταλέγεται η επανενεργοποίηση, σε στενή συνεργασία με τα οικεία κράτη μέλη, της διαδικασίας για τη θέση σε ισχύ του πρωτοκόλλου καταπολέμησης της ρύπανσης από υπεράκτιες δραστηριότητες στη Μεσόγειο[24]. Έτσι θα καταστεί δυνατή η συμμετοχή του ήδη υπάρχοντος Μεσογειακού Περιφερειακού Κέντρου Επειγόντων Περιστατικών Θαλάσσιας Ρύπανσης (REMPEC) στην πρόληψη καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στην ανοικτή θάλασσα, την ετοιμότητα για αυτές και την αντιμετώπισή τους. Είναι επίσης δυνατόν να ενισχυθεί η διμερής συνεργασία, ιδιαίτερα με τις νότιες χώρες της Μεσογείου που εμπλέκονται σε υπεράκτιες δραστηριότητες εξόρυξης, συγκεκριμένα με σχέδια δράσης και με τα μέσα της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας (ΕΠΓ).

Πρέπει επίσης να αναληφθεί δράση με παρόμοιους στόχους[25] μέσω άλλων περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα, όπως λόγου χάριν η OSPAR, η σύμβαση του Ελσίνκι και η σύμβαση του Βουκουρεστίου[26]. Περιφερειακά προγράμματα ενεργειακής συνεργασίας, όπως το Inogate, έχουν ήδη επικεντρωθεί στην ασφάλεια και την προστασία του ενεργειακού εφοδιασμού και είναι δυνατόν να εξελιχθούν για να ενισχυθεί η συνεργασία όσον αφορά τις υπεράκτιες δραστηριότητες. Η Συνθήκη για την Ενεργειακή Κοινότητα (ΣΕΚ) πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη για την αντιμετώπιση των υπεράκτιων μέτρων ασφάλειας στα ύδατα των οικείων κρατών.

Η Αρκτική αξίζει εξίσου ιδιαίτερη προσοχή, λόγω του ιδιαίτερα ευαίσθητου φυσικού περιβάλλοντός της, των ακραίων καιρικών συνθηκών και των σημαντικών ανεξερεύνητων αποθεμάτων υδρογονανθράκων. Πρέπει να θεσπιστούν δεσμευτικοί διεθνείς κανόνες ή κριτήρια αξιολόγησης που να βασίζονται, μεταξύ άλλων, στις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου της Αρκτικής[27]. Εν προκειμένω, έχουν ουσιαστική σημασία οι επαφές με τις αρκτικές χώρες.

- Η Επιτροπή θα εντείνει τους διαλόγους για την υπεράκτια ασφάλεια με γειτονικές χώρες της ΕΕ, με στόχο νέες κοινές πρωτοβουλίες για την καθιέρωση διαύλων πληροφόρησης έκτακτης ανάγκης, την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με την έρευνα και την παραγωγή, την προώθηση των υψηλών επιπέδων ασφάλειας και πρόληψης, καθώς και κοινά κατασταλτικά μέτρα, λόγου χάριν επιθεωρήσεις των εγκαταστάσεων.

- Η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη και τις οικείες τρίτες χώρες για να ενθαρρύνει τη δημιουργία περιφερειακών φόρουμ/πρωτοβουλιών των αρμόδιων εθνικών αρχών στη Μεσόγειο, τον Εύξεινο Πόντο και τη Βαλτική Θάλασσα, με βάση το καλό παράδειγμα και την τεχνογνωσία του Φόρουμ των Αρχών Εποπτείας Υπεράκτιων Δραστηριοτήτων της Βόρειας Θάλασσας (North Sea Offshore Authorities Forum).

- Η Επιτροπή θα προωθήσει επίσης την ανάληψη δράσης στο πλαίσιο των υφιστάμενων συμβάσεων και πρωτοκόλλων.

