Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές»

(98/C 407/09)

Στις 15 Μαΐου 1998 και σύμφωνα με το Άρθρο 100Α της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα βιομηχανίας, εμπορίου, βιοτεχνίας και υπηρεσιών, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 8 Ιουλίου 1998 με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Malosse.

Κατά την 357η σύνοδο ολομέλειας της 9ης και 10ης Σεπτεμβρίου 1998 (συνεδρίαση της 10ης Σεπτεμβρίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και σύστασεις

1.1. Λαμβάνοντας υπόψη:

1.1.1. τις αρνητικές συνέπειες των καθυστερήσεων πληρωμών και των παρατεταμένων προθεσμιών εξόφλησης, οι οποίες επιβαρύνουν ιδίως τις ΜΜΕ και έχουν ολέθριες επιπτώσεις στην απασχόληση,

1.1.2. την έλλειψη αποτελεσμάτων μετά από τη σύσταση του Συμβουλίου της 12ης Μαΐου 1995 (),

1.1.3. την ύπαρξη λόγων διαρθρωτικού χαρακτήρα, και ιδιαίτερα μίας «νοοτροπίας καθυστέρησης των πληρωμών», σε ορισμένα κράτη μέλη, καθώς και την εσκεμμένη στάση ορισμένων δημοσίων αρχών και οικονομικών παραγόντων,

1.1.4. τις διαταραχές που προκαλούνται στην ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς,

1.2. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή:

1.2.1. Εγκρίνει την αρχή μιας ευρωπαϊκής οδηγίας για τις προθεσμίες πληρωμών.

1.2.2. Υποστηρίζει πλήρως το σχέδιο στον τομέα των δημόσιων αγορών. Η υποχρέωση της παροχής πληροφοριών, βάσει των ανακοινώσεων που δημοσιεύονται στην ΕΕ των ΕΚ, και η θέσπιση διατάξεων για τους υπεργολάβους και την «πλήρη αποζημίωση» των πιστωτών θα συμπληρώσουν καταλλήλως τις προτάσεις αυτές. Η ανώτατη προθεσμία των 60 ημερών ανά σύμβαση θα πρέπει να μειωθεί σε 45 και κατόπιν σε 30 ημέρες και τα μέτρα αυτά θα πρέπει να εφαρμοσθούν στα Ευρωπαϊκά Όργανα.

1.2.3. Ζητά την ενίσχυση των προτάσεων σχετικά με τις διεπιχειρησιακές σχέσεις, προκειμένου να αντιμετωπισθούν πραγματικά οι διαρθρωτικές αιτίες των καθυστερήσεων και των υπερβολικών προθεσμιών εξόφλησης. Βάσει της οδηγίας, τα πιο εκτεθειμένα κράτη μέλη θα πρέπει, συνεπώς, να κληθούν να προβλέψουν ειδικές κανονιστικές διατάξεις, που θα εφαρμόζονται στις συμβάσεις, να ενισχύσουν τη νομοθεσία τους έναντι ασυνήθιστα παρατεταμένων προθεσμιών, να συστήσουν τη διαφάνεια των συμβάσεων, μέσω της αναφοράς των προθεσμιών και των όρων πληρωμής, και να διευκολύνουν την παραχώρηση δικαιώματος είσπραξης τόκων σε τρίτους για τις ΜΜΕ.

1.2.4. Προτείνει να συμπεριληφθεί μια ρήτρα για την επανεξέταση της οδηγίας, εντός τριών ετών, και να προβλεφθεί η δυνατότητα καθιέρωσης μιας ανώτατης προθεσμίας, που θα εφαρμόζεται στις συμβάσεις όταν δεν υπάρχουν απτά αποτελέσματα.

1.2.5. Υπογραμμίζει τη σημασία υπόδειξης διαδικασιών προσφυγής η πρόσβαση στις οποίες να είναι απλή και η εκτέλεσή τους ταχεία, και καλεί την Επιτροπή να τελειοποιήσει τις προτάσεις της προς την κατεύθυνση αυτή.

1.2.6. Προτείνει τη σύσταση μιας συμβουλευτικής επιτροπής, στην οποία θα έχουν πρόσβαση τα ενδιαφερόμενα μέρη και η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει με τη βοήθεια της ΟΚΕ.

2. Παρουσίαση του σχέδιου της Επιτροπής

2.1. Εισαγωγή

2.1.1. Η Επιτροπή δικαιολογεί τη νομοθετική παρέμβασή της για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών με βάση το γεγονός ότι οι τελευταίες αποτελούν βασικό παράγοντα πτώχευσης των επιχειρήσεων, ιδίως των ΜΜΕ. Τονίζει ορθώς τις επιπτώσεις που έχει η κατάσταση αυτή για την απασχόληση.

2.1.2. Ενώ διαπιστώνει τη συνέχιση της παράτασης των προθεσμιών πληρωμής και τη μη τήρηση εκ μέρους των οφειλετών των συμβατικών τους υποχρεώσεων όσον αφορά τις πληρωμές, η Επιτροπή θεωρεί ανεπαρκή τα μέτρα που έχουν λάβει τα κράτη μέλη για την επίλυση του προβλήματος αυτού, παρά τη σύσταση που υιοθέτησε το Συμβούλιο στις 12 Μαΐου 1995.

2.1.3. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή αποφάσισε να προτείνει μία οδηγία που να ισχύει για τις καθυστερήσεις πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων του ιδιωτικού τομέα, καθώς επίσης και όσον αφορά τις κρατικές προμήθειες.

2.2. Συνέπειες στην ενιαία αγορά και στην αρχή της επικουρικότητας

2.2.1. Οι καθυστερήσεις πληρωμών, καθώς επίσης και η ποικιλομορφία των νομοθεσιών που τις διέπουν (νόμιμο δικαίωμα σε τόκους υπερημερίας, διαδικασίες προσφυγής σε δικαστήρια, αποζημίωση του κόστους είσπραξης των οφειλών) μπορεί να παρεμποδίσουν την ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων και υπηρεσιών στην ενιαία αγορά και ενδέχεται να προκαλέσουν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού.

2.2.2. Στο σχέδιο δράσης για την ενιαία αγορά, που περιλαμβανόταν στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Δουβλίνου, η μείωση των καθυστερήσεων πληρωμών χαρακτηριζόταν ως βασική προτεραιότητα προκειμένου να διασφαλιστεί η πλήρης αξιοποίηση των οφελών της ενιαίας αγοράς πριν από την έναρξη της τρίτης φάσης της ΟΝΕ, και προτεινόταν ένα σχέδιο οδηγίας για το θέμα αυτό.

2.2.3. Η ανεπάρκεια των δράσεων που έχουν αναλάβει τα κράτη μέλη, ενόψει των συνεχιζόμενων δυσμενών επιπτώσεων των καθυστερήσεων πληρωμών, δικαιολογεί, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας (άρθρο 3 Β), μία παρέμβαση σε κοινοτικό επίπεδο με τη μορφή οδηγίας, ώστε να επιτευχθεί κατά πιο ικανοποιητικό τρόπο ο στόχος της καταπολέμησης των καθυστερήσεων πληρωμών στην ενιαία αγορά.

2.2.4. Η προτεινόμενη οδηγία δεν έχει ως στόχο την πλήρη εναρμόνιση των εθνικών νομοθεσιών, αλλά την εφαρμογή των ελάχιστων απαιτήσεων και την αμοιβαία αναγνώριση ορισμένων διατάξεων, συμφωνεί δε ως προς το σημείο αυτό με την αρχή της αναλογικότητας που διέπει την εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας (άρθρο 3 Β, παράγραφος 3).

2.3. Οι συνέπειες των καθυστερήσεων πληρωμών στις ΜΜΕ

2.3.1. Οι ΜΜΕ υφίστανται τις κυριότερες συνέπειες των καθυστερήσεων πληρωμών λόγω της εύθραυστης οικονομικής τους κατάστασης και της αποδυνάμωσης της ανταγωνιστικής τους ικανότητας (οικονομική εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό προμηθευτών και μειονεκτική θέση έναντι των μεγάλων επιχειρήσεων των οποίων είναι υπεργολάβοι). Εξαιτίας της κατάστασης αυτής, οι ΜΜΕ υποβάλλονται σε σημαντικές χρηματοοικονομικές δαπάνες για την κάλυψη των ταμειακών τους αναγκών (βραχυπρόθεσμα τραπεζικά δάνεια ή ακάλυπτες πιστώσεις με υψηλά επιτόκια), αλλά και σε διοικητικές δαπάνες για την είσπραξη των οφειλών τους.

2.3.2. Οι ΜΜΕ θα είναι εκείνες που θα ωφεληθούν περισσότερο από μία αποτελεσματική κοινοτική νομοθεσία στον τομέα των καθυστερήσεων πληρωμών. Συγκεκριμένα, το παράδειγμα των σκανδιναβικών χωρών, που επιβάλλουν υψηλούς νόμιμους τόκους υπερημερίας για τις καθυστερήσεις πληρωμών, δείχνει ότι οι ΜΜΕ ωφελήθηκαν από τη σχετική νομοθεσία. Πράγματι, σε γενικές γραμμές, οι οφειλές τρίτων στις ΜΜΕ είναι πολύ υψηλότερες από τις οφειλές των ΜΜΕ έναντι μεγάλων επιχειρήσεων.

2.3.3. Για να αξιοποιηθούν πλήρως τα οφέλη από την ενιαία αγορά, οι ΜΜΕ πρέπει να είναι σε θέση να επωφεληθούν από απλουστευμένες και ταχείες διαδικασίες είσπραξης των οφειλών.

2.4. Ο δημόσιος τομέας

2.4.1. Οι καθυστερήσεις πληρωμών εκ μέρους του δημόσιου τομέα (δημόσιες υπηρεσίες, αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης, κρατικοί οργανισμοί), είναι συχνές σε ορισμένα κράτη. Η κατάσταση αυτή είναι απαράδεκτη για φορείς που είναι υποχρεωμένοι να ενθαρρύνουν όλους τους οικονομικούς παράγοντες να βελτιώσουν την πρακτική που εφαρμόζουν όσον αφορά τις προθεσμίες πληρωμών, ιδίως τη στιγμή κατά την οποία έχουν σημαντική οικονομική βαρύτητα λόγω του όγκου των αγορών που πραγματοποιούν.

2.5. Πρόσφατες πρωτοβουλίες

2.5.1. Μετά τη σύσταση της 12ης Μαΐου 1995 σχετικά με τις προθεσμίες πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές, όπου προτεινόταν στα κράτη μέλη να βελτιώσουν τη διαφάνεια των προθεσμιών πληρωμής, ακολούθησε ανακοίνωση στις 9 Ιουλίου 1997 (), στην οποία συναγόταν το συμπέρασμα ότι ελάχιστα κράτη είχαν υιοθετήσει τα μέτρα που αποσκοπούσαν στη βελτίωση της κατάστασης των επιχειρήσεων στον τομέα αυτό, ενώ παράλληλα παρατείνονταν περαιτέρω οι προθεσμίες πληρωμών (15 μέρες καθυστέρησης κατά μέσο όρο το 1996).

2.5.2. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή προτείνει την αρχή της θέσπισης μίας οδηγίας, έχοντας την υποστήριξη του μεν Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από το 1996, της δε Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής από το 1997 (). Η ΟΚΕ είχε εκφράσει την επιθυμία να θεσπιστούν, για το δημόσιο τομέα, μέγιστες προθεσμίες πληρωμής και η καταβολή τόκων υπερημερίας.

