Το 2014 η ΕΕ είχε περίπου 23 500 «οικισμούς», όπως ορίζονται στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, με 2 000 μονάδες ισοδύναμου πληθυσμού (ι.π.) και άνω. Οι εν λόγω οικισμοί παρήγαγαν συνολικό φορτίο 604 εκατομμυρίων μονάδων ισοδύναμου πληθυσμού, που αποτελούνταν από οικιακά λύματα αλλά και ορισμένα βιομηχανικά λύματα και όμβρια ύδατα. Η διαφορά σε σύγκριση με το φορτίο που εμφανιζόταν στην προηγούμενη έκθεση (500 εκατομμύρια μονάδες ι.π.) οφείλεται κυρίως στη συμπερίληψη της PL και της IT.

Το ποσοστό συμμόρφωσης στην ΕΕ όσον αφορά τη συλλογή των λυμάτων είναι υψηλό· κατά μέσο όρο, ανέρχεται στο 94,7 %. Η μείωση κατά 3,7 εκατοστιαίες μονάδες σε σχέση με την προηγούμενη έκθεση οφείλεται κυρίως στη συμπερίληψη της IT και της PL και στις ακριβέστερες τιμές για τη RO. Τα περισσότερα κράτη μέλη διατήρησαν ή βελτίωσαν τα ποσοστά τους συμμόρφωσης, εκτός από τη RO, την CY και, σε μικρότερο βαθμό, την ES. Τα ποσοστά συμμόρφωσης είναι πολύ υψηλά σε 19 κράτη μέλη —κυμαίνονται μεταξύ 98 % και 100 %—, ενώ τέσσερα κράτη μέλη εξακολουθούν να παρουσιάζουν χαμηλά ποσοστά, κάτω από 70 % (RO, BG, SI και CY).

·τη συμπερίληψη της IT, της PL και της RO, που έχουν χαμηλότερα ποσοστά εφαρμογής·

Το ποσοστό συμμόρφωσης για την αυστηρότερη επεξεργασία (αφορά οικισμούς που απορρίπτουν τα λύματά τους σε «ευαίσθητες» περιοχές) ανέρχεται σε 84,5 %, παρουσιάζοντας μείωση κατά 3,4 % σε σχέση με την προηγούμενη έκθεση. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι είναι διαθέσιμα πιο ακριβή στοιχεία, αλλά και επειδή, σύμφωνα με τα νέα στοιχεία που υποβάλλονται, η IT, η PL και η RO επιτυγχάνουν μικρότερη συμμόρφωση, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ. Σε μικρότερο βαθμό, αυτό οφείλεται επίσης στην ελαφρά μείωση που διαπιστώθηκε στα αποτελέσματα οκτώ κρατών μελών λόγω της λήξης των νέων προθεσμιών για τη συμμόρφωση. 15 κράτη μέλη πέτυχαν επίπεδα συμμόρφωσης μεταξύ 85 και 100 % (ενδεικτικά, η CY, η EST, η HU, η LV και η LT). Συνολικά, εξακολουθούν να υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, τα ποσοστά των οποίων κυμαίνονται μεταξύ κάτω του 70 % έως την πλήρη συμμόρφωση, κάτι που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ικανοποιητικά. Εξακολουθούν να απαιτούνται σημαντικές προσπάθειες σε αρκετά κράτη μέλη που σημειώνουν ποσοστά κάτω από 20 % (BG, MT, IE και RO).

·η BG, η CY, η IT, η PT και η RO κατέγραψαν ποσότητες κάτω από 10 kg ανά κάτοικο, κάτι που υποδηλώνει ανεπαρκές επίπεδο συλλογής και επεξεργασίας·

Ωστόσο, ορισμένες χώρες εξακολουθούν να απέχουν πολύ από την επίτευξη της πλήρους συμμόρφωσης με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Η Μάλτα βρίσκεται σε μια ιδιαίτερη κατάσταση: έχει δημιουργήσει εν μέρει τις σχετικές υποδομές της, αλλά αντιμετωπίζει επιχειρησιακά προβλήματα, τα οποία πρέπει να επιλυθούν. Αν και η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων εφαρμόζεται εδώ και περισσότερα από 25 χρόνια, ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες για την επίτευξη πλήρους συμμόρφωσης· οι χώρες αυτές είναι, μεταξύ άλλων, η IE, η IT, η ES και η PT.

·Το 27 % της λυματολάσπης αποτεφρώνεται (πρόκειται κυρίως για λυματολάσπη που παράγεται σε αστικές περιοχές). Αυτό συμβαίνει κυρίως στην AT, στη DE και στις NL.

Η ανάπτυξη της τεχνολογίας χώνευσης συμβάλλει στη μείωση της παραγωγής ιλύος και παράγει, ταυτόχρονα, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (βιοαέριο).

2.8 Επαναχρησιμοποίηση λυμάτων

Τα τελευταία δηλωθέντα στοιχεία επιβεβαιώνουν την περιορισμένη επαναχρησιμοποίηση των λυμάτων: μόνο οκτώ κράτη μέλη έχουν δηλώσει ότι επαναχρησιμοποιούν τακτικά μέρος των επεξεργασμένων λυμάτων τους (EL, UK, FR, IT, MT, CY, ES, BE). Τα σχετικά στοιχεία δεν συλλέγονται τακτικά και, ως εκ τούτου, δεν είναι πλήρως διαθέσιμα. Το ποσοστό των επεξεργασμένων λυμάτων που επαναχρησιμοποιούνται κυμαίνεται από 0,08 % στο UK έως 97 % στην CY, και ο μέσος όρος στην ΕΕ ανέρχεται στο 2 %. Η επαναχρησιμοποίηση γίνεται κυρίως στη γεωργία και, περιστασιακά, στη βιομηχανία και στην αναπλήρωση του υδροφόρου ορίζοντα. Η HR, η HU, η SK και η RO δήλωσαν την πρόθεσή τους να επαναχρησιμοποιούν τα λύματα στο μέλλον. Η LV και η AT εξήγησαν ότι αυτό δεν είναι απαραίτητο λόγω της μεγάλης διαθεσιμότητας γλυκού νερού. Τα υπόλοιπα 14 κράτη μέλη ανέφεραν ότι δεν επαναχρησιμοποιούν τα λύματά τους.

Η Επιτροπή, στο πλαίσιο της ανακοίνωσής της με τίτλο «Το κλείσιμο του κύκλου – Ένα σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία», εκπονεί νομοθετική πρωτοβουλία για την προώθηση της επαναχρησιμοποίησης των λυμάτων. Στόχος αυτής της ενωσιακής δράσης είναι να καταστεί εφικτή η οικονομικά αποδοτική επαναχρησιμοποίηση των λυμάτων για τη γεωργική άρδευση και, παράλληλα, να εξασφαλιστεί υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας και του περιβάλλοντος.

3. Εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων και κατάσταση των υδάτων

Η βελτίωση της ποιότητας του νερού πολλών ποταμών της ΕΕ λόγω της εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων μπορεί να αποδειχθεί μέσω παραμέτρων αξιολόγησης, όπως το BOD5 (βλ. σχήμα 1), το αμμώνιο ή το ορθοφωσφορικό άλας. Είναι πιο δύσκολο να εξαχθούν ανάλογα συμπεράσματα για την καλή οικολογική κατάσταση, η οποία λαμβάνει υπόψη τη βιολογική ζωή. Ωστόσο, από την ανάλυση του αριθμού των ψαριών σε μερικούς ποταμούς (όπως τον Σηκουάνα) προκύπτει σαφώς ότι ο αριθμός τους έχει αυξηθεί παράλληλα με τη μείωση των απορρίψεων μη επεξεργασμένων λυμάτων. Αυτό συμβαίνει επειδή η σοβαρή ρύπανση από λύματα προκαλεί έλλειψη οξυγόνου και εμποδίζει την ανάπτυξη ευαίσθητων βιολογικών ειδών.

Επί του παρόντος, η Επιτροπή εξετάζει τον δεύτερο κύκλο σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών (που καλύπτει την περίοδο 2009-2015), τα οποία υποβλήθηκαν βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (ΟΠΥ), και θα δημοσιεύσει έκθεση αξιολόγησης το 2018.

4. Προώθηση της συμμόρφωσης

Η Επιτροπή έχει θεσπίσει διάφορες πρωτοβουλίες για να υποστηρίξει, να ενθαρρύνει και να διασφαλίσει την πλήρη εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

4.1 Προγράμματα χρηματοδότησης

Τα ευρωπαϊκά ταμεία, ιδίως το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ταμείο Συνοχής, έχουν συμβάλει καθοριστικά στην εφαρμογή των ενωσιακών πολιτικών για τα ύδατα. Η στήριξη αυτή καλύπτει τις τελευταίες δύο δεκαετίες και συνεπάγεται τόσο τη χρηματοδότηση όσο και την προώθηση ενός ευνοϊκού πλαισίου πολιτικής: για επενδύσεις στον τομέα των υδάτων δαπανήθηκαν 20,7 δισ. EUR την περίοδο 2000-2006 και 21,9 δισ. EUR την περίοδο 2007-2013.

Για την περίοδο 2014-2020 οι επενδύσεις συγκεντρώνονται σε κράτη μέλη με λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες. Ο τομέας των υδάτων αποτελεί τον σημαντικότερό περιβαλλοντικό τομέα της πολιτικής για τη συνοχή, αφού σ’ αυτόν έχουν διατεθεί κονδύλια ύψους 14,8 δισ. EUR. Η έμφαση δίνεται στην επεξεργασία των λυμάτων και στην παροχή πόσιμου νερού, ενώ επενδύσεις πραγματοποιούνται επίσης για την προστασία των υδάτων, την πρόληψη των πλημμυρών και άλλα συναφή με το νερό θέματα. Η στήριξη αυτή συνεπάγεται μόχλευση επιπλέον ιδιωτικών πόρων και συμπληρώνεται από άλλες πηγές ενωσιακής χρηματοδότησης, όπως το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο για την Αγροτική Ανάπτυξη και τα προγράμματα «LIFE» και «Ορίζοντας 2020».

Το μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου προϋπολογισμού —περίπου 10 δισ. EUR— δαπανάται για υποδομές επεξεργασίας λυμάτων, περιλαμβανομένης της κατασκευής ή αναβάθμισης των μονάδων και των δικτύων αποχέτευσης, ενώ ένα μέρος διατίθεται και για τη διαχείριση της λυματολάσπης. Την περίοδο 2014-2020 τα κράτη μέλη αναμένεται να συνδέσουν 17 εκατομμύρια άτομα με νέες ή αναβαθμισμένες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων· αυτά θα προστεθούν στα 7 εκατομμύρια άτομα που συνδέθηκαν την περίοδο 2007-2013.

Η πολιτική συνοχής προσφέρει επίσης ένα πλαίσιο πολιτικής για ολοκληρωμένη περιφερειακή ανάπτυξη, σε συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους φορείς στις οικείες περιοχές. Αυτό περιλαμβάνει προϋποθέσεις χρηματοδότησης. Για να εξασφαλιστεί η βέλτιστη χρησιμοποίηση των πόρων, οι επενδύσεις πρέπει να βασίζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού των κρατών μελών, όπως ορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Επιπλέον, για την οικονομική βιωσιμότητα των έργων, απαιτούνται πολιτικές τιμολόγησης του νερού που να παρέχουν επαρκή κίνητρα για την αποδοτική χρήση του νερού. Οι πολιτικές αυτές περιλαμβάνουν, σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», την κατάλληλη συμβολή των διαφόρων χρήσεων του νερού στην ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών ύδατος. Αυτή η «εκ των προτέρων αιρεσιμότητα» ενίσχυσε επίσης την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

4.2 Νομική επιβολή

Το 2014 η Επιτροπή ξεκίνησε έρευνες για τις περισσότερες χώρες που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004 ή αργότερα, και κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει για όσες είχαν υποπέσει σε παράβαση το 2016 και το 2017.

Για τις χώρες που ήταν ήδη κράτη μέλη πριν από το 2004, οι διαπιστωθείσες παραβιάσεις οδήγησαν σε σειρά διαδικασιών επί παραβάσει, για τις περισσότερες από τις οποίες έχει εκδοθεί μέχρι σήμερα τουλάχιστον μία απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ. Από τότε που η Επιτροπή εξέδωσε την όγδοη έκθεση εφαρμογής, το Δικαστήριο έχει εκδώσει τέσσερις αποφάσεις, ενώ εκκρεμούν δύο υποθέσεις.

Μία από τις αποφάσεις αυτές καταδίκασε την PT βάσει του άρθρου 260 (δεύτερη απόφαση) της ΣΛΕΕ. Μέχρι σήμερα, τέσσερα κράτη μέλη έχουν καταδικαστεί από το Δικαστήριο να καταβάλουν πρόστιμα και/ή χρηματικές ποινές σύμφωνα με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (BE, LU, PT και EL). Στα κράτη μέλη επιβάλλεται η καταβολή χρηματικής ποινής και/ή κατ’ αποκοπήν ποσού, όταν δεν συμμορφώνονται με προηγούμενη απόφαση του Δικαστηρίου σχετικά με το ίδιο θέμα.

4.3 Στρατηγική για την προώθηση της συμμόρφωσης