[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 11.3.2010

COM(2010)84 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση σχετικά με τη συντελεσθείσα πρόοδο στη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς αερίου και ηλεκτρισμού

SEC(2010)251

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Έκθεση σχετικά με τη συντελεσθείσα πρόοδο στη δημιουργία της εσωτερικής αγοράς αερίου και ηλεκτρισμού

A. ΠΛΑΙΣΙΟ

Στα τέλη του 2008 και το 2009 η οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση έπληξε όλη την υφήλιο. Αυτό είχε άμεσο αντίκτυπο στη ζήτηση ενέργειας, προκαλώντας απρόβλεπτη πτώση των τιμών πετρελαίου στις διεθνείς αγορές. Η πτώση είχε, ακολούθως, αντίκτυπο στο φυσικό αέριο και στην ηλεκτρική ενέργεια.

Μια διαμάχη μεταξύ δύο εταιρειών εκτός της ΕΕ (της ρωσικής Gazprom και της ουκρανικής Naftogaz) οδήγησε σε μια άνευ προηγουμένου κρίση στον εφοδιασμό της ΕΕ με φυσικό αέριο. Η διακοπή της ροής φυσικού αερίου από τη Ρωσία, μέσω Ουκρανίας, προς την ΕΕ, μεταξύ 6ης και 20ής Ιανουαρίου 2009, έπληξε τα περισσότερα κράτη μέλη.

Το έτος 2009 ήταν επίσης σημαντικό επειδή, στις 13 Ιουλίου 2009, εγκρίθηκε η τρίτη δέσμη μέτρων για την εσωτερική αγορά ενέργειας[1]. Με την τρίτη δέσμη μέτρων ενισχύεται το απαιτούμενο κανονιστικό πλαίσιο για την πλήρη ενεργοποίηση του ανοίγματος της αγοράς, με όφελος τις χαμηλότερες δυνατές ενεργειακές τιμές, τη βελτίωση της ενεργειακής ασφάλειας και την αειφορία.

Στην παρούσα έκθεση[2] εξετάζεται ο τρόπος κατά τον οποίον οι ανωτέρω περιγραφόμενες εξελίξεις είχαν πέρυσι επιπτώσεις στους κλάδους της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού wαερίου και πώς ενδέχεται να επηρεάσουν τις εξελίξεις της αγοράς στο μέλλον.

B. ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΕ ΚΑΙΡΙΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΜΕΝΟΥΣΕΣ ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ

1. Εφαρμογή της νομοθεσίας

Για να ολοκληρωθεί η εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου και να προλειανθεί το έδαφος για την εφαρμογή της τρίτης δέσμης μέτρων, είναι σημαντικό να εφαρμόζονται σωστά οι διατάξεις των ισχυουσών οδηγιών[3]. Τον Ιούνιο 2009 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει εναντίον 25 κρατών μελών για θέματα ηλεκτρικής ενέργειας και εναντίον 21 κρατών μελών για θέματα φυσικού αερίου. Οι παραβιάσεις που διαπιστώθηκαν αφορούν κυρίως έλλειψη διαφάνειας, ανεπαρκείς προσπάθειες συντονισμού από τους διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς να καταστήσουν διαθέσιμη τη μέγιστη δυναμικότητα διασύνδεσης, απουσία περιφερειακής συνεργασίας, έλλειψη μέτρων επιβολής του νόμου από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών και έλλειψη κατάλληλων διαδικασιών επίλυσης διαφορών[4]. Τον Οκτώβριο 2009 η Επιτροπή κίνησε νέες διαδικασίες επί παραβάσει κατά δύο κρατών μελών, οι οποίες αφορούν τη διαμετακόμιση φυσικού αερίου και την αποθήκευση[5].

Αποτέλεσμα των διαδικασιών επί παραβάσει που κίνησε η Επιτροπή ήταν να καταδικαστούν η Σουηδία και το Βέλγιο από το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για εσφαλμένη εφαρμογή των διατάξεων που αφορούν τις αρμοδιότητες των εθνικών ρυθμιστικών αρχών όσον αφορά την τιμολόγηση των δικτύων[6]. Σε μια άλλη υπόθεση, καταδικάστηκε το Βέλγιο επειδή παρέλειψε να ορίσει διαχειριστή συστήματος μεταφοράς φυσικού αερίου[7].

Ταυτόχρονα, η Επιτροπή βοηθά τα κράτη μέλη να μεταφέρουν σωστά και έγκαιρα στο εσωτερικό τους δίκαιο τις νέες οδηγίες της τρίτης δέσμης (δηλαδή μέχρι τις 3 Μαρτίου 2011). Η Επιτροπή έχει δημοσιεύσει ερμηνευτικές σημειώσεις σχετικά με τον διαχωρισμό, τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές (ΕΡΑ), για θέματα αγοράς λιανικής και αποθήκευσης φυσικού αερίου[8].

2. Ενοποίηση της αγοράς

Σχήμα 1 - Μηνιαία μικτή κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ-27

[pic]

Πηγή : Ενεργειακά στατιστικά στοιχεία Eurostat

Η εμφανέστερη επίπτωση της οικονομικής κρίσης ήταν η σοβαρή μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας. Επί σειρά ετών η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ-27 παρέμεινε σχετικά σταθερή, αλλά μειώθηκε κατά 12% και 7% τον Απρίλιο και Μάιο, αντίστοιχα. Η κατανάλωση άρχισε έπειτα να ανακάμπτει, αλλά ήταν ακόμη σημαντικά χαμηλότερη απ’ ό,τι τα προηγούμενα έτη.

Η πτώση της κατανάλωσης φυσικού αερίου ήταν ακόμα σημαντικότερη. Μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου 2009, η κατανάλωση φυσικού αερίου (στην ΕΕ-27) μειώθηκε κατά περίπου ένα τέταρτο. Η πτώση αυτή οφείλεται εν μέρει στη διακοπή της παροχής φυσικού αερίου από τη Ρωσία μέσω Ουκρανίας, αλλά ακόμη και μετά την κρίση του Μαρτίου 2009, η κατανάλωση φυσικού αερίου στην ΕΕ-27 παρέμενε κατά 16% και πλέον χαμηλότερη από τα επίπεδα του Μαρτίου 2008.

