[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 20.11.2007

COM(2007) 726 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Ευκαιρίες, πρόσβαση και αλληλεγγύη: ένα νέο κοινωνικό όραμα για την Ευρώπη του 21ου αιώνα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Εισαγωγή 3

2. Η αλλαγή της κοινωνικής πραγματικότητας 4

3. Ενα κοινωνικό όραμα «ευκαιριών ζωής» για την Ευρώπη: προώθηση της ευημερίας μέσω των ευκαιριών, της πρόσβασης και της αλληλεγγύης 7

4. Βασικοί τομείς δράσης 8

5. Ο ρόλος της ΕΕ 11

6. Επόμενα βήματα 14

1. Εισαγωγη

Πώς μπορούν να προαχθούν με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο στο σημερινό κόσμο η ευημερία, η ποιότητα ζωής και οι κοινές αξίες των ευρωπαίων πολιτών; Το ερώτημα αυτό κατέχει κεντρική θέση στο πρόγραμμα δράσης που κατάρτισε η Επιτροπή με βάση τα αιτήματα των πολιτών[1] και βρίσκεται στο επίκεντρο των βασικών μέσων που διαθέτει η Ευρώπη, όπως η ενιαία αγορά, η στρατηγική της Λισαβόνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση και η στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης. Όλες αυτές οι πολιτικές πρέπει να βασίζονται στη σωστή κατανόηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής πραγματικότητας και να συμβαδίζουν μ' αυτήν.

Ποια είναι αυτή η πραγματικότητα;

- Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αλλάζουν γρήγορα: οι Ευρωπαίοι ζουν περισσότερο, αντιμετωπίζουν πρωτόγνωρες αλλαγές στα οικογενειακά τους πρότυπα, προωθούν την ισότητα των δύο φύλων και προσαρμόζονται σε νέα πρότυπα κινητικότητας και πολυμορφίας.

- Η παγκοσμιοποίηση, η τεχνολογική πρόοδος και οι οικονομικές εξελίξεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και εργαζόμαστε, δημιουργώντας νέες εργασιακές ευκαιρίες, προκαλώντας ζήτηση για νέες δεξιότητες και εντείνοντας το ρυθμό των αλλαγών. Τα οφέλη αλλά και οι κίνδυνοι που προκύπτουν από τις εξελίξεις αυτές δεν κατανέμονται ισομερώς, ενώ μερικά τμήματα του πληθυσμού δυσκολεύονται να προσαρμοστούν, με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν από ανεργία και αποκλεισμό.

- Η ίδια η ΕΕ έχει αλλάξει: με τη διεύρυνσή της περιλαμβάνει πλέον 500 εκατομμύρια πολίτες και έγινε περισσότερο πολύμορφη. Η προσχώρηση των νέων κρατών μελών επεξέτεινε τα οφέλη της ειρήνης, της ελευθερίας και της ευημερίας σε όλη την ΕΕ και στις γειτονικές χώρες.

Οι εξελίξεις αυτές προσφέρουν πρωτόγνωρες ευκαιρίες από πλευράς ελευθερίας επιλογών, υγιέστερης και μεγαλύτερης σε διάρκεια ζωής, καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και πιο καινοτόμων και ανοιχτών κοινωνιών. Όμως, δημιουργούν και νέους κοινωνικούς κινδύνους, γιατί μπορεί να μειώσουν τις ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή και να τροφοδοτήσουν μια αίσθηση ανασφάλειας, απομόνωσης, αδικίας και ανισότητας. Επιπλέον, υπάρχουν ευρέως διαδεδομένες προσδοκίες σύμφωνα με τις οποίες η Ευρώπη πρέπει να διαδραματίσει πιο προβεβλημένο ρόλο στην προώθηση της ευημερίας των πολιτών της μέσα στο σημερινό πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, βοηθώντας τους να προβλέπουν και να αντιμετωπίζουν με επιτυχία τις αλλαγές, αλλά και προάγοντας τις ευρωπαϊκές αξίες στην παγκόσμια σκηνή.

Η Επιτροπή, για να μπορέσει να ανταποκριθεί με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στις εν λόγω ανησυχίες και προσδοκίες, δρομολόγησε ευρεία διαβούλευση σχετικά με τις κοινωνικές αλλαγές που πραγματοποιούνται στην ΕΕ. Με βάση έγγραφο συζήτησης που καταρτίστηκε από το Γραφείο Συμβούλων για Θέματα Ευρωπαϊκής Πολιτικής (BEPA) και τα αποτελέσματα δημοσκόπησης το Ευρωβαρομέτρου[2], η Επιτροπή έδωσε το έναυσμα για την πραγματοποίηση διαλόγου μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων, των κρατών μελών και των άλλων οργάνων της ΕΕ[3] και δρομολόγησε διαδικτυακή διαβούλευση, με στόχο να συγκεντρώσει τις απόψεις των διαφόρων παραγόντων σχετικά με το τι συνιστά την κοινωνική πραγματικότητα της Ευρώπης. Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να εμπλουτισθεί η εν εξελίξει διαβούλευση σχετικά με την κοινωνική πραγματικότητα της Ευρώπης, με τη διεύρυνση της συζήτησης από την ανάλυση των σχετικών θεμάτων στην εξεύρεση τρόπων αντιμετώπισής τους. Τα σχόλια που θα διατυπωθούν όσον αφορά το όραμα που περιγράφεται στην παρούσα ανακοίνωση θα χρησιμοποιηθούν για την κατάρτιση μιας νέας κοινωνικής ατζέντας, την οποία θα υποβάλει η Επιτροπή κατά τα μέσα του 2008.

2. Η αλλαγή της κοινωνικής πραγματικότητας

Με βάση τα παγκόσμια πρότυπα, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες ευημερούν, ενώ οι Ευρωπαίοι, όταν τους υποβάλλεται το σχετικό ερώτημα, απαντούν ότι είναι ευχαριστημένοι και ικανοποιημένοι από τη ζωή τους. Ωστόσο, όταν ερωτώνται για το μέλλον τους, εκφράζουν αγωνία και ανησυχία, ιδίως για την επόμενη γενιά.

Γιατί; Όπως είναι φυσικό, οι αντιλήψεις διαφέρουν πολύ από άτομο σε άτομο, από χώρα σε χώρα και από περιφέρεια σε περιφέρεια. Υπάρχει όμως ένας κοινός παρονομαστής: όλα τα κράτη μέλη γνωρίζουν ταχύτατες και ριζικές αλλαγές[4]:

- Στην κοινωνία

- Η προσδοκώμενη διάρκεια ζωής στις ευρωπαϊκές κοινωνίες αυξήθηκε θεαματικά: από 43,5 έτη το 1900 σε 75,5 έτη το 2000 και, κατά τις εκτιμήσεις, 82 έτη το 2050 για τους άνδρες, και από 46,0 σε 81,4 και, κατά τις εκτιμήσεις, 87,4 έτη για τις γυναίκες. Χάρη σε εξήντα χρόνια ειρήνης, ιατρικής προόδου και καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, όλο και περισσότεροι Ευρωπαίοι απολαμβάνουν τώρα περισσότερα και πιο δημιουργικά χρόνια σύνταξης. Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει πολύ σημαντικά τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, καθώς οι σχετικές δαπάνες αναμένεται να αυξηθούν κατά 2,5% του ΑΕγχΠ μέχρι το 2030 και κατά 4,3% μέχρι το 2050. Συγχρόνως, η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και η προσδοκώμενη διάρκεια υγιούς ζωής εξακολουθούν να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των επιμέρους περιφερειών και εισοδηματικών ομάδων.

