ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυ£έλλβς, 15.12.1995 
COM(95) 711 τελικό 
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ 
ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΛΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΟΣΧΩΝ 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 
Το άρθρο 6 της οδηγίας 91/629/ΕΟΚ του Συμβουλίου για τη θέσπιση στοιχειωδών κανόνων 
για την προστασία των μόσχων(1) αναφέρει στην πρώτη παράγραφο του: 
"Πριν από την 1η Οκτωβρίου 1997, η Επιτροπή υποβάλλει στο Συμβούλιο έκθεση που 
συντάσσεται βάσει γνώμης της Επιστημονικής Κτηνιατρικής Επιτροπής, σχετικά με τα 
διάφορα συστήματα εντατικής εκτροφής που τηρούν πς απαιτήσεις καλής διαβίωσης των 
μόσχων από άποψη παθολογίας, ζωοτεχνίας, φυσιολογίας και συμπεριφοράς, καθώς και 
σχετικά με τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των διάφορων συστημάτων, συνοδευόμενη 
από κατάλληλες προτάσεις που θα βασίζονται στα πορίσματα της έκθεσης αυτής." 
Το Συμβούλιο των Υπουργών Γεωργίας, κατά τη συνεδρίαση του τον Ιανουάριο του 1995, 
ζήτησε από την Επιτροπή να συντάξει την έκθεση αυτή το συντομότερο δυνατόν. 
Μετά από αίτημα της Επιτροπής, η Επιστημονική Κτηνιατρική Επιτροπή (Τομέας Ορθής 
Μεταχείρισης των ζώων) προέβη στη σύσταση ομάδας εργασίας εμπειρογνωμόνων για τη 
σύνταξη της έκθεσης υπό την προεδρία του καθηγητή D.M. Broom, Τμήμα Κλινικής 
Κτηνιατρικής, Πανεπιστήμιο του Cambridge. Την ομάδα εργασίας, που επελέγη βάσει 
επιστημονικής κατάρτισης στον τομέα και όχι βάσει εκπροσώπησης χωρών, αποτελούσαν 
οι: 
Καθηγητής D.M. Broom, Τμήμα Κλινικής Κτηνιατρικής, Πανεπιστήμιο του Cambridge.HB, 
επικουρούμενος από τον κ. R. Kirkden του ιδίου τμήματος· 
Dr.H.J. Blokhuis, Institute for Animal Science and Health, Seist, NL; 
Dr.E. Canali, Institute di Zootecnica Veterinatia, Université di Milano, IT; 
Prof.A.A. Dijkhuizen, Wageningen Agricultural University, NL; 
Dr R. Fallon, Grange Research Centre, IRL; 
Dr P. Le Neindre, Institut national de la Recherche Agronomique, Theix, FR; 
Prof.H. Saloniemi, College of Veterinary Medicine, Helsinki, Fl; 
Prof. A.J.F. Webster, Deptof Clinical Veterinary Science, Bristol University, UK; 
Dr P. Van Houwelingen, Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (Γραμματέας) 
Η ομάδα εργασίας υπέβαλε το σχέδιο της έκθεσης της στην Επιστημονική Κτηνιατρική 
Επιτροπή. Βάσει του σχεδίου της έκθεσης της ομάδας εργασίας, η Επιτροπή συνέταξε την 
παρούσα γνώμη και την υπέβαλε προς την Επιτροπή. Η παρούσα γνώμη θα αποσταλεί 
χωριστά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο. Η παρούσα ανακοίνωση βασίζεται 
στην έκθεση της Επιστημονικής Κτηνιατρικής Επιτροπής. 
(1) ΕΕ αριθ. L 340, 11.12.1991, α 28 Α 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Καλή διαβίωση 
Τα ζώα έχουν αναπτύξει μεθόδους φυσιολογίας και συμπεριφοράς για να αντιμετωπίζουν 
τις διάφορες δυσκολίες που παρουσιάζονται στη ζωή τους. Καθώς όλα τα ζώα έχουν 
αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε κάθε είδος να έχει προσαρμοστεί με συγκεκριμένο τρόπο 
σε συγκεκριμένο περιβάλλον, για κάθε ορισμό και αξιολόγηση της καλής διαβίωσης πρέπει 
να λαμβάνεται υπόψη το συγκεκριμένο περιβάλλον, η συγκεκριμένη φυσιολογία και 
συμπεριφορά σε σχέση με τα υπό εξέταση ζώα. Η καλή διαβίωση ενός ζώου αποτελεί 
ενδογενές χαρακτηριστικό του ζώου· δεν αποτελεί ένα σύστημα αξιών που μεταβιβάζεται 
από τους ανθρώπους στα ζώα. 
Κατά τη διάρκεια της ζωής τους, τα ζώα μπορεί να αντιμετωπίσουν δυσκολίες που 
κυμαίνονται από ασήμαντες έως δυσκολίες που απειλούν την ίδια τους την ύπαρξη. Κάθε 
ζώο αντιμετωπίζει τις δυσκολίες αυτές επιτυχώς ή ανεπιτυχώς, ανάλογα με τις 
περιβαλλοντικές συνθήκες και τις συνθήκες φυσιολογίας και συμπεριφοράς. Το 
αποτέλεσμα ποικίλει από το καλύτερο, δηλαδή απουσία δυσμενών επιπτώσεων, έως το 
το χειρότερο που είναι ο θάνατος. Μεταξύ των δύο αυτών ακραίων περιπτώσεων, η καλή 
διαβίωση του ζώου μπορεί να ποικίλει από πολύ καλή έως πολύ κακή. 
Οι ανωτέρω σκέψεις οδηγούν στον ακόλουθο ορισμό της καλής διαβίωσης: 
καλή διαβίωση ενός ατόμου είναι η κατάσταση του σε σχέση με τις προσπάθειες του να 
προσαρμοστεί στο περιβάλλον του. 
