Το ευρωπαϊκό δίκτυο κέντρων κυβερνοασφάλειας και κόμβος ικανοτήτων για την καινοτομία και την ανάληψη σχετικών δράσεων (European network of Cybersecurity centres and competence Hub for innovation and Operations) δημιούργησε συμμαχία για την κυβερνοάμυνα στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19 με σκοπό την ανάπτυξη καινοτόμων προσεγγίσεων για την καταπολέμηση εγκλημάτων που σχετίζονται με τη νόσο COVID-19. Τον Απρίλιο του 2020 δημιουργήθηκε ειδική πλατφόρμα EIC COVID για τη σύνδεση της κοινωνίας των πολιτών, φορέων καινοτομίας, εταίρων και επενδυτών σε ολόκληρη την Ευρώπη με σκοπό την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων.

Προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότερη δίωξη των εγκλημάτων και λαμβανομένης υπόψη της σημασίας των ηλεκτρονικών πληροφοριών και αποδεικτικών στοιχείων στις ποινικές έρευνες, οι αρχές επιβολής του νόμου και οι δικαστικές αρχές θα πρέπει να αποκτούν ταχέως πρόσβαση σε αυτές τις πληροφορίες και αποδεικτικά στοιχεία για τις ποινικές τους έρευνες. Αυτό αναγνωρίστηκε στη κοινή δήλωση των υπουργών Εσωτερικών της ΕΕ της 13ης Νοεμβρίου 2020. Η Ευρωπόλ, η Eurojust και το ευρωπαϊκό δικαστικό δίκτυο δημοσίευσαν τη 1η Δεκεμβρίου 2020 τη δεύτερη έκθεσή τους «SIRIUS EU Digital Evidence Situation Report». Στην έκθεση επισημαίνεται η αυξημένη σημασία των ηλεκτρονικών αποδεικτικών στοιχείων στις ποινικές έρευνες. Όσον αφορά τις προτάσεις της Επιτροπής από τον Απρίλιο του 2018 για τη διασυνοριακή πρόσβαση σε ηλεκτρονικά αποδεικτικά στοιχεία, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν έχει καθορίσει ακόμη τη θέση του και για τον λόγο αυτό δεν έχουν ξεκινήσει ακόμη οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των συννομοθετών. Οι καθυστερήσεις στην έγκριση αυτών των προτάσεων λειτουργούν ανασταλτικά για το έργο των αρχών επιβολής του νόμου και των δικαστικών αρχών, και περιπλέκουν τις εν εξελίξει προσπάθειες για τη θέσπιση συμβατών κανόνων όσον αφορά τη διασυνοριακή πρόσβαση σε ηλεκτρονικά αποδεικτικά στοιχεία μέσω διεθνών διαπραγματεύσεων.

Σε διεθνές επίπεδο, η Επιτροπή συμμετέχει, για λογαριασμό της ΕΕ, στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις σχετικά με το δεύτερο πρόσθετο πρωτόκολλο της σύμβασης της Βουδαπέστης για το κυβερνοέγκλημα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Το εν λόγω πρωτόκολλο θα παρέχει στις αρμόδιες αρχές επιβολής του νόμου ενισχυμένα μέσα ευρείας εμβέλειας για τη διασυνοριακή συνεργασία στον τομέα της διερεύνησης και δίωξης του κυβερνοεγκλήματος και άλλων μορφών σοβαρού εγκλήματος, συμπεριλαμβανομένης της άμεσης συνεργασίας με τους παρόχους υπηρεσιών. Δεδομένου ότι η πλειονότητα αυτών των βελτιωμένων, ενισχυμένων τρόπων συνεργασίας θα βασίζονται στην ανταλλαγή δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, είναι απαραίτητο το μελλοντικό πρωτόκολλο να προβλέπει κατάλληλες εγγυήσεις προστασίας των δεδομένων, όχι μόνο από την άποψη των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αλλά και για τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου, της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και της αποτελεσματικότητας της επιχειρησιακής συνεργασίας των αρχών επιβολής του νόμου.

Οι διαπραγματεύσεις αναμένεται να ολοκληρωθούν το 2021. Παράλληλα, σε συνέχεια της εντολής την οποία έλαβε από το Συμβούλιο ΔΕΥ το προηγούμενο έτος, η Επιτροπή διαπραγματεύεται συμφωνία ΕΕ-ΗΠΑ για τη διασυνοριακή πρόσβαση σε ηλεκτρονικά αποδεικτικά στοιχεία. Η συμφωνία αυτή θα συμπληρώσει τους προτεινόμενους εσωτερικούς κανόνες της ΕΕ για την άμεση διασυνοριακή συνεργασία με τους παρόχους υπηρεσιών, χάρη στην άρση των συγκρούσεων νόμων και την πρόβλεψη κοινών κανόνων και εγγυήσεων. Οι επίσημες διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν στις 25 Σεπτεμβρίου 2019 και έχουν ήδη πραγματοποιηθεί αρκετοί κύκλοι διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επίτευξη προόδου όσον αφορά τους εσωτερικούς κανόνες για τα ηλεκτρονικά αποδεικτικά στοιχεία.

Όσον αφορά τη διατήρηση και χρήση δεδομένων για σκοπούς επιβολής του νόμου, η Επιτροπή έδωσε συνέχεια στην προηγούμενη απόφαση Tele2/Watson του 2016 μέσω διαβουλεύσεων εμπειρογνωμόνων με σχετικούς παρόχους υπηρεσιών, αστυνομικές και δικαστικές αρχές, την κοινωνία των πολιτών, αρχές προστασίας των δεδομένων, ακαδημαϊκούς και οργανισμούς της ΕΕ. Τροφή για σκέψη παρείχε επίσης μελέτη σχετικά με τις πρακτικές διατήρησης δεδομένων των παρόχων υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών και τις ανάγκες και πρακτικές των αρχών επιβολής του νόμου όσον αφορά την πρόσβαση σε δεδομένα, τον προσδιορισμό των σχετικών τεχνολογικών προκλήσεων και την επισκόπηση των εθνικών νομικών πλαισίων. Το έργο αυτό κατέδειξε την ανάγκη να έχουν οι αρχές επιβολής του νόμου πρόσβαση σε δεδομένα ώστε να εκτελούν τα καθήκοντά τους αποτελεσματικότερα.

Στις 6 Οκτωβρίου 2020 το Δικαστήριο της ΕΕ εξέδωσε αποφάσεις σχετικά με την εθνική νομοθεσία του Βελγίου, της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου όσον αφορά τη διατήρηση, τη διαβίβαση και την πρόσβαση σε δεδομένα επικοινωνιών που δεν αφορούν το περιεχόμενο για τους σκοπούς της επιβολής του νόμου και της εθνικής ασφάλειας. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει τις διαθέσιμες επιλογές για τη διασφάλιση της ταυτοποίησης και του εντοπισμού τρομοκρατών και άλλων εγκληματιών, με παράλληλη τήρηση του δικαίου της ΕΕ, όπως έχει ερμηνευτεί από το Δικαστήριο της ΕΕ, και λαμβανομένων επίσης υπόψη άλλων υποθέσεων που εκκρεμούν ενώπιον του Δικαστηρίου για το συγκεκριμένο θέμα.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο για την καταπολέμηση του κυβερνοεγκλήματος είναι οι εργασίες διασφάλισης της διαθεσιμότητας και της ακρίβειας των δεδομένων καταχώρισης ονομάτων τομέα («WHOIS information»), στο πλαίσιο των προσπαθειών του Σώματος του Διαδικτύου για την Εκχώρηση Ονομάτων και Αριθμών (ICANN). Σκοπός των συζητήσεων είναι να διασφαλιστεί ότι όσοι ζητούν νομίμως πρόσβαση, συμπεριλαμβανομένων των αρχών επιβολής του νόμου και των φορέων στον τομέα της κυβερνοασφάλειας, λαμβάνουν επαρκή πρόσβαση στα γενικά δεδομένα καταχώρισης τομέων ανωτάτου επιπέδου, σε πλαίσιο πλήρους σεβασμού των ισχυόντων κανόνων για την προστασία των δεδομένων. Οι τελικές συστάσεις για μια νέα πολιτική WHOIS δημοσιεύτηκαν στις 10 Αυγούστου 2020 και τελούν επί του παρόντος υπό επανεξέταση, πριν από τη λήψη απόφασης από το διοικητικό συμβούλιο του ICANN. Η Επιτροπή θα εξετάσει τα συμπεράσματα της επανεξέτασης και θα κρίνει σε ποιον βαθμό αντανακλούν επαρκώς τις παραμέτρους της προστασίας των δεδομένων και του δημόσιου συμφέροντος στο πλαίσιο της παροχής αποτελεσματικής πρόσβασης για τις αρχές επιβολής του νόμου και τους φορείς στον τομέα της κυβερνοασφάλειας.

2.Σύγχρονες μέθοδοι επιβολής του νόμου

Καθώς η τεχνολογία συνεχίζει να αναμορφώνει κάθε τομέα της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας, οι αρχές επιβολής του νόμου και οι δικαστικές αρχές πρέπει να είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις αλλαγές. Η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης, των μαζικών δεδομένων και της υπολογιστικής υψηλών επιδόσεων στην πολιτική ασφάλειας, χωρίς να αποδυναμώνεται η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, είναι ουσιώδης για την αύξηση της ασφάλειας και της προστασίας.

Η Επιτροπή εργάζεται επί διαφόρων βασικών αξόνων εργασιών. Στις 25 Νοεμβρίου 2020 η Επιτροπή πρότεινε την πράξη για τη διακυβέρνηση δεδομένων, ένα πλαίσιο για τη διευκόλυνση της ανταλλαγής και της περαιτέρω χρήσης δεδομένων προσωπικού και μη προσωπικού χαρακτήρα για σκοπούς καινοτομίας και ανάπτυξης. Καλύπτονται η βιομηχανία και οι δημόσιοι φορείς μέσω εικονικών ή φυσικών τομεακών χώρων δεδομένων. Θα επιτρέπεται η πρόσβαση των εθνικών αρχών επιβολής του νόμου σε δεδομένα που φιλοξενούνται σε άλλους χώρους δεδομένων για τους δικούς τους σκοπούς καινοτομίας. Παράλληλα, η πρόσβαση σε δεδομένα που βρίσκονται στην κατοχή των εθνικών αρχών επιβολής του νόμου και ασφάλειας δεν θα επιτρέπεται εκτός εάν προβλέπεται σχετική άδεια από την ΕΕ ή το εθνικό δίκαιο. Οι εθνικές αρχές επιβολής του νόμου και ασφάλειας μπορούν επίσης να επωφεληθούν εάν μεμονωμένα υποκείμενα των δεδομένων καταστήσουν τα δεδομένα τους διαθέσιμα, σε εθελοντική βάση, για το κοινό καλό, με μοναδικό σκοπό την επιστημονική έρευνα.

Βρίσκονται επίσης σε εξέλιξη εργασίες για την κατάρτιση νέας πρωτοβουλίας σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ), σε συνέχεια της Λευκής Βίβλου για την ΤΝ. Αναγνωρίζοντας τις ευκαιρίες που προσφέρει η τεχνολογία ΤΝ για την ενίσχυση της ασφάλειας και της ευημερίας των πολιτών και της κοινωνίας στο σύνολό της, η Λευκή Βίβλος προσδιόρισε επίσης διάφορους κινδύνους —όπως οι κυβερνοαπειλές, οι κίνδυνοι για την προσωπική ασφάλεια ή η απώλεια συνδεσιμότητας. Στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης, οι κυριότερες ανησυχίες των συμμετεχόντων αφορούσαν την πιθανότητα να παραβιάζει η ΤΝ τα θεμελιώδη δικαιώματα και τον κίνδυνο να οδηγεί σε διακρίσεις. Στην ανακοίνωση με τίτλο «Οικοδόμηση εμπιστοσύνης στην ανθρωποκεντρική τεχνητή νοημοσύνη», η Επιτροπή τόνισε την ανάγκη να καταστούν τα συστήματα ΤΝ ανθεκτικά τόσο σε εμφανείς επιθέσεις όσο και σε πιο συγκαλυμμένες προσπάθειες παραποίησης δεδομένων ή των ίδιων των αλγορίθμων, καθώς και να ληφθούν μέτρα για τον μετριασμό αυτού του κινδύνου.

Η κρυπτογράφηση διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο στη διασφάλιση ισχυρής ασφάλειας στον κυβερνοχώρο και αποτελεσματικής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως η ιδιωτική ζωή, συμπεριλαμβανομένου του απορρήτου των επικοινωνιών, και προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, καθώς και στη διασφάλιση της εμπιστοσύνης σε υπηρεσίες και προϊόντα που βασίζονται σε τεχνολογίες κρυπτογράφησης, όπως λύσεις ψηφιακής ταυτότητας. Παράλληλα, η κρυπτογράφηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί επίσης για την απόκρυψη εγκλημάτων από τις αρχές επιβολής του νόμου και τις δικαστικές αρχές, με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η διερεύνηση, η ανίχνευση και η δίωξη. Τα κράτη μέλη στο Συμβούλιο ζήτησαν λύσεις οι οποίες θα επιτρέπουν στις αρχές επιβολής του νόμου και στις δικαστικές αρχές να αποκτούν νόμιμη πρόσβαση σε ψηφιακά αποδεικτικά στοιχεία, σε πλαίσιο πλήρους σεβασμού της ιδιωτικής ζωής, της προστασίας των δεδομένων και των εγγυήσεων δίκαιης δίκης. Η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη για τον προσδιορισμό νόμιμων, λειτουργικών και τεχνικών λύσεων για τη νόμιμη πρόσβαση σε ηλεκτρονικές πληροφορίες σε κρυπτογραφημένα περιβάλλοντα που διατηρούν την ασφάλεια των επικοινωνιών.

Στα πρακτικά μέτρα που πρόκειται να ληφθούν περιλαμβάνεται η δημιουργία πλατφόρμας αποκρυπτογράφησης στην Ευρωπόλ, η οποία θα διευκολύνει την απόκτηση νόμιμης πρόσβασης από τις αρχές επιβολής του νόμου σε κρυπτογραφημένες πληροφορίες σε συσκευές οι οποίες κατάσχονται στο πλαίσιο ποινικών ερευνών. Η Ευρωπαϊκή Ομάδα για την Εκπαίδευση και Κατάρτιση στον τομέα του Κυβερνοεγκλήματος έχει αναπτύξει πιλοτικές ενότητες κατάρτισης οι οποίες θα ληφθούν υπόψη στο πλαίσιο των εργασιών του Οργανισμού για την Κατάρτιση στον Τομέα της Επιβολής του Νόμου (CEPOL). Έχει δημιουργηθεί δίκτυο σημείων εμπειρογνωσίας των κρατών μελών στον τομέα της κρυπτογράφησης, με σκοπό την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και εμπειρογνωσίας, και την υποστήριξη της ανάπτυξης εργαλειοθήκης τεχνικών και πρακτικών μέσων.

Το ψηφιακό σύστημα ανταλλαγής ηλεκτρονικών αποδεικτικών στοιχείων (eEDES) θα αποτελέσει εργαλείο για την ασφαλή, ταχεία και αποτελεσματική διασυνοριακή ανταλλαγή ευρωπαϊκών εντολών έρευνας, αιτημάτων αμοιβαίας συνδρομής και αποδεικτικών στοιχείων σε ψηφιακή μορφή. Θα πρέπει σταδιακά να εμπλουτιστεί και να επεκταθεί σε άλλα μέσα δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, και το μελλοντικό πεδίο εφαρμογής του θα οριστεί σε νομοθετική πρόταση σχετικά με την ψηφιοποίηση των διαδικασιών δικαστικής συνεργασίας, η οποία έχει προγραμματιστεί για το 2021.

3.Καταπολέμηση του παράνομου περιεχομένου στο διαδίκτυο

Η ριζοσπαστικοποίηση που οδηγεί στον βίαιο εξτρεμισμό αποτελεί πολυδιάστατο και διασυνοριακό φαινόμενο το οποίο έχει εκμεταλλευτεί την ταχεία ανάπτυξη του διαδικτύου. Το διαδίκτυο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για τη ριζοσπαστικοποίηση και τη στρατολόγηση των ευάλωτων. Τον Ιούλιο η μονάδα αναφοράς διαδικτυακού περιεχομένου της Ευρωπόλ κατάργησε 2 000 συνδέσμους προς τρομοκρατικό περιεχόμενο —συμπεριλαμβανομένων εγχειριδίων και οδηγιών σχετικά με τρόπους εκτέλεσης επίθεσης. Τα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τον ρόλο του διαδικτύου στη ριζοσπαστικοποίηση και τη διαφήμιση των εγκλημάτων όσων συμμετείχαν στις επιθέσεις στη Γαλλία και την Αυστρία καταδεικνύουν ακόμη περισσότερο την ανάγκη διαμόρφωσης σαφούς νομοθετικού πλαισίου για την πρόληψη της διάδοσης τρομοκρατικού περιεχομένου στο διαδίκτυο, με παράλληλη διατήρηση αποτελεσματικών εγγυήσεων για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τις τελευταίες εβδομάδες εντατικοποιήθηκαν οι διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τον προτεινόμενο κανονισμό για το τρομοκρατικό περιεχόμενο στο διαδίκτυο. Η ολοκλήρωση αυτών των διαπραγματεύσεων με τη δημιουργία, ειδικότερα, του νέου και αποτελεσματικού επιχειρησιακού μέσου εντολών αφαίρεσης για τη διασυνοριακή εξάλειψη τρομοκρατικού περιεχομένου εντός μίας ώρας ή συντομότερα από τη λήψη αυτών των διαταγών έχει καίρια σημασία για την αντιμετώπιση του τρομοκρατικού περιεχομένου, συμπεριλαμβανομένου του περιεχομένου που συμβάλλει στη ριζοσπαστικοποίηση.

Εν τω μεταξύ, το φόρουμ της ΕΕ για το διαδίκτυο εξακολουθεί να λειτουργεί ως καταλύτης για την ανάληψη δράσης, παρέχοντας ουσιαστική πλατφόρμα στο πλαίσιο της οποίας έρχονται σε επαφή τα κράτη μέλη με τον κλάδο, με σκοπό την πρόληψη της διάδοσης τρομοκρατικού περιεχομένου στο διαδίκτυο και την καταπολέμηση των μηνυμάτων ριζοσπαστικοποίησης. Το φόρουμ εργάζεται για την κατάρτιση καταλόγου αναφοράς με απαγορευμένα σύμβολα και ομάδες στα κράτη μέλη, ο οποίος θα μπορούσε να αποτελέσει βάση για τις πολιτικές ελέγχου περιεχομένου της πλατφόρμας.

Το φόρουμ της ΕΕ για το διαδίκτυο επέκτεινε το πεδίο δραστηριοτήτων του ώστε να καλύπτει επίσης την παιδική σεξουαλική κακοποίηση στο διαδίκτυο. Το φόρουμ θα παράσχει κοινό χώρο για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και τον προσδιορισμό των εμποδίων με τα οποία βρίσκονται αντιμέτωποι τόσο ιδιωτικοί όσο και δημόσιοι φορείς, με σκοπό την ενίσχυση της κοινής αντίληψης και της εξεύρεσης λύσεων από κοινού. Διευκολύνει επίσης τον πολιτικό συντονισμό σε υψηλό επίπεδο για τη μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας της δράσης. Στο πλαίσιο του φόρουμ της ΕΕ για το διαδίκτυο δημιουργήθηκε διαδικασία τεχνικών εμπειρογνωμόνων με τη συμμετοχή του ακαδημαϊκού χώρου, της βιομηχανίας, δημόσιων αρχών και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, με σκοπό τη χαρτογράφηση και την προκαταρκτική αξιολόγηση πιθανών τεχνικών λύσεων για τον εντοπισμό και την αναφορά παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης σε κρυπτογραφημένες ηλεκτρονικές επικοινωνίες από το ένα σημείο στο άλλο. Αυτές οι τεχνικές λύσεις δεν θα πρέπει να αποδυναμώνουν την κρυπτογράφηση. Η συγκεκριμένη προσέγγιση συμπληρώνει άλλα στοιχεία της καταπολέμησης της παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης, εντός και εκτός διαδικτύου, όπως περιγράφεται ανωτέρω.

Η Επιτροπή συνέχισε επίσης να μοιράζεται την εμπειρογνωσία και την πείρα της ΕΕ στο πλαίσιο της ανεξάρτητης συμβουλευτικής επιτροπής του νεοσυσταθέντος παγκόσμιου φόρουμ για το διαδίκτυο και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και ως συνεπικεφαλής, από κοινού με τη Microsoft, της ομάδας εργασίας για την αντιμετώπιση κρίσεων. Από κοινού με την Ευρωπόλ, η Επιτροπή συνέχισε να παρέχει στήριξη στα κράτη μέλη όσον αφορά την εφαρμογή του πρωτοκόλλου κρίσεων της ΕΕ. Στις 23 Νοεμβρίου 2020 η μονάδα της ΕΕ για την αναφορά διαδικτυακού περιεχομένου διοργάνωσε δεύτερη άσκηση επί χάρτου για την εκπόνηση κατευθυντήριων γραμμών με σκοπό τη βελτίωση της επιχειρησιακής απόκρισης και του συντονισμού σε πραγματικό χρόνο μεταξύ των κρατών μελών και των παρόχων διαδικτυακών υπηρεσιών.