C 290/131

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Στρατηγική της ΕΕ για το έδαφος με ορίζοντα το 2030 — Αποκομίζοντας τα οφέλη του υγιούς εδάφους για τους ανθρώπους, τα τρόφιμα, τη φύση και το κλίμα»

[COM(2021) 699 final]

(2022/C 290/21)

Εισηγητής: ο κ. Arnaud SCHWARTZ

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 20.12.2021 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο τμήμα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον Υιοθετήθηκε από το τμήμα 8.3.2022 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 23.3.2022 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 568 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 169/0/5

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) επικροτεί την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με θέμα τη Στρατηγική για το έδαφος με ορίζοντα το 2030 και επιθυμεί να ενημερώνεται τακτικά και να συμβάλει ενεργά στην προετοιμασία της πρότασης για την προστασία του εδάφους.

1.2. Το έδαφος αποτελεί στρατηγικό και απειλούμενο οικονομικό και περιβαλλοντικό αγαθό και του αξίζει να εγγράφεται σε ένα πλαίσιο στόχων, προγραμμάτων και κανονισμών. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προωθήσει ένα ενωσιακό νομικό πλαίσιο που θα είναι αποτελεσματικό για την πρόληψη της υποβάθμισης του εδάφους, την υποστήριξη προγραμμάτων αποκατάστασης και τη χάραξη του χάρτη πορείας για την επίτευξη της καλής κατάστασης της υγείας του εδάφους. Η ΕΟΚΕ ζητά επίσης να διατεθούν οι αναγκαίοι πόροι από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό για την εφαρμογή της στρατηγικής για το έδαφος.

1.3. Για την εφαρμογή της στρατηγικής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει τη θέσπιση νομοθετήματος για την υγεία του εδάφους. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ συνιστά να διενεργηθεί η προγραμματισμένη εκτίμηση αντικτύπου και, στη συνέχεια, να αποφασιστούν τα καταλληλότερα μέσα. Η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης το πλαίσιο να βασιστεί στις ακόλουθες αρχές, με σκοπό να εξασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού για όλους τους φορείς που δραστηριοποιούνται στους οικονομικούς κλάδους που συνδέονται με το έδαφος και τη χρήση του: — παροχή σαφούς ορισμού των «υγιών εδαφών», δεικτών και κατώτατων οριακών τιμών που αναπτύσσονται σε επιστημονικά ορθή βάση· — καθορισμός σαφών στόχων για το 2030 με βάση τον ορισμό των «υγιών εδαφών»· — εξασφάλιση επαρκούς επιπέδου περιβαλλοντικής προστασίας και δράσης για το κλίμα· — πλήρης σεβασμός της αρχής της επικουρικότητας, δεδομένης της ανομοιογένειας των εδαφών, της ποικιλίας των χρήσεων και των απαιτήσεων χρήσης, των διαφορετικών γεωλογικών, κλιματικών συνθηκών και συνθηκών του τοπίου, καθώς και των διαφοροποιημένων κινδύνων και των υφιστάμενων εθνικών κανόνων· — ιεράρχηση της λήψης μέτρων για την εκπαίδευση, την παροχή συμβουλών, τη μεταφορά γνώσεων και την παροχή κινήτρων για την προστασία του εδάφους έναντι πρόσθετων νομικών υποχρεώσεων· — διατήρηση του διοικητικού φόρτου για όλους τους παράγοντες σε εύλογο επίπεδο, με τη διασφάλιση παράλληλα της οικονομικής προσιτότητάς του.

1.4. Η ΕΟΚΕ συνιστά να διεξαχθεί όσο το δυνατόν ευρύτερη συζήτηση, τόσο με τους οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες όσο και με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, σχετικά με το περιεχόμενο της νομοθετικής πρωτοβουλίας. Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποβάλει το συντομότερο δυνατό μια πρόταση, για να δοθεί χρόνος ανταλλαγής απόψεων πριν από την ψηφοφορία επί του κειμένου εντός της τρέχουσας νομοθετικής περιόδου.

1.5. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη αντιμετώπισης όλων των πτυχών της υποβάθμισης του εδάφους, με έμφαση στα θέματα της ρύπανσης του εδάφους, της δέσμευσης γης λόγω της εξάπλωσης των πόλεων και των υποδομών τους, καθώς και της συρρίκνωσης της οργανικής ύλης στα γεωργικά εδάφη, δεδομένου ότι τα φαινόμενα αυτά έχουν ιδιαίτερα βαθύ και δυνητικά μη αναστρέψιμο αντίκτυπο στην υγεία του εδάφους και στην ικανότητά του να προσπορίζει οικοσυστημικά οφέλη.