Ανάγκες 
Ο όρος "ανάγκες" χρησιμοποιείται στην παρούσα ανακοίνωση για να περιγράψει τόσο 
προϋποθέσεις που είναι σημανπκές για τη ζωή όσο και προϋποθέσεις που δεν είναι 
σημαντικές για τη ζωή αλλά οι οποίες είναι ουσιαστικής σημασίας για το ζώο. Δεν 
συμπεριλαμβάνει προτιμήσεις που είναι μικρής σημασίας για το ζώο. 
Τα εκτρεφομενα ζώα έχουν μία σειρά αναγκών παρόμοια με εκείνη των άγριων προγόνων 
τους, αν και μερικές ανάγκες έχουν τροποποιηθεί στην πορεία της εξημέρωσης. Είναι 
φανερό ότι οι βασικές απαιτήσεις, όπως εκείνες της τροφής, του νερού και του καταφυγίου 
δεν έχουν αλλάξει κατά τη μετάβαση από άγρια σε κατοικίδια είδη, αλλά ίσως είναι 
λιγότερο εμφανές το ότι η ορμή των αγρίων προγόνων κατά σε ορισμένες συμπεριφορές 
που έχουν σχέση με την αναπαραγωγή, τη λήψη τροφής, νερού και την ανεύρεση 
καταφυγίου υπάρχει ακόμη στα κατοικίδια ζώα. 
Όπως η καλή διαβίωση, η ανάγκη αποτελεί ενδογενές χαρακτηριστικό για ένα άτομο. Έτσι 
ορίζεται ως: 
Η ανάγκη είναι μία προϋπόθεση, που αποτελεί συνέπεια της βιολογίας του ζώου, για την 
απόκτηση ενός συγκεκριμένου πόρου, ή για την ανταπόκριση σε ένα ιδιαίτερο 
περιβαλλοντικό ή σωματικό ερέθισμα. 
S Τ$ΧΛ 
ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΛΗΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ 
Η καλή διαβίωση μπορεί να εκτιμηθεί βάσει μετρήσεων της συμπεριφοράς, της 
φυσιολογίας, της υγείας και της παραγωγής Παρά το ότι σε μερικές περιπτώσεις μία και 
μόνο μέτρηση είναι δυνατόν να δείξει την κατάσταση ενός ζώου, συνήθως, είναι 
απαραίτητο να εκτιμηθούν αρκετές ενδείξεις για να υπάρχει σαφή εκτίμηση. 
Συμπεριφορά 
Οι δοκιμές προτίμησης παρουσιάζουν στο ζώο επιλογές, για παράδειγμα μεταξύ διαφόρων 
τροφών ή συστημάτων σταβλισμού. Η δύναμις μιας προτίμησης καθορίζει το κατά πόσον 
μπορεί να θεωρηθεί ως ανάγκη· αυτό μπορεί να εκτιμηθεί με παρακολούθηση του 
μεγέθους μη φυσιολογικής συμπεριφοράς και της καταπόνησης της φυσιολογίας που 
προκύπτει όταν δεν γίνεται αποδεκτή η προτίμηση, καθώς και μετρώντας το πόσο σκληρά 
είναι προετοιμασμένο να εργαστεί το ζώο για την επίτευξη της. 
Οι δοκιμές απέχθειας καταμετρούν τη δύναμη απέχθειας του ζώου προς ένα ερέθισμα. 
Χρησιμεύουν κατά κάποιον τρόπο στη μέτρηση των επιπτώσεων των συστημάτων 
σταβλισμού στα ζώα, αλλά τά αποτελέσματα τους μπορεί να αποτελέσουν αντικείμενο 
σύγχυσης με αποτελέσματα εκμάθησης. 
Στέρηση και έναυσμα. Διατηρείται στα ζώα το ερέθισμα για ορισμένες συμπεριφορές 
ακόμη και σε περιπτώσεις που εμποδίζονται κατά τη διαδικασία αυτή από το φυσικό τους 
περιβάλλον. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα σχήματα μη φυσιολογικής συμπεριφοράς κατά την 
οποία το ζώο έχει την υπό έναυσμα συμπεριφορά με κάποια τροποποιημένη μορφή ή με 
ασυνήθιστο τρόπο. Η δύναμις του εναύσματος μπορεί να εκτιμηθεί μετρώντας το πόσο 
πολύ είναι προετοιμασμένο το ζώο να "πληρώσει", σε ενέργεια ή χρόνο, για τη 
συγκεκριμένη συμπεριφορά. 
Οι στερεοτυπίες είναι επαναλαμβανόμενες, σχετικά αμετάβλητες αλληλουχίες κινήσεων 
που δεν έχουν φανερό σκοπό. Αναπτύσσονται όταν το ζώο συγχυστεί σοβαρά ή 
ανεπανόρθωτα, δεικνύοντας ότι αντιμετωπίζει δυσκολίες και ότι η καλή διαβίωση του 
βρίσκεται σε χαμηλό επίπεδο. 
Παράμετροι της συμπεριφοράς των μόσχων οι οποίες έχουν διερευνηθεί χρησιμοποιώντας 
μερικές ή το σύνολο των ανωτέρω αναφερόμενων ενδείξεων είναι: θηλασμός, 
διασταυρούμενος θηλασμός, λείξις, αυτολείξις, στοματικές στερεοτυπίες, στάση του 
σώματος, μετακίνηση από ένα τόπο σε άλλο, προκαταρκτική αντιδραστικότητα και 
κοινωνική συμπεριφορά. 
Φυσιολογία 
Η έκκριση κορτιζόλης/κορτικορστερόνης εμφανίζεται σε διάφορες δύσκολες καταστάσεις 
και είναι χρήσιμη για την αξιολόγηση της καλής διαβίωσης. Καθώς οι ορμόνες αυτές 
παράγονται επίσης σε άλλες περιπτώσεις όπως η ερωτοτροπια και το ζευγάρωμα, οι 
οποίες δεν είναι επιβλαβείς για το ζώο, είναι σημαντικό να λαμβάνονται και άλλες 
πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του ζώου όταν χρησιμοποιούνται για την 
αξιολόγηση της καλής διαβίωσης. 
Ο καρδιακός ρυθμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση των επιπτώσεων 
βραχυπρόθεσμων προβλημάτων, σε συνδυασμό με άλλες μετρήσεις της συμπεριφοράς. 