2.5.3. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν υιοθετήσει νόμους για την καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών και των υπερβολικά μεγάλων προθεσμιών. Η γαλλική νομοθεσία ορίζει μια ανώτατη προθεσμία για τα αλλοιώσιμα προϊόντα διατροφής, ενώ η ιταλική νομοθεσία καθορίζει ανώτατη προθεσμία για τις σχέσεις υπεργολαβίας, και η ισπανική νομοθεσία επιβάλλει στον αγοραστή εγγυήσεις πληρωμής για διακανονισμούς που υπερβαίνουν τις 60 και 120 ημέρες. Πολύ πρόσφατα, το 1998, η Κυβέρνηση του Η.Β. υιοθέτησε νόμο που επιφέρει ενδιαφέρουσες καινοτομίες, και συγκεκριμένα τη δυνατότητα επαναπροσδιορισμού από το δικαστήριο μιας ασυνήθιστα μακράς προθεσμίας σε καθυστέρηση πληρωμής και τη δυνατότητα να παραχωρεί μια ΜΜΕ οφειλέτης τα δικαιώματα είσπραξης τόκων σε τρίτους.

2.6. Διαβούλευση

2.6.1. Μετά από τις γραπτές διαβουλεύσεις και τη δημόσια ακρόαση που διοργάνωσε η Επιτροπή στα πλαίσια της ανακοίνωσης της 9ης Ιουλίου 1997, η ιδέα να θεσπιστεί κοινοτική νομοθεσία για τις καθυστερήσεις πληρωμών έτυχε ευνοϊκής υποδοχής εκ μέρους της πλειοψηφίας των εθνικών και ευρωπαϊκών ενώσεων που εκπροσωπούν επιχειρήσεις, δικηγόρους και οργανισμούς είσπραξης οφειλών.

3. Γενικές παρατηρήσεις της ΟΚΕ

3.1. Η ΟΚΕ επικροτεί την αρχή μίας πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την καταπολέμηση των παρατεταμένων προθεσμιών εξόφλησης και των καθυστερήσεων πληρωμής.

3.2. Προηγούμενες θέσεις που υιοθέτησε η ΟΚΕ: η ΟΚΕ, στη γνωμοδότησή της για το «Έγγραφο εργασίας της Επιτροπής σχετικά με τις προθεσμίες πληρωμής στις εμπορικές συναλλαγές» (), έλαβε θέση σχετικά με το θέμα που μπορεί να συνοψισθεί σε τρία σημεία:

3.2.1. Επικροτούνται οι συστάσεις προς τα κράτη μέλη, υπό την επιφύλαξη της συμβατικής ελευθερίας, κυρίως όσον αφορά τη διαφάνεια των όρων πληρωμής και την τήρησή τους, την αυστηρή τήρηση των συμφωνούμενων προθεσμιών χωρίς ανάγκη επιστολών για την εξόφληση των χρεών, την άμεση εφαρμογή τόκων υπερημερίας από την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας πληρωμής, τη διακριτική ευχέρεια καθορισμού τόκων υπερημερίας σε επίπεδο ανάλογο με εκείνο του επιτοκίου της αγοράς, την ισχύ των ποινικών ρητρών, την προσφυγή σε διαιτησία και τη θέσπιση συνοπτικών διαδικασιών επιταγής πληρωμών.

3.2.2. Εκφράζονται ανησυχίες για τις δυσκολίες εκτέλεσης σε ένα κράτος μέλος ενός εκτελεστήριου τίτλου που έχει εκδοθεί από δικαστήρια ενός άλλου κράτους μέλους.

3.2.3. Ζητείται μία περιοριστική ρύθμιση, με τη μορφή ευρωπαϊκής οδηγίας, όσον αφορά τις καθυστερήσεις πληρωμών στις δημόσιες αγορές.

3.3. Η θέση αυτή επιβεβαιώνεται, στον τομέα των δημόσιων αγορών, με τη γνωμοδότηση της ΟΚΕ που υιοθετήθηκε στις 29 Μαΐου 1997, με θέμα «Πράσινη Βίβλος για τις δημόσιες αγορές στην Ευρωπαϊκή Ένωση: σκέψεις για το μέλλον» ().

3.3.1. Με τη γνωμοδότηση αυτή, η ΟΚΕ τάχθηκε σαφώς υπέρ των μέγιστων προθεσμιών πληρωμής και τόκων υπερημερίας για τις δημόσιες αρχές. Η Επιτροπή αναφέρεται στη γνωμοδότηση αυτή στις αιτιολογικές σκέψεις της πρότασης (η γνωμοδότηση της ΟΚΕ σχετικά με τις δημόσιες αγορές αποτελεί την 4η αιτιολογική σκέψη της πρότασης).

3.4. Όσον αφορά τις ιδιωτικές συναλλαγές, η Επιτροπή απάντησε στις ανησυχίες της ΟΚΕ με τη σύσταση που υιοθέτησε στις 12 Μαΐου 1995 (). Ωστόσο, οι πιο πρόσφατες στατιστικές δείχνουν ότι η κατάσταση όσον αφορά τις προθεσμίες πληρωμής αντί να βελτιώνεται, έχει επιδεινωθεί από το 1996 και μετά. Κατά το έτος αυτό σημειώθηκε εκ νέου αύξηση των προθεσμιών πληρωμής, σύμφωνα με τις έρευνες που διενήργησε η Επιτροπή. Ωστόσο, πρέπει να διερωτηθεί κανείς όχι για το κατά πόσον είναι πραγματική η τάση αυτή, που επιβεβαιώθηκε γενικά από πολλές σφυγμομετρήσεις στις οποίες συμμετείχαν διευθυντικά στελέχη επιχειρήσεων, αλλά για τη διεξοδικότητα της τελευταίας μελέτης που αναφέρει η Επιτροπή (). Τονίζεται επίσης το γεγονός ότι η μελέτη αυτή δεν εμβαθύνει στις πραγματικές αιτίες της επιδείνωσης της κατάστασης αυτής.