5.2. Διεθνείς υποχρεώσεις του κλάδου των ευρωπαϊκών εταιρειών πετρελαίου και φυσικού αερίου

Πολλές ευρωπαϊκές εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου επεκτείνουν τις υπεράκτιες δραστηριότητές τους εκτός Ευρώπης. Είναι πολύ σημαντικό να δεσμευθεί ο κλάδος αυτός να εφαρμόζει υπερσύγχρονες πρακτικές για την ασφάλεια και το περιβάλλον ανεξαρτήτως της επικράτειας στην οποία δραστηριοποιείται, δηλαδή και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μια επιλογή είναι να θεσπιστούν υποχρεώσεις για επιχειρήσεις με έδρα στην ΕΕ να εφαρμόζουν ενιαίες προδιαγραφές για την υπεράκτια ασφάλεια και το περιβάλλον στις ανά την υφήλιο δραστηριότητές τους. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, θα ήταν δυνατόν οι ρυθμιστικές αρχές να ανακαλούν τις άδειες εκμετάλλευσης ή τις ειδικές άδειες που έχουν χορηγήσει στην επιχείρηση.

- Η Επιτροπή καλεί τον κλάδο και τα κράτη μέλη να θεσπίσουν για τις επιχειρήσεις με έδρα στην ΕΕ διαφανείς και δεσμευτικές υποχρεώσεις να τηρούν τα ευρωπαϊκά πρότυπα ασφάλειας και πρόληψης ατυχημάτων σε όλες τις ανά την υφήλιο δραστηριότητές τους.

5.3. Η ευθύνη της Ευρώπης σε παγκόσμιο επίπεδο

Παρόλο που ο αντίκτυπος υπεράκτιων ατυχημάτων δεν γνωρίζει σύνορα, είναι άνιση και ελλιπής η κάλυψη και η επιβολή του διεθνούς δικαίου που διέπει την πρόληψη, τον σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης και την αντιμετώπιση[28]. Για παράδειγμα, μια από τις συμβάσεις για τον σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης[29] επικεντρώνεται μόνον στη ρύπανση από πλοία, αλλά όχι από υπεράκτιες εγκαταστάσεις. Επιπλέον, δεν καλύπτεται από καμία διεθνή σύμβαση η οικονομική ευθύνη για τη ρύπανση από υπεράκτιες εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Η ΕΕ είναι σε πλεονεκτική θέση να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στις διεθνείς προσπάθειες για την ενίσχυση των υφισταμένων κανόνων σε παγκόσμιο επίπεδο. Χρειάζεται, ωστόσο, να ενώσει τις δυνάμεις της με τους εταίρους της, αρχής γενομένης από τις ΗΠΑ και άλλους σημαντικούς παραγωγούς όπως η Νορβηγία, τη Ρωσία και ο ΟΠΕΚ. Οι πρωτοβουλίες της ΕΕ πρέπει να βασιστούν στο International Regulators Forum (IRF), αλλά να στοχεύουν σε ευρύτερη συμμετοχή[30].

Ο τελικός στόχος πρέπει να είναι παγκόσμιο σύστημα καθορισμού κοινών στόχων και κριτηρίων αξιολόγησης της ασφάλειας και της αειφορίας στην υπεράκτια έρευνα και παραγωγή, που θα εξυπηρετεί δύο στόχους: Πρώτον, πρέπει να προωθεί την υιοθέτηση και εφαρμογή αυστηρών κανόνων για την ασφάλεια και την πρόληψη ατυχημάτων σε κάθε επικράτεια όπου αναπτύσσονται υπεράκτιες δραστηριότητες εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Δεύτερον, πρέπει να συντονίζει τις δράσεις ή/και να αναπτύξει από κοινού δράσεις απευθυνόμενες σε διοικήσεις, ρυθμιστικές αρχές, τη βιομηχανία, εταιρείες πιστοποίησης και ερευνητικά ιδρύματα, οι οποίες να στοχεύουν στη μέγιστη δυνατή σε όλη την υφήλιο συμμόρφωση με τη UNCLOS (Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας) σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας.