Ανοσοανταπόκριση. Αρκετές μετρήσεις της δραστηριότητας του ανοσοποιητικού 
συστήματος είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για τη μέτρηση της καταπόνησης. 
Το σύνολο των ανωτέρω μέτρων χρησιμοποιήθηκαν κατά την αξιολόγηση της καλής 
διαβίωσης του μόσχου. 
Υγεία 
Ο δείκτης θνησιμότητας αποτελεί μη επεξεργασθείσα αλλά αδιαμφισβήτητη ένδειξη κακής 
διαβίωσης. Δημοσιευμένες τιμές για μόσχους από ηλικία νεογέννητου έως 6 μηνών 
ποικίλουν από 1% έως άνω του 30%. Σε μόσχους ηλικίας από 1 έως 7 ημερών, η πλέον 
συνήθης αιτία θανάτου είναι η σηψαιμία λόγω κακών υγειονομικών συνθηκών ή ανεπαρκούς 
λήψης πρωτογάλακτος. Σε μεγαλύτερης ηλικίας μόσχους, οι βασικές αιτίες είναι η 
διάρροια και η πνευμονία οι οποίες μπορεί να οφείλονται έμμεσα και εν μέρει στις 
συνθήκες διατροφής και σταβλισμού. Διαπιστώθηκε αντίστροφη συνάρτηση μεταξύ 
θνησιμότητας και χρηματικής αξίας των μόσχων, δεικνύοντας ότι οι δείκτες θνησιμότητας 
μπορούν να ελαχιστοποιηθούν εφόσον το οικονομικό κίνητρο είναι αρκετά μεγάλο. 
Οι δείκτες νοσηρότητας αποτελούν επίσης ένδειξη της κατάστασης καλής διαβίωσης μιας 
αγέλης, αλλά είναι λιγότερο ακριβείς από τους δείκτες θνησιμότητας. Οι σημαντικότερες 
ασθένειες των μόσχων είναι: διάρροια, πνευμονία, στομαχικές διαταραχές, βλάβη στο 
ήνυστρο, αναιμία, μόλυνση του ομφαλού και αρθρίτιδα. 
Απόδοση 
Πρέπει να εφιστάται η προσοχή όταν χρησιμοποιείται η απόδοση ως ένδειξη καλής 
διαβίωσης καθώς παρά το ότι μία σημαντική μείωση του δείκτη ανάπτυξης ενός μόσχου 
θα αποτελούσε ένδειξη κακής διαβίωσης, το αντίστροφο δεν αποτελεί ένδειξη ότι η 
διαβίωση είναι καλή. Τα νεαρά θηλαστικά μπορούν να εξακολουθούν να αναπτύσσονται 
γρήγορα ακόμη και όταν η διαβίωση τους είναι κακή. 
ΟΙ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΜΟΣΧΩΝ 
Οι μόσχοι χρειάζονται πρωτόγαλα, για να παρέχεται ανοσολογική προστασία κατά την 
διάρκεια των πρώτων εβδομάδων της ζωής τους, και χρειάζονται τις θρεπτικές ουσίες που 
παρέχονται από το γάλα ή τα υποκατάστατα γάλακτος. Τους είναι απαραίτητο να δείξουν 
συμπεριφορά αναζήτησης, λείξης και θηλασμού με σκοπό να πάρουν πρωτόγαλα και γάλα· 
η στέρηση της θηλής έχει ως αποτέλεσμα ανακατευθυνόμενο θηλασμό άλλων αντικειμένων 
ή άλλων μόσχων και μπορεί να οδηγήσει σε στοματικές στερεοτυπίες. 
Η ανάπαυση και ο ύπνος είναι σημαντικά για τους μόσχους. Κατά την ανάπαυση και τον 
ύπνο λαμβάνουν ορισμένες στάσεις του σώματος, συμπεριλαμβανομένης της έκτασης των 
άκρων τους, έτσι ώστε το πλάτος του χώρου που καταλαμβάνεται από το μόσχο να ισούται 
με το ύψος του έως τα ακρώμια όταν στέκεται όρθια. 
Η συμπεριφορά εξερεύνησης και απόδρασης παρουσιάζεται σε όλους τους μόσχους, και 
η αδυναμία πραγματοποίησης των συμπεριφορών αυτών είναι δυνατόν να συμβάλλει σε 
υψηλό ποσοστό εμφάνισης στοματικών στερεοτυπιών σε μόσχους που βρίσκονται υπό 
περιορισμό κινήσεων. Η ανταπόκριση τους στην καταπόνηση κατά τους διάφορους 
χειρισμούς και κατά τη μεταφορά είναι κατά πολύ καλύτερη σε περίπτωση που έχουν 
παραμείνει σε ατομικούς κλωβούς από ό,τι σε ομάδες, και σε περίπτωση που είχαν 
περιορισμένες επαφές με ανθρώπους στο παρελθόν. Η συχνή διακριτική επαφή έχει 
αποδειχθεί ωφέλιμη για τους μόσχους. 
Η άσκηση είναι αναγκαία για τη φυσιολογική ανάπτυξη των οστών και των μυών- μετά από 
6 μήνες σε ένα ξύλινο κλουβί πολλοί μόσχοι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα 
μετακίνησης από τον ένα τόπο στον άλλο. 
Χρειάζεται να τρώνε χονδραλεσμένη ζωοτροφή και να μηρυκάζουν. Το μέγεθος μη 
φυσιολογικής συμπεριφοράς μόσχων που έχουν διατραφεί αποκλειστικά με γάλα είναι πολύ 
σημαντικό και η καλή διαβίωση μόσχων ηλικίας άνω των τεσσάρων εβδομάδων που έχουν 
διατραφεί με τέτοιο σιτηρέσιο δεν είναι καλή. 
Οι μόσχοι χρειάζεται να αποφεύγουν τις νόσους και τον παρασιτισμό και έχουν αναπτύξει 
έναν αριθμό μηχανισμών συμπεριφοράς για τη διατήρηση της καλής υγείας, 
συμπεριλαμβανομένης της περιποίησης και του καθαρισμού του σώματος τους και της 
αναζήτησης τροφής. Ο υπερβολικός καθαρισμός και η περιποίηση του σώματος τους υπό 
μορφή αυτολείξης, που διαπιστώνεται συχνά σε μόσχους που είναι σταβλισμένοι σε ξύλινα 
κλουβιά, μπορεί να είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας περιποίησης του οπίσθιου μέρους του 
σώματος, αυξάνοντας την επιθυμία περιποίησης των μερών αυτών τα οποία δεν μπορούν 
να προσεγγίσουν. 
Οι μόσχοι χρειάζονται την επαφή με τις μητέρες τους, ή ερεθίσματα που τους παρέχουν 
παρόμοια ανακούφιση με αυτή που λαμβάνουν από τις μητέρες τους. Παρά το ότι είναι 
σε θέση να επιζήσουν ενός πρώιμου χωρισμού, υπάρχουν σαφή πλεονεκτήματα όσον 
αφορά την υγεία και την ευρωστία μόσχων που έχουν παραμείνει με τη μητέρα τους. 
Οι μόσχοι χρειάζονται κοινωνική αλληλεπίδραση με άλλα βοοειδή. Οι μόσχοι που 
βρίσκονται σε ομαδικό σταβλισμό δεικνύουν χαμηλή ανταγωνιστική συμπεριφορά που θα 
μπορούσε να θεωρηθεί επιβλαβής, και έχουν σαφή οφέλη από την κοινωνική επαφή. Οι 
μόσχοι που είναι σταβλισμένοι ατομικά προσπαθούν επίμονα να δουν και να αγγίξουν 
άλλους μόσχους. 
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΚΤΡΟΦΗΣ ΜΟΣΧΟΥ 
Η "φυσική" κατάσταση 
Ούτε η εξημέρωση των βοοειδών ούτε τα προγράμματα εκτροφής έχουν αλλάξει τη 
βιολογική σχέση μεταξύ αγελάδας και μόσχου. Υπό συνθήκες εκτροφής, το πλησιέστερο 
σύστημα στη φυσική κατάσταση είναι αυτό της παραγωγής θηλάζοντος βοοειδούς, κατά 
το οποίο ο μόσχος παραμένει με τη μητέρα του, συνήθως σε λιβάδι, για το μεγαλύτερο 
μέρος της ζωής του. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι μόσχοι θηλάζουν τουλάχιστον 8 μήνες 
και συνήθως τρώνε λίγη στερεά τροφή έως την ηλικία των 2 έως 3 μηνών, παρά το ότι ο 
μηρυκασμός αρχίζει από τον πρώτο μήνα της ζωής τους. 
Εφόσον παρέχεται στους μόσχους αυτούς κατάλληλη βόσκηση ή συμπυκνωμένη τροφή, 
κατάλληλο καταφύγιο ενδεχομένως, και εφόσον τους παρέχεται κατάλληλη κτηνιατρική 
μέριμνα, δεν υπάρχουν σημανπκα προβλήματα καλής διαβίωσης τα οποία αποτελούν 
ενδογενή χαρακτηριστικά αυτού του συστήματος. 
Ωστόσο, οι μόσχοι που παράγονται ως παραπροϊόν της βιομηχανίας γάλακτος δεν είναι 
δυνατό να εκτρέφονται με τον τρόπο αυτό και πρέπει να αποχωριστούν από τις μητέρες 
τους σε νεαρό στάδιο της ηλικίας τους. Έχουν αναπτυχθεί δύο βασικά συστήματα 
εκτροφής στα οποία οι μόσχοι απομονώνονται από τις μητέρες τους: 
* το σύστημα μοσχαρίσιου κρέατος από μόσχο, σύμφωνα με το οποίο η κατανάλωση 
στερεάς τροφής ελαχιστοποιείται, και 
* το σύστημα πρώιμου απογαλακτισμού, σύμφωνα με το οποίο η κατανάλωση στερεών 
τροφών μεγιστοποιείται. 
Το σύστημα μοσχαρίσιου κρέατος από μόσχο 
Περίπου 30 εκατομμύρια μόσχοι γεννιούνται ετησίως στην Κοινότητα, και περίπου 6 
εκατομμύρια από αυτούς εκτρέφονται για την παραγωγή μοσχαρίσιου κρέατος. Τα βασικά 
κράτη μέλη τα οποία παράγουν μοσχαρίσιο κρέας είναι η Γαλλία, οι Κάτω Χώρες και η 
Ιταλία, και τα κράτη μέλη που καταναλώνουν κυρίως μοσχαρίσιο κρέας είναι η Γαλλία, η 
Ιταλία και η Γερμανία. 
Απόγοωοπ του κοέατοο 
Στόχος του συστήματος αυτού είναι η παραγωγή κρέατος με απαλό ρόδινο χρώμα (το 
οποίο συχνά αναφέρεται ως "λευκό κρέας"), με χαμηλή περιεκτικότητα του μυός σε 
μυοσφαιρίνη με χρωστική ουσία σιδήρου. Για ιστορικούς λόγους, η απαλή απόχρωση 
θεωρείται από ορισμένους καταναλωτές ως ένδειξη υψηλής ποιότητας. Η πεποίθηση αυτή 
προκύπτει από μία πολύ παλιά παράδοση, η οποία αναφέρεται στη Βίβλο, ότι ένας νεαρός 
μόσχος που εκτρεφόταν αποκλειστικά από το γάλα της μητέρας του έδωσε το πιο τρυφερό 
κρέας· η σφαγή ενός τέτοιου ζώου αποτελούσε εξαιρετική πολυτέλεια και μόνον για ειδικές 
περιπτώσεις. 
Στην πραγματικότητα, το χρώμα του μοσχαρίσιου κρέατος που παρουσιάζεται στον 
καταναλωτή εξαρτάται από μια σειρά παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της στάθμης του 
σιδήρου στο μόσχο κατά τη γέννηση, του σιτηρέσιου, των μεθόδων εκτροφής και 
μεταφοράς και της μεταχείρισης του ζώου και του σφαγίου κατά τη σφαγή. Για 
παράδειγμα, ένας μόσχος με χαμηλή περιεκτικότητα μυοσφαιρίνης μπορεί, εφόσον 
υποβληθεί σε θεραπευτική αγωγή νόσου κατά τη διάρκεια της μεταφοράς και πριν τη 
σφαγή, να παράγει κρέας σκουρότερου χρώματος από ό,τι ένας με υψηλότερη 
περιεκτικότητα μυοσφαιρίνης του οποίου το σφάγιο υποβλήθηκε σε ηλεκτρικό ερέθισμα 
μετά τη σφαγή για να επιταχυνθεί η έλευση της νεκρικής ακαμψίας. 
Ακόμη και η σχέση μεταξύ διατροφικής περιεκτικότητας σε σίδηρο, επιπέδου 
αιμοσφαιρίνης στο αίμα και μυοσφαιρίνης στους μυς είναι πολύπλοκη. Ωστόσο, είναι 
δυνατόν να εκτραφεί ένας μόσχος με επίπεδο αιμοσφαιρίνης αρκετά υψηλό για να 
διατηρηθεί η καλή υγεία και ευρωστία, και ο οποίος να αποδίδει κρέας αρκετά απαλής 
απόχρωσης ώστε να καταταγεί τελικά το μοσχαρίσιο κρέας σε βαθμίδα υψηλότερης 
ποιότητας. 
Σιτηρέσιο 
Καθώς οι μόσχοι συνήθως γεννιούνται με χαμηλό απόθεμα σιδήρου, και η περιεκτικότητα 
του γάλακτος σε σίδηρο είναι χαμηλή, οι μόσχοι που εκτρέφονται αποκλειστικά με γάλα 
έχουν πολύ χαμηλά επίπεδα αιμοσφαιρίνης. Σε περίπτωση που το επίπεδο αιμοσφαιρίνης 
πέσει σε τέτοιο σημείο ώστε ο μόσχος να καθίσταται κλινικά αναιμικός, σταματά να 
αναπτύσσεται και αντιμετωπίζει μεγάλο κίνδυνο να πεθάνει από πνευμονία ή διάρροια. Για 
τον λόγο αυτό, αναπτύσσεται η τακτική να δίδεται στους μόσχους ενέσιμος σίδηρος 
αμέσως μετά τη γέννηση και πιθανώς να επαναλαμβάνεται η δόση μετά από δύο ή τρείς 
εβδομάδες, για να επιτευχθεί ένα υψηλό επίπεδο αιμοσφαιρίνης στην αρχική περίοδο 
ανάπτυξης, όταν ο μόσχος είναι τα μέγιστα εκτεθειμένος στον κίνδυνο προσβολής από 
πιθανώς θανατηφόρο νόσο. Σε ένα σιτηρέσιο αποκλειστικά με γάλα, το επίπεδο της 
αιμοσφαιρίνης, και κατά συνέπεια της μυοσφαιρίνης, θα μειώνεται κατά της διάρκεια της 
περιόδου πάχυνσης, με ένα χαμηλό, τελικά, επίπεδο κατά τον χρόνο σφαγής. Η τακτική 
αυτή έχει καταστεί εφικτή αυξάνοντας τη διάρκεια της περιόδου πάχυνσης, τακτική που 
έχει αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας στην Ευρώπη. 
Η παράταση της περιόδου πάχυνσης για μόσχους κρεοπαραγωγής έχει επίσης οδηγήσει, 
σε περιορισμένο βαθμό, στην εισαγωγή στο σιτηρέσιο ζωοτροφών άλλων εκτός από το 
γάλα ή τα υποκατάστατα γάλακτος. Δεν είναι αποδεκτό από απόψεως καλής διαβίωσης να 
διατηρείται ένας μόσχος οτο στάδιο το πριν το μηρυκασμό πέρα από την ηλικία των τριών 
μηνών. Με στόχο να επιτραπεί η κανονική ανάπτυξη της μεγάλης κοιλίας, πρέπει να 
προστίθεται στο σιτηρέσιο χονδραλεσμένη ζωοτροφή. Η χονδραλεσμένη ζωοτροφή είναι 
τροφή με υψηλή περιεκτικότητα κυτταρίνης και συναφών συστατικών και χαμηλής 
πεπτικότητας, δηλαδή είναι τροφή με υψηλό ποσοστό ινών. Η χονδροαλεσμένη ζωοτροφή 
για μόσχους θα πρέπει να περιέχει "μακρές" ίνες (με μήκος άνω των 10 mm) για να 
παρέχεται ικανοποιητική μηχανική δραστηριοποίηση για την προώθηση του μηρυκασμού. 
Συμπεριλαμβάνοντας στο σιτηρέσιο χονδροαλεσμένη ζωοτροφή με χαμηλή περιεκτικότητα 
σιδήρου δεν επηρεάζεται το χρώμα του κρέατος, και η τεχνική χρησιμοποιόταν στη Γαλλία 
κατά τη δεκαετία του 1980. Ωστόσο, λόγω χαμηλών πρόσθετων δαπανών δίχως επιπλέον 
κέρδος, σχεδόν σταμάτησε η χρήση του στη χώρα αυτή. Χρησιμοποιείται ακόμη στις Κάτω 
Χώρες. 
ΣταΒλισυ^ 
Οι μόσχοι κρεοτοπαραγωγής συγκεντρώνονται από γαλακτοπαραγωγικές μονάδες σε 
ηλικία μιας έως τριών εβδομάδων. Μπορεί να έχουν υποβληθεί σε διαδικασία στέρησης 
πρωτογάλακτος και να έχουν διέλθει από αγορές ή κέντρα συλλογής, ερχόμενοι σε επαφή 
με μεγάλους αριθμούς μόσχων από διάφορες γεωργικές μονάδες, και να έχουν 
καταπονηθεί σε μεγάλο βαθμό. Υπό αυτές τις συνθήκες ανοσολογικής ανεπάρκειας και 
έκθεσης σε πολλαπλές πηγές νόσου, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος εξάπλωσης πνευμονικών 
και διαρροοικών παθογόνων οργανισμών, όπως η σαλμονέλα, μεταξύ του πληθυσμού των 
μόσχων. 
