ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 31.10.1995 
COM(95) 457 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 
ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ 
1995 

WfliWWWWIWWttWMW 
Πίνακας Περιεχομένων 
Πρόλογος 
Περίληψη και Συμπεράσματα 
Κεφάλαιο 1 
Κεφάλαιο 2 
Κεφάλαιο 3 
Κεφάλαιο 4 
Κεφάλαιο 5 Συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Ένωση 
Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες 
μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Τάσεις κοινωνικής προστασίας και 
χρηματοδότησης της 
Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για 
αναζήτηση εργασίας 
Μεταρρυθμίσεις στην ιατροφαρμακευτική 
περίθαλψη 
Κεφάλαιο 6 Η κοινωνική προστασία και οι 
αυτοαπασχολούμενοι 
Κεφάλαιο 7 Η κοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες 
παροχής μέριμνας 
Πηγές και μεθοδολογία 
Α~ 
5-
Περίληψη και συμπεράσματα 
Ηανάπτυξη εκτεταμένων συστη­
μάτων κοινωνικής προστασίας 
με σκοπό την παροχή στήριξης 
και βοήθειας σε άτομα που έχουν 
ανάγκη υπήρξε μεταπολεμικά βασικό 
χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών 
κοινωνιών. Τα συστήματα που υιοθε­
τήθηκαν διαφέρουν στα επιμέρους 
στοιχεία τους προς την οργάνωση και 
τις μεθόδους χρηματοδότησης, αντα­
νακλώντας τις πολιτισμικές, ιστορι­
κές και θεσμικές διαφορές που 
υπάρχουν μεταξύ των κρατών μελών. 
Χαρακτηρίζονται όμως όλα από τον 
κοινό στόχο προστασίας των ατόμων 
που χρειάζονται βοήθεια είτε προσω­
ρινά, επειδή αρρώστησαν ή έχασαν 
την εργασία τους ή απέκτησαν παιδί, 
είτε σε μονιμότερη βάση, επειδή απο­
χώρησαν από την ενεργό υπηρεσία, 
υπέστησαν μόνιμη ανικανότητα, ή έ­
χουν μικρά παιδιά να μεγαλώσουν, 
ανεξάρτητα από τις οικονομικές τους 
δυνατότητες. 
Εκείνο που διαφοροποιεί τα συστή­
ματα κοινωνικής προστασίας της 
Ευρώπης από τα αντίστοιχα των πε­
ρισσοτέρων άλλων περιοχών του κό­
σμου ή, κατά μείζονα λόγο, από τα 
ιδιωτικά προγράμματα ασφάλισης, 
είναι ο γενικευμένος χαρακτήρας 
και η έκταση της στήριξης, καθώς 
και ο βαθμός ανακατανομής του 
εισοδήματος που παρέχουν. Παρά 
το γεγονός ότι τα συστήματα δε βα­
σίζονται κατά τον ίδιο βαθμό στις 
βασικές αρχές της ασφάλισης σε 
όλες τις περιοχές της Ένωσης, με 
αποτέλεσμα σε πολλές περιπτώσεις 
οι παροχές να είναι συνάρτηση των 
εισφορών, δεν υπάρχει άμεση σχέση 
ανάμεσα στα ποσά των εισφορών 
που καταβάλλει κάθε άτομο ως συμ­
βολή για τη χρηματοδότηση του συ­
στήματος και στο βαθμό που το ίδιο 
άτομο είναι εκτεθειμένο στους κιν­δύνους ασθενειών, ανικανότητας, 
ανεργίας ή στους λοιπούς καλυπτό­
μενους κινδύνους. Παράλληλα, στα 
περισσότερα κράτη μέλη, έχει εξα­
σφαλιστεί ένα ελάχιστο επίπεδο ει­
σοδήματος και στήριξης σε όλους, 
ανεξαρτήτως της δυνατότητας τους 
να καταβάλλουν χρήματα ή όχι. 
Από τη φύση τους, τα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας συμβάλλουν 
στη διατήρηση της κοινωνικής συνο­
χής και στην ενίσχυση της αλληλεγ­
γύης στο εσωτερικό της Ένωσης. 
Υποστηρίζεται ότι αυτά έχουν βοη­
θήσει σημαντικά τις κοινωνίες να 
αντιμετωπίσουν τις αυξανόμενες 
εντάσεις τις οποίες υπόκεινται εξαι­
τίας των σημαντικών οικονομικών 
και κοινωνικών αλλαγών που έχουν 
επέλθει, ειδικότερα τις δύο τελευ­
ταίες δεκαετίες, και που συνοδεύτη­
καν από υψηλή και αυξανόμενη 
ανεργία, αυξημένη αβεβαιότητα και 
αστάθεια στην απασχόληση και στο 
εισόδημα, αύξουσα εισροή μεγάλου 
αριθμού γυναικών στην αγορά εργα­
σίας, γήρανση του πληθυσμού με την 
επέκταση του μέσου όρου ζωής και 
ουσιαστικές μεταβολές στη δομή της 
οικογένειας, κυρίως λόγο της αύξη­
σης των ατόμων που ζουν μόνα τους 
και των μονογονεϊκών οικογενειών. 
Όμως, οι παραπάνω εξελίξεις δη­
μιούργησαν πιέσεις και στα ίδια τα 
ασφαλιστικά συστήματα, καθώς κλι­
μακώθηκαν οι απαιτήσεις που κα­
λούνταν να ικανοποιήσουν, και 
ειδικότερα καθώς ο αριθμός των 
ατόμων, που είχαν ανάγκη μακρο­
χρόνιας στήριξης και βοήθειας αυ­
ξήθηκε σε επίπεδα που ουδέποτε 
είχαν προβλεφθεί την εποχή που τα 
συστήματα καταρτίζονταν. Ως εκ 
τούτου, αυξήθηκαν σημαντικά σε 
ολόκληρη την Ένωση οι δαπάνες για τη διατήρηση των συστημάτων, κα­
θώς και για τις εκτεταμένες παροχές 
τους. Ταυτοχρόνως, τα κονδύλια που 
προορίζονται για τη χρηματοδότηση 
των δαπανών αυτών περιορίστηκαν 
με αυξανόμενους ρυθμούς, καθώς 
σε ολόκληρη την Ευρώπη ανακόπη­
κε αισθητά η μακροχρόνια οικονομι­
κή ανάπτυξη σε σύγκριση με τους 
ρυθμούς των ετών που προηγήθηκαν 
από τα μέσα της δεκαετίας του 70, 
όταν ετίθεντο σε εφαρμογή τα πε­
ρισσότερα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας. Οι οικονομικές πιέσεις 
έγιναν ιδιαίτερα αισθητές πρόσφα­
τα, εξαιτίας της ύφεσης των αρχών 
της δεκαετίας του 90 και της επικρα­
τούσας πολιτικής μείωσης των ελ­
λειμμάτων και περιορισμού της 
αύξησης των δημοσίων δαπανών, 
ώστε να ελεγχθούν οι πληθωριστικές 
πιέσεις, να αποφευχθούν οι δυσμε­
νείς επιπτώσεις στο κόστος παραγω-
γής των επιχειρήσεων που 
αντιμετώπιζαν συνεχώς και μεγαλύ­
τερο ανταγωνισμό τόσο στο εσωτε­
ρικό της Ευρώπης όσο και έξω από 
αυτή. 
Μολονότι παραμένει αμείωτη η δέ­
σμευση που είχε πανηγυρικά περι­
ληφθεί στη συνθήκη του Μάαστριχτ 
(Αρθρο 2) για την προώθηση κοινω­
νικής προστασίας υψηλού επιπέδου 
σε ολόκληρη την επικράτεια της 
Ένωσης, και μολονότι η κοινή γνώ­
μη παραμένει έντονα προσκολλημέ-
νη στο υφιστάμενο σύστημα 
κοινωνικής προστασίας, τα χρημα­
τοδοτικά προβλήματα και η ολοένα 
μεγαλύτερη απαίτηση για προστα­
σία, σε συνδυασμό με την υψηλή και 
αύξουσα μακροπρόθεσμη εξάρτηση 
από τις κοινωνικές παροχές, προκά­
λεσαν σε πολλά κράτη μέλη τη δια­
τύπωση θεμελιακών ερωτημάτων 
που σχετίζονται με τη λειτουργία 
Περίληψη και συμπεράσματα 
tmrnmtmwmiwMtmumrmjxii 
των συστημάτων κοινωνικής προ­
στασίας, με τους σκοπούς τους και 
με την εξεύρεση πόρων για τη χρη­
ματοδότηση τους. 
Επίσης, αποκτάται ολοένα και ευρύ­
τερη συνείδηση των σημαντικών 
οικονομικών, κοινωνικών και δημο­
γραφικών μεταβολών που έχουν 
λάβει χώρα από την εποχή που ανα­
πτύχθηκαν τα περισσότερα συστή­
ματα και οι οποίες συνεχίζονται και 
τώρα, καθώς και των πολύ διαφορε­
τικών συνθηκών κάτω από τις οποίες 
πρέπει να λειτουργήσουν τα συστή­
ματα. Ειδικότερα, οι οικονομίες 
στην Ένωση συγκλίνουν ολοένα και 
περισσότερο ενώ ταυτόχρονα είναι 
ανοιχτές στον έξωθεν ανταγωνισμό. 
Εν μέρει, σαν αποτέλεσμα, η αυξα­
νόμενη οικονομική ευελιξία και η 
προώθηση της ατομικής πρωτοβου­
λίας έχουν καταστεί κυρίαρχοι στό­
χοι πολιτικής για την επίτευξη των 
οποίων τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας μπορεί είτε να επιδρά­
σουν αρνητικά (ως αντικίνητρα) είτε 
θετικά στηρίζοντας περιπτώσεις 
αποτυχίας, και ενθαρρύνοντας κατ' 
αυτό τον τρόπο την ανάληψη μεγαλύ­
τερου ρίσκου. Παράλληλα, επιβα­
ρύνσεις για τις επιχειρήσεις εξ 
αιτίας της ανάγκης να χρηματοδοτη­
θεί η κοινωνική προστασία προκα­
λούν ολοένα και μεγαλύτερο 
προβληματισμό και οι επικρατούσες 
δημογραφικές τάσεις προβλέπεται 
ότι θα επιδεινώσουν σημαντικά τις 
ανάγκες για εισοδηματικές μεταβι­
βάσεις και ενισχύσεις σε όλη την 
Ένωση σε διάστημα 10 έως 15 ετών, 
όταν η γενιά της μεταπολεμικής 
έκρηξης γεννήσεων φτάσει σε ηλι­
κία συνταξιοδότησης. 
Επιπλέον, στο πλαίσιο της αυξανό­
μενης έμφασης σε ολόκληρη την 
Ένωση για τις πολιτικές αύξησης 
της απασχόλησης, η προσοχή εστιά­
ζεται στην πιθανή σχέση ανάμεσα 
στα επικρατούντα συστήματα κοινω­
νικής προστασίας και στη διαδικα­
σία δημιουργίας θέσεων εργασίας. 
Το 1993, η Λευκή Βίβλος της Επιτρο­
πής με θέμα Ανάπτυξη, Ανταγωνιστι­
κότητα, Απασχόληση, συνέστησε την 
λεπτομερέστερη ανάλυση του θέμα­τος, ενώ διαδοχικές διασκέψεις κο­
ρυφής στις Βρυξέλλες, την Κέρκυρα, 
το Έσσεν και τις Κάννες, επέστησαν 
την προσοχή στη σχέση ανάμεσα 
στην κοινωνική προστασία και τους 
τρόπους χρηματοδότησης της και 
στα κίνητρα για προσφορά και ανά­
ληψη εργασίας. 
Με τα δεδομένα αυτά, γενική είναι 
η αναγνώριση ότι, παρά την ποικιλία 
των συστημάτων κοινωνικής προ­
στασίας σε όλη την Ένωση, τα προ­
βλήματα που αυτά αντιμετωπίζουν 
είναι κοινά καθώς και κοινή είναι η 
ανάγκη προσαρμογής τους σε μετα­
βαλλόμενες συνθήκες και προτε­
ραιότητες, αλλά είναι επίσης γενική 
και η συνειδητοποίηση των πλεονε­
κτημάτων της συνεργασίας μεταξύ 
των κρατών μέλλων. Το γεγονός αυ­
τό είχε ήδη καταστεί προφανές όταν, 
το 1992, το Συμβούλιο υιοθέτησε δύο 
Εισηγήσεις για συνεργασία με σκο­
πό τη σύγκλιση των πολιτικών και 
των στόχων της κοινωνικής προστα­
σίας και για θέσπιση κοινών κριτη­
ρίων για τον προσδιορισμό των 
κατωτάτων ορίων εισοδημάτων και 
κοινωνικής αρωγής. Η παρούσα 
Έκθεση, η οποία στοχεύει στην πε­
ριγραφή και ανάλυση των συστημά­
των που λειτουργούν στα διάφορα 
κράτη μέλη, καθώς και των τρόπων 
που τα συστήματα αυτά εξελίσσο­
νται, είναι αποτελεσμάτων ανωτέρω 
Εισηγήσεων. 
Ένα νέο πλαίσιο για 
δημόσιο διάλογο 
ΤΤ'χει γίνει εντούτοις ευρέως 
JEJ αποδεκτό σήμερα ότι, χωρίς 
να παραγνωρίζεται η μεγάλη της ση­
μασία, η απλή ανταλλαγή πληροφο­
ριών για τις εφαρμοζόμενες πολιτικές 
και τις επιπτώσεις τους θα πρέπει να 
εξελιχθεί σε από κοινού θεώρηση της 
μελλοντικής ανάπτυξης των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας στην 
Ένωση και του πλέον κατάλληλου 
τρόπου με τον οποίο αυτά θα ανταπο­
κριθούν καλύτερα στις κοινές προ­
κλήσεις που αντιμετωπίζουν. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή έχει προτείνει 
να αποδυθούν οι κοινοτικοί φορείς 
και τα κράτη μέλη σε μια διαδικασία 
από κοινού εξέτασης των μέτρων που 
θα πρέπει μελλοντικά να ληφθούν, 
ώστε τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας και την αύξηση της 
απασχόλησης να προάγουν, και απο­
τελεσματικότερα να καταστούν, και 
να εξασφαλιστεί ότι διευκολύνουν 
την ελεύθερη διακίνηση των εργαζο­
μένων μεταξύ των χωρών, την αξιο­
ποίηση των πλεονεκτημάτων της 
εσωτερικής αγοράς και την προώθη­
ση της οικονομικής ολοκλήρωσης και 
την δίκαιη κατανομή τους. 
Στόχοι της Έκθεσης 
Ηπαρούσα Έκθεση αποσκοπεί 
να συμβάλλει στη διαδικασία 
αυτή, αναλύοντας όχι μόνο τους τρό­
πους με τους οποίους αναπτύσσονται 
τα συστήματα κοινωνικής προστα­
σίας στην Ένωση αλλά εξίσου και τα 
προβλήματα που αντιμετωπίζουν κα­
θώς και τις δυνάμεις στις οποίες 
καλούνται να αντιδράσουν, βελτιώ­
νοντας έτσι την αμοιβαία κατανόηση 
των εναλλακτικών δυνατοτήτων ανά­
πτυξης λαμβάνοντας υπόψη τις οργα­
νωτικές τους ιδιομορφίες και τα 
θεσμικά τους χαρακτηριστικά. 
Η Έκθεση εστιάζεται εν μέρει στις 
διασυνδέσεις μεταξύ της κοινωνικής 
προστασίας και της απασχόλησης. 
Έτσι, προορίζεται ως συμπλήρωμα 
(ανά διετία) της ετήσιας Έκθεσης Η 
Απασχόληση στην Ευρώπη, της 
οποίας η τελευταία έκδοση δημο­
σιεύτηκε τον Ιούλιο του 1995. Εξετά-
ζει τις τάσεις στον τομέα της 
απασχόλησης και της ανεργίας στην 
Ένωση, τις μεταβολές που επέρχο­
νται στη φύση των θέσεων εργασίας 
και τις μορφές της εργασίας, τους 
παράγοντες που επηρεάζουν τη δη­
μιουργία θέσεων εργασίας και τα 
μέτρα που λαμβάνονται στα κράτη 
μέλη για την αύξηση του αριθμού 
των απασχολουμένων. 
-a-
Ειδικότερα — στο Κεφάλαιο 4 —, 
αναλύεται η σχέση των επιδομάτων 
ανεργίας στις διάφορες περιοχές της 
Ένωσης ως προς τις καθαρές απο­
δοχές που καταβάλλονται στους 
εργαζόμενους, που αποτελούν κα­
θοριστικό παράγοντα από την άπο­
ψη των κινήτρων για αναζήτηση 
εργασίας από άτομα τα οποία λαμ­
βάνουν επιδόματα, και κατά συνέ­
πεια της κλίμακας της υφισταμένης 
'παγίδας ανεργίας'. Συμπληρώνεται 
έτσι η ανάλυση που περιλαμβάνεται 
τόσο στο Η Απασχόληση στην Ευρώ­
πη, 1995 όσο και στην Ευρωπαϊκή 
στρατηγική για την απασχόληση: πρό­
σφατες εξελίξεις και προοπτικές 
(ΕΟΚ(95) 465), μια προσφάτως δη­
μοσιευμένη έκθεση της Επιτροπής 
σε συνέχεια της διάσκεψης κορυφής 
του Έσσεν, με θέμα τις πιθανές επι­
πτώσεις των κοινωνικών επιβαρύν­
σεων και των φόρων μισθοδοσίας, 
που επιβάλλονται για τη χρηματοδό­
τηση της κοινωνικής προστασίας, επί 
του κόστους εργασίας και κατ' επέ­
κταση επί των κινήτρων των εργοδο­
τών για πρόσληψη πρόσθετου 
προσωπικού. Κατά συνέπεια, ο 
συνδυασμός των δύο αυτών παραμέ­
τρων αποτελεί ένδειξη των επιπτώ­
σεων της κοινωνικής προστασίας, ως 
συνάρτησης τόσο της χρηματοδότη­
σης της όσο και της εισοδηματικής 
στήριξης που παρέχει, στα δύο μέρη 
της εξίσωσης της απασχόλησης: την 
προθυμία από την πλευρά των εργο­
δοτών να δημιουργούν θέσεις εργα­
σίας και την προθυμία των ανέργων 
να καταλαμβάνουν τις θέσεις αυτές. 
Επιπλέον, εξετάζει λεπτομερώς δύο 
πλευρές των συστημάτων κοινωνι­
κής προστασίας που αποκτούν διαρ­
κώς μεγαλύτερη σημασία, ως 
αποτέλεσμα των διαρθρωτικών με­
ταβολών στην απασχόληση που πα­
ρατηρούνται σε ολόκληρη την 
Ένωση και που εν μέρει οφείλονται 
στις κυβερνητικές πολιτικές. Ειδικό­
τερα, στο Κεφάλαιο 6, διερευνάται η 
πρόσβαση των αυτοαπασχολούμε­
νων στις υπηρεσίες κοινωνικής 
ασφάλισης και στήριξης και η μετα­
χείριση τους σε σύγκριση με τους 
μισθωτούς, στους οποίους ιστορικά 
εστιάζονται τα συστήματα. Υπό το πρίσμα αυτό, η έκθεση εξετάζει κα­
τά πόσον οι σχετικές πολιτικές είναι 
συνεπείς με τα μέτρα που εφαρμόζο­
νται στην αγορά εργασίας για την 
ενθάρρυνση της δημιουργίας μικρών 
επιχειρήσεων, κυρίως από άτομα 
που έμειναν άνεργα. Επίσης, στο 
Κεφάλαιο 7 εξετάζει ρυθμίσεις θε­
μάτων κοινωνικής προστασίας που 
σχετίζονται με τα άτομα εκείνα, κυ­
ρίως γυναίκες, που υποχρεώνονται 
να εγκαταλείψουν την αμειβόμενη 
εργασία τους για κάποιο διάστημα ή 
να εργαστούν με μειωμένο ωράριο, 
προκειμένου να προσφέρουν μέρι­
μνα σε παιδιά, άτομα με ειδικές ανά­
γκες ή ηλικιωμένους που έχουν 
ανάγκη από φροντίδα. Με δεδομένο 
τον αυξημένο αριθμό των εργαζομέ­
νων γυναικών και, παράλληλα, τους 
αυξανόμενους αριθμούς των ατόμων 
μεγάλης ηλικίας που είναι πιθανό να 
έχουν ανάγκη φροντίδας, το θέμα 
αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ολό­
κληρη την Ένωση, όχι μόνο από την 
άποψη της κοινωνικής πολιτικής αλ­
λά και από εκείνη της πολιτικής της 
απασχόλησης. 
Πέραν από τα δύο αυτά θέματα που 
αφορούν την απασχόληση, η έκθεση 
εξετάζει (στο Κεφάλαιο 1) τα κυριό­
τερα χαρακτηριστικά των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας της 
Ένωσης και τις διαφορές τους στα 
κράτη μέλη, τις βασικές εξελίξεις, 
των τελευταίων ετών τόσο ως προς 
τις παροχές όσο και ως προς τη χρη­
ματοδότηση (Κεφάλαιο 2). την κλί­
μακα και τη μορφή των δαπανών — 
το ρυθμό αύξησης τους σε σχέση με 
τον αριθμό των ατόμων που έχουν 
ανάγκη στήριξης και τη μεταβολλό-
μενη σημασία των διαφόρων πηγών 
χρηματοδότησης (Κεφάλαιο 3) —, 
και τις μεταρρυθμίσεις που έχουν 
εφαρμοστεί τα τελευταία χρόνια σε 
διάφορα σημεία της Ένωσης για τη 
συγκράτηση των δαπανών της ιατρι­
κής περίθαλψης και τη βελτίωση της 
αποτελεσματικότητας των παρεχο­
μένων υπηρεσιών, χωρίς παράλληλη 
υποβάθμιση του επιπέδου της περί­
θαλψης (Κεφάλαιο 5). Τα βασικά σημεία που προέκυψαν 
από την ανάλυση αυτή παρουσιάζο­
νται στην περίληψη που ακολουθεί. 
Ομοιότητες και 
διαφορές 
^m^knuy; προαναφέρθηκε, τα συ-
ν^στήματα κοινωνικής προστα­
σίας στα διάφορα κράτη μέλη 
διαφέρουν ενδεχομένως στις λεπτο­
μέρειες της οργάνωσης τους και των 
μεθόδων χρηματοδότησης τους, αλλά 
παρουσιάζουν ομοιότητες ως προς 
τους στόχους τους και την παρεχόμε­
νη κάλυψη. Ειδικότερα, και στα δεκα­
πέντε κράτη μέλη επιχειρείται η 
παροχή γενικής προστασίας και στή­
ριξης σε όλους όσοι έχουν ανάγκη, 
είτε προσωρινά είτε για μεγάλα χρο­
νικά διαστήματα. Το μεγαλύτερο κε­
νό που παρουσιάζεται στην κάλυψη 
είναι στις χώρες του νότου, στην Ελ­
λάδα, Ισπανία, Ιταλία και Πορτογα­
λία, όπου, σε αντίθεση με τα ισχύοντα 
στις λοιπές περιοχέςτης Ένωσης, δεν 
προβλέπεται εγγύηση κατώτατης ει­
σοδηματικής ενίσχυσης για οποιαδή­
ποτε περίπτωση. Μολονότι έχουν 
καταβληθεί προσπάθειες για παροχή 
κάποιας συνδρομής στους ηλικιωμέ­
νους και αναπήρους, άτομα που δε 
θεμελιώνουν δικαίωμα για τις τυπικές 
παροχές (και ειδικότερα παροχές για 
ασθένεια και επιδόματα ανεργίας), 
επειδή δε βρίσκονται ή δε βρέθηκαν 
ποτέ σε σχέση εξαρτημένης εργα­
σίας, έστω και προσωρινά, μπορούν 
μόνο να υπολογίζουν σε βοήθεια από 
τις τοπικές ή τις περιφερειακές αρ­
χές, βοήθεια που παρέχεται επιλεκτι­
κά και με όχι τυποποιημένη μορφή. 
Υπάρχουν εν τούτοις μεγάλες δια­
φορές στην κλίμακα της παρεχόμε­
νης προστασίας και ειδικότερα στην 
πρόσβαση στις παροχές που συνδέο­
νται άμεσα με τις αποδοχές (ή με τις 
εισφορές), κυρίως ανάμεσα στους 
εργαζόμενους — και ειδικότερα 
στους μισθωτούς — και στις άλλες 
κατηγορίες εργαζομένων καθώς και 
στο βαθμό που το σύστημα πραγμα­
τοποιεί τις καταβολές των παροχών 
9-
Περίληψη και συμπεράσματα 
αυτόματα ή ύστερα από έλεγχο των 
προσωπικών πόρων του δικαιούχου. 
Από την άποψη αυτή, θα ήταν δυνα­
τή η διάκριση των κρατών μελών σε 
τέσσερις ομάδες: 
• οι τρεις σκανδιναβικές χώρες, 
όπου όλοι οι πολίτες έχουν δι­
καίωμα στην κοινωνική προστα­
σία και στο ίδιο βασικό ποσό, 
ενώ οι μισθωτοί δικαιούνται πρό­
σθετες παροχές σε συνάρτηση με 
το εισόδημα τους, και όπου μό­
νον η (μη υποχρεωτική) ασφάλι­
ση έναντι της ανεργίας δεν 
υπάγεται στο ολοκληρωμένο 
κρατικό σύστημα, 
• το Ηνωμένο Βασίλειο και η 
Ιρλανδία, όπου η κάλυψη είναι 
ουσιαστικά γενική (στην Ιρλαν­
δία, ωστόσο, η ιατρική περίθαλ­
ψη του εθνικού συστήματος 
παρέχεται πλήρης και δωρεάν 
μόνο στα άτομα με χαμηλό εισό­
δημα) και ο κανόνας προβλέπει 
ενιαία αν και χαμηλότερα ποσά 
παροχών, γίνεται δε ευρεία χρή­
ση του ελέγχου των προσωπικών 
πόρων των δικαιούχων, 
• η Γερμανία, η Αυστρία, η Γαλλία 
και οι χώρες της Μπενελούξ, 
όπου οι αρχές της κοινωνικής 
ασφάλισης είναι περισσότερο 
προφανείς, οι παροχές είναι ως 
επί το πλείστον συναρτήσεις των 
εσόδων και, όπως και η περίθαλ­
ψη, στενότερα συνδεδεμένες με 
την απασχόληση και με τις ει­
σφορές, ποικίλλουν δε σε κάποιο 
βαθμό ανάλογα με την επαγγελ­
ματική ομάδα (στις Κάτω Χώρες 
ωστόσο έχουν θεσπιστεί γενικά 
προγράμματα, κυρίως αναφορι­
κά με τις παροχές συντάξεων) 
και όπου τα τυχόν κενά στην κά­
λυψη αντισταθμίζονται από εκτε­
ταμένο πρόγραμμα κοινωνικής 
αρωγής, 
• η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογα­
λία και η Ελλάδα, όπου οι προ­
σπάθειες για καθιέρωση γενικών 
συστημάτων είναι περισσότερο 
πρόσφατες, τα δε συστήματα 
αποτελούν μίγμα προγραμμάτων διασφάλισης του εισοδήματος με 
ασφαλιστικά κριτήρια και με χα­
ρακτήρα αποσπασματικό και 
κλαδικό, με σχετικά γενναιόδω­
ρους τύπους υπολογισμού των 
συντάξεων αλλά, όπως προανα­
φέρθηκε, με κενά στην κάλυψη 
και με εθνικά συστήματα υγείας 
στα οποία η πρόσβαση δεν έχει 
ακόμη γενικευθεί, με εξαίρεση 
την Ιταλία. 
Επιπλέον, υπάρχουν διαφορές τόσο 
μεταξύ των ανωτέρω ομάδων όσο 
και στο εσωτερικό τους αναφορικά 
με τους κανονισμούς που διέπουν το 
δικαίωμα στις διάφορες παροχές και 
τη διάρκεια καταβολής τους. Ειδικό­
τερα, το όριο ηλικίας για συνταξιο­
δότηση είναι γύρω στα 65 στις 
περισσότερες χώρες, αλλά στην Ιτα­
λία είναι 62 για τους άνδρες και 57 
για τις γυναίκες, στη Γαλλία 60 για 
όλους και στη Δανία 67. Επίσης, οι 
παροχές ανεργίας που στηρίζονται 
σε ασφαλιστικά κριτήρια καταβάλ­
λονται στο Βέλγιο σχεδόν επ' αόρι­
στον, αλλά σε ορισμένες χώρες μόνο 
για ένα χρόνο, ενώ η πρόσβαση στις 
παροχές ασθενείας ή αναπηρίας εί­
ναι γενικά ευχερέστερη στις Κάτω 
Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο 
από ό,τι στις λοιπές χώρες. 'Οπως 
σημειώνεται και στη συνέχεια, τα 
δύο αυτά ζητήματα (κριτήρια επιλε-
ξιμότητας και διάρκεια των καταβο­
λών) εξετάζονται τα τελευταία 
χρόνια με ολοένα και μεγαλύτερη 
λεπτομέρεια, περισσότερο π.χ. από 
ό,τι η κλίμακα των καταβαλλομένων 
παροχών, σε μία προσπάθεια να 
εξευρεθούν τρόποι μείωσης των δα­
πανών και αποθάρρυνσης της χρό­
νιας εξάρτησης από το σύστημα. 
Η κλίμακα των 
δαπανών 
Οι εν λόγω διαφορές χαρακτηρι­
στικών στα επικρατούντα συ­
στήματα μεταξύ των κρατών μελών 
αντανακλώνται στο κόστος που συνε­
πάγεται η διατήρηση τους. Σε γενικές 
γραμμές, οι δαπάνες κοινωνικής προ­στασίας έχουν την τάση να είναι υψη­
λότερες στο Βορρά της Ένωσης από 
ό,τι στο Νότο, εν μέρει λόγω των δια­
φορών στο βαθμό ευημερίας και, συ­
νεπώς, στη διάθεση πόρων για τη 
χρηματοδότηση τους και εν μέρει λό­
γω του λιγότερο αναπτυγμένου χαρα­
κτήρα των συστημάτων στις νότιες 
χώρες, ειδικότερα στην Ελλάδα και 
στην Πορτογαλία. Παρά τη σαφή τά­
ση ταχύτερης αύξησης του επιπέδου 
των δαπανών για κοινωνική προστα­
σία ως προς την αύξηση του ΑΕΠ, 
μερικά από τα συστήματα είναι προ­
φανώς δαπανηρότερα από άλλα. 
Ειδικότερα στις σκανδιναβικές χώ­
ρες, όπου η κάλυψη είναι γενική και 
οι παροχές σχετικά γενναιόδωρες, η 
συνολική δαπάνη για κοινωνική 
προστασία υπερβαίνει το 30% του 
ΑΕΠ, (33% στη Δανία το 1993, περί 
το 35% στη Φιλανδία — μολονότι τα 
ποσοστά είναι σημαντικά αυξημένα 
λόγω της σοβαρής ύφεσης στο ΑΕΠ 
(το 1990 ήταν 26%) — και ελαφρώς 
χαμηλότερη στη Σουηδία, μολονότι 
δεν υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία). 
Στις Κάτω Χώρες, η δαπάνη ως προς 
το πραγματικό κατά κεφαλήν εισό­
δημα είναι επίσης υψηλή σε σύγκρι­
ση με τα λοιπά κράτη μέλη (περίπου 
33% του ΑΕΠ το 1993 έναντι 31% 
στη Γερμανία, Γαλλία και Λουξεμ­
βούργο, όπου το κατά κεφαλήν εισό-
δημα είναι υψηλότερο). Από την 
άλλη πλευρά, στο Ηνωμένο Βασί­
λειο και στην Ιρλανδία, όπου ο κα­
νόνας είναι χαμηλές σταθερές 
παροχές και όπου, κυρίως στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, ένα σχετικά υψηλό 
ποσοστό των παροχών υπόκειται σε 
έλεγχο των προσωπικών πόρων του 
δικαιούχου, η δαπάνη είναι σχετικά 
χαμηλή σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
εισόδημα (27% του ΑΕΠ στο Ηνω­
μένο Βασίλειο το 1993, 20,5% στην 
Ιρλανδία). Αντιστοίχως στην Ιταλία, 
όπου υπάρχουν περισσότερα κενά 
στο σύστημα από ό,τι στα κράτη μέλη 
του βορρά με συγκρίσιμο όμως κατά 
κεφαλήν εισόδημα, η δαπάνη και 
εδώ είναι σχετικά χαμηλή (μόλις κά­
τω του 26% του ΑΕΠ το 1993), όπως 
επίσης και στην Ελλάδα και Πορτο­
γαλία, όπου τα συστήματα είναι ακό­
μη υπό ανάπτυξη (16,5% του ΑΕΠ το 
10 
Περίληψη και συμπεράσματα 
1993 για την πρώτη και 18% για τη 
δεύτερη). 
Η μορφή της 
χρηματοδότησης 
Ησχετική συμβολή των διαφό­
ρων πηγών στη χρηματοδότηση 
της κοινωνικής προστασίας δίνει την 
εικόνα των εν λειτουργία συστημά­
των. Στη Γερμανία, Γαλλία και Βέλ­
γιο, τα δύο τρίτα ή και περισσότερο 
των εσόδων που προορίζονται για τη 
χρηματοδότηση της κοινωνικής προ­
στασίας προέρχονται από εισφορές, 
από τις οποίες το 60% καταβάλλεται 
από την εργοδοσία. Στην Ελλάδα οι 
αναλογίες είναι παρόμοιες, ενώ στην 
Ισπανία, Ιταλία και Πορτογαλία, κα­
θώς και στις Κάτω Χώρες και στο 
Λουξεμβούργο, οι εισφορές παραμέ­
νουν η κύρια πηγή χρηματοδότησης, 
οι φόροι όμως είναι υψηλότεροι. Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία, 
οι φόροι έχουν μεγαλύτερη συμμετο­
χή στα έσοδα από τις εισφορές, ενώ 
στις σκανδιναβικές χώρες επικρα­
τούν οι φόροι και τα έσοδα από ει­
σφορές είναι χαμηλά. 
Η μορφή των 
δαπανών 
Μολονότι το επίπεδο των δαπα­
νών κοινωνικής προστασίας 
ποικίλλει, η κατανομή τους μεταξύ 
των λειτουργιών είναι σχετικά όμοια, 
ειδικότερα στο Βορρά της Ένωσης 
όπου τα συστήματα είναι περισσότε­
ρο αναπτυγμένα. Υπάρχουν όμως με­
ρικές σημαντικές διαφορές, που 
απεικονίζουν τις διαφοροποιήσεις εν 
μέρει ως προς τα άτομα που έχουν 
ανάγκη στήριξης, εν μέρει ως προς 
την επιλεξιμότητα και εν μέρει ως 
προς το ύψος των παροχών ή το επί­
πεδο των υπηρεσιών. Οι συντάξεις 
γήρατος αποτελούν το μεγαλύτερο 
μέρος των δαπανών σε ολόκληρη την 
Ένωση — εκτός από την Ιρλανδία, 
όπου το ποσοστό των ηλικιωμένων είναι χαμηλότερο από τις άλλες χώ­
ρες — αντιπροσωπεύοντας περίπου 
το 43% των συνολικών δαπανών το 
1993, ακολούθως η ιατρική περίθαλ­
ψη και οι παροχές ασθενείας απορ­
ρόφησαν αθροιστικά περίπου το 24% 
του συνόλου, οι παροχές αναπηρίας 
το 9% και τα επιδόματα ανεργίας το 
7%. 
Στην Ελλάδα και στην Ιταλία όμως, 
οι συντάξεις γήρατος απορρόφησαν 
το 1993 περίπου το 60% των δαπα­
νών, πράγμα που αντανακλά στη μεν 
πρώτη το σχετικά χαμηλό επίπεδο 
των λοιπών παροχών και υπηρεσιών, 
ενώ στη δεύτερη το μεγάλο αριθμό 
των συνταξιούχων. Έτσι στην Ιτα­
λία, δεν είναι μόνον υψηλό το ποσο­
στό των ηλικιωμένων σε σύγκριση με 
τις λοιπές περιοχές της Ένωσης, 
αλλά και η επίσημη ηλικία συνταξιο­
δότησης είναι χαμηλότερη (μολονό­
τι, όπως σημειώνεται στη συνέχεια, 
πρόσφατες μεταρρυθμίσεις μετέβα­
λαν την κατάσταση). 
Στις Κάτω Χώρες, το 1993 το ποσο­
στό των δαπανών που διατέθηκε για 
επιδόματα αναπηρίας υπερέβαινε 
το διπλάσιο του αντίστοιχου ποσο­
στού των λοιπών κρατών της Ένω­
σης (άνω του 21% του συνόλου), εξ 
αιτίας του γεγονότος ότι το ποσοστό 
των δικαιούχων ήταν επίσης διπλά­
σιο από τα άλλα κράτη, με εξαίρεση 
το Ηνωμένο Βασίλειο. Εδώ, το συνο­
λικό ποσό ήταν επίσης υψηλό, μολο­
νότι η μέση καταβολή επιδόματος 
ήταν σημαντικά χαμηλότερη (το 
1994 στις δύο αυτές χώρες, το 15-
16% των ατόμων ηλικίας 55 έως 64 
ετών έναντι 7% για το σύνολο της 
Ένωσης δήλωσε στην Έρευνα Ερ­
γατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
ότι η αιτία της απομάκρυνσης τους 
από την εργασία ήταν η μόνιμη ανα­
πηρία). Και στις δύο περιπτώσεις, ο 
υψηλός αριθμός των δικαιούχων 
οφείλεται εν μέρει στη φύση του 
συστήματος, καθώς και στο γεγονός 
ότι οι παροχές αναπηρίας χρησιμο­
ποιήθηκαν αντί ενίσχυσης του εισο­
δήματος για πολλά άτομα που στην 
πραγματικότητα ήταν επί μακρό διά­
στημα άνεργοι ή είχαν αποχωρήσει 
πρόωρα από την ενεργό υπηρεσία. Στις δύο αυτές χώρες έχουν αρχίσει 
πρόσφατα προσπάθειες για την 
εφαρμογή πολιτικής που στοχεύει 
στην ένταση των ελέγχων επιλεμότη-
τας για παροχές. 
Στην Ισπανία, η δαπάνη για ενισχύ­
σεις του εισοδήματος των ανέργων 
το 1993 ήταν πάνω από το διπλάσιο 
σε σχέση με το ΑΕΠ από ό,τι σε 
άλλες περιοχές της Ένωσης, απορ­
ροφώντας το 20% των συνολικών 
δαπανών για κοινωνική προστασία. 
Το ποσοστό αυτό όμως οφείλεται κυ­
ρίως στο γεγονός ότι και το ποσοστό 
των ανέργων ήταν διπλάσιο απ' ό,τι 
στην υπόλοιπη Ένωση. Από την άλ­
λη πλευρά, στη Δανία, όπου η ανερ­
γία ήταν κάτω από το μέσο όρο της 
Ένωσης, η σχετική δαπάνη ήταν λί­
γο μόνο χαμηλότερη από την αντί­
στοιχη της Ισπανίας, πράγμα που 
οφείλεται αφενός στα υψηλά επιδό­
ματα και αφετέρου στα χαλαρότερα 
κριτήρια επιλεξιμότητας μεταξύ των 
ανέργων. Όπως και στις περιπτώ­
σεις τις Κάτω Χώρες και του Ηνωμέ-
νου Βασιλείου, ο βαθμός της 
ενίσχυσης του εισοδήματος υπόκει­
ται τα τελευταία χρόνια σε συνεχώς 
αυστηρότερη διερεύνηση. 
Η αποτελεσματικό­
τητα της κοινωνικής 
προστασίας 
Ενα βασικό θέμα που δεν κα­
τέστη δυνατό να εξεταστεί 
στην παρούσα έκθεση είναι η αποτε­
λεσματικότητα των συστημάτων κοι­
νωνικής προστασίας προκειμένου για 
την παροχή στήριξης και βοήθειας 
στα άτομα που έχουν ανάγκη και, 
σχετικά με αυτό, κατά πόσο τα συστή­
ματα εξασφαλίζουν ότι το εισόδημα 
κάθε ατόμου και η πρόσβαση του στις 
υπηρεσίες δεν είναι κάτω από κάποιο 
κατώτατο επίπεδο. Μολονότι υπάρ­
χουν στοιχεία αναφορικά με το ύψος 
της κατ' αρχήν διαθέσιμης στήριξης, 
καθώς και με τους κανόνες και ρυθ­
μίσεις που διέπουν την πρόσβαση 
σ' αυτή, και μολονότι είναι εφικτή 
11 
Περίληψη και συμπεράσματα 
η εκτίμηση του αριθμού των ατόμων 
που υπόκεινται σε κινδύνους, δεν 
υπάρχουν επαρκή ή ικανοποιητικά 
στοιχεία για τον αριθμό των ατόμων 
που έχουν πράγματι ανάγκη αρωγής, 
τον αριθμό των ατόμων στα οποία 
καταβάλλεται βοήθεια και το ύψος 
της βοήθειας που τους παρέχεται σε 
σχέση με τις ανάγκες τους. 
Μέχρις ότου υπάρξουν στοιχεία αυ­
τού του είδους, δεν είναι δυνατή η 
εκτίμηση της αποτελεσματικότητας 
των υπαρχόντων συστημάτων με ικα­
νοποιητική ακρίβεια, και ιδιαίτερα 
στο βαθμό που η εμπειρία έχει απο­
δείξει ότι το εισπραττόμενο ποσό της 
ενίσχυσης του εισοδήματος μπορεί 
να διαφέρει ουσιαστικά από το θεω­
ρητικό υπολογισμό της ενίσχυσης 
που δικαιούται ο ασφαλισμένος. 
Η αρχή αυτή επαληθεύεται όσο 
επεκτείνεται ο έλεγχος των προσω­
πικών πόρων του υποψήφιου 
δικαιούχου, δεδομένου ότι, υπ' αυ­
τές τις συνθήκες, το επίδομα που κα­
ταβάλλεται δεν εξαρτάται μόνο από 
τα ατομικά εισοδήματα και τις απο­
ταμιεύσεις, αλλά και από το ποσό 
του συγκεκριμένου αιτήματος για 
βοήθεια. 
Η μόνη αποτελεσματική μέθοδος 
παροχής των εν λόγω στοιχείων εί­
ναι η διεξαγωγή λεπτομερούς έρευ­
νας στο επίπεδο του νοικοκυριού. Η 
Eurostat καθιέρωσε μια νέα Έρευ­
να Πάνελ Νοικοκυριών (Household 
Panel Survey) ακριβώς με αυτό το 
αντικείμενο. Με δειγματοληπτική 
έρευνα στο επίπεδο του νοικοκυ­
ριού, επιδιώκεται η συλλογή λεπτο­
μερών στοιχείων σχετικά με τα 
χαρακτηριστικά του νοικοκυριού, 
τις πηγές εισοδήματος και τις συνθή­
κες διαβίωσης σε ολόκληρη την 
Ένωση. Εν τούτοις, μέχρι σήμερα τα 
αποτελέσματα δεν είναι ακόμη δια­
θέσιμα (αναμένονται περί το τέλος 
του 1995) και απομένει να φανεί κα­
τά πόσο η έρευνα αυτή θα αποδει-
χθεί χρήσιμο εργαλείο στη 
διατύπωση της απάντησης στο θεμε­
λιακό ερώτημα που τέθηκε ανωτέ­
ρω. Η αύξηση των 
δαπανών 
Μακροπρόθεσμα, οι δαπάνες 
κοινωνικής προστασίας πα­
ρουσιάζουν αυξητική τάση σε σχέση 
με το ΑΕΠ. Το 1970, οι δαπάνες 
έφθαναν το 19% του ΑΕΠ σε ολόκλη­
ρη την Ένωση (με εξαίρεση της Ισπα-
νίας, της Πορτογαλίας και της 
Ελλάδας, για τις οποίες δεν υπάρχουν 
διαθέσιμα στοιχεία). Το 1980, η ανα­
λογία ανήλθε στο 24% (24,5% αν 
εξαιρεθούν αυτές οι τρεις χώρες) και 
το 1993 έφτασε σχεδόν το 28%. Η 
φαινομενική αυτή μακροπρόθεσμη 
αυξητική τάση προκάλεσε ευρεία 
ανησυχία στην Ένωση και υπήρξε 
μία από τις αιτίες της έμφασης που 
δόθηκε πρόσφατα στην περιστολή 
των δαπανών. Οι αριθμοί αυτοί πρέ­
πει εν τούτοις να ερμηνεύονται με 
περίσκεψη, εν μέρει γιατί επηρεάζο­
νται σημαντικά από τις διακυμάνσεις 
του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ και 
από το επίπεδο της οικονομικής δρα­
στηριότητας, και εν μέρει λόγω των 
διαφορών εμπειρίας μεταξύ των κρα­
τών μελών. 
Η αύξηση δεν υπήρξε καθόλου 
ομοιόμορφη σε όλες τις περιοχές της 
Ένωσης. Σε αντίθεση με τη δεκαε­
τία του '70, κατά την οποία οι περισ­
σότερες χώρες γνώρισαν σημαντική 
άνοδο του ποσοστού των δαπανών 
στο ΑΕΠ, μεταξύ του 1980 και του 
1990 το ποσοστό αυτό αυξήθηκε μό­
νο κατά μία εκατοστιαία μονάδα 
(από το 24% στο 25%). Σε τέσσερις 
χώρες — το Βέλγιο, τη Γερμανία, την 
Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο —, 
το 1990 το ποσοστό των δαπανών στο 
ΑΕΠ ήταν χαμηλότερος από ό,τι το 
1980. Μόνο στις χώρες όπου τα συ­
στήματα ήταν υπό ανάπτυξη — Ελ­
λάδα, Ισπανία, Ιταλία και 
Πορτογαλία — καθώς και στη Γαλ­
λία, η αύξηση του ίδιου λόγου ξεπέ­
ρασε τις δύο εκατοστιαίες μονάδες. 
Επί πλέον, κατά το δεύτερο ήμισυ 
της δεκαετίας του '80, όταν οι οικο­
νομίες των ευρωπαϊκών χωρών ανέ-
καμπταν από την ύφεση, ο λόγος των 
δαπανών προς το ΑΕΠ μειώθηκε γε­νικά στην Ένωση, ενώ συνέχισε να 
αυξάνεται στα τέσσερα κράτη μέλη 
του Νότου (καθώς και στη Δανία, 
στην οποία ανακόπηκε η οικονομική 
ανάπτυξη), του νοικοκυριού 
Κατά τη διάρκεια της τριετίας 1990 
1993, οι δαπάνες για κοινωνική προ­
στασία αυξήθηκαν σε σχέση με το 
ΑΕΠ σε όλα τα κράτη μέλη, καθώς 
οι οικονομίες τους περνούσαν σε 
στάδιο ύφεσης. Σε επτά από αυτές — 
Δανία, Ισπανία, Γαλλία, Λουξεμ­
βούργο, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βα­
σίλειο και Φινλανδία — αυξήθηκαν 
κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες ή και 
περισσότερο. Όμως, η αύξηση αυτή 
οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην 
έντονη επιβράδυνση της αύξησης 
του ΑΕΠ — ή σε μερικές περιπτώ­
σεις σε πτώση του ΑΕΠ — και στην 
απότομη αύξηση της ανεργίας, η 
οποία τη συνόδευσε. Παρά το γεγο­
νός ότι, σε πραγματικές τιμές (προ­
σαρμογή με βάση την αύξηση των 
τιμών καταναλωτή), οι δαπάνες αυ­
ξήθηκαν με ρυθμό 4,5% ετησίως στο 
σύνολο της Ένωσης, σημαντικά πε­
ρισσότερο από ό,τι κατά τα πέντε 
προηγούμενα χρόνια (κάτω του 
3,5% ετησίως), αν εξαιρεθούν τα 
επιδόματα ανεργίας, (που αυξήθη­
καν κατά περίπου 50% την ίδια πε­
ρίοδο), η αύξηση δε φθάνει καν το 
4% ετησίως, είναι δηλαδή οριακά 
μεγαλύτερη από ό,τι τα πέντε προη­
γούμενα χρόνια. Δεδομένου ότι μέ­
ρος της αύξησης των παροχών 
συντάξεων, ασθένειας και αναπη­
ρίας είναι μάλλον βέβαιο ότι συνδέε­
ται με την ύφεση (π.χ. επιπτώσεις 
λόγω πρόωρης αποχώρησης από την 
ενεργό υπηρεσία), δε φαίνεται κατά 
την περίοδο αυτή να εμφωλεύει επι­
τάχυνση της αύξησης των δαπανών 
κοινωνικής προστασίας (μάλιστα, η 
αύξηση των δαπανών των τριών 
προαναφερθέντων κονδυλίων την 
περίοδο 1990 1993 υπολείπονταν 
εκείνης της περιόδου 1985 1990). 
Παρ' όλα αυτά, υπό συνθήκες πολύ 
μικρής αύξησης του ΑΕΠ και με έμ­
φαση στην πολιτική συγκράτησης 
της φορολογίας και περιορισμού 
των δημοσίων δαπανών, ώστε να 
αποφευχθεί η υπέρμετρη αύξηση 
12 
Περίληψη και συμπεράσματα 
φόρων και ασφαλιστικών εισφορών 
των επιχειρήσεων καθώς και του κό­
στους της εργασίας, η ετήσια αύξηση 
μίας βασικής συνιστώσας των δημο­
σίων δαπανών κατά σχεδόν 4% — 
ακόμα και μετά την προσαρμογή ως 
προς την ανεργία — αποτέλεσε αντι­
κείμενο ευρείας ανησυχίας. Με αυ­
τά τα δεδομένα, είναι ίσως 
κατανοητό το κοινό ενδιαφέρον που 
παρατηρήθηκε στο πρόσφατο πα­
ρελθόν για εξεύρεση μέτρων περιο­
ρισμού των δαπανών κοινωνικής 
προστασίας. 
Η ωρολογιακή 
βόμβα του 
δημογραφικού 
προβλήματος που 
ελλοχεύει 
Ηέμφαση για συγκράτηση των 
δαπανών είναι επίσης κατα­
νοητή, αν ληφθεί υπόψη η αύξηση των 
απαιτήσεων από τα συστήματα κοι­
νωνικής προστασίας, που αναμένεται 
να προκύψει λόγω της γήρανσης του 
πληθυσμού. Το 1995, το τμήμα του 
πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και άνω 
(ισχύουσα ή προγραμματισμένη ηλι­
κία συνταξιοδότησης στα περισσότε­
ρα κράτη μέλη) αντιστοιχούσε στο 
23% του ενεργού πληθυσμού (15 έως 
64 ετών) στο σύνολο της Ένωσης. Σε 
δέκα χρόνια, το 2005 και σύμφωνα με 
τις τελευταίες προβολές, το ποσοστό 
αυτό θα έχει ανέλθει στο 26% (υπό 
την προϋπόθεση ότι δεν θα παρατη­
ρηθεί σημαντική επιτάχυνση των ρυθ­
μών της καθαρής εσωτερικής 
μετανάστευσης ατόμων με ηλικία 
κάτω του ορίου συνταξιοδότησης). 
Παρ' όλον ότι είναι βέβαιο ότι η εν 
λόγω αύξηση θα συνοδευτεί και από 
αύξηση των δαπανών για τις συντά­
ξεις — εκτός αν επεκταθεί καιτο όριο 
ηλικίας συνταξιοδότησης, σε αντίθε­
ση με τις σημερινές τάσεις —, τα αντί­
στοιχα ποσά είναι σχετικά μικρά. 
Παραδείγματος χάριν, αν η μέση σύ­
νταξη παρέμενε αμετάβλητη σε σχέ­
ση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, το αποτέλεσμα θα ήταν οι δαπάνες της 
Ένωσης από 12% του ΑΕΠ να φθά­
σουν το 13,5% ο ίδιος δηλαδή ρυθμός 
αύξησης που παρατηρήθηκε ανάμε­
σα στο 1980 και το 1993. 
Η μεγάλη αύξηση των δαπανών δε 
διαφαίνεται ότι θα επέλθει πριν από 
το 2005, οπότε θα αρχίσουν να απο­
χωρούν από την ενεργό υπηρεσία 
μεγάλα τμήματα της γενιάς της μετα­
πολεμικής έκρηξης της γεννητικότη-
τας. Το 2015, το τμήμα του 
πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και άνω 
θα αντιστοιχεί πιθανότατα με το 
30% του ενεργού πληθυσμού, και το 
2025 με το 35,5%. Ενώ το 1995, για 
τη στήριξη κάθε συνταξιοδοτούμε­
νου ατόμου αντιστοιχούν 4-5 άτομα 
εργάσιμης ηλικίας, σε 30 χρόνια θα 
αντιστοιχούν λιγότερα από τρία. Σε 
μερικές χώρες, και ιδιαίτερα στην 
Ιταλία, θα αντιστοιχούν μόνο περίτα 
2,5 άτομα. Αν οι μέσες συντάξεις πα­
ραμείνουν αμετάβλητες σε σχέση με 
το μέσο εισόδημα, τότε, για τα επό­
μενα 30 χρόνια, η διόγκωση αυτή θα 
προσθέσει σχεδόν 5,5% του ΑΕΠ 
στο κόστος κοινωνικής προστασίας 
στο σύνολο της Ένωσης. Ταυτόχρο­
να, η άνοδος του αριθμού των ηλι­
κιωμένων ατόμων πιθανότατα θα 
προκαλέσει ολοένα αυξανόμενες 
απαιτήσεις από τα συστήματα περί­
θαλψης και κοινωνικών υπηρεσιών. 
Εντούτοις, παρά τη διαφαινόμενη 
έκταση των αναμενόμενων πιέσεων, 
είναι σημαντικό να τις τοποθετήσου­
με σε μια προοπτική. Κατ' αρχήν, οι 
δαπάνες για κοινωνική προστασία 
στην Ένωση αυξήθηκαν μεταξύ των 
ετών 1970 και 1993 κατά 8% του 
ΑΕΠ, δηλαδή το ήμισυ της προβλε­
πόμενης αύξησης των δαπανών για 
συντάξεις, με βάση την ανωτέρω πα­
ραδοχή. Δεύτερον, η ευχέρεια στη 
μεταβίβαση εισοδήματος προς τα 
άτομα ηλικίας άνω του ορίου συντα­
ξιοδότησης και οι πιέσεις που θα 
επιβληθούν στις μελλοντικές γενιές 
ενεργού πληθυσμού θα εξαρτηθούν 
σημαντικά από την εν τω μεταξύ 
ανάπτυξη των ευρωπαϊκών οικονο­
μιών και από την όλη κατάσταση 
σχετικά με τις θέσεις εργασίας. 
Τα τελευταία χρόνια, η σημαντική άνοδος που παρουσίασε ο αποτελε­
σματικός δείκτης εξάρτησης δεν 
οφείλεται μόνο στη γήρανση του 
πληθυσμού αλλά και στην πρόωρη 
συνταξιοδότηση, καθώς και στην αυ­
ξανόμενη ανεργία, αμφότερες απο-
τελέσματα της μειωμένης 
προσφοράς θέσεων εργασίας. Σαν 
συνέπεια, ένας πολύ μικρότερος 
αριθμός εργαζομένων ατόμων στη­
ρίζει αυξημένο αριθμό μη εργαζομέ­
νων, με ηλικία τόσο μεγαλύτερη όσο 
και μικρότερη από το όριο συνταξιο­
δότησης. 
Αν ήταν δυνατόν η άνοδος του ΑΕΠ 
να δημιουργήσει στα επόμενα 30 
χρόνια ικανό αριθμό νέων θέσεων 
εργασίας, ώστε η ανεργία να υποχω­
ρήσει στα επίπεδα των αρχών της 
δεκαετίας του 70, να απορροφηθεί 
παράλληλα η αύξουσα συμμετοχή 
των γυναικών στην αγορά εργασίας 
και να αναστραφεί ενδεχομένως η 
τάση για πρόωρη συνταξιοδότηση, 
θα αντισταθμιζόταν η επίπτωση της 
γήρανσης του πληθυσμού στο δείκτη 
εξάρτησης και θα είχε καταστεί ευ­
κολότερη η επίδραση της απαιτούμε-
νης μεταβίβασης εισοδήματος. 
Αντιθέτως, αν η άνοδος του ΑΕΠ δε 
βελτιωθεί και η προσφορά θέσεων 
εργασίας παραμείνει σε χαμηλά επί­
πεδα, τότε οποιαδήποτε ουσιαστική 
μετάθεση εισοδήματος θα δημιουρ­
γήσει σοβαρά προβλήματα, ανεξαρ­
τήτως των μεθόδων χρηματοδότησης 
των συνταξιοδοτικών προγραμμά­
των που θα εφαρμοστούν εν τω με­
ταξύ. 
Μεταβολές 
στις πηγές 
χρηματοδότησης 
Με δεδομένη τη μείωση του 
αριθμού των απασχολουμέ­
νων κατά την ίδια περίοδο, είναι κα­
τανοητή και η στροφή από τις 
εισφορές, ως πηγών χρηματοδότη­
σης, στους φόρους. Αν εξεταστεί η 
Ένωση ως σύνολο, με εξαίρεση το 
Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες όπου πα-
13 
Περίληψη m συμπεράσματα 
ρατηρήθηκε η αντίθετη τάση, το μερί­
διο των φόρων στα έσοδα αυξήθηκε 
μεταξύ του 1990 και του 1993 από 
27,5% σε 29,5%. Επί πλέον, με την 
εξαίρεση τη Πορτογαλία στην οποία 
παρατηρήθηκε η αντίθετη τάση, το 
βάρος των εισφορών μετατέθηκε από 
τους εργοδότες στους εργαζόμενους. 
Εν τούτοις, οι μεταβολές αυτές ήταν 
σχετικά μικρής έκτασης και σε γενι­
κές γραμμές η δομή της χρηματοδότη­
σης της κοινωνικής προστασίας 
παρέμεινε η ίδια, τόσο στη δεκαετία 
του 80 όσο και στις αρχές της δεκαε­
τίας του 90. 
Παρά το ότι δεν υπάρχουν ακόμη 
στοιχεία για την περίοδο μετά το 
1993, από τα μέτρα που υιοθετήθη­
καν από τα κράτη μέλη την ίδια πε­
ρίοδο διαφαίνεται ότι οι εν λόγω 
μεταβολές στις πηγές χρηματοδότη­
σης έγιναν ουσιαστικότερες. Πα­
ράλληλα, οι μεταβολές αυτές 
υπήρξαν ως επί το πλείστον προσω­
ρινό μέτρο αντιμετώπισης της αυξα­
νόμενης ανεργίας και πήραν τη 
μορφή μείωσης των εργοδοτικών 
εισφορών για όσες επιχειρήσεις 
προσέλαβαν άτομα που είχαν παρα­
μείνει επί μακρόν άνεργα, νέους και 
άλλα 'δύσκολα στην τοποθέτηση' 
άτομα από τα μητρώα ανέργων, ενώ 
σε ορισμένες χώρες (όπως π.χ. στο 
Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιρλανδία και 
το Ηνωμένο Βασίλειο) ως κίνητρο 
για τη δημιουργία θέσεων εργασίας 
για ανειδίκευτους και για τους 
νεοεισερχόμενους στο εργατικό δυ­
ναμικό, μειώθηκαν επίσης και οι ει­
σφορές για τους χαμηλόμισθους. 
Πάντως, μέχρι στιγμής δεν παρατη­
ρείται καμία σημαντική μεταβολή 
στον τρόπο χρηματοδότησης και στις 
περισσότερες χώρες οι εισφορές πα­
ραμένουν η βασική πηγή, κυρίως λό­
γω της επιθυμίας να διατηρηθεί ο 
ασφαλιστικός χαρακτήρας του συ­
στήματος. Στις σκανδιναβικές χώρες 
μάλιστα, έγιναν κινήσεις να αυξη­
θούν οι εισφορές σε σχέση με τη 
φορολογία, εν μέρει ώστε να διευ­
ρυνθούν οι πηγές χρηματοδότησης 
και εν μέρει να συνδεθούν αμεσότε­
ρα οι παροχές με την απασχόληση 
και να αποθαρρυνθεί έτσι η παραοι­κονομία. Εξάλλου, σε χώρες όπου η 
χρηματοδότηση εξαρτάται κυρίως α­
πό τις εισφορές, έγιναν απόπειρες 
διεύρυνσης των πηγών, με τον εντο­
πισμό εκείνων των στοιχείων του συ­
στήματος κοινωνικής προστασίας 
που δε συνδέονται με την απασχόλη­
ση, όπως π.χ. η περίθαλψη και τα 
οικογενειακά επιδόματα, ώστε αυτά 
να χρηματοδοτηθούν από τη φορο­
λογία, καθώς επίσης και με τη διοχέ-
τευση ορισμένων φόρων στη 
χρηματοδότηση συγκεκριμένων 
δαπανών (όπως π.χ. η γενική κοινω­
νική εισφορά — CSG — που έχει 
επιβληθεί στο εισόδημα φυσικών 
προσώπων στη Γαλλία για τη χρημα­
τοδότηση των βασικών συντάξεων). 
Επί πλέον, σε ορισμένες χώρες η 
αναζήτηση εναλλακτικών πηγών 
χρηματοδότησης συνδυάστηκε με 
απόπειρες να μετατεθεί το βάρος της 
φορολογίας από την απασχόληση 
εργατικού δυναμικού στη χρήση φυ­
σικών πόρων, με στόχο να τονωθεί η 
δημιουργία θέσεων εργασίας και 
ταυτόχρονα να ενθαρρυνθεί η εξοι­
κονόμηση ενέργειας και πόρων. 
Πρόσφατες 
μεταρρυθμίσεις που 
επηρεάζουν τις 
δαπάνες 
Σχεδόν όλα τα μέτρα που ελήφθη­
σαν τα τελευταία χρόνια αναφο­
ρικά με την κοινωνική προστασία 
στόχευαν στη συγκράτηση και, όπου 
ήταν δυνατό, την περιστολή των δα­
πανών. Τα μέτρα αυτά είχαν τις εξής 
μορφές: 
• αυστηρότερες ρυθμίσεις σχετικά 
με την επιλεξιμότητα για παρο­
χές — κυρίως όσον αφορά τις 
παροχές ασφαλιστικού χαρακτή­
ρα που συνδέονται με τις αποδο­
χές. 
• ουσιαστικότερη επικέντρωση της 
στήριξης στα άτομα που έχουν 
μεγαλύτερη ανάγκη, κυρίως με ευρεία εφαρμογή του ελέγχου 
των προσωπικών πόρων των δι­
καιούχων και με φορολόγηση 
των παροχών. 
• μεγαλύτερη έμφαση στα μέτρα 
ενεργητικού χαρακτήρα, με σκο­
πό την προώθηση της απασχόλη­
σης ώστε τα άτομα να μπορούν 
να αυτοσυντηρούνται, σε αντίθε­
ση με τα μέτρα παθητικού χαρα­
κτήρα που αποσκοπούν στη 
ανακατανομή εισοδημάτων. 
• ευρύτερες ιδιωτικοποιήσεις υπό 
διάφορες μορφές, περιλαμβανο­
μένης όχι μόνο της ανάθεσης 
υπηρεσιών σε ιδιώτες αλλά, ίσως 
το κυριότερο, και της μετάθεσης 
της ευθύνης παροχής προστασίας 
στους ίδιους τους εργαζόμενους 
ή στους εργοδότες τους. 
Μέτρα αυτού του είδους δεν υπαγο­
ρεύθηκαν μόνο για λόγους που σχε­
τίζονται με τον περιορισμό των 
δαπανών, αλλά και για να μειωθεί η 
εξάρτηση από την κοινωνική προ­
στασία σε όφελος των ενδιαφερομέ­
νων ατόμων και για να διατηρηθεί η 
υποστήριξη της κοινής γνώμης προς 
τα συστήματα κοινωνικής προστα­
σίας ή μάλλον προς τη χρηματοδότη­
ση τους, με επίδειξη της βούλησης 
για περιορισμό στο ελάχιστο της πι­
θανής κατάχρησης τους. 
Αντιμετώπιση των 
δημογραφικών και 
οικονομικών 
πιέσεων 
Κατά την περίοδο της ύφεσης των 
αρχών της δεκαετίας του '90, η 
αύξηση των δαπανών κοινωνικής 
προστασίας εστίασε τη προσοχή στις 
μακροπρόθεσμες τάσεις και στις βα­
σικές δυνάμεις που ενίσχυαν το φαι­
νόμενο. Ειδικότερα, συνέβαλε να 
διαφανούν οι επιπτώσεις που θα είχε 
στις συντάξεις η συνεχιζόμενη γήραν­
ση του πληθυσμού της Ένωσης και η 
συνταξιοδότηση, από το 2005 και με-
14 
τά, της γενιάς που προήλθε από τη 
μεταπολεμική έκρηξη των γεννή­
σεων. Το αποτέλεσμα ήταν μία γενι-
κευμένη μεταρρύθμιση των 
συστημάτων συνταξιοδότησης στα 
κράτη μέλη, με μετάβαση από την πο­
λιτική της ενθάρρυνσης της πρόωρης 
συνταξιοδότησης, που είχε ευρέως 
διαδοθεί τη δεκαετία του '80, στην 
πολιτική περιορισμού ή μείωσης της 
αναμενόμενης μεταβίβασης εισοδή­
ματος προς τους συνταξιούχους. 
Σε πέντε κράτη μέλη — Γερμανία, 
Ελλάδα, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο 
και Φιλανδία (προκειμένου για ερ­
γαζόμενους στο δημόσιο τομέα) — 
υιοθετήθηκαν από το 1992 μέτρα για 
επέκταση στο άμεσο μέλλον της θε­
σμοθετημένων ορίων ηλικίας απο­
χώρησης από την ενεργό υπηρεσία, 
ενώ σ' ένα έκτο κράτος, τη Γαλλία, 
επιτεύχθηκε το ίδιο σχεδόν αποτέλε­
σμα με την αύξηση των ετών καταβο­
λής εισφορών που απαιτούνται για 
πλήρη σύνταξη (από 37,5 σε 40). Στις 
περισσότερες περιπτώσεις, η επέ­
κταση του ορίου συνταξιοδότησης 
έχει προγραμματιστεί να εφαρμο­
στεί σταδιακά στις επόμενες δύο δε­
καετίες και δε θα έχει σημαντικές 
επιπτώσεις σε όσους αποχωρήσουν 
από την ενεργό υπηρεσία τα προσε­
χή χρόνια (στη Γερμανία π.χ., μετα­
ξύ των ετών 2001 και 2012 θα 
επεκταθεί από 63 για τους άντρες 
και 60 για τις γυναίκες σε 65 και για 
τα δύο φύλα, στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, μεταξύ των ετών 2010 και 2020 
θα επεκταθεί από 60 σε 65 για τις 
γυναίκες). Γενικά, ένας από τους βα­
σικούς στόχους ήταν να εξισωθεί, 
για λόγους ισότητας, το όριο συντα­
ξιοδότησης των γυναικών με το αντί-
στοιχο των ανδρών, στόχος που 
επιτεύχθηκε με την επέκταση του 
ορίου των γυναικών και όχι, όπως 
επιδιώχθηκε πριν από μερικά χρό­
νια, με τη μείωση του ορίου των αν­
δρών. 
Κατά πόσο το αποτέλεσμα θα είναι 
η ελάττωση του αριθμού των συντα­
ξιούχων, παραμένει ακόμη αδιευ­
κρίνιστο. Παρά την αλλαγή 
πολιτικής, η τάση για πρόωρη συντα­
ξιοδότηση στις αρχές της δεκαετίας του '90 σημείωσε μάλλον επιτάχυνση 
παρά επιβράδυνση, κυρίως εξαιτίας 
της οικονομικής ύφεσης που συνο­
δεύτηκε από μεγάλης κλίμακας 
ελάττωση των θέσεων εργασίας και 
από έλλειψη εναλλακτικών ευκαι­
ριών για απασχόληση εκείνων που 
έχαναν την εργασία τους. Παρ' όλα 
αυτά, με τις μεταβολές, ο αριθμός 
των ατόμων που εισπράττουν κρατι­
κές συντάξεις θα τείνει να μειωθεί 
και έτσι το βάρος της στήριξης θα 
μετατοπιστεί από το κράτος στον 
ιδιώτη. 
Παράλληλα, σε ορισμένες χώρες 
υιοθετήθηκαν μέτρα μείωσης των 
ποσών των συντάξεων, είτε με τη 
μείωση του ανωτάτου ποσοστού επί 
των αποδοχών (όπως στη Φιλανδία 
για τους δημοσίους υπαλλήλους), εί­
τε λαμβάνοντας περισσότερο υπόψη 
τα λοιπά έσοδα κατά τον υπολογι­
σμό του φόρου (όπως στη Δανία και 
τις Κάτω Χώρες), είτε μεταβάλλο­
ντας τη βάση υπολογισμού του δι­
καιώματος (αύξηση του αριθμού των 
ετών, οι αποδοχές των οποίων εισέρ­
χονται στο υπολογισμό της σύντα­
ξης, όπως στη Γαλλία και την 
Πορτογαλία). 
Η τελευταία αυτή μεταβολή συνεπά­
γεται σημαντικές επιπτώσεις στη θέ­
ση των γυναικών σε σύγκριση με 
τους άντρες. Οι γυναίκες διακό­
πτουν συχνότερα τη σταδιοδρομία 
τους με σκοπό να φροντίσουν τα παι­
διά τους ή να παρασταθούν σε ανά­
πηρους συγγενείς, με αποτέλεσμα 
κάθε αύξηση του αριθμού των ετών 
καταβολής εισφορών για τον υπολο­
γισμό της πλήρους σύνταξης ή των 
ετών που απαιτούνται για την κατο­
χύρωση δικαιώματος συνταξιοδότη­
σης να επηρεάζει δυσμενώς τις 
γυναίκες περισσότερο από τους 
άντρες. 
Η αύξηση των υποχρεώσεων κατα­
βολής συντάξεων εστίασε την προ­
σοχή στα συνταξιοδοτικά 
προγράμματα αυτά καθαυτά και, ει­
δικότερα, στο κατά πόσον αυτά θα 
έπρεπε να τροποποιηθούν με προο­
πτική να καταστούν ανταποδοτικά 
(δηλαδή, το ύψος των εισφορών να προκύπτει από τα ποσά των μελλο­
ντικών υποχρεώσεων) ή να συνεχί­
σουν να διέπονται από την 
αναδιανεμητική αρχή ('pay-as-you-
go principle', δηλαδή, του υπολογι­
σμού των εισφορών με βάση τις 
παρούσες ανάγκες καταβολής συ­
ντάξεων), όπως συμβαίνει σήμερα 
στις περισσότερες χώρες. Ένας τρό­
πος για να επιτευχθείη τροποποίηση 
αυτή, ανακουφίζοντας παράλληλα 
το κράτος από το αντίστοιχο οικονο­
μικό βάρος, είναι, όπως λόγου χάριν 
ισχύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, να 
χρησιμοποιηθούν σε μεγαλύτερο 
βαθμό ιδιωτικά προγράμματα ασφά­
λισης και να μετατεθεί στα μεμονω­
μένα άτομα η ευθύνη της απόφασης 
αναφορικά με το ύψος της σύνταξης 
και των εισφορών. 
Εν τούτοις, στις περισσότερες χώρες 
δεν επιχειρήθηκε σε μεγάλη έκταση 
η εγκατάλειψη της αναδιανεμητικής 
αρχής, πιθανώς γιατί είναι εξαιρετι­
κά αβέβαιο κατά πόσο, όταν θα 
έφθανε η ώρα πληρωμής των συντά­
ξεων, μια τέτοια αλλαγή θα καθι­
στούσε ευχερέστερη την εκπλήρωση 
των υποχρεώσεων, δεδομένου ότι 
τελικώς η τότε κατάσταση της οικο­
νομίας το πραγματικό επίπεδο των 
εισοδημάτων, ο ρυθμός ανάπτυξης 
και ο αριθμός των ανέργων που επί­
σης θα είχαν ανάγκη υποστήριξης 
θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο. Πα­
ράλληλα, θα πρέπει να σημειωθεί 
ότι, στην πραγματικότητα, δεν είναι 
καθόλου σαφή τα όρια μεταξύ των 
δύο αρχών υπολογισμού των εισφο­
ρών. Στα περισσότερα κράτη μέλη, 
εφαρμόζεται με συνέπεια η πολιτική 
της δημιουργίας αποθέματος για κά­
λυψη μελλοντικών υποχρεώσεων συ-
νταξιοδότησης, γεγονός που 
συνεπάγεται συγκέντρωση μονίμως 
υψηλότερων ποσών, και συχνά ση­
μαντικά υψηλότερων, από εισφορές 
απ' όσο απαιτείται για να καλυ­
φθούν οι τρέχουσες δαπάνες. 
15 
Βελτίωση της 
στοχοθέτησης των 
συστημάτων 
Με την αύξηση των δαπανών 
κοινωνικής προστασίας, αυ­
ξήθηκαν και οι προσπάθειες να κα­
τευθυνθούν οι δαπάνες προς 
εκείνους που είχαν περισσότερη ανά­
γκη υποστήριξης. Χρησιμοποιήθη­
καν για το σκοπό αυτό διάφορα μέσα, 
όπως π.χ. αυστηρότερα κριτήρια επι-
λεξιμότητας (και ειδικότερα όσον 
αφορά τις παροχές ανεργίας και ανα-
πηρίας), θέσπιση εισοδηματικών 
ορίων για την καταβολή παροχών 
(όπως στη Γερμανία, τις Κάτω Χώ­
ρες, την Ιταλία και την Ισπανία, όπου 
τα οικογενειακά επιδόματα είναι 
συνδεδεμένα με το εισόδημα), επιβο­
λή ή αύξηση φόρων (όπως στις σκαν­
διναβικές χώρες) ή καταβολή των 
παροχών μετά από έλεγχο των προ­
σωπικών πόρων του δικαιούχου. Το 
τελευταίο μέτρο εφαρμόζεται ευρύ­
τατα στο Ηνωμένο Βασίλειο και την 
Ιρλανδία, μολονότι τα τελευταία χρό­
νια έχει επεκταθεί η εφαρμογή του σε 
πολλά κράτη μέλη, και ειδικότερα 
στις περιπτώσεις των επιδομάτων 
ανεργίας, εν μέρει λόγω αύξησης του 
αριθμού των μακροχρόνια ανέργων 
των οποίων έχει εκπνεύσειτο δικαίω­
μα για παροχές ασφαλιστικού χαρα­
κτήρα. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως, περισ­
σότερο από οπουδήποτε αλλού, ο 
έλεγχος των προσωπικών πόρων του 
δικαιούχου εφαρμόστηκε ως πολιτι­
κή με πρόθεση να συγκρατηθούν οι 
δαπάνες. Πέραν του ότι αμφισβητεί­
ται κατά πόσο με το μέτρο αυτό στο-
χοθετούνται αποτελεσματικότερα 
τα διαθέσιμα κονδύλια, η εφαρμογή 
του μπορεί να δημιουργήσει προβλή­
ματα. Πιθανώς το σημαντικότερο εί­
ναι η δυσκολία να διαπιστωθούν τα 
άτομα που έχουν τις μεγαλύτερες 
ανάγκες, δεδομένου ότι αυτά καλού­
νται να φέρουν το βάρος της διεκδί­
κησης της υποστήριξης. Σημαντικό 
ποσοστό των ατόμων αυτών το απο­
φεύγει για τον ένα ή τον άλλο λόγο 
(π.χ. μέχρι 20% των δικαιούχων ενί­σχυσης του εισοδήματος), με αποτέ­
λεσμα να είναι ελλιπής η προστασία 
τους. Παράλληλα, η συγκέντρωση 
της υποστήριξης σε μια μικρή σχετι­
κά ομάδα που έχει χαρακτηριστεί με 
κάποιο κριτήριο ως η πλέον ενδεής, 
είναι πιθανό να έχει ως αποτέλεσμα 
την καταβολή σε άτομα, που με το 
κριτήριο αυτό βρίσκονται σε ελάχι­
στα καλύτερη οικονομική κατάστα­
ση, λιγότερης βοήθειας από εκείνη 
που έχουν ανάγκη. Επί πλέον, ο 
έλεγχος των προσωπικών πόρων του 
δικαιούχου έχει σημαντικό διοικητι­
κό κόστος, αποθαρρύνει την αποτα­
μίευση εάν, όπως υπάρχει η τάση, 
λαμβάνεται υπόψη η κτήση στοι­
χείων πλούτου, και ελαττώνει τα 
κίνητρα για εργασία εφόσον διακό­
πτεται η βοήθεια όταν ένας δικαιού­
χος αρχίσει πάλι να εργάζεται ή 
όταν ο έλεγχος εφαρμόζεται στο ει­
σόδημα της οικογένειας και οι αμοι­
βές κάποιου άλλου μέλους (π.χ. της 
συζύγου) συνεπάγονται τη μείωση ή 
την απώλεια του δικαιώματος. 
Παρά το γεγονός ότι έχουν καταβλη­
θεί προσπάθειες για άμβλυνση των 
προβλημάτων αυτών μέσω ευρέων 
προγραμμάτων ενημέρωσης και με 
την εισαγωγή και επέκταση παρο­
χών μέσα από την εργασία (Οικογε­
νειακή Πίστη), ώστε να αυξάνεται το 
εισόδημα του εργαζόμενου, εν τού­
τοις τα προβλήματα παραμένουν ση­
μαντικά. Το επίδομα αναζήτησης 
εργασίας, που προγραμματίζεται 
για το 1996, θα αυξήσει την εξάρτη­
ση από τους ελέγχους των προσωπι­
κών πόρων των δικαιούχων ακόμη 
περισσότερο, περιορίζοντας την κα­
ταβολή των ενιαίων ασφαλιστικών 
παροχών για τους έξι πρώτους μήνες 
της ανεργίας. 
Από παθητικά σε 
ενεργητικά μέτρα 
Μια άλλη πλευρά του προγραμ­
ματιζόμενου επιδόματος ανα­
ζήτησης εργασίας στο Ηνωμένο 
Βασίλειο είναι η άσκηση μεγαλύτε­
ρης πίεσης στον αποδέκτη για να ψά­ξει για εργασία, με ταυτόχρονη παρο­
χή περισσότερης βοήθειας και συμ­
βουλών μέσω των Υπηρεσιών 
Απασχόλησης. Η αυξανόμενη τα τε­
λευταία χρόνια έμφαση στην εξεύρε­
ση εργασίας για τους πολίτες, ήταν 
ένα κοινό χαρακτηριστικό της πολιτι­
κής των περισσότερων κρατών 
μελών, με κίνητρο εν μέρει τη διαπί­
στωση ότι ο αριθμός των μακροχρό­
νια ανέργων παρέμενε επίμονα 
μεγάλος ακόμη και κατά τα τελευταία 
έτη της δεκαετίας του '80 όταν ο ρυθ­
μός δημιουργίας νέων θέσεων ήταν 
υψηλός. Η πολιτική αυτή δεν πήρε 
μόνο τη μορφή βελτιώσεων στις υπη­
ρεσίες απασχόλησης για την παροχή 
πιο αποτελεσματικής βοήθειας στην 
αναζήτηση εργασίας, αλλά και αυξη­
μένων επιδοτήσεων στους εργοδότες 
ή μειώσεων των επιβαλλομένων κοι­
νωνικών επιβαρύνσεων (που έχουν 
ισοδύναμο αποτέλεσμα). Τα μέτρα 
αυτά στόχευαν κατά το πλείστον 
στους μακροχρόνια άνεργους, στους 
νέους ή σε άλλες ομάδες που είχαν 
δυσκολία στην εξεύρεση θέσης. 
Παραμένει εν τούτοις ασαφές κατά 
πόσον τέτοιου είδους μέτρα συνε­
πάγονται την καθαρή αύξηση του 
αριθμού των απασχολούμενων και 
όχι τον εκτοπισμό άλλων ήδη εργα­
ζόμενων από νεοπροσλαμβανόμε­
νους και επιδοτούμενους, όπως 
ασαφές παραμένει επίσης το καθα­
ρό αποτέλεσμα ειδικών προγραμ­
μάτων για απασχόληση ανέργων 
(ζαναγκαστική εργασία'), που τεί­
νουν να προκαλούν πτώση του επι­
πέδου συναλλαγών σε υφιστάμενες 
επιχειρήσεις ή τη στροφή της δρα­
στηριότητας προς εργασίες χαμηλό­
τερης στάθμης (εκτός αν παράλληλα 
αυξάνονται οι συνολικές δαπάνες 
στην οικονομία). Η αύξηση όμως 
του ρυθμού αντικατάστασης, ακόμη 
και χωρίς μείωση του επιπέδου 
ανεργίας, θα μπορούσε να αποτελέ­
σει από μόνη της επιθυμητό στόχο, 
παρόλο που είναι απίθανο να οδη­
γήσει σε μείωση των δαπανών 
κοινωνικής προστασίας και ενδεχο­
μένως να προκαλέσει συνολικά αύ­
ξηση αν συνυπολογιστούν και οι 
δαπάνες επιδοτήσεων. 
16-
Στις Σκανδιναβικές χώρες, έχουν 
πρόσφατα αναπτυχθεί καινοτομίες 
στην πολιτική για τη μείωση της 
ανεργίας με ομαλότερο μοίρασμα 
της διαθέσιμης εργασίας. Στο πλαί­
σιο τέτοιου είδους προγραμμάτων, 
ενθαρρύνονται οι εργοδότες να πα­
ρέχουν στους εργαζόμενους άδεια 
απουσίας για εκπαίδευση, γονική 
άδεια ή απλά για να ασχοληθούν με 
δικές τους δραστηριότητες, και να 
προσλαμβάνουν άτομα από τα μη­
τρώα ανέργων για να τους αντικατα­
στήσουν, αυξάνοντας έτσι στην 
ουσία τον αριθμό θέσεων ανά εργα­
ζόμενο κατά τον αριθμό των ατόμων 
που εργάζονται λιγότερο. 
Περιορισμένες 
τάσεις για 
ιδιωτικοποίηση 
Ηαυξημένη πίεση επί των συστη­
μάτων κοινωνικής προστασίας 
έχει επίσης οδηγήσει σε κάποια μετα­
τόπιση των παροχών προστασίας από 
το δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα και 
κατ' επέκταση, σε αναζητήσεις για τις 
δυνατότητες και το επιθυμητό μιας 
περαιτέρω κίνησης προς αυτή την κα­
τεύθυνση και εν συνεχεία, για το αντι­
κείμενο της κρατικής στήριξης και 
των υπηρεσιών και για τις λειτουργίες 
που θα έπρεπε να συμπεριληφθούν. 
Μια πρόταση, ειδικότερα, είναι ότι το 
κράτος θα έπρεπε να εστιάσει την 
προσοχή του στην παροχή βασικής 
στήριξης και υπηρεσιών και να αφή­
σει τα άτομα να φροντίσουν για τις 
δικές τους περαιτέρω ανάγκες, είτε 
πρόκειται για συντάξεις ή υγειονομι­
κή περίθαλψη ή εισοδηματική ενίσχυ­
ση σε περιόδους ανικανότητας για 
εργασία. Παρόλο που αυτό δε θα 
μείωνε κατ' ανάγκην το σύνολο των 
πόρων που θα διοχετεύοντο στην υπό 
την ευρεία έννοια του όρου κοινωνι­
κή προστασία, στην πραγματικότητα 
θα μπορούσε κάλλιστα να οδηγήσει 
σε αύξηση, ειδικά όσον αφορά την 
υγειονομική περίθαλψη θα είχε όμως 
ως αποτέλεσμα την ανακούφιση της 
κυβέρνησης από μερικά από τα χρη­ματοδοτικά βάρη και την απαλλαγή 
του ευρύτερου δημόσιου τομέα από 
τη λήψη αποφάσεων για το επίπεδο 
παροχών. Παράλληλα, το παράδειγ­
μα των ΗΠΑ αποδεικνύει ότι δεν 
αποφεύγεται έτσι η ανάγκη λήψεως 
δύσκολων πολιτικών αποφάσεων και 
ενδεχομένως καθιστά δυσχερέστερη 
την παροχή επαρκούς συνδρομής σε 
όσους την έχουν ανάγκη. 
Ο διάλογος εν τούτοις σ' αυτόν τον 
τομέα έχει προχωρήσει περισσότε­
ρο από ό,τι οι πράξεις, εν μέρει εξαι­
τίας της δυσκολίας να επέλθουν 
θεμελιώδεις αλλαγές χωρίς υποβι­
βασμό του επιπέδου στήριξης προς 
όσους έχουν την ανάγκη της και εν 
μέρει λόγω της αμετακίνητης λαϊκής 
πίστης στην αναγκαιότητα ύπαρξης 
ενισχυμένων συστημάτων κοινωνι­
κής πρόνοιας. Σε πολλά κράτη μέλη, 
ενθαρρύνεται τα τελευταία χρόνια η 
ανάπτυξη ιδιωτικών συνταξιοδοτι­
κών προγραμμάτων, που όμως κατά 
το πλείστον δεν αντικαθιστούν αλλά 
συμπληρώνουν τις δημόσιες παρο­
χές. Στο Ηνωμένο Βασίλειο εξάλ­
λου, έχει καταστεί σαφής στόχος της 
πολιτικής η μεταβίβαση της ευθύνης 
για τις επικουρικές συντάξεις στον 
ιδιωτικό τομέα, η ενθάρρυνση των 
ατόμων στο να ενταχθούν σε ατομι­
κά συνταξιοδοτικά προγράμματα 
και η αύξηση της σημασίας των συ­
ντάξεων αυτών περιορίζοντας το ρό­
λο της βασικής σύνταξης. Τούτο 
δημιούργησε προβλήματα ρύθμισης 
(ειδικά προκειμένου για ασυνείδη­
τους εργοδότες που ελέγχουν τα σχε­
τικά κονδύλια) και προβλήματα 
υψηλού επιπέδου εισφορών εν μέρει 
λόγω της ανάγκης να καλυφθούν 
μελλοντικές μάλλον παρά σημερινές 
υποχρεώσεις. 
Μια ανάλογη λύση στο πρόβλημα 
συγκράτησης των δαπανών έχει δο­
θεί στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις 
Κάτω Χώρες για τις παροχές ασθέ­
νειας. Και στις δύο χώρες, η ευθύνη 
πληρωμής των παροχών έχει μεταβι­
βαστεί στον εργοδότη για τις πρώ­
τες έξη εβδομάδες στις Κάτω Χώρες, 
για τους πρώτους έξη μήνες στο 
Ηνωμένο Βασίλειο (με αντιστάθμι­
σμα την ενιαία μείωση των εργοδο­τικών εισφορών) στον οποίο έχει 
επίσης ανατεθεί η αρμοδιότητα 
ελέγχου του βάσιμου των απαιτή­
σεων. Ο στόχος στην κάθε περίπτω­
ση είναι να δώσει στους εργοδότες 
ένα οικονομικό κίνητρο για τη μείω­
ση των αναρρωτικών αδειών και να 
απαλλάξει το κράτος από τις δαπά­
νες παρακολούθησης. Υπάρχει 
όμως ο κίνδυνος ότι, χωρίς λεπτομε­
ρέστερη και αυστηρότερη κρατική 
ρύθμιση, η αλλαγή θα επιφέρει δια­
κρίσεις εις βάρος εργαζόμενων με 
ιστορικό επισφαλούς υγείας τους 
οποίους οι επιχειρήσεις θα εμφανί­
ζονται απρόθυμες να προσλάβουν ή 
να κρατήσουν καθώς και εις βάρος 
εκείνων που εργάζονται σε μικρές 
επιχειρήσεις που ενδεχομένως δεν 
καταβάλλουν τις παροχές. 
Επεκτάσεις της 
στήριξης 
Ενώ η κύρια ώθηση της πολιτικής 
σ' ολόκληρη την Ένωση έχει 
κατευθυνθεί προς τη συγκράτηση των 
δαπανών, υπάρχουν εν τούτοις παρα­
δείγματα αύξησης των επιπέδων στή­
ριξης σ' ορισμένες χώρες, ιδιαίτερα 
στα νότια κράτη μέλη όπου τα συστή­
ματα συνέχισαν να αναπτύσσονται 
και να βελτιώνονται. Στη Γερμανία 
επιπλέον, το σύστημα έχει επεκταθεί 
ώστε να περιλάβει υποχρεωτική 
ασφαλιστική κάλυψη μακροχρόνιας 
μέριμνας (Plegeversicherung), ενώ 
στις Σκανδιναβικές χώρες καθώς και 
στο Βέλγιο, θεσπίστηκαν νέα δικαιώ­
ματα άδειας για τους μισθωτούς, που 
τους επιτρέπουν να έχουν περισσότε­
ρο χρόνο για κατάρτιση καθώς και 
για μέριμνα των παιδιών. Με δεδομέ­
νο τον αυξημένο ρυθμό της τεχνολο-
γικής προόδου, αυτό θα είναι 
ευεργετικό τόσο για τους εργαζόμε­
νους που χρειάζονται να αναβαθμί­
σουν την ειδικότητα τους όσο και για 
τις επιχειρήσεις που θα πρέπει να 
μπορούν να επωφεληθούν από τις 
νέες μεθόδους οργάνωσης της εργα­
σίας. 
-17-
Περίληψη και συμπεράσματα 
Μεταρρυθμίσεις 
στην υγειονομική 
^"Ε^χει παρατηρηθεί μια σαφής 
Χΐίτάση προς ιδιωτικοποίηση 
της υγειονομικής περίθαλψης, που 
έχει πάρει δύο σχετιζόμενες μεταξύ 
τους μορφές: τη διεύρυνση της ιδιωτι­
κής περίθαλψης αυτής καθεαυτής και 
την αύξηση στην έκταση της συμμετο­
χής στην ιατροφαρμακευτική δαπάνη 
(να πληρώνουν δηλαδή οι ασθενείς 
μια αυξανόμενη αναλογία των δαπα­
νών). Ενώ στα περισσότερα κράτη 
μέλη οι δαπάνες υγειονομικής περί­
θαλψης έχουν αυξηθεί σημαντικά σε 
σχέση με το ΑΕΠ από το 1980 — αν 
και οπωσδήποτε όχι σ' όλα (στην Ιρ­
λανδία και Σουηδία, έχουν μειωθεί 
και στη Δανία και Γερμανία έχουν 
παραμείνει σταθερές) — μεγάλο μέ­
ρος αυτής της αύξησης οφείλεται σε 
αύξηση παροχών από τον ιδιωτικό το­
μέα, ο οποίος μεγάλωσε αισθητά το 
μερίδιο του στις ολικές δαπάνες στα 
περισσότερα μέρη της Ένωσης, με 
μόνες εξαιρέσεις το Βέλγιο και τις 
Κάτω Χώρες. Η σχετική αύξηση ήταν 
ιδιαίτερα έντονη κατά τις αρχές της 
δεκαετίας του '90 όταν είχαν ενταθεί 
οι περιορισμοί στις δημόσιες δαπά­
νες. 
Η τάση για περισσότερη συμμετοχή 
του ιδιωτικού τομέα έχει συνοδευτεί 
από μεγαλύτερες προσπάθειες να 
αναβαθμισθεί η αποτελεσματικότη­
τα των δαπανών και η απόδοση της 
παροχής θεραπείας και περίθαλψης 
χωρίς να διακυβεύεται η ποιοτική 
στάθμη τους. Ενόψει της απουσίας 
μιας αγοράς που θα σηματοδοτεί το 
κόστος παροχής τόσο στους προσφέ-
ροντες όσο και στους ζητούντες, 
ώστε στους πρώτους να παρέχει κί­
νητρα για την ελαχιστοποίηση τέ­
τοιου είδους δαπανών ενώ παρέχουν 
στους δεύτερους ό,τι αυτοί χρειάζο­
νται, και παράλληλα να μπορούν οι 
ζητούντες να τα λαμβάνουν αυτά 
υπόψη τους όταν αποφασίζουν τι να 
απαιτήσουν, έχει επικρατήσει μια 
κοινή τάση να θεσπιστούν σηματο­
δότες κόστους όπου αυτό είναι εφι­κτό, και όπου δεν είναι, να ενισχυ­
θούν οι ρυθμίσεις μέσω συμβάσεων. 
Σε πολλές χώρες, ο στόχος είναι η 
δημιουργία συμβάσεων που καθορί­
ζουν ακριβέστερα το επίπεδο και τα 
πρότυπα των υπηρεσιών που ζητεί­
ται να παρασχεθούν από τα νοσοκο­
μεία και τους ιατρούς καθώς και το 
ποσό που θα πληρωθεί γι' αυτές και 
οι οποίες συμβάσεις, ταυτόχρονα, 
ενσωματώνουν κίνητρα για τους 
υπεύθυνους σχετικά με τις δαπάνες 
(τις περιφερειακές ή τοπικές αρχές 
στα εθνικά συστήματα υγείας και τα 
ασφαλιστικά ταμεία στα συστήματα 
που βασίζονται στην ασφάλιση) 
ώστε να τις διαθέτουν αποτελεσμα­
τικά και σύμφωνα με τις ανάγκες των 
καταναλωτών. 
Ένα μείζον εμπόδιο στη βελτίωση 
της απόδοσης σ' όλα τα συστήματα 
είναι η επικράτηση στοιχείων μονο­
πωλιακού χαρακτήρα ανάμεσα και 
στους δύο, χορηγούς χρηματοδότη­
σης και παρέχοντες υπηρεσίες, συν­
δυαζόμενη με συμφυή αδράνεια 
προς αλλαγή (καθώς και συμπαιγνία 
μεταξύ των εμπλεκομένων). Εν μέ­
ρει λόγω ατελούς πληροφόρησης 
και εν μέρει λόγω της ανάγκης παρο­
χών σε τοπικό επίπεδο, παρουσιάζο­
νται προβλήματα, παραδείγματος 
χάριν, στο να δίνεται στους ασθενείς 
ουσιαστική ελευθερία να επιλέγουν 
μεταξύ ιατρών ή ασφαλιστικών 
ταμείων, και στις αρχές που πληρώ­
νουν να επιλέγουν μεταξύ νοσοκο­
μείων όταν κάθε ένα πιθανόν να 
ειδικεύεται στη θεραπεία μιας ιδιαί­
τερης πάθησης ή ασθένειας ή όπου 
αυτά είναι γεωγραφικά διεσπαρμέ­
να. Η θέσπιση εν τούτοις μεγαλύτε­
ρης δυνατότητας επιλογής και η 
προώθηση του ανταγωνισμού, συν­
δυαζόμενη με επιβολή αυξημένων 
κινήτρων, και αντικινήτρων, τόσο 
στους προσφέροντες όσο και στους 
ζητούντες ώστε να διαχειρίζονται 
τους προϋπολογισμούς τους αποτε­
λεσματικά (καθορίζοντας παραδείγ­
ματος χάριν σταθερά όρια στις 
δαπάνες ή απαιτώντας απ' αυτούς να 
εξασφαλίσουν πρόσθετη χρηματο­
δότηση από δικούς τους πόρους) 
φαίνεται να έχει βοηθήσει στη συ­
γκράτηση των δαπανών, αν και πολ­λές από τις μεταρρυθμίσεις βρίσκο­
νται ακόμη στα σπάργανα. 
Ένα βασικό θέμα που παραμένει 
κατά μεγάλο μέρος άλυτο σ' ολόκλη­
ρη την Ένωση, και σε μερικές περι­
πτώσεις δεν έχει καν θιγεί, αφορά 
το αντικείμενο των συστημάτων 
υγειονομικής περίθαλψης και τη 
βάση πάνω στην οποία κατανέμο­
νται οι πόροι μεταξύ εναλλακτικών 
τρόπων περίθαλψης και θεραπείας 
όταν η παροχή υπηρεσιών περιορί­
ζεται κάτω από το όριο που αλλιώς 
θα υπήρχε (είτε μέσω σταθερών 
προϋπολογισμών είτε λόγω ανωτά­
του ορίου στις εισφορές). Το θέμα 
οξύνεται ιδιαίτερα καθώς οι πρόο­
δοι στην τεχνολογία και την τεχνο­
γνωσία διευρύνουν το αντικείμενο 
των παροχών αλλά και αυξάνουν 
χαρακτηριστικά τη δαπάνη της θε­
ραπείας. Είναι επιπλέον πιθανό να 
καταστεί τούτο οξύτερο καθώς ο 
αριθμός των ατόμων προχωρημένης 
ηλικίας που υπαγορεύουν δυσανά­
λογα υψηλές απαιτήσεις στον τομέα 
των υπηρεσιών θα αυξηθεί απότομα 
κατά τις προσεχείς δεκαετίες. 
Μια λύση που προτείνεται συνήθως 
γι' αυτό είναι να περιοριστεί η παρο­
χή δημόσιας υγειονομικής περίθαλ­
ψης στις βασικές ανάγκες και σ' 
αυτούς που δεν αντέχουν οικονομι­
κά την ιδιωτική θεραπεία και να 
αφεθεί ο ιδιωτικός τομέας να αντι­
μετωπίσει άλλες ανάγκες και να 
καλύψει άλλες κατηγορίες του πλη­
θυσμού. Μια τέτοια όμως προσέγγι­
ση, όπως δείχνει η εμπειρία από τις 
ΗΠΆ, είναι πιθανόν να καταλήξει 
στη διεύρυνση των συνολικά απορ-
ροφουμένων από την υγειονομική 
περίθαλψη πόρων καθώς και στην 
εκτροπή πόρων (ιατρική εμπειρία 
και εξοπλισμός) προς εκείνα τα είδη 
θεραπείας και περίθαλψης για τα 
οποία είναι περισσότερο διατεθει­
μένα τα άτομα να πληρώσουν και τα 
οποία όμως δεν είναι κατ' ανάγκην 
και τα πιο επιθυμητά από κοινωνική 
σκοπιά. 
-18-
Επιδόματα 
ανεργίας και 
κίνητρα για 
αναζήτηση εργασίας 
Παρόλο που στις περισσότερες 
χώρες τα επιδόματα ανεργίας 
αποτελούν μικρό σχετικά ποσοστό 
των δαπανών κοινωνικής προστασίας 
(άνω του 10% είναι μόνο στη Δανία, 
Ισπανία και Ιρλανδία) και έφτασαν 
μόλις το 2% του ΑΕΠ σ' ολόκληρη την 
Ένωση κατά το 1993, έχουν καταστεί 
μείζον θέμα πολιτικής σε πολλά κρά­
τη μέλη. (Τα μεγέθη όμως αυτά, υποε­
κτιμούν την πραγματική κλίμακα των 
μεταβιβάσεων ανεργίας αφού δεν πε­
ριλαμβάνουν τις καταβολές προς τους 
προστατευόμενους των ανέργων κα­
θώς και τις καταβολές προς αυτούς 
που είναι καταχωρισμένοι ως ασθε­
νείς ή ως ανίκανοι προς εργασία και 
όχι ως άνεργοι και προς αυτούς που 
συνταξιοδοτούνται πρόωρα λόγω έλ­
λειψης θέσεων εργασίας). Τούτο δε 
συμβαίνει μόνο εξαιτίας της σημαντι­
κής αύξησης που παρατηρήθηκε λό­
γω της αύξησης της ανεργίας, αλλά 
και λόγω της ανησυχίας ώστε να απο­
φευχθούν υψηλά επίπεδα παροχών 
που δρουν ανασταλτικά στην ενεργη­
τική αναζήτηση εργασίας από τους 
ανέργους, ιδίως από αυτούς με λιγό­
τερα προσόντα και μικρότερη παρα­
γωγικότητα που περιμένουν μόνο 
σχετικά χαμηλή αμοιβή. Μια τέτοιου 
είδους πολιτική έχει ως κίνητρο όχι 
μόνο την επιθυμία ελάττωσης της 
εξάρτησης από το σύστημα και μείω­
σης των δαπανών αλλά και την ανά­
γκη να διαβεβαιωθούν αυτοί που 
εργάζονται και επιβαρύνονται με το 
κόστος της χρηματοδότησης για εισο­
δηματική ενίσχυση, ότι δε μεταβιβά­
ζονται υπερβολικά ποσά χωρίς να 
υπάρχει ανάγκη. 
Οι πολιτικές αυτές εν τούτοις, πρέ­
πει να σταθμιστούν έναντι του στό­
χου παροχής επαρκούς εισοδήματος 
ώστε οι εκτός εργασίας να μπορούν 
να διατηρήσουν ένα αποδεκτό βιοτι­
κό επίπεδο για τους ίδιους και τις 
οικογένειες τους και, επιπλέον, να έχουν αρκετό χρόνο να αναζητή­
σουν εργασία τέτοια ώστε να ταιριά­
ζει στα ιδιαίτερα προσόντα τους, 
πράγμα σημαντικό για την εύρυθμη 
λειτουργία της αγοράς εργασίας. 
Στην πράξη, υπάρχει αρκετή δυσκο­
λία στη σύγκριση του επιπέδου του 
εισπραττόμενου εισοδήματος όταν 
είναι κάποιος άνεργος με την καθα­
ρή 'στο χέρι' πληρωμή όταν εργάζε­
ται, εν μέρει διότι οι περιορισμοί στο 
δικαίωμα παροχών που ποικίλλουν 
σε αυστηρότητα από χώρα σε χώρα 
της Ένωσης καθιστούν προβληματι­
κή την εκτίμηση του τι θα πληρωθεί 
σ' ένα δεδομένο άτομο εκτός εργα­
σίας. Τα ποσοστά αποζημίωσης που 
ίσχυαν στα μέσα του 1993 στα κράτη 
μέλη σε συνδυασμό με τους κανόνες 
που διέπουν την επιλεξιμότητα, υπο­
δεικνύουν ότι ένα άγαμο άτομο με το 
μέσο μισθό εργάτη παραγωγής και 
με δικαίωμα σε βασιζόμενες στην 
ασφάλιση παροχές, θα εισέπραττε 
αν καθίστατο άνεργο καθαρό εισό­
δημα λιγότερο από το ήμισυ αυτού 
που θα εισέπραττε αν εργαζόταν, 
στην Ελλάδα, Ιρλανδία και στο Ηνω­
μένο Βασίλειο — λιγότερο από ό,τι 
στις ΗΠΑ — και γύρω στο 60% ή 
λιγότερο στη Γερμανία και Ιταλία. 
Στη Δανία, την Ισπανία και τις Κάτω 
Χώρες όμως, το ποσοστό θα ήταν 
άνω του 70% και στη Γαλλία, το Λου­
ξεμβούργο και την Πορτογαλία 80% 
ή υψηλότερο. Μετά από δύο χρόνια 
ανεργίας, στις τέσσερις από τις έξη 
τελευταίες χώρες οι εξαιρέσεις εί­
ναι το Λουξεμβούργο και η Πορτο­
γαλία — τα μεγέθη θα ήταν ακόμη 
άνω του 70%, αν και σε όλα τα άλλα 
κράτη μέλη, θα ήταν 55% ή λιγότερο. 
Αν ένα άτομο της ίδιας κατηγορίας 
ήταν έγγαμο με δύο τέκνα, τότε το 
διαθέσιμο εισόδημα, αν καθίστατο 
άνεργο, θα ήταν το 70% ή παραπάνω 
αυτού που θα εισέπραττε αν εργαζό­
ταν σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από 
το Βέλγιο και την Ιταλία (66% και 
στα δύο) και την Ελλάδα (55%). 
Οι αποδοχές όμως των περισσότε­
ρων ανέργων είναι κάτω του μέσου 
μισθού, σε πολλές περιπτώσεις επει­
δή είναι σχετικά ανειδίκευτοι ή γυναίκες (των οποίων οι μέσες απο­
δοχές είναι γύρω στο 75% των μέ­
σων αποδοχών των ανδρών) ή νέοι 
κάτω των 25 χωρίς επαρκές ιστορικό 
απασχόλησης ώστε να θεμελιώνουν 
δικαίωμα σε παροχές. Στα περισσό­
τερα κράτη μέλη, τα ποσοστά αντι­
κατάστασης (διαθέσιμο εισόδημα 
ανέργου σε σχέση με αυτό όταν ερ­
γάζεται) αυξάνονται όταν οι αποδο­
χές μειώνονται, αν και όχι καθ' όλο 
το εύρος αποδοχών στη Γερμανία, 
Ισπανία, στο Λουξεμβούργο, στις 
Κάτω Χώρες και Πορτογαλία, και η 
έκταση ποικίλλει σημαντικά (η αύ­
ξηση γίνεται μέγιστη στις χώρες 
όπου οι παροχές είναι ενιαίες και δε 
συνδέονται με τις αποδοχές, όπως 
στη Δανία, Ιρλανδία και Ηνωμένο 
Βασίλειο). Στο 65% των μέσων απο­
δοχών, το ποσοστό αντικατάστασης 
για ένα άγαμο άτομο με δικαίωμα 
παροχών ήταν άνω του 80% σε πέντε 
κράτη μέλη — Βέλγιο, Δανία, Γαλ­
λία, Λουξεμβούργο και Πορτογαλία 
— αλλά κάτω του 90% σε όλα εκτός 
από τη Δανία — και 75% ή άνω σε 
άλλα τρία — Ισπανία, Ιταλία και 
Κάτω Χώρες ενώ κάτω του 60% ήταν 
μόνο στην Ιρλανδία και στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο. Για ένα ζευγάρι με δύο 
τέκνα όμως, ήταν περίπου 80% ή και 
άνω σε όλη την Ένωση. 
Ακόμη και για κάποιον με χαμηλές 
αποδοχές, ίσες με το ήμισυ του μέ­
σου όρου, το ποσοστό αντικατάστα­
σης αν είναι άγαμος ήταν κάτω του 
100% σε όλες τις χώρες εκτός από 
την Πορτογαλία και κάτω του 80% 
σε πέντε, ενώ ένας νέος χωρίς δι­
καίωμα σε ασφαλιστικές παροχές 
που θα μπορούσε να εισπράττει μό­
νο αυτό το επίπεδο αμοιβής αν εργα­
ζόταν δε θα εισέπραττε τίποτε στην 
Ελλάδα και την Πορτογαλία, κάτω 
του 60% σε άλλες έξη χώρες, και 
άνω του 70% μόνο στη Δανία, στο 
Λουξεμβούργο και στις Κάτω Χώ­
ρες. (Η ανάλυση δεν περιλαμβάνει 
τα τρία νέα κράτη μέλη, πρόσφατη 
όμως μελέτη του Ο ΑΣΑ υποδεικνύει 
ότι τα ποσοστά αντικατάστασης στη 
Σουηδία ήταν χαρακτηριστικά λίγο 
χαμηλότερα από ό,τι στη Δανία για 
αποδοχές κάτω του μέσου όρου, αλ­
λά ελαφρώς υψηλότερα από ό,τι στη 
19-
Φινλανδία για το μεγαλύτερο τμήμα 
του εύρους αποδοχών εκτός από τα 
πολύ χαμηλά και τα πολύ υψηλά επί­
πεδα). 
Ένα θέμα που παραμένει ακόμη 
προς συζήτηση είναι η σχέση του 
διαθέσιμου εισοδήματος ενός ανέρ­
γου προς αυτό που θα είχε αν εργα­
ζόταν ώστε να αποτελεί σημαντικό 
αντικίνητρο στο να αναζητήσει ερ­
γασία. Στα χαμηλά εισοδηματικά 
επίπεδα, ακόμη και η δυνατότητα 
αύξησης του εισοδήματος κατά 20% 
μπορεί κάλλιστα να αποδειχθεί ελ­
κυστική. Επιπλέον, ενδείξεις από 
έρευνες και παρατηρήσεις φαίνεται 
να υποδηλούν ότι ακόμη και για πα­
ρόμοια επίπεδα εισοδήματος, σημα­
ντικός αριθμός ατόμων προτιμούν 
να εργάζονται παρά να παραμένουν 
άνεργα, κυρίως διότι οι προοπτικές 
σταδιοδρομίας και εισοδημάτων 
εξαρτώνται από την παραμονή τους 
σε εργασία και γενικά η κοινωνική 
τους κατάσταση συνδέεται στενά με 
το να εργάζονται. Άλλες έρευνες ση­
μειώνουν ότι σε χώρες με υψηλά πο­
σοστά αντικατάστασης και μακρές 
περιόδους χορήγησης επιδομάτων 
υπάρχει ο κίνδυνος οι άνθρωποι να 
αποφασίζουν λογικά να παραμεί­
νουν άνεργοι. Στην πράξη, η αυξημέ­
νη πίεση για ανάληψη εργασίας, που 
ασκείται τα τελευταία χρόνια σε 
πολλά κράτη μέλη στα άτομα που 
εισπράττουν επιδόματα πιθανόν να 
δυσχεράνει τη συνέχιση, για οποιο­
δήποτε χρονικό διάστημα, είσπρα­
ξης εισοδηματικής ενίσχυσης αν 
παράλληλα τα άτομα αυτά δεν ανα­
ζητούν σοβαρά εργασία. 
Ταυτόχρονα, θα πρέπει να επιση­
μανθεί ότι αν τα επίπεδα παροχών 
μειωθούν σημαντικά, τότε παρου­
σιάζεται ο κίνδυνος να αυξηθεί η 
φτώχεια. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, 
αν το επίπεδο των παροχών θεωρη­
θεί ότι αποτρέπει πτώση των αμοι­
βών κατά ποσότητα ικανή να 
παρακινήσει τη δημιουργία θέσεων 
εργασίας για τους λιγότερο ειδικευ­
μένους, τότε ίσως θα έπρεπε να 
στρεφόταν η προσοχή της πολιτικής 
προς θέσπιση ή επέκταση παροχών 
στο χώρο της εργασίας, με στόχο τη διατήρηση χαμηλών εργατικών δα­
πανών ενώ θα διασφάλιζε ότι το ει­
σόδημα από την εργασία είναι 
ικανοποιητικά υψηλότερο από το ει­
σόδημα σε κατάσταση ανεργίας, 
ώστε να καταστεί ελκυστική η απα­
σχόληση. Η δυσκολία όμως εδώ 
έγκειται στο ότι, αυτού του είδους οι 
παροχές, επειδή απευθύνονται σε 
μια σχετικά μικρή ομάδα στο κατώ­
τερο άκρο της κλίμακας αμοιβών και 
καταργούνται ή μειώνονται σημαντι­
κά καθώς αυξάνονται οι αποδοχές, 
τείνουν να καταλήγουν σε πολύ υψη­
λούς οριακούς αποτελεσματικούς 
συντελεστές φόρου γι' αυτήν την 
ομάδα (στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο 
συντελεστής γι' αυτούς που εισπράτ­
τουν οικογενειακά επιδόματα μπο­
ρεί συχνά να υπερβαίνει το 90% — 
βλ. Απασχόληση στην Ευρώπη, 1995, 
Μέρος 3, Τμήμα 1). Ο κίνδυνος συ­
νεπώς είναι η αντικατάσταση ενός 
αντικινήτρου, της αποθάρρυνσης α­
ναζήτησης εργασίας όταν κάποιος 
είναι άνεργος, με ένα άλλο, την απο­
θάρρυνση της εργασιακής προσπά­
θειας όταν κάποιος απασχολείται. 
Κοινωνική 
προστασία η θέση 
των αυτοαπασχο­
λουμένων 
Σε πολλά κράτη μέλη, έχουν θε­
σπιστεί μέτρα ενθάρρυνσης των 
ατόμων, ιδίως των ανέργων, να ξεκι­
νήσουν δική τους εργασία. Η κοινω­
νική προστασία που προβλέπεται 
όμως για τους αυτοαπασχολούμε­
νους, που αριθμούσαν 22 εκατομμύ­
ρια σ' ολόκληρη την Ένωση το 1994, 
ή ποσοστό 15% των εργαζομένων, 
είναι σε ορισμένες περιπτώσεις ση­
μαντικά λιγότερο εκτεταμένη ή γεν­
ναιόδωρη σε σχέση με αυτή προς τους 
μισθωτούς, παρά τις ενδείξεις ότι με­
γάλος αριθμός των αυτοαπασχολου­
μένων έχει πολύ χαμηλές αποδοχές 
ή/και είναι σε τομείς δραστηριότητας 
όπου το εισόδημα αυξομειούται ση­
μαντικά. Μολονότι κατά τα τελευταία χρόνια 
έχουν γίνει σε πολλά κράτη μέλη 
προσπάθειες για βελτίωση της κατά­
στασης αυτής, παραμένουν ακόμη 
κενά. Στις περισσότερες χώρες, οι 
αυτοαπασχολούμενοι θα τείνουν να 
εισπράττουν μικρότερη σύνταξη από 
έναν εργαζόμενο αντίστοιχου επιπέ­
δου αποδοχών, είτε διότι έχουν σχε­
τικά πρόσφατα ενταχθεί σε κρατικά 
προγράμματα συνδεόμενα με τις 
αποδοχές, είτε διότι πρέπει να πλη­
ρώνουν εισφορές σε προαιρετικά 
προγράμματα επικουρικής σύντα­
ξης. Μερικοί ενδεχομένως επιλέ­
γουν να μη συμμετάσχουν με 
τέτοιους όρους και άλλοι πιθανόν να 
αδυνατούν λόγω του μεγάλου ύψους 
των σχετικών εισφορών και της αβε­
βαιότητας για το ύψος των μελλοντι­
κών αποδοχών. Παρομοίως, στην 
περίπτωση των παροχών μητρότη­
τας, σε πολλές χώρες — Βέλγιο, Ελ­
λάδα, Ιταλία, Γαλλία και Ηνωμένο 
Βασίλειο, για παράδειγμα — το ολι­
κό εισπραττόμενο ποσό είναι χαρα­
κτηριστικά μικρότερο, σε μερικές 
περιπτώσεις σημαντικά μικρότερο, 
και στην Ιρλανδία δεν πληρώνεται 
καν επίδομα. 
Ίσως όμως τα σοβαρότερα κενά 
σχετίζονται με τις περιόδους ανικα­
νότητας και ανεργίας. Σε τέσσερις 
χώρες — Γαλλία, Ιρλανδία, Ιταλία 
και Κάτω Χώρες καθώς και σε μεγά­
λο βαθμό και στην Ελλάδα οι αυτοα­
πασχολούμενοι αποκλείονται από 
τα προγράμματα κοινωνικής ασφά­
λισης όσον αφορά τη λήψη παροχών 
ασθένειας, ενώ επιδόματα ανεργίας 
υπάρχουν για τους αυτοαπασχολού­
μενους μόνο στις τρεις Σκανδιναβι­
κές χώρες και το Λουξεμβούργο. Σε 
άλλες χώρες, ένα μείζον εμπόδιο 
που παρουσιάζεται είναι η δυσκολία 
διάκρισης της πραγματικής ανερ­
γίας, με την έννοια της χρεοκοπίας 
της επιχείρησης, από τις περιπτώ­
σεις εκούσιας διακοπής της δραστη-
ριότητας. Επιπλέον, αν και 
διατίθεται κοινωνική αρωγή σ' αυ­
τούς που η επιχείρηση τους χρεοκο­
πεί σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από 
την Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία 
και Ιταλία, (παρόλο που στις δύο τε­
λευταίες χώρες μπορεί να διατίθεται 
-20-
Περίληψη και συμπεράσματα 
ενίσχυση σε περιφερειακό ή τοπικό 
επίπεδο βάσει διακριτικής ευχέ­
ρειας), δε δίδεται εν γένει ενίσχυση 
για προσωρινές περιόδους χαμηλών 
αποδοχών στη Δανία, Γαλλία, 
Αυστρία και στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και είναι πιθανόν στις Κάτω Χώρες 
να πρέπει να επιστραφεί. 
Κοινωνική 
προστασία και 
ευθύνες παροχής 
μέριμνας 
Καθώς γηράσκει ο πληθυσμός 
και καθώς περισσότερες γυναί­
κες αναλαμβάνουν αμειβόμενη απα-
σχόληση,το θεμάτων επιπτώσεων επί 
των δικαιωμάτων κοινωνικής προ­
στασίας των ατόμων τα οποία είναι 
ανάγκη να φροντίζουν μικρά παιδιά, 
σωματικά ανίκανους ενήλικες ή ηλι­
κιωμένους ανάπηρους και πρέπει να 
διακόψουν την εργασιακή τους στα­
διοδρομία γίνεται σοβαρότερο. Τα 
προβλήματα πράγματι που αντιμετω­
πίζουν πολλοί σ'αυτόν τον τομέα 
γίνονται όλο και περισσότερο αντιλη­
πτά σ' ολόκληρη την Ένωση και σε 
πολλά κράτη μέλη, έχουν θεσπιστεί 
κατά τα τελευταία χρόνια μέτρα για 
τη βελτίωση της καταστάσεως. Μέχρι 
τώρα όμως, το μεγαλύτερο βάρος έχει 
δοθεί στην παιδική μέριμνα και σε 
πολλές περιπτώσεις παραμένουν οι 
δυσκολίες γι' αυτούς που φροντίζουν 
ανίκανους και ανάπηρους. Ταυτό­
χρονα, ακόμη και για την παιδική μέ­
ριμνα, τα ποσά των καταβαλλόμενων 
επιδομάτων και η έκταση των παρο­
χών για προσωρινή διακοπή εργα­
σίας με επαναφορά στη θέση 
εργασίας μετά το τέλος της περιόδου 
διαφέρουν αισθητά ανά την Ένωση. 
Προγράμματα με πρόβλεψη παρο­
χών γι' αυτούς που φροντίζουν ενή­
λικες υπάρχουν μόνο σε τέσσερα 
κράτη μέλη στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
που έχει το παλαιότερο χρονικά 
πρόγραμμα, στην Ιρλανδία, τη Φι­
νλανδία και Γερμανία, όπου ρυθμί­
σεις κοινωνικής προστασία για φροντίδα μακρόχρονης περίθαλψης 
θεσπίστηκαν τον Απρίλιο του 1995. 
Σε έξη άλλες χώρες διατίθενται χα­
μηλότερες παροχές, αν και στην 
Ισπανία, τις Κάτω Χώρες, Αυστρία, 
Πορτογαλία και στο Λουξεμβούργο 
δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη παρο­
χών. 
Υπάρχουν επιπλέον και άλλες πλευ­
ρές στο πρόβλημα. Αυτοί που περι­
θάλπουν παιδιά ή ενήλικες, μπορεί 
επανερχόμενοι στην εργασία τουν 
να μην έχουν συμπληρώσει τον απαι­
τούμενο χρόνο εργασίας για να δι­
καιούνται παροχών βασιζόμενων 
στην ασφάλιση, ιδίως δε επίδομα 
ανεργίας. Επιπλέον, αν οι περιθάλ-
ποντες εργάζονται με μερική απα­
σχόληση τότε σε πέντε χώρες — 
Γερμανία, Ισπανία, Ιρλανδία, Αυ­
στρία και Ηνωμένο Βασίλειο — πρέ­
πει να έχουν αποδοχές άνω ενός 
ελάχιστου ποσού ή/και να απασχο­
λούνται άνω ενός ελάχιστου αριθ­
μού ωρών την εβδομάδα για να 
δικαιούνται κοινωνικής ασφάλισης 
(απόρροια του ότι δεν υποχρεούνται 
να πληρώνουν εισφορές με αποτέλε­
σμα να καταλήγουν σε χαμηλότερο 
κόστος εργασίας). Αν έχουν μερική 
απασχόληση ή/και χαμηλές σχετικά 
αμοιβές επειδή έχουν διακόψει την 
εργασιακή τους σταδιοδρομία, θα 
τείνουν να εισπράττουν χαμηλότε­
ρου επιπέδου σύνταξη συνδεόμενη 
με αποδοχές και σε μερικές περι­
πτώσεις μπορεί να μην είναι επιλέξι­
μοι για κλαδικά συνταξιοδοτικά 
προγράμματα. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη όμως, υφί­
στανται ρυθμίσεις για περιορισμό 
των επιπτώσεων στην τελική σύντα­
ξη, είτε υπό τη μορφή υπολογισμού 
των συντάξεων βάσει των αποδοχών 
κατά το διάστημα ενός περιορισμέ­
νου αριθμού καλύτερων ετών αντί 
για ολόκληρο το διάστημα απασχό­
λησης (όπως στην Ισπανία, Πορτο­
γαλία, Ιταλία, ή Φινλανδία), ρητής 
απόρριψης των ετών περίθαλψης 
από τον υπολογισμό (όπως στο ΗΒ ή 
την Ιρλανδία), πίστωσης εισφορών 
κατά τις περιόδους περίθαλψης 
(όπως στο Λουξεμβούργο, Γερμα­
νία, Αυστρία ή Βέλγιο) ή επιτρέπο­ντας προαιρετική πληρωμή εισφο­
ρών (όπως στην Ιταλία ή Ελλάδα). 
Σε πολλές περιπτώσεις όμως, ρυθμί­
σεις αυτού του είδους αντισταθμί­
ζουν μερικώς μόνο τις απώλειες. 
Το διαζύγιο προσθέτει μια ακόμη 
επιπλοκή στα άτομα που έχον 
εμπλακεί σε δραστηριότητες μέρι­
μνας, ιδίως στις γυναίκες, και ειδικό-
τερα όταν δεν μπορούν πια να 
στηρίζονται για κοινωνική προστα­
σία σε απορρέοντα δικαιώματα και 
όταν το δικαιώματα σύνταξης δεν 
κατανέμονται εξίσου κατά το χρόνο 
του διαζυγίου. 
Μελλοντικά θέματα 
Ηγήρανση του πληθυσμού και οι 
εξ αυτής επιπτώσεις στις μετα­
βιβάσεις εισοδήματος, στην υγειονο­
μική περίθαλψη και στις κοινωνικές 
υπηρεσίες σε συνδυασμό με τη συνε­
χιζόμενη ανάγκη ανταπόκρισης στις 
μεταβαλλόμενες οικονομικές και κοι­
νωνικές συνθήκες δεν είναι οι μόνες 
προκλήσεις που περιμένουν στο μέλ­
λον τα συστήματα κοινωνικής προ­
στασίας. Η ανάπτυξη συστημάτων 
κατά τα προσεχή έτη σ' όλη την 
Ένωση είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα 
επηρεαστεί από την αύξουσα ολοκλή­
ρωση των Ευρωπαϊκών οικονομιών. 
Καθώς συμβαίνει αυτό και οι απομέ-
νοντες περιορισμοί στην ελεύθερη 
διακίνηση της εργασίας, του κεφα­
λαίου, των αγαθών και των υπηρε­
σιών αίρονται, παραμένει ανοιχτό το 
ερώτημα μέχρι που μπορούν, τα συ­
στήματα που λειτουργούν τώρα, να 
διατηρήσουν τη διαφοροποίηση τους. 
Μέχρι τώρα, η κύρια εστίαση είχε 
γίνει στις απαιτούμενες αλλαγές για 
τη διευκόλυνση της ελεύθερης διακί­
νησης της εργασίας, που απαιτεί 
κατ' ελάχιστον οι διακινούμενοι από 
μια χώρα σε μια άλλη να έχουν 
διασφαλίσει τα δικαιώματα τους 
κοινωνικής προστασίας, περιλαμβα­
νομένων και των συνταξιοδοτικών 
δικαιωμάτων, και να μπορούν συνε­
πώς να μεταφέρουν αποτελεσματικά 
21-
fi S','' & <%m%âm. tm WL/-;'?/•,".<, 
τα δικαιώματα που απέκτησαν σε 
μια χώρα στην άλλη. Αναφύονται δυ­
σκολίες όμως στη μετουσίωση αυτής 
της απαίτησης σε πράξη όπου το επί­
πεδο παροχής ή/και η μέθοδος εξεύ-
ρεσης πόρων (δηλαδή μεταξύ 
συστημάτων βασιζόμενων σε εισφο­
ρές ή σε φόρους) διαφέρουν σημα­
ντικά μεταξύ των κρατών μελών. 
Πράγματι οι πρόσφατες τάσεις προς 
την αύξουσα σημασία των επικουρι­
κών προγραμμάτων, σε συνδυασμό 
με την πιο εκτεταμένη χρήση του 
ελέγχου προσωπικών πόρων με στό­
χο να δίδονται παροχές σ' αυτούς 
που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη 
τείνουν αφ' εαυτών να εμποδίζουν 
την κινητικότητα. 
Επιπλέον, αν οι μέθοδοι χρηματοδό­
τησης, και ιδιαίτερα η έκταση της 
στήριξης επί των εργοδοτικών 
εισφορών, παραμένουν σημαντικά 
διαφορετικές, οι διεθνικές εται­
ρείες, που όλο και περισσότερο επι-
κρατούν, θα αντιμετωπίσουν 
συνεχείς δυσκολίες και με τον καθο­
ρισμό του επιπέδου αμοιβών στις 
διάφορες χώρες λόγω της ουσιαστι­
κής διαφοράς στο συνολικό κόστος 
εργασίας που συνδέονται με ένα δε­
δομένο καθαρό μισθό, και με τη με­
τακίνηση προσωπικού από μια χώρα 
σε μια άλλη. Τέτοιου είδους διαφο­
ρές μπορούν να επηρεάσουν την πο-
λιτική επιλογής γεωγραφικής 
θέσεως δυσανάλογα σε σχέση με άλ­
λους, πιο θεμελιώδεις, παράγοντες. 
Γενικότερα, υπάρχει ένα σοβαρό 
ερώτημα για το μέχρι πού μπορούν 
τα επίπεδα παροχής κοινωνικής 
προστασίας και, κατά συνέπεια, η 
κλίμακα χρηματοδότησης που συν­
δέεται με αυτά, να διαφέρουν μετα­
ξύ των κρατών μελών μέσα σ' ένα 
ενιαίο οικονομικό χώρο χωρίς αυτό 
να επηρεάζει τους υποκείμενους 
όρους του ανταγωνισμού. Αν οι υπό­
λοιπες συνθήκες ήταν ίδιες, το επί-
πεδο των επιβαρύνσεων που 
επιβάλλεται στις επιχειρήσεις (σχε­
δόν ανεξάρτητα από το πώς πραγ­
ματοποιείται η πρόσοδος) και, κατά 
συνέπεια το κόστος παραγωγής, εί­
ναι πιθανόν να είναι υψηλότερο σε 
χώρες όπου η κοινωνική στήριξη είναι και εκτεταμένη και γενναιό­
δωρη και άρα τοποθετώντας τες 
ενεδχομένως σε μειονεκτική θέση 
από τη σκοπιά της ανταγωνιστικότη­
τας. 
Αυτού του είδους οι σκέψεις υποδη-
λούν ότι πολιτικές που σχεδιάστη­
καν για να αυξήσουν την ενοποίηση 
των ευρωπαϊκών οικονομιών έχουν 
επιπτώσεις στα συστήματα κοινωνι­
κής προστασίας, ακριβώς όπως και 
η λειτουργία αυτών των συστημάτων 
επιδρά στην έκβαση αυτών των 
πολιτικών. Θα ήταν κατά συνέπεια 
σημαντικό να υιοθετηθεί μια ολο­
κληρωμένη προσέγγιση όταν λαμβά­
νονται αποφάσεις πολιτικής σε κάθε 
ένα από τα δύο μέτωπα. Οι ίδιες σκέ­
ψεις υποδεικνύουν ότι υπάρχει ανά­
γκη για περισσότερο κοινή θεώρηση 
των θεμάτων κοινωνικής προστα­
σίας μεταξύ των κρατών μελών, που 
να περιλαμβάνει όχι μόνο τις κοινές 
προκλήσεις που επιβάλλονται από 
τις δημογραφικές, οικονομικές και 
κοινωνικές αλλαγές αλλά, εξίσου 
σημαντικά, την οργάνωση των συ­
στημάτων και των μεθόδων εξεύρε­
σης πόρων σε μια ολοκληρωμένη 
Ένωση. Το νέο Πλαίσιο συζήτησης 
για το Μέλλον της Κοινωνικής Προ­
στασίας προσφέρει μια ευκαιρία για 
το σκοπό αυτό (βλ. Πλαίσιο). 
-22 
Περίληψη και συμπεράσματα 
iBawwBWBapawBawawMW 
Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας - πλαίσιο συζήτησης σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο 
Τον Οκτώβριο 1995, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε μία νέα πρωκφουλίαγιατο μέλλον 
της κοινωνικής προστασίας (ϋΟΜ(95)466).Ταβασικάοτοιχε^αιπ^ 
τα εξής: 
Τα κράτη μέλη διατηρούν την ευθύνη για την επίτευξη των κοινών στόχων που έχει θεσπίσει 
η Ευρωπαϊκή Ένωση σ" αυτό τον τομέα, ταυτόχρονα όμως θα συνεχίσουν την προσπάθε ια για 
ευθυγράμμιση των συστημάτων τους με τη βασική επιδίωξη της κοινωνικής συνοχής και της 
αλληλεγγύης, ώστε να διατηρηθεί ή να εξασφαλιστεί κοινωνική προστασία υψηλού επιπέδου. 
Δεδομένου ότι η Ένωση είναι υπεύθυνη γιατην ελευθερία κίνησης των ατόμων, την ελευθερία 
παροχής υπηρεσιών και την ελευθερία άσκησης ανταγωνισμού, ενδιαφέρεται η ίδια για τα 
ζητήματα κοινωνικής προστασίας που εμφανίζονται ο4 αυτούς τους τομείς. Κατά συνέπεια, 
έχει σημασία να διασφαλιστεί ότι οι κοινωνικοί στόχοι θα ληφθούν υπόψη και σε άλλα θέματα 
πολιτικής. Είναι ανάγκη να δοθεί προσοχή ώστε οι τυχόν επιλογές που έγιναν σε άλλους τομείς 
να μην αποτελούν δεσμεύσεις για καίριες επιλογές του τομέα της κοινωνικής προστασίας. Θα 
πρέπει να ακολουθηθεί ολοκληρωμένη προσέγγιση, & αυτό δε το πνεύμα η Επιτροπή προτεί­
νει να αρχίσει από τους κοινοτικούς θεσμούς και από κοινού με τα κράτη μέλη μία διαδικασία 
κοινών διαβουλεύσεων με θέμα τα μέτρα που θα πρέπει να ληφθούν στο μέλλον, ώστε τα 
συστήματα κοινωνικής προστασίας να καταστούν περισσότερο φιλικά προς την απασχόληση 
και περισσότερο αποτελεσματικά. 
Οι κοινές αυτές διαβουλεύσεις θα πρέπει να αποτελούν συλλογική προσπάθεια, στην οποία 
η Επιτροπή και τα κράτη μέλη θα παίζουν ο καθένας το ρόλο του, και στην οποία θα κληθούν 
να συμβάλλουν οι κοινωνικοί εταίροι και όλα τα λοιπά ενδιαφερόμενα μέρη. Με την όλη 
διαδικασία θα πρέπειακόμη να είναι πλήρως συνδεδεμένο το Ευρωπαϊκό Ι^ινοβούλιο, όπως 
και η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και η Επιτροπή των Περιφερειών. Ο στόχος είναι 
να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα των διαβουλεύσεων πριν από το τέλος του 1996 και να 
προταθεί η κατάλληλη περαιτέρω επεξεργασία. 
Η Επιτροπή θα θέσει σε εφαρμογή τη διαδικασία των διαβουλεύσεων με την παρουσίαση 
αναλύσεων και οδηγιών για τις συζητήσεις, με παράλληλη συμβολή υλικού και από τα κράτη 
μέλη και τους λοιπούς ενδιαφερόμενους φορείς. Βασικός συνομιλητήςτης Επιτροπής θα είναι 
η συμβουλευτική ομάδα των Γενικών Διευθυντών Κοινωνικής Ασφάλισης, θα λάβουν όμως 
μέρος και άλλες συμβουλευτικές ομάδες σε θέματα απασχόλησης και εσωτερικής αγοράς. 
Στις διαβουλεύσεις θα κληθούν να συμμετάσχουν ενεργά και οι ευρωπαϊκοί φορείς κοινωνι­
κού διαλόγου. 
Υπάρχουν ορισμένα ειδικά θέματα που φαίνεται να χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης και κοινών 
διαβουλεύσεων: 
• οι προκλήσεις που δημιουργεί το γεγονός ότι στενεύει συνεχώς η απόσταση μεταξύ του 
μεγέθους του εργατικού δυναμικού και του αριθμού των συνταξιούχων, 
• οι μέθοδοι εφαρμογής ώστε η κοινωνική προστασία να κοταστείπερισσότερο φιλική προς 
την απασχόληση, 
• η χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας, 
• οι μεταβολές στα συστήματα ιατρικής περίθαλψης και η καθιέρωση περισσότερο συστη­
ματικών ανταλλαγών εμπειρίας μεταξύ των κρατών μελών, 
• ο συντονισμός των προγραμμάτων κοινωνικής ασφάλισης προκειμένου για άτομα που 
μετακινούνται μεταξύ των κρατών μελών και η σχέση μεταξύ συντονισμού και σύγκλισης 
των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, 
• οι αρχές βάσει των οποίων οι φορείς που διαχειρίζονται τόσο τα θεσμικά όσο και τα 
επικουρικά προγράμματα και οι αντίστοιχες ασφαλιστικές εταιρείες θα μπορούν να 
λειτουργούν παράλληλα στην εσωτερική αγορά, 
• το μέλλον της κοινωνικής προστασίας σε περισσότερο μακροπρόθεσμη βάση. 
wiAnwiwniwwBWwawiMwti^ 
23 
24-
Κεφάλαιο 1 "Συστήματακοινωνικής προστασίας στην Ένωση 
Κεφάλαιο 1 Συστήματα κοινωνικής 
προστασίας στην Ένωση 
Ενα κοινό 
περίγραμμα 
Μαζί με τη φιλελεύθερη δημο­
κρατία και την οικονομία της 
αγοράς, τα εκτεταμένα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας αντιπροσω­
πεύουν ένα θεμελιώδες στοιχείο και 
ένα διακριτικό χαρακτηριστικό του 
Ευρωπαϊκού προτύπου κοινωνίας. 
Από τις τελευταίες δεκαετίες του 
19ου αιώνα μέχρι σήμερα, οι θεσμοί 
για την πρόνοια έχουν παίξει εξέχο­
ντα ρόλο στον εκσυγχρονισμό των 
Ευρωπαϊκών χωρών, απαλύνοντας 
τις εντάσεις που ανέκυπταν από τις 
δυσμενείς επιπτώσεις του οικονομι­
κού κύκλου, των δημογραφικών 
τάσεων, της μεταβαλλόμενης κοινω­
νικής συμπεριφοράς και της μετάβα­
σης των οικονομιών από γεωργικούς 
σε βιομηχανικούς τρόπους παραγω­
γής — πρωταρχικό αίτιο για την ανά­
πτυξη συστημάτων κοινωνικής 
προστασίας. 
Αν παρατηρήσει κανείς δια μέσου της 
Ευρώπης τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας των κρατών μελών, αυτά 
φαίνονται να είναι διαφορετικά: 
πράγματι, τόσο διαφορετικά που 
μπορεί να δείχνει αδύνατο να επιση­
μανθούν κοινά γνωρίσματα και να 
είναι άστοχο να μιλάμε για το Ευρω­
παϊκό πρότυπο πρόνοιας. Κάθε έθνος 
έχει ακολουθήσει ένα ξεχωριστό 
δρόμο στην ανάπτυξη της κοινωνικής 
του πολιτικής που έχει σημαντικά 
επηρεάσει τα συγκεκριμένα χαρα­
κτηριστικά του εν λειτουργία συστή­
ματος. Σ' ένα μεγάλο βαθμό, η 
παρούσα έκθεση ασχολείται με το να 
φωτίσει και να εκτιμήσει το μέγεθος 
αυτής της διαφοροποίησης, αν και θα επισημανθούν επίσης ορισμένες ση­
μαντικές ομοιότητες και συγκλίνου­
σες τάσεις. Πράγματι, από μια 
ευρύτερη προοπτική σύγκρισης, δεν 
είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς 
την κοινή φύση των ευρωπαϊκών συ­
στημάτων κοινωνικής προστασίας 
που τα ξεχωρίζει από άλλα μέρη του 
κόσμου, ιδιαίτερα από τις ΗΠΑ και 
την Ιαπωνία. Αντιστοιχίζοντας τα 
επιμέρους χαρακτηριστικά, τα συστή­
ματα κοινωνικής προστασίας στην 
Ευρώπη διαφοροποιούνται περισσό­
τερο από τα συστήματα στις τελευ­
ταίες δύο χώρες από ό,τι μεταξύ τους. 
Είναι αξιοσημείωτο, επιπλέον, ότι 
χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής 
Ευρώπης αναπτύσσουν τώρα συστή­ματα που ακολουθούν κατά πόδας το 
Δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο. 
Το πιο ορατό από αυτά τα χαρακτη­
ριστικά είναι ασφαλώς η κλίμακα 
δαπανών για την κοινωνική προστα­
σία: οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη τεί­
νουν να δαπανούν περισσότερα 
σ'αυτόν τον τομέα από άλλα ανεπτυγ­
μένα μέρη του κόσμου. Κατά τις αρ­
χές της δεκαετίας του 90, οι δαπάνες 
για την κοινωνική προστασία στην 
Ενωση, έφθαναν κατά μέσον όρο στο 
22% του ΑΕΠ. Κατά αντιπαραβολή, 
ήταν γύρω στο 19% στον Καναδά και 
τη Νέα Ζηλανδία, 15% στις ΗΠΑ, 
13% στην Αυστραλία και κάτω του 
12% στην Ιαπωνία (Σχήμα 1). 
Δαπάνες κοινωνικής προ<ηασίας ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1990 
m r %ΑΕΠ 
n 35 
0 i^^"-^^"-^^»-^^«-^^«-^^e-^^e-^^«-^^eJ ο 
Ιαπωνία Αυστραλία ΗΠΑ ΚαναΟας Ν. Ζηλ, Ε12 Αυστρία Φιλανδία Σουηδία 
Πηγή: 00ΣΑ 
25 
Κεφάλαιο 1 -Συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Ένωση 
Ζ Στάσεις ως προς τον κοινωνικό ρόλο του κράτους: βασικό 
εισόδημα, 1992 
^mm 
Πην<|! 8Α. itAofoK» 
Στάσεις ως προς τον κοινωνικό ρόλο TOD κράτους; μέριμνα των 
ασθενών, των ηλικιωμένων και των ανέργων, 1990 
100 Γ BAofonfç 
•Ηλκοω^ένω 
•Ανεργα 
WestD EastD 
Πηγή: ΒΑ. îttafao Australia Πολλοί παράγοντες παίζουν ρόλο στη 
μεγαλύτερη κλίμακα της κοινωνικής 
δαπάνης στην Ενωση. Η κάλυψη της 
κοινωνικής προστασίας τείνει να εί­
ναι πιο εκτεταμένη (ιδιαίτερα όσον 
αφορά βραχυπρόθεσμα χρηματικά 
επιδόματα, κοινωνικές υπηρεσίες και 
προγράμματα που σχετίζονται με την 
αγορά εργασίας). Η πρόσβαση προς 
τα επιδόματα και τις παρεχόμενες 
υπηρεσίες είναι επίσης μεγαλύτερη, 
ειδικά σε σύγκριση με τις ΗΠΑ 
(όπου, για παράδειγμα, οι δημόσιες 
υπηρεσίες υγείας καλύπτουν μόνο 
τους ηλικιωμένους και την εισοδημα­
τικά κατώτερη μερίδα του πληθυ­
σμού) ή με την Αυστραλία (όπου οι 
δημόσιες συντάξεις περιορίζονται 
σ'αυτούς των οποίων το εισόδημα 
βρίσκεται κάτω από ένα ορισμένο 
επίπεδο). Επιπλέον, τα ύψη των πα­
ροχών στην Ευρώπη χαρακτηριστικά 
πιο γενναιόδωρα (ειδικά στην περί­
πτωση των συντάξεων). 
Λόγω του ευρύτερου πεδίου κάλυψης 
και των υψηλότερων παροχών, η κοι­
νωνική προστασία επιδρά περισσότε­
ρο στη ζωή των ανθρώπων στην 
Ευρώπη από οπουδήποτε αλλού στον 
κόσμο. Οι μεταβιβαστικές πληρωμές 
αποτελούν, για παράδειγμα, μεγαλύ­
τερο σχετικά μέρος του οικογενεια­
κού εισοδήματος και σε σύγκριση με 
τις ΗΠΑ, εμφανίζονται επίσης αποτε­
λεσματικότερες στην αναχαίτιση της 
φτώχειας. 
Η δεσπόζουσα θέση που κατέχει η 
κοινωνική προστασία στην Ευρωπαϊ­
κή Ενωση φαίνεται επίσης και από τις 
διαθέσεις του κοινού. Ολοι σχεδόν οι 
πολίτες στην Ευρώπη θεωρούν την 
κοινωνική ασφάλιση ως μέγιστο επί­
τευγμα της σύγχρονης κοινωνίας. Η 
αντίθεση μεταξύ της ευρωπαϊκής και 
μη ευρωπαϊκής αντιμετώπισης του 
ρόλου του κράτους στη διασφάλιση 
της ευημερίας των πολιτών του φαίνε­
ται σε μια έρευνα που πραγματοποιή­
θηκε το 1992 και κάλυψε τις Κάτω 
Χώρες, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασί­
λειο και τη Γερμανία (βλ. Πλαίσιο). 
Η έρευνα αυτή αποκάλυψε ότι οι πε­
ρισσότεροι από αυτούς που απάντη­
σαν πίστευαν ότι οι κυβερνήσεις θα 
έπρεπε να παρέχουν ένα βασικό ει-
-26 
Κεφάλαιο ί -Συστήματα κοινωνικής προστασίας στην Ένωση 
σόδημα για όλους, ενώ κατ' αντιπα­
ράθεση, λιγότεροι από τους μισούς 
πίστευαν το ίδιο στον Καναδά και τις 
ΗΠΑ (Σχήμα 2). Επιπλέον, απαντή­
σεις από την πρώην Τσεχοσλοβακία, 
την Πολωνία και την Ουγγαρία έδει­
ξαν έντονη προτίμηση για την παροχή 
και εξασφάλιση από το Δημόσιο ενός 
βασικού εισοδήματος. Σε παρόμοια 
έρευνα, μόνο μια μειοψηφία των Αμε­
ρικανών και μια μικρή πλειοψηφία 
των Αυστραλών θεωρούσαν ότι το 
κράτος έχει την ευθύνη παροχής 
εισοδηματικής στήριξης προς τους 
ανέργους, ενώ στη Γερμανία, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και στην Ιταλία 
περισσότερο από το 75% των ερωτη­
θέντων πίστευαν ότι θα έπρεπε να την 
έχει. (Σχήμα 3). 
Ενα εκτεταμένο σύστημα ευημερίας 
είναι βέβαια δαπανηρό. Είναι επίσης 
ευπαθές στη δημιουργία διαορόρων 
μορφών ακαμψίας, που μπορεί να 
διαβρώσουν την ανταγωνιστικότητα 
σε σχέση με άλλουςτομείς απασχόλη­
σης και να επηρεάσουν αρνητικά την 
οικονομική ανάπτυξη. Μακροχρό­
νια, οι χρηματοδοτικές, κοινωνικές 
και οικονομικές επιπτώσεις ενός δα­
πανηρού και άκαμπτου συστήματος 
κοινωνικής προστασίας μπορεί ακό­
μη και να υπονομεύσουν την υψηλού 
βαθμού λαϊκή υποστήριξη και μια 
σταθερά κατοχυρωμένη πολιτική νο­
μιμότητα. Οι προκλήσεις που αντιμε­
τωπίζουν τα ευρωπαϊκά κράτη 
πρόνοιας έχουν ευρύτατα συζητηθεί 
τα τελευταία χρόνια. Εχουν καταστεί 
το αντικείμενο αριθμού εγγράφων 
της Επιτροπής (όπως οι Λευκές 
Βίβλοι, λ.χ. για την Κοινωνική Πολι­
τική και για την Απασχόληση). Η πα­
ρούσα έκθεση παρέχει πρόσθετο 
υλικό για το διάλογο γύρω από θέμα­
τα πολιτικής. 
ΣΌλόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση 
εξετάζονται σήμερα, και σε ορισμέ­
νες περιπτώσεις εισάγονται, σημαντι­
κές μεταρρυθμίσεις των συστημάτων 
κοινωνικής προστασίας, ως απάντη­
ση στην ανάγκη περιστολής των δα­
πανών, προσαρμογής στις ταχύτατα 
μεταβαλλόμενες κοινωνικές και οι­
κονομικές συνθήκες και αντικατά­
στασης της προηγούμενης ακαμψίας με περισσότερη ευελιξία. Ενώ δεν εί­
ναι ακόμη ξεκάθαρο μέχρι πού θα 
διατηρήσει η Ευρώπη την κοινωνική 
της ιδιαιτερότητα σ'αυτή τη διαδικα­
σία, η εφαρμογή της αλλαγής δε θα 
γίνει σ'ένα κανονιστικό κενό. Εάν 
πρόκειται να ληφθούν σοβαρά υπόψη 
οι αξίες των Ευρωπαίων πολιτών που 
εκφράστηκαν στις έρευνες και στις 
εκλογές, φαίνεται ασφαλές να προ­
βλέψει κανείς ότι η κοινωνική προ­
στασία θα εξακολουθήσει να κατέχει 
κεντρική θέση στις κοινωνίες μας. Εί­
ναι πιθανόν ότι οι Ευρωπαϊκές κυ­
βερνήσεις θα επιδιώξουν στο μέλλον, 
όπως και στο παρελθόν, να διασφαλί­
σουν το ότι κανένας δε θα αφεθεί στη 
στέρηση όταν είναι άνεργος, φτωχός, 
άρρωστος ή ανάπηρος. 
Διαστάσεις της 
διαφοροποίησης 
Ηδιαφοροποίηση των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας 
στις χώρες της Ενωσης έχει πολλές 
πλευρές. Μία απ'αυτές που ορίζεται 
και χρησιμοποιείται συχνά για λό­
γους ταξινόμησης είναι η βασική αρ­
χή που διέπει το δικαίωμα για 
κοινωνική στήριξη και ιδιαίτερα κατά 
πόσον αυτό αποκτάται μέσω της ει­
σφοράς σε ένα πρόγραμμα κοινωνι-
κής ασφάλισης, που συνήθως 
βασίζεται σε μια εργασιακή σχέση με 
παροχές συνδεόμενες με εισφορές, ή 
με την ιδιότητα του πολίτη που απλώς 
ανήκει στην κατηγορία αυτών που έ­
χουν ανάγκη στήριξης. Ο πρώτος τυ-
πος επικρατεί στις χώρες της 
Ηπειρωτικής Ευρώπης, ενώ ο δεύτε­
ρος είναι πιο σημαντικός στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο, στην Ιρλανδία και 
προπαντός στις Σκανδιναβικές χώ­
ρες. 
Παρόλο που η αντίθεση μεταξύ της 
παράδοσης του τύπου 'Μπίσμαρκ' 
(δηλ. του πρώτου) και της παράδοσης 
του τύπου 'Μπέβεριτζ' αντιστοιχεί σε 
μια σημαντική ιστορική διαχωριστική 
γραμμή στη διάπλαση των ευρωπαϊ­
κών κρατών πρόνοιας, στην πραγμα­
τικότητα συνιστά μια πολύ ασαφή Το Διεθνές Πρό­
γραμμα Κοινωνικής 
Έρευνας (ΔΠΚΕ) 
Το ΔΠΚΕ τέθηκε de εφαρμο­
γή το 1984 από έναν αριθμό 
ερευνητικών ιδρυμάτο>ν με 
στόχο τη συλλογή τυποποιημέ-
νων και συγκρίσιμων στοι­
χείων αναφορικά με τη στάση 
τον κοινού διαφόρων χωρών 
σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων. 
Κάθε χρόνο διεξάγεται και 
νέα έρε-υνα. Η έρευνα τον 
1990 αφορούσε το ρόλο του 
κράτους, ενοδ εκείνη του 1992 
την κοινωνική ανισότητα. 
'Ολα τα στοιχεία συγκεντρώ­
νονται στην Κολωνία, στο 
Zentral Ùmfrage Archiv 
(ZUMA). 
διάκριση για να περιγραφεί με ακρί­
βεια η διαμόρφωση τους στα μεσάτης 
δεκαετίας του 90. Σήμερα, όλα τα ευ­
ρωπαϊκά συστήματα κοινωνικής προ­
στασίας περιλαμβάνουν μερικά 
στοιχεία από κάθε βασικό σύστημα. 
Αντί να ληφθούν ως αφετηρία η ιστο­
ρική εξέλιξη και ιδεατά ή τυπικά 
πρότυπα, επιχειρείται με όσα αναφέ­
ρονται παρακάτω να συνοψιστούν οι 
κυριότερες ομοιότητες και διαφορές 
μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής 
προστασίας των 15 κρατών μελών με 
αναφορά σε τέσσερις διακεκριμένες 
πλευρές: 
• κάλυψη κινδύνου και επιλεξιμό-
τητας 
• η δομή των παροχών 
• κανονισμοί χρηματοδότησης 
• οργανωτικές ρυθμίσεις 
Οι πλευρές αυτές είναι οι πλέον κα­
τάλληλες τόσο από αναλυτική, όσο 
και από πρακτική άποψη. Καθώς δεν 
είναι κατ' ανάγκην οι ίδιες σε σχέση 
με κάθε μία από τις τρεις κύριες ευ­
ρείες λειτουργίες της κοινωνικής 
προστασίας — την προστασία των ει-
27-
Κεφάλαιο 1 -Συστήματα κοινωνικής προστασίας ντηνΈνωση 
σοδημάτων, την παροχή υγειονομι­
κής περίθαλψης και την προσφορά 
κοινωνικών υπηρεσιών — οι τελευ­
ταίες εξετάζονται ξεχωριστά παρα­
κάτω. 
Προστασία 
εισοδήματος 
αι τα 15 κράτη μέλη προβλέ­
πουν συγκεκριμένες παροχές 
προστασίας εισοδήματος για την κά­
λυψη των γενικά ανεγνωρισμένων 
κινδύνων γήρατος και αποχώρησης 
από την ενεργό υπηρεσία, θανάτου 
του προστάτη, ανικανότητας, ασθέ­
νειας, μητρότητας, προστατευομένων 
τέκνων και ανεργίας. Οι περισσότε­
ρες χώρες έχουν επίσης κάποια ειδι­
κή μορφή παροχής για σωματικές 
βλάβες ή νόσων που προαλούνται κα­
τά την άσκηση επαγγέλματος, αν και 
στις Κάτω Χώρες και την Ελλάδα, 
αυτές καλύπτονται από τη γενική 
ασοράλιση ασθενείας και ανικανότη­
τας. 
Οι κίνδυνοι εν τούτοις αυτοί, καθορί­
ζονται συχνά με διαφορετικό τρόπο 
στις διάφορες χώρες. Υπάρχουν για 
παράδειγμα διαφορές στην ηλικία 
αποχώρησης από την ενεργό υπηρε­
σία και διαφορετικοί ορισμοί της ανι­
κανότητας. 
Σε μερικές χώρες, εκτός από τους 
κλασικούς κινδύνους καλύπτονται 
επίσης και άλλα ενδεχόμενα. Ο πιο 
πρόσφατος είναι ίσως αυτός της μα­
κροπρόθεσμης περίθαλψης, που μό­
λις εισήχθη στο σύστημα κοινωνικής 
ασοράλισης της Γερμανίας (όπως πε­
ριγράφεται στο Κεφάλαιο 2). Σε άλ­
λες χώρες περιλαμβάνεται η δαπάνη 
για την εκπαίδευση των τέκνων (λ.χ. 
τα επιδόματα εκπαίδευσης που πλη­
ρώνονται στη Γαλλία, Γερμανία και 
Λουξεμβούργο), η δαπάνη περίθαλ­
ψης για συγγενείς με ειδικές ανάγκες, 
ανάπηρους ή ασθενείς (π.χ. το επίδο­
μα περίθαλψης αναπήρων στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, το 'συνοδευτικό' 
επίδομα στην Ιταλία ή τα διάορορα 
επιδόματα που πληρώνονται σε οικο­γένειες με παιδιά με ειδικές ανάγκες 
στο Βέλγιο, στην Ελλάδα, Ισπανία, 
Γαλλία, Ιρλανδία, στο Λουξεμβούργο 
και στην Πορτογαλία) ή άγαμου γο-
νέως (επιδοτούμενου ιδιαίτερα στη 
Δανία, Φινλανδία, Γερμανία, Ελλά­
δα, Γαλλία, Ιρλανδία, Σουηδία και 
στο Ηνωμένο Βασίλειο). 
Καλύπτεται επίσης με προγράμματα 
επιδόματος ελαχίστου εισοδήματος 
σε όλα τα κράτη μέλη εκτός από την 
Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία και 
Ιταλία ο εναπομένων κίνδυνος ανε­
παρκούς εισοδήματος. Στις τελευ­
ταίες, αυτοί που δεν είναι επιλέξιμοι 
για κανονικές παροχές μπορούν να 
στηρίζονται μόνο σε δακριτικές, μη 
θεσμοθετημένες χρηματικές ενισχύ­
σεις από τις τοπικές αρχές (αν και 
στην Ιταλία, υφίστανται σε ορισμένες 
περιοχές προγράμματα ελαχίστου 
εισοδήματος ενώ στην Ισπανία εισά­
γεται προοδευτικά σε περιφερειακό 
επίπεδο, σύστημα το οποίο εγγυάται 
ορισμένα επίπεδα εισοδήματος, και 
στην Πορτογαλία, το πρόγραμμα κοι­
νωνικής ασφάλισης, το οποίο δεν βα­
σίζεται σε εισφορές, στοχεύει στην 
παροχή πόρων ενός ελαχίστου επιπέ­
δου σε άτομα που δεν δικαιούνται 
παροχές γήρατος — που λογίζονται 
με ασφαλιστικά κριτήρια — και πα­
ροχές αναπηρίας). 
Οι διαφορές στη διαδικασία επιλεξι-
μότητας — η έκταση της προστασίας 
— είναι πολύ πιο έντονες από τις δια­
φορές στους καλυπτόμενους κινδύ­
νους. Στο θέμα αυτό, υπάρχουν 
αξιοσημείωτες διαφορές όχι μόνο με­
ταξύ των χωρών αλλά και ως προς 
τους καλυπτόμενους κινδύνους σε 
επιμέρους χώρες. 
Στην περίπτωση των συντάξεων γή­
ρατος, τέσσερις χώρες (Δανία, Σουη­
δία, Φινλανδία και Κάτω Χώρες) 
έχουν εθνικά προγράμματα που 
καλύπτουν κάθε έναν από τους κατοί­
κους της χώρας. Το Ηνωμένο Βασί­
λειο και η Ιρλανδία έχουν επίσης 
εθνικά προγράμματα, τα οποία καλύ­
πτουν μόνον αυτούς που εργάζονται 
ή ζητούν εργασία (αποτελούν δηλαδή 
μέρος του εργατικού δυναμικού) και 
των οποίων οι αποδοχές υπερβαίνουν ένα ελάχιστο επίπεδο (γύρω στα 70 
ECU την εβδομάδα στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και 40 ECU την εβδομάδα 
στην Ιρλανδία). Στο ΗΒ εντούτοις, τα 
άτομα που δεν ανήκουν στο εργατικό 
δυναμικό ή κερδίζουν λιγότερα από 
το κατώτατο όριο που προβλέπεται 
για την καταβολή εισφορών, έχουν το 
δικαίωμα να καταβάλλουν προαιρε­
τικά εισφορές ώστε να καταστούν 
επιλέξιμοι για την εθνική ασφαλιστι­
κή σύνταξη (πράγμα που δεν ισχύει 
για άλλες ασφαλιστικές παροχές). 
Στις υπόλοιπες 9 χώρες, δεν υπάρχει 
εθνικό, ενιαίο πρόγραμμα. Η επιλεξι­
μότητα βασίζεται στην επαγγελματι­
κή κατάσταση και σε κανόνες (π.χ. 
όσον αφορά την ηλικία συνταξιοδό­
τησης) που ποικίλλουν μεταξύ των ερ­
γαζομένων στο δημόσιο τομέα και 
αυτών στον ιδιωτικό καθώς και μετα­
ξύ των ημερομισθίων ή μισθωτών και 
των αυτοαπασχολούμενων. Η υπαγω­
γή σε έναν από τους πολλούς ασφαλι­
στικούς φορείς είναι υποχρεωτική 
για τη συντριπτική πλειοψηφία των 
εργαζομένων. Δεν υπάρχουν απαιτή­
σεις ελαχίστων αποδοχών εκτός από 
τη Γερμανία (η υποχρεωτική κάλυψη 
αρχίζει από ένα ελάχιστο 580 DM 
περίπου 285 ECU το μήνα) και την 
Αυστρία (250 ECU το μήνα). Σε ορι­
σμένες περιπτώσεις υπάρχουν κενά 
στον καθορισμό της επιλεξιμότητος 
που επηρεάζουν μερικές κατηγορίες 
αυτοαπασχολούμενων (όπως περι­
γράφεται στο Κεφάλαιο 6), καθώς 
και μερικές ειδικές περιπτώσεις ερ­
γαζομένων που δεν καλύπτονται, μέ­
σα στους οποίους περιλαμβάνονται 
κατά κανόνα τα μη αμειβόμενα μέλη 
οικογένειας. 
Διατίθεται εν τούτοις σε όλες τις χώ­
ρες ένα ελάχιστο επίπεδο παροχών 
προς όλους αυτούς που φθάνουν στην 
ηλικία συνταξιοδότησης χωρίς επαρ­
κή ασφαλιστική κάλυψη. 
Επιπλέον της βασικής σύνταξης (ο 
αποκαλούμενος πρωτεύων κίονας), 
υπάρχουν επικουρικές συντάξεις (ο 
δευτερεύων κίονας) και στα 15 κράτη 
μέλη. Η υπαγωγή στα προγράμματα 
επικουρικής σύνταξης είναι σε 8 χώ­
ρες υποχρεωτική για συγκεκριμένες 
-28 
Κεφάλαιο ί-Σ^ττήματα κοινωνικής προστασίας στην Ένωση 
ομάδες και προαιρετική για άλλες. 
Στη Σουηδία και τη Φινλανδία, καλύ­
πτονται όλοι οι εργαζόμενοι (υπάλλη­
λοι και αυτοαπασχολούμενοι), στη 
Δανία στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
στις Κάτω Χώρες, μόνον οι ημερομί­
σθιοι και μισθωτοί (και στην τελευ­
ταία, μόνον σε ορισμένους κλάδους 
της βιομηχανίας και στους οποίους 
βασίζονται σε συμβατικές συμφωνίες 
μεταξύ εργοδοτών και εργαζομέ­
νων), στη Γαλλία, όλοι οι ημερομί­
σθιοι και μισθωτοί και επιπλέον 
μερικές κατηγορίες αυτοαπασχολού­
μενων, και στην Ελλάδα, μόνον ορι­
σμένες κατηγορίες υπαλλήλων και 
αυτοαπασχολούμενων. Σε όλες αυτές 
τις χώρες, οι επικουρικές συντάξεις 
παρέχονται από θεσμοθετημένους 
δια νόμου φορείς, αν και στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο, μπορεί κανείς να συμ­
βληθεί με ιδιωτικό πρόγραμμα αντί 
να μετέχει στο αντίστοιχο δημόσιο. 
Σε ορισμένες εντούτοις περιπτώσεις, 
υπάρχουν προαιρετικά προγράμματα 
που συμπληρώνουν τα υποχρεωτικά. 
Στις υπόλοιπες 7 χώρες (Ιρλανδία, 
Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Αυστρία, 
Ιταλία, Ισπανία και Πορτογαλία) η 
ασφάλιση επικουρικής σύνταξης εί­
ναι συνήθως θέμα συμβατικής συμ­
φωνίας μεταξύ εργοδοτών και 
εργαζομένων και είναι επίσης κάπως 
λιγότερο ανεπτυγμένη (μολονότι σε 
ορισμένες περιπτώσεις ισχύουν ιδιω­
τικά ατομικά προγράμματα). 
Το δικαίωμα συνταξιοδότησης εμπε­
ριέχει γενικά το δικαίωμα για παρο­
χές περίθαλψης και ανικανότητας. 
Στην περίπτωση των παροχών ανικα­
νότητας, στις χώρες όπου το εθνικό 
σύστημα δεν καλύπτει όλους τους 
κατοίκους, διατίθενται μη ανταποδο­
τικές πληρωμές στους μη δικαιούμε­
νους ασφαλιστικών παροχών, αν και 
εφαρμόζονται έλεγχοι προσωπικών 
πόρων παντού εκτός από το Λουξεμ­
βούργο, την Ελλάδα και την Ιταλία. 
Στην περίπτωση των παροχών ασθέ­
νειας, το δικαίωμα περιορίζεται 
στους ημερομίσθιους και μισθωτούς 
στην Αυστρία, Γαλλία, Ελλάδα, 
Ιρλανδία, Ιταλία και στις Κάτω 
Χώρες, αλλά καλύπτει επίσης τους 
αυτοαπασχολούμενους στο Βέλγιο, στην Ισπανία, στο Λουξεμβούργο, 
στην Πορτογαλία, στη Σουηδία, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και (μερικώς) στη 
Γερμανία. Στη Φινλανδία, κάθε κά­
τοικος είτε απασχολείται είτε όχι (πε­
ριλαμβάνονται οι νοικοκυρές και οι 
σπουδαστές) δικαιούται τουλάχιστον 
ενός ελαχίστου ημερήσιου επιδόμα­
τος. 
Δικαίωμα σε παροχές μητρότητας 
έχουν όλες οι οικονομικά ενεργές 
γυναίκες σε όλες τις χώρες εκτός από 
την Ιρλανδία και τις Κάτω Χώρες, 
όπου οι αυτοαπασχολούμενες εξαι­
ρούνται, ενώ στο Λουξεμβούργο, στη 
Σουηδία και στη Φινλανδία καλύπτο­
νται και οι μη απασχολούμενες γυναί­
κες. Σε μερικές χώρες, εργαζόμενοι 
πατέρες μπορούν, να διεκδικήσουν το 
επίδομα αντί της μητέρας (για λεπτο­
μέρειες, βλέπε Κεφάλαια 6 και 7). 
Δικαίωμα σε χρηματικά επιδόματα 
λόγω εργατικού ατυχήματος ή νόσου 
που προέρχεται κατά την άσκηση 
επαγγέλματος έχουν τυπικά μόνον οι 
ημερομίσθιοι και οι μισθωτοί, αν και 
οι μη μισθωτοί καλύπτονται μερικώς 
στη Δανία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερ­
μανία, Ιταλία, στο Λουξεμβούργο, 
στην Ισπανία και Σουηδία, ενώ σε 
μερικές χώρες περιλαμβάνονται σε 
προγράμματα υποχρεωτικής ασφάλι­
σης και οι σπουδαστές. Οπως έχει 
ήδη σημειωθεί, δεν υπάρχουν ειδικά 
προγράμματα για την κάλυψη τέ­
τοιων περιπτώσεων στην Ελλάδα και 
τις Κάτω Χώρες. 
Στην περίπτωση των παροχών ανερ­
γίας, οι κανόνες που διέπουν το δι­
καίωμα συμμετοχής ποικίλλουν όχι 
μόνον από χώρα σε χώρα, αλλά και 
σε σχέση με τον τύπο του ισχύοντος 
συστήματος. Στη Δανία, Φινλανδία 
και Σουηδία η συμμετοχή στο ταμείο 
ανεργίας είναι προαιρετική και ανοι­
χτή επίσης και για τους αυτοαπασχο-
λούμενους. Η Φινλανδία και η 
Σουηδία παρέχουν ειδικά επιδόματα 
βοήθειας στους μη μετέχοντες σε τα­
μεία ασφάλισης. Σε όλες τις άλλες 
χώρες, η ασφάλιση ανεργίας είναι 
υποχρεωτική, αλλά μόνο για τους 
μισθωτούς. Το Λουξεμβούργο είναι η 
μόνη χώρα που δίνει ασφαλιστικές παροχές στους αυτοαπασχολούμε­
νους. Μερικές χώρες παρέχουν βοη­
θήματα ανεργίας που πληρώνονται 
όταν δεν έχει συμπληρωθεί ο απαραί­
τητος χρόνος για την επιλεξιμότητα ή 
έχει εκπνεύσει — π.χ. Γαλλία, Γερμα­
νία, Ισπανία, Πορτογαλία και Ιρλαν­
δία. Στην τελευταία, το δικαίωμα σε 
βοηθήματα ανεργίας επεκτείνεται 
και στους αυτοαπασχολούμενους. Σε 
όλες τις χώρες εκτός από την Πορτο­
γαλία και την Ελλάδα, οι εργαζόμε-
νοι στον ιδιωτικό τομέα στη 
βιομηχανία δικαιούνται ειδικών πα­
ροχών σε περίπτωση μερικής ή προ­
σωρινής ανεργίας. Αυτός ο τύπος 
επιδόματος είναι ιδιαίτερα σημαντι­
κός στην Ιταλία, όπου μετέχουν σ'αυ-
τό και οι εργάτες της γεωργίας. 
Πρέπει να σημειωθεί επίσης ότι σε 
μερικές χώρες (Βέλγιο, Δανία, Γερ­
μανία, Ιρλανδία και Λουξεμβούργο) 
δικαιούνται επιδόματος και οι νέοι 
που αναζητούν την πρώτη τους εργα­
σία. 
Τέλος, όλες οι οικογένειες δικαιού­
νται επιδομάτων τέκνων ανεξάρτητα 
από το εισόδημα τους στο Βέλγιο, στη 
Δανία, Φινλανδία, Γαλλία, Ιρλανδία, 
στο Λουξεμβούργο, στις Κάτω Χώ­
ρες, Πορτογαλία, Σουηδία και στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ στις άλλες 
χώρες τα επιδόματα εξαρτώνται από 
το εισόδημα (αν και στην Ισπανία αυ­
τό δεν ισχύει πάντοτε, π.χ. στις περι­
πτώσεις αναπήρων με παιδιά). Στο 
Βέλγιο, τα παρεχόμενα επιδόματα εί­
ναι μικρότερα για τους αυτοαπασχο­
λούμενους, ενώ στην Ελλάδα και την 
Ιταλία, με ήσσονος σημασίας εξαιρέ­
σεις, αυτοί δεν παίρνουν απολύτως 
τίποτε (βλέπε Κεφάλαιο 6 για λεπτο­
μέρειες). 
Η δομή των παροχών 
Οι φόρμουλες για τον υπολογισμό 
των επιδομάτων αποτελούν ίσως την 
πλέον ανόμοια όψη των Ευρωπαϊκών 
συστημάτων κοινωνικής προστασίας. 
Οπως και οι κανόνες που διέπουν την 
επιλεξιμότητα, οι τύποι υπολογισμού 
ποικίλλουν όχι μόνο μεταξύ των χω­
ρών, αλλά και ανάλογα με τον καλυ-
mmmmmmmmmmmm 
29 
Κεφάλαιο 1 ~ Συστήματα κοινωνικής προστασίας στψ Ένωση ; 
πτόμενο κίνδυνο μέσα σε κάθε χώρα, 
μεταξύ είδους παροχής σε σχέση με 
κάθε κίνδυνο και (ειδικά στην Ηπει­
ρωτική Ευρώπη) μεταξύ των ποικί­
λων επαγγελματικών κατηγοριών 
απασχόλησης. 
Μια θεμελιώδης διαχωριστική γραμ­
μή μπορεί να τεθεί μεταξύ των τύπων 
ενιαίου συντελεστή (τύπος 'Μπέβερι-
τζ') και των τύπων που συνδέονται με 
τις αποδοχές (τύπος 'Μπίσμαρκ'). 
Στα βόρεια κράτη μέλη, εφαρμόζεται 
ο πρώτος τύπος για όλες τις παροχές 
που πληρώνονται από τα διάφορα 
εθνικά ασφαλιστικά συστήματα. 
Ετσι, δικαιούνται βασικής σύνταξης 
στη Δανία, Σουηδία και Φινλανδία 
όλοι οι κάτοικοι της χώρας όταν φθά­
σουν στην ηλικία συνταξιοδότησης 
ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην 
Ιρλανδία όλοι όσοι έχουν εργαστεί 
(και πλήρωναν εισφορές). Επιπλέον 
της βασικής σύνταξης, οι επιλέξιμοι 
εργαζόμενοι (όσοι δηλαδή έχουν 
πληρώσει εισφορές) παίρνουν επίσης 
επικουρική σύνταξη εξαρτώμενη από 
τις αποδοχές τους. Συνταξιοδοτικά 
συμπληρώματα μετά από έλεγχο των 
προσωπικών τους πόρων διατίθενται 
για όσους βρίσκονται σε ανάγκη. Γε­
νικά, τα βραχυπρόθεσμα χρηματικά 
επιδόματα είναι και αυτά ενιαίου συ­
ντελεστή. Για ορισμένες επαγγελμα­
τικές ομάδες όμως σε μερικές 
περιπτώσεις συνδέονται με τις απο­
δοχές. Οι παροχές ασθένειας, μητρό­
τητας και σωματικής βλάβης που 
προκλήθηκε κατά την άσκηση επαγ­
γέλματος συνδέονται με τις αποδοχές 
για όλους τους εργαζόμενους στη Δα­
νία, Φινλανδία και Σουηδία, όπου τα 
μέλη των ταμείων ανεργίας εισπράτ­
τουν επίσης επιδόματα που συνδέο­
νται με τις αποδοχές. Στο Ηνωμένο 
Βασίλειο, το θεσμοθετημένο επίδομα 
ασθένειας έγινε ενιαίου συντελεστή 
μέσα στο 1995 παρά το γεγονός ότι το 
θεσμοθετημένο επίδομα μητρότητας 
είναι συνδεδεμένο με τις αποδοχές 
τους. Στην Ιρλανδία επίσης, για ορι­
σμένες γυναίκες τα επιδόματα μητρό­
τητας συνδέονται με τις αποδοχές. 
Κανονικά στην Ηπειρωτική Ευρώπη, 
όλα τα επιδόματα εκτός από τα οικο­
γενειακά συνδέονται με τις αποδο­χές. Στις Κάτω Χώρες όμως, οι συντά­
ξεις γήρατος είναι ενιαίου συντελε­
στή όπως επίσης και τα επιδόματα 
αναπηρίας. Σε πολλά κράτη μέλη, οι 
συντάξεις αυξάνονται μέχρις ενός 
ελαχίστου ορίου αν οι υπολογισμοί 
βάσει των αποδοχών ή των εισφορών 
καταλήγουν σε πολύ μικρά ποσά 
(Βέλγιο, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, 
Λουξεμβούργο και ιδιαίτερα στην 
Πορτογαλία). Ελάχιστα όρια εφαρ­
μόζονται επίσης για τα επιδόματα 
ανεργίας στο Βέλγιο, Ελλάδα, 
Ισπανία, Γαλλία και Πορτογαλία. 
Υπάρχουν εξ άλλου ανώτατα όρια α­
ποδοχών επί των οποίων λογίζονται 
οι βασικές συντάξεις (πρωτεύον κίο­
νας) στο Βέλγιο, στην Ελλάδα, Ισπα­
νία, Γαλλία και στο Λουξεμβούργο. 
Οι τρόποι υπολογισμού των παροχών 
διαφέρουν επίσης συχνά μεταξύ των 
επαγγελματικών ομάδων. Εν γένει, οι 
εφαρμοζόμενοι τρόποι τείνουν να 
είναι ευνοϊκότεροι για τους εργαζό­
μενους του δημόσιου τομέα από τους 
αντίστοιχους του ιδιωτικού τομέα και 
ελάχιστα ευνοϊκοί για τους αυτοαπα­
σχολούμενους (βλέπε Κεφάλαιο 6). 
Τα πραγματικά, θεσμοθετημένα πο­
σά παροχών, διαφέρουν αισθητά. Τα 
επιδόματα σταθερού ποσοστού στις 
Σκανδιναβικές χώρες είναι γενικά 
υψηλότερα από αυτά στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και την Ιρλανδία. Τα συν­
δεόμενα με το εισόδημα των χωρών 
της Νότιας Ευρώπης (τουλάχιστον 
στην περίπτωση των συντάξεων) 
είναι, με τη σειρά τους, υψηλότερα 
από αυτά των άλλων Ηπειρωτικών 
χωρών (όπου οι επικουρικές συντά­
ξεις είναι, εν τούτοις, πιο διαδεδομέ­
νες). Πρέπει να σημειωθεί όμως, ότι 
η γενναιοδωρία της προστασίας δεν 
αντανακλά μόνο τα θεσμοθετημένα 
ποσοστά, αλλά εξαρτάται από άλλους 
σημαντικούς παράγοντες των τύπων 
υπολογισμού των παροχών όπως εί­
ναι η ύπαρξη ανωτάτων ορίων και 
συμπληρωματικών παροχών, η τιμα­
ριθμοποίηση, η φορολογική νομοθε­
σία, η διάρκεια των παροχών, η 
ύπαρξη περιόδων αναμονής και ούτω 
καθεξής. Η απόκλιση σε όλους αυ­
τούς τους παράγοντες είναι πάλι 
έντονη, ειδικά όσον αφορά τους αυ­
τοαπασχολούμενους (για λεπτομερέ­στερη πληροφόρηση παραπέμπουμε 
στις ετήσιες εκθέσεις MISSOC — το 
κοινοτικό πληροφοριακό δίκτυο κοι­
νωνικής προστασίας). 
Χρηματοδότηση 
Οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
αποτελούν την βασική πηγή χρηματο­
δότησης των παροχών προστασίας ει-
σοδήματος στην Ενωση. Η κύρια 
εξαίρεση είναι η Δανία όπου οι παρο­
χές χρηματοδοτούνται κατά μείζωνα 
λόγο από τη φορολογία, αν και κατά 
το 1994 καθιερώθηκαν εισφορές των 
εργαζομένων για παροχές ασθένειας 
και ανεργίας. Επί πλέον, στο ΗΒ, τα 
θεσμοθετημένα επιδόματα ασθε­
νείας και μητρότητας χρηματοδοτού­
νται από τη φορολογία. 
Οι συντελεστές εισφορών διαφέρουν 
αισθητά μεταξύ των κρατών μελών 
και μεταξύ των διαφόρων περιπτώ­
σεων που καλύπτουν. Στην Ιρλανδία, 
Φινλανδία, Σουηδία, Ισπανία, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, Βέλγιο και στην 
Πορτογαλία δε γίνεται διάκριση με­
ταξύ καλυπτομένων περιπτώσεων και 
εφαρμόζεται ένας γενικός συντελε­
στής στα εισοδήματα (χωριστοί συ­
ντελεστές υφίστανται όμως, για 
ασφάλιση ανεργίας στη Φινλανδία, 
Σουηδία και Ισπανία). Στις υπόλοι­
πες χώρες, εφαρμόζονται διαορορετι-
κοί συντελεστές για την ποικιλία των 
καλυπτομένων περιπτώσεων. 
Κανονικά, οι εισφορές επιμερίζονται 
μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων, 
σε αναλογίες που επίσης ποικίλλουν 
μεταξύ των καλυπτομένων περιπτώ­
σεων καθώς και μεταξύ των επαγγελ­
ματικών ομάδων, και υπάρχουν 
συνήθως διαφορετικές ρυθμίσεις για 
τους δημοσίους υπαλλήλους και τους 
αυτοαπασχολούμενους (βλέπε την 
έκθεση MISSOC για περαιτέρω λε­
πτομέρειες). Σε προγράμματα σχετι­
κά με βιομηχανικά ατυχήματα, οι 
εισφορές καθορίζονται συχνά βάσει 
των αναλογιστικών αρχών της στατι­
στικής και ρυθμίζονται κατά κλάδο. 
-30 
Κεφαλαίοι ^ΣΜπήματα χοίΜνικής προστασίας στην Ένωση 
Ένα μέρος των πόρων για την χρημα­
τοδότηση της κοινωνικής προστασίας 
καλύπτεται από τη γενική φορολογία 
σε όλα τα κράτη μέλη, αν και η συγκέ­
ντρωση των απαραίτητων πόρων 
εξαρτάται κυρίως από τις κοινωνικές 
εισφορές. Το κράτος έχει την ευθύνη 
για όλες τις μη ανταποδοτικές παρο­
χές (όπως συντάξεις που δίδονται 
ύστερα από εξακρίβωση προσωπι­
κών πόρων) και σε μερικές περιπτώ­
σεις πληρώνει επίσης εισφορές προς 
ορισμένα ασφαλιστικά ταμεία σε νο­
μοθετημένη βάση. Τα οικογενειακά 
επιδόματα χρηματοδοτούνται πλή­
ρως από τη φορολογία σε έξη χώρες 
Δανία, Γερμανία, Ιρλανδία, Κάτω 
Χώρες, Σουηδία και Ηνωμένο Βασί­
λειο. Επιπλέον, το κράτος αναλαμβά­
νει το ρόλο του χρηματοδότη έσχατης 
ανάγκης για την κάλυψη, αν τυχόν 
ανακύψουν, ελλειμμάτων των ασφα­
λιστικών ταμείων. Σε όλα τα κράτη 
μέλη, οι μακροπρόθεσμες πληρωμές 
(συντάξεις γήρατος στη μεγάλη 
πλειοψηφία τους) χρηματοδοτούνται 
βάσει 'αναδιανεμητικής αρχής' (δη­
λαδή οι παρούσες εισφορές καλύ­
πτουν τις παρούσες παρά τις 
μελλοντικές υποχρεώσεις), με εξαί­
ρεση σε κάποιο βαθμό, τις συντάξεις 
τόσο αυτές που σχετίζονται με τις 
αποδοχές όσο και τις επικουρικές συ­
ντάξεις. 
Οργανωτική Δομή 
Μπορεί να διακρίνει κανείς στην 
Ενωση τρία ξεχωριστά πρότυπα διοί­
κησης των συστημάτων κοινωνικής 
προστασίας. Στο Αγγλοσαξωνικό 
πρότυπο, τη συνολική ευθύνη για την 
παροχή όλων σχεδόν των χρηματικών 
επιδομάτων έχει γενικώς μία και μό­
νο κρατική υπηρεσία (η Υπηρεσία 
Κοινωνικής Ασφάλισης στο Ηνωμένο 
Βασίλειο — μολονότι το Γραφείο Βό­
ρειας Ιρλανδίας έχει την αρμοδιότη­
τα της παροχής της κοινωνικής 
ασφάλισης στην περιοχή αυτή του ΗΒ 
— και η Υπηρεσία Κοινωνικής Πρό­
νοιας στην Ιρλανδία), με μικρή ανά­
μιξη (και μόνο συμβουλευτικού 
χαρακτήρα), είτε των κοινωνικών 
εταίρων είτε των αποδεκτών των παροχών, στη διεύθυνση ή την πολιτι­
κή. Στο Σκανδιναβικό πρότυπο, 
υπάρχει επίσης ένα ενιαίο σύστημα 
(αντί να υπάρχουν χωριστά επί μέ­
ρους συστήματα), αλλά η διοίκηση εί­
ναι πιο αποκεντρωμένη (ειδικά στη 
Δανία) και οι κοινωνικοί εταίροι με­
τέχουν στη διεύθυνση της εθνικής 
ασφάλισης (στην Εθνική Επιτροπή 
Ασφάλισης στη Σουηδία και στο 
Ιδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων στη 
Φινλανδία). Και στα τρία κράτη μέλη 
η διαχείριση της ασφάλισης κατά της 
ανεργίας πραγματοποιείται χωριστά 
από τις εργατικές ενώσεις. 
Στο πρότυπο διοίκησης της Ηπειρω­
τικής Ευρώπης, το σύστημα διασπά­
ται σε έναν αριθμό ημιαυτόνομων 
συστημάτων για διάφορες επαγγελ­
ματικές ομάδες. Η διοικητική δομή 
είναι ποικιλόμορφη και έχει κατά με­
γάλο βαθμό ένα μοναδικό χαρακτήρα 
σε κάθε χώρα, που αντανακλά την 
ιστορική της εξέλιξη καθώς και τα 
κοινωνικό οικονομικά και θεσμικά 
χαρακτηριστικά της. 
Δεν πρέπει όμως να μεγαλοποιούνται 
οι αντιθέσεις μεταξύ αυτών των τριών 
προτύπων. Σε όλες τις χώρες, τα ιδρύ­
ματα κοινωνικών ασιραλίσεων ελέγ­
χονται σχετικά στενά από το κράτος, 
ακόμη και στα φαινομενικά πιο πλου­
ραλιστικά συστήματα της Ηπειρωτι­
κής Ευρώπης. Τα οργανωτικά 
χαρακτηριστικά εν τούτοις δεν στε­
ρούνται εντελώς σημασίας. Στις χώ-
ρες της Νότιας Ευρώπης, για 
παράδειγμα, τα διάφορα επαγγελμα­
τικά ταμεία διαφύλαξαν την αυτονο­
μία τους (όσο περιορισμένη και αν 
είναι αυτή) και αντιστάθηκαν σε πρό­
σφατες προσπάθειες της κεντρικής 
εξουσίας να τα ενοποιήσει με τα με­
γαλύτερα από αυτά στο πλαίσιο μιας 
ορθολογικότερης οικονομικής δια­
χείρισης. 
Υγειονομική περίθαλψη 
Ολα τα κράτη μέλη έχουν ανεπτυγ­
μένα συστήματα υγειονομικής 
περίθαλψης που προσφέρουν 
παροχές σε είδος και σε υπηρε­σίες για θεραπεία καθώς και πρό­
ληψη ασθενειών καθώς και την 
αποκατάσταση. Ολοι σχεδόν στην 
Ενωση έχουν υγειονομική κάλυψη 
και όπως έδειξε το Ευρωβαρόμε-
τρο του έτους 1992 για την κοινω­
νική προστασία οι περισσότεροι 
απ'αυτούς είναι σχετικά ικανο­
ποιημένοι από την ποιότητα των 
παρεχομένων υπηρεσιών. 
Για να γίνει καλύτερα αντιληπτός 
ο τρόπος οργάνωσης της υγειονο­
μικής περίθαλψης στις διάφορες 
χώρες της Ενωσης, γίνεται συχνά 
διάκριση μεταξύ 'εθνικών υπηρε­
σιών υγείας' και 'συστημάτων 
υγειονομικής ασφάλισης'. Οι πρώ­
τες παρέχουν τυπικά περίθαλψη 
μέσω ενός και μοναδικού καθολι­
κού συστήματος προσιτού σε όλο 
τον πληθυσμό και χρηματοδοτού­
μενου από τα φορολογικά έσοδα, 
ενώ τα δεύτερα παρέχουν περί­
θαλψη μέσω ενός αριθμού τα­
μείων κοινωνικής ασφάλισης που 
μεριμνούν για διάφορες επαγγελ­
ματικές ομάδες και χρηματοδο­
τούνται κυρίως από εισφορές. Το 
πρότυπο όλων των Ευρωπαϊκών 
εθνικών υπηρεσιών υγείας δη­
μιουργήθηκε στο Ηνωμένο Βασί­
λειο μεταξύ των ετών 1946 και 
1948. Οκτώ άλλα κράτη μέλη — 
Ιρλανδία, Δανία, Σουηδία, Φιν­
λανδία, Ιταλία, Ισπανία, Πορτο­
γαλία και Ελλάδα — το 
ακολούθησαν, ιδρύοντας εθνικά 
συστήματα. Οι άλλες έξη χώρες 
αντιθέτως — Γερμανία, Γαλλία, 
Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώ­
ρες και Αυστρία — διατήρησαν 
και ανέπτυξαν συστήματα υγειο­
νομικής ασφάλισης. 
Για την καλύτερη κατανόηση των 
διαφορών μεταξύ των δύο αυτών 
προτύπων παροχής υγειονομικής 
περίθαλψης καθώς και των χαρα­
κτηριστικότερων διαφορών μέσα 
σ'αυτά, απαιτείται πιο αναλυτική 
εξέταση των κανόνων που διέπουν 
την επιλεξιμότητα, των χρηματο­
δοτικών πηγών και της συνολικής 
οργάνωσης, που κάθε ένα από αυ­
τά εξετάζεται με τη σειρά του πα­
ρακάτω. 
31-
*; ' «*%''%(%§ Τ '-
Επιλεξιμότητα 
Στις εθνικές υπηρεσίες υγείας στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, στη Δανία, Σουη­
δία, Φινλανδία και Ιταλία καλύπτο­
νται υποχρεωτικά όλοι οι κάτοικοι 
και δικαιούνται ισότιμα όλων των 
παροχών και υπηρεσιών. Η Ιρλανδι­
κή υπηρεσία καλύπτει επίσης όλους 
τους κατοίκους, αλλά μόνον οι κάτο­
χοι ιατρικών καρτών για τους οποίους 
έχει γίνει έλεγχος προσωπικών πό­
ρων (γύρω στο 35% του πληθυσμού) 
απολαμβάνουν το πλήρες φάσμα των 
δωρεάν παροχών. Στις άλλες τρεις 
χώρες με εθνικές υπηρεσίες υγείας, 
οι κανόνες που διέπουν την επιλεξι­
μότητα βρίσκονται σε μεταβατικό 
στάδιο. Στην Πορτογαλία, όλοι οι 
κάτοικοι δικαιούνται δημόσιας 
υγειονομικής περίθαλψης, αλλά η 
εθνική υπηρεσία υγείας με αυτή την 
ιδιότητα καλύπτει μόνο το 75% περί­
που του πληθυσμού. Οι άλλοι (κατά 
το πλείστον δημόσιοι υπάλληλοι) 
παραμένουν μέλη προγραμμάτων 
επαγγελματικής ασφάλισης, που ανα­
πτύχθηκαν κατά το παρελθόν και επι­
κράτησαν, με διάφορους κανόνες 
όσον αφορά τις συνθήκες νοσηλείας. 
Παρόμοια κατάσταση επικρατεί και 
στην Ισπανία, όπου η καθολική κάλυ­
ψη θεσπίστηκε το 1986, ως στόχος 
προς επίτευξη με διαδοχικά βήματα. 
Κατά το 1989, οι δικαιούχοι προγραμ­
μάτων δημόσιας βοήθειας υπήχθη­
σαν στην υπηρεσία υγείας, που 
καλύπτει σήμερα γύρω στο 93% του 
πληθυσμού. Παραμένει, εν τούτοις, 
ένα ειδικό σύστημα, με ιδιαίτερους 
κανόνες, για δημόσιους υπαλλήλους 
που μπορεί να προτιμήσουν ιδιωτική 
κάλυψη. Επιπλέον, όσοι ανήκουν στις 
ανώτατες εισοδηματικά ομάδες 
εξαιρούνται από την υποχρεωτική 
ασφάλιση. Τέλος στην Ελλάδα η επι­
λεξιμότητα βασίζεται ακόμη κατά κύ­
ριο λόγο στην επαγγελματική και 
οικογενειακή κατάσταση, με σημα­
ντικές διαφοροποιήσεις στις συνθή­
κες νοσηλείας και το Εθνικό Σύστημα 
Υγείας που ιδρύθηκε επίσημα το 1983 
καλύπτει μόνον αυτούς που δεν είναι 
μέλη κάποιου ασφαλιστικού ταμείου. Στη Γερμανία, Αυστρία, Γαλλία, στο 
Βέλγιο, Λουξεμβούργο και στις Κάτω 
Χώρες, η επιλεξιμότητα για δημόσια 
υγειονομική περίθαλψη εξαρτάται 
κατά κύριο λόγο από την κατάσταση 
απασχόλησης. Σε γενικές γραμμές, οι 
εργαζόμενοι και οι αποδέκτες χρημα­
τικών επιδομάτων καλύπτονται από 
ένα από τα πολλά ταμεία υγείας. Τα 
προστατευόμενα μέλη της οικογέ­
νειας τους είναι και αυτά με τη σειρά 
τους στην ίδια κάλυψη. Οσοι γλι­
στρούν μέσα από το δίχτυ της κοινω­
νικής ασφάλισης, καλύπτονται από 
κοινωνική βοήθεια (η οποία υπόκει­
ται σε έλεγχο προσωπικών πόρων). 
Σ'αυτά τα συστήματα καθώς και στα 
εθνικά συστήματα υγείας, καλύπτο­
νται όλοι σχεδόν είτε βάσει ατομικού 
ή απορρέοντος δικαιώματος είτε βά­
σει ανάγκης μετά από έλεγχο προσω­
πικών πόρων. Μόνο στη Γερμανία 
και τις Κάτω Χώρες είναι η κάλυψη 
που παρέχουν τα κρατικά συστήματα 
σημαντικά χαμηλότερη του 100%, κυ­
ρίως επειδή αυτοί των οποίων οι απο­
δοχές υπερβαίνουν ένα ορισμένο 
ποσό (γύρω στα 37.500 ECU ετησίως 
στα παλαιά κρατίδια, 30.500 ECU ε­
τησίως στα νέα και 27.500 ECU στις 
Κάτω Χώρες) δεν υποχρεούνται σε 
ασφάλιση στα κρατικά συστήματα. 
Στις Κάτω Χώρες όμως υπάρχει κα­
θολικό πρόγραμμα για την 'αποζη­
μίωση ασυνηθών ιατρικών δαπανών'. 
Αυτό που διακρίνει τα εθνικά συστή­
ματα υγείας (χαρακτηριστικά στη 
Βρετανία, Σκανδιναβία και Ιταλία) 
από τα συστήματα υγειονομικής 
ασφάλισης, καθόσον αφορά την κά­
λυψη, είναι περισσότερο εσωτερικές 
διαφοροποιήσεις στην επιλεξιμότητα 
παρά το γενικό πεδίο εφαρμογής. 
Πράγματι, στα συστήματα υγειονομι­
κής ασφάλισης τα διάφορα ταμεία 
λειτουργούν μερικές φορές υπό δια­
φορετικούς κανόνες, πράγμα που δη­
μιουργεί ποικίλες διαφορές στο 
εύρος και στους τύπους των παρεχό­
μενων υπηρεσιών, στο περιθώριο 
επιλογών του καταναλωτή, στις διαδι­
κασίες πληρωμής ή αποζημίωσης 
κ.ο.κ. Αξιοσημείωτο σχετικό παρά­
δειγμα είναι οι κατώτερες παροχές 
που ισχύουν για τους αυτοαπασχο­λούμενους στην περίπτωση των 'μι­
κρών κινδύνων' στο Βέλγιο και στη 
Γαλλία (Βλέπε Κεφάλαιο 7). Επι­
πλέον, στα ασφαλιστικά συστήματα, 
οι δικαιούμενοι κοινωνικής βοήθειας 
μπορεί να. αντιμετωπίσουν περιορι­
σμούς στο εύρος των παροχών ή στην 
επιλογή του παρέχοντος φορέα 
(όπως στη Γαλλία στην περίπτωση της 
assistance publique). 
Χρηματοδότηση 
Οι Βρετανικές και Σκανδιναβικές 
εθνικές υπηρεσίες υγείας χρηματο­
δοτούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από 
τη φορολογία (μολονότι στο ΗΒ, ένα 
ποσοστό από τις εισφορές συμβάλλει 
στη χρηματοδότηση του συστήματος). 
Στην Ιρλανδία η μεγαλύτερη πηγή 
χρηματοδότησης είναι επίσης η γενι­
κή φορολογία, επιβάλλεται όμως επί 
του συνόλου των αποδοχών και ει­
σφορά υγείας 1,25%. 
Στη Νότια Ευρώπη, στο πλαίσιο των 
μεταρρυθμίσεων με τις οποίες δη­
μιουργήθηκαν τα εθνικά συστήματα 
υγείας, καθορίστηκε ως στόχος η αλ­
λαγή του τρόπου χρηματοδότησης 
(από εισφορές σε φορολογικά έσο­
δα), αλλά τούτο δεν έχει ακόμη ολο-
κληρωθεί. Στην Ιταλία και την 
Ελλάδα, επιβάλλονται ακόμη στις 
αποδοχές κρατήσεις συγκεκριμένα 
για τις εισφορές υγείας. Στην Ισπανία 
και την Πορτογαλία, μέρος των γενι­
κών εσόδων από εισφορές χρησιμο­
ποιείται για τη χρηματοδότηση της 
εθνικής υπηρεσίας πιο αξιοσημείωτα 
των παραδοσιακών επαγγελματικών 
ταμείων που υφίστανται ακόμη. Και 
στα τέσσερα νότια κράτη μέλη, η ανα­
λογία της δαπάνης που χρηματοδο­
τείται από φόρους αυξάνεται 
συνεχώς κατά την τελευταία δεκαε­
τία. 
Οι εισφορές υγείας (με διαφορετι­
κούς συντελεστές) αποτελούν την 
πρωταρχική πηγή χρηματοδότησης 
των διαφόρων ταμείων που λειτουρ­
γούν στη Γερμανία, Αυστρία, Γαλλία, 
στο Βέλγιο, Λουξεμβούργο και στις 
Κάτω Χώρες, αν και σ'αυτές τις χώ-
32 
ρες η γενική φορολογία έχει επίσης 
χρησιμοποιηθεί για να καλύψει το 
αυξανόμενο άνοιγμα μεταξύ εισπρά­
ξεων από εισφορές και δαπανών. 
Εκτός από τη γενική φορολογία και 
τις εισφορές συγκεκριμένα για την 
υγεία μια τρίτη πηγή χρηματοδότησης 
αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία 
κατά την τελευταία δεκαετία, δηλαδή 
η μερική χρέωση των χρηστών. Σ'όλες 
τις χώρες, οι ασθενείς βαρύνονται με 
την πληρωμή μέρους της δαπάνης των 
συνταγών. Στο Βέλγιο, Λουξεμβούρ­
γο, στη Γαλλία στην Πορτογαλία και 
στη Σουηδία οι ασθενείς μοιράζονται 
ένα μέρος της δαπάνης των ιατρικών 
επισκέψεων, ενώ στο Βέλγιο, Λου­
ξεμβούργο, στη Γαλλία, Γερμανία και 
Φινλανδία επιβαρύνονται αυτοί με 
ένα μικρό τέλος για την παραμονή του 
στο νοσοκομείο. Στις περισσότερες 
χώρες γίνονται ευρείες εξαιρέσεις 
από τις επιβαρύνσεις για ειδικές 
ασθένειες και/ή ασθενέστερες οικο­
νομικά ομάδες. 
Οργανωτική Δομή 
Τα εθνικά συστήματα υγείας και τα 
συστήματα υγειονομικής ασφάλισης 
τείνουν να είναι διαφορετικά οργα­
νωμένα. Εφόσον τα πρώτα είναι 
συστήματα μοναδικά, που περιλαμ­
βάνουν τα πάντα, η οργάνωση τους 
είναι περισσότερο ενωτική και 
ομοιογενής. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
στην Ιρλανδία, Δανία, Σουηδία, Φιν­
λανδία και Ιταλία, οι γενικές πολιτι­
κές καθορίζονται από τα Υπουργεία 
Υγείας, ενώ την ευθύνη για την εφαρ­
μογή πολιτικής και την πραγματική 
παροχή της περίθαλψης έχουν χαμη­
λότερες κρατικές βαθμίδες (περιφέ­
ρειες, τοπική αυτοδιοίκηση ή τοπικές 
υγειονομικές περιοχές ή μονάδες), 
που διαθέτουν κάποιου βαθμού αυτο­
νομία. Και εδώ, η Ισπανία, η Πορτο­
γαλία και η Ελλάδα βρίσκονται σε 
μεταβατικό στάδιο. Παράλληλα με τη 
νέα, ενωτική και αποκεντρωμένη 
διοίκηση της εθνικής υπηρεσίας 
υγείας, τα παλαιά ταμεία υγείας εξα­
κολουθούν να λειτουργούν σε όλη την 
επικράτεια (σε λίγες περιοχές στην Ισπανία) επί κλαδικής βάσης και κα­
τέχουν ακόμη εξέχουσα θέση στην 
Ελλάδα. 
Τα συστήματα υγειονομικής ασφάλι­
σης τείνουν να είναι οργανωμένα 
τόσο σε κλαδική όσο και σε γεωγρα­
φική βάση. Τα Υπουργεία Υγείας 
έχουν τη γενική ευθύνη της πολιτικής, 
αν και κάποια ευθύνη επιμερίζεται 
και στις περιφερειακές ή τοπικές αρ­
χές. Τα διάφορα ταμεία υγείας όμως 
απολαμβάνουν κάποιας οργανωτικής 
αυτονομίας (ειδικά στη Γερμανία και 
τις Κάτω Χώρες) στην πραγματική 
παροχή της περίθαλψης και ενίοτε 
και στη χρηματοδότηση (όπως για πα­
ράδειγμα στη Γερμανία). Τα ταμεία 
είναι και αυτά οργανωμένα σε χωρι­
κή βάση και διοικούνται από συμβού­
λια στα οποία αντιπροσωπεύονται 
άμεσα τα συμφέροντα των καταναλω­
τών. Οπως και στην περίπτωση των 
προγραμμάτων προστασίας του εισο­
δήματος, κάθε χώρα έχει τη δική της 
ιδιαίτερη οργανωτική δομή, διαμορ­
φωμένη κατά ένα σημαντικό μέρος 
από την ιστορία Στο Βέλγιο και τις 
Κάτω Χώρες για παράδειγμα, τα 
ταμεία υγείας κρατούν ακόμη την αρ­
χική τους ιδεολογική ή/και θρησκευ­
τική ονομασία παρόλο που πολλά 
μέλη διάλεξαν ανάμεσα σ'αυτά με κα­
θαρά εμπορικά κριτήρια. 
Αλλες σχετικές οργανωτικές πλευρές 
των συστημάτων υγειονομικής περί­
θαλψης αφορούν τη σχέση μεταξύ 
χρηματοδοτικών ιδρυμάτων και πα­
ρεχόντων φορέων (κατά το πλείστον 
επαγγελματιών του τομέα υγείας), τη 
μίξη δημοσίου και ιδιωτικού το-
μέα,τις γενικές διαδικασίες προϋπο­
λογισμού κ.ο.κ. Οι πλευρές αυτές 
είναι σημαντικές από την άποψη του 
περιορισμού του κόστους και βρίσκο­
νται σήμερα σε πολλές χώρες στο 
στάδιο των μεταρρυθμίσεων (βλέπε 
Κεφάλαιο 5 της παρούσας έκθεσης). 
Κοινωνικές υπηρεσίες 
Εκτός από την προστασία του εισοδή­
ματος και την υγειονομική περίθαλ­
ψη, η κοινωνική προστασία περιλαμβάνει σ'όλες τις χώρες μια 
μεγάλη ποικιλία άλλων υπηρεσιών με 
στόχο τη μέριμνα ειδικών αναγκών. 
Υπάρχουν τρεις ομάδες στόχοι: παι­
διά και νέοι, ενήλικες σε δύσκολες 
οικονομικές ή ψυχο σωματικές κατα­
στάσεις (π.χ. ανάπηροι ή ναρκομα­
νείς) και ηλικιωμένοι. Σ'αυτούς τους 
ανθρώπους μπορεί να παρασχεθούν 
υπηρεσίες είτε σε σχετικά προτυπο-
ποιημένες μορφές (π.χ. βρεφονηπια­
κοί σταθμοί ή στεγαστική μέριμνα για 
τους ηλικιωμένους) είτε με πιο προ­
σωπικό τρόπο (όπως μέριμνα κατ'οί-
κον). Η σημασία του είδους αυτού 
των υπηρεσιών έχει αυξηθεί τα τελευ­
ταία χρόνια και έχουν καταξιωθεί αυ­
τές ως εν δυνάμει ευέλικτα μέσα για 
την καταπολέμηση διαφόρων μορ­
φών κοινωνικής απομόνωσης. 
Στις περισσότερες χώρες η ευθύνη 
για την παροχή κοινωνικών υπηρε­
σιών βαρύνειτις περιφερειακές και/ή 
τις δημοτικές αρχές. Μόνο στην Ισπα­
νία ο τομέας αυτός διευθύνεται κε­
ντρικά από εθνικό οργανισμό 
(INERSO), αν και οι περιφερειακές 
αρχές έχουν αποκτήσει και σ'αυτόν 
τον τομέα κάποια αυτονομία. Στα 
Σκανδιναβικά κράτη μέλη, οι περισ­
σότερες υπηρεσίες παρέχονται άμε­
σα από τις δημόσιες αρχές. Στις 
χώρες της Ηπειρωτικής Ευρώπης 
υπάρχει περισσότερο διαφοροποιη­
μένη μίξη μεταξύ άμεσης παροχής 
υπηρεσιών από το δημόσιο τομέα και 
παροχής υπηρεσιών από τον επιδο­
τούμενο ή εθελοντικό (τρίτος τομέας) 
τομέα. ΣΌλόκληρη την Ενωση κύρια 
πηγή χρηματοδότησης είναι η γενική 
φορολογία, αν και σε μερικές χώρες 
εισπράττονται χαμηλά τέλη για ορι­
σμένες υπηρεσίες. 
Ενα, τέσσερα ή 
δεκαπέντε πρότυπα; 
Τι είδους σχήμα αναδύεται από 
την αναλυτική εξέταση των συ­
στημάτων κοινωνικής προστασίας 
στην Ενωση; Με θυσία κάποια 
απλούστευση, μπορεί να πει κανείς 
ότι τα κράτη μέλη τείνουν να συσπει-
33 
ρωθούν σε τέσσερις σαφείς — γεω — 
κοινωνικές' ομάδες, με παρεμφερείς 
παραδόσεις και θεσμικά χαρακτηρι­
στικά. 
Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις 
Σκανδιναβικές χώρες: Δανία, Φιν­
λανδία και Σουηδία. Εδώ η κοινωνική 
προστασία είναι δικαίωμα του πολί­
τη, η κάλυψη είναι πλήρως καθολική 
(ακόμη και όσον αφορά τα χρηματικά 
επιδόματα μητρότητας στη Σουηδία 
και Φινλανδία) και κάθε ένας δι­
καιούται του ίδιου 'βασικού ποσού' 
όταν ανακύψει κάποιος 'κίνδυνος', αν 
και οι επικερδώς εργαζόμενοι λαμ­
βάνουν πρόσθετες παροχές μέσω υ-
ποχρεωτικών επαγγελματικών 
προγραμμάτων. Η γενική φορολογία 
παίζει κυρίαρχο (αν και όχι αποκλει­
στικό) ρόλο στη χρηματοδότηση. Οι 
διάφορες λειτουργίες κοινωνικής 
προστασίας είναι σφιχτά ενσωματω­
μένες σ'ένα ενωτικό διοικητικό πλαί­
σιο και οι κρατικές αρχές (κεντρικές 
ή τοπικές) είναι άμεσα υπεύθυνες για 
την παροχή των υπηρεσιών. Η μόνη 
πλευρά που παραμένει κάπως χωρι­
στά από το δημόσιο πυρήνα κοινωνι­
κής προστασίας είναι η ασφάλιση 
κατά της ανεργίας, που είναι προαι­
ρετική και διευθύνεται από τις εργα­
τικές ενώσεις (αν και επιχορηγείται 
σημαντικά από το κράτος). 
Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει το 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία. 
Στην πρώτη χώρα, η κάλυψη της κοι­
νωνικής προστασίας είναι καθολική 
και στη δεύτερη είναι σχεδόν καθολι­
κή (υπάρχουν μερικές εξαιρέσεις 
γι'αυτούς που βρίσκονται στο περι­
θώριο της αγοράς εργασίας ή έξω 
απ'αυτή και η Ιρλανδική εθνική υπη­
ρεσία υγείας προβλέπει πλήρες δι­
καίωμα μόνο βάσει οικονομικής 
ανάγκης). Τα βασικά ποσά επιδομά­
των είναι λιτότερα από τα Σκανδινα­
βικά και γίνεται ευρεία χρήση του 
ελέγχου προσωπικών πόρων. Η 
υγειονομική περίθαλψη χρηματοδο­
τείται από τη γενική φορολογία, αλλά 
οι εισφορές παίζουν σημαντικό ρόλο 
στη χρηματοδότηση των χρηματικών 
επιδομάτων. Όπως και στη Σκανδι­
ναβία, υπάρχει ολοκληρωμένο διοι­
κητικό πλαίσιο επικεντρωμένο στις δημόσιες αρχές. Στον καθορισμό της 
πολιτικής ή στη διεύθυνση οι κοινωνι­
κοί εταίροι αναμιγνύονται περιθω­
ριακά μόνο. 
Η τρίτη ομάδα περιλαμβάνει τη 
Γερμανία, Γαλλία, τις χώρες της 
Μπενελούξ και την Αυστρία. Εδώ, η 
παράδοση τύπου 'Μπίσμαρκ' της κά­
λυψης μέσω απασχόλησης ή οικογε­
νειακής κατάστασης είναι ακόμη 
εμφανής τόσο στην προστασία εισο­
δήματος όσο και στα συστήματα 
υγειονομικής περίθαλψης. Μόνον οι 
Κάτω Χώρες έχουν αποκλίνει μερι­
κώς από την παράδοση αυτή καθιε-
ρώνοντας μερικά καθολικά 
προγράμματα. Η αρχή της ασφάλισης 
αποτελεί ακόμη τη βάση για τον κα­
θορισμό των παροχών (συνδεόμενων 
κατά το μεγαλύτερο μέρος με τις απο­
δοχές) καιτης μεθόδου χρηματοδότη-
σης (βασιζόμενης κατά το 
μεγαλύτερο μέρος στις εισφορές) με 
διαφορετικούς κανονισμούς που 
εφαρμόζονται συχνά σε διάφορες 
επαγγελματικές ομάδες. Αν και είναι 
εκτεταμένη, η κοινωνική ασφάλιση α­
φήνει παρ'όλα αυτά κενά στην προ­
στασία, τα οποία συμπληρώνονται 
από το (έντονα ανεπτυγμένο) πρό­
γραμμα κοινωνικής βοήθειας. Τα 
επαγγελματικά ταμεία παίζουν εξέ­
χοντα διοικητικό ρόλο, με ευρεία 
ανάμιξη των κοινωνικών εταίρων. 
Η τέταρτη ομάδα περιλαμβάνει την 
Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία και 
Ελλάδα. Στις χώρες αυτές, ο θεσμικός 
σχεδιασμός των συστημάτων κοινω­
νικής προστασίας μοιράζεται ένα πα-
ρόμοιο 'μικτό' σχήμα. Αφενός 
υπάρχουν έντονα διασπασμένα συ­
στήματα προστασίας του εισοδήμα­
τος τύπου 'Μπίσμαρκ', με πολύ 
γενναιόδωρους τύπους υπολογισμού 
των συντάξεων αλλά χωρίς εθνικό 
πρόγραμμα ελαχίστου εισοδήματος, 
έτσι που τα κενά στην κάλυψη να εί­
ναι μεγαλύτερα από παντού αλλού 
στην Ενωση και αφετέρου οι χώρες 
αυτές καθιέρωσαν εθνικές υπηρεσίες 
υγείας με καθολική καιπροτυποποιη-
μένη κάλυψη (αν και τούτο δεν έχει 
ακόμη πλήρως πραγματοποιηθεί 
στην Ισπανία, Πορτογαλία και Ελλά­
δα). Τα επαγγελματικά ταμεία και οι κοι­
νωνικοί εταίροι παίζουν εξέχοντα ρό­
λο στην προστασία του εισοδήματος, 
αλλά όχι πια στην υγειονομική περί­
θαλψη για την οποία η γενική φορο­
λογία αντικαθιστά βαθμιαία τις 
εισφορές ως πηγή χρηματοδότησης. 
Η τετραμερής διαίρεση που παρου­
σιάστηκε εδώ δε θα πρέπει να ερμη­
νεύεται άκαμπτα. Όπως σημειώθηκε 
στην αρχή, με τα μάτια ενός εξωτερι­
κού παρατηρητή οι ομοιότητες μετα­
ξύ των τεσσάρων ομάδων θα 
εμφανίζονταν πιθανώς μεγαλύτερες 
από τις διαφορές τους, ενώ λεπτομε­
ρής εξέταση θα υποδείκνυε τη θεώρη­
ση κάθε συστήματος ως μια 
ξεχωριστή δομική οντότητα. Επι­
πλέον, οι ταξινομήσεις τείνουν από τη 
φύση τους να είναι στατικά τεχνητά 
κατασκευάσματα Όπως θα δείξουν 
τα επόμενα κεφάλαια, τα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας στην Ενωση 
έχουν υποστεί βαθμιαία αλλαγές κα­
τά τα τελευταία λίγα χρόνια, συχνά 
ανταποκρινόμενα σε κοινές προκλή­
σεις, και μακροχρόνια, οι προσαρμο­
γές και οι αλλαγές μπορεί κάλλιστα 
να έχουν ως αποτέλεσμα να ξανασχε­
διασθεί η κοινωνική γεωγραφία της 
Ευρώπης ομοιόμορφα. 
34-
Κεφάλαιο* ~ Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Κεφάλαιο 2 Η προσαρμογή στην αλλαγή: 
πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και 
θεμελιώδεις εξελίξεις 
Στη διάρκεια των τελευταίων 
ετών τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας έγιναν εστία προβλημα­
τισμού πολιτικής, σε ολόκληρη την 
Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε όλα τα κράτη 
μέλη, ακόμη και σε χώρες του Ευρω­
παϊκού Νότου όπου η σημερινή τους 
κατάσταση διαμορφώθηκε πολύ πιο 
πρόσφατα, τα συστήματα που ανα­
πτύχθηκαν στο πέρασμα του χρόνου 
με ιδιαίτερη φροντίδα έτσι ώστε να 
παρέχουν εκτεταμένη υποστήριξη 
και βοήθεια βρίσκονται αντιμέτωπα 
με μιαν αυξανόμενη πίεση για αλλα­
γές που φθάνουν ακόμη και στη συρ­
ρίκνωση τους. Παρά το ότι στις 
περισσότερες χώρες η πίεση αυτή δεν 
πήρε τέτοια έκταση ώστε να θέσει σε 
κίνδυνο τη βασική αρχή της γενικής 
υποστήριξης όσων έχουν ανάγκη, αρ­
χής πάνω στην οποία έχει δομηθεί το 
Ευρωπαϊκό σύστημα κοινωνικής 
προστασίας, η μεγάλη πλειοψηφία 
των αλλαγών που τα λίγα τελευταία 
χρόνια θεσπίσθηκαν στα κράτη μέλη 
αποσκοπούσαν στη μείωση των δα­
πανών. Επιπλέον, σε αρκετές χώρες 
υπάρχει σοβαρός προβληματισμός 
σχετικά με μιαν ευρεία μεταρρύθμιση 
του τρόπου με τον οποίον τα συστή­
ματα αυτά λειτουργούν — το φάσμα 
που καλύπτουν, τα επίπεδα των κατα­
βαλλόμενων ευεργετημάτων και τις 
πηγές χρηματοδότησης — με κοινό 
στόχο τον περιορισμό του κόστους, 
πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις 
επιδιώκεται μέσω ενός πιο επιλεκτι­
κού προσανατολισμού των δαπανών 
προς εκείνους που τις έχουν περισσό­
τερο ανάγκη. 
Ταυτόχρονα, υπάρχουν παραδείγμα­
τα συστημάτων τα οποία είτε τροπο­ποιούνται με στόχο να ανταποκρίνο­
νται πιο αποτελεσματικά στην εξελισ­
σόμενη φύση των απαιτήσεων που 
καλούνται να καλύψουν, είτε διευρύ­
νονται για να ανταπεξέλθουν σε νέες 
ανάγκες, με πιο αξιοσημείωτο το πα­
ράδειγμα της Γερμανίας όπου θεσπί-
σθηκε ένα ειδικό επίδομα 
περίθαλψης για όσους έχουν ως κύ­
ρια απασχόληση τη φροντίδα κά­
ποιου ατόμου. 
Αυτή η αυξανόμενη έμφαση στη συ­
γκράτηση του κόστους έχει τη ρίζα 
της σε ένα φάσμα οικονομικών, κοι­
νωνικών και δημογραφικών παραγό­
ντων οι οποίοι επηρεάζουν τις 
περισσότερες περιοχές Ένωσης και 
που έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό 
τις αυξανόμενες απαιτήσεις που επι­
βάλλουν στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας και/ή την εντατικοποίη­
ση των περιορισμών που τίθενται 
σχετικά με τους πόρους χρηματοδό­
τησης τους. Ενώ κάθε ένας από τους 
παράγοντες αυτούς μεμονωμένα δί­
νει την εντύπωση ότι μπορεί να αντι­
μετωπισθεί, σε συνδυασμό μεταξύ 
τους συνιστούν μια τεράστια πρόκλη­
ση για τα συστήματα που λειτουργούν 
σήμερα. 
Κανείς από τους παράγοντες αυτούς 
δεν είναι καινούργιος. Για αρκετό 
καιρό η παρουσία όλων τους ήταν αι­
σθητή και τα συστήματα έχουν ήδη 
προσαρμοσθεί, σε κάποιο βαθμό, σ' 
αυτούς. Πράγματι, σε όλες τις περιο­
χές της Ένωσης, συστήματα που διέ­
φεραν σημαντικά μεταξύ τους ως 
προς τη λειτουργία έχουν, σε γενικές 
γραμμές, αποδειχθεί πολύ αποτελε­
σματικά στη διατήρηση της κοινωνι­κής συνοχής και την πρόληψη της 
εξάπλωσης της φτώχειας σε σχέση με 
τις κοινωνικές και άλλες αναστατώ­
σεις των τελευταίων 20 χρόνων. 
Οι δύο μείζονες παράγοντες που 
αποτελούν σοβαρές προκλήσεις στα 
λειτουργούντα σήμερα συστήματα εί­
ναι ο γηράσκων πληθυσμός της Ένω­
σης, αποτέλεσμα της μείωσης του 
ρυθμού των γεννήσεων και της αύξη­
σης του προσδοκώμενου ορίου επι­
βίωσης και η διατήρηση υψηλών 
επιπέδων ανεργίας σε συνδυασμό με 
το μειωμένο ρυθμό μακροπρόθεσμης 
οικονομικής ανάπτυξης στον οποίο 
αντανακλά. Ο πρώτος παράγων συνε­
πάγεται αυξανόμενη δαπάνη όχι μό­
νο για συντάξεις αλλά και για την 
υγεία και άλλες μορφές κοινωνικής 
φροντίδας και ένα μεγάλο μέρος του 
εισοδήματος να κατευθύνεται σε μια 
μερίδα του πληθυσμού που δε συμ­
βάλλει πλέον άμεσα στη δημιουργία 
του. Ο δεύτερος συνεπάγεται αφενός 
υψηλά επίπεδα δαπανών για τη στή­
ριξη του εισοδήματος εκείνων που 
δεν μπορούν να βρουν δουλειά και 
για τη λήψη ενεργών μέτρων στην α­
γορά εργασίας με στόχο τη βελτίωση 
της δυνατότητας των ανθρώπων αυ­
τών να εργασθούν και την αποφυγή 
του κοινωνικού τους αποκλεισμού 
και αφετέρου μείωση των εσόδων 
από τα οποία οι δαπάνες αυτές χρη­
ματοδοτούνται εξαιτίας του μειωμέ­
νου αριθμού απασχολουμένων. Η 
δεύτερη αυτή συνέπεια τροφοδοτή­
θηκε περαίτερω από την αυξανόμενη 
συμμετοχή των νέων στην παιδεία, σε 
συνδυασμό με την πρόωρη συνταξιο­
δότηση των περισσότερο ηλικιωμέ­
νων. 
35 
Ενώ τα υψηλά επίπεδα ανεργίας 
αντιπροσωπεύουν ένα σοβαρό και 
συνεχώς επιδεινούμενο πρόβλημα 
στα περισσότερα μέρη της Ένωσης 
από τα μέσα της δεκαετίας του '70, 
ιδιαίτερα εξαιτίας της αυξημένης 
διάρκειας της που εμφανίστηκε την 
ίδια περίοδο, η γήρανση του πληθυ­
σμού είχε περιορισμένη μέχρι τώρα 
επίπτωση στις δαπάνες, σε σύγκριση 
με ό,τι αναμένεται να συμβεί καθώς 
θα φθάνουν σε ηλικία συνταξιοδότη­
σης όσοι αποτελούν μέρος της μετα­
πολεμικής έκρηξης γεννήσεων. Παρά 
το ότι η πλήρης επίπτωση αυτού του 
γεγονότος δε θα γίνει αισθητή παρά 
σε 15 με 20 χρόνια, τα συσσωρευμένα 
συνταξιοδοτικά δικαιώματα αποτε­
λούν πηγή αυξανόμενης ανησυχίας 
σε πολλές χώρες καθώς ο χρόνος κα­
τά τον οποίο θα ασκηθούν πλησιάζει. 
Ο βαθμός στον οποίο η ανησυχία αυ­
τή είναι δικαιολογημένη και αιτιολο­
γεί τις περικοπές των επικείμενων 
δαπανών που είτε γίνονται είτε προ­
τείνονται σήμερα είναι θέμα που 
αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Δεν 
υπάρχει, εντούτοις, αμφιβολία ότι η 
πίεση που ασκείται στις οικονομίες 
και τις κοινωνίες της Ευρώπης από το 
αυξανόμενο πλήθος των συνταξιού­
χων θα είναι πολύ πιο δυσβάσταχτη 
εάν η οικονομική ανάπτυξη παραμεί­
νει μακροπρόθεσμα σε ύφεση και η 
ανεργία παραμείνει σε υψηλά επίπε­
δα. 
Ένας τρίτος παράγοντας που απειλεί 
να αυξήσει τις δαπάνες και ο οποίος 
έχει γίνει εξίσου με τους άλλους ση­
μείο προβληματισμού σε ό,τι αφορά 
την ακολουθητέα πολιτική, είναι το 
αυξανόμενο κόστος της υγειονομικής 
περίθαλψης που οφείλεται όχι μόνο 
στους πολύ αυξημένους αριθμούς 
ατόμων που φθάνουν σε μεγάλη ηλι­
κία και, κατά συνέπεια προσθέτουν 
μεγαλύτερες απαιτήσεις στα συστή­
ματα υγείας, αλλά και στις προόδους 
που σημειώνονται στις θεραπευτικές 
μεθόδους και τη σχετική τεχνογνωσία 
οι οποίες καθιστούν δυνατή την αντι­
μετώπιση ανίατων μέχρι σήμερα 
καταστάσεων, καθώς και στην αξιο­
σημείωτη τάση να αυξάνει η ζήτηση 
για ιατρική περίθαλψη καθώς αυξά­
νει το εισόδημα. Παρότι δεν είναι κα­θόλου αληθές ότι όλες οι νέες θερα­
πευτικές μέθοδοι αυξάνουν το κόστος 
— η μικροχειρουργική που μειώνει 
σημαντικά το χρόνο ανάρρωσης του 
ασθενούς μετά την επέμβαση είναι 
ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα — 
ένα σημαντικό μέρος τους πράγματι 
το αυξάνει, ενώ με το να έχουν ως 
συνέπεια την αύξηση του ορίου επι­
βίωσης επιβαρύνουν το κόστος της 
περίθαλψης. 
Ένας τέταρτος παράγοντας είναι η 
αυξανόμενη συμμετοχή των γυναι­
κών στην αγορά εργασίας, τάση που 
παρουσιάστηκε συστηματικά στα πε­
ρισσότερα από τα βόρεια μέρη της 
Ένωσης τα τελευταία 20-30 χρόνια, 
αλλά που η απαρχή της χρονολογεί­
ται μόλις στη δεκαετία του 1980 σε 
πολλά από τα λιγότερο αναπτυγμένα 
μέρη της Νότιας Ευρώπης καθώς και 
στην Ιρλανδία (στην Ελλάδα και την 
Ισπανία το ποσοστό συμμετοχής των 
γυναικών ηλικίας από 25 έως 49 ήταν 
ακόμη κάτω από 60% το 1994 και 
στην Ιρλανδία κάτω από 55%). Παρά 
το ότι στα Σκανδιναβικά κράτη μέλη, 
όπου τα ποσοστά συμμετοχής των γυ­
ναικών έχουν φθάσει σε ένα επίπεδο 
που είναι ελάχιστα χαμηλότερο εκεί­
νου των ανδρών (στη Δανία το 84% 
των γυναικών μεταξύ 25 και 49 ετών 
ήσαν οικονομικά ενεργές το 1994), 
υπάρχουν ενδείξεις ότι η ανοδική αυ­
τή τάση πλησιάζει προς το τέλος της, 
είναι σχεδόν βέβαιο ότι σε άλλες χώ­
ρες έχει ακόμη κάποιο περιθώριο 
ανόδου. Θα συνεχίσει, κατά συνέ­
πεια, να υπάρχει μια αυξανόμενη 
ανάγκη για την παροχή υποστηρικτι-
κών διευκολύνσεων που θα δίνουν τη 
δυνατότητα στις γυναίκες να επιδιώ­
κουν την επαγγελματική τους εξέλιξη 
ενώ παράλληλα θα μεγαλώνουν παι­
διά. Επιπλέον, η ίδια τάση γεννά πιέ­
σεις για τη θέσπιση ρυθμίσεων στο 
πλαίσιο των συστημάτων κοινωνι­
κής προστασίας οι οποίες δε θα 
'τιμωρούν' τις γυναίκες επειδή θα 
είναι αναγκασμένες να διακόψουν τις 
σταδιοδρομίες τους για να φροντί­
σουν τα παιδιά. 
Ένας πέμπτος παράγοντας είναι η 
μεταβαλλόμενη διάρθρωση της πα­
ραδοσιακής οικογένειας και η αύξη­ση της σπουδαιότητας των 'άτυπων' 
νοικοκυριών, όπως οι μόνοι γονείς, οι 
διαζευγμένοι ή τα ζευγάρια που συ­
ζούν που δημιουργούν επίσης την 
ανάγκη για τροποποίηση και επέκτα­
ση των συστημάτων κοινωνικής προ-
στασίας ώστε να παρέχουν 
εξειδικευμένη υποστήριξη καθώς και 
για την ανάπτυξη των ατομικών αντί 
των παράγωγων δικαιωμάτων των γυ­
ναικών. 
Ένας έκτος παράγοντας είναι ο διαρ­
κώς ενισχυόμενος ανοιχτός χαρακτή­
ρας των οικονομιών της Ένωσης, ο 
οποίος έχει οδηγήσει σε εντατικο­
ποίηση του ανταγωνισμού και στην 
αύξουσα ανάγκη να διατηρηθεί η 
ανταγωνιστικότητα στις παγκόσμιες 
αγορές. Αυτό έχει οδηγήσει με τη σει­
ρά του στη μείωση του πεδίου για 
μεμονωμένες δράσεις στα κράτη μέλη 
και αύξησε την πίεση για περιορισμό 
των εξόδων και την αποφυγή πολιτι­
κών που θα τα διόγκωναν περιλαμβα­
νομένης, ειδικότερα, της αύξησης των 
δαπανών κοινωνικής προστασίας και 
του υψηλότερου κόστους που θα επι­
βάρυνε τις επιχειρήσεις ως αποτέλε­
σμα αυτής της πολιτικής. 
Ένας έβδομος παράγοντας είναι η 
σημαντική αύξηση του αριθμού των 
ατόμων που εξαρτώνται από την κοι­
νωνική προστασία, αύξηση η οποία 
ήταν το αποτέλεσμα των εξελίξεων 
που αναφέρθηκαν ανωτέρω, ειδικό­
τερα της εμφάνισης της μακροχρό-
νιας ανεργίας ως μείζονος 
χαρακτηριστικού της αγοράς εργα­
σίας και των πολυπληθών ομάδων α­
τόμων με μικρή πιθανότητα 
εξεύρεσης εργασίας. Αυτή η αύξηση 
της εξάρτησης καθώς και το οικονο­
μικό βάρος που συνεπάγεται για τον 
περιορισμένο αριθμό ατόμων που 
πρέπει να χρηματοδοτήσουν τις σχε­
τικές δαπάνες, απειλεί να υπονομεύ-
σει τη λαϊκή υποστήριξη της 
διατήρησης των συστημάτων κοινωνι­
κής προστασίας στη σημερινή τους 
μορφή, ιδιαίτερα μέσα στο πλαίσιο 
μιας βραδύτερης αύξησης των πραγ­
ματικών εισοδημάτων. Εν μέρει ως 
αντίδραση & αυτό, οι κυβερνήσεις 
επιδίωξαν να μετατοπίσουν την έμ­
φαση της αντίστοιχης πολιτικής από 
36-
*, , 
τα παθητικά μέτρα στήριξης του εισο­
δήματος σε ενεργητικά μέτρα προώ­
θησης των ανέργων στην εργασία και 
μείωση της εξάρτησης τους από τα 
κοινωνικές παροχές. Επιπλέον, 
έχουν εντατικοποιήσει τις προσπά­
θειες για την ανίχνευση της απάτης 
και την πρόληψη καταχρηστικής με­
ταχείρισης του συστήματος με στόχο 
να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη του 
κοινού στις ισχύουσες ρυθμίσεις κα­
θώς και να περιορίσουν τις δαπάνες. 
Επίσης έχουν αρχίσει να δίνουν με­
γαλύτερη προσοχή στα επίπεδα των 
καταβαλλόμενων παροχών σε σχέση 
με το διαθέσιμο εισόδημα των εργα­
ζόμενων που παρέχουν τους σχετι­
κούς πόρους. 
Οι παράγοντες αυτοί σε καμία περί­
πτωση δεν έχουν επηρεάσει στον ίδιο 
βαθμό τα κράτη μέλη — το φαινόμενο 
της πληθυσμιακής γήρανσης, για πα­
ράδειγμα, εξελίσσεται με διαφορετι­
κούς ρυθμούς μέσα στην Ένωση ενώ 
η ανεργία έχει σε ορισμένες περιοχές 
αυξηθεί σε επίπεδα πολύ υψηλότερα 
από ό,τι σε άλλες — όλα όμως πρέπει 
να αντιδράσουν σε κάποιο βαθμό στις 
προκλήσεις που οι παράγοντες αυτοί 
συνιστούν και όλα θα πρέπει να συ­
νεχίσουν να το κάνουν στα χρόνια 
που έρχονται. Επιπλέον, στις χώρες 
του Νότου οι κυβερνήσεις πρέπει να 
αντιμετωπίσουν την ενδογενή αύξη­
ση των δαπανών που ενυπάρχει στην 
ανάπτυξη συστημάτων που είναι συ­
γκρίσιμα με εκείνα του ευρωπαϊκού 
βορρά, καθώς και τα αποτελέσματα 
αυτών καθαυτών των παραγόντων. 
Οι κοινές αντιδράσεις που υπήρξαν 
ως προς τις δαπάνες, έχουν πάρει μέ­
χρι σήμερα τις εξής μορφές: 
• Αυστηρότεροι κανονισμοί και 
όροι η συνδρομή των οποίων πα­
ρέχει δικαίωμα για τη στήριξη 
του εισοδήματος και περιορισμός 
του δικαιώματος σε παροχές στις 
περιπτώσεις που 'το έχουν περισ­
σότερο ανάγκη', αντί για άμεσες 
περικοπές αυτών των παροχών. 
• Ως μέρος αυτής της πολιτικής, 
εντονότερη εστίαση με εκτεταμέ­νους ελέγχους για την εξακρίβω­
ση των προσωπικών πόρων, με τη 
σύνδεση του ποσού της εισπρατ­
τόμενης παροχής με το εισόδημα 
και με τη φορολόγηση αυτών των 
παροχών. 
• Ενίσχυση της ιδιωτικοποίησης 
ενός αριθμού από τις όψεις του 
συστήματος, που περιλαμβάνει ό­
χι μόνον την ανάθεση της παρο­
χής υπηρεσιών σε επιχειρήσεις 
του ιδιωτικού τομέα αλλά και την 
απόδοση μεγαλύτερης ευθύνης 
στα άτομα για τη φροντίδα προ­
στασίας τους έναντι κινδύνων, 
ειδικά σε ό,τι αφορά τη συντα­
ξιοδότηση και την υγεία 
• Μεγαλύτερη έμφαση σε μέτρα 
ενεργητικού, αντί παθητικού, 
χαρακτήρα, όπως τονίστηκε ανω­
τέρω, ώστε να αποφευχθεί η μα­
κροχρόνια εξάρτηση από την 
εισοδηματική στήριξη. 
Από την πλευρά της χρηματοδότησης, 
η εκτεταμένη αντίδραση αφορά στη: 
• Μείωση των κοινωνικών επιβα­
ρύνσεων στις επιχειρήσεις, ιδιαί­
τερα εκείνων οι οποίες έχουν τη 
μορφή του μη μισθολογικού κό­
στους εργασίας, με στόχο να 
αποφευχθούν τόσο η λόγω αυτών 
διάβρωση της διεθνούς ανταγω­
νιστικότητας όσο και η άμεση 
αποθάρρυνση της προσφοράς ερ­
γασίας και να τονωθεί η δη­
μιουργία θέσεων εργασίας. 
• Αναζήτηση εναλλακτικών μορ­
φών χρηματοδότησης της κοινω­
νικής προστασίας έτσι ώστε να 
διευρυνθεί η κατανομή των βα­
ρών και να αποφευχθεί η συγκέ­
ντρωση τους στις επιχειρήσεις 
και σε όσους εργάζονται. 
Περίγραμμα 
Στη συνέχεια εξετάζονται και συ­
γκρίνονται μεταξύ τους τα κύρια 
εξειδικευμένα μέτρα που έχουν εφαρμοσθεί στα κράτη μέλη στο πρό­
σφατο παρελθόν, τόσο στον τομέα της 
δαπάνης όσο και σε εκείνον της χρη­
ματοδότησης μαζί με προτάσεις για 
αλλαγές οι οποίες εξετάζονται σήμε­
ρα σοβαρά. Επιπλέον, τα γενικότερα 
θέματα που τίθενται λόγω των αλλα­
γών αυτών και οι πιθανές συνέπειες 
τους για όσους είναι εκτεθειμένοι 
στον κίνδυνο, καθώς και για τη χρη­
ματοδότηση του δημόσιου τομέα 
συζητιούνται υπό το φως των οικονο­
μικών, κοινωνικών και δημογραφι­
κών εξελίξεων που σημειώνονται και 
οι οποίες αναφέρθηκαν ανωτέρω. 
Ειδικότερα, η ανάλυση εστιάζεται 
πρωτίστως στις αντιδράσεις των κρα­
τών μελών στις δημογραφικές εξελί­
ξεις, ιδιαίτερα τις μελλοντικές και 
επικεντρώνεται στις αλλαγές που 
σχετίζονται με τις συνταξιοδοτήσεις 
οι οποίες αποτελούν ένα μείζονος ση­
μασίας παράγοντα για όλες τις χώρες. 
Ακόμη, προχωρεί στη θεώρηση της 
κλιμάκωσης που ενυπάρχει σε δεύτε­
ρο επίπεδο του απειλητικού δημο­
γραφικού προβλήματος με την οποία 
τα συστήματα συνταξιοδότησης πρέ­
πει να συμβιβαστούν και επιχειρεί να 
τα εντάξει σε μια προοπτική συσχετί­
ζοντας τα με τις δυσχέρειες που 
προκύπτουν από τα υψηλά και αυξα-
νόμενα επίπεδα ανεργίας που 
σημειώθηκαν στη διάρκεια των 20 τε­
λευταίων ετών. 
Κατά δεύτερο λόγο, η ανάλυση εξε­
τάζει την τάση για πιο συγκεκριμένο 
προσανατολισμό και μεγαλύτερη συ­
γκέντρωση των δαπανών σε εκείνους 
που τις έχουν περισσότερο ανάγκη, 
τάση που προβλέπει ειδικότερα την 
αυξημένη χρήση ελέγχων προσωπι­
κών πόρων, τα πιθανά αρνητικά της 
σημεία καθώς και τα πλεονεκτήματα 
της. 
Τρίτον, εξετάζει την αλλαγή πορείας 
προς μια πιο ενεργή κοινωνική πολι­
τική στο πλαίσιο τόσο του υψηλού, 
γενικά, ποσοστού ανεργίας και, ειδι­
κότερα, του υψηλού ποσοστού μα­
κροχρόνιας ανεργίας και των 
επιπτώσεων στο κόστος, όσο και της 
αυξανόμενης έμφασης στις επιπτώ­
σεις υπερβολικά γενναιόδωρων προ-
37-
Κεφάλαιο Ζ-** Η προσαρμογή amp αλλαγή: 
γραμμάτων προστασίας του εισοδή­
ματος, που πιθανόν να αποτελούν 
αντικίνητρα. 
Τέταρτον, οι μείζονος σημασίας εξε­
λίξεις σε ό,τι αφορά τις πηγές χρημα­
τοδότησης, εξετάζονται από κοινού 
με τις επιπτώσεις που θα έχει μια εν­
δεχόμενη ριζική αναδιάρθρωση των 
πόρων προς την κατεύθυνση μεγαλύ­
τερης εξάρτησης από τη γενική φορο-
λογία και μικρότερης από τις 
εισφορές είτε των εργοδοτών είτε των 
εργαζομένων. 
Τέλος, εξετάζεται η τάση για ιδιωτι­
κοποίηση συγκεκριμένων τομέων της 
κοινωνικής προστασίας. 
Αντιδράσεις στις 
δημογραφικές και 
τις οικονομικές 
πιέσεις 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η 
έμφαση της πολιτικής έχει μετα­
τοπισθεί κατά τη διάρκεια του πρώ­
του μισού της δεκαετίας του '90 από 
την ενεργή ενίσχυση της πρόωρης συ­
νταξιοδότησης — που σε ορισμένες 
περιπτώσεις περιλαμβάνει τη μείωση 
της ηλικίας συνταξιοδότησης καθώς 
και αυξημένη στήριξη του εισοδήμα­
τος για όσους δεν εργάζονται — στην 
περιστολή των δαπανών για συντά­
ξεις. Το κίνητρο σ' αυτή την αλλαγή 
ήσαν δύο καίριας σημασίας και αμοι­
βαία ενισχυόμενοι προβληματισμοί: 
η αύξηση του αριθμού όσων επέλεγαν 
την πρόωρη συνταξιοδότηση σε μια 
περίοδο εργασιακής υπερπροσφο-
ράς λόγω ύφεσης όπου οι ευκαιρίες 
απασχόλησης μειώνονταν και η προ­
βλεπόμενη αύξηση του ποσοστού του 
πληθυσμού που θα υπερέβαινε την 
ηλικία συνταξιοδότησης μετά το 2010 
περίπου, όταν, όπως περιγράφεται 
στη συνέχεια, η γενιά που αντιστοιχεί 
στη μεταπολεμική έκρηξη γεννήσεων 
θα φθάσει τα 65. 
Οι αλλαγές που έγιναν πήραν διάφο­
ρες μορφές και σε κάποιες περιπτώ­σεις απέβλεπαν σε άλλους στόχους — 
ειδικότερα, την εξίσωση της αντιμε­
τώπισης ανδρών και γυναικών — αλ­
λά όλες είχαν ως αποτέλεσμα τη 
σταδιακή μείωση των δαπανών για τις 
συντάξεις. 
Αύξηση του ορίου 
συνταξιοδότησης 
Σε πέντε κράτη μέλη, η νόμιμη ηλικία 
συνταξιοδότησης είτε έχει αυξηθεί, 
είτε η διαδικασία για την αύξηση της 
βρίσκεται σε εξέλιξη. Στη Γερμανία, 
η ηλικία συνταξιοδότησης θα αυξηθεί 
προοδευτικά από 63 για τους άνδρες 
και 60 για τις γυναίκες σε 65 και για 
τα δύο φύλα μεταξύ των ετών 2001 και 
2012, ενώ η σύνταξη όσων επιλέγουν 
την πρόωρη συνταξιοδότηση θα μειώ­
νεται κατά 3,6% για κάθε έτος που 
αποχωρούν πριν τη νόμιμη ηλικία 
συνταξιοδότησης. Στην Ελλάδα, αυ­
ξήθηκε επίσης η ηλικία συνταξιοδό­
τησης για τις γυναίκες και τους 
άνδρες στα 65 ως μέρος των μεταρ­
ρυθμίσεων που θεσπίσθηκαν το 1992 
για να καταστεί το συνταξιοδοτικό 
σύστημα πιο συνεκτικό. Στην Πορτο­
γαλία, βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδι­
κασία για την αύξηση της ηλικίας 
συνταξιοδότησης για τις γυναίκες α­
πό τα 62 στα 65 (κατά έξη μήνες κάθε 
έτος με αφετηρία τον Ιανουάριο 
1994) για να ευθυγραμμιστεί η ηλικία 
συνταξιοδότησης με αυτή των αν­
δρών, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
προγραμματίζεται να ευθυγραμμι­
στεί προοδευτικά η ηλικία συνταξιο­
δότησης για τις γυναίκες (που είναι 
τώρα 60) με αυτή των ανδρών, κατά 
τη διάρκεια της περιόδου 2010 έως 
2020 (αν και μόνο για τις κάτω των 44 
κατά το 1995). Στη Φινλανδία, αυξή­
θηκε παρομοίως η ηλικία συνταξιο­
δότησης για τους εργαζόμενους στο 
δημόσιο τομέα από 63 στα 65 για να 
ευθυγραμμιστεί με αυτή των εργαζό­
μενων στον ιδιωτικό τομέα. Στην Ιτα­
λία, όπου η ηλικία συνταξιοδότησης 
είναι τώρα 62 για τους άνδρες και 57 
για τις γυναίκες, προγραμματίζεται η 
προοδευτική μετάβαση μέχρι το έτος 
2008 σε ένα πιο ευέλικτο καθεστώς, 
κατά το οποίο άνδρες και γυναίκες θα μπορούν να αποχωρούν οιαδήποτε 
στιγμή μεταξύ των 57 και 65 ετών. 
Σ' ένα έκτο κράτος μέλος, τη Γαλλία, 
ενώ η ηλικία συνταξιοδότησης έχει 
διατηρηθεί στα 60, ο αριθμός των 
ετών καταβολής εισφορών που απαι­
τείται για να δικαιούται ο εργαζόμε­
νος πλήρους σύνταξης έχει αυξηθεί 
από τα 37 στα 40, που στην πράξη έχει 
εν πολλοίςτο ίδιο αποτέλεσμα μ' αυτό 
της πολιτικής που ακολούθησαν οι 
ανωτέρω πέντε χώρες, ειδικά γι' αυ­
τούς που εξακολουθούν να σπουδά­
ζουν μετά τα 20. (Αν και τούτο μπορεί 
κατά συνέπεια να σημαίνει ότι άτομα 
μ' αυτές τις προϋποθέσεις πρέπει να 
αναβάλλουν την συνταξιοδότηση 
τους για μια ηλικία μεγαλύτερη από 
την ηλικία αυτών που άρχισαν να ερ­
γάζονται νωρίτερα, θα τείνουν αυτά 
τα άτομα να έχουν εισόδημα υψηλό­
τερο του μέσου όρου, αποκτώντας 
έτσι μεγαλύτερη ευχέρεια επιλογής 
του χρόνου συνταξιοδότησης καθώς 
και αυξημένη δυνατότητα παραμονής 
στην εργασία μέχρι μεγαλύτερης ηλι­
κίας). 
Παρόλο που οι αλλαγές αυτές θα 
τείνουν κατά τα προσεχή έτη να μειώ­
σουν τη δαπάνη κοινωνικής προστα­
σίας, δεν έπεται κατ' ανάγκην ότι το 
πλήθος των συνταξιοδοτούμενων θα 
ελαττωθεί. Παρά τη γενική αλλαγή 
στην πολιτική με στόχο την αποθάρ­
ρυνση της πρόωρης συνταξιοδότη­
σης, ο αριθμός αυτών που αποχωρούν 
από το εργατικό δυναμικό προτού 
φθάσουν σε συντάξιμη ηλικία έχει 
αυξηθεί από το 1990 με ρυθμό υψηλό­
τερο από πριν (βλέπε παρακάτω), κυ-
ρίως λόγω της αύξησης των 
απολύσεων και των δυσκολιών εξεύ­
ρεσης εναλλακτικής απασχόλησης 
που δοκίμασαν όσοι έχασαν τη θέση 
τους κατά τη διάρκεια των ετών ύφε­
σης. Το κύριο αποτέλεσμα συνεπώς 
μπορεί απλώς να είναι η μετάθεση 
του βάρους της στήριξης από το κρά­
τος στο άτομο. 
38-
Κεφάλαιο Ζ - Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Αλλά μέτρα που 
επηρεάζουν τις 
συντάξεις 
Επιπλέον αυτών των αλλαγών, οι 
οποίες βοηθούν αποτελεσματικά στη 
μείωση του αριθμού αυτών που ει­
σπράττουν συντάξεις, ειδικά κατά τα 
προσεχή έτη όταν οι επιπτώσεις από 
τις δημογραφικές τάσεις θα αρχίσουν 
να γίνονται οδυνηρές, έχει σημειωθεί 
μια ευρύτατη τάση μείωσης της κλίμα­
κας των καταβαλλομένων παροχών, 
ειδικότερα υπό τη μορφή αλλαγής της 
βάσης επί της οποίας στηρίζονται 
ή/και ανατιμώνται οι συντάξεις. 
Ήδη από το 1994, έχει αλλάξει στη 
Γαλλία η βάση για τον καθορισμό του 
εισπρακτέου ποσού σύνταξης: αντί 
για τις αποδοχές στο διάστημα των 10 
ετών απασχόλησης όταν αυτές ήταν 
οι υψηλότερες, τώρα είναι οι αποδο­
χές των 25 καλύτερων ετών, ενώ και 
οι δύο, δηλαδή αποδοχές αναφοράς 
και πληρωτέες συντάξεις επανεκτι­
μούνται ή ανατιμώνται βάσει αυξή­
σεων τιμών μάλλον παρά αυξήσεων 
των αμοιβών (βλέπε Πλαίσιο για τις 
συνταξιοδοτικές μεταρρυθμίσεις). 
Παρομοίως στην Πορτογαλία, από το 
ίδιο έτος, άλλαξε η βάση υπολογι­
σμού από τις αποδοχές κατά τα πέντε 
καλύτερα από τα τελευταία 10 έτη, σε 
αυτές κατά τα 10 καλύτερα από τα 
τελευταία 15 έτη και η ελάχιστη απαί­
τηση εισφορών για επιλεξιμότητα σε 
οποιαδήποτε σύνταξη αυξήθηκε από 
120 μήνες σε 15 έτη. 
Συγχρόνως όμως, στην Πορτογαλία, 
η αποτελεσματική αυτή μείωση του 
πληρωτέου ποσού αντισταθμίστηκε 
από τιμαριθμοποίηση των αποδοχών 
που αποτελούν τη βάση υπολογισμού 
σε αντιστοιχία με τις αυξήσεις των 
τιμών, ενώ οι συντάξεις του κατώτε­
ρου άκρου της κλίμακας αυξήθηκαν 
σημαντικά, όπως έγινε και στην Ελ­
λάδα το 1992. Τέτοιου είδους αλλαγές 
φανερώνουν ότι οι μεταρρυθμίσεις 
που θεσπίσθηκαν δεν είχαν όλες ως 
στόχο τη μείωση των δαπανών — σε 
μερικές περιπτώσεις, ειδικά στα κρά­
τη μέλη όπου τα συστήματα βρίσκο­νται ακόμη σε ανάπτυξη, χρησίμευ­
σαν στην αντιμετώπιση γνήσιων ανα­
γκών και στη βελτίωση της έκτασης 
της κοινωνικής προστασίας. 
Αφετέρου στη Φινλανδία, έχει επι­
τευχθεί μείωση των δαπανών πιο άμε­
σα, με υποβιβασμό της μέγιστης 
εισπρακτέας σύνταξης των εργαζό­
μενων στο δημόσιο τομέα από 65% 
των προηγούμενων αποδοχών στο 
60%. 
Παρόμοιο αποτέλεσμα έχει προκύ­
ψει στη Δανία και στις Κάτω Χώρες, 
όπου για τον καθορισμό του πληρω­
τέου ποσού υπό τη μορφή είτε βασι­
κής σύνταξης είτε επικουρικών 
επιδομάτων, λαμβάνονται περισσό­
τερο υπόψη τα πρόσθετα εισοδήματα 
που αποκτώνται από τους συνταξιού­
χους ή τους συντρόφους των καθώς 
και, στη Δανία, με την υπαγωγή σε 
φορολογία των συντάξεων και του εγ­
γυημένου κατώτατου ορίου εισοδή­
ματος (αν και με αντισταθμιστικές 
αυξήσεις στα εισπραττόμενα ποσά) 
και, στις Κάτω Χώρες, με περιορισμό 
του δικαιώματος για υψηλότερου 
βαθμού βασικές συντάξεις. 
Σε μερικές περιπτώσεις επιπλέον, 
όπως στην Ιταλία και στη Σουηδία 
(για τις επικουρικές συντάξεις), με 
στόχο την περιστολή μελλοντικών 
συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων, 
έχουν θεσπισθεί αλλαγές στον τρόπο 
υπολογισμού των εισπραττόμενων 
συντάξεων: βασίζεται τώρα το ποσό 
της σύνταξης περισσότερο στις 
καταβληθείσες εισφορές παρά στο 
εισόδημα κατά το παρελθόν. Οι προ­
σπάθειες που έχουν γίνει να μετατε­
θεί η ευθύνη παροχής συντάξεων 
περισσότερο στο άτομο και να μειω­
θεί η ευθύνη του κράτους και να εν­
θαρρυνθεί η ανάπτυξη ιδιωτικών 
ασφαλιστικών προγραμμάτων για 
επικουρικές συντάξεις — κάτι που 
έχει πραγματοποιηθεί, ιδιαίτερα στο 
Ηνωμένο Βασίλειο — έχουν εν μέρει 
ως κίνητρο τον ίδιο στόχο, παρόλο 
που αυτό δεν είναι απαραίτητα ο κύ­
ριος λόγος. Ενέργειες αυτού του εί­
δους συνιστούν απομάκρυνση από το 
επικρατούν αναδιανεμητικό σύστημα 
(pay-as-you-go) στο πλαίσιο του οποίου οι εργαζόμενοι σήμερα χρη­
ματοδοτούν τους συνταξιοδοτούμε­
νους, σε ένα σύστημα ανταποδοτικό 
στο οποίο οι εισφορές που καταβάλ­
λονται από τους εργαζόμενους ή για 
λογαριασμό τους φυλάσσονται κατά 
μέρος ώστε να χρησιμοποιηθούν για 
τις συντάξεις των ιδίων μετά την απο­
χώρηση τους από την ενεργό υπηρε­
σία. 
Στην πράξη όμως, και κάτω από ο­
ποιαδήποτε τυπολογική διευθέτηση, 
ο βαθμός μεταβολής της πραγματικής 
κατάστασης είναι συζητήσιμος, κα­
θώς και ο μετριασμός των πιθανών 
μελλοντικών προβλημάτων στην 
εξεύρεση πόρων. Τίποτε δεν εγγυά­
ται ότι, οι μελλοντικές ροές (εθνικού) 
εισοδήματος από τις οποίες θα κατα­
βάλλονται στην πραγματικότητα οι 
παροχές θα διευρύνεται στο μέτρο 
που θα απαιτείται, απλώς με την αύ­
ξηση του ποσού της αναγκαστικής 
αποταμίευσης. Εκτός αν αυτό οδηγή­
σει σε συνολικά μεγαλύτερες αποτα­
μιεύσεις που θα μεταφράζεται σε 
μεγαλύτερη αύξηση των επενδύσεων 
ή σε υψηλότερο συντελεστή απόδο­
σης — παράγοντες που θα εξαρτη­
θούν από τις αντίστοιχες μεταβολές 
στα επιχειρηματικά κέρδη καθώς οι 
αποταμιεύσεις αυξάνονται στον κλά­
δο των φυσικών προσώπων (δηλαδή 
δεν υπάρχει άμεση σύνδεση μεταξύ 
ανόδου των αποταμιεύσεων και της 
αύξησης της επένδυσης ή της αυξημέ­
νης αποδοτικότητας στη διάθεση των 
κεφαλαίων δανεισμού) — ο ρυθμός 
της οικονομικής ανάπτυξης και το 
επίπεδο του μελλοντικού ΑΕΠ από το 
οποίο θα πρέπει να μεταβιβάζονται 
τα σχετικά κεφάλαια θα παραμείνουν 
αμετάβλητα. Πράγματι, αν αυτό οδη­
γήσει σε μείωση του ρυθμού οικονο­
μικής ανάπτυξης — πράγμα που θα 
μπορούσε να συμβεί π.χ. στην περί­
πτωση εξαγωγής υψηλότερου ποσο­
στού επενδυτικών κεφαλαίων , τότε, 
ακόμη και αν τα ταμεία συντάξεων 
δεν παρουσιάζουν ελλείμματα και εί­
ναι σε θέση να ανταποκριθούν στις 
υποχρεώσεις τους, οι εργαζόμενοι θα 
ήταν δυνατό εν τούτοις, να βρεθούν 
σε χειρότερη θέση από ό,τι αν ήταν 
άμεσα υπεύθυνοι για τη χρηματοδό­
τηση των συντάξεων. 
39-
Μεταρρυθμίσεις των συντάξεων γήρατος 
Γαλλία 
Δομικές μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό ασφαλι­
στικά σύστημα θεσπίστηκαν κατά το 1993 με στόχο εν 
μέρει την εξιοΌρρόπηση χρηματοδότησης και δαπάνης. 
Πραγματοποιήθηκαν αλλαγές στη μέθοδο υπολογισμού 
του μέσου ετήσιου μισθού, που λαμβάνεται ως σημείο 
αναφοράς για τον καθορισμό του ποσ^τηςκατ<)ίβαλ· 
λομένηςσυ^ταξης,καΟωςκαιατη διάρκειατηςχρονικής 
περιόδου κατά την οποία απαιτείται να καταβάλλονται 
εισφορές για επιλεξιμότητα σε προγράμματα πλήρους 
σύνταξης. Ο αριθμός των απαιτουμένων ετών για τον 
καθορισμό τον μισθού αναφοράς, που προηγουμένως 
ήταν τα 10 έτη υψηλότερου μισθού, αυξάνεται τώρα 
κατά 1 για κάθε έτος μέχρι το 2008, οπότε θα είναι τα 
25 καλύτερα έτη. Ταυτόχρονα, η χρονική περίοδος κατά 
την οποία απαιτείται να καταβάλλονται εισφορές, ώστε 
ο ενδιαφερόμενος να δικαιούται σύνταξης ίσης κατά 
μέγιστο προςτσ50% τον μισθού αναφοράς, θα αυξάνε­
ται προοδευτικάαπό 150 στα 160 τέταρτα (40 έτη) μέχρι 
το 2003. Για κάθε έτος κάτω των 40 που δεν καταβλήθη­
καν εισφορές, η παροχή μειώνεται κατά 5% αν ο εργα­
ζόμενος αποχωρήσει πριν τα 65, και από εκεί και πέρα 
η μείωση του πληρωτέου ποσού γίνεται βάσει της ηλι­
κίας. Για ορισμένες «ιδικές κατηγορίες (όπως π.χ. ερ­
γαζόμενοι με 50% ανικανότητα, χειρώνακτες με τρία 
παιδιά, παλαίμαχοι ή θύματα πολέμου), καταβάλλεται 
ολόκληρο το ποσό, ανεξάρτητα από τον αριθμό των 
ετών καταβολής εισφορών. 
Ιταλία 
Στην Ιταλία, όπου «ατά τις δύο ΐϊλευταίες δεκαετίες ση­
μειώθηκε ιδιαίτερα μεγάλη αύξηση των ουν^ιοδοτίκων 
δαπανών λόγω της μικρής ηλικίας συνταξιοδότησης και 
υψηλής στάθμης παροχών, θεσπίστηκε το 199^1993 μια 
πρώτη μεταο^ίθμιοη, με αύξηση της ηλικίας ουνταξισδό-
τηοης και περιορισμό της πρόσβασης στη σύνταξη 'αρ­
χαιότητας' (που διεκδικείται μετά από 35 ετη καταβολής 
εισφορών ή 20 έτη στο δημόσιο τομέα, ανεξαρτήτως ηλ«Λ 
κίας). Το καλοκαίρι του 1995 ψηφίστηκε νέος νόμος περί 
συντάξεων, μεΐΏνοπ€»£οαρχ£ζειθΓΐαδιακή εφαρμογή ενός 
ευέλικτου συστήματος αποχωρήσεων, ώστε κατά to έτος 
2008 άνδρες και γυναίκες να έχουν τη δ*Νθπχπητα να 
συνταξιοδοτούνται μεταξύ* 57κοα65ετων.Οιίδιοικανόνες 
θα εφαρμόζονται σε όλες τις κατηγορίες επαγγελμάτων 
σημαντική αλλαγή, δεδομένου ότι το σημερινό σύστημα 
χαρακτηρίζεται από éfmtç ανισότητες, Η σημαντικότε­
ρη τροποποίηση, όμως, αφορά τη βάση υπολογισμού των 
παροχών, η οποία δε θα συνδέεται πλέον με τις αποδοχές, 
αλλά με τις εισφορές. Το συνολικό ποσό των εισφορών 
που fyow καταβληθεί σε όλη τηδιάρκειατου εργασιακού 
βίου θα διοαρείται με'συντελεστή μετατροπής*, που κυμαί­
νεται από4,719% (στα 57) έως 6,13% (στα 65). Ο ενλόγω 
συντελεστής θα αναθεωρείται ανά δεκαετία και ενδεχο­
μένως θα προσαρμόζεται στις δημογραφικές και οικονο­
μικές εξελίξεις. Το ύψος της καιαβαλλσμενης εισφοράς 
θα αναθεωρείται ετησίως βάσει των μεταβολών του ΑΕΠ στη διάρκεια της πενταετίας. Η σύνταξη αυτή,καθεαυτή 
θα προστατεύεται από τον πληθωρισμό, ενώ θα συνεχι­
στεί η καταβολή κοινωνικού επιδόματος με κρατική 
επιχορήγηση σε όσους δεν είναι επιλέξιμοι για επίδομα 
βάσει εισφορών. Το σύστημα θα παραμείνει 'αναδιανε­
μητικό' (pay-as-you-go), στο μέλλον όμως ο καθορισμός 
των παροχών θα διέπεται από αναλογιστικά κριτήρια 
Επιπλέον ίων ανταποδοτικών συντάξεων 'πρώτου κίο­
να*, θα ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη προαιρετικών επικου­
ρικών συντάξεων 'δευτέρου κίονα'. 
Σουηδία 
Το σουηδικά Κοινοβούλιο καθόρισε τις αρχές που θα 
αποτελούσαν τη βάση για τη μεταρρυ%ιοηιχΛί συστή­
ματος συντάξεων νήρατοςτο 1994. Προηγουμένως, θέ-
σπισε μια καθολική ενιαία σύνταξη (με επικουρικά 
συμπληρώματα μετά από έλεγχο των προσωπικών πό­
ρων) και μια εθνική επικουρική σύνταξη (ΑΤΡ) που 
χρηματοδοτείται από εισφορές, της οποίας όμως το 
σε συ* 
νάρτηση με τις αποδοχές, που ι 
άμεσα τις παροχές με τις εισφορές. Η προς καταβολή 
που έχουν καταβληθεί στη διάρκεια tm εργασιακού 
βίον ενός ατόμου (οενοιπροσαρμοσμένων με βάση το 
δείκτη ημερομισθίων), το οποίο σύνολο θα διαιρείται 
με ένα συντελεστή για τον καθοριο^ της ετήοαας σύ-
νταξης ανάλογα με την ηλικία ατ^οχ^οης. Ο ενλόγω 
συντελεστής θα είναι ίδιος για άλατα άτομα που ανή-
κουν σε μια ορϋομίνη ηλικιακή ομάδα» αλλά θα μπορεί 
να διαφέρει μεταξύ ηλικιακών ομάδων, ανάλογα με «ο 
μέσο προσδόκιμο επιβίωσης» Το ποσό της σύνταξης 
κατά to πρώτο έτος *η$ συνταξιοδότησης θα αναπρο­
σαρμόζεται tore, ανάλογα με τ»ς μ«ια^Λές των τιμών 
και με την πραγματική ανάπτυξη της οικονομίας, θα 
διατηρηθεί το αναδιανεμητικό σύστημα (pay-as-you-
go), αλλά θα συμπληρωθεί με στοιχεία δικαιώματος 
σύνταξης ατομικής χρηματοδότησης, βάσει του οποίου 
ι»; 
αποταμιεύεται σε ούοτημα αποθεματοποίτκτης ασφαλί­
στρων και «ατά την αποχώρηση του ο δικαιούχος θα 
εισπράττει το αποταμιευμένο κεφάλαιο του, καθώς και 
τα συσσωρευμένα κέρδη. Παρόλο που ο νέος αυτός 
τόπος 'καθορισμένης εισφοράς' (μερικής χρηματοδότη­
σης) θα αποτελεί τον κεναρικό κίονα του αναμορφωμέ­
νου συστήματος, η βασική προστασία θα συνεχίσει να 
παρέχεται σε όσους αδυνατούν να συμπληρώσουν τις 
ανταποδοτικές εισφορές, με τη μορφή σονταξης εγγυη­
μένης και χο^ματοδοτημένης από το κράτος. Επιπλέον, 
στα άτομα των οποίων η ανταποδοτική οτίνταξη κρίνε­
ται χαμηλή, θα καταβάλλονται επικουρικά συμπληρώ­
ματα Οι προαιρετικές κλαδικές συντάξεις (ο "τρίτος 
κίονας*) θα ε|ακολουθήσουν να υφίΰπανται. Το νέο 
σύστημα θα τεθεί σε εφαρμογή σταδιακά, ενώ οι νέοι 
κανόνες θα έχουν καθολική εφαρμογή μόνο για όσους 
γεννήθηκαν από το 1954 και μετά. 
