ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ Η ΒΑΣΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

2. Η ΒΑΣΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΗΣ

2.1. H φύση της βασικής έρευνας

2.2. Αντίκτυπος σε πολλά επίπεδα

3. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

3.1. Στις Ηνωμένες Πολιτείες

3.2. Στην Ιαπωνία

3.3. Στην Ευρώπη

3.4. Πλεονεκτήματα και αδυναμίες

4. Η ΒΑΣΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

5. ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

5.1. Ένας νέος μηχανισμός χρηματοδοτικής υποστήριξης σε ευρωπαϊκό επίπεδο

5.2. Άλλες δράσεις

6. ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΣΤΑΔΙΑ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στην Ευρώπη αναπτύσσεται σήμερα ένας ουσιαστικός και σημαντικός διάλογος σχετικά με το ζήτημα της βασικής έρευνας, τις προκλήσεις που θέτει η βασική έρευνα και τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης αυτών των προκλήσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ο διάλογος αυτός εντάσσεται στα πλαίσια της υπό οικοδόμηση οικονομίας και κοινωνίας της γνώσης, του σχεδίου υλοποίησης του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας όπου το ζήτημα της βασικής έρευνας δεν έχει μέχρι σήμερα συνεκτιμηθεί σαφώς, καθώς και της προσπάθειας επίτευξης του στόχου που έθεσε η Ένωση να αυξήσει, μέχρι το 2010, τις συνολικές τις επενδύσεις στην έρευνα σε ποσοστό 3% του ΑΕΠ της.

Την εποχή που γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν οι πολιτικές έρευνας στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατά τα χρόνια αμέσως μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, δινόταν μεγάλο βάρος στη βασική έρευνα.

Αυτό καταδεικνύει σαφώς η δήλωση του Vannevar Bush, επιστημονικού συμβούλου του προέδρου Roosvelt, στη γνωστή πλέον έκθεση του 1945 με τίτλο "Επιστήμη - το Σύνορο χωρίς Τέλος": "Η επιστημονική πρόοδος προκύπτει, κατά μεγάλο βαθμό, από το "ελεύθερο παιχνίδι" ελεύθερων διανοιών που εργάζονται επί αντικειμένων της επιλογής τους, κατά τρόπο ο οποίος υπαγορεύεται από την περιέργεια εξερεύνησης του αγνώστου".

Εντός των δεκαετιών που ακολούθησαν, και εξ ονόματος της σημασίας της έρευνας για τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και του ρόλου της στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών, το βάρος, και μαζί με αυτό και η δημόσια χρηματοδότηση, μετατοπίστηκε προοδευτικά στην εφαρμοσμένη έρευνα και στην τεχνολογική και βιομηχανική ανάπτυξη.

Σήμερα, η γενική αξία της προόδου των γνώσεων και η σημασία της βασικής έρευνας για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη αναγνωρίζονται και πάλι πλήρως.

Ο διάλογος σχετικά με το ζήτημα της βασικής έρευνας περιορίστηκε μέχρι σήμερα στο εσωτερικό της επιστημονικής κοινότητας, λαμβάνοντας τη μορφή προβληματισμού επί της αναγκαιότητας σύστασης ενός "Ταμείου Βασικής Έρευνας" και ενός "Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας".

Τους τελευταίους μήνες, πολλές προσωπικότητες, οργανισμοί και αρχές εξέφρασαν τις απόψεις τους επί του θέματος αυτού.

Μεταξύ αυτών, περιλαμβάνονται ιδίως: μια ομάδα 45 ευρωπαίων προσωπικοτήτων βραβευμένων με Νόμπελ. το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επιστημών (FES) και ο EuroHORCs [1], ο σύνδεσμος των διευθυντών και προέδρων των εθνικών συμβουλίων έρευνας. η ένωση Eurosciences και η Academia Europeae. η EURAB, η ομάδα συμβούλων σε θέματα έρευνας της Επιτροπής. και μια ad hoc ομάδα προσωπικοτήτων (ERCEG) που συστάθηκε κατόπιν του συνεδρίου που διοργανώθηκε από τη δανική προεδρία της Ένωσης στην Κοπεγχάγη, στις 7 και 8 Οκτωβρίου 2002, σχετικά με το θέμα του "Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας" [2].

[1] EuroHORCSs: European Heads of Research Councils. EURAB: European Research Advisory Board. ERCEG: The European Research Council Expert Group, με πρόεδρο τον καθηγητή Federico Mayor.

[2] Στις 15 Δεκεμβρίου 2003, ο δανός υπουργός έρευνας διαβίβασε στους ευρωπαίους ομολόγους του την τελική έκθεση αυτής της ομάδας, η οποία συνηγορεί υπέρ της σύστασης ενός ευρωπαϊκού ταμείου βασικής έρευνας, το οποίο θα χρηματοδοτείται κυρίως από το πρόγραμμα πλαίσιο έρευνας της Ένωσης με την καθιέρωση νέων μέσων, και θα λειτουργεί μέσω ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας.

Ο διάλογος αυτός είναι πλέον αρκετά ώριμος ώστε να μεταφερθεί σε πολιτικό επίπεδο. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε το σήμα προς αυτή την κατεύθυνση στο ψήφισμά του [3] επί της ανακοίνωσης της Επιτροπής με τίτλο "Επενδύοντας στην έρευνα: το πρόγραμμα δράσης για την Ευρώπη" [4], η οποία συνηγορεί υπέρ μιας πιο αποφασιστικής υποστήριξης της βασικής έρευνας από την ευρωπαϊκή ερευνητική πολιτική, μέσω της σύστασης ενός "Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας".

[3] Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου P5-TA-PROV (2003) 0495 της 18.11.2003

[4] COM (2003) 226 της 4.6.2003

Εκδίδοντας την παρούσα ανακοίνωση, η Επιτροπή επιθυμεί να συνεισφέρει σε αυτό το διάλογο και ταυτόχρονα να θέσει τις βάσεις για έναν διάλογο σε πολιτικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα, ανταποκρίνεται στο αίτημα που της απευθύνθηκε στο πλαίσιο του Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας της 22ας Σεπτεμβρίου 2003 να εκθέσει τις απόψεις της επί του θέματος.

Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα ανακοίνωση έχει τρεις στόχους:

- να αναλύσει σε γενικές γραμμές την κατάσταση της βασικής έρευνας στην Ευρώπη και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, επισημαίνοντας τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η βασική έρευνα καθώς και τα ισχυρά σημεία και τις αδυναμίες της Ευρώπης στον συγκεκριμένο τομέα.

- να συνεισφέρει στον προβληματισμό και τον διάλογο, με διευκρινίσεις, επεξηγήσεις και πρόσθετες πληροφορίες επί πολλών εκ των σημείων που καλύπτει ο διάλογος.

- να προτείνει διάφορες λύσεις προς διερεύνηση, με σκοπό την ενίσχυση των ευρωπαϊκών επιδόσεων στον τομέα της βασικής έρευνας και την κατάλληλη υποστήριξη της βασικής έρευνας ώστε αυτή να διαδραματίσει πλήρως τον ρόλο που της ανήκει στο εσωτερικό του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

2. Η ΒΑΣΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΗΣ

2.1. H φύση της βασικής έρευνας

Έχουν γίνει πολλές απόπειρες ορισμού της έννοιας "βασική έρευνα" και αυτός ο τύπος έρευνας έχει χαρακτηρισθεί με διάφορους, και συχνά περισσότερους του ενός, τρόπους: σε σχέση με τον σκοπό της (έρευνα που διεξάγεται με μόνο σκοπό την προαγωγή των γνώσεων), την απόστασή της από τις εφαρμογές (έρευνα επί των θεμελιωδών πτυχών των φαινομένων), ή τον χρονικό ορίζοντα στον οποίο τοποθετείται (έρευνα με μακροπρόθεσμη προοπτική).

Στο σύστημα έρευνας της λεγόμενης "τεχνοεπιστήμης", τονίζεται αντιθέτως ότι, η έρευνα διεξάγεται με γνώμονα τις πιθανές εφαρμογές, και όλες οι ερευνητικές προσπάθειες εντάσσονται σε "ένα πλαίσιο εφαρμογών" [5]: εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, καμία ερευνητική δραστηριότητα δεν διεξάγεται με μόνο σκοπό την πρόοδο των γνώσεων.

[5] Βλ. τις εργασίες των κοινωνιολόγων της επιστήμης Michael Gibbons, Helga Nowotny, Michel Callon, John Ziman, etc, για παράδειγμα το συλλογικό έργο "The New Production of Knowledge".

Το πλαίσιο της έρευνας και η χρηματοδότησή της, όπως και το πλαίσιο της ερευνητικής πολιτικής, έχουν πράγματι εξελιχθεί. Εντούτοις, η εξέλιξη αυτή με κανένα τρόπο δεν μειώνει τη σημασία μιας διάκρισης η οποία σε κάθε περίπτωση διατηρεί τη θεωρητική της έννοια, και ένα μεγάλο μέρος της πρακτικής της διάστασης.

Παρότι δεν υπάρχει αυστηρός και, ταυτόχρονα, ομόφωνα αποδεκτός ορισμός της βασικής έρευνας, στην πράξη, είναι δυνατό να προσδιορισθεί και να διακριθεί από τους υπόλοιπους τύπους έρευνας, η έρευνα εκείνη που διεξάγεται χωρίς άμεση σχέση με δεδομένη εφαρμογή, και εάν όχι με αποκλειστικό, σε κάθε περίπτωση με πρωταρχικό σκοπό την προαγωγή των γνώσεων.

2.2. Αντίκτυπος σε πολλά επίπεδα

Εάν εξετάσουμε την τύχη των σημαντικότερων ανακαλύψεων, και εγκύψουμε στις πραγματικότητες του καθημερινού μας περιβάλλοντος, θα διαπιστώσουμε ότι σχεδόν το σύνολο των τεχνολογιών, των προϊόντων και των επιτευγμάτων που γνώρισαν οικονομική και εμπορική επιτυχία ή/και επέφεραν απτή βελτίωση στην ποιότητα ζωής, στηρίζονται σε έρευνες βασικού ή θεμελιώδους χαρακτήρα κατά την ως άνω έννοια.

Η ανακάλυψη των ακτίνων x και του φαινομένου του πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού οδήγησε σε πολυάριθμες εφαρμογές στην ιατρική διαγνωστική και στη μελέτη των υλικών. οι εργασίες, κατά τη δεκαετία του 60, επί της αρχής της εξαναγκασμένης σύμφωνης ακτινοβολίας, του λέιζερ, βρήκαν πολλαπλές εφαρμογές στη βιομηχανία και την ιατρική. η πρόοδος των γνώσεων στη φυσική των ημιαγωγών επέτρεψε την ανάπτυξη των τρανζίστορ, άρα των ολοκληρωμένων κυκλωμάτων και στη συνέχεια των μικροεπεξεργαστών, οι οποίοι αποτελούν τα θεμέλια της ηλεκτρονικής. και στην πληροφορική, τα αναβαθμισμένα λογισμικά που ελέγχουν τις φιλικές προς το χρήστη διεπαφές και τα υπολογιστικά συστήματα στηρίζονται σε μαθηματικούς αλγορίθμους οι οποίοι αναπτύχθηκαν σε πολύ θεωρητικό πλαίσιο.

Στον τομέα των βιοεπιστημών και των βιοτεχνολογιών, ενδεικτικό παράδειγμα είναι η ανακάλυψη των περιοριστικών ενζύμων, η οποία προσέφερε στη βιοτεχνολογία, με τη μορφή των "μοριακών ψαλιδιών", ένα εργαλείο καθολικής χρήσεως. Παρότι η εμπειρική και η κλινική προσέγγιση εξακολουθούν να διαδραματίζουν εξ ορισμού καθοριστικό ρόλο στον τομέα αυτό, γνωρίζουμε επίσης ότι οι πρόσφατες επιτυχίες της ιατρικής και φαρμακευτικής έρευνας, και τα βήματα προόδου που έχουν επιτευχθεί στον τομέα της υγείας, βασίζονται κατά μεγάλο βαθμό σε πρωτοποριακές ανακαλύψεις που σημειώθηκαν στους τομείς της μοριακής βιολογίας και της ανοσολογίας. Γνωρίζουμε επίσης ότι μπορούμε να περιμένουμε περαιτέρω βήματα προόδου σε αυτό το επίπεδο από τις εργασίες, συχνά πολύ θεμελιώδους χαρακτήρα, στα πεδία της γονιδιωματικής και των νευροεπιστημών.

Επιπλέον, η κατανόηση του περιβάλλοντος και η επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό σε εργασίες βασικής έρευνας στην κλιματολογία, ωκεανογραφία, τη φυσική της ατμόσφαιρας, κτλ.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, σαφής απόδειξη της μέσης συντόμευσης του χρονικού διαστήματος που μεσολαβεί μεταξύ μιας ανακάλυψης και των εφαρμογών της, είναι ότι η βασική έρευνα μεταφράζεται πολύ σύντομα σε συγκεκριμένα επιτεύγματα και εμπορικά προϊόντα.

Εντούτοις, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εργασιών που παρέμειναν επί μακρόν χωρίς αντίκτυπο και βρήκαν πρακτική εφαρμογή μετά την πάροδο μεγάλου χρονικού διαστήματος από την εκτέλεσή τους: για παράδειγμα, η μαθηματική θεωρία των μορφοκλασμάτων (fractals), η οποία άρχισε να χρησιμοποιείται στα συστήματα συνθετικής εικόνας πολλά χρόνια μετά την ανάπτυξή της. Συχνά, οι εφαρμογές στις οποίες οδηγούν οι εργασίες είναι εντελώς απρόβλεπτες και αφορούν τομείς πολύ διαφορετικούς από εκείνους τους οποίους αφορούσαν οι εργασίες.

Οι οικονομικές συνέπειες της βασικής έρευνας, παρότι αποτελούν το πιο ορατό και ουσιαστικό μέρος, δεν είναι τα μόνα άμεσα και έμμεσα οφέλη που η κοινωνία μπορεί να αναμένει από αυτή την κατηγορία έρευνας και δεν αντιπροσωπεύουν παρά μόνο την πιο σημαντική μορφή που λαμβάνουν αυτά τα οφέλη.

Πέραν αυτών, αξίζει πράγματι να αναφερθεί επίσης ο ζωτικός ρόλος της βασικής έρευνας στην κατάρτιση των ερευνητών. Για έναν ερευνητή δεν υπάρχει άλλο μέσο κατάκτησης των γνώσεων και τεχνικών του επιστημονικού του κλάδου από την εκτέλεση βασικής έρευνας. Μόνο μέσω της διεξαγωγής ερευνητικών εργασιών στην αιχμή των γνώσεων σε πανεπιστημιακά εργαστήρια μπορεί ο ερευνητής να αποκτήσει δεξιότητες και γνώσεις στις οποίες θα στηριχθεί όλη η μετέπειτα σταδιοδρομία του, είτε σε αυτό τον τομέα είτε στον τομέα της εφαρμοσμένης έρευνας. Υπό αυτή την έννοια και για αυτόν το λόγο, η βασική έρευνα είναι προορισμένη να αποτελεί μια κεντρική πτυχή της δραστηριότητας και της αποστολής των πανεπιστημίων. η εκτέλεση βασικής έρευνας, σε συνδυασμό με την εκπαίδευση, αποτελεί μάλιστα τον βασικό λόγο ύπαρξης των πανεπιστημίων [6].

[6] Βλ. την ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Ο ρόλος των πανεπιστημίων στην Ευρώπη της γνώσης" (COM (2003) 58 της 05.02.2003.

Γενικότερα, αυτό που αποτελεί το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό και το ιδιαίτερο πλεονέκτημα των πανεπιστημίων σε σχέση με άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι ότι τα πανεπιστήμια προσφέρουν σε όλους τη δυνατότητα κατάκτησης της γνώσης μέσω της έρευνας. Το ενδιαφέρον της βασικής έρευνας είναι προφανές και από αυτή την άποψη επίσης [7].

[7] Το ζήτημα της πανεπιστημιακής έρευνας, και ιδίως οι σχέσεις της με την εκπαίδευση, και οι προκλήσεις που τίθενται για αυτή στην Ευρώπη της γνώσης, θα αποτελέσει το αντικείμενο ενός συνεδρίου που θα διοργανώσει η Επιτροπή στη Λιέγη, στις 25 έως 28 Απριλίου 2004.

Κατά κανόνα, η χρηματοδοτική υποστήριξη της βασικής έρευνας θεωρείται ότι ανήκει στη σφαίρα αρμοδιότητας των δημόσιων αρχών. Η υποστήριξη αυτή αποδεικνύεται σήμερα περισσότερο αναγκαία από ποτέ, λόγω:

- του αντικτύπου, έμμεσου αλλά αναμφισβήτητου, της βασικής έρευνας στην οικονομική ανταγωνιστικότητα, στην ανάπτυξη και, γενικότερα, στην ευημερία.

- του αυξανόμενου κόστους της βασικής έρευνας, εξαιτίας ιδίως του κόστους των απαιτούμενων οργάνων, στοιχείων εξοπλισμού και υποδομών (σε τομείς όπως, για παράδειγμα, οι νανοτεχνολογίες), καθώς και της πολυπλοκότητας των προβλημάτων με τα οποία ασχολείται η βασική έρευνα, πολυπλοκότητα η οποία καθιστά όλο και συχνότερα αναγκαία την υιοθέτηση διεπιστημονικών προσεγγίσεων: πρόκειται για ένα κόστος το οποίο ο ιδιωτικός τομέας δείχνει ελάχιστα διατεθειμένος να αναλάβει, λόγω του πολύ έμμεσου χαρακτήρα της αναμενόμενης οικονομικής απόδοσης.

- της αξίας της γνώσης ως "δημόσιου αγαθού". Είναι συνεπώς απαραίτητο να εξασφαλίζεται, κατ'αρχήν, ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση, η οποία κατοχυρώνεται ευκολότερα στην περίπτωση της δημόσιας χρηματοδότησης [8].

[8] Το ζήτημα των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας σε ό,τι αφορά τις σχέσεις τους με τη βασική έρευνα είναι πολύπλοκο. Από τη μια πλευρά, σύμφωνα με τις διατάξεις του δικαίου των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, είναι δυνατό να κατοχυρώνονται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας μόνο οι εφευρέσεις και όχι οι ανακαλύψεις ούτε οι επιστημονικές θεωρίες. Εντούτοις, είναι σαφές ότι υπάρχει μια "γκρίζα ζώνη", πρόβλημα το οποίο ανέκυψε για παράδειγμα στο πλαίσιο των εργασιών ανάλυσης των γονιδιωμάτων σε σχέση με τις αλληλουχίες DNA. H πρόωρη δημοσίευση μιας ανακάλυψης μπορεί εξάλλου να καταστρέψει κάθε δυνατότητα προστασίας και εκμετάλλευσης των σχετικών αποτελεσμάτων είτε αυτά έχουν τη μορφή προϊόντος είτε διαδικασίας , και συγκεκριμένα τη δυνατότητα κατοχύρωσής τους με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το σύστημα της "περιόδου χάριτος", το οποίο επιτρέπει στον ερευνητή να προβαίνει σε δημοσιεύσεις επί ένα έτος πριν από την κατάθεση αιτήσεως διπλώματος ευρεσιτεχνίας, αμβλύνει την ένταση μεταξύ της ανάγκης δημοσιοποίησης των αποτελεσμάτων και της ανάγκης προστασίας τους. Αυτή η λύση της "περιόδου χάριτος" δεν υπάρχει στην Ευρώπη, όπου το δίκαιο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας βασίζεται σε μια άλλη αρχή (την αρχή του "πρώτου καταθέτη - first to file", παρά του "πρώτου εφευρέτη -first to invent"). Προκειμένου να συμβιβασθούν οι εν μέρει αντιφατικές απαιτήσεις της ελεύθερης πρόσβασης στις γνώσεις και της εκμετάλλευσής τους, είναι απαραίτητο να αναληφθεί δράση σε διάφορα επίπεδα, όπως η ανάπτυξη, από τα πανεπιστήμια, μιας κατάλληλης πολιτικής διαχείρισης των γνώσεων, και η καθιέρωση ενός σαφούς και δίκαιου διεθνούς πλαισίου.

Για τους λόγους που εκτίθενται στη συνέχεια, είναι απαραίτητο να εξασφαλισθεί αυτή η δημόσια υποστήριξη ιδίως σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

3. ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

3.1. Στις Ηνωμένες Πολιτείες

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η βασική έρευνα διεξάγεται κυρίως στα πανεπιστήμια, τα οποία και αποτελούν τον πυρήνα του ερευνητικού συστήματος της χώρας. Πιο συγκεκριμένα, τα 150 ερευνητικά πανεπιστήμια που εξασφαλίζουν τη διεθνή φήμη των Ηνωμένων Πολιτειών, συγκεντρώνουν τα ταλέντα και τους πόρους και απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος των δημόσιων και ιδιωτικών κονδυλίων.

Η βασική έρευνα χρηματοδοτείται, κατά μεγάλο μέρος, από τις κυριότερες ομοσπονδιακές υπηρεσίες χρηματοδότησης της έρευνας, και ιδίως από το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών (National Science Foundation - NSF), το οποίο δημιουργήθηκε συνεπεία της περίφημης έκθεσης του Vannevar Bush, και το οποίο υποστηρίζει την έρευνα σε ένα ευρύ φάσμα τομέων.

Η βασική έρευνα στον τομέα της ιατρικής χρηματοδοτείται επίσης, σε κάποιον βαθμό, από τα εθνικά ινστιτούτα υγείας (National Institutes of Health - NIH), ένα μέρος των δραστηριοτήτων των οποίων παρουσιάζουν αρκετά θεμελιώδη χαρακτήρα. Τέλος, η Υπηρεσία Αμυντικών Προηγμένων Ερευνητικών Έργων (DARPA), η οποία υπάγεται στο Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ, χρηματοδοτεί ερευνητικές δραστηριότητες σε ένα ευρύ φάσμα τομέων που συνδέονται τόσο άμεσα όσο και αρκετά έμμεσα με τις στρατιωτικές ανάγκες (έρευνα για αμυντικούς σκοπούς, « διττής χρήσης » ή δυνητικού ενδιαφέροντος για την ασφάλεια) [9].

[9] Η έρευνα στον χώρο της φυσικής των σωματιδίων χρηματοδοτείται όχι από κάποια ομοσπονδιακή υπηρεσία, αλλά απευθείας από το DoE, το Υπουργείο Ενέργειας.

Κατά κανόνα, αυτή η δημόσια χρηματοδότηση λαμβάνει τη μορφή μεμονωμένων επιχορηγήσεων ("individual grants") υπέρ συγκεκριμένων έργων, οι οποίες έχουν μεν ως δικαιούχο έναν ερευνητή, αλλά καλύπτουν στην πραγματικότητα τις δαπάνες όχι μόνο αυτού του ερευνητή ("principal investigator"), αλλά και των νέων μεταδιδακτορικών ερευνητών ("Post-Docs") που απασχολούνται στο εκάστοτε έργο, του βοηθητικού τεχνικού προσωπικού καθώς και του υλικού και του εξοπλισμού που χρειάζονται για την εκτέλεση του έργου.

Τα έργα αυτά εξετάζονται στο πλαίσιο ενός συστήματος αξιολόγησης από ομοτίμους ("peer review"). Συχνά τονίζεται ότι ένα από τα ισχυρά στοιχεία του αμερικανικού ερευνητικού συστήματος είναι η τόνωση της αριστείας που επιφέρει ο ανταγωνισμός για τα ομοσπονδιακά κονδύλια μεταξύ των πανεπιστημιακών ομάδων σε εθνική κλίμακα.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η βασική έρευνα τυγχάνει επίσης ουσιαστικής χρηματοδοτικής υποστήριξης από τον ιδιωτικό τομέα. Πιο συγκεκριμένα, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα ιδιωτικά φιλανθρωπικά ιδρύματα. Το κεφάλαιό τους τροφοδοτείται από πόρους βιομηχανικής προέλευσης αλλά και, σε όχι αμελητέο ποσοστό, από δωρεές ιδιωτών. Ορισμένες επιχειρήσεις διεξάγουν μάλιστα σημαντικό όγκο εργασιών ιδιαίτερα "βασικής" έρευνας "intra muros", στα δικά τους κέντρα ερευνών. Τέτοια παραδείγματα ήταν, πριν μερικά χρόνια, τα εργαστήρια Bell και είναι σήμερα τα κέντρα ερευνών της IBM και της Microsoft.

Παράλληλα με αυτές τις αρετές, το αμερικανικό σύστημα έχει επίσης και τις αδυναμίες του, όπως για παράδειγμα την επισφαλή κατάσταση πολλών ερευνητών οι οποίοι βρίσκονται σε συνεχή αναζήτηση χρηματοδότησης. Έχει επίσης και τα όριά του. Πράγματι, εδώ και κάποιο καιρό, οι αρμόδιες για την έρευνα ομοσπονδιακές υπηρεσίες τείνουν να εισαγάγουν μηχανισμούς χρηματοδοτικής υποστήριξης βασιζόμενους στην αρχή της συνεργασίας, σύμφωνα με τα πρότυπα που ακολουθούνται στα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Συνολικά, είναι ωστόσο σαφές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παρουσιάζουν ένα σύνολο ευνοϊκών συνθηκών τόσο για την ανάπτυξη της βασικής έρευνας όσο και για την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της βασικής έρευνας από τη βιομηχανία: σημαντική έμφαση στην πανεπιστημιακή έρευνα, ευνοϊκό κλίμα για τη συνεργασία πανεπιστημίων/βιομηχανίας και, εκ μέρους των επιχειρήσεων, μεγαλύτερη διάθεση χρηματοδότησης της πανεπιστημιακής βασικής έρευνας. έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των πανεπιστημιακών ομάδων σε εθνική κλίμακα. ένταξη της βασικής έρευνας στα άμεσα καθήκοντα κρατικών υπηρεσιών, εξειδικευμένων μεν, αλλά και εν μέρει σε υγιή ανταγωνισμό μεταξύ τους, κτλ.

3.2. Στην Ιαπωνία

Επί μακρόν σχεδόν απούσα από τη διεθνή σκηνή της βασικής έρευνας, και περιοριζόμενη στην απόκτηση και αναπροσαρμογή τεχνολογιών αλλού ανεπτυγμένων, η Ιαπωνία ξεχώρισε τα τελευταία χρόνια για τη σημαντική αύξηση των προσπαθειών της στον συγκεκριμένο τομέα.

Οι αυξημένες αυτές προσπάθειες δεν έχουν μεν ακόμη επιτρέψει στη χώρα να αναρριχηθεί στο επίπεδο των άλλων επιστημονικών μεγάλων δυνάμεων, αλλά αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς και να έχουν απτά αποτελέσματα, όπως καταδεικνύει ιδίως η θεαματική αύξηση του αριθμού των βραβευμένων με Νόμπελ Ιαπώνων: 4 επιστημονικά βραβεία Νόμπελ κατά τα τέσσερα τελευταία έτη, ενώ η Ιαπωνία δεν είχε να επιδείξει παρά μόνο 3 από τη θεσμοθέτηση αυτής της διάκρισης και μετά.

3.3. Στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη, το μεγαλύτερο μέρος της βασικής έρευνας διεξάγεται στα πανεπιστήμια. Χρηματοδοτείται κατά ένα μέρος από τους βασικούς ιδίους πόρους των πανεπιστημίων, και κατά ένα άλλο μέρος από εξωτερικές πηγές, επί το πλείστον δημόσιες, αλλά και ιδιωτικές σε ορισμένες περιπτώσεις.

Παρότι αυτός ο τύπος έρευνας ανήκει κατά παράδοση στο πεδίο δραστηριότητας των πανεπιστημίων, τα πανεπιστήμια δεν έχουν την αποκλειστικότητα. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, οι μεγάλοι εθνικοί οργανισμοί έρευνας διαδραματίζουν σήμερα σημαντικό ρόλο και ένα μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων τους συνίστανται μάλιστα σε δραστηριότητες βασικής έρευνας.

Τέτοιοι οργανισμοί είναι, για παράδειγμα, το CNRS στη Γαλλία, το CSIC στην Ισπανία, το CNR στην Ιταλία, το Max Planck Gesellschaft στη Γερμανία, κτλ. Σε αυτό τον τύπο οργανισμών, η βασική έρευνα χρηματοδοτείται επί το πλείστον από πάγιες επιχορηγήσεις οι οποίες παραχωρούνται σε ετήσια βάση στα διάφορα εργαστήρια ή ινστιτούτα, ή στα πλαίσια πολυετών προγραμμάτων θεματικού ενίοτε χαρακτήρα. Σε ορισμένες ωστόσο περιπτώσεις, τα έργα που διεξάγουν αυτοί οι οργανισμοί χρηματοδοτούνται από εξωτερικές πηγές, ιδιωτικές ή και δημόσιες, υπό μορφή "ανταγωνιστικών" χρηματοδοτήσεων, ευρωπαϊκών ή εθνικών.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η έρευνα, και μάλιστα η βασική έρευνα, που διεξάγουν τα πανεπιστήμια αλλά και οι ερευνητικοί οργανισμοί χρηματοδοτείται από οργανισμούς χρηματοδότησης της έρευνας: τα "Research Councils" στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Deutsche Forschungsgemeinschaft στη Γερμανία, το Vetenkapsradet στη Σουηδία, ο NWO στις Κάτω Χώρες, το FNRS στο Βέλγιο, κτλ. Η χρηματοδότηση αυτή λαμβάνει ιδίως τη μορφή χορηγήσεων σε έργα μεμονωμένων ομάδων, αντίστοιχων με εκείνες που εφαρμόζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στην Ευρώπη, ο ιδιωτικός τομέας αναπτύσσει σχετικά ελάχιστη δραστηριότητα στον τομέα της βασικής έρευνας. Ελάχιστες επιχειρήσεις διαθέτουν ουσιαστική ερευνητική ικανότητα στον εν λόγω τομέα, και οι δραστηριότητές τους τείνουν γενικά να εστιάζονται σε δραστηριότητες εφαρμοσμένης και αναπτυξιακής έρευνας. Η χρηματοδότηση της έρευνας με τη μεσολάβηση ιδρυμάτων παραμένει εξάλλου περιορισμένη.

Αντίθετα απ'ό,τι συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο ιδιωτικός τομέας ανέκαθεν υποστήριζε την αναγκαιότητα ουσιαστικής δημόσιας χρηματοδότησης της βασικής έρευνας [10], στην Ευρώπη η βιομηχανία τάχθηκε επί μακρόν υπέρ της διοχέτευσης της δημόσιας χρηματοδότησης κατά προτίμηση στην εφαρμοσμένη έρευνα, και ιδίως στις ίδιες τις επιχειρήσεις. Σήμερα, η σημασία της βασικής έρευνας για την οικονομική ανταγωνιστικότητα αναγνωρίζεται όλο και ευρύτερα στην Ευρώπη, μεταξύ άλλων και από οργανισμούς εκπροσώπησης του κόσμου των επιχειρήσεων, όπως η Στρογγυλή Τράπεζα των Ευρωπαίων Βιομηχάνων.

[10] Βλ. την έκθεση "America's Basic Research: Prosperity Through Discovery" της "Committee for Economic Development", η οποία απαρτίζεται από εκπροσώπους των μεγάλων βιομηχανικών ομίλων.

3.4. Πλεονεκτήματα και αδυναμίες

Ο ποσοτικός προσδιορισμός των προσπαθειών των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης αντιστοίχως στον τομέα της βασικής έρευνας, καθώς και της ενδεχόμενης διαφοράς του επιπέδου αυτών των προσπαθειών, δεν είναι εύκολος. Λόγω των διαφορετικών ορισμών της βασικής έρευνας ανάλογα με τα συστήματα και τις χώρες, της αστάθειας της ονοματολογίας που χρησιμοποιείται για την κατάρτιση των στατιστικών, καθώς και λόγω του περιορισμένου αριθμού διαθέσιμων δεδομένων ιδίως για την Ευρώπη, τα σχετικά αριθμητικά στοιχεία πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφυλακτικότητα.

Συνολικά, το επίπεδο των αμερικανικών και των ευρωπαϊκών προσπαθειών είναι λίγο πολύ συγκρίσιμο. Η μεγαλύτερη διαφορά φαίνεται να έγκειται στα αποτελέσματα και τις επιδόσεις. Οι συνήθεις δείκτες επιδόσεων των ερευνητικών συστημάτων είναι ο αριθμός των άρθρων που δημοσιεύονται στα διεθνή περιοδικά, και το ποσοστό παραπομπών σε αυτά τα άρθρα.

Όσον αφορά τις δημοσιεύσεις, η Ευρώπη έχει την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία, επιδεικνύοντας ποσοστό 41,3% επί των συνολικών δημοσιεύσεων παγκοσμίως έναντι 31,4% για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Εντούτοις, όσον αφορά τις παραπομπές, οι οποίες και θεωρούνται ο καλύτερος δείκτης της ποιότητας των ερευνών, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν το προβάδισμα έναντι της Ευρώπης στους περισσότερους επιστημονικούς κλάδους: περισσότερες κατά ένα τρίτο περίπου παραπομπές για τους αμερικανούς ερευνητές.

Η ανάλυση ανά κλάδο αποκαλύπτει μια μεγαλύτερη εν γένει διαφορά στα πεδία της βασικής έρευνας όπου η πρόοδος των γνώσεων ενδέχεται να έχει ιδιαίτερα σημαντικές συνέπειες για την ανταγωνιστικότητα. Η διαφορά αυτή, σχετικά περιορισμένη σε κλάδους όπως οι γεωεπιστήμες, τα μαθηματικά ή η γεωργική έρευνα, είναι μεγαλύτερη στους κλάδους της φυσικής και της ιατρικής, και ιδιαίτερα έντονη στους κλάδους της χημείας και των βασικών βιοεπιστημών. Στις επιστήμες πληροφορικής, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες κυριαρχούν σαφώς στην παγκόσμια παραγωγή.

Αυτή η διαφορά επιπέδου επιδόσεων επιβεβαιώνεται από τον αριθμό των κατόχων βραβείων Νόμπελ Ιατρικής/Φυσιολογίας, Φυσικής και Χημείας: από το 1980 έως το 2003, 68 για την Ευρώπη έναντι 154 για τις Ηνωμένες Πολιτείες, χάσμα που τείνει να αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Όπως διαπιστώνεται συχνά, ένας διόλου αμελητέος αριθμός βραβευμένων με Νόμπελ Αμερικανών στην πραγματικότητα γεννήθηκαν και έκαναν τις σπουδές τους στην Ευρώπη [11].

[11] Για το μετάλλιο Fields, το "Νόμπελ μαθηματικών", το οποίο απονέμεται κάθε τέσσερα έτη, τα αριθμητικά στοιχεία για την ίδια περίοδο έχουν ως εξής: 9 Ευρωπαίοι (εκ των οποίων 1 εργάζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες), 5 Αμερικανοί, 4 Ρώσοι (εκ των οποίων 2 εργάζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες και 1 στην Ευρώπη), 1 Ιάπωνας, 1 Νεο-ζηλανδός (εργάζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες), ήτοι, συνολικά, 9 ερευνητές εργαζόμενοι στην Ευρώπη έναντι 9 ερευνητών εργαζομένων στις Ηνωμένες Πολιτείες.

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Η διαφορά αυτή φαίνεται να συνδέεται με τον διαφορετικό τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της έρευνας εν γένει, και της βασικής έρευνας ειδικότερα, στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

Στον τομέα της έρευνας, και ιδίως της βασικής έρευνας, η Ευρώπη διαθέτει αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα: την ποιότητα του ευρωπαϊκού συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης. το πολύ καλό επίπεδο ενός μεγάλου αριθμού πανεπιστημιακών ομάδων. την ύπαρξη κέντρων αριστείας σε όλους σχεδόν τους τομείς και κλάδους. την ισχυρή παράδοση βασικής έρευνας που συνήθως διαθέτουν τα προσχωρούντα στην Ένωση κράτη. Εντούτοις, η Ευρώπη επίσης πάσχει από πολλές αδυναμίες.

Στις αδυναμίες αυτές συγκαταλέγεται, κατ'αρχάς, η απουσία επαρκούς ανταγωνισμού σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δεδομένου ότι, επί το πλείστον, οι ερευνητικές ομάδες και οι ερευνητές εκτίθενται στον ανταγωνισμό μόνο στο εσωτερικό των εθνικών συνόρων. Η έκθεση των ερευνητών, των ερευνητικών ομάδων και ερευνητικών οργανισμών των διαφόρων χωρών στις ιδέες και τον δυναμισμό των καλύτερων ομολόγων τους από άλλα μέρη της Ευρώπης θα οδηγούσε στην ανάπτυξη ενός πραγματικού ανταγωνισμού σε ευρωπαϊκή κλίμακα ο οποίος σίγουρα θα ενίσχυε τη δημιουργικότητα και την αριστεία της βασικής έρευνας στην Ευρώπη.

Η διαίρεση της Ευρώπης σε διαφορετικές χώρες, γεγονός τετριμμένο μεν αλλά με σημαντικές και πολλαπλές συνέπειες, έχει επίσης επιπτώσεις σε άλλα επίπεδα:

- έλλειψη συνεργασίας και συντονισμού των δραστηριοτήτων, λόγω της στεγανότητας των εθνικών προγραμμάτων και συστημάτων χρηματοδοτικής υποστήριξης.

- σε ορισμένες περιπτώσεις, έλλειψη κρίσιμης μάζας έργων, λόγω του περιορισμένου αριθμού και μεγέθους των κέντρων αριστείας.

Ως αποτέλεσμα, η Ευρώπη αποτελεί, συνολικά, ένα περιβάλλον λιγότερο ελκυστικό για τους ερευνητές: μεγάλος αριθμός ερευνητών τρίτων χωρών, αλλά και ευρωπαίων ερευνητών, επωφελούνται από τη εκπαίδευση και κατάρτιση υψηλής ποιότητας που προσφέρει η Ευρώπη, αλλά επιλέγουν συχνά να χαράξουν τη σταδιοδρομία τους στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Λόγω της φύσης τους, οι διαρθρωτικές αυτές αδυναμίες πρέπει να εξετασθούν και να αντιμετωπισθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

4. Η ΒΑΣΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

Στην Ευρώπη, το μεγαλύτερο μέρος της βασικής έρευνας εκτελείται και χρηματοδοτείται σε εθνικό επίπεδο [12]. Αυτό οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι διεξάγεται επί το πλείστον από τα πανεπιστήμια, και κατά συνέπεια υπάγεται στα εθνικά συστήματα εκπαίδευσης.

[12] Κατά ορισμένο βαθμό σε περιφερειακό επίπεδο, στις περιπτώσεις και εντός των ορίων που οι περιφέρειες, οι οποίες τείνουν γενικά να εστιάζουν τις προσπάθειές τους στην τεχνολογική ανάπτυξη και καινοτομία, χρηματοδοτούν τα πανεπιστήμια και τις ερευνητικές δραστηριότητες των πανεπιστημίων.

Επί μακρόν, το αίσθημα που επικρατούσε μεταξύ των κρατών μελών ήταν ότι αυτός ο τύπος έρευνας ανήκε εξ ορισμού στην εθνική αρμοδιότητα και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, λαμβανομένων υπόψη των στόχων της ερευνητικής της πολιτικής, όφειλε να περιορίζει τις παρεμβάσεις της στην υποστήριξη της εφαρμοσμένης έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης.

Οι αντιλήψεις αυτές άλλαξαν τα τελευταία χρόνια, με τη συνειδητοποίηση των πραγματικοτήτων της οικονομίας της γνώσης, και με την αναγνώριση της σημασίας που έχουν η πρόοδος των επιστημονικών γνώσεων και η έρευνα, συμπεριλαμβανομένης της βασικής, για την υλοποίηση των οικονομικών και κοινωνικών στόχων της Ένωσης.

Ένας διόλου αμελητέος όγκος εργασιών βασικής έρευνας διεξάγονται ωστόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στα πλαίσια των δραστηριοτήτων διαφόρων οργανισμών διακυβερνητικής συνεργασίας, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από ιστορική άποψη, η βασική έρευνα είναι ακριβώς ο τομέας για τον οποίο ανελήφθησαν οι πρώτες πρωτοβουλίες ευρωπαϊκής επιστημονικής συνεργασίας, με τη δημιουργία, κατά τη δεκαετία του '50, του CERN, στη φυσική υψηλών ενεργειών, και κατά τη δεκαετία του '60 του ESO (αστρονομία), του EMBO και του EMBL (μοριακή βιολογία) [13], όλοι οργανισμοί που εξακολουθούν και σήμερα να διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο σε θέματα βασικής έρευνας στην Ευρώπη.

[13] CERN: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών. ESO: Ευρωπαϊκός Οργανισμός αστρονομικών ερευνών στο Νότιο Ημισφαίριο. EMBO: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Μοριακής Βιολογίας. EMBL: Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας.

Οι ερευνητικές δραστηριότητες που διεξάγονται στα πλαίσια των δικτύων και των έργων του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Επιστημών (FES), μη εξειδικευμένου οργανισμού που δημιουργήθηκε στη δεκαετία του '70, καλύπτουν επίσης συχνά θέματα βασικής έρευνας.

Το ίδιο ισχύει για τις δραστηριότητες που διεξάγονται βάσει του προγράμματος πλαισίου έρευνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο προβλέπει ορισμένο όγκο εργασιών βασικής έρευνας, είτε ως ειδικές δραστηριότητες είτε ως πτυχές των ερευνητικών δραστηριοτήτων των κύριων προγραμμάτων.

Η βασική έρευνα στο πρόγραμμα πλαίσιο

Οι δραστηριότητες βασικής έρευνας εντοπίζονται στα ακόλουθα μέρη του 6ου προγράμματος πλαισίου:

- στις δράσεις "Μαρία Κιουρί" υποστήριξης της κατάρτισης, της κινητικότητας και της εξέλιξης της σταδιοδρομίας των ερευνητών, ανοικτές σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους, συμπεριλαμβανομένης της θεωρητικής έρευνας (θεωρητική φυσική, κοσμολογία, μαθηματικά).

- στις δράσεις υποστήριξης της πρόσβασης στις υποδομές έρευνας και της εκμετάλλευσής τους (επιταχυντές σωματιδίων, αστρονομικά παρατηρητήρια, κτλ).

- στη δράση NEST ειδικής στήριξης δραστηριοτήτων έρευνας "στα σύνορα της γνώσης" (215 εκατ. ευρώ), ανοικτή σε προτάσεις πρωτοποριακών ερευνητικών δραστηριοτήτων σε οποιοδήποτε επιστημονικό και τεχνολογικό πεδίο, με έμφαση στη διεπιστημονική έρευνα.

- σε ορισμένο βαθμό, στις "θεματικές προτεραιότητες", με εργασίες ιδίως στα πεδία των νανοεπιστημών και της φυσικής των υλικών. ορισμένες εργασίες έρευνας στη μοριακή βιολογία και τους θεμελιώδεις μηχανισμούς της γενετικής και της γονιδιωματικής. και στη δράση FET υποστήριξης νέων επιστημονικών και τεχνολογικών κλάδων συνδεόμενων με τις τεχνολογίες της πληροφορίας [14].

[14] Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι για την αξιολόγηση όλων των ερευνητικών έργων που υποστηρίζει χρηματοδοτικά η Ένωση ακολουθείται μια διαδικασία αξιολόγησης από επιτροπές ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων με βάση την αρχή της "αξιολόγησης από ομοτίμους", και σύμφωνα με κανόνες και όρους λειτουργίας πολύ παραπλήσιους με εκείνους που ακολουθεί, για παράδειγμα, το αμερικανικό NSF.

Γενικά ωστόσο, η υποστήριξη που παρέχει το πρόγραμμα πλαίσιο στη βασική έρευνα φαίνεται περιορισμένη. Οι πόροι που διατίθενται ειδικά για τη βασική έρευνα δεν είναι αρκετά σημαντικοί, και η γενική προοπτική των προγραμμάτων εξακολουθεί να υπαγορεύεται σε μεγάλο βαθμό από στόχους εφαρμογής των γνώσεων. Επιπλέον, το φάσμα των μορφών χρηματοδοτικής υποστήριξης της έρευνας παραμένει περιορισμένο, και κυρίως δεν προβλέπεται ένα επαρκώς εκτενές σύστημα χρηματοδοτικής υποστήριξης των μεμονωμένων ομάδων [15]. Συνολικά, το πρόγραμμα πλαίσιο φαίνεται ωστόσο να θέτει κατάλληλες βάσεις για μια δράση μεγαλύτερης έκτασης, δυνάμενης να διεξαχθεί με τη βοήθεια συμπληρωματικών πόρων.

[15] Ένας μηχανισμός χρηματοδοτικής υποστήριξης μεμονωμένων ομάδων λειτουργεί σε περιορισμένη κλίμακα στο πλαίσιο των δράσεων "Μαρία Κιουρί" (υποτροφίες αριστείας "Μαρία Κιουρί"): διατίθεται συνολικός προϋπολογισμός 120 εκατ. ευρώ, για τη χρηματοδοτική υποστήριξη, τετραετούς διάρκειας, ομάδων συγκροτούμενων με πόλο έναν ερευνητή. Εκτός του πλαισίου της Ένωσης, αξίζει να αναφερθεί ο μηχανισμός EURYI (European Young Investigator) που έχει καθιερωθεί από τον Eurohorcs, με προϋπολογισμό συγκρίσιμης τάξης μεγέθους (25 εκατ. ευρώ ετησίως).

5. ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

Όπως προαναφέρθηκε, στον τομέα της βασικής έρευνας η Ευρώπη, παράλληλα με τα πλεονεκτήματα που παρουσιάζει, πάσχει από διάφορες αδυναμίες, οι οποίες οφείλονται κατά μεγάλο βαθμό στον διαχωρισμό και τα στεγανά των εθνικών ερευνητικών συστημάτων, και κατά κύριο λόγο στην απουσία επαρκούς ανταγωνισμού μεταξύ ερευνητών, ομάδων και έργων σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

Δεδομένης της διαφορετικής φύσης αυτών των αδυναμιών, για την αντιμετώπισή τους καθώς και για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που συνδέονται με αυτές, πρέπει να επιστρατευθεί ένας συνδυασμός μέσων, προσεγγίσεων και μηχανισμών. Πράγματι, δεν υπάρχει ενιαία λύση που να επιτρέπει ταυτόχρονη επίλυση όλων αυτών των προβλημάτων.

Για να είναι σε θέση η Ευρώπη να αξιοποιήσει κατά τον καλύτερο τρόπο το επιστημονικό της δυναμικό και τους πνευματικούς της πόρους, προς όφελος της οικονομίας και της ευρωπαϊκής κοινωνίας, θα πρέπει να αναληφθεί δράση σε διάφορα επίπεδα.

5.1. Ένας νέος μηχανισμός χρηματοδοτικής υποστήριξης σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Πάνω και πρώτ'απ'όλα, φαίνεται σκόπιμο να εισαχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ένας τύπος χρηματοδοτικής υποστήριξης των ερευνητικών έργων μεμονωμένων ομάδων σύμφωνα με το μοντέλο των "individual grants" του αμερικανικού NSF.

Στο πλαίσιο του διαλόγου σχετικά με το ζήτημα της βασικής έρευνας και του "Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας", η λύση αυτή χαρακτηρίσθηκε επανειλημμένα ως σημαντική και επιθυμητή καινοτομία. Φαίνεται αρκετά φυσιολογική στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας.

Η λύση αυτή θα επιτρέψει, όντως, την άρση των επιπτώσεων που έχουν τα στεγανά των εθνικών συστημάτων. Συντηρώντας την άμιλλα και ενθαρρύνοντας την καινοτομία και την πειραματική δοκιμή ιδεών και νέων προσεγγίσεων, συμπεριλαμβανομένων των διεπιστημονικών, θα τονώσει τη δημιουργικότητα, την αριστεία και την καινοτομία, αξιοποιώντας μια μορφή ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας άλλη πλην εκείνης που συνδέεται με τη συνεργασία και τη δικτύωση: την προστιθέμενη αξία που παράγει ο ανταγωνισμός σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Αυτή η αρχή της τόνωσης μέσω του ανταγωνισμού εφαρμόζεται σήμερα από το πρόγραμμα πλαίσιο, αλλά μόνο στο επίπεδο των έργων και των δικτύων. Πράγματι, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι προτάσεις έργων και δικτύων που υποβάλλονται κατόπιν των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων υποβάλλονται και αξιολογούνται σε ένα ανταγωνιστικό πλαίσιο, και εξ αυτών επιλέγονται μόνο οι καλύτερες, εντός των ορίων των διαθέσιμων πόρων.

Θα πρέπει να αναπτυχθούν μορφές υποστήριξης που να ανταποκρίνονται στη φύση της βασικής έρευνας, όπως για παράδειγμα ο καθορισμός θεμάτων και προγραμμάτων εργασίας πιο ανοικτών και λιγότερο περιοριστικών σε σχέση με εκείνα που προβλέπονται για τη στοχοθετημένη έρευνα.

Σημειωτέον ότι το ενδιαφέρον αυτής της λύσης δεν περιορίζεται κατ'αρχήν στη βασική έρευνα. Και στην περίπτωση της εφαρμοσμένης έρευνας επίσης, είναι δυνατό και πρέπει να προβλεφθεί η χρηματοδοτική υποστήριξη έργων διεξαγόμενων από μεμονωμένες ομάδες. Πράγματι, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η χρηματοδοτική υποστήριξη που παραχωρούν τα NIH, των οποίων οι δραστηριότητες κατά μεγάλο μέρος αφορούν την εφαρμοσμένη έρευνα, χορηγείται επί το πλείστον υπό μορφή μεμονωμένων επιχορηγήσεων ("individual grants").

Δεδομένης της δυσκολίας, κατά την άποψη και της ίδιας της επιστημονικής κοινότητας, καθορισμού αυστηρών και καθολικών κριτηρίων διάκρισης της βασικής και της εφαρμοσμένης έρευνας, η εν λόγω λύση θα ήταν σκόπιμο στην πραγματικότητα να εφαρμοσθεί σε όλα τα επιστημονικά και τεχνολογικά πεδία.

Για να τεθεί σε εφαρμογή αυτή η νέα δράση κατά τρόπο επαρκώς αποτελεσματικό και χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τις άλλες δράσεις χρηματοδοτικής υποστήριξης της έρευνας σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, θα πρέπει να προβλεφθούν επαρκή νέα κονδύλια στον προϋπολογισμό της Ένωσης για την έρευνα.

Πράγματι, συγκλίνοντας επί του θέματος αυτού με τις συστάσεις της « Ομάδας Mayor », η Επιτροπή προτίθεται να προτείνει την εισαγωγή ενός τέτοιου μηχανισμού, και την ενίσχυση της χρηματοδοτικής υποστήριξης προς τη βασική έρευνα, ως έναν από τους κύριους άξονες της μελλοντικής δράσης της Ένωσης στον τομέα της έρευνας.

5.2. Άλλες δράσεις

Η εισαγωγή ενός τέτοιου νέου μηχανισμού χρηματοδότησης, είναι μεν χρήσιμη και απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί για να επιλύσει όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη στον τομέα της βασικής έρευνας.

Θα πρέπει να συνεχισθούν και να ενισχυθούν οι τρέχουσες δράσεις, και συμπληρωματικά να αναληφθούν περαιτέρω δράσεις, και μάλιστα δράσεις που να αντιστοιχούν στους κύριους άξονες της μελλοντικής δράσης της Ένωσης στον τομέα της έρευνας όπως τους σχεδιάζει η Επιτροπή. Πράγματι, για να επιτραπεί στη βασική έρευνα να κατακτήσει τη θέση που της ανήκει στον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας, είναι ιδίως σκόπιμο:

- να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή υποστήριξη προς τις υποδομές έρευνας, και να υποστηριχθεί η δημιουργία κέντρων αριστείας στη διευρυμένη Ένωση, χάρη σε έναν συνδυασμό εθνικών και ευρωπαϊκών, δημόσιων και ιδιωτικών, χρηματοδοτήσεων.

- να αυξηθεί η χρηματοδοτική υποστήριξη της ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων, της κατάρτισης των ερευνητών, και της εξέλιξης των επιστημονικών σταδιοδρομιών [16].

[16] Βλ. την ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Οι ερευνητές στον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας: ένα επάγγελμα, πληθώρα σταδιοδρομιών" (COM (2003) 436 της 18.7.2003).

- να υποστηριχθούν η συνεργασία και η δικτύωση: σε ορισμένες περιπτώσεις, η λύση που ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες ενός δεδομένου θέματος βασικής έρευνας είναι εκείνη του συνεργατικού έργου ή του δικτύου. Θα πρέπει να εξακολουθήσει να παρέχεται η δυνατότητα προσφυγής σε τέτοιες λύσεις, όπως συμβαίνει σήμερα στην περίπτωση των δικτύων αριστείας του 6ου προγράμματος πλαισίου.

- να βελτιωθεί ο συντονισμός των εθνικών δραστηριοτήτων, πολιτικών και προγραμμάτων στον τομέα της βασικής έρευνας: για τον σκοπό αυτό υπάρχουν ήδη κατάλληλα μέσα σε κοινοτικό επίπεδο, όπως ο μηχανισμός ERA-NET και το άρθρο 169 της Συνθήκης.

Παράλληλα, συμπληρωματικά και στο πλαίσιο του σχεδίου δράσης για την επίτευξη του στόχου του "3%", θα ήταν σκόπιμο να ενισχυθεί η χρηματοδοτική υποστήριξη της βασικής έρευνας στην Ευρώπη, και ιδίως η χρηματοδότησή της από τον ιδιωτικό τομέα με τη μεσολάβηση ιδρυμάτων.

6. ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΣΤΑΔΙΑ

Με την παρούσα ανακοίνωση τίθενται οι βάσεις για έναν διάλογο σε πολιτικό επίπεδο, και συγκεκριμένα στα πλαίσια των θεσμικών οργάνων της Ένωσης.

Τα επόμενα στάδια εξέλιξης αυτού του διαλόγου, της παρακολούθησής του και της μετατροπής των συμπερασμάτων που θα εξαχθούν σε συγκεκριμένες προτάσεις δράσεων, αναμένεται να είναι τα εξής:

- Πρώτο τρίμηνο 2004:

- ευρύς διάλογος με την επιστημονική κοινότητα και τους ενδιαφερόμενους κύκλους σχετικά με την παρούσα ανακοίνωση, σε συνδυασμό με τον προβληματισμό επί του θέματος του "Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας".

- διάλογος σε πολιτικό επίπεδο στα πλαίσια του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επί της παρούσας ανακοίνωσης.

- Δεύτερο τρίμηνο 2004: έκδοση, από την Επιτροπή, ανακοίνωσης στην οποία θα διατυπώνονται προτάσεις για την επιχειρησιακή αξιοποίηση των συμπερασμάτων του διαλόγου σχετικά με τη βασική έρευνα, υπό μορφή μηχανισμών προς εφαρμογή σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

- Δεύτερο εξάμηνο: πολιτικός διάλογος επί της δεύτερης ανακοίνωσης της Επιτροπής, με προοπτική την εκπόνηση της πρότασης της Επιτροπής για το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο.