Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την «Πρόταση κανονισμού ΕΚ του Συμβουλίου σχετικά με την κοινοτική στήριξη για τα προενταξιακά μέτρα που αφορούν τη γεωργία και την αγροτική ανάπτυξη στις υποψήφιες για ένταξη χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης κατά την προενταξιακή περίοδο» () (1999/C 101/16)

Στις 24 Απριλίου 1998 το Συμβούλιο ζήτησε με βάση το άρθρο 198 της Συνθήκης ΕΚ, τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 17 Δεκεμβρίου 1998 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Kienle.

Κατά την 360ή σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 27ης Ιανουαρίου 1999), η ΟΚΕ υιοθέτησε με 59 ψήφους υπέρ, 1 κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Cardiff (15-16 Ιουνίου 1998) επιδοκίμασε την πρόοδο που σημειώθηκε από τη συνάντηση κορυφής του Λουξεμβούργου έως σήμερα, στα πλαίσια της προετοιμασίας της διεύρυνσης. Επίσης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογράμμισε ιδιαιτέρως τις προτεραιότητες που έχουν χαραχθεί για τη γεωργία, το περιβάλλον και τις μεταφορές στα πλαίσια των εταιρικών σχέσεων για την προσχώρηση.

1.2. Στα πλαίσια της Ατζέντας 2000 θα χορηγηθούν από το έτος 2000 και μετά ετησίως 3 δισ. Ecu ως προενταξιακή βοήθεια για τις 10 υποψήφιες χώρες τις Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης εκ των οποίων

- 1,5 δισ. Ecu είναι πόροι του προγράμματος Phare 7

- 1 δισ. Ecu αποτελούν διαρθρωτική βοήθεια, ιδιαίτερα στον τομέα του περιβάλλοντος και των μεταφορών (ISPA) 7

- 500 εκ. Ecu αποτελούν ενισχύσεις για τον γεωργικό τομέα (Sapard).

1.3. Συνεπώς, θα συνεχιστεί το πρόγραμμα Phare το οποίο στήριξε έως σήμερα την μεταρρυθμιστική διεργασία προς την οικονομία της αγοράς στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Σκοπός των νέων μέσων για την προενταξιακή ενίσχυση όπως η διαρθρωτική βοήθεια και οι αγροτικές ενισχύσεις είναι η προώθηση της διαδικασίας προσαρμογής πριν από την ένταξη και κυρίως η διευκόλυνση της εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου από τις χώρες αυτές.

1.4. Η προενταξιακή ενίσχυση για τη γεωργία πρέπει να ακολουθεί τις προτεραιότητες της μεταρρυθμισμένης Κοινής Γεωργικής Πολιτικής και να εφαρμόζεται σε κάθε χώρα με κύριο σκοπό την αναδιάρθρωση και τον εκσυγχρονισμό της γεωργικής παραγωγής, της μεταποίησης και της διάθεσης τροφίμων. Στα μέτρα αυτά συγκαταλέγονται και τα εξής:

- οι επενδύσεις σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις 7

- η βελτίωση της μεταποίησης και της διάθεσης στην αγορά γεωργικών και αλιευτικών προϊόντων 7

- η βελτίωση των διαρθρώσεων για τον έλεγχο της ποιότητας, τον κτηνιατρικό και φυτοϋγειονομικό έλεγχο 7

- οι μέθοδοι γεωργικής παραγωγής που συμβάλλουν στην προστασία του περιβάλλοντος και του τοπίου 7

- η σύσταση ομάδων παραγωγών 7

- η ανανέωση και ανάπτυξη των γεωργικών οικισμών καθώς και προστασία και η διατήρηση της αγροτικής κληρονομιάς 7

- η κατάρτιση κτηματολογίων και η ενημέρωση των κτηματολογίων αυτών 7

- η ανάπτυξη των γεωργικών υποδομών 7

- η διαχείριση των υδάτινων πόρων 7

- η δασοκομία και αναδάσωση.

1.5. Η ενίσχυση πραγματοποιείται στα πλαίσια πολυετών προγραμμάτων τα οποία καταρτίζονται σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές και τις γενικές αρχές των λειτουργικών προγραμμάτων που εφαρμόζονται στα πλαίσια της διαρθρωτικής πολιτικής.

1.6. Οι προενταξιακές ενισχύσεις για τη γεωργία και τις αγροτικές περιοχές (500 εκ. Ecu σε σταθερές τιμές του 1997) θα χρηματοδοτηθούν, σύμφωνα με την πρόταση του εγγράφου Ατζέντα 2000, από το ΕΓΤΠΕ - τμήμα εγγυήσεων.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποστηρίζει τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς ανατολάς, την οποία θεωρεί ως μοναδική ιστορική ευκαιρία για τη συναδέλφωση των ευρωπαϊκών λαών. Ωστόσο, ιδιαίτερη σημασία για τις συζητήσεις που θα πραγματοποιηθούν σχετικά με την προενταξιακή ενίσχυση της γεωργίας και των αγροτικών περιοχών έχουν οι ακόλουθες γνωμοδοτήσεις:

- γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για τις επιπτώσεις της προσχώρησης των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης για την Κοινή Γεωργική Πολιτική (Εισηγητής ο κ. Bastian) CES 1505/96 () 7

- Οι γεωργικές πτυχές της Ανακοίνωσης της Επιτροπής «Πρόγραμμα δράσης - Ατζέντα 2000» (Εισηγητής ο κ. Bastian) CES 1396/97 () 7

- Ενίσχυση της προενταξιακής στρατηγικής (Εισηγητής ο κ. Hamro-Drotz) CES 456/98 ().

2.2. Πρέπει να τονισθεί, ότι στις δέκα υποψήφιες χώρες, η γεωργία διαδραματίζει πολύ σημαντικότερο ρόλο απ'ό,τι στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 15. Αυτό ισχύει για το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν καθώς και για το ποσοστό των εργαζομένων στο γεωργικό τομέα. Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής, το 22,5 % του ενεργού πληθυσμού στις ΧΚΑΕ απασχολείται στην γεωργία, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση (των 15) ανέρχεται περίπου σε 5,1 %. Ωστόσο, πριν από μερικά χρόνια, σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ το ποσοστό των εργαζομένων στη γεωργία ήταν πολύ υψηλότερο απ'ό,τι σήμερα. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι η γεωργία και οι αγροτικές περιοχές στις ΧΚΑΕ θα αντιμετωπίσουν σημαντικά προβλήματα προσαρμογής στο άμεσο μέλλον, ιδιαιτέρως επειδή οι εναλλακτικές δυνατότητες απασχόλησης στη γεωργία είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Αναφέρεται για παράδειγμα η Πολωνία, στην οποία είναι αποδεδειγμένο ότι πολυάριθμες γεωργικές εκμεταλλεύσεις δεν παράγουν πλέον για την αγορά και αποκομίζουν πολύ χαμηλά εισοδήματα.

2.3. Στις περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης η γεωργία μόλις άρχισε να συνέρχεται από μία πολυετή σοβαρή κρίση προσαρμογής που άρχισε κατά την περίοδο 1989/1990. Η πρόσφατη έκθεση της ΓΔ VI της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που εκδόθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1998 με θέμα την κατάσταση και τις πιθανές προοπτικές ανάπτυξης των χωρών αυτών, περιγράφει παραστατικά τις σοβαρές αδυναμίες των γεωργικών διαρθρώσεων και τα σοβαρά προβλήματα προσαρμογής που αντιμετωπίζουν ο γεωργικός τομέας και οι παραγωγοί τροφίμων στις χώρες αυτές.

2.3.1. Ιδιαίτερα εμφανές είναι το γεγονός ότι η γεωργική μεταρρύθμιση και ιδιωτικοποίηση δεν αρκεί να αποφασιστούν στη θεωρία. Χρειάζεται πλέον να καταβάλλουν οι ίδιες οι ΧΚΑΕ προσπάθειες ώστε να διασαφηνιστεί το ιδιοκτησιακό καθεστώς, να αναδιαρθρωθούν οι εκμεταλλεύσεις και να δημιουργηθεί μία αποτελεσματική αγορά ακινήτων. Επίσης, δεν πρέπει να χαλαρώσουν οι προσπάθειες των ΧΚΑΕ για τον ριζικό εκσυγχρονισμό των κλάδων που προηγούνται ή που έπονται της γεωργίας. Αυτό αφορά και την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου στα πλαίσια της δημιουργίας οργανισμών της αγοράς, δικτύων διανομής και του απαραίτητου διοικητικού μηχανισμού.

2.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμφωνεί ουσιαστικά με τα αιτιολογικά σημεία του σχεδίου για την κοινοτική ενίσχυση της γεωργίας και την αγροτική ανάπτυξη κατά την προενταξιακή περίοδο.

2.5. Ωστόσο, η ΟΚΕ διαπιστώνει ότι επιβεβαιώνονται οι εκτιμήσεις της σύμφωνα με τις οποίες η ανόρθωση της γεωργίας στις υποψήφιες χώρες θα πραγματοποιηθεί με πολύ αργότερους ρυθμούς απ'ότι είχε προβλέψει παλαιότερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

2.6. Επομένως, πρέπει να τεθεί επειγόντως το ερώτημα αν είναι σκόπιμο να απαιτείται η πλήρωση των κριτηρίων της Κοπεγχάγης (1993) ως προϋπόθεση για κάθε προσχώρηση. Η ΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι κάθε εσπευσμένη προσχώρηση θα έχει αναμφίβολα ολέθριες συνέπειες για την απασχόληση στον αγροτικό χώρο. Συνεπώς, είναι απαραίτητο να προβλεφθούν μεταβατικές περίοδοι και για την Κοινή Γεωργική Πολιτική.

2.7. Η ΟΚΕ είναι βέβαιη ότι ο κατάλογος μέτρων που προτείνεται στο άρθρο 2 του σχεδίου κανονισμού είναι απαραίτητος αλλά και, λόγω των περιορισμένων πόρων, υπερβολικά εκτεταμένος. Το γεγονός αυτό δημιουργεί τη λανθασμένη εντύπωση ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα είναι «η κλώσσα που κάνει χρυσά αυγά». Συγχρόνως αυξάνεται ο κίνδυνος της λανθασμένης χορήγησης ενισχύσεων. Εάν όμως ο καθορισμός της χορήγησης γίνει από τη διοίκηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι δικαιούχοι θα μπορούσαν να αντιληφθούν το μέτρο αυτό ως «υπαγόρευση», με αποτέλεσμα να περιοριστούν οι προοπτικές επιτυχίας. Υπενθυμίζεται, επίσης, ότι στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης υπήρξαν και αρνητικές εμπειρίες με τις αλλοδαπές «εταιρείες παροχής συμβουλών».

2.7.1. Για τους λόγους αυτούς, η ΟΚΕ συνιστά να επικεντρωθούν επειγόντως και περισσότερο οι προσπάθειες στην προετοιμασία της υιοθέτησης του κοινοτικού κεκτημένου και, κατ' αυτόν τον τρόπο, της κοινής γεωργικής πολιτικής. Κρίνεται επίσης απαραίτητο να υπάρξει σαφέστερη οριοθέτηση μεταξύ των προενταξιακών ενισχύσεων ISPA, Sapard και του προγράμματος Phare.

2.8. Η ΟΚΕ επιδοκιμάζει την προβλεφθείσα στενότερη συνεργασία με τους κοινωνικούς και οικονομικούς εταίρους, και αυτό σε όλα τα στάδια, από την επεξεργασία και την εφαρμογή έως τη χρηματοδότηση και την αξιολόγηση των μέτρων. Σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να εξαχθούν συμπεράσματα από τις εν μέρει απογοητευτικές εμπειρίες που έχουν συναχθεί έως σήμερα, π.χ. στα πλαίσια του προγράμματος Phare. Η οικοδόμηση πολυκομματικών δημοκρατικών κοινωνιών στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης πραγματοποιείται προς το παρόν με πολύ αργούς ρυθμούς. Οι ομάδες συμφερόντων στη γεωργία έχουν αναπτυχθεί ελάχιστα, παρουσιάζουν ανεπαρκή οργάνωση και αντιμάχονται η μία την άλλη.

2.8.1. Γι'αυτό, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επιμένει ότι θα πρέπει να δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στο ανθρώπινο κεφάλαιο και ιδιαίτερη σημασία στην ενίσχυση των κοινωνικών παραγόντων. Κάθε μεταβολή μπορεί να είναι ευνοϊκή για την οικονομία και αποδεκτή από κοινωνική άποψη, μόνο με την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει εντατικός διάλογος - κυρίως μεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Ένας σημαντικός στόχος θα πρέπει να είναι και η δημιουργία δυναμικών και αρκετά αντιπροσωπευτικών οργανώσεων. Η ΟΚΕ θεωρεί ότι είναι σκόπιμο να δοθεί περισσότερη σημασία στη σύναψη και τη διατήρηση εταιρικών σχέσεων μεταξύ πόλεων και χωριών της Δυτικής και της Ανατολικής Ευρώπης καθώς και στην ανταλλαγή ασκουμένων.

2.8.2. Η πείρα και οι αρμοδιότητες που διαθέτει η ΟΚΕ την καθιστούν ιδανικό όργανο για μία εντατική αλλαγή απόψεων και εμπειριών, ιδιαιτέρως στα πρώιμα στάδια του προγράμματος. Για το σκοπό αυτό συνιστάται να αξιοποιηθούν οι μικτές συμβουλευτικές επιτροπές που δρουν ή πρόκειται να συσταθούν στους κόλπους της ΟΚΕ.

2.9. Η ΟΚΕ έχει αποφανθεί θετικά όσον αφορά την παροχή προενταξιακής βοήθειας για τη γεωργία στις υποψήφιες χώρες. Γνωρίζει, ωστόσο, ότι η κοινοτική αυτή δράση μπορεί να είναι μόνο συμπληρωματική προς τις αντίστοιχες επιμέρους κρατικές δράσεις και ότι σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αναπληρώσει τις προσπάθειες των ίδιων των ΧΚΑΕ. Ωστόσο, με το πέρασμα του χρόνου ενισχύονται οι αμφιβολίες σχετικά με το ερώτημα εάν ο προτεινόμενος προϋπολογισμός ύψους 500 εκ. Ecu ετησίως επαρκεί για συνολικά 10 υποψήφιες χώρες στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.

2.10. Η ΟΚΕ επισημαίνει ότι, στο άμεσο μέλλον, ο αριθμός των εργαζομένων στη γεωργία στις ΧΚΑΕ θα μειωθεί δραστικά. Ωστόσο τα επειγόντως αναγκαία αντισταθμιστικά κοινωνικά μέτρα και η δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης υπερβαίνουν κατά πολύ τις δυνατότητες της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής. Η ΟΚΕ επαναλαμβάνει γι'αυτό την πρότασή της να δημιουργηθεί για την προενταξιακή περίοδο, πέραν των πρωτοβουλιών Phare, ISPA και Sapard, ένα ξεχωριστό ταμείο το οποίο θα χρηματοδοτείται με σημαντικά κονδύλια από τον προϋπολογισμό της Κοινότητας. Ενόψει των επίκαιρων συζητήσεων για ένα ενδεχόμενο «πάγωμα» του προϋπολογισμού της ΕΕ, η ΟΚΕ επισημαίνει ότι η πράξη αυτή θα είχε αναμφισβήτητα σοβαρές επιπτώσεις για τα προτεινόμενα προενταξιακά προγράμματα.

Βρυξέλλες, 27 Ιανουαρίου 1999.

Η Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

() ΕΕ C 150 της 16.5.1998, σ. 14.

() ΕΕ C 75 της 10.3.1997.

() ΕΕ C 73 της 9.3.1998.

() ΕΕ C 157 της 25.5.1998.