Σχήμα 2 – Μηνιαία κατανάλωση φυσικού αερίου στην ΕΕ-27

[pic]

Πηγή : Ενεργειακά στατιστικά στοιχεία Eurostat

Ποσότητες και ρευστότητα στην αγορά χονδρικής

Σε σύγκριση με τις σημαντικές μειώσεις της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου κατά το πρώτο εξάμηνο 2009, στις περισσότερες αγορές χονδρικής πώλησης οι διατεθείσες ποσότητες συγκρατήθηκαν σε αρκετά ικανοποιητικό επίπεδο. Μολονότι, εν γένει, αυξήθηκε η ρευστότητα, η συναλλακτική δραστηριότητα στους κόμβους εμπορίας και τα χρηματιστήρια φυσικού αερίου της ΕΕ παραμένει αδύναμη συγκριτικά με τη συναλλακτική δραστηριότητα στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας. Στις αγορές παραγώγων ηλεκτρικής ενέργειας, η οικονομική κρίση φαίνεται να συνέβαλε στην αύξηση της στροφής προς εκκαθάριση των συναλλαγών ως μέσο για τη μείωση του κινδύνου αντισυμβαλλομένου. Θετική εξέλιξη απετέλεσε η ανάπτυξη των συναλλαγών στους κόμβους εμπορίας της Γερμανίας, λόγω της ολοκλήρωσης των ζωνών εξόδου και εισόδου φυσικού αερίου.

Μια άλλη τάση είναι η ενοποίηση των ευρωπαϊκών χρηματιστηρίων ηλεκτρικής ενέργειας. Τα χρηματιστήρια EEX (European Energy Exchange) και Powernext εγκαινίασαν από κοινού το χρηματιστήριο ηλεκτρικής ενέργειας άμεσης παράδοσης (spot) EPEX (European Power Exchange), που καλύπτει τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ελβετία, ενώ το χρηματιστήριο APX καλύπτει τις Κάτω Χώρες, το Βέλγιο και το Ηνωμένο Βασίλειο. Επιπλέον, τα χρηματιστήρια Nord Pool Spot, EPEX Spot και OMEL (Ισπανία) έχουν δρομολογήσει σχέδιο για πανευρωπαϊκή ζεύξη των τιμών. Χρηματιστήρια φυσικού αερίου δημιουργήθηκαν στην Αυστρία και τη Δανία, η δε Ιταλία σχεδιάζει να εγκαινιάσει χρηματιστήριο φυσικού αερίου στις αρχές του 2010.

Σχήμα 3 – Ρευστότητα στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας άμεσης παράδοσης (spot)

[pic]

Το κανονιστικό πλαίσιο για τις αγορές χονδρικής πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου προσελκύει ολοένα και μεγαλύτερη προσοχή. Όσον αφορά την ευρωπαϊκή κανονιστική ρύθμιση των χρηματοπιστωτικών και των ενεργειακών αγορών, εκφράζονται ανησυχίες ότι το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο για τις αγορές αυτές δεν εξασφαλίζει αποτελεσματική εποπτεία και επαρκή διαφάνεια. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο νομοθετικής πρωτοβουλίας στον τομέα αυτό, το 2010. Επιπλέον, η Επιτροπή έχει κινήσει τη διαδικασία για να εκδώσει απόφαση για τροποποίηση των επισυναπτόμενων στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1775/2005 κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τη διαφάνεια.

Επενδύσεις σε υποδομές

Στη δεύτερη επισκόπηση της ενεργειακής στρατηγικής[9], που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2008, καθορίζονται οι προτεραιότητες της ΕΕ στον τομέα της ενέργειας για τα επόμενα χρόνια. Προτεραιότητα για τις υποδομές φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας είναι η ανάπτυξη των δικτύων ενέργειας και, ιδίως, η αντιμετώπιση των διασυνοριακών στενώσεων, της συμφόρησης και των ελλειπουσών συνδέσεων υποδομών.

Το Ευρωπαϊκό Ενεργειακό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (ΕΕΠΑ) συμβάλλει στη διασφάλιση και επιτάχυνση των επενδύσεων στον τομέα της ενέργειας, και, ως εκ τούτου, έχει άμεσο αντίκτυπο στην οικονομία της ΕΕ και στην απασχόληση εντός αυτής. Επιπλέον, συμβάλλει στη βελτίωση της ασφάλειας του εφοδιασμού των πλέον ευάλωτων κρατών μελών και στη σύνδεση «ενεργειακών νησίδων» με την λοιπή αγορά ενέργειας της ΕΕ. Με αυτό το πρόγραμμα, το οποίο έχει εγκριθεί από το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο[10], προβλέπεται η διάθεση ποσού 2.365 δισεκατομμυρίων ευρώ για έργα διασύνδεσης στα δίκτυα φυσικού αερίου και στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας.

Το έργο που επιτελέστηκε στο πλαίσιο των περιφερειακών πρωτοβουλιών[11]

Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες για την ηλεκτρική ενέργεια επικεντρώθηκαν στη βελτίωση της διαχείρισης της συμφόρησης, της κατανομής και του υπολογισμού της δυναμικότητας, στην εναρμόνιση της διαφάνειας και στην ενοποίηση της εξισορρόπησης των αγορών. Στις χώρες της κεντρο-ανατολικής, της κεντρο-νότιας και της κεντρο-δυτικής περιφέρειας πρόκειται συντόμως να καθιερωθεί ενιαίο σύνολο κανόνων για τις δημοπρασίες σε περιφερειακό επίπεδο. Στην κεντρο-δυτική περιφέρεια, λειτουργεί πλέον ενιαίο γραφείο δημοπρασιών με βάση εναρμονισμένους κανόνες δημοπράτησης. Το επόμενο βήμα είναι να υλοποιηθεί η ζεύξη των αγορών με βάση τη ροή. Η ζεύξη των αγορών έχει επίσης καθιερωθεί στη διασύνδεση Γερμανίας-Δανίας και διερευνάται προς το παρόν η καθιέρωσή της στα σύνορα Ιταλίας-Σλοβενίας. Κοινοπραξία χρηματιστηρίων ενέργειας έχει αρχίσει τις δοκιμές αρχικού σχεδίου πανευρωπαϊκής ζεύξης τιμών.

Το Φόρουμ της Φλωρεντίας ενέκρινε τις εργασίες της Ομάδας Συντονισμού Έργων (PCG) για ανάπτυξη μοντέλου για τη διαπεριφερειακά εναρμονισμένη διαχείριση της συμφόρησης και, σε εύθετο χρόνο, το συντονισμό της σε πανενωσιακό επίπεδο, καθώς και τις εργασίες της PCG σχετικά με πρόταση για χάρτη πορείας, συμπεριλαμβανομένων συγκεκριμένων μέτρων. Οι μελλοντικές εργασίες θα επικεντρωθούν σε τρία σχέδια υλοποίησης, υπό την καθοδήγηση νέας ad hoc συμβουλευτικής ομάδας (AHAG).

Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες για το φυσικό αέριο επικεντρώθηκαν το 2009 σε πέντε προτεραιότητες: νέες δυναμικότητες διασύνδεσης, πρόσβαση σε χωρητικότητα αγωγών, διαφάνεια, διαλειτουργικότητα και ασφάλεια του εφοδιασμού. Στα εντυπωσιακότερα παραδείγματα της προόδου που επιτελέστηκε σε καθέναν από αυτούς τους τομείς προτεραιότητας συγκαταλέγονται: η προκήρυξη διαδικασίας «open season» για να εκτιμηθεί η ζήτηση στην αγορά και να κατανεμηθεί η δυναμικότητα στη διασύνδεση μεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας· η έναρξη λειτουργίας του βάθρου δευτεροβάθμιας χωρητικότητας στη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και τη Δανία, μέσω του οποίου προσφέρεται αμετάβλητη χωρητικότητα φυσικού αερίου την επόμενη ημέρα (day-ahead market)· η καθημερινή δημοσίευση πληροφοριών σχετικά με τη χωρητικότητα μεταφοράς και τη ροή στη βορειο-δυτική περιφέρεια· η διερεύνηση τρόπων για την ενίσχυση της αντίστροφης ροής εντός της νότιας-νοτιοανατολικής περιφέρειας· η σύναψη συμφωνιών για σημεία διασύνδεσης και συμφωνιών επιχειρησιακής εξισορρόπησης αποκλίσεων ποσοτήτων, καθώς και η εφαρμογή των ενιαίων επιχειρηματικών πρακτικών του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Διευκόλυνσης των Συναλλαγών Ενέργειας για το φυσικό αέριο (EASEE-Gas). Οι εργασίες για την ασφάλεια του εφοδιασμού επικεντρώθηκαν στη βελτίωση του επιπέδου ετοιμότητας των κρατών μελών και της πρόσβασης στην αποθήκευση καθώς και στην καθιέρωση αντίστροφων ροών.

Η πρόοδος που επιτεύχθηκε, σε διαφορετικό βαθμό, κατά την εφαρμογή των περιφερειακών πρωτοβουλιών για το φυσικό αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια αναμφίβολα συμβάλλει στην περαιτέρω ολοκλήρωση της αγοράς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα αποτελέσματα είναι αρκετά σημαντικά, για παράδειγμα στην κεντρο-δυτική περιφέρεια. Σε ορισμένους τομείς, όπως η εξισορρόπηση, φαίνεται να είναι πιο δύσκολο να επιτευχθούν πρακτικά βήματα προόδου, παρά τις συνεχείς προσπάθειες των ρυθμιστικών αρχών και των εμπλεκόμενων παραγόντων. Επιπλέον, η πρόοδος στις περισσότερες περιφέρειες ήταν ανεπαρκής για να επιτευχθεί πλήρης συμμόρφωση με τις διατάξεις των ισχυόντων κανονισμών για το φυσικό αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια, με αποτέλεσμα να κινηθούν διαδικασίες επί παραβάσει, τον Ιούνιο του 2009.

Ο μελλοντικός ρόλος των περιφερειακών πρωτοβουλιών

Η μελλοντική επιτυχία των περιφερειακών πρωτοβουλιών εξαρτάται από το κατά πόσο θα είναι σε θέση να προσαρμοστούν σε μια σειρά από προκλήσεις. Η πρώτη πρόκληση είναι να συνταιριάσει η «εκ των κάτω προς τα άνω» προσέγγιση των περιφερειακών πρωτοβουλιών με την περισσότερο «εκ των άνω προς τα κάτω» προσέγγιση της τρίτης δέσμης μέτρων, ιδίως όσον αφορά τη εκπόνηση του πλαισίου κατευθυντήριων γραμμών και των κωδίκων δικτύου. Δεύτερον, υπάρχει κίνδυνος αποκλίσεων αν διάφορες περιοχές εφαρμόσουν διαφορετικές λύσεις για την αντιμετώπιση παρόμοιων ζητημάτων. Για να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις, η Επιτροπή προτίθεται να εκδώσει ανακοίνωση σχετικά με τον μελλοντικό ρόλο και τη μορφή των περιφερειακών πρωτοβουλιών, που θα μπορούσαν να αφορούν θέματα, όπως: ανάπτυξη κοινού μοντέλου για τις αγορές, προσδιορισμό της κατάλληλης μορφής για τη συμμετοχή των εμπλεκομένων και ανάγκη για πολιτική στήριξη της περιφερειακής ολοκλήρωσης από τα κράτη μέλη.

Μια θετική εξέλιξη αποτελεί το γεγονός ότι τα κράτη μέλη καταβάλλουν όλο και περισσότερες προσπάθειες για την περιφερειακή ολοκλήρωση. Τον Ιούνιο του 2009, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οκτώ κράτη μέλη με ακτές στη Βαλτική Θάλασσα (Δανία, Γερμανία, Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία, Φινλανδία και Σουηδία) υπέγραψαν μνημόνιο συνεννόησης για Σχέδιο Διασύνδεσης των Ενεργειακών Αγορών της Βαλτικής (Baltic Energy Market Interconnection Plan, BEMIP). Τον Δεκέμβριο του 2009, υπεγράφη «Μνημόνιο συνεννόησης σχετικά με Φόρουμ για την ολοκλήρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας τις Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης» από την Αυστρία, την Τσεχική Δημοκρατία, τη Γερμανία, την Ουγγαρία, την Πολωνία, τη Σλοβακία και τη Σλοβενία.

3. Συγκέντρωση και παγίωση του κλάδου

Φαίνεται να υφίσταται ελαφρά τάση προς μείωση της συγκέντρωσης στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας όσον αφορά τη δυναμικότητα. Κατά την περίοδο αναφοράς δηλώθηκε μείωση του δείκτη Herfindahl-Hirschman (HHI) σε τουλάχιστον 10 κράτη μέλη. Αυτή η τάση ήταν ιδιαίτερα έντονη στο Βέλγιο, τη Σλοβενία και τη Σλοβακία – αν και η αγορά εξακολουθεί να παρουσιάζει υψηλό βαθμό συγκέντρωσης στο Βέλγιο και τη Σλοβακία. Η πρόοδος στην αγορά της Σλοβακίας οδήγησε σε χαμηλότερο επίπεδο συγκέντρωσης της αγοράς. Αυτή η πρόοδος είναι, κατά συνέπεια, ορατή σε μεμονωμένα κράτη μέλη και όχι στις περιφέρειες. Το υψηλό επίπεδο συγκέντρωσης στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η συγκέντρωση της αγοράς ήταν μέτρια σε επτά μόνο κράτη μέλη[12].

Στις αγορές χονδρικής πώλησης φυσικού αερίου, η συγκέντρωση παραμένει σε υψηλά επίπεδα. Σε δέκα κράτη μέλη, οι τρεις μεγαλύτεροι χονδρέμποροι κατέχουν μερίδιο αγοράς 90% και πλέον[13]. Το μερίδιο των τριών μεγαλύτερων επιχειρήσεων μειώθηκε σε πέντε μόνο κράτη μέλη (Βέλγιο, Γαλλία, Ουγγαρία, Ιταλία και Ισπανία). Αξιοσημείωτες αυξήσεις των συνολικών μεριδίων που κατέχουν στην αγορά οι τρεις μεγαλύτεροι προμηθευτές σημειώθηκαν στη Ρουμανία, και ιδίως στη Βουλγαρία (+57%)[14].

