Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών σχετικά με την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών 'Προς μια θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους'"

(2003/C 128/07)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής "Προς μια θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους" (COM(2002) 179 τελικό)·

έχοντας υπόψη την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της 12ης Απριλίου 2002, να ζητήσει τη γνώμη της επί του θέματος αυτού δυνάμει του Άρθρου 265, πρώτη παράγραφος, της Συνθήκης περί Ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της, της 12ης Μαρτίου 2002, να αναθέσει την προετοιμασία της σχετικής γνωμοδότησης στην Επιτροπή "Βιώσιμη ανάπτυξη"·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση σχετικά με το Έκτο Πρόγραμμα Δράσης για το Περιβάλλον, CdR 36/2001 fin(1)·

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CdR 190/2002 rev. 2) που υιοθέτησε η Επιτροπή "Βιώσιμη Ανάπτυξη" στις 12 Δεκεμβρίου 2002 (εισηγητής: ο κ. Corrie McChord, Επικεφαλής του Συμβουλίου του Stirling, Viewforth, ΗΒ/ΕΣΚ)·

υιοθέτησε, κατά την 48η σύνοδο ολομέλειάς της, της 12ης και 13ης Φεβρουαρίου 2003 (συνεδρίαση της 12ης Φεβρουαρίου), την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών επιδοκιμάζει την πρόταση περί θεματικής στρατηγικής για την προστασία του εδάφους, η οποία αποτελεί αίτημα του 6ου ευρωπαϊκού προγράμματος δράσης για το περιβάλλον "Περιβάλλον 2010: το μέλλον μας, η επιλογή μας".

1.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών διατυπώνει κάποιες συγκεκριμένες παρατηρήσεις σχετικά με την ανακοίνωση και προτείνει μια περισσότερο συγκροτημένη προσέγγιση της ανάπτυξης της στρατηγικής, με ιδιαίτερη έμφαση:

- στη διαμόρφωση ενός οράματος για τη βιωσιμότητα των ευρωπαϊκών εδαφών,

- στην κατάρτιση μιας σειράς δεικτών ποιότητας και συναφών στόχων βασισμένων στη χρήση, καθώς και ενός ρεαλιστικού, προσανατολισμένου στους τοπικούς κινδύνους και οικονομικά αποδοτικού προγράμματος προστασίας,

- στο συντονισμό της δράσης μέσω υφιστάμενων ρυθμιστικών μέσων και κινήτρων, καθώς και

- στον προσδιορισμό εναλλακτικών λύσεων για πρόσθετους ελέγχους κατά τα προσεχή έτη με στόχο τη σταδιακή αντιμετώπιση χρόνιων προβλημάτων.

1.3. Η Επιτροπή των Περιφερειών φρονεί ότι τα εδάφη της Ευρώπης είναι ζωτικής σημασίας τόσο για τη ζωή μας όσο και για εκείνη των λοιπών κρατών εκτός Ευρώπης. Εξασφαλίζουν τη διατροφή μας μέσω της γεωργικής παραγωγής. Παρέχουν τις απαραίτητες πρώτες ύλες για την παραγωγή ξυλείας και την εξόρυξη. Αποτελούν καίρια συνιστώσα του τοπίου, υποστηρίζουν τη χερσαία βιοποικιλότητα στο σύνολό της, διευθετούν τα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα και επηρεάζουν σε βάθος την ατμόσφαιρα. Επιπλέον έχουν σημαντική λειτουργία ως χώροι αποθεμάτων πρώτων υλών. Έχουν εξέχουσα πολιτισμική και κοινωνική σημασία. Ωστόσο, τα εδάφη έχουν υποστεί ζημίες εξαιτίας ενός συνδυασμού εφησυχασμού και αμέλειας.

1.4. Η κατάσταση αυτή οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι στην Ευρώπη το έδαφος δεν έχει επαρκώς προστατευτεί από τη νομοθεσία, για το λόγο ότι, από πολιτισμική άποψη, δεν θεωρείται ως κοινός πόρος, όπως οι ποταμοί, οι λίμνες, η θάλασσα και η ατμόσφαιρα. Αναπόφευκτα, τούτο καθιστά οποιαδήποτε εθελοντική ή κανονιστική δράση για την προστασία των εδαφών ακόμη πιο αμφισβητούμενη. Για το λόγο αυτό, η χάραξη μιας εφαρμόσιμης και αποτελεσματικής ευρωπαϊκής στρατηγικής για την προστασία των εδαφών προϋποθέτει να αναγνωριστούν και να ληφθούν υπόψη δύο παράγοντες: αφενός, ότι πρέπει να διασφαλίζεται η ορθή και αναπόφευκτη εκμετάλλευση των γαιών και, αφετέρου, ότι πρέπει να επιδιώκεται η προστασία και διατήρηση ενός κοινού πόρου.

1.5. Η Επιτροπή των Περιφερειών θεωρεί ότι αυτή η χρονική στιγμή είναι κατάλληλη για την επιτυχή αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης και για την εξασφάλιση μακροπρόθεσμου και βιώσιμου μέλλοντος για τα εδάφη.