- Τα ποσοστά γεννήσεων είναι σε πτώση, αλλά τα στοιχεία δείχνουν ότι η επιθυμία για απόκτηση παιδιών παραμένει συχνά ανεκπλήρωτη. Αυτό οφείλεται σε έναν περίπλοκο συνδυασμό παραγόντων, στους οποίους περιλαμβάνονται η άνιση κατανομή των γονικών ευθυνών, οι ανεπαρκείς υποδομές φροντίδας των παιδιών, η στεγαστική κατάσταση και ο μη φιλικός για την οικογένεια τρόπος οργάνωσης της εργασίας.

- Εξαιτίας αυτών των δημογραφικών τάσεων, διάφοροι κοινωνικοί κίνδυνοι, όπως η εξάρτηση των ηλικιωμένων ατόμων και η κοινωνική απομόνωση, αναμένεται να αυξηθούν. Σήμερα, το 28% των ατόμων ηλικίας άνω των 70 ετών ζουν μόνα. Σχεδόν τα δύο τρίτα των ατόμων ηλικίας άνω των 75 ετών εξαρτώνται από άτυπη φροντίδα, που παρέχεται συνήθως από στενούς συγγενείς, και ιδίως από γυναίκες. Ο ένας στους έξι ηλικιωμένους ζει σε κατάσταση φτώχειας, ενώ οι ηλικιωμένες γυναίκες εκτίθενται ιδιαίτερα στο πρόβλημα των χαμηλών συντάξεων λόγω της ελλιπούς επαγγελματικής σταδιοδρομίας τους.

- Εμφανίζονται νέοι κίνδυνοι δημιουργίας χάσματος μεταξύ των νεότερων και των παλαιότερων γενιών όσον αφορά το επίπεδο των αμοιβών, την εργασιακή ασφάλεια και την πρόσβαση στη στέγαση, καθώς και από την άποψη της κατανομής των οικονομικών επιπτώσεων της γήρανσης. Το χάσμα μεταξύ των φιλοδοξιών της νέας γενεάς και της απειλής των περιορισμένων ευκαιριών δημιουργεί τον κίνδυνο για ένα «ρήγμα μεταξύ των γενεών».

- Η μεταβολή των οικογενειακών προτύπων, συμπεριλαμβανομένων των διαζυγίων, των μονογονικών οικογενειών και της χαλάρωσης των δεσμών στους κόλπους της διευρυμένης οικογένειας, δημιουργεί νέα ζητήματα όσον αφορά την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής και τις ευθύνες φροντίδας. Τα μονογονικά νοικοκυριά αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο ανεργίας.

- Γίνεται πρόοδος προς την κατεύθυνση της ισότητας των δύο φύλων, αλλά η επίτευξη του στόχου αυτού πόρρω απέχει από το να είναι απτή πραγματικότητα στα 27 κράτη μέλη. Οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στην αγορά εργασίας και στις θέσεις λήψης οικονομικών και πολιτικών αποφάσεων, ενώ η διαφορά των αμοιβών μεταξύ των δύο φύλων εξακολουθεί να ανέρχεται κατά μέσο όρο σε ποσοστό 15%. Τα στερεότυπα που αφορούν τα δύο φύλα παραμένουν.

- Οι διαφορές στο εισόδημα και στις ευκαιρίες είναι μεγάλες μεταξύ των επιμέρους περιφερειών, των αγροτικών και των αστικών περιοχών, καθώς και μεταξύ των κρατών μελών. Πάνω από 100 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με εισόδημα ίσο με 22 ευρώ ημερησίως το πολύ. Το ποσοστό παιδικής φτώχειας παραμένει υψηλό και μάλιστα αυξάνει σε ορισμένα κράτη μέλη. Αυτά τα παιδιά αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερους κινδύνους αποκλεισμού και φτώχειας αργότερα στη ζωή.

- Η μετανάστευση δοκιμάζει την αποτελεσματικότητα των στρατηγικών που ακολουθούν τα κράτη μέλη σε θέματα ενσωμάτωσης, ιδίως στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις και στις παραμεθόριες περιφέρειες.

- Στην οικονομία

- Αν και τα ποσοστά απασχόλησης αυξάνονται και μολονότι η Ευρώπη δημιούργησε 3,5 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας το 2006, η ανεργία παραμένει υψηλή σε πολλά μέρη της Ευρώπης.

- Οι δημογραφικές εξελίξεις αυξάνουν τον κίνδυνο να εμφανιστούν ελλείψεις δεξιοτήτων και θέσεων εργασίας. Η μέση ηλικία εξόδου από την αγορά εργασίας αυξάνει, αλλά, από τα άτομα ηλικίας 55-64 ετών, το 47% των ανδρών και το 65% των γυναικών έχουν αποχωρήσει από την αγορά εργασίας.

- Η εργασιακή ζωή μετασχηματίζεται ριζικά λόγω της συνδυασμένης επίδρασης της τεχνολογικής προόδου, της μεταβολής των οικονομικών απαιτήσεων και της ανάπτυξης του τομέα των υπηρεσιών. Το εργατικό δυναμικό καλείται να αντεπεξέλθει σε πιο έντονους ρυθμούς αλλαγής, είτε για να αποκτήσει νέες δεξιότητες είτε για να προσαρμοστεί στα νέα επιχειρησιακά πρότυπα ή στις μεταβαλλόμενες προτιμήσεις των καταναλωτών. Συγχρόνως, υπάρχουν ευκαιρίες για πιο ευέλικτες μορφές εργασίας, χάρη στη χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας και στην αύξηση της σημασίας του ελαστικού ωραρίου και της τηλεργασίας.

- Τα πρότυπα και οι συνθήκες εργασίας γίνονται πιο πολύμορφα και ακανόνιστα. Το μοντέλο της μίας και μόνης εργασίας καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής πνέει τα λοίσθια, καθώς εμφανίζονται νέες μορφές συμβάσεων, διαδίδεται η μερική απασχόληση, παρατηρείται μεγαλύτερη γεωγραφική κινητικότητα και γίνονται περισσότερες αλλαγές κατά τη διάρκεια της ζωής τόσο ως προς τις θέσεις ως και ως προς το καθεστώς εργασίας. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο πόλωσης της αγοράς εργασίας, καθώς τα στοιχεία δείχνουν αύξηση των ανισοτήτων ως προς τις αμοιβές και παγίδευση των ατόμων με χαμηλά προσόντα σε θέσεις εργασίας χαμηλής ποιότητας με μικρές προοπτικές ανόδου.