40-
Κεφάλαιο* ~Ηπροσαρμογή στην a Km θεμελιώδεις εξελίξεις 
Η αβεβαιότητα των αποτελεσμά­
των της μετάβασης σε σύστημα 
ολικής αυτοχρηματοδότησης εξη­
γεί ίσως γιατί η επικείμενη αύξη­
ση του σχετικού μεγέθους των 
συνταξιοδοτούμενων δεν έχει 
οδηγήσει σε ευρύτερες κινητο­
ποιήσεις σε ολόκληρη την Ένωση 
για τη ριζικότερη αναδόμηση των 
συνταξιοδοτικών προγραμμάτων 
από ό,τι παρατηρείται σήμερα. 
Συγχρόνως γίνεται εμφανής μία 
γενικότερη τάση σε ολόκληρη την 
Ένωση, κυρίως σε ό,τι αφορά τα 
προγράμματα επικουρικής σύντα­
ξης, για μεταπήδηση προς συστή­
ματα στα οποία καθοριστικό 
παράγοντα του ποσού της ει­
σπραττόμενης σύνταξης αποτελεί 
το ύφος των καταβαλλομένων ει­
σφορών και όχι οι εργασιακές α­
ποδοχές, με οποιοδήποτε τρόπο 
και αν υπολογίζονται οι τελευ­
ταίες. Υπάρχουν επιπλέον ενδεί­
ξεις ότι οι κυβερνήσεις τείνουν να 
σχηματίσουν αποθέματα για να 
καλύψουν τις αυξανόμενες συντα­
ξιοδοτικές υποχρεώσεις (βλέπε 
Κεφάλαιο 4 παρακάτω). 
Τέλος, και δεδομένου ότι οι αλλα­
γές που πραγματοποιήθηκαν απο­
σκοπούσαν κυρίως στη μείωση 
των δαπανών και την αύξηση της 
οικονομικής βιωσιμότητας των συ­
νταξιοδοτικών προγραμμάτων, θα 
πρέπει να μνημονευθεί η πρόσφα­
τη μείωση του συντελεστή υπολο-
γισμού των εισφορών στη 
Γερμανία προκειμένου για συντά­
ξεις συνταξιοδότησης από την 
ενεργό υπηρεσία (από το 19,2% 
στο 18,6% των αποδοχών), πράγ­
μα που φαίνεται να στηρίζει την 
άποψη ότι τα προβλήματα εξεύρε­
σης πόρων για την πληρωμή των 
συντάξεων δεν οξύνονται γενικά 
(αν και αυτό θα μπορούσε εν μέ­
ρει να αποδοθεί στις επιπτώσεις 
της πρόσφατα αυξημένης μετανά­
στευσης στο εργατικό δυναμικό 
της Γερμανίας, δηλαδή στα άτομα 
που καταβάλλουν εισφορές). 
Πρόσφατες μελέτες δείχνουν 
όμως, ότι ακόμη και η Γερμανία 
θα αντιμετωπίσει χρηματοδοτικά 
προβλήματα. Οι επιπτώσεις των 
αλλαγών στους άνδρες 
και τις γυναίκες 
Μία πλευρά των μεταβολών της 
βάσης υπολογισμού των συντάξεων 
αφορά τις επιπτώσεις που παρατη­
ρούνται στις γυναίκες σε αντιδιαστο­
λή με τους άνδρες. Δεδομένου ότι οι 
γυναίκες έχουν πολύ μεγαλύτερη πι­
θανότητα να χρειασθεί να ασχολη­
θούν με τη φροντίδα των παιδιών ή 
ανάπηρων συγγενών από ό,τι οι άν­
δρες, οι ίδιες έχουν και μεγαλύτερη 
πιθανότητα να διακόπτουν περιοδικά 
την εργασία τους. Το γεγονός αυτό 
δημιουργεί συνεχώς περισσότερες 
δυσκολίες για τις γυναίκες προκειμέ­
νου να συμπληρώσουν τα χρόνια που 
απαιτούνται για την την εξασφάλιση 
πλήρους σύνταξης, πράγμα που ανα­
γνωρίζεται στις διατάξεις ορισμένων 
από τα κράτη μέλη, στα οποία είτε ο 
απαιτούμενος αριθμός των ετών κα­
ταβολής εισφορών είναι μικρότερος 
για τις γυναίκες από ό,τι για τους άν­
δρες (όπως στο Βέλγιο ή στο Ηνωμέ­
νο Βασίλειο — κατά πέντε έτη και στα δύο κράτη) ή κατά τον υπολογισμό 
των εισφορών λαμβάνονται υπόψη τα 
έτη διάρκειας της φροντίδας που 
προαναφέρθηκε (αν και όχι αναγκα­
στικά καθ'ολοκληρία — για λεπτομέ­
ρειες βλέπε στη συνέχεια το 
Κεφάλαιο 7). Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
ο συμψηφισμός αυτός σχεδιάζεται να 
επεκταθεί στο κρατικό επικουρικό 
συνταξιοδοτικό πρόγραμμα ως αντι­
στάθμισμα, σε κάποιο βαθμό, για την 
επιμήκυνση της ηλικίας συνταξιοδό­
τησης, ενώ στην Ιρλανδία εφαρμό­
σθηκε από τον Απρίλιο του 1994 
παρόμοιος συμψηφισμός (δικαίωμα 
των ενδιαφερομένων να εξαιρούν 
από την υποχρέωση καταβολής ει­
σφορών μέχρι και 20 έτη φροντίδας) 
προκειμένου για άτομα που ασχολού­
νται με τη φροντίδα ανάπηρων συγγε-
νών και παιδιών προσχολικής 
ηλικίας. 
Συγχρόνως όμως, το δικαίωμα για την 
παροχή σύνταξης επιζώντων μελών, 
που αφορά κυρίως τις γυναίκες παρά 
τους άνδρες, επεκτάθηκε πρόσφατα 
στην Αυστρία και την Πορτογαλία. 
Ηλικίες συνταξιοδότησης και απαιτούμενος αριθμός ετών 
καταβολής εισφορών για πλήρη αύνταξΐ| κατά φύλο στα κράτη 
μέλη, Ιανουάριος 1995 
70 
60 
50 
ίΜ 
30 
20 
10 Ηλικία συνταξιοδότησης Έτη εισφορών 
1 -Ι 60 
50 
• Ηλικία συνταξιοδότησης γυναικών 
ΞΈτη εισφορών γυναικών 
•Ηλικία συνταξιοδότησης ανδρών 
•Έτη ασφορών ανδρών • Ετη εισφορών ανδρών υιΐιιιι 70 
40. 
30 
20 
10 
Β DK QR Ε F IfcL I I NL Ρ UK 
Ο ÉTTJ εισφορών δεν προσδιορίζονται. OK & NL απαιτούνται ορισμένα <τη διαμονής 
41-
Κεφάλαιο 2 -Η προσαρμογή στψ ®λ&®ψή: ηρόύφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Πληθυσμός άνω των 65 ετών ως ποσοστό του πληθυσμού 15-64 
ετών στην Ένωση, 1970-2025 (μέση προβολή) 
% πληθυσμού 15-64 τ 50 
Πληθυσμός άνω των 65 ετών ως ποσοστό του πληθυσμού 15-64 
ετών στα κράτη μέλη, 1995,2015 και 2025 (μέση προβολή) 
gQ % πληθυσμού 15*64 
Β DK D 6R E F IRL Ι L NL Ρ UK A SF $ g1§ 
D περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια Στους κανονισμούς συνταξιοδότησης 
όμως, η πιθανότητα επιβολής διακρί­
σεων ισχύει και προκειμένου για τις 
αποδοχές που λαμβάνονται υπόψη 
κατά τον υπολογισμό των συντάξεων. 
Δεδομένου ότι οι γυναίκες αναγκάζο­
νται να απομακρύνονται από την ερ­
γασία τους συχνότερα από ό,τι οι 
άνδρες, η επιμήκυνση της περιόδου 
αναφοράς προκειμένου για τον υπο­
λογισμό των αποδοχών, όπως στη 
Γαλλία και την Πορτογαλία, εμπεριέ­
χει τον κίνδυνο να καταλήξει σε δυ­
σμενέστερο αποτέλεσμα για τις 
γυναίκες παρά για τους άνδρες, εφό­
σον είναι πολύ πιθανότερο να προκύ­
ψει για τις πρώτες χαμηλότερο 
αθροιστικό ποσό αποδοχών. 
Αποτέλεσμα των μεταβολών που επι­
βλήθηκαν ή που σχεδιάζονται να επι­
βληθούν στα κράτη μέλη υπήρξε 
γενικά η προσέγγιση των διαφόρων 
συστημάτων συνταξιοδότησης, δηλα­
δή σύγκλιση παρά απόκλιση. Έτσι, 
στις αρχές του 1995, σε επτά κράτη 
μέλη η ηλικία συνταξιοδότησης από 
την ενεργό υπηρεσία για τους άνδρες 
ήταν τα 65 έτη, σε ένα άλλο, το Βέλ­
γιο, ήταν μεταξύ 60 και 65, ενώ στη 
Γερμανία αυξάνεται τώρα στα 65. 
Μένουν μόνον η Γαλλία (κάτω των 60 
ετών), η Δανία (άνω των 67) και σύ­
ντομα και η Ιταλία (όπου θα είναι 
μεταξύ 57 και 65) με διαφορετική 
ηλικία συνταξιοδότησης. Παράλλη­
λα, η ηλικία για την συνταξιοδότηση 
των γυναικών από την ενεργό υπηρε­
σία ήταν επίσης τα 65 έτη σε τέσσερα 
κράτη μέλη (και μεταξύ 60 και 65 στο 
Βέλγιο), θα αυξηθεί δε μελλοντικά 
στα 65 στη Γερμανία, την Ελλάδα, την 
Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασί­
λειο, αφήνοντας έτσι τις ίδιες τρεις 
χώρες που αναφέρθηκαν και ανωτέ­
ρω με διαφορετική ηλικία (Σχήμα 4). 
Από την άλλη πλευρά, συνεχίζουν να 
υπάρχουν αποκλίσεις στον απαιτού­
μενο αριθμό των ετών καταβολής ει­
σφορών για την πλήρη σύνταξη, που 
κυμαίνεται από 35 στην Ισπανία και 
την Ελλάδα μέχρι 48 στην Ιρλανδία, 
ενώ η πρόσφατη αύξηση του εν λόγω 
αριθμού στη Γαλλία αποτέλεσε κίνη­
ση σύγκλισης με τις περισσότερες 
από τις άλλες χώρες. Σε αντιδιαστολή 
Κεφάλαιο 2 ~Η προσαρμογή στην αλλαγή: ηρόσφστε?μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Μεταβολές πληθυσμού, συμμετοχής κα? απασχόλησης. 
Ενώ ο αριθμός των ατόμων από 65 ετών και άνω έχει 
αναμφίβολα αυξηθεί τα τελευταία έτη σε σύγκριση με 
τον αριθμό των ατόμων που βρίσκονται σε εργάσιμη 
ηλικία — ο δείκτης εξάρτησης όπως συνήθως υπολογί­
ζεται — , αναμένεται δε να αυξηθεί θεαματικά από το 
έτος 2010 και μετά, μέχρι σήμερα η σημασία της αύξη­
σης εκμηδενίστηκε λόγω άλλων παραγόντων, οι οποίοι 
έχουν αποδειχθεί στην πράξη περισσότερο σημαντικοί 
ως καθοριστικοί του αποτελεσματικού βαθμού εξάρτη­
σης, όπως καταλληλότερα υπολογίζεται. Επιπλέον, από 
το 1980, η διόγκωση του αριθμού των συνταξιούχων 
οφείλεται περισσότερο στη πρόωρη αποχώρηση παρά 
σε δημογραφικούς παράγοντες, γεγονός που με τη σει­
ρά ταυ αντανακλά την αυξανόμενη ανεργία και τη στε­
νότητα των θέσεων εργασίας (βλέπε Απασχόληση στην 
Ευρώπη 1995, Μέρος Ιο), Επιπλέον, και προκειμένου 
για τον καθορισμό της αύξησης του ενεργού δείκτη 
εξάρτησης — που υπολογίζεται καλύτερα ως ο αριθμός 
των συνταξιούχων σε σχέση με εκείνο των απασχολου­
μένων —, υπάρχουν δύο παράγοντες «ου έπαιζαν πολύ 
σημαντικότερο ρόλο από ό,τι οι δημογραφικές τάσεις. 
Ο πρώτος είνα; η μείωση του ποσοστού συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό ορισμένων ομάδων από 15 έως 64 
ετών, ειδικά νέων κάτω των 25 (που μειώθηκε ατό 
σύνολο της Ένωσης από 54,3% το 1980 σε 45,7% το 
1994 - βλέπε Σχήμα 7) και των μεγαλύτερης ηλικίας 
μεταξύ 50 και 64 (που μειώθηκε στην Ένωση από 51,3% 
το 1980 σε 47,1% το 1994, καθώς η έλλειψη θέσεων 
εργασίας έγινε οξύτερη — βλέπε Σχήμα 8). Στην πράξη, 
τα χαμηλότερα ποσοστά συμμετοχής των ομάδων νεό­
τερων και γηραιότερων ηλικιών έχουν κατά τα τελευ­
ταία 15 έτη αντισταθμιστεί από την έντονα αυξανόμενη 
συμμετοχή των γυναικών, τάση που είναι εν δυνάμει σημαντική όσο και οι δημογραφικές'τάσεις στον καθο­
ρισμό του μελλοντικού μεγέθους του εργατικού δυναμι­
κού στην Ένωση. 
Ο δεύτερος παράγων που βρίσκεται πίσω από τη·/ αύ­
ξηση του ενεργού δείκτη εξάρτησης είναι η μείωση της 
απασχόλησης των ατόμων που ανήκουν στο εργατιχό 
δυναμικό και ο αυξανόμενος αριθμός των οικονομικά 
ενεργών ατόμων — και σε εργάσιμη ηλικία —. πσι) 
παραμένουν άνεργοι (Σχήμα 9). 
Παρά την κλίμακα της επικείμενης διόγκωσης των σχε­
τικών αριθμών των ατόμων ηλικίας 65 και άνω, οι μελ­
λοντικές εξελίξεις στην απασχόληση και στην ανεργία 
είναι πιθανόν να είναι εξ ίσου σημαντικές, αν όχι περισ* 
σότερο, για τον καθορισμό της έκτασης της εξάρτησης 
και των χρηματοδοτικών προβλημάτων. Πράγμαινη 
επιστροφή στα επίπεδα ανεργίας που εχακρατούοαν σε 
ολόκληρη την Ένωση πριν από την πετρελαϊκή κρίση 
στα μέ6α της δεκαετίας του 1970 (2-3% ταυ εργατικού 
δυναμικού), παράλληλα με μια συνεχώς ανοδική τάση 
της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμιιΆ 
θα αντιστάθμιζε με το παραπάνω την αύξηση ίου αριθ­
μού των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω και θα καθι­
στούσε ευχερέστερη τη χρηματοδότηστ| των συντάξεων 
σε 20 ή 30 έτη από σήμερα. Αν, τουναντίον, η οικονομική 
ανάπτυξη και ο ρυθμός δημιουργίας θέσεων εργασίας 
παραμείνει σε ύφεση, η δε ανεργία διατηρηθεί σε υψη­
λά επίπεδα, τότε θα είναι σημαντικές οι δυσχέρειες για 
τις αναγκαίες μεταβιβάσεις από τις κάτω των 65 ετών 
ηλικιακές ομάδες σε αυτές πάνω το>ν 65 και θα ήταν 
μάλλον αδύνατο να αντέξουν τα συνταξιοδοτικά •συστή­
ματα στην πίεση για ριζικές μεταρρύθμισε ις. 
Ενεργός Λληθυσμός 15-24 ετών ως ποσοστό του πληθυσμού 
15-24 στα κράτη μέλη, 1980 και 1994 
100 fi "λοβυσμού 1W* 
Ε12 Β DK D OR 6 F IRL Ι L NL Ρ UK 
0 liaooùvra «t vta ouo<rrrov6KW» Ενεργός αληθυσμός 50-64 ετών «ας ποσοστό του 
κληθυσμου 50-4S4 στα κράτη μέλη, 1990 και 1994 
1<χ) % ιτληθυσμοο 60-64 1 100 
: Ο ιίΛΡούνιαι to vta ot»cwov6tai«5 
43 
ατώ τις λοιπές χώρες, στη Δανία και 
τις Κάτω Χώρες η επιλεξιμότητα για 
συνταξιοδότηση γίνεται με βάση το 
χρόνο διαμονής στον τόπο μόνιμης 
κατοικίας αντί τοον εισφορών που 
έχουν καταβληθεί (στην πρώτη, λόγω 
του γεγονότος ότι οι πόροι των συντά­
ξεων εξασφαλίζονται μέσω της γενι-
?ίής φορολογίας και όχι μέσω 
εισφορών, όπως αναφέρεται στη συ­
νέχεια). 
Η ελλοχεύουσα 
ωρολογιακή βόμβα 
του δημογραφικού 
προβλήματος 
Οι αυξήσεις του ορίου της ηλικίας 
συνταξιοδότησης που αναφέρθη­
καν ανωτέρω ορίσθηκαν ώστε να 
συμπέσουν χρονικά κατά κύριο 
λόγο με την εποχή που η γενιά της 
έκρηξης της γεννητικότητας θα 
φθάνει σε ηλικία συνταξιοδότη­
σης, με τη γενική προσδοκία ότι το 
γεγονός αυτό θα διογκώσει τους 
αριθμούς των συνταξιοδοτούμε­νων και, κατά συνέπεια, την επι­
βάρυνση των οικονομιών. Το 
1995, το 15% περίπου του πληθυ­
σμού της Ένωσης έχει ηλικία άνω 
των 65 ετών, ενώ για τη συντήρηση 
και τη συνταξιοδότηση αυτού του 
κλάσματος απαιτείται να διατεθεί 
το σύνολο των εργασιακών αποδο­
χών του 23% του ενεργού πληθυ­
σμού (δηλαδή μεταξύ 15 και 64). 
Σε διάστημα δέκα ετών, δηλαδή το 
2005, και σύμφωνα με πρόσφατες 
προβλέψεις, για τη συντήρηση των 
ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών 
θα απαιτούνται οι αποδοχές του 
26% του ενεργού πληθυσμού, σε 
διάστημα είκοσι ετών, το 2015, θα 
απαιτούνται οι αποδοχές του 30% 
και σε τριάντα χρόνια, το 2025, οι 
αποδοχές του 35%. Με άλλα λό­
για, ενώ σήμερα υπάρχουν 4-5 
άτομα εργασιακής ηλικίας για κά­
θε άτομο 65 και άνω ετών, σε διά­
στημα τριάντα ετών θα υπάρχουν 
λιγότερα από 3 άτομα για το ίδιο 
αντικείμενο (βλέπε Σχήμα 5). Σε 
ορισμένα από τα κράτη μέλη, 
ιδιαίτερα την Ιταλία, ο λόγος των 
συντηρούμενων προς τα εργαζό­
μενα μέλη της οικογένειας θα εί­ναι ακόμη μεγαλύτερος (προβλέ­
πεται ότι ο αριθμός των ατόμων 
ηλικίας άνω των 65 στην Ιταλία θα 
αυξηθεί σε περίπου 40% του ενερ­
γού πληθυσμού στα επόμενα τριά­
ντα χρόνια — Σχήμα 6). 
Οι προοπτικές αυτές όμως απεικονί­
ζουν μόνο ένα μέρος του προβλήμα­
τος. Πρέπει να ληφθούν υπόψη και 
άλλες πιθανές αλλαγές, ώστε να κα­
ταστεί δυνατή η εκτίμηση του συνό­
λου των επιπτώσεων στις δαπάνες 
και, ακόμη περισσότερο, της εξεύρε­
σης πόρων και ιδιαίτερα του αριθμού 
των πραγματικά εργαζομένων από 
τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας, οι 
οποίοι εργαζόμενοι θα είναι στην ου­
σία εκείνοι που θα συντηρούν τους 
συνταξιοδοτούμενους (όπως άλλω­
στε και τους άνεργους) (βλέπε Πλαί-
σιο σχετικά με τις μεταβολές 
πληθυσμού, συμμετοχής και απασχό­
λησης). Με άλλα λόγια, ο βαθμός του 
προβλήματος εξεύρεσης κεφαλαίων 
στο μέλλον εξαρτάται εξ ίσου από την 
πορεία της απασχόλησης και της 
ανεργίας, αλλά και από τις δημογρα­
φικές εξελίξεις. 
Απασχολούμενοι ως ποσοστό του ενεργού πληθυσμού στα 
κράτη μέλη, 1980 και 1994 
100 ^ενεΡΥ^ϊϊληθίΛτμού 1980 • 1994 
£15 Β 0Κ Ο QR Ε Ρ IRL 
ρ φφοΟνΗκ τονΐββίΜϊσσον8ιακΛ»ίρ<>τ%α Καθορισμός 
ομάδων-στόχων 
Ηαυξανόμενη η ανησυχία γύρω 
από την κλίμακα των δαπανών 
(σημερινών και μελλοντικών) για την 
κοινωνική ασφάλιση, ενώ παράλληλα 
υπάρχει ανησυχία σε μεγάλο βαθμό 
και σχετικά με την τήρηση των βασι­
κών αρχών για καθολική κάλυψη και 
για κοινή πρόσβαση στις παρεχόμε­
νες υπηρεσίες. Λόγω αυτών των πα­
ραγόντων, η χάραξη πολιτικής 
επικεντρώνεται συνεχώς και περισ­
σότερο στη βελτίωση της αποτελε­
σματικότητας και της απόδοσης των 
συστημάτων. Σαν αποτέλεσμα, σε 
ορισμένα κράτη μέλη έχουν ληφθεί 
μέτρα και σε άλλα προτάθηκε να κα­
τευθύνεται η παροχή βοήθειας περισ­
σότερο συγκεκριμένα στα άτομα που 
έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη. Τα εν 
λόγω μέτρα σχηματοποιήθηκαν κατά 
διαφορετικούς τρόπους, τόσο μεταξύ 
m-
Κεφάλαιο Ζ w Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφστες μεταρρυθμίσεις m θεμελιώδεις εξελίξεις 
ttmmÊimemmtÊtmtmmf 
των κρατών μελών, ανάλογα με τα 
ειδικά προβλήματα που αντιμετωπί­
ζει το καθένα, με τις παραδόσεις και 
με τις θεσμικές του ρυθμίσεις, όσο και 
μεταξύ διαφορετικών τμημάτων του 
συστήματος. 
Αν και συχνά χρησιμοποιείται ως συ­
νώνυμο (ή ευφημισμός) του όρου 
'έλεγχος προσωπικών πόρων', η έν­
νοια του καθορισμού στόχων έχει πο­
λύ ευρύτερη σημασία, αναφέρεται δε 
σε προσπάθειεςτόσο για την εξασφά­
λιση ικανοποιητικής ενίσχυσης συ­
γκεκριμένων ομάδων (διανοητικά 
ασθενείς, άτομα με σοβαρές αναπη­
ρίες ή μόνοι γονείς), όσο και για την 
προσαρμογή της ενίσχυσης προς συ­
γκεκριμένες ανάγκες (π.χ. κατοικία) 
και συγχρόνως συνδέει το βαθμό της 
παροχής βοήθειας με τις αποδοχές 
(πράγμα που διαφέρει από αυτό κα­
θαυτό τον έλεγχο των προσωπικών 
πόρων, όπως διευκρινίζεται στη συ­
νέχεια), τη φορολόγηση των παροχών 
και την επιβολή κριτηρίων για την 
επιλεξιμότητα συνταξιοδότησης. Ει­
δικά, ο περισσότερο περιοριστικός 
προσδιορισμός του αριθμού των ατό­
μων που είναι επιλέξιμα για ενίσχυση 
εισοδήματος ασκείται παντού τα τε-
λευταίχχ χρόνια ως μέσο τόσο για τη 
βελτίωση της απόδοσης των δαπα­
νών, όσο και για την περιστολή των 
καταχρήσεων και τη συγκράτηση των 
εξόδων, ενώ τα επιδόματα ανεργίας 
και αναπηρίας βάλλονται από πα­
ντού, σε ολόκληρη την επικράτεια της 
Ένωσης. 
Έλεγχος των 
προσωπικών πόρων 
Όμως, ο έλεγχος των προσωπικών 
πόρων, με την έννοια ότι τα άτομα 
που χρήζουν ενίσχυσης χρειάζεται να 
υποβάλουν συγκεκριμένα αιτήματα 
και να καταδείξουν ότι το πενιχρό 
εισόδημα και οι ανύπαρκτες οικονο­
μίες τους καθιστούν επιλέξιμους στην 
παροχή βοήθειας (αντίθετα από την 
ανάκληση ή τη μείωση παροχών από 
όσους το εισόδημα υπερβαίνει κά­
ποιο ορισμένο όριο — δηλαδή 'έλεγ­
χος ευημερίας' μάλλον παρά έλεγχος των προσωπικών πόρων), υπήρξε 
ίσως η περισσότερο συζητημένη 
μέθοδος καθορισμού στόχων. Μολα­
ταύτα, η εφαρμογή της στην επικρά-
τεια της Ένωσης είναι πολύ 
περιορισμένη. Είναι ευρύτατα διαδε­
δομένη στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
λιγότερο στην Ιρλανδία, στην οποία 
πρόσφατα καταργήθηκε ο παράγων 
υπολογισμού του επιδόματος ανερ­
γίας βάσει του ύψους των αποδοχών. 
Ειδικά από το 1980 αυξήθηκε σημα­
ντικά στο Ηνωμένο Βασίλειο η ανα­
λογία των δαπανών κοινωνικής 
ασφάλισης που υπόκεινται στον έλεγ­
χο των προσωπικών πόρων — αν και 
από νωρίτερα ήταν ήδη υψηλότερη 
εκεί από ό,τι σε άλλες χώρες — κα-
Βώς τα δικαιώματα στις παροχές του 
εθνικού ασφαλιστικού συστήματος 
έχουν περισταλεί σημαντικά και τα 
ποσά των καταβολών έχουν συρρι­
κνωθεί σε πραγματικούς όρους, και 
ακόμη καθώς η έμφαση μετατοπίζε­
ται τώρα προς την ειδική ενίσχυση 
των χαμηλών εισοδημάτων με τη μορ­
φή ευεργετημάτων όπως Επιδόματος 
Κατοικίας, Οικογενειακής Πίστης 
και Στήριξης Εισοδήματος. Σαν απο­
τέλεσμα, σημειώθηκε έκδηλη αύξηση 
του αριθμού των ατόμων τα οποία, 
μετά από έλεγχο των προσωπικών πό­
ρων, κατατάσσονται στους ενδεείς, 
περιλαμβανομένου και μεγάλου 
αριθμού αποδεκτών ασφαλιστικών 
παροχών, των οποίων το εισόδημα 
εξακολουθεί να παραμένει κάτω από 
τον ορισμό των κατώτατων ορίων. 
Συγχρόνως άρχισε η εφαρμογή προ­
γράμματος δανεισμού (και μερικών 
επιδοτήσεων) ώστε να παρέχονται σε 
αποδέκτες ενισχύσεων τα μέσα για 
την κάλυψη μη επαναλαμβανόμενων 
οικιακών αναγκών (όπως π.χ. την 
αγορά καινούριων επίπλων ή οικια­
κών συσκευών). 
Το πιό πρόσφατο παράδειγμα της 
διεύρυνσης του ελέγχου προσωπικών 
πόρων στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι η 
πρόταση εφαρμογής, από τον Οκτώ­
βριο του 1996, Επιδόματος Αναζη­
τούντος Εργασία, σε αντικατάσταση 
του ισχύοντος συστήματος παροχών 
και ενίσχυσης του εισοδήματος για 
τους ανέργους. Αυτό θα καταβάλλε­ται σε όσους πληρούν τις απαιτήσεις 
εισφορών, με ενιαία τιμή και χωρίς 
έλεγχο των προσωπικών πόρων για 
το πρώτο εξάμηνο ανεργίας (αντί του 
ισχύοντος δωδεκαμήνου), στη συνέ­
χεια όμως η καταβολή του θα υπόκει­
ται στον έλεγχο των προσωπικών 
πόρων (αν και αυτοί που έχουν προ­
στατευόμενα μέλη θα μπορούν να 
διεκδικήσουν πρόσθετο επίδομα, 
όπως και τώρα αν το εισόδημα τους 
πέσει κάτω από ένα ελάχιστο επίπεδο 
κατά τους πρώτους έξη μήνες καθώς 
και στη συνέχεια). Επίσης, θα συνο­
δεύεται από άσκηση μεγαλύτερης 
πίεσης προς τους ανέργους για εξεύ­
ρεση εργασίας, αλλά και με περισσό­
τερη βοήθεια και παροχή συμβουλών 
από τις υπηρεσίες ευρέσεως εργα­
σίας, (βλέπε Πλαίσιο). 
Αν και ο έλεγχος των προσωπικών 
πόρων παρουσιάζει ορισμένα πλεο­
νεκτήματα ως μέθοδος συγκέντρω­
σης της βοήθειας στους περισσότερο 
ενδεείς καθώς και εξοικονόμησης 
δαπανών, ακόμη δε παρέχει μεγαλύ­
τερες δυνατότητες στη θεώρηση των 
επί μέρους ατομικών συνθηκών προ­
κειμένου για τον καθορισμό των πα­
ροχών σε χρήμα ή του είδους των 
παροχών, παρουσιάζει όμως και ορι­
σμένα μειονεκτήματα, ιδιαίτερα αν 
καταστεί βασική συνιστώσα του συ­
στήματος κοινωνικής ασφάλισης. Σε 
ορισμένο βαθμό, τα εν λόγω μειονε­
κτήματα αφορούν τον καθορισμό των 
στόχων αυτών καθαυτών, σε οποια­
δήποτε μορφή του τελευταίου, όπως 
εκτίθεται στη συνέχεια. Κατ' αρχήν, η 
επιβολή του μέτρου του ελέγχου των 
προσωπικών πόρων, γενικότερα δε 
και του καθορισμού των στόχων συ­
νεπάγεται τη δυνατότητα εντοπισμού 
των ατόμων που έχουν τη μεγαλύτερη 
ανάγκη για βοήθεια. Στην πράξη 
όμως, και λόγω των εγγενών δυσχε­
ρειών, το βάρος πέφτει στο συγκεκρι­
μένο άτομο ή τη συγκεκριμένη 
οικογένεια που θα πρέπει να έχει την 
πρωτοβουλία να ζητήσει βοήθεια Για 
πάρα πολλούς λόγους — άγνοια, έλ­
λειψη μόρφωσης, φόβος κοινωνικού 
στίγματος, νωθρότητα κ.ο.κ. — σημα­
ντικό ποσοστό ατόμων επιλέξιμων 
για παροχή βοήθειας δεν τη διεκδι­
κούν (στο Ηνωμένο Βασίλειο υπολο-
45-
Το σχεδιαζόμενο Επίδομα Αναζητούντων Εργασία στο 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο έχει προγραμματιστεί η αντικατάσταση, από τον 
Οκτώβριο 1996, των υφισταμένων επιδομάτων Εθνικής Ασφάλισης και 
Εισοδηματικής Ενίσχυσης π€Λ>κατ^^ ένα ενιαίο 
πρόγραμμα» το Επίδομα Αναζητούντος Εργασία*. Όσοι παραμένουν άνερ­
γοι και πληρούν τις προϋποθέσεις σχετικά με τις εισφορές Εθνικής Ασφάλι­
σης, καθώς και ορισμένους άλλους όρους θα εισπράττουν το νέο επίδομα 
δικαιωμ^ικα, χωρίς προσωπικών πόρων. Αυτό θα ισχύει όμως μόνο για τους 
έξι πρώτους μήνες ανεργίας, αντί των 12 που ισχύει σήμερα. Μετά από έξι 
μήνες, η καταβολή του επιδόματος θα υπόκειται στον έλεγχο των προσωπι­
κών πόρων των δικαιούχων. Τα επιδόματα όλων των άλλων κατηγοριών, 
περιλαμβανομένων και των αυτοαπασχολούμενων, θα υπόκεινται στον έλεγ­
χο των προσωπικών πόρων από την αρχή, όπως γίνεται σήμερα. Η επίσημη 
πρόβλεψη είναι ότι, κάθε φορά, το ανωτέρω επίδομα θα καταβάλλεται στο 
75% των ατόμων που το διεκδικούν, μετά από έλεγχο των προσωπικών 
πόρων. Τα ποσά των παροχών θα βασίζονται στα τρέχοντα ποσά Εισοδημα­
τικής Ενίσχυσης, ούτως ώστε οι κάτω των 25 να εο3«ράτι»υν μικρότερα»»^ 
όπως γίνεται και σήμερα. Η εφαρμογή του νέου επιδόματος θα συνοδεύεται 
από ένταση των προσπαθειών για εξεύρεση εργασίας και ενθάρρυνση των 
ανέργων σε αυτή την κατεύθυνση. 
Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στη Λευκή Βίβλο σχετικά με το 'Επίδομα 
ΑναζηταύΛπκον εργασία* (1994), η ιδέα είναι να βοηθηθούν τα άτομα arâfv 
αναζήτηση εργασίας ενώ συγχρόνως νακατανοούνκαι εκπληρούντιςπροο-
ποθέσεις για τη λήψη επιδομάτων. Έτσι, θα αποτελεί μέρος του προγράμ­
ματος η επιδίωξη να συναφθεί με κάθε άτομο 'Σύμβαση Αναζητούντων 
Εργασία', η οποία θα χαράσσει πορεία ΟΕκ^^μεοτό^τηνεπιο^σφήτου 
ατόμου στην εργασία^ τ^^^ 
τη βελτίωση των ικανοτήι»ΐν του π^ς οσκισχόληση, ανάλογα με την περίπτω­
ση. Οι προϋποθέσεις για το δικαίωμα παροχής; βοηθήματος θα καθοριστούν 
με τρόπο ώστε να ενισχύεται η υποχρέωση των υποψηφίων να αναζητήσουν 
εργασία, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να οιπορ^ίπτουν χωρίς σοβαρό λόγο 
μία θέση που προσφέρεται» η δε εξασφάλιση του επιδόματος θα καθίσταται 
δυσχερέστερη για όσους δε συγκεντρώνουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις, 
στις οποίες περιλαμβάνεται και η ενεργητική αναζήτηση εργασίας και η 
έγκυρη συμπλήρωση συμφωνίας αναζήτησης εργασίας, θα ενθαρρύνονται 
επίσης και οι ούντροφοί τους να εργαστούν. Σήμερα, οι άνεργοι που ει­
σπράττουν επίδομα μετά από έλεγχο των προσωπικών πόρων χάνουν το 
σχετικό δικαίωμα στην περίπτωση που ο σύντροφος τους διαθέτει αμειβόμε­
νη απασχόληση 16 ή περισσότερων ωρών την εβδομάδα Με τις νέες προτά­
σεις, ο αριθμός αυτός θα αυξηθεί σε 24 ή και περισσότερες ώρες, ώστε να 
εξαιρούνται όσοι εργάζονται σχετικά λίγες ώρες την εβδομάδα Επιπλέον» 
οι απασχολούμενοι με μερική απασχόληση καθ' όν χρόνο εισπράττουν το 
εισόδημα θα έχουν τη δυνατότητα να ουγκεντρωα«>υν σταδιακά w άποροι 
τητα προσόντα για την εξασφάλιση 'πριμ επιστροφής στην εργασία', ποσού 
κατ* αποκοπήν ίσου προς το ήμισυ των αποδοχών τους από τη μερική 
απασχόληση (μέχρι ανώτατο ποσό £1.000 - κατά τι άνω των 1.200 ECU). 
Πέραν από τα ανωτέρω» το πριμ μπορεί να εξασφαλιστεί μέσω των αποδο­
χών του συντρόφου, ενώ επίσης αυτό καταβάλλεται στην περίπτωση που ο 
υποψήφιος ή, γενικότερα, ο σύντροφος εξασφαλίσει εργασία η οποία απο­
κλείει την οικογένεια από το Επίδομα Αναζητούντος Εργασία. 
γίζεται ότι περίπου το 34% των δι­
καιουμένων να ενταχθούν στο πρό­
γραμμα Οικογενειακής Πίστης και το 
20% των δικαιουμένων εισοδηματι­
κής ενίσχυσης δεν διεκδικούν την 
ένταξη τους σ' αυτά, αν και τεκμαίρε­ται ότι πολλοί από αυτούς θα ήταν 
επιλέξιμοι μόνο οριακά). 
Κατά δεύτερο λόγο, και δεδομένου 
ότι ο έλεγχος των προσωπικών πόρων 
αφορά τον αποταμιευμένο πλούτου και όχι μόνο το εισόδημα, αυτός θα 
ήταν δυνατό να λειτουργήσει ως ου­
σιαστικό αντικίνητρο για την αποτα­
μίευση (στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
άτομα με αποταμίευση άνω των 
10.000 ECU δεν είναι επιλέξιμοι για 
ενίσχυση εισοδήματος, παρά μόνο 
μετά την εξάντληση του εν λόγω πο­
σού). 
Κατά τρίτο λόγο, ο έλεγχος των 
προσωπικών πόρων είναι πιθανό να 
λειτουργήσει επίσης ως ισχυρό αντι­
κίνητρο για εργασία, όχι μόνο επειδή 
με την εξεύρεση εργασίας και την 
έναρξη καταβολής αποδοχών παύουν 
οι διάφορες μορφές βοήθειας (περι­
λαμβανομένων των παροχών κατοι­
κίας για όσους εξοφλούν ενυπόθηκο 
δάνειο αντί να πληρώνουν ενοίκιο) 
— με εξαίρεση την περίπτωση των 
ενταγμένων στο πρόγραμμα Οικογε­
νειακής Πίστης — αλλά και επειδή ο 
έλεγχος των προσωπικών πόρων 
εφαρμόζεται συνήθως προκειμένου 
για οικογένειες παρά για μεμονωμέ­
να άτομα. Με τον τρόπο αυτό, εργα­
ζόμενη γυναίκα, έστω και με μερική 
απασχόληση άνω των 16 ωρών την 
εβδομάδα (που με το προτεινόμενο 
Επίδομα Αναζητούντος Εργασία αυ­
ξάνεται στις 24 ώρες), είναι πιθανό 
να διαπιστώσει ότι οι ώρες που εργά­
στηκε (ανεξάρτητα από τις αποδοχές 
που εισέπραξε) συνεπάγονται τον 
αποκλεισμό του συζύγου της από το 
δικαίωμα Στήριξης Εισοδήματος 
στην περίπτωση απώλειας της εργα­
σίας του ή, ειδικότερα, στην περίπτω­
ση που παραμείνει άνεργος για 
κάποιο διάστημα και οι ασφαλιστικές 
του παροχές υποβληθούν σε έλεγχο 
των προσωπικών πόρων. Με το ίδιο 
τεκμήριο, παρόμοιο αντικίνητρο για 
την αναζήτηση εργασίας δημιουργεί­
ται σε ένα τέτοιο σύστημα και για 
άτομα των οποίων οι σύζυγοι είναι 
δικαιούχοι Στήριξης Εισοδήματος. 
Οι επιπτώσεις αυτού του είδους των 
αντικινήτρων παραμένουν σοβαρές, 
παρ' όλον ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο 
έχουν γίνει προσπάθειες για την κα­
ταπολέμηση τους (ένας από τους λό­
γους για την παροχή Οικογενειακής 
Πίστης σε γονείς ανήλικων παιδιών 
με χαμηλές αποδοχές ήταν να εξα-
-46-
M>'ft~#f ι» 
σφαλισθεί ότι το εισόδημα σε περίο­
δο εργασίας θα υπερβαίνει τα επιδό­
ματα ανεργίας). 
Άλλες μορφές 
καθορισμού στόχων 
Σε άλλα κράτη μέλη δε σημειώθηκε 
στον ίδιο βαθμό μεταπήδηση από τη 
γενική κοινωνική ασφάλιση στις ενι­
σχύσεις μετά από έλεγχο των προσω­
πικών πόρων. Στα περισσότερα από 
αυτά είναι στερεά εμπεδωμένη η αρ­
χή της κοινωνικής ασφάλισης που 
επιδιώκει την εξασφάλιση ικανο­
ποιητικού εισοδήματος σε άτομα ανί­
κανα προς εργασία. Μολαταύτα, ο 
έλεγχος προσωπικών πόρων έχει πα­
ρουσιάσει την τάση να επικρατεί πε­
ρισσότερο καθώς έχει αυξηθεί η 
μακροχρόνια ανεργία. Επιπλέον, 
έχουν σημειωθεί αποκλίσεις από την 
αρχή του να έχουν όλοι ίσα δικαιώμα­
τα στην είσπραξη του ίδιου ποσού 
παροχών σε όλες τις περιπτώσεις, 
εδραιώνεται δε διαρκώς και ευρύτε­
ρα η αντίληψη ότι τα ύψη των παρο­
χών πρέπει να διέπονται από τα 
κλιμάκια των εισοδημάτων. Ειδικότε­
ρα, στη Γερμανία, Κάτω Χώρες, Ιτα­
λία και Ισπανία το ποσό του προς 
είσπραξη οικογενειακού επιδόματος 
εξαρτάται σήμερα στις περισσότερες 
περιπτώσεις από το εισόδημα των τε­
λευταίων ετών, καθώς και από τον 
αριθμό των παιδιών (υψηλότερο ει­
σόδημα συνεπάγεται χαμηλότερο 
επίδομα), παρόμοια μέτρα δε εξετά­
ζονται τη στιγμή αυτή στο Βέλγιο και 
την Πορτογαλία. Επιπλέον, στις Κά­
τω Χώρες και την Ιταλία έχουν επι­
βληθεί όρια εισοδήματος αναφορικά 
με τις παροχές επιζώντων, ενώ στην 
τελευταία εφαρμόζονται και κατώτα­
τα όρια συντάξεων. 
Μία τρίτη παραλλαγή της γενικότε­
ρης αυτής τάσης παρατηρείται σε χώ­
ρες της Νότιας Ευρώπης. Μαζί με την 
εισαγωγή των κλιμακίων εισοδήμα­
τος, στην Ελλάδα και την Ιταλία ιδιαί­
τερα έχουν γίνει προσπάθειες τα 
τελευταία χρόνια να εξαλειφθούν οι 
περιπτώσεις είσπραξης παροχών 
αθροιστικά από περισσότερες πηγές (π.χ. συντάξεων), που είναι δυνατό να 
εισπράττουν ορισμένες ομάδες με τη 
μορφή της ενίσχυσης εισοδήματος 
πολύ περισσότερα από όσα υπήρχε 
πρόθεση, ουσιαστικά δε να καταλή­
γουν 'υπερπροστατευμένες'. Κίνητρο 
αυτών των προσπαθειών υπήρξε η 
επιθυμία όχι μόνο να αποφευχθούν οι 
υπερβολικές δαπάνες και να βοηθη­
θούν όσοι πραγματικά έχουν ανάγκη, 
αλλά και να υπερσκελισθεί ο κίνδυ­
νος μεγάλης κατάχρησης του συστή­
ματος κοινωνικής πρόνοιας και έτσι 
να μπορέσει να συντηρηθεί το σύστη­
μα και να αναπτυχθεί περαιτέρω. 
Συγχρόνως, στα κράτη μέλη του νό­
του έχουν ληφθεί μέτρα για τη βελτίω­
ση των προγραμμάτων γενικής 
κοινωνικής ασφάλισης, που είναι 
απαραίτητο να συνυπάρχουν με τον 
έλεγχο των προσωπικών πόρων, τα 
οποία εξακολουθούν να παραμένουν 
λιγότερο αναπτυγμένα και πλησιά­
ζουν στη θέσπιση συστημάτων που 
εγγυώνται ότι κάθε ένας εισπράττει 
τουλάχιστον ένα ελάχιστο εισόδημα, 
όπως σε άλλα τμήματα της Ένωσης. 
Προς το παρόν, στα Σκανδιναβικά 
κράτη δε σημειώθηκε σοβαρή κίνηση 
προς την κατεύθυνση περισσότερο 
επιλεκτικής αντιμετώπισης. Στη Δα­
νία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, πα­
ρ' όλο ότι συζητούνται ευρύτατα τα 
προβλήματα που δημιουργεί η καθο­
λικότητα των παροχών, οι περικοπές 
ή η συγκράτηση των δαπανών επιτυγ­
χάνεται σε μεγάλο βαθμό μέσω περι­
κοπών γενικού χαρακτήρα των 
παροχών, ειδικότερα δε με τη μείωση 
των παροχών που υπολογίζονται βά­
σει των αποδοχών. Συγχρόνως, και 
δεδομένου ότι η πλειονότητα των πα­
ροχών φορολογείται σ' αυτές τις χώ-
ρες, μεγαλύτερο μέρος των 
πληρωμών τείνει να επιστρέφεται 
αναλογικά από τα υψηλότερα εισο­
δήματα παρά από τις ενδεέστερες τά­
ξεις. 
Η προσκόλληση στην αντίληψη της 
καθολικότητας των παροχών γίνεται 
καταφανής από τη συζήτηση που 
πραγματοποιήθηκε στη Σουηδία στις 
αρχές του 1995 με θέμα την πρόταση 
να συσχετισθούν τα επιδόματα τέ­
κνων με το εισόδημα, στο πλαίσιο των περικοπών του προϋπολογισμού. Η 
πρόταση απορρίφθηκε από φόβο μή­
πως προκαλέσει διάβρωση της ευρύ­
τατης υποστήριξης που απολαμβάνει 
το ισχύον σύστημα κοινωνικής ασφά­
λισης με την ίση μεταχείριση των πά­
ντων. Αντί γι' αυτή, μειώθηκαν όλα 
ανεξαιρέτως τα επιδόματα — για 
πρώτη φορά από το 1948 που εφαρ­
μόσθηκαν. 
Οι παροχές σε χρήμα δεν αποτελούν 
το μοναδικό στόχο των αποπειρών 
για περισσότερο επιλεκτική διάθεση 
των δαπανών. Στα περισσότερα κρά­
τη μέλη, όπως θα αναφερθεί στη συ­
νέχεια, τα τελευταία χρόνια η 
ελεύθερη πρόσβαση στην ιατρική μέ­
ριμνα εμφανίζει τάσεις όλο και στε­
νότερου περιορισμού στα χαμηλά 
εισοοήματα ή στα άτομα με τις μεγα­
λύτερες ανάγκες, π.χ. την τρίτη ηλι­
κία. 
Τα προβλήματα 
που συνδέονται με τον 
καθορισμό των στόχων 
Όπως αναφέρθηκε ήδη, σε ολόκληρη 
την επικράτεια της Ένωσης διαγρά­
φεται σαφής η πρόθεση κατεύθυνσης 
των κοινωνικών δαπανών προς τις τά­
ξεις με τη μεγαλύτερη ανάγκη υπο­
στήριξης. Η τάση αυτή πρόκειται να 
συνεχισθεί, ίσως μάλιστα με εντονό­
τερο ρυθμό, αν ληφθούν υπόψη οι 
προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα 
κράτη μέλη και τα περιθώρια μέσα 
στα οποία είναι υποχρεωμένες να κι­
νούνται οι κυβερνήσεις. Όμως, στο 
πλαίσιο διεύρυνσης της εφαρμογής 
της υπόψη στρατηγικής είναι πιθανό 
να εμφανισθούν νέα προβλήματα. 
Κατ' αρχήν, όπως αναφέρθηκε και 
προηγούμενα σχετικά με τον έλεγχο 
των προσωπικών πόρων, για να είναι 
αποτελεσματικός ο καθορισμός των 
στόχων θα πρέπει πρώτα να εντοπι­
σθούν τα άτομα με τις μεγαλύτερες 
ανάγκες για παροχή βοήθειας. Η δυ­
σκολία εδώ, πολύ πέρα από τις συνε­
παγόμενες διοικητικές δαπάνες, δεν 
έγκειται μόνο στην έλλειψη στοιχείων 
(έχουμε μόνο ασαφή ιδέα του αριθ-
•' nnnmwmmmm 
47 
Κεφάλαιο 2 -Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
μού των ατόμων που διαβιούν στα 
κράτη μέλη με εισόδημα χαμηλότερο 
ενός ορίου ή των συνθηκών διαβίω­
σης τους). Εξ ίσου σημαντική είναι η 
έλλειψη ενός γενικά αποδεκτού ορι­
σμού της ανάγκης, με εξαίρεση κά-
ποια ορολογία πολύ γενικού 
χαρακτήρα. Δεδομένου ότι οι ατομι­
κές περιστάσεις συνήθως εμφανίζουν 
μεγάλες διαφοροποιήσεις, ακόμη και 
μεταξύ ατόμων της ίδιας εισοδηματι­
κής τάξης, είναι μάλλον απίθανο να 
εξασφαλισθεί η παροχή επαρκούς 
βοήθειας σε όλους όσους έχουν ανά­
γκη απλώς και μόνο με τη διοχέτευση 
της εν λόγω βοήθειας στις οικογέ­
νειες που διαθέτουν εισόδημα κάτω 
από ένα συγκεκριμένο όριο. 
Κατά δεύτερο λόγο, όσο περισσότερο 
κατευθύνεται η βοήθεια σε αυστηρά 
επιλεγμένες ομάδες ατόμων, τόσο πε­
ρισσότερο είναι πιθανό ότι θα αυξά­
νεται η ενέργεια των αντικινήτρων 
και η εξάρτηση. Γίνεται προφανές ότι 
ο παραλήπτης βοήθειας που θα απω-
λέσει ένα σοβαρό μερίδιο από αυτή 
λόγω τυχόν ελάχιστης μεταβολής του 
εισοδήματος του ή των συνθηκών δια­
βίωσης του, έχει ουσιαστικό λόγο να 
αποφύγει αυτή τη μεταβολή. Με άλλα 
λόγια, στην περίπτωση που το εισόδη­
μα των πτωχών — με την οποιαδήπο­
τε έννοια του όρου — ανέλθει σε 
αποδεκτό επίπεδο και εξ αυτού του 
λόγου σταματήσει η παροχή βοή­
θειας, θα τους είναι ίσως εξαιρετικά 
δύσκολο να βελτιώσουν αισθητά τις 
συνθήκες της ζωής τους με την εξεύ­
ρεση εργασίας (ή καλύτερης εργα­
σίας, στην περίπτωση παροχών σε 
εργαζόμενους), αν αυτό συνεπάγεται 
και διακοπή της κρατικής στήριξης. 
Ουσιαστικά, οι άνθρωποι αυτοί είναι 
αιχμάλωτοι μέσα σε μία παγίδα ανερ­
γίας ή φτώχειας, από την οποία είναι 
δύσκολο να ξεφύγουν (βλέπε Η Απα­
σχόληση στην Ευρώπη του 1995, Μέρος 
3, Τμήμα 1 για λεπτομέρειες σχετικά 
με τους αποτελεσματικούς οριακούς 
συντελεστές μείωσης του εισοδήμα­
τος σε ορισμένες χώρες, το Ηνωμένο 
Βασίλειο και το Λουξεμβούργο ειδι­
κά, που προκύπτουν από απόπειρες 
προβιβασμού σε αποδεκτό επίπεδο 
του εισοδήματος όσων βρίσκονται στο κατώτατο όριο της κλίμακας απο­
δοχών). 
Κατά τρίτο λόγο, η στοχοθέτηση των 
κοινωνικών παροχών αυστηρά στα ά­
τομα που έχουν ανάγκη έχει αναπό­
φευκτα ως αποτέλεσμα να δέχονται 
λιγότερη ή καθόλου βοήθεια εκείνοι 
που έχουν λιγότερη ή καθόλου ανά­
γκη. Με τον τρόπο αυτό διαβρώνεται 
η αρχή της καθολικότητας, πράγμα 
που θα μπορούσε να επηρεάσει δυ­
σμενώς το βαθμό στήριξης που παρέ­
χει η κοινή γνώμη στα συστήματα 
κοινωνικής ασφάλισης, να έχει δε ση­
μαντικές επιπτώσεις σ' εκείνα που 
στηρίζονται κυρίως σε ασφαλιστική 
αρχή κεφαλαιοποιητικού χαρακτήρα 
και των οποίων οι πόροι προέρχονται 
κατά βάση από τις εισφορές. Ειδικό­
τερα, όπως στην περίπτωση της σουη-
δικής πρότασης σχετικά με τα 
επιδόματα τέκνων που προαναφέρ­
θηκε, η αντίστροφη σύνδεση των πα­
ροχών με το εισόδημα θα μπορούσε 
να υπονομεύσει την ενίσχυση των ο­
μάδων υψηλών εισοδημάτων, που θα 
εισέπρατταν λιγότερα ή και τίποτε 
απολύτως. (Εξ ίσου όμως αμφισβη­
τείται κατά πόσο η καταβολή παρο­
χών στα εύπορα μέλη της κοινωνίας 
που δεν τις έχουν ανάγκη θα συνι­
στούσε απειλή για την ενίσχυση των 
χαμηλότερων κλιμακίων εισοδήμα­
τος). Τα προβλήματα είναι πιθανό να 
παρουσιάζονται οξύτερα στις περι­
πτώσεις όπου οι εισφορές αποτελούν 
τους μοναδικούς πόρους των παρο­
χών, οι οποίες έτσι εξαρτώνται σε με­
γάλο βαθμό από την καταβολή των 
πρώτων, εφόσον αναπόφευκτα ο κα­
θορισμός των στόχων σημαίνει απο­
σύνδεση των παροχών από τις 
εισφορές και διάβρωση της ασφαλι­
στικής βάσης του συστήματος. Κατά 
συνέπεια, στις χώρες που διαθέτουν 
συστήματα βασισμένα στην ασφάλι­
ση, ο καθορισμός των στόχων παρου­
σιάζει την τάση να επικεντρώνεται 
στις παροχές που χρηματοδοτούνται 
από τη γενική φορολογία, όπως π.χ. 
τα επιδόματα τέκνων ή η παροχή 
ιατρικής μέριμνας, και όχι από τις 
εισφορές. Εργασία και πρόνοια 
Σε όλα τα κράτη μέλη, με την αύ­
ξηση της ανεργίας και τη διατή-
ρησή της σε υψηλά επίπεδα, η 
προσοχή εστιάζεται όλο και συχνότε­
ρα τόσο στους κανονισμούς που διέ­
πουν τα δικαιώματα στην ενίσχυση 
του εισοδήματος, όσο και στην κλίμα­
κα της καταβολής παροχών, με σκοπό 
όχι μόνο τη μείωση των δαπανών, αλ­
λά και την αποφυγή τυχόν καταχρή­
σεων και τη διασφάλιση ότι οι 
δικαιούχοι των παροχών θα έχουν 
επαρκή κίνητρα για να αναζητήσουν 
εργασία. Σαν αποτέλεσμα, σε ολό­
κληρη την Ένωση παρατηρείται μία 
γενική τάση περίσφιγξης των κριτη­
ρίων επιλεξιμότητας για κοινωνικές 
παροχές και μίατάση περιστολής των 
συντελεστών υπολογισμού των παρο­
χών από τα σημερινά επίπεδα που 
θεωρούνται υψηλά σε σύγκριση με τις 
αποδοχές που θα μπορούσε να έχει ο 
άνεργος αν εργαζόταν, και που απο­
θαρρύνουν τον ίδιο από την αναζήτη­
ση εργασίας (βλέπε Κεφάλαιο 4 στη 
συνέχεια για ανάλυση της κλίμακας 
των αποζημιώσεων ανεργίας σε σχέ­
ση με το αντίστοιχο εργασιακό εισό­
δημα σε ολόκληρη την Ένωση). 
Η Γερμανία και η Σουηδία είναι δύο 
από τις λίγες χώρες όπου σημειώθηκε 
άμεση περικοπή των παροχών στο 
πρόσφατο παρελθόν (στη Γερμανία 
κατά 1% των προηγούμενων 
αποδοχών για τους γονείς ανήλικων 
παιδιών και κατά 3% για τους υπόλοι­
πους τον Ιανουάριο 1994,στη Σουη­
δία, κατά 10% των προηγούμενων 
αποδοχών και κατά 5% ακόμη από 
τον Ιανουάριο 1996). Στο Βέλγιο ό­
μως, επιμηκύνθηκε η περίοδος ανα­
γκαστικής αναμονής των νέων μέχρι 
την παραλαβή παροχών, ενώ περικό­
πηκε η διάρκεια ορισμένων άλλων 
παροχών και στην Ιρλανδία καταργή­
θηκε το επικουρικό επίδομα που υπο­
λογιζόταν βάσει των αποδοχών (αν 
και αυτό το τελευταίο συνοδεύθηκε 
από αύξηση κατά 10% του βασικού 
επιδόματος). Επιπλέον, σε ορισμένες 
χώρες, ο ορισμός της θεωρούμενης 
ως 'κατάλληλης' προσφοράς θέσης 
εργασίας διευρύνθηκε δυσχεραίνο-
-48 
MWMNMMMnMMMHM ttmmmmmmmMmmmm 
ντας έτσι την απόρριψη μιας θέσης 
εργασίας από μέρους αποδέκτη πα­
ροχών χωρίς σοβαρά επιχειρήματα. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, με περισσό­
τερο ριζικό τρόπο από οπουδήποτε 
αλλού και βάσει του νέου Επιδόματος 
Αναζητούντος Εργασία που προβλέ­
πεται να εφαρμοσθεί το 1996, η απο-
ζημίωση λόγω ανεργίας, που θα 
υπολογίζεται έστω και βάσει ενιαίου 
και σχετικά χαμηλού συντελεστή, θα 
προσφέρεται μόνο για διάστημα έξη 
μηνών χωρίς έλεγχο των προσωπικών 
πόρων, όπως προαναφέρθηκε, ενώ 
θα αυξηθεί η πίεση προς τους αποδέ­
κτες της παροχής για να ερευνήσουν 
κάθε δυνατή ευκαιρία απασχόλησης, 
με την πιθανότητα απώλειας της πα­
ροχής στην περίπτωση που απορρί­
ψουν κάποια θεωρούμενη κατάλληλη 
προσφορά. 
Η εφαρμογή του νέου προγράμματος 
προτείνεται στο πλαίσιο πολιτικής με 
την οποία ενθαρρύνεται περισσότερο 
από ό,τι σε άλλες περιοχές της Ένω­
σης η ανάπτυξη θέσεων εργασίας χα­
μηλών αποδοχών, εν μέρει με την 
κατάργηση των περιορισμών στην 
καταβολή χαμηλών ημερομισθίων, εν 
μέρει με τον υποβιβασμό των αποζη­
μιώσεων λόγω ανεργίας και εν μέρει 
με σύστημα καταβολής επιδομάτων 
σε εργαζόμενους με αποδοχές κάτω 
από ορισμένο όριο. Το εν λόγω 
σύστημα, γνωστό με την ονομασία 
'Οικογενειακή Πίστη', καταρτίζεται 
με στόχο την προφανή διαφοροποίη­
ση υπέρ των εργαζομένων έναντι των 
ανέργων και κατά συνέπεια αντιπρο­
σωπεύει κίνητρο υπέρ της εργασίας 
έστω και σε υποαμοιβόμενη θέση. 
Προς το παρόν, ισχύει μόνο για εργα­
ζόμενους γονείς ανήλικων παιδιών, 
(αν και υπάρχει παράλληλο πρό­
γραμμα και για εργαζόμενους με ει­
δικές ανάγκες, εξετάζεται όμως 
ενεργά η δυνατότητα γενικότερης 
εφαρμογής του. 
Στο πρόγραμμμα Οικογενειακής Πί­
στης και τα λοιπά παρόμοια προ­
γράμματα παροχών για 
εργαζόμενους που ισχύουν ή εξετά­
ζονται σε άλλες περιοχές της Ένω­
σης, οι υψηλοί συντελεστές οριακής φορολόγησης (ή κρατήσεων) που 
αυτά συνεπάγονται για τους 
χαμηλόμισθους είναι πιθανό να 
δημιουργήσουν προβλήματα. Όπως 
προαναφέρθηκε, και εφόσον, για να 
διατηρηθούν οι δαπάνες σε χαμηλό 
επίπεδο, τα εν λόγω προγράμματα 
τείνουν να στοχεύουν σε συγκριτικά 
ολιγάριθμη ομάδα του κατωτάτου 
κλιμακίου αποδοχών, συνήθως αυτά 
αίρονται σε σχετικά υψηλό ποσοστό 
(προκειμένου για το Ηνωμένο Βασί­
λειο, στο 70% οποιασδήποτε αύξησης 
της αμοιβής, πράγμα που μαζί με τους 
φόρους και τις εισφορές καταλήγει 
σε οριακούς συντελεστές μείωσης 
που για πολλούς αποδέκτες φθάνουν 
ή υπερβαίνουν το 90%) καθώς αυξά­
νεται το εργασιακό εισόδημα. Κατά 
συνέπεια, είναι πιθανό ότι θα προκύ­
ψει μικρό καθαρό όφελος από την 
αύξηση των αποδοχών, αν όχι αμελη­
τέο, πράγμα που σημαίνει ότι θα είναι 
δύσκολο να επιτύχει κανείς ουσιαστι­
κή αύξηση του πραγματικού του εισο-
δήματος και να ξεφύγει από την 
παγίδα της φτώχειας που δημιουργεί­
ται μ' αυτό τον τρόπο, ενώ αφήνει να 
εννοηθεί ότι απομένει μικρό μόνο κί­
νητρο γι' αυτόν για αναζήτηση καλύ-
τερης και παραγωγικότερης 
εργασίας. 
Η μετάβαση από 
τα παθητικό στα 
ενεργητικά μέτρα 
Στην ουσία, το βρετανικό σύστημα 
στοχεύει στην ενεργό ενθάρρυνση 
των ανέργων για τη συντομότερη 
δυνατή εξεύρεση εργασίας. Αλλά 
και σε άλλα σημεία της Ένωσης, 
εκτός από την επικέντρωση της 
προσοχής σε αμιγή συστήματα α­
ποζημιώσεων, αυξάνει διαρκώς 
και με την ενθάρρυνση της Επι­
τροπής (στις δύο πρόσφατες Λευ-
κές Βίβλους της) και του 
Συμβουλίου (τελευταία στη συνά­
ντηση κορυφής του Έσσεν) η έμ­
φαση στη μετατόπιση του βάρους 
τόσο της πολιτικής απασχόλησης 
όσο και της κοινωνικής πολιτικής 
από τα παθητικά μέτρα ενίσχυσης του εισοδήματος σε ενεργητικά 
μέτρα, ώστε τα άτομα να επανε­
νταχθούν στις τάξεις των εργαζο­
μένων και να μειωθεί η εξάρτηση 
τους από τα συστήματα κοινωνι­
κής προστασίας. Κίνητρο γι' αυτό 
υπήρξε ο διογκούμενος αριθμός 
των επί μακρές περιόδους αποδε­
κτών κοινωνικών παροχών και το 
επακόλουθο κόστος σε βάρος τό­
σο του δημοσίου όσο και του πλη­
θυσμού. Αν και συνήθως στην 
κατηγορία αυτή ανήκουν οι μα­
κροχρόνια άνεργοι, ο αριθμός των 
οποίων έχει αυξηθεί σημαντικά 
(σχεδόν 8,5 εκατομμύρια το 1994, 
δηλαδή περίπου το ήμισυ του συ­
νόλου των ανέργων της Ένωσης), 
ανήκουν σ' αυτή και οι δηλωμένοι 
ως ασθενείς ή ανάπηροι, το πλή­
θος των οποίων φαίνεται να επη­
ρεάζεται και από τις συνθήκες της 
αγοράς εργασίας (αισθητά αυξη­
μένο στη διάρκεια της πρόσφατης 
ύφεσης). Σε όλα τα κράτη μέλη, η 
επανένταξη των ατόμων αυτών 
στις τάξεις των εργαζομένων έχει 
γίνει πρωταρχικός στόχος της πο­
λιτικής, όπως και η παρεμπόδιση 
από το να υποστούν την ίδια ε­
μπειρία όσοι τυχόν παραμείνουν 
άνεργοι ή χαρακτηρισθούν ανά­
πηροι μελλοντικά, όχι μόνο για να 
ελαττωθούν οι δαπάνες μακρο­
πρόθεσμα, αλλά (εξ ίσου σημαντι­
κό) και για την αυτό εκπλήρωση, 
την αυτοεκτίμηση και τη γενική 
ευμάρεια του πληθυσμού. 
Είναι πράγματι πιθανό ότι η επέκτα­
ση των ενεργητικών μέτρων θα επιφέ­
ρει αύξηση μάλλον παρά ελάττωση 
του συνόλου των κοινωνικών δαπα­
νών, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. 
Στη διάρκεια παροχής της υπόψη 
βοήθειας μέσω εκπαιδευτικών προ­
γραμμάτων, προγραμμάτων αποκα­
τάστασης, συμβουλευτικής κλπ., οι 
αποδέκτες της συνεχίζουν να έχουν 
ανάγκη από ενίσχυση του εισοδήμα­
τος. Από την άλλη πλευρά, τα ενεργη­
τικά μέτρα δεν είναι απαραίτητο να 
συνεπάγονται μεγάλο κόστος, ειδικά 
αν στοχεύουν και στη συνεργασία του 
ιδιωτικού τομέα με την πειθώ ή με 
νομοθετικές ρυθμίσεις (π.χ. υπο­
χρεώνοντας τις εταιρίες κάποιου κύ-
49 
Κεφάλαιο 2 ~Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
ρους να απασχολούν έναν ελάχιστο 
αριθμό ανάπηρων ατόμων), ή αν απο-
πειρώνται να αλλάξουν τον τρόπο 
λειτουργίας της αγοράς εργασίας 
(π.χ. καθιστώντας ευχερέστερη την 
πρόσληψη ή απόλυση προσωπικού α­
πό τις εταιρίες, εξαλείφοντας τους 
περιορισμούς για τη λειτουργία ιδιω­
τικών γραφείων ευρέσεως εργασίας 
ή καταργώντας τα κατώτατα όρια α­
μοιβών, ώστε να καθίσταται επικερ­
δής για τις εταιρίες η απασχόληση 
εργατικού προσωπικού με σχετικά 
χαμηλή παραγωγικότητα). 
Το περισσότερο ενδιαφέρον ερώ­
τημα είναι κατά πόσο η επέκταση 
οποιασδήποτε μορφής ενεργητι­
κών μέτρων της αγοράς εργασίας 
παρουσιάζει πιθανότητες ελάττω­
σης των δαπανών για την κοινωνι­
κή προστασία μακροπρόθεσμα. 
Οπωσδήποτε, η απάντηση δε μπο­
ρεί να είναι σαφής. Σε τελική ανά­
λυση, θα εξαρτηθεί από το κατά 
πόσο η λήψη των μέτρων βελτιώνει 
την ικανότητα των οικονομιών της 
Ένωσης να συντηρούν και να επε-
κτείνουν τις θέσεις εργασίας, 
πράγμα που με τη σειρά του εξαρ­
τάται από τις επιπτώσεις των μέ­
τρων στο αναπτυξιακό δυναμικό, 
ειδικότερα δε στην ανταγωνιστι­
κότητα, στην αποτελεσματική λει­
τουργία της αγοράς εργασίας και 
στο εντάσεως απασχόλησης 
προϊόν. Αν οι επιπτώσεις των μέ­
τρων στους ανωτέρω παράγοντες 
είναι μικρή, τότε αυτά θα τείνουν 
να επηρεάσουν βασικά την κατα­
νομή της ανεργίας και την εκ περι­
τροπής εναλλαγή των θέσεων 
εργασίας. Με άλλα λόγια, στην πε­
ρίπτωση που δε θα σημειωθεί στην 
οικονομία συνολική αύξηση του α­
ριθμού των θέσεων εργασίας, η τυ­
χόν υποβοήθηση ατόμων στην 
εξεύρεση εργασίας μέσα από τα 
ενεργητικά μέτρα θα γίνεται ανα­
πόφευκτα εις βάρος άλλων. Μολα­
ταύτα, η εξάπλωση της επίπτωσης 
της ανεργίας αυτή καθεαυτή θα 
μπορούσε να αποτελεί επιθυμητό 
στόχο, εφόσον συνοδεύεται από 
μείωση της μακροχρόνιας ανερ­
γίας και του κοινωνικού αποκλει­
σμού. Τα ενεργητικά μέτρα 
που εφαρμόστηκαν 
στα κράτη μέλη 
Η αναλογία των δημοσίων δαπανών 
μεταξύ ενεργητικών και παθητικών 
μέτρων δεν έχει μεταβληθεί σημαντι­
κά στην Ένωση τα τελευταία χρόνια 
(στα περισσότερα κράτη μέλη, τα 
πρώτα αυξήθηκαν συγκριτικά με τα 
δεύτερα κατά την περίοδο 1985 1990, 
καθώς η ανεργία — και η ανάγκη των 
ανέργων για στήριξη του εισοδήμα­
τος — μειώθηκε αισθητά, ελαττώθη­
καν όμως πάλι στις αρχές του 1990 με 
τη διόγκωση της ανεργίας και τη νέα 
αύξηση των αναγκών για στήριξη — 
βλέπε Η Απασχόληση στην Ευρώπη του 
1995, Μέρος Π, Τμήμα 4). Εντούτοις, 
έχουν αυξηθεί γενικά σε σχέση με το 
ΑΕΠ οι δαπάνες ενεργητικής πολιτι­
κής, ενώ παράλληλα έχει επεκταθεί η 
σημασία των μέτρων που δε συνεπά­
γονται άμεσα δημόσιες δαπάνες. 
Σε ορισμένες χώρες ιδιαίτερα οι υπη­
ρεσίες οργανώθηκαν από την αρχή 
και βελτιώθηκε η αποτελεσματικότη­
τα τους, ενώ δαπανώνται περισσότε­
ρα χρήματα προκειμένου τα δημόσια 
γραφεία απασχόλησης να παρέχουν 
βοήθεια και συμβουλευτικές υπηρε­
σίες σε θέματα εξεύρεσης εργασίας 
(στα οκτώ από τα δέκα τέσσερα κρά­
τη μέλη για τα οποία υπάρχουν διαθέ­
σιμα στοιχεία, σημειώθηκε αύξηση 
της δαπάνης για αυτό το είδος υπηρε­
σιών σε σχέση με το ΑΕΠ, έστω και 
μετά την προσαρμογή του τελευταίου 
λόγω αύξησης της ανεργίας). Τα 
ιδιωτικά γραφεία ευρέσεως εργα­
σίας κατοχυρώθηκαν στη Σουηδία το 
1993 και στη Γερμανία και Αυστρία 
το 1994, όπως έγινε και στην Ισπανία 
για τα μη κερδοσκοπικά καθώς και γι' 
αυτά που ειδικεύονται στην εύρεση 
προσωρινών θέσεων. Επιπροσθέτως, 
στην Ιταλία καταργήθηκε το 1995 η 
υποχρέωση γνωστοποίησης των κε­
νών θέσεων εργασίας στα δημόσια 
γραφεία απασχόλησης. Επιπλέον, τό­
σο στο Βέλγιο όσο και στη Γερμανία 
ιδρύθηκαν τοπικά γραφεία απασχό­
λησης με ειδικό σκοπό την εξεύρεση προσωρινών θέσεων εργασίας για 
τους ανέργους. 
Σε πολλές χώρες, διαρκώς και συχνό­
τερα η πολιτική διαμορφώνεται με 
στόχο τους μακροχρόνια άνεργους. 
Στη Γαλλία, το 1992 στο πλαίσιο του 
'Προγράμματος 900.000' ελήφθησαν 
ειδικές πρωτοβουλίες για την τοποθέ­
τηση ατόμων σε θέσεις εργασίας. Στο 
Βέλγιο, το 1993 εφαρμόσθηκε σχέδιο 
για την παρακολούθηση όλων των μα­
κροχρόνια ανέργων ηλικίας 45 ετών 
και κάτω. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
εφαρμόσθηκε σειρά συνεντεύξεων 
Επανέναρξης' για τη συστηματική 
παροχή βοήθειας και συμβουλών σε 
όσους δεν κατορθώνουν να βρουν ερ­
γασία επί μακρό διάστημα. Επιπλέον, 
από τον Απρίλιο 1996 θα επιστρέφο­
νται οι εργοδοτικές κοινωνικές ει­
σφορές των πρώτων δώδεκα μηνών 
στους εργοδότες που προσλαμβά­
νουν άτομα που είχαν παραμείνει 
άνεργα επί δύο ή περισσότερα έτη. 
Στη Δανία, καταρτίσθηκε πρόγραμμα 
Ευκαιριών Απασχόλησης' με σκοπό 
την εξεύρεση εργασίας για όσους πα­
ραμένουν άνεργοι επί ένα χρόνο. 
Στη Δανία, όπως και στη Γερμανία, τη 
Γαλλία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, 
επεκτάθηκαν σημαντικά στη δεκαε­
τία του 1990 οι επιδοτήσεις ημερομι-
σθίων, ώστε να ενισχυθεί η 
δημιουργία θέσεων εργασίας ιδιαίτε­
ρα για τους μακροχρόνια άνεργους 
και για άλλους που είναι δύσκολο να 
βρουν εργασία. Σε όλα τα παραπάνω 
κράτη μέλη, από το 1990 μέχριτο 1993 
η δαπάνη διπλασιάσθηκε σχεδόν σε 
σχέση με το ΑΕΠ και εξακολούθησε 
να αυξάνεται (βλέπε Η Απασχόληση 
στην Ευρώπη, 1995, Μέρος Ιί, Τμήμα 
4). Επιπλέον, στην Ισπανία εφαρμό­
στηκε από το 1992 μια σειρά μέτρων 
που στοχεύουν στο ίδιο αντικείμενο, 
εν μέρει υπό τη μορφή μειώσεως των 
εργοδοτικών εισφορών. Στη Γαλλία 
π.χ., εφαρμόζεται σήμερα ευρεία σει­
ρά επιδοτήσεων με σκοπό την παροχή 
κινήτρων σε εταιρίες για την πρόσλη­
ψη ανειδίκευτων εργατών. Όπως 
όμως και αλλού, γεννάται και εδώ το 
ερώτημα κατά πόσο είναι αποτελε­
σματικές οι επιδοτήσεις ως μέσα 
διεύρυνσης του συνολικού αριθμού 
50-
Κεφάλαιο 2 ~ Η προσαρφγτίστφ αλλαγή: πρόσφαης μεταρρυθμίσεις κω 
των απασχολουμένων, εφόσον οι 
εταιρίες είναι πιθανό να υποκαθι­
στούν απλώς το υπάρχον προσωπικό 
υψηλότερου κόστους με νέες προσλή­
ψεις, για τις οποίες εισπράττουν επι­
δότηση. Οι σχετικές μελέτες έχουν 
αποδείξει ότι παρόμοιες υποκατα­
στάσεις είναι δυνατό να έχουν σημα­
ντικές επιπτώσεις. 
Παρόμοια προβλήματα δημιουργού­
νται και με τα διάφορα είδη προγραμ­
μάτων 'αναγκαστικής εργασίας', με 
τα οποία γίνεται προσπάθεια να πει­
σθούν οι άνεργοι να αναλάβουν ερ­
γασία με οποιαδήποτε αμοιβή. Τα 
προγράμματα αυτά παρουσιάζουν 
κατ' αρχήν ενδιαφέρον με την έννοια 
ότι οι άνεργοι εκτελούν κάποιο έργο 
αντί του τίποτα σε αντάλλαγμα για 
την ενίσχυση του εισοδήματος που ει­
σπράττουν, ενώ συγχρόνως προσφέ­
ρουν στην όλη οικονομία. Ακόμη, το 
επιπλέον κόστος του δημοσίου πέραν 
των παροχών που καταβάλλονται 
μπορεί να είναι σχετικά μικρό, ειδι­
κότερα στην περίπτωση που οι άνερ­
γοι δεν είναι αποδέκτες πρόσθετου 
οικονομικού κινήτρου για την ανάλη­
ψη εργασίας αυτού του είδους. Μολα­
ταύτα, οι συνέπειες της μετάθεσης 
είναι δυνατό να αποδειχθούν σημα­
ντικές, είτε η εργασία εκτελείται στο 
δημόσιο τομέα, οπότε ούτως ή άλλως 
θα είχε αναληφθεί από υπαλλήλους 
του δημοσίου, είτε ανατίθεται σε ι­
διωτικούς οργανισμούς με σύμβαση ή 
στον ιδιωτικό τομέα με επιδότηση. 
Επιπλέον, εγείρονται ερωτήματα 
αναφορικά με την αξία αυτού του εί­
δους της εργασίας, εφόσον δεν συμ­
φέρει οικονομικά η εκτέλεση της 
χωρίς επιδότηση (εμφανή ή αφανή). 
Εξ ίσου, όμως, υπάρχουν σαφώς το­
μείς της οικονομίας στους οποίους 
κανείς δεν αναλαμβάνει δραστηριό­
τητες με πιθανό κοινωνικό αντίκτυπο, 
εξ αιτίας των ατελειών της αγοράς 
(βλέπε την έκθεση της Επιτροπής 
Τοπική ανάπτυξη και πρωτοβουλίες α­
πασχόλησης, SEC 564/95, έκδοση του 
1995). Οι δραστηριότητες αυτές θα 
μπορούσαν ενδεχομένως να αναλη­
φθούν από τους ανέργους, πράγμα 
που θα τους παρείχε εργασιακή πεί­
ρα και κατάρτιση με σχετικά μικρό Μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας στη Δανία με 
σκοπό την καθιέρωση περισσότερο ενεργητικής 
πολιτικής της απασχόλησης. 
Τον Ιανουάριο 1994 θεσπίστηκε στη Δανία νομοθεσία με στόχοτη διεύρυνση 
της επανγελματικήςκατάρτισηςκαιτην επίτευξη μεγαλύτερης εκ περιτροπής 
Μνητικοτητας στις θέσεις εργασίας. Χαρακτηριστική καινοτομία ήταν η 
θέσπιση τριών ειδών αδείας^ κατάρτισης, γονικής και εκπαιδευτικής, η οποία 
μπορεί να ενταχθεί σ* ένα πρόγραμμα επιμερισμού εργασίας που επιτρέπει 
στους εργαζόμενους να έχουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο, ενώ συγχρόνως 
παρέχει περισσότερες θέσεις εργασίας στους ανέργους. Η κεντρική ιδέα 
είναι: αν, για παράδειγμα, τρεις εργαζόμενοι αποκρασίσουν να πάρουν 
εκπαιδευτική άδεια μιας εβδομάδας κάθε μήνα, να προσλαμβάνεται κάποιος 
άνεργος για να τους ανηκαθιστά, τον καθένα με τη σειρά, ώστε να εξασφα­
λίζει και αυτός εργασία επί τρεις εβδομάδες το μήνα Κατά την εβδομάδα 
της αδείας του, ο καθένας από τους τρεις εργαζόμενους εισπράττει το 72% 
του κανονικού μισθού του* 
Το μέτρο αυτό φαίνεται ναέχειήδη πετύχει σε κάποιο βαθμό. Κατά το 1994, 
το 73% των εργαζομένων που απουσίαζαν με άδεια είχαν αντικατασταθεί 
από κάποιον άνεργο. 
Το μέτρο χρηματοδοτείται από τα Ταμείο Αγοράς Εργασίας\ το οποίο με 
τη σειρά του χρηματοδοτείται μερικώς από τη θέσπιση νέας εισφοράς που 
επιβάλλεται στους εργαζόμενους xat«oo ανέρχεται στο 5% των αποδοχών, 
ενώ από το 1997 θα υποχρεωθούν να συνεισφέρουν στο εν λόγω ταμείο και 
οι εργοδότες. 
οικονομικό κόστος ή ζημιά στα ευρύ­
τερα οικονομικά συμφέροντα αν συ­
γκεντρώνονταν σε περιοχές όπου 
μόνο ο δημόσιος τομέας έχει τη δυνα­
τότητα να εμπλακεί (και όπου, ως εκ 
τούτου, δεν υπάρχει δυνατότητα να 
απωλέσει ο εκτοπιζόμενος ιδιωτικός 
τομέας εργασίες ή θέσεις εργασίας). 
Τούτο ισχύει ειδικά για συλλογικές 
υπηρεσίες και ιδιαίτερα για περιβαλ­
λοντικές δραστηριότητες, σε ορισμέ­
να δε κράτη μέλη διαμορφώθηκαν τα 
τελευταία χρόνια τέτοιου είδους έρ­
γα. Π.χ. στην Ισπανία, ένας μεγάλος 
αριθμός νέων ανέργων εργάστηκαν 
στην αποκατάσταση ιστορικών κτι­
ρίων και στη Γαλλία στα εθνικά πάρ­
κα. Στο Βερολίνο, επιτρέπεται στους 
ανέργους που εισπράττουν επίδομα 
να εργασθούν 32 ώρες την εβδομάδα 
στην ανακαίνιση σχολείων, ενώ σε 
ένα πείραμα που έγινε σε πόλη του 
Ηνωμένου Βασιλείου, οι άνεργοι κτί­
ζουν οικολογικά σπίτια, που λόγω έλ­
λειψης πόρων, δε θα μπορούσαν να 
έχουν κτισθεί διαφορετικά. 
Ένα ερώτημα σχετικά με αυτά τα έρ­
γα αφορά όχι τόσο την αξία τους για 
την κοινότητα, όσο την αποτελεσματι­κότητα τους στην επανένταξη των 
ανέργων στον εργασιακό χώρο σε μό­
νιμη βάση αντί να τους ανατίθενται η 
εκτέλεση προσωρινών έργων. Μέχρι 
τώρα υπάρχουν λίγες μόνο ενδείξεις 
γύρω απ' αυτό, απαιτείται δε να γί­
νουν περαιτέρω μελέτες. 
Συγχρόνως όμως υπάρχουν ενδείξεις 
ότι αυτό το είδος των ενεργητικών 
μέτρων για τη δημιουργία θέσεων ερ­
γασίας είναι δυνατό να δημιουργήσει 
προβλήματα στη χρηματοδότηση. 
Ιδιαίτερα, και δεδομένου ότι συχνά η 
αρμοδιότητα για την απασχόληση των 
ανέργων ή για την εξεύρεση θέσεων 
εργασίας στον ιδιωτικό τομέα ανήκει 
στις περιφερειακές ή τις τοπικές υπη­
ρεσίες, ενώ η πολιτική αυτή καθεαυτή 
καταρτίζεται και τίθεται σε εφαρμο­
γή από την κεντρική εξουσία, το σχε­
τικό κόστος, που συχνά υποτιμάται, 
και ο καθορισμός του φορέα που θα 
ανάλαβε ι τη χρηματοδότηση του είναι 
πιθανό να αποτελέσουν λόγο διαφω­
νιών. Στη Γερμανία, π.χ., η ομοσπον-
διακή κυβέρνηση κατάρτισε 
εκτεταμένο σχέδιο μεταρρύθμισης 
της κοινωνικής πρόνοιας, με στόχο το 
συνδυασμό της ενίσχυσης του εισοδή-
51 
Κεφάλαια 2 -Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
ματος με την παροχή εξατομικευμέ­
νης βοήθειας για την εξεύρεση εργα­
σίας για όλους. Όμως το εν λόγω 
σχέδιο χρειάσθηκε να εγκαταλειφθεί 
εξ αιτίας της αντίδρασης των τοπικών 
αρχών που καλούνταν να καλύψουν 
τα επιπλέον έξοδα του έργου. Παρό­
μοιες προστριβές δημιουργήθηκαν 
και στη Δανία το 1994 με την εφαρμο­
γή του σχεδίου Ευκαιριών Απασχό­
λησης. 
Οι επιδοτήσεις που στοχεύουν στην 
ενθάρρυνση της δημιουργίας νέων 
θέσεων εργασίας δεν είναι απαραί­
τητο να χρηματοδοτούνται από τις δα­
πάνες. Αναφορικά με το κόστος της 
απασχόλησης, μπορεί να επιτευχθεί 
το ίδιο αποτέλεσμα με περιορισμό 
των επιβαρύνσεων των εταιριών, 
ειδικά με μερική ή ολική απαλλαγή 
των εργοδοτών από την υποχρέωση 
καταβολής ασφαλιστικών εισφορών. 
(Σε πολλές χώρες, και παρ' όλη την 
αντιστοιχία του με τις επιδοτήσεις, το 
μέτρο αυτό φαίνεται πράγματι να εί­
ναι ευρύτερα αποδεκτό, πράγμα που 
εκφράζει εν μέρει μεγαλύτερη αντί­
δραση στην αύξηση των δημοσίων δα-
πανών παρά στη μείωση της 
φορολογίας ή άλλων δημοσίων εσό­
δων). Όπως θα περιγραφεί λεπτομε­
ρέστερα στη συνέχεια, τα τελευταία 
χρόνια εφαρμόσθηκαν παρόμοιες 
μειώσεις σε ορισμένα κράτη μέλη, αν 
και κυρίως περιλαμβάνουν συγκεκρι­
μένες κοινωνικές ομάδες, ιδιαίτερα 
τους νέους και τους μακροχρόνια 
άνεργους. 
Μια κάπως διαφορετική προσέγγιση 
στο πρόβλημα εξεύρεσης εργασίας 
για τους άνεργους συνίσταται στη σα­
φή προσπάθεια για δικαιότερη κατα­
νομή της διαθέσιμης εργασίας. Η 
μέθοδος αυτή έχει αναπτυχθεί ιδιαί­
τερα στις Σκανδιναβικές χώρες, όπου 
συνδυάζεται με την επαγγελματική 
κατάρτιση και με άλλες μορφές απου­
σίας των εργαζομένων από την εργα­
σία τους. Στη Σουηδία εφαρμόσθηκε 
το 1991 'πρόγραμμα προσωρινής 
αντικατάστασης εκπαιδευόμενων' με 
σκοπό να ενθαρρύνει τους εργοδό­
τες, μέσω με ίωσης των εκπαιδευτικών 
τελών, να παρέχουν εκπαιδευτικές 
άδειες στο προσωπικό τους για βελ­τίωση της εξειδίκευσης του και συγ­
χρόνως να προβαίνουν σε προσωρι­
νές προσλήψεις για αντικατάσταση 
των πρώτων. Στη Δανία εφαρμόσθη­
κε το 1994 παρόμοιο πρόγραμμα, που 
εκτός από την επαγγελματική κατάρ­
τιση περιλάμβανε και άδειες για επι­
στημονική έρευνα καθώς και γονικές 
άδειες, με σκοπό τη δημιουργία εναλ­
λακτικών θέσεων εργασίας εκ περι­
τροπής μεταξύ των εργαζομένων και 
των ανέργων (βλέπε Πλαίσιο). Επι­
πλέον, στη Φινλανδία και για τους 
ίδιους λόγους, υπάρχουν σχέδια για 
την εφαρμογή συστήματος με εναλλα­
γή θέσεων εργασίας εκ περιτροπής. 
Η εφαρμογή των ενεργητικών μέτρων 
δεν περιορίζεται αποκλειστικά στους 
εγγεγραμμένους στα μητρώα ανέρ­
γων. Έχουν επεκταθεί και στους 
ασθενείς και τους ανάπηρους, των ο­
ποίων ο αριθμός εμφανίζει επίσης 
αυξητικές τάσεις. Στις Κάτω Χώρες 
και το Ηνωμένο Βασίλειο (όπου οι 
σχετικοί αριθμοί τόσο των αναπήρων 
όσο και της απώλειας εργάσιμων ημε­
ρών λόγω ασθένειας είναι οι μεγαλύ­
τεροι της Ένωσης), αλλά και στην 
Ισπανία, η αρμοδιότητα για την παρο­
χή ενίσχυσης του εισοδήματος σε 
όσους δηλώνουν ασθενείς έχει μετα­
τεθεί από το κράτος στον εργοδότη, 
τουλάχιστον για την αρχική περίοδο 
της ασθένειας, με σκοπό να ενθαρ­
ρυνθεί ο αυστηρότερος έλεγχος της 
επιλεξιμότητας, όπως εξετάζεται πε­
ρισσότερο στη συνέχεια. Επιπλέον, 
στη Σουηδία μειώθηκαν πρόσφατα 
σημαντικά οι αποζημιώσεις λόγω 
επαγγελματικών τραυματισμών και 
λόγω ασθένειας, εν μέρει για να 
προωθηθεί η συμμετοχή των δικαιού­
χων σε δραστικά προγράμματα απο­
κατάστασης. 
Χρηματοδότηση 
Καθώς αυξάνει η άσκηση πιέ­
σεων εις βάρος των κοινωνικών 
δαπανών, πυκνώνει και η συγκέντρω­
ση της προσοχής τόσο στην κλίμακα 
των ποσών που απαιτούνται για τη 
χρηματοδότηση των συστημάτων κοι­νωνικής προστασίας, όσο και στις με­
θόδους εξεύρεσης των εν λόγω πο­
σών. Σε πολλά σημεία της Ένωσης 
έχουν καταβληθεί ιδιαίτερες προ­
σπάθειες για το μετριασμό του φορ­
τίου από τους ώμους της εργοδοσίας, 
η οποία, ειδικότερα μέσω των εισφο­
ρών στα συστήματα ασφαλιστικής βά-
σης, υπήρξε ο παραδοσιακός 
χορηγός σημαντικού ποσοστού των α­
παιτούμενων εσόδων. Το υπόψη κα­
θεστώς δικαιολογείται από την 
προσπάθεια αποφυγής υπερβολικών 
επιβαρύνσεων του κόστους εργασίας, 
εν όψει τόσο του υψηλού ποσοστού 
ανεργίας όσο και της ευρείας έκθε­
σης των παραγωγών στον εξωτερικό 
ανταγωνισμό. Κατά συνέπεια, σε όλα 
σχεδόν τα κράτη μέλη, το ποσοστό 
των πόρων της κοινωνικής προστα­
σίας που καλύπτεται από τις εισφορές 
της εργοδοσίας εμφανίζει μειωτικές 
τάσεις τα τελευταία χρόνια (βλέπε 
Κεφάλαιο 3 στη συνέχεια). Αν και 
δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία, οι εν­
δείξεις από την εφαρμογή διαφόρων 
μέτρων στα κράτη μέλη πιστοποιούν 
το γεγονός ότι η εν λόγω μείωση προ­
χώρησε με ταχύτερους ρυθμούς από 
το 1993, με την ενίσχυση των προσπα­
θειών για ελάττωση του κόστους της 
απασχόλησης. 
Το ενδιαφέρον για τη διατήρηση των 
εισφορών της εργοδοσίας σε χαμηλά 
επίπεδα και για την εξεύρεση πόρων 
σε αντιστάθμισμα τυχόν μειώσεων 
των ίδιων εισφορών οδήγησε σε εντα­
τικότερη έρευνα για εναλλακτικές 
μορφές χρηματοδότησης και παράλ­
ληλα σε επανεκτίμηση της αναλογίας 
μεταξύ ασφαλιστικών εισφορών και 
φορολογίας. Στα περισσότερα κράτη 
μέλη όμως, ο ασφαλιστικός χαρακτή­
ρας των συστημάτων κοινωνικής προ-
στασίας αντιπροσωπεύει ένα 
τεράστιο εμπόδιο σε οποιαδήποτε 
ουσιαστική και ευρεία αναδιάρθρω­
ση των οικονομικών τους. Η σχέση 
μεταξύ εισφορών και παροχών απο­
τελεί αναπόσπαστο στοιχείο του συ­
στήματος, που δεν είναι εύκολο να 
εξασθενήσει, πολύ δε περισσότερο 
να διαρραγεί, χωρίς να αλλάξει θεμε­
λιωδώς ο τρόπος λειτουργίας του συ­
στήματος. 
52 
Κεφάλαιο 2 -Η προσαρμογή may αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Το σύμφυτο αυτό πρόβλημα οδήγησε 
τις κυβερνήσεις ορισμένων κρατών 
μελών στην προσπάθεια διαφορο­
ποίησης εκείνων των στοιχείων των 
δαπανών κοινωνικής προστασίας 
που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος 
του συστήματος κοινωνικής ασφάλι­
σης (όπου η καταβολή εισφορών κα-
θορίζει την επιλεξιμότητα για 
παροχές, όπως π.χ. τα επιδόματα 
ανεργίας και οι συντάξεις που υπολο­
γίζονται βάσει των αποδοχών), από 
άλλα στοιχεία, όπου οι μεταβιβάσεις 
ή οι προσφερόμενες υπηρεσίες δε 
συνδέονται τόσο στενά με το ύψος 
των εισφορών, αλλά είναι περισσότε­
ρο ομοιόμορφες και καθολικές, όπως 
π.χ. η ιατρική περίθαλψη και τα οικο­
γενειακά επιδόματα. Με τη διάκριση 
αυτή ανοίγει ο δρόμος για τη μεταπή­
δηση από τις εισφορές στους φόρους, 
οποιασδήποτε μορφής, ως μέσου χρη­
ματοδότησης της δεύτερης κατηγο­
ρίας από τα προαναφερθέντα 
στοιχεία. Η προσέγγιση αυτή ακο­
λουθήθηκε π.χ. στη Γερμανία, όπου 
έγιναν πρόσφατα προσπάθειες δια­
φοροποίησης μεταξύ παροχών λόγω 
ανεργίας που συνδέονται με τα μη­
τρώα απασχόλησης και με τις εισφο-
ρές που έχει καταβάλει ο 
εργαζόμενος και άλλων πτυχών πο­
λιτικής της αγοράς εργασίας που προ­
σφέρονται γενικότερα σε όσους 
έχουν ανάγκη βοήθειας. Με την ίδια 
έννοια, στο Λουξεμβούργο το 1994 
μετατέθηκε η χρηματοδότηση των 
οικογενειακών επιδομάτων από την 
εργοδοσία στη γενική φορολογία, 
ενώ στην Ελλάδα και την Ισπανία 
εξετάζεται όλο και σοβαρότερα μία 
ανάλογη μορφή αναδιάρθρωσης του 
τρόπου χρηματοδότησης. 
Σαν αναγκαία συνέπεια, εμφανίζεται 
και μία τάση να χαρακτηρίζονται ει­
δικά οι φόροι που επιβάλλονται ως 
αντιστάθμισμα της μείωσης των ει­
σφορών κοινωνικής προστασίας. Το 
1991 επιβλήθηκε στη Γαλλία στα ατο­
μικά εισοδήματα (με αύξηση το 1993) 
νέα φορολογία 'αλληλεγγύης', που 
ονομάσθηκε 'Γενικευμένη Εισφορά 
Κοινωνικής Ασφάλισης' (CSG), τα 
έσοδα της οποίας χρησιμοποιήθηκαν 
ως πόροι χρηματοδότησης των βασι­
κών συντάξεων (δηλαδή εκείνων που δεν προϋποθέτουν καταβολή εισφο­
ρών). Παρόμοια εισφορά ('Ατομική 
Κοινωνική Εισφορά') επιβλήθηκε 
από το 1994 στο Βέλγιο στο σύνολο 
του φορολογητέου εισοδήματος, ενώ 
ένα μέρος από τους φόρους ενέρ­
γειας και προστιθέμενης αξίας, κα­
θώς και από τους άλλους έμμεσους 
φόρους και τους φόρους ατομικής 
περιουσίας προορίζεται για την κοι­
νωνική προστασία, ενώ στο Λουξεμ­
βούργο εφαρμόσθηκε ειδικό τέλος 
στα καύσιμα για τη χρηματοδότηση 
της προσπάθειας προώθησης της 
απασχόλησης. 
Αυτές οι δύο τελευταίες αλλαγές εί­
ναι μέρος μιας τάσης σε πολλές χώρες 
της Ένωσης να μετατεθεί το βάρος 
της φορολογίας από την απασχόληση 
(για την οποία χρειάζεται να ενθαρ­
ρυνθεί η ζήτηση) στις φυσικές πηγές 
(για τις οποίες χρειάζεται να απο­
θαρρυνθεί η υπερβολική χρήση). 
Τούτο εναρμονίζεται με την πρόταση 
της Επιτροπής να συνδυαστεί ένας 
φόρος που θα υπολογίζεται βάσει του 
λόγου ΟΟ^ενέργεια με τη μείωση των 
εισφορών εργοδοσίας, ώστε να τονωθεί 
η δημιουργία θέσεων εργασίας, ενώ 
συγχρόνως θα ενθαρρύνεται η εξοικο­
νόμηση ενέργειας και ο περιορισμός 
των εκπομπών ρύπων, παράγοντες που 
θα συμβάλλουν στην προστασία του πε­
ριβάλλοντος. Άλλα παραδείγματα κρα­
τών μελών που ακολουθούν αυτή την 
αρχή είναι η Δανία, όπου μειώθηκε η 
φορολόγηση της εργασίας και αυξήθη­
κε εκείνη της ενέργειας, το Ηνωμένο 
Βασίλειο, όπου μειώθηκαν πρόσφατα 
οι εργοδοτικές εισφορές και επεβλήθη 
ΦΠΑ στα καύσιμα, όπως επίσης ανα­
κοινώθηκε η επιβολή νέου φόρου 
Landfill, και οι Κάτω Χώρες, όπου εξε­
τάζεται η επιβολή φόρου στη χρήση ε­
νέργειας. 
Από την άλλη πλευρά, στα σκανδινα­
βικά κράτη εμφανίζεται ένα αντίθετο 
ρεύμα. Οι κοινωνικές δαπάνες χρη­
ματοδοτούνταν πάντοτε κατά κύριο 
λόγο από τη γενική φορολογία, ενώ 
από κάθε άποψη οι εισφορές ασφα­
λιστικού τύπου διαδραμάτιζαν πολύ 
μικρό ρόλο. Σήμερα όμως εξετάζεται 
ολοένα και περισσότερο η επέκταση 
των εισφορών, με σκοπό εν μέρει τη διαφοροποίηση των πόρων, κυρίως 
όμως για να συνδεθεί στενότερα η 
χρηματοδότηση με την επιλεξιμότητα 
στις παροχές του συστήματος, πράγ­
μα που είναι δυνατό να αποτελέσει 
μέσο περιορισμού της πρόσβασης 
στις συγκεκριμένες παροχές, ή διακύ­
μανσης του καταβαλλόμενου ποσού ή 
της προσφερόμενης υπηρεσίας ανά­
λογα με το ύψος του συνόλου των 
εισφορών. Στη Δανία ειδικότερα, 
όπου η κοινωνική προστασία στο 
παρελθόν χρηματοδοτούνταν εξ ολο­
κλήρου από τη φορολογία, τουλάχι­
στον όσον αφορά τις θεσμοθετημένες 
διαδικασίες, από το 1994 όλοι οι 
εργαζόμενοι υποχρεώθηκαν να κα-
ταβάλουν εισφορά (5% των ακαθάρι­
στων αποδοχών, αλλά 8% από το 
1998) στα ταμεία της αγοράς εργα­
σίας, που συνιστούν τους πόρους των 
παροχών ανεργίας και πρόωρης συ­
νταξιοδότησης από την ενεργό υπη­
ρεσία, καθώς και τη στήριξη των νέων 
μορφών άδειας απουσίας από την ερ­
γασία που προαναφέρθηκαν. Επι­
πλέον, από το 1997 θα υποχρεωθούν 
να καταβάλουν εισφορές και οι εργο­
δότες. 
Συγχρόνως, στη Γερμανία, και μετά 
από τις μειώσεις των συντελεστών 
των συνταξιοδοτικών εισφορών από 
το 1991 μέχρι το 1994, αυξήθηκαν το 
1994 οι εισφορές των εργοδοτών αλ­
λά και των εργαζομένων (κατά ίσα 
ποσοστά) με την εφαρμογή του νέου 
μακροπρόθεσμου ασφαλιστικού προ­
γράμματος (που εξετάζεται στη συνέ-
χεια). Ως αντιστάθμισμα του 
επιπλέον κόστους για την εργοδοσία, 
το μέτρο αυτό συνοδεύθηκε από την 
κατάργηση μιας ημέρας αργίας. 
Δεδομένου ότι η γενικευμένη μείωση 
των κάθε μεγέθους εισφορών παρου­
σιάζει δυσκολίες (αν και σε ορισμένα 
κράτη, μειώθηκαν πρόσφατα οι ει­
σφορές του εργοδότη — π.χ. στην 
Ισπανία και την Πορτογαλία, στην 
πρώτη, μαζί με μείωση των εισφορών 
των εργαζομένων), παρουσιάζονται 
δύο τάσεις. Η μία είναι να μετατεθεί 
το φορτίο των εισφορών από την ερ­
γοδοσία στους εργαζόμενους, πράγ­
μα που φαίνεται ότι έχει συμβεί στα 
κράτη μέλη του Βορρά (ειδικότερα 
53 
Κεφάλαιο 2 ~*Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τις Κάτω Χώ­
ρες και τελευταία το Ηνωμένο Βασί­
λειο), αν και πολύ λιγότερο στο Νότο 
της Ένωσης (όπου το μερίδιο του συ­
νόλου των πόρων που συνεισφέρουν 
οι εργαζόμενοι ελαττώθηκε μεταξύ 
των ετών 1980 και 1993, με εξαίρεση 
την Ιταλία — βλέπε Κεφάλαιο 3 στη 
συνέχεια). Η άλλη τάση είναι να 
πραγματοποιούνται επιλεκτικές μάλ­
λον παρά γενικές μειώσεις των ει­
σφορών της εργοδοσίας. Το 
τελευταίο αυτό ισχύει ιδιαίτερα προ­
κειμένου για εργαζόμενους με χαμη­
λές αποδοχές. Σε πολλές χώρες, 
τίθεται ειδικά στόχος να ενθαρρύνε­
ται η απασχόληση σχετικά ανειδίκευ­
των ή νεαρών ατόμων, που είναι σε 
θέση να κερδίζουν συγκριτικά χαμη­
λές αποδοχές και αποτελούν δυσανά­
λογα υψηλό ποσοστό των ανέργων. 
Ειδικά γι' αυτούς, η μεγάλη επιβά­
ρυνση των κοινωνικών εισφορών εί­
ναι δυνατό να αποτελεί ισχυρό 
αντικίνητρο για τον εργοδότη, ο 
οποίος διαφορετικά θα ενδιαφερό­
ταν να τους προσλάβει. 
Για παράδειγμα, στο Βέλγιο και την 
Ιρλανδία, το 1994 μειώθηκαν οι ει­
σφορές της εργοδοσίας προκειμένου 
για τους χαμηλόμισθους, ενώ στην Ιρ­
λανδία έγινε περαιτέρω μείωση το 
1995 (9% αντί του 12% για εργαζόμε­
νους με αποδοχές κάτω των 15.000 
ECU το χρόνο). Στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, οι εισφορές εργοδοσίας μειώ­
θηκαν περαιτέρω το 1995. Επιπλέον, 
στη Γαλλία το 1993 εγκρίθηκε για 
τους εργοδότες απαλλαγή πενταε­
τούς διάρκειας από την καταβολή ει­
σφορών για τα οικογενειακά 
επιδόματα εργαζομένων που κερδί­
ζουν κάτω του 1,3 του θεσμοθετημέ­
νου κατωτάτου ημερομισθίου 
(SMIC). 
Ειδικές ομάδες στόχου υπήρξαν οι 
νέοι, οι μακροχρόνια άνεργοι και τα 
άτομα με ειδικές ανάγκες. Στην Ιτα­
λία όπως και στην Πορτογαλία, ειδι­
κή μείωση εισφορών εφαρμόσθηκε 
για εργοδότες που προσλαμβάνουν 
άτομα αυτών των ομάδων (στο Νότο 
ισχύουν ουσιαστικότερα ευεργετή­
ματα), ενώ στο Βέλγιο κάθε εργοδό­
της δικαιούται μείωση των εισφορών επί τριετία (100% τον πρώτο χρόνο 
μέχρι 50% τον τρίτο) στην περίπτωση 
που προσλάβει άτομο που ήταν άνερ­
γο για ένα χρόνο ή περισσότερο, ή 
που είναι κάτω των 26 ετών και είχε 
παραμείνει άνεργος τουλάχιστον επί 
εξάμηνο. Παράλληλα στην Ισπανία, 
εταιρείες που προσλαμβάνουν νεαρά 
άτομα, άνεργους ηλικίας άνω των 45 
ετών ή σωματικά ανίκανους με προ­
σωρινή σύμβαση εργασίας (διάρ­
κειας 1 3 ετών) δικαιούνται μείωση 
των εισφορών κατά 75%, ενώ προκει­
μένου για μικρές επιχειρήσεις, οι 
μειώσεις αυτές ισχύουν για οποιαδή­
ποτε πρόσληψη ανέργου. 
Σε ολόκληρη την Ένωση, γίνεται 
εμφανής η τάση συμπλήρωσης των 
παραδοσιακών πόρων μέσω επιβα­
ρύνσεων του χρήστη, πράγμα που 
μπορεί να θεωρηθεί κατά κάποιο 
τρόπο ως μορφή φορολογίας. Οι πε­
ριπτώσεις αυτές εξετάζονται στη συ­
νέχεια. 
Ιδιωτικοποίηση 
- προς μία 
νέα σύνθεση 
κοινωνικής 
πρόνοιας; 
Γενικότερη αντίδραση στις προ­
φανείς πιέσεις από τις οικονομι­
κές καιτις επικείμενες δημογραφικές 
εξελίξεις υπήρξε η αναζήτηση ριζικά 
νέων μεθόδων προσέγγισης της οργά­
νωσης, της λειτουργίας και της χρη­
ματοδότησης των συστημάτων 
κοινωνικής προστασίας στην Ευρώ­
πη. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται 
ιδιαίτερα στη δυνατότητα μεγαλύτε­
ρης παρέμβασης του ιδιωτικού τομέα 
με διάφορους τρόπους, καθώς και στη 
μετάθεση της ευθύνης για ορισμένους 
κινδύνους από το κράτος στο άτομο, 
ή μερικές φορές στον εργοδότη. Ως 
ακραία περίπτωση, από ορισμένους 
γίνονται εισηγήσεις να θεωρηθεί ξε­
περασμένη η έννοια της καθολικής 
κάλυψης και των ίσων δικαιωμάτων 
πρόσβασης όλων των πολιτών στην κοινωνική προστασία ανάλογα με τις 
ανάγκες του ατόμου, ή/και υπερβολι­
κά δαπανηρή και δυσβάσταχτη για τις 
σύγχρονες οικονομίες, τα δε κρατικά 
συστήματα να περιορισθούν στην πα­
ροχή βασικής βοήθειας και στήριξης 
σε όσους δε διαθέτουν μόνοι τους τα 
απαραίτητα μέσα επιβίωσης. 
Αν και έχει συζητηθεί ευρύτατα το 
γενικότερο θέμα προσδιορισμού του 
επιθυμητού πεδίου εφαρμογής της 
κοινωνικής προστασίας, ειδικότερα 
σε τομείς όπως η ιατρική περίθαλψη 
και οι συντάξεις, η ακραία αυτή άπο­
ψη σχετικά με την επίλυση του προ­
βλήματος χρηματοδότησης των 
ισχυόντων συστημάτων είχε πολύ μι­
κρή απήχηση. Όπως αναφέρθηκε 
ήδη στο Κεφάλαιο 1, το γεγονός είναι 
ότι σε όλα τα κράτη μέλη υπάρχει 
βαθιά ριζωμένη και ευρεία προσήλω­
ση σε ένα σύστημα κοινωνικής προ­
στασίας πλατειάς βάσης, στις δε 
διαδοχικές ευρωπαϊκές συσκέψεις 
κορυφής έχει επανειλημμένα τονι­
σθεί η ζωτική σημασία της διατήρη­
σης των σημερινών συστημάτων της 
Ένωσης, όχι μόνο για λόγους κοινω­
νικής συνοχής, αλλά και για να ενι­
σχυθεί η βάση της οικονομικής 
ανάπτυξης και να βελτιωθεί η αντα­
γωνιστικότητα. 
Εντούτοις, ιδιαίτερη σημασία παρου­
σιάζουν τόσο ο ρόλος του ιδιωτικού 
τομέα όσο και η επιθυμητή έκταση της 
ατομικής ευθύνης, αυτή δε η σημασία 
προβλέπεται να ενισχυθεί στο μέλλον 
με τη συνεχή αύξηση των πραγματι­
κών εισοδημάτων και τη διαλεύκανση 
των δημογραφικών τάσεων. Ήδη, 
στα περισσότερα κράτη μέλη είναι 
εμφανείς οι τάσεις προς την ιδιωτικο­
ποίηση, εκφράζονται δε με διάφορες 
μορφές: συμβατική ανάθεση δραστη­
ριοτήτων στον ιδιωτικό τομέα, ενθάρ­
ρυνση της παροχής υπηρεσιών ή 
στήριξης από ιδιωτικούς φορείς, ή με­
τάθεσης στους εργαζόμενους της ευ­
θύνης για την κοινωνική προστασία ή 
μέρους του κόστους της τελευταίας. 
Ενώ το σπουδαιότερο κίνητρο για πα­
ρόμοιες κινήσεις είναι η μείωση των 
δημοσίων δαπανών, προβάλλεται 
επίσης και το επιχείρημα ότι με την 
ευρύτερη παρέμβαση του ιδιωτικού 
54-
Κεφάλαιο* Μ Η προσαρμογή στην αλλαγή! πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
τομέα εντείνεται και ο ανταγωνισμός 
στην παροχή των υπηρεσιών και κατά 
συνέπεια βελτιώνεται η αποδοτικότη­
τα. Συγχρόνως, με την επέκταση της 
ευθύνης των πολιτών σε ό,τι αφορά 
την ατομική τους προστασία, διευρύ­
νονται και τα δικαιώματα επιλογής 
τους αναφορικά με την έκταση και το 
είδος της ασφάλισης που θα έχουν, 
δίνεται δε λαβή στον ισχυρισμό ότι με 
τον τρόπο αυτό βελτιώνεται και η 
αποτελεσματικότητα των δαπανών, 
με την έννοια ότι οι δαπάνες διοχε­
τεύονται σαφέστερα προς τις προτι­
μήσεις των καταναλωτών — και του 
κοινωνικού συνόλου. 
Με δεδομένο το γενικό ενδιαφέρον 
για τη συγκράτηση των δαπανών, αξί­
ζει να τονισθεί ότι, με τις παραπάνω 
μορφές, η ιδιωτικοποίηση δε συνεπά­
γεται αναγκαστικά ελάττωση του 
συνόλου των δαπανών για την κοινω­
νική προστασία, αν και είναι δυνατό 
να συμβάλει στη διατήρηση των δημο­
σίων δαπανών και, κατά συνέπεια, 
των φόρων και των εισφορών σε χα­
μηλά επίπεδα. Σε ορισμένους τομείς, 
η ελευθερία επιλογής των καταναλω­
τών είναι πολύ πιθανό να επιφέρει 
αύξηση των δαπανών, ιδιαίτερα κα­
θώς τα πραγματικά εισοδήματα αυ­
ξάνονται. Τούτο γίνεται αισθητό στην 
περίπτωση της ιατρικής περίθαλψης, 
όπως αποδεικνύεται από την κλίμακα 
των δαπανών και το φάσμα των προ­
σφερομένων υπηρεσιών στις ΗΠΑ — 
όπου επίσης αμφισβητείται κατά πό­
σο βελτιώνεται πράγματι η οικονομι­
κή αποδοτικότητα με τη μεγαλύτερη 
ελευθερία επιλογής των καταναλω­
τών — είναι πιθανό όμως να ισχύει 
και για τις αποταμιεύσεις γήρατος, 
καθώς, με την επέκταση της προσδο­
κώμενης ζωής, ο κόσμος προσβλέπει 
σε μεγαλύτερη διάρκεια για την τρίτη 
ηλικία. 
Η τάση προς την ιδιωτικοποίηση χα­
ρακτηρίζεται από ευρύ πεδίο εφαρ­
μογής, είναι όμως προφανέστερη σε 
σχέση με τις συντάξεις γήρατος, την 
ιατρική περίθαλψη, τις κοινωνικές 
υπηρεσίες και τις παροχές ασθένειας 
και αναπηρίας. Στη συνέχεια εξετά­
ζονται με τη σειρά οι πρόσφατες εξε­λίξεις σε καθένα από τους ανωτέρω 
τομείς. 
Συντάξεις γήρατος 
Τα τελευταία χρόνια, οι κυβερνήσεις 
ορισμένων από τα κράτη μέλη έχουν 
εφαρμόσει κίνητρα ενθάρρυνσης των 
ιδιωτικών προγραμμάτων συνταξιο­
δότησης. Όμως, με βασική εξαίρεση 
το Ηνωμένο Βασίλειο, τα προγράμ­
ματα αυτά δεν έχουν προορισμό την 
άμεση αντικατάσταση των παροχών 
του δημοσίου, αλλά αποσκοπούν να 
δώσουν στους εργαζόμενους (ιδιαίτε­
ρα στις επαγγελματικές ομάδες) την 
ευκαιρία να συμπληρώνουν επικου­
ρικά την κρατική σύνταξη, αν το επι­
θυμούν. Με τον τρόπο αυτό, εκτός 
από την προσφορά επιλογής ως προς 
το ύψος των ασφαλιστικών εισφορών, 
ελπίζεται να ανακουφισθεί και η πίε­
ση που ασκείται για επέκταση των 
κρατικών επικουρικών προγραμμά­
των. Προγράμματα αυτού του τύπου 
υπάρχουν εδώ και αρκετό καιρό για 
ορισμένες επαγγελματικές κατηγο­
ρίες τόσο στο Βέλγιο όσο και στη Γερ­
μανία, ενώ το 1994 ψηφίσθηκαν στην 
Ιταλία νομοθετικές διατάξεις με στό­
χο τη διευκόλυνση ανάπτυξης προ­
γραμμάτων συνταξιοδότησης για το 
προσωπικό διαφόρων επιχειρήσεων. 
Από την άλλη πλευρά, και για διάστη­
μα πέραν της δεκαετίας, βασικός στό­
χος πολιτικής στο Ηνωμένο Βασίλειο 
υπήρξε η μετάθεση της ευθύνης για 
ένα μεγάλο ποσοστό συνταξιοδοτή­
σεων σε ιδιωτικούς ασφαλιστικούς 
οργανισμούς, οι δε εργαζόμενοι 
έχουν το δικαίωμα να αποχωρούν α­
πό το κρατικό επικουρικό σύστημα, 
υπό τον όρο ότι θα ανήκουν σε κάποιο 
εγκεκριμένο πρόγραμμα ιδιωτικής 
διαχείρισης. Κατά το παρελθόν, πα­
ρόμοια προγράμματα καταρτίζονταν 
κατά κύριο λόγο από τους εργοδότες 
και απευθύνονταν σε συγκεκριμένες 
επαγγελματικές κατηγορίες ή στο 
προσωπικό συγκεκριμένων επιχειρή­
σεων. Τα τελευταία χρόνια όμως, με 
τη βοήθεια οικονομικών κινήτρων 
και ευρείας δημοσιότητας, έχουν 
γίνει προσπάθειες να διαδοθεί ευρύ­τερα το συστημάτων ατομικών συντά­
ξεων, ως υποκατάστατο μάλλον παρά 
ως συμπλήρωμα των κρατικών επι­
κουρικών συντάξεων. 
Η προσέγγιση αυτή έχει αμφισβητη­
θεί όμως πρόσφατα για δύο λόγους. 
Κατ' αρχήν, το σκάνδαλο Maxwell, 
όπου τα χρήματα του συνταξιοδοτι­
κού ταμείου είχαν χρησιμοποιηθεί α­
πό τον εργοδότη για ίδιους σκοπούς 
με αποτέλεσμα να απωλεσθούν με 
την πτώχευση της επιχείρησης. Το 
γεγονός αυτό υπογράμμισε την ανά­
γκη στενότερης επιτήρησης και αυ­
στηρότερου ελέγχου των ιδιωτικών 
ταμείων συνταξιοδότησης. Κατά 
δεύτερο λόγο, τα μέλη του ταμείου 
υποχρεώθηκαν να καταβάλουν υψη­
λότερες εισφορές για την κάλυψη των 
υψηλότερων διαχειριστικών εξόδων 
των συνταξιοδοτικών προγραμμάτων 
μικρής κλίμακας σε σύγκριση με αυτά 
των κλαδικών προγραμμάτων ευ­
ρείας κλίμακας. Αν ληφθούν υπόψη 
τα έξοδα αυτά και το κόστος μιας 
αποτελεσματικής επιτήρησης των 
ιδιωτικών προγραμμάτων, επιπλέον 
δε και η μεγάλη εγγενής ακαμψία 
ενός πλήθους διαφορετικών κλαδι­
κών προγραμμάτων που σε ορισμένες 
περιπτώσεις δυσχεραίνουν τη μετακί­
νηση των ασφαλισμένων από τη μία 
εργασία σε άλλη, διερωτάται κανείς 
κατά πόσο η ιδιωτικοποίηση, στην 
κλίμακα που εφαρμόζεται στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, αποτελεί αποτελε­
σματικότερη και οικονομικότερη 
λύση στο πρόβλημα παροχής ικανο­
ποιητικών συντάξεων. 
Ιατροφαρμακευτική 
περίθαλψη και 
κοινωνικές υπηρεσίες 
Αναφορικά με την ιατροφαρμακευτι­
κή περίθαλψη, επικρατούν κυρίως 
συνδυασμοί κρατικών και ιδιωτικών 
συστημάτων παροχών. Σε όλα τα κρά­
τη μέλη, ο ιδιωτικός τομέας παρεμ­
βαίνει σε κάποιο βαθμό στην παροχή 
θεραπείας και υπηρεσιών, ενώ στα 
περισσότερα κράτη η σοβαρότητα 
των παρεμβάσεων του έχει ενταθεί 
-55-
Κεφάλαιο 2 ~Η προσαρμογή may αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
Στοιχεία των ανίκανων προς εργασία στην Ένωση 
Δεν υπάρχουν συγκρίσιμα και αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των 
ατόμων που εισπράττουν αναπηρικά επιδόματα ή επιδόματα ανικανότητας 
στο εσωτερικό της Ένωσης. Κάποιες ενδείξεις για τους σχετικούς αριθμούς 
μπορούν να προκύψουν από την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινό­
τητας, που περιλαμβάνει — ερώτημα που αναφέρεται στο γιατί οι συμμετέ­
χοντες στην έρευνα δεν αναζητούν ενεργητικά εργασία και προτείνει ως 
πιθανή αιτία τη μόνιμη ανικανότητα τους προς εργασία 
Ο σχετικός αριθμός των ατόμων που είναι ταξινομημένα στις Κάτω Χώρες 
και στο Ηνωμένο Βασίλειο στην ανωτέρω βάση ως οριστικώς ανίκανα προς 
εργασία σε σχέση με άλλα μέρη της Ένωσης είναι εντυπωσιακός. Και στις 
δύο χώρες, περίπου 7% των ατόμων στην ομάδα ηλικίας 45 με 54 ετών και 
15 16% στην ομάδα των 55 με 64 ετών θεωρούσαν τον εαυτό τους οριστικά 
ανίκανο το 1994 (Σχήμα 10). Τα ποσοστά αυτά, που είναι σχεδόν βέβαιο ότι 
αντανακλούν περισσότερο το είδος της εισοδηματικής ενίσχυσης που ει­
σπράττουν τα ανίκανα άτομα παρά τον πραγματικό αριθμό τους, είναι 
διπλάσιες των μέσων όρων ολόκληρης της Ένωσης ~ αν και θα πρέπει να 
σημειωθεί ότι για ορισμένες χώρες τα στοιχεία είναι ελλιπή, και ιδιαίτερα 
για τη Γαλλία, για την οποία δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία Κατά συνέ­
πεια, συνάγεται ότι τα μισά από το σύνολο των ανίκανων ατόμων στην 
Ένωση ζούσαν σ* αυτές τις δύο χώρες. Επιπλέον, και στις δύο περιπτώσεις, 
οι αναλογίες έχουν αυξητική τάση με την πάροδο του χρόνου, αν και στις 
Κάτω Χώρες μεταξύ 1993 και 1994 υπήρξε κάποια μείωση στη νεότερη από 
τις δύο ομάδες ηλικίας, ίσως λόγω αυστηρότερων προϋποθέσεων για την 
επιλεξιμότητα 
10 Άτομα 45-54 και 5544 ετών οικονομικά μη ενεργά λόγω μόνιμης 
αναπηρίας, 1987 και 1994 
18 r% πληθυσμού 45-54 
16 % πληθυσμού 55-64 
Γ 
Ρ OR t Β D S11IBL β L OK NL UK Ρ QR Ι ε Ο 811 lAL 8 L D< NL UK 
D 1964 περιλαμβάνοντα το vta ομοσπονδιακά κρατίδια. Ρ άνευ στοιχείων από το 1980 (με μοναδική εξαίρεση το 
Βέλγιο, τις Κάτω Χώρες και τη Φιν­
λανδία μεταξύ των ετών 1980 και 
1993, βλέπε και Κεφάλαιο 5 στη συ­
νέχεια). Συγχρόνως, ένα διαρκώς αυ­
ξανόμενο ποσοστό του κόστους της 
θεραπείας και των ιατρικών συντα­
γών μετατέθηκε στους ώμους των 
ασθενών. Επιπλέον, σε δύο χώρες ει­
δικά, τις Κάτω Χώρες και το Ηνωμέ-
νο Βασίλειο, έλαβαν χώρα 
σημαντικές μεταρρυθμίσεις του τρό­
που οργάνωσης του συστήματος, και 
στις δύο περιπτώσεις με σκοπό τη 
διεύρυνση του ανταγωνισμού και τη 
βελτίωση της αποτελεσματικότητας 
(όπως περιγράφεται στο Κεφάλαιο 
5)· 
Στη Σουηδία, η ιδιωτικοποίηση τα τε­
λευταία χρόνια επεκτάθηκε σε δρα­
στηριότητες κοινωνικών υπηρεσιών, 
ιδιαίτερα στην παροχή διαφόρων 
ατομικών υπηρεσιών, όπως η μέριμνα 
των παιδιών, όπου προηγουμένως 
υπήρχε μονοπώλιο του δημόσιου το­
μέα, αν και αυτό ουσιαστικά γίνεται 
με σκοπό την ευθυγράμμιση με την 
κατάσταση που επικρατεί σε άλλα ση-
μεία της Ένωσης. Με σκοπό την 
προώθηση αυτής της εξέλιξης, εφαρ­
μόσθηκαν κρατικές επιδοτήσεις σε 
όσους προσφέρουν τέτοιες υπηρε­
σίες. 
Σε ευρεία έννοια, διαφορετικό παρά­
δειγμα ιδιωτικοποίησης στο γενικό 
αυτό χώρο είναι η ίδρυση της Οργά­
νωσης Στήριξης του Παιδιού στο 
Ηνωμένο Βασίλειο το 1993, με σκοπό 
τον εντοπισμό απόντων γονέων — 
ιδιαίτερα πατέρων , ώστε να επιβλη­
θούν αυξήσεις στα ποσά που οι ίδιοι 
καταβάλλουν για τη στήριξη των παι­
διών τους (με τον υπολογισμό βάσει 
σταθερής και αμφιλεγόμενα άκαπτης 
φόρμουλας στο τρέχον εισόδημα 
τους) και να μειωθούν ανάλογα τα 
ποσά που καταβάλλει το κράτος. 
Επιδόματα ασθενείας 
και αναπηρίας 
Τα τελευταία χρόνια, η ανησυχία σχε­
τικά με την κλίμακα και την αύξηση 
-56 
των επιδομάτων ασθενείας και ανα­
πηρίας οδήγησε τις κυβερνήσεις δύο 
χωρών ειδικά, τις Κάτω Χώρες και 
του Ηνωμένου Βασιλείου, στην ανα­
ζήτηση μεθόδων μεταρρύθμισης του 
συστήματος πληρωμών με στόχο τη 
συγκράτηση των δαπανών, εν μέρει 
μέσω περιορισμού των κριτηρίων επι-
λεξιμότητας και εν μέρει μέσω της 
μείωσης του επιπέδου της εισοδημα­
τικής στήριξης ή με την πλήρη κατάρ­
γηση των επιδομάτων. Και στις δύο 
χώρες, η πολιτική στοχεύει στο να 
μεταβιβασθεί στην εργοδοσία η ευθύ­
νη για την καταβολή και κατά συνέ­
πεια για τον έλεγχο της εγκυρότητας 
των αξιώσεων (βλέπε Πλαίσιο σχετι­
κά με τα στοιχεία των ατόμων με ειδι­
κές ανάγκες στην Ένωση). 
Στις Κάτω Χώρες ψηφίσθηκαν το 
1993 νομοθετικές ρυθμίσεις βάσει 
των οποίων το επίπεδο και η διάρκεια 
των παροχών εξαρτώνται από την 
ηλικία, διευρύνεται ο ορισμός της α­
πασχόλησης που θεωρείται εύλογη 
για τον αιτούντα και αρχίζει η εφαρ­
μογή τακτικών ιατρικών εξετάσεων. 
Το 1994 ψηφίσθηκαν περαιτέρω ρυθ­
μίσεις βάσει των οποίων ο εργοδότης 
φέρει ακέραια την ευθύνη για την 
ενίσχυση του εισοδήματος τις πρώτες 
έξη εβδομάδες της ασθένειας και εν­
θαρρύνεται στη διεξαγωγή ελέγχου 
κατά πόσο το συγκεκριμένο άτομο 
είναι πράγματι ανίκανο να εργασθεί 
λόγω ασθενείας και να θέσουν σε λει­
τουργία διαδικασίες συμβουλευτι­
κής. Συγχρόνως, ζητείται από τις 
επιχειρήσεις να καταστρώσουν πολι­
τικές για το μετριασμό των αδειών 
ασθενείας. 
Παρόμοια μέτρα έχουν εφαρμοσθεί 
και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Με ισχύ 
από τον Απρίλιο του 1995, τα επιδό­
ματα στις περιπτώσεις βραχυπρόθε­
σμης ασθένειας και μακροπρόθεσμης 
αναπηρίας συγχωνεύθηκαν σε ενιαίο 
Επίδομα Ανικανότητας, με το επίπε­
δο των πληρωμών να αυξάνεται ανά­
λογα με τη διάρκεια και με απαίτηση 
τακτικών, ανεξάρτητων και περισσό­
τερο αυστηρών ιατρικών ελέγχων. 
Επιπλέον, από τον Απρίλιο του 1994 
οι εργοδότες κατέστησαν υπεύθυνοι 
για την κάλυψη των πρώτων 28 εβδο­μάδων ασθενείας. Όμως, το πρόσθε­
το κόστος αντισταθμίσθηκε με τη 
μείωση των ασφαλιστικών εισφορών 
τους (αναλογικά μεγαλύτερη για τους 
χαμηλόμισθους από ό,τι για τους υψη­
λόμισθους), πράγμα που υπερκαλύ­
πτει κατά μέσον όρο την πρόσθετη 
οικονομική επιβάρυνση που αναμέ­
νεται να έχουν. 
