Πίνακας αποτελεσμάτων - για τις κρατικές ενισχύσεις - Επικαιροποίηση - Άνοιξη 2004 -

(υποβάλλεται από την Επιτροπή)

Πίνακας περιεχομένων

Συνοπτική παρουσίαση

Εισαγωγή

1. Μέρος 1: Επισκόπηση των κρατικών ενισχύσεων στην Ευρωπαϊκή ´Ενωση

1.1. Κρατικές ενισχύσεις σε απόλυτους και σχετικούς αριθμούς

1.2. Τομεακή κατανομή των ενισχύσεων

1.3. Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης

1.4. Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα των μεταφορών

1.5. Κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του άνθρακα και του χάλυβα

2. Μέρος 2: Αναπροσανατολισμός των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους

2.1. Κρατικές ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους

2.2. Τάσεις των κρατικών ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους

2.3. Κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α)

2.4. Ειδική αναφορά στις κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση και την κατάρτιση

2.5. Κρατικές ενισχύσεις για την περιφερειακή ανάπτυξη και συνοχή

2.6. Μέσα χορήγησης κρατικών ενισχύσεων

3. Μέρος 3: Διαδικασίες ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, ανάκτηση και εκσυγχρονισμός των κρατικών ενισχύσεων

3.1. Καταχωρηθείσες υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων

3.2. Αποφάσεις της Επιτροπής

3.3. Ανάκτηση της ενίσχυσης

3.4. Εκσυγχρονισμός του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων

3.5. Διεύρυνση

4. Πίνακας αποτελεσμάτων και μητρώο κρατικών ενισχύσεων άμεσα προσπελάσιμα ηλεκτρονικά

5. Μεθοδολογικές σημειώσεις

Διαγράμματα και πίνακες

Πίνακας 1: Κρατικές ενισχύσεις στα κράτη μέλη, 2002

Διάγραμμα 1: Κρατικές ενισχύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ, 2002

Πίνακας 2: Κρατικές ενισχύσεις κατά κεφαλή, 1998-2002

Πίνακας 3: Τάση του επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων, ΕΕ-15, 1992-2002

Διάγραμμα 2: Κρατικές ενισχύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1998 - 2002

Πίνακας 4: Τομεακή κατανομή των ενισχύσεων, 2002

Πίνακας 5: Κρατικές ενισχύσεις κατά τομέα στην Κοινότητα 1998-2002

Πίνακας 6: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης, 2002

Διάγραμμα 3: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης, 1998 - 2002

Πίνακας 7: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα των μεταφορών (εξαιρουμένων των σιδηροδρόμων), 1998-2002

Πίνακας 8: Επιδοτήσεις (1) στον τομέα των σιδηροδρόμων, 1998-2002

Πίνακας 9: Κρατικές ενισχύσεις στην εξόρυξη άνθρακα, 1998-2002

Πίνακας 10: Κρατικές ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους και συγκεκριμένους τομείς,

2002

Διάγραμμα 4: Ποσοστό των κρατικών ενισχύσεων που χορηγούνται για οριζόντιους

στόχους, 1998 - 2002

Πίνακας 11: Κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α

Πίνακας 12: Κρατικές ενισχύσεις προοριζόμενες ειδικά για τις ενισχυόμενες περιφέρειες «Α», 2002

Διάγραμμα 5: Μερίδιο του κάθε μέσου χορήγησης ενισχύσεων στις συνολικές ενισχύσεις προς τη μεταποίηση και τις υπηρεσίες, ΕΕ, 2000 - 2002

Πίνακας 13: Κρατικές ενισχύσεις προς τη μεταποίηση και τις υπηρεσίες ανά μέσο

χορήγησης της ενίσχυσης, 2000 - 2002

Διάγραμμα 6: Ποσοστό αρνητικών αποφάσεων ανά κράτος μέλος, 2001-2003

Πίνακας 14: Διαταγές ανάκτησης που εκκρεμούσαν τον Φεβρουάριο του 2004

Συνοπτικη παρουσιαση

Η Επιτροπή εξακολουθεί να ασκεί αυστηρό έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, μία ανάγκη που έχει αναγνωριστεί από αλλεπάλληλα Ευρωπαϊκά Συμβούλια. Το 2001, τα κράτη μέλη δεσμεύτηκαν να συνεχίσουν τις προσπάθειες τους για μείωση του συνολικού επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ έως το 2003 το αργότερο καθώς και τις προσπάθειες τους για αναπροσανατολισμό των ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους κοινού συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων συνοχής. Με βάση τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, τα περισσότερα κράτη μέλη φαίνεται να ανταποκρίθηκαν θετικά στην πρόσκληση για «λιγότερες και καλύτερα προσανατολισμένες κρατικές ενισχύσεις» που οι Αρχηγοί Κυβερνήσεων αναγνώρισαν ότι «συμβάλλουν αποφασιστικά στον αποτελεσματικό ανταγωνισμό». Πέρα από την εκτίμηση της προόδου των κρατών μελών όσον αφορά την επίτευξη αυτών των στόχων, η παρούσα επικαιροποίηση του πίνακα αποτελεσμάτων εστιάζεται ειδικά στις ενισχύσεις για την απασχόληση και την κατάρτιση.

Βασικά πορίσματα

Το συνολικό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων συνέχισε να μειώνεται, αν και λιγότερο έντονα απ' ό,τι στα τέλη της δεκαετίας του 1990

Το συνολικό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων [1] που χορηγήθηκαν από τα δεκαπέντε κράτη μέλη εκτιμήθηκε σε 49 δισεκ. ευρώ το 2002. Σε απόλυτους αριθμούς, η Γερμανία χορήγησε τις περισσότερες ενισχύσεις (13 δισεκ. ευρώ) ακολουθούμενη από τη Γαλλία (10 δισεκ. ευρώ) και την Ιταλία (6 δισεκ. ευρώ). Οι ενισχύσεις που προορίζονταν για τον τομέα της μεταποίησης και τις υπηρεσίες ανήλθαν περίπου σε 28 δισεκ. ευρώ, για τη γεωργία και την αλιεία σε 14 δισεκ. ευρώ, ενώ υπερέβησαν τα 5 δισεκ. ευρώ για τον άνθρακα και το 1 δισεκ. ευρώ για τις μεταφορές (εξαιρουμένων των σιδηροδρόμων).

[1] Από το σύνολο εξαιρούνται οι ενισχύσεις στον τομέα των σιδηροδρόμων.

Από το σχετικά υψηλό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ο συνολικός όγκος των ενισχύσεων μειώθηκε εντυπωσιακά από 67 δισεκ. ευρώ το 1997 σε 52 δισεκ. ευρώ το 1999. Αυτό οφειλόταν κυρίως σε μείωση των ενισχύσεων προς ενισχυόμενες περιφέρειες στη Γερμανία και την Ιταλία. Από το 1999 έως το 2002, οι συνολικές ενισχύσεις συνέχισαν να μειώνονται αν και λιγότερο έντονα από τα προηγούμενα έτη, υπερβαίνοντας μόλις το 1 δισεκ. ευρώ ετησίως κατά μέσον όρο.

Εξακολουθούν να υφίστανται διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά το επίπεδο των ενισχύσεων ...

Σε σχετικούς αριθμούς, οι συνολικές κρατικές ενισχύσεις1 ανήλθαν στο 0,56% του ΑΕΠ της ΕΕ το 2002, ή 0,39% εξαιρούμενων των τομέων της γεωργίας, της αλιείας και των μεταφορών. Ο μέσος όρος αυτός συγκαλύπτει σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών: το ποσοστό των ενισχύσεων ως προς το ΑΕΠ κυμαινόταν από ποσοστό χαμηλότερο του 0,20% στις Κάτω Χώρες, στη Φινλανδία, στη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο έως περίπου 0,55% στη Γερμανία, στην Ισπανία και την Πορτογαλία και σε 0,72% στη Δανία

... αλλά αμβλύνονται συνεχώς λόγω της μείωσης των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστού του ΑΕΠ στα περισσότερα κράτη μέλη

Εάν εξαιρεθούν οι ενισχύσεις για τη γεωργία, την αλιεία και τις μεταφορές, οι συνολικές ενισχύσεις μειώθηκαν από 0,49% του ΑΕΠ κατά μέσον όρο την περίοδο 1998-2000 σε 0,41% την περίοδο 2000-2002. Η τάση είναι πτωτική σε δεκατέσσερα κράτη μέλη. Η εντονότερη μείωση παρατηρήθηκε στην Πορτογαλία και την Ιρλανδία (γύρω στις 20-25 εκατοστιαίες μονάδες) μεταξύ των δύο υπό εξέταση περιόδων. Στην Ιρλανδία, αυτό προκύπτει πρωτίστως από τη μείωση του Irish Corporation Tax σε συνδυασμό με αισθητή αύξηση του ΑΕΠ ενώ η μείωση στην Πορτογαλία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε σημαντική μείωση των πόρων του καθεστώτος περιφερειακών ενισχύσεων φορολογικού χαρακτήρα στην Μαδέρα, το οποίο αφορά κυρίως χρηματοοικονομικές υπηρεσίες. Αντίθετα, οι ενισχύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκαν στη Δανία αν και η άνοδος αυτή εξηγείται από τη σημαντική αύξηση των ενισχύσεων προς δύο οριζόντιους στόχους, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την προστασία του περιβάλλοντος.

Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ενισχύσεις αναπροσανατολίζονται προς οριζόντιους στόχους ...

Σε ολόκληρη την ΕΕ, περίπου το 73% των συνολικών ενισχύσεων το 2002 (εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών) χορηγήθηκαν για την επίτευξη οριζόντιων στόχων συμπεριλαμβανομένων της έρευνας και ανάπτυξης, των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, του περιβάλλοντος και της περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης. Το υπόλοιπο 27% ήταν ενισχύσεις προσανατολισμένες σε ειδικούς τομείς (κυρίως μεταποίηση, άνθρακας και χρηματοοικονομικές υπηρεσίες) συμπεριλαμβανομένων ενισχύσεων διάσωσης και ανασυγκρότησης.

Σε ορισμένα κράτη μέλη, σχεδόν το σύνολο των κρατικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2002 προοριζόταν για οριζόντιους στόχους

Το μερίδιο των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν για την επίτευξη οριζόντιων στόχων αυξήθηκε κατά 7 εκατοστιαίες μονάδες από την περίοδο 1998-2000 έως την περίοδο 2000-2002. Αυτό ήταν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα σημαντικών αυξήσεων των ενισχύσεων για το περιβάλλον (+7 μονάδες) και την έρευνα και ανάπτυξη (+4 μονάδες). Η θετική τάση παρατηρήθηκε, σε διαφορετικούς βαθμούς, στα περισσότερα κράτη μέλη. Πράγματι, σε αρκετά κράτη μέλη - Βέλγιο, Δανία, Ελλάδα, Ιταλία, Κάτω Χώρες, Αυστρία και Φινλανδία - σχεδόν το σύνολο των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2002 προοριζόταν για την επίτευξη οριζόντιων στόχων.

Ευνοϊκή προσέγγιση των κρατικών ενισχύσεων για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την προώθηση της κατάρτισης

Όταν αντιμετωπίζονται ελλείψεις της αγοράς, η Επιτροπή αναγνωρίζει την αιτιολόγηση της κοινοτικής ή κρατικής παρέμβασης. Ο αποκλεισμός των λιγότερο παραγωγικών εργαζόμενων (εικαζόμενων ή πραγματικών) με τις τρέχουσες αμοιβές και η ανεπαρκής παροχή κατάρτισης αποτελούν παραδείγματα ευρέως αποδεκτών ελλείψεων της αγοράς. Συνολικά, οι προσπάθειες για τη στήριξη της κατάρτισης και της απασχόλησης πρέπει να ενθαρρυνθούν προκειμένου να πληρούται η στρατηγική της Λισσαβόνας. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην ευνοϊκή προσέγγιση της Επιτροπής όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την επίτευξη αυτών των στόχων. Αν και οι πολιτικές αυτές δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό, η χορήγηση ενισχύσεων για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, για την πρόσληψη εργαζομένων σε μειονεκτική θέση ή εργαζομένων με ειδικές ανάγκες και για διάφορα μέτρα κατάρτισης διευκολύνθηκε τελευταία με την εφαρμογή των αναθεωρημένων κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις. Επιπλέον, ο αριθμός αρνητικών αποφάσεων σε σχετικές υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων είναι πολύ περιορισμένος.

Οι κρατικές ενισχύσεις αντιπροσωπεύουν σχετικά μικρό ποσοστό της συνολικής χρηματοδοτικής στήριξης σε εταιρείες για την απασχόληση και την κατάρτιση

Τα περισσότερα μέτρα δημόσιας στήριξης σε ιδιωτικές εταιρείες για σκοπούς απασχόλησης και κατάρτισης δεν συνιστούν κρατικές ενισχύσεις διότι δεν πληρούν τα τέσσερα κριτήρια που αναφέρονται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης. Όμως, εάν τέτοιες παρεμβάσεις λάβουν τη μορφή κρατικής ενίσχυσης, ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων θα συνεχίσει να εξασφαλίζει ότι ελαχιστοποιείται η στρέβλωση του ανταγωνισμού από κάθε μεμονωμένη πρόταση ενίσχυσης.

Μείωση του συνολικού επιπέδου των ενισχύσεων προς τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες αλλά λιγότερο έντονα απ' ό,τι στο παρελθόν καθώς σε μερικά κράτη μέλη παρατηρήθηκε ελαφρά αύξηση

Το 2002, για την Ένωση συνολικά, υπολογίζεται ότι κρατικές ενισχύσεις 8 δισεκ. ευρώ κατευθύνθηκαν αποκλειστικά στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες, τις αποκαλούμενες περιφέρειες «Α». Το ποσό αυτό αντιστοιχεί περίπου στο Ό των συνολικών ενισχύσεων (εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών). Οι ενισχύσεις για τις περιφέρειες «Α», οι οποίες συμπίπτουν σχεδόν με τις περιφέρειες του Στόχου 1 των Διαρθρωτικών Ταμείων, μειώθηκαν εντυπωσιακά από το μέγιστο των 27 δισεκ. ευρώ του 1993 σε 9 δισεκ. ευρώ το 2000, λόγω κυρίως της μείωσης των ενισχύσεων στη Γερμανία και την Ιταλία. Αν και οι ενισχύσεις στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες συνεχίζουν να μειώνονται στη Γερμανία, υπήρξε ελαφρά άνοδος στην Ισπανία, Γαλλία και Ιταλία την περίοδο 2000-2002.

Η πλειονότητα των κρατών μελών τείνει να χορηγεί ενισχύσεις στους τομείς της μεταποίησης και των υπηρεσιών με τη μορφή επιχορηγήσεων

Όσον αφορά τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την χορήγηση ενισχύσεων στους τομείς της μεταποίησης και των υπηρεσιών, οι επιχορηγήσεις είναι, ασυγκρίτως, το μέσο που χρησιμοποιείται συχνότερα και αντιστοιχεί στο 60% του συνόλου στην ΕΕ. Πέραν των ενισχύσεων που χορηγούνται μέσω του προϋπολογισμού, άλλες ενισχύσεις καταβάλλονται μέσω του φορολογικού συστήματος ή του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Οι φορολογικές απαλλαγές αντιπροσωπεύουν το 24% του συνόλου σε ολόκληρη την ΕΕ. Ενώ το Βέλγιο, η Δανία, η Ισπανία, το Λουξεμβούργο, η Αυστρία και η Σουηδία χορηγούν πάνω από το 80% των ενισχύσεών τους με τη μορφή επιχορηγήσεων, άλλα κράτη μέλη χρησιμοποιούν περισσότερο τις φορολογικές απαλλαγές, ιδίως η Γερμανία (38%), η Ιρλανδία (67%) και η Πορτογαλία (74%).

Η Επιτροπή εγκρίνει τη χορήγηση των κρατικών ενισχύσεων στο 95% των υποθέσεων που εξετάζει

Το 2003, καταχωρήθηκαν στα μητρώα της Επιτροπής περίπου 1000 υποθέσεις. Εξαιρουμένων των 200 εντύπων ενημέρωσης βάσει των κανονισμών περί απαλλαγής κατά κατηγορία, περίπου το 49% των καταχωρημένων υποθέσεων αφορούσε τους τομείς της μεταποίησης και των υπηρεσιών, το 39% τη γεωργία, το 6% την αλιεία και το 6% τις μεταφορές και την ενέργεια. Σύμφωνα με τη Συνθήκη, τα κράτη μέλη πρέπει να κοινοποιούν όλες τις κρατικές ενισχύσεις στην Επιτροπή. Ωστόσο, όσον αφορά περίπου το 15% των υποθέσεων κρατικών ενισχύσεων που εξετάσθηκαν, η διαδικασία ελέγχου κινήθηκε όχι από το κράτος μέλος αλλά από την Επιτροπή, αφού αυτή εντόπισε την ενίσχυση, π.χ. μετά από σχετική καταγγελία. Την περίοδο 2001-2003, μόλις το 5% όλων των τελικών αποφάσεων που εξέδωσε η Επιτροπή ήσαν αρνητικές.

Η Επιτροπή εξακολουθεί να εργάζεται για την απλοποίηση, τον εκσυγχρονισμό και τη μεταρρύθμιση του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων

Η Επιτροπή συνεχίζει την επανεξέταση των κατευθυντήριων γραμμών και των πλαισίων της για τις κρατικές ενισχύσεις με σκοπό την απλοποίηση και την αποσαφήνισή τους, καθώς και την άρση των πιθανών αντιφάσεων μεταξύ των διαφόρων κειμένων. Σήμερα, δίνεται προτεραιότητα στην επανεξέταση των κανόνων για τις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης προβληματικών επιχειρήσεων, στο σχεδιασμό νέου πλαισίου για την εκτίμηση μικρότερων ποσών ενισχύσεων, στην αποσαφήνιση του τομέα των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος και στη θέσπιση κανόνα "de minimis" για τους τομείς της γεωργίας και της αλιείας. Παράλληλα με την επανεξέταση των κανονισμών για τα διαρθρωτικά ταμεία που έχει αναλάβει η Επιτροπή, διεξοδικά επανεξετάζονται και οι κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα και ορισμένα οριζόντια πλαίσια, γεγονός που θα βελτιώσει τη συνοχή μεταξύ των διαφόρων πολιτικών. Οι εργασίες σχετικά με δέσμη μέτρων για την επίσπευση, την απλοποίηση και τον εκσυγχρονισμό των διαδικασιών, ιδίως για να μειωθούν οι πόροι που δαπανώνται σε υποθέσεις ρουτίνας και να μπορέσει η Επιτροπή να συγκεντρώσει πόρους για σημαντικότερες υποθέσεις, θα ολοκληρωθούν έγκαιρα ενόψει της διεύρυνσης.

Εισαγωγη

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων εστιάζεται στις επιπτώσεις που έχουν στον ανταγωνισμό οι ενισχύσεις που χορηγούν τα κράτη μέλη σε επιχειρήσεις. Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να εξουδετερώσουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό, παρεμποδίζοντας την αποτελεσματικότερη κατανομή των πόρων και αποτελώντας απειλή για την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Σε πολλές περιπτώσεις, η χορήγηση κρατικών ενισχύσεων μειώνει την οικονομική ευημερία και εξασθενεί τα κίνητρα των επιχειρήσεων για βελτίωση της αποδοτικότητάς τους. Οι ενισχύσεις δύνανται επίσης να επιτρέψουν στο λιγότερο αποδοτικό οικονομικό φορέα να επιβιώσει εις βάρος του περισσότερο αποδοτικού, καθυστερώντας τις διαρθρωτικές αλλαγές και παρεμποδίζοντας τη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Το ενιαίο σύστημα ελέγχου που υπάρχει σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση αποσκοπεί στη μείωση όλων αυτών των ελλείψεων. Ο ρόλος της Επιτροπής, όπως αυτός καθορίζεται στη Συνθήκη, συνίσταται στην ενδελεχή εξέταση των υφιστάμενων και των προτεινόμενων από το κράτος μέλος μέτρων κρατικών ενισχύσεων έτσι ώστε να εξασφαλίζεται ότι είναι συμβιβάσιμα με την κοινοτική νομοθεσία περί κρατικών ενισχύσεων και ότι δεν στρεβλώνουν τον ενδοκοινοτικό ανταγωνισμό.

Με την πάροδο του χρόνου, ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων συνέβαλε στην άμβλυνση πολλών από τις δυσμενέστερες επιπτώσεις και συνέπειες των κρατικών ενισχύσεων. Όμως, η Συνθήκη καθαυτή δεν αποτελεί τη βάση για την αντιμετώπιση της σωρευτικής στρεβλωτικής επίπτωσης του υψηλού επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων σε ορισμένους τομείς. Στη συνέχεια, στα Ευρωπαϊκά Συμβούλια Κορυφής της Λισσαβόνας και μεταγενέστερα της Στοκχόλμης, δόθηκε η απαραίτητη πολιτική ώθηση για την αντιμετώπιση της βασικής αιτίας. Αναγνωρίστηκε ότι για να καταστεί η Ευρώπη πιο ανταγωνιστική, να αυξήσει την παραγωγικότητα και να προσφέρει διαρκή και σταθερή οικονομική ανάπτυξη, με περισσότερες και καλύτερες θέσεις απασχόλησης και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή, απαιτείται βελτίωση της ανταγωνιστικής θέσης της όχι μόνον εξασφαλίζοντας ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία καθαυτή είναι και δυναμική και βασισμένη στη γνώση, αλλά και μειώνοντας το επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων.

Σύμφωνα με αυτόν τον πολιτικό στόχο, τα περισσότερα κράτη μέλη μειώνουν το επίπεδο των ενισχύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ, αναπροσανατολίζοντας παράλληλα τις ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους κοινοτικού ενδιαφέροντος, όπως η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, η προστασία του περιβάλλοντος, η προώθηση της έρευνας και της ανάπτυξης και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Παρ' όλα αυτά, ορισμένα κράτη μέλη συνεχίζουν να χορηγούν ενισχύσεις που στρεβλώνουν σημαντικά τον ανταγωνισμό, όπως οι ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης.

Βασικός σκοπός της παρούσας επικαιροποίησης του πίνακα αποτελεσμάτων είναι η επισκόπηση της κατάστασης σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις στην Ένωση και η εξέταση των υφιστάμενων τάσεων βάσει των τελευταίων διαθέσιμων δεδομένων για το 2002. Ο πίνακας αποτελεσμάτων χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος εξετάζει σε ποιο βαθμό τα κράτη μέλη έχουν μειώσει τις κρατικές ενισχύσεις τους σε σχέση με το ΑΕΠ. Το δεύτερο μέρος εστιάζεται στη σχετική επιτυχία των κρατών μελών ως προς τον αναπροσανατολισμό των ενισχύσεών τους από συγκεκριμένους τομείς προς οριζόντιους στόχους, περιλαμβάνει δε και ειδική αναφορά στα μέτρα δημόσιας στήριξης για την απασχόληση και την κατάρτιση. Τέλος, το τρίτο μέρος εξετάζει τις διαδικασίες ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, την ανάκτηση ενισχύσεων και τις εν εξελίξει εργασίες εκσυγχρονισμού του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων.

Πέραν του παρόντος εγγράφου, το 2002 δημιουργήθηκε ένας μόνιμος πίνακας αποτελεσμάτων στο Διαδίκτυο (http://europa.eu.int/comm/competition/ state_aid/scoreboard/), ο οποίος είναι άμεσα προσπελάσιμος και περιλαμβάνει μια σειρά δείκτες-κλειδιά, στατιστικές πληροφορίες και έναν χώρο ανταλλαγής απόψεων μεταξύ των κρατών μελών.

Τι είναι κρατική ενίσχυση;

Ο πίνακας αποτελεσμάτων καλύπτει κρατικές ενισχύσεις όπως αυτές ορίζονται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ [2] που χορηγούνται από τα δεκαπέντε κράτη μέλη και έχουν εξεταστεί από την Επιτροπή. Γενικά μέτρα και κρατικές επιδοτήσεις που δεν επηρεάζουν τις συναλλαγές και δεν στρεβλώνουν ούτε απειλούν να στρεβλώσουν τον ανταγωνισμό δεν περιλαμβάνονται στον πίνακα αποτελεσμάτων καθώς δεν υπόκεινται στις ελεγκτικές εξουσίες της Επιτροπής.

[2] Το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση εάν χορηγείται από κράτος μέλος ή με κρατικούς πόρους, στρεβλώνει ή απειλεί να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό, ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής και επηρεάζει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές.

Η κρατική ενίσχυση είναι μια μορφή κρατικής παρέμβασης που χρησιμοποιείται για την προώθηση δεδομένης οικονομικής δραστηριότητας. Συνεπάγεται ότι ορισμένοι κλάδοι ή δραστηριότητες της οικονομίας αντιμετωπίζονται ευνοϊκότερα από άλλους, οπότε στρεβλώνεται ο ανταγωνισμός λόγω της εφαρμογής διακρίσεων μεταξύ των επιχειρήσεων που λαμβάνουν ενισχύσεις και εκείνων που δεν λαμβάνουν.

Προκειμένου να καθοριστεί κατά πόσον ένα μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση, πρέπει συνεπώς να γίνεται διάκριση μεταξύ της κατάστασης όπου η στήριξη κατευθύνεται προς ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής, όπως ορίζεται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης, και της κατάστασης όπου τα εν λόγω μέτρα εφαρμόζονται εξίσου σε όλα τα κράτη μέλη και προτίθενται να ευνοήσουν το σύνολο της οικονομίας. Στην τελευταία περίπτωση, δεν υφίσταται κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1.

Αυτός ο επιλεκτικός χαρακτήρας διακρίνει τοιουτοτρόπως τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων από τα γενικά μέτρα οικονομικής στήριξης. Τα περισσότερα εθνικά φορολογικά μέτρα θα μπορούσαν να θεωρηθούν γενικά μέτρα καθώς εφαρμόζονται εν γένει σε όλες τις εταιρείες όλων των κλάδων δραστηριότητας σε ένα κράτος μέλος. Η διάκριση δεν είναι όμως πάντα σαφής. Για παράδειγμα, ένα μέτρο που είναι ανοικτό σε όλους τους τομείς μπορεί να είναι επιλεκτικό εάν υπάρχει ένα στοιχείο διάκρισης εκ μέρους των αρχών που το χορηγούν. Αφετέρου, το γεγονός ότι ορισμένες εταιρείες ενδέχεται να επωφεληθούν περισσότερο από άλλες από ένα μέτρο δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι το μέτρο είναι επιλεκτικό. Η ερμηνεία της έννοιας της επιλεκτικότητας έχει εξελιχθεί με την πάροδο των ετών σύμφωνα με τις διάφορες αποφάσεις της Επιτροπής και τις αποφάσεις του Δικαστηρίου. Για λεπτομερή στοιχεία των σημαντικότερων υποθέσεων βλ. τον δικτυακό τόπο της Επιτροπής: http://europa.eu.int/comm/competition/ state_aid/legislation/ ή τις πρόσφατες ετήσιες εκθέσεις ανταγωνισμού: http://europa.eu.int/comm/competition/ annual_reports/

Η διάκριση μεταξύ μέτρων κρατικών ενισχύσεων και γενικών μέτρων οικονομικής στήριξης θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία ορισμένων από τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στον πίνακα αποτελεσμάτων. Κάποιοι από τους λεπτομερείς στατιστικούς πίνακες στον άμεσα προσπελάσιμο πίνακα αποτελεσμάτων δείχνουν ότι σε ορισμένα κράτη μέλη το επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων προς κάποιους οριζόντιους στόχους όπως η απασχόληση ή η κατάρτιση μειώθηκε ή παρέμεινε σταθερό. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι μειώθηκαν οι δημόσιες δαπάνες για τις δραστηριότητες αυτές. Αντ' αυτού, τα κράτη μέλη ενδέχεται να έχουν αυξήσει τις δαπάνες για γενικά μέτρα οικονομικής στήριξης.

Ένας άλλος σημαντικός τομέας αφορά τις ενισχύσεις που αντισταθμίζουν την παροχή υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ). Στην απόφασή του για την υπόθεση Altmark [3], το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η αντιστάθμιση σε επιχειρήσεις που εκτελούν ΥΓΟΣ δεν συνιστά κρατική ενίσχυση, υπό τον όρο ότι πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Αποτέλεσμα αυτού, οι επιδοτήσεις που αντισταθμίζουν την παροχή ΥΓΟΣ δεν θεωρούνται ούτε «μη ενίσχυση» ούτε συμβιβάσιμη ενίσχυση. Η διάκριση στηρίζεται σε νομικά κριτήρια και έχει περιορισμένη οικονομική βάση έτσι ώστε παρεμφερή μέτρα κατατάσσονται σήμερα ως ενίσχυση ή μη ενίσχυση ανάλογα, για παράδειγμα, με το κατά πόσον υπήρξε διαγωνισμός. Συνεπώς όλες οι ενισχύσεις που αντισταθμίζουν την παροχή ΥΓΟΣ αποκλείονται από τον πίνακα αποτελεσμάτων. Αντίθετα, σε περιπτώσεις όπου μέρος των ενισχύσεων διαπιστώνεται ότι υπεραντισταθμίζουν την παροχή ΥΓΟΣ περιλαμβάνεται το ενδεδειγμένο ποσό, π.χ. στην υπόθεση των Γερμανικών Ταχυδρομείων [4].

[3] C-280/00 σχετικά με τη χορήγηση αδειών λειτουργίας τακτικών συγκοινωνιακών γραμμών στην περιοχή Landkreis Stendal (Γερμανία) καθώς και τη χορήγηση δημόσιων επιδοτήσεων για την παροχή των ως άνω υπηρεσιών.

[4] Υπόθεση C 61/1999 στην οποία η Επιτροπή εξέδωσε σε αρνητική απόφαση στις 19.6.2002.

Το παραπάνω κείμενο ισχύει με την επιφύλαξη του ορισμού των κρατικών ενισχύσεων όπως διατυπώνεται από το Δικαστήριο.

1. Μεροσ 1: Επισκοπηση των κρατικων ενισχυσεων στην Ευρωπαϊκη Ενωση

Το παρόν κεφάλαιο παρέχει συνοπτική εικόνα των κρατικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2002, καθώς και επισκόπηση των διαφαινόμενων τάσεων.

1.1. Κρατικές ενισχύσεις σε απόλυτους και σχετικούς αριθμούς

Οι κρατικές ενισχύσεις [5] που χορηγήθηκαν το 2002 από τα δεκαπέντε κράτη μέλη εκτιμώνται συνολικά σε 49 δισεκ. ευρώ. Σε απόλυτους αριθμούς, το 2002 η Γερμανία χορήγησε τις περισσότερες ενισχύσεις (13 δισεκ. ευρώ), ακολουθούμενη από τη Γαλλία (10 δισεκ. ευρώ) και την Ιταλία (6 δισεκ. ευρώ).

[5] Οι κρατικές ενισχύσεις συνολικά καλύπτουν τη μεταποίηση, τις υπηρεσίες, τον χάλυβα, τη γεωργία, την αλιεία και μέρος του τομέα των μεταφορών. Σε αντίθεση με προηγούμενες εκδόσεις του πίνακα αποτελεσμάτων, από το σύνολο εξαιρούνται οι ενισχύσεις προς τον τομέα των σιδηροδρόμων

(βλ. τμήμα 1.4).

Πίνακας 1: Κρατικές ενισχύσεις στα κράτη μέλη, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Κρατικές ενισχύσεις όπως ορίζονται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της συνθήκης, χορηγηθείσες από τα δεκαπέντε κράτη μέλη στο σύνολο των τομέων, πλην του σιδηροδρομικού τομέα, και εξετάσθηκαν από την Επιτροπή. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες εκδόσεις του πίνακα αποτελεσμάτων, το συνολικό ποσό δεν περιλαμβάνει τις ενισχύσεις στον σιδηροδρομικό τομέα (βλέπε τμήμα 1.4). Όλα τα ποσά εκφράζονται σε σταθερές τιμές 2000.

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά το μερίδιο των κρατικών ενισχύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ

Σε σχετικούς αριθμούς, το 2002 οι κρατικές ενισχύσεις ανήλθαν στο 0,56% του Εγχώριου Ακαθάριστου Προϊόντος (ΑΕΠ) της ΕΕ. Ο μέσος όρος αυτός συγκαλύπτει σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών: το μερίδιο των συνολικών ενισχύσεων σε σχέση με το ΑΕΠ κυμαίνεται από 0,25% στο Ηνωμένο Βασίλειο έως 1,28% στη Φινλανδία. Το υψηλό ποσοστό που παρατηρείται στη Φινλανδία εξηγείται από το σχετικά υψηλό ποσό των ενισχύσεων που χορηγούνται στη γεωργία, που αντιστοιχεί περίπου στο 85% του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων στη χώρα αυτή (πίνακας 1). Έτσι, λόγω των ιδιαιτεροτήτων που συνδέονται με τις ενισχύσεις για τη γεωργία και την αλιεία, είναι λογικό να εξεταστεί το σύνολο των ενισχύσεων αφού αφαιρεθούν αυτοί οι τομείς. Οι νέοι δείκτες δημιουργούν νέα κατάταξη των κρατών μελών (διάγραμμα 1). Για παράδειγμα, οι κρατικές ενισχύσεις στη Φινλανδία αντιστοιχούν μόλις στο 0,17% του ΑΕΠ, ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ένωση και σημαντικά κατώτερο του μέσου όρου της ΕΕ (0,39%). Η Γερμανία, η Ισπανία και η Πορτογαλία (εκάστη με περίπου 0,55%) και η Δανία (0,72%) βρίσκονται επίσης πολύ χαμηλότερα του μέσου όρου.

Διάγραμμα 1: Κρατικές ενισχύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Οι κρατικές ενισχύσεις είναι δυνατόν να εκφρασθούν και κατά κεφαλή, βάσει των Μονάδων Αγοραστικής Δύναμης (ΜΑΔ), οι οποίες λαμβάνουν υπόψη τις διαφορές των τιμών καταναλωτή μεταξύ χωρών. Την περίοδο 2000-2002, το μέσο ετήσιο επίπεδο των ενισχύσεων (εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών) στην ΕΕ ανήλθε σε 94 ΜΑΔ κατά κεφαλή, σε σύγκριση με τις 107 ΜΑΔ της περιόδου 1998-2000 (πίνακας 2).

Πίνακας 2: Κρατικές ενισχύσεις κατά κεφαλή, 1998-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Πτωτική τάση του επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων στην πλειονότητα των κρατών μελών

Από το σχετικά υψηλό επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 90, ο συνολικός όγκος των ενισχύσεων [6] μειώθηκε εντυπωσιακά από 67 δισεκ. ευρώ το 1997 σε 52 δισεκ. ευρώ το 1999 (πίνακας 3). Τα τρία κράτη μέλη που συνέβαλαν περισσότερο σε αυτή την αισθητή μείωση ήσαν η Γερμανία, η Ιταλία και η Γαλλία. Στη Γερμανία, αυτό μπορεί να αποδοθεί στη σταδιακή κατάργηση του τεράστιου προγράμματος αναδιάρθρωσης [7] που εφαρμόστηκε στα νέα γερμανικά κρατίδια. Και στην Ιταλία, οι ενισχύσεις στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες μειώθηκαν έντονα ενώ στη Γαλλία, το επίπεδο των ενισχύσεων ήταν ιδιαίτερα υψηλό από τα μέσα έως στα τέλη της δεκαετίας του 1990 λόγω των σημαντικών ποσών ενισχύσεων διάσωσης και αναδιάρθρωσης που χορηγήθηκαν στον τραπεζικό τομέα. Από το 1999 έως το 2002, οι ενισχύσεις συνέχισαν να φθίνουν συνολικά αν και λιγότερο έντονα απ' ό,τι τα προηγούμενα έτη, υπερβαίνοντας μόλις το 1 δισεκ. ευρώ ετησίως κατά μέσον όρο.

[6] Από το σύνολο εξαιρούνται οι ενισχύσεις προς τον τομέα των σιδηροδρόμων.

[7] Οι ενισχύσεις χορηγήθηκαν μέσω της Treuhandanstalt ή της Bundesanstalt fόr vereinigungsbedingte Sonderaufgaben.

Πίνακας 3: Τάση του επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων, ΕΕ-15, 1992-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Το 2001, τα κράτη μέλη δεσμεύθηκαν να επιτύχουν, μέχρι το 2003, πτωτική τάση των κρατικών ενισχύσεων σε σχέση με το ΑΕΠ. Αν και δεν υπάρχουν ακόμα διαθέσιμα στοιχεία για το 2003, η διαφαινόμενη τάση αυτού του δείκτη προκύπτει από την σύγκριση των περιόδων 1998-2000 και 2000-2002. Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι ενισχύσεις εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών ανήλθαν συνολικά σε 0,41% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο την περίοδο 2000-2002 σε σύγκριση με 0,49% την περίοδο 1998-2000. Πτωτική τάση παρατηρείται σε δεκατέσσερα κράτη μέλη. Η μεγαλύτερη μείωση σημειώθηκε στην Πορτογαλία και την Ιρλανδία (περίπου 20-25 εκατοστιαίες μονάδες) μεταξύ των δύο υπό εξέταση περιόδων. Στην Ιρλανδία, τούτο προέκυψε πρωτίστως από τη μείωση του Irish Corporation Tax [8] σε συνδυασμό με αύξηση του ΑΕΠ ενώ στην Πορτογαλία η υποχώρηση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε σημαντική μείωση του καθεστώτος περιφερειακών ενισχύσεων φορολογικού χαρακτήρα στη Μαδέρα, το οποίο αφορά κυρίως χρηματοοικονομικές υπηρεσίες. Αντίθετα, οι ενισχύσεις σε σχέση με το ΑΕΠ αυξήθηκαν στη Δανία αν και η άνοδος αυτή εξηγείται από τη σημαντική αύξηση των ενισχύσεων προς δύο οριζόντιους στόχους, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης και την προστασία του περιβάλλοντος.

[8] Το ποσοστό του φόρου εταιρειών (corporation tax) στην Ιρλανδία μειώθηκε προοδευτικά τα τελευταία έτη, και το 2003 διαμορφώθηκε στο 12,5%. Τούτο μείωσε τη σχετική τιμή του προτιμησιακού 10% για τον τομέα της μεταποίησης, συμβάλλοντας έτσι στη μείωση, σε νομισματικούς όρους, των ενισχύσεων στον συγκεκριμένο τομέα.

Όταν γίνονται συγκρίσεις μεταξύ των κρατών μελών, είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη η επίπτωση που έχει η τάση του ΑΕΠ στον δείκτη αυτό. Τα κράτη μέλη που γνώρισαν σχετικά υψηλή οικονομική ανάπτυξη κατά τη διάρκεια της υπό εξέταση περιόδου μπορούν θεωρητικά να αυξήσουν το επίπεδο των ενισχύσεων, παράλληλα με πτωτική τάση.

Διάγραμμα 2: Κρατικές ενισχύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ, 1998 - 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Κρατικές ενισχύσεις εκτός της γεωργίας, της αλιείας και των μεταφορών

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

1.2. Τομεακή κατανομή των ενισχύσεων

Η τομεακή κατανομή των ενισχύσεων διαφέρει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών και ανά χρονική περίοδο

Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν παρέχουν ακριβή εικόνα των τελικών δικαιούχων των ενισχύσεων. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ως προ το ποιοι τομείς ευνοούνται από τα επιμέρους κράτη μέλη. Το 2002, περίπου το 57% των κρατικών ενισχύσεων στην ΕΕ προοριζόταν για τους τομείς της μεταποίησης και των υπηρεσιών. Ένα επιπλέον 28% κατευθύνθηκε προς τη γεωργία και την αλιεία, 11% για τον άνθρακα και το υπόλοιπο μοιράσθηκε μεταξύ των μεταφορών (εξαιρουμένων των σιδηροδρόμων) και των λοιπών τομέων πλην της μεταποίησης που δεν μπορούν να υπαχθούν αλλού.

Παρατηρούνται σημαντικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά τους τομείς στους οποίους κατευθύνονται οι ενισχύσεις (Πίνακας 4). Οι ενισχύσεις υπέρ των τομέων της γεωργίας και της αλιείας ανήλθαν σε λιγότερο από 20% των συνολικών ενισχύσεων στη Δανία, στη Γερμανία, στην Ισπανία και στην Ιταλία ενώ στην Αυστρία το ποσοστό ήταν 66% και στη Φινλανδία 84%. Οι ενισχύσεις στον τομέα του άνθρακα αντιστοιχούσαν περίπου στο Ό των συνολικών ενισχύσεων στη Γερμανία και την Ισπανία.

Πίνακας 4: Τομεακή κατανομή των ενισχύσεων, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Λόγω της στρογγύλευσης των αριθμών, τα ποσοστά ορισμένων κρατών μελών δεν έχουν άθροισμα 100.

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Μεταξύ των περιόδων 1998-2000 και 2000-2002, ο όγκος των ενισχύσεων υποχώρησε στους περισσότερους από τους βασικούς τομείς: οι ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης μειώθηκαν κατά 2,5 δισεκ. ευρώ, στις υπηρεσίες κατά 1,7 δισεκ. ευρώ και στον τομέα του άνθρακα κατά 1 δισεκ. ευρώ. Στη γεωργία και την αλιεία, το επίπεδο των ενισχύσεων συνολικά παρέμεινε σχετικά σταθερό (πίνακας 5).

Πίνακας 5: Κρατικές ενισχύσεις κατά τομέα στην Κοινότητα 1998-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

1.3. Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης

Το ακόλουθο τμήμα εστιάζεται στις ενισχύσεις που χορηγούνται στον τομέα της μεταποίησης [9]. Για ορισμένα κράτη μέλη, μεγάλο μέρος των ενισχύσεων που προορίζονται για τον τομέα αυτόν είναι οριζόντιου χαρακτήρα. Όμως, άλλα κράτη μέλη θα μπορούσαν να εξετάσουν τον τομέα της μεταποίησης προκειμένου να μειώσουν το επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων συνολικά. Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης ανήλθαν το 2002 σε 25 δισεκ. ευρώ περίπου ή, με άλλα λόγια, στο 1,5% της προστιθέμενης αξίας στον τομέα αυτόν (πίνακας 6).

[9] Για τους σκοπούς του πίνακα αποτελεσμάτων, ο τομέας της μεταποίησης συμπεριλαμβάνει τις ενισχύσεις στον τομέα του χάλυβα, στη ναυπηγική βιομηχανία, στους λοιπούς μεταποιητικούς τομείς, τις ενισχύσεις για γενική οικονομική ανάπτυξη και ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους συμπεριλαμβανομένων της έρευνας και της ανάπτυξης, των ΜΜΕ, του περιβάλλοντος, της εξοικονόμησης ενέργειας, της απασχόλησης και κατάρτισης όταν ο συγκεκριμένος τομέας δεν είναι πάντα γνωστός. Αποτέλεσμα αυτού, οι ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης μπορεί να έχουν υπερεκτιμηθεί.

Πίνακας 6: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Σημείωση: Τα δεδομένα για τον τομέα της μεταποίησης περιλαμβάνουν και τις ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους συμπεριλαμβανομένων των γενικών καθεστώτων περιφερειακής ανάπτυξης όταν ο συγκεκριμένος τομέας δεν είναι γνωστός. Για ορισμένα κράτη μέλη, και ιδίως για την Ελλάδα, με σχεδόν το σύνολο των ενισχύσεών της να χορηγούνται μέσω καθεστώτων περιφερειακής ανάπτυξης, και τη Δανία με σχεδόν το σύνολο των ενισχύσεών της να χορηγούνται μέσω οριζόντιων στόχων, τα δεδομένα πιθανώς να υπερεκτιμούν το επίπεδο των ενισχύσεων που πράγματι χορηγούνται στον τομέα της μεταποίησης. Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Οι κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης σε σχέση με την προστιθέμενη αξία συνέχισαν να υποχωρούν: από 1,8% την περίοδο 1998-2000 σε 1,5% την περίοδο 2000-2002 (Διάγραμμα 3). Η εντονότερη μείωση παρατηρήθηκε στην Ιρλανδία, πρωτίστως ως αποτέλεσμα της μείωση του Irish Corporation Tax. Η άνοδος στη Δανία μπορεί να αποδοθεί σε αισθητή αύξηση των ενισχύσεων για οριζόντιους στόχους.

Διάγραμμα 3: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα της μεταποίησης, 1998 - 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

1.4. Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα των μεταφορών

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων που διενεργεί η Επιτροπή στον τομέα των μεταφορών είναι πιο πολύπλοκος απ' ό,τι σε άλλους τομείς. Η πολυπλοκότητα προκύπτει από την ανάγκη συνεκτίμησης όχι μόνο των γενικών διατάξεων για τις κρατικές ενισχύσεις, αλλά και των ειδικών κανόνων της Συνθήκης και του παράγωγου δικαίου που έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο τις μεταφορές, ιδίως το άρθρο 73 της Συνθήκης όπως εφαρμόζεται από τον κανονισμό 1191/69 [10] και τον κανονισμό 1107/70 [11]. Επιπλέον, για να ενισχύσει την εσωτερική αγορά και την οικονομική και κοινωνική συνοχή, το άρθρο 154 της συνθήκης ΕΚ προβλέπει την παροχή κοινοτικής στήριξης, στο πλαίσιο ανοικτών και ανταγωνιστικών αγορών, των διευρωπαϊκών δικτύων.

[10] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1191/69 του Συμβουλίου της 26ης Ιουνίου 1969 περί των ενεργειών των κρατών μελών που αφορούν τις υποχρεώσεις που είναι συνυφασμένες με την έννοια της δημοσίας υπηρεσίας στον τομέα των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών.

[11] Κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 1107/70 του Συμβουλίου της 4ης Ιουνίου 1970 περί ενισχύσεων που χορηγούνται στον τομέα των σιδηροδρομικών, οδικών και εσωτερικών πλωτών μεταφορών.

Ο τομέας των μεταφορών, ιδίως οι σιδηρόδρομοι, εξακολουθεί να επωφελείται από σημαντικό όγκο δημόσιας χρηματοδοτικής στήριξης. Σχετικά υψηλές επιδοτήσεις καταβάλλονται ως αντιστάθμιση για την παροχή υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ) και, συνεπώς, δεν υπόκεινται σε προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή [12]. Αυτό μπορεί να ισχύει και για σημαντικό μέρος των δημόσιων επενδύσεων σε υποδομές μεταφορών που είναι ανοικτές αδιακρίτως σε όλους τους χρήστες και οι οποίες δεν ωφελούν συγκεκριμένη επιχείρηση που εκτελεί οικονομική δραστηριότητα.

[12] Ειδικότερα, το άρθρο 17 παράγραφος 2 του κανονισμού 1161/69 εξαιρεί από τη διαδικασία κοινοποίησης τις αντισταθμίσεις που χορηγούνται σύμφωνα με τον κανονισμό.

Οι προηγούμενοι πίνακες αποτελεσμάτων ανέφεραν πολύ μεγαλύτερους όγκους κρατικών ενισχύσεων στον τομέα των μεταφορών καθώς τα στοιχεία περιλαμβάνουν σημαντικά ποσά αντιστάθμισης για την παροχή ΥΓΟΣ. Υπό το πρίσμα πρόσφατων αποφάσεων του Δικαστηρίου και επακόλουθων αποφάσεων που εκδόθηκαν σε επίπεδο Επιτροπής, όλες οι ενισχύσεις που καταβλήθηκαν ως αντιστάθμιση της παροχής ΥΓΟΣ δεν περιλαμβάνονται στο πεδίο του πίνακα αποτελεσμάτων (βλ. επίσης πλαίσιο - Τι είναι κρατική ενίσχυση). Έτσι, λόγω των ιδιαιτεροτήτων και της έλλειψης συγκρίσιμων δεδομένων, οι ενισχύσεις στον τομέα των σιδηροδρόμων παρουσιάζονται ξεχωριστά στον πίνακα 8.

Οδικές και συνδυασμένες μεταφορές

Κεντρικός στόχος της πολιτικής της ΕΕ για τις συνδυασμένες μεταφορές είναι η αλλαγή τρόπου μεταφοράς από τον οδικό σε άλλους τρόπους μεταφοράς. Συνεπώς, η Επιτροπή έχει ευνοϊκή άποψη για τα καθεστώτα ενισχύσεων που αποσκοπούν στην προώθηση αυτού του τρόπου μεταφοράς μέσω της απόκτησης εξοπλισμού σχεδιασμένου για συνδυασμένες μεταφορές και της κατασκευής ειδικής υποδομής. Σε τομείς με πλεονάζουσα ικανότητα, όπως οι οδικές μεταφορές, καμία ενίσχυση δεν μπορεί κατ' αρχήν να χορηγηθεί για την αγορά οχημάτων μεταφοράς. Παρ' όλα αυτά, είναι δυνατή η χορήγηση ενισχύσεων σε σχέση με την αγορά νέων οχημάτων, εφόσον ένα τέτοιο κίνητρο αποσκοπεί σε στόχους περιβαλλοντικής προστασίας ή ασφάλειας και αποτελεί πράγματι αντιστάθμιση για το επιπλέον κόστος που συνεπάγεται η επίτευξη υψηλότερων τεχνικών προτύπων από αυτά που αναφέρει η εθνική ή κοινοτική νομοθεσία. Την περίοδο 2000-2002 εγκρίθηκαν περίπου 90 εκατ. ευρώ ετησίως για ενισχύσεις στις οδικές και συνδυασμένες μεταφορές (πίνακας 7).

Θαλάσσιες μεταφορές

Το 2002, η Επιτροπή ενέκρινε ορισμένα φορολογικά καθεστώτα με βάση τη χωρητικότητα που επιτρέπουν στις εταιρείες να πληρώνουν εταιρικό φόρο αναλογικά προς την χωρητικότητα του στόλου τους παρά βάσει των πραγματοποιηθέντων κερδών. Τα καθεστώτα αυτά προστίθενται στη σειρά των φόρων με βάση τη χωρητικότητα που είχε εγκρίνει στο παρελθόν η Επιτροπή για τις Κάτω Χώρες, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Τα μέτρα αυτά έχουν ήδη αποδειχθεί επιτυχή όσον αφορά την αναστροφή της κάμψης της ναυτιλίας στην ΕΕ. Συνολικά, περίπου 715 εκατ. ευρώ κρατικών ενισχύσεων χορηγήθηκαν στον τομέα των θαλάσσιων μεταφορών ετησίως την περίοδο 2000-2002.

Αεροπορικές μεταφορές

Πριν την ελευθέρωση του τομέα των αεροπορικών μεταφορών, σημαντικά ποσά ενισχύσεων (που υπερέβησαν τα 2,5 δισεκ. το 1994 και το 1995) χορηγήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 90 σε εθνικούς αερομεταφορείς για αναδιάρθρωση. Από το 1997, όμως, το επίπεδο των ενισχύσεων στον κλάδο μειώθηκε εντυπωσιακά αν και εξακολουθούν να επιτρέπονται ορισμένες ενισχύσεις. Το 2002, η Επιτροπή ενέκρινε καθεστώτα που θέσπισαν αρκετά κράτη μέλη (Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία και Ηνωμένο Βασίλειο) ως αντιστάθμιση των ζημιών που υπέστησαν οι αεροπορικές εταιρείες από το κλείσιμο ορισμένων τμημάτων του εναέριου χώρου μεταξύ 11ης και 14ης Σεπτεμβρίου 2001. Το 2002 εγκρίθηκαν ενισχύσεις περίπου 110 εκατ. ευρώ. Η Επιτροπή επέτρεψε επίσης την καταβολή της τρίτης δόσης των 129 εκατ. ευρώ, που αποτελούσε μέρος της δέσμης ενισχύσεων για την αναδιάρθρωση του ιταλικού εθνικού αερομεταφορέα, της Alitalia, που είχε εγκριθεί το 2001. Επιπλέον κρατική χρηματοδότηση του συγκεκριμένου αερομεταφορέα της τάξης του 1,4 δισεκ. ευρώ δεν θεωρήθηκε ενίσχυση.

Ως επακόλουθο των τρομοκρατικών επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, που ώθησαν τον ασφαλιστικό κλάδο να επανεξετάσει το βαθμό έκθεσής του σε κινδύνους και να αποσύρει πάραυτα στην πράξη όλη την κάλυψη που παρείχε σε περίπτωση πολέμου και τρομοκρατικής επίθεσης, επετράπη στα κράτη μέλη να προσφέρουν πρόσθετη εγγύηση ασφάλειας ή να αναλάβουν απευθείας τα ίδια την κάλυψη του κινδύνου. Δεν είναι δυνατό να προσδιοριστεί ποσοτικά το στοιχείο ενίσχυσης για τέτοιες εγγυήσεις (που επετράπησαν για όλα τα κράτη μέλη) οι οποίες, εν πάση περιπτώσει, ουδέποτε εφαρμόστηκαν.

Την περίοδο 2000-2002, ενισχύσεις ύψους 155 εκατ. ευρώ, κατά μέσον όρο ετησίως, χορηγήθηκαν στον τομέα των αεροπορικών μεταφορών (πίνακας 7). Η αύξηση σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο οφείλεται κυρίως στον αντίκτυπο που είχαν οι επιθέσεις της 11/9/2001 στον αεροπορικό κλάδο και στα επακόλουθα μέτρα δημόσιας στήριξης που κατέστησαν αναγκαία μετά τις επιθέσεις αυτές.

Πίνακας 7: Κρατικές ενισχύσεις στον τομέα των μεταφορών (εξαιρουμένων των σιδηροδρόμων), 1998-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ενέργειας και Μεταφορών

Σιδηρόδρομοι

Η Επιτροπή ακολούθησε, γι' αρκετά χρόνια, μία πολιτική για την επανεξισορρόπηση μεταξύ των διαφόρων τρόπων μεταφοράς και την προώθηση των τρόπων που είναι λιγότερο επιζήμιοι για το περιβάλλον προκειμένου να επιτευχθεί ένα διαρκές και σταθερό σύστημα μεταφορών. Στο Λευκό Βιβλίο της για την κοινή πολιτική μεταφορών του 2001 [13], η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι οι σιδηροδρομικές μεταφορές ήταν ο στρατηγικός τομέας από τον οποίον εξαρτάται η επιτυχία των προσπαθειών επανεξισορρόπησης. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή εξακολουθεί να εφαρμόζει ευνοϊκή προσέγγιση για τις ενισχύσεις στον τομέα των σιδηροδρόμων, όσον αφορά τις σιδηροδρομικές υπηρεσίες και, ειδικότερα, τις επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδομές που, λόγω του υψηλού κόστους των επενδύσεων, δεν είναι βιώσιμες χωρίς κρατική συγχρηματοδότηση. Για παράδειγμα, το 2002 η Επιτροπή εξέδωσε ορισμένες σημαντικές αποφάσεις σχετικά με τη διαχείριση των υποδομών του βασικού εθνικού σιδηροδρομικού δικτύου στο Ηνωμένο Βασίλειο. Κατ' αρχήν, ενέκρινε χρηματοδοτική δέσμη διάσωσης προκειμένου να εξασφαλιστεί η αδιάλειπτη παροχή σιδηροδρομικών υπηρεσιών υποδομής, χωρίς την οποία ο σιδηροδρομικός τομέας του ΗΒ κινδύνευε με επικείμενη κατάρρευση. Στη συνέχεια, η Επιτροπή ενέκρινε χρηματοδοτική δέσμη προκειμένου να επιτραπεί στη νεοσύστατη εταιρεία, Network Rail, να αναλάβει την ευθύνη για τη λειτουργία και διαχείριση του σιδηροδρομικού δικτύου του ΗΒ σε μη κερδοσκοπική βάση. Το συνολικό ποσό, που ανέρχεται περίπου σε 36 δισεκ. ευρώ, θεωρήθηκε ότι δεν συνιστά κρατική ενίσχυση.

[13] Λευκό Βιβλίο «Η ευρωπαϊκή πολιτική μεταφορών με ορίζοντα το έτος 2010: η ώρα των επιλογών».

Το μεγαλύτερο μέρος της δημόσιας χρηματοδοτικής στήριξης στους σιδηροδρόμους δεν είναι υποχρεωτικό να κοινοποιείται στην Επιτροπή, είτε διότι η χρηματοδότηση, λόγω της έλλειψης ελευθέρωσης του τομέα, δεν θεωρείται από τα κράτη μέλη ότι συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης, είτε διότι αποτελεί αντιστάθμιση της παροχής δημόσιας υπηρεσίας σύμφωνα με τον κανονισμό 1191/69. Τα κράτη μέλη υποχρεούνται όμως να αναφέρουν τις συνολικές δημόσιες δαπάνες στον συγκεκριμένο τομέα. Οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών μπορεί να αντικατοπτρίζουν διαφορετικές ερμηνείες του πεδίου αυτού του εγχειρήματος υποβολής ετήσιων εκθέσεων (πίνακας 8).

Πίνακας 8: Επιδοτήσεις (1) στον τομέα των σιδηροδρόμων, 1998-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(1) Συμπεριλαμβάνονται όλες οι δημόσιες επιδοτήσεις που έχουν κοινοποιηθεί στην Επιτροπή καθώς και οι επιδοτήσεις που έχουν κοινοποιηθεί και εγκριθεί από την Επιτροπή βάσει των οικείων κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις. Όμως από τα ποσά εξαιρείται η αντιστάθμιση της παροχής υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος.

Πηγή: ΓΔ Ενέργειας και Μεταφορών.

1.5. Κρατικές ενισχύσεις στους τομείς του άνθρακα και του χάλυβα

Οι ενισχύσεις στη βιομηχανία του άνθρακα στην Ευρωπαϊκή Ένωση την περίοδο 2001-2002 διέπονταν από δύο ξεχωριστά νομικά πλαίσια. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα έπαυσε να ισχύει τον Ιούλιο του 2002 [14]. Έπειτα, οι τομείς που καλύπτονταν προηγουμένως από τη Συνθήκη ΕΚΑΧ υπόκειντο στους κανόνες της Συνθήκης ΕΚ καθώς και στους διαδικαστικούς κανόνες και το λοιπό παράγωγο δίκαιο που απορρέει από τη Συνθήκη ΕΚ. Τον Ιούλιο του 2002, εκδόθηκε κανονισμός του Συμβουλίου ως το νέο νομικό πλαίσιο των κρατικών ενισχύσεων προς τον κοινοτικό τομέα άνθρακα. [15]

[14] Με τη λήξη της ισχύος, αυτομάτως έπαυσε να ισχύει και όλο το παράγωγο δίκαιο βάσει της Συνθήκης ΕΚΑΧ. Αυτό περιλαμβάνεται στην απόφαση 3632/93/ΕΚΑΧ της Επιτροπής της 28ης Δεκεμβρίου 1993.

[15] Έχοντας υπόψη τη Συνθήκη ΕΚ, ιδίως το άρθρο 87 παράγραφος 3 στοιχείο ε), ο κανονισμός (EΚ) αριθ. 1407/2002 της 23ης Ιουλίου 2002 θέτει τους κανόνες για τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων προς τη βιομηχανία άνθρακα. Επιπλέον, εφαρμόζονται και οι διατάξεις του άρθρου 88 της Συνθήκης ΕΚ και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου.

Στην περίπτωση του άνθρακα, το 2002 χορηγήθηκαν στον τομέα περίπου 5,6 δισεκ. ευρώ. Οι ενισχύσεις στην τρέχουσα παραγωγή συνέχισαν να μειώνονται σταθερά βάσει των συμφωνιών σχετικά με τη μείωση των όγκων των ενισχύσεων προς τη βιομηχανία άνθρακα μέχρι το 2005. Ο πίνακας 9 περιλαμβάνει επισκόπηση των ενισχύσεων προς τη βιομηχανία άνθρακα την περίοδο 1998-2002. Περίπου το 40% των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2002 δεν σχετιζόταν με την τρέχουσα παραγωγή. Μόνον τέσσερα κράτη μέλη εξακολουθούσαν να χορηγούν ενισχύσεις στον τομέα το 2002: η Γερμανία (3,5 δισεκ. ευρώ), η Ισπανία (1,1 δισεκ. ευρώ αν και το 2001 ήταν 1,9 δισεκ. ευρώ), η Γαλλία (1 δισεκ. ευρώ) και σχετικά ασήμαντο ποσό (25 εκατ. ευρώ) το Ηνωμένο Βασίλειο.

Λόγω των αυξημένων προσπαθειών που κατέβαλαν οι γερμανικές αρχές για την αναδιάρθρωση της βιομηχανίας του άνθρακα, αυξήθηκε το ποσό των ενισχύσεων προκειμένου να καλυφθεί το κόστος που προκύπτει από τον εξορθολογισμό και την αναδιάρθρωση της βιομηχανίας άνθρακα που δεν σχετίζεται με την τρέχουσα παραγωγή. Το κόστος αυτό σχετίζεται κυρίως με έκτακτες δαπάνες για εργαζόμενους που έχασαν τη δουλειά τους, διοικητικές, νομικές ή φορολογικές διατάξεις και την αποκατάσταση περιοχών όπου παλαιότερα υπήρχαν ανθρακωρυχεία. Αντίθετα, οι ενισχύσεις στην παραγωγή μειώθηκαν έντονα και θα συνεχίσουν να ακολουθούν πτωτική τάση. Αποτέλεσμα αυτού, το συνολικό ποσό των ενισχύσεων που χορήγησαν οι γερμανικές αρχές μειώθηκε σημαντικά.

Πίνακας 9: Κρατικές ενισχύσεις στην εξόρυξη άνθρακα, 1998-2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ενέργειας και Μεταφορών

Οι κρατικές ενισχύσεις στον τομέα του χάλυβα μειώθηκαν εντυπωσιακά από 386 εκατ. ευρώ το 1997 σε 52 εκατ. ευρώ το 1998, παραμένοντας στη συνέχεια σε σχετικά σταθερό επίπεδο. Το 2002 χορηγήθηκαν συνολικά 78 εκατ. ευρώ σχεδόν αποκλειστικά για περιβαλλοντικούς σκοπούς.

2. Μεροσ 2: Αναπροσανατολισμος των ενισχυσεων προς οριζοντιουσ στοχουσ

Στο πλαίσιο της μείωσης του επιπέδου των κρατικών ενισχύσεων συνολικά, στα συμπεράσματα διαφόρων Ευρωπαϊκών Συμβουλίων η έμφαση μετατοπίστηκε από την υποστήριξη μεμονωμένων εταιρειών ή τομέων προς την αντιμετώπιση οριζόντιων στόχων κοινού συμφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των στόχων συνοχής. Επιπλέον, το Συμβούλιο κάλεσε τα κράτη μέλη να «εξετάζουν, πριν χορηγήσουν κρατικές ενισχύσεις, αν αυτές επιδιώκουν την κάλυψη σαφώς καθορισμένων αστοχιών της αγοράς ή κατευθύνονται προς οριζόντιους στόχους ... και αν μια παρέμβαση με τη μορφή κρατικής ενίσχυσης αποτελεί τον πλέον ενδεδειγμένο και αποτελεσματικό τρόπο για την αντιμετώπιση των ζητημάτων αυτών» [16].

[16] πρβλ. συμπεράσματα του Συμβουλίου που εκδόθηκαν το Νοέμβριο του 2002 σχετικά με «μια οικονομική προσέγγιση του στόχου της μείωσης και της βελτίωσης των κρατικών ενισχύσεων». Βλ. έγγραφο αριθ. 13799/02 του Συμβουλίου: http://register.consilium.eu.int/pdf/gr/ 02/st13/13799gr2.pdf

2.1. Κρατικές ενισχύσεις προς οριζόντιους στόχους

Οι κρατικές ενισχύσεις που προορίζονται για την επίτευξη οριζόντιων στόχων, δηλαδή οι ενισχύσεις που δεν χορηγούνται σε συγκεκριμένους τομείς, συνήθως θεωρείται ότι αποσκοπούν στην κάλυψη των αστοχιών της αγοράς και ότι στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό λιγότερο από τις τομεακές και τις ad hoc ενισχύσεις. Οι κυριότεροι οριζόντιοι στόχοι που επιδιώκουν οι κρατικές ενισχύσεις είναι η έρευνα και ανάπτυξη, η προστασία του περιβάλλοντος, η προώθηση της κατάρτισης και η περιφερειακή ανάπτυξη. Αντίθετα, οι ενισχύσεις υπέρ συγκεκριμένων τομέων ενδέχεται να στρεβλώσουν περισσότερο τον ανταγωνισμό από αυτές που αφορούν οριζόντιους στόχους, ενώ τείνουν να ευνοούν στόχους άλλους από τις εντοπισμένες αδυναμίες της αγοράς. Εξάλλου, σημαντικό μέρος των ενισχύσεων αυτών διατίθεται για τη διάσωση ή ανασυγκρότηση προβληματικών επιχειρήσεων, μία από τις δυνητικά πλέον στρεβλωτικές μορφές κρατικής ενίσχυσης.

Λόγω των περιορισμένων στοιχείων, το παρόν τμήμα εξετάζει τους οριζόντιους στόχους στο πλαίσιο του συνόλου των ενισχύσεων εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών.

Σε ορισμένα κράτη μέλη, το σύνολο σχεδόν των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2002 προορίζονταν για οριζόντιους στόχους, συμπεριλαμβανομένης της συνοχής

Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι ενισχύσεις που προορίζονταν για οριζόντιους στόχους, συμπεριλαμβανομένων των στόχων συνοχής, ανήλθαν το 2002 στο 73% των συνολικών ενισχύσεων εκτός γεωργίας, αλιείας και μεταφορών. Το υπόλοιπο 27% αφορούσε ενισχύσεις προς συγκεκριμένους τομείς (κυρίως μεταποίηση, άνθρακας και χρηματοοικονομικές υπηρεσίες) συμπεριλαμβανομένων ενισχύσεων για τη διάσωση και αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων.

Σε ορισμένα κράτη μέλη - Βέλγιο, Δανία, Ελλάδα, Ιταλία, Κάτω Χώρες, Αυστρία και Φινλανδία - το σύνολο σχεδόν των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2002 προορίζονταν για οριζόντιους στόχους, συμπεριλαμβανομένης της συνοχής. Ωστόσο, στη Γερμανία (66%), στην Ισπανία (67%), στη Γαλλία (60%), στην Ιρλανδία (49%), στην Πορτογαλία (39%) και στο Ηνωμένο Βασίλειο (70%), το αντίστοιχο ποσοστό ήταν σημαντικά χαμηλότερο. Το υψηλό ποσοστό των τομεακών ενισχύσεων στην Πορτογαλία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο προαναφερόμενο καθεστώς περιφερειακών ενισχύσεων φορολογικού χαρακτήρα στη Μαδέρα. Στην Ιρλανδία, αν και οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν μέσω του Irish Corporation Tax μειώθηκαν σημαντικά, εξακολουθούν να αντιστοιχούν σε σχετικά υψηλό ποσοστό των συνολικών ενισχύσεων. Το 2002, το Ηνωμένο Βασίλειο χορήγησε σημαντική δέσμη ενισχύσεων διάσωσης προς την British Energy. Τέλος, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ισπανία έχουν σχετικώς χαμηλά ποσοστά ενισχύσεων προς τον τομέα του άνθρακα (βλ. επίσης τμήμα 1.5). Ας σημειωθεί ότι στα κράτη μέλη όπου το επίπεδο των συνολικών ενισχύσεων είναι σχετικά χαμηλό, η χορήγηση ενιαίας, σχετικά υψηλής ενίσχυσης ad hoc μπορεί να προκαλέσει ευρείες αποκλίσεις.

Σημαντικές διαφορές μεταξύ κρατών μελών όσον αφορά το ποσοστό των ενισχύσεων που χορηγούνται σε διάφορους οριζόντιους στόχους

Όταν γίνονται συγκρίσεις μεταξύ των κρατών μελών, είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη ότι τα μέτρα ενίσχυσης κατατάσσονται ανάλογα με τον βασικό τους στόχο όταν εγκρίνεται η ενίσχυση και όχι ανάλογα με τους τελικούς δικαιούχους της ενίσχυσης. Παρά τις δυσκολίες των μετρήσεων, τα δεδομένα παρέχουν πράγματι ένδειξη ως προς τους οριζόντιους στόχους που ευνοούνται από κάθε κράτος μέλος (βλ. πίνακα 10). Για παράδειγμα, το 26% των συνολικών ενισχύσεων στις Κάτω Χώρες, το 27% το Ηνωμένο Βασίλειο και το 33% στην Αυστρία προοριζόταν αποκλειστικά για έρευνα και ανάπτυξη (μέσος όρος ΕΕ 15%). Η Δανία (53% των συνολικών ενισχύσεων), η Γερμανία (30%), από κοινού με τις Κάτω Χώρες, την Φινλανδία και τη Σουηδία (καθεμία ελάχιστα πάνω από το 40%) τείνουν να ευνοούν τους περιβαλλοντικούς στόχους (μέσος όρος ΕΕ 16%) [17].

[17] Συμπεριλαμβανομένων των ενισχύσεων για εξοικονόμηση ενέργειας που αναφέρονταν ξεχωριστά σε προηγούμενες ενημερώσεις του πίνακα αποτελεσμάτων.

Πίνακας 10: Κρατικές ενισχύσεις για οριζόντιους στόχους και συγκεκριμένους τομείς, 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

(1) Περιλαμβάνει τις ενισχύσεις για την εν γένει περιφερειακή πολιτική που δεν υπάγονται αλλού.

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

Για πρώτη φορά, η Επιτροπή παραβάλλει επίσης ορισμένα στοιχεία σχετικά με δευτερεύοντες στόχους [18]. Αυτό βελτιώνει ειδικότερα την κάλυψη των δεδομένων για ενισχύσεις προοριζόμενες για ΜΜΕ. Το 2002, περίπου 5 δισεκ. ευρώ, το 14% των συνολικών ενισχύσεων, συνίστατο από μέτρα των οποίων ο πρωταρχικός στόχος ήταν οι ΜΜΕ. Επιπλέον, σχεδόν 1 δισεκ. ευρώ των ενισχύσεων, το 3% των συνολικών ενισχύσεων, χορηγήθηκαν αποκλειστικά σε ΜΜΕ ως «δευτερεύων» στόχος. Κατά το μεγαλύτερο μέρος, ο πρωταρχικός στόχος αυτών των μέτρων ενίσχυσης ήταν η Ε&Α. Συνδυάζοντας πρωταρχικούς και δευτερεύοντες στόχους, το 35% των ενισχύσεων στην Ιταλία προοριζόταν αποκλειστικά για μικρομεσαίες επιχειρήσεις, 30% στο Ηνωμένο Βασίλειο και 28% στο Βέλγιο σε σύγκριση με μέσο όρο στην ΕΕ 17%.

[18] Για τους σκοπούς του πίνακα αποτελεσμάτων, ο δευτερεύων στόχος είναι εκείνος για τον οποίο, επιπλέον του πρωταρχικού στόχου, προοριζόταν αποκλειστικά η ενίσχυση όταν εγκρίθηκε. Για παράδειγμα, ένα καθεστώς του οποίου πρωταρχικός στόχος είναι η Ε&Α μπορεί επίσης να περιορίζεται αποκλειστικά σε ΜΜΕ.

2.2. Τάσεις των κρατικών ενισχύσεων προς οριζόντιους στόχους

Σύμφωνα με τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν στα διάφορα Ευρωπαϊκά Συμβούλια, τα κράτη μέλη συνέχισαν να αναπροσανατολίζουν τις ενισχύσεις τους προς οριζόντιους στόχους. Εξετάζοντας τις πρόσφατες τάσεις, το ποσοστό των συνολικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν για οριζόντιους στόχους αυξήθηκε κατά 7 εκατοστιαίες μονάδες μεταξύ 1998-2000 και 2000-2002. Αυτή η ανοδική τάση ήταν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα έντονων αυξήσεων των ενισχύσεων για το περιβάλλον (+7 μονάδες) και την έρευνα και ανάπτυξη (+4 μονάδες) και μικρότερης αύξησης για ΜΜΕ (+1,5 μονάδα), καθώς και μείωσης των τομεακών ενισχύσεων για ορισμένα κράτη μέλη.

Η θετική τάση παρατηρήθηκε, σε ποικίλους βαθμούς, στην πλειονότητα των κρατών μελών, ειδικότερα στην Ιρλανδία (+14 μονάδες) και την Ιταλία (+13 μονάδες). Σε τρία κράτη μέλη, η τάση ήταν ελαφρώς πτωτική αλλά και για τα τρία κράτη, το μερίδιο των συνολικών ενισχύσεων που προορίζονταν για οριζόντιους στόχους παραμένει σχετικά υψηλό (85% και πάνω).

Κατά τις υπό εξέταση περιόδους, σημειώθηκαν αισθητές αυξήσεις στο μερίδιο των ενισχύσεων για περιβαλλοντικούς στόχους στις συνολικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στη Γερμανία (+14 μονάδες), στις Κάτω Χώρες και τη Φινλανδία (+10 μονάδες) και στη Δανία (+9), ενώ το μερίδιο των ενισχύσεων για ΜΜΕ αυξήθηκε κατά +8 μονάδες στην Ιταλία και +5 μονάδες στην Ισπανία και τη Γαλλία.

Διάγραμμα 4: Ποσοστό των κρατικών ενισχύσεων που χορηγούνται για οριζόντιους στόχους, 1998 - 2002

>ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΓΡΑΦΗΚΟ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

2.3. Κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α)

Στους γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών του 2003 [19] η Επιτροπή κάλεσε τις κυβερνήσεις να συνεισφέρουν στους στόχους της Λισσαβόνας, ειδικότερα, «(...) αναπροσανατολίζοντας τις δημόσιες δαπάνες προς επενδύσεις για την ενίσχυση της ανάπτυξης σε υλικό και ανθρώπινο κεφάλαιο και γνώση με την επιφύλαξη των γενικών δημοσιονομικών περιορισμών». Εν γένει, τα μέτρα που ελήφθησαν για την αύξηση του όγκου των επενδύσεων έρευνας, και τη βελτίωση του περιβάλλοντός τους, ήσαν αποσπασματικά και άτονα. Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία (2001) δείχνουν ότι οι συνολικές επενδύσεις Ε&Α, μέρος των οποίων αποτελούν οι κρατικές ενισχύσεις, στην Ένωση προσεγγίζουν το 2% του ΑΕΠ, αλλά με μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης 1,5% (1997-2002) που είναι εντελώς ανεπαρκής για την κάλυψη του στόχου του 3% μέχρι το 2010. Καθώς τα 2/3 του στόχου του 3% θα έπρεπε να προέρχονται από ιδιωτικές πηγές, απαιτείται σημαντική αύξηση των ιδιωτικών επενδύσεων για την έρευνα στην Ευρώπη. Καίτοι τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν υιοθετήσει στόχους για αύξηση των δαπανών για την έρευνα, ελάχιστα από αυτά ήσαν σε θέση να τους εκφράσουν με δημοσιονομικούς όρους και συχνά απαιτούνται προσπάθειες για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των δαπανών τους.

[19] COM(2003) 170 τελικό, 8.4.2003.

Σε ολόκληρη την ΕΕ, οι κρατικές ενισχύσεις που προορίζονταν για την Ε&Α ανήλθαν σε 5,2 δισεκ. ευρώ το 2002 σε σύγκριση με 3,8 δισεκ. ευρώ το 1998. Το μερίδιο των συνολικών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν για την Ε&Α αυξήθηκε κατά 4 εκατοστιαίες μονάδες από την περίοδο1998-2000 έως 2000-2002. Οι πιο αισθητές αυξήσεις παρατηρήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία, όπου το μερίδιο των ενισχύσεων για την Ε&Α αυξήθηκε κατά 9 και 7 μονάδες αντίστοιχα (βλ. πίνακα 11).

Όσον αφορά τις ενισχύσεις έρευνας και ανάπτυξης για μικρομεσαίες επιχειρήσεις, η Επιτροπή τροποποίησε πρόσφατα τον κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορία των ΜΜΕ προκειμένου να ενσωματώσει το νέο κοινοτικό ορισμό της ΜΜΕ και να απαλλάξει τις ενισχύσεις για Ε&Α από την υποχρέωση προηγούμενη κοινοποίησης στην Επιτροπή. [20]

[20] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 364/2004 της Επιτροπής της 25.2.2004 που τροποποιεί τον κανονισμό (EΚ) αριθ. 70/2001, ΕΕ L 63, 28.2.2004, σελ. 22.

Πίνακας 11: Κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

Πηγή: ΓΔ Ανταγωνισμού

2.4. Ειδική αναφορά στις κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση και την κατάρτιση

2.4.1. Δημόσια κονδύλια για την κατάρτιση και την απασχόληση - Η αιτιολογία

Η αγορά εργασίας δεν μοιάζει με καμία άλλη αγορά: το ανθρώπινο δυναμικό δεν είναι ανταλλάξιμο όπως τα λοιπά αγαθά. Οι πολιτικές πρέπει να θεσπίζουν θεμιτούς όρους και να εξασφαλίζουν πλήρη χρήση του ανθρώπινου δυναμικού της κοινωνίας. Μία συνιστώσα είναι η δημόσια στήριξη της απασχόλησης και κατάρτισης. Χωρίς την ανάληψη δημόσιας δράσης, θα παρέχεται κατά πολύ λιγότερη εκπαίδευση και κατάρτιση από ό,τι είναι κοινωνικά ευκταίο. Οι βελτιωμένες δεξιότητες και γνώση δημιουργούν οφέλη για την κοινωνία πέραν των υψηλότερων εισοδημάτων που απολαύουν καλύτερα καταρτισμένα άτομα (ή εργοδότες)9 το συνολικό κοινωνικό όφελος υπερβαίνει τις ιδιωτικές αποδόσεις. Εν προκειμένω φαίνεται να υπάρχει, για παράδειγμα, έντονος συσχετισμός μεταξύ του επιπέδου του σωρευμένου ανθρώπινου κεφαλαίου σε μία οικονομία, και της ικανότητας της να ανταποκρίνεται και να αναπτύσσεται ενώπιον της τεχνολογικής αλλαγής. Η κατάρτιση συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή μειώνοντας την εκ των υστέρων ανισότητα και την κοινωνική απόσταση μεταξύ ατόμων, με ευνοϊκό αντίκτυπο στην οικονομική απόδοση [21].

[21] Βλ. A. de la Fuente και A. Ciccone (2002), Το ανθρώπινο κεφάλαιο σε μία παγκόσμια και βασισμένη στη γνώση οικονομία, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων για μια επισκόπηση της ακαδημαϊκής βιβλιογραφίας.

Ο κίνδυνος ανεπαρκούς παροχής κατάρτισης συνδυάζεται με την αβέβαιη συσσώρευση των οφελών της βελτιωμένης παραγωγικότητας. Ένας εργοδότης διστάζει να επενδύσει λόγω του κινδύνου υφαρπαγής εργαζομένων με βελτιωμένες δεξιότητες από άλλες εταιρείες. Οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν πιστωτικούς περιορισμούς λόγω των ατελών χρηματοοικονομικών αγορών και έχουν λιγότερα κίνητρα να επενδύσουν στην ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου τους εξαιτίας της βραδείας ανταπόκρισης των μισθών στη βελτίωση της παραγωγικότητας από την κατάρτιση. Προπάντων, υπάρχει ένα εμφανές πρόβλημα ανισότητας: αυτοί που χρειάζονται περισσότερο τη βελτίωση των δεξιοτήτων τους - άτομα με χαμηλή εξειδίκευση, μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι, μετανάστες - τείνουν να λαμβάνουν κατά πολύ λιγότερη. Οι ΜΜΕ, καθώς και οι εργαζόμενοι προσωρινής και μερικής απασχόλησης τυγχάνουν συνήθως σχετικά χαμηλής κατάρτισης.

Η αιτιολογία για τη χορήγηση ενισχύσεων στην απασχόληση απορρέει από τις ατελώς λειτουργούσες αγορές εργασίας και την εξάρτησή τους από θεσμικές ρυθμίσεις. Ορισμένοι εργαζόμενοι είναι λιγότερο παραγωγικοί, π.χ. λόγω ειδικών αναγκών ή άλλων περιορισμών στην ικανότητα εργασίας που διαθέτουν. Αυτό δημιουργεί εμπόδιο στην απασχόλησή τους με τις τρέχουσες αμοιβές. Επιπλέον, οι εργοδότες τείνουν να αντιλαμβάνονται ορισμένα χαρακτηριστικά όπως οι ειδικές ανάγκες, τα εθνοτικά χαρακτηριστικά, η μακροχρόνια ανεργία ή η έλλειψη βασικής εκπαίδευσης ως ενδείξεις χαμηλότερης παραγωγικότητας. Συνεπώς, τίθεται θέμα δημόσιας στήριξης για την πρόσληψη ατόμων σε μειονεκτική θέση.

2.4.2. Πλαίσιο πολιτικής

Το άρθρο 2 της Συνθήκης απαριθμεί τους γενικούς στόχους της Ένωσης όπως η επίτευξη υψηλού επιπέδου απασχόλησης, αειφόρου ανάπτυξης και οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Για την επίτευξη αυτών των στόχων, η Συνθήκη προβλέπει την ανάπτυξη από τα κράτη μέλη και την Κοινότητα μιας συντονισμένης Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Απασχόληση (ΕΣΑ) και την προώθηση, ιδίως, «εξειδικευμένου, εκπαιδευμένου και ευπροσάρμοστου εργατικού δυναμικού» [22]. Το γεγονός ότι το υψηλό επίπεδο απασχόλησης αποτελεί κριτήριο τόσο για την οικονομική όσο και την κοινωνική πρόοδο αναγνωρίζεται από το άρθρο 127 παράγραφος 2 της Συνθήκης που υποχρεώνει ο στόχος αυτός να λαμβάνεται υπόψη κατά τη χάραξη και εφαρμογή όλων των κοινοτικών πολιτικών και δραστηριοτήτων. Η αναμορφωμένη ΕΣΑ θέτει τρεις αλληλένδετους στόχους: πλήρης απασχόληση, βελτίωση της ποιότητας και παραγωγικότητας στην εργασία και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και ένταξης [23].

[22] Άρθρο 125 της Συνθήκης ΕΚ.

[23] Απόφαση του Συμβουλίου της 22ας Ιουλίου 2003 σχετικά με τις Κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές των κρατών μελών για την απασχόληση (2003/578/EΚ).

H ενίσχυση της προσαρμοστικότητας των εργαζομένων και των επιχειρήσεων συνολικά είναι βασικό στοιχείο για τη βελτίωση της ικανότητας της ΕΕ να προβλέπει, να προκαλεί και να αφομοιώνει τις οικονομικές μεταβολές ενός συνεχώς επιταχυνόμενου ρυθμού. Η προοπτική ενός συρρικνούμενου ενεργού πληθυσμού καθιστά ακόμη πιο επιτακτικές τέτοιες προσπάθειες, που πρέπει να εστιάζονται στην αναβάθμιση των δεξιοτήτων και της γνώσης, και στην πλήρη κινητοποίηση των ικανοτήτων του εργατικού δυναμικού. Διευκολύνοντας την μετάβαση μεταξύ διαφόρων καταστάσεων όπως είναι η εργασία, η κατάρτιση, η διακοπή σταδιοδρομίας ή η αυτοαπασχόληση πρέπει να εξασφαλίζεται ότι οι άνθρωποι παραμένουν σε όλη τους τη ζωή κοντά στην αγορά εργασίας.

Η επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο είναι, επομένως, ουσιαστικό στοιχείο για την εφαρμογή της αναμορφωμένης ΕΣΑ. Τα κράτη μέλη έχουν δεσμευτεί, ειδικότερα, να εξασφαλίσουν την ανάπτυξη και εφαρμογή στρατηγικών δια βίου εκπαίδευσης προκειμένου να εξασφαλίσουν πρόσβαση στην δια βίου εκπαίδευση για όλους. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας, το 2000, έθεσε τον στρατηγικό στόχο να καταστεί η ΕΕ μέχρι το 2010: "η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή". Η ανάπτυξη ανθρώπινου κεφαλαίου είναι κρίσιμης σημασίας και αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής αυτής. Το 2003, το Συμβούλιο [24] έθεσε στόχο το μέσο επίπεδο συμμετοχής στην δια βίου εκπαίδευση να φθάσει τουλάχιστον το 12,5% του ενήλικου ενεργού πληθυσμού μέχρι το 2010. Τα κράτη μέλη δεσμεύτηκαν επίσης να προσφέρουν σε κάθε άνεργο μια νέα αρχή εντός 12 μηνών (6 μήνες για τους νέους) με την μορφή κατάρτισης, επιμόρφωσης, πρακτικής ή άλλου μέτρου για την απασχόληση.

[24] Συμπεράσματα του Συμβουλίου Εκπαίδευσης, νεολαίας και πολιτισμού, 5-6.5.2003, σελ. 7.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβόνας αναγνώρισε ότι "η καλύτερη διασφάλιση κατά του κοινωνικού αποκλεισμού είναι μια θέση απασχόλησης". Τα κράτη μέλη κλήθηκαν να αναπτύξουν δράσεις προτεραιότητας που απευθύνονται σε άτομα με ειδικές ανάγκες, προωθώντας έτσι την ένταξη στην αγορά εργασίας. Η νέα ΕΣΑ περιλαμβάνει, πλην της γενικής κατευθυντήριας γραμμής για την ενεργοποίηση και πρόληψη, ειδική κατευθυντήρια γραμμή για την προώθηση της ενσωμάτωσης και την καταπολέμηση των διακρίσεων κατά των ατόμων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση στην αγορά εργασίας, ιδίως αυτών που εγκαταλείπουν νωρίς το σχολείο, των εργαζόμενων με χαμηλή εξειδίκευση, ατόμων με ειδικές ανάγκες, μεταναστών και εθνοτικών μειονοτήτων.

2.4.3. Τα αποτελέσματα είναι ανεπαρκή, ενώ καθίσταται ολοένα και πιο επιτακτική μια γενική και πλήρης κινητοποίηση

Μπορεί οι πολιτικές προσδοκίες να είναι σαφείς αλλά τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά. Η Έκθεση της Ειδικής Ομάδας για την Απασχόληση [25] τόνισε την ανάγκη αντιμετώπισης "της ανεπαρκούς χρησιμοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού και της ανεπαρκούς επένδυσης σε αυτό" και "βελτίωσης της συμμετοχής γυναικών και μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων από κοινού με άλλες ομάδες που υποεκπροσωπούνται στην αγορά εργασίας". Τα κράτη μέλη παροτρύνονται να "αυξήσουν την πρόσβαση στην δια βίου εκπαίδευση, με ιδιαίτερη προσοχή σε όσους έχουν χαμηλή εξειδίκευση και άλλα άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση". Η Εαρινή Έκθεση της Επιτροπής [26] κάλεσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου 2004 "να ενθαρρύνει αποφασιστικά τις επενδύσεις στην εκπαίδευση και κατάρτιση" και να στοχοθετήσει μέτρα σε βασικούς τομείς όπως είναι "η αύξηση της συνεισφοράς του ιδιωτικού τομέα παρέχοντας ειδικά κίνητρα, ενισχύοντας την δια βίου εκπαίδευση και βελτιώνοντας την αποτελεσματικότητα των εθνικών συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης". Η τελευταία Κοινή Έκθεση για την Απασχόληση [27] επισημαίνει κάποια, ανεπαρκή όμως, πρόοδο στην πορεία προς αγορές εργασίας με λιγότερους αποκλεισμούς. Οι σημαντικές περιφερειακές ανισότητες στην συμμετοχή στην αγορά εργασίας χρήζουν μεγαλύτερης προσοχής.

[25] Θέσεις απασχόλησης, θέσεις απασχόλησης, θέσεις απασχόλησης - Αύξηση της απασχόλησης στην Ευρώπη, Ειδική Ομάδα για την Απασχόληση (πρόεδρος: Wim Kok), Νοέμβριος 2003.

[26] "Προώθηση της στρατηγικής της Λισσαβόνας - Μεταρρυθμίσεις για τη διευρυμένη Ένωση", COM(2004) 29, 21.1.2004.

[27] Κοινή έκθεση για την απασχόληση 2003/2004, COM(2004) 24 τελικό, 20.1.2004.

2.4.4. Ο ρόλος των εταιρειών στην εφαρμογή συνολικής στρατηγικής για τη δια βίου εκπαίδευση

Οι πρόχειρες λύσεις δεν αντιμετωπίζουν ζητήματα όπως η εξασφάλιση της προσαρμοστικότητας, η κινητοποίηση του πλήρους εργατικού δυναμικού και η εφαρμογή αποτελεσματικών συστημάτων δια βίου εκπαίδευσης. Απαιτούνται συνολικές στρατηγικές πολιτικής. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι τον κυριότερο ρόλο στην επιτυχία οποιασδήποτε στρατηγικής για την δια βίου εκπαίδευση και την ένταξη στην αγορά εργασίας διαδραματίζουν οι επιχειρήσεις.

Οι εταιρείες πρέπει να αναγνωρίσουν, με την προοπτική του συρρικνούμενου ενεργού πληθυσμού, την ανάγκη ενσωμάτωσης όλων στην εργασία. Για άτομα που δύνανται να έχουν σταθερή πρόσβαση στην αγορά εργασίας, χρειάζεται τελικά μια θέση απασχόλησης στην ανοιχτή αγορά. Ωστόσο, τα χάσματα παραγωγικότητας - εικαζόμενα ή πραγματικά - συνιστούν σοβαρά εμπόδια για την απασχόληση σε επιχειρήσεις. Χρειάζονται επιτρεπτικές χρηματοδοτικές πρωτοβουλίες για τους εργαζόμενους εκείνους που επιθυμούν να έχουν μία ευκαιρία.

Η αντιμετώπιση των αδυναμιών της αγοράς που σχετίζονται με την κατάρτιση απαιτεί περαιτέρω χρηματοδοτική στήριξη, από κοινού με άλλες δημόσιες προσπάθειες όπως η αναγνώριση των τυπικών προσόντων κ.λ.π. Πρέπει να εξασφαλιστεί ότι τα σωστά κίνητρα αφορούν και τον εργοδότη και τον εργαζόμενο, λαμβάνοντας επίσης υπόψη την δράση των κοινωνικών εταίρων και το γεγονός ότι η κατάρτιση παρέχεται και για εργαζόμενους που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Η επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο τείνει να είναι ιδιαίτερα χαμηλή στις ΜΜΕ, ιδίως η κατάρτιση για εργαζόμενους χαμηλής εξειδίκευσης. Το γεγονός ότι οι αδυναμίες της αγοράς είναι πιο έκδηλες για τις ΜΜΕ σημαίνει ότι η δημόσια χρηματοδοτική στήριξη σε εταιρείες αυτού του τύπου είναι απόλυτα δικαιολογημένη.

Παράλληλα με την δημόσια στήριξη, πρέπει να θεσπιστεί ο δίκαιος επιμερισμός του κόστους μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενων. [28] Για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο μη πραγματοποίησης επαρκών επενδύσεων εκ μέρους των επιχειρήσεων μπορεί να απαιτηθεί ένας συνδυασμός υποχρεωτικών και προαιρετικών συστημάτων, όπως τα τομεακά και περιφερειακά ταμεία κατάρτισης, και μέτρων όπως εκπτώσεις φόρου και υπηρεσίες στήριξης. Η στενότερη εταιρική σχέση μεταξύ επιχειρήσεων, κοινωνικών εταίρων, του δημόσιου τομέα και ιδιωτικών φορέων είναι κρίσιμης σημασίας για την βελτίωση της διεπαφής μεταξύ προσφοράς και ζήτησης όσον αφορά την εκπαίδευση. Συμβάσεις επαγγελματικής κατάρτισης σε ολόκληρη την βιομηχανία ή/και σε τομεακό επίπεδο υπάρχουν στα περισσότερα κράτη μέλη και συνήθως οι συλλογικές συμβάσεις καθορίζουν το πλαίσιο δράσεων συνεχούς κατάρτισης. Πρέπει να εξασφαλιστεί ότι αυτό θα αποτελέσει πάγια πρακτική.

[28] Έκθεση της Ειδικής Ομάδας για την Απασχόληση.

Ο επιταχυνόμενος ρυθμός των διαρθρωτικών αλλαγών και της γήρανσης του πληθυσμού επιτείνει την ανάγκη συνεχούς αναβάθμισης των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού. Ένα ενδεδειγμένο πλαίσιο κινήτρων και στήριξης πιθανόν να εξαρτάται όλο και περισσότερο από την επαρκή παροχή δημόσιας χρηματοδότησης, ιδίως για ΜΜΕ, ώστε να μπορούν οι εταιρείες να διαδραματίσουν πλήρως τον ρόλο τους στη δημιουργία αγορών εργασίας χωρίς αποκλεισμούς και στη συνεχή ανανέωση των δεξιοτήτων των εργαζομένων.

2.4.5. Ποσοτικά στοιχεία σχετικά με τη δημόσια χρηματοδοτική στήριξη της απασχόλησης και της κατάρτισης

Τα θεσμικά χαρακτηριστικά και οι παραδόσεις στον τομέα αυτό διαφέρουν ευρέως μεταξύ κρατών μελών. Ως εκ τούτου, δεν είναι άμεσο καθήκον η σύγκριση των συνολικών προσπαθειών που έγιναν για την ενθάρρυνση, σε χρηματοδοτικό επίπεδο, της ανάπτυξης του ανθρώπινου κεφαλαίου ή της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης για άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση στην αγορά εργασίας. Είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη ότι μεγάλο μέρος της στήριξης παρέχεται με την μορφή φορολογικών κινήτρων που δεν προσδιορίζεται ποσοτικά. Στις Κατευθυντήριες Γραμμές και Συστάσεις για την Απασχόληση το 2004, η Επιτροπή κάλεσε σαφώς τα κράτη μέλη να "εξασφαλίσουν ότι επιδεικνύουν επάρκεια, διαφάνεια και αποτελεσματικότητα του κόστους όσον αφορά τη χορήγηση χρηματοδοτικών πόρων" κατά την εφαρμογή της ΕΣΑ.

Οι ενεργητικές πολιτικές της αγοράς εργασίας εφαρμόζονται προς στήριξη των ανέργων και άλλων αιτούντων εργασία για να αυξήσουν τις ευκαιρίες εύρεσης εργασίας στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Η δημόσια δαπάνη για ενεργητικές πολιτικές της αγοράς εργασίας στην ΕΕ ανήλθε το 2001 σχεδόν σε 59 δισεκ. ευρώ [29]. Οι πολιτικές αυτές αναφέρονται σε διάφορους τύπους δράσεων, συμπεριλαμβανομένων προγραμμάτων κατάρτισης, κινήτρων απασχόλησης, πρωτοβουλιών εκκίνησης, δημιουργίας άμεσων θέσεων απασχόλησης και επιμερισμού θέσεων εργασίας. Πρόκειται για πολιτικές που είναι πάντα στοχοθετημένες, π.χ. σε ανέργους. Η δημόσια δαπάνη για πολιτικές της αγοράς εργασίας μπορεί είτε να λάβει τη μορφή μεταβίβασης πόρων σε άτομα, εργοδότες ή φορείς που παρέχουν υπηρεσίες, συνήθως ανάλογα με τον τύπο της δράσης πολιτικής.

[29] Πηγή: Eurostat, βάση δεδομένων για την πολιτική της αγοράς εργασίας. Οι αριθμοί για παθητική στήριξη, δηλ. δαπάνη για επιδόματα ανεργίας και συστήματα πρόωρης συνταξιοδότησης, ήταν σχεδόν διπλάσιοι (112 δισεκ. ευρώ).

Για προγράμματα κατάρτισης, οι επιδοτήσεις τείνουν να χορηγούνται απευθείας στους φορείς που παρέχουν υπηρεσίες ή σε άτομα παρά στους εργοδότες, με εξαίρεση τα στοχοθετημένα προγράμματα μαθητείας. Οι μεταβιβάσεις πόρων προς εργοδότες στηρίζουν κυρίως διάφορα προγράμματα κινήτρων απασχόλησης, αλλά και δράσεις για τη δημιουργία άμεσων θέσεων απασχόλησης ή προγραμμάτων ειδικά στοχοθετημένων σε άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Οι μεταβιβάσεις πόρων έχουν συνήθως την μορφή περιοδικής καταβολής μετρητών ή μειώσεων των κοινωνικών εισφορών.

2.4.6. Μέτρα για την απασχόληση και την κατάρτιση που χαρακτηρίζονται ως «κρατική ενίσχυση»

Τα μέτρα δημόσιας στήριξης προς ιδιωτικές εταιρείες μπορεί να εμπίπτουν στο πεδίο του ορισμού της κρατικής ενίσχυσης, που αναφέρεται στο άρθρο 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης. Εάν ένα μέτρο πληροί τα τέσσερα κριτήρια του άρθρου [30], πρέπει να εξεταστεί από την Επιτροπή για να καθοριστεί κατά πόσον ή όχι η ενίσχυση είναι συμβιβάσιμη με τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις. Εν γένει, η κρατική ενίσχυση εγκρίνεται μόνον εάν εξυπηρετεί σαφώς καθορισμένους στόχους και εάν αποφεύγονται αθέμιτες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Αυτό απαιτεί εξισορρόπηση των στόχων και των επιπτώσεων της ενίσχυσης. Η δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η προώθηση της κατάρτισης είναι δύο τομείς όπου συνήθως οι στόχοι είναι σαφώς καθορισμένοι και τους οποίους η Επιτροπή αντιμετωπίζει, εκ παραδόσεως, θετικά. Αυτό αντανακλάται όχι μόνο στην πρόσφατη έκδοση κανονισμών περί απαλλαγής κατά κατηγορία για κάθε στόχο αλλά και στον πολύ περιορισμένο αριθμό αρνητικών αποφάσεων σε σχετικές υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων.

[30] Το μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση εάν χορηγείται από κράτος μέλος ή με κρατικούς πόρους, στρεβλώνει ή απειλεί να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό, ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής και επηρεάζει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές.

Επιπλέον, τα περισσότερα μέτρα για την απασχόληση και την κατάρτιση δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση επειδή δεν πληρούν τα τέσσερα προαναφερόμενα κριτήρια. Συχνά τα μέτρα ωφελούν μόνον άτομα ή δεν παρέχουν πλεονέκτημα σε ορισμένες επιχειρήσεις, π.χ., μέτρα για την παροχή προσανατολισμού και συμβουλών, γενικής συνδρομής και κατάρτισης για τους ανέργους ή προγράμματα κατάρτισης που ισχύουν αδιακρίτως για όλους τους εργοδότες σε δεδομένο κράτος μέλος ή γενικής μείωσης της φορολογίας του εργατικού και του κοινωνικού κόστους. Αυτά είναι συνήθως γνωστά ως "γενικά μέτρα" και δεν έχουν συνέπειες κρατικής ενίσχυσης. Επιπλέον, βάσει του κανονισμού περί ενισχύσεων ήσσονος σημασίας [31], μικρά σχετικώς ποσά ενίσχυσης (λιγότερο από 100.000 ευρώ εντός τριετίας για μία εταιρεία) θεωρούνται ότι δεν θίγουν το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών ή/και ότι δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό και, ως εκ τούτου, δεν λαμβάνονται υπόψη.

[31] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 69/2001 της Επιτροπής, της 12ης Ιανουαρίου 2001, για την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας, ΕΕ L 10, 13.1.2001, σελ. 24.

Αντίθετα, όταν πληρούνται και τα τέσσερα κριτήρια του άρθρου 87 παράγραφος 1, τα μέτρα για την απασχόληση και την κατάρτιση συνιστούν πράγματι κρατική ενίσχυση. Τα μέτρα που προορίζονται συγκεκριμένη περιφέρεια, τύπο επιχείρησης (π.χ. ΜΜΕ) ή τομέα θεωρούνται επιλεκτικά επειδή επηρεάζουν κάποιες εταιρείες και όχι άλλες. Ακόμη και εάν ένα μέτρο είναι ανοιχτό για όλους τους τομείς, μπορεί να είναι επιλεκτικό εάν υπάρχει ένα στοιχείο διάκρισης εκ μέρους των αρχών που το χορηγούν. Χορηγώντας ενίσχυση για την απασχόληση ή κατάρτιση σε ορισμένες εταιρείες, οι εθνικές αρχές αναλαμβάνουν, μέρος του κόστους εργασίας ή κατάρτισης των εταιρειών αυτών και τους παρέχουν ένα οικονομικό πλεονέκτημα που βελτιώνει την ανταγωνιστική τους θέση. Στο βαθμό που τα συγκεκριμένα προϊόντα ή υπηρεσίες ανταγωνίζονται με αντίστοιχα εταιρειών από άλλα κράτη μέλη, μια τέτοια ενίσχυση είναι πιθανόν να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό και να επηρεάσει τις μεταξύ των κρατών μελών συναλλαγές. Συνεπώς, είναι, καταρχήν, ασυμβίβαστη με την κοινή αγορά. Βλ. παρακάτω το πλαίσιο για επιλογή μελετών περιπτώσεων.

Το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα αποφανθεί ότι τα κριτήρια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης πρέπει να εφαρμόζονται αντικειμενικά χωρίς καμία διάκριση εκ μέρους της Επιτροπής. Αυτό προκάλεσε ερωτήματα σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις όπου, για παράδειγμα, η διαχείριση των μέτρων για την απασχόληση και την κατάρτιση πραγματοποιείται σε περιφερειακό επίπεδο ή στην περίπτωση μέτρων που χρηματοδοτούνται πρωτίστως από τους ίδιους τους κοινωνικούς εταίρους μέσω συλλογικών συμβάσεων που επιβάλλουν εισφορά σε όλες τις εταιρείες δεδομένου τομέα. Ενώ τέτοια μέτρα συνάδουν συνήθως με την εθνική και κοινοτική πολιτική στους συγκεκριμένους τομείς, η προγενέστερη νομολογία του Δικαστηρίου δείχνει ότι μπορεί ωστόσο να συνιστούν κρατική ενίσχυση σύμφωνα με τα κριτήρια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης. Αφετέρου, πολύ πρόσφατη γνώμη του Γενικού Εισαγγελέα [32] προτείνει ότι υπό ορισμένες περιστάσεις τα εν λόγω μέτρα δεν πρέπει να θεωρούνται ενισχύσεις, αλλά μάλλον επιμερισμός του κόστους της χρηματοδότησης ορισμένων τύπων μέτρων στο πλαίσιο του συγκεκριμένου τομέα. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θα παρακολουθεί πολύ προσεκτικά την μελλοντική εξέλιξη της νομολογίας στον συγκεκριμένο τομέα, και θα συναγάγει τα κατάλληλα συμπεράσματα υπό το πρίσμα της μελλοντικής εξέλιξης της νομολογίας του Δικαστηρίου.

[32] Υπόθεση C-345/02, Pearle BV της 11ης Μαρτίου 2004.

Τα επόμενα τμήματα ασχολούνται με τις ενισχύσεις για την απασχόληση και την κατάρτιση, συμπεριλαμβανομένης σύνοψης του κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορία για κάθε στόχο.

Εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις σε μέτρα για την απασχόληση και την κατάρτιση: μελέτες περιπτώσεων

Γενικά μέτρα που ως εκ τούτου δεν χαρακτηρίζονται κρατική ενίσχυση

Το Νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα [33] στο Ηνωμένο Βασίλειο αποσκοπεί να βοηθήσει τους ανέργους, ιδίως τους νέους που είναι άνεργοι έξι μήνες ή και περισσότερο, να βρουν εργασία και να βελτιώσουν τις προοπτικές για συνεχή απασχόληση. Ο στόχος είναι να απασχοληθούν αυτοί οι νέοι άνθρωποι, που είναι έτοιμοι να εισέλθουν στην απασχόληση, σε μη επιδοτούμενη θέση εργασίας και να προετοιμασθούν εκείνοι που δεν έχουν απευθυνθεί για, ας πούμε, επιδοτούμενη θέση εργασίας σε έναν εργοδότη. Η επιδότηση θέσης απασχόλησης αποσκοπεί ειδικά σε νέους που δεν μπόρεσαν να τοποθετηθούν σε μη επιδοτούμενη θέση εργασίας και είναι εκεί για να παράσχουν κίνητρο στους εργοδότες να εξετάσουν την περίπτωση απασχόλησης των νέων εκείνων που άλλως θα αγνοούσαν. Η επιδότηση είναι διαθέσιμη για εργοδότες σε όλους τους τομείς και διαρκεί 26 εβδομάδες κατ' ανώτατο όριο αλλά διακόπτεται εάν ο υπάλληλος εγκαταλείψει την εργασία του. Η Επιτροπή εκτίμησε κατά πόσον το Νέο ευρωπαϊκό πρόγραμμα εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ. Εφόσον ισχύει για όλους τους οικονομικούς τομείς, όλες τις περιφέρειες και όλες τις επιχειρήσεις που προσλαμβάνουν νέους ή μακροχρόνια άνεργους, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα δεν περιλαμβάνει κανένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Επιπλέον, οι αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου δεν έχουν διακριτική εξουσία ως προς το επίπεδο της επιδότησης δεδομένου ότι αυτό ποικίλλει μόνον ανάλογα με τον αριθμό τον εβδομαδιαίων ωρών εργασίας ή το κόστος κατάρτισης. Αποτέλεσμα αυτού, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν ισχύει το άρθρο 87 παράγραφος 1 και, επομένως, τα μέτρα του νέου ευρωπαϊκού προγράμματος δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση.

[33] Υπόθεση N 374/98.

Άλλά κράτη μέλη εφαρμόζουν παρεμφερή γενικά μέτρα υπέρ της απασχόλησης. Για παράδειγμα, το γαλλικό πρόγραμμα "Σύμβαση για την απασχόληση των νέων" έχει ως στόχο νέους χαμηλών προσόντων παρέχοντας καθορισμένο επίπεδο ενίσχυσης που καλύπτει τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης των εργοδοτών. Στην Σουηδία, ένα πρόγραμμα επιδότησης της απασχόλησης προβλέπει γενικές επιδοτήσεις στοχοθετημένες σε μακροχρόνια ανέργους. Οι επιδοτήσεις λαμβάνουν την μορφή φοροαπαλλαγών για εργοδότες.

Μέτρα για την απασχόληση που χαρακτηρίζονται ως συμβιβάσιμες κρατικές ενισχύσεις

Ένα δανικό πρόγραμμα [34] συνδράμει την ένταξη στην αγορά εργασίας ατόμων που πάσχουν από σοβαρά σωματικά ή νοητικά προβλήματα, με τη χορήγηση επιδοτήσεων σε εταιρείες που αντιστοιχούν στο 50% ή 66% κατ' ανώτατο όριο των μισθών των εργαζομένων, ανάλογα με τον βαθμό αναπηρίας. Αν και τα εν λόγω μέτρα ισχύουν για εταιρείες σε όλους τους τομείς δραστηριότητας, οι δανικές αρχές έχουν κάποια διακριτική εξουσία ως προς την επιλογή των εταιρειών, των ατόμων και του ποσού της ενίσχυσης. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα μέτρα είναι επιλεκτικά και, επομένως, συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης ΕΚ. Ωστόσο, η Επιτροπή θεώρησε ότι το πρόγραμμα είναι συμβιβάσιμο με την Συνθήκη ΕΚ, σύμφωνα με το άρθρο 87 παράγραφος 3 στοιχείο γ).

[34] Υπόθεση NN 10/02 Κοινωνικά μέτρα στον τομέα της απασχόλησης (Sociale beskζftigelsesforanstaltninger).

Στην αξιολόγησή του Γαλλικού προγράμματος ανάληψης υποχρεώσεων για την ανάπτυξη της κατάρτισης "EDDF", που χορηγεί επιδοτήσεις για την κάλυψη φάσματος δαπανών σχετικών με προγράμματα κατάρτισης, η Επιτροπή αποφάσισε ότι είναι επιλεκτικό δεδομένου ότι δεν ευνοεί εξίσου όλες τις εταιρείες, και η ένταση των ενισχύσεων, που κυμαίνεται από 25% έως 80%, διαφέρει ανάλογα με το μέγεθος της εταιρείας και την περιφέρεια στην οποία βρίσκεται. Αποτέλεσμα αυτού, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το σύστημα συνιστά κρατική ενίσχυση. Ωστόσο, θεώρησε ότι η ενίσχυση είναι συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά επειδή το επιλέξιμο κόστος και η ένταση των ενισχύσεων συμφωνούν με τους κανόνες που θεσπίζει ο κανονισμός περί απαλλαγής κατά κατηγορία σχετικά με την ενίσχυση κατάρτισης.

Μέτρα για την απασχόληση που περιλάμβαναν ασυμβίβαστη κρατική ενίσχυση

Οι συμβάσεις για κατάρτιση και εργασιακή εμπειρία [35] καθιερώθηκαν στην Ιταλία το 1984. Πρόκειται για σύμβαση ορισμένου χρόνου, συμπεριλαμβανομένης περιόδου κατάρτισης, για νέους ανέργους. Οι εργοδότες απαλλάσσονταν από την καταβολή εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για δύο χρόνια όσον αφορά τα άτομα που απασχολούσαν με σύμβαση αυτού του τύπου. Η μείωση ίσχυε αυτομάτως χωρίς διακρίσεις σε ολόκληρη την χώρα και, ως εκ τούτου, θεωρήθηκε 'γενικό μέτρο'. Το 1990, οι περιφερειακές αρχές απέκτησαν διακριτική εξουσία να αυξήσουν το όριο ηλικίας των δικαιούχων καθιστώντας τοιουτοτρόπως τα μέτρα επιλεκτικά. Η Επιτροπή αξιολόγησε τα μέτρα για να προσδιορίσει εάν είναι συμβιβάσιμα με την κοινή αγορά βάσει του άρθρου 87, παράγραφοι 2 και 3. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ενίσχυση ήταν συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά σε περιπτώσεις που είτε σχετιζόταν με την πρόσληψη ορισμένων ομάδων εργαζομένων που αντιμετώπιζαν ιδιαίτερες δυσκολίες στην είσοδο ή την επανείσοδό τους στην αγορά εργασίας, είτε αφορούσε καθαρή δημιουργία θέσεων απασχόλησης όπως ορίζεται στους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις. Ως εκ τούτου, επέτρεψε την ενίσχυση σε αυτές τις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ωστόσο, ορισμένες από τις ενισχύσεις αυτές θεωρήθηκαν ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά και επομένως απαγορεύθηκαν. Ειδικότερα, η Επιτροπή διαπίστωσε ότι οι ενισχύσεις δεν αποσκοπούσαν αποκλειστικά στην πρόσληψη νέων που αναζητούσαν την πρώτη τους εργασία ή που παρέμεναν άνεργοι αφού έχασαν την προηγούμενη απασχόλησή τους και ότι δεν αποσκοπούσαν στην καθαρή δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης κατά την έννοια των κατευθυντήριων γραμμών των ενισχύσεων για την απασχόληση.

[35] Υπόθεση C 49/1998.

2.4.7. Η ανάγκη ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων για την απασχόληση

Στην ενιαία αγορά, οι ενισχύσεις που χορηγούνται για την μείωση του κόστους εργασίας μπορεί να οδηγήσει σε στρεβλώσεις του ενδοκοινοτικού ανταγωνισμού και σε εκτροπές στην κατανομή πόρων και κινητών επενδύσεων, στη μετατόπιση της ανεργίας από μία χώρα σε άλλη, και σε επανεγκατάσταση. Χωρίς αυστηρούς ελέγχους και κατάλληλα όρια ενίσχυσης, οι ενισχύσεις για την απασχόληση μπορούν να έχουν επιζήμιες συνέπειες που ακυρώνουν τις άμεσες επιπτώσεις τους στην δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Εάν οι ενισχύσεις χρησιμοποιούνται για να προστατεύσουν εταιρείες εκτεθειμένες στον ενδοκοινοτικό ανταγωνισμό, θα μπορούσαν να έχουν ως συνέπεια την καθυστέρηση των προσαρμογών που απαιτούνται για να εξασφαλιστεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Ελλείψει αυστηρών ελέγχων, το γεγονός ότι οι εν λόγω ενισχύσεις θα επικεντρωθούν πιθανόν στις πλέον ευημερούσες περιφέρειες αντιβαίνει στο στόχο της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Πρέπει επίσης να ληφθεί μέριμνα ώστε να εξασφαλιστεί ότι η χορήγηση κρατικών ενισχύσεων δεν θα οδηγήσει σε κλιμάκωση των επιδοτήσεων, πράγμα που καθιστά τις ενισχύσεις αναποτελεσματικές και οδηγεί σε σπατάλη του δημοσίου χρήματος απ' όλες τις πλευρές. Ο κίνδυνος είναι ότι, εάν οι ενισχύσεις αυτού του τύπου χορηγηθούν ανεξέλεγκτα, απλώς θα μετατοπίσουν την ανεργία αλλού χωρίς να συμβάλουν στην επίλυση του προβλήματος της απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και, ως εκ τούτου, στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό σε βαθμό που αντίκειται στο κοινό συμφέρον.

2.4.8. Υπάρχουν δυνατότητες που επιτρέπουν στα κράτη μέλη να χορηγούν ενισχύσεις για την απασχόληση

Παρά την αναγκαιότητα των ελέγχων, υπό το πρίσμα των αστοχιών της αγοράς που περιγράφονται στο τμήμα 2.4.1., η Επιτροπή έχει υιοθετήσει εκ παραδόσεως μία μάλλον ευνοϊκή προσέγγιση των ενισχύσεων για την απασχόληση, ιδίως όταν αποσκοπούν στην ενθάρρυνση εταιρειών να δημιουργήσουν θέσεις απασχόλησης ή να προσλάβουν άτομα που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην εξεύρεση εργασίας, όπως οι μακροχρόνια άνεργοι, οι ανειδίκευτοι εργαζόμενοι, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι, οι νέοι που αναζητούν την πρώτη τους απασχόληση, καθώς και μειονότητες και άτομα με ειδικές ανάγκες.

Για ορισμένους τύπους μέτρων απασχόλησης, που επιφέρουν μικρότερη στρέβλωση του ανταγωνισμού, η Επιτροπή εξέδωσε τον κανονισμό περί απαλλαγής κατά κατηγορία που αποσκοπεί να διευκολύνει τις πρωτοβουλίες των κρατών μελών για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Ο νέος κανονισμός προσφέρει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να χορηγούν ενισχύσεις γα τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης και την πρόσληψη ατόμων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και ατόμων με ειδικές ανάγκες χωρίς να απαιτείται προηγούμενη άδεια της Επιτροπής (βλ. πλαίσιο για λεπτομέρειες). Οι κανόνες του κανονισμού είναι σε μεγάλο βαθμό ευθυγραμμισμένοι με εκείνους που αφορούν τις ΜΜΕ/ ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, εξαιρουμένης της περιόδου κατά την οποία απαιτείται η διασφάλιση των θέσεων απασχόλησης. Οι κανόνες περιορίζουν την απαίτηση αυτή σε τρία έτη και σε δύο έτη στην περίπτωση των ΜΜΕ. Ο κανονισμός διαφέρει εν προκειμένω από τον αντίστοιχο για τις ΜΜΕ/ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, εφόσον κατέστη προφανές ότι η απαίτηση διασφάλισης των θέσεων απασχόλησης για τρία έτη ήταν πολύ αυστηρή, ιδίως για τις ΜΜΕ, όπου απαιτείται μεγαλύτερη ευελιξία της αγοράς εργασίας. Δεδομένου ότι ο κανονισμός άρχισε να ισχύει μόλις το 2003, είναι πολύ νωρίς ακόμη για να αξιολογηθεί ο αντίκτυπός του.

Επιπλέον, τα κράτη μέλη μπορούν μέσω των κατευθυντήριων γραμμών για κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα [36] να χορηγούν κρατικές ενισχύσεις για την δημιουργία θέσεων απασχόλησης εάν οι θέσεις αυτές συνδέονται με την εφαρμογή σχεδίου αρχικής επένδυσης. Όπως και με τις ενισχύσεις για επενδύσεις, οι ενισχύσεις για τη δημιουργία απασχόλησης που προβλέπονται στις συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμμές πρέπει να διαρθρώνονται σε συνάρτηση με τη φύση και την ένταση των περιφερειακών προβλημάτων που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Το ποσό της ενίσχυσης δεν πρέπει να υπερβαίνει ορισμένο ποσοστό του μισθολογικού κόστους που αντιπροσωπεύει το προσλαμβανόμενο άτομο, υπολογισμένο για μία διετία. Οι εντάσεις ενίσχυσης μπορεί να αυξηθούν για ΜΜΕ και για εταιρείες που βρίσκονται σε ενισχυόμενες περιοχές. [37]

[36] Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, ΕΕ C 74, 10.3.1998, σελίδες 9-31.

[37] Σε μη ενισχυόμενες περιφέρειες, μόνο οι ΜΜΕ είναι επιλέξιμες για ενισχύσεις για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης.

Σε περιορισμένες περιπτώσεις, τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να χορηγήσουν ενίσχυση για τη διατήρηση θέσεων απασχόλησης. Αυτός ο τύπος ενισχύσεων είναι παρεμφερής με τις ενισχύσεις λειτουργίας οι οποίες, από οικονομική άποψη, επιφέρουν τις μεγαλύτερες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Αποτέλεσμα αυτού, τέτοια μέτρα πρέπει να κοινοποιούνται στην Επιτροπή και να εκτιμώνται κατά περίπτωση. Οι ενισχύσεις για τη διατήρηση θέσεων εργασίας επιτρέπονται σε περιορισμένες περιπτώσεις:

- σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές στις κρατικές ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα, σε περιφέρειες επιλέξιμες για παρέκκλιση δυνάμει του άρθρου 87 παράγραφος 3 στοιχείο (α) της Συνθήκης σχετικά με την οικονομική ανάπτυξη περιοχών στις οποίες το βιοτικό επίπεδο είναι ασυνήθως χαμηλό ή στις οποίες επικρατεί σοβαρή υποαπασχόληση, συμπεριλαμβανομένων των εξαιρετικά απομακρυσμένων περιοχών.

- οι κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης [38] προβλέπουν επίσης τη χορήγηση ενίσχυσης για τη διατήρηση θέσεων απασχόλησης σε προβληματική επιχείρηση.

[38] Κατευθυντήριες γραμμές όσον αφορά τις ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση, ΕΕ C 288, 9.10.1999, σελ. 2-18.

- τέλος, το άρθρο 87 παράγραφος 2 στοιχείο (β) της Συνθήκης προβλέπει ενίσχυση για τη διατήρηση θέσεων απασχόλησης εάν πρόκειται για επανόρθωση ζημιών που προκαλούνται από θεομηνίες ή άλλα έκτακτα γεγονότα.

Μπορεί επίσης να χορηγηθούν ενισχύσεις για επιμερισμό θέσεων απασχόλησης αλλά, λόγω της περιορισμένης εμπειρίας της Επιτροπής στον τομέα αυτό, τα μέτρα πρέπει να κοινοποιούνται και να εξετάζονται κατά περίπτωση.

2.4.9. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την απασχόληση

Ένα ευρύ φάσμα μέτρων ενίσχυσης (ή τμημάτων μέτρων) μπορεί να έχουν ως στόχο τη δημιουργία ή διατήρηση θέσεων απασχόλησης. Αυτό δυσχεραίνει τον ποσοτικό προσδιορισμό του συνολικού ποσού της ενίσχυσης που θα μπορούσε να ταξινομηθεί ως 'ενίσχυση για την απασχόληση'. Για παράδειγμα, δεν είμαστε σε θέση να προσδιορίσουμε το ακριβές ποσό της ενίσχυσης για 'δημιουργία θέσεων απασχόλησης' που μπορεί να συνδέεται με περιφερειακή επένδυση ή το ποσό της ενίσχυσης που θα διατηρήσει θέσεις απασχόλησης μέσω δέσμης μέτρων διάσωσης και αναδιάρθρωσης. Είναι ωστόσο δυνατόν να εκτιμηθεί το συνολικό ποσό κρατικής ενίσχυσης που χορηγήθηκε μέσω μέτρων στόχος των οποίων είναι αποκλειστικά η 'απασχόληση'9 για την Ένωση συνολικά, το ποσό αυτό ανήλθε συνολικά γύρω στα 840 εκατ. ευρώ το 2002 [39]. Ο αριθμός αυτός κυμάνθηκε γύρω στο 1 δισεκ. ευρώ τα τελευταία έτη αν και το μερίδιο των ενισχύσεων αυτών στο σύνολο των ενισχύσεων αυξήθηκε καθώς μειώθηκε το επίπεδο των τομεακών ενισχύσεων. Το επίπεδο των ενισχύσεων ποικίλλει σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο. Για παράδειγμα, τρία σημαντικά μέτρα στην Δανία αντιστοιχούν σε πλέον του 50% του συνόλου των ενισχύσεων στην ΕΕ για την απασχόληση ενώ άλλα κράτη μέλη δεν έχουν τέτοια μέτρα 'απασχόλησης'. Σαφώς, οι διαφορές αυτές δεν αντικατοπτρίζουν την έκταση της δημόσιας στήριξης για την απασχόληση σε κάθε κράτος μέλος αλλά μάλλον τα μέσα με τα οποία επέλεξαν οι εθνικές κυβερνήσεις να χορηγήσουν χρηματοδότηση, καθώς και τον ακριβή σχεδιασμό των μέτρων τους.

[39] Λόγω του σχεδιασμού ορισμένων προγραμμάτων για την απασχόληση και την κατάρτιση, ορισμένες ενισχύσεις για την απασχόληση μπορούν να υπαχθούν στις ενισχύσεις για την κατάρτιση και αντιστρόφως.

Συνοπτική παρουσίαση του κανονισμού περί απαλλαγής κατά περίπτωση όσον αφορά ενισχύσεις για την απασχόληση [40]

[40] http://europa.eu.int/eur-lex/el/archive/ 2002/l_33720021213el.html

Το συμβιβάσιμο των κρατικών ενισχύσεων για την απασχόληση διέπεται από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2204/2002, της 5ης Δεκεμβρίου 2002 (ΕΕ L 337, 13.12.2002, σελ. 3-14).

Στο πλαίσιο του κανονισμού τα κράτη μέλη μπορούν να χορηγήσουν ενίσχυση για τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, την πρόσληψη εργαζομένων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και εργαζομένων με ειδικές ανάγκες, και για να καλύψουν το επιπλέον κόστος της απασχόλησης ατόμων με ειδικές ανάγκες χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Επιτροπή. Άλλοι τύποι ενίσχυσης για την απασχόληση δεν απαγορεύονται αλλά πρέπει να κοινοποιούνται στην Επιτροπή και να αξιολογούνται βάσει των κριτηρίων που ορίζονται στην απαλλαγή κατά κατηγορία για ενισχύσεις στην απασχόληση ή/και σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα. Τα μέτρα για την απασχόληση που εξαιρούνται της απαλλαγής κατά κατηγορία είναι οι ενισχύσεις σε μεμονωμένη εταιρεία που υπερβαίνουν τα 15 εκατ. EUR εντός τριετίας, μεμονωμένες ενισχύσεις που δεν χορηγούνται στο πλαίσιο καθεστώτος ενίσχυσης, καθεστώτα που στοχεύουν σε συγκεκριμένους τομείς, και άλλους τύπους απασχόλησης όπως ενισχύσεις για επιμερισμό θέσεων εργασίας, ενισχύσεις για άλλους τύπους εργαζομένων σε μειονεκτική θέση κ.λ.π.

Ενισχύσεις για τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης

Για να τονωθεί η δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης, ο κανονισμός επιτρέπει σε εταιρείες να εξοικονομήσουν μέρος του μισθολογικού κόστους των νεοπροσλαμβανόμενων εργαζομένων για διετή περίοδο. Το ποσό της επιτρεπόμενης ενίσχυσης εξαρτάται από το κατά πόσον η θέση απασχόλησης δημιουργείται σε ενισχυόμενη περιοχή και από το ανώτατο επιτρεπόμενο όριο της ενίσχυσης περιφερειακού χαρακτήρα που ισχύει σε καθεμία από τις περιοχές αυτές. Για παράδειγμα, το ανώτατο επιτρεπόμενο όριο ενίσχυσης αυξάνεται κατά 15 εκατοστιαίες μονάδες στις ενισχυόμενες περιοχές που καλύπτονται από το άρθρο 87 παράγραφος 3 στοιχείο α) της Συνθήκης. Επιτρέπονται επίσης αυξήσεις του ανωτάτου επιτρεπόμενου ορίου ενίσχυσης για ΜΜΕ εκτός ενισχυόμενων περιοχών, π.χ. +15 εκατοστιαίες μονάδες για μικρές επιχειρήσεις. Δεν επιτρέπεται η χορήγηση ενισχύσεων για δημιουργία θέσεων απασχόλησης σε μεγάλες εταιρείες που βρίσκονται εκτός ενσχυόμενων περιοχών (βλ. πίνακα παρακάτω).

Εργαζόμενοι που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση

Για να ενθαρρυνθεί η πρόληψη μακροχρόνια ανέργων και άλλων εργαζομένων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, τα κράτη μέλη μπορούν να παράσχουν αντιστάθμιση στις εταιρείες μέχρι ποσοστού 50% του μισθολογικού κόστους και των υποχρεωτικών κοινωνικών εισφορών για ένα έτος.

Ο ορισμός των ατόμων που βρίσκονται σε μειονεκτική περιλαμβάνει: νέους κάτω των 25 ετών που δεν έχουν ακόμη συμπληρώσει δύο έτη από την ολοκλήρωση εκπαίδευσης. μετανάστες που μετακινούνται στην ΕΕ. μέλη εθνοτικών μειονοτήτων που χρειάζονται ανάπτυξη της γλωσσικής, επαγγελματικής κατάρτισης ή εργασιακής τους εμπειρίας. κάθε άτομο που απουσιάζει τόσο από την εργασία όσο και από την επαγγελματική κατάρτιση για τουλάχιστον 2 έτη για οικογενειακούς λόγους. ανύπανδροι που ζουν μόνοι και φροντίζουν ανήλικα παιδιά. άνεργοι χωρίς δευτεροβάθμια εκπαίδευση. άνεργοι ηλικίας άνω των 50 ετών. μακροχρόνια άνεργοι. Μπορούν να προστεθούν και άλλες κατηγορίες κατόπιν κοινοποίησης.

Άτομα με ειδικές ανάγκες

Για να ενισχυθεί η πρόσληψη ατόμων με ειδικές ανάγκες, το κράτος μπορεί να αναλάβει μέχρι και το 60% του μισθολογικού κόστους και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης για ένα έτος, εφόσον το αποφασίσει μια εταιρεία. Επιπλέον, ο κανονισμός περί απαλλαγής κατά κατηγορία επιτρέπει τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης μέχρι 100% του πρόσθετου κόστους της απασχόλησης ατόμων με ειδικές ανάγκες, όπως είναι το κόστος για την προσαρμογή των εγκαταστάσεων, η προσαρμογή ή αγορά εξοπλισμού που μπορούν να τον χρησιμοποιούν, το κόστος για την απασχόληση προσωπικού που χρησιμεύει αποκλειστικά για την υποστήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες ή για να αντισταθμιστεί τυχόν μειωμένη παραγωγικότητα που οφείλεται στην ειδικές ανάγκες των εργαζομένων.

Μέγιστα επιτρεπόμενα όρια ενισχύσεων

>ΘΕΣΗ ΠIΝΑΚΑ>

ΑΙΕ = Ακαθάριστο Ισοδύναμο Επιχορήγησης

ΚΙΕ = Καθαρό Ισοδύναμο Επιχορήγησης

2.4.10. Κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις που ισχύουν για την κατάρτιση αλλά ισχύουν σε μεγάλο βαθμό και για την ανταπόκριση στις εντοπισθείσες αδυναμίες της αγοράς

Όταν τα κράτη μέλη θεσπίζουν οικονομικά και φορολογικά κίνητρα για να ενθαρρύνουν τις επιχειρήσεις να επενδύσουν στην κατάρτιση του εργατικού δυναμικού τους, πρέπει να λαμβάνονται μέτρα που να εξασφαλίζουν ότι τα κίνητρα αυτά δεν αντιβαίνουν στους στόχους της πολιτικής του ανταγωνισμού. Ένα μέτρο ενίσχυσης της κατάρτισης που αποσκοπεί στη μείωση, για ορισμένες εταιρείες, του κόστους το οποίο συνήθως πρέπει να αναλάβουν, προς το συμφέρον τους, προκειμένου να βελτιώσουν τις δεξιότητες των υπαλλήλων τους, τους παρέχει πλεονέκτημα έναντι των ανταγωνιστών τους και, επομένως, μπορεί να στρεβλώσει τον ανταγωνισμό.

Συνήθως, όμως, η κατάρτιση έχει θετικές επιπτώσεις για την κοινωνία συνολικά. Η δαπάνη για την κατάρτιση αυξάνει την ανταγωνιστικότητα της κοινοτικής βιομηχανίας και την ελκυστικότητα της Κοινότητας ως τόπου εγκατάστασης μιας επιχείρησης (βλ. επίσης τμήμα 2.4.4). Κατά συνέπεια, η Επιτροπή εκτιμά θετικά τις ενισχύσεις στην κατάρτιση στο πλαίσιο της πολιτικής της για τις κρατικές ενισχύσεις.

Επιπλέον, όπως και με την απασχόληση, τα περισσότερα μέτρα δημόσιας στήριξης για την κατάρτιση δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων ανταγωνισμού, αλλά συνιστούν γενικά μέτρα καθώς είναι ανοικτά για όλες τις επιχειρήσεις όλων των τομέων και δεν υπόκεινται στη διακριτική εξουσία των αρχών που εφαρμόζουν το μέτρο, π.χ. ένα γενικό καθεστώς φορολογικών κινήτρων, όπως οι εκπτώσεις φόρου, ανοικτό σε όλες τις εταιρείες που επενδύουν στην κατάρτιση των υπαλλήλων τους. Η Γαλλία, η Αυστρία, οι Κάτω Χώρες και η Σουηδία εφάρμοσαν πρόσφατα νέες φορολογικές μεταρρυθμίσεις για να ενθαρρύνουν τις επενδύσεις στην κατάρτιση ενώ η Ιρλανδία έχει συστήσει Εθνικό Ταμείο Κατάρτισης που χρηματοδοτείται με εισφορές των επιχειρήσεων. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει διατάξεις που απαιτούν από τους εργοδότες είτε να δαπανούν πέραν ενός επιπέδου κατωφλίου για την κατάρτιση είτε να καταβάλουν εισφορά κατάρτισης. Άλλα μέτρα δεν συνιστούν κρατικές ενισχύσεις επειδή ωφελούν απευθείας άτομα οπουδήποτε και δεν παρέχουν πλεονέκτημα σε ορισμένες επιχειρήσεις ή τομείς. Τα περισσότερα κράτη μέλη χορηγούν χρηματοδότηση για την κατάρτιση ευπρόσβλητων ομάδων μέσω πρωτοβουλιών όπως η κατάρτιση ή επιμόρφωση ανέργων, μαθητευομένων σε επιχειρήσεις.

Όταν ένα μέτρο κατάρτισης πληροί τα τέσσερα κριτήρια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της Συνθήκης, αξιολογείται βάσει του κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορίας για ενισχύσεις κατάρτισης που άρχισε να ισχύει το 2001. Ο κανονισμός καλύπτει κάθε δημόσια στήριξη για κατάρτιση που ευνοεί μία ή περισσότερες εταιρείες ή βιομηχανικούς τομείς μειώνοντας το κόστος που θα έπρεπε κανονικά να αναλάβουν προκειμένου να παράσχουν νέες δεξιότητες στους υπάλληλούς τους (βλ. πλαίσιο για λεπτομέρειες).

Ο κανονισμός διευκολύνει τη χορήγηση ενισχύσεων κατάρτισης για κράτη μέλη καταργώντας την υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης του μέτρου στην Επιτροπή. Ωστόσο, κατά την εφαρμογή ενός καθεστώτος ενίσχυσης, ή τη χορήγηση μεμονωμένης ενίσχυσης, που εξαιρείται από τον κανονισμό, τα κράτη μέλη πρέπει, εντός 20 εργάσιμων ημερών να υποβάλουν στην Επιτροπή σύνοψη πληροφοριών σχετικών με ένα τέτοιο καθεστώς ενίσχυσης ή μεμονωμένη ενίσχυση. Η Επιτροπή έλαβε 78 έντυπα σύνοψης πληροφοριών το 2001, 102 το 2002 και 53 το 2003.

Κατά την τριετία αυτή, τέσσερα κράτη μέλη, η Γερμανία (41%), η Ιταλία (24%), το Ηνωμένο Βασίλειο (20%) και η Ισπανία (9%) αντιστοιχούσαν στο 94% του συνολικού αριθμού καθεστώτων ή μεμονωμένων χορηγήσεων ενισχύσεων που απαλλάσσονται βάσει του κανονισμού. Αν και αυτό δείχνει ότι τα περισσότερα άλλα κράτη μέλη δεν έκαναν χρήση των προσφερομένων δυνατοτήτων, ο κανονισμός είχε ως αποτέλεσμα μείωση του συνολικού αριθμού των κοινοποιήσεων στον τομέα αυτό. Είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι η χορήγηση μεμονωμένης ενίσχυσης που υπερβαίνει το 1 εκατ. ευρώ υπόκειται ακόμη στην υποχρέωση κοινοποίησης.

Συνοπτική παρουσίαση του κανονισμού περί απαλλαγής κατά κατηγορία όσον αφορά τις ενισχύσεις για την κατάρτιση

Το συμβιβάσιμο των κρατικών ενισχύσεων για την κατάρτιση διέπεται από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 68/2001 της 12ης Ιανουαρίου 2001, (ΕΕ L 10, 13.1.2001, σελ. 20-24) όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΚ) της Επιτροπής αριθ. 363/2004 της 25ης Φεβρουαρίου 2004 (ΕΕ L 63, 28.2.2004, σελ. 20-21).

Ο κανονισμός καλύπτει όλη τη δημόσια στήριξη στην κατάρτιση που ευνοεί μία ή περισσότερες επιχειρήσεις ή βιομηχανικούς τομείς μειώνοντας το κόστος το οποίο θα έπρεπε κανονικά να καταβάλουν προκειμένου οι υπάλληλοί τους να αποκτήσουν νέες δεξιότητες. Ο κανονισμός ισχύει για ενισχύσεις κατάρτισης είτε η κατάρτιση παρέχεται από τις ίδιες τις επιχειρήσεις είτε από δημόσια ή ιδιωτικά κέντρα κατάρτισης. Ο κανονισμός ισχύει για όλους τους τομείς.

Ο κανονισμός προβαίνει σε διάκριση μεταξύ ειδικής κατάρτισης και γενικής κατάρτισης επειδή η τελευταία έχει λιγότερο στρεβλωτικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό από την πρώτη. Γι' αυτό επιτρέπεται υψηλότερη μέγιστη ένταση ενισχύσεων για γενική κατάρτιση, ΜΜΕ, άτομα που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση και εταιρείες που εδρεύουν σε ενισχυόμενες περιοχές (βλ. πίνακα παρακάτω).

Ειδική κατάρτιση: η κατάρτιση που περιλαμβάνει διδασκαλία που αφορά άμεσα και κατά κύριο λόγο την τρέχουσα ή μελλοντική θέση του εργαζομένου στην ενισχυόμενη επιχείρηση και παρέχει προσόντα τα οποία είτε δεν είναι μεταβιβάσιμα σε άλλες επιχειρήσεις και άλλους τομείς απασχόλησης είτε είναι μεταβιβάσιμα σε περιορισμένο μόνον βαθμό.

Γενική κατάρτιση: η κατάρτιση που περιλαμβάνει διδασκαλία η οποία δεν αφορά αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο την τρέχουσα ή μελλοντική θέση του εργαζομένου στην ενισχυόμενη επιχείρηση, αλλά του παρέχει προσόντα τα οποία είναι μεταβιβάσιμα σε άλλες επιχειρήσεις ή σε άλλους τομείς απασχόλησης βελτιώνοντας σημαντικά με τον τρόπο αυτόν τις δυνατότητες απασχόλησής του. Η κατάρτιση λογίζεται ως "γενική" π.χ. όταν οργανώνεται από κοινού από διάφορες ανεξάρτητες επιχειρήσεις ή όταν απευθύνεται σε εργαζομένους διαφορετικών επιχειρήσεων. Θεωρείται επίσης γενική όταν αναγνωρίζεται, πιστοποιείται ή επικυρώνεται από δημόσιους ή άλλους φορείς και οργανισμούς στους οποίους έχουν ανατεθεί οι σχετικές αρμοδιότητες από το κράτος μέλος ή την Κοινότητα.

Το επιλέξιμο κόστος για ενίσχυση κατάρτισης μπορεί να περιλαμβάνει το κόστος προσωπικού των εκπαιδευτών, έξοδα μετακίνησης των εκπαιδευτών και των εκπαιδευόμενων, άλλα τρέχοντα έξοδα (υλικά, προμήθειες κ.λ.π.). αποσβέσεις εργαλείων και εξοπλισμού, στο βαθμό που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα, κόστος υπηρεσιών συμβούλων σε σχέση με το εκπαιδευτικό σχέδιο, κόστος προσωπικού των συμμε