- Σε μια κοινωνία γνώσης, το ανθρώπινο δυναμικό, η εκπαίδευση και οι δεξιότητες αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία για την προώθηση της δημιουργίας θέσεων εργασίας και την ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης. Ωστόσο, το ένα πέμπτο των μαθητών δεν αποκτά τις βασικές δεξιότητες ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής, ενώ έξι εκατομμύρια νέοι εγκαταλείπουν το σχολείο χωρίς κανένα προσόν. Το γεγονός αυτό θέτει ερωτήματα για την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης. Οι νέοι, και ιδίως αυτοί που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο, δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν πρόσβαση στην αγορά εργασίας, καθώς οι θέσεις ανειδίκευτων εργαζομένων είναι λιγότερες και η πρόσβαση στη διά βίου μάθηση πολύ άνιση.

- Στον τρόπο ζωής και τις αξίες

- Παραδοσιακοί δεσμοί όπως η οικογένεια, η κοινωνική ομάδα και η θρησκεία αποδυναμώνονται. Υπάρχει η τάση για εξατομίκευση των αξιών και των αντιλήψεων - εστίαση στο άτομο και τον καταναλωτή παρά στην κοινωνία συνολικά, καθώς και σε νέα ζητήματα ανεκτικότητας και σεβασμού των άλλων. Συγχρόνως, εμφανίζονται νέες μορφές αλληλεγγύης, ακόμη και μέσω νέων ψυχαγωγικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων.

- Η σημασία που αποδίδεται στις παραδοσιακές μορφές πολιτικής συμμετοχής μειώνεται, ενώ η εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς είναι συχνά χαμηλή. Επίσης, διατυπώνεται το αίτημα για νέες, πιο ευέλικτες μορφές συμμετοχής του πολίτη, καθώς και η επιθυμία διαμόρφωσης του μέλλοντος.

- Η παγκοσμιοποίηση αύξησε την έκθεση στην ποικιλομορφία, τονώνοντας τη δημιουργική περιέργεια και εμπλουτίζοντας τις κοινωνίες μας. Δημιούργησε, όμως, ανησυχίες για την πολιτιστική πολυμορφία και το διαπολιτισμικό διάλογο, καθώς και για την ικανότητα της Ευρώπης να διαφυλάξει τις κοινές αξίες της.

- Εμφανίζονται νέα κοινωνικά προβλήματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη, η παχυσαρκία, οι ασθένειες που σχετίζονται με το περιβάλλον και η έλλειψη σωματικής άσκησης. Τα προβλήματα αυτά προστίθενται στα παραδοσιακά προβλήματα της κοινωνικής απομόνωσης, των ψυχικών νόσων, της κατάχρησης ναρκωτικών και οινοπνεύματος, της εγκληματικότητας και της ανασφάλειας.

- Η επανάσταση των τεχνολογιών της πληροφορίας και τα νέα εργαλεία επικοινωνίας δημιούργησαν νέες μορφές διαλόγου και συμμετοχής του πολίτη. Όμως, υπάρχει ο κίνδυνος να προκύψουν νέα «χάσματα επικοινωνίας» μεταξύ διαφόρων κοινοτήτων και γενεών που δεν είναι (ή δεν είναι πλέον) συνδεδεμένες. Υπάρχουν επίσης στοιχεία που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός «ψηφιακού χάσματος» με τους ανθρώπους χαμηλής μόρφωσης, τους ηλικιωμένους και τους οικονομικά μη ενεργούς πολίτες, που δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες.

- Τα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης που συνοδεύουν την ευημερία πολλών περιοχών της Ευρώπης έχουν επιπτώσεις, μεταξύ άλλων στην αλλαγή του κλίματος και στην αύξηση των πιέσεων στους φυσικούς πόρους. Η αντιστροφή αυτών των αρνητικών επιδράσεων του σημερινού τρόπου ζωής προϋποθέτει την προσαρμογή της συμπεριφοράς μας και θα έχει σημαντικές κοινωνικές συνέπειες.

- Η τεχνολογική πρόοδος έχει προκαλέσει ηθικά ζητήματα, π.χ. όσον αφορά την ιατρική περίθαλψη, τη γονιδιακή θεραπεία, τα βλαστοκύτταρα κ.λπ.

Τα υπάρχοντα κράτη κοινωνικής πρόνοιας δεν είναι πάντοτε κατάλληλα προετοιμασμένα για να προσαρμοστούν σ' αυτές τις νέες και, σε μεγάλο βαθμό, πρωτόγνωρες προκλήσεις, παρά τις πολλές εν εξελίξει μεταρρυθμίσεις.

3. Ενα κοινωνικό όραμα «ευκαιριων ζωής» για την Ευρώπη: προώθηση της ευημερίας μέσω των ευκαιριών, της πρόσβασης και της αλληλεγγύης

Σε όλη την ΕΕ αναδύεται ένα νέο κοινωνικό όραμα σχετικά με τον καλύτερο τρόπο προώθησης της ευημερίας απέναντι στις σημερινές προκλήσεις. Αυτή η νέα προσέγγιση έχει ως επίκεντρο τις ευκαιρίες, την πρόσβαση και την αλληλεγγύη:

- Ευκαιρίες - για να μπορέσει ο πολίτης να ξεκινήσει καλά τη ζωή του, να αξιοποιήσει τα προσόντα του και να εκμεταλλευτεί στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό τις ευκαιρίες που του προσφέρει μια ρηξικέλευθη, ανοιχτή και σύγχρονη Ευρώπη.

- Πρόσβαση - νέοι και αποτελεσματικότεροι τρόποι για εκπαίδευση, πρόοδο στην αγορά εργασίας, ποιοτική υγειονομική περίθαλψη και κοινωνική προστασία και ενεργό συμμετοχή στον πολιτισμό και την κοινωνία.

- Αλληλεγγύη - για να ενθαρρυνθεί η κοινωνική συνοχή και η κοινωνική βιωσιμότητα και για να εξασφαλιστεί ότι κανένας δεν θα εγκαταλειφθεί στη μοίρα του.

Αυτό το όραμα αντανακλά μιαν όλο και περισσότερο διαδεδομένη άποψη, σύμφωνα με την οποία, ενώ η κοινωνία δεν μπορεί να εγγυηθεί τα ίδια αποτελέσματα για όλους τους πολίτες της, πρέπει να επιδιώκει με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα την προώθηση των ίσων ευκαιριών.

Δεν υπάρχει καμία προσέγγιση που να προσφέρεται για όλες τις καταστάσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά υπάρχουν κοινές προκλήσεις και μια κοινή ανάγκη για ανάληψη δράσης. Η βασική φιλοδοξία είναι να εξασφαλιστεί η ευρύτερη κατανομή των «ευκαιριών ζωής» και να παρασχεθεί σε όλους τους πολίτες της ΕΕ ισότιμη πρόσβαση στους πόρους, τις υπηρεσίες, τους όρους και τις ικανότητες, ούτως ώστε η θεωρητική ισότητα ευκαιριών και η ιδιότητα του ενεργού πολίτη να μετουσιωθούν σε απτή πραγματικότητα.