Όσον αφορά τη λιανική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, το μερίδιο που κατέχουν στην αγορά οι τρεις μεγαλύτερες επιχειρήσεις στο σύνολό της λιανικής αγοράς υπερέβαινε το 80% σε 14 κράτη μέλη[15]. Σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο αναφοράς, το μερίδιο που κατέχουν στην αγορά οι τρεις μεγαλύτερες επιχειρήσεις σε όλη την λιανική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας μειώθηκε σημαντικά στην Ουγγαρία και τη Σλοβενία. Στη Σλοβακία, το μερίδιο που κατέχουν στην αγορά οι τρεις μεγαλύτερες επιχειρήσεις αυξήθηκε κατά 25%, αν και το συνολικό μερίδιο αγοράς των τριών μεγαλύτερων επιχειρήσεων περιορίστηκε στο 60%. Για τις λιανικές αγορές φυσικού αερίου είναι δύσκολο να σχηματιστεί πραγματική εικόνα, λόγω της έλλειψης στοιχείων από 11 κράτη μέλη.

4. Τάσεις εξέλιξης των τιμών

Η τιμή του πετρελαίου στη διεθνή αγορά υπέστη τις επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Η τιμή του αργού Brent, από περίπου 92 ευρώ/βαρέλι (147 USD) τον Ιούλιο του 2008 κατήλθε στο κατώτατο επίπεδο των 27 ευρώ/βαρέλι (37 USD) στα τέλη του 2008, δηλαδή μειώθηκε κατά 70%. Η τιμή του αργού Brent αυξήθηκε έπειτα το 2009, παρά τη χαμηλή ζήτηση. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά τόσο τους επιβληθέντες από τον ΟΠΕΚ περιορισμούς στην προσφορά, όσο και τη βελτίωση του κλίματος στην αγορά. Έως τα μέσα του 2009, η τιμή διαπραγμάτευσης του αργού Brent κυμαινόταν στο ήμισυ περίπου της ανώτατης τιμής που είχε σημειωθεί τον Ιούλιο 2008.

Σχήμα 4 – Εξέλιξη της τιμής του Brent σε ευρώ/βαρέλι[16]

[pic]

Πηγή: Platts

Οι μεταβολές της τιμής πετρελαίου επηρεάζουν άμεσα τις τιμές χονδρικής πώλησης φυσικού αερίου, λόγω της σύνδεσης μεταξύ των τιμών πετρελαίου και των τιμών φυσικού αερίου σε πολλές μακροχρόνιες συμφωνίες προμήθειας φυσικού αερίου. Αυτές οι τιμές χονδρικής πώλησης φυσικού αερίου επηρεάζουν ακολούθως τις τιμές χονδρικής πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας.

Η οικονομική κρίση, η αύξηση της ανάντη χωρητικότητας ΥΦΑ (υγροποιημένου φυσικού αερίου) και η επιτυχία της μη συμβατικής (από πετρώματα) αποκόμισης φυσικού αερίου στις ΗΠΑ είναι οι λόγοι για τις σημαντικά χαμηλότερες τιμές στους κόμβους εμπορίας φυσικού αερίου σε σύγκριση προς τις συνδεόμενες με τις τιμές πετρελαίου τιμές φυσικού αερίου σε μακροχρόνιες συμβάσεις. Μολονότι αυτό άσκησε πιέσεις στον μηχανισμό διαμόρφωσης τιμών σε μακροχρόνιες συμβάσεις φυσικού αερίου στην ηπειρωτική Ευρώπη, δημιούργησε επίσης ευκαιρίες ανταγωνισμού για ευέλικτες προμήθειες από κόμβους εμπορίας φυσικού αερίου που διαθέτουν επαρκείς ποσότητες (ρευστότητα), επειδή ήσαν φθηνότερες από τις τιμές για μακροχρόνιες συμβάσεις

Σχήμα 5 – Τιμή των ανταγωνιστικών καυσίμων (αριστερή τεταγμένη) σε σχέση με τις τιμές του φυσικού αερίου (δεξιά τεταγμένη)[17]

[pic]

Πηγή: Platts και BAFA

Στην έκθεση συγκριτικής αξιολόγησης του 2008 επισημάνθηκε ότι οι αυξήσεις των τιμών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας ήσαν αποτέλεσμα της ανόδου των τιμών πετρελαίου στη διεθνή αγορά κατά το πρώτο εξάμηνο του 2008. Καθώς άρχισε η πτώση των τιμών πετρελαίου λόγω της οικονομικής κρίσης, ήταν αναμενόμενη η μείωση των τιμών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας στις αρχές του 2009.

Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2009, οι τιμές του φυσικού αερίου για βιομηχανικούς καταναλωτές σημείωσαν πτώση στα περισσότερα κράτη μέλη (κατά μέσο όρο κατά 7 έως 12%)[18]. Οι τιμές στη Λιθουανία, τη Σουηδία και την Πολωνία μειώθηκαν κατά περισσότερο από 20%. Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα νοικοκυριά μπόρεσαν να επωφεληθούν από μείωση της τάξης του 8% των λογαριασμών φυσικού αερίου. Από την άλλη πλευρά, οι τιμές φυσικού αερίου για τα νοικοκυριά στη Βουλγαρία και τη Λιθουανία αυξήθηκαν κατά 11% ή περισσότερο· αυτό πιθανόν να οφείλεται στο ότι οι τιμές στα εν λόγω κράτη μέλη υπόκεινται σε κανονιστικές ρυθμίσεις και έπρεπε να προσαρμοστούν στις τιμές της αγοράς.

Οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας παρέμειναν σχετικά σταθερές κατά το πρώτο εξάμηνο του 2009 σε σύγκριση με το δεύτερο εξάμηνο του 2008. Οι καταναλωτές ηλεκτρικής ενέργειας αντιμετώπισαν σημαντικότερες αυξήσεις στη Γαλλία, τη Λιθουανία, τη Λετονία, την Πορτογαλία, τη Σλοβενία και τη Σλοβακία (βιομηχανικοί καταναλωτές) και στο Λουξεμβούργο, τη Σλοβενία και την Πορτογαλία (νοικοκυριά). Αντίθετα, σημαντική μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας σημειώθηκε στην Κύπρο, τη Δανία, την Ιρλανδία, τη Ρουμανία και τη Σουηδία (βιομηχανικοί καταναλωτές) και στο Βέλγιο, στην Κύπρο, την Πολωνία, τη Ρουμανία και τη Σουηδία (νοικοκυριά)[19].

Ωστόσο, στην πλειονότητα των κρατών μελών, οι τιμές κατά το πρώτο εξάμηνο του 2009 συνέχισαν να είναι υψηλότερες απ’ ό,τι το 2008, μολονότι από την εξέλιξη των τιμών πετρελαίου θα αναμενόταν σημαντικότερη πτώση των τιμών τελικού χρήστη. Εν μέρει, αυτό ενδεχομένως να οφείλεται στην καθυστέρηση με την οποία οι μεταβολές των τιμών στην αγορά πετρελαίου μετακυλίονται στις τιμές τελικού χρήστη. Ωστόσο, φαίνεται ότι η πτώση του ενεργειακού κόστους στη χονδρική αγορά δεν μετακυλίστηκε πλήρως στις τιμές τελικού χρήστη.