3.5. Κύριες αιτίες για τις προθεσμίες και τις καθυστερήσεις πληρωμών: πριν από την επίλυση ενός προβλήματος είναι βασικό να είναι γνωστά τα ακριβή αίτια που το προκαλούν. Όσον αφορά το παρόν ζήτημα, χρειάζεται να γίνει διάκριση μεταξύ των συγκυριακών και των διαρθρωτικών αιτίων. Η συγκυριακή επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας αποτελεί ένα παράγοντα που εγκυμονεί κινδύνους, όπως καταδεικνύουν τα τελευταία συνολικά αποτελέσματα της εξέλιξης των προθεσμιών πληρωμής, η οποία ήταν παράλληλη με την οικονομική εξέλιξη (επιδείνωση της κατάστασης το 1996, βελτίωση το 1997). Πράγματι, σε μια περίοδο δυσχερειών, οι επιχειρήσεις προσπαθούν να «κερδίσουν χρόνο». Εξάλλου, σε περίοδο κρίσης, συχνά παρατηρείται μια αύξηση του κόστους της πίστης, πράγμα που μπορεί να ενθαρρύνει ορισμένους οικονομικούς παράγοντες να χρησιμοποιήσουν τις προθεσμίες πληρωμής ως υποκατάστατα τραπεζικών πιστώσεων. Διαπιστώνεται όμως ότι υπάρχουν δύο πιο ανησυχητικές, διαρθρωτικές αιτίες για την παράταση των προθεσμιών: αφενός, η εσκεμμένη στάση ορισμένων οικονομικών παραγόντων, η οποία είναι ακόμη λιγότερο δικαιολογημένη όταν πρόκειται για δημόσιες αρχές ή μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις και επιχειρήσεις διανομής και, αφετέρου, η «νοοτροπία της καθυστέρησης των πληρωμών», που αναπτύσσεται δυστυχώς τα τελευταία χρόνια σε ορισμένα κράτη μέλη και τείνει να καταστεί πάγια οικονομική πρακτική.

3.6. Οι προθεσμίες πληρωμής πρέπει να υπολογίζονται στο εξής με γνώμονα τους κινδύνους και όχι μόνο την ταμειακή ρευστότητα. Στην ουσία, οι διεπιχειρησιακές πιστώσεις είναι λιγότερο δυσμενείς από την αδυναμία ελέγχου των κινδύνων που προκύπτει πάρα πολύ συχνά. Για το λόγο αυτό, εστιαζόμενη στην καταπολέμηση των καθυστερήσεων πληρωμών, η Επιτροπή ορθώς επιφυλάσσει ειδική μεταχείριση στις καθυστερήσεις πληρωμών που αποτελούν πολύ πιο ανησυχητικό φαινόμενο εκτροπής. Ωστόσο, η ύπαρξη ασυνήθιστα παρατεταμένων συμβατικών προθεσμιών αποτελεί επίσης ένα κίνδυνο για την οικονομία, ιδίως όταν οι δημόσιες αρχές εξασφαλίζουν, με ευνοϊκούς όρους, δωρεάν πιστώσεις από τις επιχειρήσεις και μεταφέρουν κατ'αυτό τον τρόπο στον ιδιωτικό τομέα τις δημοσιονομικές προσαρμογές που τους επιβάλλει η Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Οι ασυνήθιστα μακρές συμβατικές προθεσμίες αποτελούν επίσης ενδείξεις μιας χαλαρής κοινωνικής στάσης και είναι συχνά αποτέλεσμα καταχρήσεων δεσπόζουσας θέσης, των οποίων τα θύματα είναι οι μικρές επιχειρήσεις. Συνεπώς, είναι σκόπιμο να τροποποιηθεί ο τίτλος της σημερινής πρότασης οδηγίας για να καταστεί εμφανής, εκτός από το στόχο της καταπολέμησης των καθυστερήσεων πληρωμής, και ο στόχος της μείωσης των προθεσμιών πληρωμής.

3.7. Η ΟΚΕ δεν μπορεί παρά να εκφράσει τις ανησυχίες της για την κατάσταση αυτή, κυρίως δε για τις αρνητικές συνέπειες που έχουν οι πρακτικές αυτές τόσο για τις ΜΜΕ, που βρίσκονται συχνά σε επισφαλή κατάσταση από άποψη ταμειακής ρευστότητας, όσο και για την απασχόληση που εξαρτάται από αυτές. Η ΟΚΕ δεν μπορεί παρά να εκφράσει τη βαθιά της απογοήτευση για τη χαλαρή και ανεύθυνη στάση των δημόσιων αρχών, που επιβάλλουν υπερβολικές προθεσμίες εξόφλησης ή πληρώνουν τις οφειλές στους προμηθευτές τους με μεγάλη καθυστέρηση. Οι δημόσιες αρχές, που θα πρέπει να δίδουν το παράδειγμα, αποτελούν με τον τρόπο αυτό την πηγή ενός κακού, το οποίο οι ίδιες αναμένουν να επανορθωθεί με νομοθετικά μέτρα. Για το συγκεκριμένο αυτό θέμα, η ΟΚΕ είχε τονίσει ότι, εάν απαιτηθεί νομοθεσία για το θέμα αυτό, οι δημόσιες αρχές θα πρέπει να αρχίσουν να εφαρμόζουν οι ίδιες τις δεσμευτικές διατάξεις.

3.8. Η πρόταση οδηγίας δεν περιλαμβάνει όλους τους προσανατολισμούς που αναπτύχθηκαν στη γνωμοδότηση που εξέδωσε η ΟΚΕ το 1993 () και στη σύσταση της 12ης Μαΐου 1995 σχετικά με το στόχο της βελτίωσης της διαφάνειας των τιμών στις εμπορικές συμβάσεις. Ωστόσο, η αρχή της συμβατικής ελευθερίας τηρείται στην παρούσα πρόταση, δεδομένου ότι καθιερώνεται μια προθεσμία αναφοράς για τις διεπιχειρησιακές σχέσεις - πέρα από την οποία επιβάλλονται τόκοι υπερημερίας - η οποία ισχύει μόνο όταν δεν υπάρχουν άλλες συμβατικές διατάξεις.

3.9. Το παράδειγμα των σκανδιναβικών χωρών δείχνει ότι, μεσοπρόθεσμα, μέσω ενός μέτρου αυτού του τύπου, παρατηρήθηκε μία γενική μείωση των προθεσμιών εξόφλησης και των καθυστερήσεων, ιδίως για τις ΜΜΕ. Πρέπει ωστόσο να διερωτηθεί κανείς για τα αρνητικά αποτελέσματα που ενδέχεται να προκύψουν βραχυπρόθεσμα, όπως πιέσεις από τις μεγάλες επιχειρήσεις για την επιβολή μεγαλύτερων προθεσμιών στις συμβάσεις, ταμειακά προβλήματα για τις μικρές εμπορικές επιχειρήσεις ..., καθώς και για την πραγματική αποτελεσματικότητα των διατάξεων που δεν θα έχουν άμεσο αντίκτυπο στις συμβατικές σχέσεις, βάσει των οποίων, οι πρακτικές του καθορισμού ασυνήθιστα μακρών προθεσμιών έχουν γενικευθεί σε ορισμένες χώρες.

3.10. Πρόταση για την ενίσχυση της πρότασης της Επιτροπής: ο αγώνας για την αποφυγή της καθυστέρησης πληρωμών ανταποκρίνεται στις ανησυχίες του κοινού λόγω των ζημιών που προκαλούνται στην ευρωπαϊκή οικονομία και των περιπτώσεων κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης. Ούτως ή άλλως, ο στόχος της οδηγίας αυτής πρέπει συνεπώς να είναι η σμίκρυνση των προθεσμιών, ακόμη και στην περίπτωση συμβατικών σχέσεων. Πρέπει να είναι δυνατό να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα της οδηγίας που προτείνει η Επιτροπή, χωρίς να θίγεται η αρχή της συμβατικής ελευθερίας, προκειμένου να καταστεί πιο δραστική η αντιμετώπιση των διαρθρωτικών αιτίων για τις υπερβολικές προθεσμίες.

Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, η ΟΚΕ προτείνει να συμπεριληφθούν στην πρόταση της Επιτροπής οι ακόλουθες διατάξεις:

3.10.1. Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, τα κράτη μέλη, τα οποία και αφορά άμεσα το πρόβλημα, πρέπει να κληθούν να προβλέψουν κανονιστικές διατάξεις που θα εφαρμόζονται στις συμβάσεις, προκειμένου να καλυφθούν οι τομείς όπου οι υπερβολικές προθεσμίες υπονομεύουν φανερά την ομαλή λειτουργία της αγοράς (διανομή αλλοιώσιμων τροφίμων, σχέσεις υπεργολαβίας...).

3.10.2. Για την προαγωγή της αποτελεσματικότητας, μετά την πάροδο τριετίας από την, ελεγχόμενη σε ετήσια βάση, εφαρμογή της οδηγίας και εφόσον δεν έχουν περιοριστεί σημαντικά οι προθεσμίες, πρέπει να προβλεφθεί στο κείμενο της παρούσας οδηγίας η υποχρέωση της τήρησης μιας ανώτατης προθεσμίας για τις συμβατικές σχέσεις, που θα εφαρμόζεται με σταδιακό τρόπο.

3.10.3. Για την εξασφάλιση διαφάνειας, τα κράτη μέλη πρέπει να κληθούν να ενισχύσουν όλες τις διατάξεις που αποσκοπούν στη διαφάνεια των συναλλαγών (στις συμβάσεις, στους γενικούς όρους πώλησης ...), με υποχρεωτική αναφορά των προθεσμιών πληρωμής και των ενδεχόμενων τόκων υπερημερίας.

3.10.4. Για να υπάρξει υγιής ανταγωνισμός, τα κράτη μέλη πρέπει να κληθούν να προβλέψουν διατάξεις, στον τομέα του δικαίου του ανταγωνισμού, όσον αφορά την καταπολέμηση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, με σκοπό την απαγόρευση καταχρηστικών ρητρών σε σχέση με ασυνήθιστα παρατεταμένες προθεσμίες πληρωμής που υπερβαίνουν το μέσο κύκλο πώλησης (δηλαδή τις 60 ημέρες), χωρίς νόμιμους λόγους. Ο ευρωπαίος νομοθέτης θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ως βάση τη νομοθεσία του ΗΒ που υιοθετήθηκε πρόσφατα και προτρέπει τους δικαστές να επαναπροσδιορίζουν τις ασυνήθιστα μεγάλες προθεσμίες (πάνω από τις εύλογες προθεσμίες που υπολογίζονται γενικά σε 30 ημέρες) σε καθυστερήσεις πληρωμής με δικαίωμα είσπραξης τόκων.

3.11. Άλλα θέματα που χρειάζεται να ληφθούν υπόψη: η ΟΚΕ διαπιστώνει, στο στάδιο αυτό, ότι η εν λόγω πρόταση δεν καλύπτει ορισμένες πτυχές του θέματος:

3.11.1. Το θέμα των δυσχερειών εφαρμογής, σε ένα κράτος μέλος, ενός εκτελεστού τίτλου που έχει εκδοθεί από δικαστήρια ενός άλλου κράτους μέλους κατά παράβαση των διατάξεων της σύμβασης των Βρυξελλών του 1968, η οποία δεν έχει κυρωθεί μέχρι σήμερα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανταποκρίνεται μεν εν μέρει στο εν λόγω ερώτημα, προτείνοντας την επιτάχυνση και την απλούστευση της διαδικασίας για τις διαφορές μικρών ποσών, αλλά δεν επιλύει το πρόβλημα που αντιμετωπίζει μια ΜΜΕ, δηλαδή τη δικαίωσή της από το δικαιοδοτικό όργανο ενός άλλου κράτους μέλους.

3.11.2. Την οργάνωση, στην Ευρώπη, δραστηριοτήτων είσπραξης των οφειλών: ελευθερία παροχής υπηρεσιών, κώδικας δεοντολογίας, άδειες και δικαίωμα εγκατάστασης. Θα μπορούσε, στο θέμα αυτό, να χρησιμοποιηθεί ως βάση η νομοθεσία του ΗΒ και να συσταθεί στα κράτη μέλη να καταστήσουν δυνατή, στα πλαίσια της νομοθεσίας τους, την παραχώρηση του δικαιώματος είσπραξης τόκων σε τρίτους. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορούσαν να ενθαρρυνθούν οι ΜΜΕ να χρησιμοποιούν τις εταιρείες κάλυψης με μικρότερο κόστος και, με την «αποκέντρωση της διαφοράς» να ελαχιστοποιούν τον κίνδυνο της επιβολής αντιποίνων εκ μέρους των μεγάλων επιχειρήσεων ή των αγοραστών του δημοσίου.

3.11.3. Τις σχέσεις με τους καταναλωτές, οι οποίες δεν καλύπτονται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Η ΟΚΕ αναγνωρίζει ότι πρόκειται για ένα ιδιαίτερο πρόβλημα. Ωστόσο, οι σχέσεις αυτές μπορούν να προσεγγιστούν από πολλές οπτικές γωνίες, όπως είναι η προστασία των καταναλωτών σε περίπτωση πτώχευσης μιας επιχείρησης, οι κοινωνικές συνέπειες της υπερχρέωσης, ή η προστασία των επιχειρήσεων σε περίπτωση αφερεγγυότητας ή η προστασία από τη συμπεριφορά των καταναλωτών: καθυστερήσεις στην απόδοση ποσών όσον αφορά κοινωνικές παροχές ή ασφαλίσεις. Η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προβλέψει την πραγματοποίηση μελετών για τα θέματα αυτά προκειμένου να κριθεί κατά πόσο είναι ενδεδειγμένο να συμπεριληφθούν στην οδηγία ορισμένες από τις σχέσεις με τους καταναλωτές, ή να καταρτιστούν ειδικές προτάσεις.

3.11.4. Την εφαρμογή της οδηγίας στα ευρωπαϊκά όργανα, η οποία, ενώ αποκλείεται για θεμιτούς θεσμικούς λόγους, θα ήταν πολιτικά σκόπιμη.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Άρθρο 1

Το σχέδιο οδηγίας καλύπτει τις καθυστερήσεις πληρωμών στις εμπορικές συναλλαγές τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα. Η ΟΚΕ επικροτεί τον προσανατολισμό αυτό, στο μέτρο που υπάρχει σαφής βούληση επιβολής περιορισμών σε όλους τους κρατικούς οργανισμούς, συμπεριλαμβανομένων και των αγορών που δεν καλύπτονται από τα πεδία εφαρμογής των ευρωπαϊκών οδηγιών για τις δημόσιες αγορές.

4.2. Άρθρο 3.1.α)

Η λύση που συνίσταται στον ορισμό μια προθεσμίας, πέρα από την οποία επιβάλλονται τόκοι υπερημερίας, εκτός και εάν υπάρχει διαφορετική πρόβλεψη στις συμβατικές διατάξεις, επιτρέπει στις επιχειρήσεις να διαθέτουν ένα στοιχείο αναφοράς που μπορεί μακροπρόθεσμα να έχει προειδοποιητική επίδραση και ενδέχεται επίσης να ενθαρρύνει τον προηγούμενο καθορισμό προθεσμιών και όρων πληρωμής κατά τη διάρκεια μίας συναλλαγής.

4.2.1. Η προθεσμία των 21 ημερών θεωρείται όχι αρκετά ρεαλιστική για τις χώρες που είναι συνηθισμένες σε πιο εύλογες προθεσμίες. Από την άλλη πλευρά, μια μεγαλύτερη προθεσμία δεν θα είναι κατανοητή στα κράτη όπου οι 21 ημέρες αντιστοιχούν στο μέσο όρο των προθεσμιών πληρωμής.

4.3. Ο προσδιορισμός του επιτοκίου υπερημερίας βάσει εκείνου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προσαυξημένου κατά ένα περιθώριο 8 εκατοστιαίων μονάδων, μπορεί να φανεί αυστηρός, αλλά, και στον τομέα αυτό, πρόκειται για ένδειξη αναφοράς, σε περίπτωση που κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται στη σύμβαση. Ωστόσο, το επιτόκιο αυτό εξακολουθεί να είναι κατά πολύ μικρότερο από τα συνήθη επιτόκια των ακάλυπτων τραπεζικών πιστώσεων που έχουν να αντιμετωπίσουν οι ΜΜΕ, και η ΟΚΕ το θεωρεί ρεαλιστικό και λογικό (το εν λόγω ποσοστό αναφοράς θα προσέγγιζε σήμερα το 1,1 % ανά μήνα), πολύ περισσότερο που τα ενδιαφερόμενα μέρη μπορούν να καθορίζουν μεταξύ τους πιο ελαστικές διατάξεις και τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν άλλες λεπτομέρειες εφαρμογής στις εθνικές νομοθεσίες τους.

4.4. Άρθρο 4

Η θέσπιση μιας κοινοτικής ρήτρας επιφύλαξης όσον αφορά την ιδιοκτησία θα επηρεάσει θετικά τις συμβατικές σχέσεις υπό την έννοια της μείωσης των καθυστερήσεων πληρωμών θέτοντας την εξόφληση ως όρο για τη μεταβίβαση της ιδιοκτησίας. Παρόλο που η ρήτρα επιφύλαξης της ιδιοκτησίας υφίσταται σε όλα τα κράτη μέλη, η εφαρμογή της διαφέρει. Έτσι, δεν θα πρέπει να μπορεί να αμφισβητείται παρά μόνο αν αυτό έχει συμφωνηθεί από τους ενδιαφερόμενους, ή με απλή δήλωση του πωλητή αν ο αγοραστής δεν έχει αντίρρηση. Επιπλέον, θα μπορεί να αμφισβητείται σε περίπτωση πτώχευσης. Τέλος, η υποχρέωση καταχώρησης σχετικής πράξεως σε μητρώα που προβλέπεται σε ορισμένα κράτη μέλη, μπορεί να θεωρηθεί ως εμπόδιο, ιδίως στις διασυνοριακές συναλλαγές. Θα πρέπει, επίσης, θα μπορούσαν να διευκρινιστούν στην οδηγία οι όροι εφαρμογής και χρησιμοποίησης της ρήτρας επιφύλαξης της ιδιοκτησίας, ώστε να προβλέπεται η χρησιμοποίησή της στην περίπτωση σειράς συμβάσεων. Τo άρθρο 4.2, δυνάμει του οποίου, το δικαίωμα παρακράτησης της κυριότητας περιορίζεται στις οφειλές που είναι πληρωτέες σε μια και μόνη δόση, χρειάζεται να διαγραφεί. Το δικαίωμα παρακράτησης της κυριότητας πρέπει να ισχύει μέχρι να εξοφληθεί πλήρως η οφειλή και στην περίπτωση που προβλέπεται στη σύμβαση μια πληρωμή με δόσεις. Για το λόγο αυτό, η ρήτρα που περιλαμβάνεται στο παράρτημα της οδηγίας για την απλούστευση του σχετικού θέματος πρέπει να αναδιατυπωθεί ως εξής: «Ο πωλητής παρακρατεί την κυριότητα των αγαθών μέχρι να εξοφληθεί πλήρως το τίμημά τους».

4.5. Άρθρα 5 και 6

Η Επιτροπή προτείνει τη βελτίωση ορισμένων δικαστικών διαδικασιών. Οι προτάσεις που διατυπώνει για την ταχεία διαδικασία εξόφλησης των μη αμφισβητούμενων χρεών και την απλουστευμένη νομική διαδικασία για τις οφειλές μικρού ύψους θα είναι οπωσδήποτε εξαιρετικά χρήσιμες για τις ΜΜΕ, δεδομένου ότι οι επιχειρήσεις θα έχουν έτσι τη δυνατότητα να προσφεύγουν σε ταχύτατες και μη δαπανηρές διαδικασίες. Για να υπάρξει εξέλιξη και χωρίς να αναμένεται η εναρμόνιση των διαδικασιών εκτέλεσης, η ΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προτείνει την αρχή σύμφωνα με την οποία οι τίτλοι που παρέχονται μέσω της επιταχυμένης διαδικασίας πρέπει να εκτελούνται αμέσως σε όλα τα κράτη μέλη, υπό τον όρο ο οφειλέτης να μην έχει προβάλει αντιρρήσεις.

4.5.1. Με μια μακροπρόθεσμη προοπτική, και χωρίς να τίθεται υπό αμφισβήτηση η σκοπιμότητα των προτάσεων όσον αφορά τα άρθρα 5 και 6, η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να συνεχίσει την εξέταση του θέματος της λήψης και της εκτέλεσης των αποφάσεων έτσι όπως το έχει αναπτύξει στην ανακοίνωσή της «Προς μια αυξημένη αποτελεσματικότητα κατά τη λήψη και την εκτέλεση των αποφάσεων εντός της Ευρώπης» της 31ης Ιανουαρίου 1998 (). Θα μπορούσε να εξεταστεί η αρχή μιας διαδικασίας που θα είναι ομοιόμορφη σε όλα τα κράτη μέλη και στα πλαίσια της οποίας οι ΜΜΕ θα ενάγουν τον οφειλέτη ενός άλλου κράτους μέλους σε δικαστήριο της δικής τους χώρας και θα λαμβάνουν έναν εκτελεστό τίτλο ακόμη και αν ο οφειλέτης αντιτίθεται σ' αυτό.

4.6. Άρθρα 5 και 6

Επειδή είναι γνωστό ότι η θέσπιση δεσμευτικών μέτρων δεν αρκεί πάντα για την αποφυγή των καθυστερήσεων πληρωμών στις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων, και ότι δεν γίνεται συχνά χρήση των ένδικων μέσων, θα ήταν ενδιαφέρον να αναπτυχθούν, πάντα στο πλαίσιο της προαναφερόμενης ανακοίνωσης της Επιτροπής, λύσεις που να ευνοούν διαπραγματεύσεις στα πλαίσια των συμβάσεων, όπως η διαιτησία ή η εξώδικη μεσολάβηση, αν ληφθούν υπόψη τα πολυάριθμα πλεονεκτήματα που αυτές παρουσιάζουν στις επιχειρηματικές σχέσεις (ταχύτητα, εμπιστευτικότητα, χαμηλό κόστος, έλεγχος της διαδικασίας, έλλειψη διατυπώσεων, ομοφωνία). Μία παρόμοια λύση θα ανταποκρινόταν άλλωστε στην επιθυμία που εξέφρασε η ΟΚΕ στη γνωμοδότησή της της 30ής Ιουνίου 1993 να ευνοηθεί η προσφυγή στη διαιτησία.

4.7. Άρθρα 7 και 8

Η Επιτροπή προτείνει επιτακτικά μέτρα για τις προθεσμίες πληρωμής που ισχύουν στις δημόσιες αγορές. Σήμερα, οι υποχρεώσεις που επιβάλλονται από τις οδηγίες για τις δημόσιες αγορές είναι αρκετά γενικές ώστε να επιτρέπουν στα κράτη μέλη να παρακάμπτουν τελικά την αρχή της διαφάνειας. Η υποχρέωση να ορίζονται στις συμβάσεις δημόσιων προμηθειών οι προθεσμίες και οι ημερομηνίες πληρωμής, καθώς επίσης και ο καθορισμός μιας υποχρεωτικής μέγιστης προθεσμίας πληρωμής εξήντα ημερών από την ημερομηνία έκδοσης του τιμολογίου, υπό την επιφύλαξη συντομότερων προθεσμιών που ενδέχεται να έχουν συμφωνήσει τα συμβαλλόμενα μέρη, ανταποκρίνονται στην επιθυμία που εξέφρασε η ΟΚΕ, στη γνωμοδότησή της της 7ης Μαΐου 1997 για την «Πράσινη Βίβλο σχετικά με τις δημόσιες αγορές στην Ευρωπαϊκή Ένωση: σκέψεις για το μέλλον», να ενισχυθούν οι υποχρεώσεις των αναθετουσών δημόσιων αρχών έναντι των ανάδοχων επιχειρήσεων όσον αφορά τη μείωση των προθεσμιών πληρωμής με τον καθορισμό μέγιστων προθεσμιών με την πρόβλεψη κυρώσεων σε περίπτωση καθυστέρησης.

4.7.1. Η ΟΚΕ είχε εκφράσει την επιθυμία να περιληφθεί ένα παρόμοιο μέτρο στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ρύθμισης των δημόσιων αγορών. Η προτεινόμενη οδηγία έχει το πλεονέκτημα να καλύπτει όλο το φάσμα των δημόσιων αγορών, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που έχουν μικρό μέγεθος και δεν καλύπτονται από τις οδηγίες για τις δημόσιες αγορές. Η ΟΚΕ εγκρίνει την προσέγγιση αυτή, εκφράζει την επιθυμία η ευρωπαϊκή πολιτική για τις δημόσιες αγορές, ιδίως στους τομείς της πληροφόρησης των ανάδοχων επιχειρήσεων και της κατάρτισης των αναθετουσών δημόσιων αρχών, να λαμβάνει υπόψη την υποχρέωση της συντόμευσης των προθεσμιών πληρωμής. Έτσι, στις ανακοινώσεις για τις δημόσιες συμβάσεις, που δημοσιεύονται στην ΕΕ των ΕΚ, θα ήταν δυνατό να καταστεί υποχρεωτική η γνωστοποίηση των συμβατικών προθεσμιών πληρωμών. Για τις επιχειρήσεις και τις κοινοτικές αρχές, αυτή θα ήταν μια εξαιρετική μέθοδος ελέγχου των πρακτικών των αγοραστών του δημοσίου τομέα.

4.7.2. Στον τομέα των δημοσίων αγορών, σε σχέση με τα μεγάλα έργα και τα μεγάλα ευρωπαϊκά δίκτυα, είναι ανάγκη να προβλεφθούν διατάξεις για τη διασφάλιση της σωστής διεκπεραίωσης και παραλαβής πριν από την πληρωμή. Από την άλλη πλευρά, οι όροι εφαρμογής της οδηγίας, και ιδίως το όφελος από τα μέτρα προστασίας (τόκοι υπερημερίας, ...), πρέπει να επεκταθούν στην αλυσίδα των υπεργολάβων που συμμετέχουν στα σχέδια.

4.8. Η οδηγία θα έπρεπε επίσης να διασαφηνίζει ότι, για τις δημόσιες αγορές, η προθεσμία των 60 ημερών λαμβάνει υπόψη τόσο τη διαδικασία έκδοσης εντάλματος (που εφαρμόζεται σε ορισμένες χώρες) όσο και τη διαδικασία πληρωμής. Σε όλες τις περιπτώσεις θα πρέπει να είναι υποχρεωτική η μέγιστη προθεσμία των 60 ημερών μετά την παραλαβή του τιμολογίου.

4.9. Η ΟΚΕ τονίζει ότι οι αγοραστές του δημοσίου πρέπει να υπόκεινται στους ίδιους κανόνες και υποχρεώσεις, όπως και οι επιχειρηματίες του ιδιωτικού τομέα. Πράγματι, δεν είναι ανεκτό, οι δημόσιες αρχές, λόγω κακής οργάνωσης ή δημοσιονομικών δυσχερειών, να μετακυλίουν στους επιχειρηματίες τις συνέπειες των δικών τους προβλημάτων. Επομένως, η οδηγία πρέπει να προβλέπει, στα άρθρα 7 και 8, το δικαίωμα του πιστωτή να αξιώσει «πλήρη αποζημίωση για οποιαδήποτε άλλη ζημία», όπως συμβαίνει με τις διατάξεις για τις διεπιχειρησιακές δοσοληψίες (άρθρο 3.1.ζ). Όσον αφορά τις προθεσμίες, αν οι εξήντα ημέρες για τις συμβάσεις θεωρηθούν ως ρεαλιστικός στόχος για τις λιγότερο άμεμπτες χώρες, η οδηγία πρέπει να προβλέψει ρήτρα αναθεώρησης ώστε η προθεσμία αυτή να μειωθεί σε 45 ημέρες και αργότερα σε 30 ημέρες.

4.10. Άρθρο 9

Εκτός από τη σύσταση επιτροπής εκπροσώπων των κρατών μελών, της οποίας η αντικειμενικότητα στον τομέα αμφισβητείται από το απλό γεγονός ότι τα μέλη της είναι ταυτόχρονα κριτές και κρινόμενοι, η ΟΚΕ τάσσεται υπέρ της σύστασης μιας συμβουλευτικής ομάδας, απαρτιζόμενης από εκπροσώπους των ενδιαφερόμενων κύκλων (βιομηχανία, ΜΜΕ, βιοτεχνία, εμπόριο, τράπεζες, καταναλωτές, δικηγόροι ...), που θα μπορούσε να αναπτύσσει δραστηριότητα παράλληλα με το Παρατηρητήριο της Ενιαίας Αγοράς που δημιούργησε η ΟΚΕ. Το καθήκον της ομάδας αυτής θα είναι να συμμετάσχει, μαζί με τα κράτη μέλη και την Επιτροπή, στην αξιολόγηση της επίδρασης της οδηγίας, ιδίως ενόψει της ενδεχόμενης ενίσχυσής της 3 χρόνια μετά την εφαρμογή της.

Βρυξέλλες, 10 Σεπτεμβρίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ L 127 της 10.6.1995, σ. 19.

() ΕΕ C 216 της 17.7.1997.

() ΕΕ C 287 της 22.9.1997.

() ΕΕ C 249 της 13.9.1993, σ. 21.

() ΕΕ C 287 της 22.9.1997, σ. 92.

() Σύσταση, ΕΕ L 127 της 10.6.1995, και Ανακοίνωση: ΕΕ C 144 της 10.6.1995.

() «European payments habits survey 1996» intrum justicia, Απρίλιος 1997.

() ΕΕ C 249 της 13.9.1993, σ. 21.

() ΕΕ C 33 της 31.1.1998, σ. 3.