Πρόκειται για ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και κοινωνικής συνοχής. Ενδεχόμενο χάσμα μεταξύ «κερδισμένων» και «χαμένων» της οικονομικής και τεχνολογικής αλλαγής μπορεί να οδηγήσει σε νέες μορφές ανισότητας, όπου ο διαρκής κίνδυνος φτώχειας θα συμπίπτει με νέες μορφές αποκλεισμού. Σε μια σύγχρονη και συνεκτική κοινωνία, όλοι πρέπει να μπορούν να συμβάλλουν πλήρως στην κοινωνία και να έχουν πρόσβαση σε νέες ευκαιρίες στα διάφορα στάδια της ζωής τους.

Πρόκειται για οικονομική επιταγή. Μια κοινωνία που λειτουργεί σωστά, έχει αυτοπεποίθηση και σφρίγος, επενδύει στο ανθρώπινο δυναμικό της και παρέχει σε όλους τους πολίτες της κατάλληλες ευκαιρίες για να προοδεύουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους έχει ουσιώδη σημασία για τη στήριξη της οικονομικής ανάπτυξης, τη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Πρόκειται επίσης και για συνετή οικονομική επένδυση: η αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων στην πηγή τους μειώνει τον κίνδυνο να κληθεί αργότερα το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας να «πληρώσει το λογαριασμό» για τις κοινωνικές δυσλειτουργίες και την έλλειψη οικονομικών ευκαιριών.

Αλλά είναι και πολιτική απαίτηση. Η οικοδόμηση εμπιστοσύνης έχει ουσιώδη σημασία για την πρόοδο, τον εκσυγχρονισμό και τη θετική αντιμετώπιση των αλλαγών.

4. Βασικοι τομεισ δράσησ

Το παρόν πρόγραμμα ευκαιριών, πρόσβασης και αλληλεγγύης απαιτεί επενδύσεις – ανανεωμένη δέσμευση για πλήρη αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού της Ευρώπης και για διεύρυνση των ευκαιριών ζωής για όλους:

- Επένδυση στη νεολαία : οι νέες κοινωνικές αλλαγές έχουν τεράστιο αντίκτυπο στους νέους. Τα στοιχεία δείχνουν ότι συχνά οι προοπτικές που διανοίγονται σε κάθε άτομο έχουν ήδη σε κάποιο βαθμό διαμορφωθεί από τη στιγμή που το παιδί φτάνει στο σχολείο, με το οικογενειακό υπόβαθρο και το περιβάλλον της γειτονιάς να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Οι βασικές γνωστικές δεξιότητες καθώς και οι θεμελιώδεις ικανότητες αριθμητικής, γραφής και ανάγνωσης αποκτώνται στην πρώιμη παιδική ηλικία. Η εκμάθηση του τρόπου μάθησης, η φιλοδοξία πραγματοποίησης σπουδών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η στάση απέναντι στη συμμετοχή του πολίτη στα κοινά και η επιλογή υγιεινών συνηθειών διατροφής και υγιούς τρόπου ζωής διαμορφώνονται στη νεανική ηλικία. Χρειάζονται καινοτόμες προσεγγίσεις για να αυξηθεί η ευημερία της νεολαίας και η ικανότητα των νέων να ξεκινούν με τον καλύτερο τρόπο τη ζωή τους. Πρέπει να καταβληθούν ιδιαίτερες προσπάθειες για την αύξηση των υποδομών παιδικής φροντίδας και εκπαίδευσης για τα νέα παιδιά, την προσαρμογή των σχολικών προγραμμάτων σπουδών, τη μείωση του αριθμού των μαθητών που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο και την άμβλυνση των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι νέοι όσον αφορά την πρόσβαση στην αγορά εργασίας, τη στέγαση και τη χρηματοδότηση. Η επένδυση στην παιδική ηλικία και τη νεολαία αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως παράγοντας ουσιώδους σημασίας για τη βελτίωση των προοπτικών που διανοίγονται σε κάθε πολίτη. Είναι μια διά βίου επένδυση - μια επένδυση στο μέλλον.

- Επένδυση σε δημιουργικές σταδιοδρομίες : στη σημερινή και την αυριανή εργασιακή ζωή, όλοι θα αντιμετωπίσουν μια σειρά «μεταβάσεων»: από το σχολείο στην εργασία, μεταξύ θέσεων εργασίας και εργασιακών καθεστώτων, μεταξύ αναζήτησης εργασίας και κατάρτισης, μεταξύ περιόδων διακοπής της σταδιοδρομίας και περιόδων παροχής φροντίδας, μεταξύ επαγγελματικά ενεργού ζωής και συνταξιοδότησης. Υπάρχει κίνδυνος πόλωσης μεταξύ εκείνων που μπορούν να διαχειριστούν τις καταστάσεις αυτές και εκείνων -ιδίως των ατόμων με χαμηλά προσόντα- που δεν μπορούν. Σε μια προσέγγιση κύκλου ζωής, οι αγορές εργασίας πρέπει να γίνουν πιο ευέλικτες και να παρέχουν τα αναγκαία κίνητρα και τις απαραίτητες διασφαλίσεις, ώστε οι εργαζόμενοι και οι επιχειρήσεις να μπορούν να διαχειριστούν με επιτυχία την αλλαγή και να ωφεληθούν από την πιο πολύμορφη εργασιακή ζωή. Η ασφάλεια και η ευελιξία μπορούν να αλληλοενισχύονται και πρέπει να στηρίζονται η μία στην άλλη («ευελιξία με ασφάλεια»), για να ενισχύσουν την ικανότητα των ανθρώπων να εισέλθουν στον κόσμο της εργασίας, να προοδεύουν και να παραμένουν περισσότερο σ' αυτόν, εξασφαλίζοντας καθ' όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους ομαλές μεταβάσεις και «γέφυρες» μεταξύ των διαφόρων καταστάσεων. Παρατηρείται ριζική αλλαγή πολιτικής και νοοτροπίας: η αντίληψη της «διά βίου θέσης εργασίας» με πρόωρη τελικά συνταξιοδότηση εγκαταλείπεται και στη θέση της υιοθετείται η αντίληψη της «διά βίου απασχόλησης», που περιλαμβάνει στρατηγικές παράτασης του εργασιακού βίου, με ενισχυμένη και καλύτερα προσπελάσιμη διά βίου μάθηση, ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας, ασφαλείς και καινοτόμες εργασιακές συνθήκες και σύγχρονους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς κοινωνικής προστασίας στον πυρήνα τους. Αυτός είναι ο προσφορότερος τρόπος προσέλκυσης και διατήρησης περισσότερων ανθρώπων στην εργασία, για να μπορούν να εκπληρώσουν τις φιλοδοξίες τους, αλλά και να εργάζονται πιο παραγωγικά.

- Επένδυση σε ζωή με μεγαλύτερη διάρκεια και καλύτερη υγεία : οι επιπτώσεις που έχει η γήρανση της κοινωνίας καθίστανται προφανείς, καθώς εμφανίζονται νέοι κίνδυνοι για την υγεία και την κοινωνία που έχουν ευρύτατο αντίκτυπο στα συστήματα κοινωνικής προστασίας. Αλλά η δημογραφική αλλαγή δημιουργεί επίσης νέες ευκαιρίες για τη διάδοση καινοτόμων υπηρεσιών, αγαθών και τεχνολογιών, π.χ. για την φροντίδα των ηλικιωμένων, με σημαντικές δυνατότητες για την ανάπτυξη και την απασχόληση. Υπό το πρίσμα μιας προοπτικής κύκλου ζωής, οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της γήρανσης απαιτούν τη ριζική επανεξέταση των ευθυνών κάθε γενιάς και του τρόπου κατανομής των σχετικών δαπανών μεταξύ τους. Η Ευρώπη πρέπει να αξιοποιήσει πλήρως την ευκαιρία που της προσφέρει σήμερα η καλή οικονομική κατάσταση, για να προβεί σε βιώσιμες μεταρρυθμίσεις.

- Επένδυση στην ισότητα των φύλων : Η συμμετοχή των γυναικών στην εργασία και την κοινωνία εξακολουθεί να προσκρούει σε πάρα πολλά εμπόδια, ενώ συγχρόνως υπάρχει ο πρόσθετος κίνδυνος δυσανάλογης επιβάρυνσης των γυναικών με τις νέες ευθύνες φροντίδας που συνδέονται με τη γήρανση του πληθυσμού. Είναι πολύ σημαντικό για την Ευρώπη να συνεχίσει τη μεταστροφή της κοινωνικής και φορολογικής της πολιτικής από το πρότυπο του άντρα που μόνος του «κερδίζει το ψωμί» της οικογένειας σε ένα νέο πρότυπο που προβλέπει τη στήριξη των ατομικών δικαιωμάτων και της οικογένειας στο εισόδημα της οποίας συμβάλλουν και οι δύο σύζυγοι. Στο νέο αυτό πλαίσιο τόσο οι γυναίκες όσο και οι άνδρες ασκούν αμειβόμενη επαγγελματική δραστηριότητα και μπορούν να συνδυάσουν τις επαγγελματικές, ιδιωτικές και οικογενειακές πτυχές της ζωής τους. Η αντιμετώπιση των μισθολογικών διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών, η επανεξέταση των φορολογικών συστημάτων με στόχο τη βελτίωση των κινήτρων για εργασία, η ανάπτυξη οικονομικά προσιτών και προσβάσιμων υποδομών φροντίδας των παιδιών και των ηλικιωμένων και η διάδοση φιλικών για την οικογένεια πρακτικών στους χώρους εργασίας, με περισσότερο ευέλικτα συστήματα λήψης αδειών καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής, είναι θεμελιώδεις προτεραιότητες από αυτή την άποψη. Μέτρα αυτού του είδους θα διευκολύνουν επίσης τη διατήρηση περισσότερων ανθρώπων στο εργατικό δυναμικό και θα μειώσουν τους κινδύνους φτώχειας.

- Επένδυση στην ενεργό συμμετοχή και στην εξάλειψη των διακρίσεων : οι ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή δεν κατανέμονται εξίσου στις σημερινές κοινωνίες. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές στην ΕΕ όσον αφορά την πραγματική και ίση πρόσβαση στην απασχόληση, τη δια βίου μάθηση και τις κοινωνικές και υγειονομικές υπηρεσίες. Σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού της ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπο με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό και δυσκολεύεται πολύ να εξασφαλίσει αξιοπρεπή διαβίωση και να βρει δουλειά. Κάθε κατάσταση είναι διαφορετική: η επίλυση του προβλήματος αυτού θα απαιτήσει εξατομικευμένη δέσμη μέτρων, που θα συνδυάζουν, αφενός, εισοδηματική στήριξη σε επίπεδο που θα επιτρέπει στα άτομα αυτά να ζουν αξιοπρεπώς και, αφετέρου, σύνδεση με την αγορά εργασίας μέσω ευκαιριών απασχόλησης ή επαγγελματικής κατάρτισης αλλά και με την καλύτερη πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες που διευκολύνουν την εργασία. Επιπλέον, περίπου 44,6 εκατομμύρια άτομα ηλικίας μεταξύ 16 και 64 ετών – το 16% του ενεργού πληθυσμού της ΕΕ - θεωρούν ότι αντιμετωπίζουν χρόνιο πρόβλημα υγείας ή αναπηρία. Πολλοί από τους ανθρώπους αυτούς είναι πρόθυμοι και ικανοί να εργαστούν, αν υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Οι διακρίσεις λόγω αναπηρίας, ηλικίας, θρησκείας, φυλής, εθνοτικής προέλευσης ή γενετήσιου προσανατολισμού απαγορεύονται, αλλά στην πράξη εξακολουθούν να δυσχεραίνουν τη ζωή και τις προοπτικές πολλών ανθρώπων. Με τη γήρανση του πληθυσμού και την πιθανότητα συνύπαρξης σχεδόν πέντε γενιών, την εξατομίκευση των προτιμήσεων και τον περισσότερο ποικίλο χαρακτήρα των μεταναστευτικών ροών, οι κοινωνίες μας γίνονται πιο ανοιχτές, πιο πολύμορφες και πιο σύνθετες. Η αποδοχή της διαφορετικότητας, ο ενεργός ενσωμάτωση των πλέον μειονεκτούντων, η προώθηση της ισότητας και η εξάλειψη των διακρίσεων είναι ουσιαστικές προτεραιότητες για την προσωπική ελευθερία και τη χειραφέτηση των Ευρωπαίων.

- Επένδυση στην κινητικότητα και την επιτυχή ενσωμάτωση : οι Ευρωπαίοι θα έχουν μεγαλύτερη κινητικότητα - η ευρωπαϊκή νεολαία μετακινείται σήμερα περισσότερο απ' ό,τι οι προηγούμενες γενιές, ενώ η κινητικότητα μέσα στην ΕΕ αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα των πολιτών, με την ενδοκοινοτική κινητικότητα να είναι ευπρόσδεκτο χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας πιο ολοκληρωμένης οικονομίας. Επιπλέον, για να μπορέσει η Ευρώπη να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που δημιουργεί η γήρανση και η συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού της, φαίνεται αναγκαία η σταθερή εισροή μεταναστών. Αυτές οι μεταναστευτικές ροές θα είναι πιθανώς πιο ποικίλες απ' ό,τι τα παραδοσιακά μεταναστευτικά πρότυπα, καθώς περισσότεροι άνθρωποι θα εγκαταλείπουν τη χώρα καταγωγής τους και στη συνέχεια θα επιστρέφουν σ' αυτήν. Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι ευρωπαϊκές κοινωνίες θα γίνουν πιο ανοιχτές, πιο πολύμορφες και πιο σύνθετες. Για να προαχθεί η καλύτερη ενσωμάτωση των μεταναστών, απαιτούνται νέες διορατικές προσεγγίσεις, που θα ενθαρρύνουν τον αμοιβαίο σεβασμό σε μια αμφίδρομη διαδικασία άσκησης δικαιωμάτων και τήρησης υποχρεώσεων.

- Επένδυση στον πολιτισμό, στο διάλογο και στην ενεργό συμμετοχή των πολιτών στα κοινά : η ενεργός συμμετοχή σε συλλογικές δραστηριότητες όπως ο πολιτισμός, ο αθλητισμός, η ενασχόληση με τα κοινά και η πολιτική δραστηριοποίηση συμβάλλει στη συνοχή και την αλληλεγγύη των κοινοτήτων της Ευρώπης και, με τον τρόπο αυτό, μπορεί να βοηθήσει στην καταπολέμηση των κινδύνων ατομικισμού και απομόνωσης. Η εθελοντική εργασία και η πολιτική δέσμευση διαδραματίζουν επίσης εξέχοντα ρόλο στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Στη σημερινή Ευρώπη οι πολιτιστικές ανταλλαγές διατηρούν αμείωτη την ένταση και το σφρίγος τους. Η αύξηση του ελεύθερου χρόνου δημιούργησε πρωτοφανή ζήτηση για νέα πολιτιστικά αγαθά. Η πολιτιστική πολυμορφία της Ευρώπης είναι πηγή εμπλουτισμού της ανθρώπινης σκέψης και έμπνευσης παγκοσμίως. Είναι όμως και οικονομικό πλεονέκτημα, διότι η καινοτομία και η δημιουργικότητα δίνουν σημαντική ώθηση στις οικονομικές δραστηριότητες και δημιουργούν θέσεις απασχόλησης σ’ έναν κόσμο που βασίζεται στη γνώση.

Αυτές οι «επενδύσεις» γίνονται στο ανθρώπινο και το κοινωνικό κεφάλαιο των κοινωνιών μας. Απαιτούν προσπάθεια εκ μέρους των ατόμων, των οικογενειών, των τοπικών κοινοτήτων, των κοινωνικών και επιχειρησιακών φορέων, των μη κυβερνητικών οργανώσεων και των διαφόρων επιπέδων διακυβέρνησης. Σε μερικές περιπτώσεις, αυτό μπορεί να σημαίνει αναπροσανατολισμό ή αναδιανομή των κοινωνικών δαπανών. Δεν είναι απλώς δαπάνες που γίνονται για να «επιδοτηθούν» οι συνέπειες της κοινωνικής αποτυχίας. Είναι κοινωνικές επενδύσεις που πρέπει να δικαιολογούνται με βάση τις καλύτερες διαθέσιμες εκτιμήσεις κοινωνικής και οικονομικής απόδοσης υπό το πρίσμα της βιώσιμης ανάπτυξης. Παραδείγματος χάριν, η επένδυση στα πρώτα χρόνια της ζωής των ανθρώπων, στην εκπαίδευση και την κατάρτιση ή στην προληπτική υγειονομική μέριμνα έχει πολύ υψηλή απόδοση και αποφέρει πολύ σημαντικά οφέλη σε μεταγενέστερα στάδια της ζωής του πολίτη ή στην επόμενη γενεά, όχι μόνο από την άποψη της αύξησης της απασχόλησης και της παραγωγικότητας, αλλά και από την άποψη της μείωσης των τεράστιων δαπανών που θα επέβαλλε στις κοινωνίες μας η κατάρρευση της κοινωνικής συνοχής. Αυτό είναι ο καλύτερος τρόπος συνδυασμού της δικαιοσύνης με την αποδοτικότητα.

5. Ο ρόλος της ΕΕ

Η κύρια ευθύνη για την πραγματοποίηση των πολιτικών αλλαγών που χρειάζονται για τη μετουσίωση αυτού του οράματος σε απτή πραγματικότητα ανήκει στα κράτη μέλη. Σύμφωνα με τις απαιτήσεις επικουρικότητας και αναλογικότητας, προϋπόθεση για τη δυνατότητα της ΕΕ να αναλάβει δράση θα εξακολουθήσει να είναι η αποδεδειγμένη προστιθέμενη αξία. Αυτό αναμένουν οι πολίτες και αυτή η διαδικασία είναι συνήθως η πιο αποδοτική. Αυτό όμως δεν αποκλείει τη δυνατότητα της ΕΕ να αναλάβει έναν πιο δυναμικό ρόλο, για να λειτουργήσει ως καταλύτης της αλλαγής και να καθοδηγήσει, να υποστηρίξει και να πλαισιώσει τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις.

Αυτός ο ρόλος εδράζεται σε γερά θεμέλια: στο κοινοτικό κεκτημένο και στο σύνολο κοινών δικαιωμάτων και αξιών, που εκφράζονται με σαφήνεια στο άρθρο 2 της μεταρρυθμιστικής συνθήκης, καθώς και στο χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων: σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ελευθερία, δημοκρατία, ισότητα, κράτος δικαίου και σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των ατόμων που ανήκουν σε μειονότητες. Οι αξίες αυτές είναι κοινές σε όλα τα κράτη μέλη, καθώς οι ευρωπαϊκές κοινωνίες χαρακτηρίζονται από τον πλουραλισμό, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ανεκτικότητα, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών.

Η δύναμη της ΕΕ οφείλεται στο ότι δεν είναι μόνο μια κοινότητα αξιών αλλά και μια κοινότητα δράσης, στην οποία τα κράτη μέλη ενώνουν τις δυνάμεις τους και επιτυγχάνουν αποτελέσματα συλλογικά. Η μεταρρυθμιστική συνθήκη περιέχει μια οριζόντια κοινωνική ρήτρα, η οποία εξαίρει τη θεμελιώδη σημασία που αποδίδει η ΕΕ στην απασχόληση και την κοινωνική προστασία και επιβεβαιώνει το ρόλο των περιφερειών και των κοινωνικών εταίρων ως αναπόσπαστων στοιχείων του πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού ιστού της Ένωσης. Για την επιτυχή αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων που προαναφέρθηκαν, αυτή η συλλογική δραστηριότητα πρέπει να κατευθυνθεί προς ρηξικέλευθες λύσεις οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής. Οι περισσότερες από τις λύσεις αυτές θα βρεθούν σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο. Αλλά η ΕΕ μπορεί να βοηθήσει σε πέντε τουλάχιστον σημεία:

- Καθορισμός πολιτικών πλαισίων δράσης : σε πολλούς τομείς κοινωνικής πολιτικής η ποικιλομορφία των πολιτικών και των πρακτικών και η ανομοιογένεια των εθνικών θεσμών από κράτος μέλος σε κράτος μέλος δεν συνηγορούν υπέρ της εναρμόνισης. Ωστόσο, υπάρχει έντονη ανάγκη και γενική προθυμία για ανάληψη δράσης με στόχο την επίτευξη κοινών στόχων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σε ορισμένους τομείς πολιτικής, όπως η απασχόληση, η κοινωνική ένταξη, η κοινωνική προστασία, η παιδεία, η νεολαία, ο πολιτισμός, η υγεία και η ενσωμάτωση των μεταναστών, η ΕΕ έθεσε κοινούς στόχους με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα, μηχανισμούς υποβολής εκθέσεων και δείκτες ως μέσα παρακολούθησης της προόδου και σύγκρισης των βέλτιστων πρακτικών. Η εμπειρία της ευρωπαϊκής στρατηγικής απασχόλησης, που δρομολογήθηκε πριν από δέκα χρόνια - και είναι τώρα βασικός στυλοβάτης της στρατηγικής της Λισαβόνας -, δείχνει ότι μηχανισμοί αυτού του είδους μπορούν να κάνουν τη διαφορά, ρίχνοντας νέο φως σε προτεραιότητες που δεν ήταν κυρίαρχες σε επίπεδο ΕΕ στο παρελθόν - όπως «η ευελιξία με ασφάλεια», η ποιότητα και η παραγωγικότητα της εργασίας, η φροντίδα των παιδιών, η μετανάστευση, η αδήλωτη εργασία και τα ζητήματα των μειονοτήτων -, καθώς και σε ρηξικέλευθους τρόπους αντιμετώπισής τους. Αυτές οι διαδικασίες λειτουργούν εδώ και αρκετά χρόνια. Στέφθηκαν εν μέρει από επιτυχία, διότι έδωσαν στα κράτη μέλη και την Επιτροπή τη δυνατότητα να καθορίσουν κοινούς στόχους, αλλά δεν μπόρεσαν να εξασφαλίσουν με την ίδια αποτελεσματικότητα την επίτευξη του αναγκαίου βαθμού φιλοδοξίας και την ανάληψη των πολιτικών προσπαθειών που απαιτούνται για την υλοποίηση αυτών των κοινών στόχων. Όπως γίνεται για την επανεξέταση της στρατηγικής της Λισαβόνας, η ΕΕ πρέπει να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο θα καταστήσει αυτές τις εθελοντικές διαδικασίες δυναμικότερες και περισσότερο εστιασμένες στην έμπρακτη εφαρμογή, λαμβάνοντας συγχρόνως υπόψη την ποικιλομορφία των επιμέρους θεσμών και παραδόσεων. Θα ήταν, π.χ., δυνατόν να εφαρμοστεί η προσέγγιση των «κοινών αρχών» που χρησιμοποιούνται στην περίπτωση της ευελιξίας με ασφάλεια, για να προωθηθεί η ενεργός ενσωμάτωση των περισσότερο αποκομμένων από την αγορά εργασίας ατόμων, με πλήρη σεβασμό των εθνικών πλαισίων και των αρμοδιοτήτων των κρατών μελών. Επιπλέον, πρέπει να δοθεί προσοχή στην εξασφάλιση συνοχής και στη μεγιστοποίηση των συμπράξεων μεταξύ των διαφόρων διαδικασιών συντονισμού (π.χ. στρατηγική της Λισαβόνας και στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης, προγραμματισμός των διαρθρωτικών ταμείων).

- Υποστήριξη των ευρωπαϊκών αξιών και εξασφάλιση ομοιογενών συνθηκών : σε διάφορους τομείς, όπως η ισότητα των φύλων, η απαγόρευση των διακρίσεων, η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων και οι όροι εργασίας και απασχόλησης, υπάρχει ήδη ένα στέρεο κοινοτικό νομικό πλαίσιο. Οι ευρωπαϊκοί κοινωνικοί εταίροι συμμετέχουν στη διαπραγμάτευση συμφωνιών ή στον καθορισμό κοινών στρατηγικών σε βασικούς τομείς, όπως η γονική άδεια, το άγχος στην εργασία, η διά βίου μάθηση και η διαχείριση των αναδιαρθρώσεων. Με τα νέα δεδομένα που δημιουργούν η μεταβολή της κοινωνικής πραγματικότητας, η αύξηση της πολυμορφίας της ΕΕ και η νέα μεταρρυθμιστική συνθήκη, το νομικό πλαίσιο πρέπει να επανεξεταστεί και να προσαρμοστεί, όπου χρειάζεται, για να εξασφαλιστεί ότι υλοποιεί αποτελεσματικά τους συμφωνημένους στόχους. Η κοινοτική νομοθεσία θα παραμείνει παράγοντας ουσιώδους σημασίας για την προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών, όπως αυτά προσδιορίζονται στη Συνθήκη, μεταξύ άλλων και με την εξασφάλιση της καλύτερης συμβατότητας μεταξύ των εθνικών κανόνων. Τέλος, η ΕΕ διατύπωσε τις απόψεις της σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη μπορεί να δραστηριοποιηθεί με επιτυχία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, συμμετέχοντας ενεργά στη διαμόρφωση ενός παγκόσμιου κανονιστικού πλαισίου και διερευνώντας τους καλύτερους δυνατούς τρόπους προώθησης της σύγκλισης των προτύπων σε παγκόσμιο επίπεδο.

- Ανταλλαγή εμπειριών και ορθών πρακτικών : παρά την ποικιλομορφία της ΕΕ, τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν συχνά κοινές κοινωνικές τάσεις και τις ίδιες πρακτικές δυσκολίες, πράγμα που δημιουργεί πολύ μεγάλες δυνατότητες για την άντληση αμοιβαίων διδαγμάτων. Η πρόοδος που επιτελείται προς την κατεύθυνση της επίτευξης των κοινών στόχων της ΕΕ πρέπει να παρακολουθείται, να αξιολογείται και να συγκρίνεται. Οι κοινωνικές καινοτομίες πρέπει να δοκιμάζονται, ενώ τα οφέλη που προκύπτουν σε κοινωνικό επίπεδο από τις διάφορες μορφές επενδύσεων πρέπει να αξιολογούνται. Πρέπει επίσης να διαδίδονται οι βέλτιστες πρακτικές: οι μηχανισμοί τους οποίους διαθέτει η ΕΕ για την ανταλλαγή εμπειριών και τη διενέργεια κοινών αξιολογήσεων καθώς και αξιολογήσεων από ομοτίμους πρέπει να αναζωογονηθούν, ώστε να εξασφαλιστεί η ενσωμάτωσή τους στον κεντρικό πυρήνα του εθνικού και ευρωπαϊκού πολιτικού διαλόγου. Η αύξηση της συμμετοχής των εθνικών και περιφερειακών κοινοβουλίων, των τοπικών και περιφερειακών αρχών, των κοινωνικών εταίρων και των μη κυβερνητικών οργανώσεων έχει ουσιώδη σημασία από την άποψη αυτή.

- Ενίσχυση των ενεργειών που αναλαμβάνονται σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο : μέσω της πολιτικής για τη συνοχή και των διαρθρωτικών ταμείων της, η ΕΕ έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη μείωση των διαφορών που υπάρχουν στην ΕΕ όσον αφορά τα επίπεδα ευημερίας και βιοτικού επιπέδου. Τα Ταμεία έχουν παράσχει και εξακολουθούν να παρέχουν οικονομικά μέσα για την κάλυψη της υστέρησης των λιγότερο προηγμένων κρατών μελών και περιφερειών και για την καλύτερη διασύνδεση και ανταλλαγή μεταξύ των κρατών μελών. Τα τελευταία χρόνια, αυτά τα μέσα συνδέθηκαν πιο στενά με τις πολιτικές προτεραιότητες της ΕΕ για «ανάπτυξη και απασχόληση». Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2007-2013 θα επενδυθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) 75 δισεκατομμύρια ευρώ, για να εξοπλιστούν οι επιχειρήσεις με καινοτόμους τρόπους οργάνωσης της εργασίας και το εργατικό δυναμικό με νέες δεξιότητες. Επιπλέον, κατόπιν πρωτοβουλίας της Επιτροπής, δημιουργήθηκε ένα Ευρωπαϊκό Ταμείο Παγκοσμιοποίησης, αποστολή του οποίου είναι να συμβάλει στην επαγγελματική επανένταξη των εργαζομένων που απολύονται λόγω μεταβολών στα πρότυπα του παγκόσμιου εμπορίου. Το εν λόγω Ταμείο αποτελεί σημαντικό μήνυμα αλληλεγγύης για όσους πλήττονται από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης και αναμένεται να θέσει στη διάθεσή τους αποτελεσματικά προληπτικά και ενεργητικά μέτρα, για να μπορέσουν να προσαρμοστούν και να προχωρήσουν. Η Επιτροπή έχει δρομολογήσει διάλογο σχετικά με το μέλλον του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού μετά το 2013. Θα είναι σημαντικό ο διάλογος αυτός να τροφοδοτηθεί από τα πορίσματα της εν εξελίξει διαβούλευσης για την κοινωνική πραγματικότητα.

- Καλύτερη ενημέρωση και ευαισθητοποίηση και δημιουργία μιας ισχυρής βάσης γνώσεων : η ΕΕ έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στον προσδιορισμό των βασικών ζητημάτων, την τόνωση της συζήτησης και την παροχή της αναγκαίας πολιτικής ώθησης για την αντιμετώπιση των κοινών προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη. Πρωτοβουλίες όπως το ευρωπαϊκό έτος ίσων ευκαιριών για όλους (2007), το ευρωπαϊκό έτος διαπολιτισμικού διαλόγου (2008) και η πρωτοβουλία για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού (2010) διευκολύνουν το διάλογο αυτού του είδους. Η συνειδητοποίηση και η ανάλυση των κοινωνικών ζητημάτων παρακωλύονται συχνά από την έλλειψη πλήρων και επικαιροποιημένων στατιστικών και δεικτών κοινοτικής κλίμακας. Η συλλογή συγκρίσιμων στοιχείων είναι απαραίτητη και παραμένει απαιτητικός στόχος. Επιπλέον, οι υπεύθυνοι για τη λήψη αποφάσεων χρειάζονται αυτά τα στοιχεία, για την καλύτερη τροφοδότηση του δημόσιου διαλόγου και την εκτίμηση του κοινωνικού αντικτύπου των πρωτοβουλιών. Διάφορα ιδρύματα και φορείς - το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας, ο νεοσυσταθείς Ευρωπαϊκός Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Ισότητας των Φύλων - θα συμβάλουν όλο και περισσότερο στην παροχή πληροφοριών στους υπεύθυνους για τη λήψη αποφάσεων και θα βελτιώσουν την ευαισθητοποίηση. Η συστηματικότερη χρήση των διαβουλεύσεων και των ανεξάρτητων ειδικών επιτροπών, ακόμη και από χώρες εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρέπει επίσης να είναι ένας τρόπος ενίσχυσης της βάσης στοιχείων και τροφοδότησης του ευρωπαϊκού πολιτικού διαλόγου.

6. Επόμενα βήματα

Ο σκοπός της καταγραφής της κοινωνικής πραγματικότητας είναι να αναλυθεί εκ νέου η σύνθετη δυναμική των κοινωνικών αλλαγών που πραγματοποιούνται στις κοινωνίες μας, για να μπορέσουμε να αξιολογήσουμε την ορθότητα και την καταλληλότητα των πολιτικών που εφαρμόζουμε σήμερα και να αναπτύξουμε μια στέρεη βάση για το μέλλον.

Η παρούσα ανακοίνωση σκιαγραφεί ένα νέο κοινωνικό όραμα «ευκαιριών ζωής» για την Ευρώπη του 21ου αιώνα, το οποίο βασίζεται σε μια πρώτη ανάλυση του τρόπου με τον οποίο αλλάζουν οι κοινωνίες μας, των νέων κοινωνικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν και του τρόπου με τον οποίο τα κράτη μέλη και η ΕΕ θα μπορούσαν να συνεργαστούν για την αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών. Εμπλουτίζει την εν εξελίξει διαβούλευση, προσδιορίζοντας τους τομείς στους οποίους θα ήταν δυνατόν να αναληφθεί δράση και το ρόλο τον οποίο θα μπορούσε να διαδραματίσει η ΕΕ στο θέμα αυτό. Η διαβούλευση βρίσκεται σε εξέλιξη και οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να διαβιβάσουν τις απόψεις τους. Για να διευκολυνθεί η αποστολή των απαντήσεων, η προθεσμία παρατείνεται έως τις 15/2/2008[5].

Με βάση την εν λόγω διαβούλευση, η Επιτροπή θα καταρτίσει έως τα μέσα του 2008 ένα ανανεωμένο κοινωνικό πρόγραμμα δράσης. Κατά την εκπόνηση αυτού του νέου προγράμματος δράσης, θα επανεξετάσει τη φύση, το πεδίο και το συνδυασμό των μέσων που χρησιμοποιούνται στους διάφορους τομείς. Θα λάβει επίσης δεόντως υπόψη το νέο θεσμικό πλαίσιο που παρέχεται με τη μεταρρυθμιστική συνθήκη. Μαζί με την αναθεώρηση της ενιαίας αγοράς, αυτό το ανανεωμένο κοινωνικό πρόγραμμα δράσης θα συμβάλει στην επίτευξη και άλλων απτών αποτελεσμάτων για τους πολίτες της Ευρώπης.

[1] COM(2006) 211 της 10ης Μαΐου 2006.

[2] Βλ. τα σχετικά έγγραφα στη διεύθυνση: http://ec.europa.eu/citizens_agenda/social_reality_stocktaking/more index_en.htm

[3] Βλ., π.χ., τη γνώμη που διατυπώνεται στην έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Νοεμβρίου 2007 (A6-400/07), τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής της 18ης Ιανουαρίου 2007 (2007/C 93/11), καθώς και τις δραστηριότητες των αντιπροσωπειών του Δουβλίνου, του Παρισιού και της Βουδαπέστης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

[4] Το έγγραφο που εκπονήθηκε από το BEPA προβαίνει σε λεπτομερή επισκόπηση των εν εξελίξει κοινωνικών τάσεων. Περισσότερα στοιχεία και αριθμητικά δεδομένα υπάρχουν στην έκθεση την οποία υπέβαλε η Επιτροπή το 2007 σχετικά με την κοινωνική κατάσταση.

[5] Απαντήσεις και πρόσθετες παρατηρήσεις μπορούν να σταλούν στη διεύθυνση: SG-Social-Reality@ec.europa.eu