2. Οι απόψεις της Επιτροπής των Περιφερειών

2.1. Ορισμός (ενότητα 2 της ανακοίνωσης):

2.1.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών υιοθετεί τον ευρύτερο δυνατό ορισμό για τα εδάφη. Στο παρελθόν είχαν ανακύψει δυσκολίες, παραδείγματος χάρη, όσον αφορά την εξαίρεση της τύρφης από τον ορισμό των εδαφών λόγω της αποκλειστικά οργανικής φύσης της. Ο ορισμός των εδαφών είναι σημαντικό να διασφαλίζει την προστασία της συνολικής επιφάνειας των γαιών της Ευρώπης. [Οι ορισμοί άλλων περιβαλλοντικών αγαθών μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως παράδειγμα, βλ. π.χ. τη διάκριση μεταξύ των υπογείων και των επιφανειακών υδάτων στο γερμανικό νόμο περί προστασίας των εδαφών § 2, κεφάλαιο 1)]

2.2. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εδάφους (ενότητα 2.3 της ανακοίνωσης):

2.2.1. Στην ανακοίνωση αναφέρεται ότι ο αριθμός των σημαντικότερων ειδών εδάφους στην Ευρώπη υπερβαίνει τα 320 και τονίζεται ότι πρέπει να ληφθεί ιδιαίτερα υπόψη κάθε τοπικό στοιχείο στις πολιτικές εδαφικής προστασίας. Αυτό είναι ασφαλώς σωστό, αλλά το έδαφος είναι εκ φύσεως εξαιρετικά ετερογενές με σημαντικές διαφορές όσον αφορά τη σύσταση, τους οικολογικούς σχηματισμούς και τις λειτουργίες σε περιορισμένες οριζόντιες και κατακόρυφες κλίμακες. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να αναγνωριστεί η αλληλεξάρτηση των διαφόρων ειδών εδάφους και να λαμβάνεται υπόψη κατά τον καθορισμό της στρατηγικής προστασίας.

2.2.2. Στα εδάφη εντοπίζεται συνήθως πλούσια βιοποικιλότητα, ιδίως μικροβιολογική, αποτελούμενη από βακτήρια και μύκητες που συμβιούν αρμονικά με την υπερκείμενη βλάστηση και τα συστήματα των ριζών, σχηματίζοντας ένα σύνθετο τροφικό πλέγμα με ανώτερα είδη. Αυτοί οι οικολογικοί σχηματισμοί επιτελούν τις απαραίτητες περιβαλλοντικές λειτουργίες της ροής ενέργειας, της ανακύκλωσης του άνθρακα και των θρεπτικών ουσιών, και συμβάλλουν στη δημιουργία της δομής του εδάφους. Παρόλο που βάσει ερευνών αποδεικνύεται ότι η οικολογία του εδάφους εμφανίζει κάποια προσαρμοστικότητα, με αποτέλεσμα ορισμένα βασικά είδη που υφίστανται αρνητικές φυσικές ή ανθρωπογενείς επιπτώσεις να μπορούν να αντικαθίστανται από άλλα είδη, καθιστώντας δυνατή τη συνέχιση της περιβαλλοντικής λειτουργίας, υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι ορισμένα βασικά είδη, όπως ο γαιοσκώληκας (Lumbricus terrestris), είναι ζωτικής σημασίας για τη δημιουργία και τη διατήρηση της δομής του εδάφους σε ημιφυσικά συστήματα. Οποιαδήποτε στρατηγική προστασίας πρέπει να διασφαλίζει τη διατήρηση των λειτουργιών περιβαλλοντικής βιωσιμότητας των εδαφών, ιδίως δε των φυσικών εδαφικών λειτουργιών.

2.2.3. Η προσαρμοστικότητα των οικολογικών σχηματισμών στα εδάφη αποτελεί αναμφίβολα μια εξελικτική εκδήλωση των ακραίων συνθηκών στις οποίες εκτίθενται συνήθως συμπεριλαμβανομένων των πλημμύρων, της ξηρασίας, του παγετού και της τήξης των πάγων. Μια πρακτική και εφαρμόσιμη στρατηγική προστασίας πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις αυτών των φυσικών διεργασιών.

2.3. Οι κύριες απειλές που αντιμετωπίζει το έδαφος (ενότητα 3 της ανακοίνωσης):

2.3.1. Οι βασικότερες απειλές συνοψίζονται ικανοποιητικά στην ανακοίνωση, αν και πρέπει να σημειωθεί ότι η μείωση της οργανικής ύλης στο έδαφος και η υποβάθμιση της εδαφικής δομής επιτείνουν σημαντικά τη διάβρωση του εδάφους. Η απώλεια αενάως παγωμένων ζωνών αντιμετωπίζεται ολοένα και πιο συχνά ως απειλή, καθώς υπάρχουν αναφορές σχετικά με μεταβολές των συνηθισμένων καιρικών συνθηκών που προκαλούν κύκλους ξηρασίας/πλημμυρών, οι οποίοι ενδέχεται να επαυξάνουν ιδίως τη διάβρωση των υψιπέδων.