5. Ανεξαρτησία των διαχειριστών δικτύων

Παρέμεινε αμετάβλητος ο αριθμός των κρατών μελών που υπερπληρούν τις ισχύουσες απαιτήσεις νομικού και λειτουργικού διαχωρισμού των ΔΣΜ (Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς).

Το 2009 προέκυψε για πρώτη φορά διασυνοριακός ΔΣΜ ηλεκτρικής ενέργειας: η επιχείρηση E.ON πώλησε το δίκτυο μεταφοράς υψηλής τάσης στον ολλανδικό κρατικό ΔΣΜ (TenneT). Διασυνοριακός ΔΣΜ υπήρχε ήδη με τη μορφή της Gasunie, που έχει στην κυριότητα της τις επιχειρήσεις GTS, στις Κάτω Χώρες, και Gasunie Deutschland, στη Γερμανία. Η επιχείρηση RWE ανακοίνωσε ότι θα ξεκινήσει την πώληση του δικτύου της φυσικού αερίου κατά το πρώτο τρίμηνο του 2010[20]. Οι εξελίξεις αυτές προχώρησαν στο πλαίσιο της πολιτικής ανταγωνισμού της Επιτροπής.

Σε επίπεδο διανομής, το καθεστώς διαχωρισμού παρέμεινε σχετικά σταθερό, αν και σε ορισμένα κράτη μέλη έχει μεταβληθεί ο αριθμός των ΔΣΔ (Διαχειριστών Συστημάτων Διανομής). Τα κράτη μέλη εξακολουθούν να κάνουν εκτεταμένη χρήση των παρεκκλίσεων σχετικά με τον διαχωρισμό σε επίπεδο διανομής[21].

Πρέπει να αναμένεται ότι αρκετά κράτη μέλη θα χρειαστεί να προσαρμόσουν το νομικό τους πλαίσιο στις προβλεπόμενες στην τρίτη δέσμη νέες απαιτήσεις για διαχωρισμό δραστηριοτήτων.

6. Αποτελεσματική ρύθμιση από τις ρυθμιστικές αρχές

Στις ρυθμιστικές αρχές πρέπει να δοθούν οι εξουσίες που είναι αναγκαίες για να επιβάλουν την συμμόρφωση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι διαδικασίες επί παραβάσει που κίνησε τον Ιούνιο η Επιτροπή αφορούσαν επίσης την απουσία αποτελεσματικών συστημάτων επιβολής κυρώσεων σε εθνικό επίπεδο σε περίπτωση παραβιάσεων των κανονισμών για το φυσικό αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια. Είναι δυνατόν να αλλάξει αυτή η κατάσταση με την τρίτη δέσμη μέτρων, επειδή προβλέπονται λεπτομερείς κανόνες που διέπουν τα καθήκοντα και τις αρμοδιότητες των ρυθμιστικών αρχών. Οι ρυθμιστικές αρχές καλούνται να προωθήσουν ανταγωνιστική, ασφαλή και περιβαλλοντικά αειφόρο εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Επιπλέον, ο Οργανισμός Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (Agency for the Cooperation of Energy Regulators, ACER) θα εξασφαλίσει τη ρυθμιστική εποπτεία σε διασυνοριακά θέματα.

Εξάλλου, οι ΔΣΜ προετοιμάζονται για την εφαρμογή της τρίτης δέσμης μέτρων. Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (European Network of Transmission System Operators for Electricity, ENTSOE) τέθηκε πλήρως σε λειτουργία τον Ιούλιο του 2009. Για τον κλάδο του φυσικού αερίου συγκροτήθηκε το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Αερίου (European Network of Transmission System Operators for Gas, ENTSOG) τον Δεκέμβριο του 2009. Τα καταστατικά και οι κανονισμοί λειτουργίας των δύο οργανισμών πρέπει να εγκριθούν μόλις τεθούν σε ισχύ οι κανονισμοί για το φυσικό αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια, τον Μάρτιο του 2011.

Με την τρίτη δέσμη μέτρων παρέχεται στην Επιτροπή η δυνατότητα να τάσσει προτεραιότητες για κατευθυντήριες γραμμές-πλαίσιο και κώδικες δικτύου, έπειτα από διαβούλευση με τον Οργανισμό Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας, τα δύο Ευρωπαϊκά Δίκτυα Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς (Ηλεκτρικής Ενέργειας και Αερίου) και τους λοιπούς εμπλεκόμενους παράγοντες. Στα ρυθμιστικά φόρουμ της Μαδρίτης και της Φλωρεντίας[22] που πραγματοποιήθηκαν το 2009 συμφωνήθηκε να ξεκινήσουν οι εργασίες με πιλοτικά έργα, ώστε να αποκτηθούν γνώσεις σχετικά με το πώς η διαδικασία θα καταστεί αποτελεσματική και αποδοτική. Στον κλάδο του φυσικού αερίου, θα εκπονηθούν πιλοτικές κατευθυντήριες γραμμές-πλαίσιο και κώδικας δικτύου για τη διαχείριση της συμφόρησης, ενώ στον κλάδο ηλεκτρικής ενέργειας θα εκπονηθεί πιλοτική κατευθυντήρια γραμμή-πλαίσιο για τη σύνδεση στο δίκτυο. Η Επιτροπή θα δρομολογήσει επίσης εργασίες για άλλους κώδικες και κατευθυντήριες γραμμές-πλαίσιο.

7. Η πλευρά των καταναλωτών

Το δεύτερο ενεργειακό φόρουμ των πολιτών, που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο τον Σεπτέμβριο του 2009, εξέτασε σειρά θεμάτων που αποσκοπούν στη βελτίωση της λιανικής αγοράς για τους καταναλωτές[23]. Ένα από τα μέτρα που εξετάστηκαν ήταν η εκπόνηση προτύπου για τους λογαριασμούς και συστάσεων για τις βέλτιστες πρακτικές τιμολόγησης. Το φόρουμ ενέκρινε συστάσεις για ορθές πρακτικές στην τιμολόγηση, με στόχο να παρέχονται στους καταναλωτές της ΕΕ απλοί, σαφείς και ενημερωτικοί λογαριασμοί φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας. Οι συστάσεις βασίζονται σε ορθές πρακτικές τιμολόγησης από διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπλέον, το φόρουμ επικεντρώθηκε στα θέματα της αντιμετώπισης των παραπόνων, της έξυπνης μέτρησης και στον ρόλο των διαχειριστών δικτύων διανομής.

Ανταπόκριση καταναλωτών – αλλαγή προμηθευτή

Είναι δύσκολο από τις πληροφορίες που παρέχονται σχετικά με το ποσοστό αλλαγής προμηθευτή να διαμορφωθεί συνολική εικόνα σχετικά με την αλλαγή προμηθευτή σε όλα τα κράτη μέλη. Όσον αφορά την ηλεκτρική ενέργεια, στα κράτη μέλη τα οποία διαβίβασαν πληροφορίες, τα συνολικά ποσοστά αλλαγής προμηθευτή για το σύνολο της αγοράς λιανικής παρέμειναν σε γενικές γραμμές στα ίδια επίπεδα με εκείνα του 2007, εκτός της Γερμανίας, όπου το ποσοστό αυξήθηκε κατά 1,4%, και της Σουηδίας, όπου το ποσοστό αυξήθηκε σε 11,3%. Το ετήσιο ποσοστό αλλαγής προμηθευτή από τις μεγάλες βιομηχανίες ήταν πολύ σημαντικό στην Τσεχική Δημοκρατία, 45%, ήτοι αυξημένο κατά 12% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Στη Σουηδία, τις Κάτω Χώρες, την Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο σημειώθηκαν τα υψηλότερα ποσοστά αλλαγής προμηθευτή από τις μικρές βιομηχανίες και τα νοικοκυριά[24]. Με κριτήριο τα ετήσια ποσοστά αλλαγής προμηθευτή με βάση την ποσότητα, ποσοστά αλλαγής προμηθευτή άνω του 10% αναφέρθηκαν για τους μεγάλους βιομηχανικούς χρήστες στην Αυστρία, τη Βουλγαρία, τη Γερμανία, το Λουξεμβούργο, την Πολωνία, τη Ρουμανία και την Ιρλανδία[25].

Όσον αφορά το φυσικό αέριο, τα διαθέσιμα συνεκτικά αριθμητικά στοιχεία σχετικά με την αλλαγή προμηθευτή είναι λίγα. Από τις χώρες που ανέφεραν αριθμητικά στοιχεία με βάση τον μετρητή του επιλέγοντος πελάτη για το σύνολο της λιανικής αγοράς, τα υψηλότερα επίπεδα σημειώθηκαν στις Κάτω Χώρες και τη Γαλλία - 9,1% και 9,8% αντίστοιχα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες εντοπίζονται οι πιο κινητικές αγορές με βάση την αλλαγή προμηθευτή από τις μικρές βιομηχανίες και τα νοικοκυριά, με ποσοστά 18,9%, 9,8% και 9,1%, αντίστοιχα[26]. Από τις χώρες που υπέβαλαν αριθμητικά στοιχεία με βάση την ποσότητα, το ποσοστό για τη συνολική αγορά λιανικής μειώθηκε στη Δανία από 29% σε 16%, ενώ παρόμοια πτώση σημειώθηκε στη Ισπανία, στο 6%. Η αγορά της Ουγγαρίας, όπου σημειώθηκε ποσοστό αλλαγής προμηθευτή 11,8%, είναι η πιο κινητική όσον αφορά τις μικρές βιομηχανίες και τους οικιακούς πελάτες[27].

Τα ποσοστά αλλαγής προμηθευτή διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών: σε ορισμένες ώριμες αγορές - όπως του Ηνωμένου Βασιλείου – παρατηρούνται σχετικά υψηλά ποσοστά, ενώ σε αγορές άλλων κρατών είναι μικρά ή και μηδενικά. Σε επίπεδο μικρών βιομηχανιών και νοικοκυριών, από τα αριθμητικά στοιχεία που διαβιβάστηκαν προκύπτει ότι οι καταναλωτές ηλεκτρικής ενέργειας αλλάζουν ευκολότερα προμηθευτή απ’ ό,τι οι καταναλωτές φυσικού αερίου.

Ρυθμιζόμενες τιμές

Η συνύπαρξη ανοικτών αγορών ενέργειας και ρυθμιζόμενων ενεργειακών τιμών εξακολουθεί να αποτελεί κοινό φαινόμενο στα κράτη μέλη της ΕΕ. Ρυθμιζόμενες είναι οι τιμές σε περισσότερο από το ήμισυ των κρατών μελών. Στα ακόλουθα κράτη μέλη οι τιμές για την ηλεκτρική ενέργεια και για το φυσικό αέριο είναι ρυθμιζόμενες: Βουλγαρία, Δανία, Εσθονία, Γαλλία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Ιταλία, Λιθουανία, Πολωνία, Πορτογαλία, Ρουμανία και Σλοβακία. Στη Λετονία και την Κύπρο είναι ρυθμιζόμενες οι τιμές ηλεκτρικού ρεύματος όχι όμως φυσικού αερίου. Όσον αφορά στους οικιακούς πελάτες, ο αριθμός των νοικοκυριών που καλύπτουν οι ρυθμιζόμενες τιμές αντιπροσωπεύει σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως η Γαλλία και η Ιταλία. Στα περισσότερα κράτη μέλη η ρύθμιση των τιμών δεν περιορίζεται στους οικιακούς πελάτες[28].

Επιπλέον, η Επιτροπή απέστειλε προειδοποιητικές επιστολές στην Ελλάδα, τη Λιθουανία, την Πολωνία, την Πορτογαλία και τη Ρουμανία για τη διατήρηση του συστήματος των ρυθμιζόμενων τιμών, κατά παράβαση των οδηγιών της ΕΕ για την ηλεκτρική ενέργεια και φυσικό αέριο[29]. Εκκρεμούν άλλες υποθέσεις παραβάσεων για ρυθμιζόμενες τιμές κατά της Εσθονίας, Ιρλανδίας, της Ιταλίας και της Γαλλίας.

Task force για την εφαρμογή των έξυπνων δικτύων στην εσωτερική αγορά ενέργειας

Η υλοποίηση πιο δραστήριων και ευφυών συστημάτων μεταφοράς και διανομής, με τη μορφή των έξυπνων δικτύων, είναι θέμα καίριας σημασίας για την περαιτέρω ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Ο ρόλος της task force – η οποία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2009 – είναι να παρέχει συμβουλές σχετικά με τις πολιτικές και κανονιστικές κατευθύνσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο και να συντονίζει τα πρώτα βήματα για την υλοποίηση των έξυπνων δικτύων σύμφωνα με τις διατάξεις της τρίτης δέσμης μέτρων για την ενέργεια. Η task force θα αποτυπώσει τα τεχνολογικά οράματα και εξελίξεις της τεχνολογίας από άλλες ομάδες εμπλεκομένων. Πρέπει να υποβάλει την τελική της έκθεση το πρώτο εξάμηνο του 2011.

Γ. ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΕΦΟΔΙΑΣΜΟΥ

Η οδηγία 2005/89/ΕΚ περί μέτρων διασφάλισης του εφοδιασμού με ηλεκτρισμό και περί επενδύσεων υποδομής εστιάζεται κατά κύριο λόγο στις πτυχές της παρακολούθησης και της υποβολής εκθέσεων σχετικά με τη μεταφορά και την επάρκεια της παραγωγής. Στόχος της οδηγίας είναι η εναρμόνιση των πολιτικών των κρατών μελών, έτσι ώστε σημαντικές διαφορές μεταξύ των πολιτικών των κρατών μελών να μην είναι πιθανόν να επιφέρουν στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Το 2009, όλα τα κράτη μέλη κοινοποίησαν την πλήρη μεταφορά των διατάξεων της οδηγίας στην εθνική νομοθεσία τους.

Στο πλαίσιο των καθηκόντων παρακολούθησης που της έχουν ανατεθεί, η Επιτροπή Διασυνοριακών Ανταλλαγών Ηλεκτρικής Ενέργειας[30] πραγματεύεται την βραχυπρόθεσμη επάρκεια της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας. Από την ανάλυση προκύπτει ότι στις περισσότερες χώρες η εξισορρόπηση του φορτίου ηλεκτροπαραγωγής θεωρείται γενικά επαρκής για τη διασφάλιση της λειτουργίας του συστήματος υπό κανονικές συνθήκες.

Στις 16 Ιουλίου 2009, η Επιτροπή πρότεινε νέο κανονισμό για την ασφάλεια του εφοδιασμού με αέριο[31]. Με τον κανονισμό αυτό καταργείται επίσης η οδηγία 2004/67/ΕΚ. Ο κανονισμός επικεντρώνεται σε προληπτικές δράσεις και προετοιμασίες για τη διαχείριση κρίσεων, ώστε να είναι δυνατή η αποτελεσματική και συντονισμένη δράση σε όλη την ΕΕ σε περιπτώσεις κρίσης και διαταραχής του εφοδιασμού. Με τον κανονισμό θεσπίζονται επίσης κανόνας για την υποδομή (δείκτης Ν-1), κανόνας για τον εφοδιασμό και μηχανισμοί για την αντίστροφη ροή. Η Επιτροπή είναι πεπεισμένη ότι ο κανονισμός αυτός θα εγκριθεί το 2010.

Μια σημαντική πρόκληση στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης είναι η διατήρηση των επενδύσεων σε ενεργειακές υποδομές. Η χρηματοπιστωτική κρίση ενέχει τον κίνδυνο να αναβληθούν ή να ακυρωθούν επενδύσεις σε ενεργειακές υποδομές και, ως εκ τούτου, η ΕΕ αντιμετωπίζει αυξημένο κίνδυνο να μην εκτελεστεί ή να καθυστερήσει η κατασκευή υποδομής για την κάλυψη των μελλοντικών αναγκών εφοδιασμού. Τούτο είναι ιδιαιτέρως ανησυχητικό σε μια κατάσταση όπου ο τομέας της ενέργειας πρέπει να αναδιαμορφωθεί για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής και της ενεργειακής ασφάλειας. Προκειμένου να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτού του κινδύνου και να βοηθήσει την οικονομική ανάκαμψη, η ΕΕ διευκολύνει τη χρηματοδότηση των έργων ενεργειακής υποδομής, μέσω του Σχεδίου για την Ανάκαμψη της Οικονομίας. Ειδικότερα, το σχέδιο περιλαμβάνει 2,365 δισεκατομμύρια ευρώ για την υποστήριξη ορισμένων βασικών έργων διασύνδεσης στους κλάδους της ηλεκτρικής ενέργειας και του φυσικού αερίου. Η δέσμευση της Επιτροπής να ενθαρρύνει τις επενδύσεις σε υποδομές θα συνεχιστεί, με την έγκριση, στα τέλη του 2010, δέσμης μέτρων για τις υποδομές.

Δ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η οικονομική κρίση είχε σημαντικό αντίκτυπο στην εσωτερική αγορά ενέργειας κατά την περίοδο αναφοράς. Αφενός, η κρίση ασκεί πίεση στις σχεδιαζόμενες επενδύσεις - λόγω των πιθανών δυσκολιών χρηματοδότησης και τις αβεβαιότητες που επηρεάζουν την προσφορά - και είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της ζήτησης, η οποία είναι εντονότερη στον κλάδο του φυσικού αερίου σε σύγκριση με τον κλάδο της ηλεκτρικής ενέργειας. Από την άλλη πλευρά, έχει δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για ανταγωνισμό, δεδομένου ότι στους κόμβους εμπορίας που διαθέτουν επαρκείς ποσότητες φυσικού αερίου είναι διαθέσιμο περισσότερο αέριο σε χαμηλότερες τιμές. Επιπλέον, η κατάσταση πλεονασματικής προσφοράς στις αγορές φυσικού αερίου ενδεχομένως να ανοίξει το δρόμο ώστε να προσφέρεται στους τελικούς καταναλωτές φυσικό αέριου σε τιμές βασιζόμενες στην προσφορά και τη ζήτηση, αντί στην τιμή πετρελαίου.

Μολονότι η μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας είχε αντίκτυπο στις τιμές τελικού χρήστη, η πτώση του κόστους της ενέργειας στην αγορά χονδρικής δεν αντανακλάται πλήρως στις τιμές τελικού χρήστη. Οι τιμές κατά το πρώτο εξάμηνο του 2009 εξακολουθούσαν εν γένει να είναι υψηλότερες από ό, τι κατά το πρώτο εξάμηνο του 2008. Η εξέλιξη των τιμών λιανικής ήταν αρκετά διαφορετική, γεγονός που υποδηλώνει ίσως το ανεπαρκές επίπεδο ενοποίησης της αγοράς σε επίπεδο λιανικής.

Η εστίαση του έργου των εθνικών ρυθμιστικών αρχών στρέφεται προς τον καταναλωτή, συμπεριλαμβανομένης της εξάπλωσης των έξυπνων μετρητών που αποτελούν το κλειδί για τα έξυπνα δίκτυα στην εσωτερική αγορά ενέργειας. Αυτή είναι μια ευπρόσδεκτη τάση για την ανάπτυξη της ενεργού συμμετοχής των πελατών στην εσωτερική αγορά ενέργειας, την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και την μεγάλης κλίμακας ενσωμάτωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, καθώς και για πρόσθετες ενεργειακές υπηρεσίες, κλιμάκωση της διαφάνειας στην αγορά και ευκολότερη αλλαγή προμηθευτή.

Επιπλέον, η συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών χρηματιστηρίων ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και η συνεχιζόμενη τάση αύξησης των συναλλαγών, είναι ελπιδοφόρες ενδείξεις εύρυθμης λειτουργίας των αγορών. Ωστόσο, ακόμη και αν υπάρχουν θετικές ενδείξεις σε επίπεδο λιανικής και χονδρικής, δεν έχει μεταβληθεί πάρα πολύ ο βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς.

Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή παρέχει κίνητρα για επενδύσεις. Αυτό πρέπει να αποτυπωθεί στη δέσμη μέτρων για τις υποδομές. Η τρίτη δέσμη, που εγκρίθηκε το 2009, προβλέπει επίσης σαφέστερα ειδικούς ανά κλάδο κανόνες και, συνεπώς, κίνητρα για επενδύσεις. Η Επιτροπή προετοιμάζεται για την εφαρμογή της τρίτης δέσμης μέτρων, με την εκπόνηση πιλοτικών κατευθυντηρίων γραμμών-πλαίσιο και κωδίκων, μαζί με την ERGEG (Ευρωπαϊκή Ομάδα Ρυθμιστικών Αρχών για την Ηλεκτρική Ενέργεια και το Φυσικό Αέριο), το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Αερίου. Με την έγκαιρη και σωστή μεταφορά της τρίτης δέσμης μέτρων στο εθνικό δίκαιο, τα κράτη μέλη μπορούν να αποδείξουν την προσήλωσή τους στην εσωτερική αγορά ενέργειας. Εν τω μεταξύ, η Επιτροπή θα βοηθήσει τα κράτη μέλη κατά την εφαρμογή της τρίτης δέσμης και θα εξακολουθήσει να επιδιώκει την πλήρη και σωστή εφαρμογή της δεύτερης δέσμης μέτρων, συμπεριλαμβανομένων των επισήμων διαδικασιών για παραβάσεις.

Καίριας σημασίας για την ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς ενέργειας δεν είναι μόνο οι επενδύσεις, αλλά και η υλοποίηση πιο ενεργητικών συστημάτων μεταφοράς και διανομής, με τη μορφή έξυπνων μετρητών και έξυπνων δικτύων.

Εάν χρειαστεί, η Επιτροπή δεν θα περιορίσει τη δράση της στην κανονιστική ρύθμιση των θεμάτων ενέργειας και δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει τις εξουσίες της βάσει του δικαίου στον τομέα του ανταγωνισμού.

Η ΕΕ αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις στο πλαίσιο της στρατηγικής της για αειφόρο, ανταγωνιστική και ασφαλή ενεργειακή πολιτική. Η εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας είναι απαραίτητη για να στείλει τα σωστά επενδυτικά μηνύματα και να είναι σε θέση να αντιδράσει στη γενική οικονομική ύφεση. Η Επιτροπή λαμβάνει μέτρα για να διασφαλίσει ότι η ενεργειακή αγορά αποφέρει σαφή οφέλη στους καταναλωτές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου σε ολόκληρη την ΕΕ.

[1] Η δέσμη αυτή αποτελείται από πέντε νέες νομικές πράξεις: οδηγία 2009/72/ΕΚ σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενεργείας και για την κατάργηση της οδηγίας 2003/54/ΕΚ· οδηγία 2009/73/ΕΚ σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου και την κατάργηση της οδηγίας 2003/55/ΕΚ· κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 713/2009 για την ίδρυση Οργανισμού Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενεργείας· κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 714/2009 σχετικά με τους όρους πρόσβασης στο δίκτυο για τις διασυνοριακές ανταλλαγές ηλεκτρικής ενεργείας και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1228/2003· κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 715/2009 σχετικά με τους όρους πρόσβασης στα δίκτυα μεταφοράς φυσικού αερίου και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1775/2005.

[2] Οι πηγές που βασίστηκε η παρούσα έκθεση είναι δύο: οι εθνικές εκθέσεις που υποβλήθηκαν από τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές και τα στοιχεία της Eurostat για τις τιμές τελικού χρήστη. Οι εθνικές εκθέσεις που υποβλήθηκαν στην Επιτροπή κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2009 καλύπτουν κυρίως το 2008. Στοιχεία της Eurostat ήταν διαθέσιμα για το πρώτο εξάμηνο του 2009 και ανακτήθηκαν στις 26/01/2010.

[3] Οδηγία 2003/54 και οδηγία 2003/55.

[4] IP/09/1035, βλ.: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1035&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[5] IP/09/1490, βλ.: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1490&language=en

[6] Υπόθεση C-274/08 (Σουηδία) και υπόθεση C-474/08 (Βέλγιο).

[7] Υπόθεση C-475/08.

[8] http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/interpretative_notes/interpretative_note_en.htm

[9] Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών – Δεύτερη επισκόπηση της ενεργειακής στρατηγικής – Σχέδιο δράσης της ΕΕ για την ενεργειακή ασφάλεια και αλληλεγγύη, COM/2008/0781 τελικό.

[10] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 663/2009 , ΕΕ L 200/52 της 31ης Ιουλίου 2009.

[11] Βλ. επίσης «Safeguarding the move to a single EU energy market» (Προς διασφάλιση της μετάβασης σε ενιαία ενεργειακή αγορά της ΕΕ) ERGEG Regional Initiatives Progress Report – Νοέμβριος 2009.

[12] Βλ. πίνακες 3.1 και 3.2 του τεχνικού παραρτήματος.

[13] Βλ. πίνακα 4.2 του τεχνικού παραρτήματος.

[14] Βλ. πίνακα 4.1 του τεχνικού παραρτήματος.

[15] Βλ. πίνακα 3.4 του τεχνικού παραρτήματος.

[16] Βλ. επίσης: 2009 Annual Report of the Market Observatory for Energy (Ετήσια έκθεση 2009 του Παρατηρητηρίου Ενεργειακών Αγορών), TREN/69693/2009 σχήμα 30, σ. 27.

[17] Βλ. επίσης: 2009 Annual Report of the Market Observatory for Energy (Ετήσια έκθεση 2009 του Παρατηρητηρίου Ενεργειακών Αγορών) TREN/69693/2009, σχήμα 52, σ. 48.

[18] Σε σύγκριση με τις τιμές του δευτέρου εξαμήνου 2008. Βλ. πίνακα 5.13 του τεχνικού παραρτήματος.

[19] Βλ. πίνακες 5.7 και 5.9 του τεχνικού παραρτήματος.

[20] IP/09/410, στην ιστοσελίδα: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/410&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[21] Βλ. σχήμα 7.4 του τεχνικού παραρτήματος.

[22] www.ec.europa.eu/energy/gas_electricity/index_en.html

[23] Βλ. MEMO/09/429 της Επιτροπής της 30/09/2009.

[24] Βλ. πίνακα 2.2 του τεχνικού παραρτήματος.

[25] Βλ. πίνακα 2.1 του τεχνικού παραρτήματος.

[26] Βλ. πίνακα 2.4 του τεχνικού παραρτήματος.

[27] Βλ. πίνακα 2.3 του τεχνικού παραρτήματος.

[28] Βλ. πίνακες 2.5 και 2.6 του τεχνικού παραρτήματος.

[29] Βλ. IP/09/1035http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1035&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[30] Βλ. http://ec.europa.eu/energy/gas_electricity/cross-border_committee_en.htm

[31] Βλ. COM (2009) 363 τελικό.