'Οπως και στις Κάτω Χώρες, μία τέ­
τοια αλλαγή έχει σχεδιασθεί με την 
πρόθεση να δοθεί στους εργοδότες 
ένα ισχυρό κίνητρο για να προσπαθή­
σουν να ελαττώσουν τις περιπτώσεις 
απουσίας λόγω ασθενείας. Ενώ όμως 
μπορεί να εφαρμοσθεί περισσότερο 
συστηματική επιτήρηση των περιπτώ­
σεων απουσίας, η εν λόγω αλλαγή 
κινδυνεύει να κάνει τους εργοδότες 
πολύ επιφυλακτικούς προκειμένου 
για προσλήψεις ατόμων που θα θεω­
ρούνταν υποψήφια μακρών απου­
σιών λόγω ασθενείας ή προκειμένου 
για τη συνέχιση της απασχόλησης 
ατόμων που έχουν ήδη αποδειχθεί 
επιρρεπείς σε αυτού του είδους τις 
απουσίες. 
Η εμπειρία από τη Γερμανία, στην 
οποία για αρκετό διάστημα η εργοδο­
σία είχε την ευθύνη της καταβολής 
επιδομάτων ασθενείας, φαίνεται να 
καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό 
δε θα είναι τόσο μεγάλο πρόβλημα. Η 
εμπειρία όμως καταλήγει πάλι στο 
συμπέρασμα ότι είναι σημαντικό να 
υπάρχουν κανόνες προσλήψεων και 
απολύσεων, βάσει των οποίων οι ερ­
γοδότες δε θα έχουν δικαίωμα πρό­
σβασης στο ιατρικό ιστορικό του 
υποψηφίου ή δικαίωμα να απολύουν 
έναν εργαζόμενο αποκλειστικά λόγω 
της κατάστασης της υγείας του, και οι 
κανόνες αυτοί να τηρούνται αυστηρά. 
Στην πράξη, τα άτομα που έχουν με­
γαλύτερη πιθανότητα να υποστούν 
δυσμενείς επιπτώσεις από την αλλα­
γή των ρυθμίσεων είναι οι εργαζόμε­
νοι σε μικρές επιχειρήσεις, στις 
οποίες οι έλεγχοι είναι σκόπιμα σχε­
τικά χαλαρότεροι. Συγχρόνως, η γερ­
μανική εμπειρία φαίνεται ακόμη να 
οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δε θα 
υπάρξει από την αλλαγή σπουδαία 
οικονομία στο σύνολο των δαπανών 
που αναφέρεται στα επιδόματα ασθε­νείας, ίσως και καθόλου, έστω και αν 
οι δημόσιες δαπάνες σημείωσαν πτώ­
ση. 
Καθώς οι κυβερνήσεις των δύο ανω­
τέρω χωρών, αλλά και άλλες κυβερ-
νήσεις κρατών της Ένωσης 
επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους 
στη συρρίκνωση των κοινωνικών δα­
πανών, στη Γερμανία διευρύνθηκε το 
πεδίο εφαρμογής του συστήματος 
ώστε να περιλάβει και μία νέα λει­
τουργία, την ασφάλιση έναντι της 
ανάγκης μακροπρόθεσμης μέριμνας 
(Pflegeversicherung), οι πόροι της 
οποίας προέρχονται από μία γενική 
αύξηση των εισφορών, όπως αναφέρ­
θηκε ήδη. Ο νεωτερισμός του υπόψη 
μέτρου δεν έγκειται βέβαια στην πα­
ροχή στήριξης για τη μέριμνα αυτή 
καθεαυτή (σε ορισμένα άλλα κράτη 
μέλη η ίδια μέριμνα παρέχεται στο 
πλαίσιο των ιατρικών ή κοινωνικών 
υπηρεσιών ή των ρυθμίσεων κοινωνι­
κής πρόνοιας), αλλά στην ένταξη της 
στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης. 
Συμπερασματικές 
παρατηρήσεις 
Ενα πρώτο συμπέρασμα που 
μπορεί να εξαχθεί από τα 
ανωτέρω είναι ότι, όπως ακριβώς τα 
κράτη μέλη χαρακτηρίζονται από ου­
σιαστικές διαφορές στα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας που εφαρμό­
ζουν, καθώς τονίζεται και στο Κεφά­
λαιο 1, έτσι παρατηρήθηκαν τα 
τελευταία χρόνια και ορισμένες ανό­
μοιες εξελίξεις. Παρ' όλα αυτά, υπάρ­
χουν σαφείς ενδείξεις σύγκλησης στη 
λήψη μέτρων και στα σημεία εστια-
σμού της πολιτικής, πράγμα που δε θα 
πρέπει να προξενεί κατάπληξη με δε­
δομένη την κοινότητα των προβλημά­
των και των προκλήσεων που 
αντιμετωπίζονται. 
Ειδικότερα, το ενδιαφέρον όλων των 
κυβερνήσεων των κρατών μελών συ­
γκεντρώνεται ολοένα και περισσότε­
ρο στον περιορισμό των δαπανών, 
κυρίως όσον αφορά τις συντάξεις γή­
ρατος και τις αποζημιώσεις των ανέρ-
57-
Κεφάλαιο 2 ~Η προσαρμογή στην αλλαγή: πρόσφατες μεταρρυθμίσεις και θεμελιώδεις εξελίξεις 
γων, δύο τομείς στους οποίους υπάρ­
χουν και προβλέπεται να υπάρχουν 
στο μέλλον έντονες πιέσεις για διεύ­
ρυνση των δαπανών. Επίσης, οι ενέρ­
γειες που έγιναν σχετικά ομοιάζουν 
μεταξύ τους, κυρίως με τη μορφή αυ­
στηρότερου προσδιορισμού των δι­
καιωμάτων στις παροχές (όσον 
αφορά τις συντάξεις, με παράταση 
της ηλικίας συνταξιοδότησης), καθώς 
και με απευθείας ελάττωση των συ­
ντελεστών των καταβαλλομένων πα­
ροχών. 
Βασική επιδίωξη υπήρξε και ο περιο­
ρισμός του κόστους της ιατρικής πε­
ρίθαλψης. Εκτός από τις Κάτω Χώρες 
και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι 
μεταρρυθμίσεις υπήρξαν περισσότε­
ρο ουσιαστικές, έγιναν ή σχεδιάζο­
νται να γίνουν και σε άλλα κράτη 
(όπως στην Ιταλία, τη Γερμανία και 
την Ισπανία) απόπειρες για την εισα­
γωγή μεγαλύτερου ανταγωνισμού 
στο σύστημα, με σκοπό τη βελτίωση 
της αποτελεσματικότητας. 
Επιπλέον, παρουσιάζεται κοινή τάση 
για απομάκρυνση από την παθητική 
πολιτική της στήριξης του εισοδήμα­
τος και για τη λήψη ενεργητικών μέ­
τρων, ώστε τα άτομα να είναι σε θέση 
να αυτοσυντηρούνται παρά να εξαρ­
τώνται από το κράτος. Τα συγκεκρι­
μένα μέτρα όμως που λαμβάνονται 
στα διάφορα σημεία της Ένωσης δια­
φέρουν κάπως μεταξύ τους, ειδικότε­
ρα σε ό,τι αφορά το ρόλο του 
δημοσίου στο περιφερειακό, το τοπι­
κό, αλλά και το κεντρικό επίπεδο. Σε 
ορισμένα κράτη μέλη, οι δημόσιες 
υπηρεσίες παρεμβαίνουν πολύ πε­
ρισσότερο ενεργά στη διαδικασία δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας από ό,τι 
σε άλλα, στα οποία περιορίζονται σε 
θεσμικές παρεμβάσεις, καταργώντας 
τους περιορισμούς και τα εμπόδια 
που παρεμβάλλονται στην αύξηση της 
απασχόλησης. Κατά συνέπεια, η έν­
νοια των ενεργητικών πολιτικών δια­
φέρει κατά κάποιο βαθμό από χώρα 
σε χώρα της Ένωσης και τελικά κα­
λύπτει μία ευρεία κλίμακα μέτρων 
και προσεγγίσεων με πολύ διαφορε­
τικές αποκλίσεις. Στα περισσότερα 
κράτη μέλη πάντως, βασική επιδίωξη 
της πολιτικής υπήρξε η βελτίωση της λειτουργίας των υπηρεσιών απασχό­
λησης και της παροχής βοήθειας και 
συμβουλών στα άτομα που αναζητούν 
εργασία. 
Αναφορικά με την εξεύρεση πόρων, 
γενική ήταν η επιδίωξη για παύση της 
εξάρτησης από τις εισφορές, ειδικά 
από τις εισφορές της εργοδοσίας, με 
αυξητική τάση της εξάρτησης από τη 
φορολογία, με το σκεπτικό ότι οι ει­
σφορές προκαλούν αύξηση του εργα­
τικού κόστους με συνέπεια να έχουν 
αρνητική επίπτωση στη δημιουργία 
θέσεων εργασίας και να βλάπτουν 
την ανταγωνιστικότητα. Σε αυτό το 
πλαίσιο, είναι προφανής η γενική 
αναζήτηση εναλλακτικών πόρων, 
καθώς και η επιβολή φόρων με συ­
γκεκριμένο προορισμό τη χρηματο­
δότηση κοινωνικών παροχών ή 
υπηρεσιών. Από την άλλη πλευρά, 
στη Δανία συμβαίνει το αντίθετο, με 
την επιβολή και επέκταση των εισφο­
ρών. Όμως, από διαφορετική σκοπιά, 
και η αντιμετώπιση αυτή μπορεί να 
θεωρηθεί ότι συγκλίνει προς το υπό­
λοιπο της Ένωσης, όπου εφαρμόζε­
ται περισσότερο μικτό σύστημα 
χρηματοδότησης. 
Κοινές τάσεις εμφανίζονται επίσης 
και σε ό,τι αφορά την ιδιωτικοποίηση, 
αν με τον όρο αυτό νοείται γενικότε­
ρα οποιαδήποτε αλλαγή που οδηγεί 
σε ευρύτερη παρέμβαση του ιδιωτι­
κού τομέα στην παροχή κοινωνικής 
προστασίας ή στο να έχουν οι εργα­
ζόμενοι ευρύτερη αρμοδιότητα και 
επιλογή σχετικά με το εύρος και με το 
είδος της παρεχόμενης προστασίας. 
Συγχρόνως, δεν υπάρχουν ενδείξεις 
για γενικότερη επιδίωξη περιορι­
σμού του πεδίου κάλυψης της κοινω­
νικής προστασίας ή απομάκρυνσης 
από το γενικευμένο δικαίωμα στην 
στήριξη του εισοδήματος και στην 
πρόσβαση στις υπηρεσίες. 
Πράγματι, στις χώρες του Νότου της 
Ένωσης όπως και στην Ιρλανδία, έ­
χει σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος 
στην κατεύθυνση καθιέρωσης συστη­
μάτων με κάλυψη και επίπεδο στήρι­
ξης συγκρίσιμα προς εκείνα των 
λοιπών κρατών μελών. Επίσης, σε 
ορισμένες χώρες η προστασία έχει βελτιωθεί ή επεκταθεί στην κάλυψη 
καινούριων αναγκών, όχι μόνο στη 
Γερμανία, όπου εφαρμόσθηκε η 
ασφάλιση μακροπρόθεσμης μέρι­
μνας, αλλά και στη Δανία και τη 
Σουηδία, όπου έχει θεσπισθεί ή επε­
κταθεί, σε συνδυασμό με τη δημιουρ­
γία προσωρινών θέσεων εργασίας 
για τους άνεργους, δικαίωμα των ερ­
γαζομένων σε διαστήματα άδειας 
προκειμένου για επαγγελματική κα­
τάρτιση, ή για τη φροντίδα των παι­
διών. 
58 
-' "'-'t*/*-'<-'""? <'K s «κ 
Κεφάλαιο 3 Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας 
και Χρηματοδότησης της 
Το 1993, οι δαπάνες κοινωνικής 
προστασίας (που εξ ορισμού πε­
ριλαμβάνουν τις συντάξεις γήρατος, 
την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, 
τις παροχές ασθενείας και αναπη­
ρίας, τα επιδόματα ανεργίας και τις 
δαπάνες για τις δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης, τα οικογενειακά επι­
δόματα, τα επιδόματα μητρότητας και 
στέγης, καθώς και τις διοικητικές δα­
πάνες) ανήλθαν κατά μέσον όρο σε 
περίπου 29% του κοινοτικού ΑΕΠ. 
Αυτό αντιστοιχεί σε ποσό που μόλις 
υπερβαίνει τα 4.500 ECU ανά άτομο 
που ζει στα κράτη μέλη. 
Όμως, η κλίμακα των δαπανών πα­
ρουσιάζει σημαντική διαφοροποίηση 
στα διάφορα σημεία της Ένωσης. 
Ενώ στη Δανία και Κάτω Χώρες η 
δαπάνη υπερέβη το 33% του ΑΕΠ 
(ανήλθε δε περίπου στο 35% στη Φιν­
λανδία, όπου το αισθητά αυξημένο 
ποσοστό δικαιολογείται από την κα­
θίζηση του ΑΕΠ, και σε περίπου 30% 
στη Σουηδία, αν και για την τελευταία 
δεν υπάρχουν ακόμη άμεσα συγκρί­
σιμα στοιχεία), στην Ιρλανδία κυμαί­
νονταν μόνο γύρω στο 21,5%, στην 
Πορτογαλία γύρω στο 18%, ενώ στην 
Ελλάδα μόλις που υπερέβη το 16% 
(Σχήμα 11). 
Οι διαφορές επιτείνονται προκειμέ­
νου για τη μέση κατά κεφαλή δαπάνη. 
Το μέσο κατά κεφαλή ποσό που δα­
πάνησε το Λουξεμβούργο το 1993 για 
κοινωνική προστασία του συνόλου 
των ατόμων που διαμένουν στη χώρα 
υπερέβη τις 6.600 ΜΑΔ (μονάδες 
αγοραστικής δύναμης, οι οποίες προ­
σφέρονται καλύτερα ως τρόπος μέ­
τρησης του ελέγχου των πραγματικών 
πόρων σε σχέση με άλλες χώρες της 
Ένωσης, απ' ότι το μέγεθος σε όρους ECU), ενώ η αντίστοιχη δαπάνη της 
Ελλάδας μόλις που υπερβαίνει τις 
1.600 ΜΑΔ κατ' άτομο, δηλαδή δια­
φορά άνω του τετραπλασίου. Παρόλο 
ότι το άνοιγμα της διαφοροποίησης 
ήταν μικρότερο για άλλα κράτη μέλη, 
το γεγονός παραμένει ότι υπήρχε 
σημαντική διαφορά μεταξύ των πε­
ρισσότερο ανεπτυγμένων και οικονο­
μικά εύρωστων χωρών της Ένωσης 
και εκείνων με το χαμηλότερο βαθμό 
ανάπτυξης, όπως η Ελλάδα, η Πορτο­
γαλία και η Ιρλανδία. Έτσι, και με 
κριτήριο την αγοραστική δύναμη, το 
1993 τόσο η Δανία όσο και οι Κάτω 
Χώρες δαπάνησαν περίπου το διπλά­σιο κατ' άτομο ποσό για κοινωνική 
προστασία απ' ό,τι η Ισπανία, πάνω 
από το διπλάσιο απ' ότι η Ιρλανδία 
και σχεδόν το τριπλάσιο απ' ότι η 
Πορτογαλία. 
Παρ' όλο ότι οι διαφορές αυτές αντα­
νακλούν σε μεγάλο βαθμό τις διαφο­
ρές του ύψους του πραγματικού κατά 
κεφαλήν εισοδήματος (και αγοραστι­
κής δύναμης), είναι ωστόσο γεγονός 
ότι διαφαίνεται μια τάση (αν και κα­
θόλου ομοιόμορφη) αύξησης των κοι­
νωνικών δαπανών σε σχέση με το 
ΑΕΠ, ανάλογης με το επίπεδο του 
πραγματικού εισοδήματος (Σχήμα 
11 Κατά κεφαλήν δαπάνες για κοινωνική προστασία και αε σχέση 
με το ΑΕΠ, 1993 
Κατά κεφαλήν δσττάντς ν» κοινωνική %ΑΕΠ Λ 35 
QRPfm.etMiettaF0tt.OKi OR ι> m. t οκ ι tu t f D M. DK L 
0 ιτκαλαιώάνοντα η vtaoi*wm>v6«B«S wwtffiw 
-59 
Κεφάλαιο $ ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
12). Αυτό σημαίνει ότι, όσο οι οικονο­
μίες αναπτύσσονται και αποκτούν ευ­
ρωστία, τείνουν να διαθέτουν ολοένα 
και υψηλότερο ποσοστό των πόρων 
τους στην κοινωνική προστασία, με 
τις διάφορες μορφές της. Εν τούτοις, 
η έκταση του ίδιου του φαινομένου 
ποικίλλει από χώρα σε χώρα. Οι 
Κάτω Χώρες και η Ιταλία, χώρες με 
περίπου το ίδιο επίπεδο του κατά κε­
φαλήν ΑΕΠ εκφραζόμενου σε όρους 
μονάδων αγοραστικής δύναμης, πα­
ρουσιάζουν μεγάλη διαφοροποίηση 
στα ποσά που δαπανούν για την κοι­
νωνική προστασία, σε σχέση με το 
ΑΕΠ. Ενώ το 1993, οι δαπάνες της 
πρώτης ανήλθαν στο 33,5% εκείνες 
της δεύτερης παρέμειναν κάτω του 
26%. Πράγματι, σε όλα τα βόρεια 
κράτη μέλη όπου το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ ήταν υψηλότερο από το ΑΕΠ 
στις Κάτω Χώρες (ή της Δανίας), η 
δαπάνη για κοινωνική προστασία 
ήταν μικρότερη, και σε ορισμένες 
περιπτώσεις η διαφορά ήταν αισθητή. 
Επομένως, διαφοροποιείται σημαντι­
κά μεταξύ των κρατών μελών η επιλο­γή του ποσού που θα δαπανηθεί για 
κοινωνική προστασία, ακόμη και με­
ταξύ κρατών με συγκρίσιμο επίπεδο 
πραγματικού εισοδήματος. 
Από την άλλη πλευρά, το πραγματικό 
εισόδημα δεν αποτελεί με κανένα 
τρόπο το μόνο καθοριστικό παράγο­
ντα του ύψους της δαπάνης. Η διαφο­
ροποίηση των χωρών ως προς την 
ανάγκη κοινωνικής προστασίας είναι 
επίσης συνάρτηση της διάρθρωσης 
του πληθυσμού (ποσοστά των ηλικιω­
μένων), του ποσοστού της ανεργίας, 
των ανισοτήτων στην κατανομή του 
εισοδήματος και άλλων. 
Σύντομη 
παρουσίαση 
της ανάλυσης 
Οι διαφορές αυτές, καθώς και οι 
αλλαγές που έχουν υποστεί με 
την πάροδο του χρόνου, συγκαταλέ-
12 Δαπάνες κοινωνικής προστασίας και κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 199$ 
3S Δαπάνες κοινωνικής προστασίας <% ASTI) 
30 
25 
20 
15 
10 •*%οκ 
'UK • 0 
• Ι 
• Ε 
• IRI 
liHi: 
• OR ι 35 
liai 
26 
ΨΜ 
15 
6 8 10 12 
L εξαιρείται. D περιλαμβάνονται τα 
νέα ομοσπονδιακά κρατίδια 10 
14 16 18 20 
ΑΕΠ κατά κεφαλήν. ΜΑΔ (σε 1000) γονται στα θέματα του παρόντος κε­
φαλαίου. Το κεφάλαιο έχει ως αντι­
κείμενο όχι μόνο την επισκόπηση των 
συγκριτικών επιπέδων της δαπάνης 
για την κοινωνική προστασία σε ολό­
κληρη την Ένωση και τις μεταβολές 
τους προϊόντος του χρόνου και ανά­
λογα με την οικονομική ανάπτυξη, 
αλλά και τον εντοπισμό των πιο άμε­
σων αιτίων των υφισταμένων διαφο­
ρών και τις διακυμάνσεις των ρυθμών 
μεταβολής. Ειδικότερα, μείζων στό­
χος είναι να εξεταστεί κατά πόσο οι 
δημογραφικές τάσεις, και πιο συγκε­
κριμένα η μεταβολή του αριθμού των 
ατόμων που είναι ενδεχόμενο να 
έχουν ανάγκη προστασίας ή αρωγής, 
ευθύνονται για τις μεταβολές των κοι­
νωνικών δαπανών που συντελέστη­
καν περί την τελευταία δεκαετία. 
Όμως, μία τέτοια ανάλυση δε θεμε­
λιώνει στέρεα συμπεράσματα. Αυτά 
είναι πολύ περιορισμένα, λόγω προ­
βλημάτων που οφείλονται στα στατι­
στικά δεδομένα. Επομένως, ενώ 
υπάρχει τώρα μια σχετικά πλήρης 
σειρά από στοιχεία που αφορούν τις 
δαπάνες κοινωνικής προστασίας στο 
εσωτερικό της Ένωσης, διαμορφω­
μένα με τρόπο ώστε να είναι κατά το 
δυνατό περισσότερο συγκρίσιμα (χω­
ρίς όμως να περιλαμβάνονται δύο 
από τα τρία νέα κράτη μέλη), σειρά 
που αποτελεί τη βάση της υπόψη ανά­
λυσης (βλέπε Σημειώσεις και πηγές, 
στο τέλος της έκθεσης), υπάρχουν πο­
λύ λιγότερα στοιχεία σχετικά με τον 
αριθμό των δικαιούχων κοινωνικής 
προστασίας, είτε με τη μορφή ενίσχυ­
σης του εισοδήματος είτε με άλλη 
μορφή παροχής. Γενικά, η έλλειψη 
στοιχείων αναφορικά με τους δι­
καιούχους σημαίνει ότι, προκειμένου 
για ομάδες υψηλού κινδύνου (π.χ. 
άτομα που υπερβαίνουν την ηλικία 
συνταξιοδότησης στις διάφορες χώ­
ρες), θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν 
πληθυσμιακά στοιχεία ή στοιχεία από 
την αγορά εργασίας, αντί να λαμβά­
νονται ενδεικτικά στοιχεία του αριθ­
μού των δικαιούχων της βοήθειας. 
Συνεπώς, δεν είναι δυνατό να εξετα­
στεί η πραγματική κατάσταση σχετι­
κά με το εύρος της κάλυψης που 
παρέχουν τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας, κατά πόσο δηλαδή αυ-
-60-
ψ^*4 '^Ϊ^ΪΜΜ^^'Φ'^Φ 
Πίνακας 1 - Τρέχουσες δαπάνες κοινωνικής προστασίας, 1970-1993 
DK GR IRL NL UK Ε12 
Σύνολο κοινωνικής δαπάνης ως % του ΑΕΠ 
1970 
1980 
1985 
1990 
1993 18.7 19.6 21.5 - - 19.2 13.2 17.4 15.9 20.8 - 15.9 19.0 
28.0 28.7 28.8 9.7 18.2 25.4 20.6 19.4 26.5 30.1 12.9 20.5 24.1 
29.3 27.8 28.4 15.4 20.0 28.8 23.6 22.6 23.4 31.7 14.2 23.8 25.9 
27.0 29.8 26.9 16.1 20.6 27.7 19.5 24.1 22.1 32.2 15.0 22.1 25.2 
27.6 33.2 27.6 16.3 24.0 30.9 21.4 25.8 24.9 33.6 18.3 27.3 27.7 
(31.0) (28.7) 
Ετήσια μεταβολή δαπάνης ως % του ΑΕΠ (μέση μεταβολή σε % μονάδες) 
1970-80 
1980-85 
1985-90 
1990-93 0.9 
0.3 
-0.5 
0.2 0.9 
-0.2 
0.4 
1.1 0.7 
-0.1 
-0.3 
0.3 1.1 
0.1 
0.0 0.4 
0.1 
1.1 0.6 
0.7 
-0.2 
1.1 0.7 
0.6 
-0.8 
0.6 0.2 
0.6 
0.3 
0.6 1.1 
-0.6 
-0.3 
0.9 0.9 
0.3 
0.1 
0.5 0.3 
0.2 
1.1 0.5 
0.6 
-0.3 
1.7 0.5 
0.4 
-0.1 
0.8 
Η κοινωνική δαπάνη ως % του ΑΕΠ εξαιρουμένων των επιδομάτων ανεργίας 
1970 
1980 
1985 
1990 
1993 18.2 19.2 21.3 19.0 9.4 17.4 15.9 20.2 12.5 18.1 
25.6 25.7 28.0 9.5 15.5 24.3 19.0 19.0 26.3 28.3 12.6 19.1 22.9 
26.3 24.7 27.0 15.1 16.5 27.4 20.5 21.8 23.1 28.1 13.9 21.5 24.2 
24.6 26.6 25.8 15.7 17.4 26.2 17.2 23.7 22.0 29.6 14.8 21.3 23.9 
25.0 29.1 26.1 
(29.0) 15.7 19.2 28.9 18.4 25.3 24.7 30.7 17.4 25.6 25.9 
(26.7) 
Ετήσια μεταβολή της δαπάνης ως % του ΑΕΠ (μέση μεταβολή σε % μονάδες) 
1970-80 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
Σημείωση: 0.7 
0.2 
-0.3 
0.1 0.6 
-0.2 
0.4 
0.8 0.7 
-0.2 
-0.2 
0.1 0.9 
1.1 
0.1 
0.0 1.5 
0.2 
0.2 
0.6 0.5 
0.6 
-0.2 
0.9 1.0 
0.3 
-0.7 
0.4 0.2 
0.6 
0.4 
0.5 1.0 
•0.6 
-0.2 
0.9 0.8 
0.0 
0.3 
0.4 1.3 
0.3 
0.2 
0.9 0.7 
0.5 
0.0 
1.4 0.5 
0.3 
-0.1 
0.6 0.2 
0.0 
0.6 
0.1 
-0.1 
0.4 SP 
26.0 
35.4 
0.8 
0.3 
47 
25.4 
32.0 
0.8 
0.4 
&3 0.1 
0.1 
0.2 
0.0 
0.1 
-0.5 
Πηγή: Τα ποσοστά για τψ ΕΚ το 1970 αναφέρονται στα 9 κράτη μέλη για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Οι μεταβολές 
μεταξύ 1970 και 1980 αφορούν στο μέσο όρο αυτών των 9 χωρών. Τα ποσοστά στις παρενθέσεις αφορούν ολόκληρη τη 
Γερμανία, συμπεριλαμβανομένων και των νέων ομοαπονδοικών κρατιδίων, τα υπόλοιπα ποσοστά για τη Γερμανία δεν τα 
περιλαμβάνουν. Τα ποσοστά για το ΗΒ προσαρμόστηκαν από ετήσια οικονομική (Απρίλιος-Μάρτιος) σε ετήσια 
ημερολογιακή βάση (για αυτό και διαφέρουν πολύ λίγο από αυτά που δημοσιεύτηκαν στο Eurostat, Έσοδα και Δαπάνες 
Κοινωνικής Προστασίας, 1980-1993). 
*Α SF, S 1990-42 
Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Α και S από εθνικές πηγές, SF για το 1980-90 από εθνικές πηγές και για το 1990-92 
από τψ ESSPROS 
mmmmmmmmmmammmmm 
-61-
Κεφάλακ> S <* Τάσεις ΚοίνωνίκήςΠροοτασ^καί Χρηματοδότησης της 
ξάνεται ή ελαττώνεται ο αριθμός ατό­
μων των ομάδων κινδύνου που έχουν 
πρόσβαση στην παροχή βοήθειας, ή, 
με άλλα λόγια, κατά πόσο επηρεάζε­
ται η αναλογία του ποσοστού των 
ατόμων από τις ομάδες κινδύνου που 
βοηθούνται. 
Αυτό αποτελεί βασική αδυναμία της 
ανάλυσης, δεδομένου ότι βρίσκεται 
στη βάση κάθε αξιολόγησης της απο­
τελεσματικότητας των συστημάτων 
ως προς την πραγματική προσέγγιση 
των ατόμων που έχουν ανάγκη και την 
παροχή ικανοποιητικής προστασίας 
και στήριξης. (Στο μέλλον η νέα 
Έρευνα Πάνελ Νοικοκυριών που κα­
θιερώθηκε από τη Eurostat θα παρέ­
χει ανά πάσα στιγμή πληροφορίες 
σχετικά με τους αριθμούς των ατόμων 
που λαμβάνουν κάποια ενίσχυση ει­
σοδήματος με διάφορες μορφές από 
τα συστήματα κοινωνικής προστα­
σίας σε ολόκληρη την Ένωση, καθώς 
και με το χορηγούμενο ποσό. Τα πρώ­
τα αποτελέσματα της έρευνας θα γί­
νουν γνωστά περί το τέλος του 1995). 
Στη συνέχεια θα εξεταστεί η εξέλιξη 
του συνόλου της δαπάνης για κοινω­
νική προστασία στα κράτη μέλη το 
διάστημα 1980-1993 (τελευταίο έτος 
των διαθέσιμων στοιχείων), αρχικά 
σε σχέση με την αύξηση του ΑΕΠ και 
του πληθυσμού, ώστε να γίνει απόπει­
ρα εκτίμησης των μακροπρόθεσμων 
τάσεων — κατά πόσο δηλαδή και σε 
ποιο βαθμό η κοινωνική προστασία 
τείνει να απορροφά ολοένα μεγαλύ­
τερο ποσοστό πόρων με την πάροδο 
του χρόνου. 
Κατά δεύτερο λόγο, θα συνεκτιμηθεί 
η διαμόρφωση των δαπανών των βα­
σικών λειτουργιών και ο τρόπος δια­
φοροποίησης της στα διάφορα κράτη 
μέλη, μαζί με τις μεταβολές που έλα­
βαν χώρα με την πάροδο του χρόνου, 
ώστε να εντοπισθούν οι τομείς στους 
οποίους σημειώθηκε αύξηση ή ελάτ­
τωση. 
Τρίτο, θα εξετασθεί η δαπάνη για κά­
θε ένα από τους βασικούς τομείς ή τις 
βασικές λειτουργίες διαδοχικά και 
λεπτομερώς, προκειμένου να εκτιμη­
θεί κατά πόσο οι αλλαγές που ση­μειώθηκαν αντανακλούν μεταβολές 
του μεγέθους των ατόμων που είναι 
ενδεχόμενο να παρουσιάσουν ανά­
γκη ενίσχυσης (π.χ. αύξηση του αριθ­
μού των συνταξιούχων), σε αντίθεση 
προς τις μεταβολές του μέσου ύψους 
των χορηγούμενων παροχών. Επι­
πλέον, εξετάζονται και οι μεταβολές 
της διάρθρωσης των επιμέρους παρο­
χών — ειδικότερα, ο βαθμός κατά τον 
οποίο οι παροχές υπόκεινται σε έλεγ­
χο των προσωπικών πόρων και η σχε­
τική βαρύτητα των επικουρικών 
πληρωμών. 
Τέλος, αναλύονται οι μεταβολές που 
επήλθαν στους πόρους χρηματοδότη­
σης των συστημάτων κοινωνικής προ-
στασίας κατά την περασμένη 
δεκαετία περίπου, με επίκεντρο τα 
ποσά που συγκεντρώθηκαν από τις 
εισφορές σε σχέση προς τα έσοδα 
από τη γενική φορολογία. 
Αύξηση των 
δαπανών κατά την 
περίοδο 1980-1993 
Στο διάστημα 1980-1993, το συνο­
λικό ποσό που διατέθηκε για 
κοινωνικές δαπάνες παρουσίασε αύ­
ξηση αναλογικά προς το ΑΕΠ σε όλα 
τα κράτη μέλη, με δύο μόνο εξαιρέ­
σεις: το Βέλγιο και τη Γερμανία, όπου 
και μειώθηκε. Συνολικά στην Ένωση, 
η μέση δαπάνη σημείωσε άνοδο στο 
ίδιο διάστημα και από 24% πλησίασε 
το 28% (29% αν περιληφθούν τα νέα 
ομοσπονδιακά γερμανικά κρατίδια. 
Ο ρυθμός αύξησης είναι μικρότερος 
από ό,τι στη δεκαετία του 1970, όπου 
σε όλα ανεξαιρέτως τα κράτη μέλη 
είχε σημειωθεί μεγάλη διόγκωση των 
δαπανών (Πίνακας 1). 
Οι χώρες που παρουσίασαν τη μεγα­
λύτερη αύξηση μετά το 1980 είναι κα­
τά κύριο λόγο τα κράτη μέλη του 
Νότου: η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία 
και η Πορτογαλία, οι οποίες επιδιώ­
κουν σε διαφορετικό βαθμό η κάθε 
μία να αναπτύξουν τα δικά τους συ­
στήματα κοινωνικής προστασίας, ώστε η κάλυψη που προσφέρουν να 
είναι συγκρίσιμη με εκείνη των χω­
ρών του Βορρά της Ένωσης. Από την 
άλλη πλευρά, περιλαμβάνεται σ' αυ­
τές και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου, 
περισσότερο ίσως από οπουδήποτε 
αλλού, βασική επιδίωξη της πολιτικής 
ήταν ο περιορισμός του ρυθμού αύξη­
σης των κοινωνικών δαπανών. (Θα 
πρέπει να σημειωθεί ότι, επειδή τα 
ποσά των δαπανών για κοινωνική 
προστασία στην Αυστρία και τη 
Σουηδία δε μπορούν να συγκριθούν 
άμεσα με εκείνα των υπολοίπων 
μελών της Ένωσης, τα αντίστοιχα 
επίπεδα των παροχών δεν περιλαμ­
βάνονται στα γραφήματα και τους πί­
νακες του παρόντος κεφαλαίου, ούτε 
από άποψη αξίας ούτε σε σχέση με το 
ΑΕΠ. Περιλαμβάνονται όμως οι στα­
διακές μεταβολές τους, όπου είναι δυ­
νατόν, εφόσον αυτές θα πρέπει να 
είναι περισσότερο συγκρίσιμες με τις 
μεταβολές που αναφέρονται για τα 
άλλα κράτη μέλη. Για τη Φινλανδία 
υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία, μό­
νον όμως για τα έτη 1990 μέχρι 1992, 
περιλαμβάνονται δε στην ανάλυση 
όποτε είναι δυνατό. Οι μεταβολές για 
τα έτη που προηγήθηκαν του 1990 βα­
σίζονται στα επί μέρους εθνικά στοι­
χεία). 
Εν τούτοις, η μεταβολή στο σύνολο 
αυτού του διαστήματος μαρτυρεί εξε­
λίξεις με σημαντικές διαφορές κατά 
την ίδια περίοδο. Ειδικότερα, το με­
γαλύτερο μέρος της αύξησης των δα­
πανών μεταξύ των ετών 1980 και 1993 
συγκεντρώθηκε στα τρία χρόνια της 
οικονομικής ύφεσης (1990-1993), 
όταν το ΑΕΠ σημείωσε ελαφρά ή και 
μηδενική αύξηση. Συνολικά στην 
Ένωση, ενώ η κοινωνική δαπάνη αυ­
ξήθηκε κατά 2,5%του ΑΕΠ στην αρ­
χή της δεκαετίας του 1990, η ίδια 
ανήλθε κατά μόνο 1% του ΑΕΠ στο 
σύνολο της δεκαετίας του 1980, ενώ 
στην περίοδο 1985-1990 που οι ρυθ­
μοί οικονομικής ανάπτυξης ήταν σχ-
τικά υψηλοί, η δαπάνη μειώθηκε σε 
σχέση με το ΑΕΠ. 
Παρόμοιο φαινόμενο παρατηρείται 
στα περισσότερα κράτη μέλη. (Ωστό­
σο, το επίπεδο των δαπανών ως προς 
το ΑΕΠ εμφανίζει μεγάλη ευαισθη-
62 
,'*£ 
σία απέναντι στον οικονομικό κύκλο, 
και παρ' όλον ότι χρονικά ο τελευ­
ταίος συμπίπτει στις διάφορες χώρες, 
παρουσιάζονται μικρές διαφορο­
ποιήσεις στα ετη όπου σημειώθηκαν 
σημεία καμπής, πράγμα που επηρεά­
ζει τις μεταβολές που παρατηρούνται 
σε συγκεκριμένες περιόδους). Σε πέ­
ντε χώρες — το Βέλγιο, τη Γερμανία, 
τη Γαλλία, την Ιρλανδία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο — η κοινωνική δαπά­
νη μειώθηκε σε σχέση με το ΑΕΠ 
κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας 
του 1980, και μόνο στη Δανία, την 
Ιταλία, την Πορτογαλία και τη Φιν­
λανδία σημειώθηκε ουσιαστική αύξη­
ση (άνω του 0,1% του ΑΕΠ ετησίως). 
Χωρίς καμία εξαίρεση, σε όλες τις 
χώρες η κοινωνική δαπάνη αυξήθηκε 
σε σχέση με το ΑΕΠ μεταξύ των ετών 
1990-1993, ενώ σε έξι κράτη μέλη -
Δανία, Ισπανία, Λουξεμβούργο, 
Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο και 
Φινλανδία — η αύξηση υπερέβη το 
1% του ΑΕΠ ετησίως. 
Βασικός λόγος για την άνοδο της δα­
πάνης σε σχέση με το ΑΕΠ κατά την 
εν λόγω περίοδο ήταν αναμφίβολα η 
οικονομική ύφεση. Αυτή κατέστησε 
εντονότερη την ανάγκη εφαρμογής 
προγραμάτων δαπανών κοινωνικής 
προστασίας, λόγω της απότομης αύ­
ξησης της ανεργίας με την οποία συν­
δέεται, και πιο σημαντικά άσκησε 
άμεσα μειωτικές πιέσεις στο ΑΕΠ. 
Στην πράξη, στις περισσότερες χώ­
ρες, ένα μικρό μόνο μέρος της αύξη­
σης των δαπανών σε σχέση με το 
ΑΕΠ στην αρχή της δεκαετίας του 
1990 οφείλονταν σε υψηλότερες κα­
ταβολές επιδομάτων ανεργίας (κατά 
μέσον όρο στο σύνολο της Ένωσης, 
0,2 ποσοστιαίες μονάδες ετησίως από 
τις 0,8 ποσοστιαίες μονάδες αύξησης 
των δαπανών σε σχέση με το ΑΕΠ — 
Πίνακας 1). Από την άλλη πλευρά, 
στη Γερμανία και Ισπανία, τα υψηλά 
επιδόματα ανεργίας προκάλεσαν το 
ήμισυ ή και περισσότερο της αύξη­
σης, ενώ στη Σουηδία για το σύνολο 
της και ακόμη περισσότερο (αν εξαι­
ρεθούν τα επιδόματα ανεργίας, οι δα­
πάνες στην προκειμένη περίπτωση 
μειώθηκαν σε σχέση με το ΑΕΠ — 
και αυτό κατά τη διετία 1990-1992). Με στόχο να απομονωθούν οι επι­
πτώσεις των χαμηλών επιπέδων του 
ΑΕΠ στα μεγέθη, συνιστάται να εξε­
τασθεί αυτός καθαυτός ο ρυθμός αύ­
ξησης των δαπανών κοινωνικής 
προστασίας. Μεταξύ των ετών 1980 
και 1993, η μέση δαπάνη για τις κοι­
νωνικές παροχές στην Ένωση (δηλα­
δή εξαιρουμένων των διοικητικών 
δαπανών) αυξήθηκε κατά 3-3,5% 
ετησίως σε πραγματικές τιμές (απο-
πληθωρισμένη κατά τη μεταβολή των 
τιμών καταναλωτή — η αύξηση του 
συνόλου των δαπανών, περιλαμβανο­
μένων των διοικητικών δαπανών ήταν 
περίπου ίδια). Όμως, η αύξηση αυτή 
δεν ήταν καθόλου ομοιόμορφη στην 
πορεία του χρόνου. Από το 1980 μέ­
χρι το 1985, σε ολόκληρη την Ένωση 
ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης μό­
λις που υπερέβαινε 2,5%, από το 1985 
μέχρι το 1990, παράλληλα με την οι­
κονομική ανάκαμψη, έφθασε σχεδόν 
το 3,5% και από το 1990 μέχρι το 1993, 
όταν οι ευρωπαϊκές οικονομίες βρί­
σκονταν ως επί το πλείστον σε ύφεση, 
αυξήθηκε ακόμη περισσότερο, μέχρι 
σχεδόν το 4,5% ετησίως (Πίνακας 2). 
Ένα μεγάλο μέρος όμως της επιτά­
χυνσης αυτής οφείλεται στις διακυ­
μάνσεις του ποσοστού ανεργίας. Αν 
εξαιρεθούν οι παροχές στους ανέρ­
γους (κοινωνική βοήθεια και επιδό­
ματα), η διαφορά του ποσοστού 
αύξησης των δαπανών, τόσο μεταξύ 
του πρώτου καιτου δευτέρου ημίσεως 
της δεκαετίας του 1980, όσο και μετα­
ξύ του δευτέρου και των αρχών της 
δεκαετίας του 1990, στενεύει αισθη­
τά. Με αυτή τη βάση, το ποσοστό αύ­
ξησης των δαπανών των κοινωνικών 
παροχών κατά τα έτη 1990-1993 υπε­
ρέβη πράγματι ελάχιστα εκείνο της 
περιόδου 1985-1990 (μόλις άνω του 
31/2% ετησίως, έναντι τιμής ελάχιστα 
κάτω από αυτό). 
Επιπλέον, η επίπτωση των κυμαινό­
μενων επιπέδων ανεργίας στις δαπά­
νες κοινωνικής προστασίας δεν 
περιορίζεται αποκλειστικά στα επι­
δόματα ανεργίας. Θα επηρεαστεί 
επίσης το ύψος της δαπάνης των οικο­
γενειακών επιδομάτων, κατά το μέ­
τρο που αυτά στοχεύουν στη στήριξη 
των προστατευομένων παιδιών του 
ανέργου, καθώς και η δαπάνη των συντάξεων γήρατος, με τις αλλαγές 
που θα επέλθουν στην πρόωρη συντα­
ξιοδότηση (βλέπε ανωτέρω Κεφά­
λαιο 2). Συνεπώς, ο πραγματικός 
ρυθμός αύξησης των δαπανών στις 
αρχές της δεκαετίας του 1990 ίσως να 
μην υπερέβαινε εκείνο του τέλους της 
δεκαετίας του 1980, ενώ θα μπορούσε 
να είναι και λίγο χαμηλότερο. Παρ' 
όλα αυτά, και αν ακόμη ληφθούν υπό­
ψη τα άλλα αυτά στοιχεία, ο πραγμα­
τικός ρυθμός αύξησης μεταξύ των 
ετών 1990 και 1993 ίσως να υπερέβαι­
νε ακόμη το 3% ετησίως, να ήταν δη­
λαδή ανώτερο του μακροχρόνιου 
ρυθμού ανάπτυξης που παρουσίασαν 
οι οικονομίες της Ένωσης κατά τα 
τελευταία 15-20 έτη, πράγμα που 
υποδηλώνει μία τάση ανόδου των δα­
πανών κοινωνικής προστασίας σε 
σχέση με το ΑΕΠ. Κατά μεγάλο πο­
σοστό, η εικόνα αυτή αντανακλά την 
όλο και μεγαλύτερη ανάγκη κοινωνι­
κής στήριξης που προβάλλεται τόσο 
από τη γήρανση του πληθυσμού, όσο 
και από τη μεταβολή της διάρθρωσης 
των νοικοκυριών. 
Ο ρυθμός αύξησης των δαπανών με 
την πάροδο του χρόνου δεν υπήρξε 
καθόλου ομοιόμορφος μεταξύ των 
κρατών μελών. Στις περισσότερες 
χώρες, ακόμη και με συνυπολογισμό 
των δαπανών λόγω επιδομάτων ανερ­
γίας, το κόστος των κοινωνικών πα­
ροχών αυξήθηκε σε πραγματικές 
τιμές μεταξύ των ετών 1990 και 1993 
με ρυθμό ταχύτερο από ό,τι τα προη­
γούμενα πέντε χρόνια, πράγμα που 
ίσως εξηγεί εν μέρει την έμφαση που 
δίνεται ευρύτατα στον περιορισμό 
του κόστους, όπως αυτός περιγράφε­
ται στο Κεφάλαιο 2. 
Κατά την περίοδο 1980-1993, η κατά 
κεφαλή δαπάνη για τις κοινωνικές 
παροχές αυξήθηκε σε πραγματικές 
τιμές κατά ποσοστό λίγο κάτω του 3% 
ετησίως, ελαφρά δηλαδή χαμηλότερο 
από το ποσοστό της συνολικής ανό­
δου εξ αιτίας της (μικρής) αύξησης 
του πληθυσμού. Όμως, η ετήσια αύ­
ξηση κυμάνθηκε από λιγότερο του 
2% στη Σουηδία, το Βέλγιο, τη Γερ­
μανία και τις Κάτω Χώρες, μέχρι 5% 
ή και περισσότερο στη Φινλανδία και 
την Πορτογαλία (Σχήμα 13). 
mmmmmmmmmtmmmmmm 
63 
Κεφάλαιο 3 - Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
Πίνακας 2 — Αύξηση των δαπανών για κοινωνικές παροχές σε σταθερές τιμές κατά λειτουργία, 
1980-85,1985-90 και 1990-93 (ετησία % μεταβολή) 
Γήρατος Ασθενείας Αναπηρίας Ανεργίας Οικογενειακά Μητρότητας Σύνολο 
Β 
DK 
D 
GR 
Ε 
F 
IRL 
Ι 
L 
NL 
Ρ 
UK 
EU12 
A 
SF 
S 
Σημείωση: 
Πηγή: 1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-93 
1980-85 
1985-00 
1990-93 
1980-85 
1985-90 
1990-92 
1980-85 
1985-90 
1990-92 
1980-85 
1985-90 
1990-92 1.2 
3.0 
3.2 
2.5 
2.4 
2.5 
0.0 
3.2 
1.7 
11.3 
2.3 
-0.9 
4.5 
5.5 
4.5 
4.6 
2.3 
3.1 
2.8 
1.9 
3.6 
6.7 
6.0 
4.8 
0.8 
6.2 
8.0 
1.1 
6.0 
1.8 
1.2 
11.4 
8.9 
4.3 
1.8 
6.9 
1.6 
2.7 
2.2 
3.1 
3.7 
3.3 
5.8 
47 
4.5 
2.5 
3.4 
4.0 -0.8 
4.8 
2.2 
-2.1 
0.6 
3.3 
0.1 
3.3 
2.5 
1.8 
0.8 
16.9 
0.1 
8.3 
5.0 
3.3 
3.9 
3.7 
1.0 
1.0 
7.7 
3.0 
7.1 
-0.5 
1.0 
6.2 
8.6 
-1.0 
3.9 
3.3 
6.0 
4.6 
12.3 
1.6 
3.7 
5.1 
1.1 
4.3 
3.2 
1.3 
4.4 
8.7 
6.6 
5.2 
-2.2 
0.3 
4.2 
-15.1 0.1 
0.1 
1.4 
2.2 
3.6 
4.2 
0.9 
2.5 
3.2 
16.9 
0.9 
•4.3 
3.3 
5.4 
4.7 
2.0 
2.6 
0.5 
5.9 
2.8 
6.7 
3.5 
4.9 
1.3 
0.8 
3.4 
5.8 
-0.1 
3.9 
1.6 
2.7 
7.9 
5.3 
4.4 
7.2 
6.1 
1.7 
3.7 
3.1 
1.1 
1.0 
3.4 
7.3 3.4 
-0.3 
4.7 
3.3 
1.7 
9.8 
11.2 
-1.4 
15.9 
9.1 
6.4 
6.3 
6.5 
3.0 
15.2 
7.4 
4.7 
11.0 
17.6 
-1.0 
12.8 
13.2 
-8.4 
12.4 
14.3 
-7.7 
24.7 
15.6 
-3.3 
5.5 
0.3 
4.6 
46.1 
10.2 
-14.6 
24.5 
9.0 
-2.1 
13.9 
17.6 
4.5 
15.1 
7.4 
-0.7 
116.4 
15.5 
-4.8 
83.0 -2.5 
0.1 
-2.9 
-0.3 
5.8 
4.2 
-4.9 
3.9 
1.0 
8.7 
-17.6 
-9.5 
•10.4 
-6.5 
12.9 
1.4 
0.8 
2.4 
8.4 
3.5 
6.3 
-0.9 
2.5 
-7.2 
-1.4 
9.8 
13.5 
-2.6 
-2.0 
-2.0 
1.5 
5.9 
1.3 
2.4 
1.4 
7.4 
-1.2 
1.4 
2.3 
-1.9 
0.0 
1.7 
8.9 
ΒΛ 
5.2 -0.5 
3.4 
16.8 
12.9 
6.4 
2.4 
-4.1 
4.5 
2.4 
5.1 
-2.3 
-1.2 
-1.3 
1.7 
4.3 
-0.1 
1.2 
0.2 
-1.8 
0.8 
6.9 
3.3 
-1.5 
2.9 
3.9 
6.0 
6.9 
-0.5 
7.2 
13.2 
-0.8 
6.4 
6.7 
0.2 
-3.0 
15.6 
-0.6 
1.0 
5.0 
-0.4 
3.9 
31.2 
6.2 0.6 
2.3 
2.3 
1.7 
2.8 
5.0 
0.1 
3.3 
2.6 
10.4 
1.7 
1.5 
3.1 
5.7 
6.8 
3.8 
2.8 
3.8 
4.1 
1.1 
6.7 
5.3 
5.6 
3.0 
0.9 
6.5 
8.0 
1.2 
3.4 
1.8 
2.3 
8.5 
10.6 
4.8 
1.3 
8.3 
2.6 
3.3 
4.4 
2.7 
3.5 
6.0 
6.6 
8.6 
1.8 
3.5 
-1.9 Σύνολο 
(εκτός 
ανέργων) 
0.3 
2.6 
2.1 
1.4 
2.9 
4.4 
-0.3 
3.5 
2.0 
10.4 
1.6 
1.4 
2.4 
6.3 
4.9 
3.7 
2.7 
3.3 
2.7 
1.5 
5.8 
5.1 
6.0 
2.9 
0.8 
6.6 
7.9 
0.0 
4.2 
1.5 
2.4 
8.8 
9.6 
4.3 
2.6 
7.5 
2.2 
3.6 
3.8 
1.9 
3.4 
5.2 
6.5 
5j> 
4.5 
1.4 
3.8 
-4.9 
Τα στοιχεία για τις δαπάνες έχουν αποπληθωρισθεί με το δείκτη τιμών καταναλωτή σε κάθε περίπτωση. Οι συντάξεις 
γήρατος περιλαμβάνουν τους επιζώντες, στα επιδόματα αναπηρίας περιλαμβάνονται και εκείνα της ανικανότητας και των 
εργατικών ατυχημάτων και ασθενείας. Α: τα επιδόματα ανικανότητας περιλαμβάνουν μόνο τα επιδόματα εργατικών 
ατυχημάτων και ασθενειών. SF: τα οικογενειακά επιδόματα περιλαμβάνουν και τη μητρότητα. D εξαιρούνται τα νέα 
ομοσπονδιακά γερμανικά κρατίδια 
Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Α και S από εθνικές πηγές, SF1980-90 από εθνικές πηγές και 1990-92 από ESSPROS 
64-
Κεφάλαιο $ - Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
Στην πράξη, όπως και με τις διαφορές 
στο ύψος των δαπανών, η αύξηση της 
κατά κεφαλήν κοινωνικής δαπάνης 
σε πραγματικές τιμές παρουσιάζει 
την τάση να παρακολουθεί το ρυθμό 
αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, πα­
ρόλο που σε ορισμένα κράτη μέλη το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ αυξήθηκε με 
σχετικά αργό ρυθμό, ενώ οι κοινωνι­
κές δαπάνες ακολούθησαν σχετικά 
γρήγορη ανοδική πορεία (ιδιαίτερα 
στην Ελλάδα και τη Φινλανδία) (Σχή­
μα 14). 
Σε πέντε από τα κράτη μέλη, η αύξηση 
της κατά κεφαλή κοινωνικής δαπάνης 
σημείωσε προοδευτικά άνοδο στη 
διάρκεια των τριών ανωτέρω περιό­
δων, αν και αυτή οφείλεται εν μέρει 
στις μεταβαλλόμενες δαπάνες των 
επιδομάτων ανεργίας (Σχήμα 15). Σε 
δέκα χώρες, μεταξύ των ετών 1990 
και 1993 σημειώθηκε υψηλότερος 
ρυθμός ανόδου από ό,τι σε ολόκληρη 
τη δεκαετία του 1980. Σε έξι από αυ­
τές — Ισπανία, Ιρλανδία, Λουξεμ­
βούργο, Πορτογαλία, Ηνωμένο 
Βασίλειο και Φινλανδία —, η μέση 
ετήσια άνοδος ήταν 6% ή και περισ­
σότερο στην αρχή της δεκαετίας του 
1990. Από την άλλη πλευρά, σε τέσσε­
ρις χώρες — το Βέλγιο, τη Γερμανία, 
την Ελλάδα και τις Κάτω Χώρες — η 
αύξηση της πραγματικής κατά κεφα­
λή δαπάνης περιορίστηκε σε επίπεδο 
χαμηλότερο του 2% ετησίως την ίδια περίοδο, ενώ στη Σουηδία παρουσία­
σε μείωση (τουλάχιστον με βάση τα 
διαθέσιμα εθνικά στοιχεία). 
Η διάρθρωση των 
δαπανών 
Αν και η διάρθρωση των δαπανών 
κοινωνικής προστασίας, με την 
έννοια των ποσών που διατίθενται 
για τις διάφορες λειτουργίες, διαφέ­
ρει από χώρα σε χώρα της Ένωσης, 
σε πολλές από τις ανεπτυγμένες χώ­
ρες του βορρά παρουσιάζει αρκετά 
κοινά σημεία. Με μοναδική εξαίρεση 
την Ιρλανδία, και με μικρή διαφορά 
της τελευταίας, σε όλα τα κράτη μέλη 
το μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης 
διατίθεται για τις συντάξεις γήρατος 
(που στην προκειμένη περίπτωση εξ 
ορισμού περιλαμβάνουν και τις συ­
ντάξεις επιζώντων). Συνολικά στην 
Ένωση, οι συντάξεις αυτές αντιπρο­
σώπευαν περίπου το 45% της συνολι­
κής κοινωνικής δαπάνης κατά το 
1993, αν και στην Ελλάδα και την 
Ιταλία το ποσοστό τους ανήλθε σε 
60% του συνόλου (Πίνακας 3). Πέ­
ραν της Ιρλανδίας (28%), μόνο στις 
Κάτω Χώρες (37%) και τη Δανία 
(34%) σημειώθηκε ποσοστό χαμηλό­
τερο του 40%. Όμως, προκειμένου για τη Δανία και 
την Τις Κάτω Χώρες, η διαφορά από 
το μέσο όρο της Ένωσης αντανακλά 
σε μεγάλο βαθμό το υψηλό επίπεδο 
των κοινωνικών δαπανών για τις λοι­
πές λειτουργίες (σε σχέση με το ΑΕΠ, 
οι δαπάνες για τις συντάξεις και στις 
δύο χώρες προσεγγίζουν τις αντίστοι­
χες των περισσότερων άλλων κρατών 
μελών), ενώ, προκειμένου για την Ελ­
λάδα, η ίδια διαφορά αντανακλά το 
χαμηλό επίπεδο της δαπάνης των λοι­
πών λειτουργιών. Εξ άλλου, στην Ιτα­
λία η δαπάνη για τις συντάξεις σε 
σχέση με το ΑΕΠ ήταν υψηλότερη 
από οποιοδήποτε άλλο κράτος της 
Ένωσης (15,5%, έναντι 12% που 
ήταν ο μέσος όρος), ενώ στην Ιρλαν­
δία (με λιγότερο από 6% του ΑΕΠ) η 
χαμηλότερη. 
Οι παροχές ιατρικής περίθαλψης και 
ασθενείας (που δεν αποτελούν χωρι­
στές κατηγορίες στα δεδομένα του 
ESSPROS, περιλαμβάνονται όμως 
κατά κύριο λόγο οι πρώτες) είναι το 
δεύτερο σε μέγεθος στοιχείο, μαζύ 
αναλογούν για το περίπου 25% του 
μέσου όρου των κοινωνικών δαπα­
νών στην Ένωση κατά το 1993. Το 
ποσοστό ποικίλλει από 30% στην Ιρ­
λανδία και την Πορτογαλία μέχρι κά­
τω του 20% στη Δανία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο και κάτω του 15% 
στην Ελλάδα. Στις υπόλοιπες επτά 
χώρες, το ποσοστό δε διέφερε αισθη-
13 Αύξηση της κατά κεφαλήν 6α«ανης για «αροχές κοινωνικής 
«φοοτααίας» 1980*93 
7 Ετήσια μεταβολή 
S D Β NL DK F Ε12 A IRL L UK QR Ε t SF Ρ 
D tÇaipouvtcB ni via ομοσπονβκ** KpetKtw. Λ SF, 8; 198042 14 Αύξιιση της κατά κϊψαλήν δαπάνης γ 
κροβτασίας και αύξηοη too κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980-93 
Ετήσια μιταβολή των κατά «φαΑήν 
κοινωνικών δαπανών (%} 
• Ρ 
8F 
*<3R •UK 
Ε12·Α 
•F •• 
OK 'IRI 
NI» Β 
•s 
D (ffupoOvrai te via ομοοττονβκκώ upcrrita. Α. ÇF, 8; 1Μ0-92 
2 3 4 
Ewyno μοοβοΜ) tau «πά βψαλήν ΑΕΠ (%) 7 
β 
-i 6 
4 
3 
2 
1 
-65-
Κεφάλαιο 3 - Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
τά από το μέσο όρο της Ένωσης (βλέ­
πε στη συνέχεια το Κεφάλαιο 5 για 
χωριστή ανάλυση των δαπανών ιατρι­
κής περίθαλψης βασισμένη στα στοι­
χεία του ΟΟΣΑ). 
Τα επιδόματα αναπηρίας, ανικανότη­
τας και εργατικών ατυχημάτων 
αποτελούν την τρίτη σε μέγεθος κατη­
γορία, στην οποία οφείλεται το 9% 
του συνόλου των δαπανών της Ένω­
σης. Σ' αυτή την περίπτωση όμως, 
παρουσιάζεται μεγαλύτερη διαφορο­
ποίηση από ό,τι στις δύο προηγούμε­
νες κατηγορίες δαπανών, με ποσοστό 
που υπερβαίνει το 22% επί του συνό­
λου στις Κάτω Χώρες (όπου το 1993 
η εν λόγω δαπάνη ήταν του ιδίου 
ύψους με τις δαπάνες ασθενείας και 
ιατρικής περίθαλψης), ενώ στη 
Γαλλία και την Ιρλανδία είναι μόνο 
της τάξεως του 7,5%. Σε σχέση με το 
ΑΕΠ, η κλίμακα της δαπάνης στις 
Κάτω Χώρες είναι ακόμη περισσότε­
ρο εντυπωσιακή, εφόσον υπερβαίνει 
το 7% συγκριτικά με το μέσο όρο της 
Ένωσης που είναι 2,5% και με ποσο­στό μόλις 1,5% στην Ιρλανδία και Ελ­
λάδα. Τα ποσά που δαπανώνται για 
την τελευταία λειτουργία και μόνο 
εξηγούν σε μεγάλο βαθμό τις σχετικά 
υψηλές δαπάνες κοινωνικής προστα­
σίας στις Κάτω Χώρες σε σύγκριση με 
άλλες χώρες της Ένωσης. Πρέπει 
όμως να είναι κανείς προσεκτικός 
σ' αυτό το σημείο, δεδομένου ότι τα 
άτομα που λαμβάνουν επιδόματα 
αναπηρίας στη χώρα αυτή είναι πολύ 
πιθανό αλλού να ενισχύονται με δια­
φορετικές παροχές (π.χ. επιδόματα 
ανεργίας). 
Παρομοίως, το υψηλό επίπεδο της συ­
νολικής δαπάνης στη Δανία οφείλε­
ται σε μεγάλο βαθμό στα συγκριτικά 
υψηλά επιδόματα ανεργίας και στις 
δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης, 
παράγοντες οι οποίοι, παρόλο που το 
ποσοστό ανεργίας είναι χαμηλότερο 
του μέσου όρου, αντιστοιχούσαν συ­
νολικά στο 19% του συνόλου της δα­
πάνης το 1993, σε σύγκριση με το 
μέσο όρο της Ένωσης που είναι της 
τάξεως του 8%. Πράγματι, τα ποσά 
15 Αύξηση της κατά κεφαλήν δαπάνης για παροχές κοινωνικής 
προστασίας, 19S0-85,1985-90 και 1990-93 
Ετήσιος ρυθμός μεταβολής 
12 r σε τιμές 1985 (%) τ 12 
Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK Ε12 A SF S 
Ο εξαιρούνται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. A, SF, S: 1980-92 που διατέθηκαν για τη λειτουργία αυ­
τή στη Δανία ήταν σχεδόν ίδια με της 
Ισπανίας και υψηλότερα από της Ιρ­
λανδίας, ενώ και στις δύο αυτές χώ­
ρες το ποσοστό ανεργίας ήταν 
αισθητά υψηλότερο. Παρά το γεγο­
νός ότι το επίπεδο των δαπανών για 
επιδόματα ανεργίας είναι ενδεικτικό 
μέχρι κάποιο βαθμό το επίπεδο της 
ανεργίας, οι διαφορές στο μέσο κατα­
βαλλόμενο επίδομα και στην κάλυψη 
της αρωγής φαίνονται να είναι εξίσου 
σημαντικοί αν όχι σημαντικότεροι 
παράγοντες, όπως θα εξετασθεί στη 
συνέχεια. 
Τα οικογενειακά επιδόματα, που 
αποτελούν την πέμπτη σε μέγεθος κα­
τηγορία δαπανών, παρουσιάζουν εξί­
σου μεγάλη διαφοροποίηση μεταξύ 
των κρατών μελών. Κατά μέσον όρο, 
το 1993 τα εν λόγω επιδόματα κάλυ­
πταν το 6,5% των συνολικών δαπα­
νών κοινωνικής προστασίας, αλλά το 
10% στη Δανία, την Ιρλανδία, το Λου­
ξεμβούργο και το Ηνωμένο Βασίλειο 
και μόνο το 1% ή και λιγότερο στην 
Ισπανία και την Ελλάδα. Αυτή η δια­
φορά, ωστόσο, οφείλεται σε κάποιο 
βαθμό στον τρόπο καταβολής των πα­
ροχών (απευθείας από τους εργοδό­
τες στην Ελλάδα) και στο εύρος των 
φορολογικών εκπτώσεων και απαλ­
λαγών που εξυπηρετούν τον ίδιο 
βασικό σκοπό (και που θα ήταν ιδα­
νικό αν συμπεριλαμβάνονταν στην 
υπόψη ανάλυση, αν ήταν διαθέσιμα 
τα στοιχεία). 
Τα επιδόματα μητρότητας παρουσιά­
ζουν λιγότερες διαφορές στα κράτη 
μέλη, αν και η αντίστοιχη δαπάνη 
ήταν σημαντικά μεγαλύτερη το 1993 
στη Δανία από οπουδήποτε αλλού 
στην Ένωση, ιδιαίτερα σε σχέση με 
το ΑΕΠ, και αισθητά μικρότερη στα 
κράτη μέλη του νότου (Ελλάδα, Ιτα­
λία και Πορτογαλία κυρίως, όπου 
ανήλθαν μόνο στο 0,1% του ΑΕΠ). 
Στις υπόλοιπες κατηγορίες, παρατη­
ρούνται σημαντικές διαφοροποιή­
σεις στα επιδόματα στέγης, που 
εκφράζουν εν μέρει τον τρόπο στήρι­
ξης των ατόμων στα οποία χορηγείται 
ενίσχυση του εισοδήματος. Στο Ηνω­
μένο Βασίλειο ιδιαίτερα, οι παροχές 
66 
Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Kotwwrfc Προστασίας mi Χρηματοδότησης της 
flPftWJWAMMWiiJtfAW^ 
Πίνακας 3 - Κατανομή των τρεχουσών δαπανών κοινωνικής προστασίας κατά λειτουργία, 1933 
Γήρατος + επιζώντων 
Ασθενείας 
Αναπηρίας, 
ανικανότητας+εργατι­
κών ατυχημάτων και 
ασθενειών 
Ανεργίας 
Ευρέσεως εργασίας, 
επαγγελματικού 
προσανατολισμού, 
επανεγκατάοτασης 
Στεγαστικά 
Οικογενειακά 
Μητρότητας 
Άλλα 
Διοίκηση 
Σύνολο 
Γήρατος + επιζώντων 
Ασθενείας 
Αναπηρίας, 
ανικανότητας+εργατι­
κών ατυχημάτων και 
ασθενειών 
Ανεργίας 
Ευρέσεως εργασίας, 
επαγγελματικού 
προσανατολισμού, 
επανεγκατάστασης 
Στεγαστικά 
Οικογενειακά 
Μητρότητας 
Αλλα 
Διοίκηση 
Σύνολο DK GR IRL NL UK Ε12 SF 
% συνολικής δαπάνης 
43.2 33.1 39.0 63.0 39.1 41.2 26.8 59.7 45.1 35.4 38.6 39.7 42.3 32.1 
21.8 18.3 25.7 14.1 24.4 24.9 28.3 21.1 23.9 21.2 29.2 18.9 23.3 21.0 
10.4 9.1 11.2 9.4 9.6 7.2 7.1 8.5 14.0 21.4 13.1 11.5 10.4 15.2 
9.5 12.3 
1.6 6.1 
0.0 
6.7 
0.8 
1.3 
4.6 
100 2.5 
9.8 
1.7 
4.5 
2.6 6.4 
2.6 
0.8 
7.0 
0.7 
2.4 
4.3 
100 100 
Β DK D 
11.9 11.0 12.1 
6.0 6.1 8.0 
3.0 2.9 
2.6 
0.4 
0.0 
1.9 
0.2 
0.4 
1.3 4.1 
2.0 
0.8 
3.3 
0.5 
1.5 
0.9 3.5 
2.0 
0.8 
0.2 
2.2 
0.2 
0.0 
1.3 3.2 19.9 6.4 13.8 
0.0 0.5 1.4 2.5 2.0 
0.1 0.8 
0.1 8.7 4.6 
0.0 1.6 6.0 6.9 9.4 
1.1 1.6 4.0 
0.5 
0.5 
0.5 
3.9 
4.8 
100 
GR 
10.2 
2.3 
1.5 
0.5 
0.0 
0.1 
0.1 
0.1 
0.6 
0.8 0.4 
0.9 
0.9 
1.0 
3.3 3.0 2.9 
7.7 10.1 
1.3 2.0 
1.4 2.0 
5.6 4.4 0.0 0.2 
3.1 10.8 
0.4 1.4 
0.0 0.1 
5.0 3.5 1.0 
4.6 
0.5 
2.6 
4.5 0.0 
4.3 
0.8 
2.8 
5.0 6.5 
9.7 
1.2 
1.5 
3.9 1.9 1.1 
6.5 10.0 
0.9 2.4 
1.7 2.0 
4.5 2.9 
100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 
IRL Ι 
%ΑΕΠ NL UK Ε12 SF 
9.4 12.7 
5.9 7.7 5.7 15.4 11.2 11.9 
6.1 5.4 5.9 7.1 7.0 10.8 11.9 11.4 
5.3 5.1 6.5 7.4 
2.3 2.2 1.5 2.2 3.5 7.2 2.4 3.1 2.4 5.4 
4.8 
0.1 
0.1 
0.2 
0.2 
0.2 
0.8 2.0 
0.4 
0.9 
2.4 
0.4 
0.4 
1.7 3.0 
0.5 
0.6 
2.2 
0.4 
0.4 
1.0 0.5 
0.0 
0.0 
0.8 
0.1 
0.0 
1.3 0.2 
0.0 
0.1 
2.7 
0.4 
0.0 
0.9 2.9 
0.0 
0.3 
1.6 
0.2 
0.9 
1.5 0.8 
0.3 
0.0 
0.8 
0.1 
0.5 
0.9 1.6 
0.3 
1.8 
2.6 
0.3 
0.4 
1.1 1.9 
0.3 
0.5 
1.8 
0.3 
1.1 
1.3 3.3 
1.4 
0.4 
3.5 
0.8 
0.7 
1.0 
27.6 33.2 30.3 16.3 24.0 30.9 21.4 25.8 24.9 33.6 18.3 27.3 28.5 35.4 
mmmmmmmm* 
67 
Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
στον τομέα στέγης, πολύ μεγαλύτερες 
από ό,τι σε άλλα σημεία της Ένωσης, 
αντισταθμίζουν σε σημαντικό βαθμό 
τις σχετικά χαμηλές αποζημιώσεις 
που καταβάλλονται δικαιωματικά ως 
επιδόματα ανεργίας ή ως βασικές συ­
ντάξεις. Κατά συνέπεια, το επίπεδο 
της σχετικής δαπάνης αντανακλά στο 
Ηνωμένο Βασίλειο την ευρεία εξάρ­
τηση από τον έλεγχο προσωπικών πό­
ρων, για τον οποίο τα επιδόματα 
στέγης αποτελούν ένα στοιχείο. 
Δαπάνες κατά 
λειτουργία 
Ηδιάκριση μεταξύ των μεταβο­
λών που σημειώθηκαν στις δα­
πάνες των διαφόρων λειτουργιών της 
κοινωνικής προστασίας είναι ενδει­
κτική των τομέων όπου παρατηρήθη­
κε ο κύριος όγκος αύξησης των 
δαπανών. Στην πραγματικότητα, τα 
ποσά των δαπανών στο εσωτερικό της 
Ένωσης αυξήθηκαν σε σχέση με το ΑΕΠ σε όλους τους ζωτικούς τομείς 
δαπάνης μεταξύ των ετών 1980-1993, 
με εξαίρεση τα οικογενειακά επιδό­
ματα, στα οποία η δαπάνη μειώθηκε 
από κατάτι πάνω από 2% σε λίγοτερο 
από 2% του ΑΕΠ. Η αύξηση αφορού­
σε ιδιαίτερα τις συντάξεις, όπου τα 
χορηγούμενα ποσά σημείωσαν άνοδο 
από το 10% του ΑΕΠ κατά μέσον όρο 
το 1980 στο 12% το 1993 σε όλα τα 
κράτη μέλη, με εξαίρεση τη Γερμανία 
και την Ιρλανδία. 
Η άνοδος αυτή υπήρξε ιδιαίτερα 
υψηλή κατά την περίοδο 1990-1993 
(σχεδόν 1 % του ΑΕΠ), παρά το γεγο­
νός, όπως έχει ήδη αναφερθεί, ότι 
αυτό αντανακλά ως ένα βαθμό τις 
επιπτώσεις του χαμηλού ρυθμού ανά­
πτυξης του ΑΕΠ κατά την ίδια περίο­
δο. Οι δαπάνες για επιδόματα 
ανεργίας αυξήθηκαν επίσης στην αρ­
χή της δεκαετίας του 1990 λόγω της 
ανόδου της ανεργίας. Στο σύνολο της 
Ένωσης όμως, η άνοδος έφθασε μό­
νο το % περίπου του ΑΕΠ και, παρότι 
κατεγράφει μεγάλος αριθμός ανέρ­γων, η δαπάνη το 1993 ήταν κάτω του 
2% του ΑΕΠ. 
Βασικό θέμα αναφορικά με τις συ­
ντάξεις και τα επιδόματα ανεργίας, 
αλλά και με τις λοιπές βασικές λει­
τουργίες, είναι κατά πόσο οι συντελε­
σθείσες αυξήσεις απορρέουν από 
διεύρυνση των αναγκών, όπως αυτές 
προκύπτουν από τις κυριότερες δημο­
γραφικές τάσεις (ή, στην περίπτωση 
της ανεργίας, από τις οικονομικές τά­
σεις) και συνεπώς από τις μεταβολές 
του αριθμού των πιθανών διεκδικη­
τών, και σε ποιο βαθμό οι αυξήσεις 
αυτές οφείλονται στην ανάπτυξη πε­
ρισσότερο γενναιόδωρων συστημά­
των, με την έννοια του μέσου 
επιπέδου ενίσχυσηςτου εισοδήματος, 
καθώς και του εύρους της κάλυψης. 
Το ζήτημα αυτό αξιολογείται στη συ­
νέχεια, με τη διαδοχική εξέταση ενός 
εκάστου από τους κυριότερους τύ­
πους παροχών. 
Συντάξεις γήρατος 
16 Δαπάνες νια συντάξεις γήρατος κατά επιλέξιμο άτομο «ε σχέση 
με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 
100% ΑΕΠ κατά κεφαλήν 
Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK Ε12 
Περιλαμβάνει συντάξεις εττζώντων. D εξαιρούνται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια Σε σχέση με το ΑΕΠ, και όπως συμ­
βαίνει γενικά με όλες τις παροχές, η 
δαπάνη για τις συντάξεις γήρατος 
(συμπεριλαμβανομένων των συντά­
ξεων επιζώντων) μπορεί να αναλυθεί 
σε δύο στοιχεία: τη καταβολή της μέ­
σης σύνταξης ανά δικαιούχο ως πο­
σοστό του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (που 
θα πρέπει να τονισθεί ότι δε συμπί­
πτει με το μέσο εισόδημα), και τον 
αριθμό των δικαιούχων ως ποσοστό 
του συνολικού πληθυσμού (βλέπε 
Πλαίσιο για την περιγραφή της μεθό­
δου). Στην πράξη, και λόγω ελλεί­
ψεως επαρκών στοιχείων σχετικά με 
τον αριθμό των συνταξιούχων (εν μέ­
ρει εξαιτίας της δυσκολίας που πα­
ρουσιάζει η προσπάθεια αποφυγής 
διπλής καταμέτρησης των δικαιού­
χων που ίσως λαμβάνουν περισσότε­
ρες από μία συντάξεις), θα πρέπει να 
χρησιμοποιηθεί αντιπροσωπευτικός 
δείκτης — στην προκειμένη περίπτω­
ση, ο αριθμός των ατόμων που έχουν 
υπερβείτην επίσημη ηλικία συνταξιο­
δότησης σε κάθε κράτος μέλος και 
επιπλέον τα άτομα που, σύμφωνα με 
την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
-68 
Κεφάλαιο 3-Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
της Κοινότητας, απεχώρησαν πρόω­
ρα από την ενεργό υπηρεσία, (βλέπε 
Πλαίσιο). Ένας τέτοιος δείκτης πα­
ρουσιάζει πολλά μειονεκτήματα, κα­
θώς καλύπτει κατά προσέγγιση μόνο 
την πρόωρη συνταξιοδότηση, ενώ πε­
ριλαμβάνει ένα άγνωστο αριθμό ατό­
μων στα οποία δεν απονέμεται 
σύνταξη. Παρόλα αυτά όμως, δεν 
φαίνεται να υπάρχουν πολλές εναλ­
λακτικές λύσεις. 
'Οπως έχει ήδη αναφερθεί, η δαπάνη 
των συντάξεων σε σχέση με το ΑΕΠ 
σε ολόκληρη την Ένωση σημείωσε 
άνοδο από 10% το 1980 σε επίπεδο 
ελαφρώς κατώτερο του 12% το 1993 
(Πίνακας 4). Παράλληλα, ο αριθμός 
των ατόμων που έχουν υπερβεί την 
ηλικία συνταξιοδότησης αυξήθηκε 
από 16% του συνολικού πληθυσμού 
σε 19%, ενώ αυξήθηκε επίσης ελα­
φρά ο αριθμός εκείνων που συνταξιο­
δοτήθηκαν πρόωρα. Κατά συνέπεια, 
το σύνολο των ατόμων που διαθέτουν 
τα προσόντα για την απονομή σύντα­
ξης αυξήθηκε κατά οριακά χαμηλότε­
ρο ποσοστό από την αύξηση των 
δαπανών ως προς το ΑΕΠ. Έτσι, η 
μέση σύνταξη, υπολογιζόμενη ως δα­
πάνη δια του συνόλου του αριθμού 
των ατόμων που υπερβαίνουν το όριο 
συνταξιοδότησης και εκείνων που συ­
νταξιοδοτούνται πρόωρα, ως προς το 
μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, αυξήθηκε 
επίσης πολύ ελαφρά από το 1980 μέχρι το 1993, όμως από το 1990 μέχρι 
το 1993 η αύξηση ήταν μεγαλύτερη 
από ό,τι ολόκληρη την προηγούμενη 
δεκαετία. Στις αρχές της δεκαετίας 
του 1990, συνεπώς, η αύξηση των δα­
πανών ως προς το ΑΕΠ οφειλόταν 
τόσο στην αύξηση του αριθμού των 
ατόμων τρίτης ηλικίας, όσο και σ' 
εκείνη της μέσης σύνταξης που κατα­
βαλλόταν σε αυτά τα άτομα. 
Παρά τη γενική άνοδο του αριθμού 
των ατόμων άνω του ορίου συνταξιο­
δότησης σε όλα τα κράτη μέλη την 
περίοδο 1980-1993 (εξαιρουμένου 
του Λουξεμβούργου), το ποσοστό αύ­
ξησης παρουσίασε σημαντική διαφο­
ροποίηση από κράτος σε κράτος. Το 
υψηλότερο ποσοστό παρατηρήθηκε 
στην Ιταλία, όπου η αναλογία των 
ατόμων που είχαν υπερβεί το όριο 
συνταξιοδότησης αυξήθηκε από 18% 
σε περίπου 25% με παράλληλη αύξη­
ση του αριθμού των ατόμων πρόωρης 
συνταξιοδότησης, και όπου τα ποσά 
που διατίθενται για συντάξεις ση­
μείωσαν αξιόλογη άνοδο. Κατά συνέ­
πεια, και παρόλο που η μέση σύνταξη 
φαίνεται να σημείωσε άνοδο στην 
Ιταλία, η αύξηση ήταν μικρότερη από 
ό,τι σε άλλες χώρες, και το μεγαλύτε­
ρο μέρος της δαπάνης φαίνεται να 
οφειλόταν σε δημογραφικές τάσεις. 
Στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, 
όπου η δαπάνη των συντάξεων αυξή­θηκε επίσης αισθητά 6ε σχέση με το 
ΑΕΠ, η αύξηση ήταν κατά κύριο λόγο 
αποτέλεσμα της ανόδου του ποσού 
της μέσης σύνταξης σε σχέση με το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ, παρόλον ότι εν 
προκειμένω αυτό αποτελεί σχεδόν 
βέβαιη ένδειξη της αύξησης του αριθ­
μού των ατόμων άνω του ορίου συντα­
ξιοδότησης που λαμβάνουν σύνταξη 
και συγχρόνως περισσότερο γενναιό­
δωρες παροχές. Άλλες χώρες που πα­
ρουσίασαν σχετικά σημαντικές 
αυξήσεις της μέσης σύνταξης την ίδια 
περίοδο ήταν το Λουξεμβούργο, οι 
Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασί­
λειο. 
Στη Γερμανία όμως, όπου ou δαπάνες 
των συντάξεων σημείωσαν κάμψη σε 
σχέση με το ΑΕΠ μεταξύ των ετών 
1980 και 1993, αυξήθηκε ο πληθυσμός 
ηλικίας άνω του ορίου συνταξιοδότη­
σης και κατ' αναλογία μειώθηκε ση­
μαντικά η μέση σύνταξη σε σχέση με 
το κατά κεφαλήν ΑΕΠ από 65% σε 
52%. Η πτώση αυτή είναι η μεγαλύτε­
ρη που παρατηρήθηκε σε κράτος μέ­
λος της Ένωσης. Η μέση σύνταξη 
σημείωσε κάμψη και στην Ιρλανδία, 
όπου και αντιστάθμισε τη σχετικά μι­
κρή αύξηση του πληθυσμού σε ηλικία 
συνταξιοδότησης και προκάλεσε την 
πτώση των δαπανών σε σχέση με το 
ΑΕΠ, αν και το φαινόμενο αυτό πε­
ριορίσθηκε στη δεκαετία του 1980. 
17 Svvto^Erç γήρατος: qlxfttoqtwel^w 
«όρων ηροκειμένου για τις βασικές συντάξεις (βρώτος 
κίοναςλ 1980,1988 και 1993 mA. mVkiniW ^^ 
100 «owe******* _ •*?*-, I**^^ 100 18 
40 £ννταξεις γήρατος: κλίμακα και&αρβρβχη) των 
βκικοορικών ονντάξβων, 1980» 1988 και 1993 
% συνολικής σύνταξτκ 
•Προαιρετική 
•Υηοχρίωτική 
ν imt Ι«Μ.Ι rat it»awmimc«»m. Ρ thv wrtTOBw«*n»ou(i«tçou*T<»(ii<. ρ içwpoQvKB w vfo (φοοικηφκκα κρβικΜβ Αρ*ΜΜ0φ0Ο$ ΙββΟ, vtmhDàdtot 
m 
10 
BDKD0REFW.I I NL Ρ UK 40 
30 
20 
10 
69 
Κεφάλαιο 3 - Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
Εκτιμήσεις του αριθμού των ατόμων που εντάσσονται στα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας και της κατά κεφαλήν δαπάνης. 
Η έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων αναφορικά με τους 
δικαιούχους των βασικών κατηγοριών κοινωνικών πα­
ροχών δυσχεραίνει τον εντοπισμό των άμεσων αιτιών 
στις οποίες οφείλονται τόσο οι διαφορές της κλίμακας 
των δαπανών μεταξύ των χωρών, όσο και οι διαχρονικές 
μεταβολές — ιδιαίτερα, κατά πόσο αυτές προκύπτουν 
από τις διαφορές ή τις μεταβολές του αριθμού των 
ατόμων που έχουν ανάγκη στήριξης, εκείνων που είναι 
όντως αποδέκτες βοήθειας (δηλαδή, ανάλογα με την 
κάλυψη των συστημάτων) ή του μέσου όρου των παρο­
χών. Στην πράξη, το μόνο που ε ίναι δυνατό ναγίνει είναι 
να εντοπισθούν οι 'ομάδες κινδύνου' — ή που είναι 
πιθανό να χρειαστούν βοήθεια — στα διάφορα κράτη 
μέλη, δηλαδή εκείνων που έχουν ηλικία μεγαλύτερη 
από την επίσημη ηλικία συνταξιοδότησης, που είναι 
εγγεγραμμένα ως άνεργοι ή που είναι αρκετά νέα ώστε 
να είναι πιθανοί αποδέκτες επιδομάτων τέκνων. Αυτό, 
φυσικά, δε σημαίνει ότι τα άτομα αυτά στο σύνολο τους 
θα γίνουν αποδέκτες παροχών ή ότι δε θα υπάρξουν 
άλλα άτομα που θα γίνουν τέτοιοι αποδέκτες, αλλά 
παρέχει τουλάχιστον κάποια ένδε ιξη των πιθανών διεκ­
δικήσεων από τα συστήματα κοινωνικής προστασίας 
και της διακύμανσης των εν λόγω διεκδικήσεων στις 
διάφορες περιοχές της Ένωσης, καθώς και ένδειξη των 
τάσεων μεταβολής των διεκδικήσεων με την πάροδο του 
χρόνου. 
Συντάξεις γήρατος 
Στην πράξη, η ανάλυση των συντάξεων γήρατος είναι 
ιδιαίτερα δυσχερής, ε| αιτίας του ότι επηρεάζεται από 
ένα αριθμό παραγόντων — τόσο δημογραφικών, όσο 
και θεσμικών. Όχι μόνο διαφέρουν οι ηλικίες/όρια 
συνταξιοδότησης μεταξύ των κρατών μελών, αλλά προ­
σφέρονται και διάφορες κατηγορίες συντάξεων, συμπε-
ριλαμβανομένων των επικουρικών κλαδικών 
συντάξεων. Κατά συνέπεια, οποιοδήποτε άτομο που 
έχει συνταξιοδοτηθεί είναι δυνατό να εισπράττει συ­
ντάξεις περισσότερων της μιας κατηγοριών, μερικές 
φορές δε και αρκετές από αυτές συγχρόνως. Έτσι λοι­
πόν, ο προσδιορισμός του αριθμού των δικαιούχων, 
ακόμη και στην περίπτωση που υπάρχουν πλήρη στοι­
χεία, δημιουργεί σημαντικά προβλήματα υπερεκτιμή­
σεων. 
Αντίθετα, η παρούσα ανάλυση βασίζεται σε υπολογι­
σμούς (που προκύπτουν από λεπτομερή πληθυσμιακά 
στοιχεία) του αριθμού των ατόμων με ηλικία άνω του 
ορίου συνταξιοδότησης σε κάθε μία από τις χώρες, και 
συγχρόνως των ατόμων μικρότερης ηλικίας (από το 
όριο συνταξιοδότησης) που όμως δήλωσαν στην Έρευ­
να Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας ότι έχουν ήδη 
συνταξιοδοτηθεί (για ολόκληρη την περίοδο, το όριο 
συνταξιοδότησης διατηρείται σταθερό σ* εκείνο που 
αναγνωριζόταν επίσημα το 1993), η δε δαπάνη των 
συντάξεων αναλύεται στα εξής δύο στοιχεία: 
• το ποσοστό του συνόλου του πληθυσμού (Π) που 
θεωρείται επιλέξιμο για σύνταξη γήρατος (ΠΣΥΝ), • το μέσο ποσό σύνταξης που εισπράττει ο κάθε συ­
νταξιούχος (ΣΓ/ΠΣΥΝ) σε σχέση με το κατά 
κεφαλή ΑΕΠ (ΑΕΠ/Π). 
Τα δύο αυτά στοιχεία ισούνται εκ ταυτότητος με τη 
δαπάνη των συντάξεων σε σχέση με το ΑΕΠ: 
ΣΓ/ΑΕΠ « ΠΣΥΝ/Π x (ΣΓ/ΠΣΥΝ)/(ΑΕΠ/Π). 
Τα δύο στοιχεία παρουσιάζονται χωριστά στον Πίνακα 
4. Θαπρέπεινατονιστείότι, με αυτή την έννοια, το κατά 
κεφαλή ΑΕΠ αναφέρεται στο ΑΕΠ δια του συνόλου του 
πληθυσμού, πράγμα που δεν ισοδυναμεί με τις μέσες 
αποδοχές. 
Πρόωρη συνταξιοδότηση 
Στους ανωτέρω υπολογισμούς λαμβάνεται υπόψη η 
πρόωρη συνταξιοδότηση, η οποία είναι σημαντική σε 
όλα τα κράτη μέλη, ιδιαίτερα στην περίπτωση των αν­
δρών, Το 1994, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΕΔ της 
Κοινότητας και παρά το γεγονός ότι το επίσημο όριο 
ουηαξιοδστησης για τους άνδρες ήταν τα 65 έτη ή και 
περισσότερο σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση το Βέλγιο 
(60 έως 65), τη Γαλλία (60), την Ιταλία (62) και τη 
Γερμανία (63), το 52% των ανδρών μεταξΰ 60 και 64 
ετών στην Ένωση είχαν αυνταξιοδστηθεί, και, μόνο στην 
Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο το ποσοστό αυτό 
ήταν κάτω του 40% (αν και στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
όπως και στις Κάτω Χώρες, οι αναγνωρισμένοι ως ανά­
πηροι ανέρχονταν σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό από τις 
λοιπές χώρες, όπως σημειώνεται στο Κεφάλαιο 2) (Σχή­
ματα 19 και 20), Επιπλέον, το ως άνω ποσοστό παρου­
σίασε αυξητικές τάσεις με την πάροδο του χρόνου, 
εκτός από την Πορτογαλία, όπου παρέμεινε αμετάβλη­
το και από το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου παρουσίασε 
ελαφρά μείωση. 
Αλλά και σε ηλικίες κάτω των 60 ετών, οι άνδρες που 
έχουν συνταξιοδοτηθεί είναι πολλοί - 17% της ομάδας 
ηλικιών 55 έως 59 ετών στο σύνολο της Ένωσης το 1994, 
32% στην Ιταλία, 29% στο Βέλγιο και 25% σίη Γαλλία, 
όμως μόνο 4% στο Ηνωμένο Βασίλειο και 9% στην 
Ιρλανδία Και πάλι το ποσοστό έχει σημειώσει αύξηση 
με την πάροδο του χρόνου στα περισσότερα κράτη μέλη. 
Επιδόματα ανεργίας 
Παρόμοιες δυσχέρειες απαντώνται και κατά την ανά­
λυση των δαπανών για την ανεργία. Από τους καταγε­
γραμμένους ως ανέργους στα κράτη μέλη θα αποδειχθεί 
ότι δεν είναι όλοι επιλέξιμοι για τις ανάλογες παροχές. 
Επιπλέον, οι αριθμοί των εγγεγραμμένων ανέργων 
έχουν την τάση να διαφέρουν ουσιαστικά από εκείνους 
που ανταποκρίνονται στον επίσημο ορισμό της ανερ­
γίας που δίνει το Διεθνές Γραφείο Εργασίας (ÏLO) (με 
την έννοια του ατόμου που διατίθεται προς εργασία και 
αναζητεί ενεργητικά μία θέση). 
Μολαταύτα, Οι δαπάνες για τα επιδόματα ανεργίας 
(ΕΑΝ) σε σχέση με το ΑΕΠ είναι δυνατό να αναλυθούν 
•70 
Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
με τρόπο ανάλογο προς εκείνο των συντάξεων γήρατος» 
λαμβάνοντας υπόψη τους εξής παράγοντες: 
• πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64 ετών) σε σχέ­
ση με το σύνολο του πληθυσμού (Π15-64/Π). 
• ποσοστό συμμετοχής, ή ο ενεργός πληθυσμός σε 
σχέση με τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας 
(ΠΕΝ/Π15-64). 
• εγγεγραμμένο ποσοστό ανεργίας, ή ο αριθμός των 
ανέργων σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό 
(ΑΝ/ΠΕΝ). 
• το μέσο επίδομα που εισπράττεται από κάθε άνεργο 
σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
(ΕΑΝ/ΑΝ)/(ΑΕΠ/Π) 
Με το συνδυασμό των ανωτέρω παραγόντων έχουμε την 
ταυτότητα: ΕΑΝ/ΑΕΠ « IH5-64/ÎI % ΠΕΝ/Π15-64 x ΑΝ/ΠΕΝ χ 
(ΕΑΝ/ΑΝ)/(ΑΕΙΙ/Π) 
Οικογενειακά Επιδόματα 
Ως χαρακτηριστικό των πιθανών δικαιούχων σικογε-
νειακών επιδομάτων ελήφθη ο αριθμός των παιδιών με 
ηλικία κάτω του επισήμου ορίου για την επιλεξιμότητα 
στα επιδόματα, που είναι τα 18 έτη σε όλα τα κράτη 
μέλη» με εξαίρεση τη Γερμανία (16), την Ιρλανδία (16), 
τις Κάτω Χώρες (17), την Πορτογαλία (15) και το 
Ηνωμένο Βασίλειο (16). Σε πολλές περιπτώσεις όμως 
γίνεται παραχώρηση προκειμένου για νέους που σπου­
δάζουν με πλήρη παρακολούθηση, οι οποίοι, υπό ορι­
σμένες περιστάσεις, μπορεί να είναι επιλέξιμοι για τις 
παροχές. Κατά συνέπεια, οι εκτιμήσεις θα επηρεαστούν 
από τις διαφορές που παρουσιάζονται μεταξύ των κρα­
τών μελών στον αριθμό των νέων που συνεχίζουν τις 
σπουδές τους πέραν από την κανονική ηλικία για την 
είσπραξη επιδομάτων. 
19 Αναλογία ανδρών 55-59 ετών οικονομικά ρη «νεργών και 
συνταξιούχων οτα κράτη μέλη, 1985 και 1994 
.„ % ττλυθυσμού 5δ-6β «τών 
Ί 100 
Ε12 Β OK D QR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 20 Attt&0Yta«v4p6vtfMMttto 
«ννταξιούχαν «τα κράτη ρίλη, 1985 και 1994 
1Ο0 Χίτλυ&ισμοΰ 80-84 ιτών 100 
•XuvTCtyaoxM lAomof μη tvtpyol J 
«Ο 
f» 
ϋ' 80 
feo 
40 
20 
MMHp^g^l^iH il|||B:NL;': ?'*»'"' -.UK" 
71 
Κεφάλαιο 3 - Τάσεις ΚοίΜνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
Πίνακας 4 - Ανάλυση των δαπανών για συντάξεις γήρατος 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 
EUR12 1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1993* 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 Σύνταξης 
γήρατος(% ΑΕΠ) 
11.0 
11.3 
11.9 
10.0 
10.6 
11.0 
11.9 
11.0 
11.0 
12.1 
6.1 
10.5 
10.2 
7.2 
8.5 
9.4 
10.5 
11.7 
12.7 
6.2 
5.7 
5.7 
9.9 
13.6 
15.4 
12.0 
9.9 
11.2 
9.5 
11.4 
11.9 
4.6 
6.0 
7.0 
8.5 
9.1 
10.8 
10.0 
11.0 
11.9 Συνταξιούχοι 
(%σύνολο 
πληθυσμού) 
16.4 
16.9 
16.8 
12.5 
13.7 
13.7 
17.1 
18.9 
20.3 
19.9 
14.6 
17.0 
18.0 
11.0 
13.4 
14.4 
17.1 
19.1 
19.7 
10.1 
11.4 
11.4 
18.1 
23.7 
24.7 
14.0 
13.4 
13.8 
11.5 
12.8 
13.0 
12.6 
14.9 
15.6 
17.6 
18.3 
18.2 
16.0 
18.3 
19.0 Πρόωρα 
συντοξιοβοτημένο<(% 
σύνολο πληθυσμού) 
2.8 
3.6 
3.5 
2.3 
3.0 
3.1 
1.1 
0.7 
0.9 
1.1 
1.9 
3.6 
3.6 
1.8 
1.9 
2.1 
1.2 
1.3 
1.1 
0.7 
1.0 
1.0 
1.5 
1.8 
1.9 
2.2 
2.7 
4.1 
1.1 
1.0 
1.6 
4.5 
4.5 
4.4 
1.0 
0.8 
0.7 
1.6 
1.7 
1.7 Σύνολο 
Συνταξιούχων 
(%σύνολο 
πληθυσμού) 
19.2 
20.6 
20.3 
14.7 
16.7 
16.7 
18.3 
19.6 
21.2 
21.8 
16.5 
20.6 
21.5 
12.8 
15.3 
16.5 
18.3 
20.4 
20.8 
10.8 
12.4 
12.4 
19.5 
25.4 
26.6 
16.2 
16.0 
17.9 
12.5 
13.8 
14.6 
17.1 
19.4 
19.9 
18.5 
19.1 
19.0 
17.6 
20.0 
20.8 Δαπάνη 
κατά άτομο 
(% ΑΕΠ κατά 
κεφαλήν) 
57.5 
55.1 
58.9 
67.7 
63.6 
65.6 
65.3 
55.9 
51.9 
55.6 
37.0 
51.2 
47.6 
55.8 
55.5 
56.7 
57.4 
57.5 
61.2 
57.3 
45.8 
46.2 
50.9 
53.6 
57.8 
74.2 
62.0 
62.8 
76.1 
82.6 
81.4 
26.7 
31.0 
35.3 
45.8 
47.6 
57.1 
57.0 
55.2 
57.2 
Σημείωση: Στις συντάξεις γήρατος περιλαμβάνονται και οι συντάξεις επιζώντων. Γερμανία 1993* περιλαμβάνονται τα νέα 
ομοσπονδιακά κρατίδια. 
Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Δημογραφικές Στατιστικές και Έρευνα Εργατικού Δυνμικού (για τψ πρόωρη 
συνταξιοδότηση χρησιμοποιήθηκαν τα στοιχεία της ΕΕΔ του 1983 για να αντιπροσωπεύουν το έτος 1980). 
•72 
και Χρηματοδότησης της 
Η Ιρλανδία αποτελεί επίσης χαρα­
κτηριστικό παράδειγμα των πλεονε­
κτημάτων που παρουσιάζει ο σχετικά 
μικρός αριθμός του πληθυσμού με 
ηλικία άνω του ορίου συνταξιοδότη­
σης σε σχέση προς το σύνολο, συγκρι­
τικά με τα λοιπά κράτη μέλη (μόνο 
11,5% το 1993), καθώς και, ο φαινο­
μενικά μειωμένος αριθμός των ατό­
μων πρόωρης συνταξιοδότησης. Αν 
και στην πράξη το φαινόμενο αυτό 
συνδυάζεται με σχετικά χαμηλό επί­
πεδο μέσης σύνταξης, αποτελείτη βα­
σική αιτία για το χαμηλό επίπεδο 
δαπανών ως προς το ΑΕΠ. Ανάλογα, 
η βασική εξήγηση για τις υψηλές δα­
πάνες που παρατηρούνται στην Ιτα­
λία ως προς το ΑΕΠ δίνεται από το 
μεγάλο αριθμό ατόμων που συγκε­
ντρώνουν χαρακτηριστικά συνταξιο­
δότησης. Πράγματι, το 1993 στην 
Ιταλία η μέση σύνταξη σε σχέση με το 
ΑΕΠ συνέπιπτε ουσιαστικά με το μέ­
σο όρο της Ένωσης. 
Έτσι, η γενναιοδωρία του ιταλικού 
συστήματος συνταξιοδότησης έγκει­
ται όχι στην καταβολή υψηλής μέσης 
σύνταξης, αλλά μάλλον στο χαμηλό 
όριο συνταξιοδότησης (62 ετών για 
τους άνδρες, 57 για τις γυναίκες, το 
χαμηλότερο από οποιοδήποτε άλλο 
κράτος της Ένωσης). Όπως σημειώ­
θηκε ανωτέρω στο Κεφάλαιο 2, ένας 
από τους στόχους των πρόσφατων 
ιταλικών μεταρρυθμίσεων ήταν η 
επέκταση του ορίου ηλικίας συντα­
ξιοδότησης. 
Η διάρθρωση των 
συντάξεων 
Δυστυχώς, οιπερισσότερεςχώρεςτης 
Ένωσης διαθέτουν μόνο μέχρι το 
1988 στοιχεία σχετικά με τη διάρθρω­
ση των συντάξεων, όσον αφορά το 
ύψος των επικουρικών βοηθημάτων 
('δεύτερος κίονας') σε σχέση με τις 
βασικές συντάξεις ('πρώτος κίονας'), 
καθώς και όσον αφορά τις πληρωμές 
κατόπιν ελέγχου των προσωπικών 
πόρων σχετικά τις δικαιωματικές πα­
ροχές. Τα υπόψη στοιχεία καταδει­
κνύουν, κατά πρώτο λόγο, ότι η 
δυνατότητα ελέγχου των προσωπι-21 Δαπάνες ασθένειας ανά μόνιμο κάτοικο σε σχέση με το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 
0 % ΑΕΠ κατά κεφαλήν 
» Γ Μ 
Β DK D OR Ε F IRL 
D εξαιρούνται τα νέα ομοοτιον&ακα κρατίδια I NL Ρ UK Ε12 
22 Δαπάνες για παροχές αναπηρίας ανά άτομο 15-64 ετών ως 
ποσοστό toi) κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 
% ΑΕΠ κατά κεφαλήν ΐ·:ΐ£; 
Β DK D GR 6 F IRL Ι L NL Ρ UK E12 
Περιλάμβανα εργατικά ατυχφκπα και ασθένειες. D εξαιρούνται τα νέα ομαοττον&ακα κρατίδια 
-73 
Πίνακας 5 - Ανάλυση των δαπανών για παροχές 
αναπηρίας, ανικανότητας, εργατικών ατυχημάτων και 
ασθενειών 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 
EUR12 1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1993* 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 Επιδόματα 
(%ΑΕΠ) 
3.4 
2.9 
2.9 
2.5 
2.8 
3.0 
3.4 
3.1 
3.3 
3.5 
0.9 
1.8 
1.5 
1.8 
2.0 
2.3 
2.2 
2.2 
2.2 
1.3 
1.4 
1.5 
1.9 
2.1 
2.2 
4.3 
3.3 
3.5 
7.0 
7.0 
7.2 
1.8 
2.2 
2.4 
2.0 
2.6 
3.1 
2.1 
2.2 
2.4 Πληθυσμός 15-64 
(% συνόλου) 
65.6 
67.0 
66.4 
64.7 
67.4 
67.5 
66.3 
69.5 
68.6 
68.5 
64.0 
66.9 
67.4 
63.1 
66.9 
67.9 
63.7 
65.9 
65.5 
58.9 
61.5 
62.9 
64.6 
68.6 
68.8 
67.6 
69.2 
68.3 
66.2 
68.9 
68.6 
63.1 
66.2 
67.2 
64.1 
65.3 
64.9 
64.5 
67.3 
67.1 Δαπάνη κατ' 
άτομο 
(ΚΑΕΠκατά 
κεφαλήν) 
5.2 
4.3 
4.3 
3.9 
4.1 
4.5 
5.1 
4.5 
4.8 
5.1 
1.4 
2.7 
2.3 
2.9 
3.0 
3.4 
3.5 
3.3 
3.4 
2.2 
2.3 
2.4 
2.9 
3.1 
3.2 
6.4 
4.7 
5.1 
10.6 
10.2 
10.5 
2.9 
3.3 
3.5 
3.1 
4.0 
4.8 
4.2 
4.0 
4.4 
Σημείωση: D 1993* περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. 
Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS και Δημογραφικές Στατιστικές. κών πόρων είναι περιορισμένη σ' αυ­
τό τον τομέα (με μόνη εξαίρεση την 
Ιρλανδία), και ότι δεν υπήρξε γενική 
τάση για αύξηση της βαρύτητας του 
ελέγχου αυτοΰ στη δεκαετία του 1980. 
Διεύρυνση της εφαρμογής του εν λό­
γω ελέγχου παρατηρήθηκε μόνο στην 
Ισπανία, την Πορτογαλία και τις Κά­
τω Χώρες, ενώ στην τελευταία ση­
μειώθηκε κάμψη μεταξύ των ετών 
1988 και 1993 (Σχήμα 19). 
Κατά δεύτερο λόγο, εμφανίσθηκε μια 
γενική τάση προς ένα πλέον διευρυ­
μένο ρόλο των επικουρικών συντά­
ξεων, ενώ στη διάρκεια της δεκαετίας 
του 1980 στα περισσότερα κράτη μέ­
λη αυξήθηκε το ποσοστό τους σε σχέ­
ση με το σύνολο των καταβαλλομένων 
συντάξεων και υπερέβη το 30% στις 
Κάτω Χώρες το 1988 (παρόλο ότι πα­
ρέμεινε σ' αυτό το επίπεδο στα επό­
μενα πέντε χρόνια), και το 25% στο 
Ηνωμένο Βασίλειο (Σχήμα 20). Ση­
μειώθηκε επίσης κάποια τάση αύξη­
σης των καταβολών από προαιρετικά 
προγράμματα σε σχέση με τα υπο­
χρεωτικά. 
Ασθένεια 
Η συνδυασμένη δαπάνη για παροχές 
ασθενείας και για ιατρική περίθαλψη 
αυξήθηκε συνολικά στην Ένωση από 
6% του ΑΕΠ το 1980 σε 6,5% το 1993 
(και συνεπώς, εφόσον πιθανοί απο­
δέκτες σε αυτή την περίπτωση είναι 
όλοι όσοι διαμένουν μόνιμα στην 
Ένωση, άνοδο σημείωσε και η μέση 
ανά άτομο δαπάνη σε σχέση με το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ), ενώ η αύξηση 
σημειώθηκε σχεδόν ολόκληρη στην 
αρχή της δεκαετίας του 1990. Επειδή 
η άνοδος του πληθυσμού ήταν μάλλον 
μικρή, το μεγαλύτερο μέρος της αύ­
ξησης οφείλεται σε διεύρυνση της 
δαπάνης ανά άτομο (Σχήμα 21). Εν 
τούτοις, με δεδομένες τις δυσανάλο­
γα μεγάλες πιέσεις που ασκούνται 
στις υπηρεσίες από τους υπερήλικες, 
η εν λόγω άνοδος της δαπάνης αντι­
προσωπεύει επίσης εν μέρει τη μετα­
βαλλόμενη ηλικιακή διάρθρωση του 
πληθυσμού και τους αυξανόμενους 
αριθμούς των υπέργηρων ατόμων. 
74 
"*M' Κεφάλαιο 3 - facœrç Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
Είναι όμως δύσκολο να εντοπισθούν 
οι επιπτώσεις αυτού του φαινομένου 
και να εκτιμηθεί η σημασία του σε 
σχέση με άλλους παράγοντες, όπως 
π.χ. την άνοδο του επιπέδου του 
πραγματικού εισοδήματος, την τεχνο­
λογική πρόοδο, καθώς και την εξέλι­
ξη της τεχνογνωσίας στο χώρο της 
ιατρικής θεραπείας, που είναι πιθανό 
να είχαν μεγαλύτερη σημασία. 
Ωστόσο, σε ολόκληρη την Ένωση, 
δεν παρατηρήθηκαν μεταβολές της 
δαπάνης στη διάρκεια της τελευταίας 
δεκαετίας. Στη Δανία, τη Γερμανία 
και την Ιρλανδία, η δαπάνη ήταν χα­
μηλότερη ως προς το ΑΕΠ το 1993 σε 
σύγκριση με το 1980, αν και σε όλες 
τις χώρες, συμπεριλαμβανομένων 
των ανωτέρω τριών και με εξαίρεση 
της Ιταλίας, σημειώθηκε αύξηση με­
ταξύ των ετών 1990 και 1993. Η αύξη­
ση στο σύνολο της περιόδου ήταν 
ιδιαίτερα σημαντική στην Ελλάδα και 
την Πορτογαλία, όπου η οργάνωση 
των υπηρεσιών βρισκόταν σε φάση 
ανάπτυξης (βλέπε Κεφάλαιο 5 για 
ανάλυση των ποσών που διατίθενται 
για ιατρική περίθαλψη, τόσο από τον 
ιδιωτικό όσο και από το δημόσιο το­
μέα). 23 Αναπηρία: διάρθρωση των παροχών, 1980 και 1990 
ΛΛΛ% συνολικής σύνταξης «Βοσκό οτίΟομα • Me έλεγχο πόρων •Επικουρικό .Q0 
Αναπηρία, 
ανικανότητα και 
εργατικά ατυχήματα 
Μεταξύ των ετών 1980 και 1993, η 
δαπάνη για παροχές αναπηρίας (που 
περιλαμβάνουν εξ ορισμού τις κατα­
βολές λόγω ανικανότητας και λόγω 
εργατικών ατυχημάτων) ανήλθε από 
το μέσο όρο του 2% του ΑΕΠ στην 
Ένωση σε περίπου 2,5% (Πίνακας 
5). Όμως, σ' αυτή την περίπτωση η 
αύξηση δεν ήταν ιδιαίτερα γενικευ­
μένη. Στο Βέλγιο, τη Γερμανία, τη 
Γαλλία και το Λουξεμβούργο, η δα­
πάνη το 1993 κυμάνθηκε σε κατώτερα 
επίπεδα από το 1980 ή έστω στα ίδια. 
Αναφορικά με τον πληθυσμό που έχει 
τη δυνατότητα να συγκεντρώσει τις 
προϋποθέσεις για τη χορήγηση παρο­
χών (στην περίπτωση αυτή, τα άτομα 
εργάσιμης ηλικίας, δηλαδή από 15 24 Ααπάνες για την ανεργία ανά εγγεγραμμένο άνεργο ως ποσοστό 
του κατά κεφαλήν ABU, 1980,1990 και 1993 
120 % ΑΕΠ κατά κίφολην 
Μ 
mm •Τοποθέτηση, 
ττροχτσνστολκψός, 
zmxvevœrtmaaq 120 
Η 100 
Η 80 
60 
40 
20 
Β DK D GR ε F IRL « L NL Ρ UK E12 
Αριστερή ράβδος i960, μίοαία ράβδος 1990.6*&6 ράβδος 199$. 
D εξαιρούνται τα ν£α ομοοτιανβκκά κρατίδκι 
75 
Πίνακας β - Ανάλυση των δαπανών για επιδόματα ανεργίας 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 
EUR12 1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1993* 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 Επιδόματα 
ανεργίας 
(%ΑΕΠ) 
2.4 
2.4 
2.6 
3.0 
3.2 
4.1 
0.9 
1.1 
1.6 
2.0 
0.3 
0.4 
0.5 
2.7 
3.2 
4.8 
1.0 
1.5 
2.0 
1.6 
2.3 
3.0 
0.4 
0.4 
0.5 
0.1 
0.1 
0.2 
1.8 
2.6 
2.9 
0.3 
0.3 
0.8 
1.5 
0.8 
1.6 
1.2 
1.3 
1.9 Πληθυσμός 
15-64 
(% συνόλου) 
65.6 
67.0 
66.4 
64.7 
67.4 
67.5 
66.3 
69.5 
68.6 
68.5 
64.0 
66.9 
67.4 
63.1 
66.9 
67.9 
63.7 
65.9 
65.5 
58.9 
61.5 
62.9 
64.6 
68.6 
68.8 
67.6 
69.2 
68.3 
66.2 
68.9 
68.6 
63.1 
66.2 
67.2 
64.1 
65.3 
64.9 
64.5 
67.3 
67.1 Ποσοστό 
συμμετοχής 
41.3 
41.8 
42.2 
51.1 
55.1 
54.8 
45.3 
48.0 
47.7 
47.6 
35.2 
38.0 
37.5 
35.6 
39.7 
38.3 
43.4 
44.0 
43.8 
36.8 
38.7 
40.4 
39.1 
44.9 
44.2 
43.7 
50.1 
52.4 
39.3 
44.1 
46.1 
47.4 
49.0 
49.0 
47.9 
49.5 
48.1 
42.6 
45.4 
44.9 Ποσοστό 
ανεργίας 
(%) 
9.1 
9.7 
12.9 
6.7 
9.4 
12.1 
3.2 
6.2 
7.3 
8.9 
1.1 
3.6 
4.5 
9.6 
15.2 
17.0 
6.2 
10.0 
12.6 
8.1 
16.5 
20.4 
7.2 
16.4 
19.3 
0.7 
1.1 
1.7 
5.4 
5.4 
5.9 
5.1 
6.3 
7.2 
5.9 
5.8 
10.4 
5.9 
9.6 
12.0 Δαπάνη κατ' άτομο 
(% ΑΕΠ κατά 
κεφαλήν) 
65.3 
59.6 
48.2 
88.0 
61.3 
61.8 
58.7 
36.0 
45.0 
46.8 
64.9 
32.6 
31.1 
79.6 
52.5 
73.7 
38.6 
33.2 
36.1 
51.9 
35.8 
35.8 
14.6 
5.1 
6.2 
49.2 
22.1 
23.4 
83.5 
107.5 
108.5 
13.2 
9.4 
23.7 
53.2 
28.8 
32.6 
48.1 
29.8 
34.9 
Σημείωση: Στη δαπάνη περιλαμβάνονται τα επιδόματα κοινωνικής βοήθειας καθώς και κοινωνικής ασφάλισης των ανέργων. D 1993* 
περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. 
Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS. Το ποσοστό συμμετοχής αναφέρεται στους εργαζόμενους και τους εγγεγραμμένους 
άνεργους. Τα στοιχεία για τψ Απασχόληση είναι από τους Εθνικούς λογαριασμούς, εκτός της Ιταλίας, των Κάτω Χωρών 
και της Πορτογαλίας που τα στοιχεία είναι από τψ Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. Το ποσοστό ανεργίας 
αναφέρεται στους εγγεγραγραμμένους ανέργους (στοιχεία από την Eurostat, βάση δεδομένων SOCI). 
76 
}t "ί • ; Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
έως 64 ετών), το μέσο καταβαλλόμενο 
ποσό σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ σημείωσε ελαφρά άνοδο κατά 
την περίοδο 1980-1993. Μειώθηκε ω­
στόσο στις τέσσερις προαναφερθεί­
σες χώρες και στις Κάτω Χώρες 
(όπου ο μέσος όρος των παροχών εί­
ναι σημαντικά υψηλότερος από οπου­
δήποτε αλλού στην Ένωση, αλλά 
ήταν στο επίπεδο αυτό για αρκετό 
διάστημα) (Σχήμα 22). 
Από την άποψη της διάρθρωσης των 
παροχών, η εφαρμογή του ελέγχου 
προσωπικών πόρων παρουσίασε τά­
ση διεύρυνσης κατά τη δεκαετία του 
1980, με μοναδικές εξαιρέσεις την Ιρ­
λανδία, όπου εφαρμοζόταν ήδη ευρύ­
τατα το 1980, τη Δανία, την Ελλάδα 
και το Λουξεμβούργο, όπου η εφαρ­
μογή του είναι αμελητέα ή ανύπαρκτη 
(Σχήμα 23). Το 1990 όμως, η αναλο­
γία των πληρωμών που υποβάλλονταν 
σε έλεγχο προσωπικών πόρων υπερέ­
βαινε το 10% μόνο στο Βέλγιο, την 
Ισπανία,τη Γαλλία (όπου υπερέβαινε 
το 25%, ποσοστό υψηλότερο από 
οπουδήποτε αλλού στην Ένωση), την 
Ιρλανδία, την Ιταλία και το Ηνωμένο 
Βασίλειο. την Ένωση, με εξαίρεση δύο χώρες: 
τις Κάτω Χώρες, όπου το ποσό ση­
μείωσε άνοδο με ποσοστό άνω του 
100% σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ, και την Πορτογαλία, όπου πα­
ρέμεινε σε σχετικά χαμηλά επίπεδα, 
αν και σημείωσε σημαντική αύξηση 
(βλέπε ανωτέρω Πλαίσιο για περι­
γραφή της μεθόδου υπολογισμού). Η 
πτώση έγινε ιδιαίτερα αισθητή στις 
αρχές της δεκαετίας του 1980, ενώ 
μεταξύ των ετών 1990 και 1993 η άνο­
δος της ανεργίας συνοδευόταν σε 
πολλές περιπτώσεις από αύξηση της 
μέσης τιμής της παροχής — από 30% 
του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε ολόκληρη 
την Ένωση σε 35% (Σχήμα 24). 
Η τελευταία αύξηση είναι εν μέρει 
αποτέλεσμα της απότομης διόγκωσης 
της ανεργίας αυτής καθεαυτής. Εφό­
σον η αύξηση συνδεόταν με τη σημα­
ντική διεύρυνση του αριθμού των 
ατόμων που εγγράφονταν στους κα­
ταλόγους των ανέργων, και τα οποία 
συγκέντρωναν τις προϋποθέσεις για 
δικαίωμα υψηλότερων παροχών σε σύγκριση με εκείνους που παρέμεναν 
εγγεγραμμένοι για μεγαλύτερο χρο­
νικό διάστημα (εφόσον τα επιδόματα 
ελαττώνονται όσο αυξάνει το διάστη­
μα παραμονής στην ανεργία), η μέση 
καταβολή ανά άτομο ήταν πιθανό να 
έχει αυξηθεί. Παράλληλα, στους κα­
ταλόγους των ανέργων εγγράφονταν 
ολοένα και περισσότερα νέα άτομα 
που εισέπρατταν σχετικά χαμηλές 
παροχές. Καθώς τώρα μετριάζεται η 
άνοδος της ανεργίας, το μέσο επίπεδο 
παροχών ενδέχεται να σημειώσει νέα 
πτώση, όπως και στη δεκαετία του 
1980. 
Το μέσο επίπεδο παροχών παρουσιά­
ζει σημαντικές διαφοροποιήσεις στα 
διάφορα κράτη μέλη. Κυμαίνεται από 
επίπεδο άνω του 100% στις Κάτω Χώ­
ρες το 1993, όπως έχει ήδη αναφερ­
θεί, έως και κάτω του 24% στην 
Πορτογαλία, ενώ είναι μόνο 6% στην 
Ιταλία (αν και εν προκειμένω οι 
άνεργοι λαμβάνουν ενίσχυση του 
εισοδήματος τους υπό μορφή άλλων 
παροχών). 
Από την άλλη πλευρά, παρατηρήθηκε 
μικρή μόνο τάση αύξησης των επικου­
ρικών παροχών, με μοναδικές χώρες 
όπου οι τελευταίες ανέρχονταν σε 
αξιόλογα επίπεδα στις Κάτω Χώρες 
(30% των συνολικών παροχών κατά 
το 1990, λιγότερο όμως από δέκα χρό­
νια πριν), τη Γερμανία, την Ελλάδα 
και τη Γαλλία (σε κάθε μία από τις 
οποίες οι επικουρικές παροχές αντι­
στοιχούσαν με το 7% ή και λιγότερο 
του συνόλου των παροχών). 
Επιδόματα ανεργίας 
Το χορηγούμενο ποσό επιδομάτων α­
νεργίας (κοινωνικών καθώς και 
ασφαλιστικών παροχών) αυξήθηκε 
ως προς το ΑΕΠ σε όλα τα κράτη μέλη 
μεταξύ των ετών 1980 και 1993, κυ­
ρίως στις αρχές της δεκαετίας του 
1990 (Πίνακας 6). Η ανά άνεργο δα­
πάνη σε σχέση με το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ μειώθηκε όμως σε ολόκληρη 25 Ανεργία: διάρθρωση των παροχών, 1980 και 1992 
©Me έλεγχο πόρων 
100 
77-
vs&tmtmstmemMmMmim&fm 
tmtmtowmmtmmmmn 
Πίνακας 7 - Αναλυτική διάρθρωση των δαπανών για 
οικογενειακό επιδόματα 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 
EUR12 1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1993* 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 Οικογενειακά 
επιδόματα 
(%ΑΕΠ) 
2.8 
2.1 
1.9 
2.8 
3.0 
3.3 
2.6 
1.9 
1.8 
2.2 
0.2 
0.1 
0.1 
0.5 
0.2 
0.2 
2.6 
2.2 
2.4 
1.7 
2.0 
2.2 
1.2 
1.0 
0.8 
2.2 
2.0 
2.7 
2.6 
1.7 
1.6 
0.8 
0.8 
0.8 
2.3 
2.1 
2.6 
2.1 
1.7 
1.8 Παιδιά 
(%σύνολο 
πληθυσμού) 
25.0 
21.9 
21.8 
25.6 
21.3 
20.9 
19.9 
16.2 
17.0 
17.4 
22.8 
23.8 
22.3 
31.1 
24.7 
22.6 
27.3 
24.5 
23.8 
30.4 
29.0 
27.5 
27.3 
16.5 
15.4 
23.4 
20.6 
21.2 
25.9 
20.8 
20.7 
25.8 
20.4 
18.6 
22.7 
20.2 
20.6 
25.3 
21.2 
20.6 Δαπάνη κατ* 
άτομο 
(%ΑΕΠ 
κατά κεφαλήν) 
11.4 
9.7 
8.5 
10.8 
14.0 
15.7 
12.8 
11.6 
10.8 
12.4 
0.9 
0.5 
0.4 
1.6 
0.6 
1.0 
9.4 
9.1 
10.0 
5.0 
6.9 
7.8 
4.5 
4.8 
4.2 
9.5 
9.9 
12.6 
10.0 
8.2 
7.5 
3.1 
4.0 
4.2 
10.2 
10.3 
12.8 
8.5 
7.9 
8.6 
Σημείωση: Ως παιδιά ορίζονται αυτά που είναι κάτω του ορίου ηλικίας για τψ 
είσπραξη οικογενειακού επιδόματος. 
Γερμανία 1993* περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. 
Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS και Δημογραφικές Στατιστικές. Σε γενικές γραμμές, οι διαφορές κα­
τά μέσο όρο δε συνδέονται στενά με 
τις διακυμάνσεις του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ. Στο Λουξεμβούργο, που εμφα­
νίζει κατά κάποιο τρόπο το υψηλότε­
ρο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ένωσης, 
το μέσο επίδομα που καταβάλλεται 
στους ανέργους είναι, όπως εκτιμάται 
εδώ, χαμηλότερο από το 30% του κα­
τά κεφαλήν ΑΕΠ, ποσοστό κατώτερο 
και από αυτό της Ελλάδος, ενώ στη 
Γαλλία, τη χώρα με το δεύτερο σε 
ύψος κατά κεφαλήν ΑΕΠ, το ποσοστό 
είναι μόλις 36%, δηλαδή το ίδιο με της 
Ιρλανδίας. Αντίθετα, στην Ισπανία, 
που συγκαταλέγεται μεταξύ των φτω­
χότερων κρατών μελών, οι παροχές 
κατά μέσο όρο το 1993 έφθασε το 
74% του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (βλέπε 
παρακάτω Κεφάλαιο 4 για λεπτομε­
ρή ανάλυση των συντελεστών ανα­
πλήρωσης της ανεργίας). 
Η διάρθρωση των 
επιδομάτων ανεργίας 
Η μορφή καταβολής του επιδόματος 
ανεργίας διαφέρει σημαντικά από 
ένα κράτος μέλος σε άλλο. Ειδικότε­
ρα, ενώ σε τέσσερα κράτη μέλη (το 
Βέλγιο, τη Δανία, την Ιταλία και το 
Λουξεμβούργο) οι παροχές τείνουν 
να είναι συνάρτηση των αποδοχών 
της εργασίας και δεν εξαρτώνται από 
το τρέχον εισόδημα ή τις αποταμιεύ­
σεις του ατόμου, σε άλλα κράτη η 
χορήγηση ενίσχυσης του εισοδήμα­
τος υπόκειται στον έλεγχο των προ­
σωπικών πόρων. Στην Ιρλανδία και 
το Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερο 
από το 60% των επιδομάτων ανερ­
γίας υποβλήθηκαν σε έλεγχο προσω­
πικών πόρων κατά το 1992, πράγμα 
που και στις δύο χώρες ήταν αξιοση­
μείωτα υψηλότερο σε σύγκριση με 
πριν από 12 χρόνια (Σχήμα 25). Στις 
Κάτω Χώρες, περίπου το 45% των 
επιδομάτων υποβλήθηκε σε έλεγχο 
προσωπικών πόρων, ενώ στη Γερμα­
νία το αντίστοιχο ποσοστό ανήλθε 
στο 30% και στην Ισπανία στο 25%. 
Και στις τρεις περιπτώσεις, η αναλο­
γία είναι σημαντικά υψηλότερη από 
ό,τι το 1980. Από τις χώρες όπου ο 
έλεγχος των προσωπικών πόρων 
εντάσσεται στο πλαίσιο του συστήμα-
78 
Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
τος, μόνο η Ελλάδα και η Πορτογαλία 
εμφάνισαν συρρίκνωση της εφαρμο­
γής του κατά την ίδια περίοδο (στην 
τελευταία, το γεγονός αυτό αποτελεί 
ένδειξη της προσπάθειας απομά­
κρυνσης από τον πλήρη έλεγχο των 
προσωπικών πόρων για όλες τις κα­
ταβολές). 
Οικογενειακά 
επιδόματα 
Τα οικογενειακά επιδόματα ή επιδό­
ματα τέκνων είναι η μόνη σημαντική 
λειτουργία στην οποία εμφανίστηκε 
μείωση της δαπάνης σε σχέση με το 
ΑΕΠ από το 1980, αν και, ακόμη και 
σ' αυτή, τα χορηγούμενα ποσά αυξή­
θηκαν κατά την περίοδο 1990-1993. 
Η μεταβολή αυτή παρουσιάσθηκε 
στα περισσότερα κράτη μέλη (Πίνα­
κας 7). 
Όμως, η δαπάνη για κάθε τέκνο (με 
την έννοια του όρου προκειμένου για 
την επιλεξιμότητα στο επίδομα) πα­
ρέμεινε αμετάβλητη ως ποσοστό του 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ένωσης στο 
σύνολο της περιόδου (στο 8,5%), 
πράγμα ενδεικτικό της μείωσης του 
αριθμού των τέκνων που θεμελιώ­
νουν τέτοιο δικαίωμα σε σχέση με το 
σύνολο του πληθυσμού (Σχήμα 26). 
Μολαταύτα, στην πλειονότητα των 
κρατών μελών (8 από τα 12), όπως και 
στο σύνολο της Ένωσης, τα μέσα επί­
πεδα των παροχών αυξήθηκαν μετα­
ξύ των ετών 1990 και 1993. 
Υπάρχουν σημαντικές διαφορές ως 
προς με τις μέσες τιμές των παροχών, 
ο δε μέσος όρος του επιδόματος για 
κάθε κατιόντα στη Δανία και το Λου­
ξεμβούργο ανήλθε στο 15,5% του κα­
τά κεφαλήν ΑΕΠ το 1993 και σχεδόν 
στο 13% στη Γερμανία και το Ηνωμέ­
νο Βασίλειο, σε σύγκριση με 1% ή και 
λιγότερο στην Ισπανία και την Ελλά­
δα. 
Όπως και στην περίπτωση του επιδό­
ματος ανεργίας, τη.δεκαετίατου 1980 
παρατηρήθηκε και εδώ διεύρυνση 
της εφαρμογής του ελέγχου των προ­
σωπικών πόρων, προκειμένου να 26 Δαπάνες για οικογενειακά επιδόματα ανά παιδί σε σχέση με το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 
% ΑΕΠ κατά κεφαλήν 
Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK Ε12 
D ίξαιρούνται το via ομοσττρνβιακά κρατίδια 
27 Οικογένεια; διάρθρωση ίων επιδομάτων, 1980 και 1990 
% συνολικής σύνταξης Ëf^JjS** eMeifevxoTtopwv 
100 r 
Αριστερή ράβδος 1960,5c$a ράβδος 19Θ0. D εξαρούντα τα via ομοοττον&ακά κρατίδια 
79 
Κεφάλαιο 3 - Τάσ&ς Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
28 Δαπάνες για παροχές μητρότητας ανά γέννηση ζώντος τέκνου ως 
ποσοστό τον κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980» 1990 και 1993 
-Q % κατά κεφαλήν ΑΕΠ 
40 
30 
20 
10 
Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK Ε12 
Ο εξαιρούνται τα νέα ομοσπονδιακό κρατίδια 
29 Χρηματοδότηση των δαπανών κοινωνικής προστασίας κατά 
πηγή, 1980,1990,1993 
%ΑΕΐ 
Ο εξαιρούνται τα vto ομοσπονδιακά κρατίδια. Αριστερή ράβδος 1680, 
μεσαία ράβδος 1990, δεξιά ράβδος 1993 προσδιοριστούν τα επίπεδα των οικο­
γενειακών παροχών. Η μόνη χώρα 
που παρουσίασε συρρίκνωση της 
εφαρμογής αυτής ήταν η Δανία, ενώ 
στο Βέλγιο και την Ελλάδα ο έλεγχος 
εφαρμόστηκε ελάχιστα (Σχήμα 27). 
Στην Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο 
και την Ιρλανδία, υπήρξε σημαντική 
διεύρυνση της εφαρμογής του ελέγ­
χου. Στις δύο τελευταίες χώρες, το 
40% περίπου των δαπανών σε παρο­
χές για τη συντήρηση παιδιών υπο­
βλήθηκε σε έλεγχο των προσωπικών 
πόρων, με καταβολή των ποσών κυ­
ρίως σε ανέργους. 
Επιδόματα μητρότητας 
Οι δαπάνες για επιδόματα μητρότη­
τας, ένα πολύ μικρό ποσοστό του 
ΑΕΠ, μειώθηκαν ελαφρά κατά την 
περίοδο 1980-1993. Αυτό συνέβη σε 
μια εποχή όπου ο αριθμός των γεννή­
σεων, ως ποσοστό του συνολικού πλη-
θυσμού, σημείωσε κάμψη (στην 
Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιρλανδία 
και την Πορτογαλία μειώθηκε δρα­
στικά) ή παρέμεινε σταθερός, όπως 
στα περισσότερα από τα κράτη μέλη. 
Στη Δανία και το Λουξεμβούργο 
όμως, ο ρυθμός των γεννήσεων αυξή­
θηκε στην ίδια περίοδο. 
Η μέση δαπάνη για κάθε γέννηση ση­
μείωσε οριακή άνοδο, ειδικότερα δε 
κατά την περίοδο 1990-1993 (Σχήμα 
28). Πράγματι, σε όλα τα κράτη μέλη, 
εκτός της Γερμανίας και της Γαλλίας, 
το μέσο ποσό καταβολής το 1993 ήταν 
υψηλότερο από ό,τι 13 χρόνια νωρίτε­
ρα. Στη Δανία, το ίδιο χρονικό διά­
στημα ο μέσος όρος διπλασιάσθηκε 
και έφθασε στο 42% του κατά κεφα­
λήν ΑΕΠ, περνώντας στην πρώτη θέ­
ση και με μεγάλη διαφορά από τις 
υπόλοιπες χώρες της Ένωσης. Συγ­
χρόνως αυξήθηκε σημαντικά ο αριθ­
μός των γεννήσεων ζώντων παιδιών. 
Όμως, η άνοδος που σημειώθηκε στο 
μέσο επίπεδο παροχών σε πολλά 
κράτη μέλη δεν υπήρξε κατά ανάγκη 
αποτέλεσμα γενναιόδωρης αύξησης 
των παροχών. Με δεδομένη την αύξη­
ση της συμμετοχής των γυναικών στο 
-80 
εργατικό δυναμικό την ίδια περίοδο, 
η άνοδος των παροχών δικαιολογεί­
ται εν μέρει από την αύξηση του πο-
σοστού των γεννήσεων από 
εργαζόμενες μητέρες που συγκε­
ντρώνουν τις προϋποθέσεις για χορή­
γηση επιδόματος. 
Η μεταβαλλόμενη 
διάρθρωση της 
χρηματοδότησης 
Ησχετική συμμετοχή των διαφό­
ρων πηγών χρηματοδότησης 
των συστημάτων κοινωνικής προστα­
σίας κυμαίνεται μεταξύ των κρατών 
μελών όπως και η διαμόρφωση των 
δαπανών. Το 1993, και ενώ στα πε­
ρισσότερα κράτη μέλη της Ένωσης οι 
πόροι χρηματοδότησης των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας προέρ­
χονταν κυρίως από τις εισφορές 
κοινωνικής ασφάλισης, σε τρεις χώ­
ρες (τη Δανία κατά κύριο λόγο, την 
Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο), 
η γενική φορολογία έπαιξε τον πρω­
ταρχικό ρόλο (Σχήμα 29). 
Την περίοδο 1980-1993 όμως, υπήρξε 
έντονη τάση να δοθεί περισσότερη 
βαρύτητα στη χρηματοδότηση από 
τους φόρους, σε αντίθεση με τις ει­
σφορές. Το φαινόμενο εντάθηκε μετά 
το 1993. Συνολικά στην Ένωση, η 
αναλογία των φόρων στους συνολι­
κούς πόρους αυξήθηκε από 27,5% σε 
29,5%, και μόνο το Βέλγιο και οι Κά­
τω Χώρες παρουσίασαν πτώση στη 
συμμετοχή των φορολογικών εσό­
δων. 
Σχετικά με τις εισφορές, υπήρξε με­
τατόπιση της οικονομικής επιβάρυν­
σης από τους εργοδότες στους 
εργαζόμενους, πράγμα που οφείλο­
νταν κυρίως στην προσπάθεια άμ­
βλυνσης των πιέσεων στο κόστος 
εργασίας, σε εποχή υψηλής ανεργίας. 
Συνεπώς, η μέση αναλογία των ει­
σφορών των εργοδοτών στο εσωτερι­
κό της Ένωσης μειώθηκε από 67,5% 
το 1980 σε 63,5% το 1990, ενώ το 1993 
κυμάνθηκε σε επίπεδα χαμηλότερα Πίνακας 8 - Αναλυτική διάρθρωση της δαπάνης για 
επιδόματα μητρότητας 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Πορτογαλία 
ΗΒ 
EUR12 1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1993* 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 
1980 
1990 
1993 Επιδόματα 
Μητρότητας 
(%ΑΕΠ) 
0.2 
0.2 
0.2 
0.3 
0.5 
0.5 
0.3 
0.2 
0.2 
0.2 
0.1 
0.1 
0.1 
0.2 
0.2 
0.2 
0.5 
0.4 
0.4 
0.6 
0.4 
0.4 
0.1 
0.1 
0.1 
0.3 
0.3 
0.4 
0.1 
0.1 
0.2 
0.1 
0.1 
0.1 
0.3 
0.2 
0.3 
0.3 
0.2 
0.3 Αριθμός 
γεννήσεων 
(% σύνολο 
πληθυσμού) 
1.3 
1.2 
1.2 
1.1 
1.2 
1.3 
1.0 
1.2 
1.1 
1.0 
1.5 
1.0 
1.0 
1.5 
1.0 
1.0 
1.5 
1.3 
1.2 
2.2 
1.5 
1.4 
1.1 
1.0 
0.9 
1.1 
1.3 
1.3 
1.3 
1.3 
1.3 
1.6 
1.2 
1.2 
1.3 
1.4 
1.3 
1.3 
1.2 
1.1 Δαπάνη κατ' 
άτομο 
(%ΑΕΠκσιά 
κεφαλήν) 
12.5 
12.4 
19.4 
22.9 
42.7 
42.4 
26.0 
18.1 
19.4 
21.7 
5.9 
8.8 
8.5 
16.2 
18.0 
21.3 
32.9 
30.0 
32.5 
27.4 
26.1 
31.1 
10.9 
10.3 
11.9 
28.1 
24.8 
26.0 
8.4 
9.3 
13.7 
8.5 
11.1 
12.6 
23.6 
14.8 
24.7 
21.9 
18.8 
22.6 
Σημείωση: Γερμανία 1993* περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. 
Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS και Δημογραφικές Στατιστικές. 
81 
Κεφάλαιο 3 ~ Τάσεις Κοινωνικής Προστασίας και Χρηματοδότησης της 
30 Εισφορές εργοδοτών και ασφαλισμένων ως ποσοστό του 
κόστους εργασίας, 1980,1990 κατ 1993 
50 τ 
40 1 
i 10 
ο ι-"-~-™ ο 
DK IRL Ρ UK L 8 Ε Ε12 D Ι GR F NL 
D εξαιρούνται τα vta ομοσπονδιακά κρατίδια. Αριστερή ράβδος 1960, 
μεσαία ράβδος 1990, δεξιά ράβδος 1993 
Χρηματοδότηση και δαπάνες 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, το σύνολο των εσόδων που διατέθηκαν για τη 
χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας το 1993 υπερέβη το 
σύνολο των δαπανών, στις οποίες συμπεριλαμβάνεταιτο κόστος διαχείρισης, 
καθώς και εκείνο των παροχών και των υπηρεσιών. Αυτό συμβαίνει ειδικό­
τερα σε χώρες με συστήματα συνταξιοδότησης, όπως στην Ολλανδία και στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, στις οποίες τα έσοδα καθορίζονται σε συνάρτηση μάλ­
λον των μελλοντικών υποχρεώσεων παρά των τρεχουσών δαπανών. Το 1993, 
στην πρώτη από τις δύο χώρες τα έσοδα υπερέβησαν τις δαπάνες κατά 14% 
περίπου και στη δεύτερη κατά 10%. Το 1990 η διαφορά ήταν 15% και 21% 
αντίστοιχα Ωοτόσο, σε ορισμένες άλλες χώρες στις οποίες υποτίθεται ότι τα 
έσοδα των συστημάτων συνταξιοδότησης δεν υπολογίζονται με αυτόν τον 
τρόπο, τα έσοδα ήταν επίσης αισθητά υψηλότερα από τις δαπάνες, πράγμα 
που εν μέρει υποδηλώνει τη συσσώρευση αποθεμάτων για την κάλυψη 
μελλοντικών καταβολών συντάξεων. 
Τα έσοδα έχουν επίσης την τάση να υπερβαίνουν τις δαπάνες όταν οι 
κυβερνήσεις επιδιώκουν τη δημιουργία αποθέματος για την αντιμετώπιση 
απρόβλεπτων εξόδων, το οποίο μειώνεται συνήθως σε περιόδους ύφεσης 
οπότε συμπιέζεται η απόδοση των εισφορών και της φορολογίας. Είναι 
πάντως σχετικά σπάνια η περίπτωση να βρεθεί ελλειμματική η κοινωνική 
προστασία. Το 1993, στο χαμηλότερο σημείο της πρόσφατης οικονομικής 
ύφεσης, μόνο σε τρία κράτη μέλη παρουσιάστηκε έλλειμμα, στη Γαλλία, στην 
Πορτογαλία και πολύ λιγότερο στην Ιρλανδία, ενώ η Δανία και το Λουξεμ­
βούργο είχαν πλεόνασμα σχεδόν του ιδίου ύψους με αυτό της Ολλανδίας και 
του Ηνωμένου Βασιλείου. Το 1990, έλλειμμα παρουσίασε μόνο η Ιρλανδία, 
και αυτή σε μικρό μόνο βαθμό. του 62%. Η μείωση ήταν γενική για τα 
περισσότερα κράτη μέλη, με μόνη 
εξαίρεση την Πορτογαλία, όπου οι 
εισφορές των εργοδοτών σημείωσαν 
σημαντική αύξηση κατά τα έτη 1990-
1993 (από 68% του συνόλου σε σχε­
δόν 75%). 
Η μετατόπιση αυτή της κατ' αναλο-
γίαν εξάρτησης από διαφορετικούς 
χρηματοδοτικούς πόρους οδήγησε σε 
ελαφρά κάμψη των εργοδοτικών ει­
σφορών σε σχέση με το ΑΕΠ, με αφε­
τηρία το 1980. Όμως, οι εργοδοτικές 
εισφορές παρουσίασαν αυξητικές τά­
σεις ως προς το κόστος εργασίας, 
πράγμα που οφείλεται στην πτώση 
του τελευταίου ως προς το ΑΕΠ. 
Μόνο στις Κάτω Χώρες, οι εργοδοτι­
κές εισφορές παρουσίασαν ουσιαστι­
κή κάμψη ως προς το κόστος 
εργασίας του 1993 σε σύγκριση με το 
1980, αν και αυτό αντικατοπτρίζει την 
αλλαγή στην ταξινόμηση (οι εργοδο­
τικές εισφορές μειώθηκαν ενώ αυξή­
θηκαν αυτές των εργαζομένων και 
ταυτόχρονα αυξήθηκε ο ακαθάρι­
στος μισθός σαν αντιστάθμισμα). 
Στην Πορτογαλία και το Βέλγιο οι 
εργοδοτικές εισφορές μειώθηκαν κα­
τά την περίοδο 1990-1983, (στην πρώ­
τη, παρά την άνοδο που παρουσίασαν 
σε σχέση με τις εισφορές των εργαζο­
μένων). 
Το ίδιο διάστημα, οι εισφορές των 
εργαζομένων παρουσίασαν ακόμη 
μεγαλύτερη άνοδο ως προς το κόστος 
εργασίας, μεταξύ δε των ετών 1980 
και 1993 ανήλθαν από το 10,5% στο 
14%. 
82-
"-s-', 1 Κεφάλαιο 4 ^ Arm$tfii«fc^ Ψ^^ηση W»ofeç 
ininrnnnfiiituijjjimifii)fitiiijiiiiWOTJumu»uiiiuiiwj«umiuiiuwiirwwiniiiHmimiwwimi«niIOTWII»wiinnnnnnnnwje^^ "ιτ''τ'τΤΓΓ 1• ι •mtr~yrrffrrrtt---~~-~~~~~~' Μ-Μ^-^-Μ^^^^Μ.,, „..η• ^, 
Κεφάλαιο 4 Αποζημιώσεις ανεργίας και 
κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Τα συνεχιζόμενα υψηλά επίπεδα 
ανεργίας στα περισσότερα μέλη 
της Ένωσης κατά τη διάρκεια της δε­
καετίας του 1980 και οι σημαντικές 
αυξήσεις που παρατηρήθηκαν σε όλα 
σχεδόν τα Κράτη Μέλη κατά τη διάρ­
κεια της οικονομικής ύφεσης στις αρ­
χές της δεκαετίας του '90, εστίασαν 
την προσοχή και στις θεμελιώδεις αι­
τίες, αλλά και στις οικονομικές και 
κοινωνικές επιπτώσεις. Το συνεχές 
ενδιαφέρον της πολιτικής ήταν, από 
τη μία, η ανάπτυξη αποτελεσματικών 
αντιδράσεων στις αιτίες οι οποίες δη­
μιούργησαν το πρόβλημα και από την 
άλλη η απάλυνση των συμπτωμάτων 
σε όσους, έχουν πληγεί. Και για τους 
δύο λόγους τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας κατέστησαν αντικείμενο 
λεπτομερούς ανάλυσης. 'Οχι μόνον 
χρειάστηκε να αντέξουν μια αυξανό­
μενη χρηματοοικονομική και διοικη­
τική πίεση, αφού ο αριθμός των 
ατόμων τα οποία χρειάζονταν υπο­
στήριξη είχε αυξηθεί, αλλά επιπλέον 
θεωρήθηκαν και σαν μια από τις κύ­
ριες αιτίες της υψηλής ανεργίας. 
Ως εκ τούτου, έχει ευρέως συζητηθεί 
ότι η γενναιοδωρία των προγραμμά­
των χορήγησης επιδομάτων ανεργίας 
και προστασίας εισοδήματος σε όλη 
την Ένωση αποτελεί μια ιδιαίτερα 
ελκυστική εναλλακτική λύση και αντι­
κίνητρο στην εργασία, ιδιαίτερα για 
χαμηλόμισθες απασχολήσεις. Τα δια­
τιθέμενα ποσά έχουν επομένως, κατά 
αυτή την άποψη, οδηγήσει στην μείω­
ση της αποτελεσματικής προσφοράς 
εργασίας όχι απαραίτητα με την έν­
νοια ότι το εργατικό δυναμικό, με τη 
συνήθη μέθοδο μέτρησης, μειώθηκε, 
αλλά με την έννοια ότι μειώθηκε ο 
αριθμός των ατόμων που πραγματικά 
αναζητούν εργασία. Με το ίδιο σκε­πτικό έχουν ενδεχόμενος μειώσει 
δραστικά τη ζήτηση εργασίας με το να 
έχουν καθιερώσει κατώτατο όριο μι­
σθού, αποτρέποντας έτσι την πτώση 
του σε επίπεδα στα οποία θα ήταν 
κερδοφόρο για τους εργοδότες να 
προσλάβουν εργάτες με χαμηλό επί­
πεδο εξειδίκευσης. Με άλλα λόγια 
υποστηρίζεται ότι σε πολλά κράτη μέ­
λη έχουν καθοριστεί επιδόματα υψη­
λότερα από το επίπεδο από το οποίο 
οι εταιρίες μπορούν να πληρώσουν 
τους εργαζόμενους που είναι ικανοί 
να συνεισφέρουν ελάχιστα στην προ­
στιθέμενη αξία, γεγονός το οποίο δη­
λώνει ότι πολύ λίγες θέσεις εργασίας 
έχουν δημιουργηθεί για αυτή τη κατη­
γορία των εργαζομένων. 
Λίγοι θα ισχυρίζονταν σοβαρά ότι η 
λειτουργία του συστήματος κοινωνι­
κής προστασίας και η ισχύουσα κλί­
μακα των επιδομάτων είναι η κύρια ή 
και η μεγαλύτερη αιτία των σημερι­
νών υψηλών επιπέδων της ανεργίας 
στην Ένωση, τα οποία είναι κοινά 
αποδεκτό, ότι οφείλονται κατά μέγι­
στο λόγο σε μακροοικονομικούς και 
διαρθρωτικούς παράγοντες. Πάρ' 
όλα αυτά είναι πιθανόν να έχουν τρο­
φοδοτήσει το πρόβλημα και να έχουν 
κάνει πιο δύσκολη τη λύση του με το 
να εμποδίζουν στην πραγματικότητα 
την πτώση των μισθών σε αρκετά χα­
μηλά επίπεδα ώστε να αυξηθεί η ζή­
τηση για σχετικώς ανειδίκευτο 
εργατικό δυναμικό. 
Το γεγονός ότι ένα αυξανόμενο εν­
διαφέρον της πολιτικής είναι να υπο­
στηριχθεί η ενθάρρυνση δημιουργίας 
θέσεων εργασίας στα κατώτερα επί­
πεδα της κλίμακας αμοιβών, αρχικά 
μειώνοντας το κόστος πρόσληψης 
νέων ή αυτών με σχετικώς χαμηλό επίπεδο προσόντων, οι οποίοι και συ­
γκροτούν ένα μεγάλο ποσοστό των 
ανέργων, αποτελεί για τις κυβερνή­
σεις επιπρόσθετο λόγο για να επανε­
κτιμήσουν τη σχέση μεταξύ μισθών 
και επιπέδων παροχών. 
Το καθήκον που αντιμετωπίζουν οι 
κυβερνήσεις στην Ένωση είναι το να 
ισορροπίσουν τις αλληλοσυγκρουό­
μενες πρακτικές, από τη μία να ξο­
δεύουν πάρα πολλά και από την άλλη 
να ξοδεύουν πολύ λίγα. Ως εκ τούτου 
οι στόχοι της πρώτης όψης συμπερι­
λαμβάνουν: 
• αναχαίτιση της αύξησης των εξό­
δων κοινωνικής προστασίας μέ­
σα στα όρια που η οικονομία 
μπορεί να χρηματοδοτήσει, 
• διατήρηση επαρκών κινήτρων 
για όσους δεν εργάζονται να 
αναζητήσουν εργασία,. 
• αποφυγή κατάχρησης του συστή­
ματος, γεγονός σημαντικό όχι μό­
νο για να διατηρηθούν οι 
δαπάνες σε χαμηλά επίπεδα αλ­
λά επίσης για να διατηρηθεί η 
προθυμία της κοινωνίας να χρη­
ματοδοτεί δημόσιες δαπάνες για 
την στήριξη των εισοδημάτων. 
Στην άλλη όψη εξάλλου συμπεριλαμ­
βάνονται: 
• εξασφάλιση του ότι αυτοί οι 
οποίοι δεν μπορούν να βρουν ερ­
γασία έχουν ένα επαρκές και α­
ποδεκτό εισοδηματικό επίπεδο 
ώστε να συντηρούν και τους εαυ­
τούς τους και τα εξαρτημένα μέ­
λη, 
83-
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
• παροχή χρόνου στους ανέργους 
να αναζητήσουν εργασία η οποία 
να ταιριάζει στις ιδιαίτερες ικα­
νότητες και δεξιότητες τους, 
γεγονός σημαντικό για την ικα­
νοποιητική λειτουργία της αγο­
ράς εργασίας και τη συνολική 
αποτελεσματικότητα της οικονο­
μίας, 
• δυνατότητα πρόσβασης σε ικανο­
ποιητική υποστήριξη και συμβου­
λευτικές υπηρεσίες σε αυτούς 
που αναζητούν εργασία, μέσω 
της δημιουργίας αποτελεσματι­
κών υπηρεσιών απασχόλησης και 
γραφείων ευρέσεως εργασίας 
(στον ιδιωτικό καθώς και στο δη­
μόσιο τομέα), 
• βελτίωση της ικανότητας για 
απασχόληση των ανέργων και 
των κινήτρων πρόσληψης για 
τους εργοδότες, μέσω της δυνα­
τότητας πρόσβασης σε κατάρτιση 
και άλλων ενεργητικών μέτρων 
για την αγορά εργασίας. 
Το κεφάλαιο αυτό εστιάζεται στα 
διαθέσιμα στους ανέργους μέτρα 
προστασίας εισοδήματος στο σύνολο 
της Ένωσης, και ιδιαίτερα στον τρό­
πο που η κλιμάκωση του επιδόματος 
ανεργίας ή κοινωνικής υποστήριξης 
συσχετίζεται με το εισόδημα κατά την 
εργασία — με άλλα λόγια με το ποσο­
στό αντικατάστασης όπως ονομάζε­
ται τεχνικά. Κατ' αυτό τον τρόπο 
εστιάζεται τόσο στο εν δυνάμει κίνη­
τρο για αυτούς οι οποίοι εργάζονται 
να διακόψουν την εργασία τους και 
να συντηρούνται από το κράτος όσο 
και στο εν δυνάμει αντικίνητρο για 
αυτούς που είναι εκτός εργασίας, είτε 
επίσης καταγραμμένοι σαν άνεργοι ή 
οικονομικά μη ενεργοί, για να αναζη­
τήσουν εργασία. Επειδή τα κύρια 
στοιχεία πολιτικής αναφέρονται κυ­
ρίως σε αυτούς με σχετικά χαμηλά 
επίπεδα μισθών όταν αυτοί εργάζο­
νται, η ανάλυση επικεντρώνεται σε 
αυτή την ομάδα ατόμων, χωρίς να πα­
ραγνωρίζεται η σχέση μεταξύ των 
κοινωνικών παροχών και των εισοδη­
μάτων αυτών που βρίσκονται σε υψη­
λότερη μισθολογική κλίμακα. Μεθοδολογία 
Η ανάλυση βασίζεται στα αποτελέ­
σματα ενός υποδείγματος προσο­
μοίωσης της κοινωνικής προστασίας 
και του δημοσιονομικού συστήματος 
σε κάθε κράτος μέλος, σχεδιασμένο 
για την Επιτροπή Ευρωπαϊκών Κοι­
νοτήτων από το Κεντρικό Γραφείο 
Σχεδιασμού των Κάτω Χωρών. Είναι 
έτσι σχεδιασμένο ώστε να κάνει δυ­
νατό τον υπολογισμό και τη σύγκριση 
μεταξύ των καταβαλλόμενων επιδο­
μάτων στους ανέργους με δεδομένα 
χαρακτηριστικά όσον αφορά στις 
προηγούμενες αποδοχές τους, την 
ηλικία τους, το εργασιακό τους ιστο­
ρικό και τον αριθμό των προστατευο­
μένων μελών τους, σε σχέση με το 
διαθέσιμο εισόδημα τους όταν αυτοί 
εργάζονταν. Επίσης, επιτρέπει να λη­
φθούν υπόψη χαρακτηριστικά όπως 
επιδοτήσεις κατοικίας ή κοινωνικής 
στήριξης. Πέρα από το κόστος κατοι­
κίας όμως, δε συμπεριλαμβάνει φο­
ρολογικές απαλλαγές ή επιδοτήσεις, 
σε χρήμα ή σε είδος, τα οποία αναφέ­
ρονται σε ειδικές ατομικές περιπτώ­
σεις όπως επιδόματα για έξοδα 
εργασίας ή αποζημιώσεις για ιατρο­
φαρμακευτικά έξοδα, όπως έξοδα 
φαρμάκων (βλέπε Πλαίσιο). 
Παρόλο που αυτού του είδους οι υπο­
λογισμοί είναι χρήσιμοι στο να φωτί­
ζουν το μέγεθος της μεταβίβασης του 
εισοδήματος σ' αυτούς που είναι χω­
ρίς δουλειά, θα πρέπει να τονιστεί ότι 
αυτοί οι υπολογισμοί αναδεικνύουν 
μόνο μέρος της εικόνας. Ενώ υποδει­
κνύουν τα θεωρητικά καταβαλλόμε­
να ποσά σε υποθετικές περιπτώσεις, 
δεν μπορούν από την ίδια τους τη φύ­
ση να δείξουν πόσα λαμβάνουν στην 
πραγματικότητα αυτοί οι οποίοι είναι 
άνεργοι. Ο μόνος τρόπος για να ανα­
καλυφθεί αυτό είναι μέσω μίας έρευ­
νας στους ανέργους τους ίδιους, όπως 
μέσω της νέας Έρευνας Πάνελ Νοι­
κοκυριών η οποία έγινε από τη 
EUROSTAT με στόχο την εκτίμηση 
του εισοδήματος, των συνθηκών δια­
βίωσης και άλλων παραμέτρων στα 
νοικοκυριά σε ολόκληρη την Ένωση. Διαφορές μεταξύ θεωρητικών και 
πραγματικών πληρωμών θα εμφανι­
στούν ιδιαιτέρως στις περιπτώσεις 
όπου οι παροχές μεταβάλλονται με 
τις επιμέρους ειδικές συνθήκες και 
υπόκεινται σε κανονισμούς που πε­
ριορίζουν τα δικαιώματα ή προϋπο­
θέτουν έλεγχο προσωπικών πόρων. 
Πιο συγκεκριμένα, μια κοινή τάση σε 
πολλά κράτη μέλη, καθώς τα υψηλά 
επίπεδα ανεργίας παραμένουν στα­
θερά, είναι το να καταστήσουν σκλη­
ρότερους τους κανονισμούς που 
καθορίζουν τη συνέχιση του δικαιώ­
ματος στις παροχές καθώς τα άτομα 
παραμένουν άνεργα (ως προς την 
ενεργητική αναζήτηση εργασίας και 
ως προς την αποδοχή κατάλληλων 
απασχολήσεων όταν αυτές τους προ­
σφέρονται). Ο τρόπος με τον οποίο 
τέτοιοι κανονισμοί γίνονται πράξη σε 
διαφορετικά κράτη μέλη είναι δύσκο­
λο να αξιολογηθεί από τον τρόπο με 
τον οποίο αυτοί περιγράφονται και 
στην πραγματικότητα μπορεί να 
προσδιορισθεί μόνο μέσα από πραγ­
ματικές περιπτώσεις. 
Η παρατήρηση αυτή θα πρέπει να 
ληφθεί υπόψη καθ' όλη την ανάλυση 
και μπορεί να είναι σημαντικός παρά­
γοντας στην ποιοτική ανάλυση των 
αποτελεσμάτων που θα προκύψουν, 
ιδιαίτερα για συγκρίσεις μεταξύ κρα­
τών μελών, τα οποία πιθανόν να 
έχουν παρόμοιους κανονισμούς που 
καθορίζουν το δικαίωμα στις παρο­
χές αλλά διαφορετικά επίπεδα εφαρ­
μογής. 
Ένα επιπρόσθετο ποιοτικό στοι­
χείο είναι το ότι το υπόδειγμα και 
η ανάλυση αναφέρονται στη συ­
γκεκριμένη περίοδο του Ιουλίου 
1993, και ενώ τα αποτελέσματα 
πρέπει να είναι γενικώς ορθά για 
πλέον πρόσφατες περιόδους, 
ιδιαιτέρως όσον αφορά συγκρί­
σεις μεταξύ κρατών, πρέπει όμως, 
να ληφθεί υπόψη ότι έχουν γίνει 
σε έναν αριθμό κρατών μελών αλ­
λαγές στους φορολογικούς συντε­
λεστές και στις παροχές, πράγμα 
το οποίο μπορεί να μεταβάλει τα 
ευρήματα. Επί πλέον, το υπόδειγ­
μα περιορίζεται στα 12 κράτη μέ­
λη της Ένωσης κατά το 1993 και 
-84 
Κεφάλαιο 4-Αποζημιώσειςανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Τα στοιχεία και η μέθοδος που εφαρμόζεται 
Η ανάλυση του παρόντος κεφαλαίου βασίζεται κατά κύριο λόγο σε ένα υπόδειγμα του συστήματος 
φορολόγησης και κοινωνικής προστασίας που καταρτίστηκε από το Κεντρικό Γραφείο Σχεδιασμού 
της Χάγης για τις Υπηρεσίες της Επιτροπής* Καθιστά οννατό τον υπολογισμό των ασφαλιστικών 
εισφορών και των φόρων που καταβάλλει ένα άγαμο άτομο, ένα παντρεμένο ζεύγος και ένα ζεύγος 
με δύο παιδιά, για διάφορες βαθμίδες των ακαθάριστων αποδοχών. Επίσης, καθιστά δυνατό τον 
υπολογισμό του επιδόματος ανεργίας ή του κοινωνικού βοηθήματος που έχει τη δυνατότητα να 
εισπράττει ένα αντίστοιχο άτομο, με βάση την ηλικίατου, την προϋπηρεσία του και το διάστημα κατά 
το οποίο παρέμεινε άνεργο. Στη σχετική εργασία δεν είχαν περιληφθεί τα νέα κράτη μέλη και, κατά 
συνέπεια, δεν έχουν ενσωματωθεί στην παρούσα ανάλυση. Αντίθετα, στην εργασία είχαν περιληφθεί 
κατ' επιλογή τρεις πολιτείες των ΗΠΑ, ως αντιπροσωπευτικοί δε των ΜΙΑ χρησιμοποιήθηκαν εδώ 
οι ισολογισμοί της Νέας Υόρκης, αν καιθαπρέπει νατονιστείότι οι φόροι και οι παροχές ποικίλλουν 
σε κάποιο βαθμό από τη μία πολιτεία στην άλλη, όπως και το ποσοστό αντικατάστασης. Προκειμένου 
για την Ιταλία, όπου η κοινωνική αρωγή (σε αντιδιαστολή με την κοινωνική ασφάλιση) είναι 
οργανωμένη με βάση την περιφέρεια, διαφέρει δε από τη μία περιφέρεια στην άλλη ως προς το 
καταβαλλόμενο ποσό και τις αντίστοιχες προϋποθέσεις, οι υπολογισμοί για άτομο που δε δικαιούται 
παροχών κοινωνικής ασφάλισης (ή του οποίου τα δικαιώματα έχουν εκπνεύσει) αναφέρονται στη 
Λιγουρία, περιφέρεια με κατά κεφαλή ΑΕΠ λίγο κάτω του μέσου όρου της Βόρειας Ιταλίας και με 
ποσοστό ανεργίας άνω του μέσου όρου, αλλά με καλά ανεπτυγμένο πρόγραμμα κοινωνικής αρωγής. 
Λόγω αυτού του γεγονότος, οι υπολογισμοί μπορεί μεννα είναι ενδεικτικοί και άλλων περιοχών της 
Βόρειας Ιταλίας, αλλά είναι δυνατό να διαφέρουν σημαντικά από τις αντίστοιχες συνθήκες που 
Επικρατούν στο Νότο τηςχώρας. Προκειμένου για την Ισπανία, σπουη κοινωνική αρωγή είναι επίσης 
οργανωμένη με βάση την περιφέρεια, οι υπολογισμοί αναφέρονται στην Αραγωνία, περιοχή με κατά 
κεφαλή ΑΕΠ άνω του μέσου όρου και με ποσοστό ανεργίας κάτω από αυτόν. 
Οι υπολογισμοί περιλαμβάνουν και τις επιπτώσεις των παροχών κατοικίας στο ποσοστό αντικατά­
στασης, με την υπόθεση ότι το υπό εξέταση άτομο καταβάλλει έ\α μέσο ενοίκιο (αν και οι υπολογισμοί 
του μεγέθους που συνιστά μέσο όρο είναι εντελώς προσεγγιστικοί, λόγω έλλειψης αξιόπιστων 
στοιχείων). Κατά συνέπεια, το ποσοστό αvτ4καtάoτ«<3^ooJ^εταιωςτo καθαρό εισόδημα σε περίοδο 
απασχόλησης προς το καθαρό εισόδημα σε περίοδο ανεργίας, περιλαμβανομένων των παροχών 
στέγης ως μέρους του καθαρού εισοδήματος που ισόλογίζεται πριν από την αφαίρεση των δαπανών 
κατοικίας (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε το κεφάλαιο που αναφέρεται στις δαπάνες κατοι­
κίας). 
Στους υπολογισμούς δεν περιλαμβάνονται άλλες δαπάνες, όπως το κόστος παιδικής μέριμνας, τα 
έξοδα μετακίνησης προς και από τον τόπο εργασίας (σε αντιδιαστολή με τις μετακινήσεις που 
πραγματοποιούνται με σκοπό την αναζήτηση εργασίας) ή δαπάνες κατά την εκτέλεση της εργασίας, 
εν μέρει λόγω των δυσχερειών που παρουσιάζει ο υπολογισμός τους καθώς και των μεγάλων 
διαφορών μεταξύ ατόμων που κατά τα άλλα υπόκεινται σε παρόμοιες συνθήκες, σε ορισμένες όμως 
περιπτώσεις οι δαπάνες αυτές είναι πιθανό να επηρεάζουν το ποσοστό αντικατάστασης σε σημαντικό 
βαθμό (π.χ., στην περίπτωση γυναίκας η οποία, προκείμενου να αναλάβει εργασία, υποχρεώνεται να 
επιβαρυνθεί με το κόστος της φροντίδας των παιδιών). 
Ως μέτρο για τη σύγκριση των τιμών στα διάφορα κράτη μέλη και για τον υπολογισμό του τρόπου 
μεταβολής τους ανάλογα με τις διακυμάνσεις των αποδοχών και των οικογενειακών συνθηκών, 
ελήφθη το μέσο ακαθάριοτοημερομίσθιο χειρώνακτα εργάτη στον κλάδο της βιομηχανίας, όπως αυτό 
υπολογίζεται από τον ΟΟΣΑ. Αν και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν διαφορετικά μεγέθη ως 
μέσος όρος, θα πρέπει, να τονιστεί ότι τα αποτελέσματα εξαρτώνται ελάχιστα από τον ακριβή αριθμό 
που χρησιμοποιείται ως μέτρο. Ειδικότερα» δεν σημαίνει ότι τα αποτελέσματα ισχύουν μόνο για τους 
εργάτες του κλάδου της βιομηχανίας ή έστω μόνο για εργαζόμενους πλήρους απασχόλησης. Πράγ­
ματι, κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων σε σχέση με άτομα χαμηλών αποδοχών, θα πρέπει να 
ληφθεί υπόψη ότι υπάρχει μεγάλος αριθμός εργαζομένων μερικής απασχόλησης, ιδιαίτερα γυναίκες, 
το ημερομίσθιο των οποίων είναι πιθανό να αντιστοιχεί με μικρό μόνο ποσοστό του μέσου όρου που 
ορίστηκε ως άνω. 
θα πρέπει όμως να ληφθεί ακόμη υπόψη ότι, ως προς τη φορολόγηση και τις παροχές, η θέση μιας 
παντρεμένης γυναίκας που ζει με το σύζυγο της είναι πιθανό να διαφέρει από εκείνη ενός άγαμου 
ατόμου, και κατά συνέπεια δεν είναι δυνατό να θεωρείται ότι οι υπολογισμοί ισχύουν αναγκαστικά 
και σε αυτή την περίπτωση. 
85 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
vtmmmtiwm\Mvww9Mm.xvMmfsa 
δεν έχει ακόμα καλύψει τα 3 νέα 
κράτη μέλη. Έχει όμως καλύψει 
για λόγους σύγκρισης 3 πολιτείες 
των ΗΠΑ και περιλαμβάνονται 
εδώ τα αποτελέσματα για τη Νέα 
Υόρκη (καθώς τα αποτελέσματα 
για τις άλλες δύο είναι παρόμοια). 
Ένα άλλο ποιοτικό στοιχείο είναι 
ότι οι περιπτώσεις που συμπερι­
λαμβάνονται στο υπόδειγμα, πε­
ριορίζονται για ένα μεμονωμένο 
άτομο,, ένα ζευγάρι ένας εκ των 
οποίων είναι εργαζόμενος και ένα 
ζευγάρι με δύο παιδιά. Παρόλο 
που αυτό βοηθά να εξεταστούν 
οι περισσότερες περιπτώσεις, 
εξαιρεί τα ζευγάρια στα οποία ερ­
γάζονται και τα δύο άτομα και 
ιδιαιτέρως τις παντρεμένες γυναί­
κες, οι οποίες εργάζονται και οι 
οποίες αντιμετωπίζονται με δια­
φορετικό τρόπο από τα συστήματα 
φορολόγησης και παροχών στις 
επιμέρους χώρες. Έχει αποδει­
χθεί συχνά από έρευνες ότι στις 
περιπτώσεις αυτές επηρεάζονται 
πιθανότατα τα άτομα στην απόφα­
ση τους για το αν θα αναζητήσουν 
εργασία ή όχι από τα ποσά που θα πληρώσουν σε φόρους από τη μία 
πλευρά και από τα ποσά που θα 
λάβουν ως παροχές από την άλλη. 
Ενώ σε πολλές περιπτώσεις μπο­
ρεί να υπόκεινται στους ίδιους φό­
ρους και να δικαιούνται τις ίδιες 
παροχές όπως οι ανύπαντροι, αυ­
τό δεν ισχύει πάντα και η εξαίρε­
ση τους αντιπροσωπεύει ένα 
σημαντικό περιορισμό στην ανά­
λυση (όπως πιο κάτω σημειώνεται 
περίπου 25% των ανέργων της 
Ένωσης είναι παντρεμένες γυναί­
κες). 
Ενώ το κύριο μέρος της ανάλυσης 
αναφέρεται στην εκτίμηση και σύ­
γκριση του διαθέσιμου εισοδήμα­
τος όταν εργάζονται και όταν 
είναι άνεργοι σε υποθετικές περι­
πτώσεις, ένα σημαντικό σημείο 
εκκίνησης είναι η εξέταση των 
πραγματικών χαρακτηριστικών 
των ανέργων στην Ένωση, με 
στόχο τον καθορισμό των περι­
πτώσεων που στην πράξη είναι χα­
ρακτηριστικές. Αυτός είναι ένας 
τρόπος για τον περιορισμό του κε­
νού που υπάρχει μεταξύ της προ-
31 Κατά φύλο κατανομή των ανέργων οτα κράτη μέλη, 1994 
% συνόλου> avÉpyoiV 
Ε13 Β DK D GR Ε F IRL L NL Ρ UK σομοίωσης και της πραγματικότη­
τας. 
Τα χαρακτηριστικά 
των ανέργων 
Το 1994, το τελευταίο έτος κατά 
το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα 
λεπτομερή στοιχεία (από την ΕΕΔ της 
Κοινότητας), σχεδόν 17,7 εκατομμύ­
ρια άτομα ήταν άνεργα στην Ένωση 
(των 12 κρατών μελών). Λίγο πάνω 
από τους μισούς άνεργους ήταν άν­
δρες (52%), ενώ από τις άνεργες γυ­
ναίκες, σχεδόν οι μισές (49%) ήταν 
παντρεμένες. Αυτά τα στοιχεία δια­
φοροποιούνται σε κάποιο βαθμό με­
ταξύ των κρατών μελών. Το ποσοστό 
των ανέργων ανδρών κυμαίνεται από 
63% στην Ιρλανδία και 67% στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, στο 47% στη Δανία 
και 43% στην Ελλάδα, με το ποσοστό 
να είναι περισσότερο από μισό σε 7 
από τις 12 χώρες, με εξαιρέσεις όπως 
η Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η 
Ισπανία, το Λουξεμβούργο και οι Κά­
τω Χώρες, παρόλο που σε κάθε περί­
πτωση το ποσοστό ήταν μόλις πάνω 
από 50% (βλέπε Σχήμα 31). 
Θα πρέπει να σημειωθεί παρ' όλα 
αυτά, ότι όσον αφορά τις γυναίκες, 
ένα σημαντικό ποσοστό αυτών που 
αποφασίζουν να εργαστούν ή όχι, και 
οι οποίες ούτε σπουδάζουν ούτε πα­
ρακολουθούν κάποιο πρόγραμμα 
κατάρτισης, δεν είναι τυπικά καταγε­
γραμμένες σαν άνεργες, με την έν­
νοια ότι ψάχνουν συνειδητά για 
δουλειά, αλλά σαν οικονομικώς μη 
ενεργοί. Με άλλα λόγια, πολλές από 
τις γυναίκες που ξεκινούν την απα­
σχόληση τους κάθε χρόνο, έχουν πε­
ράσει κάποιο χρονικό διάστημα 
φροντίζοντας μικρά παιδιά ή καλύ­
πτοντας άλλες οικογενειακές υπο­
χρεώσεις. Επομένως δε λαμβάνουν 
κοινωνικές παροχές, εκτός ίσως από 
επιδόματα μητρότητας, τα οποία σε 
όλα τα κράτη μέλη είναι πληρωτέα 
για ένα ορισμένο (σχετικά μικρό) 
χρονικό διάστημα (βλέπε Κεφάλαιο 7 
της παρούσας έκθεσης). Είναι δηλα­
δή σε πολλές περιπτώσεις, μη υποκεί-
86 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
μενες στην επίδραση της κλίμακας 
των παροχών ανεργίας με βάση το 
εισόδημα που θα μπορούσαν να κερ­
δίσουν με το να εργάζονται. Είναι 
όμως πιθανό να επηρεάζονται από 
τους φόρους και τις κοινωνικές ει­
σφορές που οι ίδιες, και μερικές φο­
ρές και οι σύζυγοί τους, πρέπει να 
πληρώνουν από το μικτό μισθό τον 
οποίο εισπράττουν. Αυτό είναι ένα 
φαινόμενο που δεν εξετάζεται στην 
παρούσα έκθεση, η σημασία του όμως 
θα πρέπει να βρίσκεται κατά νουν 
όταν αξιολογούνται οι πιθανές συνέ­
πειες του συστήματος κοινωνικής 
προστασίας πάνω στα κίνητρα για εύ­
ρεση εργασίας. (Η κλίμακα των κρα­
τήσεων από τις μικτές αποδοχές σε 
όλη την Ένωση εξετάζεται στο Απα­
σχόληση στην Ευρώπη, 1995, μέρος 
III, Τμήμα 1). 
Σχεδόν 28% των ανέργων στα κράτη 
μέλη ήταν κάτω των 25 ετών, με ποσο­
στό ίδιο στους άνδρες και τις γυναί­
κες. Κάτω του 8% όμως ήταν κάτω 
των 20 ετών. Επίσης, το ποσοστό των 
κάτω των 25 ετών στο σύνολο των 
ανέργων διαφοροποιείται στην Ένω­
ση από περίπου 40% στην Ελλάδα και 
την Ιταλία, στο 23% στη Δανία και 
μόλις 13% στη Γερμανία. Από αυτούς 
το 43% σε όλη την Ένωση, σαν σύνο­
λο, έψαχναν για την πρώτη τους εργα­
σία — π.χ. δεν βρίσκονταν στο 
μητρώο εργαζομένων, πράγμα που 
στα περισσότερα κράτη μέλη είναι 
προϋπόθεση για να δικαιούνται τις 
παροχές ανεργίας — με ποσοστό που 
διαφοροποιείται άνω του 70% στην 
Ελλάδα και την Ιταλία (το οποίο ση­
μαίνει ότι περίπου 30% του συνόλου 
των ανέργων σε αυτές τις δύο χώρες 
ήταν κάτω των 25 ετών και δεν είχαν 
δουλέψει κατά το παρελθόν) ως μόνο 
14% στη Γερμανία και 10% στη Δα­
νία (Σχήμα 32). 
Από τους ανέργους από 25 ετών και 
άνω ένα σημαντικό ποσοστό είναι 
στις ηλικίες 25 ως 34. Σε όλη την 
Ένωση αυτοί ήταν κατά τι πάνω από 
το 30% του συνολικού άνεργου πλη­
θυσμού το 1994, με μέγεθος που δια­
φοροποιείται ελάχιστα στα διάφορα 
κράτη μέλη. Αυτό σημαίνει πρακτικά 
ότι κατά μέσο όρο 60% των ανέργων ήταν κάτω των 35 ετών σε όλη την 
Ένωση αν και γενικά ήταν περισσό­
τεροι στα νότια απ' ότι στα βόρεια 
κράτη μέλη. Επιπλέον ένα 20% ήταν 
μεταξύ 35 και 44 ετών, σ' αυτή την 
περίπτωση περισσότεροι στις βό­
ρειες χώρες (λίγο κάτω του τετάρ­
του), λιγότεροι στο Νότο (λίγο κάτω 
από 15% στην Ελλάδα και την Ιταλία 
και 17% στην Ισπανία). 
Ως εκ τούτου το 1994 μόνο 20% των 
ανέργων της Ένωσης ήταν 45 ετών 
και άνω. Σε αυτή την περίπτωση 
υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ 
των κρατών μελών, με το μέσο όρο της 
Ένωσης να αυξάνεται ιδιαίτερα λό­
γω των σχετικά υψηλών αριθμών στις 
δύο από τις μεγάλες χώρες, τη Γερμα­
νία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ σε 
όλες εκτός ατό αυτές τις δύο χώρες 
και τη Δανία, το ποσοστό ήταν κάτω 
από 20%. Στη Γερμανία το ποσοστό 
έφθανε το 35%, στο Ηνωμένο Βασί­
λειο το 26%. 
Συμπερασματικά, υπάρχει αρκετή 
ποικιλία στην Ένωση όσον αφορά 
την ηλικιακή κατανομή των ανέργων, 
αν και στα περισσότερα κράτη μέλη, ένα σημαντικό ποσοστό είναι κάτω 
από 25 ετών, αρκετά πάνω από τους 
μισούς κάτω των 35 και μόνο ένας 
σχετικά μικρός αριθμός 45 ετών και 
άνω. Αυτό έχει επιπτώσεις στο επίπε­
δο των παροχών που τυπικά λαμβά­
νονται από αυτούς που είναι χωρίς 
εργασία, το οποίο σε ορισμένες χώ­
ρες κυμαίνεται με βάση την ηλικία και 
την εργασιακή προϋπηρεσία. 
Ένα σημαντικό ποσοστό των ανέρ­
γων σε όλεςτις ηλικιακές ομάδες στην 
Ένωση έχουν παραμείνει εκτός ερ­
γασίας για μεγάλη χρονική περίοδο. 
Από το συνολικό αριθμό ανέργων το 
1994, περίπου οι μισοί (48%) ήταν 
εκτός εργασίας για ένα έτος ή περισ­
σότερο και περίπου οι μισοί από αυ­
τούς για δύο χρόνια ή περισσότερο. 
Το τελευταίο μέγεθος ποικίλει από 
άνω του 60% στην Ιταλία και λίγο 
κάτω από 60% στο Βέλγιο και στην 
Ιρλανδία, σε κάτω από 40% στη Γαλ­
λία και περίπου 30% στη Δανία και 
το Λουξεμβούργο (Σχήμα 33). 
Ίσως το πιο σημαντικό από την οπτι­
κή αυτής της ανάλυσης είναι το γεγο­
νός ότι, αρκετά κάτω από το μισό 
32 Σχετική αναλογία ατόμων κάτω των 25 και κάτω των 35 ετών 
στο σύνολο των ανέργων στα κράτη μέλη, 1994 
Ρ- % συνόλου άνεργων ανδρών 
70 % συνόλου άνεργων γυναικών _ 
70 
E12BOKOeREF4K.ltt.PUK Ε« Ο SK D 3Κ Ε flRL I NL Ρ UK 
L uvtu στοιχείων 
87 
Κεφάλαιο 4-Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
(42%) αυτών που είχαν καταγραφεί 
ως άνεργοι, με βάση τον διεθνή πρό­
τυπο ορισμό του Διεθνούς Γραφείου 
Εργασίας (ΔΓΕ) ως διαθέσιμοι για 
εργασία και ενεργητικά αναζητού­
ντες εργασία, έπαιρναν τις παροχές ή 
τη βοήθεια το 1994, περίπου 70% ή 
περισσότερο στο Βέλγιο, Δανία, Γερ­
μανία και Ιρλανδία και κάτω του 10% 
στην Ελλάδα και Ιταλία, εν μέρει μό­
νο εξαιτίας του υψηλού ποσοστού των 
κάτω των 25 ετών (στην Ιταλία, μόνον 
11% των ανέργων από 25 και άνω 
εισέπρατταν παροχές)(Σχήμα 34). 
Επιπλέον, μόλις 23% αυτών που είναι 
κάτω των 25 σε όλη των Ένωση λάμ­
βαναν επιδόματα, δύο τρίτα ή περισ­
σότεροι στο Βέλγιο, Γερμανία και 
Ιρλανδία, αλλά κάτω του 15% στην 
Ισπανία, κάτω του 10% στην Πορτο­
γαλία και μόλις 2 3% στην Ελλάδα και 
την Ιταλία. 
Ταυτοχρόνως θα πρέπει να σημειω­
θεί ότι τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτοί 
οι οποίοι λάμβαναν επιδόματα ανερ­
γίας σε όλη την Ένωση δεν είναι επι­
σήμως εγγεγραμμένοι ως άνεργοι με 
βάση τους πρότυπους διεθνείς ορι­
σμούς. Μερικοί έχουν ήδη βρει δου­
λειά η οποία θα αρχίσει σε κάποια 
μελλοντική ημερομηνία, άλλοι μπορεί 
να μην είναι διαθέσιμοι για εργασία 
άμεσα, όπως επιβάλλεται από τον 
ορισμό του ΔΓΕ, και ακόμα άλλοι 
μπορεί να μην ψάχνουν δυναμικά για να βρουν δουλειά με την έννοια ότι 
δεν κάνουν συγκεκριμένες ενέργειες 
γι' αυτό. Φαίνεται επίσης από τις εν­
δείξεις αυτές ότι τα παραπάνω θα 
πρέπει να ισχύουν περισσότερο στα 
βόρεια της Ένωσης παρά στο νότο, 
όπου η επιλεξιμότητα για τα επιδόμα­
τα και τα βοηθήματα ανεργίας δεί­
χνει να είναι πιο περιοριστική (βλέπε 
Απασχόληση στην Ευρώπη, 1994, Κε­
φάλαιο 1). 
Ταυτοχρόνως, αυτοί οι οποίοι είναι 
εκτός εργασίας σε έναν αριθμό κρα­
τών μελών του νότου μπορεί να λαμ­
βάνουν άλλες μορφές επιδομάτων, 
όπως το Cassa Integrazione στην Ιτα­
λία, ή βοήθεια από άλλες περιφερεια­
κές αρχές στην Ισπανία, τα οποία δεν 
είναι απαραίτητο να δηλώνονται στην 
Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
(ΕΕΔ) ως επίδομα ανεργίας. Αυτοί 
δεν λαμβάνονται υπόψη στην ανάλυ­
ση αυτή. 
Παρόλα αυτά, ο σχετικά μικρός αριθ­
μός των καταγραμμένων ως λαμβανό­
ντων εισοδηματική στήριξη σε έναν 
αριθμό κρατών μελών είναι ένα ση­
μαντικό σημείο που θα έπρεπε να 
λαμβάνεται υπόψη όταν αναλύονται 
οι εκτιμήσεις των ποσών των επιδο­
μάτων τα οποία τα άτομα θεωρητικά 
δικαιούνται να λάβουν με βάση τους 
ισχύοντες κανονισμούς. Ιδιαίτερα 
στο Νότο της Ένωσης, ως εκ τούτου, οι εκτιμήσεις των επιδομάτων καιτων 
ποσοστών αντικατάστασης δε θα φαί­
νονται λογικές για την πλειοψηφία. 
Οι εν δυνάμει 
αμοιβές εργασίας 
των ανέργων 
Ενα επιπλέον σημείο που 
χρειάζεται διευκρίνηση είναι 
τα επίπεδα αμοιβών των ανέργων 
όταν εργάζονταν ή οι αποδοχές που 
θα μπορούσαν να αποκτήσουν αν 
έβρισκαν εργασία. Εκ νέου, αυτή η 
ερώτηση θα μπορούσε να απαντηθεί 
ικανοποιητικά, μόνο μέσω μιας επί 
τούτου έρευνας. Δυστυχώς η ΕΕΔ της 
Κοινότητας δε διαθέτει στοιχεία για 
εισοδήματα. Η Έρευνα Πάνελ Νοι­
κοκυριών της Κοινότητας περιλαμβά­
νει τέτοιες λεπτομέρειες αλλά τα 
πρώτα αποτελέσματα δεν είναι δια­
θέσιμα κατά τη στιγμή που συντάσσε­
ται η παρούσα έκθεση. 
Πάρ' όλα αυτά, μερικές ενδείξεις για 
τις ενδεχόμενες αποδοχές τις οποίες 
θα μπορούσαν να αποκτήσουν οι 
άνεργοι μπορούν να βρεθούν από το 
επίπεδο της εκπαίδευσης, λεπτομέ­
ρειες για το οποίο συμπεριλαμβάνο­
νται στην Κοινοτική ΕΕΔ. Τα 
33 Ποσοστό των ατόμων πσ© παρέμειναν άνεργοι για διάστημα 
μεγαλύτερο του έτους, 1994 
JQ $ συνόλου ανέργων 
Ε12 Β DK D GR Ε F IRI Ι L NI Ρ UK 34 Hooooté vm ανέργων nw ewmparrovv αηδόματα ή 
ενίβχοοη» 1994 
100 % συνίλου ανίρνων 
Ε11 8 DK Ο GR Ε F IRL 
UK avtu στοιχείων I NL Ρ 
88 
Κεφάλαιο 4 ~Αηαζημιώσε)ΐς ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
στοιχεία αυτά υποδεικνύουν όπως εί­
ναι γνωστό, ότι οι άνεργοι είναι πιθα­
νόν να έχουν λιγότερα προσόντα 
εκπαίδευσης και λιγότερα χρόνια 
σχολικής και τεχνικής εκπαίδευσης 
από τους απασχολούμενους. Όμως υ­
ποδεικνύει επίσης ότι ένα σημαντικό 
ποσοστό ανέργων έχουν προσόντα 
εκπαίδευσης και τεχνικής κατάρτισης 
πάνω από τη βασική εκπαίδευση, με­
ρικοί με πτυχία πανεπιστημίου. 
Το 1994, οι μισοί από τους ανέργους 
είχαν συμπληρώσει μόνο τη βασική εκ­
παίδευση και δεν είχαν κανένα 
επιπλέον εκπαιδευτικό ή τεχνικής κα­
τάρτισης προσόν. Από τους απασχο­
λούμενους μόνο το 36% ανήκει στην 
αντίστοιχη κατηγορία. Το ποσοστό 
όμως, ήταν πολύ ψηλότερο στα Νότια, 
λιγότερο ανεπτυγμένα, μέρη της 
Ένωσης μαζί με την Ιρλανδία, απ' ότι 
στα Βόρεια. Στην Πορτογαλία φτάνει 
το 80%, στην Ιρλανδία λίγο χαμηλότε­
ρα, στην Ισπανία πάνω από 70% και 
στην Ιταλία πάνω από 60% και μόνο 
47% στην Ελλάδα Σε όλες αυτές τις 
χώρες όμως το μέγεθος των απασχο­
λούμενων μόνο με βασική εκπαίδευση 
ήταν επίσης σχετικά υψηλό αν και χα­
μηλότερο απ' ότι στους άνεργους (πά­
νω από 70% στην Πορτογαλία, πάνω 
από 60% στην Ισπανία και πάνω από 
μισό στην Ιταλία, αλλά πάνω από 45% 
στην Ιρλανδία). Σε αντίθεση στη Δανία 
και Κάτω Χώρες ήταν κάτω από 30% 
και στη Γερμανία, μόλις πάνω από 
20%, σε κάθε περίπτωση αντικατο­
πτρίζοντας τον υψηλό αριθμό αυτών 
που συνεχίζουν την εκπαίδευση τους 
μετά την υποχρεωτική περίοδο, ενώ 
στα περισσότερα από τα κράτη μέλη 
του βορρά, με εξαίρεση το Βέλγιο και 
το Ηνωμένο Βασίλειο το ποσοστό ήταν 
κάτω από το μισό (Σχήμα 35). 
Ένας μέσος όρος ίσος με το ένα τρίτο 
των ανέργων στην Ένωση το 1994 έχει 
ολοκληρώσει εκπαίδευση ή εκπαιδευ­
τικό πρόγραμμα ανώτερο της βασικής 
εκπαίδευσης αλλά χαμηλότερο του πα­
νεπιστημιακού επιπέδου, πάνω από 
τους μισούς στη Δανία και τις Κάτω 
Χώρες και πάνω από 60% στη Γερμα­
νία αλλά λιγότερο από 20% στην Ιρ­
λανδία και κάτω από 15% στην 
Ισπανία, Πορτογαλία και Ιταλία. Στην Ένωση σαν σύνολο, ως εκτούτου, 
περίπου 16% των ανέργων το 1994 εί­
χαν πανεπιστημιακά πτυχία ή ισοδύνα­
μα προσόντα (σε σύγκριση με το 26% 
αυτών που εργάζονταν). Επομένως, θα 
μπορούσαν να έχουν σχετικά υψηλές 
αμοιβές. Όμως στο σύνολο το μέσο 
επίπεδο αμοιβών εργασίας στην Ένω­
ση γιατους ανέργους όταν απασχολού­
νταν είναι πιθανόν να είναι κάτω από 
το μέσο όρο, αν και πιθανόν όχι τόσο 
χαμηλότερα όπως μερικές φορές υπο­
δεικνύεται — εκτός από την περίπτωση 
γυναικών των οποίων το μέσο εισόδη­
μα είναι σημαντικά χαμηλότερο εκεί­
νου των ανδρών στα περισσότερα 
κράτη μέλη. 
Ποσοστά 
αντικατάστασης για 
τις μέσες αποδοχές 
Από τα ανωτέρω θα μπορούσε να 
προκύψει ότι το προφίλ των 
ανέργων στην Ένωση είναι ένα άτο­
μο κάτω των 35 ετών, με την ίδια πι­θανότητα να είναι γυναίκα ή άνδρας 
με αποδοχές όταν απασχολούνταν μι­
κρότερες του μέσου όρου, ίσως δε και 
σημαντικά μικρότερες. Σαν σημείο 
εκκίνησης για την ανάλυση του επιπέ­
δου εισοδηματικής στήριξης στους 
ανέργους στα κράτη μέλη εντούτοις, 
είναι χρήσιμο να εξετασθεί το ύψος 
των μεταβιβάσεων προς κάποιον που 
βρίσκεται στην κατηγορία του μέσου 
αμειβόμενου. Αυτό προσφέρει κατά 
κάποιο τρόπο ένα σημείο αναφοράς 
σε σχέση με το ποιες παροχές στα 
χαμηλά επίπεδα αμοιβών μπορούν να 
οριστούν. (Οι μέσες αποδοχές που 
χρησιμοποιήθηκαν συσχετίζονται με 
την ακαθάριστη αμοιβή βιομηχανι­
κού εργάτη παραγωγής σε διάφορα 
κράτη μέλη το 1993 και προέρχονται 
από τον ΟΟΣΑ — βλέπε προηγούμε­
νο Πλαίσιο). 
Η βασική υπόθεση είναι ότι το άτομο 
αναφοράς είναι επιλέξιμο για τις πα­
ροχές ανεργίας για τη μέγιστη περίο­
δο που επιτρέπει το εργασιακό 
ιστορικό του και ότι όπου οι παροχές 
καθορίζονται σε σχέση με τις προη­
γούμενες αποδοχές, οι αποδοχές που 
χρησιμοποιούνται είναι ο μέσος όρος 
35 Κατανομή των ανέργων και των εργαζομένων κατά επίπεδο 
εκπαίδευσης στα κράτη μέλη, 1994 
% συνόλου ανέργων 
• Βασική % συνόλου αττασχολουμένων 
Ανώηρη μέση ΟΠανεττκηημιαιιή 
60 
40 
120: 
ο » 100 
80 
60 
40 
20 
eu a DK ο « ι Ρ κ. ι κ. r UK eeiDKtii»{FH.ii«.Pw 
L άνευ στοιχείων 
89 
Κεφάλαιο 4-Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
του 1993 όπως αυτός ορίστηκε πιο 
πάνω. Αυτό θα τείνει να επηρεάσει 
προς τα άνω τις εκτιμήσεις των ει­
σπραττόμενων ποσών λόγω του πλη­
θωρισμού, το οποίο στην πράξη θα 
σημαίνει ότι οι προηγούμενες αποδο­
χές πάνω στις οποίες βασίζονται οι 
παροχές είναι χαμηλότερες από τις 
τρέχουσες. Στις περισσότερες περι­
πτώσεις όμως, το μέγεθος της επίδρα­
σης είναι πιθανώς μικρό, τόσο 
εξαιτίας του σχετικά χαμηλού επιπέ­
δου του πληθωρισμού το 1993 — 
εκτός της Ελλάδας που ήταν πάνω 
από 14%, όταν ο πληθωρισμός των 
μισθών στην Ένωση ήταν γύρω στο 
4% — όσο και επειδή οι προηγούμε­
νες αποδοχές που είναι υπό εξέταση 
αφορούν συνήθως τους προηγούμε­
νους τρεις ή έξι μήνες αντί του προη-
γουμένου έτους (μόνο στη 
Πορτογαλία είναι ο μέσο όρος του 
προηγούμενου έτους. Στην Ελλάδα, 
όπου ο πληθωρισμός είναι πολύ υψη­
λότερος από οπουδήποτε αλλού, αφο­
ρούν τον προηγούμενο μήνα). Καθώς 
όμως η περίοδος της ανεργίας συνε­
χίζεται, το μεροληπτικό σφάλμα θα 
διογκώνεται καθώς το ποσόν της πα­
ροχής ή το λαμβανόμενο επίδομα θα είναι προσθετικά βασισμένο στο επί­
πεδο των αμοιβών, οι οποίες, εξαιτίας 
του πληθωρισμού, θα μειώνονται σε 
σχέση με το μισθό, τον οποίο το υπό 
εξέταση άτομο θα λάμβανε εάν επέ­
στρεφε σε παρόμοια εργασία. Οι 
υπολογισμοί των ποσοστών αντικα­
τάστασης ως εκ τούτου, είναι πιο συ-
ναφείς στην αρχική περίοδο 
ανεργίας και αποκτούν μικρότερο 
νόημα για μεγαλύτερες περιόδους 
εκτός εργασίας. 
Το 1993 το ποσοστό αντικατάστασης 
— ή το διαθέσιμο εισόδημα που εισ­
πράττεται σε παροχές και βοήθεια 
όταν κανείς είναι άνεργος σε σχέση 
με αυτό όταν εργάζεται — για ένα 
ανύπανδρο άτομο 35 ετών το οποίο 
είναι άνεργο και ήταν σε μια μέση 
κλίμακα αμοιβής όταν εργάζονταν με 
ΙΟετή προϋπηρεσία (η ακριβής ηλι­
κία, εφόσον το υπόψη άτομο είναι 25 
ή άνω και ο ακριβής αριθμόςτων ετών 
εργασίας εφόσον είναι πάνω από ένα 
ή δύο, τείνουν στις περισσότερες χώ­
ρες να επηρεάζουν σε μικρό σχετικά 
βαθμό τα αποτελέσματα όπως περι­
γράφονται πιο κάτω) ποικίλει από 
85% στο Λουξεμβούργο, περίπου 
36* Ποσοστό αντικατάστασης άγαμον ατόμου* με μέσες αποδοχές 
100 ΠοΟΌ070 ονπκατάστασπς (%) 
6 μήνες ανεργίας 2 έτπ ανεργίας 
80 r· 
60 
40 
20 
Ι 100 
80 
60 
4 40 
20 
Β ΟΚ D GR Ε e RL t L NL Ρ UK US Β OK D GR Ε F IRL I L NL Ρ UK US 
' Ατομο 35 ετών \a. 10 ίιη ττραΟττηρίϊΠα, t\ ΕκτΙμηοη ym 2 ίτη avtpytaç ψα τιτν Ι αναφίρεται στη Ajyoupfa 80% στη Γαλλία και Ισπανία και λίγο 
χαμηλότερα στην Πορτογαλία (παρό­
λο που η πιο πάνω ανάλυση των σχε­
τικώς μικρών αριθμών παραληπτών 
των παροχών θα πρέπει να λαμβάνε­
ται υπόψη) σε περίπου 48% στην Ελ­
λάδα, 44% στην Ιρλανδία και μόλις 
πάνω από 41% στο ΗΒ (Σχήμα 36). 
Στις δύο τελευταίες χώρες σε αντίθε­
ση με οπουδήποτε αλλού στην Ένω­
ση, οι παροχές ανεργίας είναι στο 
σύνολο (στο Ηνωμένο Βασίλειο) ή 
κατά κύριο λόγο (στην Ιρλανδία) 
υπολογισμένες σαν ένα σταθερό πο­
σό αντί σαν ποσοστό των προηγουμέ­
νων εσόδων από την εργασία. Σαν 
τέτοιες είναι καθορισμένες με στόχο 
την κάλυψη των βασικών αναγκών 
του ατόμου — ή της οικογένειας — 
αντί με στόχο να αντικαταστήσουν, 
κατά κάποιο τρόπο, τα προηγούμενα 
εισοδήματα, όπως στην περίπτωση 
των άλλων κρατών μελών. 
Για τα υπόλοιπα κράτη μέλη, σε δύο 
περιπτώσεις — Δανία και Κάτω Χώ­
ρες — το καθαρό ποσό που λαμβά­
νουν τα υπό εξέταση άτομα όταν είναι 
άνεργα φθάνει πάνω από 70-75% του 
διαθέσιμου εισοδήματος τους όταν 
αυτά εργάζονταν, στο Βέλγιο και στη 
Γερμανία πάνω από 60% και στην 
Ιταλία στο 55% (αν και σε αυτή την 
περίπτωση, μια ποικιλία μηχανισμών 
υποστήριξης εισοδήματος υπάρχει 
και μόνο ένα — το επίδομα κινητικό­
τητας για το οποίο το σχετικό άτομο 
θα πρέπει να έχει απολυθεί λόγω βιο­
μηχανικής αναδιάρθρωσης — έχει 
επιλεγεί για υπολογισμό). 
Με στόχο τη σύγκριση, τα ποσοστά 
αντικατάστασης στις ΗΠΑ (με την 
Πολιτεία της Νέας Υόρκης σαν αντι­
προσωπευτική) ήταν λίγο πάνω από 
50% για το ίδιο άτομο, κάτω από τα 
επίπεδα όλων των κρατών μελών 
εκτός της Ιρλανδίας και του Ηνωμέ­
νου Βασιλείου. 
Σε όλα τα κράτη μέλη το ποσό που 
λαμβάνεται ως επίδομα ανεργίας πα­
ραμένει το ίδιο για τουλάχιστον έξι 
μήνες μετά την έναρξη της ανεργίας 
και σε όλα, εκτός της Ισπανίας, παρα-
90 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
ssemf&mtitfrsrewasmmmi 
μένει στο ίδιο επίπεδο για τουλάχι­
στον τον πρώτο χρόνο. 
Στην Ισπανία, το ποσό μειώνεται με­
τά από 180 ημέρες κατά 10% σε σχέ­
ση με τις προηγούμενες αποδοχές και 
παραμένει έκτοτε σταθερό στη μειω­
μένη αυτή τιμή για άλλους 18 μήνες 
(αν και λιγότερο για όσους έχουν 
απασχόληση μικρότερη των έξι ετών, 
για τους οποίους η διάρκεια παροχής 
επιδόματος μειώνεται κατά δύο μή­
νες για κάθε 180 ημέρες λιγότερης 
απασχόλησης). 
Μετά από ένα έτος όμως, όταν οι πα­
ροχές βάσει ασφαλιστικών προνο­
μίων τείνουν να φθάσουν στο τέλος, 
το εισπραττόμενο ποσό μειώνεται 
στις μισές χώρες αλλά παραμένει το 
ίδιο όπως αρχικά στη Δανία, Γαλλία, 
Κάτω Χώρες και Πορτογαλία καθώς 
και στην Ιρλανδία και το Ηνωμένο 
Βασίλειο. Στις άλλες χώρες, τούτο εί­
ναι μικρότερο καθώς τα άτομα μετα-
τάσσονται από τις παροχές 
κοινωνικής ασφάλισης στην κοινωνι­
κή αρωγή ή τη στήριξη του βασικού 
εισοδήματος. Στην Ελλάδα, όπου δεν 
υπάρχει εξασφάλιση κατωτάτου ει­
σοδήματος, οι παροχές ασφάλισης 
μειώνονταν κατά 50% για τρεις μήνες 
για το υπόψη άτομο και στη συνέχεια 
αντικαθίσταντο από ένα πολύ χαμηλό 
ενιαίο ποσό που έφθανε μόνο στο 7% 
περίπου του διαθέσιμου εισοδήματος 
που είχε το εν λόγω άτομο όταν εργα­
ζόταν (αν και ήταν υψηλότερο για 
όσους αναζητούσαν εργασία για 
πρώτη φορά). Στην Ιταλία, η κατά­
σταση διαφοροποιείται μεταξύ Βορ­
ρά και Νότου της χώρας καθώς και 
μεταξύ μεγαλύτερων και νεότερων σε 
ηλικία εργαζομένων: αυτοί που ζουν 
σε ενισχυόμενες περιοχές στο Νότο ή 
αυτοί που είναι 40 και άνω μπορούν 
να εισπράττουν παροχές κοινωνικής 
ασφάλισης για ένα ακόμη έτος, ενώ 
οι άλλοι πρέπει να στραφούν προς 
την κοινωνική αρωγή που είναι οργα­
νωμένη σε περιφερειακή βάση. Οι 
όροι που συνοδεύουν το τελευταίο 
και τα καταβαλλόμενα ποσά ποικίλ­
λουν από περιοχή σε περιοχή, αλλά 
γενικά οι άνεργοι εισπράττουν ου­
σιωδώς λιγότερα από ό,τι αν ήταν σε 
παροχές ανεργίας (στη Λιγουρία, την περιοχή που επελέγη ως παράδειγμα 
— βλέπε Πλαίσιο πιο πάνω — το πο­
σοστό αντικατάστασης γινόταν το μι­
σό για το άτομο που εξετάστηκε). 
Η μείωση της στήριξης εισοδήματος 
στο τέλος ενός έτους ήταν επίσης 
ιδιαίτερα έντονη στο Λουξεμβούργο, 
όπου το ποσοστό αντικατάστασης 
μειώνεται από 85% σε 45% και στο 
Βέλγιο, όπου πέφτει κατά περίπου 20 
ποσοστιαίες μονάδες. Αντίθετα, τόσο 
στη Γερμανία όσο και στη Γαλλία η 
μείωση ήταν σχετικά μικρή — περί­
που μόνο 6 με 7 ποσοστιαίες μονάδες 
— πράγμα που σημαίνει πως υπάρχει 
μικρή διαφορά ανάμεσα στα ποσά 
που πληρώνονται από το σύστημα 
ασφάλισης ανεργίας και από τα προ­
γράμματα αρωγής. 
Μετά από 6 ακόμη μήνες (18 μήνες 
συνολικά), το ποσοστό αντικατάστα­
σης στις Κάτω Χώρες μειώνεται κατά 
17,5 ποσοστιαίες μονάδες για το υπό­
ψη άτομο (όμως αν είχαν πληρωθεί 
εισφορές για 15 χρόνια αντί για 10, η 
μείωση θα είχε αναβληθεί για έξη 
μήνες και κατά έξι ακόμη μήνες για 
κάθε επιπλέον 5 χρόνια εισφορών). Στην Πορτογαλία, όπου η διάρκεια 
των παροχών βάσει ασφαλιστικών 
προνομίων σχετίζεται με την ηλικία 
παρά με τις εισφορές, το ποσοστό 
αντικατάστασης μειώνεται από 79% 
σε 42% μετά από 18 μήνες για άτομο 
ηλικίας 35 ετών (για άτομο ηλικίας 40, 
η μείωση θα γίνεται μετά από 21 μή­
νες, ενώ για 45 και άνω, μετά από δύο 
χρόνια). Στη Γαλλία, το ποσοστό 
μειώνεται μετά από 20 μήνες ανερ­
γίας κατά 7 ποσοστιαίες μονάδες. 
Στο τέλος δύο ετών ανεργίας, για το 
εξεταζόμενο άτομο με μέση αμοιβή 
όταν εργαζόταν, η εισπραττόμενη κα­
θαρή στήριξη εισοδήματος ήταν κάτω 
από το μισό διαθέσιμο εισόδημα που 
είχε όταν εργαζόταν σε 7 κράτη μέλη, 
όμως πάνω από 40% σε όλα εκτός 
από την Ελλάδα και την Ιταλία, και 
55-60% σε δύο άλλα — Γερμανία και 
Κάτω Χώρες. Σε τρεις χώρες όμως, 
Δανία, Ισπανία και Γαλλία, παρέμενε 
πάνω από το 70% του διαθέσιμου ει­
σοδήματος ακόμη και μετά το τέλος 
αυτής της χρονικής περιόδου (Σχήμα 
36). 
37 Ποσοστό αντικατάστασης ζεύγους με μέσες αποδοχές και δύο 
παιδιά 
100 nwo,^aWK^<na<*tK(%) 
6 μήνες ανεργίας 
60 1-
60 
40 
20 2 έτη ανεργίας 
Ι 106 
80! 
60 
40 
20 
BOKDOR6 F RL 1 L NL Ρ UXUS Β OK D OR Ε F IRL I L NL Ρ UK US 
* Ατομο 36 οών »it to tffi irpoOtniwofa, η unmoor) νια2έτηανϊρνΚκν^ην}ανοφίρετ«στηΛιγο<^ 
-91-
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Πέραν των δύο ετών ανεργίας όμως, 
το ποσοστό αντικατάστασης στη Γαλ­
λία μειώνεται στο 64% και ακολουθεί 
περαιτέρω μείωση στο 55% μετά από 
άλλους τέσσερις μήνες, ενώ στην 
Ισπανία το εξεταζόμενο άτομο πρέ­
πει να στραφεί προς την κοινωνική 
αρωγή περιφερειακής βάσης, με 
συνέπεια την ουσιώδη πτώση του 
εισπραττομένου ποσού (στην περιο­
χή της Αραγωνίας, που λαμβάνεται 
ως παράδειγμα στην ανάλυση, το πο­
σοστό αντικατάστασης στην περίπτω­
ση αυτή μειωνόταν στο 23% μόνο). 
Στην Πορτογαλία όπου, όπως και 
στην Ελλάδα, δεν υπάρχει εξασφάλι­
ση κατωτάτου εισοδήματος για όσους 
δεν εργάζονται, το ποσοστό πέφτει 
στο μηδέν. 
Συγκριτικά στις ΗΠΑ, μετά από δύο 
χρόνια ανεργίας, το ποσοστό για ένα 
άτομο με τα ίδια χαρακτηριστικά εί­
ναι μόλις 30% του διαθέσιμου εισο­
δήματος που είχε όταν εργαζόταν, 
σημαντικά χαμηλότερο από το επίπε­
δο στις χώρες της Ένωσης, με εξαί­
ρεση αυτές του Νότου. 
Η επίδραση των 
προστατευομένων 
μελών 
Σε κράτη μέλη, στα οποία το ποσό που 
καταβάλλεται αρχικά σε κάποιον που 
παραμένει άνεργος συνδέεται με τα 
προηγούμενα εισοδήματα, αυτό έχει 
την τάση να είναι άσχετο με την οικο­
γενειακή κατάσταση — με εξαίρεση 
ως τώρα την επίδραση του σε άλλες 
παροχές που καταβάλλονται, συγκε­
κριμένα οι επιδοτήσεις κατοικίας, 
που εξετάζονται πιο κάτω. 'Οντως, 
μιά και το διαθέσιμο εισόδημα των 
εργαζομένων τείνει να είναι υψηλό­
τερο για όσους έχουν προστατευόμε­
να μέλη έναντι εκείνων που δεν 
έχουν, λόγω της χαμηλότερης φορο­
λογίας, το ποσοστό αντικατάστασης 
τείνει να είναι χαμηλότερο για τους 
πρώτους παρά για τους δεύτερους. Η 
επίδραση των φόρων στο διαθέσιμο 
εισόδημα όμως αντισταθμίζεται ως 
ένα σημείο από το γεγονός ότι, όταν υπάρχουν παιδιά, τα επιδόματα για 
αυτά είναι συνήθως τα ίδια είτε το 
άτομο εργάζεται είτε όχι (με άλλα 
λόγια, η πρόσθεση ενός ενιαίου πο­
σού και στα δύο ποσά ανεβάζει το 
λόγο). 
Για κάποιον ο οποίος έμεινε άνεργος 
το 1993, λοιπόν, το ποσοστό αντικα­
τάστασης ήταν μικρότερο αν είχε 
προστατευόμενη σύζυγο ή παιδιά στο 
Βέλγιο, Ισπανία, Γαλλία και Πορτο­
γαλία (Σχήμα 37). Στη πλειοψηφία 
των άλλων χωρών ήταν σημαντικά 
υψηλότερο, 10 ποσοστιαίες μονάδες 
ή και περισσότερο. Αυτό συνέβαινε 
ιδιαίτερα στην Ιρλανδία και στο Ηνω­
μένο Βασίλειο αντικατοπτρίζοντας 
την αντίληψη για ανάγκη μεγαλύτε­
ρου βοηθήματος εισοδήματος για αυ­
τούς με οικογένεια απ' ότι για αυτούς 
χωρίς. Άρα και στις δύο χώρες το 
ποσοστό αντικατάστασης το 1993 
ήταν περίπου 30 ποσοστιαίες μονά­
δες υψηλότερα (άνω του 70% όσον 
αφορά τα λαμβανόμενα ποσά) για 
έναν παντρεμένο με δύο παιδιά απ' 
ότι για έναν ανύπανδρο. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως τα 
υψηλότερα πληρωτέα ποσά σε αυ­
τές τις περιπτώσεις αντικατοπτρί­
ζουν επίσης το γεγονός ότι οι 
παροχές προς τους ανέργους κα­
λύπτουν δαπάνες κατοικίας οι 
οποίες με τη σειρά τους, κατά πα­
ραδοχή της ανάλυσης, αυξάνονται 
με το μέγεθος της οικογενείας για 
δεδομένο επίπεδο αποδοχών κατά 
την απασχόληση. Όπως περιγρά­
φεται εκτενέστερα πιο κάτω, τέ­
τοιες παροχές μπορεί να είναι ένα 
σημαντικό ποσοστό του διαθέσι­
μου εισοδήματος που λαμβάνει 
κάποιος άνεργος στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και μπορεί να αλλάξει 
δραστικά τη συγκριτική εικόνα 
των ποσοστών αντικατάστασης. 
Τα επιδόματα κατοικίας παίζουν 
σημαντικό ρόλο στις συγκεκριμέ­
νες περιπτώσεις στη Δανία, Γερ­
μανία, Γαλλία, Ιρλανδία και Κάτω 
Χώρες. 
Το να λαμβάνει κανείς την παρά­
μετρο της οικογενειακής κατάστα­
σης υπόψη μειώνει τις διαφορές στα σχετικά επίπεδα παροχών με­
ταξύ των κρατών μελών. Σε όλες 
τις χώρες εκτός του Βελγίου, Ελ­
λάδας και Ιταλίας, το διαθέσιμο 
εισόδημα για κάποιον ο οποίος 
καθίσταται άνεργος και έχει οικο­
γένεια με δύο προστατευόμενα 
παιδιά ήταν 70% ή μεγαλύτερο 
του διαθέσιμου εισοδήματος όταν 
αυτό το άτομο εργαζόταν. Στη Δα­
νία και στο Λουξεμβούργο έφθα­
νε το 90% (στην πρώτη εν μέρη 
εξαιτίας των επιδομάτων κατοι­
κίας). Στο Βέλγιο και στην Ιταλία, 
ήταν μόλις κάτω από 70% (66% 
και στις δύο) ώστε η Ελλάδα να 
είναι η μοναδική χώρα στην Ένω­
ση όπου το ποσοστό αντικατάστα­
σης ήταν σημαντικά κάτω του 70% 
(55%). 
Αντίθετα στις ΗΠΑ το ποσοστό 
αντικατάστασης για ένα άτομο με 
αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν κά­
τω του 50% το 1993, χαμηλότερα 
απ' όλες τις χώρες της Ευρωπαϊ­
κής Ένωσης, συμπεριλαμβανόμε­
νης και της Ελλάδας. 
Το επίπεδο στήριξης εισοδήματος 
σε αυτή την περίπτωση δε δείχνει 
να αλλάζει πολύ καθώς αυξάνεται 
η περίοδος ανεργίας. Μόνο στην 
Ελλάδα και στην Πορτογαλία το 
καθαρό εισπραττόμενο ποσό 
μειώνεται κατά περισσότερο του 
10% μετά από δύο χρόνια ανερ­
γίας — στην τελευταία κατά περί­
που 25% — και φθάνει λίγο κάτω 
του 40% του διαθέσιμου εισοδή­
ματος όταν τα άτομα απασχολού­
νται. Αυτές είναι οι δύο μοναδικές 
χώρες της Ένωσης όμως όπου το 
ποσοστό αντικατάστασης μετά 
από δύο χρόνια ανεργίας ήταν κά­
τω του 66% το 1993. Σε σύγκριση 
στις ΗΠΑ, αν και το καθαρό ποσό 
που λαμβάνει για υποστήριξη ει­
σοδήματος μια οικογένεια με δύο 
παιδιά ήταν υψηλότερο εάν ήταν 
για μεγάλο διάστημα άνεργοι απ' 
ότι αν ήταν εκτός απασχόλησης 
για ένα σχετικά μικρό χρονικό 
διάστημα, έφθανε στο 57% του 
διαθέσιμου εισοδήματος για κά­
ποιον με μέσες αποδοχές. 
92 
** s '; 'φι - %*&* Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας m κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Ανεργία 
μεγαλύτερης 
διάρκειας 
Στις ΗΠΑ το καθαρό ποσό που 
λαμβάνεται παραμένει σταθερό 
εάν η ανεργία παραμένει για περισ­
σότερο από 2 χρόνια Το ίδιο ισχύει 
και για τις περισσότερες Ευρωπαϊκές 
χώρες με μόνες εξαιρέσεις την Ισπα­
νία και τη Γαλλία, όπως αναφέρθηκε 
πιο πάνω και την Πορτογαλία, (Σχή­
ματα 38 έως 49, που δείχνουν για κά­
θε κράτος μέλος την μεταβολή στη 
λαμβανόμενη καθαρή βοήθεια από 
άτομα διαφορετικής οικογενειακής 
κατάστασης όταν η διάρκεια της 
ανεργίας ποικίλει. Σε αυτές τις περι­
πτώσεις τα έσοδα από την εργασία 
υπολογίζονται στο 75% του μέσου μι­
σθού όπως αυτός αναλύεται πιο πά­
νω, γεγονός το οποίο είναι πιο 
αντιπροσωπευτικό της πραγματικό­
τητας, αν και η μορφή της μεταβολής 
στα λαμβανόμενα ποσά θα πρέπει να 
είναι λίγο ως πολύ η ίδια σε διαφορε­
τικά επίπεδα μισθών). 
Στην Πορτογαλία, την πιο ακραία πε­
ρίπτωση, το λαμβανόμενο ποσό από 
άγαμα άτομα και παντρεμένα ζευγά­
ρια εκτός εργασίας έπεφτε στο μηδέν 
μετά από 2 χρόνια ανεργίας, ενώ για 
κάποιον με 2 προστατευόμενα παιδιά 
μειωνόταν κατά τι μεγαλύτερο από 
7% του διαθέσιμου εισοδήματος όταν 
απασχολείται, για κάποιον με 75% 
των μέσων αποδοχών (με μόνη πλη­
ρωμή το επίδομα τέκνων). Στην Ισπα­
νία, το ποσό που καταβάλλεται 
μειώθηκε για άγαμο άτομο κατά σχε­
δόν 60% του επιπέδου αποδοχών του 
σε περίοδο απασχόλησης μετά την 
πάροδο της διετίας, αν και για ζευγά­
ρι με δύο παιδιά η μείωση θα ήταν 
μόλις γύρω στο 25%. Στην Ιταλία, η 
μείωση στην τελευταία περίπτωση θα 
ήταν πολύ μικρή αλλά για έναν ανύ­
πανδρο θα ήταν σχεδόν 50%, ενώ στη 
Γαλλία θα ήταν επίσης πολύ μικρή για 
μια οικογένεια με δύο παιδιά αλλά 
μόνο 20% για ένα ανύπανδρο άτομο. Ποσοστά 
αντικατάστασης για 
τις αποδοχές κάτω 
του μέσου όρου 
'(ρπως υποδεικνύεται πιο πάνω, 
ν^ένα μεγάλο ποσοστό ανέρ­
γων όταν εργάζονταν είναι πιθανόν 
να λάμβαναν μισθούς κατώτερους 
του μέσου. Αυτό δεν οφείλεται μόνο 
στο, κατά μέσο όρο, χαμηλότερο επί­
πεδο των εκπαιδευτικών προσόντων 
των ανέργων αλλά και στην υψηλό 
ποσοστό εκπροσώπησης των νέων 
στην εκτός εργασίας κατηγορία, σε 
σύγκριση με αυτούς που απασχολού­
νται. Επιπλέον, άλλος ένας λόγος εί­
ναι το γεγονός ότι σχεδόν οι μισοί 
από τους ανέργους είναι γυναίκες, οι 
οποίες, κατά μέσο όρο, κερδίζουν μό­
λις περίπου το 75% του μέσου μισθού 
των ανδρών στην Ένωση (μόλις 70% 
στο Ηνωμένο Βασίλειο και Ιρλανδία, 
75% στη Γερμανία, Βέλγιο και Πορ­
τογαλία, πάνω από 75% στην Ελλά­
δα, Ισπανία και Κάτω Χώρες, 80% 
στη Γαλλία και 85% στη Δανία — 
ποσοστά βασισμένα σε στοιχεία του 
Eurostat πάνω στα μέσα μικτά ωριαία 
εισοδήματα των χειρωνακτών εργα­
τών στη βιομηχανία τον Οκτώβριο 
1993). 
Στο 80% των μέσων εσόδων, το ποσο­
στό αντικατάστασης το 1993 για ανύ­
πανδρο άτομο ηλικίας 35 ετών με 10 
έτη προϋπηρεσίας που χρησιμοποιή­
θηκε ως παράδειγμα για την ανάγκη 
των υπολογισμών που παρουσιάστη­
καν πιο πάνω και μόλις έμεινε άνερ­
γο, κυμαίνονται από 85% του 
διαθέσιμου εισοδήματος όταν απα­
σχολείται, στη Δανία, Γαλλία και 
Λουξεμβούργο, κατά τι κάτω του 
80% στο Βέλγιο και γύρω στο 75% 
στις Κάτω Χώρες και Πορτογαλία με 
μόλις κάτω του 60% στην Ελλάδα και 
50% ή ελάχιστα μικρότερο, στην Ιρ­
λανδία και στο Ηνωμένο Βασίλειο 
(Σχήματα 50 έως 61, που δείχνουν τη 
διακύμανση του ποσοστού αντικατά­
στασης με ακαθάριστες αποδοχές για 
κάθε ένα από τα κράτη μέλη). Για παντρεμένο ζευγάρι με 2 παιδιά 
το ποσοστό αντικατάστασης ήταν 
80% ή μεγαλύτερο, για το ίδιο το επί­
πεδο εσόδων, σε 6 κράτη μέλη (σχε­
δόν 100% στο Λουξεμβούργο) και 
γύρω στο 75% στα άλλα τέσσερα. 
Επομένως μόνο σε 2 χώρες, την Ελλά­
δα και την Ισπανία, το ποσοστό ήταν 
κάτω από αυτό (66% για την πρώτη, 
70% για τη δεύτερη). 
Σε αντίθεση στις ΗΠΑ το ποσοστό 
αντικατάστασης για ανύπανδρο άτο­
μο με αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν 
μόλις μεγαλύτερο του μισού, χαμηλό­
τερο από αυτό των ευρωπαϊκών κρα­
τών εκτός της Ιρλανδίας και του 
Ηνωμένου Βασιλείου και για ζευγάρι 
με 2 παιδιά ήταν ακόμα χαμηλότερο 
μόνο 47% — αρκετά χαμηλότερα από 
το επίπεδο σε οποιοδήποτε ευρωπαϊ­
κό κράτος. Συγκρίνοντας το ποσοστό 
αντικατάστασης στο 80% των μέσων 
αποδοχών με αυτό του μέσου όρου σε 
5 κράτη μέλη — Γερμανία, Ισπανία, 
Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες και 
Πορτογαλία — ήταν σχεδόν το ίδιο 
για ανύπανδρο άτομο αντικατοπτρί­
ζοντας τη σύνδεση των επιπέδων των 
παροχών με τα προηγούμενα έσοδα 
ενώ στις άλλες 7 χώρες ήταν υψηλό­
τερο, αντικατοπτρίζοντας την επί­
δραση του παρεχόμενου στοιχείου 
σταθερού ποσού (ειδικά στην Ιρλαν­
δία και στο Ηνωμένο Βασίλειο) ή του 
ανωτάτου ορίου που επιβάλλεται στα 
ποσά παροχών (στις άλλες πέντε χώ­
ρες). Αυτού του είδους τα όρια μπο­
ρεί πράγματι να σημαίνουν ότι ένα 
σύστημα που συνδέει τις παροχές με 
τις αμοιβές εργασίας είναι εν πολλοίς 
το ίδιο με ένα ενιαίου ποσού για επί­
πεδα μισθών πάνω από το ανώτατο 
όριο (που καθορίζεται σε σχετικά χα­
μηλό επίπεδο σε σχέση με τις μέσες 
αποδοχές στις τελευταίες πέντε χώ­
ρες). 
Καθώς οι αποδοχές πέφτουν κάτω 
από το 80% του μέσου όρου, τα ποσο­
στά αντικατάστασης στις περισσότε­
ρες περιπτώσεις τείνουν να αυξηθούν 
περαιτέρω. 
Για ένα ανύπανδρο άτομο με τα 
προηγούμενα χαρακτηριστικά το πο­
σοστό το 1993 ήταν 65% των μέσων 
93 
Κεφάλαιο 4-Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση Εργασίας 
Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα διαστήματα ανεργίας 
(35 ετών στα 75% των μέσων αποδοχών με 10 έτη προϋπηρεσία) 
38 Βέλγιο 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 h 
80 39 Δανία 
120 
100 
d 80 
»—*AVUHUV4})UJ 
rtairtptjiivo· 
— ncmpqstoitK Santo 60 
- 40 
- 20 
0 β 12 18 24 30 36 42 48 
Διάρκεια ανεργίας (Mtfvcç) 
40 Γερμανία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 
80 
60 
40 
20 ——AvutMvtpa 
•-.---ησντρίμίνοι 
-—newp«i*<vo)jit2mMM 120 
100 
80 
60 
40 
20 
0 β 12 18 24 30 36 42 48 
Διάρκεια ανεργίας (μήνες) 120 
100 Ποσοστό αντικατάστασης 
80 
60 h 
40 
20 h 
0 —Ανύπαντροι 
••••Παν»ρίμίνα 
-- Πβντρίμίνα μι 2 nœStn 
Ι ) Ι , U-120 
100 
Η 80 
6 12 18 24 30 36 42 48 
Διάρκεια ανεργίας {μήνες) 
41 Ελλάς 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 
80 -
60 F 
40 
20 -Avumwtpoi + itovtpipivoi 
• Π(»η>«μίνοι μ* î natto 120 
100 
80 
Ί 60 
40 
20 
,Ι.Μ ,,,,,,Ι,,Μ, M,,,,!, ΙΜ Ι, ,1, 
0 6 12 18 24 30 38 42 48 
Διάρκεια ανεργίας (μήνες) 
42 Ισπανία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 
80 
60 
40 
20 Γ- -------—-~-. 
—«-Avunttrtpdt ' ' ' 
• ' Παντρ*μ*«» 
-— navtpflfrQiMt Îttttto 
• • '• •••• * • • 1.1. 120 
100 
80 
60 
40 
20 
0 6 12 18 24 30 36 42 48 
Διάρκαα ανεργίας (μήνες) 43 Γαλλία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 
80 
40 
20 UUVVV^U W W WU ii .U 'jW 
hi' 
—-AVUIWVTpOl 
Παντριμίνο· 
- —* novrptMtrat μι 2 Treftd •ι 120 
- 100 
80 
60 
40 
20 
0 β 12 18 24 30 36 42 48 
Διάρκεια ανεργίας (μήνες) 
-94 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημίωνε**; ανεργίας ΚΟΊ κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα διαστήματα ανεργίας 
(35 ετών στα 75% των μέσων αποδοχών με 10 έτη προϋπηρεσία) 
-95-
Κεφάλαιο 4-Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
εσόδων, ήταν 80% ή μεγαλύτερο σε 6 
κράτη μέλη και 75% ή μεγαλύτερο σε 
άλλα δύο. Μόνο στην Ιρλανδία και 
στο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν κάτω του 
60%. Για ζευγάρι με 2 παιδιά ήταν 
γύρω στο 85% ή μεγαλύτερο σε 9 κρά­
τη μέλη και στα άλλα τρία γύρω στο 
80% ή χαμηλότερο. 
Για ανύπανδρο άτομο που κέρδιζε ι το 
μισό της μέσης αμοιβής όταν εργάζε­
ται, το ποσοστό αντικατάστασης ήταν 
90% ή μεγαλύτερο σε 7 κράτη — και 
μεγαλύτερο του 100% στην Πορτογα­
λία (όπου η ελάχιστη πληρωτέα παρο­
χή ήταν ίση με την ελάχιστη αμοιβή 
προ κρατήσεων, που στην πραγματι­
κότητα ήταν υψηλότερη από την κα­
θαρή αμοιβή που εισπράττεται σ' 
αυτό το επίπεδο αποδοχών) — και 
μεταξύ 70% και 77% σε άλλα τέσσε­
ρα κράτη. Μόνο στο Ηνωμένο Βασί­
λειο ήταν κάτω του 70% και αυτό 
μόνο ελάχιστα κάτω. Για ζευγάρι με 
δύο παιδιά υπό τις ίδιες συνθήκες το 
ποσοστό ήταν πάνω από 100% σε 6 
κράτη και 90% ή μεγαλύτερο σε όλα 
τα άλλα κράτη εκτός του Ηνωμένο 
Βασίλειο (όπου ήταν 85%). 
Στις ΗΠΑ ακόμα και με αποδοχές 
στο μισό του μέσου όρου, ένα ανύ­
πανδρο άτομο που μόλις εισήλθε στην 
ανεργία έλαβε κάτω από το μισό του 
διαθέσιμου εισοδήματος όταν εργα­
ζόταν αν και για ζευγάρι με 2 παιδιά 
το ποσοστό αυξάνεται μόλις πάνω 
από το 80%. 
Καθώς η περίοδος της ανεργίας επι­
μηκύνεται για κάποιον με αποδοχές 
στο ήμιση του μέσου όρου, έτσι και το 
ποσοστό αντικατάστασης πέφτει σε 7 
από τα κράτη μέλη, το Βέλγιο, Γερμα­
νία, Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Λουξεμ­
βούργο και Πορτογαλία αν και κατά 
10 ποσοστιαίες μονάδες ή λιγότερες 
σε όλα εκτός της Ελλάδας (όπου το 
ποσοστό μετά από 15 μήνες ανεργίας 
έπεφτε το 1993 σε μόλις 16% του δια­
θέσιμου εισοδήματος κατά την περίο­
δο εργασίας) και της Πορτογαλίας 
και σε όλα τα κράτη μέλη εκτός Ελλά­
δας και Λουξεμβούργου, μόνο για 
ανύπανδρο άτομο — αλλά παραμένει 
σχεδόν το ίδιο στα άλλα πέντε. Ποσοστά 
αντικατάστασης για 
αποδοχές άνω του 
μέσου όρου 
Για αυτούς που μένουν άνεργοι 
ενώ είχαν αποδοχές υψηλότε­
ρες του μέσου όρου, το ποσόν που 
μπορούν να αναμένουν με τη μορφή 
της στήριξης εισοδήματος είναι γενι­
κώς χαμηλότερο σε σχέση με το προη­
γούμενο διαθέσιμο εισόδημα τους 
όπως θα αναμενόταν σε σύγκριση με 
κάποιον με μέσα εισοδήματα. Για ένα 
άτομο το οποίο κερδίζει 150% του 
μέσου μισθού όταν εργάζεται (αλλά 
με τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτά 
των προηγούμενων παραδειγμάτων) 
υπήρχαν μόνο δύο χώρες για τις 
οποίες αυτό δεν ήταν ο κανόνας το 
1993 — οι Κάτω Χώρες, όπου το σχε­
τικό λαμβανόμενο ποσό ήταν σχεδόν 
το ίδιο και η Πορτογαλία όπου ήταν 
υψηλότερο (84% του προηγούμενου 
διαθέσιμου εισοδήματος, αρκετά 
υψηλότερο από οπουδήποτε αλλού 
στην Ένωση, πράγμα που αντανακλά 
τη σύνδεση των παροχών με τις απο­
δοχές προ κρατήσεων που έχει ως 
αποτέλεσμα την αύξηση των παρο­
χών σε σχέση με τις καθαρές αποδο­
χές μέχρι τρεις φορές την ελάχιστη 
αμοιβή). Για τέσσερα κράτη μέλη, συ­
μπεριλαμβανόμενων των δύο 
ανωτέρω, μαζί με τη Γαλλία και 
το Λουξεμβούργο, το ποσοστό αντι­
κατάστασης σε αυτό το επίπεδο 
εισοδημάτων ήταν περίπου 75% ή πε­
ρισσότερο. Σε τέσσερα άλλα, Ελλά­
δα, Ιρλανδία, Ιταλία και Ηνωμένο 
Βασίλειο ήταν κάτω από 40% (μόλις 
πάνω του 30% για το τελευταίο). 
Για ένα ζευγάρι με δύο παιδιά με το 
ίδιο επίπεδο αποδοχών όταν απασχο­
λείται, το ποσοστό αντικατάστασης ή­
ταν 80% στις τέσσερις πρώτες χώρες 
και γύρω στο 70% ή περισσότερο σε 
άλλες τρεις — Γερμανία, Ισπανία, και 
Λουξεμβούργο. Σε αντίθεση στην 
Ιρλανδία, Ιταλία και στο Ηνωμένο 
Βασίλειο ήταν μόλις γύρω στο 50% 
και στην Ελλάδα κάτω από 40%. Για τα διπλάσια του μέσου όρου εισο­
δήματα το ποσοστό αντικατάστασης 
στην Πορτογαλία ήταν ακόμα ψηλό­
τερο, στο 88% του προηγούμενου δια-
θέσιμου εισοδήματος και ακόμα 
γύρω στο 75% στη Γαλλία, αν και 
οπουδήποτε αλλού στην Ένωση σε 
πέντε κράτη μέλη, ήταν 30% ή λιγότε­
ρο. 
Στις ΗΠΑ το ποσοστό αντικατάστα­
σης για ένα ανύπανδρο άτομο τόσο 
για εισόδημα στο 150% όσο και για 
το διπλάσιο και άνω του μέσου ήταν 
υψηλότερο, κατά τι λιγότερο του 50% 
στην πρώτη περίπτωση και 40% στην 
δεύτερη, από ό,τι σε τέσσερις χώρες 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 
Ποσοστά 
αντικατάστασης για 
άτομα χωρίς 
προϋπηρεσία 
Το παράδειγμα που χρησιμοποιή­
θηκε πιο πάνω για τον υπολογι­
σμό του ποσοστού αντικατάστασης 
όμως δεν είναι απαραίτητα αντιπρο­
σωπευτικό για όλους αυτούς που εί­
ναι άνεργοι στις περισσότερες χώρες 
της Ένωσης. Όπως σημειώθηκε πιο 
πάνω ένα σχετικά υψηλό ποσοστό 
είναι νέοι και μπορεί να ψάχνουν 
για την πρώτη τους εργασία και ως 
εκ τούτου χωρίς προϋπηρεσία — 
συνήθως προϋπόθεση για τη λήψη 
επιδομάτων βάσει ασφάλισης. Εναλ­
λακτικά, μπορεί να είναι γυναίκες, 
που επιστρέφουν στην εργασία, οι 
οποίες έχουν χάσει τα δικαιώματα 
τους για παροχές ανεργίας. Σε αυτές 
τις περιπτώσεις οι αναφερόμενοι 
μπορεί να χρειάζονται να βασιστούν 
σε κάποια μορφή κοινωνικής στήρι­
ξης ή σε κάποια εγγύηση βασικού ει­
σοδήματος. 
Για να αναλυθεί η θέση αυτών των 
ατόμων σε διάφορα κράτη μέλη, λαμ­
βάνεται ως παράδειγμα ένα άτομο 
ηλικίας 24 ετών με εν δυνάμει εισόδη­
μα ίσο με το μισό του μέσου όρου ενός 
εργάτη παραγωγής σε βιομηχανία 
-96 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας m κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
(δημιουργεί μικρή σχετικά διαφορά 
στα συγκριτικά αποτελέσματα στις 
περισσότερες περιπτώσεις αν ληφθεί 
κάποιος με μεγαλύτερη ηλικία ή υψη­
λότερες αποδοχές εφόσον δεν έχει 
προϋπηρεσία). 
Στην πρώτη περίπτωση για κάποιον 
με δύο χρόνια προϋπηρεσία και αυτή 
την ηλικία, το ποσοστό αντικατάστα­
σης, για ανύπανδρο ή παντρεμένο με 
δύο παιδιά, θα ήταν ακριβώς το ίδιο 
σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από το 
Ηνωμένο Βασίλειο, όπως και για αυ­
τόν που είναι 35 ετών με 10 χρόνια 
προϋπηρεσία όπως στα προηγούμενα 
παραδείγματα. Στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, το συνολικό ποσό αρωγής που 
εισπράχτηκε ήταν ελαφρά χαμηλότε­
ρο για άτομο κάτω των 25, λόγω πε­
ριορισμού του δικαιώματος παροχών 
κατοικίας, που συνεπάγεται ποσοστό 
αντικατάστασης γύρω στο 65,5% αντί 
του 68,5%. 
Χωρίς καθόλου προϋπηρεσία, η κα­
τάσταση ήταν κάπως διαφορετική. Σε 
δύο χώρες, Ελλάδα και Πορτογαλία, 
το άτομο του παραδείγματος δε δι­
καιούται καμία βοήθεια (Σχήμα 62). 
Στη Γαλλία λαμβάνει μόνο το 30% 
του διαθέσιμου εισοδήματος το οποίο 
θα κέρδιζε στο μισό του μέσου μισθού 
(που περιλαμβάνει μόνο επίδομα κα­
τοικίας, αφού άτομο κάτω των 25 δεν 
είναι επιλέξιμο για κοινωνική βοή­
θεια — minimum d'insertion. Για άτο­
μο ηλικίας 25 και άνω υπό τις ίδιες 
περιστάσεις, το ποσοστό αντικατά­
στασης αυξάνεται σε 65%). Σε δύο 
άλλες χώρες, επιπλέον, Ισπανία και 
Ιταλία, όπου η διαχείριση της κοινω­
νικής αρωγής διενεργείται σε περι­
φερειακό μάλλον παρά σε εθνικό 
επίπεδο, με αποτέλεσμα να ποικίλ­
λουν τα ποσά μέσα στην ίδια τη χώρα, 
το πληρωτέο ποσό ήταν στην αντιπρο­
σωπευτική περίπτωση κάτω του 50% 
αυτού που θα ελάμβανε σε αυτό το 
επίπεδο εισοδημάτων. Σε τέσσερις 
χώρες, εντούτοις, Δανία, Ιρλανδία, 
Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες ήταν 
υψηλότερο του 70%. 
Σε όλα τα κράτη μέλη, εκτός από τη 
Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, το 
ποσοστό αντικατάστασης ήταν το ίδιο για τους άνω ή κάτω των 25 υπό τις 
ίδιες προϋποθέσεις. Στη Γαλλία, 
όπως ήδη αναφέρθηκε, το ποσοστό 
για τους πρώτους ήταν πάνω από δύο 
φορές υψηλότερο από ό,τι για τους 
δεύτερους, ενώ στο Ηνωμένο Βασί­
λειο ήταν 8 ποσοστιαίες μονάδες 
υψηλότερο. 
Συγκρίνοντας με τις ΗΠΑ η λαμβανό­
μενη στήριξη εισοδήματος σε αυτή 
την περίπτωση ήταν 52% του διαθέσι­
μου εισοδήματος για το μισό του μέ­
σου μισθού, υψηλότερα από ότι σε έξι 
από τις Ευρωπαϊκές χώρες. 
Για το ίδιο άτομο με οικογένεια, η 
κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. 
Σε πέντε κράτη μέλη λαμβάνει το ίδιο 
ποσό που θα λάμβανε αν είχε προϋ­
πηρεσία, και σε δύο άλλες λίγο χαμη­
λότερο. Οι δύο μόνο χώρες όπου θα 
λάμβανε μικρά ποσά είναι η Ελλάδα 
και η Ιρλανδία με μόλις 4% του δια­
θέσιμου εισοδήματος για το μισό του 
μέσου εισοδήματος για την πρώτη, 
και 21% για τη δεύτερη περίπτωση. 
Αλλού στην Ένωση, το ποσοστό αντι­
κατάστασης για τέτοιες οικογένειες 
ήταν κάτω του 85% μόνο στο Βέλγιο 
(79%) και την Ισπανία (73%) (Σχήμα 
63). 
Στεγαστικά 
Επιδόματα 
Σε πέντε κράτη μέλη, τη Δανία, 
Γερμανία, Γαλλία, Κάτω Χώρες 
και το Ηνωμένο Βασίλειο, στεγαστι­
κά επιδόματα καταβάλλονται σε 
όσους έχουν χαμηλά εισοδήματα — 
και σε ορισμένες περιπτώσεις και σ' 
αυτούς με όχι τόσο χαμηλά εισοδήμα­
τα , ώστε να βοηθηθούν να καλύψουν 
το κόστος στέγασης. Σε όλες τις περι­
πτώσεις, οι παροχές χορηγούνται 
ασχέτως αν ο επικεφαλής της οικογέ­
νειας εργάζεται ή είναι άνεργος. Σε 
μια έκτη χώρα, την Ιρλανδία, κατα­
βάλλεται επίδομα στέγης μόνο σ' αυ­
τούς που βρίσκονται εκτός εργασίας. 
Εκτός από το Ηνωμένο Βασίλειο 
όμως, οι παροχές στέγης αφορούν μό­νο το ενοίκιο. Στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, αυτό ισχύει για τους απασχο­
λούμενους, αλλά για όσους 
καθίστανται άνεργοι οι παροχές 
καλύπτουν και τις δαπάνες εξυπηρέ­
τησης της υποθήκης αν αυτοί έχουν 
ιδιόκτητη κατοικία. (Οι άνεργοι στο 
Ηνωμένο Βασίλειο λαμβάνουν επί­
σης επίδομα για την κάλυψη τοπικών 
φόρων που συνδέονται με την κατοι­
κία αλλ' αυτό δεν περιλαμβάνεται 
στον υπολογισμό, πράγμα που σημαί­
νει ότι το ποσοστό αντικατάστασης 
για το Ηνωμένο Βασίλειο είναι ελα­
φρά υποεκτιμημένο.) 
Οι παροχές κατοικίας έχουν συμπε­
ριληφθεί στους υπολογισμούς που 
αναφέρθηκαν πιο πάνω — ειδικότε­
ρα, προστέθηκαν στο διαθέσιμο εισό­
δημα — με την παραδοχή ότι το 
εξεταζόμενο πρόσωπο για το οποίο 
έγιναν οι εκτιμήσεις ζει σε ενοικιαζό­
μενο κατάλυμα και πληρώνει ένα μέ­
σο ενοίκιο. (Μια εναλλακτική βάση 
για τον υπολογισμό του ποσοστού 
αντικατάστασης, που υιοθετήθηκε 
από τον ΟΟΣΑ σε μια πρόσφατη 
μελέτη του, είναι ο καθορισμός του 
διαθέσιμου εισοδήματος χωρίς τις 
δαπάνες κατοικίας — βλέπε Πλαίσιο 
για συζήτηση των δύο μεθόδων). 
Εφόσον όμως οι δαπάνες κατοικίας 
μπορούν να διαφέρουν σημαντικά με­
ταξύ ατόμων με παρόμοια επίπεδα 
εισοδήματος και μεγέθη οικογένειας, 
αναλόγως του πού μένουν ή του μεγέ­
θους της κατοικίας που έχουν, το 
πόσο εισπράττουν σε παροχές κατοι­
κίας δεν είναι καθορισμένο και μπο-
ρεί να επηρεάσει το ποσοστό 
αντικατάστασης. (Σε άλλα τρία κράτη 
μέλη υφίστανται επίσης διευκολύν­
σεις σε σχέση με τις δαπάνες κατοι­
κίας. Στο Βέλγιο αυτοί οι οποίοι είναι 
άνεργοι δικαιούνται σε ορισμένες πε­
ριπτώσεις μείωση στο ενοίκιο που 
πληρώνουν, που σημαίνει ότι το κό­
στος κατοικίας στην πραγματικότητα 
επιδοτείται από την τοπική αρχή αν 
και είναι δύσκολο να ληφθεί αυτό 
υπόψη στον υπολογισμό των ποσο­
στών αντικατάστασης. Στην Ελλάδα 
και στην Ισπανία ένα μέρος των δα­
πανών κατοικίας αφαιρείται από το 
φορολογητέο εισόδημα, αν και σε αυ-
97-
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα επίπεδα αποδοχών 
(35 ετών άνεργος για έξι μήνες με 10 έτη προϋπηρεσίας) 
50 Βέλγιο 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 r ι 120 
« It Ν» 100*10 13Β 150 200 
ΜιοΜςως % μίοοο μβΟοΟ 
52 Γερμανία 
Ποσοστά αντικατάστασης 
120 r 
100 
80 
60 
40 -
20 --Πανιρίμίνα 
• Οοντρίμίνα ικ 2 ναΛΛ J 120 
100 
90 
60 
40 
Α 20 51 Αανία 
Ποσοστό ονηκαταστασης 
120 r 
100 k *—·Λ*0ΐιονφ* 
—·Παντρ«ι(νό(μ«2ηο*6 120 
100 
«0 « «0 00 100110 125 150 200 
Μιοβός ως* titoou μισθού 
«S Ελλάς 
Ποσοστό αντΗβπασταοης 
50 «β 80 80 100110 1i$ 100 *οο 
Μβθός ως % μίσαι μκτβού 80 88 80 80 1OÛ110 128 180 200 
Μθ·4ς ως % μ(βου μκτβοΰ 
54 Itntevta 
Ποσοστό αντικατάστασης 55 Γαλλία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
120 
100 
60 
60 
40 
20 —Ανύπβντρ» 
-•••ΠαντρίμίΥοι 
- - • rkMptyta μι 2 ηοΛΛ 
•' ΤΤΊΙΙΙΙΜι' 120 
100 
60 
60 
40 
20 
50 ββ 80 90 100110 128 180 200 
Μιοβός ως % μίσου μιοβού «0 «β 80 80 100 110 128 180 200 
ΜιοβΟς ως H Mtoou μισθού 
-98 
Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα επίπεδα αποδοχών 
(35 ετών άνεργος για έξι μήνες με 10 έτη προϋπηρεσίας) 
.gg. Κεφ&^Α-ΑποίΜη^^ 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
62 Ποσοστό αντικατάστασης άγαμου ατόμου 24 ετών με το 50% 
του μέσου μισθού (άνεργος για έξι μήνες) 
120 Ποσοστό αντικατάοτασης (%) 
Χωρίς προϋπηρεσία 
100 
80 
60 
40 
20 2 έτη προϋπηρεσία 120 
;ϋ! 
80 
60 
ΜΙ 
'Μ 
Β DK ο ÛR ε F IRL ι L NU ρ uK us β οκ ο an e e \m. ι ι a f> UKUS 
Ι «τίμηση Y» "XWplç npoOrrryeafcr σναφίρ<ται στη Atyoupfci τές τις περιπτώσεις, το ποσοστό αντι­
κατάστασης δεν επηρεάζεται). 
Το αποτέλεσμα του συνυπολογισμού 
των παροχών κατοικίας στα ποσοστά 
αντικατάστασης διαφέρει σημαντικά 
μεταξύ των κρατών μελών, αντικατο­
πτρίζοντας την κλίμακα βοήθειας που 
διατίθεται και τους κανονισμούς που 
διέπουν την επιλεξιμότητα (βλέπε Πί­
νακα 9). Στη Δανία, έχει σχετικά μι­
κρή επίδραση για όσους έχουν 
χαμηλές αποδοχές (αυξάνοντας το 
ποσοστό αντικατάστασης κατά μόνο 
1 ποσοστιαία μονάδα για ένα ζευγάρι 
αμειβόμενο με το μισό του μέσου 
όρου — όλες οι εκτιμήσεις στο παρόν 
τμήμα αφορούν ζευγάρι με το ένα μέ­
λος να έχει αποδοχές), αλλά είναι πιο 
σημαντικό για όσους έχουν υψηλότε­
ρες αποδοχές (αυξάνοντας το ποσο­
στό κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες για 
όσους έχουν μέσες αποδοχές), ειδικά 
αν τα ενοίκια τους είναι πάνω από τον 
μέσο όρο. Στη Γαλλία επίσης η επί­
δραση είναι μεγαλύτερη στα επίπεδα 
υψηλότερων αποδοχών, αν και το 
επίπεδο του ενοικίου προκαλεί 
συγκριτικά μικρή διαφορά στον υπο­
λογισμό. 
6*3 Ποσοστό αντικατάστασης έγγαμου ατόμου 24 ετών με το 50% 
του μέσου μισθού με 2 παιδιά (άνεργος για έξι μήνες) 
120 
Il 00 
80 
80 
40 
20 Ποσοστό αντικατάστοχτης (%) 
Χωρίς προϋπηρεσία 2 έτη προϋπήρξα * 120 
îflW 
80 
60 
40 
20 
Β DK D <3ft Ê F IRL Ι L ML Ρ UK US Β OK D GR Ε f IRL I L NL Ρ UK US 
Ι εκτίμηση νια 'χωρίς προΟτΓηρβσία' αναφέρεται στη Λινουρία Στα άλλα κράτη μέλη εξάλλου, η επί­
δραση τείνει να είναι μεγαλύτερη για 
όσους έχουν χαμηλές αποδοχές, αν 
και στις Κάτω Χώρες η επίδραση 
εξαρτάται από το ακριβές κλιμάκιο 
των αποδοχών. Στα πολύ χαμηλά κλι­
μάκια — για παράδειγμα, το μισό του 
μέσου όρου — η επίδραση είναι πολύ 
μικρή αφού πληρώνεται το ίδιο σχε­
δόν ποσό ως επίδομα κατοικίας είτε 
εργάζεται το άτομο είτε όχι. Καθώς η 
αμοιβή αυξάνει, διακόπτεται το επί­
δομα για όσους εργάζονται, ενώ αυ­
τών που καθίστανται άνεργοι 
καλύπτεται ένα σημαντικό τμήμα του 
ενοικίου, έτσι που η επίδραση στο 
λόγο αντικατάστασης είναι μεγαλύτε­
ρη (προσθέτοντας 7 ποσοστιαίες μο­
νάδες στο 75% των μέσων αμοιβών). 
Αλλά καθώς η εν λόγω παροχή πλη­
σιάζει τις μέσες αποδοχές, το επίδο­
μα κατοικίας μειώνεται για τους 
εκτός εργασίας λόγω επιβολής ανω­
τάτου ορίου στο συνολικά εισπραττό­
μενο επίδομα ανεργίας, και η 
-100 
' \i*\f> "/ί>:.ί- '~ί-, -' ί '••!'},. Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
επίδραση στο ποσοστό αντικατάστα­
σης μειώνεται αντίστοιχα. 
Στη Γερμανία, όπου οι παροχές καλύ­
πτουν όχι μόνο δαπάνες κατοικίας 
αλλά θέρμανση και φωτισμό, η επί­
δραση στο ποσοστό αντικατάστασης 
είναι ουσιώδης στις πολύ χαμηλές 
αποδοχές και μειώνεται σημαντικά 
καθώς αυξάνουν οι αποδοχές (16 πο­
σοστιαίες μονάδες για αμοιβή που 
φθάνει στο ήμισυ του μέσου όρου, 6 
ποσοστιαίες μονάδες για αμοιβή το 
75% του μέσου όρου), γίνεται πολύ 
μικρή οτις μέσες αποδοχές (με εξαί­
ρεση τις περιπτώσεις κατά τις οποίες 
τα ενοίκια είναι αρκετά πάνω από το 
μέσο όρο) και εξαφανίζεται πλήρως 
στις αποδοχές άνω του μέσου όρου, 
για τον ίδιο λόγο όπως και στην περί­
πτωση των — Κάτω Χωρών. Το ίδιο 
συμβαίνει και στην Ιρλανδία, όπου τα 
επιδόματα κατοικίας στις πολύ χαμη­
λές αποδοχές αυξάνουν σημαντικά — 
τις εισπρακτέες από τους ανέργους 
παροχές (προσθέτοντας 13 ποσο­
στιαίες μονάδες στο λόγο αντικατά­
στασης για αμοιβή που φθάνει το 
ήμισυ του μέσου όρου), αλλά κατά 
πολύ λιγότερο τις ελαφρά υψηλότε­
ρες του μέσου όρου αποδοχές (κατά 
2 ποσοστιαίες μονάδες για αμοιβή το 
75% του μέσου όρου), εκτός αν τα 
ενοίκια καλύπτονται. 
Η επίδραση των επιδομάτων στέγης 
είναι πολύ έντονη στο Ηνωμένο Βα­
σίλειο αφού, για τους ανέργους του­
λάχιστον, το εν ισχύ πρόγραμμα είναι 
πολύ πιο γενναιόδωρο από οπουδή­
ποτε αλλού στην Ένωση. Εν προκει­
μένω, το κράτος αναλαμβάνει όλες τις 
δαπάνες κατοικίας, όποια μορφή κι 
αν πάρουν και όσο μεγάλες κι αν 
είναι, για όλους τους ηλικίας 25 και 
άνω που καθίστανται άνεργοι (αν και 
οι κάτω των 25 εισπράττουν μειωμένο 
ποσό, περίπου 8-9% λιγότερο από το 
ενοίκιο που πληρώνουν). (Θεσπίζο­
νται όμως μέτρα κατά τα οποία μόνο 
'μέσα' ενοίκια θα καλύπτονται πλή­
ρως για τους 25 και άνω με τη διακρι­
τική ευχέρεια των τοπικών αρχών να 
πληρώνουν παραπάνω σε ειδικές πε­
ριπτώσεις). Στεγαστικά επιδόματα και υπολογισμός του 
ττοοΌοτού αντικατάοταοτις 
Οι εν ισχφικανΌνισμοί που αςκ>ρουν τα στεγαστικά επιδόματα και, 
κατ' επέκταση, τις πιθανές επιπτώσεις τους οτα κίνητρα για αναζή­
τηση εργασίας διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα Σε χώρες 
όπου αυτοί αποτελούν ανουώοπαοτο τμημάτων μέσων υποστήριξης 
και παραχωρούνται σχεδόν αυτομάτως μόλις κάποιο άτομο παρα­
μείνει άνεργο, όπως π.χ. οτο Ηνωμένο Βασίλειο, το ποσοστό αντι­
κατάστασης θα πρέπει να υπολογίζεται χωρίς τη συμμετοχή των 
δαπανών στέγης — και ειδικότερα να υπολογίζεται το καθαρό 
εισόδημα, είτε από την εργασία αφού εκπέσουν οι δαπάνες στέγης, 
είτε λόγω ανεργίας, χωρίς τις παροχές στέγης, Η λογική του υπολο­
γισμού αυτού είναι ότι οι δαπάνες στέγης αποτελούν σταθερή υπο­
χρέωση» ανεξάρτητα από το αν το άτομο εργάζεται ή όχι και 
δεδομένου ότι οι παροχές στέγης είναι συνδεδεμένες με κάποιο 
συγκεκριμένο επίπεδο κόστους, θα έπρεπε να αποκλείονται εντε­
λώς από τον υπολογισμό του ποσοστού* ανΉκο^άοτασης, Η επίπτω­
ση από την εφαρμογή της μεθοδολογίας αυτής είναι» γενικά αλλά 
όχι πάντοτε (ειδικότερα όταν το ποσοστό αν&κατάοτασης είναι άνω 
του 100%), η μείωση του ποσοστού* αντικατάστασης σε σύγκριση με 
τους υπολογισμούς που παρατίθενται εδώ» απλώς και μονό διότι 
αφαιρείται τόσο από τον αριθμητή όσο και από τον παρονομαστή 
ένα σταθερό ποσό, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις η διαφορά είναι 
σχετικά μικρή (βλ. Πίνακα 9). Εντούτοις, όταν δεν προβλέπονται 
παροχές στέγης για την κάλυψη του ενοικίου, όπως συμβαίνει σε έξι 
κράτη μέλη, οι επιπτώσεις είναι μεγαλύτερες (όταν, για παράδειγ­
μα, οι δαπάνες στέγης αποτελούν το 25% του καθαρού εισοδήματος 
από την εργασία» και το ποσοστό αντικατάστασης με τη μέθοδο που 
υιοθετείται εδώ προκύπτει ίσος με 70%, τότε, μετά την αφαίρεση 
των δαπανών στέγης, το ποσοστό γίνεται 60%. όσο υψηλότερο είναι 
το ενοίκιο και μικρότερο το ποσοστό αντικατάστασης, όπως ορίζε­
ται στη παρούσα έκθεση, τόσο μεγαλύτερες οι επιπτώσεις από την 
αφαίρεση των δαπανών στέγασης. 
Είναι δύσκολο να <χποφανθεί κανείς κατά πόσο η προσέγγιση που 
υιοθετείται εδώ είναι η β&τιοτη - σαφώς δεν υπάρχει ιδανική 
μέθοδος υπολογισμού Εντούτοις, είναι συζητήσιμο κατά πόσο στην 
πραγματικότητα οι δαπάνες στέγης είναι σταθερές. Ειδικότερα, 
όσοι διαμένουν με ενοίκιο ενδεχομένως να αποφάσιζαν να μετακο­
μίσουν σε λιγότερο ακριβή κατοικία αν έχαναν την εργασία τους και 
αντιμετώπι^χν δυσκολίες οτην εξεύρεση άλλης (οι αλλαγές που 
εισάγονται στο ΗΒ εν μέρει έχουν ως στόχο να ενθοχ^ρύνουν τη 
στάση αυτή) ή να ανε^αλαν την καταβολή για κάποιο χρονικό 
διάστημα αν η παραμονή τους στην ανεργία προβλεπόταν να είναι 
μικρής διάρκειας. Υπ' αυτό το πρίσμα, οι δαπάνες κατοικίας δεν 
διαφέρουν από άλλες κατηγορίες δαπανών που καταβάλλονται από 
το καθαρό εισόδημα, και τις οποίες επίσης θα μπορούσε να εκπέσει 
κανείς κατά τον υπολογισμό του ποσοστού αντικατάστασης. Επί 
πλέον» οι δαπάνες στέγης είναι δυνατόν να ποικίλλουν σημαντικά 
μεταξΰ ατόμων με παρόμοιες κατά τα άλλα συνθήκες — λόγος για 
τον οποίο δεν αφαιρούνται οι λοιπές δαπάνες από το καθαρό 
εισόδημα—, πράγμα που επηρεάζει περισσότερο την ερμηνεία των 
ποαχττών amttmàaimfyswwwakwiJÇpnm — με την εναλλακτι­
κή μέθοδο από ό,τι με τη μέθοδο που υιοθετείται στη παρούσα 
έκθεση. Πάντως ανεξαρτήτως της προσέγγισης που θα υιοθετηθεί, 
είναι σημαντικό, δεδομένων των δυσκολιών που περιβάλλουν τις 
παροχές στέγης» να τις διαχωρίζει κανείς από τις λοιπές μορφές 
εισοδηματικών ενισχύσεων κατά τον υπολογισμό του ποσοστού 
αντικατάστασης και των πιθανών επιπτώσεων του στα κ ίνητρα ανα­
ζήτησης εργασίας. 
101 
-,; ;'^' ,,„ / γ 
Πίνακας 9 - Επίδραση του στεγαστικού κόστους στα ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα 
ύφη ένοχου (ζευγάρι με αρχηγό νοικοκυριού ηλικίας 3$ ετών, άνεργο γιο $ μήνες και 10 
χρόνια προϋπηρεσία) 
Δανία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
Γερμανία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
Γαλλία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
Ιρλανδία 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
Κάτω Χώρες 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
ΗΒ* 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 
ΗΠΑ 
Ποσοστό αντικατάστασης 
Μετά το στεγαστικό κόστος 
Επίδραση στεγαστικού επι­
δόματος 50% μέσων αποδοχών 75% μέσων αποδοχών μέσες αποδοχές 
μέσο 
ενοίκιο 
96.4 
95.1 
1.5 
81.3 
73.8 
16.3 
94.7 
92.6 
1.8 
91.7 
90.0 
13.5 
109.5 
112.6 
83.3 
77.3 
21.0 
38.4 
18.8 
9.6 50% 
υψηλότερο 
96.8 
94.8 
1.4 μέσο 
ενοίκιο 50% 
υψηλότερο μέσο 
ενοίκιο 50% 
υψηλότερο 
89.9 
83.1 
22.8 
95.2 
92.0 
1.9 
99.7 
99.6 
21.6 
108.7 
113.1 
85.3 
77.3 
18.5 
42.0 
9.2 
13.2 % διαθέσιμου εισοδήματος όταν εργαζόταν 
92.8 
90.4 
3.4 
68.1 
57.0 
5.9 
83.7 
78.9 
4.1 
73.2 
68.9 
2.4 
88.7 
85.6 
7.0 
66.1 
56.3 
22.5 
42.9 
27.6 
0.4 94.7 
91.8 
4.5 
80.4 
68.0 
18.2 
84.5 
76.7 
4.3 
80.1 
74.9 
9.4 
89.5 
84.9 
6.5 
77.4 
65.9 
33.8 
44.8 
19.1 
2.2 81.5 
76.0 
4.6 
63.2 
52.6 
1.2 
77.7 
72.1 
4.8 
58.5 
53.0 
1.2 
78.5 
73.2 
3.1 
53.6 
42.5 
19.3 
48.7 
36.8 89.1 
83.5 
11.9 
66.1 
49.1 
4.1 
78.2 
69.0 
5.1 
64.4 
56.8 
7.1 
84.5 
78.1 
9.1 
63.3 
48.3 
28.9 
48.7 
28.4 150% μέσων αποδοχών 
μέσο 
ενοίκιο 
66.5 
49.6 
6.3 
59.8 
50.7 
76.4 
71.6 
3.2 
42.3 
33.9 
2.1 
76.0 
71.1 
39.8 
9.9 
15.7 
42.5 
31.8 50% 
υψηλότερο 
79.1 
48.7 
14.2 
60.1 
44.4 
0.4 
76.4 
68.4 
3.2 
47.1 
30.2 
6.9 
76.0 
67.8 
47.7 
0.6 
23.6 
42.5 
24.9 
Σημείωση: Το μέσο ενοίκιο είναι εκτίμηση του μέσου όρου ενοικίου που καταβάλλεται από ένα νοικοκυριό για κάθε κλιμάκιο 
εισοδήματος στην αντίστοιχη χώρα. Το 50% υψηλότερο σημαίνει ενοίκιο 50% υψηλότερο από το μέσον όρο. 
Το ποσοστό αντικατάστασης υπολογίζεται ότι περιλαμβάνει τα στεγαστικά επιδόματα στο διαθέσιμο εισόδημα κατά τις 
περιόδους εργασίας και ανεργίας. 
Η επίδραση του στεγαστικού επιδόματος υποδηλώνει τη διαφορά σε ποσοστιαίες μονάδες στο ποσοστό αντικατάστασης 
όταν περιλαμβάνεται και όχι το στεγαστικό επίδομα. 
* Ως στεγαστικό κόστος λαμβάνεται το ενοίκιο. Ένας ιδιοκτήτης-χρήστης που εξυπηρετεί μα υποθήκη είναι επιλέξιμος 
για στεγαστικά επιδόματα μόνο όταν είναι άνεργος. Στην περίπτωση αυτή στο 50% των μέσων αποδοχών, το ποσοστό 
αντικατάστασης είναι 88,3% εαν οι δόσεις της υποθήκης είναι ίσες με το μέσο ενοίκιο και 102,5% εαν αυτές είναι 50% 
υψηλότερες an' αυτό. 
102 
''Υ*Φ&'£>ψ'/***'.? 
Για άτομο (με προστατευόμενη σύζυ­
γο) με αποδοχές το μισό του μέσου 
όρου και που πλήρωνε περίπου το 
μέσο ενοίκιο, τα επιδόματα κατοικίας 
προσέθεταν 32% στο διαθέσιμο του 
εισόδημα όταν ήταν εκτός εργασίας 
και 21 ποσοστιαίες μονάδες στο πο­
σοστό αντικατάστασης (26 ποσο­
στιαίες μονάδες στην περίπτωση 
ατόμου που πληρώνει υποθήκη αντί 
για ενοίκιο και δεν είχε δικαίωμα πα­
ροχών κατοικίας όταν εργαζόταν. Αν 
οι δαπάνες του κατοικίας είναι υψη­
λότερες του μέσου όρου, τότε η επί­
δραση είναι ακόμη μεγαλύτερη. 
Αν και στις ΗΠΑ δεν υπάρχουν πα­
ροχές κατοικίας υπ' αυτή τη μορφή, 
καλύπτονται αυτές εν μέρει μέσω του 
συστήματος των κουπονιών φαγητού, 
που σχεδιάστηκε για να βοηθήσει 
στην κάλυψη βασικών εξόδων δια­
βίωσης. Για άτομο με αποδοχές στο 
μισό του μέσου όρου και με μέσο 
ενοίκιο, τα κουπόνια φαγητού αντι­
προσώπευαν το 25% περίπου των ει­
σπραττομένων παροχών έναντι του 
τίποτε απολύτως αν εργαζόταν και 
αύξανε το ποσοστό αντικατάστασης 
κατά 9,5%. 
Πάντως, αν και οι παροχές κατοικίας 
περιλαμβάνονται στους υπολογι­
σμούς του ποσοστού αντικατάστασης 
εδώ — και δεν μπορούν δικαιολογη­
μένα να μη ληφθούν υπόψη εφόσον 
στις χώρες όπου υπάρχουν αντιπρο­
σωπεύουν ένα σημαντικό μέρος της 
στήριξης εισοδήματος που παρέχεται 
όταν ένα άτομο καθίσταται άνεργο — 
η επίδραση τους στη συμπεριφορά 
των ατόμων είναι πιθανόν να διαφέ­
ρει από άλλες μορφές αρωγής, ειδικά 
αυτές που πληρώνονται αυτομάτως. 
Ενώ σ' αυτές τις περιπτώσεις το ποσό 
που κάθε άτομο μπορεί να αναμένει 
να εισπράξει και οι χρόνοι των πλη­
ρωμών είναι κατά μέγα μέρος γνω­
στά, κανένα από τα δύο δεν ισχύει 
κατ' ανάγκην για την περίπτωση των 
παροχών κατοικίας, εκτός από το 
Ηνωμένο Βασίλειο όπου καλύπτεται 
το σύνολο των δαπανών κατοικίας. 
Το ποσό που δικαιούται κάποιος 
εξαρτάται συνήθως από έναν περί­
πλοκο υπολογισμό και η πληρωμή γί­
νεται συχνά αφού περάσει κάποιος χρόνος. (Με σκοπό την αναχαίτιση 
του προβλήματος αυτού στο Ηνωμένο 
Βασίλειο, από τον Ιανουάριο 1996 οι 
πιθανοί υποψήφιοι θα έχουν τη δυνα­
τότητα, πριν να προβούν σε ενοικία­
ση κατοικίας, να ζητούν λεπτομέρειες 
αναφορικά με το πιθανότερο ύψος 
του ενοικίου που θα χρησιμοποιηθεί 
για τον υπολογισμό της παροχής στέ­
γης που θα δικαιούνται.) Και πάλι ο 
υπολογισμός δεν είναι απλούστερος 
όταν ένα άνεργο άτομο βρίσκει εργα­
σία με αμοιβή τέτοια που εξακολου-
θεί να τον καθιστά δικαιούχο 
παροχών. 
Επομένως σε ποιο βαθμό οι παροχές 
κατοικίας είναι πιθανόν να λαμβάνο­
νται υπόψη στην απόφαση του να ερ­
γαστεί κάποιος ή όχι είναι δύσκολο 
να αποτιμηθεί. 
Συμπερασματικές 
παρατηρήσεις 
Ηπαραπάνω ανάλυση καταδει­
κνύει ότι το επίπεδο στήριξης 
εισοδήματος όταν κάποιος είναι 
άνεργος μπορεί να είναι υψηλό στα 
περισσότερα κράτη της Ένωσης σ' 
ορισμένες περιπτώσεις ανάλογο με 
το καθαρό εισόδημα όταν εργάζεται. 
Αυτό ειδικά ισχύει για χαμηλούς μι­
σθούς και ειδικώς για όσους έχουν 
εξαρτώμενα άτομα. Πάντως, ακόμα 
και γι' αυτούς που λαμβάνουν μισθό 
στο επίπεδο του μισού του μέσου 
όρου όταν εργάζονται, το ποσοστό 
αντικατάστασης του 1993 ακόμα και 
κατά τη διάρκεια των πρώτων φά­
σεων της ανεργίας ήταν κάτω από το 
100% σε όλα τα κράτη μέλη εκτός της 
Πορτογαλίας και κάτω από το 80% σε 
πέντε από αυτά στην περίπτωση ανύ­
πανδρου ατόμου με επαρκή προϋπη­
ρεσία. Για κάποιον που δεν έχει 
προϋπηρεσία, το ποσοστό αντικατά­
στασης ήταν κάτω του 60% σε επτά 
κράτη μέλη και κάτω του 70% σε άλλα 
δυο. 
Αυτά τα ποσοστά δε δείχνουν αρκετά 
γενναιόδωρα ώστε να εξασφαλίζουν 
ότι οι άνεργοι μπορούν να αποφύ­γουν τη φτώχεια με την σχετική και 
όχι την απόλυτη έννοια του όρου (συ­
νήθως ως όριο φτώχειας λογίζεται το 
μισό του μέσου εισοδήματος νοικοκυ­
ριού — αν και πολλοί από τους ανέρ­
γους κατοικούν σε νοικοκυριά όπου 
υπάρχουν περισσότεροι από ένας εν 
δυνάμει μισθωτοί). Κατά πόσον, από 
την άλλη μεριά, οι παροχές είναι αρ­
κετά υψηλές ώστε να προκαλούν σο­
βαρή αποθάρρυνση στην αναζήτηση 
εργασίας παραμένει αναπάντητο 
ερώτημα. Στοιχεία ερευνών και πα­
ρατηρήσεων υποδεικνύουν ότι ένας 
σημαντικός αριθμός ατόμων προτιμά 
να εργάζεται και να πληρώνεται αντί 
να λαμβάνει το ίδιο ποσόν εισοδήμα­
τος για να μην κάνει τίποτα. Αυτό 
μερικώς εξηγείται από το γεγονός ότι 
η συμμετοχή στην κοινωνία καθώς 
και η προσωπική ολοκλήρωση για 
πολλούς ανθρώπους συνδέεται πολύ 
στενά με την εργασία στην οποία 
απασχολούνται. 
Επιπλέον τα αποτελέσματα πρέπει να 
αξιολογηθούν βάσει δύο σημαντικών 
σκέψεων. Πρώτον, πολύ μικρότερος 
αριθμός από τον αριθμό των ανέργων 
είναι δικαιούχοι των επιδομάτων που 
υπολογίζαμε, όπως σημειώσαμε στην 
αρχή. Πραγματικά στην Πορτογαλία 
το 1994 όπου τα ποσοστά αντικατά­
στασης πάνω από 100% παρέχονται 
σε ανύπανδρους με έσοδα στο μισό 
του μέσου όρου, κάτω από 10% αυ­
τών που αναφέρονται ως άνεργοι βά­
σει του ορισμού του ΔΓΕ έπρεπε να 
λάβουν τα επιδόματα ή τη βοήθεια 
και στην Ισπανία όπου τα ποσοστά 
ήταν επίσης υψηλά η αναλογία ήταν 
κάτω του 15%. 
Δεύτερον, με αυξανόμενο ρυθμό στις 
περισσότερες χώρες αυτοί που λαμ­
βάνουν τα επιδόματα ανεργίας πρέ­
πει να πείσουν τους υπεύθυνους ότι 
ενεργητικά και σοβαρά αναζητούν 
εργασία ενώ δεν μπορούν εύκολα να 
απορρίψουν προσφορές εργασίας αν 
τους γίνουν. 
Περαιτέρω, πρέπει να ληφθείυπ' όψη 
είναι ότι ακόμα και αν τα επίπεδα 
επιδομάτων μειωθούν δεν είναι σί­
γουρο ότι οι μισθοί στα χαμηλότερα 
κλιμάκια θα μειωθούν αντίστοιχα. Ο 
103 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
περιορισμός της μείωσης στους μι­
σθούς δεν προέρχεται μόνο ή κυρίως 
από το επίπεδο στο οποίο καθορίζο­
νται τα επιδόματα ανεργίας. Αλλοι 
συντελεστές, όπως εμπόδια στην γεω­
γραφική και επαγγελματική μετακί­
νηση, οι ενέργειες των εργατικών 
ενώσεων, η επιβολή των κοινωνικών 
εισφορών και φόρων, η θεσμοθέτηση 
κατωτάτων ορίων μισθών και οι κοι­
νωνικές απόψεις ως προς το τι συνι­
στά αποδεκτό επίπεδο πληρωμών, 
είναι το ίδιο σημαντικά. 
Τελικά τα ποσοστά αντικατάστασης 
δεν καθορίζονται μόνο από το επίπε­
δο στήριξης εισοδήματος των ανέρ­
γων. Επηρεάζονται επίσης από το 
επίπεδο της καθαρής αμοιβής όταν 
κανείς εργάζεται. Αν τα υψηλά ποσο­
στά αντικατάστασης αποθαρρύνουν 
τους άνεργους να αναζητήσουν ενερ­
γητικά εργασία τότε το πρόβλημα 
μπορεί να αντιμετωπιστεί με το τον 
ίδιο τρόπο αυξάνοντας τις καθαρές 
αμοιβές αντί να μειωθούν τα επιδό­
ματα ανεργίας. Ένας τρόπος για να 
γίνει αυτό είναι μέσω των επιδομά­
των των εργαζομένων όπως το πρό­
γραμμα Οικογενειακής Πίστης στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο αυξάνει 
το διαθέσιμο εισόδημα στο μικτό μι­
σθό που πληρώνουν οι εργοδότες αλ­
λά αφορά μόνο τους εν ενεργεία 
εργαζομένους. Είναι επίσης από την 
άλλη μεριά διαθέσιμο μόνο για τους 
οικογενειάρχες πράγμα το οποίο συ­
νεπάγεται ένα σημαντικό περιορισμό 
στην πιθανή αποτελεσματικότητα 
του. (Περιορισμός ο οποίος βρίσκε­
ται σε διαδικασία επανεκτίμησης από 
τις διοικητικές αρχές του Ηνωμένου 
Βασιλείου με πιθανό στόχο την πλα­
τύτερη εφαρμογή του). 
Ένα εγγενές προβλημάτων επιδομά­
των για εργαζομένους, πάντως, είναι 
οτι έχουν τη τάση να συνδέονται με 
υψηλούς οριακούς φορολογικούς συ­
ντελεστές, με την έννοια ότι για τους 
χαμηλόμισθους το λαμβανόμενο πο­
σό συνήθως μειώνεται σημαντικά κα­
θώς αυξάνονται οι μισθοί, ώστε 
μειώνονται δραστηκά οι καθαρές 
αμοιβές σε σχέση με τους υψηλότε­
ρους ακαθάριστους μισθούς. Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο αυτό έχει σαν αποτέλεσμα οριακούς φορολογικούς 
συντελεστές πάνω από 90% για κά­
ποιους δικαιούχους της Οικογενεια­
κής Πίστης (δες Απασχόληση στην 
Ευρώπη, 1995, μέρος 3, Τμήμα 1, για 
μια πληρέστερη συζήτηση επί του θέ­
ματος και για εκτιμήσεις των οριακών 
συντελεστών στα κράτη μέλη). 
Με αυτό τον τρόπο, υπάρχει κίνδυνος 
αντικατάστασης ενός αποθαρρυντι­
κού κριτηρίου — αυτό που αποθαρ­
ρύνει την αναζήτηση εργασίας — από 
ένα άλλο — αυτό που αποθαρρύνει 
την προσπάθεια στην εργασία. 
Ομοίως υπάρχει επίσης ο κίνδυνος 
αποκατάστασης μιας παγίδας ανερ­
γίας, όταν οι ήδη άνεργοι δεν μπο­
ρούν να βρουν εργασία που να 
πληρώνει σημαντικά παραπάνω από 
τα κοινωνικά επιδόματα, με την παγί­
δα της φτώχειας, όταν αυτοί που είναι 
χαμηλόμισθοι δυσκολεύονται στο να 
αυξήσουν σημαντικά τις καθαρές 
αμοιβές επειδή ένα σημαντικό μέρος 
της πρόσθετης αμοιβής που κερδί­
ζουν στην πραγματικότητα αφαιρεί­
ται με τη μείωση των επιδομάτων. 
Ανάλογης μορφής πρόβλημα υφίστα­
ται ειδικώτερα στις περιπτώσεις 
έγγαμων γυναικών, αλλά και γενικώ-
τερα στις περιπτώσεις όπου σ' ένα 
νοικοκυριό εργάζεται και δεύτερο 
άτομο. Όπως τονίσθηκε ανωτέρω, η 
ανάλυση που περιέχεται στο παρόν 
κεφάλαιο δεν περιλαμβάνει εξέταση 
των ποσοστών αντικατάστασης στις 
περιπτώσεις ζευγαριών στα οποία 
εργάζονται και οι δύο σύντροφοι, 
πράγμα που συνιστά σημαντικό πε­
ριορισμό δεδομένου ότι από πολυά­
ριθμες μελέτες προκύπτει ότι οι 
επιπτώσεις των αντικινήτρων είναι 
ιδιαίτερα σημαντικές στις περιπτώ­
σεις εγγάμων γυναικών. Εν τούτοις, 
είναι σχεδόν βέβαιο ότι το κύριο αντι­
κίνητρο στις έγγαμες γυναίκες για 
αναζήτηση εργασίας, εκτός από τις 
οικογενειακές υποχρεώσεις, δεν πη­
γάζει από τα υψηλά επίπεδα των επι­
δομάτων ανεργίας, τα οποία ούτως ή 
άλλως δεν δικαιούνται οι περισσότε­
ρες, αλλά από τα υψηλά ποσά που θα 
αφαιρεθούν από το οικογενειακό ει­
σόδημα και τα πρόσθετα έξοδα, ειδι­
κότερα για παιδική μέριμνα, που θα προέκυπταν αν ανελάμβαναν μισθω­
τή εργασία. Περαιτέρω δυσκολίες εν­
δεχομένως θα παρουσιαστούν στην 
περίπτωση ανέργου συζύγου στον 
οποίο θα καταβαλόταν κοινωνική 
παροχή μετά από έλεγχο του εισοδή­
ματος ως συνολικού οικογενειακού 
εσόδου, περιλαμβανομένων των απο­
δοχών της (βλ. Πλαίσιο). Το θέμα αυ­
τό απαιτεί περαιτέρω έρευνα. 
104 
Κεφάλαιο 4 -Αποζημιώσεις ανεργίας και κίνητρα για αναζήτηση εργασίας 
Οικογένειες με αμοιβές εργασίας δύο μελών και επιπτώσεις αντικινήτρων 
Η ανάλυση του παρόντος κεφαλαίου επικεντρώνε­
ται στις περιπτώσεις αποδοχών από ένα και μόνο 
άτομο, άγαμο ή έγγαμο (ή σε συμβίωση). Στην πραγ­
ματικότητα, ένα μεγάλο ποσοστό οικογενειών απο­
τελείται από δύο τουλάχιστον εργαζόμενους ή 
οικονομικώς ενεργά άτομα Τούτο συνιστά σημαντι­
κό περιορισμό, μολονότι από την άποψη των αντικι­
νήτρων είναι ίσως σημαντικότερο να εξεταστεί η 
γενικότερη θέση των γυναικών που σκέπτονται να 
αναζητήσουν εργασία, ανεξάρτητα του κατά πόσο 
αυτές ειοπράττουν ή όχι οποιασδήποτε μορφής απο­
ζημίωση ανεργίας (και μάλιστα, ανεξάρτητα του κα­
τά πόσο είναι ή όχι εγγεγραμμένες στους 
καταλόγους ανεργίας). Υπό την έννοια αυτή, πρό­
κειται για ζήτημα ευρύτερο και λίγο διαφορετικό 
από αυτό που εξετάζεται εδώ, και το οποίο αφορά 
τις ενδεχόμενες επιπτώσεις των κοινωνικών βοηθη­
μάτων στα κίνητρα των ανέργων για αναζήτηση ερ­
γασίας. 
Από μία πρόσφατη έρευνα που χρηματοδότησε η 
Επιτροπή (Protection sociale et activité économique des 
femmes en Europe, CERC), προκύπτει ότι η θέση των 
εγγάμων γυναικών που σκοπεύουν να αναζητήσουν 
εργασία ποικίλλει σημαντικά στις διάφορες περιο­
χές της Ένωσης ως προς το ύψος των κρατήσεων 
από τις μικτές αποδοχές και ως προς το ύψος των 
δαπανών που σχετίζονται με την εργασία τους, π.χ. 
τις δαπάνες παιδικής μέριμνας, στην περίπτωση που 
υπάρχουν μικρά παιδιά. Ποικίλλει συνεπώς σημα­
ντικά το επίπεδο συνεισφοράς της γυναίκας από την 
εργασία της στα έσοδα της οικογένειας. 
Π.χ. στο Βέλγιο, ένας άνδρας με προστατευόμενα 
μέλη τη σύζυγο και δύο μικρά παιδιά και αμοιβή 
σχετικά μέτρια (75% του μέσου όρου), και ο οποίος 
καταβάλλει ένα μέσο ενοίκιο, διαθέτει καθαρό ει­
σόδημα (μετά την αφαίρεση των ασφαλιστικών ει­
σφορών, του φόρου μισθωτών υπηρεσιών και των 
δαπανών κατοικίας, αλλά με προσθήκη των παρο­
χών λόγω τέκνων) περίπου το 58% των μικτών απο­
δοχών του (δηλαδή οι καθαρές κρατήσεις του 
ανέρχονται σε περίπου 42% των αποδοχών του). Αν 
εργασθεί και η σύζυγος (με ελαφρώς χαμηλότερο 
επίπεδο αποδοχών), το ποσό που θα προστεθεί στο 
καθαρό εισόδημα της οικογένειας θα είναι κάτω του 
μισού (47%) των ακαθάριστων αποδοχών της, λόγω 
μεγαλύτερου ποσοστού φορολογίας και των δαπα­
νών για τα παιδιά, Συνεπώς, οι καθαρές κρατήσεις 
στην περίπτωση της θα είναι περίπου το 53% των 
αποδοχών της. Ταυτοχρόνως όμως θα είναι σε θέση 
με την εργασία της να αυξήσει σημαντικά το καθαρό 
εισόδημα της οικογένειας, κατά 80% της αύξησης 
των ακαθαρίστων εσόδων της (δηλαδή, εάν οι απο­
δοχές της ανέρχονται στο 90% των αποδοχών του 
συζύγου της, θα είναι σε θέση να ανεβάσει το καΒα-
ρό έσοδο της οικογένειας κατά περίπου 70%). Κατά 
πόσο το υψηλό ποσοστό κρατήσεων από τις αποδο­χές της ή η σχετικά μεγάλη ενίσχυση που προσθέτει 
στα καθαρά έσοδα της οικογένειας βαρύνει στην 
απόφαση της να εργαστείή όχι, παραμένει θέμα για 
περαιτέρω εξέταση και διάλογο. 
Στη Γαλλία, όπου οι φόροι μισθωτών υπηρεσιών 
είναι χαμηλότεροι, το ποσό που απομένει οτο μεμο­
νωμένο εργαζόμενο με το ίδιο επίπεδο αποδοχών 
και υπό τις αυτές οικογενειακές συνθήκες είναι 
αντιστοίχως υψηλότερο και οι καθαρές κρατήσεις 
είναι κάτω του 30% των αποδοχών. Εάν εργαστεί η 
σύζυγος, οι καθαρές κρατήσεις από τις αποδοχές της 
είναι σχεδόν όσο και στο Βέλγιο (54%), κυρίως 
εξαιτίας του κόστους της παιδικής μέριμνας, και έτσι 
αυτή προσθέτει και πάλι στο καθαρό έσοδο της 
οικογένειας κάτω από το μισό των ακαθάριστων 
αποδοχών της. Εν τούτοις, στην προκειμένη περί­
πτωση, λόγω του σχετικά υψηλού αρχικού επιπέδου 
αποδοχών, το καθαρό εισόδημα αυξάνεται λιγότερο 
από ό,τι οτο Βέλγιο — 65% της αύξησης στις συν­
δυασμένες μικτές αποδοχές. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι φόροι μισθωτών 
υπηρεσιών είναι υψηλότεροι αλλά οι ασφαλιστικές 
εισφορές χαμηλότερες, το καθαρό εισόδημα της 
ίδιας οικογένειας με ένα εργαζόμενο είναι πολύ 
υψηλότερο σε σχέση με τις ακοίθάριοτες αποδοχές 
από ό,τι οτο Βέλγιο, αλλά ελαφρώς χαμηλότερο από 
ό,τι στη Γαλλία, δεδομένου ότι οι καθαρές κρατήσεις 
ανέρχονται οτο 31% των αποδοχών. Από την άλλη 
πλευρά, εξαιτίας των υψηλών δαπανών για την παι­
δική μέριμνα, εάν εργαστεί η σύζυγος, η αναλογία 
των αποδοχών της που θα απολεσθεί σε κρατήσεις 
της μιας μορφής ή της άλλης θα είναι υψηλότερη από 
ό,τι στις άλλες δύο χώρες. Οι καθαρές κρατήσεις 
ανέρχονται σε πλέον του 75% των αποδοχών της και 
έχει τη δυνατότητα να αυξήσει το καθαρό εισόδημα 
της οικογένειας μόνο κατά 23% του ποσοστού κατά 
το οποίο αυξάνει τις συνδυασμένες μικτές αποδο­
χή 
Πρόσθετα προβλήματα προκύπτουν ενδεχομένως 
σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως αναφέρθηκε στο 
Κεφάλαιο 2, όταν ο ένας από τους δύο εργαζόμενους 
είναι άνεργος και υποβάλει αίτηση για κοινωνική 
αρωγή (όταν εκπνέειγιαπαράδειγμαη περίοδος για 
την οποία δικαιούται ασφαλιστικών παροχών), την 
οποία είναι πιθανό να αποδειχθεί ότι δε δικαιούται 
αν το άλλο άτομο συνεχίζει να εργάζεται. Σε τέτοια 
περίπτωση, δημιουργείται για το δεύτερο αυτό άτο­
μο κίνητρο, πιθανόν σημαντικό, να σταματήσει να 
εργάζεται — περισσότερο λόγω των κανονισμών 
που διέπουν την κοινωνική αρωγή και την εφαρμογή 
ελέγχου των προσωπικών πόρων και λιγότερο λόγω 
του επιπέδου των βοηθημάτων ή του συσχετισμού 
ανάμεσα στο φορολογικό σύστημα και το πρόγραμ­
μα παροχών. 
105 
-106-Κεφαλαιο 4-Αποζημιώσεις ανεργίας tern κίνητρα για αναζήίτηαη εργασίας 
V ' . ·- - i 
Κεφάλαιο 5 Μεταρρυθμίσεις στην 
ιατροφαρμακευτική περίθαλψη 
Εισαγωγή 
Τα τελευταία χρόνια, σημαντικό 
αντικείμενο πολιτικής σε όλη 
την Ένωση υπήρξε η συγκράτηση του 
κόστους της παροχής ιατροφαρμα­
κευτικής περίθαλψης με δεδομένο 
ένα ιστορικό αφενός μεν αυξανόμε­
νων απαιτήσεων που επιβάλλονται α­
πό ένα γηράσκοντα πληθυσμό με 
ανερχόμενα επίπεδα πραγματικού ει­
σοδήματος, αφετέρου δε αυξανόμε­
νων δαπανών ως αποτέλεσμα νέων 
εξελίξεων στις θεραπείες, τεχνολογι­
κών εξελίξεων και της εγγενούς τά­
σης των αρμοδίων να επιζητούν τη 
διόγκωση του προϋπολογισμού τους. 
Σε όλα τα κράτη μέλη, η δαπάνη για 
υπηρεσίες υγείας έχει αυξηθεί από το 
1980 σημαντικά σε πραγματικές τιμές 
(βλέπε Πλαίσιο). Με λίγες όμως εξαι­
ρέσεις, οι κυβερνήσεις επέτυχαν να 
αποτρέψουν την απορρόφηση ενός 
σημαντικά μεγαλύτερου μεριδίου του 
ΑΕΠ για την κάλυψη των δαπανών 
αυτών, αν και, αναπόφευκτα λίγες 
στάθηκαν ικανές να διατηρήσουν 
σταθερή τη δαπάνη σε σχέση με το 
ΑΕΠ, όταν, κατά τη διάρκεια των 
ετών ύφεσης στις αρχές της δεκαετίας 
του 1990, αυτό παρουσίασε μείωση ή 
στασιμότητα. Η εμπειρία αυτή, σε 
συνδυασμό με τις προφανείς μακρο­
χρόνιες πιέσεις για αύξηση, έχει κα­
ταστήσει εντονότερη την αναζήτηση 
μεθόδων μείωσης των εξόδων χωρίς 
όμως να διακινδυνεύσει η υψηλή 
ποιότητα των υπηρεσιών, και η πρό­
σβαση σ' αυτές όλων όσων έχουν α­
νάγκη θεραπείας. 
Η έρευνα οδήγησε, ειδικότερα, σε λε­
πτομερή εξέταση της οργάνωσης των 
συστημάτων και των μέσων κατανο­μής πόρων καθώς και στην επιλογή 
της μορφής περίθαλψης, με βασικό 
στόχο την αύξηση της αποτελεσματι­
κότητας των δαπανών. Απ' αυτή την 
άποψη, η προσοχή εστιάστηκε γενικά 
στην δυνατότητα εισαγωγής στοι­
χείων ανταγωνισμού με σκοπό την 
αύξηση της αποδοτικότητας. Το απο­
τέλεσμα ήταν να έχουν εισαχθεί σε 
ορισμένα κράτη μέλη τα τελευταία 
χρόνια σημαντικές μεταρρυθμίσεις ή 
να εξετάζεται η εισαγωγή τους. 
Στόχος του κεφαλαίου αυτού είναι η 
επισκόπηση των μεταρρυθμίσεων οι 
οποίες έχουν γίνει σε κάθε μία απ' 
αυτές τις χώρες, υπό το πρίσμα αφε­
νός των ιδιαίτερων θεσμικών τους χα­
ρακτηριστικών, που διαφέρουν από 
χώρα σε χώρα και τα οποία είναι ση­
μαντικός καθοριστικός παράγοντας 
τόσστης αποτελεσματικότητας των α­
ντιστοίχων μέτρων όσο και των βασι­
κών αρχών. 
Βασικές αρχές 
και προβλήματα 
Ενώ όλες οι χώρες της Ένωσης 
αντιμετωπίζουν κοινά γενικά 
προβλήματα όσον αφορά τις μεθό­
δους συγκράτησης του κόστους 
υγείας και διασφάλισης επαρκούς 
έκτασης και επιπέδου υπηρεσιών, οι 
μέθοδοι οργάνωσης της παροχής πε­
ρίθαλψης και τα μέσα χρηματοδότη­
σης διαφέρουν μεταξύ τους, με 
αποτέλεσμα να διαφέρει τόσο η ανα­
λυτική φύση των προβλημάτων και ο 
τρόπος που εκδηλώνονται, όσο και τα 
μέτρα που φαίνονται πιθανότερο να αποδειχθούν αποτελεσματικά για την 
επίλυση τους. 
Μια σημαντική διαφορά, η οποία έχει 
σπουδαίες επιπτώσεις για την κατάλ­
ληλη αντιμετώπιση των πιέσεων τόσο 
από την πλευρά της ζήτησης όσο και 
του κόστους εμφανίζεται μεταξύ των 
εθνικών συστημάτων υγείας αφενός, 
τα οποία χρηματοδοτούνται κυρίως 
μέσω γενικής φορολογίας, και στα 
οποία οι υπηρεσίες προσφέρονται 
κατ' ευθείαν από το κράτος — στο 
μεγαλύτερο μέρος τους δωρεάν για 
όλους, και αφετέρου των συστημάτων 
που αναπτύσσονται με βάση ασφαλι­
στικές αρχές, στα οποία επιμέρους 
ασφαλιστικά ταμεία με χρηματοδότη­
ση κυρίως μέσω εισφορών, φέρουν 
την ευθύνη για την παροχή υπηρε­
σιών σε διαφορές επαγγελματικές 
ομάδες. Στην περίπτωση αυτή, το 
κράτος ασκεί έμμεσο μόνο έλεγχο 
πάνω στις δαπάνες. Η πλειοψηφία 
των κρατών μελών διατηρεί τον πρώ­
το τύπο συστήματος. Ο δεύτερος 
τύπος υφίσταται στις χώρες της Μπε-
νελούξ και στη Γερμανία, τη Γαλλία 
και την Αυστρία, ενώ σε μερικές χώ­
ρες της νότιας Ευρώπης, όπου η ανά­
πτυξη του εθνικού συστήματος υγείας 
δεν έχει ακόμη πλήροκ; ολοκληρωθεί, 
και ιδιαίτερα στην Ελλάδα, έχουν 
παραμείνει στοιχεία ενός κλαδικού 
συστήματος βασισμένου σε ασφαλι­
στικές αρχές. 
Μία δεύτερη σημαντική διαφορά 
αφορά τη συγκεντρωτική μορφή ορ­
γάνωσης παροχής περίθαλψης έναντι 
της αποκεντρωμένης, όπου οι περιφε­
ρειακές και οι τοπικές αρχές έχουν 
περισσότερη αυτονομία. Στην πραγ­
ματικότητα όμως πρόκειται για ζήτη­
μα βαθμού αυτονομίας δεδομένου ότι 
107· 
η 
Τάσεις των δαπανών υγείας 
Οι συνολικές δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη στην Ένωση κατά το 199$ φαν 
(σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ που αναφέρονται στις δαπάνες υγειονομικής 
περίθαλψης) κατά μέσον όρο 8% του ΑΕΠ. Η κλίμακα των δαπανών όμως, διαφέρει 
σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών από σχεδόν 10% του ΑΕΙΧ στη Γαλλία μέχρι 
μόνο 4% του ΑΕΠ στην Ελλάδα (Σχήμα 64). Το επίπεδοτων δαττανώντείνειγενικώς 
να είναι υψηλότερο στις χώρες με προγράμματα ανταποδοτικού — οτ*ς χώρες της 
Μπενελούξ,οτη Γερμανία και Αυστρία καθώς και στη Γαλλία — σ^άτιατιςχώρες 
με εθνικά συστήματα υγείας που χρηματοδοτούνται από τη φορολογία {αν και η 
Ιταλία και η Φινλανδία αποτελούν σημαντικές εξαιρέσεις). Τούτο αντανακλά εν 
μέρει το σχετικά υψηλό επίπεδο του πραγματικού κατά κεφαλήν εισοδήματος των 
χωρών της πρώτης ομάδας σε σχέση με το εισόδημα των χωρών της δεύτερης ομάδας 
και, κατά συνέπεια, την υψηλότερη ζήτηση υγειονομικής περίθαλψης. 
Σ' ολόκληρη την Ένωση έχε ι σημειωθεί τάση διόγκωσης, με την πάροδο του χρόνου, 
των δαπανών σε σχέση με το ΑΕΠ, με μόνες εξαιρέσεις την Ιρλανδία και Σουηδία, 
όπου παρατηρήθηκε μείωση μεταξύ των ετών 1980 και 1993 (αν και για τη δεύτερη 
φαίνεται πιθανόν να υπάρχουν κάποια προβλήματα σχετικά με τα στοιχεία του 
ΟΟΣΑ), και τη Δανία, όπου παρέμεινε αναλλοίωτο. Σ' όλα τα άλλα κράτη μέλη, οι 
δαπάνες σε σχέση με το ΑΕΠ ήταν υψηλότερες το 1993 απ' ό,τι το 1980. Τούτο ισχύει 
ιδιαίτερα για τη Γαλλία και τη Φινλανδία, όπου κατά την περίοδο αυτή οι δαπάνες 
αυξήθηκαν κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και για το Βέλγιο, την Ισπανία, Ιταλία, την 
Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου η αύξηση ήταν 1 ποσοστιαία μονάδα ή 
και περισσότερο. Μεγάλο μέρος όμως της αύξησης ο* αυτές τι$ χώρες σημειώθηκε 
μεταξύ 1990 και 1993 όταν η αύξηση του ΑΕΠ ήταν βραδεία ή και μηδενική {στη 
Φινλανδία και οτο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν αρνητική). 
Η εμπειρία εντούτοις κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του *80, όταν οι δαπάνες 
αυξάνονταν, σε σχέση με το ΑΕΠ, με τον ίδιο ρυθμό κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας που ήταν περίοδος συγκριτικά υψηλής οτνάπτυξης όπως και οτο πρώτο που 
ήταν περίοδος ύφεσης, οδηγεί οτο συμπέρασμα ότι υψηλότερος ρυθμός οικονομικής 
ανάπτυξης δεν αποτελεί εγγύηση κατά της αυξανόμενης ο^ορρόφησης πόρων από 
τον τομέα της περίθαλψης. Σε τέτοιες περιόδους, είναι πιθανόν ότι υπάρχει λιγότερη 
πίεση στις κυβερνήσεις για με ίωση των δαπανών και, κατά συνέπεια, ότι η διόγκωση 
τους αντανακλά περισσότερο την αυξανόμενη ζήτηση για υπηρεσίες γεγονός το 
οποίο φαίνεται να είναι χαρακτηριστικό της οικονομικής ανάπτυξης. 
Ημέση ετήσια αύξηση, σε πραγματικές τιμές, στις δαπάνες υγειονομικής«βρίθαλψης 
κατά την περίοδο της οικονομικής ανάκαμψης μεταξύ των ετών 1985 και 1990 έφθανε 
για το σύνολο της Ένωσης στο 3% σε πραγματικές τιμές (δηλαδή αποπληθωρισμένες 
κατά το δείκτη των τιμών του τομέα υγείας) σημαντικά μεγαλύτερη είτε από αυτήν 
της προηγούμενης πενταετίας είτε της επόμενη? τριετίας (Σχήμα $5), Στην kmxvto 
και Πορτογαλία, όπου αναπτύχθηκαν γενικά συστήματα, η αύξηση έφθανε ετησίως 
στο 8% και 10% αντιστοίχως. Μεταξύ των ετών 1990 και 1993η μέση ^ow «Οίηση 
έπεσε στο 2%, και μόνο στην Ισπανία, τη Γαλλία και την Πορτογαλία ήταν άνω του 
3%. Στη Φινλανδία και τη Σουηδία, όπου το ΑΒΙΕ έπεσε σημαντικά, οι δαπάνες για 
την υγεία παρουσίασαν επίσης σημαντική πτώση. 
Οι δημόσιες δαπάνες για την υγεία έχουν παρουσιάσει την τάση στις περισσότερες 
χώρες να αυξάνονται βραδύτερα από τις συνολικές δαπάνες. Μόνο στο Βέλγιο και 
την Ολλανδία η αναλογία των δαπανών του δημόσιου τομέα ήταν υψηλότερη το Î993 
από ό,τι το 1980, ενώ στη Φινλανδία παρέμεινε περίπου στα ίδια επίπεδα. Σε 
ορισμένες χώρες, στις οποίες περιλαμβάνονται η Ιταλίακαιη Πορτογαλία, όπου κατά 
την περίοδο αυτή αναπτύοοονταν εθνικά συστήματα υγείας, η μείωση της αναλογίας 
των δημόσιων δαπανών ήταν ουσιαστική, Τούτο ίσχυσε ιδιαίτερα κατά την περίοδο 
1990 με 1993, αντανακλώντας τις περικοπές στους προϋπολογισμούς που επικρατού­
σαν κατ' αυτή την περίοδο. Συνολικά, συνεπώς, κατά τα τελευταία έτη ο θεσμός της 
συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα στην παροχή υγειονομικής περίθαλψης έχει εξα­
πλωθεί σε όλες σχεδόν τις περιοχές της Ένωσης, καθώς επίσης και οι αντίστοιχες 
επιβαρύνσεις που επιβλήθηκαν στα άτομα, εν μέρει ως αποτέλεσμα του θεσμού για 
τις δαπάνες θεραπείας. 
108 
ϋ^ϋϋ 
και στις χώρες με περισσότερο συ­
γκεντρωτική αντιμετώπιση οι τοπικές 
αρχές, οι οποίες στην πραγματικότη­
τα φέρουν την ευθύνη για την παροχή 
των υπηρεσιών, διατηρούν κάποια 
διακριτική αρμοδιότητα αναφορικά 
με τις σχετικές δαπάνες. Εντονότερη 
συγκεντρωτική μορφή συστημάτων 
εφαρμόζεται στη Γαλλία, το Ηνωμένο 
Βασίλειο, τη Πορτογαλία και την 
Ισπανία. Στις σκανδιναβικές χώρες, 
καθώς και στη Γερμανία, το σύστημα 
είναι περισσότερο αποκεντρωμένο. 
Δεν υπάρχει συνεπώς στενή συσχέτι­
ση μεταξύ των μεθόδων χρηματοδό­
τησης και της μορφής οργάνωσης. 
Στην περίπτωση των συστημάτων που 
χρηματοδοτούνται μέσω της φορολο­
γίας, η κεντρική κυβέρνηση, έχει κατ' 
αρχήν άμεσο έλεγχο πάνω στις συνο­
λικές δαπάνες με την έννοια ότι για 
κάθε έτος, ή για άλλη συγκεκριμένη 
χρονική περίοδο, καθορίζει το γενικό 
προϋπολογισμό τα κονδύλια του 
οποίου κατανέμονται στις αρχές που 
είναι στην πράξη αρμόδιες για την 
παροχή περίθαλψης και υπηρεσιών. 
Στην πραγματικότητα όμως, λαμβά­
νοντας υπ' όψη τις πιέσεις που μπορεί 
να ασκηθούν για πρόσθετες δαπάνες, 
και ειδικότερα στις περιπτώσεις όπου 
οι περιφερειακές ή τοπικές αρχές 
αναλαμβάνουν υποχρεώσεις δαπα­
νών πέραν των προκαθορισμένων 
ορίων, ο έλεγχος είναι δύσκολο να 
ασκηθεί, εκτός αν η κεντρική κυβέρ­
νηση είναι έτοιμη να δεχτεί κατάργη­
ση ή περιορισμό υπηρεσιών. 
Προβλήματα αυτού του είδους, όταν 
παρατηρούνται σε εθνικά συστήματα 
υγείας, συνήθως μεταφράζονται σε 
δυσκαμψίες (δεδομένου ότι οι μετα­
βολές στις σε ατομικό επίπεδο ανά­
γκες και στις ανάγκες των ασθενών 
δεν μεταφέρονται κατ' ανάγκην αξιό­
πιστα στις κεντρικές αρχές, οι οποίες 
ενδεχομένως διστάζουν να αυξήσουν 
τους προϋπολογισμούς), λίστες ανα­
μονής (αναπόφευκτης συνέπειας της 
ανάγκης ελέγχου των δαπανών ώστε 
να παραμείνουν σε επίπεδα χαμηλό­
τερα της ζήτησης) και πιθανώς 
σπατάλης (ως αποτέλεσμα μη ικανο­
ποιητικών κινήτρων για αύξηση της 
αποδοτικότητας και αποτελεσματικό­
τερη χρήση των κονδυλίων). Αν και 
δεν εμφανίζονται κατ' ανάγκην στην Σύνολο δαπανών και δημόσιες δαπάνες για τψ υγεία ως 
ποσοστό του ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 
%ΑΕΓΙ 
GR IRL DK UK Ε Ρ Ε16 L D f NL SF A F 
65 Αύξηση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας, 1980-85, 
1985-90 και 1990-93 
Ετήσια μεταβολή σε τιμές (υντιονομκήςιτερίθαλψης} 198$ (%) 
DK D 6R £ Ρ Ε Ι L NL Α Ρ SF $ UK 
Ο εξαιρούνται ία νέα ομοσπονδιακά κρατΙΒα Ε15 
109-
Κεφάλαιο S -Μεταρρί&μίοΈΐςοτηνιατροφαρμακειηικήπερί$αλψη 
πράξη, τα προβλήματα αυτά είναι ως 
ένα σημείο εγγενή στα συστήματα αυ­
τού του είδους και αποτελούν σημείο 
στο οποίο ολοένα και περισσότερο 
εστιάζεται η διαμόρφωση της σχετι­
κής πολιτικής τα τελευταία χρόνια 
καθώς οι κυβερνήσεις στοχεύουν στη 
διατήρηση ή τη βελτίωση των υπηρε­
σιών ιατροφαρμακευτικής περίθαλ­
ψης χωρίς να αυξήσουν τις δαπάνες. 
Μια συνήθης προσέγγιση του προ­
βλήματος έγκειται στην προσπάθεια 
να αυξηθούν τα κίνητρα για αύξηση 
της αποτελεσματικότητας όσον αφο­
ρά τον τρόπο που κατανέμονται οι 
πόροι καθώς και για μείωση του κό­
στους, εν μέρει μέσω της εισαγωγής 
του ανταγωνισμού ή μηχανισμών που 
προσομοιώνουν συνθήκες και κριτή­
ρια της ελεύθερης αγοράς. 
Σε χώρες με ανταποδοτικά συστήμα­
τα με βάση ασφαλιστικές αρχές, κύ­
ριο πρόβλημα τείνει να καταστεί όχι 
η ύπαρξη μακρών λιστών αναμονής ή 
τα μη ικανοποιητικά επίπεδα υπηρε­
σιών και περίθαλψης, αλλά ο αυστη­
ρότερος έλεγχος των δαπανών. Σε 
γενικές γραμμές, τα ασφαλιστικά 
ταμεία, τα οποία διαχειρίζονται το 
σύστημα, δεν παρέχουν άμεσα υπη­
ρεσίες αλλά τις αναθέτουν με συμβά­
σεις σε φορείς παροχής υπηρεσιών 
υγείας όπως οικογενειακούς ιατρούς, 
ειδικούς ιατρούς, νοσοκομεία κ.ο.κ.. 
Συνεπώς τα ταμεία είναι θεωρητικά 
σε θέση, περιλαμβάνοντας αποτελε­
σματικές κυρώσεις και κίνητρα στους 
όρους των συμβάσεων, να εξασφαλί­
σουν ικανοποιητική ποιότητα και επί­
πεδο υπηρεσιών. Το ενδιαφέρον 
κατά τη διαμόρφωση πολιτικής στις 
χώρες αυτές έχει, ως εκ τούτου, εστια­
στεί στη διατύπωση των συμβάσεων 
καθώς επίσης και στις μεθόδους 
άσκησης ελέγχου στις συνολικές δα­
πάνες και τους πόρους που απορρο­
φά το σύστημα. 
Διαφορές στο βαθμό συγκέντρωσης ή 
αποκέντρωσης επίσης εγείρουν μερι­
κές διαφορές στη φύση των προβλη­
μάτων, δηλαδή στον τρόπο που τα 
πλέον συγκεντρωτικά συστήματα 
πρέπει, θεωρητικά και πάλι, να είναι 
ικανά να κατανέμουν προϋπολογι­
σμούς δικαιότερα μεταξύ περιφε­ρειακών ή τοπικών φορέων απ' ότι τα 
πλέον αποκεντρωμένα συστήματα, αν 
και θα πρέπει να είναι λιγότερο ικανά 
να εξασκήσουν λεπτομερή έλεγχο 
πάνω στο τι δαπανάται. Στην πράξη, 
η δίκαιη κατανομή των κονδυλίων 
ενός προϋπολογισμού δεν είναι κα­
θόλου απλό πράγμα δεδομένου ότι 
εξαρτάται από την ικανότητα ανα­
γνώρισης διαφορών στις ανάγκες για 
δαπάνες, οι οποίες με τη σειρά τους 
εξαρτώνται από την ποικιλία των χα­
ρακτηριστικών του τμήματος του πλη-
θυσμού που ενδεχομένως θα 
χρειασθεί περίθαλψη. 
Παρ' όλα αυτά, οποιαδήποτε κι αν 
είναι η επικρατούσα μέθοδος οργά­
νωσης ή χρηματοδότησης, λόγω της 
γενικής ανάγκης για συγκράτηση του 
κόστους, σε όλες τις χώρες οι κυβερ­
νήσεις αντιμετωπίζουν το πρόβλημα 
της αύξησης της αποτελεσματικότη­
τας των δαπανών και της προσπά­
θειας να διασφαλιστεί ότι τόσο οι 
δαπάνη όσο και ο τρόπος κατανομής 
της μεταξύ των διαφόρων μεθόδων 
θεραπείας και περίθαλψης αντανα­
κλά τις ανάγκες της κοινωνίας. Με 
άλλα λόγια, δεδομένου ότι στις παρο­
χές της ιατροφαρμακευτικής περί­
θαλψης χρειάζεται κατά κάποια 
έννοια να 'μπει δελτίο' (ή, ακριβέστε­
ρα, δεδομένου ότι όλες οι κυβερνή­
σεις δέχονται την ανάγκη να τίθεται 
όριο στις παροχές, όχι μόνο για να 
συγκρατηθεί η αύξηση των δημοσίων 
δαπανών αλλά επίσης για να αποφευ­
χθεί η παρουσιαζόμενη ως ακόρεστη 
ζήτηση για περίθαλψη που οδηγεί σε 
υπερβολική απορρόφηση πόρων από 
αυτό τον τομέα ακόμα και σε ένα σύ­
στημα βασισμένο στους κανόνες της 
αγοράς), το κύριο ερώτημα είναι το 
πώς αυτό μπορεί να επιτευχθεί καλύ­
τερα στην πράξη. 
Βέλγιο 
Στο Βέλγιο, το κύριο θέμα σε σχέση 
με την υγειονομική περίθαλψη αφορά 
το κόστος της θεραπείαςτο οποίο δια­
χρονικά έχει σημαντικά αυξηθεί. 
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις εργα­
στηριακές εξετάσεις, τα φάρμακα, τη νοσοκομειακή περίθαλψη και την οί-
κει φροντίδα των ηλικιωμένων. 
Με τον καιρό, το σύστημα τροποποιή­
θηκε προοδευτικά: αντί να ορίζεται 
το ποσό της καταβολής απολογιστικά 
σε συνάρτηση των δαπανών, ορίζεται 
προϋπολογιστικά σε συνάρτηση στα­
θερής δαπάνης που υπολογίζεται βά­
σει του αναμενόμενου κόστους της 
θεραπείας ή της περίθαλψης. Κάθε 
χρόνο καθορίζεται ένας γενικός στό­
χος προϋπολογισμού για την υγειονο­
μική περίθαλψη ως σύνολο, καθώς 
και για κάθε τομέα της. Στις συμφω­
νίες και συμβάσεις περιλαμβάνεται 
πρόβλεψη για την εφαρμογή διορθω­
τικών μέτρων στην περίπτωση που οι 
δαπάνες υπερβούν αυτά τα ποσά. 
Γενικά έχουν καταβληθεί έντονες 
προσπάθειες για τη μείωση των πα­
ροχών ιατρικής περίθαλψης χωρίς να 
διακυβεύεται η ποιότητα των υπηρε­
σιών, καθιστώντας όλους όσους περι­
λαμβάνονται στο σύστημα (άτομα 
που ασκούν επαγγέλματα που εντάσ­
σονται στον τομέα της υγείας, ταμεία 
αλληλοβοηθείας, φαρμακευτικές 
εταιρείες κ,ο.κ.) πιο υπεύθυνους για 
τις δαπάνες που πραγματοποιούν ή 
δημιουργούν και δίνοντας ιδιαίτερη 
έμφαση στην περίθαλψη επίπεδου γε­
νικής ιατρικής σε σχέση με εξειδικευ­
μένες θεραπευτικές ανάγκες και τις 
θεραπείες υψηλής τεχνολογίας. 
Με στόχο τη διεύρυνση της χρηματο­
δότησης, οι επιβαρύνσεις αυξήθηκαν 
σημαντικά το 1994, συνεχίζοντας την 
πολιτική της επιβολής υψηλότερων 
ποσοστών του κόστους της περίθαλ­
ψης στους ασθενείς. Τούτο όμως με­
τριάζεται, με τη θέσπιση ανωτάτου 
ορίου για το ποσό που καταβάλλει 
κανείς για θεραπεία στη διάρκεια 
ενός έτους (όχι όμως για φάρμακα). 
Συγχρόνως, επιβλήθηκαν ορισμένοι 
περιορισμοί στους γιατρούς, ώστε αυ­
τοί να αποφεύγουν να δίνουν συντα­
γές για ακριβά φάρμακα αμφίβολης 
αποτελεσματικότητας, με κυρώσεις 
υπό τη μορφή μείωσης των αμοιβών 
τους στην περίπτωση που θα αδιαφο­
ρούσαν για αυτές τις εντολές. Επι­
πλέον, εφαρμόσθηκαν ενημερωτικές 
καμπάνιες με στόχο να γνωρίζουν οι 
-770 
Κεφάλαιο S - ΜεταρρίΦμίσε^στψ ιατροφαρμακευτική περίθαλψη 
γιατροί σε ποιο σημείο οι συνταγές 
που εκδίδουν ανά ασθενή υπερβαί­
νουν το μέσο όρο. 
Ένα πρόβλημα που ανέκαθεν υφί­
σταται και το οποίο είναι εγγενές σε 
ανταποδοτικά συστήματα Βελγικού 
τύπου είναι η ανάθεση ενεργητικής 
ευθύνης στα ασφαλιστικά ταμεία, τα 
οποία διαχειρίζονται το σύστημα, για 
τα έξοδα τα οποία δημιουργούν. Από 
το 1995 μέρος των εσόδων κάθε 
ασφαλιστικού ταμείου θα καθορίζε­
ται όχι από τα πραγματικά ιατρικά 
έξοδα των μελών του αλλά από ένα 
σταθερό ποσό ανά μέλος το οποίο 
προσδιορίζεται με βάση τα χαρακτη­
ριστικά του (ηλικία, φύλο εισόδημα 
κ.ο.κ).Το μερίδιο αυτό θα φθάνει το 
10% του προϋπολογισμού της ασφά­
λισης υγείας για την περίοδο 1995 ως 
1997, 20% μεταξύ 1998 και 2001 και 
30% από το 2001 και μετά. Εάν οι 
δαπάνες ενός ασφαλιστικού ταμείου 
υπερβαίνουν τα έσοδα του, τότε θα 
πρέπει να χρησιμοποιήσει τα αποθέ­
ματα του ώστε να καλύψει μέρος του 
ελλείμματος και, αν χρειάζεται, να 
αυξήσει τις εισφορές των μελών του. 
Αυτό το σύστημα έχει στόχο να δώσει 
ένα κίνητρο στα ασφαλιστικά ταμεία 
να μειώσουν τα έξοδα τους. 
Δανία 
Το σύστημα περίθαλψης στη Δανία 
καθώς και σε άλλες σκανδιναβικές 
χώρες χρηματοδοτείται μέσω της φο­
ρολογίας και έχει αποκεντρωμένη 
οργάνωση. Αν και το σύστημα δείχνει 
να λειτουργεί με λιγότερα προβλήμα­
τα απ' ότι οπουδήποτε αλλού στην 
Ένωση, ένας αριθμός μεταρρυθμί­
σεων έχει εισαχθεί τα τελευταία χρό­
νια. 
Συγκεκριμένα για τη διεύρυνση του 
ανταγωνισμού μεταξύ των φορέων 
παροχής υπηρεσιών περίθαλψης, και 
ιδιαίτερα στο νοσοκομειακό τομέα, 
παραχωρήθηκε το 1993 στους χρή­
στες το δικαίωμα ελεύθερης επιλογής 
του νοσοκομείου που θα χρησιμο­
ποιήσουν και το δικαίωμα να απαιτή­
σουν και να τους παρασχεθεί περίθαλψη όπου επιθυμούν με αποτέ­
λεσμα να ισχυροποιηθεί ο ρόλος του 
οικογενειακού γιατρού στο να συμ­
βουλεύει τον ασθενή για το που θα 
νοσηλευθεί. 
Χρηματοδοτούμενα από φόρους, 
εθνικά συστήματα υγείας όπως αυτό 
της Δανίας επίσης τείνουν να έχουν ένα 
εγγενές πρόβλημα λίστας αναμονής. 
Εισήχθη ως εκ τούτου ένα πειραματικό 
μέτρο με το οποίο παρείχετο εγγύηση 
μίας μέγιστης περιόδου αναμονής 
τριών μηνών, με κίνητρα για τα νοσο­
κομεία ώστε να συμμορφώνονται και 
υποχρέωση των τοπικών αρχών, οι 
οποίες διαχειρίζονται το σύστημα, να 
επιτυγχάνουν αυτό τον στόχο. 
Επιπλέον, υπάρχουν κινήσεις εισα­
γωγής ενός συστήματος συμβάσεων 
μεταξύ των τοπικών αρχών και μεμο­
νωμένων νοσοκομείων. 
Γερμανία 
Στη Γερμανία, μία βασική μεταρρύθ­
μιση του συστήματος υγείας τέθηκε 
σε εφαρμογή στις αρχές του 1993. 
Ακολουθώντας τις μεταρρυθμίσεις 
που έγιναν το 1988, οι δαπάνες αυξή­
θηκαν απότομα το 1991 και νέα μέτρα 
συγκράτησης τους έπρεπε να τεθούν 
άμεσα σε εφαρμογή. Ο τρόπος αντι­
μετώπισης ήταν η εισαγωγή ενός 
συστήματος ελέγχου του προϋπολογι­
σμού με βάση το οποίο οι αυξήσεις 
στις δαπάνες για την περίοδο 1993-
1995 θα έπρεπε να εναρμονίζονται με 
την αύξηση των εσόδων των ταμείων 
υγείας από τις συνεισφορές των 
ασφαλιζομένων. Στον τομέα των νο­
σοκομείων, εισήχθει κλίμακα διακρι­
τικών επιβαρύνσεων με βάση το είδος 
και την ένταση της περίθαλψης. Επί­
σης μεταβληθεί το σύστημα ομοσπον­
διακής χρηματοδότησης με στόχο τη 
μείωση του αριθμού των κλινών. 
Έλεγχος δαπανών επίσης ασκήθηκε 
σε γιατρούς και οδοντίατρους στον 
ιδιωτικό τομέα. Από το 1999 στους 
νέους γιατρούς και οδοντίατρους θα 
επιτρέπεται να παρέχουν υπηρεσίες 
κάτω από το ασφαλιστικό σύστημα 
υγείας μόνο αν υπάρχει ανάγκη. Επί πλέον θεσπίστηκε πάγωμα στις τιμές 
των φαρμάκων. 
Υπάρχει γενική ομοφωνία ότι τα μέτρα 
τα οποία πάρθηκαν το 1993 ήταν μόνο 
ένα πρώτο βήμα κατάστασης ανάγκης 
προς μια πιο γενικευμένη μεταρρύθμι­
ση του συστήματος υγείας, με στόχο τη 
διατήρηση του υψηλού επιπέδου υγειο­
νομικής περίθαλψης, την αποφυγή επι-
πρόσθετων εξόδων για τους 
καταναλωτές και της περιστολής του 
κόστους. Επίσης θεωρείται ότι οι συ­
ντελεστές εισφορών οι οποίοι τώρα 
διαφέρουν μεταξύ ταμείων υγείας θα 
πρέπει να εναρμονισθούν. Μία άλλη 
ιδέα είναι να δοθεί μεγαλύτερη ευελι­
ξία στα ταμεία υγείας όσον αφορά τις 
συμβάσεις με τους φορείς παροχών 
υγείας. Ταυτοχρόνως υπάρχει η τάση 
να δοθεί στους ασκούντες γενική ιατρι­
κή ένας διευρυμένος ρόλος, ώστε να 
αποφεύγονται οι ακριβές διαγνώσεις 
από διάφορους ειδικούς, ενθαρρύνο­
ντας τους να λειτουργούν ως συντονι­
στές. Μελετάται επιπλέον ότι θα 
πρέπει να υπάρχει μεγαλύτερος συνα­
γωνισμός μεταξύ των ταμείων υγείας, 
τόσο ως προς τις προσφερόμενες πα­
ροχές και υπηρεσίες, όσο και ως προς 
τις εισφορές. 
Το τελευταίο θα εφαρμοστεί από τις 
αρχές του 1996, ενώ οι άλλες προτάσεις 
συζητούνται ακόμα Η τελευταία πρό­
ταση του Ομοσπονδιακού Υπουργείου 
Υγείας είναι να δοθεί στα αυτοδιοι­
κούμενα ιδρύματα του τομέα μεγαλύ­
τερη αυτονομία, αν και κατά τη γνώμη 
ενός πολλών ειδικών, τα κίνητρα και 
αντικίνητρα που είναι ενσωματωμένα 
στο σύστημα δεν είναι αρκετά ισχυρά 
για μία τέτοια κίνηση. 
Ελλάδα 
Στην Ελλάδα υπάρχει μία γενική α­
ντίληψη ανάγκης εκσυγχρονισμού 
του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Το 
1992 και 1994 υιοθετήθηκαν τροπο­
ποιήσεις με στόχο την αλλαγή των 
διοικητικών και οργανωτικών πλευ­
ρών και για τη βελτίωση της παροχής 
γενικής περίθαλψης, των έκτακτων 
-777-
Κεφάλαιο S - Ιέ&α$ρσ$μίσ&ς στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη 
προ-νοσοκομειακων υπηρεσιών και 
της διοίκησης των νοσοκομείων. 
Μία έκθεση η οποία πρότεινε ριζική 
αναμόρφωση στο σύστημα παροχής 
υγείας, παρουσιάστηκε το 1994 από 
μία διεθνή επιτροπή ειδικών η οποία 
είχε οριστεί από την κυβέρνηση και 
βρίσκεται τώρα υπό συζήτηση. Μία 
βασική πρόταση αφορά τη δημιουρ­
γία ενός Ενοποιημένου Εθνικού 
Ασφαλιστικού Ταμείου Υγείας το ο­
ποίο θα συμπεριλάβει τους υπάρχο­
ντες κλάδους υγείας των ταμείων 
κοινωνικής ασφάλισης και το οποίο 
θα μπορούσε να διαπραγματευθεί 
υπηρεσίες υγείας προς όφελος των 
ασφαλισμένων. Αλλες προτάσεις εί­
ναι να δημιουργηθούν πολιτικές προ­
ληπτικής ιατρικής σε αποκεντρωμένη 
βάση, να συμμετάσχουν οι οικογε­
νειακοί και γενικοί ιατροί στην παρο­
χή γενικών υπηρεσιών υγείας, να 
εισαχθούν σύγχρονες τεχνικές διοί­
κησης στη διοίκηση των δημοσίων νο-
σοκομείων και να εφαρμοστούν 
πολιτικές μείωσης κόστους, ιδιαίτερα 
όσον αφορά τα φάρμακα και τα δια­
γνωστικά κέντρα. 
Ισπανία 
Για πολλά χρόνια, το κύριο θέμα όσον 
αφορά το σύστημα υγειονομικής πε­
ρίθαλψης στην Ισπανία ήταν η επίτευ­
ξη πλήρους κάλυψης. Ταυτοχρόνως, 
το σύστημα που είχε καθιερωθεί κα­
τέληγε να εμφανίζει τις τυπικές αδυ-
ναμίες του συγκεντρωτικού 
προϋπολογισμού, δεδομένου το ότι 
δεν υπήρχαν επαρκή κίνητρα για τους 
φορείς υγειονομικής περίθαλψης ώ­
στε να προσέχουν τις δαπάνες. 
Τα τελευταία χρόνια, έχει εμφανι­
στεί, μία τάση να αυξηθεί ο ρόλος των 
ιδιωτικών φορέων παροχής υγειονο­
μικής περίθαλψης καθώς, και να ει­
σαχθούν αποτελεσματικότερες 
τεχνικές διοίκησης. Αυτό έγινε εμφα­
νές από τις αλλαγές οι οποίες εισή­
χθησαν στην Καταλονία το 1990 με το 
Νόμο περί Μεταρρυθμίσεων στην 
Υγεία, με τον οποίο εγκαινιάστηκε 
ένας εθνικός διάλογος που οδήγησε στη διατύπωση της έκθεση της Επι­
τροπής Abril. Η έκθεση αυτή πρότει­
νε τις βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές 
που έλαβαν χώρα μεταξύ του 1992 και 
του 1994. 
Το 1993 εμφανίστηκε για πρώτη φο­
ρά κατάλογος με 'προγραφές' φαρ­
μάκων πολύ ακριβών για να 
παρέχονται από το δημόσιο σύστημα. 
Το 1994 επιτεύχθηκε συμβιβασμός 
μεταξύ της κεντρικής κυβέρνησης και 
των αυτόνομων περιφερειακών αρ­
χών πάνω σε ένα πιο ρεαλιστικό 
προϋπολογισμό. Από το 1993 εισήχθη 
σε πειραματική βάση ένα αναλυτικό 
συμβόλαιο με εθνικά μη κερδοσκοπι­
κά νοσοκομεία, το οποίο καθορίζει 
επίπεδα εργασιών και προβλεπόμενο 
κόστος για κάθε είδους θεραπεία, με 
στόχο τη διατύπωση προϋπολογισμού 
των νοσοκομειακών εξόδων. Ένας 
επιπλέον μεσοπρόθεσμος στόχος 
προς την ίδια κατεύθυνση είναι ο δια­
χωρισμός της χρηματοδότησης από 
την παροχή περίθαλψης καθώς η ανά­
θεση μέρους της παροχής υπηρεσιών 
του δημοσίου σε ιδιωτικά μη κερδο­
σκοπικά νοσοκομεία. 
Ένα επιπλέον υπό συζήτηση θέμα 
είναι η έκταση που θα πρέπει πάρει η 
αποκέντρωση του συστήματος, αντί­
στοιχα με την αποκέντρωση της κυ­
βέρνησης στην Ισπανία. Στην πράξη, 
υπάρχει η τάση δημιουργίας 17 δια­
φορετικών και ξεχωριστών περιφε­
ρειακών συστημάτων υγείας. 
Γαλλία 
Στο γαλλικό σύστημα, ο προϋπολογι­
σμός της υγείας είναι συγκεντρωτικός 
και οι φορείς υγειονομικής περίθαλ­
ψης, εργάζονται γενικά βάσει συμβά-
σεων, οι προϋπολογισμοί των 
δημοσίων νοσοκομείων πληρώνονται 
από τα ασφαλιστικά ταμεία μετά από 
προηγούμενη έγκριση από το Υπουρ­
γείο Υγείας. 
Σημαντικό προβληματισμό συγκε­
ντρώνει η αποτελεσματικότητα του 
τομέα των δημοσίων νοσοκομείων 
καθώς και τα προβλήματα του συγκε­ντρωτικού συστήματος σύνταξης του 
προϋπολογισμού, βάσει του οποίου 
είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς 
τις πραγματικές ανάγκες και να δη­
μιουργήσει κίνητρα για αποτελεσμα­
τική χρήση των διατιθέμενων πόρων, 
όταν ο προϋπολογισμός συντάσσεται 
με βάση την προγραμματισμένη πα­
ροχή των υπηρεσιών. Τα ενδεχόμενα 
αποτελέσματα είναι υπερπροσφορά 
και σπατάλη. Για την αποφυγή τους, 
υπάρχει η τάση προς τη σύναψη συμ­
βάσεων μεταξύ των ασφαλιστικών 
ταμείων, τα οποία παρέχουν τη χρη­
ματοδότηση, και των δημοσίων νοσο­
κομείων. Οι προϋπολογισμοί τείνουν 
να περιλαμβάνουν κίνητρα για απο­
τελεσματική διαχείριση και αποφυγή 
υπερπροσφοράς. 
Ιρλανδία 
Εν μέρει εξ αιτίας του ψηλού ρυθμού 
οικονομικής ανάπτυξης, οι δημόσιες 
δαπάνες για την υγεία στην Ιρλανδία, 
παρέμειναν περίπου αμετάβλητες με­
ταξύ του 1988 και του 1993 γύρω στο 
5% του ΑΕΠ, ποσοστό χαμηλό σε 
σχέση με άλλες χώρες της Ένωσης. 
Τα μεταρρυθμιστικά μέτρα στο­
χεύουν ως εκ τούτου στη δικαιότερη 
λειτουργία και στη βελτίωση της 
ποιότητας των υπηρεσιών και της δια-
φάνειας της διαχείρισης, με λιγότερο 
επείγουσα την ανάγκη για βελτίωση 
της αποτελεσματικότητας ή για έλεγ­
χο του κόστους. Παρ' όλα αυτά γίνο­
νται προσπάθειες βελτίωσης της 
οργάνωσης και ολοκλήρωσης των 
υπηρεσιών του οικογενειακού ιατρού 
καθώς και της ενθάρρυνσης της 
προώθησης της υγείας. 
Ιταλία 
Στην Ιταλία εισήχθησαν το 1992 
μέτρα με στόχο τη συγκράτηση του 
κόστους και την βελτίωση της αποδο­
τικότητας. Τα μέτρα τέθηκαν σε 
εφαρμογή από το 1994. 
Με τα μέτρα αυτά μετατράπηκαν οι 
USL (τοπικές μονάδες υγείας που 
-772 
αποτελούν τη βασική δομή της εθνι­
κής υπηρεσίας υγείας) σε δημόσιες 
επιχειρήσεις με σημαντική αυτονομία 
και αρμοδιότητες σε τοπικό επίπεδο. 
Αντί να διοικούνται από μια πολιτική 
επιτροπή, βρίσκονται τώρα κάτω από 
τον έλεγχο ενός διοικητικού στελέ­
χους που προσλαμβάνεται από την 
περιφέρεια με σύμβαση που ανανεώ­
νεται κάθε πέντε χρόνια. Μεγαλύτε­
ρα νοσοκομεία, που προηγουμένως 
λειτουργούσαν ως κλάδοι του USL, 
μπορούν να γίνουν ανεξάρτητες δη­
μόσιες νοσοκομειακές υπηρεσίες με 
αυτόνομη οργάνωση και διοίκηση, 
που πρέπει να λειτουργούν με ισο­
σκελισμένους προϋπολογισμούς. 
Αυτή η μεταρρύθμιση επέφερε επί­
σης αλλαγές στους κανονισμούς χρη-
ματοδότησης, όπου η κεντρική 
διοίκηση διατηρεί τη συνολική αρμο­
διότητα του σχεδιασμού και στην 
πραγματικότητα καταβάλλει τη δα­
πάνη για την παροχή ενός τυποποιη­
μένου συνόλου υπηρεσιών που 
πρέπει να είναι εγγυημένες σε κάθε 
πολίτη σε κάθε περιοχή. Κάθε περιο­
χή εξακολουθεί να λαμβάνει ένα προ­
καθορισμένο ποσό από το κέντρο, 
ανάλογα με τον πληθυσμό της, αλλά 
κάθε έξοδο πέραν αυτού πρέπει να 
καλυφθεί από τους ίδιους πόρους της, 
με πρόθεση να ενθαρρυνθούν οι πε­
ριοχές και οι διοικητές των USL να 
συνεργαστούν στον έλεγχο του κό­
στους και την επίτευξη αποδοτικής 
χρήσης των πόρων. 
Λουξεμβούργο 
Στο Λουξεμβούργο μια σημαντική 
μεταρρύθμιση στον τομέα παροχής υ­
γείας επήλθε το 1992, η οποία, όπως 
και αλλού, σκόπευε στην αύξηση της 
αποτελεσματικότητας. Τα κύρια ση­
μεία ήταν η αναδιοργάνωση της διοί­
κησης του συστήματος ασφάλισης 
ασθένειας, ένα νέο σύστημα χρημα­
τοδότησης της ασφάλισης για την 
υγεία, μια νέα διαδικασία για δια­
πραγματεύσεις μεταξύ ασφαλιστικών 
ταμείων και φορέων υγειονομικής 
περίλθαψης και ένα νέο σύστημα 
χρηματοδότησης των νοσοκομείων. Από αυτά, τα τελευταία δύο μέτρα 
είναι τα πλέον σημαντικά όσον αφο­
ρά τη βελτίωση της αποτελεσματικό­
τητας. 
Μια και το προηγούμενο σύστημα 
διαπραγματεύσεων δεν υπαγόταν 
στην πραγματικότητα σε κανονι­
σμούς και δεν υπήρχαν αποτελεσμα­
τικοί μηχανισμοί για τον έλεγχο των 
δαπανών, εισήχθησαν αναλυτικότε­
ροι κανόνες για τις διαπραγματεύ-
σεις συμβάσεων μαζί με έναν 
κατάλογο των προσφερομένων υπη­
ρεσιών και με τη σχετική τους αξία ως 
προς άλλες υπηρεσίες. Στον τομέα 
των νοσοκομείων, ένα σύστημα μεμο­
νωμένων προϋπολογισμών προς 
διαπραγμάτευση μεταξύ κάθε νοσο­
κομείου και του ταμείου ασφάλισης 
υγείας θα αντικαταστήσειτουπάρχον 
σύστημα μετά το 1995. 
Κάτω Χώρες 
Όπως περιγράφεται στο κείμενο Κοι­
νωνική Προστασία στην Ευρώπη 1993, 
οι μεταρρυθμίσεις οι οποίες θεσπί­
στηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 
1990 στην Ολλανδία υπήρξαν μια ρι­
ζοσπαστική προσπάθεια να εισα­
χθούν οι δυνάμεις της αγοράς στο 
σύστημα υγειονομικής περίθαλψης. 
Στην ουσία, ο στόχος ήταν να εισα­
χθεί ο ανταγωνισμός και στους φο­
ρείς που παρέχουν υγειονομική 
περίθαλψη και στα ασφαλίστηκα. 
Ένα σημαντικό σημείο ήταν ότι τα 
ταμεία ασθενείας δεν ήταν πλέον υ­
ποχρεωμένα να συμφωνήσουν με όλα 
τα ιδρύματα τα οποία προσφέρουν 
υπηρεσίες υγείας, ενώ οι ασφαλιζό­
μενοι απέκτησαν το δικαίωμα επιλο­
γής του ταμείου υγείας στο οποίο θα 
ανήκουν. Αυτό θα συνοδευόταν από 
μια συγχώνευση όλων των διαφόρων 
συστημάτων ασφάλισης σε ένα μονα­
δικό σύστημα για όλους τους κατοί­
κους. 
Η εμπειρία όμως από τις Κάτω Χώρες 
αποδεικνύει πόσο δύσκολη είναι η 
εισαγωγή, θεμελιωδών αλλαγών. Η 
προσέγγιση με το κριτήριο της αγο­
ράς πέτυχε μεν στο να δημιουργήσει συμπεριφορά ελεύθερης αγοράς αλ­
λά δεν πέτυχε πάντοτε αυτό που οι 
δημιουργοί της μεταρρύθμισης είχαν 
σκεφθεί. Νέα μέτρα συγκράτησης του 
κόστους αποδείχτηκαν απαραίτητα, 
καθιστώντας σημαντική την παρέμ­
βαση του κράτους, σε καταστάσεις 
όπου, ως αποτέλεσμα της μεταρρύθ­
μισης, η αποδοχή του κύριου ρόλου 
της κυβέρνησης είχε αποδυναμωθεί. 
Τα αποτελέσματα της μεταρρύθμισης 
ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, μι­
κτά και προκάλεσαν άμεσες αντιδρά­
σεις από πολλές πλευρές. 
Συνακόλουθο της κυβερνητικής αλ­
λαγής ήταν η εγκατάλειψη των πλέων 
μακροχρόνιων πλευρών της μεταρ­
ρύθμισης. Δεν θα υπάρχει πλέον βα-
σικό ασφαλιστικό σύστημα 
ασθένειας για την κάλυψη όλων των 
κατοίκων, και οι αλλαγές που έγιναν 
στο σύστημα τείνουν να αυξήσουν το 
ποσοστό παρέμβασης της κυβέρνη­
σης και να επιβάλουν αυστηρότερους 
ελέγχους του προϋπολογισμού, ενώ 
ταυτοχρόνως συγκρατούν τα στοιχεία 
ελεύθερης αγοράς, τα οποία είχαν 
εγκαθιδρυθεί. 
Αυστρία 
Το σύστημα παροχής υγείας στην Αυ­
στρία περιλαμβάνει ανεπαρκή μέτρα 
πρόληψης της υπερκατανάλωσης από 
την πλευρά της ζήτησης, υπερβολικές 
παροχές υπηρεσιών από την πλευρά 
της προσφοράς και τείνει να ενθαρ­
ρύνει την ακριβή ενδονοσοκομειακή 
θεραπεία, η οποία με τη σειρά της 
οδήγησε στην υπερανάπτυξη των νο­
σοκομείων. 
Με τις μεταρρυθμίσεις που εξετάζο­
νται αυτή τη στιγμή γίνεται προσπά­
θεια να αντιμετωπισθούν αυτά τα 
προβλήματα αναλυτικά, π.χ. με την 
επέκταση των μορφών περίθαλψης 
από τα νοσοκομεία μέχρι τα εξωτερι­
κά ιατρεία ή με την αντικατάσταση 
του παρόντος συστήματος χρηματο­
δότησης των νοσοκομείων με ημερή­
σιο κατ' αποκοπήν ποσό με ένα 
σύστημα που λαμβάνει υπόψη του το 
κόστος της κάθε περίπτωσης. 
-773-
Πορτογαλία 
Τα προβλήματα που παρουσιάσθη­
καν στο Εθνικό Σύστημα Υγείας της 
Πορτογαλίας στο τέλος της δεκαετίας 
του 1980 συμπεριλάμβαναν μια αδό­
κιμη κατανομή των πόρων μεταξύ πε­
ριφερειών, δυσαρέσκεια ως προς την 
ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών, 
αναποτελεσματική οργάνωση και 
διαχείριση του συστήματος και κατά 
συνέπεια ανεπαρκή μέσα συγκράτη­
σης κόστους. 
Από το 1993, η επικρατούσα πρακτι­
κή ήταν να αυξηθεί η έκταση της πε­
ριφερειακής αποκέντρωσης στο 
εσωτερικό κάθε μίας από τις πέντε 
περιφέρειες υγείας, να ομαδοποιη­
θούν κέντρα υγείας και νοσοκομεία 
σαν 'μονάδες υγείας'. Επιπλέον, τώ­
ρα επιτρέπεται στο Εθνικό Σύστημα 
Υγείας να παρέχει υπηρεσίες κατ' ευ­
θείαν, ενώ υπάρχει μια τάση εγκατά­
λειψης τη δημόσιας ασφάλισης υπέρ 
της ιδιωτικής, με κύριο χαρακτηριστι­
κό ότι το δημόσιο καταβάλλει στους 
ιδιωτικούς ασφαλιστικούς φορείς κα­
τά κεφαλήν ποσό χαμηλότερο του μέ­
σου όρου του αντίστοιχου κόστους 
του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Εί­
ναι τότε ελεύθεροι να συμβληθούν με 
τους φορείς περίθαλψης. Το σύστη­
μα, ως εκ τούτου, περιλαμβάνει κίνη­
τρα προς τους ασφαλιστές για 
περιορισμό των δαπανών. 
Φινλανδία 
Όπως και σε άλλες σκανδιναβικές 
χώρες, το σύστημα υγείας στη Φιν­
λανδία βασίζεται στις δημοτικές αρ­
χές που έχουν την αρμοδιότητα για 
την παροχή υπηρεσιών. Τα κύρια 
προβλήματα αφορούν μη αποτελε­
σματικό συντονισμό της υποδομής 
και έλλειψη κινήτρων για αύξηση της 
παραγωγικότητας. 
Αντί να αυξηθεί ο βαθμός του συγκε­
ντρωτισμού, οι μεταρρυθμίσεις που 
τέθηκαν σε εφαρμογή στις αρχές του 
1993 αύξησαν την ελευθερία των δη­
μοτικών αρχών στο να αποφασίζουν 
για τα έξοδα και στο να οργανώνουν τις παροχές των υπηρεσιών και γενι­
κά οι κανονισμοί οι οποίοι ελέγχουν 
τις λειτουργίες των δημοτικών αρχών 
χαλάρωσαν σημαντικά. Επί πλέον, οι 
δημοτικές αρχές απέκτησαν τον ου­
σιαστικό έλεγχο στον νοσοκομειακό 
τομέα, δεδομένου ότι κατέστησαν οι 
πραγματικοί πελάτες των υπηρεσιών 
τους. 
Σουηδία 
Το σύστημα υγείας στη Σουηδία — 
νοσοκομεία και εξωτερικά ιατρεία — 
διοικείται κυρίως από περιφερειακά 
επαρχιακά συμβούλια που χρηματο­
δοτούνται κατά κύριο λόγο από τοπι­
κούς φόρους εισοδήματος. Στη 
διάρκεια της δεκαετίας του 1980, το 
κόστος για την παροχή περίθαλψης 
συγκρατήθηκε και ταυτόχρονα αυξή­
θηκαν οι παρεχόμενες υπηρεσίες. 
Παρ' όλα αυτά υπήρχαν σημαντικές 
διαφορές μεταξύ των επαρχιακών 
συμβουλίων ως προς την απόδοση 
τους και στα δύο μέτωπα. Συγκεκρι­
μένα, στις μεγάλες πόλεις σχηματί­
στηκαν μεγάλες λίστες αναμονής για 
ορισμένες θεραπείες με αποτέλεσμα 
τη δημιουργία περιττών δαπανών για 
τα ασφαλιστικά ταμεία υγείας. Μια 
σειρά μεταρρυθμίσεων κατά τη δε­
καετία του '90 αποσκοπούσαν στο να 
συνδυάσουν τα πλεονεκτήματα των 
συστημάτων υγειονομικής περίθαλ­
ψης που ελέγχονται βάσει προϋπολο-
γισμού, πλεονεκτήματα από την 
άποψη δημοκρατικής διαφάνειας και 
χρηματοδοτικού ελέγχου, με την ευε­
λιξία, την ελευθερία επιλογής για 
τους ασθενείς και την αποδοτικότητα 
κόστους της αποκεντρωμένης διοίκη­
σης και των μηχανισμών τύπου ελεύ­
θερης αγοράς, όπως η αποζημίωση 
των γιατρών με κατά κεφαλήν αμοι­
βή. Η ευθύνη για την περίθαλψη των 
ηλικιωμένων (το 1992) και των ατό­
μων με ψυχικές διαταραχές (το 1995) 
μεταβιβάστηκε από τα επαρχιακά 
συμβούλια στις τοπικές αρχές. Πραγ­
ματοποιήθηκαν επιπλέον ορισμένα 
πειράματα σχετικά με το συντονισμό 
της κοινωνικής ασφάλισης με την 
υγειονομική περίθαλψη. Η αναμόρφωση του συστήματος οικο­
γενειακού ιατρού το 1994 στόχευε 
στο να δώσει στον καθένα την ελευ­
θερία εκλογής του οικογενειακού του 
ιατρού με σκοπό να ενισχύσει τη θέση 
του ασθενούς καθώς και να βελτιώσει 
την γενική ιατρική περίθαλψη. Ως 
αποτέλεσμα όμως των γενικών εκλο­
γών του 1994, τμήματα της γενικής 
ιατρικής νομοθεσίας που αναφέρεται 
στους γιατρούς θα πάψουν να 
ισχύουν από το τέλος του 1995, αν και 
οι διατάξεις για την ενίσχυση της θέ­
σης του ασθενούς θα παραμείνουν. 
Ηνωμένο Βασίλειο 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το εθνικό σύ­
στημα υγείας με κεντρική λήψη απο­
φάσεων υπάρχει από το 1948. Από το 
1991 όμως, έχουν γίνει θεμελιώδεις 
μεταρρυθμίσεις, με στόχο την περι­
στολή των δαπανών και την αύξηση 
της αποδοτικότητας. Εν μέρει επειδή 
το σύστημα του Ηνωμένου Βασιλείου 
υπήρξε πρότυπο για τις εθνικές υπη­
ρεσίες υγείας άλλων χωρών και εν 
μέρει λόγω της προσέγγισης τύπου 
ελεύθερης αγοράς που υιοθετήθηκε, 
οι εν λόγω μεταρρυθμίσεις έχουν 
προσελκύσει σοβαρά την προσοχή 
άλλων κρατών μελών (και για το λόγο 
αυτό περιγράφονται εδώ με κάπως 
περισσότερη λεπτομέρεια από τις 
εξελίξεις άλλων χωρών). 
Η βασική λογική στην οποία βασίστη­
καν οι μεταρρυθμίσεις ήταν ο διαχω­
ρισμός μεταξύ χρηστών και φορέων 
παροχών και η ενθάρρυνση του αντα­
γωνισμού μεταξύ των φορέων ώστε 
να παρέχουν τις υπηρεσίες τους στη 
βάση συμβολαίων τα οποία διαπραγ­
ματεύονται με τους χρήστες. Οι 
τελευταίοι είναι δυο ειδών. Οι μεγα­
λύτεροι χρήστες είναι οι περιφερεια­
κές υπηρεσίες υγείας (DHA), των 
οποίων ο ρόλος είναι η οργάνωση και 
παροχή νοσοκομειακής περίθαλψης 
και η επιλογή των υπηρεσιών που 
απαιτούνται καθώς και οι συμβάσεις 
με τους φορείς. Ο άλλος τύπος χρη­
στού είναι οι γιατροί γενικής ιατρικής 
που συμμετέχουν σε ένα ταμείο, αυ­
τοαπασχολούμενοι γιατροί υπεύθυ-
-774 
νοι γενικής περίθαλψης οι οποίοι δια-
χειρίζονται έναν προϋπολογισμό 
(βασισμένο στον αριθμό των ατόμων 
που είναι εγγεγραμμένα σε αυτούς) 
τον οποίο χρησιμοποιούν για να εξα­
σφαλίσουν ένα καθορισμένο φάσμα 
νοσοκομειακών υπηρεσιών και υπη­
ρεσιών παροχής βασικής περίθαλψης 
για τους ασθενείς των. Αυτοί έχουν 
κίνητρα για να κάνουν καλή χρήση 
του προϋπολογισμού τους ώστε να 
προσελκύσουν περισσότερους ασθε­
νείς και να αυξήσουν έτσι το εισόδη­
μα τους. Από την πλευρά των φορέων 
έχει καθιερωθεί, τουλάχιστον κατ' 
αρχήν ο ανταγωνισμός μεταξύ νοσο­
κομείων και κοινοτικών υπηρεσιών. 
Τέτοιες θεμελιώδεις μεταρρυθμίσεις 
είναι πιθανόν να θέλουν χρόνο 
ώσπου να έχουν πλήρη αποτελέσμα­
τα. Τέσσερα χρόνια όμως μετά την 
έναρξη τους είναι δυνατή κάποια 
αξιολόγηση των επιπτώσεων τους. Ως 
τώρα τα αποτελέσματα δείχνουν μι­
κτά. Αξιολογήσεις από το Βασιλικό 
Ταμείο το 1994 και από το Εθνικό 
Ελεγκτικό Σώμα το 1995 συμπέραναν 
ότι οι επιπτώσεις ήταν περιορισμέ­
νες, αν και με μεγαλύτερη επίδραση 
στους γιατρούς γενικής ιατρικής που 
συμμετείχαν στα ταμεία, των οποίων 
η απόδοση έδειχνε να έχει βελτιωθεί, 
παρά στις DHA Φαίνεται ότι στην 
πράξη, μόνο ένας ανταγωνισμός σχε­
τικά χαμηλού επιπέδου έχει καθιερω­
θεί στο σύστημα, βασικά λόγω του ότι 
κάτω από τις παλιές ρυθμίσεις, είχαν 
δημιουργηθεί τοπικά μονοπώλια με­
ταξύ των φορέων (και ειδικότερα στα 
τοπικά ή περιφερειακά νοσοκομεία) 
έτσι ώστε οι DHA δεν είχαν πολλές 
επιλογές πάνω στην προσφορά συ­
γκεκριμένων τύπων υπηρεσιών ή θε­
ραπειών. 
Ταυτόχρονα οι ίδιες οι DHA βρίσκο­
νται πρακτικά σε μια μονοπωλιακή 
θέση και η διοίκηση έχει το μειονέ­
κτημα να μην κατέχει ούτε τα προσό­
ντα (μια και έχει εκπαιδευτεί κάτω 
από το παλιό σύστημα) ούτε το κίνη­
τρο να αλλάξει τη συμπεριφορά της 
ουσιαστικά. 
Μια σημαντική προϋπόθεση ώστε μια 
αγορά να λειτουργήσει αποτελεσμα­τικά είναι επαρκής πληροφόρηση 
σχετικά με τις επιπτώσεις στο κόστος 
συγκεκριμένων ειδών δράσεων. Πα­
ραμένουν όμως ανεπαρκή τα στοι­
χεία για το πραγματικό κόστος 
διαφόρων ειδών θεραπείας. Αν και η 
κατάσταση βελτιώνεται, η πρόοδος 
είναι αργή. Αυτή η έλλειψη λεπτομε­
ρών πληροφοριών δυσκολεύει τους 
χρήστες να εκτιμήσουν τις προσφο­
ρές των φορέων — ή τους τελευταίους 
να ευθυγραμμίσουν πράγματι τις 'τι­
μές' με το κόστος της παροχής — και 
τους μηχανισμούς της αγοράς να επι­
φέρουν μια βελτιωμένη κατανομή πό­
ρων. 
Αυτό δε σημαίνει όμως ότι είναι κατ' 
ανάγκη λάθος θέση οιπροοπάθειες για 
να εισαχθούν στοιχεία οικονομίας 
αγοράς και περισσότερες επιλογές οτο 
σύστημα, ώστε να επιτευχθεί καλύτερη 
πληροφόρηση σχετικά με το κόστος, 
και να λαμβάνεται το κόστος περισσό­
τερο υπόψη όταν αποφασίζεται η διάρ­
θρωση των εξόδων. 
Συγκριτικές 
εξελίξεις 
Ηανασκόπηση των αλλαγών στα 
κράτη μέλη δείχνει ότι οι με­
ταρρυθμίσεις των συστημάτων υγείας 
είναι τοπικό θέμα και στόχος για δια­
μόρφωση πολιτικής σε όλη την Ένω­
ση, μια και όλες οι χώρες, σε 
διαφορετικό βαθμό η κάθε μία, προ­
σπαθούν να επιλύσουν προβλήματα 
αύξησης του κόστους, αναποτελε­
σματικότητας, σπατάλης, διαστρε­
βλωμένων κινήτρων και δυσκαμψίας. 
Ένα σημαντικό σημείο εστίασης εί­
ναι οι σχέσεις μεταξύ χρηματοδοτών 
υπηρεσιών και φορέων παροχής πε­
ρίθαλψης και ο προσδιορισμός απο­
τελεσματικών κινήτρων για την 
επίτευξη καλύτερης χρήσης των δια­
θέσιμων πόρων. Η ποιότητα της πα­
ροχής υγείας δεν είναι ένα κοινό 
σημείο ενδιαφέροντος. Όλα τα συ­
στήματα έχουν εμφανή στόχο το συν­
δυασμό χαμηλού κόστους και υψηλής 
ποιότητας και, αν και υπάρχει αρκετή 
ποικιλία στους εν ισχύει μηχανισμούς ελέγχου ποιότητας, όλες οι κυβερνή­
σεις ισχυρίζονται ότι το σύστημα τους 
έχει υψηλό επίπεδο. 
Παρά τις πλατιές ομοιότητες των συ­
στημάτων, των προβλημάτων που αντι­
μετωπίζονται και των προσεγγίσεων 
που ακολουθούνται, οι μεταρρυθμίσεις 
διαφέρουν σε λεπτομέρειες και μπο­
ρούν μόνο να αξιολογηθούν ως προς τα 
συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των 
ρυθμίσεων που διέπουν την παροχή και 
τη χρηματοδότηση παροχής περίθαλ­
ψης σε κάθε κράτος μέλος. 
Σε όλες σχεδόν τις χώρες, υπάρχει 
κάποια τάση να υιοθετηθεί αυτό που 
θα μπορούσε να χαρακτηριστεί 'συμ-
βασιακή' προσέγγιση, παρ' όλο που ο 
τρόπος με τον οποίο έχει εφαρμοσθεί 
στα διάφορα κράτη μέλη παρουσιά­
ζει σημαντικές παραλλαγές. Σε γενι­
κούς όρους, αυτό είναι απλά ένας 
τρόπος οργάνωσης της παροχής περί­
θαλψης. Στη Γαλλία και ως ένα ση­
μείο στην Ισπανία, οι συμβάσεις 
χρησιμοποιούνται πρακτικά για τη 
συγκράτηση του κόστους περιορίζο­
ντας τους προϋπολογισμούς, αν και 
κάτω από συγκεντρωτικά συστήματα 
μπορούν επίσης να συμπεριληφθούν 
προβλέψεις όσον αφορά την ποιότη­
τα και το επίπεδο καθώς επίσης να 
προάγεται η θέσπιση κινήτρων. 
Συμβάσεις μπορούν να συναφθούν 
και μεταξύ των φορέων που παρέ­
χουν χρηματοδότηση (το Κράτος 
ή/και ταμεία υγείας) και των φορέων 
παροχής περίθαλψης. Τούτο έχει 
έντονες ομοιότητες με τις συλλογικές 
διαπραγματεύσεις. Υπάρχει σπάνια 
αποτελεσματικός ανταγωνισμός σε 
κάθε πλευρά και οι διαπραγματεύ­
σεις γίνονται μεταξύ δύο μονοπωλια­
κών οργανισμών. Υπάρχει εδώ η 
τάση να περιοριστεί το αποτέλεσμα 
των διαπραγματεύσεων ώστε να μη 
γίνονται αυτές σε βάρος τρίτων — 
πρακτικά των κυβερνήσεων ή των α­
σθενών. Αυτό μερικές φορές καθί­
σταται πρόβλημα των συμβάσεων 
που συνάπτονται μεταξύ των ασφαλι­
στικών ταμείων και των φορέων πα­
ροχής περίθαλψης. Στο Βέλγιο, οι 
μεταρρυθμίσεις στοχεύουν, με την ει­
σαγωγή συστήματος κινήτρων, σε πε-
775 
Κεφάλαιο 5 ~ Μεταρρυθμίσεις στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη 
ρισσότερη υπευθυνότητα στα ασφα­
λίστηκα ταμεία ώστε να μειώσουν τα 
έξοδα τους. Το ίδιο ισχύει και στο 
Λουξεμβούργο. Και στις δύο χώρες 
επομένως, η συμβασιακή αντιμετώπι­
ση έχει μετατραπεί ώστε να ενσωμα­
τώσει επιπλέον κανόνες με σκοπό τον 
έλεγχο των δημοσίων δαπανών. Από 
την άλλη πλευρά, στη Γερμανία, οι 
προσδοκίες είναι ότι θα δοθεί μεγα­
λύτερη ελευθερία στα ταμεία ασφάλι­
σης να συνάψουν συμβάσεις με 
φορείς παροχών περίθαλψης με στό­
χο την αύξηση της αποτελεσματικότη­
τας του συστήματος. 
Ο τρόπος που χρησιμοποιούνται οι 
συμβάσεις, το πιθανό αποτέλεσμα 
και η ανάγκη για ρυθμιστικά μέτρα 
τείνουν να διαφέρουν ως προς το εάν 
τα ασφαλιστικά ταμεία υποχρεώνο­
νται να συμφωνήσουν με κάθε φορέα 
που πληρεί ορισμένες προϋποθέσεις 
ή μπορούν να επιλέξουν, όπως στην 
Ολλανδία. Ταυτόχρονα το αποτέλε­
σμα μπορεί να μην είναι το αναμενό­
μενο, αν υπάρχει μονοπώλιο από τη 
μια πλευρά και αριθμός φορέων πα­
ροχής υπηρεσιών από την άλλη. Οι 
μεταρρυθμίσεις στην Ολλανδία λοι­
πόν, στοχεύουν στην εισαγωγή αντα­
γωνισμού μεταξύ ασφαλιστών και 
μεταξύ φορέων. Οιτελευταίες προτά­
σεις στη Γερμανία έχουν τον ίδιο στό­
χο αλλά ακόμα λείπουν οι 
λεπτομέρειες. 
Μια τρίτη σημαντική άποψη στη συμ­
βασιακή αντιμετώπιση, είναι η πιθα­
νότητα αύξησης το ανταγωνισμού (ή 
καλύτερα του ελεγχόμενου ανταγωνι­
σμού) τόσο ανάμεσα στους φορείς 
παροχή περίθαλψης όσο και ανάμε­
σα στα ασφαλιστικά ταμεία ή σε αυ­
τούς που είναι επιφορτισμένοι με τη 
διαχείριση των προϋπολογισμών, ό­
πως στην Ολλανδία. Όπως στην περί­
πτωση της τελευταίας, ένας τρόπος 
αύξησης του ανταγωνισμού, είναι η 
ένταξη ιδιωτικών ασφαλιστηκών φο­
ρέων στο δημόσιο σύστημα, όπως έγι­
νε στην Πορτογαλία. Ένας 
ελεγχόμενος ανταγωνισμός έχει υπο­
δειχτεί και από την Επιτροπή Abril 
στην Ισπανία. Η δυνατότητα εισαγωγής περισσότε­
ρου ανταγωνισμού περιορίζεται στα 
συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, 
εφαρμόζεται όμως και σε αυτά που 
χρηματοδοτούνται από τη γενική φο­
ρολογία. Το μεγαλύτερο παράδειγμα 
είναι η αλλαγή του 1991 στο Ηνωμένο 
Βασίλειο, η οποία ειδικά όσον αφορά 
τη δημιουργία ταμείων διαχείρισης 
οικογενειακών ιατρών φαίνεται να 
έχει κάποια επιτυχία. Υπάρχουν κά­
ποιες ομοιότητες σε σύγκριση με τη 
'μεταρρύθμιση περί οικογενειακού 
ιατρού' στη Σουηδία, αν και αυτή έχει 
τώρα παραλύσει εξαιτίας πολιτικών 
παραγόντων. Γενικά μια πλατιά αύ­
ξηση του ρόλου της γενικής υγειονο­
μικής περίθαλψης είναι γεγονός σ' 
όλη την Ένωση. 
Η τέταρτη σημαντική άποψη για την 
'συμβασιακή' αντιμετώπιση είναι η 
αποκέντρωση τόσο στα συστήματα τα 
χρηματοδοτούμενα από φόρους όσο 
και στα συστήματα που λειτουργούν 
με βάση ανταποδοτικές ασφαλιστικές 
αρχές. Σημαντικό χαρακτηριστικό 
της οργάνωσης στις Σκανδιναβικές 
Χώρες είναι η αποκεντρωμένη μορφή 
τους, όπου τα προβλήματα αυξανόμε­
νων λιστών αναμονής έχουν αντιμε-
τωπιστεί επιτρέποντας στους 
ασθενείς να ζητούν θεραπεία εκτός 
της επαρχίας όπου κατοικούν και έτσι 
να δημιουργούν ανταγωνισμό μεταξύ 
των περιφερειακών αρχών. Αυτό έχει 
συνδεθεί με την τάση να δίνεται στις 
περιοχές μεγαλύτερη ελευθερία στον 
τρόπο που οργανώνουν και προσφέ­
ρουν υπηρεσίες υγείας. Μια άλλη 
πλευρά των ρυθμίσεων σ' αυτές τις 
χώρες είναι ότι η κεντρική κυβέρνηση 
δίνει ένα σταθερό ποσό σε κάθε 
επαρχία και αυτές πρέπει να καλύ­
ψουν τα ελλείμματα από δικούς τους 
πόρους. Μια και οι ασθενείς έχουν 
δυνατότητα επιρροής, μέσω των τοπι­
κών εκλογών, οι επαρχίες έχουν κίνη­
τρο για να συγκρατούν το κόστος. 
Παρόμοια προσέγγιση έγινε στην 
Ιταλία και εν μέρει στην Πορτογαλία. 
Αυξημένη αποκέντρωση είναι επίσης 
μια πλευρά των μεταρρυθμίσεων στο 
Ηνωμένο Βασίλειο. Σ' αυτή την περί­
πτωση, δόθηκε στις περιφερειακές 
υπηρεσίες υγείας έχουν η αρμοδιότη­τα για αγορά υπηρεσιών με την υπο­
χρέωση διαχείρισης σταθερών προϋ­
πολογισμών, μολονότι το παράδειγμα 
αυτό δείχνει τους περιορισμούς οτο τι 
μπορεί να αναμένεται εκεί που επι­
κρατούν τοπικά μονοπώλια. 
Ιδιάζουσα αποκέντρωση έγινε στην 
Ισπανία όπου δόθηκε αυξημένη αυ­
τονομία στις περιοχές για να αναπτύ­
ξουν τα δικά τους συστήματα. 
Αντίθετη τάση υπάρχει στην Ελλάδα, 
όπου ατυχείς εμπειρίες με ένα πολύ 
ποικιλόμορφο σύστημα οδήγησε σε 
κινήσεις για τη δημιουργία ενός πιο 
ομοιόμορφου συστήματος με ένα μο­
ναδικό ταμείο υγείας. Ένα επιπλέον 
μέρος της μεταρρύθμισης εντούτοις 
είναι η επέκταση του ρόλου του γενι­
κού γιατρού και η βελτίωση της διοί­
κησης της παροχής περίθαλψης. 
Πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στην 
Σουηδία και στην Ολλανδία αποδει­
κνύουν ότι φιλόδοξα προγράμματα 
αλλαγής ευθύνονται σε μεγάλο μέρος 
για τις αντιδράσεις μια και προσπα­
θούν να αλλάξουν ένα σύστημα με 
μακροχρόνιες παραδόσεις και καθιε­
ρωμένες δομές αναπτυγμένες εδώ 
και χρόνια και με πολλά κεκτημένα 
δικαιώματα. 
Οι αλλαγές τα τελευταία χρόνια μπο­
ρούν γενικά να περιγραφούν σα μια 
τάση σύγκλισης των συστημάτων 
υγείας στα κράτη μέλη, αφού υπάρχει 
κοινή τάση για αύξηση της χρήσης 
των συμβάσεων μεταξύ των βασικών 
εμπλεκομένων μερών, ώστε να εισα­
χθούν στοιχεία αγοράς και να αυξη­
θεί ο ανταγωνισμός και μεταξύ των 
φορέων παροχής υγειονομικής περί­
θαλψης και μεταξύ των υπευθύνων 
για την οικονομική διαχείριση. Τα 
αναλυτικά μέτρα που πάρθηκαν 
όμως, όπως έχει αναφερθεί, διαφέ­
ρουν αρκετά μεταξύ των χωρών αντι-
κατοπτρίζοντας σημαντικές 
διαφορές θεσμικών ρυθμίσεων. Επο­
μένως σημαντικές διαφορές παραμέ­
νουν μεταξύ των κρατών μελών και 
είναι πιθανόν να ισχύουν για πολλά 
χρόνια. 
776 
r-> >< 
Κεφάλαιο 6 Η κοινωνική προστασία 
και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Οι αυτοαπασχολού­
μενοι στο εργατικό 
δυναμικό 
Το 1994, υπήρχαν περίπου 22 
εκατομμύρια αυτοαπασχολού­
μενοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, συ­
μπεριλαμβανομένων των τριών νέων 
κρατών μελών. Πολλές κυβερνήσεις 
στην Ένωση ακολουθούν πολιτική 
ενθάρρυνσης της αυτοαπασχόλησης, 
εν μέρει για να ενισχύσουν τη δη­
μιουργία θέσεων εργασίας και εν μέ­
ρει για να προσφέρουν διέξοδο από 
την ανεργία. Αντικείμενο αυτού του 
κεφαλαίου είναι οι ρυθμίσεις για την 
κοινωνική προστασία των αυτοαπα­
σχολούμενων σε ολόκληρη την Ένω­
ση. (Βασίζεται στα αποτελέσματα 
μελετών, χρηματοδοτημένων από την 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τα έτη 1989 
και 1991, οι οποίες ενημερώθηκαν 
και συμπληρώθηκαν με βάση πληρο­φορίες από ανεξάρτητους εμπειρο­
γνώμονες από κάθε κράτος μέλος). 
Το 1994 το ποσοστότων αυτοαπασχο­
λούμενων στην Ένωση κυμαινόταν 
από το 8% του ολικού αριθμού εργα­
ζομένων στη Δανία και 9% στη Γερ­
μανία έως το 25% στην Πορτογαλία 
και 34% στην Ελλάδα (Σχήμα 66). 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η ανα­
λογία των αυτοαπασχολούμενων 
προς το συνολικό εργατικό δυναμικό 
παρέμεινε διαχρονικά σχετικά αμε­
τάβλητη, αν και μειώθηκε λίγο στις 
λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες εξαι­
τίας κάποιας κάμψης της απασχόλη-
σης στη γεωργία, στην οποία 
παρατηρείται υψηλό ποσοστό αυτοα­
πασχόλησης (Σχήμα 67). 
Στη μεγάλη πλειοψηφία τους, οι αυ­
τοαπασχολούμενοι έχουν πλήρη απα­
σχόληση. Το 1994, στο σύνολο της 
Ένωσης μερική απασχόληση είχε μό­
νο το 10% από αυτούς, ενώ από τους 
μισθωτούς ένα ποσοστό 16%, και μό­νο σε τρία κράτη μέλη, την Ολλανδία 
(35%), το Ηνωμένο Βασίλειο (18%) 
και την Πορτογαλία (17%), το ποσο­
στό αυτό υπερέβαινε αισθητά το 10%. 
Όπως συμβαίνει και με τη μισθωτή 
εργασία, σε όλα τα κράτη μέλη η με­
ρική απασχόληση αφορά πολύ περισ­
σότερο τις γυναίκες, παρά τους 
άντρες. Το 1994, στην Ολλανδία το 
70% των αυτοαπασχολούμενων γυ­
ναικών είχε μερική απασχόληση και 
στο Ηνωμένο Βασίλειο σχεδόν το 
50%, ενώ, όσον αφορά την υπόλοιπη 
Ένωση, το ποσοστό ξεπέρασε το 
25% μόνο στην Γερμανία (Σχήμα 68). 
Το 1994 όμως, μόνο περίπου το ένα 
τέταρτο των αυτοαπασχολούμενων 
στην Ένωση ήταν γυναίκες και μόνο 
στην Φινλανδία, τη Σουηδία και την 
Πορτογαλία (και στις τρεις περιπτώ­
σεις με ποσοστό μόλις πάνω από 
40%) το ποσοστό υπερέβη το ένα τέ­
ταρτο — στην Ελλάδα ήταν χαμηλό-
66 Η«τ»τοβ(»οοχίλη«η<»τακράτημέλη,19ίΜ 
Μ £ συνόλου αττασχολουμίνων 
30 
20 
15 
10 
5 
0 
DK Ο L S *C F UK A Ε18 β SF IRL e I Ρ GR 
Ο««ρ4αμ(Μι«ν«Βΐ«ν6Μ|Μ0π»ι^^ 61 Αυτοοηοοχολούμενοι κατά τομέα οραβτηριότιιτας <nw 
κράτη μέλη, 1994 
0Q > συνόλου αυτοαπασχολουμένων 
ΟΓιωρνΙσ. ••αμηχανία ΙΥπηρητίη; 
οκ ο Ι» s % F υχ λ Ε1« β SF η. ε ι ρ OR 
ΜΜΜΜΝΜΜΜ mmmmmmmmm 
117-
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική προστασία ία» οι αυτοαπασχολούμενοι 
τερο από 20% και στην Ιρλανδία μό­
λις κάτω από 15%. 
Όσον αφορά την κοινωνική προστα­
σία, οι αυτοαπασχολούμενοι μπο­
ρούν να διακριθούν σε τρεις 
κατηγορίες: 
• άτομα των οποίων οι κύριες απο­
δοχές προέρχονται από την αυ-
τοαπασχόληση — που αποτελούν 
και το κεντρικό αντικείμενο ανά­
λυσης του κεφαλαίου αυτού, 
• αυτοαπασχολούμενοι με μερική 
απασχόληση, οι οποίοι εργάζο­
νται κυρίως ως μισθωτοί και κα­
λύπτονται από τις ρυθμίσεις 
κοινωνικής προστασίας για μι­
σθωτούς ή συνδυάζουν κάλυψη 
μισθωτού και αυτοαπασχολούμε­
νου, 
• μη αμειβόμενα μέλη οικογενεια­
κών επιχειρήσεων οι οποίοι το 
1994 αριθμούσαν συνολικά περί­
που 3,5 εκατομμύρια, και για 
τους οποίους στα περισσότερα 
κράτη μέλη δεν προβλέπονται 
ρυθμίσεις για κοινωνική προστα­
σία, εκτός αν πρόκειται για γυ­
ναίκες με δικαιώματα που 
απορρέουν από το σύζυγο τους, ή 
οι οποίες καταβάλλουν προαιρε­
τικά εισφορές. Θα πρέπει να τονιστεί εξ αρχής ότι 
σκοπός του παρόντος κεφαλαίου εί­
ναι να εξετάσειτη θέση των αυτοαπα-
σχολούμενων σε σχέση με την 
κοινωνική προστασία που παρέχεται 
στους μισθωτούς στις διάφορες 
περιοχές της Ένωσης κι όχι να αξιο­
λόγησε ι το συνολικό επίπεδο προστα­
σίας που παρέχεται από το κάθε 
κράτος μέλος (πράγμα που έχει ήδη 
εξετασθεί σε προηγούμενα κεφά­
λαια). 
Θα πρέπει ακόμα να σημειωθεί ότι η 
κατάταξη των αυτοαπασχολούμενων 
σε κατηγορίες όσον αφορά την 
κοινωνική προστασία, είναι διαφορε­
τική από αυτή που συνήθως χρησιμο­
ποιείται στην ανάλυση της αγοράς 
εργασίας. Για παράδειγμα, τα επαγ­
γέλματα που κατατάσσονται στις 
'υπηρεσίες' όταν πρόκειται για δεδο­
μένα για την αγορά εργασίας, κατα­
τάσσονται σε περισσότερες από μια 
κατηγορίες όταν αναφέρονται σε 
ρυθμίσεις για την κοινωνική προστα­
σία, εξαρτώμενες από το είδος του 
επαγγέλματος. Αν και η λογική της 
κατάταξης σε ομάδες διαφέρει από 
χώρα σε χώρα, για το σκοπό της πα­
ρούσας έκθεσης διατηρούνται οι εξής 
τέσσερις κατηγορίες: 
• άτομα που απασχολούνται στη 
γεωργία, περιλαμβανομένων τό­
σο των ιδιοκτητών γης αγροτών 
όσο και των αγροτών που μισθώ­
νουν τη γη, καθώς κι εκείνων με καθεστώς αυτοαπασχολούμενου 
(υπό την έννοια ότι δεν είναι μι­
σθωτοί), 
• εργαζόμενοι στη βιομηχανία και 
στο εμπόριο, συμπεριλαμβανομέ­
νων και των 'εμπόρων'. Εδώ 
ανήκουν και οι κατασκευαστές 
προϊόντων, όπως επίσης κι εκεί­
νοι που ασχολούνται με το λιανε­
μπόριο (π.χ. καταστηματάρχες), 
• τεχνίτες και χειροτέχνες και όσοι 
διαθέτουν μια κάποια ιδιαίτερη 
δεξιότητα, περιλαμβανομένων 
και των οικοδόμων, 
• απασχολούμενοι σε ελευθέρια 
επαγγέλματα, όπως π.χ. γιατροί 
και δικηγόροι. 
Τα εισοδήματα 
των αυτοαπασχο­
λούμενων 
Αξιόπιστες πληροφορίες σχετικά 
με το εισόδημα των αυτοαπα­
σχολούμενων και τις ανισότητες στην 
κατανομή του δεν υπάρχουν, κυρίως 
εξαιτίας των δυσκολιών που παρου­
σιάζει η συλλογή στοιχείων τέτοιου 
είδους. Είναι γνωστό ότι τα περιορι­
σμένα στατιστικά δεδομένα που 
πράγματι υπάρχουν, όπως αυτά που 
68 Μερικώς οι^<Μΐ«αβχολι^μδνες γιόκες βτακρ<ίΓΐ| μέλη, 
1994 
JQ 2»αυτοαπα)χ0λοάμ*νωννυνΒκών 
80 
OR Β Ι Ε A F SF DK IRL L E14 Ρ D UK NL 
Λ SF MU 8 Πφλαμβάνοι» cpycQtyJe«iatti}OlK0vtv4n;. A1093 Αντοαηαβχολβύμενοι χωρίς νβαλλήλονς «τα 
1994 
100 % owoAew autoenaoxûAouuivwv 
Ο OK I L F E12 NL IRL UK Ρ Ε GR Β 
D mp&ypftaviw ιβ via ομΜΠκηβκΜά xpcnfta. OK, M. and 11«3. A, BF «Β β avtu σταχτών 
118-
,^ I > s* ; ; C> ; ;5 ~s^X -*, >> " ; 
βασίζονται σε ισολογισμούς ή σε φο­
ρολογικές δηλώσεις, καταλήγουν σε 
λανθασμένους δείκτες του βιοτικού 
επιπέδου των υπό εξέταση ομάδων. 
Όμως, από τις έρευνες των οικογε­
νειακών προϋπολογισμών π.χ. προ­
κύπτουν ορισμένες ενδείξεις ότι το 
εισόδημα των αυτοαπασχολούμενων 
είναι λιγότερο ομοιόμορφα κατανε­
μημένο από ό,τι το εισοδημάτων ημε­
ρομίσθιων ή των μισθωτών. 
Επιπλέον, ένα ιδιαίτερο χαρακτηρι­
στικό των αυτοαπασχολούμενων εί­
ναι ότι ένα υψηλό ποσοστό τους 
διευθύνει ατομικές επιχειρήσεις, συ­
χνά με την αποκλειστική βοήθεια μη 
αμειβόμενων μελών της οικογένειας 
(Σχήμα 69). Αν και αυτό δεν αποτελεί 
κατ' ανάγκη ένδειξη χαμηλού επιπέ­
δου εισοδήματος, δείχνει ότι, σε γενι­
κές γραμμές, οι εν λόγω επιχειρήσεις 
είναι μικρής κλίμακας. Στη γεωργία 
ειδικότερα και ιδιαίτερα στις λιγότε­
ρο αναπτυγμένες περιοχές της Ένω­
σης, όπως η Ελλάδα ή η Πορτογαλία, 
το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων 
και το χαμηλό εισόδημα συνήθως 
συμβαδίζουν. Το ίδιο πιθανόν συμ­
βαίνει και στον τομέα παροχής υπη­
ρεσιών, όπου, στα νοτιότερα κράτη 
μέλη, σημαντικό ποσοστό των αυτοα­
πασχολούμενων εκτός του τομέα του 
λιανεμπορίου, εργάζεται κατά δια­
στήματα ή εποχιακά. 
Λεπτομερέστερα στοιχεία από το 
Ηνωμένο Βασίλειο δείχνουν ότι το 
1991, ενώ οι κατά μέσον όρο αποδο­
χές των αυτοαπασχολούμενων ήταν 
υψηλότερες από αυτές των μισθωτών, 
η κατανομή του εισοδήματος τους 
ήταν πολύ άνιση, με αποτέλεσμα οι 
αυτοαπασχολούμενοι να ανήκουν τό­
σο στο ανώτατο 10% όσο και στο κα­
τώτατο 10% της κατανομής (βλέπε 
Πίνακα 10). Ενώ οι αυτοαπασχολού­
μενοι αποτελούσαν το 9% του ολικού 
αριθμού εργαζομένων, το ποσοστό 
τους στο χαμηλότερο 10% ήταν 
121/2% ενώ στο υψηλότερο 10%, το 
ποσοστό τους ήταν 15%, τόσον όσον 
αφορά τους άντρες όσο και τις γυναί­
κες. Οι αυτοαπασχολούμενοι με 
πλήρη απασχόληση κατείχαν δυσα­
νάλογα μεγάλα ποσοστά τόσο στο 
ανώτατο 10% του ολικού αριθμού των Πίνακας 10 - Κατανομή των συνήθων καθαρών μηνιαίων 
αποδοχών στο ΗΒ 
Όλοι 
Μισθωτοί 
Αυτοαπασχολούμενοι 
Πλήρως απασχολούμενοι 
Μισθωτοί 
Αυτοαπασχολούμενοι 
Μερικώς Απασχολούμενοι 
Μισθωτοί 
Αυτοαπασχολούμενοι Χαμηλότερο 
Δεκατημόριο 
(£<18β) 
87.8 
12.2 
61.3 
38.7 
91.5 
8.5 Υψηλότερο 
Δκκαιημόριο 
(Ε > 1297) 
84.4 
15.2 
85.6 
14.4 
72.1 
27.9 Μέσος όρος 
91.2 
8.8 
91.2 
8.8 
91.5 
8.5 
Πηγή: BPHS 1991 (σταθμισμένα στοιχεία) στο Meager, Ν et al, Self-employment 
and the distribution of income, IRF, York 1994 
εργαζομένων όσο και, ιδιαίτερα, στο 
κατώτατο 10%, οι αυτοαπασχολούμε­
νοι μερικής απασχόλησης συμμετεί­
χαν ιδιαίτερα στο ανώτατο 10% των 
εργαζομένων, γεγονός που πιθανώς 
υποδηλώνει σε πολλές περιπτώσεις 
τη δυνατότητα επιβολής υψηλής αμοι­
βής για ολιγόωρη εργασία. 
Είναι σημαντικό να υπάρξουν περισ­
σότερες πληροφορίες σχετικά με τα 
εισοδήματα των αυτοαπασχολούμε­
νων ώστε να καταστεί δυνατή η 
ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού συ­
στήματος κοινωνικής προστασίας 
στον τομέα αυτό. Ωστόσο, είναι ήδη 
εφικτό να διατυπωθούν ορισμένες 
παρατηρήσεις: 
• οι ιδιοκτήτες ατομικών επιχειρή­
σεων είναι εξ ορισμού τρωτοί, 
όποιο κι αν είναι το επίπεδο ει­
σοδήματος τους, εφόσον στηρίζο­
νται στην δική τους εργασία για 
τη συντήρηση των ιδίων και των 
ατόμων που εξαρτώνται από αυ­
τούς. Από αυτήν την άποψη, λίγο 
διαφέρουν από τους μισθωτούς 
και πιθανότατα έχουν εξίσου α­
νάγκη για πρόσβαση στην κοινω­
νική προστασία, • είναι σχεδόν βέβαιο ότι οι 
αυτοαπασχολούμενοι διαφέ­
ρουν σημαντικά όσον αφορά το 
εισόδημα τους και ότι περιλαμ­
βάνουν άτομα με πολύ υψηλά 
έως πολύ χαμηλά εισοδήματα. Σε 
ορισμένα κράτη μέλη, ωστόσο, η 
πολιτική που ακολουθείται βασί­
ζεται στην παραδοχή ότι όλοι οι 
αυτοαπασχολούμενοι έχουν τους 
απαραίτητους πόρους για να 
εξασφαλίσουν την προστασία σε 
αξιόλογο βαθμό, μέσω της απο­
ταμίευσης ή της ιδιωτικής ασφά-
λιοης, 
• η πρόσβαση στην κοινωνική προ­
στασία για τους αυτοαπασχολού­
μενους, σε αρκετές περιπτώσεις 
διαφέρει ανάλογα με το επάγ­
γελμα και δε συσχετίζεται απα­
ραιτήτως με το εισόδημα. Τα 
επιστημονικά επαγγέλματα για 
παράδειγμα, τα οποία, κατά πά­
σα πιθανότητα παράγουν σχετι­
κά υψηλά εισοδήματα, τείνουν να 
είναι καλά οργανωμένα και απο­
τελεσματικά στην προάσπιση των 
συμφερόντων τους. Με αυτόν τον 
τρόπο έχουν συχνά πετύχει να 
εξασφαλίσουν καλύτερες κρατι­
κές παροχές, νωρίτερα από άλ-
-779-
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική ηροστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Πίνακας 11 - Κάλυψη κοινωνικής ασφάλισης για τους αυτοαπασχολούμενους στην 
Ευρωπαϊκή 'Ενωση 
Συντάξεις Συντάξεις Αναπηρία Υγειονομική Επίδομα Εργατικά Μητρότητα Ανεργία Επίδομα 
Επιζώντων Περίθαλψη Ασθενείας Ατυχήματα παιδιών 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία Ναίγια 
την 
πλειοψηφία, 
αλλά 
ορισμένοι 
προαιρετικά 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμ­
βούργο 
Κάτω Χώρες 
Αυστρία 
Πορτογαλία 
Φινλανδία 
Σουηδία 
ΗΒ + 
+ 
Όχι 
+ Υψηλού + 
κινδύνου 
μόνο Όχι Όχι Χαμηλότερο 
για το 1ο 
παιδί 
+ + Η 
μειονότης 
μόνο 
Ναι, αλλά Ναι, εαν Αγρότες, 
ορισμένοι πρόκειται χειροτέχνες, 
προαιρετικά για οι άλλοι 
δημόσια προαιρετικά 
υγειονομική 
ασφάλιση Οχι 
Υψηλού 
κινδύνου 
μόνο Μόνο οι 
ασφαλισμέν 
οι στο Ι ΚΑ 
+ 
Όχι 
Όχι 
Όχι Οχι 
Αγρότες 
Αγρότες 
Όχι 
Χειρώνα­
κτες 
Ναίγια 
όλους + 
+ 
Όχι 
+ Οχι 
Όχι 
Όχι 
Όχι 
Όχι 
Όχι Όχι Προαιρετικά Όχι 
Προαιρετικά Ναι για 
μόνο όλους 
+ Μόνο 
ασθένεια 
+ Μόνο για 
τους 
αγρότες, 
οι άλλοι 
προαιρετικά 
Ναι για 
όλους 
Όχι Όχι 
Όχι 
Όχι, αλλά 
ενιαίο 
σχήμα Οχι 
+ 
+ 
+ 
Αγρότες 
Όχι + 
120 
'- '**:*?$& 
λες ομάδες που τις έχουν περισ­
σότερο ανάγκη. Σε ορισμένες 
χώρες, ωστόσο, έχουν ληφθεί 
συγκεκριμένα μέτρα για να προ­
στατευθούν οι οικονομικά ευά­
λωτοι, μέσω, για παράδειγμα, 
συμμετοχής σε προγράμματα που 
προορίζονται για μισθωτούς, ενώ 
άλλες ομάδες αυτοαπασχολούμε­
νων έχουν αφεθεί να οργανώ­
σουν μόνες τους τον τρόπο 
προστασία. 
Η διάρθρωση των 
παροχών 
Οι ρυθμίσεις για την κοινωνική 
προστασία των αυτοαπασχο­
λούμενων διαφέρουν σε αρκετά ση­
μεία μεταξύ των δεκαπέντε κρατών 
μελών. Στο ένα άκρο — στη Δανία, 
Σουηδία, Ιρλανδία, Λουξεμβούργο 
και Ηνωμένο Βασίλειο — βρίσκονται 
συστήματα στα οποία οι αυτοαπα­
σχολούμενοι ανήκουν στο ίδιο πρό­
γραμμα κοινωνικής ασφάλισης με 
τους μισθωτούς, ενώ στο άλλο άκρο 
— όπως στην Αυστρία, Γαλλία, Ιτα­
λία, Ισπανία και Ελλάδα — υπάρχουν 
συστήματα με ξεχωριστές ρυθμίσεις, 
ανά επάγγελμα. Ανάμεσα σ' αυτά τα 
δυο άκρα βρίσκονται συστήματα στα 
οποία όλοι ή οι περισσότεροι αυτοα­
πασχολούμενοι περιλαμβάνονται στα 
ίδια προγράμματα προστασίας με 
τους μισθωτούς — όπως στη Φινλαν­
δία, Γερμανία και Πορτογαλία — 
αλλά υπάρχουν ξεχωριστά προγράμ­
ματα για ορισμένες κατηγορίες επαγ­
γελματιών (και ιδιαιτέρως για τα 
ελευθέρια επαγγέλματα), ή άλλα στα 
οποία είτε υπάρχει ξεχωριστό πρό­
γραμμα για τους αυτοαπασχολούμε­
νους (όπως στο Βέλγιο), ή υπάρχει 
κοινό πρόγραμμα, στο οποίο όμως οι 
αυτοαπασχολούμενοι αποκλείονται 
από συγκεκριμένες παροχές (όπως 
στις Κάτω Χώρες). 
Υπάρχουν τρεις επιπλέον περιπλο­
κές που πρέπει να σημειωθούν. Πρώ­
τον, σε μερικές χώρες όπου κατά το 
πλείστον υπάρχει ξεχωριστή πρόνοια 
για τους αυτοαπασχολούμενους, με-Οι επικουρικές συντάξεις και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Σουηδία: οι μισθωτοί έχουν τη δυνατότητα να προσθέσουν ένα ακόμη 10% 
στις συντάξεις χους μέσω προγραμμάτίον επικουρικής σύνταξης που βασίζο­
νται σε εργοδοτικές εισφορές, αλλά το μέτρο δεν επεκτείνεται και στους 
αυτααπαο^λούμε^υς, 
Δανία: κατά το 1994» γύρω οτο 75% των εργαζόμενων ηλικίας άνω των 22 
ετών καλύπτονταν από πρόγραμμα επικουρικής σύνταξης, χρηματοδοτούμε­
νο από εισφορές εργαζομένων και εο^οδοτων. Όσοι εντάοοονται στην 
αυτοαπαοχόληοη, μπορούν να επιλέξουν να παραμείνουν οτο πρόγραμμα, 
εφόσον πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις και καταβάλουν ολόκληρη την 
εισφορά. Κατά το 1990, υπήρχαν μόνο 2.000 που είχαν επωφεληθεί απ' αυτή 
τη διάταξη, πιθανώς λόγω της υψηλής εισφοράς σε σχέση με τη μέτρια 
σύνταξη. 
Κάτω Χώρες: οι εργαζόμενοι υποχρεούνται να μετέχουν σε επικουρικό 
πρόγραμμα ιδιωτικής ασφάλισης που προσφέρεται από τις επιχειρήσεις. Η 
υποχρεωτική συμμετοχή σε προγράμματα επικουρικής σύνταξης εφάρμοζε-
ταιεπίοηςκ^σεοριο^νουςαυιοοπασχολοΰ 
σκευών και στους συναφείς κλάδους και υπάρχουν μερικά προγράμματα για 
τους ελεύθερους επαγγελματίες. 'Ομως, ένα μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχο­
λουμένων έχει πρόσβαση σε επικουρική σύνταξη. 
Ηνωμένο ΒασΟαο: οι μιο&οτοί υποχρεούνται είτε να μετέχουν οτο κρατικό 
πρόγραμμα συνταξιοδότησης που συνδέεται με τις αποδοχές ή σε ιδιωτικό 
πρόγραμμα ασφάλισης που προσφέρεται από τις επιχειρήσεις ή να εισφέ­
ρουν σε προσωπικό πρόγραμμα σύνταξης. Οι αυτοαπασχολούμενοι δε δια­
θέτουν πρόσβαση ούτε στο κρατικό ούτε σε ή σε ιδιωτικό πρόγραμμα 
ασφάλισης που προσφέρεται από τις επιχειρήσεις, αν και ενθαρρύνονται, 
χωρίς να υποχρεούνται, να προβούν σε δικές τους ρυθμίσεις για να αποκτή­
σουν προσωπική σύνταξη. Απατους αυτοαπασχολούμενους κατά το 1992, το 
62% των ανδρών και το 35% των γυναικών είχαν προσωπικό πρόγραμμα 
επικουρικής σύνταξης. 
ρικές ομάδες από αυτές συμπεριλαμ­
βάνονται στο γενικό πρόγραμμα για 
τους μισθωτούς (όπως στην Αυστρία, 
Ελλάδα και Γερμανία). Δεύτερον, 
ακόμα κι εκεί όπου υπάρχουν ξεχω­
ριστά προγράμματα, μερικές παρο­
χές μπορεί να είναι κοινές για τους 
μισθωτούς και τους αυτοαπασχολού­
μενους ή για όλους τους κατοίκους 
— όπως το εθνικό σύστημα υγείας, τα 
επιδόματα για τα παιδιά ή οι ρυθμί­
σεις του προγράμματος κοινωνικής 
αρωγής (εξαιρουμένων των Κάτω 
Χωρών, που έχουν ειδικά προγράμ­
ματα για τους αυτοαπασχολούμε­
νους). Τρίτον, τα συστήματα μπορεί 
να αλλάξουν με την πάροδο του χρό­
νου — όπως στο Λουξεμβούργο, 
όπου οι παροχές παλαιότερα καθορί­
ζονταν ανάλογα με το επάγγελμα. 
Εκτός από αυτές τις διαρθρωτικές 
διαφορές, οι παροχές για τους αυτοα­
πασχολούμενους μπορεί να διαφέ­ρουν και συχνά να είναι λιγότερο ευ­
νοϊκές από εκείνες που προορίζονται 
για τους μισθωτούς (βλέπε Πίνακα 
11): 
• μόνο στο Λουξεμβούργο (από το 
1994) οι αυτοαπασχολούμενοι 
καλύπτονται για όλους τους κιν­
δύνους που καλύπτονται και οι 
μισθωτοί. 
• ενώ η κοινωνική ασφάλιση για 
τους μισθωτούς είναι σχεδόν πά­
ντα υποχρεωτική, για τους αυ­
τοαπασχολούμενους μπορεί να 
είναι προαιρετική και επομένως 
δεν καλύπτει ορισμένους κινδύ­
νους. 
• ενώ ενδεχομένως οι παροχές 
φαίνονται παρόμοιες, πιθανόν 
για τους αυτοαπασχολούμενους 
να προβλέπονται ενιαίες παρο­
χές αντί να είναι συνάρτηση των 
121 
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική προστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Παροχή βασικών συντάξεων στους 
αυτοαπασχολούμενους 
Ισπανία: το 1970, οι περισσότεροι αυτοαπασχολούμενοι υπάχθηκαν στο 
υποχρεωτικό συνταξιοδοτικό πρόγραμμα, ενώ οι εργαζόμενοι στη γεωργία 
προστέθηκαν το 1975. Το δικαίωμα πλήρους σύνταξης απαιτεί 35 χρόνια 
εισφορών, ενώ το 60% του πλήρους δικαιώματος αποκτάται μετά από 15 
χρόνια και για κάθε επί πλέον έτος για το οποίο πληρώθηκε εισφορά 
προστίθεται 2%. Οι αυτοαπασχολούμενοι μπορούν να επιλέξουν την κατα­
βολή χαμηλότερης ή υψηλότερης εισφοράς με αντίστοιχη μείωση της σύντα­
ξης, αν και μπορούν να αλλάξουν από χαμηλότερη σε υψηλότερη εισφορά 
πριν από την ηλικία των 50 ετών. 
Πορτογαλία: η παροχή σύνταξης οτους μη μισθωτούς κατέστη υποχρεωτική 
το 1977. Απαιτούνται εισφορές τουλάχιστον 10 ετών για να αποκτηθεί 
δικαίωμα σύνταξης και 40 ετών για πλήρη σύνταξη. Κατά συνέπεια, οι 
αυτοαπασχολούμενοι απέκτησαν δικαίωμα σύνταξης από το 1987 και μετά, 
αρχικά όμως μικρού ύψους (30% των αποδοχών κατ'ελάχιστον και όχι άνω 
του 80%). Θεσπίσθηκε ελάχιστη σύνταξη για όσους είχαν καταβάλει εισφο­
ρές για προκαθορισμένο αριθμό ετών. 
Ιρλανδία: το 1981 θεσπίστηκε για τους μισθωτούς πρόγραμμα υποχρεωτικής 
κοινωνικής ασφάλισης ως συνάρτησης των αποδοχών, αλλά οι αυτοαπασχο­
λούμενοι συμπεριλήφθηκαν μόλις το 1988. Απαιτούνται 10 χρόνια συμμετο­
χής οτο πρόγραμμα και ένας ελάχιστος αριθμός εισφορών για να αποκτηθεί 
το δικαίωμα σύνταξης ενιαίου ποσού, καταβλητέας στην ηλικία των 66 ετών, 
με αποτέλεσμα οι αυτοαπασχολούμενοι να δικαιούνται σύνταξης από το 
1998 και μετά. Οσοι έχουν χαμηλό εισόδημα, θα πρέπειΟνα στηρίζονται σε 
βοήθεια μετά από έλεγχο των προσωπικών πόρων. 
Βέλγιο: η υποχρεωτική παροχή σύνταξης επεκτάθηκε και στους μη μισθωτούς 
ήδη από το 1956, με δικαίωμα μόνο σε χαμηλή, ενιαίου ποσού σύνταξη, ενώ 
οι συντάξεις των μισθωτών συνδέονταν με τις αποδοχές τους. Το 1984, η 
μέθοδος υπολογισμού των συντάξεων των αυτοαπασχολούμενων εναρμονί­
στηκε με αυτή των μισθωτών, αλλά μόνον όσον αφορά τα έτη ασφάλισης από 
το 1985 και μετά. Χαμηλές όμως εισφορές των αυτοαπασχολούμενων προϋ­
ποθέτουν επίσης χαμηλή βάση για τον υπολογισμό των συντάξεων. Οι ειοφο-
ρές αυξάνονται βαθμιαία και αυτό συνεπάγεται αύξηση των 
συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων με την πάροδο του χρόνου, εκτιμάται όμως 
ότι αυτές βρίσκονται ακόμη σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα από τις 
εισφορές των εργαζόμενων που έχουν τις ίδιες αποδοχές. Το 1994 προσδιο­
ρίστηκε κατώτατο επίπεδο εγγυημένης κοινωνικής παροχής για τους ηλικιω­
μένους. 
