* ir ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 22.10.1996 
COM(96) 495 τελικό 
Η σχολική φοίτηση των παιδιών 
των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών 
Εκθεση σχετικά με την εφαρμογή των μέτρων που προβλέπονται 
στο ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας 
της 22ας Μαΐου 1989 
(89/C 153/02) 
(υποβληθείσα από την Επιτροπή) 

Περιεχόμενα 
Εισαγωγή 
Στόχοι της έκθεσης 3 
Χαρακτηριστικά της έκθεσης 3 
Η ανάπτυξη μιας κοινοτικής δράσης 
Η γένεση ενός ψηφίσματος 5 
Στοιχεία του πλαισίου 6 
Αρχές της κοινοτικής δράσης 8 
Γραμμές της κοινοτικής δράσης 
Λογική στην οποία στηρίζεται η πρόταση 15 
Άξονες δράσης 16 
Η εφαρμογή στα κράτη μέλη 
Συλλογή στοιχείων 19 
Εθνική κατάσταση 20 
Διαρθρώσεις υποδοχής 21 
Παιδαγωγική και διδακτικό υλικό 31 
Πρόσληψη και κατάρτιση των διδασκόντων 35 
Ενημέρωση και έρευνα 38 
Συνεννόηση, συντονισμός και συμμετοχή 40 
Άλλες αναληφθείσες ενέργειες 42 
Απολογισμός και κατευθύνσεις δράσης 43 
Η εφαρμογή σε κοινοτικό επίπεδο 
Διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων και εμπειριών 
Συνεδριάσεις, σεμινάρια, συσκέψεις 50 
Προώθηση ανταλλαγών εμπειριών και 
παιδαγωγικών υλικών 52 
Η ανάπτυξη καινοτόμων σχεδίων 
' Ενα σύνολο πειραματικών σχεδίων 52 
Ομάδες εργασίας 54 
Μια ομάδα προβληματισμού 54 
Παραγωγές για σχολική χρήση 56 
Μια ευρωπαϊκή συλλογή 57 
Ενημέρωση και τεκμηρίωση 
' Ενα ενημερωτικό δελτίο 59 
Δημοσιεύσεις 59 
Μια βάση δεδομένων 60 
Παρακολούθηση, συντονισμός, αξιολόγηση, διάδοση 
Η Ομάδα ad-hoc 61 
Το Κέντρο Ερευνών για τους τσιγγάνους 62 
Οι δραστηριότητες άλλων θεσμικών εταίρων 
Στα πλαίσια της Επιτροπής 63 
Άλλοι διεθνείς οργανισμοί 64 
Ανάλυση και προτάσεις 
' Ενας απολογισμός 70 
Μια στρατηγική 75 
Στοιχεία πρόβλεψης 76 
Παράρτημα 1 Η έκθεση μελέτης που δημοσιεύθηκε από την Επιτροπή 
Παράρτημα 2 "Το έγγραφο προσανατολισμού για μελέτη και δράση" 
Παράρτημα 3 Οι εθνικές εκθέσεις 
Εισαγωγή 
Στόχοι της έκθεσης 
Η έκθεση αυτή προβλέπεται στο ψήφισμα που εγκρίθηκε το Μάιο του 1989 απο τους 
Υπουργούς Παιδείας των 12 κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σχετικά με την σχολική 
φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. ' Εχει ως πρωταρχικό στόχο να παρουσιάσει, τα 
επιμέρους στάδια της εφαρμογής αυτού του ψηφίσματος, μερικά χρόνια μετά την έγκριση του. 
Η έκθεση αυτή έχει επομένως ένα στόχο απολογισμού: 
• να παρουσιάσει μια συνολική άποψη της κατάστασης που επικρατεί στην Ευρωπαϊκή 
Ένωση, αναφορικά με την εφαρμογή του ψηφίσματος του Μαΐου του 1989, σε επίπεδο κρατών 
μελών καθώς και σε κοινοτικό επίπεδο' 
• να προβεί σε δυναμική καταγραφή και αξιολόγηση των επιτευγμάτων, προκειμένου να 
μελετηθούν τα κεκτημένα και να εδραιωθούν οι γνώσεις που έχουν αποκτηθεί' 
• να εξετάσει την ανάπτυξη μιας κοινοτικής προστιθέμενης αξίας μέσω των ανταλλαγών 
εμπειριών και ενημέρωσης μεταξύ των διαφόρων εταίρων οι οποίοι ενδιαφέρονται για τα 
εκπαιδευτικά θέματα στα διάφορα κράτη μέλη' 
• να εξετάσει τις συμπράξεις που προκύπτουν από το συντονισμό των δραστηριοτήτων που 
έχουν αναπτυχθεί, από το συντονισμό με άλλες κοινοτικές ενέργειες και από τη σύνδεση με τις 
δραστηριότητες άλλων διεθνών οργανισμών. 
Ωστόσο, είναι προφανές ότι το έγγραφο αυτό, πέρα από το χαρακτήρα του απολογισμού, 
είναι διερευνητικό η καταγραφή, η ανάλυση, η αξιολόγηση, πρέπει να καταλήξουν σε κατευθύνσεις 
και προτάσεις εργασίας. 
Η έκθεση αυτή έχει επίσης ένα στόχο ενημέρωσης, προκειμένου να μη διέπεται μόνον από 
ένα διοικητικόχαρακτήρα, έτσι ώστε να μπορέσει το σύνολο των ενδιαφερομένων εταίρων να λάβει 
γνώση της συνολικής κατάστασης και της εξέλιξης της. Μέσω της διάδοσης της θα μπορέσει να 
παρακινήσει τον προβληματισμό, τη δράση και τη συνεργασία σε τομείς που αναγνωρίζονται με 
ευκρίνεια. 
Η εν λόγω έκθεση οφείλει επίσης να έχει έναν ουσιαστικό πολιτικό αντίκτυπο, σε μία περίοδο 
σαν τη σημερινή που σηματοδοτείταιταυτόχρονααπό μία επιδεινούμενη κατάσταση των κοινοτήτων 
τσιγγάνων σε μια Ευρώπη σε διαδικασία έντονης μεταλλαγής, και σε μια Ευρωπαϊκή ' Ενωση σε 
πλήρη οργανωτική εξέλιξη, συμπεριλαμβανομένων των προγραμμάτων της που αφορούν 
εκπαιδευτικά θέματα. Είναι σκόπιμο, στο πλαίσιο αυτό, οι νέες κατευθύνσεις εργασίας των διεθνών 
οργανισμών, και ιδίως αυτή των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να επιδείξουν αμείωτο 
ενδιαφέρον και φροντίδα προς τις κοινότητες τσιγγάνων, εάν θέλουμε να αποτρέψουμε να 
παραμείνουν οι μεγάλες λησμονημένες της ιστορίας, με μόνη εξαίρεση την αρνητική μεταχείριση 
της οποίας αποτελούν θύματα. 
Χαρακτηριστικά της έκθεσης 
Αυτοί οι συμπληρωματικοί στόχοι καθορίζουν τα χαρακτηριστικά της έκθεσης. Έχει 
εκπονηθεί ως έγγραφο εργασίας που υπερβαίνει το βραχύ χρονικό διάστημα και καλύπτει ευρύτητα 
θεμάτων, πρέπει δε να επιτρέπει τα ακόλουθα : 
• να παρέχεται πρόσβαση μέσα σε λίγες παραγράφους στο ιστορικό και τις αρχές των 
ενεργειών που έχουν διεξαχθεί στον τομέα της σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών' 
• να δίνεται μια συνολική άποψη των κατευθύνσεων και των αξόνων εργασίας' 
• να πραγματοποιείται άμεσα ο απολογισμός των ενεργειών που έχουν ολοκληρωθεί' 
• να υποβάλλονται προτάσεις δράσης. 
Η έκθεση αυτή έχει επομένως εκπονηθεί ως ένα όλον, με αναφορά του συνολικού πλαισίου 
μέσα στο οποίο εντάσσεται η γένεση του ψηφίσματος, καθώς και του συνολικού πλαισίου εντός του 
οποίου εγγράφεται η εφαρμογή του. ' Εχει όμως επίσης εκπονηθεί ως το μέρος ενός συνόλου : με 
αυτή την έννοια δεν επαναλαμβάνει, αλλά συμπληρώνει άλλα έγγραφα που απετέλεσαν ήδη 
αντικείμενο επεξεργασίαςέπειτα από πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έγγραφα στα οποία 
θα παραπέμπει. Από την άλλη πλευρά, διαπλέκεται με άλλα στοιχεία ενός όλο και πλουσιότερου 
συνόλου τεκμηρίωσης, το οποίο θα επιτρέπει στους υπευθύνους για τη λήψη αποφάσεων, καθώς και 
στους διοικητικούς υπευθύνους, αλλά και σε όλους εκείνους που είναι εταίροι στο εκπαιδευτικό 
πλαίσιο να γνωρίζουν με σαφήνεια όσα έχουν πραγματοποιηθεί ή όσα τελούν υπό σχεδιασμό. 
Τα χαρακτηριστικά της αποτελούν κατά κάποιον τρόπο μια "μόνιμη έκθεση", μια βάση 
αναφοράςμε δυνατότητα να εκσυγχρονιοτείκαι η οποία θα μπορεί εύκολα να καθίσταται επίκαιρη. 
Ο αρθρωτός χαρακτήρας καθώς και ο χαρακτήρας "μεταβλητής γεωμετρίας" αυτού του φακέλου 
επιτρέπει, κατ' αυτόν τον τρόπο, να καθίσταται διαρκώς επίκαιρος και να σταθμίζεται η πρόοδος 
των δραστηριοτήτων. Πρέπει επίσης να παρέχει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να προβαίνει σε 
συνεχή αποτίμηση της κατάστασης σχετικά με τις ενέργειες που διεξάγονται, προκειμένου να 
ενταχθούν στο πλαίσιο μιας γενικής πολιτικής εκπαιδευτικών θεμάτων, ιδίως σε μια διαπολιτισμική 
προοπτική, και σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης προγράμματα, 
για να "αναπτυχθεί μια συνολική και δομική προσέγγιση", όπως υπογραμμίζει το ψήφισμα της 22ας 
Μαΐου 1989. Πρέπει εξάλλου να επιτρέπει στην Επιτροπή να απαντά στα ερωτήματα που τίθενται 
από την Επιτροπή Παιδείας, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, από άλλα όργανα και κάθε πολίτη που 
επιθυμεί να ενημερωθεί. 
Αυτό το έγγραφο αναφοράς και προοπτικών αποτελείται από: 
• ένα πρώτο μέρος που υπενθυμίζει τις δραστηριότητες που έχουν διεξαχθεί στη διάρκεια 
των τελευταίων ετών, καθώς και την αναγκαιότητα και τις αρχές μιας κοινοτικής δράσης' 
επισυνάπτεται το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών της 22ας Μαΐου 1989, κείμενο 
αναφοράς' 
• ένα δεύτερο μέρος που παρουσιάζει τους άξονες εργασίας που επελέγησαν μετά το τέλος 
των εργασιών : μελέτες, προβληματισμοί, διαβουλεύσεις κλπ. Αυτοί οι άξονες εργασίας αποτελούν 
ευρείεςκαι μόνιμες θεματικές ενότητες" οι άξονες αυτοί είναι φορείς συγκεκριμένων ενεργειώνπου 
έχουν αναπτυχθεί σταδιακά' 
• ένα τρίτο μέρος, που βασίζεται στις εκθέσεις οι οποίες έχουν εκπονηθεί από τα κράτη 
μέλη, περιγράφει τις ενέργειες που έχουν εκτελεστεί κατ1 εφαρμογή του τμήματος του ψηφίσματος 
που αναφέρεται στα κράτη' 
• ένα τέταρτο μέρος που περιγράφει τα σχέδια τα οποία έχουν αναπτυχθεί σε κοινοτικό 
επίπεδο και αφορούν το σύνολο των κρατών' ορισμένες παράγραφοι αναλύουν τη σύμπραξη των 
ενεργειών μεταξύ τους, και το πλέγμα δραστηριοτήτων που έχουν αναληφθεί από διάφορους 
διεθνείς οργανισμούς' 
• ένα πέμπτο μέρος που παρουσιάζει μια ανάλυση και προτάσεις. 
Η ανάπτυξη μιας κοινοτικής δράσης 
Η γένεση ενός ψηφίσματος 
01. Σε συνέχεια του ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 16ης Μαρτίου 1984 σχετικά 
με τη σχολική φοίτηση των παιδιών οι γονείς των οποίων δεν έχουν μόνιμο τόπο κατοικίας 
(Ε.Ε. 104/44 της 16.04.1984), και του ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 24ης 
Μαΐου 1984 περί της θέσεως των τσιγγάνων στην Κοινότητα (Ε.Ε. 172/153 της 02.07.84), η 
Επιτροπή ανέθεσε στο Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους του Πανεπιστημίου René 
Descartes (Παρίσι) να εκπονήσει μια μελέτη γύρω από την κατάσταση της σχολικής φοίτησης 
των παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από το τέλος 
του 1984 έως το τέλος του 1985. 
02. Μια μονογραφία συντάχθηκε για κάθε κράτος. Σε αυτές τις εθνικές μονογραφίες 
προστίθεται ένα κείμενο που αναφέρεται στην εκπαίδευση των τσιγγάνων και στην απόκλιση 
της από τις σχολικές προδιαγραφές Προκειμένου να διεξαχθεί η μελέτη συστάθηκε, από το 
Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους, ένα συντονισμένο δίκτυο εμπειρογνωμόνων στα 
διάφορα κράτη. Τα πορίσματα και οι προτάσεις είναι το αποτέλεσμα ενός ευρέος και σε 
βάθος προβληματισμού του συνόλου των ενδιαφερομένων εταίρων. Η έρευνα έκανε δυνατή 
τη σύνθεση των υφιστάμενων μελετών, μια διαβούλευση κυρίως με τις οικογένειες και τις 
οργανώσεις των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, την ανάλυση εκατοντάδων εγγράφων και 
επιτευγμάτων. 
03. Η έκθεση σύνθεσης Η σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών 
δημοσιεύθηκε στα τέλη του 1986 από την Επιτροπή στη σειρά "Έγγραφα" (Υπηρεσία 
Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων) στα γερμανικά, αγγλικά, ισπανικά, 
γαλλικά, ιταλικά. Επί του παρόντος μελετάται μια έκδοση σε μορφή βιβλίου ευπρόσιτου στο 
κοινό, ενώ το κείμενο θα παραμένει ένα έγγραφο αναφοράς. 
04. Μια συνεδρίαση μεταξύ των εκπροσώπων των τσιγγάνων και των εκπροσώπων των 
Υπουργείων Παιδείας διοργανώθηκε τον Ιούλιο του 1987 για να καθορίσει, έχοντας ως βάση 
την τελική έκθεση, τις συστάσεις που θα μπορούσαν να γίνουν στα κράτη μέλη και στα 
όργανα της Κοινότητας, καθώς και τις επιθυμητές κατευθύνσεις για μια εκπαιδευτική 
πολιτική που να σέβεται τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής των κοινοτήτων τσιγγάνων. Σε 
συνέχεια αυτής της συνεδρίασης προέκυψε ένα Εγγραφο προσανατολισμού το οποίο 
υποβλήθηκε υπό προσωρινή μορφή στους εκπροσώπους των τσιγγάνων και στους 
εκπροσώπους των Υπουργείων. Αφού αποδέχτηκαν και έλαβαν υπόψη τους τους 
προβληματισμούς και τις υποδείξεις τους, το έγγραφο έλαβε οριστική μορφή. Το έγγραφο 
αυτό (V/500/88) επινοήθηκε ως μια βάση για διαβούλευση και συζήτηση, σε πολλά κράτη 
εφημερίδες ή περιοδικά δημοσίευσαν εκτενή αποσπάσματα του, υπηρεσίες τεκμηρίωσης 
και οργανώσεις το εξέδωσαν για να το διανείμουν υπό μορφή φυλλαδίου, υπουργικές 
υπηρεσίες εξασφάλισαν τη δημοσίευση και τη διάδοση του. 
05. Τον Ιανουάριο του 1988 αναλήφθηκε μια επέκταση της μελέτης στην Ισπανία και την 
Πορτογαλία, συντονισμένη από το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους. Από αυτή 
προέκυψαν αρκετές μονογραφίες (7 για την Ισπανία εκ των οποίων μια σύνθεση, και 2 για 
την Πορτογαλία). 
06. Τον Ιούνιο του 1988 (υπό γερμανική προεδρία), στη συνέχεια τον Σεπτέμβριο του 1988 (υπό 
ελληνική προεδρία) η Επιτροπή Παιδείας εξέτασε σε βάθος και θετικά το φάκελο που 
αφορούσε τους τσιγγάνους Κατά τη διάρκεια του πρώτου εξαμήνου του 1989 (υπό ισπανική 
προεδρία) η Επιτροπή συνέχισε κατ' επανάληψη τη μελέτη της, για να καταλήξει στις 22 
Μαΐου του 1989 στην έγκριση από το Συμβούλιο και τους Υπουργούς Παιδείας του 
ψηφίσματος σχετικά με τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών 
(βλέπε το κείμενο του ψηφίσματος στο παράρτημα). 
Στοιχεία του πλαισίου 
07. Οι δραστηριότητες μελέτης και προβληματισμού είχαν ως αποτέλεσμα ένα ευρύ κίνημα 
συζητήσεων, αποστολής εγγράφων, εκθέσεων, συνεδριάσεων για την ανταλλαγή ιδεών και 
εμπειριών. Οι διάφοροι εταίροι (διοικήσεις, διδάσκοντες και οι οργανώσεις τους, τσιγγάνοι 
και ταξιδιώτεςκαι οι οργανώσεις τους.) επέδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για το ζήτημα αυτό 
και συμφώνησαν τόσο πάνω στις προτεραιότητες που επελέγησαν, όσο και πάνω στους 
στόχους που καθορίστηκαν. Διαπιστώθηκε ότι πάνω από 700 000 παιδιά πολίτες της 
Κοινότηταφοιτούσαν ελάχιστα ή κάτω από κακές συνθήκες και ότι είχε σημασία να τεθούν 
χωρίς καθυστέρηση σε εφαρμογή οι ενέργειες για την βελτίωση αυτής της κατάστασης. 
08. Η μελέτη, οι προβληματισμοί και οι διάφορες μαρτυρίες κατέδειξαν ότι η κατάσταση των 
κοινοτήτωντσιγγάνωνείναι γενικά κακή και πολύ ανησυχητική ιδιαίτερα στον σχολικότομέα. 
Επί αιώνες οι πολιτικές που ακολουθούνταν έναντι των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών ήταν 
πολιτικέςάρνησηςτου πολιτισμού τους και της ίδιαςτους ακόμα της ύπαρξης ως ατόμων και 
ως ομάδων : οι μορφές αυτών των πολιτικών υπήρξαν ποικίλες (από τον αποκλεισμό ως την 
αφομοίωση) και οι συνθήκες τρομακτικές. 
Η κατάσταση, ύστερα από αιώνες παρόμοιων πρακτικών, έχει επιδεινωθεί ιδιαίτερα. Οι 
κοινότητεςτσιγγάνων έχουν στο σύνολο τους βαθιά σημαδευτεί από τις δύσκολες συνθήκες 
διαβίωσης. Η απόρριψη, με τις διάφορες μορφές της, παραμένει σε ολόκληρη την Ευρώπη 
κυρίαρχο στοιχείο στις σχέσεις μεταξύ των τσιγγάνων και του άμεσου περιβάλλοντος τους: 
δυσκολίες στέγασης, επισφαλής υγεία, διώξεις των νομάδων, άρνηση πρόσβασης σε 
δημόσιους χώρους... Οι εντάσεις μετατρέπονται γρήγορα σε διενέξεις, κυρίως κατά τις 
περιόδους οικονομικών δυσκολιών και ανεργίας' από τα παραπάνω, προκύπτει μια σκληρή 
μεταχείριση μέσα σε μια διαρκή ανασφάλεια για τους τσιγγάνους. Επομένως, ένας 
απολογισμός στο θέμα της σχολικής φοίτησης είναι επίσης και σε μεγάλο βαθμό ένας 
απολογισμός στο θέμα της συνολικής πολιτικής και ότι η επίτευξη μιας διαπολιτισμικής 
παιδαγωγικής διέρχεται από την ανάπτυξη μιας διαπολιτισμικής πολιτικής. 
09. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, και εξαιτίαςτου γεγονότος ότι το σχολείο είναι συχνά ένας θεσμός 
που αποτελεί μέρος ενός χώρου που εκλαμβάνεται από τους τσιγγάνους και τους ταξιδιώτες 
ως επιθετικός, μπορεί να βιωθεί ως μια επιπλέον υποχρέωση, η ποιότητα της οποίας 
παρουσιάζει ατέλειες. Οι γονείς μπορούν να σκεφτούν ότι το σχολείο που προτείνει να 
διαπαιδαγωγήσειτα παιδιά τους μπορεί ταυτόχρονα να τα αλλοτριώσει, δηλαδή να τους τα 
αποσπάσει, να τα απομακρύνει πολιτιστικά Η ανάλυση των γονέων είναι ορθή με την έννοια 
ότι μέχρι πρότινος η σχολική πρακτική δεν ήταν και τόσο άσχετη από τις αρνητικές τάσεις 
που αναφέρθηκαν: δεν ήταν παρά η σχολική εκδήλωση των τάσεων αυτών. Η αντίσταση των 
γονέων και η εμμονή των κοινοτήτων είναι ένδειξη δύναμης από πλευράς του τσιγγάνικου 
πολιτισμού, καθώς και ένδειξη της ικανότητας των γονέων, ανεξαρτήτως γενεών, να 
διαπαιδαγωγούν τα παιδιά τους. 
Συνεπώς, πρέπει να μη λαμβάνονται τα αποτελέσματα μιας κατάστασης (έλλειψη 
ενδιαφέροντος συστηματική αποχή, άρνηση για σχολική φοίτηση...) ως οι αιτίεςιχ\ς, σχολικής 
αποτυχίας. Όσο οι σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων τσιγγάνων και της περιβάλλουσας 
κοινωνίας παραμένουν ανταγωνιστικές, τόσο οι σχέσεις των γονέων και των παιδιών με το 
σχολείο θα εξακολουθούν να καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τον αρνητικό χαρακτήρα 
των σχέσεων αυτών. 
10. ' Εχουμε έτσι καθορίσει μια πρώτη σχέση, πολύ ισχυρή, ανάμεσα τη γενική και τη σχολική 
κατάσταση. Τα αποτελέσματα, με στατιστικά στοιχεία, περιλαμβάνονται στα 
προαναφερθέντα έγγραφα, καθώς και στο ψήφισμα που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς : 
στα κράτη μέλη κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1980, μόνο το 30% έως το 40% των παιδιών 
των τσιγγάνων φοιτούσαν στο σχολείο σχετικά τακτικά' πάνω από το 50% δεν φοίτησαν ποτέ, 
ένα πολύ μικρό ποσοστό έφθανε ή ξεπερνούσε το επίπεδο της δευτεροβάθμιας 
εκπαίδευσης οι σχολικές γνώσεις ιδίως η ευχέρεια στην ικανότητα γραφής και ανάγνωσης 
δεν αντιστοιχούσαν στη διάρκεια της σχολικής φοίτησης. 
Τα δεδομένα αυτά αφορούν πάνω από 700 000 παιδιά και ο αριθμός αυτός αυξάνει 
συνεχώς: το 50% των μελών των κοινοτήτων τσιγγάνων είναι κάτω των 16 ετών. 
Είναι σκόπιμο, εξάλλου, να υπογραμμίσουμε ότι ένας όλο και μεγαλύτερος αριθμός 
οικογενειών τσιγγάνων με προέλευση την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη αυξάνει σε 
ορισμένακράτη τον αριθμό των οικογενειώνπου έχουν εγκατασταθεί εδώ και πολλές γενεές 
στην Κοινότητα. 
11. Η μελέτη και οι προβληματισμοί δείχνουν ότι υπάρχει επίσης μια δεύτερη σχέση, το ίδιο 
ισχυρή, ανάμεσα στη γενική και τη σχολική κατάσταση. Η προσαρμοστικότητα που εδώ και 
αιώνες επιδεικνυουνοι τσιγγάνοι, υφίσταται σκληρή δοκιμασία και οι στρατηγικές που έχουν 
καθιερώσει προκειμένου να προσαρμοστούν με ενεργό τρόπο στο περιβάλλον τους, 
αποδεικνύονταιτώρα ακατάλληλες Συνεπώς οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι τσιγγάνοι 
για να επιβιώσουν ως μειονοτική πολιτισμική ομάδα τείνουν να αυξηθούν. Η άσκηση της 
ελάχιστης δραστηριότητας ιδίως επαγγελματικής, απαιτεί ένα ελάχιστο επίπεδο γνώσεων 
στον τομέα της ανάγνωσης, της γραφής και του αριθμητικού υπολογισμού, ώστε να 
ανταποκριθούν στις σύγχρονες απαιτήσεις Ο αναλφαβητισμός δεν αποτελεί πλέον στοιχείο 
προστασίας κατά των επιθέσεων άλλων πολιτισμών φορέας των οποίων είναι το σχολείο και 
όσα αυτό διδάσκει, αλλά αποδεικνύεται μια βαριά αναπηρία έναντι ενός περιβάλλοντος 
όπου η ικανότητα της γραφής έχει πάρει το χαρακτήρα καθημερινής και υποχρεωτικής 
τετριμμένης συνήθειας. 
Η έλλειψη σχολικής φοίτησης είναι μια βαριά αναπηρία, τόσο για οικονομικούς λόγους, όσο 
και για κοινωνικούς και ψυχολογικούς λόγους. Η εξάρτηση από τις κοινωνικές υπηρεσίες 
είναι, για παράδειγμα, μια ασύμβατη κατάσταση με τη θεμιτή υπερηφάνεια του τσιγγάνου, 
ο οποίος είναι σε θέση να αντιμετωπίσει με επιτυχία το μέλλον του όπως και το μέλλον των 
παιδιών του. Η σχολική φοίτηση είναι έννοια συνώνυμη με την αυτονομία για τους 
τσιγγάνους έτσι όπως για το δημόσιο τομέα είναι συνώνυμη με την έννοια της οικονομίας : 
το κόστος μιας προσαρμοσμένης σχολικής φοίτησης είναι κατά πολύ κατώτερο από εκείνο 
της κοινωνικής αρωγής, την οποία οι τσιγγάνοι και οι ταξιδιώτες κατά ένα μεγάλο μέρος 
απορρίπτουν. 
12. Με άλλα λόγια, το μέλλον των κοινοτήτων τσιγγάνων εξαρτάται κατά ένα μεγάλο μέρος από 
τους όρους σχολικής φοίτησης των παιδιών τους. Μια δραστική προσαρμογή στο περιβάλλον 
τους, στον κοινωνικό και τον οικονομικό τομέα, περνά σήμερα από την απόκτηση των 
βασικών στοιχείων που επιτρέπουν την ανάλυση και την κατανόηση μιας μεταβαλλόμενης 
πραγματικότητας Ως προς τον πολιτιοτικότομέα, αυτά τα ίδια βασικά στοιχεία μπορούν να 
χρησιμεύσουν ως εργαλεία γΓ αυτούς που επιθυμούν να διατηρήσουν, να επιβεβαιώσουνκαι 
να προάγουν μια αυθεντική ταυτότητα. 
Οι γονείς έχουν επίγνωση των παραπάνω και η βούληση τους να εξασφαλίσουν στα παιδιά 
τους σχολική φοίτηση ενισχύεται Και εδώ βρίσκεται μια δεύτερηουσ\αστ\κΓ] σχέση α\ιά[ΐεοα 
στη γενική και τη σχολική κατάσταση : η μεταβολή των συνθηκών διαβίωσης και άσκησης 
των επαγγελματικών δραστηριοτήτων στις σύγχρονες κοινωνίες, η οποία συνεπάγεται την 
αναγκαιότητα μιας βασικής σχολικής φοίτησης και τη βούληση των γονέων να επωφεληθούν 
τα παιδιά τους από αυτή. Ωστόσο σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις, το χάσμα τείνει να 
γίνεται πιο βαθύ ανάμεσα στα παιδιά των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών και σε αυτά του 
περιβάλλοντος τους, και πολλές από τις σημερινές αρνητικές καταστάσεις θα λάβουν 
σύντομα δραματικές διαστάσεις ικανές να επιφέρουν ορισμένες μορφές περιθωριοποίησης 
ή εγκληματικότητας. 
13. Οι απολογισμοί που έχουν πραγματοποιηθεί, υπογραμμίζουν ωστόσο ότι το μέλλον είναι 
δυνατό να αντιμετωπιστεί θετικά : 
• ορισμένα μέτρα που ανταποκρίνονται σε ένα σχέδιο διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, 
ανοίγουντο δρόμο σε νέες πρακτικές που προϋποθέτουν μια αξιολόγηση των στοιχείων των 
διαφόρων υφισταμένων πολιτισμών, και στηρίζονται στις ικανότητες και την εμπειρία του 
κάθε παιδιού. Τα μέτρα αυτά μπορούν να καταστήσουν δυνατή την προσαρμογή του 
σχολείου στις ανάγκες των παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών' 
• κάθε κράτος επιχείρησε μέσω των εμπειριών του ή διαφόρων καθορισμένων προτύπων, 
να ανταποκρθεί στις επιθυμίες των γονέων τσιγγάνων να παράσχουν σχολική φοίτηση στα 
παιδιά τους. Οι απόπειρες αυτές παρουσιάζουνταυτόχρονα στοιχεία επιτυχίας και στοιχεία 
ανάσχεσης και αποτυχίας. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε, να αναλύσουμε και να 
γνωστοποιήσουμε τα πολύτιμα επιτεύγματα, να υποστηρίξουμε όσα από τα σχέδια που 
καταρτίστηκανείναι φορείς καινοτομιών και να προτείνουμε καινούρια. Η αξιολόγηση που 
η μελέτη μας επέτρεψε να κάνουμε, έδειξε σαφώς ότι η προτεινόμενη μορφή συνολικής και 
δομικής προσέγγισης (μέσω της συνεργασίας του συντονισμού, της ενημέρωσης) συμβάλλει 
χαρακτηριστικά στο να υπερνικηθούν τα τεράστια εμπόδια που φράζουν την πρόσβαση στο 
σχολείο στα παιδιά των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών. 
14. Από πολλές απόψεις οι τσιγγάνοι και οι ταξιδιώτες αποδεικνύουν καλύτερα από άλλους την 
ικανότητα προσαρμογής τους στον παρόντα χρόνο και ακόμα στον μέλλοντα χρόνο, με την 
επαγγελματική και γεωγραφική τους κινητικότητα, τη διαπαιδαγώγησητων παιδιών τους, την 
κοινοτική τους ζωή που τοποθετεί το άτομο μέσα σε ένα πλαίσιο που του προσφέρει 
ασφάλεια και μια σταθερή ταυτότητα. Η κοινωνία τους είναι μικρής ηλικίας, διαθέτει 
ισάριθμα παιδιά και ενήλικες. Τα βιβλία προοδευτικά πολλαπλασιάζονται μέσα στις 
οικογένειες η σχολική φοίτηση γνωρίζει αυξητικές τάσεις. Τα παιδιά θα διαβάζουν, έπειτα 
θα γράφουν, συμβάλλοντας στον εμπλουτισμό του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Πρέπει, ωστόσο, 
τα παιδιά αυτά να έχουν τη δυνατότητα να εισαχθούν στα σχολικά ιδρύματα, να 
παραμείνουν και να γίνουν σεβαστά ως προς την προσωπικότητα τους και τον πολιτισμό 
τους. 
15. Δυνατότητεςδράσης υπάρχουν. Τα διάφορα έγγραφα που προαναφέρθηκαν αναλύουν τα 
συγκεκριμένα επιτεύγματα καθώς και τις κατευθύνσεις που επελέγησαν. Ύστερα από έξι 
αιώνες παρουσίας στη Δυτική Ευρώπη, οι τσιγγάνοι περιμένουν να καθοριστεί και να τεθεί 
σε εφαρμογή μια πολιτική που θα την χαρακτηρίζει η συνοχή, η συνεννόηση και ο σεβασμός 
απέναντι τους. Η σχολική πολιτική είναι ένα μέρος της και πρέπει να αποτελέσει κινητήριο 
μοχλό. Τα μέσα για την επίτευξη αυτού του σκοπού είναι ταυτόχρονα απλά και 
ολιγοδάπανα. Οι αναλύσεις που παρουσιάζονται στα έγγραφα που παραθέτουμε το 
αποδεικνύουν με σαφήνεια. 
Αρχές της κοινοτικής δράσης 
16. Το γεγονός ότι οι τσιγγάνοι και οι ταξιδιώτες βρίσκονται σε όλα τα κράτη μέλη και ότι 
ανήκουν σε διαφορετικέςεθνικότητες(συχνά εθνικότητεςπου δεν ανήκουν στην Ευρωπαϊκή 
' Ενωση) ενισχύει το ρόλο των κοινοτικών οργάνων απέναντι τους. 
Τα κοινοτικά όργανα έχουν συνεπώς ως αποστολή να διαδραματίσουν ένα ρόλο στον τομέα 
της σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, σε συνεργασία με τα 
κράτη μέλη, προκειμένου : 
- να ενθαρρύνουν τις πρωτοβουλίες που είναι φορείς καινοτομιών, 
- να προτείνουν και να στηρίξουν θετικές και προσαρμοσμένες στις ανάγκες ενέργειες, 
- να υπάρξει συντονισμός και διασύνδεση των επιτευγμάτων μεταξύ τους, 
- να γίνουν ευρέως γνωστά τα διδάγματα που απορρέουν, 
- να ενθαρρύνουν τις ανταλλαγές εμπειριών. 
17. Ο αριθμός των μελών των κοινοτήτων τσιγγάνων στην Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να 
αποτιμηθεί ως εξής: 
Αποτίμηση ελάχιστη μέγιστη 
-Γερμανία 110.000 130.000 
-Βέλγιο 10.000 15.000 
-Δανία 1.500 20.000 
- Ισπανία 650.000 800.000 
- Γαλλία 280.000 340.000 
- Ελλάδα 160.000 200.000 
- Ιρλανδία 22.000 28.000 
-Ιταλία 90.000 110.000 
-Λουξεμβούργο 100 150 
-Κάτω Χώρες 35.000 40.000 
- Πορτογαλία 40.000 50.000 
-Ην. Βασίλειο 90.000 120.000 
Ευρωπαϊκή Ένωση 1500000 έως 1.800.000 
18. Πιο σφαιρικά, μπορούν να προταθούνγια το σύνολο της Ευρώπης τα ακόλουθα δεδομένα: 
Αποτίμηση ελάχιστη μέγιστη 
-Αλβανία 90.000 100.000 
-Γερμανία 110.000 130.000 
- Αυστρία 20.000 25.000 
-Λευκορωσία 10.000 15.000 
-Βέλγιο 10.000 15.000 
- Βοσνία-Ερζεγοβίνη 40.000 50.000 
- Βουλγαρία 700.000 800.000 
-Κύπρος 500.000 1.000 
- Κροατία 30.000 40.000 
-Δανία 1.500 2.000 
- Ισπανία 650.000 800.000 
-Εσθονία 1.000 1.500 
- Φινλανδία 7.000 9.000 
- Γαλλία 280.000 340.000 
- Ελλάδα 160.000 200.000 
- Ουγγαρία 550.000 600.000 
- Ιρλανδία 22.000 28.000 
-Ιταλία 90.000 110.000 
- Λετονία 2.000 3.500 
- Λιθουανία 3.000 4.000 
-Λουξεμβούργο 100 1.500 
- Μολδαβία 20.000 25.000 
-Νορβηγία 500 1.000 
- Κάτω Χώρες 35.000 40.000 
- Π.Γ.Δ.Μ. 220.000 260.000 
- Πολωνία 40.000 50.000 
-Πορτογαλία 40.000 50.000 
- Δημ. της Σλοβακίας 480.000 520.000 
- Δημ.της Τσεχίας 250.000 300.000 
-Ρουμανία 1.800.000 2.500.000 
- Ην. Βασίλειο 90.000 120.000 
- Ρωσία 220.000 400.000 
- Σερβία-Μαυροβούνιο 400.000 450.000 
-Σλοβενία 8.000 10.000 
-Σουηδία 15.000 20.000 
- Ελβετία 30.000 35.000 
- Τουρκία 300.000 500.000 
- Ουκρανία 50.000 60.000 
- άλλα κράτη... δεν έχουν καταγραφεί 
Ευρώπη 7 000.000 έως 8 500.000 
19. Τα χαρακτηριστικά των ομάδων τσιγγάνων και ταξιδιωτών καθιστούν τα μέλη τους έναν 
κατεξοχήν κοινοτικό πληθυσμό: 
• η πλέον διαδεδομένη γεωγραφικά γλώσσατης Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι η τσιγγάνικη 
γλώσσα - ομιλείται σε όλα τα κράτη' 
• οι νομάδεςδ\ασχ\ΐ,ου\ικα\ θα διασχίζουν ακόμα περισσότερο τα σύνορα των κρατών της 
Κοινότητας για να ασκούν τις οικονομικές τους δραστηριότητες, αλλά και για κοινωνικούς 
λόγους" από αυτό προκύπτει, όπως και στο εσωτερικό κάθε κράτους η αναγκαιότητα μιας 
παιδαγωγικής παρακολούθησης και η χρησιμότητα της εξ αποστάσεως διδασκαλίας' 
• η τρέχουσα και η επικείμενη έλευση οικογενειών τσιγγάνων με προέλευση την Κεντρική 
και Ανατολική Ευρώπη. Λόγω του γεγονότος ότι η γλώσσα και ο πολιτισμός είναι όμοιοι με 
τη γλώσσα και τον πολιτισμό ενός σημαντικού αριθμού οικογενειώντης κοινοτικής Ευρώπης 
η εργασία που έχει αναληφθεί παρουσιάζει γΓ αυτές τις τελευταίες το διπλό προνόμιο να 
είναι άμεσα χρήσιμη για την υποδοχή και τη σχολική φοίτηση των παιδιών σε μετανάστευση, 
όποιο κι αν είναι το κράτος υποδοχής, και άμεσα χρήσιμη (για παράδειγμα, σε θέματα 
παιδαγωγικού υλικού) για τις κοινότητες τσιγγάνων των ανατολικών κρατών και για τις 
εποπτεύουσεςαρχές σε θέματα εκπαίδευσης στα πλαίσια των προγραμμάτων ανταλλαγών 
που βρίσκονται σε εξέλιξη' 
• η κοινωνική οργάνωση των τσιγγάνων είναι κατά ένα μεγάλο μέρος διασυνοριακή. Αυτό 
σημαίνει ότι η προβολή αυτής της οργάνωσης καλύπτει πολλά κράτη για μια δεδομένη 
οικογένεια ή ομάδα. Οι πρακτικές συνέπειες όσον αφορά τη σχολική φοίτηση είναι 
σημαντικές' αυτό σημαίνει, παραδείγματος χάρη, ότι στον τομέα της παραγωγής και της 
χρήσης διδακτικού υλικού, η επεξεργασία του και η χρήση του σε ένα κράτος μπορεί να 
ισχύει σε πολλά άλλα. Με άλλα λόγια, μια συντονισμένη κοινοτική δράση είναι συγχρόνως 
αναγκαία και πολύ πιο οικονομική. 
20. Ύστερα από τη μελέτη που διεξήχθηκε, τις επαφές που έγιναν, τις διαβουλεύσεις που 
πραγματοποιήθηκαν, κατέστη σαφές ότι με πρωτοβουλία των κοινοτικών οργάνων, και 
έναντι ενός ασήμαντου κόστους σε σύγκριση με τα θετικά αποτελέσματα που 
επιτεύχθηκαν, ο συντονισμός, η παρότρυνση, η μεσολάβηση σε κοινοτικό επίπεδο μπορούν 
και πρέπει να υλοποιηθούν. 
Η από κοινού παρουσίαση των εμπειριών και των αποτελεσμάτων τους, η σύγκριση τους και 
η αντιπαράθεση τους διαμέσου ενός συνόλου συντονισμένων ενεργειών συνιστούν μια 
αναγκαία και εναρμονισμένη απάντηση στα προβλήματα που τίθενται. Οι απόπειρες που 
περιορίζονται σε επιμέρους σημεία τα οποία αποκλείονται από ένα συνολικό προβληματισμό 
και από διαρθρωτικά σχέδια, παρά τις προσπάθειες που αναπτύχθηκαν από κάθε άποψη, 
ως προς τη διάθεση χρόνου, τη χρηματοδότηση και τα ανθρώπινα μέσα, καταλήγουν στην 
καλύτερη περίπτωση σε κάποια στοιχεία επιτυχίας όμως είναι πάνω απ' όλα μια δαπανηρή 
επικάλυψη εμπειριών που έχουν ήδη δοκιμαστεί, και σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν 
επανάληψη λαθών τα οποία θα έπρεπε να είναι γνωστό ότι οδηγούν σε αποτυχία. 
10 
Ο συντονισμός, η σύνθεση και η αξιολόγηση, καθώς και οι ενέργειες ενημέρωσης και 
κατάρτισης που μπορούν να προκύψουν από τα παραπάνω, οδηγούν τις κοινοτικές 
ενέργειες στην επίτευξη αποτελεσμάτων που προχωρούν πέρα από την απλή συνάθροιση 
συντονισμένων και αξιολογημένων ενεργειών. Πέρα από το γεγονός ότι οι ενέργειες αυτές 
μπορούν να παίξουν ένα ρόλο προσέλκυσης και κινητοποίησης, ο συνδυασμός των 
προσπαθειώνκαι η συμπληρωματικότητά τους ενισχύουντην αποτελεσματικότητα τους. Υπό 
αυτούς τους όρους, ένα κράτος που θα δίσταζε να προχωρήσει μεμονωμένα σε ερευνητικές 
και παραγωγικές δραστηριότητες σε παιδαγωγικά θέματα, θα το πράξει προθύμως στο 
βαθμό που προσθέτει μια πέτρα σε ένα κτίριο, το οποίο οικοδομείται από κοινού με άλλους. 
Εναπόκειται στην Ευρωπαϊκή Ένωση διαμέσου της Επιτροπής να αποτελέσει τον 
ακρογωνιαίο λίθο που είναι απαραίτητος για τη σταθερότητα και την περάτωση του 
συνόλου. 
21. Η συμβολή της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης δεν αποσκοπεί σε καμία περίπτωση να αντικατάστησα 
τα ήδη υπάρχοντα προγράμματα σχετικά με τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων 
και των ταξιδιωτών· ωστόσο, με τη λήψη μέτρων συντονισμού, σύνθεσης και αξιολόγησης, 
ενημέρωσης και κατάρτισης αποσκοπεί να τα συμπληρώσει, να τα προσαρμόσει καλύτερα 
και να τα καταστήσει πιο αποτελεματικά. Η κοινοτική παρέμβαση θα μπορέσει να ενισχύσει 
τις εθνικές πρωτοβουλίες, να βοηθήσει στην επινόηση και την εφαρμογή νέων τρόπων 
αντιμετώπισης του προβλήματος της σχολικής φοίτησης, να ενθαρρύνει τα πλέον 
υποσχόμενα καινοτόμα μέτρα και, κάνοντας δυνατή τη συμμετοχή των εταίρων σε ένα 
συνεκτικό σύνολο, θα επιτρέψει να αποτραπούν η κατάτμηση των επιμέρους σχεδίων και 
οι απώλειες που από πολλές απόψεις αυτή συνεπάγεται. 
22. Το θέμα που εξετάζεται εδώ, εγγράφεται εξ ολοκλήρου στα προγράμματα που 
επεξεργάζεται η Επιτροπή εδώ και αρκετά χρόνια, ιδίως όσον αφορά: 
• την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και της σχολικής αποτυχίας (οι αριθμοί που 
αναφέρονται δείχνουν τη μοναδικότητα του φαινομένου σε σύγκριση με άλλους 
πληθυσμούς)' 
• την ισότητα ευκα/ρ/ώνστΓ\\ι εκπαίδευση για τα κορίτσια και τα αγόρια, και τη μείωση των 
ανισοτήτων (τα παιδιά των τσιγγάνων δικαιούνται να γίνονται δεκτά στα σχολεία της 
Ευρωπαϊκής Ενωσης)' 
• την εκπαίδευση και την κατάρτιση ιδίως των διακινούμενων εργαζομένων και των 
οικογενειών τους (υπογραμμίζοντας και εδώ την ενισχυμένη αποστολή των κοινοτικών 
οργάνων). Μπορούμε επίσης να διαβεβαιώσουμε ότι τα παιδιά των τσιγγάνων και των 
ταξιδιωτών εκτός από το να επωφεληθούν από τα μέτρα μιας διαπολιτισμικής εκπαίδευσης 
μπορούν επίσης να αποτελέσουν υπόδειγμα για τη λήψη τέτοιων μέτρων λόγω των ιδιαίτερων 
χαρακτηριστικώντους, όπως είναι κυρίως η δύναμη του πολιτισμού τους, τον οποίο βιώνουν 
καθημερινά όπου κι αν βρίσκονται, η διασπορά τους μέσα στον πληθυσμό που τους 
περιβάλλει, η παρουσία τους σε όλα τα κράτη της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης' 
• ο ίδιος προβληματισμός μπορεί να ισχύσει για την καθιέρωση νέων τεχνολογιών της 
πληροφόρησης (όταν σκεφτόμαστε την περίπτωση των νομάδων, την εξ αποστάσεως 
διδασκαλία και τον διασκορπισμό των τσιγγάνων και ταξιδιωτών)' 
• η κατάρτιση (ιδίως η συνεχής κατάρτιση) των διδασκόντων, η οποία ήταν ιδιαίτερα 
ανεπαρκής μέχρι σήμερα για την περίπτωση αυτή' 
• οι ανταλλαγές πληροφοριών, σχεδόν ανύπαρκτες πριν από την έγκριση του ψηφίσματος 
του 1989' 
11 
• οι σχέσειςμε τις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις των διδασκόντων, των εκπαιδευτώντων 
διδασκόντων, του διοικητικού προσωπικού της εκπαίδευσης και με τους συλλόγους γονέων 
των μαθητών. 
23. Το σύνολο των προταθέντων μέτρων (βλέπε το επόμενο κεφάλαιο) έχει συνδυαστεί με τις 
προτάσεις της Επιτροπής που παρουσιάζονται στην ανακοίνωση προς το Συμβούλιο των 
Υπουργών Παιδείας της 24ης Μαΐου 1988, "Η Εκπαίδευση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 
προοπτικές σε μεσοπρόθεσμη βάση: 1988-1992" (COM (88) 280 τελικό), ιδίως με την μείωση 
των ανισοτήτων, με το να λαμβάνεται υπόψη ο πολιτισμικός πλούτος και η ποικιλία των 
εκπαιδευτικώνπαραδόσεων, με τη διαφύλαξη της συνοχής των ενεργειών, την ενθάρρυνση 
των πρωτοβουλιών και των καινοτομιών και τη στήριξη της ικανότητας των εκπαιδευτικών 
συστημάτων να διαχειριστούν και να παρακολουθήσουν τις καινοτομίες για να 
ανταποκριθούνπιο αποτελεσματικά στις οικονομικές και κοινωνικέςαλλαγές καθώς και στις 
ατομικές ανάγκες με τη συνεχή κατάρτιση των διδασκόντων και την ενίσχυση του διαλόγου 
μεταξύ των εκπαιδευτικώναρχών. Αυτά τα μέτρα συμπληρώνουν επίσηςτις προβλεπόμενες 
ενέργειες υποστήριξη ς των καινοτομιών και μεταβίβασης των πληροφοριών. Στις κοινωνικές 
πτυχές της μεγάλης αγοράς, συμπληρώνουν τα μέτρα στήριξης υπέρ των πλέον ευάλωτων 
πολιτών, και εκείνα που αφορούν την προστασία των εθνικών μειονοτήτων και την 
καταπολέμηση των διακρίσεων. 
24. Αρκετά κείμενα και δηλώσεις (οδηγία, ψήφισμα, πορίσματα) του Συμβουλίου και των 
Υπουργών Παιδείας αποτέλεσαν συνεπώς, από την έγκριση του ψηφίσματος και μετά, 
σταθερά στηρίγματα για μια δράση της Κοινότητας στον τομέα της σχολικής φοίτησης των 
παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. Πρόκειται για παράδειγμα 
• για το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας συνερχομένων στα πλαίσια 
του Συμβουλίου της 9ης Φεβρουαρίου 1976 (ΕΕ C 38, 19.2.1976, σ.1) περί προγράμματος 
δράσεως στον τομέα της εκπαίδευσης' 
• για την οδηγία του Συμβουλίου της 25ης Ιουλίου 1977 που αφορά τη σχολική φοίτηση των 
τέκνων των διακινούμενων εργαζομένων (77/486/ΕΟΚ)' 
• για τα συμπεράσματα του Συμβουλίου και των Υπουργών Παιδείας συνερχομένων στα 
πλαίσια του Συμβουλίου της 14ης Μαΐου 1987 (ΕΕ C 211, 8.8.87, σ.5) σχετικά με τη συνεχή 
κατάρτιση των διδασκόντων' 
• για τις προτάσεις της Επιτροπής που παρουσιάστηκαν στην ανακοίνωση προς το 
Συμβούλιο των Υπουργών Παιδείας της 24ης Μαΐου 1988 (COM (88) 280 τελικό) σχετικά με 
"την Εκπαίδευση στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, προοπτικές σε μεσοπρόθεσμη βάση : 1988-
1992 (κείμενο που αναφέρεται παραπάνω)' 
• για τα συμπεράσματα των Συμβουλίων "Παιδεία" της 6ης Οκτωβρίου και 14ης Δεκεμβρίου 
1989, που δίνουν έμφαση στις ειδικές ανάγκες των νέων σε θέματα διδασκαλίας και 
κατάρτισης και ζητούν από την Επιτροπή να επεξεργαστεί προτάσεις δράσης προκειμένου 
να προσαρμόσει και να ενισχύσει τα υπάρχοντα προγράμματα και να θέσει σε ισχύ ένα 
σύνολο ειδικών μέτρων' κατά τη διάρκεια των ίδιων Συμβουλίων τονίστηκε επίσης η 
συμμετοχή των υπηκόων των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε ορισμένα 
προγράμματα εκπαιδευτικού και επιμορφωτικού χαρακτήρα, παρόμοια με τα κοινοτικά 
προγράμματα : οι κοινότητεςτσιγγάνων, πολυάριθμες στις χώρες αυτές, καθότι συχνά έχουν 
συγγενικές σχέσεις με τις οικογένειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και μιλούν τις ίδιες 
γλωσσικές παραλλαγές ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τα προβλεπόμενα στο ψήφισμα μέτρα 
σχετικά με τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και πολλά αμοιβαία διδάγματα 
θα προκύψουν από τις ανταλλαγές Τέλος, το Συμβούλιο και οι Υπουργοί Παιδείας ενέκριναν 
ψήφισμα σχετικά με την καταπολέμηση της σχολικής αποτυχίας που αφορά άμεσα τους 
τσιγγάνους και ταξιδιώτες. 
12 
25. Είναι σκόπιμο να υπενθυμίσουμε επίσης ότι αδιαλείπτως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει 
δείξει ευαισθησία όσον αφορά το θέμα αυτό και έχει ασχοληθεί με τη βελτίωση της 
κατάστασης. Εδώ και τουλάχιστον δέκα χρόνια, οι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι 
υποβάλλουν ερωτήσεις στην Επιτροπή και τα κράτη μέλη σε διάφορες πτυχές που αφορούν 
τους τσιγγάνους και τους ταξιδιώτες. Πολλά ψηφίσματα έχουν εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό 
Κοινοβούλιο, κυρίως : 
• της 11ης Φεβρουαρίου 1983 (Ε.Ε. C 68, 14.3.83, σ.103) σχετικά με τα μέτρα υπέρ των 
γλωσσών και πολιτιστικών στοιχείων των μειονοτήτων, με το οποίο καλεί την Επιτροπή να 
συνεχίσει και να εντείνει τις προσπάθειέςτης στον τομέα αυτόν, ιδιαίτερα όσον αφορά την 
κατάρτιση προτύπων προγραμμάτων και σπουδών' 
• της 16ης Μαρτίου 1984 (Ε.Ε. C 104, 16.4.84, σ.144) σχετικά με την εκπαίδευση παιδιών 
των οποίων οι γονείς δεν έχουν μόνιμο τόπο κατοικίας, με το οποίο καλεί την Επιτροπή να 
λάβει μέτρα σε συνεργασία με τα κράτη μέλη και να τα εκπονήσει από κοινού με τις 
οργανώσεις που εκπροσωπούν τους γονείς αυτών των παιδιών, τα οποία να εξασφαλίζουν 
την κατάλληλη εκπαίδευση αυτών των παιδιών, ασχέτως σε ποια χώρα της Κοινότητας 
βρίσκονται" 
• της 24ης Μαΐου 1984 (Ε.Ε. C 172, 2.7.84 σ.153) περί της θέσεως των τσιγγάνων στην 
Κοινότητα, με το οποίο συνιστά ιδίως στις κυβερνήσεις των κρατών μελών να συντονίσουν 
τη στάση τους και ζητεί από την Επιτροπή να επεξεργαστεί προγράμματα που θα 
χρηματοδοτούνται με κοινοτικές πιστώσεις προκειμένου να βελτιωθεί η θέση των τσιγγάνων 
χωρίς όμως να καταστραφούν οι ιδιαίτερες αξίες τους' 
• της 30ης Οκτωβρίου 1987 (Ε.Ε. C 318,30.11.87) που αφορά τις γλώσσες και τα πολιτιστικά 
στοιχεία των περιφερειακών και εθνικών μειονοτήτων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. 
26. Στο ψήφισμα της 16ης Μαρτίου 1984 σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών οι γονείς των 
οποίων δεν έχουν μόνιμο τόπο κατοικίας, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 
"καλείτην Επιτροπή να λάβει μέτρα, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη και κατόπιν 
διαβουλεύσεων με τους οργανισμούς οι οποίοι εκπροσωπούν τους γονείς αυτών 
των παιδιών, τα οποία να εξασφαλίζουν την κατάλληλη εκπαίδευση αυτών των 
παιδιών, ασχέτως σε ποια χώρα της Κοινότητας βρίσκονται και τα οποία να 
πληρούν απαιτήσεις της υποχρεωτικής εκπαιδεύσεως' 
καλεί την Επιτροπή να εξετάσει τα προβλήματα τα οποία προκύπτουν κατά τη 
χορήγηση της οπτικοακουστικής εκπαιδεύσεως, ως επίσης και τη δυνατότητα 
ιδρύσεως μιας δανειστικής υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων διδασκαλίας, 
συνδεδεμένης με την πολιτιστική υποδομή των πόλεων οι οποίες χρησιμεύουν ως 
κέντρα' 
καλεί την Επιτροπή να διαθέσει, μέσω του κοινωνικού ταμείου και άλλων μέσων 
κοινοτικής πολιτικής, τα μέσα για τη λήψη των αναγκαίων μέτρων, μεταξύ των 
οποίων πειραματικά σχέδια, βάσει των οποίων να είναι δυνατόνα διαπιστωθεί ποια 
είναι τα καταλληλότεραπολυεθνικάκαι πολυγλωσσικά πρότυπα εκπαιδεύσεωςκαι 
διδασκαλίας". 
Από τότε πολλές κοινοβουλευτικές ερωτήσεις επέδειξαν το αμείωτο ενδιαφέρον του 
Κοινοβουλίου για το ζήτημα αυτό και για τη συνέχεια που έπρεπε να δοθεί προκειμένου να 
εφαρμοστούν οι συστάσεις που περιελάμβανε η έκθεση σύνθεσης Η σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. Το Κοινοβούλιο παρακολούθησε με προσοχή την 
εφαρμογή του ψηφίσματος της 22ας Μαΐου 1989. Με την εγγραφή, στα τέλη του 1990, ενός 
κονδυλίου στον προϋπολογισμό του 1991 σχετικά με τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
13 
τσιγγάνων και των ταξιδιωτών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδειξε για άλλη μια φορά την 
προσήλωση του στο ζήτημα αυτό και έδωσε στην Επιτροπή τα μέσα για να ξεκινήσει ένα 
πρόγραμμα δράσης. 
Πρέπει επίσης να αναφερθούν οι δηλώσεις και τα ψηφίσματα του Κοινοβουλίου σχετικά με 
τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες καθώς και την "κοινή δήλωση" του Κοινοβουλίου, 
του Συμβουλίου και της Επιτροπής, κατά του ρατσισμού και της ξενοφοβίας (86/C 158/01). 
27. Το γενικότερο πλαίσιο των ψηφισμάτων και συστάσεων των Υπουργών που συνήλθαν στα 
πλαίσια του Συμβουλίου της Ευρώπης- κείμενα που αναφέρονται κυρίως στη διαπολιτισμική 
εκπαίδευση, τουςπεριφερειακούςκαι μειονοτικούςπσλιτισμούς, αλλά και στους τσιγγάνους 
και τους νομάδες ειδικότερα - ανοίγει παρόμοιες προοπτικές υπογραμμίζοντας την 
επείγουσα ανάγκη μιας συντονισμένης παρέμβασης. Η συνεργασία με το Συμβούλιο της 
Ευρώπης, καθώς και ο συντονισμός των ενεργειών που έχουν αναληφθεί αποδεικνύονται 
απαραίτητοι, όπως υπογραμμίζει το ψήφισμα της 22ας Μαΐου 1989 (παρ. 2.4). 
28. Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι τα μέτρα που παρουσιάστηκανήταν συμπληρωματικά 
αυτών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο άλλων προγραμμάτων: δεν 
απομονώθηκαν, δεν αποτέλεσαν επανάληψη ούτε έγιναν εκ παραλλήλου με άλλες 
ενέργειες Κατ' αυτόν τον τρόπο, αποφεύχθηκετόσο η επικάλυψη των περιορισμένων σε ένα 
σημείο ενεργειών οι οποίεςσυχνά δεν είναι κατάλληλες όσο και η αμέλεια κοινοτήτων όπως 
η κοινότητα τσιγγάνων στα σχέδια μεγάλης εμβέλειας. 
29. ' Ενα άλλο πλεονέκτημα για τις κοινότητες τσιγγάνων, ενός συνόλου "εγκάρσιων"' μέτρων σε 
σχέση με άλλα προγράμματα, έγκειται στο γεγονός ότι ένα τέτοιο σύνολο επιτρέπει μια 
συγκεκριμένη αξιολόγηση και μια γρήγορη και αποτελεσματική διάδοση των 
αποτελεσμάτων. Συμβάλλει επίσης με διδάγματα γενικότερης αξίας: η σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων έχει υποδειγματική αξία για ορισμένους τομείς προβληματισμού, 
ιδιαίτερα για τον προβληματισμό της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης καθώς επίσης, για 
παράδειγμα, εκείνον της εξ αποστάσεως διδασκαλίας ή της παραγωγής κατάλληλου 
παιδαγωγικού υλικού. 
14 
Γραμμές της κοινοτικής δράσης 
Λογική στην οποία στηρίζεται η πρόταση 
30. Μετά την έγκριση του ψηφίσματος από τους Υπουργούς Παιδείας, καθορίστηκε ένα σύνολο 
προτάσεων εργασίας Το πλέγμα των προτάσεων αυτών απέβλεπαν στο να αναπτύξουν ένα 
πρόγραμμα συντονισμένων και ρεαλιστικών ενεργειών. Παρουσιάστηκαν με την εξής 
μέριμνα. 
• να ανταποκριθούν στις ευχές που εκφράστηκαν κατά προτεραιότητα από τους 
διάφορους εταίρους, καΓ στην επίμονη επιθυμία να αναληφθούν κάποιες ελάχιστες 
ενέργειες' 
• να έχουν το μικρότερο δυνατό κόστος' 
• να "αποδώσουν" τα μέγιστα για μια ταχεία βελτίωση της κατάστασης' 
• να είναι κοινοτικές προτάσεις με την έννοια της παροχής μιας σημαντικής προστιθέμενης 
αξίας. 
Οι δράσεις αυτές παρουσιάστηκανπροκειμένου να επιτρέψουν μια σταδιακή εφαρμογή, σε 
σχέση με τις οικονομικές δυνατότητες και το χρόνο της απαιτούμενης διαβούλευσης των 
διαφόρων εταίρων και του μεταξύ τους συντονισμού. 
31. Είναι σκόπιμο να υπογραμμίσουμε επίσης ότι η προοπτική του έργου εντάχθηκε στις 
κατευθύνσεις της Επιτροπής, ιδίως στις κατευθυντήριες γραμμές για το μεσοπρόθεσμο 
διάστημα : 1989-1992 (ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, 18 Μαΐου 1989). Οι 
κατευθυντήριες αυτές γραμμές έπρεπε : 
• να επιτρέψουν να επικεντρωθεί καλύτερα η προσπάθεια στους βασικούς στόχους της 
κοινοτικής πολιτικής, 
• να συμβάλουν στο να αποτραπεί η κατάτμηση των προγραμμάτων και των πρωτοβουλιών, 
• να εγγραφούν σε μια διάρκεια, 
• να εξασφαλίσουν μια συνολική άποψη των κοινοτικών δραστηριοτήτων, 
• να διευκολύνουν σε διαρκή βάση την αξιολόγηση και την καθοδήγηση των κοινοτικών 
δραστηριοτήτων και την αλληλεπίδραση τους με τις εθνικές πολιτικές που ακολουθούν τα 
κράτη μέλη. 
Ανάμεσα στις ανάγκες που υπογραμμίστηκαν στο ίδιο έγγραφο, αυτή η προοπτική 
ανταποκρίνεται ιδίως στην ανάγκη ισότητας, ιδιαίτερα όσον αφορά τα μέλη των 
πολιτισμικών μειονοτήτων. 
32. Οι Ίδιες κατευθυντήριες γραμμές επέμεναν πάνω στην αναγκαιότητα' οικοδόμησης 
διακρατικών δικτύων που να ευνοούν την καθιέρωση επαφών και τη συνεργασία. Εγινε 
επίσης η υπόμνηση ότι έπρεπε να υπάρξει υποστήριξη από τα διαρθρωτικά ταμεία. 
33. Η στρατηγική που υιοθετήθηκε για την εφαρμογή του ψηφίσματος, προκειμένου να 
ανταποκριθεί στις γενικές και ειδικές αρχές που αναφέρθηκαν παραπάνω, ακολούθησε 
τρεις κατευθύνσεις εργασίας οι οποίες προωθήθηκαν ταυτοχρόνως τα εξής : 
15 
• προσδιορισμός και οργάνωση ενός κοινοτικού δικτύου ενεργειών που διεξήχθησαν στον 
τομέα της σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών* 
• συνεργασία με έναν ευέλικτο εξωτερικό φορέα που προβλέπεται στο ψήφισμα και 
προορίζεται να δημιουργήσει και στη συνέχεια να εμψυχώσει το δίκτυο, να στηρίξει δε την 
Επιτροπή στην εφαρμογή του ψηφίσματος' 
• διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων και εμπειριών, καθώς και ανάπτυξη της ενημέρωσης 
και της έκδοσης. 
34. Η επινοηθείσα κατ' αυτόν τον τρόπο στρατηγική, επέτρεψε τα εξής : 
• την άμεση και αποτελεσματική εργασία' 
• να ληφθεί απολύτως υπόψη η υφιστάμενη κατάσταση και να παρασχεθεί ενίσχυση και 
προστιθέμενη κοινοτική αξία' 
• σταδιακή και ευέλικτη εφαρμογή των ενεργειών, με σεβασμό στις προτεραιότητες που 
έχουν καθορίσει οι διάφοροι εταίροι' 
. να τροφοδοτηθούν οι κατά προτεραιότητα άξονες και να συμπληρωθούν οι τοπικές, 
περιφερειακές, εθνικές, κοινοτικές δραστηριότητες με διάφορες πρωτοβουλίες και 
επιχορηγήσεις. 
' Αξονες δράσης 
Άξονας 1 - Διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων και εμπειριών 
35. Αυτός ο άξονας δράσης ανταποκρίνεται σε πολλές ανάγκες: 
• ρόλος καθοδήγησης : με τη συγκέντρωση, σε κοινοτικό επίπεδο, διαφόρων 
ενδιαφερομένων εταίρων, ιδίως κυβερνητικών εκπροσώπων και εκπροσώπων ή 
εμπειρογνωμόνων τσιγγάνων, προκειμένου να γνωμοδοτήσουν σχετικά με τις ενέργειες που 
διεξάγονται και να προβλέψουν μελλοντικές ενέργειες' μπορεί έτσι να υπάρξει μια ευκαιρία 
διαλόγου, που να επιτρέψει στην Επιτροπή και στους εταίρους της να καταλήξουν σε 
κατευθύνσεις εργασίας που θεωρούνται ότι έχουν προτεραιότητα. 
• ρόλος συνάντησης : με τη συγκέντρωση, σε κοινοτικό επίπεδο, ατόμων με άμεσο 
ενδιαφέρον για τα θέματα σχολικής φοίτησης των παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
(παραδείγματος χάρη, συγκέντρωση διδασκόντων, συγκέντρωση νέων τσιγγάνων που 
εργάζονται στον σχολικό τομέα). 
• ρόλοστλήρους γνώσης των εργασιών : οργάνωση θεματικών ομάδων εργασίας για 
την επεξεργασία ενημερωτικού και παιδαγωγικού υλικού (λειτουργία μιας ομάδας 
ιστορικών, μιας ομάδας γλωσσολόγων, κλπ.) Κατά τη διάρκεια της εφαρμογής των μέτρων, 
ορισμένες συμπληρωματικές μελέτες ή έρευνες μπορούν να αποδειχθούν αναγκαίες, όπως 
για παράδειγμα, η ανάλυση των τεχνολογιών της εξ αποστάσεως διδασκαλίας που 
προσαρμόζονται καλύτερα στην πραγματικότητα των τσιγγάνων, η μελέτη της τυποποίησης 
της τσιγγάνικης γλώσσας και των παραλλαγών της. 
• ρόλοστα/δαγωγ/κούμέσου : επεξεργασία ενός προγράμματος ανταλλαγών μεταξύ 
σχολικών ιδρυμάτων των κρατών μελών (σχολική εφημερίδα, για παράδειγμα : ενδιαφέρον 
16 
των παιδιών να γνωρίσουν τη ζωή των απομακρυσμένων γεωγραφικά κοινοτήτων τσιγγάνων, 
αλλά συχνά γειτονικών πολιτισμικά και γλωσσικά...) 
• συμπληρωματικά μέτρα : τα μέτρα αυτά χρησιμεύουν να στηρίξουν και να 
αξιολογήσουν ορισμένες σημαντικές και υψηλής συμβολικής αξίας πρωτοβουλίες, ή να 
στηρίξουν μεμονωμένα την οργάνωση δραστηριοτήτων σε σχέση με το σύνολο των 
προταθέντων ενεργειών (διοργάνωση διαγωνισμών, εκθέσεων, συσκέψεων ή συνεδρίων...) 
Άξονας 2 - Δίκτυα καινοτόμων σχεδίων 
36. Σύσταση δικτύων σχεδίων επιλεγμένων βάσει της προβληματικής τους και της 
συμπληρωματικότητάςτους. Η έννοια του δικτύου επιτρέπει συγχρόνως το συντονισμό, την 
ανταλλαγή εμπειριών, τη συγκρότηση μιας τεκμηριωμένης γνώσης στα θέματα δράσης που 
έχουν επιλεγεί, την αξιολόγηση και τη διάδοση των αποτελεσμάτων. Η μορφή των σχεδίων 
επιτρέπει τη χάραξη ενεργειών σε πραγματική κλίμακα, υποχρεωτικός σταθμός για να 
δοκιμαστεί η προσαρμοστικότητα τους, η δραστικότητα τους, τα αποτελέσματα τους. 
Το σύνολο έχει συνεπώς ένα χαρακτήρα έρευνας-δράσης. Οι ερευνητικές δραστηριότητες 
πρέπει να ενταθούν, να συντονιστούν και να σχεδιασθούν από κοινού. Οι έρευνες 
επιτρέπουν να προταθούν μέτρα καλύτερα προσαρμοσμένα στις ανάγκες, ιδίως με την 
αξιολόγηση των προηγούμενων ή των εν εξελίξει δραστηριοτήτων, καθώς και με τη 
συνεκτίμηση και τη συγκριτική ανάλυση εκείνων που ήδη έχουν αναληφθεί, επιτρέπουν να 
αποτραπεί η επανάληψη ενεργειώνπου γνωρίζουμε ότι είναι καταδικασμένες σε αποτυχία. 
Το έργο πρόβλεψης που είναι συνδεδεμένο με την ερευνητική εργασία παρέχει επίσης τη 
δυνατότητα καινοτομίας υπό ευνοϊκότερουςόρους. Υπό ορισμένες συνθήκες (προετοιμασία, 
συντονισμός, συνεννόηση μεταξύ των διαφόρων εταίρων, καθορισμός συγκεκριμένων 
στόχων, σοβαρή αξιολόγηση), η έρευνα-δράση είναι αναμφίβολα ένα μέτρο που ευνοεί τη 
συγκέντρωση συμπληρωματικών προσεγγίσεων και παραγόντων, τη σύνδεση της θεωρίας 
με την καθημερινή πρακτική, την αποφυγή του κινδύνου υπερβολικής θεωρητικοποίησης 
καθώς και του κινδύνου του περιορισμού της εργασίας σε εμπειρικό μόνο επίπεδο. 
37. Οι σχετικοί μεγάλοι τομείς είναι ιδίως : 
α - οι διαρθρώσεις : η ισότητα ευκαιριών, η ισότητα πρόσβασης στις εκπαιδευτικές και 
πολιτιστικές υπηρεσίες απαιτούν την ενίσχυση ορισμένων διατάξεων, ελλείψει των οποίων 
ορισμένες κοινότητες, κυρίως οι τσιγγάνοι και οι ταξιδιώτες, διακινδυνεύουν να υποστούν 
καθορισμένα πρότυπα και πρακτικές μη προσαρμοσμένες στις ανάγκεςτους. Προκειμένου 
να παρουσιαστεί πρόοδος στο θέμα, είναι σημαντικό να εξετάσουμε ορισμένες μορφές 
στήριξης προς τα ιδρύματα, τους διδάσκοντες, τα παιδιά, να αντιμετωπίσουμε με 
συντονισμένο τρόπο το έργο των διαρθρώσεων σε μια σχέση συμπληρωματικότητας. Στον 
τομέα αυτό, ο ρόλος της Επιτροπής είναι ουσιαστικός για την προώθηση των καινοτομιών, 
για το συντονισμό και την αξιολόγηση τους. 
β - η εξ αποστάσεως διδασκαλία : με τη στήριξη των διδασκόντων που δέχονται τα παιδιά 
στις τάξεις τους, οι ενέργειες αυτές είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την παιδαγωγική 
υποστήριξη και παρακολούθηση των παιδιών νομάδων (είναι επίσης απαραίτητες για τους 
διδάσκοντες που δε δέχονται παρά από καιρού εις καιρόν έναν περιορισμένο αριθμό 
παιδιών τσιγγάνων, και χρήσιμες για τα παιδιά τσιγγάνων που είναι μόνιμα εγκατεστημένα, 
αλλά όχι συγκεντρωμένα σε μια περιοχή, όπως συμβαίνει σε όλα τα κράτη της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας, αλλά και στα κράτη εκτός αυτής). 
Πρέπει να μελετηθούν με όλους τους ενδιαφερόμενους εταίρουςτα μέτρα προς εφαρμογή 
για να ληφθεί υπόψη η πραγματικότητα του νομαδικού βίου και το θεμιτό αίτημα των γονέων 
που επιθυμούν να παράσχουν σχολική φοίτηση στα παιδιά τους χωρίς να τα αποχωριστούν 
17 
και χωρίς να εγκαταλείψουντον ιμόπυζωής τους Στο πλαίυιοαυιών των ιιμοβλημαιιομών, 
πρέπει να αντιμετωπιστούν τα θέματα μιας τηλεκπαίδευσης η οποία θα συνδέεται μϋ την 
παιδαγωγική στήριξη του παιδιού. Αυτό το καθορισμένο πρότυπο θα μπορούσε να αποβεί 
θετικό για το σύνολο των παιδιών των τσιγγάνων, πέρα από εθνικά σύνορα. Φαίνεται ότι στο 
εγγύς μέλλον το να είναι κανείς νομάς δε θα αποτελεί πλέον εμπόδιο για την υπό καλές 
συνθήκες σχολική του φοίτηση : πράγματι, οι νέες τεχνολογίες θα είναι συνώνυμες της 
σχολικής φοίτησης σύμφωνα με τις ανάγκες του καθενός, και είναι πιθανόν τα παιδιά των 
τσιγγάνων να προσαρμοστούν σε αυτές πολύ γρήγορα. 
γ - η παιδαγωγική και το παιδαγωγικό υλικό : είναι σκόπιμο να ενισχύσουμε έναν 
προβληματισμό και μια δράση σχετικά με τα προγράμματα των τάξεων που δέχονται με 
μόνιμο τρόπο παιδιά τσιγγάνων και ταξιδιωτών. Τα αποτελέσματα θα έχουν μεγάλη αξία για 
τους διδάσκοντες που καλούνται να εργαστούν μόνο από καιρού εις καιρόν με παιδιά 
τσιγγάνων, και θα τους επιτρέψουν να προσαρμόσουν τις δραστηριότητες τους για να 
δεχτούν καλύτερα τα παιδιά αυτά. θα πρέπει να εξεταστούν οι συνθήκες παραγωγής ενός 
παιδαγωγικού υλικού που να βασίζεται εν μέρει πάνω σε στοιχεία του πολιτισμού, της 
ιστορίας και της θέσης των κοινοτήτων τσιγγάνων και ταξιδιωτών, με τη συμφωνία και τη 
στενή συνεργασία με τις οικογένειες και τις οργανώσεις τσιγγάνων και ταξιδιωτών. 
δ - η συμπληρωματική κατάρτιση των διδασκόντων και η απασχόληση προσωπικού 
τσιγγάνων, η κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας, με τα χαρακτηριστικά της, ιδίως 
με την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα της, τη λειτουργία της σε βραχείς κύκλους, τη 
δυνατότητα ποικίλων διδακτικών ενοτήτων, αποδεικνύεται κατάλληλη να επιτελέσει τη 
λειτουργία που της ζητείται στα πλαίσια της σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων 
και ταξιδιωτών. Μέχρι πρόσφατα ήταν πολύ ανεπαρκής τόσο στη μορφή όσο και στη 
συχνότητα χρησιμοποίησης της. 
Η απασχόληση προσωπικού τσιγγάνων είναι ένα σημαντικό ζήτημα. Η απασχόληση αυτή 
μπορεί να καλύψει διάφορες λειτουργίες: διδάσκοντες εκπαιδευτές διοικητικόπροσωπικό, 
επιμορφωτές. Είναι σκόπιμο να μελετήσουμε λεπτομερώς τις δυνατότητεςαπασχόλησηςκαι, 
ενδεχομένως, σε συνεννόηση με τις κοινότητες τσιγγάνων, να εντείνουμε αυτή την 
απασχόληση προβλέποντας μία κατάρτιση προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους. 
Άξονας 3 - Ενημέρωση και δημοσιεύσεις 
38. Αναπτύχθηκαν συντονισμένες ενέργειες ενημέρωσης : 
• αφενός, στον τομέα του παιδαγωγικού υλικού που μπορούν να χρησιμοποιούν οι 
διδάσκοντες, για τα παιδιά των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών, αλλά επίσης για τα άλλα 
παιδιά, λαμβάνοντας μέριμνα για την αμοιβαία κατανόηση που περικλείει μια διαπολιτιοτική 
προσέγγιση" 
• και αφετέρου, για μια ευρύτερη ενημέρωση που αφορά τον σχολικό τομέα, αλλά μπορεί 
να υπερβαίνει κατά πολύ τα πλαίσια αυτά. Οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα είναι 
συχνά η αιτία στάσεων και συμπεριφορών απόρριψης και σύγκρουσης, καθώς και η αιτία 
της έλλειψης προσαρμογής της παιδαγωγικής. Το διδακτικό προσωπικό είναι υποχρεωμένο 
να επιλέξει ως προς αυτόν τον τομέα της ενημέρωσης" πρέπει να είναι σε θέση να 
αναζητήσει και να δεχθεί τα στοιχεία μιας εύχρηστης ενημέρωσης. 
' Ηταν συνεπώς σημαντική η δημοσίευση ενός ενημερωτικού δελτίου, ως μέσου διάδοσης 
σε ευρωπαϊκή κλίμακα, η αναγκαιότητα του οποίου είχε γίνει αισθητή παντού : έκθεση 
ιδεών, αναφορών τεκμηρίωσης, περιγραφή και ανάλυση των ενεργειών που έχουν 
αναληφθεί, δημοσίευση δελίων τεκμηρίωσης και διευθύνσεων επαφής" σημαντικό μέσο 
ενημέρωσης, κατάρτισης και επαφής για τους διδάσκοντες και για άλλους εργαζομένους 
18 
τους οποίους αφορά άμεσα το θέμα' ένα μέσο επίσης για εκείνους που το θέμα τους αφορά 
λιγότερο, και στοιχείο τεκμηρίωσης για τα τοπικά κέντρα παιδαγωγικής τεκμηρίωσης. 
Θα έπρεπε επίσης να συνταχθούν, είτε υπό μορφή έργων, είτε υπό μορφή ολιγοσέλιδων 
φυλλαδίων, έγγραφα που να μπορούν να χρησιμεύσουν ως παιδαγωγική υποστήριξη ή να 
έχουν μια ευρύτερη χρήση: λογοτεχνία, ιστορία, γραμματικές, κλπ. καθώς και οι εκθέσεις 
των συναντήσεων και άλλων δραστηριοτήτων που έχουν διεξαχθεί. 
Άξονας 4 - Προώθηση των ενεργειών,συντονισμός, εμψύχωση, αξιολόγηση, 
διάδοση 
39. Υπάρχει μια επιτακτική ανάγκη για συντονισμό, εμψύχωση, αξιολόγηση και παρακολούθηση 
των ενεργειών, σε όλα τα επίπεδα. Η παρατήρηση αυτή ισχύει τόσο για τις ενέργειες που 
έχουν αναληφθεί στο επίπεδο της Κοινότητας όσο και στο επίπεδο των κρατών μελών. Οι 
συστάσεις που προήλθαν από μελέτες, συνεδριάσεις και συναντήσεις αποτελούν μια 
προτεραιότητα. 
Το ψήφισμα του Συμβουλίου και των Υπουργών είναι σαφές στο σημείο αυτό, και προβλέπει 
για το λόγο αυτό την παροχή υποστήριξης προς την Επιτροπή : "Η Επιτροπή θα φροντίσει να 
εξασφαλίσει, σε κοινοτικό επίπεδο, τη συνεχή τεκμηρίωση, ενθάρρυνση, συντονισμό και 
αξιολόγηση των μέτρων στο σύνολο τους, επικουρούμενη, εν ανάγκη, από εξωτερικό φορέα" 
(σημείο 2.3. του ψηφίσματος). Ο φορέας αυτός έπρεπε να είναι σε θέση να ευνοήσει, λόγω 
του κεντρικού του ρόλου, τη μεσοπρόθεσμη σύσταση ενός διαπλεκόμενου, αλλά ευέλικτου 
δικτύου συνεργασίας στα πλαίσια της Κοινότητας. ' Επρεπε να είναι για την Επιτροπή και 
τους διάφορους εταίρους ένα σταθερό στήριγμα και ένας μηχανισμός προετοιμασίας, 
ενθάρρυνσης παρακολούθησης συντονισμού, καθώς και αξιολόγησηςτων δραστηριοτήτων. 
40. Αυτά είναι επομένως τα στοιχεία που καθορίζουντη γένεση και την έγκριση του ψηφίσματος 
του 1989, την εξέλιξη και τις γραμμές της κοινοτικής δράσης. Είναι σκόπιμο τώρα να 
εξετάσουμε πώς εφαρμόστηκε το ψήφισμα που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς τόσο στα 
κράτη μέλη όσο και σε κοινοτικό επίπεδο. 
Η εφαρμογή 
στα κράτη μέλη 
Συλλογή στοιχείων 
41. Το περιεχόμενο του μέρους αυτού σχετικά με την εφαρμογή του ψηφίσματος από τα κράτη 
μέλη βασίζεται στις εκθέσεις που διαβιβάστηκαν από τους Υπουργούς Παιδείας των 
διαφόρων κρατών. Η παρούσα έκθεση θα παρουσιάσει αποκλειστικά τα σημαντικότερα 
σημεία που προέκυψαν από μια "εγκάρσια" ανάγνωση των διαφόρων εγγράφων που έχουν 
προσκομιστεί. 
42. Ο αναγνώστηςθα ανατρέξει στις εθνικές εκθέσεις για περαιτέρω ενημέρωση σχετικά με τον 
απολογισμό και τις αναλύσεις που προτάθηκαν από τα διάφορα κράτη. Εκεί θα βρει 
εκτεταμένες λεπτομέρειες σχετικά με τις ενέργειεςπου έχουν αναπτυχθεί σε κάθε κράτος, 
σχετικά με τις δημοσιεύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί, το ιστορικό κάθε κράτους, τα 
εθνικά στατιστικά στοιχεία, την περιγραφή των σχεδίων, κλπ. Εξάλλου, πριν από τη 
δημοσίευση της έκθεσήςτους, τα κράτη μέλη είχαν την ευκαιρία να την αναθεωρήσουνκαι 
ενδεχομένως να την τροποποιήσουν: μπορεί επομένως να προκύψουν ορισμένες διαφορές 
μεταξύ των προαναφερθέντων στοιχείων, των αποσπασμάτων της πρώτης έκδοσης των 
εθνικών εκθέσεων και των στοιχείων που παρουσιάζονται στις δημοσιευμένες εκθέσεις. 
19 
43. ' Ενα έγγραφο που παρείχε ένα πλαίσιο προβληματισμού προτάθηκε στους Υπουργούς. 
Στόχος αυτού του εγγράφου ήταν να καθοριστεί μια κοινή οργάνωση των στοιχείων που 
προσκόμισαν τα διάφορα κράτη μέλη, με στόχο μια καλύτερη εναρμόνιση της παρουσίασης 
προκειμένου να καταστεί ευκολότερα συγκρίσιμη. Η αρχή που υιοθετήθηκε βασιζόταν στα 
διάφορα σημεία του ψηφίσματος του 1989 (οι τίτλοι που ακολουθούν βασίζονται επίσης στα 
σημεία του ψηφίσματος). 
44. Είχε γίνει υπόμνηση στο ίδιο έγγραφο ότι η έκθεση σχετικά με την εφαρμογή των 
προβλεπόμενων στο ψήφισμα του Μαΐου του 1989 μέτρων, έχει επινοηθεί ως μια αξιολόγηση 
(σημείο 2.3 του ψηφίσματος) της οποίας τα αποτελέσματα θα πρέπει να επιτρέψουν να 
προχωρήσουμε σε ενδεχόμενες προσαρμογές και να κατευθύνουμε την έκταση των 
ενεργειών που έχουν αναληφθεί. ' Επρεπε συνεπώς να περιλαμβάνει τρείς πτυχές. 
α - μια λεπτομερή περιγραφή των ενεργειών που έχουν αναληφθεί' 
β - μια ανάλυση των ενεργειών αυτών και έναν απολογισμό των αποτελεσμάτων που έχουν 
επιτευχθεί' 
γ - μια σύνθεση των κατευθύνσεων εργασίας και των βραχυπρόθεσμων, μεσοπρόθεσμων 
και μακρυπρόθεσμων σχεδίων. 
Κατά τον τρόπο αυτό, έπρεπε να παρουσιαστούν οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές 
πρωτοβουλίες που συμβάλλουν στην εφαρμογή του ψηφίσματος. 
Εθνική κατάσταση 
1 -1 - σύντομο ιστορικό, γεωγραφική κατανομή, στατιστικά δεδομένα 
45. Εδώ παραθέτουμε μόνον ορισμένες πληροφορίεςκαι προβληματισμούς που προέκυψαν από 
τις εθνικές εκθέσεις, προκειμένου να εκφραστούν οι τάσεις. Οι στατιστικές πληροφορίες, 
όταν υπάρχουν, παρέχονται στις εθνικές εκθέσεις' το ίδιο ισχύει για τα ιστορικά δεδομένα 
και τις διευκρινίσεις ως προς το διοικητικό καθεστώς, καθεστώς τις περισσότερες φορές 
σύνθετο που θα απαιτούσε μια σε βάθος μελέτη σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. 
46. Στη Γερμανία, δεν υπάρχουν στατιστικές. Η έκθεση επισημαίνει ότι κάποιες οργανώσεις 
τσιγγάνων επιθυμούν να μην εκπονούνται στατιστικές που αφορούν στην κοινότητα που 
ανήκουν τα διάφορα μέλη τους, κάνοντας αναφορά στην αρνητική χρησιμοποίηση των 
στατιστικών δεδομένων όπως είχε συμβεί υπό το ναζιστικό καθεστώς. Η έκθεση αναφέρει 
ότι η ιστορία των τσιγγάνων είναι η ιστορία μιας διαρκούς καταπίεσης : από τον 15ο αιώνα 
μέχρι σήμερα, οι Σίντι, και από τον 19ο αιώνα οι Ρομ γίνονταν δύσκολα αποδεκτοί ή 
διώκονταν' ο θεσμός του σχολείου χρησιμοποιήθηκε σ' αυτό το πλαίσιο σαν ένα όργανο 
καταπίεσης για την αναγκαστική προσαρμογή τους' υπό αυτή την έννοια, η δυσπιστία προς 
τον θεσμό του σχολείου που μεταβιβάστηκε από γενιά σε γενιά, είναι πολύ κατανοητή. 
Εκτιμάται ότι ο πληθυσμός των Σίντι και Ρομά είναι της τάξης των 110.000 έως 120.000 
ατόμων. 
47. Οι περισσότερεςεκθέσεις υπογραμμίζουν τη σημασία των διωγμών που υπέστησαν τσιγγάνα 
στη διάρκεια των αιώνων, καθώς και των πολιτικών αναγκαστικής αφομοίωσης. Σ' αυτό το 
πλαίσιο, είναι κατανοητό ότι το σχολείο εγείρει "αγωνία και δυσπιστία" (Β φλ.) ως θεσμός 
ενός άγνωστου κόσμου. "Σε 500 χρόνια συγκατοίκησης καμία πολιτική δεν αναπτύχθηκε 
στην κατεύθυνση της συνύπαρξης, με την έννοια της ένταξης τους στην περιβάλλουσα 
κοινωνία, παρά μόνον τα 15 τελευταία χρόνια και παρολαυτα τα κατάλοιπα των 
προκαταλήψεων και της κακής γνώσης στη διάρκεια αυτής της μακράς περιόδου 
20 
επανεμφανίζονται σε ορισμένες περιπτώσεις, σημάδι της ασθένειας της ξενοφοβίας που 
υποτιμά αυτόν που προσβάλλει" (Ε). 
48. Οι εκθέσεις πολλών κρατών αναφέρουν επίσης τη δυσκολία συγκέντρωσης στατιστικών. "Ο 
πληθυσμός των τσιγγάνων σε ηλικία σχολικής φοίτησης δεν έχει ποτέ καταγραφεί" (Β γαλ). 
"Έχοντας επίγνωση της δυσκολίας που υπάρχει για να δοθούν αριθμητικά στοιχεία, θα 
ήταν ριψοκίνδυνο να εκτιμηθεί ο αριθμητικός όγκος του πληθυσμού των τσιγγάνων που 
φοιτούν στο σχολείο"' επομένως, τα αριθμητικά δεδομένα δε θα αφορούν παρά μόνο τους 
μαθητές που συμμετείχαν σε κάποια από τα ανεπτυγμένα προγράμματα (Ε). 
49. Στατιστικές δεν υπάρχουν ούτε στο ολλανδόφωνο Βέλγιο. Η αναγνώριση είναι συνεπώς 
δύσκολη. Ο αριθμός ορισμένων από εκείνους που κατοικούν σε σπίτια δεν είναι γνωστός' 
η ύπαρξη τους ανακαλύπτεται κατά τύχη. Ο κοινός τους πολιτισμός είναι κυρίως αυτός που 
ενώνει τους τσιγγάνους, παρά ο τύπος της κατοικίας ή η εθνικότητα. Δεν είναι γνωστές οι 
ομάδες που, κατά το εποχικό τους πέρασμα, μένουν για περισσότερο ή λιγότερο χρονικό 
διάστημα. Εκτιμάται ότι ο αριθμός των τσιγγάνων στο Βέλγιο είναι της τάξης των 10.000 έως 
15.000 ατόμων (Φλάνδρα : 4.000 άτομα κατά προσέγγιση στα οποία προστίθενται εκείνα 
που περνούν από έναν τόπο, παραδείγματος χάρη, γύρω στα 1.800 άτομα στην επαρχία του 
Λιμβούργου μεταξύ Μαρτίου και Οκτωβρίου 1991). 
50. Στατιστικές δεν υπάρχουν ούτε στην Ισπανία σύμφωνα με εθνικά ή πολιτισμικά κριτήρια. 
Δεν υπάρχουν επίσημες στατιστικές στην Ελλάδα, όπου, σύμφωνα με μια εκτίμηση το 1984, 
οι κοινότητες τσιγγάνων αντιπροσωπεύουν μεταξύ 120.000 και 150.000 άτομα. Ομοίως, δεν 
υπάρχουν στατιστικές στη Δανία, αλλά μόνο εκτιμήσεις : παραδείγματος χάρη, γύρω στα 
300 παιδιά τσιγγάνων φοιτούν στα σχολεία της κοινότητας του Helsingor. 
51. Η ιρλανδική έκθεση υπογραμμίζει αναφορικά με το θέμα των ταξιδιωτών "ότι αποτελούν μια 
σαφώς διαφοροποιημένη εθνική ομάδα". Μια απογραφή που πραγματοποιήθηκε το 1986 
επισημαίνει ότι η κοινότητα των ταξιδιωτών περιλαμβάνει γύρω στα 16.000 άτομα, και ότι 
ο μέσος όρος ηλικίας είναι κατά προσέγγιση 18 ετών. Μια σημερινή εκτίμηση επιτρέπει να 
πούμε ότι η κοινότητα τωνταξιωτών αντιπροσωπεύει το 1993 από 24 έως 25.000 άτομα. 
52. Ο αριθμός των νομάδων και των μόνιμα εγκατεστημένων είναι δύσκολο να καθοριστεί: 
έλλειψη δεδομένων, ποικιλία καταστάσεων, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού παραμένει 
άγνωστο. Σε ορισμένα κράτη όπου η εγκατάσταση του πληθυσμού ανέρχεται σε υψηλά 
ποσοστά, παρατηρούμε ωστόσο μια μετακίνηση πληθυσμών περισσότερο ή λιγότερο 
σημαντική από περιοχή σε περιοχή ή στο εσωτερικό των περιοχών. 
53. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Υπουργός Περιβάλλοντος παρουσίασε τον Ιούλιο του 1993, το 
αριθμητικό στοιχείο των 12.810 τροχόσπιτων για τους τσιγγάνουςκαι ταξιδιώτες' στη Βόρεια 
Ιρλανδία, το Advisory Committee on Travellers έδινε το αριθμητικό στοιχείο των 239 
οικογενειών για 1.115 άτομα και το Scottish Office καταμετρούσε 779 οικογένειες με 
περίπου 3.000 άτομα. Είναι προφανές ότι όλα αυτά τα δεδομένα δεν είναι παρά ενδεικτικά, 
και ότι οι μόνιμα εγκατεστημένοι και στεγασμένοι σε σπίτια τσιγγάνοι και ταξιδιώτες δεν 
είναι καταγραμμένοι ή ένας πολύ μικρός αριθμός από αυτούς έχουν καταγραφεί στις 
απογραφές. 
54. Στην Ιταλία, υπάρχουν 90.000 έως 100.000 τσιγγάνοι, και στις Κάτω Χώρες, έχουν 
καταμετρηθεί 35.000 ταξιδιώτες εκ των οποίων γύρω στα 5.500 παιδιά σε ηλικία 
υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης, στα οποία πρέπει να προστεθούν 3.000 τσιγγάνοι 
ολλανδικήςιθαγένειαςεκ των οποίωνγύρω στους 600 είναι μαθητές σε ηλικία υποχρεωτικής 
σχολικής φοίτησης. Η ομάδα των τσιγγάνων γνωρίζει σήμερα τη μεγαλύτερη αύξηση. 
55. Στις πρώτες σελίδες αυτής της κοινοτικής έκθεσης, παρουσιάστηκε ένας συνολικός 
πίνακας" οι εκτιμήσεις, όπως διαπιστώνεται, επικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό, από τους 
21 
αριθμούς που παρέχονται στις εθνικές εκθέσεις και από αυτούς που προκύπτουν με τη 
διασταύρωση άλλων πηγών. 
Πολλές εκθέσεις υπογραμμίζουν επίσηςτις πρόσφατες μετακινήσειςπληθυομών, τις αιτήσεις 
παροχής ασύλου : Γερμανία, γαλλόφωνο Βέλγιο, ολλανδόφωνο Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, 
Ιταλία... 
Οι αριθμοί που παρέχονται επιβεβαιώνουν επίσης το γεγονός ότι ο πληθυσμός είναι νέος σε 
ηλικία : πάνω από το 50% είναι κάτω των 16 ή 17 ετών. Στην Ισπανία, παραδείγματος χάρη, 
σύμφωνα με μια εκτίμηση του 1990, το 70% είναι κάτω των 25 ετών. 
1 - 2 - Πόσα είναι τα παιδιά που φοιτούν στο σχολείο, πόσα δε φοιτούν, κατά κατηγορία 
ηλικίας, εξέλιξη της κατάστασης 
56. "Ο αναλφαβητισμός είναι η φυσιολογική κατάσταση στους τσιγγάνους σχεδόν κανένας 
μαθητής δεν υπερβαίνει το επίπεδο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, απ' όπου προκύπτει 
ένας έντονος αναλφαβητισμός" (Β γαλ). 
Στο γαλλόφωνο Βέλγιο (Β γαλ.), έπειτα από μια μελέτη που έγινε σε 323 άτομα, καθίσταται 
φανερό ότι 4 στα 5 άτομα είναι αναλφάβητα' ότι 101 παιδιά στα 112 δεν έχουν το επίπεδο 
της οτοιχειώδουςπαιδείαςπου αναλογεί στην ηλικία τους (δηλαδή το 90% των νέων)' ότι 52 
από αυτά δεν έχουν καμία γνώση ανάγνωσης και γραφής. 
Ό λειτουργικός αναλφαβητισμός στους ενήλικες (τσιγγάνοι Μανούς) είναι της τάξης του 
59%"' για τους τσιγγάνους Ρομ ανέρχεται σε 97%' 4,2% μεταξύ τους έχουν παρακολούθησα 
μια βασική εκπαίδευση' όσον αφορά τους ταξιδιώτες, το 58,3% είναι λειτουργικοί 
αναλφάβητοι (Β ολ.). Μια μελέτη που αφορά 551 παιδιά σε ηλικία υποχρεωτικής 
εκπαίδευσης, δείχνει ότι το 70% μεταξύ τους πηγαίνουν στο σχολείο κατά μέσον όρο 
τουλάχιοτον2 ημέρες την εβδομάδα, πράγμα που αντιπροσωπεύει το 19% των παιδιών των 
Ρομ, το 81% των Μανούς και το 95% των ταξιδιωτών (Β ολ.). 
57. Ορισμένες εκθέσεις παραδείγματος χάρη, στο γαλλόφωνο Βέλγιο, παρέχουν μια ανάλυση 
των συνθηκών και των αιτιών του χαμηλού ποσοστού σχολικής φοίτησης και του 
αναλφαβητισμού' είναι σκόπιμο επομένως να ανατρέξουμε στην ανάλυση αυτή. Η 
πλειοψηφία των εκθέσεων αναφέρουν αλλαγές στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας : 
αύξηση της σχολικής φοίτησης, επιπλέον κίνητρα" όμως υπογραμμίζεται ότι μια ποσοτική 
αύξηση της σχολικής φοίτησης (στατιστικά δεδομένα) δεν είναι υποχρεωτικά συνώνυμη με 
μια ποιοτική αύξηση της σχολικής εκπαίδευσης. 
Η αύξηση του ποσοστού της σχολικής φοίτησης που σημειώθηκε, αφορά ουσιαστικά την 
πρωτοβάθμια εκπαίδευση στη διάρκεια των 10 τελευταίων ετών. Παραδείγματος χάρη, για 
το ολλανδόφωνο Βέλγιο, φθάνουμε σε ένα ποσοστό σχολικής φοίτησης γύρω στο 70% (με 
διαφοροποιήσεις για παράδειγμα, το 19% των παιδιών Ρομ παρακολουθούντο σχολείο από 
40 έως 100% του αριθμού των σχολικών ημερών, ενώ το 80% των παιδιών των ταξιδιωτών, 
παρακολουθούν το σχολείο πάνω από 4 ημέρες την εβδομάδα). 
58. Στην Ισπανία επίσης υπάρχει μια βελτίωση του ποσοστού σχολικής φοίτησηςστο επίπεδο της 
πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όμως λίγα ακόμα παιδιά παρακολουθούν τη δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση από το σύνολο των παιδιών των τσιγγάνων, και ιδιαίτερα από τα κορίτσια. 
Συνολικά, η τάση που επικρατεί δείχνει ότι το ποσοστό των μαθητών τσιγγάνων που περνούν 
στην επόμενη τάξη μειώνεται με ταχείς ρυθμούς σε κάθε επίπεδο. 
59. Η γαλλική έκθεση υπογραμμίζει ότι τα δεδομένα που παρουσιάζονται στο ψήφισμα που 
εγκρίθηκε από τους Υπουργούς ίσχυαν απολύτως για το 1989 (παραδείγματος χάρη, το 
22 
γεγονός ότι το 30 με 40% των παιδιών σχολικής ηλικίας φοιτούσαν στο σχολείο με κάποια 
κανονικότητα, ότι τα μισά παιδιά δεν είχαν ποτέ τους φοιτήσει σε σχολείο). Φαίνεται, 
ωστόσο, ότι στη διάρκεια των τελευταίων ετών, η φοίτηση στο σχολείο έχει αυξηθεί χάρη στη 
βελτίωση των μέσων υποδοχής, ιδίως χάρη στην ανάπτυξη των θέσεων διδασκόντων 
υποστήριξης που προσφέρουν μια μεγάλη ευελιξία και αυξάνουν τις ικανότητες σχολικής 
εργασίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση Η υποδοχήτωνπαιδιώνπουπροσήλθανπρόσφατα 
στις "τάξεις μυήσεως" για μη γαλλόφωνα παιδιά επιτρέπει επίσης μια σταδιακή προσαρμογή 
στον κόσμο του σχολείου. Οι νέοι που είναι σήμερα μεταξύ 12-16 ετών δεν έχουν φοιτήσει 
σχεδόν καθόλου στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, και ελάχιστοι νέοι είναι εκείνοι που φοιτούν 
στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση" υπάρχει, ωστόσο, μια αυξανόμενη ζήτηση από πλευράς 
των οικογενειωνκαι των συλλόγων, όμως ο δεύτερος βαθμός παραμένει ακόμα ένας κόσμος 
που εκλαμβάνεται ως ικανός να αποβεί απειλητικός για τις θεμελιώδεις αξίες των 
οικογενειών. 
60. Η δανική έκθεση επισημαίνει ότι τό σχολικό σύστημα αναλαμβάνει υπό την ευθύνη του όλα 
τα παιδιά, και ότι αυτά κατανέμονται σε τρεις κατηγορίες : περίπου το ένα τρίτο από 
αυτούς διανύουν από ηλικίας επτά ετών, και για διάρκεια 9 ετών, τον κύκλο σπουδών, που 
θα τους οδηγήσει στην απόκτηση ενός διπλώματος ή οε μια επαγγελματική κατάρτιση 
(γενική, τεχνική ή εμπορική), περίπου το ένα τρίτο δεν έχουν παρά σχετικές δυσκολίες, 
οφειλόμενες, παραδείγματος χάρη, στο γεγονός ότι απουσιάζουν επί μακρές χρονικές 
περιόδους όταν πρέπει να μεταβούν στα Βαλκάνια, ή στο γεγονός ότι τα κορίτσια από μια 
ηλικία και μετά, συνήθως εμποδίζονται από τους γονείς να παρακολουθήσουν το σχολείο' 
τέλος, άλλο ένα τρίτο των παιδιών αντιμετωπίζουνμεγαλύτερεςδυσκολίεςκαι επωφελούνται 
από μια ιδιαίτερη υποστήριξη στις ειδικά διαμορφωμένες τάξεις, καθώς και από τη βοήθεια 
των κοινωνικών λειτουργών. 
61. Η ελληνική έκθεση επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν συνολικές στατιστικές όσον αφορά τη 
σχολική φοίτηση. Είναι δυνατό να εκτιμηθεί ότι συνολικά το 90% του πληθυσμού των 
τσιγγάνων είναι αναλφάβητοι, και κάποιες παρατηρήσεις πάνω σε έναν ορισμένο αριθμό 
ατόμων μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Παραδείγματος χάρη, σε 1.067 παιδιά άνω των 6 
ετών, το 18,2% έχουν παρακολουθήσει την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, 3 μαθητές έχουν 
ολοκληρώσει την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, ένας μαθητής έχει ολοκληρώσει τη 
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, το 81,6% είναι αναλφάβητοι. Οι συνθήκες σχολικής φοίτησης 
είναι δύσκολες κυρίως για τους ακόλουθους λόγους : 
- το δημοτικό σχολείο είναι απομακρυσμένο από τον τόπο κατοικίαςτης οικογένειας 
και οι γονείς περιμένουν να μεγαλώσουν τα παιδιά για να μπορέσουν να τα στείλουν στο 
σχολείο' όμως, όταν είναι μεγαλύτερα από τα άλλα παιδιά της τάξης τους, αισθάνονται ότι 
βρίσκονται σε απόκλιση και αρνούνται να παρακολουθήσουν τα μαθήματα' 
-μια εκπαίδευση προσαρμοομένη στις ανάγκεςτων παιδιών απαιτεί μια εκπαίδευση 
χωρίς προκαταλήψεις' 
- πρέπει το πρόγραμμα εκπαίδευσης να είναι ελκυστικό έτσι ώστε τα παιδιά να 
έχουν διάθεση να το παρακολουθήσουν' 
- πολλές ακόμα συνθήκες καθιστούν τη σχολική φοίτηση δύσκολη, ιδίως τα 
προβλήματα εγγραφής στο σχολείο που οφείλονται στο ότι δεν είναι εγγεγραμμένοι στο 
δημοτολόγιο, μια παρουσία στην τάξη με συχνές διακοπές τη διαφορά ανάμεσα στην ηλικία 
του παιδιού και τη μέση ηλικία των μαθητών της τάξης (μαθητές μεταξύ 12 και 16 ετών είναι 
στο πρώτο επίπεδο του δημοτικού), τις δυσκολίες επικοινωνίας μεταξύ του σχολείου και των 
οικογενειών, την απόρριψη, την έλλειψη κατάρτισης των διδασκόντων, τις πολυπληθείς 
τάξεις, το γεγονός ότι τα ελληνικά δεν είναι η μητρική γλώσσα, κλπ. 
62. Η ιρλανδική έκθεση δίνει ένα λεπτομερές ιστορικό της ανάπτυξης των μέτρων που 
εκπονήθηκαν από τη δεκαετία του 1960 και μετά, για τα παιδιά και τους νέους ταξιδιώτες. 
23 
63. Στην Ιταλία, οι στατιστικές που αφορούντη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων είναι 
αρκετά αποσπασματικές (παραδείγματος χάρη, στη Σικελία σε μια πρόσφατη στατιστική 
μελέτη αναφέρεται ένα μόνο δημοτικό σχολείο με 6 παιδιά τσιγγάνων)' είναι σκόπιμο 
εξάλλου να επισημάνουμε ότι τα παιδιά που είναι καλά ενταγμένα στο σχολικό σύστημα δεν 
εμφανίζονται στις στατιστικέςπου ενδεχομένως έχουν επεξεργαστείτο σχολείο ή η διοίκηση. 
Η ιταλική έκθεση δίνει, ωστόσο, συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία για τα παιδιά των 
τσιγγάνων που έχουν περιληφθεί στην απογραφή, κατά τάξη, ποσοστό φοίτησης, κλπ. ' Ετσι, 
είναι φανερό ότι λίγα παιδιά υπερβαίνουν το επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης : 
παραδείγματος χάρη, από τα 1.814 παιδιά που είναι στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, 193 
συνεχίζουν στη δευτεροβάθμια (πρώτα χρόνια της δευτεροβάθμιας : Scuole Medie Inferiori). 
Εξάλλου, τα παιδιά που καταμετρούνται μεταξύ των εγγεγραμμένων, δε φοιτούν ωστόσο 
στο σχολείο : 15% από αυτά φοιτούν λιγότερες από 10 ημέρες το χρόνο, ενώ 20% φοιτούν 
από 11 έως 71 ημέρες. Πολλά είναι τα παιδιά που παρουσιάζουν μια καθυστέρηση σε σχέση 
με την τάξη που αντιστοιχεί στην ηλικία τους (περίπου το 40% από αυτά). Είναι σημαντικό 
να παρατηρήσουμε ότι τα παιδιά που παρακολουθούνπολλά χρόνια σχολικής εκπαίδευσης 
αποσπούν όλο και θετικότερες κρίσεις και δείχνουν έτσι ότι παρουσιάζουν πρόοδο και 
καταβάλλουν μεγάλες προσπάθειες για να επιτύχουν, παρά τις δυσκολίες κάθε είδους που 
αντιμετωπίζουν. 
Η αναγωγή σε εθνικό επίπεδο η οποία διεξήχθη σε 5 πόλεις μπορεί να δώσει μια βάση 
αναφοράς : για ένα σύνολο 32.000 παιδιών τσιγγάνων σχολικής ηλικίας, ιταλικής ή άλλης 
υπηκοότητας, η κατανομή είναι η εξής : 
- σε ηλικία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, εγγεγραμμένοι σε ένα σχολείο 
9.000 Ιταλοί 1.500 ξένοι 
- σε ηλικία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, μη εγγεγραμμένοι σε ένα σχολείο 
6.000 Ιταλοί 9.500 ξένοι 
- σε ηλικία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, εγγεγραμμένοι σε ένα ίδρυμα 
400 Ιταλοί 100 ξένοι 
- σε ηλικία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μη εγγεγραμμένοι σε ένα ίδρυμα 
4.600 Ιταλοί 900 ξένοι 
64. Η σχολική φοίτηση στις Κάτω Χώρες αναπτύχθηκε κυρίως για τα παιδΊά των τσιγγάνων από 
το 1970, και άρχισε να πραγματοποιείται με αργούς ρυθμούς μια "ένταξη" στα κανονικά 
σχολεία" τα σχολεία που χτίστηκαν στους χώρους στάθμευσης των τροχόσπιτων 
εγκαταλείφθηκαν σταδιακά. Σήμερα, τα σχέδια του Παιδαγωγικού Καθολικού Κέντρου 
(Katholiek Pedagogisch Centrum - KPC) ανέρχονται σε 26. 
Όσον αφορά την πρωτοβάθμια εκπαίδευση 2.781 παιδιά τσιγγάνων και ταξιδιωτών φοιτούν 
σε 645 ιδρύματα. Στον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, 1 073 παιδιά 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών φοιτούν σε 380 ιδρύματα, και στο δεύτερο κύκλο της 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, 304 μαθητές τσιγγάνων και ταξιδιωτών φοιτούν σε 99 
ιδρύματα, δηλαδή ένα σύνολο 4.158 μαθητών σε 1.124 ιδρύματα. 
65. Στην Πορτογαλία, εκτιμάται ότι περίπου 5.000 παιδιά τσιγγάνων φοιτούν σε σχολείο, και 
λιγότερο από 5% μεταξύ τους στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. 
66. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι οτατιστικέςπου συνελεγησαναπο 92 τοπικές εκπαιδευτικέςαρχές 
(LEAs) στην Αγγλία (το σύνολο των LEAs στην Αγγλία ανέρχεται στις 109) και από 5 στην 
Ουαλία παρουσιάζουν έναν αριθμό παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών σχολικής ηλικίας της 
τάξης των 19.644 στην Αγγλία και των 757 στην Ουαλία. Στη Βόρεια Ιρλανδία, ο αριθμός 
τους εκτιμάται στους 700. Από διευκρινίσεις που παρέχονται από τις LEAs όσον αφορά τη 
νομαδική ζωή και τους μόνιμα εγκατεστημένους, προκύπτουν οι ακόλουθες πληροφορίες: 
24 
Αγγλία Ουαλία 
- Νομάδες, στο εσωτερικό του Ηνωμένου Βασιλείου 29,0% 32,6% 
- Νομάδες, επίσης σε άλλα κράτη 6,1% 3,9% 
(Ιρλανδία, Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, ΗΠΑ, Αυστραλία) 
- Μόνιμα εγκατεστημένοι 28,9% 34,8% 
- Ημι-νομάδες 36,0% 28,7% 
Η έκθεση του Ηνωμένου Βασιλείου παρέχει στατιστικές που αφορούν τα παιδιά που φοιτούν 
στο σχολείο καθώς και εκείνα που δε φοιτούν. Είναι συνολικά σαφές ότι περίπου το 15% των 
παιδιών που είναι σε ηλικία να παρακολουθήσουν την πρωτοβάθμια εκπαίδευση και 47% 
των παιδιών που είναι σε ηλικία να παρακολουθήσουν τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δεν 
είναι εγγεγραμμένα σε ένα ίδρυμα. Όσον αφορά την παρακολούθηση, τα δεδομένα που 
έχουν σημειωθεί για 951 μαθητές στον τομέα μιας τοπικής εκπαιδευτικής αρχής η οποία 
διαθέτει εκπαιδευτική υπηρεσία προσαρμοσμένη στις ανάγκες των ταξιδιωτών (Traveller 
Education Service) προσφέρουν τις ακόλουθες πληροφορίες: 
Αριθμός μαθητών Βαθμός παρακολούθησης 
583(61,3%) 85-100% 
128(13,5%) 75-84% 
155(16,3%) 50-74% 
85 (8,9%) κάτω του 50% 
Διαρθρώσεις υποδοχής 
2 -1 - Παροχή στήριξης στα σχολικά ιδρύματα 
67. Στη Γερμανία, επειδή η εθνική ή πολιτιστική κοινότητα στην οποία ανήκει κανείς δε 
λαμβάνεται υπόψη, όταν αναπτύσσονται ενέργειες ιδίως υπό τη μορφή μέτρων υποστήριξης 
αυτό γίνεται σε συνάρτηση με την ιδιαίτερη κατάσταση ορισμένων μαθητών -
παραδείγματος χάρη, το γεγονός ότι είναι νομάδες ή ξένοι - και όχι λόγω του ότι ανήκουν 
σε κάποια από τις ομάδες που ορίζονται στο ψήφισμα. 
Η κινητικότητα επιφέρει ορισμένες δυσκολίες στη σχολική φοίτηση, ιδίως τη συχνή αλλαγή 
σχολείου, την αντιπαράθεση με διαφορετικές παιδαγωγικές αντιλήψεις, την απουσία 
συνέχειας στα μαθήματα, την αλλαγή διδασκόντων, με αποτέλεσμα ποικίλες λύσεις να 
πρέπει να προσαρμοστούν σε πολυποίκιλες ανάγκες. Σε μερικά ομόσπονδα κρατίδια της 
Γερμανίας, έχουν αναπτυχθεί μέτρα υποστήριξης, που περιλαμβάνουν ιδίως μια 
συνοδευτική πολιτική για την ένταξη των παιδιών των τσιγγάνων στα κανονικά σχολικά 
ιδρύματα, την ανάπτυξη προγραμμάτων υποστήριξης, την παροχή συμβουλών για την 
εφαρμογή και το σχεδιασμό ενεργειών συνεχούς κατάρτισηςτων διδασκόντων. Σε μερικούς 
χώρους στάθμευσης, γίνεται προσπάθεια να προταθεί στα παιδιά των τσιγγάνων, σε 
συνεργασία με τους γονείς τους, μια εκπαίδευση που θα τους εξασφαλίζεται από ειδικά 
επιμορφωμένους Γερμανούς παιδαγωγούς. 
68. Ωστόσο, η μόνιμη εγκατάσταση δεν είναι από μόνη της συνώνυμη μιας καλύτερης παροχής 
παιδείας. Η απόρριψη παραμένει ένα σημαντικό στοιχείο : "μεταξύ των δυσκολιών που 
σχετίζονται με το σχολικό σύστημα, το αίσθημα απόρριψης είναι αυτό που εκφράζεται 
συχνότερα (μια απόρριψη που λαμβάνει διαφορετικές μορφές : τον αποκλεισμό ή την 
απομόνωση στο βάθος της τάξης, τον εμπαιγμό των δασκάλων και των μόνιμα 
εγκατεστημένων μαθητών, την υποχρέωση της πραγματοποίησης άχαρων καθηκόντων όπως 
το σκούπισμα της αυλής για τα διαλείμματα, της αίθουσας γυμναστικής της τάξης ή ακόμα 
25 
το σφουγγάρισμα την ώρα που οι μόνιμα εγκατεστημένοι μαθητές μαθαίνουν ανάγνωση και 
γραφή)" (Β γαλ.). 
69. "Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 80, στο ολλανδόφωνο Βέλγιο (Φλάνδρα και Περιφέρεια 
των Βρυξελλών), εκτός από κάποιες παρωχημένες πρωτοβουλίες, συνήθως ιδιωτικά 
απομονωμένα σχέδια χωρίς την υποστήριξη των αρχών, καμία ιδιαίτερη διαρθρωμένη 
προσπάθεια δεν έγινε για να ενθαρρυνθεί η σχολική φοίτηση των τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
προκειμένου να καταπολεμηθεί η καθυστέρηση τους στην εκπαίδευση" (Β ολ.). Από τον 
πόλεμο και μετά, αναπτύχθηκαν κάποιες ιδιωτικές ενέργειες για τους ταξιδιώτες, και 
αργότερα μόνο για τους τσιγγάνους τοπικές εμπειρίες έξω από το σχολικό σύστημα κοινού 
δικαίου" παραδείγματος χάρη, τάξεις μυήσεως, καθοδήγηση... Μόλις κατά τα τέλη της 
δεκαετίας του 80, γίνονται ορατά τα πρώτα δείγματα ενθάρρυνσης από πλευράς των 
αρχών και είναι τότε που εφαρμόζεται το ψήφισμα που εγκρίθηκε από του Υπουργούς 
Παιδείας. 
70. Έχουν προβλεφθεί εύχρηστοι χώροι σε όλο και περισσότερα μέρη προκειμένου να 
βελτιωθούν οι όροι υποδοχής Η γαλλική έκθεση υπογραμμίζει τη σημαντική αύξηση "κινητών 
εκπαιδευτικών μονάδων" (φορτηγά ή τροχόσπιτα) που επιτρέπουν στα σχολεία να 
πλησιάσουν τα παιδιά και τις οικογένειες τους, με στόχο να γίνει η μετάβαση προς τις 
κανονικές τάξεις. 
71. Διαπιστώνουμε επίσης την αύξηση του αριθμού των τάξεων προσαρμογής, ή των 
προπαρασκευαστικώντάξεων, ή τάξεων μετάβασης τάξεις που έχουν ορισμένες φορές την 
τάση να καταργούνται προοδευτικά (Β ολ), αφού αντικαθίστανται από τη διασκόρπιση των 
μαθητών σε όλες τις τάξεις με μια δέουσα υποστήριξη. 
72. Στην Ελλάδα, στις περιοχές με έντονη πυκνότητα τσιγγάνικου πληθυσμού, δημιουργήθηκαν 
ειδικέςτάξειςμε επιμορφωμένους διδάσκοντες, καθώς και διδασκαλία υποστήριξης ιδίως 
για εκείνους που είναι νομάδες και φτάνουν σε ένα σχολείο. 
73. Σε ορισμένα κράτη, μπορεί επίσης να υπάρξει ευελιξία στη διαχείριση του σχολικού χρόνου, 
και υποστήριξη που θα παρέχεται με συμπληρωματικές ώρες για την εκμάθηση της 
γλώσσας παραδείγματος χάρη, για μια πιο εξατομικευμένη βοήθεια. Συνολικά, το σχολείο 
πρέπει να επιτρέπει την υποδοχή όλων των παιδιών όποιος και αν είναι ο τρόπος ζωής τους 
και, για παράδειγμα, ο νομαδικός βίος πρέπει να ληφθεί υπόψη στις προτάσεις υποδοχής 
που γίνονται από το σχολείο (Ι). 
74. Υπάρχει μια τάση προς την ανάπτυξη ενεργειών υποστήριξης ταυτόχρονα 
διαφοροποιημένων και ευέλικτων και όχι πλέον προς την ανάπτυξη παράλληλων δομών που 
ενδεχομένως θα οδηγήσουν σε φαινόμενα διακρίσεων. Οι ειδικές τάξεις σχεδιάζονται όλο 
και περισσότερο ως χώροι μετάβασης κατά ένα μέρος του σχολικού χρόνου φοίτησης, σε 
σχέση συμπληρωματικότητας με άλλες τάξεις. 
75. Πρέπει επίσης να εκτιμήσουμε την υποστήριξη που παρέχεται συνολικά στα ιδρύματα από 
την ανάπτυξη ενεργειών συντονισμού, από τη συμμετοχή διαφόρων εταίρων, όπως είναι οι 
οργανώσεις των τσιγγάνων, οι οικογένειες, οι κοινωνικές υπηρεσίες, κλπ. 
76. Μια άλλη προσαρμογή είναι η εισαγωγή σε πολλά κράτη της εκμάθησης της συνήθους 
γλώσσας του σχολείου ως δεύτερης γλώσσας. 
77. Η ευελιξία που προκύπτει από το γεγονός ότι οι σχολικές πρακτικές οδηγούν τις τοπικές 
αρχές σε λήψη πρωτοβουλιών, παραδείγματος χάρη, στη Δανία, μπορεί να έχει μια 
πρωταρχική σημασία προκειμένου οι πρακτικές αυτές να προσαρμοστούν για την υποδοχή 
των παιδιών των τσιγγάνων. Στη Δανία επίσης, σε σχέση με τον αριθμό των παιδιών των 
διακινούμενων πληθυσμών (αυτό ισχύει για το μεγαλύτερο μέρος των παιδιών των 
26 
τσιγγάνων) σε κάθε σχολείο, ένας συντελεστής επιτρέπει να υπολογιστεί για το σχολείο μια 
συμπληρωματική παροχή σε ώρες μαθημάτων, κάνοντας δυνατή τη διδασκαλία ορισμένων 
κύριων μαθημάτων με τρόπο ευέλικτο, την ανάπτυξη δραστηριοτήτων διεύρυνσης, και την 
παρακολούθηση των μαθητών με πιο εξατομικευμένο τρόπο (καθοδήγηση). Εξάλλου, 
μετανάστες διδάσκοντες, με το ίδιο καθεστώς που ισχύει για όλους τους διδάσκοντες, 
μπορούν να αναπτύξουν, ανάλογα με τις ικανότητες τους, ευέλικτες και διαφοροποιημένες 
δραστηριότητες : έργο υποστήριξης σε πολλά σχολεία, επαφή με τις οικογένειες, ρόλος 
διερμηνέα σε ορισμένες περιστάσεις, κλπ. Μια νεαρή τσιγγάνα απασχολείται κατά τον 
τρόπο αυτόν στην κοινότητα του Helsingor. 
78. Στην Ιρλανδία, ένας ολόκληρος μηχανισμός αναπτύχθηκε για να βελτιωθούν οι όροι της 
σχολικής φοίτησης των παιδιών των ταξιδιωτών : 
- το National Education Officer for Travellers εξασφαλίζει το συντονισμό σε εθνικό επίπεδο' 
- σε πολλά μέρη έχει οργανωθεί μια υπηρεσία υποστήριξης από τους διδάσκοντες που 
μπορούν να μεταβαίνουν στα εν λόγω σχολεία, το Visiting Teacher Service (αυτοί οι 
διδάσκοντες στήριξης είναι τώρα 9)' 
- 53 νηπιαγωγεία για τα παιδιά των ταξιδιωτών υποστηρίζονται από το Υπουργείο Παιδείας' 
υποδέχονται γύρω στα 500 παιδιά' 
- σε 161 δημοτικά σχολεία ένας διδάσκων στήριξης ορίστηκε για τη σχολική φοίτηση των 
παιδιών των ταξιδιωτών (ασφαλώς αρκετά παιδιά ταξιδιωτών- 600 περίπου - φοιτούν επίσης 
σε ένα μεγάλο αριθμό άλλων σχολείων). Ορισμένα μάλιστα από τα σχολεία αυτά μπορούν 
να παρέχουν εκπαίδευση σε παιδιά ηλικίας μέχρι και 15 ετών, πράγμα που αντιστοιχεί με 
τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση' τα σχολεία αυτά δέχονται περίπου 2.000 μαθητές' 
-4 ιδρύματα δέχονται ειδικά ταξιδιώτες και προτείνουν μια εκπαίδευση για τα παιδιά από 
12 έως 15 ετών' δέχονται γύρω στους 250 μαθητές και περίπου 100 μαθητές φοιτούν σε 
άλλα ιδρύματα' 
-11 Κέντρα κατάρτισης για τους νέους ταξιδιώτες δέχονται περίπου 300 μαθητές από 12 
έως 15 ετών' 
- 29 Κέντρα κατάρτισης δέχονται γύρω στους 650 μαθητές άνω των 15 ετών. 
Πρόκειται λοιπόν για 4.400 μαθητές που γίνονται κατά τον τρόπο αυτόν δεκτοί, πράγμα που 
μας επιτρέπει να θεωρήσουμε, ανατρέχοντας στα στατιστικά δεδομένα, ότι περίπου 1.500 
παιδιά δε λαμβάνουν καμία σχολική εκπαίδευση. 
79. Στην Ιταλία, αναπτύχθηκαν ενέργειες υποστήριξης, στα πλαίσια της εφαρμογής του 
ψηφίσματος, σε διάφορα επίπεδα, τόσο σε εθνικό, όσο και σε περιφερειακό και τοπικό 
επίπεδο : συμπληρωματικά χρηματοδοτικά μέσα τέθηκαν στη διάθεση των ιδρυμάτων, 
διδάσκοντες διαδραμάτισαν το ρόλο μεσολαβητών μεταξύ των ιδρυμάτων και της 
κοινότητας τσιγγάνων ή ανέπτυξαν μια δραστηριότητα υποστήριξης, προμηθεύοντας τα 
παιδιά με βιβλία, ενισχύοντας τη σχολική μεταφορά, αναλαμβάνοντας ενέργειες 
προληπτικής ιατρικής... 
80. Στις Κάτω Χώρες, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα που δέχονται τα παιδιά των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών μπορούν να λάβουν διευκολύνσεις, ιδίως συμπληρωματικό προσωπικό από το 
Υπουργείο Παιδείας. Οι διδάσκοντες των ιδρυμάτων που δέχονται πάνω από 4 μαθητές 
τσιγγάνους ολλανδικής υπηκοότητας μπορούν να επωφεληθούν από μια συμπληρωματική 
κατάρτιση' όσο για τους δήμους που ορίστηκαν για να υποδεχτούν παιδιά τσιγγάνων ξένης 
υπηκοότητας, επωφελούνται επίσης εντελώς ιδιαίτερων διευκολύνσεων. 
81. Στην Πορτογαλία, 14 δημοτικά σχολεία έλαβαν μια υποστήριξη, με τη μορφή 
συμπληρωματικών διδασκόντων και τεκμηρίωσης. 'Αλλωστε, η εκπαίδευση για τα παιδιά 
των τσιγγάνων επωφελείται μιας υποστήριξης που παρέχεται από ένα συνολικό σχέδιο 
σχολικής φοίτησης διαφόρων εθνικών μειονοτήτων. 
27 
82. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μια οικονομική υποστήριξη χορηγείται στα ιδρύματα που 
αναπτύσσουν σχέδια ιδιαίτερης υποστήριξης που στοχεύουν στην ενθάρρυνση της ένταξης 
μαθητών τσιγγάνων και ταξιδιωτών. Το συνολικό ποσό αυτής της υποστήριξης [Section 210 
grant) για το 1993 ανερχόταν σε 9,7 εκατομμύρια λίρες στερλίνες για την Αγγλία και 100.000 
λίρες για την Ουαλία. Σε αριθμό ιδρυμάτων, υπάρχουν στην Αγγλία 2.922 ιδρύματα, και 71 
στην Ουαλία, που λαμβάνουν βοήθεια, μεταξύ των οποίων στην Αγγλία 2.074 δημοτικά 
σχολεία και 680 ιδρύματα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και στην Ουαλία 51 δημοτικά 
σχολεία και 12 ιδρύματα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Πρέπει να προστεθούν σε αυτούς 
τους αριθμούς, 174 ιδρύματα που λαμβάνουν επίσης μια υποστήριξη (ειδικά σχολεία ιδίως) 
και επίσης άλλου είδους ενισχύσεις που αφορούν την προσχολική εκπαίδευση και την 
εκπαίδευση των ενηλίκων, καθώς και τις ενισχύσεις που παρέχει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα, 
ορισμένα ιδρύματα, και επίσης ειδικές ενισχύσειςτων ίδιων των τοπικών αρχών. Στη Βόρεια 
Ιρλανδία, 25 δημοτικά σχολεία και 10 ιδρύματα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης λαμβάνουν 
υποστήριξη. 
Οι ενισχύσεις αφορούν ουσιαστικά τους αποσπασμένους στο σχολείο διδάσκοντεςοτήριξης 
το ειδικά σχεδιασμένο παιδαγωγικό υλικό, τα οπτικοακουστικά μέσα, αλλά και τους 
μετακινούμενους διδάσκοντες τουςπαιδαγωγικούςσυμβούλους τους μεσολαβητές μεταξύ 
του σχολείου και της οικογένειας, τη σχολική μεταφορά, την κοινωνική εκπαιδευτική 
εργασία, κλπ. Στη Σκωτία, το ίδιο είδος υποστήριξης λαμβάνεται από τα σχολεία. 
Το εθνικό ταμείο (Section 210 grant) που προορίζεται ουσιαστικά για τη σχολική φοίτηση των 
παιδιώντων τσιγγάνων και ταξιδιωτών, παρέχει σήμερα μια υποστήριξη ισοδύναμη με πλήρη 
απασχόληση, μόνο για την Αγγλία : 
-180 διδασκόντων στήριξης αποσπασμένων σε ένα σχολείο, 
- 210 μετακινούμενων διδασκόντων 
- 55 θέσεων συντονιστών και συμβούλων 
- 40 εκπαιδευτών για εκπαιδευτικά θέματα. 
το 95% των θέσεων αυτών προορίζονται για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων 
και ταξιδιωτών. Παρόμοιες διατάξεις υπάρχουν επίσης στην Ουαλία, και ειδικές θέσεις 
υπάρχουν στη Βόρεια Ιρλανδία και τη Σκωτία. Δίνεται έμφαση στους μετακινούμενους 
διδάσκοντες, διότι αντιπροσωπεύουν την πλέον συγκεκριμένη και ευέλικτη απάντηση στις 
εξαιρετικά ποικιλόμορφες ανάγκες των σχολείων, των μαθητών και των γονέων. Η βάση 
πολλών από αυτούς τους διδάσκοντες βρίσκεται εκτός του σχολικού ιδρύματος, σε ένα 
κέντρο προσανατολισμού που μπορεί να είναι ένας χώρος τεκμηρίωσης και κατάρτισης. 
83. Μια ειδική υποστήριξη, ιδίως όσον αφορά τον επισιτισμό, αναπτύχθηκε σε ορισμένες 
περιπτώσεις(Dk, Ε, UK...). Δόθηκαν επίσης ενισχύσεις για το σχολικό υλικό, καθώς και για 
τη μεταφορά προς το σχολείο, προκειμένου να μειωθούν οι λόγοι της συστηματικής 
απουσίας. 
2 - 2 - Υποστήριξη των διδασκόντων, των μαθητών και των γονέων 
84. Στη Γερμανία, έχει ληφθεί μέριμνα για την ενημέρωση των γονέων, κυρίως για να 
προσελκυστεί η προσοχή τους στην ύπαρξη σχολείων προσαρμοσμένων για την υποδοχή των 
παιδιών, στην ύπαρξη παιδαγωγικού υλικού, καθώς και διευθύνσεων επαφής. Υπάρχουν για 
το σκοπό αυτό, ενημερωτικά φυλλάδια ή δελτία τα οποία μοιράζονται από τα σχολεία στους 
γονείς, τις κοινοτικές διοικήσεις, τους διάφορους συμμετέχοντες εταίρους, καθώς και από 
τις εκκλησίες. Επίσης, οργανώνονται συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης από σχολεία και 
συλλόγους, πράγμα που δίνει στους γονείς τη δυνατότητα να διατυπώσουν τις 
προτεραιότητες και τις κατευθύνσεις τους. Το έργο προτροπής των γονέων των μαθητών 
28 
είναι πολύ σημαντικό, ιδιαίτερα για τους τσιγγάνους γονείς και σε ορισμένα ομόσπονδα 
κρατίδια της Γερμανίας διδάσκοντες εργάζονται στον τομέα αυτό. 
85. Μια σημαντική αλλαγή της στάσης των διδασκόντων έχει παρουσιαστεί στη διάρκεια των 
τελευταίων ετών, παρόλο που η απόρριψη είναι ακόμα παρούσα και σημαντική (βλ. τις 
μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί σε διάφορα κράτη σχετικά με τη γνώμη και τη στάση 
των διδασκόντων απέναντι στα παιδιά των τσιγγάνων)' υπάρχει επομένως η ανάγκη να 
ενισχυθούν οι ενέργειες ενημέρωσης και να διατηρηθούν τα κίνητρα των διδασκόντων. 
86. Μορφές υποστήριξης βρίσκονται σε στάδιο ανάπτυξης, παραδείγματος χάρη, δύο 
διδάσκοντες με πλήρη απασχόληση αντί για έναν (Β ολ.), πράγμα που επιτρέπει να 
υπάρχουν δύο τάξεις αντί για μία· από αυτές, η μια είναι τάξη προετοιμασίας για την ένταξη 
στην κανονική τάξη, έτσι ώστε η τελευταία με λιγότερο αριθμό μαθητών να αποβεί χρήσιμη 
στο ρόλο της υποστήριξης. 
87. Οι ενέργειες ευαισθητοποίησηςκαι συμμετοχής των γονέων πολλαπλασιάζονται σε όλα τα 
κράτη. Υπάρχει μια σημαντική απόκλιση μεταξύ των οικογενειακών και πολιτισμικών αξιών 
και των αξιών του σχολείου, συνδεδεμένη με την έλλειψη σχολικής παράδοσης από πλευράς 
των τσιγγάνων και ταξιδιωτών και αυτό συνεπάγεται μια έλλειψη κινήτρων και κατανόησης 
μεταξύ των οικογενειών και του σχολείου. Το σχολείο οφείλει επίσης να οικοδομήσει μια 
γνώση που να λαμβάνει υπόψη της τις κοινότητες τσιγγάνων, οι οποίες αγνοούνται σε 
υπερβολικό βαθμό από το θεσμό όσο και από τους διδάσκοντες. Οι σχολικοί μεσολαβητές 
πολλαπλασιάζονται διότι αποκτά σημασία να οικοδομηθεί μια γέφυρα ανάμεσα στο σχολείο 
και τις οικογένειες. 
88. Οι ενέργειες υποστήριξης οργανώνονταν στο παρελθόν μέσω μιας ολοκληρωμένης 
προσέγγισης. Παραδείγματος χάρη στη Δανία, στην κοινότητα του Helsingor, με τη 
δημιουργία μιας ομάδας εργασίας που συμπεριέλαβε τις διάφορες σχετικές διοικήσεις και 
διαθέτονταςτο επιθυμητό περιθώριο δράσης για να οργανωθεί η υποδοχή των παιδιών στα 
σχολεία. Κατά τη διάρκεια πολλών ετών, οι κατά προτεραιότητα άξονες δράσης 
παρέμειναν οι εξής: 
- υποστήριξη των διδασκόντων : μείωση του αριθμού ωρών εργασίας' συμπληρωματική 
εντατική κατάρτιση' διορισμός ενός ατόμου που να εξασφαλίζει το συντονισμό των 
δραστηριοτήτωνκαι του ανθρώπινου δυναμικού καθώς και τη σχέση μεταξύ των διοικήσεων' 
- υποστήριξη των γονέων και των μαθητών : παρότρυνση των γονέων ώστε το ποσοστό της 
σχολικής φοίτησης να αυξηθεί, με επισκέψεις στις οικογένειες με τη βοήθεια ενός 
διερμηνέα' πρόσκληση των γονέων σε άτυπες συνεδριάσεις, οπτικοακουστικό μοντάζ με 
σχολιασμό στην τσιγγάνικη γλώσσα προκειμένου να εξηγηθεί στους γονείς το σχολικό 
σύστημα' ανάπτυξη της εκπαίδευσης παρουσία ενός διερμηνέα επί ένα ορισμένο χρονικό 
διάστημα, εφόσον αυτό το είδος ειδικής τάξης με μεταβατική αξία θα επέτρεπε επίσης μια 
προσαρμογή στις ταξιδιωτικές πρακτικές των γονέων στα Βαλκάνια" για τα παιδιά που 
παρουσιάζουνιδιαίτερεςδυσκολίες θέσπιση ομάδων εργασίας 5 μαθητών ως ανώτατο όριο, 
και ανάπτυξη αυξημένων επαφών με τις οικογένειες, με τη βοήθεια ενός ειδικευμένου 
κοινωνικού λειτουργού, καθώς και την καθιέρωση επαφής από το πρωί με ορισμένους 
μαθητές, ώστε να τους επισκέπτεται σπίτι τους, να τους βοηθά να προετοιμαστούν για την 
φοίτηση τους στο σχολείο και στη συνέχεια να τους οδηγεί στο σχολείο' άλλοι κοινωνικοί 
λειτουργοί λιγότερο συνδεδεμένοι με το σχολείο που έχουν αναπτύξει στενότερες σχέσεις 
με τις οικογένειες, παρέχουν μια συμπληρωματική υποστήριξη. 
89. Στην Ελλάδα, υπογραμμίζεται η ουσιαστική υποστήριξη που πρέπει να παρέχεται στους 
διδάσκοντες και τους γονείς. Σήμερα, είναι ολοφάνερη η έλλειψη ενημερωτικής και 
επιμορφωτικήςτεκμηρίωσηςπου θα επέτρεπε να αναπτυχθούν οι γνώσεις και να σημειωθεί 
πρόοδος προς έναν παιδαγωγικόπροβληματισμό αναγκαίο για τη βελτίωση της κατάστασης 
29 
Οι διδάσκοντες πρέπει να καταρτιστούν ώστε να σέβονται τις αξίες των τσιγγάνων' πρέπει 
επίσης να επιλέγονται οι πιο κατάλληλοι για την άσκηση αυτής της εργασίας και εκείνοι που 
έχουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Εξάλλου, ένα έργο συνολικής ενημέρωσης πρέπει να γίνει 
για να ξεπεραστούν οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που υπάρχουν στο σύνολο του 
πληθυσμού. Τα προγράμματα πρέπει να σχεδιασθούν μαζί με τους ίδιους τους τσιγγάνους, 
προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι αξίες τους, ο πολιτισμός τους, οι επαγγελματικές τους 
πρακτικές και προκειμένου να κατανοηθεί καλύτερα η σημασία της εκμάθησης της 
ανάγνωσης και της γραφής. 
90. Στην Ιρλανδία, η υποστήριξη που παρέχεται στους διδάσκοντες περνά μέσα από την αρχική 
και τη συνεχή κατάρτιση, από την στήριξη που χορηγείται στο επίπεδο του εθνικού 
συντονισμού και από τους διδάσκοντες στήριξης που μπορούν να παρέμβουν - οι πτυχές 
αυτές εξετάζονται σε άλλα σημεία. Εξάλλου, ο ορισμός ενός προγράμματος εργασίας με 
τα παιδιά των ταξιδιωτών (Draft Curriculum for Traveller Children) ήταν δυνατό να κατευθύνει 
τις ενέργειες. Η συμμετοχή στα σχέδια που έχουν αναπτυχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο 
υπήρξε επίσης μια σημαντική κινητήρια δύναμη για την ευαισθητοποίηση και την κατάρτιση 
των διδασκόντων. Για τους μαθητές, εκτός από την παιδαγωγική υποστήριξη που 
περιγράφεται σε άλλα τμήματα, μια σημαντική προσπάθεια έγινε για τη σχολική μεταφορά. 
' Οσο για τους γονείς, επωφελούνται από τις υπηρεσίες των διδασκόντων που μπορούν να 
τους επισκεφθούν (Visiting Teachers) και από τον εθνικό συντονισμό" άλλωστε, ένα 
πρόγραμμα υποστήριξης (Home-School Liaison) βρίσκεται σε στάδιο ανάπτυξης, και οι 
οικογένειες λαμβάνουν μια στήριξη ιδιαίτερα μεγάλης αξίας από διάφορες οργανώσεις 
ταξιδιωτών καθώς και από άλλες οργανώσεις. 
91. Στην Ιταλία, δόθηκε βοήθεια από τους οργανισμούς ή τους ειδικευμένους συλλόγους, και 
τέθηκε σε εφαρμογή μια κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας. Ορισμένες ενέργειες 
που προωθήθηκαν θα έπρεπε να ενταθούν : ιδίως μια μεγαλύτερη συμμετοχή των 
ιδρυμάτων (εθνικών και τοπικών)" ένας ενισχυμένος συντονισμός σε επαρχιακό επίπεδο, 
προκειμένου να καταστεί δυνατή η επαφή μεταξύ των ιδρυμάτων και της κοινότητας 
τσιγγάνων και να αναπτυχθούν ενέργειες που θα απέτρεπαν τη σχολική εγκατάλειψη και 
θα επέτρεπαν μια προοδευτική σχολική φοίτηση στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας 
εκπαίδευσης" μια ανάπτυξη πολιτισμικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων σε σχέση με τους 
διάφορους ειδικευμένους συλλόγους. 
92. Στις Κάτω Χώρες, υπάρχουν 25 σχέδια που προέρχονται από το Υπουργείο Παιδείας" 
κατέστησαν δυνατή τη δημιουργία θέσεων συμβούλων για θέματα που αφορούν την 
εκπαίδευση η οποία παρέχεται στα παιδιά από 4 έως 18 ετών' υπάρχουν επίσης ορισμένες 
οργανώσεις τσιγγάνων που επιδοτούνται από το κράτος. 
93. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι διάφορες μορφές υποστήριξης που περιγράφονται στο 
προηγούμενο μέρος αφορούν, για 78 οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, 16.325 μαθητές 
σε 2.870 ιδρύματα, και 433 μαθητές στην Ουαλία. Οι απευθείας ενισχύσεις προς τους 
μαθητές αφορούν κυρίως τη μεταφορά, τη βοήθεια για την αγορά των σχολικών στολών, τα 
γεύματα, την πρόσβαση σε μια κινητή βιβλιοθήκη, κλπ. Οι ενισχύσεις προς τους γονείς 
συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με εκείνες των παιδιών" σε αυτές προστίθεται μια ενημέρωση 
σχετικά με τη λειτουργία του σχολείου, η μεσολάβηση μεταξύ του σχολείου και των 
οικογενειών, οι ενέργειες κατάρτισης των ενηλίκων, κλπ. 
30 
Παιδαγωγική και διδακτικό υλικό 
3 -1 - Πειραματική εφαρμογή της εξ αποστάσεως διδασκαλίας 
94. Στη Γαλλία, την πρωτοβάθμια εκπαίδευση για ορισμένα παιδιά τσιγγάνων έχει αναλάβει το 
εθνικό Κέντρο διδασκαλίας εξ αποστάσεως -Κέντρο της Τουλούζης- τόσο σε επίπεδο 
σχολικής φοίτησης σύμφωνα προς το κανονικό πρόγραμμα σπουδών, όσο και σε επίπεδο 
παιδαγωγικής υποδοχής προσαρμοσμένης στο επίπεδο του παιδιού. Για τη δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση, το Κέντρο της Ρουέν, του Εθνικού Κέντρου εξ Αποστάσεως Διδασκαλίας -
CNED- αναπτύσσει έντονο προβληματισμό όσον αφορά τα παιδιά των τσιγγάνων, στο πλαίσιο 
ενός πειραματικού σχεδίου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας: απογραφή των αναγκών και των 
ενεργειώνπου έχουν αναληφθεί, επεξεργασία παιδαγωγικού υλικού που θα λαμβάνει υπόψη 
την ιστορία, τον πολιτισμό και τη γλώσσα των τσιγγάνων, με σκοπό τη δημιουργία μαθημάτων 
προσαρμοσμένων στην αρχή μιας εξατομικευμένης παιδαγωγικής. 
95. Στην Ιταλία, η εξ αποστάσεως διδασκαλία αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό άξονα δράσης στο 
πλαίσιο πειραματικού σχεδίου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το οποίο βρίσκεται ακόμα στα 
πρώτα του στάδια. Είναι σκόπιμο να εκπονηθούν διδακτικές ενότητες που θα συνοδεύονται 
από έναν οδηγό για τους ενήλικες, ο οποίος θα συνδράμει το παιδί στη διαδικασία 
εκμάθησης που ακολουθεί. 
96. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 39 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές στην Αγγλία και 2 στην Ουαλλία 
έχουν προτείνει εκπαιδευτικό υλικό για την εξ αποστάσεως διδασκαλία: σύνολο 
παιδαγωγικών και διδακτικών κειμένων, κασέτα για τους γονείς, βιντεοσκοπημένο υλικό, 
μαθήματα δι'αλληλογραφίας σχολικά βιβλία... Συνήθως, το υλικό αποστέλλεται στο σχολείο 
όπου είναι γραμμένα τα παιδιά και το σχολείο χρησιμοποιεί το υλικό που έχει αποσταλεί σε 
ορισμένες, όμως, περιπτώσεις υπάρχει άμεση επαφή μεταξύ της οικογένειας και της 
υπηρεσίας εκπαίδευσης για τους τσιγγάνους και τους ταξιδιώτες. Οι μαθητές που έχουν 
λάβει αυτό το υλικό ανέρχονται περίπου σε 740. Από αυτές τις τοπικές εκπαιδευτικέςαρχές, 
οι 4 συμμετέχουν στο σχέδιο που έχει αναπτυχθεί με τη στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 
σχετικά με την εξ αποστάσεως διδασκαλία. Εξάλλου, η ανάπτυξη υλικού για την εξ 
αποστάσεως διδασκαλία αποτελεί μέρος των επιλέξιμων ενεργειώνπου μπορούν να λάβουν 
στήριξη από το εθνικό ταμείο (για την Αγγλία και την Ουαλία), τη Section 210 grant. Από τις 
41 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές που ανταποκρίθηκαν στην έρευνα σχετικά με το ζήτημα 
αυτό, οι 40 δηλώνουν τη βούληση τους να συνεχίσουν και να εντείνουν τις πρωτοβουλίες 
στον τομέα αυτό και δίνουν έμφαση στην ποιότητα του υλικού, στη συνεργασία μεταξύ των 
σχεδίων, και στην κάλυψη του φάσματος ηλικιών από τα 5 έτη μέχρι τους τελειόφοιτους της 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Στη Σκωτία, οι διδάσκοντες έχουν τη δυνατότητα να δίνουν 
μικρά παιδαγωγικά σακίδια στους μαθητές, οι οποίοι μπορούν, κατ'αυτόν τον τρόπο, να τα 
παίρνουν μαζί τους όταν ταξιδεύουν. 
3 - 2 - Ανάπτυξη μορφών παιδαγωγικής παρακολούθησης 
97. Σε ορισμένα από τα γερμανικά ομόσπονδα κρατίδια υπάρχει ένα σύστημα "σχολείων 
σύνδεσης^ καθώς και "σχολείων στήριξης*' ή "μονάδων". Το "κεντρικό" σχολείο σύνδεσης που 
βρίσκεται κοντά στη χειμερινό τόπο στάθμευσης, είναι υπεύθυνο για την παρακολούθηση 
του προγράμματος σπουδών του μαθητή. Είναι αυτό που κυρίως κρατάει το βιβλιάριο 
προόδου, που προετοιμάζει μαζί με το παιδί και τους γονείς ένα πρόγραμμα για την νέα 
ταξιδιωτική περίοδο, που προσφέρει βοήθεια όταν υπάρχουν μαθησιακές δυσκολίες και που 
θέτει στη διάθεση των ενδιαφερομένων ορισμένα παιδαγωγικά μέσα. Ο υπεύθυνος 
καθηγητής διαδραματίζει ιδιαίτερο ρόλο: βρίσκεται σε επαφή με τους γονείς και τους 
μαθητές κατά τη διάρκεια της ταξιδιωτικής περιόδου, και αναλαμβάνει ρόλο συμβούλου. 
Τα "σχολεία στήριξης" είναι προσαρμοσμένα με έναν ιδιαίτερο τρόπο στο παιδαγωγικό 
πλαίσιο των παιδιών των ταξιδιωτών τα παιδιά αυτά περιλαμβάνονται σε ενέργειες 
υποστήριξης ενώ υπάρχει ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ του σχολείου σύνδεσης και του 
σχολείου στήριξης, κυρίως μέσω μιας "σχολικής εφημερίδας" που περιλαμβάνει πληροφορίες 
για τους γονείς και τους διδάσκοντες και που επισημαίνει τα βιβλία που πρέπει να 
χρησιμοποιηθούν, βιβλία που μπορούν να αποκτηθούν στα σχολεία σύνδεσης. 
31 
98. Στο γαλλόφωνο Βέλγιο (γαλ.) "επανεμφανίζεται η ιδέα ενός 'βιβλιαρίου προόδου' (το οποίο 
εδώ ονομάζεται 'δελτίο πορείας' ή 'συνοδευτικό τετράδιο') που ενδέχεται να καταστήσει 
δυνατή, μαζί με ένα φορέα επαφής μεταξύ διδασκόντων που έχουν παιδιά νομάδες οτην 
τάξη τους, την εξασφάλιση μιας αποτελεσματικής σχολικής παρακολούθησης". 
99. Στη Γαλλία, σε πολλές περιοχές δοκιμάζονται πειραματικά βιβλιάρια παιδαγωγικής 
παρακολούθησης βρίσκονται υπό κατάρτιση κλίμακες αξιολόγησης που θα επιτρέψουν την 
ακριβέστερη εκτίμηση των γνώσεων ενός παιδιού αμέσως μετά την άφιξη του σε ένα 
καινούριο σχολείο, ιδίως, δε, των παιδιών των νομάδων σε μία ακαδημαϊκή περιοχή 
δημιουργήθηκε ένα βιβλιάριο δίγλωσσης ικανότητας (γαλλικά και μητρική γλώσσα) για τους 
μη γαλλόφωνους τσιγγάνους. Σε σχέση με την υποδοχή και την ευελιξία των δομών στη 
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, πραγματοποιούνται μαθήματα στήριξης, καθώς και 
παιδαγωγικά εργαστήρια όπου η εκπαίδευση και, συνεπώς, η παρακολούθηση του μαθητή 
μπορούν να είναι πιο εξατομικευμένες. Επίσης, αξιοσημείωτη επιτυχία σημειώνουν 
εργαστήρια με επίκεντρο το βίντεο, το θέατρο, τη φωτογραφία, τις εικαστικές τέχνες, τις 
εικονογραφημένες ιστορίες ή την ξυλουργική. Υπάρχουν επίσης στη Γαλλία "ζώνες κατά 
προτεραιότητα εκπαίδευσης", όπου τα παιδιά των τσιγγάνων, όπως και τα άλλα παιδιά που 
βρίσκονται σε αυτές τις περιοχές, επωφελούνται των μηχανισμών που έχουν δημιουργηθεί 
μεταξύ διαφόρων ενδιαφερόμενων εταίρων. Επίσης, καθιερώνονται σε ορισμένα μέρη 
μορφές σχολικής παρακολούθησης και μέτρων υποστήριξης που εξασφαλίζονται από 
ενώσεις για την υποστήριξη των παιδιών (κατευθυνόμενες σπουδές), καθώς και από 
εκπαιδευτικές δραστηριότητες ή από εκπαιδευτικές εξωσχολικές δραστηριότητες. 
100. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 36 τοπικές εκπαιδευτικέςαρχές της Αγγλίας και 2 της Ουαλίας έχουν 
αναπτύξει μια διαδικασία παιδαγωγικήςπαρακολούθησηςμε ποικίλες μορφές (συνεργασία 
με τις εκπαιδευτικέςυπηρεσίεςγια τους τσιγγάνους και ταξιδιώτες, παροχή παιδαγωγικού 
υλικού, σύστημα παρακολούθησης μέσω βιβλιαρίου -περίπου οι μισές αρχές χρησιμοποιούν 
το βιβλιάριο που έχει θεσπίσει το Υπουργείο Παιδείας- τηλεφωνικές επαφές με τις 
οικογένειες σχολικά μαθήματα δΓ αλληλογραφίας..). Στην Αγγλία, η παρακολούθηση αυτή 
αφορά 6.616 μαθητές. 
3 - 3 - Μέτρα για τη διευκόλυνση της μετάβασης από το σχολείο στη διαρκή εκπαίδευση / 
κατάρτιση 
101. "Οι ελάχιστοι νέοι που φθάνουν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση κατευθύνονται κυρίως προς 
την τεχνική ή επαγγελματική εκπαίδευση (για τα κορίτσια: σχολή οικιακής οικονομίας, 
κομμωτική, παιδοκομία, κλπ. για τα αγόρια: σιδηρουργία, μηχανική αυτοκινήτων, κλπ.)": (Β 
γαλ.). Η πρακτική κατάρτιση είναι περισσότερο επιθυμητή από την ακαδημαϊκή κατάρτιση 
(βλ. Βολ). 
102. Σύμβουλοι προσανατολισμού αναπτύσσουν συχνή επαφή με τους μαθητές στη διάρκεια της 
σχολικής τους εκπαίδευσης προκειμένου να τους ενημερώσουν σχετικά με τις 
επαγγελματικές δυνατότητες που τους παρέχονται μετά το πέρας της σχολικής τους 
εκπαίδευσης (Dk). 
103. Στην Ισπανία αναπτύσσεται προσπάθεια, με τη μορφή πειραματικού σχεδίου, για τους νέους 
που έχουν περάσει την ηλικία της υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης, η οποία έχει ως στόχο 
να τους προετιμάσει για μια επαγγελματική δραστηριότητα, ιδίως στους τομείς των 
γραφικών τεχνών, της βιομηχανικής κατασκευής, της μηχανικής και της οικοδομής. Η 
ανάλυση των ενεργειών που βρίσκονται σε εξέλιξη, θα επιτρέψει να αντιμετωπιστεί 
καλύτερα η επέκταση τους. 
104. Στη Γαλλία, οργανώνονται περίοδοι πρακτικής άσκησης σε επιχειρήσεις για μαθητές της 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και σύλλογοι εργάζονται, ορισμένες φορές με την υποστήριξη 
του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας ή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, για την επαγγελματική 
προετοιμασία των νέων τσιγγάνων στον τομέα της βιοτεχνίας, των καλλιτεχνικών ή 
32 
παιδαγωγικών δραστηριοτήτων ή σε σχέση με το σχολείο (κατάρτιση μεσολαβητών). 
Υπάρχουν και άλλες δυνατότητες για την προετοιμασία τους στην επαγγελματική ζωής, οι 
οποίες αναλύονται λεπτομερώς στη γαλλική έκθεση. 
105. Στην Ιρλανδία, τα διάφορα προαναφερθέντα Κέντρα (11 Κέντρα κατάρτισης για νέους 
ταξιδιώτες δέχονται γύρω στους 300 μαθητές από 12 έως 15 ετών, ενώ 29 Κέντρα 
κατάρτισης δέχονται γύρω στους 650 μαθητές άνω των 15 ετών) αποτελούν το 
σημαντικότερο μέρος του μηχανισμού που έχει προβλεφθεί. Ο ρόλος που έχουν να 
διαδραματίσουν τα Κέντρα αυτά είναι ταυτόχρονα δύσκολος και ουσιαστικός, εάν ληφθεί 
υπόψη το γεγονός ότι τα παιδιά των ταξιδιωτών εγκαταλείπουν το σχολείο στο κατώφλι της 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Για τη βελτίωση της κατάστασης το 1991 δημιουργήθηκε μία 
ομάδα εργασίας που ασχολείται με τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τους Ταξιδιώτες 
αυτή η ομάδα έχει υποβάλει έκθεση που θα βοηθήσει το Υπουργείο να κατευθύνει τη 
δράση του στον τομέα αυτό. 
106. Πρόκειται για μια προτεραιότητα στο πλαίσιο της ιταλικής πραγματικότητας, όμως πρέπει 
ακόμα να καταβληθεί σοβαρή προσπάθεια, ιδίως μέσω της απόδοσης ευελιξίας στις δομές 
προκειμένου οι μαθητές τσιγγάνοι να μπορούν να συνεχίζουντη δευτεροβάθμια εκπαίδευση 
μέχρι το απολυτήριο (χρήσιμο για το εμπόριο και άλλα επαγγέλματα) ή να αποκτήσουν 
πρόσβαση σε μαθήματα επαγγελματικής κατάρτισης. 
107. Όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στις Κάτω Χώρες, οι τσιγγάνοι και ταξιδιώτες 
μαθητές παρακολουθούν τον πρώτο υποχρεωτικό κύκλο, όμως η αποχή αποτελεί σοβαρό 
πρόβλημα. Τους προτείνεται λοιπόν γενικά να ακολουθήσουνπαράλληλα μια επαγγελματική 
κατάρτιση. Δυστυχώς, λίγοι από αυτούς βρίσκουν αργότερα απασχόληση. 
108. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 24 τοπικές εκπαιδευτικέςαρχές στην Αγγλία και 2 στην Ουαλία έχουν 
εισαγάγει μέτρα για να ενθαρρύνουν τη μετάβαση από το σχολείο στην κατάρτιση όσων 
είναι άνω των 16 ετών: σύνδεση με τα κέντρα κατάρτισης, παροχή συμβουλών στις 
οικογένειες, μαθήματα για τη βελτίωση των επιδόσεων τους, κλπ. Οι περισσότερες 
εκπαιδευτικές αρχές επιθυμούν να συνεχίσουν και να εντείνουν τη δράση αυτή για τους 
νέους και πολλές εκπαιδευτικές αρχές που ακόμη δεν έχουν αναλάβει παρόμοια δράση 
εξετάζουντο ενδεχόμενο να το πράξουν. Στη Βόρεια Ιρλανδία, 36 μαθητές παρακολουθούν 
μαθήματα προχωρημένης κατάρτισης, ενώ στη Σκωτία παρέχονται δυνατότητες τόσο σε 
επίπεδο σχολείου, όσο και στο πλαίσιο της κατάρτισης των ενηλίκων και των προγραμμάτων 
κοινοτικής εκπαίδευσης. 
3 - 4 - Συνυπολογισμός της ιστορίας, του πολιτισμού και της γλώσσας των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών 
109. Στη Γερμανία, στο πλαίσιο της ανάπτυξης των "σχολείων στήριξης" που αναφέρθηκαν 
προηγουμένως, μελετάται όλο και περισσότερο το ενδεχόμενο να αναπτυχθεί ένα 
παιδαγωγικό υλικό που να συνυπολογίζει τα βιώματα των παιδιών των τσιγγάνων. 
110. Στη Δανία, αγοράζονται και προσφέρονται στη βιβλιοθήκη των σχολείων βιβλία που 
αναφέρονται στην ιστορία, τον πολιτισμό και τη γλώσσα των μαθητών τσιγγάνων. Όσον 
αφορά τη γλώσσα ανακύπτει πρόβλημα, δεδομένου ότι δεν έχει υπάρξει, μέχρι στιγμής, η 
δυνατότητα να βρεθούν διδάσκοντες που να μιλούν τη μητρική γλώσσα των μαθητών. 
Άλλωστε, κάθε μαθητής μπορεί, με βάση την ελεύθερη επιλογή του, να διδάσκεται τέσσερα 
μαθήματα εβδομαδιαίως στη μητρική του γλώσσα. 
111. Στην Ισπανία, δημοσιεύεται βαθμιαία σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο παιδαγωγικό 
υλικό, στο πλαίσιο μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης, που αναπτύσσει στοιχεία αναφοράς 
σχετικά με την ιστορία και τον πολιτισμό της κοινότητας των τσιγγάνων. 
33 
112. Στη Γαλλία, σε έναν όλο και μεγαλύτερο αριθμό ακαδημαϊκών περιοχών, προετοιμάζονται 
σακίδια ή "παιδαγωγικές βαλίτσες" η στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει δώσει τη 
δυνατότητα σε συλλόγους να υλοποιήσουν πολλά σχέδια, που βασίζονται στην καλύτερη 
γνώση του πολιτισμού των τσιγγάνων. 
113. Στην Ιρλανδία, έχουν ενταθεί οι προσπάθειες για την ανάπτυξη μιας προσέγγισης 
διαπολιτισμικής εκπαίδευσης για όλα τα παιδιά. Έχει έλθει πλέον η στιγμή για να 
συμπεριληφθούν στα προγράμματα - και όχι μόνον για τα παιδιά των ταξιδιωτών - στοιχεία 
της ιστορίας και του πολιτισμού των ταξιδιωτών. Η ανάπτυξη πειραματικών σχεδίων στο 
ευρωπαϊκό πλαίσιο εφαρμογής του ψηφίσματος επέτρεψε την υποβολή εγγράφου γενικής 
ενημέρωσης, With Travellers - a Handbook for Teachers. Προβλέπονται και άλλες ενέργειες 
για τη διεύρυνση αυτής της εργασίας και για τη δημοσίευση ενός διαπολιτισμικού 
παιδαγωγικού υλικού. 
114. Στην Ιταλία, θεωρείται αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η ιστορία, ο πολιτισμός και η γλώσσα των 
τσιγγάνων σε μια προσέγγιση διαπολιτισμικής εκπαίδευσης κάτι τέτοιο επιτρέπει τη βελτίωση 
των γνώσεων σχετικά με τις διάφορες πολιτισμικές ομάδες, τη μείωση των προκαταλήψεων 
και των διακρίσεων σε βάρος τους, την αξιολόγηση του πολιτισμού και της πολιτισμικής 
ταυτότητας των τσιγγάνων. Στα πλαίσια αυτά διεξάγονται πολυάριθμες εργασίες 
προκειμένου να συγκεντρωθουντα βασικά στοιχεία που θα έπρεπε να καταστήσουν δυνατή 
την παραγωγή παιδαγωγικού υλικού προσαρμοσμένου στις ανάγκες. 
115. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, 42 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές στην Αγγλία, και 3 στην Ουαλία, 
παρήγαγαν παιδαγωγικό υλικό που αφορούσε τη γλώσσα, την ιστορία, τον πολιτισμό: 
βιντεοσκοπημένο υλικό, διαφάνειες, φωτογραφίες, εκθέσεις, παιδαγωγική βαλίτσα, 
αναγνωστικό, υλικά σε σχέση με το εθνικό πρόγραμμα, puzzle, παιχνίδια, ιστορίες 
βασισμένες στην εμπειρία των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, υλικό που αποσκοπεί στην 
καταπολέμηση του ρατσισμού, κλπ. 
3 - 5 - Χρησιμοποίηση νέων ηλεκτρονικών μέσων και του βίντεο 
116. Στη Δανία, επειδή τα σχολεία είναι καλά εξοπλισμένα, όλοι οι μαθητές κάνουν ευρεία χρήση 
των ηλεκτρονικών μέσων και του βίντεο. 
117. Στη Γαλλία, αρκετά ιδρύματα κατάρτισης και σύλλογοι έχουν παραγάγει βιντεοκασέτες. 
Η χρήση του υπολογιστή και των εργαστηρίων γλωσσών είναι όλο και πιο συχνή στην 
παιδαγωγική διαδικασία, αυτό όμως δεν έχει γίνει ειδικά για τους μαθητές τσιγγάνους. Η 
τηλεματική, όπως και η μετάδοση βίντεο, υπόσχονται πολλά σήμερα, αποτελούν αντικείμενο 
μελέτης, ιδίως από το εθνικό Κέντρο διδασκαλίας εξ αποστάσεως. Σε μια γαλλική 
ακαδημαϊκή περιοχή όπου οι τσιγγάνοι είναι πάρα πολλοί, η διαχείριση των διαθέσιμων 
θέσεων στα σχολεία πραγματοποιείται μέσω τηλεματικού δικτύου, ώστε η υποδοχή να είναι 
όσο το δυνατό καλύτερα προσαρμοσμένη και προετοιμασμένη και να εξασφαλίζεται 
παιδαγωγική παρακολούθηση του μαθητή (επίπεδο ανάγνωσης, κλπ.). 
118. Στην Ιρλανδία έχουν παραχθεί πολλά οπτικοακουστικά υλικά τα οποία βασίζονται στον 
πολιτισμό των ταξιδιωτών και διατίθενται στα σχολικά ιδρύματα. Το 1991 το Υπουργείο 
παρήγαγε βιντεοσκοπημένο υλικό, The Education of Travellers, το οποίο διατίθεται στους 
υπεύθυνουςτης εκπαίδευσης καθώς και σε σεμινάρια για την κατάρτιση των διδασκόντων. 
119. ΣτηνΙταλία, αν και είναι ακόμα πολύ νωρίς για να μιλήσουμε για πραγματική παρουσία της 
πληροφορικής στο σχολείο, οι οπτικοακουστικές τεχνικές συμβάλλουν σημαντικά στην 
εκμάθηση μέσω του ήχου και της εικόνας πιθανολογείται ότι θα αυξηθεί η παροχή στήριξης 
προς τα οπτικοακουοτικάσυστήματα, πολύ περισσότερο σήμερα, που η εξοικείωση με αυτά 
τα μέσα είναι καθημερινή, με αποτέλεσμα να αποτελούν σημαντικό εκπαιδευτικό φορέα. 
34 
3 - 6 - Διδακτικό υλικό για τα σχολικά ιδρύματα 
120. Η συχνή αλλαγή σχολείου δημιουργεί πρόβλημα, κυρίως στους αρχάριους για το λόγο αυτό, 
δημιουργήθηκε στη Γερμανία ένα αλφαβητάριο για τους ταξιδιώτες. Η χρησιμοποίηση του 
αλφαβηταρίου αυτού επεκτάθηκεσε αρκετά Lander. Επιπλέον, βρίσκεται υπό προετοιμασία 
μάθημα σε βιντεοκασέτα, το οποίο συνοδεύει αυτό το αλφαβητάριο και μπορεί να 
χρησιμοποιηθεί από διάφορα άτομα και κυρίως από τα παιδιά των τσιγγάνων. 
121. Στη Γαλλία, ορισμένα ιδρύματα κατάρτισης ή ενώσεις έχουν κατασκευάσει σακίδια ή 
"παιδαγωγικές βαλίτσες^' και σε πολλά μέρη διδάσκοντες έχουν κατασκευάσει τα δικά τους 
υλικά εξάλλου, η παραγωγή παιδαγωγικών δελτίων βρίσκεται σε στάδιο ανάπτυξης σε 
διάφορα μέρη. Η στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει επιτρέψει ταυτόχρονα την 
παραγωγή υλικού από τα εκπαιδευτικά ή επιμορφωτικά ιδρύματα και την εντατικοποίηση 
των ανταλλαγών υλικών. 
122. Στην Ελλάδα, έχει αναπτυχθεί ένα πρόγραμμα επεξεργασίαςκαι παραγωγής παιδαγωγικού 
και διδακτικού υλικού: δημιουργία ομάδων προβληματισμού, παραγωγής, πειραματισμού. 
123. Στην Ιρλανδία, εκτός από τη σύνταξη των εγγράφων για τα οποία έγινε λόγος στο 
προηγούμενο τμήμα, έχει εκπονηθεί ένας παιδαγωγικός φάκελος βασισμένος σε εικόνες 
(Picture Resource Pack) : Travellers- Playing with Pictures, στο πλαίσιο πειραματικού σχεδίου 
της Κοινότητας. Σε ολόκληρη τη χώρα πραγματοποιείται εργασία στον τομέα της 
δημοσίευσης διδακτικού υλικού για τα σχολεία που υποδέχονται παιδιά ταξιδιωτών. 
124. Στην Ιταλία, αναπτύχθηκε ένα πολυετές σχέδιο για την έρευνα και την παραγωγή ενός 
διαπολιτισμικού παιδαγωγικού υλικού βασισμένου στον πολιτισμό των τσιγγάνων. Πριν να 
διαδοθεί ευρύτερα, το υλικό αυτό θα αποτελέσει αντικείμενο πειραματικής δοκιμασίας και 
αξιολόγησης από τους διδάσκοντες. 
125. Σήμερα, στις Κάτω Χώρες δεν υπάρχει υλικό πραγματικά προσαρμοσμένο στις ανάγκες, 
εκτός από ορισμένες βιντεοσκοπήσεις και διαφάνειες για την ενημέρωση των συμβούλων 
των διαφόρων σχεδίων, καθώς και ένα έργο δημοσιευμένο το 1989, το οποίο παρουσιάζει 
τους τσιγγάνους και ταξιδιώτες την ιστορία τους και την υπάρχουσα νομοθεσία, προς χρήση 
των διδασκόντων. Είναι σημαντικό να αναπτυχθεί περαιτέρω το υλικό αυτό. 
126. Όσον αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, έγινε λόγος για το σημείο αυτό σε προηγούμενο τμήμα. 
Το υλικό που παρήχθη διαδόθηκε στα σχολεία από τους περιοδεύοντες διδάσκοντες, από 
τις ομάδες των υπηρεσιών παιδείας για τους ταξιδιώτες και από τους εκπαιδευτές. Μέρος 
του παραχθέντος υλικού συμπεριελήφθη στο υλικό για την εξ αποστάσεως διδασκαλία, ενώ 
κάποιο άλλο διενεμήθη σε βιβλιοθήκες. Η οικονομική στήριξη προέρχεται, κατά γενικό 
κανόνα, από το εθνικό ταμείο (Section 210 grant), αλλά και από τις τοπικές εκπαιδευτικές 
αρχές, από ιδρύματα, από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Η βούληση είναι να συνεχιστεί αυτό 
το έργο παραγωγής και διάδοσης παιδαγωγικού υλικού. Στη Σκωτία, το Scottish Traveller 
Education Project παρήγαγε υλικό βασιζόμενο στην ιστορία και τον πολιτισμό των ταξιδιωτών 
το Scottish Arts Council στηρίζει το έργο των ταξιδιωτώνπαρεμβαίνονταςστα σχολεία για την 
αφήγηση ιστοριών στους μαθητές, ενώ παράλληλα πραγματοποιείται μια σοβαρή εργασία 
στην κατεύθυνση της συλλογής γραπτών, τραγουδιών, προφορικών διηγήσεων. 
Πρόσληψη και αρχική και συνεχής κατάρτιση των διδασκόντων 
4 -1 - Προσαρμοσμένη συνεχής και συμπληρωματική κατάρτιση 
127. Λόγω της μεταναστευτικήςκίνησης από τα ανατολικά κράτη, πολλές οικογένειεςτσιγγάνων 
καταφθάνουν στη Γερμανία. Στα πλαίσια της παιδαγωγικής για ξένους, εγκαινιάστηκαν 
προγράμματα συνεχούς κατάρτισης για τους διδάσκοντες στα διάφορα ομόσπονδα 
κρατίδια. Τα προγράμματα αυτά λαμβάνουν υπόψη τους το γλωσσικό και πολιτισμικό πλαίσιο 
35 
των παιδιών. Επίσης, παρόμοια μέτρα έχουν ληφθεί σε εθνικό επίπεδο για τους διδάσκοντες 
που εργάζονται με παιδιά τσιγγάνων. 
128. Η ποιότητα των σχέσεων και η ύπαρξη κινήτρων από όλους έχουν ουσιαστική σημασία. Από 
την περιγραφή μιας τάξης (Β γαλ.) συνάγεται ότι "ακόμα και η ύπαρξη αυτής της τάξης 
αποδεικνύει ότι είναι δυνατό να ενταχθούν τα παιδιά των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών στο 
κανονικό κύκλωμα, αρκεί ο δάσκαλος να διαθέτει σοβαρά προτερήματα (ευρύτητα 
πνεύματος έναντι της πολιτισμικής διαφοράς ευελιξία στην οργάνωση, μεγάλη προσοχή στις 
εξατομικευμένες ανάγκες), την αμείωτη υποστήριξη της διεύθυνσης και την καλή θέληση 
όλων των μαθητών και γονέων. Διάφορα υλικά (σχολικός έλεγχος) και διαρθρωτικά μέσα 
(επαφές μεταξύ δασκάλων) είναι δυνατό να αυξήσουν τις πιθανότητες παιδαγωγικής 
παρακολούθησηςτων παιδιών". ' Εχουν αναπτυχθεί προβληματισμοί στο πλαίσιο της ομάδας 
των διδασκόντων, προκειμένου να γίνουν καλύτερα γνωστά τα ζητήματα που αφορούν τα 
παιδιά των τσιγγάνων και ταξιδιωτών (Β ολ.). 
129. Στην Ισπανία πολλά πανεπιστήμια και Κέντρα κατάρτισης διδασκόντων έχουν αρχίσει να 
αναπτύσσουν προβληματισμό και σχετική κατάρτιση στον τομέα της διαπολιτισμικής 
εκπαίδευσης ισχύει το ίδιο για το σύλλογο διδασκόντων, που οργανώνει κάθε χρόνο τις 
εθνικές ημερίδες οι οποίες έχουν καταστήσει δυνατή την επίτευξη σημαντικής προόδου 
οτοντομέα αυτό. Η διεύθυνση, από την πλευρά της, οργανώνει συναντήσεις και μαθήματα 
ισχύει το ίδιο για τη διεύθυνση των αυτόνομων κοινοτήτων, που έχουν αναπτύξει ενότητες 
διδασκαλίας για τους διδάσκοντες που εργάζονται με μαθητές τσιγγάνους. 
130. Στη Γαλλία, υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός Κέντρων κατάρτισης και ενημέρωσης για τη 
σχολική φοίτηση των παιδιών διακινούμενων εργαζομένων (CEFISEM) που επίσης έχουν 
αποστολή και προορισμό τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων. Μπορούν να 
εξασφαλίσουν, στα ινστιτούτα κατάρτισηςτων διδασκόντων, ορισμένες πτυχές της αρχικής 
κατάρτισης και ταυτόχρονα τους επιφυλάσσεται μια σημαντική αποστολή όσον αφορά τη 
συνεχή κατάρτιση: οργάνωση περιόδων κατάρτισης σε περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο, 
επισκέψεις στις τάξεις, τεκμηρίωση στην υπηρεσία των διδασκόντων, κλπ. Κατ'αυτόν τον 
τρόπο, οργανώνονται πολλές περίοδοι κατάρτισης κάθε χρόνο για τη σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών. Σε εθνικό επίπεδο, το Κέντρο ερευνών για τους 
τσιγγάνους, του Πανεπιστημίου Rene Descartes, αναλαμβάνει επίσης να καταρτίσει τους 
διδάσκοντες και συμμετέχει σε διάφορες ενέργειες. Με πρωτοβουλία του Υπουργείου και 
του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους έχουν διοργανωθεί πολλά θερινά πανεπιστήμια 
και εθνικές ή διεθνείς συναντήσεις. Στο Παρίσι, το εθνικό Ινστιτούτο ανατολικών γλωσσών 
και πολιτισμών αναλαμβάνει τη διδασκαλία της γλώσσας και του πολιτισμού των τσιγγάνων 
και μετά από τριετείς σπουδές, χορηγεί δίπλωμα ανώτερης εκπαίδευσης. 
131. Στην Ελλάδα, βρίσκεται υπό εξέλιξη δραστηριότητα προβληματισμού σχετικά με την 
κατάρτιση των διδασκόντων που καλούνται να εργαστούν με παιδιά τσιγγάνων. 
132. Στην Ιρλανδία, έχει αναπτυχθεί ευρέως η διαπολιτισμικότητα στο πλαίσιο της αρχικής 
κατάρτισης των διδασκόντων και η άμεση συμμετοχή των ταξιδιωτών ως ομιλητών ή 
εμψυχωτών αποτελεί, πλέον, κανόνα στις ενέργειεςτου προγράμματος κατάρτισης. Το ίδιο 
ισχύει για την κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας και έχει αναπτυχθεί ένα ολόκληρο 
σχετικό πρόγραμμα, κυρίως από την εποχή που δημιουργήθηκε θέση συντονισμού σε εθνικό 
επίπεδο. Διοργανώνονται εθνικά, περιφερειακά, τοπικά ή ειδικά σεμινάρια (παραδείγματος 
χάρη, για τους διδάσκοντες που επισκέπτονται τις οικογένειες - Visiting Teachers) και οι 
ταξιδιώτες συμμετέχουν ενεργά σε αυτά. Επίσης, εφαρμόζονται και άλλες μέθοδοι: 
παραδείγματος χάρη, τα ζητήματα που αφορούν τους ταξιδιώτες εκτίθενται κατά τη 
διάρκεια της κατάρτισης για το δίπλωμα ειδικής εκπαίδευσης, ή της συμπληρωματικής 
κατάρτισηςτων διδασκόντων που εργάζονται στον τομέα της προσχολικής εκπαίδευσηςτων 
παιδιών των ταξιδιωτών. 
133. Στην Ιταλία, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη συνεχή κατάρτιση κατόπιν αιτήματος του 
Υπουργείου Παιδείας οργανώθηκαν μαθήματα από έναν εθνικό σύλλογο, το Opera Nomadi. 
Τα μαθήματα αυτά περιλαμβάνουν δύο σκέλη: "την παρουσία των μαθητών τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών στο σχολείο" "τη διαπολιτισμική εκπαίδευση σε επίπεδο πρωτοβάθμιας 
36 
εκπαίδευσης και την παρουσία μαθητών τσιγγάνων και νομάδων: στρατηγικές και 
παρεμβάσεις". Σε τοπικό επίπεδο, εκπαιδευτικές αρχές ή σύλλογοι έχουν οργανώσει 
κύκλους κατάρτισης κατά τη διάρκεια της απασχόλησης. 
134. Κατά γενικό κανόνα, οι διδάσκοντες που υποδέχονται παιδιά τσιγγάνων και ταξιδιωτών στις 
Κάτω Χώρες δεν έχουν λάβει ειδική κατάρτιση. Οι μόνοι που έχουν λάβει μια τέτοια 
κατάρτιση είναι οι διδάσκοντες σε σχολεία που βρίσκονται στους χώρους στάθμευσης, 
σχολεία που σήμερα βρίσκονται σε φάση εξαφάνισης οι διδάσκοντεςαυτοί είναι περιζήτητα 
λόγω της πείρας τους. Όσον αφορά τους υπευθύνους των σχεδίων του καθολικού 
παιδαγωγικού Κέντρου, επωφελούνται των ημερίδων ενημέρωσης και μελέτης. 
135. Στην Αγγλία και στην Ουαλία η αρχική κατάρτιση, η οποία σήμερα βρίσκεται υπό 
επανεξέταση θα έπρεπε να λάβει υπόψη την ύπαρξη μειονοτήτων στα σχολικά ιδρύματα, 
και ιδίως τσιγγάνων και ταξιδιωτών. 50 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές στην Αγγλία και 2 στην 
Ουαλία προσέφεραν κατάρτιση στους διδάσκοντες που εργάζονται με μαθητές τσιγγάνους 
ή ταξιδιώτες με τη μορφή μαθημάτων διαρκείαςέξι εβδομάδων τα οποία συνοδεύονταναπό 
συνεδρία μισής ημέρας κάθε μήνα, καθώς και ενός μαθήματος που αφορούσε τις "ειδικές 
ανάγκες", οι παραδόσεις του οποίου έγιναν στο Open University. Επίσης οι τοπικές αρχές 
πρόσφεραν τη στήριξη τους για τη συμμετοχή σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, σε 
συναντήσεις ή διαλέξεις που διοργανώθηκαν από την Επιθεώρηση (ΗΜΙ), το Υπουργείο, τις 
τοπικές αρχές και τους ειδικευμένους οργανισμούς όπως η National Association of Teachers 
of Travellers και το Advisory Council for the Education of Romany and other Travellers. 
Παρόμοιες ενέργειες στον τομέα της κατάρτισης έχουν αναληφθεί στη Σκωτία. 
4 - 2 - Κατάρτιση και απασχόληση των διδασκόντων που κατάγονται από τον πληθυσμό 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
136. Οι περισσότερεςεκθέσεις υπογραμμίζουν τη σημασία των προσωπικών σχέσεων μεταξύ των 
διδασκόντων και των γονέων, καθώς και των συναισθηματικών σχέσεων μεταξύ των 
διδασκόντων και των παιδιών. Στο πλαίσιο αυτό ενισχύεται η αναγκαιότητα για την 
κατάρτιση και την απασχόληση τσιγγάνων και ταξιδιωτών εκπαιδευτών, μεσολαβητών και 
διδασκόντων. Η απασχόληση βρίσκεται ακόμα σε αρχικό στάδιο, αλλά οι μεσολαβητές 
τσιγγάνοι αυξάνονται σταδιακά, ενώ αυξάνεται ο αριθμός των διδασκόντων τσιγγάνων οι 
οποίοι ασχολούνται με τα σχολικά ζητήματα που αφορούν την κοινότητα τους. 
137. Στη Δανία, έχει ήδη καταρτιστεί και τοποθετηθεί ένας διδάσκων στήριξης προερχόμενος 
από τσιγγάνους. Πολλοί νέοι θα είναι σύντομα σε θέση να αναπτύξουν παρόμοια 
δραστηριότητα, αν παραστεί ανάγκη. 
138. Στην Ισπανία, έχει αναπτυχθεί πειραματικό σχέδιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με θέμα την 
κατάρτιση και την απασχόληση μεσολαβητώντσιγγάνων τα αποτελέσματα θα είναι χρήσιμα 
για την εντατικοποίηση της δράσης στον τομέα αυτό. 
139. Στη Γαλλία, σε πολλά μέρη έχουν καταρτιστεί και εργάζονται μεσολαβητές τσιγγάνοι, οι 
οποίοι συνιστούν ένα δεσμό ανάμεσα στις οικογένειες και το σχολείο. Διοργανωτέςτσιγγάνοι 
εξασφαλίζουν τη λειτουργία μουσικών εργαστηρίων. 
140. Στην Ιρλανδία δε φαίνεται να υπάρχουν, προς το παρόν, διδάσκοντες ταξιδιώτες που να 
έχουν' παρακολουθήσει την απαιτούμενη για τους εκπαιδευτικούς κατάρτιση ωστόσο οι 
ταξιδιώτες έχουν αναπτύξει πολύ σημαντικό έργο, σε ποιότητα και ποσότητα, ως 
εκπαιδευτές, μεσολαβητές ή επικεφαλής οργανώσεων. Μπορούμε να αναφέρουμε μόνο 
ενδεικτικά παραδείγματα, διότι οι οργανώσεις στις οποίες εργάζονται είναι πολυάριθμες: 
- κατάρτιση νέων ταξιδιωτών από το σύλλογο Bernardo's, ως βοηθών στην προσχολική 
περίοδο και την παιδοκομία 
- κατάρτιση για την ανάληψη ηγετικού ρόλου και για την ανάπτυξη που εξασφαλίζεται από 
το European Centre for Travellers του Tuam και από το Dublin Traveller Education and 
Development Group 
37 
- παρουσία νέων επικεφαλής, προερχομένων από ταξιδιώτες, στη διετή κατάρτιση με 
ημιαπασχόληση του University College του Maynooth, για την κοινοτική ανάπτυξη. 
141. Στην Ιταλία η κατάρτιση και η απασχόληση μεσολαβητών τσιγγάνων αποπ:λι:ί πποης 
„ προτεραιότητα. Σε ορισμένες πόλεις αναλήφθηκαν σχέδια κατάρτισης επίσης, 
δημιουργήθηκε σε εθνικό επίπεδο, εθνική ομοσπονδία οργανώσεων τσιγγάνων, η UNIRSI, 
με στόχο την ανάπτυξη ενός πλαισίου αναφοράς και κατάρτισης για τους μεσολαβητές. 
142. Στις Κάτω Χώρες, πολύ λίγοι διδάσκοντεςπροέρχονται, επί του παρόντος από την κοινότητα 
των τσιγγάνων ή ταξιδιωτών. 
143. Στην Αγγλία και την Ουαλία, τρεις διδάσκοντες είναι τσιγγάνοι ή ταξιδιώτες καθώς και δύο 
ακόμα άτομα που συμμετέχουν σε εκπαιδευτικές ομάδες χωρίς να είναι διδάσκοντες. Στη 
Σκωτία, ένας ταξιδιώτης παρακολουθεί, επί του παρόντος, ανώτατες σπουδές για να γίνει 
εκπαιδευτικός και αρκετοί μόνιμα εγκατεστημένοι ταξιδιώτες είναι διδάσκοντες. 
Ενημέρωση και έρευνα 
5 - 1 - Εντατικοποίηση των ενεργειών τεκμηρίωσης και ενημέρωσης στα σχολεία, τους 
διδάσκοντες και τους γονείς 
144. Τα διάφορα ομόσπονδα κρατίδια της Γερμανίας λαμβάνουν μέριμνα για την ενημέρωση των 
επικεφαλήςτων ιδρυμάτων και των διδασκόντων σχετικά με την κατάσταση των παιδιών των 
ταξιδιωτών, καθώς και με τους όρους της σχολικήςτους φοίτησης ιδίως διαμέσου ανάπτυξης 
παιδαγωγικού υλικού, στήριξης εγκυκλίων και διατάξεων, μέτρων για τη συνεχή κατάρτιση, 
ομάδων συζητήσεων, ενημέρωσης σχετικά με το πολιτισμικό, οικογενειακό, κοινωνικό και 
ιστορικό περιβάλλον των κοινοτήτων τσιγγάνων, η ιστορία των οποίων χαρακτηρίζεται από 
διαρκή καταστολή. Στο πλαίσιο αυτό είναι σημαντικό να ευαισθητοποιηθουνοι διδάσκοντες 
ώστε η κατανοητή δυσπιστία που αισθάνονται οι οικογένειες τσιγγάνων απέναντι στο 
σχολείο, να μην οδηγεί πάντοτε σε απόρριψη της σχολικής εκπαίδευσης από την οποία 
απορρέουν κατασταλτικά μέτρα στόχος είναι η αμοιβαία κατανόηση και η προοδευτική 
προσέγγιση Είναι σκόπιμο επίσης να υπογραμμιστεί ότι η δημοσίευση στη γερμανική γλώσσα 
του δελτίου Interface διασφαλίζει την ευρεία ενημέρωση το δελτίο παρέχει, κατά κύριο λόγο, 
τη δυνατότητα ενημέρωσης σχετικά με τα διάφορα σχέδια. 
145. Από έρευνα που διεξήχθη στο γαλλόφωνο Βέλγιο προκύπτει ότι "τα κίνητρα των γονέων, 
πολύ περισσότερο από το δικό τους επίπεδο μόρφωσης, επηρεάζουν άμεσα το επίπεδο 
αναλφαβητισμού των παιδιών ο αναλφαβητισμός, σε συνδυασμό με την έλλειψη κινήτρων 
από πλευράς των γονέων οξύνει τον αναλφαβητισμό των παιδιών. Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν 
τον κατεξοχήν πολιτισμικό χαρακτήρα της σχέσης των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών με τη 
σχολική φοίτηση". "Σε ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από την επιθυμία να ζουν με 
διακριτικότητα, από τη δυσπιστία των γονέων απέναντι στο σχολικό θεσμό και από την 
έλλειψη ενδιαφέροντος από την πλευρά των αρχών (με την ευρεία έννοια) απέναντι σε έναν 
πληθυσμό που μετακινείται από χώρα σε χώρα, η ενημέρωση αποτελεί υποχρεωτική 
προκαταρκτική φάση οποιασδήποτε άλλης πρωτοβουλίας Σε αυτό το πνεύμα, το Υπουργείο 
Παιδείαςτηςγαλλόφωνηςκοινότηταςτου Βελγίου ανέλαβε τη διεξαγωγή έρευνας πάνω στη 
σχολική φοίτηση των παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών στις Βρυξέλλες και στη Βαλλονία. 
Αυτή η καταγραφή της κατάστασης βρίσκεται σε εξέλιξη, ©α έπρεπε να επιτρέψει να 
καθοριστούν οι άξονες της κατά προτεραιότητα δράσης (κατάρτιση, παιδαγωγική, 
προγράμματα, τρόποι παρέμβασης) που δύνανται να καταλήξουν σε προτάσεις" (Β γαλ.). 
146. Η κοινωνική εικόνα που έχουν οι οικογένειες για το σχολείο αποτελεί βασικό δεδομένο και 
καθοριστικό στοιχείο για τη σχολική φοίτηση. Πολλά παιδιά εξακολουθούν να φοιτούν στο 
σχολείο περισσότερο από υποχρέωση παρά από επιλογή (Β ολ.). Η διαθέσιμη τεκμηρίωση 
είναι πολύ περιορισμένη (Β ολ.). Αφορά κυρίως άτυπες ανταλλαγές μεταξύ προσώπων. Η 
παραγωγή φυλλαδίων ανταποκρίνεται σταδιακά στην αναγκαιότητα ενημέρωσης. 
147. Στην Ισπανία, το Υπουργείο Παιδείας και Επιστημών, σε συνεργασία με το Κέντρο ερευνών 
τεκμηρίωσης και αξιολόγησης του εν λόγω Υπουργείου -CIDE- πραγματοποίησε σειρά από 
38 
έρευνες, τις περισσότερες φορές μαζί με το Πανεπιστήμιο, οι οποίες έχουν καταλήξει σε 
εκθέσεις και δημοσιεύσεις Πολλές αυτόνομες περιοχές έχουν επίσης αναπτύξει παρόμοιες 
δραστηριότητες που επιτρέπουντην καλύτερη γνώση της σχολικής κατάστασηςτων παιδιών 
των τσιγγάνων. 
148. Στη Γαλλία, τα ήδη προαναφερθέντα CEFISEM (Κέντρα κατάρτισης και ενημέρωσης για τη 
σχολική φοίτηση των παιδιών των διακινουμένων εργαζομένων) που επίσης ασχολούνται με 
τα παιδιά των τσιγγάνων, αναπτύσσουνπολυάριθμες δραοτηριότητεςενημέρωσης προς τους 
διάφορους εταίρουςπου ενδιαφέρονται για τα ζητήματα σχολικής φοίτησης ' Εχει παραχθεί 
ογκώδες ενημερωτικό υλικό (έγγραφα, βιντεοκασέτες, κλπ.). Υπάρχει επιπλέον η εθνική 
ένωση κοινωνικών ιδρυμάτων δράσης για τους τσιγγάνους που, αφενός, διοργανώνει 
συνεδρίες κατάρτισης, οι οποίες απευθύνονται ιδίως στους κοινωνικούς λειτουργούς, και, 
αφετέρου, συνεργάζεται στην τεκμηρίωση της οργάνωσης μελετών για τους τσιγγάνους που 
δημοσιεύει το περιοδικό Τσιγγάνικες Μελέτες. Επίσης, διατίθενται πληροφορίες μέσω του 
δελτίου Interface, που δημοσιεύει το Κέντρο ερευνών για τουςτσιγγάνουςτου Πανεπιστημίου 
Rene Desoartes του Παρισιού. 
149. Στην Ελλάδα, οι ενέργειες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης θεωρούνται ουσιώδεις για 
το σύνολο των ενδιαφερομένων εταίρων σε διάφορες περιοχές εφαρμόζεται ένα 
πρόγραμμα που θα επιτρέψει την καλύτερη αμοιβαία κατανόηση και συνεννόηση. 
150. Στην Ιρλανδία, διατίθεται στα ιδρύματα γενική τεκμηρίωση η οποία προέρχεται από 
δημοσιεύσεις οργανώσεων ταξιδιωτών, οργανώσεων διδασκόντων, του Υπουργείου 
(εγκύκλιοι, ενημερωτικές επιστολές, κατευθύνσεις εργασίας για τη σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων που αποστέλλονται σε όλα τα ιδρύματα), καθώς και από το έγγραφο 
γενικής πολιτικής Green paper "Education for a Changing World" που λαμβάνει υπόψη του τα 
παιδιά των Ταξιδιωτών, κλπ. Η Association of Teachers of Travelling People δημοσιεύει το 
δελτίο Glocklai. 
151. Στην Πορτογαλία κατεβλήθη προσπάθεια όσον αφορά την τεκμηρίωση, με παραλήπτη τα 
σχολεία. 
152. Στις Κάτω Χώρες, τα ιδρύματα λαμβάνουν ενημερωτική στήριξη και τεκμηρίωση χάρη στην 
ενίσχυοη των συμβούλων που συμμετέχουν σε 26 παιδαγωγικά σχέδια 26 περιοχές 
επωφελούνται επομένως αυτής της δράσης στις 56 υπάρχουσες περιοχές. Όσον αφορά 
τους γονείς, αυτοί ενημερώνονται από τους συμβούλους και από τις κοινωνικές λειτουργούς 
και λαμβάνουν δωρεάν ένα ενημερωτικό δελτίο. 
153. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθεμία από τις κεντρικές εκπαιδευτικές αρχές (στην Αγγλία, την 
Ουαλία, τη Σκωτία, τη Βόρεια Ιρλανδία) έχει συντάξει εγκύκλιο που παρέχει κατευθύνσεις 
εργασίας. Πολυάριθμα έγγραφα, που δίνουν επίσης κατευθύνσεις εργασίας, έχουν 
συνταχθεί σε επίπεδο τοπικών εκπαιδευτικών αρχών. Εξάλλου, οι εκπαιδευτικές υπηρεσίες 
για τους ταξιδιώτες (Traveller Education Services) παρέχουν ενημέρωση με την ευκαιρία 
κύκλων κατάρτισης, διαλέξεων, εκθέσεων, διαφόρων δημοσιεύσεων, επεξεργασίας 
παιδαγωγικών σακιδίων, καθώς και διαμέσου επαγγελματικών οργανώσεων και συλλόγων. 
Μια τοπική εκπαιδευτική αρχή δημοσιεύει μια ενημερωτική επιστολή ανάμεσα σε άλλες 
πρωτοβουλίες, μπορούμε να αναφέρουμε μια ενημερωτική κασέτα για τις οικογένειες και 
ένα ενημερωτικό βιβλιάριο για τους υπευθύνους των σχολείων. 
5 - 2 - Ενθάρρυνση των ερευνών για τον πολιτισμό, την ιστορία και τη γλώσσα των τσιγγάνων 
και ταξιδιωτών 
154. Από πολλές εκθέσεις προκύπτει ότι ένας ορισμένος αριθμός ενεργειών που έχουν πρόσφατα 
αναπτυχθεί, ιδίως στο πλαίσιο των πειραματικών σχεδίων που προωθούνται στο επίπεδο της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας επινοήθηκαν ως δράσεις έρευνας. Η ανάπτυξη δράσεων έρευνας 
στο πλαίσιο εργασιών που αφορούν τη σχολική φοίτηση πρέπει να ενθαρρυνθεί, διότι η 
προσέγγιση επιτρέπει τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων εταίρων. Η ζήτηση, από την 
πλευρά των παιδαγωγικώνομάδων, είναι ιδιαίτερα αισθητή, ιδίως όσον αφορά την καλύτερη 
39 
γνώση της γλώσσας. Επίσης, από διάφορες εκθέσεις προκύπτει ότι οι εργασίες πρέπει να 
καταλήγουν στην παραγωγή ενός καλού υλικού βάσης για παιδαγωγική χρήση. 
155. Τα σχέδια -αυτό υπογραμμίζεται ιδιαίτερα στις Κάτω Χώρες- επιτρέπουντον ακριβή έλεγχο 
της εξέλιξης της κατάστασης που άπτεται της εκπαίδευσης των παιδιών των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, το Υπουργείο Παιδείας προτείνει νέες μεθόδους 
και δραστηριότητες. Έγινε αντιληπτό ότι ιδίως η γλωσσική κατάσταση απαιτεί όλως 
ιδιαίτερτττροσοχή. Η εθνική επιτροπή εμπειρογνωμόνων για την εκπαίδευση των παιδιώντων 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών ζήτησε λοιπόν από το πανεπιστήμιο, έπειτα από την έγκριση του 
ψηφίσματος του 1989, να πραγματοποιήσει μία σειρά ερευνών σχετικά με τις τσιγγάνικες 
γλώσσες, ώστε να μπορέσει να συγκροτηθεί ειδικό διδακτικό υλικό. 
156. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Αγγλία και την Ουαλία, 36 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές 
φαίνεται ότι συμμετέχουν σε ερευνητικές δράσεις διαφόρων ειδών: επεξεργασία 
παιδαγωγικού εγγράφου που αφορά την Ιρλανδία, ανάπτυξη κέντρων προσανατολισμού, 
κατάρτιση καταλόγου για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των ταξιδιωτών στην Αγγλία, 
πρόγραμμα που αφορά τη στάση και την απορριπτική συμπεριφορά, καθώς και τις 
στρατηγικές για την καταπολέμηση των διακρίσεων, την επαγγελματική κατάρτιση, την εξ 
αποστάσεως διδασκαλία μερικές από τις δραστηριότητες αυτές έχουν μάλιστα λάβει 
διακρατικόχαρακτήρα. Στη Βόρεια Ιρλανδία πραγματοποιήθηκανπολλές μελέτες πάνω στη 
σχολική κατάσταση των παιδιώντωνταξιδιωτώνκαι στο Μπέλφαστ το σχολείο των ταξιδιωτών 
έχει παραγάγει παιδαγωγικό υλικό. Στη Σκωτία έχει αναπτυχθεί ένα σύνολο ερευνών και 
συλλογήφληροφοριών, κυρίως με τη μελέτη περιπτώσεωνσχολείωνπου υποδέχονται μεγάλο 
αριθμό μαθητών ταξιδιωτών. 'Αλλες έρευνες υποστηρίχθηκαν από το πρόγραμμα της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας ιδιαίτερα, δε, από μια μελέτη γύρω από τη δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση και από τη συλλογή στοιχείων σχετικά με τον 
τρόπο ζωής των ταξιδιωτών, στοιχεία που μπορούν να χρησιμεύσουν για την επεξεργασία 
υλικού αναφοράς. 
Συνεννόηση, συντονισμός και συμμετοχή 
6 -1 - Ορισμός καταρτισμένου προσωπικού με συντονιστικά καθήκοντα 
157. Προκειμένου να βελτιωθεί το συμβουλευτικό έργο προς τους γονείς, το κράτος 
προσλαμβάνει άτομα από την κοινότητα των τσιγγάνων ως συμβούλους. Το έργο τους 
συνίσταται στο να ενημερώσουν τους γονείς για το σχολείο και να εξοικειώνουν τους 
διδάσκοντες με τον πολιτισμό των τσιγγάνων. Ορισμένες φορές μπορεί να είναι χρήσιμο η 
παροχή εκπαίδευσης να γίνεται στη γλώσσα ρομανί και να λαμβάνονται υπόψη στην 
εκπαίδευση τα ιδιαίτερα πολιτισμικά στοιχεία, για να πείθονται οι γονείς περί της αξίας του 
σχολικού έργου (Γερμανία). 
158. Στη Δανία, το συντονιστικό έργο παρουσιάζεται ως θεμελιώδες και αναπτύσσεται στο 
πλαίσιοτης ενημέρωσης, του σχεδιασμού του διδακτικού έργου, της επαφής με τις διάφορες 
σχολικές διοικήσεις, κλπ. 
159. Στην Ισπανία, ο συνολικός συντονισμός διασφαλίζεται στο πλαίσιο του σχεδίου ανάπτυξης 
για τους τσιγγάνους (Plan de Desarrollo Gitano), υπό την αιγίδα του Υπουργείου Κοινωνικών 
Υποθέσεων. Υπάρχει σε αυτό το πλαίσιο μία διυπουργική ομάδα εργασίας που επιτρέπει την 
περιοδική ανταλλαγή πληροφοριών και το συντονισμό των ενεργειών που στοχεύουν στην 
υλοποίηση των στόχων που προβλέπει το εθνικό σχέδιο. Στο επίπεδο των αυτόνομων 
κοινοτήτων έχουν επίσης προβλεφθεί όργανα συντονισμού. Το σχέδιο ανάπτυξης για τους 
τσιγγάνους επιχορηγείται με σημαντικά ποσά, που την περίοδο 1989-1992 ανέρχονταν 
συνολικά σε περίπου 3 δισεκατομμύρια πεσέτες. 
160. Στη Γαλλία "οι δομές συνεννόησης και συντονισμού εφαρμόζονται αργά". Σε ορισμένες 
ακαδημαϊκές περιοχές οι οποίες ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τη σχολική φοίτηση παιδιών 
τσιγγάνων, έχουν οριστεί επιμορφωτές για να εξασφαλίσουν ένα ρόλο συντονισμού στα 
πλαίσια των Κέντρων κατάρτισης και ενημέρωσης για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
40 
διακινούμενων εργαζομένων, οι οποίοι ασχολούνται επίσης με τη σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων σε άλλα μέρη ορισμένα άτομα διαδραματίζουν το ρόλο αυτό χωρίς 
να εχουντυπικατη δικαιοδοσία Οι συντονιστέςπαρεμβαίνουνσε ζητήματα στάθμευσηςτων 
νομάδων, σύνδεσης με τα σχολεία και μεταξύ των σχολείων, σχολικής παρακολούθησης, 
διοργάνωσης συναντήσεων με τους διάφορους ενδιαφερομένους εταίρους των σχολικών 
διοικήσεων και των συλλόγων, με τους υπευθύνους του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, κλπ. 
Εξάλλου, στους διάφορουςτομείς με τους οποίους ασχολείται, το Κέντρο ερευνών για τους 
τσιγγάνους παίζει σημαντικό συντονιστικό ρόλο. Μεσολαβητές τσιγγάνοι καταρτίστηκαν και 
εργάζονται σε πολλά μέρη, αποτελώντας ένα σημείο επαφής μεταξύ των οικογενειών και 
του σχολείου. Διοργανωτές τσιγγάνοι εξασφαλίζουν τη λειτουργία μουσικών εργαστηρίων. 
161. Στην Ιρλανδία, ο συντονιστικός μηχανισμός για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
ταξιδιωτών περιλαμβάνει, σε εθνικό επίπεδο, έναν υπουργικό υπεύθυνο επιφορτισμένο με 
το σύνολο της εκπαίδευσηςτων ταξιδιωτών, που είναι υπεύθυνος για τον εθνικό συντονιστή 
(National Education Officer)icx καθήκοντα του οποίου αναφέρονται λεπτομερώς στην έκθεση. 
Στις διάφορες περιοχές, Επιθεωρητές του Υπουργείου είναι υπεύθυνοι για τους Visiting 
Teachers, που ανέρχονται σε 9, ίσως σύντομα σε 12, για το σύνολο της χώρας, με ουσιαστικό 
συντονιστικό ρόλο (λεπτομερής αναφορά γίνεται στην έκθεση). Υπάρχει έτσι απόλυτη 
συμπληρωματικότητα καθηκόντων μεταξύ διοίκησης, Επιθεώρησης και επιτόπιου 
συντονισμού. 
162. Στην Ιταλία, από την αρχή της δεκαετίας του 1970 το Υπουργείο Παιδείας έθεσε στη 
διάθεση μιας εθνικής οργάνωσης της Opera Nomadi, άτομα που αναλαμβάνουν ουσιαστικό 
ρόλο συντονισμού, στήριξης και μεσολάβησης μεταξύ των τοπικών αρχών και των διαφόρων 
ιδρυμάτων Από το 1992 η δραστηριότητα αυτή δεν υπάρχει πλέον και ο συντονισμός γίνεται 
τώρα μόνο σε τοπικό επίπεδο και σε εθελοντική βάση. 
163. Στις Κάτω Χώρες, το καθολικό παιδαγωγικό κέντρο - KPC - συντονίζει σε εθνικό επίπεδο τα 
26 εκπαιδευτικά σχέδια για τα παιδιά των τσιγγάνων και ταξιδιωτών και διορίζει τρεις 
επικεφαλής σχεδίων που βρίσκονται σε επαφή με τους συμβούλους Υπάρχει τακτική επαφή 
μεταξύ της εθνικής επιτροπής εμπειρογνωμόνων και του Υπουργείου Παιδείας, το οποίο 
επιδοτεί τα σχέδια. Η εθνική επιτροπή εμπειρογνωμόνων είναι ένα συμβουλευτικό όργανο 
διορισμένο από το Υπουργείο Παιδείας που συντονίζει τις δραστηριότητες στον τομέα αυτό 
σε εθνικό επίπεδο. Πρόκειται για μία ανεξάρτητη επιτροπή - τα μέλη της οποίας είναι άμεσα 
ενδιαφερόμενα - και η οποία δέχεται παρατηρητές από διάφορα Υπουργεία. Εξάλλου, σε 
καθεμία από τις περιοχές όπου διεξάγεται καθένα από τα 26 σχέδια, λειτουργεί ένα όργανο 
προβληματισμού το οποίο αποτελείται από άτομα που ενδιαφέρονται για τα εκπαιδευτικά 
ζητήματα. 
164. Στην Πορτογαλία, έχει ορισθεί καταρτισμένο προσωπικό που διασφαλίζει το συντονισμό και 
τη συνεννόηση. 
165. Στην Αγγλία και στην Ουαλία 50 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές έχουν διορίσει συνολικά 67 
άτομα για τον συντονισμό της σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. 
Τα καθήκοντα τους είναι ιδίως: η σύνδεση μεταξύ του σχολείου και των οικογενειών, η 
οργάνωση τοπικών ή περιφερειακών συναντήσεων, η οργάνωση κύκλων κατάρτισης κατά 
τη διάρκεια της εργασίας η βελτίωση των όρων σχολικής φοίτησης, ο εντοπισμός των κατά 
προτεραιότητα αναγκών, η διαβούλευση μεταξύ πολλών ενδιαφερομένων εταίρων, η 
διάδοΓ η των πληροφοριών, η παιδαγωγική παρακολούθηση ιδίως μεταξύ πρωτοβάθμιας και 
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, η εξ αποστάσεως διδασκαλία, κλπ. Παρόμοια μέτρα 
υπάρχουν στη Σκωτία και στη Βόρεια Ιρλανδία. 
166. Ο χαρακτήρας και η λειτουργία των τσιγγάνων σχολικών μεσολαβητών 
συγκεκριμενοποιούνται όλο και περισσότερο σε πολλά κράτη. 
41 
6 - 2 - Προτροπή για τη σύσταση ομάδων επαφής 
167. Στη Γερμανία, ορισμένες τοπικές πρωτοβουλίες βρίσκονται στην κατεύθυνση μιας 
συνεννόησης και ενός συντονισμού για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων, οι 
"περιφερειακές υπηρεσίες για την υποστήριξη των αλλοδαπών παιδιών και εφήβων (RAA)". 
168. Όσοναφορά τα σχέδια, η δημιουργία "επιτροπών καθοδήγησης" έχει καταστεί συνήθης (Β 
ολ.) οι επιτροπές αυτές αποτελούνται από διάφορους εταίρους. Παρατηρείται επίσης 
ανάπτυξη συμβατικής εταιρικής σχέσης μεταξύ δικτύων τοπικής συνεργασίας. Βαθμιαία 
σημειώνεται επίσης δημιουργία συνολικότερων περιφερειακών δικτύων, που συνδέουν τις 
τοπικές ενέργειες και δίκτυα. 
169. Στην Ιρλανδία, οι ομάδες επαφών λειτουργούν αποτελεσματικά στο πλαίσιο των 
δραστηριοτήτων του εθνικού και των περιφερειακών συντονιστικών φορέων, των Visiting 
Teachers. Πρόσφατα δημιουργήθηκε μία Task Force on Travellers σε ένα καινούριο 
Υπουργείο, το Department of Equality and Law Reform, ρόλος του οποίου είναι οι επαφές και 
ο συντονισμός σε διυπουργικό επίπεδο. 
170. Για τις Κάτω Χώρες έχουν δοθεί ενημερωτικά στοιχεία στο προηγούμενο τμήμα. Πρέπει να 
προστεθεί ότι το Υπουργείο Παιδείας χρησιμοποιεί για σύνδεση έναν υπεύθυνο υπάλληλο 
για την επιτόπια διοίκηση. Το Υπουργείο Ευημερίας, Υγείας και Πολιτισμού οργάνωσε τρία 
πειραματικά σχέδια που αφορούν τις προσχολικές δραστηριότητες. 
171. Στην Αγγλία και στην Ουαλία, 46 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές έχουν συστήσει ομάδες 
επαφών για την καθοδήγηση, την αξιολόγηση και το σχεδιασμό ενός συνόλου υπηρεσιών και 
τη διάδοση των πληροφοριών. Ισχύει το ίδιο για τη Σκωτία. Υπάρχει, έτσι, συνεργασία μεταξύ 
των διαφόρων εταίρων, όπως στον τομέα της υγείας, της εκπαίδευσης, των κοινωνικών 
ζητημάτων, της ισότητας ευκαιριών, της διαμόρφωσης τόπων πρόσδεσης για τους νομάδες, 
κλπ. Το μεγαλύτερο μέρος αυτώντων ομάδων επαφών (57% από αυτές) περιλαμβάνουν μέλη 
της κοινότητας των ταξιδιωτών. Εξάλλου, τίθεται σε ισχύ περιφερειακός συντονισμός, 
παραδείγματος χάρη με την περιφερειοποίηση των ειδικών υπηρεσιών για τη σχολική 
φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. Σε εθνικό επίπεδο, η παροχή 
καθοδήγησης εξασφαλίζεται από κάθε Υπουργείο Παιδείας χωριστά (Αγγλία, Ουαλία, 
Σκωτία, Βόρεια Ιρλανδία), με την υποστήριξη και τη συνεργασία των Επιθεωρητών (ΗΜΙ), οι 
οποίοι εξάλλου έχουν έναν ανεξάρτητο ρόλο επιθεώρησης όσον αφορά την ποιότητα των 
ενεργειών που έχουν πραγματοποιηθεί. 
6-3-Ορισμός, εάν χρειάζεται, κρατικής υπηρεσίας ή υπηρεσιών για τη σχολική φοίτηση των 
παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
172. Οι κυριότερες υπηρεσίες που αναφέρονται στις εκθέσεις είναι γενικά οι εθνικές και/ή οι 
περιφερειακές διοικήσεις. 
Άλλες αναληφθείσες ενέργειες 
173. Ενέργειες που έχουν αναπτυχθεί για διάφορες κατηγορίες κοινού και ιδίως για τη σχολική 
φοίτηση των παιδιών των διακινούμενων εργαζομένων, μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις 
να είναι χρήσιμες για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων. Παραδείγματος χάρη, 
στη Δανία ένα βιβλίο για τον διδάσκοντα και ένα βιβλίο του μαθητή, μέσω του παιχνιδιού των 
ερωτήσεων και απαντήσεων, επιτρέπει την καλύτερη γνώση των διαφορετικών πολιτισμών, 
στο πλαίσιο μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης. Τα μαθήματα διδασκαλίας της δανικής 
γλώσσας για ενήλικες υπήρξαν ιδιαίτερα χρήσιμα για τους τσιγγάνους, κυρίως χάρη στο 
γεγονός ότι οι μέθοδοι προσαρμόστηκαν στις ανάγκες τους (τμήματα για γυναίκες, όροι 
συμμετοχής, κλπ.). Εξάλλου, οργανώθηκαν μαθήματα για εφήβους (30 ώρες την εβδομάδα 
επί 2 χρόνια), σε εθελοντική βάση, τα οποία επέτρεψαν την παροχή τόσο μιας στοιχειώδους 
42 
εκπαίδευσης, όσο και μιας επαγγελματικής προσέγγισης (παραδείγματος χάρη, στους 
τομείς της ηλεκτρονικής της επισκευής αυτοκινήτων, της μαγειρικής της διαπαιδαγώγησης 
των παιδιών.) 
174. Στην Ισπανία, ορισμένα μέτρα έχουν σχέση με την εφαρμογή του ψηφίσματος πρόκειται 
κυρίως για σχέδια που έχουν αναπτυχθεί σε συνεργασία με το Υπουργείο Κοινωνικών 
Υποθέσεων, όπως η εκστρατεία ευαισθητοποίησης'Ή Δημοκρατία είναι η Ισότητα". Πρέπει 
να αναφέρουμε επίσης τη σημαντική ανάπτυξη του κινήματος οργανώσεων τσιγγάνων, που 
επιτρέπει στον τομέα της σχολικής φοίτησης, ένα έργο μεσολάβησης, στήριξης, αμοιβαίας 
ενημέρωσης, καθορισμού των αιτημάτων των οικογενειών, κλπ. 
175. Στη Γαλλία, οι γενικές ενέργειες καταπολέμησης του αναλφαβητισμού αφορούν άμεσα τις 
κοινότητες τσιγγάνων. Άλλωστε, έχουν αναπτυχθεί ενέργειες ευαισθητοποίησηςτων γονέων 
σε σχέση με τη σχολική φοίτηση των παιδιών τους. 
176. Στην Ιρλανδία, εκπονήθηκαν αρκετές εκθέσεις που επιτρέπουν τον προσανατολισμό ή τον 
αναπροσανατολισμό των ενεργειών που αφορούν τη σχολική φοίτηση των παιδιών 
ταξιδιωτών. Εξάλλου, έχει ενταθεί η ανάπτυξη εταιρικήςσχέσηςμε τις διάφορες οργανώσεις 
ταξιδιωτών, όπως και το συντονιστικό έργο των δραστηριοτήτων που αναλήφθηκαν στο 
πλαίσιο ενός πειραματικού σχεδίου που υποστηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. 
177. Οι Κάτω Χώρες εργάζονται σήμερα σχετικά με τρία σχέδια που υποστηρίζονται από την 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή και αφορούν τη διδακτική, την πιθανότητα μιας συνεργασίας μεταξύ 
παιδαγωγικών συμβούλων και δημοσίων υπαλλήλων στον τομέα της δημιουργίας θέσεων 
απασχόλησης, καθώς και ένα σύστημα σχολικής παρακολούθησης των μαθητών, το οποίο 
θα επιτρέψει την ανίχνευση των σημείων που λειτουργούν ανασχετικά. 
178. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ορισμένες από τις ενέργειες που έχουν αναληφθεί δεν 
περιλαμβάνονται στο ψήφισμα που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς το 1989. Πρόκειται 
παραδείγματος χάρη, για μέτρα που αφορούν την προσχολική περίοδο, τη σχολική 
μεταφορά και την αγορά σχολικών στολών, το εθνικό σύστημα παρακολούθησης, την 
επαγγελματική κατάρτιση και την εκπαίδευση των ενηλίκων. Άλλες συνολικές ενέργειεςτης 
κυβέρνησης είχαν επίσης επιπτώσεις στους όρους σχολικής φοίτησης των παιδιών των 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών. 
Απολογισμός και κατευθύνσεις δράσης 
8 -1 - Σε ποιο βαθμό τα μέτρα που έχουν αναπτυχθεί συνέβαλαν στο "να υπερνικηθούν τα 
κύρια εμπόδια που αναχαιτίζουντην πρόσβαση στο σχολείο των παιδιών των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών"; 
179. "Εάν προβούμε σε συσχετισμό μεταξύ του επίμονου αναλφαβητισμού, της καθημερινότητας 
της σχολικής φοίτησης και του ανώτατου ορίου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, είμαστε 
υποχρεωμένοι να διαπιστώσουμε την έλλειψη προσαρμογής της στοιχειώδους εκπαίδευσης 
σπςανάγκεςτων παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, είτε είναι μόνιμα εγκατεστημένοι 
είτε όχι" (Β γαλ.). 
180. Οι ενέργειες που αναλήφθηκαν στη Δανία, ωφέλησαν κυρίως τα παιδιά και τους νέους για 
τα πιο ηλικιωμένα άτομα, οι ευκαιρίες να συμμετάσχουν στην αγορά εργασίας ήταν 
περιορισμένες, διότι οι μορφές δραστηριοτήτωνπου αναπτύχθηκαν από τις οικογένειες που 
έχουν πρόσφατα μεταναστεύσει δεν ήταν προσαρμοσμένες στο κοινωνικο-οικονομικό 
περιβάλλον της Δανίας. 
181. Στην Ισπανία, η ανταπόκριση στο ψήφισμα θεωρείται ικανοποιητική, τουλάχιστον όσον 
αφορά την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. 
43 
182. Στη Γαλλία, η εφαρμογή του ψηφίσματος επέφερε συγχρόνως ποιοτική και ποσοτική πρόοδο. 
Όμως, αν και θεωρείται βέβαιο ότι τα μέτρα είχαν θετικό αποτέλεσμα εκεί όπου 
αναπτύχθηκαν, αυτό δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να αναμένεται κάτι τέτοιο και σε πολλά 
άλλα μέρη. Οι διδάσκοντες βρίσκονται ακόμα απομονωμένοι. Ωστόσο, ένας αυξανόμενος 
αριθμός παιδιών κατορθώνουν να αφομοιώσουν το σύνολο ή μέρος της βασικής 
διδασκαλίας Η εικόνα που έχουν οι γονείς για το σχολείο βελτιώνεται και αυτό διευκολύνει 
τη σχολική φοίτηση. Η ευαισθητοπο'ηση των διδασκόντων επιτρέπει επίσης τη βελτίωση της 
ποιότητας της υποδοχής. 
183. ΣτηνΙρλανδία, οι λεπτομέρειες που εκτέθηκαν πιο πάνω, όπως και το σύνολο της έκθεσης 
δείχνουν τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί στη διάρκεια των τελευταίων ετών. 
184. Στην Ιταλία, είναι αισθητή η ανάγκη βελτίωσης των όρων σχολικής φοίτησης των παιδιών των 
τσιγγάνων, όμως πρέπει να ληφθεί υπόψη ένας ορισμένος αριθμός παραμέτρων, κυρίως η 
σημασία των περιφερειακών νόμων υπέρ του πληθυσμού των τσιγγάνων, νόμοι που 
καλύπτουν ζητήματα όπως το δικαίωμα στο νομαδικό βίο και το δικαίωμα σε μία ευπρεπή 
κατοικία, την εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση, την υγεία, την ανάπτυξη της 
βιοτεχνίας και του εμπορίου, την επαγγελματική ένταξη, κλπ. Σήμερα περίπου δέκα 
περιφέρειες έχουν υιοθετήσει αντίστοιχη νομοθεσία υπέρ των κοινοτήτων τσιγγάνων Πρέπει 
επίσης να υπογραμμισθεί το γεγονός ότι κατά την εφαρμογή των προβλεπομένων μέτρων ή 
την επέκταση τους, αντιμετωπίζουμε πολλές δυσκολίες που οφείλονται ιδίως στις 
αποσπασματικές ενέργειες και στην αδιαφορία αν όχι στην άρνηση. 
185. Αξίζει να σημειωθεί ότι, σήμερα, στις Κάτω Χώρες, πρακτικά όλα τα παιδιά τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών φοιτούν στο σχολείο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και η πλειοψηφία αρχίζει τη 
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αντίθετα με ό,τι συνέβαινε πριν από μερικά χρόνια. 
186. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το εθνικό ταμείο ενίσχυσης (Section 210 grant) επέτρεψε στην Αγγλία 
και στην Ουαλία να αναπτύξουν πολυάριθμες δραστηριότητες που αναφέρθηκαν 
προηγουμένως και οι οποίες έχουν οδηγήσει στη βελτίωση των όρων της σχολικής φοίτησης 
των παιδιώντων τσιγγάνων και ταξιδιωτών. ' Οσον αφορά τη συγκεφαλαίωσητων μέτρων που 
ελήφθησαν και είχαν θετικές συνέπειες, 61 τοπικές εκπαιδευτικές αρχές έχουν δώσει 190 
απαντήσεις για την Αγγλία, οι οποίες μπορούν να συγκεντρωθούν σε 8 κατηγορίες (οι 
απαντήσεις της Ουαλίας έχουν παρόμοιο χαρακτήρα): 
εντατικοποίησητων επαφών ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια (αναφέρεται 
37 φορές) 
δημιουργία θέσεων στήριξης μετακινούμενων διδασκόντων, καθώς και παροχή της 
ευκαιρίας για επαγγελματική κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας 
(αναφέρεται 37 φορές) 
ενέργειες ευαισθητοποίησης που οδηγούν σε καλύτερη κατανόηση και στήριξη: 
ενέργειες παροχής συμβουλών, ισότητας ευκαιριών, σχολική μεταφορά, αξιολόγηση 
της σχολικής επιτυχίας (αναφέρεται 30 φορές) 
ενέργειεςοτήριξης σε ιδιαίτερα σημαντικές στιγμές της σχολικής ζωής του παιδιού: 
προτεραιότηταστηνπρώιμη σχολική φοίτηση, ένταξη στις τάξεις κανονικής φοίτησης 
στήριξη για το πέρασμα στην πρωτοβάθμια / δευτεροβάθμια εκπαίδευση 
(αναφέρεται 26 φορές) 
προσαρμογή του προγράμματος και του παιδαγωγικού υλικού: χρησιμοποίηση υλικού 
που αναφέρεται στον τρόπο ζωής των ταξιδιωτών και λαμβάνει υπόψη του τις 
ιδιαίτερες ανάγκες τους σε εκπαιδευτικά ζητήματα, όπως η εξ αποστάσεως 
διδασκαλία και μία συγκεκριμένη παιδαγωγική (αναφέρεται 23 φορές) 
προσεκτικήπαρακολούθησητηςσυχνότηταςτης σχολικής φοίτησης και της προόδου 
του μαθητή: δραστηριότητεςγια τη βελτίωση της συχνότητας τακπκή εποπτεία της 
προόδου, χρήση του συστήματος παρακολούθησης της προόδου που εφάρμοσε το 
Υπουργείο (αναφέρεται 17 φορές) 
εντατικοποίησητης δικτύωσης και των επαφών ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ των 
ενδιαφερομένων υπηρεσιών: παραδείγματος χάρη υγεία, κατοικία, κοινωνικά 
ζητήματα, καθώς και επαφές εκτός ζώνης της τοπικής εκπαιδευτικής αρχής, σε 
44 
περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο, στις οποίες μπορούν να συμπεριληφθούν οι επαφές 
με τους συλλόγους (αναφέρεται 13 φορές) 
καθορισμός μιας συνολικής εκπαιδευτικής πολιτικής, σταθερής και 
αποτελεσματικής, καθώς και της διοίκησης της πολιτικής αυτής (αναφέρεται 8 
Φορές). 
8 - 2 - Ποιοι είναι οι τομείς στους οποίους ακόμα πρέπει να αναπτυχθεί κατά προτεραιότητα 
σημαντικό έργο; 
187. "Εκτός από αυτή την (ερευνητική) δράση, δεν έχει αναληφθεί καμία άλλη δράση, ούτε όσον 
αφορά τις διαρθρώσεις ούτε την παιδαγωγική, ούτε το ζήτημα πρόσληψης και κατάρτισης 
διδασκόντων Αυτό είναι πιο επιζήμιο, δεδομένου ότι οι ανάγκες είναι υπαρκτές. Σε τοπικό 
επίπεδο, αυτές δεν καλύπτονται παρά στο βαθμό που η διεύθυνση του ιδρύματος και/ή οι 
διδάσκοντες δείχνουν ενδιαφέρον. Μερικά δημοτικά σχολεία που βρίσκονται κοντά σε 
σημαντικό πόλο συγκέντρωσης τσιγγάνων, λαμβάνουν υπόψη τους τα χαρακτηριστικά του 
νομαδικού βίου, χωρίς ωστόσο να διαθέτουν κατάλληλο διδακτικό υλικό ούτε εξωτερική 
βοήθεια" (Β γαλ). Απομένει να γίνει ένα σημαντικό έργο για να βελτιωθεί η συνύπαρξη στο 
σχολείο μαθητών διαφορετικώνπολιτισμών. Πράγματι, ο διαχωρισμός εξακολουθεί να είναι 
σημαντικός και να εγκυμονεί κινδύνους (Β ολ). 
Σημαντικό έργο απομένει να γίνει ακόμα προκειμένου να βελτιωθεί η εικόνα του σχολείου 
στα μάτια των παιδιών και των οικογενειωνκαι για να βελτιωθούντα σχολικά αποτελέσματα, 
υπό την έννοια ότι πολύ συχνά τα παιδιά και οι γονείς τους έχουν την εντύπωση ότι δεν 
έμαθαν τίποτα στο σχολείο, ότι δεν έχει να τους προσφέρει τίποτα, μένουν επομένως 
παθητικοί ή απαθείς ως προς αυτό. Η αρνητική εικόνα του σχολείου διατηρείται (Β ολ.). 
"Η άμεση πρόσβαση των παιδιώντων Μανούς στις κανονικές τάξεις οδηγεί σε μια απότομη 
αφομοίωση και στην απώλεια της πολιτισμικής ταυτότητας οι δομές μετάβασης έτσι όπως 
χρησιμοποιήθηκαν για τα παιδιά των Ρομ, καθώς και περισσότερα παιδαγωγικά εφόδια είναι 
συνεπώς εξίσου αναγκαία, εάν θέλουμε να καταργήσουμε τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν 
τα παιδιά των Μανούς στο εκπαιδευτικό σύστημα" (Β ολ). 
188. θα ήταν πολύ σημαντικό εάν οι νέοι τσιγγάνοι γίνονταν διδάσκοντες και συμμετείχαν στο 
θέμα της σχολικής φοίτησης των παιδιών της κοινότητας τους (Dk). 
189. Στη Γαλλία, εκτιμάται ότι απομένει να γίνει ένα σημαντικό έργο 
για τη νηπιακή ηλικία 
για τη βελτίωση της συχνότητας στη σχολική φοίτηση 
για τη σχολική φοίτηση των παιδιών από 12 έως 16 ετών 
για τη μετάβαση από το σχολείο στον ενεργό βίο 
για την ανάπτυξη της έρευνας που αφορά το παιδαγωγικό και διδακτικό υλικό 
για την παρακολούθηση του μαθητή 
για τη συνεχή κατάρτιση των διδασκόντων και την κατάρτιση εκπαιδευτών 
τσιγγάνων 
για την ενημέρωση των διδασκόντων και των οικογενειών 
για τον συντονισμό, κατά κύριο λόγο 
για την ενημέρωση όλων των μαθητών στο πλαίσιο των σχολικών προγραμμάτων, 
σχετικά με τη γλώσσα και τον πολιτισμό των τσιγγάνων το έργο αυτό ξεκίνησε στα 
πλαίσια της εξ αποστάσεως διδασκαλίας. 
190. Στην Ελλάδα, είναι σημαντικό: 
να βελτιωθούν οι όροι μεταφοράς στο σχολείο των παιδιών που κατοικούν σε 
απομακρυσμένες περιοχές 
να βελτιωθούν οι όροι εγγραφής των παιδιών στο σχολείο 
45 
να αναπτυχθούν σχολεία υποδοχής για τα παιδιά των νομάδων σε θετικό πνεύμα, 
έτσι ώστε τα σχολεία αυτά να μη δημιουργούνται μόνο στις περιπτώσεις όπου τα 
παιδιά δεν μπορούν να γίνουν δεκτά στα ήδη υπάρχοντα σχολεία 
να ενημερωθούν οι διευθυντές των σχολείων προκειμένου να βελτιωθούν οι όροι 
υποδοχής των παιδιών 
να προβλεφθεί υποστήριξη προσαρμοσμένη στις ανάγκες των παιδιών κάτω των 10 
ετών που δε γνωρίζουν ανάγνωση και γραφή, προκειμένου να μπορέσουν να 
ενταχθούν στις κανονικές τάξεις επίσης, να προβλεφθούν τάξεις υποδοχής για 
παιδιά άνω των 10 ετών που δε γνωρίζουν ανάγνωση και γραφή 
να αναπτυχθούν μορφές παιδαγωγικής παρακολούθησης για τα παιδιά νομάδων 
να χρησιμοποιηθούν καταρτισμένοι παιδαγωγικοί σύμβουλοι οι οποίοι θα παρέχουν 
στήριξη στους διδάσκοντες 
να αναπτυχθεί η παραγωγή προσαρμοσμένου παιδαγωγικού υλικού, ιδιαίτερα όσον 
αφορά τη γλώσσα 
να αναπτυχθεί η εξ αποστάσεως διδασκαλία, ιδιαίτερα για τα παιδιά νομάδων 
να αναπτυχθεί ένα πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης για τους νέους 
να ενταθούν οι ενέργειες ενημέρωσης 
να καθοριστεί ένας συντονιστής που να μπορεί σε σχέση με το σύνολο των εταίρων 
να αναπτύξει με τρόπο συναρθρωμένο το σύνολο των προβλεπομένων ενεργειών. 
191. Στην Ιρλανδία, τα βασικά προς ανάπτυξη σημεία είναι τα εξής: 
να σημειωθεί πρόοδος προς μια πραγματική διαπολιτισμική εκπαίδευση για όλους, 
που θα σέβεται τον πολιτισμό όλων 
να αναπτυχθεί η εναρμοσμένη σχολική φοίτηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για 
τους ταξιδιώτες 
να επιτευχθούν πρόοδοι στους τομείς της εγγραφής στα σχολικά ιδρύματα και της 
τακτικής παρακολούθησης 
να αναπτυχθεί η διάσταση της διαπολιτιαμικής εκπαίδευσηςστην αρχική κατάρτιση 
των διδασκόντων, καθώς και στην κατάρτιση κατά τη διάρκεια της εργασίας 
να αυξηθεί το προσωπικό σε όλα τα επίπεδα (σχολεία, διδάσκοντες στήριξης, 
εθνικός συντονιστής) 
να εκπονηθεί συνολική μελέτη της σχολικής φοίτησης για τους ταξιδιώτες, τόσο 
ποσοτική όσο και ποιοτική 
να αναπτυχθούν μέσα προσανατολισμού και παροχής συμβουλών. 
192. Στην Ιταλία, βάσει των ενεργειών που έχουν προωθηθεί, αποδεικνύεται σημαντικό: 
να γνωστοποιηθούν επισήμως, και κατά τρόπο ακριβή στατιστικά, τα δεδομένα που 
αφορούν τη σχολική φοίτηση των παιδιών τσιγγάνων (αριθμός, εγγραφές, συχνότητα 
σχολικής φοίτησης, υποστήριξη και άλλες προσφερόμενες υπηρεσίες, σχολική 
επιτυχία, κλπ.) 
να γίνει η απογραφή των καινοτόμων και εξερευνητικών δραστηριοτήτων, σε 
συνεργασία με τις εκπαιδευτικές αρχές, τα ινστιτούτα κατάρτισης των 
διδασκόντων, το πανεπιστήμιο, τους συλλόγους, κλπ. 
να διαδοθούν τα αποτελέσματα της έρευνας και οι επιπτώσεις στον διδακτικό 
τομέα που αυτά συνεπάγονται, να ενθαρρυνθούν οι αλλαγές, να συγκροτηθεί μια 
τράπεζα δεδομένων 
να αναπτυχθεί η συνεχής κατάρτιση των υπευθύνων για την εκπαίδευση και των 
διδασκόντων, η οποία θα βασίζεται στα αποτελέσματα των ερευνών (ινστιτούτα 
κατάρτισης, πανεπιστήμιο, Κέντρα μελετών, κλπ.) και στο ψήφισμα που εγκρίθηκε 
το 1989 από τους Υπουργούς ιδίως σε ό,τι αφορά την παιδαγωγική και τα διδακτικά 
υλικά, την εξ αποστάσεως διδασκαλία και την παιδαγωγική παρακολούθηση, την 
κατάρτιση και την απασχόληση των διδασκόντων τσιγγάνικης καταγωγής, τη 
δημιουργία περιφερειακών κέντρων που θα συγκεντρώνουν τους διάφορους 
εταίρους, κλπ. 
193. Στις Κάτω Χώρες, θα πρέπει να ληφθεί μέριμνα ώστε στα επόμενα χρόνια η εκπαίδευση των 
παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών να εξακολουθεί να προκαλεί το σημερινό ενδιαφέρον. 
46 
Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην προσχολική περίοδο και στις δυσκολίες της 
σχολικής κατάστασης, με έμφαση στην αναγκαιότητα μιας ποιοτικής εκπαίδευσης, στην 
αποτροπή της πρώιμης σχολικής εγκατάλειψης στη μείωση της αποχής και στην ένταξη στον 
κόσμο της απασχόλησης. 
194. Για την Πορτογαλία, θα πρέπει να αναπτυχθεί κατά προτεραιότητα η κατάρτιση των 
διδασκόντων ώστε να γνωρίσουν καλύτερα τον πολιτισμό των τσιγγάνων. Η μεγαλύτερη 
συμμετοχή των γονέων είναι επίσης απαραίτητη. 
195. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, είναι φανερό ότι οι μεγαλύτερες πρόοδοι σημειώθηκαν κυρίως στην 
πρωτοβάθμια εκπαίδευση τώρα πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια για τη δευτεροβάθμια 
εκπαίδευση. Σχετικά με τη Βόρεια Ιρλανδία ιδιαίτερα, μια εγκύκλιος που αφορά την 
εκπαίδευση των ταξιδιωτών εκτιμάται ότι θα έχει σημαντική επίδραση στους διάφορους 
τομείς που αναφέρθηκαν στα προηγούμενα τμήματα. Στη Σκωτία, το Scottish Traveller 
Education Project έχει πλέον σαφώς καθορισμένο ρόλο και θα μπορούσε να παρέχει στήριξη 
στις εκπαιδευτικέςαρχές και στα σχολεία σε τομείς όπως η παραγωγή παιδαγωγικού υλικού, 
η εξ αποστάσεως διδασκαλία, η κατάρτιση των διδασκόντων, η παιδαγωγική 
παρακολούθηση, η συλλογή και η διάδοση στατιστικών στοιχείων. 
8-3- Ποιες είναι κατά τη γνώμη σας οι κατευθύνσειςεργασίας (τρόποι, περιεχόμενα.) που 
είναι σημαντικό να αναπτυχθούν; 
196. Στη Γερμανία, το εκπαιδευτικόσύστημα των νέων και παλαιών ομόσπονδων κρατιδίων είναι 
ακόμα διαφορετικό, και πρέπει να αναπτυχθεί μια δραστηριότητα για να εναρμονιστούν οι 
προσεγγίσεις ιδίως στον τρόπο επεξεργασίας της προσαρμογής των σχολικών συστημάτων 
στις ιδιαίτερες ανάγκες ορισμένων παιδιών. Είναι σημαντικό κυρίως να ληφθεί υπόψη η 
κινητικότητα ορισμένων οικογενειών, που υπερβαίνει τα όρια των ομόσπονδων κρατιδίων. 
197. Στο Βέλγιο αναφέρονται οι εξής κατευθύνσεις: 
• Συντονισμός από έναν υπεύθυνο προσανατολισμού, έναν μεσολαβητή / συντονιστή, 
σύνδεσμο μεταξύ των διαφόρων τόπων σχολικής φοίτησης (Β γαλ.) (Β ολ.). Εντατικοποίηση 
των συντονιστικών ενεργειών υπό τη μορφή δικτύου η δικτύωση επιτρέπει συγχρόνως μια 
δυναμική ανάπτυξη των ιδεών και συστηματοποίηση των εργασιών, συμπεριλαμβανομένων 
εκείνων που αφορούν τους τομείς που έχουν λιγότερο εξερευνηθεί (Β ολ). 
• Ενημέρωση των διδασκόντων και της διοίκησης, κυρίως με κύκλους διαλέξεων, 
ενημερωτικό φυλλάδιο (Β γαλ.) καθώς και ενημέρωση των γονέων (μέσω συντονιστών και 
ενώσεων που έχουν ήδη εργαστεί στο θέμα αυτό). 
• Κατάρτιση των διδασκόντων: πρέπει να αναληφθεί ιδιαίτερη προσπάθεια, μέσω της 
κατάρτισης κατά τη διάρκεια της απασχόλησης, διαλέξεων και ειδικού μαθήματος σε 
ινστιτούτο κατάρτισης. 
Σήμερα διανύουμε μια διερευνητική φάση ανάπτυξης των διαφόρων δραστηριοτήτων που 
αναφέρθηκαν είναι σημαντικό να αξιολογηθούν. "Χώρος δράσης σχετικά καινούριος και 
άγνωστος στο σχολείο" (Β ολ.). "Πριν να επεκταθεί η δράση προς άλλα πεδία παρέμβασης, 
npénr να ολοκληρωθεί σωστά αυτό που έχει ξεκινήσει" (Β ολ.). Είναι δυνατό να 
χρητ. οποιηθούν πειραματικά σχέδια ως στηρίγματα και ως υποδείγματα για την επέκταση 
σε άλλους τομείς ενεργειών που αναλήφθηκαν. 
198. "Με νέους και νέες οι οποίοι εργάζονται ως διδάσκοντες, θα ήταν ίσως δυνατό σε μια 
ομάδα τσιγγάνων/Ρομ να επιβιώσει στην περιβάλλουσα κοινωνία. Βραχυπρόθεσμα, αυτό θα 
ενίσχυε τη γλωσσική τους υπόσταση και θα επέτρεπε στα παιδιά να παραμείνουν δίγλωσσα, 
ενώ σήμερα υπάρχει τάση η δανική γλώσσα να επικρατεί όλο και περισσότερο" υπό αυτές 
τις συνθήκες θα είχε ιδιαίτερη σημασία να αναπτυχθεί ένα παιδαγωγικό υλικό αναφοράς 
που να αφορά τον πολιτισμό των τσιγγάνων και να μπορεί να διδάσκεται σε διαφορετικά 
σχολικά επίπεδα πρέπει για το λόγο αυτό να εξεταστούν οι όροι παραγωγής ώστε το κόστος 
47 
να μην είναι πολύ υψηλό. Ένα τέτοιο υλικό θα ήταν χρήσιμο τόσο στα παιδιά των τσιγγάνων 
όσο και στα παιδιά της Δανίας (Dk). 
Λόγω των μετακινήσεων από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και ιδιαίτερα από την 
πρώην Γιουγκοσλαβία, είναι πολύ σημαντικό να καταρτιστούν νέοι τσιγγάνοι που ήδη 
διαμένουν στις χώρες υποδοχής, προκειμένου να είναι έτοιμοι να αναλάβουν καθήκοντα 
μεσολαβητών και επιμορφωτών για την υποδοχή και την προσαρμογή των νεοαφιχθέντων 
(Dk). 
199. Η ελληνική έκθεση υπογραμμίζει ότι θα ήταν σημαντικό να αναπτυχθεί ένα δίκτυο σχέσεων 
μεταξύ των κρατών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και άλλων κρατών όπως η Ρουμανία, η 
Ουγγαρία, κλπ. τα οποία έχουν επίσης εμπειρία στην εκπαίδευση των παιδιών τσιγγάνων. 
200. Στην Ιρλανδία, μια αναθεώρηση της νομοθεσίας στον τομέα των εκπαιδευτικώνθεμάτων θα 
έχει σημαντική επίδραση στη σχολική φοίτηση των παιδιών των ταξιδιωτών. Εξάλλου, 
προβλέπεται επέκταση των υπηρεσιών στήριξης και συντονισμού που ανέπτυξε το Visiting 
Teacher Service. Προβλέπεται επίσης ανάπτυξη της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς 
και η διαπολιτισμική διάσταση στην αρχική και συνεχή κατάρτιση των διδασκόντων, όπως 
και η κατάρτιση και η απασχόλησητων διδασκόντων και των υπεύθυνωνταξιδιωτών, πράγμα 
που θα έχει θετικές επιπτώσεις στο σύνολο της σχολικής φοίτησης για όλα τα παιδιά, σε ένα 
διαπολιτισμικό περιβάλλον. Γενικά, η συμμετοχή των ταξιδιωτών θα ενισχυθεί, και τέλος η 
πρόσφατη Task Force on Travelers προέβλεψε την πραγματοποίηση μιας συνολικής μελέτης 
πάνω στη σχολική φοίτηση των ταξιδιωτών, η οποία θα δώσει νέα μέσα προσανατολισμού και 
αξιολόγησης. 
8 - 4 - Ποια είναι τα βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα σχέδια σας, 
201. Στη Γερμανία, έχουν προγραμματισθεί ή εφαρμοσθεί καθήκοντα στους εξής τομείς: 
συνεχής κατάρτιση των διδασκόντων 
ανάπτυξη του παιδαγωγικού υλικού, ιδίως για την εξ αποστάσεως διδασκαλία 
εναρμόνιση του παιδαγωγικού υλικού 
ενημέρωση του κοινού (τύπος, τηλεόραση...) 
οργάνωση των ευθυνών στο σχολείο και στη σχολική διοίκηση 
πραγματοποίησπτροόδων, ώστε οι μαθητές να τελειώνουν το πρόγραμμα σπουδών 
που έχουν αρχίσει 
δημιουργία μετακινούμενων παιδαγωγικών υπηρεσιών, κοντά στους τόπους 
στάθμευσης. 
202. Στην Ισπανία: 
εμβάθυνση της ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης που αφορά τις 
κοινωνικοεκπαιδευτικές ανάγκες της κοινότητας τσιγγάνων, για τον καλύτερο 
προσανατολισμό του έργου 
καλύτερη ανταπόκριση μέσω της ανάπτυξης διαπολιτισμικών προτύπων που 
λαμβάνουν υπόψη τον πολιτισμό της κοινότητας τσιγγάνων, ιδίως με την έκδοοη 
παιδαγωγικού υλικού, τον καθορισμό νέων παιδαγωγικών κατευθύνσεων, την 
έρευνα 
βελτίωση του συντονισμού μεταξύ των διαφόρων διοικήσεων, καθώς και της 
συνεργασίας με τους συλλόγους τσιγγάνων και άλλους εταίρους 
δυνατότητα ανάπτυξης διαπολιτισμικών περιεχομένων στα προγράμματα, σε 
θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο, με την κατάρτιση, ενημέρωση, επεξεργασία και 
έκδοση του απαραίτητου υλικού, καθώς και τη δημιουργία Κέντρων παιδαγωγικής 
τεκμηρίωσης 
βελτίωση του επιπέδου επαγγελματικής εξειδίκευσης της κοινότηταςτσιγγάνων, σε 
συνάρτηση με τις επαγγελματικές της προσδοκίες 
εμπλουτισμός των γνώσεων της κοινής γνώμης σχετικά με τους διαφορετικούς 
πολιτισμούς και ιδίως τον πολιτισμό των τσιγγάνων. 
48 
203. Στη Γαλλία: 
δημιουργία, πειραματισμός, ανάλυση και διάδοση προσαρμοσμένων παιδαγωγικών 
υλικών 
ανάπτυξη μιας προσαρμοσμένης βάσης τεκμηρίωσης, με εύκολη πρόσβαση στα 
διάφορα δίκτυα (Κέντρα παιδαγωγικής τεκμηρίωσης, Κέντρα κατάρτισης και 
ενημέρωσης για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των διακινούμενων εργαζομένων, 
Κέντρα κατάρτισης, σχολικά ιδρύματα που ενδιαφέρονται περισσότερο από άλλα 
εμβάθυνση του έργου που ξεκίνησε στον τομέα της πρωτοβάθμιας και 
δευτεροβάθμιας εξ αποστάσεως διδασκαλίας 
συνέχιση των ενεργειών ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης των οικογενειών 
ανάπτυξη της ενημέρωσης μεταξύ των ακαδημαϊκών περιοχών, προκειμένου να 
εξασφαλιστεί καλύτερη διάδοση των καινοτομιών και των προσαρμοσμένων 
πρακτικών. 
204. Στην Ιταλία, βραχυπρόθεσμα: 
εργασίεςπροβληματισμού που αφορούν τη γλώσσα, την ιστορία, τη διδακτική στον 
τομέα της λογικής και των μαθηματικών, καθώς και τους όρους υποδοχής 
καθορισμός διδακτικών προσανατολισμών που πρέπει να δοκιμαστούν, διαμέσου 
διδακτικού οδηγού για τους διδάσκοντες βιντεοσκοπημένο ντοκιμαντέρ σχετικά με 
την πραγματικότητα των παιδιών τσιγγάνων στην Ιταλία 
δοκιμή και διάδοση των προβλεπόμενων στο προηγούμενο σημείο στοιχείων, 
προκαταρκτικές εργασίες που αφορούν την εξ αποστάσεως διδασκαλία και τις 
δυνατές μορφές παιδαγωγικής παρακολούθησης. 
205. Στην Αγγλία και στην Ουαλία, το ταμείο για τη στήριξη των εκπαιδευτικών ενεργειών (Section 
210 grant) έχει εγκριθεί αρχικά για μια περίοδο 3 ετών, πράγμα που σημαίνει ότι τα 
σημερινά σχέδια που έχουν περιγραφεί στα προηγούμενα κεφάλαια, ισχύουν μέχρι τον 
Μάρτιο του 1996. Ειδική μνεία πρέπει να γίνει για τα σχέδια που αφορούν την εξ 
αποστάσεως διδασκαλία, σε σχέση με το πειραματικό σχέδιο το οποίο έχει καταρτισθεί με 
τη υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, που θα έπρεπε να δίνει τη δυνατότητα 
οργανωμένης παραγωγής υλικού, χρήσιμου στα πλαίσια της συνεχούς κατάρτισης των 
διδασκόντων το σχέδιο ολοκληρώνεται από ένα σχέδιο της Σκωτίας του ιδίου τύπου, που 
δίνει έμφαση στην αρχική κατάρτιση των διδασκόντων. Στη Βόρεια Ιρλανδία, είναι πιθανό 
να δοθεί έμφαση στην παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού, στην διοργάνωση θερινών 
μαθημάτων για τους διδάσκοντες και στην ένταξη μιας ενότητας κατάρτισηςπου αφορά τη 
σχολική φοίτηση των παιδιών των ταξιδιωτών στο πρόγραμμα σπουδών της αρχικής 
κατάρτισης των διδασκόντων. Στη Σκωτία, οι προτεραιότητες κατευθύνονται κυρίως στην 
παραγωγή υλικού για την εξ αποστάσεως διδασκαλία των μαθητών, αλλά επίσης και στην 
κατάρτιση των διδασκόντων και άλλων επαγγελματιών καθώς και των ενηλίκων για να τους 
βοηθήσουν να αναπτύξουν μια εταιρική σχέση με το σχολείο και προκειμένου να μπορέσουν 
να βοηθήσουν τα παιδιά τους να εργάζονται κατά την ταξιδιωτική περίοδο. 
49 
Η εφαρμογή oe κοινοτικό επίπεδο 
206. Αμέσως μετά την έγκριση του ψηφίσματος τον Μάιο του 1989, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή 
εξασφάλισε την ανάπτυξη ενός πολύ περιορισμένου αριθμού ενεργειών, εξαιτίας των 
χαμηλών και πρόσκαιρων πιστώσεων, για το τέλος του 1989 και για το 1990. Στη συνέχεια, 
οι αρμόδιες επιτροπές του Κοινοβουλίου και αργότερα η ολομέλεια του Κοινοβουλίου, το 
Δεκέμβριο 1990, ζήτησαν να καθιερωθεί κονδύλιο του προϋπολογισμού που να αφορά τις 
ενέργειες σε θέματα διαπολιτιομικής εκπαίδευσης ιδίως για την εφαρμογή του ψηφίσματος. 
Εκτός από έναν περιορισμένο αριθμό δραστηριοτήτων που έλαβαν χώρα πριν από το 1991, 
το σύνολο των ενεργειών που αναφέρονται πιο κάτω χρηματοδοτήθηκαν από αυτό το 
κονδύλιο του προϋπολογισμού. 
Το παρόν τμήμα της έκθεσης παρουσιάζεται συνοπτικά: η διαφάνεια των ενεργειών 
επιτεύχθηκε με τη δημοσίευση, στις αρχές του 1991, του τριμηνιαίου ενημερωτικού δελτίου 
Interface, για το οποίο γίνεται λόγος πιο κάτω εάν ανατρέξει κανείς σε αυτό το φυλλάδιο, 
μπορεί να έχει λεπτομερή περιγραφή των αναληφθεισών ενεργειών: στόχοι, οργάνωση, 
συντονισμός, αποτελέσματα, αξιολόγηση, δημοσιεύσεις, κλπ. 
Διοργάνωση ανταλλαγών απόψεων και εμπειριών 
Συνεδριάσεις, σεμινάρια, συσκέψεις 
207. Μετά από την έγκριση του ψηφίσματος, η πρώτη ενέργεια που υποστηρίχθηκε από την 
Επιτροπή υπήρξε το Θερινό Πανεπιστήμιο σχετικά με "Τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών: έρευνα-δράση και συντονισμός" που προτάθηκε και 
διοργανώθηκε από το Κέντρο Ερευνών για τους τσιγγάνους του Πανεπιστημίου Rene 
Desoartes (Παρίσι) και συγχρηματοδοτήθηκε από το γαλλικό Υπουργείο Εθνικής Παιδείας 
και από την Επιτροπή. Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στην Carcassonne (Γαλλία) από τις 
5 έως τις 12 Ιουλίου 1989, με 65 συμμετέχοντες από 10 κράτη της Κοινότητας. Η έκθεση 
δημοσιεύθηκεαπό διάφορους εκδότες στα αγγλικά, κτπανικά, γαλλικά και αποτελεί κείμενο 
αναφοράς. 
208. Συνάντηση με θέμα "Ανατολή/Δύση: συγκριτική ανάλυση των περιφερειακών και τοπικών 
πολιτικών για τους τσιγγάνου^' πραγματοποιήθηκε στην Όστια, κοντά στη Ρώμη, από τις 20 
έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1991, την οποία διοργάνωσε το Centro Studi Zingari σε συνεργασία 
με την Διεθνή Ένωση Τσιγγάνων και με την υποστήριξη της Επιτροπής. Συμμετείχαν 
εκπρόσωποι οργανώσεων τσιγγάνων και άλλων οργανώσεων από 15 κράτη. Η Διεθνής 
' Ενωση Τσιγγάνων είχε επίσης ευρεία εκπροσώπηση Η συνάντηση σηματοδοτήθηκε επίσης 
από διάλεξη στο Καπιτώλιο και από ακρόαση που παραχώρησε ο Πάπας Ιωάννης-Παύλος 
II. Πολλά έγγραφα προέρχονται από αυτή τη συνάντηση, έγγραφα πολιτικού και κοινωνικού 
προσανατολισμού, πρόγραμμα εργασίας της Διεθνούς Ένωσης Ρομανί, οι υπεύθυνοι της 
οποίας μπόρεσαν να αναπτύξουν σχέδια, ιδίως προς την κατεύθυνση της επανεστίασης 
ορισμένων δραστηριοτήτων στα ευρωπαϊκά θέματα 
209. Από τις 11 έως τις 14 Δεκεμβρίου 1991, το Department of Education and Science (London), 
διοργάνωσε συνάντηση στην πόλη Poole του Dorset - UK, με τη στήριξη της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπής και τη βοήθεια του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους, με θέμα "Τα παιδιά 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών, μέσα πρόσβασης στην εκπαίδευση". Στη συνολική οργάνωση των 
ενεργειών που έχουν αναληφθεί στο πλαίσιοτης Ευρωπαϊκής Κοινότητας αυτό το σεμινάριο 
ήταν η συνέχεια εκείνου της Carcassonne, που διοργανώθηκε στη Γαλλία το 1989 -
ανταποκρινόταν δε στην προσδοκία των συμμετεχόντων να δοθεί και πάλι η ευκαιρία 
συνάντησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο - και επέτρεψε να αναπτυχθεί περαιτέρω ο 
προβληματισμός και η δράση ύστερα από δύο χρόνια, έχοντας ως βάση τις κατακτήσειςτης 
Carcassonne. Το σεμινάριο αυτό, πρώτη ευρωπαϊκή συνάντηση που οργανώθηκε στο 
Ηνωμένο Βασίλειο, επέτρεψε να συγκεντρωθούν, γύρω από οκτώ θέματα, περίπου 65 
συμμετέχοντες από τα περισσότερα κράτη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. 
50 
210. Στα πλαίσια της ανάπτυξης πειραματικών σχεδίων σε κοινοτικό επίπεδο, ένα από τα 
ελληνικά σχέδια αφορούσε το δίκτυο "Παιδαγωγικό υλικό" και προέβλεπε την 
πραγματοποίηση σεμιναρίου ευαισθητοποίησης. Το Υπουργείο Παιδείας και η Γενική 
Γραμματεία Κατάρτισης Ενηλίκων οργάνωσαν τον Ιούνιο του 1992 σεμινάριο στη Χαλκίδα, 
όπου πήραν μέρος πολλές οικογένειες τσιγγάνων τόσο μόνιμα εγκατεστημένων όσο και 
νομάδων. 
211. Η συνάντηση του Brighton (Ηνωμένο Βασίλειο) με θέμα "τσιγγάνοι και ταξιδιώτες: η εξ 
αποστάσεως διδασκαλία", οργανώθηκε τον Απρίλιο του 1993 από την ομάδα της 
περιφέρειας HounslowTou Λονδίνου, η οποία είναι αρμόδια για το πειραματικό σχέδιο που 
περιλαμβάνεται στο κοινοτικό δίκτυο, με την υποστήριξη της Επιτροπής, του Υπουργείο 
Παιδείας του Λονδίνου και σε συνεργασία με το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους. 
212. Οι 5 συναντήσειςπου προαναφέρθηκανδεν είναι οι μόνες που οργανώθηκανστο πλαίσιο της 
εφαρμογήςτου ψηφίσματοςτου 1989. Καθεμία από αυτές υπήρξε ιδιαίτερα χαρακτηριστική 
αλλά και αντιπροσωπευτική των άλλων συναντήσεων που πραγματοποιήθηκαν και είχαν το 
ίδιο περιεχόμενο. 
213. Είναι σκόπιμο να αναφερθούν επίσης τα συμπληρωματικά μέτρα που χρησίμευσαν για τη 
υποστήριξη και αξιοποίηση ορισμένων ιδιαίτερα σημαντικών πρωτοβουλιών, για την 
επιμέρους υποστήριξη της οργάνωσης δραστηριοτήτωνσε σχέση με το σύνολο των ενεργειών 
που προτάθηκαν(οργάνωσησυνεδρίων, συναντήσεων, έκδοση εγγράφων, κλπ.). Οι ενέργειες 
αυτές, κατά συνέπεια, στηρίζουν και συμπληρώνουν άλλες ενέργειες και επιτρέπουν στην 
Επιτροπή να στηρίξει με ευελιξία δραστηριότητες που δεν είναι διαρθρωτικά ενταγμένες 
στο σύνολο που διαμορφώθηκε με την πάροδο του χρόνου, αλλά μπορούν να συμμετάσχουν 
πλήρως στην ανάπτυξη των προτεραιοτήτων που έχουν επιλεγεί. Για παράδειγμα, 
αναφέρουμε τη διοργάνωση στην Ιταλία το 1992, από την Komiteto Romano ande Italia, σε 
συνεργασία με την Διεθνή Ένωση Ρομανί, του Θερινού Σχολείου που αυτή διοργανώνει εδώ 
και αρκετά χρόνια (το 1989 στο Βελιγράδι, το 1990 στη Βιέννη, το 1991 στο Ελσίνκι) και τη 
διοργάνωση στη Γαλλία, από το πολιτιστικό ίδρυμα της Διεθνούς Ένωσης Ρομανί, Bromani 
Baxt, του ίδιου Θερινού Σχολείου το 1993 και το 1994. 
214. Είναι σημαντικό επίσης να υπογραμμίσουμε ότι από εδώ και στο εξής προβλέπονται δύο νέα 
είδη συναντήσεων, με την ευχή να έχουν ορισμένη ευρύτητα, πιο συγκεκριμένα: 
• αφενός, ορισμένα κράτη που έχουν αναπτύξει επί αρκετά έτη ένα πειραματικό σχέδιο 
επιθυμούν, παράλληλα με απολογισμό σε εθνικό επίπεδο, να εμβαθύνουν τον 
προβληματισμό τους συνεργαζόμενα με άλλα κράτη. ' Ετσι, Θα μπορούσαν να αναφερθούν 
πολλές συναντήσεις που έχουν προγραμματιστεί για το 1994, με την πρωτοβουλία των 
Υπουργείων Παιδείας παραδείγματος χάρη, τον Απρίλιο του 1994 στη Μαδρίτη, στο πλαίσιο 
της παραγωγής παιδαγωγικού υλικού, τον Σεπτέμβριο του 1994 στην Τουλούζη, με το ίδιο 
θέμα, η οποία είναι συνδεδεμένη με έναν κύκλο κατάρτισης από το Θερινό Πανεπιστήμιο, 
στη Ρώμη επίσης με το ίδιο θέμα, τον Μάιο του 1994 στο Δουβλίνο, με θέμα "Διαπολιτισμική 
Εκπαίδευση - Ιρλανδικές Προοπτικές", κλπ. 
• αφετέρου, μπορούν να προταθούν συναντήσεις που έχουν σκοπό να προσδώσουν μια 
γενική πολιτική οπτική σε ευρωπαϊκό επίπεδο αυτές οι συναντήσεις προσεγγίζουν ζητήματα 
γενικής πολιτικής Μπορεί, στο σημείο αυτό, να αναφερθεί το συνέδριο που διοργανώθηκε 
τον Μάιο του 1994, με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της κυβέρνησης της 
Ανδαλουσίας, στη Σεβίλη. Έλαβαν σε αυτό μέρος αντιπροσωπείες από οργανώσεις 
τσιγγάνων, εκπρόσωποι διοικήσεων, ερευνητές και παρατηρητές από 18 κράτη οι εργασίες 
τους στρέφονταν γύρω από τρεις άξονες: εκπαιδευτικές πολιτικές, κοινωνικές πολιτικές, 
δημόσιες ελευθερίες Η συνάντηση αυτή, στην οποία έλαβε μέρος η βασίλισσα της Ισπανίας 
ο πρωθυπουργός αρκετοί υπουργοί, πολιτικοί, τσιγγάνικης καταγωγής ή όχι, και εκπρόσωπα 
ευρωπαϊκών οργάνων αποτέλεσε αντικείμενο ευρείας δημοσιότητας. 
51 
Προώθηση ανταλλαγών εμπειριών και παιδαγωγικών υλικών 
215. Προκειμένου οι ανταλλαγές μεταξύ ομάδων και σχολικών ιδρυμάτων να προωθηθούν με τον 
πιο ευρύ και ευέλικτο δυνατό τρόπο, αποφασίστηκε να παρασχεθεί στήριξη σε έναν 
ορισμένο αριθμό σχεδίων ανταλλαγών. Πρόκειται, παραδείγματος χάρη, για τη χορήγηση 
ενίσχυσης στην παραγωγή και ανταλλαγή σχολικών μινι-εφημερίδων, στην παραγωγή και 
ανταλλαγή οπτικοακουστικών μέσων, στην υποστήριξη για τη χρήση των νέων τεχνικών των 
πληροφοριών και των επικοινωνιών (NTIC) ως φορείς ανταλλαγών, κλπ... Αποτελεί πολύ πιο 
σημαντική και δικαιολογημένη δράση, εφόσον η κοινότητα των τσιγγάνων είναι 
κατανεμημένη στο σύνολο των κρατών μελών. Για τα παιδιά, όπως και για τους διδάσκοντες 
οι ανταλλαγές αυτές ξυπνούν συγχρόνως την επιθυμία και το ενδιαφέρον τους. Πολλοί 
διδάσκοντες αντιλήφθηκαν την παιδαγωγική αξία των απλών επαφών μεταξύ τάξεων από 
διαφορετικά κράτη, της αλληλογραφίας μεταξύ μαθητών, της αποστολής βιντεοκασετών, 
κλπ. 
216. Αυτή η δυνατότητα ανταλλαγών είναι διπλά θετική: 
• αφενός, προσφέρει συγκεκριμένη βοήθεια σε επιτεύγματα τοπικής πρωτοβουλίας στην 
οποία συμμετέχουν αρκετά κράτη και σε σχέδια που έχουν προτεραιότητα κατά την άποψη 
των διδασκόντων και άλλων ενδιαφερομένων μελών του προσωπικού, παρέχοντας τους 
κοινοτική προστιθέμενη αξία (συνεργασία, συγκριτική αξιολόγηση στα πλαίσια της έρευνας-
δράσης, τεκμηρίωση) 
• αφετέρου, ολοκληρώνειτα σχέδια που έχουν καθοριστεί σε συνεργασία με τα Υπουργεία, 
πράγμα που σημαίνει ότι από τη μια δίνεται σε περισσότερες ομάδες η ευκαιρία να 
εμβαθύνουν σε ζητήματα που προσεγγίζουν εκείνα που θα επιλεγούν για τα πειραματικά 
σχέδια και από την άλλη παρέχεται η ευκαιρία να εξεταστούν σημεία που δεν έχουν ακόμα 
αποκτήσει προτεραιότητα σε κοινοτικό επίπεδο, έχουν, ωστόσο, μεγάλη σημασία για 
ορισμένες τοπικές καταστάσεις που αντίστοιχες τους υπάρχουν σε άλλα κράτη. 
217. Σύμφωνα με το συνολικό απολογισμό της ανάλυσης αυτής της ενέργειας, προκύπτει ότι 
ανταποκρίθηκε κατά μέγα μέρος στους στόχους που της είχαν ανατεθεί. Επέτρεψε σε ένα 
σημαντικό αριθμό ομάδων να συγκροτούν ετησίως ένα σχέδιο στο οποίο συμμετέχει μία ή 
περισσότερες ομάδες από ένα ή περισσότερα κράτη. Επέτρεψε, όπως προβλεπόταν από 
τους στόχους, σε πολύ διαφορετικέςομάδες να συμμετάσχουν ενεργά και να προωθήσουν 
σχέδια και καινοτόμες ιδέες επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό υπήρξε το γεγονός ότι η συμμετοχή 
οργανώσεωντσιγγάνωνσε αυτές τις πρωτοβουλίεςήταν πάντοτε μεγάλη. Σε τέσσερα χρόνια 
αναπτύχθηκαν κατ" αυτόν τον τρόπο 37 σχέδια, που τις περισσότερες φορές 
αντιπροσωπεύουν, λόγω του γεγονότος ότι πρόκειται για πολυμερείς δραστηριότητες σε 
αρκετά κράτη, δεσμίδες σχεδίων. 
Η ανάπτυξη καινοτόμων σχεδίων 
Ένα σύνολο πειραματικών σχεδίων 
Γενικές εκτιμήσεις 
218. Προηγουμένως, παρουσιάζοντας τις κατευθυντήριες γραμμές της κοινοτικής δράσης, 
επισημάναμε ότι θα καταρτισθούν δίκτυα πειραματικών σχεδίων που θα επιλεγούν ανάλογα 
με την προβληματική και την συμπληρωματικότητά τους. Λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη 
το έργο που βρισκόταν σε εξέλιξη στα διάφορα κράτη και εκείνο που ετοιμαζόταν, καθώς 
και τις συστάσεις των εκθέσεων και τους προσανατολισμούς της Επιτροπής που 
αποσκοπούσαν να οικοδομήσουν κυρίως στην υφιστάμενη κατάσταση με τη συμμετοχή των 
κρατών μελών, προτάθηκε η ανάπτυξη κοινοτικών δικτύων βασισμένων σε σχέδια εθνικής 
ή περιφερειακής πρωτοβουλίας. Δόθηκε, έτσι, μια ευρωπαϊκή διάσταση στις υπό εξέλιξη ή 
σχεδιασμό ενέργειες για θέματα προτεραιότητας η ανάπτυξη των οποίων θα επέτρεπε την 
καλύτερη διατύπωση πιο συνεκτικών και καλύτερα προσαρμοσμένων εκπαιδευτικών 
πολιτικών. Η βοήθεια της Ευρωπαϊκής Κοινότητας προοριζόταν στην ανάπτυξη αυτών των 
52 
δικιύων και ιιαμηχι: χμημαιοδοιική κ<χι ομγανιοιικη οιήμιξη οιο ιιλαίοιο ιψ; 
πράγμα ι οι ιοίησηςεκπαιδευτικώνταξιδίων, επαφών με ι αξύ ομάδων, διομγάνωυηςϋεμα ι ικων 
συναντήσεων μεταξύ διαφόρων κρατών, ανάπτυξης των ανταλλαγών. 
219. Ο καθορισμός των προτεραιοτήτων - και συνεπώς των θεμάτων εργασίας - περατώθηκε 
έπειτα από πολλές συνεδριάσεις της Επιτροπής με εκπροσώπους Υπουργείων των κρατών 
μελών : η ομάδα ad-hoo που συστάθηκε κατ'αυτόν τον τρόπο, κατά την πρώτη της 
συνεδρίαση στις Βρυξέλλες, τον Ιούνιο του 1991, επέλεξε 6 θέματα προτεραιότητας: 
δευτεροβάθμια εκπαίδευση 
μετάβαση από το σχολείο στην ενεργό ζωή 
Ιρλανδοί ταξιδιώτες (δίκτυο που αργότερα συγχωνεύθηκε στα άλλα) 
εξ αποστάσεως διδασκαλία 
παιδαγωγικό υλικό 
κατάρτιση μεσολαβητών τσιγγάνων 
Το Σεπτέμβριο του 1991, κατά τη διάρκεια μίας δεύτερης συνεδρίασης στο Ρότερνταμ, η 
ομάδα ad-hoo εμβάθυνε στους προβληματισμούς και στις ανταλλαγές ιδεών μεταξύ των 
διαφόρων κρατών και προέβη σε συγκεκριμένες προτάσεις. Αυτές οι προτάσεις, που 
εξελίχθηκαν στη συνέχεια σε σχέδια, οργανώθηκαν μεταξύ τους για να συγκροτήσουν 
δίκτυα. 
220. Κατά τη διάρκεια της πρώτης τετραετίας εφαρμογής του ψηφίσματος, τα Υπουργεία 
Παιδείας των κρατών μελών πρότειναν 100 σχέδια ευρείας εφαρμογής, με μέσο όρο 25 
σχέδια ετησίως, τα οποία τέθηκαν σε εφαρμογή κατανεμημένα σε πέντε θεματικά δίκτυα. 
Ο κατάλογος των σχεδίων δημοσιεύεται τακτικά στο ενημερωτικό δελτίο Interface. Στα 
σχέδια αυτά θα πρέπει να προστεθεί η διοργάνωση σεμιναρίων, συναντήσεων και 
συνεδρίων, η οποία συνδέεται θεματικά με ορισμένα από αυτά τα δίκτυα, καθώς και άλλων 
ενεργειών που μπορούν να ταξινομηθούν σε άλλες θεματικές ενότητες. 
221. Κατανομή των σχεδίων των τριών πρώτων ετών: 
Το 1991-1992 τέθηκαν σε εφαρμογή 22 σχέδια. 
Δίκτυο I - Δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Δανία - Γαλλία (2 σχέδια) - Κάτω Χώρες - Ηνωμένο 
Βασίλειο 
Δίκτυο II - Μετάβαση από το σχολείο στην ενεργό ζωή. Γαλλία - Ελλάδα - Ιρλανδία - Κάτω 
Χώρες 
Δίκτυο III - Ιρλανδοί ταξιδιώτες Ιρλανδία - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο IV - Εξ αποστάσεως διδασκαλία. Γαλλία - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο V - Παιδαγωγικάιλικό. Βέλγιο (ολ.) - Ισπανία - Ελλάδα - Ιρλανδία - Ιταλία - Κάτω Χώρες -
Πορτογαλία 
Δίκτυο VI - Κατάρτιση μεσολαβητών. Ισπανία - Γαλλία 
Όσον αφορά τα 22 σχέδια του σχολικού έτους 1992-1993, επειδή τα περισσότερα Υπουργεία των διαφόρων κρατών 
μελών εξέφρασαν την επιθυμία να επεκτείνουν και να εμβαθύνουν τις δραστηριότητες του προηγούμενου έτους, 
ορισμένοι τίτλοι παρέμειναν ίδιοι. Το περιεχόμενο ποικίλλει τις περισσότερες φορές στην κατεύθυνση της 
εμβάθυνσης και ορισμένες δραστηριότητες εντείνονται, παραδείγματος χάρη οι συναντήσεις και τα σεμινάρια, η 
πραγματοποίηση των οποίων ελάχιστα δικαιολογείται κατά το πρώτο έτος εφαρμογής των σχεδίων. 
Δίκτυο Ι - Δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Δανία - Γαλλία - Κάτω Χώρες 
Δίκτυο II - Μετάβαση από το σχολείο στην ενεργό ζωή. Ιρλανδία - Κάτω Χώρες - Ισπανία 
Δίκτυο III - Ιρλανδοί ταξιδιώτες. Ιρλανδία - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο IV - Εξ αποστάσεως διδασκαλία. Γαλλία - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο V - Παιδαγωγικόυλικσ Γερμανία (2 σχέδια) - Βέλγιο (ολ. και γαλ.) - Ισπανία - Ελλάδα -
Ιρλανδία - Ιταλία - Κάτω Χώρες - Πορτογαλία - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο VI- Κατάρτιση μεσολαβητών. Ισπανία 
53 
Κατά το 1993-1994 προωθήθηκαν 25 σχέδια. Επειδή τα περισσότερα Υπουργεία των διαφόρων κρατών μελών 
εξέφρασαντην επιθυμία να επεκτείνουν και να εμβαθύνουν τις δραστηριότητεςτου προηγούμενου έτους, ορισμένοι 
τίτλοι παρέμειναν οι ίδιοι με αυτούς του σχολικού έτους 1992-1993 Το περιεχόμενο ποικίλλειτις περισσότερες φορές 
στην κατεύθυνση της εμβάθυνσης. Ορισμένα από τα σχέδια για τα οποία τα Υπουργεία ή άλλα όργανα ζητούν 
στήριξη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αφορούν σεμινάρια, συναντήσεις ή συνέδρια που δε συνδέονται άμεσα με 
ένα από τα αναφερόμενα δίκτυα: συνεπώς είναι δυνατό ορισμένες δραστηριότητες να μην αναφέρονται εδώ στο 
πλαίσιο αυτών των πειραματικών σχεδίων αλλά, όπως είναι λογικότερο, στο κεφάλαιο των συνεδριάσεων και 
συνεδρίων. 
Εξάλλου, είναι σκόπιμο να υπογραμμισθεί ότι τα δίκτυα που τέθηκαν σε εφαρμογή παραμένουν αμετάβλητα, με 
εξαίρεση το δίκτυο "Ιρλανδοί ταξιδιώτες" που δεν αφορούσε παρά μόνο δύο κράτη μέλη (την Ιρλανδία και το 
Ηνωμένο Βασίλειο) και κάλυπτε τομείς που εμφανίζονται σε άλλα δίκτυα, όπως η παραγωγή παιδαγωγικού υλικού. 
Η ομάδα ad-hoc των εκπροσώπωντων Υπουργείωνκαι η Επιτροπή αποφάσισαν να εντάξουντιςδραστηρότητες του 
δικτύου "Ιρλανδοί ταξιδιώτες" στα άλλα δίκτυα. 
Δίκτυο Ι - Δευτεροβάθμια εκπαίδευση: Δανία - Γαλλία - Κάτω Χώρες 
Δίκτυο II - Μετάβαση από το σχολείο στην ενεργό ζωή: Ισπανία - Κάτω Χώρες 
Δίκτυο III - Εξ αποστάσεως διδασκαλία: Γαλλία - Ηνωμένο Βασίλειο (2 σχέδια) - Ιταλία 
Δίκτυο IV - Παιδαγωγικάιλικό: Γερμανία (2 σχέδια), Βέλγιο (γαλ.) - Ισπανία - Ελλάδα - Ιρλανδία -
Γαλλία (2 σχέδια) - Ιταλία - Κάτω Χώρες - Ηνωμένο Βασίλειο 
Δίκτυο V - Κατάρτιση μεσολαβητών: Ελλάδα - Βέλγιο (ολ.) - Ισπανία - Γαλλία 
Κατά τα έτη 1994-1995, περισσότερα από 30 σχέδια βρίσκονταν υπό εξέλιξη. 
Ομάδες εργασίας 
222. Το ψήφισμα που εγκρίθηκε το Μάιο του 1989 αναγνωρίζει για τους τσιγγάνους και ταξιδιώτες 
"ότι ο πολιτισμός και η γλώσσα τους αποτελούν εδώ και περισσότερο από 500 χρόνια μέρος 
της πολιτιστικής και γλωσσικής κληρονομιάς της Κοινότητας". Το ψήφισμα υπογραμμίζει στη 
συνέχεια, στον τομέα της παιδαγωγικήςκαι των παιδαγωγικών υλικών, το συνυπολογισμό της 
ιστορίας του πολιτισμού και της γλώσσας των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών. Όσον αφορά 
την ενημέρωση και την έρευνα, οι Υπουργοί ζητούν επίσης να ενθαρρυνθεί η έρευνα για τον 
πολιτισμό, την ιστορία και τη γλώσσα των τσιγγάνων και ταξιδιωτών. 
223. Στα κείμενα που χρησίμευσαν ως βάση για την προετοιμασία του ψηφίσματος, ιδίως στη 
συγκεφαλαιωτική έκθεση Η σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών 
καθώς και στο Έγγραφο προσανατολ/ψού για τον προβληματισμό και τη δράση, τονίστηκε, 
επίσης, η αναγκαιότητα ανάπτυξης προβληματισμού και ανάληψης δράσης στους τομείς 
αυτούς και έγιναν συγκεκριμένες προτάσεις. 
224. Προκειμένου να ανταποκριθεί στο σύνολο αυτών των αιτημάτων, το Κέντρο ερευνών για 
τους τσιγγάνους του Πανεπιστημίου Rene ϋβεεθίίβε, με την υποστήριξη της Επιτροπής, 
συγκρότησε και ανέπτυξε δύο ομάδες εργασίας: 
• την ομάδα έρευνας για την ευρωπαϊκή ιστορία των τσιγγάνων 
• την ομάδα έρευνας και δράσης σχετικά με τη γλωσσολογία ρομανί. 
Αυτές οι ομάδες συνιστούν καινοτόμες ενέργειες κεφαλαιώδους σημασίας, ο δε 
χαρακτήρας και η λειτουργία τους, αξίζει να παρουσιαστούν αποτελούν συγχρόνως 
εγκάρσιες ενέργειες και σημεία αναφοράς για το σύνολο των δραστηριοτήτων και έχουν 
υποδειγματική αξία στον τομέα τόσο της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, όσο και της 
εκπαίδευσης γενικά. 
Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση 
225. Η εγκαινίαση των ομάδων εργασίας από το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους 
σχεδιάσθηκε, όπως όλα τα μέτρα που αναπτύχθηκαν στα πλαίσια της εφαρμογής του 
54 
ψηφίσματος, σε σχέση συμπληρωματικότηταςμε το σύνολο των ενεργειών και με το καθένα 
από αυτά ξεχωριστά. Έπειτα από μία αρχική περίοδο για τον καθορισμό διαρθρωμένου 
προγράμματος σε μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη βάση, οι ομάδες είναι σε θέση να 
ανταποκριθούν σε ποικίλες αποστολές: 
• να διαρθρώσουν τις επαφές μεταξύ ερευνητών με τη μορφή ευρωπαϊκού δικτύου 
• να αναπτύξουν βάση δεδομένων τεκμηρίωσης 
• να οργανώσουν την παραγωγή και τη διάδοση υλικού για παιδαγωγική χρήση 
• να εργαστούν ως ομάδα πραγματογνωμοσύνης στην υπηρεσία όλων των εταίρων. 
Είναι επίσης χρήσιμο τα μέλη των ομάδων και των δικτύων που έχουν συγκροτηθεί, να 
γνωμοδοτούν, να συμβουλεύουν και να παρέχουν την πραγματογνωμοσύνη τους, κατόπιν 
πρωτοβουλίας των ομάδων που εργάζονται στα διάφορα κράτη για την παραγωγή 
παιδαγωγικού υλικού, παραδείγματος χάρη, στο πλαίσιο των πειραματικών σχεδίων που 
συντονίζονται από τα υπουργεία, εφόσον το έργο των ομάδων αυτών ασχολείται με 
ζητήματα ιστορίας, πολιτισμού και γλώσσας. 
Μια ενημέρωση σχετικά με τις συνεδριάσειςτων ομάδων καθώς και με τις εργασίες και τις 
παραγωγέςτους δημοσιεύεται τακτικά στις σελίδες του τριμηνιαίου ενημερωτικού δελτίου 
Interface. 
226. Επί του παρόντος βρίσκεται υπό σύσταση μία νέα ομάδα, που ασχολείται με εργασίες και 
δημοσιεύσεις στον τομέα του πολιτισμού: στηρίζεται στη βούληση και στο δυναμισμό κυρίως 
της Διεθνούς Ένωσης Τσιγγάνων, για να καταστήσει δυνατή την ανάπτυξη συγκεκριμένων 
κατά προτεραιότητα δραστηριοτήτων σε αυτόν τον τομέα της γνώσης, έχοντας ως στόχο, 
μεταξύ άλλων, τη δημοσίευση δελτίων που θα επιτρέπουν σταδιακά, αφού πρώτα 
συγκεντρωθούν, να δημιουργηθεί μια εγκυκλοπαίδεια για παιδαγωγική χρήση, καθώς και 
για ενημερωτική και ευρύτερη επιμορφωτική χρήση, σε ένα διαπολιτισμικό πλαίσιο. 
Μια "Επιτροπή Εγκυκλοπαίδεια" συστάθηκε κατά τη διάρκεια του 4ου Παγκόσμιου 
Συνεδρίου τσιγγάνων στη Βαρσοβία, το 1990. Τον Δεκέμβριο του 1993, η πρώτη συνεδρίαση 
αυτής της Επιτροπής μπόρεσε να οργανωθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο από το Πανεπιστήμιο 
του Greenwioh με την υποστήριξη του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους του 
Πανεπιστημίου Rene Desoartes. Η συνεδρίαση αυτή επέτρεψε να ξεκινήσει η ανάπτυξη των 
εργασιών και να προβλεφθεί η σύσταση ενός δικτύου πολλών πανεπιστημίων και 
ευρωπαϊκών ερευνητικών ινστιτούτων, ο ρόλος του οποίου θα είναι να υποστηρίξει και να 
οργανώσει με ευέλικτοτρόποτο έργο των ερευνητών και των οργανώσεωντσιγγάνωνγια την 
έρευνα, την εκπόνηση και τη σύνταξη άρθρων για την Εγκυκλοπαίδεια. Το 1994 έγινε μια 
δεύτερη συνεδρίαση στη Γαλλία, τη διοργάνωση της οποίας είχε αναλάβει το πολιτιστικό 
ίδρυμα Rromani Baxt και το Κέντρο Ερουνών για τους τσιγγάνους. 
Η ευρωπαϊκή ομάδα εργασίας για τη σχολική φοίτηση των τσιγγάνων και των ταξιδιωτών 
227. Μια άλλη ομάδα εργασίας τοποθετείται με διαφορετικό τρόπο στο σύνολο των ενεργειών 
που αναπτύχθηκαν, δεδομένου ότι αποτελείται αποκλειστικά από τσιγγάνους και ταξιδιώτες 
που έχουν άμεση σχέση με τα θέματα σχολικής φοίτησης η ομάδα αυτή μπορεί, 
διατηρώντας έναν ρόλο παρόμοιο με εκείνον των άλλων ομάδων, να αναπτύξει ιδιαίτερα το 
ρόλο της ομάδας πραγματογνωμοσύνης που είναι σε θέση από τη μια να παρέχει συμβουλές 
για τον προσανατολισμό ορισμένων ενεργειών σε εκπαιδευτικά θέματα. 
228. Αυτή η ευρωπαϊκή ομάδα εργασίας για τη σχολική φοίτηση των τσιγγάνων και των 
ταξιδιωτών η οποία συστάθηκε με πρωτοβουλία του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους 
του Πανεπιστημίου του Παρισιού, συνέρχεται σε τακτά χρονικά διαστήματα. 
55 
Ηιδέα γεννήθηκε τον Ιούλιο του 1989 - αμέσως μετά την έγκριση του ψηφίσματος από τους 
Υπουργούς- κατά τη διάρκεια των εργασιών του θερινού Πανεπιστημίου της Carcassonne 
(Γαλλία) στο οποίο ουμμ<:τείχ(; μια ομάδα νέων τσιγγάνων και ιαξιδιωτών Το Κένιρο 
ερευνών για τους τσιγγάνους ανέλαβε τότε να το συγκεκριμενοποιήσει. Τον Απρίλιο του 
1991, κοντά στην Άβιλα της Ισπανίας, τσιγγάνοι και ταξιδιώτες εμψυχωτές ή εκπαιδευτές 
από 5 κράτη της Κοινότητας μπόρεσαν να συναντηθούν και να συνεργαστούν, έχοντας την 
υποστήριξη της Επιτροπής, του ισπανικού Υπουργείου Παιδείας και του Κέντρου ερευνών 
για τους τσιγγάνους. Τον Απρίλιο του 1992, διοργανώθηκε δεύτερη συνάντηση στο Burwell 
(Cambridgeshire) από το East Anglian Gypsy Council με την υποστήριξη της Επιτροπής, του 
Department of Education and Science του Λονδίνου και του Peterborough City Council και με 
τη συνεργασία του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους. Τσιγγάνοι και ταξιδιώτες 
συμμετέχοντες από 8 κράτη της Κοινότητας μπόρεσαν να εμβαθύνουν στον προβληματισμό 
του προηγούμενου χρόνου και να υιοθετήσουν ψήφισμα το οποίο έτυχε ευρείας 
δημοσιότητας. Το 1993, πραγματοποιήθηκαν δύο συναντήσεις: η μία στο Νάβαν, στην 
Ιρλανδία, τον Ιούλιο του 1993, με διοργάνωση του Irish Traveller Movement (ΙΤΜ) και τη 
συνδρομή του Dublin Travellers Education and Development Group (DTEDG). Η δεύτερη 
συνάντηση έλαβε χώρα τον Οκτώβριο στο Στρασβούργο, στη Γαλλία διοργανώθηκε από την 
Ένωση έρευνας για μ ία ανοικτή παιδαγωγική σε περιβάλλον τσιγγάνων \ie την υποστήριξη 
του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους Αυτή η συνάντηση εντατικής εργασίας επέτρεψε 
στην ομάδα να παρουσιάσει, σε σχέση με τα σημεία του ψηφίσματος που ενέκριναν οι 
Υπουργοί το 1989, αποτίμηση της κατάστασης και να διατυπώσει προτάσεις και 
προσανατολισμούς εργασίας, οι οποίοι διαβιβάστηκαν στην Επιτροπή. Οι επόμενες 
συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν στο Λαντσιάνο (Ιταλία) και στην Αθήνα. 
229. Η ομάδα προετοιμάζει συλλογή των εργασιών, προκειμένου να διαδώσει τα αποτελέσματα 
τους κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Ο πρόεδρος της ομάδας προέβη σε σύνοψη των 
προοπτικών δράσης: "Είναι, βεβαίως, ευχάριστο να οργανώνουμε συνεδριάσεις σε διάφορα 
μέρη της Ευρώπης και να συναντούμε Ρομ αδελφούς και αδελφές, όμως υπάρχει ένας 
στόχος πολύ πιο σημαντικός και σοβαρός. Όλες οι ομιλίες επικεντρώθηκαν στην απόπειρα 
να διασαφηνισθούν οι κατευθύνσεις που θα έπρεπε να λάβει η σχολική φοίτηση των 
τσιγγάνωνκαι ταξιδιωτών στα διάφορα κράτη μέλη. ' Εχουμε επίγνωση του γεγονότος ότι θα 
υπάρξουν πολλές διαφορέςτόσο μεταξύ των κρατών όσο και στο εσωτερικό κάθε κράτους· 
ωστόσο, η ομάδα εργασίας επιχείρησε να ξεπεράσει αυτές τις εθνικές διαφορές, οι οποίες 
είναι και φυσιολογικές και συχνά δικαιολογημένες. Ο στόχος της ομάδας είναι να 
αναγνωρίσει και να προωθήσει τις βασικές αρχές της εκπαίδευσης στο βαθμό που 
επηρεάζουν το λαό μας σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή επικράτεια. Συνειδητοποιήσαμε ότι 
αυτό δε θα γίνει δυνατό παρά εάν καθιερώσουμε δίκτυα συνεργασίαςπου να διευκολύνουν 
την τακτική ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών. Κατά τη διάρκεια ύπαρξης της ομάδας 
μας και με τις συναντήσεις που διοργανώσαμε, επεξεργαστήκαμε και τελειοποιήσαμε ένα 
σύνολο προτάσεων προς εφαρμογή". 
Παραγωγές για σχολική χρήση 
230. Προκειμένου να προωθηθεί με τον πλέον ευρύ και ευέλικτο δυνατό τρόπο η διάδοση υλικού 
για σχολική χρήση, αποφασίστηκε να υποστηριχτεί η δημοσίευση και η διανομή υλικού. Κατά 
τη διάρκεια της θέσης σε εφαρμογή του ψηφίσματος αναπτύχθηκαν, κατ * αυτόν τον τρόπο, 
30 περίπου σχέδια. Η ανάλυση και η αξιολόγηση των σχεδίων που υλοποιήθηκαν κατά το 
σχολικό έτος 91/92 και εκείνων που υλοποιήθηκαν κατά το σχολικό έτος 92/93 κατέστησαν 
δυνατή την επανεξέταση αυτής της δράσης, η οποία δε συνεχίστηκε με τον ίδιο τρόπο κατά 
το 93/94, για τρεις ουσιαστικούς λόγους που οφείλονται στην εξέλιξη των δραστηριοτήτων: 
• τα πειραματικά σχέδια που προτάθηκαν και αναλήφθηκαν από τα κράτη μέλη 
συμπεριλαμβάνουν όλο και περισσότερο μια δραστηριότητα παραγωγής εγγράφων για 
σχολική χρήση 
• οι ενισχύσεις για την προώθηση ανταλλαγών και παιδαγωγικών υλικών που περιγράφηκαν 
πιο πάνω, καλύπτουν εν μέρει τη διάδοση υλικών 
56 
• η ανάπτυξη μίας ευρωπαϊκής συλλογής επιτρέπει να συμπληρωθεί η οργανωμένη 
παραγωγή εγγράφων με παιδαγωγικό χαρακτήρα. 
231. Αν προστεθεί ότι στην πρωτοβουλία των διοικήσεωντων κρατών μελών και στα πλαίσια των 
κρατών πολλές δραστηριότητες αποτελούν πηγή δημοσιεύσεων και οπτικοακουστικών 
παραγωγών με πρωτοβουλία ομάδων και ενώσεων, γίνεται αντιληπτό ότι στα πλαίσια της 
εφαρμογής του ψηφίσματος που εγκρίθηκε το 1989, υπήρξε μεγάλη ανταπόκριση στο αίτημα 
για υλικό προσαρμοσμένο για σχολική χρήση, η οποία συνεχώς αυξάνεται. 
Μια ευρωπαϊκή συλλογή 
232. Το κείμενο του ψηφίσματος που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς Παιδείας τον Μάιο του 1989 
δίνει έμφαση στο συνυπολογισμό της ιστορίας του πολιτισμού και της γλώσσαςτων τσιγγάνων 
και ταξιδιωτών, της παραγωγήςπροσαρμοσμένου διδακτικού υλικού, της πληροφόρησηςκαι 
της έρευνας. 
Η ανάπτυξη μιας συλλογής υλικού με παιδαγωγικό, ή σε ορισμένες περιπτώσεις αμεσότερα 
διδακτικό, χαρακτήρα, έχει σαν αποτέλεσμα τη διασταύρωση αυτών των ενεργειών και το 
έργο επεξεργασίας μιας συλλογής τους επιτρέπει να συζευχθούν και έτσι να ενισχυθούν 
αμοιβαία. Εξάλλου, μια οργανωμένη παραγωγή εγγράφων - αυτός είναι εν μέρει ο ορισμός 
μιας συλλογής - συνιστά εγγύηση για συμπληρωματικές δημοσιεύσεις και για τη μη 
επανάληψη των παραγωγών. 
Πρέπει να προσθέσουμε το κριτήριο της ποιότητας: μια παραγωγή οργανωμένη σε μια 
συλλογή που έχει ως βάση ένα μεγάλο δίκτυο εμπειρογνωμόνων αυξάνει τις πιθανότητες 
εκπόνησης έγκυρων εργασιών, όπως και τις πιθανότητες να καταστήσει γνωστές και να 
διαδώσει εργασίες που θα μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητες. 
233. Οι ουσιαστικές αρχές της συλλογήςτην καθιστούν ανοιχτή σε διάφορες πρωτοβουλίες τόσο 
για την επεξεργασία των εγγράφων, όσο και για τη διάδοση τους ή για τις ενισχύσεις που 
μπορούν να χορηγηθούν: 
• προετοιμασμένες από ομάδες πολλών κρατών, οι παραγωγές είναι το αποτέλεσμα 
πραγματικά διεθνών συνεργασιών οι ομάδες αυτές, χάρη στη σύνθεση τους, είναι σε θέση 
να γνωρίζουν καλά τις ανάγκες και τις ευαισθησίες των πολύ διαφορετικών τόπων και να 
έχουν πρόσβαση σε εθνικά και τοπικά επιτεύγματα υψηλού επιπέδου, που είναι σημαντικό 
να γίνουν γνωστά. 
Τα δημοσιευμένα κείμενα φέρουν το σήμα της συλλογής: 
• επινοήθηκαν και αναπτύχθηκαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με βάση μια σχέση 
συμπληρωματικότητας μεταξύ των κειμένων αυτών και σε σχέση με τις άλλες ενέργειες, με 
τη διαρθρωμένη ενημέρωση - χαρακτηριστικόσημαντικό για τον αναγνώστη και παιδαγωγικά 
θεμελιώδες 
• στην πλειοψηφία τους είναι ανέκδοτα, τόσο γιατί προσεγγίζουν θέματα που, αν και δεν 
έχουν ακόμη εξερευνηθεί, είναι ουσιώδη, όσο και γιατί η προσέγγιση αυτή γίνεται με 
πρωτότυπο τρόπο 
•την ποιότητα τους εξασφαλίζουν αναγνωρισμένοι ειδικοί που είναι επιφορτισμένοι με την 
επεξεργασία τους ή διευθύνουν την προετοιμασία τους σε επαφή με τους συγγραφείς 
• σχεδιασμένη από ειδικούς η συλλογή δεν απευθύνεται σε ειδικούς πρέπει να μπορεί να 
χρησιμοποιείται απευθείας από τους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και από 
τους διδάσκοντες της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προς όφελος των μαθητών τους 
• η συλλογή είναι σχεδιασμένη από ειδικούς όμως δεν απευθύνεται σε εξειδικευμένο κοινό: 
στο πλαίσιο μιας προσέγγισης διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, κάθε μαθητής και κάθε 
57 
διδάσκων πρέπει να έχει πρόσβαση στην ενημέρωση ή να μπορεί να χρησιμοποιεί στα 
μαθήματα του ενημέρωση σχετική με τους τσιγγάνους και τους ταξιδιώτες. Ορισμένα από 
τα κείμενα, τα οποία έχουν προταθεί από ερευνητές μεγάλης εμβέλειας, επανεξετάζουν 
κάποιες προσεγγίσεις στους τομείς που έχουν καλυφθεί (ιστορία, γλωσσολογία, κλπ.) και 
αφορούν τόσο τους διδάσκοντες και τους επιμορφωτές, τους μαθητές, σπουδαστές και 
ερευνητές, όσο και τους κοινωνικούς λειτουργούς, τους διοικητικούς ή πολιτικούς 
υπευθύνους 
• τα έργα μπορούν να συνοδεύονται από πρακτικά παιδαγωγικά δελτία ή άλλα διδακτικά 
μέσα, η προετοιμασία των οποίων γίνεται από επιτόπιες ομάδες, από αναγνωρισμένους 
παιδαγωγούς, από συμμετέχοντες σε πειραματικά σχέδια. Με την παραγωγή τους 
διευκρινίζεται ιδιαίτερα η δυναμική των δραστηριοτήτων που αναπτύχθηκαν: ένωση 
διαφόρων εταίρων στο πλαίσιο έρευνας-δράσης, συντονισμός και συμπληρωματικότητα των 
εργασιών, ευρωπαϊκός χαρακτήρας και προσαρμογή στο τοπικό πολιτιστικό και γλωσσικό 
περιβάλλον 
• η συλλογή αυτή έχει διεθνή εμβέλεια και τα περισσότερα κείμενα της έχουν συνταχθεί σε 
πολλές γλώσσες, προκειμένου να είναι προσιτά σε ένα ευρύτερο κοινό. 
234. Για την προώθηση της συλλογής χρειαζόταν: 
• να καθοριστεί η ποιότητα του περιεχομένου των εγγράφων και το επίπεδο 
αναγνωσιμότητας για τους μαθητές 
• να καθοριστεί ένα είδος παιδαγωγικήςπροσέγγιοης, δηλαδή ένα ύφος παρουσίασης των 
κειμένων (μήκος, κατάτμηση, ρυθμός...) 
• να καθοριστεί μια στρατηγική για τη συλλογή που θα παρέχει τη δυνατότητα εργασίας 
με τρόπο τακτικό και συντονισμένο η συλλογή θα παραμένει ανοικτή σε εκτός ομάδων 
εμπειρογνωμόνων συνεργασίες εφόσον οι συνεργασίες αυτές εντάσσονται στην επιλεγείσα 
προσέγγιση και ανταποκρίνονται στο απαιτούμενο επίπεδο ποιότητας 
• να καθοριστεί μια γραμμή γραφής 
• να επεκταθούν αυτοί οι προβληματισμοί και η γραμμή γραφής στην επιλογή μιας 
προσήκουσας εικονογραφίας 
• να μελετηθεί η δημιουργία και η τεχνική εφαρμογή μιας γραμματοσειράς που θα 
επέτρεπε τη δημοσίευση των κειμένων στην τσιγγάνικη γλώσσα 
• να εγκαινιαστεί δίκτυο εκδοτών με προσωπικό ενδιαφέρον και ποιοτική εργασία, 
προκειμένου η εκδοτική στήριξη και διάδοση να υπάρχει σε πολλά κράτη και σε πολλές 
γλώσσες με αυτόν τον τρόπο, θα επιτευχθεί ταυτόχρονα ο μέγιστος βαθμός αποκέντρωσης 
τωνδραστηριοτήτωνκαι ο μέγιστος βαθμός προσέγγισης εκείνων που ενδιαφέρονται για τις 
δημοσιεύσεις έτσι, εξασφαλίζεται τοπική καθιέρωση και ευρεία διεθνής διάδοση. 
Πολλές σειρές έχουν προωθηθεί και άλλες θα προταθούν. Επί του παρόντος: 
• Μια Ευρωπαϊκή Ιστορία των τσιγγάνων 
• Γλωσσολογία Ρομανί 
• Αναφορές (θεμελιώδεις εκθέσεις, βασικά κείμενα, βιβλιογραφίες) 
• Ρουκούν (βιβλία στη τσιγγάνικη γλώσσα για τα μικρά παιδιά, περιπέτειες του γνωστού 
μικρού σκύλου "Σποτ", δημοσιευμένες με τη σύμφωνη γνώμη του πρώτου Εκδότη Ventura). 
Κατάτη διάρκεια του πρώτου έτους της προώθησης της συλλογής (σχολικό έτος 1993-1994) 
δημοσιεύθηκαν 7 τόμοι, ακόμη περισσότεροι βα δημοσιευθούν το 1994-1995, ενώ πολλοί 
άλλοι βρίσκονται στο στάδιο της προετοιμασίας. 
58 
Ενημέρωση και τεκμηρίωση 
' Ενα ενημερωτικό δελτίο 
235. Η αναγκαιότητα τεκμηρίωσης και ενημέρωσης εκφράζεται σαφώς στο ψήφισμα που 
εγκρίθηκε από τους Υπουργούς το 1989. Από το 1990 η Επιτροπή δέχτηκε την έναρξη 
της δημοσίευσης ενός ενημερωτικού δελτίου για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών Η έκδοση αυτού του τριμηνιαίου δελτίου, ο τίτλος του οποίου 
είναι Interface, εξασφαλίζεται από το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους του 
Πανεπιστημίου René Desoartes, στο Παρίσι. Το 1990 εκδόθηκε ένα ερωτηματολόγιο που 
επέτρεψε να εντοπιστούν ακριβώς οι παραλήπτες, να γίνουν καλύτερα γνωστές οι 
δραστηριότητέςτους, για την επεξεργασία μιας βάσης δεδομένων και οι επιθυμίες τους 
σε θέματα ενημέρωσης και δράσης σε κοινοτικό επίπεδο. Το πρώτο τεύχος του δελτίου 
εκδόθηκε το Φεβρουάριο του 1991. 
236. Το δελτίο που απευθύνεται στο σύνολο των ενδιαφερομένων εταίρων, ενώσεις 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών, άλλες ενώσεις, διδάσκοντες, εκπαιδευτές, συντονιστές, 
επιθεωρητές τεκμηριωτές, τοπικές, περιφερειακές ή εθνικές διοικητικές υπηρεσίες..., 
παρείχε τη δυνατότητα να ξεκινήσουν και στη συνέχεια να παγιωθούν οι συνώνυμοι 
δεσμοί συνεργασίας ανάμεσα σε περισσότερα κράτη. 
237. Τα πρώτα τεύχη δημοσιεύθηκαν σε δύο εκδόσεις αγγλικά και γαλλικά σήμερα, όμως, 
εφόσον η ζήτηση του δελτίου για έκδοση του σε άλλες γλώσσες ήταν μεγάλη, 
δημοσιεύεται επίσης στα γερμανικά και τα ισπανικά. Μεσοπρόθεσμα προβλέπεται μια 
έκδοση στην τσιγγάνικη γλώσσα. Η έκδοση στα γερμανικά εξασφαλίζεται με την 
υποστήριξη του KultusministeriumNordrhein-WestfalenKa\ από το 1994, προκειμένου να 
ανταποκριθεί σε μια αυξανόμενη ζήτηση στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, το 
Συμβούλιο της Ευρώπης άρχισε να παρέχει στήριξη του. Το δελτίο είναι τριμηνιαίο και 
12 τεύχη εκδόθηκαν μέχρι το τέλος του 1993 Ενώ στην αρχή το δελτίο περιελάμβανε 
12 μόνο σελίδες, σήμερα αριθμεί 24 σελίδες. Διαδίδεται σε 8500 αντίτυπα. 
Οι δημοσιεύσεις 
238. Κατά την εφαρμογή του ψηφίσματος, πραγματοποιήθηκαν κυρίως οι ακόλουθες 
δημοσιεύσεις, που προστίθενται σε αυτές που αναφέρθηκαν σε άλλα τμήματα: 
• Η σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, έρευνα-δράση και 
συντονισμός, πρακτικά της συνάντησης της Carcassonne, Γαλλία, 1989· έκδοση στα 
αγγλικά, ισπανικά, γαλλικά· 
• δημοσίευση κατ' επανάληψη από την εφημερίδα Nevipens Romani, της Union Romani 
espanola, ενός ειδικού τεύχους σε "romano kalo" που αφορά κυρίως το Έγγραφο 
προσανατολιψou για προβληματισμό και δράση, που εκπονήθηκε έπειτα από μελέτες 
οι οποίες διεξήχθησαν για την Επιτροπή στον τομέα της σχολικής φοίτησης. Επίσης η 
έκδοση αφορούσε τις κοινοβουλευτικές συζητήσεις για την έκθεση Ford της Επιτροπής 
έρευναςτου Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με την ανάπτυξη του ρατσισμού και της 
ξενοφοβίας στην Ευρώπη, καθώς και τις κοινοτικές πρωτοβουλίες κατά του ρατσισμού 
και της ξενοφοβίας και υπέρ των μειονοτήτων-
• η έκθεση του σεμιναρίου του Poole, Ηνωμένο Βασίλειο, 1991 "Τα παιδιά των τσιγγάνων 
και ταξιδιωτών, μέσα πρόσβασης στην εκπαίδευση"έκδοση στα αγγλικά και ιταλικά· 
• μετά από τη διοργάνωση, το 1991, στην Όστια της Ιταλίας, από το Centro Studi 
Zingari, της διεθνούς συνάντησης "Ανατολή/Δύση : συγκριτική ανάλυση των 
περιφερειακών και τοπικών πολιτικών για τους τσιγγάνους" εκδόθηκε η έκθεση της 
συνάντησης στα ιταλικά : Est e Ovest a confronto sulle politiche regionali e locali verso i 
Rom-
59 
• πρέπει να υπογραμμιστεί ότι στα πλαίσια των πειραματικών σχεδίων είτε σε σχέση 
με την διοργάνωση θεματικών συναντήσεων, είτε σε σχέση με την ανάπτυξη σχεδίων, 
έχει ήδη ξεκινήσει η διάδοση εκθέσεων ή η επεξεργασία τους υπό τη μορφή 
δημοσίευσης Μπορεί να αναφερθεί ως παράδειγμα το ιταλικό έγγραφο Produzione di 
Material! Didattici Interculturali, το οποίο συντάχθηκε μετά το τέλος ενός σεμιναρίου 
μελέτης στα πλαίσια ενός πειραματικού σχεδίου σχετικά με το παιδαγωγικό υλικό. 
Μια βάση δεδομένων 
239. Οι διάφορες μελέτες που αφορούν την κατάσταση των κοινοτήτων τσιγγάνων, καθώς 
και οι συναντήσεις οι ακροάσεις οι συστάσεις και οι ευχές που εκφράζονται από τους 
διάφορους εταίρους απέδειξαν σαφώς την επιτακτική ανάγκη να καταστεί η 
ενημέρωση του καθενός όσο το δυνατόν πιο προσιτή. Αυτό δε με την τριπλή φροντίδα: 
• να γίνει γνωστή και να αξιοποιηθεί η αποκτηθείσα εμπειρία 
• να αποφευχθεί η επανάληψη ή η διπλή χρήση ορισμένων ενεργειών και να ληφθεί 
μέριμνα ώστε να συμπληρωθούν 
• να ενταθούν οι ανταλλαγές και να επιτραπεί ο ενδεχόμενος συντονισμός τους. 
Το 1990, η διάδοση ενός ερωτηματολογίου ανταποκρίθηκε σε μια σημαντική ανάγκη 
στον τομέα της εκπαίδευσης. Οι ενδείξεις που ήταν δυνατό να συγκεντρωθούν, 
τροφοδότησα\κανονικά μια βάση δεδομένων η οποία είχε στόχο να διευκολύνει κυρίως 
την ανάπτυξη συνεργασίας μεταξύ των ομάδων και τη γνώση των δραστηριοτήτων που 
διεξάχθηκαν στον τομέα της σχολικής φοίτησης. 
240. Οι διεθνείς οργανισμοί τσιγγάνων, οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές, οι 
διοικήσεις, οι επιτόπιες ομάδες και οι ερευνητές έχουν ανάγκη από τεκμηρίωση και 
μέσα ανάλυσης Στα πλαίσια των δραστηριοτήτωνπου αναπτύχθηκαν για την Επιτροπή 
και με τη στήριξη της, η ομάδα του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους εκπόνησε 
τρεις καταλόγους που αποτελούν τρεις δυναμικές βάσεις δεδομένων οι οποίες διαρκώς 
ενημερώνονται: 
Α . έναν κατάλογο των οργανώσεων (ομάδες, ενώσεις, ιδιωτικές ή δημόσιες 
υπηρεσίες...) 
Β . έναν κατάλογο των διεξαγόμενων μελετών και ερευνών 
Γ. έναν κατάλογο των εγγράφων που εκπονήθηκαν, είτε δημοσιεύθηκαν είτε όχι. 
241. Είναι προφανές ότι με τον τρόπο αυτό, η έρευνα των επαφών για την ανάπτυξη κοινών 
προγραμμάτων διευκολύνεται σε μεγάλο βαθμό και ο πολλαπλασιασμός των επαφών 
κατόπιν πρωτοβουλίας του καθενός διαμορφώνει προοδευτικά τους συνδετικούς 
κρίκους των δικτύων. Είναι επίσης προφανές ότι τα έγγραφα που εκπονούνται πρέπει 
να διαθέτουν διαφάνεια: πολλά έγγραφα μεγάλης αξίας αγνοούνται διότι δεν έχουν 
εκδοθεί, ή διότι έχουν περιορισμένη διάδοση. 
242. Η σύσταση μιας βάσης εγγράφων αναφοράς είναι μακρά και σύνθετη. Η ενημέρωση 
πρέπει να αναλύεται και να οργανώνεται. Από αυτό το σημείο προέρχεται η 
αναγκαιότητα δημιουργίας ενός "θησαυρού" (οργανωμένο και διαρθρωμένο σύνολο 
λέξεων-κλειδιών) προσαρμοσμένου στη χρήση των εγγράφων για τον εκάστοτε χρήστη. 
Σήμερα ο θησαυρός διατίθεται σε τέσσερις γλώσσες και προετοιμάζεται μια 
μετάφραση στην τσιγγάνικη γλώσσα. 
243. Εξάλλου, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι τα δεδομένα προστατεύονται: έχουν ληφθεί 
μέτρα για να εξασφαλιστεί αυτή η προστασία και η χρήση που είναι απολύτως σύμφωνη 
με το στόχο τους· το αρχείο για την παροχή των εγγράφων αναφοράς αποτέλεσε 
60 
αντικείμενο μιας ευνοϊκής γνωμάτευσης των υπηρεσιών, οι οποίες είναι επιφορτισμένες 
με τη μέριμνα για το σεβασμό του νόμου και των διεθνών κειμένων που ρυθμίζουν ι η 
χρήση των μηχανογραφημένων δεδομένων. 
244. Σήμερα οι τρεις βάσεις δεδομένων είναι επιχειρησιακές: 
Α · ο κατάλογοςτων οργανώσεων (ομάδες, ενώσεις, ιδιωτικέςή δημόσιες υπηρεσίες.) 
χρησιμοποιείται για να να δοθούν απαντήσεις στα ερωτήματα αυτών που ζητούν να 
αναπτύξουν μια εταιρική σχέση ή μια απλή ανταλλαγή με τις ομάδες που εργάζονται 
στον ίδιο τομέα· 
Β · ο κατάλογος των διεξαγόμενων μελετών και ερευνών χρησιμοποιείται για 
ενημέρωση σχετικά με αυτό που λαμβάνει χώρα μια συγκεκριμένη στιγμή σε ένα 
συγκεκριμένο τομέα, προκειμένου να επιτραπούν πιο εύκολες επαφές και να 
αποτραπούν οι επαναλήψεις των δραστηριοτήτων· 
Γ· ο κατάλογοςτων εγγράφων που εκπονήθηκαν, είτε εκδόθηκαν είτε όχι, στηρίζεται 
σε μια όλο και πιο ευρεία βάση. Είναι σκόπιμο, ωστόσο, να τροφοδοτείται διαρκώς η 
βάση αυτή, διότι ο αριθμός των εγγράφων είναι πολύ μεγάλος και αναμφίβολα μόνο 
όταν συμπεριλαμβάνονται πολλές χιλιάδες έγγραφα αναφοράς οι απαντήσεις μπορεί 
να θεωρηθεί ότι παρέχουν μια ορθή ενημέρωση. Στον τομέα αυτό επίσης οι επαφές 
ενισχύονται προκειμένου να επιταχυνθεί η εργασία και να συμμετέχουν οι οργανισμοί 
που διαθέτουν σημαντικά αρχεία τεκμηρίωσης στην τροφοδότηση της βάσης 
δεδομένων. 
Παρακολούθηση, συντονισμός, αξιολόγηση, διάδοση 
Η Ομάδα ad-hoc 
245. Η Επιτροπή κάλεσε τους Υπουργούς Παιδείας των κρατών μελών σε μια πρώτη 
συνεδρίαση που έλαβε χώρα στις Βρυξέλλες τον Ιούνιο του 1991, προκειμένου να 
αναπτυχθούν ανταλλαγές απόψεων σχετικά με τις ενέργειες που βρίσκονται σε εξέλιξη 
και να συμμετάσχουν στον καθορισμό μελλοντικών ενεργειών. Έτσι, συστάθηκε μια 
"Ομάδα ad-hoo" που αποτελείτο από αντιπροσωπείες διαφόρων Υπουργείων. ' Εκτοτε, 
η ομάδα ad-hoc συνήλθε στα πλαίσια της Επιτροπής τουλάχιστον δύο φορές το χρόνο, 
επιτρέποντας την ανάπτυξη ενός διαλόγου και συγχρόνως την εξέταση των 
προτεραιοτήτωντων κρατών μελών, των ενεργειών που βρίσκονταν σε εξέλιξη και των 
μελλοντικών ευκταίων ενεργειών Εξάλλου, τα μέλη της ομάδας, κατά τις συνεδριάσεις 
και τα σεμινάρια στα οποία μερικά από αυτούς συμμετέχουν, έχουν όλο και 
περισσοτεροτην ευκαιρία να συναντώνται και να εντείνουντις ενέργειες συνεργασίας 
και συντονισμού. 
246. Ανάμεσα στους πολλαπλούς ρόλους που διαδραματίζουν τα μέλη της ομάδας, 
σημειώνεται κυρίως: 
•ο καθορισμός των προτεραιοτήτων και η πρόταση σχεδίων που ανταποκρίνονται στις 
προτεραιότητες αυτές· 
• η προώθηση καινοτόμων πρωτοβουλιών, η εθνική παρακολούθηση και ο εθνικός 
συντονισμός, ιδίως των πειραματικών σχεδίων και άλλων ενεργειών που μπορούν να 
συνδεθούν με τα πειραματικά σχέδια· 
• η διάρθρωση των εθνικών πολιτικών και οι κοινοτικές πολιτικές· 
. η ανάπτυξη του διαλόγου μεταξύ των κρατών μελών· 
. η διοργάνωση συναντήσεων και σεμιναρίων εθνικού και κοινοτικούχαρακτήρα· 
. η εντατικοποίηση και ο πολλαπλασιασμός των διαβουλεύσεων και της συμμετοχής 
(επιτόπιες ομάδες, οργανώσεις τσιγγάνων, ενώσεις...) 
Το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους 
247. Κατάτην περίοδο προετοιμασίας του ψηφίσματος που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς 
το Μάιο του 1989, έπειτα από αρκετές συνεδριάσεις της Επιτροπής Παιδείας, ιδίως 
εκείνης του Μαρτίου του 1989, πολλές αντιπροσωπείες των κρατών μελών, 
συνδυάζονταςτον απολογισμό και τις συστάσεις των μελετών και εγγράφων, επέμειναν 
ιδιαίτερα στην αναγκαιότητα ενός συντονισμού και μιας διοργάνωσης σε κοινοτικό 
επίπεδο, διαμέσου μιας ομάδας ικανής να διαδραματίσει αυτόν το ρόλο. Το ψήφισμα 
είναι κατηγορηματικό ως προς το θέμα αυτό στην παρ. 2 και αναφέρεται στην παρ. 2.3 
σε έναν "εξωτερικό φορέα" στήριξης. 
248. Από την αρχή επρόκειτο για μια πρωταρχική δράση με την έννοια: 
• ότι το σύνολο των εταίρων ζητούσαν επιμόνως αυτόν το φορέα με πολλαπλές 
λειτουργίες (βλ. διάφορες εκθέσεις, συστάσεις για σεμινάρια, διαλέξεις, κλπ.)· 
• ότι η ανάπτυξη μιας "συνολικής και δομικής προσέγγισης" που ζητούσε το ψήφισμα 
χρειαζόταν αυτόν το φορέα στήριξης· 
• ότι υπήρχε η επιθυμία με βάση την υφιστάμενη κατάσταση και στήριξη σε αυτή να 
συσταθεί ένα δίκτυο που θα ήταν σκόπιμο να εμψυχωθεί. 
249. Ως εκ τούτου, η λειτουργία ενός ευρωπαϊκού φορέα, ανταποκρινόταν σε πολλές 
βασικές ανάγκες συντονισμός, αξιολόγηση διάδοση και ενημέρωση. Θα επρόκειτο για 
μια πεπειραμένη ομάδα οζ σχέση με ανταποκριτές σε διάφορα κράτη. Έπρεπε να 
μπορεί να διαθέτει την απαραίτητη στον τομέα αυτόν ευελιξία και να ενταχθεί στα υπό 
εξέλιξη επιτεύγματα και τους ήδη υπάρχοντες στα διάφορα κράτη φορείς, 
συμπληρώνοντάςτους μάλλον παρά φέρνοντας σε αντίθεση τις αντίστοιχες δυναμικές 
τους. Μια τέτοια ομάδα έπρεπε να ευνοήσει τη σύσταση μεσοπρόθεσμα και 
μακροπρόθεσμα ενός δικτύου συνεργασίας στα πλαίσια της Κοινότητας σεβόμενη τον 
πλουραλισμό και την πολλαπλότητα των καταστάσεων, προκειμένου να παγιωθεί μια 
ενότητα διαμέσου των διαφορών και να εξασφαλιστεί μια μονιμότητα. 
250. Το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους του Πανεπιστημίου René Descartes του 
Παρισιού είναι ένα δημόσιο πανεπιστημιακό ινστιτούτο που ιδρύθηκε το 1979. Από τις 
αρχές της δεκαετίας του 1980, αναπτύσσει τακτική συνεργασία με την Ευρωπαϊκή 
Κοινότητα και με το Συμβούλιο της Ευρώπης (μελέτες, εκθέσεις, δημοσιεύσεις, 
διοργάνωση συνεδριάσεων και σεμιναρίων...). Είναι επιφορτισμένο να αναλαμβάνει 
μελέτες και εργασίες πραγματογνωμοσύνης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. ' Ενα σημαντικό 
μέρος της δραστηριότητάςτου συνίσταται επίσης στο να εξασφαλίσει με διαρθρωμένο 
τρόπο μια τεχνική αρωγή για την εφαρμογή μέτρων που αποσκοπούν στη βελτίωση των 
συνθηκών ύπαρξης των κοινοτήτων τσιγγάνων, μέσω ενεργειών οι οποίες ανήκουν 
ιδιαίτερα στην αρμοδιότητα του ως πανεπιστημιακού κέντρου : κατάρτιση, έρευνα, 
ενημέρωση, δημοσίευση, συντονισμός... στους τομείς που αποτελούν άξονες έρευνας 
των διαφόρων συνεργατών του : κοινωνιολογία, ιστορία, γλωσσολογία, κοινωνική και 
πολιτιστική ανθρωπολογία... 
251. Για την επιτυχή έκβαση αυτού του έργου προβληματισμού και δράσης, σχεδιάσθηκε μια 
στρατηγική από το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους, επιτρέποντας σε ιδέες, 
πρωτοβουλίες και σε άτομα διαφορετικών οριζόντων να συνεργαστούν σε ένα σύνολο 
η διάταξη του οποίου είναι συνώνυμη τόσο με την οργάνωση όσο και τη σταθερότητα. 
Το πλαίσιο εργασίας που διαμορφώθηκε, κατ'αυτόν τον τρόπο, με την πάροδο του 
χρόνου, χαρακτηρίζεταιταυτόχρονααπό μια σταθερότητα που πρέπει να επιτρέπει μια 
αποτελεσματικήυποοτήριξητων δραστηριοτήτων και από μια ευελιξία που του παρέχει 
διεύρυνση και προσαρμοστικότητα. Με μια φιλοσοφία που διαφαίνεται μέσα από πολλές 
δημοσιεύσεις και τακτικά μέσω του ενημερωτικού δελτίου Interface, κατέστη στήριγμα 
ενός προγράμματος αναφοράς. 
62 
252. Στα πλαίσια της εφαρμογής του ψηφίσματος και εκτός από τις συνήθεις δραστηριότητος 
ενός τέτοιου οργανισμού (έρευνα, τεχνική αρωγή, παροχή συμβουλών, ενημέρωση...) 
και από τη συνολική εργασία σε θέματα συντονισμού και τεκμηρίωσης οι πρωτοβουλίες 
του Κέντρου ερευνών για τους τσιγγάνους, με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής 
Επιτροπής, υπήρξαν συγκεκριμένα οι ακόλουθες: 
• δημοσίευση του ενημερωτικού δελτίου Interface-
• σύσταση και ανάπτυξη ευρωπαϊκών βάσεων δεδομένων· 
• έναρξη ομάδων εργασίας : η ομάδα έρευνας για μια ευρωπαϊκή ιστορία των 
τσιγγάνων, η ομάδα έρευνας και δράσης σχετικά με τη γλωσσολογία ρομανί και η 
ομάδα ευρωπαϊκής δράσης για τη σχολική φοίτηση των τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
• οργάνωση βοήθειας για την προώθηση ανταλλαγών εμπειριών· 
• ανάπτυξη παιδαγωγικού υλικού : οργάνωση βοήθειας για διάφορες ομάδες, ανάπτυξη 
της ευρωπαϊκής συλλογής Interface-
• επιμέρους ενέργειες : συναντήσεις, θερινά 
πανεπιστήμια, μελέτες και εκθέσεις, κλπ. 
Οι δραστηριότητες άλλων θεσμικών εταίρων 
Στα πλαίσια της Επιτροπής 
253. ' Εστω και αν τα εκπαιδευτικά ζητήματα ήταν τα πρώτα που αποτέλεσαν αντικείμενο 
αμείωτης προσοχής εκ μέρους των υπηρεσιώντης Επιτροπής μια διεύρυνση διαφάνηκε 
στη συνέχεια. Έτσι, τον Μάιο του 1991, οργανώθηκε μια ακρόαση εμπειρογνωμόνων 
και αντιπροσώπων τσιγγάνων, στα πλαίσια της Γενικής Διεύθυνσης "Απασχόληση, 
εργασιακές σχέσεις και κοινωνικά ζητήματα", από τη Διεύθυνση "Κοινωνική ασφάλιση, 
κοινωνική προστασία, συνθήκες διαβίωσης". Αυτή η ακρόαση επέτρεψε στην Επιτροπή 
να λάβει γνώση των αναλύσεων και των προτάσεων των συλλόγων των τσιγγάνων. Σε 
συνέχεια της ακρόασης αυτής και έπειτα από τη διάδοση των πρακτικών της, οι 
υπηρεσίες της Επιτροπής έθεσαν προς μελέτη τους όρους μιας ανάπτυξης 
δραστηριοτήτων σχετικά με τους τσιγγάνους και τους ταξιδιώτες, που είναι 
διαφορετικές από αυτές του τομέα σχολικής φοίτησης. 
254. Είναι σκόπιμο επίσης να αναφερθεί ότι αρκετά προγράμματα που βρίσκονται σε εξέλιξη 
συμπεριλαμβάνουν ενέργειες, οι οποίες αφορούν τους τσιγγάνους και ταξιδιώτες. Το 
"Δεύτερο πρόγραμμα καταπολέμησης της Φτώχειας" παρείχε στήριξη σε ομάδες 
κυρίως στην Ιρλανδία, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Το τρίτο πρόγραμμα, "Φτώχεια 
3" αφορά επίσης ενέργειες για τις κοινότητες των τσιγγάνων : στα 39 σχέδια συνολικά 
για το "Φτώχεια 3", τέσσερα από τα σχέδια (στην Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Ιρλανδία) 
αναμειγνύουν με άμεσο τρόπο τους τσιγγάνους και ταξιδιώτες. 'Αλλες ενέργειες 
αναπτύσσονται στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου και ορισμένες 
δραστηριότητες όπως το πρόγραμμα "Horizon" επέτρεψαν σε πολλούς συλλόγους που 
συνεργάζονται με τις κοινότητες τσιγγάνων να αναπτύξουν σχέδια. Άλλες 
δραστηριότητες βρίσκονται υπό προσδιορισμό, ιδίως στα πλαίσια των προγραμμάτων 
βοήθειας προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. 
255. Η κοινή πρωτοβουλία από δύο γενικές διευθύνσειςτης Επιτροπής τη ΓΔ XXII και τη XVI, 
στα πλαίσια του προγράμματος "ECOS", έχει στόχο να αναπτύξει ένα πρόγραμμα 
διαπεριφερειακής συνεργασίας: "Καταπολέμηση του αποκλεισμού : οι τσιγγάνοι στην 
κοινότητα", κατάρτιση ενός δικτύου το οποίο περιλαμβάνει τις τοπικές και 
περιφερειακέςαρχές και τις πανεπιστημιακές δομές· ανάπτυξη δράστηριοτήτωνσε ένα 
πλαίσιο στο οποίο επικεντρώνονται τα προβλήματα του αποκλεισμού που συνδέονται με 
δυσκολίες ένταξης σε κοινονικοπολιτιστικο επίπεδο· κατάρτιση των τοπικών 
εκλελεγμένων αντιπροσωσώπων και των τοπικών και περιφερειακών διοικητικών 
στελεχών· ανάπτυξη των εκπαιδευτικών και κοινωνικών πολιτικών των τοπικών και 
περιφερειακών αρχών δίνοντας τους μια επιστημονική στήριξη και μια τεχνική αρωγή. 
63 
256. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο υποβάλλει τακτικά ερωτήσεις στην Επιτροπή 
σχετικά με τις ενέργειες που έχουν αναληφθεί, δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα : στις 
προφορικές και γραπτές ερωτήσεις, στα ψηφίσματα και στην ενεργό υποστήριξη στον 
τομέα της εκπαίδευσης μέσω της έγκρισης και της ανάπτυξης της γραμμής 
προϋπολογισμού που κατέστησε δυνατή την εφαρμογή του ψηφίσματος. Η συλλογή των 
κειμένων των διεθνών οργανώσεων, ιδίως οι ερωτήσεις και τα ψηφίσματα του 
II Ευρ'ωπαϊκού Κοινοβουλίου, δημοσιεύτηκε έπειτα από αίτημα της Επιτροπής, ως 
έγγραφο αναφοράς και εργασίας. 
Άλλοι διεθνείς οργανισμοί 
Το Συμβούλιο της Ευρώπης 
257. Το Συμβούλιο της Ευρώπης ανέπτυξε πολλές δραστηριότητες που αφορούν τους 
τσιγγάνους και ταξιδιώτες. Είναι σημαντικό να διατεθούν ορισμένες λεπτομέρειες 
σχετικά με την ανάπτυξη αυτή, στα πλαίσια της εξέτασης της εφαρμογής του 
ψηφίσματος, διότι το ψήφισμα δίνει έμφαση στην αναγκαιότητα της 
συμπληρωματ/κότηταςστηΜ ανάπτυξη των εργασιών των δύο οργανισμών. 
258. Σε συνέχεια του ψηφίσματος 125 (1981) της Μόνιμης Διασκέψεως των Τοπικών και 
Περιφερειακών Αρχών της Ευρώπης"οχα\κά με το ρόλο της ευθύνης των τοπικών και 
περιφερειακών αρχών έναντι των πολιτιστικών και κοινωνικών προβλημάτων των 
πληθυσμών οι οποίοι κατάγονται από νομάδες", το Συμβούλιο ΠολιτιστικήςΣυνεργασίας 
αποφάσισε να διοργανώσει το 1983 ένα διεθνές σεμινάριο που θα αποτελέσει την 
πρώτη από μια σειρά ενεργειών : 
. σεμινάριο σχετικά με Την κατάρτιση των διδασκόντων των παιδιών τσιγγάνων, έλαβε 
χώρα στο Donaueshingen (ΟΔΓ) το 1983· 
. το 1984, η προετοιμασία του βιβλίου Τσιγγάνοι και Ταξιδιώτες, που δημοσιεύθηκε σε 
πολλές γλώσσες και προορίζεται κυρίως για τους διδάσκοντες, επιμορφωτές, 
επιθεωρητές, διοικητικό προσωπικό, αλλά και τους υπευθύνους των τοπικών και 
περιφερειακώναρχών ενημερωτικό έργο σε δύο μέρη (κοινωνικοπολπιοτικά δεδομένα 
και κοινωνικοπολιτικά δεδομένα) σχετικά με την ευρωπαϊκή κατάσταση· το 1994, 
δημοσιεύτηκε μια νέα τροποποιημένη έκδοση αυτού του βιβλίου προκειμένου να λάβει 
υπόψη της το σύνολο της ευρωπαϊκής κατάστασης, Ρομά, τσιγγάνοι, ταξιδιώτες 
. σεμινάριο σχετικά με Τη σχολική φοίτηση των παιδιών τσιγγάνων. η αξιολόγηση των 
καινοτόμων ενεργειών, που που πραγματοποιήθηκε εκ νέου στο Donaueshingen, στη 
ΟΔΓ, το 1987· 
. δημοσίευση της έκθεσης ενός θερινού Πανεπιστημίου που διοργανώθηκε στη Γαλλία 
το 1988 από το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους με τη βοήθεια του Υπουργείου 
Εθνικής Παιδείας της Γαλλίας: Τα παιδιά τσιγγάνων στο σχολείο : η κατάρτιση των 
διδασκόντων και άλλων μ ελών προσωπικού-
. σεμινάριο που διοργανώθηκε το 1989 στο Benidorm (Ισπανία), σε συνεργασία με τις 
εκπαιδευτικές αρχές της κοινότητας της Βαλένθια και του Υπουργείου Παιδείας και 
Επιστημών της Μαδρίτης : Προς μια διαπολιτισμικη εκπαίδευση : η κατάρτιση των 
διδασκόντων που εργάζονται με μαθητές τσιγγάνους 
. σεμινάριο που διοργανώθηκε το 1990 στα πλαίσια του γαλλικού Υπουργείου : Η εξ 
αποστάσεως διδασκαλία και η παιδαγωγική παρακολούθηση (Aix-en-Provence). 
259. Το ενδιαφέρον του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με τα θέματα που αφορούν τη 
σχολική φοίτηση των παιδιών τσιγγάνων και ταξιδιωτών, διατηρήθηκε στη διάρκεια των 
τελευταίων ετών. Τα σεμινάρια δεν επινοήθηκαν ως απλοί περίοδοι κατάρτισης, που 
64 
μπορούν να οργανωθούν από τα κράιη μέλη, ούιε ως συναντήσεις περιορισμένου 
ενδιαφέρον ιος. Τα ευρωπαϊκά σεμινάρια, δεδομένης της σπανιότητας τους και των 
ευκαιριών που προσφέρουν, με το συνδυασμό πολλαπλών γνώσεων και εμπειριών, με 
τη συγκριτική ανάλυση διαφόρων επιτευγμάτων, πρέπει να καθιστούν δυνατή την 
ανακάλυψη και την πρόβλεψη, πρέπει να επιτρέπουν τη δημιουργία κινήσεων, να 
ανοίγουν νέους δρόμους, να παρέχουν κίνητρα για καινοτομίες. Πρέπει να 
ολοκληρώνονται και να αναπτύσσουν προοδευτικά την απόκτηση γνώσεων όσον αφορά 
τα θέματα προτεραιότητας, μια συνολική γνώση με συνοχή και συγκρίσιμη σε 
ευρωπαϊκό επίπεδο. 
260. Πέρα από τα επιτεύγματα σε θέματα εκπαίδευσης, συνεχίστηκαν και διευρύνθηκαν 
οι προβληματισμοί, όπως στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Έτσι, το 1983 η 
Επιτροπή των Υπουργών ενέκρινε την Σύσταση υπ" αριθμόν R(83)1 σχετική με τους 
απάτριδες ή απροσδιόριστης εθνικότητας νομάδες, η Επιτροπή ad-hoc 
εμπειρογνωμόνων για τα δελτία ταυτότητας και την κυκλοφορία των ατόμων, το 1986, 
ενέκρινε την τελική της έκθεση δραστηριότητας σχετικά με την εξέταση των νομικών 
ζητημάτων των σχετιζομένων με την κυκλοφορία των νομάδων. Απαντώντας σε 
ερωτήσεις του Κοινοβουλίου η Επιτροπή Υπουργών τόνισε επίσης σημαντικά σημεία. 
Παραδείγματος χάρη, κατά τη συνεδρίαση της του Απριλίου 1984, έγιναν εκτιμήσεις σε 
απάντηση στην ερώτηση υπ' αριθ. 271 σχετικά με "την αναγνώριση του τσιγγάνικου λαού 
ως εθνικής μειονότητας". 
261. Ανάμεσα στις πρόσφατες εξελίξεις το Φεβρουάριο του 1993, το Κοινοβούλιο ενέκρινε 
77/ Σύσταση 1203 σχετικά με την κατάσταση των τσιγγάνων στην Ευρώπη. Το 
Κοινοβούλιο υπενθύμισε τη δύσκολη κατάσταση των κοινοτήτων τσιγγάνων, τη σημασία 
της εφαρμογής των ήδη εγκεκριμένων κειμένων, και σύστησε στην Επιτροπή Υπουργών 
να λάβει, ενδεχομένως, με τη μορφή προτάσεων που απευθύνονται στις κυβερνήσεις 
ή στις τοπικές και περιφερειακές αρμόδιες αρχές των κρατών μελών, πρωτοβουλίες 
στον τομέα του πολιτισμού, της εκπαίδευσης, της ενημέρωσης, της ισότητας 
δικαιωμάτων, της καθημερινής ζωής, καθώς και μέτρα γενικής φύσεως παρόμοια με τις 
ερευνητικές εργασίες τη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, τις διαβουλεύσεις 
με τις διεθνείς αντιπροσωπευτικές οργανώσεις τσιγγάνων, τον διορισμό ενός 
μεσολαβητή. 
262. Η Μόνιμη Διάσκεψη των τοπικών και περιφερειακών Αρχών της Ευρώπης - CPLRE, 
ύστερα από μια ακρόαση το 1991, διοργάνωσε το 1992 στη Σλοβακία συνέδριο στο 
οποίο συνήλθαν αντιπρόσωποι των τοπικών αρχών, αντιπρόσωποι των κοινοτήτων 
τσιγγάνων και εμπειρογνωμόνων. Το συνέδριο επιβεβαίωσε τα αποτελέσματα της 
ακρόασης του 1991, και τα συμπεράσματα του υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα να 
ενημερωθεί και να ενεργοποιηθεί το ψήφισμα του 1981, και να γίνουν συγκεκριμένες 
προτάσεις εργασίας. Η Επιτροπή Πολιτισμού, Παιδείας και Μέσων Ενημέρωσης της 
CPLRE αποφάσισε τότε, βάσει των συμπερασμάτων της ακρόασης και του συνεδρίου, 
την εκπόνηση ενός νέου κειμένου. Αυτό το ψήφισμα 249 (1993) σχετικά με Τους 
τσιγγάνους στην Ευρώπη : ρόλος και ευθύνες τοπικών και περιφερειακών αρχών 
εγκρίθηκε το Μάρτιο του 1993. Η Διάσκεψη εξέφρασε τη λύπη της λόγω του ότι τα 
κείμενα που έχουν ήδη εγκριθεί ακολουθήθηκαν μόνο σε πολύ λίγες συγκεκριμένες 
περιπτώσεις. Κάλεσε τις τοπικές και περιφερειακές αρχές να λάβουν τα απαραίτητα 
μέτρα μέσω μιας συνολικής προσέγγισης για να διευκολυνθεί η ένταξη των τσιγγάνων 
στην τοπική κοινότητα, να αναπτυχθεί η συνεννόηση και η συμμετοχή των ίδιων των 
τσιγγάνων, να καταπολεμηθούν οι προκαταλήψεις, να συμμετάσχουν στην ανάπτυξη 
ενός δικτύου κοινοτήτων. 
263. Η πρόταση σύστασης ενός δικτύου κοινοτήτων μεταξύ των περισσότερο 
ενδιαφερομένων από την υποδοχή κοινοτήτων τσιγγάνων είναι μια από τις κεντρικές 
ιδέες αυτού του ψηφίσματος στην οποία εντάσσονται με συγκεκριμένο τρόπο αρκετές 
δραστηριότητες. Εξάλλου, ζητήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της 
Ευρώπης να καλέσει τις κυβερνήσεις να εφαρμόσουν τα εγκριθέντα κείμενα, να 
καλέσει το Συμβούλιο Πολιτιστικής Συνεργασίας να εντείνει το έργο που ανάλαβε εδώ 
και δέκα περίπου χρόνια, με δημοσιεύσεις την οργάνωση σεμιναρίων, τη συμμετοχή στο 
65 
προβλεπόμενο δίκτυο κοινοτήτων, την προώθηση μιας "ευρωπαϊκής πολιτιστικής 
διαδρομής τσιγγάνων", τη συνεκτίμηση της υπόθεσης των τσιγγάνων στα πλαίσια του 
νέου σχεδίου "Δημοκρατία, Ανθρώπινα Δικαιώματα, Μειονότητες, εκπαιδευτικές και 
πολιτιστικές πτυχές". Το ψήφισμα περιλαμβάνει επίσης προτάσεις σε θέματα 
Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, μελέτης ζητημάτων μετανάστευσης (διαμέσου των 
δραστηριοτήτων της ευρωπαϊκής επιτροπής για τη μετανάστευση - CDMG), μελέτης 
θεμάτων μέσων μαζικής επικοινωνίας. Καλεί τους τσιγγάνους και τις οργανώσεις τους 
να αναπτύξουν μια δραστήρια συμμετοχή. Υπογραμμίζει τέλος τη σημασία των 
εργασιών που έχουν αναληφθεί από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα και τη Διάσκεψη για την 
Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη και την αναγκαιότητα να ληφθεί μέριμνα για 
τη συμπληρωματικότητα αυτών των συνόλων εργασίας. Οι βάσεις του δικτύου πόλεων 
τέθηκαν το 1994 και, εξάλλου, το Συμβούλιο Πολιτιστικής Συνεργασίας ζήτησε μια 
προκαταρκτική μελέτη που αφορά ένα σχέδιο ανάπτυξηςτης ευρωπαϊκής πολιτιστικής 
διαδρομής τσιγγάνων. 
264. ' Οσον αφορά την ευρωπαϊκή επιτροπή για τη μετανάστευση αυτή εντείνει το έργο της 
σχετικά με τις κοινότητες τσιγγάνων : τον Ιανουαάριο του 1994, κατά την 506η 
συνεδρίασητων αντιπροσώπωντων Υπουργών, η CDMG έλαβε εντολή από την Επιτροπή 
Υπουργών να "εκπονήσει μια σε βάθος μελέτη για τις διάφορες πλευρές της 
κατάστασης και των συνθηκών διαβίωσηςτων τσιγγάνων στο νέο πλαίσιο της Ευρώπης. 
Οι εργασίες αυτές θα πρέπει να διεξαχθούν αφού ληφθεί υπόψη η σύσταση 1203 (1993) 
του Κοινοβουλίου σχετικά με τους τσιγγάνους στην Ευρώπη και σε στενή συνεργασία 
με τις εργασίες που ακολουθούνται σε άλλες περιοχές, ιδίως στα πλαίσια της 
Ευρωπαϊκής ' Ενωσης". 
265. Η συμπληρωματ/κότηταπον ζητούσε το 1989 το ψήφισμα των Υπουργών Παιδείας της 
Ευρωπαϊκής Κοινότητας (μεταξύ των εργασιών της Κοινότητας και αυτών του 
Συμβουλίου της Ευρώπης) είναι αποτελεσματική σε δύο επίπεδα: 
. στο συνολικό επίπεδο : το γεγονός ότι ανατέθηκαν άμεσα από το Συμβούλιο της 
Ευρώπης στο Κέντρο μελετών για τους τσιγγάνους ορισμένες ενέργειες που έχουν 
αναπτυχθεί ή το γεγονός ότι το Κέντρο έχει αναμειχθεί σε αυτές τις ενέργειες, 
επέτρεψε να συνδεθούν σε συγκεκριμένη βάση ορισμένες δραστηριότητες των δύο 
οργάνων και να ολοκληρωθούν (παραδείγματος χάρη, το θέμα των σεμιναρίων 
κατάρτισηςτων διδασκόντων, το περιεχόμενο εκθέσεων που συντάχθηκαν τόσο για την 
Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο για τη γραμματεία του Συμβουλίου της Ευρώπης, η 
διάρθρωση σχεδίων μεταξύ των διαφόρων τμημάτων της Ευρώπης...)· 
. στο κέντρο ορισμένων επιτευγμάτων που έχουν περιγραφεί στα διάφορα κεφάλαια 
αυτής της έκθεσης· παραδείγματος χάρη: 
- το ενημερωτικό δελτίο Interface, από τις αρχές του 1994 έλαβε υποστήριξη από 
το Συμβούλιο της Ευρώπης για τη διάδοση του προς την Κεντρική και Ανατολική 
Ευρώπη· 
- ορισμένοι τόμοι της ευρωπαϊκής συλλογής Interface, για τη διάδοση τους σε 
κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, επωφελούνται από την 
υποστήριξη του Συμβουλίου της Ευρώπης· 
- η ομάδα έρευνας για μια ευρωπαϊκή ιστορία των τσιγγάνων συνδέεται στενά 
μέσω του Συμβουλίου της Πολιτιστικής Συνεργασίας του Συμβουλίου της 
Ευρώπης με την ανάπτυξη νέων έργων : σεμινάρια, έρευνα-δράση, 
δημοσιεύσεις. 
- Είναι σαφές ότι υπάρχει ένας ευρύτατος ευρωπαϊκόςχαρακτήρας 
των διαφόρων βάσεων δεδομένων που αναπτύσσει το Κέντρο 
ερευνών για τους τσιγγάνους. 
66 
Η Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη - ΔΑΣΕ 
266. Από την πρώτη της συνεδρίαση στο Ελσίνκι το 1975, η ΔΑΣΕ έλαβε υπόψη της τα 
ζητήματα στρατιωτικήςασφάλειας πολιτικής συνεργασίας μεταξύ Ανατολής και Δύσης 
και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Μια πρώτη συνεδρίαση της Διάσκεψηςτης ΔΑΣΕ για την 
Ανθρώπινη Διάσταση πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, τον Ιούνιο του 1989. Μια δεύτερη 
συνεδρίαση πραγματοποιήθηκε στην Κοπεγχάγη, τον Ιούνιο του 1990. Στο τέλος αυτής 
της συνεδρίασης εγκρίθηκε ένα σημαντικό έγγραφο από τα συμμετέχοντα κράτη. Αυτό 
το τελικό έγγραφο, σε 5 κεφάλαια, παραθέτει αναλυτικά ό,τι τα συμμετέχοντα κράτη 
συμφώνησαν "για να ενισχυθεί ο σεβασμός και η απόλαυση των ανθρωπίνων 
δικαιωμάτων και των στοιχειωδών ελευθεριών, για να αναπτυχθούν οι επαφές μεταξύ 
των ατόμων και να βρεθούν λύσεις στα ζητήματα που συνδέονται με τα ανθρώπινα 
δικαιώματα". Το κεφάλαιο IV είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο ζήτημα των εθνικών 
μειονοτήτων· το άρθρο 40 αναφέρεται κατά βάση στα ζητήματα ρατσισμού και είναι 
σημαντική η διαπίστωση ότι από το σύνολο των μειονοτήτων γίνεται ρητή μνεία μόνο για 
τους Ρομ / τσιγγάνους. 
267. Από την 1η έως τη 19η Ιουλίου 1991, σε συνέχεια της συνεδρίασης της Κοπεγχάγης, 
έλαβε χώρα στη Γενεύη μια συνεδρίαση εμπειρογνωμόνων της ΔΑΣΕ σχετικά με τις 
εθνικές μειονότητες. Στην τελική έκθεση αυτής της συνεδρίασης (κεφάλαιο VI), τα 
συμμετέχοντα κράτη εξέφρασαν την ανησυχία τους για τον πολλαπλασιασμό των 
ενεργειών βίας για φυλετικούς, εθνικούς ή θρησκευτικούς λόγους, και "στα πλαίσια 
αυτά επιβεβαιώνουν εκ νέου ότι αναγνωρίζουν τα ειδικά προβλήματα των Ρομ 
(τσιγγάνων). Δηλώνουν ότι είναι έτοιμοι να λάβουν τα αναγκαία μέτρα προκειμένου να 
επιτευχθεί η πλήρης ισότητα ευκαιριών μεταξύ των ατόμων που ανήκουν στις 
κοινότητες Ρομ που διαμένουν συνήθως στο κράτος τους και του υπόλοιπου πληθυσμού 
αυτού του κράτους Θα ενθαρρύνουν επίσης την έρευνα και τις μελέτες που αφορούν 
τους Ρομ και τα ιδιαίτερα προβλήματα τα οποία πρέπει να αντιμετωπίσουν". 
268. Σε συνέχεια αυτών των συμπερασμάτων οι κυβερνήσεις των συμμετεχόντων κρατών 
άρχισαν να αποδίδουν μεγαλύτερη προσοχή στα ζητήματα των Ρομ που από εδώ και 
στο εξής τα παρακολουθούν σε σχέση με το σύνολο της προβληματικής και των 
πρακτικών που αναπτύσσονται στα πλαίσια της ΔΑΣΕ. Κατά τη συνεδρίαση της 
διάσκεψης για την ανθρώπινη διάσταση της CSCE που έλαβε χώρα στη Μόσχα από τις 
10 Σεπτεμβρίου έως τις 4 Οκτωβρίου 1991, οι εκπρόσωποι των συμμετεχόντων κρατών 
επέστησαν για άλλη μια φορά την προσοχή στην κατάσταση των τσιγγάνων. Το ίδιο 
συνέβη και κατά τη συνεδρίαση της ΔΑΣΕ που πραγματοποιήθηκε στο Ελσίνκι από τον 
Μάρτιο έως τον Ιούνιο 1992· στο κεφάλαιο που ασχολείται με τα ζητήματα των 
δεσμεύσεων και της συνεργασίας στον τομέα της ανθρώπινης διάστασης : "Τα 
συμμετέχοντα κράτη (...) επιβεβαιώνουν εκ νέου την αναγκαιότητα να εκπονηθούν 
προγράμματα κατάλληλα που να ασχολούνται με τα προβλήματα των αντίστοιχων 
υπηκόων τους που ανήκουν σε κοινότητες Ρομ και σε άλλες ομάδες παραδοσιακά 
γνωστές με την ονομασία των τσιγγάνων και να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις οι 
οποίες θα τους επιτρέψουν να επωφεληθούν από μια ισότητα ευκαιριών, να 
συμμετάσχουν πλήρως ως ισότιμοι πολίτες στη ζωή της κοινωνίας και να εξετάσουν τα 
μέσα συνεργασίας προς το σκοπό αυτό". 
269. Τον Απρίλιο του 1993, ανατέθηκε στον Ύπατο Αρμοστή για τις εθνικές μειονότητες της 
ΔΑΣΕ "να μελετήσει τα κοινωνικά, οικονομικά και ανθρωπιστικά προβλήματα που 
αφορούν τον πληθυσμό Ρομ σε ορισμένα από τα συμμετέχοντα κράτη και τη 
δυνατότητα της εφαρμογής στην εντολή του ' Υπατου Αρμοστή (αποφάσειςτου Ελσίνκι, 
κεφάλαιο II, παράγραφος 2 - 7) να παρουσιάσει δε τη σχετική έκθεση στην επιτροπή 
των ανώτατων υπαλλήλων διαμέσου του εν ενεργεία Προέδρου. Κατά τη διάρκεια της 
συζήτησης, δηλώθηκε εξάλλου ότι τα προβλήματα αυτά, που εντάσσονται στην 
ευρύτερη κατηγορίατων προβλημάτων μετανάστευσης θα μπορούσαν να έχουν επίσης 
μια διεθνή διάσταση". 
Η έκθεση, που βασίστηκε στην ανάλυση των εκθέσεων που εκπονήθηκαν σε άλλες 
ευκαιρίες και παρέπεμπε σε κείμενα που είχαν ήδη εγκριθεί (ιδίως στο ψήφισμα της 
67 
22ας Μαίου 1989 που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς Παιδείας της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας και σε κείμενα του Συμβουλίου της Ευρώπης και των Ηνωμένων Εθνών), 
υποβλήθηκε το Σεπτέμβριο του 1993. Περιλαμβάνει προτάσεις γενικής φύσεως, καθώς 
και προτάσεις οι οποίες εκφράστηκαν με ειδικό τρόπο στη δυναμική της ανθρώπινης 
διάστασης που αναπτύχθηκε στα πλαίσια της ΔΑΣΕ. Παραπέμπει στα κείμενα που 
αναφέρθηκαν πιο πάνω, τα οποία έχουν εγκριθεί από τα συμμετέχοντα κράτη, και 
ζητεί να εφαρμοστούν οι δεσμεύσεις της ΔΑΣΕ, ιδίως τα μέτρα που αναφέρονται στο 
έγγραφο της συνεδρίασης της Κοπεγχάγης. 
Ηέκθεση επισημαίνει ότι "οι κυβερνήσεις των συμμετεχόντων κρατών της ΔΑΣΕ, με τη 
βοήθεια των διεθνών οργάνων, θα έπρεπε να ενθαρρυνθούν για να επινοήσουν και 
εφαρμόσουν εποικοδομητικές πολιτικές, προκειμένου να αναζητήσουν λύσεις στα 
σοβαρά κοινωνικά, οικονομικά και ανθρωπιστικά προβλήματα των Ρομ, 
συμπεριλαμβανομένων των επιθέσεων και των διακρίσεων των οποίων είναι θύματα. Η 
μη προσέγγιση των δυσκολιών αυτών τώρα, θα συνεπαγόταν ακόμα σοβαρότερα 
προβλήματα για τους Ρομ, για τις κυβερνήσεις και για την περιοχή στα επόμενα χρόνια, 
ιδίως αν οι οικονομικές ή πολιτικές συνθήκες χειροτερεύσουν απότομα". 
Είναι σκόπιμο "να επινοηθούν και να εφαρμοστούν ειδικές πολιτικές ιδίως σε εθνικό και 
τοπικό επίπεδο, για να αναζητηθούν λύσεις σε ορισμένα ζητήματα που αφορούν τους 
Ρομ σε τομείς όπως η απασχόληση, η εκπαίδευση, οι υγειονομική περίθαλψη και η 
γενική προστασία, με τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων κοινοτήτων· να τονιστεί το 
ενδιαφέροντης ανθρώπινηςδιάστασηςτης ΔΑΣΕ από την οποία εξαρτώνται γενικότερα 
τα ζητήματα των Ρομ, για να βοηθηθούν τα συμμετέχοντα κράτη να βελτιώσουν, να 
εφαρμόσουν και να αξιολογήσουν τις εθνικές και τοπικές πολιτικές που αποβλέπουν 
στην αναζήτηση λύσεων των προβλημάτων των Ρομ, και να υπογραμμίσουν τη σημασία 
μιας διεθνούς συνεργασίας μεταξύ των πολυμερών οργανώσεων και των κρατών 
προκειμένου να παράσχουν την αναγκαία για τις προσπάθειες αυτές υλική και τεχνική 
βοήθεια· να αποδοθεί η προσήκουσα προσοχή στα προβλήματα διακίνησης προσφύγων 
και στα συναφή ζητήματα και να εξεταστεί, από τα κράτη που ακόμα δεν το έχουν 
κάνει, η επικύρωση των σχετικών με το θέμα διεθνών μέσων". 
Κατά το σεμινάριο σχετικά με τις μειονότητες που οργανώθηκε από την ΔΑΣΕ στη 
Βαρσοβία το Μάιο του 1993, και μέσω των εργασιών που αναπτύχθηκαν σε μια 
επιμέρους ομάδα για τις "διασκορπισμένες μειονότητες", τα θέματα που αφορούν τους 
τσιγγάνους έχουν και πάλι μια σημαντική παρουσία, και η ΔΑΣΕ οργάνωσε το 1994, σε 
συνεργασία με το Συμβούλιο της Ευρώπης, ένα σεμινάριο που αφορά ειδικότερα την 
κατάσταση των κοινοτήτων τσιγγάνων. 
Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης - ΟΟΣΑ 
270. Ο ΟΟΣΑ περάτωσε μια έκθεση το 1993, Evaluation of Gypsy Populatons and of their 
movements in Central and Eastern Europe and in some OECD Countries, που αφορούσε 
κατά βάση ζητήματα διακίνησης, αιτημάτων ασύλου, δημογραφίας και απασχόλησης. 
Το έγγραφο δεν περιλαμβάνει προτάσεις και επί του παρόντος δε φαίνεται να έχουν 
αναπτυχθεί σχέδια με πρωτοβουλία του ΟΟΣΑ. 
Ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών 
271. Το 1977 είναι το έτος που οι τσιγγάνοι εμφανίζονται στα κείμενα των Ηνωμένων Εθνών. 
Στα πλαίσια της Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του οικονομικού και 
κοινωνικού συμβουλίου, η υποεπιτροπή καταπολέμησης των φυλετικών διακρίσεων και 
της προοτασίαςτων μειονοτήτων "προτρέπει τις χώρες που έχουν τσιγγάνους (Ρομανί) 
στο εσωτερικό των συνόρων τους να παράσχουν στα άτομα αυτά, αν δεν το έχουν 
κάνει μέχρι τώρα, το σύνολο των δικαιωμάτων τα οποία απολαμβάνει ο υπόλοιπος 
πληθυσμός" (ψήφισμα που εγκρίθηκε στις 31 Αυγούστου 1977, έγγραφο E/CN4/Sub2/39Q 
σ.47). Τον Αύγουστο του 1991, η υποεπιτροπή καταπολέμησης των διακριτικών 
68 
μεταχειρίσεων και προστασίας των μειονοτήτων, υπενθυμίζοντας το ψήφισμα της του 
1977, εκτιμώντας το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορα εμπόδια ώστε τα άτομα που 
ανήκουν στην κοινότητα τσιγγάνων "να μπορούν να απολαμβάνουν τα αστικά, πολιτικά, 
οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά τους δικαιώματα" και ότι "τέτοια εμπόδια 
συνιστούν μια διάκριση που απευθύνεται ειδικά κατά της κοινότητας αυτής, κάνοντας 
την ιδιαίτερα ευάλωτη", εκτιμώντας ότι "εκδηλώσεις προκαταλήψεων, διακρίσεων, 
μισαλλοδοξίας και ξενοφοβίας" πλήττουντην κοινότητα των Ρομ, συνιστά στην επιτροπή 
για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα την έγκριση ενός ψηφίσματος του οποίου παρουσιάζει το 
σχέδιο (33η σύνοδος, 28 Αυγούστου 1991, 1991/21, Προστασία των Μειονοτήτων). 
Τέλος, η Επιτροπηγια τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, κατά τη διάρκεια της συνόδου της της 
4ης Μαρτίου 1992, ενέκρινε το ψήφισμα 1992/65 που φέρει τον τίτλο "Προστασία των 
Ρομ (τσιγγάνοι)". 
272. Τον Μάρτιο του 1979, το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών, 
αναγνώρισε την Διεθνή Ένωση Ρομανί ως Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ) 
αντιπροσωπευτικήτων Ρομ. Τον Μάρτιο του 1993, η Διεθνής ' Ενωση Ρομανί ανέρχεται 
από την κατηγορία Roster στην κατηγορία II, πράγμα που της προσδίδει περισσότερο 
βάρος ως συνομιλητή. 
273. Εξάλλου τα προβλήματα των Ρομ σε διάφορα κράτη αναφέρονται από τους ειδικούς 
εισηγητές της Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και της υποεπιτροπής, καθώς 
και στις δραστηριότητες που έχουν αναλάβει οι ειδικοί οργανισμοί των Ηνωμένων 
Εθνών, όπως, παραδείγματος χάρη, το Διεθνές Γραφείο Εργασίας, που συνεχίζει τη 
μελέτη σχετικά με τους τσιγγάνους Η ' Υπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους 
πρόσφυγες - HCR - ολοκλήρωσε το 1993 μια έκθεση σχετικά με την κατάσταση των 
κοινοτήτων τσιγγάνων σε ορισμένα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Μια 
σειρά από συστάσεις απευθύνονται ιδιαίτερα στην HCR και έχουν στόχο να 
εξασφαλίσουν για τους τσιγγάνους μορφές προστασίας κατά των διώξεων που 
υφίστανται, την ισότιμη μεταχείριση για όσους ζητούν άσυλο, την προσοχή των ΜΚΟ ως 
κατεξοχήν ανθρωπιστικών οργανώσεων, την οργάνωση μιας συνεχούς ενημέρωσης και 
παρακολούθησηςαπό κάθε γραφείο της HRC, έτσι ώστε να υπάρξουν τα απαραίτητα 
μέσα εκτίμησης και αντίδρασης για την βελτίωση της κατάστασης. 
274. Η Unesco χορήγησε χρηματοδοτική ενίσχυση σε ορισμένα επιμέρους σχέδια σχετικά με 
την έρευνα, την εκπαίδευση και τις δημοσιεύσεις ιδίως στον τομέα της γλώσσας Ρομάνι 
(π.χ. σεμινάριο για την τυποποίηση της γλώσσας στη Βαρσοβία, τον Απρίλιο του 1990) 
και των θερινών σχολείων που διοργανώθηκαν από την Διεθνή Ένωση Ρομανί 
(Βελιγράδι, 1989, Βιέννη, 1990). Σήμερα η Unesco αναπτύσσει σε ορισμένα κράτη 
πειραματικά σχέδια που αφορούν τη στοιχειώδη εκπαίδευση και τη σχολική φοίτηση, 
και μελετά ένα πειραματικό σχέδιο στον τομέα του πολιτισμού. 
275. Η Unicef, μέσω του International Child Development Centre, ξεκίνησε μια μελέτη σχετικά 
με την εκπαιδευτική κυρίως κατάσταση των παιδιών τσιγγάνων σε ορισμένα κράτη. 
Πραγματοποιήθηκαν μια συγκριτική μελέτη, ένα σεμινάριο, μια δημοσίευση, στη 
συνέχεια μια πιο διεξοδική εργασία αξιολόγησης και δικτύωσης ορισμένων σχεδίων, 
εργασία που εντάθηκε το 1994. Σε αυτά τα πλαίσια επίσης, η πείρα που αποκτήθηκε 
από τα σχέδια της Ευρωπαϊκής Κοινότητας θα μπορέσει με άμεσο τρόπο να ωφελήσει 
την ανάπτυξη σχεδίων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και αντιστρόφως οι 
δραστηριότητεςπου έχουν αναπτυχθεί σε αυτά τα μέρη της Ευρώπης θα αποτελέσουν 
μεγάλη διδαχή για τη Δύση. 
69 
Ανάλυση και προτάσεις 
276. Στο σημείο 2.5. του ψηφίσματος που αφορά τη σχολική φοίτηση των παιδιών των 
τσιγγάνων και ταξιδιωτών, το οποίο εγκρίθηκε στις 22 Μαΐου 1989, οι Υπουργοί Παιδείας 
ζήτησαν "μια έκθεση σχετικά με την εφαρμογή των μέτρων που προβλέπονται στο 
παρόν ψήφισμα". Επομένως, πρόκειται για μια περιγραφή όσων αναπτύχθηκαν 
αναφορικά με το ψήφισμα από το 1989, κατά τη διάρκεια μιας περιόδου τεσσάρων 
ετών. Τα δύο προηγούμενα μέρη, "Η εφαρμογή στα κράτη μέλη" που συμπληρώθηκε με 
τη δημοσίευση των εθνικών εκθέσεων, και "Η εφαρμογή σε κοινοτικό επίπεδο", έχουν 
ως στόχο να ανταποκριθούν στο αίτημα των Υπουργών. 
277. Ωστόσο, όπως διευκρινίζεται στον πρόλογο, επιδιωκόμενος στόχος ήταν η έκθεση αυτή 
να μην αποτελεί μόνο μια περιγραφή των όσων πραγματοποιήθηκαν ως απάντηση στο 
ψήφισμα, αλλά ένα δυναμικό απολογισμό των ενεργειών που διεξήχθηκαν, έναν 
απολογιομό εστιασμένο στο μέλλον χάρη στις κατευθύνσεις που απορρέουν από την 
εξέταση των δραστηριοτήτων, έναν ενημερωτικό απολογισμόψα κάθε έναν από τους 
ενδιαφερομένους εταίρους, αναπτύσσοντας το ιστορικό και τις αρχές στις οποίες 
βασίζονται οι ενέργειες, τοποθετώντας καθεμία από αυτές μέσα σε ένα σύνολο, έναν 
τεχνικό απολογισμό που είναι δυνατό να χρησιμεύσει ως εργαλείο προβληματισμού και 
προσανατολισμού για τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων και τους πολιτικούς, 
προκειμένου να προετοιμαστεί η εφαρμογή νέων προγραμμάτων δράσης στον τομέα της 
εκπαίδευσης και κατάρτισης. 
' Ενας απολογισμός 
278. Είναι εξαιρετικά δύσκολο, στον τομέα της εκπαίδευσης γενικά, και της διαπολιτιαμικής 
εκπαίδευσης ειδικότερα, να καθοριστούν τα κριτήρια της επιτυχίας ή της αποτυχίας. 
Θα έπρεπε να γίνει επεξεργασία εποπτικών μέσων που να επιτρέπουν μια ενδελεχή και 
συγκριτική ανάλυση, περισσότερο ποιοτική παρά ποσοτική. Στην έκθεση λοιπόν αυτή, 
δίνονται αποκλειστικά ορισμένες τάσεις που μπορούν να χρησιμεύσουν ως σημεία 
στήριξης για μια αξιολόγηση. 
Συμμετοχή 
279. Η εφαρμογή των διαφόρων ενεργειών χαρακτηρίστηκε από τα εξής : 
• μια ενεργό συμμετοχή των διαφόρων εταίρων, ιδίως των επιτόπιων ομάδων και των 
οργανώσεων τσιγγάνων' 
• μια θετική αξιολόγηση σχετικά με τις ενέργειες και τον τρόπο που αυτές 
αναπτύχθηκαν, ιδίως στους απολογισμούς και τις συστάσειςπου εκπονήθηκανστο τέλος 
διαφόρων συναντήσεων (σεμινάρια, συσκέψεις, 4ο Διεθνές Συνέδριο τσιγγάνων, το 
οποίο ενέκρινε ένα πολύ θετικό ψήφισμα ως προς τις δραστηριότητες στον τομέα της 
εκπαίδευσηςπου διεξάγει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα, κλπ....)" η λύπη που ορισμένες φορές 
εκφράζεται αφορά το γεγονός ότι άτομα ή ομάδες δεν είχαν επαρκώς συνδεθεί με τις 
ανεπτυγμένες ενέργειες - εκτίμηση δικαιολογημένη, αλλά φαινόμενο αναπόφευκτο 
κατά την περίοδο της δρομολόγησης των ενεργειών" 
• μια σαφή βούληση για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων και για την απρόσκοπτη τους 
εξέλιξη. Δύο παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν ως προς το σημείο αυτό : 
- για τις μικρές ή μεγάλες ενέργειες, οι περισσότερες ομάδες διεξήγαγαν ένα 
ιδιαίτερα σημαντικό έργο, ενώ η οικονομική βοήθεια που τους παρεχόταν ήταν 
πράγματι περιορισμένη' 
- υπήρχε επίσης μια ανάγκη για ενημέρωση, γνώση, τεκμηρίωση και έρευνα των 
εταιρικών σχέσεων, από πλευράς των ομάδων ή των ιδρυμάτων που 
επιθυμούσαν να αναπτύξουν επαφές, να εξέλθουν από την απομόνωση τους, να 
γνωρίσουν αυτά που γίνονται αλλού, με τη φροντίδα που συμμερίζονταν η 
70 
Επιτροπή και τα Υπουργεία, να αποφευχθεί η επικάλυψη των ενεργειών, αλλά 
γίνει σύνδεση και ανταλλαγή τους για να μάθουν από τους άλλους. 
Ευαισθη τοποίηση 
280. Η γρήγορη εφαρμογή του ψηφίσματος οφείλεται κατά ένα μέγαλο μέρος στο γεγονός 
ότι συνοδεύτηκε από μια ευρεία ευαισθητοποίηση των διαφόρων ενδιαφερομένων 
εταίρων (διοικήσεις, σύλλογοι, παιδαγωγικές ομάδες) τόσο λόγω της συμμετοχής των 
προσκεκλημένων από την Επιτροπή Υπουργείων των κρατών μελών στα πλαίσια της 
ομάδας ad-hoc, όσο και λόγω της σημαντικής πληροφόρησης που διαδόθηκε σε όλα τα 
κράτη μέλη. Η ανάπτυξη της εφαρμογής επωφελήθηκε έτσι από μια διαφάνεια και μια 
αναγνωσιμότητα, οι οποίες σπανίως είχαν προωθηθεί στο σημείο αυτό, ακόμα και στα 
μεγάλα προγράμματα. 
281. Προκύπτει με θετικό τρόπο ότι οι επιπτώσεις υπήρξαν σημαντικές, ιδίως λόγω της 
κινητήριας επίδρασης από τις ενέργειες που εγκαινιάσθηκαν με την κινητοποίηση νέων 
δυναμικών και λόγω της επίδρασης από τη σύνδεση διαφόρων κατηγοριών εταίρων που 
πραγματοποιήθηκε. 
Διαχείριση 
282. Ας υπενθυμίσουμε το ποσό του συνολικού προϋπολογισμού, σε Ecu, το οποίο προορίζεται 
για την εφαρμογή του ψηφίσματος : 
- προϋπολογισμός 1991 700.000 
- προϋπολογισμός 1992 700.000 
- προϋπολογισμός 1993 1.000.000 
- προϋπολογισμός 1994 1.200.000 
Το σύνολο των ενεργειών που περιγράφηκαν στο κεφάλαιο για την εφαρμογή σε 
κοινοτικό επίπεδο (συμπεριλαμβανομένων των πειραματικών σχεδίων) 
χρηματοδοτήθηκαν από αυτό το κονδύλι του προϋπολογισμού. Αυτή η διευκρίνιση είναι 
σημαντική, διότι επιτρέπει να υπολογιστεί καλύτερα η "απόδοση" των ενεγειών που 
έχουν αναπτυχθεί σε επίπεδο κόστους/αποτελεσματικότηταςκαι ποιότητας Ενδεικτικά, 
αν κανείς υπολογίσει τον αριθμό των ενεργειών κατά τη διάρκεια των τριών ετών 
αναφοράς λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των σχεδίων, λαμβάνεται ένα μέσο κόστος 
ανά σχέδιο της τάξεως των 12,000 έως 15,000 Ecu. 
283. Η παραπάνω εκτίμηση πρέπει δεν συνδεθεί με ένα πρόσθετο προβληματισμό : ο 
μεγάλος αριθμός των σχεδίων που εγκαινιάσθηκαν κατά τη διάρκεια των ετών από 
1991 έως το 1994, δεν υπήρξε συνώνυμος διασκόρπισης. Αντίθετα, καθεμία από τις 
ενέργειες έχει ενταχθεί με λογικό και οργανωμένο τρόπο σε μια συνολική διάταξη. Οι 
αρχές εργασίας που υιοθετήθηκαν, έτσι όπως περιγράφονται σε ένα από τα πρώτα 
κεφάλαια αυτής της έκθεσης, οι οποίες αναπτύχθηκαν σε μια στρατηγική που θα 
παρουσιαστεί αργότερα, επέτρεψαν να συνδεθεί ένας μεγάλος αριθμός εταίρων σε 
ένα διαρθρωμένο σύνολο. 
Κατάσταση 
284. Οσο εξαιρετικές και χρήσιμες μπορεί να ήταν οι ενέργειες που αναπτύχθηκαν, 
απέχουν πολύ από το να είναι επαρκείς. Η κατάσταση των κοινοτήτων των τσιγγάνων 
είναι δύσκολη, συχνά δραματική. Πρέπει λοιπόν να ληφθούν υπόψη τα βασικά στοιχεία 
που καθορίζουντη συνολική κατάσταση των οικογενειωνκαι τη σχολική κατάσταση των 
παιδιών των τσιγγάνων και να λαμβάνονται διαρκώς υπόψη όταν πρόκειται να 
αξιολογήσουμε μια δραστηριότητα, να σταθμίσουμε την πρόοδο αλλά και τα όρια, και 
να καθορίσουμε την ποιοτική και ποσοτική σημασία των μέσων που πρέπει να 
εφαρμοστούν προκειμένου να αντισταθμιστούν τα αρνητικά αποτελέσματα μιας 
κατάστασης που από ορισμένες απόψεις βρίσκεται σε στάδιο επιδείνωσης 
(επαγγελματικές δραστηριότητες, στέγαση, απόρριψη...) 
71 
Τα πορίσματα των συναντήσεων, ακροάσεων, συσκέψεων, κλπ. είναι συγχρόνως 
πολυάριθμα και συγκλίνοντα, όσον αφορά την ανάλυση της κατάστασης. 
Επιβεβαιώνουν επίσης τις αναλύσεις της έκθεσης της Επιτροπής Η σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, και συμπίπτουν με τις αναλύσεις της ομάδας 
ευρωπαϊκής εργασίας για τη σχολική φοίτηση των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, που 
παρατέθηκαν πιο πάνω. Θα αναφερθούν δύο μόνο από τις συναντήσεις αυτές, και τα 
πορίσματα που προκύπτουν από αυτές. 
285. ΤοΜάιοτου 1991 η Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση "Απασχόληση, εργασιακές σχέσεις και 
κοινωνικές υποθέσεις", προκειμένου να γνωρίσει καλύτερα την ευρωπαϊκή κατάσταση, 
κάλεσε τους εκπροσώπους και εμπειρογνώμονες τσιγγάνους σε μια ακρόαση, κατά τη 
διάρκεια της οποίας αντιπροσωπείεςαπό 14 διαφορετικά κράτη εξέφρασαν τη ν άποψη 
τους. Όσον αφορά την εκπαίδευση, τα πορίσματα ήταν τα ακόλουθα : 
• "συνθήκες σχολικής φοίτησης γενικά δύσκολες' το σχολείο έχει αγνοήσει τους 
τσιγγάνους για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα' οι μελέτες που διεξήχθησαν από 
την Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων από το 1984 στον τομέα αυτό, 
παρουσιάζουν έναν αριθμό μαρτυριών και αναλύσεων σχετικά με το ζήτημα 
αυτό' γνωρίζουμε τα αποτελέσματα αυτών των συνθηκών : το ποσοστό των 
αναλφάβητων παραμένει πολύ υψηλό, ενώ όσον αφορά τους ενήλικες μπορεί 
να ανέρχεται σε ποσοστό 90%' 
• προσχολική εκπαίδευση ανεπαρκής' 
• απόδοση προσοχής στη γλώσσα ανεπαρκής' 
• η απόρριψη ή η διάκριση παραμένουν ακόμη μια πραγματικότητα στις τάξεις' 
• πολλά παιδιά δεν είναι εγγεγραμμένα σε ένα σχολικό ίδρυμα, και αν είναι 
εγγεγραμμένα, πολλά απουσιάζουν". 
286. Τον Σεπτέμβριο του 1991, με την υποστήριξη της Επιτροπής μια συνάντηση οργανώθηκε 
στην Όσπα (Ιταλία), από το Centro Studi Zingari, σε συνεργασία με τη Διεθνή ' Ενωση 
τσιγγάνων {Union romani internationale). Τα πορίσματα σχετικά με τη σχολική φοίτηση 
ήταν τα ακόλουθα : 
"Η ομάδα εργασίας Σχολική Φοίτηση υποχρεούται να διαπιστώσει ότι η σχολική 
κατάσταση των παιδιών Ρομ είναι παντού και πάντοτε δύσκολη (....) 
Κατά γενικό τρόπο, πρέπει να δοθεί έμφαση για άλλη μια φορά στις ακόλουθες 
διαπιστώσεις : 
1 - βρισκόμαστε σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης και είναι αναγκαίο να 
ενεργήσουμε γρήγορα για να βελτιωθούν σε όλα τα επίπεδα οι συνθήκες της 
σχολικής φοίτησης' 
2 - η γλώσσα, η ιστορία και ο πολιτισμός των Ρομ δε λαμβάνονται επαρκώς 
υπόψη από το σχολείο' 
3 - οι δυσκολίες που οφείλονται στην κοινωνική και οικονομική κατάσταση 
εμποδίζουν πολλές οικογένειες να παράσχουν στα παιδιά τους μια εκπαίδευση 
σε αποδεκτές συνθήκες' 
4 - στερεότυπα και προκαταλήψεις επηρεάζουν αρνητικά τη συμπεριφορά των 
πολιτικών και διοικητικών υπευθύνων, των διδασκόντων, των γονέων των 
μαθητών, των άλλων μαθητών, με αποτέλεσμα η απόρριψη να παραμένει μια 
σημαντική συνιστώσα της κατάστασης που αναχαιτίζει την είσοδο των παιδιών 
Ρομ στο σχολείο' 
72 
5 - πρέπει να προσθέσουμε ότι ένα σημαντικό ρεύμα μετανάστευσης επιφέρει 
τη μετακίνηση των οικογενειών τσιγγάνων της Ανατολικής και Κεντρικής 
Ευρώπης προς τη Δυτική Ευρώπη : το γεγονός αυτό πρέπει να ενισχύσει τους 
δεσμούς και τις κοινές ενέργειες μεταξύ Ανατολής και Δύσης προκειμένου η 
σχολική υποδοχή των παιδιών να προβλεφθεί υπό σωστές συνθήκες. 
Οι συστάσεις της ομάδας συνάδουν (...) με το ψήφισμα που εγκρίθηκε στις 22 
Μαΐου από τους Υπουργούς Παιδείας των 12 κρατών της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας. Αυτό το ψήφισμα, τη σημασία του οποίου χαιρέτησε η Διεθνής 
' Ενωση Ρομανί κατά το 4ο Παγκόσμιο Συνέδριο της (Βαρσοβία, Απρίλιος 1990) 
πρέπει να εφαρμοστεί από τις διάφορες κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής 
Κοινότητας και τα άλλα κράτη καλούνται να εμπνευστούν από αυτό για να 
εφαρμόσουν μέτρα προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους. 
Εξάλλου, το Συμβούλιο της Ευρώπης πρέπει να εντείνει τις ενέργειες του για να 
ευνοήσει έναν ευρωπαϊκό συντονισμό και ανταλλαγές εμπειριών μεταξύ των 
κρατών (...). Τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας που αποβλέπουν 
προς τα ανατολικά κράτη πρέπει επίσης να ευνοήσουν αυτή τη συνεργασία με 
ρητή αναφορά στους Ρομ μεταξύ των κατά προτεραιότητα ενδιαφερόμενων 
ομάδων". 
287. Οι εκθέσεις που προέρχονται από τοπικές ή περιφερειακές διοικήσεις, οι εκθέσεις 
ορισμένων σχολικών ιδρυμάτων, οι εκθέσεις των συλλόγων τσιγγάνων και διαφόρων 
άλλων συλλόγων, υπογραμμίζουν επίσης - είναι ένας δείκτης μεταξύ άλλων της 
ευρύτητας του έργου - το σημαντικό ποσοστό μη σχολικής φοίτησης, με έναν 
περιφερειακό μέσο όρο άνω του 50% και ένα μέσο όρο σε τοπικό επίπεδο που μπορεί 
να υπερβαίνει το 90% (δεδομένα τα οποία δημοσιεύθηκαν σε μια περιφερειακή 
επιθεώρηση). Άλλες εκθέσεις υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα να αναπτυχθούν με 
ευελιξία τα προβλεπόμενα μέτρα' παραδείγματος χάρη: 160 παιδιά επί δύο μήνες στη 
διάρκεια του χειμώνα ζητούν να φοιτήσουν σε ένα σχολείο-φορτηγό χωρητικότητας 
μόλις 30 θέσεων. Άλλες εκθέσεις, και ένας μεγάλος αριθμός δημοσιευμένων 
μαρτυριών, υπογραμμίζουν το φαινόμενο της απόρριψης στο οποίο υπόκεινται τα παιδιά 
τσιγγάνων. 
288. Με το ίδιο σκεπτικό - εντατικοποίηση των προσπαθειών - μπορεί να υπογραμμιστεί η 
αναγκαιότητα για τις διοικήσειςτων περισσοτέρων κρατών να αποκτήσουντα μέσα για 
να αντιληφθούν καλύτερα την ποικιλία των καταστάσεων και επιτευγμάτων που 
βρίσκονται σε εξέλιξη στο σύνολο του χώρου αρμοδιοτήτων τους. Αυτό δε, στα πλαίσια 
της μέριμνας για μια καλύτερη γνώση και αξιολόγηση, αλλά επίσης ενός καλύτερου 
συντονισμού και μιας συνεκτίμησης της υφιστάμενης κατάστασης, προκειμένου να 
αποφευχθεί η επανάληψη δραστηριοτήτων διερευνητικής φύσης και να προκύψει 
ωφέλεια από τα κεκτημένα των ενεργειών που ήδη παρείχαν εγγυήσεις επιτυχίας. 
289. Πρέπει να υπογραμμιστεί εδώ η σημασία της εφαρμογής ενός πνεύματος συνεννόησης 
και επομένως συνεκτίμησης και συμμετοχής του συνόλου των εταίρων. Οι αναλύσεις 
και προτάσεις των διαφόρων συλλόγων (οργανώσεις τσιγγάνων, ομάδες ή σύλλογοι 
διδασκόντων...) με έντονη παρουσία στο χώρο και σε θέση να παρουσιάσουν τις 
λεπτομέρειες των τοπικών καταστάσεων, είναι δυνατό να ανταποκριθούν έχοντας 
επίγνωση της πραγματικότηταςτων γεγονότων και να καθοδηγήσουν υπό καλούς όρους 
μια εκπαιδευτική πολιτική. 
Κινητοποίηση 
290. Οι αναλύσεις και τα αιτήματα των συλλόγων τσιγγάνων, τα βιώματα των οικογενειών, 
οι μελέτες που έχουν διεξαχθεί στη διάρκεια των τελευταίων ετών και οι δημοσιεύσεις 
που έχουν προκύψει από αυτές, η πείρα των επιτόπιων ομάδων και πολλά άλλα 
γεγονότα και μαρτυρίες συγκλίνουν απολύτως για να υπογραμμιστεί ότι δεν είναι 
ρεαλιστικό να απομονώσουμε ένα τμήμα της κατάστασης των κοινοτήτων τσιγγάνων 
(σχολική φοίτηση, υγεία, οικονομία, στέγαση...) και ότι είναι απαραίτητο στο βαθμό που 
73 
διατυπώνεται η επιθυμία να βελτιωθεί η κατάσταση αυτή, να ληφθεί υπόψη το σύνολο 
των δεδομένων και παραμέτρων που την καθορίζουν, προκειμένου να προχωρήσουμε 
στους διάφορους τομείς. 
291. Σε επίπεδο διεθνών οργανώσεων, δημιουργήθηκε ένα κίνημα για το οποίο 
παρουσιάστηκαν σημεία αναφοράς στο προηγούμενο κεφάλαιο. Ο συνολικός 
απολογισμός που μπορούμε να προδιαγράψουμε δείχνει ότι κατά τη διάρκεια των 
περασμένων ετών, οι οργανώσεις ανταποκρίθηκαν θετικά στα κείμενα παρότρυνσης 
που προέκυπταν από τα κοινοβουλευτικά ή άλλα τους όργανα, με έντονα 
επικρατέστερο χαρακτήρα την εκπαίδευση, θέτοντας μια σχεδόν αποκλειστική 
προτεραιότητα στα σχολικά ζητήματα, σίγουρα θεμελιώδη, αλλά όχι επαρκή. ' Ετσι 
είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ένα κίνημα μεγάλης ευρύτητας διαφαίνεται σήμερα, 
από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Το κίνημα αυτό χαρακτηρίζεται από έναν 
τριπλό προσανατολισμό, που θα έπρεπε να επιτρέπει να προσεγγιστούντα ζητήματα σε 
ένα συνολικότερο πλαίσιο : 
• μια εντατικοποίηση των προβληματισμών και της βούλησης να καταλήξουν σε 
συγκεκριμένες πράξεις, με την έννοια ότι στους τομείς όπου είχε ξεκινήσει μια 
προσπάθεια, τείνείνα αναπτυχθεί και να παγιωθεί και ότι στους τομείς όπου τα πάντα 
κυοφορούν διαφαίνεται μια πρόοδος' 
• μια διαφοροποίηση των τομέων, με την έννοια ότι αν η εκπαίδευση παραμένει μια 
προτεραιότητα, οι προσπάθειες εφαρμόζονται επίσης σε μεγαλύτερο βαθμό σε τομείς 
όπως τα ζητήματα υποδοχής από τις αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης, τα κοινωνικά 
ζητήματα, τα νομικά ζητήματα, τα μεταναστευτικά κινήματα, κλπ. 
• μια συνεννόηση των παραγόντων, με την έννοια ότι όλο και περισσότερο οι 
οργανώσεις τσιγγάνων θεωρούνται ως εταίροι από τους διεθνείς οργανισμούς και 
πρέπει για το λόγο αυτό να παγιώσουν τη θέση τους και στους κόλπους της δυναμικής 
των τσιγγάνων, όταν αναπτύσσονται οι διαδικασίες διαβούλευσης' συνεννόηση επίσης 
και συνεργασία μεταξύ διεθνών οργανισμών, αφού ο καθένας έχει δικό του χαρακτήρα 
και τη δική του αποστολή. 
292. Μια τέτοια προσέγγιση των ζητημάτων θα έπρεπε να καταστήσει δυνατή την τοποθέτηση 
τους σε ορθή βάση και την καλύτερη επίλυση τους. Στον τομέα της εκπαίδευσης εδώ 
και δέκα χρόνια περίπου, αναπτύχθηκε μια πρωτοποριακή δραστηριότητα, με την 
πρωτοβουλία στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ενωσης, της Task Force ΑνθρώπινοΔυναμικό, 
Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Νεότητα, που είναι τώρα η Γενική Διεύθυνση XXII 
Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Νεότητα. Ορισμένες κατευθύνσεις εργασίας που έχουν 
προταθεί, αρχίζουν να δείχνουν δείγματα της αξίας τους, από τα οποία μπορούν να 
αποκομίσουν όφελος άλλοι τομείς. Κατ' αλληλουχία, τα σχολικά ζητήματα εντάσσονται 
σε ένα πλατύ κίνημα και καθίσταται θεμελιώδης η σύνδεση διαφόρων γεγονότων 
μεταξύ τους, τα οποία έλαβαν χώρα στη διάρκεια μιας πρόσφατης περιόδου. Αυτή η 
προσέγγιση δείχνει επίσης ότι οι συναντήσεις, οι ακροάσεις, τα σεμινάρια, οι 
δημοσιεύσεις, δεν είναι ενέργειες απαραίτητα απομονωμένες και χωρίς μέλλον: 
αποτελούν μέρος μιας δυναμικής διαδικασίας υπό την προϋπόθεση να συνδέονται με 
αυτά που γίνονται αλλού. 
Μια στρατηγική 
293. Από την αρχή των εργασιών, οι προτάσεις και τα επιτεύγματα που αποσκοπούσαν στην 
εφαρμογή του ψηφίσματος εντάχθηκαν σε ένα οργανωμένο σύνολο. Δεν επινοήθηκαν 
ως μενονωμένες ενέργειες αλλά πάντοτε ως μέρος ενός διαρθρωμένου συνόλου, ώστε 
να σημειώνεται πρόοδος στον προβληματισμό, την εμπειρία και τη γνώση. Η Επιτροπή 
διαδραμάτισε το ρόλο της προκειμένου να δώσει ώθηση στις κοινοτικές ενέργειες, να 
τις προετοιμάσει και να τις παρακολουθήσει, να εξασφαλίσει τον συντονισμό, να 
διαδώσει τα αποτελέσματα τους. 
74 
294. Η συνολική οργάνωση των ενεργειών στηρίχθηκε σε μια προσέγγιση, η οποία, 
ανταποκρινόμενη στις απαιτήσεις ενός δύσκολου πλαισίου, επέτρεψε τα εξής : 
• την άμεση και αποτελεσματική εργασία με περιορισμένα μέσα' 
• τη σταδιακή και ευέλικτη εφαρμογή, με σεβασμό των προτεραιοτήτων που έχουν 
καθορίσει οι διάφοροι εταίροι" 
• να ληφθεί υπόψη η υφιστάμενη κατάσταση και να παρασχεθεί μια προστιθέμενη 
κοινοτική αξία' 
• να ενταχθεί σε κατά προτεραιότητα άξονες και να συμπληρωθεί με τοπικές, 
περιφερειακές, εθνικές, κοινοτικές δραστηριότητες, διαφόρων πρωτοβουλιών και 
χρηματοδοτήσεων· 
• να περιληφθεί το σύνολο σε μια προσέγγιση που θα επιτρέπει μια αλληλεξάρτηση 
μεταξύ των περισσότερων ενεργειών. 
295. ' Οσον αφορά τις αρχέςπου ενέπνευσαντο έργο της εφαρμογής του ψηφίσματος, είναι 
ουσιαστικά οι εξής : 
• μια ευρεία διάδοση της ενημέρωσης και της τεκμηρίωσης που επιφέρει θετικά και 
συμπληρωματικά αποτελέσματα, κυρίως : 
- την ανάπτυξη άμεσων σχέσεων μεταξύ των ενδιαφερομένων' 
- το ξεκίνημα πολλών δικτυώσεων που βρίσκονται σε στάδιο ανάπτυξης' 
- την ευκαιρία για κάθε ομάδα, αν έχει τη βούληση και την ικανότητα, να 
παρουσιάσει ένα σχέδιο ή να συμμετάσχει σε αυτά που ήδη υπάρχουν. 
Σε έναν τομέα λεπτό, δύσκολο, γεμάτο ευαίσθητα σημεία συχνά αντικρουόμενα, η 
πρόσβαση στην ενημέρωση οδηγεί σε συνεννόηση και η συνεννόηση δημιουργεί μια 
εποικοδομητική εταιρική σχέση. 
• ένα πλαίσιο εργασίας μεταβλητής γεωμετρίας, είναι η δεύτερη αρχή δράσης. Το 
ψήφισμα ορίζει ότι "Το Συμβούλιο και οι Υπουργοί Παιδείας συνερχόμενοι στα πλαίσια 
του Συμβουλίου, θα προσπαθήσουν να προωθήσουν ένα σύνολο μέτρων (που) 
αποσκοπούν στην ανάπτυξη συνολικής και δομικής προσέγγισης". Είναι ως εκ τούτου 
ουσιώδες να καθορίσουμε ένα πλαίσιο εργασίας μεταβλητής γεωμετρίας, προκειμένου 
οι ενέργειες που βρίσκονται σε εξέλιξη και άλλες που ενδεχομένως προταθούν να 
μπορέσουν ταυτόχρονα να γίνουν αποδεκτές και να βρεθούν σε σχέση 
συμπληρωματικότητας και συνάρθρωσης οι μεν με τις δε. 
• μια διαφοροποίηση των προτάσεων δραστηριοτήτων : κατάρτιση, έρευνα-δράση, 
δημοσιεύσεις, συναντήσεις, ανταλλαγές... και πολλαπλασιασμός των ενισχύσεων που 
έχουν παρασχεθεί, ώστε ένας σημαντικός αριθμός ομάδων να μπορεί να έχει 
πρόσβαση, όμως χωρίς να προκύπτει ένας κατακερματισμός, πράγμα που προϋπόθετα 
μια συνεκτική διαχείριση του συνόλου. 
296. Το γεγονός ότι έχει διατηρηθεί πάντοτε η ίδια λογική στην παρουσίαση των 
δραστηριοτήτων, ιδίως στο ενημερωτικό δελτίο, επέτρεψε στη διάρκεια μιας σύντομης 
περιόδου να εξασφαλιστεί όχι μόνο, διαμέσου της ενημέρωσης, η διαφάνεια των 
δραστηριοτήτων, αλλά και μια αναγνωσιμότητα που εκτιμάται ιδιαίτερα από τους 
διάφορους εταίρους. Τέλος, οι πρόοδοι που έχουν επιτευχθεί χρησιμεύουν σταδιακά ως 
έμπνευση σε άλλους τομείς. 
75 
Στοιχεία πρόβλεψης 
297. Σε επίπεδο περιεχομένων, είναι απλά σκόπιμο αλλά και επιτακτικό να υπενθυμιστεί ότι 
το σύνολο της έκθεσης Η σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, 
η οποία δημοσιεύθηκε το 1986 και ιδίως τα 100 σημεία του απολογισμού και των 
συστάσεων που βασίζονται σε μια εκτεταμένη μελέτη και σε πολλές διαβουλεύσεις, 
παραμένουν σε ισχύ. Το έγγραφο χρησίμευσε ως βάση εργασίας στο Συμβούλιο και ως 
αρχή για το ψήφισμα που εγκρίθηκε το 1989. Ορισμένα σημεία πραγματοποιήθηκαν, σε 
εθνικό και κοινοτικό επίπεδο, σύμφωνα με τις γραμμές της στρατηγικής που ήδη είχαν 
προταθεί το 1986, και άλλα σημεία θα έπρεπε να εφαρμοστούν στο εγγύς μέλλον. 
298. Σε επίπεδο προτεραιοτήτων, οι μελέτες, διαβουλεύσεις, συνεννοήσεις, σεμινάρια, 
συσκέψεις, που έλαβαν χώρα από την αρχή της δεκαετίας του 1980, συγκλίνουν στα 
πορίσματα τους και στον τρόπο υπογράμμισης των επειγουσών αναγκών. Οι 
συναντήσειςπου συνεχίζουννα διοργανώνονται αν και δεν επικεντρώνονται σαφώς σε 
συγκεκριμένες προβληματικές, επανέρχονται πάλι στις ίδιες επείγουσες ανάγκες και 
τα ίδια πορίσματα, από όπου προκύπτουν δύο σκέψεις : 
• πρώτα απ' όλα, είναι μια επιβεβαίωση των προτεραιοτήτων που καθιερώθηκαν εδώ 
και χρόνια' 
• αλλά στη συνέχεια, αυτό σημαίνει ότι δεν έχει δοθεί ακόμα η απάντηση σε αυτές τις 
προτεραιότητες και τις επείγουσες ανάγκες. 
Από τα παραπάνω απορρέουν δύο πρακτικές εκτιμήσεις : 
• είναι ουσιώδεςτώρα, όσον αφορά τον προβληματισμό, να προχωρήσουμε σε βάθος 
εξέταση των συγκεκριμένων θεμάτων' 
• είναι απαραίτητο να ξεκινήσουν ή να ενταθούν οι ενέργειες που θα μπορέσουν να 
δώσουν μια απάντηση στις επείγουσες ανάγκες και στις προτεραιότητες που 
επαναλαμβάνονται εδώ και χρόνια. 
299. Σε επίπεδο κατευθύνσεων εργασίας προτάθηκε ένα σύνολο αρχών, που αποσυνθέτει 
τα στοιχεία μιας προσέγγισης που λαμβάνει υπόψη της τις δυναμικές των διαφόρων 
κοινοτήτων και τις διάφορες πολιτικές πολιτιστικές και οικονομικές παραμέτρους έναντι 
των οποίων είναι αναγκαίο κάποιος να επιδείξει ρεαλισμό. ' Ετσι προτείνονται οι 
ακόλουθες αρχές (αναπτύσσονται στη δημοσίευση Ρομά, τσιγγάνοι, ταξιδιώτες, του 
Συμβουλίου της Ευρώπης) : 
• η ευελιξία στην πολυμορφία 
• η ακρίβεια στη σαφήνεια 
• η στήριξη στις εσωτερικές δυναμικές 
• η συνεννόηση 
• ο συντονισμός 
• η μελέτη και ο προβληματισμός 
• η ενημέρωση και η τεκμηρίωση. 
300. Οι προτεραιότητεςεπομένως έχουν καθοριστεί η στρατηγική εφαρμογής των ενεργειών 
άρχισε να αποδίδει καρπούς, τα μέσα εργασίας μπόρεσαν να δοκιμαστούν και να 
δώσουν αποδείξεις αξιοπιστίας, οι ενέργειες κατέληξαν σε συγκεκριμένα 
συμπεράσματα. Το βραχυπρόθεσμο επίπεδο που μόλις παρήλθε μετά από τέσσερα έτη 
του προϋπολογισμού επέτρεψε να ξεκινήσει ένα πρόγραμμα. Είναι σκόπιμο τώρα να 
σταθεροποιηθεί το πρόγραμμα αυτό περνώντας από ένα σχεδόν πειραματικό στάδιο 
στο στάδιο μιας μεγαλύτερης διάδοσης όταν μια θετική αξιολόγηση γίνεται από τους 
διάφορους εταίρους. Πράγματι προκύπτει ότι οι προσπάθειες που έγιναν, τόσο σε 
εθνικό επίπεδο όσο και σε κοινοτικό επίπεδο, αν και σημαντικές, συχνά είναι πολύ 
μεμονωμένες' με άλλα λόγια, ο αριθμός των παιδιών που συμμετέχουν στα εν εξελίξει 
σχέδια είναι, στα περισσότερα μέρη, ακόμα πολύ μικρός σε σχέση με τον αριθμό των 
76 
παιδιών τα οποία αφορούν τα σχέδια αυτά. Βρισκόμαστε λοιπόν στο κατώφλι μιας νέας 
περιόδου εργασίας, η οποία πρέπει να επιτρέψει στις εδραιωμένες ενέργειες και 
δυναμικές να λάβουν ευρύτητα και βάθος. 
301. Η εντατικοποίηση των ενεργειών πρέπει ωστόσο να είναι οργανωμένη λαμβάνοντας 
υπόψη το γεγονός ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα, που αναπτύσσεται στο επίπεδο ενός 
συνόλου κρατών, πρέπει να έχει και να διατηρεί μια πρωτοτυπία που δε διαθέτει ένα 
εθνικό πρόγραμμα. Η κοινοτική παρότρυνση δε θα μπορούσε να αντικαταστήσει την 
εθνική δράση' πρέπει να διαδραματίσει ρόλο μοχλού, ευαισθητοποίησης συνεργασίας, 
με διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά μέσα, πάντοτε αρκετά περιορισμένα. Μερικές 
δυναμικές ιδέες μπορούν να επιτρέψουν, στο πλαίσιο αυτής της έκθεσης, να προταθούν 
άξονες εργασίας. 
Προώθηση της καινοτομίας 
302. Η δυναμική που εμψυχώνει τις ενέργειες πρέπει να έχει ένα χαρακτήρα πρωτοτυπίας 
και διερεύνησης. Η προσέγγιση παρουσιάζει πολλά πλεονεκτήματα: 
1 · κατά τον τρόπο αυτό, αποφεύγεται η επικάλυψη με άλλα προγράμματα της 
Ευρωπαϊκής ' Ενωσης και άλλες πρωτοβουλίες, ιδίως εθνικές' 
2 · κατά τον τρόπο αυτό, αξιοποιούνται οι δραοτηρ/ότητεςπου αφορούν τις κοινότητες 
τσιγγάνων : υπογραμμίστηκε ότι οι προβληματισμοί και οι ενέργειες που μπορούν να 
αναπτυχθούν στο περιβάλλον των τσιγγάνων θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως 
"πυξίδα", ως δρόμος και ως έμπνευση για άλλες κοινότητες και για ενέργειες πιο 
γενικές, κυρίως σε ό,τι αφορά την διαπολιτισμικη εκπαίδευση' αυτή η ιδέα που 
προωθήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, είναι μια υπόθεση που βρίσκεται σε 
πολλές περιπτώσεις σε διαδικασία επαλήθευσης. Είναι σημαντικό το πρόγραμμα σε 
ανάπτυξη να είναι και να παραμένει υποδειγματικό για όλους, να μπορεί δε να 
προξενήσει συγχρόνως μια αναγνώριση και ένα σεβασμό των ενδιαφερομένων 
κοινοτήτων, αλλά επίσης με την υποδειγματική του αξία να επιφέρει άλλες 
πρωτοβουλίες, να δημιουργεί νέες ιδέες, να παράσχει μια σημαντική συμβολή στους 
προβληματισμούς που αφορούν τις κοινωνίες γενικά και τις μειονότητες ειδικότερα' 
3 · κατά τον τρόπο αυτό, ενθαρρύνεται η ανάπτυξη μικρο-σχεδίων: σε διαφορετικές 
καταστάσεις και επιθυμίες πρέπει να μπορεί να ανταποκριθεί σε ένα μωσαϊκό μικρο-
αναπτύξεων - κυρίως στην προοπτική της κοινοτικής ανάπτυξης -και μικρο-σχεδίων. 
4 · κατά τον τρόπο αυτό, συμμετέχουν άμεσα οι ερευνητικές ενέργειες και η έρευνα-
δράση. Χωρίς να είναι μια εφαρμοσμένη έρευνα, είναι ωστόσο σύμφυτο με το πνεύμα 
της έρευνας-δράσης προκειμένου να στραφεί προς μια διαδικασία 
προσαρμοστικότητας : η έρευνα-δράση σημαίνει αξιολογώ για να εξελιχθώ. Η 
καινοτομία έχει ανάγκη από την έρευνα και η προώθηση της καινοτομίας συνοδεύεται 
από την προώθηση της έρευνας. Στο πλαίσιο που προσεγγίζει αυτή η έκθεση, 
προτείνεται να ενισχυθεί η συμμετοχή των πανεπιστημίων και ινστιτούτων, των 
πανεπιστημιακών και ερευνητών που, από το Δουβλίνο ως το Βουκουρέστι και από τη 
Γρανάδαωςτη Μόσχα, εργάζονται στον τομέα αυτό και είναι δραστήριοι στις ενέργειες 
που έχουν αναληφθεί. 
Η λογική στην οποία στηρίζονται τα δίκτυα 
303. Τα πειραματικά σχέδ/απου αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη οργανώνονται από τότε που 
εγκαινιάσθηκαν, σε 5 πρωτεύοντες άξονες : δευτεροβάθμια εκπαίδευση, μετάβαση 
από το σχολείο στην ενεργό ζωή, διδασκαλία εξ αποστάσεως, παιδαγωγικό υλικό, 
κατάρτιση και απασχόληση των μεσολαβητών τσιγγάνων. Για το καθένα από αυτά τα 
5 θέματα, πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις που κατέστησαν δυνατές τις ανταλλαγές 
μεταξύ των ομάδων, και παγιώνουντους δεσμούς που μπορούν να καθιερωθούν μεταξύ 
των ατόμων που εργάζονται στο ίδιο θέμα στα διάφορα κράτη. Μετά από μια περίοδο 
77 
εργασίας που εντοπιζόταν γεωγραφικά, η οποία στη συνέχεια αναπτύχθηκε σε εθνικό 
επίπεδο, οι ομάδες βρίσκονται σε ένα στάδιο δικτύωσης στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής 
' Ενωσης. Στο στάδιο αυτό, πρέπει να γίνουν μετρικές εκτιμήσεις προβλέψεων. Είναι 
ουσιώδες να καταστούν τώρα εφικτά τα ακόλουθα σημεία : 
1 · η διάρθρωση και οι εντεινόμενες ανταλλαγές μεταξύ των σχεδίων που ανήκουν στο 
ίδιο δίκτυο και που λαμβάνουν υποστήριξη από την Επιτροπή' αυτά τα σχέδια, πρέπει 
να αποτελούν στην κλίμακα της Ένωσης, ένα συνεκτικό σύνολο επικεντρωμένο γύρω 
από μια συγκεκριμένη προβληματική' 
2 · η διάρθρωση και οι ανταλλαγές σε κάθε κράτος με σχέδια διαφόρων πρωτοβουλιών 
που αφορούν το ίδιο θέμα' είναι δηλαδή σημαντικό τα δίκτυα να παραμένουν ευέλικτα 
και ανοικτά σε παρόμοιες εμπειρίες και δραστηριότητες' αυτή η διεύρυνση αυξάνει 
τον αριθμό των εταίρων και τη συμμετοχή τους, επιτρέπει τις καλύτερα συντονισμένες 
ενέργειες, παρέχει στις εργασίες καινούριες ιδέες, κλπ. Είναι σημαντικό από κάθε 
άποψη να αναζητήσουμε τη συμμετοχή του μεγαλύτερου αριθμού και να διευρύνουμε 
αυτόν τον κύκλο, αν επιθυμούμε τα πειραματικά σχέδια να επωφεληθούν μιας αρκετά 
ευρείας επιτόπιας συμμετοχής για να έχουν επαρκή εγκυρότητα και νομιμότητα και αν 
θέλουμε να φέρουν επάξια το όνομα των πειραματικών σχεδίων επιφέροντας άλλους 
προβληματισμούς και άλλα επιτεύγματα. 
304. Για την πραγματοποίηση των παραπάνω, είναι αναγκαία η επιβεβαίωση των τρόπων 
εργασίας που ανακύπτουν για ορισμένα δίκτυα : 
1 · να παρασχεθεί μια οικονομική υποστήριξηοε κοινοτικό επίπεδο στη σύμπραξη των 
ομάδων που είναι μέλη σε κάθε δίκτυο, προκειμένου να επιτραπεί μια ευέλικτη 
λειτουργία σε κοινοτικό επίπεδο' η πρόταση αυτή εντάσσεται πλήρως στη λογική του 
νέου προγράμματος ενεργειών στον τομέα της εκπαίδευσης, δηλαδή το πρόγραμμα 
Σωκράτης, το οποίο προϋποθέτει αυτού του είδους τη λειτουργία' 
2 · να παρασχεθεί μια τεχνική υποστήριξη σε κοινοτικό επίπεδο στις ομάδες που 
συγκροτούν δίκτυα : τα μέσα που έχουν παγιωθεί κατά τη διάρκεια των τεσσάρων ετών 
εφαρμογής του ψηφίσματος στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης (βάσεις δεδομένων, 
δελτίο ενημέρωσης, οργάνωση προϊόντων σε μια συλλογή...) είναι σε θέση να παρέχουν 
την απαραίτητη διοικητική υποστήριξη, και τούτο, συμβαδίζοντας και στο σημείο αυτό 
επίσης με το δυναμισμό που καθορίζεται στο πρόγραμμα Σωκράτης 
3 · τα μέλη κάθε δικτύου να μπορούν να επωφεληθούν από κύκλους ενημέρωσης και 
κατάρτ/σηςοχετ\κά με τη διαχείριση του σχεδίου τους, την οργάνωση και τη λειτουργία 
ενός ευρωπαϊκού δικτύου, το συνολικό πλαίσιο στο οποίο εγγράφεται το έργο τους για 
να αποτραπούν επικαλύψεις και να επωφεληθούν ενδεχομένως από τη συμβολή άλλων 
ενεργειών, από την ανάπτυξη μιας βάσης δεδομένων που αφορά το θέμα τους, κλπ. 
4 · στο επίπεδο των κρατών στα οποία αναπτύσσεται ένα πειραματικό σχέδιο σχετικά 
με ένα θέμα, να διανέμεται ενημερωτικό υλικό γΓ αυτό και οι ομάδες που εργάζονται 
στον ίδιο τομέα να προσκαλούνται να συμμετάσχουν με τρόπους που μπορούν να 
ποικίλλουν : ενημερωτικές εγκύκλιοι, συλλογή πληροφοριών μέσω μιας μελέτης, 
περιφερειακές ή εθνικές συναντήσεις' 
5 · σε κοινοτικό επίπεδο, εξακολουθούν να διοργανώνονται συναντήσεις με σκοπό να 
αναλύουν την πρόοδο των εργασιών, και να διευκολύνουντις ανταλλαγές πληροφοριών 
και εγγράφων, προκειμένου να δοθεί συνοχή και πρόοδος στα σχέδια. Οι συναντήσεις 
αυτές, εκτός από τη λειτουργία κατάρτισης και ανταλλαγής, καθώς και όλο και 
μεγαλύτερης αξιολόγησης, έχουν επίσης μια επίδραση κινητήριας δύναμης για τους 
συμμετέχοντες όσον αφορά την ανάπτυξη των δυναμικών που τις εμψυχώνουν και μια 
ουσιαστική επίδραση για την εμφάνιση και την εδραίωση των δικτύων, βάσει των 
επαφών που αναπτύσσουν μεταξύ τους οι συμμετέχοντες. 
78 
6 · οι διάφορες ομάδες εργασίας και έρευνας nou συστάθηκαν σε κοινοτικό επίπεδο 
πρέπει να συμμετάσχουν με ενεργό τρόπο σε αυτή τη λογική των δικτύων. Η 
δραστηριότητα τους ως ομάδες εμπειρογνωμόνων αποτελεί μέρος του ρόλου που τους 
έχει ανατεθεί από τη στιγμή της δημιουργίας τους. Οι ομάδες αυτές συγκροτούν οι ίδιες 
δίκτυα στους τομείς που τις αφορούν (ιστορία, γλωσσολογία, παιδαγωγική, πολιτισμός) 
και αναπτύσσουν συγκεκριμένα σχέδια : για παράδειγμα, οι ομάδες αυτές είναι οι 
υπεύθυνοι του έργου της παραγωγής της συλλογής που εγκαινιάσθηκε σε ευρωπαϊκό 
επίπεδο. Είναι σημαντικό να μπορούν να επωφεληθούν και άλλες δραστηριότητες από 
την πραγματογνωμοσύνη τους. 
305. Οι άξονες εργασίας που καθορίστηκαν προηγουμένως πρέπει να έχουν τη δυνατότητα 
να στηριχθούν σε φορείς ή υπηρεσίες που μπορούν να εξασφαλίσουν τις ουσιώδεις 
λειτουργίες που ήδη περιγράφηκαν σε αυτή την έκθεση καθώς και σε άλλες εκθέσεις 
(συντονισμός, εμψύχωση...). Σε ένα από τα σημεία του ψηφίσματος ζητείται από τα 
κράτη μέλη "ο ορισμός, εάν χρειάζεται, κρατικής αρχής ή αρχών αρμόδιων για τη 
σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών στα κράτη όπου βρίσκεται 
σημαντικός αριθμός τσιγγάνων και ταξιδιωτών, με τη συμμετοχή της οποίας (ή των 
οποίων) θα μπορούν να συντονίζονται τα αναγκαία μέτρα, στα οποία ενδεχομένως θα 
περιλαμβάνονται και μέτρα σχετικά με την κατάρτιση των διδασκόντων, την τεκμηρίωση 
και παραγωγή διδακτικού υλικού". 
306. Παρόμοια όργανα υπάρχουν ήδη σε ορισμένες περιπτώσεις πράγμα που θα περιόριζε 
το κόστος υποδομής και τα απρόοπτα της σύστασης τους, και θα ήταν μια εξασφάλιση 
ποιότητας που θα οφειλόταν στην προγενέστερη ανάπτυξη μιας σοβαρής εμπειρίας στο 
θέμα αυτό. Η επιβεβαίωση αυτού του ρόλου θα αντιπροσώπευε επίσης μια σημαντική 
συνεισφορά στα πλαίσια της σύστασης "εθνικών φορέων" όπως ορίζονται στο 
πρόγραμμα Σωκράτης. Με την τεχνική και επιστημονική τους δυνατότητα, τέτοιες 
πεπειραμένες αρχές θα προσέφεραν συνεπώς ουσιαστική στήριξη στους εθνικούς 
φορείς που προβλέπονται για την εφαρμογή και τη διαχείριση του προγράμματος 
Σωκράτης. 
307. Μια παρόμοια πρόταση περιλαμβανόταν στις συστάσεις της έκθεσης που είχε 
δημοσιευθεί το 1986, επαναλήφθηκε στο ψήφισμα που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς 
και η δραστηριότητα των τελευταίων αυτών ετών επιβεβαίωσε το βάσιμο αυτής της 
πρότασης. 
308. Είναι σκόπιμο κατά τη σύσταση αυτών των φορέων, να δοθούν δείγματα 
εξορθολογισμού και οικονομίας, αφού εγκριθούν μεταξύ των κριτηρίων επιλογής η 
ποιότητα και η εμπειρία που αναφέρονται πιο πάνω. Σε έναν ορισμένο αριθμό 
περιπτώσεων και σύμφωνα με την καθιερωμένη λογική, δε θα επρόκειτο παρά για μια 
ανακατανομή των υπαρχόντων μέσων, ώστε να διαρθρωθούν γύρω από μια λειτουργία 
ενός σταθμού (σημείο επαφής, ενημέρωσης, τεκμηρίωσης, πραγματογνωμοσύνης.) 
Στα πλαίσια του ψηφίσματος που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς, σε περίπτωση που 
θεωρηθεί σκόπιμο να υπάρχει στα περισσότερα κράτη τουλάχιστον ένας σταθμός σε 
εθνικό επίπεδο, είναι δυνατό να φανταστούμε ότι σε ορισμένα κράτη όπου υπάρχει 
έναςπεριφερειακόςδιοικητικόςοργανισμός, μεπρωτοβουλίατωνεκπαιδευτικώναρχών 
θα οριστούν περισσότεροι σταθμοί (παραδείγματα : Αγγλία, Σκωτία, Βόρεια Ιρλανδία 
και Ουαλία στο Ηνωμένο Βασίλειο, Ανδαλουσία, Καταλωνία, Κοινότητα της Βαλένσια, 
Χώρα των Βάσκων, κλπ. στην Ισπανία...). Υπάρχουν πολλά μέρη στην Ευρώπη με 
πεπειραμένες ομάδες που έχουν χαρακτηριστικά ενός σταθμού' αρκεί να εδραιωθεί 
ο ρόλος τους αυτός ως σταθμού και να τους δοθούν οι δυνατότητες κατάρτισης, 
τεχνικής υποστήριξης και συντονισμού. 
309. Το πρώτο μέρος αυτής της έκθεσης, έδειξε τη σημασία και τη νομιμότητα της δράσης 
της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης για τις κοινότητες τσιγγάνων. Η εφαρμογή του ψηφίσματος 
μέσωενεργειών με κοινοτικά χαρακτηριστικά (ενημερωτικό δελτίο, ευρωπαϊκή συλλογή, 
βάσεις δεδομένων, ευρωπαϊκές ομάδες εργασίας...) συμπληρώνοντας τις ενέργειες 
εθνικήςπρωτοβουλίαςπου συνδέονται σε ένα κοινοτικό σύνολο (τα πειραματικά σχέδια, 
τα σχέδια τοπικών ομάδων, τις ανταλλαγές εμπειριών) έδειξε τη χρησιμότητα της 
79 
προσέγγισης βάσει του σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας. Τη στιγμή που οι 
ενέργειες πολλαπλασιάζονται και εντείνονται, η εδραίωση των σταθμών, η οποία 
εγγράφεται στα νέα εκπαιδευτικά προγράμματα (κυρίως το πρόγραμμα Σωκράτη^ θα 
ενισχύσει την ποιότητα του έργου στα πλαίσια του σεβασμού της αρχής της 
επικουρικότητας και του πλουραλισμού. 
Μια διάρθρωση του συνόλου 
310. Εντέλει, και συνοπτικά, οι προτάσεις πρέπει να αυξήσουντιςδιεξαχθείσεςδράσειςπου 
μπορούν να αξιολογηθούν θετικά και να συνδυαστούν έτσι ώστε να ενισχυθούν 
αμοιβαία, για να αποφευχθεί η επικάλυψη και για να δοθεί νόημα και ορατότητα στο 
σύνολο που έχει σχεδιαστεί κατά τον τρόπο αυτό : 
• να διαρθρωθεί η εργασία γύρω από τα πειραματικά σχέδια που προτείνονται από τα 
κράτη μέλη, υπό τη μορφή σταθερών αλλά ανοικτών και ευέλικτων θεματικών δικτύων' 
• να ενισχυθεί η δραστηριότητατων ομάδων εργασίας και έρευνας με αρμοδιότητα για 
τη διαπολιτισμικη εκπαίδευση (τομείς ιστορίας, γλώσσας, πολιτισμού, παιδαγωγικής, 
κλπ.) και να γίνει προσφυγή στις ομάδες αυτές για μια ενισχυμένη συμβολή η οποία θα 
μπορεί να "τονώσει" τα πειραματικά σχέδια' 
• να εξασφαλιστεί η πρόσβαση σε μια τακτική ενημέρωση και σε μέσα εργασίας όπως 
οι βάσεις δεδομένων και οι δημοσιεύσεις για το σύνολο των συμμετεχόντων στις 
ενέργειες, αλλά και για το σύνολο των εταίρων και των ενδιαφερομένων. 
311. Για πολλούς λόγους, οι προβληματισμοί και οι δραστηριότητες δεν μπορούν να 
αναπτυχθούν με μεμονωμένο τρόπο. Η σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και 
ταξιδιωτών αποτελεί μέρος της σχολικής φοίτησης όλων των παιδιών, και οι 
προσπάθειες που καταβλήθηκαν για τη βελτίωση των συνθηκών της πρέπει να 
χρησιμοποιηθούν για όλα τα παιδιά. Η αρχή της διαπολιτισμικής προσέγγισης αξιώνει 
αυτή τη διεύρυνση προς την πολυμορφία. Είναι λοιπόν ουσιώδες να υπογραμμίσουμε ότι 
τα στοιχεία για μια προοπτική που παρουσιάζονται εδώ, δεν αποκτούν όλη τους τη 
σημασία και τη δύναμη παρά μόνο εάν ενταχθούν σε μια ευρύτερη προοπτική, 
διάρθρωσηςτων προτάσεων και των ενεργειώνπου διεξάγονται σε γειτονικούς τομείς, 
σε συμπληρωματικά προγράμματα και στα πλαίσια άλλων θεσμών. 
Μια παιδεία για όλους 
312. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όταν εισήγαγε ένα κονδύλι του προϋπολογισμού που 
επέτρεπε από το 1991 την εφαρμογή του ψηφίσματος που ενέκριναν οι Υπουργοί, το 
έπραξε στα πλαίσια της ανάπτυξης της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, και για να 
ενισχύσει τη σχολική φοίτηση τριών διαφορετικών ομάδων : των παιδιών διακινούμενων 
εργαζομένων, των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών κα\ των παιδιών οι γονείς των 
οποίων είναι πλανόδιοι επαγγελματίες. Αν και είναι προφανές ότι αυτές οι ομάδες είναι 
διαφορετικές από την άποψη της ιστορίας τους, της μεταχείρισης που δέχονται, των 
κειμένων που ρυθμίζουν ένα μέρος της ύπαρξης τους, του πολιτισμού και της γλώσσας, 
της αριθμητικής τους σημασίας, της γεωγραφικής τους κατανομής, του είδους της 
κινητικότητας τους, της σχέσης τους με το σχολείο, κλπ. αν και οι τρόποι σχολικής 
φοίτησης πρέπει για να προσαρμοστούν να παραμείνουν ανοικτοί στην πολυμορφία, 
αυτό δεν σημαίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα πειραματικά σχέδια, που έχουν 
αναπτυχθεί για μια από τις ομάδες, δεν μπορούν να χρησιμεύσουν ως έμπνευση και να 
παρέχουν στοιχεία ιδιαίτερα χρήσιμα για κάποια άλλη από τις ομάδες αυτές' 
παραδείγματος χάρη, οι εργασίες που αφορούν την εκμάθηση της γλώσσας του 
σχολείου υποδοχής ως δεύτερης γλώσσας είναι μια κοινή προβληματική για ένα τμήμα 
των διακινουμένων και ένα τμήμα των τσιγγάνων' ομοίως, οι τρόποι παιδαγωγικής 
παρακολούθησης μπορούν να είναι κοινοί για τα παιδιά οι γονείς των οποίων ασκούν 
πλανόδια επαγγέλματα και για τα παιδιά τσιγγάνων οι γονείς των οποίων είναι νομάδες. 
Η Επιτροπή, κατά την εφαρμογή του ψηφίσματος, φρόντισε για αυτές τις πιθανές 
80 
προσεγγίσεις και τώρα που έχει αποκτηθεί κάποια πείρα από τα σχέδια, είναι ευκταίο 
να μπορούν να αναπτυχθούν ανταλλαγές μεταξύ των ομάδων σε πολλούς τομείς. 
313. Από το 1982, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε τη δυνατότητα, με τη διάθεση cvoc; 
προϋπολογισμού, να αναπτυχθούν δραστηριότητες που αφορούν τις τοπικές γλώσσες 
και τις "λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες*'. Σταδιακά οι δραστηριότητες απέκτησαν 
ευρύτητα. Είναι ευκταίο επί του παρόντος να ενταχθεί η συμπερίληψη της τσιγγάνικης 
γλώσσας στην ανάπτυξη των ενεργειών σχετικά με τις "λιγότερο διαδεδομένες 
γλώσσες", και να διαρθρωθεί ένα πρόγραμμα δράσης ιδίως με τη συνεργασία της 
ομάδας έρευνας που έχει αναπτυχθείγια την τσιγγάνικη γλώσσα σε ευρωπαϊκό επίπεδο 
και τα όργανα εταίρους της Επιτροπής σχετικά με την οργάνωση του έργου που αφορά 
τις τοπικές και μειονοτικές γλώσσες, όπως το Ευρωπαϊκό Γραφείο για τις λιγότερο 
διαδεδομένες γλώσσες και το δίκτυο Mercator. 
314. Από το 1987, η ανοικτή και εξ αποστάσεως διδασκαλία αποτελεί αντικείμενο μιας 
αμείωτης προσοχής από πλευράς της Επιτροπής, η οποία έχει δημοσιεύσει πολλά 
έγγραφα γύρω από το θέμα. ' Οσον αφορά τη σχολική φοίτηση των παιδιών τσιγγάνων, 
η έκθεση που δημοσιεύθηκε το 1986 έκανε συστάσεις σχετικά με την εξ αποστάσεως 
διδασκαλία, συστάσεις που λήφθηκαν υπόψη στο ψήφισμα που εγκρίθηκε από τους 
Υπουργούς και πραγματοποιήθηκαν πολλές συναντήσεις σχετικά με το θέμα αυτό 
Εξάλλου, η εξ αποστάσεως διδασκαλία επελέγη από τους διάφορους εταίρους ως 
άξονας δράσης που έχει προτεραιότητα για τα παιδιά των τσιγγάνων και συνιστά ένα 
από τα δίκτυα των πειραματικών σχεδίων. Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή ' Ενωση, στο 
άρθρο της 126, υπογραμμίζει τη σημασία της εξ αποστάσεως διδασκαλίας, και τα εν 
εξελίξει προγράμματα όπως αυτά που σχεδιάζονται στα πλαίσια των οργάνων της 
' Ενωσης της προσδίδουν μια επίλεκτη θέση. 
Οι σημερινές πρακτικές και τεχνικές, σε θέματα επικοινωνίας και ενημέρωσης, 
επιτρέπουν πράγματι να αναπτυχθούν μορφές εξ αποστάσεως διδασκαλίας και 
υποστήριξης, καθώς και η παιδαγωγική παρακολούθηση μεμονωμένων ή 
διασκορπισμένων μαθητών. Αυτές οι δυνατότητες, χρήσιμες ή χρησιμοποιήσιμες για το 
σύνολο του σχολικού πληθυσμού και για κάθε ηλικία της κατάρτισης, μπορούν να 
παρουσιάζουν εμφανώς ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σχολική φοίτηση των παιδιών 
των τσιγγάνων Είναι σκόπιμο λοιπόν να ανακαλύψουμε και να κάνουμε γνωστό τι είδους 
βοήθεια μπορούν αυτά τα καινούρια πρότυπα να προσφέρουν στη σχολική φοίτηση των 
παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών και πώς αυτή η σχολική φοίτηση μπορεί να 
βοηθήσει την εξέλιξη των καινούριων προτύπων για το γενικό συμφέρον. Σε αυτά τα 
πλαίσια, οι εργασίες για τη σχολική φοίτηση των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών 
πρέπει να μπορούν να επωφεληθούν από την υποστήριξη των προγραμμάτων που 
αναπτύσσει η Επιτροπή στο θέμα αυτό. 
315. Στον τομέα της εκπαίδευσηςγια τα παιδιά τσιγγάνωνκαι ταξιδιωτών, οι δραστηριότητα; 
του Συμβουλίου της Ευρώπης, που ολοένα εντείνονται, είναι όλο και πιο στενά 
διαρθρωμένες με τις ενέργειεςτης Ευρωπαϊκής ' Ενωσης μέσω του κοινού για τους δύο 
θεσμούς εξωτερικού φορέα, δηλαδή το Κέντρο ερευνών για τους τσιγγάνους του 
Πανεπιστημίου του Παρισιού. Η σύνδεση των δραστηριοτήτων των δύο θεσμών 
αντιπροσωπεύει, με την προϋπόθεση ότι ο συντονισμός θα διατηρηθεί σταθερά, ένα 
δυναμικό δράσης πολύ σημαντικό, σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Πρέπει πράγματι να 
υπογραμμιστεί ότι αυτές οι δραστηριότητες, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δε θα μπορούσαν 
να είναι περιορισμένες στα κράτη της ' Ενωσης' το ψήφισμα του Συμβουλίου και των 
Υπουργών, καθώς και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αλλά επίσης κατά τρόπο πολύ 
συγκεκριμένο οι αιτήσεις πολλών εταίρων, υποχρεώνουννα επινοείται η ανάπτυξη ενός 
έργου σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η ενημέρωση, όχι περισσότερο απ' ό,τι η 
πραγματογνωμοσύνη και οι ανταλλαγές απόψεων και εμπειριών, δε θα μπορούσε να 
έχει σύνορα, κυρίως για μια διακρατική κοινότητα 7 με 8 εκατομμυρίων ατόμων στην 
Ευρώπη, εκ των οποίων πάνω από το ήμισυ, αφορά παιδιά σχολικής ηλικίας. 
Αυτές οι εκτιμήσεις πρέπει να επεκταθούν στις προαναφερθείσεςδραστηριότητες που 
ξεκίνησαν από την Unesco και την Unicef, καθώς και στις γειτονικές δραστηριότητες 
στον τομέα της πολιτιστικήςδράσης, ιδίως η μελέτη από το Συμβούλιο της Ευρώπης ενός 
σχεδίου προώθησης μιας Ευρωπαϊκής πολιτιστικής διαδρομής τσιγγάνων. 
Κοινά προγράμματα 
316. Ορισμένα προγράμματα που αναπτυχθηκανοτα κράτη της Ευρωπαϊκής ' Ενωσης, όπως 
και άλλα που προτάθηκανγια τα κράτη της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης έχουν 
ήδη από τώρα επιτρέψει την ανάπτυξη ενεργειών σχετικά με τις κοινότητες τσιγγάνων' 
άλλα προγράμματα θα μπορούσαν επίσης να στηρίξουν ουσιαστικές δραστηριότητες 
για τους τσιγγάνους. Συνεπώς, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη διασύνδεση 
με τα διαρθρωτικά ταμεία όπως το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, ιδίως σε σχέση με 
ορισμένους από τους μεγάλους κατά προτεραιότητα στόχους αυτών των ταμείων. 
Μπορεί να αναφερθεί σε αυτή την προοπτική το "Κοινοτικό πρόγραμμα για την 
οικονομική και κοινωνική ένταξη των λιγότερο ευνοημένων ομάδων" (πιο γνωστό ως 
Πρόγρομμα Φτώχεια) και τη συνέχεια που θα του δοθεί, το πρόγραμμα Ecos/Ouverture 
το πρόγραμμα Tempus, το πρόγραμμα Iris για την κατάρτιση των γυναικών, το 
πρόγραμμα Horizon και πολλά άλλα ακόμα, ορισμένα ανάμεσα σε αυτά μπορούν να 
προσφέρουν ένα άμεσο συμπλήρωμα στην ανάπτυξη των δραστηριοτήτων σε 
εκπαιδευτικά θέματα που προτάθηκαν στα πλαίσια της εφαρμογής του ψηφίσματος. 
Παραδείγματος χάρη, ομάδες που αναπτύσσουν μια δραστηριότητα κατάρτισης 
μεσολαβητών έχουν λάβει μια υποστήριξη στα πλαίσια του προγράμματος Horizon αυτοί 
οι μεσολαβητές δεν προορίζονται a priori να εργαστούν σε σχέση με το σχολείο, αλλά 
η κατάρτιση τους και η απασχόληση τους εντάσσεται σε μια κοινή πολιτική με εκείνη 
του δικτύου προτεραιότηταςπου συνδέει τα πειραματικά σχέδια για την κατάρτιση και 
την απασχόληση μεσολαβητώντσιγγάνωνοτο σχολικό περιβάλλον, δίκτυο που λαμβάνει 
μια υποστήριξη στα πλαίσια της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. 
Άλλα εκτεταμένα προγράμματα μπορούν να έχουν σημασία για τις κοινότητες 
τσιγγάνων' παραδείγματος χάρη, το πρόγραμμα-πλαίσιο έρευνας και ανάπτυξης της 
Ευρωπαϊκής ' Ενωσης επιτρέπει να χρηματοδοτηθούν οι έρευνες για την εκπαίδευση 
και την κατάρτιση και κυρίως ανοίγει έναν τομέα έρευνας για την κοινωνική ένταξη και 
τον κοινωνικό αποκλεισμό (μορφές και διαδικασίες του κοινωνικού αποκλεισμού, οι 
αιτίες, το θέμα των μετακινήσεων.) και θα ληφθεί μέριμνα όλως ιδιαιτέρως για την 
ανταλλαγή ενημέρωσης σχετικά με τις μορφές και τις αιτίες του αποκλεισμού και τις 
προτεινόμενες λύσεις. 
Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν συμπράξεις και να εξασφαλιστεί μια εγκάρσια 
διάσταση στις ενέργειες που προορίζονται για τις κοινότητες τσιγγάνων. Εδώ ακόμα, οι 
ενέργειεςτου Συμβουλίου της Ευρώπης, πρέπει άμεσα να αντιμετωπιστούν στα πλαίσια 
μιας σχέσης συμπληρωματικότητας. 
Μια διεύρυνση εγκαρσίων δραστηριοτήτων 
317. Ορισμένοι τομείς παρουσιάζουν το διπλό χαρακτηριστικό να έχουν ταυτόχρονα 
προτεραιότητα και να επικαλύπτουν πεδία προβληματισμού και δράσης που ανήκουν 
σε διάφορους τομείς. Μπορούν να συνδεθούν με τα θέματα σχολικής φοίτησης, αλλά 
και να αποστασιοποιηθούν από αυτά. Πρόκειται, παραδείγματος χάρη, για την 
επαγγελματική κατάρτιση, τα ζητήματα στέγασης, τις οικονομικές πρακτικές, τη 
διοικητική μεταχείριση, τις μετακινήσεις, την ελεύθερη κυκλοφορία, κλπ. 
Πρέπει σε αυτούς τους τομείς να ανοιχτούν δίοδοι, να γίνουν διερευνητικές μελέτες, 
όπως συνέβη στον τομέα της σχολικής φοίτησης, Θα ήταν ουσιαστικής σημασίας να 
διεξαχθεί μια ανάλυση των όρων επργγελματικής κατάρτισης, των όρων άσκησης των 
επαγγελματικών δραστηριοτήτων, των ζητημάτων στέγασης των ίσων ευκαιρΊών για τις 
γυναίκες, κλπ, να συνταχθεί και να δημοσιευθεί μια έκθεση για κάθε ένα από τα σημεία 
αυτά, και στη συνέχεια, όπως για τον σχολικό τομέα, να υποβληθούν συγκεκριμένες 
προτάσειςκαι να καθοριστούνκατευθύνσειςδράσης, ώστε να προκύψει από αυτές μια 
διαρθρωμένη οργάνωση του συνόλου των δραστηριοτήτων. Οι εμπειρίες και οι 
αρμοδιότητες που αναπτύχθηκαν για τη σχολική φοίτηση μπορούν να είναι μεγάλης 
82 
χρησιμότητας για την πρόταση ενεργειών σε άλλους τομείς. Η ΔΑΣΕ και τα Ηνωμένα 
Εθνη, για ορισμένους τομείς, όπως γΓ αυτόν των μετακινήσεων, της αίτησης παροχής 
ασύλου, της πρότασης των οργάνων που είναι σε θέση να προλάβουν και να χειριστούν 
τα προβλήματα βίας της οποίας αποτελούν αντικείμενο οι τσιγγάνοι, εκπόνησαν τις 
εκθέσεις που αναφέραμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, και το 1994 θα σημειωθεί μια 
χαρακτηριστική πρόοδος στον τομέα αυτό, ιδίως για τα τελευταία σημεία που έχουν 
αναφερθεί, ως αποτέλεσμα ενός σεμιναρίου που οργανώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1994 
από τη ΔΑΣΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης. 
Στη δυναμική των νέων προγραμμάτων 
318. Η εκπαίδευση κάνει μια αξιοσημείωτη είσοδο στις δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής 
' Ενωσης με την εγγραφή της στο άρθρο 126 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή ' Ενωση, 
όπως και για την επαγγελματική κατάρτιση στο άρθρο 127, για τον πολιτισμό στο άρθρο 
128 και για την έρευνα στο άρθρο 130. Προκύπτει για τα όργανα της Ευρωπαϊκής 
Ένωσης η αναγκαιότητα να καθοριστεί στη διάρκεια του 1994, η οργάνωση ενός 
συνόλου προγραμμάτων, που θα οδηγούνται προς μια απλοποίηση και εκλογίκευση των 
διαφόρων προγραμμάτων περιορίζονταςτον αριθμό τους "ενισχύοντας ταυτόχρονα τις 
πλευρές που φαίνεται να είναι περισσότερο υποσχόμενες σε επίπεδο προστιθέμενης 
αξίας και ευρωπαϊκής προώθησης" (COM (93) 183 τελικό). 
319. Οι προτάσεις που παρουσιάστηκαν στις προηγούμενες παραγράφους εγγράφονται 
πλήρως στο κείμενο πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τα άρθρα της Συνθήκης που 
αναφέρθηκαν και στις νέες κατευθύνσεις που καθορίστηκαν από τα όργανα της 
Ευρωπαϊκής ' Ενωσης, ιδίως από την Επιτροπή στις "κατευθυντήριες γραμμές της 
κοινοτικής δράσης". "Όσον αφορά την επικουρικότητα, η κοινοτική δράση 
αναπτύσσεται και πρέπει να συνεχίζει να αναπτύσσεται σε 3 επίπεδα : 
- την ενθάρρυνση μιας ορθά διαρθρωμένης συνεργασίας μεταξύ των 
εκπαιδευτικών συστημάτων και των συστημάτων κατάρτισης' 
- την προώθηση της ποιότητας μέσω της καινοτομίας με τις ανταλλαγές 
πληροφοριών και εμπειριών' 
- την έναρξη των άμεσων ειδικών ενεργειών σε κοινοτική κλίμακα, εκεί όπου 
υπάρχει ένα έκδηλο πλεονέκτημα σε σχέση με μια ενέργεια που διεξάγεται 
μόνο σε εθνικό επίπεδο" (COM (93) 183 τελικό). 
320. Το ίδιο κείμενο υπογραμμίζει ότι "με ιδιαίτερο τρόπο, πρέπει να καταβληθούν 
προσπάθειες για να εξαλειφθεί κάθε δυνατή επικάλυψη, να μεγιστοποιηθεί η 
συμπληρωματικότητα των διαφόρων ενεργειών και να εξασφαλιστεί μια πραγματική 
σύμπραξη και μια αμοιβαία ενίσχυση μεταξύ τους". Αν εξετάσουμε το υπόλοιπο κείμενο 
της Επιτροπής θα σταθμίσουμε τη σύμπνοια που υπάρχει μεταξύ των κατευθυντήριων 
γραμμών της Επιτροπής και των προτάσεων που έγιναν στην παρούσα έκθεση: 
δημιουργία διακρατικών δικτύων εταίρων, κινητικότητα και ανταλλαγές, διακρατικά 
κοινά σχέδια, διαφάνεια, ενημέρωση, κλπ. 
321. Η σχολική εκπαίδευση, στα πλαίσια των νέων προταθέντων προγραμμάτων, αποτελεί 
μέρος του προγράμματος Σωκράτης. Τα παιδιά τσιγγάνων αναφέρονται σε αυτό 
επανειλημμένα, ιδίως όταν πρόκειται για την προώθηση των ίσων ευκαιριών, την 
καταπολέμηση του αποκλεισμού και του ρατσισμού και επομένως την αναγκαιότητα να 
δοθεί ιδιαίτερη προσοχή ώστε αυτά τα παιδιά να έχουν πρόσβαση σε μια πλήρη σχολική 
εκπαίδευση. Επισημαίνεται άλλωστε στο σχέδιο, για τα παιδιά τσιγγάνων και τα παιδιά 
διακινούμενων εργαζομένων, ότι "ένας ιδιαίτερος στόχος αυτής της δράσης θα είναι να 
ευνοηθεί η διάδοση των κεκτημένων στο σύνολο του εκπαιδευτικού ιστού για να 
ενθαρρυνθεή υλοποίηση μιας διαπολιτιομικής εκπαίδευσηςγια όλους. Στο σημείο αυτό 
επίσης, η κοινοτική συνεισφορά θα επικεντρωθεί σε μεταφερόμενες δραστηριότητες, 
με ισχυρή εκπαιδευτική δυναμική, καθώς και στη διάδοση τους (...) Εξάλλου, το πολιτικό 
και κοινωνικό πλαίσιο καλεί σε μια σθεναρή δράση με στόχο μια διαπολιτισμικη 
εκπαίδευση για όλους και ειδικές δραστηριότητες που θεωρούνται απαραίτητες σε 
83 
αυτή τη δράση είναι σε θέση να αποτελέσουν ένα εργαστήριο και μια πηγή ανανέωσης 
που να ισχύουν για όλους τους νέους" (COM (93) 708 τελικό). 
Η Επιτροπή υπογραμμίζει επίσης συνολικά ότι "η συμπληρωματικότητα της κοινοτικής 
δράσης σε σχέση με εκείνη των κρατών μελών είναι πιο αποτελεσματική από τον 
ιδιαίτερα στενό προϋπολογισμό έναντι των προϋπολογισμών που αναλήφθηκαν από 
αυτά, επικεντρώνεται σε τομείς γενικά λιγότερο ευνοημένους από τις εθνικές δαπάνες, 
για τους οποίους οι περιορισμοί του προϋπολογισμού σε περίοδο σοβαρών δυσχερειών 
γίνονται περισσότερο αισθητοί. Πρόκειται πράγματι για τομείς συνδεδεμένους με την 
υπερεθνική δραστηριότητα και την παιδαγωγική ανανέωση. Σε ορισμένους τομείς (...) 
η δυνατότητα διάδοσηςτωνπαιδαγωγικώνυλικών που δημιουργήθηκαν με την κοινοτική 
βοήθεια, θα επιτρέψει ασφαλώς να χαλαρώσει η μέγκενη που παρακωλύει μια ποιοτική 
παραγωγή σε συνεχή άνοδο και που είναι καλύτερα προσανατολισμένη σε διάφορες 
κατηγορίες κοινού". 
Η ανάγνωση του απολογισμού σχετικά με την εφαρμογή του ψηφίσματος, στις σελίδες 
που προηγούνται, καθώς και η ανάγνωση των προτάσεων που απορρέουν από αυτό, 
σημειώνουν καθαρά την σύμπνοια μεταξύ του ανεπτυγμένου προγράμματος για τα 
παιδιά τσιγγάνων στη διάρκεια των προηγούμενων ετών και των σημερινών προτάσεων 
της Επιτροπής τόσο για τις κοινότητες τσιγγάνων ειδικά όσο για την εκπαίδευση 
γενικότερα: είναι εύκολο να επανεξεταστούν σημείο προς σημείο τα σχέδια που 
αναπτύχθηκαν στη διάρκεια των τελευταίων ετών, καθώς και οι προτάσεις που έγιναν, 
για να συγκριθούν με τις προτεραιότητες και τις προτάσεις του προγράμματος 
Σωκράτης. 
322. Το πρόγραμμα Νεολαία για την Ευρώπη, το οποίο αποβλέπει στην προώθηση της 
ανάπτυξης των ανταλλαγών νέων και των δραστηριοτήτων στον τομέα της νεολαίας 
στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι σε θέση να συμπληρώσει σημαντικά το πρόγραμμα 
Σωκράτης για τους νέους τσιγγάνους. Το πρόγραμμα δεν καλύπτει τα σχέδια που 
πραγματοποιήθηκαν στα πλαίσια των εκπαιδευτικών δομών και της επαγγελματικής 
κατάρτισης, αλλά ανοίγει σημαντικές προοπτικές που αφορούν τους διοργανωτές 
δραστηριοτήτωνγια νέους, με ιδιαίτερη φροντίδα και ένα σημαντικό τμήμα των πόρων 
για τους νέους που βρίσκονται σε δύσκολη κατάσταση' κατά τον ίδιο τρόπο, οι 
πρωτοβουλίες που αφορούν την καταπολέμηση όλων των μορφών αποκλεισμού θα 
πρέπει να ενθαρρυνθούν και να παρακινηθούν ιδιαίτερα. 
323. Η γρήγορη εξέταση αυτών των διαφόρων πρωτοβουλιώνπου αναπτύχθηκανστα πλαίσια 
της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιτρέπει να υπογραμμιστεί για μια ακόμα φορά η 
αναγκαιότητα τόσο μιας διαρθρωμένης ενημέρωσης όσο και ενός σταθερού 
συντονισμού, προκειμένου να αποτραπεί η διασκόρπιση των μέσων, η έλλειψη συνοχής 
στους τρόπους προσέγγισης και η επικάλυψη των ενεργειών. Επιτρέπει επίσης να 
συνειδητοποιήσουμε την εγκυρότητα της ακολουθούμενης προσέγγισης σχετικά με την 
εφαρμογή του ψηφίσματος και τη χρησιμότητα αυτής της εμπειρίας προκειμένου να 
στηριχθούν τεχνικά και να διαρθρωθούν ενέργειες όπως η ενημέρωση, η τεκμηρίωση, 
κλπ. σε διάφορους τομείς. 
324. Είναι σκόπιμο, υπογραμμίζοντας τη συνοχή μεταξύ των συνολικών προτάσεων που 
έγιναν στο πλαίσιο των νέων προγραμμάτων και τις συγκεκριμένες προτάσεις που έγιναν 
για τη βελτίωση των όρων σχολικής φοίτησης των παιδιών των τσιγγάνων και ταξιδιωτών, 
να είμαστε προσεκτικοί ώστε η νέα συναρμογή στο εκτεταμένο πρόγραμμα των 
ανεπτυγμένων ενεργειών να μη συνοδεύεται από μια απώλεια της ευελιξίας, του 
αυθορμήτου, του πνεύματος ανανέωσης και οργανωτικότητας που υπήρξαν τα 
ουσιαστικά στοιχεία της επιτυχίας των επιτευγμάτων στα πλαίσια της εφαρμογής του 
ψηφίσματος που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς το 1989. 
325. Το δικαίωμα στη σχολική φοίτηση αποτελεί δικαίωμα όλων. Είναι επιτακτικό και πρέπει 
να τεθεί σε πρακτική εφαρμογή στη βάση της ισότητας ευκαιριών για όλους και σε ένα 
πλαίσιο που θα διασφαλίζει το σεβασμό ενός πολιτισμού. 
84 
326. Η εκπαίδευση είναι ένα στοιχείο φορέας του μέλλοντος, μια θετική γραμμή που 
επιτρέπει να προκύψουν σκέψεις αναφορικά με νέα "προβλήματα" συνδεδεμένα με μια 
προσέγγιση από την οπτική γωνία του "κοινωνικού" ή του "περιθωριακού". Η κατάρτιση 
των νέων, η οποία εντείνεται, θα τροποποιήσει άρδην το τοπίο' θα γίνουν τώρα πλήρη 
μέλη αποδεκτά από τους θεσμούς, έμπειροι συνομιλητές και ειδικευμένοι 
εμπειρογνώμονες. Μια γενιά διένυσε αξιοσημείωτη απόσταση. Αλλά πρέπει επίσης να 
σταθμιστεί ότι αν και ένα τμήμα του δρόμου διανύεται αυτή τη στιγμή, αν και το παζλ 
των σχεδίων και των προγραμμάτων σε διάφορους ουσιαοιικούς ι ομείς συμπλήρωνε ι αι 
σταδιακά, μένουν πολλά να γίνουν, σε ένα δύσκολο πλαίσιο που καθιστά εύθραυστη και 
τυχαία κάθε πρόοδο. ' Ολες οι προσπάθειεςπρέπει να συνδυαστούν για να εδραιωθούν 
τα κεκτημένα και να επιτρέψουν να προχωρήσουμε περαιτέρω στο δρόμο που οδηγεί 
στην αξιολόγηση και στη δυναμική ανάπτυξη των πολιτισμών στα πλαίσια του αμοιβαίου 
σεβασμού μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης. 
327. Τα ευρωπαϊκά όργανα πρέπει να επαγρυπνούν προκειμένου να εγγυηθούν το 
αποτέλεσμα. 
Συνοπτικά, για να γίνει αυτό, στον τομέα που καλύπτεται από αυτή την έκθεση, 
προτείνεται με απλό, ρεαλιστικό και οικονομικό τρόπο και στα πλαίσια των προτάσεων 
που εμφανίζονται στα σχέδια οργάνωσης των νέων προγραμμάτων στον τομέα της 
εκπαίδευσης, μια εντατικοποίηση των ενεργειών που έχουν προωθηθεί σε εθνικό 
επίπεδο όπως σε επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι άξονες δράσης που 
καθορίστηκαν, η στρατηγική που εφαρμόστηκε, τα θέματα που επελέγησαν, η 
ισορροπία μεταξύ των σχεδίων, ο χαρακτήρας του κάθε σχεδίου, απέδειξαν την αξία 
τους. Ύστερα από μια σύντομη περίοδο και παρόλο που τα μέσα ήταν περιορισμένα, 
τα αποτελέσματα είναι απτά. 
Μια ενίσχυση των μέσων και η χρήση τους με την ίδια φροντίδα για ισορροπία και 
σύμφωνα με την ίδια στρατηγική βάσει της ευελιξίας, του συντονισμού και της 
διεύρυνσης πρέπει να επιτρέψει να επεκταθεί η πρόσβαση του προγράμματος σε ένα 
μεγαλύτερο αριθμό εταίρων, πρέπει να επιτρέψει στις ενέργειες που προωθήθηκαν να 
διαδραματίσουν με πιο εμφανή τρόπο κινητήριο ρόλο, πρέπει να επιτρέψει τη μετάβαση 
από ένα διερευνητικό στάδιο σε μέτρα σταδιακά προσιτά για το σύνολο των 
ενδιαφερομένων παιδιών, έχοντας πάντοτε υπόψη τη βούληση να πραγματοποιηθεί 
καινοτόμο έργο, και τη φροντίδα να συνδυαστεί η εργασία με εκείνη που αναπτύσσεται 
με την πρωτοβουλία άλλων οργάνων και σε άλλα προγράμματα. 
Κατ' αυτόν τον τρόπο, το σύνολο των δραοτηριοτήτωνποσ έχουν προωθηθεί στα πλαίσια 
της εφαρμογής του ψηφίσματος που εγκρίθηκε από τους Υπουργούς θα είναι επιπλέον 
δυνατό να θεωρηθεί ότι έχει έναν ουσιαστικό ρόλο κινητήριας δύναμης, σαν μια 
αναφορά και σαν την απόδειξη ότι η πολιτιστική πολυμορφία και οι ενέργειεςπου έχουν 
ως σκοπό το σεβασμό της, αποτελούν μια πηγή εμπλουτισμού για όλους τους μαθητές 
και για το σύνολο της ευρωπαϊκής κοινωνίας. 
85 
Παράρτημα 1 
Εκθεση μελέτης δημοσιευμένη από την Επιτροπή 
πραγματοποιημένη από τον Jean-Pierre Liégeois 
Centre de reeherehes tsiganes - Université René Deseartes 
- La scolarisation des enfants tsiganes et voyageurs 
Commission des Communautés européennes, 
Office des publications officielles des Communautés européennes, 
Série "Documents" 1986, 286 p. 
(- H σχολαργοποιηση των παιδιών Τσιγγάνων και Ταξιδιωτών 
Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1987. 
Υπηρεσία Επίσημο>ν Εκδόσείον των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
ΣΓ.ιρά "Εντυπα" 1986, 286 σελίδες) 
- School provision for Gypsy and Traveller children, idem. 
Commission of the European Communities, 1987, 278 p. 
(Αγγλική μετάφραση του Sineâd ni Shuineâr) 
- La scolarizzazione dei bambini zingari e viaggianti, idem. 
Commissionc délie Comunità Europee, 1987, 288 p. 
(Ιταλική μετάφραση του Leonardo Piasere) 
- La escolarizacion de los nifios gitanos y viajeros, idem. 
Comision de las Comunidades Europeas, 1987, 385 p. 
(Ισπανική μετάφραση του Carlos Martin Ramirez) 
- Die schulische Betreuung der Kinder von Zigeunern und Reisenden, idem. 
Kommission der Europâischen Gemeinschaften, 1987, 516 p. 
(Γερμανική μετάφραση της Marion Papcnbrok) 
5?C 
Παράρτημα 2 
Το "Εντυπο Προσανατολισμού για την Μελέτη και την 
Δράση" 
Το έντυπο περιέχει εν περιλήψει, σε μια εικοσαριά σελίδες, τους 
προσανατολισμούς και τις προτάσις συγκεντρομένοι σε. 7 στήλες: 
οι δομοί 
η παιδαγογία και το παιδαγογικό υλικό 
η έκδοση και η πληροφορία 
- οι εκπαιδευτές 
- η έρευνα-δράσης 
- η προπαρασκευή και ο συντονισμός 
- ο ρόλος της κοινότητας 
Διαδομένω από το 1988 στις ακόλουθες γλώσσες: 
- DE: Orientierungspapier als Diskussions- und Handlungsgrundlage, διαθέσημο 
στο Centre de recherches tsiganes, Université René Descartes, 106, quai de Clichy, 
F-92110-Clichy. 
EN: Orientation Document for Reflection and for Action, δημοσιευμένο από το 
Traveller Education Service, Education Development Service, North District 
Centre, Monsall Road, Monsall, UK- Manchester M10 8WP. 
- ES: Documenio de Orienlacion para la Reflexion y para la Action, δημοσιευμένο 
από το Nevipens Romani - Noticias Gitanas, Apartado de Correos 202, E-08080 -
Barcelona. 
- FR: Document d'orientation pour la réflexion et pour l'action, δημοσιευμένο από 
το Ministère de l'Education nationale, de la Jeunesse et des Sports, Centre national 
de documentation pédagogique, Centre de Documentation Migrants, 91, rue 
Gabriel Péri, F - 92120 - Montrouge. 
- IT: Documenio Orientativo per la Riflessione e l'Azione, δημοσιευμένο από τον 
Lacio Drom, via dei Barbieri, 22,1-00186 - Roma. 
- PT: Documenio de Orientaçâo para a Reflexdo e para a Acçâo, διαθέσημο στο 
Ministerio da Educaçâo e Cultura, Direcçâo-Geral do Ensino Bâsico e Secundario, 
Avenida 24 de Julho, 138-5, P-1399 - Lisboa Codex. 
Valenciano: Document d'Orientaciù per a la Reflexîo i l'Accia, δημοσιευμένο 
από την Conselleria de Cultura, Educacio i Ciència, Direccio General de Centres i 
Promocio Educativa, Avenida Campanar, 32, E-46015 - Valencia. 
n 
Παράρτημα 3 
Οι εθνικές εκθέσις κατεργαζύμενες στα πλαίσια του υπολογισμού της εφαρμογής της 
Αποφάσεος ψυφισμενη από τους Υπουργούς το 1989, είναι οι ακόλουθες: 
Γερμανία 
Βέλγιο-γλ 
Βέλγιο-φλ 
Αανία 
Ισπανία 
Γαλλία Martin Emundts, Die Schulische Betreuung der Kinder von Binnen-
Schiffern, Circusangehôrigen und Schaustellern und der Kinder von 
Sinti und Roma und Fahrenden, Kultusministerium Nordrhein-
Westfalen, χώρις ημερομηνία, 16 p. 
Alain Reyniers, La scolarisation en Communauté française de 
Belgique des enfants de culture itinérante (Tsiganes et Voyageurs, 
bateliers, forains, Gens du cirque), Communauté française de 
Belgique, Scolarisation en milieu multiculturel, Octobre 1993, 56 p. 
Marc Verlot, in samenwerking met Sven Sierens en Nele Goethals, Het 
Onderwijs aan kinderen van Zigeuners en Voyageurs, Ministerie van 
de Vlaamse Gemeenschap, Département Onderwijs, Secrctariaat-
generaal - Cel Studie en Wctenschappelijk Onder^oek, januari 1994, 
34 p. 
Report on Education of Gypsy Children in Denmark, Undervisnings 
ministeriet, 1993, 21 p. 
La escolarizacion de los Gitanos en Espana, Ministerio de Educacion y 
Ciencia, Julio 1993,37 p. 
Jovhanna Bourguignon, Scolarisation des enfants tsiganes et 
voyageurs, Ministère de l'Education nationale, Direction des Ecoles, 
Direction des Lycées et Collèges, Novembre 1993, 23 p. + 
παραρτήματα. 
Ελλάδα 
Ιρλανδία Ministère de l'Education nationale et des Cultes, Rapport 
communautaire pour renseignement des enfants tsiganes, χωρίς 
ημερομηνία, 52 p. 
Report on the Implementation of E.C. Resolution 89/C 153/02 on 
School Provision for Travellers, September 1993, 30 p. + 
παραρτήματα. 
Ιταλία Opera Nomadi Nazionale (Secondo Massano, con il contributo di 
Maria Ottani e Mario Salomoni) La scolarizzazione degli alunni 
zingari e viaggianti in Italia, settembre 1993, 25 p. + παραρτήματα. 
Κάτω-Χώρες Overzicht van Voorzieningen in Nederland voor het Onderwijs aan 
Woonwagen- en Zigeunerleerlingen, Ministerie van Onderwijs en 
Wetenschappen, december 1993, 21 p. 
S8T 
Πορτογαλία Relatôrios nacionais sobre a escolarizaçào das crianças ciganas c 
viajantes, Ministério da Educaçâo, Abril 1994, 5 p. 
Ηνωμένο Βασίλειο School provision for Gypsies and other Travellers in the UK relevant 
to EC Resolution 89/C 153/02, Department for Education, χωρίς 
ημερομηνία, 23 p. 
8Ί 
ISSN 0254-1483 
COM(96) 495 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR W 05 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-503-GR-C 
ISBN 92-78-09936-8 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-298S Λουξεμβούργο 
Ίι?