2.3.2. Φαίνεται ότι η έκταση και το μέγεθος του αντικτύπου των ραδιενεργών εναποθέσεων του Τσερνομπίλ υποβαθμίζονται. Εξακολουθεί να υπάρχουν πολυάριθμες περιοχές όπου παρατηρείται σημαντική μόλυνση του εδάφους και της βλάστησης με ραδιενεργό καίσιο, η έκπλυση του οποίου αποδείχθηκε πολύ βραδύτερη από την αρχικά προβλεφθείσα, ιδίως σε τυρφώδη και αμμώδη εδάφη χαμηλής περιεκτικότητας σε κάλιο. Η απορρόφηση από τη βλάστηση και η μεταφορά μέσω της τροφικής αλυσίδας υπήρξε μεγαλύτερη της αναμενόμενης, με αρνητικές επιπτώσεις στον ζωικό πληθυσμό και στις αθλητικές δραστηριότητες, π.χ. κυνήγι ελαφιών σε ορεινές περιοχές. Άγνωστες παραμένουν οι επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα.

2.3.3. Πολλές πρακτικές για τη διαχείριση των γαιών και του εδάφους θα μπορούσαν να εισάγουν παθογόνο υλικό, το οποίο ενδέχεται να μεταφερθεί μέσω των φυσικών τροφικών αλυσίδων. Τα ζητήματα της βιοασφάλειας και της ασφάλειας των τροφίμων είναι σημαντικό να αντιμετωπισθούν στο πλαίσιο της στρατηγικής για την εδαφική προστασία.

2.3.4. Τα γενικότερα ζητήματα που αφορούν την εισαγωγή ξένων ειδών χρήζουν περαιτέρω εξέτασης. Έχει ιδιαίτερη σημασία να υπάρχει βεβαιότητα σχετικά με τις εν δυνάμει επιπτώσεις της εισαγωγής γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών (ΓΤΟ) στο περιβάλλον και τη δυνατότητα απελευθέρωσης γενετικού υλικού στα εδάφη. Εκτός αυτού, ορισμένα από τα νέα είδη, όπως ο πλατυέλμινθος της Νέας Ζηλανδίας, φαίνεται ότι είναι σε θέση να περιορίζουν τον αριθμό των κοινών γαιοσκωλήκων, γεγονός που έχει σοβαρές επιπτώσεις στη δομή του εδάφους, και άρα στη λειτουργία και στη μορφή του, ενώ το ιαπωνικό πολύγονο (Fallopia japonica), για παράδειγμα, μεταδίδεται κατά κύριο λόγο μέσω της μετατόπισης του εδάφους.

2.3.5. Η διάχυτη μόλυνση των εδαφών, θα ήταν ίσως σκόπιμο να μετονομασθεί σε διάχυτη ρύπανση καθώς τα αποτελέσματά της είναι απολύτως ορατά. Μεγάλες εκτάσεις γης πλήττονται από τα φαινόμενα της οξίνισης και του ευτροφισμού που προκαλούν μεταβολές στη φυσική βλάστηση, και συνακόλουθα στο βιόκοσμο του εδάφους, καθώς και υποβάθμιση της οικολογικής κατάστασης του γλυκού ύδατος. Είναι φανερό ότι, παρά τα σημαντικά μέτρα που έχουν ληφθεί για τον περιορισμό της εκπομπής και της εναπόθεσης θείου, εξακολουθούν να υφίστανται δυσεπίλυτα προβλήματα όσον αφορά τις εκπομπές αζώτου στους τομείς των μεταφορών και της γεωργίας. Η ατμοσφαιρική εναπόθεση βαρέων μετάλλων κυμαίνεται μεταξύ 38 % και 97 % της συνολικής απορρόφησης μετάλλων στις γεωργικές εκτάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου. Απαιτείται περαιτέρω παρακολούθηση και έρευνα σχετικά με την ατμοσφαιρική εναπόθεση ρύπων που προκαλούν οξίνιση, αζώτου και βαρέων μετάλλων στα εδάφη.

2.3.6. Η Ευρώπη διαθέτει πολλά πλούσια σε άνθρακα εδάφη. Η προστασία αυτών των αποθεμάτων άνθρακα είναι ζωτικής σημασίας διότι θα συμβάλει στον έλεγχο της αλλαγής του κλίματος, ιδίως επειδή οι παγκοσμίως αυξανόμενες θερμοκρασίες θα έχουν ως αποτέλεσμα θετική ανατροφοδότηση. Πρόκειται για μια σημαντική συνεισφορά στην προτεραιότητα του 6ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον που αφορά την αντιμετώπιση της αλλαγής του κλίματος.

2.3.7. Το έγγραφο της Επιτροπής δεν αναφέρεται επαρκώς στην απώλεια γαιών λόγω της επέκτασης των αστικών περιοχών (σφράγιση εδαφών) και της αξιοποιήσεως πρώην βιομηχανικών ζωνών ως οικοπέδων. Τα ενταξιακά ταμεία για τις υποψήφιες χώρες θέτουν ορισμένους προβληματισμούς σχετικά με το ζήτημα. Η σφράγιση εδαφών μπορεί και θα πρέπει να αντιστραφεί όπου συντρέχουν πρακτικοί λόγοι. Η ευρωπαϊκή προοπτική χωροταξικής ανάπτυξης (ESDP) θα πρέπει να προαχθεί σε ευρύτερη κλίμακα στο πλαίσιο των προσπαθειών για ολοκληρωμένη στρατηγική προστασίας των εδαφών.