αποδοχών τους, κι επομένως κα­
τά μέσον όρο χαμηλότερες, με τα 
προσδιοριστικά κριτήρια πιο 
άκαμπτα και τις περιόδους ανα­
μονής μεγαλύτερες. 
• οι συχνά εκτεταμένες παροχές 
που παρέχονται από τον εργοδό­
τη, ασφαλώς δεν ισχύουν για 
τους αυτοαπασχολούμενους. 
Ωστόσο, σε πολλά κράτη μέλη, τα τε­
λευταία χρόνια έχουν γίνει αλλαγές 
προς όφελος των αυτοαπασχολούμε­
νων. Οι αλλαγές αυτές περιγράφο­νται στις επόμενες παραγράφους, οι 
οποίες εξετάζουν την κατάσταση σε 
κάθε κύριο τομέα της κοινωνικής 
προστασίας. 
Συντάξεις γήρατος 
Σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη, η 
ασφάλιση για τις συντάξεις γήρατος 
και επιζώντων είναι υποχρεωτική για 
όλους τους αυτοαπασχολούμενους 
που κερδίζουν αρκετά ώστε να πλη­
ρώνουν εισφορές ή που καλύπτονται, 
μαζί με άλλους, από γενικό πρόγραμ­μα συνταξιοδότησης, χρηματοδοτού­
μενο από τους φόρους. Μόνο στη 
Γερμανία υπάρχει κάποιο στοιχείο 
προαιρετικής συμμετοχής, αν και, 
ακόμα κι εκεί, σχεδόν όλοι καλύπτο­
νται ασφαλιστικά. Παρ όλα αυτά, το 
επίπεδο των συντάξεων για τους 
αυτοαπασχολούμενους είναι συχνά 
χαμηλότερο από εκείνο των μισθω­
τών. Σε πολλά κράτη μέλη έχουν λη­
φθεί μέτρα για την αλλαγή αυτού του 
φαινομένου, αλλά, αναπόφευκτα, θα 
περάσει πολύς καιρός μέχρι να φανεί 
η αποτελεσματικότητα τους. 
Σε πέντε κράτη μέλη, υπάρχει μια 
ενιαία βασική σύνταξη ίδια για τους 
μισθωτούς και για τους αυτοαπασχο­
λούμενους, η οποία χρηματοδοτείται 
από φόρους στη Δανία, τη Φινλανδία 
και τη Σουηδία και από εισφορές στις 
Κάτω Χώρες και στο Ηνωμένο Βασί­
λειο και είναι συνήθως σχετικά χαμη­
λή. Επιπλέον στη Φινλανδία όπως και 
στη Σουηδία, υπάρχουν παράλληλα 
συστήματα, ανταποδοτικής (ρύσης, τα 
οποία χρησιμοποιούν την ίδια μέθοδο 
υπολογισμού συντάξεων τόσο για 
τους μισθωτούς όσο και για τους αυ­
τοαπασχολούμενους. Οι προσπά­
θειες ωστόσο που έχουν γίνει για τη 
βελτίωση του εισοδήματος από συ­
ντάξεις, μέσω προγραμμάτων 
επικουρικής σύνταξης, δεν περιλαμ­
βάνουν πάντα τους αυτοαπασχολού­
μενους (βλέπε Πλαίσιο). Επιπλέον, η 
ανάπτυξη αυτών των προγραμμάτων 
δημιουργεί την πιθανότητα να υπο­
βαθμιστεί η σημασία της βασικής σύ-
νταξης και κατά συνέπεια να 
εμποδίσει τη βελτίωση της, πράγμα 
που θα αποτελέσει μειονέκτημα για 
τους αυτοαπασχολούμενους που στη­
ρίζονται περισσότερο σε αυτήν. 
Σε τέσσερις άλλες χώρες — την Ισπα­
νία, την Πορτογαλία, την Ιρλανδία 
και το Βέλγιο — όπου οι συντάξεις 
βασίζονται στην ασφάλιση και, με 
εξαίρεση την Ιρλανδία, συνδέονται 
με τις αποδοχές, η ανάπτυξη κρατι­
κών επικουρικών συντάξεων δε θεω-
ρείται απαραίτητη. Υπάρχουν, 
ωστόσο, προβλήματα τα οποία προ­
κύπτουν από το γεγονός ότι τα 
προγράμματα για τους αυτοαπασχο­
λούμενους έχουν αναπτυχθεί ή με-
-122-
H* 
ταρρυθμιστεί σχετικά πρόσφατα και 
ως εκ τούτου έχουν ληφθεί ποικίλα 
μέτρα για να εξασφαλιστεί ένα ελά­
χιστο εισόδημα από σύνταξη για τους 
αυτοαπασχολούμενους (βλέπε Πλαί­
σιο). Αντίθετα όμως με ο,τι έχει συμ-
βεί αλλού, άμεσες κρατικές 
επιδοτήσεις δεν χορηγήθηκαν για τη 
βραχυπρόθεσμη ενίσχυση των συντά­
ξεων. Μακροπρόθεσμα αυτά τα προ­
βλήματα θα επιλυθούν, αλλά μέχρι 
τότε θα παρατηρείται η τάση να λαμ­
βάνουν οι αυτοαπασχολούμενοι σχε­
τικά χαμηλές συντάξεις. 
Στα λοιπά κράτη μέλη, καθιερώθη­
καν συντάξεις συνδεδεμένες με τις 
αποδοχές, με κατά επαγγελματική 
κατηγορία, αν και στο Λουξεμβούργο 
συντελέστηκε μια μεταβολή προς ένα 
περισσότερο ενιαίο σύστημα. Και α­
πό αυτήν όμως την προσέγγιση προέ­
κυψαν προβλήματα, και αντίστοιχα, 
έγιναν απόπειρες να επιλυθούν. 
Στη Γαλλία, τα οικονομικά προβλή­
ματα και οι χαμηλές συντάξεις που 
παρείχαν τα διάφορα συνταξιοδοτι­
κά προγράμματα για τους αυτοαπα­
σχολούμενους — με εξαίρεση το 
πρόγραμμα για τα επιστημονικά 
επαγγέλματα — οδήγησαν στην ευθυ­
γράμμιση των προγραμμάτων για 
τους τεχνίτες και τους ασχολούμε­
νους με το εμπόριο και τη βιομηχανία, 
με το κύριο πρόγραμμα για τους μι­
σθωτούς με σκοπό την παροχή ίσων 
(συνδεδεμένων με τις αποδοχές) συ­
ντάξεων για ίσες εισφορές. Το σύστη­
μα που ίσχυε για τους αγρότες επίσης 
βελτιώθηκε, αλλά εξακολουθεί να 
υστερεί σε σχέση με τα υπόλοιπα. Στη 
Γαλλία, εξ άλλου, έχουν αναπτυχθεί 
επιτυχώς προγράμματα επικουρικών 
συντάξεων για τους αυτοαπασχολού­
μενους, όπως επίσης και για τους μι­
σθωτούς, τα οποία είναι ως επί το 
πλείστον υποχρεωτικά. 
Στην Ιταλία, τα υποχρεωτικά συντα­
ξιοδοτικά προγράμματα για τους αυ­
τοαπασχολούμενους καθιερώθηκαν 
επίσης με βάση τα επαγγέλματα. Το 
1995, ιδιωτικοποιήθηκαν οι οργανι­
σμοί που διαχειρίζονται τα προγράμ­
ματα των ελευθερίων επαγγελμάτων, 
αν και παραμένουν κάτω από τον έλεγχο του Υπουργείου Εργασίας. 
Κατά συνέπεια, οι οργανισμοί αυτοί 
είναι τώρα αποκλειστικά αρμόδιοι 
για την εξασφάλιση των κεφαλαίων 
που θα ανταποκρίνονται στις υπο­
χρεώσεις καταβολής των συντάξεων, 
ενώ το κράτος δεν έχει πλέον καμία 
υποχρέωση για την κάλυψη τυχόν 
ελλειμμάτων. Μια μεταρρύθμιση που 
μελετάται σήμερα θα περιλάβει στην 
υποχρεωτική ασφάλιση τους αυτοα­
πασχολούμενους που βρίσκονται 
εκτός των παραδοσιακών επαγγελ­
μάτων και δεν καλύπτονται — όπως 
αυτούς που εργάζονται ως ανεξάρτη­
τοι συνεργάτες ή σύμβουλοι. Με την 
ίδια μεταρρύθμιση αντιμετωπίζεται η 
δυνατότητα καθιέρωσης επικουρι­
κών προγραμμάτων για τους αυτοα-
πασχολούμενους. Το 1988, οι 
συντάξεις που έλαβαν οι αυτοαπα­
σχολούμενοι ανέρχονταν κατά μέσον 
όρο μόνο στο 55 60% εκείνων των 
μισθωτών. Το 1990, οι μεταρρυθμί­
σεις που σχεδιάστηκαν για να σταμα­
τήσει αυτή η ανισότητα, εισήγαγαν 
για τους αυτοαπασχολούμενους τις 
συντάξεις ως συνάρτηση των αποδο­
χών, όπως επίσης και νέες ρυθμίσεις 
των εισφορών, αλλά, αναπόφευκτα, 
θα περάσουν μερικά χρόνια έως ότου 
οι μεταρρυθμίσεις αυτές ισχύσουν 
πλήρως. Επικουρικές συντάξεις δεν 
προβλέπονται στο ιταλικό σύστημα 
Στην Ελλάδα, όλοι οι απασχολούμε­
νοι στη γεωργία, είτε μισθωτοί είτε 
αυτοαπασχολούμενοι, υπάγονται στο 
ίδιο πρόγραμμα (ΟΓΑ), ενώ οι αυ­
τοαπασχολούμενοι σε αστικές περιο­
χές που θεωρούνται οικονομικά 
ευάλωτοι (πλανόδιοι, επιτηδευματίες 
που προσφέρουν έργο σε μια μόνο 
επιχείρηση) καλύπτονται από το άλλο 
μείζον πρόγραμμα για μισθωτούς 
(ΙΚΑ). Οι άλλες επαγγελματικές ομά­
δες των αυτοαπασχολούμενων έχουν 
τα δικά τους προγράμματα που παρέ­
χουν συντάξεις διαφόρων επιπέδων. 
Ενώ οι επικουρικές συντάξεις είναι 
υποχρεωτικές στα προγράμματα για 
μισθωτούς, στα προγράμματα των αυ­
τοαπασχολούμενων είναι προαιρετι-
κές ή σε πολλές περιπτώσεις, 
ανύπαρκτες. Η μέριμνα για τους αυ­
τοαπασχολούμενους ήταν πάντα κα­
τώτερη από αυτήν για τους μισθωτούς από πολλές απόψεις, αλλά το 1992, 
θεσπίστηκε νέα νομοθεσία για να 
εκλογικεύσει και να βελτιώσει τις 
ρυθμίσεις για τους μισθωτούς και για 
τους αυτοαπασχολούμενους (εξαι­
ρουμένων των αγροτών και των ναυ­
τικών). Παρόλο που εξακολουθούν 
να παραμένουν σε ισχύ τα χωριστά 
προγράμματα για τους αυτοαπασχο­
λούμενους, γι αυτούς που μπήκαν 
στην αγορά εργασίας από το 1993 και 
μετά, υφίστανται κοινές ρυθμίσεις 
για τις εισφορές και τον υπολογισμό 
παροχών, ευθυγραμμισμένες με το 
γενικό πρόγραμμα (ΙΚΑ). Οι επιπτώ­
σεις τους στις συντάξεις δεν πρόκει­
ται να γίνει αισθητή πριν την πάροδο 
15 ετών (ελάχιστη περίοδος απόκτη­
σης δικαιώματος σύνταξης), αλλά, 
μακροπρόθεσμα, θα πρέπει να απο­
δειχτεί ωφέλιμη για τους αυτοαπα­
σχολούμενους. Για όσους ήταν ήδη 
ενταγμένοι σε προγράμματα θα 
υπάρξει σταδιακή διαδικασία εκλο­
γίκευσης που υπολογίζεται ότι τελικά 
θα αυξήσει τα όρια των συντάξεων. 
Στη Γερμανία, υπάρχει υποχρεωτική 
συνταξιοδοτική ασφάλιση για όλους 
τους μισθωτούς αλλά όχι και για 
όλους τους αυτοαπασχολούμενους, 
αλλά οι επικουρικές συντάξεις δεν 
είναι υποχρεωτικές για καμία από τις 
δυο ομάδες. Οι ελεύθεροι επαγγελ­
ματίες οργανώνουν κατά μεγάλο μέ­
ρος οι ίδιοι το πρόγραμμα τους, 
πράγμα που συνήθως αποδίδει υψη­
λότερο όριο συντάξεων από τα κρατι­
κά προγράμματα, ενώ για τους 
αγρότες, υπάρχει υποχρεωτικό πρό­
γραμμα, επιδοτημένο από την πολι­
τεία, που δίνει μόνο βασικές, 
κατώτατες συντάξεις. Μερικές ομά­
δες αυτοαπασχολούμενων — καλλι­
τέχνες, δημοσιογράφοι και τεχνίτες 
— από την άλλη πλευρά, συμπεριλαμ­
βάνονται στο πρόγραμμα για τους μι­
σθωτούς και λαμβάνουν ίση σύνταξη 
με χαμηλότερες εισφορές (οι τεχνί­
τες, συμπεριλαμβανομένων των οικο­
δόμων, ανήκουν υποχρεωτικά στο 
πρόγραμμα των μισθωτών για 18 χρό­
νια και στη συνέχεια μπορούν να συ­
νεχίσουν προαιρετικά τη συμμετοχή 
τους ή να υποβάλουν αίτηση εξόδου). 
Οι αυτοαπασχολούμενοι σε άλλα 
επαγγέλματα, όπως κι εκείνοι που με-
123-
Κ*φάλαιο*~Ηκο™Μκή ηροστασία nm οι αατοατίασχιαλαύμ^^ 
Δύο παραδείγματα 
προγραμμάτων 
πρόωρης 
συνταξιοδότησης 
Σουηδία: υπάρχει σύστημα με­
ρικής συνταξιοδότησης που ε­
πιτρέπει, μετά το 61ο έτος της 
ηλικίας, την αναλογική μείω­
ση του χρόνου πού πραγματο­
ποιείται είτε σε μισθωτή είτε 
στην αυτοοκ«ασχόλησηΤ με α­
ποζημίωση μέχρις ενός ανω­
τάτου ορίου για το 55% του 
απολεσθέντος εισοδήματος. 
Οι αυτοαπαχολούμενοι αντι­
μετωπίζονται στην ίδια βάση 
με τους μισθωτούς και ενθαρ­
ρύνονται να ενταχθούν στη 
σχετική πρόβλεψη. 
Φινλανδία: οι γεωργοί ηλικίας 
μεταξύ 55 και 64 που σταμα­
τούν οριστικά να εργάζονται 
και μεταβιβάζουν το αγρόκτη­
μα σε κάποιον νεότερο 
δικαιούνται πρόωρης σύντα­
ξης στο πλαίσιο του προγράμ­
ματος 'αλλαγή γενεάς*. Αν το 
αγρόκτημα πάψει να καλλιερ­
γείται, χορηγείται επίδομα 
διακοπής αγροκαλλιέργειας. 
Και τα δύο προγράμματα κα­
λύπτουν επίσης και τις συζύ­
γους (ή τους συζύγους). 
τακινούνται από τη μισθωτή εργασία 
στην αυτοαπασχόληση, μπορούν να 
ζητήσουν να συμμετάσχουν ή να πα­
ραμείνουν στην υποχρεωτική ασφά­
λιση και να αποκτήσουν σύνταξη σε 
ίση βάση. Οποιοσδήποτε άλλος μη μι­
σθωτός έχει δικαίωμα προαιρετικής 
συμμετοχής σε ένα πρόγραμμα. 
Στην Αυστρία, μικρές ομάδες αυτοα­
πασχολούμενων συμπεριλαμβάνο­
νται στο γενικό πρόγραμμα, αλλά 
υπάρχουν για τους αυτοαπασχολού­
μενους και συνταξιοδοτικά προγράμ­
ματα βασισμένα στο επάγγελμα. Οι 
επικουρικές συντάξεις είναι ελάσσο­
νος σημασίας. 
Στο Λουξεμβούργο, όπου αρχικά 
υπήρχαν ξεχωριστά προγράμματα με βάση το επάγγελμα για τους αυτοα­
πασχολούμενους, το 1964, οι ελεύθε­
ροι επαγγελματίες συμπεριλήφθηκαν 
σε ένα πρόγραμμα για μισθωτούς. 
Όσον αφορά τις άλλες ομάδες, 
καθιερώθηκε το 1987 ένα γενικό συ­
νταξιοδοτικό πρόγραμμα και για 
τους αυτοαπασχολούμενους και για 
τους μισθωτούς. Παρόλο που στο 
Λουξεμβούργο δεν έχουν αναπτυχθεί 
προγράμματα επικουρικής συνταξιο­
δότησης, μια πρόσφατη ρύθμιση επι­
τρέπει την αναβολή του χρόνου 
συντάξεως μέχρι τα 68 έτη, έτσι ώστε 
τα τρία επί πλέον έτη εισφορών να 
αποδώσουν υψηλότερο ποσό. Αυτή η 
αλλαγή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για 
τους αυτοαπασχολούμενους. 
Πρόωρη 
συνταξιοδότηση 
Προβλέψεις για δυνατότητα πρόω­
ρης συνταξιοδότησης υπάρχουν σε 9 
κράτη μέλη και, με εξαίρεση το Λου­
ξεμβούργο, αφορούν με ίσους όρους 
τους αυτοαπασχολούμενους και τους 
μισθωτούς. 
Συντάξεις επιζώντων 
Με κάποιες εξαιρέσεις (όπως προ­
γράμματα για αγρότες όταν η χήρα 
αναλαμβάνει τη διεύθυνση του αγρο­
κτήματος), οι χήρες (και ορισμένοι 
χήροι) των αυτοαπασχολούμενων οι 
οποίοι υπήρξαν μέλη ενός συνταξιο­
δοτικού προγράμματος έχουν την ίδια 
μεταχείριση με αυτούς των μισθωτών 
(ακόμα και στην Ιρλανδία όπου το 
πρόγραμμα για τους αυτοαπασχο­
λούμενους άρχισε μόλις το 1988, δε­
δομένου ότι απαιτούνται μόνο τρία 
έτη εισφορών για να έχει κάποιος 
δικαίωμα για σύνταξη επιζώντων). 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, ωστό­
σο, οι χήρες των αυτοαπασχολούμε­
νων έχουν λιγότερες πιθανότητες από 
τις χήρες των μισθωτών να λάβουν 
επικουρικές συντάξεις. Εφόσον οι 
συντάξεις επιζώντων καθορίζονται 
συνήθως σε σχέση με τη κύρια πρό­βλεψη σύνταξης γήρατος, το επίπεδο 
τους θα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό 
από το επίπεδο της τελευταίας. 
Παροχές αναπηρίας 
Σε όλα τα κράτη Μέλη εκτός ενός, οι 
αυτοαπασχολούμενοι συμπεριλαμ­
βάνονται στις προβλέψεις για παρο­
χές αναπηρίας. Στην Ιρλανδία κατ 
εξαίρεση, οι αυτοαπασχολούμενοι α­
ποκλείονται (το εθνικό συμβούλιο 
συντάξεων, επανεξέτασε αυτή τη 
ρύθμιση το 1994, αλλά συνέστησε τη 
διατήρηση της). 
Σε δέκα χώρες, η πρόβλεψη για την 
αναπηρία, αποτελεί μέρος, ή είναι 
συνδεδεμένη με τις συνταξιοδοτικές 
ρυθμίσεις. Με το δεδομένο ότι οι διά­
φοροι τρόποι υπολογισμού της παρο­
χής είναι περίπλοκοι, είναι δύσκολο 
να εκτιμήσει κανείς τη θέση των αυ­
τοαπασχολούμενων σε σχέση με τους 
μισθωτούς. Στις περισσότερες περι­
πτώσεις, οι παροχές σχετίζονται με 
τις αποδοχές, αν και στη Δανία είναι 
ουσιαστικά κατώτατα ποσά, που βα­
σίζονται στην σύνταξη γήρατος. 
Σε τέσσερις χώρες — την Ισπανία, το 
Βέλγιο, την Ολλανδία και τη Μεγάλη 
Βρετανία — οι παροχές αναπηρίας 
δε συνδέονται με τις συντάξεις. Στο 
Βέλγιο, καταβάλλονται μόνο σε περί­
πτωση ολικής και μόνιμης ανικανότη­
τας και, στην περίπτωση των 
αυτοαπασχολούμενων, σε αντίθεση 
με τους μισθωτούς, είναι ενιαίες, γε­
γονός το οποίο μέχρι το 1994 καθι­
στούσε στο Βέλγιο τις παροχές 
αναπηρίας για τους αυτοαπασχολού­
μενους χαμηλότερες από το βοήθημα 
της κοινωνικής πρόνοιας. Το 1994, τα 
ποσά αυτά εξισώθηκαν μεταξύ τους. 
Στην Ισπανία, από την άλλη πλευρά, 
οι παροχές είναι συνάρτηση των απο­
δοχών. Στην Ολλανδία, οι παροχές 
των μισθωτών βασίζονται στις συνή­
θεις αποδοχές τους, ενώ των αυτοα­
πασχολούμενων στο κατώτατο 
ημερομίσθιο, παρόλο που και στις 
δυο περιπτώσεις το ύψος της παροχής 
εξαρτάται από το βαθμό ανικανότη­
τας (15% και άνω για τους μισθωτούς, 
124-
^.l'-r't '; ''•? 
25% και άνω για τους αυτοαπασχο­
λούμενους). Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
οι αυτοαπασχολούμενοι περιλαμβά­
νονται επί ίσοις όροις με τους μισθω-
τούς το νέο ενιαίο Επίδομα 
Ανικανότητας που θεσπίστηκε τον 
Απρίλιο του 1995. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, οι πα­
ροχές αναπηρίας δίνονται για ολική 
ανικανότητα, όταν οι αυτοαπασχο­
λούμενοι έχουν πάψει να συναλλάσ­
σονται και είναι ανίκανοι για 
οποιοδήποτε είδος εργασίας. Στην 
Αυστρία, μια πρόσφατη αλλαγή 
(1994) επιτρέπει την καταβολή παρο­
χής ανικανότητας όταν κάποιος μη 
μισθωτός άνω των 50 ετών είναι ανί­
κανος για περαιτέρω εργασία στον 
τομέα του, με την προϋπόθεση ότι η 
εργασία αυτή είναι αναγκαία για τη 
διατήρηση της επιχείρησης. Στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, Γερμανία και Λου­
ξεμβούργο, δεν υπάρχει καμία 
πρόβλεψη για μερική ανικανότητα, 
είτε για μισθωτούς είτε για αυτοαπα­
σχολούμενους. Στη Σουηδία, την Ιτα­
λία, την Πορτογαλία και το Βέλγιο, η 
επιλεξιμότητα για επίδομα εξαρτάται 
από τη μείωση της ικανότητας πρό­
σκτησης αποδοχών στο ένα τρίτο ή 
και λιγότερο από ό,τι ήταν στο παρελ­
θόν (συνήθης ορισμός της ολικής ανι­
κανότητας). 
Στη Γαλλία και την Ισπανία, υπάρχει 
μέριμνα για μερική ανικανότητα, αλ­
λά δε συμπεριλαμβάνει τους αυτοα­
πασχολούμενους. Στη Δανία, τη 
Φινλανδία, την Ελλάδα, τη Σουηδία 
και την Ολλανδία, από την άλλη πλευ­
ρά, παροχές μερικής ανικανότητας 
δίνονται και στους αυτοαπασχολού­
μενους και στους μισθωτούς. 
Εργατικά ατυχήματα 
και ασθένειες 
Στην περίπτωση των ατυχημάτων ή 
των ασθενειών που σχετίζονται με 
την εργασία, η θέση των αυτοαπασχο­
λούμενων, διαφέρει σε μεγάλο βαθμό 
στις χώρες της Ένωσης. Στην Αυ­
στρία, στη Σουηδία και, πρόσφατα, 
στο Λουξεμβούργο, υπάρχει υπο­χρεωτική ασφάλιση έναντι εργατικών 
ατυχημάτων για όλους, ή σχεδόν 
όλους (στην Αυστρία) τους αυτοαπα­
σχολούμενους και τους μισθωτούς. — 
Στο άλλο άκρο, στην Ελλάδα και την 
Ολλανδία, δεν υπάρχει συγκεκριμέ­
νο πρόγραμμα για εργατικά ατυχήμα­
τα τα οποία καλύπτονται από τις 
γενικές προβλέψεις που αφορούν την 
αναπηρία και σε μερικές περιπτώσεις 
βραχυπρόθεσμης ανικανότητας, από 
τις προβλέψεις ασθενείας. Στην Ολ­
λανδία όμως, οι παροχές αυτές δε δί­
νονται σε αυτοαπασχολούμενους, 
ενώ στην Ελλάδα καταβάλλονται μό­
νο σε μικρό ποσοστό των αυτοαπα-
σχολούμενων (σε αυτούς που 
περιλαμβάνονται στο γενικό πρό­
γραμμα των μισθωτών (ΙΚΑ), αν και 
το πρόγραμμα για τους τεχνίτες προ­
σφέρει και αυτό κάποια κάλυψη — 
τεσσάρων μηνών — για εργατικά 
ατυχήματα). Σε τρεις χώρες στις 
οποίες υπάρχουν προγράμματα ερ­
γατικών ατυχημάτων — την Ιρλανδία, 
το Βέλγιο και το Ηνωμένο Βασίλειο 
— δεν καλύπτονται οι αυτοαπασχο­
λούμενοι και σε μια τέταρτη — τη 
Δανία — καλύπτονται μόνον όταν ερ­
γάζονται με τον ίδιο τρόπο όπως οι 
μισθωτοί. Σε όλες αυτές τις χώρες, 
εκτός από την Ιρλανδία, ωστόσο, οι 
αυτοαπασχολούμενοι έχουν δικαίω­
μα σε παροχές ασθενείας κατά τη 
διάρκεια βραχυπρόθεσμης ανικανό­
τητας για εργασία (αν και μόνο μετά 
από μια περίοδο αναμονής, όπως ση­
μειώνεται κατωτέρω). 
Σε άλλα μέρη της Ένωσης, ισχύει μια 
ποικιλία ρυθμίσεων. Στην Ιταλία, οι 
προβλέψεις αφορούν κυρίως εκεί­
νους οι οποίοι εργάζονται στα περισ­
σότερο επικίνδυνα επαγγέλματα — 
τους ασχολούμενους κυρίως με χει­
ρωνακτική εργασία — και καλύπτο­
νται οι αυτοαπασχολούμενοι καθώς 
και οι μισθωτοί. Σε αρκετές χώρες, 
συμπεριλαμβάνονται και οι αυτοαπα­
σχολούμενοι στη γεωργία: στην Ισπα­
νία, τη Φινλανδία και τη Γερμανία, 
υπάρχει υποχρεωτική κάλυψη για τα 
επαγγελματικά ατυχήματα και στη 
Γαλλία, για οποιοδήποτε κόστος πε­
ρίθαλψης προκύψει από αυτά, αλλά η 
ασφάλιση για χρηματικές παροχές 
κατά τη διάρκεια της ανικανότητας είναι προαιρετική. Στη Γερμανία, 
υπάρχει επίσης υποχρεωτική ασφάλι­
ση για πολλούς τεχνίτες και για 
κάποιους από αυτούς που απασχο­
λούνται στην αλιεία. Εδώ, όπως και 
στη Φινλανδία, υπάρχει πρόγραμμα 
προαιρετικής ασφάλισης για όσους 
δεν περιλαμβάνονται στα άλλα προ­
γράμματα. Στην Πορτογαλία, οι αυ­
τοαπασχολούμενοι έχουν την επιλογή 
να πληρώνουν υψηλότερες εισφορές 
ώστε να τους καταβάλλονται παροχές 
σε περίπτωση επαγγελματικής νόσου, 
αλλά όχι και για ατυχήματα. Γενικά, 
όπου καλύπτονται τα εργατικά ατυ­
χήματα, η κάλυψη ισχύει με τον ίδιο 
τρόπο για τους αυτοαπασχολούμε­
νους όπως και για τους μισθωτούς, 
εκτός από τη Γαλλία, όπου η υπο­
χρεωτική ασφάλιση των μισθωτών 
καλύπτει και το κόστος της ιατροφαρ­
μακευτικής περίθαλψης και τις παρο-
χές σε χρήμα, και από την 
Πορτογαλία, όπου όπως προαναφέρ­
θηκε εξαιρούνται τα ατυχήματα κατά 
τη διάρκεια της εργασίας. 
Ιατροφαρμακευτική 
περίθαλψη και 
παροχές ασθενείας 
Στα περισσότερα κράτη μέλη έχει γί­
νει αποδεκτό ότι οι αυτοαπασχολού­
μενοι θα πρέπει να καλύπτονται ως 
προς το κόστος της ιατροφαρμακευτι­
κής περίθαλψης όσο και οι μισθωτοί. 
Η αρχή αυτή υλοποιείται είτε μέσω 
μιας εθνικής υπηρεσίας υγείας, ανοι­
χτής σε όλους τους κατοίκους της χώ-
ρας, είτε μέσω υποχρεωτικής 
ασφάλισης υγείας. Η Γερμανία, 
ωστόσο, αποτελεί εξαίρεση, δεδομέ­
νου ότι εκεί ισχύει ένα μείγμα υπο-
χρεωτικής και προαιρετικής, 
κρατικής και ιδιωτικής ασφάλισης, 
των οποίων ο συνδυασμός καλύπτει 
σχεδόν τους πάντες. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η κάλυ­
ψη για έξοδα υγείας παρέχεται στους 
αυτοαπασχολούμενους με τους ίδιους 
όρους που παρέχεται και στους μι­
σθωτούς. Υπάρχουν μόνο τρεις εξαι-
ρέσεις — η Ολλανδία, όπου οι 
125-
Κεφάλαιο Θ~Η κοινωνική προστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
αυτοαπασχολούμενοι θεωρείται ότι 
προβαίνουν σε ιδιωτική ασφάλιση 
υγείας, αλλά τα έκτακτα ιατρικά έξο­
δα καλύπτονται από το γενικό ασφα­
λιστικό πρόγραμμα του συνόλου των 
πολιτών, και το Βέλγιο και η Γαλλία, 
όπου οι αυτοαπασχολούμενοι δεν κα­
λύπτονται έναντι των περιορισμένων 
κινδύνων (συνήθως ιατρικές επισκέ­
ψεις). (Στο Βέλγιο υπάρχει πρόγραμ­
μα προαιρετικής ασφάλισης έναντι 
περιορισμένων κινδύνων επιδοτού­
μενο από το κράτος, το οποίο όμως δε 
χρησιμοποιείται ευρέως, ιδιαίτερα 
από τους νεότερους 
μη μισθωτούς). Και στις τρεις χώρες 
συζητείται αλλαγή πολιτικής, για να 
εξισωθούν οι παροχές των αυτοαπα­
σχολούμενων με εκείνες των μισθω­
τών. 
Η πολιτική για τις παροχές ασθενείας 
είναι ακόμη περισσότερο διαφορο­
ποιημένη. Σε τέσσερις χώρες — τη 
Γαλλία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και 
τις Κάτω Χώρες — οι αυτοαπασχο­
λούμενοι εξαιρούνται από τα προ­
γράμματα κοινωνικής ασφάλισης 
προκειμένου για τις συγκεκριμένες 
παροχές. Στην Ελλάδα δικαίωμα σε 
παροχή ασθενείας έχουν μόνο οι αυ­
τοαπασχολούμενοι που καλύπτονται 
από το γενικό πρόγραμμα των μισθω­
τών (ΙΚΑ), ενώ στην Αυστρία, υπάρ­
χει μόνο προαιρετική ασφαλιστική 
κάλυψη. Σε άλλες χώρες, οι αυτοαπα­
σχολούμενοι καλύπτονται σε μεγάλο 
βαθμό από υποχρεωτικά προγράμμα­
τα κοινωνικής ασφάλισης έναντι 
προσωρινής ανικανότητας περιορι­
σμένης διάρκειας. Στη Γερμανία, 
καταβάλλεται στους ασθενείς αγρό­
τες λειτουργικό επίδομα για να καλύ­
ψουν το κόστος της πρόσληψης 
αντικαταστάτη, ενώ οι άλλοι αυτοα­
πασχολούμενοι που καλύπτονται από 
δημόσια ασφάλιση υγείας δικαιού­
νται παροχές βασισμένες στις αποδο­
χές τους, όπως και οι μισθωτοί. Στην 
Ισπανία, στη Φινλανδία και στο Λου­
ξεμβούργο, οι παροχές ασθενείας 
πληρώνονται επίσης απότην κοινωνι­
κή ασφάλιση υγείας και στη Δανία, 
Βέλγιο, Πορτογαλία, Σουηδία και 
Ηνωμένο Βασίλειο, από ξεχωριστά 
προγράμματα (η εισαγωγή, στη Μεγάλη Βρετανία το 1995, των παρο­
χών ανικανότητας που καλύπτουν την 
αναπηρία όπως επίσης και την ασθέ­
νεια δε μετέβαλε τη θέση των αυτοα­
πασχολούμενων). Στην Πορτογαλία 
και την Ισπανία, οι αυτοαπασχολού­
μενοι μπορούν να παραιτηθούν οι­
κειοθελώς από τα δικαιώματα τους 
στις παροχές ασθενείας: στην Πορτο­
γαλία, αυτοί που πληρώνοντας χαμη-
λότερες εισφορές χάνουν το 
δικαίωμα τους στις παροχές ασθε­
νείας, ενώ στην Ισπανία, μπορούν πα­
ραιτηθούν για μια τριετία κάθε φορά, 
με αντάλλαγμα μειωμένες εισφορές. 
Υπάρχουν, ωστόσο, διαφορές μεταξύ 
των δικαιωμάτων των μισθωτών και 
των αυτοαπασχολούμενων — αν και 
μια απ' αυτές καταργήθηκε πρόσφα­
τα στο Λουξεμβούργο, όταν αντικα­
ταστάθηκε η ενιαία χαμηλού ύψους 
παροχή από παροχή σχετιζόμενη με 
το εισόδημα. Η σημαντικότερη δια­
φορά αφορά το χρόνο αναμονής για 
την παροχή, που είναι συνήθως τρεις 
μέρες ή λιγότερο για τους μισθωτούς, 
αλλά 10 μέρες για τους αυτοαπασχο­
λούμενους στην Ελλάδα που υπάγο­
νται στο πρόγραμμα του ΙΚΑ, 15 
μέρες στην Ισπανία, 3 εβδομάδες οτη 
Δανία, 60 ημέρες στην Πορτογαλία 
και 3 μήνες στο Λουξεμβούργο και 
στο Βέλγιο. Στη Δανία προσφέρεται 
προαιρετική ασφάλιση για την κάλυ­
ψη της ανωτέρω περιόδου αναμονής, 
όμως το 1991 μόνο το 20% των αυτοα­
πασχολούμενων κατέβαλαν το αντί­
στοιχο επιπλέον ποσό. Ωστόσο, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και στη Σουηδία 
(εκτός από την τελευταία, όπου ορι­
σμένοι επέλεξαν διάστημα 33 ή 99 
ημερών με αντάλλαγμα χαμηλότερες 
εισφορές), ο χρόνος αναμονής για 
τους αυτοαπασχολούμενους είναι ο 
ίδιος όπως και για τους μισθωτούς 
(συνήθως τρεις ημέρες στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και μία ημέρα στη Σουη­
δία). Επιπλέον, στην Πορτογαλία η 
μέγιστη περίοδος παροχής είναι 365 
ημέρες για τους αυτοαπασχολούμε­
νους, ενώ για τους μισθωτούς είναι 
1095 ημέρες (τρία έτη). Άδεια μητρότητας 
Σε όλα τα κράτη μέλη εκτός από την 
Ιρλανδία, στην οποία οι παροχές 
αφορούν μόνο τους μισθωτούς, οι αυ-
τοαπασχολούμενες γυναίκες δι­
καιούνται παροχές μητρότητας, αν 
και υπάρχουν ορισμένες αξιοσημείω­
τες διαφορές σε σύγκριση με τη θέση 
των μισθωτών. 
Στη Φινλανδία, Σουηδία, Πορτογα­
λία και Ισπανία, οι αυτοαπασχολού­
μενες γυναίκες υπόκεινται εδώ και 
αρκετό χρόνο στα ίδια κριτήρια για 
το δικαίωμα λήψης της παροχής, το 
ίδιο ύψος παροχής και τον ίδιο χρόνο 
καταβολής με τους μισθωτούς (βλέπε 
Κεφάλαιο 7 για λεπτομέρειες), ενώ 
το ίδιο ισχύει στο Λουξεμβούργο από 
το 1994. 
Σε τέσσερις άλλες χώρες, η περίοδος 
άδειας μητρότητας για τις αυτοαπα­
σχολούμενες γυναίκες είναι η ίδια με 
αυτή των μισθωτών, αλλά υπάρχουν 
διαφορές σε άλλες ρυθμίσεις. Στη 
Δανία, το ύψος της παροχής και η 
περίοδος κατά τη διάρκεια της 
οποίας πληρώνεται (28 εβδομάδες) 
είναι ίδια με αυτή των μισθωτών. Η 
καθοριστική για το δικαίωμα λήψης 
της παροχής περίοδος όμως είναι δι­
πλάσια για τις αυτοαπασχολούμενες 
(6 μήνες έναντι 13 εβδομάδων). Στη 
Γερμανία, όπου οι παροχές μητρότη­
τας περιλαμβάνονται οτη ασφάλιση 
υγείας για τις αυτοαπασχολούμενες 
γυναίκες που καλύπτονται, τα κριτή­
ρια για καταβολή των παροχών και 
για το δικαίωμα σε άδεια είναι τα ίδια 
με αυτά που ισχύουν για τις μισθωτές. 
Ωστόσο, οι παροχές για τις μισθωτές 
είναι στο ύψος του καθαρού ημερομι­
σθίου, μέχρι ενός μέγιστου ορίου (αν 
το όριο αυτό είναι κάτω από το ύψος 
της πληρωμής τους, οι εργοδότες συ­
νήθως συμπληρώνουν αυτό το έλλειμ­
μα), ενώ οι αυτοαπασχολούμενες 
γυναίκες παίρνουν το 80% των προη­
γούμενων ακαθάριστων αποδοχών 
τους, με μέγιστο όριο τις προηγούμε­
νες καθαρές αποδοχές τους, χωρίς να 
υπάρχει εργοδότης να συμπληρώσει 
τη διαφορά. Ένα μικρό (και άγνω­
στο) ποσοστό των αυτοαπασχολούμε-
126-
Κεφάλαιο 6- Η κοινωνική προστασία mal αυτοαπασχολούμενοι 
νων δε καλύπτεται από ασφάλιση 
υγείας. Στην Ιταλία, όπου οι καθορι­
στικές συνθήκες για το δικαίωμα λή­
ψης της παροχής και ο χρόνος της 
άδειας είναι τα ίδια για τις μισθωτές 
όπως και για τις αυτοαπασχολούμε­
νες, το ύψος της παροχής για τις πρώ-
τες ανέρχεται στο 80% των 
προηγούμενων αποδοχών τους, ενώ 
για τις περισσότερες από τις τελευ­
ταίες ανέρχεται στο 80% του ελάχι­
στου συμφωνημένου ημερομισθίου 
της χειρωνακτικά εργαζόμενης στον 
ίδιο τομέα δραστηριότητας, αν και 
στα ελευθέρια επαγγέλματα, είναι το 
ένα δωδέκατο των δηλωμένων ετη­
σίων αποδοχών τους (του μέσου όρου 
των τελευταίων δύο ετών). Για ορι­
σμένες αυτοαπασχολούμενες γυναί­
κες, ανεξάρτητες συνεργάτιδες ή 
άλλες που ανήκουν σε νεότερα επαγ­
γέλματα, ωστόσο, δεν υπάρχει μέρι­
μνα. Στην Αυστρία υπάρχουν 
διαφορετικά προγράμματα μητρότη­
τας για μισθωτές και αυτοαπασχο-
λούμενες. Ενώ οι μισθωτές 
εισπράττουν πλήρη μισθό για 16 
εβδομάδες (την επιβάρυνση μοιράζο­
νται οι εργοδότες και η κοινωνική 
ασφάλιση), οι αυτοαπασχολούμενες 
έχουν το δικαίωμα να ορίσουν αντι-
καταστάτριες για 16 εβδομάδες. Ελ­
λείψει αυτών, τους καταβάλλεται 
ενιαίο επίδομα. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι ρυθμίσεις 
είναι περίπλοκες και οι αλλαγές που 
θεσπίστηκαν το 1994 για να ικανο­
ποιηθούν οι προϋποθέσεις της Κοινό­
τητας (Οδηγία για τις Εγκύους 
Εργαζόμενες, 92/85/ΕΟΚ) ισχύουν 
μόνογιατις μισθωτές. Η περίοδος της 
παροχής παρέμεινε η ίδια και είναι 
ίση και για τις μισθωτές και για τις 
αυτοαπασχολούμενες που κερδίζουν 
αρκετά ώστε να πληρώνουν εισφορές 
για κοινωνική ασφάλιση. Μετά τις 
αλλαγές, όλες οι γυναίκες μισθωτοί 
που έχουν εργαστεί για τον ίδιο εργο­
δότη για χρονικό διάστημα τουλάχι­
στον έξι μηνών, δικαιούνται 
'Νομοθετημένη Πληρωμή Μητρότητας' 
(ΝΠΜ) που ισούται με το 90% των 
αποδοχών τους και για 12 εβδομάδες, 
παροχή νεότερου και υψηλότερου ε­
νιαίου ποσού. Οι αυτοαπασχολούμε­
νες γυναίκες, όπως επίσης και οι μισθωτές, παίρνουν επίδομα μητρό­
τητας υπό τον όρο να ικανοποιούν τις 
προϋποθέσεις εισφορών (έξι μήνες 
πληρωμής εισφορών μέσα στις τελευ­
ταίες 66 εβδομάδες). Ενώ όμως η πα­
ροχή αυτή, δίνεται στις μισθωτές με 
τη νέα και υψηλότερη ενιαία ΝΠΜ, 
για τις αυτοαπασχολούμενες παρα­
μένει ακόμα αμετάβλητο το παλαιό 
(κατά 15% χαμηλότερη). Ενώ δηλαδή 
η θέση όλων των μισθωτών βελτιώθη­
κε, το άνοιγμα ανάμεσα σε αυτές και 
τις αυτοαπασχολούμενες έγινε μεγα­
λύτερο. 
Στις τέσσερις υπόλοιπες χώρες, 
υπάρχει ποικιλία διαφορετικών προ­
γραμμάτων. Στις Κάτω Χώρες, ενώ τα 
βασικά χαρακτηριστικά και δικαιώ­
ματα είναι τα ίδια στις μισθωτές όπως 
και στις αυτοαπασχολούμενες, οι 
πρώτες καλύπτονται υποχρεωτικά 
από κοινωνική ασφάλιση, ενώ για τις 
αυτοαπασχολούμενες η συμμετοχή 
σε δημόσια ή ιδιωτικά ασφαλιστικά 
προγράμματα είναι προαιρετική. 
Από μια μελέτη του 1992 προέκυψε 
ότι τέτοια ασφάλιση είχε συνάψει μό­
νο το 1% των αυτοαπασχολούμενων 
γυναικών και συζύγων ηλικίας κάτω 
των 40 που εργάζονταν άμισθες. Η 
πλειοψηφία δε γνώριζε καν την ύπαρ­
ξη αυτής της ασφάλισης. Στην Ελλά­
δα, οι αυτοαπασχολούμενες γυναίκες 
έχουν δικαίωμα σε παροχή μόνο αν 
ανήκουν οτο γενικό πρόγραμμα ΙΚΑ, 
με τις ίδιες καθοριστικές για το δι­
καίωμα λήψης της παροχής συνθήκες 
όπως και οι μισθωτές και παίρνοντας 
το ίδιο ύψος παροχής. Δεν έχουν 
όμως δικαίωμα στο επιπλέον βοήθη­
μα που έχουν οι μισθωτές, μέσω του 
προγράμματος ΟΑΕΔ. Οι γυναίκες 
που ανήκουν σε άλλα προγράμματα 
για αυτοαπασχολούμενους μπορεί να 
παίρνουν κάποια εφ άπαξ ποσά που 
διαφέρουν ως προς το ύψος, αλλά δεν 
επαρκούν για να καλύψουν τα έξοδα 
της άδειας εγκυμοσύνης και υπάρ­
χουν και περιπτώσεις στις οποίες δε 
δίνεται καμία παροχή. Στο Βέλγιο, 
όπου η περίοδος της παροχής είναι η 
ίδια και για τις μισθωτές και για τις 
αυτοαπασχολούμενες, ενώ οι γυναί­
κες που ανήκουν στην κατηγορία των 
μισθωτών δικαιούνται άδεια 15 εβδο­
μάδων και παροχές βασισμένες στις Το νέο πρόγραμμα 
αοφάλιοτις της 
μέριμνας οτη 
Γερμανία 
Η μακροπρόθεσμη ασφάλιση 
θεσπίστηκε τον Ιανουάριο του 
1994 και τέθηκε σε εφαρμογή 
το 1995, με στόχο να καλύ­
ψει ανάγκες μέριμνας που 
ανακύπτουν σε περιόδους 
αναπηρίας ή ανικανότητας. 
Η συμμετοχή είναι υποχρεω­
τική, όχι μόνο για τους εργαζό­
μενους «ου υπάγονται στο 
κρατικό πρόγραμμα ιατρο­
φαρμακευτικής περίθαλψης, 
αλλά και για τους αυτοαπα­
σχολούμενους που υπάγονται 
σε ιδιωτικά προγράμματα Συ­
νεπώς» οτη νέα ρύθμιση περί-
λαμβάνεται η μεγάλη 
πλειοψηφώ των αυτοαπασχο­
λούμενων (για λεπτομέρειες, 
βλέπε Κεφάλαιο 7). 
αποδοχές τους, οι αυτοαπασχολούμε­
νες παίρνουν μόνο ένα χαμηλό εφ 
άπαξ ποσό και δικαιούνται να διακό­
ψουν την εργασία τους μόνο για τρεις 
εβδομάδες. 
Στη Γαλλία, το πρόγραμμα για τις αυ­
τοαπασχολούμενες επανεξετάστηκε 
πρόσφατα και, συνεπώς, έχει ιδιαίτε­
ρο ενδιαφέρον. Οι γυναίκες μισθωτοί 
που πληρούν τις προϋποθέσεις, 
δικαιούνται άδεια 16 εβδομάδων, 
με 84% του μισθού τους (μέχρι κά­
ποιο ανώτατο όριο), με δυνατότητα 
χρονικής επέκτασης σε ειδικές περι­
πτώσεις. Μέχρι το 1995, οι αυτοαπα­
σχολούμενες δικαιούνταν μια εφ 
άπαξ παροχή (ίση με τον ελάχιστο 
εβδομαδιαίο μισθό) ως μερική απο­
ζημίωση για τις μειωμένες επαγγελ­
ματικές τους δραστηριότητες. Σε 
αντίθεση με τις μισθωτές, δεν ήταν 
υποχρεωμένες να διακόψουν τη δου­
λειά, αν και σαν παρότρυνση για να 
διακόψουν προσφερόταν μια πρό­
σθετη παροχή, με ύψος το κατώτατο 
ημερομίσθιο, για να καλύψει τα έξο­
δα αντικαταστάτη έως 28 ημέρες, με 
mmmmmmmmmm 
127 
Κεφαλαίο 6-Ηκοινωνική ηροστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Το επίδομα τέκνων 
και οι 
αυτοαπασχολούμενοι 
Βέλγιο: από το 1976, παρατη­
ρήθηκε βαθμιαία κίνηση για 
ίση μεταχείριση μισθωτών και 
αυτοαπασχολούμενων, πρώτα 
με την παροχή στους τελευ­
ταίους δικαιώματος για επιδό­
ματα, χαμηλότερων όμως 
ποσών, και στη συνέχεια με 
σταδιακή αύξηση τους μέχρι 
του επιπέδου που ισχύει για 
τους μισθωτούς. Διαφορά υφί­
σταται τώρα μόνον όσον αφο­
ρά το πρώτο τέκνο, για το 
οποίο οι αυτοαπασχολούμενοι 
εισπράττουν πολύ μικρότερο 
ποσό, αν και εξετάζονται τώ­
ρα σχετικές διορθωτικές αλ­
λαγές. 
Ιταλία: η μεγάλη πλειοψηφία 
των αυτοαπασχολούμε­
νων δεν περιλαμβάνεται στο 
γενικό πρόγραμμα, αν και σε 
μερικές περιπτώσεις κατα­
βάλλονται επιδόματα σε 
γεωργούς και στους μη μισθω-
τούςΟπου έχουν συνταξιοδο­
τηθεί. 
Ελλάδα: οι αυτοαπασχολούμε­
νοι δεν περιλαμβάνονται στο 
γενικό πρόγραμμα, αλλά έ­
χουν τη δυνατότητα να απο­
κτήσουν δικαίωμα επιδόματος 
τρίτου τέκνου και βοήθειας 
προς μητέρες με τέσσερα ή πε­
ρισσότερα παιδιά, στο πλαί­
σιο χωριστού προγράμματος. 
δυνατότητα, σε ειδικές περιπτώσεις, 
χρονικής επέκτασης. Ο ιατρικός κό­
σμος όμως, συνέστησε να θεσπιστούν 
μέτρα με στόχο την ενθάρρυνση των 
αυτοαπασχολούμενων γυναικών να 
σταματούν την εργασία τους για πε­
ρισσότερο χρόνο από τις πρακτικά 15 
μέρες που αποτελούσε το μέσο όρο. 
Με το νέο πρόγραμμα διπλασιάστηκε 
το εφ άπαξ ποσό της αποζημίωσης για 
μειωμένη δραστηριότητα και θεσπί­
στηκε μια νέα, εβδομαδιαία πληρω­
μή, μόνο όμως υπό την προϋπόθεση 
ότι η γυναίκα θα διακόψει την εργα­σία της. Η πληρωμή αυτή είναι ενιαία 
(και όχι βασισμένη στις αποδοχές, 
όπως ισχύει για τις μισθωτές), με σκο­
πό να ευνοήσει τις αυτοαπασχολού­
μενες με χαμηλά εισοδήματα. 
Συνήθως δίνεται για χρονικό διάστη­
μα 30 ημερών, εκτός εάν προκύψουν 
λόγοι υγείας, οπότε το διάστημα αυτό 
μπορεί να διπλασιαστεί ή και να τρι­
πλασιαστεί. Ακόμα όμως και εάν τρι­
πλασιαστεί, παραμένει μικρότερο 
από το αντίστοιχο διάστημα για τις 
μισθωτές — 16 εβδομάδες. 
Συνοπτικά, οι εργαζόμενες γυναίκες, 
την εποχή του τοκετού έχουν τρεις 
βασικές ανάγκες — επαρκή χρόνο 
αδείας για να προστατευτεί η υγεία 
της μητέρας και του βρέφους, επαρκή 
αναπλήρωση του χαμένου εισοδήμα­
τος τους και επαρκή προστασία της 
επαγγελματικής τους θέσης. Για τις 
μισθωτές, αυτές οι ανάγκες αναγνω­
ρίζονται και ικανοποιούνται κατά με­
γάλο μέρος σε όλα τα κράτη μέλη, 
γεγονός που δεν ισχύει εξίσου για τις 
αυτοαπασχολούμενες. Επιπλέον, 
φαίνεται ότι δεν έχει γίνει μεγάλη 
έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις του 
τοκετού στις αυτοαπασχολούμενες 
γυναίκες και στην εργασία τους και 
δεν έχουν γίνει παρά περιορισμένες 
συζητήσεις σχετικά με την πολιτική 
που πρέπει να ακολουθηθεί στο θέμα 
(εξαιρουμένης της Γαλλίας), για να 
βελτιωθεί η κατάσταση. 
Επιδόματα ανεργίας 
Σε 11 από τα 15 κράτη μέλη, οι αυτοα­
πασχολούμενοι δεν καλύπτονται από 
την κοινωνική ασφάλιση έναντι ανερ­
γίας (αν και στην Ιρλανδία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν προ­
γράμματα για τους ελάχιστους αυτοα­
πασχολούμενους αλιείς), εν μέρει εξ 
— αιτίας των πρακτικών δυσκολιών 
για παροχή τέτοιας κάλυψης. Αυτές 
οι δυσκολίες έχουν σχέση, ειδικότε­
ρα, με τα προβλήματα προσδιορισμού 
του πότε κάποιος είναι γνήσια άνερ­
γος, υπό την έννοια ότι η επιχείρηση 
του έχει πραγματικά αποτύχει κι όχι 
επειδή οι δραστηριότητες έχουν δια­
κοπεί εκουσίως, ή ακόμα αν η επιχεί­ρηση λειτουργεί μεν αλλά χωρίς 
εμπορική δραστηριότητα για όσο διά­
στημα απαιτείται προκειμένου να 
θεωρηθεί ισοδύναμο της ανεργίας. Ο 
προσδιορισμός της χρονικής περιό­
δου είναι ιδιαίτερα δύσκολος σε πε­
ριπτώσεις εποχιακής απασχόλησης. 
Όπως αναφέρεται κατωτέρω, σε 
πολλές χώρες όπου δεν υπάρχει κοι­
νωνική ασφάλιση για την ανεργία των 
αυτοαπασχολούμενων, προβλέπεται 
σε ορισμένες περιπτώσεις η παροχή 
αρωγής από την κοινωνική πρόνοια. 
Στα τέσσερα κράτη μέλη όπου παρέ­
χεται ασφάλιση τέτοιου είδους — το 
Λουξεμβούργο, τη Δανία, τη Σουηδία 
και τη Φινλανδία — τα προαναφερ­
θέντα προβλήματα χρειάστηκε να 
αντιμετωπιστούν και, κατά κάποιον 
τρόπο να επιλυθούν. 
Στο Λουξεμβούργο, το πρόγραμμα 
για τους αυτοαπασχολούμενους τέθη­
κε σε εφαρμογή το 1976 και, όπως και 
το παράλληλο πρόγραμμα για τους 
μισθωτούς, χρηματοδοτείται από τη 
φορολογία. Προϋπόθεση για το δι­
καίωμα συμμετοχής στο πρόγραμμα 
είναι η τουλάχιστον πενταετής κατα­
βολή εισφορών σε ένα από τα συντα­
ξιοδοτικά προγράμματα (η οποία, σε 
εξαιρετικές περιπτώσεις, μπορεί να 
μειωθεί σε δωδεκάμηνη). Δεν υπάρ­
χει πρόβλεψη προσωρινής ανεργίας 
σε υπάρχουσα επιχείρηση. Το ενδια­
φερόμενο άτομο θα πρέπει να έχει 
διακόψει τις δραστηριότητες του εξ 
αιτίας οικονομικών δυσχερειών, 
όπως επίσης και να πληρεί όλες τις 
συνήθεις προϋποθέσεις για το δι­
καίωμα επιδόματος ανεργίας, με σκο­
πό να διασφαλιστεί ότι δεν θα 
καταβάλλονται παροχές σε εκουσίως 
ανέργους. 
Στη Δανία (όπου το πρόγραμμα έχει 
επίσης εφαρμοστεί από το 1976), 
υπήρχαν αρχικά ρυθμίσεις για να πα­
ταχθεί η εκούσια ανεργία, αλλά απο­
σύρθηκαν ώστε να μη θεωρηθεί ότι 
ασκείται πίεση στους δικαιούχους να 
εμμένουν σε μια επιχείρηση που δεν 
ήταν οικονομικά βιώσιμη. Κατά τον 
ίδιο τρόπο, για να αποφευχθεί η υπο­
στήριξη μη βιώσιμων επιχειρήσεων, 
128-
Κεφάλαιο 6 *» Η κοινωνική ηροστασία και m αυτοαπασχολούμενοι 
υιοθετήθηκε ένας στενός ορισμός του 
τι θεωρείται ανεργία, στις περιπτώ­
σεις όπου οι επιχειρήσεις συνεχίζουν 
να υπάρχουν. 
Οι παροχές ανεργίας στη Δανία εξα­
σφαλίζονται μέσω ασφαλιστικών τα­
μείων ανεργίας, η συμμετοχή στα 
οποία είναι προαιρετική, ενώ στην 
περίπτωση των αυτοαπασχολούμε­
νων η χρηματοδότηση των ταμείων 
αυτών εξασφαλίζεται από τις εισφο­
ρές των τελευταίων με επιδότηση από 
το κράτος (όπως και για τους μισθω­
τούς). Για να του καταβληθεί το επί­
δομα, ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει 
να έχει καταβάλει εισφορές σε κά­
ποιο ταμείο για τουλάχιστον δώδεκα 
μήνες, όπως ακριβώς ισχύει και για 
τους μισθωτούς, ή να έχει υποβληθεί 
σε περίοδο σχετικής εκπαίδευσης και 
να έχει διακόψει κανονικά τις δρα­
στηριότητες του. Από το 1990, καλύ­
πτονται και οι προσωρινές διακοπές 
δραστηριοτήτων λόγω πυρκαγιάς, 
πλημμύρας ή εξ αιτίας κακοκαιρίας. 
Η παροχή σε αυτές τις περιπτώσεις 
καταβάλλεται μόνο για 13 εβδομά­
δες, ενώ σε περίπτωση πλήρους δια­
κοπής των δραστηριοτήτων μπορείνα 
δίνεται και για 30 μήνες (πράγμα που 
ισχύει και για τους άνεργους μισθω­
τούς). Μια πιο πρόσφατη αλλαγή, 
(1994) επιτρέπει επίσης σε κάποιον 
που συνδυάζει μισθωτή εργασία και 
αυτοαπασχόληση να αποκτήσει δι­
καίωμα παροχής, κλείνοντας έτσι κά­
ποιο κενό που υπήρχε προηγουμένως 
στη μέριμνα. Μέχρι το 1991, περίπου 
οι μισοί από τους αυτοαπασχολούμε­
νους είχαν ασφαλιστεί σε κάποιο τα­
μείο ανεργίας. 
Στη Σουηδία, όπου το πρόγραμμα 
έχει καθιερωθεί από τη δεκαετία του 
60 κι όπου υπάρχουν επίσης ταμεία 
προαιρετικής ασφάλισης για την 
ανεργία τα οποία χρηματοδοτούνται 
όπως και στη Δανία, περίπου 140.000 
αυτοαπασχολούμενοι (σχεδόν ένα 
τρίτο του συνόλου) είναι μέλη κά­
ποιου ταμείου. Οι προϋποθέσεις για 
να καταβληθεί η παροχή στον ενδια­
φερόμενο είναι να έχει πληρώσει ει­
σφορές επί 24 μήνες (ενώ για τους 
μισθωτούς η αντίστοιχη περίοδος εί­
ναι 12 μήνες), να τηρεί τους κανονι­σμούς σχετικά με την προσπάθεια 
εξεύρεσης εργασίας και, στις περισ-
σότερες περιπτώσεις, να έχει 
διακόψει τις επαγγελματικές του 
δραστηριότητες, αν και υπάρχει επί­
σης και κάποια μέριμνα για πληρωμή 
παροχής κατά τη διάρκεια προσωρι­
νής διακοπής επαγγελματικών δρα­
στηριοτήτων. 
Στη Φινλανδία, το ταμείο ασφάλισης 
για την ανεργία περιορίζεται στην 
κάλυψη των μισθωτών, αλλά ένα ξε­
χωριστό πρόγραμμα προσφέρει 
ενιαίες παροχές στους αυτοαπασχο­
λούμενους, όπως επίσης και στους 
πρωτοεισερχόμενους στην αγορά ερ­
γασίας. Επίσης μελετάται η καθιέρω­
ση ασφαλιστικού ταμείου για τους 
αυτοαπασχολούμενους, το οποίο θα 
δίνει παροχές βασισμένες στις απο­
δοχές τους. 
Επιδόματα τέκνων 
Επιδόματα τέκνων παρέχονται σε 
όλες ή σχεδόν όλες τις οικογένειες 
της Ένωσης που έχουν παιδιά ως 
προστατευόμενα μέλη. Αν και οι αυ­
τοαπασχολούμενοι εξαιρούνταν συ­
χνά στην αρχή, τώρα εισπράττουν και 
αυτοί επιδόματα σε όλα τα κράτη μέ­
λη, εκτός από τρία, με τον ίδιο τρόπο 
και του ιδίου ύψους με αυτά των μι­
σθωτών. Επιπλέον, σε μία από αυτές 
τις τρεις χώρες — το Βέλγιο , οι πε­
ρισσότερες διαφορές έχουν εξομα­
λυνθεί και μελετάται μια νέα πολιτική 
πλήρους ισότητας. Ωστόσο, στις άλ­
λες δύο χώρες, την Ελλάδα και την 
Ιταλία (όπου επιδόματα καταβάλλο­
νται μόνο στους αγρότες), η βελτίωση 
της θέσης των αυτοαπασχολούμενων 
δεν απασχολεί ιδιαίτερα την κοινή 
γνώμη (βλέπε Πλαίσιο). 
Κοινωνική αρωγή 
Οι αυτοαπασχολούμενοι των 
οποίων το εισόδημα βρίσκεται 
χαμηλότερα από ένα βασικό όριο κα­
ταφεύγουν στην κοινωνική αρωγή 
στα περισσότερα κράτη μέλη, με κύ­ριες εξαιρέσεις την Ελλάδα και την 
Πορτογαλία, όπου δεν υπάρχει πρό­
βλεψη σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο για 
τη στήριξη τους. Δεδομένου ότι η πρό­
βλεψη για την ανεργία και την προ­
σωρινή ανικανότητα λόγω ασθενείας 
αποτελούν τα δύο συνηθέστερα ση­
μεία ανεπάρκειας της κοινωνικής 
ασφάλισης προκειμένου για τους αυ­
τοαπασχολούμενους, η πρόσβαση 
των τελευταίων στην κοινωνική αρω­
γή στις δύο αυτές περιπτώσεις παρου­
σιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. 
Ανεργία 
Σε 11 από τα κράτη μέλη, οι αυτοαπα­
σχολούμενοι των οποίων οι επιχειρή­
σεις χρεοκοπούν δικαιούνται 
κοινωνικής αρωγής αν δεν έχουν 
επαρκή μέσα και εφόσον πληρούν 
τους όρους για την αποζημίωση ανερ­
γίας. Στην Ισπανία και την Ιταλία, 
έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν 
εισοδηματική υποστήριξη από την το­
πική αυτοδιοίκηση. 
Ωστόσο, αν οι αυτοαπασχολούμενοι 
υποστούν προσωρινή διακοπή των 
αποδοχών τους από μια επιχείρηση 
σε λειτουργία κι αυτή η διακοπή μειώ­
σει το εισόδημα τους σε επίπεδο κα­
τώτερο από αυτό που απαιτείται για 
την παροχή κοινωνικής αρωγής, ή αν 
το εισόδημα τους βρίσκεται κανονικά 
σε επίπεδο χαμηλότερο από αυτό, δεν 
είναι βέβαιο ότι θα λάβουν την κοινω­
νική αρωγή. Η κατάσταση είναι ακό­
μα πιο συγκεχυμένη στην Ισπανία και 
την Ιταλία, όπου τα τοπικά προγράμ­
ματα διέπονται από δικούς τους κα­
νονισμούς ή στη Σουηδία, όπου οι 
τοπικές αρχές διαχειρίζονται την κοι­
νωνική αρωγή (αν και, απ ότι φαίνε­
ται, οι αυτοαπασχολούμενοι δεν 
προσδοκούν να λάβουν κοινωνικό 
βοήθημα υπό τις προαναφερθείσες 
συνθήκες). Από την άλλη πλευρά, στη 
Φινλανδία, όπου η κοινωνική αρωγή 
παρέχεται από τους δήμους που δια­
θέτουν σημαντική διακριτική εξου­
σία, προσφέρεται στήριξη στους 
αυτοαπασχολούμενους σε περιόδους 
χαμηλών αποδοχών ή προσωρινής 
διακοπής δραστηριοτήτων. Η κάθε 
129 
Κεφάλαιο δ - Η κοινωνική ηροστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
περίπτωση κρίνεται ανάλογα με το 
περιεχόμενο της, με σημαντικότερο 
κριτήριο το τρέχον εισόδημα (αν και 
υπάρχει η δυνατότητα να ληφθεί υπό­
ψη και το εισόδημα του προηγούμε­
νου έτους). Μόνο με την πρόσφατη 
οικονομική ύφεση προέκυψε η μετα­
χείριση των αυτοαπασχολούμενων 
ως θέμα της κοινωνικής αρωγής. 
Στο Βέλγιο, την Ιρλανδία, το Λουξεμ­
βούργο και την Ολλανδία παρέχεται 
συνήθως αρωγή και στην περίπτωση 
προσωρινής ανεργίας μικρής διάρ­
κειας, αν το τρέχον εισόδημα μειωθεί 
κάτω από ένα κατώτατο όριο, αν και 
στο Βέλγιο δεν καταβάλλεται αρωγή 
(Minimex) για την ενίσχυση προβλη­
ματικής επιχείρησης, ενώ στην Ολ­
λανδία υπάρχουν περιπτώσεις όπου 
το σχετικό βοήθημα πρέπει να επι­
στραφεί. 
Στη Δανία, η κοινωνική αρωγή συνή­
θως δε δίνεται, αν δεν υπάρχει κά­
ποιος ξεκάθαρος λόγος στον οποίον 
οφείλεται η διακοπή δραστηριοτήτων 
— όπως π.χ. στην περίπτωση απασχο­
λούμενου στην αλιεία, του οποίου το 
σκάφος επισκευάζεται. Αν οι επιχει­
ρήσεις υπόκεινται σε βραχυπρόθε­
σμη κάμψη ή παρουσιάζουν κυκλικές 
ή διαρθρωτικές πτώσεις εισοδήμα­
τος, τότε δεν καταβάλλεται καμία πα­
ροχή, έως ότου γίνει πλήρης διακοπή 
δραστηριοτήτων. 
Στη Γαλλία, οι αυτοαπασχολούμε­
νοι δικαιούνται Revenu Minimum 
d'Insertion (RMI) — την κύρια οικονο­
μική αρωγή για τους άνεργους — εφό­
σον όμως δεν απασχολούν 
υπαλλήλους. Η εκτίμηση δε βασίζεται 
στο τρέχον εισόδημα, αλλά, για τους 
αγρότες, στην έκταση που καλλιεργούν 
και για τους υπόλοιπους στις ακαθάρι­
στες προηγούμενες αποδοχές. Το 
RMI, επομένως, δεν αποσκοπεί στην 
αντιμετώπιση βραχυπρόθεσμων δια­
κοπών αποδοχών. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν παρέχε­
ται καμία αρωγή όταν η διακοπή των 
αποδοχών θεωρηθεί φυσική ως 
απόρροια του αντικειμένου της επι­
χείρησης — όταν η επιχείρηση είναι 
εποχιακή, όταν βασίζεται στην εκτέ­λεση διαδοχής βραχυπρόθεσμων 
συμβάσεων ή υπόκειται σε προσωρι­
νή κάμψη. Αυτοί των οποίων η εργα­
σία διακόπτεται από εξωγενείς 
παράγοντες, όπως η κακοκαιρία, 
έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν 
δικαίωμα για παροχή, αν και η εξέτα­
ση των οικονομικών τους πόρων συ­
νήθως βασίζεται στα κέρδη των 
τελευταίων δώδεκα μηνών, πράγμα 
που τείνει να εξαιρεί πολλούς αυτοα­
πασχολούμενους από τη λήψη παρο­
χής βοηθείας για την κάλυψη 
βραχυπρόθεσμων αναγκών. 
Στην Αυστρία, κοινωνική αρωγή πα­
ρέχεται μόνο σε άτομα χωρίς εισόδη­
μα ή περιουσιακά στοιχεία. Συνεπώς, 
οι αυτοαπασχολούμενοι που υπόκει­
νται σε βραχυπρόθεσμη διακοπή 
δραστηριοτήτων στο πλαίσιο υπάρ­
χουσας επιχείρησης δε δικαιούνται 
οικονομικής στήριξης. 
Βραχυπρόθεσμη 
ανικανότητα προς 
εργασία 
'Οπως αναφέρθηκε ανωτέρω, υπάρ­
χουν πολλά κενά στην κοινωνική 
ασφάλιση για βραχυπρόθεσμη ανικα­
νότητα για εργασία. Σε μερικά κράτη 
μέλη δεν υπάρχει καμία μέριμνα, ενώ 
σε άλλα οι περίοδοι αναμονής είναι 
μεγάλες. Υπάρχουν επίσης διαφορές 
στον καθορισμό του δικαιώματος για 
κοινωνικό βοήθημα, όσον αφορά αυ­
τές τις συνθήκες. Και πάλι, η κατά­
σταση στην Ιταλία και στην Ισπανία 
όπου οι παροχές εξαρτώνται από την 
τοπική αυτοδιοίκηση, είναι διαφορε­
τική απ' οπουδήποτε αλλού και ασα­
φής. 
Στη Γαλλία, οι αυτοαπασχολούμενοι 
δε δικαιούνται κοινωνικής αρωγής αν 
χάνουν την ικανότητα προς εργασία 
για μικρά χρονικά διαστήματα, θεω­
ρείται όμως ότι συνάπτουν ιδιωτική 
ασφάλιση έναντι αυτού του κινδύνου. 
Στην Αυστρία η κατάσταση είναι πα­
ρόμοια. Ωστόσο στο Βέλγιο, Δανία, Λουξεμ­
βούργο, Σουηδία και Κάτω Χώρες, 
και στη διάρκεια τυχόν περιόδου 
αναμονής προκειμένου για την παρο­
χή κοινωνικής ασφάλισης λόγω 
ανικανότητας προς εργασία, κατα­
βάλλεται βοήθημα κοινωνικής αρω­
γής με βάση τον υπολογισμό του 
τρέχοντος εισοδήματος. Το ίδιο 
ισχύει και στη Γερμανία, όπου δε 
δικαιούνται όλοι οι αυτοαπασχολού­
μενοι επιδόματος ασθενείας. Στη 
Φινλανδία, αν ο μη μισθωτός δεν 
έχει καθόλου εισόδημα, μπορεί να 
διεκδικήσει κατώτατο εβδομαδιαίο 
επίδομα ασθενείας, πιθανώς συμπλη­
ρωμένο από κοινωνικό βοήθημα, 
εφόσον, για παράδειγμα, υπάρχουν 
ιδιαίτερα έξοδα που συνδέονται με 
, την ασθένεια. 
Για την Ιρλανδία, δεν υπάρχουν πολ­
λές πληροφορίες σχετικά με το πώς 
αντιμετωπίζονται οι αιτήσεις των αυ­
τοαπασχολούμενων για κοινωνική 
αρωγή. Σύμφωνα με μια έκθεση του 
1991, (ο τομέας αυτός χαρακτηρίζε­
ται από ασάφεια, χωρίς συγκεκριμέ­
νη κάλυψη και χωρίς βεβαιότητα 
σχετικά με τις προβλεπόμενες παρο­
χές). Το 1994, το εθνικό συμβούλιο 
συντάξεων πρότεινε ένα νέο επίδομα 
καταβλητέο μετά από προηγούμενη 
εξέταση της οικονομικής κατάστασης 
των δικαιούχων για τους αυτοαπα­
σχολούμενους, που αναφέρεται τόσο 
σε βραχυπρόθεσμη ανικανότητα όσο 
και σε μακροπρόθεσμη αναπηρία. Η 
πρόταση αυτή μελετάται προς το πα­
ρόν από την κυβέρνηση. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο αιτούμενος 
την αρωγή πρέπει να αποδείξει όχι 
μόνο ότι το τρέχον εισόδημα του είναι 
χαμηλότερο από ένα κατώτατο όριο, 
αλλά και ότι υπάρχει πτώση των απο­
δοχών εξ αιτίας ανικανότητας, πράγ­
μα που στην πράξη σημαίνει ότι έχει 
εργασθεί λιγότερο από 16 ώρες την 
εβδομάδα, οι οποίες υπολογίζονται 
ως μέσος όρος των δεδουλευμένων 
ωρών του προηγούμενου έτους και 
επίσης ότι η επιχείρηση έχει πάψει 
πλέον να είναι οικονομικά συμφέ­
ρουσα. Αυτή η ρύθμιση πρακτικά 
εξαιρεί τους αυτοαπασχολούμενους 
-130 
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική ηροστασία και at αυτοαπασχολούμενοι 
από τη λήψη βοηθήματος σε περιπτώ­
σεις μικρών περιόδων ανικανότητας. 
Μη αμειβόμενα 
μέλη -
οικογενειακών 
επιχειρήσεων 
Στα μη αμειβόμενα μέλη οικογε­
νειακών επιχειρήσεων περιλαμ­
βάνονται οι σύζυγοι, τα τέκνα και 
λοιποί συγγενείς των αυτοαπασχο­
λούμενων, όταν αυτοί δεν αμείβονται 
για την εργασία τους αυτή καθεαυτή, 
αλλά πιθανώς συντηρούνται από τον 
ενδιαφερόμενο. 
Το 1994, υπήρχαν 3,3 εκατομμύρια μη 
αμειβόμενα μέλη οικογενειακών επι­
χειρήσεων στην Ένωση, εξαιρουμέ­
νων των νέων κρατών μελών, έναντι 
3,7 εκατομμυρίων το 1990 και 4,4 εκα­
τομμυρίων το 1986. Το μέγεθος της 
κατηγορίας αυτής είναι πολύ μεγαλύ­
τερο στα κράτη μέλη του νότου, απ ότι 
στο βορρά της Ένωσης. Περισσότε­
ροι από τους μισούς άμισθους (56%) 
ζούσαν το 1994 σε τρία μόνο κράτη 
μέλη — την Ελλάδα, την Ισπανία και 
την Ιταλία — και το 43% απασχολού­
νταν στη γεωργία. Στο σύνολο της 
Ένωσης, περίπου το 70% ήταν γυναί­
κες, αν και στην Ιρλανδία (53%) και 
στα περισσότερα από τα κράτη μέλη 
του νότου (με εξαίρεση την Ελλάδα) 
το ποσοστό ήταν χαμηλότερο (γύρω 
στο 60%). 
Τα μη αμειβόμενα μέλη οικογενεια­
κών επιχειρήσεων καλύπτονται από 
συστήματα κοινωνικής προστασίας, 
αν και σε λιγότερη έκταση από άλ­
λους εργαζόμενους: 
• τα έξοδα ιατρικής τους περίθαλ­
ψης καλύπτονται στις χώρες που 
έχουν εθνικό σύστημα υγείας — 
τη Δανία, τη Φινλανδία, τη Σουη­
δία, την Ιταλία, την Ισπανία, την 
Πορτογαλία, την Ιρλανδία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο —, ενώ σε 
άλλες χώρες οι νοικοκυρές καλύ­
πτονται μέσω της ασφάλισης υγείας του συζύγου τους, και κάτι 
παρόμοιο είναι πιθανό να συμ­
βαίνει με τα λοιπά μέλη της οικο­
γένειας, 
• δικαιούνται συντάξεων, παροχών 
επιζώντων και αναπηρίας (και σε 
μερικές περιοχές παροχών ασθε­
νείας) στις χώρες όπου αυτές οι 
παροχές καλύπτουν όλους τους 
κατοίκους — τη Δανία, την Ολ­
λανδία, τη Φινλανδία και τη 
Σουηδία. Συνήθως οι καταβολές 
είναι του κατωτάτου ορίου, αν 
και στη Φινλανδία έχουν το 
δικαίωμα να εγγραφούν στα προ­
γράμματα των αυτοαπασχολού­
μενων, 
• προκειμένου για την αναπηρία, 
υπάρχει στο Ηνωμένο Βασίλειο 
το επίδομα σοβαρής αναπηρίας, 
για το οποίο δεν απαιτείται η κα­
ταβολή εισφορών (και το οποίο 
είναι χαμηλότερο από το κύριο 
επίδομα ανικανότητας), 
• στο Λουξεμβούργο και τη Γερμα­
νία, τα παραπάνω άτομα έχουν 
το δικαίωμα να διεκδικήσουν πα­
ροχή επαγγελματικού ατυχήμα­
τος (αν και η κάλυψη δεν είναι 
πάντοτε υποχρεωτική), 
• στο Λουξεμβούργο και τη Φιν­
λανδία, οι γυναίκες δικαιούνται 
παροχές μητρότητας (οι οποίες 
πληρώνονται μέσω ενός γενικού 
προγράμματος της κοινότητας), 
όπως συμβαίνει και στη Δανία 
και τη Γαλλία, όταν πρόκειται 
για άμισθες εργαζόμενες συζύ­
γους, 
• εξαιρουμένης της Ελλάδας και 
της Πορτογαλίας, στα υπόλοιπα 
κράτη μέλη δικαιούνται κοινωνι­
κής αρωγής, όπως και οι υπόλοι­
ποι κάτοικοι, αν και στην 
περίπτωση των συζύγων (θη­
λέων) μόνο αν το συνολικό εισό­
δημα των ιδίων και των συζύγων 
(αρρένων) τους είναι χαμηλότε­
ρο από κάποιο κατώτατο όριο. 
Σε άλλες περιπτώσεις, οι άμισθες 
εργαζόμενες σύζυγοι είναι υπο-Εξελίξεις της 
πολιτικής σχετικά 
μεταμηαμοιβόμενα 
μέλη οικογενειακών 
επιχειρήσεων οτη 
Γαλλία και την Ιταλία 
Γαλλία: με νόμο που ψηφίστη­
κε το 1994, η συνεργάτις σύζυ­
γος — conjoint collaborateur -
αυτοαπασχολούμενου σε βιο­
τεχνική ή εμπορική δραστη­
ριότητα, που είχε μερική 
απασχόληση με εργοδότη δια­
φορετικό από το σύζυγο της, 
μπορεί προαιρετικά να κατά-
βάλει εισφορές σε ταμείο συ­
ντάξεων, ώστε να 
συμπληρώσει το συνταξιοδο­
τικό της δικαίωμα (που απέ­
κτησε μέσω της μερικής της 
απασχόλησης) στο πλαίσιο 
του γενικού καθεστώτος, 
Ιταλία: το 1995, το Συνταγμα­
τικό Δικαστήριο απεφάνθη ότι 
'με δεδομένη την κοινωνική 
καθώς και την οικονομική της 
αξία, η εργασία που εκτελεί­
ται σε οικογενειακό πλαίσιο 
μπορεί να περιληφθεί στο 
αντικείμενο του Αρθρου 35 
του Συντάγματος, το οποίο εγ­
γυάται την προστασία της ερ­
γασίας σε όλεςτις μορφέςτης*. 
Η απόφαση αυτή χαιρετίστη­
κε ως επίσημη αναγνώριση 
του εργασιακού χαρακτήρα 
των οικοκυρών, που προσφέ­
ρει νομική βάση στις διεκδική­
σεις των διαφόρων ενώσεων 
των οικοκυρών για παροχές 
κοινωνικής ασφάλισης, Η 
απόφαση μπορεί επίσης να 
θεωρηθεί ότι δημιουργεί τις 
προϋποθέσεις για τη βελτίωση 
της θέσης των οικοκυρών που 
εργάζονται χωρίς αμοιβή. 
χρεωμένες να βασίζονται σε 
απορρέοντα δικαιώματα και δεν 
υπάρχουν παροχές για τους 
λοιπούς άμισθους εργαζόμενους 
οικογενειακών επιχειρήσεων 
(βλέπε Πλαίσιο για δυο πρόσφα­
τες εξελίξεις στη Γαλλία και την 
Ιταλία). 
131-
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική προστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
Αυτοαπασχόληση και κοινωνικές εισφορές 
Ενα πρόβλημα κοινό στα περισσότερα κράτη μέλη είναι η αναγνώριση των 
ατόμων που είναι πράγματι αυτοαπασχολούμενοι και η διάκριση τους από 
εκείνους που φέρονται ως αυτοαπασχολούμενοι ενώ στην πραγματικότητα 
είναι μισθωτοί, δεδομένου ότι οι υποχρεώσεις των αυτοαπασχολούμενων σε 
φόρους και κοινωνικές εισφορές είναι εν γένει μικρότερες. Το πρόβλημα 
τείνει να πάρει ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις στις χώρες όπου οι εισφορές 
των εργοδοτών είναι σχετικά υψηλές, και όπου υπάρχει αντίστοιχα ισχυρό 
κίνητρο για να αποφύγουν οι τελευταίοι την καταβολή των εισφορών μέσω 
εκχώρησης εργασίας σε 'ανεξάρτητους' εργαζόμενους αντί της απασχόλη­
σης ατόμων (συχνά των ιδίων) μέσα στην επιχείρηση. Ενώ η μέθοδος αυτή 
είναι αποτελεσματική προκειμένου για τη μείωση του κόστους εργασίας του 
εργοδότη και την αύξηση των καθαρών αποδοχών του εργαζομένου, περιο­
ρίζει ταυτόχρονα τα δικαιώματα κοινωνικής προστασίας του εργαζομένου 
ή, σε μερικές περιπτώσεις, τον αποκλείει ολοσχερώς από τις παροχές κοι­
νωνικής ασφάλισης. 
Γαλλία: η περίπτωση των ατόμων που δηλώνουν ψευδώς μη μισθωτοί και 
καταβάλλουν αντίστοιχα χαμηλότερες εισφορές, ενώ στην πραγματικότητα 
εργάζονται για ένα μοναδικό εργοδότη, αποτελεί ιδιαίτερο μέλημα της 
κοινωνικής πολιτικής. Το 1994 θεσπίστηκε νομοθεσία που αντιμετωπίζει 
αυτό το πρόβλημα. 
Γβρμανία: ένά μείζον μέλημα της κοινωνικής πολιτικής αφορά τη νέα κατη­
γορία αυτοαπασχολούμενων, που στην πραγματικότητα είναι μισθωτοί χω­
ρίς επίσημη σύμβαση απασχόλησης. Δεδομένου ότι τα επαγγέλματα των 
αυτοαπασχολούμενων καθορίζονται από το νόμο και τα άτομα αυτά δεν 
καλύπτονται από τους υφιστάμενους ορισμούς, διαφεύγουν εντελώς την 
καταβολή κοινωνικών εισφορών. Σε ορισμένα ομόσπονδα κρατίδια λαμβά­
νονται μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος. 
Ιταλία: το 1994 θεσπίστηκαν μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος 
των αυτοαπασχολούμενων που ασκούν περιθωριακές δραστηριότητες και 
διαφεύγουν την καταβολή εισφορών. 
Ο ρόλος της 
ιδιωτικής ασφάλισης 
Στις περιπτώσεις όπου οι αυτοα­
πασχολούμενοι δεν καλύπτο­
νται από κρατικά προγράμματα, η 
μόνη επιλογή τους εφόσον επιθυμούν 
να προστατευθούν από κάποιους κιν­
δύνους, είναι η ιδιωτική ασφάλιση. 
Πράγματι, πολλές φορές υποστηρίζε­
ται ότι η έλλειψη κοινωνικής προστα­
σίας δεν είναι σημαντικό πρόβλημα, 
εφόσον οι αυτοαπασχολούμενοι μπο­
ρούν πάντα να έχουν ιδιωτική ασφά­
λιση. Δυστυχώς, η ανάλυση αυτού του 
θέματος δεν είναι εφικτή εξ αιτίας της 
έλλειψης επαρκών στοιχείων για το 
μέγεθος των ασφαλιζομένων, το κό­
στος των ασφαλίστρων και το ύψος 
των παροχών, όπως επίσης και την έκταση τυχόν απαλλαγής από το φό­
ρο. Το καλύτερο που μπορεί να γίνει, 
συνεπώς, είναι μόνο γενικά σχόλια 
σχετικά με τα θέματα που προκύ­
πτουν. 
Καταρχήν, δεν είναι δυνατόν στην 
πράξη να καλυφθούν όλοι οι κίνδυνοι 
κοινωνικού χαρακτήρα μέσω ιδιωτι­
κής ασφάλισης. Αυτό ισχύει ιδιαίτε­
ρα στην περίπτωση της ανεργίας. 
Ακόμη και στα ένδεκα κράτη μέλη 
όπου δεν υπάρχει κάλυψη κοινωνικής 
ασφάλισης για τους αυτοαπασχολού­
μενους και σε εκείνα όπου δεν παρέ­
χεται πάντοτε κοινωνική αρωγή, δεν 
έχουν αναπτυχθεί ή αναπτύχθηκαν 
ελάχιστα ιδιωτικά ασφαλιστικά προ­
γράμματα που να μπορούν να καλύ­
ψουν αυτό το κενό. Ομοίως, όσον 
αφορά τη μητρότητα, όπου και πάλι η 
κοινωνική ασφαλιστική μέριμνα για τους αυτοαπασχολούμενους είναι συ­
χνά περιορισμένη ή ανύπαρκτη, η 
ιδιωτική ασφάλιση δεν έχει γενικά 
αναπτυχθεί ώστε να είναι σε θέση να 
παρέχει κάλυψη, με εξαίρεση τις πε­
ριοχές όπου αποτελεί μέρος της ιδιω­
τικής ασφάλισης για ασθένεια, όπως 
στη Γερμανία και την Ολλανδία. 
Ωστόσο σε άλλους τομείς, όπου η κοι­
νωνική προστασία έχει ελλείψεις, 
έχουν δημιουργηθεί ιδιωτικά ασφα­
λιστικά προγράμματα για να καλύ­
ψουν τα έξοδα ιατροφαρμακευτικής 
περίθαλψης, την απώλεια αποδοχών 
λόγω βραχυπρόθεσμης ή μακροπρό­
θεσμης ανικανότητας για εργασία, 
συντάξεις γήρατος και συντάξεις χη­
ρείας. 
Όμως, τα θέματα για τα οποία δεν 
υπάρχουν λεπτομερή στοιχεία είναι 
τα εξής: 
• η έκταση της κάλυψης και το κα­
τά πόσον η ιδιωτική ασφάλιση 
παρέχει τον ίδιο βαθμό προστα­
σίας με τα ανάλογα κρατικά προ­
γράμματα, 
• το σχετικό κόστος της κάλυψης 
σε σχέση με τις εισφορές σε 
κρατικά προγράμματα που θα 
πλήρωναν σε διαφορετική περί­
πτωση οι αυτοαπασχολούμενοι, 
• η σημασία των απαλλαγών από 
το φόρο που σαν σκοπό έχει να 
μειώσει το κόστος της ιδιωτικής 
ασφάλισης, οι οποίες παρέχονται 
σε ποικίλο βαθμό στα περισσότε­
ρα κράτη μέλη και σε ποια 
έκταση οι απαλλαγές αυτές ανα­
πληρώνουν το μειονέκτημα της 
εξαίρεσης των αυτοαπασχολού­
μενων από τα κρατικά προγράμ­
ματα (ιδιαίτερα στην περίπτωση 
των χαμηλών εισοδημάτων, που 
πληρώνουν χαμηλό φόρο) και 
μέχρι ποιου σημείου επιλέγονται 
από τους ενδιαφερόμενους (εφό­
σον για να υπάρχει το δικαίωμα 
απαλλαγής από το φόρο, πρέπει 
πρώτα να έχουν πληρωθεί σημα­
ντικά ποσά σε ασφάλιστρα). 
132 
Κεφάλαιο 0-Η κοινωνική προστασία και Of αυτοαπασχολούμενοι 
Για τους αυτοαπασχολούμενους με υ­
ψηλές αποδοχές, η ιδιωτική ασφάλι­
ση μπορεί να είναι η προτιμότερη 
επιλογή, εφόσον επιτρέπει το σχεδια­
σμό της προστασίας κατά τρόπον 
ώστε να καλύπτει τις ειδικές προσω­
πικές και/ή επαγγελματικές ανάγκες. 
Δεν είναι δυνατό όμως να θεωρηθεί 
αναγκαστικά ότι η ιδιωτική ασφάλιση 
συνιστά πάντα ικανοποιητική εναλ­
λακτική λύση έναντι της κοινωνικής 
ασφάλισης για εκείνους που έχουν 
χαμηλότερα ή κυμαινόμενα εισοδή­
ματα. 
Το ύψος των 
εισφορών 
Σε ορισμένες χώρες και συγκε­
κριμένα στη Γαλλία, το Βέλγιο, 
την Πορτογαλία και την Ισπανία, οι 
εισφορές που πληρώνονται από τους 
αυτοαπασχολούμενους έχουν αυξη­
θεί τα τελευταία χρόνια για να καλύ­
ψουν ελλείμματα σε προγράμματα 
για τους αυτοαπασχολούμενους ή για 
να γίνει δυνατή η παροχή υψηλότε­
ρων ή πιο εκτεταμένων παροχών. 
Στην Ελλάδα, το ύψος των εισφορών 
ενοποιήθηκε το 19920για τους νέους 
μισθωτούς και για τους αυτοαπασχο­
λούμενους και ευθυγραμμίστηκε με 
το γενικό πρόγραμμα για τους μισθω­
τούς, το ΙΚΑ. 
Από την άλλη πλευρά, σε αρκετά κρά­
τη μέλη οι αυτοαπασχολούμενοι μπο­
ρούν να επιλέξουν να πληρώνουν 
χαμηλότερες εισφορές και να λαμβά­
νουν χαμηλότερες, πιο καθυστερημέ­
νες ή λιγότερες παροχές. Κάποιες 
από αυτές τις ρυθμίσεις εφαρμόζο­
νται εδώ και πολλά χρόνια, ενώ άλλες 
είναι σχετικά πρόσφατες. Στην Πορ­
τογαλία, η επιλογή χαμηλότερων ει­
σφορών σημαίνει παραίτηση από τις 
παροχές ασθενείας, επαγγελματικής 
ασθενείας και επιδομάτων τέκνων. 
Ομοίως στην Ισπανία, οι αυτοαπα­
σχολούμενοι μπορούν να επιλέξουν 
να καταβάλουν χαμηλότερες κοινω­
νικές εισφορές και να παραιτηθούν 
από τις παροχές ασθενείας για τρία 
έτη σε κάθε περίπτωση, και να κατα­βάλουν χαμηλότερες εισφορές συ­
νταξιοδότησης με συνέπεια χαμηλό­
τερες συντάξεις, πράγμα που ισχύει 
και στη Γερμανία. Στη Σουηδία, μπο­
ρούν να προτιμήσουν να πληρώνουν 
μικρότερες εισφορές με συνέπεια την 
αύξηση του χρόνου αναμονής για τη 
λήψη ορισμένων παροχών σε 33 ή 99 
ημέρες. Επιπλέον, όσοι έχουν πολύ 
χαμηλές αποδοχές εξαιρούνται εντε­
λώς από την καταβολή εισφορών, αλ­
λά ταυτόχρονα και από το δικαίωμα 
στις παροχές. Τι ίδιο ισχύει και για το 
Ηνωμένο Βασίλειο, με τη διαφορά ότι 
εδώ τα εν λόγω άτομα μπορούν να 
καταβάλουν εισφορές εθελοντικά, με 
δικαίωμα συμμετοχής σε όλες τις πα­
ροχές κοινωνικής ασφάλισης, εκτός 
από τις παροχές λόγω ανεργίας. 
Το βάρος της πληρωμής εισφορών 
μπορεί επίσης να μειωθεί και οι πα­
ροχές να βελτιωθούν με άλλους τρό­
πους. Στην Ιταλία και στη Γαλλία, έχει 
ληφθεί αριθμός μέτρων για την ανα­
βάθμιση των προγραμμάτων για τους 
αυτοαπασχολούμενους. Τα μέτρα αυ­
τά περιλαμβάνουν κρατικές επιδοτή­
σεις και μεταφορά πόρων από τα 
προγράμματα για μισθωτούς. Στη 
Γερμανία και στη Γαλλία, τα προ­
γράμματα συνταξιοδότησης αγροτών 
επιδοτούνται και στη Φινλανδία επι­
δοτούνται γενικά τα προγράμματα 
για τους αυτοαπασχολούμενους. Στο 
Λουξεμβούργο, η πολιτεία ανέλαβε 
πρόσφατα τα έξοδα πληρωμής παρο­
χών μητρότητας και επέκτεινε αυτές 
τις παροχές και στους αυτοαπασχο­
λούμενους. 
Οι πληροφορίες όμως για τις επιπτώ­
σεις αυτών των παροχών, είναι περιο­
ρισμένες. Υπάρχουν λίγα στοιχεία 
σχετικά με το ποιες ομάδες αυτοαπα­
σχολούμενων επιλέγουν την κοινωνι­
κή ασφάλιση όταν είναι προαιρετική 
ή επιλέγουν χαμηλότερες εισφορές 
και εάν, συγκεκριμένα, είναι αυτοί 
που έχουν υψηλές αποδοχές και προ­
τιμούν να κάνουν δικούς τους διακα­
νονισμούς ή έχουν χαμηλές αποδοχές 
και δεν μπορούν να διαθέσουν χρή­
ματα για εναλλακτική ιδιωτική ασφά­
λιση και έχουν ελάχιστες οικονομίες 
στις οποίες μπορούν να στηριχτούν. 
Χωρίς αυτές τις βασικές πληροφο­ρίες είναι δύσκολο για τις κυβερνή­
σεις να διατυπώσουν αποτελεσματι­
κή πολιτική σε αυτό τον τομέα. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, οι κυ­
βερνήσεις επιζητούν προοδευτικά να 
βελτιώσουν την κάλυψη κοινωνικής 
προστασίας των αυτοαπασχολούμε­
νων, έχουν δε επιτελεστεί σημαντικές 
πρόοδοι στη διάρκεια των τελευταίων 
είκοσι ετών. Όπως όμως προκύπτει 
από την παρούσα έκθεση, υπάρχουν 
ακόμα κενά σε πολλές περιοχές της 
Ένωσης και υπάρχει επίσης ένας 
αριθμός θεμάτων που απαιτεί περισ­
σότερες πληροφορίες, λεπτομερέστε­
ρη εξέταση και περαιτέρω συζήτηση. 
133 
Κεφάλαιο 6-Η κοινωνική ηροστασία και οι αυτοαπασχολούμενοι 
-134 
-•'"'; V r **"yx*& ?.. Κεφάλαιο 7 - Η κοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Κεφάλαιο 7 Η κοινωνική προστασία και οι 
αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Πολλά βασικά δικαιώματα στην 
κοινωνική προστασία θεμελιώ­
νονται και διατηρούνται μόνο μέσω 
τακτικής, αμειβόμενης απασχόλησης. 
Η μέριμνα για ένα παιδί ή για κά­
ποιον ανάπηρο ή ηλικιωμένο και 
ασθενή, συνήθως συγγενή, είναι πολύ 
πιθανό να σημαίνει ότι το άτομο που 
την παρέχει θα υποχρεωθεί να εγκα­
ταλείψει την εργασία του για ένα διά­
στημα ή να εργάζεται λιγότερο. Στην 
περίπτωση που τα προγράμματα κοι­
νωνικής προστασίας βασίζονται στις 
εισφορές, αυτό επηρεάζει δυσμενώς 
τα δικαιώματα του για παροχές. 
Όταν οι παροχές είναι συνάρτηση 
των αποδοχών, τότε η μείωση της 
εργασίας ή ο περιορισμός των προο­
πτικών σταδιοδρομίας λόγω προσω­
ρινής διακοπής της εργασίας είναι 
φυσικό να μειώσουν το ποσό απολα­
βής της παροχής. Κατά παράδοση, η 
κατάσταση αυτή έχει επηρεάσει πε­
ρισσότερο τις γυναίκες παρά τους άν­
δρες και συνεχίζει να τις επηρεάζει, 
παρόλο που οι αντιλήψεις και οι πο­
λιτικές αλλάζουν. 
Είναι επικίνδυνο να γενικεύουμε για 
δεκαπέντε κράτη μέλη με διαφορετι­
κά πολιτιστικά στοιχεία, χαρακτηρι­
στικά οικογένειας και ρυθμίσεις 
κοινωνικής ασφάλισης. Στο παρελ­
θόν, ήταν κοινή αντίληψη στις περισ­
σότερες περιοχές της Ένωσης ότι η 
ευθύνη των παιδιών και των ενηλίκων 
με ειδικές ανάγκες βάρυνε τις γυναί­
κες και ότι, γι' αυτές, η αμειβόμενη 
απασχόληση έπαιζε δευτερεύοντα 
ρόλο. Το σύστημα της κοινωνικής 
ασφάλισης αναπτύχθηκε πάνω σ' αυ­
τή την αρχή. Προκειμένου για την κοι­
νωνική τους προστασία (με εξαίρεση 
την περίπτωση όπου οιπαροχές εξαρ­
τιόνταν από την επίσημη διαμονή), οι γυναίκες έπρεπε να βασίζονται στους 
συζύγους τους για οικονομική στήρι­
ξη, τόσο στις περιόδους εργασίας 
τους όσο και μετά την αποχώρηση 
από την ενεργό υπηρεσία. Σε περί­
πτωση θανάτου του συζύγου της, η 
σύζυγος είχε δικαίωμα για σύνταξη 
χηρείας και για στήριξη των προστα­
τευομένων τέκνων, όλα με βάση το 
ιστορικό εισφορών και απασχόλησης 
του συζύγου. Όπου οι άνδρες έπρεπε 
να αναλάβουν ευθύνες μέριμνας, είτε 
ως μοναδικοί γονείς είτε ως σύζυγοι 
ασθενών ή ανάπηρων γυναικών, η 
κοινωνική προστασία ήταν συχνά 
ανεπαρκής. 
Η κοινωνική αλλαγή έχει υπονομεύ­
σει τη βάση των εξής τυπικών ρυθμί­
σεων: 
• Ο ρόλος των γυναικών στο σπίτι, 
στην κοινωνία και στην εργασία 
έχει υποστεί σημαντικές αλλαγές 
από τότε που καθιερώθηκαν τα 
ευρωπαϊκά συστήματα κοινωνι­
κής προστασίας στη μεταπολεμι­
κή τους μορφή, αλλαγές που 
διέφεραν μεν σε κλίμακα αλλά 
ήταν καθολικές. 
• Τα διαζύγια έχουν αυξηθεί, όπως 
και η αναλογία οικογενειών με 
μοναδικό γονέα, ενώ εφαρμόζε­
ται ευρύτερα η συμβίωση. 
• Ο σχετικός αριθμός των ηλικιω­
μένων και ασθενών έχει αυξηθεί 
καθώς επεκτάθηκε η διάρκεια 
ζωής, οπότε το θέμα της αντίστοι­
χης μέριμνας αποκτά μεγαλύτερη 
σπουδαιότητα, ενώ δίνεται μεγα­
λύτερη έμφαση στο δικαίωμα των 
αναπήρων για μέριμνα εκτός 
ιδρυμάτων. Οι αλλαγές αυτές οδήγησαν στην 
επανεξέταση της ορθότητας ορισμέ­
νων μέτρων των προγραμμάτων κοι­
νωνικής προστασίας, ιδιαίτερα της 
εκτεταμένης εξάρτησης από απορ­
ρέοντα δικαιώματα. Τα τελευταία 
χρόνια αναγνωρίζεται ολοένα και ευ­
ρύτερα η σημασία της μέριμνας τόσο 
των παιδιών όσο και των ενηλίκων, 
όχι μόνο για αυτούς που την ασκούν, 
αλλά και σε επίπεδο κράτους και για 
την οικονομία στο σύνολο της. Συγ­
χρόνως, υπάρχει γενικός στόχος να 
επεκταθεί η ισότητα μεταχείρισης και 
ευκαιρίας μεταξύ ανδρών και γυναι­
κών στην κοινωνία. Αυτό συνεπάγε­
ται την εφαρμογή μέτρων που θα 
βοηθήσουν το συμβιβασμό των οικο­
γενειακών και επαγγελματικών 
υποχρεώσεων. Τα μέτρα περιλαμβά­
νουν ενεργητικές πολιτικές για τη 
διαφύλαξη των δικαιωμάτων των επι­
μελητών (ατόμων που είναι επιφορτι­
σμένοι με την παροχή της μέριμνας) 
στις υπηρεσίες κοινωνικής προστα­
σίας. 
Σε γενικές γραμμές, υπήρξαν δύο κύ­
ριες προσεγγίσεις. Η πρώτη εστιάζε­
ται στην εξάλειψη των εμποδίων για 
εργασία μέσω παροχής κοινωνικής 
στήριξης με τη μορφή δωρεάν ή και 
επιδοτούμενων ατομικών κοινωνι­
κών υπηρεσιών, όπως μέσων μέρι­
μνας για τα παιδιά και οικιακής 
μέριμνας για τους ανάπηρους και 
τους ηλικιωμένους. Η δεύτερη προ­
σέγγιση αφορά την εξασφάλιση 
κοινωνικών παροχών στους ενδοοι-
κογενειακούς επιμελητές ή/και τη 
διαφύλαξη των δικαιωμάτων των τε­
λευταίων για κοινωνική προστασία 
σε περιόδους που δεν εργάζονται ή 
που εργάζονται λιγότερο. Οι δύο 
προσεγγίσεις βέβαια δεν αποκλείουν 
-135 
Κεφάλαιο 7-Η κοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Πίνακας 12 - Επιδόματα Μητρότητας (1 Ιανουαρίου 1995) 
Βέλγιο 
Δανία 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Γαλλία 
Ιρλανδία 
Ιταλία 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Αυστρία 
Πορτογαλία 
Φινλανδία 
Σουηδία 
ΗΒ 
Σημείωση: % αποδοχών 
110/117 
73 
100 
100 
100 
113 
93 
86 
111 
100 
100 
124 
80/90 
25/90 διάρκεια 
15 εβδομάδες 
28 εβδομάδες 
14 εβδομάδες 
16 εβδομάδες 
16 εβδομάδες 
16/26 εβδομάδες 
14 εβδομάδες 
5 μήνες 
16 εβδομάδες 
16 εβδομάδες 
16 εβδομάδες 
98 ημέρες 
263 ημέρες 
πάνω από 18 
μήνες 
18 εβδομάδες 
Στο Βέλγιο το επίδομα του 117% των αποδοχών καταβάλλεται για τις πρώτες 30 
μέρες κατοί 10% κατόπιν. Στη Γαλλία, η διάρκεια είναι 16 εβδομάδες όταν 
πρόκειται για τα δυο πρώτα παιδιά και 26 εβδομάδες για τα υπόλοιπα. Στη 
Σουηδία, η περίοδος μητρότητας αποτελεί μέρος της πρόσθετης περιόδου 
γονικής αδείας. Στο ΗΒ, το επίδομα του 90% των αποδοχών μπορεί να 
δίνεται για πς πρώτες 6 εβδομάδες και στη συνέχεια ενιαίο ποσό ισοδύναμο 
περίπου με το 25% των μέσων αποδοχών των γυναικών. Στη Φινλανδία, τα 
ποσοστά υπολογίζονται με βάση ένα ημερήσιο επίδομα ίσο με αυτό της 
υγειονομικής περίθαλψης. Ένα κατώτατο επίδομα (64,95 FMK-περίπου 
111/2ECU) δίνεται σε όσους δεν έχουν εισόδημα, ενώ αυτοί που το ετήσιο 
εισόδημα τους είναι χαμηλότερο από 37.930 FMK (περίπου 6.800 ECU) 
δίνεται το κατώτατο συν το 30% των αποδοχών. Αυτή η αύξηση φτάνει στο 
68% για ετήσιες αποδοχές ως τα 114.290 FMK (20.450 ECU), στο 40% ως τα 
190.480 FMK (34.100 ECU) και στο 25% για πάνω από 190.480 FMK. 
η μία την άλλη, τονίζεται δε ολοένα 
και περισσότερο η ανάγκη πραγματι­
κού δικαιώματος επιλογής μεταξύ της 
αμειβόμενης εργασίας και της παρο­
χής μέριμνας σε κάποιο άτομο, καθώς 
και η ανάγκη εξεύρεσης τρόπων συν­
δυασμού των δύο. 
Παρ' όλη τη σημασία που αποδίδεται, 
το παρόν κεφάλαιο δεν ασχολείται με 
τις υπηρεσίες που ήδη προσφέρουν 
κοινωνική στήριξη στα κράτη μέλη, αλλά με τις προβλέψεις που υπάρ­
χουν στα συστήματα κοινωνικής προ­
στασίας για τις περιπτώσεις όπου ένα 
άτομο αναγκάζεται να εγκαταλείψει 
την εργασία του με σκοπό την παροχή 
μέριμνας. Ειδικότερα, εξετάζει τις 
επιπτώσεις στα δικαιώματα τόσο 
βραχυπρόθεσμων όσο και μακροπρό­
θεσμων παροχών σε περίπτωση εγκα­
τάλειψης της εργασίας με σκοπό την 
παιδική μέριμνα ή τη μέριμνα αναπή­
ρων ή ηλικιωμένων ατόμων. Εξετάζει επίσης τις δυσκολίες που δημιουρ­
γούνται από την προσπάθεια συνδυα-
σμού της μέριμνας με μερική 
απασχόληση, καθώς καιτις συνέπειες 
τυχόν διαζυγίου ή διακοπής της συμ­
βίωσης στα συνταξιοδοτικά δικαιώ­
ματα των επιμελητών. 
Κοινωνική προστα­
σία σε περιόδους 
παροχής μέριμνας 
Βρεφική μέριμνα 
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατα­
γράφονται περισσότερες από 4 
εκατ. γεννήσεις ζώντων παιδιών. Προ­
κειμένου για εργαζόμενες μητέρες, 
στις περισσότερες περιπτώσεις αυτές 
δικαιούνται παροχών μητρότητας τις 
εβδομάδες που προηγούνται του τοκε­
τού και που τον ακολουθούν, ενώ συγ­
χρόνως διατηρούνται τα άλλα τους 
δικαιώματα κοινωνικής προστασίας. 
Παρόλα αυτά, ορισμένες γυναίκες χω­
ρίς αμειβομένη εργασία θα καταστούν 
αποδέκτες παροχών, είτε επειδή πλη­
ρούν τις προϋποθέσεις επιλεξιμότητας 
είτε επειδή διαθέτουν κάλυψη από κά­
ποιο γενικό κοινοτικό πρόγραμμα 
(βλέπε Πίνακα 12 για λεπτομέρειες 
δικαιωμάτων των εργαζομένων). Τα 
γενικά κοινοτικά προγράμματα μπορεί 
να αποδίδουν χαμηλότερες παροχές 
και, όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο 6, 
οι παροχές για τις αυτοαπασχολούμε­
νες γυναίκες μπορεί να είναι μικρότε­
ρες και η άδεια βραχύτερης διάρκειας. 
Ένα μικρό ποσοστό γυναικών δε θα 
γίνει αποδέκτης καμίας απολύτως πα­
ροχής. 
Όμως, η ανάγκη ρυθμίσεων για τη 
βρεφική μέριμνα επεκτείνεται αρκε­
τά πέραν της περιόδου της βασικής 
άδειας τοκετού, πράγμα που οτο πα­
ρελθόν σήμαινε ότι υπήρχαν μόνο 
δύο επιλογές για τους γονείς: είτε ο 
ένας από τους δύο, συνήθως η μητέ­
ρα, διέκοπτε την εργασία της για να 
φροντίσει το παιδί, είτε έπρεπε να 
βρεθεί κάποιος άλλος να το κάνει. 
136 
Κεφάλαιο f-H κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Αυτό ισχύει ακόμη στην Ιρλανδία και 
το Λουξεμβούργο (όπου η άδεια πε­
ριορίζεται σε 14 και 16 εβδομάδες 
αντίστοιχα, ενώ στην Ιρλανδία δεν 
ισχύει ούτε αυτό το μέτρο προκειμέ­
νου για αυτοαπασχολούμενες γυναί­
κες). Σε άλλα κράτη μέλη όμως, και 
με την εφαρμογή διαφόρων μέτρων 
προστασίας, είναι δυνατό να εξασφα­
λιστεί παράταση της άδειας, ώστε να 
παρέχεται στις γυναίκες η ευχέρεια 
συμβιβασμού της εργασίας με την οι­
κογενειακή ζωή και η δυνατότητα 
προστασίας της καριέρας τους, πα­
ράλληλα δε και οι άνδρες να παίζουν 
σοβαρότερο ρόλο στην φροντίδα του 
παιδιού τουλάχιστον στα πρώτα χρό­
νια της ζωής του. Πάντως, στις περισ­
σότερες χώρες, οι παροχές αυτές 
αφορούν μόνο τους έχοντες εξαρτη­
μένη εργασία. 
Σε οκτώ κράτη μέλη προσφέρεται πα­
ράταση της άδειας με παροχές, συνή­
θως με συνδυασμένη προστασία της 
θέσης εργασίας (πράγμα που μπορεί 
να σημαίνει, ανάλογα με τη χώρα, 
εγγύηση επανατοποθέτησης στην 
προηγούμενη θέση εργασίας ή σε άλ­
λη θέση αναλόγου κύρους ή απλά 
υπόσχεση για μια θέση στον ίδιο ερ­
γοδότη). Αυτό μπορεί να περιλαμβά­
νει, χωρίς να είναι απαραίτητο, την 
κατοχύρωση δικαιωμάτων αρχαιότη­
τας ή/και δικαιωμάτων συνταξιοδό­
τησης από την επιχείρηση, ιατρική 
περίθαλψη και άλλα προγράμματα 
παροχών. Σε μερικές χώρες, η προ­
στασία μιας θέσης εργασίας αφορά 
τυπικά μόνο όσους εργάζονται σε 
επιχειρήσεις από κάποιο μέγεθος και 
άνω, ενώ σε άλλες δεν καλύπτεται 
ολόκληρη η διάρκεια της άδειας. 
Σ' αυτά τα κράτη μέλη, είναι κατοχυ­
ρωμένα τα δικαιώματα μελλοντικών 
παροχών, ενώ απολαμβάνουν και οι 
δύο γονείς το δικαίωμα άδειας και 
επιδόματος, αν και σε μερικές περι­
πτώσεις η μητέρα έχει την πρώτη επι­
λογή. Η μεγάλη πλειοψηφία πάντως 
των δικαιούχων αυτών των προγραμ­
μάτων εξακολουθεί να αποτελείται α­
πό γυναίκες. 
Στην Ιταλία, επίδομα μητρότητας κα­
ταβάλλεται μόνο οτη μητέρα για δύο μήνες πριν από τον τοκετό και τρεις 
μήνες μετά, αντιστοιχεί δε με το 80% 
των προηγούμενων αποδοχών της (σε 
περίπτωση όμως θανάτου της μητέ­
ρας, ο πατέρας μπορεί να απαιτήσει 
τα επιδόματα της περιόδου μετά τον 
τοκετό). Επιπλέον, οποιοσδήποτε 
από τους γονείς μπορεί να ζητήσει 
τρεις πρόσθετους μήνες άδεια με το 
30% των προηγούμενων αποδοχών 
του. Οι θέσεις εργασίας προστατεύο­
νται για ένα χρόνο από τη γέννηση 
του παιδιού. Επίσης, οποιοσδήποτε 
από τους γονείς μπορεί να πάρει 
άδεια μετ' αποδοχών στην περίπτωση 
ασθένειας παιδιού κάτω των τριών 
ετών. Στη Δανία, το επίδομα μητρότη­
τας (ενιαίο, οτο επίπεδο του 80% του 
επιδόματος ανεργίας) καταβάλλεται 
για 28 εβδομάδες, ενώ από το 1994 
κάθε γονέας έχει δικαίωμα να πάρει 
πρόσθετη άδεια 6 μηνών, αλλά και 
περαιτέρω εξάμηνη άδεια, με προη­
γούμενη συμφωνία του εργοδότη. Στη 
διάρκεια αυτής της περιόδου, οι θέ­
σεις εργασίας προστατεύονται. Η εν 
λόγω άδεια είναι δυνατό να εγκριθεί 
με σκοπό τη φροντίδα και μεγαλύτε­
ρων παιδιών. Οι γονείς έχουν επίσης 
το δικαίωμα να απουσιάσουν από την 
εργασία τους την πρώτη ημέρα ασθε­
νείας ενός παιδιού. 
Στο Βέλγιο, με το πρόγραμμα διακο­
πής σταδιοδρομίας, μετά από τις 15 
εβδομάδες των παροχών μητρότητας, 
οι γονείς δικαιούνται 3-12 πρόσθε­
τους μήνες απουσίας από την εργασία 
τους, με προστασία των θέσεων εργα-
σίαςτους. Ωστόσο, η διακοπή της στα­
διοδρομίας δεν μπορεί να υπερβαίνει 
τους 60 μήνες στη διάρκεια του επαγ­
γελματικού βίου ενός ατόμου. Για κά­
θε περίοδο καταβάλλεται επίδομα 
ενιαίας τιμής της τάξεως των 300 
ECU μηνιαίως (περίπου 20% του μέ­
σου μισθού στη βιομηχανία το 1995), 
ή μεγαλυτέρου ύψους αν πρόκειται 
για δεύτερο ή τρίτο παιδί. Ένα πρό­
σθετο επίδομα καταβάλλεται στη 
Φλαμανδική περιφέρεια όσο το παιδί 
είναι κάτω των τριών ετών. 
Στη Φινλανδία, το επίδομα μητρότη­
τας καταβάλλεται με το ίδιο ύψος 
όπως και το επίδομα ασθένειας, για 
263 ημέρες (105 ημέρες ως επίδομα μητρότητας, μέρος του οποίου μπορεί 
να μεταφερθεί στον πατέρα, και στη 
συνέχεια 158 ημέρες ως γονικό επί­
δομα, που μπορεί να αποδοθεί σε 
οποιονδήποτε από τους γονείς). Στη 
συνέχεια είναι δυνατό να παραχωρη­
θούν ακόμη 26 εβδομάδες γονικής 
άδειας (με 68% των αποδοχών) και 
ακολουθεί η άδεια της παιδικής μέρι­
μνας μέχρι το παιδί να γίνει τριών 
ετών, με επιδόματα που καταβάλλο­
νται χαμηλού ενιαίου ύψους (κάτω 
από το 20% των μέσων αποδοχών), με 
συμπληρώματα όταν υπάρχουν δύο ή 
περισσότερα παίδια κάτω των 7 ετών 
που δεν τα αναλαμβάνει καμία δημό­
σια υπηρεσία παιδικής μέριμνας, συν 
μία προσαύξηση ανάλογη με το εισό­
δημα. Αν εργάζονται και οι δυο γο­
νείς, ο ένας από τους δύο μπορεί να 
μένει στο σπίτι με πλήρεις αποδοχές 
μέχρι τέσσερις ημέρες το χρόνο για 
να φροντίσει κάποιο άρρωστο παιδί 
κάτω των 10 ετών, ενώ προβλέπεται 
επίδομα ειδικής μέριμνας για σοβα­
ρά άρρωστο παιδί κάτω των 16 ετών. 
Στη Σουηδία παρέχεται άδεια μητρό­
τητας διάρκειας μέχρι 18 μηνών, το 
μεγαλύτερο μέρος της οποίας μπορεί 
να το πάρει οποιοσδήποτε από τους 
δύο γονείς, τα δε επιδόματα καταβάλ­
λονται στη διάρκεια του πρώτου χρό­
νου σε οποιονδήποτε από τους γονείς 
(το 90% των αποδοχών για ένα μήνα 
και 80% για το υπόλοιπο χρονικό διά­
στημα, ή ενιαία στο ελάχιστο επίπεδο 
για όσους δε διαθέτουν τα απαραίτη­
τα προσόντα — αν και από τον Ια­
νουάριο 1996 τα παραπάνω ποσοστά 
θα μειωθούν σε 85% και 25% αντί­
στοιχα). Επίσης, προβλέπεται μερική 
άδεια (μισή ημέρα ή ένα τέταρτο της 
ημέρας), όπου οι παροχές ρυθμίζο­
νται αντίστοιχα. Παράλληλα, παρέ­
χονται επιδόματα μέχρι 60 ημέρες το 
χρόνο για τη φροντίδα άρρωστου παι­
διού κάτω των 12 ετών. 
Στη Γερμανία, μετά από 14 εβδομά­
δες επιδόματος, οποιοσδήποτε από 
τους γονείς μπορεί να πάρει άδεια 
παιδικής μέριμνας μέχρι τρία χρόνια, 
με προστασία της θέσης εργασίας του 
για ολόκληρο το χρονικό διάστημα, 
με ενιαίο επίδομα (περίπου 300 ECU 
το μήνα) για έξι μήνες και επί πλέον 
137 
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Χώρες στις οποίες παρέχεται άδεια άνευ αποδοχών 
για βρεφική μέριμνα 
Ηνωμένο Βασ&ειο: Επιπλέον των 14 εβδομάδων άδειας μητρότητας που 
παρέχεται σε όλες τις μισθωτές, οι εργαζόμενες επί δύο τουλάχιστον έτη (ή 
πέντε προκειμένου για μερική απασχόληση) στον ίδιο εργοδότη δικαιούνται 
απουσίας μέχρι σύνολο 40 εβδομάδων. Οι θεσμοθέτη μένες αποδοχές μητρό­
τητας ή το επίδομα μητρότητας καταβάλλεται κατ'ανώτατο όριο επί 18 
εβδομάδες σε όσες είναι επιλέξιμες. Οι εργοδότες είναι δυνατό να παρέχουν 
προαιρετικά βελτιωμένες παροχές μητρότητας, βάσει συμβατικών όρων. 
Πορτογαλία: οτη συνέχεια της παροχής 98 ημερών, είναι δυνατό να χορηγη­
θεί άδεια άνευ αποδοχών διάρκειας μεταξύ 6 και 24 μηνών κατόπιν συμφω­
νίας εργοδότη και εργαζόμενου, ενώ προστατεύεται η θέση εργασίας. 
Ελλάδα: οι παροχές μητρότητας διαρκούν 103 ημέρες και προστατεύονται τα 
δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης. Σε περίπτωση σύμβασης απασχόλησης 
διάρκειας τουλάχιστον 12 μηνών, είναι δυνατό να χορηγηθεί άδεια άνευ 
αποδοχών μέχρι τριών μηνών σε κάθε ένα από τους γονείς, ή έξη μηνών όταν 
ο γονεύς είναι διαζευγμένος ή χήρος. Σε όλες τις περιπτώσεις, προστατεύεται 
η θέση εργασίας. 
Ισπανία: μετά από παροχές 16 εβδομάδων, είναι δυνατό να χορηγηθεί άδεια 
άνευ αποδοχών μέχρι τριών ετών για τη μέριμνα νεογέννητου βρέφους, είτε 
στη μητέρα είτε στον πατέρα. Οι θέσεις προστατεύονται μόνο για το πρώτο 
έτος. 
Κάτω Χώρες: μετά από παροχές μητρότητας 16 εβδομάδων, ο πατέρας ή η 
μητέρα που έχει εργαστεί στον ίδιο εργοδότη επί ένα τουλάχιστον έτος έχει 
τη δυνατότητα να πάρει μερική άδεια άνευ αποδοχών μέχρι έξι μηνών, 
εργαζόμενος το μισό εργάσιμο χρόνο. Οι συλλογικές συμβάσεις προβλέπουν 
επίσης τη χορήγηση πλήρους άδειας τριών μηνών, και μιας ημέρας την 
εβδομάδα για τους επόμενους 9 μήνες. Ορισμένοι εργοδότες καταβάλλουν 
μέχρι 75% των αποδοχών για τις ημέρες άδειας, χωρίς αυτό να αποτελεί 
νομοθετημένη υποχρέωση. 
για 18 μήνες, εάν το εισόδημα είναι 
κάτω από κάποιο επίπεδο. Παρο­
μοίως στην Αυστρία, μετά από 14 
εβδομάδες επιδόματος μητρότητας, 
παρέχεται άδεια σ' οποιονδήποτε 
από τους γονείς για περίοδο δυο ετών 
με ενιαίο καταβαλλόμενο επίδομα 
(περίπου 15 ECU την ημέρα, ή 20 
ECU την ημέρα για άγαμους γονείς) 
και με προστασία της θέσης εργασίας 
για την αντίστοιχη περίοδο. Επί 
πλέον, οι γονείς μπορούν να εργάζο­
νται για δύο ακόμη χρόνια με μερική 
απασχόληση και με επιδόματα μειω­
μένα pro rata. Επίσης, είναι δυνατό 
να πάρουν άδεια και οι δύο γονείς 
συγχρόνως, οπότε μοιράζονται μετα­
ξύ τους τις παροχές. 
Στη Γαλλία μπορεί να δοθεί άδεια 
άνευ αποδοχών μετά από 16 εβδομά­
δες επιδόματος μητρότητας, μόνον 
όμως αν συμφωνήσει ο εργοδότης και χωρίς εγγύηση για τη θέση εργασίας. 
Το γενικό κρατικό πρόγραμμα (ΑΡΕ) 
παρέχει στο γονέα (συνήθως τη μητέ­
ρα), και εφόσον αυτός έχει εργασθεί 
τα δύο από τα προηγούμενα πέντε 
χρόνια, επίδομα ενιαίου ύψους (περί­
που 450 ECU το μήνα για το δεύτερο 
παιδί, και, μέχρι τον Ιούλιο του 1994, 
και για το τρίτο) μέχρι να φθάσει το 
παιδί στην ηλικία τριών ετών, που κα­
ταβάλλεται pro rata αν ο γονέας ερ­
γάζεται με μερική απασχόληση. Οι 
θέσεις εργασίας όμως δεν προστα­
τεύονται πάντοτε. 
Σε πέντε άλλα κράτη μέλη υπάρχουν 
προβλέψεις για περιόδους άδειας, 
συνήθως με προστασία της θέσης ερ­
γασίας, χωρίς επίδομα όμως (βλέπε 
Πλαίσιο). Επί πλέον, στην Ελλάδα, 
Πορτογαλία και Ισπανία, οι γονείς 
ανάπηρου παιδιού μπορούν να ελατ­
τώσουν τις ώρες εργασίας τους, χωρίς αποζημίωση όμως για τις χαμένες 
αποδοχές. 
Αν και η άδεια άνευ αποδοχών είναι 
λιγότερο ελκυστική από την άδεια μετ' 
αποδοχών, οι κανονισμοί σχετικά με 
την προστασία τοαν θέσεων εργασίας 
είναι σημαντικοί, ειδικά στα σημεία 
όπου διορθώνουν ορισμένες δυσμενείς 
επιπτώσεις στην εξέλιξη της σταδιο­
δρομίας και, κατά συνέπεια, στις μελ­
λοντικές αποδοχές και σε περισσότερο 
μακροπρόθεσμα δικαιώματα συντα­
ξιοδότησης. Σ' αυτές τις πέντε χώρες, η 
διάρκεια της άδειας άνευ αποδοχών 
που καλύπτεται από προστασία της θέ­
σης εργασίας ποικίλλει από 3-6 μήνες 
στην Ελλάδα μέχρι δύο έτη στην Πορ­
τογαλία. 
Στην Ολλανδία υπάρχει πρόβλεψη 
για ένα μίγμα πλήρους και μερικής 
άδειας άνευ αποδοχών, ενώ τα δι­
καιώματα κοινωνικής προστασίας εί­
ναι εξασφαλισμένα καθ' όλη τη 
διάρκεια. Αντίθετα, στην Ισπανία και 
Πορτογαλία δεν υπάρχουν ειδικές 
εγγυήσεις και στο Ηνωμένο Βασίλειο 
τα δικαιώματα προστατεύονται μόνο 
στη διάρκεια των 14 εβδομάδων της 
άδειας μητρότητας (αν και οι εργοδό­
τες μπορούν να συνεχίσουν την κατα­
βολή εισφορών στο εθνικό σύστημα 
ασφάλισης και συνταξιοδότησης στην 
περίπτωση που οι εργαζόμενοι ει­
σπράττουν τη συμβατική αμοιβή λόγω 
μητρότητας μετά τις 18 εβδομάδες 
που προβλέπει ο νόμος). Στην Ελλά­
δα, για να διατηρηθούν τα δικαιώμα-
τα κοινωνικής προστασίας, 
συμπεριλαμβανόμενης της κάλυψης 
για ιατρική περίθαλψη, είναι υπο­
χρεωτικό να καταβάλλονται οι εισφο­
ρές (εργαζόμενων και εργοδοτών) 
οτη διάρκεια της άδειας άνευ αποδο­
χών. 
Μέριμνα αναπήρων 
και ηλικιωμένων 
Αν και είναι περιορισμένα τα στοι­
χεία σχετικά με τα άτομα που παρέ­
χουν μέριμνα σε ασθενείς ή 
αναπήρους διαθέτοντας σημαντικό 
μέρος του χρόνου τους, υπάρχουν εν-
138 
Κεφάλαιο? ~ Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
δείξεις ότι ο αριθμός τους είναι σημα­
ντικός (βλέπε Πλαίσιο). 
Οι σχετικές μελέτες τονίζουν τη μεγά­
λη πλειονότητα των γυναικών μεταξύ 
των επιμελητών (ατόμων που ανα­
λαμβάνουν τη μέριμνα άλλων) ηλι­
κίας κάτωτων 65, ιδιαίτερα μεταξύ 40 
και 50 ετών. Από την άλλη πλευρά, οι 
επιμελητές μεγαλύτερης ηλικίας εί­
ναι συχνά άνδρες, που συνήθως φρο­
ντίζουν τις ανάπηρες ή ασθενείς 
συζύγους τους. Επιπλέον, υπάρχουν 
πολλοί άγαμοι άνδρες και γυναίκες, 
συνήθως γιοι ή κόρες των ατόμων που 
έχουν ανάγκη από φροντίδα. 
Η προσοχή της πολιτικής έχει εστια­
στεί πολύ λιγότερο & αυτό το είδος 
της μέριμνας, είτε από την άποψη της 
ενίσχυσης του εισοδήματος των επι­
μελητών που υποχρεώνονται να δια­
κόψουν την εργασία τους, είτε 
αναφορικά με την προστασία των δι­
καιωμάτων των τελευταίων για κοι­
νωνική ασφάλιση. Προγράμματα που 
εξασφαλίζουν παροχές των επιμελη­
τών για παρατεταμένες χρονικές πε­
ριόδους υπάρχουν μόνο σε τέσσερα 
κράτη μέλη. Το παλαιότερο είναι του 
Ηνωμένου Βασιλείου, όπου το 1975 
εφαρμόστηκε το βοήθημα αναπηρι­
κής μέριμνας (ICA — χωρίς πρόβλε­
ψη εισφορών), αν και μόλις το 1986 η 
ισχύς του επεκτάθηκε και στις έγγα­
μες γυναίκες. Το δικαίωμα επιδόμα­
τος εξαρτάται από το κατά πόσο ο 
αποδέκτης της μέριμνας εισπράττει 
επίδομα μέριμνας, το οποίο έχει ορι­
στεί στα δύο τρίτα του ενιαίου μακρο­
πρόθεσμου επιδόματος ανικανότητας 
(πρώην επιδόματος αναπηρίας). Η 
μέριμνα πρέπει να παρέχεται τουλά­
χιστον 35 ώρες την εβδομάδα, επιτρέ­
πεται όμως να υπάρχουν αποδοχές 
μέχρι περίπου 60 ECU την εβδομάδα 
χωρίς να χάνεται το επίδομα, ενώ η 
είσπραξη του βοηθήματος αναπηρι­
κής μέριμνας (ICA) παρέχει δικαιώ­
ματα για τη χαμηλότερη σύνταξη 
γήρατος (κατηγορία Β). 
Σε δύο άλλα κράτη μέλη, η παροχή 
επιδομάτων είναι σχετικά πρόσφατη. 
Στην Ιρλανδία εφαρμόστηκε το 1990 
επίδομα επιμελητή μετά από έλεγχο 
προσωπικών πόρων. Καταβάλλεται σε Μελέτες για την άτυπη παροχή μέριμνας 
Ηνωμένο Βασ&αο; σύμφωνα με τη Γενική 'Ερευνα Νοικοκυριών, το 1985 
υπήρχαν στη Μεγάλη Βρετανία (πλην της Βόρειας Ιρλανδίας) 2,5 εκατομμύ­
ρια άνδρες και 3,5 εκατομμύρια γυναίκες που παρείχαν μέριμνα σε άτομα 
με ανάγκες (επιμελητές). Από αυτούς, το 1,4 εκατομμύριο ασχολούνταν με 
την παροχή μέριμνας για περισσότερες από 20 ώρες την εβδομάδα, στους 
οποίους περιλαμβάνονται 850 χιλιάδες επιμελητές με 50 ή και περισσότερες 
ώρες παροχής μέριμνας την εβδομάδα. Οι πιθανότητες για την απόκτηση 
υποχρεώσεων φροντίδας ήταν υψηλότερες μεταξύτων γυναικών ηλικίας λίγο 
πριν έως λίγο μετά τα 50, Οι πιθανότητες ήταν επίσης πολύ μεγαλύτερες να 
δημιουργηθούν σοβαρές υποχρεώσεις μέριμνας στους άγαμους άνδρες και 
γυνα&ες παρά στους αντίστοιχους έγγαμους. Μετά τα 65, οι άνδρες είχαν 
περιοοτπερες^θανοτητεςαπότιςγυναίκεςνα έχουν υποχρεώσεις μέριμνας. 
Ιρλανδία: στοιχεία οπόμελετες που διεξήν^ηκαν οτο τέλοςτ^ δεκαετίας του 
'80 απέδειξαν άτι περίπου 100 χιλιάδες άτομα παρείχαν μέριμνα σε ηλικιω­
μένους, ασθενείς ή ανάπηρους συγγενείς. Σε περίπου 70% των περιπτώ­
σεων, η μέριμνα παρεχόταν από μέλη της ίδιας οικογένειας, ενώ το 78% των 
επιμελητών ήταν γυναίκες. Τα δύο τρίτα των ατόμων που παρείχαν μέριμνα 
σε ηλικιωμένους ήταν έγγαμοι» σχεδόν το ένα τέταρτο ήταν άγαμοι, ενώ η 
πλειοψηφία ήταν εργάσιμης ηλικίας. 
Γερμανία: μελέτη που εκπονήθηκε το 1992 από την loiratest απέδειξε ότι 1,1 
εκατομμύριο ατόμων είχαν ανάγκη τακτικής μέριμνας, ο αριθμός δε αυτός 
περιλαμβάνει 190.000 άτομα με ανάγκη συνεχούς μέριμνας. Ποσοστό περί­
που ίσο με το 77% των ατόμων με ανάγκη τακτικής μέριμνας διέθετε ένα 
βασικό πρόσωπο για την παροχή της> σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις στενό 
μέλος της οικογένειας. Το 83% im&toao των οηομων αυτών ήταν γυναίκες. 
Οι αντίστοιχοι άρρενες παρείχαν συνήθως μέριμνα στην ανάπηρη σύζυγο 
τους. 
Ιταλία: σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 1991 το 17% περίπου των οικογενειών 
ήταν υποχρεωμένες να παρέχουν μέριμνα σε ανάπηρο άτομο με μείζονα 
σωματική ανικανότητα ή σε ηλικιωμένο άτομο που δεν ήταν σε θέση να 
αυτοεξυπηρετείται. 
άτομα άνω των 18 ετών που συγκατοι­
κούν και παρέχουν πλήρη μέριμνα σε 
άλλα άτομα, τα οποία εισπράττουν τα 
καθορισμένα ποσά κοινωνικής ασφά­
λισης και έχουν ανάγκη από συνεχή 
μέριμνα και προσοχή. Ο έλεγχος των 
προσωπικών πόρων είναι πολύ αυστη­
ρός, πράγμα που περιορίζει την επιλε­
ξιμότητα. Πίστωση ασφαλιστικών 
εισφορών και καταβολή της πλήρους 
σειράςτων παροχών διενεργείται μόνο 
προκειμένου για άτομα που κατέβαλαν 
τις ειοφορέςτους ή πουτις είχαν πιστω­
θεί πριν από τη σχετική διεκδίκηση. 
Στη Γερμανία, εφο^μόοτηκαν για πρώ­
τη φορά ειδικά βοηθήματα για τους 
επιμελητές τον Απρίλιο του 1995, με τη 
νέα μακροπρόθεσμη ασφάλεια νοση­
λείας, καταβάλλονται δε τόσο σε συγ­
γενείς όσο και σε επαγγελματίες (στην 
πρώτη περίπτωση, το ποσό κυμαίνεται 
ανάλογα με το βαθμό ανάγκης μέρι­μνας - από 200 ECU μέχρι 650 ECU 
το μήνα). Δικαιώματα κοινωνικής προ­
στασίας διασφαλίζονται στην περίπτω­
ση που η μέριμνα παρέχεται 
τουλάχιστον για 14 ώρεςτην εβδομάδα, 
ενώ δεν υπάρχουν χωριστές ρυθμίσεις 
για ιατρική περίθαλψη, εφόσον υποτί­
θεται πως η ασφάλιση του αρχηγού της 
οικογένειας καλύπτει κανονικά όλα τα 
υπόλοιπα μέλη. 
Στη Φινλανδία υπήρχε αρχικά μεγάλο 
ενδιαφέρον για την εξασφάλιση κατ' 
οίκον υπηρεσιών μέριμνας για ηλικιω­
μένα και ανάπηρα άτομα, αλλά από το 
1989 επεκτάθηκε το υπάρχον πρό­
γραμμα άμεσης καταβολής επιδομά­
των κατ' οίκον μέριμνας στον 
επιμελητή. Τα επιδόματα αυτά κατα­
βάλλονται από την τοπική αυτοδιοίκη­
ση αλλά επιδοτούνται από την 
κυβέρνηση, το δε ύψος τους διαφέρει 
139 
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Εργαζόμενοι που δεν είναι επιλέξιμοι για κοινωνική 
ασφάλιση 
Ισπανία: άτομα που εργάζονται λιγότερο από 12 ώρες την εβδομάδα, ή από 
48 ώρες συνολικά το μήνα, εξαιρούνται από ορισμένες παροχές, όπως από 
τις παροχές στην περίπτωση εργατικού ατυχήματος ή ασθένειας, παροχές 
υγειονομικής περίθαλψης και παροχές σε χρήμα κατά τη διάρκειατης άδειας 
μητρότητας. Το 1994, τα περισσότερα από τα άτομα που εργάζονταν λίγες 
ώρες την εβδομάδα ήταν γυναίκες. 
Αυστρία: τα άτομα που κερδίζουν λιγότερα από 13 ECU την ημέρα ή από 40 
ECU την εβδομάδα ή από 260 ECU το μήνα εξαιρούνται από την υποχρεω­
τική ασίράλιση, μολονότι έχουν τη δυνατότητα να καταβάλουν εθελοντικές 
εισφορές. 
Ιρλανδία: το 1993 είχε υπολογισθεί ότι 12.000 μισθωτοί, κυρίως γυναίκες, 
βρίσκονταν εκτός του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Πέραν αυτών, 
είχαν αποκλεισθεί και 16300 αυτοαπασχολούμενοι: 13.000 αγρότες που 
εισέπρατταν βοηθήματα ανεργίας ως συμπλήρωμα των χαμηλών αποδοχών 
τους από τη γεωργία, και 3.500 άλλοι με εισοδήματα κάτω από το κατώτατο 
όριο για καταβολή εισφορών — δηλαδή από περίπου 3.000 ECU ετησίως, 
Γερμανία: εξαιρούνται από την κοινωνική ασφάλιση τα άτομα που εργάζο­
νται λιγότερο από 15 ώρες την εβδομάδα και κερδίζουν στο δυτικό τμήμα 
λιγότερο από περίπου 300 ECU το μήνα και στο ανατολικό τμήμα λιγότερο 
από 250 ECU το μήνα. Εκτός από αυτά, εξαιρούνται γενικώς και τα άτομα 
που εργάζονται λιγότερο από δύο μήνες ή 50 εργάσιμες ημέρες ετησίως. Οι 
ενδείξεις από τα στοιχεία του 1992 είναι ότι, με τους διάφορους αυτούς 
κανόνες, εξαιρούνται περί τα 3 εκατομμύρια ατόμων, από τα οποία το 68% 
(2 εκατομμύρια) ήταν γυναίκες. 
Ηνωμένο Βασίληο: εξαιρούνται τα άτομα που κερδίζουν λιγότερο από περί­
που 70 ECU την εβδομάδα Υπολογίζεται ότι το 1992 εξαιρέθηκαν 2,2 
εκατομμύρια γυναίκες και 0,8 εκατομμύρια άνδρες. Δεν υπάρχουν διαθέσι­
μα στοιχεία για τους αυτοαπασχολούμενους. 
από περιοχή σε περιοχή, αν και είναι 
πάντοτε συνάρτηση της σοβαρότητας 
της ανάγκης για μέριμνα Τα συνταξιο­
δοτικά δικαιώματα του επιμελητή δια­
τηρούνται στο ίδιο επίπεδο με αυτά των 
υπαλλήλων της τοπικής αυτοδιοίκησης. 
Σε πέντε άλλα κράτη μέλη, η πρόβλε­
ψη είναι ακόμη πιο περιορισμένη. 
Στη Σουηδία, η κύρια έμφαση δίνεται 
ακόμη στην παροχή υπηρεσιών μέρι­
μνας κατ' οίκον, αλλά ο συγγενής, φί­
λος ή γείτονας που φροντίζει άτομο 
με ανάγκες μπορεί να πάρει άδεια 
μετ' αποδοχών διάρκειας μόνο μέχρι 
30 ημερών, με επίδομα ίσο προς το 
επίδομα ασθενείας και με διαφύλαξη 
των δικαιωμάτων κοινωνικής προ­
στασίας. Επιπλέον, οι τοπικές αρχές 
μπορούν να καταβάλουν βοήθημα μέ­
ριμνας κατ' οίκον στον επιμελητή, αν 
και σ' αυτή την περίπτωση δε διασφα­
λίζονται τα λοιπά δικαιώματα. Στη Δανία, όπου δίνεται παρόμοια έμφα­
ση στην παροχή δημόσιας μέριμνας, 
άτομο που φροντίζει κατ' οίκον ανία­
το συγγενή ασθενή μπορείνα εισπρά­
ξει τις διαφυγούσες αποδοχές στο 
επίπεδο των αποδοχών δημοτικού 
αρωγού κατ' οίκον, με παράλληλη 
διασφάλιση των δικαιωμάτων του. 
Στο Βέλγιο εφαρμόσθηκε το 1995 
πρόγραμμα διακοπής της σταδιοδρο­
μίας, που προβλέπει άδεια μέχρι 2 
μηνών για τη φροντίδα ατόμου που 
πάσχει από ανίατη ασθένεια, μαζί με 
επίδομα ενιαίου ύψους (περίπου 300 
ECU το μήνα) και με προστασία των 
δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης. 
Επίσης, προβλέπονται τοπικοί διακα­
νονισμοί για την καταβολή επιδομά­
των σε επιμελητές, αν και η πρόβλεψη 
αυτή είναι προαιρετική και τα αντί­
στοιχα ποσά σχετικά χαμηλά (25 μέ­
χρι 125 ECU το μήνα). Στην Ιταλία, την Ελλάδα και τη Γαλλία, 
με τα τρέχοντα εθνικά προγράμματα 
καταβάλλονται πρόσθετα βοηθήματα 
σε όσους έχουν ανάγκη από μέριμνα 
μεγάλης διάρκειας. Στην Ιταλία, το πο­
σό του επιδόματος αυτού είναι περίπου 
διπλάσιο από το αναπηρικό βοήθημα 
που παρέχεται με έλεγχο των προσω­
πικών πόρων. Στην Ελλάδα είναι περί-
που το 50% του αναπηρικού 
βοηθήματος για πλήρη ανικανότητα, 
ενώ οτη Γαλλία ισούται με το κατώτατο 
ημερομίσθιο. Τα βοηθήματα αυτά εί­
ναι δυνατό να μεταβιβασθούν στον 
επιμελητή, χωρίς όμως αυτό να είναι 
απαραίτητο. Στη Γαλλία, οι επιμελητές 
που εισπράττουν βοηθήματα θεωρού­
νται ασφαλισμένοι με κανονικά δι­
καιώματα κοινωνικής προστασίας, 
εξαιρούνται όμως από την καταβολή 
εισφορών, με σκοπό να ενθαρρυνθεί η 
κατ' οίκον μέριμνα. Σε άλλες περιπτώ­
σεις, όπως στην Ιταλία και την Ελλάδα, 
τα δικαιώματα κοινωνικής προστασίας 
δε διατηρούνται, πράγμα που συμβαί­
νει και με τοπικά γαλλικά και ιταλικά 
προγράμματα που καταβάλλουν βοη­
θήματα σε επιμελητές. Στην Ισπανία, το 
Λουξεμβούργο, την Πορτογαλία, την 
Ολλανδία και την Αυστρία δεν υπάρχει 
καμία πρόβλεψη ούτε για άδεια ούτε 
για επιδόματα επιμελητών. Εκτός από 
την Αυστρία, όπου υπάρχει κάποια 
διασφάλιση συντάξεων για άτομα που 
παρέχουν μέριμνα σε ανάπηρα παιδιά, 
όπως αναφέρεται και παρακάτω, η 
διακοπή εργασίας για την παροχή της 
μέριμνας σημαίνει απώλεια τόσο του 
εισοδήματος όσο και των δικαιωμάτων 
κοινωνικής προστασίας, εκτός αν πρό­
κειται για υγειονομική περίθαλψη σε 
κράτη όπου υπάρχει εθνικό σύστημα 
υγείας. 
Χαμηλές αποδοχές 
και κοινωνική 
προστασία 
\^ τομα που επανεντάσσονται στο 
Α. λεργατικό δυναμικό ή που προ­
σπαθούν να εργαστούν ενώ συγχρό­
νως παρέχουν μέριμνα σε ασθενή, 
βρίσκονται συχνά στην ανάγκη να δε-
140-
Κεφάλαιο 7 - Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
χθούν μια θέση εργασίας που προ­
σφέρει χαμηλές αποδοχές ή και λίγες 
ώρες εργασίας. Τα άτομα αυτά δε 
θεωρούνται ότι έχουν δικαίωμα κά­
λυψης από πρόγραμμα κοινωνικής 
ασφάλισης, και έτσι αδυνατούν να 
συγκεντρώσουν τα απαιτούμενα προ­
σόντα για κοινωνική προστασία. Αυ­
τό δεν ισχύει για το Λουξεμβούργο, 
την Πορτογαλία, τη Γαλλία, την Ελλά­
δα, την Ιταλία, την Ολλανδία ή τη 
Σουηδία, όπου όλοι οι εργαζόμενοι 
είναι υποχρεωτικά ασφαλισμένοι. Το 
ίδιο και για τη Δανία, με τη διαφορά 
ότι η συμμετοχή σε ταμείο ανεργίας 
προϋποθέτει κάποιες ελάχιστες ώρες 
εργασίας, ενώ στο Βέλγιο αποκλείο­
νται μόνο όσοι εργάζονται για άλλους 
κατ' οίκον λιγότερο από 24 ώρες την 
εβδομάδα, ή κάνουν άλλη οικιακή ερ­
γασία με απασχόληση λιγότερη από 8 
ώρες την εβδομάδα. Πάντως, σε ορι­
σμένα κράτη μέλη υπάρχει σημαντι­
κός αριθμός ατόμων που δε διαθέτει 
ασφαλιστική κάλυψη. 
Δεν υπάρχουν για όλες τις χώρες 
στοιχεία αναφορικά με τον αριθμό 
των ατόμων που, για τους παραπάνω 
λόγους, δε διαθέτουν τα προσόντα 
για ασφαλιστική κάλυψη (βλέπε 
Πλαίσιο), πάντως οι αριθμοί αυτοί 
είναι σημαντικοί στο Ηνωμένο Βασί­
λειο και στη Γερμανία. Αυτό δε ση­
μαίνει ότι τα εν λόγω άτομα είναι στο 
σύνολο τους επιμελητές, γενικά όμως 
εκείνοι των οποίων η εργασία περιο­
ρίζεται λόγω ευθυνών μέριμνας κιν­
δυνεύουν περισσότερο από άλλους 
να είναι επιλέξιμοι για κοινωνική 
ασφάλιση. Αυτά τα άτομα, γυναίκες 
και άνδρες, δεν έχουν δικαιώματα 
παροχών στη διάρκεια ασθενείας ή 
ανεργίας και, εκτός και εάν υπάρ­
χουν παροχές βάσει της επίσημης 
διαμονής ή αν δε ληφθούν ειδικά μέ­
τρα (όπως αυτά που περιγράφονται 
στη συνέχεια), δεν πρόκειται να απο­
κτήσουν μακροπρόθεσμα δικαιώμα­
τα παροχών κατά την αποχώρηση 
τους από την ενεργό υπηρεσία ή λόγω 
αναπηρίας. 
Οι εν λόγω εξαιρέσεις εξετάζονται και 
συζητούνται αυτή τη στιγμή. Από τη μία 
πλευρά, υπάρχουν εκείνοι που επιθυ­
μούν περισσότερη ευελιξία της αγοράς εργασίας, με μείωση των εισφορών και 
των επιβαρύνσεων της εργοδοσίας — 
καθώς και προώθηση της μερικής απα­
σχόλησης —, και από την άλλη εκείνοι 
που επιθυμούν βελτιωμένη κάλυψη 
από άποψη κοινωνικής προστασίας 
(όπως η Ισπανία). Συγχρόνως, οι εξαι­
ρέσεις αντιμετωπίζονται ως ανισότητα, 
δεδομένου ότι οι γυναίκες αποτελούν 
την πλειονότητα των εξαιρουμένων 
(στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμα­
νία), ενώ η ενδεχόμενη επίδραση των 
εισφορών στα χαμηλά εισοδήματα 
χρησιμοποιείται ως επιχείρημα κατά 
της ένταξης (στο Ηνωμένο Βασίλειο). 
Ζήτημα επίσης δημιουργείται και λόγω 
του χαμηλού επιπέδου των εισφορών 
που θα ήταν σε θέση να καταβάλουν οι 
γυναίκες, δεδομένου ότι έτσι θα απο­
κτούσαν δικαιώματα για παροχές που 
αναφέρονται αποκλειστικά σε χαμηλές 
αποδοχές (παροχές που στην πράξη 
μπορεί να μην υπερβαίνουν τα βοηθή­
ματα κατόπιν ελέγχου των προσωπι­
κών πόρων, με την προϋπόθεση βέβαια 
ότι οι υποψήφιες θα συγκέντρωναν τα 
απαραίτητα προσόντα, πράγμα αδύνα­
το για πολλές έγγαμες γυναίκες), ή θα 
δικαιούνταν κάλυψη κατά πολύ ανώτε­
ρη από εκείνη που θα αντιστοιχούσε 
στις εισφορές τους στα προγράμματα 
— π.χ. για ιατρική περίθαλψη (στη 
Γερμανία). Με τον ίδιο τρόπο, τυχόν 
υπερβολική αύξηση των (ενιαίων) επι­
δομάτων σε σχέση με τις αποδοχές ερ­
γασίας, θα μπορούσε να επηρεάσει 
δυσμενώς τα κίνητρα για την αναζήτη­
ση εργασίας. 
Μερική απασχόληση 
και κοινωνική 
προστασία 
Υπάρχουν επίσης ειδικά θέματα που 
σχετίζονται με τη μερική απασχόληση, 
η οποία είναι ευρύτατα διαδεδομένη 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σ' ολόκληρη 
την Ένωση υπήρχαν το 1994 περίπου 
21 εκατομμύρια άτομα με μερική απα­
σχόληση, σχεδόν 18 εκατομμύρια από 
αυτά μισθωτοί και 3 εκατομμύρια μη 
μισθωτοί. Ήταν κυρίως γυναίκες — 
περίπου 15 εκατομμύρια, από τους μι­
σθωτούς και 2 εκατομμύρια, από τους αυτοαπασχολούμενους — με με το με­
γαλύτερο αριθμό οτο Ηνωμένο Βασί­
λειο και τη Γερμανία (σχεδόν 5 
εκατομμύρια, στην κάθε μία από αυ­
τές). Το μεγαλύτερο όμως ποσοστό του 
εργατικού δυναμικού με μερική απα­
σχόληση το συναντούμε στην Ολλανδία 
(66%). 
Αν εξετάσουμε τα πρότυπα εργασίας 
των γυναικών, θα παρατηρήσουμε αμέ­
σως ότι, στα περισσότερα κράτη μέλη, 
οι γυναίκες με παιδιά είναι πιθανότερο 
να μην εργάζονται ή να έχουν μερική 
απασχόληση, παρά οι γυναίκες χωρίς 
παιδιά (γραφήματα 70 έως 75). Αν και 
δεν υπάρχουν συγκρίσιμα στοιχεία για 
τα άτομα που παρέχουν μέριμνα σε 
ηλικιωμένους, είναι πολύ πιθανό ότι το 
πρότυπο θα είναι παρεμφερές, εφόσον 
οι περιορισμοί για την πλήρη απασχό­
ληση είναι εν πολλοίς οι ίδιοι. 
Βέβαια, οι ευθύνες μέριμνας δεν καθο­
ρίζουν εξ ολοκλήρου τις αποφάσεις για 
το αν και πόσες ώρες θα εργασθεί κα­
νείς. Διάφοροι παράγοντες μπορούν 
να παίξουν ρόλο, όπως π.χ. η κοινωνική 
πολιτική που εξασφαλίζει μέριμνα 
υψηλού επιπέδου για τα παιδιά και κατ' 
οίκον μέριμνα για τους ανάπηρους και 
τους ασθενείς, η ύπαρξη στήριξης από 
την οικογένεια και οι οικονομικές συν­
θήκες, κλπ. Ιδιαίτερα (f ό,τι αφορά 
τους μόνους γονείς, οι οικονομικές 
ανάγκες μπορούν να επιβάλουν την 
πλήρη απασχόληση στις περιπτώσεις 
όπου οι παροχές προϋποθέτουν ότι η 
μητέρα θα αναζητήσει εργασία όταν τα 
παιδιά φθάσουν μια συγκεκριμένη 
ηλικία Είναι ενδιαφέρον όμως να ση­
μειωθεί ότι, στην έκθεση του Ευρωβα-
ρομέτρου το 1993 (Οι Ευρωπαίοι και η 
Οικογένεια), το 55% περίπου των απα­
ντήσεων πιστεύουν ότι τα παιδιά απο­
τελούν εμπόδιο στην εργασία των 
γυναικών, αν και λιγότερες από το 10% 
θεωρούν πως το ίδιο ισχύει και για τους 
άνδρες. Υπάρχουν βέβαια και άνδρες, 
οι επιλογές εργασίας των οποίων επη­
ρεάζονται από ευθύνες μέριμνας, όπως 
π.χ. οι μόνοι πατέρες ή αυτοί που φρο­
ντίζουν ανάπηρους ενήλικες (βλέπε 
προηγούμενο Πλαίσιο σχετικά με με­
λέτες για την ανεπίσημη μέριμνα). Εξ 
άλλου, στο μέλλον μπορεί να υπάρξουν 
περισσότεροι άνδρες που θα φροντί-
141 
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική ηροστασία και at αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
70 Γυναίκες 25-49 ετών με μερική απασχόληση επειδή Οεν 
ήθελαν πλήρη απασχόληση, 1993 
% μερικώς απασχολούμενων γυναικών 25-49 
ΠΑνύπαντρες 
•Ανύπαντρες με παοια 
•Παντρεμένες 
•Παντρεμένες με παιδιά 
1 1ÔÔ 
Η 80 
60 
40 71 Οικονομικά μη ενεργές γυναίκες 25-49 ετών λόγω 
οικογενειακών υποχρεώσεων, 1993 
100 * Μ ?**νών yuvtWCtfiv 25-49 
αΑνύπαντοες 
ΘΑνΟπαντρες με παιβισ 
•Παντρεμένες 
•Παντρεμένες με παιδιά 
Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK £12 
Ο Εξαιρούνται το νεα ομοσπονδιακά κρατίδια 40 h 
72 Αγαμες γυναίκες με πλήρη και με μερική απασχόληση κατά 
την ηλικία τον μικρότερου παιδιού τους, 1993 
100 
βο 
40 h 
20 •Μερικώς απασχολούμενες 
• Πλήρως απασχολούμενες 
Αρκπερή ράβδος: χωρίς παιδιά, μεσαία ράβδος : 
natal <5,δεξιά ράβδος: παιδί 10-15 100 
80 
60 
20 
0 ΗΜΜΚΗΗΜΜΜ,Ι Ι,ΙΙΙ , Mil 0 
Β D GR Ε F IRL ! L NL Ρ UK £12 
D περιλαμβάνονται τα via ομοσπονδιακά κρατίδια. DK άνευ στοιχείων για γυναίκες και m»6ia 73 Έγγαμες γυναίκες με πλήρη και με μερική απασχόληση κατά 
την ηλικία του μικρότερου παιδιού τους, 1993 
Ι Μερικώς απασχολούμενες 
Β D OR Ε F »RL I L NL Ρ UK E12 
D περιλαμβάνοντα τα We ομοσπονδιακά κρατίδια. DK aveu στοιχείων ye γυναίκες και παιδιά 
74 Άγαμες γυναίκες με παιδιά και χωρίς παιδία, με πλήρη και 
με μερική απασχόληση, 1993 75 Έγγαμες γυναίκες με παιδιά και χωρίς παιδιά, με πλήρη και 
100 •Μερικώς απασχολούμενες 
• Πλήρως απασχολούμενες 
Αριστερή ράβδος: χωρίς παίδια, δεφά ράβδος: μι παιδιά ι 100 με μερική απασχόληση, 1993 
100 Ρ 
Αριστερή ράβδος' χωρίς παιδιά, δεξιά ράβδος: μι παιδιά • Μερικώς απασχολούμενες 
• Πλήρως απασχολούμενες 100 
D περιλαμβάνονται τα νέα ομοσπονδιακά κρατίδια. DK άνευ στοιχείων για yuyafKsç και τταΛιΰ Ο ττερ^ετμρ^ανοντοι τα yta ομοοττονδιαιία κρατίδια, DK άνευ στοιχείων νια γυναίκες και παιδιά 
142 
Κεφάλαιο 7-Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
ζουν τα παιδιά, καθώς τα προγράμματα 
γονικής άδειας αναπτύσσονται και 
επεκτείνονται συνεχώς. 
Προβλήματα είναι δυνατό να παρου­
σιαστούν σε άτομα μερικής απασχόλη­
σης που καλύπτονται από διατάξεις 
κοινωνικής προστασίας, έστω και αν η 
εργασία τους τους εξασφαλίζει 
δικαιώματα κοινωνικής ασφάλισης 
(βλέπε παρακάτω για τα μέτρα που 
μπορούν να αντισταθμίσουν τα εν λόγω 
προβλήματα): 
• ενώ με τις ασφαλιστικές εισφορές 
είναι δυνατό να καθορίζεται η επι­
λεξιμότητα για μακροπρόθεσμες 
παροχές συνταξιοδότησης και 
αναπηρίας, τα σχετικά ποσά, που 
αποτελούν οτ^νάρτηση των αποδο­
χών, είναι πιθανό να αποδειχθούν 
ανεπαρκή, εκτός αν το πρόβλημα 
μπορεί να ξεπεραστεί με την 
εφαρμογή ειδικών διατάξεων, 
αν η μερική απασχόληση αρχίσει 
σχετικά αργά στη σταδιοδρομία 
ενός ατόμου, επειδή π.χ. το υπόψη 
άτομο είχε ανάγκη να παρασταθεί 
σε ηλικιωμένο γονέα, είναι δυνατό 
να επηρεαστούν δυσμενώς τα συ­
νταξιοδοτικά του δικαιώματα, αν 
αυτά υπολογιστούν με βάση τον 
τελευταίο μισθό ή το μισθό των τε­
λευταίων ετών πριν από τη συντα­
ξιοδότηση, 
• οι μερικώς απασχολούμενοι ενδέ­
χεται να εξαιρεθούν από κλαδικά 
συνταξιοδοτικά προγράμματα που 
εξασφαλίζουν επικουρικές συντά­
ξεις ή επιδόματα χρόνιων ασθε­
νειών. 
Επίσης, ενώ οι μερικώς απασχολού­
μενοι καταβάλλουν ασφαλιστικές 
εισφορές, είναι δυνατό να ανακαλύ­
ψουν ότι δεν πληρούν ορισμένα κρι­
τήρια για δικαιώματα επιδομάτων 
ανεργίας ή ασθενείας, λόγω του ότι 
εργάζονται λίγες ώρες την εβδομάδα 
ή γενικά πολύ λίγο μέσα σε συγκεκρι­
μένο χρονικό διάστημα. Δικαιούχοι χρηματικού επιδόματος ασθενείας -
επάνοδος επιμελητών στην εργασία τους στην 
Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο 
Ιρλανδία: υπάρχουν δυο προϋποθέσεις για την είσπραξη των παροχών: να 
έχουν καταβληθεί τουλάχιστον 39 εβδομαδιαίες εισφορές σε ολόκληρο τον 
εργασιακό βίο και να έχουν καταβληθεί ή πιοτωθεί39 εισφορές κατά το έτος 
που προηγήθηκε της ασθένειας. Για την εκπλήρωσης της δεύτερης προϋπό­
θεσης, πρέπει να έχουν καταβληθεί τουλάχιστον 13 εισφορές, αλλά σε 
οποιοδήποτε από τα τρία έτη που προηγήθηκαν της υποβολής της αίτησης. 
Τυχόν πιοτίδσεις εισφορών χατά την περίοδο είοπραξης του επιδόματος 
μέριμνας, μετά από έλεγχο των προσωπικών πόρων, θα ήταν ευεργετικές για 
τους επιμελητές, όπως και εκείνες που αποκτώνται στη διάρκεια των 14 
εβδομάδων των παροχών μητρότητας. 
Ηνωμένο ΒασΟαο: η κατάσταση είναι περίπλοκη. Οι περισσότεροι εργαζό­
μενοι δικαιούνται του νομίμου επιδόματος ασθενείας (SSP), υπό την προϋ­
πόθεση ότι είχαν συνάψει σύμβαση εργασίας διάρκειας τουλάχιστον τριών 
μηνών, καθώς και ότι οι αποδοχές τους ήταν ικανές να εξασφαλίσουν την 
καταβολή εισφορών κατά τις $ εβδομάδες που προηγήθηκαν της ασθένειας. 
Πιστώσεις δεν προσμετρωνται οτο SSP. Προκειμένου νια τις παροχές της 
εθνικής ασφάλισης, οι μισθωτοί που δεν είναι επιλέξιμοι και οι αυτοαπασχο­
λούμενοι οφείλουν να πληρούν δυο άλλεςπρουποθέσεις: να έχουν καταβάλει 
σε οποιοδήποτε φορολογικό έτος εισφορές επί αποδοχών τουλάχιστον 
25πλάσιων του κατωτάτου ορίου αποδοχών και να έχουν καταβάλει ή πιστω­
θεί εισφορές επί αποδοχών τουλάχιστον 50πλάσιων του κατωτάτου ορίου 
αποδοχών στα δυο φορολογικά έτη που προηγήθηκαν της διεκδίκησης. 
Πιστώσεις εισφορών που αποκτώνται κατά το διάστημα των 18 εβδομάδων 
της άδειας μητρότητας ή κατά το διάστημα είσπραξης του επιδόματος μέρι­
μνας αναπήρου προσμετρωνται μόνο οτη δεύτερη από τις δυο ανωτέρω 
προϋποθέσεις. 
Επανένταξη στην 
απασχόληση ύστε­
ρα από περίοδο 
παροχής μέριμνας 
Οι επιμελητές που επανέρχονται 
στην εργασία τους είναι πιθανό 
να συναντήσουν και άλλα προβλήματα 
σχετικά μετά δικαιώματάτους για βρα­
χυπρόθεσμες παροχές, ιδιαίτερα αν α­
σθενήσουν ή μείνουν άνεργοι πριν 
μπορέσουν να εργαστούν αρκετά ώστε 
να συμπληρώσουν τις απαραίτητες 
προϋποθέσεις. Παρόμοια προβλήματα 
θα παύσουν να υπάρχουν αν το σύστη­
μα ιατρικής περίθαλψης καταρτιστεί έ­
τσι ώστε να εξυπηρετεί το σύνολο του 
πληθυσμού, ή αν καταργηθούν οι χρο­
νικοί περιορισμοί για την επιλεξιμότη-
τα στην παροχή επιδομάτων 
ασθένειας, ή ακόμη αν υπάρχουν δια­
τάξεις που θα λαμβάνουν υπόψη την 
καταβολή ασφαλιστικών εισφορών πριν από την έναρξη της περιόδου πα-
ροχήςτης μέριμνας. Ενδέχεται όμως να 
δημιουργηθούν προβλήματα εκεί όπου 
το σύστημα είναι λιγότερο 'ανοικτό', ή 
όπου οι προϋποθέσεις δικαιωμάτων σε 
συγκεκριμένες παροχές είναι πολύ αυ­
στηρές. 
Η ανάπτυξη προγραμμάτων για παρα­
τεταμένη άδεια με ταυτόχρονες παρο­
χές προκειμένου για τη βρεφική 
μέριμνα (σε 8 κράτη μέλη) έχει βελτιώ­
σει τη θέση των επιμελητών παιδιών, 
όχι μόνο όταν αυτοί δεν εργάζονται, 
αλλά και όταν επανέρχονται στην ερ­
γασία τους. Εκεί όμως όπου το μοναδι­
κό μέτρο που ισχύει είναι η άδεια άνευ 
αποδοχών, η θέση των επιμελητών που 
επανέρχονται στην εργασία τους είναι 
πολύ αδύνατη. Εξαίρεση αποτελεί η 
Ολλανδία, όπου τα δικαιώματα κοινω­
νικής προστασίας διασφαλίζονται καθ' 
όλη τη διάρκεια της άδειας άνευ απο­
δοχών, Επίσης, στις χώρες όπου οι προ-
βλεπόμενες άδειες έχουν σχετικά 
μικρή διάρκεια, παρουσιάζονται περι-
143 
Κεφάλαιο 7-Η κοινωνική ηροστασία και pi αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Οι επιμελητές και τα επιδόματα ανεργίας στη Γερμανία 
και της Κάτω Χώρες 
Γερμανία: η ευρέως παρεχόμενη περίοδος παρατεταμένης άδειας για βρεφι­
κή μέριμνα προσμετράται οτο χρόνο αμειβόμενης απασχόλησης και συνε­
πώς, Οταν απαιτηθεί, συμβάλλει στην επΛε|ιμότητα για παροχές. Οι 
επιμελητές όμως που καλύπτονται από τη νέα μακροπρόθεσμη ασφάλιοη 
μέριμνας οφείλουν να πληρούν τις κανονικές προϋποθέσεις για να δικαιού­
νται επιδόματος ανεργίας - 12 μήνες εργασίας με ασφάλιση κατά τα 
τελευταία τρία έτη προκειμένου για τις ασφαλιοτικές παροχές και 150 
ημέρες οτη διάρκεια του τελευταίου έτους για τις παροχές βοήθειας. Είναι 
επιλέξιμοι όμως στην επαγγελματική εκπαίδευση χωρίς την προϋπόθεση 
συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος απασχόλησης — χρήσιμη παροχή για 
άτομα που είχαν παραμείνει επί μακρό διο^οτημα εκτός του εργατικού 
δυναμικού. 
Κάτω Χώρες;: για να έχουν οι επιμελητές δικαίωμα στο βασικό επίδομα 
ανεργίας των έξι μηνών, οφείλουν να πληρούν τους ίδιους όρους όπως όλοι 
οι εργαζόμενοι, δηλαδή να έχουν εργαστεί κατά τους έξι τελευταίους μήνες 
που προηγούνται της ανεργίας. Για το επίδομα μακράς διάρκειας που ακο­
λουθεί (από 3 μήνες έως 4 έτη, ανάλογα με την ηλικία και με άλλους 
παράγοντες), απαιτείται κανονικά να έχει εισπραχθεί αμοιβή τουλάχιστον 
52 ημερών οτη διάρκεια εκάστου από τουλάχιστον τρία από τα πέντε έτη που 
προηγούνται άμεσα της ανεργίας, αν και για εκείνους που παρείχαν παιδική 
μέριμνα εφαρμόζονται ειδικές διατάξεις. Κατά τον υπολογισμό του κανόνα 
τρία προς πέντε ως άνω, λαμβάνεται υπόψη ως απασχόληση ολόκληρη η 
περίοδος μέριμνας παιδιού κάτω των 6 ετών και η μισή περίοδος για παιδί 
6-12 ετών. Δεν υπάρχει όμως ανάλογος κανόνας για τους επιμελητές ενηλί­
κων ανικάνων ή αναπήρων ατόμων. 
πτώσεις γονέων οι οποίοι, επειδή πι­
στεύουν πως πρέπει να μείνουν με τα 
παιδιά τους μεγαλύτερο χρονικό διά­
στημα, χάνουν το δικαίωμα προστα­
σίας της θέσης εργασίας τους. 
Όπως σημειώθηκε και παραπάνω, τα 
δικαιώματα κοινωνικής προστασίας 
ατόμων που παρέχουν μέριμνα σε ενή­
λικες για παρατεταμένα χρονικά δια­
στήματα διασφαλίζονται σε λίγα μόνο 
από τα κράτη μέλη. 
Κόστος της ιατροφαρ­
μακευτικής περίθαλψης 
Σε 12 από τα 15 κράτη μέλη, η παροχή 
μέριμνας δε δημιουργεί προβλήματα 
προκειμένου για την πρόσβαση στην 
ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ενώ 
στα υπόλοιπα τρία κράτη τα προβλήμα­
τα ποικίλλουν σε σοβαρότητα. Στη Γαλ­
λία, υπάρχουν δυο ομάδες πληθυσμού 
που διατηρούν το δικαίωμα ιατροφαρ­
μακευτικής περίθαλψης — οι γονείς δύο ή περισσότερων παιδιών που 
υπήρξαν αποδέκτες παροχών στο 
πλαίσιο του προγράμματος γονικής ά­
δειας, και τα άτομα που παρέχουν μέ­
ριμνα σε ενήλικες και αμείβονται από 
τα επιδόματα αναπηρίας των ίδιων των 
ασθενών, αποκτώντας έτσι δικαίωμα 
στην ασφάλιση. Οι υπόλοιποι οφείλουν 
να έχουν εργαστεί τουλάχιστον 60 
ώρες ή να έχουν κερδίσει σε ένα μήνα 
αμοιβή ίση προς το οΌπλάσιο του ελά­
χιστου ωρομισθίου. Στο Βέλγιο παρο­
μοίως, τα άτομα που καλύπτονται από 
πρόγραμμα διακοπής σταδιοδρομίας 
διατηρούν την ασφάλεια υγείας, άλλοι 
όμως — συμπεριλαμβανόμενων και 
των υποχρεωμένων να συνεχίσουν την 
παροχή μέριμνας μετά τη λήξη της 
περιόδου διακοπής σταδιοδρομίας — 
απαιτείται να έχουν εργαστεί τουλάχι­
στον 120 ημέρες (το λιγότερο 3 ώρες 
την ημέρα) σε περίοδο 6 μηνών. Στην 
Ελλάδα, οι αδειούχοι άνευ αποδοχών 
με σκοπό τη βρεφική μέριμνα μπορούν 
να παραμείνουν ασφαλισμένοι, όπως 
προαναφέρθηκε, μόνο αν συνεχίζουν 
να καταβάλουν τις ασφαλιστικές ει­σφορές των ιδίων και του εργοδότη 
τους, ενώ οι λοιποί οφείλουν να έχουν 
εργαστεί τουλάχιστον 50 ημέρες (2 μή­
νες) στη διάρκεια του έτους που προη­
γήθηκε της ασθένειας τους. Και στις 
τρεις χώρες, τα άτομα που παρέχουν 
μέριμνα σε ενήλικες είναι πιθανότερο 
ότι θα επηρεαστούν δυσμενώς από 
εκείνα που παρέχουν παιδική μέριμνα. 
Παροχές ασθενείας 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, δεν επιβάλλε­
ται κανείς χρονικός περιορισμός προ­
κειμένου για την επιλεξιμότητα στις 
παροχές ασθενείας. Τα κράτη αυτά εί­
ναι η Σουηδία, η Αυστρία, το Λουξεμ­
βούργο, η Γερμανία, η Φινλανδία, η 
Ιταλία και η Ολλανδία. Στην Πορτογα­
λία και την Ισπανία, τα άτομα που πα­
ρέχουν μέριμνα αντιμετωπίζονται 
όπως όλοι, πράγμα που σημαίνει για 
την Πορτογαλία: 6 μήνες ασφάλισης 
και εργασία 12 ημερών στη διάρκεια 
του τετραμήνου που προηγήθηκε της 
ασθένειας, και για την Ισπανία: 180 
ημέρες εργασίας στη διάρκεια των 
προηγουμένων πέντε ετών. Ως εκ τού­
του, και στις δύο αυτές χώρες, πολλοί 
επιμελητές έχουν τη δυνατότητα να θε­
μελιώσουν δικαίωμα παροχών ασθε­
νείας, ακόμη κι αν ασθενήσουν αμέσως 
μόλις επανέλθουν στην εργασία τους. 
Στη Δανία, τα άτομα με εξαρτημένη 
εργασία πρέπει να έχουν εργαστεί του­
λάχιστον 120 ώρες μέσα στις 13 εβδο­
μάδες που προηγήθηκαν άμεσα της 
ασθένειας. 
Στη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ελλάδα, 
οι προϋποθέσεις επιλεξιμότητας είναι 
ίδιες με εκείνες της ιατροφαρμακευτι­
κής περίθαλψης, η δε εκπλήρωση τους 
δεν είναι ιδιαίτερα δυσχερής οτη Γαλ­
λία, ενώ μεγαλύτερες δυσκολίες πα­
ρουσιάζονται στην Ελλάδα και το 
Βέλγιο. 
Στην Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασί­
λειο, οι κανονισμοί είναι περισσότερο 
περίπλοκοι και κατά συνέπεια η ικανο­
ποίηση τους δυσχερέστερη (βλέπε 
Πλαίσιο). Και στις δύο χώρες, ενδέχε­
ται να είναι ευχερέστερη η συγκέντρω­
ση των προϋποθέσεων από εκείνους 
744-
Κεφάλαιο 7 - « κοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
που έχουν προσφέρει μέριμνα σε ενή­
λικες παρά σε παιδιά. 
Παροχές ανεργίας 
Σε περίπτωση απώλειας της εργασίας 
σε βραχύ διάστημα μετά την επάνοδο 
σε αυτή, η συγκέντρωση των προϋπο­
θέσεων για την επιλεξιμότητα επιδό­
ματος ανεργίας τείνει να δημιουργήσει 
μεγαλύτερο πρόβλημα 
Αυτό δε συμβαίνει στη Φινλανδία, 
όπου το επίδομα ανεργίας καταβάλλε­
ται μετά από πέντε ημέρες από την 
καταχώρηση στα μητρώα ανέργων. Στη 
Γερμανία και την Ολλανδία υπάρχουν 
ειδικές διατάξεις για τα άτομα που επι­
στρέφουν στην εργασία τους μετά από 
διάστημα παροχής παιδικής μέριμνας. 
Δεν ισχύουν όμως οι ίδιες διατάξεις 
προκειμένου για την παροχή μέριμνας 
σε ενήλικες (βλέπε Πλαίσιο). 
Στο Βέλγιο και την Ελλάδα, ορισμένες 
από τις διατάξεις που προβλέπουν 
άδεια απουσίας από την εργασία επι­
τρέπουν στον επιμελητή να παραμείνει 
ασφαλισμένος και έτσι να διατηρεί το 
δικαίωμα για τις παροχές ανεργίας. 
Εκεί όμως όπου δεν ισχύουν οι ανωτέ­
ρω διατάξεις — πράγμα πολύ πιθανό 
στις περισσότερες περιπτώσεις επιμε­
λητών ενηλίκων — οι επιμελητές είναι 
υποχρεωμένοι να πληρούν τους συνή­
θεις όρους επώεξιμότητας (στην Ελλά­
δα 300 ημέρες εργασίας και στο Βέλγιο 
312 έως 624 ημέρες, ανάλογα με την 
ηλικία). 
Στο Λουξεμβούργο, τη Σουηδία, την 
Ιταλία και την Ισπανία, προκειμένου 
για την εξασφάλιση των παροχών, εί­
ναι ανάγκη να ικανοποιούνται πλήρως 
όλες οι συνήθεις προϋποθέσεις — π.χ. 
να έχουν καταβληθεί ασφαλιστικές ει­
σφορές για μια ελάχιστη χρονική πε­
ρίοδο, που κυμαίνεται από έξι μήνες 
έως ένα έτος ή και περισσότερο. Στη 
Σουηδία, ο ενδιαφερόμενος πρέπει 
επίσης να έχει εργαστεί πέντε μήνες 
στο δωδεκάμηνο που προηγήθηκε, αν 
και υπάρχει ένα ελάχιστο βοηθητικό 
επίδομα ανεργίας για όσους δεν ανή-Βελτιώσεις των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων για τους 
επιμελητές στην Ιταλία 
Από τον Ιανουάριο τον 1994, οι εργαζόμενοι με τουλάχιστον πέντε έτη 
εισφορών μπορούν; 
• να αποκτήσουν συνταξιοδοτική πίστωση πέντε μηνών για τέκνα που 
γεννήθηκαν πρίν από την έναρξη οιπααχόλησης, 
• να αποκτήσουν συνταξιοδοτική πίστωση, με προαιρετικές εισφορές, για 
6 ακόμη μήνες (ισοδυναμεί με την κανονική πρόσθετη άδεια μητρότητας) 
για τέκνα που γεννήθηκαν πρίν από την έναρξη απασχόλησης, 
• να αποκτήσουν μέγιστη πίστωση 5 ετών, με προαιρετικές εισφορές, για 
περιόδους φροντίδας για avtoœtovç ενήλικες, περιλαμβανόμενων και 
των περιόδων στις οποίες βρέθηκαν έξω από το εργατικό δυναμικό. 
Από το 1995, θα είναι δυνατόν: 
• να διεκδικούν ιδεατές συνταξιοδοτικές πιστώσεις αναφορικά με απου­
σίες από την εργασία για φροντίδα τέκνου κάτω των 6, έξη μηνών για 
κάθε τέκνο μέχρι κατά μέγιστο 24 μηνών συνολικά, 
• να διεκδικούν συνταξιοδοτικές πιστώσεις μέχρι κατά μέγιστο 28 μηνών, 
σε σχέση με απουσίες από την εργασία για φροντίδα τέκων άνω των 6, 
συζύγου ή γονέως που συγκατοικεί, 
• να συντμηθεί η ηλικία αποχώρησης για τις εργαζόμενες μητέρες κατά 4 
μήνες για κάθε τέκνο μέχρι κατά μέγιστο 12 μήνες ή, εναλλακτικά, αν 
αποχωρήσουν στην κανονική ηλικία, να εισπράττουν μεγαλύτερη σύντα­
ξη, 
• να ενταχθούν οι οικοκυρές ο* ένα νέο προαιρετικό, αλλά επιδοτούμενο 
συνταξιοδοτικό πρόγραμμα 
κουν σε ταμείο ανεργίας προαιρετικής 
συμμετοχής. 
Στην Ισπανία, για να εισπράξει κανείς 
επίδομα που είναι συνάρτηση αποδο­
χών, οφείλει να έχει καταβάλει ασφα­
λιστικές εισφορές για 12 μήνες μέσα 
στα προηγούμενα έξι έτη, ενώ στη Δα­
νία, αυτοί που ανήκουν με πλήρη συμ­
μετοχή σε ταμείο ανεργίας πρέπει να 
έχουν εργαστεί 26 εβδομάδες στη διάρ­
κεια των τριών τελευταίων ετών. Και 
στις δύο περιπτώσεις, πολλοί επιμελη­
τές είναιπιθανό να εκπληρώνουν αυτές 
τις προϋποθέσεις. Στην Αυστρία ισχύει 
περίοδος αναμονής 20 εβδομάδων για 
την επιλεξιμότητα στο επίδομα, ενώ 
στην Πορτογαλία υπάρχει προϋπόθε­
ση 540 ημερών αποδοχών και ασφαλι­
στικών εισφορών στο 24-μηνο που 
προηγήθηκε της ανεργίας. Στην Ιρλαν­
δία ισχύουν οι ίδιοι κανόνες όπως για 
τις παροχές ασθενείας. Στο Ηνωμένο 
Βασίλειο πρέπει να έχει καταβληθεί 
ένα ελάχιστο ασφολιστικών εισφορών ή να έχουν εξασφαλιστεί οι τυχόν 
απαραίτητες πρόσθετες πιστωτικές μο­
νάδες μέσα στα δύο τελευταία οικονο­
μικά έτη. Και στις δύο χώρες, οι 
πιστωτικές εγγραφές που αναφέρονται 
σε παιδική μέριμνα προκύπτουν μόνο 
κατά τη βασική περίοδο άδειας μητρό­
τητας (14 και 18 εβδομάδες αντίστοι­
χα), υπάρχει όμως μεγαλύτερη 
ευχέρεια πιστωτικών εγγραφών για 
μακρότερες χρονικές περιόδους προ­
κειμένου για μέριμνα ενηλίκων. 
Προστασία της 
σύνταξης γήρατος 
Εκτός από τις συντάξεις που ανα­
φέρονται στα δικαιώματα του συ­
νόλου των μονίμων κατοίκων μιας 
χώρας, στις περισσότερες χώρες η 
εξασφάλιση πλήρους σύνταξης προϋ­
ποθέτει την καταβολή ασφαλιστικών 
εισφορών οτη διάρκεια ολόκληρης της 
rmmmmmmmmmmmmiemmmmmmimm 
145-
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική ηροστασία και at αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Προστασία των οικιακών ευθυνών στο Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Η προστασία των οικιακών ευθυνών (HRP) θεσπίστηκε το 1978 γι'αυτούς 
που είτε δεν έχουν αποδοχές ή που οι αποδοχές τους βρίσκονται κάτω από 
το όριο υποχρέωσης πληρωμής εισφορών στην εθνική ασφάλιση, υπό την 
προϋπόθεση ότι; 
• καθ'όλη τη διάρκεια ενός πλήρους φορολογικού έτους είναι οι κύριοι 
αποδέκτες επιδόματος τέκνου που χορηγείται για τέκνο κάτω των 16 
ετών, ή 
• καθ'όλη τη διάρκεια ενός πλήρους φορολογικού έτους εισπράττουν ει­
σοδηματική ενίσχυση χωρίς να απαιτείται να είναι διαθέσιμοι για 
απασχόληση διότι φροντίζουν για κάποιον που είναι ασθενήςή σωματικά 
ανίκανος και εισπράττει την υψηλότερη ή τη μεσαία κλίμακα του τμήμα­
τος του επιδόματος διαβίωσης αναπήρων, το επίδομα παρακολούθησης 
ή το επίδομα συνεχούς παρακολούθησης ή, 
• φροντίζουν τακτικά επί 35 τουλάχιστον ώρες την εβδομάδα για κάποιον 
που εισπράττει επί 48 τουλάχιστον εβδομάδες κατ'έτος την υψηλότερη ή 
τη μεσαία κλίμακα του τμήματος του επιδόματος διαβίωσης αναπήρων, 
το επίδομα παρακολούθησης ή το επίδομα συνεχούς παρακολούθησης. 
Ο αριθμός των απαιτούμενων ετών για πλήρη βασική σύνταξη κατά την 
αποχώρηση μειώνεται για κάθε έτος κάλυψης από την προστασία των κα-
τΌίκον ευθυνών (ΗΚΡ) αλλά όχι κάτω των 20 απαιτούμενων ετών. Σήμερα 
ο μέγιστος αριθμός HRP ετών είναι 19 για τις γυναίκες και 24 για τους 
άνδρες, αλλ'όταν οι συντάξιμες ηλικίες εξιοωθούν οτα 65, τα δικαιώματα 
HRP θα εξισωθούν στα 22 έτη. Τα έτη HRP προσμετρωνται στις απαιτήσεις 
για σύνταξη χήρας. 
σταδιοδρομίας. Οι διακοπές εργασίας 
δεν οδηγούν συνήθως σε ολική απώ­
λεια των δικαιωμάτων συνταξιοδότη­
σης, αλλά σε μείωση του ποσού της 
σύνταξης. 
Στην περίπτωση που οι συντάξεις είναι 
συνάρτηση των αποδοχών και υπολο­
γίζονται με βάση τα εισοδήματα ολό­
κληρου του ενεργού βίου, το ποσό της 
σύνταξης μειώνεται όχι μόνο αν ο εν­
διαφερόμενος έχει εργαστεί λιγότερα 
έτη, αλλά και αν έχει ίσως εργαστεί με 
μερική απασχόληση. Σε ορισμένες χώ­
ρες, υπάρχουν προβλέψεις για προαι­
ρετικές εισφορές που καταβάλλονται 
για να καλύψουν τυχόν διακοπές εργα­
σίας, αυτές όμως είναι ίσως δύσκολο να 
καταβληθούν σε περιόδους που δεν 
υπάρχουν αποδοχές. 
Στις διατάξεις που αφορούν τις συντά­
ξεις στα κράτη μέλη υπάρχουν ωστόσο 
δύο στοιχεία που μετριάζουν τις επι­
πτώσεις της παροχής μέριμνας στις συ­
ντάξεις. Το πρώτο είναι η ύπαρξη 
βασικής σύνταξης, στην οποία έχουν δικαίωμα όλοι οι πολίτες της χώρας, με 
μοναδικό προνόμιο την υπηκοότητα. 
Το δεύτερο είναι η ύπαρξη μέτρων που 
στοχεύουν στη μείωση των πιθανών 
μειονεκτημάτων των ατόμων που ασχο­
λήθηκαν με την παροχή μέριμνας. 
Συντάξεις που κατα­
βάλλονται δικαιωματικά 
Σε τέσσερα κράτη μέλη, τη Σουηδία, 
την Ολλανδία, τη Φινλανδία και τη Δα­
νία καταβάλλεται βασική σύνταξη σε 
όλους τους μόνιμους κατοίκους υπη­
κόους, ανεξάρτητα από το αν έχουν 
εργαστεί ποτέ και για πόσο διάστημα. 
Η σύνταξη αυτή ορίζεται σε ελάχιστα 
επίπεδα, αν και αρκεί για να καλύψει 
βασικές ανάγκες. Και στις τέσσερις αυ­
τές χώρες προβλέπονται επικουρικές 
σύνταξε ις ανάλογες προς τις αποδοχές, 
με τις οποίες ενισχύεται το εισόδημα 
των συνταξιούχων, το ύψος τους όμως 
μειώνεται για τα έτη που δεν καταβλή­
θηκαν εισφορές ή για τις περιόδους μερικής απασχόλησης, ενώ οι ρυθμί­
σεις που μπορούν να αντισταθμίσουν 
τις δυσμενείς αυτές επιπτώσεις είναι 
περιορισμένες. 
Στη Σουηδία, όπου, κατά τις περιόδους 
γονικής άδειας και για σύντομες περιό­
δους παροχής μέριμνας σε ενήλικες, 
καταβάλλεται βοήθημα ανάλογο προς 
τις αποδοχές, το τελευταίο αυτό υπολο­
γίζεται σαν εισόδημα που αποφέρει 
σύνταξη και έτσι συμβάλλει στην αύξη­
ση των ποσών που είναι συνάρτηση των 
αποδοχών. Από τον Ιανουάριο 1997 θα 
ισχύσουν κανονισμοί, σύμφωνα με 
τους οποίους τα έγγαμα ζεύγη θα έχουν 
τη δυνατότητα να καθορίζουν την κα­
τανομή των ετήσιων πιστωτικών μονά­
δων συνταξιοδότησης (στοιχείων 
υπολογισμού σύνταξης) μεταξύ τους. 
Στη Φινλανδία επίσης, η άδεια για τη 
βρεφική μέριμνα δε μειώνει τις αποδο­
χές βάσει των οποίων υπολογίζεται η 
σύνταξη, ενώ προστατεύονται τα δι­
καιώματα συνταξιοδότησης των ατό­
μων που λαμβάνουν βοήθημα για κατ' 
οίκον μέριμνα. Όμως, μακρά απουσία 
από την εργασία πέραν της γονικής 
άδειας μπορεί να οδηγήσει στη λύση 
της ασφάλισης συνταξιοδότησης, τόσο 
για τα άτομα με εξαρτημένη εργασία, 
όσο και για τους αυτοαπασχολούμε­
νους (αν και, όπως αναφέρεται οτη συ­
νέχεια, υπάρχουν άλλοι κανονισμοί 
που ενισχύουν τα άτομα που παρέχουν 
παιδική μέριμνα). 
Διαφορές στους 
υπολογισμούς των 
συντάξεων 
Σε μερικά κράτη μέλη, οι συντάξεις 
γήρατος των επιμελητών είναι δυνατό 
να επηρεαστούν πολύ λιγότερο από 
ό,τι σε άλλα εξ αιτίας της παροχής μέ­
ριμνας, απλώς και μόνο λόγω του τρό­
που υπολογισμού τους. Στην Ισπανία, η 
σύνταξη υπολογίζεται με βάση τις απο­
δοχές των τελευταίων 8 ετών, πράγμα 
που ευνοεί όσους διέκοψαν σχετικά 
νωρίς την εργασία τους προκειμένου 
να προσφέρουν μέριμνα, ενώ ζημιώνει 
εκείνους που δεν εργάστηκαν ή που 
είχαν μερική απασχόληση προς το τέ-
146 
Κεφάλαιο ψ~Ηκοινωνική προστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
λος της καριέρας τους. Στην Πορτογα­
λία, οι συντάξεις υπολογίζονται με βά­
ση τα δέκα καλύτερα αμειβόμενα από 
τα τελευταία 15 έτη εργασίας. Ο κανό­
νας αυτός ενισχύειτσυς επιμελητές που 
είχαν μερική απασχόληση για κάποιο 
διάστημα, εφόσον επιτρέπει να αγνοη­
θούν τα έτη με τις χαμηλότερες αποδο­
χές, παραμένει όμως το πρόβλημα των 
ετών διακοπής καταβολής των ασφαλι­
στικών εισφορών (βλέπε παρακάτω). 
Στη Φινλανδία, οι συντάξεις που συν­
δέονται με τις αποδοχές υπολογίζονται 
βάσει των τεσσάρων τελευταίων ετών 
εργασίας, χωρίς να υπολογίζεται σ' 
αυτά τυχόν διάστημα γονικής άδειας ή 
παιδικής μέριμνας. Στην Ιταλία, οιυπο-
λογισμοί των συντάξεων βασίζονται 
στον αριθμό των συντάξιμων ετών (χω­
ρίς διάκριση μεταξύ πλήρους και μερι­
κής απασχόλησης) και στο μέσο όρο 
των αποδοχών των τελευταίων δέκα 
ετών εργασίας. Μαζί με το γεγονός ότι 
τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα εξακο­
λουθούν να αυξάνονται κατά τα δια­
στήματα τυχόν καταβολής επιδόματος 
μητρότητας, οι κανόνες αυτοί συμβάλ­
λουν στην προστασία των συντάξεων 
των ατόμων που πρόσφεραν παιδική 
μέριμνα, λιγότερο όμως προκειμένου 
για μέριμνα σε ενήλικες κατά τα τελευ­
ταία έτη εργασίας των επιμελητών. 
Όμως, οι συντάξεις των ατόμων που 
άρχισαν να εργάζονται από τον 
Ιανουάριο του 1993 και μετά θα υπολο­
γίζονται με βάση τις αποδοχές ολόκλη­
ρης της σταδιοδρομίας τους. Μιασειρά 
ρυθμίσεων που ισχύουν από το 1992 
ενίσχυσε τη θέση των επιμελητών που 
προσφέρουν μέριμνα τόσο σε παιδιά 
όσο και σε ενήλικες, εν μέρει με την 
καθιέρωση προαιρετικών εισφορών, 
οι οποίες υπάρχει δυνατότητα να κατα­
βάλλονται μετά την επανέναρξη των 
αποδοχών (βλέπε Πλαίσιο). 
Εξαίρεση των ετών 
παροχής μέριμνας 
από τον υπολογισμό 
της σύνταξης 
Με βάση τις διατάξεις Προστασίας των 
Οικιακών Ευθυνών (HRP), στο Ηνω-. Διατάξεις προστασίας των συντάξεων στην Αυστρία 
και Γαλλία 
Αυστρία: οι 48 μήνες μετά τη γέννηση τέκνου λογίζονται ως 'υποκαταστήσι-
μοι' περίοδοι οτη ιτυνταξιοδοτική ασφάλιση. Για τον υπολογισμό της σύντα­
ξης τίθεται ως βάση ένα ιδεατό εισόδημα 450 περίπου ECU την εβδομάδα 
που επανεκτιμάται κάθε χρόνο. Αν ο ενδιαφερόμενος γονέας έχει αποδοχές 
σε οποιοδήποτε διάστημα αυτής της περιόδου, οι ιδεατές και οι πραγματικές 
αμοιβές προστίθενται για τον υπολογισμό της σύνταξης, ώστε να αντισταθ­
μιστεί το διπλό βάρος παιδικής μέριμνας και αμειβόμενης εργασίας. Αν μέσα 
στους 48 μήνες γεννηθεί και δεύτερο παιδί, η αρχική περίοδος τερματίζεται 
και αρχίζει νέα περίοδος 48 μηνών. 
Γαλλία: ο γονέαςπου εισπράττει κάποιο από τα οικογενειακά επιδόματα ενώ 
παραμένει οτο σπίτι για να παρέχει μέριμνα σε παιδί κάτω των 3 ετών 
δικα«ύτωσΐΛααξιοδοτΐκήςασφάλισης οτο πλαίσιοτουγενικού καθεστώτος 
(Rigime general), βασιζόμενης σε ιδεατή αμοιβή ίση με την ελάχιστη μηνιαία 
αμοιβή, και της οποίας οι εισφορές καταβάλλονται από το Ταμείο οικογε­
νειακών παροχών (Caisse d'allocations tamiliales). Επιπροσθέτως: 
• για την παροχή μέριμνας σε κάθε παιδί επί εννέα χρόνια πριν από την 
ηλικία των 16 ετών, αποκτά δικαίωμα δωρεάν συνταξιοδοτικής ασφάλι­
σης δύο ετών. 
• εργαζόμενοι που μεγάλωσαν τρία παιδιά δικαιούνται πλήρους σύνταξης 
μετά από 30 χρόνια ασφάλισης 
• το γεγονός ότι μεγάλωσαν τρία παιδιά, παρέχει και στους δύο γονείς το 
δικαίωμα αυξημένης σύνταξης γήρατος κατά 10%. 
Με μια ακόμη διάταξη για την ενθάρρυνση της μερικής απασχόλησης σ'αυτή 
την περίπτωση, αλλ'ευεργετικήςγια τους παρέχοντες φροντίδα, όπου πλήρης 
απασχόληση μετατρέπεται σε μερική, τότε σε συμφωνία με τον εργοδότη, οι 
συνταξιοδοτικές εισφορές μπορούν να συνεχίσουν να υπολογίζονται σαν να 
βασίζονταν στην αμοιβή πλήρους απασχόλησης για περίοδο πέντε ετών. 
μένο Βασίλειο και πιο πρόσφατα και 
στην Ιρλανδία, οι επιμελητές έχουν δι­
καίωμα να εξαιρούν τα έτη παροχής 
μέριμνας από τον υπολογισμό της σύ­
νταξης και επίσης να αποκτούν πίστω­
ση καταβολής εισφορών για τα 
διαστήματα κατά τα οποία εισέπρατ­
ταν επίδομα για παροχή μέριμνας σε 
ανίκανο ή ανάπηρο ενήλικα (βλέπε 
Πλαίσιο). 
Στην Ιρλανδία, από το 1994, άτομα 65 
ετών και κάτω με μη αμειβόμενη εργα­
σία ή με εργασία χαμηλής αμοιβής χω­
ρίς ασφαλιστική κάλυψη δικαιούνται 
να αφαιρούν από τον υπολογισμό της 
σύνταξης γήρατος (συνάρτηση των ει­
σφορών) για τα έτη μετά το 1994, τα έτη 
πλήρους καταβολής εισφορών (το πολύ 
20) κατά τα οποία τα εν λόγω άτομα 
παρείχαν μέριμνα πλήρους απασχόλη­
σης σε παιδί ηλικίας κάτω των 6 ετών 
(σύντομα θα μετατραπεί σε 12 ετών) ή σε ενήλικα που είχε ανάγκη μέριμνας 
και προσοχής πλήρους απασχόλησης, 
με προϋπόθεση ότι και στις δύο περι­
πτώσεις τα εν λόγω άτομα διαμένουν 
με το πρόσωπο στο οποίο παρείχαν 
μέριμνα 
Επιπλέον, στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
όπου από το 1999 η κρατική επικουρική 
σύνταξη θα υπολογίζεται με βάση τις 
αποδοχές ολόκληρης της σταδιοδρο­
μίας και όχι μόνο των 20 καλύτερα 
αμειβόμενων ετών, οι επιμελητές θα 
έχουν το δικαίωμα να εξαιρούν τα έτη 
της προστασίας οικιακών αρμοδιοτή­
των (HRP) από τον υπολογισμό, εφό­
σον έχουν συγκεντρώσει 20 έτη 
πραγματικών ασφαλιστικών εισφορών 
από το 1978 και μετά. Επιπλέον, μετά 
το 1999, τα επιδόματα χαμηλόμισθων 
κατόπιν ελέγχου των προσωπικών πό­
ρων — οικογενειακή πίστης και βοήθη­
μα διαβίωσης σε περίπτωση 
-147 
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική προστασία και m αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
ανικανότητας — θα λαμβάνονται υπό­
ψη ως αποδοχές στον υπολογισμό των 
συντάξεων, πράγμα που θα ενισχύσει 
τους χαμηλόμισθους μερικής απασχό­
λησης, και ιδιαίτερα τους μόνους γο­
νείς. 
Συνέχιση καταβολής 
ασφαλιστικών εισφο­
ρών σε περιόδους 
παροχής μέριμνας 
Σε ορισμένα κράτη μέλη, η καταβολή 
ασφαλιστικών εισφορών συνεχίζεται 
σε περιόδους κατά τις οποίες ένα άτο­
μο διακόπτει την εργασία του λόγω 
υποχρέωσης παροχής μέριμνας. Στο 
Λουξεμβούργο, όπου βασική προϋπό­
θεση για συνταξιοδότηση είναι τα 10 
έτη ασφαλιστικών εισφορών, το κρά­
τος καταβάλλειτις εισφορές για λογα­
ριασμό ενός γονέα που παρέχει 
βρεφική μέριμνα επί διάστημα 24 μη­
νών (48 μήνες όταν πρόκειται για του­
λάχιστον δυο παιδιά ή για ένα ανάπηρο 
παιδί, με προϋπόθεση ότι το υπόψη 
άτομο ήταν ασφαλισμένο τουλάχιστον 
για 12 από τους 36 μήνες που προηγή­
θηκαν του τοκετού). Επιπλέον, οι πε­
ρίοδοι κατά τις οποίες ο ένας από τους 
γονείς φρόντιζε ένα ή περισσότερα 
παιδιά κάτω των 6 ετών (ή κάτω των 18 
ετών σε περίπτωση αναπηρίας του παι­
διού τουλάχιστον κατά 50%) ή, σε ορι­
σμένες περιπτώσεις, τα έτη που 
αφιερώθηκαν στη φροντίδα ενός ενή­
λικα με ειδικές ανάγκες, μπορούν να 
συνυπολογισθούν στα 40 έτη που απαι­
τούνται για το δικαίωμα πλήρους σύ­
νταξης. 
Στη Γερμανία, η υποχρεωτική συντα­
ξιοδοτική ασφάλιση διατηρείται επί 
τρία έτη προκειμένου για γονέα που 
φροντίζει ένα παιδί που γεννήθηκε με­
τά τον Ιανουάριο 1992 (ένα έτος για 
παιδιά που γεννήθηκαν νωρίτερα), με 
βάση αποδοχές ίσες προς το 75% του 
μέσου όρου όλων των ασφαλισμένων. 
Γενικά, η φροντίδα ενός παιδιού μέχρι 
10 ετών δεν έχει σημαντική επίπτωση 
στα δικαιώματα συνταξιοδότησης. Με 
τη νέα ασφάλιση των υπηρεσιών μέρι­
μνας μακράς διάρκειας, τα άτομα που φροντίζουν ανάπηρους τουλάχιστον 
για 14 ώρες την εβδομάδα καλύπτονται 
από συνταξιοδοτική ασφάλιση (βάσει 
αποδοχών μεταξύ 35% και 80% του 
μέσου όρου όλων των ασφαλισμένων, 
ανάλογα με τις ώρες μέριμνας ανά 
εβδομάδα που λαμβάνονται υπόψη για 
τον υπολογισμό της σύνταξης). Στην 
Αυστρία, κάθε έτος γονικής άδειας με 
καταβολή επιδόματος θεωρείται ισο­
δύναμο με ένα έτος συνταξιοδοτικών 
εισφορών (βλέπε Πλαίσιο). Άτομο που 
φροντίζει ένα ανάπηρο παιδί μπορεί 
να καταβάλει προαιρετικές εισφορές 
με μειωμένη βάση, αλλά δεν υπάρχει 
πρόβλεψη για τα άτομα που παρέχουν 
μέριμνα σε ενήλικες. 
Στο Βέλγιο επίσης, από την άποψη της 
συνταξιοδότησης, η περίοδος άδειας 
— διακοπή σταδιοδρομίας — υπολογί­
ζεται ως περίοδος καταβολής ασφαλι­
στικών εισφορών μέχρι διάρκεια 36 
μηνών προκειμένου για τη φροντίδα 
παιδιού κάτω των 6 ετών, διαφορετικά 
μέχρι 12 μήνες. Στην περίπτωση μέρι­
μνας ανίατων ασθενών, υπολογίζονται 
μόνο 2 μήνες. Οι επιμελητές που διακό-
πτουντην εργασία τους για μεγαλύτερο 
διάστημα και εκείνοι που παίρνουν 
άδεια άνευ αποδοχών εκτός ασφαλι­
στικού προγράμματος μπορούν να κα­
ταβάλουν προαιρετικές εισφορές, 
αλλά μόνο εφόσον φροντίζουν παιδιά 
κάτω των 6 ετών, οι εισφορές καταβάλ­
λονται προκαταβολικά τουλάχιστον 
για 12 μήνες, και επανέρχονται αργό­
τερα στην εργασία τους. Στη Γαλλία, 
υπάρχει σχετικά σειρά από ρυθμίσεις, 
οι περισσότερες από τις οποίες αφο­
ρούν το μεγάλωμα των παιδιών (βλέπε 
Πλαίσιο). 
Η εφαρμογή των προαι­
ρετικών ασφαλιστικών 
εισφορών 
Στην Ιταλία και με βάση τους νέους 
κανόνες, οι επιμελητές δικαιούνται να 
καταβάλουν προαιρετικές εισφορές, 
όπως προαναφέρθηκε. Στην Πορτογα­
λία, όπου οι διατάξεις προκειμένου για 
διακοπή σταδιοδρομίας είναι περιορι­
σμένες, υπάρχει πρόγραμμα εθελοντι­κής ασφάλισης, το οποίο όμως βασίζε­
ται στην υπόθεση ότι ένα άτομο που δεν 
εργάζεται έχει τα μέσα να καταβάλει 
εισφορές ή μπορεί να βρει κάποιον 
άλλον να τις καταβάλει για λογαρια­
σμό του. Όμως, στις περιπτώσεις όπου 
τελικά η σύνταξη βάσει εισφορών προ­
κύπτει κάτω ενός κατωτάτου ορίου, κα­
ταβάλλεται επικουρική σύνταξη. Στην 
Ελλάδα, όπου οι ρυθμίσεις για τους 
επιμελητές είναι περιορισμένες, η δια­
τήρηση των ασφαλιστικών δικαιωμά­
των εξαρτάται από την καταβολή 
προαιρετικών εισφορών, και όταν δεν 
υπάρχουν τα μέσα για την καταβολή 
τους μειώνεται ανάλογα η σύνταξη. 
(Προβλέπονται πάντως διατάξεις υπέρ 
των μητέρων μικρών ή ανάπηρων παι­
διών, οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να 
συνταξιοδοτηθούν με πλήρη σύνταξη 
στα 55 — ή με μειωμένη στα 50 —, αν 
συμπληρώνουν εργασία 18 ετών και 4 
μηνών με ασφαλιστική κάλυψη). Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο γίνεται επίσης κά­
ποια εφαρμογή προαιρετικών εισφο­
ρών, στις περιπτώσεις όπου οι 
αποδοχές ενός οικονομικού έτους δεν 
επαρκούν για την επιλεξιμότητα στη 
σύνταξη. Σ' αυτή την περίπτωση, το εν­
διαφερόμενο άτομο μπορεί να καλύψει 
τη διαφορά των προαιρετικών εισφο­
ρών οποτεδήποτε στα επόμενα έξι έτη, 
πράγμα που σημαίνει ότι αυτές μπο­
ρούν να αντικατασταθούν με αντίστοι­
χη εργασία (το 1993 μόνο 69.000 άτομα 
κατέβαλαν τέτοιες εισφορές, 59.000 
από τα οποία ήταν άνδρες). 
Ιδιωτικές επικουρικές 
συντάξεις 
Δεν υπάρχουν μάλλον παραδείγματα 
ιδιωτικών συνταξιοδοτικών προγραμ­
μάτων στα κράτη μέλη που να λαμβά­
νουν υπόψη τις περιόδους παροχής 
μέριμνας. Πράγματι, μέχρι πρόσφατα 
(πριν από τις αποφάσεις του Ευρωπαϊ­
κού Δικαστηρίου στις υποθέσεις 
Vroeger εναντίον NCIV και Fisscher 
εναντίον Voorhuis Hengelo, το 1994), 
τα κλαδικά προγράμματα συνήθως 
εξαιρούσαν πολλούς εργαζόμενους 
μερικής απασχόλησης. Εκεί όπου οι 
κρατικές συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις 
βασίζονται στις επικουρικές συντάξεις 
148 
Κεφάλαιο 7~Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
για να αυξήσουν το εισόδημα των συ­
νταξιούχων σε λογικά επίπεδα (αντί 
του κατωτάτου), τα άτομα που έχουν 
ασχοληθεί με την παροχή μέριμνας εί­
ναι δυνατό να βρεθούν σε πολύ μειονε­
κτική θέση. 
Παροχές αναπηρίας 
Δεν έχει επιδειχθεί μεγάλο ενδια­
φέρον για πολιτικές που αφορούν 
την προστασία των δικαιωμάτων για 
παροχές αναπηρίας ή ανικανότητας. 
Όμως, οι ρυθμίσεις που προστατεύουν 
τις συντάξεις γήρατος ισχύουν μερικές 
φορές και για αυτά τα δικαιώματα, αλ­
λά όχι πάντα. Όπου υπάρχουν ανεπαρ­
κή μέτρα για την προστασία του 
εισοδήματος των συνταξιούχων, είναι 
πολύ πιθανό να ισχύει το ίδιο και για 
τα βοηθήματα αναπηρίας. 
Στις χώρες όπου υπάρχουν βασικές 
ρυθμίσεις για τους μονίμους κατοίκους 
υπηκόους τους (Σουηδία, Δανία και 
Φινλανδία), σε καμία περίπτωση δε δη­
μιουργούνται προβλήματα. Στην Ολ­
λανδία, όπου είναι σχετικά ανοικτή η 
πρόσβαση στο γενικό βοήθημα αναπη­
ρίας που καλύπτει τόσο βραχυπρόθε­
σμες όσο και μακροπρόθεσμες 
ανάγκες, τα προβλήματα είναι επίσης 
λίγα. Επιπλέον στο Λουξεμβούργο, την 
Αυστρία και τη Γερμανία, όπου το κρά­
τος καταβάλλει τις εισφορές κατά τα 
έτη παροχής μέριμνας και όπου παρέ­
χεται πίστωση των εισφορών για το 
διάστημα που ο δικαιούχος λαμβάνει 
άλλες παροχές, οι ίδιες ρυθμίσεις 
ισχύουν και για τις παροχές αναπηρίας 
(αν και στην Αυστρία δεν καλύπτουν 
την απουσία από την εργασία λόγω 
παροχής μέριμνας σε ενήλικες). Στη 
Γαλλία, παρόλο που η συνήθης προϋ­
πόθεση για την επιλεξιμότητα στην 
αναπηρική σύνταξη είναι 800 ώρες ερ­
γασίας ή συνολικές αποδοχές του τε­
λευταίου δωδεκαμήνου ίσες προς το 
κατώτατο ωρομίσθιο πολλαπλασια­
σμένο επί 2030, υπάρχουν ευνοϊκές 
αναδρομικές ρυθμίσεις ώστε άτομα με 
δικαίωμα γονικής άδειας, να μπορούν 
να εξασφαλίσουν την έγκριση αναπη­
ρικού επιδόματος. Στην Πορτογαλία, Ισπανία και Ελλά­
δα όμως, η προστασία του δικαιώμα­
τος αναπηρικών επιδομάτων είναι 
περιορισμένη, όπως και στην Ιρλαν­
δία, όπου οι ρυθμίσεις που αφορούν 
τις συντάξεις δεν επεκτείνονται πλή­
ρως και στην αναπηρία Σ' αυτές τις 
χώρες, πολλά εξαρτώνται από το πότε 
θα συμβεί η αναπηρία σε σχέση με 
την περίοδο παροχής μέριμνας, δεδο­
μένου ότι οι προϋποθέσεις επιλεξιμό-
τητας είναι συναρτημένες με 
συγκεκριμένες περιόδους ασφαλι­
σμένης εργασίας πριν από το συμβάν 
της ανικανότητας, όπως π.χ. δύο έτη 
εργασίας μέσα στην τελευταία πε­
νταετία. 
Στο Βέλγιο, η περίοδος θεμελίωσης 
ασφαλιστικού δικαιώματος είναι σχε­
τικά σύντομη για τους εργαζόμενους 
στον ιδιωτικό τομέα (120 ημέρες ερ­
γασίας μέσα στο τελευταίο εξάμηνο 
πριν από το συμβάν της ανικανότη­
τας), πράγμα με το οποίο οι περισσό­
τεροι από αυτούς που παύουν να 
εργάζονται λόγω υποχρέωσης παρο­
χής μέριμνας θα πρέπει να μπορούν 
να συμμορφωθούν. Εκείνοι που δεν 
ικανοποιούν πλήρως τις προϋποθέ­
σεις, λαμβάνουν χαμηλότερο ποσό 
επιδόματος. Για τους δημοσίους 
υπαλλήλους, οι παροχές αναπηρίας 
αποτελούν μέρος των γενικών ασφα­
λιστικών διατάξεων και έτσι η άδεια 
άνευ αποδοχών για διαστήματα πα­
ροχής μέριμνας συνεπάγεται μείωση 
του επιδόματος. 
Στην Ιταλία, οι ασφαλιστικές εισφο­
ρές πρέπει να έχουν καταβληθεί του­
λάχιστον επί πέντε έτη, τρία από τα 
οποία μέσα στην τελευταία πενταε­
τία. Τα έτη μερικής απασχόλησης 
υπολογίζονται ως πλήρη, αν και επη­
ρεάζουν το ύψος των παροχών που 
συναρτώνται από τις αποδοχές. Οι 
κανονισμοί που εφαρμόζονται πρό­
σφατα με πρόβλεψη δικαιωμάτων 
προκειμένου για τη βρεφική μέριμνα 
θα ενισχύσουν την κατάσταση, αν και 
απαιτούν την καταβολή ασφαλιστι­
κών εισφορών επί πενταετία. Τα 
άτομα που παρέχουν μέριμνα σε ενή­
λικες απαιτείται να καταβάλουν 
προαιρετικές εισφορές. Παρά τις 
πρόσφατες προτάσεις που προανα­φέρθηκαν, είναι πιθανό ότι, για πολ­
λά ακόμη χρόνια, θα συνεχίσουν να 
μην αναγνωρίζονται στους επιμελη­
τές δικαιώματα ασφαλιστικών παρο­
χών, εκτός μόνο από χαμηλού ύψους 
βοηθήματα που δεν προϋποθέτουν 
την προηγούμενη καταβολή εισφο­
ρών. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η επιλεξιμό­
τητα για μακροπρόθεσμη παροχή 
ανικανότητας εξαρτάται από την 
προηγούμενη αναγνώριση βραχυ­
πρόθεσμου επιδόματος επί 12μηνο. 
Η Προστασία Οικιακών Ευθυνών 
(HRP) δεν προβλέπει επιδόματα ανι­
κανότητας, αν και η λήψη βοηθήματος 
για παροχή αναπηρικής μέριμνας πε­
ριλαμβάνει πίστωση δικαιωμάτων 
για επίδομα ανικανότητας. Άτομα 
που δεν κρίνονται δικαιούχοι παρο­
χής ανικανότητας είναι δυνατό να δι­
καιούνται βοηθήματος χαμηλότερου 
ύψους ανεξάρτητου από τις εισφορές, 
ίσου με τα δύο τρίτα της βασικής πα­
ροχής, αν αποκτήσουν αναπηρία 80% 
και άνω μετά την ηλικία των 20 ετών. 
Διαζύγιο και 
διάλυση γάμου 
Στο σημείο αυτό, είναι σκόπιμο να 
εξεταστεί και τι συμβαίνει με τη συ-
νταξιοδότηση επιμελητών των 
οποίων λύεται ο γάμος ή η συμβίωση. 
Αν και το θέμα αφορά εξ ίσου άνδρες 
και γυναίκες, στην πραγματικότητα, 
ανάγκη από προστασία έχει κυρίως η 
μελλοντική σύνταξη των γυναικών. 
Στην περίπτωση διαζυγίου, είναι πι­
θανό να παρουσιαστούν διάφορα 
προβλήματα στη γυναίκα που είχε α­
ναγκαστεί παλαιότερα να διακόψει 
τη σταδιοδρομία της λόγω υποχρέω­
σης παροχής μέριμνας, ιδιαίτερα 
εφόσον δε μπορεί πλέον να βασίζε­
ται σε δικαιώματα που αποκόμιζε 
προηγουμένως από τον πρώην σύζυ­
γο της: 
• είναι πιθανό να μην έχει συμπλη­
ρώσει δικαίωμα για πλήρη 
ανεξάρτητη βασική κρατική 
149 
Κεφάλαιο 7 ~ Η κοινωνική ηροστασία και m αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Δύο τρόποι προσέγγισης των συντάξεων του Δημοσίου 
μετά από διαζύγιο ή διάσταση 
Ηνωμίνο Βασ&αο. σχετικά με τη βασική σύνταξη Εθνικής Ασφάλισης, το 
διαζευγμένο άτομο (άνδρας ή γυναίκα) μπορεί να υποκαταστήσει το μητρώο 
εισφορών του με αυτό της ή του τέως συζύγου - είτε για ολόκληρο τον 
εργασιακό βίο μέχρι το διαζύγιο ή για τη χρονική διάρκεια του γάμου — αν 
αυτό βελτιώνει το ποσό της σύνταξης. Γαυτά μπορούν να προστεθούν 
εισφορές που καταβάλλονται μετά το διαζύγιο, ώστε να επιτευχθεί η πλήρης 
ενιαία σύνταξη για άγαμο (αλλά τίποτε περισσότερο). Οι αρχές απονομής 
των παροχών χρησιμοποιούν την ευνοϊκότερη μέθοδο υπολογισμού. Νέος 
γάμος (αλλά όχι συμβίωση) πριν από την ηλικία συνταξιοδότησης καταργεί 
αυτό το δικαίιομα Οι γυναίκες μπορούν τότε να στηρίζονται στα δικαιώματα 
που απορρέουν από το νέο σύζυγο ή στα δικά τους συσσωρευμένα ανεξάρ­
τητα δικαιώματα, ενώ οι άνδρες θα στηρίζονται στα δικά τους συνταξιοδο­
τικά δικαιώματα Νέος γάμος μετά τη συνταξιοδότηση αφήνει και τους δύο 
με τα δικά τους συνταξιοδοτικά δικαιώματα του άγαμου. 
Ιρλανδία: το Επίδομα Εγκαταλειφθείσης Συζύγου' καταβάλλεται βάσει του 
ευνοϊκότερου από τα δύο ασφαλιστικά μητρώα — του συζύγου ή της συζύγου. 
Για να δικαιούται επιδόματος, η γυναίκα θα πρέπει να αποδείξει ότι εγκα­
ταλείφθηκε από το σύζυγο της και ότι έχει κάνει τις κατάλληλες προσπάθειες 
για να του αποσπάσει διατροφή. Προγραμματίζεται δημοψήφισμα για το 
διαζύγιο και οιη^άσσονται προτάσεις για την αντιμετώπιση των συντάξεων 
και άλλων δικαιωμάτων. 
σύνταξη, είτε λόγω έλλειψης 
προϋποθέσεων, είτε επειδή πολ­
λές από τις διατάξεις που περι­
γράφονται ανωτέρω είναι 
σχετικά πρόσφατες και συχνά 
δεν έχουν αναδρομική ισχύ, 
• στις περιπτώσεις που η βασική 
σύνταξη αποτελεί συνάρτηση των 
αποδοχών, η περίοδος εκτός ερ­
γασίας ή μερικής απασχόλησης, 
όπως και οι χαμένες ευκαιρίες 
σταδιοδρομίας, είναι πιθανό να 
περιορίζουν το συνταξιοδοτικό 
της δικαίωμα, 
• για τους ίδιους λόγους, η επικου­
ρική της σύνταξη είναι πιθανό να 
προκύψει χαμηλότερη, σε περί­
πτωση δε που είχε εργαστεί με 
μερική απασχόληση, είναι πιθα­
νό να μην της αναγνωριστεί κα­
νένα δικαίωμα σχετικά. 
Αν δεν υπάρξουν διατάξεις για την 
παράκαμψη αυτών των προβλημά­
των, ή αν δε ληφθούν ειδικά μέτρα 
κατά την έκδοση του διαζυγίου, η σύ­
ζυγος μπορεί να καταλήξει με συντα­
ξιοδοτική ρύθμιση κατά πολύ χαμηλότερη από αυτή του πρώην συ­
ζύγου της. Σήμερα αυτό θεωρείται ά­
δικο, δεδομένου ότι η παροχή 
μέριμνας, που βρίσκεται στη βάση 
του προβλήματος, αποτελεί ευθύνη 
και των δύο. 
Μερικά από τα μέτρα που μπορούν 
να έχουν εφαρμογή μετά το διαζύγιο 
είναι διοικητικής φύσεως, με την έν­
νοια ότι προϋποθέτουν την ενσωμά­
τωση κατάλληλων κανόνων στα 
σχετικά προγράμματα. Άλλα μέτρα 
προϋποθέτουν την ψήφιση νομοθετι­
κών ρυθμίσεων, ώστε τα δικαστήρια 
να μπορούν να ενεργούν άμεσα και 
να κατανέμουν τα μελλοντικά συντα­
ξιοδοτικά δικαιώματα (πέραν της κα-
τανομής των υπαρχόντων 
περιουσιακών στοιχείων, τα οποία δε 
θα είναι ίσως ικανά να εξασφαλίσουν 
ικανοποιητική σύνταξη για τη σύζυ­
γο). Τα ισχύοντα μέτρα στα κράτη 
μέλη ευνοούν σε μερικές περιπτώσεις 
τον ένα σύζυγο, χωρίς όμως να μειώ­
νουν τα δικαιώματα του άλλου, ενώ 
σε άλλες περιπτώσεις τα συνταξιοδο­
τικά δικαιώματα κατανέμονται εξ 
ίσου μεταξύ του ζεύγους που χωρίζει. Προστασία του ενός 
των συζύγων χωρίς δυ­
σμενείς επιπτώσεις 
στον άλλο 
Το διαζύγιο δεν επηρεάζει τις βασικές 
κρατικές συντάξεις, όταν αυτές κατα­
βάλλονται οτο σύνολο των μονίμων κα­
τοίκων υπηκόων, όπως στην Ολλανδία, 
τη Δανία,τη Φινλανδία καιτη Σουηδία. 
Πράγματι, στην τελευταία, το ύψος της 
σύνταξης ενός ζεύγους είναι χαμηλότε­
ρο από το άθροισμα των συντάξεων 
δυο άγαμων ατόμων, στην περίπτωση 
δε διαζυγίου μετά τη συνταξιοδότηση, 
οι συντάξεις αυξάνονται στο ύψος δυο 
χωριστών συντάξεων μετά από έξι μή­
νες. 
Σε ορισμένες χώρες υπάρχουν κανονι­
σμοί για τις συντάξεις χηρείας. Στην 
Αυστρία, η διαζευγμένη χήρα έχει δι­
καίωμα σύνταξης, υπό την προϋπόθεση 
ότι ο γάμος διήρκεσε 10 χρόνια και ότι 
ο εκλιπών σύζυγος της κατέβαλε επίδο­
μα διατροφής. Το δικαίωμα αυτό δια­
κόπτεται στην περίπτωση νέου γάμου 
της χήρας. Στο Λουξεμβούργο, η σύ­
νταξη χηρείας μπορεί να καταβληθεί 
και σε διαζευγμένη γυναίκα που δεν 
ήλθε σε νέο γάμο, με ποσό ανάλογο 
προς τον αριθμό των ετών που το ζεύ­
γος έζησε μαζί και προς τις εισφορές 
που είχε καταβάλει. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, υπάρχει διά­
ταξη με βάση την οποία οι ασφαλιστι­
κές εισφορές του συζύγου (ή της 
συζύγου) εξασφαλίζουν σύνταξη στη 
σύζυγο (ή το σύζυγο), με δυνατότητα 
προσθήκης περαιτέρω εισφορών μετά 
το διαζύγιο, ώστε η σύνταξη αυτή να 
είναι μεγαλύτερη. Στην Ιρλανδία, όπου 
το διαζύγιο δεν είναι νόμιμο, οι πα­
λαιές ασφαλιστικές εισφορές έχουν 
επίπτωση στο βοήθημα εγκαταλειμμέ­
νης συζύγου (βλέπε Πλαίσιο για σχετι­
κές λεπτομέρειες, καθώς και για τις 
ρυθμίσεις του Ηνωμένου Βασιλείου). 
150 
Κεφάλαιο 7 ~ Η κοινωνική ηροστασία και οι αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
Κατανομή της 
σύνταξης 
Ένας δεύτερος τύπος ρύθμισης προ­
βλέπει την κατανομή της σύνταξης γή­
ρατος ή της σύνταξης χηρείας ή τη 
μετάθεση δικαιωμάτων από τον ένα 
σύντροφο στον άλλο, με διοικητικά ή με 
ένδικα μέσα. Στη Γαλλία, η διαζευγμέ­
νη σύζυγος δικαιούται σύνταξης χη­
ρείας αμέσως μετά το θάνατο του 
πρώην συζύγου της. Στην περίπτωση 
που υπήρξε και μεταγενέστερος γάμου 
του πρώην συζύγου, η σύνταξη κατανέ­
μεται ανάλογα με τη διάρκεια του κάθε 
γάμου. Στην Ιταλία δεν υπάρχουν διοι­
κητικές διατάξεις, και τα δικαστήρια 
δεν έχουν τη δικαιοδοσία κατανομής 
των συντάξεων κατά την έκδοση του 
διαζυγίου. Όμως, σε περίπτωση που ο 
εκλιπών πρώην σύζυγος είχε στο μετα­
ξύ συνάψει και νέο γάμο, το δικαστή­
ριο είναι δυνατό να αποφασίσει να 
κατανείμει τη σύνταξη χηρείας μεταξύ 
των δύο συζύγων. Σε αρκετά κράτη 
μέλη, υπάρχουν ρυθμίσεις για την κα­
τανομή των συντάξεων γήρατος (βλέπε 
Πλαίσιο). Μερικές από αυτές είναι 
διοικητικές, ενώ άλλες απαιτούν δικα­
στική απόφαση. Οι σπουδαιότερες 
ρυθμίσεις υπάρχουν στη Γερμανία, 
όπου το 1977 ψηφίστηκε νόμος που 
εξασφαλίζει τη συστηματική επανακα-
τανομή όλων των κατηγοριών εισοδη­
μάτων γήρατος κατά την έκδοση του 
διαζυγίου. Σημαντικές ρυθμίσεις 
υπάρχουν επίσης στη Σουηδία, την 
Ισπανία και το Βέλγιο. 
Γενικά, δεν υπάρχουν πολλές ρυθμί­
σεις που να αναφέρονται στην κατανο­
μή των επικουρικών συντάξεων, 
πράγμα που είναι πιθανό να αποβεί 
ιδιαίτερα επιζήμιο για τη διαζευγμένη 
σύζυγο, ειδικότερα σε χώρες όπου η 
βασική σύνταξη είναι σχετικά χαμηλή. 
Αυτό συμβαίνει και στο Ηνωμένο Βα­
σίλειο, όπου σχετική νομοθεσία περί 
συντάξεων βρίσκεται αυτή τη στιγμή 
υπό συζήτηση. Επίσης, υπάρχει σχέδιο 
νόμου υπό συζήτηση στο Λουξεμβούρ­
γο με θέμα την κατανομή της σύνταξης 
κατά την έκδοση του διαζυγίου και την 
εξασφάλιση της ευκαιρίας στα μέρη 
του διαζυγίου για να αποκτήσουν με­
γαλύτερες συντάξεις όταν σταματή-Κατανομή των συντάξεων σε 
περίπτωση διαζυγίου 
Γερμανία: προστίθενται όλα τα συνταξιοδοτικά 
δικαιώματα που αποκτήθηκαν από τους δύο, 
συζύγους οτη διάρκεια του γάμου και ο σύζυγος 
με τα περισσότερα δικαιώματα οφείλει να με­
ταβιβάσει ένα μέρος στον έτερο, ούτως ώστε να 
αποκομίζουν και οι δύο το ίδιο επίπεδο δικαιω­
μάτων παροχών από την περίοδο του γάμου. Το 
σύστημα αυτό εφαρμόζεται προκειμένου για τη 
σύνταξη κοινωνικής ασφάλισης, τις κλαδικές 
συντάξεις, το ειδικό σύστημα δημοσίων υπαλ­
λήλων και τις ασφάλειες ζωής. 
Σουηδία: πρόσφατη αναθεώρηση του Οικογε­
νειακού Κώδικα απαιτεί να περιληφθούν, εν 
όλω ή εν μέρει, κατά την κατανομή του ενεργη­
τικού μεταξύ των συζύγων ορισμένοι τύποι συ­
ντάξεων από ιδιωτική ασφάλιση, αν δεν είναι 
λογικό να εξαιρεθούν, με κριτήριο τη διάρκεια 
του γάμου και την οικονομική κατάσταση. Αν 
δεν υπάρχει επ'αυτού εκούσια συμφωνία μετα­
ξύ των συζύγων, μπορεί να διατάξει αναλόγως 
το δικαστήριο. Από τον Ιανουάριο του 1997, οι 
σύζυγοι (εφόσον γεννήθηκαν από το 1954 και 
μετά) θα έχουν τη δυνατότητα να κατανέμουν 
τα ετίί|σιασυνταξιοδοτικάπιστωτικά δικαιώμα­
τα μεταξύ τους. 
Ισπανία: τα δικαστήρια έχουν τη δυνατότητα να 
κατανείμουν τη σύνταξη κατά το χρόνο του 
διαζυγίου, προς όφελος του εταίρου με τα λιγό­
τερα ή μηδενικά συνταξιοδοτικά δικαιώματα. 
Στην περίπτωση της σύνταξης χηρείας, όταν 
υπάρχουν δύο επιζώντες (η διαζευγμένη και η 
νυν σύζυγος), προβλέπεται η κατανομή της σύ­
νταξης χηρείας μεταξύ των δύο, κατΌναλογίαν 
του χρόνου που συμβίωσε κάθε μία με τον εκλι­
πόντα σύζυγο. 
Βέλγιο: μετά το διαζύγιο, τα συνταξιοδοτικά 
δικαιώματα που αποκτήθηκαν κατά τη διάρ-
κε ία του γάμου κατανέμονται για τις περιόδους 
εκείνες που ο έτερος των συζύγων δεν είχε 
προσωπικά συνταξιοδοτικά δικαιώματα, ούτως 
ώστε να προβλέπεται ζσύνταξη διαζυγίου', 
πληρωτέα με τη συμπλήρωση συντάξιμης ηλι­
κίας. Με τον τρόπο αυτό, ο εταίρος (συνήθως η 
σύζυγος) που δεν εργαζόταν κατά τη διάρκεια 
τμήματος του έγγαμου βίου αποκτά προσωπικά 
δικαιώματα Σε περίπτωση νέου γάμου όμως, 
το δικαίωμα χάνεται. Οι διατάξεις αυτές δεν 
έχουν εφαρμογή οτο πρόγραμμα των δημοσίων 
«πηρεσιών, κατά το οποίο η σύνταξη επιζώντος 
είναι πληρωτέα κατά το θάνατο του (ή της) 
πρώην συζύγου, εκτός από την περίπτωση νέου 
γάμου, αν και το δικαστήριο μπορεί να αποφα­
σίσει ότι ένας συνταξιούχος δημόσιος υπάλλη­
λος οφείλει να μοιραστεί τη σύνταξη του με την 
πρώην σύζυγο του. 
151-
Κεφάλαιο 7 ~ Η κοινωνική ηροστασία και α§ αρμοδιότητες παροχής μέριμνας 
σουν να εργάζονται ή όταν θα εργάζο­
νται λιγότερο. Στην Πορτογαλία και 
την Ελλάδα δεν υπάρχουν αυτή τη στιγ­
μή ειδικές διατάξεις για αυτό το θέμα, 
αν και η αύξηση των διαζυγίων τα τε­
λευταία χρόνια στην Ελλάδα έχει οδη­
γήσει σε αρκετές δημόσιες συζητήσεις 
για θέματα ισότητας. 
Διακοπή συμβίωσης 
Η συμβίωση είναι ένα σοβαρό φαινό­
μενο, που συνεχώς διευρύνεται στα πε­
ρισσότερα κράτη μέλη. Σε μερικά από 
αυτά (όπως στη Σουηδία και τη Δανία, 
όπου διαδόθηκε από το 1960 και μετά), 
απαντάται πολύ συχνότερα από ό,τι σε 
άλλα (Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Πορ­
τογαλία και Ιρλανδία), όπου μόλις πρό­
σφατα άρχισε να εμφανίζεται σε 
αστικές περιοχές. 
Εν τούτοις, στη μέχρι τώρα διατυπωμέ­
νη κοινωνική πολιτική δεν περιλαμβά­
νονται θέματα κοινωνικής προστασίας 
που συνδέονται με τη συμβίωση. Οι 
ρυθμίσεις που ισχύουν για τη διασφά­
λιση των δικαιωμάτων κοινωνικής προ­
στασίας κατά τις περιόδους παροχής 
βρεφικής μέριμνας και μέριμνας ενηλί­
κων είναι συνήθως ίδιες για τα συμβιώ-
νοντακαιγιατα εγγαμαζεύγη. Από την 
άλλη πλευρά, σε περίπτωση θανάτου 
του συντρόφου συμβίωσης γυναίκας 
που δεν είχε δυνατότητα, λόγω υπο­
χρεώσεων παροχής μέριμνας, να συσ-
σωρεύσει επαρκή ατομικά 
δικαιώματα, συνήθως η υπόψη γυναίκα 
δε θα έχει τη δυνατότητα να στηριχθεί 
σε δικαιώματα που απορρέουν οπό το 
σύντροφο της. Προβλήματα άνισων δι­
καιωμάτων συνταξιοδότησης, παρό­
μοια με εκείνα που δημιουργούνται 
στην περίπτωση διαζυγίου, προκύ­
πτουν και με τη διάλυση της συμβίωσης. 
Σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχουν νο­
μικές ρυθμίσεις σχετικά με τις συντά­
ξεις των συντρόφων μιας συμβίωσης. 
Στην Ολλανδία, ορισμένες κατηγορίες 
άγαμων ζευγών, συμπεριλαμβανομέ­
νων και των ομοφυλοφίλων, έχουν ίσα 
συνταξιοδοτικά δικαιώματα με τα έγ­
γαμα ζεύγη. Στη Σουηδία, ο γάμος και 
η μακρά περίοδος συμβίωσης αντιμε­τωπίζονται από το νόμο ως ταυτόσημες 
καταστάσεις, ενώ αποτελεί βασική αρ­
χή να κατανέμεται εξ ίσου η κοινή πε­
ριουσία στην περίπτωση διακοπής της 
συμβίωσης, εφόσον η τελευταία είχε 
κάποια εύλογη διάρκεια. Στη Φινλαν­
δία, η βάση μεταχείρισης είναιπερίπου 
ίδια για τα έγγαμα όπως και για τα 
συμβιώνοντα ζεύγη. 
Σε λίγες από τις άλλες χώρες, οι συνέ­
πειες της διακοπής της συμβίωσης στη 
διαμόρφωση των συντάξεων έχουν αρ­
χίσει να αναγνωρίζονται σαν θέμα, χω­
ρίς όμως αυτό να έχει αποκτήσει ακόμη 
μείζονα σημασία. Σε ορισμένες περι­
πτώσεις, στο Βέλγιο, τα δικαστήρια 
υποχρέωσαν πρώην συντρόφους να 
καταβάλουν αποζημίωση στους συ­
ντρόφους τους που είχαν κάποια ευθύ­
νη παροχής μέριμνας στη διάρκεια της 
συμβίωσης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι 
επίτροποι των κλαδικών συνταξιοδοτι­
κών προγραμμάτων χρησιμοποιούν 
ενίοτε την κρίση τους για να επιδικά­
σουν εφάπαξ ποσά σε πρώην συντρό­
φους συμβίωσης ή να τα κατανείμουν 
μεταξύ της συντρόφου στη συμβίωση 
και της νόμιμης χήρας, δεν είναι όμως 
υποχρεωμένοι δια νόμου να το κάνουν. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη πάντως, 
δεν έχει γίνει ακόμη ιδιαίτερη συζήτη­
ση πολιτικής επάνω στο θέμα. 
Τελικές 
παρατηρήσεις 
Ηανάγκη διασφάλισης των δι­
καιωμάτων κοινωνικής προστα­
σίας των ατόμων που διακόπτουν τη 
σταδιοδρομία τους προκειμένου να με­
γαλώσουν παιδιά ή να προσφέρουν μέ-
ριμνα σε ανάπηρους ή ασθενείς 
ενήλικες βρίσκεται πλέον σταθερά 
στην ημερήσια διάταξη όλων των κρα­
τών μελών. Σε ολόκληρη την Ένωση 
αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότε­
ρο ότι τα άτομα έχουν ανάγκη να τους 
δοθεί πραγματική ευκαιρία για να συμ­
βιβάσουν τυχόν υποχρεώσεις μέριμνας 
με τη σταδιοδρομία τους. Υπηρεσίες 
και διευκολύνσεις στήριξης για βοή­
θεια σχετικά με την παιδική μέριμνα 
καθώς και αυτή των ηλικιωμένων και αναπήρων που απαιτούν παρακολού­
θηση και φροντίδα παραμένουν σημα­
ντικοί παράγοντες που θα επιτρέψουν 
στα άτομα που είναι επιφορτισμένα με 
μέριμνα να ακολουθήσουν μια επαγ­
γελματική σταδιοδρομία, αν το επιθυ-
μούν.Τα άτομα, όμως αυτά πρέπει 
επίσης, να έχουν την επιλογή να δώ­
σουν κατά καιρούς πρωτεραιότητα στη 
φροντίδα και την μέριμνα ατόμων χω­
ρίς να υφίστανται σοβαρά μειονεκτή­
ματα και ουσιαστικά να καταβάλουν 
υψηλό τίμημα για την επιλογή τους αυ­
τή. Τα μέτρα για τη διασφάλιση των 
συμφερόντων των ατόμων που παρέ­
χουν παιδική μέριμνα βρίσκονται γενι­
κά σε αρκετά προχωρημένο σημείο, 
παραμένουν όμως ακόμη μερικά κενά. 
Επίσης, η διασφάλιση των ατόμων που 
παρέχουν μέριμνα σε ασθενείς και 
ανάπηρους ενήλικες έχει αρχίσει να 
αποκτά μεγαλύτερη σημασία, παρόλο 
ότι χρειάζεται να γίνουν ακόμη πολλά, 
όπως αναφέρεται στο παρόν κεφά­
λαιο. Δεδομένου ότι το σύστημα κοινω­
νικής προστασίας κάθε χώρας είναι 
διαφορετικό, θα διαφέρουν και τα μέ­
τρα που θα ληφθούν, τουλάχιστον στη 
λεπτομέρεια τους. Είναι όμως χρήσιμο 
να γνωρίζει κανείς το εύρος των δυνα­
τοτήτων που υπάρχουν. 
Αν και στα περισσότερα κράτη μέλη 
υπάρχουν ρυθμίσεις βάσει των οποίων 
εξασφαλίζεται ένα ελάχιστο εισόδημα 
για τους επιμελητές, έχει ήδη εμπεδω­
θεί ευρύτατα η αντίληψη ότι, με δεδο­
μένη τη σημασίατων υποχρεώσεων για 
την παροχή μέριμνας, οι ρυθμίσεις αυ­
τές δεν επαρκούν και ότι είναι ανάγκη 
να επεκταθούν και να βελτιωθούν. 
152 
Σημειώσεις και πηγές 
Σημειώσεις και πηγές 
Ευχαριστίες 
Η σύνταξη της παρούσας έκθεσης έγινε με τη συνεργασία της Eurostat (Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων) 
Ευρωπαϊκό Σύστημα Ενοποιημένων Στατιστικών σε Θέματα Κοινωνικής Προστασίας 
(ESSPROS) 
Τα στοιχεία δαπανών και εσόδων της κοινωνικής προστασίας που παρουσιάζονται και αναλύονται στην παρούσα έκθεση 
(ιδιαίτερα στο Κεφάλαιο 3) είναι ταξινομημένα κατά το Ευρωπαϊκό Σύστημα Ενοποιημένων Στατιστικών σε θέματα 
Κοινωνικής Προστασίας (ESSPROS), το οποίο διακρίνει τρεις βασικές κατηγορίες δαπανών: κοινωνικές παροχές, 
διοικητικές δαπάνες και λοιπές τρέχουσες δαπάνες. 
Οι κοινωνικές παροχές συνίστανται από μεταβιβάσεις στις οικογένειες και τα άτομα, σε χρήμα ή σε είδος, ώστε να τα 
ανακουφίσουν από το βάρος που τους δημιουργούν ορισμένοι συγκεκριμένοι κίνδυνοι ή καταστάσεις ανάγκης, όπως: 
το γήρας, οι επιζώντες, η αναπηρία, τα εργατικά ατυχήματα και οι επαγγελματικές νόσοι, η οικογένεια, η μητρότητα, η 
ασθένεια, η ανεργία, η καθοδήγηση στην εξεύρεση εργασίας και στον επαγγελματικό προσανατολισμό, η στέγη κλπ. 
'Το γήρας' καλύπτει την παροχή κοινωνικής προστασίας έναντι των κινδύνων που συνδέονται με τα γηρατειά, όπως η 
απώλεια επαρκούς εισοδήματος, η απώλεια της ανεξαρτησίας στη διεξαγωγή των καθημερινών εργασιών, η μειωμένη 
συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και ούτω καθεξής. Σχετικές παροχές είναι όλες οι συντάξεις και τα επιδόματα που 
καταβάλλονται μετά την αποχώρηση από την ενεργό υπηρεσία ή λόγω γήρατος, παροχές πρόωρης συνταξιοδότησης που 
καταβάλλονται σε εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας, ειδικές κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών που ειδικότερα 
απαιτούνται λόγω προσωπικών ή κοινωνικών περιστάσεων των ηλικιωμένων. 
Όι παροχές επιζώvτωv, χορηγούνται κανονικά βάσει απορρέοντος δικαιώματος, π.χ. δικαιώματος που απορρέει από 
άλλο άτομο, ο θάνατος του οποίου αποτελεί προϋπόθεση για τη χορήγηση της παροχής. Ωστόσο, σε ορισμένα συστήματα 
κοινωνικής προστασίας, το εν λόγω δικαίωμα χαρακτηρίζεται άμεσο, χωρίς σύνδεση της παροχής που χορηγείται με 
οποιαδήποτε άλλη που θα μπορούσε να διεκδικήσει ο αποθανών. Η κατηγορία καλύπτει το σύνολο των συντάξεων, των 
επιδομάτων και των καταβολών εις χρήμα που παρέχονται στους επιζώντες, καθώς και η απόδοση των εξόδων της 
κηδείας. 
Ή αναπηρία' καλύπτει τα εξής: 
• συντάξεις, επιδόματα και λοιπές καταβολές εις χρήμα που παρέχονται σε ανάπηρα άτομα, των οποίων η ικανότητα 
προς εργασία και προς απόκτηση αποδοχών έχει μειωθεί πέραν του κατωτάτου ορίου που ορίζει ο νόμος, 
• επιδόματα που καταβάλλονται σε ανάπηρους που αναλαμβάνουν εργασία προσαρμοσμένη στην ειδική τους 
κατάσταση, συνήθως σε προφυλαγμένο χώρο, ή που παρακολουθούν μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης, 
• εξειδικευμένη ιατρική μέριμνα που παρέχεται σε ανάπηρα άτομα, λόγω της κατάστασης τους, 
• λειτουργική, επαγγελματική και κοινωνική αποκατάσταση, 
• λοιπές μορφές αρωγής, όπως η βοήθεια στις κατ' οίκον εργασίες. 
Τα εργατικά ατυχήματα και οι επαγγελματικές νόσοι' καλύπτουν παροχές που καταβάλλονται σε άτομα που έχουν 
τραυματιστεί ή έχουν προσβληθεί από ασθένεια στη διάρκεια της εργασίας τους, διακρίνονται δε από τις παροχές 
αναπηρίας κατά το μέτρο που αυτό είναι δυνατό. 
753 
Σημειώσεις και πηγές 
Ή οικογένεια' καλύπτει: 
• παροχές που εξασφαλίζουν οικονομική στήριξη στα νοικοκυριά προκειμένου για το μεγάλωμα των παιδιών, όπως 
τα οικογενειακά επιδόματα, 
• οικονομική αρωγή σε άτομα που προστατεύουν συγγενικά τους πρόσωπα εκτός από παιδιά, κυρίως τους συζύγους 
τους, 
• κοινωνικές υπηρεσίες με ειδικό προορισμό τη στήριξη και την προστασία της οικογένειας, όπως η παροχή στέγης 
και οι υπηρεσίες οικογενειακού προγραμματισμού. Περιλαμβάνεται και το σύνολο των επικουρικών καταβολών 
στις διάφορες παροχές σε χρήμα άλλων κατηγοριών (αναπηρία, γήρας κλπ.). 
Ή μητρότητα' καλύπτει τα επιδόματα μητρότητας και τοκετού, καθώς και την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη που 
συνδέεται με τη μητρότητα. 
Ή ασθένεια' καλύπτει τα εξής: 
• ιατρική μέριμνα προληπτικού ή θεραπευτικού χαρακτήρα, προληπτική αγωγή που περιλαμβάνει ιατρικούς 
ελέγχους (τσέκαπ), εμβολιασμούς, υγειονομική εκπαίδευση κλπ, 
• παροχές πλήρους ή μερικής αποζημίωσης έναντι της απώλειας αποδοχών στη διάρκεια προσωρινής ανικανότητας 
προς εργασία λόγω ασθενείας ή τραυματισμού. Δεν περιλαμβάνεται η παροχή ιατρικής μέριμνας σε ανάπηρο ή σε 
θύμα εργατικού ατυχήματος ή ασθενείας, δεδομένου ότι αυτές ανήκουν στις δαπάνες των αντίστοιχων κατηγοριών. 
Ή ανεργία' καλύπτε ι το σύνολο των παροχών σε χρήμα που καταβάλλονται σε ανέργους, οι οποίες, εκτός από τις παροχές 
και την αρωγή λόγω ανεργίας, περιλαμβάνουν τις αποζημιώσεις πλεονάζοντος προσωπικού και την ειδική αρωγή που 
παρέχεται σε διάφορες κατηγορίες εργαζομένων στις περιπτώσεις διακοπής ή προσωρινού περιορισμού της 
επαγγελματικής τους δραστηριότητας. 
Ή εξεύρεση εργασίας, ο επαγγελματικός προσανατολισμός και αποκατάσταση' καλύπτουν επιδόματα επαγγελματικής 
κατάρτισης, παροχές σε περίπτωση απόλυσης, επιδόματα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και ούτω καθεξής. 
Ή στέγη' καλύπτει τις καταβολές που πραγματοποιούνται από το δημόσιο σε συγκεκριμένες κατηγορίες οικογενειών 
-ιδιαίτερα σε όσους διαθέτουν πενιχρά μέσα-, με σκοπό να τις βοηθήσει να ανταποκριθούν στις δαπάνες της στέγης. 
Ή κατηγορία διάφορα' καλύπτει το σύνολο των παροχών που δεν ανήκουν σε άλλες λειτουργίες, ιδιαίτερα τις παροχές 
που καταβάλλονται λόγω έλλειψης πόρων. Έτσι, στην κατηγορία αυτή κατατάσσονται τα προγράμματα εγγυημένου 
κατωτάτου εισοδήματος. 
Πρόσφατα, η Eurostat προέβη σε αναθεώρηση του ESSPROS και προσδιόρισε εκ νέου τη λειτουργική του διάρθρωση 
με τη δημιουργία νέας λειτουργίας υγειονομικής περίθαλψης που περιλαμβάνει το σύνολο των ιατρικών υπηρεσιών και 
με το συνδυασμό των εργατικών ατυχημάτων και ασθενειών με την 'αναπηρία' και της 'μητρότητας' με 'την οικογένεια'. 
Επιπλέον, η λειτουργία 'εξεύρεση εργασίας, επαγγελματική καθοδήγηση και αποκατάσταση' θα μετονομαστεί σε 
'προώθηση της απασχόλησης', θα εξαιρεθεί από τον πυρήνα του ESSPROS και θα αναπτυχθεί σε χωριστή, παράλληλη 
όμως, στατιστική κατηγορία. 
Γερμανία 
Σε κάθε σχήμα διευκρινίζεται, ανάλογα με την ανάγκη, κατά πόσο τα στοιχεία αναφέρονται στο σύνολο της Γερμανίας 
(που περιλαμβάνει και τα νέα εδάφη) ή στην πρώην Δυτική Γερμανία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όποτε τα στοιχεία 
είναι του 1993 ή του 1994, αναφέρονται στο σύνολο της Γερμανίας, ενώ όταν περιέχουν μεταβολές κατά την πάροδο του 
χρόνου ή συγκρίσεις μεταξύ των ετών, αναφέρονται στη Γερμανία χωρίς τα νέα εδάφη (για τα οποία δεν υπάρχουν 
στοιχεία πριν από το 1991). 
ΜΑΔ (PPS) 
Τα αρχικά ΜΑΔ (Purchasing Power Standard) σημαίνουν Μονάδες Αγοραστικής Δύναμης, που συνιστά μέτρο απεικόνισης 
της πραγματικής αγοραστικής ικανότητας ενός νομίσματος στο εσωτερικό της χώρας του, πράγμα που αποτελεί 
πληρέστερη ένδειξη του όγκου και της διάρθρωσης των αγαθών και υπηρεσιών, καθώς και του σχετικού ύψους του ΑΕΠ 
154-
Σημειώσεις και πηγές 
σε σύγκριση με άλλες χώρες της Κοινότητας, από ό,τι η ισοτιμία του νομίσματος. Βλέπε την έκδοση 1985 της Eurostat 
Ισοτιμίες Αγοραστικής Δύναμης και ΑΕΠ σε πραγματικές τιμές, Αποτελέσματα του 1985, και την ετήσια έκδοση της 
Eurostat Εθνικοί Λογαριασμοί ESA, Ενοποιημένοι. 
Παραπομπές 
Κεφάλαια 1,2,6 και 7: Η ανάλυση των εν λόγω κεφαλαίων βασίστηκε σε συλλογή στοιχείων από δίκτυο ανταποκριτών 
εγκατεστημένων στα δεκαπέντε κράτη μέλη. 
Κεφάλαιο 4: Το κεφάλαιο βασίστηκε σε υπόδειγμα του συστήματος φορολόγησης και αποζημιώσεων λόγω ανεργίας που 
καταρτίστηκε από το Κεντρικό Γραφείο Σχεδιασμού της Χάγης - βλ. Ποσοστά αντικατάστασης, μία διατλαντική άποψη. 
Κεντρικό Γραφείο Σχεδιασμού, Κάτω Χώρες. 
Κεφάλαιο 5: Τα στοιχεία προέρχονται από την έκδοση 3.6 (1995) του ΟΟΣΑ,Σατιστικές της Υγείας. Η ανάλυση βασίζεται 
εν μέρει στην έκδοση του ΟΟΣΑ (Παρίσι 1994) ΟΟΣΑ, Η Μεταρρύθμιση των Συστημάτων Υγειονομικής Περίθαλψης -
Ανασκόπηση Δεκαεπτά Χωρών του ΟΟΣΑ, Μελέτες Πολιτικής Υγείας Νο.5, τον τόμο Σχηματισμός της Εσωτερικής Αγοράς -
Συστήματα Υγείας του Καναδά, της Ισλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, Μελέτες Ποδικής Υγείας No. 6, Παρίσι 1995 και 
τη συμμετοχή των A LetoumylM. Berthod-Wurmser, Αποτελεσματικότητα και ρύθμιση της προστασίας της υγείας, έκδ. van 
Ginneken, Κοινωνική Προστασία στην Ευρώπη: χρηματοδότηση και κάλυψη, Γενεύη (ILO-ΔΓΕ). 
Πηγές των Σχημάτων 
1 ΟΟΣΑ, Νέοι Προσανατολισμοί για την Κοινωνική Πολιτική, Παρίσι, 1994, σελ.59-61 
2-3 Διεθνές Πρόγραμμα Κοινωνικής Έρευνας, 1992 
4 Εθνικές πηγές 
5-6 Eurostat, Δημογραφικές στατιστικές και πρόσφατες πληθυσμιακές προβλέψεις 
7-8 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. ΔΓΕ, Ετήσια Εκδοση Στατιστικών Εργασίας. 
9 Eurostat, συγκριτικές στατιστικές ανεργίας (απασχόληση: άνεργος πληθυσμός μείον ανεργία). 
10 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού.της Κοινότητας 
11-12 Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Εθνικοί Λογαριασμοί 
13-15 Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Εθνικοί Λογαριασμοί. Εθνικές πηγές A, SF, S 
16-17 Eurostat, Περιλήψεις στατιστικών για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη 
18 Eurostat, Περιλήψεις στατιστικών για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη 
19-20,23,25,27 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
21-22,26,28 Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS και Δημογραφικές στατιστικές 
24 Eurostat, βάση δεδομένων ESSPROS, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας, βάση δεδομένων 
SOCI και Εθνικοί Λογαριασμοί (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. σημειώσεις Πίνακα 6). 
29-30 ESSPROS, ΓΔII 
31-35 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού.της Κοινότητας 
36-63 Κεντρικό Γραφείο Σχεδιασμού, Κάτω Χώρες 
64-65 ΟΟΣΑ, Στοιχεία Υγείας και Eurostat, ESSPROS 
155-
Σημειώσεις και πηγές 
66-68 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού. Εθνικές πηγές Αυστρίας, Φινλανδίας και Σουηδίας 
69-75 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
Κατάλογος Σχημάτων 
1 Δαπάνες κοινωνικής προστασίας ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1990 25 
2 Στάσεις ως προς τον κοινωνικό ρόλο του κράτους: βασικό εισόδημα, 1992 26 
3 Στάσεις ως προς τον κοινωνικό ρόλο του κράτους: μέριμνα των ασθενών, των ηλικιωμένων και των 
ανέργων, 1990 26 
4 Ηλικίες συνταξιοδότησης και απαιτούμενος αριθμός ετών καταβολής εισφορών για πλήρη σύνταξη κατά 
φύλο στα κράτη μέλη, Ιανουάριος 1995 41 
5 Πληθυσμός άνω των 65 ετώνως ποσοστό του πληθυσμού 15-64 ετών στην Ένωση, 1970-2025 (μέση 
προβολή) 42 
6 Πληθυσμός άνω των 65 ετών σε σχέση με τον πληθυσμό 15-64 ετών στα κράτη μέλη, 1995,2015 και 2025 
(μέση προβολή) 42 
7 Ενεργός πληθυσμός 15-24 ετών ως ποσοστό του πληθυσμού 15-24 στα κράτη μέλη, 1980 και 1994 43 
8 Ενεργός πληθυσμός 50-64 ετών ως ποσοστό του πληθυσμού 50-64 στα κράτη μέλη, 1980 και 1994 43 
9 Απασχολούμενοι ως ποσοστό του ενεργού πληθυσμού στα κράτη μέλη, 1980 και 1994 44 
10 Άτομα 45-54 και 55-64 ετών οικονομικά μη ενεργά λόγω μόνιμης αναπηρίας, 1987 και 1994 56 
11 Κατά κεφαλήν δαπάνες για κοινωνική προστασία και σε σχέση με το ΑΕΠ, 1993 59 
12 Δαπάνες κοινωνικής προστασίας και κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1993 60 
13 Αύξηση της κατά κεφαλήν δαπάνης για παροχές κοινωνικής προστασίας, 1980-93 65 
14 Αύξηση της κατά κεφαλήν δαπάνης για παροχές κοινωνικής προστασίας και αύξηση του κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ, 1980-93 65 
15 Αύξηση της κατά κεφαλήν δαπάνης για παροχές κοινωνικής προστασίας, 1980-85,1985-90 και 1990-93 66 
16 Δαπάνες για συντάξεις γήρατος κατά επιλέξιμο άτομο σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 
και 1993 68 
17 Συντάξεις γήρατος: η έκταση του ελέγχου των προσωπικών πόρων προκειμένου για τις βασικές 
συντάξεις (πρώτος κίονας), 1980,1988 και 1993 69 
18 Συντάξεις γήρατος: κλίμακα και διάρθρωση των επικουρικών συντάξεων, 1980,1988 και 1993 69 
19 Αναλογία ανδρών 55-59 ετών οικονομικά μη ενεργών και συνταξιούχων στα κράτη μέλη, 1985 και 1994.... 71 
20 Αναλογία ανδρών 60-64 ετών οικονομικά μη ενεργών και συνταξιούχων στα κράτη μέλη, 1985 και 1994.... 71 
21 Δαπάνες ασθένειας ανά μόνιμο κάτοικο σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 73 
22 Δαπάνες για παροχές αναπηρίας ανά άτομο 15-64 ετών ως ποσοστό του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 
και 1993.. 73 
23 Αναπηρία: διάρθρωση των παροχών, 1980 και 1990 75 
24 Δαπάνες για την ανεργία ανά εγγεγραμμένο άνεργο ως ποσοστό του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 
και 1993 75 
25 Ανεργία: διάρθρωση των παροχών, 1980 και 1992 77 
156 
Σημειώσεις και πηγές 
26 Δαπάνες για οικογενειακά επιδόματα ανά παιδί σε σχέση με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 1980,1990 και 
1993 79 
27 Οικογένεια: διάρθρωση των επιδομάτων, 1980 και 1990 79 
28 Δαπάνες για παροχές μητρότητας ανά γέννηση ζώντος τέκνου ως ποσοστό του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, 
1980,1990 και 1993 80 
29 Χρηματοδότηση των δαπανών κοινωνικής προστασίας κατά πηγή, 1980,1990,1993 80 
30 Εισφορές εργοδοτών και ασφαλισμένων ως ποσοστό του κόστους εργασίας, 1980,1990 και 1993 82 
31 Αναλογία άνεργων ανδρών και γυναικών στα κράτη μέλη, 1994 86 
32 Σχετική αναλογία ατόμων κάτω των 25 και κάτω των 35 ετών στο σύνολο των ανέργων στα κράτη μέλη, 
1994 87 
33 Ποσοστό των ατόμων που παρέμειναν άνεργοι για διάστημα μεγαλύτερο του έτους, 1994 88 
34 Κατανομή των ανέργων που εισπράττουν επιδόματα ή ενίσχυση, 1994 88 
35 Ποσοστό των ανέργων και των εργαζομένων κατά επίπεδο εκπαίδευσης στα κράτη μέλη, 1994 89 
36 Ποσοστό αντικατάστασης άγαμου ατόμου με μέσες αποδοχές 90 
37 Ποσοστό αντικατάστασης ζεύγους με μέσες αποδοχές και δύο παιδιά 91 
38-49 Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα διαστήματα ανεργίας (35 ετών στα 75% των μέσων 
αποδοχών με 10 έτη προϋπηρεσία) 94-95 
50-61 Ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα επίπεδα αποδοχών (35 ετών άνεργος για έξι μήνες με 10 έτη 
προϋπηρεσίας) 98-99 
62 Ποσοστό αντικατάστασης άγαμου ατόμου 24 ετών με το 50% του μέσου μισθού (άνεργος για έξι μήνες). 100 
63 Ποσοστό αντικατάστασης έγγαμου ατόμου 24 ετών με το 50% του μέσου μισθού με 2 παιδιά (άνεργος 
για έξι μήνες) 100 
64 Σύνολο δαπανών και δημόσιες δαπάνες για την υγεία ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1980,1990 και 1993 109 
65 Αύξηση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας, 1980-85,1985-90 και 1990-93 109 
66 Η αυτοαπασχόληση στα κράτη μέλη, 1994 117 
67 Αυτοαπασχολούμενοι κατά τομέα δραστηριότητας στα κράτη μέλη, 1994 117 
68 Μερικώς αυτοαπασχολούμενες γυναίκες στα κράτη μέλη, 1994 118 
69 Αυτοαπασχολούμενοι χωρίς υπαλλήλους στα κράτη μέλη, 1994 118 
70 Γυναίκες 25-49 ετών με μερική απασχόληση επειδή δεν ήθελαν πλήρη απασχόληση, 1993 142 
71 Οικονομικά μη ενεργές γυναίκες 25-49 ετών λόγω οικογενειακών υποχρεώσεων, 1993 142 
72 Άγαμες γυναίκες με πλήρη και με μερική απασχόληση κατά την ηλικία του μικρότερου παιδιού τους, 
1993 142 
73 Έγγαμες γυναίκες με πλήρη και με μερική απασχόληση κατά την ηλικία του μικρότερου παιδιού τους, 
1993 142 
74 Άγαμες γυναίκες με παιδιά και χωρίς παιδιά, με πλήρη και με μερική απασχόληση, 1993 142 
75 Έγγαμες γυναίκες με παιδιά και χωρίς παιδιά, με πλήρη και με μερική απασχόληση, 1993 142 
157 
Πίνακες 
1 Τρέχουσες δαπάνες κοινωνικής προστασίας, 1970-1993 61 
2 Αύξηση των δαπανών κοινωνικής προστασίας σε σταθερές τιμές κατά λειτουργία, 1980-85,1985-90 και 
1990-93 64 
3 Κατανομή των τρεχουσών δαπανών κοινωνικής προστασίας κατά λειτουργία, 1993 67 
4 Ανάλυση των δαπανών για συντάξεις γήρατος 72 
5 Ανάλυση των δαπανών για παροχές αναπηρίας, ανικανότητας, εργατικών ατυχημάτων και ασθενειών 74 
6 Ανάλυση των δαπανών για επιδόματα ανεργίας 76 
7 Ανάλυση των δαπανών για οικογενειακά επιδόματα 78 
8 Ανάλυση των δαπανών για επιδόματα μητρότητας 81 
9 Επίδραση του στεγαστικού κόστους στα ποσοστά αντικατάστασης για διάφορα ύψη ενοικίων 102 
10 Κατανομή των συνήθων καθαρών μηνιαίων αποδοχών στο Ηνωμένο Βασίλειο 119 
11 Κάλυψη κοινωνικής ασφάλισης για τους αυτοαπασχολούμενους στην Ευρωπαϊκή Ένωση 120 
12 Επιδόματα μητρότητας (1 Ιανουαρίου 1995) 136 
•* 
-158-

w^wgBn^rxmJA^xyB/iJito * * , MIUUI &-JLJ vua LHW "Tff 
ISSN 0254-1483 
COM(95) 457 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 05 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-95-557-GR-C 
ISBN 92-77-95263-6 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο _