ΕΠΙΤΡΟΠΗ  ΤΩΝ  ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ  ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ
Βρυξέλλες , 17.07.2002
COM(2002) 407 τελικό
ΕΚΘΕΣΗ  ΤΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ
Εφαρ µογή της οδηγίας  91/676/ΕΟΚ  του Συµβουλίου  για την προστασία  των υδάτων
από τη νιτρορρύπανση  γεωργικής  προελεύσεως
Σύνθεση  των εκθέσεων  των κρατών  µελών  για το έτος 2000
2ΕΚΘΕΣΗ  ΤΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ
Εφαρ µογή της οδηγίας  91/676/ΕΟΚ  του Συµβουλίου  για την προστασία  των υδάτων
από τη νιτρορρύπανση  γεωργικής  προελεύσεως
Σύνθεση  των εκθέσεων  των κρατών  µελών  για το έτος 2000
Οι πληροφορίες  που περιέχονται  στην  παρούσα  έκθεση  δεν προδικάζουν  τις τυχόν
περαιτέρω  εκτιµήσεις  της Επιτροπής  στο πλαίσιο  διαδικασιών  επί παραβάσει
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
A.ΓΕΝΙΚΟ  ΠΛΑΙΣΙΟ ...................................................................................................... 3
B.ΠΡΌΟ∆ΟΣ  ΌΣΟΝ  ΑΦΟΡΆ  ΤΗΝ  ΕΦΑΡΜΟΓΉ  ΤΗΣ  Ο∆ΗΓΊΑΣ ............................ 8
B.1.Πληρότητα  των εκθέσεων ............................................................................................ 9
B.2.Ποιότητα  των υδάτων ................................................................................................ 11
B.2.1∆ίκτυα  παρακολούθησης  των υδάτων ....................................................................... 11
B.2.2Αποτελέσ µατα της επισκόπησης  της ποιότητας  των υδάτων .................................... 12
B.2.3Προβλέψεις  όσον  αφορά  την εξέλιξη  της ποιότητας  των υδάτων :............................ 15
B.3.Καθορισ µός και επανεξέταση  των ευπρόσβλητων  ζωνών ......................................... 16
B.4.Αξιολόγηση  Των Προγρα µµάτων  ∆ράσης ................................................................ 18
B.5.Προκαταρκτική  εκτίµηση των οικονο µικών  πτυχών  των Προγρα µµάτων  ∆ράσης .. 27
Γ.ΟΙ ∆ΡΑΣΕΙΣ  ΤΗΣ  ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ .................................................... 34
∆.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ........................................................................................................ 37
3ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η Οδηγία  του Συµβουλίου  91/676/ΕΟΚ  (καλού µενη εν προκει µένω "Οδηγία  για την
νιτρορρύπανση ") για την προστασία  των υδάτων  από την νιτρορρύπανση  γεωργικής
προέλευσης  εκδόθηκε  στις 12 ∆εκε µβρίου  1991. Στις 21 Μαΐου  1991 εκδόθηκε  η "αδελφή "
Οδηγία  91/271/ΕΟΚ  (επεξεργασία  των αστικών  λυµάτων ).
Το άρθρο  10 της Οδηγίας  για την νιτρορρύπανση  επιβάλλει  στα κράτη  µέλη να υποβάλλουν
στην  Επιτροπή  έκθεση , αρχής  γενοµένης από την τετραετία  που ακολουθεί  την κοινοποίησή
της και, στη συνέχεια , κάθε  τετραετία . Στην  έκθεση  αυτή  πρέπει  να περιέχονται  πληροφορίες
για τους κώδικες  ορθών  γεωργικών  πρακτικών , οι χαρακτηρισ µένες ευπρόσβλητες  στη
νιτρορρύπανση  ζώνες  (Νitrate Vulnerable Zones -NVZ), τα αποτελέσ µατα της
παρακολούθησης  των υδάτων , καθώς  και περίληψη  των πτυχών  των προγρα µµάτων  δράσεως
για τις ευπρόσβλητες  ζώνες , οι οποίες  µας ενδιαφέρουν  εν προκει µένω.
Η εν λόγω  έκθεση  της Επιτροπής  (η απαιτού µενη από το άρθρο  11) αποτελεί  σύνθεση  των
πληροφοριών  που διαβίβασαν  τα κράτη  µέλη στο διάστη µα 2000-2001 (2 η έκθεση ).
Συµπληρώνεται  δε από συνθετικούς  χάρτες  και αναλύσεις  της πίεσης  του αζώτου  γεωργικής
προέλευσης  στους  χάρτες  της ΕΕ, των υφιστά µενων  NVZ και από συγκριτικό  πίνακα  για το
κύριο  περιεχό µενο και τις ανεπάρκειες  των πρώτων  προγρα µµάτων  δράσεως  (1996-1999).
Η παρούσα  έκθεση  αποβλέπει  στο να φιλοτεχνηθεί  µια συνολική  εικόνα  της τρέχουσας
κατάστασης  εις ό,τι αφορά  την Οδηγία , µε ενδεχό µενες συστάσεις  για το µέλλον . Προβάλλει ,
µε τη βοήθεια  ορισµένων  µελετών  περιπτώσεων , τα θετικά  αποτελέσ µατα που έχουν  κάποιες
γεωργικές  πρακτικές  στην  ποιότητα  των υδάτων . Ωστόσο , τονίζεται  ότι παρουσιάζεται
µεγάλος  ετεροχρονισ µός µεταξύ  των βελτιώσεων  σε επίπεδο  αγροκτή µατος και εδάφους
αφενός , και της απόκρισης  σε επίπεδο  ποιότητας  των υδατικών  συστη µάτων  αφετέρου .
A.ΓΕΝΙΚΟ  ΠΛΑΙΣΙΟ
Η ένταση  των ανησυχιών  του κοινού  για την σταθερή  αύξηση  των συγκεντρώσεων  νιτρικών
ιόντων  στους  πόρους  πόσιµου νερού  και για την διατάραξη  της ισορροπίας  των υδάτινων
οικοσυστη µάτων  λόγω  ευτροφισ µού1, µε χαρακτηριστικότερα  παραδείγ µατα την
νοτιοανατολική  Βόρειο  Θάλασσα , το “Abers” της Βρετάνης  ή την Αδριατική  Θάλασσα  και
την λιµνοθάλασσα  της Βενετίας , όπου  η ραγδαία  ανάπτυξη  φυκών  αποτελεί  όλο και
συχνότερο  φαινό µενο από την δεκαετία  του ’70 και µετά, απετέλεσαν  το έναυσ µα για την
ανάληψη  δράσεως  µε στόχο  την βελτίωση  της ποιότητας  του νερού .
ΧΑΡΤΗΣ  I.∆ορυφορική  εικόνα  των συγκεντρώσεων  α-χλωροφύλλης  στις θάλασσες  της ΕΕ.
Μέση  τιµή για το θέρος  2000. Οι κόκκινες  και κίτρινες  περιοχές  δείχνουν  µεγάλη  ανάπτυξη
φυτοπλαγκτού  - ενός των πλέον  ορατών  συµπτωµάτων  του ευτροφισ µού - µε ενδεχό µενες
δυσµενείς  επιπτώσεις  (τοξικά  δινοµαστιγωτά , καταστροφή  του οξυγόνου , µεταβολές  της
χλωρίδας  και πανίδας  του βυθού , κ.λπ.).
                                                
1Υπερβολική  ανάπτυξη  φυκών , και φυτών , µε ενδεχό µενες δυσµενείς  συνέπειες  για την βιοποικιλότητα
ή για τις χρήσεις  του νερού  από τον άνθρωπο . Ο ακριβής  ορισµός στην  Οδηγία  (άρθρο  2θ) έχει ως εξής:
"εµπλουτισ µός του νερού  µε αζωτούχες  ενώσεις , µε αποτέλεσ µα την επιτάχυνση  της ανάπτυξης  των
φυτών  και των ανώτερων  µορφών  φυτικής  ζωής , µε συνακόλουθη  ανεπιθύ µητη διαταραχή  της
ισορροπίας  των οργανισ µών που ζουν στο νερό  και της ποιότητας  των συγκεκρι µένων  υδάτων ".
4Σηµ.: Πρέπει  να ληφθούν  υπόψη  οι παρε µβάσεις  υγρών  και αιωρού µενων  σωµατιδίων  κοντά  στις εκβολές
ποτα µών.
Στη γεωργία , η τάση  προς  ένταση  της εκµετάλλευσης  και η αύξηση  της παραγωγικότητας  που
χαρακτήρισαν  µεγάλα  τµήµατα της τελευταίας  πεντηκονταετίας , συνοδεύθηκε  από σηµαντική
αύξηση  της χρήσεως  λιπασ µάτων  και, όπως  εµφαίνεται  στο σχήµα Ι, κυρίως  λιπασ µάτων
ανόργανου  αζώτου .
024681012
1930 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995Kατανάλωση  N (Mt/έτος)
Σχήµα. 1Κατανάλωση  λιπασ µάτων  που περιέχουν  ανόργανο  άζωτο  - ΕΕ µε 15 κράτη
µέλη, από το 1930 έως το 1999 - Πηγή  EFMA (εκατο µµύρια τόννοι  αζώτου  ετησίως ).
Η χρήση  ανόργανου  Ν έφθασε  τα 11 εκατο µµύρια τόννους  ετησίως  στα µέσα της δεκαετίας
του ’80, προτού  µειωθεί , στη συνέχεια , στα 9-10 εκατο µµύρια τόννους  περίπου .
Ο αριθµός των ζώων  αυξήθηκε  κατά  το µεγαλύτερο  διάστη µα της εν λόγω  περιόδου ,
επιβαρύνοντας  περαιτέρω  µε την κόπρο  το συνολικό  ισοζύγιο  Ν. Αυξήθηκε  εξάλλου  και η
γεωργική  παραγωγή . Οι αλλαγές  της γεωργικής  πολιτικής  που οδήγησαν  στις ποσοστώσεις
γάλακτος  το 1984 και στις ποσοστώσεις  για την πριµοδότηση  της θηλάζουσας  αγελάδας  και
της προβατίνας  το 1992, σταθεροποίησαν  -έκτοτε - ή συνέβαλαν  στην  µείωση  του αριθµού
των βοοειδών  και προβατοειδών , πλην  όµως τόσο  ο τοµέας των χοιροειδών  όσο και των
πουλερικών , εξακολούθησαν  να αναπτύσσονται . Επιπλέον , ο αριθµός των ζώων  σε
µεµονωµένες γεωργικές  εκµεταλλεύσεις  αυξάνεται , ενώ άνω του 40% του
γαλακτοπαραγωγικού  κεφαλαίου  της ΕΕ εκτρέφεται  σε γεωργικές  εκµεταλλεύσεις  άνω των
50 αγελάδων  και η µεγάλη  πλειονότητα  του χοιρινού  κεφαλαίου  αναπαραγωγής  περιλα µβάνει
άνω των 100 χοιρο µητέρων .
Συνολικά , η "πίεση " του αζώτου  στις γεωργικές  εκτάσεις  της ΕΕ από την κτηνοτροφία
(κυρίως  από τις αγελάδες , τους χοίρους , τα πουλερικά  και τα πρόβατα ) ανέρχεται  επίσης  σε 8
εκατο µµύρια τόννους  που διασπείρονται  ετησίως  στο γεωργικά  εδάφη  (ΧΑΡΤΗΣ  ΙΙΙ), µε
αποτέλεσ µα η συνολική  διάχυτη  "πίεση " αζώτου  από την γεωργία  να ανέρχεται  σχεδόν  σε 18
εκατο µµύρια τόννους  (ΧΑΡΤΗΣ  IV).
Κατά  την πεντηκονταετή  αυτή  περίοδο , η συρρίκνωση  των µόνιµων χορτολίβαδων  και των
"διαχωριστικών " ζωνών  (αυλάκια  και φράκτες , υγρότοποι , κ.λπ.) η οποία  ευνοεί  τη
διάβρωση , την απορροή  και την ταχύτερη  διήθηση  θρεπτικών  συστατικών  στα υδάτινα
5οικοσυστή µατα και στα υπόγεια  ύδατα , απετέλεσε  ένα χαρακτηριστικό  της
µετασχη µατιζό µενης γεωργίας .
Στη Γαλλία , ποσοστό  67% των υγρότοπων  εξαφανίστηκε  κατά  τη διάρκεια  του τελευταίου
αιώνα . Το ίδιο φαινό µενο παρατηρήθηκε , από τη δεκαετία  του πενήντα , για το 84% των
τυρφώνων  στο Ηνωµένο Βασίλειο , και για το 57% των γερµανικών  και το 60% των
ισπανικών  υγρότοπων , λόγω  των εισροών  από την γεωργία , τη δενδροφύτευση  ή την
υγειονο µική ταφή  για χωροταξικούς  σκοπούς . Τέτοιοι  υγρότοποι  είναι  ικανοί  να αποσπάσουν
µέχρι 2 kg αζώτου /εκτάριο  Χ ηµέρα (περίπου  0,8 τόννο  Ν/εκτάριο ) µέσω της φυσικής
απονίτρωσης  και της φυτικής  αφοµοίωσης , (Fleischer et al, 1997, Hoffmann, 1998). Κατά
συνέπεια , η απώλειά  τους είναι  ζηµιογόνος  για την ποιότητα  των υδάτων .
Η γεωργική  πολιτική  αντέδρασε  σε ορισµένες από τις τάσεις  αυτές  κυρίως  µε την λήψη  αγρο -
περιβαλλοντικών  µέτρων  το 1992 και µε την επέκτασή  τους στην  Agenda 2000 CAP-
REFORM (K ΓΠ-Μεταρρύθ µιση).
Τέλος , η µεγαλύτερη  πυκνότητα  των κτιρίων  κτηνοτροφικών  µονάδων , καθώς  και η
αποθήκευση  και ο διασκορπισ µός της κοπριάς , είχαν  ως αποτέλεσ µα ισχυρές  εξατµίσεις
αµµωνίας  και ατµοσφαιρικές  εναποθέσεις  στα γειτνιάζοντα  εδάφη  και ύδατα , µε καταγραφές
τιµών µέχρι 50 - 60 kg αζώτου  ανά εκτάριο  ετησίως  σε περιοχές  µε έντονες  κτηνοτροφικές
δραστηριότητες  (ΕΜΕΡ , 1999, RIVM, 2000).
Ο Χάρτης  ΙΙ δείχνει  τις µέσες χερσαίες  εναποθέσεις  ως παράδειγ µα θαλάσσιων  εναποθέσεων ,
στη Βόρεια  Θάλασσα  εκτιµάται ότι λαµβάνουν  χώρα  άµεσες εναποθέσεις  µέχρι 0,3
εκατο µµύρια τόννους  Ν/ετησίως  (20% των υδάτινων  εισροών  από παράκτιες  χώρες ), (ΕΜΕΡ ,
1999).
Το ακόλουθο  σχήµα συνοψίζει  όλες τις "οδούς " απώλειας  αζώτου  προς  το υδάτινο
περιβάλλον , συµπεριλα µβανο µένου του κύκλου  "Έδαφος / Ατµοσφαιρικός  αέρας /Έδαφος  και
ύδατα ":
6Φαινό µενο
θερµοκηπίου
Έκπλυση  αµµωνίας  και νιτρικών
ιόντων
Εναποθέσεις
ΣτράγγισηΑµµωνία  και
οξείδια  του
αζώτουΟξίνιση
Αµµωνία
Έκπλυση  αµµωνίας
 και νιτρικών  ιόντωνΑπορροή
Πλεόνασ µα θρεπτικών
συστατικών
NPKΈδαφος /Ατµοσφαιρικός  αέρας /Ύδατα
Οι κύκλοι  του γεωργικού  Ν
Ρύπανση
υπογείων
υδάτωνΕυτροφισ µός
Σχήµα. 2Γεωργικής  προελεύσεως  ανταλλαγές  αζώτου  ατµοσφαιρικού
αέρα /εδάφους /υδάτων  και ενδεχό µενες επιπτώσεις .
ΕΝ∆ΕΧΟΜΕΝΕΣ  ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ :
-Μέρος  των εν λόγω  απωλειών  αζώτου  (50-80%) ανακυκλώνεται  στα ύδατα  και στο
έδαφος , προκαλώντας  εµπλουτισ µό των υπογείων  υδάτων , ευτροφισ µό των επιφανειακών
υδάτων , σε συνδυασ µό µε τον φωσφόρο , και συµβάλλει  στις προκαλού µενες από τις "όξινες
βροχές " φθορές  στη χερσαία  χλωρίδα  και στο έδαφος · ένα άλλο  µέρος, µέχρι ποσοστού  20-50%,
"απονιτρώνεται " σε αδρανή  αέρια  αζώτου  (και N2O, µε συµβολή  στη πρόκληση  του φαινο µένου
του θερµοκηπίου ), από βακτηρίδια  του εδάφους  και των ιζηµάτων , ή από φυσική  χηµική
αναγωγή , σε ορισµένους  τύπους  εδάφους  και υπογείων  υδάτων .
-Τα ανόργανα  λιπάσ µατα µεταφέρουν  απευθείας  αµµώνιο  και νιτρικά  ιόντα  στα υπόγεια
ύδατα  µέσω της έκπλυσης , και στα επιφανειακά  ύδατα  µέσω απορροής  και υπόγειας
"διήθησης ". Η έκταση  των διεργασιών  αυτών  εξαρτάται  από τις συνθήκες  του εδάφους  και την
στιγµή της διασποράς .
-Το οργανικό  άζωτο  (στην κοπριά ) χρησι µοποιεί  τις ίδιες "οδούς ", πέραν  των πρόσθετων
απωλειών  προς  την ατµόσφαιρα  υπό µορφήν  αµµωνίας  (εξάτµιση) και N 2O (ατελής
απονίτρωση ). Οι ποσότητες  αυτές  κυµαίνονται  σε ποσοστό  10% έως 30% του αρχικού  Ν που
απεκκρίνεται  από τα ζώα και επανεναποτίθενται  στο έδαφος  και στα υδάτινα  συστή µατα µέσω
της βροχής  (υγρή εναπόθεση ) ή απευθείας  (ξηρά  ατµοσφαιρική  εναπόθεση ).
ΧΑΡΤΗΣ  II.Μέση  ατµοσφαιρική  εναπόθεση  αζώτου  - (kg N/ha/ έτος).
ΧΑΡΤΗΣ  III.Πίεση  αζώτου  κοπριάς  ζώων  (ανά τύπο ζώων )
7Η συνολική  "πίεση " αζώτου  στα γεωργικά  εδάφη  στην  Ευρώπη  συνοψίζεται  στον  ΧΑΡΤΗ
IV, ο οποίος , επίσης , προσδιορίζει  την προέλευση  των εισροών  αζώτου  στο έδαφος :
ΧΑΡΤΗΣ  IV.Συνολική  πίεση  αζώτου  από τη γεωργία , τις ατµοσφαιρικές  εναποθέσεις  και την
βιολογική  προσήλωση .
Προκει µένου να περιοριστούν  οι απώλειες  από τις γεωργικές  δραστηριότητες , οι κύριοι  τύποι
δράσεων  που η Οδηγία  για την νιτρορρύπανση  προάγει  στα παραρτή µατα ΙΙ (κώδικες  ορθών
πρακτικών ) και ΙΙΙ (προγρά µµατα δράσης ) αφορούν  ταυτοχρόνως  τα εξής:
– Συστή µατα αµειψισποράς , χειµερινή  κάλυψη  εδάφους , παρε µβαλλό µενες καλλιέργειες ,
προκει µένου να περιοριστεί  η έκπλυση  κατά  τις υγρές  εποχές .
– Χρήση  λιπασ µάτων  και κοπριάς , µε εξισορρόπηση  των καλλιεργητικών  αναγκών , των
εισροών  Ν και της εδαφικής  παροχής  Ν, συχνές  αναλύσεις  κοπριάς  και εδάφους ,
υποχρεωτικά  προγρά µµατα χρήσης  λιπασ µάτων  και γενικοί  περιορισ µοί ανά καλλιέργεια
τόσο  για τα λιπάσ µατα ανόργανου  αζώτου , όσο και οργανικού  αζώτου .
– Κατάλληλα  χρονοδιαγρά µµατα διασκορπισ µού αζώτου  και επαρκής  αποθήκευση  κοπριάς ,
χρησι µοποιήσι µης µόνον  όταν οι καλλιέργειες  χρειάζονται  θρεπτικά  συστατικά , καθώς  και
ορθές  πρακτικές  διασκορπισ µού.
– "Ρυθµιστικός " ρόλος  ζωνών  χλόης  και θαµνοσειρών  όπου  δεν έχουν  διασπαρεί
λιπάσ µατα, κατά  µήκος  υδατικών  ρευµάτων  και αυλακιών .
– Χρηστή  διαχείριση  και περιορισ µοί καλλιέργειας  σε επικλινή  εδάφη  µεγάλης  κλίσης ,
καθώς  και άρδευσης .
Το πλεόνασ µα αζώτου  (διαφορά  µεταξύ  εισροών  και εκροών  εξαιτίας  των καλλιεργειών , της
κρεατοπαραγωγής  ή της γαλακτοπαραγωγής ) µπορεί  να αποτελέσει  ένα καλό  δείκτη  των
ενδεχό µενων  απωλειών  προς  το περιβάλλον , σε επίπεδο  αγροκτή µατος, και σε τοπικό  ή
περιφερειακό  επίπεδο . Παρατηρείται  µεγάλη  ετερογένεια  µεταξύ  περιφερειών  της ΕΕ, όπως
δείχνει  ο χάρτης  IVa (Eurostat, εστία  αριθ. 8, έτος 2000, από τις στατιστικές  των κρατών
µελών  για το έτος 1997) µε πλεόνασ µα από 0 έως 300 kg N/ha, ενώ το µέγιστο  παρατηρείται
σε περιοχές  µε εξαιρετικά  µεγάλη  κτηνοτροφική  πυκνότητα . Πλην  όµως, µεγάλο  πλεόνασ µα
Ν και παράγωγοι  κίνδυνοι  απωλειών  προς  τα ύδατα , παρατηρούνται  επίσης  και σε περιοχές
εντατικών  καλλιεργειών  φρούτων  και λαχανικών , ή δηµητριακών  και αραβοσίτου  µε
ανισοβαρείς  λιπάνσεις  και πρακτικές  που ευνοούν  τις απώλειες  Ν (όπως  στα γυµνά εδάφη  τον
χειµώνα).
ΧΑΡΤΗΣ  IVa. ΠΛΕΟΝΑΣΜΑ  ΑΖΩΤΟΥ  ΑΠΟ  ΤΗΝ  ΓΕΩΡΓΙΑ  ΣΕ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ  ΤΗΣ  ΕΕ.
8B.ΠΡΟΟ∆ΟΣ  ΟΣΟΝ  ΑΦΟΡΑ  ΤΗΝ  ΕΦΑΡΜΟΓΗ  ΤΗΣ  Ο∆ΗΓΙΑΣ
Η “διαδικασία ” εφαρ µογής της Οδηγίας  "για τη νιτρορρύπανση " συνίσταται  σε 5 στάδια ,
µετά την µεταφορά  της σε κάθε  κράτος  µέλος (οι χώρες  που καθυστέρησαν  περισσότερο
όσον  αφορά  την πλήρη  µεταφορά  της ήταν  οι IT, EL και BE, 1998-99, αντί του 1993):
Εντοπισ µός µολυσ µένων  ή απειλού µενων  υδάτων  (N)
Π ροστασία  της υγείας  του ανθρώπου
Προστασία  των έµβιων  πόρων  και των υδατικών  οικοσυστη µάτων
– Πρόληψη  ευτροφισ µού
– (παρακολούθηση  1 έτους )
Χαρακτηρισ µός "ευπρόσβλητων  ζωνών " (NVZ)
-Καλλιεργήσι µες εκτάσεις
-µε συµβολή  στη νιτρορρύπανση  σε επίπεδο  λεκάνης  απορροής
Κώδικας (ες) ορθών  γεωργικών  πρακτικών
(σε ολόκληρη  την επικράτεια  των κρατών  µελών  - Εθελοντικός )
Προγρά µµατα ∆ράσης  στις ευπρόσβλητες  ζώνες  (NVZ)
– Η εφαρ µογή του(των) κώδικα (ών) ορθών  γεωργικών  πρακτικών
– Άλλα  µέτρα (ισοζύγιο  θρεπτικών  συστατικών , αποθήκευση  κοπριάς ,
διασκορπισ µός < 170 kg οργανικού  Ν/εκτάριο /έτος)
Εθνική  Παρακολούθηση  (200-2000 σηµεία ανά κράτος  µέλος) και υποβολή
σε εθνικό  επίπεδο )
Ανά 4ετία εις ό,τι αφορά /g159 τις συγκεντρώσεις  NO 3
/g159 τον ευτροφισ µό (φύκη )
/g58 Εκτίµηση του αντίκτυπου  των Προγρα µµάτων  ∆ράσης
/g58 Επανεξέταση  των NVZ και των Προγρα µµάτων  ∆ράσης1
3
4
52
9Σχήµα 3Χρονοδιάγρα µµα εφαρ µογής:
Το χρονοδιάγρα µµα αυτό  δείχνει  την κυκλική  (4 έτη) διαδικασία  της Οδηγίας , µε ένα πρώτο
Πρόγρα µµα ∆ράσης  µεταξύ  1996 και 1999 και ένα δεύτερο , ενισχυ µένο, για την περίοδο
2000-2003, σε περίπτωση  που τα αποτελέσ µατα του πρώτου  δεν υποδηλώνουν  σηµαντική
βελτίωση  της ποιότητας  των υδάτων .
B.1.Πληρότητα  των εκθέσεων
Από τη σύνθεση  των εκθέσεων  των κρατών  µελών  για το έτος 2000 (2η παρακολούθηση  και
ολοκλήρωση  του 1ου Προγρά µµατος ∆ράσης ) προκύπτουν  τα ακόλουθα  αποτελέσ µατα:
Όλα τα κράτη  µέλη, πλην  του ΗΒ, διαβίβασαν  επίση µη έκθεση  στην  Ευρωπαϊκή  Επιτροπή ,
µεταξύ  του θέρους  του 2000 (νόµιµη προθεσ µία) και της άνοιξης  του 2001. Μετά  παρέλευσιν
ενός έτους  από τη λήξη  της προθεσ µίας, το ΗΒ δεν έχει υποβάλει  την δική του έκθεση .
Ο ακόλουθος  πίνακας  συνοψίζει  τη συµµόρφωση  των πληροφοριών  που διαβιβάστηκαν , µε
τις απαιτήσεις  του παραρτή µατος V της Οδηγίας  και µε τις κατευθυντήριες  γραµµές για την
σύνταξη  των εκθέσεων , τις οποίες  χάραξε  η επιτροπή  "Νιτρορρύπανση " (άρθρο  9 της
Οδηγίας  676/91).)Κατάρτιση
∆ιαπραγ µάτευση
Οδηγίας
1997 1993 2001 2005
Έτη : 1992 2004 1996 2000Παρακολούθηση
υδάτων12.2001 Αναθεώρηση  (NVZ)
2ο Πρόγρα µµα ∆ράσης12.1997 Αναθεώρηση  ευπρόσβλητων
ζωνών  (N VZ)
1ο Πρόγρα µµα ∆ράσης
12 12 98 02
210 kg N 170 kg NΆρθρο  10
Κράτη  µέλη
Εκθέσεις
ΚατάρτισηΠρογρα µµάτων
∆ράσηςΜεταφορά
12.93 Χαρακτηρισ µός
ευπρόσβλητων  ζωνών
(NVZ)
Κώδικας  ορθών
πρακτικών1989
1992
10Πίνακας  I.Πλήρης  αξιολόγηση  της ποιότητας  των πληροφοριών  (= συµµόρφωση )
που περιέχονται  στις εκθέσεις  των κρατών  µελών  για την 2η περίοδο  αναφοράς  σχετικά
µε την παρακολούθηση  των υδάτων , τον καθορισ µό Ευπρόσβλητων  Ζωνών  όσον  αφορά
τη Νιτρορρύπανση  (Nitrate Vulnerable Zones - NVZ), την πρόβλεψη  της ποιότητας  των
υδάτων , τη γεωργική  πίεση  και τα Προγρά µµατα ∆ράσης .
Κράτος  µέλος Υποβολή
έκθεσης∆εδο µένα παρακολούθησης
των υδάτωνΕκθέσεις
για τον
καθορισ µό
NVZΠρο-
βλέψειςγια την
ποιότητατωνυδάτωνΓεωργικά
δεδοµέναΠρογρά µµατα
∆ράσης  
4
Γλυκά
υπόγεια  και
επιφανειακά
ύδαταΠαράκτια
και
θαλάσσια
ύδατα
Βέλγιο /g74/g74  2/g75/g75 /g75/ /g74/g75//g74 /g74
∆ανία /g75 / /g74 /g74 /g74/g74  1/g74/g74 /g74
Γερµανία /g74 /g75 / /g74 /g75 /g74 1/g74/g74 /g74
Ελλάδα /g74 /g76 3/g76 /g74 /g76 /g75 /g74
Ισπανία /g74/g74 /g76 /g74 /g76 /g75 / /g76 /g74
Γαλλία /g74/g74  2/g75 /g74/g74/g74 /g75 / /g74
Ιρλανδία /g74/g74 /g74Υπό
κατάρτισιν/g76 /g74-
Ιταλία /g75 / /g74 /g76 2,3/g76 /g75 /g76/g76 /g74
Λουξε µβούργο /g74/g74-- /g74 1/g76 /g75 / /g74 /g74
Κάτω  Χώρες /g74/g74 /g74 /g74  1/g76 /g74/g74
Aυστρία /g74/g74-- /g74 1/g74 /g76 /g74
Πορτογαλία /g74 /g75 / /g76 3 /g76 /g74/g74 /g75 / /g76 /g74
Φινλανδία /g74/g74 /g74 /g74  1/g76 /g75 / /g76 /g74
Σουηδία /g74/g74 /g74/g74 /g76/g76 /g75 / /g74
ΗΒ /g76/g76  3/g76Υπό
κατάρτισιν/g76 /g75 / /g74 /g76 / /g75
1. Κράτος  µέλος που υλοποιεί  πρόγρα µµα δράσης  στο σύνολο  της επικράτειάς  του [/g74: καλή
(άρθρο  3 παράγραφος  5 της Οδηγίας )
2. Παρακολούθηση  βαθέων  φρεατίων [/g75: µέτρια
3. ∆εδο µένα για τις ευαίσθητες  ζώνες  όσον  αφορά  τη νιτρορρύπανση  (NVZ) [ /g76: µη ικανοποιητική
4. Η εκτίµηση της ποιότητας  του Προγρά µµατος ∆ράσης  εκτίθεται  στον  πίνακα  IV.
Οι εκθέσεις  των περισσοτέρων  κρατών  µελών  είναι , σε γενικές  γραµµές, πλήρεις ,
µολονότι  ενώ διαπιστώνονται  κάποια  κενά  στα αποτελέσ µατα όσον  αφορά  την ποιότητα
των υδάτων  (π.χ. ευτροφισ µός των παράκτιων  υδάτων ) ή στις προβλέψεις  για την
11ποιότητα  των υδάτων , καθώς  και σε συγκεκρι µένα γεωργικού  χαρακτήρα  δεδο µένα
όπως  είναι  η χρήση  αζώτου  στις ευπρόσβλητες  ζώνες .
B.2.Ποιότητα  των υδάτων
B.2.1∆ίκτυα  παρακολούθησης  των υδάτων
Τα δίκτυα  δειγµατοληπτικών  σταθ µών πρέπει  να καλύπτουν  όλα τα σηµαντικά  υπόγεια  ύδατα
(ακόµη και αν δεν χρησι µοποιούνται  ως πόσιµο νερό), τα ποτά µια, τις λίµνες και τα
φράγ µατα, τα παράκτια  και θαλάσσια  ύδατα  όπως  απαιτείται  από το άρθρο  6 της Οδηγίας . Τα
κριτήρια  παρακολούθησης  είναι  το άζωτο  (αµµωνία , ολικό  Ν, νιτρικά  ιόντα ) και ο
ευτροφισ µός (χλωροφύλλη , ραγδαίος  πολλαπλασιασ µός φυκών , ανάπτυξη  µακροφύτων  και
µεταβολές  της κατανο µής/εξάπλωσης  ειδών ). Σε γενικές  γραµµές, τα κράτη  µέλη έχουν
εγκαταστήσει  δίκτυα  εκατοντάδων  ή χιλιάδων  δειγµατοληπτικών  σταθ µών (~1 για 100-200
km2 δείχνει  να είναι  λογικό ), τα οποία  αποδίδουν  µια ικανοποιητική  εικόνα  της κατάστασης
(1996-98) και των τάσεων  των υδάτων , σε σύγκριση  µε το διάστη µα 1992-94, όταν
πραγ µατοποιήθηκε  η πρώτη  σχετική  επισκόπηση .
Το δίκτυο  χρειάζεται , γενικά , να συµπληρωθεί  από "επιχειρησιακό " δίκτυο  που να επιτρέπει
την αξιολόγηση  των προγρα µµάτων  δράσης , (βλ. άρθρο  5.6 της Οδηγίας ), να διαλα µβάνει
την παρακολούθηση  του Ν στο έδαφος  ή σε επίπεδο  ζώνης  ριζών , σε πρότυπους  αγρούς ,
αγροκτή µατα ή µικρές  λεκάνες  απορροής , καθώς  και στο εσωτερικό  ευπρόσβλητων  ζωνών .
Ας σηµειωθεί  ότι:
– ∆εν υπεβλήθη  από το ΗΒ επίση µη έκθεση  πριν από τον Ιούλιο  του 2001 (ένα έτος
µετά την εκπνοή  της νόµιµης προθεσ µίας). Μόνον  ορισµένα αποτελέσ µατα από
ευπρόσβλητες  ζώνες  ήταν  διαθέσι µα.
– Στη Γερµανία το δίκτυο  είναι  ανισοβαρές  και ανολοκλήρωτο , επικεντρωνό µενο µόνο
στις περιοχές  µε µολυσ µένα υπόγεια  ύδατα  και περιοριζό µενο σε 10 µόνο σταθ µούς
όσον  αφορά  τα επιφανειακά  ύδατα .
– Στην  Ελλάδα  και την Πορτογαλία  το δίκτυο  για τα υπόγεια  ύδατα  περιορίζεται  στις
χαρακτηρισ µένες ευπρόσβλητες  ζώνες , γεγονός  που εµποδίζει  την περιοδική
εξέταση  των χαρακτηρισ µών.
– Τα δίκτυα  αυτά  είναι  επίσης  γεωγραφικώς  ανισοβαρή  στην  Ιταλία , όπου  δεν
καλύπτουν  τον Νότο , καθώς  και στο Λουξε µβούργο .
– Εις ό,τι αφορά  τα υπόγεια  ύδατα , οι λεκάνες  απορροής  πόσιµου νερού  συχνά
υπερεκπροσωπούνται  (F, EL, IRL, B…). Η διενέργεια  δειγµατοληψιών  εις βάθος  εις
ό,τι αφορά  την φυσική  απονίτρωση  (NL, B/Φλάνδρα …), ή σε εγκλωβισ µένα ύδατα
(νοτιοδυτική  F, B…), ενίοτε  νοθεύει  τα αποτελέσ µατα.
– 12 χώρες  πέτυχαν  την υποβολή  δεδοµένων  µε γεωγραφική  αναφορά  υπό µορφή
συµβατή  µε το Σύστη µα Γεωγραφικών  Πληροφοριών  της ΕΚ (EC Geographic
Information System - GIS), χρησι µοποιώντας  εναρ µονισµένους  κώδικες  και
ταξινο µήσεις  που προέβλεπαν  οι "κατευθυντήριες  γραµµές για την υποβολή
εκθέσεων ". Κατ’αυτόν  τον τρόπο  είναι  δυνατή  η κατάρτιση  συγκεφαλαιωτικών
χαρτών  ποιότητας  των υδάτων  σε επίπεδο  ΕΕ. Ωστόσο , τα πολυάριθ µα χάσµατα
12όσον  αφορά  τα κριτήρια  ευτροφισ µού (πλην  των DK, EL, FIN, IRL, L, PT, SW), τα
µέγιστα  επίπεδα  αζώτου  στα επιφανειακά  ύδατα  καθώς  και τα δεδοµένα για τα
παράκτια  (πλην  των IRL, DK, NL, FIN, SW) και τα θαλάσσια  ύδατα , εµπόδισαν  την
κατάρτιση  έγκυρου  χάρτη  µε βάση  τις σχετικές  εκθέσεις .
Οι συνθετικοί  χάρτες  ποιότητας  των υδάτων  αφορούν :
/g183 Την µέση περιεκτικότητα  των υπογείων  υδάτων  σε νιτρικά  ιόντα  (1996-98) - X ΑΡΤΗΣ  V
/g183 Την µέση περιεκτικότητα  των επιφανειακών  υδάτων  σε νιτρικά  ιόντα  (1996-98) -
ΧΑΡΤΗΣ  VI
/g183 Τις σχετικές  µε τις 2 αυτές  παρα µέτρους  τάσεις  µεταξύ  της πρώτης  (92-94) και της
δεύτερης  (96-98) περιόδου  παρακολούθησης  - ΧΑΡΤΕΣ  VII (υπόγεια  ύδατα ) και VIII
(επιφανειακά  ύδατα )
Σηµείωση :
– Αξίζει  να σηµειωθεί  ότι η Γαλλία  και η Ιταλία  συµπεριέλαβαν  στις εκθέσεις  τους
σωρευτικά  αποτελέσ µατα, χωρίς  όµως ακριβή  προσδιορισ µό του τόπου , µε
αποτέλεσ µα να είναι  αναγκαία  η χρήση  διαφορετικού  συστή µατος αντιπροσώπευσης
(κυκλικά  γραφή µατα σε επίπεδο  νοµού για τη Γαλλία ) για τα εν λόγω  κράτη  µέλη.
Αυτό  αποτελεί  ένα σοβαρό  µειονέκτη µα εις ό,τι αφορά  τη διενέργεια  έγκυρων
συγκρίσεων  στα εν λόγω  κράτη  µέλη.
– 7 κράτη  µέλη ( I ,  I R L ,  E ,  B ,  L ,  U K ,  και PT πλην  των ευπρόσβλητων  ζωνών ) δεν
υπέβαλαν  στοιχεία  για τις τάσεις  όσον  αφορά  τα υπόγεια  ύδατα . Όσον  αφορά  τα
επιφανειακά  ύδατα , 7 κράτη  µέλη (I, E, EL, FIN, SW, UK και PT) δεν διαβίβασαν ,
σχετικά  στοιχεία . Κατόπιν  τούτου , οι συνολικοί  χάρτες  που εκφράζουν  τις "τάσεις "
περιορίζονται  σε 8 µόνον  κράτη  µέλη.
– Λεπτο µερείς  χάρτες  για κάθε  κράτος  µέλος συγκεντρώθηκαν  σε ψηφιοποιη µένο
άτλαντα  (CD-ROM) 100 περίπου  χαρτών  (περιοχές  ανάντη  ποτα µών, λεκάνες
απορροής  και χρήσεις  γης, τόπος  και τύπος  σταθ µών παρακολούθησης , νιτρικά  ιόντα
στον  ευτροφισ µό υδάτων , επέκταση  ευπρόσβλητων  ζωνών ), σε κλίµακα 1/1.000.000.
Παρέχονται  γεωργικά  δεδοµένα, συµπεριλα µβανο µένων  των περισσειών  αζώτου ,
ενώ διενεργείται  συνθετική  αξιολόγηση  του εκ µέρους  τους χαρακτηρισ µού
ευπρόσβλητων  ζωνών  και του περιεχο µένου των οικείων  προγρα µµάτων  δράσης .
B.2.2Αποτελέσ µατα της επισκόπησης  της ποιότητας  των υδάτων
Υπόγεια  ύδατα
/g183 Ο συνθετικός  ΧΑΡΤΗΣ  V δείχνει  ότι, συνολικά , το 20% περίπου  των σταθ µών
παρακολούθησης  της ΕΕ παρουσιάζει  συγκεντρώσεις  νιτρικών  ιόντων  άνω των 50 mg
NO 3/l, και το 40% άνω των 25 mg NO 3/l, για το διάστη µα 1996-98. Ας σηµειωθεί  ότι για
να γίνουν  απολύτως  ακριβή  τα στοιχεία  αυτά , είναι  αναγκαία  η περισσότερο  ισόρροπη
κατανο µή της πυκνότητας  των σταθ µών παρακολούθησης  µεταξύ  περιοχών  που έχουν
προσβληθεί  από ρύπανση  και περιοχών  που δεν έχουν  προσβληθεί .
13/g183 Η σύγκριση  µε την περίοδο  1992-94 ( ΧΑΡΤΗΣ  VI) επιση µαίνει  τις εξής κυρίαρχες
τάσεις :
– µείωση  στη Φινλανδία , καθώς  και στα νότια  και ανατολικά  διαµερίσµατα της
Γαλλίας
– σταθερότητα  στη ∆ανία  και τη δυτική  Αυστρία
– αντιφατικά  αποτελέσ µατα (ταυτόχρονες  µειώσεις  και αυξήσεις ) στις Κάτω
Χώρες , την Ελλάδα  (ευπρόσβλητες  ζώνες ) και τη Γερµανία
– αύξηση  στα βόρεια  και δυτικά  διαµερίσµατα της Γαλλίας , τη νοτιοανατολική
Αυστρία  και τη νότια  Σουηδία .
Επιφανειακά  ύδατα
/g183 Συνολικά , άνω του 60% των σταθ µών παρακολούθησης  (ΧΑΡΤΗΣ  VII) εµφανίζει  µέση
συγκέντρωση  νιτρικών  ιόντων  πολύ  κάτω  των 10 mg/l, και το ποσοστό  αυτό  φθάνει  το
90% στις ορεινές  περιοχές  (αλπικές  περιοχές , αρκτικά  δάση , "Massif Central" της Γαλλίας ,
Κορσική , κ.λπ.).
Το Λουξε µβούργο , το Βέλγιο  (Βαλλωνία ), η Ιρλανδία  (νοτιοδυτική ) και συγκεκρι µένες
περιοχές  της Ισπανίας  (βορειοανατολική ) και της Αυστρίας  (βορειοανατολική ) εµφανίζουν ,
συνολικά , τιµές µεταξύ  10 και 25 mg NO3/l, δηλαδή  τιµές που υποδηλώνουν  σηµαντικές  ήδη
ροές Ν σε λίµνες και θάλασσες  και σηµαντικά  δυνητικά  αποτελέσ µατα όσον  αφορά  τον
ευτροφισ µό. Αυτή  είναι  η κατάσταση  και εις ό,τι αφορά  τη Γερµανία (µε 10 όµως µόνο
σηµεία δειγµατοληψιών ) και την Ιταλία  (σηµεία παρακολούθησης  όλα στον  Βορρά ).
Πολύ  υψηλές  τιµές, άνω των 25 και, ακόµη, των 40 mg/l, απαντώνται  συχνά  σε
καλλιεργού µενες πεδιάδες  της ∆ανίας , των Κάτω  Χωρών , του Βελγίου  (Φλάνδρα ), των
δυτικών  διαµερισµάτων  της Γαλλίας , της Ισπανίας  και της Ελλάδας .
/g183 Η σύγκριση  µε τις επισκοπήσεις  της περιόδου  1992-94 δείχνει  (ΧΑΡΤΗΣ  VIII):
– ελαφρά  µείωση  στην  ανατολική  ∆ανία , στη νοτιοδυτική  Γαλλία  και το Βέλγιο
(Βαλλωνία ). Πλην  όµως, η συµβολή  των κλιµατικών  συνθηκών  στη µείωση
αυτή  είναι  δύσκολο  να εκτιµηθεί και η επίδραση  της βελτίωσης  της
επεξεργασίας  των λυµάτων  (π.χ. για τους µεγάλους  ποτα µούς) σπανίως  έχει
συνεκτι µηθεί.
– Σταθερότητα  στην  δυτική  Αυστρία  και τη ∆ανία , καθώς  και στη Γερµανία.
– Αντιφατικά  αποτελέσ µατα στις Κάτω  Χώρες , στην  Ιρλανδία  και σε τµήµατα
της δυτικής  και βορειοανατολικής  Γαλλίας .
– Αύξηση  στο κεντροδυτικό  τµήµα της Γαλλίας  και την βορειοανατολική
Αυστρία .
14Πίνακας  IIΓενικές  τάσεις  των συγκεντρώσεων  νιτρικών  ιόντων  στα υπόγεια  ύδατα ,
στα επιφανειακά  ύδατα  και στα παράκτια /θαλάσσια  ύδατα  ανά κράτος  µέλος, µεταξύ
της πρώτης  (1992-94) και της δεύτερης  (1996-98) περιόδου  παρακολούθησης .
Κράτος  µέλος Τάσεις
Υπόγεια  ύδατα Επιφανειακά  ύδατα άκτια /θαλάσσια  ύδατα
Βέλγιο ε .σ. /g245 ε.σ.
∆ανία /g245 /g245προς  /g247 /g247
Γερµανία /g246/g247 /g245 /g247
Ελλάδα /g246/g247 ε.σ. ε.σ.
Ισπανία ε .σ. ε.σ. ε.σ.
Γαλλία /g246 /g246προς  /g246/g247 ε.σ.
Ιρλανδία ε .σ. /g246/g247 ε.σ.
Ιταλία ε .σ. ε.σ. ε.σ.
Λουξε µβούργο ε .σ. /g246 α.α.
Κάτω  Χώρες /g246/g247 /g246/g247 /g247
Αυστρία /g245 /g245 α.α.
Πορτογαλία /g245 ε.σ. ε.σ.
Φινλανδία /g245 προς  /g247 ε.σ. /g245
Σουηδία /g246 ε.σ. ε.σ.
ΗΒ ε .σ. ε.σ. ε.σ.
Σύνολο /g245 προς  /g246/g245  προς  /g247/g245  προς/g247
/g245 σταθερότητα ·/g246 = αύξηση ·/g247 = µείωση ·/g246 /g247= αντιφατικές  τάσεις .
α.α. = άνευ  αντικει µένου, ε.σ. = έλλειψη  στοιχείων  στην  έκθεση  για το έτος 2000.
Συµπεράσ µατα για την ποιότητα  των υδάτων
Τα διαστή µατα που απαιτούνται  για τη µεταφορά  νιτρικών  ιόντων  από το έδαφος  στα υπόγεια
ύδατα  (2-3 έτη για τα ρηχά  ύδατα  σε αµµώδη εδάφη , 10-40 έτη για τα βαθιά  ύδατα  σε
ασβεστολιθικά  εδάφη ), καθώς  και οι ανεπάρκειες  στον  χαρακτηρισ µό ευπρόσβλητων  ζωνών
από την πλειονότητα  των κρατών  µελών , στις περιοχές  που είναι  εκτεθει µένες σε υψηλή
πίεση  αζώτου , καθώς  και τα ανεπαρκή  µέτρα που ελήφθησαν  γενικά  στο πλαίσιο  του πρώτου
προγρά µµατος δράσης , είχαν  ως αποτέλεσ µα υψηλά  και στάσι µα επίπεδα  συγκεντρώσεων
νιτρικών  ιόντων  στα υπόγεια  ύδατα , µε το 40% των περιοχών  της ΕΕ να εµπνέουν  ανησυχίες
ως προς  την παρά µετρο αυτή . Γενικά , υπάρχουν  θετικές  (ενθαρρυντικές ) ενδείξεις  όσον
αφορά  τα ρηχά  υπόγεια  ύδατα  στη ∆ανία , την Πορτογαλία  (Algarve), τη Γερµανία (Βάδη -
Βυρτε µβέργη ), τη Γαλλία  (βορειανατολική ). Εις ό,τι αφορά  τα επιφανειακά  ύδατα ,
σηµειώθηκε  καθοδική  τάση  σε αρκετές  χώρες  (βλ. συνθετικό  πίνακα  που ακολουθεί ), πλην
15όµως χρειάζονται  συµπληρω µατικά  δεδοµένα για να εκτιµηθεί η επίδραση  των κλιµατικών
συνθηκών  και της βελτίωσης  της επεξεργασίας  των αστικών  λυµάτων  στην  εξέλιξη  αυτή .
B.2.3Προβλέψεις  όσον  αφορά  την εξέλιξη  της ποιότητας  των υδάτων :
Μόνο  η ∆ανία , η Γερµανία , η Γαλλία , η Αυστρία , η Πορτογαλία  και το Βέλγιο
(Βαλλωνία ) υπέβαλαν  πρόβλεψη  της ποιότητας  των υδάτων . Η Γαλλία  και η Αυστρία
προέβησαν  σε ορισµένες παρατηρήσεις , χωρίς  όµως αυτές  να τεκµηριώνονται  επιστη µονικά  ή
µαθηµατικά . Η Σουηδία  γνωστοποίησε  τα προκαταρκτικά  αποτελέσ µατα ειδικού
προγρά µµατος παρακολούθησης  για την εκτίµηση της απορροής  των αζωτούχων  λιπασ µάτων
σε διάτρητους  γεωργικούς  αγωγούς  ξήρανσης  του εδάφους  και υδατικά  ρεύµατα.
– Το Βέλγιο  (Βαλλωνία ) διερεύνησε  τη µεταφορά  θρεπτικών  συστατικών  προς  και
εντός  του υδροφόρου  ορίζοντα , εις ό,τι αφορά  την ευπρόσβλητη  ζώνη  Crétacé de
Hesbaye. Βάσει  του µαθηµατικού  µοντέλου  θα χρειαστούν  ακόµη 15 έτη περίπου ,
προτού  σταθεροποιηθούν  τα επίπεδα  νιτρικών  στον  υδροφόρα  ορίζοντα  της ζώνης
Hesbaye.
– Η ∆ανία  υπέβαλε  πρόβλεψη  στη βάση  της µείωσης  των φορτίων  Ν και της γενικής
παρατήρησης  ότι το 30-40% του αζώτου  των λιπασ µάτων  απορρέει  προς  τα
επιφανειακά  ύδατα . Γύρω  στο 2003, αναµένεται  µείωση , κατά  90 - 100.000 τόννους
των απωλειών  Ν προς  τα ύδατα , σε σύγκριση  µε τα επίπεδα  του 1987.
– Οι γερµανικές  προβλέψεις  βασίζονται  σε πολύ  γενικά  στοιχεία  του χρόνου  εισροής
στις διάφορες  λεκάνες  απορροής  ποτα µών, ανάλογα  µε τις βροχοπτώσεις , την δοµή
του εδάφους , κ.λπ. Η Γερµανία χρησι µοποιεί  το µοντέλο  WEKA για να προβλέπει
τους εν λόγω  χρόνους  εισροής . Στην  έκθεση  του κράτους  µέλους  δεν έγινε
παρουσίαση  του εν λόγω  µοντέλου .
– Η Πορτογαλία  εφάρ µοσε το "Μοντέλο  Ποιότητας  των Υδάτων  στη Ζώνη  των Ριζών "
προκει µένου να προσο µοιώσει  τα αποτελέσ µατα µιας µείωσης  της δόσης  αζώτου ,
καθώς  και τα αποτελέσ µατα των ρυθµών άρδευσης  στην  έκπλυση  νιτρικών  ιόντων
από το έδαφος  στα ύδατα . Η επακόλουθη  βελτιστοποίηση  αναµένεται  να επιτρέψει
σε διάφορες  καλλιέργειες , τον κατά  50% περιορισ µό της εισροής  αζώτου .
Συνάγεται  το συµπέρασ µα ότι οι εκθέσεις  των κρατών  µελών  δείχνουν  µε σαφήνεια  ότι αυτά
αντιµετωπίζουν  δυσκολίες  στην  πρόβλεψη  των επιπτώσεων  των οικείων  Προγρα µµάτων
∆ράσης  στην  ποιότητα  των υδάτων .
Για την καλύτερη  συµµόρφωση  µε την εν λόγω  απαίτηση  για "προβλέψεις " (παράρτη µα V
της Οδηγίας ), καθώς  και µε την ανάγκη  εργαλείων  για την πρόβλεψη  των επιπτώσεων  των
οικονο µικών  ή προληπτικών  µέτρων , θα απαιτηθούν  αξιόπιστα  και πρακτικά  µοντέλα  για τη
συνάρτηση  των κυριότερων  µέτρων  και παραγόντων :
Πέραν  των προαναφερθέντων  εθνικών  εγχειρη µάτων , η Επιτροπή  προάγει  τις οικείες
κεντρικές  δράσεις  για τα "αειφόρα  ύδατα " και την "αειφόρο  γεωργία ", εγχειρή µατα µεγάλης
κλίµακας  για τα ζητήµατα αυτά , όπως  οι "διόπτρες ", "ρεύµατα", "Eloise" και "Euroharp"
(συγκριτική  δοκιµή 10 µοντέλων  για τον υπολογισ µό των διάσπαρτων  απωλειών  αζώτου  σε
18 πρότυπες  λεκάνες  απορροής  στην  Ευρώπη ). Οι ανταλλαγές  σχετικά  µε τα υφιστά µενα
µοντέλα  και η εναρ µόνιση  χρειάζονται  µια ισχυρή  επιτάχυνση , η οποία  θα ευνοηθεί  από την
νέα Οδηγία  πλαίσιο  για τα ύδατα . (20/2000/ ΕΚ).
16B.3.Καθορισ µός και επανεξέταση  των ευπρόσβλητων  ζωνών
Στον  χάρτη  αριθ. ΙΧ εµφανίζονται  οι ευπρόσβλητες  στη νιτρορρύπανση  ζώνες  που είχαν
χαρακτηρισθεί  επισή µως (γαλάζιο ) και προσωρινά  (ροζ) από τα κράτη  µέλη µέχρι την άνοιξη
του 2001, σε σύγκριση  µε την αυτοεκτί µηση της ΕΚ (1999-2000) για τις δυνητικές
συµπληρω µατικές  περιοχές  (φαιό χρώµα), µετά από ανασκόπηση  των διαθέσι µων
πληροφοριών  για τα ύδατα  µε υπερβολικές  συγκεντρώσεις  νιτρικών  ιόντων  ή για τα ύδατα
που απειλούνται  µε ευτροφισ µό. Τονίζεται  ότι η εκτίµηση της ΕΚ δεν είναι  ολοκληρω µένη,
λόγω  της έλλειψης  στοιχείων  για την ποιότητα  των υδάτων  από ορισµένες χώρες  (π.χ. UK,
Irl, It, Pt) για την εν λόγω  περίοδο .
6 κράτη  µέλη (Αυστρία , ∆ανία , Φινλανδία , Γερµανία, Λουξε µβούργο  και οι Κάτω  Χώρες )
εφαρ µόζουν  το άρθρο  3 παράγραφος  5 της Οδηγίας , δεδοµένου ότι το σύνολο  της
επικράτειάς  τους καλύπτεται  από Πρόγρα µµα ∆ράσης .
17Ο πίνακας  III σκιαγραφεί  µια συνολική  εικόνα  της περιοχής  (x 1000 km2) των
χαρακτηρισ µένων  ευπρόσβλητων  ζωνών  ανά κράτος  µέλος (2001), των υποψήφιων  για
χαρακτηρισ µό και των δυνητικά  υποκεί µενων  σε χαρακτηρισ µό, που έχει προσδιορίσει  η ΕΚ
(από ανασκόπηση  των διαθέσι µων, µέχρι τα τέλη του 2000, πληροφοριών  σχετικά  µε την
πίεση  Ν και την ποιότητα  των υδάτων ), σε σύγκριση  µε τη συνολική  έκταση  των κρατών
µελών .
Κράτος  µέλος Συνολική
επιφάνειαΈκταση  NVZ Πρόσθετη  έκταση  NVZ
%Υποψήφιες  για
χαρακτηρισ µό
από τα κράτη
µέλη% Εκτάσεις **
δυνητικά
υποκεί µενες σε
χαρακτηρισ µό
από την ΕΚ%
Βέλγιο 31 2,7 9 2,9 9 15,9 51
∆ανία 43 43 100*
Γερµανία 356 356 100*
Ελλάδα 132 13,9 11 9,0 7
Ισπανία 504 32 6 70,6 14
Γαλλία 539 240,9 48 37,1 7
Ιρλανδία 69 0 0 6,5 9
Ιταλία 301 5,8 2 88,7 29
Λουξε µβούργο 33 100*
Κάτω  Χώρες 37 37 100*
Αυστρία 84 84 100*
Πορτογαλία 91 0,9 1 12,2 13
Φινλανδία 334 334 100*
Σουηδία 448 41 9 43,7 10
ΗΒ 244 7,8 3 19,2 8
ΣΥΝΟΛΟ  ΕΕ-15 3.216 1.202 38 2,9 0.1 303 9
*χώρες , στο σύνολο  της επικράτειας  των οποίων  εκτελείται  Πρόγρα µµα ∆ράσης
(άρθρο  3 παράγραφος  5 των Οδηγιών )
**όχι ολοκληρω µένα στοιχεία , λόγω  της σοβαρής  έλλειψης  στοιχείων  για την ποιότητα
των υδάτων  από αρκετές  χώρες  (π.χ. ΗΒ, Ιρλανδία , Ιταλία , Πορτογαλία ) την στιγµή
της αξιολόγησης  ΕΚ (1999-2000)
Η συνολική  έκταση  των Ευπρόσβλητων  στη Νιτρορρύπανση  Ζωνών  (Nitrate
Vulnerable Zones - NVZ) ( και των χωρών  στο σύνολο  της επικράτειας  των οποίων
εκτελείται  πρόγρα µµα δράσης ) καλύπτει  σήµερα το 38% της επιφάνειας  της ΕΕ-15 (1,2
18εκατο µµύρια  km2 επί συνόλου  3,2 εκατο µµυρίων  km2). Ωστόσο , βάσει  της εκτίµησης
ΕΚ, η επιφάνεια  αυτή  θα µπορούσε  να αυξηθεί  στο 46% τουλάχιστον  (1,5 εκατο µµύρια
km2) της συνολικής  έκτασης  ΕΕ-15, όπως  εµφαίνεται  στον  ακόλουθο  χάρτη .
Η συνολική  έκταση  των ευπρόσβλητων  στη νιτρορρύπανση  ζωνών  στο Βέλγιο  (18%), όπως
αυτές  προτάθηκαν  από τα κράτη  µέλη, είναι  κατά  πολύ  µικρότερη  από τη συνολική  έκταση
που αποτελεί  το αντικεί µενο ανησυχιών  (60%) που υπολόγισε  η ΕΚ, από διαθέσι µα δεδοµένα
σχετικά  µε την ποιότητα  των υδάτων , κυρίως  στην  Φλάνδρα . Η Βαλλωνία  ολοκληρώνει  µια
σηµαντική  επέκταση  (2001). Η Γαλλία  ήδη χαρακτήρισε  το 45% της έκτασής  της ως
Ευαίσθητης  στη Νιτρορρύπανση  Ζώνης , πλην  όµως, σύµφωνα  µε τους υπολογισ µούς της ΕΚ,
η έκταση  αυτή  πρέπει  να καταλα µβάνει  το 50% περίπου . Επίσης , εις ό,τι αφορά  την Ισπανία ,
την Ιταλία , την Πορτογαλία  και τη Σουηδία , έχουν  προσδιοριστεί  σηµαντικές  δυνητικές
περιοχές  από την ΕΚ, ενώ τα εν λόγω  κράτη  µέλη δεν πρότειναν  καµία επέκταση . Εις ό,τι
αφορά  την Ελλάδα , οι νεοχαρακτηρισθείσες  (2001) ευπρόσβλητες  ζώνες  αντιστοιχούν  grosso
modo στο 70% της εκτίµησης  ΕΚ. Η Ιρλανδία , το Ηνω µένο Βασίλειο  και το Βέλγιο
(Φλάνδρα ) δήλωσαν  πρόσφατα  (2001) ότι στο άµεσο µέλλον  (2002) θα προβούν  σε
σηµαντικότατη  επέκταση  των χαρακτηρισ µών.
ΧΑΡΤΗΣ  IX:Ανασκόπηση  της έκτασης  των χαρακτηρισ µένων  ευπρόσβλητων  ζωνών  στην ΕΕ
(γαλάζιο ), των υποψήφιων  για χαρακτηρισ µό από τα κράτη  µέλη (ροζ) και των δυνητικά
υποκεί µενων  σε χαρακτηρισ µό από την ΕΚ (φαιό χρώµα).
B.4.Αξιολόγηση  Των Προγρα µµάτων  ∆ράσης
Περίπου  200 Προγρά µµατα ∆ράσης  έχουν  δηµοσιευθεί  στην  Ευρώπη . Βεβαίως , δεν είναι
δυνατόν , στην  παρούσα  συνθετική  έκθεση , να αξιολογηθεί  το καθένα  ξεχωριστά . Ως εκ
τούτου , έχει διενεργηθεί  επιλογή  αντιπροσωπευτική  κάθε  κράτους  µέλους , προκει µένου να
χρησι µοποιηθεί  για τους σκοπούς  σύγκρισης  σε διαφορετικές  κλιµατικές  συνθήκες .
19Ο πίνακας  IV παρέχει  µια συνολική  εικόνα  του επιπέδου  συµµόρφωσης  των
υφιστά µενων  Προγρα µµάτων  ∆ράσης  (1999-2000) όσον  αφορά  τα 12 κύρια  θέµατα που
αναφέρονται  στα παραρτή µατα II και III της Οδηγίας .
Μέτρο B-Φλαν .B -Βαλ.D K D E L
1.F
Περίοδος  απαγόρευσης  της
διασποράς  λιπασ µάτων/g75 / /g74/g75 / /g76/g75 / /g74/g75 / /g76/g75 /g76/g75 / /g76
Περιορισ µοί για τη διασπορά
σε επικλινή  εδάφη  µε έντονη
κλίση/g75 / /g74/g75 / /g76/g75 / /g76/g75 / /g76/g76/g76 /g75 / /g74
Περιορισ µοί για τη διασπορά
σε πληµµυρισµένο,
παγω µένο ή χιονοσκεπές
έδαφος/g74/g75 / /g76/g75 / /g76/g74/g75 / /g74/g76/g75 / /g74
Περιορισ µοί για τη διασπορά
κοντά  σε υδατικά  ρεύµατα
(διαχωριστικές  λωρίδες )/g75 / /g74/g74/g75 / /g76/g75 / /g76/g76/g75 / /g76/g75 / /g74
Έργα  αποθήκευσης  λυµάτων
(ασφάλεια )/g76 /g74 /g76/g76/g76/g76/g76
∆υνα µικότητα  αποθήκευσης
κοπριάς/g75 / /g76/g75 / /g74/g74/g75 / /g76/g74/g75 / /g74/g75 / /g76
Ορθολογική  χρήση
λιπασ µάτων  (π.χ. κατάτ µηση
λίπανσης , περιορισ µοί)/g74/g75 / /g74/g74/g74 /g75/g75 / /g74/g74
Αµειψισπορά , πολυετείς
καλλιέργειες/g76 /g74 /g76/g75 / /g76/g76/g76/g76
Φυτική  κάλυψη  σε βροχερές
περιόδους , χειµώνα/g75 /g76 /g74 /g76/g76/g76 /g75 / /g74
Σχέδια  λίπανσης , αρχεία  για
τον διασκορπισ µό
λιπασ µάτων/g75 /g76 /g74/g75 / /g74/g76 /g74/g75 / /g74
Άλλα  µέτρα /g74/g74 /g75 / /g74/g75 / /g74/g75 / /g74/g74/g74
Προθεσ µία για τα όρια
διασποράς :
210/170 kg N/ha. έτος/g74/g74/g74 /g75 / /g76/g74/g74/g74
20Μέτρο I LUX NL A P FIN S UK
Περίοδος  απαγόρευσης  της
διασποράς  λιπασ µάτων/g76 /g75/g75 /g75 / /g76/g75 / /g76/g74/g75 / /g74 /g75
Περιορισ µοί για τη
διασπορά  σε επικλινή
εδάφη  µε έντονη  κλίση/g75 /g75 / /g76/g76/g76 /g74 /g75 /g76/g76
Περιορισ µοί για τη
διασπορά  σε
πληµµυρισµένο, παγω µένο
ή χιονοσκεπές  έδαφος/g74 /g75/g75 /g75 / /g76/g75 / /g74/g74/g75 / /g74/g75 / /g74
Περιορισ µοί για τη
διασπορά  κοντά  σε
υδατικά  ρεύµατα
(διαχωριστικές  λωρίδες )/g75 /g75 / /g76/g75 / /g76/g75 / /g76/g75 / /g74/g75 / /g74/g76 /g75
Έργα  αποθήκευσης
λυµάτων  (ασφάλεια )/g76/g76 /g76/g76/g76 /g74 /g76/g76
∆υνα µικότητα
αποθήκευσης  κοπριάς/g75 / /g74/g75 / /g74/g75 / /g76 /g76 /g74/g74 /g75 / /g74/g75 / /g76
Ορθολογική  χρήση
λιπασ µάτων  ( π.χ.
κατάτ µηση λίπανσης ,
περιορισ µοί)/g76 /g75/g75 /g74 /g75 /g74 /g75 /g75 / /g74
Αµειψισπορά , πολυετείς
καλλιέργειες/g76/g76 /g76/g76/g76 /g76/g76 /g74
Φυτική  κάλυψη  σε
βροχερές  περιόδους ,
χειµώνα/g76 /g75 / /g76/g75 / /g76 /g76 /g74 /g75/g75 /g74
Σχέδια  λίπανσης , αρχεία
για τον διασκορπισ µό
λιπασ µάτων/g76 /g75 / /g74/g74/g74/g74 /g74 /g76/g76
Άλλα  µέτρα /g75 /g75 / /g74/g74 /g75 /g74/g74/g74 /g75
Προθεσ µία για τα όρια
διασποράς :
/g183 210 kg N/ha. έτος
/g183 170 kg N/ha. έτος/g75 /g74 /g76 /g74/g74/g74 /g76 /g75 / /g74
/g74 = καλή /g75 = µέτρια /g76= µη ικανοποιητική
21Από τη συνολική  αυτή  επισκόπηση  προκύπτει  ότι οι περισσότερες  χώρες  δεν
συµµορφώνονται  µε µέτρα σχετικά  µε περιορισ µένες περιόδους  διασποράς  λιπασ µάτων .
Ειδικότερα , συχνά , τα µέτρα είναι  σύµµορφα  όσον  αφορά  το οργανικό  άζωτο  (κοπριά ), όχι
όµως όσον  αφορά  τα ανόργανα  λιπάσ µατα.
Ένα άλλο  σηµείο που χρήζει  προσοχής  είναι  η έλλειψη  συγκεκρι µένων  µέτρων  για τη
διασπορά  λιπασ µάτων  κοντά  σε υδατικά  ρεύµατα και αυλάκια , (π.χ. διαχωριστικές  λωρίδες ,
ενίοτε  περιοριζό µενες σε 2 ή 3 µέτρα, ή µε εγκεκρι µένες εισροές  χηµικού Ν, ενώ µελέτες
(CIPEL, 2001· Gillam et al, 1996) δείχνουν  ότι, ακόµη και υπό ορισµένους  όρους  κατάλληλης
διαχείρισης  της λίπανσης , τουλάχιστον  5 m λωρίδων  χλόης  χωρίς  λίπασ µα ενδέχεται  να
απαιτούνται  ούτως  ώστε  να υπάρχει  σηµαντική  συγκράτηση  Ν)· επίσης , οι περιορισ µοί
διασποράς  σε επικλινή  εδάφη  έντονης  κλίσης  δεν είναι  επαρκείς , µολονότι  είναι  απαραίτητο
να αποφευχθούν  οι απώλειες  Ν από τη διάβρωση , την απορροή  και την στράγγιση  του
υπεδάφους .
Σε ορισµένες χώρες , η ικανότητα  αποθήκευσης  οργανικής  κοπριάς  είναι  προαιρετική  ή
ανεπαρκής  για να καλύψει  περιόδους  (όταν απαγορεύεται  η εφαρ µογή), ή αδύνατη , λόγω
κλιµατικών  συνθηκών : δυνατόν  να κυµαίνεται  από 2µηνη έως 7µηνη αποθήκευση  ανάλογων
κλιµατικών  συνθηκών  σε γειτνιάζουσες  περιοχές . Μελέτες  (ERM, 2001) δείχνουν  ότι πρέπει
να θεσπιστούν  ελάχιστα  επίπεδα  που κυµαίνονται  από 4 µήνες (µεσογειακές  περιοχές ) έως 9-
11 µήνες (βόρειες  περιοχές ).
Ελάχιστα  ικανοποιητική  είναι  και η αντιµετώπιση  του θεµελιώδους  ζητήµατος (αν και
προαιρετική  σύµφωνα  µε το παράρτη µα ΙΙ της Οδηγίας ) της χειµερινής  φυτικής  κάλυψης ,
µολονότι  οι χειµερινές  καλλιέργειες  ή η χλόη  δύνανται  να συγκρατήσουν  έκπλυση  50 έως 80
kg/ha N τον χειµώνα ή στις αρχές  της άνοιξης · τα καλλιεργού µενα εδάφη  στις ευπρόσβλητες
περιοχές  θα µπορούσαν  να ωφεληθούν  από την προστασία  αυτή .
Τέλος , ορισµένα κράτη  µέλη δεν έχουν , µέχρι στιγµής, θεσπίσει , στα προγρά µµατα δράσης ,
τα όρια για την διασπορά  οργανικού  αζώτου  (κανονικά  πριν από τις 20.12.98 για < 210 kg
N/ha και 20.12.2002 για < 170 kg N/ha).
Πάντως , και βάσει  των πληροφοριών  ορισµένων  κρατών  µελών , φαίνεται  να αυξάνεται  η εκ
µέρους  των αγροτών  συνειδητοποίηση  της σηµασίας  που έχει η αποτροπή  της ρύπανσης  των
υδάτων . Τα νέα υπό κατάρτισιν  προγρά µµατα δράσης  φαίνεται  να ενσω µατώνουν  ισχυρότερα
προληπτικά  µέτρα και συχνότερους  ελέγχους  σε επίπεδο  αγροκτή µατος και αγρού
(πλεόνασ µα Ν, ανάλυση  του εδάφους , κλπ.). Η επαλήθευση  των ως άνω θα φανεί  µετά από
µερικά  χρόνια , αφού  τα προγρά µµατα αυτά  µόλις προσφάτως  οριστικοποιήθηκαν  και
ετέθησαν  σε εφαρ µογή.
Παραδείγ µατα επιτυχών  δράσεων
Η στενή  συνεργασία  ερευνητικών  κύκλων , κυβέρνησης  και αγροτών  διανοίγει  ελπιδοφόρες
προοπτικές  για την επιτυχή  εφαρ µογή µέτρων  που οδηγούν  σε σηµαντική  µείωση  της εισροής
Ν στη γεωργία  και των απωλειών  αζώτου  µέσω της έκπλυσης  αζώτου , της εξάτµισης
αµµωνίας  ή της διάβρωσης  του εδάφους , όπως  δείχνουν  τα ακόλουθα  θετικά  παραδείγ µατα.
Βάσει  των πληροφοριών  από τα κράτη  µέλη, παρουσιάζονται  πέντε  πρωτοβουλίες , µε
διενεργηθείσες  αξιολογήσεις  (έτος 2000):
22α)∆ανία : Πρόγρα µµα ∆ιαχείρισης  της Νιτρορρύπανσης ,
β)Γαλλία : πρωτοβουλία  Ferti-Mieux,
γ)Βαλλωνία : Prop’eau-Sable,
δ)Γερµανία: Baden-Wurtemberg (“Schalvo”),
ε)Ελλάδα : Θεσσαλία .
α) ∆ανία : Εθνικό  Πρόγρα µµα ∆ιαχείρισης  της Νιτρορρύπανσης
Στο δροµολογη µένο από 15ετίας  (1987) πρόγρα µµα αυτό , παρέχονταν  συγκεκρι µένες
συµβουλές  στους  αγρότες  για ακριβή  και ορθολογική  λίπανση  (από 1000 περίπου
παρακολουθού µενα πρότυπα  αγροτε µάχια), υποχρεωτική  χειµερινή  εδαφοκάλυψη , στάθ µιση
των ζώων  µε τη διαθέσι µη αποθηκευ µένη κοπριά  και το διαθέσι µο για διασπορά  έδαφος , ένα
αυστηρό  κρατικό  σύστη µα ελέγχου  που περιλα µβάνει  τον ετήσιο  ισολογισ µό Ν και το
πλεόνασ µα Ν για κάθε  αγρόκτη µα, καθώς  και πρακτικοί  έλεγχοι  των ακολουθού µενων
πρακτικών  σε επίπεδο  αγρού  (πολλές  χιλιάδες /έτος).
Το πρόγρα µµα είχε ως αποτέλεσ µα τον κατά  28% περιορισ µό των γεωργικής  προελεύσεως
απωλειών  αζώτου  στα δανικά  ύδατα  και κατά  50% των πλεονασ µάτων  Ν σε επίπεδο
αγροκτή µατος. Σε καθαρά  αγροτικές  λεκάνες  απορροής  σηµειώθηκε  µείωση , κατά  20%, του
φορτίου  Ν (ετεροχρονισ µένο αποτέλεσ µα, λόγω  της κατακράτησης  στο έδαφος  και στα
υπόγεια  ύδατα ), ενώ ο ευτροφισ µός των παράκτιων  υδάτων  αρχίζει  να έχει καθοδική  πορεία .
β) Γαλλία : Ferti-Mieux
Η γαλλική  πρωτοβουλία  Ferti-Mieux ( βελτίωση  της λίπανσης ) δροµολογήθηκε  το 1991 ως
πρόγρα µµα παροχής  συµβουλευτικών  υπηρεσιών  στους  αγρότες  για ορθολογική  λίπανση .
Αντλεί  τις ρίζες  της στην  Οδηγία  για τη Νιτρορρύπανση . Σε συµπληρω µατική  έναντι  των
νοµικών  µέτρων  βάση , η πρωτοβουλία  Ferti-Mieux αποβλέπει  στην  ενθάρρυνση  των αγροτών
για την εκ µέρους  τους µέριµνα του (υδάτινου ) περιβάλλοντος  και, ως εκ τούτου , στηρίζεται
σε εθελούσια  µέτρα. Σήµερα, καλύπτει  1,3 εκατο µµύρια ha (22.000 αγρότες ), διεσπαρ µένα σε
ολόκληρη  την επικράτεια :
23Ιδιαίτερα  χαρακτηριστικά  της πρωτοβουλίας  είναι  τα ακόλουθα :
/g183 δέσµευση  για την τροποποίηση  τρεχουσών  πρακτικών  στις γεωργικές
δραστηριότητες ,
/g183 µια συλλογική  προσέγγιση  στο ζήτηµα της διατήρησης  της ποιότητας  των
υδάτων  στην  περιοχή  της λεκάνης  απορροής ,
/g183 επιστη µονική  υποστήριξη  (συµπεριλα µβανο µένης της παροχής  συµβουλευτικών
υπηρεσιών ),
/g183 συνεχής  παρακολούθηση  και αξιολόγηση  των νέων  πρακτικών ,
/g183 ενεργός  επικοινωνία  µεταξύ  των αγροτών  και των συµβούλων .
Τα τρέχοντα  αποτελέσ µατα (Ιούνιος  2000) του προγρά µµατος παρακολούθησης  σε διάφορες
λεκάνες  απορροής  υποδηλώνουν :
/g183 σηµαντική  µείωση  της καθαρής  χρήσης  ανόργανων  λιπασ µάτων  στις
καλλιέργειες  αραβοσίτου ,
/g183 σηµαντική  κατάτ µηση των εισροών  Ν στα δηµητριακά ,
/g183 βελτιω µένη χρήση  της κοπριάς  ζώων ,
/g183 περιορισ µό των ακάλυπτων  εκτάσεων  κατά  την χειµερινή  περίοδο ,
/g183 συνδυασ µένη βελτίωση  των πρακτικών  λίπανσης  και άρδευσης .
24Ο πίνακας  V συνοψίζει  τα σηµαντικά  αποτελέσ µατα των τριών  εγχειρη µάτων  “Ferti-
mieux” που ελήφθησαν  ως παραδείγ µατα.
Τοποθεσία
Source de Gorze Haut Saintois Seine-et-Marne
 καλλιεργήσι µες εκτάσεις
 που αφορά  το εγχείρη µα (x 1000 ha)
  
 4,0
  
 0,8  
120
 Αριθ µός αγροτών  56  30  1,200
 Ενδιά µεσες/δευτερεύουσες
καλλιέργειες Ναι  Ναι  Όχι
 Κατάτ µηση λίπανσης  Ναι  Όχι  Ναι
 Ανάλυση  εδάφους  Όχι  Όχι  Ναι
/g183 Επιτευχθείσες  µειώσεις Συνολική  εισροή  N
- 23 %Πλεόνασ µα σε επίπεδο
αγρού :
-86 %
(από 113 kg σε 16
kg/ha.y)Εισροή  σε επίπεδο
αγρού :
-77%
(από 130 kg σε 30
kg/ha.y)
Επίδραση  στην  ποιότητα  των υδάτων
(συγκέντρωση  νιτρικών )Μείωση , από 60 σε 45 mg/l,
µεταξύ  1992 και 1999Ακόµη υπό
παρακολούθηση  (2000)Ακόµη υπό
παρακολούθηση(2000)
Παρατηρήθηκαν  εξαιρετικά  χαµηλές τιµές όσον  αφορά  τα πλεονάσ µατα Ν (Haut Saintois)
και τις εισροές  Ν (Seine-et-Marne). Αυτό  ενδεχο µένως  οφείλεται  στα υψηλά  επίπεδα  του Ν
στο έδαφος  από προηγού µενα έτη, µε αποτέλεσ µα εξαιρετικά  χαµηλές εισροές . Απαιτείται
περισσότερο  µακροπρόθεσ µη παρακολούθηση  προκει µένου να εκτιµηθεί η αειφορία
(οικονο µική, παραγωγική ) τέτοιων  χαµηλών  εισροών /πλεονασ µάτων . Στη λεκάνη  απορροής
"Haut Blavet" στη Βρετάνη , η πίεση  Ν από οργανικά  και ανόργανα  λιπάσ µατα µειώθηκε  από
232 σε 162 kg N/ha. - έτος µεταξύ  του 1997 και 1999, ως αποτέλεσ µα των Προγρα µµάτων
∆ράσης  για την στήριξη  των τοπικών  δραστηριοτήτων .
γ) Βέλγιο -Βαλλωνία  Prop’eau-Sable
Το "Prop’eau-Sable" αποτελεί  συντο µογραφία  πρότυπου  εγχειρή µατος για την προστασία  των
υδάτων  στο αµµώδες  έδαφος  της Βαλλωνίας  (Β). Το εγχείρη µα εγκαινιάστηκε  το 1997 µε
έρευνα  στους  αγρότες  σχετικά  µε τις ακολουθού µενες από αυτούς  πρακτικές  διασποράς
αζωτούχων  λιπασ µάτων . Από την έρευνα  προέκυψε  ότι το 50% των αγροτών  χρησι µοποιεί
την ανάλυση  του εδάφους  για την κατάρτιση  των σχεδίων  λίπανσης . Τα χρόνια  που
ακολούθησαν , εντάθηκε  η εκπαίδευση  και η παροχή  συµβουλευτικών  υπηρεσιών  για την
περαιτέρω  βελτίωση  της λίπανσης  Ν εις ό,τι αφορά  την αποτροπή  των απωλειών  Ν προς  τα
ύδατα .
Σε 10 πρότυπα  αγροκτή µατα, ελήφθησαν  ειδικά  µέτρα σε σχέση  µε τα ακόλουθα :
25– λογικά  επίπεδα  λίπανσης , συµπεριλα µβανο µένης της εδαφολογικής  ανάλυσης ,
– ενίσχυση  των ενδιά µεσων /δευτερευουσών  καλλιεργειών ,
– διατήρηση  των χορτολίβαδων ,
– εξαγωγή  κοπριάς  από αγρόκτη µα µε πλεονάσ µατα,
– αξιοποίηση  της οργανικής  κοπριάς ,
– άροση  στα τέλη του θέρους ,
– προσαρ µοσµένα σχήµατα αµειψισποράς .
Από ενδιά µεση έκθεση  αξιολόγησης  προκύπτει  ότι στο διάστη µα 1997-1998, επετεύχθη  µέση
µείωση  κατά  41% της περιεκτικότητας  (φθινόπωρο ) σε νιτρικά -Ν σε βάθη  εδάφους  0-150 cm:
από 68 σε 40 kg ανόργανου  N/ha. Επειδή  η τιµή αυτή  εθεωρείτο  ακόµη ως "επίπεδο
συναγερ µού", τα χρόνια  που ακολούθησαν  ελήφθησαν  περαιτέρω  µέτρα. Ο επιδιωκό µενος
τώρα  στόχος  είναι  να επιτευχθεί  χειµερινή  κάλυψη  του εδάφους  κατά  95% και περαιτέρω
µείωση  των πλεονασ µάτων  Ν σε κτηνοτροφικές  µονάδες  (130 kg N/ha. ανά έτος για το
διάστη µα 1998-1999).
δ) Γερµανία Baden-Wurtemberg (“Schalvo”)
Το οµόσπονδο  γερµανικό  αυτό  κράτος  καλύπτει  έκταση  36.000 km2, µε πυκνότητα
πληθυσ µού 293 κατοίκων  ανά km2. Οι εκτάσεις  όπου  ασκούνται  γεωργικές  δραστηριότητες
ανέρχονται  σε 1,5 εκατο µµύρια εκτάρια  (περίπου  45% της συνολικής  έκτασης ) µε περίπου
1 εκατο µµύριο εκτάρια  καλλιεργήσι µης γης (συµπεριλα µβανο µένου του αραβοσίτου ) και
0,6 εκατο µµύρια εκτάρια  χορτολίβαδων . Η αποθηκευτική  πυκνότητα  µειώθηκε , µεταξύ  του
1990 και του 1999, από 1,04 σε 0,92 LU ανά εκτάριο .
Περίπου  το 80% του πόσιµου νερού  στο Baden-Wurtemberg προέρχεται  από τα υπόγεια
ύδατα . Η κυβέρνηση  αποβλέπει  σε αύξηση  των περιοχών  προστασίας  των υδάτων , από 21%
της επιφάνειας  του εδάφους  σε 27%, τα αµέσως  προσεχή  έτη.
Οι πρώτες  πρωτοβουλίες  χρονολογούνται  από το 1976 (πρόγρα µµα επενδύσεων  για την
αποθήκευση  των ιλύων  καθαρισ µού/λυµατολασπών ) και από το 1988 (ψήφισ µα για την
προστασία  των λεκανών  απορροής ). Επιπλέον , επεβλήθη  από το 1995 η βελτίωση  της
διασποράς  κοπριάς . Πρόσφατες  πρωτοβουλίες  αποβλέπουν  στην  αύξηση  του επιπέδου  των
επιτοπίως  παρεχό µενων  συµβουλευτικών  υπηρεσιών  και στην  επίτευξη  αριθµού 100.000
αναλύσεων  εδάφους  ετησίως  - σε σχέση  µε τα κατάλοιπα  Ν στο έδαφος , στην  φθινοπωρινή
περίοδο  - προκει µένου να ελέγχονται  οι επιδόσεις  των αγροτών  για λόγους  ισορροπίας  της
διασποράς . Μεταξύ  των υποχρεωτικών  µέτρων  περιλα µβάνονται  τα εξής:
– αύξηση  της έκτασης  των µόνιµων χορτολίβαδων ,
– όχι λίπανση  µε αζωτούχα  λιπάσ µατα εκτός  της περιόδου  αναπτύξεως ,
– µείωση , κατά  20%, των συνιστώ µενων  δόσεων  Ν στις καλλιέργειες ,
– περιορισ µός των αρόσεων  το φθινόπωρο .
26Σε στήριξη  των δραστηριοτήτων , ορίστηκαν  75 σύµβουλοι  για να καθοδηγούν  τους αγρότες
και 55.000-80.000 δείγµατα φθινοπωρινού  εδάφους  λαµβάνονται  σε διάφορα  βάθη  εδάφους
(0-30, 30-60 και 60-90 cm) για λόγους  ελέγχου  των λιπαντικών  πρακτικών . Το αποδεκτό  όριο
για τις ποσότητες  των νιτρικών -Ν (κατάλοιπα  Ν το φθινόπωρο ) στο έδαφος  είναι  45 kg N/ha
(µε προς  τα άνω ανοχή  25 kg N/ha για λόγους  κυρώσεων ). Σε περίπτωση  ανεύρεσης
υψηλότερων  τιµών, επιβάλλεται  πρόστι µο στον  αγρότη · για χαµηλότερα  επίπεδα  καταλοίπων
Ν, δίδονται  πριµ.
Το σύνολο  του προγρά µµατος χρηµατοδοτείται  από σύστη µα φορολόγησης  της κατανάλωσης
νερού  (‘Wasserpfennig’). Τα αποτελέσ µατα που γνωστοποιούν  οι αρχές  δείχνουν  ότι η
περιεκτικότητα  του εδάφους  στην  λεκάνη  απορροής  σε νιτρικά -Ν, περιορίστηκε  κατά  40-60%
στο διάστη µα 1988 - 1999, ανάλογα  µε τον τύπο  καλλιεργειών  (π.χ. από 60 σε 30 kg N/ha
στις σιτοκαλλιέργειες  και από 120 σε 40 kg N/ha στις καλλιέργειες  αραβοσίτου ), και ότι η
συγκέντρωση  νιτρικών  στα υπόγεια  ύδατα  παρουσιάζει , στις περισσότερες  περιοχές , µείωση
ή σταθεροποίηση .
ε) Ελλάδα  - Θεσσαλία
Η Θεσσαλία  καταλα µβάνει  επιφάνεια  περίπου  14.000 km2, δηλαδή  το 11% της ελληνικής
επικράτειας . Από αυτήν , οι καλλιεργού µενες εκτάσεις  αντιπροσωπεύουν  το 36%. Οι
αρδεύσι µες εκτάσεις  στη Θεσσαλία  αυξήθηκαν  σηµαντικά  τις τρεις  τελευταίες  δεκαετίες , εκ
παραλλήλου  µε την εκµηχάνιση , την εισαγωγή  νέων  παραγωγικών  ποικιλιών  και την αύξηση
της χρήσης  των λιπασ µάτων .
Ωστόσο , η ένταση  της γεωργικής  εκµετάλλευσης , σε συνδυασ µό µε την έλλειψη  ορθολογικού
συστή µατος διαχείρισης  των υδάτινων  πόρων , οδήγησε  στην  υπεράντληση  των υπογείων
υδάτων , µε επακόλουθο  την πτώση  του υδροφόρου  ορίζοντα . Εκ παραλλήλου , τα αζωτούχα
λιπάσ µατα προκάλεσαν  υποβάθ µιση των υπογείων  υδάτων  και ευτροφισ µό στο δέλτα  του
ποτα µού Πηνειού . Θεσπίστηκε  Σχέδιο  ∆ράσης  το οποίο  προβλέπει , µεταξύ  άλλων , µείωση
της διασποράς  αζωτούχων  λιπασ µάτων .
Η µείωση  αυτή  µπορεί  να επιτευχθεί  µε σειρά  µέτρων , µεταξύ  των οποίων  συγκαταλέγονται
τα εξής:
– βελτίωση  της αποδοτικότητας  στη χρήση  του αζώτου ,
– εισαγωγή  νέων  αρδευτικών  τεχνικών ,
– καλλιέργεια  καταλλήλων  ποικιλιών .
Τα αποτελέσ µατα του πρότυπου  εγχειρή µατος σχετικά  µε τη νιτρορρύπανση  στη Θεσσαλία ,
το οποίο  εντάσσεται  στο πλαίσιο  του Εθνικού  Σχεδίου  ∆ράσης , υποδηλώνουν  ότι οι αγρότες
άρχισαν  να αλλάζουν  στάση  όσον  αφορά  την λίπανση  των καλλιεργειών , προσανατολιζό µενοι
σε µια ορθολογικότερη  και επιστη µονικότερη  προσέγγιση . Μέχρι  στιγµής, διαπίστωσαν  ότι η
µείωση  των ποσοτήτων  αζώτου  δεν συνεπάγεται , κατ’ανάγκην , αντίστοιχη  απώλεια
παραγωγής , ιδίως  για το βαµβάκι. Η πρόσληψη  αζώτου  είναι  χαµηλή κατά  τα αρχικά  στάδια
ανάπτυξης  και οι απώλειες  αζώτου  µπορούν  να περιοριστούν  σηµαντικά  µε τη µείωση  της
χρήσης  αζωτούχων  λιπασ µάτων  στο προ της σποράς  στάδιο . Οι αγρότες  έχουν  πλέον  πειστεί
ότι η αποδοτικότητα  της χρήσης  αζωτούχων  λιπασ µάτων  αυξάνεται  και µπορεί  να επιτευχθεί
µε την κατάτ µηση της συνιστώ µενης ποσότητας .
27Την περίοδο  1996-2000, περισσότεροι  από 3.200 αγρότες  συµµετείχαν  στο εγχείρη µα.
Υπολογίστηκε  ότι σηµειώθηκε  µείωση  των χρησι µοποιού µενων  αζωτούχων  λιπασ µάτων  κατά
περίπου  10 kton για την πρότυπη  περιοχή  της Θεσσαλίας  (π.χ. – 30% για το βαµβάκι, από 140
σε 100 kg N/ha, ή –25 % για τις τοµάτες, από 270 σε 200 kg N/ha)
B.5.Προκαταρκτική  εκτίµηση των οικονο µικών  πτυχών  των Προγρα µµάτων
∆ράσης
Συχνά  εκφράζεται  η άποψη  ότι η εφαρ µογή των Προγρα µµάτων  ∆ράσης  θα επηρεάσει  ευρύ
φάσµα οικονο µικών  δεικτών  σε επίπεδο  αγροκτή µατος και περιφερείας . Η βελτίωση  των
πρακτικών  προβλέπεται  να έχει διαφορετικό  άµεσο κόστος , ενδέχεται  να πυροδοτήσει
αλλαγές  στη συνολική  διαχείριση  των αγροκτη µάτων  και να µεταβάλει  τα δεδοµένα όσον
αφορά  τους αγροτικούς  περιορισ µούς, ή ακόµη να οδηγήσει  σε αλλαγές  στην  απόδοση  των
καλλιεργειών  και στο ακαθάριστο  αγροτικό  εισόδη µα. Σε σωρευτικό  περιφερειακό  επίπεδο ,
οι αλλαγές  αυτές , εφόσον  πραγ µατοποιηθούν  ταυτοχρόνως  για µεγάλο  αριθµό
αγροκτη µάτων , ενδέχεται  να έχουν  έµµεσες επιπτώσεις  στους  οικονο µικούς  κλάδους  που
συνδέονται  µε τη γεωργία  (π.χ. στους  προµηθευτές  ειδικών  µηχανη µάτων  ή υλικού
τροφοδοσίας ).
∆υστυχώς , η βιβλιογραφία  για τις οικονο µικές πτυχές  των πρακτικών  συµµόρφωσης  µε τα
µέτρα των Προγρα µµάτων  ∆ράσης  είναι  ελάχιστη . Επίσης , οι πληροφορίες  που περιέχονται
σε εκθέσεις  ή αναλύσεις , σπανίως  αρκούν  για µια έγκυρη  οικονο µική ανάλυση  και
εµφανίζουν  διαφορές  από τη µία έκθεση  στην  άλλη , τέτοιες  που να καθιστούν  ριψοκίνδυνη
κάθε  σύγκριση . Το κεφάλαιο  αυτό  περιλα µβάνει  απλά  µόνον  παραδείγ µατα που φωτίζουν  τις
οικονο µικές πτυχές  της εφαρ µογής των Προγρα µµάτων  ∆ράσης .
Εκτί µηση του άµεσου  κόστους  των µέτρων
Η επισκόπηση  των υφιστά µενων  κοινοτικών  µελετών  κόστους  δείχνει  ότι το κόστος  των
µέτρων  των προγρα µµάτων  δράσης  µπορεί  να εµφανίζει  σηµαντικές  διακυ µάνσεις , ανάλογα
µε το κράτος  µέλος και τον τύπο  µέτρων . Ωστόσο , η επισκόπηση  δείχνει  ότι το φάσµα τιµών
50 - 150 € ανά εκτάριο  ετησίως , µπορεί  να χρησι µεύσει  µόνο για µια πρώτη , εντελώς
πρόχειρη  και τµηµατική  εκτίµηση.
Μεταξύ  των παραδειγ µάτων  κόστους  που περιέχονται  στη βιβλιογραφία  περιλα µβάνονται  τα
ακόλουθα :
/g183 ∆ιαχείριση  των καλλιεργειών  και της γης
Για τα προαναφερθέντα  γαλλικά  έργα  παρέχονται  ειδικά  στοιχεία  σχετικά  µε το
κόστος . Η αύξηση  της επιφάνειας  των ενδιά µεσων /δευτερευουσών  καλλιεργειών  τον
χειµώνα, αποτελεί  αποδοτικό  µέτρο περιορισ µού των απωλειών  αζώτου , καθώς  οι
καλλιέργειες  απορροφούν  τα κατάλοιπα  αζώτου  στο έδαφος . Το συνολικό  κόστος
τέτοιων  πρακτικών  (άροση , σπορά , σπόροι ) υπολογίζεται  σε 125 € ανά εκτάριο
ετησίως .
Επίσης , η παρουσία  διαχωριστικών  λωρίδων  αποτελεί  µέτρο διαχείρισης  της γης που
θα περιορίσει  τις απώλειες  αζώτου  µέσω της απορροής  και θα αποτρέψει  τις άµεσες
διασπορές  λιπάσ µατος στα υδατικά  ρεύµατα. Το συνδεδε µένο κόστος  για µια
διαχωριστική  λωρίδα  5 µέτρων  είναι  κατά  τι υψηλότερο  της υιοθέτησης  χειµερινών
καλλιεργειών  (200€ ανά εκτάριο  ετησίως ).
28/g183 Αποθήκευση  κοπριάς
Το κόστος  µιας πρόσθετης  υπαίθριας  αποθηκευτικής  δυνα µικότητας  για την κοπριά
µπορεί  να είναι  σηµαντικό . Το ακριβές  κόστος  των επενδύσεων , της λειτουργίας  και
συντήρησης , κυµαίνεται  ανάλογα  µε τον τύπο  της κοπριάς , της αποθήκευσης  και της
αποχετευτικής  δυνα µικότητας . Οι ανάγκες  επιπρόσθετης  αποθηκευτικής
δυνα µικότητας  είναι  συνάρτηση  του τύπου  του αγροκτή µατος και της
καλλιεργήσι µης έκτασης . Λόγου  χάριν , η MAFF (1998) ανέφερε  µέση επιπρόσθετη
αποθηκευτική  δυνα µικότητα  κοπριάς  µόνο 200 m3 για τα αγροκτή µατα βοοειδών  σε
ευπρόσβλητες  ζώνες , έναντι  άνω των 2.000 m3 για αγροκτή µατα εντατικής  εκτροφής
χοιροειδών .
Το κόστος  κυµαίνεται  από 5€ ανά m3 για απλές  εγκαταστάσεις  αποθήκευσης  (π.χ.
φρεάτια  αποθήκευσης  κοπριάς ) έως 50€ ανά m3 για προηγ µένες (π.χ. δεξαµενές από
σκυρόδε µα µε κάλυ µµα ούτως  ώστε  να αποφεύγονται  εισροές  από τις βροχοπτώσεις
και οι οσµές - βλ. MAFF (1998)). Ωστόσο , είναι  σαφές  ότι το κόστος  της
αποθήκευσης  κοπριάς  είναι  αντιστρόφως  ανάλογο  των αποθηκευο µένων  ποσοτήτων
και της αποθηκευτικής  δυνα µικότητας .
/g183 Υποκατάσταση  των λιπασ µάτων  ανόργανου  Ν από λιπάσ µατα οργανικού  Ν
Στις περιπτώσεις  µέτρων  που αποβλέπουν  στην  υποκατάσταση  της εισροής  Ν που
προέρχονται  από ανόργανα  λιπάσ µατα, από ισοδύνα µη ποσότητα  Ν που προέρχεται
από οργανικά  λιπάσ µατα, οι αναφερό µενες στη βιβλιογραφία  διαφορές  κόστους
απορρέουν  κυρίως  από διαφορές  στο κόστος  µεταφοράς  της κοπριάς . Λόγου  χάριν ,
από µελέτη  που εκπονήθηκε  στο Ηνωµένο Βασίλειο  (MAFF, 1988), προέκυψε  ότι το
ετήσιο  κόστος  µεταφοράς  κοπριάς  κυµαίνεται  από 25€ σε 200 € ανά εκτάριο  ετησίως
για γαλακτοκο µική µονάδα  και για κτηνοτροφική  µονάδα  χοιροειδών /πουλερικών ,
αντιστοίχως . Ο κύριος  λόγος  για το χαµηλό κόστος  των γαλακτοκο µικών  µονάδων
ήταν  ότι οι εν λόγω  µονάδες  διέθεταν  περισσότερη  γη.
/g183 ∆ιενέργεια  αναλύσεων  εδάφους  για τη βελτιστοποίηση  της εισροής  Ν σε σχέση
µε τις καλλιεργητικές  ανάγκες
Οι αναλύσεις  εδάφους  διανοίγουν  ελπιδοφόρες  προοπτικές  περιορισ µού των
απωλειών  Ν. Η στηριγ µένη σε εδαφολογικές  αναλύσεις  λίπανση  προκαλεί  ολοένα
και µεγαλύτερο  ενδιαφέρον  σε αυξανό µενο αριθµό κρατών  µελών .
29Ο πίνακας  VI απεικονίζει  το κόστος2 των αναλύσεων  εδάφους  σε τρία κράτη
µέλη (Γαλλία , Κάτω  Χώρες  και Γερµανία ). Πραγ µατοποιούνται  δειγµατοληψίες
εδάφους  σε τρία βάθη  (0-30, 30-60, 60-90 cm) στη Γαλλία  και τη Γερµανία  και
σε ένα βάθος  στις Κάτω  Χώρες  (0-10 cm).
ΧώραΈκταση  (σε
εκτάρια )Ετήσιος
αριθ µός
εδαφο -
λογικώναναλύσεωνΣυχνότητα
εδαφολογικώναναλύσεωνΚόστος  ανά
εκτάριο  και ανά
έτος (σε €)Κατώτατο  όριο
αποδοτικότητας  (σε
kg ανά εκτάριο  ανά
έτος)
2
Γαλλία 70 18 Ανά
πενταετία10-22120-45
Κάτω
Χώρες31 Ανά
τριετία8-15 10-20
Γερµανία 5-7 15 Ανά έτος 20 40
1: Υποθέτοντας  εξοικονό µηση 0,5€ ανά µειούµενο εισρέον  kg N
2: Με και χωρίς  το κόστος  παροχής  συµβουλευτικών  υπηρεσιών  για τη
λίπανση , αντιστοίχως
Ο πίνακας  περιέχει  επίσης  στοιχεία  για το κατώτατο  όριο αποδοτικότητας , δηλαδή
για το επίπεδο  εξοικονο µούµενης εισροής  Ν, όταν το κόστος  των εδαφολογικών
αναλύσεων  αντισταθ µίζεται  πλήρως  από µείωση  του κόστους  λίπανσης , εφόσον  δεν
σηµειώνεται  παραγωγική  απώλεια . Ο πίνακας  υποδηλώνει  ότι η εξοικονό µηση 10
έως 45 kg εισροής  Ν ετησίως  θα αντιστάθ µιζε πλήρως  το κόστος  των εδαφολογικών
αναλύσεων . Η πείρα  υποδηλώνει  ότι µια τέτοιας  κλίµακας  µείωση  της εισροής  Ν
είναι  συχνά  εφικτή  .
Αντίκτυπος  στην  αποδοτικότητα  των καλλιεργειών
Σήµερα ακόµη οι διασπορές  αζωτούχων  λιπασ µάτων  είναι  σηµαντικά  υψηλότερες
(διπλάσιες ) από τις καλλιεργητικές  απαιτήσεις  σε πολλές  περιοχές  και περιφέρειες
της Ευρωπαϊκής  Ένωσης . Στις περιπτώσεις  αυτές , πράγ µατι, δεν αναφέρονται , στη
βιβλιογραφία  και τις εκθέσεις , σηµαντικές  µειώσεις  παραγωγής  ως αποτέλεσ µα του
περιορισ µού της διασποράς  αζωτούχων  λιπασ µάτων . Πολλές  εκθέσεις  αναφέρονται
σε περιορισ µό των εισροών  χωρίς  καµία µείωση  παραγωγής , λόγω  του θετικού
αντίκτυπου  των βελτιω µένων  πρακτικών  (π.χ. αύξηση  του αριθµού των διασπορών
λιπάσ µατος). Τα ανωτέρω  υπογρα µµίζουν  την ανάγκη  διαµόρφωσης  αυστηρών  και
συνεκτικών  συστάσεων  για ισόρροπη  λίπανση , λαµβάνοντας  υπόψη  τις συνθήκες
της συγκεκρι µένης ζώνης  (συνθήκες  εδάφους , τύπος  και κλίση  εδάφους , κλιµατικές
συνθήκες ), τις χρήσεις  γης και τις γεωργικές  πρακτικές  (συµπεριλα µβανο µένων  των
συστη µάτων  αµειψισποράς  και άρδευσης ).
                                                
2Τα σχετικά  µε τη Γαλλία  στοιχεία  προέκυψαν  από το προαναφερθέν  "έργο Ε&Α". Τα σχετικά  µε τις
Κάτω  Χώρες  στοιχεία  κατετέθησαν  από το Ολλανδικό  Ινστιτούτο  ∆ιαχείρισης  των Θρεπτικών
Συστατικών  (Nutrient Management Institute - NMI). Τα σχετικά  µε τη Γερµανία στοιχεία  προέρχονται
από την έκθεση  του οµόσπονδου  κράτους  του Baden-Wurtenberg.
30Η εν λόγω  λίπανση  πρέπει  να στηρίζεται  στην  εξισορρόπηση  των προβλεπτών
αναγκών  των καλλιεργειών  σε άζωτο  έναντι  της προσφοράς  αζώτου  στο έδαφος  από:
– το ίδιο το έδαφος  (δηλ. Οι ποσότητες  αζώτου  που ενυπάρχουν  στο έδαφος  όταν οι
καλλιέργειες  αρχίζουν  να τις χρησι µοποιούν , και η προσφορά  µέσω της καθαρής
µετατροπής  των εδαφικών  αποθε µάτων  οργανικού  αζώτου  σε ανόργανο  άζωτο
– την οργανική  και την χηµική λίπανση  συν τις ατµοσφαιρικές  εναποθέσεις  Ν και
την βιολογική  προσήλωση
Επιπλέον , η ανάπτυξη  υπηρεσιών  εκπαίδευσης  και επέκτασης  κρίνεται  απαραίτητη
για µια ευρείας  κλίµακας  υιοθέτηση  των εν λόγω  συστάσεων , καθώς  και η εκ µέρους
των αγροτών  υιοθέτηση  κωδίκων  ορθών  πρακτικών  όσον  αφορά  την λίπανση .
Είναι  αξιοση µείωτο  ότι το ευρύ  φάσµα αποδοτικών  διασπορών  λιπάσ µατος που έχει
καταγραφεί  στην  Ευρωπαϊκή  Ένωση  συνοδεύεται  από ευρύ  φάσµα επίση µων
συστάσεων , γεγονός  το οποίο  δεν δικαιολογείται  πάντοτε  από τις διαφορές  στις
καλλιεργητικές  ποικιλίες  ή τις αποδόσεις  ή τις κλιµατικές , εδαφολογικές  και
υδρολογικές  συνθήκες . Ο πίνακας  VII εκθέτει  τη συνιστώ µενη εισροή  Ν ανά kg
βιοµάζας που παράγεται , προκει µένου περί κρατών  µελών  από το βόρειο  τµήµα της
Ευρωπαϊκής  Ένωσης . Οι ενίοτε  µεγάλες  διαφορές  που εµφαίνονται  στον  εν λόγω
πίνακα  (π.χ. από 1 έως 2 για τα σακχαρότευτλα ) υπογρα µµίζουν  την ανάγκη
εντονότερων , αγρονο µικά και περιβαλλοντικά  σκόπι µων συστάσεων  σε κάθε  κράτος
µέλος.
Πίνακας  VII Συνιστώ µενα επίπεδα  εισροής  Ν για τις σηµαντικότερες
καλλιέργειες  σε σχέση  µε την παραγό µενη βιοµάζα (σε kg ανά τόννο  προϊόντος  -
πηγή  EFMA, 2001 από επίση µες εισηγήσεις  κρατών  µελών ).
Χώρα Τύπος  καλλιέργειας
Χειµερινός
σίτοςΣίκαλη Σακχαρότευτλα Πατάτες
Σουηδία
∆ανίαΓερµανία
Κάτω  Χώρες
Ηνω µένο
Βασίλειο22
2223252816
182018
-1,7
2,13,62,21,73,1
4,14,55,23,8
Ανάλυση  κόστους /αποδοτικότητας
Είναι  σηµαντικό  να διασφαλιστεί  η διοχέτευση  δηµόσιων  πόρων  σε µέτρα και
περιφέρειες  ανάλογα  µε την εκάστοτε  ικανότητα  επίλυσης  προβλη µάτων  απώλειας
νιτρικών  και ευτροφισ µού. Είναι  σηµαντικό  να συγκρίνεται  το κόστος  των διαφόρων
µέτρων  ή προγρα µµάτων  µε τα αποτελέσ µατα ή την αποδοτικότητά  τους όσον
αφορά  την αντιµετώπιση  των προβλη µάτων  πόσιµου νερού  ή ευτροφισ µού.
31Οι µελέτες  εκτίµησης  του λόγου  κόστος -αποδοτικότητα  διαφόρων  µέτρων  και
προγρα µµάτων  σπανίζουν , µολονότι  η χρησι µότητά  τους για τη διαµόρφωση
πολιτικής  και για την διάθεση  των λιγοστών  χρηµατοδοτικών  πόρων  είναι  σαφής .
Παράδειγ µα τέτοιας  ανάλυσης  είναι  η σχετική  για την περιοχή  Bièvre-Liers στην
Γαλλία  (Bel et al - 1999). Όπως  εµφαίνεται  στον  πίνακα  VIII, στην  έκθεση  αυτή
συγκρίνονται  δυο προγρά µµατα από πλευράς  εκπο µπών Ν, συγκέντρωσης  Ν στα
υπόγεια  ύδατα  και κόστους . Ο πίνακας  δείχνει  ότι το πρόγρα µµα FARM έχει
καλύτερη  σχέση  κόστους -αποδοτικότητας  απ’ό,τι το πρόγρα µµα FARM+CIPEN, µ ε
µοναδιαίο  κόστος  µείωσης  Ν 1,07€ και 1,38€ ανά kg N, αντιστοίχως3. Ωστόσο , τα
συνδυασ µένα µέτρα FARM+CIPEN είναι  ακόµη αναγκαία  για την επίτευξη
µειώσεων  των συγκεντρώσεων  νιτρικών  στα υπόγεια  ύδατα  προς  την ενδεικτική  τιµή
των 25 mg/l. Επίσης , το συνολικό  κόστος  τέτοιων  συνδυασ µένων  προγρα µµάτων
παρα µένει λογικό .
Πίνακας  VIII Σύγκριση  επιπτώσεων  και κόστους  δύο προληπτικών
προγρα µµάτων  (Bel et al - 1999)
Μεταβλητή , ∆είκτης FARM1FARM + CIPEN2
Μείωση  εκπο µπών Ν (σε kg ανά εκτάριο )
Αναµενόµενη συγκέντρωση  Ν στα υπόγεια
ύδατα  (σε mg/l)
Συνολικό  κόστος  των προγρα µµάτων  (σε € ανά
εκτάριο )21
442238
2753
Λόγος  κόστους -αποδοτικότητας  σε € ανά
µειούµενη µονάδα  εκπο µπής Ν1,07 1,38
1: Πρόγρα µµα FARM – Αναµενόµενη παραγωγή  ίση µε τον µέσο όρο των
τελευταίων  5 ετών , για σπορά  Ν (συµπεριλα µβανο µένης της κοπριάς )
βελτιστοποιη µένη σύµφωνα  µε την µέση αυτή  παραγωγή  (µίνιµουµ σενάριο  για τον
περιορισ µό της υπερβολικής  ρύπανσης ).
2: Πρόγρα µµα FARM + CIPEN – πέραν  του FARM, συστη µατική  ενσω µάτωση  των
ενδιά µεσων  - δευτερευουσών  καλλιεργειών  πριν από τις εαρινές  καλλιέργειες  και
καλύτερη  διαχείριση  των καταλοίπων  των καλλιεργειών  (που οδηγεί  σε µείωση  των
απωλειών  νιτρικών  κατά  την ενδιά µεση καλλιέργεια ).
Η σε τοπικό  επίπεδο  διενεργού µενη ανάλυση  του λόγου  κόστος -αποδοτικότητα
(δηλαδή  µε σύγκριση  διαφορετικών  πρακτικών  ή προγρα µµάτων ) θα µπορούσε
επίσης  να διενεργηθεί  σε υψηλότερο  επίπεδο , εκτιµώντας , λόγου  χάριν , το σχετικό
δυνα µικό και το κόστος  σε διάφορες  περιοχές  όσον  αφορά  τον περιορισ µό των
                                                
3Στην  παρούσα  περιπτωσιακή  µελέτη , η µείωση  των απωλειών  Ν που είναι  απόρροια
ενδιά µεσων /δευτερεουσών  καλλιεργειών  περιορίζεται  σε 20 kg N/ha περίπου . Σε πολλές  περιπτώσεις
ωστόσο , η µείωση  αυτή  είναι  πολύ  µεγαλύτερη  (µεταξύ  50 και 80 kg N/ha), βελτιώνοντας , κατ’αυτόν
τον τρόπο , τον λόγο  κόστος -αποδοτικότητα .
32απωλειών  νιτρικών  σε δεδοµένο ποτα µό ή υδροφόρο  ορίζοντα4. Η ανάλυση  αυτή
είναι  βασικής  σηµασίας  για την ιεράρχηση  των επενδύσεων .
Η διερεύνηση  του συνολικού  οφέλους
Τα περισσότερα  οικονο µικά επιχειρή µατα σχετικά  µε τα Προγρά µµατα ∆ράσης
επικεντρώνονται  στο κόστος  (συχνά  ελλιπώς  εκτιµούµενο) των εν λόγω  µέτρων . Οι
µελέτες  και οι εκθέσεις  που εξερευνούν  το περιβαλλοντικό  όφελος  που προκύπτει
από τον περιορισ µό της έκπλυσης  νιτρικών  και από την αποτί µηση των εν λόγω
οφελών , είναι  σπάνιες .
Παραδείγ µατα των εν λόγω  οφελών  ανευρίσκονται  στη σχετική  µε τα ύδατα
βιβλιογραφία , τη σχετική  µε τη σύγκριση  διαφορετικών  στρατηγικών  εξασφάλισης
επαρκούς  ύδρευσης  των νοικοκυριών . Όποτε  χρησι µοποιείται  νερό ως πόσιµο, το
όφελος  είναι  υψηλό .
Παράδειγ µα των ανωτέρω , η µελέτη  Heinz and al (INFU/WRC, Cooperative
agreements in agriculture - Συνεταιριστικές  συµφωνίες  στη γεωργία  - 2002),
διερεύνησε  την σχέση  κόστος /αποδοτικότητα , για την ΕΚ των προληπτικών  και
"θεραπευτικών " µέτρων  για την αποµάκρυνση  των πλεονασ µάτων  νιτρικών  στα
υπόγεια  ύδατα  που χρησι µοποιούνται  ως πόσιµο νερό. Σε µια γερµανική  περίπτωση
το κόστος  της αλλαγής  γεωργικών  πρακτικών5 για τη µείωση  των επιπέδων  νιτρικών
στα υπόγεια  ύδατα  προκει µένου αυτά  να γίνουν  αποδεκτά , υπολογίστηκε  σε 0,06
€/m3, έναντι  0,28 €/m3 δηλ. περίπου  πενταπλάσιο , για την εναλλακτική  επιλογή  της
εγκατάστασης  µονάδων  βιολογικής  επεξεργασίας  για την απονίτρωση . Μια
ολλανδική  περίπτωση  στην  ίδια µελέτη  εµφάνισε  ακόµη µεγαλύτερη  διαφορά , µε
κόστος  των επιτόπιων  προληπτικών  µέτρων  40 €/εκτάριο , αντί των 400 €/εκτάριο  για
το εκτιµώµενο κόστος  απονίτρωσης  του νερού .
Υπό τις συνθήκες  αυτές , οι αγρότες , οι προµηθευτές  και οι καταναλωτές  νερού  (οι
οποίοι , σε τελική  ανάλυση , είναι  αυτοί  που πληρώνουν  τον λογαριασ µό νερού ) έχουν
πάντα  - όλοι - πάντα  συµφέρον  να αναπτυχθούν  βελτιω µένες γεωργικές  πρακτικές . Ο
αριθµός των εκούσιων  συµφωνιών  που συνήφθησαν  µεταξύ  προµηθευτών  νερού  και
αγροτών  σε πολλές  περιοχές  της Γερµανίας  ή της Αυστρίας , δείχνει  ότι τέτοιες
πρακτικές , στις οποίες  όλοι κερδίζουν , είναι  αρκετά  συχνές6. Έτσι , και µολονότι  τα
βελτιω µένα µέτρα ενδέχεται  να έχουν  σηµαντικό  κόστος , παρα µένουν  άκρως  θετικά
από κοινωνικής  πλευράς .
                                                
4Η ίδια ανάλυση  µπορεί  να διενεργηθεί  σε διάφορες  χώρες . Βλ., λόγου  χάριν , το άρθρο  του Markku
Ollikainen. 2001. Towards efficient pollution cont rol in the Baltic Sea – An ecological-economic
modelling approach, on a cost-effectiveness analysis for reducing nitrate emissions to the Baltic Sea(Προς  έναν αποδοτικό  έλεγχο  της ρύπανσης  στη Βαλτική  Θάλασσα  - Μια βασισ µένη σε οικολογικό -
οικονο µικό µοντέλο  προσέγγιση  ανάλυσης  κόστους -αποδοτικότητας , για τη µείωση  των εκπο µπών
νιτρικών  στη Βαλτική  Θάλασσα ).
5Εκτίµηση του ισοζυγίου  Ν, στροφή  από τα ανόργανα  λιπάσ µατα στην  οργανική  κοπριά , ενδιά µεσες
καλλιέργειες , ανάπτυξη  βιολογικών  καλλιεργειών , έρευνα  όσον  αφορά  την αποθήκευση  κοπριάς ,
εφαρ µογή χειµερινής  εδαφικής  κάλυψης , κ.λπ.
6Σε ορισµένες περιπτώσεις , όταν  διακυβεύονται  σοβαρά  οικονο µικά συµφέροντα , όπως  στις περιοχές
όπου  το νερό  αντλείται  για λόγους  εµφιάλωσης , η χρηµατική  αποζη µίωση  των αγροτών  ενδέχεται ,
ενίοτε , να είναι  πολύ  υψηλή  και να αυξάνει  σηµαντικά  το αγροτικό  εισόδη µα....
33Συµπεράσ µατα και εκκρε µότητες
Το άµεσο κόστος  και η µείωση  της παραγωγής  αναφέρονται  συχνά  ως κυριότεροι
περιορισ µοί στην  υιοθέτηση  βελτιω µένων  πρακτικών  διαχείρισης  του Ν. Ωστόσο ,
από τις διαθέσι µες πληροφορίες  σχετικά  µε το κόστος , προκύπτει  ότι η µείωση  της
παραγωγής  µπορεί , σε διάφορες  περιπτώσεις , να είναι  ασήµαντη  και το κόστος
λογικό . Επιπλέον , ορισµένες αναλύσεις  των γεωργικών  πρακτικών  υποδηλώνουν  ότι
η προσφορά  εργασίας  αποτελεί  τον βασικό  περιοριστικό  παράγοντα  εξήγησης  της
απροθυ µίας των αγροτών  για την αλλαγή  πρακτικών , π.χ. για κατάτ µηση των
διασπορών  Ν ή για τη διατήρηση  διαχωριστικών  λωρίδων . Στις περιπτώσεις  αυτές ,
στο πλαίσιο  των λύσεων  για την υιοθέτηση  πρακτικών , χρειάζεται  να διερευνώνται
πληρέστερα  οι διαχειριστικές  αγροτικές  πρακτικές .
Είναι  σαφές  ότι απαιτούνται  σηµαντικές  προσπάθειες  ώστε  να εξασφαλίζονται  τα
εξής:
/g183 Το έµµεσο κόστος  των επιπτώσεων  του ευτροφισ µού στην  περιβαλλοντική
κληρονο µιά και σε άλλες  - σχετικές  µε τα ύδατα  - οικονο µικές δραστηριότητες
όπως  η αλιεία , ο τουρισ µός ή οι ψυχαγωγικές  χρήσεις  του νερού , εκτιµάται χάρις
σε µελέτες  περιπτώσεων  σε αντιπροσωπευτικές  λεκάνες  απορροής .
/g183 Προτείνονται  έρευνα  και µελέτες  για τη διερεύνηση  της κοινωνικο -οικονο µικής
διάστασης  των Προγρα µµάτων  ∆ράσης  και για τη διενέργεια  των έγκυρων
κοινωνικο -οικονο µικών  εκτιµήσεων  που απαιτούνται  για κάθε  λήψη  αποφάσεως
και για κάθε  προγρα µµατισµό.
/g183 Οι αναλύσεις  αυτές  ενσω µατώνουν  τις κοινωνικο -οικονο µικές και τεχνικές
παρα µέτρους . Λόγου  χάριν , µια ανάλυση  κόστους -αποδοτικότητας  χρειάζεται  να
συνδυάζει  τεχνογνωσία  για την εκτίµηση των επιπτώσεων  συγκεκρι µένων  µέτρων
(όσον  αφορά  τον περιορισ µό της χρήσης  νιτρικών , στο κλάσ µα έκπλυσης  ή στα
επίπεδα  ευτροφισ µού δεδοµένου υδατικού  συστή µατος) µε την τεχνογνωσία  για
την εκτίµηση του κόστους  τέτοιων  µέτρων .
/g183 Οι οικονο µικές αυτές  αναλύσεις  αναφέρονται  τόσο  σε επίπεδο  αγροκτή µατος όσο
και σε επίπεδο  συνόλου  ή κοινωνίας . Πράγ µατι, κάποιοι  τύποι  κόστους  ή οφέλους
ενδέχεται  να υπερβαίνουν  τα όρια του αγροκτή µατος και, ως εκ τούτου , να
χρειάζεται  η εξέτασή  τους κατά  την προαγωγή  και αξιολόγηση  των
Προγρα µµάτων  ∆ράσης . Με την πρόοδο  της εφαρ µογής της Οδηγίας  πλαισίου  για
τα ύδατα , η ανάλυση  κόστους /αποδοτικότητας  θα διενεργείται  κατά
συστη µατικότερο  τρόπο , για την αξιολόγηση  των προγρα µµάτων  µέτρων  -
συµπεριλα µβανο µένων  µέτρων  για την µείωση  της ρύπανσης  γεωργικής
προελεύσεως  από διάσπαρτες  πηγές .
/g183 Παράλληλα  µε τις αναλύσεις  και µελέτες , τα κράτη  µέλη συλλέγουν , κατά
συστη µατικό  τρόπο , κοινωνικο -οικονο µικά στοιχεία  για τα οικεία  Προγρά µµατα
∆ράσης . Οι πληροφορίες  πρέπει  να είναι  συνεκτικές  (π.χ. να έχουν  συλλεγεί  µέσω
επισκοπήσεων  σε αγροκτή µατα, όπως  αυτές  που πραγ µατοποιήθηκαν  στη Γαλλία )
ούτως  ώστε  να εξασφαλίζεται  η συγκρισι µότητά  τους καθώς  και η συναγωγή
συµπερασ µάτων  µε ισχύ για όλα τα κράτη  µέλη.
34Γ.ΟΙ ∆ΡΑΣΕΙΣ  ΤΗΣ  ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ  ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ
Οι εν λόγω  δράσεις  έχουν  αναπτυχθεί  προς  τέσσερις  κατευθύνσεις :
– Γνώση  για τις πιέσεις  και την περιβαλλοντική  κατάσταση  των κοινοτικών
υδάτων , µέσω τακτικής  παρακολούθησης  και υποβολής  αναφορών , µε
βελτιω µένες συνδέσεις  µε άλλες  Οδηγίες  (Οδηγία  για τα Αστικά  Λύµατα,
Οδηγία -πλαίσιο  για τα Ύδατα ), µέσω ερωτη µατολογίων  Eurostat/O ΟΣΑ ,
καθώς  και του “Eurowaternet” του Ευρωπαϊκού  Οργανισ µού Περιβάλλοντος .
– Ανταλλαγή  τεχνικών  πληροφοριών  µεταξύ  των κρατών  µελών  σχετικά  µε τις
ορθές  πρακτικές  στην  γεωργία  και την αποδοτικότητά  της όσον  αφορά  τις
απώλειες  θρεπτικών  συστατικών  καθώς  και για τα µέσα µέτρησης ,
µοντελοποίησης  ή πρόβλεψης  των επιπτώσεών  της στην  εξέλιξη  της ποιότητας
του νερού .
– Νοµική πίεση  επί των κρατών  µελών  που δεν εφαρ µόζουν  καταλλήλως  τα
διάφορα  στάδια  της διαδικασίας  που προβλέπει  η Οδηγία .
– Ανάπτυξη  οικονο µικών  µέσων  (οικο-συµµόρφωση , φορολόγηση
πλεονασ µάτων , κίνητρα  για προληπτικές  πρακτικές ) που ενθαρρύνουν  την
κατάλληλη  διαχείριση  των θρεπτικών  συστατικών  σε επίπεδο  αγροκτή µατος.
Εδώ περιλα µβάνεται  και η σύνδεση  της χρηµατοδότησης  των προγρα µµάτων
ανάπτυξης  της υπαίθρου  µε την πρόοδο  στην  εφαρ µογή της Οδηγίας .
Ως παράδειγ µα τεχνικών  πληροφοριών , σειρά  µελετών  που αφορούν :
– την "Μακροπρόθεσ µη µείωση  της έκπλυσης  νιτρικών  από
καλλιέργειες  κάλυψης7"
– την "εις άζωτο  περιεκτικότητα  της ζωικής  κοπριάς "8
– την "λίπανση  των χορτολίβαδων "8
– τις "ορθές  πρακτικές  στην  καλλιέργεια  φρούτων  και λαχανικών "8,
έχουν  προσφάτως  ολοκληρωθεί  από αναδόχους  για λογαριασ µό της Επιτροπής .
Έχουν  επίσης  δηµοσιευθεί  επισκοπήσεις  των κριτηρίων  για τον ευτροφισ µό των
γλυκών  και θαλάσσιων  υδάτων .
Η Επιτροπή  (Γ∆ Έρευνα ) προωθεί  επίσης  και χρηµατοδοτεί  διεθνή  προγρά µµατα
όσον  αφορά :
– τις εισροές  και µεταφορές  θρεπτικών  συστατικών  στον
ατµοσφαιρικό  αέρα  (“Anice”), στο έδαφος  και τα ύδατα
(“Streames”, “Danubs”, “Eur oharp”, “Eloise”, “Subgate”),
– τον αντίκτυπό  τους στα υδατικά  οικοσυστή µατα (“Chabade” για τη
Μεσόγειο , “Comweb” για το παράκτιο  πλαγκτόν ),
– µεθόδους  δειγµατοληψίας  και κατάρτισης  µοντέλων  (“Baseline”
και “Fractflow/Famest” για τα υπόγεια  ύδατα , “BMW”,
“Harmonit/Harmoniqua”· στις δύο τελευταίες  αυτές  µελέτες
                                                
7Συντονισ µένη δράση  AIR3-CT94-2108
8ERM, 2000-2001
35περιλα µβάνεται  η κοινωνικοοικονο µική προσέγγιση  και τα σενάρια
κόστους -αποδοτικότητας ).
∆ύο παραδείγ µατα εικονογραφούν  την άµεση εφαρ µοσιµότητα  της εν λόγω  έρευνας :
/g183 Το προσφάτως  ολοκληρωθέν  έργο RANR, για την κατακράτηση  και τις ροές
αζώτου  από την στεριά  προς  την θάλασσα , κατέδειξε  την καταλληλότητα  ενός
συγκεκρι µένου µοντέλου  (Soil N/WEKU) για την πρόβλεψη  των µετακινήσεων  Ν
από τα υπόγεια  ύδατα  προς  τα επιφανειακά  ύδατα  στην  Βόρεια  Ευρώπη , και
παρέχει  χρήσι µα στοιχεία  για τον υπολογισ µό των χρονικών  υστερήσεων  και για
την πρόβλεψη  των καθυστερη µένων  επιπτώσεων  των µετακινήσεων  Ν στον
υδατικό  κύκλο .
/g183 Τα έργα  FAEWE ( Μέρη  1 & 2) και NICOLAS κατέδειξαν  ότι για τους σκοπούς
της µείωσης  των εισροών  αζώτου  στα ποτά µια, η συχνή  δηµιουργία
διαχωριστικών  ζωνών  κατά  µήκος  της κοίτης  των ποτα µιών, δεν αποτελεί  -ίσως-
την προσφορότερη  λύση  και ότι συχνά  επιτυγχάνονται  καλύτερα  αποτελέσ µατα
µε την συντήρηση  και χρήση  υφιστά µενων  αυλακιών  ή υγρότοπων ,
κατανε µηµένων  στις εκτάσεις  µεταξύ  αγρών  και ποτα µιών, ικανών  να
αποµακρύνουν  µέχρι και το 80% των διάσπαρτων  φορτίων  αζώτου .
Το Κοινό  Κέντρο  Ερευνών  (ISPRA) της Επιτροπής  συµµετέχει  σε αρκετά  από τα ως
άνω προγρά µµατα (π.χ. “Euroharp”, µ ε κεντρική  βάση  δεδοµένων  σχετικά  µε τις 17
πρότυπες  λεκάνες  απορροής  και τις 9 µεθόδους  κατάρτισης  µοντέλων  που
δοκιµάστηκαν ). Στο Ινστιτούτο  για το Περιβάλλον  και την Αειφορία  (Institute for
Environment and Sustainability - IES) του ΚΚΕρ , αναπτύσσονται , επίσης , πρακτικές
για την εκτίµηση της πίεσης  Ν από διάσπαρτες  πηγές  και για την παρακολούθηση
του θαλάσσιου  ευτροφισ µού µέσω τηλεανίχνευσης .
Όσον  αφορά  τις νοµικές διαδικασίες , ο πίνακας  ΙΧ συνοψίζει  την παρούσα
κατάσταση  (τέλη 2001) για κάθε  κράτος  µέλος, όσον  αφορά  κάθε  στάδιο  της
διαδικασίας  εφαρ µογής:
Κράτος  µέλος B DK D EL ES F IRE I L NL Ö P SF S UK
Παρακολούθηση
υδάτων+++ + + ++ ++++ +++ +
Χαρακτηρισ µός
ευπρόσβλητωνστηνιτρορρύπανσηζωνών+
/g109+
/g108+
/g108+
/g109+ +
/g109++
/g108+
/g108+
/g108++/g108+
+
/g109
Κώδικες  ορθών
πρακτικών+++ +++ + + ++ +++ ++
Προγρά µµατα
∆ράσης++ ++ + + +++ +++ ++
Υποβολήαναφορών +++ + + ++ +++ +++ ++
36+= Εγχείρη µα που έχει αναληφθεί  αλλά  όχι κατ’ανάγκην  εγκριθεί  από την
Επιτροπή
/g108 =Σύνολο
χαρακτηρισθείσαςέκτασης/g109 =σηµαντικοί  χαρακτηρισ µοί που
αναµένονταν  για τα τέλη του 2001, οι
οποίοι  όµως δεν πραγ µατοποιήθηκαν
Σκίαση :Τρέχουσα  διαδικασία  επί παραβάσει  (για νοµικούς  λόγους , ορισµένες διαδικασίες
που βρίσκονται  σε πρώι µο στάδιο  δεν είναι  δυνατό  να αναφερθούν  στον  παρόντα
πίνακα )
Από τον παρόντα  πίνακα  προκύπτει  ότι τα περισσότερα  κράτη  µέλη εµπλέκονται  σε µία
τουλάχιστον  παράβαση .
Από το 1994 και µετά, η Επιτροπή  κίνησε  56 νοµικές διαδικασίες  για παραβάσεις  που
αφορούσαν  την Οδηγία  για τη νιτρορρύπανση , µεµονωµένα ή σε συνδυασ µό µε άλλες
Οδηγίες . Οι µισές από τις υποθέσεις  αυτές  ετέθησαν  στο αρχείο , χάρις  σε µία ταχεία
βελτίωση  της εκ µέρους  των ενδιαφερο µένων  κρατών  µελών  εφαρ µογής τους. 7 υποθέσεις
κατέληξαν  σε καταδίκη , εκ µέρους  του Ευρωπαϊκού  ∆ικαστηρίου , της Ισπανίας  (01.10.98 και
13.04.00), της Ιταλίας  (25.02.99 και 08.11.01), του Ηνωµένου Βασιλείου  (07.12.00), της
Γαλλίας  (08.03. 01) και του Λουξε µβούργου  (08.03.01). Μεταξύ  των 23 υποθέσεων  που είναι
σήµερα ανοικτές , επτά υποθέσεις  εκκρε µούν ενώπιον  του Ευρωπαϊκού  ∆ικαστηρίου .
Το σχήµα 3 δείχνει  την κατανο µή των νοµικών  δράσεων  που δροµολόγησε  η Επιτροπή  στην
περίοδο  1994 - 2001.
14
012
468
7
051015
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 20015
την 01.08.2001)
Επιπλέον , προκει µένου να εξασφαλιστεί  η συνοχή  της κοινοτικής  πολιτικής , εις ό,τι αφορά
την σχέση  µεταξύ  "της συνήθους  ορθής  γεωργικής  πρακτικής " όπως  ορίζεται  στο άρθρο  28
37του κανονισ µού (ΕΚ) 1750/19999 για τη θέσπιση  λεπτο µερών  κανόνων  εφαρ µογής του
κανονισ µού του Συµβουλίου  αριθ. 1257/99 για την στήριξη  της αγροτικής  ανάπτυξης10
αφενός  και της Οδηγίας  για τη Νιτρορρύπανση , αφετέρου , τα κράτη  µέλη συµπεριέλαβαν  στα
οικεία  έγγραφα  προγρα µµατισµού της ανάπτυξης  της υπαίθρου , ανάλογα  µε την περίπτωση :
– υποχρέωση  για την επίτευξη  σηµαντικής  προόδου  όσον  αφορά  την ολοκλήρωση
του χαρακτηρισ µού ευπρόσβλητων  ζωνών , το συντο µότερο  δυνατό .
– υποχρέωση  για την επίτευξη  ικανοποιητικής  προόδου  όσον  αφορά  τον
καθορισ µό και εφαρ µογή των υποχρεωτικών  µέτρων  του κώδικα  ορθής  γεωργικής
πρακτικής  (ΟΓΠ ) όσον  αφορά  τη νιτρορρύπανση  ή/και του προγρά µµατος
δράσης · σηµαντικής  προόδου  και όσον  αφορά  την προσαρ µογή ή/και
συµπλήρωση  του γενικού  ΟΓΠ , όπως  ορίζει , αντιστοίχως , ο κανονισ µός 1750/99.
Οι ηµεροµηνίες  για την εκπλήρωση  των εν λόγω  υποχρεώσεων  κυµαίνονταν , πλην  όµως όλες
οι προθεσ µίες έληγαν  στα τέλη του 2001 το αργότερο .
∆.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Αν και ελλιπή  και υστερούντα  σε συνοχή , τα δίκτυα  παρακολούθησης  των υδάτων  που
συνέστησαν  τα κράτη  µέλη δείχνουν  ότι άνω του 20% των υπογείων  υδάτων  της ΕΕ
αντιµετωπίζει  υπερβολικές  συγκεντρώσεις  νιτρικών  ιόντων , µε συνεχείς  αυξητικές  τάσεις
στις περιοχές  της πλέον  εντατικής  κτηνοτροφίας  και κατανάλωσης  λιπασ µάτων .
Τουλάχιστον  το 30-40% των ποτα µών και λιµνών εµφανίζει  συµπτώµατα ευτροφισ µού ή
µεταφέρει  µεγάλες  ποσότητες  αζώτου  στα παράκτια  ύδατα  και στις θάλασσες . Οι γεωργικής
προελεύσεως  ποσότητες  Ν αντιπροσωπεύουν  το 50-80% των συνολικών  εισροών  Ν στα
ύδατα  της ΕΕ, ανάλογα  µε τα κράτη  µέλη, τις λεκάνες  απορροής  και τις ετήσιες
διακυ µάνσεις , εκθέσεις , (ΒΕ, DK, D, FR, IRL προς  την ΕΚ, και υπ’αριθ. 4 έκθεση  του ΕΟΧ
"Θρεπτικά  συστατικά  στα ευρωπαϊκά  οικοσυστή µατα"-1999).
Μετά  από πενταετή  και πλέον  καθυστέρηση  των κρατών  µελών  εις ό,τι αφορά  την
εκπλήρωση  των υποχρεώσεών  τους για εφαρ µογή της Οδηγίας  και σηµαντική  µείωση  των
απωλειών  Ν γεωργική  προελεύσεως , στα ύδατα , τα τελευταία  χρόνια  είναι  εµφανής  µια
ουσιαστική  πρόοδος  στην  ευαισθητοποίηση  των κρατών  µελών . Όλα τα κράτη  µέλη
έχουν  πλέον  µεταφέρει  την Οδηγία , συστήσει  ένα ολοκληρω µένο σύστη µα παρακολούθησης ,
θεσπίσει  κώδικα  ορθών  πρακτικών , και χαρακτηρίσει , τουλάχιστον  εν µέρει, τις οικείες
ευπρόσβλητες  ζώνες  (πλην  της Ιρλανδίας ). Πράγ µατι, τα αποτελέσ µατα των προγρα µµάτων
δράσεως , τα οποία  συχνά  δηµοσιεύθηκαν  µόνο για το διάστη µα 1997-1999, θα είναι  εµφανή
µόνο µετά παρέλευση  κάποιων  ετών  (ετεροχρονιστική /ρυθµιστική  λειτουργία  του εδάφους
και των υπογείων  υδάτων ), έχουν  όµως ήδη σηµειωθεί  επιτυχίες  σε περιφέρειες  όπου  οι
εντατικοί  επιτόπιοι  έλεγχοι , συνοδευό µενοι από πολυάριθ µες εδαφολογικές  αναλύσεις ,
συνδυάστηκαν  µε την γενίκευση  της παροχής  συµβουλευτικών  υπηρεσιών  για τις ορθές
πρακτικές  (π.χ. στην  ∆ανία , σε ορισµένα γερµανικά  οµόσπονδα  κράτη , στην  ανατολική
Γαλλία , στο Αlgarve).
                                                
9ΕΕ L 214, 13.8.1999. Ο κανονισ µός αυτός  καταργήθηκε  πρόσφατα  και αντικαταστάθηκε  από τον
κανονισ µό της Επιτροπής  (ΕΚ) αριθ. 445/2002 ( ΕΕ L 74, 15.3.2002, σ. 1).
10ΕΕ L 160, 26.6.1999, σ. 80.
38Η βαθµιαία στροφή  της Κοινής  Γεωργικής  Πολιτικής  προς  την µεγαλύτερη  συνεκτί µηση των
περιβαλλοντικών  πτυχών  (απαιτήσεις  περιβαλλοντικής  προστασίας  που προβλέπονται  από το
άρθρο  3 του κανονισ µού του Συµβουλίου  αριθ. 1259/1999 σχετικά  µε την θέσπιση  κοινών
κανόνων  για τα καθεστώτα  άµεσης  στήριξης  στα πλαίσια  της κοινής  γεωργικής  πολιτικής · η
επέκταση  των αγρο -περιβαλλοντικών  µέτρων · η θέσπιση  κωδίκων  ορθών  γεωργικών
πρακτικών  που προβλέπονται  στα σχέδια  ανάπτυξης  της υπαίθρου ) συµβάλλει  στην
παραγωγή  των στόχων  της Οδηγίας  για την Νιτρορρύπανση . Μια ΚΓΠ  µε µεγαλύτερη
έµφαση  στην  ποιότητα  αντί της ποσότητας , που ενθαρρύνει  την εντατική  καλλιέργεια  ή
κτηνοτροφία , οι "διαχωριστικές " φυσικές  περιοχές  και η µε ακρίβεια  σταθ µισµένη
λίπανση , µπορεί  να συµβάλουν  περαιτέρω  στην  επίτευξη  των εν λόγω  στόχων .
Ωστόσο , η µη κατάλληλη  εφαρ µογή της σχετικής  µε τη νιτρορρύπανση  Οδηγίας  σε ορισµένα
κράτη  µέλη δεν είναι  δυνατό  να διορθωθεί  µόνο µε µέτρα ΚΓΠ . Η τιθάσευση  της εκπο µπής
νιτρικών  αποτελεί  ακόµη πρωτευόντως  τον στόχο  της µεταφοράς  και εφαρ µογής της σχετικής
µε τη νιτρορρύπανση  Οδηγίας . Πρέπει  επίσης  να ενθαρρυνθούν  οι σχετικές  µε το
κόστος /αποδοτικότητα  µελέτες  όσον  αφορά  τα προληπτικά  µέτρα , προκει µένου  να
στραφούν  τα προγρά µµατα δράσης  και οι µεταβολές  των πρακτικών  στην  πλέον
αποδοτική  κατεύθυνση .
Πέραν  της χρηµατοδοτικής  στήριξης  για µια περισσότερο  φιλική  προς  το περιβάλλον  γεωργία
και για ευρύτερη  διάδοση  των σχετικών  µε αυτήν  γνώσεων , κρίνεται  αναγκαίο  να φθάσουν ,
όλα τα κράτη  µέλη, σε µία πλήρη  εφαρ µογή της Οδηγίας  για τη Νιτρορρύπανση , να
ενισχύσουν  τις επιθεωρήσεις  και τους  ελέγχους  επιτοπίως  (συµπεριλα µβανο µένου του
ελέγχου  των σχεδίων  και µητρώων  λίπανσης , της αποθήκευσης  και χειρισ µού της κοπριάς ,
των εδαφολογικών  αναλύσεων , των φυσικών  διαχωριστικών  λωρίδων , κ.λπ.) και να
θεσπίσουν  αποτρεπτικές  κυρώσεις  για τους παραγωγούς  που δεν εξασφαλίζουν  την οικο-
συµµόρφωσή  τους.
Η Οδηγία  για τη Νιτρορρύπανση  έχει ήδη κλείσει  10ετή ζωή και τα κράτη  µέλη, την
τελευταία  2ετία, επέδειξαν  ειλικρινή  προθυ µία να βελτιώσουν  την εφαρ µογή της.
Αντιλα µβάνονται  ότι το κόστος  που συνεπάγεται  η επεξεργασία  του πόσιµου νερού  για τα
πλεονάσ µατα νιτρικών  ή για τις προκαλού µενες από τον ευτροφισ µό ζηµίες σε φράγ µατα ή
σε παράκτια  ύδατα  θα αυξηθεί  περαιτέρω  και ότι οι επενδύσεις  για την επεξεργασία  των
αστικών  λυµάτων , θα είναι  αναποτελεσ µατικές , εις ό,τι αφορά  τα θρεπτικά  συστατικά ,
εάν δεν καταβληθούν  παράλληλες  προσπάθειες  για µια ουσιαστική  µείωση  των
απωλειών  θρεπτικών  συστατικών  από τις γεωργικές  δραστηριότητες . Εν προκει µένω, η
Οδηγία  για τη Νιτρορρύπανση  διατηρεί  τον τοπικό  της χαρακτήρα , χωρίς  να χρειάζεται
βραχυπρόθεσ µα αναθεώρησή  της, όπως  επιση µαίνεται  από το ψήφισ µα του Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου  (A5-0386/2000) και αναγνωρίζεται  από τη νέα Οδηγία -πλαίσιο  για τα Ύδατα ,
η οποία  δεν θεσπίζει  µεταβολές  ως προς  την διαδικασία  ή τις προθεσ µίες. Πάντως , πρέπει  να
αναπτυχθεί  συνέργια  ως προς  την κοινή  εφαρ µογή των εν λόγω  Οδηγιών  για τα Ύδατα , σε
θέµατα όπως :
– εναρ µόνιση  των σηµείων  δειγµατοληψιών  του νερού , των δικτύων , παρα µέτρων  και
συχνοτήτων  παρακολούθησης  της ποιότητας  των υδάτων  προκει µένου να ικανοποιηθούν ,
µε την ελάχιστη  επιτόπια  προσπάθεια , οι ανάγκες  εις ό,τι αφορά  τις Οδηγίες  ΕΕ, τα
ερωτη µατολόγια  ΟΟΣΑ -Eurostrat, το "Eurowaternet" του ΕΟΧ , τις Θαλάσσιες  και
Ποτά µιες Συµβάσεις  και τις τοπικές /περιφερειακές  ανάγκες . Το ζήτηµα αυτό  είναι  ζωτικής
σηµασίας  για τα αποτελέσ µατα ευτροφισ µού, για τα οποία  χρειάζεται  να συµφωνηθούν
εναρ µονισµένα κριτήρια  και µεθοδολογικές  παρακολουθήσεις . Προωθείται  µε γοργούς
39ρυθµούς η ανάπτυξη  κοινών  εργαλείων  και συµβατού  εξοπλισ µού (G.I.S.) για ανταλλαγή
πληροφοριών  µε γεωγραφικές  αναφορές  µεταξύ  των κρατών  µελών  και της Επιτροπής , σε
ηλεκτρονική  µορφή .
– εκτίµηση των απωλειών , από σηµειακές  και διάσπαρτες  πηγές , θρεπτικών
συστατικών  προς  τα ύδατα , καθώς  και κατα µερισµός της προέλευσής  τους  (γεωργία ,
αστικά  λύµατα, βιοµηχανία , εναέριες  εναποθέσεις  ...) (αναλυτική  διαφοροποίηση , π.χ.
ισοτοπικές  µέθοδοι , µοντέλα  για τον υπολογισ µό πιέσεων , µεταφορών  και
κατακρατήσεων ) για λόγους  σύγκρισης  της αποδοτικότητας  διαφόρων  µέτρων  και
καθορισ µού προτεραιοτήτων  τόσο  στα Προγρά µµατα ∆ράσης  για τη νιτρορρύπανση  όσο
και στα διαχειριστικά  σχέδια  της Οδηγίας -πλαισίου  για τα Ύδατα  εις ό,τι αφορά  τις
ρυπαντικές  παρα µέτρους  σε επίπεδο  λεκάνης  απορροής .
– µοντέλα  που συνδυάζουν  τις περιβαλλοντικές  επιπτώσεις  (π.χ. την υπερβολική
ανάπτυξη  φυκών ) και τους γενεσιουργούς  παράγοντες  (θρεπτικά  συστατικά , φυσικές
συνθήκες , κ.λπ.) που θα επιτρέψουν  την πρόβλεψη  των επιπτώσεων , στο πλαίσιο
διαφόρων  "σεναρίων " περιορισ µού ή αύξησης  της παρουσίας  των εν λόγω  παραγόντων .
– προσέγγιση  κόστους /αποδοτικότητας  για τη λήψη  προληπτικών  µέτρων . Το άζωτο  και
ο φωσφόρος  σίγουρα  θα εµφανιστούν  ως κύριοι  ρύποι  σε πολλές  λεκάνες  απορροής  της
ΕΕ, επιτείνοντας  τα σχετικά  µε τα κυανόφυτα  (γαλάζια  φύκη ) προβλή µατα σε λίµνες και
φράγ µατα, ενώ τα µακρόφυτα  και τα δινοµαστιγωτά  βλάπτουν  τον τουρισ µό ή τις
υδατοκαλλιέργειες  στα παράκτια  ύδατα , κ.λπ. Πρέπει  να εκτιµηθεί και να συγκριθεί  η
αποδοτικότητα  των επενδύσεων  σε προληπτικά  µέτρα, στις γεωργικές  πιέσεις  και τακτικές
ή στις οικιακές  και βιοµηχανικές  απορρίψεις . Και εδώ απαιτούνται  επειγόντως  πρότυπες
εφαρ µογές και έρευνα , όπως  δείχνει  η ελλιπής  ανάδραση  στην  έκθεση  του 2000 για τη
νιτρορρύπανση , σχετικά  µε τα εν λόγω  ζητήµατα "προβλέψεων " και
"κόστους /αποδοτικότητας ".