- Οι υφιστάμενες εταιρικές σχέσεις και διάλογοι για θέματα ενέργειας με τους διεθνείς εταίρους της ΕΕ πρέπει να αποτελέσουν τον μοχλό για να ξεκινήσει μια προωθούμενη από την ΕΕ παγκόσμια πρωτοβουλία για την υπεράκτια ασφάλεια και να συμφωνηθούν οι γενικές αρμοδιότητες της εν λόγω παγκόσμιας δράσης. Η υπουργική σύνοδος ΕΕ-ΟΠΕΚ έχει ήδη εγκρίνει μια πρωτοβουλία για συζήτηση στρογγυλής τραπέζης σχετικά με την υπεράκτια ασφάλεια, το 2011. Η Επιτροπή θα συγκαλέσει μια τέτοια συνάντηση το 2011 με σκοπό να υπάρξει συμφωνία σχετικά με τις βασικές επιδιώξεις και να διερευνηθούν οι στόχοι και τα κριτήρια αναφοράς για τις βέλτιστες πρακτικές και τα διεθνή πρότυπα. Επιπλέον, η Επιτροπή θα συνεχίσει να συμβάλλει σε πρωτοβουλίες για υπεράκτια θέματα στο πλαίσιο της G-20.

6. Συμπεράσματα και επόμενα βήματα

Η εξέταση που διενεργήθηκε στον απόηχο του ατυχήματος Deepwater Horizon έχει δείξει ότι οι υπεράκτιες δραστηριότητες εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου στην ΕΕ διέπονται, εν μέρει, από ετερογενές καθεστώς όσον αφορά την υγεία, την ασφάλεια και το περιβάλλον. Ένα τέτοιο κατακερματισμένο καθεστώς δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσει την κατάλληλη αντιμετώπιση των κινδύνων από την εξέλιξη των δραστηριοτήτων του κλάδου της υπεράκτιας εκμετάλλευσης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το καθεστώς αυτό αφήνει κενά νομικής αβεβαιότητας όσον αφορά τις υποχρεώσεις και τις ευθύνες των επιχειρήσεων και δεν καθιστά δυνατή την πλήρη αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρουν οι οργανισμοί και οι μηχανισμοί της ΕΕ.

Μολονότι τα ρυθμιστικά καθεστώτα σε ορισμένα κράτη μέλη εξασφαλίζουν υψηλά επίπεδα πρόληψης ατυχημάτων θέτοντας αυστηρές απαιτήσεις για την υγεία, την ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος, απαιτείται περαιτέρω δράση για να εξασφαλιστεί η εξάπλωση των εν λόγω ορθών πρακτικών σε ολόκληρη την ΕΕ, με σαφές πλαίσιο για την εφαρμογή της υπερσύγχρονης τεχνολογίας σε επίπεδο ΕΕ, την αποσαφήνιση της ενωσιακής νομοθεσίας και την κάλυψη των διαπιστωθέντων κενών. Η ΕΕ έχει κάθε συμφέρον να ενεργήσει χωρίς καθυστέρηση και να εξασφαλίσει ότι οι υπεράκτιες δραστηριότητες στα ευρωπαϊκά ύδατα και σε παγκόσμιο επίπεδο τηρούν τα αυστηρότερα δυνατά επίπεδα για την ασφάλεια, την πρόληψη ατυχημάτων και την αντιμετώπισή τους, χωρίς συμβιβασμό ή ασυνέπεια.

Η Επιτροπή καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να υποστηρίξουν την πορεία δράσης που περιγράφεται στην παρούσα ανακοίνωση και να διατυπώσουν τις απόψεις τους σχετικά με τις προτεινόμενες συγκεκριμένες ενέργειες. Η Επιτροπή θα προβεί σε περαιτέρω διαβουλεύσεις με τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές και άλλους εμπλεκόμενους παράγοντες, σχετικά με το πεδίο εφαρμογής των προτεινόμενων δράσεων, εν όψει της κατάθεσης προτάσεων για συγκεκριμένα νομοθετικά ή/και μη νομοθετικά μέτρα πριν από το καλοκαίρι του 2011. Κατά τη διαδικασία θα ληφθούν υπόψη οποιαδήποτε σχετικά διδάγματα που θα προκύψουν από τη διερεύνηση του ατυχήματος του Deepwater Horizon.

[1] Ένδεκα ζωές χάθηκαν από την έκρηξη και την πυρκαγιά που ακολούθησε. Υπολογίζεται ότι 4,9 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου είχαν διαρρεύσει στον ωκεανό μέχρι να σταματήσει η διαρροή, μετά από 85 ημέρες, και ότι ρυπάνθηκαν 350 - 450 χιλιόμετρα ακτών των ΗΠΑ.

[2] Το 2009, η παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου στην ΕΕ και τη Νορβηγία ανήλθε σε 196 και 269 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου πετρελαίου, αντίστοιχα. Περίπου το 90% του πετρελαίου για τον ΕΟΧ και το 60% της παραγωγής φυσικού αερίου προέρχεται από υπεράκτιες εκμεταλλεύσεις.

[3] Από την έκρηξη της εξέδρας Piper Alpha το 1988 σκοτώθηκαν 167 άνθρωποι και διέρρευσαν στη θάλασσα 670 τόνοι πετρελαίου. Από την ανατροπή της εξέδρας Alexander Kielland το 1980 έχασαν τη ζωή τους 123 άτομα.

[4] Οι φορείς της δημόσιας διοίκησης που εμπλέκονται στην αδειοδότηση και εποπτεία των υπεράκτιων δραστηριοτήτων στα κράτη μέλη.

[5] Δηλώσεις των Επιτρόπων Oettinger και Δαμανάκη στην ολομέλεια του ΕΚ της 7ης Ιουλίου.

[6] Τα ύδατα υπό την κυριαρχία και τη δικαιοδοσία των κρατών μελών της ΕΕ στη Μεσόγειο, τη Βαλτική και τη Μαύρη Θάλασσα και το Βορειοανατολικό Ατλαντικό, συμπεριλαμβανομένων των υδάτων που περιβάλλουν τις Αζόρες, τη Μαδέρα και τις Καναρίους Νήσους. Σε αυτά περιλαμβάνονται τα παράκτια ύδατα, τα χωρικά ύδατα και οι αποκλειστικές οικονομικές ζώνες (ΑΟΖ).

[7] Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τη δράση της ΕΕ στον τομέα της πετρελαϊκής έρευνας και εξόρυξης στην Ευρώπη, το οποίο εγκρίθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2010.

[8] Άρθρο 194 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).

[9] Αυτόθι.

[10] Οδηγία 94/22/ΕΚ για τους όρους χορήγησης και χρήσης των αδειών αναζήτησης, εξερεύνησης και παραγωγής υδρογονανθράκων.

[11] Οδηγία 92/91/ΕΟΚ περί των ελαχίστων προδιαγραφών για τη βελτίωση της προστασίας, της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων στις εξορυκτικές διά γεωτρήσεων βιομηχανίες, άρθρο 3.

[12] Οδηγία 96/82/ΕΚ για την αντιμετώπιση των κινδύνων μεγάλων ατυχημάτων σχετιζόμενων με επικίνδυνες ουσίες (Seveso II).

[13] Οδηγία 89/391/ΕΟΚ σχετικά με την εφαρμογή μέτρων για την προώθηση της βελτίωσης της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία.

[14] Οδηγία 2006/42/ΕΚ σχετικά με τα μηχανήματα και την τροποποίηση της οδηγίας 95/16/EK, καθώς και οδηγία 97/23/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σχετικά με τον εξοπλισμό υπό πίεση.

[15] Η εξέδρα Deepwater Horizon είχε χαρακτηριστεί MODU.

[16] Άρθρο 191 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ.

[17] Οδηγία 2008/56/ΕΚ.

[18] Στο πλαίσιο της Διεθνούς Ένωσης Παραγωγών Πετρελαίου και Φυσικού Αερίου (International Association of Oil and Gas Producers) συγκροτήθηκε ομάδα εργασίας για να αξιολογήσει τις τρέχουσες πρακτικές και να εξετάσει βελτιώσεις. Έχει συσταθεί από τον κλάδο κοινοπραξία για την ανάπτυξη εργαλείων παρέμβασης έκτακτης ανάγκης σε φρέατα εξόρυξης στον Κόλπο του Μεξικού.

[19] Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός είναι βασικό εργαλείο για τη διαχείριση του ανταγωνισμού μεταξύ διαφόρων δραστηριοτήτων για χώρο σε εντατικά αξιοποιούμενες θαλάσσιες περιοχές, το οποίο βασίζεται στην εξασφάλιση της μακροπρόθεσμης σταθερότητας και προβλεψιμότητάς τους.

[20] Βλ. ανακοίνωση με τίτλο «Κατευθυντήριες γραμμές για μια ενοποιημένη προσέγγιση της θαλάσσιας πολιτικής: Προς την υιοθέτηση βέλτιστων πρακτικών όσον αφορά την ενοποιημένη θαλάσσια διακυβέρνηση και τη διαβούλευση των ενδιαφερόμενων φορέων», COM(2008) 395 τελικό.

[21] Oil Spill Response Ltd (μέρος του Global Response Network).

[22] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1406/2002.

[23] North Sea Offshore Authorities Forum (NSOAF) (Φόρουμ των Αρχών Εποπτείας Υπεράκτιων Δραστηριοτήτων της Βόρειας Θάλασσας).

[24] Πρωτόκολλο για την προστασία της Μεσογείου από τη ρύπανση η οποία προέρχεται από την εξερεύνηση και την εκμετάλλευση της υφαλοκρηπίδας, του βυθού και του υπεδάφους της.

[25] Βλ. άρθρο 18 των συμπερασμάτων της Υπουργικής Διάσκεψης OSPAR που πραγματοποιήθηκε στις 23/24 Σεπτεμβρίου 2010.

[26] Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος του βορειοανατολικού Ατλαντικού (OSPAR), Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας (σύμβαση του Ελσίνκι), Σύμβαση για την προστασία του Ευξείνου Πόντου από τη ρύπανση (σύμβαση του Βουκουρεστίου).

[27] Arctic Offshore Oil and Gas Guidelines 2009 (Κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου της Αρκτικής σχετικά με την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου, 2009).

[28] Στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) προβλέπεται ότι τα κράτη οφείλουν να προστατεύουν το θαλάσσιο περιβάλλον από τη ρύπανση, να καταρτίζουν σχέδια έκτακτης ανάγκης και να υιοθετούν νόμους και κανονισμούς για την πρόληψη, τη μείωση και τον έλεγχο της ρύπανσης σε περιοχές εντός και πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας. Ωστόσο, δεν περιλαμβάνονται μηχανισμοί συμμόρφωσης και επιβολής και η εφαρμογή επαφίεται στην καλή θέληση των κρατών και φορέων όπως τομεακών οργανώσεων και περιφερειακών θαλάσσιων συμβάσεων. Σε αυτό οφείλονται και οι μεγάλες διαφορές όσον αφορά την τήρηση αυτών των υποχρεώσεων, μεταξύ άλλων, και στα ευρωπαϊκά ύδατα.

[29] Διεθνής Σύμβαση για την ετοιμότητα, τη συνεργασία και την αντιμετώπιση της ρύπανσης της θάλασσας από πετρέλαιο (OPRC).

[30] Στα μέλη του IRF συγκαταλέγονται η Βραζιλία, ο Καναδάς, οι Κάτω Χώρες, η Νέα Ζηλανδία, η Νορβηγία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες.