EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 175/57

Γνωμοδοτηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εξελίξεις στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας και επιπτώσεις στους προμηθευτές και στους καταναλωτές»

(2009/C 175/10)

Στις 27 Σεπτεμβρίου 2007, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Εξελίξεις στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας και επιπτώσεις στους προμηθευτές και στους καταναλωτές».

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών, στην οποία ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 18 Νοεμβρίου 2008 με βάση την έκθεση της εισηγήτριας, κ. SHARMA.

Κατά την 449η σύνοδο ολομέλειάς της, της 3ης και 4ης Δεκεμβρίου 2008 (συνεδρίαση της 3ης Δεκεμβρίου 2008, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 136 ψήφους υπέρ, 21ψήφους κατά και 20 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα, συστάσεις και προτάσεις

1.1 Ο κλάδος διανομής μεγάλης κλίμακας (ΚΔΜΚ) διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην Ευρώπη συμβάλλοντας στην οικονομία, στην δημιουργία απασχόλησης και στην προσφορά ποικιλίας στους καταναλωτές. Πρόσφατα, οι επιπτώσεις της ανάπτυξης τέθηκαν υπό αμφισβήτηση βάσει ορισμένων στοιχείων. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας υπέρ της ανταγωνιστικότητας, της οικονομικής ανάπτυξης και των περισσότερων και καλύτερων θέσεων απασχόλησης, η παρούσα γνωμοδότηση έχει εντοπίσει ορισμένους τομείς που πρέπει να βελτιώσουν τη διαφάνειά τους, να επιδείξουν μεγαλύτερη εργατικότητα στον κλάδο τους και να παρέχουν προστασία στους λιανοπωλητές, τους προμηθευτές, τους εργαζόμενους και τους καταναλωτές.

1.2 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ΓΔ Εσωτερική αγορά και ΓΔ Επιχειρήσεις) επεξεργάζεται επί του παρόντος ερευνητικές μελέτες όσον αφορά τις εξελίξεις στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας, ιδίως όσον αφορά τα περιθώρια, το μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού και τον αριθμό των ενεχόμενων μερών καθώς και τον τομέα λιανικής πώλησης συνολικά. Η ΓΔ Απασχόληση θα εξετάσει τις απαιτήσεις όσον αφορά το εύρος των δεξιοτήτων στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας στον ορίζοντα του 2020. Η ΕΟΚΕ παρέχει, όπου είναι δυνατόν, τη στήριξή της στην Επιτροπή.

1.3 Η ΕΟΚΕ προβαίνει στις ακόλουθες συστάσεις προτείνοντας μέτρα για την διατήρηση της ανάπτυξης και τη διασφάλιση υγιούς ανταγωνισμού στον τομέα της λιανικής πώλησης και των προμηθευτών και για την προστασία των εργαζομένων που παρέχουν, επιπροσθέτως, μακροπρόθεσμα οφέλη στους καταναλωτές, λαμβάνοντας βεβαίως υπόψη τις επιταγές της βιωσιμότητας.

1.4 Η ΕΟΚΕ θα συνεχίσει να παρακολουθεί την εξέλιξη του ΚΔΜΚ, και συγκεκριμένα αναλύοντας την ανάπτυξη των μεγάλων εταιριών λιανικού εμπορίου στις μικρότερες ευρωπαϊκές χώρες και ως προς τομείς που δεν συμπεριλαμβάνονται στις τρέχουσες μελέτες, όπως για παράδειγμα ο κλάδος των οικιακών ηλεκτρικών συσκευών.

1.5 Από τα συμπεράσματα της έρευνας που ανέθεσε η ΕΟΚΕ (1), προκύπτει με σαφήνεια ότι στη Δυτική Ευρώπη τόσο στα τρόφιμα όσο και στην ένδυση, καθώς και σε άλλους τομείς όπως τα μαστορέματα, οι αθλητικές δραστηριότητες, η διασκέδαση και τα πολιτιστικά αγαθά σημειώνεται συγκέντρωση του ΚΔΜΚ. Ωστόσο, τούτο δεν προκύπτει, κυρίως, ως συνέπεια συγχωνεύσεων, απόκτησης εταιρικών μεριδίων ή εξαγορών στον τομέα. Αν και τελευταία έχουν αναδειχθεί μεγάλες διεθνείς επιχειρήσεις λιανικής πώλησης, ο κλάδος παραμένει ακόμη εστιασμένος κυρίως σε εθνικό επίπεδο.

1.6 Η ανάπτυξη και η επιτυχία του λιανικού εμπορίου αποτελεί ένα από τα θετικά δείγματα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Πολλές επιχειρήσεις λιανικής πώλησης ήταν παλιά ΜΜΕ οι οποίες έγιναν αποτελεσματικότερες, ανταγωνιστικότερες, παραγωγικότερες και πιο ευέλικτες στις ανάγκες των καταναλωτών προκειμένου να επιτύχουν. Τόσο τα ιδιωτικά πρότυπα όσο και οι συνεταιρισμοί και τα πρότυπα κοινωνικής οικονομίας σημείωσαν ανάπτυξη. Πολλές ευρωπαϊκές επιχειρήσεις είναι πλέον παγκόσμιες επιχειρήσεις που έχουν επεκταθεί στην Κίνα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Άπω Ανατολή και τη Ρωσία. Η ισχύς τους στην εγχώρια αγορά επέτρεψε στις πλέον επιτυχημένες επιχειρήσεις να εξάγουν τα επιχειρηματικά τους πρότυπα σε ορισμένες από τις πιο δύσκολες αγορές γενικού εμπορίου στο κόσμο. Τούτο είχε ως συνέπεια μεγάλα οφέλη για τους εργαζόμενους, τους μετόχους και, βεβαίως, τους καταναλωτές στην Ευρώπη οι οποίοι επωφελούνται λόγω της μεγαλύτερης ποικιλίας προϊόντων και των ανταγωνιστικών τιμών.

1.7 Το λιανικό εμπόριο είναι ένας δυναμικός, καινοτόμος και ανταγωνιστικός κλάδος ο οποίος, σύμφωνα με τις έρευνες εθνικών αρχών ανταγωνισμού παρουσιάσει μεγάλη ζωτικότητα και ανταγωνιστικότητα (2). Είναι σημαντικό να μην εμποδίζεται η εμπορική επιτυχία, εκτός εάν εφαρμόζονται πρακτικές που δε συνάδουν με την υλοποίηση της εσωτερικής αγοράς, όπως η ύπαρξη σαφών ενδείξεων κατάχρησης θέσης στην αγορά ή βλάβης των καταναλωτών οι οποίες συνιστούν παραβίαση του άρθρου 81 της συνθήκης ΕΚ. Μια ανταγωνιστική αγορά αποτελεί ουσιαστικό τρόπο προστασίας των καταναλωτών και η αποτελεσματική λειτουργία μπορεί να προσφέρει περισσότερα οφέλη. Σε μια ελεύθερη και δίκαιη αγορά, οι επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου ανταγωνίζονται με βάση τις προσφερόμενες υπηρεσίες, την ποιότητα των προϊόντων και τη σχέση ποιότητας/τιμής.

1.8 Ακόμη και αν υπάρχουν ευνόητες διαφορές και αποκλίσεις στο οικονομικό σύνολο των 27 κρατών μελών, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι υπάρχει ανάγκη συνεργασίας, ή ακόμη και συντονισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο προκειμένου να είναι δυνατόν το εμπόριο να διαδραματίσει τον ρόλο του ως καθολική υπηρεσία. Μια τέτοια ενέργεια θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία ενός περισσότερο εναρμονισμένου ευρωπαϊκού συστήματος μέτρησης και ιχνηλάτησης της εμπορικής δραστηριότητας προκειμένου να ενθαρρυνθεί περισσότερο η ανάπτυξή της.

1.9 Προκειμένου να διασφαλιστούν διαφανείς διαδικασίες λειτουργίας μεταξύ προμηθευτών και ΚΔΜΚ, η ΕΟΚΕ συνιστά να συνεχιστεί η συζήτηση όσον αφορά την προστιθέμενη αξία και τη συμβατότητα με το ευρωπαϊκό δίκαιο για τον ανταγωνισμό που θα έχει ένας εθελοντικός κώδικας δεοντολογίας που θα διέπει τις σχέσεις επιχειρήσεων λιανικού εμπορίου και προμηθευτών σε εθνικό επίπεδο καθώς και τη σαφή και διαφανή ανάλυση της αλυσίδας εφοδιασμού στην οποία συμμετέχουν πολυάριθμοι παράγοντες εκτός από τον αρχικό προμηθευτή και τις επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου.

1.10 Θα μπορούσε να θεσπιστεί σε εθνικό επίπεδο ένας αυτορρυθμιζόμενος εθελοντικός κώδικας δεοντολογίας, ο οποίος θα στηρίζεται σε γραπτές συμβάσεις μεταξύ επιχειρήσεων λιανικού εμπορίου και προμηθευτών, καλύπτοντας τις συναλλαγές ολόκληρης της αλυσίδας προσφοράς, από το «αγρόκτημα έως το τραπέζι».

1.11 Αυτός ο κώδικας θα πρέπει επίσης να εξασφαλίσει σε έναν μεγαλύτερο αριθμό μεσαίων, ή ακόμη και μικρών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων των κλάδων παραγωγής και διανομής την πρόσβαση στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας (ΚΔΜΚ) με ένα ελάχιστο σύνολο εγγυήσεων.

1.12 Ο κώδικας θα καθιστά δυνατή και θα διασφαλίζει την παρούσα ευελιξία στις εμπορικές σχέσεις και στις διαπραγματεύσεις σε περίπτωση απότομης αλλαγής των συνθηκών (π.χ. πληθωρισμός ή τιμές του πετρελαίου) προς όφελος τόσο του προμηθευτή όσο και των επιχειρήσεων λιανικού εμπορίου αλλά θα προλαμβάνει την άσκηση πιέσεων ή καταχρηστικών πρακτικών εκ μέρους του ΚΔΜΚ και/ή των μεγάλων προμηθευτών.

1.13 Ένας τέτοιος κώδικας θα πρέπει να περιλαμβάνει τα εξής:

— τυποποιημένους όρους επιχειρηματικής λειτουργίας μεταξύ λιανοπωλητών και προμηθευτών, με καθορισμένη προθεσμία προειδοποίησης για τη θέση σε ισχύ οιωνδήποτε αλλαγών, συμπεριλαμβανομένης και της λήξης των συμβάσεων·

— καμία αναδρομική μείωση των συμφωνημένων τιμών μέσω της άσκησης πιέσεων·

— καμία υποχρέωση, που υποβάλλεται μέσω πίεσης, για τη συνδρομή στο κόστος εμπορίας ή στο κόστος που βαρύνει τον λιανοπωλητή επιπλέον από αυτό που έχει συμφωνηθεί στην αρχική σύμβαση·

— καμία αντισταθμιστική πληρωμή από τους προμηθευτές για την απώλεια κέρδους από τους λιανοπωλητές εκτός εάν τούτο έχει καθοριστεί και συμφωνηθεί εκ των προτέρων ή εάν ο προμηθευτής δεν έχει προμηθεύσει τον απαιτούμενο όγκο εμπορευμάτων·

— καμία επιστροφή απώλητων αγαθών, εκτός και αν υπάρχουν ειδικοί λόγοι οι οποίοι συμφωνήθηκαν με συγκεκριμένους όρους στη σύμβαση·

— καμία αποζημίωση για απώλεια, αμέλεια ή ελάττωμα εκτός από ό,τι αναφέρεται στην αρχική σύμβαση όπου οι λεπτομέρειες είναι σαφώς καθορισμένες·

— καμία κατ' αποκοπή πληρωμή για την εξασφάλιση παραγγελιών ή θέσεων. Σε σχέση με τις προσφορές, όλες οι πληρωμές πρέπει να είναι σαφείς και διαφανείς·

— όλες οι προσφορές πρέπει να έχουν συμφωνηθεί εκ των προτέρων από τα δύο μέρη με συγκεκριμένη περίοδο προειδοποίησης και να διέπονται από διαφανείς συνθήκες·

— οι λανθασμένες προβλέψεις του λιανοπωλητή δεν πρέπει να μετακυλούνται στον προμηθευτή, ακόμα και σε περιόδους προσφορών. Όταν οι προβλέψεις πραγματοποιούνται σε συνεννόηση με τον προμηθευτή, οι όροι θα πρέπει να τεκμηριώνονται·

— τα χαρακτηριστικά και οι συνθήκες παραγωγής των προϊόντων προς πώληση, ιδίως των εισαγόμενων, θα πρέπει να παρέχονται από τους παραγωγούς και τους διανομείς σύμφωνα με τις απαιτήσεις των καταναλωτών·

— μια γραπτή διαδικασία παραπόνων του καταναλωτή θα πρέπει να παρέχεται στον προμηθευτή και να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα των όρων της σύμβασης.

1.14 Ο κώδικας αυτός θα πρέπει να διαβιβάζεται στο σύνολο του προσωπικού του λιανοπωλητή που είναι επιφορτισμένο με τις αγορές και τη διαχείριση. Ακόμη, οι λιανοπωλητές θα οφείλουν να ορίζουν έναν εσωτερικό αρμόδιο για την τήρηση του κώδικα, ο οποίος θα διατηρεί αντίγραφα των συμβάσεων που έχουν συναφθεί με τους προμηθευτές και των προειδοποιήσεων που λαμβάνουν αυτόματα για κάθε τροποποίηση των συμβατικών όρων.

1.15 Επιπλέον, η ΕΟΚΕ συνιστά να οριστεί σε εθνικό επίπεδο ένας διαμεσολαβητής για τη διαιτησία των διαφορών, την αξιολόγηση και παρακολούθηση της εφαρμογής του κώδικα, ο οποίος θα έχει την αρμοδιότητα να συγκεντρώνει πληροφορίες από όλες τις ενδεχόμενες πλευρές και να ερευνά προληπτικά παραβάσεις του κώδικα. Η πρόταση αυτή συνάδει με τη σύσταση της ΕΟΚΕ για το «Νόμο για τις μικρές επιχειρήσεις».

1.16 Η ευρωπαϊκή νομοθεσία πρέπει να εφαρμόζεται αποτελεσματικά όσον αφορά το εμπόριο. Ωστόσο, ειδικότερα ο καθορισμός των όρων πληρωμής πρέπει να τροποποιηθεί ώστε να προβλέπει μια μέγιστη περίοδο πληρωμής. Αν και η νομοθεσία αυτή υφίσταται, έχει μεταφερθεί σε εθνικό επίπεδο με ελάχιστη εναρμόνιση ή ακόμη με ρήτρες εξαίρεσης.

1.17 Όσον αφορά τη διαχείριση των αιτήσεων εγκατάστασης του κλάδου διανομής μεγάλης κλίμακας οι αρμόδιες κυβερνητικές υπηρεσίες θα πρέπει θα σχεδιάσουν με βάση το υπόδειγμα «έλεγχος των αναγκών» ή την πολιτική που ευνοεί το κέντρο της πόλης, έναν «έλεγχο του ανταγωνισμού» χάρη στον οποίο οι τοπικές αρχές θα μπορούν να αξιολογήσουν τον πραγματικό ανταγωνισμό μεταξύ των διαφόρων μορφών διανομής σε αυτή την κλίμακα, τις τρέχουσες κτηματικές δεσμεύσεις, τις υποδομές και τα συλλογικά οφέλη. Στόχος είναι να λαμβάνονται υπόψη οι υπάρχουσες ανησυχίες όσον αφορά την παρούσα και μελλοντική ποικιλότητα της εμπορικής προσφοράς, την απαραίτητη συνύπαρξη μεταξύ τοπικών εμπόρων, υπεραγορών και εμπορικών κέντρων στα οικιστικά κέντρα.

1.18 Ο κλάδος διανομής μεγάλης κλίμακας υπάρχει συνήθως σε εθνικό επίπεδο και ως εκ τούτου, προκειμένου να εξασφαλισθεί η πραγματική εφαρμογή του κώδικα, η δημόσια αρχή (εθνικές αρχές ανταγωνισμού) θα πρέπει να επανεξετάζει σε τακτά διαστήματα τις εκθέσεις που υποβάλλει ο διαμεσολαβητής για τις προβληματικές πρακτικές, δίνοντάς του τη δυνατότητα να ζητά πληροφορίες απευθείας από τους διανομείς/προμηθευτές ούτως ώστε να διαθέτει μια βασική ανάλυση και το ιστορικό της προόδου του κλάδου. Σε περίπτωση επανειλημμένων καταγγελιών, πρέπει να αναπτυχθεί νομοθεσία για την επίλυση του προβλήματος. Η δημόσια αρχή θα πρέπει να ενθαρρυνθεί ώστε να κοινοποιεί σε όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς της αλυσίδας τον τρόπο χρήσεως και τα οφέλη παρόμοιου δεοντολογικού κώδικα και να εξασφαλίζει την τήρησή του.

1.19 Συνοψίζοντας, τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίσουν το κατάλληλο περιβάλλον για έναν ανταγωνισμό υψηλού επιπέδου μεταξύ λιανοπωλητών, με την επιφύλαξη της διασφάλισης των απαραίτητων διακλαδικών ισορροπιών και της προστασίας του χωροταξικού σχεδιασμού, επιτυγχάνοντας έτσι οφέλη για τον καταναλωτή μέσω μειωμένων τιμών και αυξημένης δυνατότητας επιλογής.

2. Αιτιολογική έκθεση

2.1 Η CCMI προωθεί το συντονισμό και τη συνεκτικότητα της κοινοτικής δράσης ως προς τις κυριότερες βιομηχανικές μεταλλαγές στο πλαίσιο μιας διευρυμένης Ευρώπης και διασφαλίζει την ισορροπία μεταξύ της ανάγκης κοινωνικά αποδεκτών αλλαγών και της διατήρησης της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.

2.2 Υπάρχουν πρόσφατες ενδείξεις σχετικά με την ανάπτυξη που ΚΔΜΚ και των επιπτώσεων και της επιρροής στην κοινωνία. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας υπέρ της ανταγωνιστικότητας, της οικονομικής ανάπτυξης και των περισσότερων και καλύτερων θέσεων απασχόλησης, η παρούσα γνωμοδότηση θα εξετάσει όλο το μήκος της αλυσίδας παραγωγής αξίας, έως τους καταναλωτές, εντοπίζοντας ειδικούς τομείς που απαιτούν κοινοτική παρέμβαση ή μηχανισμούς.

2.3 Για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης, η ΕΟΚΕ ανέθεσε την κατάρτιση μελέτης σχετικά με τον ορισμό του κλάδου διανομής μεγάλης κλίμακας (βλέπε παράρτημα 1 London Economic Study). Ωστόσο, όπως φαίνεται από τη μελέτη οι παράμετροι που εφαρμόζονται σε κάθε εξεταζόμενο ορισμό παρήγαγαν διαφορετικά αποτελέσματα. Λαμβανομένου υπόψη του μεγάλου αριθμού μεγάλων επιχειρήσεων λιανικής πώλησης που υπερβαίνουν το πλαίσιο του ορισμού μιας ΜΜΕ και της έλλειψης στατιστικών δεδομένων, ειδικότερα στα νέα κράτη μέλη, η παρούσα γνωμοδότηση βασίστηκε σε σωρευτικούς ορισμούς. Οι μεγάλες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου (ΚΔΜΚ) είναι επιχειρήσεις με μερίδιο αγοράς άνω του 5 % ή με κύκλο εργασιών υψηλότερο των €200 εκατ., και απασχολούν 250 υπαλλήλους ή περισσότερους. Ακόμη, αξίζει να αναλυθούν οι 5 μεγαλύτερες επιχειρήσεις σε κάθε αγορά καθώς και η ιδιωτική ή κοινωνική φύση του επιχειρηματικού προτύπου.

2.4 Επιπλέον, η μελέτη επικεντρώθηκε σε 8 ευρωπαϊκές χώρες: ΗΒ, Γαλλία, Γερμανία, Ισπανία, Ιταλία, Ρουμανία, Πολωνία και Τσεχική Δημοκρατία στον κλάδο των τροφίμων και της ένδυσης. Η συγκέντρωση είναι προφανής και σε άλλους τομείς όπως τα μαστορέματα, τα ηλεκτρικά είδη, τα είδη για τον ελεύθερο χρόνο και τα πολιτιστικά αγαθά αλλά δεν καλύπτεται σε αυτή την έκθεση. Η ανάλυση που πραγματοποιείται στην παρούσα γνωμοδότηση βασίζεται σε στατιστικά δεδομένα (3). Έχουν πραγματοποιηθεί πολλές πρόσθετες μελέτες από διάφορους κλάδους της αλυσίδας εφοδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων και των καταναλωτών, στις οποίες γίνονται πολλές αναφορές προκειμένου να υπογραμμιστεί η δυσκολία συλλογής συγκεκριμένων στοιχείων καθώς και για να τονιστεί ο όγκος των ερευνών που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα (4).

2.5 Οι μεγάλες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου σε όλη την Ευρώπη προσελκύουν περισσότερους πελάτες μέσω της ενίσχυσης της προσφοράς τους. Τα στοιχεία για το 2005 δείχνουν ότι οι εταιρίες Carrefour (Γαλλία), Metro Group (Γερμανία), Tesco (ΗΒ) και Rewe (Γερμανία) διαθέτουν τα μεγαλύτερα μερίδια αγοράς στη Δυτική, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιρλανδία και τη Σουηδία, οι 5 μεγαλύτερες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου κατέχουν περισσότερο από το 70 % της αγοράς παντοπωλείων για το 2005.

2.6 Πολλές επιχειρήσεις του ΚΔΜΚ, συμπεριλαμβανομένων των συνεταιρισμών και των προτύπων λιανοπωλητών κοινωνικής οικονομίας ξεκίνησαν την εμπορική δραστηριότητά τους ως ΜΜΕ και μπορούν να δώσουν πολλά μαθήματα σχετικά με την θεαματική ανάπτυξή τους. Όλες οι επιχειρήσεις έχουν συμβάλει σημαντικά στην ατζέντα της Λισσαβώνας ως προς την ανταγωνιστικότητα, τις θέσεις εργασίας και την ανάπτυξη. Ο κλάδος ΔΜΚ στηρίζεται από ένα ισχυρό και συχνά συγκεντρωμένο κλάδο χονδρεμπορίου και μεταποίησης. Η πίεση που ασκείται από τους προμηθευτές που διαθέτουν δεσπόζουσα θέση έχει αντίκτυπο στα περιθώρια των λιανοπωλητών και στην ανταγωνιστικότητα των ΜΜΕ που τους προμηθεύουν. Η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι τα συμπεράσματα των μελετών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συγκεκριμένα της ΓΔ Εσωτερική αγορά και της ΓΔ Επιχειρήσεις) θα εστιάζονται κατά τα προσεχή έτη στο μήκος και στους ενεχόμενους στην αλυσίδα εφοδιασμού, καθώς και στα περιθώρια της διανομής και του τομέα λιανικής πώλησης συνολικά.

2.7 Η ανάπτυξη και οι νέες εξελίξεις στο λιανεμπόριο, όπως η άφιξη ειδικών καταστημάτων ένδυσης, έχουν σημαντικές συνέπειες για τις επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των ΜΜΕ, για τους αυτοαπασχολούμενους, τους εργαζόμενους, τους προμηθευτές και τους καταναλωτές. Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της CCMI αναλύει αντικειμενικά δεδομένα για την ανάπτυξη του κλάδου διανομής μεγάλης κλίμακας κατά τη διάρκεια της τελευταίας πενταετίας και επικεντρώνεται, ειδικότερα, στον ευρωπαϊκό ΚΔΜΚ και στα προϊόντα παντοπωλείου (τρόφιμα) και την ένδυση.

2.8 Επισκόπηση της παρούσας κατάστασης στα τρόφιμα και την ένδυση:

— Οι πωλήσεις λιανικής τροφίμων ανήλθαν σε 754 δισεκ. ευρώ το 2006 (5), γεγονός που αποτελεί αύξηση κατά 3,4 % σε πραγματικές τιμές από το 2003. Προκύπτει ότι η Γαλλία, το ΗΒ και η Γερμανία συγκεντρώνουν ποσοστό μεγαλύτερο του 65 % των συνολικών πωλήσεων ενώ η Ιταλία, η Ισπανία και η Πολωνία ένα ποσοστό 30 %. Ποσοστό συνολικών δαπανών μικρότερο του 5 % σημειώθηκε συνολικά στη Ρουμανία, την Ουγγαρία και την Τσεχική Δημοκρατία.

— Δυσκολότερο είναι να συλλεχθούν στοιχεία για τις λιανικές πωλήσεις ένδυσης. Οι λιανικές πωλήσεις ανέρχονται σε 120 δισεκ. ευρώ το 2006, σημειώνοντας αύξηση κατά 2,5 % σε πραγματικές τιμές από το 2003. Σχεδόν όλες οι πωλήσεις λιανικής πραγματοποιήθηκαν στο ΗΒ, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία αν και τούτο μπορεί να οφείλεται στα περιορισμένα στοιχεία που υπάρχουν για τα νέα κράτη μέλη.

— Οι λιανοπωλητές με το μεγαλύτερο κύκλο εργασιών σε εθνικό επίπεδο δραστηριοποιούνται στον κλάδο των τροφίμων. Η μεγαλύτερη επιχείρηση, η Tesco, προηγείται σημαντικά από τους αντιπάλους της και το 2006 οι πωλήσεις ανέρχονταν σε 10 δισ. € περισσότερα από την δεύτερη σε κατάταξη επιχείρηση, την Carrefour.

— Κατά τη σύγκριση των επιχειρήσεων λιανικού εμπορίου τροφίμων και ένδυσης, η μεγαλύτερη επιχείρηση ένδυσης (Marks and Spencer) κατέχει μόλις την 25η θέση.

— Πολλοί διανομείς μεγάλης κλίμακας που έχουν ταξινομηθεί ως παντοπώλες πωλούν επίσης είδη ρουχισμού, υφάσματα και ηλεκτρικά είδη και ο κύκλος εργασιών τους δεν μπορεί να υποτεθεί ότι οφείλεται μόνο στα τρόφιμα.

— Από το 2003 έχει σημειωθεί αύξηση άνω του 25 % στις πωλήσεις του ΚΔΜΚ στον κλάδο των τροφίμων τόσο στην Ιταλία όσο και στην Ισπανία. Οι μεγάλες επιχειρήσεις γενικού εμπορίου στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Ρουμανία σημείωσαν σημαντική ανάπτυξη (αν και στη Ρουμανία το σημείο αφετηρίας ήταν εξαιρετικά χαμηλό).

— Στον τομέα της ένδυσης, οι μεγάλες επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου είναι παρούσες μόνο σε τρεις από τις εννέα αγορές που εξετάζει η μελέτη. Οι επιχειρήσεις αυτές, τόσο στη Γερμανία όσο και στο ΗΒ σημείωσαν σταθερή αύξηση των πωλήσεων (5 % και 3 % αντίστοιχα). Ωστόσο, η μία αντίστοιχη επιχείρηση που εξετάστηκε στην Ιταλία (Όμιλος Benetton) παρουσίασε μείωση των πωλήσεων σε πραγματικές τιμές μεταξύ 2003 και 2006 (6).

2.9 Ο κλάδος των τροφίμων και των ποτών (είδη παντοπωλείου) σημειώνει επί του παρόντος την ταχύτερη αύξηση του βασικού κόστους (πρώτες ύλες) με πρωτοφανείς ρυθμούς. Συγκεκριμένα, οι τιμές των σιτηρών έχουν επίπτωση στα τρόφιμα από φυτικές ίνες και στις ζωοτροφές λόγω της παγκόσμιας εξάπλωσης της κοινωνίας της αφθονίας, της μείωσης της εσοδείας και των διαφόρων κυβερνητικών στόχων για τα βιοκαύσιμα που επηρεάζουν την προσφορά και αναμένεται να ωθήσουν τις τιμές σε νέα ύψη με αντίκτυπο στους καταναλωτές.

2.10 Σήμερα, ένα αντιπροσωπευτικό καλάθι προϊόντων είναι σημαντικά ακριβότερο από ό,τι τα προηγούμενα χρόνια και παρουσιάζει μεγάλες διαφορές από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Οι πρόσφατες αυξήσεις των πρώτων υλών μειώνουν τα κέρδη των προμηθευτών. Οι λιανοπωλητές λειτουργούν με ακόμα μικρότερα περιθώρια κέρδους και οι αυξήσεις των τιμών έχουν επίπτωση στον πληθωρισμό του οποίου το ποσοστό υπολογίζεται από το υπουργείο οικονομικών με αποτέλεσμα την αύξηση των αιτημάτων του εργατικού δυναμικού στις διαπραγματεύσεις για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας. Η αύξηση των τιμών στο ράφι σε συνδυασμό με τη σημερινή αύξηση στις τιμές του πετρελαίου έχει επιπτώσεις στο σύνολο της αλυσίδας εφοδιασμού καθώς και στους καταναλωτές και προκαλεί, επί του παρόντος, ανησυχία.

2.11 Οι καταναλωτές, λόγω του υψηλού ανταγωνισμού, έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν κατάστημα διανομής. Κατά συνέπεια, οι λιανοπωλητές καταβάλλουν κάθε προσπάθεια να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα και τις οικονομίες κλίμακος. Πολύ προμηθευτές ανέπτυξαν το μέγεθός τους παράλληλα με την ανάπτυξη των λιανοπωλητών από τις στρατηγικές των οποίων μπορούν να αποκομιστούν χρήσιμα μαθήματα.

Η ίδια η αλυσίδα εφοδιασμού μπορεί να είναι πολύ μακριά και να προστίθενται περιθώρια σε όλο το μήκος της από τα διάφορα ενδεχόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων των προμηθευτών, συσκευαστών, δευτερευόντων παραγωγών, μεταποιητών και χονδρεμπόρων τόσο στον κλάδο των τροφίμων όσο και της ένδυσης.

2.12 Ο κλάδος της ένδυσης σε όλη την Ευρώπη παρουσιάζει σχετική σταθερότητα των τιμών και τούτο οφείλεται κυρίως στην χαμηλή ανάπτυξη της οικονομίας στην ΕΕ, στην αλλαγή των καταναλωτικών συνηθειών, στην ελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου, στην ενίσχυση της θέσης της Κίνας (πρώτης παγκοσμίως στην παραγωγή ειδών ένδυσης) καθώς και στην συνεχή ανατίμηση των ευρωπαϊκών νομισμάτων. Ακόμη, μεταβάλλεται η δυναμική της αγοράς δεδομένου ότι τα παραδοσιακά σουπερμάρκετ τροφίμων επεκτείνουν την προσφορά τους και σε είδη εκτός διατροφής και, συγκεκριμένα, στην ένδυση. Επίσης, τα μικρά ανεξάρτητα εξειδικευμένα καταστήματα δίνουν τη θέση τους σε αλυσίδες καταστημάτων όπως το Zara και το H & M (7).

2.13 Η εξέλιξη της διαφοράς μεταξύ των δεικτών των τιμών δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα την εξέλιξη των διαφορών στις τιμές, δηλαδή στις διαφορές στο επίπεδο των τιμών (8). Ακόμη, πρέπει να εξεταστούν πολύ προσεκτικά τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την ανάλυση αυτή. Οι διαφορές στην εξέλιξη των τιμών δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις διαφορές των περιθωρίων κέρδους των παραγωγών και των διανομέων. Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι οι τιμές εξαρτώνται από πολλές άλλες μεταβλητές π.χ. η εξέλιξη του ΦΠΑ (9), οι μισθοί, οι τιμές εισαγωγής ή οι τεχνικές βελτιώσεις που μπορούν να εξηγήσουν μείωση ή αύξηση των τιμών καταναλωτή χωρίς να υπάρχει σχέση με την τιμή που καταβάλλεται στους παραγωγούς.

2.14 Οι ευρωπαίοι διανομείς συμφωνούν ότι η επίτευξη βιώσιμης κατανάλωσης και παραγωγής αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες μελλοντικές προκλήσεις. Οι διανομείς διαπιστώνουν καθημερινά τις νέες απαιτήσεις των πελατών τους, τη συνεχή αύξηση των αναγκών τους για κατάλληλη και ακριβή ενημέρωση, την ταχεία εισαγωγή στην αγορά προϊόντων που σέβονται το περιβάλλον και ολοένα και πιο «φιλοπεριβαλλοντικών» διεργασιών της αλυσίδας εφοδιασμού. Στο πλαίσιο αυτό, οι ευρωπαίοι διανομείς προτείνουν, με δική τους πρωτοβουλία, ένα πρόγραμμα δράσης για τη βιώσιμη κατανάλωση και ένα πρόγραμμα περιβαλλοντικής δράσης των διανομέων (REAP) ενώ, παράλληλα, συνεργάζονται στενά με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την στήριξη της επίτευξης των στόχων της ΕΕ για το 2020 σχετικά με την κλιματική αλλαγή.

3. Τομείς παρακολούθησης:

3.1 Η μελλοντική συζήτηση για τους πιθανούς μηχανισμούς που θα επιδιωχθούν, προκειμένου να καταπραΰνει τις ακόλουθες ανησυχίες που εξέφρασε η κοινωνία των πολιτών, θα πρέπει να βασίζεται σε σαφείς και διαφανείς διαδικασίες αναφοράς σχετικά με κακές πρακτικές και, σε κάθε περίπτωση, στην παροχή αποδείξεων για τη στήριξη των παραπόνων. Τούτο αφορά όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη.

3.2 Τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν επίπεδα ανταγωνισμού που θα εγγυώνται την κατάλληλη ανάπτυξη όλων των μορφών εμπορίου, έτσι ώστε να δημιουργηθεί όφελος του καταναλωτή ως προς τις μειωμένες τιμές και την ποικιλία επιλογής.

3.3 Οι ρυθμίσεις που προωθούν τις θεμιτές εμπορικές πρακτικές μπορούν να λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές κοινωνικές προτιμήσεις, όπως το ωράριο λειτουργίας των καταστημάτων καθώς και τα εργατικά ζητήματα. Συνεπώς, η σύσταση της ΕΟΚΕ για εθελοντικούς κώδικες δεοντολογίας θα πρέπει να διαμορφωθεί και να εφαρμοστεί σε επίπεδο κρατών μελών, ιδίως διότι η διανομή αφορά σε μεγάλο βαθμό την τοπική αγορά.

3.4 Με σκοπό τη «Βελτίωση της νομοθεσίας» (10) πραγματοποιήθηκαν μεταρρυθμίσεις υπέρ του ανταγωνισμού σε επίπεδο ΕΕ προκειμένου να εξαλειφθεί η περιοριστική νομοθεσία. Συνεπώς, η σύσταση της ΕΟΚΕ αφορά την αυτορρύθμιση από τον κλάδο. Η θέσπιση ενός κώδικα δεοντολογίας από τους διανομείς σε εθνικό επίπεδο μπορεί να ερμηνευθεί ότι υποβοηθά την αθέμιτη συνεργασία μεταξύ διανομέων και ότι στην πράξη αποτελεί τροχοπέδη στον ανταγωνισμό. Ωστόσο, οι δημόσιες πολιτικές θα πρέπει να επιδιώκουν την αναθεώρηση τέτοιων κωδίκων δεοντολογίας με σκοπό την αύξηση της διαφάνειας και του δέοντος νομικού ελέγχου τόσο για τους διανομείς όσο και για τους προμηθευτές έτσι ώστε, μακροπρόθεσμα, να αυξηθούν τα οφέλη για τον καταναλωτή.

3.5 Οι πρακτικές της διανομής και της αλυσίδας εφοδιασμού αποτελούν αντικείμενο επικρίσεων. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ συνιστά την επιλογή των συμβάσεων και ενός κώδικα δεοντολογίας σε επίπεδο κρατών μελών (βλ. συστάσεις και συμπεράσματα), προκειμένου να εξετάζονται οι καταγγελίες κατά τρόπο πιο διαφανή ενώ, παράλληλα, προστατεύονται τα συμφέροντα τόσο των διανομέων όσο και των προμηθευτών και επιτρέπεται η παρέμβαση διαμεσολαβητή σε περίπτωση ανάγκης.

3.6 Η πολιτική για τον ανταγωνισμό και άλλες ρυθμιστικές πολιτικές που επηρεάζουν τον τομέα της διανομής είναι συμπληρωματικές ως προς την εμπορική πολιτική. Φαίνεται ότι μια σημαντική πολιτική πρόκληση είναι η επίτευξη ισορροπίας που να επιτρέπει στους διανομείς να αξιοποιούν τις οικονομίες κλίμακος στον εφοδιασμό και στη λειτουργία αλλά να μην καταχρώνται την ισχύ τους στην αγορά.

3.7 Ένας ακόμη τομέας παρακολούθησης όπου μπορεί να εφαρμοστεί ο κώδικας δεοντολογίας είναι οι εισαγωγές. Σήμερα, οι εισαγωγές τόσο στα τρόφιμα όσο και στην ένδυση διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διαμόρφωση των δυνάμεων της αγοράς. Η αναλογία των εισαγόμενων τροφίμων είναι γενικά υψηλότερη στις Δυτικές χώρες αλλά η αναλογία των εισαγόμενων τροφίμων που καταναλώνονται στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης αυξάνεται με ταχύτητα.

3.8 Στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης παρατηρείται πολύ υψηλό ποσοστό διείσδυσης στην αγορά των εισαγόμενων ειδών ένδυσης (11). Σε πολλές περιπτώσεις το ποσοστό είναι υψηλότερο του 100 %. Τούτο οφείλεται στο ό,τι η συνολική αξία των εισαγωγών είναι μεγαλύτερη από τη συνολική αξία της παραγωγής και σημαίνει ότι ορισμένα αγαθά εισάγονται και, στη συνέχεια, εξάγονται σε άλλες αγορές.

4. Εργαζόμενοι στον κλάδο της διανομής

4.1 Ο κλάδος της διανομής έχει ζωτική σημασία για τη στρατηγική της Λισσαβώνας λόγω του αριθμού των ατόμων που απασχολούνται στον τομέα. Η ΓΔ Απασχόληση διεξάγει επί του παρόντος έρευνα για την επισήμανση των αναδυόμενων δεξιοτήτων και την εξέλιξη των μελλοντικών αναγκών σε δεξιότητες και απασχόληση στον τομέα διανομής και στον εμπορικό τομέα μέχρι το 2020. Παρόμοια μελέτη διεξάγεται για την υφαντουργία, την ένδυση και τα δερμάτινα είδη. Οι δύο αυτές μελέτες αποτελούν τμήμα ενός σχεδίου που καλύπτει 16 οικονομικούς τομείς οι οποίοι εφαρμόζουν κοινή μεθοδολογία πρόβλεψης για να εντοπίσουν τις μελλοντικές δεξιότητες και την εξέλιξη της απασχόλησης βάσει της ανάλυσης υποθέσεων.

4.2 Στη μελέτη που πραγματοποιήθηκε, αναφέρεται ότι 1,2 εκατ. άτομα απασχολούνται στον ΚΔΜΚ τροφίμων στο ΗΒ. Στις υπόλοιπες χώρες, απασχολούνται πολύ λιγότερα άτομα αλλά ο γενικός ΚΔΜΚ στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης απασχολεί υψηλότερο αριθμό εργαζομένων από ό,τι στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Ο αριθμός των εργαζομένων αυξάνεται από το 2003 σε κάθε χώρα με εξαίρεση την Γαλλία και τη Δημοκρατία της Τσεχίας όπου παραμένει σταθερός.

4.3 Το μερίδιο της απασχόλησης στον ΚΔΜΚ διαφέρει σημαντικά από τη μια χώρα της Ευρώπης στην άλλη. Στο ΗΒ και τη Γερμανία, ο ΚΔΜΚ απασχολεί περισσότερο από το 75 % και το 60 % αντίστοιχα των εργαζομένων στον κλάδο των τροφίμων και των μεγάλων καταστημάτων ενώ στην Πολωνία απασχολεί ποσοστό περίπου 20 % και στην Ρουμανία λιγότερο από το 5 %.

4.4 Γενικά, το ποσοστό των γυναικών στον κλάδο του χονδρεμπορίου και της διανομής είναι υψηλότερο από το ποσοστό των γυναικών στο συνολικό ενεργό πληθυσμό στην Ευρώπη αλλά η διαφορά αυτή είναι πιο έντονη στα δέκα νέα κράτη μέλη από ό,τι στην ΕΕ των 15. Η μοναδική εξαίρεση είναι η Γαλλία όπου η αναλογία των γυναικών στον κλάδο του χονδρεμπορίου και της διανομής είναι μικρότερη σε σύγκριση με την οικονομία γενικά.

4.5 Υπάρχουν ορισμένες ενδιαφέρουσες διαφορές στην ηλικιακή κατανομή από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Στο ΗΒ, για παράδειγμα, είναι πολύ μεγαλύτερη η αναλογία των νέων εργαζομένων (κάτω των 25 ετών) από οπουδήποτε αλλού αλλά και υψηλότερη αναλογία εργαζομένων άνω των 65 (αν και το ποσοστό είναι πολύ χαμηλό). Στην Ιταλία, την Τσεχική Δημοκρατία και την Ουγγαρία ο αριθμός των νέων εργαζομένων είναι χαμηλότερος αλλά η αναλογία των εργαζομένων μεταξύ 25-49 είναι υψηλότερη.

4.6 Η απασχόληση μερικού χρόνου είναι συχνότερη στον κλάδο του χονδρεμπορίου και της διανομής από ό,τι στη συνολική ευρωπαϊκή οικονομία, αν και υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών, καθώς και μεταξύ της ΕΕ των 15 και των 10 νέων κρατών μελών.

Βρυξέλλες, 3 Δεκεμβρίου 2008. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Mario SEPI Ο Γενικός Γραμματέας της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Martin WESTLAKE

(1) Εξελίξεις στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας στην Ευρώπη κατά την τελευταία πενταετία, CCMI της ΕΟΚΕ, που κατήρτισε η London Economicshttp://www.eesc.europa.eu/sections/ccmi/externalstudies/documents/HVR_Final_Report_revised_with_annex.doc

(2) Έρευνα της Επιτροπής ανταγωνισμού του ΗΒ για την αγορά ειδών παντοπωλείου:

http://www.competition-commission.org.uk/inquiries/ref2006/grocery/index.htm. Η τελική μορφή αναμένεται να δημοσιευτεί κατά το 2ο εξάμηνο του 2008.

[2] Έρευνα της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ανταγωνισμού της Αυστρίας για την αγοραστική δύναμη των υπεραγορών: http://www.bwb.gv.at/BWB/English/groceries_sector_inquiry.htm

(3) Βλ. υποσημείωση 1

(4) I) Impact of Textiles and Clothing Sectors Liberalisation on Prices (Επίδραση της ελευθέρωσης του τομέα υφαντουργίας και ένδυσης επί των τιμών), The Kiel Institute For The World Economy, Kiel, Γερμανία. Επιτροπή ΕΕ, Trade. Τελική έκθεση 2007-4-18 http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2007/june/tradoc_134778.pdf

II) Business relations in the EU Clothing Chain: from industry to retail and distribution (Εμπορικές σχέσεις στην αλυσίδα ένδυσης στην ΕΕ: από τη βιομηχανία στη λιανική πώληση και στη διανομή). Bocconi University, ESSEC Business School, Baker McKenzie. Τελική έκθεση, Οκτώβριος 2007 http://ec.europa.eu/enterprise/textile/documents/clothing_study_oct_2007.pdf

(5) Οι διαδικτυακές πωλήσεις λιανικής περιλαμβάνονται στα στοιχεία για τις συνολικές πωλήσεις και δεν εξετάστηκαν χωριστά στο παρόν έγγραφο δεδομένου ότι τα στοιχεία δείχνουν ότι, παρά το γεγονός ότι οι πωλήσεις αυξάνονται, αποτελούν το 1-2 % των πωλήσεων ειδών παντοπωλείου στο ΗΒ.

(6) Ενδιάμεση έκθεση της London Economics· Εξελίξεις στον κλάδο διανομής μεγάλης κλίμακας στην Ευρώπη κατά την τελευταία πενταετία. Φεβρουάριος 2008.

(7) Bocconi University· Εμπορικές σχέσεις στην αλυσίδα ένδυσης στην ΕΕ · Τελική έκθεση, Οκτώβριος 2007 http://ec.europa.eu/enterprise/textile/documents/clothing_study_oct_2007.pdf

(8) Για παράδειγμα, εάν οι τιμές παραγωγού είναι 100 και οι τιμές καταναλωτή 200, μια αύξηση 10 % και στις δύο τιμές δεν σημαίνει ότι τα περιθώρια παραμένουν σταθερά. Τούτο οφείλεται στα διαφορετικά επίπεδα στα οποία επεκτείνονται τα περιθώρια, δηλ. από το 100 (200-100) έως το 110 (220-110).

(9) «Οι τιμές που μετρήθηκαν είναι όντως οι τιμές που καταβάλλουν οι καταναλωτές, περιλαμβάνουν π.χ. τους φόρους επί των πωλήσεων των προϊόντων όπως ο ΦΠΑ, και αντικατοπτρίζουν τις εποχιακές εκπτώσεις», Εναρμονισμένοι δείκτες τιμών καταναλωτή (HICPs) Σύντομος οδηγός για τους χρήστες, Στατιστική Υπηρεσία, Μάρτιος 2004

(10) http://ec.europa.eu/governance/better_regulation/index_en.htm

(11) Ο τομέας ένδυσης περιλαμβάνει όλα τα είδη ιματισμού και γούνας.