Για τον λόγο αυτόν, οι μόσχοι κρεοπαραγωγής θα πρέπει να παραμένουν σε ατομικούς 
κλωβούς, υπό στενή επίβλεψη, για τις πρώτες τέσσερις έως έξι εβδομάδες μετά την άφιξη 
στη μονάδα πάχυνσης. Στη Γαλλία και στην Ιταλία, η πλειοψηφία των μόσχων 
κρεοπαραγωγής παραμένει για το σύνολο της περιόδου πάχυνσης σε ατομικούς κλωβούς 
με σταθερά τοιχώματα, ξύλινα δάπεδα και δίχως στρωμνή. Στην Ιταλία, σε μερικές 
περιπτώσεις οι μόσχοι δένονται από το λαιμό για το σύνολο της περιόδου πάχυνσης. Ο 
βαθμός αυτός συγκράτησης ή πρόσδεσης δεν είναι αναγκαίος για υγειονομικούς λόγους 
και είναι ανεπιθύμητος από απόψεως καλής διαβίωσης. 
Χρησιμοποιούνται επίσης συστήματα ομαδικού σταβλισμού για τους μόσχους 
κρεοπαραγωγής. Έχουν αναπτυχθεί στην Ελβετία, στη Γερμανία, στο Ηνωμένο Βασίλειο 
και στη Γαλλία, κατά την διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών, συστήματα με μεγάλες 
ομάδες σε αχυροστρωμνή και με αυτόματες ταΐστρες, αλλά στη Γαλλία η χρήση του 
συστήματος αυτού μειώθηκε λόγω διαχειριστικών προβλημάτων και ανποικονομικών 
αποτελεσμάτων. Έχουν αναπτυχθεί ηλεκτρονικά ελεγχόμενες ταΐστρες, που επιτρέπουν σε 
κάθε μόσχο μια μετρημένη ποσότητα σιτηρέσιου, αλλά είναι σχετικά ακριβές και δεν 
χρησιμοποιούνται ευρέως στην παραγωγή μοσχαρίσιου κρέατος. 
Χρησιμοποιήθηκε ιδίως στις Κάτω Χώρες, για μερικά χρόνια, ένα σύστημα ομαδικού 
σταβλισμού σε ξύλινα δάπεδα, με μόσχους που λαμβάνουν γάλα δύο φορές ημερησίως 
από κουβά. Οι μόσχοι συνήθως, λαμβάνουν επίσης περιορισμένες ποσότητες 
χονδραλεσμένης ζωοτροφής υπό μορφή συμπήκτων αχύρου. Η ποσοστιαία αναλογία 
μόσχων που εκτρέφονται με το σύστημα αυτό στις Κάτω Χώρες αυξήθηκε από 4,7% το 
1985 σε 22,9% το 1995. 
Πρώιμα απογαλακτισθέντες μόσχοι 
Ο βασικός στόχος όσον αφορά τους πρώιμα απογαλακτισθέντες μόσχους που 
προορίζονται για την παραγωγή βόειου κρέατος ή για την αντικατάσταση πληθυσμού ζώων 
αναπαραγωγής, είναι η ανάπτυξη της ικανότητας τους να λαμβάνουν και να πέπτουν 
στερεά τροφή το συντομότερο δυνατόν. Απογαλακτίζονται από ηλικίας μόλις τεσσάρων 
εβδομάδων, στιγμή κατά την οποία η πεπτική οδός τους έχει αρχίσει να αναπτύσσει 
χαρακτηριστικά ενήλικου ζώου, αλλά δεν είναι σε θέση να πέπτουν πλήρες φάσμα 
θρεπτικών ουσιών πριν περίπου την ηλικία των τριών μηνών. 
Σιτηρέσιο 
Τα συστήματα εκτροφής για τους μόσχους αυτούς ποικίλουν, αλλά αποτελεί τυπικό σχήμα 
η εκτροφή με πρωτόγαλα και πλήρες γάλα για μία εβδομάδα, στη συνέχεια 20 έως 25 κιλά 
υποκατάστατου γάλακτος υπό μορφή σκόνης για έξι έως οκτώ εβδομάδες με διαλύματα 
κατά βούληση από την ηλικία των 7 ημερών. Οι μόσχοι θα καταναλώνουν περίπου 1 κιλό 
συμπυκνωμένης τροφής ημερησίως πριν τον απογαλακτισμό. Παρέχεται ημερησίως μερίδα 
μακρών ινών χονδραλεσμένης ζωοτροφής (σανός ή άχυρο) για την προώθηση της 
ανάπτυξης της μεγάλης κοιλίας. 
ΣταΒλισμός 
Για τους υγειονομικούς λόγους που εξηγούνται σε σχέση με τους μόσχους 
κρεοπαραγωγής, οι πρώιμα απογαλακτισθέντες μόσχοι συνήθως σταβλίζονται ατομικά για 
τον πρώτο ή τους δύο πρώτους μήνες της ζωής τους. Μετά από αυτό το στάδιο συνήθως 
παραμένουν σε ομάδες σε εσωτερικούς χώρους ή σε λιβάδι. 
Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί συνδυασμοί σταβλισμού και συστημάτων εκτροφής που 
χρησιμοποιούνται για πρώιμα απογαλακτισθέντες μόσχους. Μπορούν να εκτρέφονται σε 
λιβάδι, σε ομαδικούς κλωβούς ποικίλου μεγέθους ή σε αχυρώνες, με ή χωρίς στρωμνή, 
δίνοντας γάλα κατά βούληση ή με περιορισμό, από κουβάδες, θηλές ή αυτόματες 
ταΐστρες και εκτρεφόμενοι με μία ευρεία ποικιλία συμπυκνωμένων τροφών. 