2.3.8. Στο σημείο που αφορά τις πλημμύρες και τις κατολισθήσεις, το έγγραφο της Επιτροπής δεν κάνει ουδεμία νύξη στο γεγονός ότι στις ορεινές και αγροτικές περιοχές η ανθρώπινη παρουσία μειώνεται ολοένα περισσότερο, ιδιαίτερα δε στον γεωργικό και δασικό τομέα. Οι επιπτώσεις των βροχοπτώσεων μπορούν να περιοριστούν με τις κατάλληλες γεωργικές πρακτικές και με μία ορθολογική διαχείριση των εδαφών.

2.4. Η δράση των κρατών μελών (ενότητα 5 της ανακοίνωσης):

2.4.1. Είναι απόλυτα σαφές ότι τα υφιστάμενα και τα υποψήφια κράτη μέλη ακολουθούν σημαντικά αποκλίνουσες προσεγγίσεις στον τομέα της προστασίας των εδαφών και των γαιών. Στην έκθεση του Δεκεμβρίου 1998 με θέμα "Πολιτικές προστασίας του εδάφους στην Ευρωπαϊκή Ένωση" συνοψίζονται τα επιμέρους εφαρμοζόμενα συστήματα και εν συνεχεία τίθεται το ερώτημα κατά πόσο επιτυγχάνεται πλήρως η προστιθέμενη αξία μιας πιο συντονισμένης προσέγγισης σε ολόκληρη την Ευρώπη, η οποία θα απέφερε πιο εναρμονισμένα πρότυπα και συντονισμένη προστασία των υδάτινων συστημάτων στις διασυνοριακές λεκάνες απορροής, εναρμονισμένη δράση για τον περιορισμό των προβλημάτων διάχυτης και διασυνοριακής ρύπανσης, καθώς και από κοινού αντιμετώπιση παγκόσμιων απειλών, όπως η αλλαγή του κλίματος.

2.4.2. Ειδικότερα, υπάρχουν σημαντικές διαφορές όσον αφορά τη δράση που αναλαμβάνεται για την άμβλυνση χρόνιων προβλημάτων που σχετίζονται με μολυσμένες, εγκαταλελειμμένες και σχολάζουσες γαίες. Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρόλο που η υπό έκδοση ευρωπαϊκή οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη θα ελέγχει τις νέες τοποθεσίες που υφίστανται ρύπανση, τα προγενέστερα προβλήματα δεν θα υπόκεινται σε έλεγχο. Μια προτεινόμενη στρατηγική εδαφικής προστασίας απαιτείται να προσδιορίζει τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα, που πρέπει να λαμβάνονται σύμφωνα με στόχους συναρτήσει κοινών κινδύνων, ως σημαντικό ζήτημα για το μέλλον. Για την απορρύπανση των εδαφών που έχουν υποστεί ρύπανση κατά το παρελθόν πρέπει να προβλεφθούν τα κατάλληλα μέτρα ενθάρρυνσης και συντονισμού μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, αλλά να αποκλειστεί κάθε μορφή αντικειμενικής ευθύνης με αναδρομική ισχύ. Οι διαδικασίες αυτές πρέπει να επιδιώκουν την οικονομική και περιβαλλοντική συμβατότητα της δράσης απορρύπανσης η οποία πρέπει ωστόσο να βασίζεται σε ανάλυση των κινδύνων.

2.5. Η κοινοτική πολιτική για την προστασία του εδάφους (ενότητα 6 της ανακοίνωσης):

2.5.1. Οι κανονιστικές ρυθμίσεις των διεργασιών και των αποβλήτων παρέχουν άμεση προστασία των γαιών, όσο περιορισμένη και αν είναι η έκτασή τους, ενώ η νομοθεσία που διέπει τη ρύπανση των υδάτων και τα των ενδιαιτήματα εγγυάται μόνο έμμεση προστασία.

2.5.2. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτή καθαυτή η οδηγία για την ιλύ καθαρισμού λυμάτων δεν αποτρέπει πλήρως τις επιβλαβείς επιπτώσεις στα εδάφη, καθώς ο έλεγχος εστιάζεται στην πρόληψη της μόλυνσης του εδάφους και της μετάδοσης ασθενειών. Η χρήση ιλύος, ιδίως σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως τα ανόργανα και τα οργανικά λιπάσματα, μπορεί να προκαλέσει ευτροφισμό των εδαφών. Εκτός αυτού, η χρήση ιλύος καθαρισμού λυμάτων υπό ακατάλληλες συνθήκες, μπορεί να προκαλέσει συμπίεση και υποβάθμιση της φυσικής δομής. Επί του παρόντος, η οδηγία δεν διέπει άλλα απόβλητα που εναποτίθενται σε γεωργικές εκτάσεις, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η ιλύς της χαρτοποιίας, τα απόβλητα τροφίμων, τα ασβεστούχα απόβλητα, ο γύψος και τα προϊόντα λιπασματοποίησης, τα οποία στο σύνολό τους μπορούν να προκαλέσουν μόλυνση και μετάδοση ασθενειών σε περίπτωση κακής διαχείρισής τους.

2.5.3. Οι απαιτήσεις της οδηγίας για τα ύδατα κολύμβησης είχαν επίσης ως αποτέλεσμα την καθιέρωση ελέγχων για τη διαχείριση των εδαφών και των γαιών σε περιοχές όπου η μη τήρηση του υποχρεωτικού προτύπου μπορεί να αποδοθεί σε διάσπαρτες γεωργικές όμβριες απορροές και σε υπόγεια ροή περιττωματικών βιοδεικτών.

2.5.4. Η Επιτροπή των Περιφερειών χαιρετίζει τις ευκαιρίες που παρέχονται, έτσι ώστε η πρωτοβουλία Καθαρός Ατμοσφαιρικός Αέρας για την Ευρώπη (CAFE), η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ και η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα να συμβάλουν στην ενίσχυση των μηχανισμών για την προστασία του εδάφους. Ειδικότερα, η ανακοίνωση σχετικά με το σχεδιασμό και το περιβάλλον θα συνάδει απόλυτα με την απαίτηση του 6ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον όσον αφορά την ενσωμάτωση της συνιστώσας της προστασίας του περιβάλλοντος σε άλλες πολιτικές.

2.5.5. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι διάδρομοι μεταφορών μπορούν να έχουν θετική επίδραση στη βιοποικιλότητα, αρκεί η διαχείρισή τους να πραγματοποιείται κατά το δέοντα τρόπο. Τα εκτεταμένα και οικολογικά προστατευμένα ερείσματα παρυφές μπορούν να παράσχουν διόδους για τη μετανάστευση μεγάλων αποστάσεων που συχνά δεν είναι διαθέσιμες, ιδίως σε γεωργικές περιοχές εντατικής διαχείρισης.

2.5.6. Αν και είναι σαφές ότι διάφορες πολιτικές συμβάλλουν την προστασία του εδάφους, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η συνεισφορά τους συχνά δεν γίνεται αντιληπτή, ενώ δεν υπάρχει επαρκής σύνδεση μεταξύ των διαφόρων πολιτικών. Για παράδειγμα, ο βαθμός προστασίας του εδάφους που παρέχει η αξιολόγηση νέων και υφιστάμενων ουσιών είναι αμφιλεγόμενος λόγω του περιορισμένου αριθμού χημικών ουσιών που εξετάζονται και της ελλιπούς αξιολόγησης των επιπτώσεών τους στο έδαφος και στα σύνθετα οικολογικά του συστήματα.

2.5.7. Η Επιτροπή περιγράφει ορισμένες γεωργικές πρακτικές που πρέπει να ευνοούνται καθώς και "αγροτοπεριβαλλοντικά" μέτρα τα οποία έχουν αποδειχθεί θετικά για την προστασία του εδάφους. Δεν υφίσταται ωστόσο μία σαφής κατευθυντήρια γραμμή στήριξης η οποία να διασφαλίζει, μέσω της ΚΓΠ, έναν αποτελεσματικότερο συνολικό έλεγχο των εδαφών.

2.6. Υφιστάμενα συστήματα συγκέντρωσης εδαφολογικών δεδομένων (ενότητα 7 της ανακοίνωσης):

2.6.1. Η συνηθισμένη δειγματοληψία και ανάλυση του εδάφους είναι ορισμένες φορές χρονοβόρες και πολυδάπανες, αφενός λόγω της ανομοιογένειας των εδαφών (βλέπε ενότητα 3 παράγραφος 2 της παρούσας ανακοίνωσης) και αφετέρου λόγω της ανεπαρκούς κατανόησης των σύνθετων φυσικοχημικών και οικολογικών διεργασιών οι οποίες συμβάλουν στη λειτουργία των εδαφών. Συνεπώς, απαιτείται συχνά επαναλαμβανόμενη δειγματοληψία και ανάλυση για ένα δυνητικά ευρύ φάσμα καθοριστικών παραγόντων. Μια τέτοια προσέγγιση απαιτεί επείγουσα και ριζική αναθεώρηση για την κατάρτιση απλούστερων, οικονομικά αποδοτικότερων και οικολογικά ορθών συστημάτων υποβολής εκθέσεων, τα οποία θα πληρούν σαφείς στόχους σε πανευρωπαϊκή βάση. Παρόλα αυτά, η εμπειρία και η γνώση από υφιστάμενα συστήματα παρακολούθησης θα πρέπει να ενσωματωθούν σε ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα.

2.7. Η μελλοντική πορεία (ενότητα 8 της ανακοίνωσης):

2.7.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών υποστηρίζει την πρόταση όσον αφορά τη διεύρυνση των παραρτημάτων της οδηγίας για τα οικολογικά ενδιαιτήματα ώστε να συμπεριληφθούν τα οικολογικά ενδιαιτήματα του εδάφους που χρήζουν προστασίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα σημαντικό ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τη βιοποικιλότητα των εδαφών έχει δρομολογηθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου θα διατηρηθεί για τα επόμενα 5 έτη η τοποθεσία το έδαφος της οποίας έχει αποτελέσει αντικείμενο της πλέον ενδελεχούς μελέτης παγκοσμίως.

2.7.2. Αναμφίβολα, απαιτείται η ανάληψη δράσης για τη διασφάλιση της ολοκλήρωσης της περιβαλλοντικής πολιτικής, της κοινής γεωργικής πολιτικής και άλλων συναφών πολιτικών για την κατάρτιση ενός πιο συνεκτικού, ολοκληρωμένου και συστηματικού σχεδίου προστασίας. Για την επίτευξη των στόχων αυτών, απαιτείται η σύσταση διυπηρεσιακής συντονιστικής ομάδας στο πλαίσιο της Επιτροπής.

3. Οι συστάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών

3.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών θεωρεί ότι, κατά βάση, μια στρατηγική οφείλει να περιλαμβάνει ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης, όραμα για το μέλλον, καθώς και μια σειρά σταδιακών δράσεων με τις οποίες θα υλοποιηθεί το όραμα. Οι ως άνω δράσεις θα πρέπει να συνδυασθούν με ένα πρόγραμμα για την αξιολόγηση και την παρακολούθηση της προόδου και των αποτελεσμάτων.

3.2. Η ανακοίνωση παρέχει μια ικανοποιητική ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης, συνοψίζοντας πολλές από τις κινητήριες δυνάμεις, τις πιέσεις, τις επιπτώσεις, καθώς και τα επί του παρόντος εφαρμοζόμενα διορθωτικά μέτρα.

3.3. Ωστόσο, η ανακοίνωση δεν παρέχει κανένα όραμα για το μελλοντικό καθεστώς των εδαφών της Ευρώπης. Το όραμα αυτό δεν πρέπει απαραίτητα να είναι δυσνόητο ή πολυσύνθετο, παρά την ποικιλότητα των λειτουργιών και των τύπων του εδάφους που σκιαγραφούνται ανωτέρω.

3.4. Όραμα:

3.4.1. Βασικός στόχος πρέπει να είναι η πρόληψη της περαιτέρω υποβάθμισης του εδάφους, ενώ τα εδάφη σε ολόκληρη την Ευρώπη απαιτείται να καταστούν κατάλληλα για το σκοπό για τον οποίο προορίζονται εντός μιας γενεάς, η δε μετέπειτα διαχείρισή τους να πραγματοποιείται σε απόλυτα αειφόρο βάση. Ο όρος "κατάλληλα για το σκοπό για τον οποίο προορίζονται εδάφη" προσδίδει στη στρατηγική αυτή μία πραγματιστική και ρεαλιστική χροιά που είναι απολύτως αναγκαία για την επιτυχή υλοποίησή της.

3.4.2. Μεταξύ των στόχων θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν οι εξής:

- η υποστήριξη της βιοποικιλότητας, τόσο εντός του εδάφους και όσο και της εξαρτώμενης από αυτό

- η διευθέτηση και ρύθμιση των υπογείων και των επιφανειακών υδάτων για τη διατήρησης καλής οικολογικής κατάστασης και ικανοποιητικής ποιότητας για άλλες τελικές χρήσεις, όπως είναι η αναψυχή, η κολύμβηση, η παροχή πόσιμου ύδατος

- η γεωργική και η δασοκομική παραγωγή

- η διατήρηση των αποθεμάτων άνθρακα

- η ανθρώπινη ανάπτυξη

- η δημιουργία οικισμών για την εγκατάσταση ανθρώπινων κοινωνιών

- η διαφύλαξη των αποθεμάτων πρώτων υλών.

3.4.3. Οι στόχοι θα πρέπει να αφορούν το σύνολο των εδαφικών επιφανειών της Ευρώπης, προκαθορίζοντας τον πλέον επιτακτικό στόχο ή συνδυασμό στόχων. Στη εν λόγω στρατηγική θα πρέπει να συμπεριληφθεί η έννοια των συστημάτων ταξινόμησης και καταλληλότητας των γαιών για διαφορετικές τελικές χρήσεις, βάσει του είδους του εδάφους, της θέσης, του κλίματος, του υψομέτρου, του προσανατολισμού και της κλίσης.

3.5. Δράσεις για την υλοποίηση του οράματος:

3.5.1. Ο τίτλος "στρατηγική εδαφικής προστασίας" υποδηλώνει ότι η εν λόγω στρατηγική αποσκοπεί απλά στη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης έτσι ώστε να αποτραπεί η περαιτέρω υποβάθμιση της ποιότητας των εδαφών της Ευρώπης. Αυτός και μόνο είναι ήδη ένας αξιόλογος στόχος. Η στρατηγική αυτή πρέπει να καθιστά σαφές εάν περιορίζεται μόνο σε αυτόν το συγκεκριμένο και σχετικά περιορισμένο στόχο ή εάν είναι πιο φιλόδοξη, και να αναφέρει τα μέσα με τα οποία μπορεί να προωθήσει ενεργά τη βελτίωση της ποιότητας και τελικά να επιλύσει υφιστάμενα προβλήματα, όπως είναι το πρόβλημα των εδαφών που έχουν μολυνθεί. Μία αξιόλογη στρατηγική πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τουλάχιστον αυτές τις πιο μακροπρόθεσμες φιλοδοξίες, να θέτει στόχους και να αξιολογεί την υλοποίηση της προστασίας με βάση τη συλλογή δεδομένων και πληροφοριών. Η αρχή της επικουρικότητας θα πρέπει να τηρηθεί αυστηρά κατά τη χάραξη μίας στρατηγικής και νέων ρυθμίσεων για την προστασία του εδάφους. Πολυάριθμα προβλήματα σχετικά με την προστασία του εδάφους είναι δυνατόν να επιλυθούν σε εθνικό ή σε διμερές επίπεδο μεταξύ δύο κρατών μελών ή περιφερειών ή μεταξύ άλλων τοπικών οργανισμών με άμεσες αρμοδιότητες στον εν λόγω τομέα.

3.5.2. Η ως άνω στρατηγική πρέπει να είναι σφαιρική και ολοκληρωμένη. Δεν θα ήταν σκόπιμη η προταθείσα ανάπτυξη ξεχωριστών πρωτοβουλιών για τη διάβρωση, τη μείωση της οργανικής ύλης και τη μόλυνση (ιδίως σε συνάρτηση με την ιλύ καθαρισμού λυμάτων, τα προϊόντα λιπασματοποίησης και τα απόβλητα από εξορυκτικές δραστηριότητες).

3.5.3. Ο ορισμός της χρήσης του εδάφους πρέπει να προβλέπει την κατάρτιση των κατάλληλων τοπικών και προσαρμοσμένων σε συγκεκριμένες ανάγκες προτύπων ποιότητας του εδάφους. Για ορισμένες ειδικές χρήσεις, όπως είναι η εγκατάσταση ανθρώπινων κοινωνιών ή η ανθρώπινη ανάπτυξη, τα πρότυπα αυτά θα μπορούσαν να καθορισθούν σε συνάρτηση με σημαίνουσες χημικές παραμέτρους οι οποίες σχετίζονται με την έκθεση του πληθυσμού σε κινδύνους που προσδιορίζονται από τις δραστηριότητες των ατόμων, υποστηρίζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο την πρωτοβουλία του 6ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον όσον αφορά το συσχετισμό του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας. Για άλλες χρήσεις, όπως είναι η στήριξη της βιοποικιλότητας, θα πρέπει να αναπτυχθούν γενικότερες παράμετροι ποιότητας μέσω ενός ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος. Είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν απλές, οικονομικά αποδοτικές και οικολογικά ορθές τεχνικές. Υπάρχουν δυνατότητες για απλές δοκιμές με δόλωμα, προσδιορισμό των φυσιολογικών χαρακτηριστικών των μικροβιολογικών κοινοτήτων σε κοινοτικό επίπεδο, χρήση βιοαισθητήρων ή βιολογικών δεικτών για την ανάπτυξη μιας ομάδας γρήγορων και εύλογων τυποποιημένων δοκιμασιών, οι οποίες μπορούν να βαθμονομηθούν σε ολόκληρη την Ευρώπη βάσει εδαφών σχεδόν φυσικής σύστασης προκειμένου να καταρτισθεί ένα σύστημα αξιολόγησης του οικολογικού καθεστώτος των υπό εξέταση εδαφών. Αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να συγκριθεί με την παραδειγματική προσέγγιση που υιοθετείται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, στην οποία καθορίζονται στόχοι άριστης και καλής οικολογικής κατάστασης για τα επιφανειακά ύδατα, εξαιρουμένων των περιπτώσεων στις οποίες η κατάσταση αυτή τροποποιείται σε σημαντικό βαθμό εξαιτίας της ανθρώπινης ανάπτυξης, οπότε και η καλή οικολογική κατάσταση είναι αναμενόμενη.

3.5.4. Τυποποιημένες μεθοδολογίες με τον δέοντα ποιοτικό έλεγχο αποτελούν προϋπόθεση για τη θέσπιση συντονισμένων αξιολογήσεων της ποιότητας του εδάφους σε ολόκληρη την Ευρώπη.

3.5.5. Μετά από την ταξινόμηση των εδαφών, ανάλογα με τη χρήση τους και την αξιολόγηση της ποιότητάς τους βάσει κατάλληλων προτύπων, απαιτείται ανάλυση αξιολόγησης των τοπικών κινδύνων για τον προσδιορισμό των εδαφών που χρήζουν προστασίας κατά προτεραιότητα και εκείνων που θα μπορούσαν να τύχουν προστασίας με τον οικονομικά αποδοτικότερο τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη την κλίμακα των διαφόρων πιέσεων που ασκούνται στα εδάφη.

3.5.6. Ένα τέτοιο πανευρωπαϊκό πλαίσιο δράσης θα δημιουργήσει κλίμα υγιούς ανταγωνισμού και θα στηρίξει τη στοχοθέτηση πόρων εν ανεπαρκεία μέσω σχεδίων δράσης προσανατολισμένων σε μεγαλύτερο βαθμό στα τοπικά δεδομένα, προκειμένου να περιοριστούν οι επιπτώσεις στο περιβάλλον στο μέγιστο δυνατό βαθμό.

