Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για:

- την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την πρόληψη της εγκληματικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση - Σκέψεις για τους κοινούς προσανατολισμούς και προτάσεις υπέρ κοινής χρηματοδοτικής υποστήριξης", και

- την "Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου για τη θέσπιση προγράμματος ενθάρρυνσης και ανταλλαγών, κατάρτισης και συνεργασίας στον τομέα της πρόληψης της εγκληματικότητας (Ιπποκράτης)"

(2001/C 221/17)

Στις 29 Νοεμβρίου 2000, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τα ανωτέρω θέματα.

Το τμήμα "Απασχόληση, Κοινωνικές υποθέσεις, Δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 2 Μαΐου 2001 (μόνος εισηγητής ο κ. Burnel).

Κατά την 382η σύνοδο ολομέλειάς της 30ής και 31ης Μαΐου 2001 (συνεδρίαση της 30ής Μαΐου 2001) η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 111 ψήφους υπέρ και με 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση:

I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Η εγκληματικότητα εξαπλώνεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπως και σε όλο τον κόσμο - πρόκειται για ένα κακό που εξάγεται εύκολα και ταχέως. Ορισμένες γεωγραφικές περιοχές αποτελούν κατάλληλες βάσεις και ως εκ τούτου προτιμούνται.

2. Τα κράτη και τα ευρωπαϊκά όργανα έχουν το επιτακτικό καθήκον να αντιμετωπίσουν την εγκληματικότητα στις ρίζες της και σε όλες τις μορφές της. Ο χαρακτηρισμός της εγκληματικότητας ως κοινωνικού προβλήματος δεν εξηγεί και δεν δικαιολογεί τίποτα.

3. Σήμερα ζητείται από την ΟΚΕ να εκδώσει γνωμοδότηση για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την πρόληψη της εγκληματικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Σκέψεις για τους κοινούς προσανατολισμούς και προτάσεις υπέρ κοινής χρηματοδοτικής υποστήριξης".

4. Η πρόληψη αποτελεί την πρώτη ενέργεια μιας πολιτικής και μιας δράσης που πρέπει να είναι σφαιρικές. Για το λόγο αυτό, η απάντηση της ΟΚΕ είναι ευρύτερη χωρίς, όμως, να υπάρχει και η αξίωση ότι είναι πλήρης. Η ΟΚΕ έχει ήδη εκφράσει επί του θέματος τις απόψεις της, π.χ., αποτελεί ποινικό αδίκημα η κάθε είδους εκμετάλλευση παιδιών, γυναικών, μεταναστών ... και, γενικότερα, ατόμων και ομάδων που είναι ευπαθή και διατρέχουν κίνδυνο.

5. Εν πρώτοις, η ΟΚΕ εύχεται να διευκρινίσουν οι φορείς λήψης αποφάσεων και κυρίως οι πολιτικοί τη φιλοσοφία τους σε ό,τι αφορά την προστασία και την προβολή των αξιών και να ορίσουν τις ενέργειες και τα μέσα που αποδίδουν σεβασμό προς τον άνθρωπο.

6. Επειδή η διεύρυνση θα επεκτείνει τα χερσαία και τα θαλάσσια σύνορα της ΕΕ, θα ήταν ευκταίο να κατανοήσουν οι υποψήφιες χώρες τις ανησυχίες της Κοινότητας και να συμμετάσχουν στις δράσεις της.

Η ΕΕ πρέπει να προβληματισθεί και να ενεργήσει σε συνεργασία με το Συμβούλιο της Ευρώπης και τα ΗΕ κυρίως στον τομέα της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τις πλέον προηγμένες τεχνολογίες, π.χ., στους τομείς των επικοινωνιών, παραγωγής ναρκωτικών, κατασκοπείας, ...

ΙΙ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1. Η Επιτροπή βασίζεται σε έναν ευρύ ορισμό της έννοιας της εγκληματικότητας, πέραν των πράξεων που χαρακτηρίζονται ως εγκλήματα από τα διάφορα εθνικά δίκαια.

1.1. Εάν το έγκλημα βρίσκεται στην κορυφή της πυραμίδας των αδικημάτων, αυτό σημαίνει ότι ακολουθούν άλλες κατηγορίες που αρχίζουν από τις αντικοινωνικές πράξεις, φαινομενικά τετριμμένες, και φθάνουν μέχρι τις μαφιόζικες ενέργειες και τις ληστείες, αφού διέλθουν όλους τους βαθμούς της ατομικής και συλλογικής εγκληματικότητας.

1.2. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την ευρεία ερμηνεία της Επιτροπής διότι κάθε κακό που δεν καταπολεμάται στη ρίζα του μπορεί να καταλήξει σε πολύ σοβαρότερες καταστάσεις με την διαδοχή των πράξεων και με το παράδειγμα που δίνει. Μια παροιμία λέγει ότι "και με το πολύ και με το λίγο κλέφτης είσαι".

2. Η πάταξη της εγκληματικότητας έχει ως στόχο την ασφάλεια και την προστασία της ζωής των φυσικών και νομικών προσώπων, τη διαφύλαξη των ατομικών, συλλογικών, ιδιωτικών, και δημόσιων αγαθών και την επανόρθωση της ζημίας που υπέστησαν τα θύματα.

3. Η επανόρθωση αναφέρεται στα εξής τέσσερα είδη διασυνδεόμενων παρεμβάσεων:

3.1. την πρόληψη,

3.2. την αστυνομική καταστολή και την δικαστική κύρωση, που ασκούνται με τήρηση των νόμων,

3.3. την επανόρθωση των βλαβών και τη στήριξη των θυμάτων,

3.4. την κοινωνική επανένταξη των αυτουργών των εγκληματικών και αξιόποινων πράξεων κατά την διάρκεια και μετά την εκτέλεση της ποινής τους.

4. Η Επιτροπή επέλεξε ενσυνείδητα το όνομα "Ιπποκράτης" για το πρόγραμμά της διότι ο Ιπποκράτης υπήρξε ο εμπνευστής της προληπτικής ιατρικής: η πρόληψη είναι προτιμότερη της θεραπείας. Πρόκειται για μια εύλογη αρχή η οποία πρέπει να ισχύει για κάθε κατάσταση αδικίας.

4.1. Η Επιτροπή επιδιώκει τους εξής δύο στόχους:

- να προειδοποιήσει τους πολίτες, και

- να τους προτρέψει να συμβάλουν στην επιτυχία των πολιτικών προστασίας προσώπων και αγαθών, δημόσιων και ιδιωτικών.

4.2. Η έκκληση που απευθύνθηκε για την παροχή βοήθειας στους πολίτες και στους φορείς λήψης πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών, και πολιτιστικών αποφάσεων θα είναι αποτελεσματική υπό τις εξής δύο βασικές προϋποθέσεις:

4.2.1. οι πολίτες πρέπει να αντιληφθούν ότι η συμμετοχή τους είναι δυνατή - δηλαδή ρεαλιστική - και ότι θα παράγει συγκεκριμένα και μετρήσιμα αποτελέσματα. Η πρόληψη δεν είναι μόνο υπόθεση των ειδικών όσο απαραίτητοι και εάν είναι αυτοί. Αποτελεί βασική αρχή της ορθής κοινωνικής αγωγής,

4.2.2. η προληπτική πολιτική πρέπει να είναι σφαιρική, δηλαδή να καταπολεμά όλες τις ρίζες του κακού: τόσο τις βαθιές ρίζες όσο και τις πιο εμφανείς αιτίες και να δραστηριοποιεί όλους τους κοινωνικούς παράγοντες. Μόνο έτσι οι πολιτικές για τις πόλεις, την καταπολέμηση της φτώχειας, την ανεργία και τον αποκλεισμό, την εκπαίδευση, την προστασία και τις κοινωνικές δράσεις, την πληροφόρηση ... συμβάλλουν στην πρόληψη. Για παράδειγμα, πρέπει να καταπολεμηθούν τα αίτια και τα αποτελέσματα της φτώχειας και να μην κατηγορούνται οι φτωχές οικογένειες ως υπεύθυνες για την κατάστασή τους. Ποιος θέλει να ζει μια άθλια ζωή;

4.2.3. Πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα η εκπαίδευση: αξιοποίηση των μέσων συλλογισμού και επικοινωνίας μέσω των διάφορων μορφών της (ομιλία, γραφή, αριθμητική ...), διαμόρφωση της συμπεριφοράς: ηθική και πολιτική αγωγή. Εξ ού και η ανάγκη εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών ενόψει των αναγκών όλων των ομάδων του πληθυσμού (μαθητές και γονείς) και δημιουργίας γύρω από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα εγκαταστάσεων και χώρων που συμβάλλουν στην εκπαίδευση. Ο δρόμος σπάνια είναι καλό σχολείο.

4.3. Η ΟΚΕ ως θεσμικός τόπος συνέλευσης και ανταλλαγής απόψεων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών δίνει σημασία στην ποιότητα ζωής και, κατά συνέπεια, σε όλες τις αναταραχές που οφείλονται στη στέρηση των κυριότερων δικαιωμάτων: ασφάλειας, αξιοπρέπειας, εργασίας, προστασίας της υγείας και κοινωνικής προστασίας, εκπαίδευσης και κατάρτισης, οικογενειακού βίου ...

4.4. Πρέπει να αναγνωριστεί ότι ο ρυθμός αύξησης της εγκληματικότητας, σε αριθμό αξιόποινων πράξεων και σε σοβαρότητα, και η τελειοποίηση της οργάνωσής της είναι, πολύ συχνά, ταχύτερος από τον ρυθμό αύξησης των μέσων που τίθενται στη διάθεση της πρόληψης και της καταστολής. Αυτή τουλάχιστο είναι και η αντίληψη που επικρατεί στην κοινή γνώμη.

4.4.1. Συνεπώς, οι δημόσιες αρχές οφείλουν να αναλάβουν μια ευρύτατη παιδαγωγική δράση με αποδέκτες τους πολίτες και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

4.4.2. Τα μέσα που διαθέτει η (Ευρωπαϊκή Αστυνομική Υπηρεσία) Ευρωπόλ είναι ανεπαρκέστατα (5 εκατ. ευρώ το 2001, + 29 % σε σύγκριση με το 2000). Παρόμοιες παρατηρήσεις ισχύουν και για τα κράτη μέλη, π.χ., όσον αφορά την καταπολέμηση της διασυνοριακής εγκληματικότητας (χερσαία και θαλάσσια σύνορα). Το έγκλημα είναι κακό που εξάγεται ολοένα και πιο γρήγορα. Όσο πιο πολύ καθυστερήσει η ενεργός καταπολέμηση του εγκλήματος τόσο πιο σοβαρές θα είναι οι συνέπειές τους.

4.4.3. Ενώ η κυριότερη αρχή θα έπρεπε να είναι η συνεργασία και ο αποκλεισμός κάθε ανταγωνισμού, εντούτοις φαίνεται, εδώ κι' εκεί, ότι ο πόλεμος μεταξύ των σωμάτων ασφαλείας δεν βρίσκεται μόνο στη φαντασία των συγγραφέων μυθιστορημάτων.

4.4.4. Η βραδύτητα και η πολυμορφία ορισμένων δικαστικών διαδικασιών συμβάλλουν στη δημιουργία της εντύπωσης στην κοινή γνώμη, περί ατιμωρησίας, κατά την αποκάλυψη ορισμένων υποθέσεων ... ενώ πρόκειται βασικά για προφανή έλλειψη μέσων, και μάλιστα για ακαταλληλότητα των μέσων. Εφόσον πρέπει να διασφαλίζονται τα δικαιώματα των κρατουμένων θα πρέπει εξίσου τουλάχιστον να διασφαλίζονται και τα των θυμάτων.

4.4.5. Ορισμένες φορές η κοινή γνώμη έχει την εντύπωση ότι οι έντιμοι άνθρωποι λησμονούνται ενώ εκείνοι που έχουν ταχθεί για την προστασία των δικαιωμάτων τους ζουν σε άλλη εποχή.

5. Η Επιτροπή:

5.1. ως συνέχεια του σχεδίου δράσης που ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Άμστερνταμ τον Ιούνιο του 1997, ζητεί συγκεκριμένα να αναπτυχθεί από τα κράτη μέλη βάσει κοινών προτύπων, "ένα σύστημα συλλογής και ανάλυσης στοιχείων που να παρέχει γενική εικόνα της κατάστασης της οργανωμένης εγκληματικότητας στα κράτη μέλη και να επικουρεί τις αρχές επιβολής του νόμου στην καταπολέμηση της οργανωμένης εγκληματικότητας".

Η Ευρωπόλ και τα κράτη μέλη υιοθέτησαν ήδη την κατεύθυνση αυτή στο πλαίσιο της κατάρτισης της ετήσιας έκθεσης για την κατάσταση του οργανωμένου εγκλήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

5.2. Λόγω έλλειψης αξιόπιστων στοιχείων, η σύγκριση της εγκληματικότητας μεταξύ των κρατών είναι πολλές φορές δύσκολη. Το Συμβούλιο της Ευρώπης άρχισε την εκτέλεση ορισμένων εργασιών, όπως και τα Ηνωμένα Έθνη, αναφορικά με τα στοιχεία που αφορούν τη γενική εγκληματικότητα.

5.3. Η ΟΚΕ υποστηρίζει τις τρέχουσες πρωτοβουλίες προκειμένου να υπάρξει μια κοινή και συγκεκριμένη γνώση των εγκληματικών καταστάσεων, να επιτευχθεί η επιτήρηση της εξέλιξής τους καθώς και η ακριβής εκτίμηση των αποτελεσμάτων που θα έχουν τα μέτρα που ήδη εφαρμόζονται.

6. Η Επιτροπή ζητεί την δικτύωση και την δραστηριοποίησή των αρμοδίων της πρόληψης του εγκλήματος.

6.1. Η Επιτροπή υποστηρίζει την πρωτοβουλία την οποία ανέλαβαν η γαλλική προεδρία και η Σουηδία προτείνοντας τη "δημιουργία ευρωπαϊκού δικτύου πρόληψης που να επικεντρώνεται στην εγκληματικότητα των πόλεων, των νέων και σε εκείνη που έχει σχέση με τα ναρκωτικά".

6.2. Οι βιομηχανικοί κύκλοι και ορισμένα επαγγέλματα που είναι εκτεθειμένα στον κίνδυνο της διαφθοράς ή στον κίνδυνο συμμετοχής σε πράξεις "νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες" ή σε απάτες έχουν αναλάβει σχετικές πρωτοβουλίες.

6.3. Η Επιτροπή προτείνει τη δημιουργία ευρωπαϊκού φόρουμ για την πρόληψη του οργανωμένου εγκλήματος που θα ασχολείται με διάφορους τομείς, όπως, π.χ., τη διακίνηση νόμιμων και παράνομων αγαθών, την εγκληματικότητα στον κυβερνοχώρο, τη διαφθορά, την οικονομική εγκληματικότητα, την περιβαλλοντική εγκληματικότητα ..., ή ακόμη με το ρόλος ορισμένων επαγγελμάτων αποφασιστικής σημασίας, την πρόληψη του οργανωμένου εγκλήματος και της οικονομικής εγκληματικότητας .... Ένα παρόμοιο βήμα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να συνέρχεται υπό διαφορετική σύνθεση, ανάλογα με τις ανάγκες. Θα έχει ως σκοπό τη διάρθρωση των εξής εργασιών πρόληψης σε ευρωπαϊκό επίπεδο:

- να είναι στη διάθεση των ευρωπαϊκών οργάνων και των κρατών μελών και να τα επικουρεί σε όλα τα ζητήματα που έχουν σχέση με την πρόληψη του εγκλήματος,

- να συμβάλει στον προσδιορισμό των νέων εγκληματικών τάσεων,

- να διευκολύνει την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με προληπτικές δράσεις,

- να συμβάλει στη δημιουργία και στη λειτουργία κέντρων εμπειρογνωμοσύνης,

- να συμμετέχει στον προσδιορισμό των τομέων έρευνας, κατάρτισης και αξιολόγησης.

Η Επιτροπή επιθυμεί να σχεδιαστεί το βήμα κατά τρόπο ώστε η λειτουργία του να απαιτεί μία απλή δομή την οποία θα μπορούν να του εξασφαλίσουν οι υπηρεσίες της.

Η Επιτροπή θα εξετάσει με τους ενδιαφερόμενους εταίρους την ανάγκη δημιουργίας ιστοσελίδας στο Διαδίκτυο σχετικά με την πρόληψη.

Η ΟΚΕ συμφωνεί με τα ανωτέρω.

7. Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων υπέδειξαν ως πεδίο προβληματισμού τη χρηματοδοτική στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη στρατηγική για την πρόληψη της εγκληματικότητας. Η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ένα χρηματοδοτικό μέσο θα προσέδιδε μεγαλύτερη αξία στη δράση των κρατών μελών που εξαγγέλθηκε στη διάσκεψη της Prahia da Falésia.

Το εν λόγω χρηματοδοτικό μέσο θα έχει δύο πτυχές: η μία θα είναι αφιερωμένη στην οργανωμένη διασυνοριακή εγκληματικότητα και άλλη στη γενική εγκληματικότητα.

Το χρηματοδοτικό μέσο μπορεί να θεωρηθεί ως πρότυπη δράση και να θεσπιστεί με απόφαση βάσει του άρθρου 34 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση για μια αρχική περίοδο δύο ετών (2001-2002). Η Επιτροπή αναφέρει "όσον αφορά τα χρηματοδοτικά ποσά, είναι επιθυμητό να προβλεφθεί μία συνετή εκκίνηση. Ο ετήσιος υπολογισμός του 1 εκατ. ευρώ φαίνεται λογικός εν αναμονή των προτάσεων του συνόλου της Επιτροπής σχετικά με τα προγράμματα που διαχειρίζεται".

8. Η ΟΚΕ λαμβάνει γνώση των εν λόγω αποφάσεων. Ενώπιον της πληθώρας των προβλημάτων που πρέπει να αντιμετωπιστούν, ζητεί να τεθούν σε ενέργεια όλα τα υπάρχοντα μέσα. Η πληγείσα κοινή γνώμη αναμένει την ανάληψη ισχυρών δράσεων σε μόνιμη βάση.

8.1. Η ΟΚΕ εμμένει ότι είναι ανάγκη να ζητηθεί η συμμετοχή των πολιτών μέσω οργανώσεων, συνδικάτων, και ενώσεων ... τα οποία εμπιστεύονται και θα συνδράμουν.

8.2. Η ΟΚΕ εμμένει, επίσης, στο ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι οικογένειες, οι εκπαιδευτικοί, οι κοινωνικοί λειτουργοί, και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

8.3. Στόχος πρέπει να είναι η ενεργός ένταξη των ατόμων στην κοινωνία - είναι ένα από τα δυναμικά χαρακτηριστικά της δημοκρατίας - δεν αρκεί να απευθύνεται έκκληση στη διορθωτική κοινωνική ιατρική. Είναι απολύτως απαραίτητο κάθε πολιτική να θέτει ένα ευκρινή στόχο ένταξης για όλους τους πολίτες, όπως είναι π.χ., η κατοικία, η πολεοδομία, η απασχόληση, η εκπαίδευση, η κοινωνική ασφάλιση και η προστασία της δημόσιας υγείας, η πληροφόρηση, ο πολιτισμός ...

Θα αποτελέσει την καλύτερη πρόληψη, όταν θα γνωρίζει μάλιστα κανείς ότι τα αστυνομικά και δικαιοδοτικά όργανα, οι προστάτες της δημόσιας τάξης, δεν αναστέλλουν την επαγρύπνηση τους εξαιτίας της πρόληψης.

"Κάθε κοινωνία που ισχυρίζεται ότι εγγυάται στους ανθρώπους την Ελευθερία πρέπει να αρχίσει με τη διασφάλιση της ύπαρξής τους!"

Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Göke Frerichs