1.6. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία εδαφών στην Ευρώπη, η οποία αντικατοπτρίζει τις διαφορές όσον αφορά το κλίμα, τη γεωλογία και τη χρήση της γης. Οι απειλές στις οποίες εκτίθενται τα εδάφη διαφέρουν επίσης ως προς τον τύπο και την ένταση και, ως εκ τούτου, οι πολιτικές που αναπτύσσονται για την πρόληψη της υποβάθμισης του εδάφους απαιτούν προσαρμογή στα διαφορετικά γεωγραφικά και πολιτισμικά πλαίσια. Η νομοθεσία για την προστασία του εδάφους στα κράτη μέλη είναι ετερογενής και κατακερματισμένη και δεν υπάρχει πρόνοια για πολλές απειλές του εδάφους στην πολιτική και το νομοθετικό πλαίσιο πολλών κρατών μελών.

1.7. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει επίσης την επιτακτική και επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης των ανθρωπογενών επιπτώσεων στα εδάφη λόγω της κλιματικής αλλαγής. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ συνιστά σθεναρά να ενσωματωθούν στη νέα στρατηγική της ΕΕ για το έδαφος δράσεις κατά της διάβρωσης και της απερήμωσης που συνδέονται με ακραίες πλημμύρες, ξηρασίες και πυρκαγιές.

1.8. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την έντονη ανησυχία της για τη δέσμευση γης που οφείλεται σε διαδικασίες αστικοποίησης, οι οποίες, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, αφορούν τα γόνιμα εδάφη των πεδιάδων και των παράκτιων ζωνών. Ο στόχος «μηδενική καθαρή δέσμευση γης» που πρέπει να επιδιωχθεί έως το 2050 πρέπει να συνοδεύεται από κίνητρα για την ενθάρρυνση της επαναχρησιμοποίησης εγκαταλελειμμένων τοποθεσιών και την αποκατάσταση αχρησιμοποίητων υδατοστεγών επιφανειών.

1.9. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα —συμβατή με το ζητούμενο της κυκλικής και αποδοτικής ως προς τη χρήση των πόρων οικονομίας— τη διασφάλιση της οικολογικής παραγωγικότητας των ευρωπαϊκών εδαφών και, ως εκ τούτου, τη μείωση των συνεπειών της ζήτησης της ΕΕ στις τρίτες χώρες. Θεωρεί δε απόλυτη προτεραιότητα την ολοκλήρωση των πρωτοβουλιών για παροχή εγγυήσεων μηδενικής αποψίλωσης στο διεθνές εμπόριο.

2. Ιστορικό

2.1. Στις 20 Μαΐου 2020, η Επιτροπή δημοσίευσε την πρότασή της για μια στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030. Στην ανακοίνωση αυτή επισημαίνεται ότι «το έδαφος είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός μη ανανεώσιμος πόρος, με ζωτική σημασία για την ανθρώπινη υγεία και την οικονομική ευρωστία, καθώς και για την παραγωγή τροφίμων και νέων φαρμάκων» ( 1 ) και τονίζει την ανάγκη αντιμετώπισης της δέσμευσης γης και αποκατάστασης των οικοσυστημάτων του εδάφους. Ανακοινώνει τη δέσμευση της Επιτροπής να επικαιροποιήσει τη θεματική στρατηγική για το έδαφος το 2021 και να αναλάβει μια αποστολή στον τομέα της «υγείας του εδάφους και των τροφίμων» στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», προκειμένου να αναπτυχθούν λύσεις για την αποκατάσταση της υγείας και των λειτουργιών του εδάφους.

2.2. Στις 28 Απριλίου 2021, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την προστασία του εδάφους, στο οποίο τονίζεται η ανάγκη προστασίας, βιώσιμης διαχείρισης και αποκατάστασης των εδαφών της Ευρώπης, για τη διατήρηση του πολυλειτουργικού τους ρόλου και την ικανότητάς τους να στηρίζουν την παραγωγή υγιεινών τροφίμων και πρώτων υλών και να παρέχουν στην κοινωνία πληθώρα οικοσυστημικών υπηρεσιών. Το ψήφισμα τονίζει ότι τα υγιή εδάφη είναι απαραίτητα για την επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής ουδετερότητας και της αποκατάστασης της βιοποικιλότητας. Διαμαρτύρεται επίσης για την έλλειψη ισότιμων όρων ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τα διαφορετικά καθεστώτα προστασίας του εδάφους και καλεί την Επιτροπή «να σχεδιάσει ένα κοινό νομικό πλαίσιο σε επίπεδο ΕΕ, με πλήρη σεβασμό της αρχής της επικουρικότητας, για την προστασία και τη βιώσιμη χρήση του εδάφους».

2.3. Στις 9 Ιουνίου 2021, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέφρασε την ικανοποίησή του για την προτεινόμενη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030, εγκρίνοντας ψήφισμα στο οποίο, μεταξύ σχεδόν 200 συστάσεων, τονίζεται σε μεγάλο βαθμό ο κεντρικός ρόλος της βιοποικιλότητας του εδάφους. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλεί εκ νέου την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για τη θέσπιση κοινού νομικού πλαισίου για την προστασία του εδάφους και για την «αποτελεσματική ενσωμάτωση της προστασίας αυτής σε όλες τις σχετικές πολιτικές της ΕΕ». Στο ψήφισμά του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισημαίνει επίσης ότι «η ΕΕ έχει δεσμευτεί να επιτύχει ουδετερότητα ως προς την υποβάθμιση της γης έως το 2030, αλλά ο στόχος αυτός είναι απίθανο να επιτευχθεί», όπως συνάγεται από ειδική έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου ( 2 )

2.4. Στις 17 Νοεμβρίου 2021, η Επιτροπή δημοσίευσε, στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα, την πρότασή της για μια στρατηγική της ΕΕ για το έδαφος, με υπότιτλο «Αποκομίζοντας τα οφέλη του υγιούς εδάφους για τους ανθρώπους, τα τρόφιμα, τη φύση και το κλίμα».

2.5. Η πρόταση της Επιτροπής αναβαθμίζει την προηγούμενη στρατηγική για το έδαφος, σύμφωνα με τη στρατηγική αποστολή της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και της κρίσης βιοποικιλότητας και για την υποστήριξη της φιλοδοξίας της ΕΕ για παγκόσμια δράση σχετικά με το έδαφος.

2.6. Η στρατηγική έχει ως στόχο να συμβάλει αποφασιστικά στην επίτευξη πολλών στόχων της Πράσινης Συμφωνίας, μεταξύ των οποίων: καταπολέμηση της απερήμωσης και αποκατάσταση των υποβαθμισμένων γαιών και εδαφών, καθώς και επιδίωξη της επίτευξης ενός κόσμου με μηδενική υποβάθμιση της γης (στόχος βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ) 15.3)· συμβολή στην απορρόφηση των αερίων του θερμοκηπίου· επίτευξη καλής οικολογικής και χημικής κατάστασης στα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα έως το 2027· μείωση των απωλειών θρεπτικών συστατικών κατά 50 % και της συνολικής χρήσης και του κινδύνου των φυτοφαρμάκων κατά 50 % έως το 2030· μείωση της ρύπανσης του εδάφους σε επίπεδα που δεν θεωρούνται πλέον επιβλαβή για την ανθρώπινη υγεία και τα φυσικά οικοσυστήματα, δημιουργώντας έτσι ένα περιβάλλον απαλλαγμένο από τοξικές ουσίες έως το 2050· και επίτευξη μηδενικής καθαρής δέσμευσης γης έως το 2050 ( 3 )

2.7. Στη στρατηγική το «υγιές έδαφος» ορίζεται ως το έδαφος που βρίσκεται σε καλή χημική, βιολογική και φυσική κατάσταση και, ως εκ τούτου, είναι σε θέση να παρέχει συνεχώς όσο το δυνατόν περισσότερες από τις αναμενόμενες οικοσυστημικές υπηρεσίες, όπως η παροχή τροφίμων και βιομάζας, η αποθήκευση και διήθηση νερού, η ανακύκλωση των ανόργανων θρεπτικών συστατικών, η υποστήριξη της ζωής και της βιοποικιλότητας, η αποθήκευση άνθρακα και η υποστήριξη των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, των τοπίων και της πολιτισμικής κληρονομιάς. Ο ορισμός αυτός συνάδει με τον ορισμό που παρέχει ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών ( 4 ) . Στο όραμα που περιγράφεται στη στρατηγική, η καλή υγεία του εδάφους πρέπει να επιτευχθεί έως το 2050, μέσω δεσμεύσεων για τη βιώσιμη χρήση της γης και προσπάθειες αποκατάστασης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι, επί του παρόντος, το 60 % έως 70 % των εδαφών της ΕΕ είναι μη υγιή ως άμεσο αποτέλεσμα των σημερινών μεθόδων διαχείρισής τους ( 5 ) με έντονες διαφορές ανά χώρα. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι ο στόχος, έως το 2030, 75 % των εδαφών να είναι υγιή μέσω μιας ριζικής αλλαγής στις τρέχουσες μεθόδους διαχείρισης γης είναι και εφικτός και απαραίτητος» ( 6 )

2.8. Στόχος της στρατηγικής είναι να διασφαλίσει το ίδιο επίπεδο προστασίας του εδάφους με αυτό που υπάρχει για τα ύδατα και τον αέρα, υπερνικώντας την έλλειψη νομοθεσίας για το έδαφος σε επίπεδο ΕΕ. Ως εκ τούτου, εξαγγέλλεται νέο νομοθέτημα για την υγεία του εδάφους έως το 2023, μετά από εκτίμηση επιπτώσεων, έλεγχο επικουρικότητας και διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη και τα κράτη μέλη. Το νέο νομοθέτημα για την υγεία του εδάφους θα πρέπει να αντιμετωπίσει τις διασυνοριακές επιπτώσεις της υποβάθμισης του εδάφους και να διασφαλίσει τη συνοχή των πολιτικών σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της στρατηγικής.

2.9. Η στρατηγική περιλαμβάνει έναν συνδυασμό νέων εθελοντικών και νομικά δεσμευτικών μέτρων, τα οποία θα αναπτυχθούν με πλήρη σεβασμό της επικουρικότητας και θα βασιστούν στις υφιστάμενες εθνικές πολιτικές για το έδαφος με στόχο: — την ενίσχυση της προστασίας των οργανικών εδαφών και των τυρφώνων· — τη στήριξη της πρωτοβουλίας της Επιτροπής για βιώσιμους κύκλους άνθρακα, συμπεριλαμβανομένης της επιβράβευσης των πρακτικών δέσμευσης του άνθρακα στα γεωργικά εδάφη· — τη στήριξη της επαναχρησιμοποίησης των εδαφών εκσκαφής, συμπεριλαμβανομένης της καθιέρωσης ενός «διαβατηρίου» προκειμένου να διασφαλιστεί ότι μεταφέρονται, υποβάλλονται σε επεξεργασία και επαναχρησιμοποιούνται με ασφαλή τρόπο· — την απαίτηση από τα κράτη μέλη να θέσουν, έως το 2023, εθνικούς στόχους για τη μείωση της γης που καταλαμβάνουν νέοι οικισμοί και υποδομές, σύμφωνα με τον στόχο της «μηδενικής καθαρής δέσμευσης γης» έως το 2050 και να θεσπίσουν μια ιεραρχία για την καλύτερη χρήση των αστικών εδαφών, δίνοντας προτεραιότητα στην επαναχρησιμοποίηση του δομημένου περιβάλλοντος και καταργώντας σταδιακά τα τοπικά φορολογικά οφέλη για τον αστικό μετασχηματισμό της γεωργικής γης· — την προώθηση της ανακύκλωσης οργανικών υλών, όπως τα προϊόντα λιπασματοποίησης, χώνευσης, ιλύος καθαρισμού λυμάτων, μεταποιημένης κοπριάς και άλλων γεωργικών καταλοίπων, με ασφαλή και βιώσιμο τρόπο· — την αξιολόγηση, προστασία και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας του εδάφους· — την ολοκλήρωση και τον συντονισμό της διαχείρισης του εδάφους και των υδάτων και την προώθηση της υιοθέτησης λύσεων που βασίζονται στη φύση για τη διαχείριση των επιφανειακών και των όμβριων υδάτων· — τη στήριξη της βιώσιμης διαχείρισης του εδάφους στη γεωργία· — την παρακολούθηση των τάσεων απερήμωσης και τη λήψη μέτρων για τον μετριασμό και την πρόληψη της υποβάθμισης του εδάφους· — την πρόληψη της ρύπανσης του εδάφους με τη ρύθμιση και τον περιορισμό της χρήσης και της απελευθέρωσης μικροπλαστικών, πολυφθοριωμένων αλκυλιωμένων ουσιών (PFAS) και άλλων τοξικών χημικών ουσιών στο έδαφος· — τη συνεργασία με τα κράτη μέλη για τον εντοπισμό μολυσμένων περιοχών και την αποκατάστασή τους· — την αξιολόγηση της σκοπιμότητας καθιέρωσης πιστοποιητικού υγείας του εδάφους για τις συναλλαγές γης· — τη βελτίωση των δραστηριοτήτων παρακολούθησης του εδάφους και την υιοθέτηση ψηφιακών εργαλείων για τη διαχείριση των θρεπτικών ουσιών· — την ουσιαστική χρηματοδότηση ερευνητικών δραστηριοτήτων σχετικά με τη βιοποικιλότητα του εδάφους και λύσεων για την υποβάθμιση και τη μόλυνση του εδάφους· — την εφαρμογή της επικοινωνίας, της εκπαίδευσης και της συμμετοχής των πολιτών για την προώθηση της υγείας του εδάφους.

2.10. Στη γνωμοδότησή της NAT/713, του 2017, με τίτλο X ρήση της γης για βιώσιμη παραγωγή τροφίμων και οικοσυστημικές υπηρεσίες , η ΕΟΚΕ συμφώνησε ως προς την κρίσιμη σημασία ενός επικαιροποιημένου πλαισίου πολιτικής της ΕΕ για τη βιώσιμη χρήση και προστασία του εδάφους, ιδίως όσον αφορά το γεωργικό έδαφος, συμπεριλαμβανομένου του ορισμού της καλής κατάστασης του εδάφους και της ομοιόμορφης ορολογίας και εναρμονισμένων κριτηρίων για την παρακολούθηση και ζήτησε να ενσωματωθούν οι αρχές της βιώσιμης διαχείρισης του εδάφους στα μέτρα πολιτικής της ΕΕ.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια στρατηγική της ΕΕ για το έδαφος με ορίζοντα το 2030, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας και στο όραμά της να μετατρέψει τις απειλές της κλιματικής αλλαγής, της απώλειας βιοποικιλότητας και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος σε ευκαιρία για τη μετατροπή της ΕΕ σε μια σύγχρονη, ανταγωνιστική και αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων οικονομία.

3.2. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τον στρατηγικό ρόλο που διαδραματίζουν τα υγιή εδάφη, τα οποία, στο σύνολό τους και με την ποικιλομορφία τους, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα φυσικά πλεονεκτήματα στα οποία μπορούν να βασίζονται οι πολίτες για την ευημερία και την ασφάλειά τους.

3.3. Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι το έδαφος είναι ένας μοναδικός και περιορισμένος πόρος, που υφίσταται πολλές απειλές. Η υποβάθμιση του εδάφους και η συνακόλουθη απώλεια γονιμότητας μπορούν να συμβάλουν στο ευρωπαϊκό αποτύπωμα στα παγκόσμια εδάφη, οδηγώντας σε αυξημένη εξάρτηση από τις εισαγωγές τροφίμων και μη εδώδιμων πρώτων υλών από τρίτες χώρες στις οποίες η ανάπτυξη ακατάλληλων καλλιεργειών ενεργοποιεί διεργασίες υποβάθμισης του εδάφους, οι οποίες συνδέονται με την αποψίλωση των δασών και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.

3.4. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την απόλυτη προϋπόθεση και ανάγκη ολοκλήρωσης των πρωτοβουλιών για την παροχή εγγυήσεων μηδενικής αποψίλωσης στο εμπόριο με τρίτες χώρες. Θεωρεί δε ότι αποτελεί προτεραιότητα —σύμφωνη με το ζητούμενο της δημιουργίας κυκλικής και αποδοτικής ως προς τη χρήση των πόρων οικονομίας— τη μείωση των επιπτώσεων της εσωτερικής ζήτησης μέσω της διασφάλισης και της αποκατάστασης της μακροπρόθεσμης οικολογικής παραγωγικότητας των ευρωπαϊκών εδαφών. Μια πιο βιώσιμη χρήση του εδάφους, με βάση τις αρχές της αγροοικολογίας, μπορεί να έχει μεγάλη διαφορά, τόσο σε ευρωπαϊκή όσο και σε παγκόσμια κλίμακα, όσον αφορά την επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και των ΣΒΑ της Ατζέντας του 2030 των Ηνωμένων Εθνών.

3.5. Είναι αναγκαίο να ξεπεραστεί η απλουστευτική αντίληψη του εδάφους ως απλής βάσης οικισμών και δραστηριοτήτων· δεδομένου ότι το έδαφος είναι ένα σύνθετο βιοτικό σύστημα από το οποίο εξαρτάται η παροχή οικοσυστημικών υπηρεσιών και βασικών αγαθών, η διαχείρισή του απαιτεί κατάλληλη επιστασία, συμπεριλαμβανομένης της φροντίδας της γης από τους ιδιοκτήτες και τους χρήστες της, της υπευθυνότητας των τοπικών διαχειριστών και του ρόλου των εθνικών κυβερνήσεων. Η Ευρώπη καλείται να διαδραματίσει ηγετικό ρόλο, δεδομένου ότι οι προκλήσεις της επισιτιστικής ασφάλειας, της αποθήκευσης υδάτων, της διατήρησης της βιοποικιλότητας και της αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής συνδέονται αυστηρά με την ορθή διαχείριση του εδάφους.

3.6. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη η στρατηγική για το έδαφος να χρησιμοποιεί δίκαιες μεθόδους και μέσα, σύμφωνα με τις αρχές της επικουρικότητας, για τη βιώσιμη διαχείριση των εδαφών: σε κάθε επίπεδο διακυβέρνησης στον τομέα της γης πρέπει να ανατεθούν τα κατάλληλα καθήκοντα και αρμοδιότητες, καθώς και να διατεθούν επαρκείς πόροι για την κατανομή των κονδυλίων. Η ΕΟΚΕ, ζητά, ωστόσο, μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των επιχειρήσεων, με επιμερισμό των ευθυνών και των πόρων για την επίτευξη του στόχου της καταπολέμησης της υποβάθμισης του εδάφους.

3.7. Για την εφαρμογή της στρατηγικής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει τη θέσπιση νομοθετήματος για την υγεία του εδάφους. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ συνιστά να διενεργηθεί η προγραμματισμένη εκτίμηση αντικτύπου και, στη συνέχεια, να αποφασιστούν τα καταλληλότερα μέσα. Η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης το πλαίσιο να βασιστεί στις ακόλουθες αρχές, με σκοπό να εξασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού για όλους τους φορείς που δραστηριοποιούνται στους οικονομικούς κλάδους που συνδέονται με το έδαφος και τη χρήση του: — παροχή σαφούς ορισμού των «υγιών εδαφών», δεικτών και τιμών κατωφλίου που αναπτύσσονται σε επιστημονικά ορθή βάση· — καθορισμός σαφών στόχων για το 2030 με βάση τον ορισμό των «υγιών εδαφών»· — εξασφάλιση επαρκούς επιπέδου περιβαλλοντικής προστασίας και δράσης για το κλίμα· — πλήρης σεβασμός της αρχής της επικουρικότητας, δεδομένης της ανομοιογένειας των εδαφών, της ποικιλίας των χρήσεων και των απαιτήσεων χρήσης, των διαφορετικών γεωλογικών, κλιματικών συνθηκών και συνθηκών του τοπίου, καθώς και των διαφοροποιημένων κινδύνων και των υφιστάμενων εθνικών κανόνων· — ιεράρχηση της λήψης μέτρων για την εκπαίδευση, την παροχή συμβουλών, τη μεταφορά γνώσεων και την παροχή κινήτρων για την προστασία του εδάφους έναντι πρόσθετων νομικών υποχρεώσεων· — διατήρηση του διοικητικού φόρτου για όλους τους παράγοντες σε εύλογο επίπεδο, με τη διασφάλιση παράλληλα της οικονομικής προσιτότητάς του.

3.8. Η νέα πρόταση για την προστασία του εδάφους πρέπει να δημιουργήσει συνέργειες με τη νομοθεσία για το κλίμα, τα ύδατα, τον αέρα και τη βιοποικιλότητα, καθώς και με την κοινή γεωργική πολιτική. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προβλέψει την παρουσίαση του πλαισίου, για να καταστεί δυνατή η ευρύτερη συζήτηση του περιεχομένου του με τα διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη, πριν από την υποβολή του για τελική έγκριση εντός της τρέχουσας κοινοβουλευτικής περιόδου.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. 2 /έτος, με το 78 % της γης να καταλαμβάνεται εις βάρος των γεωργικών εκτάσεων και μόνο το 13 % της αστικής ανάπτυξης να πραγματοποιείται σε ανακυκλωμένες εκτάσεις Μεταξύ των μορφών υποβάθμισης του εδάφους, μία από τις σοβαρότερες και δυσκολότερες να αντιστραφεί είναι σίγουρα η δέσμευση γης που συνδέεται με τις διαδικασίες αστικοποίησης: κατά την περίοδο 2012-2018, η κατάληψη γης στην ΕΕ των 28 πραγματοποιήθηκε με ρυθμό 539 km/έτος, με το 78 % της γης να καταλαμβάνεται εις βάρος των γεωργικών εκτάσεων και μόνο το 13 % της αστικής ανάπτυξης να πραγματοποιείται σε ανακυκλωμένες εκτάσεις ( 7 ) . Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι ο στόχος της «μηδενικής καθαρής δέσμευσης γης» έως το 2050 πρέπει να συνοδεύεται από συντομότερους ενδιάμεσους και ρεαλιστικούς στόχους, οι οποίοι θα υποστηρίζονται από κίνητρα για την ενθάρρυνση της επαναχρησιμοποίησης εγκαταλελειμμένων οικισμών και την αποκατάσταση αχρησιμοποίητων σφραγισμένων επιφανειών. Στους στόχους μείωσης της δέσμευσης γης για λόγους εξάπλωσης των πόλεων και των υποδομών τους μπορούν και πρέπει να συνεκτιμώνται οι διαφορετικές δημογραφικές εξελίξεις στα κράτη μέλη και τις περιφέρειες. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην προστασία και την αποκατάσταση των παράκτιων ζωνών, ιδίως της ακτής της Μεσογείου, η οποία έχει υποστεί εκτεταμένες διαδικασίες αστικοποίησης, προκαλώντας σημαντικές ζημίες στην παράκτια βιοποικιλότητα και τον τουρισμό.

4.2. Τα αδιατάρακτα εδάφη των φυσικών οικοσυστημάτων αποτελούν βασική πηγή υποστήριξης της βιοποικιλότητας και φυσική δεξαμενή άνθρακα, η οποία πρέπει να διατηρηθεί. Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η στρατηγική για το έδαφος πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην προστασία των εδαφών αυτών και της σχετικής βλάστησης, διατηρώντας την ακεραιότητά τους και υποστηρίζοντας τη διαχείρισή τους μέσω της κατάλληλης κτηνοτροφίας ή καλλιέργειας.

4.3. Θα πρέπει να δοθεί ειδική υποστήριξη στη διατήρηση των μόνιμων βοσκότοπων και χορτολιβαδικών εκτάσεων, δεδομένου ότι η ορθή διαχείρισή τους μέσω της βιώσιμης κτηνοτροφίας μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση των πλούσιων σε άνθρακα εδαφών τους.

4.4. 2 ετησίως Η οργανική ύλη του εδάφους αποτελεί βασική συνιστώσα για τη ρύθμιση της ικανότητας του εδάφους να στηρίζει υψηλό επίπεδο βιοποικιλότητας και να παρέχει οικοσυστημικές υπηρεσίες που σχετίζονται με τη γονιμότητα του εδάφους, καθώς και να αποτελεί απόθεμα άνθρακα που απομακρύνεται από την ατμόσφαιρα. Η μείωση της οργανικής ύλης στα ευρωπαϊκά εδάφη αποτελεί σημαντική αιτία ανησυχίας, κυρίως λόγω της απώλειας γονιμότητας και των κινδύνων απερήμωσης που αυτή συνεπάγεται, αλλά και λόγω των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που προκύπτουν: έχει υπολογιστεί ότι οι εκπομπές αυτές υπερβαίνουν τους 170 μεγατόνους COετησίως ( 8 ) ή το 4 % των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της ΕΕ των 27, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με την αλλαγή της χρήσης γης σε οργανικά και τυρφώδη εδάφη. Η νέα στρατηγική για το έδαφος θα πρέπει να εξασφαλίζει την προστασία των τυρφώνων και των υγροβιοτόπων και να υποστηρίζει επαρκώς τους γεωργούς με νέες μορφές εσόδων όταν επιλέγουν πρακτικές βασισμένες σε αγροοικολογικές έννοιες, οι οποίες ευνοούν τη διατήρηση και την αύξηση της οργανικής ύλης στα εδάφη. Θα πρέπει δε να δοθεί προτεραιότητα στη διάδοση γνώσεων σχετικών με τις ορθές πρακτικές και τη βιώσιμη διαχείριση των γεωργικών εδαφών με έμφαση στους μικροκαλλιεργητές.

4.5. Εκτός από τη σημασία της παρουσίας οργανικής ύλης στα εδάφη, η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της αποφυγής της εξάντλησης ή απώλειας ανόργανων θρεπτικών ουσιών του εδάφους. Η χρήση λιπασμάτων πρέπει να αναλογεί στις ανάγκες των καλλιεργειών, πρέπει να αποφεύγεται η κατάχρηση και να επιδιωχθεί η μείωση κατά 50 % της διαρροής αζώτου και φωσφόρου από τα εδάφη έως το 2030, σύμφωνα με τους στόχους της στρατηγικής «Από το αγρόκτημα στο πιάτο».

4.6. Τα εδάφη που έχουν υποστεί παρελθούσες ή πρόσφατες βιομηχανικές μολύνσεις εξακολουθούν να αποτελούν απειλή για τη δημόσια υγεία και τη χημική κατάσταση των υδάτινων πόρων· 2,8 εκατομμύρια περιοχές στην ΕΕ έχουν ενδεχομένως μολυσμένο έδαφος, εκ των οποίων περίπου 390 000 χρειάζονται αποκατάσταση ( 9 ) . Οι αποφάσεις σχετικά με τον τρόπο αποκατάστασής τους θα πρέπει να λαμβάνονται σύμφωνα με βιώσιμα κριτήρια αποκατάστασης και στη βάση ειδικών ανά τοποθεσία αναλύσεων κινδύνου. Η ΕΟΚΕ προσδοκά ότι από τη στρατηγική θα προκύψουν, με βάση τις πλέον προηγμένες εθνικές εμπειρίες, ομοιογενείς μέθοδοι και κριτήρια για τη διεξαγωγή αυτών των διαδικασιών, ώστε να αποφεύγονται οι σημαντικές ασυνέπειες που διαπιστώνονται μεταξύ των διαφόρων εθνικών ρυθμίσεων.

4.7. δείκτη υγείας του εδάφους , των γενικών στόχων που πρέπει να επιτευχθούν και της σύνδεσής τους με την ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών εδαφοκλιματικών συνθηκών. Για την εποπτεία της επίτευξης των στόχων αυτών, πρέπει να υπάρχουν αξιόπιστα μέσα για την αδιαμφισβήτητη εκτίμηση του δείκτη υγείας του εδάφους σε επίπεδο μεμονωμένου αγροτεμαχίου. Η ΕΟΚΕ, εκτιμώντας ότι η στρατηγική επικεντρώνεται στη βασική έννοια του «υγιούς εδάφους» ( 10 ) , τονίζει την ανάγκη ανάπτυξης ενός συστήματος αποτελεσματικών δεικτών για τη σαφή οριοθέτηση της κατάστασης της υγείας των εδαφών σε έναν, των γενικών στόχων που πρέπει να επιτευχθούν και της σύνδεσής τους με την ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών εδαφοκλιματικών συνθηκών. Για την εποπτεία της επίτευξης των στόχων αυτών, πρέπει να υπάρχουν αξιόπιστα μέσα για την αδιαμφισβήτητη εκτίμηση του δείκτη υγείας του εδάφους σε επίπεδο μεμονωμένου αγροτεμαχίου.

4.8. Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη να αυξηθεί το επίπεδο ευαισθητοποίησης και γνώσης σχετικά με το έδαφος, την οικολογία και τις λειτουργίες του. Για τον σκοπό αυτό, είναι αναγκαίο να υποστηριχθούν προγράμματα ενημέρωσης των πολιτών και η εκπαίδευση στα σχολεία, καθώς και η κατάρτιση των γεωργών και, γενικότερα, των επαγγελματιών που ασχολούνται με τη γη και το έδαφος, σε παραδοσιακούς ή αναδυόμενους τομείς της βιοοικονομίας και της κυκλικής οικονομίας, καθώς και των τοπικών και περιφερειακών φορέων λήψης αποφάσεων από τους οποίους εξαρτώνται οι επιλογές που καθορίζουν τις αλλαγές στη χρήση της γης.

4.9. Η πρόσβαση σε υγιή εδάφη είναι ζωτικής σημασίας για διάφορους οικονομικούς τομείς· οι θέσεις εργασίας και η ανταγωνιστικότητα δεν θα πρέπει να επηρεάζονται από τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της στρατηγικής. Ειδικότερα, είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί το εισόδημα των αγροτικών κοινοτήτων και των οικογενειών που εξαρτώνται από το έδαφος για να ζήσουν. Η στρατηγική θα πρέπει να διασφαλίζει τη δίκαιη κατανομή του κόστους και των οφελών μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών: οι ευάλωτες ομάδες και περιφέρειες θα πρέπει να προστατεύονται, οι αγρότες που παράγουν για ίδια κατανάλωση θα πρέπει να υποστηρίζονται και θα πρέπει να διατίθενται κονδύλια σε κοινότητες που έχουν ανάγκη.

Βρυξέλλες, 23 Μαρτίου 2022. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Christa SCHWENG

(1) Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2020), Στρατηγική για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030, https://ec.europa.eu/environment/strategy/biodiversity-strategy-2030_el.

(2) Ειδική έκθεση αριθ. 33/2018: Καταπολέμηση της ερημοποίησης στην ΕΕ: διογκούμενη απειλή που χρήζει περαιτέρω δράσης.

(3) Η στρατηγική αναφέρεται στο έδαφος ως το σύνθετο και βιολογικά ενεργό σύστημα (πεδόσφαιρα) που υποστηρίζει τη χερσαία βλάστηση, βρίσκεται στη διεπαφή μεταξύ της λιθόσφαιρας και της ατμόσφαιρας και αλληλεπιδρά με την υδρόσφαιρα. Δεν περιλαμβάνει θαλάσσια ιζήματα και ιζήματα λιμνών. Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις του FAO, το έδαφος αποτελεί τη βάση για το 95 % της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων.

(4) Healthy soils are the basis for healthy food production [Τα υγιή εδάφη αποτελούν τη βάση για την παραγωγή υγιεινών τροφίμων], Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών 2015, https://www.fao.org/documents/card/en/c/645883cd-ba28-4b16-a7b8-34babbb3c505/.

(5) «Φροντίδα του εδάφους σημαίνει φροντίδα για τη ζωή», έκθεση του Συμβουλίου αποστολής για την Υγεία του Εδάφους και τα Τρόφιμα, Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2020, https://op.europa.eu/en/web/eu-law-and-publications/publication-detail/-/publication/32d5d312-b689-11ea-bb7a-01aa75ed71a1.

(6) Ό.π.

(7) Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (2020), Δέσμευση γης στην Ευρώπη — Αξιολόγηση δείκτη, https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/land-take-3/assessment.

(8) Τεχνική έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2015), Soil threats in Europe: status, methods, drivers and effects on ecosystem services, technical report [Απειλές του εδάφους στην Ευρώπη: κατάσταση, μέθοδοι, παράγοντες και επιπτώσεις στις υπηρεσίες οικοσυστήματος] https://esdac.jrc.ec.europa.eu/public_path/shared_folder/doc_pub/EUR27607.pdf

(9) Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2018), Status of local soil contamination in Europe [Κατάσταση της κατά τόπους μόλυνσης του εδάφους στην Ευρώπη] https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC107508

(10) «Όραμα και στόχοι: επίτευξη καλής υγείας του εδάφους έως το 2050», Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2021, Στρατηγική της ΕΕ για το έδαφος με ορίζοντα το 2030, https://ec.europa.eu/environment/publications/eu-soil-strategy-2030_el.