3.5.7. Στη συνέχεια, η εν λόγω στρατηγική θα πρέπει να προσδιορίσει τα διαθέσιμα μέσα και να προτείνει τρόπους με τους οποίους τα μέσα αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν προκειμένου να αποδώσουν το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, έτσι ώστε τα κράτη μέλη να δρομολογήσουν την ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών και την ευαισθητοποίηση σχετικά με πρακτικές και αποδοτικές μεθοδολογίες. Για παράδειγμα, η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα θα επιβάλει την υιοθέτηση μέτρων για την καταπολέμηση της διάχυτης ρύπανσης σε λεκάνες και υπολεκάνες απορροής ποταμών. Πολλά από αυτά τα μέτρα θα συνδέονται αναπόφευκτα σε μεγάλο βαθμό με ζητήματα διαχείρισης των εδαφών και των γαιών και θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν για την προστασία ή τη βελτίωση της ποιότητας του εδάφους (πρβλ. τις συμβάσεις διαχείρισης γαιών που χρησιμοποιούνται από γεωργούς στη Γαλλία). Αυτές οι συνέργιες πρέπει να βελτιστοποιηθούν προ του προσδιορισμού περαιτέρω ρυθμιστικών καθεστώτων τα οποία ενδεχομένως να απαιτηθούν για την αντιμετώπιση τυχόν παραλείψεων.

3.5.8. Απαραίτητο στοιχείο μιας επιτυχούς στρατηγικής αποτελεί η ενεργή συμμετοχή των διαφόρων ενδιαφερομένων μερών. Επειδή τα περισσότερα εδάφη ανήκουν σε ιδιώτες, είναι ιδιαίτερα σημαντική η αρχή της "συνεργασίας με την αγορά" που εισάγει το 6ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον. Για την επίτευξη των στόχων θα καταστούν αναγκαίοι νέοι τρόποι για τη συμμετοχή φορέων διαχείρισης των εδαφών και των γαιών, καθώς και άλλων κοινωνικών τομέων. Αυτό θα πρέπει να αποτελέσει κύριο άξονα της στρατηγικής.

3.6. Πρόγραμμα και χρονοδιάγραμμα:

3.6.1. Η πιθανότητα δημοσίευσης της στρατηγικής ή των προτεινόμενων στοιχείων της το 2004 φαίνεται ρεαλιστική αρκεί να γίνει αποδεκτό ότι ορισμένα ερευνητικά αποτελέσματα προς υποστήριξή της ενδεχομένως να μην είναι διαθέσιμα έως τότε. Η Επιτροπή των Περιφερειών τονίζει και πάλι ότι τάσσεται υπέρ μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής και όχι μιας δέσμης ασύνδετων ειδικών συστατικών στοιχείων περί πιέσεων/ εδαφών/περιφερειών/αντιδράσεων. Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο οι κανόνες που ισχύουν στους δήμους και τις περιφέρειες όσο και τα κριτήρια που απορρέουν από αυτούς

3.6.2. Δεν διαγράφεται συγκεκριμένος χρονικός ορίζοντας για την εφαρμογής της στρατηγικής αυτής. Στην ιδανικότερη περίπτωση, η στρατηγική θα πρέπει να έχει, τουλάχιστον δεκαετή, διάρκεια για να καθίσταται δυνατός ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και να περιλαμβάνει δέσμευση ότι θα περάσει από την απλή προστασία στην ουσιαστική αποκατάσταση και στην προετοιμασία περαιτέρω συμβουλευτικού ή κανονιστικού υλικού, βάσει των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης και της ανάλυσης της αποτελεσματικότητας των δράσεων. Για το λόγο αυτό, μια δεκαετής στρατηγική απαιτεί σαφώς μια ενδιάμεση αναθεώρηση.

3.6.3. Το στρατηγικό πλαίσιο για την εδαφική προστασία που θα οδηγήσει μακροπρόθεσμα στην εδαφική αποκατάσταση, θα επιβάλει στις υποψήφιες χώρες να διατηρήσουν τα από οικολογική άποψη αξιόλογα στοιχεία των πρακτικών διαχείρισης των εδαφών και των γαιών που εφαρμόζουν, ενώ ταυτόχρονα θα αποτρέψει κάθε κίνδυνο υποβάθμισης που θα οφείλεται στους αυξημένους ρυθμούς ανάπτυξης μετά την προσχώρησή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι υποψήφιες χώρες αντιμετωπίζουν επίσης σημαντικά χρόνια προβλήματα μόλυνσης και υποβάθμισης των εδαφών, τα οποία χρήζουν επίλυσης και εξέτασης στο πλαίσιο ενός συνεχούς προγράμματος ανάλυσης των κινδύνων, πολυετούς διάρκειας.

Βρυξέλλες, 12 Φεβρουαρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Albert Bore

(1) ΕΕ C 357 της 14.12.2001, σ. 44.