Δεν έχουν πραγματοποιηθεί προσπάθειες περιορισμού της λήψης σιδήρου, πρόληψης της 
ανάπτυξης της μεγάλης κοιλίας ή περιορισμού των φυσικών τους κινήσεων. 
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ 
Μία σύγκριση των διαφόρων συστημάτων εκτροφής μόσχων, βάσει των επιστημονικών 
μελετών που αναφέρονται στην έκθεση τους, οδήγησε την Επιστημονική Κτηνιατρική 
Επιτροπή στα ακόλουθα πορίσματα. 
Γενική διαχείριση 
1. Τα συστήματα σταβλισμού και διαχείρισης για μόσχους θα πρέπει να σχεδιάζονται έτσι 
ώστε να ικανοποιούνται οι ανάγκες των ζώων και η διαβίωση τους να είναι καλή. 
2. Χρησιμοποιείται ποικιλία μεθόδων σταβλισμού και διαχείρισης για μόσχους που 
προορίζονται ως ζώα αντικατάστασης γαλακτοπαραγωγικής αγέλης, ως ζώα 
κρεοπαραγωγής και ως ζώα παραγωγής μοσχαρίσιου κρέατος, και αυτές οι μέθοδοι 
ποικίλουν όσον αφορά τις επιπτώσεις τους στην καλή διαβίωση των μόσχων. Οι 
καλύτερες δυνατές συνθήκες εκτροφής νεαρών μόσχων περιλαμβάνουν το να 
παραμένει ο μόσχος με τη μητέρα του υπό τον όρο ότι ο μόσχος μπορεί να θηλάσει και 
στη συνέχεια να βοσκήσει και να συμμετέχει σε δραστηριότητες με άλλους μόσχους. 
3. Είναι σημαντικό ο μόσχος να λαμβάνει ικανοποιητική ποσότητα γάλακτος κατά τις 
πρώτες έξι ώρες της ζωής του και το συντομότερο δυνατόν μετά την γέννηση, υπό 
συνθήκες που διευκολύνουν την απορρόφηση αντισωμάτων, κατά προτίμηση 
θηλάζοντας από τη μητέρα, έτσι ώστε να διασφαλίζονται επαρκή επίπεδα 
ανοσοσφαιρίνης στο αίμα. 
4. Οι μόσχοι χρειάζονται διεξόδους και ερεθίσματα που συνήθως παρέχονται από τη 
μητέρα τους. Πρέπει να παρέχεται σε όλους τους μόσχους αρκετή τροφή, κατάλληλες 
συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, κατάλληλες ευκαιρίες άσκησης, καλές συνθήκες 
ανάπαυσης, κατάλληλα ερεθίσματα για θηλασμό κατά τις πρώτες λίγες εβδομάδες της 
ζωής τους και συνθήκες κοινωνικής επαφής με άλλους μόσχους από την ηλικία της μίας 
εβδομάδας και μετά. Οι μόσχοι που εκτρέφονται χωρίς τις μητέρες τους πρέπει να 
έρχονται σε επαφή με ανθρώπους σε σημαντικό βαθμό, κατά προτίμηση με το ίδιο 
άτομο που τους εκτρέφει καθόλη την περίοδο ανάπτυξης. 
Σιτηρέσιο 
1. Οι μόσχοι στους οποίους λείπουν συγκεκριμένες θρεπτικές ουσίες, 
συμπεριλαμβανομένου του σιδήρου, στους οποίους δίδεται μη ισορροπημένο σιτηρέσιο, 
και στους οποίους δεν δίδεται επαρκής ποσότητα χονδραλεσμένης ζωοτροφής στο 
σιτηρέσιο μετά την ηλικία των τεσσάρων εβδομάδων, είναι δυνατόν να παρουσιάσουν 
σοβαρά προβλήματα υγείας, σοβαρές ανωμαλίες συμπεριφοράς και σημαντικές 
ανωμαλίες στην ανάπτυξη του εντέρου. Όλοι οι μόσχοι πρέπει να λαμβάνουν 
καταλλήλως ισορροπημένο σιτηρέσιο με επαρκείς θρεπτικές ουσίες. 
2. Όλοι οι μόσχοι πρέπει να εκτρέφονται με ζυμωσιμα υλικά, κατάλληλα σε ποιότητα και 
επαρκή σε ποσότητα ώστε να διατηρείται η μικροβιακή χλωρίδα του εντέρου, καθώς 
και επαρκείς ποσότητες ινών ώστε να ευνοείται η ανάπτυξη των λαχνών της μεγάλης 
κοιλίας. Οι μόσχοι πρέπει να λαμβάνουν μια ελάχιστη ποσότητα 100 γραμμαρίων 
χονδραλεσμένης ζωοτροφής ημερησίως από την ηλικία των δύο έως την ηλικία των 
δεκαπέντε εβδομάδων, αυξανόμενη σε 250 γραμμάρια ημερησίως από την ηλικία των 
15 έως την ηλικία των 26 εβδομάδων, και κατά προτίμηση το διπλάσιο αυτών των 
ποσοτήτων. 
3. Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις αυξανόμενης ευπάθειας σε νόσους και ανοσοκαταστολής 
σε μόσχους των οποίων η συγκέντρωση αιμοσφαιρίνης είναι σε επίπεδα κάτω των 4.5 
mmol/l· όλοι οι μόσχοι πρέπει να εκτρέφονται με τέτοιο τρόπο ώστε το επίπεδο 
αιμοσφαιρίνης να μην πίπτει κάτω από αυτό το επίπεδο. 
4. Οι μόσχοι πρέπει να εκτρέφονται από τη θηλή κατά τη διάρκεια των πρώτων τεσσάρων 
εβδομάδων της ζωής τους και πρέπει οπωσδήποτε να τους παρέχεται μια μη 
διατροφική θηλή ("πιπίλα") κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής. Σε ομαδικά 
σταβλισμένους μόσχους πρέπει να παρέχεται μία ομάδα θηλών που συνδέονται μεταξύ 
τους. 
5. Οι νοσούντες μόσχοι και οι μόσχοι που ζουν σε θερμές συνθήκες, συχνά χρειάζονται 
πόσιμο νερό όπως και γάλα. Όλοι οι μόσχοι πίνουν νερό εφόσον υπάρχει, και η παροχή 
γάλακτος ή υποκατάστατου γάλακτος δεν αποτελεί επαρκή εναλλακτική λύση. Πρέπει 
να παρέχεται σε όλους τους μόσχους ημερησίως πόσιμο νερό. 
ΣταΒλισυόο 
1. Η διαβίωση των μόσχων δεν είναι καλή όταν διατηρούνται σε μικρούς ατομικούς 
κλωβούς με ανεπαρκή χώρο για άνετη κατάκλιση, χωρίς άμεση κοινωνική επαφή και 
δίχως στρωμνή ή άλλο υλικό για να το χειρίζονται. Όλοι οι μόσχοι πρέπει να είναι 
δυνατόν να καθαρίζονται χωρίς τη μεσολάβηση ανθρώπου, να στρέφονται, να στέκονται 
όρθιοι και να κατακλίνονται κανονικά και με τα άκρα τους σε έκταση. 
2. Με στόχο να παρέχεται ένα περιβάλλον κατάλληλο για άσκηση, εξερεύνηση και 
ελεύθερη κοινωνική αλληλεπίδραση, οι μόσχοι πρέπει να εκτρέφονται σε ομάδες. Οι 
μόσχοι ποτέ δεν πρέπει να ζουν σε υψηλές πυκνότητες εκτροφής. Προτιμώνται οι 
μεγαλύτερες ομάδες λόγω του ό,τι υπάρχουν καλύτερες δυνατότητες για την παροχή 
κατάλληλου περιβάλλοντος. 
3. Εφόσον δεν είναι εφικτό το προτεινόμενο σύστημα δηλαδή ο ομαδικός οταβλισμός, 
πρέπει να παρέχονται ατομικοί κλωβοί και κατάλληλη ελευθερία χώρου και, με εξαίρεση 
τους κλωβούς για μόσχους οι οποίοι πρέπει να απομονώνονται λόγω επιτακτικών 
υγειονομικών λόγων, οι κλωβοί πρέπει να έχουν ανοιχτά πλάγια και μετωπικά τοιχώματα 
τα οποία θα επιτρέπουν άμεση οπτική και απτική επαφή. 
4. Τόσο για τους ομαδικά σταβλισμένους μόσχους όσο και για τους ατομικά 
σταβλισμένους, ο ελάχιστος ελεύθερος χώρος ανά μόσχο που επιτρέπει κανονικές 
κινήσεις όταν ο μόσχος είναι όρθιος ή κατακλύζεται, είναι ύψος x μήκος σώματος χ 1,1. 
Το ύψος μετράται από την κορυφή των ακρώμιων και το μήκος μετράται από την άκρη 
της μύτης έως το ουραίο άκρο του ισχυακού σωλήνα (pin bone). Υπάρχει ένδειξη 
αυξανόμενης κακής διαβίωσης καθώς μειώνεται το εύρος του ατομικού κλωβού κάτω 
από το ύψος του μόσχου υπολογίζοντας το από τα ακρώμια. 
5. Η πρόσδεση πάντοτε προκαλεί προβλήματα στους μόσχους. Οι ομαδικά σταβλισμένοι 
μόσχοι δεν πρέπει να δένονται εκτός από περιόδους που δεν υπερβαίνουν τη μία ώρα 
κατά το χρόνο ταΐσματος με γάλα· οι ατομικά σταβλισμένοι μόσχοι δεν πρέπει να 
δένονται. 
6. Συστήνεται κατάλληλη στρωμνη, για παράδειγμα άχυρο. Η στρωμνη πρέπει να 
αλλάζεται σε κατάλληλα διαστήματα και όλοι οι μόσχοι πρέπει να έχουν πρόσβαση σε 
μία ξηρή περιοχή κατάκλισης, και όχι απλώς σε βρεγμένες σανίδες. Τα ξύλινα δάπεδα 
δεν πρέπει να είναι ολισθηρά. 
Οικονοιιικά 
1. Έρευνες σχετικά με την κατανάλωση μοσχαρίσιου κρέατος δεικνύουν ότι σημειώθηκαν 
ουσιαστικές μειώσεις σε αρκετά κράτη μέλη κατά τα τελευταία 7 έως 10 έτη. Κάποιο 
ποσοστό της μείωσης αυτής είναι πιθανόν να οφείλεται στο ενδιαφέρον σχετικά με την 
καλή διαβίωση των ζώων. 'Ενα τέτοιο ενδιαφέρον μπορεί να λάβει σαφώς μεγαλύτερες 
διαστάσεις σε όλα τα κράτη μέλη, με αποτέλεσμα να υπάρξει διαρκής πίεση στους 
παραγωγούς μοσχαρίσιου κρέατος έως ότου να πεισθούν ότι πρέπει να εκτρέφουν τα 
ζώα τους με τέτοιους τρόπους ώστε το αποτέλεσμα να είναι η καλή διαβίωση του 
μόσχου. 
2. Από το συνολικό κόστος παραγωγής μοσχαρίσιου κρέατος, περίπου 45% είναι δαπάνες 
διατροφής, 30% η τιμή αγοράς του μόσχου, 15% οι σταθερές δαπάνες (σταβλισμός και 
εργασία) και 10% λοιπές δαπάνες. 
3. Οι επενδύσεις ανά μόσχο σε οικήματα και υλικά σταβλισμού αυξάνονται σημαντικά όταν 
συνδυάζονται με αυξανόμενο ελεύθερο χώρο τόσο στον ατομικό όσο και στον ομαδικό 
σταβλισμό, παρά το ότι μια δεδομένη αύξηση του χώρου ανά μόσχο είναι φθηνότερη 
στον ομαδικό σταβλισμό από ότι στον ατομικό σταβλισμό. 
>° 
ISSN 0254-1483 
COM(95) 711 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
GR 03 
Αριθ. καταλόγου : CB-CO-95-742-GR-C 
ISBN 92-77-98324-8 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
L-2985 Λουξεμβούργο 
JA