ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Κ0Μ(94) 381τελικό 
Βρυξέλλες, 14.09.1994 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
Η Απαοχόληοη οχην Ευρώπη 
1994 

ΙΙφίεχόμενα 
Περιεχόμενα 
Πρόλογος 
Περίληψη 
Μέρος Ι Εξελίξεις της απασχόλησης 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμέτοχη 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Μέρος II Παρακολούθηση του Λευκού Βιβλίου για την ανάπτυξη, την 
ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση: ιστορική ανάλυση 
των βασικών τομέων για την πραγματοποίηση ενεργειών 
στην αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και 
ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, κοινωνικές εισφορές και φόροι 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Κατάλογος σχημάτων και χάρτη 
Πηγές 
V .Î - ί' - 5 -
Ιίεριεχομενα 
-6-
Περίληψη και συμπεράσματα ΙΙερίληψη KUI συμπεράσματα 
Ύστερα από τρία έτη ύφεσης, χαμη­
λής δημιουργίας θέσεων εργασίας 
και αυξανόμενης ανεργίας οι άμεσες 
προβλέψεις για την ευρωπαϊκή οι­
κονομία φαίνονται πιο ευνοϊκές. Η 
παραγωγή βρίσκεται σε φάση ανά­
καμψης και η άνοδος της ανεργίας 
φαίνεται ότι ανακόπηκε οριστικά 
στις περισσότερες περιοχές της Κοι-
νόχητας. Ωστόσο, οι ευνοϊκές 
εξελίξεις δεν σημαίνουν ότι το πρό­
βλημα των υπερβολικών επιπέδων 
ανεργίας βρίσκεται κοντά στην επί­
λυση του και ακόμη λιγότερο ότι η 
αποτυχία της Κοινότητας να δη­
μιουργήσει επαρκή αριθμό θέσεων 
εργασίας προκειμένου να προσφέρει 
απασχόληση σε όλους όσους επιθυ­
μούν να εργαστούν — είτε είναι 
εγγεγραμμένοι ως άνεργοι είτε 
όχι — ανήκει στο παρελθόν. 
Παρά τη βραχυπρόθεσμη βελτίωση 
των οικονομικών προβλέψεων, η 
ανεργία εξακολουθεί να αποτελεί το 
σημαντικότερο οικονομικό πρόβλη­
μα που αντιμετωπίζει η Κοινότητα 
— τόσο σήμερα όσο και αυτό που θα 
αντιμετωπίζει κατά το υπόλοιπο 
τμήμα της δεκαετίας Ενώ οι προο­
πτικές για τους υπόλοιπους μήνες 
του 1994 και για το 1995 είναι δυνα­
τόν να προβλεφθούν με κάποια 
ακρίβεια, οι μακροπρόθεσμες προο­
πτικές είναι ιδιαίτερα αβέβαιες. 
Η διατήρηση της οικονομικής ανά­
πτυξης και η επιτυχής έκφραση της 
σε θέσεις εργασίας εξαρτώνται εν μέ­
ρει από το εάν θα συνεχιστεί και θα 
γενικευθεί η ανάπτυξη της παγκό-
σμιας οικονομίας. Ωστόσο, 
εξαρτώνται και από τα γεγονότα που 
θα σημειωθούν στην ίδια την Κοινό­
τητα. Ειδικότερα, από το βαθμό στον 
οποίο θα υπερνικηθούν τα μακρο­
χρόνια διαρθρωτικά προβλήματα 
που εντοπίζονται και αναλύονται 
στο Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής, σχετικά με την ανάπτυξη, την 
ανταγωνιστικότητα και την απα­
σχόληση, που εκδόθηκε στα τέλη 
του 1993. 
Τα προβλήματα αυτά είναι: 
- η έλλειψη επαρκούς συντονι­
σμού στην οικονομική πολιτική 
των κρατών μελών, η οποία οδή­
γησε σε αστάθεια και ανεπαρκείς 
ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, 
- η αποτυχία επίτευξης ενός μοντέ­
λου ανάπτυξης επαρκούς 
έντασης εργασίας η οποία είχε ως 
αποτέλεσμα όχι μόνο υψηλά επί­
πεδα ανεργίας αλλά και 
σημαντικό βαθμό συγκαλυμμέ­
νης ανεργίας καθώς τα άτομα, 
και ιδίως οι γυναίκες, αποθαρρύ­
νονται από την αναζήτηση 
απασχόλησης εξαιτίας της έλλει­
ψης θέσεων εργασίας, 
- η ανεπαρκής ευελιξία των 
αγορών εργασίας, η οποία επιβρά­
δυνε την πραγματοποίηση των 
απαιτούμενων διαρθρωτικών 
αλλαγών στην οικονομική δρα­
στηριότητα, προκειμένου να 
διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα 
και οδήγησε σε υψηλά επίπεδα 
μακροχρόνιας ανεργίας, 
- οι ανεπαρκείς επενδύσεις στην 
εκπαίδευση και την κατάρτιση 
για τη βελτίωση των προσόντων 
και των δεξιοτήτων του εργατι­
κού δυναμικού της Κοινότητας, 
από το οποίο εξαρτάται σε τελική 
ανάλυση η μακροπρόθεσμη αντα­
γωνιστικότητα. 
Ταυτόχρονα, τα προβλήματα αυτά 
συντελούν στη δημιουργία και συ­
νοδεύονται από διευρυνόμενες 
ανισότητες και αυξανόμενα κοινω­
νικά προβλήματα όσον αφορά: - τις αυξανόμενες αποκλίσεις στα 
εισοδήματα και τις ευκαιρίες 
απασχόλησης μεταξύ των ατό­
μων που βρίσκονται σε ισχυρή 
θέση στην αγορά εργασίας — λό­
γω των προσόντων τους και των 
δυνατοτήτων που διαθέτουν για 
τον καθορισμό και τον έλεγχο 
των προοπτικών τους όσον αφο­
ρά την απασχόληση — και 
εκείνων που βρίσκονται σε ασθε­
νή θέση, 
- την περιορισμένη πρόοδο στη σύ­
γκλιση των βιοτικών επιπέδων 
και των ευκαιριών απασχόλησης 
μεταξύ ατόμων που ζουν σε δια­
φορετικές περιοχές της Ένωσης, 
παρά την αυξανόμενη οικονομι­
κή ολοκλήρωση των κρατών 
μελών. 
Προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα 
προβλήματα αυτά, η στρατηγική που 
προτείνει το Λευκό Βιβλίο περιλαμ­
βάνει δύο βασικά στοιχεία. Το ένα συ­
νίσταται στην ενδυνάμωση της 
οικονομικής ανάπτυξης με τη βελτίω­
ση του συντονισμού των εθνικών οι­
κονομικών πολιτικών και το άλλο 
στην επίτευξη ενός προτύπου παρα­
γωγής μεγαλύτερης έντασης απασχό­
λησης προκειμένου η οικονομική 
ανάπτυξη που επιτυγχάνεται να δη-
μιουργεί περισσότερες θέσεις 
εργασίας 
Η στρατηγική που περιγράφεται στο 
Λευκό Βιβλίο και η ανάλυση της 
εγκρίθηκαν από τις κυβερνήσεις των 
κρατών μελών κατά το Ευρωπαϊκό 
Συμβούλιο που πραγματοποιήθηκε 
στις Βρυξέλλες το Δεκέμβριο του 
1993 και επιβεβαιώθηκαν στην Κέρ­
κυρα τον Ιούνιο του 1994. Επιπλέον, 
το Συμβούλιο εντόπισε επτά βασι­
κούς τομείς στους οποίους τα κράτη 
μέλη πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη προ­
σοχή, οι οποίοι είναι οι εξής: 
7-
Περίληψη και συμπεράσματα 
- βελτίωση της ευελιξίας των επι­
χειρήσεων και της αγοράς 
εργασίας 
- αναδιοργάνωση της εργασίας σε 
επίπεδο επιχειρήσεων, 
- στοχοθετημένες μειώσεις του έμ­
μεσου κόστους εργασίας, ιδίως 
των υποχρεωτικών εισφορών και 
ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη λιγότε­
ρο εξειδικευμένη εργασία, 
- καλύτερη χρήση των δημόσιων 
κονδυλίων που διατίθενται για 
την καταπολέμηση της ανεργίας 
- ειδικά μέτρα που στοχεύουν 
στους νέους χωρίς επαρκή κα­
τάρτιση, 
- βελτίωση των συστημάτων εκ­
παίδευσης και κατάρτισης, ιδίως 
της συνεχούς κατάρτισης 
Οι παραπάνω βασικοί τομείς για την 
πραγματοποίηση ενεργειών ορίζουν 
τα θέματα αυτής της έκθεσης. Συγκε­
κριμένα, η έκθεση επικεντρώνεται 
στα πρώτα πέντε ζητήματα, θίγοντας 
συγκεκριμένες πτυχές καθενός στα 
κεφάλαια του Μέρους II. Επίσης θί­
γει το έκτο ζήτημα — νέοι χωρίςεπαρ-
κή κατάρτιση — εξετάζοντας το 
μεταβαλλόμενο πρόβλημα της ανερ­
γίας των νέων (στο Κεφάλαιο 7). 
Από πολλές απόψεις αυτοί οι τομείς 
πραγματοποίησης ενεργειών δεν προ­
σφέρονται εύκολα για ποσοτική ανά­
λυση, η οποία κατά τα προηγούμενα 
πέντε έτη ήταν το διακριτικό γνώρι­
σμα της έκθεσης Ή Απασχόληση 
στην Ευρώπη'. Πράγματι, για ζητή­
ματα όπως η ευελιξία της αγοράς ερ­
γασίας, είναι δύσκολο ακόμη και να 
καθοριστούν οι έννοιες που πρέπει να 
μετρηθούν και να αποτελέσουν αντι­
κείμενο παρακολούθησης Παρ' όλα 
αυτά, είναι σημαντικό να χρησιμο­
ποιείται όσο το δυνατόν περισσότερο 
εμπειρικό υλικό προκειμένου να βελ­
τιώνεται η κατανόηση του τρόπου με 
τον οποίο λειτουργούν οι αγορές ερ­
γασίας καθώς και του τρόπου με τον 
οποίο λειτουργούν τα συστήμα­
τα απασχόλησης — τα οποία ορίζο­νται ευρύτερα προκείμενου να 
περιλάβουν επιδράσεις όπως η εκπαί­
δευση και η κατάρτιση και η κοινωνι-
κή προστασία — ώστε να 
δημιουργούν θέσεις εργασίας και να 
παρέχουν απασχόληση και εισόδημα 
στα άτομα. 
Η καλύτερη κατανόηση είναι κρίσι­
μος παράγοντας για την ενίσχυση της 
βάσης για τη χάραξη πολιτικής. Ενώ 
μεγάλο μέρος των ενεργειών πολιτι­
κής για τη βελτίωση της λειτουργίας 
των συστημάτων απασχόλησης και 
για την αύξηση της δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας υπάγεται στην ευθύνη 
των κρατών μελών, μείζον καθήκον 
της Επιτροπής είναι η παροχή πληρο­
φοριών και η πραγματοποίηση ανα­
λύσεων σχετικά με εξελίξεις σε 
βασικούς τομείς στην Κοινότητα σε 
συνεπή βάση. 
Η έκθεση αυτή συμβάλλει στην εκ­
πλήρωση του καθήκοντος αυτού. 
Όπως οι προκάτοχοι της η προσέγγι­
ση της είναι σκόπιμα ποσοτική, κα­
θώς ο σημαντικότερος στόχος της 
είναι να παρέχει μία ισχυρότερη βάση 
για τη χάραξη πολιτικής, μειώνοντας 
εν μέρει το περιθώριο διαφωνιών και 
διαφορών σχετικά με τα δεδομένα 
των προβλημάτων που πρέπει να 
επιλυθούν. 
Ωστόσο, προτού εξεταστούν οι βασι­
κοί τομείς ενεργειών στο Μέρος Π, 
το Μέρος Ι ορίζει την κλίμακα της 
πρόκλησης που αντιμετωπίζουν οι 
χώρες της Κοινότητας στον τομέα 
της απασχόλησης Επανεξετάζει τις 
κύριες εξελίξεις της απασχόλησης 
και της ανεργίας στο άμεσο παρελ­
θόν και τις προοπτικές για τους 
υπόλοιπους μήνες του 1994 καθώς 
και για το 1995. Επιπλέον, εξετάζει 
το λόγο για τον οποίο η απασχόληση 
σε σχέση με τον πληθυσμό εργάσι­
μης ηλικίας είναι πολύ χαμηλότερη 
στην Κοινότητα απ' ό,τι σε άλλες 
περιοχές του κόσμου καθώς και το 
λόγο για τον οποίο το εργατικό 
δυναμικό μπορεί να αυξηθεί σημα­
ντικά τα προσεχή έτη, παρά την 
αναμενόμενη μείωση του αριθμού 
των νέων που εισέρχονται στην αγο­
ρά εργασίας. Το Μέρος Ι εξετάζει επίσης τη σχέση 
μεταξύ της αύξησης της παραγωγής 
και της αύξησης της απασχόλησης 
μακροπρόθεσμα στην Κοινότητα και 
σε άλλες χώρες ώστε να δώσει τη 
βάση για την εκτίμηση των προοπτι­
κών όσον αφορά την έκφραση της 
ανάπτυξης σε περισσότερες θέσεις ερ­
γασίας στο μέλλον. 
Τέλος στο Μέρος II, επανεξετάζονται 
οι εξελίξεις που σημειώθηκαν στα 
κράτη μέλη όσον αφορά το πρόγραμ­
μα δράσης που περιγράφεται στο 
Λευκό Βιβλίο. 
Στη συνέχεια συνοψίζονται τα κύρια 
ευρήματα και τα βασικά σημεία που 
προκύπτουν από την ανάλυση. 
Τάσεις της 
απασχόλησης και 
χης ανεργίας 
Σύμφωνα με την τελευταία μέτρηση, 
η ανεργία στην Κοινότητα ανερχόταν 
σε 11%, ποσοστό που είναι σημαντικά 
υψηλότερο απ' ό,τι στις Ηνωμένες 
Πολιτείες, την Ιαπωνία και τις χώρες 
τηςΕΖΕΣ. 
Ωστόσο, τα προβλήματα που αντιμε­
τωπίζει η Κοινότητα στον τομέα της 
απασχόλησης από το 1990 αντανα­
κλώνται καλύτερα στο ποσοστό 
απασχόλησης — δηλαδή στο συνολι­
κό αριθμό απασχολουμένων σε 
σχέση με τον πληθυσμό εργάσιμης 
ηλικίας. Το μέγεθος αυτό συνεκτιμά 
το αποτέλεσμα της χαμηλής συμμε­
τοχής στο εργατικό δυναμικό καθώς 
και την υψηλή ανεργία. Το 1993, 
έπεσε σε κάτω από το 58% καθώς η 
απασχόληση μειώθηκε κατά 2%, 
πράγμα που σημαίνει ότι ο αριθμός 
των απασχολουμένων σημείωσε τη 
μεγαλύτερη πτώση από τα πρώτα 
μεταπολεμικά χρόνια. Ως αποτέλε­
σμα, το μέσο ποσοστό απασχόλησης 
στην Κοινότητα κυμαίνεται σήμερα 
σε ακόμη χαμηλότερα επίπεδα απ' 
ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες και 
την Ιαπωνία, όπου ξεπερνά το 70%. 
Επιπλέον, παρά το γεγονός ότι η 
απασχόληση στις χώρες της ΕΖΕΣ 
-8-
ΙΙερίληψη και συμπεράσματα 
μειώθηκε σημαντικά μετά το 1990, 
το ποσοστό εξακολουθεί να είναι κα­
τά 10 μονάδες περίπου υψηλότερο 
απ' ό,τι στην Κοινότητα. 
Το ποσοστό ανεργίας των γυναικών 
εξακολουθεί να είναι υψηλότερο απ' 
ό,τι των ανδρών σε όλα τα κράτη μέ­
λη, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο. 
Ωστόσο, η διαφορά μεταξύ των δύο 
μειώθηκε κατά την πρόσφατη ύφεση 
καθώς οι απώλειες που σημείωσαν οι 
θέσεις εργασίας των ανδρών ήταν με­
γαλύτερες απ' ό,τι των γυναικών, 
όπως συμβαίνει συνήθως σε τέτοιες 
περιόδους 
Πόσοι είναι οι άνεργοι; 
Ενώ σύμφωνα με τα εναρμονισμένα 
στοιχεία για την ανεργία που παρά­
γει η Στατιστική Υπηρεσία της 
Κοινότητας υπάρχουν περίπου 
18 εκατ. άνεργοι στην Κοινότητα 
(συμπεριλαμβανομένου του 1 εκατ. 
στα νέα γερμανικά κρατίδια), τα μη­
νιαία στοιχεία που δημοσιεύονται σε 
κάθε κράτος μέλος σχετικά με τον 
αριθμό των εγγεγραμμένων ανέρ­
γων σχηματίζουν μία διαφορετική 
κατά κάποιον τρόπο εικόνα, πράγμα 
που αποτελεί σημαντική πηγή σύγ-
χυσης, καθώς σε ορισμένες 
περιπτώσεις — με κυριότερο παρά­
δειγμα την Ιταλία — το σύνολο των 
εγγεγραμμένων ανέργων διαφέρει 
σημαντικά από το εναρμονισμένο 
σύνολο εξαιτίας της διαφορετικής 
μεθόδου εκτίμησης Ενώ τα εναρμο-
νισμένα συνολικά μεγέθη 
βασίζονται στα στοιχεία της Έρευ­
νας Εργατικού Δυναμικού της 
Κοινότητας σχετικά με τον αριθμό 
των ατόμων που είναι άνεργα και 
δραστήρια και αναζητούν εργασία 
— ο πρότυπος και διεθνώς αποδε­
κτός ορισμός — τα στοιχεία σχετικά 
με τους εγγεγραμμένους ανέργους 
για κάθε χώρα αντανακλούν μία ποι-
κιλία κανόνων και ρυθμίσεων 
σχετικά με τα άτομα που πρέπει να 
λαμβάνονται υπόψη. 
Δεν διαφέρουν μόνο τα συνολικά με­
γέθη, αλλά και μεταξύ των ατόμων 
των δύο ομάδων δεδομένων παρατη­ρείται περιορισμένος μόνο βαθμός 
επικάλυψης Το 1992, το 22% περί­
που των ανέργων ατόμων που κατέ­
γραψε η ΕΕΔ δεν ήταν εγγεγραμμένα 
ως άνεργα στα αντίστοιχα εθνικά γρα­
φεία απασχόλησης, ενώ μόνο το 63% 
των ατόμων που περιλαμβάνονταν 
στα εθνικά στοιχεία ανταποκρίνο­
νταν στους διεθνείς ορισμούς 
ανεργίας 
Επιπλέον, η διαφορά μεταξύ των 
δύο μεγεθών τείνει να αυξάνεται με 
την πάροδο του χρόνου, πράγμα που 
καθιστά τη συζήτηση περί πολιτι­
κής πιο πολύπλοκη από τη στιγμή 
που δυσχεραίνει τη διαπίστωση των 
γεγονότων που σημειώνονται στην 
ανεργία και τον ορισμό της ομάδας 
στόχου στην οποία πρέπει να παρα­
σχεθεί βοήθεια. 
Βραχυπρόθεσμες 
οικονομικές 
προοπτικές 
Η οικονομική ανάπτυξη στην Κοι­
νότητα ως σύνολο φαίνεται ότι 
ανέκαμψε κατά το πρώτο εξάμηνο 
του 1993 και, σύμφωνα με τις προ­
βλέψεις του Μαΐου του 1994, είναι 
πιθανό να κυμανθεί στο 1,5% κατά 
μέσο όρο το 1994 και να αυξηθεί στο 
2,5% το 1995. Ο ρυθμός αυτός είναι 
απίθανο να είναι επαρκής ώστε να 
αποτραπεί η πτώση της απασχόλη­
σης στην Κοινότητα κατά το 1994 ή 
να επιτευχθεί κάτι παραπάνω από 
μία μέτρια αύξηση το 1995. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η 
αύξηση του αριθμού των απασχο­
λουμένων είναι πιθανό ότι θα 
διατηρηθεί κάτω από τα επίπεδα που 
απαιτούνται για να έχει σημαντικό 
αντίκτυπο στην ανεργία. Από την 
άλλη πλευρά, η μείωση του ρυθμού 
αύξησης του εργατικού δυναμικού 
που προκαλεί ο χαμηλός ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας μπορεί 
να συμβάλει στην εξασφάλιση κά­
ποιας υποχώρησης της ανεργίας 
κατά το 1995, αν και η υποχώρηση 
αυτή προβλέπεται να είναι πάνω από 
οριακή μόνο σε τέσσερα κράτη μέλη (Δανία, Ιρλανδία, Ιταλία και Ηνωμέ­
νο Βασίλειο). 
Αύξηση του 
εργατικού δυναμικού 
και συμμέτοχη οε αυτό 
Η αποτυχία της Κοινότητας να επιτύ­
χει επαρκή ρυθμό δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας ώστε να προσφέρει 
απασχόληση στα άτομα που επιθυ­
μούν να εργαστούν συνδυάζεται όχι 
μόνο με το μεγάλο αριθμό των εγγε­
γραμμένων ανέργων αλλά και με τη 
συγκαλυμμένη ανεργία, όχι μόνο των 
γυναικών αλλά και των ηλικιωμένων 
που έχουν πεισθεί να εγκαταλείψουν 
τις θέσεις εργασίας τους και να συντα­
ξιοδοτηθούν πρόωρα. 
Αυξανόμενη σημασία 
των γυναικών στο 
εργατικό δυναμικό 
Ο αριθμός των γυναικών που εργάζο­
νται ή αναζητούν απασχόληση αυξή­
θηκε με ταχείς ρυθμούς στην 
Κοινότητα κατά τις τελευταίες δύο 
δεκαετίες Ελάχιστες είναι οι ενδείξεις 
ότι η αύξηση αυτή επιβραδύνεται, και 
ακόμη λιγότερες ότι πρόκειται να 
ανακοπεί οριστικά. Όπως φαίνεται 
στο Κεφάλαιο 2, το γεγονός αυτό απο­
τελεί την κύρια πηγή αύξησης του 
εργατικού δυναμικού της Κοινότη­
τας εδώ και πολλά έτη. Σε όλα τα 
κράτη μέλη, ιδίως στο Νότο, οι γυναί­
κες θα εξακολουθήσουν να αυξάνουν 
την προσφορά εργασίας κατά τα προ­
σεχή έτη, πράγμα που αποτελεί μία 
πρόκληση τόσο για δημιουργία απα­
σχόλησης όσο και για μείωση των επι-
πέδων ανεργίας που σήμερα 
καταγράφονται. 
Η αύξηση της σημασίας των γυναι­
κών χαρακτηρίζει όλα τα κράτη μέλη, 
ιδίως τα νότια, στα οποία όλη ή σχεδόν 
όλη η αύξηση του εργατικού δυναμι­
κού οφειλόταν στο μεγαλύτερο αριθ­
μό γυναικών. Η τάση ήιαν εξίσου 
έντονη μετά το 1980 όπως και πριν. 
Μόνο στη Γερμανία, ως αποτέλεσμα 
-9-
Ιίερίληψη και ουμπερύομαια 
των μεγάλων διαστάσεων που έλαβε 
η μετανάστευση, και στις Κάτω Χώ­
ρες σημειώθηκε σημαντική αύξηση 
του αριθμού των ανδρών στο εργατι­
κό δυναμικό. 
Ενώ το μερίδιο των γυναικών στο 
εργατικό δυναμικό αυξήθηκε σχε­
δόν εξίσου στις χώρες της ΕΖΕΣ 
όπως και στην Κοινότητα, μεταξύ 
1960 και 1992 οι άνδρες αντιπροσώ­
πευαν περίπου το 40% της αύξησης 
του εργατικού δυναμικού στις Ηνω­
μένες Πολιτείες και στην Ιαπωνία 
σχεδόν το 60%. 
Η ανοδική τάση της συμμετοχής 
των γυναικών στην Κοινότητα, 
ιδίως των γυναικών της κύριας ερ­
γάσιμης ηλικίας (25-49 ετών), 
συνοδεύτηκε από μείωση της συμ­
μετοχής των ανδρών αντίστοιχης 
ηλικίας — από το 97% στο 94% — 
τάση η οποία είναι εμφανής και στις 
χώρες της ΕΖΕΣ και στις Ηνωμένες 
Πολιτείες όπου το 10% των ανδρών 
της κύριας εργάσιμης ηλικίας δεν 
καταγράφηκε στα άτομα που 
ασκούν κάποια οικονομική δραστη­
ριότητα. 
Το ποσοστό των ανδρών άνω των 
55 και κάτω των 25 ετών που εργά-
ζονται ή αναζητούν εργασία 
μειώθηκε ακόμη εντονότερα. Αυτές 
οι τρεις τάσεις συνέβαλαν στην αντι­
στάθμιση της ραγδαίας αύξησης της 
συμμετοχής των γυναικών, έτσι 
ώστε το μέσο ποσοστό συμμετοχής 
συγκριτικά μεταβλήθηκε ελάχιστα 
κατά τα τελευταία 30 έτη, δίνοντας 
μία παραπλανητική εικόνα σταθερό­
τητας. Από τη στιγμή που η μείωση 
της συμμετοχής των ανδρών φαίνε­
ται ότι έχει ανακοπεί σε μεγάλο 
βαθμό, το συνολικό ποσοστό 
συμμετοχής είναι πιθανό να χαρα­
κτηριστεί τα προσεχή έτη από 
την ανοδική τάση της γυναικείας 
συμμετοχής. 
Συμμέτοχη των 
ηλικιωμένων 
Μεταξύ 1960 και 1992, ο αριθμός 
των ανδρών ηλικίας άνω των 55 ετών που συμμετέχουν στο εργα­
τικό δυναμικό της Κοινότητας 
έπεσε σημαντικά, καθώς πολλά κρά-
τη μέλη στα οποία η ανεργία 
αυξανόταν θέσπισαν πολιτικές 
πρόωρης συνταξιοδότησης για την 
ελευθέρωση θέσεων εργασίας Ενώ 
σημαντική μείωση της συμμετοχής 
των ηλικιωμένων ανδρών σημειώ­
θηκε και στις χώρες της ΕΖΕΣ, στις 
Ηνωμένες Πολιτείες και την Ιαπω­
νία η πτώση ήταν μικρή. 
Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας 
του 1980, η μείωση της συμμετοχής 
στην Κοινότητα επιβραδύνθηκε, 
πράγμα που μπορεί να σημαίνει την 
πιθανή ανακοπή της τάσης για 
πρόωρη συνταξιοδότηση, σε αντα­
πόκριση στην κλιμάκωση του 
κόστους της πολιτικής αυτής λόγω 
του αυξανόμενου αριθμού των ηλι­
κιωμένων. Παρ' όλα αυτά, ως 
αποτέλεσμα των παλαιότερων μειώ­
σεων, το 1992 στην Κοινότητα μόνο 
το 6% των ανδρών άνω των 65 ετών 
ασκούσε ακόμη οικονομικά ενεργό 
δραστηριότητα έναντι 15% στις 
Ηνωμένες Πολιτείες και 40% στην 
Ιαπωνία. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, η ανοδική 
τάση της συμμετοχής έτεινε να αντι-
σταθμίσει την τάση πρόωρης 
συνταξιοδότησης Συνεπώς, στην 
Κοινότητα το ποσοστό άνω των 
55 ετών που συμμετέχει στο εργατι-
κό δυναμικό μεταβλήθηκε 
συγκριτικά ελάχιστα. Παρ' όλα αυ­
τά, το ποσοστό συμμετοχής των 
γυναικών αυτής της ομάδας ηλι­
κιών είναι ακόμη πολύ χαμηλότερο 
απ' ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες και 
την Ιαπωνία. 
Συμμέτοχη των νέων 
Από το 1960, το ποσοστό των νέων 
ηλικίας 15-19 ετών στο εργατικό δυ­
ναμικό μειώθηκε στην Κοινότητα 
από 55% σε 30%, καθώς περισσότεροι 
νέοι συνεχίζουν την εκπαίδευση 
τους Αντίστοιχη πτώση σημειώθηκε 
και στην Ιαπωνία και τις χώρες της 
ΕΖΕΣ, ενώ στις ΗΠΑ η φθίνουσα 
συμμετοχή των νέων ανδρών αντι­σταθμίστηκε από την αυξανόμενη 
συμμετοχή των γυναικών. 
Όσον αφορά τους νέους ηλικίας 20-
24 ετών, η τάση των ανδρών να συνε­
χίζουν την εκπαίδευση συνδυάστηκε 
τα τελευταία χρόνια με μία αντίστοι­
χη τάση που σημειώθηκε μεταξύ των 
γυναικών. Ενώ συνολικά το ποσοστό 
των ατόμων κάτω των 25 ετών που 
είναι οικονομικά ενεργά τείνει ακόμη 
να μειώνεται στην Κοινότητα, είναι 
ήδη χαμηλότερο απ' ό,τι στις χώρες 
της ΕΖΕΣ ή τις ΗΠΑ. 
Συμμέτοχη των 
γυναικών της κύριας 
εργάσιμης ηλικίας 
Η αύξηση της συμμετοχής των γυναι­
κών της κύριας εργάσιμης ηλικίας 
(25-49 ετών) αποτελεί την κυριότερη 
αιτία αύξησης του εργατικού δυναμι­
κού στη Δυτική Ευρώπη εδώ και πολ­
λά χρόνια. Στην Κοινότητα, η 
συμμετοχή αυξήθηκε από 34% το 
1960 σε 67% το 1992, σε ελαφρώς 
χαμηλότερα επίπεδα απ' ό,τι στις χώ­
ρες της ΕΖΕΣ και τις ΗΠΑ, όπου και 
στις δύο περιοχές ξεπερνούσε το 75% 
το 1992. Στην Ιαπωνία, η αύξηση 
ήταν πιο συγκρατημένη, αν και ο ση­
μερινός ρυθμός πλησιάζει τα επίπεδα 
της Κοινότητας. 
Από τις συγκρίσεις αυτές συνάγεται 
ότι η ανοδική τάση της συμμετοχής 
των γυναικών αυτής της ηλικιακής 
ομάδας στην Κοινότητα μπορεί να 
διατηρηθεί για ένα χρονικό διάστημα 
ακόμη, ιδίως στα κράτη μέλη όπου τα 
ποσοστά είναι ακόμη χαμηλά — στην 
Ιταλία, την Ισπανία, οην Ελλάδα, 
την Ιρλανδία και τις χώρες ιης 
Μπενελούξ. 
Στην Ισπανία, την Ιρλανδία και τη 
Νότια Ιταλία, αυτή η συνεχιζόμενη 
άνοδος είναι δυνατόν να έχει ως απο­
τέλεσμα αύξηση του εργατικού 
δυναμικού πάνω από 3% ετησίως 
στο υπόλοιπο της δεκαετίας και με­
τέπειτα ακόμη, πράγμα που θα 
αποτελέσει σημαντική πρόκληση 
για δημιουργία θέσεων εργασίας. 
-10 
Ιίερίληψη και συμπεράσματα 
Συμμέτοχη και 
απασχόληση 
Οι μεταβολές της συμμετοχής του ερ­
γατικού δυναμικού και συνεπώς της 
προσφοράς εργασίας επηρεάζονται 
σημαντικά από το ρυθμό δημιουργίας 
θέσεων εργασίας Η εμπειρία της Κοι­
νότητας από το παρελθόν αποδει­
κνύει σαφώς ότι όσο περισσότερο 
αυξάνονται οι ευκαιρίες απασχόλη­
σης τόσο μεγαλύτερη ενδέχεται να εί­
ναι η αύξηση της συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό. Συνεπώς, η δη­
μιουργία θέσεων εργασίας τείνει να 
ενθαρρύνει περισσότερα άτομα να ει­
σέλθουν στην αγορά εργασίας 
Κατά την τριετία μεταξύ 1990 και 
1993, καθώς ο ρυθμός καθαρής δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας μειωνό­
ταν, το εργατικό δυναμικό αυξήθηκε 
μόνον ελαφρώς με ρυθμό κάτω από 
0,5% συνολικά, καθώς πολλά άτομα 
στην πράξη εξαφανίστηκαν από το 
εργατικό δυναμικό. 
Με την ανάκαμψη, τα άτομα αυτά 
είναι πιθανό να εμφανιστούν ξα­
νά στα στοιχεία του εργατικού δυνα­
μικού, καταλαμβάνοντας σημαντικό 
ποσοστό των πρόσθετων θέσεων ερ­
γασίας — όπως συνέβη κατά την πε­
ρίοδο 1985-1990 — και μειώνοντας 
τον αντίκτυπο της αύξησης της απα­
σχόλησης στην ανεργία. 
Εάν, από την άλλη πλευρά, ο ρυθμός 
δημιουργίας θέσεων απασχόλησης 
διατηρηθεί σε χαμηλά επίπεδα, τότε 
τα άτομα αυτά είναι πιθανό να παρα­
μείνουν μη ενεργά, χωρίς να αυξή­
σουν την ανεργία ούτε το συνολικό 
αριθμό του εργατικού δυναμικού, 
εξακολουθώντας να συγκαλύπτουν 
την πραγματική κλίμακα του προ­
βλήματος της απασχόλησης. 
Οικονομική ανάπτυξη 
και απασχόληση 
Η σχέση μεταξύ της οικονομικής ανά­
πτυξης και της διαδικασίας δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας έχει θεμελιώδη 
σημασία για την πολιτική απασχόλη­σης της Κοινότητας, στρατηγικός 
στόχος της οποίας είναι να αυξηθεί η 
ένταση απασχόλησης της ανάπτυξης. 
Όπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 3, 
όλες οι ανεπτυγμένες χώρες, χωρίς 
εξαίρεση, σημείωσαν μεγάλη μείωση 
στον υποκείμενο ρυθμό αύξησης της 
παραγωγικότητας κατά τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970, πράγμα που συ­
νέπεσε με το χαμηλότερο ρυθμό 
αύξησης της παραγωγής που ση­
μειώθηκε μετά την πρώτη 
πετρελαϊκή κρίση. Έκτοτε, για την 
επίτευξη ενός δεδομένου ρυθμού αύ­
ξησης απασχόλησης απαιτείται 
πολύ χαμηλότερος ρυθμός αύξησης 
του ΑΕΠ απ' ό,τι παλαιότερα. 
Συνεπώς, η αύξηση της απασχόλησης 
που σημειώθηκε στην Κοινότητα από 
τα μέσα της δεκαετίας του 1970 σε 
μεγάλο βαθμό επιτεύχθηκε μέσω μίας 
επιβράδυνσης του ρυθμού αύξησης 
της παραγωγικότητας ανά απασχο­
λούμενο. Ενώ η επιβράδυνση αυτή 
φαίνεται θετική από άποψη απασχό­
λησης είναι δυνητικά ανησυχητική 
όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα 
της Κοινότητας στις παγκόσμιες 
αγορές 
Ωστόσο, αυτό που έχει σημασία είναι 
σε μεγάλο βαθμό η αύξηση της παρα­
γωγικότητας στη μεταποίηση παρά 
στην υπόλοιπη οικονομία, από τη 
στιγμή που τα μεταποιημένα 
προϊόντα συνιστούν ακόμη το μεγα-
λύτερο τμήμα των εμπορικών 
συναλλαγών της Κοινότητας Προ­
κειμένου να κατανοηθούν οι 
εξελίξεις της απασχόλησης που ση­
μειώθηκαν στο παρελθόν και να 
εκτιμηθούν οι προοπτικές για το 
μέλλον, είναι σημαντικό να διαχωρι­
στεί η μεταποίηση από άλλους 
τομείς της οικονομίας 
Οι μεταβολές της απασχόλησης στη 
μεταποίηση σχετίζονται ακόμη στε-
νότερα με την αύξηση της 
παραγωγής απ' ό,τι στο σύνολο της 
οικονομίας Ενώ από τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970 σημειώθηκε κά­
ποια μείωση του ρυθμού αύξησης 
της παραγωγικότητας, η πτώση 
ήταν σχετικά μικρή. Από την άλλη πλευρά, στο μη μετα­
ποιητικό τομέα, ο ετήσιος ρυθμός αύ­
ξησης της παραγωγικότητας έπεσε 
στο μισό. Η επιβράδυνση αυτή έδωσε 
τη δυνατότητα να δημιουργηθούν πε­
ρισσότερες θέσεις εργασίας στο μη με­
ταποιητικό τομέα της Κοινότητας 
από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 
απ' ό,τι κατά την προηγούμενη 20ε-
τία. Επιπλέον, καθώς αυξήθηκε το ερ­
γατικό δυναμικό — ιδίως κατά την 
περίοδο 1985-1990 — ο ρυθμός αύξη­
σης της παραγωγικότητας έπεσε ακό­
μη περισσότερο. Παρ' όλα αυτά, η 
μείωση δεν ήταν αρκετή ώστε να 
αντισταθμίσει τις συνεχείς σχεδόν 
απώλειες θέσεων εργασίας στη μετα­
ποίηση και να αποτρέψει την άνοδο 
της ανεργίας 
Σε αντίθεση με τα προηγούμενα έτη, 
κατά την τελευταία δεκαετία η παρα­
γωγικότητα στη μεταποίηση στις Η­
ΠΑ αυξήθηκε με ταχύτερους 
ρυθμούς απ' ό,τι στην Κοινότητα. 
Αντίθετα, από τη δεκαετία του 1970, 
η μέση αύξηση της παραγωγικότητας 
στο μη μεταποιητικό τομέα των ΗΠΑ 
ήταν μόλις πάνω από το μηδέν — και 
έτσι κάθε αύξηση της προστιθέμενης 
αξίας μεταφραζόταν άμεσα σε περισ­
σότερες θέσεις εργασίας 
Στην Ιαπωνία, καθώς ο ρυθμός αύξη­
σης της παραγωγής επιβραδυνόταν, ο 
ρυθμός αύξησης της παραγωγικότη­
τας στη μεταποίηση έπεσε στο 5% από 
πάνω από 10% ετησίως που ανερχό­
ταν κατά τη δεκαετία του 1960. Η 
μείωση ήταν ακόμη εντονότερη στην 
υπόλοιπη οικονομία, προκαλώντας υ­
ψηλότερο ρυθμό αύξησης της απα­
σχόλησης κατά την τελευταία 20ετία 
απ' ό,τι παλαιότερα και εξασφαλίζο­
ντας σταθερότερα επίπεδα απασχόλη­
σης απ' ό,τι στην Κοινότητα ή 
τις ΗΠΑ. 
Παρόμοια τάση είναι εμφανής και 
στις χώρες της ΕΖΕΣ, τουλάχιστον 
έως το 1990. Στις χώρες αυτές καθώς 
και στην Ιαπωνία, ο μη μεταποιητικός 
τομέας απορρόφησε τα άτομα που ει­
σήλθαν στην αγορά εργασίας παρά το 
χαμηλότερο ρυθμό αύξησης της πα­
ραγωγής και, έως πρόσφατα, κατόρ­
θωσε να διατηρήσει την ανεργία σε 
11 -
Περίληψη και ουμπεράσματα 
χαμηλά ειιίιιεδα. ΙΙαρόμοια ιάοη 
σΐ]μειώθηκε και σιην Κοινό ιηια, η 
οποία όμως δεν ήταν αρκετά ισχυρή 
ώστε να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσμα. 
Στις ΗΠΑ, όπου ο υποκείμενος ρυθ­
μός αύξησης της παραγωγικότητας 
επίσης προσαρμόστηκε στην πτώση 
του ρυθμού αύξησης της παραγωγής, 
η κατάσταση αυτή συνοδεύτηκε από 
πολύ μεγαλύτερη αστάθεια στην απα­
σχόληση — και από ανεργία. Επίσης, 
συνοδεύτηκε από σημαντική διεύ­
ρυνση των μισθολογικών διαφορών 
(καθώς οι μέσοι μισθοί στα κατώτερα 
μισθολογικά κλιμάκια μειώθηκαν ση­
μαντικά σε πραγματικές τιμές κατά 
τη δεκαετία του 1980). 
Παραγωγικότητα, 
πραγματικοί μισθοί 
και μοναδιαίο κόστος 
εργασίας 
Η αύξηση της παραγωγικότητας επη­
ρεάζει την ανταγωνιστικότητα κό­
στους εξαιτίας της αλληλεπίδρασης της 
με τους μισθούς και τις συναλλαγματι­
κές ισοτιμίες Συνεπώς και οι τρεις με­
ταβλητές είναι κρίσιμες για τον πληθω­
ρισμό και τις εμπορικές επιδόσεις και 
κατ' επέκταση για την οικονομική ανά­
πτυξη και την απασχόληση. 
Κατά την προηγούμενη 20ετία, οι αυ­
ξήσεις πραγματικών μισθών στη με­
ταποίηση στην Κοινότητα ως σύνολο 
σημειώθηκαν κατ' αναλογία με την 
αύξηση της παραγωγικότητας της ερ­
γασίας και το μερίδιο των κερδών 
στην προστιθέμενη αξία διατηρήθηκε 
σε γενικές γραμμές αμετάβλητο. Το 
ίδιο ισχύει και στα τέσσερα μεγαλύτε­
ρα κράτη μέλη. 
Ωστόσο, από το 1980 σε όλες αυτές τις 
χώρες, οι μισθοί διορθωμένοι για τον 
πληθωρισμό αυξήθηκαν με χαμηλό­
τερο ρυθμό απ' ό,τι η παραγωγικότη­
τα και το μερίδιο των κερδών στην 
προστιθέμενη αξία αυξήθηκε. Το ίδιο 
παρατηρήθηκε και στις ΗΠΑ, ενώ 
στην Ιαπωνία οι πραγματικοί μισθοί 
αυξήθηκαν γενικά παράλληλα με την 
παραγωγικότητα. Σε εθνικά νομίσματα, μειαξύ 1970 
και 1991, το ονομαοιικό μοναδιαίο 
κόστος εργασίας στη μεταποίηση 
στην Κοινότητα αυξήθηκε με διπλά­
σιο ρυθμό απ' ό,τι στις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία, πράγμα που αυτό καθαυτό 
σήμαινε σταθερή επιδείνωση της 
ανταγωνιστικότητας κόστους. Ωστό­
σο, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες 
αντιστάθμισαν τις διαφορές σε μεγά­
λο βαθμό, ιδίως όσον αφορά την Ιαπω­
νία. Πράγματι, κατά την περίοδο 
αυτή το μοναδιαίο κόστος εργασίας σε 
ECU στην Ιαπωνία αυξήθηκε με τα-
χύτερο ρυθμό απ' ό,τι στην 
Κοινότητα. 
Γενικά, ο σημαντικότερος καθοριστι­
κός παράγοντας της ανταγωνιστικό­
τητας κόστους των ευρωπαίων 
παραγωγών σε σχέση με τον υπόλοιπο 
κόσμο καθώς και μεταξύ παραγωγών 
στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες είναι 
οι μεταβολές των συναλλαγματικών 
ισοτιμιών παρά οι διαφορές της παρα­
γωγικότητας ή των μισθολογικών 
αυξήσεων. Ωστόσο, οι μεταβολές των 
συναλλαγματικών ισοτιμιών δεν 
ήταν με κανένα τρόπο ομαλές και κα­
τά τα προηγούμενα 10-15 έτη σημειώ­
θηκαν μεγάλες διακυμάνσεις, οι 
οποίες προκάλεσαν εξίσου μεγάλες 
διακυμάνσεις του σχετικού κόστους 
της παραγωγής και επέδρασαν αναμ­
φίβολα αρνητικά στο παγκόσμιο 
εμπόριο, την οικονομική ανάπτυξη 
και την απασχόληση. 
Ευελιξία της αγοράς 
εργασίας 
Η διατήρηση της ανταγωνιστικότη­
τας των ευρωπαίων παραγωγών εξαρ­
τάται από την ικανότητα τους να 
προσλαμβάνουν άτομα με τα απαιτού­
μενα προσόντα και να τροποποιούν 
τη σύνθεση και την οργάνωση του 
εργατικού δυναμικού τους σύμφωνα 
με τις μεθόδους παραγωγής τους 
Παρ' όλο που η έκταση στην οποία 
υπάρχει αυτή η ικανότητα είναι δύ­
σκολο να εκτιμηθεί, είναι σημαντικό 
να κατανοηθεί καλύτερα ο τρόπος με 
τον οποίο λειτουργούν οι αγορές ερ­
γασίας στην Κοινότητα. Μία βασική πιυχή ιου ζηιήμαιος αιιιοά αφορά 
την ευκολία με την οποία μπορεί ένα 
άτομο να περνά στην απασχόληση 
από την ανεργία ή τη μη άσκηση οι­
κονομικά ενεργού δραστηριότητας 
καθώς και την κλίμακα της κινητικό­
τητας της εργασίας μεταξύ τομέων. 
Στα σημεία αυτά επικεντρώνεται το 
Κεφάλαιο 4. 
Ροές προς και από 
την απασχόληση 
Η μεταβολή του γενικού επιπέδου 
απασχόλησης από έτος σε έτος συγκα-
λύπτει σημαντικές μετακινήσεις 
ατόμων εντός και εκτός της απασχό­
λησης Οι μετακινήσεις αυτές τείνουν 
να κυμαίνονται σε ορισμένο βαθμό με 
τον καθαρό ρυθμό δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας αν και ο ρυθμός εξό­
δου παρουσιάζει μεγαλύτερες 
διακυμάνσεις απ' ό,τι ο ρυθμός 
εισόδου. 
Συνεπώς, κατά κανόνα, τα έτη χαμη­
λής καθαρής αύξησης των θέσεων ερ­
γασίας τείνουν να συνδυάζονται 
περισσότερο με υψηλό ρυθμό απώ­
λειας θέσεων εργασίας απ' ό,τι με χα­
μηλό ρυθμό νέων προσλήψεων. 
Οι γυναίκες έχουν πολύ περισσότερες 
πιθανότητες να εισέλθουν και να 
εξέλθουν από την απασχόληση απ' 
ό,τι οι άνδρες. Μεταξύ 1984 και 1992, 
το 9% κατά μέσο όρο των απασχολού­
μενων γυναικών ήταν άνεργες ή άερ­
γες το προηγούμενο έτος έναντι 6% 
των ανδρών. 
Το τυπικό μέγεθος της μετακίνησης 
προς την απασχόληση από την ανερ­
γία ή τη μη άσκηση οικονομικής δρα­
στηριότητας παρουσιάζει σημαντικές 
διακυμάνσεις στην Κοινότητα. Μετα­
ξύ του 1984 και του 1992, το μέσο 
μέγεθος των ροών ήταν κατά 2-3 φο­
ρές υψηλότερο στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, τη Γαλλία, τη Δανία, την 
Ιρλανδία, και ιδιαίτερα στην Ισπανία, 
απ' ό,τι στις άλλες κοινοτικές χώρες. 
Ωστόσο, η διαφορά των ρυθμών δεν 
έχει μεγάλη σχέση με την αύξηση της 
απασχόλησης και ελάχιστη μόνο με τα 
12 
ΙΙερίληψη και ουμπεράσματα 
επίπεδα απασχόλησης Στη Γερμανία 
και την Ελλάδα, μόνο 4% περίπου των 
απασχολουμένων ήταν άνεργο το 
προηγούμενο έτος έναντι περίπου 
10% στο Ηνωμένο Βασίλειο και 15% 
στην Ισπανία. Παρόμοια μεγάλη δια­
φορά σημειώνει και ο ρυθμός εξόδου. 
Είσοδος ανέργων 
και οικονομικά μη 
ενεργών στους τομείς 
Ο ρυθμός εισόδου στις υπηρεσίες, ο 
οποίος κυμάνθηκε στο 8% ετησίως 
στην Κοινότητα ως σύνολο, ήταν 
σταθερά υψηλότερος απ' ό,τι στη 
βιομηχανία (6%), αντανακλώντας 
διαφορές στους σχετικούς ρυθμούς 
δημιουργίας θέσεων εργασίας. Ο 
ρυθμός εισόδου στη γεωργία ήταν, 
κατά περίεργο ίσως τρόπο, ο ίδιος 
περίπου με εκείνον στη βιομηχανία 
και σε ορισμένα βόρεια κράτη μέλη 
— Γαλλία και Γερμανία ειδικότε­
ρα — υψηλότερος. 
Όσον αφορά τις υπηρεσίες ο κλάδος 
διανομής και τροφοδοσίας ξεχώρισε 
με τον υψηλότερο ρυθμό νεοεισερχο­
μένων, καθώς σχεδόν το 10% των 
απασχολουμένων ήταν άνεργο το 
προηγούμενο έτος 
Στη βιομηχανία, η λοιπή μεταποίηση 
— η οποία περιλαμβάνει βασικά 
προϊόντα όπως αυτά της κλωστοϋφα­
ντουργίας ένδυσης και επεξεργασίας 
τροφίμων — σημείωσε υψηλότερο 
ρυθμό νεοεισερχομένων απ' ό,τι άλ­
λοι κλάδοι όπως οι μηχανολογικές κα­
τασκευές. Σε όλους τους τομείς 
συνολικά, ο ρυθμός εισόδου των γυ­
ναικών ήταν υψηλότερος απ' ό,τι των 
ανδρών. 
Κινητικότητα μεταξύ 
τομέων και κλάδων 
Τα διαθέσιμα στοιχεία επιτρέπουν 
μόνο την εκτίμηση των μετακινή­
σεων του εργατικού δυναμικού 
μεταξύ τομέων δραστηριότητας σε 
σχετικά ευρύ κλαδικό επίπεδο (στο 
μονοψήφιο επίπεδο της NACE, η οποία διαιρεί την οικονομία σε 
11 τομείς). Σε αυτή τη βάση, μεταξύ 
1985 και 1992 στην Κοινότητα από 
ένα τομέα σε έναν άλλο μετακινήθη­
κε το 4% των απασχολουμένων. 
Ωστόσο, το ποσοστό ήταν σταθερά 
υψηλότερο κατά τα έτη υψηλής αύ­
ξησης της απασχόλησης απ' ό,τι 
κατά τα έτη που η απασχόληση ση­
μείωσε ελάχιστη αύξηση ή πτώση. 
Το 1990 για παράδειγμα, 5% των 
απασχολουμένων μετακινήθηκε με­
ταξύ τομέων ενώ το 1992 το ποσοστό 
ανήλθε μόνο στο 3,5%. 
Στην περίπτωση αυτή, η κινητικότη­
τα μεταξύ τομέων έτεινε να είναι χα­
μηλότερη στα νότια κράτη μέλη και 
στην Ιρλανδία και σχετικά υψηλή 
στα βόρεια κράτη μέλη. Οι κυριότερες 
εξαιρέσεις είναι το Βέλγιο και η Γερ­
μανία, όπου μόνο το 2,5% ετησίως 
άλλαζε θέση εργασίας έναντι 6% περί­
που στο Ηνωμένο Βασίλειο — το 
υψηλότερο ποσοστό στην Κοινότη­
τα — και 5% περίπου στη Γαλλία και 
τη Δανία. 
Όπως αναμενόταν ίσως, ο ρυθμός ει­
σόδου στη γεωργία από άλλους τομείς 
ήταν σχετικά χαμηλός κατά την πε­
ρίοδο αυτή. Λιγότερο αναμενόμενο 
ίσως είναι το γεγονός ότι ο ρυθμός 
εισόδου στους κλάδους της βιομηχα­
νίας ήταν περίπου ο ίδιος με εκείνον 
στις υπηρεσίες, παρά τον πολύ 
χαμηλότερο ρυθμό αύξησης της 
απασχόλησης 
Στις υπηρεσίες, οι υψηλότεροι ρυθ­
μοί εισόδου σημειώθηκαν στον χρη-
ματοπιστωτικό κλάδο και στις 
επιχειρηματικές υπηρεσίες παρά στις 
πιο βασικές υπηρεσίες, ενώ σημειώ­
θηκαν μικρές διαφορές των ρυθμών 
εισόδου στους διάφορους βιομηχανι­
κούς κλάδους 
Ενώ η διακλαδική κινητικότητα των 
γυναικών έτεινε να είναι υψηλότερη 
απ' ό,τι των ανδρών, η μέση διαφορά 
για την Κοινότητα ως σύνολο ήταν 
οριακή και οφειλόταν όλη στο Ηνω­
μένο Βασίλειο, όπου το 6,5% κατά μέ-
σο όρο των απασχολούμενων 
γυναικών άλλαζε τομέα ετησίως ένα­
ντι του 5% των ανδρών. Όπως θα αναμενόταν, οι πιθανότητες 
ενός ατόμου να αλλάξει τομέα μειώνο­
νται με την ηλικία. Όσον αφορά τους 
νέους κάτω των 25 ετών, κατά την 
περίοδο 1984-1992, το 7% κατά μέσο 
όρο των απασχολουμένων στην Κοι­
νότητα άλλαζε ετησίως τομέα δρα­
στηριότητας Η κινητικότητα των 
ατόμων ηλικίας 25-49 ετών ανερχό­
ταν σε 4% περίπου ετησίως κατά μέσο 
όρο, ενώ των ατόμων 50 ετών και άνω 
μόλις σε 2% ετησίως. 
Ανακύκλωση του 
εργατικού δυναμικού 
Τα στοιχεία για τις διακλαδικές μετα­
κινήσεις μαζί με εκείνα σχετικά με 
την είσοδο στην απασχόληση από την 
ανεργία και την μη δραστηριότητα 
παρέχουν μία ένδειξη της κλίμακας 
της ανακύκλωσης του εργατικού δυ­
ναμικού στην Κοινότητα. Μεταξύ 
1984 και 1992, το 11,5% κατά μέσο 
όρο των απασχολουμένων — πάνω α­
πό ένα στα 9 άτομα — κατέλαβε νέα 
θέση εργασίας κατά το προηγούμενο 
έτος Κατά μέσο όρο το 60% περίπου 
των εισερχομένων ατόμων σε νέα θέ­
ση εργασίας ήταν προηγουμένως ά­
νεργα ή μη οικονομικά ενεργά ενώ το 
40% απασχολούνταν σε άλλο τομέα. 
Η Ισπανία σημείωσε τη μεγαλύτερη 
ανακύκλωση εργατικού δυναμικού, 
καθώς κατά μέσο όρο περίπου ένας 
στους πέντε απασχολουμένους σε έ­
να συγκεκριμένο τομέα μεταξύ 1986 
και 1992 δεν εργαζόταν στον τομέα 
αυτό το προηγούμενο έτος έναντι 
έναν στους έξι στο Ηνωμένο Βασί­
λειο. Ωστόσο, ενώ στην Ισπανία η 
υψηλή ανακύκλωση οφείλεται κυ­
ρίως στη μεγάλη ροή από την μη 
δραστηριότητα ή την αεργία προς 
την απασχόληση, στο Ηνωμένο 
Βασίλειο ο υψηλός ρυθμός νεοεισερ­
χομένων στην απασχόληση 
συνδυάστηκε με υψηλό ρυθμό δια-
κλαδικής κινητικότητας Παρόμοια 
με το ΗΒ κατάσταση παρατηρήθηκε 
στη Γαλλία και στη Δανία, οι οποίες 
είναι οι μοναδικές δύο χώρες όπου το 
ποσοστό ανακύκλωσης του εργατι­
κού δυναμικού ξεπέρασε τον 
κοινοτικό μέσο όρο. 
13-
Ιίερίληψη και ουμπεράομαισ 
Στο αντίθετο άκρο, στη Γερμανία και 
την Ελλάδα, στους 15 απασχολουμέ­
νους αντιστοιχούσε ένας μόνο νεοει­
σερχόμενος κατά μέσο όρο ετησίως. 
Σε επίπεδο τομέων, ο χαμηλότερος 
ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού 
δυναμικού σημειώθηκε στη γεωργία, 
αν και εδώ ακόμα, το 7%, κατά μέσο 
όρο των απασχολουμένων στην Κοι­
νότητα κατά την περίοδο 1984-1992, 
εισήλθε στον τομέα το προηγούμενο 
έτος ενώ 10% τον εγκατέλειψε. 
Στους βιομηχανικούς κλάδους, ο μέ­
σος ρυθμός εισόδου κυμάνθηκε 
γύρω στο 10% κατά την περίοδο αυ­
τή και στις υπηρεσίες στο 11,5%. 
Ωστόσο, στις υπηρεσίες, υψηλός 
ήταν και ο ρυθμός εξόδου, καθώς η 
πιθανότητα ενός ατόμου να εγκατα­
λείψει τη θέση εργασίας του στις 
υπηρεσίες ήταν περίπου η ίδια με 
εκείνη στη γεωργία. 
Η ανακύκλωση των γυναικών είναι 
σημαντικά υψηλότερη απ' ό,τι των 
ανδρών. Μεταξύ 1984 και 1992, το 
15% κατά μέσο όρο των απασχολού­
μενων γυναικών σε έναν τομέα δεν 
εργαζόταν στον τομέα αυτό το προη­
γούμενο έτος έναντι κάτω από 10% 
των ανδρών. Η διαφορά παρατηρείται 
σε όλα τα κράτη μέλη, ιδίως όμως 
στην Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο 
και το Λουξεμβούργο. 
Συνεπώς, τόσο όσον αφορά την ανα­
κύκλωση του εργατικού δυναμικού 
όσο και την κινητικότητα μεταξύ των 
τομέων και κλάδων παρατηρούνται 
μεγάλες διαφορές. Από τα στοιχεία 
αυτά προκύπτει ότι η (εξωτερική) α­
γορά εργασίας χρησιμοποιείται πολύ 
περισσότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
τη Γαλλία και τη Δανία απ' ό,τι στη 
Γερμανία, το Βέλγιο και την Ελλάδα. 
Ανακύκλωση θέσεων 
εργασίας 
Η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας του 1992 παρέχει για 
πρώτη φορά στοιχεία σχετικά με τον 
αριθμό των ατόμων που άλλαξαν θέση 
εργασίας ένα συγκεκριμένο έτος. Για 
την Κοινότητα ως σύνολο, αναφέρει ότι το 17% των απασχολουμένων 
— ένας στους έξι — δεν είχε την ίδια 
θέση εργασίας το προηγούμενο έτος. 
Όπως και με την ανακύκλωση του 
εργατικού δυναμικού, τα υψηλότερα 
ποσοστά σημειώθηκαν στην Ισπανία, 
τη Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο 
καθώς και στις Κάτω Χώρες και τα 
χαμηλότερα στην Ελλάδα και την 
Ιταλία (για την οποία δεν υπάρχουν 
διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με την 
ανακύκλωση του εργατικού δυναμι­
κού), όπου κυμάνθηκαν κάτω από το 
13%, ενώ το Βέλγιο, η Γερμανία και 
το Λουξεμβούργο σημείωσαν ελα­
φρώς υψηλότερα ποσοστά (γύρω 
στο 15%). 
Μεταβολές της 
διάρκειας εργασίας 
Στην Κοινότητα παρατηρείται μία 
μακροχρόνια τάση μείωσης του μέ­
σου αριθμού ωρών εργασίας των απα­
σχολουμένων, η οποία συμβάλλει 
στην αύξηση του αριθμού των ατό­
μων που απασχολούνται. Μεταξύ 
1983 και 1992, ο μέσος αριθμός ωρών 
εργασίας την εβδομάδα στην Κοινό­
τητα μειώθηκε κάτω του 4%, όπως 
φαίνεται στο Κεφάλαιο 5. Ωστόσο, στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία ση­
μειώθηκε μείωση μόνο κατά 1% ή λι­
γότερο ενώ στη Γερμανία, το Βέλγιο 
και τη Δανία περίπου 5% και στις 
Κάτω Χώρες 13%. 
Η κατανομή του 
χρόνου εργασίας 
Το 1992, το 58% των απασχολούμε­
νων ανδρών στη βιομηχανία και 
στις υπηρεσίες στην Κοινότητα ερ­
γαζόταν 38-40 ώρες την εβδομάδα, 
ενώ ένα άλλο 13% εργαζόταν 35-
37 ώρες. Λιγότερες ώρες εργαζόταν 
μόνο το 6% των ανδρών ενώ το 23% 
εργαζόταν πάνω από 40 ώρες την 
εβδομάδα. Πράγματι, το 12% των 
απασχολούμενων ανδρών στη βιο­
μηχανία και τις υπηρεσίες στην 
Κοινότητα — σχεδόν 7 εκατ. συνο­
λικά — εργαζόταν πάνω από το 
μέγιστο αριθμό ωρών που θα επιτρέ­
πεται κατά μέσο όρο δυνάμει της Κοινοτικής Οδηγίας περί Διάρκειας 
Εργασίας. 
Οι γυναίκες τείνουν να εργάζονται 
λιγότερες ώρες απ' ό,τι οι άνδρες σε 
όλα τα κράτη μέλη, καθώς το 1992 το 
41% των απασχολούμενων γυναικών 
στη βιομηχανία εργαζόταν 38-40 ώρες 
ενώ το 49% εργαζόταν λιγότερες 
ώρες. Για ένα σημαντικό ποσοστό αυ­
τών — πάνω από το 4% συνολικά ή 
πάνω από 2 εκατ. — η κανονικά εργά-
σιμη εβδομάδα ήταν κάτω από 
10 ώρες, και από αυτές πάνω από το 
50% εργαζόταν συνήθως 6 ή λιγότε­
ρες ώρες 
Στο άλλο άκρο της κλίμακας το 4% 
των απασχολούμενων γυναικών στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
- 2 εκατ. συνολικά — εργαζόταν κα­
νονικά 48 ή περισσότερες ώρες την 
εβδομάδα. Ενώ η διαφορά μεταξύ των 
ωρών εργασίας στη βιομηχανία και 
τις υπηρεσίες στους άνδρες είναι ελά­
χιστη, πολύ μεγαλύτερο ποσοστό γυ­
ναικών εργάζεται κάτω από 35 ώρες 
την εβδομάδα στις υπηρεσίες απ' ό,τι 
στη βιομηχανία, πράγμα που αντανα­
κλά την υψηλότερη συχνότητα της 
μερικής απασχόλησης 
Τόσο για τους άνδρες όσο και για τις 
γυναίκες, παρατηρούνται μεγάλες 
διαφορές στις εργασιακές ρυθμίσεις 
στην Κοινότητα. Όσον αφορά τους 
άνδρες: 
- στην Ελλάδα, την Ισπανία, την 
Ιταλία και το Λουξεμβούργο, η 
κανονική εργάσιμη εβδομάδα το 
1992 ήταν 40 ώρες 
- στη Γαλλία και την Ιρλανδία η 
κανονική εργάσιμη εβδομάδα 
ήταν 39 ή 40 ώρες 
- στο Βέλγιο, τη Γερμανία και τη 
Δανία ήταν 37-38 ώρες 
- στις Κάτω Χώρες ήταν 38 ή 
40 ώρες, 
- στην Πορτογαλία ήταν 40-
44 ώρες αν και σημαντικό 
ποσοστό εργαζόταν 45 ή περισσό­
τερες ώρες την εβδομάδα, 
-14 
Περίληψη και συμπεράσματα 
- οιο Ηνωμένο Βασίλειο, το 55%. 
των ανδρών, το υψηλότερο ποσο­
στό στην Κοινότητα, εργαζόταν 
πάνω από 40 ώρες την εβδομάδα. 
Ο μεγάλος αριθμός δεδουλευμένων 
ωρών από τους άνδρες στο Ηνωμένο 
Βασίλειο τονίζεται από το γεγονός ότι 
το 28% των απασχολουμένων στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες είχε θέ­
σεις εργασίας με εβδομάδα 48 ή περισ­
σότερων ωρών, το 50% απ' ό,τι σε 
οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος το 
1992 και τριπλάσιο απ' ό,τι σε κάθε 
κράτος μέλος, με εξαίρεση την Ελλά­
δα, την Ισπανία, την Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία. Συνεπώς, το 44% των 
απασχολούμενων ανδρών στην Κοι­
νότητα που εργαζόταν 48 ώρες ή πε­
ρισσότερες την εβδομάδα, με εξαίρεση 
τον τομέα της γεωργίας, βρίσκονταν 
στο Ηνωμένο Βασίλειο. 
Όσον αφορά τις γυναίκες το πρότυ­
πο της διάρκειας εργασίας κυμαίνεται 
μεταξύ των κρατών μελών κατά τον 
ίδιο σχεδόν τρόπο όπως και των αν­
δρών. Συνεπώς οι χώρες μπορούν να 
χωριστούν στις ίδιες ομάδες όσον αφο­
ρά τα τυπικά εβδομαδιαία ωράρια 
πλήρους απασχόλησης το 1992. Ωστό­
σο, σε κάθε περίπτωση, το ποσοστό 
των γυναικών που εργαζόταν τις 
ώρες αυτές ήταν πολύ χαμηλότερο 
απ' ό,τι των ανδρών, ιδίως στα βόρεια 
κράτη μέλη, πράγμα που αντανακλά 
τα σημαντικά ποσοστά γυναικών σε 
μερική απασχόληση. 
Σημαντικός αριθμός γυναικών στις 
χώρες αυτές — στις Κάτω Χώρες 
(15%), το Ηνωμένο Βασίλειο (8%) και 
τη Δανία (6%) — εργαζόταν κάτω από 
10 ώρες την εβδομάδα, πράγμα που 
σημαίνει ότι κατά την πραγματοποίη­
ση συγκρίσεων με άλλες χώρες τα 
στοιχεία της απασχόλησης πρέπει να 
προσαρμοστούν προς τα κάτω. 
Μεταβολές στις 
εβδομαδιαίες ώρες 
εργασίας 
Η κυριότερη μεταβολή της διάρκειας 
εργασίας σε κοινοτικό επίπεδο κατά την προηγούμενη δεκαειία, ιόσο για 
τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες, 
ήταν η μείωση του ωραρίου της πλή­
ρους απασχόλησης κατά μία ή δύο 
ώρες την εβδομάδα. Το 1983, το 51% 
των απασχολούμενων ανδρών στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες στην 
Κοινότητα εργαζόταν συνήθως 
40 ώρες την εβδομάδα και το 16% από 
37 έως 39 ώρες. Το 1992, 40 ώρες ερ­
γαζόταν μόνο το 29% των ανδρών και 
37-39 ώρες το 36%. Τα ποσοστά των 
ανδρών που εργάζονταν περισσότερες 
ή λιγότερες ώρες σημείωσαν ελάχιστη 
σχετικά μεταβολή. Παρ' όλα αυτά, το 
ποσοστό των ανδρών που εργάζονται 
48 ώρες ή περισσότερες αυξήθηκε κα­
τά τη διάρκεια της περιόδου αυτής 
από 10% σε 12%. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, το ποσοστό 
που εργαζόταν 40 ώρες την εβδομάδα 
έπεσε από 33% σε 17% ενώ το ποσοστό 
που εργαζόταν 37-39 ώρες αυξήθηκε 
από 17% σε 29%. Ελάχιστη σχετική 
μεταβολή σημείωσε το ποσοστό που 
εργαζόταν πάνω από 40 ώρες (10%), 
ενώ το ποσοστό που εργαζόταν κάτω 
από 30 ώρες την εβδομάδα αυξήθηκε 
ελαφρώς μόνο από 27% σε 29%. 
Η Γερμανία, η Δανία και οι Κάτω 
Χώρες σημείωσαν τη μεγαλύτερη 
μείωση στις ώρες εργασίας των αν­
δρών με πλήρη απασχόληση, τυπικά 
από 40 στις 37 ή 38. Σημαντική μείω­
ση του κανονικού ωραρίου πλήρους 
απασχόλησης σημειώθηκε και στην 
Ελλάδα και στην Πορτογαλία, καθώς 
το ποσοστό των ανδρών που εργαζό­
ταν πάνω από 40 ώρες την εβδομάδα 
μειώθηκε σημαντικά. 
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μεταξύ 1983 
και 1992 το ποσοστό των θέσεων με 
μεγάλο εβδομαδιαίο ωράριο εργα­
σίας αυξήθηκε. Κατά την περίοδο 
αυτή, ο αριθμός των ατόμων που 
εργάζονταν 48 ή περισσότερες ώρες 
την εβδομάδα αυξήθηκε από 22% 
του συνόλου σε 28%. Ωστόσο, σημα­
ντική άνοδο στο ποσοστό αυτό 
σημειώθηκε και σε άλλα επτά κράτη 
μέλη. 
Παρόμοιο πρότυπο μεταβολής στην 
Κοινότητα παρουσιάζουν και οι γυ­ναίκες. Στη Γερμανία, τις Κάτω Χώ­
ρες και τη Δανία, το κανονικό 
ωράριο πλήρους απασχόλησης μειώ-
θηκε σημαντικά. Μείωση 
σημειώθηκε και στο Βέλγιο, την Ιρ­
λανδία και την Ιταλία, αλλά σε 
μικρότερη κλίμακα. Στη Γαλλία, 
την Ισπανία και το Λουξεμβούργο, 
το ωράριο πλήρους απασχόλησης 
των γυναικών μεταβλήθηκε σχετι­
κά ελάχιστα, ενώ στην Ελλάδα και 
την Πορτογαλία οι θέσεις εργασίας 
με ωράριο μεγαλύτερο των 40 ωρών 
την εβδομάδα μειώθηκαν 
σημαντικά. 
Αντίθετα, στο Ηνωμένο Βασίλειο 
σημειώθηκε κάποια αύξηση στο πο­
σοστό των γυναικών που εργάζεται 
πάρα πολλές ώρες ενώ ο σχετικός 
αριθμός που εργάζεται κάτω από 
35 ώρες την εβδομάδα δεν σημείωσε 
καμία σχεδόν μεταβολή. 
Ωρες εργασίας των 
αυτοαπασχολουμένων 
Στην Κοινότητα, υψηλό ποσοστό 
των ατόμων που εργάζονται πολλές 
ώρες είναι αυτοαπασχολούμενοι πα­
ρά μισθωτοί. Το 1992, το 51% των 
αυτοαπασχολούμενων ανδρών και 
το 42% των αυτοαπασχολούμενων 
γυναικών εργάζονταν συνήθως 
48 ώρες την εβδομάδα ή περισσότε­
ρο και μόνο το 12% των ανδρών και 
κάτω από το 35% των γυναικών ερ­
γάζονταν κάτω από 40 ώρες Το 
πρότυπο αυτό είναι κοινό σε όλα τα 
κράτη μέλη, αν και ήταν λιγότερο 
έντονο στην Ισπανία, την Ιρλανδία, 
την Ιταλία και την Πορτογαλία, 
όπου κάτω από το 50% των 
αυτοαπασχολούμενων ανδρών ερ­
γαζόταν τουλάχιστον 48 ή 
περισσότερες ώρες την εβδομάδα και 
εντονότερο στη Γερμανία και τις 
χώρες Μπενελούξ όπου το ποσοστό 
ξεπερνούσε το 60%. 
Όσον αφορά τόσο τους αυτοαπασχο-
λούμενους άνδρες όσο και τις 
γυναίκες, οι μεταβολές του προτύ­
που της διάρκειας εργασίας ήταν 
λιγότερο σημαντικές απ' ό,τι για 
τους μισθωτούς 
-15 
Περίληψη και συμπεράσματα 
Μερική απασχόληση 
και κανονικό ωράριο 
Η μερική απασχόληση αφορά κυρίως 
τις γυναίκες, οι οποίες καλύπτουν το 
85% όλων αυτών των θέσεων εργα­
σίας Ωστόσο, στην Κοινότητα η έν­
νοια της μερικής απασχόλησης 
παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις. 
Τα στοιχεία για τη μερική απασχόλη­
ση που παρέχονται από έρευνες σχε­
τικά με τον τρόπο που χαρακτηρίζουν 
τα άτομα την εργασία τους μπορεί να 
διαφέρουν σημαντικά από εκείνα που 
προκύπτουν από τις πληροφορίες 
σχετικά με τις δεδουλευμένες ώρες. 
Γενικά, στα βόρεια κράτη μέλη, ο α­
ριθμός των ατόμων, ιδίως των γυναι­
κών, που δηλώνει ότι εργάζεται με 
μερική απασχόληση τείνει να είναι 
σημαντικά υψηλότερος από τον αριθ­
μό των ατόμων που αναφέρεται ότι 
εργάζεται με μειωμένο ωράριο 
— ιδίως στις Κάτω Χώρες, το Ηνωμέ­
νο Βασίλειο και τη Δανία — ενώ στα 
νότια κράτη μέλη ισχύει το αντίθετο, 
ιδίως στην Ιταλία. 
Το 1992, το 31% των γυναικών στην 
Κοινότητα θεώρησε ότι εργαζόταν με 
μερική απασχόληση. Ταυτόχρονα, το 
29% των γυναικών εργαζόταν κάτω α­
πό 30 ώρες την εβδομάδα, ενώ το 25% με 
μειωμένο ωράριο 10-29 ωρών. 'Ενα άλ­
λο 6% των γυναικών εργαζόταν 30-34 
ώρες την εβδομάδα, οι περισσότερες από 
τις οποίες συνεπώς φαίνεται ότι θεώρη­
σαν ότι εργάζονταν με πλήρη παρά με 
μερική απασχόληση. 
Στις Κάτω Χώρες ενώ το 1992 το 59% 
των απασχολούμενων γυναικών εργα­
ζόταν με μερική απασχόληση, το 36% 
εργαζόταν με μειωμένο ωράριο 10-29 
ωρών την εβδομάδα. Στο Ηνωμένο Βα­
σίλειο, το 33% των απασχολούμενων 
γυναικών εργαζόταν με μειωμένο ωρά­
ριο ενώ σε θέσεις μερικής απασχόλησης 
εργαζόταν το 44%, στη δε Δανία το 37% 
ταξινομήθηκε στη μερική απασχόληση 
ενώ με μειωμένο ωράριο εργαζόταν 
το 23%. 
Αντίθετα, στην Ιταλία, την Ελλάδα 
και την Πορτογαλία, ο αριθμός των γυναικών που ταξινομήθηκαν στη 
μερική απασχόληση ήταν κάτω από 
το 50% του αριθμού που εργαζόταν με 
μειωμένο ωράριο. Συνεπώς στις χώ­
ρες αυτές μεγάλος αριθμός γυναικών 
σε θέσεις εργασίας κάτω των 30 ωρών 
θεωρεί ότι εργάζεται με πλήρη απα­
σχόληση. Το ίδιο ισχύει στο Βέλγιο 
και το Λουξεμβούργο. 
Έτσι, ενώ στη Γαλλία στη μερική 
απασχόληση ταξινομήθηκε υψηλό­
τερο ποσοστό γυναικών απ' ό,τι 
στην Ιταλία, το 1992 το ποσοστό που 
εργαζόταν με μειωμένο ωράριο ήταν 
περίπου το ίδιο στις δύο χώρες Αντί­
στοιχα, το Βέλγιο είχε το ίδιο 
περίπου ποσοστό γυναικών με μειω-
μένο ωράριο με το Ηνωμένο 
Βασίλειο και σημαντικά υψηλότερο 
ποσοστό απ' ό,τι η Δανία, αλλά πολύ 
χαμηλότερο ποσοστό γυναικών τα­
ξινομήθηκε σε θέσεις μερικής 
απασχόλησης απ' ό,τι στις άλλες δύο 
χώρες 
Το ίδιο περίπου ισχύει και για τους 
άνδρες που εργάζονται με μερική α­
πασχόληση στις χώρες αυτές καθώς 
η διαφορά των σχετικών αριθμών 
που εργάζονται με μειωμένο ωράριο 
μεταξύ των κρατών μελών είναι ση­
μαντικά μικρότερη απ' ό,τι των 
αριθμών που θεωρούνται ότι εργά­
ζονται με μερική απασχόληση. 
Μεταξύ 1983 και 1992, η αύξηση του 
ποσοστού των γυναικών με μειωμέ-
νο ωράριο ήταν σημαντικά 
χαμηλότερη από την αύξηση του πο­
σοστού που εργάζεται σε θέσεις 
μερικής απασχόλησης. Η αύξηση 
του πρώτου ποσοστού κατά την πε­
ρίοδο αυτή ήταν πάνω από δύο 
μονάδες μόνο σε πέντε κράτη μέλη. 
Συνεπώς η αύξηση που καταγράφη­
κε στη μερική απασχόληση από το 
1983 δεν οφείλεται τόσο στη μείωση 
του ωραρίου όσο στην αύξηση των 
θέσεων εργασίας για γυναίκες, οι 
οποίες χαρακτηρίζονται μερικής 
απασχόλησης σε αντίθεση με εκείνες 
που χαρακτηρίζονται πλήρους 
απασχόλησης, παρ' όλο που ο 
αριθμός των δεδουλευμένων ωρών 
είναι ίσως ελάχιστα μικρότερος ή 
ίδιος Δεύτερες θέσεις 
εργασίας 
Μικρό μόνο ποσοστό ανδρών και γυ­
ναικών στην Κοινότητα έχει και δεύ­
τερη απασχόληση — περίπου το 3% 
σε κάθε περίπτωση — αν και οι πιθα­
νότητες των γυναικών να έχουν και 
δεύτερη απασχόληση είναι τόσο μεγα­
λύτερες όσο λιγότερες ώρες εργάζο­
νται στην κύρια απασχόληση. 
Ωστόσο, σε όλα τα κράτη μέλη, με 
εξαίρεση τη Γαλλία και την Πορτογα­
λία, δεύτερη απασχόληση έχει λιγότε­
ρο από το 10% των γυναικών που 
εργάζονται κάτω από 20 ώρες την 
εβδομάδα στην κύρια απασχόληση. 
Μη κοινωνικές ή 
ευέλικτες ώρες 
Η μεγάλη πλειονότητα των ατόμων 
στην Κοινότητα εργάζεται κάποιες 
ώρες από τις 8 το πρωί έως τις 7 το 
απόγευμα από τη Δευτέρα έως την 
Παρασκευή. Οι θέσεις εργασίας που 
περιλαμβάνουν ώρες εκτός από αυτές, 
από μία άποψη, μπορούν να χαρακτη­
ριστούν ως μη κοινωνικές ενώ από 
μία άλλη είναι δυνατόν να θεωρηθούν 
ως ένδειξη ευελιξίας Η Έρευνα Ερ­
γατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
του 1992, η οποία περιλαμβάνει σχε­
τικές εκτιμήσεις για πρώτη φορά, δεί­
χνει ότι 5 εκατ. περίπου ανδρών στην 
Κοινότητα — 7% — και 2 εκατ. γυναι­
κών — 3% — εργάζονται συνήθως τη 
νύχτα, ενώ ένα άλλο 11% των ανδρών 
και 5% των γυναικών εργάζεται ορι­
σμένες φορές τη νύχτα. 
Το ποσοστό των ατόμων που εργάζο­
νται συνήθως τη νύχτα κυμαίνεται 
σημαντικά μεταξύ των κρατών με­
λών και έχει μικρή σχέση με το επίπε-
δο ευημερίας ή οικονομικής 
ανάπτυξης. Το ποσοστό αυτό είναι υ­
ψηλότερο στη Γερμανία και τη Δανία 
— τόσο για τους άνδρες όσο και για τις 
γυναίκες — απ' ό,τι οπουδήποτε αλ­
λού στην Κοινότητα ενώ το χαμηλό­
τερο παρατηρείται στις Κάτω Χώρες. 
Ταυτόχρονα, το ποσοστό των ατόμων 
που εργάζονται περιστασιακά τη 
νύχτα είναι πολύ υψηλότερο στο 
-16-
Περίληψη και συμπεράσματα 
Ηνωμένο Βασίλειο απ' ό,τι σε άλλα 
κράτη μέλη, πράγμα που σημαίνει ότι 
ισχύουν ελαστικότερες ρυθμίσεις 
σχετικά με το χρόνο εργασίας 
Το 50% των ανδρών και μόλις πάνω 
από το 40% των γυναικών στην Κοι­
νότητα το 1992 εργαζόταν σε θέσεις 
που απαιτούσαν να εργάζονται του­
λάχιστον ορισμένες φορές την Σάββα­
το. Σε αντίθεση με τη νυχτερινή 
εργασία, η εργασία το Σάββατο φαίνε­
ται ότι είναι συχνότερη στο Νότο της 
Κοινότητας απ' ό,τι στο Βορρά 
— ιδίως στην Ισπανία και την Ιταλία. 
Και πάλι, ο σχετικός αριθμός των ερ­
γαζομένων ορισμένες φορές το Σάβ­
βατο ήταν υψηλότερος στο Ηνωμένο 
Βασίλειο απ' ό,τι αλλού (πάνω από το 
30% των ανδρών), αν και στη Δανία 
και τη Γαλλία ήταν επίσης υψηλός 
(30%), ενώ στην Ισπανία και την Πορ­
τογαλία, κάτω από το 10% των αν­
δρών και των γυναικών είχαν θέσεις 
εργασίας που περιελάμβαναν περι­
στασιακή εργασία το Σάββατο. 
Αυτό σημαίνει ότι στις τελευταίες δύο 
χώρες οι εργασιακές ρυθμίσεις είναι 
σχετικά ανελαστικές. Επιπλέον, το 
πολύ χαμηλότερο ποσοστό γυναικών 
που εργάζεται ορισμένες φορές το 
Σάββατο, σε όλα τα κράτη μέλη, ση­
μαίνει ότι συνήθως οι εργασιακές 
ρυθμίσεις των γυναικών είναι λιγότε­
ρο ελαστικές απ' ό,τι των ανδρών. 
Κάτω από το 50% των απασχολουμέ­
νων που εργάζεται το Σάββατο στην 
Κοινότητα εργάζεται την Κυριακή 
(8% των ανδρών και των γυναικών 
συνολικά συνήθως 15% ορισμένες 
φορές). 
Ωστόσο, το πρότυπο της κυριακάτι­
κης εργασίας στην Κοινότητα είναι 
διαφορετικό από εκείνο της εργασίας 
το Σάββατο, καθώς δείχνει μικρή τά­
ση να είναι συνηθέστερο στο Νότο απ' 
ό,τι στο Βορρά. Στην Ιταλία, όπου η 
εργασία το Σάββατο είναι σημαντική, 
η αναλογία ανδρών και γυναικών που 
εργάζονται τις Κυριακές είναι από τις 
χαμηλότερες στην Κοινότητα, ενώ το 
αντίθετο ισχύει για τις Κάτω Χώρες. 
Στη Γαλλία, το Βέλγιο και το Λουξεμ­
βούργο, ο σχετικός αριθμός των εργα­ζομένων την Κυριακή είναι επίσης 
πολύ χαμηλότερος απ' ό,τι αλλού, ενώ 
στη Δανία, όσον αφορά τις γυναίκες 
ειδικότερα, ήταν ο υψηλότερος στην 
Κοινότητα 
Τα στοιχεία σχετικά με την εργασία 
το Σάββατο και την Κυριακή μοιάζει 
να καταδεικνύουν τη σημασία κοι-
νωνικών, πολιτιστικών και 
θρησκευτικών παραγόντων ως 
επιρροών στις εργασιακές ρυθμί­
σεις. Οι παράγοντες αυτοί 
επηρεάζουν το πρότυπο της ζήτη­
σης των καταναλωτών για 
υπηρεσίες και συνεπώς το κίνητρο 
για τις επιχειρήσεις να απασχολούν 
άτομα το Σαββατοκύριακο. Επίσης, 
σύμφωνα με τα στοιχεία, οι εργασια­
κές ρυθμίσεις είναι περισσότερο 
ευέλικτες σε ορισμένες χώρες απ' 
ό,τι σε άλλες — τα νότια κράτη μέλη 
φαίνεται ότι έχουν σχετικά ανελα­
στικές ρυθμίσεις — και κατά τα 
φαινόμενα πιο ευέλικτες για τους 
άνδρες απ' ό,τι για τις γυναίκες. 
Κόστος εργασίας, 
εισφορές κοινωνικής 
ασφάλισης και φόροι 
Ένα διακριτικό γνώρισμα των ευρω­
παϊκών οικονομιών είναι το υψηλό 
επίπεδο κοινωνικής προστασίας που 
παρέχεται από το κράτοςή από συστή­
ματα που υποστηρίζονται από το κρά­
τος. Η χρηματοδότηση εκτεταμένων 
συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας έ­
χει καταστεί μείζον θέμαπροβληματι-
σμού όσον αφορά τις δυνατές 
συνέπειες για την ανταγωνιστικότη­
τα και τη διαδικασία δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας 
Όπως αναλύεται στο Κεφάλαιο 6, κε­
ντρική σημασία έχουν τρία αλληλέν­
δετα ζητήματα: 
- ο βαθμός κατά τον οποίο τα μέσα 
χρηματοδότησης των συστημά­
των κοινωνικής προστασίας 
αυξάνουν το κόστος εργασίας και 
αποθαρρύνουν τις επιχειρήσεις α­
πό την πρόσληψη περισσότερων 
εργαζομένων, - κατά πόσον μία διαφορετική μέ­
θοδος χρηματοδότησης θα 
επηρέαζε λιγότερο το κόστος ερ­
γασίας και παραγωγής και θα 
υποκινούσε κατά τον τρόπο αυτό 
την αύξηση της απασχόλησης, 
- κατά πόσον ένα λιγότερο εκτετα­
μένο και δαπανηρό σύστημα 
κοινωνικής προστασίας θα μείω­
νε το κόστος εργασίας 
Ο αντίκτυπος των 
φόρων επί της 
εργασίας 
Τα αποτελέσματα στην παραγωγή και 
την απασχόληση που έχει το αυξημέ­
νο κόστος των επιχειρήσεων εξαιτίας 
της επιβολής εισφορών κοινωνικής 
ασφάλισης και φόρων δεν μπορεί να 
κριθούν απλώς στη βάση της αρχικής 
τους επίπτωσης. Είναι σημαντικό να 
εξεταστεί κατά πόσον μετακυλίεται 
από τις επιχειρήσεις σε αυξημένες τι­
μές ή σε χαμηλότερους μισθούς των 
απασχολουμένων αντί να απορροφά­
ται σε χαμηλότερα κέρδη. Αυτό θα 
τείνει να κυμαίνεται μεταξύ οικονο­
μικών τομέων δραστηριότητας κα­
θώς και μεταξύ επιχειρήσεων. 
Επίσης είναι σημαντικό να αναγνωρι­
στεί, όταν γίνονται συγκρίσεις μεταξύ 
της Ευρώπης αφενός και των Ηνωμέ­
νων Πολιτειών και της Ιαπωνίας αφε­
τέρου, ότι οι μεγάλες επιχειρήσεις ειδι­
κότερα συνεισφέρουν σημαντικά ποσά 
σε ιδιωτικά συστήματα κοινωνικής 
προστασίας των εργαζομένων τους 
Επιπλέον, τα ποσά αυτά μπορεί να μην 
εμφανίζονται ως εισφορές κοινωνικής 
ασφάλισης — ή ως μη μισθολογικό κό­
στος εργασίας — αλλά να περιλαμβάνο­
νται στα μισθολογικά κλιμάκια 
Τα αποτελέσματα κάθε μείωσης των 
εισφορών κοινωνικής ασφάλισης στο 
κόστος εργασίας και παραγωγικότη­
τας δεν είναι εύκολο να εκτιμηθούν 
από τη στιγμή που συνυπολογίζεται 
το αποτέλεσμα της αντιστάθμισης για 
το εισόδημα που χάνεται μέσω της 
άντλησης άλλων ειδών φόρων ή της 
μείωσης των κοινωνικών δαπανών. 
17-
Περίληψη και ουμιιεράυμαΐΛΐ 
Παρ' όλα αυτά, ανεξάρτητα από τα 
μακροπρόθεσμα αιιοιελέσματα οπόιε 
όλεςοι οικονομικέςδυνάμειςθα έχουν 
επενεργήσει πλήρως, βραχυπρόθε­
σμα και μεσοπρόθεσμα, κάθε σημα-
ντική μείωση των εισφορών 
κοινωνικής ασφάλισης μπορεί να υ­
ποκινήσει σημαντική δημιουργία θέ­
σεων εργασίας. Αυτό ισχύει ιδίως 
εξαιτίας του μεγέθους της "ψαλίδας" 
που δημιουργούν οι φόροι μεταξύ 
των καθαρών αποδοχών που λαμβά­
νουν οι μισθωτοί και των ποσών που 
καταβάλλουν οι εργοδότες για την 
απασχόληση των μισθωτών, πράγμα 
που μπορεί να αποτελεί δυνητικό 
αποθαρρυντικό παράγοντα στην απα­
σχόληση και κίνητρο για την αποφυ­
γή ή τη διαφυγή από την καταβολή 
φόρων και εισφορών. Η κατάσταση 
αυτή μπορεί να αφορά κυρίως τους 
πιο χαμηλόμισθους εργαζομένους. 
(Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή πρότει­
νε τη μείωση του συνολικού ποσο­
στού των φόρων και εισφορών επί της 
εργασίας ιδίως για τους λιγότερο ει­
δικευμένους εργαζομένους, κατά 1-
2%τουΑΕΠ.) 
Συντελεστές φόρων 
και εισφορών 
Το 1991, το ποσοστό κοινωνικής 
ασφάλισης που κατέβαλαν οι εργοδό­
τες — συμπεριλαμβανομένων των υ-
ποχρεωτικών και προαιρετικών 
εισφορών — ανερχόταν στο 22% κατά 
μέσο όρο του συνολικού εργατικού 
κόστους για ένα μισθωτό που ελάμβα­
νε το μέσο μισθό ενός άνδρα εργαζο­
μένου στη μεταποίηση. Ωστόσο, 
κυμαινόταν από το 30% του κόστους 
εργασίας στη Γαλλία, την Ιταλία και 
το Βέλγιο σε κάτω από το 15% στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και κάτω από το 
5% στη Δανία. Η διακύμανση αυτή 
οφείλεται ως επί το πλείστον σε δια­
φορές του υποχρεωτικού στοιχείου 
των εισφορών, αν και το στοιχείο αυ­
τό κυμαίνεται από το 60% στο Ηνω­
μένο Βασίλειο και την Ιρλανδία σε 
κάτω από το 5% στο Βέλγιο και την 
Ιταλία. 
Στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1991, οι 
κοινωνικές εισφορές αντιστοιχούσαν στο 21% του κόστους εργασίας ενώ 
στην Ιαπωνία στο 15%. 
Τα τελευταία χρόνια, ο συντελεστής 
κοινωνικών εισφορών αυξήθηκε σε 
ορισμένα κράτη μέλη ενώ σε άλλα 
μειώθηκε. Μόνο στο Βέλγιο αυξήθηκε 
κατά πάνω από 1% του κόστους εργα­
σίας (για το μέσο μισθό ενός άνδρα 
εργαζομένου στη μεταποίηση). Στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και τη Δανία το 
ποσοστό μειώθηκε σημαντικά. Κατά 
την ίδια περίοδο, στην Ιαπωνία αυξή­
θηκε, αλλά μόνο κατά 1% περίπου του 
κόστους εργασίας 
Ωστόσο, η σχετική σταθερότητα που 
επικρατεί στην Κοινότητα όσον αφο­
ρά ένα άτομο που κερδίζει το μέσο 
μισθό ενός άνδρα εργαζομένου στη 
μεταποίηση μπορεί να συγκαλύπτει 
μεταβολές σε διαφορετικά επίπεδα α­
ποδοχών. Ειδικότερα, από το 1991, 
και ιδίως από τα μέσα του 1993, ορι­
σμένα κράτη μέλη μείωσαν τις εισφο­
ρές για τους εργαζόμενους νέους σε 
μία προσπάθεια αύξησης της υποκί­
νησης των επιχειρήσεων να απασχο­
λούν νέους 
Οι διαφορές μεταξύ της Κοινότητας 
αφενός και των Ηνωμένων Πολιτειών 
και της Ιαπωνίας αφετέρου, φαίνονται 
εντονότερες όσον αφορά τις εργατικές 
εισφορές και φόρους επί των αποδοχών, 
που ανέρχονταν στο 10-15% περίπου 
του κόστους εργασίας το 1991 στις τε­
λευταίες δύο χώρες και ξεπερνούσαν το 
20% στην Κοινότητα. Μαζί με τις εργο­
δοτικός εισφορές ανέρχονταν στο 45% 
κατά μέσο όρο του κόστους εργασίας 
στην Κοινότητα το 1991 όσον αφορά το 
μέσο μισθό ενός άνδρα εργαζομένου στη 
μεταποίηση. Το ποσοστό αυτό αντιπρο­
σωπεύει μία σημαντική ψαλίδα μεταξύ 
του κόστους που σημαίνει για τις επι­
χειρήσεις η απασχόληση εργατικού δυ­
ναμικού και των καθαρών αποδοχών 
που λαμβάνουν οι εργαζόμενοι. 
Το μέγεθος της ψαλίδας για ένα άτομο 
που λαμβάνει τις μέσες αποδοχές ενός 
άνδρα εργαζομένου στη μεταποίηση 
κυμαίνεται σε μεγάλο βαθμό με το 
κατά κεφαλήν ΑΕΠ, πάνω από το 50% 
του κόστους εργασίας στο Βέλγιο, τη 
Γερμανία και τις Κάτω Χώρες το 1991 και μόνο ελαφρώς κάτω από το 50% 
στη Δανία και ιη Γαλλία οε κάτω από 
το 40% στο Ηνωμένο Βασίλειο, την 
Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελ­
λάδα. Ωστόσο, στο Λουξεμβούργο α­
νερχόταν σε λίγο πάνω από το 30% 
του εργατικού κόστους, δηλαδή το 
χαμηλότερο ποσοστό στην 
Κοινότητα. 
Στην Κοινότητα ως σύνολο, η ψαλί­
δα μειώθηκε σχετικά μεταξύ 1985 
και 1991 — σχεδόν κατά 2% του 
εργατικού κόστους Μόνο στη Γαλ­
λία, το Βέλγιο και την Πορτογαλία 
σημειώθηκε αύξηση — σε κάθε χώρα 
κάτω από 2% του κόστους εργασίας 
— ενώ στο Λουξεμβούργο, το Ηνω­
μένο Βασίλειο και τις Κάτω Χώρες 
σημειώθηκαν σημαντικές μειώσεις 
Κόστος εργασίας και 
αποδοχές 
Το μέσο μηνιαίο κόστος της απασχό­
λησης ενός άνδρα χειρονακτικά 
εργαζομένου στην Κοινότητα το 
1991 κυμαινόταν από περίπου 
2.750 ECU στη Γερμανία και μόλις 
πάνω από 2.500 ECU στο Βέλγιο σε 
κάτω από 1.000 ECU στην Ελλάδα 
και κάτω από 600 ECU στην Πορτο-
γαλία. Οι διαφορές αυτές 
αντιστοιχούν γενικά σε διαφορές 
της προστιθέμενης αξίας Ωστόσο, 
όσον αφορά τις καθαρές αποδοχές οι 
διαφορές είναι μικρότερες εξαιτίας 
των υψηλών φόρων και εισφορών 
στις χώρες με υψηλά εισοδήματα. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, οι ερ­
γοδοτικές και εργατικές εισφορές 
είναι ανάλογες προς τους μισθούς 
έως ένα ορισμένο επίπεδο και στη 
συνέχεια καθίστανται αντιστρόφως 
ανάλογες, με την έννοια ότι το ποσο­
στό μειώνεται καθώς αυξάνονται οι 
αποδοχές Ωστόσο, αυτό γενικά ση­
μειώνεται μόνο σε σχετικά υψηλά 
επίπεδα αποδοχών. 
Η κατάσταση αυτή έρχεται σε αντί­
θεση με εκείνη που επικρατεί όσον 
αφορά τους φόρους επί των αποδο­
χών, οι οποίοι είναι κυρίως 
προοδευτικοί προς τους μισθούς στα 
-18 
Περίληψη KUI ουμπερύομαια 
περισσότερα επίπεδα εισοδήματος, 
με κυριότερη εξαίρεση την Ελλάδα 
όπου οι συντελεστές είναι αναλογι­
κοί για ένα μεγάλο φάσμα αποδοχών. 
Το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί τη 
μοναδική χώρα της Κοινότητας με 
προοδευτικούς συντελεστές εισφο­
ρών, ενώ το Βέλγιο και η 
Πορτογαλία, όπου οι συντελεστές 
εισφορών είναι ανάλογοι προς τους 
μισθούς, αποτελούν τα μοναδικά 
κράτη μέλη όπου οι συντελεστές δεν 
καθίστανται αντιστρόφως ανάλογοι 
των μισθών σε κάποιο επίπεδο απο­
δοχών. Συνεπώς, σε 9 κράτη μέλη, 
το μισθολογικό κόστος εργασίας που 
επιβάλλεται από τις κυβερνήσεις βα­
ρύνει αναλογικά περισσότερο τους 
πιο χαμηλόμισθους απ' ό,τι τους πιο 
υψηλόμισθους εργαζόμενους. 
Συντελεστές φόρων 
και εισφορών για τους 
άνδρες και τις 
γυναίκες 
Οι άγαμες γυναίκες εξομοιώνονται με 
τους άγαμους άνδρες για φορολογι­
κούς και ασφαλιστικούς σκοπούς σε 
όλα τα κράτη μέλη, αν και οι φορολο­
γικοί συντελεστές για τις γυναίκες 
είναι συνήθως χαμηλότεροι από εκεί­
νους που ισχύουν για τους άνδρες 
καθώς οι αποδοχές τους είναι σημα­
ντικά χαμηλότερες Το 1991, το σχε­
τικό κόστος της απασχόλησης μίας 
γυναίκας που λαμβάνει τις μέσες απο­
δοχές στη μεταποίηση ήταν κατά 28% 
χαμηλότερο απ' ό,τι ενός άνδρα, αν 
και στη Δανία ήταν χαμηλότερο μόνο 
κατά 15% και στη Γαλλία κατά 20% 
έναντι 40% στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και την Ιρλανδία. 
Μεταξύ 1985 και 1991, η διαφορά 
μεταξύ του μέσου εργατικού κό­
στους των ανδρών και των 
γυναικών διατηρήθηκε σχεδόν στα­
θερή σε όλη την Κοινότητα, καθώς 
μειώθηκε μόνο στη Γαλλία και διευ­
ρύνθηκε στη Γερμανία και τις χώρες 
Μπενελούξ. Συνεπώς, κατά την πε­
ρίοδο αυτή το κίνητρο για την 
απασχόληση γυναικών έναντι αν­
δρών διατηρήθηκε αμετάβλητο. Το 1991, σε τέσσερις χώρες, Βέλγιο, 
Γαλλία, Ιρλανδία και Πορτογαλία 
— ιδίως στις δύο τελευταίες — οι 
έγγαμες γυναίκες κατέβαλαν στην 
πραγματικότητα υψηλότερους 
φόρους απ' ό,τι οι άγαμες, πράγμα 
που μπορεί να αποτρέπει τις έγγαμες 
γυναίκες από την αναζήτηση 
εργασίας 
Οριακοί φορολογικοί 
συντελεστές 
Η προοδευτική άνοδος του αθροίσμα­
τος του φορολογικού συντελεστή και 
του συντελεστή εισφορών σημαίνει 
ότι στις περισσότερεςχώρες οι οριακοί 
συντελεστές είναι πάνω από τους μέ­
σους συντελεστές. Καθώς οι εργοδό­
τες αυξάνουν τους μισθούς που 
καταβάλλουν στους εργαζομένους 
τους προοδευτικά λιγότερο μέρος της 
αύξησης περιέρχεται στους εργαζομέ­
νους και μεγαλύτερο στο κράτος 
πράγμα που δυνητικά επηρεάζει το 
κίνητρο για εργασία και για ανταμοι­
βή των υψηλότερων επιπέδων παρα­
γωγικότητας 
Αυτό το δυνητικό αποτέλεσμα είχε τις 
μεγαλύτερες διαστάσεις το 1991 στο 
Βέλγιο, όπου ο συνολικός οριακός συ­
ντελεστής έφθανε το 63% για αποδο­
χές που κυμαίνονταν μεταξύ του 
80-100% των μέσων αποδοχών. Αυτό 
σημαίνει ότι από κάθε μισθολογική 
αύξηση διπλάσιο ποσό περιέρχεται 
στο κράτος απ' ό,τι εκείνο που περιέρ­
χεται στους μισθωτούς Ο οριακός συ­
ντελεστής ήταν σχεδόν εξίσου 
υψηλός στην Ιρλανδία και τη Γερμα­
νία (πάνω από το 60% και στις δυο 
χώρες), ενώ κάτω από το 50% ήταν 
μόνο σε πέντε κράτη μέλη — Λουξεμ­
βούργο, Ηνωμένο Βασίλειο, Ισπανία, 
Ελλάδα και Πορτογαλία 
Με εξαίρεση το Βέλγιο και τη Γαλλία, 
ο συνολικός οριακός συντελεστής 
μειώθηκε μεταξύ 1985 και 1991, αλλά 
η πτώση που σημειώθηκε στην Ισπα­
νία, την Πορτογαλία και την Ιρλανδία 
ήταν μικρή, ενώ η μεγαλύτερη 
— πάνω από 5 ποσοστιαίες μονάδες — 
σημειώθηκε στις Κάτω Χώρες και την 
Ελλάδα. Οι οριακοί συντελεστές είναι υψηλό­
τεροι στην Κοινότητα απ' ό,τι στις 
Ηνωμένες Πολιτείες (περίπου 40%) 
και την Ιαπωνία (30%). Για τους χα­
μηλόμισθους εργαζομένους, ήταν 
ακόμη χαμηλότεροι στις Ηνωμένες 
Πολιτείες εξαιτίας του χαμηλού επι­
πέδου των υποχρεωτικών κοινωνι­
κών εισφορών, και έτσι οι Ηνωμένες 
Πολιτείες και η Ιαπωνία είχαν τη δυ­
νατότητα να προσλαμβάνουν εργαζο­
μένους με κόστος που δεν διέφερε 
σημαντικά από τις καθαρές αποδοχές 
που ελάμβαναν. 
Δεδομένου ότι μεγάλο ποσοστό των 
ανέργων είναι ανειδίκευτοι, το εργα­
τικό κόστος στα κατώτερα μισθολογι­
κά κλιμάκια έχει μεγάλη σημασία. Η 
πρόκληση που αντιμετωπίζει η πολι­
τική είναι να μειώσει το κόστος της 
απασχόλησης ανειδίκευτων εργαζο­
μένων ώστε να ενθαρρύνει τους 
εργοδότες να προσλαμβάνουν εργαζο­
μένους με λίγα προσόντα, αποφεύγο­
ντας ταυτόχρονα κάθε σημαντική 
μείωση των ήδη χαμηλών καθαρών 
αποδοχών τους 
Χαμηλοί μισθοί και 
φτώχεια 
Η σημασία της προστασίας των ατό-
μων που βρίσκονται σε πιο 
μειονεκτική θέση στην αγορά εργα­
σίας — πολλά από τα οποία είναι 
γυναίκες — υπογραμμίζεται από το 
γεγονός ότι οι χαμηλοί μισθοί φαίνε­
ται ότι σχετίζονται με την εμφάνιση 
καταστάσεων φτώχειας σε πολλά 
κράτη μέλη. Προς τα τέλη της δε­
καετίας του 1980, οι δαπάνες του 
10% σχεδόν των νοικοκυριών με 
ένα τουλάχιστον εργαζόμενο μέλος 
ήταν κάτω από το 50% των μέσων 
δαπανών των νοικοκυριών στην ε­
ξεταζόμενη χώρα — πράγμα που 
μπορεί να ληφθεί ως κατά προσέγγι­
ση δείκτης φτώχειας με τη σχετική 
έννοια. Επιπλέον, το 30% των 
νοικοκυριών αυτών είχε δύο τουλά­
χιστον εργαζόμενα μέλη. 
Ενώ οι χαμηλοί μισθοί δεν αποτε­
λούν την πρωταρχική αιτία 
φτώχειας σε πολλά κράτη μέλη, με 
19 
Περίληψη και συμπεράσματα 
εξαίρεση την Πορτογαλία, στο ένα 
τρίτο των νοικοκυριών με δαπάνες 
κάτω από το 50% του εθνικού μέσου 
όρου το 1988, ο αρχηγός ασκούσε 
αμειβόμενη δραστηριότητα. Από τα 
νοικοκυριά αυτά, στο 30% ο αρχη­
γός ήταν αυτοαπασχολούμενος, 
ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από εκείνο 
των αυτοαπασχολουμένων στη συ­
νολική απασχόληση. 
Οι χαμηλοί μισθοί τείνουν να είναι 
σημαντικότερη πηγή φτώχειας στα 
νότια κράτη μέλη απ' ό,τι στα βόρεια 
Το 1988, αρχηγό με αμειβόμενη απα­
σχόληση — σε πολλές περιπτώσεις 
αυτοαπασχολούμενο — είχε πάνω α­
πό το 40% των νοικοκυριών με χαμη­
λές δαπάνες στην Ελλάδα, την 
Ισπανία και την Ιταλία και πάνω από 
το 50% στην Πορτογαλία 
Ανεργία και πολιτικές 
αγοράς εργασίας 
Οι πολιτικές αγοράς εργασίας μπο­
ρούν να συμβάλουν στη μείωση της 
ανεργίας στην Κοινότητα. Ωστόσο, 
προκειμένου να είναι αποτελεσματι­
κές, πρέπει να είναι προσαρμοσμένες 
στα χαρακτηριστικά που παρουσιά­
ζουν οι άνεργοι στις διάφορες περιο­
χές της Κοινότητας. 
Ανεργία των νέων 
Κατά τη δεκαετία του 1980, η ανεργία 
των νέων αποτελούσε ένα οξύ πρό­
βλημα. Ωστόσο, το συνδυασμένο 
αποτέλεσμα των μέτρων που θεσπί­
στηκαν για την καταπολέμηση της 
ανεργίας της υψηλής αύξησης της 
απασχόλησης και της πτώσης του α­
ριθμού των νέων κάτω των 25 ετών 
μείωσε το ποσοστό ανεργίας μεταξύ 
1985 και 1990 σε πάνω από 5% του 
εργατικού δυναμικού των νέων, 
μείωση η οποία είναι μεγαλύτερη από 
εκείνη που σημειώθηκε όσον αφορά 
τους απασχολούμενης μεγαλύτερης 
ηλικίας Από το 1990 η διαφορά των 
ποσοστών ανεργίας μεταξύ των δύο 
ηλικιακών ομάδων μεταβλήθηκε ελά­
χιστα. Ενώ το ποσοστό ανεργίας των 
νέων γυναικών αυξήθηκε με βραδείς ρυθμούς από το 1990, αντίθετα το 
ποσοστό ανεργίας των νέων ανδρών 
σημείωσε ραγδαία αύξηση — μεγαλύ­
τερη απ' ό,τι κάθε άλλης κατηγορίας 
του εργατικού δυναμικού. 
Το μέσο ποσοστό ανεργίας των νέων 
στην Κοινότητα — 21% το Μάιο του 
1994 — εξακολουθεί να είναι διπλάσιο 
εκείνου των ατόμων άνω των 
25 ετών. Στην Ιταλία, όπου ανερχό­
ταν στο 33%, και στην Ελλάδα, στο 
23%, ήταν τετραπλάσιο από το ποσο­
στό των μεγαλύτερων ηλικιακών 
ομάδων. Αν και η διαφορά των ποσο­
στών ανεργίας των νέων και των με­
γαλύτερων ηλικιακών ομάδων ήταν 
πολύ μικρότερη από αυτή στην Ισπα­
νία, παρ' όλα αυτά το ποσοστό της 
ανεργίας των νέων ήταν περίπου 
38%, και σε μερικές περιφέρειες τα 
ποσοστά ξεπερνούσαν πολύ το 40%. 
Ωστόσο, οι μεταβολές της ανεργίας 
των νέων πρέπει να κριθούν όσον 
αφορά τον αριθμό των νέων κάτω των 
25 ετών, ο οποίος μειώθηκε κατά 1% 
στην Κοινότητα μεταξύ 1985 και 
1992. Ταυτόχρονα, μειώθηκαν και τα 
ποσοστά συμμετοχής αυτής της ηλι­
κιακής ομάδας (όπωςφαίνεται αναλυ­
τικά στο Κεφάλαιο 2), ώστε τελικά το 
νεανικό εργατικό δυναμικό μειώθηκε 
κατά 2%. Στα κράτη μέλη που ση­
μείωσαν αύξηση του αριθμού των 
νέων — Ιταλία και Πορτογαλία ειδι­
κότερα — η αύξηση αυτή υπεραντι-
σταθμίστηκε από την πτώση της 
συμμετοχής ενώ ο αριθμός των νέων 
κάτω των 25 στο εργατικό δυναμικό 
αυξήθηκε μόνο στις Κάτω Χώρες 
Στο βαθμό κατά τον οποίο τα φθίνο­
ντα ποσοστά συμμετοχής των νέων 
αντανακλούν το μεγαλύτερο αριθμό 
που συνεχίζει την εκπαίδευση και 
την κατάρτιση αυτόμπορείνα θεωρη­
θεί ως δυνητικό όφελος Ωστόσο, είναι 
δύσκολο να εκτιμηθεί κατά πόσον 
ισχύει αυτό, εξαιτίας διαφορών μετα­
ξύ των κρατών μελών όσον αφορά 
την έννοια της εκπαίδευσης και της 
κατάρτισης, καθώς και, αντίθετα, κα­
τά πόσον οι νέοι υπολογίζονται ως 
τμήμα του εργατικού δυναμικού. Συ­
νεπώς οι μεγάλες διακυμάνσεις των 
ποσοστών συμμετοχής που παρατη­ρούνται στην Κοινότητα μπορεί να 
αντανακλούν διαφορές στην ταξινό­
μηση των δεδομένων και όχι πραγμα­
τικές διαφορές. 
Για το λόγο αυτό, η ανεργία των νέων 
μπορεί να υπολογίζεται καλύτερα με 
το συσχετισμό του αριθμού των νέων 
ανέργων προς το συνολικό αριθμό 
των ατόμων κάτω των 25 ετών παρά 
προς τον αριθμό που τυχαίνει να υπο­
λογίζεται ως τμήμα του εργατ ικού δυ-
ναμικού. Με βάση τη μέτρηση αυτή, 
το ποσοστό ανεργίας στην Ισπανία 
μειώνεται στο 20% και στην Ιταλία 
στο 17%, στην Ιρλανδία στο 15% ενώ 
στην Ελλάδα, τη Γαλλία, τις Κάτω 
Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο ανέρ­
χεται στο 10% περίπου. 
Ενώ η ανεργία των νέων όπως υπολο­
γίζεται συμβατικά ήταν υψηλότερη 
το Μάιο του 1994 στη Γαλλία και το 
Βέλγιο απ' ό,τι στις Κάτω Χώρες και 
το Ηνωμένο Βασίλειο, η διαφορά αυ­
τή αντανακλά τον πολύ μικρότερο 
αριθμό που καταγράφηκε στο νεανι­
κό εργατικό δυναμικό στις δύο πρώ­
τες χώρες. Σε σχέση με τον πληθυσμό, 
η ανεργία των νέων στις τέσσερις χώ­
ρες κυμαινόταν περίπου στα ίδια 
επίπεδα. 
Το συνολικό αποτέλεσμα των μεταβο­
λών αυτών συνίσταται στο ότι ενώ οι 
νέοι κάτω των 25 ετών αντιπροσώ­
πευαν 43% του συνόλου το 1985, το 
Μάιο του 1994 αντιπροσώπευαν μό­
νο 32%. 
Μακροχρόνια ανεργία 
Η μακροχρόνια ανεργία, η οποία αυ­
ξήθηκε σημαντικά κατά το πρώτο ή­
μισυ της δεκαετίας του 1980, έτεινε 
επίσης να μειώνεται από το 1985, αν 
και εξακολουθεί να είναι σημαντική. 
Η αναλογία των ατόμων που είναι 
άνεργα επί ένα έτος ή περισσότερο 
έπεσε από 52% στο 43% μεταξύ 1985 
και 1992 — αν και έκτοτε μπορεί να 
αυξήθηκε ελαφρώς Η πτώση ήταν 
ιδιαίτερα σημαντική στην Ισπανία 
(από 60% στο 45%) και στην Πορτο­
γαλία (από 53% στο 30%), πράγμα που 
αντανακλά την ισχυρή αύξηση της 
-20-
ΙΙερίληψη και συμπεράσματα 
απασχόλησης που σημειώθηκε στις 
χώρες αυτές. Στην Ελλάδα, όπου η 
αύξηση της απασχόλησης ήταν μι­
κρή, η μακροχρόνια ανεργία σημείω­
σε αύξηση (από 43% στο 50%). 
Μεταξύ 1985 και 1992, στην Κοινότη­
τα ως σύνολο η αναλογία των μακρο­
χρόνια ανέργων κάτω των 25 ετών 
μειώθηκε από 37% στο 26%. Σε όλα τα 
βόρεια κράτη μέλη, με εξαίρεση το 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία, 
το 1992 το ποσοστό ανερχόταν στο 
15% ή λιγότερο ενώ στη Γερμανία, τη 
Δανία και το Λουξεμβούργο ήταν κά­
τω από 10%. Συνεπώς, στο Βορρά το 
πρόβλημα της μακροχρόνιας ανερ­
γίας θίγει σήμερα κυρίως τις μεγαλύ­
τερες ηλικιακές ομάδες, ενώ στο Νότο 
— όπου το ποσοστό των μακροχρόνια 
ανέργων κάτω των 25 ετών ανερχό­
ταν ακόμη στο 30% ή περισσότερο — 
το πρόβλημα της μακροχρόνιας ανερ­
γίας είχε ακόμη στενή σχέση με την 
ανεργία των νέων. 
Μέθοδοι αναζήτησης 
εργασίας 
Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν οι 
άνεργοι για την εύρεση εργασίας πα­
ρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στην 
Κοινότητα. Σε πολλά κράτη μέλη, 
υψηλό ποσοστό ανέργων, όπως ορίζε­
ται σύμφωνα με τις διεθνείς συμβά­
σεις δεν εγγράφεται στα γραφεία 
απασχόλησης. Συνεπώς, δεν έχουν 
καμία επαφή με τις δημόσιες υπηρε­
σίες απασχόλησης και βασίζονται σε 
άλλες μεθόδους εύρεσης εργασίας 
Ακόμη και σε χώρες όπου εγγράφεται 
το μεγαλύτερο ποσοστό ανέργων, τα 
άτομα αυτά δεν χρησιμοποιούν κατ' 
ανάγκη τις υπηρεσίες αυτές ως κύριο 
μέσο εύρεσης απασχόλησης. 
Το 1992, στη Γερμανία και την Ισπα­
νία, το 90% περίπου των ανέργων 
— ανδρών και γυναικών — βασιζό­
ταν στις δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης για την εύρεση εργα­
σίας ενώ στη Γαλλία πάνω από το 
80%. Στην υπόλοιπη Κοινότητα, 
μόνο στις Κάτω Χώρες σημαντική 
πλειονότητα των ανέργων χρησιμο­
ποιούσε τις υπηρεσίες αυτές ως κύριο μέσο αναζήτησης εργασίας. 
Στο Βέλγιο το ποσοστό ήταν κάτω 
από 40%, στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
την Πορτογαλία ανερχόταν στο 
30%, στην Ιρλανδία ήταν κάτω από 
20% και στην Ελλάδα κάτω από 
10%, ενώ τα ποσοστά αυτά ισχύουν 
τόσο για τις γυναίκες όσο και για 
τους άνδρες. 
Η αναζήτηση μέσω αγγελιών που δη­
μοσιεύονται στις εφημερίδες ή μέσω 
της καταχώρισης αγγελίας είναι η μέ­
θοδος που χρησιμοποιείται ευρύτερα 
στις περισσότερες χώρες εκτός από 
την προσφυγή στις υπηρεσίες απα­
σχόλησης (το 40% χρησιμοποιούσε τη 
μέθοδο αυτή στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και την Ιρλανδία). Στην Πορτογαλία 
και την Ελλάδα, η προσφυγή σε φί­
λους, συγγενείς και άλλους γνωστούς 
αποτελεί επίσης συχνή μέθοδο αναζή­
τησης εργασίας 
Συνεπώς, γενικά, οι λιγότερο επίση­
μες και οργανωμένες μέθοδοι αναζή­
τησης εργασίας είναι σημαντικότερες 
απ' ό,τι η χρήση των δημόσιων υπη­
ρεσιών απασχόλησης στα περισσότε­
ρα κράτη μέλη. Επιπλέον, η σημασία 
των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλη­
σης φαίνεται ότι μειώθηκε από το 
1985, πράγμα που πιθανώς αντανα­
κλά τις αυστηρότερες ρυθμίσεις που 
διέπουν την εγγραφή των ατόμων ως 
ανέργων. 
Δαπάνες για την 
αγορά εργασίας 
Οι δημόσιες δαπάνες για μέτρα σχετι­
κά με την αγορά εργασίας στα κράτη 
μέλη, οι οποίες αποσκοπούν στη βοή­
θεια προς τους άνεργους να βρουν 
εργασία ή να διατηρήσουν το επίπεδο 
του εισοδήματος τους, ανέρχονται 
στο 3% περίπου του κοινοτικού ΑΕΠ 
το 1992. Από τις δαπάνες αυτές πάνω 
από το 50% διετίθετο για την υποστή­
ριξη του εισοδήματος και ένα άλλο 
10% για τη χρηματοδότηση των 
συστημάτων πρόωρης συνταξιοδότη­
σης 
Κάτι πάνω από 1% του κοινοτικού 
ΑΕΠ διετίθετο για ενεργητικά μέτρα με στόχο την εύρεση εργασίας για 
τους ανέργους, ενώ 50% του ποσού 
αυτού διετίθετο για προγράμματα κα­
τάρτισης και προγράμματα για τους 
νέους το δε μεγαλύτερο μέρος του 
υπολοίπου σε επιδοτήσεις των θέσεων 
εργασίας παροχές προς τα άτομα με 
ειδικές ανάγκες και για τη χρηματο­
δότηση των δημόσιων υπηρεσιών 
απασχόλησης 
Οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης 
απορροφούσαν 15% των δαπανών για 
ενεργητικά μέτρα — κάτω από 0,2% 
του ΑΕΠ — ενώ μεγαλύτερο ποσοστό 
αντιπροσώπευαν μόνο στη Γερμανία 
και το Βέλγιο. Στα τέσσερα κράτη μέ­
λη του Νότου, καθώς και στη Δανία, 
οι δαπάνες ανέρχονταν μόνο γύρω 
στο 0,1% του ΑΕΠ ή λιγότερο, στη δε 
Γαλλία και την Ιρλανδία δεν ήταν 
πολύ υψηλότερες. 
Μεταξύ 1985 και 1992, οι δημόσιες 
δαπάνες για μέτρα σχετικά με την 
αγορά εργασίας στην Κοινότητα με­
ταβλήθηκαν ελάχιστα, αν και παρα­
τηρήθηκε κάποια μετατόπιση προς τα 
ενεργητικά μέτρα — η οποία αντανα­
κλά εν μέρει την πτώση της απασχό­
λησης μεταξύ αυτών των δύο ετών — 
ιδίως για κατάρτιση, προγράμματα 
νέων και επιδοτήσεις θέσεων 
εργασίας 
Η κλίμακα των δαπανών για ενεργη­
τικά μέτρα κυμαίνεται σημαντικά 
μεταξύ των κρατών μελών, από 
1,8% του ΑΕΠ στη Δανία και πάνω 
από 1% στην Ιρλανδία και τη Γερμα­
νία (όπου αντανακλά κυρίως την 
κλίμακα της υποστήριξης που παρέ­
χεται στα νέα κρατίδια) σε κάτω από 
0,5% του ΑΕΠ στο Ηνωμένο Βασί­
λειο, το Λουξεμβούργο, την Ισπανία 
και την Ελλάδα. Ενώ οι δαπάνες για 
ενεργητικά μέτρα αυξήθηκαν σε 
σχέση με το ΑΕΠ σε 8 κοινοτικές 
χώρες μεταξύ 1985 και 1992 — ιδίως 
στη Γερμανία όπου διπλασιάστη­
καν — στο Ηνωμένο Βασίλειο, την 
Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο 
μειώθηκαν ενώ στο Βέλγιο διατηρή­
θηκαν σταθερές. 
Όσον αφορά τις δαπάνες ανά άνερ­
γο, οι δαπάνες για παθητικά μέτρα 
21-
Περίληψη και συμπεράσματα 
κυμαίνονται μεταξύ των κρατών με­
λών παράλληλα με το κατά κεφαλήν 
ΑΕΠ. Μεταξύ 1985 και 1992 μετα­
βλήθηκαν ελάχιστα σε πραγματικές 
τιμές 
Οι δαπάνες για ενεργητικά μέτρα ανά 
άνεργο το 1992 κυμαίνονταν μεταξύ 
των κρατών μελών κατά τον ίδιο τρό­
πο με τις δαπάνες για παθητικά μέτρα, 
καθώς στο Λουξεμβούργο, τη Δανία 
και τις Κάτω Χώρες ήταν υψηλότερες 
από τον κοινοτικό μέσο όρο, στα νότια 
κράτη μέλη χαμηλότερες ενώ στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία 
(όπου οι δαπάνες σε σχέση με το ΑΕΠ 
είναι σχετικά υψηλές και αντανα­
κλούν το υψηλό ποσοστό ανεργίας) 
ήταν επίσης χαμηλότερες από το μέσο 
όρο. 
Μεταξύ 1985 και 1992, οι δαπάνες 
ανά άνεργο για ενεργητικά μέτρα 
αυξήθηκαν σε πραγματικές τιμές 
στην Κοινότητα ως σύνολο, η δε με­
γαλύτερη αύξηση σημειώθηκε στη 
Γερμανία, την Ισπανία και την Πορ­
τογαλία 
Μεταξύ 1985 και 1990, οι δαπάνες 
για ενεργητικά μέτρα ανά άνεργο 
αυξήθηκαν σε πραγματικές τιμές 
στις περισσότερες χώρες. Ωστόσο, 
μεταξύ 1990 και 1992, καθώς η ανερ­
γία άρχισε να αυξάνεται και πάλι, οι 
δαπάνες μειώθηκαν σε όλες τις χώ­
ρες, με εξαίρεση τη Γερμανία, τις 
Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία, 
ενώ ιδιαίτερα σημαντική μείωση ση­
μειώθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο, 
όπου οι πραγματικές δαπάνες ανά 
καταρτιζόμενο άνεργο έπεσε κατά 
το ήμισυ. 
Συνεπώς, με λίγα λόγια, οι δαπάνες 
για ενεργητικά μέτρα ανά άνεργο πα­
ρουσιάζουν σημαντικές διαφορές με­
ταξύ των κρατών μελών, οι οποίες δεν 
αντανακλούν απλώς διαφορές στο κα­
τά κεφαλήν ΑΕΠ αλλά εν μέρει τις 
διαφορετικές πολιτικές και προσεγγί­
σεις Ωστόσο, συνολικά, στις αρχές 
της δεκαετίας του 1990 στις περισσό­
τερες χώρες η πραγματική αξία της 
υποστήριξης που παρέχεται στους 
ανέργους για την εύρεση εργασίας 
μειώθηκε. Η δομή της 
απασχόλησης στην 
Κοινότητα 
Παρ' όλο που είναι γνωστό ότι σήμερα 
στην Κοινότητα οι υπηρεσίες αντι­
προσωπεύουν τις περισσότερες θέσεις 
εργασίας υπάρχει έλλειψη πληροφο­
ριών σχετικά με τις συγκεκριμένες 
δραστηριότητες στις οποίους ανή­
κουν αυτές οι θέσεις εργασίας Ωστό­
σο, η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
παρέχει ορισμένες ενδείξεις παρά το 
γεγονός ότι το μικρό δείγμα στο οποίο 
βασίζεται σημαίνει ότι τα στοιχεία αυ­
τά είναι μόνο προσεγγιστικά. 
Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, το 
1992 στον τομέα των κατασκευών 
στην Κοινότητα απασχολούνταν πε­
ρισσότερα άτομα απ' ό,τι στη γεωργία, 
στις υπηρεσίες προς τις επιχειρήσεις 
απασχολούνταν ο ίδιος περίπου αριθ­
μός ατόμων με τη γεωργία, ενώ ο 
αριθμός που απασχολούνταν στην 
αναψυχή, και τις καλλιτεχνικές και 
πολιτιστικές δραστηριότητες ήταν 
αντίστοιχος με εκείνον στην αυτοκι­
νητοβιομηχανία, στις δε προσωπικές 
υπηρεσίες, όπως η κομμωτική ή τα 
στεγνοκαθαριστήρια, απασχολού­
νταν τα μισά άτομα απ' ό,τι στη 
χαλυβουργία. 
Η δομή της απασχόλησης παρουσιά­
ζει μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ 
των κρατών μελών, αντανακλώντας 
πολιτιστικές και άλλες διαφορές οι 
οποίες υπογραμμίζουν τις δυσκολίες 
που έχει η γενίκευση συμπερασμά­
των σχετικά με τους δυνητικούς το­
μείς δημιουργίας θέσεων εργασίας. 
Για παράδειγμα, στη Γερμανία, στις 
μηχανολογικές κατασκευές και την 
αυτοκινητοβιομηχανία απασχολού­
νταν κατά 50% περισσότερα άτομα 
απ' ό,τι αλλού, ενώ στα λιγότερο ανε­
πτυγμένα νότια κράτη μέλη οι κλάδοι 
αυτοί αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο 
ποσοστό απασχόλησης. Από την άλλη 
πλευρά, το ποσοστό των απασχολου­
μένων στην κλωστοϋφαντουργία, 
την ένδυση και την υπόδηση στα νό­
τια κράτη μέλη, ιδίως στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, είναι αρκετά υ­
ψηλότερο απ' ό,τι στην υπόλοιπη 
Κοινότητα 
Στις υπηρεσίες, η σημασία του λιανι­
κού εμπορίου τείνει να είναι αντι­
στρόφως ανάλογη του κατά κεφαλήν 
εισοδήματος — το ποσοστό των απα­
σχολουμένων σ' αυτόν τον κλάδο εί­
ναι ιδιαίτερα μικρό στη Γαλλία και τη 
Δανία. 
Η απασχόληση στις οικιακές υπηρε­
σίες ακολουθεί παρόμοιο πρότυπο, 
καθώς είναι υψηλότερη στην Ισπανία 
και την Πορτογαλία απ' ό,τι αλλού, αν 
και είναι επίσης σημαντική και στη 
Γαλλία. Οι κοινωνικές υπηρεσίες πα­
ρουσιάζουν αντίθετη τάση (αντιπρο­
σωπεύοντας 7-8% της συνολικής 
απασχόλησης στη Δανία και τις Κάτω 
Χώρες αλλά μόνο 1% στην Ισπανία 
και την Ελλάδα και 0,5% στην Πορ­
τογαλία). Η ίδια κατάσταση επικρατεί 
και στον τομέα της υγείας με λιγότε­
ρο όμως ακραίες διακυμάνσεις, καθώς 
και της εκπαίδευσης ενώ η απασχό­
ληση στις εμπορικές υπηρεσίες τείνει 
επίσης να κυμαίνεται με το κατά κε­
φαλήν εισόδημα. Αντίθετα, στον το­
μέα της αναψυχής, τεχνών και 
πολιτισμού δεν μπορεί να διακριθεί 
ένα σαφές πρότυπο, καθώς το ποσο­
στό των απασχολουμένων ήταν υψη­
λό στη Δανία και τις Κάτω Χώρες και 
ιδίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, και χα­
μηλό στο Βέλγιο, τη Γερμανία και την 
Πορτογαλία. 
Τομείς αύξησης των 
θέσεων εργασίας κατά 
την περίοδο 1985-1992 
Το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης της 
απασχόλησης κατά την περίοδο καθα­
ρής δημιουργίας θέσεων φγασίαςμετα-
ξύ 1985 και 1990 σημειώθηκε στις υπη­
ρεσίες αν και σε αντίθεση με τα ετη 
χαμηλής καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας η βιομηχανία αντιπροσώπευε 
επίσης σημαντικό μερίδιο της αύξησης 
της απασχόλησης σε ορισμένες χώρες 
Στην Κοινότητα ως σύνολο, οι υπη-
ρεσίες προς τις επιχειρήσεις 
-22 
Περίληψη και συμπεράσματα 
πραγματοποίησαν τη μεγαλύτερη 
συμβολή στην αύξηση της απασχό­
λησης, καθώς αντιπροσώπευαν 
σχεδόν μία στις πέντε καθαρές νέες 
θέσεις εργασίας. Η απασχόληση στις 
κοινωνικές και υγειονομικές υπηρε-
σίες, στις δραστηριότητες 
αναψυχής, τις καλλιτεχνικές και 
πολιτιστικές δραστηριότητες καθώς 
και στα πρακτορεία ταξιδιών και τα 
κτηματομεσιτικά γραφεία αυξήθη­
κε επίσης σημαντικά (κατά πάνω 
από 5% ετησίως). Από την άλλη 
πλευρά, ο τομέας που σημείωσε τη 
μεγαλύτερη μείωση του αριθμού θέ­
σεων εργασίας (κατά 6% ετησίως), οι 
θαλάσσιες και εσωτερικές πλωτές 
μεταφορές, υπαγόταν επίσης στις 
υπηρεσίες, ενώ σημαντικά μειώθη­
κε και η απασχόληση στις 
σιδηροδρομικές μεταφορές (κατά 
3% ετησίως). 
Στη βιομηχανία, κατά την περίοδο 
αυτή στους 14 από τους 22 βιομηχα­
νικούς κλάδους σημειώθηκε αύξηση 
της απασχόλησης σε κοινοτικό επί­
πεδο, η δε καθαρή δημιουργία 
θέσεων εργασίας στις μηχανές γρα-
φείου, στις μηχανολογικές 
κατασκευές, στον κλάδο ελαστικών 
και πλαστικών καθώς και στις κατα­
σκευές έργων κυμάνθηκε στο 3% 
κατά μέσο όρο ετησίως — σε υψηλό­
τερα επίπεδα απ' ό,τι σε πολλούς 
τομείς των υπηρεσιών. Αυτοί οι 14 
κλάδοι αντιπροσώπευαν το 25% της 
συνολικής αύξησης της απασχόλη­
σης στην Κοινότητα κατά την 
περίοδο αυτή (πάνω από το 40% στη 
Γερμανία και την Ισπανία). 
Μεταβολές της 
απασχόλησης κατά 
την περίοδο 1990-1992 
Η απασχόληση στη βιομηχανία 
μειώθηκε σημαντικά στην Κοινότη­
τα κατά τα έτη ύφεσης μεταξύ 1990 
και 1992, πράγμα που ενίσχυσε τη 
συνεχιζόμενη παρακμή της γεωρ­
γίας και αντιστάθμισε πλήρως την 
καθαρή δημιουργία θέσεων εργα­
σίας στις υπηρεσίες. Αύξηση της 
απασχόλησης σημείωσαν μόνο πέ­ντε από τους 22 βιομηχανικούς κλά­
δους. Όλοι οι τομείς υψηλής 
ανάπτυξης μεταξύ 1985 και 1990 
σημείωσαν σημαντικές απώλειες κα­
τά την περίοδο 1990-1992, με 
εξαίρεση τις μηχανολογικές κατα­
σκευές. 
Σε αντίθεση με τη βιομηχανία, η α­
πασχόληση στις υπηρεσίες 
εξακολούθησε να αυξάνεται μεταξύ 
1990 και 1992, καθώς μόνο 9 από 
τους 25 κλάδους σημείωσαν μείωση 
του αριθμού θέσεων εργασίας αν 
και ορισμένοι απ' αυτούς (κτηματο­
μεσιτικά γραφεία, πρακτορεία 
ταξιδίων και ερευνητικά και 
αναπτυξιακά ιδρύματα) συγκαταλέ­
γονταν μεταξύ των ταχύτερα 
αναπτυσσόμενων κλάδων πριν από 
το 1990. 
Όπως και στη βιομηχανία, η διαφο­
ρά στην αύξηση της απασχόλησης 
μεταξύ των ετών υψηλού ρυθμού 
ανάπτυξης και ύφεσης ήταν εντονό­
τερη στους κλάδους που ήταν οι 
ταχύτερα αναπτυσσόμενοι. Συνε­
πώς, φαίνεται ότι η ύφεση πλήττει 
δυσανάλογα έντονα την απασχόλη­
ση στους αναπτυσσόμενους 
κλάδους. 
Μακροπρόθεσμη 
αύξηση της 
απασχόλησης στην 
Κοινότητα και αλλού 
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, 
οι τομείς αύξησης των θέσεων εργα-
σίας στην Κοινότητα κατά τα 
προηγούμενα 20 έτη ήταν περίπου 
οι ίδιοι με εκείνους στις Ηνωμένες 
Πολιτείες, την Ιαπωνία και τις χώ­
ρες της ΕΖΕΣ. 
Η εντονότερη διαφορά δεν αφορά 
στους τομείς όπου αυξήθηκε η απα­
σχόληση, αλλά στην κλίμακα των 
απωλειών θέσεων εργασίας που ση­
μειώθηκε στους τομείς που φθίνουν. 
Οι απώλειες αυτές φαίνεται ότι ευ­
θύνονται σε μεγάλο βαθμό για το 
χαμηλότερο συνολικό ρυθμό αύξη-
σης της απασχόλησης στην Κοινότητα σε σχέση με άλλες περιο­
χές. Η συμβολή των υπηρεσιών 
στην αύξηση των θέσεων εργασίας 
στην Κοινότητα ήταν σχεδόν ίδια με 
εκείνη στην Ιαπωνία και τις χώρες 
της ΕΖΕΣ. Το 50% αυτών των θέ­
σεων εργασίας στην Κοινότητα 
υπαγόταν στις δημοτικές και προ­
σωπικές υπηρεσίες, όπως ισχύει και 
σε άλλες περιοχές. 
Από την άλλη πλευρά, η μείωση των 
θέσεων εργασίας στη γεωργία ήταν 
πολύ μεγαλύτερη στην Κοινότητα 
απ' ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες, 
ενώ στην Κοινότητα σημειώθηκαν 
σημαντικές απώλειες και στη βιομη­
χανία τη στιγμή που στις Ηνωμένες 
Πολιτείες και την Ιαπωνία σημειώ­
θηκε αύξηση. Καθώς στην 
Κοινότητα οι απώλειες αυτές συγκε­
ντρώθηκαν κυρίως στον ιδιωτικό 
τομέα, αντιστάθμισαν εν μέρει την 
αύξηση των θέσεων εργασίας στις 
ιδιωτικές υπηρεσίες, με άμεσο 
αποτέλεσμα να σημειωθεί στην 
Κοινότητα πολύ υψηλότερος 
ρυθμός αύξησης των θέσεων εργα­
σίας στο δημόσιο τομέα απ' ό,τι στις 
Ηνωμένες Πολιτείες και την 
Ιαπωνία. 
Από τη σύγκριση της περιόδου υψη­
λής δημιουργίας θέσεων εργασίας 
στην Κοινότητα μεταξύ 1985 και 
1990 με άλλα έτη συνάγεται ότι η 
κύρια διαφορά έγκειται στο γεγονός 
ότι η απασχόληση στη βιομηχανία 
αυξήθηκε μεταξύ 1985 και 1990 ενώ 
σε άλλα έτη μειώθηκε σημαντικά. Ο 
παράγοντας αυτός μάλλον παρά η 
ταχύτερη αύξηση της απασχόλησης 
στις υπηρεσίες αντιπροσωπεύει τα 
δύο τρίτα της διαφοράς που σημειώ­
νει η συνολική καθαρή αύξηση των 
θέσεων εργασίας μεταξύ της πρώτης 
και της δεύτερης πενταετίας της δε­
καετίας του 1980. Αυτό ισχύει 
εξίσου και για τα μεμονωμένα κράτη 
μέλη. Ενώ η βιομηχανία είναι απίθα­
νο να αποτελεί σημαντική πηγή 
αύξησης των θέσεων εργασίας στο 
μέλλον, η έκταση των τυχόν μετα­
βολών σ' αυτόν τον τομέα ενδέχεται 
να έχει σημαντικό αντίκτυπο στο 
συνολικό ρυθμό δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας. 
-23 
Περίληψη και συμπεράσματα 
Μεταβ αλλόμενες 
ανάγκες εξειδίκευσης 
στην Κοινότητα 
Στην Κοινότητα δεν μεταβάλλεται μόνο 
η δομή της απασχόλησης αλλά και η 
φύση της εργασίας Ενώ η ανάπτυξη 
των υπηρεσιών έχει ως αποτέλεσμα την 
αύξηση της ζήτησης για υψηλής εξειδί­
κευσης εργατικό δυναμικό, δημιουργεί 
επίσης σημαντικό αριθμό θέσεων εργα­
σίας χαμηλής εξειδίκευσης 
Ωστόσο, συνολικά, φαίνεται ότι ση­
μειώθηκε κάποια μετατόπιση της 
επαγγελματικής δομής προς υψηλό­
τερα εξειδικευμένες θέσεις εργασίας. 
Μεταξύ 1987 και 1992, ο αριθμός των 
επιστημονικών και τεχνικών στελε­
χών στην Κοινότητα αυξήθηκε κατά 
πάνω από 2,5% ετησίως έναντι μόλις 
πάνω από 1% συνολικής αύξησης της 
απασχόλησης ετησίως. Αντίστοιχα, οι 
εργαζόμενοι στη γεωργία μειώθηκαν 
κατά 2,5% ετησίως ενώ ο αριθμός των 
εργαζομένων στην παραγωγή και τις 
μεταφορές κατά 0,5% ετησίως. Οι επι­
στημονικές και τεχνικές θέσεις εργα­
σίας, που αντιπροσώπευαν το 15% 
μόνο του συνολικού αριθμού το 1983, 
ευθύνονταν για το 40% της συνολι­
κής αύξησης της απασχόλησης. 
Η μετατόπιση της επαγγελματικής 
δομής ήταν εντονότερη κατά τις πε­
ριόδους χαμηλής αύξησης της απα­
σχόλησης απ' ό,τι κατά τις περιόδους 
υψηλής αύξησης Πράγματι, κατά τα 
έτη χαμηλής αύξησης (1983-1985 και 
το 1991), η αύξηση του αριθμού των 
επιστημονικών και τεχνικών θέσεων 
εργασίας ήταν ελαφρώς μόνο χαμηλό­
τερη απ' ό,τι κατά την περίοδο 1985-
1990 και αντιπροσώπευε το 
μεγαλύτερο μέρος της μικρής αύξη­
σης που σημείωσε η απασχόληση. 
Αντίθετα, οι θέσεις εργασίας στην πα­
ραγωγή και τις μεταφορές μειώθηκαν 
σημαντικά κατά τα έτη χαμηλής αύ­
ξησης της απασχόλησης, αλλά αυξή­
θηκαν μεταξύ 1985 και 1990. Το ίδιο 
ισχύει περίπου και για τους υπαλλή­
λους γραφείου και συναφείς θέσεις 
εργασίας οι οποίες ευθύνονταν για το 
ίδιο ποσοστό καθαρής αύξησης των θέσεων εργασίας κατά την περίοδο 
αυτή με τις επιστημονικές και τεχνι­
κές θέσεις εργασίας (30%). 
Από τις ενδείξεις αυτές συνάγεται ότι, 
κατά τις περιόδους ύφεσης παρατη­
ρείται μία τάση μείωσης των θέσεων 
εργασίας στις χαμηλότερες βαθμίδες 
ενώ κατά τις περιόδους ανάπτυξης οι 
χαμηλότερα εξειδικευμένες θέσεις ερ­
γασίας τείνουν να αντιπροσωπεύουν 
σχετικά υψηλό ποσοστό της συνολι­
κής αύξησης της απασχόλησης Συνε­
πώς η μεταβολή της επαγγελματικής 
δομής και η μετατόπιση προς υψηλό­
τερα εξειδικευμένα επαγγέλματα τεί­
νει να εξαρτάται από το οικονομικό 
κλίμα που επικρατεί 
Επαγγέλματα ανδρών 
και γυναικών 
Το 1992 στην Κοινότητα ως σύνολο, 
πολύ υψηλότερο ποσοστό ανδρών απ' 
ό,τι γυναικών χαρακτηρίστηκαν ως 
διευθυντές και νομοθέτες (9,5% ένα­
ντι 6%). Αυτό ισχύει για όλα τα κράτη 
μέλη, καθώς εάν αποκλειστούν οι αυ­
τοαπασχολούμενοι παρατηρούνται οι 
ίδιες διαφορές. Όσον αφορά τις επι­
στημονικές θέσεις εργασίας τα ποσο­
στά των ανδρών ήταν γενικά τα ίδια 
με εκείνα των γυναικών, ενώ όσον 
αφορά τις τεχνικές θέσεις εργασίας το 
ποσοστό των γυναικών ήταν στις πε­
ρισσότερες περιπτώσεις υψηλότερο 
απ' ό,τι των ανδρών. Συνεπώς το 
1992 σε αυτές τις τρεις σχετικά υψη­
λόβαθμες επαγγελματικές κατηγο­
ρίες απασχολούνταν περίπου το ίδιο 
ποσοστό γυναικών και ανδρών. 
Η απασχόληση στις 
μικρές και μεσαίες 
επιχειρήσεις 
Τα περισσότερα άτομα στην Κοινότη­
τα εργάζονται σε μικρές επιχειρήσεις 
Το 1991, οι επιχειρήσεις κάτω των 
100 μισθωτών αντιπροσώπευαν το 
55% των απασχολουμένων στην Κοι­
νότητα και οι επιχειρήσεις κάτω των 
10 μισθωτών περίπου το 30%. Το ίδιο 
ισχύει και για την Ιαπωνία. Ωστόσο, οι μικρές επιχειρήσεις είναι 
πολύ σημαντικότερες στα νότια απ' 
ό,τι στα βόρεια κράτη μέλη της Κοι­
νότητας αν και η Δανία αποτελεί ε­
ξαίρεση. Το 1991, στην Ισπανία οι 
επιχειρήσεις κάτω των 100 μισθωτών 
αντιπροσώπευαν το 74% της απασχό­
λησης στην Ιταλία το 69% και στην 
Πορτογαλία πάνω από το 60%. Ωστό­
σο, στο Βέλγιο και τη Γερμανία αντι­
προσώπευαν μόνο το 46% της 
συνολικής απασχόλησης ενώ στο 
Ηνωμένο Βασίλειο και το Λουξεμ­
βούργο κάτω από το 50%. 
Στην Κοινότητα, η σημασία των μι­
κρών επιχειρήσεων είναι πολύ 
μικρότερη στη μεταποίηση απ' ό,τι 
στις υπηρεσίες. Το 1991, κάτω από 
40% των απασχολουμένων στη με­
ταποίηση εργαζόταν σε επιχειρήσεις 
κάτω των 100 μισθωτών έναντι 60% 
στις υπηρεσίες Στην Ιαπωνία, παρά 
το γεγονός ότι παρατηρείται το ίδιο 
φαινόμενο, οι μικρές επιχειρήσεις α­
ντιπροσωπεύουν υψηλότερο 
ποσοστό απασχόλησης στη μετα­
ποίηση απ' ό,τι στην Κοινότητα 
(παρέχοντας 45% των θέσεων εργα­
σίας), πράγμα που αντανακλά τη 
σημαντική χρήση της υπεργολαβίας 
από τις μεγάλες επιχειρήσεις Αντί­
στοιχα, στο Νότο της Κοινότητας, οι 
μικρές επιχειρήσεις παρέχουν ανα-
λογικά περισσότερες θέσεις 
εργασίας στη μεταποίηση απ' ό,τι 
στο, Βορρά (το 60% στην Ιταλία και 
την Ισπανία έναντι κάτω από το ένα 
τρίτο στο Ηνωμένο Βασίλειο και 
28% στη Γερμανία). 
Στις υπηρεσίες από τον ιδιωτικό το­
μέα, οι επιχειρήσεις κάτω των 100 μι­
σθωτών αντιπροσώπευαν πάνω από 
το 50% της απασχόλησης σε όλα τα 
κράτη μέλη, με εξαίρεση το Βέλγιο 
(όπου τα στοιχεία δεν περιλαμβάνουν 
την αυτοαπασχόληση), στη δε Ισπα­
νία και την Ιταλία αντιπροσωπεύουν 
πάνω από το 75%. Στις υπηρεσίες οι 
μικρές επιχειρήσεις αντιπροσω­
πεύουν πάνω από το 50% των θέσεων 
εργασίας στους δύο κυριότερους το­
μείς ανάπτυξης — λοιπές υπηρεσίες 
(κυρίως προσωπικές υπηρεσίες στην 
περίπτωση αυτή) και υπηρεσίες προς 
τις επιχειρήσεις 
24 
Εξελίξεις της απασχόλησης 
Μέρος Ι Εξελίξεις της απασχόλησης 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμέτοχη 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
-25 
Εξελίξεις της απασχόλησης 
26-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης 
στην Κοινότητα 
Η οικονομική ανάκαμψη της Κοινότητας βρίσκεται υπό 
εξέλιξη. Παρ ' όλο που η ανεργία σταθεροποιείται, είναι πολύ 
πιθανό να εξακολουθήσει να αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για 
ορισμένο διάστημα ακόμη. Μακροπρόθεσμα, είναι αβέβαιο εάν 
ο ρυθμός δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας θα είναι επαρκής 
ώστε να αυξηθεί η απασχόληση σε ικανοποιητικά επίπεδα. 
Εισαγωγή 
Από το 1990, ύστερα από την 
περίοδο υψηλής αύξησης της απα­
σχόλησης που σημειώθηκε κατά το 
δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 
1980, η Κοινότητα διήλθε μία τριε­
τία κατά την οποία ο αριθμός των 
εργαζομένων μειώθηκε προοδευτι­
κά και η ανεργία αυξήθηκε απότομα. 
Παρ' όλο που ο ρυθμός μείωσης της 
απασχόλησης φαίνεται ότι το 1994 
επιβραδύνθηκε σημαντικά και οι 
προοπτικές σταδιακά βελτιώνονται, 
εξακολουθεί να υπάρχει ένα σημα­
ντικό ερωτηματικό όσον αφορά το 
ρυθμό της ανάκαμψης και το χρόνο 
που θα διαρκέσει. Ειδικότερα, το βα­
σικό ζήτημα έγκειται στο κατά 
πόσον ο ρυθμός αύξησης της απα­
σχόλησης θα επανέλθει στα επίπεδα 
που είχαν επιτευχθεί πριν από την 
εκδήλωση της σημερινής ύφεσης 
και θα διαρκέσει για αρκετό χρονικό 
διάστημα ώστε να έχει σημαντικό 
αντίκτυπο στα σημερινά ποσοστά 
ανεργίας. 
Η αποτυχία της Κοινότητας να δη­
μιουργήσει θέσεις εργασίας από το 
1990 αντανακλάται στο ποσοστό α­
πασχόλησης — ο λόγος του αριθμού 
των απασχολουμένων προς τον πλη-
θυσμό εργάσιμης ηλικίας 
(15-64 ετών) — το οποίο το 1993 
μειώθηκε στο 58% από το 60% που ήταν πριν από τρία έτη (Σχήμα 1). 
Ενώ η απασχόληση μειώθηκε — κα­
τά σχεδόν 2% το 1993 σύμφωνα με 
τις εκτιμήσεις πράγμα που σημαί­
νει ότι σημείωσε τη μεγαλύτερη 
μείωση μέσα σε ένα μόνο έτος από τη 
δεκαετία του 1950 — ο πληθυσμός 
εργάσιμης ηλικίας εξακολούθησε να 
αυξάνεται, έστω και με χαμηλούς 
ρυθμούς. Ταυτόχρονα, η έλλειψη θέσεων εργασίας συγκράτησε την 
τάση αύξησης του ποσοστού των 
γυναικών εργάσιμης ηλικίας που 
επιθυμούν να εργαστούν (βλ. 
Πλαίσιο, σ.28, για περισσότερα στοι­
χεία σχετικά με το ποσοστό 
απασχόλησης). 
Ως αποτέλεσμα, το ποσοστό απα­
σχόλησης στην Κοινότητα είναι 
1 Ποσοστά απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού, 1971-93 
% πληθυσμού (15-64) 
80 r 
70 
60 
50 -, 80 
70 
λ 60 
50 
1971 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 
27 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Το ποσοστό απασχόλησης 
Το ποσοστό απασχόλησης είναι ένα μέγεθος για τη μέτρηση της επιτυχίας της 
οικονομίας στη δημιουργία θέσεων εργασίας και λαμβάνει ως σημείο αναφοράς τον 
πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας Ωστόσο, όπως κάθε συνολικό μέγεθος, είναι αναπό­
φευκτα σχετικά προσεγγιστικό και πρέπει να ερμηνευτεί με προσοχή. Ειδικότερα, 
είναι σημαντικό να είναι γνωστοί οι λόγοι κάθε μεταβολής στα ποσοστά απασχόλη­
σης διαχρονικά ή των διαφορών μεταξύ οικονομιών, προτού καταστεί δυνατή η 
σαφής εκτίμηση της συγκριτικής επίδοσης. 
Το ποσοστό απασχόλησης, καθώς πρόκειται για το απλό κλάσμα της συνολικής 
απασχόλησης προς τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας, επηρεάζεται, κατά πρώτο 
λόγο, από διαφορές στη σημασία της μερικής απασχόλησης και στη μέση διάρκεια 
εργασίας. Δεύτερον, επηρεάζεται από διαφορές στον αριθμό των απασχολουμένων 
άνω της εργάσιμης ηλικίας. Εφόσον τα άτομα αυτά περιλαμβάνονται στα στοιχεία 
για την απασχόληση αλλά όχι στα στοιχεία για τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας, 
μία οικονομία με μεγάλο αριθμό απασχολουμένων άνω της ηλικίας συνταξιοδότη­
σης μπορεί να παρουσιάζει υψηλό ποσοστό απασχόλησης αλλά όχι κατ' ανάγκη 
υψηλό ποσοστό απασχολουμένων εργάσιμης ηλικίας. Όπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 
2, οι συγκρίσεις της Κοινότητας με την Ιαπωνία, ειδικότερα, επηρεάζονται από το 
γεγονός αυτό σε μεγάλο βαθμό. 
Ακόμη και εάν η σύγκριση περιοριστεί στα άτομα ηλικίας 15-64 ετών, οι εμφανείς 
διαφορές μεταξύ των οικονομιών μπορεί και πάλι να είναι παραπλανητικές. Αυτό 
ισχύει ιδίως για τις μικρότερες ηλικιακές ομάδες, όπου ένα χαμηλό ποσοστό απασχό­
λησης και συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό μπορεί να αντανακλά ένα υψηλό 
ποσοστό συμμετοχής στην εκπαίδευση ή την κατάρτιση. Η κατάσταση αυτή πρέπει 
γενικά να θεωρείται ευνοϊκή και όχι ένδειξη αποτυχίας όσον αφορά τη δημιουργία 
επαρκούς αριθμού θέσεων εργασίας. Από την άλλη πλευρά, ένα υψηλό ποσοστό νέων 
μπορεί να παρακολουθεί εκπαίδευση ή κατάρτιση διότι η οικονομία δεν είναι σε θέση 
να παρέχει απασχόληση. Η εξάπλωση των προγραμμάτων κατάρτισης που απευθύνο­
νται στους νέους κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, καθώς η ανεργία των νέων 
αυξανόταν, και η ενθάρρυνση να συνεχίσουν την εκπαίδευση τους, υποκινήθηκαν από 
την επιθυμία να αυξηθούν οι δεξιότητες και τα προσόντα για εργασία αλλά αντικατό­
πτριζαν και την έλλειψη θέσεων εργασίας. 
Για τις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες επίσης είναι δυνατόν να τεθούν προβλήματα, 
με την έννοια ότι εάν η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης είναι κάτω των 
65 ετών, το γεγονός αυτό θα τείνει επίσης να μειώσει το ποσοστό απασχόλησης όπως 
υπολογίζεται. Από μία άποψη, αυτό μπορεί να θεωρηθεί θετικό χαρακτηριστικό 
παρά αδυναμία, από τη στιγμή που μπορεί να σημαίνει ότι μία οικονομία είναι ικανή 
να υποστηρίζει ένα σχετικά υψηλό ποσοστό συνταξιούχων. 
Ωστόσο, από μία άλλη άποψη, μπορεί να σημαίνει ότι η οικονομία αποτυγχάνει να 
δημιουργήσει επαρκείς θέσεις εργασίας, ώστε να διατηρήσει αυτά τα άτομα σε 
απασχόληση. Τα συστήματα πρόωρης συνταξιοδότησης που θεσπίστηκαν σε πολλά 
κράτη μέλη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, υποκινήθηκαν ως επί το πλείστον 
από την επιθυμία να ελευθερωθούν θέσεις εργασίας για άλλες ηλικιακές ομάδες, 
ιδίως τους νέους, παρά προς όφελος των ηλικιωμένων. Σημασία στο σημείο αυτό 
έχει ότι οι ηλικιωμένοι πρέπει να μπορούν να επιλέξουν να εργαστούν ή όχι και ότι, 
από την άλλη πλευρά, μία οικονομία δεν πρέπει να χάνει τις δεξιότητες και την 
εμπειρία τους απλώς διότι δεν υπάρχει επαρκής εργασία για όλους. 
Οι δυσκολίες αυτές δεν σημαίνουν ότι το ποσοστό απασχόλησης πρέπει να δεν 
ληφθεί υπόψη ως δείκτης της αγοράς εργασίας. Αντίθετα, από πολλές απόψεις, είναι 
πολύ χρησιμότερο μέτρο από το ποσοστό ανεργίας, το οποίο αποκλείει σημαντικό 
αριθμό ατόμων που δεν αναζητούν δραστήρια εργασία αλλά που θα επιθυμούσαν να 
εργαστούν εάν είχαν την ευκαιρία. Οι συγκρίσεις των ποσοστών απασχόλησης 
αποτελούν ένα σημαντικό σημείο αφετηρίας κάθε ανάλυσης της επιτυχίας ή της 
αποτυχίας μιας οικονομίας όσον αφορά τη δημιουργία θέσεων εργασίας για τα άτομα 
που ζουν σε αυτήν. σήμερα όσο ποτέ άλλοτε χαμηλότε­
ρο από εκείνο των Ηνωμένων 
Πολιτειών και της Ιαπωνίας, το ο­
ποίο και στις δύο χώρες ξεπερνά το 
70%. Στις ΗΠΑ, το ποσοστό απα­
σχόλησης αυξήθηκε εκ νέου το 
1993 καθώς η οικονομία ανέκαμψε 
από την ύφεση ενώ ο ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας 
αυξήθηκε ραγδαία και πρόκειται 
να εξακολουθήσει να αυξάνεται το 
1994. Στην Ιαπωνία, όπου η οικο­
νομία εξακολουθεί να πλήττεται 
από την ύφεση, το ποσοστό απα­
σχόλησης διατηρήθηκε σε σταθερά 
επίπεδα παρά την ιδιαίτερα χαμη­
λή αύξηση της παραγωγής. 
Από την άλλη πλευρά, οι χώρες της 
ΕΖΕΣ, για πρώτη φορά ύστερα από 
πολλές δεκαετίες, από το 1990 δεν 
ήταν σε θέση να διατηρήσουν τα 
επίπεδα απασχόλησης καθώς η ύφε­
ση κέρδιζε έδαφος. Συνεπώς, το 
ποσοστό απασχόλησης μειώθηκε με 
ακόμη πιο ραγδαίους ρυθμούς απ' 
ό,τι στην Κοινότητα. Και όμως, πα­
ρά το γεγονός αυτό, ο μέσος ρυθμός 
στις χώρες αυτές εξακολουθεί να εί­
ναι σημαντικά υψηλότερος απ' ό,τι 
στην Κοινότητα, γύρω στο 68%. 
Ταυτόχρονα, πρέπει να υπογραμμι­
στεί ότι υπάρχουν σημαντικές 
διαφορές στα ποσοστά απασχόλησης 
τόσο στο εσωτερικό της Κοινότητας 
όσο και των χωρών της ΕΖΕΣ. Το 
1993, όσον αφορά την Κοινότητα, το 
ποσοστό απασχόλησης ανερχόταν 
στο 73% στη Δανία αλλά στο 45% 
στην Ισπανία, ενώ στις χώρες της 
ΕΖΕΣ κυμαινόταν από το 73% στην 
Ελβετία σε μόλις 59% στη Φινλαν­
δία. Από την άλλη πλευρά, τα 
ποσοστά απασχόλησης σε όλες τις 
χώρες της Κοινότητας, με εξαίρεση 
τη Δανία, ήταν χαμηλότερα απ' ό,τι 
στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπω­
νία και τις χώρες της ΕΖΕΣ με 
εξαίρεση τη Φινλανδία. 
Αυτές οι αντίστοιχες μεταβολές του 
ποσοστού απασχόλησης αντικατο­
πτρίζονται σε μεγάλο βαθμό στην 
ανεργία. Στην Κοινότητα, το 1993 ο 
μέσος ρυθμός αυξήθηκε στο 10% 
από τα χαμηλά επίπεδα κάτω 
του 8% το 1990 και η διαφορά με τις 
-28-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία είχε 
συρρικνωθεί καθώς η οικονομία 
των ΗΠΑ έπεφτε σε ύφεση το 1990, 
διευρύνθηκε και πάλι (Σχήμα 2). 
Ωστόσο, η άνοδος της ανεργίας 
στην Κοινότητα επισκιάστηκε από 
την αύξηση που σημειώθηκε στις 
χώρες της ΕΖΕΣ, όπου ο μέσος ρυθ­
μός αυξήθηκε από μόλις 2,5% το 
1990 σε σχεδόν 8% το 1993, η οποία 
είναι ακόμη πιο ραγδαία από εκεί­
νη που σημείωσε η Κοινότητα στις 
αρχές της δεκαετίας του 1980. 
Ωστόσο, αυτό οφείλεται σε μεγάλο 
βαθμό στη σημαντική άνοδο που 
σημειώθηκε στη Φινλανδία, όπου 
μέσα σε αυτή τη διετία το ποσοστό 
αυξήθηκε από το 3,5% στο 18%. 
Από την άλλη πλευρά, στην Αυ­
στρία, η αύξηση που σημειώθηκε 
ήταν μόνο από το 3% στο 5%. 
Παρ' όλο που από το 1990 η ανερ­
γία αυξήθηκε και στην Ιαπωνία, 
έως σήμερα η αύξηση ήταν ιδιαίτε-
ρα μικρή και το ποσοστό 
κυμαίνεται γύρω στο 2,5%, αντα­
νακλώντας την εκτεταμένη 
πολιτική διατήρησης των θέσεων 
εργασίας που εφαρμόζουν οι ιαπω-
νικές επιχειρήσεις. Βέβαια, 
παραμένει αναπάντητο το ερώτη­
μα όσον αφορά το χρονικό 
διάστημα που είναι δυνατόν να δια­
τηρηθεί η κατάσταση αυτή, ενόψει 
της ιδιαίτερα χαμηλής αύξησης της 
παραγωγής. 
Κατά τους πρώτους μήνες του 
1994, η άνοδος της ανεργίας στην 
Κοινότητα φαίνεται συγκρατημέ­
νη. Σύμφωνα με τις τελευταίες 
εκτιμήσεις, το ποσοστό ανεργίας 
κυμαινόταν στο 11% κατά μέσο όρο 
σε όλα τα κράτη μέλη (με εξαίρεση 
τα νέα γερμανικά κρατίδια), το ο­
ποίο είναι οριακά μόνο υψηλότερο 
από εκείνο που σημειώθηκε στα τέ­
λη του 1993 (Σχήμα 3). Κατά τους 
πρώτους πέντε μήνες του 1994, μό­
νο στη Γερμανία, την Ισπανία, την 
Πορτογαλία και το Λουξεμβούργο 
η αύξηση ξεπέρασε το 0,2% ενώ σε 
δύο χώρες, στην Ιρλανδία και το 
ΗΒ, σημειώθηκε μείωση. 2 Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα και αλλού, 1971-93 
% εργατικού δυναμικού 
12 r 
ίο μ 
β μ 
4 μ 
2 μ -ι 12 
'Α 10 
•J 8 
Η 6 
Η 4 
0 ι 1 L—' 1 ' 1 1 1 ' 1 1 1 1 1 il • « • ' • ' 0 
1971 1973 1975 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 
3 Ποσοστά ανεργίας στα κράτη μέλη, 1985,1990 και Μάιος 
1994 
25 
20 
15 % εργατικού δυναμικού 
• 1985 
• 1990 
• Μάιος 1994 
GR Ιούνιος 1991, NL Απρίλιος n 25 
10 
-29-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Στοιχεία σχετικά με την ανεργία 
Υπάρχουν δύο κύριες πηγές στοιχείων σχεχικά με την ανεργία. Η μία είναι η 
Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (ΕΕΔ), η οποία βασίζεται σε ένα δείγμα νοικο­
κυριών και διεξάγεται ετήσια, και σε ορισμένες περιπτώσεις τριμηνιαία, στα 
κράχη μέλη. Η έρευνα αυτή επιχειρεί να υπολογίσει τον αριθμό των ανέργων 
αχόμων, που είναι διαθέσιμα για εργασία και που δραστηριοποιούνται για 
αναζήτηση εργασίας, πράγμα που αντιστοιχεί στο διεθνώς αποδεκτό ορισμό 
της ανεργίας. Η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας, η οποία 
διευθύνεται από την Eurostat και διεξάγεται από κάθε κράτος μέλος, ως επί 
το πλείστον κάθε άνοιξη με βάση κοινή μεθοδολογία, αποτελεί την κυριότερη 
πηγή συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με την ανεργία για το σύνολο χης 
Κοινότητας. Πράγματι, τα στοιχεία που βασίζονται στην ΕΕΔ αποτελούν το 
μοναδικό αξιόπιστο μέσο σύγκρισης της ανεργίας μεταξύ των κρατών μελών 
καθώς και χα μοναδικά συνολικά μεγέθη σε κοινοχικό επίπεδο τα οποία 
διαθέτουν, ως επί το πλείστον, μία εσωτερική συνέπεια. 
Η άλλη κύρια πηγή είναι η μηνιαία μέτρηση της ανεργίας σε κάθε κράτος μέλος 
που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα άτομα που εγγράφονται στις υπηρεσίες 
απασχόλησης ως άνεργοι και αναζητούντες εργασία ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, 
στα άτομα που ζητούν παροχές ανεργίας. Αυτή είναι η βάση των συνολικών 
στοιχείων ανεργίας που αναφέρονται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης σε κάθε 
χώρα και ιδιαίτερα συχνά στις δημόσιες συζητήσεις. Η κάλυψη των στοιχείων 
αυτών διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, σε βαθμό που τα συνολικά 
μεγέθη που προκύπτουν δεν μπορούν να συγκριθούν στην Κοινότητα. Ούτε 
αποσκοπούν, στις περισσότερες περιπτώσεις, στο να έχουν σχέση με τον ορισμό 
τηςΔΟΕ (ILO) για την ανεργία. 
Για παράδειγμα, στο ΗΒ, στα εθνικά στοιχεία περιλαμβάνονται μόνο τα άτομα 
που αναζητούν εργασία με πλήρη απασχόληση και ζητούν παροχές ανεργίας, 
πράγμα που στην πράξη σημαίνει ότι αποκλείονται πολλές γυναίκες. Σε 
ορισμένες άλλες χο>ρες, ο αριθμός των εγγεγραμμένων περιορίζεται σια άτομα 
που αναζητούν εργασία για περισσότερες από ορισμένες ώρες την εβδομάδα 
(πλήρη απασχόληση στη Γαλλία και την Ιρλανδία, 18 ώρες την εβδομάδα στη 
Γερμανία, 20 ώρες στην Ισπανία, το Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες). Οι 
περιορισμοί αυτοί τείνουν να μειώνουν τα στοιχεία της εγγεγραμμένης ανερ­
γίας σε σχέση με τα στοιχεία της ΕΕΔ που καλύπτουν όλους τους 
αναζητούντες εργασία. Η απαίτηση της εγγραφής τείνει επίσης να λειτουργεί 
προς την ίδια κατεύθυνση. 
Ωστόσο, υπάρχουν παράγοντες που ενεργούν προς την αντίθετη κατεύθυνση. 
Ειδικότερα, στην Ιταλία, τα άτομα που εργάζονται λιγότερες από 20 ώρες την 
εβδομάδα και εκείνα που απασχολούνται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου 
διάρκειας 4 μηνών ή μικρότερης μετρούνται ως άνεργοι μαζί με τα άτομα που 
δεν έχουν καμία απασχόληση. Στην ΕΕΔ τα άτομα που εμπίπτουν και στις δύο 
προηγούμενες κατηγορίες μετρούνται ως απασχολούμενοι. 
Γενικότερα, παρ' όλο που τα εθνικά στοιχεία εγγεγραμμένων σε όλες τις χώρες 
πρέπει να αποκλείουν τα άτομα που έχουν ήδη απασχόληση, είτε στην οικο­
νομία είτε στην παραοικονομία, και πρέπει να περιλαμβάνουν μόνο τα άτομα 
που είναι διαθέσιμα και δραστηριοποιούνται για την αναζήτηση εργασίας, οι 
μέθοδοι διάκρισης του κατά πόσον ικανοποιούνται οι προϋποθέσεις αυτές 
διαφέρουν από την προσέγγιση που υιοθετεί η ΕΕΔ με βάση την εμπιστευτική 
έρευνα, καθώς και από χώρα σε χώρα. Επιπλέον, η διαγραφή των ατόμων από 
τα αρχεία μόλις βρουν εργασία δεν πραγματοποιείται πάντοτε ταυτόχρονα σε 
όλα τα κράτη μέλη. Όλα τα παραπάνω αποτελούν πιθανούς λόγους για τους 
οποίους τα στοιχεία σχετικά με τους εγγεγραμμένους ανέργους μπορεί να είναι 
υψηλότερα απ' ό,τι τα στοιχεία της ΕΕΔ. 
Παρά τις διαφορές στους ορισμούς και τις περιστασιακές τροποποιήσεις των 
ορισμών στις διάφορες χώρες, η μηνιαία μέτρηση χρησιμοποιείται για την 
προσαρμογή και την ενημέρωση των στοιχείων της ΕΕΔ, ώστε να παράγονται 
εναρμονισμένες εκτιμήσεις για τα ποσοστά ανεργίας κάθε μήνα στην Κοινό­
τητα που να είναι συγκρίσιμες μεταξύ των κρατών μελών. (Τα στοιχεία αυτά 
δημοσιεύονται κάθε μήνα από την Eurostat στο μηνιαίο δελτίο ανεργίας.) Ανεργία ανδρών και 
γυναικών 
Όπως παρατηρείται εδώ και πολλά 
χρόνια, παρ' όλο που ο αριθμός των 
γυναικών στο σύνολο των εργαζο­
μένων της Κοινότητας ήταν 
ελαφρώς μικρότερος από εκείνον 
των ανδρών, το ποσοστό ανεργίας 
των γυναικών ήταν υψηλότερο απ' 
ό,τι των ανδρών — 13% το Μάιο του 
1994 έναντι 10% (Σχήμα 4). Το ίδιο 
ισχύει για όλα τα κράτη μέλη, με 
μοναδική εξαίρεση το ΗΒ, όπου η 
ανεργία των ανδρών είναι σημαντι­
κά υψηλότερη απ' ό,τι των 
γυναικών. 
Παρ' όλα αυτά, τα τελευταία χρόνια, 
καθώς η ανεργία αυξανόταν, ση­
μειώθηκε κάποια μείωση της 
διαφοράς. Η άνοδος της ανεργίας σε 
7 από τις 12 χώρες — ιδίως στη Γερ­
μανία, τη Γαλλία, την Πορτογαλία 
και το ΗΒ — έπληξε τους άνδρες 
περισσότερο από τις γυναίκες και 
ιδιαίτερα κατά τις πρώτες φάσεις 
της ύφεσης. Ωστόσο, ενώ η ανεργία 
άρχισε να σταθεροποιείται, η ανερ­
γία των γυναικών εξακολούθησε να 
αυξάνεται με ελαφρώς υψηλότερους 
ρυθμούς απ' ό,τι η ανεργία των αν­
δρών. Το γεγονός αυτό μπορεί να 
προμηνύει την επανάληψη των γε­
γονότων που σημειώθηκαν στα 
μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν 
το ποσοστό της ανεργίας των γυναι­
κών εξακολούθησε να αυξάνεται για 
πάνω από δύο έτη ακόμη από τη 
στιγμή που σταμάτησε η άνοδος της 
ανεργίας των ανδρών — εν μέρει 
εξαιτίας του μεγαλύτερου αριθμού 
γυναικών που εισήλθε στο εργατικό 
δυναμικό — αν και είναι πολύ νωρίς 
για να ειπωθεί με βεβαιότητα. 
Τι είναι η ανεργία; 
Τα παραπάνω στοιχεία για την ανερ­
γία αφορούν τις εναρμονισμένες 
σειρές που παρήγαγε η Eurostat, οι 
οποίες επιδιώκουν να είναι συγκρί­
σιμες μεταξύ των κρατών μελών 
καθώς και να δώσουν μία συνεπή 
διαχρονική εικόνα της ανεργίας. 
30 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά διαφέρουν 
από τα στοιχεία που είναι ιδιαίτερα 
οικεία στα κράτη μέλη, πράγμα που 
αποτελεί πηγή σχετικής σύγχυσης 
και παρανόησης. 
Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι δεν υ­
πάρχει καμία ομάδα στοιχείων που 
να παρέχει ένα αναμφισβήτητο μέ­
τρο της κλίμακας της ανεργίας. 
Τούτο οφείλεται εν μέρει στους δια­
φορετικούς τρόπους ορισμού της 
ανεργίας και εν μέρει στο ότι η ανερ­
γία αυτή καθαυτή δεν αποτελεί μία 
σαφή έννοια. Ειδικότερα, η διαχωρι­
στική γραμμή μεταξύ των ανέργων 
και των μη οικονομικά ενεργών 
— μεταξύ ενός ατόμου που αναζητεί 
εργασία αλλά δεν μπορεί να βρει και 
ενός ατόμου που έχει αποφασίσει ότι 
η έλλειψη θέσεων εργασίας καθιστά 
άσκοπη την αναζήτηση αλλά που 
παρ' όλα αυτά θα επιθυμούσε να ερ­
γαστεί — μπορεί να είναι ιδιαίτερα 
θολή. 
Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι δημο­
σιεύονται διαφορετικά στοιχεία που 
δήθεν μετρούν την ανεργία, αλλά 
υπάρχει επίσης και η κατανοητή τά­
ση να θεωρούνται τα συνολικά 
στοιχεία της ανεργίας ως αξιόπιστο 
μέτρο της έλλειψης απασχόλησης, 
ενώ στην πραγματικότητα αποτε­
λούν ένα ιδιαίτερα μερικό μέτρο 
αυτής της έλλειψης (βλ. Κεφά­
λαιο 2). 
Οι δύο κυριότερες πηγές στοιχείων 
ανεργίας είναι η Έρευνα Εργατικού 
Δυναμικού για τα νοικοκυριά, η ο­
ποία επιχειρείνα διαπιστώσει από τα 
ίδια τα άτομα εάν είναι άνεργα εφαρ-
μόζοντας διεθνώς αποδεκτά 
κριτήρια για το σκοπό αυτό, και οι 
μηνιαίες μετρήσεις της ανεργίας σε 
κάθε κράτος μέλος, οι οποίες 
βασίζονται στον αριθμό των 
εγγεγραμμένων στα γραφεία απα­
σχόλησης (ή, όσον αφορά το ΗΒ, τα 
άτομα που υποβάλλουν αίτηση για 
παροχές ανεργίας). Το μέτρο που εί­
ναι καλύτερα γνωστό στα κράτη 
μέλη είναι το δεύτερο. Όμως, το 
πρώτο μέτρο είναι εκείνο που αντι­
στοιχεί στους διεθνείς πρότυπους 
ορισμούς, ιδίως σε εκείνους που 4 Ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυναικών στα κράτη μέλη, 
1990 και Μάιος 1994 
35 
30 % εργατικού δυναμικού 
-ι 35 
• 1990 • Μάιος 1994 
GR Ιούνιος 1991, NL Απρίλιος 
Άνδρες Γυναίκες 
5 Ποσοστά ανεργίας στα κράτη μέλη σύμφωνα με εναλλακτικούς 
ορισμούς, 1986 και 1993 
25 r 
20 > 
is μ 
10 Η % εργατικού δυναμικού 
n 25 
Α 20 
15 
10 
-31 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
6 Ποσοστό ανέργων κατά την ΕΕΔ nou είναι εγγεγραμμένοι 
ως άνεργοι, 1986 και 1992 
% ανέργων -ι 100 
Συγκρίσεις των εγγεγραμμένων άνεργων και 
αυτών της ΕΕΔ 
Για να πραγματοποιηθούν έγκυρες συγκρίσεις μεταξύ των ατόμων που είναι εγγε­
γραμμένα ως άνεργοι και μετρούνται ως άνεργοι απά την Έρευνα Εργατικού 
Δυναμικού, απαιτούνται ορισμένοι χειρισμοί. Αυτά συμβαίνει διάτι η ΕΕΔ διεξάγε­
ται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές στα κράτη μέλη, πράγμα που σημαίνει άτι, 
στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν είναι δυνατόν να συγκριθούν άμεσα τα στοιχεία 
της ΕΕΔ με τον αριθμό των εγγεγραμμένων ανέργων για ένα συγκεκριμένο μήνα. 
Σε ορισμένες χώρες, η σύγκριση είναι άμεση. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, η ΕΕΔ 
του 1992, όπως και προηγούμενες έρευνες, αφορά μία συγκεκριμένη εβδομάδα στα 
τέλη του Απριλίου, και συνεπώς τα στοιχεία της ΕΕΔ μπορούν να συγκριθούν 
άμεσα με τον αριθμό των εγγεγραμμένων ανέργων για τον ίδιο μήνα (στοιχεία που 
δεν έχουν εποχιακά διορθωθεί, διότι, φυσικά, τα στοιχεία της ΕΕΔ δεν διορθώνονται 
εποχιακά). Ωστόσο, στις περισσότερες χώρες, η ΕΕΔ διεξάγεται επί ορισμένες 
εβδομάδες — στις Κάτω Χώρες, που είναι ακραία περίπτωση, επί 24 εβδομάδες από 
τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο — κυρίως μεταξύ Μαρτίου και Μαίου. Συνεπώς, 
προκείμενου αυτά τα μηνιαία στοιχεία των εγγεγραμμένων ανέργων να είναι 
συγκρίσιμα με τις εκτιμήσεις της ΕΕΔ, πρέπει να σταθμίζονται σύμφωνα με το 
ποσοστό των ερωτηθέντων από την ΕΕΔ σε κάθε χώρα που καλύπτεται κάθε μήνα. 
Για παράδειγμα, όσον αφορά την Ισπανία, όπου το Μάρτιο καλύφθηκε το 16% 
περίπου των ερωτηθέντων από την ΕΕΔ ενώ τον Απρίλιο και το Μάιο το 42%, τα 
ποσοστά αυτά πρέπει να πολλαπλασιαστούν με τον αριθμό των εγγεγραμμένων 
ανέργων για κάθε ένα από αυτούς τους τρεις μήνες, ώστε να ληφθεί ένας σταθμι­
σμένος μέσος όρος συγκρίσιμος με τα συνολικά μεγέθη της ΕΕΔ. συνιστά η ΔΟΕ (ILO), και που είναι 
και το πιο συγκρίσιμο μεταξύ χω­
ρών (βλ. Πλαίσιο). 
Προκειμένου να συνδυαστούν τα 
πλεονεκτήματα αυτών των δύο μέ­
τρων, να παραχθούν ενημερωμένες 
εκτιμήσεις της ανεργίας και να δια­
τηρηθεί παράλληλα ο μέγιστος 
βαθμός διεθνούς συγκρισιμότητας, 
είναι απαραίτητο να συμφιλιωθούν 
αυτές οι δύο ομάδες στοιχείων ώστε 
να εξαχθεί ένα "εναρμονισμένο" πο­
σοστό. Το ποσοστό αυτό τείνει να 
δείχνει υψηλότερο σύνολο για όλη 
την Κοινότητα απ' ό,τι τα στοιχεία 
της ΕΕΔ αλλά χαμηλότερο απ' ό,τι 
τα εθνικά διοικητικά στοιχεία. Το 
1993, η διαφορά μεταξύ των εθνι­
κών διοικητικών στοιχείων και των 
εναρμονισμένων στοιχείων ανερχό­
ταν σε πάνω από 2 εκατομμύρια για 
όλη την Κοινότητα ως σύνολο, δη­
λαδή σε 18 εκατ. έναντι 16 εκατ., ή 
σε ένα συναγόμενο ποσοστό 11,9% 
έναντι 10,5% (Σχήμα 5). 
Ωστόσο, για όλη αυτή τη διαφορά 
ευθύνεται μία χώρα, η Ιταλία — ό­
που, όπως αναφέρεται παραπάνω, τα 
εθνικά διοικητικά στοιχεία βασίζο­
νται σε μία ιδιαίτερα φιλελεύθερη 
ερμηνεία της ανεργίας. Τα εθνικά 
στοιχεία ξεπερνούν σημαντικά τα ε­
ναρμονισμένα στοιχεία και στο 
Βέλγιο, τη Γερμανία, τη Γαλλία και 
την Πορτογαλία, σε κάθε χώρα κατά 
20% περίπου ή περισσότερο, ενώ 
στη Δανία και την Ιρλανδία 
τα εθνικά στοιχεία είναι επί­
σης αρκετά υψηλότερα απ' ό,τι τα 
εναρμονισμένα. 
Από την άλλη πλευρά, στην Ελλάδα, 
την Ισπανία και τις Κάτω Χώρες, το 
κοινοτικό εναρμονισμένο σύνολο 
ξεπερνά το εθνικό διοικητικό σύνο­
λο κατά 40% περίπου ή περισσότερο, 
ενώ στο ΗΒ και το Λουξεμβούργο, 
παρατηρείται αντίστοιχη διαφορά 
αλλά σε πολύ μικρότερο επίπεδο. 
Οι συγκρίσεις με παλαιότερα έτη δεί­
χνουν ότι η συνολική διαφορά μεταξύ 
των εναρμονισμένων στοιχείων και 
των διοικητικών στοιχείων τείνει 
να διευρύνεται με την πάροδο του 
32-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
χρόνου. Παρ' όλο που η Ιταλία ευθύ­
νεται για το μεγαλύτερο μέρος της 
αύξησης στο κοινοτικό σύνολο, η δια-
φορά μεταξύ των δύο ομάδων 
στοιχείων διευρύνθηκε και σε ορισμέ-
νες άλλες χώρες. Ωστόσο, σε 
ορισμένες άλλες περιπτώσεις, η δια­
φορά μειώθηκε. Μεταξύ 1986 — ένα 
έτος με παρόμοια υψηλή ανεργία — 
και 1993, η διαφορά διευρύνθηκε ση­
μαντικά στην Ελλάδα, την Ισπανία 
και τις Κάτω Χώρες, μειώθηκε στο 
Βέλγιο, τη Δανία και το Λουξεμβούρ­
γο και αντιστράφηκε στη Γαλλία, την 
Ιρλανδία, την Πορτογαλία και το ΗΒ. 
Συνεπώς, δεν υπάρχουν απλώς δύο 
ομάδες στοιχείων που διαφέρουν σε 
κάθε χρονική στιγμή, αλλά στις 
περισσότερες χώρες μεταβάλλονται ε-
πίσης με διαφορετικό τρόπο 
διαχρονικά. 
Άνεργος ή μη άνεργος; 
Ωστόσο, ακόμη και οι παραπάνω συ-
γκρίσεις δεν αποκαλύπτουν 
ολόκληρη την έκταση της διαφοράς 
μεταξύ των δύο ομάδων στοιχείων. 
Ένα σημαντικό ποσοστό των ατό­
μων που η ΕΕΔ της Κοινότητας 
μετρά ως ανέργους δεν είναι εγγε­
γραμμένα ως άνεργοι στα εθνικά 
συνολικά μεγέθη, ενώ ένα ακόμη με­
γαλύτερο ποσοστό εγγεγραμμένων 
στα κράτη μέλη δεν περιλαμβάνο­
νται στα συνολικά μεγέθη της ΕΕΔ 
ως πραγματικά άνεργοι, με το διε­
θνή ορισμό της έννοιας. Συνεπώς, σε 
μεγάλο βαθμό οι δύο πηγές αφορούν 
δύο διαφορετικές, αν και επικαλυ­
πτόμενες, ομάδες ατόμων. 
Από τα 13 περίπου εκατομμύρια 
ατόμων που έχουν καταγραφεί ως 
άνεργοι από την ΕΕΔ της Κοινότη­
τας το 1992, μόλις πάνω από 10 εκατ. 
μόνο, ή το 78%, είναι εγγεγραμμένα 
στα κράτη μέλη (Σχήμα 6). (Τα στοι­
χεία αυτά αφορούν τις εκτιμήσεις 
που έχουν εξαχθεί από την ΕΕΔ του 
1992 για το έτος που καλύπτει η 
έρευνα — βλ. Πλαίσιο για περισσό­
τερες λεπτομέρειες). Το ποσοστό 
των εγγεγραμμένων ήταν χαμηλό­
τερο για τις γυναίκες απ' ό,τι για 
τους άνδρες - 73% έναντι 82%. Ωστόσο, η διακύμανση του ποσο­
στού αυτού μεταξύ των κρατών 
μελών έλαβε ακραίες διαστάσεις. 
Ενώ στο Βέλγιο και την Ισπανία το 
ποσοστό των εγγεγραμμένων ξεπερ­
νούσε το 91% και στη Γερμανία και 
τη Γαλλία το 85%, στις Κάτω Χώρες 
ήταν μόνο 57%, στο Λουξεμβούργο 
53%, στην Πορτογαλία 49% και 
στην Ελλάδα μόλις 13%. Συνεπώς, 
στα μισά κράτη μέλη — στα τέσσερα 
τελευταία καθώς και στο ΗΒ και την 
Ιρλανδία — περίπου το 30% ή περισ-
σότερο των ατόμων που 
μετρήθηκαν ως άνεργοι στις 
κοινοτικές στατιστικές δεν περιλαμ­
βανόταν στα εθνικά συνολικά 
μεγέθη. Επιπλέον, σε κάθε μία από 
τις χώρες αυτές, κάτω από το 50% 
των γυναικών που μετρήθηκαν ως 
άνεργες δεν εμφανίζεται με την ιδιό­
τητα αυτή στα εθνικά στοιχεία, με 
εξαίρεση την Πορτογαλία όπου το 
ποσοστό μόλις ξεπερνούσε το 50%. 
Ταυτόχρονα, μόνο το 63% των ατό­
μων που περιλαμβάνονται στα εθνικά 
συνολικά μεγέθη για την ανεργία με­
τρήθηκαν από την ΕΕΔ του 1992 ως 
άνεργοι (Σχήμα 7 — όπου πρέπει να σημειωθεί ότι, για την Ισπανία, υπάρ­
χει κάποια ασυνέπεια μεταξύ του 
αριθμού των εγγεγραμμένων ανέρ­
γων και του αριθμού των ατόμων που 
δήλωσαν στην ΕΕΔ ότι είναι εγγε­
γραμμένοι, καθώς το τελευταίο 
μέγεθος είναι μεγαλύτερο από το προ> 
το). Τούτο σημαίνει ότι το 1992, 
σύμφωνα με τον κοινοτικό ή τον εθνι-
κό ορισμό της ανεργίας, στην 
Κοινότητα υπήρχαν περίπου 19 εκατ. 
άνεργοι συνολικά — 6 εκατ. περισσό­
τερα άτομα από το σύνολο της ΕΕΔ 
(που ισοδυναμεί με το 4% του εργατι-
κού δυναμικού) και 4 εκατ. 
περισσότερα από το σύνολο των εγγε­
γραμμένων ανέργων. Συγκεκριμένα, 
αυτό σημαίνει ότι, σύμφωνα με την 
τελευταία μέτρηση, οι 17 εκατ. άνερ­
γοι στην Κοινότητα (με εξαίρεση τα 
νέα γερμανικά κρατίδια), συμφωνάμε 
το εναρμονισμένο σύνολο για το Μάιο 
του 1994, ανέρχονται σε 23 εκατ. πε­
ρίπου, συμφωνάμε τον εναή τον άλλο 
από τους δύο ορισμούς. Σε κανένα 
κράτος μέλος, με εξαίρεση την Ισπα­
νία — όπου όλοι οι εγγεγραμμένοι 
περιλαμβάνονταν και στα σύνολα της 
ΕΕΔ για την ανεργία — η ΕΕΔ του 
1992 δεν θεώρησε πάνω από το 75% 
7 Ποσοστό εγγεγραμμένων ανέργων που δήλωσαν άνεργοι 
στην ΕΕΔ, 1986 και 1992 
-33 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
των εγγεγραμμένων ως άνεργους, σε 
έξι δε χώρες ούτε το 60%. 
Στις περισσότερες χώρες — με μονα­
δικές εξαιρέσεις τη Γαλλία, την 
Ιταλία και τις Κάτω Χώρες — η ανα­
λογία των εγγραμμένων γυναικών 
που μετρούνται ως άνεργες από την 
ΕΕΔ ήταν μικρότερη από εκείνη 
των ανδρών, και μάλιστα ήταν κάτω 
από το 40% σε τρία από τα τέσσερα 
νότια κράτη μέλη — με εξαίρεση μό­
νο την Ισπανία — καθώς και στην 
Ιρλανδία. Συνεπώς, στις χώρες αυ­
τές, η μεγάλη πλειονότητα των 
γυναικών που περιλαμβάνονται στα 
εθνικά αρχεία ανεργίας δεν εμφανί­
ζεται στα σύνολα ανεργίας της ΕΕΔ. 
Ενώ η αναλογία των ανέργων κατά 
την ΕΕΔ που είναι εγγεγραμμένοι 
ως άνεργοι στις εθνικές στατιστικές 
ήταν ως επί το πλείστον η ίδια το 
1992 και το 1986, η αναλογία των 
εγγεγραμμένων που περιλαμβάνε­
ται και στο σύνολο της ΕΕΔ 
παρουσιάζει σημαντική μείωση με­
ταξύ των δύο αυτών ετών σε όλα 
σχεδόν τα κράτη μέλη (από το 72% 
στο 63% στο σύνολο της Κοινότη­
τας). Συνεπώς, ολοένα και 
περισσότερα άτομα που περιλαμβά­
νονται στα εθνικά αρχεία ανεργίας 
δεν εμφανίζονται στα κοινοτικά σύ­
νολα ως άνεργοι. Επομένως, κατά 
κάποιον τρόπο, η εξέταση του προ­
βλήματος της ανεργίας σε ορισμένα 
κράτη μέλη δεν αφορά την ίδια ομά­
δα ατόμων με εκείνη που αφορά η 
εξέταση σε κοινοτικό επίπεδο, πράγ-
μα που δεν διευκολύνει τη 
συζήτηση περί πολιτικής, πόσο μάλ­
λον τη χάραξη πολιτικών. 
Το μέγεθος της 
πρόκλησης που 
αντιμετωπίζει η 
Κοινότητα όσον αφορά 
την απασχόληση 
Οι προοπτικές για μείωση της ανερ­
γίας στην Κοινότητα κατά τα 
επόμενα λίγα χρόνια εξαρτώνται σε 
μεγάλο βαθμό από το ρυθμό οικονο­
μικής ανάκαμψης και το ρυθμό ανάπτυξης που μπορεί να διατηρη­
θεί μακροπρόθεσμα καθώς και από 
την επιτυχή μετατροπή της ανάπτυ­
ξης σε νέες θέσεις εργασίας. Οι 
προβλέψεις για την κοινοτική οικο­
νομία για το υπόλοιπο του 1994 
καθώς και για το 1995 συνοψίζονται 
παρακάτω. 
Ωστόσο, η πρόκληση που αντιμετω­
πίζει η Κοινότητα όσον αφορά τη 
δημιουργία θέσεων απασχόλησης α­
ντανακλάται μόνον εν μέρει στο 
σημερινό επίπεδο ανεργίας. 'Ενα ση­
μαντικό μέρος του προβλήματος 
που πρέπει να εξεταστεί συνίσταται 
στο χαμηλό επίπεδο συμμετοχής 
των ατόμων εργάσιμης ηλικίας στο 
εργατικό δυναμικό. Τα δύο αυτά ζη­
τήματα ευθύνονται για το χαμηλό 
ποσοστό απασχόλησης στην Κοινό­
τητα σε σύγκριση με άλλες χώρες 
που περιγράφονται παραπάνω. 
Όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 2, 
το χαμηλό επίπεδο συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό, ιδίως όσον αφο­
ρά τις γυναίκες, μαζί με τη σαφή 
τάση αύξησης του αριθμού των ατό-
μων που σήμερα δεν είναι 
οικονομικά ενεργά — και δεν υπολο­
γίζονται ως μέρος του εργατικού 
δυναμικού — αλλά επιθυμούν να 
εργαστούν, σημαίνει ότι οι προσπά­
θειες μείωσης της ανεργίας μοιάζει 
να στοχεύουν έναν κινούμενο στό­
χο. Όσο μεγαλύτερη επιτυχία 
σημειώνεται στη δημιουργία θέ­
σεων εργασίας, τόσο περισσότερα 
άτομα, ιδίως γυναίκες αλλά και άν­
δρες στις μεγαλύτερες ηλικιακές 
ομάδες, θα ενθαρρύνονται να αναζη­
τήσουν εργασία και, συνεπώς, τόσο 
περισσότερο θα τείνουν να αυξή­
σουν την προσφορά εργατικού 
δυναμικού. 
Αυτή η συγκαλυμμένη δυνάμει 
προσφορά εργασίας, που εμφανίζε­
ται μόνον όταν δημιουργούνται 
θέσεις εργασίας, υποσκάπτει την 
παραδοσιακή προσέγγιση στην 
εκτίμηση της ισορροπίας της αγο­
ράς εργασίας που συνίσταται στη 
σύγκριση του προβλεπόμενου ρυθ­
μού αύξησης των θέσεων εργασίας 
με μία ανεξάρτητη προβολή των ατόμων που αναζητούν απασχόλη­
ση. Με άλλα λόγια, τα δύο σκέλη 
της εξίσωσης αυτής είναι ιδιαίτερα 
αλληλεξαρτώμενα. Επίσης, η επί­
δοση της Κοινότητας όσον αφορά 
το σημείο αυτό δεν πρέπει να κρι­
θεί αποκλειστικά, ή έστω κυρίως, 
με βάση το τι συμβαίνει στην ανερ­
γία — παρ' όλο που πρόκειται για 
τον πιο απτό δείκτη της επιτυχίας 
ή της αποτυχίας της πολιτικής — 
αλλά τουλάχιστον και με βάση την 
αύξηση των ποσοστών συμμετοχής 
σε ένα επίπεδο που είναι πιο 
συγκρίσιμο με εκείνο που παρατη-
ρείται σε άλλες περιοχές του 
ανεπτυγμένου κόσμου. 
Πιο συγκεκριμένα, η πρόκληση 
που αντιμετωπίζει η Κοινότητα 
συνίσταται στην αύξηση του 
ποσοστού απασχόλησης, τόσο 
μειώνοντας την ανεργία όσο και 
αυξάνοντας τη συμμετοχή, κατά 
10% περίπου ή περισσότερο κατά 
τα προσεχή έτη. Με δεδομένη την 
πιθανή, αν και χαμηλή, αύξηση 
των ατόμων εργάσιμης ηλικίας 
που θα διογκώσουν τον αριθμό των 
ατόμων που εισέρχονται στην αγο­
ρά εργασίας ανεξάρτητα από τις 
μεταβολές της συμμετοχής, τούτο 
μεταφράζεται σε ετήσιο ρυθμό αύ­
ξησης της απασχόλησης 1,5% 
περίπου για τα επόμενα 10 έτη, εάν 
η Κοινότητα στοχεύει να επιτύχει 
έως το 2005 ποσοστό απασχόλησης 
παρόμοιο με εκείνο των Ηνωμένων 
Πολιτειών. 
8 ΑΕΠ, 1992-85 
Ετήσια μεταβολή (%) 
1992 1993 1994 1995 
-34 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Οι οικονομικές προοπτικές που πε­
ριγράφονται παρακάτω και οι 
πιθανές συνέπειες τους στην αύξη­
ση των θέσεων εργασίας πρέπει 
να εκτιμηθούν με βάση αυτά τα 
δεδομένα. 
Οι προοπτικές της 
οικονομίας και της 
απασχόλησης για το 
1994 και το 1995 
Η οικονομική κατάσταση και οι προ-
βλέψεις για την κοινοτική 
οικονομία βελτιώθηκαν σημαντικά 
το προηγούμενο έτος. Η ύφεση που 
έπληξε την οικονομία κατά το μεγα­
λύτερο διάστημα του 1992 και το 
1993 υποχώρησε και, σύμφωνα με 
τα τελευταία στοιχεία, η οικονομική 
ανάκαμψη ενισχύεται και έχουν τε­
θεί τα θεμέλια για σταθερή μη 
πληθωριστική αύξηση της παραγω-
γής και της απασχόλησης 
μεσοπρόθεσμα. 
Η σταδιακή ανάκαμψη της κοινο-
τικής οικονομίας φαίνεται ότι 
άρχισε την άνοιξη του 1993, καθώς 
η αύξηση του ΑΕΠ κυμάνθηκε κα­
τά μέσο όρο στο 1-1,5% κατά τη 
διάρκεια του υπόλοιπου έτους 
(Σχήμα 8). Παρ' όλα αυτά, για το 
σύνολο της Κοινότητας, η ανάπτυ­
ξη δεν ήταν αρκετή ώστε να 
αποτρέψει τη μείωση του ΑΕΠ κα­
τά 0,3% μεταξύ 1992 και 1993. Σύμφωνα με τα προσωρινά τριμη-
νιαία στοιχεία, η ανάκαμψη 
ενδυναμώθηκε κατά τη διάρκεια 
του πρώτου εξαμήνου του 1994. 
Σύμφωνα με τις προβλέψεις του 
Μαΐου του 1994, το κοινοτικό ΑΕΠ 
αναμένεται να αυξηθεί κατά 1,5% το 
1994 και κατά 2,5% το 1995, και η 
προβλεπόμενη ανάκαμψη να διαδο­
θεί ευρέως σε όλη την Κοινότητα. 
Όλα τα κράτη μέλη που σημείωσαν 
πτώση ή μηδενική αύξηση της παρα­
γωγής το 1993 αναμένεται να 
σημειώσουν αύξηση το 1994. Υψη­
λότερος από το μέσο όρο ρυθμός 
ανάπτυξης αναμένεται στην Ιρλαν­
δία, τη Δανία και το ΗΒ. Οι 
προοπτικές για το 1995 είναι ότι η 
ανάπτυξη θα αυξηθεί επιπλέον, οπό­
τε στα περισσότερα κράτη μέλη ο 
ρυθμός θα κυμανθεί γύρω στο 2,5% 
κατά μέσο όρο. 
Οι παράγοντες στους οποίους βασί­
ζεται αυτή η πιθανότητα για 
αυξημένη ανάπτυξη είναι: 
- η ανάπτυξη της παγκόσμιας 
οικονομίας αρχίζει να επιταχύ­
νεται, πράγμα που επιδρά 
ευνοϊκά στους κοινοτικούς εξα­
γωγείς, ως αποτέλεσμα της 
επιτυχούς ολοκλήρωσης του 
Γύρου της Ουρουγουάης, της 
ιδιαίτερα βελτιωμένης επίδοσης 
της οικονομίας των ΗΠΑ και 
των ανερχόμενων ασιατικών 
αγορών, - τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια 
στην Κοινότητα είναι δυνατόν 
να μειωθούν περισσότερο χάρη 
στο φθίνοντα πληθωρισμό και 
στο γεγονός ότι οι δημοσιονομι­
κές και μισθολογικές εξελίξεις 
φαίνεται ότι είναι ολοένα και 
περισσότερο συνεπείς με τη νο­
μισματική σταθερότητα, 
- η εμπιστοσύνη των επιχειρή­
σεων και των καταναλωτών 
αυξάνεται εξαιτίας της ανάκαμ­
ψης, της εξάλειψης των 
αβεβαιοτήτων σχετικά με την 
ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τη 
διεύρυνση προς την Αυστρία, 
τη Φινλανδία, τη Νορβηγία και 
τη Σουηδία. Η αύξηση αυτή της 
εμπιστοσύνης είναι πιθανό να 
ενισχύσει τις δαπάνες των 
επιχειρήσεων και των νοικοκυ­
ριών, 
- οι δαπάνες των καταναλωτών 
είναι πιθανό να αυξηθούν, όχι 
μόνο εξαιτίας της μείωσης των 
επιτοκίων και της αύξησης της 
εμπιστοσύνης αλλά και εξαιτίας 
της συγκράτησης της ανόδου 
της ανεργίας, η οποία θα βελ­
τιώσει τις αντιλήψεις περί 
ασφάλειας των θέσεων εργασίας 
και θα μειώσει την ανάγκη για 
προληπτική αποταμίευση. 
Από την άλλη πλευρά, ως συνακό­
λουθο της συγκράτησης των 
μισθών και της δημοσιονομικής 
9 Επενδυθείς, 1992-95 
Ετήσια μεταβολή (%) 10 Κατανάλωση, 1992-95 
Ετήσια μεταβολή (%) 11 Πληθωρισμός, 1992-95 
1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 
35-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
σταθεροποίησης, η αύξηση του 
πραγματικού διαθέσιμου εισοδήμα­
τος θα είναι χαμηλή ή μηδενική, 
πράγμα που μπορεί να περιορίσει 
βραχυπρόθεσμα τη ανάπτυξη. 
Η ανάκαμψη ωθείται κατά πρώτο 
λόγο από τις εξαγωγές. Μετά την 
πτώση που σημειώθηκε το 1993, η 
οποία υπολογίζεται ότι έφθασε σχε­
δόν το 1%, οι όγκοι εξαγωγών 
προβλέπεται να αυξηθούν με ετήσιο 
ρυθμό 6% περίπου το 1994 και το 
1995. Η αύξηση αυτή θα επηρεάσει 
προοδευτικά τις εγχώριες δαπάνες 
και θα προκαλέσει αύξηση των επεν­
δύσεων. Μετά τη μείωση του 1993, 
που ανήλθε σχεδόν στο 5% (Σχή­
μα 9), οι επενδύσεις παγίου 
κεφαλαίου θα αυξηθούν πιθανώς 
ελαφρώς το 1994 και πιο ουσιαστικά 
το 1995 (στο περίπου 5%). 
Ωστόσο, λόγω της χαμηλής αύξησης 
του πραγματικού διαθεσίμου εισο­
δήματος, η ιδιωτική κατανάλωση 
αναμένεται να υστερήσει έναντι της 
αύξησης της παραγωγής και κατά τα 
δύο αυτά έτη (Σχήμα 10), αν και η 
βελτιωμένη εμπιστοσύνη θα ανα­
ζωογονήσει σταδιακά τις δαπάνες. Η 
ανάκαμψη που αναμένεται να προ­
καλέσουν οι εξαγωγές οι επενδύσεις 
συμβαδίζει με τη στρατηγική στην 
οποία βασίζεται το Λευκό Βιβλίο της 
Επιτροπής με τίτλο Ανάπτυξη, Α­
νταγωνιστικότητα και Απασχόληση 
και, εάν επαληθευτούν οι προβλέ­
ψεις για το 1994 και το 1995 όσον αφορά τη ανάπτυξη, το 1996 ο ρυθ­
μός αύξησης της παραγωγής στην 
Κοινότητα θα αυξηθεί επιπλέον στο 
3% ή περισσότερο. 
Πληθωρισμός 
Μετά την πτώση που σημείωσε το 
1992 (Σχήμα 11), ο ρυθμός πληθωρι­
σμού αναμένεται να εξακολουθήσει 
να μειώνεται βραχυπρόθεσμα, παρά 
τις αυξήσεις των εμμέσων φόρων, σε 
μόλις κάτω από το 3% κατά μέσο όρο 
το 1995. Ο πληθωρισμός εξακολουθεί 
να κυμαίνεται σε υψηλά επίπεδα στην 
Ελλάδα καθώς και στην Ισπανία και 
την Πορτογαλία, παρ' όλο που και 
στις δύο τελευταίες χώρες μειώνεται. 
'Ενας σημαντικός βασικός παράγο­
ντας είναι η ισχυρή συγκράτηση των 
πιέσεων που ασκεί το μισθολογικό κό­
στος. Οι πραγματικοί μισθοί δεν 
αναμένεται να αυξηθούν καθόλου το 
1994 και το 1995 ενώ το κόστος της 
εργασίας ανά μονάδα προϊόντος σε 
πραγματικές τιμές αναμένεται να 
μειωθεί σχεδόν κατά 2% ετησίως, 
συμβάλλοντας έτσι στην αύξηση της 
κερδοφορίας. 
Δημόσια οικονομικά 
Η ανάκαμψη της παραγωγής σε συν­
δυασμό με τα χαμηλότερα επιτόκια 
και τους δημοσιονομικούς περιορι­
σμούς θα επιφέρει μείωση των 
δημοσιονομικών ελλειμμάτων της Κοινότητας — κατά ένα προβλεπό­
μενο 1% του ΑΕΠ μεταξύ 1993 και 
1995 — και συνεπώς μειώνοντας το 
συνολικό έλλειμμα των κρατών με­
λών στο 5% περίπου του ΑΕΠ. 
Σημαντικές μειώσεις στα διαρθρω­
τικά ελλείμματα αναμένονται σε 
πολλά κράτη μέλη, αλλά ιδίως στο 
Βέλγιο, τη Γερμανία, την Ισπανία, 
την Πορτογαλία και το ΗΒ. Ωστόσο, 
καθώς η παραγωγή εξακολουθεί να 
είναι κάτω από την τάση, τα πραγ­
ματικά δημοσιονομικά ελλείμματα 
είναι πιθανόν να μειωθούν λιγότερο. 
Κατά τα επόμενα δύο έτη, η μεγαλύ­
τερη προσαρμογή αναμένεται στο 
ΗΒ, όπου το έλλειμμα αναμένεται να 
μειωθεί κατά 3% περίπου του ΑΕΠ 
μεταξύ 1993 και 1995. Σημαντικές 
αλλά λιγότερο έντονες μειώσεις των 
δημοσιονομικών ελλειμμάτων ανα­
μένονται και στο Βέλγιο και την 
Πορτογαλία. Αντίθετα, στην Ελλά­
δα και την Ιταλία, όπου η 
δημοσιονομική κατάσταση είναι πο­
λύ προβληματική, αναμένεται 
μικρή μείωση. 
Ισοζύγιο εξωτερικών 
συναλλαγών 
Ως αποτέλεσμα της ασθενούς αύξη­
σης των εγχώριων δαπανών σχετικά 
με άλλες χώρες και των βελτιωμέ­
νων επιδόσεων των εξαγωγών, το 
εμπορικό πλεόνασμα της Κοινότη­
τας πρόκειται να αυξηθεί σημαντικά 
το 1994 και το 1995 και να φθάσει τα 
12 Εμπορικό ισοζύγιο, 1992-95 
%ΑΕΠ 13 Απασχόληση, 1992-95 
Ετήσια μεταβολή (%) 14 Ανεργία, 1992-95 
% εργατικού 
1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 1992 1993 1994 1995 
-36-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
90 δις ECU ή το 1,5% του ΑΕΠ το 
1995 (Σχήμα 12), πράγμα που ση­
μαίνει ότι το ισοζύγιο τρεχουσών 
συναλλαγών θα παρουσιάσει συνο­
λικό πλεόνασμα της τάξης του 0,5% 
του ΑΕΠ. 
Κίνδυνοι και 
αβεβαιότητες 
Καθώς η ανοδική πορεία έχει σήμερα 
αρχίσει, η σημαντικότερη αβεβαιό­
τητα βραχυπρόθεσμα σχετίζεται με 
τη μελλοντική δύναμη της ανάκαμ­
ψης. Υπάρχουν ορισμένοι λόγοι για 
τους οποίους η ανάκαμψη μπορεί να 
αποδειχθεί υψηλότερη από την ανα­
μενόμενη. Ειδικότερα, οι επενδύσεις 
μπορεί να σημειώσουν μεγαλύτερη 
άνοδο εάν οι επιχειρήσεις αντιδρά­
σουν δυναμικότερα στη βελτιωμένη 
ζήτηση και κερδοφορία ενώ οι δαπά­
νες των καταναλωτών μπορεί να 
αυξηθούν πιο έντονα, εάν η εμπιστο­
σύνη βελτιωθεί περισσότερο από το 
αναμενόμενο καθώς θα σταθερο­
ποιείται η ανεργία. 
Από την άλλη πλευρά, η ανάπτυξη 
μπορεί να είναι ασθενέστερη, εάν οι 
νομισματικές συνθήκες και τα μα­
κροπρόθεσμα επιτόκια ειδικότερα 
εξελιχθούν δυσμενώς. Ταυτόχρονα, 
υπάρχει κάποια αβεβαιότητα σχετι­
κά με την αύξηση των κοινοτικών 
εξαγωγών, τόσο διότι η επέκταση 
των παγκόσμιων αγορών μπορεί να 
αποδειχθεί μικρότερη από την ανα­
μενόμενη όσο και διότι η πρόσφατη 
εξασθένιση του αμερικανικού δολα­
ρίου μπορεί να δημιουργήσει 
περισσότερα προβλήματα στην 
ανταγωνιστικότητα των ευρω­
παίων παραγωγών. 
Απασχόληση 
Με δεδομένη την πιθανή αύξηση της 
παραγωγικότητας, η αναμενόμενη 
αύξηση της παραγωγής μάλλον δεν 
θα επαρκέσει για να αποτρέψει τη 
μείωση της απασχόλησης στην Κοι­
νότητα το 1994 για τρίτο κατά σειρά 
έτος. Το 1994, ο αριθμός των απα­
σχολουμένων ενδέχεται να είναι μικρότερος απ' ό,τι το 1991 κατά 
3,5% περίπου. Μόνο κατά τη διάρ­
κεια του 1995 ενδέχεται η αύξηση 
της παραγωγής να φθάσει σε επαρ­
κώς υψηλά επίπεδα ώστε να 
ανακοπεί οριστικά η μείωση της 
απασχόλησης και να καταστεί δυνα­
τή μία νέα αύξηση. Ωστόσο, για την 
επάνοδο στα επίπεδα απασχόλησης 
που ίσχυαν πριν από την έναρξη της 
ύφεσης θα χρειαστούν τρία έτη 
υψηλών ρυθμών καθαρής δημιουρ-
γίας νέων θέσεων εργασίας, 
παρόμοια με εκείνους που σημειώ­
θηκαν κατά την περίοδο 1985-1990 
(Σχήμα 13). 
Πράγματι, το 1994 η απασχόληση 
αναμένεται να αυξηθεί μόνο στη Δα­
νία, την Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο 
και το ΗΒ και μόνο στην Ιρλανδία 
αναμένεται η αύξηση αυτή να ξεπε­
ράσει το 1%. Αντίθετα, μεταξύ 
1993-1994, στη Γερμανία, την Ισπα­
νία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, 
ο αριθμός των απασχολουμέ­
νων αναμένεται να μειωθεί πάνω 
από 1%. 
Το 1995, παρά το γεγονός ότι προ­
βλέπεται κάποια ανάκαμψη της 
απασχόλησης σε όλα τα κράτη μέλη, 
με εξαίρεση το Βέλγιο, η αύξηση 
προβλέπεται να ξεπεράσει το 1% μό­
νο σε τρεις χώρες, τη Δανία, το 
Λουξεμβούργο και την Ιρλανδία. 
Συνεπώς, στις περισσότερες χώρες ο 
ρυθμός καθαρής δημιουργίας νέων 
θέσεων εργασίας αναμένεται να δια­
τηρηθεί κάτω από το επίπεδο που 
απαιτείται προκειμένου να έχει ση-
μαντικό αντίκτυπο στην 
απασχόληση. 
Ανεργία 
Με δεδομένο το συνεχιζόμενο χαμη-
λό ρυθμό αύξησης της 
απασχόλησης, το 1994 ή το 1995 
μπορεί να σημειωθεί μικρή αύξηση 
του εργατικού δυναμικού της Κοι­
νότητας καθώς η συμμετοχή, ιδίως 
των γυναικαίν, αποθαρρύνεται. Σε 
αυτή τη βάση, η άνοδος της ανερ­
γίας, η οποία κατά τους πρώτους 
μήνες του 1994 παρουσιάζει ήδη εν­δείξεις σημαντικής συγκράτησης, 
μπορεί να ανακοπεί οριστικά το 
πρώτο εξάμηνο του 1995 (Σχή­
μα 14). Ωστόσο, την εποχή αυτή, η 
ανεργία ενδέχεται να κυμαίνεται σε 
επίπεδα υψηλότερα από το 11,5% 
του εργατικού δυναμικού της 
Κοινότητας. 
Μόνο σε τρία κράτη μέλη — τρία 
από τα τέσσερα στα οποία αναμένε­
ται να αυξηθεί η απασχόληση, 
Δανία, Ιρλανδία και ΗΒ — το μέσο 
ποσοστό ανεργίας το 1994 ενδέχεται 
να είναι χαμηλότερο απ' ό,τι το 
1993. Στην Ιταλία, όπου η απασχό­
ληση προβλέπεται ότι θα αυξηθεί, 
καμία αλλαγή στην ανεργία δεν ανα­
μένεται. Επιπλέον, το 1995, παρά τη 
γενική βελτίωση των συνθηκών ερ­
γασίας, σε πέντε από τα 12 κράτη 
μέλη — Βέλγιο, Γερμανία, Ελλάδα, 
Ισπανία και Κάτω Χώρες — η ανερ­
γία αναμένεται να είναι υψηλότερη 
απ' ό,τι το 1994 ενώ σε άλλα τρία 
— Πορτογαλία, Λουξεμβούργο και 
Γαλλία — η μείωση αναμένεται να 
είναι οριακή. 
Ωστόσο, όπως φαίνεται στο επόμενο 
κεφάλαιο, αυτά τα στοιχεία σχετικά 
με την ανεργία συγκαλύπτουν το 
γεγονός ότι σημαντικό μέρος του δυ­
νάμει εργατικού δυναμικού της 
Κοινότητας παραμένει εκτός της 
αγοράς εργασίας, κυρίως εξαιτίας 
του ανεπαρκούς ρυθμού δημιουρ­
γίας νέων θέσεων εργασίας. Η 
παρουσία του και η πιθανή είσοδος 
του στην αγορά εργασίας, εάν η ανά-
καμψη της απασχόλησης 
επιταχυνθεί σημαντικά, καθιστούν 
δύσκολη τη σημαντική μείωση της 
ανεργίας μεσοπρόθεσμα. Επιπλέον, 
η παρουσία του, όπως αναφέρεται 
παραπάνω και αναλύεται στο επόμε­
νο κεφάλαιο, καθιστά το ποσοστό 
απασχόλησης σημαντικότερο δεί­
κτη προόδου στην αντιμετώπιση 
των προβλημάτων απασχόλησης 
στην Κοινότητα απ' ό,τι το ποσοστό 
ανεργίας. 
-37 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1985 
Β 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 9805 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 6610 
Συνολική απασχόληση 3512 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 53,1 
449 
11,3 
23,6 
127 
1119 
2266 
3,6 
31,9 
64,5 Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 
Άνδρες 
Συνολικός πληθυσμός 4779 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας ( 15-64) 3301 
Συνολική απασχόληση 2280 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 69,1 
Συνολική ανεργία 181 
Ποσοστό ανεργίας (%) 7,4 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( < 25) (%) 17,7 
Απασχόληση στη γεωργία 89 
Απασχόληση στη βιομηχανία 914 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 1278 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,9 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 56,0 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 5026 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3309 
Συνολική απασχόληση 1231 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 37,2 
Συνολική ανεργία 267 
Ποσοστό ανεργίας (%) 17,8 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( <25) (%) 29,8 
Απασχόληση στη γεωργία 38 
Απασχόληση στη βιομηχανία 205 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 988 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 16,7 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 80,2 
Σημείωση,: όλα τα στοιχεία για τη Γερμανία, εκτός των νέων κρατιδίων 
Πηγή:Eurostat, 'Ερευνα Εργατικού Δυναμικοϋ, 1985. Ε1986 DK 
5064 
3357 
2539 
75,6 
215 
7,8 
11,5 
170 
706 
1657 
6,7 
27,8 
65,5 
2501 
1689 
1400 
82,9 
95 
6,4 
10,0 
131 
526 
738 
9,3 
37,6 
52,7 
2562 
1668 
1139 
68,3 
119 
9,5 
13,2 
39 
180 
918 
3,4 
15,8 
80,6 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
D GR Ε F 
59859 
42002 
26167 
62,3 
1932 
6,9 
9,8 
1349 
10728 
14090 
5,2 
41,0 
53,8 
28430 
20672 
15958 
77,2 
987 
5,8 
9,0 
711 
8114 
7133 
4,5 
50,8 
44,7 
31429 
21330 
10209 
47,9 
945 
8,5 
10,7 
639 
2614 
6956 
6,3 
25,6 
68,1 9656 
6259 
3589 
57,3 
304 
7,8 
23,9 
1037 
921 
1629 
28,9 
25,7 
45,4 
4662 
3002 
2371 
79,0 
142 
5,6 
17,5 
576 
720 
1074 
24,3 
30,4 
45,3 
4994 
3257 
1218 
37,4 
162 
11,7 
31,7 
461 
201 
555 
37,9 
16,5 
45,6 37549 
24306 
10834 
44,6 
2925 
21,3 
46,5 
1752 
3445 
5619 
16,2 
31,8 
51,9 
18235 
11930 
7658 
64,2 
1866 
19,6 
44,2 
1314 
2913 
3422 
17,2 
38,0 
44,7 
19314 
12376 
3175 
25,7 
1059 
25,0 
49,6 
439 
532 
2197 
13,8 
16,8 
69,2 52929 
34825 
21297 
61,2 
2436 
10,3 
25,8 
1734 
6871 
12610 
8,1 
32,3 
59,2 
25556 
17088 
12439 
72,8 
1155 
8,5 
22,9 
1108 
5167 
6116 
8,9 
41,5 
49,2 
27373 
17736 
8858 
49,9 
1281 
12,6 
28,8 
626 
1704 
6495 
7,1 
19,2 
73,3 
38-. 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1992 
Β DK 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 9963 5112 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 6635 3467 
Συνολική απασχόληση 3770 2637 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 56,8 76,1 
Συνολική ανεργία 271 262 
Ποσοστό ανεργίας (%) 6,7 9,0 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 13,2 12,3 
Απασχόληση στη γεωργία 109 136 
Απασχόληση στη βιομηχανία 1164 715 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 2498 1780 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 2,9 5,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 30,9 27,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 66,2 67,5 
Άνδρες 
Συνολικός πληθυσμός 4859 2521 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3324 1752 
Συνολική απασχόληση 2286 1414 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμοό εργάσιμης ηλικίας (%) 68,8 80,7 
Συνολική ανεργία 115 128 
Ποσοστό ανεργίας (%) 4,8 8,3 
Ποσοστό ανεργίας νέων (< 25) (%) 11,3 12,1 
Απασχόληση στη γεωργία 72 103 
Απασχόληση στη βιομηχανία 932 524 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 1281 784 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 3,2 7,3 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,8 37,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 56,1 55,6 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 5104 2592 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 3311 1714 
Συνολική απασχόληση 1484 1222 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 44,8 71,3 
Συνολική ανεργία 156 134 
Ποσοστό ανεργίας (%) 9,5 9,9 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 15,2 12,6 
37 32 
231 190 
1216 996 
2,5 2,7 
15,6 15,6 
81,9 81,5 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
D GR Ε F 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία {%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 63748 
43859 
29715 
67,8 
1286 
4,1 
7,3 
1044 
11719 
16952 
3,5 
39,4 
57,0 
30938 
22173 
17538 
79,1 
681 
3,7 
4,2 
612 
8771 
8155 
3,5 
50,0 
46,5 
32810 
21687 
12177 
56,2 
605 
4,7 
4,3 
432 
2947 
8797 
3,6 
24,2 
72,2 9943 
6640 
3680 
55,4 
313 
7,8 
25,0 
804 
933 
1942 
21,9 
25,4 
52,8 
4817 
3202 
2400 
74,9 
124 
4,9 
17,2 
467 
713 
1220 
19,5 
29,7 
50,8 
5125 
3438 
1280 
37,2 
189 
12,9 
34,2 
337 
221 
722 
26,3 
17,2 
56,4 38624 
25540 
12458 
48,8 
2684 
17,7 
33,3 
1257 
4075 
7126 
10,1 
32,7 
57,2 
18745 
12604 
8360 
66,3 
1313 
13,6 
28,0 
910 
3403 
4047 
10,9 
40,7 
48,4 
19878 
12936 
4098 
31,7 
1371 
25,1 
39,8 
347 
672 
3079 
8,5 
16,4 
75,1 55478 
36386 
22021 
60,5 
2514 
10,2 
21,7 
1301 
6497 
14187 
5,9 
29,5 
64,4 
26817 
17884 
12489 
69,8 
1105 
8,1 
18,6 
835 
4884 
6750 
6,7 
39,1 
54,0 
28661 
18501 
9532 
51,5 
1409 
12,9 
25,0 
466 
1613 
7437 
4,9 
16,9 
78,0 
Σημείωση: όλα τα οτοικεία για τη Γερμανία, εκτός των νέων κρατιδίων 
Πηγή,: Eurostat, 'Ερευνα Εργατικού Δυναμικού, 1992. Τα στοιχεία ηου είναι σε ηλάγια γραφή δεν είναι συγκρίσιμα με 
^τ^ηγρϋμεναέπι. .. ., _ , _ ,. _ _ 
-39 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1985 
IRL 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 3472 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 2079 
Συνολική απασχόληση 1069 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 51,4 
Συνολική ανεργία 234 
Ποσοστό ανεργίας (%) 18,0 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( < 25) (%) 25,1 
Απασχόληση στη γεωργία 175 
Απασχόληση στη βιομηχανία 319 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 571 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 16,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 29,8 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 53,4 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
L NL Ρ UK 
Άνδρες 
Συνολικός πληθυσμός 1748 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1053 
Συνολική απασχόληση 739 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 70,2 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 155 
17,4 
26,4 
152 
256 
329 
20,5 
34,6 
44,4 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 1725 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1026 
Συνολική απασχόληση 330 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 32,1 
Συνολική ανεργία 79 
Ποσοστό ανεργίας (%) 19,3 
Ποσοστό ανεργίας νέων ( < 25) (%) 23,5 
Απασχόληση στη γεωργία 23 
Απασχόληση στη βιομηχανία 63 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 242 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 7,0 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 19,0 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 73,3 
MnYÛi Eurostat, 'ΕρενναΕργαηκουΔυγα^ 56267 
38048 
20583 
54,1 
2154 
9,5 
32,2 
2258 
6902 
11422 
11,0 
33,5 
55,5 
27267 
18601 
13955 
75,0 
947 
6,4 
26,5 
1496 
5278 
7180 
10,7 
37,8 
51,5 
28999 
19447 
6628 
34,1 
1207 
15,4 
39,3 
762 
1624 
4242 
11,5 
24,5 
64,0 356 
250 
148 
59,0 
4 
3,0 
6,5 
7 
47 
93 
4,6 
31,7 
62,9 
175 
124 
97 
78,2 
2 
2,2 
6,4 
5 
42 
50 
4,9 
42,8 
51,0 
181 
126 
50 
40,1 
2 
4,3 
6,5 
2 
5 
43 
3,8 
10,0 
86,7 14103 
9744 
5124 
52,6 
601 
10,5 
17,7 
269 
1436 
3378 
5,2 
28,0 
65,9 
6989 
4907 
3375 
68,8 
353 
9,5 
18,7 
215 
1229 
1904 
6,4 
36,4 
56,4 
7114 
4837 
1749 
36,2 
247 
12,4 
16,7 
54 
206 
1473 
3,1 
11,8 
84,2 10167 
6562 
4225 
64,4 
408 
8,8 
20,3 
909 
1431 
1878 
21,5 
33,9 
44,5 
4879 
3152 
2541 
80,6 
186 
6,8 
16,5 
472 
1019 
1044 
18,6 
40,1 
41,1 
5288 
3410 
1684 
49,4 
222 
11,6 
25,3 
436 
412 
834 
25,9 
24,5 
49,5 55769 
36706 
24282 
66,2 
3151 
11,5 
18,2 
563 
8274 
15040 
2,3 
34,1 
61,9 
27176 
18333 
14173 
77,3 
1903 
11,8 
19,6 
438 
6327 
7145 
3,1 
44,6 
50,4 
28593 
18372 
10110 
55,0 
1248 
11,0 
16,6 
125 
1946 
7895 
1,2 
19,2 
78,1 
40-
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1992 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 3494 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας ( 15-64) 2191 
Συνολική απασχόληση 1149 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 52,4 Μονάδες: Χιλιάδες 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
L NL Ρ UK 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 203 
15,0 
22,7 
157 
322 
667 
13,7 
28,0 
58,1 
Άνδρες 
Συνολικός πληθυσμός 1744 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1104 
Συνολική απασχόληση 743 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 67,3 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 130 
14,9 
24,3 
143 
247 
351 
19,2 
33,3 
47,3 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 1750 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 1088 
Συνολική απασχόληση 406 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 37,3 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 73 
15,6 
20,8 
14 
75 
316 
3,5 
18,4 
77,8 56947 
39189 
21015 
53,6 
2191 
9,4 
28,2 
1657 
6962 
12396 
7,9 
33,1 
59,0 
27587 
19368 
13642 
70,4 
1014 
6,9 
24,4 
1050 
5283 
7309 
7,7 
38,7 
53,6 
29359 
19821 
7373 
37,2 
1176 
13,8 
32,9 
606 
1679 
5087 
8,2 
22,8 
69,0 382 
266 
165 
62,0 
3 
2,0 
3,7 
5 
47 
107 
3,2 
28,6 
65,1 
188 
135 
104 
76,9 
2 
1,6 
4,2 
4 
41 
56 
3,6 
39,5 
53,9 
193 
131 
61 
46,6 
2 
2,8 
3,1 
2 
6 
51 
2,5 
10,1 
84,2 14822 
10294 
6614 
64,2 
389 
5,6 
8,1 
247 
1571 
4503 
3,7 
23,8 
68,1 
7341 
5201 
4006 
77,0 
169 
4,0 
7,7 
189 
1310 
2384 
4,7 
32,7 
59,5 
7481 
5094 
2608 
51,2 
220 
7,8 
8,5 
58 
262 
2118 
2,2 
10,0 
81,2 9736 
6591 
4509 
68,4 
187 
4,0 
9,7 
517 
1468 
2523 
11,5 
32,6 
56,0 
4620 
3131 
2522 
80,5 
88 
3,4 
8,7 
261 
984 
1276 
10,4 
39,0 
50,6 
5117 
3460 
1987 
57,4 
99 
4,8 
10,8 
256 
484 
1247 
12,9 
24,4 
62,8 56772 
36941 
25630 
69,4 
2755 
9,7 
15,6 
569 
7715 
17237 
2,2 
30,1 
67,3 
27768 
18497 
14229 
76,9 
1857 
11,5 
18,9 
440 
5872 
7853 
3,1 
41,3 
55,2 
29003 
18444 
11400 
61,8 
898 
7,3 
11,7 
129 
1843 
9384 
1,1 
16,2 
82,3 
Πηγή: Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, 1992. Τα στοιχεία ηου είναι σε ηλάγια γραφή δεν είναι συγκρίσιμα με 
J^Ry^PMË^ÈSL·. '. - -
41 
Κεφάλαιο 1 Τάσεις και προοπτικές της απασχόλησης στην Κοινότητα 
Βασικοί δείκτες απασχόλησης στην Κοινότητα 
1965 
Σύνολο 
Συνολικός πληθυσμός 293,2 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας ( 15-64) 188,0 
Συνολική απασχόληση 122,6 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 65,2 
Συνολική ανεργία 2,6 
Ποσοστό ανεργίας (%) 2,1 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 20,1 
Απασχόληση στη βιομηχανία 49,5 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 53,1 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 16,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 40,4 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 43,3 
Άνδρες 
Συνολικός πληθυσμός 142,3 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
Συνολική απασχόληση 83,0 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας (%) 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 
Απασχόληση στη βιομηχανία 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 
Γυναίκες 
Συνολικός πληθυσμός 
Πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
Συνολική απασχόληση 
Αναλογία απασχόλησης-πληθυσμου εργάσιμης ηλικίας (%) 
Συνολική ανεργία 
Ποσοστό ανεργίας (%) 
Ποσοστό ανεργίας νέων (<25) (%) 
Απασχόληση στη γεωργία 6,8 
Απασχόληση στη βιομηχανία 11,5 
Απασχόληση στις υπηρεσίες 21,5 
Μερίδιο της απασχόλησης στη γεωργία (%) 17,2 
Μερίδιο της απασχόλησης στη βιομηχανία (%) 29,0 
Μερίδιο της απασχόλησης στις υπηρεσίες (%) 54,2 13,3 
38,0 
31,6 
16,0 
45,8 
38,0 
150,9 
39,6 1975 
312,4 
197,9 
124,3 
62,8 
5,3 
4,1 
13,9 
48,3 
62,2 
11,2 
38,8 
50,0 
152,0 
81,9 
3,3 
3,9 
9,1 
37,1 
35,7 
11,1 
45,3 
43,6 
160,8 
42,5 
2,3 
5,1 
4,8 
11,2 
26,5 
11,3 
26,4 
62,4 Μονάδες: Εκατομμύρια 
Εκτός εάν προσδιορίζεται διαφορετικά 
1985 1990 1992 1993 
322,0 
215,2 
122,7 
57,0 
15,0 
10,8 
23,3 
10,4 
41,3 
71,1 
8,4 
33,6 
57,9 
156,6 
107,3 
75,8 
70,6 
8,0 
9,4 
21,6 
6,7 
31,7 
37,3 
8,9 
41,9 
49,2 
165,4 
107,9 
46,9 
43,5 
7,0 
13,0 
25,0 
3,6 
9,6 
33,8 
7,7 
20,4 
71,9 327,7 
219,7 
132,8 
60,5 
12,2 
8,3 
16,8 
8,6 
43,0 
81,2 
6,5 
32,4 
61,2 
159,7 
109,5 
79,6 
72,7 
5,8 
6,6 
14,7 
5,6 
32,8 
41,2 
7,0 
41,2 
51,8 
168,0 
110,2 
53,2 
48,3 
6,4 
10,8 
19,1 
3,0 
10,2 
40,0 
5,7 
19,1 
75,2 331,0 
221,7 
132,0 
59,5 
13,9 
9,4 
18,4 
7,6 
41,0 
85,0 
5,8 
31,1 
62,9 
161,3 
110,7 
77,8 
70,3 
7,2 
8,1 
17,4 
5,0 
31,3 
41,5 
6,4 
40,2 
53,2 
169,7 
111,0 
53,9 
48,5 
6,8 
11,3 
19,5 
2,6 
9,7 
41,5 
4,8 
18,1 
77,1 331,6 
222,3 
128,8 
58,0 
15,8 
10,5 
20,1 
7,1 
39,3 
82,3 
5,5 
30,5 
63,9 
161,8 
111,0 
76,0 
68,4 
8,3 
9,3 
19,5 
4,8 
29,7 
41,4 
6,3 
39,2 
54,5 
169,8 
111,2 
53,5 
48,1 
7,5 
12,3 
21,0 
2,4 
9,4 
41,7 
4,6 
17,5 
78,0 
Σημείωση: στοιχεία όλων των ετών, εκτός των νέων γερμανικών κρατιδίων 
Πηγή: Eurostat, Εθνικές εκτιμήσεις ηληθυσμού και ηοσοστών αηασχόλησης και ανεργίας μεταξύ των κρατών μελών. Τα στοιχεία 
του 1993 είναι τ^ 
-42 
ΐγεψαΛ,αιυ ζ Λ,υςηοη του εργατικού ουναμικου και ουμμετοχη 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Το χαμηλό ποσοστό απασχόλησης στην Κοινότητα δεν 
αντανακλά μόνο την υψηλή ανεργία αλλά και τα χαμηλά 
επίπεδα συμμέτοχης. Ιδιαίτερα χαμηλός αριθμός γυναικών 
έχει την ευκαιρία να εργαστεί και ιδιαίτερα μεγάλος αριθμός 
ηλικιωμένων υποχρεώνεται σε πρόωρη συνταξιοδότηση. 
Ωστόσο, η συμμέτοχη των γυναικών αυξάνεται έντονα και το 
εργατικό δυναμικό αναμένεται να αυξηθεί ανάλογα με το πως 
αυξάνεται η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. 
Εισαγωγή 
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της 
Κοινότητας σε σχέση με άλλες συ­
γκρίσιμες περιοχές του κόσμου 
είναι το χαμηλό ποσοστό απασχό­
λησης. Όπως επισημαίνεται στο 
Κεφάλαιο 1 παραπάνω, τούτο προ­
κύπτει όχι μόνο από το υψηλό 
ποσοστό ανεργίας, το οποίο αυξή­
θηκε σημαντικά τα τελευταία 
20 έτη, αλλά και από το χαμηλό 
ποσοστό συμμετοχής των ατόμων 
εργάσιμης ηλικίας στην αγορά ερ­
γασίας. Το τελευταίο, αντίθετα με 
το ποσοστό ανεργίας, έδειξε μικρή 
μόνο τάση μεταβολής κατά τα 
προηγούμενα 20 και περισσότερα 
χρόνια, τουλάχιστον όσον αφορά 
το συνολικό ποσοστό. Πράγματι, η 
μέση αναλογία των ατόμων εργάσι­
μης ηλικίας που καταγράφονται 
ως οικονομικά ενεργά και ως τμή­
μα του εργατικού δυναμικού, είναι 
ελαφρώς μόνο υψηλότερη απ' ό,τι 
το 1960. Ωστόσο, αυτή η σχετική 
σταθερότητα συγκαλύπτει σημα­
ντικά αποκλίνουσες τάσεις για 
ιούς άνδρες και τις γυναίκες κα­
θώς και για τα άτομα διαφορετικών 
ομάδων ηλικιών. 
Συνεπώς, το συνολικό ποσοστό 
αποτελεί μία ιδιαίτερα παραπλανη­
τική βάση για την εκτίμηση των μελλοντικών εξελίξεων στο εργα­
τικό δυναμικό. Ειδικότερα, είναι 
πιθανό να οδηγήσει σε λανθασμένη 
εκτίμηση της αύξησης του εργατι­
κού δυναμικού τα προσεχή έτη 
και, αντίστοιχα, σε υπεραισιόδοξες 
εκτιμήσεις για τη μελλοντική πο­
ρεία της ανεργίας. 
Στόχος του κεφαλαίου αυτού είναι 
να εξετάσει λεπτομερώς τα ποσο­
στά συμμετοχής των ανδρών και 
γυναικών διαφορετικών ηλικια­
κών ομάδων στην αγορά εργασίας 
της Κοινότητας και των κρατών 
μελών, καθώς και τον τρόπο με τον 
οποίο τείνουν να μεταβάλλονται 
διαχρονικά. Τοιουτοτρόπως, θα 
εντοπιστούν οι ομάδες που παρου­
σιάζουν τη μεγαλύτερη διαφορά 
ποσοστών συμμετοχής μεταξύ της 
Κοινότητας και άλλων συγκρίσι­
μων περιοχών του κόσμου και, 
συνεπώς, αντιπροσωπεύουν σημα­
ντικό τμήμα της εξήγησης του 
σχετικά χαμηλού ποσοστού απα­
σχόλησης. Ωστόσο, παρέχει και 
σημαντική ιστορική ανάλυση για 
την εκτίμηση της προβλεπόμενης 
αύξησης του εργατικού δυναμικού 
στην Κοινότητα κατά τα προσεχή 
έτη. 
Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση του 
εργατικού δυναμικού στην Κοινό­
τητα κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες συγκρίνεται, πρώτον, με 
εκείνη στις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και 
τις χώρες της ΕΖΕΣ, διακρίνοντας 
μεταξύ της συμβολής της αύξησης 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
και των μεταβολών στη συμμετο­
χή, αφενός, και στις διαφορετικές 
τάσεις που επικράτησαν στους άν­
δρες και τις γυναίκες, αφετέρου. 
Δεύτερον, οι αλλαγές που σημείω­
σαν τα άτομα των διαφόρων 
ηλικιακών ομάδων εξετάζονται στις 
τέσσερις περιοχές, με επίκεντρο 
τους ηλικιωμένους άνω των 
55 ετών, τους νέους κάτω των 
25 ετών και τις γυναίκες της κύριας 
εργάσιμης ηλικίας, εφόσον αυτές εί­
ναι οι ομάδες που σημείωσαν τις 
σημαντικότερες αλλαγές κατά την 
περίοδο αυτή. 
Τρίτον, τα ποσοστά συμμετοχής και 
οι τάσεις που είναι εμφανείς συγκρί­
νονται μεταξύ των κρατών μελών 
της Κοινότητας. 
Τέταρτον, εξετάζονται οι συνέ­
πειες των τάσεων αυτών για τη 
μελλοντική συμμετοχή του εργα­
τικού δυναμικού και την αύξηση 
της προσφοράς εργασίας στην Κοι-
νότητα τα προσεχή έτη, ενώ 
εφιστάται η προσοχή στη σχέση με­
ταξύ αυτών και της αύξησης των 
ευκαιριών απασχόλησης. 
-43-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
15 Παράγοντες που επηρέασαν τις μεταβολές του εργατικού 
δυναμικού οτην Κοινότητα, 1961-92 
-0,5 0,5 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55-κ) 
Εργατικό δυναμκό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατκό δυναμκό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμκό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 1.5 2 2,5 3 
-τ 1 1 1 
1961-70 
1970-81 
1981-86 
1986-92 
ι u Ι Γυναίκες 
Άνδρες 
-0.5 0 0.5 1 1,5 2 2,5 3 
Μέση ετήσια μεταβολή (% εργατικού δυναμικού του έτους Βάσης) 
16 Παράγοντες που επηρέασαν τις μεταβολές του εργατικού 
δυναμικού στις χώρες της ΕΖΕΣ, 1960-92 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμκό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 1,5 2 2,5 3 
τ—— 1 ι 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Μέση ετήσια μεταβολή (% εργατικού δυναμικού του έτους βάσης) Η αύξηση του 
εργατικού δυναμικού 
από το 1960 
Κατά τα τελευταία 30 έτη, το εργα­
τικό δυναμικό στις κοινοτικές 
χώρες αυξήθηκε κατά 30 εκατ. περί­
που. Περίπου το 50% της αύξησης 
αυτής συνδυάστηκε με αύξηση της 
απασχόλησης και το υπόλοιπο 50% 
με αύξηση της ανεργίας. Από αυτά 
τα 30 εκατ, πάνω από τα 25 εκατ. 
ήταν γυναίκες (Σχήμα 15), μία ανι­
σότητα που αντανακλάται στις 
χώρες της ΕΖΕΣ, όπου πάνω από 
2 εκατ. άτομα από τα 2,5 ή τα 3 εκατ. 
περίπου που εισήλθαν στο εργατικό 
δυναμικό κατά την ίδια περίοδο 
ήταν γυναίκες (Σχήμα 16). 
Αυτό το έντονο χαρακτηριστικό 
της αύξησης του εργατικού δυνα­
μικού της Κοινότητας απαντάται 
σε όλα τα κράτη μέλη σε διάφορους 
βαθμούς. Κατά περίεργο ίσως τρό­
πο, εμφανίζεται με τη μεγαλύτερη 
ένταση στο Νότο της Κοινότητας, 
όπου η αναλογία των γυναικών με 
αμειβόμενη απασχόληση κατά τη 
δεκαετία του 1960 και του 1970 
ήταν, στις περισσότερες περιπτώ­
σεις, χαμηλή. Στην Ιταλία και την 
Πορτογαλία, κατά τα τελευταία 
30 χρόνια δεν σημειώθηκε καμία 
αύξηση στον αριθμό των ανδρών 
στο εργατικό δυναμικό, ενώ στην 
Ισπανία και την Ελλάδα, η αύξηση 
ήταν μικρή. Όλη, ή σχεδόν όλη, η 
αύξηση του εργατικού δυναμικού 
σε αυτές τις τέσσερις χώρες οφείλε-
ται στο μεγαλύτερο αριθμό 
εργαζόμενων γυναικών. Το ίδιο 
ισχύει και για το Βέλγιο και το ΗΒ, 
όπου το ανδρικό εργατικό δυναμι­
κό μειώθηκα από το 1960. 
Οι διαφορές αυτές στους σχετικούς 
ρυθμούς αύξησης των ανδρών και 
των γυναικών έδωσαν λίγες ενδεί­
ξεις συρρίκνωσης τα τελευταία 
χρόνια. Από το 1980, το εργατικό 
δυναμικό της Κοινότητας αυξήθηκε 
κατά σχεδόν 15 εκατ., ενώ ο αριθμός 
των γυναικών στο εργατικό δυναμι­
κό πάνω από 12 εκατ. 
-44 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Σε όλα τα κράτη μέλη σημειώθηκε 
σημαντική αύξηση του γυναικείου 
εργατικού δυναμικού κατά τη διάρ­
κεια της περιόδου αυτής — πάνω 
από 50% στην Ισπανία, την Ελλάδα 
και τις Κάτω Χώρες και σχεδόν 50% 
στην Πορτογαλία — ενώ σημαντική 
αύξηση του αριθμού των ανδρών 
στο εργατικό δυναμικό σημειώθηκε 
μόνο στη Γερμανία — λόγω της με­
τανάστευσης — και στις Κάτω 
Χώρες. 
Το συνολικό αποτέλεσμα ήταν η αύ­
ξηση της σημασίας των γυναικών στο 
ευρωπαϊκό εργατικό δυναμικό. Το 
1960, οι γυναίκες αντιπροσώπευαν 
κάτω από 30% του εργατικού δυναμι­
κού της Κοινότητας. Το 1992 
αντιπροσώπευαν πάνω από το 40%. 
Στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, η αύξηση 
του εργατικού δυναμικού κατανεμή­
θηκε mo ομοιόμορφα μεταξύ των δύο 
φύλων. Πράγματι, στην Ιαπωνία, από 
τα 21 εκατ. άτομα που προστέθηκαν 
στο εργατικό δυναμικό κατά την 
τριακονταετία αυτή, τα 12 εκατ. ήταν 
άνδρες και μόνο τα 9 εκατ. γυναίκες 
(Σχήμα 17), ενώ στις ΗΠΑ, στα 
57 εκατ. άτομα που προστέθηκαν στο 
εργατικό δυναμικό κατά την περίοδο 
αυτή, οι άνδρες αντιπροσώπευαν το 
40% περίπου (Σχήμα 18). 
Αυτές οι διαφορές στη σχετική αύξη­
ση των εργαζόμενων ανδρών και 
γυναικών δεν αντανακλούν διαφορές 
στη σχετική αύξηση των ανδρών και 
γυναικών εργάσιμης ηλικίας (που ο-
ρίζεται ως η ηλικιακή ομάδα 
15-64 ετών). Πράγματι, στην Κοινό­
τητα όπως και σε άλλα ανεπτυγμένα 
μέρη του κόσμου, κατά τα τελευταία 
30 χρόνια, η αύξηση του αριθμού των 
ανδρών εργάσιμης ηλικίας ήταν με­
γαλύτερη από εκείνη των γυναικών 
της αντίστοιχης ηλικιακής ομάδας 
Αντίθετα, αποτελεί αντανάκλαση της 
σημαντικής μείωσης της συμμετοχής 
των ανδρών εργάσιμης ηλικίας στο 
εργατικό δυναμικό στην Ευρώπη και 
της ακόμη εντονότερης αύξησης της 
συμμετοχής των γυναικών. Κατά την 
περίοδο αυτή, στις ΗΠΑ και την Ια­
πωνία είναι εμφανείς και οι δύο αυτές 
τάσεις, αν και στην Ιαπωνία σε μικρό­
τερο βαθμό. 17 Παράγοντες που επηρέασαν τις μεταβολές του εργατικού 
δυναμικού στην Ιαπωνία, 1960-92 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμκό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμκό 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Μέση ετήσια μεταβολή (% εργατικού δυναμικού του έτους βάσης) 
18 Παράγοντες που επηρέασαν τις μεταβολές του εργατικού 
δυναμικού στις Ηνωμένες Πολιτείες, 1960-92 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
εργατκό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
Πληθυσμός (15-64) 
Συμμετοχή (15-54) 
Συμμετοχή (55+) 
Εργατικό δυναμικό 
-0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3 
Μέση ετήσια μεταβολή (% εργατικού δυναμικού του έτους βάσης) 
45-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Δεδομένα σχετικά με το εργατικό 
δυναμικό και τα ποσοστά συμμετοχής 
Τα στοιχεία σχετικά με το εργατικό δυναμικό και τα ποσοστά 
συμμετοχής κατά ομάδα ηλικιών για την περίοδο 1960 έως 1980 
λαμβάνονται από την Ετήσια Επισκόπηση του Δ.Γ.Ε., η οποία 
με τη σειρά της βασίζεται κυρίως σε Απογραφές Πληθυσμού σε 
κάθε χώρα Παρ' όλο που οι απογραφές διεξάγονται περίπου την 
ίδια εποχή σε κάθε χώρα — κατά το πρώτο έτος κάθε δεκαε­
τίας — σε λίγες χώρες πραγματοποιήθηκαν ένα έτος νωρίτερα ή 
αργότερα. Η διαφορά αυτή δεν πρέπει κανονικά να επηρεάζει τις 
μεταβολές των ποσοστών συμμετοχής παρά μόνο οριακά. 
Από τη στιγμή που δεν υπάρχουν δεδομένα για την Ελβετία για 
τις ίδιες ηλικιακές ομάδες όπως για τις άλλες χώρες, η Ελβετία 
έχει αποκλειστεί από την ανάλυση. Συνεπώς, τα στοιχεία για τις 
χώρες της ΕΖΕΣ αφορούν μόνο την Αυστρία, τη Φινλανδία, τη 
Νορβηγία και τη Σουηδία. 
Για το 1985 και το 1992, όσον αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες, 
την Ιαπωνία και τις χώρες της ΕΖΕΣ, τα στοιχεία λαμβάνονται 
από την Επετηρίδα Στατιστικών Εργατικού Δυναμικού του 
ΔΓΕ. Όσον αφορά την Κοινότητα και τα κράτη μέλη, τα στοι­
χεία για το 1986 και το 1992 βασίζονται στην Έρευνα 
Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. Τα στοιχεία για τα 
προηγούμενα έτη που προέρχονται από τις πηγές του ΔΓΕ 
έχουν κατά προσέγγιση προσαρμοστεί στη βάση της ΕΕΔ, ύστε­
ρα από πολλαπλασιασμό με το λόγο των τελευταίων στοιχείων 
προς τα πρώτα για ένα έτος για το οποίο υπάρχουν και οι δύο 
ομάδες στοιχείων. Στην πράξη, η διόρθωση αυτή είναι σχεδόν 
σε όλες τις περιπτώσεις ιδιαίτερα μικρή, καθώς τα στοιχεία του 
ΔΓΕ και της ΕΕΔ για το εργατικό δυναμικό και, κυρίως, για τα 
ποσοστά συμμετοχής για τις διάφορες ηλικιακές ομάδες που 
εξετάζονται εδώ είναι σε μεγάλο βαθμό παρόμοια. 
Παρ' όλο που τα δεδομένα προέρχονται από κοινή πηγή και 
βασίζονται σε πρότυπη ομάδα ορισμών, μπορεί ακόμη να υπάρ­
χουν διαφορές μεταξύ των συγκεκριμένων μεθόδων που 
επιλέγουν οι χώρες για τη συλλογή και την επεξεργασία των 
δεδομένων. Οι δύο τομείς ειδικότερα όπου οι διαφορές μπορεί να 
είναι σημαντικές είναι ο ορισμός της οικονομικά ενεργού δρα­
στηριότητας, ο οποίος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον 
αριθμό των ωρών που πρέπει να εργάζεται ένα άτομο για να 
θεωρηθεί ως απασχολούμενο και από το πόσο δραστήρια αναζη­
τεί εργασία για να θεωρηθεί ως άνεργο, και η αντιμετώπιση 
ομάδων όπως οι ένοπλες δυνάμεις, οι εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση και οι σπουδαστές. 
Συνεπώς, οι μεταβολές που σημειώθηκαν στα ποσοστά συμμε­
τοχής, ιδίως των γυναικών, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να 
αντανακλούν εν μέρει μεταβολές στον τρόπο που ορίζεται στην 
πράξη η οικονομικά ενεργός δραστηριότητα καθώς και πραγμα­
τικές μεταβολές. Δεν υπάρχουν πολλοί τρόποι να εκτιμηθεί 
πόσο σημαντικός ενδέχεται να είναι στην πράξη ο παράγοντας 
αυτός, αλλά σε μία περίοδο 30 ετών, μπορεί σε ορισμένες περι­
πτώσεις να είναι πράγματι σημαντικός. Μεταβολή της 
συμμέτοχης των 
ηλικιωμένων 
Ωστόσο, στην Ευρώπη σημειώθηκε 
σημαντική μείωση του αριθμού των 
ανδρών ηλικίας άνω των 65 ετών 
που παραμένουν στο εργατικό δυνα­
μικό, η οποία παρατηρείται σε πολύ 
μικρότερο βαθμό στις ΗΠΑ και κα­
θόλου στην Ιαπωνία (βλ. Πλαίσιο 
για λεπτομέρειες σχετικά με τα δεδο­
μένα που χρησιμοποιούνται στην 
ανάλυση αυτή). 
Στην Κοινότητα, μεταξύ 1961 και 
1992, ο αριθμός των ανδρών άνω της 
εργάσιμης ηλικίας που αποτελού­
σαν μέρος του εργατικού 
δυναμικού, μειώθηκε κατά 2 εκατ. 
ενώ ο αντίστοιχος αριθμός των 
γυναικών μειώθηκε κατά 
700.000 περίπου. Και τα δύο φύλα 
μαζί, μείωσαν πραγματικά το εργα­
τικό δυναμικό της Κοινότητας κατά 
σχεδόν 3 εκατ. Ενώ σημαντική μείω­
ση στο αριθμό των ατόμων αυτής 
της ηλικιακής ομάδας παρατηρήθη­
κε και στις χώρες της ΕΖΕΣ, στις 
ΗΠΑ ο αριθμός των ανδρών άνω 
των 65 ετών στο εργατικό δυναμικό 
μειώθηκε ελαφρώς μόνον ενώ ο 
αριθμός των γυναικών αυξήθηκε. 
Στην Ιαπωνία, ο αριθμός των αν­
δρών και των γυναικών 65 ετών και 
άνω αυξήθηκε σημαντικά (κατά πά­
νω από 2 εκατ.) — αν και η αύξηση 
αυτή συνδυάστηκε με κάποια μείω­
ση του ποσοστού συμμετοχής. 
Ταυτόχρονα, η συμμετοχή των ηλι­
κιωμένων ανδρών εργάσιμης 
ηλικίας μειώθηκε επίσης σημαντικά 
στην Ευρώπη ενώ στις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία σε μικρό μόνο βαθμό. Μετα­
ξύ 1960 και 1992, στην Κοινότητα 
το ποσοστό συμμετοχής ανδρών ηλι­
κίας 55-64 ετών μειώθηκε από πάνω 
από το 75% σε κάτω από το 55%, 
πράγμα που προκάλεσε περαιτέρω 
μείωση του εργατικού δυναμικού 
κατά περίπου 3 εκατ., ενώ στις χώ­
ρες ΕΖΕΣ το ποσοστό έπεσε κατά 
παρόμοια έκταση (Σχήματα 19 
και 20). 
-46-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και ουμμετοχή 
Ποσοστά συμμέτοχης των ανδρών κατά ομάδα ηλικιών στην Κοινότητα, 
τίς χώρες της ΕΖΕΣ, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ, 1960-1992 
Ί 100 20 Χώρες ΕΖΕΣ - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 Υ 
20 Υ 1970 
1980 
ρ»-)»»») , |_ 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
21 Ηνωμένες Πολιτείες - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1970 
,.Ι -Ι.., 100 
80 
80 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
47-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ποσοστά συμμέτοχης των γυναικών κατά ομάδα ηλικιών στην 
Κοινότητα, τίς χώρες της ΕΖΕΣ, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ, 1960-1992 
23 ΕΥΡ12 - γυναίκες 
% 
100 24 Χώρες ΕΖΕΣ - γυναίκες 
% 
100 Γ 
1986 -, 100 
15-19 20-24 25-49 50-64 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 6^64 65+ 
25 Ηνωμένες Πολιτείες - γυναίκες 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 100 
80 
60 
-Ι 40 
20 26 Ιαπωνία - γυναίκες 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 I1U85 
1960/ 100 
80 
60 
40 
Α 20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
48 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ωστόσο, σχεδόν όλη η μείωση στη 
συμμετοχή των ηλικιωμένων ανδρών 
τόσο άνω όσο και κάτω των 65 ετών 
σημειώθηκε μεταξύ του 1960 και της 
πρώτης πενταετίας της δεκαετίας του 
1980. Έκτοτε, η αναλογία των αν­
δρών 55 ετών και άνω στο εργατικό 
δυναμικό μειώθηκε μόνον ελαφρώς 
Η τάση για πρόωρη συνταξιοδότηση, 
η οποία ήταν ιδιαίτερα έντονη πριν 
από το 1980 φαίνεται ότι ανακόπηκε 
οριστικά. Παρ' όλα αυτά, τελικά στην 
Ευρώπη το ποσοστό συμμετοχής των 
ηλικιωμένων ανδρών κατέληξε να εί­
ναι πολύ χαμηλότερο απ' ό,τι στις 
ΗΠΑ και την Ιαπωνία. 
Το 1992, ενώ στο εργατικό δυναμικό 
της Κοινότητας ανήκε ακόμη μόνο 
μόλις πάνω από το 35% των ανδρών 
ηλικίας 60-64 ετών, στις ΗΠΑ το 
ποσοστό αυτό ανερχόταν στο 55% 
περίπου και στην Ιαπωνία σχεδόν 
στο 75% (Σχήματα 21 και 22). Επι­
πλέον, ενώ μόνο ένα ποσοστό 
περίπου 6% των ανδρών ηλικίας 
65 ετών και άνω ήταν οικονομικά 
ενεργό στην Κοινότητα, στις ΗΠΑ 
το ποσοστό ξεπερνούσε το 15% και 
στην Ιαπωνία έφθανε σχεδόν το 
40%. Επίσης, στις ΗΠΑ, όπως στην 
Ευρώπη, η πτωτική τάση των ποσο­
στών συμμετοχής των ανδρών 
αυτής της ηλικίας, η οποία ήταν εμ­
φανής πριν από το 1980, φαίνεται 
ότι ανακόπηκε οριστικά κατά τη δε­
καετία του 1980 και, ιδίως, κατά τα 
τελευταία 5-6 έτη, πράγμα που 
ισχύει μάλλον για τα περισσότε­
ρα κράτη μέλη (όπως φαίνεται 
παρακάτω). 
Οι διαφορές της συμμετοχής των 
ηλικιωμένων ανδρών συμβάλλουν 
σημαντικά στο χαμηλό συνολικό πο­
σοστό συμμετοχής που παρουσιάζει 
η Κοινότητα σε σύγκριση με άλλες 
προηγμένες χώρες. Ωστόσο, σε αυτό 
συμβάλλουν και τα χαμηλά ποσοστά 
συμμετοχής των ηλικιωμένων γυ­
ναικών. Αν και το μέσο ποσοστό των 
γυναικών ηλικίας 55 ετών και άνω 
που ανήκουν στο εργατικό δυναμι­
κό δεν μεταβλήθηκε ιδιαίτερα από 
το 1960, το ποσοστό αυτό αυξήθηκε 
για τις γυναίκες ηλικίας 55-59 ετών, 
πράγμα που αντανακλά την τάση αύξησης του αριθμού των εργαζόμε­
νων γυναικών η οποία επικρατεί 
στις νεότερες ομάδες ηλικιών, ενώ 
μειώθηκε για τις γυναίκες άνω των 
60 ετών, πράγμα που αντανακλά 
την τάση προς πρόωρη συνταξιοδό­
τηση. Ωστόσο, το ποσοστό αυτό 
αυξήθηκε στις ΗΠΑ και τις χώρες 
ΕΖΕΣ ενώ στην Ιαπωνία διατηρήθη­
κε σε σχετικά υψηλό επίπεδο 
(Σχήματα 23, 24, 25 και 26). 
Το 1992, στην Κοινότητα, μόλις πά­
νω από το 5% των γυναικών ηλικίας 
60 ετών και άνω ασκούσε ακόμη οι­
κονομικά ενεργό δραστηριότητα 
έναντι 9% στις χώρες της ΕΖΕΣ, 
14% στις ΗΠΑ και σχεδόν 25% στην 
Ιαπωνία. 
Συμμέτοχη των νέων 
Από το 1960, στην Κοινότητα η ανα­
λογία των νέων 15-20 ετών που 
απασχολούνται ή δραστηριοποιού­
νται για την αναζήτηση εργασίας 
σημείωσε σημαντική μείωση από το 
55% περίπου στο 30%, αντανακλώ­
ντας την αυξανόμενη τάση ανδρών 
και γυναικών αυτής της ομάδας ηλι­
κιών να συνεχίζουν την εκπαίδευση 
τους ή να συμμετέχουν σε προγράμ­
ματα κατάρτισης. Αν και η μείωση 
αυτή της συμμετοχής ήταν εντονό­
τερη έως το 1980 απ' ό,τι έκτοτε, 
παρ' όλα αυτά η πτωτική τάση 
συνεχίστηκε. Ωστόσο, όπως περι­
γράφεται παρακάτω, μεταξύ των 
κρατών μελών παρατηρούνται ορι­
σμένες διαφορές. 
Η τάση αυτή είναι εμφανής και στην 
Ιαπωνία, όπου από το 1960 το ποσο­
στό συμμετοχής της ηλικιακής 
ομάδας 15-19 ετών μειώθηκε από το 
50% σε κάτω από το 20%, αν και 
κατά τη δεκαετία του 1980 φαίνεται 
ότι σταθεροποιήθηκε. Παρόμοια, 
στις χώρες της ΕΖΕΣ, η συμμετοχή 
των νέων μειώθηκε επίσης κατά τα 
τελευταία 30 χρόνια, αν και το 1992 
το ποσοστό ξεπερνούσε ακόμη το 
40%, σημαντικά υψηλότερο απ' ό,τι 
στην Κοινότητα και στην Ιαπωνία. 
Ωστόσο, στις ΗΠΑ, όπου το ποσοστό 
κυμαίνεται επίσης γύρω στο 40%, η μείωση της συμμετοχής των ανδρών 
που σημειώθηκε από το 1960 αντι­
σταθμίστηκε από την αύξηση της 
συμμετοχής των γυναικών, με απο-
τέλεσμα να σημειωθεί μικρή 
μεταβολή συνολικά. 
Όσον αφορά τους νέους ηλικίας 20-
24 ετών, στην Κοινότητα όπως και 
αλλού, από το 1960 στους άνδρες και 
τις γυναίκες επικράτησαν αντίθετες 
τάσεις. Ενώ η συμμετοχή των αν­
δρών αυτής της ηλικιακής ομάδας 
στο εργατικό δυναμικό μειώθηκε 
καθώς αυξήθηκε η συμμετοχή τους 
στην εκπαίδευση και την κατάρτιση 
— χωρίς να υπάρχει καμία ένδειξη 
ανακοπής της τάσης αυτής τα τελευ­
ταία λίγα χρόνια — η συμμετοχή 
των γυναικών αυξήθηκε, καθώς η 
τάση αύξησης του αριθμού των ερ­
γαζόμενων γυναικών αντιστάθμισε 
την τάση αύξησης του αριθμού που 
συνεχίζει την εκπαίδευση. Ωστόσο, 
κατά τα τελευταία λίγα χρόνια, η 
τελευταία τάση φαίνεται ότι αντι­
στάθμισε την πρώτη και η αναλογία 
των γυναικών αυτής της ηλικίας 
που είναι οικονομικά ενεργές μειώ­
θηκε ελαφρώς. Αυτό φαίνεται ότι 
συνέβη επίσης, σε οριακό βαθμό, 
στις χώρες της ΕΖΕΣ και στις ΗΠΑ. 
Συμμέτοχη των 
ανδρών της κυρίας 
εργάσιμης ηλικίας 
Μία από τις σημαντικότερες τάσεις 
των τελευταίων 30 ετών ήταν η πτω-
τική τάση που επικράτησε στη 
συμμετοχή των ανδρών κύριας εργά­
σιμης ηλικίας — μεταξύ 25-49 ετών. 
Στην Κοινότητα, το ποσοστό μειώθη­
κε από το 97% στο 94%, πράγμα που 
μπορεί να μη θεωρείται σημαντική 
μεταβολή, αλλά σημαίνει ότι, το 1992, 
περίπου 3 εκατ. άνδρες αυτής της 
ομάδας ηλικιών δεν εργάζονταν ούτε 
δραστηριοποιήθηκαν για την αναζή­
τηση εργασίας (που ισοδυναμεί με 
σχεδόν το 50% του συνολικού αριθ-
μού των ανδρών που έχουν 
καταγραφεί ως άνεργοι). Επιπλέον, 
το 50% της μείωσης αυτής σημειώθη­
κε μεταξύ 1986 και 1992, όταν σχεδόν 
49-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
2 εκατ. άνδρες εξαφανίστηκαν στην 
πράξη από το εργατικό δυναμικό χω­
ρίς κανένα προφανή λόγο, εκτός από 
την έλλειψη ευκαιριών απασχόλη­
σης. 
Παρόμοια τάση είναι εμφανής στις 
χώρες της ΕΖΕΣ και τις ΗΠΑ. Το 
1992, στιςχώρες της ΕΖΕΣ, το ποσο­
στό συμμετοχής των ανδρών κύριας 
εργάσιμης ηλικίας μειώθηκε στο 
92% (από το 96% το 1960) και στις 
ΗΠΑ μόλις στο 91% (από το 95% το 
1960), σε σημαντικά χαμηλότερο 
επίπεδο απ' ό,τι στην Κοινότητα. 
Από την άλλη πλευρά, στην Ιαπωνία 
το ποσοστό των ανδρών κύριας ερ­
γάσιμης ηλικίας μειώθηκε μόνο 
οριακά κατά τα τελευταία 30 χρόνια 
και το 1992 ήταν ακόμη σχεδόν 98%. 
Συμμέτοχη των 
γυναικών 
Από το 1960 στην Ευρώπη και τις 
ΗΠΑ, την mo ριζική μεταβολή ση­
μείωσε το ποσοστό συμμετοχής των 
γυναικών κύριας εργάσιμης ηλικίας 
στο εργατικό δυναμικό. Στην Κοινό­
τητα, αυξήθηκε από 34% το 1960, και 
39% το 1970, σε 67% το 1992, παρου-
σιάζοντας ελάχιστες ενδείξεις 
επιβράδυνσης. Πράγματι, μεταξύ 
1980 και 1992 αυξήθηκε με τον ίδιο 
ρυθμό όπως και κατά τη δεκαετία του 
1970, και με τον ίδιο ρυθμό κατά το 
δεύτερο ήμισυ της περιόδου αυτής 
όπως και κατά το πρώτο ήμισυ. 
Η αύξηση αυτή της συμμετοχής των 
γυναικών κύριας εργάσιμης ηλικίας α­
ποτέλεσε τον κυριότερο παράγοντα της 
αύξησης του εργατικού δυναμικού της 
Κοινότητας κατά τα τελευταία 30 χρό­
νια. Μεταξύ 1980 και 1992, για 
παράδειγμα, ευθυνόταν για τα 10 από 
τα 15 εκατ. της αύξησης του εργατικού 
δυναμικού. Με δεδομένη τη συνεχή α-
νοδική τάση, στις περισσότερες 
περιοχές της Κοινότητας υπάρχει ακό­
μη μεγάλο περιθώριο για επιπλέον 
αυξήσεις. Όπως φαίνεται παρακάτω, 
το μέσο ποσοστό είναι ακόμη σημαντι­
κά χαμηλότερο από εκείνο που 
επικρατεί στις χώρες της ΕΖΕΣ και τις 
ΗΠΑ, και επομένως ενδέχεται να εξα­κολουθήσει να αποτελεί τον κυριότε­
ρο παράγοντα αύξησης του εργατικού 
δυναμικού για αρκετό καιρό ακόμη. 
Στις χώρες της ΕΖΕΣ, η αύξηση της 
συμμετοχής των γυναικών αυτής της 
ηλικιακής ομάδας ήταν ακόμη εντο­
νότερη, καθώς το ποσοστό αυξήθηκε 
από το 44% το 1960 στο 80% το 1992. 
Ωστόσο, στις χώρες αυτές από τα μέσα 
της δεκαετίας του 1980 είναι φανερή 
μία σημαντική επιβράδυνση του ρυθ­
μού αύξησης, καθώς η διαφορά 
μεταξύ 1985 και 1992 ήταν μόνο 2 
ποσοστιαίες μονάδες. Συνεπώς, είναι 
μάλλον απίθανο να παρατηρηθεί επι­
πλέον σημαντική αύξηση. 
Στις ΗΠΑ, η αναλογία των γυναικών 
κύριας εργάσιμης ηλικίας στο εργατι­
κό δυναμικό αυξήθηκε κατά τα 
τελευταία 30 χρόνια ελαφρώς μόνο 
λιγότερο απ' ό,τι στιςχώρεςτηςΕΖΕΣ 
αλλά περισσότερο απ' ό,τι στην Κοι­
νότητα, το δε 1992 σταθεροποιήθηκε 
στο 76%. 
Από την άλλη πλευρά, στην Ιαπωνία, 
η αύξηση του ποσοστού συμμετοχής 
των γυναικών κύριας εργάσιμης ηλι­
κίας ήταν πολύ μικρότερη κατά τα 
τελευταία 30 χρόνια, από το 54% το 
1960 στο 65% το 1992, σχεδόν στο ίδιο 
επίπεδο με την Κοινότητα. Ωστόσο, 
όλη η αύξηση αυτή συγκεντρώθηκε 
στην περίοδο μετά το 1980. Μεταξύ 
1980 και 1992, η συμμετοχή των γυ­
ναικών στο εργατικό δυναμικό 
αυξήθηκε με τον ίδιο σχεδόν ρυθμό με 
εκείνον στην Κοινότητα. 
Προοπτικές αύξησης 
του εργατικού 
δυναμικού κατά την 
προσεχή δεκαετία 
Οι τάσεις της συμμετοχής κατά τα 
τελευταία 30 χρόνια χαρακτηρίζο­
νται από: 
- φθίνον ποσοστό συμμετοχής 
των νέων κάτω των 25 ετών κα­
θώς αφιερώνουν περισσότερο 
χρόνο στην εκπαίδευση και τη 
βασική κατάρτιση, - φθίνον ποσοστό συμμετοχής 
των ηλικιωμένων, ιδίως των 
ανδρών, εν μέρει ως αποτέλε­
σμα των πολιτικών που 
ενθαρρύνουν την πρόωρη συ­
νταξιοδότηση προκειμένου να 
ελευθερωθούν θέσεις εργασίας 
για τους νεότερους, 
- αυξανόμενο ποσοστό συμμετοχής 
των γυναικών, ιδίως αυτών που 
είναι στην κύρια εργάσιμη ηλικία 
των 25-49 ετών. 
Οι τάσεις αυτές είναι φανερές σε 
άλλες χώρες. Ωστόσο, η μείωση της 
συμμετοχής των ηλικιωμένων ή­
ταν πολύ μεγαλύτερη στην 
Κοινότητα απ' ό,τι στις ΗΠΑ ή την 
Ιαπωνία, ενώ η αύξηση της συμμε-
τοχης των γυναικών ήταν 
λιγότερο ταχεία και εξακολουθεί 
να είναι σημαντικά χαμηλότερη α­
π' ό,τι στις ΗΠΑ ή τις χώρες της 
ΕΖΕΣ. Η χαμηλή συμμετοχή των 
γυναικών κύριας εργάσιμης ηλι­
κίας και των ηλικιωμένων 
αποτελούν τις δύο κυριότερες αι­
τίες του χαμηλού συνολικού 
ποσοστού του πληθυσμού εργάσι­
μης ηλικίας στο εργατικό 
δυναμικό. Σε συνδυασμό με τα υ­
ψηλότερα ποσοστά ανεργίας απ' 
ό,τι αλλού, εξηγούν επίσης και το 
χαμηλό ποσοστό απασχόλησης που 
επικρατεί στην Κοινότητα σε σχέ­
ση με άλλες οικονομίες. 
Ταυτόχρονα, ενώ η αύξηση της συμ-
μετοχής των γυναικών στο 
εργατικό δυναμικό δεν δείχνει κα­
μία ένδειξης ανακοπής, υπάρχουν 
σαφείς ενδείξεις ότι ο ρυθμός μείω-
σης της συμμετοχής των 
ηλικιωμένων επιβραδύνεται σημα­
ντικά, καθώς όλα τα κράτη μέλη 
επανεκτιμούν το κόστος που συνε­
πάγεται η υποστήριξη μεγάλου 
αριθμού συνταξιούχων. Πράγματι, 
σε ορισμένες χώρες της Κοινότητας, 
υπάρχουν ενδείξεις ότι η καθοδική 
τάση αντιστρέφεται. Αυτό σημαίνει 
ότι η μελλοντική τάση της συμμετο­
χής στην Κοινότητα είναι πιθανόν 
να χαρακτηριστεί από συνεχή αύξη­
ση του ποσοστού γυναικών κύριας 
εργάσιμης ηλικίας που εισέρχονται 
-50-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
στο εργατικό δυναμικό, ενώ στο πα­
ρελθόν η τάση αυτή έτεινε να 
αντισταθμίζεται από την πρόωρη 
συνταξιοδότηση. 
Επίσης, στο παρελθόν, αντισταθμί­
στηκε, όπως και σε άλλες 
οικονομίες, από τη φθίνουσα συμμε-
τοχή των νέων, πράγμα που 
αντανακλούσε το μεγαλύτερο αριθ­
μό νέων που παρακολουθούσε 
επιμόρφωση και τριτοβάθμια εκπαί­
δευση. Ωστόσο, η μείωση ήταν 
σχετικά μικρή τα τελευταία χρόνια, 
ως επί το πλείστον επειδή τα ποσο­
στά συμμετοχής στα περισσότερα 
κράτη μέλη μειώθηκαν ήδη σε συ­
γκριτικά χαμηλά επίπεδα. Ενώ σε 
αυτές τις περιοχές της Κοινότητας 
όπου η αναλογία των νέων που συ­
νεχίζουν στην εκπαίδευση μετά την 
ολοκλήρωση της υποχρεωτικής εκ­
παίδευσης είναι ακόμη μικρή, 
μπορεί να αναμένεται επιπλέον 
μείωση στο μέλλον, η συνολική 
μείωση αυτής της ηλικιακής ομάδας 
για όλη την Κοινότητα είναι απίθα­
νο να είναι μεγάλη. Συνεπώς, πρέπει 
να αντιπροσωπεύει μία σχετικά ασή­
μαντη αντιστάθμιση στην ανοδική 
τάση της συμμετοχής των γυναικών 
τα προσεχή έτη. 
Ως αποτέλεσμα, εάν τα ποσοστά συμ-
μετοχής των νεότερων και 
μεγαλύτερων ηλικιακών ομάδων 
μεταβληθούν ελάχιστα κατά το υπό­
λοιπο τμήμα της δεκαετίας, και εάν 
η συμμετοχή των γυναικών εξακο­
λουθήσει να αυξάνεται με τον ίδιο 
ρυθμό όπως τα τελευταία 10 χρόνια, 
το εργατικό δυναμικό της Κοινότη­
τας θα αυξηθεί κατά 0,5% ετησίως 
πάνω και επιπλέον από την αύξηση 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας. 
Οι τρέχουσες προβολές (Eurostat) 
του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας 
αφήνουν να διαφανεί ένας ετήσιος 
ρυθμός αύξησης 0,2-0,3% έως το 
2000. Συνεπώς, η αυξανόμενη συμ­
μετοχή μπορεί να έχει διπλάσια 
σημασία απ' ό,τι η αύξηση του πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας ως 
πηγή αύξησης του εργατικού δυ­
ναμικού κατά την περίοδο αυτή. 
Επομένως, συνολικά, το εργατικό δυναμικό της Κοινότητας μπορεί 
να αναμένεται να αυξηθεί κατά 0,7-
0,8% ετησίως για το υπόλοιπο 
τμήμα της δεκαετίας, πράγμα που 
σημαίνει ότι από το 1993 έως το 
2000 θα εισέλθουν στο εργατικό 
δυναμικό περίπου 7 εκατ. άτομα 
επιπλέον, τα περισσότερα από τα 
οποία, όπως και στο παρελθόν, θα 
είναι γυναίκες. 
Επιπλέον, από τη στιγμή που οι πε­
ρισσότερες γυναίκες θα είναι επίσης 
κύριας εργάσιμης ηλικίας, το γεγο­
νός αυτό — σε συνδυασμό με τους 
νέους που εισέρχονται για πρώτη 
φορά στην αγορά εργασίας — είναι 
πιθανό να έχει ως αποτέλεσμα κά­
ποια μείωση της μέσης ηλικίας του 
εργατικού δυναμικού, ή τουλάχι­
στον την αποτροπή της αύξησης. 
Έτσι, παρ' όλο που έχουν εκφραστεί 
ορισμένες ανησυχίες σχετικά με την 
προοπτική της γήρανσης του εργα­
τικού δυναμικού στην Κοινότητα 
τα προσεχή έτη ως συνέπεια του φθί­
νοντος ρυθμού γεννήσεων, είναι 
μάλλον απίθανο να συμβεί σε μεγά­
λο βαθμό κατά τα επόμενα 10 ή 
20 έτη, τουλάχιστον στο επίπεδο της 
Κοινότητας. Ωστόσο, σε λίγα κράτη 
μέλη, ιδίως σε εκείνα όπου η γυναι­
κεία συμμετοχή είναι ήδη υψηλή, 
είναι δυνατόν να σημειωθεί κάποια 
γήρανση του εργατικού δυναμικού. 
Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι 
χώρες της Κοινότητας είναι να εξα-
σφαλίσουν ότι ο ρυθμός 
δημιουργίας θέσεων εργασίας είναι 
επαρκής όχι μόνο για την παροχή 
απασχόλησης σε αυτούς τους νεοει­
σερχομένους στην αγορά εργασίας 
αλλά και για τη μείωση του αριθμού 
των ανέργων. 
Συμμέτοχη και 
αύξηση του εργατικού 
δυναμικού στα κράτη 
μέλη 
Ωστόσο, ο μελλοντικός ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας που 
απαιτείται διαφέρει πολύ μεταξύ 
των κρατών μελών, όχι μόνον όσον αφορά τα υψηλά επίπεδα ανεργίας 
αλλά και όσον αφορά τις προοπτικές 
αύξησης του εργατικού δυναμικού. 
Έτσι, παρ' όλο που οι τάσεις συμμε­
τοχής που αναφέρονται παραπάνω 
είναι, ως επί το πλείστον, κοινές για 
όλα τα κράτη μέλη, διαφέρουν σημα-
ντικά σε κλίμακα (βλ. Σχήματα 
27 έως 38 για τα ποσοστά συμμετο­
χής των ανδρών σε κάθε κράτος 
μέλος κατά την περίοδο 1960-1992 
και Σχήματα 39 έως 50 για τα ποσο­
στά συμμετοχής των γυναικών). 
Τα σημερινά ποσοστά συμμετοχής, 
ιδίως των γυναικών, διαφέρουν ση-
μαντικά μεταξύ των χωρών. 
Συνεπώς, η αναμενόμενη αύξηση 
της συμμετοχής αυτά τα προσεχή 
έτη παρουσιάζει επίσης σημαντικές 
διακυμάνσεις — 'σε μεγάλο βαθμό 
ανεξάρτητα από τις διαφορές στην 
πιθανή αύξηση του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας. 
Όσον αφορά τη συμμετοχή των ηλι­
κιωμένων ανδρών στο εργατικό 
δυναμικό, η επιβράδυνση του ρυθ­
μού μείωσης κατά τη δεκαετία του 
1980 σε σύγκριση με τα προηγούμε­
να έτη ήταν κοινή σε όλα τα κράτη 
μέλη, ήταν δε ιδιαίτερα έντονη στη 
Γερμανία, την Ιταλία, την Πορτογα­
λία και το ΗΒ, όπου η πτωτική τάση 
της συμμετοχής αυτής της ηλικια­
κής ομάδας φαίνεται ότι ανακόπηκε 
σημαντικά τα τελευταία χρόνια. 
Όσον αφορά τη Γερμανία και την 
Ιταλία, άρχισε μάλιστα ήδη να αντι­
στρέφεται. Αυτό που έχει ίσως 
σημασία είναι ότι πρόκειται για δύο 
χώρες όπου ο γηγενής πληθυσμός 
έπαψε να αυξάνεται εξαιτίας της 
μείωσης του ρυθμού των γεννή­
σεων. Συνεπώς, η αύξηση του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας στο 
μέλλον θα είναι πιθανώς αρνητική ή 
ιδιαίτερα μικρή, εάν δεν σημειωθεί 
σημαντική μετανάστευση,. Επίσης, 
πρόκειται για δύο χώρες όπου η πο­
λιτική ενθάρρυνσης της πρόωρης 
συνταξιοδότησης έχει γενικά εγκα­
ταλειφθεί. 
Παρ' όλα αυτά, στα μισά κράτη μέλη, 
η κατακόρυφη πτώση της συμμετο­
χής μείωσε το ποσοστό συμμετοχής 
51-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ποσοστά συμμέτοχης των ανδρών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη, 
1960-1992 
27 Βέλγιο - άνδρες 
n 100 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
29 Γερμανία - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1961 ι 100 
80 
60 
Α 40 
20 30 Ελλάδα - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1961 ,'.r'-mrimmm^*' ι 100 
80 
60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-84 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
32 Γαλλία - άνδρες 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 Υ 100 
80 
1 60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
-52 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ποσοστά συμμέτοχης των ανδρών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη, 
1960-1992 
33 Ιρλανδία - άνδρες 
% 
100 r 
80 Υ 
60 
40 
20 Υ *\ 1971 
λ Η « 
20 
1991 100 
80 
60 ι 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
35 Λουξεμβούργο - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 Ι 1986 
·••• *'••••••'"•'*"-• 1960 
1970 1 100 
80 
80 
Α 40 
20 36 Κάτω Χώρες - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1960 
-Ι L-100 
80 
60 
Α 40 
Α 20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-84 85+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
37 Πορτογαλία - άνδρες 
% 
100 
80 
60 
40 
20 1960 100 
Α 80 
60 
Α 40 
20 38 Ηνωμένο Βασίλειο - άνδρες 
% 
100 r 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-84 85+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
53 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη, 
1960-1992 
39 Βέλγιο - γυναίκες 
% 
100 r •t 100 40 Δανία - γυναίκες 
% 
100 
80 Υ 
40 
20 80 
Α 60 
40 
20 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
41 Γερμανία - γυναίκες 
·, 100 42 Ελλάδα - γυναίκες 
% 
100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
43 Ισπανία · γυναίκες 
% 
100 100 44 Γαλλία - γυναίκες 
% 
100 -, 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
54 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Ποσοστά συμμέτοχης των γυναικών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη, 
1960-1992 
45 Ιρλανδία - γυναίκες 
.: :•%:":.••• 
too 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 85+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
47 Λουξεμβούργο - γυναίκες 
% 
100 r ι 100 48 Κάτω Χώρες · γυναίκες 
% 
100 r 100 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 85+ 15-19 20-24 25-49 50-54 5549 80-64 65+ 
49 Πορτογαλία - γυναίκες 
% 
100 r 
80 
60 
40 
20 ι 100 
80 
60 
40 
20 50 Ηνωμένο Βασίλειο · γυναίκες 
% 
100 r 
15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 60-64 65+ 15-19 20-24 25-49 50-54 55-59 6044 65+ 
-55-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
51 Ποσοστά συμμέτοχης των ανδρών άνω των 55 ετών στα 
κράτη μέλη και αλλού» 1980» 1986 και 1992 
52 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών άνω των 55 ετών στα 
κράτη μέλη και αλλού, 1980,198β και 1992 
% 
70 r 
60 
50 h 1980 • 1986 Η1992 
40 
30 
20 J-70 
$0 
50 
40 των ανδρών ηλικίας 55 ετών και άνω 
στο 30% ή και χαμηλότερα, μόνο δε 
στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία το 
ποσοστό ήταν το 1992 υψηλότερο από 
εκείνο στις ΗΠΑ, κοντά στο 40% 
(Σχήμα 51). Όσον αφορά τους άνδρες 
ηλικίας 65 ετών και άνω, η συμμετο­
χή ήταν κάτω από το 5% στο Βέλγιο, 
τη Γερμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία 
και το Λουξεμβούργο και πάνω από το 
15% μόνο στην Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία. 
Παρόμοια τάση φαίνεται ότι επικρα­
τεί και στις ηλικιωμένες γυναίκες. 
Στις περισσότερες χώρες, κάθε πτω­
τική τάση στα ποσοστά συμμετοχής 
των γυναικών ηλικίας 60 ετών και 
άνω φαίνεται ότι έχει οριστικά ανα­
κοπεί. Επιπλέον, τα τελευταία 
χρόνια, η συμμετοχή των γυναικών 
ηλικίας 55-59 ετών τείνει να αυξά­
νεται σε έξι κράτη μέλη — στη 
Δανία, τη Γερμανία, την Ισπανία, 
τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία 
(όπου ισχύει το ίδιο και για τις μεγα­
λύτερες ηλικιακές ομάδες) και στο 
ΗΒ. Ως αποτέλεσμα, το 1992 σε έξι 
κράτη μέλη η μέση συμμετοχή των 
γυναικών ηλικίας 55 ετών και άνω 
ήταν κάτω από το 10% και μόνο στο 
ΗΒ, τη Δανία και την Πορτογαλία 
ξεπερνούσε το 15% (Σχήμα 52). 
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τ ις τρεις 
χώρες, το ποσοστό ήταν χαμηλότερο 
από εκείνο στις ΗΠΑ (μόλις πάνω 
από το 25%), σε καμία δε χώρα, με 
εξαίρεση την Πορτογαλία, η συμμε­
τοχή των γυναικών ηλικίας 65 ετών 
και άνω δεν ήταν μεγαλύτερη 
από 5%. 
Συνεπώς, υπάρχουν ελάχιστες πιθα­
νότητες να σημειωθεί στα κράτη 
μέλη σημαντική μείωση του ποσο­
στού συμμετοχής των ηλικιωμένων 
ατόμων, ανδρών και γυναικών, κα­
τά τα προσεχή έτη. Αντίθετα, 
υπάρχει πράγματι κάποια πιθανότη­
τα να σημειωθεί αύξηση καθώς 
αντιστρέφονται οι πολιτικές 
ενθάρρυνσης της πρόωρης συντα­
ξιοδότησης. 
Το πρότυπο των νεότερων ηλικια­
κών ομάδων είναι πιο ανάμεικτο. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, η 
56-
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
συμμετοχή των ανδρών κάτω των 
25 ετών μειώθηκε σημαντικά τα τε­
λευταία 30 χρόνια ενώ μεταξύ 1980 
και 1992 στο σύνολο της Κοινότη­
τας η μείωση έφθασε σχεδόν τις 
10 ποσοστιαίες μονάδες (Σχήμα 53). 
Ωστόσο, στις Κάτω Χώρες, τη Δανία 
και το ΗΒ — στις τρεις χώρες που 
παρουσίασαν το υψηλότερο ποσο­
στό το 1992 και όπου μόνο σε αυτές 
το ποσοστό αυτό ήταν υψηλότερο 
απ' ό,τι στις ΗΠΑ ή την Ιαπωνία — 
το ποσοστό συμμετοχής αυξήθηκε 
ελαφρώς κατά τη δεκαετία του 1980, 
αν και στις τελευταίες δυο περιπτώ­
σεις μειώθηκε από το 1986. 
Τα σχετικά υψηλά ποσοστά συμμε­
τοχής σε αυτές τις τρεις χώρες 
— ιδίως στο ΗΒ και τη Δανία — α­
ντανακλούν εν μέρει τους 
συγκριτικά μεγάλους αριθμούς ατό-
μων που καταγράφονται ότι 
παρακολουθούν εκπαίδευση με πλή­
ρες ωράριο ενώ ταυτόχρονα ασκούν 
οικονομικά ενεργό δραστηριότητα 
— ένας συνδυασμός καταστάσεων 
που έχει πολύ μικρότερη σημασία σε 
άλλα μέρη της Κοινότητας (Βέλγιο, 
Γαλλία και Ιταλία, για παράδειγμα, 
που ίσως αντανακλούν διαφορές 
στην έκταση της κατάρτισης με βά­
ση την επιχείρηση). 
Έτσι, ενώ το ποσοστό των ανδρών 
ηλικίας 15-19 ετών που παρακολου­
θούν εκπαίδευση ή κατάρτιση 
κυμαίνεται σχετικά μεταξύ των χω­
ρών, οι διαφορές αυτές είναι πολύ 
μικρότερες απ' ό,τι εκείνες των πο­
σοστών συμμετοχής. Το 1992, τα 
τελευταία κυμαινόταν από κάτω α­
πό το 10% στο Βέλγιο και το 15% στη 
Γαλλία σε γύρω στο 45% στις Κάτω 
Χώρες, στο 55% στο ΗΒ και στο 65% 
στη Δανία. Οι ίδιες γενικά διαφορές 
παρατηρούνται και για τις γυναίκες 
αυτής της ηλικιακής ομάδας. Αν και 
το υψηλό ποσοστό στο ΗΒ αντανα­
κλά εν μέρει το χαμηλό ποσοστό 
νέων που συνεχίζουν την εκπαίδευ­
ση μετά την ολοκλήρωση της 
υποχρεωτικής σχολικής φοίτησης 
σε σύγκριση με άλλες χώρες (που 
τείνει να μεταβληθεί με την πάροδο 
του χρόνου), δεν ισχύει το ίδιο για 
τη Δανία. 53 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών κάτω των 25 ετών στα 
κράτη μέλη και αλλού» 1980» 1986 και 1992 
1980 • 1986 Β1992 
Ί 100 
54 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών κάτω των 25 ετών 
στα κράτη μέλη και αλλού» 1980» 1986 και 1992 
-ί 100 
-57 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
Το ποσοστό συμμετοχής των γυ­
ναικών κάτω των 25 ετών έχει 
γενικά μεταβληθεί λιγότερο — κα­
θώς η αύξηση της συμμετοχής στο 
εργατικό δυναμικό αντισταθμίζει 
την αύξηση της συμμετοχής στην 
επιμόρφωση. Μεταξύ 1980 και 
1992 σταθερή τάση μείωσης του 
ποσοστού παρατηρήθηκε μόνο στο 
Βέλγιο, την Ιταλία και την Ιρλαν­
δία (Σχήμα 54). Ενώ κατά την 
περίοδο αυτή σε έξι κράτη μέλη 
σημειώθηκε αύξηση, μεταξύ 1986 
και 1992 και στα έξι σημειώθηκε 
πτώση. Το 1992, τα σχετικά επίπε­
δα ήταν περίπου τα ίδια όσον και 
των ανδρών, ενώ η υψηλότερη 
συμμετοχή σημειώθηκε στη Δανία, 
το ΗΒ και τις Κάτω Χώρες — η 
Γερμανία ήταν το μόνο κράτος μέ­
λος όπου το ποσοστό ήταν 
υψηλότερο απ' ό,τι στις ΗΠΑ — 
και η χαμηλότερη στο Βέλγιο, τη 
Γαλλία και την Ελλάδα. 
Γενικά, φαίνεται δεν υπάρχουν 
πολλοί λόγοι να αναμένεται σημα-
ντική μείωση των ποσοστών 
συμμετοχής των νέων στο εργατι­
κό δυναμικό κατά τα προσεχή έτη στα περισσότερα κράτη μέλη, αν 
και η Δανία και το ΗΒ, όπου τα 
ποσοστά των νέων ηλικίας 15-19 ε­
τών είναι πολύ υψηλότερα απ' ό,τι 
αλλού, μπορεί να αποτελέσουν ε­
ξαιρέσεις. Ακόμη και στα νότια 
κράτη μέλη, τα ποσοστά συμμετο­
χής αυτής της ηλικιακής ομάδας 
είναι ακόμη στις περισσότερες πε­
ριπτώσεις χαμηλά. Στην Ισπανία 
και την Ελλάδα, τα ποσοστά των 
νέων ανδρών είναι κάτω από το 
30% και των νέων γυναικών κάτω 
από το 25%, ενώ ισχύει το ίδιο για 
τη νότια Ιταλία. Μόνο στην Πορτο­
γαλία, όπου το ποσοστό των 
ανδρών αυτής της ηλικιακής ομά­
δας μόλις ξεπερνά το 40% και των 
γυναικών κυμαίνεται γύρω στο 
30%, φαίνεται ότι υπάρχει σημα­
ντικό περιθώριο για επιπλέον 
μείωση. 
Αυτό καθιστά τη συμμετοχή των 
ατόμων κύριας εργάσιμης ηλικίας, 
όπως και σε κοινοτικό επίπεδο, το 
σημαντικότερο καθοριστικό 
παράγοντα των μελλοντικών μετα­
βολών. Ενώ σε όλα τα κράτη μέλη 
παρατηρήθηκε μία τάση μείωσης 
55 Μεταβολές της απασχόλησης και του εργατικού 
δυναμικού στην Κοινότητα, 1986 έως 1993 
Ετήσια μεταβολή (%) 
2 r 
1 μ :-ι"';:2 
-1 μ 
-2 
1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 του ποσοστού των ανδρών κύριας 
εργάσιμης ηλικίας στο εργατικό 
δυναμικό, ιδίως κατά τη δεκαετία 
του 1980, η κύρια τάση που επι­
κρατεί σε αυτή την ηλικιακή 
ομάδα συνίσταται στην αύξηση της 
συμμετοχής των γυναικών. Το χα­
ρακτηριστικό αυτό είναι κοινό σε 
όλες τις χώρες και κατά τη δεκαε­
τία του 1980 ήταν ιδιαίτερα έντονο 
στις περιοχές της Κοινότητας 
— Ισπανία, Ιρλανδία, Γερμανία και 
Κάτω Χώρες — όπου αυτό το ποσο­
στό συμμετοχής των γυναικών 
αρχικά ήταν συγκριτικά χαμηλό. 
Ωστόσο, ακόμη και στη Δανία, 
όπου το ποσοστό είναι σημαντικά 
υψηλότερο απ' ό,τι αλλού — και 
σχεδόν στα ίδια επίπεδα με εκείνο 
των ανδρών — εξακολούθησε να 
αυξάνεται τα τελευταία χρόνια, αν 
και με χαμηλότερο ρυθμό απ' ό,τι 
παλαιότερα. (Βλ. Κεφάλαιο 6, Η 
Απασχόληση στην Ευρώπη, 1993, 
για μία λεπτομερή ανάλυση της μα-
κροχρόνιας μεταβολής στα 
ποσοστά συμμετοχής των γυναι­
κών μεταξύ 24 και 49 ετών.) 
Παρ' όλα αυτά, στην Κοινότητα οι 
διαφορές στα ποσοστά συμμετοχής 
των γυναικών αυτής της ηλικια­
κής ομάδας εξακολουθούν να είναι 
ιδιαίτερα μεγάλες. Το 1992, στην 
Ιρλανδία, το ποσοστό ήταν ακόμη 
μόλις γύρω στο 50%, στην Ισπανία 
και την Ελλάδα κάτω από το 55% 
και στην Ιταλία ελαφρώς μόνο υ­
ψηλότερο, ενώ στην Πορτογαλία 
και το ΗΒ ήταν πάνω από το 70%, 
στη Γαλλία πάνω από το 75% και 
στη Δανία σχεδόν 90%. Αυτό ση­
μαίνει ότι, με εξαίρεση τη Δανία, 
είναι πιθανό να σημειωθούν επι­
πλέον αυξήσεις της συμμετοχής, 
αλλά κυρίως σ' αυτές τις περιοχές 
της Κοινότητας όπου τα ποσοστά 
των γυναικών είναι ακόμη πολύ 
χαμηλότερα από το 60%. 
Οι περιοχές αυτές είναι εκείνες που 
ακόμη αναπτύσσονται οικονομικά 
και υπάρχει περιθώριο για υψη­
λούς ρυθμούς ανάπτυξης — όπως 
σημειώθηκε σε πολλές περιπτώ­
σεις κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 1980. Ωστόσο, στο 
58 
Κεφάλαιο 2 Αύξηση του εργατικού δυναμικού και συμμετοχή 
παρελθόν η ανάπτυξη δεν συνοδεύ-
τηκε πάντοτε από δημιουργία 
θέσεων εργασίας σε μεγάλη 
κλίμακα — στην Ιρλανδία, για πα­
ράδειγμα, η απασχόληση αυξήθηκε 
κατά πολύ λιγότερο απ' ό,τι στην 
υπόλοιπη Κοινότητα μεταξύ 1986 
και 1990, παρά τον υψηλότερο 
ρυθμό ανάπτυξης απ' ό,τι οπουδή­
ποτε αλλού. 
Ωστόσο, οι περιοχές αυτές τείνουν 
επίσης να είναι περιοχές όπου η 
ανεργία είναι σχετικά υψηλή. 
Στην Ισπανία, την Ιρλανδία και τη 
νότια Ιταλία — όπου τα ποσοστά 
συμμετοχής των γυναικών είναι 
σημαντικά χαμηλότερα απ' ό,τι 
στα βόρεια της Κοινότητας — η 
ανεργία κυμαίνεται γύρω στο 20%. 
Επιπλέον, πρόκειται για περιοχές 
όπου η αύξηση του πληθυσμού ερ­
γάσιμης ηλικίας κατά το υπόλοιπο 
της δεκαετίας προβλέπεται να είναι 
πολύ υψηλότερη από τον κοινοτικό 
μέσο όρο. Πράγματι, συμφωνάμε τις 
τελευταίες προβλέψεις, στην Ισπα­
νία και την Ιρλανδία, μεταξύ 1995 
και 2000 ο πληθυσμός εργάσιμης η­
λικίας θα αυξηθεί περισσότερο απ' 
ό,τι οπουδήποτε αλλού στην Κοινό­
τητα — κατά πάνω από 10% του 
μέσου προβλεπόμενου ρυθμού αύ­
ξησης. Το γεγονός αυτό, σε 
συνδυασμό με την αυξανόμενη γυ­
ναικεία συμμετοχή, μπορεί να 
σημαίνει αύξηση του εργατικού δυ­
ναμικού κατά 3% περίπου ετησίως ή 
περισσότερο. Με άλλα λόγια, εάν δεν 
σημειωθεί σημαντική μετανάστευ­
ση, η απασχόληση θα πρέπει να 
αυξηθεί με αυτό το ρυθμό, προκειμέ­
νου να συγκρατήσει απλώς την 
άνοδο της ανεργίας. Όσον αφορά το 
σημείο αυτό, πρέπει να σημειωθεί 
ότι η Ισπανία έχει επιτύχει αύξηση 
της απασχόλησης κατά 3% ή περισ­
σότερο μόνο τρεις φορές κατά τα 
τελευταία 30 χρόνια — αλλά και οι 
τρεις αυτές φορές σημειώθηκαν με­
τά το 1986 — και η Ιρλανδία μόνο 
δύο φορές. 
Όσον αφορά την υπόλοιπη Κοινό­
τητα, εκτός από την Ισπανία και την 
Ιρλανδία, προβλέπεται αύξηση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας πάνω 
από 0,5% ετησίως και σε έξι άλλα 
κράτη μέλη — στη Δανία, την Ελλά­
δα, τη Γαλλία, το Λουξεμβούργο, τις 
Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία. 
Συνεπώς, δεδομένης της προβλεπό­
μενης αύξησης της συμμετοχής, η 
αύξηση του εργατικού δυναμικού 
μπορεί να κυμανθεί γύρω στο 1% ή 
περισσότερο στις οκτώ από τις δώδε­
κα χώρες της Κοινότητας, και σε όχι 
πολύ χαμηλότερα, αν όχι ανάλογα με 
αυτό, επίπεδα στην Ιταλία και 
τοΗΒ. 
Οι μοναδικές εξαιρέσεις είναι η Δα­
νία, όπου η συμμετοχή είναι ήδη 
ιδιαίτερα υψηλή και μπορεί να μην 
αυξηθεί περισσότερο, και η Γερμα-
νία, όπου εάν δεν σημειωθεί 
σημαντική μετανάστευση, ο πλη­
θυσμός εργάσιμης ηλικίας 
προβλέπεται να μειωθεί πάνω από 
1% ετησίως. Παρ' όλο που η συνε­
χιζόμενη αύξηση της γυναικείας 
συμμετοχής μπορεί να αντισταθμί­
σει τη μείωση αυτή, είναι απίθανο 
να έχει ως αποτέλεσμα τη σημαντι-
κή αύξηση του εργατικού 
δυναμικού. 
Ωστόσο, οι προβλέψεις για τη Γερ­
μανία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό 
από την κλίμακα της εισερχόμενης 
μετανάστευσης, η οποία τα τελευ-
ταία χρόνια ήταν αρκετά 
σημαντική ώστε να υπεραντισταθ-
μίσει τη φυσιολογική μείωση του 
πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και 
να τον αυξήσει τελικά περισσότερο 
απ' ό,τι στις περισσότερες άλλες 
χώρες της Κοινότητας (κατά 1% 
σχεδόν ετησίως μεταξύ 1986 και 
1991). Εάν η μετανάστευση από 
την Κεντρική και Ανατολική Ευ­
ρώπη εξακολουθήσει σε παρόμοια 
κλίμακα όπως στο παρελθόν, κάθε 
μείωση του πληθυσμού εργάσιμης 
ηλικίας θα είναι σχετικά μικρή και 
η αύξηση του εργατικού δυναμι­
κού θα προσεγγίζει περισσότερο 
εκείνη των άλλων κρατών μελών. 
Ωστόσο, στα άλλα κράτη μέλη, η 
μετανάστευση είναι απίθανο 
να αποτελέσει σημαντική αι­
τία αύξησης του εργατικού 
δυναμικού. Μεταβολές της 
συμμέτοχης και της 
απασχόλησης 
Η αντιστοιχία της αύξησης των θέ­
σεων εργασίας με την αύξηση του 
εργατικού δυναμικού δεν αποτελεί 
μία απλή εξίσωση. Ο ρυθμός με τον 
οποίο αυξάνεται το εργατικό δυνα­
μικό είναι πιθανό να σχετίζεται με το 
ρυθμό αύξησης των θέσεων εργα­
σίας, με την έννοια ότι όσο 
περισσότερο αυξάνονται οι ευκαι­
ρίες απασχόλησης τόσο μεγαλύτερη 
ενδέχεται να είναι η αύξηση της 
συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό. 
Με άλλα λόγια, η δημιουργία περισ­
σότερων θέσεων εργασίας, σύμφωνα 
με την εμπειρία του παρελθόντος, 
ενθαρρύνει περισσότερα άτομα, τα 
οποία σήμερα δεν είναι οικονομικά 
ενεργά, να εισέλθουν στο εργατικό 
δυναμικό. 
Όπως αναφέρεται σε προηγούμενες 
εκθέσεις της Απασχόλησης στην 
Ευρώπη, η μεγάλη αύξηση της απα­
σχόλησης που σημειώθηκε μεταξύ 
1985 και 1990 συνδυάστηκε μάλλον 
με το μεγαλύτερο αριθμό ατόμων 
που εισήλθε στο εργατικό δυναμικό, 
παρά με τη μείωση της ανεργίας. 
Από τον αριθμό των καθαρών πρό­
σθετων θέσεων εργασίας που 
δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο 
αυτή, περίπου το 70% πληρώθηκε 
από νεοεισελθεντες στην αγορά ερ­
γασίας παρά από άτομα που είχαν 
επίσημα καταγραφεί ως άνεργοι. 
Ενώ ο πληθυσμός εργάσιμης ηλι­
κίας αυξήθηκε μόλις πάνω από 2% 
κατά την πενταετία αυτή, ωθούμε-
νος και από τη σημαντική 
μετανάστευση από την Κεντρική 
και Ανατολική Ευρώπη κατά το τε­
λευταίο τμήμα της περιόδου, το 
εργατικό δυναμικό αυξήθηκε κατά 
4% ως αποτέλεσμα της αυξανόμενης 
συμμετοχής (Σχήμα 55). 
Ωστόσο, από το 1990, καθώς ο ρυθ­
μός καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας μειώθηκε, το εργατικό 
δυναμικό αυξήθηκε μόνον ελα­
φρώς. Μεταξύ 1990 και 1993, 
59 
Κεφάλαιο 2 Λύξηοη χου εργατικού δυναμικού και ουμμειοχή 
αυξήθηκε κάτω από 0,5%, λιγότερο 
δηλαδή από την αύξηση του πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας, η οποία 
καχά την τριετία αυτή κυμάνθηκε 
γύρω στο 1%. Πράγματι, το 1993, 
το εργατικό δυναμικό, όπως υπο­
λογίζεται, φαίνεται ότι στην 
πραγματικότητα συρρικνώθηκε 
σημαντικά (αν και πρέπει να ση­
μειωθεί ότι τα στοιχεία για την 
απασχόληση κατά το 1993 ειδικό­
τερα είναι προσωρινά και συνεπώς 
μπορεί να αναθεωρηθούν). Συνε­
πώς, από το 1990 η συμμετοχή στο 
εργατικό δυναμικό, αντί να αυξη­
θεί, μειώθηκε. Άρα, η άνοδος της 
ανεργίας, όσο μεγάλη και αν 
υπήρξε, δεν αποκάλυψε την πραγ­
ματική έκταση του προβλήματος 
της απασχόλησης. 
Ως αποτέλεσμα, η μείωση των ευκαι-
ριών απασχόλησης κατά τα 
τελευταία λίγα χρόνια αποθάρρυνε 
πολλά άτομα από το να αναζητήσουν 
δραστήρια εργασία, με αποτέλεσμα 
να εξαφανιστούν από το εργατικό 
δυναμικό. Ωστόσο, η κατάσταση αυ­
τή είναι απίθανο να παγιωθεί. 
Καθώς αρχίζουν να δημιουργούνται 
ευκαιρίες απασχόλησης σε ικανό 
αριθμό, τα άτομα αυτά είναι πιθανό 
να επανεμφανιστούν ως αιτούντες 
εργασία και να διογκώσουν το μέγε­
θος του εργατικού δυναμικού της 
Κοινότητας για άλλη μία φορά. 
Από την άλλη πλευρά, εάν δεν ση­
μειωθεί σημαντική ανάκαμψη της 
απασχόλησης, η αύξηση του εργατι­
κού δυναμικού είναι πιθανό να y 
παραμείνει χαμηλή, τείνοντας κατά 
τον τρόπο αυτό να συγκρατήσει την 
άνοδο της ανεργίας. Ωστόσο, αυτό 
δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα της 
απασχόλησης είναι λιγότερο οξύ, αλ­
λά απλώς ότι συγκαλύπτεται σε 
μεγαλύτερο βαθμό. 
60 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απαοχόληοη 
Η αύξηση της απασχόλησης στην Κοινότητα όπως και αλλού 
σχετίζεται στενά με την αύξηση της παράγωγης, αλλά ο ρυθμός 
αύξησης της παραγωγικότητας επιβραδύνθηκε σημαντικά από 
τα μέσα της δεκαετίας του 1970, πράγμα που αύξησε το ρυθμό 
δημιουργίας θέσεων εργασίας. Αυτό ισχύει ιδίως για τους μη 
μεταποιητικούς κλάδους της οικονομίας. 
Εισαγωγή 
Η σχέση μεταξύ της οικονομικής 
ανάπτυξης και της διαδικασίας δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας έχει 
βασική σημασία για την απασχόλη­
ση στην Κοινότητα. Από τη μία 
πλευρά, δείχνει το βαθμό στον 
οποίο ενδέχεται να αυξηθεί η απα­
σχόληση με την ανάκαμψη της 
οικονομίας και, από την άλλη, το 
ρυθμό ανάπτυξης που απαιτείται 
για την επίτευξη ενός δεδομένου 
ρυθμού δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας. Επιπλέον, η διαχρονική 
σταθερότητα ή όχι της σχέσης, κα­
θώς και οι διακυμάνσεις μεταξύ 
των κρατών μελών, παρέχουν ορι­
σμένες ενδείξεις για το βαθμό στον 
οποίο ενδέχεται να επηρεαστεί από 
την ακολουθούμενη πολιτική. 
Στην πράξη, τα ιστορικά στοιχεία 
αποδεικνύουν ότι η σχέση μεταξύ 
της αύξησης της παραγωγής και 
της απασχόλησης τείνει να είναι 
πολύ στενή τόσο στα ίδια τα κράτη 
μέλη όσο και στην Κοινότητα ως 
σύνολο. Ωστόσο, η μορφή της σχέ­
σης έχει αλλάξει σημαντικά με την 
πάροδο του χρόνου. Επίσης, παρου­
σιάζει σημαντικές διακυμάνσεις 
μεταξύ των κρατών μελών καθώς 
και μεταξύ της Κοινότητας και άλ­
λων προηγμένων οικονομιών. Έτσι, ορισμένες χώρες, όπως οι 
Ηνωμένες Πολιτείες σημείωσαν 
σημαντική αύξηση της απασχόλη­
σης με σχετικά χαμηλό ρυθμό 
αύξησης της παραγωγής, ενώ άλ­
λες, όπως η Ιρλανδία, σημείωσαν 
ιδιαίτερα μικρή αύξηση της απα­
σχόλησης παρά τον πολύ 
υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης. 
Η ύπαρξη αυτών των διακυμάν­
σεων σημαίνει ότι μπορεί να είναι 
πιθανό, μέσω της πολιτικής, να 
επηρεαστεί η φύση της σχέσης κα-
τά τα προσεχή έτη και να 
επιτευχθεί ένα μοντέλο αύξησης 
της παραγωγής μεγαλύτερης έντα­
σης εργασίας. 
Μία βασική πτυχή της σχέσης 
μεταξύ παραγωγής και απασχόλη­
σης είναι η τεχνολογία, η πρόοδος 
της οποίας αποτελεί σημαντικό 
παράγοντα που καθορίζει την αύ­
ξηση της παραγωγικότητας. 
Η χρησιμοποίηση της τεχνολο­
γίας και, ειδικότερα, της 
πληροφορικής τεχνολογίας, μπο­
ρεί να επηρεάσει σημαντικά την 
εξέλιξη της οικονομίας και της 
κοινωνίας τα προσεχή έτη και, συ­
νεπώς, τη διαδικασία δημιουργίας 
θέσεων εργασίας. Στην ανάλυση 
που ακολουθεί παρακάτω, το ζή­
τημα αυτό εξετάζεται μόνο 
έμμεσα. Αύξηση του ΑΕΠ 
και της απασχόλησης 
στην Κοινότητα από 
τη δεκαετία του 1960 
Η διακύμανση του αριθμού των 
απασχολουμένων στην Κοινότη­
τα παρακολούθησε στενά τη 
διακύμανση του ρυθμού αύξη­
σης του ΑΕΠ κατά τα τελευταία 
30 χρόνια. Οι ανοδικές τάσεις 
του ρυθμού αύξησης της παρα­
γωγής συνοδεύτηκαν πάντοτε, 
με χρονική υστέρηση περίπου 
έξι μηνών, από άνοδο του ρυθ­
μού αύξησης απασχόλησης, ενώ 
οι πτωτικές τάσεις οδήγησαν, με 
αντίστοιχη συνέπεια, σε μείωση 
του ρυθμού αύξησης και περι­
στασιακά σε απόλυτη μείωση 
- κυρίως το 1967, 1975, 1981 
και, κατά πολύ περίεργο τρόπο, 
κατά τη σημερινή ύφεση (Σχή­
μα 56, όπου η αύξηση του ΑΕΠ 
παρουσιάζεται με υστέρηση δύο 
τριμήνων ώστε να προσαρμοστεί 
στην καθυστέρηση της αντίδρα­
σης της απασχόλησης στις 
μεταβολές της παραγωγής). 
Πράγματι, το μοντέλο αύξησης 
της απασχόλησης από τις αρχές 
της δεκαετίας του 1960 αποτελεί 
το ακριβές αντίγραφο της αύξη­
σης του ΑΕΠ. 
61 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της απασχόλησης και του ΑΕΠ στην Κοινότητα, τις ΗΠΑ, 
την Ιαπωνία και τις χώρες ΕΖΕΣ, 1962 εως 1993 
56 ΕΥΡ12 
Ετήσια μεταβολή (%) 
8 ΑΕΠ (με 
υστέρηση 2 
τριμήνων) 
•Απασχόληση . g 
, Ι, Ι t Ιι ι ι Ι ι ι ι » "'">•' -β 12 57 Ηνωμένες Πολιτείες 
Ετήσια μεταβολή (%) ΑΕΠ (με 
υστέρηση 2 •} 12 
τριμήνων) 
1ββ2 1965 1968 1971 1974 1977 1960 1983 1966 1969 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 I960 1963 1966 1969 1992 
58 Ιαπωνία 
Ετήσια μεταβολή (%) ΑΕΠ (με 12 
υστέρηση 2 
τριμήνων) 59 Χώρες της ΕΖΕΣ 
Ετήσια μεταβολή {%) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 199Θ 1989 1992 1962 1869 1986 1971 1974 1977 I960 1883 1986 1969 1992 
62 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Ωστόσο, αυτό που μεταβλήθηκε είναι η 
διαφορά μεταξύ των δυο η, με άλλα 
λόγια, ο ρυθμός αύξησης της παράγω­
γης ανά απασχολούμενο, ο οποίος απο­
τελεί ένα δείκτη της αύξησης της παρα­
γωγικότητας (αν και δεν συνεκτιμά τις 
μεταβολε^ο^ημεχπιδιάρκειαεργασίας). 
Κατά τη δεκαετία του 1960, η τάση 
αύξησης της παραγωγικότητας στην 
Κοινότητα ξεπερνούσε το 4% ετησίως, 
έτσι ώστε το 1967, για παράδειγμα, μία 
πτώση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ 
σε επίπεδα λίγο κάτω από το 4% οδήγησε 
σε μείωση της απασχόλησης κατά 1% 
σχεδόν. Στις αρχές της δεκαετίας του 
1970, η τάση αύξησης της παραγωγικό­
τητας έπεσε στο περίπου 4% ετησίως, 
όμως μετά την πετρελαϊκή κρίση του 
1973-74 - όταν ο ρυθμός αύξησης της 
παράγωγης μειώθηκε ραγδαία — μειώ-
θηκε επιπλέον γύρω στο 3% περίπου 
ετησίως. 
Από τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση του 
1979-80, σημειώθηκε άλλη μία έκδηλη 
επιβράδυνση στην τάση του ρυθμού 
αύξησης της παραγωγικότητας που 
έφθασε σε ειώιεδα λίγο υψηλότερα από 
το 2% ετησίως. Ως αποτέλεσμα, η αύξη­
ση του ΑΕΠ που σημεκΰθηκε κατά το 
δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1980, 
η οποία ήταν μέτρια σύμφωνα με τα 
πρότυπα του 1960, συνοδεύτηκεαπό τη 
μεγαλύτερη αύξηση της απασχόλησης 
που οημεκυθηκε από το 1960. 
Αυτή η μείωση του υποκείμενου ρυθ­
μού αύξησης της φαινόμενης παραγω­
γικότητας μπορεί να θεωρηθεί ευνοϊκή 
από άποψη απασχόλησης. Σημαίνει ότι 
ο ρυθμός της ανάκαμψης της παράγω­
γης που μπορεί να αναμένεται ώστε να 
αυξηθεί η απασχόληση στο βαθμό που 
απαιτείται για να έχει σημαντικό αντί­
κτυπο στο πρόβλημα της ανεργίας της 
Κοινότητας κατά το υπόλοιπο τμήμα 
της δεκαετίας του 1990 είναι πολύ χα­
μηλότερος απ' ό,τι ήταν παλαιότερα 
Ωστόσο, ταυτόχρονα, μπορεί να θεωρη­
θεί δυσμενής, στο βαθμό που, ιδίως λό­
γω της μειωμένης ανταγωνιστικότη­
τας, μειώνει την επιτεύξιμη αύξηση της 
παραγωγήςκαι συνεπώς την ικανότητα 
της οικονομίας να δημιουργεί απασχό­
ληση. Όσον αφορά το σημείο αυτό, οι 
τομείς στους οποίους παρατηρείται η μείωση της παραγωγικότητας έχουν 
κάποια σημασία 
Όπως αναφέρεται παρακάτω, το γεγο­
νός ότι οσυνολικόςρυθμόςαύξησηςτης 
παραγωγικότητας μειώθηκε δεν ση­
μαίνει ότι μαώθηκεεξίσουσ'όλους τους 
κλάδους. Η μείωση αυτή συμβιβάζεται 
απόλυτα με ένα συνεχή υψηλό ρυθμό 
αύξησηςτης παραγωγικότητας σε βασι­
κούς τομείς της οικονομίας — στη με­
ταποίηση ειδικότερα — όπου η διεθνής 
ανταγωνκπΊκότητα της παραγωγής εί­
ναι κρίσιμη για τις εμπορικές επιδόσεις 
και τη μακροπρόθεσμη οικονομική 
ανάπτυξη. Πράγματι, η μετατόπιση ερ­
γατικού δυναμικού από κλάδους υψη­
λής αύξησης της παραγωγικότητας σε 
κλάδους με χαμηλότερη αύξηση αποτέ­
λεσε ένα σημαντικό τμήμα της διαδικα­
σίας δημιουργίας απασχόλησης, ενώ 
ταυτόχρονα εξηγεί εν μέρει την 
επιβράδυνση αυτού καθαυτού του 
συνολικού ρυθμού αύξησης της 
παραγωγικότητας. 
Ένα άλλο μέρος της πτώσης του 
υποκείμενου ρυθμού αύξησης της πα­
ραγωγικότητας που σημεκάθηκεφσίνε-
ται ότι οφείλεται στη μείωση της μέσης 
διάρκειας εργασίας των απασχολουμέ­
νων. Από το 1988, σύμφωνα με τα στοι­
χεία της Έρευνας Εργατικού Δυναμι­
κού, ο μέσος αριθμός ωρών εργασίας 
την εβδομάδα (ο πραγματικός και ο συ­
νήθης) μειώθηκε σταδιακά. Αυτόφαίνε-
ται ότι ήταν τόσο σημαντικό το 1989 και 
το 1990, στην αιχμή της οικονομικής 
ανάκαμψης, όσο και το 1991 και το 1992 
που εδραιώθηκε η ύφεση. Στην πράξη, 
τούτο σημαίνει ότι ένας δεδομένος 
όγκος εργασίας κατανεμήθηκε σε πε­
ρισσότερα άτομα, αυξάνοντας έτσι ση­
μαντικά τον αριθμό των απασχολουμέ­
νων και μειώνοντας τη εμφανή 
παραγωγικότητα 
Σύμφωνα με μία ερμηνεία της μείωσης 
της μέσης διάρκειας εργασίας που ση-
μειώθηκεμεταξύ 1988 και 1992, το 1992 
ο αριθμός των απασχολουμένων ήταν 
περίπου 3 εκατ. υψηλότερος απ' ό,τι θα 
ήταν εάν δεν είχε σημειωθεί καμία αλ­
λαγή στις δεδουλευμένες ώρες. Η ερμη­
νεία αυτή είναι σχεδόν βέβαιο ότι υπε­
ρεκτιμά το αποτέλεσμα που έχει η 
μείωση της διάρκειας εργασίας στον αριθμό των απασχολουμένων. Έτσι, σε 
ορισμένους τομείς δραστηριότητας, η 
φύση της διαδικασίας παράγωγης μπο­
ρεί να περιορίζει το βαθμό κατά τον 
οποίο μπορεί να μειωθεί ο αριθμός των 
απασχολουμένων όταν μειώνεται ο 
όγκος της εργασίας — δηλαδή, ακόμη 
και εάν η διάρκεια εργασίας δεν είχε 
μειωθεί, θα έπρεπε να απασχολείται ο 
ίδιος αριθμός ατόμων. Επιπλέον, σε ορι­
σμένες πφίπτώσεις, η μείωση της διάρ­
κειας εργασίας μπορεί να συνοδεύεται 
από αύξηση της παραγωγικότητας που 
δεν θα σημειωνόταν εάν δεν αχε μειωθεί 
ο μέσος αριθμός ωρών. Στην περίπτωση 
αυτή, ο αριθμός των απασχολουμένων 
θα ήταν ο βίος, η παραγωγικότητα τους 
όμως χαμηλότερη. Παρ' όλα αυτά, το 
γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό της ση­
μασίας του εν λόγω παράγοντα. 
Δυστυχώς, με τα διαθέσιμα δεδομένα 
είναι αδύνατο να γίνει διάκριση μεταξύ 
του αριθμού των απασχολουμένων και 
του όγκου εργασίαςπου πραγματοποιή­
θηκε παλαιότερα και συνεπώς να εξετα­
στεί η μεταβολή της αύξησης της παρα­
γωγικότητας σε μία ουσιαστικότερη 
βάση απ ' ό,τ ι σε σχέση με τον αριθμό των 
απασχολουμένων. 
Όσον αφορά την αναζήτηση μίας εξή­
γησης για την επιβράδυνση τουρυθμσύ 
αύξησης της παραγωγικότητας στην 
Κοινότητα, είναι σημαντικό να συνε­
κτιμηθεί ότι δεν αποτελεί μόνο κοινό 
χαρακτηριστικό όλων των κρατών με­
λών αλλά και ότι σημειώνεται περίπου 
την ίδια εποχή σε άλλα ανεπτυγμένα 
μέρη του κόσμου. 
Αύξηση χου ΑΕΠ 
και της απασχόλησης 
σε άλλες ανεπτυγμένες 
χώρες 
Η σχέση μεταξύ της αύξησης του ΑΕΠ 
και της αύξησης της απασχόλησης στις 
Ηνωμένες Πολιτείες είναι εξίσου στενή 
με εκείνη που παρατηρείται στην Κοι­
νότητα (Σχήμα 57, όπου πρέπει να ση­
μειωθεί ότι τα δεδομένα για την αύξηση 
του ΑΕΠ κατά τα έτη πριν από το 1978 
βασίζονται σε ετήσια και όχι σε τριμη­
νιαία στοιχεία και συνεπώς η υστέρηση 
63-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
κατά δύο τρίμηνα είναι μόνο κατά προ­
σέγγιση, πράγμα που επηρεάζει το συγ­
χρονισμό των μεταβολών του ρυθμού 
αύξησης του ΑΕΠ και μπορεί να εξηγεί 
γιατί οι δύο σειρές είναι λιγότερο συγ­
χρονισμένες απ' ό,τι στην Κοινότητα). 
Παρ' όλα αυτά, το πρότυπο των ρυθμών 
αύξησης παρουσιάζει τρεις σημαντικές 
διαφορές. Πρώτον, από το 1960 τόσο η 
αύξηση της παραγωγής όσο και, ιδίως, 
της απασχόλησης παρουσίασαν πολύ 
μεγαλύτερες διακυμάνσεις απ' ό,τι 
στην Κοινότητα, καταγράφηκαν δε πο­
λύ μεγαλύτερες αυξήσεις στην απασχό­
ληση — 4% ή περισσότερο μέσα σε ένα 
μόνο έτος τουλάχιστον τέσσερις φορές, 
ενώ στην Κοινότητα ο ετήσιος ρυθμός 
αύξησης δεν έφθασε ποτέ το 2% — που 
συνδυάστηκαν με μεγαλύτερες πτωτι­
κές διακυμάνσεις 
Δεύτερον, η επιβράδυνση του ρυθμού 
αύίήσης του ΑΕΠ αυτά τα τελευταία 
30 χρόνια ήταν μικρότερη απ' ό,τι στην 
Κοινότητα Οι ανώτατοι ρυθμοί αύξη­
σης του ΑΕΠ που επιτεύχθηκαν κατά 
τη δεκαετία του 1970 και του 1980 ήταν 
στα ίδια επίπεδα με εκείνουςπου επιτεύ­
χθηκαν κατά τη δεκαετία του 1960. Η 
κύρια διαφορά κατά την τελευταία πε­
ρίοδο είναι ότι παρεμβλήθηκαν πολύ 
μεγαλύτερες φάσεις κάμψης — και κα­
τώτατα όρια κυκλικών υφέσεων — απ' 
ό,τι τα πρώτα μεταπολεμικά έτη. 
Τρίτον, η διαφορά μεταξύ της αύξησης 
της παραγωγής και της αύξησης της 
απασχόλησης — δηλαδή η αύξηση της 
παραγωγικότητας — ήταν σταθερά μι­
κρότερη απ' ό,τι στην Κοινότητα και 
κυμαινόταν κατά μέσο όρο κάτω από το 
1% ετησίως από τις αρχές της δεκαετίας 
του 1970. Όπως στην Κοινότητα, αυτό 
αντιπροσωπεύει μία μείωση του υπο­
κείμενου ρυθμού σε σύγκριση με το 
ποσοστό που σημειώθηκε τα προηγού­
μενα έτη, κατά 2% περίπου ετησίως. 
Συνεπώς, οι Ηνωμένες Πολιτείες κα­
τόρθωσαν να επιτύχουν σημαντικά με­
γαλύτερες αυξήσεις της απασχόλησης 
με ένα δεδομένο ρυθμό αύξησης του 
ΑΕΠ τα τελευταία 30 χρόνια απ' ό,τι η 
Κοινότητα, αν και αντίστοιχα είχαν πο­
λύ ταχύτερη αύξηση του εργατικού δυ­
ναμικού, το οποίο απαιτούσε τη δη­
μιουργία περισσότερων θέσεων 
εργασίας. Σύμφωνα με τα δεδομένα, αντίθετα από 
την Κοινότητα, κανένας από αυτούς 
τουςχαμηλούςεμφανείςρυθμούςαύξη-
σης της παραγωγικότητας δεν 
οφειλόταν, τουλάχιστον κατά την 
προηγούμενη δεκαετία, σε μείωση του 
μέσου δεδουλευμένου χρόνου ανά 
απασχολούμενο. Πράγματι, μεταξύ 
1983 και 1992, οι μέσες δεδουλευμένες 
ώρεςτόσο εβδομαδιαίως όσο και ετησίως 
στις Ηνωμένες Πολιτείες αυξήθηκαν 
ελαφρώς (σύμφωνα με την Έρευνα Ερ­
γατικού Δυναμικού των ΗΠΑ). 
Η σχέση μεταξύ της αύξησης του ΑΕΠ 
και της αύξησης της απασχόλησης 
στην Ιαπωνία παρουσιάζει αρκετά 
κοινά σημεία με εκείνη στην Κοινότη-
τα. Η οικονομική ανάπτυξη 
επιβραδύνθηκε σημαντικά από τη δε­
καετία του 1960 — οπότε οι ρυθμοί 
της τάξης του 10% ετησίως ή περισσό­
τερο ήταν συνήθεις. Η επιβράδυνση 
αυτή συνοδεύτηκε, όπως στην Κοινό­
τητα, από σημαντική μείωση του 
ετήσιου ρυθμού αύξησης τηςπαραγω-
γικότητας — από 9% περίπου κατά τη 
δεκαετία του 1960 σε όχι πάνω από το 
3% από τα μέσα της δεκαετίας του 
1970 (Σχήμα 58). Ως αποτέλεσμα, ο 
μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης της α­
πασχόλησης που επιτεύχθηκε τα 
τελευταία χρόνια, γύρω στο 1%, είναι 
παρόμοιος με εκείνον που σημειώθη­
κε κατά τη δεκαετία του 1960. 
Ωστόσο, σε σύγκριση με την Κοινότη­
τα, η αύξηση της απασχόλησης στην 
Ιαπωνία παρουσίασε πολύ μικρότερες 
διακυμάνσεις σε ετήσια βάση. Η αντί­
θεση έλαβε τιςμεγαλύτερεςδιαστάσεις 
από το 1990 που άρχισε η σημερινή 
ύφεση. Αν και η μείωση του ρυθμού 
αύξησης της παραγωγής ήταν ακόμη 
εντονότερη στην Ιαπωνία απ' ό,τι 
στην Κοινότητα, καθώς μειώθηκε από 
το 5% στο μηδέν, ο αριθμός των απα­
σχολουμένων εξακολούθησε να 
αυξάνεται, ενώ στην Κοινότητα μειώ­
θηκε ραγδαία. 
Επιπλέον, σε αντίθεση με την 
Κοινότητα, ο μέσος αριθμός δεδουλευ­
μένων ωρών από τους απασχολουμέ­
νους στην Ιαπωνία φαίνεται ότι διατη-
ρήθηκε σε γενικές γραμμές 
αμετάβλητοςκατά το μεγαλύτερομερος της δεκαετίας του 1980 (σε επίπεδο του­
λάχιστον κατά ένα τρίτο υψηλότερο α­
πό το μέσο όρο της Κοινότητας). Ωστό­
σο, από το 1989, υπάρχουν ενδείξεις ότι 
η διάρκεια εργασίας μειωνόταν καθώς 
επιβραδυνόταν ο ρυθμός αύξησης της 
παραγωγής, και έτσι ο μέσος αριθμός 
δεδουλευμένων ωρών εβδομαδιαίως 
μειώθηκε κατά 5% περίπου έως το 1992 
(σύμφωνα με την Έρευνα Εργατικού 
Δυναμικού της Ιαπωνίας). 
Τέλος, παρόμοιο πρότυπο με την Κοι­
νότητα σημείωσαν και οι χώρεςΕΖΕΣ, 
όσον αφορά τη μεταβολή του ΑΕΠ και 
της απασχόλησης κατά τα τελευταία 
20 χρόνια. Ο ρυθμός αύξησης τόσο της 
παραγωγής όσο και της παραγωγικό­
τητας επιβραδύνθηκε από τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970 — ο ρυθμός αύξη­
σης της παραγωγικότητας μειώθηκε 
περίπου στο ίδιο επίπεδο, μόλις πάνω 
από το 2% ετησίως, όπως και στην 
Κοινότητα — ενώ έως τη σημερινή 
ύφεση, η αύξηση της απασχόλησης 
διατηρήθηκε στο 1% περίπου ετησίως 
(Σχήμα 59). Ωστόσο, από το 1990 και 
μετά την έναρξη της ύφεσης, η απα­
σχόληση μειώθηκε σημαντικά, κατά 
2% το 1992 και κατά 4% σύμφωνα με 
τις εκτιμήσεις το 1993. 
Ένακοινόχαρακτηριστικό πουπροκύ-
πτει από αυτή τη συγκριτική ανάλυση 
είναι ότι η αύξηση της παραγωγικότη­
τας — όπως υπολογίζεται από την πα­
ραγωγή ανά απασχολούμενο — ήταν 
σημαντικά χαμηλότερη σε όλες τις ανε­
πτυγμένες οικονομίες από τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970 aif ό,τι παλαιότερα 
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία 
και, εως πρόσφατα, στις χώρες της 
ΕΖΕΣ, αυτή η πτώση του ρυθμού αύξη­
σης της παραγωγικότητας ήταν η απαι­
τούμενη για τη διατήρηση της απασχό­
λησης στα επίπεδα που χρειαζόταν 
προκειμένου να συγκρατηθείη ανεργία 
σε λογικά επίπεδα 
Με άλλα λόγια, η Ιαπωνία και οι χώρες 
της ΕΖΕΣ κατόρθωσαν να αντισταθμί­
σουν τα ανεπιθύμητα αποτελέσματα 
της μείωσης του ρυθμού αύξησης του 
ΑΕΠ η οποία, σύμφωνα με την προη­
γούμενη εμπειρία, αναμενόταν να έχει 
ως αποτέλεσμα σημαντική άνοδο της 
ανεργίας. Ωστόσο, στιςχώρεςτηςΕΖΕΣ 
64-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της απασχόλησης και του ΑΕΠ στη Γερμανία, τη Γαλλία, 
το Ηνωμένο Βαδίλειο και την Ιταλία, 1962 εως 1993 
60 Γερμανία 
Ετήσια μεταβολή {%) ΑΕΠ (με 
υστέρηση 2 12 
τριμήνων) "" 61 Γαλλία 
Ετήσια μεταβολή (%) ΑΕΠ {με 
υστέρηση 2 
τριμήνων) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1960 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
62 Ηνωμένο Βασίλειο 
Ετήσια μεταβολή (%) 12 r ΑΕΠ Oie 
υστέρηση 2 12 
τριμήνων) Ί 68 Ιταλία 
Ετήσια μεταβολή (%) ΑΕΠ (με 
υστέρηση 2 12 
τριμήνων) Ί 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1960 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 I960 1963 1966 1989 1992 
65-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
η επιτυχία αμαυρώθηκε από το 1990, 
ενώ στην Ιαπωνία οι επιχειρήσεις αντι­
μετωπίζουν ολοένα και μεγαλύτερες 
δυσκολίες να υποστούν το κόστος της 
διατήρησης των επιπέδων απασχόλη­
σης όσο διαρκεί η κάμψη της 
παραγωγής. 
Από την άλλη πλευρά, στην Κοινότητα, 
αν και ο ρυθμός αύξησης της παραγω­
γικότητας έπεσε επίσης σημαντικά από 
τα μέσα της δεκαετίας του 1970, και παρ' 
όλο που η πτώση αυτή κατέστησε δυνα­
τή τη διατήρηση της απασχόλησης σε 
υψηλότερα επίπεδα απ' ό,τιθα αναμενό­
ταν προηγουμένως ενόψει της επιβρά­
δυνσης του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ, 
η μείωση δεν ήταν αρκετή για να απο­
τρέψει τη σημαντική άνοδο της 
ανεργίας. 
Αύξηση του ΑΕΠ και 
της απασχόλησης στα 
κράτη μέλη 
Η στενή σχέση μεταξύ της αύξησης του 
ΑΕΠ και των μεταβολών της απασχό­
λησης είναι εμφανής και στα κράτη μέ­
λη. Σε τρεις από τις τέσσερις μεγαλύτε­
ρες οικονομίες — Γφμανία, Γαλλία και 
ΗΒ — το μοντέλο αύξησης της απασχό­
λησης ήταν σχεδόν πανομοιότυπο με 
εκείνο της αύξησης της παραγωγής από 
τις αρχές της δεκαετίας του 1960 (Σχή­
ματα 60,61,62). Στην Ιταλία, τα μοντέ­
λα είναι παρόμοια, αλλά οι διακυμάνσεις 
της απασχόλησης ήταν λιγότερες απ' 
ό,τι εκείνες του ΑΕΠ από τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970 (Σχήμα 63). 
Και στις τεσσεριςχώρες (αλλά ιδίως στη 
Γαλλία και την Ιταλία) υπάρχουν ενδεί­
ξεις ότι από τα μέσα της δεκαετίας του 
1970 ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ μειώ­
θηκε. Αυτό συγκαλύπτεται στη Γερμα­
νία από την ώθηση που έδωσε στην 
παραγωγή η διαδικασία της ενοποίησης 
και στο ΗΒ από τη μεγαλύτερη έκταση 
των κυκλικών διακυμάνσεων απ' ό,τι 
αλλού κατά την περίοδο αυτή. Η επι­
βράδυνση αυτή συνοδεύτηκε από ση­
μαντική μείωση του ρυθμού αύξησης 
της παραγωγικότητας, η οποία ήταν λι­
γότερο έντονη στο ΗΒ εξαιτίας του χα­
μηλότερου ρυθμού που παρουσίαζε η τάση πριν από τα μέσα της δεκαετίας 
του 1970. Σε κάθε περίπτωση, ο υποκεί­
μενος ρυθμός αύξησης παραγωγικότη­
τας φαίνεται ότι δεν ήταν πολύ υψηλό­
τερος από 2% ετησίως — αν και στη 
Γαλλία και την Ιταλία ήταν ελαφρώς 
υψηλότερος απ' ό,τι στις άλλες δύο 
χώρες. 
Στη Γερμανία, η εμφανής αύξηση της 
παραγωγικότητας, όπως υπολογίζεται 
από την παραγωγή σε σχέση με τον 
αριθμό των απασχολουμένων, μειώ­
θηκε λόγω της ελάττωσης της μέσης 
διάρκειας εργασίας, η οποία ήταν ση­
μαντική από το 1989. Όσον αφορά τον 
αριθμό των δεδουλευμένων ωρών, η 
αύξηση της παραγωγικότητας κατά 
την περίοδο αυτή ήταν γύρω στο 3% 
ετησίως αντί για 2%. Συνεπώς, η κα­
τανομή της διαθέσιμης εργασίας σε 
περισσότερα άτομα αποτέλεσε σημα­
ντικό παράγοντα τα τελευταία 
3-4 χρόνια της αύξησης του αριθμού 
των απασχολουμένων, αν και δεν ή­
ταν αρκετή ώστε να αποτρέψει την 
άνοδο της ανεργίας. 
Αντίθετα, στην Ιταλία και το ΗΒ, οι 
μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
συνέβαλαν στη διόγκωση της 
εμφανούς αύξησης της παραγωγηα5-
τητας. Και στιςδύο χώρες, κατά τη διάρ­
κεια αυτών των ετών υψηλής αύξησης 
της παραγωγής, ο μέσος αριθμός δεδου­
λευμένων ωρών ανά απασχολούμενο 
αυξήθηκε, προκειμένου να αντιμετωπί­
σει τη ζήτηση για αυξημένη παραγωγή. 
Από την άλλη πλευρά, κατά τη σημερι­
νή ύφεση, και στις δύο περιπτώσεις, ο 
αριθμός των δεδουλευμένων ωρών ανά 
απασχολούμενο μειώθηκε. Συνεπώς, οι 
μειώσεις της διάρκειας εργασίας εξυπη­
ρέτησαν τη διατήρηση μεγαλύτερου 
αριθμού απασχολουμένων κατά τη 
διάρκεια της ύφεσης της παραγωγής 
Αύξηση της 
παράγωγης και της 
απασχόλησης στη 
μεταποίηση και αλλού 
Η έκδηλη επιβράδυνση της αύξησης 
της παραγωγικότητας στην Κοινότη­
τα, αν και κατά τα φαινόμενα ευνοϊκή από άποψη απασχόλησης, αποτελεί 
μία δυνητική αιτία ανησυχίας όσον 
αφορά την ανταγωνιστικότητα. Στο 
βαθμό που η ικανότητα των κοινοτι­
κών παραγωγών να ανταγωνίζονται 
στις παγκόσμιες αγορές εξαρτάται από 
την αποδοτικότητα τους, η αύξηση 
της παραγωγικότητας υποστηρίζει 
την ικανότητα της Κοινότητας να 
διατηρεί επιθυμητούς ρυθμούς οικο­
νομικής ανάπτυξης. Αυτό που έχει τη 
μεγαλύτερη σημασία όσον αφορά το 
σημείο αυτό είναι η παραγωγικότητα 
του εξαγωγικού τομέα, του τομέα α­
νταγωνισμού των εισαγωγών και 
άλλων συναφών τομέων παρά η συ­
νολική οικονομία. 
Τα μεταποιημένα αγαθά επικρατούν α­
κόμη στο διεθνές εμπόριο. Πάνω από το 
70% των εσόδων της Κοινότητας από 
εξαγωγές προέρχεται από προϊόντα με­
ταποίησης απ' ό,τι από την πρωτογενή 
παραγωγή ή τις υπηρεσίες. Αν και οι 
συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών 
αυξήθηκαν σημαντικά τα τελευταία 
χρόνια, ο ρυθμός αύξησης δεν ήταν 
υψηλότερος από εκείνον που σημείωσε 
η μεταποίηση. Σημασία για την εκτίμη­
ση των εππΓτώσεων στην ανταγωνιστι­
κότητα έχει σε μεγάλο βαθμό η αύξηση 
της παραγωγικότητας στη μεταποίηση 
παρά στουςάλλους κλάδουςτηςοικονο-
μίας. Επιπλέον, η μέτρηση της αύξησης 
της παραγωγικότητας έχει μεγαλύτερη 
σημασία για τη μεταποίηση απ' ό,τι για 
την υπόλοιπη οικονομία, από τη στιγμή 
που τα προβλήματα στη μέτρηση των 
μεταβολών της παραγωγής είναι πολύ 
λιγότερο σοβαρά, τόσο θεωρητικά όσο 
και πρακτικά, απ' ό,τι στην πφύιτωση 
των υπηρεσιών όπου το προϊόν τείνει να 
είναι λιγότερο απτό. 
Στην Κοινότητα, οι μεταβολές της 
απασχόλησης στη μεταποίηση 
σχετίζονται ακόμη mo στενά με την 
αύξηση της παραγωγής απ' ό,τι οι μετα­
βολές της απασχόλησης στην οικονομία 
ως σύνολο. Από τα τέλη της δεκαετίας 
του 1960 — τα προβλήματα σχετικά με 
τα δεδομένα καθιστούν δύσκολη την 
αναδρομή σε παλαιότερες εποχές για 
αντιπροσωπευτικό αριθμό κρατών 
μελών — ο αριθμός των απασχολουμέ­
νων στη μεταποίηση, με μία χρονική 
υστέρηση έξι μηνών, παρακολούθησε 
66 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης στο μεταποιητικό 
και στο μη μεταποιητικό τομέα στην Κοινότητα, τις ΗΠΑ και την 
Ιαπωνία, 1962 εως 1993 
64 ΕΥΡ7 - μεταποίηση 
Ετήσια μεταβολή (%) 66 ΕΥΡ7 - μη μεταποιητικός τομέας 
Ετήσια μεταβολή (%) 12 Προστιθέμενη αξία -|2 
(μί υστέρηση 2 
τριμήνων) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1982 1985 1988 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
66 Ηνωμένες Πολιτείες - μεταποίηση 
Ετήσια μεταβολή (%) 
12 
8 Προσπθέμϊνηοξία 
(μί υστέρηση 2 , 10 
τρίμηνων) Ί 
Α -4 
j-J -8 67 Ηνωμένες Πολιτείες · μη μεταποιητικός 
τομέας 
Ετήσια μεταβολή (%) ΠροσπβέμΕνηαξΙο 
*-J -β 
1962 1985 1988 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1982 1985 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
68 Ιαπωνία - μεταποίηση 
Ετήσια μεταβολή (%) Προστιθ4*νη αΐία 
(μι υστέρηση 2 _ -\2 
τριμήνων) 69 Ιαπωνία - μη μεταποιητικός τομέας 
Ετήσιο μεταβολή (%) 
12 Προστβέμενη αξία f2 
(με υστέρηση 2 
τριμήνων) 
1982 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1988 1989 1992 1982 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
-67-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
σχεδόν με ακρίβεια τιςδιακυμάνσειςτης 
παραγωγής (Σχήμα 64). 
Αν και η σχέση μεταξύ της παραγωγής 
και της απασχόλησης στην υπόλοιπη 
οικονομία είναι λιγότερο στενή απ' ό,τι 
στη μεταποίηση, παρ' όλα αυτά κατά τα 
τελευταία 25 χρόνια η αύξηση του αριθ­
μού των απασχολουμένων μεταβλήθη­
κε συστηματικά σύμφωνα με την αύξη­
ση της παραγωγής (Σχήμα 65). Ωστόσο, 
υπάρχει μία διαφορά στην παραγωγικό­
τητα μεταξύ των δύο μερών της οικονο­
μίας Ειδικότερα, η διαφορά μεταξύ της 
αύξησης της παραγωγής και της αύξη­
σης της απασχόλησης στη μεταποίηση 
διατηρήθηκε σταθερότερη απ' ό,τι στην 
υπόλοιπη οικονομία Ενώ από τα μέσα 
της^καετίαςτου 1970 σημεκόθηκε κά­
ποια μείωση του ρυθμού αύξησης της 
παραγωγικότητας στη μεταποίηση, ο 
υποκείμενος ρυθμός, ο οποίος κυμαίνε­
ται γύρω στο 3% ετησίως, είναι μόλις 
ελαφρώς χαμηλότερος απ' ό,τι στις αρ­
χές της δεκαετίας του 1970, οπότε έφθα­
νε το 4% ετησίως, αν και σημαντικά 
χαμηλότερος από εκείνον που σημειώ­
θηκε κατά τη δεκαετία του 1960. 
Σε άλλους τομείς, υπάρχουν σαφέστε­
ρες ενδείξεις συρρίκνωσης της διαφο­
ράς μεταξύ της αύξησης της προστιθέ­
μενης αξίας και της αύξησης της 
απασχόλησης Κατά τη δεκαετία του 
1980, η αύξηση της παραγωγικότητας 
στους μη μεταποιητικούς κλάδους φαί­
νεται ότι έπεσε στο 2% ετησίως ή χαμη­
λότερα έναντι 2,5% περίπου στα τέλη 
της δεκαετίας του 1970 και 4% ή περισ­
σότερο κατά τη δεκαετία του 1960. Ως 
αποτέλεσμα, η απασχόληση έτεινε να 
αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό μετά τα 
μέσα της δεκαετίας του 1970 απ' ό,τι 
πριν, παρά τη βραδύτερη αύξηση της 
παραγωγής 
Παρ' όλα αυτά, αν και η επιβράδυνση 
της παραγωγικότητας από τα μέσα της 
δεκαετίας του 1970 αύξησε σημαντικά 
το ρυθμό δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας τα περισσότερα έτη δεν τον αύξησε 
αρκετά ώστε να διατηρηθεί η απασχό­
ληση στο επίπεδο που απαιτούνταν για 
να αποτραπεί η άνοδος της ανεργίας 
ενόψει των σχεδόν συνεχών απωλειών 
θέσεων εργασίας στη μεταποίηση. (Στη 
μεταποίηση, από το 1974 η απασχόληση σημείωσε αύξηση μόνο τέσσερα έτη και 
πάντοτε κάτω από 1%.) Επιπλέον, κατά 
τη διάρκεια της σημερινής ύφεσης για 
πρώτη φορά, η απασχόληση στους μη 
μεταποιητικούς κλάδους στην Κοινό­
τητα μειώθηκε σε απόλυτες τιμές, συμ­
βαδίζοντας με τη σημαντική αποάλεια 
θέσεων εργασίας στη μεταποίηση. 
Όσον αφορά άλλες χώρες στις ΗΠΑ 
και την Ιαπωνία, η σχέση μεταξύ της 
αύξησης της παραγωγής και της αύξη­
σης της απασχόλησης στη μεταποίηση 
είναι επίσης στενότερη απ' ό,τι στην 
υπόλοιπη οικονομία. Ωστόσο, το πρό­
τυπο της διαχρονικής μεταβολής 
διαφέρει μεταξύ των δύο. Στις ΗΠΑ, 
ακόμη περισσότερο απ' ό,τι την Κοινό-
τητα, υπάρχουν πολύ λιγότερες 
ενδείξεις ότι κατά τα τελευταία 20 έτη 
ο ρυθμός αύξησης της πάρα γωγικότη-
τας στη μεταποίηση επιβραδύνθηκε. 
Κατά τη δεκαετία του 1980, ο υποκεί­
μενος ρυθμός αύξησης φαίνεται ότι 
κυμαινόταν γύρω στο 4% ετησίως 
που μάλλον φαίνεται ότι ήταν υψηλό­
τερος από εκείνον που σημειώΌηκε 
κατά τη δεκαετία του 1960 (Σχή­
μα 66). Συνεπώς, κατά την 
προηγούμενη δεκαετία, στις ΗΠΑ η 
παραγωγικότητα στη μεταποίηση αυ­
ξήθηκε με ταχύτερους ρυθμούς απ' 
ό,τι στην Κοινότητα, ενώ πριν από το 
1974 ίσχυε το αντίστροφο. 
Αντίθετα, σε άλλους κλάδους της οικο-
νομίας των ΗΠΑ η σχέση μεταξύ παρα­
γωγής και απασχόλησης είναι πολύ λι­
γότερο συστηματική απ' ό,τι στη 
μεταποίηση. Πράγματι, η απασχόληση 
παρουσίασε μεγαλύτερες διακυμάνσεις 
απ' ό,τι η προστιθέμενη αξία και ορισμέ­
να χρόνια η συνεπαγόμενη παραγωγι­
κότητα μειώθηκε σημαντικά (Σχήμα 
67). Αυτό ισχύει ιδίως για τη δεκαετία 
του 1970. Έκτοτε, ο μέσος ρυθμός αύ-
ξησηςτηςπαραγωγικότηταςήτανμόλις 
πάνω από το μηδέν — και έτσι κάθε 
αύξηση της προστιθέμενης αξίας μετα­
τρεπόταν σε περισσότερες θέσεις εργα­
σίας. Επιπλέον, ο μέσος αριθμός 
δεδουλευμένων ωρών από τους 
απασχολουμένους στους μη μεταποιη­
τικούς κλάδους φαίνεται ότι διατηρή­
θηκε γενικά σταθερόςκατά την περίοδο 
αυτή και ότι αυξήθηκε ελαφρώς κατά 
τη δεκαετία του 1980. Στην Ιαπωνία, η αύξηση της παραγωγι­
κότητας στη μεταποίηση καθώς και 
στην υπόλοιπη οικονομία μειώθηκε ση­
μαντικά κατά τα τελευταία 20 χρόνια με 
την επιβράδυνση της αύ^ισης της πα­
ραγωγής Από τα μέσα της δεκαετίας 
του 1970, ο υποκείμενος ρυθμός αύξη­
σης της παραγωγικότητας στη μετα­
ποίηση, αν και υψηλότερος απ' ό,τι στις 
ΗΠΑ και την Κοινότητα, στο 5% περί­
που ετησίως φαίνεται ότι ήταν μόνο το 
50% του ρυθμού που επικρατούσε κατά 
τη δεκαετία του 1960 (Σχήμα 68). Η 
μείωση ήταν ακόμη εντονότερη στην 
υπόλοιπη οικονομία, φθάνοντας στο 3% 
περίπου ετησίως έναντι 8% ή περισσό­
τερο κατά τη δεκαετία του 1960 (όταν ο 
ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας ήταν 
υψηλός — Σχήμα 69). Ως αποτέλεσμα, 
από το 1973 ο ρυθμός αύξησης της απα­
σχόλησης στους μη μεταποιητικούς 
κλάδους έτεινε να είναι υψηλότερος απ' 
ό,τι παλαιότερα, όπως και στην Κοινό­
τητα, αντισταθμίζονταςκατά τον τρόπο 
αυτό τοχαμηλότερορυθμό δημιουργίας 
θέσεων εργασίας στη μεταποίηση. 
Αυτό το αντισταθμιστικό αποτέλεσμα 
έδωσε τη δυνατότητα στην Ιαπωνία 
να επιτύχει σταθερότερη αύξηση του 
συνολικού αριθμού των απασχολου­
μένων στην οικονομία ως σύνολο απ' 
ό,τι στην Κοινότητα και, ειδικότερα, 
απ' ό,τι στις ΗΠΑ Το αποτέλεσμα ή­
ταν ιδιαίτερα έντονο τα έτη κατά τα 
οποία η απασχόληση στη μεταποίηση 
μειώθηκε σε απόλυτες τιμές όπως το 
1975, το 1978 και το 1987, όταν ο 
αριθμός των θέσεων εργασίας σε άλ­
λους τομείς της οικονομίας αυξανόταν 
με ρυθμούς υψηλότερους από το μέσο 
όρο. Επίσης, σημειώθηκε κατά τη 
διάρκεια της σημερινής ύφεσης η ο­
ποία ήταν πολύ σοβαρότερη απ' ό,τι 
κατά τη διάρκεια της πρώτης πετρε­
λαϊκής κρίσης Ωστόσο, αυτή τη φορά 
το αντισταθμιστικό αυτό αποτέλεσμα 
φαίνεται ότι υποστηρίχθηκε, τουλά­
χιστον αρχικά, από το γεγονός ότι στη 
μεταποίηση διασώΌηκε μεγαλύτερος 
αριθμός θέσεων εργασίας απ' ό,τι το 
1975, πράγμα στο οποίο εν μέρει συνέ­
βαλε και κάποια μείωση της διάρκειας 
εργασίας Ωστόσο, εάν η ύφεση συνε­
χιστεί, η διατήρηση των επιπέδων 
απασχόλησης στο σύνολο της οικονο­
μίας θα καταστεί σαφώς δυσκολότερη. 
-68 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Η επιβράδυνση της 
αύξησης χης 
παραγωγικότητας 
στην Κοινότητα 
Η διάκριση της μεταποίησης από την 
υπόλοιπη οικονομία επιτρέπει κάποια 
στοιχεία κατανόησης σχετικά με τις ά­
μεσες αιτίες της επιβράδυνσης της αύ­
ξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ που ση­
μειώθηκε στην Κοινότητα Πρώτον, η 
επιβράδυνση αυτή είναι εντονότερη 
στους μη μεταποιητικούς κλάδους απ' 
ό,τι στη μεταποίηση. Από τη στιγμή που 
οι τελευταίοι συνίστανται κυρίως σε 
υπηρεσίες οι οποίες τουλάχιστον στο 
παρελθόν είχαν μικρότερο περιθώριο 
εκμηχάνισης και εισαγωγής άλλων 
τεχνικών που εξοικονομούσαν εργατι­
κό δυναμικό, αυτό είναι μάλλον 
αναμενόμενο. 
Δεύτερον, από τη στιγμή που η προστι­
θέμενη αξία στους μη μεταποιητικούς 
κλάδους αυξήθηκε σταθερά από τα μέσα 
της δεκαετίας του 1970 με υψηλότερο 
ρυθμό απ' ό,τι στη μεταποίηση — πράγ­
μα που δεν ίσχυε παλαιότερα — κατέλη­
ξε να αντιπροσωπεύει προοδευτικά 
υψηλότερο μερίδιο του ΑΕΠ. Συνεπώς 
η επιβράδυνση της αύξησης της παρα­
γωγικότητας σε αυτούς τους κλάδους 
ενισχύθηκε από το γεγονός ότι ένα με­
γαλύτερο ποσοστό της παραγωγής 
πραγματοποιούνταν σε τομείς όπου η 
αύξηση της παραγωγικότητας ήταν 
σχετικά χαμηλή. 
Αυτό αφήνει σναπάντητο το ερώτημα 
ποιες ήταν οι αιτίες της επιβράδυνσης 
της αύξησης της παραγωγικότητας σε 
αυτούς τους δύο τομείς Οι μειώσεις της 
μέσης διάρκειας εργασίας ανά απασχο­
λούμενο μπορείνα αποτελούν ένα ιδιαί­
τερα μικρό μέρος της απάντησης αλλά 
για τους μη μεταποιητικούς κλάδους 
παρά για τη μεταποίηση και κυρίως 
κατά τα τελευταία χρόνια (Σχήμα­
τα 64 και 65). 
Άλλες αιτίες μπορεί να βρεθούν στα 
προβλήματα μέτρησης ειδικότερα σε 
μία συστηματική υποτίμηση της σε 
σταθερές τιμές προστιθέμενης αξίας 
των υπηρεσιών. Είναι δυνατό, για πα­ράδειγμα, οι βελτιώσεις στην ποιότητα 
και στο φάσμα των υπηρεσιών, σε συν­
δυασμό εν μέρει με την τεχνολογική 
πρόοδο και την εισαγωγή της πληροφο­
ρικής να μην συνεκτιμώνται κατάλλη­
λα στη μέτρηση της προστιθέμενης α­
ξίας σε σταθερές τιμές Επίσης είναι 
δυνατό η σε σταθερές τιμές προστιθέμε­
νη αξία να έχει υποτιμηθεί σε ορισμένο 
βαθμό εξαιτίας του αυξανόμενου 
ποσοστού απασχολούμενων γυναικών, 
από τη στιγμή που οι μισθοί τους — το 
σημαντικότερο στοιχείο της προστιθέ­
μενης αξίας — τείνουν να είναι σημα-
ντικάχαμηλότεροι απ' ό,τι των ανδρών. 
Ωστόσο, το μέγιστο εύλογο μέγεθος του 
αποτελέσματος αυτού είναι σημαντικά 
μικρότερο από εκείνο που παρουσιάζει 
η επιβράδυνση της αύξησης της παρα­
γωγικότητας Επιπλέον, καμίαεξήγηση 
δεν δίνει μία εύλογη απάντηση στο ερώ­
τημα γιατί (τημειώΌηκεαιφνίδιακάμψη 
της αύξησης της παραγωγικότητας στα 
μέσα της δεκαετίας του 1970. 
'Εναςά^λοςπαράγονταςπουευθύνεται 
για τις εξελίξεις αυτές είναι η ίδια η 
τεγ^ολσγίακαι,ειδικότερα,ηεπανάστα-
ση της πληροφορικής τεχνολογίας η 
οποία σε γενικές γραμμές συνέπεσε με 
την επιβράδυνση της αύξησης της πα­
ραγωγικότητας Ενώ η ουμπτωση των 
δύο μπορείνα φαίνεται παράδοξη, στην 
πράξη, μπορεί να υποστηριχθεί ότι, 
όπως και το πιθανό αποτέλεσμα στη 
μέτρηση της προστιθέμενης αξίας η νέα 
τεχνολογία είναι δύσκολο να 
εφαρμοστεί και να αποτελέσει αντικεί­
μενο πλήρους εκμετάλλευσης ακριβώς 
εξαιτίας του σημαντικού δυνητικού 
σΊίοτελεσματοςστη διαδικα^πσραγω-
γής και την οργάνωση της εργασίας 
Σύμφωνα με το επιχείρημα αυτό, τα 
δυνητικά οφέλη μεγάλης κλίμακας 
στην παραγωγικότητα, υλοποιούνται 
με βραδείς ρυθμούς αλλά μπορεί να 
πραγματοποιηθούν δυναμικά τα προσε­
χή ετη καθώς θα ολοκληρωθεί η διαδι­
κασία μάθησης θα μεταβληθεί η διάρ-
θρωση της παραγωγής και οι 
επιχειρήσεις θα προσαρμοστούν ώστε 
να εκμεταλλευτούν πλήρως το πλεονέ­
κτημα των νέων δυνατοτήτων που θα 
δημιουργηθούν. 
Ωστόσο, ανεξάρτητα από την εξήγηση, 
σύμφωνα με τα στοιχεία σχετικά με τις εξελίξεις στην Ιαπωνία και στις χώρες 
ΕΖΕΣ, η Κοινότητα δεν αποτελεί τη 
μοναδική οικονομία που σημειώνει αυ­
τή την επιβράδυνση. Σε όλες τις οικονο­
μίες, η επιβράδυνση ήταν πιθανώς κα­
τά κάποιον τρόπο, αποτέλεσμα της 
μείωσης της αύξησης του ΑΕΠ, η οποία 
πραγματικά σήμαινε ότι η αύξηση της 
παραγωγικότητας έπρεπε να επιβρα­
δυνθεί προκείμενου να δημιουργηθεί 
επαρκής αριθμός θέσεων εργασίας για 
τον αυξανόμενο αριθμό ατόμων που ει­
σέρχονταν στο εργατικό δυναμικό. 
Αυτό συμφωνεί με το γεγονός ότι οι 
δυνάμεις της αγοράς εργασίας ενεργούν 
προκειμένου να μειώσουν την παραγω­
γικότητα, ανταποκρινόμενες στο πλεό­
νασμα εργατικού δυναμικού προκειμέ­
νου να απορροφηθεί το πλεόνασμα 
αυτό. Ωστόσο, η απορρόφηση αυτή φαί­
νεται ότι σημειώΌηκε στην Ιαπωνία και 
τις χώρες ΕΖΕΣ χωρίς παράλληλη 
μείωση των μισθών, ώστε να ενθαρρυν­
θούν οι εργοδότες να προσλάβουν πε­
ρισσότερο εργατικό δυναμικό καθώς 
και χωρίς να σημειωθεί περίοδος υψη­
λής ανεργίας Αυτό σημαίνει ότι λει­
τουργούν και άλλοι μηχανισμοί, όπως 
οι οττγκεκριμένες ενέργειες πολιτικής ή 
η αυτόνομη αλλαγή της συμπεριφοράς 
των εργοδοτών. 
Στην Κοινότητα, λειτούργησε ίσως η 
ίδια ομάδα μηχανισμών αλλά λιγότερο 
δυναμικά, ενώ στις Ηνωμένες Πολι­
τείες οι δυνάμεις της αγοράς φαίνεται 
να διαδραμάτισαν σημαντικότερο ρόλο 
στη (ΐυμπίεση των μισθών στο μη μετα-
ποιητικό τομέα καθώς και στην 
υποκίνηση της δημιουργίας σημαντι­
κού αριθμού πρόσθετων θέσεων 
εργασίας 
Παράγωγη και 
απασχόληση στη 
μεταποίηση στα 
κράτη μέλη 
Οι μεταβολές της σχέσης μεταξύ αύξη­
σης της παραγωγής και απασχόλησης 
στη μεταποίηση στο σύνολο της Κοινό­
τητας συγκαλύπτουν ορισμένες διαφο­
ρές μεταξύ των κρατών μελών. Όπως 
και στο κοινοτικό επίπεδο, στις τέσσερις 
69-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης 
στη μεταποίηση στη Γερμανία, τη Γαλλία, 
την Ιταλία και το Η.Β., 1962 εως 1993 
70 Γερμανία 
Ετήσια μεταβολή (%) Προστιθέμενη αξία 
(με υστέρηση 2 
τριμήνων) τ 12 71 Γαλλία 
Ετήσια μεταβολή {%) 
12 r Προστιθέμενη αξία 
Οίε υστέρηση 2 
τριμήνων) ι 12 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1985 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
72 Ιταλία 
Ετήσια μεταβολή {%) Προστιθέμενη αξία 
(με υστέρηση Ζ 
τριμήνων) __ ^ 73 Ηνωμένο Βασίλειο 
Ετήσια μεταβολή (%) 
12 r Προστιθέμενη αξία 
(μ* υστέρηση 2 
τριμήνων) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
-70-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης 
στους μη μεταποιητικούς τομείς στη Γερμανία, τη Γαλλία, 
την Ιταλία και το Η.Β., 1962 εως 1993 
74 Γερμανία 
Ετήσια μεταβολή (%) 
12 r Προσπθεμενη οξίο 
(με υστέρηση 2 . 12 
τριμήνων) 76 Γαλλία 
Ετήσια μεταβολή (%) Προστιθέμενη αξία 
(με υστέρηση 2 ή 12 
τριμήνων) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
76 Ιταλία 
Ετήσια μεταβολή (%) Προστιθέμενη αξία 
(μευοτέρηση2 
τριμήνων) 77 Ηνωμένο Βασίλειο 
Ετήσια μεταβολή (%) Προστιθέμενη αξία 
(μευστέρησηΖ -, 12 
τριμήνων) 
1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 1962 1965 1968 1971 1974 1977 1980 1983 1986 1989 1992 
71 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
μεγαλύτερες οικονομίες ο αριθμός των 
απασχολουμένων έτεινε να κυμαίνεται 
παράλληλα με τη διακύμανση της πα­
ραγωγής. Ωστόσο, ενώ στη Γερμανία, 
τη Γαλλία και την Ιταλία υπάρχουν 
ενδείξεις προοδευτικής επιβράδυνσης 
του υποκείμενου ρυθμού αύξησης της 
παραγωγικότητας από τη δεκαετία του 
1960, στο ΗΒ, η αύξηση της παραγωγι­
κότητας, φαίνεται ότι μάλλον ήταν 
υψηλότερη κατά τη δεκαετία 
του 1980 — περίπου στο 4% ετησίως — 
απ' ό,τι κατά τη δεκαετία του 1960 και 
ακόμη υψηλότερη απ' ό,τι κατά το δεύ­
τερο ήμισυ της δεκαετίας του 1970, αν 
και κατά την πρώτη περίοδο, η παραγω­
γή στη μεταποίηση αυξήθηκε μόνο σε 
δυο έτη και σ' αυτά λιγότερο από 2%, 
πράγμα που καθιστά δύσκολη την κα­
θιέρωση μίας οποιασδήποτε τάσης 
(Σχήμα 73). 
Ωστόσο, τα στοιχεία σχετικά με την κα­
τά κεφαλήν παραγωγή τείνουν να με-
γαλοποιούν την αύξηση της παραγωγι­
κότητας στο ΗΒ κατά τη δεκαετία του 
1980, καθώςσε εποχές αυξανόμενης πα­
ραγωγής, ειδικότερα, ο μέσος αριθμός 
των δεδουλευμένων ωρών έτεινε να αυ­
ξάνεται. Συνεπώς, ο υποκείμενος ρυθ-
μόςοΛίξηοτηςτηςπαραγωγικότηταςφαί-
νεται ότι κυμαινόταν μάλλον γύρω στο 
3% ετησίως παρά στο 4%. 
Η προοδευτική μείωση του ρυθμού αύ­
ξησης της παραγωγικότητας στη μετα­
ποίηση είναι ιδιαίτερα έντονη στη Γερ­
μανία, όπου ο υποκείμενος ρυθμός 
αύξησης φαίνεται ότι μειοόθηκε από το 
5% περίπου ετησίως κατά τη δεκαετία 
του 1960 στο4%ετησίωςκατά τη δεκαε­
τία του 1970 και στο μόλις 2% ετησίως 
κατά τη δεκαετία του 1980. Ωστόσο, ένα 
μέρος της μείωσης αυτής μπορεί να 
αποδοθεί στις μειώσεις της διάρκειας 
εργασίας που φαίνεται ότι από το 1984 
μείωσαν την αύξηση που σημείωσε η 
παραγωγή ανά απασχολούμενο κατά 
περίπου 0,5% ετησίως. 
Στη Γαλλία και την Ιταλία, παρά το 
γεγονός ότι τα τελευταία20 χρόνια ήταν 
ειποπιςφανερήμιαπροοδευτική επιβρά­
δυνση του ρυθμού αύξησης της παρα­
γωγικότητας στη μεταποίηση, ήταν λι­
γότερο έντονη απ' ό,τι στη Γερμανία. Ο 
υποκείμενοςρυθμός αύξησης τηςπαρα-γωγικοτητας φαίνεται ακόμη ότι κυ­
μαίνεται περίπου γύρω στο 4% ετησίως 
και στις δυο χώρες, αν και, όπως και στο 
ΗΒ, οι μεταβολές στο μέσο αριθμό δε­
δουλευμένων ωρών έτειναν να αυξή­
σουν την άνοδο που σημείωσε η παρα­
γωγή ανά απασχολούμενο. 
Παράγωγη και 
απασχόληση στους μη 
μεταποιητικούς 
κλάδους στα κράτη 
μέλη 
Η σχέση μεταξύ της αύξησης της προ­
στιθέμενης αξίας και της απασχόλησης 
σε κλάδους εκτός της μεταποίησης και 
στα τέσσερα μεγαλύτερα κράτη μέλη 
είναι πολύ λιγότερο συστηματική. 
Ωστόσο, αυτό ισχύει σε μικρότερο βαθ­
μό για τη Γερμανία, όπου η απασχόληση 
παρακολούθησε γενικά τις διακυμάν-
σεις της παραγωγής στενότερα απ' ό,τι 
στις άλλες τρειςχώρες Εδώ, οι ενδείξεις 
επιβράδυνσης της αύξησης της παρα­
γωγικότητας πρωτοεμφανίζονται από 
τα μέσα της δεκαετίας του 1970, αν και 
φαίνεται ότι είναι λιγότερο έντονη απ' 
ό,τι στη μεταποίηση (Σχήμα 74). 
Αυτό ισχύει ιδίως εάν μέτρο της 
απασχόλησης είναι ο συνολικόςαριθμός 
δεδουλευμένων ωρών αντί του αριθμού 
των απασχολουμένων, καθόσον οι 
μειώσεις της διάρκειας φγασίας ήταν 
σημαντικές κατά τα τελευταίαλίγα χρό­
νια Εάν διορθωθεί για τον παράγοντα 
αυτό, ο υποκείμενος ρυθμός αύξησης 
της παραγωγικότητας φαίνεται ότι κυ­
μαίνεται γύρω στο 3% ετησίως από τα 
μέσα της δεκαετίας του 1980 — όπως 
και στη μεταποίηση. Παρ' όλα αυτά, 
εξαιτίας των μειώσεων του μέσου αριθ­
μού δεδουλευμένων ωρών, η προστιθέ­
μενη αξία ανά απασχολούμενο αυξήθη­
κε μόνο κατά 2% ετησίως ή λιγότερο. 
Και στις τρεις άλλες μεγάλες χώρες της 
Κοινότητας ο φανερόςρυθμόςαύξησης 
της παραγωγικότητας μειώθηκε επίσης 
κατά τα τελευταία 20 χρόνια, ιδίως στη 
Γαλλία και την Ιταλία. Στη Γαλλία, ό­
που καθ' όλη τη δεκαετία του 1960 κυ­
μαινόταν γύρω στο 4% ετησίως από το 
1975 ορυθμόςαύξησηςτηςπροστιθέμε-νης αξίας ανά απασχολούμενο κυμάν­
θηκε μεταξύ 1%-3%, όσον αφορά δε τον 
αριθμό δεδουλευμένων ωρών η διακύ­
μανση ήταν ακόμη μεγαλύτερη (Σχήμα 
75). Ωστόσο, συνολικά, ο ρυθμός δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας στους μη 
μεταποιητικούς κλάδους κατά την πε­
ρίοδο αυτή ήταν υψηλότερος από πριν, 
αν και κατά τη διάρκεια της σημερινής 
ύφεσης ο αριθμός των απασχολουμέ­
νων μειώθηκε σημαντικά για πρώτη 
φορά. 
Στην Ιταλία, η αύξηση της απασχόλη­
σης στους μη μεταποιητικούς κλάδους 
από το 1975 έτεινε επίσης να είναι υψη­
λότερη απ' ό,τι παλαιότερα, καθώς η 
επιβράδυνση της αύξησης της παραγω­
γικότητας υπεραντιστάθμισε τη μείω­
ση του ρυθμού αύξησης της προστιθέ­
μενης αξίας (Σχήμα 76). Από την άλλη 
πλευρά, όπως και στη Γαλλία, ο αριθμός 
των απασχολουμένων μειώθηκε επίσης 
κατά τη σημερινή ύφεση, στην περί­
πτωση αυτή, για πρώτη φορά από το 
1972, όταν η μείωση συγκεντρώθηκε 
στη γεωργία 
Σίτο ΗΒ, ο υποκείμενοςρυθμόςαύξησης 
της προστιθέμενης αξίας ανά απασχο­
λούμενο στουςμημεταποιητικούς κλά­
δους ο οποίος ήταν ήδη πολύ χαμηλό-
τερος από άλλες περιοχές της 
Κοινότητας πριν από το 1973, φαίνεται 
ότι έκτοτε μειώΌηκε σε κάτω από 2% 
ετησίως (Σχήμα 77). Ως αποτέλεσμα, 
όπως και σε άλλες χώρες ο ρυθμός αύ­
ξησης της απασχόλησης ήταν μεγαλύ­
τερος κατά μέσο όρο κατά την περίοδο 
αυτή απ' ό,τι παλαιότερα (αν και σε 
σύγκριση με άλλες περιοχές ο ρυθμός 
αύξησης της προστιθέμενης αξίας μειώ­
θηκε σε μικρότερο βαθμό). 
Συνοψίζοντας, και στα τέσσερα 
μεγαλύτερα κράτη μέλη, η επιβράδυν­
ση του ρυθμού αύξησης της παραγωγι­
κότητας στους μη μεταποιητικούς κλά­
δους κατά τα τελευταία 20 χρόνια 
συνέβαλε στην αντιμετώπιση της ανά­
γκης για υψηλότερο ρυθμό δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας η οποία προέκυ­
πτε εν μέρει από τις απώλειες θέσεων 
εργασίας στη μεταποίηση και εν μέρει 
από τον υψηλότερο ρυθμό αύξησης του 
εργατικού δυναμικού. Οι μειώσεις του 
μέσου αριθμού δεδουλευμένων ωρών 
72-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
συνέβαλαν στην αντιμετώπιση της 
ανάγκης αυτής ιδίως στη Γερμανία, αλ-
λάκαι στιςτέσσεριςχώρεςκατά τη διάρ­
κεια της σημερινής ύφεσης Ωστόσο, 
κανένας παράγοντας δεν ήταν αρκετά 
ισχυρός ιδίως στη Γαλλία, την Ιταλία 
και το ΗΒ, ώστε νααποτρέψει τα υψηλά 
επίπεδα ανεργίας 
Αύξηση της 
παραγωγικότητας στη 
μεταποίηση και 
ανταγωνιστικότητα 
Ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικό­
τητας του εργατικού δυναμικού 
αποτελεί σημαντικό καθοριστικό πα­
ράγοντα του κόστους παραγωγής στη 
μεταποίηση και συνεπώς της 
ανταγωνιστικότητας κόστους έναντι 
των παραγωγών άλλων χωρών ή πε­
ριοχών. Ωστόσο, δεν αποτελεί το 
μοναδικό καθοριστικό παράγοντα. Ο 
ρυθμός αύξησης των μισθών είναι εξί­
σου σημαντικός, όπως είναι και οι 
συναλλαγματικές ισοτιμίες οι οποίες 
τελικά καθορίζουν τη σχέση κόστους 
και τιμών μεταξύ χωρών. Η αλληλεπί-
δραση μεταξύ της αύξησης της 
παραγωγικότητας των αυξήσεων των 
μισθών και των συναλλαγματικών 
ισοτιμιών είναι κρίσιμη για τις εμπο­
ρικές επιδόσεις και τον πληθωρισμό 
και κατ' επέκταση για την οικονομική 
ανάπτυξη και την απασχόληση. 
Προκειμένου οι αυξήσεις των μισθών 
ναμην ωθήσουν προςτα πάνω τιςτιμές 
οι αυξήσεις αυτές πρέπει να μην είναι 
υψηλότερες από το ρυθμό αύξησης της 
παραγωγικότητας του εργατικού δυνα­
μικού. Εάν επιτευχθεί αυτό, το κόστος 
εργασίας ανά μονάδα προϊόντος θα δια­
τηρηθεί σταθφό σε ονομαστικές τιμές 
Ωστόσο, σε ένα πληθωριστικό κόσμο, τα 
πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Εάν οι 
τιμές αυξάνονται γενικά και οι μισθοί 
στη μεταποίηση αυξάνονται μόνο σε ο­
νομαστικές τιμές παράλληλα με την πα­
ραγωγικότητα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι 
οι πραγματικοί μισθοί θα μειωθούν 
(εκτός εάν ο ρυθμός αύξησης της παρα­
γωγικότητας στη μεταποίηση είναι αρ­
κετά υψηλότερος απ' ό,τι στην υπόλοι­
πη οικονομία, ώστε να αντισταθμίσει τον πληθωρισμό). Στην περίπτωση αυ­
τή, το αυξημένο μερίδιο της προστιθέ­
μενης αξίας θα μεταφερθεί στα κέρδη. 
Είναι σαφές ότι, η έκταση της πραγμα­
τικής μείωσης των μισθών θα τείνει να 
είναι τόσο μεγαλύτερη όσο υψηλότερος 
είναι ο ρυθμός πληθωρισμού. 
Σε ένα πληθωριστικό πλαίσιο, οι μισθο­
λογικές αυξήσεις όταν δεν είναι υψηλό­
τερες από το ρυθμό αύξησης της παρα­
γωγικότητας συν το ρυθμό αύξησης 
των τιμών δεν θα αυξήσουν τις πληθω­
ριστικές πιέσεις - δηλαδή δεν θα προ­
καλέσουν υψηλότερο πληθωρισμό. Ου-
τε θα μειώσουν το μερίδιο της 
προστιθέμενης αξίας που πάει στα 
κέρδη. 
Ωστόσο, στο σημείο αυτό είναι σημα­
ντικό να αναγνωριστεί ότι για να 
διατηρηθεί το μερίδιο των κερδών στη 
μεταποίηση, οι μισθοί ανά μονάδα 
προϊόντος (δηλαδή οι μισθοί διορθω-
μένοι για την αύξηση της 
παραγωγικότητας) πρέπει να αυξάνο­
νται παράλληλα με τις τιμές των 
μεταποιημένων αγαθών παρά με τις 
τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών 
συνολικά. Επιπλέον, εάν το μη μισθο­
λογικό κόστοςτηςεργασίαςαυξηθείσε 
σχέση με την προστιθέμενη αξία, το 
μισθολογικό στοιχείο του κόστους της 
εργασίας πρέπει να προσαρμοστεί, 
προκειμένου να αποτραπεί η μείωση 
του μεριδίου των κερδών. 
Φυσικά, πρέπει επίσης να αναγνωρι-
στεί, ότι μπορεί να υπάρχουν 
συνθήκες υπό τις οποίες είναι σκόπιμο 
να μειωθούν οι μισθοί 
— δηλαδή το μέσο κό-
στος της εργασίας 
πολλαπλασιαζόμενο 
επί τον αριθμό των α­
πασχολουμένων — ως 
μερίδιο της προστιθέ-
μενηςαξίαςείτεδιότι το 
μερίδιο στα κέρδη είναι 
υπερβολικά χαμηλό σε 
σχέση με τις επενδυτι­
κές ανάγκες είτε διότι 
σημειώνεται αύξηση 
στη ένταση κεφαλαίου 
της παραγωγής (και 
αντίστοιχη μείωση 
στην ένταση εργασίας). Πραγματικοί μισθοί 
και πραγματικό 
κόστος εργασίας 
Στην πράφι, κατά τα τελευταία 20 περί-
πουχρόνια, τοσνομαστικόκόστοςεργα-
σίας στη μεταποίηση (δηλαδή οι μισθοί 
συν τις εργοδοτικές εισφορές και άλλα 
μη μισθολογικά στοιχεία του κόστους 
εργασίας) αυξανόταν κατά μέσο όρο κα­
τά 11% περίπου ετησίως σε όλη την 
Κοινότητα — περισσότερο κατά τη δε­
καετία του 1970, λιγότερο κατά τη δε­
καετία του 1980 και ακόμη λιγότερο 
κατά τη δεκαετία του 1990. (Πρέπει να 
σημειωθεί ότι εδώ το μέσο κόστος ίργα-
(ΐίαςοχροράτουςάνδρεςκαι τιςγυναίκες 
μαζί.) Ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης 
της παραγωγικότητας της εργασίας κα­
τά την περίοδο αυτή κυμάνθηκε μόλις 
κάτω από το 4%. Οι τιμέςτων μεταποιη­
μένων αγαθών αυξήθηκαν κατά 7% κα­
τά μέσο όρο ετησίως (περίπου όσο ήταν 
και η διαφορά της ανόδου των μισθών 
έναντι τηςπαραγωγικότητας) έτσι ώστε 
στη μεταποίηση το μερίδιο των κερδών 
στην προστιθέμενη αξία διατηρήθηκε 
σε γενικές γραμμές σταθερό. Με άλλα 
λόγια, αυτό που είναι γνωστό ως πραγ­
ματικός μισθός προϊόντος (δηλαδή οι 
μισθοί συν το μη μισθολογικό κόστος 
εργασίας διορθωμένα με βάση τις τιμές 
των προϊόντων μεταποίησης) αυξήθη­
καν παράλληλα με την παραγωγικότη­
τα της εργασίας (Σχήμα 78). 
Ωστόσο, υπήρξαν σημαντικές διαφορές 
μεταξύ των όσων συνέβησαν κατά τη 
78 Αύξηση της παραγωγικότητας και του 
πραγματικού κόστους εργασίας στη 
μεταποίηση στην ΕΥΡ7,1970-91 
,,Δε&αης: 1970-100 350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 Παραγννικ6π|τα 
Πραγματικό 
κόστος «ργαα<ας 
(απσπληθωριστής 
τιμών 
μτταποίησης) 350 
300 
250 
Α 200 
Α 150 
EUR7 « Β, DK. D. F, Ι. NU. UK 100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
73 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Αύξηση της παραγωγικότητας και του πραγματικού κόοτους εργασίας 
στη μεταποίηση, στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, 
το Η.Β., τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 1970 εως 1991 
79 Γερμανία 80 Γαλλία 
Δείκτης: 1970=100 
350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 - Παραγωγικότητα 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(σποπληθωριστής 
τιμών 
μεταποίησης) 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωριστης 
τιμών 
καταναλωτή) •ι 350 
- 300 
250 
200 
150 
Α 100 Δείκτης: 1970*100 
50 350 
300 Υ 
250 
200 Υ 
150 Υ 
100 
50 • Παραγωγικότητα 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωριστής 
τιμών 
μεταποίησης) 
' Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωριστής 
τιμών 
καταναλωτή) 350 
300 
250 
200 
^ 150 
- 100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
81 Ιταλία 82 Ηνωμένο Βασίλειο 
Δείκτης: 1970 «100 
350 r 
— Παραγωγικότητα Δείκτης: 1970 «100 
300 
250 (-
200 
150 · 
100 
50 Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωοιστής 
τιμών 
μεταποίησης) 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωριστής 
τιμών 
καταναλωτή) 350 
300 Υ 
250 
200 Υ 
150 Γ· 
100 
50 — Παραγωγικότητα 
" Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληβαιριστής 
τιμών 
μεταποίησης) 
•*- Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποηληθωριστής 
τιμών 
καταναλωτή) 350 
Α 300 
250 
Α 200 
150 
100 
50 
1970 1973 1976 1Θ7Θ 1882 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
83 Ηνωμένες Πολιτείες 84 Ιαπωνία 
Δείκτης: 1970=100 
350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 - Παραγωγικότητα 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(απσπληθωριοτής 
τιμών 
μεταποίησης) 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(αποπληθωριστής 
τιμών 
καταναλωτή) 350 
• 300 
• 250 
- 200 
- 150 
100 
50 Δείκτης: 1970=100 
350 r _. . 
Παραγωγικότητα 
Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(απσπληθωριστής 
τιμών 
μεταποίησης) 300 
250 
200 h 
150 
100 
50 Πραγματικό 
κόστος εργασίας 
(ο»»ιιληβωριοτής. 
τιμών .-' 
Νοτανα^&χη) 350 
- 300 
• 250 
200 
150 
-Ι 100 
50 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
-74-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
δεκαετία του 1970 και έκτοτε. Μεταξύ 
1970 και 1980, οι πραγματικοί μισθοί 
(προϊόντος) στη μεταποίηση στην Κοι­
νότητα αυξήθηκαν με μεγαλύτερο ρυθ­
μό απ' ό,τι η παραγωγικότητα — κατά 
1% περίπου ετησίως ή περισσότερο. Αν 
και οι πραγματικοί μισθοί (συν το μη 
μισθολογικό κόστος), όπως υπολογίζο­
νται με βάση τα καταναλωτικά αγαθά, 
αυξήθηκαν λιγότερο, σημεκ6θηκε ση­
μαντική μετατόπιση προστιθέμενης 
αξίας από τα κέρδη στους μισθούς. 
Από το 1980, ο πραγματικός μισθός 
προϊόντος αυξήθηκε με βραδύτερο ρυθ­
μό απ' ό,τι η παραγωγικότητα, πράγμα 
που προκάλεσε την ανάστροφη κίνηση 
προστιθέμενης αξίας προς τα κέρδη. 'Ε­
τσι, ο πραγματικός μισθός προϊόντος 
αυξήθηκε μόλις πάνω από 2% ετησίως 
ενώ η παραγωγικότητα της εργασίας 
περίπου 3%. Από άποψη καταναλωτι­
κών αγαθών, οι πραγματικοίμισθοί στη 
μεταποίηση αυξήθηκαν με μέσο ετήσιο 
ρυθμό κάτω από 2%. Ταυτόχρονα, ο 
ρυθμός πληθωρισμού επιβραδύνθηκε 
σημαντικά, πάνω από 10% κατά μέσο 
όρο κατά τη δεκαετία του 1970 στην 
Κοινότητα, στο 6,5% κατά τη δεκαετία 
του 1980 και στο 4-5% έκτοτε. Είναι 
σαφές ότι στη διαδικασία αυτή συνέβα­
λε η συγκράτηση των μισθών όπως και 
η μείωση των τιμών ενέργειας και πρω­
τογενών προϊόντων. 
Παρ' όλο που υπάρχουν ορισμένες δια­
φορές στο πρότυπο της διαχρονικής 
αλλαγής στα κράτη μέλη, κατά την πε­
ρίοδο 1970-1991 συνολικά, ο πραγματι­
κός μισθός προϊόντος αυξήθηκε γενικά 
παράλληλα με την παραγωγικότητα 
στις τέσσερις μεγαλύτερες χώρες (Σχή­
ματα 79, 80, 81 και 82). Συνεπώς, σε 
κάθε πφίπτωση, οι αυξήσεις της παρα­
γωγικότητας της εργασίας πέρασαν 
πλήρως στους μισθούς — ή ακριβέστε­
ρα στο κόστοςεργασίας — και το μερίδιο 
των μισθών και κερδών στην προστιθέ­
μενη αξία διατηρήθηκε γενικά αμετά­
βλητο. Ωστόσο, από το 1980, σε όλες τις 
χώρες, το κόστος εργασίας διορθωμένο 
για τον πληθωρισμό αυξήθηκε λιγότερο 
απ' ό,τι η παραγωγικότητα ενώ τα κέρ­
δη κατέλαβαν μεγαλύτερο μερίδιο της 
προστιθέμενης αξίας, ανακτώντας έτσι 
τις αποάλειες που υπέστησαν κατά τη 
δεκαετία του 1970. Ταυτόχρονα, όσον αφορά την αύξηση 
του πραγματικού κόστους εργασίας 
(δηλαδή μετρούμενο σε όρους κατανα­
λωτικών δαπανών), μεταξύ των χωρών 
παρατηρούνται ορισμένεςδιαφορές, κα­
θώς καθ' όλη την περίοδο αυτή η μέση 
ετήσια αύξηση ανήλθε μόλις πάνω από 
το 2% στη Γαλλία και τη Γερμανία, 
μόλιςπάνω από το 2,5% στην Ιταλία και 
μόλις πάνω από το 3% στο ΗΒ. 
Οι διαφορές έγιναν εντονότερες από τη 
δεκαετία του 1980. Ενώ κατά τη δεκαε­
τία του 1970, το πραγματικό κόστος 
εργασίας αυ^θηκε κατά μέσο όρο με 
παρόμοιορυθμόκαι στιςτέσ^ιςχώρες 
(κατά 3% περίπου ετησίως), μεταξύ 
1980 και 1991 ο ρυθμός αύξησης του 
πραγματικού κόστους εργασίας ήταν 
σημαντικά χαμηλότερος σε όλες τις χώ­
ρες, με εξαίρεση το ΗΒ. Κατά την τελευ­
ταία αυτή περίοδο, το πραγματικό κό­
στος εργασίας στη Γαλλία αυξήθηκε 
μόλιςπάνω από 1% ετησίως, στη Γερμα­
νία κάτω από 2% ετησίως και στην Ιτα­
λία περίπου 2% ετησίως. Μόνο στο ΗΒ 
αυξήθηκε περίπου 3% ετησίως —όπως 
γενικά κατά την προηγούμενη 
δεκαετία. 
Οι διαφορές αυτές αντανακλούν εν μέ­
ρει διαφορές στην αύξηση της 
παραγωγικότητας που σημειώθηκαν 
κατά την περίοδο αυτή. Αλλά καθώς η 
αύξηση της παραγωγικότητας ήταν 
υψηλότερη στην Ιταλία απ' ό,τι στο 
ΗΒ, αντανακλούν και διαφορές στο 
ρυθμό αύξησης των τιμών των προϊό­
ντων μεταποίησης σε σχέση με τις εν 
γένει δαπάνες των καταναλωτών. 
Στην Ιταλία, η τιμή των προϊόντων 
μεταποίησης αυξήθηκε με πολύ βρα­
δύτερο ρυθμό απ' ό,τι ο γενικός 
πληθωρισμός, ιδίως κατά τη δεκαετία 
του 1980, ενώ στο ΗΒ τα δύο στοιχεία 
αυξήθηκαν περίπου με ίδιους ρυθ­
μούς. Συνεπώς, μία δεδομένη αύξηση 
του πραγματικού μισθού προϊόντος 
είχε πολύ μικρότερη αξία από άποψη 
αγοραστικής δύναμης στην Ιταλία απ' 
ό,τι στο ΗΒ. Έτσι, η διατήρηση του 
πραγματικού μισθού προϊόντος στη 
μεταποίηση παράλληλα με την αύξη­
ση της παραγωγικότητας απαιτούσε 
σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό συ­
γκράτησης των μισθών στην Ιταλία 
απ' ό,τι στο ΗΒ. Ο βαθμός συγκράτησης των μισθών 
ήταν επίσης σημαντικός στη Γαλλία, 
όπου και ο πραγματικός μισθός προϊό­
ντος στη μεταποίηση και το πραγματι­
κό κόστος εργασίας από άποψη αγορα­
στικής δύναμης αυξήθηκαν σχεδόν 2% 
ετησίως λιγότερο απ' ό,τι η αύξηση της 
παραγωγικότητας. 
Η σχέση μεταξύ αύξησης της παραγω­
γικότητας και αύξησης των πραγματι­
κών μισθών στη μεταποίηση ήταν κατά 
κάποιον τρόπο διαφορετυαί στις ΗΠΑ 
και την Ιαπωνία, αν και παρατηρήθη­
καν ορισμένες ομοιότητες με την κατά­
σταση που επικράτησε στην Ευρώπη. 
Ειδικότερα, ο πραγματικός μισθός 
προϊόντος (ο μέσος μισθός αποπληθωρι-
σμενος με βάση τις τιμές προϊόντων με­
ταποίησης) στις Ηνωμένες Πολιτείες 
αυξήθηκε με πολύ παρόμοιο ρυθμό με 
την αύξηση της παραγωγικότητας με­
ταξύ 1970 και 1991, όπως και στην Ευ­
ρώπη, ενώ οι μισθοί αυξήθηκαν με ελα­
φρώς ταχύτερο ρυθμό απ' ό,τι η 
παραγωγικότητα κατά τη δεκαετία του 
1970 και με ελαφρώς βραδύτερο ρυθμό 
κατά τη δεκαετία του 1980 (Σχήμα 83). 
Από την άλλη πλευρά, στην Ιαπωνία, ο 
πραγματικός μισθός προϊόντος στη με­
ταποίηση αυξήθηκε κατά 1% περίπου 
ετησίως περισσότερο απ' ό,τι η παραγω­
γικότητα μεταξύ 1970 και 1991 - 6% 
έναντι 5% — πράγμα που προκάλεσε τη 
μείωση του μεριδίου των κερδών στην 
προστιθέμενη αξία, αν και μετά το 1980, 
τα δύο στοιχεία αυξήθηκαν με σχεδόν 
ίδιους ρυθμούς (Σχήμα 84). Ωστόσο, 
όπως και στην Ιταλία, το πραγματικό 
κόστος εργασίας (σε όρους αγοραστικής 
δύναμης) αυξήθηκε κατά πολύ λιγότε­
ρο απ' ό,τι ο πραγματικός μισθός προϊό­
ντος - κατά 3% ετησίως έναντι 6% -
ελαφρώς μόνο περισσότερο απ' ό,τι ο 
κοινοτικός μέσος όρος και λιγότερο απ' 
ό,τι στο ΗΒ. 
Αυτό αντανακλά, όπωςκαι στην Ιταλία, 
την πολύ βραδύτερη αύξηση των τιμών 
μεταποιημένων αγαθών σε σύγκριση με 
τις δαπάνες των καταναλωτών συνολι­
κά. Το ίδιο ισχύει και για τις ΗΠΑ, όπου 
η μέση ετήσια αύξηση του πραγματικού 
κόστους εργασίας στη μεταποίηση 
ανήλθε μόνο στο 1% κατά την περίοδο 
1970-1991 και σε λιγότερο από 1% μετά 
75 
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
το 1980. Πράγματι, μεταξύ 1985-1991, 
δεν σημειώθηκε καμία αύξηση στο μέσο 
πραγματικό κόστος εργασίας στη μετα­
ποίηση. Συνεπώς, ο βαθμός συγκράτη­
σης των μισθών φαίνεται ότι ήταν ση­
μαντικός τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην 
Ιαπωνία 
Μοναδιαίο κόστος 
εργασίας στη 
μεταποίηση 
Σύμφωνα με την παραπάνω ανάλυση, ο 
πραγματικός μισθός προϊόντος στη με­
ταποίηση στην Κοινότητα, όπως και 
στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία, αυξήθηκε 
γενικά παράλληλα με την παραγωγικό­
τητα κατά τα τελευταία 20 έτη και κατά 
ελαφρώς λιγότερο από το 1980. Αυτό 
σημαίνει ότι το πραγματικό κόστος ερ­
γασίας ανά μονάδα προϊόντος διατηρή­
θηκε αμετάβλητο καθ' όλη την περίοδο 
αυτή, αν και κατά την περασμένη δε­
καετία μειώθηκε ελαφρώς. Επίσης, ση­
μαίνει ότι, σε ονομαστικές τιμές, το κό­
στος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος 
αυξήθηκε γενικά με τον ίδιο ρυθμό με 
τις τιμέςμεταποιημένων προϊόντων και 
από το 1980 με ελαφρώς χαμηλότερο 
ρυθμό. Ωστόσο, από τη στιγμή που οι 
τιμές μεταποιημένων προϊόντων αυξή­
θηκαν με διαφορετικούς ρυθμούς στις 
διάφορες χώρες, το ονομαστικό μονα­
διαίο κόστος εργασίας παρουσιάζει επί-
σηςδιαφορεςόταν υπολογίζεται σε εθνι­
κό νόμισμα. 
Σε τιμές εθνικού νομίσματος το ονομα­
στικό μοναδιαίο κόστος εργασίας στην 
Κοινότητα αυξήθηκε κατά μέσο όρο μό­
λις κάτω από 7,5% ετησίως μεταξύ 1970 
και 1991, αν και μόνο κατά 3,5% περί­
που ετησίως κατά το δεύτερο ήμισυ της 
περιόδου καθώς μειώθηκε ο πληθωρι­
σμός (Σχήμα 85). Αντίθετα, στις Ηνω­
μένες Πολιτείες, η μέση ετήσια αύξηση 
των τιμών μεταποιημένων προϊόντων 
ήταν κάτω από το 4% καθ' όλη την 
περίοδο αυτή ενώ από το 1982 η αύξηση 
ήταν μόνο οριακή. Συνεπώς, σε σύγκρι­
ση με τη δεκαετία του 1970, κατά τη 
δεκαετία του 1980 η διαφορά των ρυθ­
μών αύξησης μεταξύ της Κοινότητας 
και των Ηνωμένων Πολιτειών συρρι­
κνώθηκε μόνον ελαφρώς. Στην Ιαπωνία, το ονομαστικό μοναδιαίο 
κόστος εργασίας αυξήθηκε κατά μέσο 
όρο μόνο 3% ετησίως μεταξύ 1970 και 
1991, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της αύ­
ξησης πραγματοποιήθηκε κατά την 
Γφώτηπενταετίατηςπεριόδου.Μετάτο 
1975, το ονομαστικό μοναδιαίο κόστος 
εργασίας αυξήθηκε μόνο οριακά και κα­
τά τη δεκαετία του 1980 σημείωσε ελα­
φρά μείωση. Μεταξύ 1975 και 1991, η 
διαφορά μεταξύ του ρυθμού αύξησης 
στην Κοινότητακαι εκείνου στην Ιαπω­
νία διατηρήθηκε σταθερή στο 4% περί­
που ετησίως. 
Οι διαφορές αυτές των ρυθμών πληθω­
ρισμού καθαυτές συνεπάγονται μία 
σταθερή επιδείνωση της ανταγωνιστι­
κότητας κόστους των κοινοτικών με­
ταποιητικών επιχειρήσεων έναντι των 
κύριων ανταγωνιστών τους στον υπό­
λοιπο κόσμο. Ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό 
οι συναλλαγματικές ισοτιμίες προσαρ­
μόστηκαν προκειμένου να αντισταθμί­
σουν τιςδιαφορές ιδίωςόσον αφορά την 
Ιαπωνία 
Συνεπώς, από άποψη κοινού νομίσμα­
τος — στην περίπτωση αυτή όσον αφο­
ρά το ECU — το μοναδιαίο κόστος ερ­
γασίας στην Ιαπωνία αυξήθηκε κατά τα 
περισσότερα έτη της περιόδου 1970-
1991 με ταχύτερο ρυθμό απ' ό,τι στην 
Κοινότητα (Σχήμα 86). Αυτό ισχύει ει­
δικότερα για την περίοδο έως το 1986, 
οπότε το μοναδιαίο κόστος φγασίας 
στην Ιαπωνία αυξήθηκε πάνω από 2% 
ετησίως περισσότερο απ' ό,τι στην Κοι­
νότητα Από το 1986 έως το 1991, ωστό­
σο το μοναδιαίο κόστος εργασίας στην 
Ιαπωνία σε τιμές ECU μειώθηκε, απο­
καθιστώντας μεγάλο μέρος της απολε­
σθείσας ανταγωνιστικότητας κόστους 
έναντι τηςΚοινότηταςπου είχε σημειω­
θεί τα προηγούμενα έτη. 
Συνεπώς, το γεγονός ότι στην Ιαπωνία 
το ονομαστικό μοναδιαίο κόστος εργα­
σίας στη μεταποίηση ήταν σταθερά χα­
μηλότερο απ' ό,τι στην Κοινότητα 
αντισταθμίστηκε από τις μεταβολές 
των συναλλαγματικών ισοτιμιών μετα­
ξύ του ECU και του γεν. Οι μεταβολές 
της ανταγωνιστικότητας κόστους των 
ευρωπαίων παραγωγών στη μεταποίη­
ση σε σχέση με τους ιάπωνες ομολόγους 
τους καθορίστηκαν κατά πρώτο λόγο από τις μεταβολές αυτές παρά από το 
ρυθμό αύξησης των μισθών ή τηςπαρα-
γωγικότητας 
Επιπλέον, οι κινήσειςτων συναλλαγμα­
τικών ισοτιμιών δεν ήταν καθόλου ομα­
λές. Πολλές φορές κατά την προηγού­
μενη 20ετία προκάλεσαν ευρείες 
διακυμάνσεις της σχετικής ανταγωνι­
στικότητας κόστους των ευρωπαϊκών 
και ιαπωνικών μεταποιητικών επιχει­
ρήσεων. Κατά την περίοδο 1978-1981, 
για παράδειγμα, στην Ιαπωνία το μονα­
διαίο κόστος εργασίας σε ECU στη με­
ταποίηση μεκόθηκε πάνω από 30% σε 
σχέση με εκείνο στην Κοινότητα, υπε-
ραποκαθισυώντας τις αποίλειες που εί­
χαν σημειωθεί κατά τα προηγούμενα 
8 έτη όσον αφορά την ανταγωνιστικό­
τητα κόστους Στη συνέχεια, μεταξύ 
1982 και 1986, αυξήθηκε κατά40% σχε­
δόν σε σχετικές τιμές προτού μειωθεί 
κατά 30% μεταξύ 1986 και 1991. Κατά 
την περίοδο αυτή, στην Ιαπωνία το ονο­
μαστικό μοναδιαίο κόστος εργασίας σε 
γεν μεταβλήθηκε ελάχιστα σχετικά, 
ενώ μεταξύ 1982 και 1991 στην Κοινό­
τητα αυξήθηκε σταθερά κατά 3,5% πε­
ρίπου ετησίως 
Η κλίμακα των διακυμάνσεων του μο­
ναδιαίου κόστους εργασίας σε ECU 
στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν εξίσου 
ευρεία και πάλι σε μεγάλη αντίθεση με 
τη σχετική σταθερότητα του ίδιου κό­
στους σε εθνικό νόμισμα. Το μοναδιαίο 
κόστος εργασίας στη μεταποίηση στις 
Ηνωμένες Πολιτείες αφού μειώθηκε 
σημαντικά κατά τη δεκαετία του 1970 
σε σχέση με εκείνο στην Κοινότητα, 
αυξήθηκε πάνω από 50% μεταξύ 1980 
και 1985. Στη συνέχεια, κατά τα επό­
μενα τρία έτη, μειώθηκε πάνω 
από 40%. 
Αυτές οι ακραίες διακυμάνσεις της 
ανταγωνιστικότητας κόστους οφεί­
λονται σχεδόν αποκλειστικά σε 
διακυμάνσεις των συναλλαγματι­
κών ισοτιμιών, ιδίως μεταξύ του 
αμερικανικού δολαρίου και του 
γεν, και είναι ιδιαίτερα δύσκολο να 
ορθολογιστούν από οικονομική ά­
ποψη. Είναι δε ακόμη δυσκολότερο 
να αντισταθμιστούν από μεταβολές 
του ρυθμού αύξησης της παραγω­
γικότητας ή των μισθών. 
76-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Ονομαστικό μοναδταίο κόστος εργασίας σε εθνικό νόμισμα 
και ECU στην Κοινότητα, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 
1970 εως 1991 
8S ΕΥΡ7, ΗΠΑ και Ιαπωνία - κθνικό νόμισμα 
800 Δίκτης: 1970-100 
800 8β ΕΥΡ7, ΗΠΑ και Ιαπωνία -ECU 
Δείκτης: 1970-100 
800 
ΕΥΡ7 
800 Ι- ΗΠΑ 
Ιαπωνία 
400 
200 
ni ι Ιι Ι Ι Ι Ιι In ill .Ι....Ι. . ... A 200 800 
600 
Vl 400 
1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 
87 Κράτη μέλη · βθνχκό νόμισμα 
Δβίκτης*. 1970-100 88 Κράτη μέλη · ECU 
Δβύοης: 1970-100 800 r 800 
1970 1973 1978 1979 1982 1985 1968 1991 1970 1973 1976 1979 1982 1965 1988 1991 
77-
Κεφάλαιο 3 Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση 
Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, οι μεταβο­
λές των συναλλαγματικών ισοτιμιών 
παρουσιάζουν μεγάλη τάση για προ­
σαρμογή στους διαφορικούς ρυθμούς 
πληθωρισμού. Ταυτόχρονα, οι 
μακροπρόθεσμε μεταβολές των συ­
ναλλαγματικών ισοτιμιών τείνουν να 
αντισταθμίζουν και τις διαφορές στην 
υποκείμενη ανταγωνιστικότητα και 
τις εμπορικές επιδόσεις, οι οποίες δεν 
σχετίζονται άμεσα με το μοναδιαίο 
κόστος της παραγωγής. Η μακροπρό­
θεσμη υπερτίμηση του γεν έναντι του 
ECU και του δολαρίου καθώς και η 
σχετική αύξηση του μοναδιαίου κό­
στους εργασίας που προκάλεσε 
οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στη συ­
γκριτική επιτυχία των ιαπωνικών 
μεταποιητικών επιχειρήσεων στις πα­
γκόσμιες εξαγωγικές αγορές. 
Αντίθετα, η μακροπρόθεσμη υποτίμη­
ση του δολαρίου αντανακλά την 
επιδείνωση των εμπορικών επιδόσεων 
των αμερικανικών μεταποιητικών 
επιχειρήσεων έναντι των ευρωπαίων 
και ιαπώνων αντιπάλων τους. 
Μοναδιαίο κόστος 
εργασίας στα 
κράτη μέλη 
Αυτές οι μεγάλες διαφορές της συμπε­
ριφοράς του μοναδιαίου κόστους εργα­
σίας, όταν μετριέται σε εγχώριο νόμισμα 
ή σε ECU, αποτελούν χαρακτηριστικό 
στοιχείο και στο εσωτερικό της Κοινό­
τητας. Από το 1970, οι ρυθμοί πληθωρι­
σμού σημείωσαν μεγάλες διαφορές με­
ταξύ των κρατών μελών, οι οποίες 
κατέληξαν σε εξίσου μεγάλες διαφορές 
στην αύξηση του μοναδιαίου κόστους 
εργασίας, αν και από το 1980 ο ρυθμός 
αύξησης του πληθωρισμού επιβραδύν-
θηκε παντού και οι διαφορές έτειναν να 
μειώνονται. 
Μεταξύ 1970 και 1991, το ονομαστικό 
μοναδιαίο κόστος εργασίας στη μετα­
ποίηση στην Ιταλία αυξήθηκε κατά 10% 
εχησίωςκατάμεσο όρο, μευπερδιπλάσιο 
ρυθμό απόεκεινον που σημεκσθηκε στη 
Γερμανία — μόνο 4% ετησίως — και 
σημαντικά υψηλότερο από το ρυθμό 
αύξησης στη Γαλλία — 7% ετησίως 
(Σχήμα 87). Όπως αναφέρεται παραπά­νω, σε κάθε χώρα, οι διαφορές αυτές 
αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό παρό­
μοιες διαφορές στους υποκείμενους 
ρυθμούς πληθωρισμού. 
Ωστόσο, εάν οι υπολογισμοί γίνουν σε 
ECU αντί για εθνικά νομίσματα, σχη­
ματίζεται μία ριζικά αντίθετη εικόνα. 
Η υποτίμηση της ιταλικής λιρέτας 
έναντι άλλων νομισμάτων κατά το με­
γαλύτερο τμήμα της περιόδου αυτής 
υπεραντιστάθμισε τον υψηλό ιταλικό 
πληθωρισμό. Ως αποτέλεσμα, στην 
Ιταλία, μεταξύ 1970 και 1991 το μονα­
διαίο κόστος εργασίας στη μεταποίηση 
σε ECU αυξήθηκε λιγότερο απ' ό,τι σε 
κάθε άλλη από τις μεγαλύτερες χώρες 
της Κοινότητας (Σχήμα 88). Αντίθετα, 
η ισχύς του γερμανικού μάρκου 
υπεραντιστάθμισε το χαμηλό 
πληθωρισμό της Γερμανίας, πράγμα 
που προκάλεσε αύξηση του μονα­
διαίου κόστους εργασίας σε ECU των 
γερμανικών μεταποιητικών επιχειρή­
σεων μεγαλύτερη από εκείνη που 
σημεκόθηκε σε άλλες περιοχές της 
Ευρώπης κατά την περίοδο αυτή και 
αντίστοιχη με εκείνη της Ιαπωνίας. 
Συνεπώς, οι προσαρμογές των συναλ­
λαγματικών ισοτιμιών εντός τηςΚοινό-
τητας όπως και εκτός αυτής αντιστάθ-
μισαν σε μεγάλο βαθμό τους 
διαφορικούς ρυθμούς πληθωρισμού. 
Σε ECU, η διαφορά στο μέσο ρυθμό αύ-
ξτισηςτουμοναδιαίου κόστουςεργασίας 
κατά την περίοδο 1970-1991 μεταξύ 
των τεσσάρων μεγαλύτερων χωρών 
ήταν μόλις πάνω από το 1% ετησίως 
έναντι πάνω από 6% ετησίως σε εθνικά 
νομίσματα 
Με ανάλογο σκεπτικό, όταν τα ποσο-
στά πληθωρισμού διαφέρουν 
σημαντικά μεταξύ χωρών, όπως συνέ­
βη καθ' όλη τη διάρκεια αυτής 
της περιόδου, η αποτυχία των 
συναλλαγματικών ισοτιμιών να 
προσαρμοστούν μπορεί να προκαλέ­
σει ταχεία επιδείνωση της 
ανταγωνιστικότητας κόστους. Για 
παράδειγμα, μεταξύ 1988 και 1991, η 
ιταλική λιρέτα διατηρήθηκε σταθερή 
έναντι του ECU ως τμήμα της πολιτι­
κής του ΕΝΣ, σε μία εποχή που ο 
ιταλικός πληθωρισμός ήταν υψηλότε­
ρος από εκείνον των περισσότερων χωρών της Κοινότητας και, ιδίως, σε 
μία εποχή που ο πραγματικός μισθός 
προϊόντος στην ιταλική μεταποίηση 
αυξανόταν σταθερά. Ως αποτέλεσμα, 
κατά την τριετία αυτή, το μοναδιαίο 
κόστος εργασίας στην ιταλική μετα­
ποίηση αυξήθηκε κατά 20% σχεδόν σε 
σχέση με εκείνο στην υπόλοιπη Κοι­
νότητα, πράγμα που συνέβαλε στην 
πίεση που ασκήθηκε στις συναλλαγ­
ματικές ισοτιμίες, η οποία, όπως 
αποδείχθηκε το Σεπτέμβριο του 1992, 
στάθηκε αδύνατο να αντιμετωπιστεί. 
Παρ' όλα αυτά, αν και οι μεταβολές 
των συναλλαγματικών ισοτιμιών φαί­
νεται, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα, 
ότι λειτούργησαν ως αποτελεσματι­
κός μηχανισμός προσαρμογής για την 
αντιστάθμιση του αντίκτυπου των 
διαφορών πληθωρισμού, πρέπει να 
αναγνωριστεί ότι η χρησιμοποίηση 
του μηχανισμού αυτού δεν είναι κατ' 
ανάγκη άνευ κόστους Στο βαθμό που 
η υποτίμηση έναντι των ξένων νομι­
σμάτων αυξάνει την τιμή των 
εισαγωγών σε εθνικό νόμισμα, είναι 
δυνατόν να επιφέρει αύξηση του κό­
στους παραγωγής και του γενικού 
ρυθμού πληθωρισμού. Επιπλέον, εάν 
οι μισθοί αυξηθούν παράλληλα με τον 
πληθωρισμό και τα περιθώρια κέρ­
δους διατηρηθούν, η αύξηση αυτή θα 
διαιωνιστεί, πράγμα που θα δημιουρ­
γήσει την ανάγκη για επιπλέον 
υποτίμηση και θα θέσει δυνητικά σε 
κίνηση μία πληθωριστική περιέλιξη 
καθώς οι τιμές και οι μισθοί θα αλλη-
λοωθούνται προς τα πάνω. 
Για να αποφευχθεί ο κίνδυνος αυτός, 
ορισμένες χώρες επιχείρησαν, με την 
εφαρμογή νομισματικών και φορολο­
γικών πολιτικών, να διατηρήσουν 
σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες, 
εάν βέβαια είναι δυνατόν. Η επιλογή 
αυτή εξυπηρέτησε στο να επιρριφθεί 
στους μισθούς το μεγαλύτερο μέρος 
της ευθύνης για την προσαρμογή και 
έτσι παρατηρήθηκε μία γενική τάση, 
όπως αναφέρεται παραπάνω, για συ­
γκράτηση των αυξήσεων των 
πραγματικών μισθών στη μεταποίηση 
τουλάχιστον, κατά τα τελευταία 
10 χρόνια Η προσέγγιση αυτή συνέ­
βαλε στη μείωση του πληθωρισμού 
στην Κοινότητα. 
78 
Μέρος Π 
Μέρος Π Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα KCU απασχόληση: 
ιστορική ανάλυση των βασικών τομέων για την 
πραγματοποίηση ενεργειών στην αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και 
ελαστικότητα της αγοράς εργασίας 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, κοινωνικές εισφορές και φόροι 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
79 
Μέρος Π 
-80 
Μέρος II 
Μέρος Π Ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα και απασχόληση: 
ιστορική ανάλυση των βασικών τομέων για την 
πραγματοποίηση ενεργειών στην αγορά εργασίας 
Σε απάντηση στην ανάλυση που περι­
λαμβάνεται στο Λευκό Βιβλίο της 
Επιτροπής με τίτλο Ανάπτυξη, 
ανταγωνιστικότητα και απασχόληση, 
το οποίο δημοσιεύθηκε προς τα τέλη 
του 1993, και στη στρατηγική που 
περιγράφεται στο έγγραφο αυτό, το 
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εντόπισε επτά 
τομείς για την πραγματοποίηση ενερ­
γειών από τα κράτη μέλη. Το τμήμα 
αυτό της έκθεσης εστιάζεται στους εν 
λόγω τομείς. 
Τα παρακάτω κεφάλαια περιλαμβά­
νουν ιστορικές πληροφορίες και 
αναλύουν πέντε από αυτούς τους 
τομείς πραγματοποίησης ενεργειών, 
και συγκεκριμένα: 
- την ευελιξία της αγοράς εργα­
σίας — στο Κεφάλαιο 4, το οποίο 
εξετάζει την κινητικότητα του 
εργατικού δυναμικού κατά το­
μέα και κλάδο, 
- την αναδιοργάνωση του χρόνου 
εργασίας σε επίπεδο επιχειρή­
σεων — στο Κεφάλαιο 5, το 
οποίο εξετάζει τις πρόσφατες αλ­
λαγές στη διάρκεια εργασίας, 
- τις στοχοθετημένες μειώσεις 
του έμμεσου κόστους της εργα­
σίας — στο Κεφάλαιο 6, το οποίο 
αναλύει τη σημασία των εργοδο­τικών εισφορών κοινωνικής 
ασφάλισης και τη διαφορά μετα­
ξύ του κόστους εργασίας και 
των καθαρών αποδοχών των 
εργαζομένων, 
- την καλύτερη χρήση των 
δημόσιων κονδυλίων που διατί­
θενται για την καταπολέμηση 
της ανεργίας — στο Κεφάλαιο 7, 
το οποίο εξετάζει τη μεταβαλλό­
μενη φύση του προβλήματος 
που πρέπει να αντιμετωπίσουν 
οι πολιτικές για την αγορά ερ­
γασίας καθώς και την κλίμακα 
και την κατανομή της χρηματο­
δότησης, 
- την ανάπτυξη της απασχόλησης 
σε σχέση με τις νέες απαιτήσεις 
— στο Κεφάλαιο 8, το οποίο εξε­
τάζει νέους τομείς αύξησης των 
θέσεων εργασίας στην Κοινότη­
τα. 
Επιπλέον, το Κεφάλαιο 7 εξετάζει 
σχετικά αναλυτικά το πρόβλημα της 
ανεργίας των νέων το οποίο 
αποτελεί θέμα ιδιαίτερου προβλημα-
τισμού του Λευκού Βιβλίου. 
Πράγματι, το Ευρωπαϊκό Συμβού­
λιο τόνισε την ανάγκη να 
εξασφαλιστεί ότι οι νέοι έχουν πρό­
σβαση σε κατάλληλη κατάρτιση, 
προκειμένου να βελτιώσουν τις ευ­καιρίες που διαθέτουν για την ανεύ­
ρεση εργασίας, ως έναν από τους 
κύριους τομείς για την πραγματο­
ποίηση ενεργειών από τα κράτη 
μέλη. 
Προκειμένου να διασαφηνιστούν 
ζητήματα και να ενημερωθεί η 
συζήτηση, χρησιμοποιούνται συ­
γκρίσιμα δεδομένα και πληροφορίες 
σε κοινοτικό επίπεδο, όταν υπάρ­
χουν. Ωστόσο, οι πληροφορίες αυτές 
απέχουν πολύ από το να εξαντλούν 
τα ζητήματα. Εν πάση περιπτώσει, 
πολλά ζητήματα, όπως οι αλλαγές 
της εσωτερικής εργασιακής οργά­
νωσης των επιχειρήσεων δεν 
επιδέχονται εύκολα ποσοτική ανά­
λυση. Επιπλέον, για ζητήματα όπως 
η ανάπτυξη νέων τομέων απασχόλη-
σης, τα διαθέσιμα δεδομένα 
διαφωτίζουν βασικές πτυχές σε πε­
ριορισμένο μόνο βαθμό. Παρ'όλα 
αυτά, τα διαθέσιμα δεδομένα έχουν 
χρησιμοποιηθεί όσο το δυνατόν πε-
ρισσότερο, προκειμένου να 
επιχειρηθεί η επίτευξη καλύτερης 
κατανόησης των ενεχόμενων ζητη­
μάτων και, κατά τον τρόπο αυτό, η 
πραγματοποίηση μίας πιο ενημερω­
μένης συζήτησης που θα εστιάζεται 
σε θέματα στα οποία παρατηρούνται 
πραγματικές και δικαιολογημένες 
διαφορές απόψεων παρά σε γεγονό­
τα αυτά καθαυτά. 
81 
Μέρος II 
82-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού 
δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Οι αλλαγές που σημειώθηκαν στην απασχόληση συγκαλύπτουν 
σε μεγάλο βαθμό μεγάλες ροές ατόμων που μετακινήθηκαν 
εντός και εκτός της αγοράς εργασίας καθώς και μεταξύ θέσεων 
εργασίας. Η κλίμακα των μετακινήσεων αυτών κυμαίνεται 
ανάλογα με το ρυθμό δημιουργίας θέσεων εργασίας, αλλά είναι 
σταθερά μεγαλύτερη σε ορισμένα κράτη μέλη απ' ό,τι σε άλλα 
και πολύ μεγαλύτερη για τις γυναίκες απ* ό,τι για τους άνδρες. 
Εισαγωγή 
Οι ευρωπαίοι παραγωγοί ασκούν τις 
δραστηριότητες τους σε ολοένα και 
πιο ανταγωνιστικές αγορές, πολλές 
από τις οποίες έχουν σήμερα παγκό­
σμια κλίμακα, όπου η ικανότητα 
προσαρμογής στις συνεχώς μετα­
βαλλόμενες πιέσεις της αγοράς και 
της τεχνολογίας καθώς και εξασφά-
λισης ότι τα προσφερόμενα 
προϊόντα είναι ελκυστικά από άπο­
ψη τιμής αλλά και ποιότητας, 
σχεδιασμού και εξυπηρέτησης μετά 
την πώληση, είναι κρίσιμη. Η ικανό­
τητα αυτή εξαρτάται όχι μόνο από 
τις γνώσεις, την κρίση και την οργα­
νωτική εμπειρογνωμοσύνη των 
υπευθύνων λήψης αποφάσεων σε 
μία επιχείρηση, αλλά και από την 
ικανότητα και την προσαρμοστικό­
τητα του υπάρχοντος εργατικού 
δυναμικού καθώς και από τις δυνα­
τότητες πρόσληψης νέων ατόμων με 
τα απαιτούμενα προσόντα. 
Είναι ευρέως αντιληπτό ότι, σε πολ­
λές περιοχές της Ευρώπης, οι 
προϋποθέσεις αυτές δεν ικανοποιού­
νται επαρκώς, ότι οι επιχειρήσεις 
προσαρμόζονται βραδέως στις μετα­
βαλλόμενες επιταγές, ότι είναι 
δύσκολο να αλλάξουν οι μέθοδοι ερ­
γασίας και οι εργασίες που εκτελούν τα άτομα, καθώς και ότι πολύ συχνά 
υπάρχει έλλειψη ατόμων για πρόσ­
ληψη που να έχουν τα κατάλληλα 
προσόντα. Η ευθύνη συνήθως επιρ­
ρίπτεται στην αγορά εργασίας, τόσο 
στην εσωτερική όσο και στην εξωτε­
ρική, η οποία κρίνεται ανεπαρκώς 
ελαστική, ώστε να δίνει τη δυνατό-
τητα στις επιχειρήσεις να 
οργανώνουν την παραγωγή και το 
εργατικό δυναμικό τους με τον απο­
τελεσματικότερο τρόπο από άποψη 
κόστους και να προσλαμβάνουν 
— καθώς και να απολύουν — εργα­
ζομένους όταν και όπου χρειάζεται. 
Ωστόσο, οι ενδείξεις που υπάρχουν 
για την κατάσταση αυτή είναι σε με­
γάλο βαθμό αδημοσίευτες και, στην 
πράξη, δεν είναι εύκολο να εκτιμηθεί 
η έκταση στην οποία μία μη ευέλικτη 
αγορά εργασίας σε διάφορες περιοχές 
της Ευρώπης θίγει την ανταγωνιστι­
κότητα των ευρωπαίων παραγωγών, 
παρεμποδίζοντας τις μετακινήσεις ερ­
γατικού δυναμικού, και κεφαλαίου, 
μεταξύ διάφορων τομέων παραγωγής 
για την αντιμετώπιση των μεταβαλ­
λόμενων προτύπων ζήτησης και 
παγκόσμιου ανταγωνισμού. 
Ένα σημαντικό πρόβλημα αξιολόγη­
σης έγκειται στο γεγονός ότι η έννοια 
της ευελιξίας της αγοράς εργασίας δεν 
είναι εύκολο να καθοριστεί και συνε­πώς να μετρηθεί Η μοναδική βιώσιμη 
προσέγγιση είναι να επιχειρηθεί να 
κατανοηθεί ο τρόπος με τον οποίο λει­
τουργεί η αγορά εργασίας σε κάθε 
περιοχή της Κοινότητας με την 
εξέταση των επιμέρους χαρακτηρι­
στικών ένα προς ένα και στη 
συνέχεια με τη συρραφή τους σε ένα 
σύνολο. 
Η ανάλυση αυτή χρησιμοποιεί την 
Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 
προκειμένου να συνεισφέρει στο πα­
ραπάνω έργο. Ωστόσο, πρέπει να 
σημειωθεί ότι αφορά μόνο την εξω­
τερική αγορά εργασίας και όχι την 
εσωτερική εντός των επιχειρήσεων, 
η οποία είναι εξίσου σημαντική, η δε 
εκτίμηση της από άποψη ευελιξίας 
είναι μάλλον δυσκολότερη. Το κε­
φάλαιο αυτό εστιάζεται: 
- στη διαδικασία δημιουργίας και 
απώλειας θέσεων εργασίας, 
- στις ροές προς και από την απα­
σχόληση, 
- στην έκταση της κινητικότητας 
του εργατικού δυναμικού μετα­
ξύ των τομέων και κλάδων της 
οικονομικής δραστηριότητας, 
- στο συνολικό ρυθμό ανακύκλω­
σης του εργατικού δυναμικού. 
-83 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Δεδομένα κλαδικής κινητικότητας και 
ανακύκλωσης των θέσεων εργασίας 
Τα δεδομένα στα οποία βασίζεται η ανάλυση του κεφαλαίου αυτού προέρ­
χονται από την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού για όλα τα έτη κατά την 
περίοδο 1983-1992. Τα δεδομένα αυτά αφορούν κυρίως τις απαντήσεις που 
έδωσαν οι ερωτηθέντες σχετικά με το καθεστώς απασχόλησης τους το 
προηγούμενο έτος - εάν ήταν απασχολούμενοι και, εάν ναι, σε ποιο 
μονοψήφιο κλάδο τηςΝΑΟΕ εργάζονταν ή εάν ήταν άνεργοι ή οικονομικά 
μη ενεργοί 
Αυτό το είδος δεδομένων ενέχει τους γνωστούς περιορισμούς στο βαθμό 
που βασίζονται στην προσωπική ανάκληση γεγονότων το u προηγούμενου 
έτους, η οποία μπορεί να μην είναι πάντοτε ακριβής. Παρ* όλα αυτά, τα 
στοιχεία που εξήχθησαν φαίνεται ότι είναι ευλόγως συνεπή από έτος σε 
έτος, πράγμα που παρέχει κάποια εξασφάλιση σχετικά με την αξιοπιστία 
τους. 
Τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται στο τελευταίο τμήμα του κεφαλαίου 
σχετικά με την ανακύκλωση των θέσεων εργασίας βασίζονται σε απαντή­
σεις στο ερώτημα σχετικά με το χρόνο που κατείχαν οι ερωτηθέντες τη 
θέση εργασίας τους, το οποίο περιελήφθη για πρώτη φορά στην ΕΕΔ του 
1992. Η ανάλυση αφορά ειδικά τα άτομα που κατείχαν τη θέση εργασίας 
τους λιγότερο από ένα έτος. 
89 Ρυθμοί εισόδου και εξόδου από την απασχόληση και 
αύξησης της απασχόλησης στην Κοινότητα (EUR8), 
1984-92 
10 % απασχολουμένων 
-5 h 
-10 τ 10 
4 -5 
-10 
1984-85 1965-86 1988-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 Ροές προς και από 
χην απασχόληση 
Τα στοιχεία σχετικά με τις συνολικές 
ετήσιες μεταβολές της απασχόλησης 
συγκαλύπτουν πολύ μεγαλύτερες με­
τακινήσεις ατόμων εντός και εκτός 
της απασχόλησης. Στόχος είναι να 
εξεταστεί το μέγεθος των ροών αυτών 
και με ποιον τρόπο μπορείνα κυμαί­
νονται διαχρονικά και μεταξύ των 
διαφόρων περιοχών της Κοινότητας. 
Τα στοιχεία καλύπτουν την περίοδο 
1983-1992, η οποία περιλαμβάνει έτη 
χαμηλής αύξησης της απασχόλησης 
στην αρχή, φθίνουσας απασχόλησης 
στο τέλος και έτη σημαντικής καθα­
ρής δημιουργίας θέσεων εργασίας στο 
μέσον (βλ. Πλαίσιο για εξήγηση σχε-
τικά με τα χρησιμοποιούμενα 
δεδομένα). 
Για όλες τις χώρες συνολικά κατά 
την περίοδο 1983-1992, από το σύνο­
λο των απασχολουμένων κατά τη 
στιγμή διεξαγωγής της έρευνας, πο­
σοστό μόλις πάνω από το 7% κατά 
μέσο όρο ήταν άνεργοι ή μη ενεργοί 
το προηγούμενο έτος, από τους 
οποίους το 50% διότι παρακολου­
θούσαν ακόμη εκπαίδευση ή 
κατάρτιση (Σχήμα 89). 
Παρ' όλο που υπάρχει κάποια τάση 
αύξησης του αριθμού των ατόμων 
που βρίσκουν εργασία σε εποχές 
υψηλής αύξησης της απασχόλησης, η 
διαφορά μεταξύ των ετών ανάκαμψης 
και των ετών ύφεσης είναι μικρότερη 
από την αναμενόμενη. Ο μεγαλύτερος 
αριθμός νεοεισερχομένων σημειώθη­
κε το 1989, όταν η απασχόληση 
αυξανόταν κατά 2% και όταν το 7,6% 
των απασχολουμένων ήταν άνεργοι ή 
μη ενεργοί το προηγούμενο έτος. 
Ωστόσο, το ποσοστό αυτό είναι μόλις 
κατά μία ποσοστιαία μονάδα υψηλό­
τερο από εκείνο του 1991, όταν η 
απασχόληση μειωνόταν ελαφρώς. 
Επιπλέον, ενώ κατά την περίοδο υψη­
λής αύξησης από το 1987 εως το 1990 
— όταν ο ετήσιος ρυθμός αύξησης της 
απασχόλησης ξεπερνούσε το 2% — 
ο μέσος ρυθμός εισόδου στην 
απασχόληση έφθανε το 7,4%, όταν η 
απασχόληση αυξανόταν μόνο κατά 
-84 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
0,5% ετησίως, ο μέσος όρος κυμαινό­
ταν ακόμη στο 7.0%. 
Η αναλογία των ατόμων που βρί­
σκουν εργασία ύστερα από περίοδο 
ανεργίας ή μη άσκησης οικονομικά 
ενεργού δραστηριότητας δεν είναι πο­
λύ χαμηλότερη σε περιόδους χαμηλής 
καθαρής δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας απ' ό,τι σε περιόδους υψηλής 
καθαρής δημιουργίας. Ωστόσο, παρά 
το γεγονός ότι η διαφορά στο ρυθμό 
εισόδου στην απασχόληση μπορεί να 
είναι μικρή, όσον αφορά τον αριθμό 
των ατόμων που θίγονται — δηλαδή 
τους ανέργους και τους οικονομικά 
μη ενεργούς — είναι σημαντική. Δια­
φορά μίας ποσοστιαίας μονάδας στο 
ρυθμό των νεοεισερχομένων αντι­
στοιχεί σε διαφορά 10-15% στον 
αριθμό των ανέργων. 
Ταυτόχρονα, από τη στιγμή που το 
ποσοστό των νεοεισερχομένων στην 
απασχόληση μεταβάλλεται συγκριτι­
κά ελάχιστα διαχρονικά, ο ρυθμός 
εξόδου είναι επόμενο να παρουσιάζει 
μεγαλύτερες διακυμάνσεις. Πράγμα­
τι, συμφωνάμε τα δεδομένα, κατά την 
εξεταζόμενη περίοδο, η διακύμανση 
του ποσοστού των ατόμων που εγκα-
τέλειψαν την απασχόληση και 
κατέστησαν άνεργοι ή μη ενεργοί 
ήταν διπλάσια απ' ό,τι εκείνη του πο­
σοστού των εισερχομένων στην 
απασχόληση. Κατά τα έτη υψηλής 
καθαρής δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας, το 5,3% κατά μέσο όρο των 
ατόμων που απασχολούνταν το προη­
γούμενο έτος δεν εργάζονταν πλέον 
κατά τη στιγμή διεξαγωγής της έρευ­
νας, ενώ το 1990 το ποσοστό αυτό 
έφθανε στο χαμηλότερο σημείο του 
στο 4,9% σε σύγκριση με το 6,7% κατά 
μέσο όρο που είχε σημειωθεί τα προη­
γούμενα έτη και τα υψηλά επίπεδα 
του 7,3% το 1992. 
Συνεπώς, κατά κανόνα, τα έτη χαμη­
λής καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας συνδυάζονται περισσότερο 
με υψηλό ρυθμό απώλειας θέσεων ερ­
γασίας παρά με χαμηλό ρυθμό νέων 
προσλήψεων, καθώς τα δύο τρίτα πε-
ρίπου της διακύμανσης της 
μεταβολής της απασχόλησης μεταξύ 
ετών αποδίδονται στη διακύμανση του ποσοστού των ατόμων που απο­
χωρούν από την απασχόληση και 
μόνο το ένα τρίτο στη διακύμανση 
του ποσοστού των εισερχομένων. 
Τα συμπεράσματα αυτά παραμέ­
νουν αναλλοίωτα εάν η ανάλυση 
επεκταθεί στην Ισπανία και την 
Πορτογαλία, για τις οποίες υπάρ­
χουν δεδομένα μόνο από το 1986 και 
μετά. Ωστόσο, στην Ισπανία κατά 
την περίοδο αυτή το σταθερά υψηλό 
ποσοστό εισόδου στην απασχόληση 
και το αντίστοιχα υψηλό ποσοστό 
απώλειας θέσεων εργασίας (όπως 
αναλύεται παρακάτω) διογκώνουν 
τα δεδομένα της Κοινότητας σχετι­
κά με τις μετακινήσεις των ατόμων 
εντός και εκτός της απασχόλησης. 
Όσον αφορά τις 10 κοινοτικές χώ­
ρες, με εξαίρεση την Ιταλία και τις 
Κάτω Χώρες, το ποσοστό των απα­
σχολουμένων ένα οποιοδήποτε έτος 
μεταξύ 1986-1992 που προηγουμέ­
νως ήταν άνεργοι ή οικονομικά μη 
ενεργοί μόλις ξεπερνά το 8% κατά 
μέσο όρο — περίπου 1 στους 12 — 
παρουσιάζοντας παρόμοια μικρή 
διακύμανση όπως και όσον αφορά 
τις 8 χώρες. Μεταβολές της 
απασχόλησης χων 
ανδρών και χων 
γυναικών 
Μεταξύ 1984 και 1992, η απασχόληση 
των γυναικών αυξήθηκε σημαντικά 
περισσότερο απ' ό,τι των ανδρών. Κα­
τά την περίοδο αυτή συνολικά, στα 
8 κράτη μέλη για τα οποία διατίθεται 
πλήρες σύνολο δεδομένων, ο αριθμός 
των απασχολουμένων αυξήθηκε κα­
τά 8% περίπου, οι δε γυναίκες 
αντιπροσώπευαν τα δύο τρίτα περί­
που αυτής της αύξησης. Επιπλέον, η 
διαφορά μεταξύ της αύξησης της γυ­
ναικείας απασχόλησης και εκείνης 
της ανδρικής απασχόλησης ήταν ι­
διαίτερα μεγάλη κατά τα έτη χαμηλής 
καθαρής δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας που σημειώθηκαν στην αρχή και 
στο τέλος της περιόδου — καθώς οι 
γυναίκες αντιπροσώπευαν το 90% 
της αύξησης του αριθμού των 
απασχολουμένων κατά τα έτη αυ­
τά — ενώ κατά τα έτη υψηλής 
καθαρής δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας η διαφορά ήταν σχετικά μικρή. 
90 Ρυθμοί εισόδου και εξόδου από την απασχόληση των 
ανδρών και των γυναικών στην Κοινότητα (EUR8), 1984 
έως 1992 
% απασχολουμένων Είσοδος Έξοδος 
• Άνδρες Β Γυναίκες • Άνδρες lu Γυναίκες 
1984-85 1985-66 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
85-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Αυτό το εμπειρικό πρότυπο επανα­
λαμβάνεται στα δεδομένα για τις 
γενικές μετακινήσεις εντός και εκτός 
της απασχόλησης. Όσον αφορά τα 
8 κράτη μέλη, το ποσοστό των γυναι­
κών οι οποίες από την ανεργία ή την 
οικονομικά μη ενεργό δραστηριότητα 
πέρασαν στην απασχόληση ήταν στα­
θερά υψηλότερη απ' ό,τι το ποσοστό 
των ανδρών, καθώς μεταξύ 1984 και 
1992 κυμάνθηκε πάνω από το 9% ετη-
σίως κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων έναντι κάτω από 
6% όσον αφορά τους άνδρες (Σχή­
μα 90). Ταυτόχρονα, το ποσοστό των 
γυναικών που εγκατέλειψαν την 
απασχόληση ένα τυχόν έτος ήταν επί­
σης υψηλότερο από εκείνο των 
ανδρών, ιδίως κατά τα έτη σχετικά 
υψηλής καθαρής δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας. Συνεπώς, η υψηλή 
αύξηση της απασχόλησης των αν­
δρών τείνει να συνδυάζεται με 
μικρότερο αριθμό που εγκαταλείπουν 
θέσεις εργασίας παρά με μεγαλύτε­
ρο αριθμό εισερχομένων στην 
απασχόληση. 
Η πιο ασταθής φύση της ανδρικής 
απασχόλησης οφείλεται στο γεγονός ότι, σε αντίθεση με τις γυναίκες, οι 
άνδρες απασχολούνται σε πολύ μεγα­
λύτερες αναλογίες στη βιομηχανία, 
όπου η παραγωγή είναι πιο ευαίσθητη 
στο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης 
απ' ό,τι στις υπηρεσίες Συνεπώς, η 
δημιουργία και η απώλεια θέσεων ερ­
γασίας παρουσιάζουν μεγαλύτερες 
διακυμάνσεις από έτος σε έτος στη 
βιομηχανία απ' ό,τι στις υπηρεσίες. 
Επιπλέον, δεδομένης της μακροπρό­
θεσμης μείωσης της απασχόλησης 
στη βιομηχανία, καθαρή δημιουργία 
θέσεων εργασίας στον τομέα αυτό επι­
τυγχάνεται πραγματικά μόνο σε έτη 
σχετικά υψηλής μεγέθυνσης. 
Η σχέση με χην ανεργία 
Το μέγεθος των ροών προς και από 
την απασχόληση επηρεάζεται από το 
επικρατούν επίπεδο ανεργίας και έχει 
σημαντικός επιπτώσεις στο πρόβλημα 
της έλλειψης θέσεων εργασίας Εφό­
σον παραμένουν σταθεροί οι 
υπόλοιποι παράγοντες, όσο υψηλότε­
ρο είναι το ποσοστό ανεργίας τόσο 
μεγαλύτερες πιθανότητες υπάρχουν 
ένα άτομο που είχε απασχόληση κατά 
91 Ρυθμοί εισόδου στην απασχόληση στα κράτη μέλη, μέσος 
όρος 1984-87,1987-90 και 1990-92 
% απασχολουμένων 
20 r -ι 20 
15 μ 
10 r Α 15 
Η 10 
Β DK D GR Ε F IRL L 
Ιταλία: δεν υπάρχουν στοιχεία, NL· τα στοιχεία δεν είναι αξιόπιστα UK τη στιγμή της έρευνας να ήταν άνερ­
γο το προηγούμενο έτος Συνεπώς, 
στη βάση αυτή, σε ορισμένες περιοχές 
της Κοινότητας με υψηλά ποσοστά 
ανεργίας θα έπρεπε να αναμένονται 
μεγαλύτερες ροές προς την 
απασχόληση. 
Ωστόσο, οι υπόλοιποι παράγοντες δεν 
παραμένουν κατ' ανάγκη σταθεροί. 
Ειδικότερα, ο χρόνος που απαιτείται 
από έναν άνεργο για να βρει εργασία 
και, συνεπώς η πιθανότητα να κατα­
γραφεί ως άνεργος σε δύο διαδοχικές 
έρευνες τείνει να κυμαίνεται στην 
Κοινότητα. Επίσης, ο ανταγωνισμός 
για τις θέσεις εργασίας δεν περιορίζε-
ται μόνο στους ανέργους αλλά 
επεκτείνεται σε νέους που εισέρχο­
νται για πρώτη φορά στην αγορά 
εργασίας καθώς και σ'αυτούς που ει­
σέρχονται ξανά ύστερα από ένα 
χρονικό διάστημα μη οικονομικά 
ενεργού δραστηριότητας — σε ορι­
σμένα κράτη μέλη, στο ΗΒ και τη 
Γερμανία για παράδειγμα, η κατάστα­
ση αυτή χαρακτηρίζει ειδικότερα 
τις γυναίκες με οικογενειακές 
υποχρεώσεις 
Παραβλέποντας τις διακυμάνσεις που 
παρουσιάζουν οι προαναφερθέντες 
παράγοντες η σύγκριση του μεγέ­
θους των ροών προς την απασχόληση 
με το ποσοστό ανεργίας του προηγού­
μενου έτους παρέχει μία ένδειξη της 
ευκολίας ανεύρεσης εργασίας από έ­
ναν άνεργο και, αντίστροφα, της 
κλίμακας του δυνητικού προβλήμα­
τος της μακροχρόνιας ανεργίας Με 
άλλα λόγια, όσο μεγαλύτερες είναι οι 
ροές προς την απασχόληση σε σχέση 
με το ποσοστό ανεργίας, τόσο υψηλό-
τερη ενδέχεται να είναι η 
ανακύκλωση των ανέργων και τόσο 
μικρότερο το διάστημα που απαιτεί­
ται για να βρουν εργασία. Αντίθετα, 
οι μικρέςροές σε σχέση με την ανεργία 
σημαίνουν ότι μεγάλο ποσοστό ανέρ­
γων αποτυγχάνει να βρει εργασία 
μέσα σε ένα χρόνο ή, εάν επιτύχει, 
χάνει τη θέση εργασίας πριν περάσει 
ένα έτος Συνεπώς στην περίπτω­
ση αυτή, σε σύγκριση με την 
προηγούμενη, η ανεργία τείνει να θί­
γει μόνο σχετικά μικρή ομάδα 
ατόμων. 
-86 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Μεταβολές της 
απασχόλησης σχην 
Κοινοχηχα 
Το πρότυπο των ροών προς και από 
την απασχόληση που είναι εμφανές σε 
κοινοτικό επίπεδο — σύμφωνα με το 
οποίο σχετικός αριθμός των εισερχο­
μένων στην απασχόληση τείνει να 
αυξάνεται καθώς αυξάνεται η απα­
σχόληση και να μειώνεται καθώς 
συρρικνώνεται η απασχόληση — εί­
ναι εμφανές και στα κράτη μέλη. Παρ' 
όλα αυτά, η κλίμακα των ροών προς 
τις δύο κατευθύνσεις παρουσιάζει ση­
μαντικές και συνεπείς διακυμάνσεις 
μεταξύ των χωρών, έχει δε πολύ μι­
κρή σχέση με τις διαφορές του ρυθμού 
αύξησης της απασχόλησης. Αν και 
υπάρχει κάποια σχέση με τις διαφορές 
των ποσοστών ανεργίας η σχέση αυ-
τή δεν είναι με κανένα τρόπο 
ομοιόμορφη. 
Καθ' όλη την περίοδο 1984-1992, το 
μέγεθος των ροών ήταν σχετικά μεγά­
λο στο ΗΒ, τη Γαλλία, τη Δανία, την 
Ιρλανδία και ιδίως στην Ισπανία (από 
το 1986) και σχετικά μικρό στο Βέλ­
γιο, την Ελλάδα, την Πορτογαλία 
(επίσης από το 1986), το Λουξεμβούρ­
γο και ιδίως στη Γερμανία (Σχήμα 91 ). 
(Παρ' όλο που και οι Κάτω Χώρες 
παρουσιάζουν σημαντικές μετακινή-
σεις εντός και εκτός της 
απασχόλησης τα στοιχεία φαίνονται 
παράλογα υψηλά για τις γυναίκες 
καθώς σχεδόν μία στις τρεις απασχο­
λούμενες κάθε έτος στην περίοδο 
1987-1992 φαίνεται να ήταν άνεργη ή 
να μην ασκούσε οικονομική δραστη­
ριότητα το προηγούμενο έτος έναντι 
9-10% το 1983 και το 1985, πράγμα 
που μπορεί να αντανακλά μία τάση 
της ΕΕΔ μετά το 1987 να καταγράφει 
περισσότερο τη βραχυχρόνια 
περιστασιακή εργασία απ' ό,τι 
παλαιότερα.) 
Στην πρώτη ομάδα περιλαμβάνονται 
οι δύο χώρες — Ισπανία και Ιρλαν­
δία — όπου η ανεργία ήταν πολύ 
υψηλότερη από τον κοινοτικό μέσο 
όρο καθ' όλη την περίοδο. Όμως πε-
ριλαμβάνονται και δύο χώρες — Γαλλία και ΗΒ — όπου η ανεργία 
ήταν κάτω από τον κοινοτικό μέσο 
όρο κατά το ήμισυ της περιόδου και 
μία χώρα — Δανία — όπου, με εξαίρε­
ση το 1991 και το 1992, ήταν σταθερά 
κάτω από τον κοινοτικό μέσο όρο, και 
μάλιστα σημαντικά τα περισσότερα 
χρόνια. Στην τελευταία ομάδα, όπου 
οι ροές προς και από την απασχόληση 
ήταν χαμηλές, περιλαμβάνονται οι 
χώρες που σημείωσαν τα χαμηλότερα 
ποσοστά ανεργίας κατά τα περισσότε­
ρα έτη — Λουξεμβούργο, Γερμανία 
και Πορτογαλία — και η Ελλάδα όπου 
το ποσοστό ήταν επίσης χαμηλότερο 
από τον κοινοτικό μέσο όρο, αλλά πε­
ριλαμβάνεται και το Βέλγιο, όπου 
5 από τα 8 έτη η ανεργία ήταν πάνω 
από τον κοινοτικό μέσο όρο. Επι­
πλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις η 
διαφορά στο μέγεθος των ροών προς 
και από την απασχόληση μεταξύ των 
χωρών των δύο ομάδων είναι πολύ 
μεγαλύτερη απ' ό,τι η διαφορά των 
ποσοστών ανεργίας 
Η διαφορά μεταξύ των χωρών με τις 
μεγαλύτερες ροές της πρώτης ομάδας 
είναι διπλάσιες έως τριπλάσιες από 
εκείνες της δεύτερης ομάδας με τις 
μικρότερεςροες. Στην Ισπανία, τα έτη 
υψηλής καθαρής δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας μεταξύ 1987 και 1990, 
το 17% περίπου κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων ήταν άνεργοι ή μη 
οικονομικά ενεργοί το προηγούμενο 
έτος — ελαφρώς μόνο κάτω από το 
μέσο όρο ανεργίας Αντίθετα, το ποσο­
στό αυτό ανερχόταν μόνο γύρω στο 
5% ή λιγότερο σε κάθε χώρα της ομά­
δας με χαμηλό ρυθμό εισόδου στην 
απασχόληση. Στην ομάδα αυτή περι­
λαμβάνονται και η Ελλάδα και το 
Βέλγιο, όπου το 5% είναι σημαντικά 
κάτω από το επικρατούν επίπεδο 
ανεργίας κατά την περίοδο αυτή. 
Συνεπώς, φαίνεται ότι για τους 
ανέργους ήταν πολύ δυσκολότερο να 
βρουν εργασία στις δύο τελευταίες 
χώρες απ' ό,τι στην Ισπανία Αυτό 
αντανακλάται στο υψηλό ποσοστό 
μακροχρόνιας ανεργίας που παρου­
σιάζει το Βέλγιο, όπου το 65% σχεδόν 
κατά μέσο όρο των ανέργων κατά την 
περίοδο αυτή ήταν άνεργοι ένα χρόνο 
ή περισσότερο έναντι μόλις πάνω από 50% στην Ισπανία. Επίσης αντανα­
κλάται στην πολύ μεγαλύτερη 
αύξηση των ποσοστών συμμετοχής 
κατά την περίοδο αυτή στην Ισπανία 
σε σύγκριση με το Βέλγιο ή την Ελ­
λάδα, όπου η ένταξη ή επανένταξη 
των γυναικών στην αγορά εργασίας 
ήταν σημαντικά χαμηλότερη απ' ό,τι 
σε άλλα νότια κράτη μέλη. 
Οι μεγάλες διαφορές στο ρυθμό 
εισόδου στην απασχόληση αντανα­
κλώνται σε εξίσου μεγάλες διαφορές 
στο ρυθμό εξόδου. Μεταξύ 1987 και 
1990, στο Βέλγιο και την Ελλάδα κα­
θώς και στη Γερμανία και την 
Πορτογαλία, μόνο το 3-4% κατά μέσο 
όρο των ατόμων εγκατέλειπε την ερ­
γασία ετησίως για να καταστεί άνεργο 
ή μη οικονομικά ενεργό — ποσοστό 
το οποίο δεν είναι πολύ υψηλότερο 
από το φυσικό ρυθμό συνταξιοδότη­
σης Στην Ισπανία το ποσοστό αυτό 
ανερχόταν στο 13%. 
Η αντίθεση είναι εξίσου έντονη μετα­
ξύ της Ισπανίας και της Ιρλανδίας 
Μεταξύ 1986 και 1990, στην Ιρλαν­
δία, όπου η ανεργία ήταν ελαφρώς 
μόνο χαμηλότερη απ' ό,τι στην Ισπα-
νία, ο ρυθμός εισόδου στην 
απασχόληση ανερχόταν μόνο γύρω 
στο 8,5%, περίπου το μισό μόνο του 
ισπανικού ρυθμού. Αυτό αντανακλά­
ται, όπως και στο Βέλγιο, στο υψηλό 
ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας κα­
θώς κατά την περίοδο αυτή το 60% 
κατά μέσο όρο των ανέργων ήταν 
στην κατάσταση αυτή επί ένα έτος ή 
περισσότερο. 
Αντίστοιχα, παρ' όλο που στο ΗΒ το 
ποσοστό ανεργίας ήταν υψηλότερο 
απ' ό,τι στη Γερμανία καθ' όλη την 
περίοδο 1984-1992, οι πιθανότητες 
να βρει ένα άτομο εργασία στο ΗΒ 
— είτε ήταν άνεργο είτε μη οικονο­
μικά ενεργό — φαίνεται ότι ήταν 
μεγαλύτερες απ' ό,τι στη Γερμανία. 
Στο ΗΒ, ο ρυθμός εισόδου στην απα­
σχόληση κυμαινόταν γύρω στο 
10-11% ετησίως μεταξύ 1984-1989, 
δηλαδή σε επίπεδα διπλάσια έως τρι­
πλάσια απ' ό,τι στη Γερμανία, όπου 
ο ρυθμός κυμάνθηκε μόνο γύρω στο 
3-4% κατά τα περισσότερα έτη. Ακό­
μη και το 1991 και το 1992, όταν η 
87 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
92 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά βασικό τομέα στην 
Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-87,1987-90 και 1990-92 
Άνδρες 
Γυναίκες 
Σύνολο 
0 2 4 
EUR8 » Β, DK, D, GR, F, IRL, L, UK 10 12 
% απασχολουμένων 
93 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά βασικό τομέα στα 
κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 
10 15 20 
Γεωργία 
Βιομηχανία 
Υπηρεσίες 
0 5 10 15 20 
h-αλία: δεν υπάρχουν στοιχεία, NL τα στοιχεία δεν ε(ναι αξιόπιστα % απασχολουμένων απασχόληση μειώθηκε πάνω από 2% 
στο ΗΒ, το 8% κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων είχε βρει εργασία 
ύστερα από ένα έτος ανεργίας ή μη 
οικονομικά ενεργού δραστηριότη­
τας Επιπλέον, ακόμη και σε έτη 
υψηλής καθαρής δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας, ο ρυθμός των 
ατόμων που εγκατέλειπαν την απα­
σχόληση διατηρήθηκε σε σχετικά 
υψηλά επίπεδα πάνω από το 7% 
— σημαντικά υψηλότερα από το 2-
3% που σημειώθηκε στη Γερμανία. 
Η διαφορά αυτή αντανακλάται, ξανά, 
στα ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας. 
Παρά το συγκριτικά χαμηλό επίπεδο 
ανεργίας στη Γερμανία, πάνω από το 
45% των ανέργων ήταν εκτός εργα­
σίας περισσότερο από ένα έτος καθ' 
όλη την περίοδο, ακόμη και το 1991 
μετά από 7 έτη καθαρής δημιουργίας 
θέσεων εργασίας Σε αντίθεση, στο 
ΗΒ, έως το 1991 το ποσοστό αυτό είχε 
πέσει κάτω από το 30%. Επιπροσθέ­
τως στη Γερμανία, σε μεγαλύτερη 
έκταση απ' ό,τι αλλού, οι άνεργοι 
αντιμετώπιζαν τον ανταγωνισμό όχι 
μόνο αυτών που προηγούμενα ήταν 
μη ενεργοίή στο εκπαιδευτικό σύστη­
μα αλλά επίσης και των νέων 
μεταναστών από την Ανατολή. 
Στη Γαλλία, ο ρυθμός εισόδου στην 
απασχόληση ήταν ελαφρώς μόνο 
χαμηλότερος απ' ό,τι στο ΗΒ, στο 
8-9% των απασχολουμένων, αν και 
η καθαρή αύξηση των απασχολου­
μένων ήταν πολύ χαμηλότερη 
κατά τα περισσότερα έτη (ενώ ποτέ 
δεν ήταν πολύ πάνω από το 1% 
έναντι 3,5% το 1988 και το 1989 
στο ΗΒ). Συνεπώς, το ποσοστό των 
ατόμων που εγκαταλείπει την απα­
σχόληση ετησίως ήταν σχεδόν το 
ίδιο με εκείνο στο ΗΒ. Και πάλι 
όπως και στο ΗΒ, αυτός ο σχετικά 
υψηλός ρυθμός μετακίνησης από 
και προς την εργασία αντικατο­
πτρίστηκε σε ένα συγκριτικά 
χαμηλό επίπεδο μακροχρόνιας α­
νεργίας, το οποίο, παρά το χαμηλό 
ρυθμό καθαρής δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας, μειώθηκε σε κάτω 
από το 40% του συνολικού αριθμού 
ανέργων το 1991 λιγότερο απ' ό,τι 
στη Γερμανία. 
-88-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Ροές προς χην 
απασχόληση καχά 
τομέα 
Η είσοδος ατόμων στην απασχόληση 
σε υπηρεσίες από κατάσταση ανερ­
γίας ή μη οικονομικά ενεργού 
δραστηριότητας ήταν σταθερά υψη­
λότερη απ' ό,τι σε άλλους τομείς καθ' 
όλη τη διάρκεια της περιόδου 1984-
1992, πράγμα που αντανακλά τους 
σχετικούς ρυθμούς καθαρής δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας Για τις 
8 κοινοτικές χώρες για τις οποίες 
υπάρχει πλήρες σύνολο δεδομένων, 
μόλις κάτω από το 8% κατά μέσο όρο 
των απασχολουμένων στις υπηρεσίες 
οποιοδήποτε από τα έτη αυτά ήταν 
άνεργοι ή μη ενεργοί το προηγούμενο 
έτος (Σχήμα 92). Η διαχρονική διακύ­
μανση ήταν μικρή (κατά μισή μόνο 
ποσοστιαία μονάδα μεταξύ των ετών 
που η απασχόληση αυξανόταν κατά 
2,5% ή περισσότερο και των ετών που 
αυξανόταν κατά 1% ή λιγότερο). Για 
τις 8 χώρες συν την Ισπανία και την 
Πορτογαλία, ο μέσος ρυθμός εισόδου 
στις υπηρεσίες κατά την περίοδο 
1986-1992 μόλις ξεπερνούσε το 8,5% 
των απασχολουμένων, ενώ παρόμοια 
μικρή διαφορά σημεκόθηκε και μετα­
ξύ ετών υψηλής και χαμηλής 
αύξησης της απασχόλησης 
Όσον αφορά τις 8 κοινοτικές χώρες 
ο ρυθμός εισόδου στη βιομηχανία 
ήταν πάνω από 2 ποσοστιαίες μονά­
δες χαμηλότερος απ' ό,τι στις 
υπηρεσίες και κυμαινόταν περίπου 
στο 5,5% των απασχολουμένων, 
αντανακλώντας το χαμηλότερο ρυθ­
μό καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας, αλλά μόνο κατά 1,5 ποσο­
στιαία μονάδα χαμηλότερος, στο 
6,5%-7%, εάν συμπεριληφθεί η 
Ισπανία και η Πορτογαλία. Πράγματι, 
στην Ισπανία, ο ρυθμός εισόδου των 
ανέργων και των οικονομικά μη ενερ­
γών ατόμων στη βιομηχανία κατά 
την περίοδο αυτή ήταν μεγαλύτερος 
από εκείνον που σημειώθηκε στις 
υπηρεσίες (Σχήμα 93). Το ίδιο ισχύει 
για τα περισσότερα έτη και για την 
Ελλάδα και την Πορτογαλία, οι οποίες 
όπως η Ισπανία σημείωσαν έως σήμε­ρα λιγότερο σημαντική μετατόπιση 
απασχόλησης από τη βιομηχανία στις 
υπηρεσίες απ' ό,τι άλλες κοινοτικές 
χώρες 
Επιπλέον, στις τρεις αυτός χώρες ο 
ρυθμός εισόδου των γυναικών όπως 
και των ανδρών στη βιομηχανία ήταν 
υψηλότερος απ' ό,τι στις υπηρεσίες 
ένα φαινόμενο που επί ορισμένα χρό­
νια σημεκόθηκε και στη Δανία και το 
Βέλγιο. 
Απρόσμενα ίσως, στην Κοινότητα ο 
ρυθμός εισόδου των ανέργων στη 
γεωργία ήταν περίπου ο ίδιος με 
εκείνον στη βιομηχανία. Το γεγονός 
αυτό έρχεται σε αντίθεση με την εικό­
να που συχνά δίνει η γεωργία ως 
τομέαςμε μικρό αριθμό νεοεισερχομέ­
νων και όπου η μοναδική πραγματική 
κινητικότητα λαμβάνει τη μορφή της 
αποχώρησης ατόμων, είτε διότι απο­
λύονται είτε διότι συμπληρώνουν 
την ηλικία συνταξιοδότησης Όσον 
αφορά τις 8 κοινοτικές χώρες κάθε 
έτος μεταξύ 1984 και 1992, 5,5%-6% 
των απασχολουμένων στη γεωργία ή­
ταν άνεργοι ή μη ενεργοί το 
προηγούμενο έτος και το 6%-7% εάν συνυπολογιστεί και η Ισπανία και η 
Πορτογαλία. Επιπλέον, σε ορισμένες 
χώρες στο Βορρά της Κοινότητας ο 
ρυθμός εισόδου των ανέργων στη 
γεωργία κατά την περίοδο αυτή ήταν 
υψηλότερος απ' ό,τι στη βιομηχανία. 
Αυτό παρατηρήθηκε στη Γαλλία, 
όπου ο μέσος όρος των απασχολουμέ­
νων στη γεωργία οι οποίοι κατά την 
περίοδο αυτή ήταν άνεργοι ή μη ενερ­
γοί το προηγούμενο έτος ανερχόταν 
στο 8,5% — περίπου κατά 1,5 ποσο­
στιαία μονάδα υψηλότερος απ' ό,τι 
στη βιομηχανία — και στη Γερμανία, 
όπου ο μέσος όρος ανέρχονταν στο 
4,5% έναντι μόλις πάνω από 3% στη 
βιομηχανία. 
Συνεπώς, σε αυτές τις δύο χώρες δε­
δομένων των καθαρών απωλειών 
θέσεων εργασίας στον τομέα αυτό, ο 
ρυθμός εξόδου από τη γεωργία ήταν 
σημαντικά υψηλότερος απ' ό,τι από 
άλλους τομείς δραστηριότητας 
Αντίστοιχα, στο ΗΒ, κατά τα μισά από 
τα χρόνια της περιόδου αυτής ο ρυθ­
μός εισόδου των ανέργων στη 
γεωργία ξεπέρασε εκείνον στη βιομη­
χανία, αν και εδώ σε αντίθεση με τις 
94 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά μονοψήφιο κλάδο της 
NACE στην Κοινότητα (EUR8), μέσος όρος 1984-92 
10 12 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Υγ*^ εκπαίδευση, άλλοι 
Τραπεζίς, υπηρεσίες προς 
«ηχΕίρήόεις 
Κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, 
άλλοι 
Κατασκευές 
Γεωργία 
Δημοσία διοίκηση 
Μηχανολογικές κατασκευές, 
προϊόντα εκ μέταλλου 
Μεταφορές κα επικοινωνίες 
Χημκα προϊόντα, εξόρυξη 
Ενέργεια και ύδρευση 
0 2 
EUR8 « Β, DK, D, GR. F, IRL, L, UK 8 10 12 
% απασχολουμένων 
89 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
άλλες δύο χώρες, μεταξύ 1984 και 
1991 ο αριθμός των απασχολουμένων 
στη γεωργία σημείωσε μικρότερη 
μείωση απ' ό,τι εκείνος των απασχο­
λουμένων στη βιομηχανία. Επιπλέον, 
ενώ στη Γαλλία και τη Γερμανία ο 
ρυθμός εισόδου στη γεωργία ήταν 
υψηλότερος απ' ό,τι εκείνος στη βιο­
μηχανία, όσον αφορά τόσο τους 
άνδρες όσο και τις γυναίκες, στο ΗΒ, 
αυτό ίσχυε μόνο για τους άνδρες. 
Πράγματι, καθ' όλη την περίοδο, με 
εξαίρεση το 1985, αλλά ιδίως κατά τα 
έτη χαμηλής αύξησης ή μείωσης της 
απασχόλησης, υψηλότερο ποσοστό 
απασχολούμενων ανδρών στη γεωρ­
γία ήταν άνεργο το προηγούμενο έτος 
απ' ό,τι στη βιομηχανία. 
Στα νότια κράτη μέλη, όπου η γεωρ­
γία αποτελεί πολύ σημαντικότερο 
εργοδότη, η σημασία του οποίου όμως 
μειώνεται ταχέως, κατά την περίοδο 
αυτή ο ρυθμός εισόδου στον τομέα 
αυτό ήταν σημαντικά χαμηλότερος 
απ' ό,τι στη βιομηχανία. Αυτό ισχύει 
ιδίως για την Ελλάδα και την Πορτο­
γαλία, όπου κατά την περίοδο αυτή 
μόνο το 2% περίπου ή λιγότερο των 
απασχολουμένων στη γεωργία ήταν άνεργο το προηγούμενο έτος αλλά και 
για την Ισπανία και την Ιρλανδία. 
Ωστόσο, στην Ισπανία, το ποσοστό ξε­
περνούσε το 10% κάθε έτος πράγμα 
που σημαίνει ταχεία ανακύκλωση 
των θέσεων εργασίας στον τομέα ενώ 
στην Ιρλανδία κυμαινόταν γύρω στο 
5-6%, αν και αυτό οφειλόταν μόνο στο 
εξαιρετικά υψηλό ποσοστό εισόδου 
των γυναικών. 
Πράγματι, στην Ιρλανδία, κατά το με­
γαλύτερο διάστημα της περιόδου, 
πάνω από μία στις τέσσερις απασχο­
λούμενες στη γεωργία — και 
ορισμένα έτη πάνω από μία στις 
τρεις — ήταν άνεργες ή μη ενεργές το 
προηγούμενο έτος έναντι μόνο 3% πε­
ρίπου των ανδρών, το ποσοστό δε 
αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από 
τα αντίστοιχα στοιχεία για τη βιομη­
χανία και τις υπηρεσίες. (Παρόμοιο 
μοντέλο είναι εμφανές στις Κάτω Χώ­
ρες όπου παρόμοια υψηλά ποσοστά 
παρατηρούνται και σε άλλους τομείς 
και όπου υπάρχουν αμφιβολίες για 
την αξιοπιστία των δεδομένων.) Συ­
νεπώς, ο ρυθμός εισόδου στη γεωργία 
είναι εξαιρετικά υψηλός για τις γυ­
ναίκες, πράγμα που, δεδομένου του 
95 Ρυθμός εισόδου των ανδρών και των γυναικών στην 
απασχόληση κατά μονοψήφιο κλάδο της NACE στην 
Κοινότητα (EUR8), μέσος όρος 1984-92 
0 2 4 6 8 10 12 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Υγεία εκπαίδευση, άλλοι 
Κατασκευές 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις 
Κλωστοϋφαντουργία, ένδυση, 
άλλοι 
Γεωργία 
Μηχανολογικές κατασκευές, 
προϊόντα εκ μετάλλου 
Δημόσια διοίκηση 
Μεταφορές κα επικοινωνίες 
Χημκά προϊόντα, εξόρυξη 
Ενέργεια και ύδρευση 
0 2 
EUR8 = Β, DK, D, QR, F, IRL, L, UK 8 10 12 
% απασχολουμένων υψηλού ρυθμού εξόδου, σημαίνει επί­
σης ότι ο ρυθμός ανακύκλωσης των 
γυναικών είναι εξίσου υψηλός. 
Στον τομέα των υπηρεσιών, η διανο­
μή και η τροφοδοσία ξεχωρίζουν 
καθώς παρουσιάζουν υψηλό ρυθμό 
νεοεισερχομένων από τους ανέργους 
και μη ενεργούς Από τις 8 κοινοτικές 
χώρες που μελετώνται εδώ, κατά την 
περίοδο 1984-1992 μόλις κάτω από το 
10% κατά μέσο όρο των απασχολου­
μένων στη διανομή και τα ξενοδοχεία 
και εστιατόρια ήταν άνεργο ή μη ενερ­
γό το προηγούμενο έτος, και το 
ποσοστό αυτό αυξάνεται στο 11% πε­
ρίπου εάν συνυπολογιστούν η 
Ισπανία και η Πορτογαλία (Σχήμα 
94). Αυτό ισχύει γενικά σε όλα τα 
κράτη μέλη, ενώ το ποσοστό φθάνει 
το 17-18% στην Ισπανία και το 14-
15% στο ΗΒ. Επίσης, ισχύει για τις 
γυναίκες ειδικότερα, για τις οποίες το 
μέσο ποσοστό νεοεισερχομένων κυ­
μαινόταν γύρω στο 12% στις 
8 κοινοτικές χώρες (13% συμπερι­
λαμβανομένης της Ισπανίας και της 
Πορτογαλίας), αν και εκείνο των αν­
δρών ήταν επίσης υψηλότερο απ' ό,τι 
σε άλλους κλάδους και κυμαινόταν 
στο 8-9% κατά μέσο όρο (Σχήμα 95). 
Η κατηγορία των λοιπών υπηρεσιών, 
η οποία περιλαμβάνει την εκπαίδευση 
και την υγεία καθώς και ένα φάσμα 
προσωπικών υπηρεσιών, ήταν ελα­
φρώς μόνο λιγότερο σημαντική ως 
σημείο εισόδου στην απασχόληση, αν 
και σε αντίθεση με τη διανομή και τη 
τροφοδοσία, ο αριθμός των απασχο­
λουμένων αυξήθηκε σημαντικά 
μεταξύ 1984-1992. Κατά την περίοδο 
αυτή, το 8-9% των απασχολουμένων 
στον κλάδο αυτό στις 8 κοινοτικές 
χώρες ήταν άνεργο ή δεν ασκούσε οι­
κονομικά ενεργό δραστηριότητα το 
προηγούμενο έτος (το 9-10% συμπερι­
λαμβανομένης της Ισπανίας και της 
Πορτογαλίας). 
Στη βιομηχανία, η λοιπή μεταποίηση, 
που περιλαμβάνει κυρίως βασικά 
προϊόντα όπως τρόφιμα και ποτά, 
προϊόντα κλωστοϋφαντουργίας, 
ένδυσης και υπόδησης, και οι 
κατασκευές σημείωσαν σταθε­
ρά υψηλότερο αναλογικά ρυθμό 
90 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
νεοεισερχομένων απ' ό,τι άλλοι κλά­
δοι κατά την ίδια περίοδο, αν και πάλι 
δεν επρόκειτο για τομείς με αντίστοι­
χα υψηλούς ρυθμούς αύξησης της 
απασχόλησης Σε αυτούς τους δύο το­
μείς, το 6-7% κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων στις 8 κοινοτικές 
χώρες κατά την περίοδο αυτή ήταν 
άνεργο ή μη ενεργό το προηγούμενο 
έτος (το 8-9% συμπεριλαμβανομένης 
της Ισπανίας και της Πορτογαλίας). 
Επιπλέον, και στις δύο περιπτώσεις, 
όπως και για όλους τους άλλους κλά­
δους, το ποσοστό των γυναικών 
ήταν υψηλότερο από εκείνο των αν­
δρών, καθώς κατά την περίοδο αυτή 
στις 8 κοινοτικές χώρες το 9-10% 
κατά μέσο όρο των απασχολούμε­
νων γυναικών σε αυτούς τους δύο 
κλάδους ήταν άνεργο ή μη ενεργό το 
προηγούμενο έτος (το 10-11% συ­
μπεριλαμβανομένης της Ισπανίας 
και της Πορτογαλίας), ποσοστό πε­
ρίπου αντίστοιχο με εκείνο που 
παρατηρείται στις υπηρεσίες — αν 
και όσον αφορά τις κατασκευές αυτό 
μεταφράζεται σε συγκριτικά λίγες 
θέσεις εργασίας (το 1992 σε όλη την 
Κοινότητα στον κλάδο αυτό εργάζο-
νταν μόνο 800.000 περίπου 
γυναίκες). 
Μετακινήσεις μεταξύ 
κλάδων 
Σύμφωνα με το επιχείρημα που προ­
βάλλεται ολοένα και περισσότερο τα 
τελευταία έτη, μία σημαντική συνέ­
πεια του επιταχυνόμενου ρυθμού της 
τεχνολογικής προόδου στις διαδικα­
σίες παραγωγής και των συνεχών 
αλλαγών στη δομή της οικονομικής 
δραστηριότητας είναι ότι τα άτομα 
δεν μπορούν πλέον να υπολογίζουν 
ότι θα απασχολούνται σε μία θέση 
εργασίας καθ' όλη τη διάρκεια της 
ζωής τους. Πράγματι, πολλά άτομα 
μπορείνα υποχρεωθούν να αλλάξουν 
εργασία και κατά συνέπεια να απο­
κτήσουν νέα προσόντα πολλές φορές 
στη ζωή τους Τόσο η προθυμία όσο 
και η ικανότητα του εργατικού δυνα­
μικού να προσαρμόζεται κατά τον 
τρόπο αυτό μπορεί να αποτελούν 
σημαντικούς καθοριστικούς παράγο­ντες για την ανταγωνιστικότητα της 
οικονομίας 
Είναι δύσκολο να βρεθούν άμεσες εν­
δείξεις για την έκταση που επικρατεί 
στην κινητικότητα μεταξύ εργασιών. 
Τα δεδομένα σχετικά με τα επαγγέλ­
ματα (όπως σημειώνεται στο 
Κεφάλαιο 8) συγκαταλέγονται μετα­
ξύ των λιγότερο συγκρίσιμων 
δεικτών της αγοράς εργασίας μεταξύ 
των χωρών. Επιπλέον, υπάρχει έλλει­
ψη πληροφοριών τύπου κοόρτων που 
θα μπορούσαν να καταστήσουν δυνα­
τή την απεικόνιση και την ανάλυση 
των μετακινήσεων των ατόμων. 
Η ανάλυση εδώ βασίζεται στις μετα­
κινήσεις των εργαζομένων μεταξύ 
τομέων δραστηριότητας από τη μία 
Έρευνα Εργατικού Δυναμικού στην 
επομένη, όπου οι κλάδοι ορίζονται στο 
μονοψήφιο επίπεδο τηςΝΑΟΕ, πράγ­
μα που ουσιαστικά σημαίνει διαίρεση 
της οικονομίας σε 11 μεγάλες ομάδες 
βιομηχανίας ή υπηρεσιών (που παρα­
τίθενται στο Σχήμα 95). Η διαίρεση 
αυτή δεν αποτελεί απόλυτα ικανο­
ποιητική βάση ανάλυσης, από τη 
στιγμή που ορισμένες ομάδες περι­λαμβάνουν πολύ διαφορετικές δρα­
στηριότητες — για παράδειγμα, η 
υγεία και η εκπαίδευση περιλαμβάνο-
νται μαζί με τις προσωπικές 
υπηρεσίες, όπωςη κομμωτική, το λια­
νικό εμπόριο με τα ξενοδοχεία και τα 
ορυχεία με τα χημικά προϊόντα, και 
συνεπώς οι μετατοπίσεις μεταξύ αυ­
τών δεν θα καταγραφούν. Επιπλέον, 
ενώ θα καταγραφούν οι μετατοπίσεις 
μεταξύ παρόμοιων θέσεων εργασίας 
σε διαφορετικές ομάδες — αν και η 
ευρεία φύση των ομάδων που ορίζο­
νται εδω μειώνει την πιθανότητα να 
είναι ίδιες δύο θέσεις εργασίας — δεν 
θα καταγραφούν οι μετατοπίσεις με­
ταξύ διαφορετικών θέσεων εργασίας 
στον ίδιο κλάδο. 
Παρ' όλα αυτά, τα στοιχεία παρέχουν 
κάποιες ενδείξεις για την κλίμακα της 
κινητικότητας μεταξύ εργασιών και 
τον τρόπο με τον οποίο κυμαίνεται 
στην Κοινότητα καθώς και διαχρονι­
κά. Πράγματι, το γεγονός ότι οι 
ομάδες ορίζονται με πολύ γενικό τρό­
πο πρέπει να σημαίνει ότι τα στοιχεία 
υποεκτιμούν την πραγματική κινη­
τικότητα και, ακόμη περισσότερο, το 
ρυθμό ανακύκλωσης των θέσεων 
96 Κινητικότητα μεταξύ μονοψηφίων κλάδων της NACE και 
αύξηση της απασχόλησης στην Κοινότητα (EUR8), 1984-92 
% απασχολουμένων 
4 r ι 5 
4 4 
Α 3 
Α 2 
Α 1 
1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
EUR8 » Β, OK, D, GR, F, IRL, U UK 
-91 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
97 Κινητικότητα μεταξύ μονοψηφίων κλάδων της NACE στα 
κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-87,1987-90 και 1990-92 
% απασχολουμένων 
6 μ 
4 h τ 8 
Α 6 
Β DK D GR Ε 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία F IRL L NL Ρ UK 
98 Διακλαδική κινητικότητα κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα 
(EUR8), μέσος όρος 1984-87, 1987-90 και 1990-92 
6 r % απασχολουμένων 
• Γεωργία 
• Βιομηχανία 
• Υπηρεσίες Α 5 
1984-87 1967-90 1990-92 1984-87 1987-90 1990-92 1984-87 1987-90 1990-92 
EUR8 = Β, DK, D, GR, F, IRL, L, UK εργασίας (παρακάτω παρατίθενται ο­
ρισμένες ενδείξεις σχετικά με την 
ανακύκλωση των θέσεων εργασίας 
για το 1992). 
Για τις 8 κοινοτικές χώρες για τις 
οποίες υπάρχουν δεδομένα για όλη 
την περίοδο, το 4% ετησίως περίπου 
κατά μέσο όρο — ένας στους 25 — 
μετακινήθηκε από ένα τομέα δραστη­
ριότητας σε άλλο κατά την περίοδο 
1983-1992 (Σχήμα 96). Ωστόσο, το πο­
σοστό αυτό κυμαινόταν κάτω από το 
4% τα πρώτα έτη χαμηλής αύξησης 
της απασχόλησης (καθώς και το 1992) 
σε πάνω από 5% — ένας στους 20 — 
το 1990, ύστερα από μία περίοδο υψη­
λής αύξησης της απασχόλησης, 
πράγμα που σημαίνει ότι ο υψηλός 
ρυθμός δημιουργίας θέσεων εργασίας 
ενθαρρύνει την κινητικότητα μεταξύ 
των κλάδων. 
Εάν συνυπολογιστούν η Ισπανία και 
η Πορτογαλία, τα ποσοστά τείνουν να 
μειωθούν οριακά, καθώς η κινητικό­
τητα μεταξύ των κλάδων και στις δύο 
χώρες είναι χαμηλότερη από τον κοι­
νοτικό μέσο όρο, μόλις πάνω από 3% 
τα περισσότερα έτη παρά τους σχετι­
κά υψηλούς ρυθμούς αύξησης της 
απασχόλησης. Επίσης, η Ελλάδα και 
η Ιρλανδία σημείωσαν χαμηλά ποσο-
στά κινητικότητας, καθώς στην 
Ελλάδα μόνο περίπου 2% ετησίως 
των απασχολουμένων άλλαξε τον 
κλάδο δραστηριότητας στον οποίο ερ­
γαζόταν καθ' όλη τη διάρκεια της 
περιόδου, ενώ στην Ιρλανδία ο μέσος 
όρος ήταν κάτω από 1,5% ετησίως, το 
χαμηλότερο ποσοστό στην Κοινότητα 
(Σχήμα 97). 
Στα πιο ανεπτυγμένα κράτη μέλη, το 
ποσοστό κινητικότητας τείνει να εί­
ναι υψηλότερο, με μοναδική εξαίρεση 
το Βέλγιο, όπου το ποσοστό των ατό­
μων που μετακινήθηκε μεταξύ 
κλάδων κατά την περίοδο αυτή ήταν 
σε μεγάλο βαθμό παρόμοιο με εκείνο 
που σημειώθηκε στην Ελλάδα (μόλις 
πάνω από 2% ετησίως). Ωστόσο, και 
στη Γερμανία ο μέσος όρος ήταν μόλις 
γύρω στο 2,5%, πολύ κάτω από τον 
κοινοτικό μέσο όρο. Αντίθετα, στο 
ΗΒ, τη Γαλλία και τη Δανία, ο μέσος 
όρος κυμαινόταν γύρω στο 5% και 
92 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
ήταν σχεδόν 6% στο ΗΒ, όπου η μετα­
κίνηση εργαζομένων μεταξύ κλάδων 
ήταν τα περισσότερα χρόνια η υψηλό­
τερη στην Κοινότητα. (Στις Κάτω 
Χώρες, όπου υπάρχουν λιγότερες αμ­
φιβολίες σχετικά με τα στοιχεία αυτά 
απ' ό,τι για εκείνα σχετικά με τους 
νεοεισερχομένους, το μέσο ποσοστό 
μετακίνησης μεταξύ κλάδων ήταν μό­
λις κάτω από το 4% μεταξύ 1987 
και 1992.) 
Στις περισσότερες χώρες, όπως και σε 
κοινοτικό επίπεδο, είναι φανερή μία 
τάση αύξησης του ποσοστού κινητι­
κότητας μεταξύ κλάδων παράλληλα 
με το ρυθμό αύξησης της απασχόλη­
σης, αν και δεν είναι ιδιαίτερα έντονη 
σε όλες τις περιπτώσεις. Για παράδειγ­
μα, στο ΗΒ, 5% κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων μετακινήθηκε από 
ένα κλάδο σε άλλο το 1991 και το 
1992, έτη κατά τα οποία η απασχόλη­
ση μειώθηκε κατά πάνω από 2%, 
έναντι 7% κατά μέσο όρο κατά την 
περίοδο 1987-1990 κατά την οποία η 
απασχόληση αυξήθηκε σημαντικά. 
Από την άλλη πλευρά, κατά την πε­
ρίοδο 1987-1990 στη Γερμανία, η 
μέση κινητικότητα κατά τη διάρκεια 
των ετών υψηλής αύξησης της απα­
σχόλησης ήταν περίπου η ίδια με 
εκείνη κατά τα προηγούμενα τρία έτη 
ή τα επόμενα δύο έτη, κατά τα οποία 
η απασχόληση αυξήθηκε με πολύ χα­
μηλότερο ρυθμό. 
Κινητικότητα κατά 
τομέα 
Όπως πρέπει να αναμένεται, 
σημαντικά λιγότερα άτομα μετακινή­
θηκαν προς τη γεωργία απ' ό,τι προς 
άλλους τομείς. Σε όλη την Κοινότητα 
(για τις 10 χώρες καθώς και για τις 8), 
μεταξύ 1984 και 1992 μόνο 1,5% κατά 
μέσο όρο ετησίως των απασχολουμέ­
νων στη γεωργία μετακινήθηκε στσν 
τομέα αυτό από άλλη θέση εργασίας 
(Σχήμα 98). Στην Ιρλανδία και την 
Ελλάδα, το ποσοστό ήταν κάτω από 
1% και στο Βέλγιο οριακά μόνο υψη­
λότερο (Σχήμα 99). Από την άλλη 
πλευρά, στο ΗΒ το ποσοστό αυξήθηκε 
στο 4% στις αρχές της δεκαετίας του 
1990 (από 2,5% στα μέσα της δεκαε­τίας του 1980), ενώ στη Δανία κυμάν­
θηκε στο 2,5% κατά μέσο όρο καθ' όλη 
τη διάρκεια της περιόδου. 
Το υψηλό ποσοστό που παρουσιάζει 
το ΗΒ μπορείνα αντανακλά το γεγο­
νός ότι κατά την περίοδο αυτή 
σημεκόθηκε ορισμένη αύξηση της α­
πασχόλησης στη γεωργία, μοναδικό 
σχεδόν φαινόμενο στην Κοινότητα, 
το οποίο βέβαια μπορείνα αντανακλά 
και το γεγονός ότι στον τομέα απασχο­
λούνταν ελάχιστα άτομα — μόνο το 
2% περίπου του εργατικού δυναμι­
κού. Παρ' όλα αυτά, στιςΚάτωΧώρες, 
όπου η απασχόληση στη γεωργία αυ­
ξήθηκε επίσης και το ποσοστό των 
απασχολουμένων στον τομέα αυτό 
δεν ήταν πολύ υψηλότερο απ' ό,τι στο 
ΗΒ, η μέση μετακίνηση προς τον το­
μέα αυτό κυμάνθηκε γύρω στον 
κοινοτικό μέσο όρο. 
Παρά τους πολύ διαφορετικούς ρυθ­
μούς αύξησης της απασχόλησης, κατά 
την περίοδο 1983-1992 τα ποσοστά 
διακλαδίκής κινητικότητας στη βιο­
μηχανία και τις υπηρεσίες ήταν σε 
μεγάλο βαθμό παρόμοια. Για τις 8 κοι­
νοτικές χώρες, κατά την περίοδο αυτή μόλις πάνω από 4% των απασχολου­
μένων στους πέντε βιομηχανικούς 
κλάδους μετακινούνταν προς έναν 
από αυτούς τους κλάδους ετησίως. 
(Στο ποσοστό αυτό περιλαμβάνονται 
τα άτομα που μετακινούνται από ένα 
βιομηχανικό κλάδο σε άλλο καθώς και 
από τις υπηρεσίες ή τη γεωργία) Για 
τους πέντε τομείς των υπηρεσιών, ο 
μέσος όρος ανερχόταν στο 4,5%. 
Κατά τα έτη υψηλής αύξησης της 
απασχόλησης, στη βιομηχανία ση­
μειώθηκε κάποια τάση αύξησης του 
ποσοστού που μετακινείται μεταξύ 
κλάδων — μεταξύ 1987 και 1990 ο 
μέσος όρος ανερχόταν στο 5% σχεδόν 
ενώ μεταξύ 1983 και 1987 ήταν κάτω 
από το 4%. Στις υπηρεσίες, η διαφορά, 
αν και ακόμη εμφανής, ήταν λιγότερο 
έντονη. Και στους δύο τομείς, η κινη­
τικότητα φαίνεται ότι αυξήθηκε με 
την πάροδο του χρόνου, αν και όχι σε 
μεγάλο βαθμό. 
Και πάλι και στους δύο τομείς, οι 
διαφορές στην κλίμακα της κινητικό­
τητας μεταξύ των κρατών μελών που 
φαίνονται στο συνολικό επίπεδο και 
στη γεωργία είναι εμφανείς τόσο στη 
99 Διακλαδικη κινητικότητα κατά βασικό τομέα στα κράτη 
μέλη, μέσος όρος 1984-92 
8 r 
e μ % απασχολουμένων 
Γεωργία • Βιομηχανία • Υπηρεσίες 
2 h Α 6 
Ι M D « Ε Ι Κ. I NL > W B0KD OH t F IRL L NI Ρ UK ft OK 0 W Ε * ML NL P. UK 
I Bev υπάρχουν στοιχεία Ε, NL, Ρ μέσος όρος 1986-92 
-93-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
100 Ρυθμός εισόδου στους μονοψήφιους κλάδους της NACE 
από άλλους τομείς στην Κοινότητα (EUR8), μέσος όρος 
1984-92 
0 2 4 6 
Τράπεζες, υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Κλωστοϋφαντουργία, 
ένδυση, άλλοι 
Μηχανολογικές 
κατασκευές, προϊόντα 
Μεταφορές και 
επικοινωνίες 
Χημικά προϊόντα, εξόρυξη 
Υγεία, εκπαίδευση, άλλοι 
Κατασκευές 
Ενέργεια και ύδρευση 
Δημόσια διοίκηση 
EUR8 » Β, DK, D, GR, F, IRL, L, UK 4 6 
% απασχολουμένων 
101 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στα κράτη 
μέλη, μέσος όρος 1984-92 
% απασχολουμένων τ 8 
EUR11 Β DK D QR Ε F IRL L NL Ρ UK 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία. EUR11, Ε, NL, Ρ μέσος όρος 1986-92 βιομηχανία όσο και στις υπηρεσίες. 
Πράγματι, τα σχετικά ποσοστά κινη­
τικότητας που σημειώνονται στις 
διάφορες χώρες παρουσιάζουν μεγά­
λη ομοιομορφία μεταξύ των τομέων. 
Στο ΗΒ, τη Δανία και τη Γαλλία, ο 
ρυθμός διακλαδικής κινητικότητας 
ήταν υψηλότερος απ' ό,τι σε άλλες 
περιοχές της Κοινότητας, τόσο στη 
βιομηχανία όσο και στις υπηρεσίες, 
καθώς μεταξύ 1986-1992 το ποσοστό 
που μετακινείτο ήταν 6-7% κατά μέσο 
όρο και στους δύο τομείς στις πρώτες 
δύο χώρες και 5,5% ετησίως στη Γαλ­
λία. Παρόμοια, στην Ιρλανδία, την 
Ελλάδα, το Βέλγιο και τη Γερμανία, η 
μέση κινητικότητα και στους δύο το­
μείς ήταν πολύ χαμηλότερη κατά την 
περίοδο αυτή, καθώς σε κάθε χώρα 
ανερχόταν στο περίπου 2,5% ετησίως 
ή λιγότερο, στη δε Ιρλανδία μόνο γύ­
ρω στο 1,5% ετησίως, αν και στο 
Βέλγιο το αντίστοιχο ποσοστό για τις 
υπηρεσίες δεν ήταν πολύ υψηλότερο. 
Στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, ο 
ρυθμός εισόδου στους επιμέρους κλά­
δους ατόμων που απασχολούνταν 
αλλού ακολουθεί σημαντικά διαφορε-
τικό πρότυπο απ' ό,τι ο ρυθμός 
εισόδου των ατόμων που προηγουμέ­
νως ήταν άνεργα ή μη ενεργά. Όσον 
αφορά την τελευταία κατηγορία ατό­
μων, οι κύριες ροές κατευθύνονταν 
προς τις βασικές βιομηχανίες και υπη­
ρεσίες, όπως η κλωστοϋφαντουργία 
και το λιανικό εμπόριο. Για τους ήδη 
απασχολουμένους, ο υψηλότερος 
ρυθμός εισόδου σημειώθηκε στο χρη-
ματοπιστωτικό κλάδο και τις 
υπηρεσίες προς επιχειρήσεις, όπου 
κατά την περίοδο 1986-1992 6% των 
απασχολουμένων κατά μέσο όρο ετη­
σίως στην Κοινότητα εργαζόταν το 
προηγούμενο έτος σε άλλο κλάδο 
— στο ΗΒ ο μέσος όρος ξεπερνούσε το 
9% και στη Γερμανία ήταν κάτω 
από 3% (Σχήμα 100). Επιπλέον, στη 
βιομηχανία, ο ρυθμός εισόδου στον 
κλάδο των μηχανολογικών κατα­
σκευών ήταν περίπου ίδιος με εκείνον 
της λοιπής μεταποίησης και κατά την 
περίοδο αυτή κυμάνθηκε γύρω στο 
5% κατά μέσο όρο ετησίως (7-8% στη 
Δανία και το ΗΒ, κάτω από 3% στη 
Γερμανία). 
-94 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Στο άλλο άκρο, η δημόσια διοίκηση 
σημείωσε τη μικρότερη εισροή από 
άλλο κλάδο, καθώς κατά την περίοδο 
1986-1992 το ποσοστό στην Κοινότη­
τα κυμάνθηκε μόνο γύρω στο 3% 
κατά μέσο όρο ετησίως — αν και ήταν 
πάνω από το 4% ετησίως στο ΗΒ και 
κάτω από 1% ετησίως στην Ιρλανδία. 
Κινητικότητα ανδρών 
και γυναικών 
Σε κοινοτικό επίπεδο, κατά την περίο­
δο 1984-1992 οι γυναίκες έδειξαν 
μεγαλύτερη τάση μετακίνησης μετα­
ξύ κλάδων απ' ό,τι οι άνδρες. Ωστόσο, 
η διαφορά ήταν ελάχιστη — καθώς το 
μέσο ποσοστό για τις γυναίκες ήταν 
μόλις πάνω από το 4% και για τους 
άνδρες 4% (Σχήμα 101). Επιπλέον, 
για τη διαφορά ευθυνόταν κυρίως μό­
νο μία χώρα — το ΗΒ — όπου η 
διακλαδικη κινητικότητα των γυναι­
κών ήταν κατά μέσο όρο σχεδόν κατά 
1,5 ποσοστιαία μονάδα υψηλότερη 
απ' ό,τι των ανδρών καθ' όλη την 
περίοδο (το 6,5% των απασχολούμε­
νων γυναικών μετακινούνταν από 
άλλο κλάδο ετησίως και μόλις πάνω 
από το 5% των ανδρών). Σε όλες τις 
άλλες χώρες, η διαφορά των ποσο­
στών κινητικότητας μεταξύ ανδρών 
και γυναικών ήταν πολύ μικρή ή η 
κινητικότητα των ανδρών ήταν συ­
στηματικά υψηλότερη. 
Σε κλαδικό επίπεδο, εμφανίζεται ένα 
ενδιαφέρον και κατά κάποιον τρόπο 
απρόσμενο πρότυπο. Στη γεωργία, η 
κινητικότητα των ανδρών είναι υψη­
λότερη απ' ό,τι των γυναικών σε όλες 
τις χώρες με εξαίρεση το ΗΒ — όπου 
ο ρυθμός εισόδου των γυναικών από 
άλλους τομείς κυμάνθηκε πάνω από 
το 4% κατά μέσο όρο — και, κατά τα 
τελευταία έτη της περιόδου, τη Δα­
νία και την Ιρλανδία. Ωστόσο, στη 
βιομηχανία, η κινητικότητα των γυ­
ναικών ήταν σημαντικά υψηλότερη 
απ' ό,τι των ανδρών — σχεδόν κατά 
1,5 ποσοστιαία μονάδα υψηλότερη 
κατά μέσο όρο καθ' όλη την περίοδο 
στις 8 κοινοτικές χώρες (ελαφρώς λι­
γότερο στις 10). Επιπλέον, αυτό 
ισχύει τα περισσότερα έτη σε όλες τις 
χώρες, με εξαίρεση την Ελλάδα, την 102 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στη 
βιομηχανία στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 
% απασχολουμένων 
10 r 
8 h 
6 μ π 10 
EUR11 Β DK D GR Ε F IRL L NL Ρ UK 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία. EUR11, Ε, NL, Ρ μέσος όρος 1986-92 
103 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στις 
υπηρεσίες στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 
8 r 
6 h % απασχολουμένων 
-ι 8 
EUR11 Β DK D QR Ε F IRL L NL Ρ UK 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία. EUR11, Ε, NL, Ρ μέσος όρος 1986-92 
95 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
104 Διακλαδικη κινητικότητα κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη 
μέλη, μέσος όρος 1984-92 
% απασχολουμένων 
12 r 
10 μ 
8 μ τ 12 
Α ίο 
Α 8 
Α 4 
0 !^^^»^1—l—t 0 
EUR11 Β DK D GR Ε F IRL L NL Ρ UK 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία. EUR11, Ε, NL, Ρ μέσος όρος 1986-92 
105 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού και αύξησης 
της απασχόλησης στην Κοινότητα (EUR8), 1984-92 
12 % απασχολουμένων 
• Ανακύκλωση εργατικού • Μεταβολή απασχόλησης 
δυναμικού 
10 
-2 ι 12 
Α 10 
Α 8 
Α 6 
-2 
1904-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
EUR8 - Β, DK, D, GR, F, IRL, L UK Πορτογαλία και την Ισπανία — στην 
τελευταία περίπτωση μόνο τα μισά 
έτη της περιόδου (Σχήμα 102). 
Από την άλλη πλευρά, στις υπηρεσίες 
ισχύει το αντίστροφο. Αν και οι δια­
φορές δεν είναι τόσο έντονες όσο στη 
βιομηχανία, κατά την περίοδο 1984-
1992 στις περισσότερες χώρες η 
κινητικότητα των ανδρών ήταν στα­
θερά υψηλότερη από εκείνη των 
γυναικών (Σχήμα 103). Μοναδική 
σχεδόν εξαίρεση αποτελείτο ΗΒ, όπου 
αναλογικά περισσότερες γυναίκες απ' 
ό,τι άνδρες, που απασχολούνταν ήδη, 
μετακινήθηκαν προς έναν από τους 
κλάδους των υπηρεσιών κατά την πε­
ρίοδο αυτή, αν και πάλι η διαφορά 
ήταν πολύ μικρότερη απ' ό,τι στη 
βιομηχανία. 
Κινητικότητα ανά 
ηλικία 
Οι πιθανότητες να μετακινηθεί ένα 
άτομο από ένα κλάδο σε έναν άλλο 
μειώνονται με την ηλικία Για τους 
νέουςκάτω των 25 ετών, καθ' όλη την 
περίοδο 1984-1992 μόλις πάνω από το 
7% ετησίως κατά μέσο όρο των απα­
σχολουμένων στην Κοινότητα 
άλλαξε τομέα απασχόλησης ενώ το 
1989 και το 1990, στα τέλη της περιό­
δου υψηλής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας, το ποσοστό αυτό φθάνει το 
9% σχεδόν (Σχήμα 104). Στη Δανία, 
το ποσοστό ξεπερνούσε το 10% και 
στο ΗΒ και τη Γαλλία ήταν μόνο λίγο 
χαμηλότερο, ενώ αντίθετα στην Ιρ­
λανδία μόλις ξεπερνούσε το 2%, στην 
Ελλάδα το 3% και στη Γερμανία ήταν 
κάτω από το 4%. 
Όσον αφορά τα άτομα ηλικίας 25-
49 ετών, κατά την περίοδο αυτή στην 
Κοινότητα η μέση μετακίνηση μετα­
ξύ κλάδων κυμάνθηκε στο 4%, 
φθάνοντας το 5% το 1990 αλλά πέφτο­
ντας σε επίπεδα κάτω από το 4% το 
1992. Παρόμοια διακύμανση παρατη­
ρείται και μεταξύ κρατών μελών, και 
συγκεκριμένα το ΗΒ, η Γαλλία και η 
Δανία σημείωσαν το υψηλότερο πο­
σοστό κινητικότητας — καθώς το 5% 
ή περισσότερο των απασχολουμέ­
νων άλλαζε ετησίως κλάδο — και η 
-96-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
Ιρλανδία το χαμηλότερο καθώς μόλις 
ξεπέρασε το 1% ετησίως, αν και αυτή 
τη φορά βρίσκεται στα ίδια επίπεδα 
και το Βέλγιο με την Ελλάδα. 
Όσον αφορά τα άτομα ηλικίας 
50 ετών και άνω, η μέση κινητικότη­
τα των απασχολουμένων κυμάνθηκε 
μόλις γύρω στο 2% ετησίως στην Κοι­
νότητα, στο δε Βέλγιο, την Ιρλανδία 
και τις Κάτω Χώρες μόλις ξεπέρασε 
το 0,5% ετησίως. Ωστόσο, στη Γαλλία, 
ο μέσος όρος έφθανε σχεδόν το 3% 
ετησίως, στο δε ΗΒ και την Ισπανία 
ήταν λίγο μόνο χαμηλότερος. 
Στην περίπτωση αυτή ισχύει περίπου 
το ίδιο πρότυπο διακύμανσης και για 
τους άνδρες και για τις γυναίκες. 
Συνεπώς, οι πιθανότητες ενός απα­
σχολουμένου να μετακινηθεί από ένα 
κλάδο σε έναν άλλο μειώνονται κατά 
50% περίπου καθώς περνά από την 
ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών στην ομά­
δα 25-49 ετών και μειώνονται κατά 
50% περίπου επιπλέον μόλις περάσει 
στην ομάδα άνω των 49 ετών. 
Ανακύκλωση 
εργατικού δυναμικού Πορτογαλίας, ο μέσος όρος κατά την 
περίοδο αυτή αυξάνεται στο 12,5%, 
δηλαδή ένα στα 8 άτομα (Σχή­
μα 105). 
Η αναλογία αυξάνεται και κατά την 
περίοδο 1987-1990 που σημειοόθηκε 
υψηλή αύξηση της απασχόλησης 
— στο 13% όσον αφορά τις 10 κοινο­
τικές χώρες και σχεδόν στο 12,5% 
όσον αφορά τις 8, έναντι κάτω από 
11% κατά μέσο όρο τα άλλα έτη. Το 
60% κατά μέσο όρο των εισερχομένων 
σε νέα θέση εργασίας ήταν προηγου­
μένως άνεργοι ή μη ενεργοί, ενώ το 
40% απασχολούνταν σε άλλο κλάδο. 
Δεδομένου ότι τα στοιχεία σχετικά με 
τη διακλαδικη κινητικότητα περι­
λαμβάνουν μόνο τα άτομα που 
μετακινούνται μεταξύ ευρέων κλά­
δων δραστηριότητας, τα στοιχεία 
αυτά υποτιμούν σαφώς το πραγματι­
κό ποσοστό των ατόμων που αποκτά 
νέα θέση εργασίας κάθε χρόνο και την 
έκταση της ανακύκλωσης του εργατι­
κού δυναμικού. Ωστόσο, δείχνουν ότι 
στην κοινοτική αγορά εργασίας ως 
σύνολο επικρατεί σημαντικός βαθμός 
ρευστότητας. Παρ' όλα αυτά, η έκταση της ανακύ­
κλωσης του εργατικού δυναμικού 
παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις 
μεταξύ των κρατών μελών. Το μεγα­
λύτερο ποσοστό παρατηρείται στην 
Ισπανία, καθώς το 18% κατά μέσο 
όρο ετησίως — σχεδόν ένα άτομο 
στα 5 — των απασχολουμένων σε 
ένα συγκεκριμένο τομέα κατά την 
περίοδο 1986-1992 δεν απασχολού­
νταν στον τομέα αυτό το 
προηγούμενο έτος (Σχήμα 106). Το 
ΗΒ παρουσιάζει το δεύτερο κατά 
σειρά υψηλότερο ποσοστό, με μέσο 
όρο σχεδόν 16% — ένα στα 6 άτο­
μα — για την ίδια περίοδο, ενώ 
ακολουθούν η Γαλλία και η Δανία 
με μέσο ποσοστό 13%, οι μοναδικές 
άλλες δύο χώρες με ποσοστά πάνω 
από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
Παρ' όλο που η Ισπανία και το ΗΒ 
παρουσιάζουν παρόμοια υψηλά πο­
σοστά ανακύκλωσης του εργατικού 
δυναμικού, οι άμεσες αιτίες είναι πο­
λύ διαφορετικές όπως αναφέρεται 
παραπάνω. Ενώ στην Ισπανία το 
υψηλό ποσοστό οφείλεται σχεδόν 
αποκλειστικά σε μία πολύ μεγαλύτε­
ρη από το μέσο όρο ροή ατόμων από 
Τα στοιχεία που εξετάζονται παρα­
πάνω σχετικά με τις ροές προς την 
απασχόληση από την ανεργία ή τη 
μη οικονομικά ενεργό δραστηριότη­
τα και σχετικά με τις μετακινήσεις 
μεταξύ κλάδων παρέχουν, εάν συν­
δυαστούν, μία ένδειξη σχετικά με τη 
γενική έκταση της ανακύκλωσης 
του εργατικού δυναμικού στην Κοι­
νότητα. Συγκεκριμένα, δείχνουν 
τον αριθμό των απασχολουμένων σε 
ένα συγκεκριμένο κλάδο μία δεδομέ-
νη χρονική στιγμή που δεν 
εργάζονταν στον κλάδο αυτό το 
προηγούμενο έτος. Μεταξύ 1984 και 
1992, το 11,5% κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων — πάνω από ένα 
άτομο στα 9 — απόκτησε νέα θέση 
εργασίας κατά το προηγούμενο 
έτος στις 8 κοινοτικές χώρες για 
τις οποίες υπάρχει πλήρης ομάδα 
δεδομένων. Όσον αφορά τις 
10 κοινοτικές χώρες, συμπεριλαμ­
βανομένης της Ισπανίας και της 106 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού στα 
κράτη μέλη» μέσος όρος 1984-92 
% απασχολουμένων 
20 r 
16 r 
12 r 
8 h -ι 20 
16 
12 
D QR Β Ρ L IRL DK 
I, NL δεν υπάρχουν στοιχεία Ε, Ρ 1986-92 F UK Ε 
-97-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
107 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού κατά 
βασικό τομέα στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 
20 % απασχολουμένων 
15 μ 
ίο μ τ 20 
15 
10 
EUR10 Β DK D GR Ε F »RL L 
I, NL δεν υπάρχουν στοιχεία. Ε, Ρ 1986-92. EUR10 1987-92 Ρ UK 
108 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού των ανδρών 
και των γυναικών στην Κοινότητα (EUR8), 1984-92 
% απασχολουμένων 
20 r 
15 μ 
ίο μ 20 
15 
10 
1984-85 1985-86 198647 1967-88 1988-89 1989-90 1990-91 1991-92 
EUR8 - Β, DK, D, QR, F, IRL, L, UK την ανεργία η τη μη συμμετοχή 
προς την απασχόληση, καθώς το 
ποσοστό της διακλαδικής κινητικό­
τητας ήταν χαμηλότερο από τον 
κοινοτικό μέσο όρο, το ΗΒ παρου­
σιάζει σχετικά υψηλά ποσοστά τόσο 
νεοεισερχομένων στην απασχόληση 
όσο και διακλαδικής κινητικότητας. 
Όσον αφορά το σημείο αυτό παρό­
μοια εικόνα σχηματίζεται και στη 
Γαλλία και τη Δανία. 
Στο αντίθετο άκρο, στη Γερμανία 
και την Ελλάδα, στις χώρες με τα 
χαμηλότερα ποσοστά ανακύκλωσης 
εργατικού δυναμικού, κατά την ίδια 
περίοδο, κάτω από το 7% κατά μέσο 
όρο των απασχολουμένων — ένα 
στα 15 άτομα — δεν απασχολούνταν 
στον ίδιο τομέα το προηγούμενο 
έτος, ενώ στο Βέλγιο ο μέσος όρος 
μόλις ξεπερνούσε το 7%. (Πρέπει να 
σημειωθεί ότι στη Γερμανία μεγαλύ­
τερο ποσοστό θέσεων εργασίας ίσως 
να πληρώθηκε από μετανάστες κατά 
την περίοδο αυτή — άτομα που το 
προηγούμενο έτος δεν ζούσαν καθό­
λου στη χώρα και τα οποία συνεπώς 
δεν συνεκτιμώνται εδώ. Ωστόσο, η 
συμπερίληψη των μεταναστών θα 
αύξανε κατά λιγότερο από 0,5% κα­
τά μέσο όρο το ποσοστό των 
εισερχομένων στην απασχόληση 
ετησίως — ποσοστό που δεν είναι 
αρκετό ώστε να αλλοιώσει σημαντι­
κά τις συγκρίσεις.) 
Ανακύκλωση 
εργατικού δυναμικού 
ανά τομέα 
Σε επίπεδο τομέα, το χαμηλότερο 
ποσοστό ανακύκλωσης εργατικού 
δυναμικού παρατηρείται στη 
γεωργία, όπως θα αναμενόταν ενό­
ψει της μεγάλης και συνεχούς 
μείωσης της απασχόλησης που ση­
μειώθηκε. Ωστόσο, ακόμη και στον 
τομέα αυτό, οι νεοεισερχόμενοι δεν 
είναι καθόλου σπάνιοι. Όσον αφο­
ρά τις 8 κοινοτικές χώρες κατά την 
περίοδο 1984-1992, το 7% κατά μέ­
σο όρο των απασχολουμένων στον 
τομέα αυτό ένα οποιοδήποτε 
έτος δεν εργαζόταν στη γεωργία το 
-98 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
προηγούμενο, οι περισσότεροι δε 
(80%) ήταν άνεργοι ή μη ενεργοί. 
Ταυτόχρονα, πάνω από το 10% των 
εργαζομένων εγκατέλειπε τον 
τομέα αυτό σε ετήσια βάση (Σχή­
μα 107). 
Ωστόσο, η διακύμανση μεταξύ των 
χωρών είναι σημαντική. Στην Ισπα­
νία, ο ρυθμός εισόδου στη γεωργία 
ξεπέρασε το 13% κατά μέσο όρο ετη­
σίως μεταξύ 1986 και 1992, ενώ στο 
ΗΒ το 11%. Αντίθετα, στην Ελλάδα 
έφθασε μόνο στο 2,5% κατά μέσο όρο 
ενώ στην Πορτογαλία και το Βέλγιο 
το 3,5%. 
Όσον αφορά τους βιομηχανικούς 
κλάδους, ο ρυθμός εισόδου κυμάν­
θηκε στο 10% κατά μέσο όρο στις 
8 κοινοτικές χώρες μεταξύ 1984 και 
1992 — και πάνω από το 11% εάν 
συνυπολογιστούν η Ισπανία και η 
Πορτογαλία — ενώ ο μέσος ρυθμός 
εξόδου ήταν ελαφρώς μόνο χαμηλό-
τερος. Το υψηλότερο ποσοστό 
σημειώθηκε και πάλι στην Ισπανία, 
όπου ο μέσος όρος ξεπέρασε το 19% 
των εισερχομένων στη βιομηχανία 
ετησίως κατά την περίοδο 1986-
1992. Το ΗΒ, η Γαλλία και η Δανία 
ήταν οι μοναδικές χώρες όπου τα 
ποσοστά ήταν σταθερά υψηλότερα 
από τον κοινοτικό μέσο όρο (στο 
12,5-14%), αν και ορισμένα έτη 
ισχύει το ίδιο για την Πορτογαλία, 
ενώ στην Ιρλανδία δεν ήταν πολύ 
χαμηλότερο από το μέσο όρο. 
Στην άλλη άκρη της κλίμακας, η 
Γερμανία σημείωσε τον κατά πολύ 
χαμηλότερο ρυθμό εισόδου στη βιο­
μηχανία, καθώς μεταξύ 1984 και 
1992 ο ετήσιος μέσος όρος των απα­
σχολουμένων σε ένα βιομηχανικό 
κλάδο που δεν εργάζονταν στον κλά­
δο αυτό το προηγούμενο έτος ήταν 
κάτω από το 6%. 
Οι υπηρεσίες, όπως αναμενόταν, ση­
μείωσαν το μεγαλύτερο ρυθμό 
εισόδου, καθώς μεταξύ 1984 και 
1992 στις 8 κοινοτικές χώρες το 
11,5% κατά μέσο όρο ετησίως ανα­
λάμβανε εργασία σε ένα τομέα των 
υπηρεσιών (το 14% εάν συνυπολογι­
στούν η Ισπανία και η Πορτογαλία). Ωστόσο, σημείωσαν υψηλότερο 
ρυθμό εξόδου απ' ό,τι η βιομηχανία 
και παρόμοιο με εκείνον που ση­
μειώθηκε στη γεωργία — δηλαδή οι 
πιθανότητες ενός απασχολουμένου 
στις υπηρεσίες να εγκαταλείψει τη 
θέση εργασίας του ένα τυχόν έτος 
ήταν περίπου οι ίδιες με έναν απα­
σχολούμενο στη γεωργία. 
Η ίδια γενική διακύμανση στα 
ποσοστά ανακύκλωσης του εργα­
τικού δυναμικού μεταξύ κρατών 
μελών παρατηρείται όπως και στη 
βιομηχανία. Η Ισπανία σημείωσε 
το υψηλότερο μέσο ποσοστό εισό­
δου στον τομέα των υπηρεσιών, 
καθώς μεταξύ 1986 και 1992 το 
19% εισέρχονταν σε μία θέση 
υπηρεσίας ετησίως, το ΗΒ το δεύ­
τερο κατά σειρά υψηλότερο με 17% 
σχεδόν κατά την ίδια περίοδο, το 
οποίο στην περίπτωση αυτή είναι 
σημαντικά υψηλότερο από εκείνο 
που σημειώθηκε στη Γαλλία (15%) 
ή τη Δανία (14%). Τα χαμηλότερα 
ποσοστά σημειώθηκαν στη Γερμα­
νία και το Βέλγιο, καθώς ο μέσος 
όρος κυμάνθηκε μόνο στο 7% περί­
που. Ανακύκλωση του 
ανδρικού και του 
γυναικείου εργατικού 
δυναμικού 
Κατά την περίοδο 1984-1992, κατά 
μέσο όρο στο σύνολο της Κοινότη­
τας οι άνδρες αντιπροσώπευαν 
υψηλότερο ποσοστό των ατόμων 
που μετακινήθηκαν σε νέα θέση ερ­
γασίας απ' ό,τι οι γυναίκες. Ωστόσο, 
η διαφορά ήταν ελάχιστη, καθώς οι 
άνδρες αντιπροσώπευαν το 51% της 
ανακύκλωσης του εργατικού δυνα­
μικού και οι γυναίκες το 49%. 
Δεδομένων, όμως, των σχετικών πο­
σοστών για τους άνδρες και τις 
γυναίκες στο εργατικό δυναμικό 
— πάνω από το 60% είναι άνδρες, 
κάτω από το 40% γυναίκες — οι γυ­
ναίκες είχαν κατά μέσο όρο 50% 
περισσότερες πιθανότητες απ' ό,τι οι 
άνδρες να εμπλακούν σε μετακινή-
σεις, με τη μορφή εισόδου ή 
επανόδου στην απασχόληση ή μετα­
κίνησης από ένα τομέα σε έναν άλλο 
(Σχήμα 108). Επιπλέον, η κινητικό­
τητα των γυναικών αυξήθηκε 
109 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού των 
ανδρών και των γυναικών στα κράτη μέλη, μέσος όρος 
1984-92 
% απασχολουμένων 25 r 
20 
15 μ 
ίο μ ι 25 
Α 20 
15 
10 
Β DK D GR Ε F IRL L Ρ UK 
I, NL δεν υπάρχουν στοιχεία. Ε, Ρ 1986-92 
99 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
σημαντικά κατά την περίοδο αυτή, 
αντανακλώντας εν μέρει την αυξα­
νόμενη συμμετοχή τους στο 
εργατικό δυναμικό. Πράγματι, με­
ταξύ 1989 και 1992, οι γυναίκες 
αντιπροσώπευαν υψηλότερο ποσο­
στό ανακύκλωσης του εργατικού 
δυναμικού απ' ό,τι οι άνδρες. 
Συνεπώς, το 1990, δηλαδή το έτος 
υψηλού ρυθμού ανάπτυξης, η ανακύ­
κλωση του γυναικείου εργατικού 
δυναμικού ξεπέρασε το 15% και κυ­
μάνθηκε μόλις κάτω από το 15% κατά 
μέσο όρο μεταξύ 1987 και 1990, κατά 
την περίοδο σημαντικής καθαρής δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας. Ακόμη 
και κατά τα έτη της ύφεσης, όπως το 
1991 και το 1992, η ανακύκλωση του 
γυναικείου εργατικού δυναμικού κυ­
μαινόταν ακόμη γύρω στο 13%. 
Αντίθετα, η ανακύκλωση του ανδρι­
κού εργατικού δυναμικού ξεπέρασε 
το 10% μόνο κατά τα έτη υψηλής 
αύξησης της απασχόλησης και το 
1992 μειώΌηκε κάτω από το 9%. 
Η έντονη διαφορά μεταξύ των ποσο­
στών ανακύκλωσης του ανδρικού και 
γυναικείου εργατικού δυναμικού πα­ρατηρείται σε όλα τα κράτη μέλη. Αυ­
τό ισχύει ιδίως για την Ιρλανδία, όπου 
η ανακύκλωση του γυναικείου εργα­
τικού δυναμικού μεταξύ 1984 και 
1992 κυμάνθηκε γύρω στο 14% ετη­
σίως κατά μέσο όρο των 
απασχολουμένων, ποσοστό διπλάσιο 
από εκείνο των ανδρών (Σχήμα 109). 
Στο ΗΒ και το Λουξεμβούργο, η ετή­
σια ανακύκλωση του γυναικείου 
εργατικού δυναμικού κυμάνθηκε σε 
επίπεδα κατά 50% υψηλότερα απ' ό,τι 
των ανδρών, ενώ μόνο στην Πορτογα­
λία και την Ελλάδα η διαφορά μεταξύ 
των δύο ποσοστών ήταν μικρότερη 
από 20%. 
Οι συνέπειες για την 
ευελιξία 
Συμπεράσματα σχετικά με τη συνολι­
κή ευελιξία της αγοράς εργασίας 
μπορούν να συναχθούν από τα παρα­
πάνω στοιχεία μόνο με ιδιαίτερη 
προσοχή. 
Παρ' όλο που η είσοδος ατόμων στην 
απασχόληση από καταστάσεις ανερ­
γίας ή μη συμμετοχής είναι πολύ 
110 Άτομα που το προηγούμενο έτος είχαν άλλη θέση 
Εργασίας στα κράτη μέλη, 1992 
% συνολικής απασχόλησης 
30 r -ι 30 υψηλότερη σε ορισμένες χώρες 
— Ισπανία, ΗΒ, Γαλλία και Δανία ει-
δικότερα — απ' ό,τι σε άλλες 
— Γερμανία, Βέλγιο, Ελλάδα και 
Πορτογαλία — μέρος της διαφοράς εί­
ναι δυνατόν να αποδοθεί στα 
διαφορετικά επίπεδα ανεργίας. Αυτό 
ισχύει ιδίως όσον αφορά την Ισπανία 
έναντι της Πορτογαλίας ή της Γερμα­
νίας. Ωστόσο, ισχύει σε μικρότερο 
βαθμό για την Ισπανία έναντι της Ιρ­
λανδίας ή του Βελγίου ή για το ΗΒ, 
τη Γαλλία ή τη Δανία έναντι των 
περισσότερων άλλων χωρών. Καθώς 
εδώ η ανακύκλωση των ανέργων φαί­
νεται ότι ήταν υψηλότερη απ' ό,τι σε 
άλλες περιοχές και οι πιθανότητες 
ενός ανέργου να βρει εργασία ήταν 
αντίστοιχα υψηλότερες. 
Οι συνέπειες της παρόμοια ευρείας 
διακύμανσης που παρουσιάζουν οι 
μετακινήσεις μεταξύ κλάδων φαίνε­
ται ότι είναι λιγότερο σαφείς. Η 
κλίμακα της κινητικότητας του εργα­
τικού δυναμικού, από άποψη κλάδου 
μάλλον παρά χώρου, είναι σημαντικά 
μεγαλύτερη στο ΗΒ, τη Γαλλία και τη 
Δανία απ' ό,τι σε άλλα μέρη της Κοι­
νότητας και σημαντικά χαμηλότερη 
στη Γερμανία, το Βέλγιο και την Ελ­
λάδα. Στην Ελλάδα, οφείλεται σε 
μεγάλο βαθμό στο μέγεθος του γεωρ­
γικού τομέα, ο οποίος παρουσιάζει 
ιδιαίτερα χαμηλό ρυθμό εισόδου. Στη 
Γερμανία, η χαμηλή κλαδική κινητι­
κότητα μπορείνα αντανακλά εν μέρει 
την επίδραση του συστήματος επαγ­
γελματικής κατάρτισης και την 
απαίτηση να έχουν διέλθει τα άτομα 
από το σύστημα κατάρτισης προτού 
εργαστούν σε ένα συγκεκριμένο το­
μέα. Ανεξάρτητα από την υποκείμενη 
αιτία, όσον αφορά την κλαδική κινη-
τικότητα, η εξωτερική αγορά 
εργασίας μπορείνα θεωρηθεί ότι είναι 
πολύ πιο ευέλικτη στις τρεις πρώτες 
χώρες απ' ό,τι στις τρεις τελευταίες. 
Από την άλλη πλευρά, η ευελιξία κα­
τά την έννοια αυτή δεν συνεπάγεται 
κατ' ανάγκη μεγαλύτερη αποδοτικό­
τητα. Και στις τρεις πρώτες χώρες, 
καθώς και στην Ισπανία, μεγάλο πο­
σοστό των εργαζομένων σε ένα 
συγκεκριμένο τομέα δραστηριότη­
τας, δεν εργαζόταν στον τομέα αυτό, 
100 
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
ή δεν εργαζόταν καθόλου, το 
προηγούμενο έτος. Συνεπώς, ένα 
υψηλό ποσοστό είναι συγκριτικά 
νεοεισερχόμενοι, η παραγωγικότητα 
των οποίων μπορείνα είναι πολύ χα­
μηλότερη απ' ό,τι των έμπειρων 
εργαζομένων. 
Επιπλέον, υπάρχουν ορισμένες ενδεί­
ξεις ότι οι επενδύσεις στην κατάρτιση 
τείνουν να αποθαρρύνονται όταν η 
ανακύκλωση του εργατικού δυναμι­
κού είναι υψηλή, καθώς οι 
επιχειρήσεις που χρηματοδοτούν τις 
επενδύσεις είναι λιγότερο βέβαιες για 
το κατά πόσον αυτές θα αποδόσουν. 
Ουσιαστικότερα, η ευελιξία της αγο­
ράς εργασίας, με την ευρύτερη και πιο 
περιεκτική έννοια της, μπορεί να 
εκτιμηθεί πλήρως μόνο με την εξέτα­
ση της εσωτερικής καθώς και της 
εξωτερικής αγοράς, πράγμα που ου-
σιαστικά σημαίνει εξέταση 
ταυτόχρονα της δυνατότητας προ­
σαρμογής της οργάνωσης της 
εργασίας στο εσωτερικό των επιχει­
ρήσεων. Σε ορισμένα κράτη μέλη με 
χαμηλή κλαδική κινητικότητα, στη 
Γερμανία και το Βέλγιο ειδικότερα, η 
εσωτερική δομή της αγοράς εργασίας 
φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα ανεπτυγ-
μένη, οι δε επενδύσεις στην 
κατάρτιση αποτελούν βασικό 
στοιχείο. 
Ανακύκλωση των 
θέσεων εργασίας στο 
εσωτερικό των τομέων 
Η παραπάνω ανάλυση, η οποία βασί-
ζεται στις μετακινήσεις μεταξύ 
κλάδων, δεν συνεκτιμά τις μετακι­
νήσεις μεταξύ θέσεων εργασίας στον 
ίδιο κλάδο. Η Έρευνα Εργατικού 
Δυναμικού του 1992 παρέχει για 
πρώτη φορά ορισμένες ενδείξεις, κα­
θώς περιέλαβε μία ερώτηση σχετικά 
με το χρονικό διάστημα που ο ερω­
τηθείς εργαζόταν στη θέση που 
κατείχε τη στιγμή εκείνη. Συγκε­
ντρώνοντας τις απαντήσεις όλων 
των ατόμων που κατείχαν τη συγκε­
κριμένη θέση εργασίας λιγότερο από 
ένα χρόνο παρέχει μία ένδειξη του 
αριθμού των ατόμων που είτε είχαν αλλάξει θέση εργασίας κατά την πε­
ρίοδο αυτή ή άρχισαν να εργάζονται 
ύστερα από περίοδο ανεργίας ή μη 
συμμετοχής — αν και πάλι δεν συνε­
κτιμώνται τα άτομα που αλλάζουν 
θέση εργασίας στο εσωτερικό μιας 
επιχείρησης. 
Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν σε 
μεγάλο βαθμό τα παραπάνω ευρήμα­
τα, με την έννοια ότι οι χώρες που 
παρουσίαζαν υψηλά ποσοστά 
ανακύκλωσης του εργατικού δυναμι­
κού μεταξύ κλάδων παρουσίαζαν και 
υψηλά ποσοστά ανακύκλωσης των 
θέσεων εργασίας στο εσωτερικό των 
κλάδων, και αντιστρόφως για τις 
χώρες με χαμηλά ποσοστά ανακύκλω­
σης. Στην Κοινότητα ως σύνολο, 
κάπου 17% των εργαζομένων — περί­
που ένας στους έξι εργαζομένους — 
δεν εργαζόταν στην ίδια θέση το 
προηγούμενο έτος (Σχήμα 110) ένα­
ντι μόλις κάτω από 11%, εάν 
αποκλειστούν τα άτομα που μετακι­
νούνται εντός των κλάδων, πράγμα 
που σημαίνει ότι το 1992 τα άτομα 
που μετακινήθηκαν σε άλλη θέση ερ­
γασίας στον ίδιο κλάδο ανέρχονταν 
περίπου στο 6% του συνολικού αριθ­
μού απασχολουμένων. 
Όπως και στην παραπάνω ανάλυση, 
η Ισπανία, η Δανία και το ΗΒ 
— καθώς και οι Κάτω Χώρες — 
σημείωσαν τα υψηλότερα ποσοστά 
εργαζομένων που δεν είχαν την ίδια 
θέση εργασίας το προηγούμενο έτος 
— στην Ισπανία το ποσοστό ανερχό­
ταν στο 28%, δηλαδή ένας στους 
τέσσερις εργαζομένους είτε άρχισε να 
εργάζεται είτε άλλαξε θέση εργασίας 
κατά το προηγούμενο έτος, ενώ στη 
Δανία η αναλογία ήταν ένας στους 
πέντε. 
Στην άλλη άκρη της κλίμακας, το 
ποσοστό ανακύκλωσης ήταν κάτω 
από 13% στην Ελλάδα και στην 
Ιταλία, για την οποία δεν υπάρχουν 
δεδομένα για την παραπάνω ανάλυ­
ση, και μόνο γύρω στο 15% στο 
Βέλγιο, τη Γερμανία και το Λουξεμ­
βούργο — χώρες οι οποίες σημείωσαν 
και χαμηλό ποσοστό ανακύκλωσης, 
εάν δεν συνεκτιμηθεί η διακλαδικη 
κινητικότητα. Γενικά, φαίνεται ότι η κλίμακα της 
κινητικότητας εντός των κλάδων 
παρουσιάζει κάποια τάση να είναι 
σχετικά υψηλή σε χώρες με χαμηλά 
ποσοστά μετακίνησης μεταξύ των 
κλάδων. Στην Ελλάδα, το Βέλγιο 
και τη Γερμανία, όπου τα ποσοστά 
διακλαδικής κινητικότητας είναι 
χαμηλά, το ποσοστό των εργαζομέ­
νων που άλλαξε θέση εργασίας στο 
εσωτερικό του ίδιου κλάδου ήταν 
ελαφρώς υψηλότερο από το μέσο 
όρο, ενώ στη Γαλλία και το ΗΒ ίσχυε 
το αντίστροφο. 
Συνεπώς, φαίνεται ότι η χαμηλή κι-
νητικότητα μεταξύ κλάδων 
αντισταθμίζεται σε ορισμένο βαθμό 
από την υψηλότερη κινητικότητα 
εντός των κλάδων, αν και τούτο δεν 
σημαίνει κατ' ανάγκη το ίδιο είδος 
διαρθρωτικής μεταβολής με εκείνο 
που συνεπάγεται η πρώτη περίπτω­
ση. Επιπλέον, οι διαφορές στα 
συνολικά ποσοστά ανακύκλωσης 
των θέσεων εργασίας μεταξύ των 
κρατών μελών εξακολουθούν να εί­
ναι ασήμαντες, ακόμη και μετά τη 
συνεκτίμηση των μεταβολών της α­
πασχόλησης στο εσωτερικό των 
κλάδων. 
Όπως αναφέρεται παραπάνω, 
τα φαινομενικά χαμηλά ποσοστά κι-
νητικότητας του εργατικού 
δυναμικού μπορείνα αντισταθμίζο­
νται κάλλιστα μέσω υψηλότερων 
ποσοστών ανακύκλωσης των θέ­
σεων εργασίας στο εσωτερικό 
επιχειρήσεων — δηλαδή μία ευέλι­
κτη εσωτερική αγορά εργασίας 
υποκαθιστά μία λιγότερο ευέλικτη 
εξωτερική αγορά εργασίας. 
Η αξιοποίηση της ενδοεπιχειρησια-
κής κινητικότητας για την επίτευξη 
διαρθρωτικών αλλαγών μπορεί να 
θεωρηθεί ότι συνιστά στρατηγική 
υψηλότερου κινδύνου απ' ό,τι η 
επιδίωξη του στόχου αυτού με την 
αύξηση της ευελιξίας της εξωτερι­
κής αγοράς εργασίας. Από την άλλη 
πλευρά, η μεγαλύτερη σταθερότητα 
που συνεπάγεται η εσωτερική αγορά 
εργασίας μπορείνα σημαίνει υψηλό­
τερη δυνητική παραγωγικότητα 
εάν αξιοποιηθεί ορθά. 
101-
Κεφάλαιο 4 Κινητικότητα, ανακύκλωση του εργατικού δυναμικού και ευελιξία της αγοράς εργασίας 
102 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Η κανονική εργάσιμη εβδομάδα στην Κοινότητα μειώθηκε 
κατά την προηγούμενη δεκαετία, αλλά κατά πολύ περισσότερο 
σε ορισμένες χώρες απ' ό,τι σε άλλες. Η μείωση των ωρών 
εργασίας πλήρους απασχόλησης ήταν ευρύτατη, αλλά μεγάλος 
αριθμός ατόμων ακόμη εργάζεται πολλές ώρες. Ενώ οι θέσεις 
εργασίας μερικής απασχόλησης αυξήθηκαν, δεν συνεπάγονται 
πάντοτε λιγότερες ώρες εργασίας. 
Εισαγωγή 
Για πολλά χρόνια, σε όλη την Κοινό­
τητα παρατηρήθηκε μία γενική τάση 
μείωσης της μέσηςδιάρκειας εργασίας 
των απασχολουμένων, η οποία συνέ­
βαλε στην αύξηση του αριθμού των 
απασχολουμένων. Ωστόσο, η έκταση 
της μείωσης παρουσίασε μεγάλες δια­
φορές μεταξύ των κρατών μελών 
όπως και οι παράγοντες στους οποίους 
οφείλεται η μείωση αυτή. 
Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει, στο πρώ­
το μέρος, τις μεταβολές του μέσου 
όρου της διάρκειας εργασίας των 
απασχολουμένων κατά την τελευ­
ταία δεκαετία. Συγκεκριμένα, 
εστιάζεται σε δύο σημεία: πρώτον, 
στις αλλαγές που σημειώθηκαν στις 
εβδομαδιαίες ώρες πλήρους απασχό­
λησης στην Κοινότητα μεταξύ 1983 
και 1992 και, δεύτερον, στην αύξη­
ση της μερικής απασχόλησης κατά 
την περίοδο αυτή. 
Πρέπει να αναγνωριστεί ότι στην 
ανάλυση αυτή δεν λαμβάνονται 
υπόψη τυχόν μεταβολές που ση­
μειώθηκαν στον ετήσιο αριθμό 
εβδομάδων εργασίας, καθώς η γενι­
κή τάση για αύξηση των διακοπών 
αποτελεί επίσης ένα παράγοντα που 
συμβάλει στη γενική τάση μείωσης 
της διάρκειας εργασίας. Ωστόσο, για 
την Κοινότητα ως σύνολο δεν υπάρ­χουν πλήρη, ενημερωμένα και συ­
γκρίσιμα δεδομένα σχετικά με τον 
ετήσιο αριθμό ωρών εργασίας. 
Επίσης, πρέπει να αναγνωριστεί ότι 
το κεφάλαιο αυτό δεν θίγει το εξίσου 
σημαντικό ζήτημα των μεταβολών 
που σημειώνονται στα εργασιακά 
πρότυπα κατά τη διάρκεια της ζωής 
ενός εργαζομένου, με τη μορφή, για παράδειγμα, του ελεύθερου χρόνου 
για σπουδές, την ενασχόληση με άλ­
λα ενδιαφέροντα ή τη μέριμνα της 
οικογένειας. 
Το δεύτερο τμήμα του κεφαλαίου 
εξετάζει τη σημασία της εργασίας 
κατά το σαββατοκύριακο καθώς και 
της νυχτερινής εργασίας και της 
διακυμάνσεις της στην Κοινότητα. 
111 Μεταβολή των ωρών συνήθους εβδομαδιαίας εργασίας 
στα κράτη μέλη, 1983-92 
% μεταβολής 
-2 μ 
-4 μ 
-β μ 
-ίο μ 
-12 μ 
-14 ι 2 
-2 
-6 
-8 
•10 
-12 
-14 
I UK Ε IRL L F EUR12 Ρ QR DK D Β NL 
- 103 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Μεταβολές του 
μέσου αριθμού 
εβδομαδιαίων ωρών 
κατά την περίοδο 
1983-1992 
Μεταξύ 1983 και 1992, ο μέσος αριθ­
μός ωρών συνήθους εβδομαδιαίας 
απασχόλησης στην Κοινότητα μειώ­
θηκε κατά μόλις κάτω από 4% — ή 
κατά μιάμιση ώρα. (Σχήμα 111 — 
βλ. Πλαίσιο για περιγραφή των δε­
δομένων σχετικά με τις ώρες 
εργασίας). Η σημαντικότερη μείωση 
σημειώθηκε, με μεγάλη διαφορά, 
στις Κάτω Χώρες, όπου οι μέσες ώ­
ρες εργασίας μειώθηκαν κατά 13% 
— κατά 4 ώρες την εβδομάδα (αν και 
σημαντικό μέρος της μείωσης οφεί­
λεται στην αλλαγή της μεθόδου 
μέτρησης της απασχόλησης που 
πραγματοποιήθηκε το 1987, η οποία 
οδήγησε σε μεγάλη αύξηση των θέ­
σεων εργασίας με μειωμένο ωράριο). 
Αντίθετα, στην Ιταλία και το Ηνω­
μένο Βασίλειο, η μείωση ήταν μόλις 
1% ή λιγότερο — κάτω από μισή ώρα 
την εβδομάδα — ενώ στην Ισπανία, την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο, 
κυμάνθηκε γύρω στο 2%. Στις υπό­
λοιπες χώρες, η μείωση των ωρών 
εργασίας κυμαίνεται από 5% ή πε­
ρισσότερο στη Δανία και τη 
Γερμανία μέχρι 3% στη Γαλλία. 
Συνολικά, από τα σχετικά ποσοστά 
μείωσης κατά την περίοδο αυτή εί­
ναι δύσκολο να εξαχθεί ένα σταθερό 
πρότυπο. Ενώ η μείωση ήταν σχετι­
κά μεγάλη στις Κάτω Χώρες και τη 
Δανία, όπου η μέση εργάσιμη εβδο­
μάδα είχε σχετικά μικρή διάρκεια, η 
μείωση ήταν πάνω από το μέσο όρο 
και στην Ελλάδα και την Πορτογα­
λία, όπου η μέση εργάσιμη εβδομάδα 
ήταν σχετικά μεγάλη, και κάτω από 
το μέσο όρο στην Ισπανία και την 
Ιρλανδία, όπου η μέση εργάσιμη 
εβδομάδα ήταν επίσης μεγάλη. Συ­
νεπώς, κατά την περίοδο αυτή ο 
μέσος αριθμός ωρών εβδομαδιαίας 
εργασίας δεν παρουσιάζει καμία τά­
ση προς σύγκλιση. 
Οι μειώσεις που σημειώθηκαν ήταν 
αποτέλεσμα συνδυασμού διαφόρων 
παραγόντων σε κάθε χώρα. Κατά 
πρώτο λόγο, στα περισσότερα κράτη 
140 Αυτοαπασχολούμενοι άνδρες και γυναίκες που 
εργάζονται 48 ώρες την εβδομάδα ή περισσότερο στα 
κράτη μέλη, 1983 και 1992 
^ΛΛ % συνόλου 100 r 
Άνδρες Γυναίκες μέλη σημειώθηκε μετατόπιση της 
απασχόλησης από τη γεωργία προς 
τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες. 
Και μόνο από το γεγονός ότι οι μέσες 
ώρες εργασίας τείνουν να είναι λιγό­
τερες στις υπηρεσίες απ' ό,τι στους 
άλλους δύο τομείς, ιδίως στη γεωρ­
γία, τείνει να μειώνεται και η μέση 
διάρκεια εργασίας. 
Δεύτερον, κατά την προηγούμενη 
δεκαετία, σε όλα τα κράτη μέλη ση­
μειώθηκε σχετική αύξηση της 
απασχόλησης των γυναικών, οι 
οποίες τείνουν να εργάζονται λιγό­
τερες ώρες απ' ό,τι οι άνδρες σε όλες 
τις χώρες (αν και οι γυναίκες σε 
ορισμένες χώρες εργάζονται περισ­
σότερες ώρες απ' ό,τι οι άνδρες σε 
άλλες). Συνεπώς, η τάση αυτή είναι 
επίσης πιθανό να συνοδεύτηκε από 
κάποια συνολική μείωση του μέσου 
αριθμού ωρών εργασίας, αν και είναι 
αμφισβητήσιμο κατά πόσον τούτο 
οφείλεται σε αυτή καθαυτή την απα­
σχόληση των γυναικών ή στη φύση 
των θέσεων εργασίας που δημιουρ-
γήθηκαν — δηλαδή θέσεων 
εργασίας με λιγότερες από τις μέσες 
ώρες, οι οποίες απλώς έτυχε να πλη­
ρωθούν από γυναίκες. Τόσο η 
σχετική αύξηση της γυναικείας απα­
σχόλησης όσο και η επέκταση των 
υπηρεσιών συμβάδισε με την αύξη­
ση της μερικής απασχόλησης. 
Οι δύο αυτές εξελίξεις τείνουν να 
συγκαλύψουν τη μείωση της διάρ­
κειας εργασίας που σημειώθηκε στο 
εσωτερικό ορισμένων κλάδων δρα-
στηριότητας ως αποτέλεσμα, 
αφενός, της δημιουργίας περισσότε­
ρων θέσεων εργασίας μερικής 
απασχόλησης απ' ό,τι πλήρους απα­
σχόλησης και, αφετέρου, της 
μείωσης των ωρών εργασίας στις 
θέσεις εργασίας πλήρους 
απασχόλησης. 
Οι εκτιμήσεις του αποτελέσματος 
των δύο εξελίξεων δείχνουν ότι με­
ταξύ 1983 και 1992 περίπου το 30% 
κατά μέσο όρο της μείωσης των 
ωρών εργασίας στην Κοινότητα ως 
σύνολο ήταν το άμεσο αποτέλεσμα 
διαρθρωτικών αλλαγών που ση­
μειώθηκαν στην οικονομία — με 
- 104 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
άλλα λόγια, της παρακμής της γεωρ­
γίας σε συνδυασμό με την ανάπτυξη 
των υπηρεσιών (Σχήμα 112). Στην 
Ιταλία, το ΗΒ και την Ιρλανδία, όλη, 
ή σχεδόν όλη, η μείωση του μέσου 
αριθμού ωρών εργασίας κατά την 
περίοδο αυτή μπορείνα αποδοθεί σε 
αυτές τις αλλαγές, ενώ στην Ισπανία 
και την Πορτογαλία πάνω από το 
50% της μείωσης οφειλόταν σε μετα­
τοπίσεις αυτού του είδους μεταξύ 
τομέων. Ωστόσο, στις τέσσερις χώ­
ρες που σημείωσαν τις μεγαλύτερες 
μειώσεις — Κάτω Χώρες, Βέλγιο, 
Γερμανία και Δανία — ελάχιστο μέ­
ρος της μείωσης οφειλόταν σε 
μετατοπίσεις μεταξύ τομέων. 
Αν και η αυξημένη γυναικεία απα­
σχόληση αποτέλεσε ένα λιγότερο 
σημαντικό παράγοντα, μπορεί παρ' 
όλα αυτά να εξηγήσει το 10% της 
συνολικής μείωσης των μέσων εβδο­
μαδιαίων ωρών κατά την περίοδο 
αυτή. Σε απόλυτες τιμές, η σχετική 
αύξηση της γυναικείας απασχόλη­
σης προκάλεσε τη μεγαλύτερη 
μείωση της μέσης εργάσιμης εβδο­
μάδας στο Βέλγιο και τις Κάτω 
Χώρες, παρ' όλο που και στις δύο 
περιπτώσεις η μείωση που οφείλεται 
στον παράγοντα αυτό ήταν μόλις 
12 λεπτά κατά την 9ετή αυτή περίο­
δο. Ωστόσο, σε σχετικές τιμές, ήταν 
πιο σημαντική στο ΗΒ, όπου ανήλθε 
στο 40% της ιδιαίτερα μικρής συνο-
λικής μείωσης της διάρκειας 
εργασίας που σημειώθηκε (πράγμα 
που σημαίνει, εάν συνεκτιμηθεί ο 
παράγοντας αυτός και η μετατόπιση 
μεταξύ τομέων, ότι κατά την περίο­
δο αυτή ο μέσος αριθμός ωρών της 
συνήθους απασχόλησης στο ΗΒ αυ­
ξήθηκε). Αντίθετα, στη Δανία, την 
Ελλάδα και την Ιταλία, όπου οι μέ­
σες ώρες εργασίας την εβδομάδα των 
ανδρών και των γυναικών ανέρχο­
νταν στα ίδια περίπου επίπεδα, οι 
συνέπειες ήταν αμελητέες. 
Εάν συνεκτιμηθεί η μετατόπιση της 
απασχόλησης μεταξύ τομέων και η 
σχετική αύξηση της απασχόλησης 
των γυναικών μεταξύ 1983 και 
1992, μόνο σε 5 από τα 12 κράτη 
μέλη σημειώθηκε μείωση της μέσης 
διάρκειας εργασίας κατά πάνω από μία ώρα την εβδομάδα και μόνο στις 
Κάτω Χώρες η μείωση ξεπερνά τις 
δύο ώρες. Στο ΗΒ και την Ιρλανδία, 
εάν συνεκτιμηθούν οι δύο αυτοί πα­
ράγοντες, σημειώθηκε μικρή 
αύξηση του μέσου αριθμού ωρών ερ­
γασίας την εβδομάδα. 
Η κατανομή του 
χρόνου εργασίας 
των μισθωτών 
Τα στοιχεία σχετικά με τη μέση 
διάρκεια εργασίας που εξετάζονται 
παραπάνω δεν παρέχουν καμία έν-
δειξη σχετικά με τον τρόπο 
κατανομής αυτού του μέσου χρόνου 
εργασίας στο εργατικό δυναμικό, 
τον αριθμό των ατόμων που συνή­
θως εργάζονται περισσότερες ώρες 
από το μέσο όρο και τον αριθμό εκεί­
νων που εργάζονται λιγότερες. Ούτε 
αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον 
οποίο η κατανομή των ωρών εργα­
σίας τείνει να μεταβάλλεται 
διαχρονικά. 
Στην πράξη, σύμφωνα με τα αναλυ­
τικά στοιχεία σχετικά με τη διάρκεια 
εργασίας, που συλλέγονται στο 
πλαίσιο της Έρευνας Εργατικού 
Δυναμικού, μεγάλο ποσοστό απα­
σχολουμένων τείνει να εργάζεται 
παρόμοιο αριθμό ωρών, στις περισ­
σότερες δε περιοχές της Κοινότητας 
μπορείνα διακριθεί με σαφήνεια μία 
κοινή εργάσιμη εβδομάδα ενός δεδο­
μένου αριθμού ωρών (αν και σε 
κάποια κράτη μέλη, στο ΗΒ ειδικό­
τερα, η κατάσταση είναι πολύ 
διαφορετική). 
Το 1992, το 58% των απασχολούμε­
νων ανδρών στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες στην Κοινότητα εργαζό-
ταν συνήθως 38-40 ώρες την 
εβδομάδα, ενώ ένα 13% εργαζόταν 
35-37 ώρες (Σχήμα 113). (Η ανάλυ­
ση εδώ περιορίζεται στη βιομηχανία 
και τις υπηρεσίες εξαιτίας της δυ­
σκολίας που παρουσιάζει η μέτρηση 
του συνήθους χρόνου εργασίας στη 
γεωργία.) Μόνο το 6% των ανδρών 
είχε μία κανονική εργάσιμη εβδομά­
δα που ήταν κάτω από 35 ώρες, Δεδομένα 
σχετικά με τις 
ώρες εργασίας 
Τα δεδομένα που 
χρησιμοποιούνται στο 
κεφάλαιο αυτό προέρχο­
νται από την Έρευνα 
Εργατικού Δυναμικού 
της Κοινότητας και αφο­
ρούν τον αριθμό των 
ωρών που εργάζονται 
κανονικά εβδομαδιαίως 
οι ερωτηθέντες, συμπε­
ριλαμβανομένων των 
υπερωριών ή των επι­
πλέον ωρών, έναντι 
αμοιβής ή όχι, εάν 
αποτελούσαν σύνηθες 
φαινόμενο, καθώς και 
οποιασδήποτε εργασίας 
πραγματοποιείται στο 
σπίτι. Σε περιπτώσεις 
που οι ερωτηθέντες δεν 
είναι σε θέση να προσδιο­
ρίσουν έναν αριθμό 
σχετικά με τις συνήθεις 
ώρες, χρησιμοποιείται ο 
μέσος αριθμός των ωρών 
που πραγματικά εργά­
στηκαν κατά τις 
προηγούμενες τέσσερις 
εβδομάδες. 
Εξαιτίας της δυσκολίας 
που παρουσιάζει η μέ­
τρηση των ωρών 
εργασίας στη γεωργία 
(υπάρχουν, για παρά­
δειγμα, σαφείς διάφορες 
μεταξύ των στοιχείων 
της ΕΕΔ και της 
Έρευνας αγροτικών 
εκμεταλλεύσεων της 
Κοινότητας), και καθώς 
η σημασία της γεωργίας 
διαφέρει σημαντικά με­
ταξύ των κρατών μελών, 
η ανάλυση περιορίζεται 
σε μεγάλο βαθμό στη 
βιομηχανία και τις υπη­
ρεσίες. Επιπροσθέτως, οι 
μισθωτοί διακρίνονται 
από τους αυτοαπασχο­
λουμένους από τη 
στιγμή που τα ζητήματα 
είναι κατά κάποιον τρό­
πο διαφορετικά στις δύο 
περιπτώσεις. 
105 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
113 Μισθωτοί άνδρες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά 
συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας στην Κοινότητα, 
1983 και 1992 
% απασχολουμένων 60 r 
50 
40 μ 
30 μ 
20 μ 
10 β 1992 
Π 1983 
Ρ 19Θ6, Ε 1987. NL 1991 ι 60 
Α 50 
40 
30 
20 
10 
< 10- 15· 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44. 45- 50+ 
10 14 1θ 24 29 34 49 
Ώρες την εβδομάδα 
114 Μισθωτοί άνδρες και γυναίκες που εργάζονται 48 ώρες ή 
περισσότερο την εβδομάδα στα κράτη μέλη, 1983 και 1992 
% συνόλου 
30 r 
Άνδρες Γυναίκες πράγμα που σημαίνει ότι το 23% των 
απασχολούμενων ανδρών σε αυτούς 
τους δύο τομείς εργαζόταν πάνω από 
40 ώρες την εβδομάδα. 
Για πολλούς άνδρες, η κανονική ερ-
γάσιμη εβδομάδα ήταν 48 ή 
περισσότερες ώρες. Πράγματι, το 
12% των απασχολούμενων ανδρών 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
στην Κοινότητα το 1992, περίπου 
7 εκατ. συνολικά, συνήθως εργαζό­
ταν τουλάχιστον 48 ώρες την 
εβδομάδα — με άλλα λόγια, πάνω 
από το μέγιστο αριθμό ωρών που 
επιτρέπεται κατά μέσο όρο δυνάμει 
της Οδηγίας περί Διάρκειας Εργα­
σίας (Σχήμα 114). Ταυτόχρονα, η 
κανονική εργάσιμη εβδομάδα άλλων 
550.000 απασχολούμενων ανδρών 
στη γεωργία είχε διάρκεια τουλάχι­
στον 48 ώρες. 
Παρ' όλο που οι γυναίκες στις περισ­
σότερες περιοχές της Κοινότητας 
τείνουν να εργάζονται λιγότερες ώ­
ρες απ' ό,τι οι άνδρες, το 1992 το 41% 
των απασχολούμενων γυναικών 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
εργαζόταν κανονικά 38-40 ώρες την 
εβδομάδα (Σχήμα 115). Ωστόσο, μό­
νο το 10% εργαζόταν περισσότερες 
ώρες και μόνο το 4% εργαζόταν 48 ή 
περισσότερες ώρες. Παρ' όλα αυτά, 
το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε πε­
ρίπου 2 εκατ. γυναίκες συνολικά, 
ενώ άλλες 500.000 γυναίκες εργάζο­
νταν τις ίδιες ώρες στη γεωργία. Το 
1992 στην Κοινότητα, η κανονική 
εργάσιμη εβδομάδα σχεδόν 11 εκατ. 
απασχολουμένων συνολικά ξεπερ­
νούσε το ανώτατο όριο που 
επιτρέπει η Οδηγία περί Διάρκειας 
Εργασίας. 
Το 1992, 49% των γυναικών στην 
Κοινότητα εργαζόταν συνήθως κά­
τω από 38 ώρες την εβδομάδα και 
σχεδόν 30% εργαζόταν κανονικά κά-
τω από 30 ώρες. Επιπλέον, η 
κανονική εργάσιμη εβδομάδα ενός 
σημαντικού ποσοστού απασχολού­
μενων γυναικών, πάνω από 4% 
— δηλαδή πάνω από 2 εκατ. — ήταν 
κάτω από 10 ώρες. Οι μισές απ' αυ­
τές — πάνω από το 2% όλων των 
απασχολούμενων γυναικών στη 
- 106-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες στην 
Κοινότητα — εργαζόταν συνήθως 
6 ώρες την εβδομάδα ή λιγότερες — 
δηλαδή, κάτω από μία πλήρη ημέρα 
την εβδομάδα. 
Οι γυναίκες αυτές σαφώς διαθέτουν 
ένα διαφορετικό είδος απασχόλησης 
απ' ό,τι εκείνες που εργάζονται πε­
ρισσότερες ώρες, παρ' όλο που, από 
τη στιγμή που εργάζονται έστω και 
μία ώρα την εβδομάδα, εμπίπτουν 
στο διεθνή πρότυπο (ΔΟΕ) ορισμό 
περί απασχολουμένου. Ενώ είναι 
σημαντικό να υπάρχει η πληροφο­
ρία αυτή, κατά την ανάλυση των 
στοιχείων για την απασχόληση, πρέ­
πει να συνυπολογίζονται τα άτομα 
που εργάζονται λιγότερες ώρες, ίσως 
με την απόδοση στις σχετικές θέσεις 
εργασίας μικρότερης σημασίας απ' 
ό,τι σε άλλες. Αυτό είναι δυνητικά 
σημαντικό κατά την πραγματοποίη­
ση συγκρίσεων μεταξύ χωρών, όπως 
αναφέρεται παρακάτω, ή κατά την 
εκτίμηση του ρυθμού δημιουργίας 
θέσεων εργασίας. 
Αναλυτικότερες συγκρίσεις της 
διάρκειας εργασίας δείχνουν ότι 
υπάρχει μικρή διαφορά στην κατα­
νομή του χρόνου εργασίας των 
ανδρών μεταξύ της βιομηχανίας και 
των υπηρεσιών, ενώ όσον αφορά τις 
γυναίκες, υψηλότερο ποσοστό εργά-
ζεται κάτω από 35 ώρες την 
εβδομάδα στις υπηρεσίες απ' ό,τι στη 
βιομηχανία, ως συνέπεια των πιο 
ευέλικτων εργασιακών ρυθμίσεων. 
Διακυμάνσεις της 
διάρκειας εργασίας 
στην Κοινότητα 
Ενώ υπάρχουν μεγάλες διαφορές 
στην κατανομή του χρόνου εργα­
σίας μεταξύ των κρατών μελών, 
υπάρχουν και ορισμένα κοινά χαρα­
κτηριστικά. Ειδικότερα, οι άνδρες 
τείνουν να εργάζονται περισσότερες 
ώρες απ' ό,τι οι γυναίκες σε όλες τις 
χώρες, ενώ ελάχιστοι εργάζονται με 
μειωμένο ωράριο, σε ορισμένα δε 
κράτη μέλη σημαντικό ποσοστό αν­
δρών εργάζεται πολλές ώρες. Επιπροσθέτως, σε όλα τα κράτη μέ­
λη, περισσότερες γυναίκες 
εργάζονται με μερική απασχόληση 
στις υπηρεσίες απ' ό,τι στη βιομηχα­
νία. Επιπλέον, σε όλα τα κράτη 
μέλη, για τους άνδρες περισσότερο 
απ' ό,τι για τις γυναίκες, υπάρχει 
ένα στενό φάσμα ωρών εργασίας που 
συνιστά την κανονική εργάσιμη 
εβδομάδα πλήρους ωραρίου που κα­
λύπτει τη μεγάλη πλειονότητα των 
μισθωτών. 
Άνδρες μισθωτοί 
Σε πέντε χώρες της Κοινότητας 
— σε τρία από τα νότια κράτη μέλη, 
Ελλάδα, Ισπανία και Ιταλία καθώς 
και στην Ιρλανδία και το Λουξεμ­
βούργο — η κανονική εργάσιμη 
εβδομάδα των ανδρών το 1992 ήταν 
40 ώρες. Σε τέσσερις απ' αυτές, πάνω 
από το 50% των απασχολούμενων 
ανδρών συνήθως εργαζόταν τις 
ώρες αυτές — το 75% στην Ισπανία, 
το 88% στο Λουξεμβούργο — ενώ 
στην Ιρλανδία πάνω από το 40% 
(Σχήματα 119, 120, 123, 122 
και 124). Στη Γαλλία, η κανονική εργάσιμη 
εβδομάδα έφθανε τις 39 ώρες (το 
54% εργαζόταν αυτόν τον αριθμό 
ωρών) (Σχήμα 121). 
Σε τρία κράτη μέλη — Βέλγιο, Γερ­
μανία και Δανία — η κανονική 
εργάσιμη εβδομάδα το 1992 ήταν με­
ταξύ 37 και 38 ωρών — σχεδόν 
38 στις δύο πρώτες, 37 στη Δανία 
(Σχήματα 116, 117 και 118). 
Σε ένα κράτος μέλος, στις Κάτω Χώ-
ρες, οι άνδρες φαίνεται ότι 
εργάζονταν είτε 40 ώρες την εβδομά­
δα (32% του συνόλου) είτε 38 ώρες 
την εβδομάδα (38%) (Σχήμα 125 
— εδώ τα δεδομένα αφορούν το 1991 
εξαιτίας των προβλημάτων που πα­
ρουσιάζουν τα δεδομένα σχετικά με 
το 1992). 
Στα άλλα δύο κράτη μέλη — Πορτο­
γαλία και ΗΒ — το πρότυπο είναι 
λιγότερο σαφές. Και στις δύο περι­
πτώσεις, ιδίως στο ΗΒ, για μεγάλο 
ποσοστό ανδρών η κανονική εργάσι­
μη εβδομάδα ήταν σημαντικά 
μεγαλύτερη απ' ό,τι σε άλλες 
περιοχές της Κοινότητας. Το 1992, 
115 Μισθωτές γυναίκες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας στην 
Κοινότητα, 1983 και 1992 
% απασχολουμένων 
60 r 
50 
40 
30 
20 
10 • 1992 
" • 1983 
Ρ 1986, Ε 1987, NL 1991 -ι 60 
Α 50 
Α 40 
30 
20 
Α 10 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50+ 
10 14 19 24 29 34 49 
Ώρες την εβδομάδα 
-107 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κατανομή των μισθωτών ανδρών οτη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983, 1992 
116 Άνδρες - Βέλγιο 
% απασχολουμένων 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 3Θ 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 117 Άνδρες-Δανία 
% απασχολουμένων 
-ι 90 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 Î9 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
118 Άνδρες · Γερμανία 
% απασχολουμένων 
90 r 
• 1992 
»Λ Π1983 
60 
30 -, 90 
60 
Α 30 119 Άνδρες - Ελλάδα 
% απασχολουμένων 
90 r 
< 10- 15- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 48- 80 
10 14 19 24 29 94 49 + 
Ώρες την εβδομάδα < 10- «8- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 48- 80 
10 14 18 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
120 Άνδρες - Ισπανία 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 • 1992 
D1987 
- 1983-86 Δεν υπάρχουν στοιχεία 
< 10- 18- 20- 26- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 46- 80 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 121 Άνδρες-Γαλλία 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 τ 90 
• 1992 
D 1983 
< 10- 18- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 39 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
108-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κατανομή των μισθωτών ανδρών οτη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983,1992 
122 Άνδρες - Ιρλανδία 
% απασχολουμένων 
90 
60 h 
30 • 1992 
Π 1983 90 
60 
-Ι 30 
< 10- 18- 20- 2S- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 48- » 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 123 Άνδρες - Ιταλία 
% απασχολουμένων 
-, 90 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
t0 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
124 Άνδρες - Λουξεμβούργο 
% απασχολουμένων 
90 r 
60 
30 • 1992 
Ο 1983 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 +• 
Ώρες την εβδομάδα 125 Άνδρες - Κάτω Χώρες 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 • 1991 
01983 90 
60 
4 30 
r-Xj 
< 10- 18- 20- 25- 30- 38 38 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 80 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
126 Άνδρες - Πορτογαλία 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 • 1992 
Ο 1986 
1983-85 Δ(ν υπάρχουν OTOXtfa 
< 10- 16- 20- 26- 30- 35 38 37 38 39 40 41 42 43 44 48- 80 
10 14 19 24 29 34 49 f 
Ώρες την εβδομάδα 127 Άνδρες ΗΒ 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 Υ • 1992 
D1983 ι 90 
Α 60 
Α 30 
0 — -ϋ11»^ϋ»^1^Ρ»^1^1^1^8^Ι» ο 
< 10- 15- 20- 25- 30- 38 38 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 80 10 14 19 24 29 34 
Ώρες την εβδομάδα 
109 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κατανομή των μισθωτών γυναικών οτη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983, 1992 
128 Γυναίκες - Βέλγιο 
% απασχολουμένων 90 
60 Υ 
30 Β 1992 
D1983 ι 90 
60 
mLm ni J • 
< 10- 15- 20- 25- 30- 36 36 37 S» 39 40 41 42 43 44 48- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 30 129 Γυναίκες - Δανία 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 
« 10- 18- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
130 Γυναίκες - Γερμανία 
% απασχολουμένων 
90 r -, 90 
< 10- 18- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + Ώρες την εβδομάδα 131 Γυναίκες - Ελλάδα 
% απασχολουμένων 
< 10- 16- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 48- 80 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
132 Γυναίκες - Ισπανία 
% απασχολουμένων 
90 
• 1992 
Ο 1987 
1983-86 Δεν υπάρχουν cmxxeto 90 
< 10- 18- 20- 25- 30- 38 36 37 36 39 40 41 42 43 44 45- Β0 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 133 Γυναίκες - Γαλλία 
% απασχολουμένων 
< 10- 15-20-25-30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
-110 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Κατανομή των μισθωτών γυναικών ο τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983, 1992 
134 Γυναίκες - Ιρλανδία 
% απασχολουμένων 90 
0 —««•-•—" 0 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 49- 50 10 14 19 24 29 34 49 +• 
Ώρες την εβδομάδα 130 Γυναίκες - Ιταλία 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 50 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
136 Γυναίκες - Λουξεμβούργο 
% απασχολουμένων 90 ρ 90 
60 
Α 30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- Β0 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 137 Γυναίκες - Κάτω Χώρες 
% απασχολουμένων 
90 
60 
30 • 1991 
01983 
1992 Δεν υπάρχουν στοιχεία 90 
60 
30 
< 10- 15- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 80 10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
138 Γυναίκες · Πορτογαλία 
% απασχολουμένων 90 
60 
30 11992 
01986 
1963-68 Δεν υπάρχουν στοιχεία 90 
60 
Α 30 
< 10- 18- 20- 25- 30- 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 48- 80 
10 14 19 24 29 34 49 + 139 Γυναίκες-ΗΒ 
% απασχολουμένων 90 
60 
30 • 19Θ2 
01963 90 
60 
30 
Ώρες την εβδομάδα 0 ililMiailB^MBBMMHHBJil^MBiRnvMMWHII Q 
< 10- 15- 20- 25- 30- 38 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45- 80 
10 14 19 24 29 34 49 + 
Ώρες την εβδομάδα 
-111 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
στην Πορτογαλία, το 27% των απα­
σχολούμενων ανδρών εργαζόταν 
συνήθως 40 ώρες την εβδομάδα ενώ 
το 21% εργαζόταν 44 ώρες την εβδο­
μάδα και το 26% 45 ώρες την 
εβδομάδα ή περισσότερες, από το 
οποίο το 8% εργαζόταν κανονικά 
τουλάχιστον 50 ώρες την εβδομάδα 
(Σχήμα 126). 
Ωστόσο, το ΗΒ ξεχωρίζει ως η χώρα 
της Κοινότητας με την κατά πολύ 
μεγαλύτερη διάρκεια εργασίας για 
τους απασχολούμενους άνδρες στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες. Το 
1992, μόνο για το 32% των απασχο-
λούμενων ανδρών στο ΗΒ η 
κανονική εργάσιμη εβδομάδα ήταν 
κάτω από 40 ώρες και για ένα άλλο 
13% ήταν 40 ώρες. Συνεπώς, στο 
ΗΒ, για το 55% των απασχολούμε­
νων ανδρών — σημαντικά 
μεγαλύτερο ποσοστό από αυτό που 
παρατηρείται σε άλλες περιοχές της 
Κοινότητας — η κανονικά εργάσιμη 
εβδομάδα ξεπερνούσε τις 40 ώρες. 
Πράγματι, το 39% των ανδρών εργα­
ζόταν 45 ώρες ή περισσότερες και το 
22% 50 ώρες ή περισσότερες (Σχή­
μα 127). 
Όσον αφορά τις διατάξεις της Οδη­
γίας περί Διάρκειας Εργασίας, το 
ΗΒ, όπως είναι φυσικό, είναι η χώ­
ρα που θίγεται στο μεγαλύτερο 
βαθμό. Το 1992, το 28% των απα­
σχολούμενων ανδρών στο ΗΒ 
εργαζόταν 48 ή περισσότερες ώρες 
την εβδομάδα, κατά 50% περισσό­
τερο απ' ό,τι στη χώρα που 
παρουσιάζει το δεύτερο υψηλότε­
ρο ποσοστό — στην Ελλάδα — και 
υπερτριπλάσιο απ' ό,τι σε όλα τα 
κράτη μέλη εκτός από τέσσερα 
(Ιρλανδία, Πορτογαλία και Ιταλία 
εκτός από την Ελλάδα). Πράγματι, 
ιο 44% του συνόλου των απασχο­
λούμενων ανδρών που συνήθως 
εργάζονταν 48 ή περισσότερες ώ­
ρες την εβδομάδα απασχολούνταν 
στο ΗΒ. 
Στο άλλο άκρο της κλίμακας, στα 
περισσότερα κράτη μέλη ένα ιδιαί­
τερα μικρό ποσοστό ανδρών 
εργαζόταν κανονικά κάτω από 
35 ώρες την εβδομάδα. Μόνο στη Δανία και τις Κάτω Χώρες το ποσο­
στό αυτό ξεπερνούσε το 10% το 
1992, στην πρώτη περίπτωση κατά 
λίγο μόνο. Ωστόσο, στις Κάτω Χώ­
ρες, το ποσοστό ανερχόταν στο 
18%, ενώ το 6% εργαζόταν κανονι­
κά κάτω από 10 ώρες την 
εβδομάδα(4% στη Δανία, 2% στο 
ΗΒ και κάτω από 1% αλλού). 
Γυναίκες μισθωτοί 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, υπάρ-
χει στενή σχέση μεταξύ του 
κανονικού εργάσιμου χρόνου μετα­
ξύ ανδρών και γυναικών. Συνεπώς, 
για τις εργαζόμενες με πλήρη απα­
σχόληση, οι χώρες είναι δυνατόν να 
διαχωριστούν στις ίδιες ομάδες με 
τους άνδρες. Συνεπώς, το 1992 στην 
Ελλάδα, την Ισπανία, την Ιταλία, 
την Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο, 
η κανονική εργάσιμη εβδομάδα των 
απασχολούμενων γυναικών ήταν 
40 ώρες (Σχήματα 131, 132, 135, 
134 και 136), στη Γαλλία 39 ώρες 
(Σχήμα 133), στο Βέλγιο, τη Γερμα­
νία και τη Δανία 37 ή 38 ώρες 
(Σχήματα 128, 130, 129) και στις 
Κάτω Χώρες 38 ή 40 ώρες (Σχή­
μα 137). Ωστόσο, σε κάθε 
περίπτωση, το ποσοστό που εργαζό­
ταν τις ώρες αυτές ήταν μικρότερο 
από εκείνο των ανδρών, πράγμα που 
αντανακλά, στις βόρειες χώρες του-
λάχιστον, τα σχετικά υψηλά 
ποσοστά ατόμων που εργάζονταν με 
λιγότερη από πλήρη απασχόληση, 
ιδίως στις Κάτω Χώρες (βλ. παρακά­
τω για λεπτομερέστερη ανάλυση της 
μερικής απασχόλησης). 
Στις άλλες δύο χώρες, στην Πορτο­
γαλία και το ΗΒ, όπως και όσον 
αφορά τους άνδρες, το πρότυπο της 
διάρκειας εργασίας παρουσιάζει με­
γαλύτερες διακυμάνσεις. Το 1992, 
στην Πορτογαλία, η κανονική εργά­
σιμη εβδομάδα των γυναικών 
φαίνεται ότι ήταν 35 ώρες (16% του 
συνόλου) ή 40 ώρες (22%) ή 44 ώρες 
(18%) (Σχήμα 138). 
Στο ΗΒ, παρατηρείται ακόμη μικρό­
τερη ομοιομορφία όσον αφορά τις 
ώρες πλήρους απασχόλησης, καθώς μόνο το 31% των απασχολούμενων 
γυναικών εργαζόταν κανονικά 
37 έως 42 ώρες την εβδομάδα, ενώ 
σχεδόν το 12% εργαζόταν περισσότε­
ρες ώρες — 9% εργαζόταν 45 ώρες 
την εβδομάδα ή περισσότερες — το 
δε 41% συνήθως εργαζόταν κάτω 
από 30 ώρες την εβδομάδα (Σχή­
μα 139). Από αυτές, μία στις πέντε, 
ή το 8% όλων των απασχολούμενων 
γυναικών, εργαζόταν κάτω από 
10 ώρες την εβδομάδα το 1992, ενώ 
πάνω από το 50% αυτών εργαζόταν 
6 ώρες την εβδομάδα ή λιγότερο. 
Συνεπώς, στο ΗΒ, κατά την εκτί­
μηση του ποσοστού απασχόλησης 
πρέπει να συνυπολογιστεί η σημα­
σία των θέσεων εργασίας με πολύ 
μικρό ωράριο. Αυτό ισχύει ακόμη 
περισσότερο στις Κάτω Χώρες, 
όπου σχεδόν το 15% των απασχο­
λούμενων γυναικών εργαζόταν 
κανονικά κάτω από 10 ώρες την 
εβδομάδα, μόλις δε κάτω από το 
50% των οποίων εργαζόταν 6 ώρες 
την εβδομάδα ή λιγότερο. Επίσης, 
στη Δανία, το ποσοστό των απα­
σχολούμενων γυναικών που 
εργάζονταν κάτω από 10 ώρες την 
εβδομάδα, στο 6%, ήταν σημαντικό 
ενώ όσον αφορά τις υπόλοιπες χώ­
ρες, μόνο στη Γερμανία ξεπερνούσε 
το 3%. 
Μεταβολές της 
διάρκειας εργασίας 
κατά την περίοδο 
1983-1992 
Σε κοινοτικό επίπεδο, η κύρια εμ­
φανής μεταβολή στο πρότυπο του 
χρόνου εργασίας κατά την προη­
γούμενη δεκαετία είναι η μείωση 
tou ωραρίου πλήρους απασχόλη­
σης κατά μία ή δύο ώρες την 
εβδομάδα, πράγμα που ισχύει 
για τις γυναίκες όπως και για τους 
άνδρες. 
Όσον αφορά τους άνδρες, το 1983, 
για το 51% των απασχολουμένων 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
στην Κοινότητα, η κανονική εργά­
σιμη εβδομάδα ανερχόταν στις 
-112 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
40 ώρες, ενώ ένα άλλο 16% εργαζό-
ταν συνήθως 37-39 ώρες την 
εβδομάδα. Το 1992, εννέα έτη αργό­
τερα, μόνο το 29% των ανδρών 
εργαζόταν κανονικά 40 ώρες την 
εβδομάδα, ενώ το 36% εργαζόταν 
37-39 ώρες. 
Στο ανώτερο άκρο της κλίμακας, 
το ποσοστό των ανδρών που εργα­
ζόταν πάνω από 40 ώρες την 
εβδομάδα μειώθηκε μόνο οριακά, 
από το 24% στο 23%, ενώ στο 
κατώτερο άκρο, το ποσοστό που 
συνήθως εργαζόταν κάτω από 
35 ώρες την εβδομάδα αυξήθηκε 
ελαφρώς από το 4% στο περί­
που 6%. 
Όμως, παρά τη μικρή μείωση των 
ατόμων που εργάζονταν πάνω από 
40 ώρες την εβδομάδα, το ποσοστό 
των ανδρών που εργάζονταν 
48 ώρες την εβδομάδα ή περισσότε-
ρες στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες αυξήθηκε μεταξύ 1983-
1992 από το 10% στο 12%. Επίσης, 
σημειώθηκε οριακή αύξηση του 
αντίστοιχου ποσοστού των γυναι­
κών, έτσι ώστε τελικά να επικρατεί 
μία τάση αύξησης μάλλον, παρά 
μείωσης του αριθμού των ατόμων 
που εργάζονται πολλές ώρες. 
Ωστόσο, για τις γυναίκες όπως και 
για τους άνδρες, η εντονότερη τά­
ση κατά την περίοδο αυτή 
συνίστατο σε μία μικρή μείωση του 
κανονικού αριθμού εργάσιμων 
ωρών στην πλήρη απασχόληση. Το 
1983, 33% των απασχολούμενων 
γυναικών στην Κοινότητα εργαζό-
ταν συνήθως 40 ώρες την 
εβδομάδα ενώ 17% εργαζόταν 37-
39 ώρες. Το 1992, μόνο 17% των 
γυναικών εργαζόταν κανονικά 
40 ώρες την εβδομάδα ενώ 29% ερ­
γαζόταν 37-39 ώρες. Τα δύο αυτά 
έτη, τα ποσοστά των γυναικών που 
εργάζονταν πάνω από 40 ώρες την 
εβδομάδα ήταν περίπου ίδια (10%), 
ενώ σημειώθηκε μικρή αύξηση 
των ατόμων που εργάζονταν κάτω 
από 30 ώρες (από 27% σε 29%) 
— και εξίσου μικρή αύξηση εκεί­
νων που εργάζονταν κάτω από 
10 ώρες την εβδομάδα. Μεταβολές της 
διάρκειας εργασίας 
στα κράτη μέλη, 
1983-1992 
Η μείωση των ωρών εργασίας πλή­
ρους απασχόλησης κατά τα εννέα 
έτη έως το 1992 είναι ιδιαίτερα 
έντονη στη Γερμανία, τη Δανία και 
τις Κάτω Χώρες. Κατά την περίοδο 
αυτή, σ' αυτές τις τρεις χώρες, οι 
ώρες της κανονικής εβδομαδιαίας 
εργασίας των γυναικών καθώς και 
των ανδρών μειώθηκαν από τις 
40 στις 38 ή λιγότερες. Στη Γερμα­
νία, για παράδειγμα, το 87% όλων 
των απασχολούμενων ανδρών το 
1983 εργαζόταν κανονικά 40 ώρες 
την εβδομάδα ενώ το 1992 μόνο το 
19%, το δε 56% εργαζόταν 37-38 ώ­
ρες. Στη Δανία, το 75% των 
απασχολούμενων ανδρών εργαζό­
ταν 40 ώρες την εβδομάδα το 1983 
ενώ το 1992 μόνο το 6%, το δε 62% 
εργαζόταν 37 ώρες την εβδομάδα. 
Στις Κάτω Χώρες, το 80% των αν­
δρών εργαζόταν συνήθως 40 ώρες 
την εβδομάδα το 1983 ενώ το 1992 
το ποσοστό μειώθηκε στο 32%. 
Στο Βέλγιο, την Ιταλία και το Λου­
ξεμβούργο παρατηρείται μία 
παρόμοια τάση, αν και λιγότερο 
έντονη, ενώ στη Γαλλία η κύρια 
μεταβολή φαίνεται ότι ήταν μία μι­
κρή μείωση του ποσοστού των 
ανδρών που εργάζονταν 40 ώρες 
την εβδομάδα (από το 15% στο 
11%) και μία μικρή αύξηση εκεί­
νων που εργάζονταν 39 ώρες την 
εβδομάδα (από το 49% στο 54%). 
Στην Ισπανία, η μεταβολή είναι 
ελάχιστη (αν και στην περίπτωση 
αυτή, τα στοιχεία καλύπτουν μόνο 
την περίοδο 1987-1992), ενώ στην 
Ελλάδα και την Πορτογαλία ση­
μειώθηκε σημαντική μείωση του 
σχετικού αριθμού των ανδρών που 
συνήθως εργάζονταν πάνω από 
40 ώρες την εβδομάδα. Η μείωση 
αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη στην 
Πορτογαλία, όπου το ποσοστό των 
ανδρών που εργάζονταν 45 ώρες 
την εβδομάδα ή περισσότερες μειώ­θηκε από 58% το 1986 σε μόλις 26% 
έξι χρόνια αργότερα. 
Τέλος, όσον αφορά τους άνδρες, 
στο ΗΒ, σε μεγάλη αντίθεση με όλα 
τα άλλα κράτη μέλη, μεταξύ 1983 
και 1992 το ποσοστό των ανδρών 
που εργάζονται πολλές ώρες αυξή­
θηκε. Το 1983, πάνω από 40 ώρες 
την εβδομάδα εργαζόταν κανονικά 
το 51% των ανδρών ενώ το 1992 το 
ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 
55%. Επιπλέον, το ποσοστό των 
απασχολούμενων ανδρών που ερ­
γάζονταν 45 ώρες την εβδομάδα ή 
περισσότερες αυξήθηκε από το 33% 
στο 39%. Παρόμοια αύξηση ση­
μειώθηκε καθ' όλη τη διάρκεια της 
περιόδου στο ΗΒ στους σχετικούς 
αριθμούς των ανδρών που κανονι­
κά εργάζονταν 48 ώρες την 
εβδομάδα ή περισσότερο — από το 
22% στο 28%. Ωστόσο, το ΗΒ δεν 
αποτελεί με κανένα τρόπο μοναδι­
κό παράδειγμα, καθώς το ποσοστό 
αυτό των θέσεων εργασίας αυξήθη­
κε και σε άλλα 7 κράτη μέλη και 
μάλιστα σημαντικά — κατά 3 πο­
σοστιαίες μονάδες ή περισσότερο, 
στην Ιρλανδία, την Ιταλία και την 
Πορτογαλία, και κατά 2 ποσο­
στιαίες μονάδες στη Δανία και τη 
Γαλλία. Πράγματι, μεταξύ 1983 
και 1992 μόνο στις Κάτω Χώρες 
σημειώθηκε σημαντική μείωση — 
πάνω από 1 ποσοστιαία μονάδα 
— του ποσοστού των θέσεων εργα-
σίας με απασχόληση 48 ή 
περισσότερες ώρες την εβδομάδα. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, στα κρά­
τη μέλη παρατηρείται γενικά το ίδιο 
πρότυπο μεταβολής — ή σταθερότη-
τας — με τους άνδρες. Στη 
Γερμανία, το 1983, 40 ώρες την 
εβδομάδα εργαζόταν συνήθως το 
60% των απασχολούμενων γυναι­
κών ενώ το 1992 μόνο το 13%. Στη 
Δανία και τις Κάτω Χώρες, το 1983 
το ποσοστό ανερχόταν στο 40% πε­
ρίπου ενώ το 1992 το ποσοστό αυτό 
μειώθηκε στο 3% μόνο στη Δανία 
και κάτω από το 15% στις Κάτω Χώ-
ρες. Περίπου η ίδια μείωση 
σημειώθηκε στο Βέλγιο, την Ιρλαν­
δία και την Ιταλία, αν και σε 
μικρότερη κλίμακα, στην Ιταλία η 
113-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
140 Αυτοαπασχολούμενοι άνδρες και γυναίκες που 
εργάζονται 48 ώρες την εβδομάδα ή περισσότερο στα 
κράτη μέλη, 1983 και 1992 
% συνόλου 100 
Άνδρες Γυναίκες μείωση του αριθμού των γυναικών 
που εργάζονταν 40 ώρες την εβδομά­
δα συνδυάστηκε με αύξηση του 
αριθμού εκείνων που εργάζονταν 
36 ώρες την εβδομάδα. 
Στη Γαλλία, την Ισπανία και το Λου-
ξεμβούργο, οι κανονικές ώρες 
εργασίας των γυναικών με πλήρη 
απασχόληση μεταβλήθηκαν 
ελάχιστα, ενώ στην Ελλάδα σημα­
ντικός αριθμός γυναικών που 
εργάζονταν πολλές ώρες την εβδο­
μάδα στράφηκε στην εβδομάδα 
40 ωρών (το 46% των απασχολούμε­
νων γυναικών εργαζόταν κανονικά 
την εβδομάδα 40 ώρες το 1992 ένα­
ντι 30% το 1983). Αντίστοιχα, στην 
Πορτογαλία, σημειώθηκε μείωση 
του ποσοστού των γυναικών που ερ­
γάζονταν 45 ώρες την εβδομάδα ή 
περισσότερο και αύξηση εκείνων 
που εργάζονταν 40-44 ώρες την 
εβδομάδα (το 41% των απασχολού­
μενων γυναικών εργαζόταν 
κανονικά 45 ώρες την εβδομάδα ή 
περισσότερο το 1983 και μόνο το 
14% το 1992, ενώ το ποσοστό εκεί­
νων που εργάζονταν 40-44 ώρες την 
εβδομάδα αυξήθηκε από το 22% 
στο 47%). 
141 Αυτοαπασχολούμενοι άνδρες στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στην Κοινότητα, 1983 και 1992 
% απασχολουμένων -ι 50 
40 
30 
20 
10 
0 mmmaaammmmMBMamBmmmMnmsB^mmMMMmmimmmMmawMMa^iammm^t 0 
<10 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50+ 
Ώρες την εβδομάδα Στο ΗΒ, και πάλι σε αντίθεση με 
άλλα κράτη μέλη, υπάρχουν ενδεί­
ξεις αύξησης του ποσοστού των 
απασχολούμενων γυναικών που ερ­
γάζονταν πολλές ώρες. Το 1992, το 
9% των απασχολούμενων γυναικών 
στο ΗΒ εργάζονταν πάνω από 
45 ώρες την εβδομάδα έναντι 6% εν­
νέα χρόνια πριν, ενώ το ποσοστό των 
γυναικών που εργαζόταν κάτω από 
35 ώρες την εβδομάδα διατηρήθηκε 
σχεδόν αμετάβλητο. 
Όπως συνέβη και με τους άνδρες, 
κατά την περίοδο 1983-1992 στο ΗΒ 
σημειώθηκε μία μικρή αύξηση του 
σχετικού αριθμού των γυναικών 
που εργάζονταν 48 ώρες την εβδομά­
δα ή περισσότερο (από το 3% στο 
6%). Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή, 
μόνο σε τέσσερα άλλα κράτη μέλη 
— Δανία, Ελλάδα, Ιρλανδία και Ιτα­
λία — σημειώθηκε αύξηση του 
ποσοστού των γυναικών που εργά­
ζονταν αυτόν τον αριθμό ωρών, και 
114 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
μόνο σε ένα, στην Ελλάδα, σημειώ­
θηκε αύξηση ανάλογη με εκείνη του 
Ηνωμένου Βασιλείου. 
Αυτοαπασχολούμενοι 
Η σημαντικότερη διαφορά στη διάρ­
κεια εργασίας δεν παρατηρείται 
μεταξύ τομέων — με εξαίρεση τη 
γεωργία — ούτε μεταξύ ανδρών και 
γυναικών αλλά μεταξύ αυτοαπασχο­
λούμενων και μισθωτών. Μεγάλο 
ποσοστό του σχετικά υψηλού αριθ­
μού ατόμων που εργάζονται πολλές 
ώρες είναι αυτοαπασχολούμενοι. 
Πράγματι, το 1992 στο σύνολο της 
Κοινότητας, 51% των αυτοαπασχο­
λούμενων ανδρών στη βιομηχανία 
και τις υπηρεσίες και 32% των αυ­
τοαπασχολούμενων γυναικών 
εργάζονταν συνήθως 48 ώρες 
την εβδομάδα ή περισσότερο 
(Σχήμα 140). Συνεπώς, οι αυτοαπα­
σχολούμενοι αντιπροσώπευαν 
σχεδόν το 50% των ατόμων που 
εργάζονται πολλές ώρες στην 
Κοινότητα. 
Από τα στοιχεία αυτά μπορείνα συ­
ναχθεί το συμπέρασμα ότι η 
αυτοαπασχόληση σε πολλές περι­
πτώσεις απαιτεί πολλές ώρες 
εργασίας, προκειμένου να εξασφαλι­
στεί η επιτυχία της επιχείρησης ή 
ίσως ακόμη ένα αξιοπρεπές εισόδημα 
(βλ. Κεφάλαιο 7, που αναφέρει ότι οι 
αυτοαπασχολούμενοι έχουν περισ­
σότερες πιθανότητες να πέσουν 
κάτω από το όριο φτώχειας απ' ό,τι 
οι μισθωτοί). Από την άλλη πλευρά, 
οι αυτοαπασχολούμενοι μπορεί να 
ικανοποιούνται περισσότερο από 
την εργασία απ' ό,τι οι μισθωτοί και 
συνεπώς να επιθυμούν να εργα­
στούν περισσότερο. Ανεξάρτητα από 
την αιτία, το 1992 στην Κοινότητα 
μόνο 12% των αυτοαπασχολούμε­
νων ανδρών εργαζόταν κάτω από 
40 ώρες την εβδομάδα (Σχήμα 141) 
ενώ για τις γυναίκες το ποσοστό 
αυτό ήταν κάτω από το 35% (Σχή­
μα 142). 
Ωστόσο, ταυτόχρονα, 5% των αυ­
τοαπασχολούμενων γυναικών στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες εργα­ζόταν συνήθως κάτω από 10 ώρες 
την εβδομάδα το 1992, ποσοστό 
ελαφρώς υψηλότερο από εκείνο 
των μισθωτών. 
Σε όλα τα κράτη μέλη υψηλό 
ποσοστό αυτοαπασχολουμένων 
εργάζεται πάρα πολλές ώρες. Το 
1992, σε μία μόνο χώρα — στην 
Ισπανία — κάτω από 40% των αυ­
τοαπασχολούμενων ανδρών στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες εργα­
ζόταν 48 ώρες ή περισσότερο την 
εβδομάδα και μόνο σε άλλες τρεις 
— Ιρλανδία, Ιταλία και Πορτογα­
λία — το ποσοστό αυτό ήταν 
χαμηλότερο από 30%. Στις Κάτω 
Χώρες, τη Γερμανία, το Λουξεμ­
βούργο και το Βέλγιο, το ποσοστό 
ξεπερνούσε το 60% — και μάλιστα 
στο Βέλγιο έφθανε σχεδόν το 70%. 
Τα στοιχεία για τις αυτοαπασχο­
λούμενες είναι επίσης υψηλά στις 
περισσότερες χώρες. Στο Βέλγιο 
και το Λουξεμβούργο, το ποσοστό 
ξεπερνούσε το 50% το 1992, ενώ 
στην Ελλάδα, τη Γαλλία και την 
Πορτογαλία ανερχόταν στο 40% ή 
περισσότερο. Μόνο στις Κάτω Χώ­ρες και την Ιρλανδία το ποσοστό 
ήταν κάτω από το 20%. 
Μεταβολές της 
διάρκειας εργασίας των 
αυτοαπασχολουμένων 
κατά την περίοδο 
1983-1992 
Για όλους τους αυτοαπασχολούμε­
νους, άνδρες και γυναίκες, οι 
μεταβολές του προτύπου της διάρ­
κειας εργασίας ήταν λιγότερο 
έντονες απ' ό,τι των μισθωτών. 
Όσον αφορά τους άνδρες, σημειώ­
θηκε μικρή μείωση του ποσοστού 
που εργαζόταν 50 ώρες την εβδομά-
δα ή περισσότερο καθώς και 
εκείνου που εργαζόταν 35-39 ώρες, 
η οποία συνοδεύτηκε από αύξηση 
του αριθμού των ατόμων που εργά­
ζονταν 40-49 ώρες την εβδομάδα. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, η μετα­
βολή ήταν πιο έντονη, καθώς 
αναλογικά περισσότερες γυναίκες 
εργάζονται κανονικά 40 ώρες την 
εβδομάδα ή περισσότερο και λιγό­
τερες κάτω από 40 ώρες. 
142 Αυτοαπασχολούμενες γυναίκες στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στην Κοινότητα, 1983 και 1992 
% απασχολουμένων 
Η 1983 
Ο 1992 
40 
Ρ 1986, Ε 1987, NL 1991 
30 μ 
20 
10 l· ι 50 
40 
Α 30 
20 
10 
0 ^mm^^me^mmmmm^m^^^^^^^^^mm^Kmm^^u 0 
<10 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50+ 
Ώρες την εβδομάδα 
-115 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Σε επίπεδο κρατών μελών, το πρό­
τυπο της μεταβολής κατά την 
περίοδο αυτή είναι ανάμικτο, κα­
θώς έξι χώρες σημείωσαν μείωση 
του ποσοστού των αυτοαπασχο­
λούμενων ανδρών που εργάζονταν 
πάρα πολλές ώρες και 8 χώρες 
μείωση του αντίστοιχου ποσοστού 
των γυναικών — ενώ στην Ιρλαν­
δία η μείωση ήταν ιδιαίτερα έντονη 
τόσο όσον αφορά τους άνδρες όσο 
και τις γυναίκες. 
Μερική απασχόληση 
και ώρες εργασίας 
Είναι διάχυτη η αντίληψη ότι η ση­
μασία της μερικής απασχόλησης 
στην Κοινότητα αυξήθηκε και, επι­
πλέον, ότι υπάρχει περιθώριο να 
επεκταθεί ως μέσο αύξησης του 
αριθμού των απασχολουμένων σε 
πολλά κράτη μέλη, όπου επί του 
παρόντος φαίνεται ότι είναι υποανα-
πτυγμένη. Ωστόσο, πολλές από τις 
συζητήσεις περί πολιτικής σχετικά 
με τη μερική απασχόληση πραγμα­
τοποιούνται χωρίς σαφή ορισμό της 
έννοιας του όρου. Με την απλούστερη έννοια, μερική 
απασχόληση σημαίνει εργασία για 
λιγότερες ώρες από το πλήρες ωρά­
ριο. Ωστόσο, από τη στιγμή που το 
πλήρες ωράριο μπορεί να κυμαίνε­
ται σημαντικά τόσο μεταξύ χωρών, 
σύμφωνα με τις επικρατούσες συμ­
βάσεις και εργασιακές πρακτικές, 
όσο και μεταξύ επαγγελμάτων, αντι-
στοιχεί σε ένα μεγάλο εύρος 
πραγματικού αριθμού ωρών εργα­
σίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις όπου 
η πλήρης απασχόληση περιλαμβάνει 
πολλές ώρες, η μερική απασχόληση 
μπορείνα σημαίνει παρόμοιο αριθμό 
ωρών με ένα μισθωτό που εργάζεται 
με πλήρη απασχόληση σε άλλο επάγ­
γελμα ή σε άλλη χώρα. 
Επίσης, ο όρος μερική απασχόληση 
μπορείνα χρησιμοποιείται όχι τόσο 
για να καταδείξει τις πραγματικές 
κανονικές ώρες εργασίας αλλά προ­
κειμένου να διαφοροποιηθεί ο 
εργαζόμενος από έναν άλλο που 
εργάζεται με πλήρη απασχόληση, 
με την έννοια ότι υπόκειται σε δια­
φορετικούς — συχνά λιγότερο 
ευνοϊκούς — όρους εργασίας. Με 
την έννοια αυτή, ένας εργαζόμενος 
143 Σύγκριση της μερικής απασχόλησης των γυναικών με τον 
αριθμό των εργαζόμενων γυναικών με μειωμένο ωράριο στα 
κράτη μέλη, 1992 
% απασχολουμένων 
70 
1 Εργάζεται 30-34 ώρες 
_• Εργάζεται 0-10 ώρες 
Ι Εργάζεται 10-29 ώρες 
-•Δήλωσε μερική 
απασχόληση n 70 με μερική απασχόληση μπορεί και 
πάλι, στην πράξη, να εργάζεται αριθ­
μό ωρών που δεν διαφέρει 
σημαντικά από εκείνες ενός εργαζο­
μένου με πλήρη απασχόληση. 
Οι διαφορές αυτές στις συμβάσεις 
και τις πρακτικές καθιστούν δύσκο­
λη τη σύγκριση της σημασίας της 
μερικής απασχόλησης μεταξύ των 
χωρών καθώς και την ερμηνεία των 
διαχρονικών μεταβολών. Ωστόσο, 
τα δεδομένα σχετικά με τις ώρες ερ-
γασίας που παρουσιάζονται 
παραπάνω, δίνουν τη δυνατότητα 
να σχηματιστεί μία σαφέστερη εικό­
να για τα άτομα που εργάζονται 
λιγότερες ώρες την εβδομάδα απ' 
ό,τι είναι ο κανόνας στα κράτη μέλη 
και τον τρόπο με τον οποίο μεταβλή-
θηκαν τα ποσοστά κατά την 
περασμένη δεκαετία. Επιπλέον, οι 
συγκρίσεις των στοιχείων σχετικά 
με τις ώρες εργασίας με τα στοιχεία 
σχετικά με τη μερική απασχόληση 
που λαμβάνονται από έρευνες εργα­
τικού δυναμικού ή επιχειρήσεων — 
οι συνήθεις πηγές — παρέχουν κά­
ποιες ενδείξεις σχετικά με τον 
αριθμό των ωρών την εβδομάδα που 
θεωρούνται ότι συνιστούν μερική 
απασχόληση στις διάφορες περιοχές 
της Κοινότητας. 
Η μερική απασχόληση 
των γυναικών 
Παρ' όλο που πολλοί άνδρες εργάζο­
νται με μειωμένο ωράριο, τη μεγάλη 
πλειονότητα των εργαζομένων με 
μερική απασχόληση στην Κοινότη­
τα (85%) συνιστούν οι γυναίκες. Το 
1992, σύμφωνα με την Έρευνα Ερ­
γατικού Δυναμικού, το 31% των 
απασχολούμενων γυναικών στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες στην 
Κοινότητα εργαζόταν με μερική 
απασχόληση (δηλαδή όταν ερωτή­
θηκαν χαρακτήρισαν τη θέση 
εργασίας ως μερικής απασχόλησης). 
Στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας, 29% 
των γυναικών καταγράφηκε ότι κα­
νονικά εργαζόταν κάτω από 30 ώρες 
την εβδομάδα και ένα άλλο 6% ότι 
εργαζόταν μεταξύ 30-34 ωρών την 
εβδομάδα. Ως αποτέλεσμα, μόλις 
- 116 
Η μερική απασχόληση στις Κάτω Χώρες Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Η μερική απασχόληση αποτελεί πολύ πιο σύνηθες φαινόμενο 
στις Κάτω Χώρες απ' ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κατά 
μέσο όρο, 5 περίπου εργαζόμενοι εκτελούν την εργασία που 
σε άλλα κράτη μέλη αντιστοιχεί σε 4 εργαζομένους με πλήρη 
απασχόληση. Το ένα τρίτο περίπου των μισθωτών εργάζεται 
με μερική απασχόληση ιδίως στον κλάδο παροχής υπηρεσιών 
και στις λιγότερο ειδικευμένες θέσεις εργασίας, το μεγαλύτε­
ρο δε ποσοστό είναι γυναίκες Ωστόσο, όσον αφορά τους 
άνδρες, ο ρυθμός αύξησης χης μερικής απασχόλησης στη 
βιομηχανία και στις πιο ειδικευμένες θέσεις εργασίας είναι 
υψηλότερος από το μέσο όρο. 
Η ποικιλία των ρυθμίσεων σχετικά με το χρόνο εργασίας 
αντανακλά την έλλειψη κυβερνητικών ρυθμίσεων. Γενικά, 
ενώ δεν παρέχονται νομικά ή οικονομικά κίνητρα για την 
υποκίνηση της αύξησης της μερικής απασχόλησης, δεν τίθε­
νται ούτε σημαντικοί περιορισμοί στη δημιουργία θέσεων 
εργασίας μερικής απασχόλησης σε σύγκριση με τις θέσεις 
εργασίας πλήρους απασχόλησης. 
'Ενας εργοδότης, κατά τη λήψη απόφασης σχετικά με το εάν 
μία θέση εργασίας πρέπει να είναι μερικής ή πλήρους απα­
σχόλησης, πρέπει να συνεκτιμήσει τρία στοιχεία: 
— τον τρόπο διακύμανσης της εργασίας κατά τη διάρκεια 
της εβδομάδας -π.χ. το βαθμό στον οποίο εμφανίζεται 
κάποια αιχμή στη ζήτηση, 
— τη δυνητικά υψηλότερη παραγωγικότητα των μισθω­
τών που επιλέγουν οι ίδιοι τις ώρες εργασίας τους ανά 
εβδομάδα, πράγμα που μπορεί να τονς υποκινεί για πε­
ρισσότερο αποδοτική εργασία, 
— τα δυνητικά υψηλότερα γενικά έξοδα της μερικής απα­
σχόλησης (όσον αφορά τις εγκαταστάσεις, τη διαχείριση 
και την κατάρτιση). 
Για ένα μισθωτό, κίνητρο στη μερική απασχόληση μπορείνα 
αποτελεί το γεγονός ότι διαθέτει περισσότερο χρόνο για άλλες 
υποχρεώσεις (π.χ. οικιακή εργασία και παιδική μέριμνα) και 
για δραστηριότητες αναψυχής. Πράγματι, πολλά άτομα θα 
επιθυμούσαν να κυμαίνεται ο αριθμός των ωρών που εργά­
ζονται την εβδομάδα στα διάφορα στάδια της ζωής τους. 
Η μερική απασχόληση αύξησε σε μεγάλο βαθμό τον αριθμό 
των απασχολουμένων. Η κεντρική Υπηρεσία Προγραμματι­
σμού των Κάτω Χωρών υπολόγισε ότι η ανάπτυξη της 
μερικής απασχόλησης αύξησε τον αριθμό των απασχολουμέ­
νων κατά 300 χιλιάδες μεταξύ 1979 και 1990. Παρά το 
γεγονός ότι η σημερινή ύφεση είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση 
της απασχόλησης σε όρους ισοδύναμου πλήρους απασχόλη­
σης, ο αριθμός των απασχολουμένων δεν μειώθηκε εξαιτίας 
της συνεχούς αύξησης της μερικής απασχόλησης. 
Ιστορικά, η ανάπτυξη της μερικής απασχόλησης εξηγείται με 
την προσπάθεια αντιμετώπισης της κατάστασης που παρου­σιάστηκε κατά τη δεκαετία χου 1960, όταν σημειώθηκε πλεό­
νασμα ζήτησης εργατικού δυναμικού. Έως τότε, στις Κάτω 
Χώρες η συμμετοχή των γυναικών ήταν ιδιαίτερα χαμηλή σε 
σύγκριση με άλλες χώρες και οι εργοδότες αναγκάστηκαν να 
προσφέρουν σε γυναίκες θέσεις εργασίας που είχαν δημιουρ­
γηθεί ειδικά στα μέτρα τους (δεδομένων των οικογενειακών 
υποχρεώσεων και της περιορισμένης ύπαρξης υπηρεσιών 
παιδικής μέριμνας), πράγμα που στην πράξη σήμαινε θέσεις 
εργασίας μερικής απασχόλησης Έκτοτε, η μερική απασχό­
ληση κατέστη ένα αποδεκτό χαρακτηριστικό της αγοράς 
εργασίας και εξελίχθηκε, από την προσφορά θέσεων εργασίας 
δεύτερης κατηγορίας σε έγγαμες γυναίκες, σε πλήρως αποδε­
κτές θέσεις εργασίας για όλες τις γυναίκες και σε αυξανόμενο 
αριθμό ανδρών. Σήμερα, οι εργοδότες χρησιμοποιούν ολοένα 
και περισσότερο τη μερική απασχόληση ως την καλύτερη 
λύση για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων αναγκών της 
εργασίας και δεν τη θεωρούν πλέον ως δευτερεύουσα επιλο­
γή, όπως κατά τη δεκαετία του 1960. 
Από το 1980 περίπου, η κυβέρνηση υποστηρίζει τη χρήση 
της μερικής απασχόλησης μέσω της έρευνας, της πληροφό­
ρησης, του διαλόγου με τους κοινωνικούς εταίρους και της 
θέσπισης νομοθεσίας που αποσκοπεί στην εξάλειψη των δια­
φορών μεταξύ των συμβάσεων μερικής και πλήρους 
απασχόλησης. Για τις συμβάσεις μερικής απασχόλησης σε 
πολλούς τομείς ισχύουν πλέον το ίδιο νομικό καθεστώς και 
οι ίδιοι όροι (προστασία της εργασίας, κοινωνική ασφάλιση, 
συντάξεις, κτλ.)με τις συμβάσεις πλήρους απασχόλησης. Δεν 
εφαρμόστηκαν ποτέ οικονομικά κίνητρα (ή αντικίνητρα) 
όσον αφορά τη μερική απασχόληση, δεδομένου ότι θα στρέ­
βλωναν την επιλογή των εργοδοτών και των εργαζομένων 
και έτσι θα μείωναν πιθανώς την οικονομική αποδοτικότητα. 
Η κατοχύρωση του δικαιώματος των εργαζομένων στη μερι­
κή απασχόληση απορρίφθηκε το 1993 από τη Βουλή κυρίως 
για τους παραπάνω λόγους. 
Μεταξύ των κοινωνικών εταίρων επικρατεί αυξανόμενη συ­
ναίνεση όσον αφορά την αξία της μερικής απασχόλησης και 
έχουν συμφωνήσει να την προωθήσουν παράλληλα με την 
ποιότητα και τον αριθμό των θέσεων εργασίας. 
Το ήδη υψηλό ποσοστό θέσεων εργασίας μερικής απασχόλη­
σης που απαντάται στις Κάτω Χώρες αυξάνεται ακόμη με 
σχετικά ταχείς ρυθμούς, εν μέρει λόγω της μείωσης των 
προκαταλήψεων κατά αυτών των θέσεων εργασίας και της 
εξάλειψης των πολιτιστικών εμποδίων στη μερική απασχό­
ληση. 
Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, το 21% των ανδρών και το 
23% των γυναικών θα προτιμούσε να εργάζεται λιγότερες 
ώρες απ' ό,τι σήμερα για το ίδιο ωρομίσθιο, ενώ περισσότερες 
ώρες θα προτιμούσε να εργάζεται το 14% των μισθωτών. Τα 
στοιχεία αυτά σημαίνουν ότι, εάν όλοι οι μισθωτοί 
μπορούσαν να εργάζονται τις ώρες που επιθυμούν, θα δη­
μιουργούνταν 110 χιλιάδες θέσεις εργασίας 32 ωρών 
εβδομαδιαίως. 
-117-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
πάνω από 4% των γυναικών στην 
Κοινότητα που εργάζονταν 30-
34 ώρες την εβδομάδα, θεώρησε ότι 
εργαζόταν με πλήρη παρά με μερική 
απασχόληση (Σχήμα 143). 
Επιπλέον, μόλις πάνω από 4% όλων 
των απασχολούμενων γυναικών 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, 
όπως αναφέρεται παραπάνω, εργα­
ζόταν κανονικά κάτω από 10 ώρες 
την εβδομάδα, από τις οποίες πάνω 
από 50% εργαζόταν 6 ή λιγότερες 
ώρες. Εάν τα ποσοστά αυτά αποκλει­
σθούν από τους υπολογισμούς, γιατί 
αποτελούν μία κατά κάποιον τρόπο 
διαφορετική κατηγορία απασχόλη­
σης από τους άλλους εργαζομένους, 
το 1992 μόλις πάνω από 25% των 
γυναικών εργαζόταν με ωράριο που 
μπορεί να οριστεί ως μειωμένο (10-
29 ώρες την εβδομάδα). 
Ο αριθμός των γυναικών που χαρα-
κτηρίστηκαν εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση παρουσιάζει τε-
ράστιες διακυμάνσεις στην 
Κοινότητα, από 59% στις Κάτω Χώ­
ρες (βλ. Πλαίσιο) και 44% στο ΗΒ, 
σε μόλις 8% περίπου στην Ιταλία και την Πορτογαλία και 6% στην Ελλά-
δα. Ωστόσο, το εύρος της 
διακύμανσης του αριθμού των γυ­
ναικών που εργάζονται 10-29 ώρες 
την εβδομάδα, αν και είναι ακόμη 
μεγάλο, είναι πολύ μικρότερο. Αυτό 
οφείλεται στις διαφορετικές συμβά­
σεις που ισχύουν στα κράτη μέλη 
όσον αφορά την ερμηνεία της μερι­
κής απασχόλησης. 
Έτσι, στην Ιρλανδία και την Ισπα­
νία, όλες οι γυναίκες που κανονικά 
εργάζονται κάτω από 30 ώρες την 
εβδομάδα φαίνεται ότι το 1992 χαρα­
κτηρίστηκαν ως εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση (το ποσοστό 
που απασχολείται σε αυτές τις θέσεις 
εργασίας είναι το ίδιο με το ποσοστό 
των εργαζομένων με μερική απα­
σχόληση). Στη Γαλλία και το ΗΒ, 
χαρακτηρίστηκαν κατά τον ίδιο 
τρόπο όλες αυτές οι θέσεις εργασίας, 
καθώς και σχεδόν το 50% των θέ­
σεων εργασίας με εβδομάδα 
30-34 ωρών. Στη Δανία, τη Γερμα­
νία και τις Κάτω Χώρες, οι 
περισσότερες από τις γυναίκες που 
εργάζονταν 30-34 ώρες την εβδομά­
δα φαίνεται ότι χαρακτηρίστηκαν 
144 Σύγκριση της μερικής απασχόλησης των ανδρών με τον 
αριθμό των εργαζόμενων ανδρών με μειωμένο ωράριο στα 
κράτη μέλη, 1992 
% απασχολουμένων 25 
20 
15 
10 Ι Εργάζεται 30-34 ώρες 
Ι Εργάζεται 0-10 ώρες 
. β Εργάζεται 10-29 ώρες 
Ι Δήλωσε μερική 
απασχόληση τ 25 
Α 20 
15 
10 εργαζόμενες με μερική απασχόληση, 
όπως και με εκείνες που εργάζονταν 
κάτω από 30 ώρες. 
Συνεπώς, σε αυτές τις εφτά χώρες, οι 
δύο ομάδες στοιχείων παρέχουν πα­
ρόμοια αποτελέσματα. Ωστόσο, στις 
Κάτω Χώρες, το ΗΒ και τη Δανία, 
όπως αναφέρεται παραπάνω, σημα­
ντικός αριθμός γυναικών που είχαν 
χαρακτηριστεί ως απασχολούμενες 
με μειωμένο ωράριο εργαζόταν κάτω 
από 10 ώρες την εβδομάδα. Εάν απο­
κλειστεί ο αριθμός αυτός καθώς και 
ο αριθμός εκείνων που κανονικά ερ­
γάζονται 30 ώρες ή περισσότερες 
την εβδομάδα — ως εργαζόμενες με 
καθεστώς που προσεγγίζει την πλή­
ρη απασχόληση — οι αριθμοί που 
λαμβάνονται είναι πολύ χαμηλότε­
ροι για τα άτομα που εργάζονται με 
μερική απασχόληση απ' ό,τι αν τους 
υπολογίσουμε ως συνήθως. 
Το 1992, στις Κάτω Χώρες, 36% των 
απασχολούμενων γυναικών εργαζό­
ταν 10-29 ώρες έναντι 59% που 
χαρακτηρίστηκαν εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση, στο ΗΒ 33% 
έναντι 44% και στη Δανία 23% ένα­
ντι 37%. Στις άλλες τέσσερις από 
αυτές τις 7 χώρες, οι διαφορές είναι 
λιγότερο σημαντικές αλλά σε κάθε 
περίπτωση το ποσοστό των γυναι­
κών που εργάζεται 10-29 ώρες την 
εβδομάδα ήταν σημαντικά μικρότε­
ρο από το ποσοστό εκείνων που 
χαρακτηρίστηκαν εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση. 
Στα υπόλοιπα πέντε κράτη μέλη 
— στα νότια κράτη, με εξαίρεση την 
Ισπανία, καθώς και στο Βέλγιο και 
το Λουξεμβούργο — η κατάσταση 
είναι πολύ διαφορετική, καθώς ση­
μαντικός αριθμός γυναικών που 
εργάζονταν κάτω από 30 ώρες την 
εβδομάδα το 1992 χαρακτηρίστηκαν 
εργαζόμενες με πλήρη και όχι με με­
ρική απασχόληση. Αυτό ισχύει ιδίως 
στην Ιταλία, την Ελλάδα καθώς και 
την Πορτογαλία, όπου το ποσοστό 
των γυναικο>ν που χαρακτηρίστη­
καν εργαζόμενες με μερική 
απασχόληση ανερχόταν στο 50% ή 
λιγότερο του ποσοστού των γυναι­
κών που εργάζονταν 10-29 ώρες. 
118-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Συνεπώς, όσον αφορά τις συνήθεις 
ώρες εργασίας, υπάρχει πολύ μικρό­
τερη διαφορά στα εργασιακά 
πρότυπα των γυναικών στις χώρες 
αυτές σε σύγκριση με την υπόλοιπη 
Κοινότητα όπως συνάγεται από τα 
στοιχεία για τη μερική απασχόληση. 
Ειδικότερα, το 1992 το ποσοστό των 
γυναικών που εργαζόταν κάτω από 
39 ώρες την εβδομάδα στο Βέλγιο 
ήταν περίπου το ίδιο με εκείνο στο 
ΗΒ, με εξαίρεση το γεγονός ότι στο 
ΗΒ τα άτομα που εργάζονταν κάτω 
από 10 ώρες την εβδομάδα ήταν πο­
λύ λιγότερα (33% των γυναικών 
εργάζονταν μεταξύ 10-29 ώρες την 
εβδομάδα στο ΗΒ, 32% στο Βέλγιο, 
6% εργάζονταν 30-34 ώρες στο ΗΒ, 
6% στο Βέλγιο). Όμως, στο Βέλγιο, 
μόνο 30% των γυναικών χαρακτηρί-
στηκαν εργαζόμενες με μερική 
απασχόληση έναντι 44% στο ΗΒ. 
Πράγματι, το ποσοστό των γυναι­
κών που εργάζονταν 10-29 ώρες την 
εβδομάδα ήταν πολύ υψηλότερο στο 
Βέλγιο απ' ό,τι στη Δανία, όπου ση-
μαντικά μεγαλύτερο ποσοστό 
γυναικών χαρακτηρίστηκαν εργα­
ζόμενες με μερική απασχόληση. 
Αντίστοιχα, το ποσοστό των γυναι­
κών που απασχολούνταν σε θέσεις 
μερικής απασχόλησης δεν ήταν δια­
φορετικό στην Ιταλία από εκείνο 
στη Γαλλία — 20% εργάζονταν κα­
νονικά 10-20 ώρες και στις δύο 
χώρες — αν και στη Γαλλία σχεδόν 
τριπλάσιος αριθμός γυναικών χαρα­
κτηρίστηκαν εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση απ' ό,τι στην 
Ιταλία. Επιπλέον, τα ποσοστά των 
εργαζομένων 10-29 ώρες την εβδο­
μάδα ήταν παρόμοια σε μεγάλο 
βαθμό στην Πορτογαλία και την Ελ­
λάδα με εκείνα της Ισπανίας, παρ' 
όλο που μόνο το 50% αυτών των 
γυναικών χαρακτηρίστηκε ότι ερ­
γαζόταν με μερική απασχόληση. 
Συνεπώς, στις νότιες χώρες ειδικό­
τερα — καθώς και στο Βέλγιο και το 
Λουξεμβούργο — η κύρια διαφορά 
με την υπόλοιπη Κοινότητα όσον 
αφορά το σημείο αυτό δεν έγκειται 
τόσο στους σχετικούς αριθμούς των 
γυναικών που εργάζονταν με μερι­κή απασχόληση όσο στην ταξινόμη­
ση της απασχόλησης των γυναικών 
αυτών. Με άλλα λόγια, πολλές 
γυναίκες χαρακτηρίστηκαν 
εργαζόμενες με πλήρη απασχόλη­
ση που σε άλλες χώρες θα 
χαρακτηρίζονταν εργαζόμενες με 
μερική απασχόληση. 
Η μερική απασχόληση 
χων ανδρών 
Το 1992, στην Κοινότητα μόνο το 
4% των απασχολούμενων ανδρών 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
χαρακτηρίστηκαν εργαζόμενοι με 
μερική απασχόληση έναντι 4% που 
εργαζόταν κανονικά κάτω από 30 ώ­
ρες την εβδομάδα και 1% που 
εργαζόταν κάτω από 10 ώρες την 
εβδομάδα. 
Η ίδια διακύμανση στις πρακτικές, 
όσον αφορά τη μερική απασχόληση 
ισχύει και για τους άνδρες, και, 
επομένως, τα κράτη μέλη μπορούν 
να χωριστούν στις ίδιες κατηγο­
ρίες όπως και για τις γυναίκες, με 
μοναδική εξαίρεση τη Γαλλία. Έτσι, στο Βορρά της Κοινότητας, 
με εξαίρεση το Βέλγιο, το Λουξεμ­
βούργο και τη Γαλλία, αλλά 
συμπεριλαμβανομένης της Ισπα­
νίας, η μερική απασχόληση 
ισοδυναμεί ως επί το πλείστον με 
κάτω από 30 ώρες την εβδομάδα, αν 
και σε κάποιες χώρες, στις Κάτω 
Χώρες ειδικότερα, ένα ποσοστό 
ανδρών που εργάζονταν 30 ή πε­
ρισσότερες ώρες την εβδομάδα 
χαρακτηρίστηκαν εργαζόμενοι με 
μερική απασχόληση (Σχήμα 144). 
Στα νότια κράτη μέλη, με εξαίρεση 
την Ισπανία, αλλά συμπεριλαμβανο­
μένης και της Γαλλίας και του 
Λουξεμβούργου, σημαντικό ποσο­
στό ανδρών που εργαζόταν κάτω 
από 30 ώρες στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες χαρακτηρίζονται εργαζό-
μενοι με πλήρη απασχόληση. 
Συνεπώς, όσον αφορά τον αριθμό 
των ωρών εργασίας, όπως και στις 
γυναίκες, η διαφορά των ποσοστών 
των εργαζομένων με μερική απα­
σχόληση στις χώρες αυτές και στην 
υπόλοιπη Κοινότητα είναι πολύ μι­
κρότερη απ' ό,τι αφήνουν να 
διαφανεί τα συνήθη στοιχεία. 
145 Άνδρες και γυναίκες που εργάζονται με μειωμένο ωράριο 
(10-29) στα κράτη μέλη, 1983 και 1992 
% απασχολουμένων 
40 r 
• 1983 • 1992 
Ρ 1986, Ε 19Θ7, NL 1991 
Άνδρες Γυναίκες 
-119 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
146 Γυναίκες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας 
στην κύρια απασχόληση στην Κοινότητα, 1992 
% γυναικών με δεύτερη απασχόληση 
20 r 
15 
10 Γυναίκες με δεύτερη 
απασχόληση 
Ώρες εργασίας στη 
δεύτερη απασχόληση Μέσες ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στη δεύτερη απασχόληση τ 20 
Α 15 
10 
<10 10- 15- 20- 25- 30- 35- 40- 45- 50+ <10 10-15-20-25-30-35- 40- 45- 50+ 
14 19 24 28 34 3» 44 40 14 19 24 29 34 39 44 49 
Ε „,, L kv Ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση Πράγματι, παρ' όλο που στην Ελλά­
δα και το Βέλγιο το ποσοστό των 
ανδρών που θεωρήθηκε ότι 
εργάζονται με μερική απασχόληση 
ήταν κάτω από 2% το 1992 έναντι 
6% στο ΗΒ, υψηλότερο ποσοστό ερ­
γαζόταν 10-29 ώρες την εβδομάδα 
(5%) στην Ελλάδα και το Βέλγιο πα­
ρά στο ΗΒ (4%). Αντίστοιχα, στην 
Ιταλία το ποσοστό των ανδρών που 
εργάζονταν αυτόν τον αριθμό ωρών 
ήταν σχεδόν το ίδιο με εκείνο στο 
ΗΒ, όμως κάτω από το ένα τρίτο του 
ποσοστού των ανδρών χαρακτηρί­
στηκαν εργαζόμενοι με μερική 
απασχόληση. 
Επιπλέον, στις Κάτω Χώρες και τη 
Δανία, όπου η μερική απασχόληση, 
όπως συνήθως μετριέται, είναι πολύ 
σημαντικότερη απ' ό,τι αλλού (αντι­
προσωπεύοντας πάνω από 15% και 
10% των απασχολούμενων ανδρών 
στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες 
αντιστοίχως), μόνο περίπου 50% αυ­
τών εργάζονταν πράγματι με μερική 
απασχόληση, ενώ σε σημαντικό πο­
σοστό θέσεων εργασίας (6% και 4%) 
ο χρόνος εργασίας ήταν κάτω από 
10 ώρες την εβδομάδα. 
147 Γυναίκες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας 
στην κύρια απασχόληση στα κράτη μέλη, 1992 
% γυναικών με δεύτερη απασχόληση 
30 r 
25 
20 
15 
10 Συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας 
εργασίας στην κύρια απασχόληση 
Ι <20 • 20-34 • 35-44 D 45+ n 30 
A 25 
20 
15 
10 
EUR10 Β DK D GR F IRL I 
Ε και L δεν υπάρχουν στοιχεία NL Ρ UK Μεταβολές της 
μερικής απασχόλησης 
κατά την περίοδο 
1983-1992 
Το ποσοστό των ατόμων που εργαζό-
ταν κανονικά 10-29 ώρες την 
εβδομάδα στη βιομηχανία και τις 
υπηρεσίες, αυξήθηκε πολύ λιγότερο 
στην Κοινότητα μεταξύ 1983 και 
1992 απ' ό,τι το ποσοστό που ταξινο­
μήθηκε στη μερική απασχόληση. Με 
άλλα λόγια, σημαντικό μέρος της 
φαινόμενης αύξησης της μερικής 
απασχόλησης φαίνεται ότι οφείλε­
ται στο ότι περισσότερες θέσεις 
εργασίας χαρακτηρίστηκαν μερικής 
παρά πλήρους απασχόλησης, παρά 
στην αύξηση των σχετικών αριθμών 
των ατόμων που εργάζονται με μερι­
κή απασχόληση. 
Κατά την εννιαετία έως το 1992, 
ο αριθμός των απασχολούμενων 
- 120 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
γυναικών στη βιομηχανία και στις 
υπηρεσίες στην Κοινότητα που χα­
ρακτηρίστηκαν ως εργαζόμενοι με 
μερική απασχόληση αυξήθηκε από 
26% σε 31% του συνόλου. Κατά την 
ίδια περίοδο, το ποσοστό των 
γυναικών που εργάζονταν με μερι­
κή απασχόληση στους δύο αυτούς 
τομείς αυξήθηκε μόνο από 23% σε 
25% (Σχήμα 145). Ταυτόχρονα, το 
ποσοστό των γυναικών που εργάζο­
νταν κάτω από 10 ώρες και εκείνων 
που εργάζονταν 30-34 ώρες αυξήθη­
καν ελαφρώς (κατά λιγότερο από 
1 ποσοστιαία μονάδα σε κάθε 
περίπτωση). 
Ενώ σε όλα τα κράτη μέλη, με εξαί­
ρεση τη Δανία και την Ελλάδα, ο 
αριθμός των απασχολούμενων γυ­
ναικών που χαρακτηρίστηκαν 
εργαζόμενες με μερική απασχόληση 
αυξήθηκε μεταξύ 1983 και 1992 ως 
μερίδιο του συνόλου, και μάλιστα 
στις περισσότερες περιπτώσεις ση­
μαντικά, μόνο σε πέντε χώρες η 
αύξηση του μεριδίου των γυναικών 
που εργάζονταν 10-29 ώρες την 
εβδομάδα ξεπέρασε τις 2 ποσοστιαίες 
μονάδες. Η μεγαλύτερη αύξηση πα­
ρατηρήθηκε στο Βέλγιο, όπου το 
ποσοστό των γυναικών που εργάζο­
νταν 10-29 ώρες την εβδομάδα 
αυξήθηκε από 23% σε 32%, ενώ στις 
Κάτω Χώρες, όπου σημειώθηκε ση­
μαντική αύξηση σύμφωνα με το 
συνήθη τρόπο μέτρησης, η αύξηση 
ήταν σημαντικά μικρότερη, από 
33% σε 36%. 
Στη Γερμανία, την Ισπανία, την 
Ιρλανδία, την Πορτογαλία και το ΗΒ, 
το ποσοστό που εργαζόταν 10-29 ώρες 
την εβδομάδα σημείωσε είτε ελάχιστη 
αύξηση είτε μικρή μείωση, ενώ στη 
Δανία και την Ελλάδα η μείωση ήταν 
σημαντική (σχεδόν 12 ποσοστιαίες 
μονάδες στη Δανία). 
Από την άλλη πλευρά, όσον αφορά 
τους άνδρες, μεταξύ 1983 και 1992 σε 
όλα τα κράτη μέλη εκτός από την 
Ελλάδα, σημειώθηκε αύξηση του πο­
σοστού των εργαζομένων 10-29 ώρες 
την εβδομάδα — κατά πάνω από 1 πο-
σοστιαία μονάδα στο Βέλγιο, τη 
Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και το ΗΒ. 148 Ανδρες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην 
κύρια απασχόληση στην Κοινότητα, 1992 
% ανδρών με δεύτερη απασχόληση 
20 r 
15 h Μέσες ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στη δεύτερη απασχόληση 20 
15 
10 10 
<10 10- 16- 20-25-30-35-40-4*· 50+ <10 10-15-20-25-30-35-40-45- 50 + 
14 19 24 29 34 39 44 49 14 19 24 29 34 39 44 49 
Ε και L δεν Ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση 
149 Άνδρες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην 
κύρια απασχόληση στα κράτη μέλη, 1992 
30 
25 
20 μ 
15 l· 
ίο μ % ανδρών με δεύτερη απασχόληση 
Συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας 
εργασίας στην κύρια απασχόληση 
Ι <20 • 20-34 • 35-44 D 45+ ι 30 
Α 25 
Α 20 
15 
Α 10 
Α 5 
EUR10 Β DK D GR F IRL I 
Ε και L δεν υπάρχουν στοιχεία NL Ρ UK 
-121-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Δεδομένα σχετικά 
με τις μη 
κοινωνικές ώρες 
Τα δεδομένα που περιλαμβά­
νονται στο τμήμα αυτό 
βασίζονται στις απαντήσεις 
που έδωσαν οι ερωτηθέντες 
στην Έρευνα Εργατικού Δυ­
ναμικού του 1992. 
Ως νυχτερινή εργασία ορίζε­
ται η εργασία που εκτελείται 
κατά τις συνήθεις ώρες 
ύπνου, πράγμα που σημαίνει 
ότι το εν λόγω άτομο έχει μη 
φυσιολογικό πρότυπο ύπνου. 
Ως άτομο που εργάζεται συνή­
θως τη νύχτα νοείται το άτομο 
που εργάστηκε νύχτα τουλά­
χιστον τις μισές ημέρες κατά 
τις τέσσερις εβδομάδες που 
προηγούνται της περιόδου 
αναφοράς. Ένα άτομο που ορι­
σμένες φορές εργάζεται τη 
νύχτα πρέπει να έχει εργαστεί 
τουλάχιστον μία νύχτα κατά 
τις προηγούμενες τέσσερις 
εβδομάδες. 
Η εργασία κατά το σαββατο­
κύριακο νοείται αναφορικά 
με τις επίσημες εργασιακές 
ρυθμίσεις και συνεπώς τα δε­
δομένα πρέπει να αποκλείουν 
τα άτομα που εργάζονται κα­
τά το σαββατοκύριακο ιδία 
πρωτοβουλία. 
Συνήθως στο πλαίσιο αυτό 
σημαίνει δύο ή περισσότερα 
Σάββατα κατά τη διάρκεια 
των προηγούμενων τεσσάρων 
εβδομάδων ενώ ορισμένες φο­
ρές σημαίνει ένα Σάββατο κατά 
την περίοδο αυτή. 
Παρ' όλα αυτά, ενώ τα δεδο­
μένα πρέπει να ικανοποιούν 
τουςπαραπάνω ορισμούς, κα­
τά τη διεξαγωγή της έρευνας 
είναι δυνατό να υπήρξαν δια­
φορές στην ερμηνεία μεταξύ 
των κρατών μελών, ιδίως ε­
πειδή ήταν η πρώτη χρονιά 
που συμπεριλήφθησαν οι 
ερωτήσεις αυτές. Από την παραπάνω ανάλυση 
συνάγεται το συμπέρασμα ότι τα 
στοιχεία για τη μερική απασχόληση 
πρέπει να αντιμετωπίζονται 
με ιδιαίτερη προσοχή, ιδίως όταν 
πραγματοποιούνται συγκρίσεις με-
ταξύ κρατών μελών ή όταν 
συνάγονται συμπεράσματα περί πο­
λιτικής. 
Δεύτερες θέσεις 
εργασίας 
Η ερμηνεία της παραπάνω ανάλυ­
σης επηρεάζεται δυνητικά από το 
γεγονός ότι τα στοιχεία σχετικά με 
τις ώρες εργασίας αφορούν μόνο τις 
κύριες θέσεις εργασίας. Όμως, ορι­
σμένα άτομα που εργάζονται 
σχετικά λίγες ώρες την εβδομάδα εί­
ναι δυνατόν να έχουν και δεύτερη 
— ή ακόμη και τρίτη — απασχόλη­
ση. Ωστόσο, στην πράξη, ελάχιστο 
μόνο ποσοστό εργαζόμενων ανδρών 
και γυναικών στην Κοινότητα ανέ-
φερε ότι είχε πάνω από μία 
απασχόληση (περίπου το 3% το 1992 
σε κάθε περίπτωση) — τουλάχιστον 
σύμφωνα με την Έρευνα Εργατι­
κού Δυναμικού. Συνεπώς, η 
σημασία των δεύτερων θέσεων ερ­
γασίας δεν είναι σε καμία περίπτωση 
αρκετά σημαντική ώστε να επηρεά­
σει τα συμπεράσματα. 
Παρ' όλα αυτά, τουλάχιστον όσον 
αφορά τις γυναίκες, το ποσοστό των 
απασχολουμένων σε δεύτερες θέσεις 
εργασίας τείνει να είναι τόσο υψηλό­
τερο όσο λιγότερες ώρες εργάζονται 
αυτές στην κύρια απασχόληση. Το 
1992, περίπου το 7% των γυναικών 
που εργάζονταν κάτω από 10 ώρες 
την εβδομάδα στην κύρια απασχόλη­
ση είχε και δεύτερη απασχόληση — η 
οποία κατά μέσο όρο τις απασχολούσε 
επιπλέον 8 ώρες — έναντι κάτω από 
4% των ατόμων που εργάζονται πάνω 
από 20 ώρες και κάτω από 2% εκείνων 
που εργάζονται με πλήρη απασχόλη­
ση (Σχήμα 146). Ταυτόχρονα, τα λίγα 
άτομα με δεύτερη απασχόληση τεί­
νουν να εργάζονται περισσότερες 
ώρες σε αυτή, εάν στην κύρια απασχό­
ληση εργάζονται περισσότερο από 
πολύ λίγες ώρες. Η τάση, που παρουσιάζει το ποσοστό 
των γυναικών με δεύτερη απασχό­
ληση να είναι υψηλότερο εάν 
εργάζονται λίγες ώρες στην πρώτη 
απασχόληση τους, είναι γενική σε 
όλη την Κοινότητα. Ιδιαίτερα έντο­
νη είναι στη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες 
και την Πορτογαλία, όπου οι γυναί­
κες που εργάζονται κάτω από 
20 ώρες την εβδομάδα στην κύρια 
απασχόληση τους, είχαν τετραπλά­
σιες πιθανότητες να έχουν και 
δεύτερη απασχόληση απ' ό,τι οι γυ­
ναίκες που εργάζονταν με πλήρη 
απασχόληση (Σχήμα 147). Ωστόσο, 
το 1992 μόνο στη Γαλλία και την 
Πορτογαλία το ποσοστό των γυναι­
κών που εργάζονταν κάτω από 
20 ώρες και είχαν και δεύτερη απα­
σχόληση ξεπερνούσε το 10%. 
Από την άλλη πλευρά, όσον αφορά 
τους άνδρες, το ποσοστό των μισθω­
τών με δεύτερη απασχόληση τείνει 
να είναι υψηλότερο για τα άτομα 
που εργάζονται με "κανονική" μερι­
κή απασχόληση — μεταξύ 15 και 
29 ώρες την εβδομάδα (Σχήμα 148). 
Το 1992, στην Κοινότητα, γύρω στο 
10% των ατόμων αυτών είχε και 
δεύτερη απασχόληση, στην οποία 
εργαζόταν κατά μέσο όρο 16 περίπου 
ώρες την εβδομάδα. Συνεπώς, για 
αυτή την κατηγορία των ανδρών, οι 
δύο απασχολήσεις μαζί αντιστοιχού­
σαν στο ωράριο της πλήρους 
απασχόλησης. 
Ωστόσο, στην Κοινότητα αυτό το 
πρότυπο των ανδρών είναι λιγότερο 
τυπικό απ' ό,τι των γυναικών. Ενώ 
ισχύει για πέντε κράτη μέλη — Δα­
νία, Γερμανία, Ελλάδα, Ιταλία και 
Κάτω Χώρες — στα άλλα επτά, οι 
άνδρες που εργάζονταν κάτω από 
20 ώρες την εβδομάδα στην πρώτη 
τους απασχόληση είχαν πολύ περισ­
σότερες πιθανότητες να έχουν και 
δεύτερη απασχόληση απ' ό,τι εκεί­
νοι που εργάζονταν περισσότερες 
ώρες (Σχήμα 149). Ωστόσο, το 1992 
μόνο στην Πορτογαλία, τη Δανία, τη 
Γαλλία και τις Κάτω Χώρες το ποσο­
στό των ανδρών που εργάζονταν με 
μερική απασχόληση και είχε και 
δεύτερη απασχόληση ξεπερνούσε 
το 10%. 
-122 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Μη κοινωνικές ώρες 
Μία επιπλέον διάσταση της διάρ­
κειας εργασίας αφορά την περίοδο 
της ημέρας, της εβδομάδας ή του 
έτους κατά την οποία εκτελείται 
πραγματικά η εργασία. Η μεγάλη 
πλειονότητα των απασχολουμένων 
στην Κοινότητα κανονικά εργάζε­
ται ένα ωράριο που κατανέμεται από 
τις 8 το πρωί έως τις 7 το απόγευμα 
— νωρίτερα στα βόρεια κράτη μέλη, 
αργότερα στα νότια — από τη Δευ­
τέρα έως την Παρασκευή, με λίγες 
εβδομάδες διακοπών ετησίως, συνή-
θως το καλοκαίρι. Ωστόσο, 
ορισμένες χώρες δείχνουν ολοένα 
και περισσότερο ενδιαφέρον να κα­
ταστήσουν πιο ελαστικό αυτό το 
τυπικό πρότυπο και πιο προσαρμο­
σμένο στις ατομικές συνθήκες των 
εργοδοτών, από τη μία πλευρά, και 
των εργαζομένων, από την άλλη. 
Από μία άποψη, οι ώρες εργασίας 
εκτός αυτών των κανονικών εργάσι­
μων ωρών, όπως είναι οι νυχτερινές 
ώρες ή το σαββατοκύριακο, θεωρού­
νται μη κοινωνικές. Πράγματι, στις 
προηγμένες χώρες παρατηρήθηκε 
μακροπρόθεσμη τάση μείωσης της 
εργασίας που εκτελείται τις ώρες 
αυτές. 
Ωστόσο, από μία άλλη άποψη, η 
εργασία που εκτελείται κατά τις 
αποκαλούμενες μη κοινωνικές 
ώρες μπορεί να αυξήσει την οικο­
νομική αποδοτικότητα, καθώς 
παρέχει τη δυνατότητα σε εγκατα-
στάσεις και μηχανές να 
χρησιμοποιούνται παραγωγικά για 
μεγαλύτερο χρονικό διάστημα 
(πράγματι, σε ορισμένες διαδικα­
σίες, όπως στην παραγωγή χάλυβα, 
η διατήρηση των εγκαταστάσεων 
σε συνεχή λειτουργία έχει ζωτική 
σημασία). Επίσης, χάρη στην 
εργασία αυτή η ζήτηση των κατα­
ναλωτών για υπηρεσίες είναι 
δυνατόν να ικανοποιείται οποιαδή­
ποτε στιγμή της ημέρας, της 
εβδομάδας ή του έτους. Επιπλέον, 
παρέχει στα άτομα περισσότερες 
επιλογές σχετικά με τις ώρες και 
τις ημέρες εργασίας, έτσι ώστε να 150 Μισθωτοί nou εργάζονται νύχτα κατά κλάδο στην Κοινότητα, 
1992 
10 20 30 40 
ΓαοργΙα 
Ενίρνιια m» ύ6ρ*υση 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Πρ, tx μίτολλου, μηκ/λογικίς 
«παοκίυίς 
Λοιπή μβταποίποη 
Καταακηιές 
Διανομή. ÇivoSoxefa 
Μ«ταφορές και ««κοινωνίες 
Τραη*ζ*ς. πίστη, ασφαλώς 
Δημοσία διοίκηση 
Λαπίς urmpxrtMi 
Χύνολο 
Γεωργία 
EvipytuiKKUSpeuOTi 
Εξόρυξη, χημικό προϊόντα 
Dp. ex μΒτόλλου, μηχ/λογικίς 
κσταοκίυές 
Λοιπή μβΊΟΠοΐηοη 
Κατασκίυίς 
Διανομή, ξίνοδοχβία 
Μϊταφορίς και αηκοινωνίις 
Τρόπίζβς. πίστη, αοραλίΐίς 
Δημόσια βιο&ίηοή 
Aotnéc. μπηρίσίες 
Σύνολο Άνδρες 
Γυναίκες Ορισμένες φορές 
Συνήθως 
IRL δβν υπάρχουν στοιχεία 
—L , ' 
10 20 30 40 
% μισθωτών 
161 Μισθωτοί που εργάζονται νύχτα στα κράτη μέλη, 1992 
% μισθωτών 
Η Ορισμένες φορές 
• Συνήθως 
IRL δεν υπάρχουν στοιχεία 
Ρ αναξιόπιστα δεδομένα 
Άνδρες Γυναίκες 
123-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
μπορούν να οργανώνουν καλύτερα 
τον ελεύθερο χρόνο τους. 
Συνεπώς, σύμφωνα με την τελευ­
ταία οπτική γωνία, ο μεγαλύτερος 
όγκος εργασίας που εκτελείται κα­
τά τις μη κοινωνικές ώρες μπορεί 
να θεωρηθεί ως ένδειξη μεγαλύτε­
ρης ευελιξίας του συστήματος 
παραγωγής και κάτι το οποίο δεν 
είναι κατ' ανάγκη εις βάρος των 
εργαζομένων — εφόσον, φυσικά, οι 
εργαζόμενοι συμμετέχουν πρόθυ­
μα στις ρυθμίσεις για το χρόνο 
εργασίας. 
'Εως σήμερα στάθηκε δύσκολο να 
συγκεντρωθούν πληροφορίες σχετι­
κά με τον αριθμό των ατόμων που 
δεν εργάζονται τις καθιερωμένες 
ώρες στην Κοινότητα. Ωστόσο, η 
Έρευνα Εργατικού Δυναμικού του 
1992 περιέλαβε για πρώτη φορά 
ερωτήσεις σχετικά με τη νυχτερινή 
εργασία και την εργασία κατά το 
σαββατοκύριακο, οι οποίες παρέ­
χουν κάποια στοιχεία για την 
έκταση του φαινομένου, τον τρόπο 
με τον οποίο κυμαίνεται μεταξύ των 
κρατών μελών και τους τομείς δρα­στηριότητας στους οποίους απαντά­
ται συχνότερα (βλ. Πλαίσιο) 
Η νυχτερινή εργασία 
Το 1992, περίπου 7% των απασχο­
λούμενων ανδρών στην Κοινότητα 
— περίπου 5 εκατ. — εργαζόταν συ­
νήθως τη νύχτα έναντι 3% των 
γυναικών — μόλις κάτω από 2 εκατ. 
(Σχήμα 150). Επιπλέον, άλλο ένα 
11% των ανδρών και ένα 5% των 
γυναικών εργάζονταν ορισμένες φο­
ρές τη νύχτα, πράγμα που σημαίνει 
ότι ο συνολικός αριθμός ατόμων που 
εργάζονται τη νύχτα τουλάχιστον 
περιστασιακά ξεπερνά τα 16 εκατομ­
μύρια. 
Η νυχτερινή εργασία επικρατεί κυ-
ρίως στις μεταφορές και τις 
επικοινωνίες, όπου το 1992 περίπου 
το 14% των ανδρών εργαζόταν συ­
νήθως τη νύχτα και άλλο ένα 20% 
εργαζόταν ορισμένες φορές νύχτα, 
στην ενέργεια και ύδρευση καθώς 
και στα ορυχεία και τη χημική βιο-
μηχανία (σήμερα κυρίως στη 
χημική βιομηχανία) όπου συνολικά 
152 Μισθωτοί που εργάζονται το Σάββατο κατά κλάδο στην 
Κοινότητα, 1992 
20 40 60 60 
Γεωργία 
Ενέργεια κα ύδρευση 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Πρ. εκ μετάλλου. μηχ/λογικίς 
κατασκευές 
Κατασκευές 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Μεταφορές και txmtmmiK, 
Τράπεζες, ntom, οοφόλε»ες 
Δημόσιο διοίκηση 
Λοιπές υπηρεσίες 
Χύνολο 
Γεωργία 
Ενέργεια και ύΒρευση 
Εξόρυξη, χημικό προϊόντα 
Πρ. εκ μετάλλου, μηχ/λογικ*ς 
κατασκευές 
Λοιπή μεταποίηση 
Κατασκευές 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Μεταφορές και επικοινωνίες 
Τράπεζες, πίστη, ασφάλειες 
Δημόσια διοίκηση 
Λοιπές υπηρεσίες 
Σύνολο Άνδρες 
Β Ορισμένες φορές 
Β Συνήθως 
IRL 6ev υπάρχουν στοιχεία 
Ι Γυναίκες 
J 1 Ι ι 
20 40 60 80 
% μισθωτών το 12% των ανδρών εργαζόταν 
συνήθως τη νύχτα. Εάν συνυπολο­
γιστεί και η περιστασιακή εργασία 
τη νύχτα, η νυχτερινή εργασία κα-
θίσταται σημαντική και στη 
δημόσια διοίκηση (σχεδόν 30% των 
ανδρών τουλάχιστον εργάζεται ορι­
σμένες φορές τη νύχτα), η οποία 
περιλαμβάνει και την αστυνόμευση. 
Με εξαίρεση τις κατασκευές, όπου 
εμφανή προβλήματα παρεμποδίζουν 
την εργασία τη νύχτα, η νυχτερινή 
εργασία απαντάται λιγότερο στον 
κλάδο των χρηματοπιστωτικών και 
επιχειρηματικών υπηρεσιών, αλλά 
ακόμη και στην περίπτωση αυτή το 
1992 περίπου 3% των ανδρών εργα­
ζόταν συνήθως τη νύχτα. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, μόνο στις 
μεταφορές και τις επικοινωνίες και 
λοιπές υπηρεσίες — όπου περιλαμ­
βάνεται η υγεία — το ποσοστό που 
εργαζόταν συνήθως ή ορισμένες φο­
ρές τη νύχτα ξεπερνούσε το 10%. 
Η σημασία της νυχτερινής εργασίας 
παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις 
μεταξύ των κρατών μελών, τόσο συ­
νολικά όσο και στους επιμέρους 
τομείς, χωρίς να έχει σαφή σχέση με 
το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης 
ή ευημερίας. Πράγματι, ο σχετικός 
αριθμός των ατόμων που συνήθως 
εργάζονται τη νύχτα έχει μάλλον 
την τάση να είναι υψηλότερος στις 
πιο ανεπτυγμένες παρά στις λιγότε­
ρο ανεπτυγμένες χώρες, αν και αυτό 
δεν είναι με κανέναν τρόπο συστη­
ματικό. Επιπλέον, οι χώρες με 
σχετικά υψηλό ποσοστό ανδρών που 
εργάζονταν τη νύχτα έτειναν να πα-
ρουσιάζουν και σχετικά υψηλό 
ποσοστό γυναικών που εργάζονταν 
τη νύχτα. 
Το 1992, στη Γερμανία, το ποσοστό 
των ανδρών εργατών που εργάζο­
νταν συνήθως τη νύχτα ήταν 
υψηλότερο απ' ό,τι σε άλλες περιο­
χές της Κοινότητας, ανερχόμενο σε 
11% (το ποσοστό αυτό περιλαμβάνει 
και τους εργαζομένους στα νέα κρα­
τίδια), ενώ όσον αφορά τις γυναίκες, 
η Γερμανία (με 5%) κατατάσσεται 
δεύτερη μετά τη Δανία (6%), η 
οποία, με τη σειρά της, παρουσιάζει 
124-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
το δεύτερο κατά σειρά υψηλότερο 
ποσοστό ανδρών που εργάζονται τη 
νύχτα (Σχήμα 151). Αντίθετα, στις 
Κάτω Χώρες, μόνο το 2% των αν­
δρών εργαζόταν συνήθως τη νύχτα 
και μόνο το 1% περίπου των γυναι­
κών, ενώ στην Πορτογαλία το 
ποσοστό των ανδρών ήταν κάτω από 
το 1% και των γυναικών κάτω από 
το 0,5% (αν και αυτά τα χαμηλά πο­
σοστά αυξάνουν τις αμφιβολίες 
σχετικά με την αξιοπιστία των πορ­
τογαλικών δεδομένων, οι οποίες 
ενισχύονται από το γεγονός ότι σχε­
δόν κανένα άτομο δεν καταγράφηκε 
να εργάζεται ορισμένες φορές τη 
νύχτα). 
Τα στοιχεία για τους σχετικούς 
αριθμούς των ατόμων που εργάζο­
νται ορισμένες φορές τη νύχτα 
δείχνουν παρόμοια διακύμανση 
στην Κοινότητα, τουλάχιστον όσον 
αφορά τους άνδρες. Ενώ σε 6 κράτη 
μέλη, το ποσοστό των ανδρών που 
εργάζονται ορισμένες φορές τη νύ­
χτα ήταν γύρω στο 10% ή λίγο 
περισσότερο, στο ΗΒ έφθανε το 21%, 
ποσοστό που είναι σημαντικά υψη­
λότερο απ' ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη 
χώρα. Στο άλλο άκρο της κλίμακας, 
στην Ισπανία, το Λουξεμβούργο και 
τις Κάτω Χώρες, το ποσοστό κυμαι­
νόταν μόλις γύρω στο 6% (ενώ 
εξαιρείται η Πορτογαλία, για την 
οποία τα στοιχεία είναι σαφώς ανα­
ξιόπιστα). 
Αντίθετα, τα ποσοστά των γυναι­
κών που εργάζονται συνήθως τη 
νύχτα δεν παρουσιάζουν μεγάλες 
διαφορές και κυμαίνονται από 4% 
έως 6% σε όλες τις χώρες, με εξαίρε­
ση το Λουξεμβούργο, όπου το 
ποσοστό ήταν χαμηλό (2%) και το 
ΗΒ όπου ήταν υψηλό (8%). 
Οι διακυμάνσεις αυτές, ιδίως όσον 
αφορά τους άνδρες, σημαίνουν ότι 
στους ίδιους τομείς δραστηριότητας 
υπάρχουν πολύ διαφορετικές εργα­
σιακές ρυθμίσεις. Για παράδειγμα, 
στην ενέργεια και την ύδρευση, 45% 
περίπου των ανδρών στη Γερμανία 
και το ΗΒ εργάστηκε τουλάχιστον 
ορισμένες φορές τη νύχτα, ενώ στην 
Ισπανία το ποσοστό αυτό ήταν κάτω από 20% και στις Κάτω Χώρες μόνο 
5%. Στη λοιπή μεταποίηση (όπου πε­
ριλαμβάνονται τα τρόφιμα, ποτά και 
καπνός, και η κλωστοϋφαντουργία 
και ένδυση), περίπου το 30% των 
ανδρών εργάστηκε τη νύχτα τουλά­
χιστον ορισμένες φορές στη Γαλλία 
και το ΗΒ, ενώ στην Ισπανία και την 
Ελλάδα το ποσοστό αυτό μόλις ξε­
περνούσε το 10%. Στον κλάδο 
χρηματοπιστωτικών και επιχειρη­
ματικών υπηρεσιών, κάτω από 5% 
των ανδρών εργάστηκε κάποια φορά 
τη νύχτα στην Ιταλία, την Ελλάδα, 
το Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώ­
ρες, ενώ στη Γαλλία, τη Γερμανία 
και τη Δανία το ποσοστό ξεπερνούσε 
το 10%, στο δε ΗΒ το 20%. 
Η εργασία το Σάββατο 
Το 1992 στην Κοινότητα, περίπου 
το 50% των απασχολούμενων αν­
δρών εργαζόταν το Σάββατο 
τουλάχιστον ορισμένες φορές, ενώ 
πάνω από το 20% των ανδρών εργα-
ζόταν συνήθως το Σάββατο 
(Σχήμα 152). Το ποσοστό των γυ­
ναικών που εργαζόταν συνήθως το Σάββατο ήταν ακόμη υψηλότερο 
και έφθανε το 25% ενώ ένα επιπλέον 
17% εργαζόταν το Σάββατο ορισμέ­
νες φορές. 
Όσον αφορά τους άνδρες και τις γυ­
ναίκες, η εργασία το Σάββατο, όπως 
ίσως να αναμένεται, επικρατούσε κυ­
ρίως στη γεωργία καθώς και στη 
διανομή και τροφοδοσία. Στον τελευ-
ταίο κλάδο, σχεδόν 50% των 
απασχολούμενων γυναικών το 1992 
εργαζόταν συνήθως το Σάββατο και 
ένα επιπλέον 20% εργαζόταν ορισμέ­
νες φορές. Επίσης, όπως ίσως να 
αναμένεται, το ποσοστό των μισθω­
τών που εργάζεται το Σάββατο τείνει 
να είναι υψηλότερο στις υπηρεσίες 
απ' ό,τι στη βιομηχανία, αν και ο κλά­
δος των χρηματοπιστωτικών και 
επιχειρηματικών υπηρεσιών, όπου 
μόνο περίπου 30% των μισθωτών ερ­
γάστηκε ορισμένες φορές το Σάββατο 
(40% των ανδρών και το 20% των 
γυναικών — ποσοστό αντίστοιχο με 
εκείνο των μεταποιητικών κλάδων), 
αποτελούν μερική εξαίρεση. 
Η μεγαλύτερη σημασία της εργα­
σίας το Σάββατο στις υπηρεσίες 
153 Μισθωτοί nou εργάζονται το Σάββατο στα κράτη μέλη» 1992 
% μισθωτών 
80 Γ Β Ορισμένες φορές 
Β Συνήθως 
WL δεν υπάρχουν στοιχεία 80 
Άνδρες Γυναίκες 
- 125 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
154 Μισθωτοί που εργάζονται την Κυριακή κατά κλάδο στην 
Κοινότητα, 1992 
20 40 
Γεωργία 
Ενέργεια και ύδρευση 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Πρ. εκ μέταλλου, μηχ/λογικες 
κατασκευές 
Λοντή μεταποίηση 
Κατασκευές 
Διανομή, ξενοδοχείο 
*4ετοφορες και επικοινωνίες 
Τράπεζες, πκπη. ασφάλειες 
Δημόσια δββαγση 
Λοιπές υπηρεσίες 
Ζυνολο 
Γεωργία 
Ενέργεια και ύδρευση 
Εξόρυξη, χημικά προϊόντα 
Πρ. εκ μετάλλου, μηχ/λογικες 
κατασκευές 
Λοιπή μεταποίηση 
Κατασκευές 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Μεταφορές κα» επικοινωνίες 
Τράπεζες, πίστη, ασφάλειες 
Δημόσια διοίκηση 
Λοιπές υπηρεσίες 
Ζυνολο 60 
-1 
Άνδρες 
Γυναίκες Β Ορισμένες φορές 
Β Συνήθως 
IRL δεν υπάρχουν στοιχεία 
20 40 60 
% μσθωτών 
Ιδδ Μισθωτοί που εργάζονται την Κυριακή στα κράτη μέλη, 1992 
% μισθωτών 
60 r -ι 60 
Β Ορισμένες φορές 
Β Συνήθως 
IRL δεν υπάρχουν στοιχεία 
Άνδρες Γυναίκες απ' ό,τι στη βιομηχανία αποτελεί το 
λόγο για τον οποίο το συνολικό πο­
σοστό των γυναικών που εργάζεται 
συνήθως το Σάββατο είναι υψηλότε­
ρο απ' ό,τι των ανδρών, παρά το 
γεγονός ότι σε κάθε κλάδο, με εξαί­
ρεση τη διανομή και τροφοδοσία, 
αναλογικά περισσότεροι άνδρες απ' 
ό,τι γυναίκες εργάζονται το Σάββα­
το. Από τη στιγμή που οι γυναίκες 
τείνουν να εργάζονται κυρίως στις 
υπηρεσίες, έχουν περισσότερες πι­
θανότητες να εργάζονται το 
Σάββατο απ' ό,τι οι άνδρες που τεί­
νουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό να 
εργάζονται στη βιομηχανία. 
Όσον αφορά τους άνδρες, το ποσο­
στό που εργάζεται συνήθως το 
Σάββατο τείνει να είναι υψηλότερο 
στα νότια κράτη μέλη απ' ό,τι στα 
βόρεια, πράγμα που φαίνεται ότι 
ισχύει στους περισσότερους κλά­
δους δραστηριότητας — δηλαδή δεν 
αποτελεί μόνο αντανάκλαση μίας 
διαφοράς στη δομή της απασχόλη­
σης. Στην Ιταλία και την Ισπανία, 
περίπου 30% των ανδρών εργάζεται 
συνήθως το Σάββατο, στην Ελλάδα 
μόλις κάτω από 25% ενώ στις περισ­
σότερες βόρειες χώρες το ποσοστό 
ήταν κάτω από 20% — και στο Βέλ­
γιο κάτω από το 10% — με μοναδική 
εξαίρεση το ΗΒ όπου το ποσοστό 
ανερχόταν στο 23% (Σχήμα 153). 
Επιπλέον, στο ΗΒ, σημαντικά υψη­
λότερο ποσοστό ανδρών απ' ό,τι σε 
άλλες περιοχές της Κοινότητας εργά­
στηκε ορισμένες φορές το Σάββατο 
— περίπου 40% συνολικά — πράγμα 
που ισχύει για όλους τους τομείς δρα­
στηριότητας εκτός από τη γεωργία. 
Πράγματι, το 1992 σχεδόν σε κάθε 
τομέα, περίπου το 60% ή περισσότερο 
των ανδρών εργαζόταν το Σάββατο 
είτε συνήθως είτε ορισμένες φορές, 
ακόμη και στις κατασκευές μεταλλι­
κών προϊόντων, στις μηχανολογικές 
κατασκευές και στα οικοδομικά-τε-
χνικά έργα, όπου το μέσο ποσοστό για 
την Κοινότητα ήταν 35% ή χαμηλό­
τερο. Με εξαίρεση την Ιταλία, όπου το 
μέσο ποσοστό ήταν 55%, σε όλα τα 
άλλα κράτη μέλη, κάτω από το 50% 
των ανδρών εργάστηκε κάποτε το 
Σάββατο και σε τρειςχώρες — Βέλγιο, 
126-
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
Λουξεμβούργο και Πορτογαλία — κά­
τω από το 30%. 
Αυτή η μεγάλη διαφορά συνεπάγε­
ται ότι στην Κοινότητα υπάρχουν 
μεγάλες διακυμάνσεις στις εργασια­
κές ρυθμίσεις, ακόμη και σε τομείς 
δραστηριότητας, όπως η διανομή 
και τροφοδοσία, όπου υπάρχει ευρύ­
τατη ανάγκη για υπηρεσίες που 
παρέχονται το Σάββατο (στις τελευ­
ταίες τρεις χώρες, για παράδειγμα, 
μόνο το 40% περίπου ή λιγότερο των 
ανδρών στον τομέα αυτό κατείχε θέ­
σεις εργασίας που περιελάμβαναν 
εργασία το Σάββατο έναντι 60% ή 
περισσότερο στις περισσότερες άλ­
λες χώρες). Οι διαφορές των 
ποσοστών των ατόμων που εργάζο­
νται ορισμένες φορές το Σάββατο, 
συνεπάγονται ότι υπάρχουν και με­
γάλες διακυμάνσεις στο βαθμό 
ευελιξίας των ρυθμίσεων αυτών, 
καθώς στην Ισπανία και την Πορτο­
γαλία, ειδικότερα, όπου το ποσοστό 
ήταν κάτω από το 10%, φαίνεται ότι 
οι ρυθμίσεις είναι σχετικά άκα­
μπτες, ιδίως σε σύγκριση με το ΗΒ, 
τη Γαλλία και τη Δανία, όπου το 
ποσοστό ήταν 30% ή περισσότερο. 
Όσον αφορά τις γυναίκες, οι διακυ­
μάνσεις της σημασίας της εργασίας 
το Σάββατο μεταξύ των κρατών με­
λών είναι ως επί το πλείστον οι ίδιες 
με εκείνες που παρατηρούνται 
στους άνδρες. Το 1992, η Ιταλία και 
η Ισπανία παρουσίαζαν το υψηλότε­
ρο ποσοστό γυναικών που εργάζεται 
συνήθως το Σάββατο, πάνω από 
30%, αν και σε αντίθεση με τους 
άνδρες, το ποσοστό στην Ελλάδα 
ήταν από τα χαμηλότερα της Κοινό­
τητας. Πράγματι, με εξαίρεση την 
Πορτογαλία και το ΗΒ, η Ελλάδα 
είναι το μοναδικό κράτος μέλος όπου 
το ποσοστό των γυναικών που εργά­
ζεται συνήθως το Σάββατο ήταν 
χαμηλότερο απ' ό,τι των ανδρών. 
Από την άλλη πλευρά, σε όλα τα 
κράτη μέλη χωρίς εξαιρέσεις, αναλο­
γικά λιγότερες γυναίκες απ' ό,τι 
άνδρες εργάζονταν ορισμένες φορές 
το Σάββατο, πράγμα που μάλλον ση­
μαίνει ότι οι εργασιακές ρυθμίσεις 
για τις γυναίκες είναι λιγότερο ευέ­λικτες απ' ό,τι για τους άνδρες. Αυτό 
ισχύει ιδίως στο ΗΒ και τη Γαλλία, 
όπου το 1992 η διαφορά μεταξύ των 
δύο φύλων ανήλθε στις 12-15 ποσο­
στιαίες μονάδες, αν και, παρ' όλα 
αυτά, σημαντικά μεγαλύτερος αριθ­
μός γυναικών εργαζόταν ορισμένες 
φορές το Σάββατο απ' ό,τι σε οποια-
δήποτε άλλη περιοχή της 
Κοινότητας. 
Όπως και όσον αφορά τους άνδρες, 
οι διαφορές της σημασίας της εργα­
σίας το Σάββατο μεταξύ των κρατών 
μελών είναι αρκετά ομοιόμορφες 
στους διάφορους κλάδους δραστη­
ριότητας, αν και σε όλες τις χώρες, 
με εξαίρεση το Λουξεμβούργο, το πο-
σοστό των γυναικών που 
απασχολούνταν στη διανομή και 
τροφοδοσία ήταν γενικά υψηλό 
— γύρω στο 60% ή περισσότερο. 
Η εργασία χην 
Κυριακή 
Στην Κοινότητα, το ποσοστό των 
ατόμων που εργάζονται συνήθως 
την Κυριακή είναι κάτω από το 50% 
των μισθωτών που εργάζονται το 
Σάββατο. Το 1992, περίπου 8% των 
απασχολούμενων ανδρών και γυ­
ναικών εργαζόταν την Κυριακή σε 
τακτική βάση — συνολικά δηλαδή 
περίπου 9 εκατ. — ενώ ένα επιπλέον 
περίπου 15% — 18 εκατ. — εργαζό­
ταν την Κυριακή περιστασιακά 
(Σχήμα 154). 
Η κυριακάτικη εργασία παρουσιά­
ζει μικρότερες διακυμάνσεις μεταξύ 
κλάδων απ' ό,τι η εργασία το Σάββα­
το. Όσον αφορά τους άνδρες, το 
1992 το ποσοστό που εργαζόταν συ­
νήθως την Κυριακή ήταν πάνω από 
10% σε 7 από τους 11 κλάδους δρα-
στηριότητας και μόνο στις 
κατασκευές μεταλλικών προϊόντων, 
στις μηχανολογικές κατασκευές, 
στο κλάδο χρηματοπιστωτικών και 
επιχειρηματικών υπηρεσιών ήταν 
κάτω από το 5%. Όσον αφορά τις 
γυναίκες, το ποσοστό που εργαζόταν 
συνήθως την Κυριακή ήταν χαμη­
λότερο απ' ό,τι των ανδρών σε όλους 
τους τομείς και μόνο σε τρεις κλά­δους — γεωργία, διανομή και τροφο­
δοσία, και λοιπές υπηρεσίες — 
ξεπερνούσε το 10% — ενώ σε 7 άλ­
λους τομείς ήταν χαμηλότερο από 
5%. Ωστόσο, και πάλι, η συγκέντρω­
ση των γυναικών στις υπηρεσίες — 
και ειδικότερα στη διανομή και τρο­
φοδοσία και λοιπές υπηρεσίες 
— σήμαινε ότι το συνολικό ποσοστό 
των γυναικών που εργαζόταν την 
Κυριακή ήταν σε μεγάλο βαθμό πα­
ρόμοιο με εκείνο των ανδρών. 
Το πρότυπο της κυριακάτικης εργα­
σίας στην Κοινότητα είναι κατά 
κάποιον τρόπο διαφορετικό από 
εκείνο της εργασίας το Σάββατο. Ει-
δικότερα, υπάρχουν ελάχιστες 
ενδείξεις ότι η κυριακάτικη εργασία 
τείνει να είναι περισσότερο — ή λι­
γότερο — σημαντική στο Νότο απ' 
ό,τι στο Βορρά. Στην Ιταλία, στη 
χώρα με το υψηλότερο ποσοστό ερ­
γαζομένων το Σάββατο, το ποσοστό 
ανδρών και γυναικών που εργάστη­
καν το 1992 τακτικά την Κυριακή 
ήταν από τα χαμηλότερα στην Κοι­
νότητα ενώ στις Κάτω Χώρες, όπου 
το ποσοστό των εργαζομένων το 
Σάββατο είναι χαμηλότερο από τον 
κοινοτικό μέσο όρο, το ποσοστό αν­
δρών και γυναικών που εργάζονταν 
συνήθως την Κυριακή ήταν από τα 
υψηλότερα. 
Όσον αφορά και τα δύο φύλα, το 
υψηλότερο ποσοστό μισθωτών που 
εργάζονταν συνήθως την Κυριακή 
σημειώθηκε στη Δανία, γύρω στο 
15% όσον αφορά τους άνδρες και 
20% τις γυναίκες, το δε ποσοστό των 
γυναικών ειδικότερα ήταν σημαντι­
κά υψηλότερο απ' ό,τι σε κάθε άλλη 
χώρα (Σχήμα 155). Στο άλλο άκρο 
της κλίμακας, στο Βέλγιο, τη 
Γαλλία, την Ιταλία και το Λουξεμ­
βούργο, το ποσοστό και για τα δύο 
φύλα κυμαίνονταν μόνο γύρω 
στο 5-6%. 
Όπως ισχύει και για την εργασία το 
Σάββατο, στο ΗΒ το ποσοστό των 
μισθωτών που εργαζόταν ορισμένες 
φορές την Κυριακή ήταν σημαντικά 
υψηλότερο απ' ό,τι αλλού. Το 1992, 
πάνω από 30% των ανδρών και 
17% των γυναικών εργάστηκε 
-127 
Κεφάλαιο 5 Μεταβολές της διάρκειας εργασίας 
περιστασιακά την Κυριακή, με αξιο­
σημείωτα μικρή διακύμανση μεταξύ 
των κλάδων δραστηριότητας, 
καθώς το ποσοστό των ανδρών στις 
μηχανολογικές κατασκευές 
— 35% — ήταν εξίσου υψηλό με 
εκείνο στιςμεταφορέςκαι τιςεπικοι-
νωνίες ή λοιπές υπηρεσίες, ενώ των 
γυναικών στον κλάδο χρηματοπι­
στωτικών και επιχειρηματικών 
υπηρεσιών δεν ήταν πολύ χαμηλό­
τερο από εκείνο στη διανομή και 
τροφοδοσία. 
Συνεπώς, το 43% των ανδρών στο 
ΗΒ εργαζόταν τουλάχιστον ορισμέ­
νες φορές την Κυριακή ενώ, με 
εξαίρεση τη Δανία, όπου το ποσοστό 
ανερχόταν στο 37%, και την Ελλάδα 
όπου έφθανε το 27%, σε όλες τις χώ­
ρες το ποσοστό ήταν χαμηλότερο 
κατά 50% ή περισσότερο. Όσον αφο­
ρά τις γυναίκες, μόνο στο ΗΒ, τη 
Δανία και τις Κάτω Χώρες το ποσο­
στό που εργάστηκε κάποτε την 
Κυριακή ξεπερνούσε το 20%. 
Και πάλι όπως ισχύει και για την 
εργασία το Σάββατο, σε όλα τα κρά­
τη μέλη αναλογικά λιγότερες 
γυναίκες εργάστηκαν ορισμένες φο­
ρές την Κυριακή απ' ό,τι άνδρες, 
πράγμα που επιβεβαιώνει την εντύ­
πωση ότι οι γυναίκες τείνουν να 
έχουν κανονικότερα εργασιακά πρό­
τυπα. Επιπλέον, σε αντίθεση με τους 
άνδρες, το ποσοστό των γυναικών 
που εργάζονται κάποτε την Κυρια­
κή τείνει να είναι χαμηλότερο στα 
νότια κράτη μέλη της Κοινότητας 
απ' ό,τι στα βόρεια. 
Το πρότυπο που ακολουθεί η διακύ­
μανση της σημασίας της 
κυριακάτικης εργασίας μεταξύ το­
μέων είναι παρόμοιο στις διάφορες 
χώρες — σε όλα τα κράτη μέλη, το 
ποσοστό των μισθωτών που εργαζό­
ταν τουλάχιστον περιστασιακά την 
Κυριακή ήταν σχετικά χαμηλό στις 
κατασκευές και στις μηχανολογικές 
κατασκευές και στα περισσότερα 
ήταν σχετικά υψηλό στις μεταφο­
ρές και επικοινωνίες, στη διανομή 
και τροφοδοσία και στις λοιπές υπη­
ρεσίες. Ωστόσο, σε ορισμένες 
περιπτώσεις η διαφορά των ποσο­στών αυτών σε απόλυτες τιμές είναι 
ακραία, πράγμα που σημαίνει ότι 
υπάρχουν μεγάλες διαφορές στις ερ­
γασιακές ρυθμίσεις μεταξύ των 
χωρών. 
Για παράδειγμα, στις χώρες Μπενε-
λούξ, στη διανομή και τροφοδοσία 
κάτω από το 20% των απασχολουμέ­
νων εργάζονται ορισμένες φορές την 
Κυριακή έναντι πάνω από το 50% 
των ανδρών και το 25% των γυναι­
κών στη Δανία και την Ελλάδα. Η 
διαφορά αυτή μπορεί σαφώς να α­
ντανακλά διαφορές στις θεσμικές 
και κοινωνικές συμβάσεις που 
επηρεάζουν το πρότυπο της κατανα­
λωτικής ζήτησης — όπως η ζήτηση 
για ψώνια την Κυριακή, για παρά­
δειγμα — και δεν αποτελεί κατ' 
ανάγκη ένδειξη λιγότερο ευέλικτων 
εργασιακών ρυθμίσεων. Από την άλ­
λη πλευρά, όσον αφορά άλλους 
κλάδους των υπηρεσιών καθώς και 
τη μεταποίηση, υπάρχουν παραδείγ­
ματα εξίσου μεγάλων διαφορών, 
όπου οι διακυμάνσεις στις προτιμή­
σεις των καταναλωτών μεταξύ 
χωρών πρέπει να έχουν σχετικά μι­
κρή επίδραση. 
Στις μηχανολογικές κατασκευές, 
για παράδειγμα, κάτω από 10% των 
ανδρών εργάζεται περιστασιακά την 
Κυριακή στα περισσότερα κράτη μέ­
λη, σε ορισμένες περιπτώσεις όπως 
στην Ισπανία και την Πορτογαλία 
κάτω από 5%, ενώ στη Δανία το πο­
σοστό έφθανε το 25% και στο ΗΒ το 
40%. Αντίστοιχα, όσον αφορά τις 
λοιπές υπηρεσίες — που περιλαμβά­
νουν την υγεία καθώς και διάφορες 
προσωπικές υπηρεσίες και υπηρε­
σίες αναψυχής — πάνω από το 35% 
των γυναικών στο ΗΒ και τη Δανία 
καθώς και στη Γερμανία εργάζεται 
ορισμένες φορές την Κυριακή, ενώ 
στην Ισπανία, την Πορτογαλία και 
την Ιταλία το ποσοστό ήταν κάτω 
από 20%. 
128-
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής 
ασφάλισης KCU φόροι 
Το κόστος της εργασίας για τις επιχειρήσεις είναι σημαντικά 
μεγαλύτερο απ' ό,τι οι καθαρές αποδοχές σε πολλά κράτη μέλη, 
ακόμη και όταν τα επίπεδα μισθών είναι χαμηλά, πράγμα που 
είναι δυνατόν να έχει ανεπιθύμητες συνέπειες στην απασχόληση 
των λιγότερο ειδικευμένων. Η πρόκληση συνίσταται στην 
ενθάρρυνση της δημιουργίας περισσότερων θέσεων εργασίας 
για τα άτομα αυτά χωρίς να αυξηθεί ο αριθμός των φτωχών 
εργαζομένων. 
Εισαγωγή 
Ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό 
των περισσότερων οικονομιών της 
Κοινότητας είναι το υψηλό επίπεδο 
κοινωνικής προστασίας που παρέ­
χεται από το κράτος. Επιπλέον, η 
προστασία αυτή, συνδυάζεται με 
τις εισφορές που επιβάλλουν οι κυ­
βερνήσεις στις επιχειρήσεις για τη 
χρηματοδότηση των συστημάτων 
κοινωνικής προστασίας — συγκε­
κριμένα οι εισφορές κοινωνικής 
ασφάλισης που καταβάλλουν οι ερ-
γοδότες — οι οποίες είναι 
υψηλότερες απ' ό,τι σε άλλες ανε­
πτυγμένες χώρες. Καθώς ο διεθνής 
ανταγωνισμός εντείνεται ολοένα 
και περισσότερο, εκφράζονται ανη­
συχίες ότι τα αποτελέσματα επί του 
κόστους εργασίας θα θέσουν τις ευ-
ρωπαϊκές επιχειρήσεις σε 
ανταγωνιστικά μειονεκτική θέση 
σε σχέση με εκείνες που είναι εγκα­
τεστημένες σε άλλες χώρες και θα 
τις αποθαρρύνουν από το να προ­
σφέρουν απασχόληση. 
Επίσης, εκφράζονται ανησυχίες σχε­
τικά με τον ανταγωνισμό μεταξύ 
παραγωγών που είναι εγκατεστημέ­
νοι σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, 
εξαιτίας των μεγάλων διακυμάνσεων που παρατηρούνται στην κλίμακα 
των εισφορών. Οι χώρες όπου οι εργο-
δότες είναι υποχρεωμένοι να 
καταβάλλουν σημαντικά ποσά για τη 
χρηματοδότηση των παροχών κοινω­
νικής πρόνοιας είναι πιθανόν, όπως 
υποστηρίζεται, να χάσουν επιχειρη-
ματική δραστηριότητα και 
απασχόληση έναντι εκείνων όπου η 
απαίτηση αυτή είναι μικρότερη. 
Τα αποτελέσματα του κόστους που 
επιβάλλουν τα συστήματα κοινωνι­
κής προστασίας στους ευρωπαίους 
παραγωγούς θέτουν τουλάχιστον 
τριών ειδών ζητήματα: 
- πρώτον, σε ποιο βαθμό οι εισφο­
ρές κοινωνικής ασφάλισης που 
καταβάλλονται από τους ευρω­
παίους παραγωγούς αυξάνουν το 
κόστος εργασίας και κατά τον 
τρόπο αυτό αποθαρρύνουν τις 
επιχειρήσεις από την πρόσληψη 
περισσότερων εργαζομένων, 
- δεύτερον, κατά πόσον μία διαφο­
ρετική μέθοδος χρηματοδότησης 
των κοινωνικών δαπανών θα είχε 
μικρότερη επίδραση στο κόστος 
εργασίας και παραγωγής και κατά 
τον τρόπο αυτό θα παρείχε κίνη­
τρο για την αύξηση της απασχό­
λησης, - τρίτον, κατά πόσον ένα λιγότερο 
εκτεταμένο, λιγότερο γενναιόδω­
ρο και συνεπώς λιγότερο 
δαπανηρό σύστημα κοινωνικής 
προστασίας θα μείωνε το κόστος 
εργασίας, 
- τέταρτον, κατά πόσον μία μετατό­
πιση της διάρθρωσης των εισφο­
ρών με στόχο τη μείωση του 
βάρους για τους χαμηλόμισθους 
εργαζομένους θα αυξήσει τον 
αριθμό των απασχολουμένων. 
Ανταποκρινόμενη στα ζητήματα αυ­
τά, η Επιτροπή πρότεινε τη μείωση 
των εισφορών κοινωνικής ασφάλι­
σης και των φόρων επί της εργασίας, 
ιδίως επί της εργασίας των λιγότερο 
ειδικευμένων εργαζομένων, κατά 1-
2% του ΑΕΠ, αν και το ακριβές 
ποσοστό εξαρτάται από τη δημοσιο­
νομική κατάσταση των κρατών 
μελών. 
Ο αντίκτυπος των 
φόρων επί της 
εργασίας 
Η έκταση στην οποία οι εργοδοτικές 
εισφορές αυξάνουν το κόστος της απα­
σχόλησης και της παραγωγής δεν 
129-
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
είναι δυνατόν να κριθεί απλώςμε βάση 
τον αρχικό τους αντίκτυπο. Οι εισφο-
ρές που επιβάλλονται στις 
επιχειρήσεις μπορεί να βαρύνουν την 
ίδια την επιχείρηση (μειώνοντας τα 
κέρδη και το κίνητρο για την προσφο-
ρά απασχόλησης), μπορεί να 
μετατίθενται στους πελάτες (αυξάνο­
ντας τις τιμές) ή στους εργαζομένους 
(μειώνοντας τους μισθούς). Το αποτέ­
λεσμα που θα επικρατήσει, αν και 
κατά κανόνα θα συμβούν και τα τρία 
σε κάποιο βαθμό, εξαρτάται από την 
ισορροπία των οικονομικών δυνά­
μεων στις συγκεκριμένες αγορές 
προϊόντος και εργασίας. 
Σε καμία από τις περιπτώσεις αυτές 
— εάν παραβλεφθούν τα ενδεχόμενα 
αποθαρρυντικά αποτελέσματα — δεν 
χρειάζεται να σημειωθεί κάμψη της 
συνολικής ζήτησης και παραγωγής 
της οικονομίας, εφόσον το εισόδημα 
που αντλείται από τις εισφορές αυτές 
συνδυάζεται με αντίστοιχες δημόσιες 
δαπάνες και οι συναλλαγματικές ισο­
τιμίες προσαρμόζονται κατάλληλα 
ώστε να διατηρούνται παράλληλα τα 
επίπεδα τιμών και κόστους μεταξύ 
των χωρών. 
Ωστόσο, η σύνθεση της ζήτησης και 
της παραγωγής μπορεί να μεταβάλλε­
ται από τη στιγμή που το πραγματικό 
κόστος που επιβάλλεται στις επιχειρή­
σεις κυμαίνεται ανάλογα με τα 
χαρακτηριστικά της αγοράς στην 
οποία λειτουργούν και την ένταση ερ­
γασίας της διαδικασίας παραγωγής. 
Αντίστοιχα, το αυξημένο κόστος απα­
σχόλησης εργατικού δυναμικού 
παρέχει ορισμένα κίνητρα για την επι-
λογή μεθόδων παραγωγής 
χαμηλότερης έντασης εργασίας, στο 
βαθμό που οι τεχνικές παραγωγής επι­
τρέπουν την πραγματοποίηση αυτής 
της επιλογής. 
Σε μεγάλο βαθμό, το βάρος των εισφο­
ρών κοινωνικής ασφάλισης που 
καταβάλλουν οι εργοδότες φαίνεται ό­
τι μετατίθεται στους εργαζομένους 
και, συνεπώς, τα επίπεδα των μισθών 
μειώνονται σε σχέση με εκείνα που θα 
είχαν διαφορετικά. Έτσι, οι χώρες με 
παρόμοια επίπεδα παραγωγικότητας 
(δηλαδή με παρόμοια επίπεδα προστι­θέμενης αξίας ανά απασχολούμενο) 
τείνουν να έχουν παρόμοια επίπεδα 
κόστους εργασίας, ανεξάρτητα από το 
συντελεστή εισφορών κοινωνικής 
ασφάλισης που επιβάλλεται στους ερ-
γοδότες, αλλά συχνά πολύ 
διαφορετικά επίπεδα ακαθάριστων 
αποδοχών. Συνεπώς, τα αντίστοιχα 
μερίδια του κόστους εργασίας και των 
κερδών στην προστιθέμενη αξία είναι 
επίσης παρόμοια και δεν φαίνεται να 
επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τη 
σχετική βαρύτητα των εργοδοτικών 
εισφορών στο συνολικό κόστος της 
εργασίας. 
Στο βαθμό που ισχύουν τα παραπάνω, 
οι εργαζόμενοι χρηματοδοτούν το με­
γαλύτερο μέρος του συστήματος 
κοινωνικής προστασίας, το οποίο είναι 
σχεδιασμένο για τη δική τους προστα­
σία όταν δεν είναι σε θέση να 
εργαστούν εξαιτίας ασθένειας, αναπη­
ρίας, γήρατος ή ανεργίας. Έτσι, η 
θέση τους δεν είναι ιδιαίτερα διαφορε­
τική από εκείνη των εργαζομένων σε 
άλλες ανεπτυγμένες χώρες με λιγότε­
ρο ανεπτυγμένα δημόσια συστήματα, 
οι οποίες βασίζονται σε ιδιωτικά συ­
στήματα για την παροχή προστασίας. 
Εναλλακτικά, ή επιπρόσθετα, οι επι­
χειρήσεις, και ιδίως οι μεγάλες 
επιχειρήσεις, μπορούν να παρέχουν 
προστασία στους εργαζομένους σε 
προαιρετική, παρά σε υποχρεωτική, 
από το νόμο βάση. Εκτός Κοινότητας, 
αυτό παρατηρείται ιδιαίτερα στην Ια-
πωνία, όπου οι μεγαλύτερες 
επιχειρήσεις παρέχουν στους εργαζο­
μένους ένα επίπεδο κοινωνικής 
προστασίας που είναι αντίστοιχο με 
εκείνο που παρέχεται από το κράτος 
στις περισσότερες προηγμένες ευρω­
παϊκές χώρες. Ωστόσο, οι δαπάνες 
αυτές δεν εμφανίζονται πάντοτε στα 
στοιχεία σχετικά με το μη μισθολογικό 
κόστος εργασίας. Αν και στην Ιαπωνία 
μόνο μία μειονότητα εργαζομένων 
απασχολείται σε τέτοιες επιχειρήσεις, 
παρ' όλα αυτά πρόκειται για αυτές που 
εμπλέκονται με τον πιο δραστήριο 
τρόπο στο διεθνές εμπόριο, όπου η 
ανταγωνιστικότητα από πλευράς κό­
στους αποτελεί μείζονα παράγοντα. 
Από την άλλη πλευρά, οι μεγάλες 
ιαπωνικές επιχειρήσεις τείνουν επί­σης να βασίζονται σε μικρότερες επι-
χειρήσεις που ενεργούν ως 
υπεργολάβοι για την ανάληψη σημα­
ντικού τμήματος της διαδικασίας 
παραγωγής και κατά την έννοια αυτή 
οι εργαζόμενοι στις εν λόγω επιχειρή­
σεις προστατεύονται πολύ λιγότερο. 
Ταυτόχρονα, υπάρχουν επίσης ορι­
σμένες ευρωπαϊκές χώρες όπου η 
οικογενειακή κατάσταση ή οι οικογε­
νειακές συνθήκες αντανακλώνται 
στις ακαθάριστες αποδοχές. Αντίστοι­
χα, παρ' όλο που η επίδραση των 
υποχρεωτικών ή προαιρετικών εισφο­
ρών στο κόστος εργασίας μπορεί να 
είναι παρόμοια, η κοινωνική τους επί­
δραση ενδέχεται να είναι διαφορετική, 
από τη στιγμή που οι λιγότερο ειδικευ­
μένοι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενοι 
με μερική απασχόληση, που είναι κυ-
ρίως γυναίκες, τείνουν να 
επωφελούνται λιγότερο από τα προαι­
ρετικά συστήματα. 
Παρ' όλα αυτά, από τα στοιχεία φαίνε­
ται, ότι η μείωση της συμβολής τους 
στο κόστος της κοινωνικής προστα­
σίας στην Ευρώπη, δεν ωφελεί κατ' 
ανάγκη τους ευρωπαίους παραγω­
γούς όσο φαίνεται, αν τους 
συγκρίνουμε με τους ομολόγους τους 
σε άλλες χώρες, όπου τα δημόσια συ­
στήματα είναι λιγότερα εκτεταμένα, 
αλλά όπου τα ιδιωτικά ή επιχειρησια­
κά συστήματα είναι mo ανεπτυγμένα. 
Πολλά εξαρτώνται από τον τρόπο χρη­
ματοδότησης της μείωσης αυτής και, 
ειδικότερα, από το εάν συνοδεύεται 
από αντίστοιχη μείωση στο επίπεδο 
της κοινωνικής προστασίας που παρέ­
χεται στους εργαζομένους ή εάν 
επιβάλλονται άλλοι φόροι για την 
αντιστάθμιση της απώλειας εισοδήμα­
τος. Στο βαθμό που οι εργαζόμενοι 
είναι σε χειρότερη οικονομική κατά­
σταση, είτε εξαιτίας της μείωσης της 
πραγματικής αξίας της κοινωνικής 
προστασίας είτε διότι πληρώνουν υ­
ψηλότερους φόρους, υπάρχει 
μακροπρόθεσμα πιθανότητα να ασκη­
θεί πίεση για αναπροσαρμογή των 
μισθών, προκειμένου να αντισταθμι­
στεί αυτή η απώλεια πραγματικού 
εισοδήματος, σε συνδυασμό με μία τά­
ση αύξησης του προαιρετικού 
στοιχείου στη χορήγηση παροχών από 
- 130-
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
την πλευρά των επιχειρήσεων. Τελι-
κά, όταν οι διεργασίες των 
οικονομικών δυνάμεων θα έχουν εξα­
ντληθεί, η διαφορά στο συνολικό 
κόστος εργασίας μεταξύ Ευρώπης και 
άλλων περιοχών πιθανόν να έχει μετα­
βληθεί ελάχιστα. 
Ωστόσο, αν και αυτό μπορείνα ισχύει 
μακροπρόθεσμα, οι μειώσειςτων εργο-
δοτικών εισφορών μπορεί να 
εξυπηρετήσουν τη μείωση του κό­
στους εργασίας και να παρέχουν 
κίνητρο για την αύξηση της απασχό-
λησης κατά την περίοδο που 
πραγματοποιείται η προσαρμογή, 
πράγμα που μπορείνα διαρκέσει πολ­
λά χρόνια. 
Το αποτέλεσμα που θα έχει η μείω­
ση αυτή στο κόστος εργασίας 
ενδέχεται να ενισχυθεί από το γεγο-
νός ότι οι επιχειρήσεις στις 
περισσότερες περιοχές της Ευρώ­
πης θεωρούν τις εργοδοτικές 
εισφορές ως σημαντική επιβάρυν­
ση του κόστους εργασίας. 
Επιπλέον, οι εισφορές που κατα­
βάλλουν οι εργοδότες και οι 
εργαζόμενοι, όταν συνδυαστούν με 
φόρους επί των αποδοχών, αντι­
προσωπεύουν μία σημαντική 
'ψαλίδα' μεταξύ του ποσού που κα­
ταβάλλουν οι εργοδότες για να 
προσλάβουν εργατικό δυναμικό 
και των καθαρών αποδοχών που 
λαμβάνουν οι εργαζόμενοι. Έτσι, 
παρέχουν ένα σημαντικό κίνητρο 
για τους εργοδότες και τους εργαζο-
μένους να αποφύγουν τις 
πληρωμές αυτές αναζητώντας άλ­
λες ρυθμίσεις εκτός της επίσημης 
οικονομίας. Οποιαδήποτε συρρί­
κνωση της διαφοράς μεταξύ του 
κόστους εργασίας και των καθαρών 
αποδοχών θα μειώσει το κίνητρο 
για αποφυγή της καταβολής των 
κρατικών εισφορών και μπορεί, συ­
νεπώς, να οδηγήσει σε μείωση του 
μεγέθους της παραοικονομίας ή της 
ημιεπίσημης οικονομίας και αύξη­
ση του ΑΕΠ και της απασχόλησης, 
όπως επίσημα καταγράφονται. 
Επιπλέον, οι εισφορές και οι φόροι δεν 
είναι κατ' ανάγκη ουδέτεροι απέναντι 
στην απασχόληση ατόμων σε διάφορα μισθολογικά κλιμάκια — και συνεπώς 
με διαφορετικά επίπεδα προσόντων — 
ούτε, όπως αναφέρεται παραπάνω, 
απέναντι στα διάφορα είδη παραγόμε­
νων αγαθών και υπηρεσιών. Ως 
αποτέλεσμα, οποιαδήποτε μεταβολή 
του επιπέδου των εισφορών είναι 
πιθανό να επηρεάσει τη σύνθεση της 
ζήτησης και της παραγωγής και, εάν 
δεν είναι ανάλογη με τις αποδοχές, την 
απασχόληση των ατόμων σε διαφορε­
τικά μισθολογικά κλιμάκια. 
Όσον αφορά το σημείο αυτό, το βάρος 
των εργοδοτικών εισφορών δεν είναι 
δυνατόν να μετατίθεται επ' άπειρο 
στους εργαζομένους Στα κατώτατα 
μισθολογικά κλιμάκια, οι αποδοχές 
στις περισσότερες περιπτώσεις δεν εί­
ναι δυνατόν να μειωθούν κάτω από 
ένα επίπεδο, χωρίς να καταστρατηγη­
θεί η νομοθεσία περί κατώτατου 
μισθού ή τα συμβατικά πρότυπα όσον 
αφορά το μισθό συντήρησης ή, εάν τα 
επίπεδα αυτά δεν ισχύουν, κάτω από 
το επίπεδο κοινωνικών παροχών που 
διατίθεται σε έναν άνεργο. 
Αντίστοιχα, εάν οι εισφορές αυξήσουν 
τις τιμές ή βαρύνουν τις επιχειρήσεις, το κόστος της παράγωγης μπορεί να 
είναι τέτοιο που να επηρεάσει την προ-
θυμία των καταναλωτών να 
πληρώσουν ή την προθυμία της επι­
χείρησης να απασχολεί άτομα που 
συμβάλλουν οριακά μόνο στην παρα­
γωγή. Με άλλα λόγια, οι μειώσεις των 
εργοδοτικών εισφορών μπορείνα κα­
ταστήσουν κερδοφόρο την οριακή 
παραγωγή και βιώσιμη την απασχό­
ληση εργαζομένων με χαμηλή 
παραγωγικότητα. 
Στο σημείο αυτό, ο προβληματισμός 
δεν αφορά στη διεξοδική διερεύνηση 
των σχέσεων μεταξύ εισφορών κοινω­
νικής ασφάλισης και απασχόλησης. 
Αντίθετα, αφορά στη μελέτη των επι­
πέδων των εισφορών και των φόρων 
που επιβάλλονται στις αποδοχές στις 
διάφορες περιοχές της Κοινότητας και 
των κατά προσέγγιση συνεπειών τους 
στο συγκριτικό κόστος εργασίας και 
τις καθαρές αποδοχές καθώς και στο 
συσχετισμό τους με τα επίπεδα που 
επικρατούν σε άλλες χώρες. Επίσης, ο 
προβληματισμός αφορά στη διαπίστω­
ση του ανοίγματος της ψαλίδας 
μεταξύ του κόστους εργασίας και των 
καθαρών αποδοχών καθώς και του 
156 Φόροι επί των αποδοχών και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
(μόνου εργαζόμενου άνδρα στη μεταποίηση) στα κράτη μέλη, 
1985 και 1991 
60 % συνολικού κόστους εργασίας 6Q 
Π Εργοδοτικές εισφορές 
Ι Εργατικές εισφορές και 
50 Ι- <Ρ0001 
40 
30 
20 
10 50 
40 
30 
20 
10 
L UK Ε QR Ρ Ε11 
11988,1985 δεν υπάρχουν στοιχεία 
-131-
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
Δεδομένα σχετικά ρε τις αποδοχές, τις 
κοινωνικές εισφορές και τους φόρους 
Τα δεδομένα που αποτελούν τη βάση της ανάλυσης του κεφαλαίου 
αυτού συγκεντρώθηκαν κυρίως από την Eurostat και συμπληρώ­
θηκαν με πληροφορίες σχετικά με τις ρυθμίσεις περί κοινωνικών 
εισφορών που δημοσιεύονται στο MISSOC. Πρώτον, αφορούν τους 
φόρους και τις κοινωνικές εισφορές που πρέπει να καταβάλλονται 
σε κάθε χώρα, με βάση τα ισχύοντα κλιμάκια φόρων και εισφορών, 
από κάθε μία από τις έξι κατηγορίες μισθωτών, όπως ορίζονται από 
άποψη οικογενειακής κατάστασης, συντηρούμενων μελών και επι­
πέδου αποδοχών σε σχέση με το μέσο μισθό ενός χειρώνακτα 
εργαζομένου στη μεταποιητική βιομηχανία (Eurostat, Καθαρές 
αποδοχές χειρωνακτών εργαζομένων στη μεταποιητική βιομηχανία 
στην Κοινότητα). Έτσι, είναι μάλλον θεωρητικά παρά πραγματικά 
ποσά. Συνεπώς, δεν συνεκτιμούν προσωπικές συνθήκες πέρα από 
αυτά τα παραπάνω βασικά χαρακτηριστικά και επομένως μπορείνα 
διαφέρουν από τα πραγματικά ποσά που είναι δυνατόν να καταβάλ­
λονται στην πράξη. Όσον αφορά το θέμα αυτό, δεν διατίθενται 
στοιχεία για την Ιταλία, πράγμα που σημαίνει ότι αποκλείεται από 
την ανάλυση. 
Δεύτερον, τα δεδομένα αυτά έχουν συνδυαστεί με στοιχεία σχετικά 
με τις κοινωνικές εισφορές των εργοδοτών από την έρευνα κόστους 
εργασίας που δημοσιεύει η Eurostat (ενημερώθηκε το 1991 
— Eurostat, Κόστος της εργασίας: ενημέρωση 1989-1991), η οποία 
παρέχει για κάθε κράτος μέλος τις μέσες εισφορές που καταβάλλουν 
οι εργοδότες στη μεταποίηση. Οι πληροφορίες που δημοσιεύονται 
στο MISSOC σχετικά με τα ποσοστά εργοδοτικών εισφορών που 
καταβάλλονται για τα διάφορα επίπεδα αποδοχών χρησιμοποιήθη­
καν προκειμένου να εκτιμηθούν οι εισφορές για αποδοχές εκτός από 
τις μέσες στις χώρες όπου το ποσοστό δεν είναι κατ' αναλογία του 
εξεταζόμενου φάσματος αποδοχών (δηλαδή, στη Δανία, τις Κάτω 
Χώρες και το ΗΒ). Από τη στιγμή που αυτό καλύπτει μόνο τις 
υποχρεωτικές εισφορές, έχει γίνει η παραδοχή για όλες τις χώρες 
ότι οι προαιρετικές εισφορές κυμαίνονται ανάλογα με τις αποδοχές, 
πράγμα που φυσικά μπορεί να μην ισχύει στην πράξη. Πρέπει να 
υπογραμμιστεί ότι οι παρατηρήσεις στο κείμενο σχετικά με τη 
διακύμανση των κοινωνικών εισφορών με τις αποδοχές βασίζονται 
στις εθνικές ρυθμίσεις περί εισφορών. 
Η ανάλυση αυτή δεν συνεκτιμά τους φόρους επί των δαπανών, που 
είναι δυσκολότερο να ενσωματωθούν τόσο στην πράξη όσο και 
θεωρητικά από τη στιγμή που, καθώς εμφανίζονται ως υψηλότερες 
τιμές, παράλληλα με ένα φάσμα άλλων παραγόντων — συμπεριλαμ­
βανομένων ίσως των εργοδοτικών εισφορών εν μέρει — τείνουν να 
μη γίνονται αντιληπτοί κατά τον ίδιο τρόπο με τις παρακρατήσεις 
από τις ακαθάριστες αποδοχές. Επίσης, η επίπτωση τους εξαρτάται 
από το πρότυπο των δαπανών του σχετικού ατόμου. 
Επιπλέον, ως επί το πλείστον η ανάλυση δεν συνεκτιμά τις λαμβα­
νόμενες παροχές και υπηρεσίες που χρηματοδοτούνται από τους 
φόρους και τις καταβληθείσες κοινωνικές εισφορές και οι οποίες 
είναι δυνατόν να θεωρηθούν ως τμήμα των καθαρών αποδοχών με 
την ευρεία έννοια. τρόπου που κυμαίνεται αυτό σε συ­
νάρτηση με τις αποδοχές. 
Φόροι και εισφορές 
Οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης 
που καταβάλλουν οι εργοδότες 
— συμπεριλαμβανομένων των υπο­
χρεωτικών και των προαιρετικών 
ποσών — παρουσιάζουν μεγάλες δια­
κυμάνσεις στην Κοινότητα. Το 1991, 
για ένα μισθωτό που ελάμβανε το μέσο 
μισθό που καταβάλλεται στους εργα­
ζόμενους άνδρες στη βιομηχανία 
ανφχσνταν γύρω στο 30% του κό­
στους εργασίας στη Γαλλία, την 
Ιταλία και το Βέλγιο, έως κάτω από 
20% στην Ιρλανδία και το Λουξεμ­
βούργο, κάτω από 15% στο Ηνωμένο 
Βασίλειο και κάτω από 5% στη Δανία, 
πράγμα που σημαίνει ότι ο κοινοτικός 
μέσος όρος κυμαίνεται γύρω στο 22% 
(Σχήμα 156 — βλ. Πλαίσιο για περι­
γραφή των χρησιμοποιούμενων 
δεδομένων). 
Το ποσοστό αυτό δεν είναι πολύ δια­
φορετικό από εκείνο των Ηνωμένων 
Πολιτειών για την ίδια κατηγορία ερ­
γαζομένων — 21% — αν και είναι 
υψηλότερο από εκείνο της Ιαπωνίας 
όπου ανέρχεται στο 15%. Ωστόσο, 
στην Ιαπωνία ειδικότερα, ένα μέρος 
των παροχών κοινωνικής πρόνοιας 
που στην Ευρώπη χρηματοδοτούνται 
από τις εργοδοτικές εισφορές — όπως 
τα οικογενειακά επιδόματα — τείνει 
να περιλαμβάνεται στο μισθό. Το κα-
ταγραφέν επίπεδο εργοδοτικών 
εισφορών στην Ιαπωνία τείνει να υπο-
τιμά το κοινωνικό στοιχείο του 
μισθού και να στρεβλώνει τη σύγκρι­
ση με την Ευρώπη. 
Κατά κανόνα, οι διακυμάνσεις των 
εργοδοτικών εισφορών στην Κοινό­
τητα αντανακλούν διαφορές στις 
υποχρεωτικές εισφορές που επιβάλ­
λονται στις επιχειρήσεις κατά την 
πρόσληψη εργατικού δυναμικού, αν 
και μπορεί να οφείλονται και σε μη 
υποχρεωτικές εισφορές που καταβάλ­
λονται από τον εργοδότη σε ταμεία 
σύνταξης των εργαζομένων, συστή­
ματα υγειονομικής περίθαλψης, κτλ. 
Οι εισφορές αυτές, ενώ συχνά είναι 
-132 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
προαιρετικές, σε ορισμένες χώρες δεν 
είναι απόλυτα προαιρετικές καθώς εί­
ναι συχνά το αποτέλεσμα συλλογικών 
συμβάσεων μεταξύ εκπροσώπων των 
εργοδοτών και των εργαζομένων. Η 
βαρύτητα αυτού του στοιχείου κυ­
μαίνεται από περίπου 40% των 
συνολικών εισφορών που καταβάλ­
λονται στο ΗΒ και την Ιρλανδία (όπου 
είναι προαιρετικές κατά το μεγαλύτε­
ρο μέρος), σε 30% στη Γαλλία και τις 
Κάτω Χώρες (όπου είναι κυρίως απο­
τέλεσμα συλλογικών συμβάσεων), 
και σε κάτω από 5% στο Βέλγιο, την 
Ιταλία και το Λουξεμβούργο. 
Στις ΗΠΑ, το μη υποχρεωτικό στοι­
χείο είναι σημαντικότερο απ' ό,τι 
στην Ευρώπη, καθώς αντιπροσω­
πεύει περίπου το ένα τρίτο του μη 
μισθολογικού κόστους, το οποίο ανέρ-
χεται στο 21% του συνολικού 
κόστους εργασίας (δηλαδή περίπου 
7% του κόστους εργασίας). 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα επί­
πεδα εργοδοτικών εισφορών δεν 
μεταβλήθηκαν ιδιαίτερα διαχρονικά. 
Μεταξύ 1985 και 1991, μόνο σε τρεις 
χώρες — Βέλγιο, Δανία και ΗΒ — το 
πραγματικό επίπεδο μεταβλήθηκε πά­
νω από 1% του κόστους εργασίας. Στο 
Βέλγιο — η μοναδική χώρα όπου ση­
μειώθηκε σημαντική αύξηση — το 
ποσοστό για ένα άτομο που ελάμβανε 
μέσες αποδοχές στη μεταποίηση αυξή­
θηκε από μόλις πάνω από 24% σε πάνω 
από 28% του κόστους εργασίας ενώ 
στη Γερμανία, την Ιρλανδία, την Ελ­
λάδα και το Βέλγιο, σημειώθηκε 
επίσης αύξηση αλλά μικρότερη. Αντί­
θετα, στη Δανία, το ποσοστό μειώΌηκε 
από 7% σε 3% και στο ΗΒ από σχεδόν 
17% σε 12%. Ως αποτέλεσμα, για την 
Κοινότητα ως σύνολο, το μέσο ποσο­
στό το 1991 ήταν σχεδόν το ίδιο με 
εκείνο που ίσχυε πριν από έξι χρόνια. 
Πρόσφατα, η σταθερότητα αυτή με­
ταβλήθηκε κατά κάποιον τρόπο. 
Κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1993 
και το πρώτο εξάμηνο του 1994, σε 
πολλά κράτη μέλη σημειώθηκαν με­
ταβολές, ως επί το πλείστον με στόχο 
τη μείωση των εργοδοτικών εισφο­
ρών για ανειδίκευτους εργαζομένους 
ή εργαζόμενους νέους. Στην Ιαπωνία, οι εισφορές κοινωνι­
κής ασφάλισης φαίνεται ότι μεταξύ 
1985 και 1991 αυξήθηκαν, αλλά 
μόνο κατά 1% του κόστους 
εργασίας. 
Οι διαφορές μεταξύ της Κοινότη­
τας, αφενός, και των ΗΠΑ και της 
Ιαπωνίας, αφετέρου, φαίνονται 
εντονότερες όσον αφορά τις εισφο­
ρές των εργαζομένων και τους 
φόρους επί των αποδοχών (αν και 
καθώς οι φόροι επί το)ν αποδοχών 
επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από 
προσωπικές συνθήκες, είναι δυσ­
κολότερο να εντοπιστούν οι 
πραγματικοί συντελεστές και να 
συγκριθούν μεταξύ των χωρών). 
Το 1991, στις Ηνωμένες Πολιτείες 
και την Ιαπωνία, αντιπροσώπευαν 
συνολικά μόνο 10-15% του κόστους 
εργασίας ενώ στην Κοινότητα ξε­
περνούσε το 20% κατά μέσο όρο. 
Συνεπώς, μαζί με τις εργοδοτικές 
εισφορές αντιπροσωπεύουν μία ση-
μαντική ψαλίδα μεταξύ του 
κόστους απασχόλησης εργατικού 
δυναμικού για τις επιχειρήσεις και 
των καθαρών αποδοχών που λαμ­
βάνουν οι εργαζόμενοι. Το 1991, κατά μέσο όρο, το σύνολο 
των κοινωνικών εισφορών και του 
φόρου εισοδήματος που καταβάλλεται 
στην Κοινότητα από ένα άγαμο άνδρα 
που λαμβάνει το μέσο μισθό ενός εργα­
ζομένου στη μεταποίηση ανερχόταν 
περίπου στο 45% του κόστους εργα­
σίας — δηλαδή το άτομο αυτό 
ελάμβανε κάτω από 55% του ποσού 
που κόστιζε στην επιχείρηση η απα­
σχόληση του. 
Ωστόσο, το μέγεθος της ψαλίδας πα­
ρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις 
στην Κοινότητα — σε γενικές γραμ­
μές, αλλά όχι απόλυτα, κυμαίνεται 
παράλληλα με το επίπεδο ευημερίας, 
όπως υπολογίζεται από το κατά κεφα­
λήν ΑΕΠ. Το 1991, για έναν άγαμο, 
όπως ορίζεται παραπάνω, το άθροισμα 
των συντελεστών φόρου και εισφο­
ρών ήταν κάτω από 35% στην 
Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελ­
λάδα, αλλά πάνω από 50% στο Βέλγιο, 
τη Γερμανία και τις Κάτω Χώρες και 
όχι πολύ χαμηλότερο στη Δανία και τη 
Γαλλία. Από την άλλη πλευρά, ο συνο­
λικός συντελεστής ήταν χαμηλότερος 
στο Λουξεμβούργο, μόλις πάνω από 
30%, ενώ στο ΗΒ έφθανε το 35%. 
157 Φόροι επί των αποδοχών και εισφορές κοινωνικής 
ασφάλισης (ζευγαριού με δύο παιδιά και ένα μισθό) στα 
κράτη μέλη, 1985 και 1991 
% συνολικού κόστους εργασίας 
60 r 
50 
40 
30 
20 
10 • Εργοδοτικές εισφορές 
• Εργατικές εισφορές και 
φόροι 
Αριστερή στήλη 1985, δεξιά στήλη 1991 60 
Α 50 
40 
30 
20 
10 
L UK Ε GR Ρ Ε11 Ι 
11988,1986 δεν υπάρχουν στοιχεία F IRL DK NL D Β 
-133 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, μεταξύ 
1985 και 1991 οι φόροι και οι εισφορές 
κοινωνικής ασφάλισης που καταβάλ­
λουν οι μισθωτοί μειώθηκαν ή 
διατηρήθηκαν γενικά αμετάβλητοι σε 
σχέση με τους μισθούς. Οι μοναδικές 
δύο χώρες όπου σημειώθηκε σημαντι­
κή αύξηση ήταν η Γαλλία και η Δανία. 
(Στη Δανία, αυτό ήταν εν μέρει αντα­
νάκλαση μίας μετατόπισης του 
βάρους του φόρου από τους εργοδότες 
στους εργαζομένους, αν και η συνολι­
κή ψαλίδα μεταξύ κόστους εργασίας 
και καθαρών αποδοχών μειώθηκε ε­
λαφρώς.) Στο Λουξεμβούργο, το ΗΒ 
και τις Κάτω Χώρες, σημειώθηκαν 
σημαντικές μειώσεις στους φόρους 
επί των μισθωτών, οι οποίες συνδυά­
στηκαν με σημαντική μείωση της 
διαφοράς μεταξύ κόστους της εργα­
σίας και καθαρών αποδοχών. Από την 
άλλη πλευρά, στο Βέλγιο, η μείωση 
των φόρων επί των μισθωτών συν­
δυάστηκε με διεύρυνση της διαφοράς, 
εξαιτίας της αύξησης των εργοδοτι­
κών εισφορών. Ωστόσο, είναι η 
μοναδική από τις τρεις χώρες — οι 
άλλες δύο είναι η Πορτογαλία και η 
Γαλλία — όπου η ψαλίδα μεγάλωσε 
κατά την περίοδο αυτή. Η επικέντρωση σε έναν άγαμο με 
μέσες αποδοχές παρέχει μία μερική 
μόνο ένδειξη της κλίμακας και της 
διακύμανσης των πραγματικών συ­
ντελεστών στην Κοινότητα. Αν και οι 
εισφορές κοινωνικής ασφάλισης τεί­
νουν να σχετίζονται αποκλειστικά με 
τις ακαθάριστες αποδοχές, οι φόροι επί 
των μισθών κυμαίνονται στις περισ­
σότερες περιπτώσεις ανάλογα με τις 
προσωπικές συνθήκες — κυρίως τον 
αριθμό των συντηρούμενων μελών. 
Έτσι, σε όλες τις χώρες, με εξαίρεση 
την Ελλάδα, οι φόροι επί των αποδο­
χών είναι χαμηλότεροι εάν το άτομο 
έχει συντηρούμενο σύζυγο απ' ό,τι 
εάν είναι άγαμο. Επιπλέον, σε όλες τις 
χώρες στις οικογένειες με παιδιά κα-
ταβάλλονται επιδόματα, αν και 
σε σημαντικά διαφορετικούς 
συντελεστές. 
Το 1991 στην Κοινότητα, οι μέσοι φό­
ροι και εισφορές ενός έγγαμου με δύο 
παιδιά που κερδίζει το μέσο μισθό ενός 
άνδρα εργαζομένου στη μεταποίηση 
αντιστοιχούσαν σε κόστος εργασίας 
κατά 5% χαμηλότερο απ' ό,τι ενός 
άγαμου και κατά 10% χαμηλότερο εάν 
τα οικογενειακά επιδόματα θεωρη­θούν ως αντιστάθμισμα των φόρων 
(Σχήμα 157). Στο Βέλγιο (εν μέρει 
εξαιτίας του υψηλού επιπέδου οικογε­
νειακών επιδομάτων) ο συνολικός 
συντελεστής φόρου ήταν χαμηλότε­
ρος πάνω από 15% ενώ στο 
Λουξεμβούργο και τη Δανία κατά πε­
ρίπου 13% χαμηλότερος. Από την 
άλλη πλευρά, στις φτωχότερες χώρες 
στο Νότο της Κοινότητας, η διαφορά 
ήταν πολύ μικρότερη — στην Ισπανία 
και την Ελλάδα κατά 4% χαμηλότερο, 
στην Πορτογαλία κατά 6%. 
Συνεπώς, η πραγματική ψαλίδα από 
τους φόρους είναι μικρότερη για τους 
εργαζομένους με συντηρούμενα μέλη, 
καθώς το 1991 οι καθαρές αποδοχές 
στα περισσότερα κράτη μέλη κυμαίνο­
νται κατά μέσο όρο γύρω στο 65% του 
κόστους της εργασίας ή περισσότερο. 
Μεταξύ 1985 και 1991, η ψαλίδα ενός 
άγαμου μειώθηκε, αν και η μείωση 
στις περισσότερες περιπτώσεις ήταν 
μικρότερη — με κυριότερες εξαιρέσεις 
τη Δανία και την Πορτογαλία — ενώ 
μόνο η Ελλάδα σημείωσε σημαντική 
αύξηση στο μέγεθος της ψαλίδας. 
Κόστος εργασίας και 
αποδοχές 
158 Κατανομή του μηνιαίου κόστους εργασίας στα κράτη μέλη, 
1991 
ECU 
3000 
2500 h 
2000 l· 
1500 h 
1000 
500 PPS 
-ι 3000 
2500 
A 2000 
A 1500 
1000 
500 
P QR Ε F UK E11 IRL L DK NL Β Ο Ρ OR Ε F UK EH IRL L DK NL Β 0 
Ι δεν υπάρχουν στοιχεία Το μέσο μηνιαίο κόστος της απασχό­
λησης ενός χειρωνακτικά άνδρα 
εργαζομένου στη μεταποίηση στην 
Κοινότητα κυμαινόταν από 
2.750 ECU περίπου στη Γερμανία και 
μόλις πάνω από 2.500 ECU στο Βέλγιο 
σε κάτω από 1.000 ECU στην Ελλάδα 
και κάτω από 600 ECU στην Πορτο­
γαλία — όπου η διαφορά των δύο 
ακραίων καταστάσεων είναι μεγαλύ­
τερη από 4 προς 1 (Σχήμα 158). Η 
διακύμανση αυτή συμβαδίζει γενικά 
με τη διαφορά της προστιθέμενης 
αξίας ανά απασχολούμενο. 
Όσσν αφορά τις καθαρές αποδοχές, η 
διαφορά είναι μικρότερη, μετρούμενη 
σε ECU, από τη στιγμή που ο συντε-
λεστής φόρων και εισφορών 
κοινωνικής ασφάλισης τείνει να είναι 
χαμηλότερος στις φτωχότερες, 
χαμηλότερης παραγωγικότητας οικο­
νομίες. Ωστόσο, υποτιμώνται οι 
διαφορές στα επίπεδα διαβίωσης, από 
134 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
τη στιγμή που στην τελευταία περί­
πτωση, οι εργαζόμενοι απολαμβάνουν 
λιγότερο γενναιόδωρες παροχές πρό­
νοιας και λιγότερο ανεπτυγμένες 
υπηρεσίες υγείας. 
Από την άλλη πλευρά, τα στοιχεία σε 
ECU υπερτιμούν τις διαφορές διότι 
δεν κατορθώνουν να συνεκτιμήσουν 
διακυμάνσεις στα επίπεδα τιμών που 
δεν αντανακλώνται στις συναλλαγμα­
τικές ισοτιμίες. Με βάση τα πρότυπα 
αγοραστικής δύναμης (ΠΑΔ), οι δια­
φορές στις καθαρές αποδοχές μεταξύ 
κρατών μελών είναι πολύ μικρότερες 
— το 1991 οι μηνιαίες καθαρές αποδο­
χές στο Λουξεμβούργο είναι κατά μέσο 
όρο τριπλάσιες απ' ό,τι στην Πορτογα­
λία. Από την άποψη αυτή, οι καθαρές 
αποδοχές ενός άγαμου εργαζομένου 
στη μεταποίηση στην Ισπανία, που 
αμείβεται με το μέσο μισθό, είναι υψη­
λότερες απ' ό,τι ενός αντίστοιχου 
εργαζομένου στη Δανία, παρ' όλο που 
τα επίπεδα διαβίωσης δεν είναι κατ' 
ανάγκη ισοδύναμα. 
Η διακύμανση 
των πραγματικών 
συντελεστών φόρου 
με τις αποδοχές 
Στις περισσότερες κοινοτικές χώ­
ρες, οι κοινωνικές εισφορές είναι 
μία φθίνουσα συνάρτηση — με την 
έννοια ότι το πραγματικό τους πο­
σοστό μειώνεται με την αύξηση 
των αποδοχών. Αυτό ισχύει τόσο 
για τις εργοδοτικές όσο και για τις 
εργατικές εισφορές και έρχεται σε 
αντίθεση με το γεγονός ότι σε όλες 
τις χώρες, οι φόροι επί των αποδο­
χών είναι προοδευτικοί, καθώς 
αυξάνονται περισσότερο απ' ό,τι 
κατ' αναλογία με τις αποδοχές. 
Ωστόσο, η έκταση στην οποία συμβαί­
νουν αυτά τα δύο φαινόμενα διαφέρει 
σημαντικά μεταξύ των κρατών με­
λών. Δυστυχώς, τα διαθέσιμα 
στοιχεία επιτρέπουν να πραγματο­
ποιηθεί μία μερική μόνο ανάλυση σε 
κοινοτική κλίμακα σχετικά με το βαθ­
μό στον οποίο οι εισφορές και οι φόροι 
κυμαίνονται με τα επίπεδα μισθών, εφόσον καλύπτουν μόνο ένα σχετικά 
μικρό φάσμα των αποδοχών, από το 
80% του μέσου μισθού των ανδρών 
που εργάζονται στη μεταποίηση έως 
το 125%. Στα επίπεδα αυτά δεν συμ­
περιλαμβάνονται οι λιγότερο 
ειδικευμένοι εργαζόμενοι κοντά στο 
κατώτερο μισθολογικό κλιμάκιο που 
αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό πο­
σοστό ανέργων και το κεντρικό 
σημείο προβληματισμού όσον αφορά 
τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Επί­
σης, δεν συμπεριλαμβάνεται μεγάλο 
ποσοστό γυναικών, ο μέσος μισθός 
των οποίων στη μεταποίηση σε πολ­
λές χώρες είναι κάτω από το 80% του 
μέσου μισθού των ανδρών, και είναι 
ακόμη χαμηλότερος σε πολλές υπηρε-
σίες όπου εργάζονται κυρίως 
γυναίκες. 
Σε αυτό το σχετικά στενό φάσμα δια-
κύμανσης των αποδοχών, οι 
κοινωνικές εισφορές που επιβάλλει το 
κράτος στους εργοδότες στα περισσό­
τερα κράτη μέλη — 8 στα 12 — είναι 
ανάλογες προς τις αποδοχές (Σχή­
μα 159). Σε τρεις χώρες, Δανία, Κάτω 
Χώρες και Ιταλία, η σχέση εισφορών 
και αποδοχών είναι ελαφρώς αρνητι­κά προοδευτική (αν και στην Ιταλία, 
αυτό ισχύει μόνον όταν οι αποδοχές 
είναι υψηλότερες από το μέσο όρο), 
επιβαρύνοντας περισσότερο τους χα­
μηλόμισθους εργαζόμενους απ' ό,τι 
τους υψηλόμισθους. Αυτό ισχύει 
ιδίως στη Δανία, όπου οι εισφορές ο­
ρίζονται σε ονομαστικές τιμές και 
συνεπώς μειώνονται σημαντικά σε 
σχέση με τα επίπεδα αποδοχών, αν 
και, από τη στιγμή που είναι τόσο 
χαμηλές, το αποτέλεσμα είναι οριακό. 
Το ΗΒ αποτελεί τη μοναδική χώρα 
της Κοινότητας όπου οι συντελεστές 
εισφορών είναι προοδευτικοί για το 
εξεταζόμενο αλλά και για κάθε φάσμα 
αποδοχών και όπου τα άτομα με ιδιαί­
τερα χαμηλές αποδοχές — ή/και 
εκείνα που εργάζονται σχετικά λίγες 
ώρες την εβδομάδα — δεν καταβάλ­
λουν καμία απολύτως εισφορά. 
Ωστόσο, πάνω από το 125% του μέσου 
μισθού, οι συντελεστές στα περισσό­
τερα κράτη μέλη αρχίζουν να 
γίνονται αρνητικά προοδευτικοί σε 
κάποιο επίπεδο αποδοχών. Στη Γερ­
μανία, την Ελλάδα και την Ιρλανδία, 
τούτο συμβαίνει μεταξύ των μέσων 
αποδοχών και των αποδοχών που 
159 Φόροι επί των αποδοχών και κοινωνικές εισφορές για χο 
80% και το 125% των μέσων αποδοχών στα κράτη μέλη, 
1991 
% κόστους εργασίας 
60 
50 h 
40 r· 
30 \-
20 
10 Εργοδοτικές εισφορές 
Εργατικές εισφορές και 
φόροι 60 
50 
40 
30 
20 
10 
UK GR IRL EUR11 DK NL 
Αριστερή στήλη: 80% των μέσων αποδοχών, δεξιά στήλη: 125% των μέσων αποδοχών (άνδρα 
εργαζομένου στη μεταποίηση) 
135 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
είναι διπλάσιες από τις μέσες, ενώ οι 
συντελεστές φθίνουν συνεχώς καθώς 
αυξάνονται οι μισθοί — για αποδοχές 
4πλάσιες των μέσων, ο συντελεστής 
σε κάθε χώρα καθίσταται περίπου ο 
μισός μόνο εκείνου που επιβάλλεται 
στις αποδοχές που είναι χαμηλότερες 
από τις μέσες. Το ίδιο ισχύει στη Γαλ­
λία όπως και στην Ιταλία, αν και η 
μείωση σε σχέση με τις αποδοχές είναι 
σημαντικά μικρότερη. Στην Ισπανία 
και το Λουξεμβούργο, οι συντελεστές 
εισφορών αρχίζουν να φθίνουν μόνο 
για αποδοχές υπερδιπλάσιες των μέ­
σων αποδοχών, αν και η μείωση είναι 
το ίδιο έντονη με εκείνη στις προη­
γούμενες τρεις χώρες. Μόνο στο 
Βέλγιο και την Πορτογαλία επιβάλλε­
ται αναλογικός συντελεστής σε όλα τα 
επίπεδα εισοδήματος και μόνο στο ΗΒ 
προοδευτικός, αλλά και πάλι μόνον 
οριακά (όταν οι αποδοχές ξεπερνούν 
1,5 φορά τις μέσες αποδοχές, ο οριακός 
συντελεστής των εργοδοτικών εισφο­
ρών διατηρείται σταθερός). 
Συνεπώς, σε 9 από τις 12 χώρες της 
Κοινότητας το μη μισθολογικό κό­
στος της εργασίας που επιβάλλει η 
κυβέρνηση βαρύνει αναλογικά πε­ρισσότερο τους εργαζομένους στα 
κατώτερα μισθολογικά κλιμάκια α­
π' ό,τι εκείνους στα ανώτερα. Σε 
δύο από τις άλλες τρεις, η επιβάρυν­
ση του κόστους είναι ίδια από 
ποσοστιαία άποψη, ενώ και στις 
δύο περιπτώσεις το ποσοστό είναι 
υψηλότερο από τον κοινοτικό μέσο 
όρο. Η μοναδική χώρα όπου οι 
διαφορές των εισφορών παρέ­
χουν κίνητρο στους εργοδότες να 
προσλαμβάνουν χαμηλόμισθους 
εργαζομένους είναι το ΗΒ. 
Στην πράξη, φαίνεται ότι τα κλιμάκια 
των συντελεστών εισφορών στις πε­
ρισσότερες χώρες καθορίζονται χωρίς 
να ληφθούν ιδιαίτερα υπόψη τα 
δυνητικά αποτελέσματα στην απα­
σχόληση. Ο φαινόμενος λόγος για τον 
οποίο οι συντελεστές είναι αρνητικά 
προοδευτικοί είναι ότι οι κοινωνικές 
παροχές στις οποίες δίνει δικαίωμα η 
καταβολή εισφορών είναι επίσης 
πραγματικά αρνητικά προοδευτικές 
σε σχέση με τις αποδοχές, καθώς 
υπάρχουν όρια σχετικά με το ποσό 
που καταβάλλεται στους αποδέκτες. 
Από τη στιγμή που οι παροχές μειώ­
νονται καθώς αυξάνονται οι μισθοί, 
160 Μέσο κόστος εργασίας των γυναικών σε σύγκριση με το μέσο 
κόστος εργασίας των ανδρών στα κράτη μέλη, 1991 
100 
80 
60 
40 
20 % μέσου κόστους εργασίας των ανδρών 
Καθαρές 
αποδοχές Εργατικές 
εισφορές και 
φόροι Εργοδοτικές 
εισφορές 
Αριστερή στήλη: 1985. δεξιά στήλη: 1991 -ι 100 
80 
60 
40 
20 
IRL UK L D Ρ NL EUR10 Β GR F 
Ε δεν υπάρχουν χωριστά στοιχεία για τις γυναίκες. Ι δεν υπάρχουν στοιχεία DK θεωρήθηκε ορθό να συμβαίνει το ίδιο 
και με τις εισφορές. Ωστόσο, καθώς οι 
εκ του νόμου παροχές σήμερα σπάνια 
αντανακλούν τις πραγματικές εισφο­
ρές που έχουν καταβάλει τα άτομα ή 
έχουν καταβληθεί για λογαριασμό 
τους, η λογική της κατάστασης αυτής 
τίθεται σήμερα υπό αμφισβήτηση, 
ακόμη περισσότερο δε υπό το φως του 
υψηλού επιπέδου ανεργίας στις πε­
ρισσότερες από τις χώρες αυτές. 
Οι εισφορές των εργαζομένων 
παρουσιάζουν γενικά τα ίδια χαρα-
κτηριστικά με εκείνες που 
επιβάλλονται στους εργοδότες, καθώς 
είτε είναι αναλογικές προς τις αποδο­
χές είτε, ιδίως προς το ανώτερο άκρο 
της μισθολογικής κλίμακας, φθίνου­
σες. Αυτό ισχύει, στην περίπτωση 
αυτή, και για το ΗΒ, όπου ο συντελε­
στής εισφορών μειώνεται συνεχώς, 
καθώς οι αποδοχές αυξάνονται 1,5 φο­
ρά πάνω από το μέσο μισθό. 
Από την άλλη πλευρά, οι φόροι επί 
των αποδοχών είναι προοδευτικοί σε 
όλα τα κράτη μέλη, αν και για το 
φάσμα των αποδοχών για τις οποίες 
υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα αυτό 
συμβαίνει σε πολύ μικρότερη έκταση 
απ' ό,τι για τα ανώτερα μισθολογικά 
κλιμάκια 
Μόνο στην Ελλάδα επιβαλλόταν ο 
ίδιος φορολογικός συντελεστής στις 
αποδοχές που ανέρχονται στο 125% 
του μέσου μισθού με εκείνον που επι-
βάλλεται στις αποδοχές που 
αντιστοιχούν στο 80% του μέσου 
(Σχήμα 159). Σε όλα τα άλλα κράτη 
μέλη, ο πραγματικός συντελεστής φό­
ρου αυξάνεται με την αύξηση των 
αποδοχών, με αποτέλεσμα ο συνολι­
κός συντελεστής φόρων και εισφορών 
να είναι προοδευτικός. Ωστόσο, η 
έκταση στην οποία συμβαίνει αυτό 
κυμαίνεται σημαντικά στην Κοινό-
τητα, καθώς το 1991 ήταν 
μεγαλύτερη στο Λουξεμβούργο, την 
Ιρλανδία και τη Δανία (στη Δανία, η 
προοδευτική φύση του φορολογικού 
συστήματος υπεραντισταθμίζει την 
αρνητικά προοδευτική φύση των ει­
σφορών κοινωνικής ασφάλισης) και 
μικρότερη στο ΗΒ, την Πορτογαλία, 
τη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες. 
136 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
Στο 80% των μέσων αποδοχών, οι φό­
ροι και οι εισφορές συνολικά ακόμη 
ανέρχονταν κατά μέσο όρο περίπου 
στο 45% του κόστους εργασίας στην 
Κοινότητα ως σύνολο το 1991 για 
έναν άγαμο, ποσοστό που δεν είναι 
πολύ χαμηλότερο από εκείνο που 
αντιπροσωπεύουν επί του μέσου μι­
σθού. Στις Κάτω Χώρες, τη Γερμανία 
και το Βέλγιο αντιστοιχούσαν σε πά­
νω από το 50%. Στο 125% του μέσου 
μισθού, το συνολικό ποσοστό στην 
Κοινότητα έφθανε κατά μέσο όρο γύ­
ρω στο 50% του κόστους εργασίας ενώ 
στη Γερμανία και το Βέλγιο ξεπερνού­
σε το 55%. 
Συντελεστές φόρων 
και εισφορών για 
άνδρες και γυναίκες 
Όσον αφορά τους φόρους και τις 
εισφορές, σε όλα τα κράτη μέλη οι 
άγαμες γυναίκες αντιμετωπίζονται 
όπως οι άγαμοι άνδρες. Από τη στιγμή 
που σε όλες τις χώρες οι γυναίκες τεί­
νουν κατά μέσο όρο να κερδίζουν 
λιγότερα απ' ό,τι οι άνδρες — στην 
Κοινότητα ως σύνολο, γύρω στο 28% 
λιγότερο όσον αφορά τους χειρώνα­
κτες εργαζομένους στη μεταποιητική 
βιομηχανία το 1991 (αν και πρέπει να 
σημειωθεί ότι πρόκειται για μία διαφο­
ρά μεταξύ των δυο μέσων όρων και δεν 
αφορά έναν άνδρα και μία γυναίκα 
στην ίδια θέση εργασίας) — οι φορολο­
γικοί συντελεστές για μία γυναίκα 
που λαμβάνει τις μέσες αποδοχές είναι 
γενικά χαμηλότεροι από εκείνους που 
ισχύουν για έναν άνδρα που λαμβάνει 
το μέσο μισθό, πράγμα που αντανακλά 
την προοδευτική φύση των φορολογι­
κών κλιμακίων. 
Οι συντελεστές εισφορών είναι οι 
ίδιοι, με εξαίρεση τη Δανία και τις 
Κάτω Χώρες, όπου είναι οριακά υψη­
λότεροι και το ΗΒ όπου είναι ελαφρώς 
χαμηλότεροι, πράγμα που στις χώρες 
αυτές αντανακλά τη διακύμανση των 
συντελεστών με το εισόδημα. Συνε­
πώς, κατά μέσο όρο η ψαλίδα μεταξύ 
του κόστους εργασίας και των καθα­
ρών αποδοχών είναι παρόμοια, αν και 
ελαφρώς μικρότερη, με εκείνη που ισχύει για έναν άνδρα εργαζόμενο που 
λαμβάνει το 80% του μέσου μισθού 
όπως εξετάστηκε παραπάνω. 
Ωστόσο, στην Κοινότητα η διακύμαν­
ση του σχετικού επιπέδου του 
κόστους εργασίας όσον αφορά τις γυ­
ναίκες σε σύγκριση με τους άνδρες 
είναι σημαντική. Όσον αφορά τους 
χειρώνακτες εργαζομένους στη μετα­
ποίηση, το 1991 το μέσο εργατικό 
κόστος των γυναικών κυμαινόταν 
από το 85% εκείνου των ανδρών στη 
Δανία και μόλις κάτω από το 80% στη 
Γαλλία σε μόνο 61% στο ΗΒ και 59% 
στην Ιρλανδία (Σχήμα 160). Παρόμοιο 
φάσμα διαφορών παρατηρείται και για 
άλλους εργαζομένους σε άλλους κλά­
δους δραστηριότητας. 
Ωστόσο, οι καθαρές αποδοχές που λαμ­
βάνει μία γυναίκα που αμείβεται με το 
μέσο μισθό ακολουθούν κατά κάποιον 
τρόπο διαφορετικό πρότυπο διακύ­
μανσης, καθώς οι υψηλότερες σε 
σχέση με τις μέσες αποδοχές των αν­
δρών απαντώνται στην Ελλάδα και το 
Λουξεμβούργο, όπου ο συνολικός συ­
ντελεστής φόρου και εισφορών είναι 
σχετικά χαμηλός, και οι χαμηλότερες στη Γερμανία και το Βέλγιο, όπου εί­
ναι σχετικά υψηλός. 
Μεταξύ 1985 και 1991, το μέσο επίπε­
δο του κόστους εργασίας των 
γυναικών σε σχέση με εκείνο των 
ανδρών διατηρήθηκε σχεδόν αμετά­
βλητο στην Κοινότητα ως σύνολο, 
ενώ αυξήθηκε ελαφρώς στη Γερμανία 
και τις χώρες Μπενελούξ και μειώθη­
κε ελαφρώς στη Γαλλία αλλά 
διατηρήθηκε σχεδόν στα ίδια επίπεδα 
στα άλλα κράτη μέλη. Ωστόσο, κατά 
την περίοδο αυτή, οι καθαρές αποδο­
χές αυξήθηκαν οριακά σε σχέση με το 
κόστος εργασίας στη Δανία, τις Κάτω 
Χώρες και την Ιρλανδία και σημαντι­
κότερα στο ΗΒ και το Λουξεμβούργο 
ενώ μειώθηκαν σε όλα τα άλλα κρά­
τη μέλη. 
Συνεπώς, συνολικά, το σχετικό κό­
στος εργασίας των ανδρών και 
γυναικών φαίνεται ότι μεταβλήθηκε 
ελάχιστα μεταξύ 1985 και 1991, όπως 
και η σχετική ψαλίδα των φόρων. 
Ωστόσο, από τη στιγμή που τα διαθέ­
σιμα δεδομένα περιορίζονται στις 
γυναίκες που λαμβάνουν τις μέσες 
αποδοχές για χειρωνακτική εργασία 
161 Σύγκριση των φόρων και κοινωνικών εισφορών που 
αντιστοιχούν σε ένα ζευγάρι και σε δύο άγαμους με μέσες 
αποδοχές στα κράτη μέλη, 1991 
70 r 
60 h 
50 \-
40 
30 
20 
10 % κόστους εργασίας m Εργοδοτικές εισφορές 
Β Εργατικές εισφορές και 
φόροι 
Αριστερή στήλη: άγαμος 
άνδρας+άγαμη γυναίκα, δεξιά τ 70 
Α 60 
50 
40 
30 
20 
10 
EUR10 Β DK D GR F IRL L NL 
Ε δεν υπάρχουν χωριστά στοιχεία για τις γυναίκες. Ι δεν υπάρχουν στοιχεία UK 
137 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
στη μεταποίηση, το συμπέρασμα αυτό 
πρέπει να εξεταστεί με μεγάλη προσο­
χή. Οι περισσότερες γυναίκες 
απασχολούνται σε υπηρεσίες και ο μι­
σθός τους είναι χαμηλότερος από το 
μέσο μισθό στη μεταποίηση. 
Επιπλέον, οι περισσότερες απασχο­
λούμενες είναι έγγαμες και όχι άγαμες 
και για αυτές σε ορισμένα κράτη μέλη 
ισχύει ένα κάπως διαφορετικό φορο­
λογικό καθεστώς. 
Ενώ στο σύνολο της Κοινότητας, ένας 
άνδρας και μία γυναίκα που αμείβο­
νται με το μέσο μισθό και θεωρούνται 
ζευγάρι για φορολογικούς λόγους κα­
ταβάλλουν γενικά τους ίδιους φόρους 
και εισφορές όπως και εάν αντιμετω­
πιστούν σε ατομική βάση, σε έξι από 
τα 10 κράτη μέλη για τα οποία υπάρ­
χουν συγκρίσιμα δεδομένα, το ποσό 
που κατέβαλαν το 1991 ήταν διαφορε­
τικό (Σχήμα 161). Στην Ελλάδα και 
το ΗΒ, ένα ζευγάρι που λαμβάνει τις 
μέσες αποδοχές (δηλαδή που λαμβάνει 
το μέσο μισθό ενός άνδρα χειρώνακτα 
εργαζομένου στη μεταποίηση και το 
μέσο μισθό μίας γυναίκας) κατέβαλε 
λιγότερους φόρους και εισφορές απ' 
ό,τι ένας άνδρας και μία γυναίκα που εξετάζονταν ως μόνα άτομα. Ωστόσο, 
στο Βέλγιο και τη Γαλλία κατέβαλαν 
οριακά υψηλότερο ποσό και στην Ιρ-
λανδία και την Πορτογαλία 
σημαντικά υψηλότερο, πράγμα που 
αντανακλά το συνδυασμό των εισοδη-
μάτων τους για φορολογικούς 
σκοπούς και το υψηλότερο συντελε­
στή φόρου που επιβάλλεται κατά 
συνέπεια. 
Συνεπώς, στιςτελευταίεςτέσσεριςχώ-
ρες, καθώς και στην Ιρλανδία και την 
Πορτογαλία, ειδικότερα, το φορολογι­
κό σύστημα φαίνεται να εισάγει 
διακρίσεις κατά των έγγαμων εργαζό-
μενων γυναικών και συνεπώς 
ενδέχεται να τις αποθαρρύνει από την 
αναζήτηση απασχόλησης (ή ίσως 
γάμου). 
Οριακοί φορολογικοί 
συντελεστές 
Η προοδευτική αύξηση του συνόλου 
των συντελεστών φόρων και εισφο­
ρών σημαίνει φυσικά ότι οι οριακοί 
συντελεστές είναι υψηλότεροι από 
τους μέσους στις περισσότερες χώρες. 
162 Οριακοί φορολογικοί συντελεστές στα κράτη μέλη, 1985 
και 1991 
0,8 
0,6 Υ-
0,4 
0,2 Μ Εργοδοτικές εισφορές 
Β Εργατικές εισφορές και 
φόροι 
(για αποδοχές μεταξύ του 80% των μέσων 
αποδοχών και των μέσων αποδοχών) n 1 
Α 0.8 
0,6 
0,4 
0,2 
GR UK Ρ Ε L F EUR11 NL DK D IRL θ 
Αριστερή στήλη: 1Θ85. δεξιά στήλη: 1991.1 δεν υπάρχουν στοιχεία Μία συνέπεια αυτού είναι ότι, καθώς 
οι εργοδότες αυξάνουν τους μισθούς 
που καταβάλλουν στους εργαζομέ­
νους τους, προοδευτικά μικρότερο 
μέρος της αύξησης να περιέρχεται σ' 
αυτούς και προοδευτικά μεγαλύτερο 
στο κράτος, πράγμα που δυνητικά 
επηρεάζει το κίνητρο για εργασία και 
για ανταμοιβή των υψηλότερων επι­
πέδων παραγωγικότητας. Στο βαθμό 
που ισχύει αυτό, προκύπτει μία δυνά­
μει αντίθεση μεταξύ των ζητημάτων 
οικονομικής αποδοτικότητας και 
ισότητας. 
Το 1991, ο υψηλότερος συνολικός 
οριακός συντελεστής σημειώθηκε στο 
Βέλγιο — στη χώρα με τον υψηλότερο 
μέσο όρο — καθώς 63% της αύξησης 
του κόστους εργασίας πάνω από το 
80% του μέσου μισθού περιέρχεται 
στο δημόσιο (Σχήμα 162). Τούτο ση­
μαίνει, σε mo κατανοητή γλώσσα, ότι 
εάν ένας εργοδότης επιθυμεί να αυξή­
σει τις καθαρές αποδοχές ενός 
εργαζομένου, ο εργοδότης αυτός πρέ­
πει να προετοιμαστεί να καταβάλλει 
στο κράτος σχεδόν το διπλάσιο ποσό 
από εκείνο που θα λάβει ο εργαζόμε­
νος. Με άλλα λόγια, το συνολικό 
κόστος που συνεπάγεται η αύξηση του 
μισθού ενός εργαζομένου είναι σχεδόν 
τριπλάσιο της αύξησης των καθαρών 
αποδοχών του. 
Επιπλέον, αυτό συμβαίνει στα κατο> 
τερα μισθολογικά κλιμάκια. Καθώς οι 
μισθοί αυξάνονται πάνω από τις μέσες 
αποδοχές, τότε ο οριακός συντελεστής 
φόρου εισοδήματος αυξάνεται επίσης, 
πράγμα που αντανακλά την προοδευ­
τική φύση του φόρου, ώστε το σύνολο 
του οριακού συντελεστή φόρου και 
εισφορών είναι δυνατόν να αυξηθεί 
πολύ πάνω από 63%. 
Αυτό που ίσως δεν αναμενόταν σε τέ-
τοιο βαθμό είναι ότι ο οριακός 
συντελεστής στην Ιρλανδία κυμαινό­
ταν γύρω στα βελγικά επίπεδα, παρ' 
όλο που ο μέσος συντελεστής ήταν 
σημαντικά χαμηλότερος απ' ό,τι στο 
Βέλγιο, στη δε Γερμανία ξεπερνούσε 
το 60%. Επιπλέον, στο Λουξεμβούρ­
γο, στη χώρα με το χαμηλότερο μέσο 
συνολικό συντελεστή, ο οριακός συ­
ντελεστής ήταν υψηλότερος απ' ό,τι 
-138 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
στην Ισπανία, την Πορτογαλία και 
την Ελλάδα καθώς και το ΗΒ, ενώ 
είναι οι μοναδικές χώρες στην Κοινό­
τητα όπου ο οριακός συντελεστής 
είναι κάτω από το 50%. 
Με εξαίρεση το Βέλγιο, όπου αυξήθη­
κε ελαφρώς, και τη Γαλλία, όπου 
διατηρήθηκε αμετάβλητος, ο συνολι­
κός οριακός συντελεστής μειώθηκε σε 
όλα τα κράτη μέλη μεταξύ 1985 και 
1991, αν και στην Πορτογαλία, την 
Ισπανία και την Ιρλανδία η μείωση 
ήταν ελάχιστη. Η μεγαλύτερη μείω­
ση, 5 ποσοστιαίων μονάδων και 
περισσότερο, σημειώθηκε στις Κάτω 
Χώρες και την Ελλάδα, κυρίως εξαι-
τίας της εξομάλυνσης της 
φορολογικής κλίμακας ενώ μειώσεις 
περίπου 3 ποσοστιαίων μονάδων 
σημειώθηκαν στο Λουξεμβούργο και 
το ΗΒ, στο τελευταίο κυρίως λόγω 
των χαμηλότερων εργοδοτικών 
εισφορών. 
Αυτοί οι οριακοί συντελεστές φόρων 
και εισφορών είναι υψηλότεροι στην 
Κοινότητα απ' ό,τι στις ΗΠΑ ή την 
Ιαπωνία. Το 1991, στις ΗΠΑ, ο συνο-
λικός οριακός συντελεστής 
ανερχόταν στο 40% περίπου κατά μέ­
σο όρο των μέσων αποδοχών ενός 
απασχολουμένου στη βιομηχανία 
(σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του 00-
ΣΑ), λίγο χαμηλότερο απ' ό,τι στο ΗΒ, 
που σημείωσε το χαμηλότερο συντε­
λεστή στην Κοινότητα, ενώ στην 
Ιαπωνία έφθανε μόλις περίπου 30%. 
Στις ΗΠΑ ειδικότερα, ο οριακός συ­
ντελεστής για πολλούς εργαζομένους 
στα κατώτερα μισθολογικά κλιμάκια 
ήταν σημαντικά χαμηλότερος. Αυτό 
δεν οφείλεται μόνο στο ότι ο συντελε­
στής φόρου εισοδήματος είναι 
χαμηλός στα κατώτερα μισθολογικά 
κλιμάκια, αλλά περισσότερο στο 
σχετικά μικρό μέγεθος των υποχρεω-
τικών εισφορών κοινωνικής 
ασφάλισης που επιβάλλονται στους 
εργοδότες και στην αντίστοιχα μεγα­
λύτερη διακριτική ευχέρεια που 
διαθέτουν οι εργοδότες όσον αφορά το 
επίπεδο του μη μισθολογικού κό­
στους της εργασίας. Συνεπώς, στις 
Ηνωμένες Πολιτείες οι εργοδότες 
έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν να προσλαμβάνουν εργαζομένους με κό­
στος που δεν είναι πολύ υψηλότερο 
από τις καθαρές αποδοχές που λαμβά­
νουν, από τη στιγμή που μπορούν 
— και συχνά το κάνουν — να μειώ-
νουν το προαιρετικό στοιχείο των 
κοινωνικών εισφορών σε ένα ελάχι­
στο επίπεδο, ιδίως σε κλάδους όπου η 
συνδικαλιστική εκπροσώπηση είναι 
σχετικά χαμηλή ή ανύπαρκτη. 
Στην πράξη, αυτό ισχύει ιδίως για τις 
γυναίκες, οι οποίες σε πολλές περι­
πτώσεις εργάζονται με καθεστώς 
μερικής απασχόλησης και δεν καλύ­
πτονται από την ασφάλιση υγείας. 
Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώ­
ρες η επιλογή αυτή δεν είναι 
δυνατή — ή τουλάχιστον δεν ήταν 
έως πρόσφατα. Από τη στιγμή που, 
ανεξάρτητα από το επίπεδο των μι­
σθών, τόσο οι εργοδότες όσο και οι 
εργαζόμενοι είναι υποχρεωμένοι να 
καταβάλλουν τον ίδιο συντελεστή 
υποχρεωτικών εισφορών κοινωνι­
κής ασφάλισης — ή σε ορισμένες 
περιπτώσεις υψηλότερο — με εκεί­
νον που αντιστοιχεί στο μέσο 
μισθό, αυτό επιβάλλει ένα όριο στην έκταση στην οποία μπορεί να 
μειωθεί το μη μισθολογικό στοιχείο 
του κόστους εργασίας. 
Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες 
— Βέλγιο, Γερμανία, Ιταλία και Κάτω 
Χώρες, ειδικότερα — η ψαλίδα εξαι­
τίας των φόρων, όπως ορίζεται εδω, 
ανερχόταν ακόμη στο 35% ή περισσό­
τερο του κόστους εργασίας ακόμη και 
σε σχέση με τους εργαζομένους που 
λαμβάνουν ιδιαίτερα χαμηλούς μι­
σθούς ώστε να καταβάλλουν φόρο 
εισοδήματος. Από την άλλη πλευρά, 
στο ΗΒ, οι χαμηλοί συντελεστές 
υποχρεωτικών εισφορών που 
επιβάλλονται στα κατώτερα μισθολο­
γικά κλιμάκια σημαίνουν ότι το μη 
μισθολογικό κόστος εργασίας — και 
συνεπώς η ψαλίδα εξαιτίας των φό­
ρων — μπορεί να μειωθεί σε ένα 
ελάχιστο ποσό. Συνεπώς, το συνολικό 
κόστος της απασχόλησης ατόμων που 
υπάγονται στα κατώτερα μισθολογι­
κά κλιμάκια είναι πολύ χαμηλότερο 
στο ΗΒ απ' ό,τι στις περισσότερες άλ­
λες περιοχές της Κοινότητας, έστω 
και εάν δεν ληφθεί υπόψη η έλλειψη 
νομοθεσίας περί κατώτατου μισθού, η 
οποία αυτή καθαυτή επιβάλλει ένα 
163 Νοικοκυριά με εισόδημα κάτω από το όριο φτώχειας ανά 
αριθμό εργαζόμενων μελών στα κράτη μέλη, 1988 
% συνολικού αριθμού νοικοκυριών με τουλάχιστον ένα εργαζόμενο μέλος 
20 r 
15 μ 
10 ]-
5 Γ-20 
15 
10 
DK NL D UK IRL Β L F E12 Ε GR Ι Ρ 
Οι αριθμοί πάνω από τις ράβδους αφορούν στον αριθμό των νοικοκυριών (σε χιλιάδες) 
-139 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
Στοιχεία σχετικά με τη φτώχεια 
Τα δεδομένα με βάση τα οποία πραγματοποιείται η 
ανάλυση των χαμηλών μισθών και της φτώχειας 
προέρχονται από εθνικές έρευνες οικογενειακών 
προϋπολογισμών, ή των δαπανών των νοικοκυριών 
στα κράτη μέλη. Συγκεκριμένα, προέρχονται από τις 
"Στατιστικές της φτώχειας κατά τα τελευταία έτη της 
δεκαετίας του 1980: έρευνα βασισμένη σε μικρό — δε­
δομένα", πρόκειται για μία μελέτη που έγινε 
για λογαριασμό της Eurostat από τους Aldi 
J.M. Hagenaars, Klaas de Vos and M. Asghar Zaidi του 
Τμήματος Οικονομικής Κοινωνιολογίας και Ψυχολο­
γίας του Πανεπιστημίου Erasmus, στο Ρότερνταμ (θα 
δημοσιευθεί περί το τέλος του 1994). 
Παρ' όλο που η Eurostat εναρμόνισε σε κάποιο βαθμό 
τα δεδομένα, παρατηρούνται σημαντικές διαφορές με­
ταξύ των εθνικών ερευνών όσον αφορά τον τρόπο 
διεξαγωγής τους, το μέγεθος του δείγματος καθώς και 
τους ορισμούς και τις έννοιες που χρησιμοποιούνται. 
Οι διαφορές αυτές σημαίνουν ότι τα αποτελέσματα 
πρέπει να θεωρούνται απλώς προσεγγιστικά και προ­
καταρκτικά και ως γενικά ενδεικτικά του αριθμού 
των νοικοκυριών στα κράτη μέλη με δαπάνες κάτω 
από το όριο φτώχειας 
Οι εθνικές έρευνες διεξήχθησαν το 1988 σε έξι κράτη 
μέλη, το 1986/87 στο Λουξεμβούργο, το 1987 στη 
Δανία, την Ιρλανδία και το Βέλγιο, το 1989 στη Γαλ­
λία και το 1989/90 στην Πορτογαλία. 
Η φτώχεια ορίζεται στο κείμενο αναφορικά με τις 
δαπάνες νοικοκυριού που είναι κάτω από το 50% των 
μέσων δαπανών των νοικοκυριών της εξεταζόμενης 
χώρας - δηλαδή είναι ένα σχετικό παρά ένα απόλυτο 
μέτρο και ένα μόνο από τα πολλά τέτοια μέτρα. Παρ' 
όλο που ο πρότυπος διεθνής ορισμός της φτώχειας 
αφορά το εισόδημα παρά τις δαπάνες, οι επισκοπήσεις 
από τις οποίες προέρχονται τα δεδομένα δεν παρέχουν 
τη δυνατότητα να γίνει μία αξιόπιστη εκτίμηση του 
εισοδήματος του νοικοκυριού. Από τη στιγμή που στα 
φτωχότερα νοικοκυριά οι δαπάνες ενδέχεται να είναι 
υψηλότερες σε σχέση με το εισόδημα απ' ό,τι στα 
πλουσιότερα, η χρήση των δαπανών ως μέτρου είναι 
πιθανό να υποεκτιμά τον αριθμό των νοικοκυριών 
που βρίσκονται κάτω από το όριο φτώχειας. 
Τα μέλη των νοικοκυριών έχουν σταθμιστεί ώστε να 
βελτιωθούν οι συγκρίσεις μεταξύ νοικοκυριών διαφο­
ρετικού μεγέθους, ο δε συντελεστής του αρχηγού του 
νοικοκυριού ισούται με 1, του δεύτερου κατά σειρά 
μέλους με 0,5 και κάθε επόμενου με 0,3. κατώτατο όριο στο κόστος απασχόλη­
σης σε άλλες χώρες. 
Ωστόσο, πολύ πρόσφατα, σε ορισμένες 
άλλες χώρες θεσπίστηκαν μέτρα με 
στόχο τη μείωση του επιπέδου των 
εισφορών των λιγότερο ειδικευμένων 
και των νέων. Δεδομένου ότι ένα υψη­
λό ποσοστό των ανέργων είναι 
ανειδίκευτοι, με λίγα προσόντα και 
χαμηλό εκπαιδευτικό επίπεδο, το κό­
στος απασχόλησης στα κατώτερα 
μισθολογικά κλιμάκια είναι ιδιαίτερα 
σημαντικό για κάθε πολιτική που απο­
σκοπεί στη μείωση της ανεργίας Αυτό 
αναγνωρίστηκε ιδιαίτερα στο Λευκό 
Βιβλίο της Επιτροπής με τίτλο Ανά­
πτυξη, ανταγωνιστικότητα και 
απασχόληση. 
Ωστόσο, αναγνωρίζεται επίσης ότι 
πρέπει να ληφθεί μέριμνα ώστε τα τυ­
χόν μέτρα που θεσπίζονται να μην 
επιδεινώσουν τις εισοδηματικές προο­
πτικές των ατόμων που βρίσκονται 
ήδη στην ασθενέστερη θέση στην αγο­
ρά εργασίας. Η πρόκληση που πρέπει 
να αντιμετωπίσει η πολιτική συνίστα­
ται στη μείωση του κόστους της 
απασχόλησης των χαμηλά ειδικευμέ­
νων εργαζομένων, έτσι ώστε να 
ενθαρρυνθούν οι εργοδότες να προσ­
λάβουν περισσότερους, ενώ πρέπει 
ταυτόχρονα να αποφευχθεί κάθε ση­
μαντική μείωση του εισοδήματος τους 
και κάθε αύξηση των φτωχών εργαζο­
μένων. 
Ο τελευταίος αυτός στόχος είναι σημα­
ντικός, ιδίως ενόψει του μεγάλου 
αριθμού ατόμων στην Κοινότητα που 
βρίσκονται ήδη κάτω από το κατώφλι 
της φτώχειας παρά το γεγονός ότι α­
πασχολούνται και κερδίζουν ένα 
μισθό — ένας συνδυασμός συνθηκών, 
τον οποίον τα συστήματα κοινωνικής 
προστασίας στα περισσότερα κράτη 
μέλη αποτυγχάνουν να αντιμετωπί­
σουν. 
Πολλά από τα άτομα αυτά είναι γυναί­
κες, που ακόμη σε ορισμένα κράτη 
μέλη κερδίζουν σημαντικά μικρότερα 
ποσά απ' ό,τι οι αντίστοιχοι άνδρες 
και αποτελούν τον κύριο όγκο των 
χαμηλόμισθων εργαζομένων. Συνε­
πώς, η πρόκληση που τίθεται για την 
-140 
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
πολιτική δεν συνίσταται μόνο στην 
παροχή κινήτρων για τη δημιουργία 
θέσεων εργασίας, αλλά και στην προ­
στασία των αποδοχών των γυναικών. 
Χαμηλοί μισθοί και 
φτώχεια 
Ενώ η εκτίμηση του αριθμού των 
απασχολουμένων στην Κοινότητα με 
χαμηλές αποδοχές με βάση τα διαθέσι­
μα δεδομένα παρουσιάζει ορισμένες 
δυσκολίες, από τα στοιχεία των ερευ­
νών των προϋπολογισμών των 
νοικοκυριών και οικογενειών 
προκύπτει ότι ο χαμηλός μισθός συν­
δυάζεται με τη φτώχεια σε πολλά 
κράτη μέλη. (Ωστόσο, πρέπει να τονι­
στεί η προκαταρκτική φύση αυτής 
της τεκμηρίωσης, από τη στιγμή που 
τα δεδομένα στα οποία βασίζεται δεν 
είναι εναρμονισμένα μεταξύ των κρα­
τών μελών, καθώς και ότι επιπλέον 
αφορά τις δαπάνες παρά το εισόδημα 
— βλ. Πλαίσιο για λεπτομέρειες.) 
Προς τα τέλη της δεκαετίας του 
1980, σχεδόν 10% των νοικοκυριών 
στην Κοινότητα με τουλάχιστον 
ένα εργαζόμενο μέλος είχε επίπεδο 
δαπανών κάτω από 50% του μέσου 
επιπέδου των νοικοκυριών στην 
εξεταζόμενη χώρα, κατάσταση που 
μπορεί να ληφθεί ως ένδειξη φτώ­
χειας με τη σχετική έννοια. Το 
ποσοστό αυτό αντιπροσωπεύει 
συνολικά περίπου 7,5 εκατ. νοικο­
κυριά ή περίπου 19 εκατ. άτομα 
(Σχήμα 163). Επιπλέον, περίπου 
30% αυτών των νοικοκυριών είχε 
τουλάχιστον δύο εργαζόμενα μέλη 
και παρ' όλα αυτά οι μισθοί από την 
εργασία δεν επαρκούσαν ώστε να 
ανυψώσουν το εισόδημα τους πάνω 
από το όριο φτώχειας. (Παρ' όλο 
που η ανάλυση αυτή πραγματο­
ποιείται όσον αφορά τα νοικοκυριά, 
πράγμα που αποτελεί τη συνήθη 
μονάδα μέτρησης της επίπτωσης 
της φτώχειας, δεν πρέπει να ερμη­
νευτεί ότι σημαίνει ότι το εισόδημα 
ή οι μισθοί, των ατόμων, αυτοί κα­
θαυτοί δεν έχουν επίσης σημασία, 
ιδίως από τη στιγμή που ο χαμηλός 
μισθός μπορεί να αναγκάσει το 
εν λόγω άτομο να βασίζεται στο 164 Νοικοκυριά κάτω από το όριο φτώχειας κατά 
κοινωνικοοικονομική ομάδα στα κράτη μέλη, 1988 
% συνόλου νοικοκυριών 
30 r 
25 r-
20 
15 h 
ίο μ 30 
Ν 25 
Η 20 
U 15 
10 
DK NL Β L D F EUR12 IRL UK Ε QR I 
165 Νοικοκυριά κάτω από το όριο φτώχειας με άνεργο αρχηγό 
στα κράτη μέλη, 1988 
-141 -
Κεφάλαιο 6 Κόστος εργασίας, εισφορές κοινωνικής ασφάλισης και φόροι 
εισόδημα του υπόλοιπου νοικοκυ­
ριού και συνεπώς να είναι λιγότερο 
ανεξάρτητο.) 
Όπως μπορεί να αναμένεται, ο αριθ­
μός των φτωχών εργαζομένων είναι 
ιδιαίτερα υψηλός στα λιγότερο ανα­
πτυγμένα νότια κράτη μέλη. Το 1988, 
19% των πορτογαλικών νοικοκυριών 
με ένα τουλάχιστον εργαζόμενο μέλος 
είχε επίπεδο δαπανών κάτω από το 
όριο φτώχειας (σχεδόν 50% αυτών είχε 
δύο εργαζόμενα μέλη), ενώ στην Ιτα­
λία το ποσοστό αυτό ανερχόταν στο 
16%, στην Ελλάδα στο 14% και στην 
Ισπανία ξεπερνούσε το 12%. Ταυτό­
χρονα, στη Γαλλία, όπου σημειώνεται 
ένα από τα υψηλότερα κατά κεφαλήν 
εισοδήματα στην Κοινότητα, το επίπε­
δο δαπανών του 9% των νοικοκυριών 
με ένα εργαζόμενο μέλος ήταν κάτω 
από το 50% του μέσου όρου. 
Από την άλλη πλευρά, στις Κάτω Χώ­
ρες, κάτω από 4% των νοικοκυριών με 
τουλάχιστον έναν εργαζόμενο είχε δα­
πάνες κάτω από το επίπεδο αυτό και 
στη Δανία το ποσοστό ήταν κάτω 
από 3%. 
Ο χαμηλός μισθός δεν αποτελεί την 
πρωταρχική αιτία φτώχειας σε κανένα 
κράτος μέλος. Στις περισσότερες χώ­
ρες, το γήρας και η επακόλουθη 
συνταξιοδότηση από την αμειβόμενη 
δραστηριότητα αποτελεί την κύρια αι­
τία των χαμηλών επιπέδων δαπανών. 
Ωστόσο, στην πραγματικότητα, αυτό 
αντανακλά εν μέρει το γεγονός ότι οι 
μισθοί είναι ιδιαίτερα χαμηλοίώστε να 
παράγουν επαρκή σύνταξη γήρατος 
όταν το εν λόγω άτομο εργαζόταν. 
Επίσης, αντανακλά εν μέρει το μεγάλο 
αριθμό ηλικιωμένων γυναικών που 
ζουν μόνες με ανεπαρκή σύνταξη 
ώστε να ξεπεράσουν το όριο φτώχειας. 
Παρ' όλα αυτά, το 1988 στην Κοινότη­
τα, στο ένα τρίτο των νοικοκυριών με 
δαπάνες κάτω από το όριο φτώχειας ο 
αρχηγός του νοικοκυριού απασχολού­
νταν. Αυτό αντιπροσωπεύει το 5% του 
συνολικού αριθμού νοικοκυριών της 
Κοινότητας (Σχήμα 164). Από αυτά, 
κατά μέσο όρο 30% ήταν νοικοκυριά 
όπου ο αρχηγός ήταν αυτοαπασχολού­
μενος και όχι μισθωτός. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από 
το ποσοστό των νοικοκυριών αυτοα­
πασχολουμένων στο σύνολο (21%), 
πράγμα που σημαίνει ότι το εισόδημα 
ενός αυτοαπασχολουμένου είναι πολύ 
πιθανότερο να είναι κάτω από το όριο 
φτώχειας απ' ό,τι ενός μισθωτού. 
Ο χαμηλός μισθός τείνει να αποτελεί 
σημαντικότερη πηγή φτώχειας στα 
νότια κράτη μέλη απ' ό,τι στα βόρεια. 
Το 1988, σε πάνω από το 40% των 
νοικοκυριών που βρίσκονταν κάτω 
από το όριο φτώχειας στην Ελλάδα, 
την Ισπανία και την Ιταλία είχαν αρ­
χηγό με αμειβόμενη απασχόληση, ενώ 
στην Πορτογαλία το ποσοστό ξεπερ­
νούσε το 50%. 
Ωστόσο, οι χαμηλοί μισθοί αποτελού­
σαν σημαντική πηγή φτώχειας και σε 
ορισμένα βόρεια κράτη μέλη. Αυτό 
ισχύει ιδίως στη Δανία και το Λουξεμ­
βούργο, αν και στη Δανία το γεγονός 
αυτό αντανακλά κατά κύριο λόγο τη 
χαμηλή συνολικά επίπτωση της φτώ­
χειας. Αντίθετα, στο ΗΒ, ο χαμηλός 
μισθός αποτελεί σχετικά δευτερεύου­
σα πηγή φτώχειας, αλλά στην 
περίπτωση αυτή αντανακλά το υψηλό 
ποσοστό του συνολικού αριθμού νοι­
κοκυριών με δαπάνες κάτω από το 
50% του μέσου όρου (17% το 1988). 
Γενικά στην Κοινότητα, υπάρχουν 
περισσότερα νοικοκυριά με δαπάνες 
κάτω από το επίπεδο φτώχειας, εξαι­
τίας των χαμηλών μισθών απ' ό,τι 
εξαιτίας του γεγονότος ότι ο αρχηγός 
του νοικοκυριού δεν έχει αμειβόμενη 
εργασία παρά το γεγονός ότι είναι κά­
τω της συνταξιοδοτήσιμης ηλικίας 
(διότι, παραδείγματος χάρη, είναι 
άνεργοςή ανίκανος γιαεργασία). Εξαί­
ρεση αποτελούσαν μόνο τέσσερα 
κράτη μέλη — Βέλγιο, Κάτω Χώρες, 
και ιδίως Ιρλανδία και ΗΒ, όπου τη 
σημαντικότερη πηγή φτώχειας αποτε­
λούσε η ανεργία. 
Επιπλέον, ακόμη και αυτό το γεγονός 
τείνει να υποεκτιμά το πρόβλημα του 
χαμηλού μισθού. Άλλα στοιχεία μαρ­
τυρούν ότι η πλειονότητα των 
χαμηλόμισθων είναι γυναίκες, οι 
οποίες δεν είναι συνήθως τα μοναδικά 
άτομα που κερδίζουν ένα μισθό σε ένα νοικοκυριό και των οποίων οι μισθοί 
επιπέδου φτώχειας συνεπώς συγκα­
λύπτονται μέσα στις γενικές δαπάνες 
του νοικοκυριού. 
Παρ' όλα αυτά, τόσο στο Νότο όσο και 
στο Βορρά της Κοινότητας, η ανεργία 
αυξάνει τις πιθανότητες να είναι το 
εισόδημα κάτω από το επίπεδο φτώ­
χειας. Το 1988, οι δαπάνες του 38% 
των νοικοκυριών με άνεργο αρχηγό 
ήταν κάτω από το 50% του μέσου 
όρου, ενώ το ποσοστό έφθανε το 48% 
στο ΗΒ, ήταν ελαφρώς μόνο χαμηλό­
τερο στην Πορτογαλία και πάνω από 
40% στη Γερμανία και το Λουξεμ­
βούργο καθώς και στην Ιρλανδία 
(Σχήμα 165). Μόνο στην Ελλάδα 
— που ίσως εκπλήσσει κατά κάποιο 
τρόπο — τις Κάτω Χώρες και τη Δανία 
το ποσοστό ήταν κάτω από το 25%, 
στη Δανία ήταν κάτω από το 5%, το 
χαμηλότερο με μεγάλη διαφορά στην 
Κοινότητα 
Οι πιθανότητες ενός νοικοκυριού να 
πέσει κάτω από το όριο φτώχειας ήταν 
τετραπλάσιες κατά μέσο όρο στην Κοι­
νότητα ως σύνολο, εάν ο αρχηγός ήταν 
άνεργος απ' ό,τι εάν ήταν εργαζόμε­
νος. Το γεγονός αυτό φαίνεται ότι 
αποτελεί ένα σχετικά ισχυρό κίνητρο 
στις περισσότερες περιοχές της Κοινό­
τητας για την αποφυγή της ανεργίας 
— αν και ισχυρότερο σε ορισμένες χώ­
ρες όπως το Βέλγιο, η Γερμανία, η 
Ιρλανδία και το ΗΒ, όπου το 1988 η 
πιθανότητα ήταν 7 φορές μεγαλύτερη 
απ' ό,τι αλλού, όπως η Δανία όπου 
ήταν κάτω από 2 φορές μεγαλύτερη. 
Επίσης, δείχνει τις σοβαρές συνέπειες 
που έχουν οι τυχόν μειώσεις των κοι­
νωνικών παροχών υπέρ των ανέργων 
στα σχετικά επίπεδα δαπανών τους. 
142-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Καθώς τα χαρακτηριστικά των άνεργων μεταβάλλονται στην 
Κοινότητα, οι πολιτικές για την αγορά εργασίας πρέπει να 
προσαρμόζονται συμφωνάμε τα νέα δεδομένα. Η κλίμακα των 
δαπανών για τις πολιτικές αυτές διαφέρει σημχιντικά μεταξύ 
των κρατών μελών, καθώς και ο ρόλος που διαδραματίζουν οι 
δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης στη διευκόλυνση των 
ανέργων να βρουν εργασία. 
Η ανεργία αποτελείτο σημαντικότε-
ρο οικονομικό πρόβλημα που 
αντιμετωπίζει η Κοινότητα. Από το 
1973, όταν ύστερα από δύο δεκαετίες 
η υψηλή και σχετικά σταθερή οικο­
νομική ανάπτυξη στην Ευρώπη 
ανακόπηκε οριστικά, η ανεργία άρ­
χισε να αυξάνεται προοδευτικά, με 
μοναδική διακοπή την περίοδο 
1985-1990, από ένα μέσο ποσοστό 
κάτω από 3% σε 11% σήμερα. Κατά 
την Ιδετία πριν από το 1973, μόνο 
στην Ιταλία και την Ελλάδα η ανερ­
γία ξεπερνούσε το 5% και πάλι 
ελαφρώς μόνον. 'Εκτοτε, από όλες 
τις κοινοτικές χώρες, μόνο το Λου­
ξεμβούργο διατηρεί το ποσοστό 
ανεργίας σταθερά κάτω από το 5%. 
Παρ' όλο που η πρόσφατη άνοδος 
της ανεργίας ανακόπηκε και παρά 
το ότι προβλέπεται ελάχιστη επι­
πλέον άνοδος βραχυπρόθεσμα, δεν 
πρέπει με κανένα τρόπο να διασπα­
στεί η προσοχή που δίνεται στο 
πρόβλημα αυτό. Το σαφές δίδαγμα 
των περασμένων 20 χρόνων είναι 
ότι κανένα κράτος μέλος δεν κα­
τόρθωσε να μειώσει την ανεργία 
σημαντικά και να τη διατηρήσει σε 
χαμηλό επίπεδο για μεγάλη περίο­
δο, με εξαίρεση το Λουξεμβούργο. 
Οι πιθανότητες να συμβεί αυτό στο 
μέλλον χωρίς σημαντικές αλλα­
γές της πολιτικής ή χωρίς ριζικά 
διαφορετικές συνθήκες είναι 
ελάχιστες. Κεντρικός στόχος του κεφαλαίου 
αυτού είναι η εξέταση των μέτρων 
για την αγορά εργασίας που λαμ-
βάνονται στα κράτη μέλη 
προκειμένου να μειωθεί το πρό­
βλημα καθώς και η κλίμακα της 
βοήθειας που παρέχεται στους 
ανέργους για την εύρεση εργασίας. 
Πρέπει να σημειωθεί ότι οι άνεργοι 
αποτελούν μόνο μία πτυχή του φά-
σματος των πολιτικών που 
απαιτείται για την αποτελεσματι­
κή αντιμετώπιση της ανεργίας, αν 
και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπο­
γράμμισε τη σημασία που έχει η 
βελτίωση της χρήσης των δημό­
σιων κονδυλίων στον τομέα αυτό. 
Ωστόσο, αρχικά, το κεφάλαιο εξε­
τάζει τη μεταβαλλόμενη φύση του 
προβλήματος ανεργίας σε διάφορες 
περιοχές της Κοινότητας. Τα δύο 
σημαντικά χαρακτηριστικά της 
ανεργίας κατά τη δεκαετία του 
1980 ήταν, πρώτον, ο μεγάλος 
αριθμός νέων που εθίγη. Το 1985, 
πολύ πάνω από 40% του συνολικού 
αριθμού απασχολουμένων ήταν 
κάτω των 25 ετών, παρ' όλο που τα 
άτομα αυτά αντιπροσώπευαν μόνο 
γύρω στο 20% του εργατικού δυνα­
μικού. Το δεύτερο χαρακτηριστικό 
συνίσταται στην υψηλή επίπτω­
ση της μακροχρόνιας ανεργίας. 
Το 1985, 50% των ανέργων 
ήταν χωρίς εργασία για ένα έτος ή 
περισσότερο. Κατά τη δεκαετία του 1980, τα μέ­
τρα για την αγορά εργασίας 
εστιάστηκαν περισσότερο στα προ­
βλήματα αυτά. Το πρώτο τμήμα που 
ακολουθεί εξετάζει τη σημερινή κλί­
μακα των δύο αυτών προβλημάτων 
και τον τρόπο με τον οποίο τείνουν 
να μεταβάλλονται διαχρονικά. Κατά 
τον τρόπο αυτό, θίγει έναν άλλο το­
μέα προβληματισμού τον οποίο 
τονίζει το Λευκό Βιβλίο και υποστή­
ριξε το Συμβούλιο, συγκεκριμένα, 
το μεγάλο αριθμό νέων στις διάφο­
ρες περιοχές της Κοινότητας χωρίς 
κατάλληλη κατάρτιση. 
Το δεύτερο τμήμα εξετάζει τις 
διαφορετικές μεθόδους που χρησι­
μοποιούν οι άνεργοι για την 
αναζήτηση εργασίας, ενώ το τρίτο 
τμήμα, όπως αναφέρεται παραπάνω, 
εξετάζει την κλίμακα των δημόσιων 
δαπανών για τις πολιτικές αγοράς 
εργασίας, τόσο για τις πολιτικές στή­
ριξης του εισοδήματος όσο και για 
τα πιο ενεργητικά μέτρα που 
αποσκοπούν στην αύξηση των πιθα­
νοτήτων που έχουν οι άνεργοι να 
βρουν εργασία. 
Η ανεργία των νέων 
Το ποσοστό ανεργίας των νέων 
μειώθηκε σημαντικά στην Κοινότη-; 
τα κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 1980 χάρη στον 
143-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Χ1 Ποσοστά ανεργίας των νέων, 1993 
% εργατικού δυναμικού 
Π <15 
• 15-20 
• 20-30 
• >30 
Q άνευ στοιχείων 
166 Ανεργία κατά φύλο και ηλικία στην Κοινότητα, 1983-
Μάιος 1994 
% εργατικού δυναμικού 
30 r 
25 
20 
15 -ι 30 
25 
Γυναίκες <25 ..-"'*" 
,~^-Ά 
Ν*\ Άνδρες <25 J* 
Σύνολο 20 
15 
1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 υψηλό ρυθμό δημιουργίας νέων 
θέσεων εργασίας, το φάσμα των μέ­
τρων που θεσπίστηκαν για την 
αντιμετώπιση του προβλήματος και 
τη μείωση του αριθμού των ατόμων 
κάτω των 25 ετών. 
Η ανεργία των νέων μειώθηκε κατά 
πάνω από 5 ποσοστιαίες μονάδες 
μεταξύ 1985 και 1990, πολύ περισσό­
τερο απ' ό,τι το ποσοστό των ατόμων 
άνω των 25 ετών, το οποίο σημείωσε 
σχετικά μικρή μείωση (Σχήμα 166). 
'Εκτοτε, το ποσοστό της ανεργίαςτων 
νέων σε σχέση με εκείνο των ενηλί­
κων μεταβλήθηκε ελάχιστα. Ωστόσο, 
αυτό συγκαλύπτει μία μεγάλη διαφο­
ρά στη μεταβολή της ανεργίας των 
νέων ανδρών και των νέων γυναι­
κών. Ενώ το ποσοστό ανεργίας των 
γυναικών κάτω των 25 ετών αυξήθη­
κε ελαφρώς μόνο από το 1990, το 
ποσοστό ανεργίας των νέων ανδρών 
αυξήθηκε ραγδαία — κατά πάνω από 
5% του εργατικού δυναμικού — και 
κατά πολύ περισσότερο απ' ό,τι εκείνο 
των ηλικιωμένων ανδρών ή γυναι­
κών. Η διαφορά μεταξύ του ποσοστού 
ανεργίας των νέων ανδρών και εκεί­
νου των νέων γυναικών, η οποία το 
1990 ανερχόταν στο 5% του εργατι­
κού δυναμικού — και διατηρήθηκε 
σταθερή για ορισμένα χρόνια — μειώ­
θηκε σε μία διαφορά κάτω από 2% το 
Μάιο του 1994. 
Συνεπώς, το ποσοστό της ανεργίας 
των νέων στην Κοινότητα ως σύνολο, 
το οποίο το Μάιο του 1994 ανερχόταν 
γύρω στο 21% εξακολουθεί να είναι 
υπερδιπλάσιο εκείνου των ενηλίκων 
που είναι μόνο περίπου 9%. Άρα, η 
σημαντική μείωση του ποσοστού 
ανεργίας των νέων σε σχέση με εκείνο 
των ηλικιωμένων, που σημειώθηκε 
μεταξύ 1985 και 1990, ανακόπηκε με 
την έναρξη της ύφεσης και της μείω­
σης της απασχόλησης. Από τη στιγμή 
που ο αριθμός των νέων εργάσιμης 
ηλικίας στην Κοινότητα εξακολούθη­
σε να μειώνεται κατά την περίοδο 
αυτή, όπως αναφέρεται παρακάτω, η 
αποτυχία να μειωθεί παράλληλα το 
ποσοστό ανεργίας υπογραμμίζει τις 
δυσκολίες απασχόλησης που αντιμε­
τωπίζουν οι νέοι — και ιδίως οι νέοι 
άνδρες. 
144-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Το ποσοστό ανεργίας των νέων είναι 
σημαντικά υψηλότερο απ' ό,τι εκείνο 
των ενηλίκων σε όλα τα κράτη μέλη, 
με εξαίρεση τη Γερμανία όπου ήταν 
πάνω από 2% χαμηλότερο το Μάιο 
του 1994, αλλά ιδίως στην Ελλάδα και 
την Ιταλία, όπου η ανεργία των νέων 
κυμαινόταν γύρω στο 23% στην 
πρώτη και στο 33% στη δεύτερη, 
και έτσι η διαφορά σε σχέση με το 
ποσοστό ανεργίας των ενηλίκων 
ανέρχεται σε πάνω από 4 προς 1 (Σχή­
ματα 167 και 168). Παρά τα υψηλά 
επίπεδα ανεργίας των νέων τόσο στην 
Ισπανία, όπου περίπου 38% του εργα­
τικού δυναμικού κάτω των 25 ετών 
ήταν άνεργο — πολύ υψηλότερο πο­
σοστό απ' ό,τι σε κάθε άλλη περιοχή 
της Κοινότητας — όσο και στην Ιρ­
λανδία, όπου το ποσοστό ανερχόταν 
γύρω στο 27% — το τρίτο κατά σειρά 
υψηλότερο ποσοστό — η διαφορά με­
ταξύ του ποσοστού ανεργίας των 
νέων και εκείνου των ενηλίκων ήταν 
μικρότερη από τον κοινοτικό μέσο 
όρο. 
Αν και η ανεργία των νέων εξακολου­
θεί να αποτελεί σημαντικό πρόβλημα 
σε πολλές περιοχές του Βορρά της 
Κοινότητας, είναι στο Νότο που το 
πρόβλημα είναι ακόμη ιδιαίτερα οξύ, 
καθώς το ποσοστό ανέρχεται στο 40% 
ή περισσότερο σε πολλές περιοχές της 
Ισπανίας και της Ιταλίας (Χάρτης 1). 
Μεταβολές της 
ανεργίας των νέων και 
του εργατικού 
δυναμικού 
Η τάση που επικρατεί στην ανεργία 
των νέων τα τελευταία χρόνια πρέ­
πει να εξεταστεί υπό το φως της 
μεταβολής που σημείωσε ο αριθμός 
των νέων. Στο σύνολο της Κοινότη­
τας, ο αριθμός των νέων ηλικίας 
15-24 ετών — δηλαδή των νέων ερ­
γάσιμης ηλικίας — μειώθηκε κατά 
1% περίπου ετησίως μεταξύ 1985 
και 1992 — το τελευταίο έτος για το 
οποίο υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα 
(η μείωση των γυναικών κατά ελα­
φρώς μεγαλύτερο ποσοστό απ' 
ό,τι των ανδρών). Η μείωση ήταν 167 Ποσοστά ανεργίας των νέων (<25) στα κράτη μέλη, 1985, 
1990 και Μάιος 1994 
50 
40 % εργατικού δυναμικού 
11985 
l· Μ 1990 
• Μάιος 1994 
OR Ιούνιος 19Θ1, NL Απρίλιος 1994 
30 -
20 l· Ί 50 
168 Ποσοστά ανεργίας των ατόμων άνω των 25 ετών στα 
κράτη μέλη, 1985,1990 και Μάιος 1994 
% εργατικού δυναμικού 
-ι 20 
-145-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
169 Μεταβολές του πληθυσμού και του εργατικού δυναμικού 
(15-24) στα κράτη μέλη, 1985-92 
Ετήσια μεταβολή (%) 
3 r 
1 μ 
-2 
-3 Ρ 
-4 μ 
-5 Πληθυσμός (15-24) -ι 3 
Εργατικό δυναμικό (15-24) 
-Ι 2 
Α -1 
Α -3 
Α -4 
D UK Β L NL DK EUR12 Ρ F IRL El GR πιο έντονη στη Γερμανία, όπου ο 
αριθμός των νέων αυτής της ηλικια­
κής ομάδας μειώθηκε κατά μέσο όρο 
3% ετησίως κατά τη διάρκεια της πε­
ριόδου αυτής, ενώ στο ΗΒ μειώθηκε 
πάνω από 2% ετησίως (Σχήμα 169). 
Αντίθετα, στην Ιταλία, την Ισπανία, 
την Ελλάδα και την Ιρλανδία, 
ο αριθμός αυξήθηκε λίγο σχετικά, 
ενώ στη Γαλλία μειώθηκε μόνο 
οριακά. 
Ως αποτέλεσμα, το ποσοστό του πλη­
θυσμού εργάσιμης ηλικίας (15-64) 
που αντιπροσώπευαν οι νέοι κάτω 
των 25 ετών μειώθηκε από 23% το 
1985 σε 21% το 1992 στην Κοινότητα 
ως σύνολο. Ωστόσο, στη Γερμανία, 
μειώΌηκε από 23% σε 18% και στο ΗΒ 
από 24% σε 21%. Μόνο στην Ιταλία 
δεν σημεκόθηκε καμία μείωση του πο­
σοστού κατά την περίοδο αυτή, ενώ 
στην Ελλάδα, την Ισπανία, την 
Ιρλανδία και την Πορτογαλία — δη­
λαδή στις λιγότερο ανεπτυγμένες 
χώρες της Κοινότητας — η μείωση 
ήταν μικρότερη από 1 ποσοστιαία 
μονάδα. 
170 Ανεργία των νέων σε σχέση με το εργατικό δυναμικό και 
τον πληθυσμό (15-24) στα κράτη μέλη, Μάιος 1994 
% εργατικού δυναμικού (15-24) 
40 r 
30 % πληθυσμού (15-24) 
20 μ 
ίο μ 40 
Α 30 
20 
10 
Ο L OK Ρ UK NL Εΐί Β F OR IRL I Ε D L DK Ρ UK NL £12 Β Ρ OR IRL Ι Ε 
GR 1991, NL Απρίλιος 1994 Ταυτόχρονα, τα ποσοστά συμμετοχής 
των ανδρών και των γυναικών σε αυ­
τή την ηλικιακή ομάδα έτειναν 
επίσης να μειώνονται, όπως αναφέρε­
ται παραπάνω, με αποτέλεσμα τη 
μείωση κατά περίπου 2% ετησίως του 
αριθμού των ατόμων κάτω των 
25 ετών στο εργατικό δυναμικό μετα­
ξύ 1985 και 1992. Η μείωση της 
συμμετοχής ήταν τέτοια ώστε να 
αντισταθμίσει την αύξηση του πλη­
θυσμού στιςχώρεςόπου συνέβη αυτό. 
Κατά την περίοδο αυτή, στην Ιταλία, 
το εργατικό δυναμικό κάτω των 
25 ετών μειώθηκε κατά 10%, στην 
Πορτογαλία πάνω από 20% και στη 
Γαλλία κατά 23%. Το εργατικό δυνα­
μικό αυτής της ηλικιακής ομάδας 
αυξήθηκε (στην περίπτωση αυτή κα­
τά 17% καθ' όλη τη διάρκεια της 
περιόδου) μόνο στις Κάτω Χώρες, 
όπου σημειώθηκε σημαντική αύξηση 
της συμμετοχής. 
Το αποτέλεσμα της μείωσης του αριθ­
μού των νέων που είναι οικονομικά 
ενεργοί ήταν η μείωση του ποσοστού 
νέων κάτω των 25 ετών στο εργατικό 
-146-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
δυναμικό. Στην Κοινότητα ως σύνο­
λο, μειώθηκε από 20% το 1985 σε 16% 
το 1992, ενώ κανένα κράτος μέλος δεν 
σημείωσε αύξηση. Στη Γερμανία, η 
πτώση ήταν από 20% σε 14%, στη 
Γαλλία από 17% σε 12% και στο ΗΒ 
από 24% σε 19%. Ακόμη και στιςΚάτω 
Χώρες, όπου το εργατικό δυναμικό 
των νέων αυξήθηκε, κατά την περίο-
δο αυτή σημειώθηκε πτώση 
1 ποσοστιαίας μονάδας. 
Αυτό δεν αποτελεί κατ' ανάγκη μία 
δυσμενή εξέλιξη, εάν συνδυαστεί με 
το αυξανόμενο ποσοστό νέων που συ­
νεχίζουν την εκπαίδευση τους ή που 
παρακολουθούν πιο εκτενή βασική 
κατάρτιση. Στο βαθμό που αυτή η 
γενική μείωση της συμμετοχής αντα­
νακλά τον παραπάνω παράγοντα, 
τότε μπορείνα σημαίνει ότι τα άτομα 
αυτά, όταν τελικά εισέρχονται στην 
αγορά εργασίας, προσφέρουν στο ερ-
γατικό δυναμικό προσόντα 
υψηλότερου επιπέδου. Από την άλλη 
πλευρά, η μείωση της συμμετοχής 
μπορεί απλώς να αντανακλά την έλ-
λειψη θέσεων εργασίας που 
διατίθενται για τους νέους. 
Τα διαθέσιμα δεδομένα καθιστούν 
σχετικά δύσκολο να εντοπιστεί ποια 
από τις δύο παραπάνω πιθανότητες 
περιγράφει καλύτερα τι ακριβώς συμ-
βαίνει, εν μέρει εξαιτίας των 
διαφορών μεταξύ των κρατών μελών 
όσον αφορά τον ορισμό της εκπαίδευ­
σης και της κατάρτισης και, συνεπώς, 
όσον αφορά την ταξινόμηση της κα­
τάστασης των νέων στην Έρευνα 
Εργατικού Δυναμικού. Το πρόβλημα 
αυτό επεκτείνεται και στα στοιχεία 
σχετικά με τον αριθμό των ατόμων 
που μετρούνται ως μέλη του εργατι­
κού δυναμικού. Ειδικότερα, οι 
μεγάλες διακυμάνσεις που παρατη­
ρούνται μεταξύ χωρών όσον αφορά τα 
ποσοστά συμμετοχής των νέων μπο­
ρεί να αντανακλούν διαφορές στην 
αντιμετώπιση της ευκαιριακής απα­
σχόλησης από σπουδαστές ή/και στον 
τρόπο ορισμού της ανεργίας όσον 
αφορά τα άτομα κάτω των 25 ετών. 
Τα προβλήματα αυτά σημαίνουν ότι 
τόσο τα ποσοστά συμμετοχής των 
νέων όσο και τα ποσοστά ανεργίας των νέων πρέπει να εξεταστούν με 
μεγάλη προσοχή κατά τη συναγωγή 
συμπερασμάτων πολιτικής. 
Αν και με κανένα τρόπο δεν αποτελεί 
την ιδανική κατάσταση, μπορείνα εί­
ναι προτιμότερο — ή τουλάχιστον 
εξίσου διαφωτιστικό — δεδομένων 
των προβλημάτων εντοπισμού του 
αριθμού των νέων που είναι οικονο­
μικά ενεργοί, να εξεταστεί η ανεργία 
των ατόμων κάτω των 25 ετών σε 
σχέση με τον πληθυσμό αυτής της 
ηλικιακής ομάδας παρά — ή επίσης 
και — σε σχέση με το εργατικό δυνα­
μικό. (Ιδανικά, υπάρχει ανάγκη για 
συνεπή ανάλυση μεταξύ των κρατών 
μελών, των νέων που παρακολου­
θούν εκπαίδευση και κατάρτιση με 
πλήρες ωράριο, των νέων που παρα­
κολουθούν κατάρτιση ή εκπαίδευση 
παράλληλα με την εργασία, εκείνων 
που εργάζονται με πλήρη απασχόλη­
ση και με μερική απασχόληση και 
εκείνων που δεν εμπίπτουν σε καμία 
από τις ομάδες αυτές και, συνεπώς, 
είναι πράγματι οικονομικά μη 
ενεργοί.) 
Αυτό παρουσιάζει μία διαφορετική 
κατά κάποιον τρόπο εικόνα από τα 
ποσοστά ανεργίας όπως καθορίζονται 
συνήθως. Ειδικότερα, δείχνει ότι παρ' 
όλο που η Ισπανία και η Ιταλία είχαν 
ακόμη τα υψηλότερα επίπεδα ανερ­
γίας σε σχέση με τον πληθυσμό 
εργάσιμης ηλικίας το Μάιο του 1994 
— 20% και 17% αντιστοίχως — η δια­
φορά μεταξύ αυτών και άλλων 
κρατών μελών ήταν σημαντικά μι­
κρότερη, καθώς στην Ιρλανδία το 
ποσοστό ανερχόταν σε 15% περίπου 
ενώ στην Ελλάδα, τη Γαλλία, τις Κά­
τω Χώρες και το ΗΒ σε 10% περίπου 
(Σχήμα 170). 
Επιπλέον, εξαιτίας του μικρού αριθ­
μού που μετρούνται ως μέλη του 
εργατικού δυναμικού, τα ποσοστά 
ανεργίας των νέων στη Γαλλία και το 
Βέλγιο ήταν υψηλότερα από εκείνα 
στις Κάτω Χώρες και το ΗΒ — ιδίως 
στη Γαλλία — σε σχέση με τον πληθυ­
σμό, ήταν περίπου στο ίδιο επίπεδο ή 
χαμηλότερα. Το ποιο από τα δύο πο­
σοστά αντανακλά καλύτερα το 
πρόβλημα της ανεργίας των νέων θα παραμείνει άγνωστο έως ότου υπάρ­
ξουν αναλυτικότερα δεδομένα. 
Η ανεργία των νέων 
σε σχέση με τη 
συνολική ανεργία 
Η μείωση του αριθμού των νέων 
αντανακλάται στο ποσοστό των ανέρ­
γων που είναι ηλικίας κάτω των 
25 ετών. Στο σύνολο της Κοινότητας, 
περίπου 32% του συνολικού αριθμού 
ανέργων το Μάιο του 1994 ήταν νέοι, 
το οποίο είναι κατά 2 ποσοστιαίες μο­
νάδες περίπου χαμηλότερο απ' ό,τι το 
1990 και περίπου κατά 10 ποσοστιαίες 
μονάδες χαμηλότερο απ' ό,τι το 1985, 
όταν ανερχόταν σε 43% και το πρό­
βλημα της ανεργίας των νέων ήταν 
ιδιαίτερα οξύ (Σχήμα 171). Με την 
έννοια αυτή, το πρόβλημα της ανερ­
γίας κατέστη λιγότερο πρόβλημα 
ανεργίας των νέων κατά την περίοδο 
αυτή, αν και τούτο οφείλεται σε μεγά­
λο βαθμό στη μείωση του αριθμού 
των νέων στο εργατικό δυναμικό. 
Η σημασία της ανεργίας των νέων και 
η έκταση της μεταβολής της κυμαίνε­
ται σημαντικά μεταξύ των κρατών 
μελών. Στην Ιταλία εξακολουθεί να 
αποτελεί ιδιαίτερο πρόβλημα, όπου το 
Μάιο του 1994 μόλις πάνω από 50% 
των ανέργων ήταν κάτω των 25 ετών. 
Ωστόσο, το ποσοστό αυτό ήταν σημα­
ντικά χαμηλότερο απ' ό,τι το 1985, 
που έφθανε το 60%. Το μοναδικό άλλο 
κράτος μέλος όπου το ποσοστό προ­
σεγγίζει εκείνο της Ιταλίας είναι η 
Ελλάδα, καθώς 45% περίπου των α­
νέργων ήταν κάτω των 25 ετών 
σύμφωνα με την τελευταία μέτρηση 
— που πραγματοποιήθηκε το 1991 
(πρέπει να σημειωθεί ότι μετά το έτος 
αυτό υπάρχουν προβλήματα με τα ελ­
ληνικά δεδομένα) — το οποίο είναι 
υψηλότερο από το ποσοστό του 1985. 
Συνεπώς, στην Ιταλία και την Ελλά­
δα, το πρόβλημα της ανεργίας 
αποτελεί σε μεγαλύτερο βαθμό πρό­
βλημα των νέων απ' οπουδήποτε 
αλλού στην Κοινότητα. 
Από τα άλλα κράτη μέλη, μόνο στην 
Ιρλανδία, όπου το Μάιο του 1994 το 
-147-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
171 Ανεργία των νέων (<25) ως % του συνόλου των ανέργων 
στα κράτη μέλη, 1985,1990 και Μάιος 1994 
% συνόλου ανέργων 
70 r _ 
~~ 1985 
60 μ β 
50 μ 
40 μ 
30 μ 
20 
10 τ 70 
Α 60 
Α 50 
Α 40 
30 
20 
10 
0 ι—MJM^^^i^i^f 0 
D L DK Ρ UK NL EUR12 8 F OR IRL Ι Ε 
GR Ιούνιος 1991, NL Απρίλιος 1994 
172 Μακροχρόνια ανεργία (> 1 έτος) στα κράτη μέλη, 1985 και 
1992 
% συνόλου ανέργων 
-ι 70 ποσοστό ανερχόταν στο 36%, το μερί­
διο των άνεργων νέων στο σύνολο 
των ανέργων ήταν πάνω από το ένα 
τρίτο. Επιπλέον, το ποσοστό αυξήθη­
κε από το 1990, και έτσι η Ιρλανδία 
είναι η μοναδική χώρα εκτός από τις 
Κάτω Χώρες και το Λουξεμβούργο 
όπου παρατηρήθηκε η κατάσταση 
αυτή. 
Στο άλλο άκρο, οι άνεργοι νέοι κάτω 
των 25 ετών αντιπροσώπευαν μόνο 
μόλις πάνω από 10% των ανέργων 
στη Γερμανία, όπου το ποσοστό μειώ­
θηκε από σχεδόν 30% στο οποίο 
ανερχόταν το 1985. Σε κανένα άλλο 
κράτος μέλος, με εξαίρεση τη Δανία, 
το ποσοστό δεν ήταν χαμηλότερο α­
πό 20%. 
Μακροχρόνια ανεργία 
Η μακροχρόνια ανεργία, η οποία αυ­
ξήθηκε σημαντικά κατά το πρώτο 
ήμισυ της δεκαετίας του 1980, φαίνε­
ται ότι κατέστη μικρότερο πρόβλημα 
τα τελευταία χρόνια, αν και εξακο­
λουθεί να είναι σοβαρό. Επιπλέον, 
από τη στιγμή που δεν υπάρχουν δια­
θέσιμα δεδομένα από το 1992, έτος 
κατά το οποίο η ανεργία ήταν χαμη­
λότερη απ' ό,τι κατά τη στιγμή 
σύνταξης της έκθεσης, αποτελεί ένα 
πρόβλημα που μπορεί κάλλιστα να 
εντάθηκε το 1993 και 1994. 
Μεταξύ 1985 και 1992, το ποσοστό 
των ατόμων που ήταν άνεργα για ένα 
έτος ή περισσότερο μειώθηκε από 52% 
σε 43% (Σχήμα 172). Η μείωση ήταν 
ιδιαίτερα έντονη στην Πορτογαλία, 
όπου το ποσοστό των μακροχρόνια 
ανέργων μειώθηκε από 53% σε 30% 
κατά την περίοδο αυτή, και στην 
Ισπανία, όπου μειώθηκε από σχεδόν 
60% σε 45%. Η μείωση αυτή αντανα­
κλά τον υψηλό ρυθμό αύξησης της 
απασχόλησης που σημείωσαν και οι 
δύο χώρες κατά το δεύτερο ήμισυ της 
δεκαετίας του 1980. 
Από την άλλη πλευρά, στην Ελλάδα, 
όπου η απασχόληση σημείωσε μικρή 
σχετικά αύξηση, το ποσοστό των ατό­
μων που ήταν άνεργα για ένα έτος 
τουλάχιστον αυξήθηκε (από το 43% 
148-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
στο 50%), πρόκειται δε για το μοναδι­
κό κράτος μέλος που σημείωσε τη 
μεταβολή αυτή. Παρόμοια, στην Ιρ­
λανδία, όπου ο ρυθμός δημιουργίας 
θέσεων εργασίας ήταν επίσης χαμη­
λός κατά τη διάρκεια της περιόδου 
αυτής, η μακροχρόνια ανεργία μειο> 
θηκε μόνο ελαφρώς. 
Ωστόσο, στα άλλα κράτη μέλη, η 
έκταση της μείωσης του ποσοστού 
των μακροχρόνια ανέργων στο σύνο­
λο των ανέργων δεν έχει ιδιαίτερα 
στενή σχέση με την αύξηση της απα-
σχόλησης. Στις Κάτω Χώρες 
ειδικότερα, όπου μεταξύ 1985 και 
1992 σημειώθηκε ο υψηλότερος ρυθ­
μός δημιουργίας θέσεων εργασίας 
στην Κοινότητα, ως επί το πλείστον 
εξαιτίας της μείωσης της διάρκειας 
εργασίας, η σημασία της μακροχρό­
νιας ανεργίας μειώθηκε κατά 
λιγότερο απ' ό,τι ο κοινοτικός μέσος 
όρος και το 1992 το ποσοστό, το οποίο 
ήταν μόλις κάτω από 50%, διατηρή-
θηκε πάνω από το μέσο όρο. 
Παρόμοια, στη Γερμανία, όπου ση­
μειώθηκε επίσης υψηλός ρυθμός 
δημιουργίας θέσεων εργασίας, η μα­
κροχρόνια ανεργία μειώθηκε κατά 
λιγότερο απ' ό,τι σε άλλα κράτη μέλη. 
Ωστόσο, καθώς τα δεδομένα αυτά α­
φορούν την άνοιξη του 1992 — όταν 
διεξήχθη η Έρευνα Εργατικού Δυνα­
μικού — δεν αποκαλύπτουν τις 
εξελίξεις που σημειώΌηκαν κατά τη 
σημερινή ύφεση, από τη στιγμή που 
η κύρια άνοδος της ανεργίας στις πε­
ρισσότερες περιοχές της Κοινότητας 
σημεκόθηκε μετά τη συλλογή των δε-
δομένων αυτών. Με βάση την 
εμπειρία του προηγούμενου οικονο­
μικού κύκλου κατά το πρώτο ήμισυ 
της δεκαετίας του 1980 όταν η μακρο­
χρόνια ανεργία έφθασε το ανώτερο 
επίπεδο μόνο το 1986, αρκετό διάστη­
μα μετά την έναρξη της ύφεσης, το 
ποσοστό των ατόμων που ήταν άνερ­
γα ένα έτος ή περισσότερο μπορεί να 
αναμένεται ότι αυξήθηκε από το 1992 
και ότι αυξάνεται ακόμη σημαντικά 
σήμερα. 
Το ποσοστό των μακροχρόνια ανέρ­
γων κάτω των 25 ετών μειώθηκε 
παράλληλα με τη μείωση του σχετι­κού αριθμού των ανέργων αυτής 
της ηλικιακής ομάδας. Το 1992,26% 
των ατόμων που ήταν εκτός εργα­
σίας τουλάχιστον ένα έτος ήταν νέοι 
κάτω των 25 ετών έναντι 37% το 
1985. Σε ορισμένες χώρες, η μείωση 
ήταν πολύ εντονότερη, πράγμα που 
σημαίνει μεγάλη πτώση του ποσο­
στού μακροχρόνιας ανεργίας των 
νέων. Στο Λουξεμβούργο, το ποσο­
στό μειώθηκε σε μηδενικά επίπεδα, 
ενώ στην Ισπανία έπεσε από σχεδόν 
50% σε κάτω από 30%, στην Πορτο­
γαλία έπεσε από λίγο πάνω από 50% 
σε λίγο πάνω από 30% και στη Γαλ­
λία από πάνω από 30% σε 15%. 
Πράγματι, σε όλα τα βόρεια κράτη 
μέλη, με εξαίρεση το ΗΒ και την 
Ιρλανδία, το ποσοστό της μακροχρό­
νιας ανεργίας των ατόμων κάτω των 
25 ετών ήταν 15% ή λιγότερο το 
1992 και κάτω από 10% στη Γερμα­
νία και τη Δανία. 
Συνεπώς, το πρόβλημα της μακρο­
χρόνιας ανεργίας στο Βορρά της 
Κοινότητας φαίνεται σήμερα ότι 
έχει μικρή σχέση με τους νέους και 
ότι αποτελεί κυρίως φαινόμενο των 
μεγαλύτερων ηλικιακών ομάδων. 
Αντίθετα, στο Νότο της Κοινότητας, 
σημαντικό ποσοστό των μακροχρό­
νια ανέργων είναι κάτω των 25 ετών 
— πάνω από 40% στην Ιταλία και 
μόλις κάτω από 40% στην Ελλάδα, 
ενώ στην Ισπανία και την Πορτογα­
λία εξακολουθεί να κυμαίνεται 
γύρω στο 30%. Συνεπώς, σε αυτές 
τις περιοχές της Κοινότητας η ανερ­
γία των νέων και η μακροχρόνια 
ανεργία σχετίζονται ακόμη στενά 
μεταξύ τους. 
Μέθοδοι αναζήτησης 
εργασίας 
Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν οι 
άνεργοι για την αναζήτηση εργασίας 
παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στην 
Κοινότητα. Ειδικότερα, ενώ οι δημό-
σιες υπηρεσίες απασχόλησης 
διαδραματίζουν το σημαντικότερο 
ρόλο σε ορισμένα κράτη μέλη, σε άλλα 
φαίνεται ότι είναι σημαντικότερες άλ­
λες πιο ανεπίσημες μέθοδοι 
αναζήτησης εργασίας Όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 1, με 
κανένα τρόπο όλοι οι άνεργοι, και σε 
ορισμένες περιοχές της Κοινότητας 
ούτε καν οι περισσότεροι άνεργοι 
— ιδίως εάν πρόκειται για γυναί­
κες — δεν εγγράφονται στα γραφεία 
απασχόλησης. Τα άτομα που δεν είναι 
εγγεγραμμένα, στις περισσότερες πε­
ριπτώσεις, δεν έχουν καμία επαφή με 
τις δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης 
και βασίζονται σε άλλες μεθόδους εύ­
ρεσης εργασίας. Ωστόσο, ακόμη και 
όταν οι άνεργοι είναι εγγεγραμμένοι 
στα γραφεία απασχόλησης δεν χρησι­
μοποιούν κατ' ανάγκη τις υπηρεσίες 
που προσφέρουν ως κύριο μέσο ανα­
ζήτησης εργασίας 
Παρ' όλα αυτά, όπου το ποσοστό των 
εγγεγραμμένων ανέργων στα γρα­
φεία απασχόλησης είναι υψηλό, 
παρατηρείται μία τάση προσφυγής σε 
αυτές τις υπηρεσίες για την εύρεση 
εργασίας. Ειδικότερα, στη Γερμανία, 
τη Γαλλία και την Ισπανία, όπου το 
ποσοστό των εγγεγραμμένων ήταν 
πάνω από 85% το 1992, η μεγάλη 
πλειονότητα των ανέργων χρησιμο­
ποιούσε τη δημόσια υπηρεσία ως 
κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας 
— πάνω από 90% στην Ισπανία και 
κοντά στο 90% στη Γερμανία (πράγμα 
που και στις δύο περιπτώσεις σημαί­
νει ότι όλοι οι εγγεγραμμένοι άνεργοι 
χρησιμοποίησαν την υπηρεσία αυτή 
ως κύρια μέθοδο), ενώ στη Γαλλία τη 
χρησιμοποίησε πάνω από 80% (Σχή­
μα 173). Και στις τρεις αυτές χώρες 
αυτό ίσχυε σχεδόν στο ίδιο βαθμό και 
για τις γυναίκες όπως και για τους 
άνδρες (90% των άνεργων γυναικών 
στην Ισπανία, 84% στη Γερμανία και 
78% στη Γαλλία). 
Η μοναδική εξαίρεση σε αυτή τη γε­
νική τάση είναι το Βέλγιο. Εδώ, 
παρά το γεγονός ότι το 91% των 
ανέργων ήταν εγγεγραμμένοι στις 
υπηρεσίες απασχόλησης, το 1992 
μόνο το 38% των ανέργων (με μικρή 
διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναι­
κών) χρησιμοποίησε τις δημόσιες 
υπηρεσίες απασχόλησης ως κύριο 
μέσο εύρεσης εργασίας 
Στις περισσότερες χώρες όπου το 
ποσοστό εγγραφής ήταν σχετικά 
149-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
173 Ποσοστό των ανέργων που χρησιμοποιεί γραφεία 
απασχόλησης ως κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας στα 
κράτη μέλη, 1992 
% ανέργων 
100 r -ι 100 
Ιδιωτικές υπηρεσίες 
απασχόλησης 
Δημόσια γραφεία 
απασχόλησης 
174 Ποσοστό των ανέργων που χρησιμοποιεί άλλες μεθόδους 
ως κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας στα κράτη μέλη, 
1992 
% ανέργων 100 r ι 100 χαμηλό, συγκριτικά λίγα άτομα ακό­
μη και από τους εγγεγραμμένους 
ανέργουςχρησιμοποιούν τιςδημόσιες 
υπηρεσίες απασχόλησης ως κύρια μέ-
θοδο αναζήτησης εργασίας. Ως 
αποτέλεσμα, μόνο στις Κάτω Χώρες 
— όπου το ποσοστό έφθανε το 63% — 
εκτός από τις τρεις χώρες που αναφέ-
ρονται παραπάνω, σημαντική 
πλειονότητα των ανέργων προσέφυ­
γε στις δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης για την εύρεση εργα­
σίας Στο Βέλγιο, το ποσοστό αυτό 
ήταν κάτω από 40%, στο ΗΒ και την 
Πορτογαλία γύρω στο 30%, στην Ιρ­
λανδία κάτω από 20% και στην 
Ελλάδα κυμαινόταν στα χαμηλά επί­
πεδα του 8%. Αυτό φυσικά δεν 
σημαίνει ότι στις χώρες αυτές οι δη­
μόσιες υπηρεσίες απασχόλησης δεν 
χρησιμοποιούνται ως μέθοδος εύρε­
σης εργασίας, αλλά μόνο ότι δεν 
αποτελούν την κύρια μέθοδο. 
Στις περισσότερες χώρες, το ποσοστό 
των γυναικών που βασίζεται στην 
επαφή με τη δημόσια υπηρεσία απα­
σχόλησης για την εύρεση εργασίας 
είναι σχεδόν το ίδιο με εκείνο των 
ανδρών. Οι μοναδικές εξαιρέσεις ήταν 
οι Κάτω Χώρες και το Λουξεμβούργο, 
όπου ο αριθμός των άνεργων ανδρών 
που χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες αυ­
τές ως κύρια μέθοδο ήταν κατά 12% ή 
περισσότερο μεγαλύτερος απ' ό,τι γυ­
ναικών, και το ΗΒ, όπου οι άνδρες 
που προσέφυγαν στις υπηρεσίες αυ­
τές ήταν κατά 8% περισσότεροι απ' 
ό,τι οι γυναίκες. 
Μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό των 
ανέργων σε κάθε κράτος μέλος βασί-
ζεται πρωτίστως σε ιδιωτικές 
υπηρεσίες απασχόλησης για την εύρε­
ση εργασίας. Στις περισσότερες 
χώρες, με εξαίρεση το Βέλγιο και τις 
Κάτω Χώρες όπου το ποσοστό κυμαί­
νεται γύρω στο 10%, το 1992 το 
ποσοστό των ανέργων που χρησιμο­
ποίησε αυτές τις ιδιωτικές υπηρεσίες 
ως κύρια μέθοδο αναζήτησης εργα­
σίας ήταν γύρω στο 2% ή λιγότερο. 
Παρ' όλο που υπάρχει μία γενική τά­
ση ο αριθμός των γυναικών που 
χρησιμοποιεί τις ιδιωτικές υπηρεσίες 
να είναι μεγαλύτερος απ' ό,τι των αν­
δρών — μόνο στη Δανία και την 
150 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Ιταλία το ποσοστό των ανδρών ήταν 
υψηλότερο από εκείνο των γυναι­
κών — οι σχετικοί αριθμοί ήταν και 
πάλι χαμηλοί. Συνεπώς οι ιδιωτικές 
υπηρεσίες εύρεσηςεργασίας που ανα­
πτύχθηκαν γρήγορα σε ορισμένα 
κράτη μέλη φαίνεται ότι μεριμνούν 
κυρίως για τα άτομα που έχουν ήδη 
εργασία παρά για τους ανέργους. 
Από τις άλλες λιγότερο επίσημες, με­
θόδους αναζήτησης εργασίας εκείνη 
που χρησιμοποιείται ευρύτερα σε όλη 
την Κοινότητα είναι η αναζήτηση μέ­
σω των προσφορών εργασίας που 
δημοσιεύονται στις εφημερίδες ή της 
καταχώρισης αγγελίας. Ωστόσο, 
μεταξύ των κρατών μελών παρατη­
ρούνται μεγάλες διακυμάνσεις Στο 
ΗΒ και την Ιρλανδία, πάνω από 40% 
των ανέργων ανέτρεχαν στις εφημε­
ρίδες ως κύριο μέσο εύρεσης εργασίας 
στο Βέλγιο και το Λουξεμβούργο πά­
νω από 25%, ενώ στην Πορτογαλία 
και τη Δανία, όπου υπήρχε επίσης μία 
μειονότητα ανέργων που χρησιμο­
ποιούσε τα γραφεία απασχόλησης το 
ποσοστό έφθανε μόνο γύρω στο 15% 
(Σχήμα 174). 
Σε όλα τα κράτη μέλη, το 1992 
υψηλότερο ποσοστό γυναικών 
χρησιμοποιούσε τις εφημερίδες ως 
κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας 
απ' ό,τι ανδρών — η διαφορά είναι 
ιδιαίτερα έντονη στο ΗΒ και την 
Ιρλανδία, όπου σε κάθε περίπτωση 
πάνω από το 50% όλων των άνεργων 
γυναικών (56% στο ΗΒ) βασιζόταν 
κυρίως στις εφημερίδες για την εύ­
ρεση εργασίας 
Σε χώρες όπου οι εφημερίδες δεν χρη­
σιμοποιούνται σε μεγάλη έκταση, 
στην Πορτογαλία και τη Δανία καθώς 
και στην Ελλάδα και την Ιταλία, η 
κύρια μέθοδος αναζήτησης εργασίας 
εκτός από τη δημόσια υπηρεσία απα­
σχόλησης, για τους περισσότερους 
ανέργους ήταν η άμεση επαφή με τους 
εργοδότες. Ωστόσο, στην Ελλάδα και 
την Πορτογαλία, για σημαντικό πο­
σοστό ανέργων η προσφυγή σε 
φίλους, συγγενείς και άλλα άτομα 
αποτελούσε ένα σχεδόν εξίσου σημα-
ντικό μέσο εύρεσης εργασίας. 
Συνεπώς, σε αυτές τις δύο χώρες, πο­λύ πάνω από το 50% των ανέργων 
— 55% στην Πορτογαλία και 70% 
στην Ελλάδα — προσέφευγαν σε ερ­
γοδότες ή άτομα που γνώριζαν 
προκειμένου να βρουν εργασία. 
Παρ' όλο που υπάρχουν ορισμένες 
διαφορές στα ποσοστά των ανδρών 
και των γυναικών που χρησιμο­
ποιούν αυτές τις δύο μεθόδους ως 
κύρια μέσα αναζήτησης εργασίας, οι 
διαφορές αυτές δεν είναι μεγάλες ούτε 
κυμαίνονται συστηματικά μεταξύ 
χωρών. 
Περιληπτικά, τα στοιχεία από την 
ΕΕΔ του 1992 δείχνουν σαφώς ότι 
υπάρχουν μεγάλες διακυμάνσεις με­
ταξύ των χωρών τηςΚοινότηταςστσν 
τρόπο που οι άνεργοι αναζητούν απα­
σχόληση και, γενικά, επικρατούν οι 
λιγότερο επίσημοι, λιγότερο οργανω­
μένοι τρόποι. Μόνο σε τρία κράτη 
μέλη — Γερμανία, Ισπανία και Γαλ­
λία — οι δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης διαδραματίζουν πρω­
ταρχικό ρόλο, αν και η πλειονότητα 
των ανέργων τις χρησιμοποιεί ως κύ­
ρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας και 
στις Κάτω Χώρες και την Ιταλία. Στα 
άλλα κράτη μέλη, οι περισσότεροι 
άνεργοι χρησιμοποιούν διάφορα 
σχετικά ανεπίσημα μέσα σε μεγαλύτε-
ρο βαθμό απ' ό,τι τις υπηρεσίες 
απασχόλησης 
Ωστόσο, όπως αναφέρεται παραπάνω, 
αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι οι 
δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης δεν 
χρησιμοποιούνται καθόλου από τα 
περισσότερα άτομα που αναζητούν 
εργασία σε αυτές τις τελευταίες 
χώρες Είναι δυνατό να χρησιμο­
ποιούνταν εντατικά ως δευτερεύον 
μέσο σε πολλές χώρες Επιπλέον, είναι 
επίσης δυνατό οι άνεργοι στις χώρες 
αυτές να επωφελήθηκαν της σημα­
ντικής υποστήριξης που πρόσφεραν 
οι δημόσιες υπηρεσίες σε πολλές χώ-
ρες με τη μορφή παροχής συμβουλών 
και βοήθειας στην υποβολή αιτήσεων 
για θέση εργασίας ακόμη και εάν προ­
σέφυγαν σε άλλες μεθόδους για την 
εύρεση εργασίας. Πράγματι, το 1992 
οι δαπάνες για τις υπηρεσίες αυτές 
ανά άνεργο ήταν υψηλότερες στο 
Βέλγιο και το ΗΒ, για παράδειγμα, οπού μια μειονότητα ανέργων τις 
χρησιμοποιούσε ως κύριο μέσο ανα­
ζήτησης εργασίας απ' ό,τι στην 
Ισπανία ή την Ιταλία όπου στις 
υπηρεσίες αυτές προσέφευγε η πλειο­
νότητα των ανέργων. 
Παρ' όλο που δεν υπάρχουν δεδομένα 
σε πλήρως συγκρίσιμη βάση για τα 
προηγούμενα έτη (η μορφή των ερω­
τήσεων που υποβλήθηκαν άλλαξε 
στην ΕΕΔ του 1992), είναι εμφανές 
ότι η χρήση των δημόσιων γραφείων 
απασχόλησης μειώθηκε σε σημασία 
τα τελευταία χρόνια Αυτό οφείλεται 
εν μέρει στη χαλάρωση των ρυθμί­
σεων σχετικά με τις υπηρεσίες 
απασχόλησης στη Γερμανία και την 
Ισπανία. Ωστόσο, αντανακλά εν μέρει 
και τη σημαντική μείωση του ποσο­
στού των ανέργων — όπως ορίζονται 
από την ΕΕΔ — που είναι εγγεγραμ­
μένοι στις υπηρεσίες απασχόλησης 
όπως φαίνεται στο Κεφάλαιο 1, πράγ­
μα που με τη σειρά του αντανακλά σε 
ορισμένες χώρες τους αυστηρότερους 
κανόνες που ισχύουν σχετικά με την 
εγγραφή. 
Ως αποτέλεσμα, η παροχή βοήθειας 
στους ανέργους μέσω βελτιώσεων 
των δημόσιων υπηρεσιών απασχό­
λησης σε πολλές περιοχές της 
Κοινότητας μπορεί να καθίσταται 
δυσκολότερη. 
Πολιτικές αγοράς 
εργασίας 
Το 1992, οι δημόσιες δαπάνες για τις 
πολιτικές αγοράς εργασίας που απο-
σκοπούν στη βελτίωση της 
λειτουργίας της αγοράς, στην υπο­
στήριξη των ατόμων που δεν 
μπορούν να βρουν εργασία ή, πιο 
ενεργητικά, στην αύξηση της δυνα-
τότητας πρόσληψης τους, 
ανέρχονταν συνολικά στο περίπου 
3% του ΑΕΠ της Κοινότητας ως συ­
νόλου. Πάνω από 50% του ποσού 
αυτού διατέθηκε για την στήριξη 
του εισοδήματος των ανέργων και 
άλλο ένα 10% για τη χρηματοδότη­
ση των συστημάτων πρόωρης 
συνταξιοδότησης, με στόχο την 
ενθάρρυνση των ηλικιωμένων να 
-151-
Κεφάλαιο 7 ν Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
175 Δημόσιες δαπάνες για πολιτικές αγοράς εργασίας στην 
Κοινότητα (ΕΥΡ11), 1985,1990 και 1992 
Πρόωρη 
συνταξιοδότηση 
Επιδόματα ανεργίας 
Άτομα με ειδικές 
ανάγκες 
Επιδοτήσεις θέσεων 
εργασίας 
Νέοι 
Κατάρτιση 
Δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης 
0,5 1,5 2 
%ΑΕΠ 
176 Δημόσιες δαπάνες για ενεργητικές και παθητικές 
πολιτικές αγοράς εργασίας στα κράτη μέλη, 1985 και 1992 σταματήσουν να εργάζονται έτσι 
ώστε να αυξηθούν οι διαθέσιμες θέ­
σεις εργασίας για τους νεότερους 
(Σχήμα 175). 
Κάτω από το 40% των δημόσιων 
δαπανών — όχι πολύ πάνω από το 
1% του κοινοτικού ΑΕΠ — διατέ­
θηκε για ενεργητικά μέτρα που 
αποσκοπούν στην αύξηση του 
αριθμού των εργαζομένων. Από τις 
δαπάνες αυτές, τα προγράμματα 
κατάρτισης και τα προγράμματα 
που αποσκοπούν ειδικά στην αντι­
μετώπιση του προβλήματος της 
ανεργίας των νέων αντιστοιχούν 
περίπου στο 50% των συνολικών 
δαπανών για ενεργητικά μέτρα 
— περίπου το 0,5% του κοινοτικού 
ΑΕΠ (δεν διακρίνουν μεταξύ αυ­
τών των δύο στοιχείων όλα τα 
κράτη μέλη και έτσι είναι δύσκολο 
να διαχωριστούν σε κοινοτικό επί­
πεδο) — ενώ οι επιδοτήσεις θέσεων 
εργασίας, οι παροχές στα άτομα με 
ειδικές ανάγκες και οι δαπάνες για 
τις δημόσιες υπηρεσίες απασχόλη­
σης αντιστοιχούν στο υπόλοιπο. 
Από αυτό, οι δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης, οι οποίες παρέ­
χουν συμβουλές και βοήθεια 
τοποθέτησης σε θέσεις εργασίας, α­
ντιπροσώπευαν το 15% περίπου 
των συνολικών δαπανών για ενερ­
γητικά μέτρα (κάτω από το 0,2% 
του ΑΕΠ). 
%ΑΕΠ Μεταξύ 1985 και 1992, οι δημόσιες 
δαπάνες για τις πολιτικές αγοράς 
εργασίας μεταβλήθηκαν σχετικά 
λίγο σε σχέση με το ΑΕΠ στην Κοι-
νότητα ως σύνολο. Ωστόσο, 
σημειώθηκε κάποια αύξηση στο με­
ρίδιο των δαπανών που διατίθενται 
για ενεργητικά μέτρα, πράγμα που 
αντανακλά εν μέρει το ελαφρώς χα­
μηλότερο επίπεδο ανεργίας το 1992 
και συνεπώς τη μείωση της ανά­
γκης στήριξης του εισοδήματος. Οι 
δαπάνες για κατάρτιση, προγράμ­
ματα νεολαίας και επιδοτήσεις 
θέσεων εργασίας αυξήθηκαν όλες 
σημαντικά σε σχέση με το ΑΕΠ κα­
τά την περίοδο αυτή, αν και τα 
συνολικά ποσά εξακολούθησαν να 
είναι μικρά σε σύγκριση με τα επι­
δόματα ανεργίας 
-152 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Οι δαπάνες στα κράτη 
μέλη 
Οι δημόσιες δαπάνες για πολιτικές 
αγοράς εργασίας παρουσιάζουν μεγά­
λες διακυμάνσεις στην Κοινότητα. 
Στο ένα άκρο, στη Δανία οι δαπάνες 
ανέρχονταν σχεδόν στο 7% του ΑΕΠ, 
το 1992 (και το 1993), σχεδόν διπλά­
σιες απ' ό,τι σε κάθε άλλο κράτος 
μέλος (Σχήμα 176). Περίπου 75% των 
δαπανών διατέθηκε σε επιδόματα 
ανεργίας και συστήματα πρόωρης συ­
νταξιοδότησης — τα αποκαλούμενα 
παθητικά μέτρα — πράγμα που αντα­
νακλά μάλλον τη γενναιοδωρία των 
παροχών αυτών σε σχέση με άλλες 
χώρες παρά τον αριθμό των ανέργων. 
Ωστόσο, ενώ για ενεργητικά μέτρα 
διατέθηκε μόνο το 25% των δαπανών, 
παρ' όλα αυτά το ποσό ήταν μεγαλύ­
τερο σε σχέση με το ΑΕΠ απ' ό,τι 
οπουδήποτε αλλού στην Κοινότητα 
(1,8% του ΑΕΠ). 
Οι δαπάνες για ενεργητικά μέτρα 
ήταν επίσης σχετικά υψηλές — περί­
που στο 1% του ΑΕΠ ή περισσότερο 
το 1992 — στη Γερμανία, εξαιτίας της 
ανόδου που οτνμείωσε η ανεργία μετά 
την ενσωμάτωση των νέων 
κρατιδίων, και στην Ιρλανδία, αντα­
νακλώντας τα μεγάλα ποσά που 
διατέθηκαν για την κατάρτιση από το 
Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο. 
Στο άλλο άκρο, οι δημόσιες δαπάνες 
για ενεργητικά μέτρα ανερχόταν μό­
λις γύρω στο 0,5% του ΑΕΠ ή 
λιγότερο στο ΗΒ, το Λουξεμβούργο, 
την Ισπανία και την Ελλάδα, πράγμα 
που, στην περίπτωση του Λουξεμ­
βούργου, αντανακλά το μικρό αριθμό 
ανέργων, στην Ισπανία, τα μεγάλα πο­
σά που διατίθενται για εισοδηματική 
στήριξη στο μεγάλο αριθμό ανέργων, 
στην Ελλάδα την έλλειψη πόρων και 
στο ΗΒ την αντιπάθεια για τις παρεμ­
βατικές πολιτικές. 
Οι δαπάνες για παθητικά μέτρα αντα­
νακλούν τόσο τον αριθμό των 
ανέργων όσο και την κλίμακα των 
παρεχόμενων επιδομάτων. Το 1992, 
στην Ισπανία και την Ιρλανδία οι δα­
πάνες αυτές ήταν υψηλές — γύρω στο 3% του ΑΕΠ — εξαιτίας της υψη­
λής ανεργίας ενώ στο Βέλγιο και τις 
Κάτω Χώρες — πάνω από 2% του 
ΑΕΠ — καθώς και στη Δανία, εξαι­
τίας των υψηλών κατά μέσο όρο 
παροχών στους ανέργους (υψηλό πο-
σοστό των ανέργων λαμβάνει 
επιδόματα καθώς και υψηλό επίπεδο 
επιδομάτων). 
Μεταξύ 1985 και 1992, οι δαπάνες για 
ενεργητικά μέτρα αυξήθηκαν σε σχέ­
ση με το ΑΕΠ σε 8 από τα 12 κράτη 
μέλη, ιδιαίτερα σημαντικά δε στη 
Γερμανία, όπου διπλασιάστηκαν ως 
μερίδιο του ΑΕΠ, εξαιτίας των πόρων 
που διατέθηκαν για την αντιμετώπι­
ση του μεγάλου προβλήματος 
ανεργίας στα νέα κρατίδια. Σε τρία 
από τα άλλα τέσσερα κράτη μέλη 
— ΗΒ, Ιρλανδία και Λουξεμβούρ­
γο — οι δαπάνες για ενεργητικά 
μέτρα μειώθηκαν σχετικά με το ΑΕΠ, 
ενώ στο Βέλγιο διατηρήθηκαν 
σταθερές 
Η κατανομή των δημόσιων δαπανών 
στα διάφορα είδη ενεργητικών μέ­τρων επίσης κυμαίνεται έντονα στην 
Κοινότητα. Οι δαπάνες για κατάρτιση 
και μέτρα υπέρ των νέων επικρατούν 
στην Ιταλία, την Πορτογαλία, τη Γαλ-
λία και την Ιρλανδία, ενώ οι 
επιδοτήσεις θέσεων εργασίας είναι 
σημαντικότερες στη Δανία, την Ισπα­
νία και το Βέλγιο, και κατέστησαν 
σημαντικές και στη Γερμανία, όπου, 
ως αποτέλεσμα του προβλήματος 
ανεργίας στην πρώην Ανατολική 
Γερμανία, οι δαπάνες τόσο για κατάρ­
τιση όσο και για επιδοτήσεις θέσεων 
εργασίας το 1992 ήταν υψηλότερες σε 
σχέση με το ΑΕΠ απ' ό,τι σε όλα τα 
άλλα κράτη μέλη (Σχήμα 177). 
Ταυτόχρονα, πρέπει να τονιστεί ότι η 
διάκριση μεταξύ μέτρων υπέρ των 
νέων και των επιδοτήσεων σε ορισμέ­
νες περιπτώσεις είναι ιδιαίτερα 
ασαφής από τη στιγμή που οι επιδο­
τήσεις μπορεί να χρησιμοποιούνται 
ως μέσο ενθάρρυνσης της απασχόλη­
σης των νέων (για παράδειγμα, στο 
Βέλγιο στα τέλη του 1993 θεσπίστηκε 
ένα καθεστώς που απαλλάσσει 
τους εργοδότες από την καταβολή 
177 Δημόσιες δαπάνες για ενεργητικές πολιτικές αγοράς 
εργασίας στην Κοινότητα, 1992 
%ΑΕΠ 
1 r 
0,75 
0,5 
0,25 μ Μ Κατάρτιση 
• Νέοι 
• Επιδοτήσεις θέσεων 
εργασίας 
Ο Δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης τ 1 
Α 0,75 
1 0,5 
Α 0,25 
L OR Ε UK Ρ F 
DK, Ρ 19Θ6. F, IRL, L 1991 NL Β IRL Ο DK EUR12 
-153 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
εισφορών κοινωνικής ασφάλισης 
όταν προσλαμβάνουν νέους). 
Οι δαπάνες για τις δημόσιες υπηρε­
σίες απασχόλησης ήταν κάτω από το 
0,2% του ΑΕΠ σε όλες τις χώρες, με 
εξαίρεση τη Γερμανία και το Βέλγιο, 
όπου ήταν ελαφρώς μόνο μεγαλύτε­
ρες. Στα τέσσερα νότια κράτη μέλη 
— Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία και 
Ισπανία — καθώς και στη Δανία, οι 
δαπάνες για τις υπηρεσίες απασχό­
λησης ανέρχονταν μόνο γύρω στο 
0,1% του ΑΕΠ ή λιγότερο και στη 
Γαλλία και την Ιρλανδία δεν ήταν 
πολύ υψηλότερες Όσον αφορά την 
Ελλάδα, την Πορτογαλία, τη Δανία 
και την Ιρλανδία, το χαμηλό επίπεδο 
δαπανών εξηγείται εν μέρει από το 
γεγονός ότι, σε όλες αυτές τις χώρες 
οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης 
δεν αποτελούν το κύριο μέσο που 
χρησιμοποιούν οι άνεργοι για την 
εύρεση εργασίας. Ωστόσο, στην 
Ισπανία και τη Γαλλία χρησιμο­
ποιούνται από τη μεγάλη 
πλειονότητα των ανέργων και συνε­
πώς το χαμηλό επίπεδο δαπανών 
είναι πιο δύσκολο να εξηγηθεί. Δαπάνες ανά άνεργο 
Τα στοιχεία για τις δαπάνες σχετικά 
με το ΑΕΠ είναι δύσκολο να ερμηνευ­
τούν χωρίς να συνεκτιμηθούν οι 
διακυμάνσεις μεταξύ των κρατών με­
λών του αριθμού των ατόμων που 
λαμβάνουν βοήθεια. Η συλλογή συνε­
πών πληροφοριών σχετικά με το 
σημείο αυτό δεν είναι εύκολη. Επι­
πλέον, άλλες πτυχές όπως η διάρκεια 
των μαθημάτων κατάρτισης έχουν 
επίσης σημασία. Η αμεσότερη προσέγ­
γιση είναι η προσαρμογή με τον 
αριθμό των ανέργων, ακόμη και αν με 
κανένα τρόπο δεν διοχετεύονται όλες 
οι δαπάνες σε αυτούς — προφανώς οι 
επιδοτήσεις θέσεων εργασίας αποτε­
λούν μέσο προκειμένου να μην 
καταστούν άνεργοι οι απασχολούμε­
νοι, ενώ μέρος των δαπανών για 
κατάρτιση σε ορισμένα κράτη μέλη 
διατίθεται στους απασχολουμένους 
καθώς και στους ανέργους. Παρά 
τους προβληματισμούς αυτούς οι ε­
κτιμήσεις των δαπανών ανά άνεργο 
παρέχουν μία ένδειξη της κλίμακας 
της προσπάθειας που καταβάλλεται 
178 Δαπάνες για παθητικά μέτρα στην αγορά εργασίας ανά 
άνεργο στα κράτη μέλη, 1985,1990 και 1992 
„ Δαπάνες (χιλ. ECU σε τιμές και ισοτιμίες 1992) οΟ r 
25 
20 
15 Β 1985 
• 1990 
• 1992 
ΕΥΡ11 εκτός I. DK, Ρ 1986. F, IRL, L 1991 
10 για τις πολιτικές αγοράς εργασίας στα 
κράτη μέλη. 
Ωστόσο, κατ' ανάγκη δείχνουν την 
αποτελεσματικότητα της προσπά­
θειας αυτής, η οποία ενδέχεται 
να εξαρτάται και από άλλους 
παράγοντες, όπως ο σχεδιασμός 
προγραμμάτων, η αποτελεσματικό­
τητα με την οποία στοχεύουν στα 
άτομα που χρειάζονται υποστήριξη 
και οι επιπτώσεις τους σε άλλες ομά­
δες της αγοράς εργασίας που δεν 
λαμβάνουν βοήθεια (δηλαδή τα 
στοιχεία δείχνουν ότι πολλά προ­
γράμματα διευκόλυναν τους 
ανέργους να βρουν εργασία ως επί το 
πλείστον εις βάρος των ήδη απασχο­
λουμένων). Οι παράγοντες αυτοί 
δεν εξετάζονται στην έκθεση αυτή, 
αν και είναι κρίσιμοι για τη συνολι­
κή αξιολόγηση της πολιτικής 
Όσον αφορά το μέτρο αυτό, στην 
Κοινότητα παρατηρούνται τερά­
στιες διακυμάνσεις στο επίπεδο των 
δαπανών. Όσον αφορά τις δαπάνες 
για παθητικά μέτρα (στήριξη του 
εισοδήματος και πρόωρη συνταξιο­
δότηση), το μέσο επίπεδο ανά 
εγγεγραμμένο άνεργο (που αποτελεί 
τον κατάλληλο δείκτη ανεργίας που 
πρέπει να χρησιμοποιηθεί στο πλαί-
σιο αυτό) κυμαίνεται από 
27.000 ECU περίπου στο Λουξεμ­
βούργο το 1992 και 18.000 ECU στη 
Δανία και τις Κάτω Χώρες σε μόλις 
πάνω από 5.000 ECU στην Ιρλανδία 
και την Ισπανία, σε περίπου 
3.000 ECU στην Ελλάδα και σε 
1.500 ECU στην Πορτογαλία (Σχή­
μα 178 — πρέπει να σημειωθεί ότι τα 
στοιχεία για την Ιταλία δεν περι­
λαμβάνουν τα επιδόματα ανεργίας 
και συνεπώς δεν είναι συγκρίσι­
μα με τα στοιχεία των άλλων 
χωρών). 
Γενικά, η διακύμανση αυτή συμβα­
δίζει με τις διαφορές του κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ, αν και το μέσο επί­
πεδο δαπανών στη Γαλλία το 1992 
ήταν χαμηλότερο από το αναμενό­
μενο από την άποψη αυτή και στις 
Κάτω Χώρες σχετικά υψηλότερο 
(το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε 
ECU στη Γαλλία είναι σημαντικά 
-154 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
υψηλότερο από εκείνο στις Κάτω 
Χώρες). 
Μεταξύ 1985 και 1992, το μέσο επίπε­
δο των δαπανών ανά άνεργο για 
παθητικά μέτρα στην Κοινότητα ως 
σύνολο μεταβλήθηκε ελάχιστα σε 
πραγματικές τιμές (σε σταθερές τιμές 
ΑΕΠ και σταθερές συναλλαγματικές 
ισοτιμίες πράγμα που πρέπει να ση­
μειωθεί ότι παρέχει μόνο μία κατά 
προσέγγιση ένδειξη της μεταβολής 
της πραγματικής αξίας των παροχών 
όσον αφορά την αγοραστική δύναμη). 
Ωστόσο, μόνο στη Γαλλία και την Ιρ­
λανδία σημειώθηκε σημαντική 
μείωση των προτγματικών δαπανών 
ανά άνεργο, αν και όσον αφορά τη 
Γαλλία, οφειλόταν αποκλειστικά στη 
μείωση των παροχών πρόωρης συ­
νταξιοδότησης Ταυτόχρονα, μόνο 
στην Ισπανία, τη Γερμανία και το 
Βέλγιο σημεκόθηκε σημαντική αύξη­
ση των μέσων δαπανών, αν και στη 
Γερμανία η αύξηση αυτή οφειλόταν 
αποκλειστικά στα περισσότερα χρή­
ματα που διατέθηκαν για τα 
συστήματα πρόωρης συνταξιοδότη­
σης ιδίως στα νέα κρατίδια. 
Οι μέσες δαπάνες για ενεργητικά μέ­
τρα ανά άνεργο κυμαίνονται κατά 
πολύ παρόμοιο τρόπο με εκείνες για 
παθητικά μέτρα. Το επίπεδο των δα­
πανών στο Λουξεμβούργο, τη Δανία 
και τις Κάτω Χώρες είναι πολύ υψη­
λότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο, 
ενώ εκείνο των νότιων κρατών μελών 
είναι πολύ χαμηλότερο (Σχήμα 179). 
Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή, τις 
χαμηλότερες δαπάνες για ενεργητικά 
μέτρα ανά άνεργο πραγματοποιεί η 
Ισπανία παρά το μεγάλο αριθμό ανέρ­
γων. Πρέπει να σημειωθεί ότι η 
Ιρλανδία, το επίπεδο δαπανών της 
οποίας είναι πολύ υψηλότερο από τον 
κοινοτικό μέσο όρο σε σχέση με το 
ΑΕΠ, παρουσιάζει σημαντικά χαμη­
λότερο επίπεδο όσον αφορά τον 
αριθμό των ανέργων. 
Αντίστοιχα με τις δαπάνες για παθη­
τικά μέτρα, οι δαπάνεςγιαενεργητικά 
μέτρα ανά άνεργο κυμαίνονται σε γε­
νικές γραμμές παράλληλα με το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ, παρ' όλο που και πά­
λι το 1992, από την άποψη αυτή το 179 Δαπάνες για ενεργητικά μέτρα στην αγορά εργασίας ανά 
άνεργο στα κράτη μέλη, 1985,1990 και 1992 
. _ Δαπάνες (χλ. ECU σε τιμές και ισοτιμίες 1992) 
10 r τ 15 
180 Δαπάνες για ενεργητικά μέτρα στην αγορά εργασίας ανά 
άνεργο στα κράτη μέλη» 1985,1990 και 1992 
Δαπάνες (χιλ. ECU σε τιμές και ισοτιμίες 1992) 
3 μ 
2 V 
1 V 
Ε Ρ OR Ι UK m. F EUR11 Β OK 0 NL L 
Αριστερή στήλη: 1985, μεσαία στήλη: 1990, δεξιά στήλη: 1992 
-155 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
επίπεδο ήταν χαμηλότερο στη Γαλλία 
και υψηλότερο στις Κάτω Χώρες, 
πράγμα που αντανακλά τις μεγαλύτε­
ρες προσπάθειες που καταβάλλουν οι 
Κάτω Χώρες για ενεργητικά μέτρα 
απ' ό,τι η Γαλλία. 
Μεταξύ 1985 και 1992, οι μέσες δαπά­
νες ανά άνεργο αυξήθηκαν σε 
πραγματικές τιμές στο σύνολο της 
Κοινότητας. Πράγματι, όλα τα κράτη 
μέλη σημείωσαν αύξηση κατά την πε­
ρίοδο αυτή με εξαίρεση την Ελλάδα, 
όπου σημειώθηκε ελάχιστη μείωση. 
Και πάλι η αύξηση ήταν ιδιαίτερα 
έντονη στη Γερμανία, παρ' όλο που οι 
δαπάνες ανά άνεργο διπλασιάστηκαν 
σε πραγματικές τιμές και στην Ισπα­
νία και την Πορτογαλία, αν και 
παρέμειναν σε χαμηλά επίπεδα, ως επί 
το πλείστον ως αποτέλεσμα της κοινο­
τικής χρηματοδότησης 
Εστιάζοντας στα ενεργητικά μέτρα 
που απευθύνονται ειδικά στους ανέρ­
γους — κατάρτιση και δημόσιες 
υπηρεσίες απασχόλησης — το 1992 οι 
κατά κεφαλήν δαπάνες στο σύνολο 
της Κοινότητας ήταν κατά μέσο όρο 
2.000 ECU — το ήμισυ των δαπανών 
για ενεργητικά μέτρα — ενώ οι δαπά­
νες για τις δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης ανέρχονται μόνο σε 
500 ECU κατά μέσο όρο. Οι δαπάνες 
για τα μέτρα αυτά ήταν σημαντικά 
υψηλότερες στη Γερμανία απ' ό,τι σε 
οποιοδήποτε άλλο κράτος μέλος 
— γύρω στα 5.500 ECU ανά άνερ­
γο — και σημαντικά χαμηλότερες 
στις νότιες χώρες της Κοινότητας 
— κάτω από 500 ECU ανά άτομο στην 
Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτο­
γαλία (Σχήμα 180). 
Όσον αφορά αυτή την πιο στενά 
καθορισμένη ομάδα ενεργητικών 
μέτρων, η τάση των δαπανών να κυ­
μαίνονται παράλληλα με το κατά 
κεφαλήν ΑΕΠ — ή η ικανότητα χρη­
ματοδότησης τους — είναι λιγότερο 
εμφανής Το επίπεδο δαπανών δεν 
ήταν μόνο στις Κάτω Χώρες υψηλό­
τερο από εκείνο στη Γαλλία αλλά 
και στη Γερμανία από εκείνο στο 
Λουξεμβούργο ή τη Δανία και στην 
Ιρλανδία απ' ό,τι στο Βέλγιο ή 
τοΗΒ. Στα τέσσερα νότια κράτη μέλη, το 
επίπεδο δαπανών για δημόσιες υπηρε­
σίες απασχόλησης ανά άνεργο ήταν 
πολύ χαμηλότερο από το 50% του κοι­
νοτικού μέσου όρου, όπως και στην 
Ιρλανδία, ενώ στη Δανία δεν ήταν 
πολύ υψηλότερο. Σε όλες αυτές τις 
χώρες, με εξαίρεση την Ισπανία και, 
σε μικρότερο βαθμό, την Ιταλία, οι 
υπηρεσίες αυτές όπως αναφέρεται 
παραπάνω, δεν χρησιμοποιούνταν 
από τους περισσότερους ανέργους ως 
κύριο μέσο εύρεσης εργασίας Αντίθε­
τα, στη Γερμανία, το Λουξεμβούργο 
και τις Κάτω Χώρες οι μέσες δαπάνες 
ανά άνεργο ήταν πάνω από 
1.000 ECU, σε υπερδιπλάσια επίπεδα 
από τον κοινοτικό μέσο όρο, ενώ στο 
Βέλγιο μόλις ξεπερνούσαν τον κοινο­
τικό μέσο όρο, στη δε Γαλλία και το 
ΗΒ ήταν ελαφρώς χαμηλότερες 
Μεταξύ 1985 και 1992, οι δαπάνες για 
αυτά ταενεργητικάμέτρα ανά άνεργο 
αυξήθηκαν σε πραγματικές τιμές 
στην Κοινότητα, αν και η αύξηση αυ­
τή οφείλεται ως επί το πλείστον στη 
σημαντική αύξηση των δαπανών στη 
Γερμανία, ιδίως για κατάρτιση. Αύξη­
ση σημειώθηκε και στο Βέλγιο, την 
Ισπανία, τη Γαλλία, το Λουξεμβούρ­
γο, τις Κάτω Χώρες και το ΗΒ, αν και 
σε όλες αυτές τις χώρες εκτός από τις 
Κάτω Χώρες η αύξηση σημειώθηκε 
κατά την περίοδο 1985-1990 ενώ στην 
περίοδο 1990-1992 οι πραγματικέςδα-
πάνες μειώθηκαν, έστω και μόνο 
ελαφρώς στις περισσότερες περιπτώ­
σεις Ωστόσο, η μείωση ήταν ιδιαίτερα 
έντονη στο ΗΒ, όπου οι δαπάνες για 
κατάρτιση ανά άνεργο υποδιπλασιά-
στηκαν σε πραγματικές τιμές κατά τη 
διετία αυτή. 
Όσον αφορά τις δημόσιες υπηρεσίες 
απασχόλησης, μεταξύ 1985 και 1992 
σημειώΌηκε μικρή μόνο αύξηση στις 
κατά κεφαλήν πραγματικές δαπάνες 
αν και η αύξηση αυτή συγκεντρουθη-
κε στην περίοδο 1985-1990, και 
ακολούθησε μικρή μείωση στη συνέ­
χεια. Πράγματι, μεταξύ 1990 και 1992 
οι πραγματικές δαπάνες για τις υπη­
ρεσίες αυτές φαίνεται ότι αυξήθηκαν 
μόνο στις Κάτω Χώρες και στο Λου­
ξεμβούργο ενώ στις περισσότερες 
χώρες φαίνεται ότι μειώθηκαν. Με λίγα λόγια, αν και ορισμένες φορές 
είναι παρακινδυνευμένο να εξισώνο­
νται οι διαφορές των επιπέδων 
δαπανών με διαφορές στη βοήθεια 
που προσφέρεται στους ανέργους η 
έκταση αυτών των διακυμάνσεων 
στο επίπεδο δαπανών που παρατη­
ρούνται στην Κοινότητα δείχνει ότι 
οι άνεργοι λαμβάνουν σημαντικά με­
γαλύτερη βοήθεια από τις δημόσιες 
αρχές για την εύρεση εργασίας ή τη 
βελτίωση της δυνατότητας εύρεσης 
εργασίας μέσω της κατάρτισης σε ορι­
σμένες χώρες απ' ό,τι σε άλλες Ενώ η 
κλίμακα της προσπάθειας σχετίζεται 
γενικά με το ΑΕΠ, αυτό δεν είναι 
δυνατόν να εξηγήσει πολλές από τις 
διαφορές που υπάρχουν και συνεπώς 
φαίνεται ότι αντανακλούν σημαντικά 
διαφορετικές προσεγγίσεις πολιτικής 
σε διάφορες χώρες (Βλ. Πλαίσιο για 
ευρύτερη συζήτηση των διαφορών 
στα συστήματα απασχόλησης της 
Κοινότητας) 
Όσον αφορά τις διαχρονικές μεταβο­
λές, αν και σημειώθηκε κάποια 
αύξηση των πραγματικών δαπανών 
για ενεργητικά μέτρα με στόχο τη 
βοήθεια των ανέργων στις αρχές της 
δεκαετίας του 1990 σε κοινοτικό επί­
πεδο, η αύξηση αυτή οφειλόταν 
σχεδόν αποκλειστικά στην επέκταση 
της Γερμανίας Στις περισσότερες άλ­
λες χώρες οι δαπάνες ανά άνεργο 
μειώθηκαν. 
156 
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Τα συστήματα απασχόλησης στα κράτη μέλη 
Τα κράτη μέλη έχουν έως επί το πλείστον παρόμοιους στόχους στον τομέα της απασχόλησης οι οποίοι 
μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: 
- επίτευξη δημιουργίοςαπασχόλησηςσε επαρκή κλίμακαώστε να διατηρηθεί η ανεργίασε χαμηλά επίπεδα, 
- εξασφάλιση συμβατότητας και η αποφυγή αναντιστοιχιών μεταξύ των ευκαιριών απασχόλησης που 
προσφέρονται από επιχειρήσεις και των αναγκών και ικανοτήτων εκείνων που επιθυμούν να εργαστούν, 
- εξασφάλιση ανοιχτής πρόσβασης στην αγορά εργασίας και συνεχούς επαφής με αυτήν σε σταθερή βάση 
για τα άτομα που επιθυμούν να εργαστούν, 
- εξασφάλιση ενός βαθμού εισοδηματικής στήριξης για τα άτομα που χάνουν τη θέση εργασίας τους και 
δεν βρίσκουν σύντομα άλλη 
- εξασφάλιση αδικής βοήθειας για τα άτομα που αντιμετωπίζουν ειδικές δυσκολίες OOTV α 
εργασίας και τον κίνδυνο αποκλεισμού, εξαιτίας προοωοαακών ή κοινωνικών μειονεκτημάτων, 
- αύξηση της παραγωγικότητας και της προσαρμοστικότητας των ατόμων δίνοντας τους τη δυνατότητα 
να μεγιστοποιήσουν το δυναμικό τους μέσω της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, 
Ωστόσο, η σύνθετη φύση των αγορών εργασίας και ο κεντρικός ρόλος που διαδραματίζουν στην επίτευξη 
κοινωνικών καθώς και οικονομικών στόχων σημαίνει ότι στα κράτη μέλη οι ισχύουσες θεσμικές, νομοθε­
τικές, χρηματοοικονομικές και συμβατικές ρυθμίσεις παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία 
Ο τρόπος με τον οποίο επιδιώκονται οι στόχοι απασχόλησης, οι προτεραιότητες που παρέχονται στα διάφορα 
ζητήματα ή στους διάφορους προβληματισμούς καθώς και η χρήση που γίνεται των διαφορετικού τύπου 
μέσων θα αντανακλά μία σειρά παραγόντων: 
- οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες — το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης και το βαθμό εκβιομηχάνι­
σης το άνοιγμα σε άλλες οικονομίες, το επίπεδο εκπαίδευσης και την ηλικιακή δομή του πληθυσμού 
εργάοΊμηςηλικίας τουςαντίστοιχουςρόλους και τη σημασία των ιδιωτικών και δημόσιων επιχειρήσεων, 
το βαθμό συλλογικής ασφάλισης κατά της απώλειας της θέσης εργασίας και άλλων κοινωνικών 
κινδύνων, την αντιμετώπιση των ατόμων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, 
- πολιτιστικές και ιστορικές παραδόσεις όσον αφορά την οργάνωση της κοινωνίας και της οικονομίας 
— συμπεριλαμβανομένης της φύσης των νομικών συστημάτων, τη σχετική βαρύτητα που δίνεται στα 
νομικά και χρηματοοικονομικά μέσα ως τρόπους για την παροχή κινήτρων, τις εργασιακές σχέσεις 
παραδόσεις και πρακτικές κοκ. 
Οι διαφορές αυτές καθορίζουν, για παράδειγμα: 
- το βαθμό στον οποίο οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν την ανοικτή αγορά εργασίας για τη διατήρηση της 
δυναμικότητας τους και την προσαρμογή τους σε μεταβολές της^τητιηςένανητηςα 
εργατικού δυναμικού τους, 
- το βαθμό στον οποίο η επαγγελματική κατάρτιση συνδυάζεται όχι μόνο με τη μετάβαση από το σχολείο 
στην επαγγελματική ζωή, αλλά και με ευρύτερουςπαράγοντβς, όπως τα συοιη^τα εργασιακών σχέσεων 
ή τα οτκττήματα παραγωγής ως σύνολο, 
- τον τρόπο με τον οποίο τα συστήματα κοινωνικής προστασίας αλληλεπιδρούν με τη διαδικασία 
δημιουργίας απασχόλησης και τον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτούνται. 
Οι πολιτικές των κρατών μελών όσον αφορά την απασχόληση και την ανεργία συγκρίνονται συνηθέστερα 
όσον αφορά: 
- τα αποτελέσματα τους — το επίπεδο ανεργίας, τη σημασία της μακροχρόνιας ανεργίας την έκταση της 
μερικής απασχόλησης ή της αυτοαπαοχόλησης, κοκ. 
- τη μορφή ή το περιεχόμενο μέτρων — όπως καθεστώτα για την παροχή βοήθειας στους μακροχρόνια 
ανέργους ή στους νέους για την εύρεση εργασίας 
- την αποτελεσματικότητα των επιμέρους συστημάτων — όπως τα συστήματα επαγγελματικής κατάρτι­
σης ή οι υπηρεσίες τοποθέτησης σε θέσεις εργασίας 
Ωστόσο, προκειμένου να πραγματοποιηθούν ουσιαστικές συγκρίσεις των σχετικών επιδόσεων των κρατών 
μελών, αυτά τα αποτελέσματα ή τα μέτρα δεν πρέπει να εξεταστούν και να κατανοηθούν μεμονωμένα αλλά 
στο πλαίσιο του συστήματος απασχόλησης κάθε κράτους μέλους συνολικά. 
Ενώ τα συστήματα των κρατών μελών πρέπει να κατανοηθούν ως ολοκληρωμένα συστήματα, αυτό δεν 
σημαίνει ότι χαρακτηρίζονται πάντοτε από συνέπεια ή συνεκτικότητα. Στην πραγματικότητα, συχνά είναι 
υπό πίεση, και πάντοτε σε μεταβατική φάση. Συχνά πλήττονται από αμφιταλαντεύσεις της νοοτροπίας 
καθώς και από αλλαγές κυβέρνησης και των επικρατουσών πολιτικών φιλοσοφιών. 
-157-
Κεφάλαιο 7 Ανεργία και πολιτική για την αγορά εργασίας 
Η αποδοχή της ποικιλίας που επικρατεί μεταξύ των κρατών μελών δεν σημαίνει είτε ότι όλα τα συστήματα 
πρέπει να θεωρηθούν ότι είναι εξίσου κατάλληλα για την επίτευξη βασικών κοινών στόχων, είτε ότι δεν 
υπάρχει λόγος να συνεκτιμηθούν ευρύτεροι, κοινοτικής κυρίως κλίμακας προβληματισμοί πολιτικής. 
Συνεπώς παράλληλα με το σεβασμό των επιλογών ή των προτιμήσεων των κρατών μελών, είναι θεμιτό: 
- να εκτιμάται η αποτελεσματικότητα των διαφόρων εθνικών συστημάτων όσον αφορά την ικανότητα 
τους να επιτυγχάνουν εθνικούς και κοινοτικούς στόχους απασχόλησης συμπεριλαμβανομένων των 
αρνητικών καθώς και των θετικών αποτελεσμάτων ορισμένων πολιτικών, 
- να εξετάζεται εάν είναι δυνατός ο συνδυασμός διαφόρων στοιχείων από διάφορα εθνικά συστήματα με 
στόχο τη βελτίωση της συνολικής επίδοσης ή εάν τα συστήματα είναι ουσιαστικά αυτοδύναμα και 
αλληλοαποκλειόμενα, 
- να ενθαρρύνονται τα κράτη μέλη να οηινεργάζονται στη χάραξη πολιτικής προκειμένου να ελαχιστο­
ποιείται το κόστος και να μεγιστοποιούνται τα οφέλη της έρευνας και ανάπτυξης σχετικά με πολιτικές 
και μέτρα, καθώς και να εξασφαλίζεται η συμβατότητα μεταξύ διαφόρων εθνικών συστημάτων όταν 
πρέπει να αλληλεπιδρούν στο επίπεδο της Κοινότητας 
Ενώ η ποικιλία αποτελεί ένα στοιχείο που υπάρχει από παλιά και είναι βαθιά ριζωμένο στην πλατιά 
ευρωπαϊκή παράδοση, η διαδικασία οικονομικής σύγκλισης στην Κοινότητα μπορείνα τείνει να ενθαρρύνει 
τη σύγκλιση των (πιασιμάτων αγοράς εργασίας των κρατών μελών. Όσον αφορά το σημείο αυτό, τα mo 
σημαντικά σημεία είναι: 
- το άνοιγμα της εσωτερικής αγοράς, η περαιτέρω παγκοσμιοποίηση των αγορών και η κατάργηση των 
κρατικών ή ημικρατικών μονοπωλίων — στοιχεία που όλα ενισχύουν τις δυνάμεις της αγοράς και 
συνεπώς περιορίζουν τις δυνατότητες ή αυξάνουν το κόστος για τις κυβερνήσεις που επιζητούν να 
παρέμβουν στην επιδίωξη των στόχων απασχόλησης ή άλλων κοινωνικών στόχων, 
- η αυξανόμενη ουμμετοχή των γυναικών στην αμειβόμενη απασχόληση στα νότια κράτη μέλη καθώς 
αναπτύσσονται οι κοινωνίες τους πράγμα που αυξάνει τη ζήτηση για mo διαφοροποιημένα πρότυπα 
ωραρίων εργασίας συμπεριλαμβανομένης της μερικής απασχόλησης 
Από την άλλη πλευρά, η σύγκλιση όσον αφορά τα σημεία αυτά μπορείνα δημιουργήσει αποκλίσεις στις 
ενέργειες πολιτικής καθώς τα κράτη μέλη (και σε αυτά οι περιφέρειες οι περιοχές οι επιχειρήσεις οι 
εργαζόμενοι) λαμβάνουν θέση, ρητά ή ασυναίσθητα, απέναντι στις νέες οικονομικές συνθήκες και αναπτύσ­
σουν στρατηγικές και πολιτικές (διαφοροποίηση, εξορθολογισμός προσαρμογή σε συγκεκριμένες 
απαιτήσεις κτλ.) για τη βελτίωση των προοπτικών της απασχόλησης ή/και των εισοδηματικών. 
Η Κοινότητα πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην παροχή ενός πλαισίου στο οποίο τα κράτη μέλη 
θα μπορούν να επιλέγουν ελεύθερα τα μέσα που θα χρησιμοποιούν για την επιδίωξη των στόχων στον τομέα 
της απασχόλησης Η Κοινότητα έχει ιδιαίτερη ευθύνη να εξασφαλίσει: 
- ότι τα αποτελέσματα που παράγουν ή οι τρόποι με τους οποίους λειτουργούν τα εθνικά ουστήματα δεν 
αντιβαίνουν στους γενικούς στόχους απαοχόλτιοτις€«ά^αοημεώτηςΙ&ινότητας 
- ότι τα συστήματα δεν λειτουργούν με τρόπους που αντίκεινται σε παγκόσμια αποδεκτά πρότυπα — π.χ. 
Ρ£ Ή1 χρήση παιδικού εργατικού δυναμικού ή τη μη αναγνώριση των συνδικαλιστικών δικωωμάτων, 
- ότι τα κράτη μέλη δεν επιζητούν τη δημιουργία ή τη διατήρηση απασχόλησης εντός των συνόρων τους 
είτε θεσπίζοντας μέτρα που στρεβλώνουν τις συνθήκες ανταγωνισμού, διότι υποβοθμίζουνπρότυπα που 
έχουν αποτελέσει αντικείμενο συμφωνίας κυρίως κοινωνικά πρότυπα, είτε ^διώκοντας την παροχή 
οικονομικών κινήτρων εκτός από εκείνα που επιτρέπονται από τους κανόνες ανταγωνισμού περί 
κρατικών ενισχύσεων, 
- ότι, όπως υπάρχει ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων, αγαθών και υπηρεσιών, πρέπει επίσης να υπάρχει 
αποτελεσματική ελεύθερη κυκλοφορία εργατικού δυναμικού μεταξύ των κρατών μελών — προκειμένου 
τελικά οι εργαζόμενοι να μπορούν ναεπιλέγουν αποτελεσματικά το περιβάλλον ή το σύστημα στο πλαίσιο 
του οποίου θα εργαστούν. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ευθύνη της Κοινότητας είναι να συμβάλλει σε 
βελτιώσεις όσον αφορά την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων, ιδίως στο εργασιακό περιβάλλον, 
και ότι στόχος της εδώ είναι η εναρμόνιση των συνθηκών ενώ παράλληλα θα διατηρεί τις βελτιώσεις 
που γίνονται. 
Όσον αφορά το σημείο αυτό, πρέπει να επιτευχθεί η κατάλληλη εξισορρόπηση μεταξύ του σεβασμού των 
ουοτ^τιμάτοϊν απασχόλησης τΐΰνκρατών μελών — στο πλαίσιο των οποίων επιδιώκουν την επίτευξη εθνικών 
στόχων — και του σεβασμού των κοινοτικών στόχων και προτύπων, όπως ορίζει η Συνθήκη και διάφορες 
δεσμεύσεις πολιτικής που ανέλαβε έως σήμερα το Συμβούλιο. 
-158-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργαοίας; 
Η δομή της απασχόλησης στην Κοινότητα μεταβάλλεται 
ταχύτατα. Ενώ πολλές υπηρεσίες αυξάνονται σε σημασία 
παντού, παρατηρούνται σημαντικές διαφορές στο σχετικό 
αριθμό των απασχολουμένων σε συγκεκριμένες δραστηριότητες, 
πράγμα που καθιστά δύσκολη τη συναγωγή γενικών 
συμπερασμάτων σχετικά με τους μελλοντικούς τομείς 
δημιουργίας θέσεων εργασίας. 
Εισαγωγή 
Οι μεγάλες τομεακές μετατοπίσεις 
που σημειώθηκαν στην απασχόλη­
ση στην Κοινότητα μακροπρόθεσμα 
είναι καλά γνωστές Ως αποτέλεσμα, 
οι δραστηριότητες του τομέα των 
υπηρεσιών αντιπροσωπεύουν σήμε­
ρα περίπου 64% της συνολικής απα­
σχόλησης και παρέχουν περίπου 
82 εκατ. θέσεις εργασίας στην Κοι­
νότητα. Παρ' όλα αυτά, η απασχόλη­
ση στη βιομηχανία εξακολουθεί να 
είναι σημαντική καθώς αντιπροσω­
πεύει μόλις πάνω από 30% του συνό­
λου ή 39 εκατ. θέσεις εργασίας συνο-
λικά, ενώ η γεωργία σήμερα 
αντιπροσωπεύει μόνο 6% της απα­
σχόλησης ή 7 εκατ. θέσεις εργασίας 
Αυτές οι πλατιές αλλαγές — ωθού­
μενες από μεταβολές της ζήτησης 
καθώς και της τεχνολογίας και της 
παραγωγικότητας — συνδυάστη­
καν με αύξηση της απασχόλησης σε 
διάφορους τομείς όπως η υγεία και η 
μέριμνα, οι τέχνες και ο πολιτισμός, 
ο τουρισμός και η προστασία του 
περιβάλλοντος Οι τομείς αυτοί, οι 
οποίοι σε πολλές περιπτώσεις 
περιλαμβάνουν μία πολύπλοκη αλ­
ληλεπίδραση μεταξύ ιδιωτικών και 
δημόσιων συμφερόντων, κατέστη­
σαν μεταξύ των σημαντικότε­
ρων πηγών δημιουργίας νέων θέ­
σεων εργασίας Επιπλέον, χάρη στη μεταβαλλόμενη 
αλληλεπίδραση μεταξύ οικογενεια­
κής και επαγγελματικής ζωής και 
στην αυξανόμενη συμμετοχή των 
γυναικών στην αγορά εργασίας δια­
τίθεται πολύ μεγαλύτερο φάσμα 
δραστηριοτήτων που πραγματο­
ποιούνται σε αμειβόμενη παρά σε μη 
αμειβόμενη βάση. 
Ταυτόχρονα, η φύση της εργασίας 
βρίσκεται σε μία διαρκώς μεταβατι­
κή κατάσταση — με, για παράδειγ­
μα, αυξανόμενη ανάγκη για ικανό­
τητες διαπροσωπικής επικοινωνίας 
απ' ό,τι σωματικής επιδεξιότητας — 
βέβαια, υπό την καταλυτική επίδρα­
ση των τεχνολογιών της πληροφο­
ρίας που σήμερα αποτελούν 
αναπόσπαστο μέρος πολλών σύγ­
χρονων τομέων οικονομικής 
δραστηριότητας. 
Ωστόσο, παρά τη σημασία τους 
υπάρχει έλλειψη αναλυτικών και 
συγκρίσιμων πληροφοριών σχετικά 
με τις αλλαγές αυτές Ειδικότερα, 
υπάρχει έλλειψη πληροφοριών σχε­
τικά με τους νεοεμφανιζόμενους 
κλάδους και θέσεις εργασίας σε σύ­
γκριση με τα άφθονα στοιχεία σχετι­
κά με την απασχόληση στους φθίνο­
ντες τομείς όπως η γεωργία και η 
χαλυβουργία. Επιπλέον, πολλά από 
τα δεδομένα που είναι διαθέσιμα κα­
θίστανται γνωστά με μία χρονική 
υστέρηση τουλάχιστον ενός ή δύο ετών, ή και περισσότερων πολλές 
φορές 
Η αποκατάσταση της ισορροπίας μετα­
ξύ των πληροφοριών που υπάρχουν 
για τους διάφορους τομείς και η βελ­
τίωση της ποιότητας των πληροφο­
ριών σχετικά με τους τομείς όπου η 
απασχόληση αυξάνεται, εξακολου­
θούν να αποτελούν σημαντικές προτε­
ραιότητες Ωστόσο, πρόσφατα έγιναν 
γνωστά νέα δεδομένα που διαφωτ ίζουν 
τα ζητήματα αυτά και κυρίωςτιςμετα-
βολές της απασχόλησης που σημειώ-
θηκαν από το 1985. 
Το κεφάλαιο αυτό αξιοποιεί τα νέα αυ­
τά δεδομένα και συγκρίνει τα ευρήμα­
τα με άλλα, mo συνολικά δεδομένα που 
διατίθενται για μεγαλύτερη περίοδο με 
στόχο να εξαχθούν προκαταρκτικά 
στοιχεία σχετικά με: 
- την κλίμακα της απασχόλησης 
σε διάφορες δραστηριότητες 
στην Κοινότητα, 
- τους κύριους τομείς αύξησης 
της απασχόλησης τα τελευταία 
χρόνια στην Κοινότητα, 
- την έκταση στην οποία εμμέ­
νουν ή συγκλίνουν οι διαρθρω­
τικές διαφορές στην απασχόλη­
ση μεταξύ των κρατών μελών, 
καθώς η Κοινότητα ολοκληρώ­
νεται, 
-159 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Δεδομένα σχετικά με την απασχόληση 
Τα δεδομένα σχετικά με την απασχόληση στους επιμέρους κλάδους 
δραστηριότητας — διψήφιους κλάδους της NACE — προέρχονται από 
την Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας και συνεπώς βασί­
ζονται μόνο σε ένα δείγμα των απασχολουμένων. Για το λόγο αυτό, τα 
στοιχεία είναι πιθανό να παρέχουν λιγότερο αξιόπιστα αποτελέσματα 
όσο μεγαλύτερο το επίπεδο ανάλυσης Αυτό ισχύει ιδίως σε κλάδους 
στους οποίους απασχολείται μικρός αριθμός ατόμων. (Για την απασχό­
ληση στη βιομηχανία υπάρχουν πιο αναλυτικά και πιο αξιόπιστα 
δεδομένα αλλά είναι λιγότερο ενημερωμένα, δεν καλύπτουν όλα τα 
κράτη μέλη στον ίδιο βαθμό και, φυσικά, δεν συνεκτιμούν τις υπηρε­
σίες όπου σημειώθηκε ο μεγαλύτερος βαθμός δημιουργίας θέσεων 
εργασίας.) 
Ωστόσο, για το σύνολο της Κοινότητας, το περιθώριο λάθους ενδέχεται 
να είναι μικρότερο από τη στιγμή που το απόλυτο μέγεθος του δείγμα­
τος είναι πολύ μεγαλύτερο και τα τυχόν λάθη στο επίπεδο των κρατών 
μελών μπορεί κάλλιστα να τείνουν να αυτοαναιρούνται. Ωστόσο, για 
μία σημαντική χώρα, την Ιταλία, δεν υπάρχουν διαθέσιμα συγκρίσιμα 
δεδομένα σε αυτό το επίπεδο ανάλυσης, ενώ για την Πορτογαλία, παρ' 
όλο που υπάρχουν δεδομένα, για ορισμένους κλάδους κυμαίνονται σε 
τέτοιο βαθμό από ένα έτος σε άλλο, ώστε υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες 
σχετικά με την αξιοπιστία τους ως δεικτών διαχρονικών μεταβολών. 
Ωστόσο, προκειμένου να ληφθεί μία πλήρης ομάδα δεδομένων που 
καλύπτει την Κοινότητα ως σύνολο για το 1992, τα στοιχεία για την 
Ιταλία στο διψήφιο επίπεδο της NACE εξήχθησαν από τα μονοψήφια 
στοιχεία της NACE (για 11 κλάδους) που είναι διαθέσιμα, με βάση τη 
μέση κατανομή της απασχόλησης στους μονοψήφιους τομείς της NACE 
που ισχύει για την υπόλοιπη Κοινότητα Παρ' όλο που η υπόθεση αυτή 
είναι απίθανο να είναι έγκυρη στις περισσότερες περιπτώσεις, το σφάλ­
μα που συνεπάγεται για χα συνολικά δεδομένα της Κοινότητας πρέπει 
να είναι σχετικά μικρό — και σίγουρα μικρότερο απ' ό,τι στις περισσό­
τερες προηγούμενες εκτιμήσεις που πραγματοποιήθηκαν σε αυτό το 
επίπεδο ανάλυσης 
Όσον αφορά την Πορτογαλία, τα δεδομένα του 1992 έχουν ενσωματω­
θεί στα συνολικά στοιχεία του 1992 για την Κοινότητα, αν και πρέπει 
να θεωρηθούν ίσως ως πιο ενδεικτικά απ' Ο,τι για τις άλλες χώρες. 
Συνεπώς η ανάλυση της αύξησης της απασχόλησης περιορίζεται ως επί 
το πλείστον σε 10 κοινοτικές χώρες 
Τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται για τη σύγκριση της δομής της 
απασχόλησης στην Κοινότητα με εκείνη στις Ηνωμένες Πολιτείες την 
Ιαπωνία και τις χώρες της ΕΖΕΣ, λαμβάνονται από τις σειρές που 
δημοσιεύονται από τον ΟΟΣΑ με βάση τη ταξινόμηση των δραστηριο­
τήτων σε ευρείς τομείς κατά ISIC (International Standard Industrial 
Classification, Διεθνής Πρότυπη Βιομηχανική Ταξινόμηση). Η σύγκρι­
ση αυτή περιλαμβάνει κάποια εκτίμηση για την προσαρμογή των 
κενών των σειρών όσον αφορά ορισμένες χώρες ιδίως λίγα κράτη μέλη 
και τις χώρες ΕΖΕΣ. Παρ' όλα αυτά, τα στοιχεία πρέπει να παρέχουν 
μία λογικά αξιόπιστη ένδειξη για τις συγκριτικές μεταβολές που ση­
μειώθηκαν κατά την περίοδο 1970-1991. - το βαθμό κατά τον οποίο επη­
ρεάζεται η αύξηση της απασχό­
λησης σε διάφορους τομείς από 
αλλαγές του οικονομικού κλίμα­
τος ή το βαθμό κατά τον οποίο 
εμμένουν οι τάσεις τις καλές και 
κακές χρονιές, 
- το βαθμό κατά τον οποίο η πο­
λυσυζητημένη μετατόπιση της 
ζήτησης από χαμηλά σε υψηλά 
ειδικευμένες θέσεις εργασίας 
πραγματοποιείται πραγματικά, 
- το βαθμό κατά τον οποίο υπάρ­
χει σημαντική διαφορά μεταξύ 
των εργασιών που εκτελούν οι 
άνδρες και οι γυναίκες. 
Το κεφάλαιο αυτό παρουσιάζει τα δια­
θέσιμα στοιχεία, πρώτον, όσον αφορά 
τη σχετική σημασία των διαφόρων το­
μέων ως πηγών απασχόλησης το 1992 
και τις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ 
των κρατών μελών. Δεύτερον, εξετά­
ζει τις αναλυτικές διαρθρωτικές μετα­
βολές της απασχόλησης που σημειώ­
θηκαν στην Κοινότητα μεταξύ 1985 
και 1992, μελετώντας χωριστά τις πε­
ριόδους υψηλής και χαμηλής ανάπτυ­
ξης Τρίτον, συγκρίνει τις μακροπρό­
θεσμες κλαδικές μεταβολές της 
απασχόλησης στην Κοινότητα με εκεί­
νες που οτιμειώθηκαν σε άλλα ανε­
πτυγμένα μέρη του κόσμου. Τέταρτον, 
εξετάζει τα στοιχεία σχετικά με τις 
επαγγελματικές εξελίξεις και τη μετα­
βαλλόμενη ζήτηση ειδικοτήτων. 
Δομή της 
απασχόλησης στην 
Κοινότητα το 1992 
Ενώ είναι καλά γνωστό ότι οι υπηρε­
σίες αποτελούν σήμερα τη σημαντικό­
τερη πηγή θέσεων φγαοίας στην Κοι­
νότητα, λιγότερο καλά γνωστή, 
κυρίως επειδή παλαιότερα δεν υπήρ­
χαν συνεπή δεδομένα, είναι η σχετική 
κλίμακα της απασχόλησης στις διάφο­
ρες δραστηριότητες στο πλαίσιο των 
υπηρεσιών — ή ακόμη της βιομηχα­
νίας — και ο τρόπος με τον οποίο κυ­
μαίνεται μεταξύ των κρατών μελών. 
Συνεπώς το τμήμα αυτό εξετάζει τον 
160 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
αριθμό των απασχολουμένων στις διά­
φορες δραστηριότητες το 1992 και τη 
διακύμανση του μεταξύ των κρατών 
μελών. 
Σε επίπεδο βασικών τομέων, η παρακ­
μή της γεωργίας υπογραμμίζεται από 
το γεγονόςότι σήμερα αντιπροσωπεύει 
σημαντικά μικρότερη απασχόληση 
στην Κοινότητα ως σύνολο, παρά ο 
τομέας των κατασκευών — που απα­
σχολούσε περίπου 7,5% του εργατικού 
δυναμικού το 1992. Επιπλέον, αυτό 
ισχύει για όλα τα κράτη μέλη με εξαί­
ρεση την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την 
Πορτογαλία και την Ισπανία, όπου ο 
αριθμός των απασχολουμένων σε κάθε 
ένα από τους δύο αυτούς τομείς ήταν 
περίπου ο ίδιος γύρω στο 10% του 
συνόλου (Σχήμα 181). 
Στο άλλο άκρο του φάσματος οι υπη­
ρεσίες προς επιχειρήσεις ο τομέας δρα­
στηριότητας με την ταχύτερη ανάπτυ­
ξη στην Κοινότητα κατά την 
τελευταία δεκαετία, απασχολεί σήμερα 
σχεδόν τόσα άτομα — σχεδόν 7 εκατ. 
το 1992 (πάνω από 5% της συνολικής 
απασχόλησης) — όσα η γεωργία, και 
σημαντικά περισσότερα απ' ό,τι οι μη­
χανολογικές και οι ηλεκτρολογικές 
κατασκευές συνολικά (βλ Πίνακα στο 
τέλος του κεφαλαίου). Αυτό ισχύει για 
όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση τη 
Γερμανία όπου οι μηχανολογικές κα-
τασκευέςείναι σημαντικότερεςαπ' ό,τι 
στην υπόλοιπη Κοινότητα Ταυτόχρο­
να, η απασχόληση στις υπηρεσίες προς 
επιχειρήσεις είναι υψηλότερη στις mo 
ΟΛτεπτυγμένεςχώρες απ' ό,τι στιςλιγό-
τερο ανεπτυγμένες και αντιπροσω­
πεύει πάνω από 7,5% του συνολικού 
αριθμού απασχολουμένων στις Κάτω 
Χώρες το 1992, περίπου 6% των απα­
σχολουμένων στη Γαλλία και το ΗΒ 
αλλά κάτω από 3,5% στην Ισπανία, την 
Ελλάδα και την Πορτογαλία. 
Άλλες ταχέως αναπτυσσόμενες υπη­
ρεσίες καθίστανται σημαντικές πηγές 
θέσεων εργασίας Το 1992 στην Κοινό­
τητα πάνω από 2 εκατ. άτομα απασχο­
λούνταν σε δραστηριότητες αναψυ­
χής καθώς και στις τέχνες και τις 
πολιτιστικές δραστηριότητες — όσα 
και σε όλη την αυτοκινητοβιομηχανία, 
και περισσότεροι απ' ό,τι στην ένδυση και την υπόδηση. Τα πρακτορεία ταξι­
διών και μεταφορών απασχολούσαν 
πάνω από 1,5 εκατ. άτομα, σχεδόν δι­
πλάσιο αριθμό απ' ό,τι οι κλάδοι των 
συσκευών γραφείου και κατασκευής 
οργάνων μαζί, ενώ αντίστοιχος αριθ­
μός απασχολούνταν στις υγειονομικές 
υπηρεσίες Στις κοινωνικές και συλλο­
γικές υπηρεσίες — όπου δεν περιλαμ­
βάνονται η εκπαίδευση και η υγεία, 
περιλαμβάνονται όμως οι Θρησκευτι­
κές οργανώσεις οι ενώσεις εργοδοτών 
και τα συνδικάτα — απασχολούνταν 
4,5 εκατ. άτομα, ένα εκατομμύριο πε­
ρισσότερα άτομα απ' ό,τι στη βιομηχα­
νία τροφίμων, ποτών και καπνού. 
Επιπλέον, ο αριθμός των απασχολου­
μένων στις προσωπικές υπηρεσίες 
όπως τα κομμωτήρια και τα στεγνοκα-
θαριστήρια ήταν κατά 50% υψηλότε­
ρος απ' ό,τι στη χαλυβουργία. 
Οι διαφορές στη δομή της δραστηριό­
τητας ακόμη και μεταξύ χωρών με 
παρόμοιο επίπεδο οικονομικής ανά­
πτυξης τονίζουν τις δυσκολίες που 
παρουσιάζει η συναγωγή γενικών συ­
μπερασμάτων σχετικά με τους δυνητι­
κούς τομείς δημιουργίας θέσεων εργα­
σίας και τη φαινόμενη επιρροή των 
θεσμικών, πολιτιστικών και κοινωνι­
κών παραγόντων καθώςκαι συγκεκρι­
μένων ισχυρών και αδύνατων 
σημείων όσον αφορά την οικονομία. 
Έτσι, ένα κυρίαρχο χαρακτηριστι­
κό της οικονομικής ισχύος της Γερ­
μανίας είναι το υψηλό μερίδιο απα­
σχόλησης στις μηχανολογικές 
κατασκευές. Το ποσοστό του εργατι­
κού δυναμικού που το 1992 απασχο­
λούνταν στις μηχανολογικές και η­
λεκτρολογικές κατασκευές και την 
αυτοκινητοβιομηχανία ήταν κατά 
πάνω από 50% υψηλότερο στη Γερ­
μανία απ' ό,τι σε άλλα κράτη μέλη. 
Ως αποτέλεσμα, σχεδόν 40% των 
απασχολουμένων στους κλάδους 
αυτούς στην Κοινότητα εργαζόταν 
στη Γερμανία, με εξαίρεση τα νέα 
κρατίδια, και πολύ πάνω από 40% 
μαζί με αυτά. 
Ωστόσο, ένα άλλο αποτέλεσμα αυτής 
της υπεροχής των μηχανολογικών 
και ηλεκτρολογικών κατασκευών 
είναι το σχετικά υψηλό μερίδιο του εργατικού δυναμικού στη χαλυ­
βουργία καθώς και στην κατασκευή 
μεταλλικών προϊόντων — και πάλι 
ο αριθμός των απασχολουμένων εί­
ναι κατά πάνω από 50% υψηλότερος 
απ' ό,τι στην υπόλοιπη Κοινότητα. 
Αντίθετα, ο κλάδος των μηχανολογι­
κών και ηλεκτρολογικών κατασκευών 
αντυιροσωπεύει ελάχιστο μόνο ποσο­
στό απασχόλησης στα λιγότερο ανε­
πτυγμένα κράτη μέλη. Αυτό ισχύει 
ιδίως για την Ελλάδα, όπου το 1992 
στις μηχανολογικές και ηλεκτρολογι­
κές κατασκευές και την αυτοκινητο-
βιομηχανία απασχολούνταν μόνο το 
1% του συνολικού εργατικού δυναμι­
κού έναντι πάνω από 6% στην υπόλοι­
πη Κοινότητα, και για την Πορτογα­
λία, όπου απασχολούνταν μόνο 2% του 
συνόλου. Αντίθετα, στην Ελλάδα στην 
κλωστοϋφαντουργία, την ένδυση και 
την υπόδηση απασχολείται πάνω από 
5% στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία 
8,5%, ποσοστά που και τα δύο είναι 
υψηλότερα από το μόλις 2% που αντι­
στοιχεί στην υπόλοιπη Κοινότητα 
Στις υπηρεσίες η σημασία της απασχό­
λησης στο λιανικό εμπόριο, όπως και 
στην ένδυση και την υπόδηση, φαίνε­
ται ότι είναι αντιστρόφως ανάλογη με 
το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης και 
αντιπροσωπεύει συγκριτικά χαμηλό 
ποσοστό θέσεων φγασίας στη Δανία 
και τη Γαλλία — 7% και 8,5% αντιστοί­
χως — έναντι πάνω από 10% στην υ­
πόλοιπη Κοινότητα και πάνω από 11% 
στην Ισπανία, την Ιταλία και το ΗΒ. Η 
διαφορά αυτή μπορεί να εξηγηθεί εν 
μέρει — αλλά μόνον εν μέρει — από το 
γεγονός ότι στη Δανία και τη Γαλλία 
απασχολείται σχετικά υψηλό ποσοστό 
πληθυσμού και, συνεπώς ο αριθμός 
των απασχολουμένων στο λιανικό 
εμπόριο για την εξυπηρέτηση των το­
πικών αναγκών θα αντιπροσωπεύει 
μικρότερο μερίδιο του εργατικού δυ­
ναμικού εδω απ' ό,τι στην Ισπανία και 
την Ιταλία. Στο ΗΒ, το υψηλό επίπεδο 
απασχόλησης στον κλάδο αυτό μπορεί 
να εξηγηθεί εν μέρει από την εκτετα­
μένη προσφυγή σε εργαζομένους με 
μερική απασχόληση, καθώς ο μέσος 
αριθμός ωρών εργασίας κατ' άτομο εί­
ναι κατά πάνω από 10% χαμηλότερος 
από τον κοινοτικό μέσο όρο. 
161 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
181 Κατανομή της απασχόλησης κατά διφηφιο κλάδο της NACE, στα κράτη μέλη, 1992 
Γεωργία 
% συνόλου 
EUR12 θ DK 0 QR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 
Ενέργεια και ύδρευση 
% συνόλου 
Ηλεκτρισμός, φωταέριο^ 5 
ν*ρό 
Εξόρυξη, διυλιστήρια,. 
πυρηνικά καύσιμα EUR12 β DK D QR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
Εξορυκτικός κλάδος, χημικά προϊόντα 
% συνόλου 
Χημικά προϊόντα, τ«χνπτές 
*"* -^ 
Μη μεταλλικά ^"""-««J 
ορυκτά προϊόντα 
Προϊόντα» 
μετάλλου EUR12 Β DK D QR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
Κατασκευές μεταλ. προϊόντων και μηχαν/κές 
% συνόλο 
Κατασιαυές οργάνων 
Λοιπές μβταφορές 
ΑυτοκΛ/ητα και βξαρτήματα 
Ηλεκτρολογικές κατασκευές 
Μηχανές γραφείου 
Μηχανολογικές κατασκΜίές 
Μεταλλικά προϊόντα 
Λοιπή μεταποίηση 
20 EUR12 Β DK D GR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 
% συνόλο 
15 
Αοηή μβταηοΕΊΟΥ) 
Ελαοηκα και πλαστικά • 
Χαρτί και τυπογραφία — 
Ξύλο και προϊόντα ξυλείας 
/Μρμα, ένδυση, υπόδηση • 
Κλωστοϋφαντουργία 
Τρόφψα, ποτά, καπνός -
Κατασκευές IÎSS^S^ «ssssaw^W® ι 20 
•—Ι ••••ο 
EUR12 Β OK D QR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
% συνόλου 
EUR12 Β DK D QR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
-162-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
181 Κατανομή της απασχόλησης κατά διφηφιο κλάδο της NACE, στα κράτη μέλη, 1992 
Διανομή, ξενοδοχεία, τροφοδοσία 
% συνόλου 
25 
Επισκευές καταναλωτικών 
αγαθών και οχημάτων 
Ξενοδοχεία και τροφοδοσία 
Λιανικό εμπόριο 
ΧονδρΜό εμπόριο, 
μεσάζοντες, κλπ 
0 
EUR12 Β DK 
Μεταφορές και επικοινωνίες 
Επικοινωνίες _ 
Υπηρεσίες υποστήριξης 
μεταφορών, πρακτορεία ταξιδίων/ 
Εναέριες μεταφορές 
Εσωτερικές πλωτές, βαλάοοτεςΐ 
μεταφορές 
Λοετές χερσαίες μεταφορές 
Σιδηροδρομικές μεταφορές % συνόλου 
Χρηματοοικονομικές και επιχειρηματικές υπηρεσίες 
ΕνοΑαα και λήοτνγκ 
Υπηρεσίες προς επτχειρήσειςΤ 
κτηματομεσιτικά 
Ασφάλειες (εκτός της 
«κνωνβης ασφάλισης) 
Τράπεζες και 
χρηματοοικονομικά % συνόλου •••-••Μ 15 
10 
5 
0 
EUR12 Β DK D QR Ε F IRL IL NL Ρ UK 
Λοιπές υπηρεσίες 
% συνόλου 
30 r 
Ουοακές υπηρεσίες 
Προσωποοές 
Ψυχαγωγικές, πολιτιστικές 
υπηρεσίες 
Λοιπές δημόσιες υπηρεσίες 
Υγεία και κτηνιατρικές 
υπηρεσίες 
Έρευνα και ανάπτυξη 
Εκηοέσευοτ} 
Υπηρεονς υγιεινής, 
νεκοοτοΦε<α 
Δημόσια διοίκηση 
15 
10 
5 
0 EUR12 Β OK D QR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK 
% συνόλου 
15 
10 
5 
0 
EUR12 Β DK D QR Ε F IRL I L NL Ρ UK 
-163-
Αί«ϊ>ο ΐο,Γ εΐναι ελαφρά Γ*18» «κ 
•164-0ι/6ν3νανοι,, 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Ο τομέας της υγείας είναι παρόμοιος, 
αν και οι διαφορές είναι λιγότερο 
ακραίες. Το 1992, στον τομέα αυτό 
απασχολούνταν πάνω από 8% του ερ­
γατικού δυναμικού στις Κάτω Χώρες 
και πάνω από 6% στη Δανία, τη Γαλλία 
και την Ιρλανδία ενώ στην Ελλάδα και 
την Ισπανία κάτω από 4%. Το πρότυπο 
που ακολουθεί η εκπαίδευση είναι mo 
ανάμεικτο. Εδώ τα ποσοστά των απα­
σχολουμένων κυμαίνονται από σχεδόν 
11% στη Δανία και 9% στο Βέλγιο σε 
γύρω στο 5% στην Ελλάδα, την Ισπα­
νία και την Ιταλία, ενώ, κατά περίεργο 
σχετικά τρόπο, το ποσοστό στη Γερμα­
νία όπως φαίνεται είναι κάτω από 
το 4,5%. 
Στις λοιπές υπηρεσίες, εκτός από τις 
μεταφορές, υπάρχει επίσης κάποια 
σχέση μεταξύ του επιπέδου οικονομι­
κής ανάπτυξης, αλλά σημειώνονται 
σημαντικέςεξαιρέσεις. Στον τραπεζικό 
και τον ασφαλιστικό τομέα, το μερίδιο 
τηςοϋΊασχόλησηςήταν, όπως αναμενό­
ταν, κάτω από τον κοινοτικό μέσο όρο 
στην Ελλάδα, την Ισπανία και την 
Πορτογαλία. Ωστόσο, κάτω από τον 
κοινοτικό μέσο όρο ήταν και στη Γαλ­
λία ενώ στην Ιρλανδία ήταν υψηλότε­
ρο. Όσον αφορά τις δραστηριότητες 
αναψυχής, τις καλλιτεχνικές και τις 
πολιτιστικές δραστηριότητες, οι σχετι­
κοί αριθμοί των απασχολουμένων 
ήταν σχετικά υψηλοί στη Δανίακαι τις 
Κάτω Χώρες, αλλά ιδίως στο ΗΒ και 
χαμηλοί στο Βέλγιο και τη Γερμανία 
καθώς και στην Πορτογαλία, ενώ στην 
Ελλάδα και την Ισπανία κυμαίνονταν 
γύρω στον κοινοτικό μέσο όρο. Όσον 
αφορά τα πρακτορεία ταξιδίων, η απα­
σχόληση ήταν σχετικά υψηλή στο 
Βέλγιο και στη Γερμανία, αλλά και 
στην Ελλάδα, ενώ ήταν σχετικά χαμη­
λή στην Ισπανία, την Πορτογαλία και 
στη Γαλλία. 
Στα κτηματομεσιτικά γραφεία, η απα­
σχόληση είναι επίσης χαμηλή στην 
Ισπανία και την Πορτογαλία καθώς 
και στην Ελλάδα και την Ιρλανδία, 
αλλά αντίστοιχα χαμηλή είναι και στη 
Γερμανία και το Βέλγιο ενώ είναι υψη­
λή στη Γαλλία και ιδίως στο ΗΒ. 
Πράγματι, στο ΗΒ το 1992 στον τομέα 
αυτό απασχολούνταν πάνω από 
300.000 άτομα, όσα και στην υπόλοιπη Κοινότητα συνολικά και σχεδόν όσα 
απασχολούνταν συνολικά στον τομέα 
αερομεταφορών στην Κοινότητα Οι 
διαφορές αυτές αντανακλούν σαφώς 
θεσμικές διαφορές και διαφορές της α­
γοράς εργασίας καθώς και διαφορές 
στα πρότυπα σχετικά με την ιδιοκτη­
σία ακίνητης περιουσίας. 
Τομείς αύξησης των 
θέσεων εργασίας κατά 
τα τελευταία έτη 
Οι μεταβολές της απασχόλησης κατά 
την περίοδο 1985-1992 αντανακλούν 
παγιωμένες, μακροπρόθεσμες διαρ­
θρωτικές αλλαγές, με αποτέλεσμα, 
στην Κοινότητα όπως και σε άλλες 
ανεπτυγμένες περιοχές του κόσμου, οι 
υπηρεσίες να αντιπροσωπεύουν το ση­
μαντικότερο μερίδιο της συνολικής 
απασχόλησης, ενώ η γεωργία και η 
βιομηχανία προοδευτικά μικρότερο 
μερίδιο. 
Προκειμένου να συγκριθεί η καθαρή 
δημιουργία θέσεων εργασίας κατά τη 
διάρκεια περιόδων οικονομικής ανά­καμψης και περιόδων ύφεσης, η μετα­
βολή αναλύεται, πρώτον, μεταξύ 1985 
και 1990, όταν ο συνολικός αριθμός 
των απασχολουμένων στην Κοινότη­
τα αυξανόταν κατά σχεδόν 2% ετησίως 
και, δεύτερον, μεταξύ 1990 και 1992, 
όταν ο αριθμός των απασχολουμένων 
διατηρήθηκε σχεδόν αμετάβλητος. 
Ωστόσο, πρέπει να τονιστεί ότι η κλί­
μακα των σχετικών ρυθμών καθαρής 
δημιουργίας θέσεων εργασίας κατά τις 
δύο αυτές περιόδους κυμαινόταν ση­
μαντικά μεταξύ των κρατών μελών, 
πράγμα που αντανακλά εν μέρει διαφο­
ρές στο συγχρονισμό του οικονομικού 
κύκλου. Οι διαφορές μεταξύ των δύο 
περιόδων ήταν πολύ εντονότερες, για 
παράδειγμα, στο ΗΒ, όπου ή ύφεση 
άρχισε νωρίτερα και ήταν σημαντικό­
τερη απ' ό,τι σε άλλες χώρες, απ' ό,τι 
στη Γερμανία ή το Βέλγιο, όπου το 
1991 σημειώθηκε σημαντική 
ανάπτυξη. 
Το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης 
του αριθμού θέσεων εργασίας μετα­
ξύ 1985 και 1990 σημειώθηκε στις 
υπηρεσίες. Ο αριθμός των απασχο­
λουμένων στις υπηρεσίες αυξήθηκε 
182 Συμβολή των βασικών τομέων στην αύξηση της 
απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1985-90 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης του 1985) 
4 r 
• Γεωργία • Βιομηχανία Μ Υπηρεσίες 
2 > ι 4 
Ι 
ΕΥΡ12 Β an IRL UK 
165-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
183 Μεταβολή της απασχόλησης στους διψήφιους κλάδους της 
NACE στην Κοινότητα, 1985-90 και 1990-92 
Υδάτινες μεταφορές 
Εξόρυξη, κτλ. 
Βιομηχανίες μετάλλου 
Σιδηρόδρομοι 
Γεωργία 
Κλωστοϋφαντουργία 
Δίρμα, υπόδηση, ένδυση 
Λοιπές μεταφορές 
Επισκευή προϊόντων, οχημάτων 
Τρόφιμα, ποτά, καπνός 
Ηλεκτρισμός, φωταέριο, νερό 
Χημικά προϊόντα, τεχνητές Ινες 
Π ροσωτΒκίς υπηρεσίες 
Κατασκευές οργάνων 
Προϊόντα εκ μετάλλου 
Λοηή μεταποειση 
Επικοινωνίες 
Μη μεταλλικά ορυκτά προϊόντα 
Εκπαίδευση 
Ηλεκτρολογικές κατασκευές 
Υγεία, κτηνιατρική 
Χαρτί, εκδόσεις 
Ξύλο, έταπλα 
Οικιακές unnpeowç 
Λιανικό εμπόριο 
Δημόσβ διοίκηση 
Τράπεφς και πίστη 
AuTOMMfto^iouj^cnfioi 
Ασφάλειες 
Χσνδρκό εμπόριο 
Κατασκευές 
3ενοδοχεία και τροφοδοσία 
Εναέριες μεταφορές 
Ελασι ικά, πλασηκά 
Δηλωμαηκή υπηρεσία 
Μηχανολογικές κατασκευές 
Λοιπές χερσαίες μεταφορές 
Έρευνα και ανάπτυξη 
Μηχανές γραφείου 
Υπηρεσίες αναψυχής 
Λοιπές δημόσιες υπηρεσίες 
Ταξιδιωτικές υπηρεσίες 
Ενοίκια, λήσινγκ 
Υπηρεσίες υγιεινής 
Υπηρεσίες προς επιχειρήσεις 
4 8 
Μέση ετήσια % μεταβολή 
166-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
κατά μέσο όρο πάνω από 2,5% ετη­
σίως, ενώ στην υπόλοιπη οικονομία 
αυξήθηκε κατά λιγότερο από 0,5% 
ετησίως — καθώς η μικρή αύξηση 
της απασχόλησης στη βιομηχανία υ-
περαντισταθμίστηκε από την μείω­
ση που σημειώθηκε στη γεωργία. Ω­
στόσο, το ποσοστό μεταβολής στη 
βιομηχανία και τις υπηρεσίες συνο­
λικά καθώς και μεταξύ διαφόρων πε­
ριοχών της Κοινότητας σημείωσε 
μεγάλες διακυμάνσεις. 
Σε έξι κράτη μέλη, οι υπηρεσίες αντι­
προσώπευαν το σύνολο της αύξησης 
της απασχόλησης μεταξύ 1985 και 
1990. Στην Ιρλανδία και το ΗΒ οι υπη­
ρεσίες ευθύνονταν για περίπου 90% ή 
περισσότερο της καθαρής δημιουργίας 
θέσεων εργασίας, στη Γερμανία, τις 
Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία για 
80%, ενώ στην Ισπανία για 70% (Σχή­
μα 182). Η Πορτογαλία και η Ισπανία 
ήταν οι μοναδικές χώρες, εκτός από τη 
Γερμανία, στις οποίες πάνω από το 30% 
των νέων θέσεων εργασίας δημιουργή­
θηκε στη βιομηχανία — στην Πορτο­
γαλία το 35% και στην Ισπανία το 44%. 
Στην Κοινότητα ως σύνολο, οι υπηρε­
σίες προς επιχειρήσεις σημείωσαν το 
μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης της απα­
σχόλησης μεταξύ 1985 και 1990 
— 7,5% ετησίως — και πραγματοποίη­
σαν τη μεγαλύτερη συμβολή στην αύ­
ξηση της απασχόλησης. Κατά μέσο 
όρο, σχεδόν η μία από τις πέντε νέες 
θέσεις εργασίας δημιουργήθηκε στον 
τομέα αυτό ενώ όλα τα κράτη μέλη 
σημείωσαν σημαντικές αυξήσεις. 
Αντίστοιχα, ο αριθμός των απασχολου­
μένων στις κοινωνικές και τις υγειονο­
μικές υπηρεσίες καθώς και στον τομέα 
των καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων, 
των δραστηριοτήτων αναψυχής και 
των πολιτιστικών δραστηριοτήτων 
αυξήθηκε κατά 5% περίπου ετησίως 
(Σχήμα 183). 
Άλλες δραστηριότητες του τομέα των 
υπηρεσιών οι οποίες σημείωσαν υψη­
λή αύξηση της απασχόλησης κατά την 
περίοδο αυτή ήταν τα πρακτορεία τα­
ξιδιών και τα κτηματομεσιτικά γρα­
φεία — κατά μέσο όρο πάνω από 5% 
ετησίως — τα ερευνητικά και αναπτυ­
ξιακά ιδρύματα καθώς και οι οδικές μεταφορές (λεωφορεία, πούλμαν και 
φορτηγά) — κατά 3,5% περίπου ετη­
σίως. Σε αυτούς τους τομείς υπηρε­
σιών συνολικά σημειώθηκε κατά την 
περίοδο αυτή σχετικά υψηλή αύξηση 
της απασχόλησης και σε κάθε κράτος 
μέλος, με μοναδική εξαίρεση την Ελλά­
δα (Σχήμα 184). 
Από την άλλη πλευρά, η μεγαλύτερη 
μείωση της απασχόλησης κατά την πε­
ρίοδο αυτή σημειώθηκε και πάλι στις 
υπηρεσίες, συγκεκριμένα στις θαλάσ-
σιεςκαι εσωτερικές πλωτές μεταφορές, 
όπου ο αριθμός των απασχολουμένων 
μειώθηκε κατά 6% σχεδόν ετησίως κα­
τά την περίοδο 1985-1990. Παρόμοια, 
γενική μείωση της απασχόλησης ση­
μειώθηκε στις σιδηροδρομικές μετα­
φορές, ακόμη και σε χώρες όπως η Δα­
νία, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία όπου 
κατασκευάστηκε σημαντικός αριθμός 
νέων γραμμών, ενώ η μέση ετήσια 
μείωση στην Κοινότητα ως σύνολο κυ­
μαινόταν στο 3%. Ο αριθμός των απα­
σχολουμένων στις επισκευές αυτοκι­
νήτων και τα καταναλωτικά αγαθά 
μειώθηκε επίσης, αν και κατά πολύ 
λιγότερο — καθώς η μέση ετήσια μείω­
ση κυμάνθηκε στο 0,5% — παρ' όλο που στις πιο ανεπτυγμένες χώρες, οι 
μειώσεις αντισταθμίστηκαν από αυξή­
σεις στην Ισπανία και την Ελλάδα. 
Ο ρυθμός απώλειας θέσεων εργασίας 
στους δύο κλάδους των μεταφορών 
ήταν αντίστοιχος με εκείνον που ση­
μειώθηκε στον εξορυκτικό τομέα, στη 
χαλυβουργία και στη γεωργία καθώς η 
ετήσια μείωση σε κάθε κλάδο ανήλθε 
στο 3% ή περισσότερο στην Κοινότητα 
ως σύνολο κατά την περίοδο αυτή, λί­
γες δε ήταν οι χώρες που απέφυγαν τη 
σημαντική μείωση των θέσεων εργα­
σίας. Ωστόσο, όλα τα κράτη δεν ακο­
λούθησαν το πρότυπο αυτό, καθώς κα­
τά την περίοδο 1985-1990 στις Κάτω 
Χώρες και το ΗΒ η απασχόληση στη 
γεωργία αυξήθηκε. Πράγματι, το ΗΒ 
ήταν η μοναδική χώρα που σημείωσε 
αύξηση της απασχόλησης στη χαλυ­
βουργία (που μπορεί εν μέρει να αντα­
νακλά τη τεράστια μείωση που ση­
μειώθηκε τα προηγούμενα έτη). 
Άλλοι κλάδοι που σημείωσαν απώλειες 
θέσεων εργασίας κατά την περίοδο υ­
ψηλής γενικής αύξησης της απασχό­
λησης 1985-1990 ήταν η ένδυση και η 
υπόδηση — αν και με εξαίρεση την 
184 Μεταβολή της απασχόλησης στους τομείς υπηρεσιών υψηλής, 
μέσης και χαμηλής ανάπτυξης στα κράτη μέλη, 1985-90 
Μέοη ετήσια μεταβολή (%) Β Χαμηλή • Μέση • Υψηλή 
9 r -ι 9 
7 h 
5 l· Α 7 
EUR10 Β DK D GR 
Ι, Ρ Βεν υπάρχουν στοιχεία IRL NL UK 
- 167 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
185 Μεταβολή της απασχόλησης στους βιομηχανικούς κλάδους 
υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπτυξης στα κράτη μέλη, 
1985-90 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) • Χαμηλή • Μέση • Υψηλή 
8 
4 μ 8 
EUR10 Β DK D 
Ι, Ρ δεν υπάρχουν στοιχεία QR IRL NL UK 
186 Συμβολή των βασικών τομέων στην αύξηση της 
απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1990-92 
5 r Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης του 1990) 
-3 μ -ι 5 
Α 1 
Α -3 
-5 
EUR12 Β DK D OR Ε F IRL Ι L NL Ρ UK Ισπανία και την Ελλάδα, όπου η απα­
σχόληση αυξήθηκε σημαντικά (κατά 
4% και 5% ετησίως αντιστοίχως), η 
κλωστοϋφαντουργία (αν και όχι στην 
Ιρλανδία) και η κατασκευή πλοίων και 
τραίνων (αν και όχι στην Ελλάδα, την 
Ιρλανδία και το ΗΒ). 
Ωστόσο, οι κλάδοι αυτοί, μαζί με τη 
βιομηχανία τροφίμων, ποτών και κα­
πνού — όπου η μείωση του αριθμού 
θέσεων εργασίας δεν ήταν με κανένα 
τρόπο γενική — ήταν οι μοναδικοί βιο­
μηχανικοί κλάδοι που σημείωσαν 
μείωση του αριθμού των απασχολου­
μένων κατά την περίοδο αυτή. Τελικά, 
η απασχόληση αυξήθηκε σε 14 από 
τους 22 βιομηχανικούς κλάδους. 
Πράγματι, ορυθμός καθαρής δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας στις μηχανές 
γραφείου και τις μηχανολογικές κατα­
σκευές κυμάνθηκε γύρω στο 3% ετη­
σίως στην Κοινότητα — σε υψηλότερα 
επίπεδα απ' ό,τι σε πολλές υπηρεσίες — 
και στον κλάδο ελαστικών και πλαστι­
κών καθώς και στις κατασκευές κυ­
μάνθηκε μόλις κάτω από το 3%. Η 
Ιρλανδία ήταν η μοναδική χώρα που 
σημείωσε σημαντική μείωση της απα­
σχόλησης στις κατασκευές. 
Μαζί με τις βιομηχανίες αυτοκινήτων, 
χάρτου και εκδόσεων, ξύλου και προϊό­
ντων ξυλείας — όπου ο αριθμός των 
απασχολουμένων αυξήθηκε πάνω από 
2% ετησίως μεταξύ 1985 και 1990 -
αυτοί οι 7 κλάδοι υψηλής αύξησης της 
απασχόλησης ευθύνονταν για σχεδόν 
το ένα τέταρτο της συνολικής αύξησης 
της απασχόλησης στην Κοινότητα κα­
τά τη διάρκεια των ετών ανάκαμψης. 
Μόνον ο κλάδος των κατασκευών ευ­
θυνόταν για πάνω από 10% της αύξη­
σης που σημειώθηκε στην Κοινότητα 
συνολικά, και αντιπροσώπευε σχεδόν 
25%; της σημαντικής αύξησης του α­
ριθμού θέσεων εργασίας που σημειώ­
θηκε στην Ισπανία και περίπου 20% 
των σχετικά μικρών αυξήσεων της α­
πασχόλησης που σημειώθηκαν στη 
Γαλλία και το Βέλγιο. 
Με εξαίρεση την Ελλάδα και την Ιρ­
λανδία, κατά την περίοδο αυτή το σχε­
τικό πρότυπο της μεταβολής της 
απασχόλησης στους διάφορους 
βιομηχανικούς κλάδους καθώς στους 
168 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
τομείς των υπηρεσιών ήταν παρόμοιο 
σε μεγάλο βαθμό σε όλα τα κράτη μέλη 
(Σχήμα 185). 
Αθροίζοντας τους 14 βιομηχανικούς 
κλάδους όπου αυξήθηκε η απασχόλη­
ση, η συμβολή τους στην αύξηση της 
απασχόλησης κατά την περίοδο αυτή 
ήταν κατά μέσο όρο 30%. Στη Γερμα­
νία και την Ισπανία ξεπέρασε το 40%. 
Αν και το ποσοστό αυτό είναι σαφώς 
μικρότερο από τη συμβολή των υπη­
ρεσιών, παρ' όλα αυτά αποτελεί σημα­
ντικό στοιχείο της δημιουργίας θέ­
σεων εργασίας, η έκταση της οποίας 
τείνει να υποεκτιμάται. 
Η περίοδος ύφεσης 
1990-1992 
Ωστόσο, κατά την ύφεση που άρχισε 
μετά το 1990 η σχετική συμβολή της 
βιομηχανίας και των υπηρεσιών μετα­
βλήθηκε σημαντικά. Κατά την περίοδο 
1990-1992, ενώ ο συνολικός αριθμός 
των απασχολουμένων διατηρήθηκε 
σχεδόν αμετάβλητος στην Κοινότητα 
ως σύνολο, η απασχόληση στη βιομη­
χανία μειώθηκε σημαντικά, εντείνο­
ντας τη συνεχή παρακμή της γεωρ-
γίας. Οι δύο τομείς συνολικά 
ευθύνονται για μείωση της απασχόλη­
σης κατά σχεδόν 1% ετησίως κατά τη 
διετία αυτή, η οποία αντιστάθμισε ολό­
κληρη την καθαρή δημιουργία θέσεων 
εργασίας στις υπηρεσίες κατά τη διάρ­
κεια αυτής της περιόδου (Σχήμα 186). 
Κατά την περίοδο αυτή, μόνο το Βέλ­
γιο, η Γερμανία, το Λουξεμβούργο, η 
Ιρλανδία και η Ιταλία σημείωσαν κά-
ποιααύξηση της απασχόλησης στη βιο­
μηχανία. Μόνο στις τρεις πρώτες χώ­
ρες η αύξηση αυτή ήταν αρκετά 
μεγάλη ώστε να αντισταθμίσει τις 
απώλειες θέσεων εργασίας στη γεωρ­
γία Μόνο στο Βέλγιο, όπου ο συνολι­
κός ρυθμός αύξησης της απασχόλησης 
ήταν στην πραγματικότητα υψηλότε­
ρος κατά τη διετία αυτή απ' ό,τι κατά 
την προηγούμενη πενταετία — η μόνη 
χώρα εκτός από το Λουξεμβούργο όπου 
σημειώθηκε αυτό — η αύξηση των 
θέσεων απασχόλησης στη βιομηχανία 
κυμάνθηκε σε επίπεδα υψηλότερα από 
0,5% κατά μέσο όρο ετησίως. Μεταξύ 1990 και 1992, μόνο πέντε από 
τους 22 βιομηχανικούς κλάδους ση­
μείωσαν κάποια αύξηση της απασχό­
λησης και δύο από αυτούς — χαλυ­
βουργία και βιομηχανία τροφίμων, 
ποτών και καπνού — είναι τομείς που 
σημείωσαν απώλειες θέσεων εργασίας 
κατά τη διάρκεια της περιόδου ανά­
πτυξης. Σε όλους τους βιομηχανικούς 
κλάδους όπου η απασχόληση αυξήθη­
κε πάνω από 2% ετησίως κατά την 
προηγούμενη πενταετία (με εξαίρεση 
τιςμηχανολογικέςκατασκευές, όπου η 
απασχόληση εξακολούθησε να αυξάνε­
ται) σημειώθηκαν σημαντικές απόκ­
λειες θέσεων εργασίας. Αυτό ισχύει ι­
δίως στην παραγωγή μηχανών 
γραφείου, όπου ο αριθμός των απασχο-
λουμένων μειώθηκε ραγδαία 
— 6% ετησίως κατά μέσο όρο. 
Ενώ, μεταξύ 1990 και 1992, στους πε­
ρισσότερους βιομηχανικούς κλάδους 
σημειοάθηκε μείωση της απασχόλησης, 
η αντιστροφή της κατάστασης ήταν 
ιδιαίτερα έντονη στους κλάδους, που 
κατά την περίοδο 1985-1990, είχαν ση­
μειώσει υψηλή αύξηση της απασχόλη­
σης (με ετήσιο ρυθμό πάνω από 2%). Οι 
κλάδοι αυτοί σημείωσαν μέση μείωση της απασχόλησης κατά 1,5% ετησίως 
κατά την περίοδο 1990-1992 έναντι μέ­
σης αύξησης 2,5% ετησίως κατά τα έτη 
υψηλής οικονομικής ανάπτυξης. 
Αντίθετα, οι βιομηχανικοί κλάδοι μέ­
σης αύξησης της απασχόλησης (όλοι οι 
υπόλοιποι όπου σημειώθηκε αύξηση 
της απασχόλησης) πέρασαν από ετήσια 
αύξηση 1% κατά μέσο όρο σε μείωση 
κατά μόλις κάτω από 1,5% ενώ οι φθί­
νοντες κλάδοι από μέση μείωση κατά 
2,5% ετησίως σε πάνω από 3%. 
Σε 5 από τα 10 κράτη μέλη για τα οποία 
είναι δυνατές οι διαχρονικές συγκρί­
σεις — Βέλγιο, Γερμανία, Ισπανία, Ιρ­
λανδία και ιδίως Λουξεμβούργο — η 
απασχόληση στους βιομηχανικούς 
κλάδους υψηλού ρυθμού ανάπτυξης 
κατά την περίοδο 1985-1990 εξακο­
λούθησε να αυξάνεται μεταξύ 1990 και 
1992 (Σχήμα 187). Ωστόσο, μόνο στο 
Βέλγιο και το Λουξεμβούργο η αύξηση 
ξεπέρασε κατά μέσο όρο το 1 % ετησίως, 
ενώ κατά την περίοδο αυτή στη Γερμα­
νία η απασχόληση αυξήθηκε με υψη­
λότερο ρυθμό στους χαμηλής αύξησης 
της απασχόλησης — ειδικότερα στη 
χαλυβουργία — απ'ό,τι στους κλάδους 
υψηλής αύξησης. 
187 Μεταβολή της απασχόλησης στους βιομηχανικούς κλάδους 
υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπτυξης στα κράτη μέλη, 
1990-92 
• Χαμηλή • Μέση • Υψηλή Μέση ετήσια μεταβολή (%) 8 r 
•4 μ -ι 8 
EUR10 Β DK Ο QR Ε F IRL L NL UK 
Ι, Ρ δεν υπάρχουν στοιχεία 
- 169 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Όσον αφορά τα άλλα πέντε κράτη μέ­
λη στα οποία η απασχόληση στους κλά­
δους υψηλού ρυθμού ανάπτυξηςμειώ-
θηκε, το ΗΒ και οι Κάτω Χώρες 
σημείωσαν μείωση κατά πάνω από 5% 
ετησίως στους κλάδους αυτούς — πε­
ρισσότερο απ' ό,τι σε άλλους κλάδους 
στους οποίους κατά την προηγούμενη 
πενταετία είχε σημειωθεί πολύ μικρό­
τερη αύξηση της απασχόλησης ή 
μείωση. 
Αντίθετα με τους βιομηχανικούς κλά­
δους, η απασχόληση στις υπηρεσίες 
στην Κοινότητα εξακολούθησε να αυ­
ξάνεται μεταξύ 1990 και 1992. Μόνο 
9 από τους 25 κλάδους δραστηριότη­
τας των υπηρεσιών σημείωσαν μείωση 
της απασχόλησης κατά την περίοδο 
αυτή και δύο από αυτούς — θαλάσσιες 
και εσωτερικές πλωτές μεταφορές κα­
θώς και σιδηροδρομικές μεταφορές — 
σημείωσαν μείωση και κατά τη διάρ­
κεια της περιόδου ανάπτυξης. Από την 
άλλη πλευρά, τρεις από τους 9 αυτούς 
τομείς — κτηματομεσιτικά γραφεία, 
πρακτορεία ταξιδίων και ιδρύματα έ­
ρευνας και ανάπτυξης — ήταν μεταξύ 
των 8 κλάδων με τον υψηλότερο ρυθ­
μό ανάπτυξης από άποψη θέσεων ερ­γασίας μεταξύ 1985 και 1990. Επι­
πλέον, ακόμη 3 από τους 9 — λιανικό 
εμπόριο, ασφάλειες και οικιακές υπη­
ρεσίες — είχαν σημειώσει αύξηση της 
απασχόλησης πάνω από 2% ετησίως. 
Ο τελευταίος κλάδος των υπηρεσιών 
στην Κοινότητα στον οποίο η απασχό­
ληση μειώθηκε — οι επικοινωνίες — 
έχει ιδιαίτερη σημασία, δεδομένης της 
σημασίας της επανάστασης των τεχνο­
λογιών της πληροφορικής για τις μα­
κροπρόθεσμες προοπτικές της απασχό­
λησης. 
Όπως και στη βιομηχανία, η μεταβολή 
της απασχόλησης που σημειώθηκε με­
ταξύ της περιόδου ανάπτυξης και της 
περιόδου ύφεσηςήταν εντονότερη στις 
υπηρεσίες που είχαν σημειώσει υψηλό 
ρυθμό ανάπτυξης. Οι δραστηριότητες 
στις οποίες η απασχόληση αυξήθηκε 
κατά τουλάχιστον 3% ετησίως μεταξύ 
1985 και 1990 σημείωσαν μείωση του 
ρυθμού αύξησης της απασχόλησης 
από πάνω από 5,5% κατά μέσο όρο 
ετησίως σε κάτω από 2,5% μεταξύ των 
δύο ετών (Σχήμα 188). Ωστόσο, αντί­
θετα, οι τομείς υπηρεσιών χαμηλής 
ανάπτυξης — όπου η απασχόληση αυ­
ξήθηκε κατά 2% ή λιγότερο μεταξύ 
188 Μεταβολή της απασχόλησης στους κλάδους υπηρεσιών 
υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπτυξης στα κράτη μέλη, 
1990-92 
Μέση ετήσια μεταβολή (%) • Χαμηλή «Μέση • Υψηλή 
7 r 
5 μ 
3 μ τ 7 
Α 3 
Α -1 
EUR10 Β DK D QR Ε F IRL L NL UK 
Ι, Ρ δεν υπάρχουν στοιχεία 1985 και 1990 — διατήρησαν μία μέση 
αύξηση κοντά στο 1,5% ετησίως. Αυτή 
η τελευταία ομάδα δραστηριοτήτων 
περιλαμβάνει υπηρεσίες όπως η εκπαί­
δευση, η υγεία και οι προσωπικές υπη­
ρεσίες (όπου η αύξηση της ζήτησης 
ενδέχεται να είναι σχετικά σταθερή 
διαχρονικά — εκτός εάν οι κυβερνή­
σεις επιλέξουν να διαφοροποιήσουν τις 
δαπάνεςτουςως τμήμα τηςδημοσιονο-
μικής πολιτικής). 
Το πρότυπο μεταβαλήςμεταξύ κρατών 
μελών σχηματίζει μία ανάμικτη εικό­
να Στις περισσότερες χώρες, οι ταχύ­
τερα αναπτυσσόμενες δραστηριότητες 
μεταξύ 1985-1990 σημείωσαν τη μεγα­
λύτερη μείωση του ρυθμού δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας μεταξύ 1990-
1992. Ωστόσο, τρειςαπότιςχώρεςόπου 
οι υπηρεσίες δεν είναι ιδιαίτερα ανε­
πτυγμένες — Ισπανία, Ελλάδα και 
Γερμανία — σημείωσαν συνεχή αύξη­
ση της απασχόλησης στις δραστηριό­
τητες αυτές σε σημαντική κλίμακα 
(κατά 2,5% ετησίως στην Ελλάδα, πά­
νω από 3% στη Γερμανία και 4% στην 
Ισπανία). Ωστόσο, οι υπηρεσίες αυτές 
εξακολούθησαν να αυξάνονται στο 
Βέλγιο και στη Γαλλία, όπου ο τομέας 
των υπηρεσιών είναι ήδη ιδιαίτερα 
ανεπτυγμένος. 
Ταυτόχρονα, στα περισσότερα κράτη 
μέλη — με εξαίρεση την Ιρλανδία, το 
Λουξεμβούργο και το ΗΒ — σημειώ­
θηκε συνεχής αύξηση της απασχόλη­
σης στους τομείς που προηγουμένως 
είχαν σημειώσει χαμηλή ανάπτυξη. Σε 
πέντε κράτη μέλη, ο ρυθμός αύξη­
σης ανήλθε στο 1,5% ετησίως ή 
περισσότερο. 
Στα περισσότερα κράτη μέλη, οι υπη­
ρεσίες προς επιχειρήσεις εξακολούθη­
σαν να αποτελούν σημαντικό τομέα 
αύξησης της απασχόλησης μεταξύ 
1990 και 1992, αν και στις δύο χώρες 
όπου οι δραστηριότητες αυτές είχαν 
σημειώσει στο παρελθόν το μεγαλύτε­
ρο ρυθμό ανάπτυξης, στις Κάτω Χώρες 
και το ΗΒ, η απασχόληση μεκοθηκε. 
Αντίθετα, το λιανικό εμπόριο, που 
ήταν η δεύτερη σημαντικότερη πηγή 
θέσεων εργασίας μεταξύ 1985 και 
1990, σημείωσε μείωση της απασχόλη­
σης σε έξι κράτη μέλη και στο σύνολο 
-170 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
της Κοινότητας, η οποία πιθανώς 
αντανακλά τη μείωση των καταναλω­
τικών δαπανών. Από την άλλη πλευρά, 
η απασχόληση στη δημόσια διοίκηση, 
την εκπαίδευση, την υγεία και τις δη­
μοτικές υπηρεσίες — που συνολικά 
αντιπροσωπεύουν περίπου 30% της 
καθαρής δημιουργίαςθεσεων εργασίας 
κατά την προηγούμενη περίοδο — εξα­
κολούθησε να αυξάνεται στις περισσό­
τερες περιοχές της Κοινότητας, με λί­
γες μόνο εξαιρέσεις (δημόσια διοίκηση 
στο Βέλγιο, τη Γερμανία και τη Δανία, 
εκπαίδευση στο Λουξεμβούργο, την 
Ιρλανδία και το ΗΒ, δημοτικές υπηρε­
σίες στην Ελλάδα και την Ιρλανδία). 
Η αύξηση της 
απασχόλησης στην 
Κοινότητα και αλλού 
κατά την περίοδο 
1970-1991 
Δεν είναι δυνατόν να γίνει σύγκριση 
των μεταβολών της απασχόλησης με­
ταξύ της Κοινότητας και άλλων περιο­
χών του κόσμου στο ίδιο επίπεδο ανά­
λυσης με το προηγούμενο. Ωστόσο, 
σύμφωνα με γενικότερα κλαδικά δεδο­
μένα, στην Κοινότητα οι γενικοί τομείς 
στους οποίους ο αριθμός θέσεων εργα­
σίας αυξήθηκε ήταν περίπου οι ίδιοι με 
εκείνους στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία 
καθώς και τις χώρες της ΕΖΕΣ και, 
πράγματι, αυτό το πρότυπο μεταβολής 
της απασχόλησης είναι σε μεγάλο βαθ­
μό παρόμοιο σε αυτές τις διαφορετικές 
οικονομίες. 
Η εντονότερη διαφορά μεταξύ τηςΚοι-
νότητας και των άλλων οικονομιών 
— ιδίως των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας — 
δεν αφορά τους τομείς στους οποίους 
αυξήθηκε ή μειώΒηκε η απασχόληση, 
αλλά την κλίμακα των απωλειών θέ­
σεων εργασίας που σημειώθηκαν 
στους φθίνοντες τομείς. 
Μεταξύ 1970-1991, ο ρυθμός αύξησης 
της απασχόλησης στην Κοινότητα κυ­
μάνθηκε κατά μέσο όρο μόλις πάνω 
από 0,5% ετησίως. Ο ρυθμός αυτός 
ήταν οριακά χαμηλότερος απ' ό,τι στις 
χώρες της ΕΖΕΣ, ελαφρώς μόνο πάνω 
από το ήμισυ του ρυθμού στην Ιαπωνία και το ένα τρίτο του ρυθμού 
στιςΗΠΛ 
Κατά τη διάρκεια αυτών των 21 ετών, 
στην Κοινότητα, όλη η καθαρή αύξηση 
θέσεων εργασίας, και περισσότερο, ση­
μειώθηκε στις υπηρεσίες, οι οποίες αύ­
ξησαν τη συνολική απασχόληση πάνω 
από 1% ετησίως (Σχήμα 189). Ωστόσο, 
η ίδια ακριβώς κατάσταση παρατηρή­
θηκε και στις χώρες της ΕΖΕΣ και την 
Ιαπωνία, όπου όμως άλλοι τομείςευθύ-
νονταν για μικρή μείωση της απασχό­
λησης. Στις ΗΠΑ, οι υπηρεσίες συνέ­
βαλαν ακόμη περισσότερο στην 
αύξηση της απασχόλησης (αυξάνοντας 
κατά σχεδόν 2% ετησίως το συνολικό 
αριθμό των απασχολουμένων ), ελαφρά 
όμως αύξηση σημειώθηκε και στην 
υπόλοιπη οικονομία. 
Από τις πρόσθετες θέσεις εργασίας που 
δημιουργήθηκαν στις υπηρεσίες στην 
Κοινότητα, το 50% δημιουργήθηκε 
στιςδημοτικέςκαι προσωπικές υπηρε­
σίες — εκπαίδευση, υγεία και δημόσια 
διοίκηση καθώς και στα κομμωτήρια 
και τα καθαριστήρια (ομαδοποίηση 
"μη αγοραίες υπηρεσίες" στα Σχήμα­
τα 190-191). Το ίδιο συνέβη και εκτός Κοινότητας. Στις ΗΠΑ, μόνον οι δρα­
στηριότητες αυτές αύξησαν σχεδόν κα­
τά 1% ετησίως το συνολικό ρυθμό αύ­
ξησης της απασχόλησης κατά την 
περίοδο αυτή και στις χώρες της ΕΖΕΣ 
και την Ιαπωνία κατά 0,5% περίπου 
ετησίως, όπως και στην Κοινότητα 
(Σχήμα 190). 
Ο βαθμός στον οποίο το γεγονός, ότι 
στην Κοινότητα και τις χώρες της 
ΕΖΕΣ μεγαλύτερο ποσοστό αυτών 
των εργασιών εκτελούνται στο δη­
μόσιο τομέα απ' ό,τι στις ΗΠΑ, συ­
νέβαλε στη διαφορά που σημείωσε η 
αύξηση της απασχόλησης και αποτε­
λεί θέμα συζήτησης. Στην Ιαπωνία, 
παρ' όλο που ο δημόσιος τομέας είναι 
ακόμη λιγότερο σημαντικός παρο-
χός αυτών των υπηρεσιών απ' ό,τι 
στις Ηνωμένες Πολιτείες, η αύξηση 
της απασχόλησης που σημείωσε 
ήταν οριακά χαμηλότερη απ' ό,τι 
στην Ευρώπη. 
Η απασχόληση στις ιδιωτικές υπη­
ρεσίες υγείας αυξήθηκε με ιδιαίτερα 
ταχείς ρυθμούς στις Ηνωμένες Πο­
λιτείες ενώ οι θέσεις εργασίας στις 
προσωπικές και οικιακές υπηρεσίες 
189 Συμβολή των βασικών τομέων στην αύξηση της 
απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού, 1970-91 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης του 1970) 
2 r 
1.5 μ 
ι μ 
0,5 
-0,5 μ τ 2 
Α 1.5 
Η 0,5 
Η -0,5 
ΕΥΡ12 ΕΖΕΣ ΗΠΑ Ιαπωνία 
171 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
σημείωσαν επίσης πολύ μεγαλύτερη 
αύξηση απ' ό,τι στην Ευρώπη. 
Όπως και στην έκταση της πρόσθετης 
απασχόλησης που δημιουργήθηκε 
στις υπηρεσίες, εξίσου σημαντικές δια­
φορές σημειώνονται σε άλλους τομείς, 
οι οποίες συνέβαλαν στον υψηλότερο 
ρυθμό δημιουργίας θέσεων εργασίας 
που σημειώΌηκε στις ΗΠΑ απ' ό,τι 
στην Ευρώπη. Ειδικότερα, ενώ η απα­
σχόληση στη γεωργία, που ήταν ήδη 
σχετικά χαμηλή, διατηρήθηκε γενικά 
αμετάβλητη κατά τις τελευταίες δύο 
δεκαετίες, τόσο στην Κοινότητα όσο 
και στις χώρες της ΕΖΕΣ μειώθηκε 
σημαντικά και σταθερά — στην Κοινό­
τητα προκάλεσε μέσες απώλειες θέ­
σεων εργασίας πάνω από 400.000 ετη­
σίως ή πολύ πάνω από 8 εκατ. καθ' όλη 
τη διάρκεια των 21 ετών. Στην Ιαπω­
νία, η μείωση της απασχόλησης στη 
γεωργία ήταν ακόμη σημαντικότερη 
και αντιστοιχούσε σε ετήσια μείωση 
της συνολικής απασχόλησης κατά 
0,5% σχεδόν. 
Ωστόσο, στην Ιαπωνία, η απασχόληση 
στη βιομηχανία αυξήθηκε σχεδόν με 
τον ίδιο ρυθμό με τον οποίο μειώθηκε η απασχόληση στη γεωργία Η απασχό­
ληση στη βιομηχανία αυξήθηκε και 
στις ΗΠΑ Ωστόσο, στην Κοινότητα 
όπως και στις χώρες της ΕΖΕΣ, η απα­
σχόληση στη βιομηχανία μειώθηκε, 
και οι απώλειες θέσεων εργασίας προ­
στέθηκαν σε εκείνες που σημεκόθηκαν 
στη γεωργία Συνεπώς, σε αυτούς τους 
δυο τομείς συνολικά, οι συνολικές α­
πώλειες θέσεων εργασίας στην Κοινό­
τητα κυμάνθηκαν κατά μέσο όρο στις 
750.000 ετησίως, με αποτέλεσμα η συ­
νολική μείωση κατά την περίοδο 1970-
1991 να φθάσει σχεδόν τα 16 εκατομ­
μύρια. Παρ' όλο που στις υπηρεσίες 
σημειώθηκε μέση αύξηση κατά 
1,4 εκατ. ετησίως, η οποία υπεραντι­
στάθμισε τη μείωση αυτή, η συνολική 
αύξηση της απασχόλησης στην Κοινό­
τητα εξακολουθεί να είναι χαμηλότερη 
απ' ό,τι στην Ιαπωνία και σημαντικά 
χαμηλότερη απ' ό,τι στις ΗΠΑ. 
Συνεπώς, οι απώλειες θέσεων εργασίας 
στη γεωργία και τη βιομηχανία αποτέ­
λεσαν τη μείζονα αιτία για τους χαμη­
λούς ρυθμούς δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας που σημειώθηκαν στην 
Κοινότητα κατά την τελευταία 20ετία 
περίπου. Το γεγονός ότι αυτές οι θέσεις 
190 Συμβολή των κλάδων στην αύξηση της απασχόλησης 
στην Κοινότητα και αλλού, 1970-91 
-1 -0,5 0,5 
Μη αγοραίες υπηρεσίες 
Υπηρεσίες διανομής, ξενοδοχεία 
Χρηματοοικονομικές υπηρεσίες 
Μεταφορές και επικοινωνίες 
Ηλεκτρισμός/φωταέριο/νερό 
Κατασκευές 
Εξόρυξη 
Μεταποίηση 
Γεωργία • ΕΥΡ12 
• ΕΖΕΣ 
ϋ Ιαπωνία 
ϋΗΠΑ 
-0,5 0 0,5 1 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης του 1970) εργασίας συγκεντρώνονταν κυρίως 
στον ιδιωτικό τομέα ευθύνεται, από 
αριθμητική άποψη, για την παρατη­
ρούμενη τάση του δημόσιου τομέα να 
καταστεί κύρια πηγή καθαρής δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας. Ωστόσο, 
στην Κοινότητακαι τιςΗΠΑηαύξηση 
της απασχόλησης στις υπηρεσίες του 
ιδιωτικού τομέα — ειδικότερα στις 
χρηματοοικονομικές και επιχειρημα­
τικές υπηρεσίες καθώς και στη διανο­
μή και τροφοδοσία — ήταν σημαντικό­
τερη απ' ό,τι στις δημοτικές υπηρεσίες. 
Μεταβολές της 
ανάπτυξης στους 
διάφορους κλάδους 
κατά την περίοδο 
1970-1991 
Η διαίρεση της περιόδου 1970-1991 σε 
τρεις υποπεριόδους 1970-1980, 1980-
1985 και 1985-1991 παρέχει επιπλέον 
στοιχεία σχετικά με την αύξηση της 
απασχόλησης υπό διαφορετικές οικο­
νομικές συνθήκες. Ο συνολικός ρυθ­
μός δημιουργίας θέσεων εργασίας ήταν 
αρνητικός κατά την περίοδο 1980-
1985 και σχεδόν διπλάσιος κατά την 
περίοδο 1985-1991 (1,5% ετησίως) απ' 
ό,τι κατά την περίοδο 1970-1980. 
Σε όλη την Κοινότητα, μεταξύ 1970 
και 1991 οι δημοτικές και προσωπικές 
υπηρεσίες αποτέλεσαν σημαντική πη­
γή αύξησης της απασχόλησης. Στις πιο 
ανεπτυγμένες χώρες ειδικότερα, απο­
τέλεσαν τον κυριότερο τομέα καθαρής 
δημιουργίας θέσεων εργασίας. Επι­
πλέον, κατά τη διάρκεια και των τριών 
αυτών περιόδων, οι δημοτικές και προ­
σωπικές υπηρεσίες δημιούργησαν πε­
ρίπου την ίδια αύξηση απασχόλησης 
(Σχήμα 191). 
Στις ΗΠΑ και τις χώρες της ΕΖΕΣ, 
όπου κατά την περίοδο αυτή η αύξηση 
της απασχόλησης ήταν σταθερότερη 
απ' ό,τι στην Κοινότητα, η συμβολή 
των δημοτικών και προσωπικών υπη­
ρεσιών στη συνολική αύξηση της απα­
σχόλησης σημείωσε ελαφρώς μεγαλύ­
τερη διακύμανση — στις Ηνωμένες 
Πολιτείες, κυμάνθηκε από μόλις πά­
νω από 0,5% ετησίως, κατά το πρώτο 
172 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
191 Συμβολή χων κλάδων στην αύξηση της απασχόλησης σχην 
Κοινότητα, τις χώρες της ΕΖΕΣ, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ, 
1970-80, 1980-85, 1985-91 
-0.5 0.5 
-1 -0.5 0 0.5 1 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης κατά το έτος βάσης) 
-173-
- Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
ήμισυ της δεκαετίας του 1980, στο 1% 
ετησίως κατά χη δεκαετία του 1970. 
Σχετικά σταθερή πηγή δημιουργίας 
θέσεων εργασίας αντιπροσώπευαν και 
οι χρηματοοικονομικές και επιχειρη­
ματικές υπηρεσίες στην Κοινότητα 
κατά τις τρεις υποπεριόδους. Όπως 
και στην Ιαπωνία, μεταξύ 1985 και 
1991 η αύξηση ήταν σημαντικότερη 
απ' ό,τι προηγουμένως, ενώ στις ΗΠΑ, 
η κυριότερη συμβολή στην αύξηση ση­
μειώθηκε μεταξύ 1980-1985. Η διανο­
μή και τροφοδοσία δημιούργησαν επί­
σης θέσεις εργασίας κατά τη διάρκεια 
κάθε υποπεριόδου σε όλες τιςχώρες, αν 
και, όπως οι χρηματοοικονομικές υπη­
ρεσίες, η αύξηση αυτή ήταν μεγαλύτε­
ρη στην Κοινότητα κατά την περίοδο 
1985-1991, όταν ο συνολικός ρυθμός 
δημιουργίας θέσεων εργασίας ήταν 
υψηλότερος. 
Ωστόσο, σχην Κοινότητα η σημαντικό­
τερη διαφορά μεταξύ της τελευταίας 
περιόδου και των προηγουμένων 
έγκειται στη μεταβολή της απασχόλη­
σης στη βιομηχανία. Μεταξύ 1985-
1991, η βιομηχανία αποτέλεσε πηγή 
αύξησης της απασχόλησης, αν και σχε­
τικά μικρής, ενώ κατά τις προηγούμε­
νες δύο περιόδουςήταν πηγή απώλειας 
θέσεων εργασίας. Πράγματι, περίπου 
τα δύο τρίτα της συνολικής διαφοράς 
στην καθαρή δημιουργία θέσεων εργα­
σίας που σημειώΌηκε μεταξύ της πρώ­
της και της δεύτερης πενταετίας της 
δεκαετίας του 1980 μπορείνα εξηγηθεί 
από αυτή την αντιστροφή της κατά­
στασης καθώς και πάνω από το ήμισυ 
της διαφοράς μεταξύ της δεύτερης πε­
νταετίας του 1980 και της δεκαετίας 
του 1970. 
Αυτό ισχύει και για τα κράτη μέλη. Σε 
όλες τις περιπτώσεις — με εξαίρεση τις 
Κάτω Χώρες, όπου ο ρυθμός αύξησης 
της απασχόλησης επιταχύνθηκε σημα-
ντικά κατά το δεύτερο ήμισυ της δε­
καετίας του 1980, εν μέρει για στατι­
στικούς λόγους — η σημαντικότερη 
πηγή αύξησης ήταν ο υψηλότερος 
ρυθμός δημιουργίας θέσεων εργασίας 
(ή ο χαμηλότερος ρυθμός καθαρής 
απώλειας θέσεων εργασίας), στη βιο­
μηχανία παρά ο ταχύτερος ρυθμός αύ­
ξησης της απασχόλησης στις υπηρε­σίες. Στην Ιταλία και το ΗΒ, η βελτιο)-
μένη επίδοση της βιομηχανίας κατά 
την περίοδο αυτή εξηγεί όλη τη διαφο­
ρά της αύξησης της απασχόλησης (πα­
ρ' όλο που στο ΗΒ η απασχόληση στη 
βιομηχανία μειώθηκε), και στις άλλες 
χώρες πάνω από το ήμισυ της διαφο­
ράς. Στις Κάτω Χώρες — η μοναδική 
εξαίρεση σε αυτό το γενικό πρότυπο — 
η απασχόληση στη βιομηχανία συνέ­
βαλε επίσης σημαντικά στη γενική ε­
πιτάχυνση του ρυθμού δημιουργίας 
θέσεων εργασίας αλλά ο αριθμός των 
απασχολουμένων στις υπηρεσίες, πολ­
λοί από τους οποίους εργάζονταν με 
μερική απασχόληση, αυξήθηκε ακόμη 
περισσότερο. (Ωστόσο, η αύξηση της 
απασχόλησης στις Κάτω Χώρες αποτε­
λεί εν μέρει συνέπεια της αλλαγής της 
μεθόδου ορισμού της απασχόλησης 
στην ΕΕΔ του 1987.) 
Η κατάσταση αυτή θα έχει συνέπειες 
στις μελλοντικές εξελίξεις της απασχό­
λησης. Ενώ η βιομηχανία δεν είναι 
δυνατόν να θεωρηθεί ωςμείζονων άμε­
ση πηγή αύξησης της απασχόλησης, 
κατά τα προσεχή έτη, οι μεταβολές 
στον τομέα αυτό ενδέχεται παρ' όλα 
αυτά να συμβάλουν σημαντικά στον 
καθαρό ρυθμό δημιουργίας θέσεων ερ­
γασίας. Με άλλα λόγια, παρ' όλο που οι 
υπηρεσίες θα εξακολουθήσουν να πα­
ρέχουν τις περισσότερες, αν όχι όλες, 
νέες θέσεις εργασίας, ο βαθμός αύξησης 
της συνολικής απασχόλησης θα εξαρ­
τηθεί και από τις απώλειες που θα ση­
μειωθούν ή όχι σε άλλους τομείς της 
οικονομίας. 
Αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι η 
πολιτική, στο πλαίσιο της προσπάθειας 
εντοπισμού και ενθάρρυνσης της δη­
μιουργίας θέσεων εργασίας, πρέπει να 
επικεντρώνεται σε όλους τους τομείς 
δραστηριότητας Πράγματι, ακόμη και 
στη βιομηχανία, υπάρχουν σημαντι­
κές διαφορές μεταξύ αναπτυσσόμενων 
και φθινόντων τομέων όσον αφορά 
τη δυνατότητα δημιουργίας 
απασχόλησης. 
Επιπλέον, η βιομηχανία δεν πρέπει να 
εξομοιώνεται αποκλειστικά με τη με­
ταποίηση, παρ' όλο που αποτελεί το 
σημαντικότερο στοιχείο της. Σημαντι­
κό μέρος της διαφοράς που σημείωσε η μεταβολή της απασχόλησης μεταξύ 
των δύο πενταετίων της δεκαετίας του 
1980 οφειλόταν στον κλάδο των κατα­
σκευών, όπου χάθηκαν θέσεις εργα­
σίας μεταξύ 1980 και 1985, αλλά ο 
οποίος αποτέλεσε πηγή δημιουργίας 
θέσεων εργασίας κατά τα επόμενα έξι 
χρόνια. Πράγματι, στην Ισπανία, η 
αντιστροφή τηςκατάστασηςστον κλά­
δο των κατασκευών αντιπροσώπευε 
ετήσια διαφορά κατά πάνω από 
1% στην αύξηση της συνολικής απα­
σχόλησης μεταξύ των δύο αυτών πε­
ριόδων, σχεδόν αντίστοιχη με εκείνη 
στη μεταποίηση. 
Μεταβαλλόμενες 
ανάγκες δεξιοτήτων 
στην Κοινότητα 
Αναλύσεις των μεταβολών που ση­
μειώθηκαν στην Κοινότητα στο πα­
ρελθόν όσον αφορά την επαγγελματι­
κή δομή της απασχόλησης είναι 
δυνατόν να πραγματοποιηθούν μόνο 
σε γενικό επίπεδο. Οι διαφορές στη δο­
μή των εργασιών μεταξύ κρατών με­
λών δεν στάθηκε δυνατόν έως σήμερα 
να εντοπιστούν με αξιόπιστο τρόπο. 
Τα δεδομένα σχετικά με τα επαγγέλμα­
τα είναι περιορισμένα και δύσκολο να 
συγκεντρωθούνεν μέρει διότι πολλά 
επαγγέλματα, ιδίως εκείνα που περι­
λαμβάνουν πολλαπλά καθήκοντα, δεν 
είναι εύκολο να καταταχθούν σε κατη­
γορίες. Επιπλέον, συνεχώς εμφανίζο­
νται εργασίες που δεν υπήρχαν προη­
γουμένως, ενώ η φύση πολλών 
εργασιών που υπάρχουν μεταβάλλεται 
καθώς αλλάζουν οι τεχνικές παραγω­
γής και καθώς δημιουργούνται νέα 
αγαθά και υπηρεσίες Η πραγματο­
ποίηση συγκρίσεων μεταξύ χωρών 
προσθέτει ακόμη μία δυσκολία, όχι μό­
νο εξαιτίας των προβλημάτων συγκρι-
σιμότητας μεταξύ των συστημάτων 
ταξινόμησης αλλά και εξαιτίας του ότι 
οι αντιλήψεις όσον αφορά συγκεκριμέ­
νες εργασίες μπορεί να μην είναι οι 
ίδιες, ακόμη και μεταξύ χωρών με πα­
ρόμοια συστήματα παραγωγής 
Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα είναι 
δυνατό να εξεταστούν οι μεταβολές 
- 174-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
κατά την περίοδο 1983-1991 της σχε­
τικής βαρύτητας των μεγάλων ομά­
δων επαγγελμάτων στα κράτη μέλη. 
Παρ' όλο που τα δεδομένα αυτά βασί­
ζονται σε ένα παλιό σύστημα ταξινόμη­
σης (ISCO 68), που εν τω μεταξύ έχει 
αντικατασταθεί, και δεν είναι ιδιαίτερα 
συγκρίσιμα μεταξύ χωρών, παρέχουν 
ορισμένες ενδείξεις σχετικά με τις 
μεταβολές που σημειώθηκαν στο 
εσωτερικό των χωρών. Επίσης δίνουν 
τη δυνατότητα να πραγματοποιηθούν 
ορισμένες συγκρίσεις όσον αφορά την 
κατανομή των ανδρών και των γυναι­
κών στα διάφορα επαγγέλματα 
Μεταξύ 1983 και 1991, ο αριθμός των 
ατόμων, που χαρακτηρίστηκαν ως επι­
στημονικά και τεχνικά στελέχη στην 
Κοινότητα αυξήθηκε κατά πάνω από 
2,5% ετησίως έναντι μόλις πάνω από 
1% ετησίως της συνολικής απασχόλη­
σης η αύξηση δε αυτή είναι σημαντικά 
υψηλότερη απ' ό,τι κάθε άλλης μεγά­
λης επαγγελματικής ομάδας Κατά την 
ίδια περίοδο, η απασχόληση των εργα­
ζομένων στη γεωργία μειώθηκε κατά 
2,5% περίπου ετησίως ενώ ο αριθμός 
των εργαζομένων στην παραγωγή και 
τις μεταφορές αυξήθηκε μόνο κατά 
0,5% ετησίως 
Συνεπώς οι επιστημονικές και τεχνι­
κές θέσεις εργασίας οι οποίες το 1983 
αντιπροσώπευαν μόνο περίπου 15% 
του συνολικού αριθμού θέσεων εργα­
σίας ευθύνονταν για περίπου 40% της 
συνολικής αύξησης της απασχόλησης 
κατά την περίοδο αυτή. Αντίθετα, οι 
θέσεις εργασίας στην παραγωγή και τις 
μεταφορές που περιλαμβάνουν τη με­
γαλύτερη ενιαία επαγγελματική ομά­
δα—το ένα τρίτο του συνόλου — 
αντιπροσώπευαν κάτω από 15% της 
αύξησης 
Επομένως, η συναγόμενη μετατόπι­
ση της επαγγελματικής δομής ήταν 
σημαντική και οι προβλέψεις επα­
ληθεύτηκαν — με την έννοια ότι 
σημειώθηκε σημαντική αύξηση των 
πιο ειδικευμένων έναντι των λιγότε­
ρο ειδικευμένων θέσεων εργασίας 
Ωστόσο, αποκαλύπτεται μία επι­
πλέον διάσταση της εικόνας εάν η 
περίοδος χωριστεί σε υποπεριό­
δους ανάλογα με τη γενική αύξηση της απασχόλησης — συγκεκριμένα, 
στα έτη χαμηλής αύξησης 1983-
1985 και πάλι μεταξύ 1990-1991 και 
τα έτη υψηλής αύξησης 1985-1990. 
Και κατά τις δύο περιόδους χαμηλής 
αύξησης της απασχόλησης η μετατό­
πιση προς επιστημονικές και τεχνικές 
θέσεις εργασίας ήταν πολύ εντονότερη 
απ' ό,τι κατά τα έτη υψηλής αύξησης 
Μεταξύ 1983-1985, ο ρυθμός αύξησης 
του αριθμού των εργαζομένων που 
υπάγονταν σε αυτή την επαγγελματι­
κή ομάδα ήταν ελαφρώς μόνο χαμηλό­
τερος απ' ό,τι την επόμενη πενταετία 
και αντιστοιχούσε στο 65% όλων των 
πρόσθετων θέσεων εργασίας που δη­
μιουργήθηκαν στην Κοινότητα. Το 
1991, η ομάδα αυτή ευθυνόταν για όλη 
την αύξηση της απασχόλησης και πε­
ρισσότερο, καθώς ο αριθμός των απα­
σχολουμένων αυξήθηκε κατά 2% σχε­
δόν έναντι οριακής μόνο αύξησης της 
απασχόλησης Αντίθετα, οι θέσεις ερ­
γασίας στην παραγωγή και τιςμεταφο 
ρές μειώθηκαν και κατά τις δύο περιό­
δους (Σχήμα 192). 
Από την άλλη πλευρά, μεταξύ 1985-
1990, ενώ οι επιστημονικές και τεχνι­κές θέσεις εργασίας αυξήθηκαν με τα­
χύτερο ρυθμό απ' ό,τι άλλες ομάδες η 
διαφορά ήταν μικρότερη. Κατά την πε­
ρίοδο αυτή, τα επιστημονικά και τεχνι­
κά στελέχη αντιπροσώπευαν μόνο λί­
γο πάνω από 30% της συνολικής 
αύξησης της απασχόλησης — περίπου 
το ίδιο ποσοστό με τους υπαλλήλους 
γραφείου και τις συναφείς θέσεις εργα­
σίας Επιπλέον, οι θέσεις εργασίας στην 
παραγωγή και τις μεταφορές αυξήθη­
καν κατά 1% ετησίως κατά την περίοδο 
αυτή και ευθύνονταν για πάνω από 
20% όλων των πρόσθετων θέσεων ερ­
γασίας που δημιουργήθηκαν. Ταυτό­
χρονα, η απασχόληση στις πωλήσεις 
και στην εξυπηρέτηση πελατών αυξή­
θηκε με ταχύτερο ρυθμό απ' ό,τι η 
συνολική απασχόληση. Συνεπώς η με­
τατόπιση της επαγγελματικής δομής 
προς υψηλότερα ειδικευμένες θέσεις 
εργασίας ήταν πολύ λιγότερο έντονη 
κατά τα έτη υψηλής αύξησης απ' ό,τι 
κατά τα έτηχαμηλής αύξησης της απα­
σχόλησης 
Το ίδιο γενικά πρότυπο είναι εμφανές 
στα περισσότερα κράτη μέλη. Με εξαί­
ρεση την Ιρλανδία και τις χώρες 
Μπενελούξ, η σχετική επέκταση των 
192 Αύξηση της απασχόλησης κατά επάγγελμα στην 
Κοινότητα (ΕΥΡ9), 1983-91 
-0,5 -0,25 
-0,5 -0,25 0 0,25 0,5 
EUH8 - Β, DK, D. on. F. iBL, L. NL, UK *Mat\ ετήσια μεταβολή {% συνόλου απασχόλησης κατά το έτος βάσης) 
175 
Κεφάλαιο 8 Ι Ιού έγιναν οι μεταβολές χων θέσεων εργασίας; 
193 Αύξηση της απασχόλησης κατά επιστημονικά/τεχνικά/ 
διευθυντικά και άλλα επαγγέλματα στα κράτη μέλη, 1983-91 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης κατά το έτος βάσης) 
4 r ι 4 
Α 1 
1 DK D QH ί F » 1 NL Ρ UK 1 0« 0 01 [ F «L I HI Ρ UK 1 W t « Ε f ·ί ί H Ρ l> 
194 Αύξηση της απασχόλησης των ανδρών κατά επάγγελμα 
στην Κοινότητα (ΕΥΡ9), 1983-91 
-0,5 -0,25 0,25 0,5 0,75 
EUR8 » Β, DK. D, OR, F, IRL. L. NL, UK 
_L 
-0,5 -0,25 0 0,25 0,5 0,75 1 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης ανδρών κατά το έτος βάσης) επιστημονικών και τεχνικών θέσεων 
εργασίας ήταν πολύ μεγαλύτερη κατά 
τις περιόδους χαμηλής αύξησης της 
απασχόλησης απ' ό,τι μεταξύ 1985-
1990 (Σχήμα 193). Και κατά τις δύο 
περιόδους χαμηλής αύξησης στη Γερ­
μανία και τη Γαλλία η μεγάλη πλειο­
νότητα των θέσεων εργασίας που δη­
μιουργήθηκαν, για παράδειγμα, 
αφορούσε τα επιστημονικά και τεχνι­
κά στελέχη, ενώ κατά την περίοδο υ­
ψηλής αύξησης οι εργαζόμενοι αυτοί 
αντιπροσώπευαν πολύ κάτω από το 
40% των νέων θέσεων. Αντίστοιχα, η 
απασχόληση στην παραγωγή και τις 
μεταφορές μεκόθηκε στις περισσότε­
ρες χώρες και κατά τις δύο περιόδους 
χαμηλής ανάπτυξης αλλά αυξήθηκε 
μεταξύ 1985-1990 σε όλεςτιςχώρες με 
εξαίρεση τη Δανία, τη Γαλλία και το 
Λουξεμβούργο — όπου, σε κάθε περί­
πτωση, η αύξηση της απασχόλησης 
ήταν πολύ μικρότερη από τον κοινοτι­
κό μέσο όρο. 
Από τα στοιχεία αυτά προκύπτουν δύο 
κύρια σημεία. Πρώτον, ότι κατά τις 
περιόδους χαμηλών επιπέδων οικονο­
μικής δραστηριότητας και χαμηλής ή 
μηδενικής αύξησης της απασχόλησης 
εμφανίζεται μία τάση μείωσης των θέ­
σεων εργασίας στις χαμηλότερες βαθ­
μίδες και συνεπώς οι απώλειες θέσεων 
εργασίας θίγουν ως επί το πλείστον 
τους λιγότερο ειδικευμένους εργαζο­
μένους Αντίθετα, κατά τις περιόδους 
αυτές οι υψηλότερα ειδικευμένες θέ­
σεις εργασίας θίγονται λιγότερο και 
εξακολουθούν να αυξάνονται σε 
αριθμό. 
Δεύτερον, σε περιόδους οικονομικής 
ανάκαμψης και υψηλών ρυθμών δη­
μιουργίας απασχόλησης οι χαμηλής 
εξειδίκευσης θέσεις εργασίας αντιπρο­
σωπεύουν σχετικά υψηλότερο ποσο­
στό αύξησης της συνολικής απασχόλη­
σης και ιδιαίτερα ωφελούνται οι 
λιγότερο ειδικευμένοι εργαζόμενοι. 
Συνεπώς η κλίμακα της μεταβολής 
της επαγγελματικής δομής και της με­
τατόπισης προς υψηλότερα ειδικευμέ­
νες θέσεις εργασίας φαίνεται ότι εξαρ-
τάται σε μεγάλο βαθμό από το 
οικονομικό κλίμα και το συνολικό πο­
σοστό καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας 
-176 
Κεφάλαιο 8 Ι Ιού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Έτσι, ενώ ισχύει ότι οι διαρθρωτικές 
αλλαγές ενδέχεται να αυξήσουν τη ζή­
τηση για υψηλά ειδικευμένους εργα­
ζομένους στην Κοινότητα κατά τα 
προσεχή έτη, ο όγκος των χαμηλότερα 
ειδικευμένων θέσεων εργασίας ενδέχε­
ται να θιγεί σε μεγάλο βαθμό από την 
οικονομική ανάπτυξη και το συνολικό 
ρυθμό δημιουργίας θέσεων εργασίας 
Εάν η ανάπτυξη είναι χαμηλή, τότε τα 
προβλήματα που θα αντιμετωπίσουν 
οι λιγότερο ειδικευμένοι εργαζόμενοι, 
όσον αφορά την παραμονή στην απα­
σχόληση ή την εύρεση νέας θέσης ερ­
γασίας θα καταστούν οξύτερα. 
Αντίθετα, εάν στο μέλλον επιτευχθούν 
παρόμοιοι ρυθμοί ανάπτυξης με εκεί­
νους που επιτεύχθηκαν κατά την πε­
ρίοδο 1985-1990, μπορείνα υπάρξουν 
λιγότερα προβλήματα αναντιστοιχίας 
μεταξύ των προσόντων που απαιτού­
νται από τους εργαζομένους και εκεί­
νων που διατίθενται στην αγορά εργα­
σίας απ' ό,τι υποστηρίζεται ορισμένες 
φορές 
Η εκτίμηση αυτή πρέπει να μετριαστεί 
από το γεγονός ότι, με τα διαθέσιμα 
δεδομένα, είναι δυνατόν να αναλυ­
θούν μόνον οι μεταβολές σε πλατειές 
κατηγορίες επαγγελμάτων. Εντός αυ­
τών των κατηγοριών, οι συγκεκριμέ­
νες δεξιότητες που προσφέρονται και 
ζητούνται μπορείνα παρουσιάζουν με­
γάλες διακυμάνσεις αφήνοντας περι­
θώριο για μεγαλύτερες αναντιστοιχίες. 
Επαγγελματικές 
μετατοπίσεις ανδρών 
και γυναικών 
Η μετατόπιση προς υψηλότερα ειδι­
κευμένες θέσεις εργασίας και η διακύ­
μανση μεταξύ περιόδων υψηλού και 
χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης είναι εμ-
φανείςτόσο για τους άνδρες όσο και για 
τις γυναίκες αν και είναι ιδιαίτερα 
έντονες για τους άνδρες 
Και κατά τις δύο περιόδους χαμηλού 
ρυθμού ανάπτυξης, 1983-1985 και 
1990-1991, οι επιστημονικές και τεχνι­
κές θέσεις εργασίας αντιπροσώπευαν 
όλη την αύξηση της απασχόλησης των 195 Αύξηση της απασχόλησης των ανδρών κατά 
επιστημονικά/τεχνικά/διευθυντικά και άλλα επαγγέλματα στα 
κράτη μέλη, 1983-91 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης ανδρών κατά το έτος βάσης) or -ι 6 
Β Άλλα 
Β Επιοτ/τεχν/διευθ. 
-2 μ || |||ί • ["••••"••Ι Ι|'-ι Α 4 
Α 2 
1983-85 1985-90 1990-91 
1 « 0 « Ε F IFt ί NL Ρ UK Β DK D OR Ε F IRL L NL Ρ UK Β DK D OU Ε F IRL L NL Ρ UK 
196 Αύξηση της απασχόλησης των γυναικών κατά επάγγελμα 
στην Κοινότητα (ΕΥΡ9), 1983-91 
-0,5 -0,25 0,25 0,5 0,75 
Παραγωγή και συναφή 
Γεωργία και 
συναφή 
Υπηρεσίες 
Πωλήσεις 
Υπάλληλοι γραφείου και 
συναφή 
Διευθυντικές 
Επιστημονικές/τεχνικές 
ι ι 1983-85 
Β 1985-90 
Β 1990-91 
EUR9 « Β, DK, D, GR, F, IRL, L, NL, UK 
-0,5 -0,25 0 0,25 0,5 0,75 1 
Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης γυναικών κατά το έτος βάσης) 
177 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
197 Αύξηση της απασχόλησης των γυναικών κατά 
επιστημονικά/τεχνικά/διευθυντικά και άλλα επαγγέλματα στα 
κράτη μέλη, 1983-91 
6 r 
4 μ Μέση ετήσια μεταβολή (% συνόλου απασχόλησης γυναικών κατά το έτος βάσης) 
τ 6 
Α 4 
Α 2 
Α -2 
Β W D βί £ F *L l NL Ρ UK Β DK 0 C1R Ε Ρ IRL L NL Ρ UK BDKDOOEFIRLLNLPUK ανδρών που σημειώθηκε στην Κοινό­
τητα. Κατά την περίοδο υψηλού ρυθ­
μού ανάπτυξης μεταξύ 1985 και 1990, 
αντιπροσώπευαν κάτω από το ένα τρί­
το της καθαρής δημιουργίας θέσεων 
εργασίας Πράγματι, η αύξηση αυτών 
των θέσεων εργασίας ήταν μικρότερη 
κατά την προηγούμενη διετία και μι­
κρότερη απ' ό,τι των θέσεων εργασίας 
στην παραγωγή και τις μεταφορές οι 
οποίες μειώΌηκαν σημαντικά κατά τις 
άλλες περιόδους (Σχήμα 194). 
Το πρότυπο αυτό επαναλαμβάνεται σε 
όλα τα κράτη μέλη, με εξαίρεση το 
Βέλγιο, όπου σύμφωνα με τα δεδομένα 
της ΕΕΔ, μεταξύ 1985 και 1990 η απα­
σχόληση των ανδρών μεκόθηκε στην 
πραγματικότητα ελαφρώς. Η πιο 
ακραία περίπτωση είναι το ΗΒ, όπου η 
απασχόληση των επιστημονικών και 
τεχνικών στελεχών συνέβαλε μόνο κα­
τά μόλις πάνω από 20% του συνολικού 
αριθμού θέσεων εργασίας, που δη­
μιουργήθηκαν για άνδρες κατά την 
περίοδο υψηλού ρυθμού ανάπτυξης 
ενώ η απασχόληση στην παραγωγή και 
τιςμεταφορές ευθυνόταν γιαπάνωαπό 
το ένα τρίτο και των υπαλλήλων γρα­
φείου για σχεδόν 40% (Σχήμα 195). 
198 Απασχόληση κατά επάγγελμα στην Κοινότητα (ΕΥΡ10), 
1992 
Βιοτέχνες και συναφή 
επαγγέλματα 
Χειριστές εγκαταστάσεων & 
μηχανών 
Νομοθέτες και διευθυντές 
Γεωργία και αλιεία 
Ένοπλες δυνάμεις 
EUR10 = Β, DK, D, Ε, F, Ι, L, NL, Ρ, UK 10 15 20 
10 15 20 
% συνολικής απασχόλησης Όσον αφορά τις γυναίκες η αύξηση 
των επιστημονικών και τεχνικών θέ­
σεων εργασίας ήταν σχετικά σταθερή 
καθ' όλη την περίοδο, συμβάλλοντας 
κατά 0,5% περίπου ετησίως στη συνο­
λική αύξηση της απασχόλησης στην 
Κοινότητα. Παρ' όλο που αυτές οι θέ­
σεις εργασίας αντιπροσώπευαν υψη­
λότερο ποσοστό αύξησης της απασχό­
λησης μεταξύ 1983 και 1985 απ' ό,τι 
κατά τα επόμενα πέντε έτη, η διαφορά 
ήταν ελάχιστη (36% έναντι 32%). Επι­
πλέον, κατά την προηγούμενη περίοδο 
χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης καθώς 
και στην περίοδο υψηλού ρυθμού ανά­
πτυξης οι θεσειςυπαλλήλων γραφείου 
πραγματοποίησαν τη μεγαλύτερη 
συμβολή στη συνολική αύξηση της α­
πασχόλησης των γυναικών — πάνω 
από το 40% και στις δύο περιπτώσεις 
(Σχήμα 196). 
Ωστόσο, το 1991, όταν η απασχόλη­
ση των γυναικών αυξανόταν μόνο 
κατά 0,5% στην Κοινότητα και 
μειωνόταν στο ΗΒ, την Ελλάδα και 
-178 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
τη Δανία, σχεδόν όλη η καθαρή αύ­
ξηση των θέσεων εργασίας αφορού­
σε επιστημονικές και τεχνικές θέ­
σεις εργασίας. Ταυτόχρονα, η 
απασχόληση των υπαλλήλων γρα­
φείου — ο μεγαλύτερος τομέας δη­
μιουργίας νέων θέσεων εργασίας κα­
τά τα προηγούμενα έτη — μειώθηκε. 
Η μείωση έγινε ιδιαίτερα αισθητή 
στο ΗΒ και τη Δανία, αν και στη 
τελευταία μειώθηκαν επίσης και οι 
θέσεις εργασίας για επιστημονικά 
και τεχνικά στελέχη, σε αντίθεση με 
το ΗΒ. Σε κάθε περίπτωση, οι απώ­
λειες θέσεων εργασίας στους υπαλ­
λήλους γραφείου ευθύνονταν για 
μείωση κατά πάνω από 0,5% της συ­
νολικής απασχόλησης των γυναι­
κών το 1991, πράγμα που σημαίνει 
σημαντική αντιστροφή της αύξησης 
σε σχέση με τα προηγούμενα 5 έτη 
(Σχήμα 197). Από την άλλη πλευρά, 
στην Ελλάδα, όπου το 1991 η απα­
σχόληση των γυναικών μειώθηκε ε­
πίσης, αυτή η επαγγελματική ομάδα 
ήταν η μοναδική που σημείωσε κά­
ποια αύξηση. 
Δυστυχώς, η αλλαγή στο σύστημα 
ταξινόμησης, όσο θετική και αν εί­
ναι για άλλους σκοπούς, σημαίνει 
ότι είναι αδύνατο να εξεταστεί εάν οι 
μετατοπίσεις στην επαγγελματική 
δομή της απασχόλησης που σημειώ­
θηκαν το 1991 συνεχίστηκαν και το 
1992, όταν η απασχόληση στην Κοι­
νότητα μειωνόταν. 
Επαγγέλματα ανδρών 
και γυναικών 
Τα δεδομένα δεν επιτρέπουν την πραγ­
ματοποίηση αξιόπιστων συγκρίσεων 
της επαγγελματικήςδομής του εργατι­
κού δυναμικού μεταξύ των κρατών 
μελών. Οι φαινόμενες σημαντικές δια­
φορές μεταξύ οικονομιών με παρόμοια 
κλαδική κατανομή της απασχόλησης 
είναι πιθανό να εξηγούνται τουλάχι­
στον εν μέρει από στατιστικές ασυνέ­
πειες. Ωστόσο, για το σύνολο της Κοι­
νότητας, οι ασυνέπειεςαυτές μπορείνα 
αλληλοαναιρούνται, έτσι ώστε να είναι 
πιθανότερο η φαινόμενη κατανομή 
της απασχόλησης μεταξύ επαγγελμά­των να προσεγγίζει περισσότερο την 
πραγματικότητα. 
Με βάση το νέο διεθνές πρότυπο σύ­
στημα ταξινόμησης των επαγγελμά­
των (ISCO 88), είναι δυνατόν να διαπι­
στωθεί ότι το 1992 το 8% των 
απασχολουμένων ήταν νομοθέτες ή 
διευθυντές από τους οποίους πάνω 
από το 50% ήταν αυτοαπασχολούμε­
νοι, το 11% ήταν σε επιστημονικά 
επαγγέλματα και το 12% τεχνικοί Συ­
νεπώς αυτές οι τρεις κατηγορίες συνο­
λικά αντιστοιχούν στο ένα τρίτο σχε-
δόν του συνολικού αριθμού 
απασχολουμένων (Σχήμα 198). 
Στο άλλο άκρο της κλίμακας, 10% 
απασχολούνταν στα αποκαλούμενα 
στοιχειώδη επαγγέλματα, 3% στη 
γεωργία ή την αλιεία, 9% ήταν χει­
ριστές εγκαταστάσεων ή μηχανημά­
των και το 15,5% βιοτέχνες και συ­
ναφείς εργαζόμενοι. Οι υπόλοιποι 
ταξινομούνται ως υπάλληλοι γρα­
φείου (13,5%) ή εργαζόμενοι στην 
εξυπηρέτηση πελατών (11,5%). 
Παρ' όλο που το ποσοστό των θέσεων 
εργασίας που κατατάσσονται ως διευ­θυντικές επιστημονικές ή τεχνικές 
κυμαινόταν γύρω στον κοινοτικό μέσο 
όρο στα περισσότερα κράτη μέλη, στην 
Ιταλία και την Ισπανία ήταν μόνο πε­
ρίπου 20% ενώ στη Γαλλία και τις 
Κάτω Χώρες ξεπερνούσε το 40%. Η 
ερμηνεία των διαφορών αυτών αποτε­
λεί ένα ριψοκίνδυνο εγχείρημα, του­
λάχιστον έως ότου πραγματοποιηθούν 
περισσότερες διερευνήσεις ή έως ότου 
τα βασικά δεδομένα καταστούν πιο συ­
γκρίσιμα μεταξύ χωρών. 
Είναι δυνατόν να γίνουν προσεκτικές 
συγκρίσεις της κατανομής των αν­
δρών και των γυναικών στα διάφορα 
επαγγέλματα στις διάφορες περιοχές 
της Κοινότητας από τη στιγμή που οι 
διαφορές στην ταξινόμηση μεταξύ χω­
ρών μπορείνα αναμένεται ότι ισχύουν 
και για τα δύο φύλα. Συνεπώς, ενώ οι 
απόλυτες αναλογίες ανδρών και γυναι­
κών στις διάφορες βασικές επαγγελμα­
τικές ομάδες μπορείνα υπόκεινται σε 
μεγάλο περιθώριο λάθους τα στοιχεία 
για τις σχετικές αναλογίες μπορεί να 
είναι mo αξιόπιστα. 
Στο σύνολο της Κοινότητας το 1992 
σημαντικά υψηλότερο ποσοστό 
199 Επαγγέλματα ανδρών και γυναικών στην Κοινότητα, 1992 
10 20 
Βιοτέχνες και συναφή 
Χειριστές 8VKOT£$3CWK<S 
μηχανών 
ΕΓκπημσνες 
Τεχνικά! 
Νομοθέτες και διευθυντές 
Στοιχειώδη επαγγέλματα 
Υπάλληλοι γραφείου 
Εξυπηρέτηση πελατών 
Γεωργία και αλιεία 
'Ενοπλες δυνάμεις 
Βιοτέχνες και συναφή 
Χειριστές ενκαταοτ^εαη/και 
μηχανών 
Εποτήμονες 
Τεχνικοί 
Νομοθέτες και διευθυντές 
Στοιχειώδη επαγγέλματα 
Υπάλληλοι γραφείου 
Εξυπηρέτηση πελατών 
Γεωργία και αλιεία 
Ένοπλες δυνάμεις Άνδρες 
• Απασχολούμενοι 
ΕΙ Μισθωτοί 
Γυναίκες 
EUR10 = Β, DK. D. Ε, F, I, Ι_ ΝΙ_ Ρ, UK 10 20 
% απασχόλησης ανδρών/γυναικών 
179 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεχαβολές χων θέσεων εργασίας; 
200 Βασικές επαγγελματικές κατηγορίες ανδρών και γυναικών 
στα κράτη μέλη. 1992 
Ι Νομοθέτες. Ι Υπάλληλοι γραφείου, Β Βιοτέχνες, χειριστές 
επιστήμονες, τεχνικοί υπηρεσίες εγκαταστάσεων 
% απασχόλησης ΠΓ , 
, U Γεωργία, στοιχειώδη 100 
80 
60 
40 
20 100 
80 
60 
40 
20 
Ε Ι Ρ L D Ε10 Β UK DK F NL 
Άνδρες Ε I Ρ l D £10 Β UK DK F NL 
Γυναίκες 
201 Απασχόληση στις MME ανά τάξη μεγέθους απασχόλησης στα 
κράτη μέλη και την Ιαπωνία, 1991 
80 % συνολικής απασχόλησης στις επιχειρήσεις 
60 \-
40 
20 n 80 
Α 60 
40 
20 
F EUR9 Ρ DK ανδρών απ' ό,χι γυναικών χαρακτηρί­
στηκαν οχ; διευθυντές η νομοθέτες -
9,5% έναντι 6% (Σχήμα 199). Επι­
πλέον, εάν αποκλειστούν οι αυτοαπα­
σχολούμενοι, οι διαφορές στη θέση χων 
ανδρών και των γυναικών είναι σχετι­
κά παρόμοιες σε όλα τα κράτη μέλη, με 
εξαίρεση το ΗΒ, καθώς οι άνδρες έχουν 
υπερδιπλάσιες πιθανότητες να πληρώ­
σουν τις θέσεις αυτές απ' ό,τι οι γυναί­
κες. Στο ΗΒ, η σχέση μεταξύ χων δύο 
είναι ελαφρώς μικρότερη από δύο προς 
ένα 
Όσον αφορά τις επιστημονικές θέ­
σεις εργασίας, το 1992 τα ποσοστά 
των ανδρών και των γυναικών ήταν 
παρόμοια. Μόνο στη Δανία, τη Γερ­
μανία και τη Γαλλία το ποσοστό των 
ανδρών που κατατάχθηκε σε αυτήν 
την επαγγελματική κατηγορία ήταν 
υψηλότερο απ' ό,τι των γυναικών, 
ενώ στο Βέλγιο, την Ισπανία και την 
Ιταλία, το ποσοστό των γυναικών 
ήταν σχεδόν διπλάσιο απ' ό,τι των 
ανδρών. Από την άλλη πλευρά, όσον 
αφορά τους τεχνικούς, μόνο στις 
τρεις αυτές χώρες καθώς και σχο ΗΒ 
το ποσοστό των ανδρών σε αυτές χις 
θέσεις εργασίας ήταν υψηλότερο απ' 
ό,τι των γυναικών. 
Στο σύνολο της Κοινότητας, εάν 
αθροιστούν αυτές οι τρεις κατηγορίες 
επαγγελμάτων, σε αυτές τις σχετικά 
υψηλόβαθμες θέσεις εργασίας το ποσο­
στό των απασχολούμενων γυναικών 
ήταν περίπου το ίδιο με εκείνο των 
ανδρών το 1992 (Σχήμα 200). 
Όσον αφορά άλλες δραστηριότητες, 
οι διαφορές είναι πιο έντονες. Πολύ 
μεγαλύτερο ποσοστό γυναικών απ' 
ό,τι ανδρών απασχολούνταν ως 
υπάλληλοι γραφείου και στην εξυ­
πηρέτηση πελατών — κατά μέσο όρο 
τριπλάσιο ποσοστό σε όλα τα κράχη 
μέλη — το δε ποσοστό γυναικών 
στις στοιχειώδεις θέσεις εργασίας 
ήταν επίσης υψηλότερο σε όλη την 
Κοινότητα (πάνω από 40% υψηλό­
τερο από το μέσο όρο). Το αντίστρο­
φο ισχύει για τους βιοτέχνες και συ­
ναφείς εργαζομένους καθώς και για 
τους χειριστές εγκαταστάσεων ή 
μηχανημάτων, όπου επικρατούν οι 
άνδρες. 
-180 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεχαβολές χων θέσεων εργασίας; 
Μικρές και μεσαίες 
επιχειρηθείς Δεδομένα σχετικά με τις μικρές επιχειρήσεις 
Σχην Κοινότητα, οι περισσότεροι απα­
σχολούμενοι εργάζονται σε μικρές επι­
χειρήσεις. Επίσης, οι επιχειρήσεις αυ­
τές αντιπροσωπεύουν μεγάλο ποσοστό 
των νέων θέσεων εργασίας που δη­
μιουργούνται, αν και η έλλειψη αξιό­
πιστων και συνεπών δεδομένων καθι­
στά δύσκολη την ποσοτική εκτίμηση 
της σημασίας τους για την αύξηση της 
απασχόλησης στην Κοινότητα Ωστό­
σο, χα στοιχεία για μία ή δύο χώρες 
υποδεικνύουν όχι ευθύνονται για ση­
μαντικό μέρος της καθαρής δημιουρ­
γίας θέσεων εργασίας που σημειώθηκε 
στον ιδιωτικό τομέα κατά την προη­
γούμενη δεκαετία Το γεγονός ότι οι 
μικρές επιχειρήσεις αντιπροσωπεύουν 
μεγάλο μέρος της απασχόλησης στις 
δραστηριότητες υπηρεσιών, στις ο­
ποίες σημειώθηκε μεγάλο μέρος της 
δημιουργίας θέσεων εργασίας — δια­
νομή και τροφοδοσία, όπου επικρα-
χούν, λοιπές υπηρεσίες και χρημαχοοι-
κονομικές και επιχειρηματικές 
υπηρεσίες — συμβάλλει στην επιβε­
βαίωση της βαρύτητας τους. 
Το 1991, περίπου 55% των απασχολου­
μένων στην Κοινόχηχα εργαζόχαν σε 
επιχειρήσεις κάχω χων 100 μισθωτών, 
και σχεδόν 30% σε επιχειρήσεις κάτω 
των 10 μισθωτών (Σχήμα 201), τα πο­
σοστά δε αυτά είναι περίπου τα ίδια με 
εκείνα των απασχολουμένων σε μικρές 
επιχειρήσεις στην Ιαπωνία (όπου τα 
δεδομένα αφορούν ελαφρώςδιαφορετι-
κές τάξεις από άποψη μεγέθους και το 
1992 αντί το 1991). 
Ωστόσο, η βαρύτητα των μικρών επι­
χειρήσεων παρουσιάζει σημαντικές 
διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, 
καθώς στις νότιες χώρες πολύ υψηλό­
τερο ποσοστό του εργατικού δυναμι­
κού τους τείνει να απασχολείται σε 
μικρές επιχειρήσεις — ιδίως σε πολύ 
μικρές επιχειρήσεις — απ' ό,τι στις βό­
ρειες χώρες, με εξαίρεση τη Δανία. 
Έτσι, το 1991 στην Ισπανία, 74% των 
απασχολουμένων εργαζόταν σε επιχει­
ρήσεις κάτω των 100 μισθωτών και 
πάνω από 46% σε επιχειρήσεις κάτω 
των 10 μισθωτών, ενώ στην Ιταλία, τα Τα δεδομένα στα οποία βασίζεται η ανάλυση για τις μικρές επιχειρήσεις προέρχονται 
από το Ευρωπαϊκό Στατιστικό Σύστημα για τις MME, που πρωτοδημιούργησε η 
Eurostat το 1990 και καταρτίστηκε από δεδομένα που παρέχουν οι εθνικές στατι­
στικές υπηρεσίες, όταν είναι δυνατόν, αλλά συμπληρώνεται και από άλλες πηγές σε 
ορισμένες περιπτώσεις. Η βάση δεδομένων κατατάσσει τις επιχειρήσεις κατά μέγε­
θος και κατηγορία NACE. Από τη στιγμή που οι ορισμοί παρουσιάζουν ορισμένες 
διαφορές μεταξύ χωρών (όσον αφορά τον ορισμό μίας επιχείρησης για παράδειγμα) 
και η εναρμόνιση είναι δυνατή σε περιορισμένο μόνο βαθμό, υπάρχουν δυσκολίες 
στην πραγματοποίηση άμεσων συγκρίσεων μεταξύ κρατών μελών. Συνεπώς, η 
ανάλυση που παρουσιάζεται πρέπει να θεωρηθεί ως ενδεικτική μόνο της κατάστα­
σης σε κάθε χώρα. 
Η διάκριση των επιχειρήσεων κατά τάξεις μεγέθους απασχόλησης περιλαμβάνει σε 
ορισμένες περιπτώσεις κάποιο βαθμό εκτίμησης, ώστε να υπολογιστούν τα στοιχεία 
που λείπουν. Για κάθε χώρα χρησιμοποιήθηκαν τα τελευταία διαθέσιμα δεδομένα 
που αφορούν στις περισσότερες περιπτώσεις το 1991, σε άλλες το 1990 και ακόμη 
το 1989 όσον αφορά την Ιταλία. Το γεγονός ότι τα στοιχεία αφορούν διαφορετικά 
έτη δεν πρέπει να επηρεάζει ουσιαστικά τις συγκρίσεις από τη στιγμή που η κατά 
μέγεθος κατανομή των επιχειρήσεων είναι απίθανο να μεταβληθεί σημαντικά μέσα 
σε ένα ή δύο έτη. Όσον αφορά τις Κάτω Χώρες, η έλλειψη δεδομένων για τις 
διάφορες τάξεις μεγέθους για ορισμένες κατηγορίες NACE δεν επιτρέπουν τη 
συμπερίληψη της χώρας αυτής στην ανάλυση. Από τη στιγμή που δεν υπάρχουν 
δεδομένα σχετικά με τις υπηρεσίες για την Ελλάδα και την Ιρλανδία, η ανάλυση 
αφορά συνεπώς 9 κράτη μέλη για τον τομέα αυτό και 11 για τη μεταποίηση. 
Η συνολική μεταποίηση αποτελεί το άθροισμα των κατηγοριών NACE (2-23) +3 + 4 
Το σύνολο των υπηρεσιών είναι το άθροισμα των κατηγοριών NACE 6+7+8+9. Η 
απασχόληση είναι το σύνολο των ατόμων που εργάζονται στις επιχειρήσεις που 
κατατάσσονται στον τομέα αυτό. Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τα 
δεδομένα, βλ. Επιχειρήσεις στην Ευρώπη, Τρίτη έκθεση, Eurostat, 1994. 
Όσον αφορά την Ιαπωνία, τα δεδομένα λαμβάνονται από την Επετηρίδα στατιστι­
κών της εργασίας, 1992, που δημοσιεύει το Υπουργείο Εργασίας της Ιαπωνίας. 
Συγκεκριμένες σημειώσεις για κάθε χώρα έχουν ως εξής: 
Βέλγιο: τα δεδομένα αφορούν μόνο μισθωτούς, η τάξη μεγέθους 0-9 περιλαμβάνει 
μόνο 1-9 εργαζομένους. 
Δανία: για την κατηγορία NACE 7 δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα για την τάξη 
μεγέθους 50-99. 
Γερμανία: τα δεδομένα αφορούν το 1990. 
Ελλάδα: δεν υπάρχουν δεδομένα για την τάξη μεγέθους 0-9 και τις κατηγορίες 
NACE 5, 7, 8 και 9. 
Γαλλία: τα δεδομένα αφορούν το 1990. 
Ιρλανδία: τα δεδομένα αφορούν το 1990, η τάξη μεγέθους 0-9 περιλαμβάνει μόνο 3-9 
εργαζομένους, δεν υπάρχουν δεδομένα για τις κατηγορίες NACE 5,6, 7, 8 και 9. 
Ιταλία: τα δεδομένα αφορούν το 1989, δεν υπάρχουν δεδομένα για την κατηγορία 
NACE 9, η τάξη μεγέθους 0-9 περιλαμβάνει μόνο 1-9 εργαζομένους. 
Λουξεμβούργο: τα δεδομένα αφορούν μόνο μισθωτούς, η τάξη μεγέθους 0-9 περι­
λαμβάνει μόνο 1-9 εργαζομένους. 
Πορτογαλία: τα δεδομένα αφορούν μόνο μισθωτούς, η τάξη μεγέθους 0-9 περιλαμ­
βάνει μόνο 1-9 εργαζομένους. 
Ιαπωνία: τα δεδομένα αφορούν το 1992, οι τάξεις μεγέθους είναι 1-4,5-29 και 30-99. 
181-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεχαβολές χων θέσεων εργασίας; 
202 Απασχόληση στις MME της μεταποίησης και των 
υπηρεσιών ανά τάξη μεγέθους απασχόλησης στα κράτη 
μέλη και την Ιαπωνία, 1991 
% συνολικής απασχόλησης στις επιχειρήσεις 
80 
60 h 
40 
20 Αριθμός απασχολουμένων: 
• θ-9 • 10-19 Μ 20-99 
Ι 1989. D, F 1990. Ιαπωνία 1992 και τάξη 
μεγέθους Μ, &-2Θ, 30-99 π 80 
Α 60 
40 
20 
0 UK L F Ε1! Ρ DK Ι Ε OR IRL 
Μεταποίηση 0 UK L F Ε» I" OK I Ε OR IRL 
Υπηρεσίες 
203 Απασχόληση στις MME κατά μονοψήφιο κλάδο της NACE και 
κατά τάξη μεγέθους απασχόλησης στην Κοινότητα, 1991 
Κατασκευές 
Διανομή, ξενοδοχεία 
Λοιπές υπηρεσίες 
Λοιπή μεταποίηση 
Τράπεζες, πίστη, 
ασφάλειες 
Μεταφορές, επικοινωνίες 
Βιομηχανίες μετάλλου 
Εξόρυξη, χημικά 
προϊόντα 
20 40 60 80 100 
% συνολικής απασχόλησης στις επιχειρήσεις ποσοστά ήταν ελαφρώς μόνο χαμηλό-
χερα (69% και 43% αντιστοίχως). Το 
μερίδιο της απασχόλησης σε μικρές 
επιχειρήσεις ήταν υηχηλότερο από τον 
κοινοτικό μέσο όρο και στην Πορτογα­
λία, όπου 60% των απασχολουμένων 
εργαζόταν σε επιχειρήσεις κάχω χων 
100 μισθωτών. (Επιπλέον, το ποσοστό 
αυτό ενδέχεται να υποτιμά το πραγμα­
τικό ποσοστό καθώς αφορά αποκλει­
στικά τους μισθωτούς και δεν συνεκχι-
μά χους αυτοαπασχολουμένους οι 
οποίοι παρουσιάζουν δυσανάλογη τά­
ση να εργάζονται σε μικρές επιχειρή­
σεις — βλ. Πλαίσιο σχετικά με τα 
δεδομένα) 
Ωστόσο, με εξαίρεση τη Δανία, όπου το 
64% εργαζόταν σε επιχειρήσεις κάχω 
χων 100 μισθωτών, το μερίδιο χης απα­
σχόλησης σε μικρές επιχειρήσειςσε κά­
θε βόρειο κράχος μέλος για χο οποίο 
υπάρχουν συγκρίσιμα δεδομένα ήχαν 
χαμηλότερο από τον κοινοτικό μέσο 
όρο. Στο Βέλγιο και τη Γερμανία, μόνο 
46% των απασχολουμένων εργαζόταν 
σε επιχειρήσεις κάχω χων 100 μισθω­
τών (17-18% σε επιχειρήσεις κάτω των 
10 μισθωτών), ενώ στο ΗΒ και το Λου­
ξεμβούργο το ποσοστό ήχαν επίσης κά­
χω από χο μισό. (Ωστόσο, όσον αφορά 
το Βέλγιο, τα δεδομένα περιορίζονται 
σε μισθωτούς και συνεπώς, όπως 
και στην Πορτογαλία, ενδέχεται να 
υποτιμούν τη βαρύτητα των μικρών 
επιχειρήσεων.) 
Οι μικρές 
επιχειρήσεις στη 
μεταποίηση και 
τις υπηρεσίες 
Οι μικρές επιχειρήσεις είναι πολύ ση­
μαντικότερες στον τομέα των υπηρε­
σιών στην Κοινότητα απ' ό,τι στη με­
ταποίηση. Το 1991, μόλις κάτω από 
40% των απασχολουμένων εργαζόταν 
σε επιχειρήσεις κάτω των 100 μισθω­
τών στην Κοινότητα ως σύνολο (αν και 
με εξαίρεση τις Κάτω Χώρες, για τις 
οποίες δεν υπάρχουν διαθέσιμα συ­
γκρίσιμα δεδομένα) και μόνο 12% σε 
επιχειρήσεις κάτω των 10 μισθωτών 
(Σχήμα 202). Αντίθετα, 60% χων απα­
σχολουμένων σε υπηρεσίες εργαζόχαν 
-182 
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές χων θέσεων εργασίας; 
σε επιχειρήσεις κάχω χων 100 μισθω-
χών και 36% σε επιχειρήσεις κάχω χων 
10 μισθωτών. 
Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και 
στην Ιαπωνία, αν και η διαφορά μεταξύ 
της μεταποίησης και των υπηρεσιών 
είναι λιγότερο έντονη. Πράγματι, στην 
Ιαπωνία οι μικρές επιχειρήσεις είναι 
σημαντικότερες στη μεταποίηση απ' 
ό,τι στην Κοινότητα — το 1992 οι επι­
χειρήσεις κάτω των 100 μισθωτών 
αντιπροσώπευαν το 45% της απασχό­
λησης στον τομέα αυτό — και ελαφρώς 
λιγότερο σημαντικές στις υπηρεσίες 
— που αντιπροσώπευαν το 56% της 
απασχόλησης. 
Με δεδομένη τη φαινόμενη επικράτη­
ση των μεγάλων επιχειρήσεων στην 
Ιαπωνία, ιδίως στο διεθνές εμπόριο, η 
βαρύτητα των μικρών επιχειρήσεων 
στη μεταποίηση μπορεί να φαίνεται 
απρόσμενη. Ωστόσο, αντανακλά την 
επικράτηση της πρακτικής των μεγά­
λων βιομηχανικών επιχειρήσεων να 
αναθέτουν υπεργολαβικά σημαντικά 
τμήματα της διαδικασίας παραγωγής 
σε μικρές επιχειρήσεις. Κατά τον τρόπο 
αυτό, οι μεγάλες επιχειρήσεις είναι σε 
θέση να επιτύχουν την ευελιξία της 
παραγωγής και την καινοτομία που 
προέρχεται από τη λειτουργία σε μικρή 
κλίμακα, διατηρώντας ταυτόχρονα τα 
πλεονεκτήματα κόστους καθώς και 
εκείνα του μάρκετινγκ και της διαφή­
μισης σε μεγάλη κλίμακα — μαζί με τα 
μακροπρόθεσμα οφέλη της προώθη­
σης συγκεκριμένης μάρκας και εικό­
νας. Αυτός ο συνδυασμός της ευελιξίας 
στην παραγωγή και της σταθερότητας 
στο μάρκετινγκ και την επιδίωξη μίας 
επιχειρησιακής στρατηγικής αποδεί­
χθηκε ιδιαίτερα επιτυχής για τη διατή­
ρηση της ιαπωνικής ανταγωνιστικό­
τητας στις παγκόσμιες αγορές έναντι 
του σημαντικού μειονεκτήματος 
κόστους που επιβάλλει το ισχυρό 
νόμισμα. 
Σε ορισμένες χώρες της Κοινότητας, 
κυρίως στο Νότο, οι μικρές επιχειρή­
σεις είναι σημαντικές και στη μετα­
ποίηση. Στην Ιταλία, την Ισπανία, την 
Ελλάδα και την Πορτογαλία, οι επιχει­
ρήσεις κάχω των 100 μισθωτών αντι­
προσώπευαν πάνω από 50% της απα­σχόλησης στον τομέα αυτό, με βάση τα 
τελευταία διαθέσιμα δεδομένα — στην 
Ιταλία και την Ισπανία περίπου 60%. 
Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά δεν αντανα­
κλούν κατ' ανάγκη το ίδιο είδος οργά­
νωσης της παραγωγής με την Ιαπω­
νία — αν και υπάρχουν ορισμένες 
ομοιότητες με την Ιταλία — αλλά μάλ­
λον τη λιγότερο ανεπτυγμένη φύση 
της μεταποίησης στις χώρες αυτές και 
τη σχετική βαρύτητα κλάδων όπως η 
ένδυση και η υπόδηση, όπου η λειτουρ­
γία σε μεγάλη κλίμακα δεν είναι τόσο 
κρίσιμη όσο στις μηχανολογικές 
κατασκευές. 
Αντίθετα, οι μικρές επιχειρήσεις είναι 
πολύ λιγότερο σημαντικές στην μετα­
ποίηση στα βόρεια κράτη μέλη, όπου 
επικρατούν οι μεγάλες επιχειρήσεις. 
Το 1990, στη Γερμανία, μόνο 28% των 
απασχολουμένων στη μεταποίηση ερ­
γαζόταν σε επιχειρήσεις κάτω των 
100 μισθωτών και στο Λουξεμβούργο 
μόνο 22% ενώ στο ΗΒ το ποσοστό ήταν 
κάτω από το ένα τρίτο. 
Ωστόσο, όσον αφορά τις υπηρεσίες, πά­
νω από 50% των απασχολουμένων ερ­
γαζόταν σε μικρές επιχειρήσεις κάτω 
των 100 μισθωτών σε όλα τα κράτη 
μέλη με εξαίρεση το Βέλγιο (όπου, 
όπως αναφέρεται παραπάνω, τα στοι­
χεία αφορούν μόνο τουςμισθωτούςκαι 
συνεπώς υποτιμούν το μερίδιο των ερ­
γαζομένων σε μικρές επιχειρήσεις). Σε 
έξι από τις 9 χώρες για τις οποίες υπάρ­
χουν δεδομένα — με εξαίρεση το ΗΒ, 
το Λουξεμβούργο και το Βέλγιο — το 
ποσοστό έφθανε ή ξεπερνούσε το 60% 
και σε δύο χώρες — Ισπανία και Ιταλία 
— ξεπερνούσε το 75%. 
Στις υπηρεσίες, οι μικρές επιχειρήσεις, 
όπως μπορείνα αναμένεται, είναι ιδιαί­
τερα σημαντικές στη διανομή και την 
τροφοδοσία, όπου οι επιχειρήσειςκάτω 
των 100 μισθωτών αντιπροσώπευαν 
πάνω από 70% της συνολικής απασχό­
λησης στον τομέα αυτό στην Κοινότη­
τα ως σύνολο το 1991, ενώ οι πολύ 
μικρές επιχειρήσεις κάτω των 10 μι­
σθωτών αντιπροσώπευαν σχεδόν 50% 
του συνόλου (Σχήμα 203). Στους δύο 
σημαντικότερου τομείς ανάπτυξης, τις 
'λοιπέςυπηρεσίες', που στην περίπτω­
ση αυτή δεν περιλαμβάνουν την υγεία και την εκπαίδευση, και τις χρημα­
τοοικονομικές και επιχειρηματικές υ­
πηρεσίες, οι μικρέςεπιχειρήσεις αποτε­
λούν επίσης σημαντικούς εργοδότες, 
παρέχοντας 60% των θέσεων εργασίας 
στον τομέα των λοιπών υπηρεσιών και 
50% στιςχρηματοοικονομικές, και επι­
χειρηματικές υπηρεσίες ενώ 30-35% 
απασχολείται σε πολύ μικρές επιχειρή­
σεις κάτω των 10 μισθωτών. 
Αντίθετα, στη μεταποίηση, οι πολύ μι­
κρός επιχειρήσεις έχουν μικρή σημα­
σία Ακόμη και στη λοιπή μεταποίηση, 
που περιλαμβάνει την ένδυση και την 
υπόδηση καθώς και τη βιομηχανία ε­
πεξεργασίας τροφίμων, κάτω από 20% 
των απασχολουμένων το 1991 εργαζό­
ταν σε επιχειρήσεις κάτω των 10 μι­
σθωτών, ενώ στις κατασκευές 
μεταλλικών προϊόντων και μηχανο­
λογικών κατασκευών το ποσοστό ήταν 
πολύ χαμηλότερο από 10%. Στους τε­
λευταίους δύο κλάδους, οι μεγάλες ετπ-
χειρήσεις τείνουν να επικρατούν 
στους σχετικούς κλάδους, καθώς 70% 
των απασχολουμένων εργάζεται σε 
επιχειρήσεις 100 τουλάχιστον 
μισθωτών. 
Από την άλλη πλευρά, ακόμη και εάν 
οι πολύ μικρές επιχειρήσεις έχουν μι­
κρότερη σημασία, το 1991 οι μικρές 
επιχειρήσεις κάτω των 100 μισθωτών 
παρείχαν πάνω από τις μισές θέσεις 
εργασίας στη λοιπή μεταποίηση. Συνε­
πώς, παρ' όλα αυτά, η μετατόπιση προς 
τις δραστηριότητες του τομέα των 
υπηρεσιών ενδέχεται να σχετίζεται αυ­
τή καθαυτή με την αύξηση της απα­
σχόλησης στις μικρές επιχειρήσεις. 
Ωστόσο, οι μικρές επιχειρήσεις είναι 
ιδιαίτερα οπ^αντικέςστιςκατασκευές, 
όπου το 1991 οι επιχειρήσεις κάτω των 
10 μισθωτών αντιπροσώπευαν πάνω 
από 40%) της απασχόλησης στην Κοι­
νότητα και εκείνες με κάτω από 100 μι­
σθωτούς σχεδόν 80%. 
183-
Κεφάλαιο 8 Πού έγιναν οι μεταβολές των θέσεων εργασίας; 
Απασχολούμενοι στους διψήφιους κλάδους της NACE στα κράτη μέλη, 
1992 (σε χιλιάδες) 
1992 EUR12 Β DK D_90 GR Ε F IRL I LI UK 
Συνολική απασχόληση 133347,1 3770,3 2636,6 29715,0 3680,0 12457,7 22021,4 1133,9 21015,1 
Γεωργία 7810,3 109,2 138,9 1044,0 804,3 1258,9 1301,8 188,2 1656,9 
Ενέργεια και νερό 1877,4 44,2 21,5 463,6 50,2 119,4 253,3 13,6 288,3 
Εξόρυξη, διυλιστήρια, πυρηνικά καύσιμα 788,4 14,6 2,5 244,6 27,7 77,1 106,1 7,0 
Ηλεκτρισμός, φωταέριο, νερό 1033,2 32,6 18,5 274,4 36,6 79,3 188,9 14,0 
Ορυκτά, χημικό προϊόντα 4826.1 194,6 55,6 1612,1 87,3 418,6 662,4 35,6 676,0 
Βιομηχανίες μετάλλου 919,2 55,4 8,3 463,1 16,7 59,1 115,0 1,9 
Μη μεταλλικά ορυκτά προϊόντα 1088.9 37,3 21,1 315,5 30,6 185,1 173,6 15,2 
Χημικά προϊόντα, τεχνητές ίνες 1884,1 94,1 24,1 772,5 25,0 136,8 331,2 14,2 
Μεταποίηση μετάλλων, μηχανολογικές κατασκευές 13399,4 322,9 202,0 5533,3 111,7 833,6 1958,0 73,4 1957,8 
Προϊόντα εκ μετάλλου 2727,2 90,4 54,9 1170,3 46,8 351,7 545,0 17,3 
Μηχανολογικές κατασκευές 2709,4 48,8 68,3 1240,9 14,4 129,1 318,3 12,0 
Μηχανές γραφείου 405,0 15,7 0,0 75,3 0,0 15,8 71,0 8,3 
Ηλεκτρολογικές κατασκευές 2603,8 75,1 49,5 1076,8 19,2 147,5 477,6 20,5 
Αυτοκινητοβιομηχανία 1766,8 67,9 4,7 818,5 4,6 192,3 301,9 2,5 
Aitri mezzi di trasporto 811,5 14,9 18,1 156,0 25,1 74,9 176,0 3,9 
Strumerrtl ottici θ di precisione 413,4 10,0 4,8 193,6 0,0 22,4 68,2 8,8 
Λοιπές μεταφορικά μέσα 13113,3 355,3 272,9 2852,7 438,2 1387,8 1947,9 118,6 2296,2 
Κατασκευές οργάνων 2857,1 115,7 102,2 622,9 109,1 383,0 646,8 43,7 
Λοιπή μεταποίηση 1059,6 50,2 7,9 269,5 42,6 132,6 210,8 11,0 
Τρόφιμα, ποτά, καπνός 1660,3 39,0 22,3 348,9 144,5 293,4 228,2 14,0 
Κλωστοϋφαντουργία 1634,7 52,0 45,9 506,9 65,6 241,2 220,6 16,2 
Δέρμα, υπόδηση, ένδυση 2105,6 54,2 57,5 667,9 38,6 197,6 349,1 17,4 
Ξύλο, έπιπλα 988,0 32,0 19,3 334,1 20,3 99,8 196,1 9,2 
Χαρτί, εκδόσεις 507,4 12,3 16,6 102,4 17,4 40,2 96,3 5,5 
Ελοσπκά, πλαστικά 9977,5 246,6 163,0 2059,0 245,9 1215,9 1675,8 85,4 1743,7 
Λοιπή μεταποίηση 25348,8 670,8 403,4 4965,5 752,2 2766,1 3783,5 221,3 4430,0 
Κατασκευές 5209,6 129,6 125,5 1018,0 117,2 479,3 1035,7 40,9 
Διανομή, ξενοδοχεία, τροφοδοσία 11103,2 367,6 178,6 2817,2 387,4 1403,0 1900,0 108,9 
Χονδρικό εμπόριο 4105,5 111,7 67,6 765,3 181,3 665,7 715,0 57,0 
Λιανικό εμπόριο 1408,3 61,8 27,3 365,0 65,5 218,2 132,8 9,9 
Ξενοδοχεία και τροφοδοσία 7909.1 269,1 185,0 1654,0 250.4 734,8 1345,8 63,2 1165,1 
Επισκευή προϊόντων, οχημάτων 761,2 40,2 21,7 253,1 13,0 57,7 196,7 4,4 
Μεταφορές, επικοινωνίες 2159,7 79,5 54,2 270,9 105,5 388,8 423,1 19,1 
Σιδηρόδρομοι 188,1 7,8 16,3 35,0 31,7 16,9 17,6 2,2 
Λοιπές χερσαίες μεταφορές 296,8 14,5 9,8 62,9 6,4 30,5 50,2 5,1 
'Υδάτινες και θαλάσσιες μεταφορές 1351,9 57,0 34,3 499,2 46,0 84,4 190,5 9,3 
Εναέριες μεταφορές 1978,1 70,1 48,8 532,9 47,8 156,2 465,2 19,4 
Ταξιδιωτικές, μεταφορικές υπηρεσίες 11618.0 327,5 240,7 2578,4 200,0 737,6 2098,9 102,8 1491,8 
Επικοινωνίες 2559,7 97,9 69,3 751,5 53,5 235,9 466,7 26,6 
Χρτ»ίατοοικονομικές, επιχειρηματικές υπηρεσίες 1052,5 47,9 23,1 335,6 22,2 78,0 160,3 11,3 
Τράπεζες «Μ πίστη 5932,2 174,2 135,4 1459,4 120,0 403,8 1314,7 57,1 
Ασφάλειες (εκτός κοινωνικής ασφάλισης) 570,8 6,6 10,6 31,9 3,9 19,9 157,2 1,6 
Υπηρεσίες προς επιχειρήσεις, κτηματομεσιτικό 37041,0 1230,2 950,8 7754,5 739,9 2887,3 6959,1 279,7 5309,4 
Ενοίκια λήσινγκ 8677,1 353,3 165,3 2473,8 246,9 785,0 2024,8 65,1 1571,7 
Λοιπές υπηρεσίες 1167,0 34,8 32,9 273,9 15,5 192,4 196,6 7,7 
Δημόσια διοίκηση 6855,2 335,6 284,9 1305,4 188,8 616,4 1558,0 63,4 
Υπηρεσίες υγιεινής, νεκροταφεία 369,7 7,7 4,6 86,5 4,3 10,9 112,9 3,3 
Εκπαίδευση 6393,6 212,3 172,1 1754,3 126,0 466,2 1357,5 72,1 
Έρευνα και ανάπτυξη 3901,4 148,7 210,0 963,7 34,3 128,4 853,0 16,6 
Υγεία, κτηνιατρική 1791,1 45,4 50,4 333,1 56,4 183,5 317,7 21,1 
Λοιπές δημόσιες υπηρεσίες 1330,3 59,8 18,8 382,0 42,4 141,4 228,7 15,6 
Υπηρεσίες αναψυχής, πολιτιστικές 1108,4 19,1 11,7 121,3 24,4 362,0 293,0 5,3 
Προσωπικές υπηρεσίες 123,8 13,5 0,0 60,4 0,0 0,0 17,1 0,6 
Οικιακές υπηρεσίες 503,7 5,8 18,1 5,6 4,6 1,7 38,8 4,2 0,0 
Δίπλίομαηκές υπηρεσίε<;/Μη αναφερόμενες 
Σημείωση: Τα στοιχεία για τη Γερμανία δεν περιλαμβάνουν τα νέα κρατίδια 164,6 6613,9 4509,1 25629,6 
10,3 
2,3 
0,0 
1,5 
10,4 
7,9 
2,0 
0,0 
5,1 
1,8 
2,1 
0,0 
0,0 
0,0 
0,0 
0,8 
11,7 
3,2 
0,0 
0,0 
0,8 
1,9 
5,3 
0,0 
17,7 
33,3 
7,2 
15,9 
8,8 
1,1 
11.2 
3,2 
2,7 
0,0 
1,7 
0,0 
3,3 
20,4 
13,3 
1,0 
6,0 
0,0 
42,2 
16,7 
2,4 
7,1 
0,0 
7,1 
3,4 
1,5 
1,6 
0,0 
2,3 
3,1 246,9 
58,8 
50,6 
41,5 
172,0 
0,0 
37,4 
99,1 
406,7 
102,9 
105,3 
0,0 
109,5 
30,4 
47,1 
11,6 
560,7 
172,1 
18,7 
24,3 
40,5 
168,1 
37,0 
98,7 
373,4 
1227.0 
395,9 
576,2 
176,8 
78,2 
409,1 
31,2 
151,7 
19,3 
32,1 
63,2 
111,6 
676,7 
129,0 
59,1 
479,1 
9,6 
2189,7 
485,8 
113,1 
418,9 
28,9 
517,1 
427,3 
122,6 
63,3 
10,8 
0,0 
298,5 517,2 
41,5 
23,4 
33,2 
152,8 
29,9 
58,2 
44,6 
190,3 
70,6 
30,9 
0,0 
41,9 
20,2 
21,8 
4,1 
716,4 
115,5 
130,5 
251,7 
106,6 
65,1 
19,5 
27,4 
367,6 
902,4 
146,2 
468,9 
199,7 
87,5 
219,6 
23,3 
82,2 
7,8 
18,3 
32,3 
54,3 
271,7 
90,6 
25,7 
146,7 
8,0 
1129,7 
324,6 
2,7 
340,3 
10,8 
193,6 
20,7 
46,3 
69,3 
119,6 
0,0 
9,8 569,0 
520,8 
234,9 
312,8 
748,9 
162,1 
212,8 
342,6 
2506.7 
275,5 
739,4 
218,9 
586,3 
323,9 
273,8 
89,0 
2155,1 
542,9 
185,7 
293,9 
338,4 
488,2 
215,5 
90,5 
1783,6 
5193,3 
796,2 
2879,7 
1156,5 
361,0 
1602.0 
116,9 
582,0 
33,6 
65,3 
335,8 
468,6 
2671,6 
625,6 
288.4 
1635,9 
321,6 
7569,6 
1735,7 
295,2 
1736,5 
99,9 
1515,2 
1095,4 
613,3 
307.5 
141,3 
29,9 
113,4 
- 184 
Κατάλογος σχημάτων 
Κατάλογος οχημάτων 
1 Ποσοστά απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού, 1971-1993 27 
2 Ποσοστά ανεργίας στην Κοινότητα και αλλού, 1971-1993 29 
3 Ποσοστά ανεργίας στα κράτη μέλη, 1985, 1990 και Μάιος 1994 29 
4 Ποσοστά ανεργίας ανδρών και γυναικών στα κράτη μέλη, 1990 και Μάιος 1994 31 
5 Ποσοστά ανεργίας στα κράχη μέλη σύμφωνα με εναλλακτικούς ορισμούς, 1986 και 1993 31 
6 Ποσοστό ανέργων κατά την ΕΕΔ που είναι εγγεγραμμένοι ως άνεργοι, 1986 και 1992 32 
7 Ποσοστό εγγεγραμμένων ανέργων που δήλωσαν άνεργοι στην ΕΕΔ, 1986 και 1992 33 
8 ΑΕΠ, 1992-1995 34 
9 Επενδύσεις 1992-1995 35 
10 Κατανάλωση, 1992-1995 35 
11 Πληθωρισμός, 1992-1995 35 
12 Εμπορικό ισοζύγιο, 1992-1995 36 
13 Απασχόληση, 1992-1995 36 
14 Ανεργία, 1992-1995 36 
15-18 Παράγοντες που επηρέασαν τις μεταβολές του εργατικού δυναμικού στην Κοινότητα, τις χώρες της ΕΖΕΣ, 
την Ιαπωνία, και τις ΗΠΑ 1961-1992 44-45 
19-22 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών κατά ομάδα ηλικιών στην Κοινότητα, τις χώρες της ΕΖΕΣ, την Ιαπωνία, 
και τις ΗΠΑ 1960-1992 47 
23-26 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών κατά ομάδα ηλικιών στην Κοινότητα, τις χώρες της ΕΖΕΣ, 
την Ιαπωνία, και τις ΗΠΑ 1960-1992 48 
27-38 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη 1960-1992 52-53 
39-50 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη 1960-1992 54-55 
51 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών ηλικίας άνω των 55 ετών στα κράτη μέλη και αλλού, 1980, 1986 και 1992 56 
52 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας άνω των 55 ετών στα κράτη μέλη και αλλού, 1980, 1986 και 1992 56 
53 Ποσοστά συμμετοχής των ανδρών ηλικίας κάτω των 25 ετών στα κράτη μέλη και αλλού, 1980, 1986 και 1992 57 
54 Ποσοστά συμμετοχής των γυναικών ηλικίας κάτω των 25 ετών στα κράτη μέλη και αλλού, 1980, 1986 και 1992 57 
55 Μεταβολές της απασχόλησης και του εργατικού δυναμικού στην Κοινότητα, 1986-1993 59 
56-59 Αύξηση της απασχόλησης και του ΑΕΠ στην Κοινότητα, τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και τις χώρες ΕΖΕΣ, 1962-1993 62 
60-63 Αύξηση της απασχόλησης και του ΑΕΠ στη Γερμανία, τη Γαλλία, το ΗΒ και την Ιταλία, 1962-1993 65 
64-69 Αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης στο μεταποιητικό και στο μη μεταποιητικό τομέα στην 
Κοινότητα, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 1962-1993 67 
70-77 Αύξηση της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης στη μεταποίηση στη Γερμανία, τη Γαλλία, 
την Ιταλία και το Η.Β., 1962 έως 1993 70-71 
78 Αύξηση της παραγωγικότητας και του πραγματικού κόστους εργασίας στη μεταποίηση στην ΕΥΡ7, 1970-91 73 
79-84 Αύξηση της παραγωγικότητας και του πραγματικού κόστους εργασίας στη μεταποίηση στη Γερμανία, τη Γαλλία, 
την Ιταλία και το ΗΒ, 1970-1991 74 
85-88 Ονομαστικό μοναδιαίο κόστος εργασίας σε εθνικό νόμισμα και ECU στην Κοινότητα, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, 
1970-1991 77 
89 Ρυθμοί εισόδου και εξόδου από την απασχόληση και αύξησης της απασχόλησης στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), 1984-1992 84 
90 Ρυθμός εισόδου και εξόδου από την απασχόληση των ανδρών και των γυναικών στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), 1984 έως 1992 85 
91 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-87, 1987-90 και 1990-92 86 
92 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-87, 1987-90 και 1990-92 88 
93 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά βασικό τομέα στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 88 
94 Ρυθμός εισόδου στην απασχόληση κατά μονοψήφιο κλάδο της NACE στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-92 89 
95 Ρυθμός εισόδου των ανδρών και των γυναικών στην απασχόληση κατά μονοψήφιο κλάδο της NACE 
στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-92 90 
96 Κινητικότητα μεταξύ μονοψήφιων κλάδων της NACE και αύξηση της απασχόλησης στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), 1984-1992 91 
97 Κινητικότητα μεταξύ μονοψήφιων κλάδων της NACE στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-87, 1987-90 και 1990-92 92 
98 Διακλαδικη κινητικότητα κατά βασικό τομέα στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-87, 1987-90 και 1990-9 92 
99 Διακλαδικη κινητικότητα κατά βασικό τομέα στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 93 
100 Ρυθμός εισόδου στους μονοψήφιους τομείς της NACE από άλλους τομείς στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), μέσος όρος 1984-92 94 
101 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 94 
102 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στη βιομηχανία στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 95 
103 Διακλαδικη κινητικότητα ανδρών και γυναικών στις υπηρεσίες στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 95 
185-
Κατάλογος σχημάτων 
104 Διακλαδικη κινητικότητα κατά ομάδα ηλικιών στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 96 
105 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού και αύξησης της απασχόλησης στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), 1984-1992 96 
106 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 97 
107 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού κατά βασικό τομέα στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 98 
108 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού των ανδρών και των γυναικών στην Κοινότητα (ΕΥΡ8), 1984-1992 98 
109 Ρυθμός ανακύκλωσης του εργατικού δυναμικού των ανδρών και των γυναικών στα κράτη μέλη, μέσος όρος 1984-92 99 
110 Άτομα που το προηγούμενο έτος είχαν άλλη θέση εργασίας στα κράτη μέλη, 1992 100 
111 Μεταβολή των ωρών συνήθους εβδομαδιαίας εργασίας στα κράτη μέλη, 1983-92 103 
112 Αποτέλεσμα των διαρθρωτικών αλλαγών στις μεταβολές των ωρών συνήθους εβδομαδιαίας εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983-92 104 
113 Μισθωτοί άνδρες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας στην Κοινότητα, 
1983 και 1992 106 
114 Μισθωτοί άνδρες και γυναίκες που εργάζονται 48 ώρες ή περισσότερο την εβδομάδα στα κράτη μέλη, 1983 και 1992 106 
115 Μισθωτές γυναίκες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας στην Κοινότητα, 
1983 και 1992 107 
116-127 Κατανομή των μισθωτών ανδρών στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983, 1992 108-109 
128-139 Κατανομή των μισθωτών γυναικών στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εργασίας στα κράτη μέλη, 
1983, 1992 110-111 
140 Αυτοαπασχολούμενοι άνδρες και γυναίκες που εργάζονται 48 ώρες την εβδομάδα ή περισσότερο στα κράτη μέλη, 
1983 και 1992 114 
141 Αυτοαπασχολούμενοι άνδρες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στην Κοινότητα, 1983 και 1992 114 
142 Αυτοαπασχολούμενες γυναίκες στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες κατά συνήθεις ώρες εβδομαδιαίας εργασίας 
στην Κοινότητα, 1983 και 1992 115 
143 Σύγκριση της μερικής απασχόλησης των γυναικών με τον αριθμό των εργαζόμενων γυναικών με μειωμένο ωράριο στα 
κράτη μέλη, 1992 116 
144 Σύγκριση της μερικής απασχόλησης των ανδρών με τον αριθμό των εργαζόμενων ανδρών με μειωμένο ωράριο στα 
κράτη μέλη, 1992 118 
145 Ανδρες και γυναίκες που εργάζονται με μειωμένο ωράριο (10-29) στα κράτη μέλη, 1983 και 1992 145 
146 Γυναίκες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση στην Κοινότητα, 1992 120 
147 Γυναίκες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση στα κράτη μέλη, 1992 120 
148 Άνδρες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση στην Κοινότητα, 1992 121 
149 Άνδρες με δεύτερη απασχόληση ανά ώρες εργασίας στην κύρια απασχόληση στα κράτη μέλη, 1992 121 
150 Μισθωτοί που εργάζονται νύχτα κατά κλάδο στην Κοινότητα, 1992 123 
151 Μισθωτοί που εργάζονται νύχτα στα κράτη μέλη, 1992 123 
152 Μισθωτοί που εργάζονται το Σάββατο κατά κλάδο στην Κοινότητα, 1992 124 
153 Μισθωτοί που εργάζονται το Σάββατο στα κράχη μέλη, 1992 125 
154 Μισθωτοί που εργάζονται την Κυριακή κατά κλάδο στην Κοινότητα, 1992 126 
155 Μισθωτοί που εργάζονται την Κυριακή στα κράτη μέλη, 1992 126 
156 Φόροι επί των αποδοχών και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (μόνου εργαζόμενου άνδρα στη μεταποίηση) στα κράτη μέλη, 
1985 και 1991 131 
157 Φόροι επί των αποδοχών και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (ζευγαριού με δύο παιδιά και ένα μισθό) στα κράχη μέλη, 
1985 και 1991 133 
158 Καχανομή του μηνιαίου κόστους εργασίας στα κράτη μέλη, 1991 134 
159 Φόροι επί των αποδοχών και κοινωνικές εισφορές για το 80% και το 125% χων μέσων αποδοχών στα κράτη μέλη, 1991 135 
160 Μέσο κόσχος εργασίας χων γυναικών σε σύγκριση με το μέσο κόστος εργασίας χων ανδρών στα κράτη μέλη, 1991 136 
161 Σύγκριση χων φόρων και κοινωνικών εισφορών που αντιστοιχούν σε ένα ζευγάρι και σε δύο άγαμους με μέσες αποδοχές 
στα κράτη μέλη, 1991 137 
162 Οριακοί φορολογικοί συντελεστές στα κράτη μέλη, 1985 και 1991 138 
163 Νοικοκυριά με εισόδημα κάτω από το όριο φτώχειας ανά αριθμό εργαζόμενων μελών στα κράτη μέλη, 1988 139 
164 Νοικοκυριά κάτω από το όριο φτώχειας κατά κοινωνικοοικονομική ομάδα στα κράτη μέλη, 1988 141 
165 Νοικοκυριά κάτω από το όριο φτώχειας με άνεργο αρχηγό στα κράτη μέλη, 1988 141 
166 Ανεργία κατά φύλο και ηλικία στην Κοινότητα, 1983-Μάιος 1994 144 
167 Ποσοστά ανεργίας των νέων (<25) στα κράτη μέλη, 1985, 1990 και Μάιος 1994 145 
168 Ποσοστά ανεργίας των ατόμων άνω των 25 ετών στα κράτη μέλη, 1985, 1990 και Μάιος 1994 145 
169 Μεταβολές του πληθυσμού και του εργατικού δυναμικού (15-24) στα κράτη μέλη, 1985-1992 146 
170 Ανεργία χων νέων σε σχέση με χο εργαχικό δυναμικό και χον πληθυσμό (15-24) στα κράχη μέλη, Μάιος 1994 146 
171 Ανεργία χων νέων (<25) ως % χου συνόλου χων ανέργων στα κράτη μέλη, 1985, 1990 και Μάιος 1994 148 
172 Μακροχρόνια ανεργία (> 1 έτος) στα κράτη μέλη, 1985 και 1992 148 
173 Ποσοστό των ανέργων που χρησιμοποιεί γραφεία απασχόλησης ως κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας στα 
κράτη μέλη, 1992 150 
174 Ποσοστό των ανέργων που χρησιμοποιεί άλλες μεθόδους ως κύρια μέθοδο αναζήτησης εργασίας στα κράτη μέλη, 1992 150 
186-
Χάρτης 
175 Δημόσιες δαπάνες για πολιτικές αγοράς εργασίας στην Κοινότητα (ΕΥΡ11), 1985, 1990 και 1992 152 
176 Δημόσιες δαπάνες για ενεργητικές και παθητικές πολιτικές αγοράς εργασίας στα κράτη μέλη, 1985 και 1992 152 
177 Δημόσιες δαπάνες για ενεργητικές πολιτικές αγοράς εργασίας στην Κοινόχηχα, 1992 153 
178 Δαπάνες για παθητικά μέχρα σχην αγορά εργασίας ανά άνεργο σχα κράχη μέλη, 1985, 1990 και 1992 154 
179 Δαπάνες για ενεργηχικά μέχρα σχην αγορά εργασίας ανά άνεργο σχα κράχη μέλη, 1985, 1990 και 1992 155 
180 Δαπάνες για ενεργηχικά μέχρα σχην αγορά εργασίας ανά άνεργο σχα κράχη μέλη, 1985,1990 και 1992 155 
181 Καχανομή χης απασχόλησης καχά διψήφιο κλάδο χης NACE σχα κράχη μέλη, 1992 162-163 
182 Συμβολή χων βασικών χομέων σχην αύξηση χης απασχόλησης σχα κράχη μέλη, 1985-90 165 
183 Μεχαβολή χης απασχόλησης στους διψήφιους κλάδους της NACE σχην Κοινόχηχα, 1985-90 και 1990-92 166 
184 Μεχαβολή χης απασχόλησης στους τομείς υπηρεσιών υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπχυξης σχα κράχη μέλη, 1985-90 167 
185 Μεχαβολή χης απασχόλησης στους βιομηχανικούς κλάδους υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπτυξης σχα κράτη μέλη, 
1985-90 168 
186 Συμβολή των βασικών τομέων στην αύξηση της απασχόλησης στα κράτη μέλη, 1990-92 168 
187 Μεταβολή της απασχόλησης στους βιομηχανικούς κλάδους υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπτυξης στα κράτη μέλη, 
1990-92 169 
188 Μεχαβολή χης απασχόλησης σχους κλάδους υπηρεσιών υψηλής, μέσης και χαμηλής ανάπχυξης στα κράχη μέλη, 1990-92 170 
189 Συμβολή χων βασικών χομέων στην αύξηση χης απασχόλησης στην Κοινότητα και αλλού, 1970-91 171 
190 Συμβολή των κλάδων στην αύξηση χης απασχόλησης στην Κοινόχηχα και αλλού, 1970-91 172 
191 Συμβολή χων κλάδων σχην αύξηση της απασχόλησης στην Κοινότητα, τις χώρες χης ΕΖΕΣ, χην Ιαπωνία και χις ΗΠΑ, 
1970-80, 1980-85, 1985-91 173 
192 Αύξηση χης απασχόλησης καχά επάγγελμα σχην Κοινόχηχα (ΕΥΡ9), 1983-1991 175 
193 Αύξηση χης απασχόλησης καχά επιστημονικά/τεχνικά/διευθυντικά και άλλα επαγγέλματα σχα κράχη μέλη, 1983-91 176 
194 Αύξηση χης απασχόλησης χων ανδρών καχά επάγγελμα σχην Κοινόχηχα (ΕΥΡ9), 1983-91 176 
195 Αύξηση χης απασχόλησης χων ανδρών κατά επισχημονικά/χεχνικά/διευθυνχικά και άλλα επαγγέλμαχα στα κράτη μέλη, 
1983-91 177 
196 Αύξηση της απασχόλησης των γυναικών κατά επάγγελμα στην Κοινότητα (ΕΥΡ9), 1983-91 177 
197 Αύξηση της απασχόλησης των γυναικών κατά επιστημονικά/τεχνικά/διευθυντικά και άλλα επαγγέλμαχα σχα κράχη μέλη, 
1983-91 178 
198 Αύξηση της απασχόλησης κατά επάγγελμα στην Κοινότητα (ΕΥΡ10), 1992 178 
199 Επαγγέλματα ανδρών και γυναικών σχην Κοινόχηχα, 1992 179 
200 Βασικές επαγγελματικές καχηγορίες ανδρών και γυναικών σχα κράχη μέλη, 1992 180 
201 Απασχόληση σχις MME ανά χάξη μεγέθους απασχόλησης σχα κράχη μέλη και την Ιαπωνία, 1991 180 
202 Απασχόληση στις MME χης μεχαποίησης και χων υπηρεσιών ανά χάξη μεγέθους απασχόλησης σχα κράχη μέλη και 
την Ιαπωνία, 1991 182 
203 Απασχόληση σχις MME καχά μονοψήφιο κλάδο της NACE και κατά χάξη μεγέθους απασχόλησης στην Κοινότητα, 1991 182 
Χάρτης 
XI Ποσοστά ανεργίας χων νέων, 1993 144 
187 
Χάρτης 
Πήγες 
Η κύρια πηγή δεδομένων που χρησιμοποιείται σε αυτή την Έκθεση είναι η Στατιστική Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών 
Κοινοτήτων (Eurostat) και ιδιαίτερα η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (ΕΕΔ). Είναι η μόνη πηγή συγκρίσιμων και 
πλήρων δεδομένων για την απασχόληση, την ανεργία και συναφείς μεταβλητές για όλα τα Κράτη Μέλη. Καθώς 
βασίζεται σε έρευνα νοικοκυριών και χρησιμοποιεί κοινή κωδικοποίηση και μεθοδολογία, δεν επηρεάζεται από τις 
εθνικές διαφορές στους ορισμούς, τις μεθόδους ταξινόμησης, και τις διοικητικές διατάξεις και ρυθμίσεις. 
Ως εκ τούτου, τα δεδομένα από εθνικές πηγές είναι δυνατό να διαφέρουν από αυτά που παρουσιάζονται εδώ. Αυτό 
ισχύει ιδιαίτερα για τα δεδομένα της ανεργίας, τα οποία σε κάθε χώρα προέρχονται κυρίως από τις εγγραφές στα 
γραφεία απασχόλησης (βλ Κεφάλαιο 1 για μία σύγκριση των δύο πηγών). 
Η διεξαγωγή της ΕΕΔ γινόταν σε διετή βάση μεταξύ των ετών 1973 και 1981, ενώ από το 1983 διεξάγεται ετήσια. 
Ωστόσο, τα αποτελέσματα των ερευνών που διεξήχθησαν πριν από το 1983 δεν είναι απόλυτα συγκρίσιμα με εκείνα 
των επομένων. Επιπροσθέτως, λόγω της δειγματοληπτικής φύσης της έρευνας, μεταβολές από το ένα έτος στο άλλο 
που εξάγονται από τη σύγκριση διαδοχικών ερευνών τείνουν να υπόκεινται σε μεγαλύτερο σφάλμα απ' ό,τι μεταβολές 
που εξάγονται από συγκρίσεις μεγαλύτερων χρονικών περιόδων. 
Τα αποτελέσματα για το 1992 είναι διαθέσιμα για όλα τα κράτη μέλη, αν και κατά τη σύνταξη της έκθεσης αυτής, 
έλειπαν ορισμένα στοιχεία για την Ιρλανδία. Γιά το λόγο αυτό σε μερικά από τα σχήματα δεν υπάρχουν στοιχεία για 
την Ιρλανδία,ή χρησιμοποιούνται στοιχεία για το 1991 αντί του 1992. 
Σε ορισμένες περιπτώσεις τα δεδομένα που παρουσιάζονται εξήχθησαν ειδικά από την ΕΕΔ και, σε μερικές 
περιπτώσεις, από άλλες βάσεις δεδομένων, από στατιστικούς της Eurostat η βοήθεια των οποίων στην προετοιμασία 
αυτής της έκθεσης υπήρξε σημαντική. 
Οι βραχυπρόθεσμες προβλέψεις που παρουσιάζονται συνοπτικά στο Κεφάλαιο 1, στην ίδια βάση με εκείνες που 
παρουσιάζονται στην Ετήσια Οικονομική Έκθεση, καταρτίστηκαν από τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και 
Χρηματοδοτικών Υποθέσεων, η οποία ετοίμασε και τα βασικά στοιχεία για την ανάλυση στο Κεφάλαιο 3. Οι πηγές 
που χρησιμοποιούνται για τα σχήματα και το χάρτη αναφέρονται παρακάτω. Όπου ήταν απαραίτητο, δόθηκε μία 
λεπτομερέστερη περιγραφή των δεδομένων εντός πλαισίων στα σχετικά κεφάλαια. 
Τα περισσότερα από τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για τη σύνταξη της Απασχόλησης στην Ευρώπη είναι 
δυνατόν να διατεθούν σε ηλεκτρονική μορφή σε αρκετές τυποποιημένες μορφές αρχείου. Η αίτηση για δεδομένα θα 
πρέπει να προσδιορίζει το συγκεκριμένο σχήμα ή χάρτη στον οποίο αναφέρεται. Οι αιτήσεις πρέπει να απευθύνονται 
στην: 
Commission des Communautés européennes 
DGV/B/1 
200 rue de la Loi 
B-1049 Bruxelles 
Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατόν να απαιτηθεί η καταβολή ενός μικρού ποσού για τα έξοδα προετοιμασίας. 
Σημείωση 
Εάν δεν προσδιορίζεται διαφορετικά, τα δεδομένα για τη Γερμανία που χρησιμοποιούνται στην Έκθεση αυτή 
αφορούν το πρώην δυτικό τμήμα της Γερμανίας (δηλαδή την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία πριν από τις 3 Οκτω­
βρίου 1990). 
Ευχαριστίες 
Σχήματα και χάρτης: Alphametrics Ltd. 
Διάταξη σελίδας: Edition & Technology 
Σχήματα 
1-2 ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού (οι ρυθμοί μεταβολής για το 1993 από τις Οικονομικές 
Προοπτικές του ΟΟΣΑ και τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών 
Υποθέσεων(ΓΔΙΙ)). Eurostat, Εναρμονισμένες στατιστικές ανεργίας 
3-4 Eurostat, Εναρμονισμένες στατιστικές ανεργίας 
-188-
Χάρτης 
5 Eurostat, Εναρμονισμένες στατιστικές ανεργίας. Εθνικές στατιστικές εγγεγραμμένης ανεργίας 
6 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
7 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας. 
Εθνικές στατιστικές εγγεγραμμένης ανεργίας 
7-14 Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων(ΓΔΠ), 
Οικονομικές Προβλέψεις 1994-1995 
15 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας). 
Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
16-18 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας) 
19 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας). 
Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
20-22 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας) 
23 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας). 
Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
24-26 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας) 
27-54 ΔΟΕ/Ηνωμένα Έθνη, (Επετηρίδα Στατιστικών της Εργασίας). 
Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
55 Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων(ΓΔΙΙ). 
Eurostat, Εναρμονισμένες στατιστικές ανεργίας. 
Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
56-88 Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων(ΓΔΙΙ) 
89-155 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
156-162 Eurostat, Καθαρές αποδοχές χειρωνακτών εργαζομένων στη μεταποίηση στην Κοινότητα, 1993. 
Eurostat, Κόστος εργασίας, Ενημέρωση 1989-1991. Γενική Διεύθυνση Απασχόλησης, 
Εργασιακών Σχέσεων και Κοινωνικών Υποθέσεων. MISSOC, Κοινωνική προστασία στα κράτη μέλη 
163-165 Hagenaars, de Vos Zaidi, 'Στατιστικές φτώχειας κατά τα τελευταία έτη της δεκαετίας 1980: 
έρευνα βασισμένη σε μικρο-δεδομένα' μελέτη για την Eurostat 
166-171 Eurostat, Εναρμονισμένες στατιστικές ανεργίας 
172-174 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
175-177 ΟΟΣΑ 
178-180 ΟΟΣΑ, Eurostat, Εθνικές στατιστικές εγγεγραμμένης ανεργίας 
181-188 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
189-191 ΟΟΣΑ, Στατιστικές Εργατικού Δυναμικού, 1971-1991 
192-200 Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού της Κοινότητας 
201-202 Eurostat, Οι Επιχειρήσεις στην Ευρώπη, Τρίτη έκδοση (προκαταρκτική). 
Υπουργείο Εργασίας, Ιαπωνία, Επετηρίδα Στατιστικών Εργασίας, 1992 
203 Eurostat, Οι Επιχειρήσεις στην Ευρώπη, Τρίτη έκδοση (προκαταρτική) 
Χάρτης 
XI Eurostat, βάση δεδομένων REGIO 
189-
Χάρτης 
Τα ακόλουθα θέματα αναλύθηκαν σε προηγούμενα τεύχη της Απασχόλησης 
στην Ευρώπη: 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1989 
3 Η απασχόληση στην Κοινότητα και η παγκόσμια οικονομία 
4 Η αλληλεπίδραση ανάπτυξης-απασχόλησης 
5 Ο αντίκτυπος του 1992 στους διάφορους τομείς απασχόλησης 
6 Ποιότητα της εργασίας: βελτίωση ή επιδείνωση; MME και αυτοαπασχολούμενοι 
7 Η απασχόληση των γυναικών 
8 Η δημογραφική ωρολογιακή βόμβα 
9 Επαγγελματική κατάρτιση και απασχόληση 
10 Ανεργία: κοινωνικό πρόβλημα αλλά και πρόβλημα της αγοράς εργασίας 
11 Η παραοικο νομ ία 
12 Τεχνολογική αλλαγή: μία στρατηγική πρόκληση για την απασχόληση 
13 Νέες συνεργασίες για τη δημιουργία απασχόλησης: τοπική ανάπτυξη 
14 Κινητικότητα και ευρωπαϊκή αγορά εργασίας 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1990 
3 Οι προοπτικές απασχόλησης και το 1992 
4 Μισθοί και κόστος εργασίας 
5 Το περιβάλλον και η απασχόληση: μία νέα ισορροπία στην οικονομική ανάπτυξη 
6 Η απασχόληση των γυναικών — είναι η πρόσβαση στην εργασία ευκολότερη; 
7 Η διαχείριση της αλλαγής στις μεγάλες επιχειρήσεις 
8 Η ανάπτυξη της επαγγελματικής κατάρτισης 
9 Οι εθνικές πολιτικές για την αγορά εργασίας 
10 Η προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής — οι διαρθρωτικές πολιτικές της Κοινότητας 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1991 
3 Το σύνθετο πρόβλημα της συνεχιζόμενης ανεργίας 
4 Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και οι περιφερειακές αγορές εργασίας 
5 Η απασχόληση στη γεωργία: συρρίκνωση και διαφοροποίηση 
6 Η απασχόληση στη βιομηχανία: μία δεκαετία αλλαγών 
7 Οι ελλείψεις ειδικοτήτων: ένα διογκούμενο πρόβλημα της Κοινότητας; 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1992 
3 Το εργατικό δυναμικό της Κοινότητας: πρόσφατη αύξηση και μελλοντικές προοπτικά; 
4 Η απασχόληση στις υπηρεσίες: αναμένεται επιπλέον αύξηση 
5 Εξελίξεις στην απασχόληση στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη 
6 Άνδρες και γυναίκες στην αγορά εργασίας της Κοινότητας 
7 Βοήθεια προς τους ανέργους: τα εθνικά συστήματα αποζημίωσης των ανέργων 
Η Απασχόληση στην Ευρώπη 1993 
3 Η θέση της Κοινότητας στην παγκόσμια οικονομία 
4 Προς μία ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά εργασίας; 
5 Οι εξελίξεις της αγοράς εργασίας στις ενισχυόμενες περιφέρειες 
6 Οι γυναίκες στην απασχόληση 
7 Προστασία της απασχόλησης και προσαρμογή του εργατικού δυναμικού στα κράτη μέλη 
190 

ISSN 0254-1483 
COM(94)381 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 04 
Apifl. καταλόγου : CB-CO-94-418-GR-C 
ISBN 92-77-80665-6 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Luxembourg