EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 133/31

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Στρατηγική διεύρυνσης της ΕΕ»

[COM(2015) 611 final]

(2016/C 133/07)

Εισηγητής: ο κ. Ionuţ SIBIAN

Στις 10 Νοεμβρίου 2015, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα:

«Στρατηγική διεύρυνσης της ΕΕ»

[COM(2015) 611 final].

Το ειδικευμένο τμήμα «Εξωτερικές σχέσεις», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 29 Ιανουαρίου 2016.

Κατά την 514η σύνοδο ολομέλειας, που πραγματοποιήθηκε στις 17 και 18 Φεβρουαρίου 2016 (συνεδρίαση της 18ης Φεβρουαρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 170 ψήφους υπέρ, 14 κατά και 11 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) επικροτεί την ιδιαίτερη έμφαση που δίνει η Επιτροπή στους βασικούς άξονες της διαδικασίας προσχώρησης, που περιλαμβάνουν την ανάγκη να δώσουν οι χώρες της διεύρυνσης προτεραιότητα σε μεταρρυθμίσεις που σχετίζονται με το κράτος δικαίου, τα θεμελιώδη δικαιώματα, τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών (συμπεριλαμβανομένης της μεταρρύθμισης του εκλογικού συστήματος και της δημόσιας διοίκησης), την οικονομική ανάπτυξη και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Κατά την παρακολούθηση της προόδου, ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στις προειδοποιήσεις της κοινωνίας των πολιτών κατά πολιτικών δράσεων και εξελίξεων που επηρεάζουν αρνητικά το κράτος δικαίου και τα δημοκρατικά πρότυπα.

1.2. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Επιτροπή να διατηρήσει την ποιότητα της συμμετοχικής δημοκρατίας ως ένα από τα βασικά πολιτικά κριτήρια που θα αξιολογηθούν. Πέραν αυτών, πρέπει να αναληφθεί αποφασιστική δράση προκειμένου να διασφαλιστούν οι συστημικές εργασίες με σκοπό την οικοδόμηση αποτελεσματικών και πλήρως λειτουργικών θεσμών με την ουσιαστική συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ). Αυτό θα βοηθήσει στην καταπολέμηση του κινδύνου εγκλωβισμού του κράτους από πολιτικά συμφέροντα, θα συμβάλει στην καλύτερη επίγνωση της ευθύνης όλων των ενδιαφερόμενων μερών και θα εξασφαλίσει την αποφυγή των αποκλεισμών και τη διαφάνεια όλων των μεταρρυθμίσεων και των διαπραγματευτικών διαδικασιών.

1.3. Οι εναρμονισμένες κλίμακες αξιολόγησης που χρησιμοποιούνται για την υποβολή εκθέσεων, καθώς και η έμφαση που δίνεται τόσο στην πρόοδο των εργασιών όσο και στην πρόοδο που σημειώνει κάθε χώρα ενισχύουν τη διαφάνεια, επιτρέπουν τη στοχευμένη εστίαση στους τομείς προτεραιότητας και θα πρέπει να συμβάλλουν στην αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με την ενταξιακή διαδικασία. Επίσης, θέτουν τις βάσεις για στενότερη συνεργασία με κάθε χώρα, λαμβάνοντας υπόψη το ευρύτερο φάσμα θεμάτων που υπόκεινται σε έλεγχο. Πρέπει να εκτιμηθεί και να αντιμετωπιστεί ο συναφής κίνδυνος απόσπασης της προσοχής από τα ειδικά θέματα που αντιμετωπίζουν οι διάφορες χώρες. Η συνέπεια, η κανονικότητα και η απήχηση των σημερινών διαύλων επικοινωνιακής προβολής και οι μηχανισμοί διαβούλευσης μεταξύ των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και των χωρών της διεύρυνσης θα διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στον τομέα αυτό.

1.4. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει το σαφές μήνυμα της Επιτροπής ότι η ύπαρξη μιας ενδυναμωμένης κοινωνίας των πολιτών αποτελεί ουσιαστική συνιστώσα οποιουδήποτε δημοκρατικού συστήματος και πιστοποιεί την πολιτική της στήριξη για τη δημιουργία ενός πολύ πιο υποστηρικτικού και ευνοϊκού περιβάλλον για την κοινωνία των πολιτών, συμπεριλαμβανομένης της ουσιαστικής διαδικασίας διαβούλευσης με την κοινωνία των πολιτών στη χάραξη πολιτικής. Αυτό είναι ένα ουσιώδους σημασίας στοιχείο για την ικανοποιητική εκπλήρωση των πολιτικών κριτηρίων και θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει ένα πιθανό σημείο αναφοράς στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις.

1.5. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα πρέπει να εντείνουν τις επικοινωνιακές τους προσπάθειες για να εξηγήσουν τα οφέλη και τις προκλήσεις της πολιτικής για τη διεύρυνση στους ευρωπαίους πολίτες και ότι οι κοινωνικοί εταίροι, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να είναι στενοί εταίροι και φορείς μηνυμάτων σε αυτή τη διαδικασία.

1.6. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την ανάγκη να αυξηθούν η διαφάνεια και ο περιεκτικός χαρακτήρας του συνόλου των ενταξιακών διαπραγματεύσεων (1). Η Επιτροπή θα πρέπει να δώσει το παράδειγμα, διευκολύνοντας την περαιτέρω πρόσβαση στα έγγραφα των διαπραγματεύσεων, όπως εκθέσεις αποστολής, γνωμοδοτήσεις εμπειρογνωμόνων σχετικά με την εθνική νομοθεσία, εκθέσεις του TAIEX (Γραφείο Τεχνικής Βοήθειας και Ανταλλαγής Πληροφοριών), και προβάλλοντας τα επιτεύγματα και τα αποτελέσματα των χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ σχεδίων στην περιοχή. Αυτό θα προσφέρει ένα μέσο για την περαιτέρω ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τις επιδράσεις της βοήθειας της ΕΕ και της αξιοποίηση της πείρας που έχει ήδη αποκτηθεί στην περιοχή.

1.7. Η Επιτροπή θα πρέπει να μεριμνήσει για την ουσιαστική αύξηση της χρηματοδοτικής στήριξης, μεταξύ άλλων και από έργα στο πλαίσιο της διευκόλυνσης για την κοινωνία των πολιτών, που αποσκοπεί στην ενίσχυση της ικανότητας των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων της ανάπτυξης πολιτικής εμπειρογνωμοσύνης και της υποστήριξης για την αύξηση της ικανότητας παρακολούθησης) και την προώθηση του επαγγελματισμού και της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης. Πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω η περιφερειακή συνεργασία και δικτύωση, με αφορμή τις καλές εμπειρίες που υπάρχουν ήδη στην περιοχή, συμπεριλαμβανομένων των μέσων για τη διευκόλυνση της συνεργασίας και των συμπράξεων μεταξύ των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) και των κοινωνικών εταίρων (περιλαμβανομένων των ενώσεων επιχειρήσεων), με βάση τον κοινωνικό διάλογο και μια μαθησιακή προοπτική.

1.8. Η ανάπτυξη της ικανότητας των κοινωνικών εταίρων να συμμετέχουν ενεργά στον κοινωνικό διάλογο πρέπει να συμπεριληφθεί στις προτεραιότητες των ενωσιακών προγραμμάτων βοήθειας. Χρειάζεται βοήθεια για να αναπτύξουν την ικανότητα να συμμετέχουν αποτελεσματικά στις προσπάθειες που αφορούν όλα τα οικονομικά, κοινωνικά και νομικά θέματα, συμπεριλαμβανομένων των ενταξιακών διαπραγματεύσεων. Πρέπει να ενισχυθούν οι οργανωτικές δομές, η εσωτερική επικοινωνία και η ικανότητά τους να εξυπηρετούν τα μέλη τους.

1.9. Η ΕΟΚΕ ζητεί την ενίσχυση του ρόλου των μεικτών συμβουλευτικών επιτροπών (ΜΣΕ) της κοινωνίας των πολιτών. Οι μεικτές συμβουλευτικές επιτροπές (ΜΣΕ) θα πρέπει να προσπαθήσουν να συμπληρώσουν τα «κενά σημεία» που δεν καλύπτονται από άλλους φορείς στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων και να επικεντρωθούν σε συγκεκριμένους τομείς. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ ζητεί να βελτιωθεί η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των ΜΣΕ και της Επιτροπής, του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

1.10. Η ΕΟΚΕ ζητεί από τις κυβερνήσεις της περιοχής να παράσχουν επί ίσοις όροις στήριξη στους κοινωνικούς εταίρους και τις λοιπές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και να επιδιώξουν τη στενή συμμετοχή τους στις εθνικές στρατηγικές, τις πολιτικές προς την κατεύθυνση της προσχώρησης στην ΕΕ και τις διαπραγματευτικές δομές, καθώς και στον προγραμματισμό και την εκτέλεση των χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ έργων. Θα πρέπει να πραγματοποιηθούν αξιολογήσεις των επιπτώσεων του ρυθμιστικού πλαισίου (RIAs) κατά την προετοιμασία των εθνικών διαπραγματευτικών τους θέσεων και την εναρμόνιση της νομοθεσίας, προκειμένου να εντοπιστούν ενδεχόμενοι κίνδυνοι προσαρμογής. Η συμμετοχή μη κρατικών φορέων, συμπεριλαμβανομένων της επιχειρηματικής κοινότητας, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των εκπροσώπων των ενδιαφερόμενων κοινωνικών ομάδων, είναι ουσιαστικής σημασίας.

1.11. Όλες οι χώρες της περιοχής πρέπει να συστήσουν εθνικά συμβούλια για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση μέσω των οποίων θα πραγματοποιούνται τακτικές συναντήσεις υψηλού επιπέδου εκπροσώπων των πολιτικών αρχών με σημαντικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με απώτερο σκοπό την ενίσχυση της διαφάνειας και την ευρύτερη προβολή της διαδικασίας ένταξης στην ΕΕ.

1.12. Η πρόοδος που έχει καταγραφεί σε ορισμένες χώρες όσον αφορά το πλαίσιο και τους μηχανισμούς διαλόγου και συνεργασίας μεταξύ της κυβέρνησης και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών δεν είναι επαρκής. Η αποτελεσματική εφαρμογή των νομοθετικών διατάξεων, η διαφάνεια και η συνοχή των διαδικασιών διαβούλευσης θα πρέπει να αναγνωριστούν ως προτεραιότητες από τις εθνικές κυβερνήσεις, και η πρόοδος που σημειώνεται πρέπει να παρακολουθείται αναλόγως.

1.13. Η ΕΟΚΕ καλεί τις πολιτικές αρχές να συνεργαστούν στενά με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών κατά τη θέσπιση μεταρρυθμίσεων και την εφαρμογή νομοθεσίας για βασικά θέματα, όπως η διαχείριση των υποθέσεων διαφθοράς υψηλού επιπέδου, η καλύτερη εποπτεία των διαδικασιών ανάθεσης δημόσιων συμβάσεων και η βελτίωση του νομικού πλαισίου για τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων. Επιπλέον, καλεί τις χώρες της διεύρυνσης να βελτιώσουν τους κανόνες για την ελεύθερη πρόσβαση σε πληροφορίες και την έμπρακτη εφαρμογή τους, να εγκρίνουν και να εφαρμόσουν νόμους για την καταγγελία παρατυπιών και να μεριμνήσουν ώστε να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα τους συστήματος προστασίας των καταγγελλόντων στην πράξη. Πρέπει να βελτιωθεί η ενημέρωση του κοινού σχετικά με τις δυνατότητες καταγγελίας κρουσμάτων διαφθοράς. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να λειτουργήσουν ως αξιόπιστος εταίρος στην προσπάθεια αυτή. Επιπλέον, ενδείκνυται να ρυθμιστεί με τη συμφωνία των μερών ο τριμερής κοινωνικός διάλογος, προκειμένου να δοθεί συνέχεια στις συμφωνίες που έχουν συναφθεί.

1.14. Οι πολιτικές αρχές των χωρών της διεύρυνσης θα πρέπει να προωθήσουν και να στηρίξουν τη λειτουργία ισχυρών και ανεξάρτητων ρυθμιστικών οργάνων, ιδιαίτερα διαμεσολαβητών, κατά το πρότυπο της Αλβανίας και της Σερβίας, καθώς και των επιτρόπων για την ελευθερία της πρόσβασης στην πληροφορία, την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την καταπολέμηση της διαφθοράς, τους κρατικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και τις επιτροπές εκλογών. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι ο θεσμός του διαμεσολαβητή μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά, συμπληρώνοντας το έργο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως όσον αφορά την προστασία των μειονοτήτων.

1.15. Λαμβάνοντας υπόψη το πολύ υψηλό επίπεδο της ανεργίας των νέων στα Δυτικά Βαλκάνια, η ΕΟΚΕ συνιστά την επέκταση των εγγυήσεων που ισχύουν για τη νεολαία της ΕΕ στις υποψήφιες προς ένταξη στην ΕΕ χώρες της περιοχής αυτής. Αυτή η «εγγύηση για τη νεολαία» θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί από τα ταμεία της ΕΕ. Πρέπει να καθιερωθεί ένα διττό σύστημα εκπαίδευσης σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, συμπεριλαμβανομένων των εμπορικών και βιομηχανικών επιμελητηρίων και άλλων επιχειρηματικών ενώσεων.

1.16. Παρόλο που η ΕΕ αναζητεί την ενίσχυση του ρόλου των κυβερνήσεων στην κατανομή των κονδυλίων της ΕΕ, η χρηματοδότηση της κοινωνίας των πολιτών δεν θα πρέπει να διοχετεύεται κυρίως μέσω των κυβερνήσεων, καθώς έτσι μπορεί να προκύψουν καταστάσεις σύγκρουσης συμφερόντων. Η ΕΕ θα πρέπει να στηρίξει τη δημιουργία περισσότερο ανεξάρτητων συστημάτων χρηματοδότησης. Τα πρότυπα ανεξάρτητων ιδρυμάτων/ταμείων για τη στήριξη της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να αποδειχθούν καταλληλότερα ως μηχανισμοί για την κατανομή των κονδυλίων της ΕΕ. Στις θεμελιώδεις απαιτήσεις που πρέπει να παρακολουθούνται στενά περιλαμβάνονται: η διαφάνεια στην κατανομή και τη χρήση των πόρων, η ίση μεταχείριση και η αποφυγή της σύγκρουσης συμφερόντων και/ή οι πολιτικές παρεμβάσεις στην κατανομή κάθε είδους δημόσιας χρηματοδότησης.

1.17. Η οικοδόμηση της εθνικής ικανότητας των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών (κέντρα παροχής πόρων, υποστήριξη συνασπισμών, προγράμματα ανάπτυξης εμπειρογνωσίας κ.λπ.), η διεύρυνση του αντίκτυπου της βοήθειας (ιδίως εκτός των πρωτευουσών και με την προσέγγιση των οργανώσεων βάσης) και η προώθηση της συμμετοχής των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει, σύμφωνα με την εμπειρία της ΕΟΚΕ, να εξακολουθήσουν να αποτελούν χρηματοδοτικές προτεραιότητες της Επιτροπής και των εθνικών κυβερνήσεων.

2. Συνολική αξιολόγηση του προγράμματος δράσης για τη διεύρυνση και συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών

2.1. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της ειρήνης, της ασφάλειας και της σταθερότητας στην Ευρώπη. Το πρόγραμμα δράσης για τη διεύρυνση του 2015 καθορίζει για πρώτη φορά μια μεσοπρόθεσμη προοπτική για την ασκούμενη πολιτική. Παρότι είναι σαφές ότι καμία από τις υποψήφιες χώρες δεν θα είναι έτοιμη να ενταχθεί στην ΕΕ κατά τη διάρκεια της θητείας της σημερινής Επιτροπής, έχει πρωταρχική σημασία να διατηρηθεί μια σαφής προοπτική προσχώρησης στην ΕΕ για τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, καθώς και να αξιολογούνται, να παρακολουθούνται και να υποστηρίζονται η πρόοδος και οι προσπάθειες που καταβάλλουν, βάσει σαφών δεικτών αναφοράς με μακρόπνοη προοπτική όσον αφορά τις επιθυμίες που τρέφουν και τα βήματα που πρέπει να κάνουν οι χώρες αυτές.

2.2. Η συμπερίληψη της κοινωνίας των πολιτών σε χωριστό τμήμα των πολιτικών κριτηρίων στις εκθέσεις ανά χώρα και, σε κάποιο βαθμό, η περαιτέρω ενσωμάτωση του ρόλου της στα κεφάλαια των διαπραγματεύσεων αποτελεί ένα θετικό βήμα. Κατά την παρακολούθηση της προόδου και την αξιολόγηση της κατάστασης ως προς τη δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος για την κοινωνία των πολιτών, η Επιτροπή πρέπει να παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς την ενσωμάτωση των κατευθυντήριων γραμμών για τη στήριξη της ΕΕ προς την κοινωνία πολιτών στις χώρες της διεύρυνσης. Οι κατευθυντήριες γραμμές πρέπει επίσης να αποτελέσουν σημείο αναφοράς και οδηγό για την προσχώρηση χωρών στην ΕΕ.

2.3. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι ο κοινωνικός διάλογος είναι ζωτικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη των Δυτικών Βαλκανίων και της ΕΕ. Οι ιδιαίτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να εξεταστούν με πιο συστηματικό και λεπτομερή τρόπο στις αξιολογήσεις προόδου και τις εκθέσεις που αφορούν τις χώρες της διεύρυνσης. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στη διατήρηση των εργατικών δικαιωμάτων και της κοινωνικής προστασίας του πληθυσμού.

2.4. Η ΕΟΚΕ εκτιμά την πρόθεση της Επιτροπής να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην απασχόληση και τις κοινωνικές προκλήσεις κατά τις προσεχείς εργασίες σχετικά με τα προγράμματα οικονομικών μεταρρυθμίσεων τα οποία καταρτίζονται από τις χώρες της διεύρυνσης. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει επίσης να συμμετάσχουν σε αυτή τη διαδικασία, και οι απόψεις και η εμπειρογνωμοσύνη τους θα πρέπει να ληφθούν υπόψη τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε να αποφευχθούν καταστάσεις στις οποίες οι ΟΚΠ απλώς ενημερώνονται για στρατηγικές ή σχέδια δράσης που έχουν ήδη αποφασιστεί. Οι εθνικές αρχές θα πρέπει να εξασφαλίσουν την αποτελεσματική συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

2.5. Σε σχέση με τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις, αυτό σημαίνει τα εξής: 1 την άμεση συμμετοχή τους στις διαπραγματεύσεις αυτές καθαυτές (διεξοδικός έλεγχος της νομοθεσίας, προετοιμασία των εθνικών θέσεων, εποπτεία της προόδου), 2) τη συμμετοχή τους τον κοινωνικό διάλογο και τον διάλογο των πολιτών σχετικά με τη διαμόρφωση των πολιτικών και τη νομοθετική εναρμόνιση με το κεκτημένο, 3) τη συμμετοχή τους στον προγραμματισμό της προενταξιακής χρηματοδότησης και 4) την ανεξάρτητη παρακολούθηση της προόδου και του κοινωνικού αντικτύπου των μεταρρυθμιστικών διαδικασιών. Για την επιτέλεση αυτών των ρόλων απαιτείται επαρκής χρηματοδοτική υποστήριξη, μέσω των εθνικών κυβερνήσεων και της προενταξιακής χρηματοδότησης της ΕΕ.

2.6. Η μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση σχετικά με τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών και της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στη διαδικασία προσχώρησης αποτελεί για την ΕΟΚΕ τόσο αποστολή όσο και πρόκληση. Σε ορισμένες χώρες, οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να τηρούν αρνητική στάση απέναντι στην κοινωνία των πολιτών, με αποτέλεσμα οι συστάσεις των ΜΣΕ να έχουν ελάχιστη απήχηση. Παρ’ όλα αυτά, οι ΜΣΕ δημιούργησαν ευκαιρίες για άμεσες ανταλλαγές απόψεων ανάμεσα στην κοινωνία των πολιτών και πολιτικούς και δημόσιους υπαλλήλους της ΕΕ και των διαπραγματευόμενων χωρών, ασχέτως αν ο αντίκτυπός τους στις κυβερνητικές πολιτικές ήταν πολύ περιορισμένος. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, οι ΜΣΕ θα ωφελούνταν πολύ από μεγαλύτερη υποστήριξη και στενότερη συνεργασία με την Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ώστε να μπορέσουν να ακουστούν σε όλους τους σημαντικούς πολιτικούς στίβους οι σημαντικότερες ανησυχίες που εκφράζονται μέσω του κοινωνικού διαλόγου και του διαλόγου των πολιτών στις υποψήφιες χώρες σε σχέση με την εθνική πραγματικότητα της προσχώρησης.

2.7. Όπως επισήμανε η Επιτροπή, η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία που έχουν η περιφερειακή συνεργασία και η ενίσχυση της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης και συνδεσιμότητας, ως ουσιώδη στοιχεία των συμφωνιών σταθεροποίησης και σύνδεσης και της διαδικασίας διεύρυνσης. Για τον σκοπό αυτό, έχουν σημειωθεί θετικές εξελίξεις στον τομέα της περιφερειακής συνεργασίας μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, με την υπογραφή της συμφωνίας για το Επενδυτικό Φόρουμ Επιμελητηρίων (CIF) (2). Η ιδέα στην οποία βασίζεται το CIF είναι η συμμετοχή της επιχειρηματικής κοινότητας της περιοχής, μέσω των επιμελητηρίων, στην υλοποίηση έργων που έχουν σημασία για την οικονομική ευημερία των Δυτικών Βαλκανίων και σε συμφωνία με τις προτεραιότητες της διαδικασίας του Βερολίνου.

2.8. Η ΕΟΚΕ εκφράζει σοβαρές ανησυχίες όσον αφορά τη σημαντική οπισθοδρόμηση που παρατηρείται σε πολλές χώρες όσον αφορά τον σεβασμό της ελευθερίας, της ειρηνικής συνάθροισης και της ελευθερίας έκφρασης των μέσων ενημέρωσης (3) (ιδίως στο Μαυροβούνιο, την πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και την Τουρκία, αλλά και τη Σερβία όσον αφορά το νομοθετικό πλαίσιο για την ελευθερία του συνέρχεσθαι). Τα στοιχεία αυτά αποτελούν προϋπόθεση της δημιουργίας ισχυρών δημοκρατιών και επιτρέπουν την ανάπτυξη μιας δραστήριας κοινωνίας των πολιτών. Από αυτή την άποψη, είναι επιβεβλημένη η πλήρης εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών της Γενικής Διεύθυνσης Διεύρυνσης για την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών και τη στήριξη εκ μέρους της ΕΕ της ελευθερίας και της ακεραιότητας των μέσων μαζικής ενημέρωσης στις χώρες της διεύρυνσης της περιόδου 2014-2020. Μία πρόκληση που παραμένει, ωστόσο, είναι πώς μπορούν τα μέσα ενημέρωσης να προσεγγίσουν το κοινό της ΕΕ, το οποίο πρέπει επίσης να ενημερωθεί καταλλήλως για τη σημασία και τη δυναμική της πολιτικής της διεύρυνσης.

2.9. Ο ρόλος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στη διαμόρφωση και στην παρακολούθηση της πολιτικής και, εν γένει, στην εξασφάλιση της λειτουργικής δημοκρατίας έχει ζωτική σημασία. Οι επιθέσεις όσον αφορά τη νομιμοποίηση και τη λογοδοσία των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ιδίως των οργανισμών εποπτείας και των ανεξάρτητων οργανώσεων δημοσιογράφων που παρακολουθούν στενά τις κρίσιμες πολιτικές διαδικασίες και καταγγέλλουν εκλογικές νοθείες και πολιτική διαφθορά) οι οποίες σημειώθηκαν το 2015 σε ορισμένες από τις χώρες της διεύρυνσης εγείρουν σοβαρές ανησυχίες. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει την ανάγκη για την προώθηση της επικοινωνίας και του διαλόγου σε όλες τις διαδικασίες και για την προσέγγιση των πολιτών τόσο από τις χώρες της ΕΕ όσο και από τις χώρες της διεύρυνσης.

2.10. Όσον αφορά το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα, χρειάζεται περισσότερη εστίαση στο ζήτημα των ευάλωτων και ευρισκόμενων σε μειονεκτική θέση ομάδων και μειονοτήτων, ιδίως των Ρομά. Χρειάζεται να σημειωθούν σαφή αποτελέσματα στον τομέα αυτό, καθώς και περαιτέρω πρόοδος όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ των εθνοτήτων και την προστασία των μειονοτήτων και των δικαιωμάτων αυτών (στην εκπαίδευση, την πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης, τη χρήσης μειονοτικών γλωσσών και στη δημόσια διοίκηση κ.λπ.).

2.11. Στη γνωμοδότηση που εξέδωσε στις 10 Δεκεμβρίου 2015 (4), η ΕΟΚΕ εξέτασε την πρόταση της Επιτροπής για την κατάρτιση καταλόγου ασφαλών χωρών καταγωγής και παραμένει προσηλωμένη στις αρχές που εκφράζονται σε αυτήν. Η συμπερίληψη στον κατάλογο των ασφαλών χωρών καταγωγής πρέπει να στηρίζεται στη διενέργεια διεξοδικού ελέγχου. Λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες αναφορές των μέσων ενημέρωσης σχετικά με επαναπατρισμούς σε περιοχές κρίσης, οι οποίοι εγείρουν ερωτηματικά, οι αρχές αυτές ισχύουν επίσης και για το ζήτημα των ασφαλών τρίτων χωρών, ανεξάρτητα από το ζήτημα της καταγωγής.

2.12. Η πολιτική για τη διεύρυνση πρέπει να αντεπεξέλθει πλήρως στην πρόκληση της ενημέρωσης των πολιτών της ΕΕ όσον αφορά τη ζωτική σημασία που έχει για την ασφάλεια και την ευημερία ολόκληρης της ηπείρου. Η ενημέρωση αυτή θα μπορούσε να συμβάλει στον κατευνασμό των φόβων για περαιτέρω διευρύνσεις, οι οποίοι μπορεί να εκδηλωθούν μαζί με άλλες μορφές ξενοφοβίας, ιδίως σε καιρούς οικονομικής κρίσης.

2.13. Τα όργανα της ΕΕ παρείχαν αρκετούς διαύλους για διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών, με σκοπό τη συλλογή στοιχείων σχετικά με την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων ενόψει της προσχώρησης, όπως ηλεκτρονική αλληλογραφία, ετήσιες διαβουλεύσεις με την κοινωνία των πολιτών στις Βρυξέλλες, συναντήσεις στις ίδιες τις χώρες, ενημερώσεις και δημόσιες εκδηλώσεις στη διάρκεια επισκέψεων υπαλλήλων της ΕΕ. Η Επιτροπή δέχεται επίσης ανεξάρτητες εκθέσεις παρακολούθησης που καταρτίζονται από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Παρ’ όλα αυτά, η Επιτροπή τηρεί, κατά γενική ομολογία, πολύ πιο προορατική στάση απέναντι στις ΜΚΟ παρά απέναντι στις συνδικαλιστικές ενώσεις και τις επιχειρηματικές οργανώσεις. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να βελτιώσει την προσέγγισή της και να αναλάβει περαιτέρω δράση, σύμφωνα με τις συστάσεις της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ με θέμα «Ενίσχυση της διαφάνειας και της συμμετοχικότητας στη διαδικασία προσχώρησης στην ΕΕ» (REX/401).

2.14. Οι ΟΚΠ αγωνίζονται συνεχώς για να διασφαλίζουν την οικονομική επιβίωσή τους στα Δυτικά Βαλκάνια. Εξακολουθούν να βασίζονται κυρίως σε έσοδα από εξωτερικές επιχορηγήσεις και από τους κρατικούς προϋπολογισμούς, συμπεριλαμβανομένων των εσόδων από λαχειοφόρες αγορές, ενώ σπανίως χρησιμοποιούνται εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης. Η κρατική στήριξη, οικονομική και μη, διανέμεται πολύ συχνά μέσω αδιαφανών μηχανισμών, και παραμένει ανεπαρκής. Ως εκ τούτου, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών χρειάζεται να διαφοροποιήσουν σε μόνιμη βάση τις πηγές χρηματοδότησής τους, ώστε να εξασφαλίσουν την οικονομική ανεξαρτησία και τη βιωσιμότητά τους. Η στήριξή τους σε μία ή δύο πηγές χρηματοδοτικών πόρων εξαρτά σε υπερβολικό βαθμό τις ΟΚΠ από τη διαθεσιμότητά τους και δεν τους προσφέρει επαρκή χρηματοδοτική ασφάλεια και αυτονομία.

2.15. Η αναγνώριση της οικονομικής αξίας των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες της διεύρυνσης επιβάλλει τη συλλογή ουσιωδών δεδομένων και, ακόμη πιο σημαντικό, την ανάληψη δράσης με σκοπό την προώθηση και ευαισθητοποίηση σχετικά με τους ρόλους τους. Τα επίσημα δεδομένα και στατιστικά στοιχεία σχετικά με τα άτομα που απασχολούνται και τους εθελοντές στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων εξακολουθούν να είναι περιορισμένα. Στην εργατική νομοθεσία, οι ΟΚΠ συνεχίζουν να τυγχάνουν ισότιμης μεταχείρισης με τους άλλους εργοδότες. Ωστόσο, δεν συνεκτιμώνται επαρκώς στις κρατικές πολιτικές για την απασχόληση που δημιουργούν κίνητρα για τους πιθανούς εργοδότες. Αυτή η διακριτική μεταχείριση των ΟΚΠ οφείλεται στην έλλειψη αναγνώρισης εκ μέρους του κράτους της κοινωνίας των πολιτών ως ενός από τους τομείς που δημιουργούν θέσεις απασχόλησης. Οι πρόσφατες προσπάθειες από την πλευρά των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών να συλλέξουν στοιχεία και να αξιολογήσουν συγκεκριμένα εμπόδια σε κάθε χώρα (5) θα πρέπει να εξεταστούν προσεκτικά από τις εθνικές αρχές και την Επιτροπή κατά τον καθορισμό των προτεραιοτήτων στον πεδίο των στατιστικών.

Βρυξέλλες, 18 Φεβρουαρίου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ

(1) Λεπτομερείς συστάσεις περιλαμβάνονται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ του 2014 με θέμα «Ενίσχυση της διαφάνειας και της συμμετοχικότητας στη διαδικασία προσχώρησης στην ΕΕ» (ΕΕ C 451 της 16.12.2014, σ. 39).

(2) Το Επενδυτικό Φόρουμ Επιμελητηρίων (CIF) δημιουργήθηκε, ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός, από τα εθνικά εμπορικά και βιομηχανικά επιμελητήρια των χωρών της περιοχής των Δυτικών Βαλκανίων, της Σλοβενίας και της Κροατίας, στο περιθώριο της διάσκεψης για τα Δυτικά Βαλκάνια που πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη τον Αύγουστο του 2015.

(3) Δίκτυο ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών στα Βαλκάνια, «Ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών Εκθέσεις προόδου και στρατηγική διεύρυνσης 2015: Ανάλυση» («Enabling Environment for Civil Society Development Progress Reports and Enlargement Strategy 2015 Background Analysis»), http://www.balkancsd.net/novo/wp-content/uploads/2015/11/202-1-BCSDN-2015-Enlargement-Package-Background-Analysis.pdf, Human Rights Watch «Επικίνδυνο επάγγελμα: τα ΜΜΕ υπό απειλή», 15 Ιουλίου 2015, https://www.hrw.org/node/279063, Ρεπόρτερ Χωρίς Σύνορα για την ΠΓΔΜ http://en.rsf.org/macedonia.html

(4) Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση ενωσιακού κοινού καταλόγου ασφαλών χωρών καταγωγής για τους σκοπούς της οδηγίας 2013/32/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας, και για την τροποποίηση της οδηγίας 2013/32/ΕΕ» [COM(2015) 452 final] (ΕΕ C 71 της 24.2.2016, σ. 82).

(5) Η μελέτη με θέμα Economic Value of the Non-Profit Sector in the Countries of the Western Balkans & Turkey εκπονήθηκε από την Dubravka Velat και δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2015 από το Balkan Civil Society Development Network (BCSDN). Διατίθεται στη διεύθυνση http://www.balkancsd.net/economic-value-of-the-non-profit-sector-in-the-western-balkans-and-turkey/63-12-report-on-the-economic-value-of-the-non-profit-sector-in-the-wbt_final/ στα αγγλικά.