ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ για την εξουσιοδότηση της Επιτροπής να συμμετάσχει στις διαπραγματεύσεις για ένα διεθνές, νομικά δεσμευτικό μέσο για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

Στόχος της παρούσας σύστασης στο Συμβούλιο είναι να εξουσιοδοτήσει την Επιτροπή για την έναρξη διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο των μελλοντικών συναντήσεων της επιτροπής Ad Hoc των ΗΕ που συστάθηκε με στόχο «την εξέταση προτάσεων για μια συνεκτική και συνολική διεθνή σύμβαση για την προστασία και την προώθηση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες» και τη διεξαγωγή των διαπραγματεύσεων αυτών εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Η κοινοτική αρμοδιότητα βασίζεται στο άρθρο 13 της συνθήκης ΕΚ, που εξουσιοδοτεί την Κοινότητα να λαμβάνει πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας. Η Κοινότητα έχει ήδη κάνει χρήση των νέων αυτών διατάξεων, ιδίως στους τομείς της απασχόλησης και της εργασίας.

1. Ιστορικο

Θέματα που αφορούν τις ειδικές ανάγκες έχουν εξεταστεί επανειλημμένως στην ιστορία των ΗΕ. Τη δεκαετία του 1970, δύο δηλώσεις, η Δήλωση για τα δικαιώματα των ατόμων με νοητική στέρηση (DRMRP) [1] και η Δήλωση για τα δικαιώματα των ατόμων με ειδικές ανάγκες (RDP) [2], ήταν τα πρώτα μέσα στα οποία αναγνωρίζονταν ρητά τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Μολονότι οι δηλώσεις αυτές αποτελούσαν σημαντικά πρώτα βήματα για τη συνειδητοποίηση των δικαιωμάτων των ατόμων με ειδικές ανάγκες, εκφράστηκε ωστόσο η άποψη ότι βασίζονταν σε παρωχημένα ιατρικά και κοινωνικά πρότυπα των ατόμων με ειδικές ανάγκες.

[1] Αποτέλεσε αντικείμενο διακήρυξης του ψηφίσματος της γενικής συνέλευσης 2856 (XXVI) της 20ης Δεκεμβρίου 1971, http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/m_mental.htm

[2] Αποτέλεσε αντικείμενο διακήρυξης του ψηφίσματος ης Γενικής συνέλευσης 3447 (XXX) της 9ης Δεκεμβρίου 1975, http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/72.htm

Δύο περαιτέρω έγγραφα στα τέλη της δεκαετίας του 1980 με τίτλο «αρχές για την προστασία των ατόμων με ψυχικές παθήσεις και βελτίωση της φροντίδας της ψυχικής υγείας (PPPMI) [3] και «πρότυποι κανόνες για την εξίσωση των ευκαιριών για τα άτομα με ειδικές ανάγκες («StRE) [4] - έδωσαν έμφαση στις ίσες ευκαιρίες. Τα προαναφερόμενα μέσα υπήρξαν χρήσιμα για τη διατύπωση των δικαιωμάτων όσον αφορά την ανεξαρτησία και την αυτονομία των ατόμων με ειδικές ανάγκες και βελτίωσαν την κατανόηση των γενικών συμβάσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο βαθμό της σύνδεσής τους με τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Ωστόσο, όλα αυτά τα μέσα δεν είναι δεσμευτικά για τα κράτη μέλη των ΗΕ και δεν περιέχουν διατάξεις για την παρακολούθηση των δικαιωμάτων των ατόμων με ειδικές ανάγκες.

[3] Ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των ΗΕ 46/119, 46 GAORSupp. (αριθ. 49) 189, έγγρ. ΗΕ A/46/49 (1991).

[4] Εγκρίθηκε από τη γενική συνέλευση των ΗΕ, κατά την 48η συνέλευση, παράρτημα του ψηφίσματος 48/96, της 20ης Δεκεμβρίου 1993, http://www.un.org/esa/socdev/enable/dissre00.htm

Στο πλαίσιο αυτό, το Δεκέμβριο του 2001, η κυβέρνηση του Μεξικού υπέβαλε για έγκριση το ψήφισμα 56/168 των ΗΕ που ζητά την επεξεργασία μιας σύμβασης για τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με ειδικές ανάγκες και την άμεση σύσταση επιτροπής ad-hoc. Αυτή η επιτροπή ad-hoc στοχεύει στην «εξέταση προτάσεων για μια συνεκτική και συνολική διεθνή σύμβαση για την προστασία και την προώθηση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες». Με την υποστήριξη της τρίτης επιτροπής (για τα κοινωνικά θέματα), το εν λόγω ψήφισμα εγκρίθηκε από τη γενική συνέλευση των ΗΕ [SJ].

Ακολούθως, η επιτροπή των ΗΕ για την κοινωνική ανάπτυξη ενέκρινε ψήφισμα στις 21 Φεβρουαρίου 2002, που κάνει θερμά δεκτό το ψήφισμα 56/168 των ΗΕ για μια συνεκτική και συνολική διεθνή σύμβαση για την προστασία και την προώθηση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Το ψήφισμα αυτό συνοδεύτηκε από το ψήφισμα 2002/61 [5] που εγκρίθηκε στις 26 Απριλίου 2002 από την Επιτροπή των ΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ακολούθως, η επιτροπή Ad Hoc πραγματοποίησε την πρώτη της συνάντηση από την 29η Ιουλίου έως την 9η Αυγούστου 2002.

[5] http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf/(symbol)/E.CN.4.RES.2002.61.EN?opendocument

2. Χαρακτηριστικά του σχεδιαζόμενου νομικά δεσμευτικού μέσου

Στο στάδιο αυτό το σχήμα και το περιεχόμενο του σχεδιαζόμενου μέσου δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί. Το θέμα αυτό τελεί υπό συζήτηση και μπορεί να εξεταστούν διάφορες περιπτώσεις.

Υπάρχει, βέβαια, ολοένα μεγαλύτερη σύγκλιση απόψεων όσον αφορά την ιδέα ότι ένα νομικά δεσμευτικό μέσο για τις ειδικές ανάγκες πρέπει, αφενός, να συμπληρώνει και να ενισχύει την παρακολούθηση των δικαιωμάτων για τις ειδικές ανάγκες μέσω των οργανισμών παρακολούθησης της συνθήκης, βάσει των έξι σημαντικότερων συνθηκών περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αφετέρου, το νομικά δεσμευτικό μέσο των ΗΕ μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση της εφαρμογής των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε άτομα με ειδικές ανάγκες. Ένα τέτοιο όργανο δεν θα θεσπίσει νέα δικαιώματα αλλά θα επιδιώξει να αποσαφηνίσει και να προβάλει περισσότερο τις υφιστάμενες διεθνείς υποχρεώσεις ως προς το θέμα αυτό. Θα προσφέρει επίσης ένα σαφές μήνυμα από και προς τη διεθνή κοινότητα και θα λειτουργήσει ως πολιτικός καταλύτης και εκπαιδευτικό εργαλείο για τη διευκόλυνση της αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο απολαμβάνουν τα δικαιώματά τους τα άτομα με ειδικές ανάγκες.

Με βάση τα προαναφερόμενα και δίχως να προδιαγράφουμε το περιεχόμενό του, ο πυρήνας του διαλόγου που λαμβάνει σήμερα χώρα αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα εξασφαλιστεί, ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες δεν θα υφίστανται διακρίσεις κατά την αξιολόγηση ή την απόλαυση του πλήρους φάσματος των υφιστάμενων ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Ένα εργαλείο-κλειδί για την επίτευξη της ισότητας είναι η αρχή της μη-διάκρισης. Η ίση πρόσβαση στα ανθρώπινα δικαιώματα μπορεί να εξασφαλιστεί παρέχοντας εγγυήσεις ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες δεν υφίστανται διακρίσεις με το αιτιολογικό της αναπηρίας τους. Το νομικά δεσμευτικό μέσο αναμένεται να προστατεύει τα άτομα με ειδικές ανάγκες από άδικες διακρίσεις όσον αφορά την απόλαυση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και την πρόσβασή τους σε αυτά.

Η μη-διάκριση και η ίση απόλαυση όλων των ανθρώπινων δικαιωμάτων από τα άτομα με ειδικές ανάγκες, αποτελεί σήμερα το κυρίαρχο και κρίσιμο θέμα όσον αφορά την αλλαγή του τρόπου θεώρησης της αναπηρίας και των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε όλο τον κόσμο. Η μη-διάκριση είναι εξυφασμένη με την αρχή της ισότητας. Καλύπτει τόσο την άμεση όσο και την έμμεση διάκριση.

3. Κοινοτικη Αρμοδιοτητα

Το άρθρο 13 της συνθήκης ΕΚ [6], όπως εισήχθη μέσω της συνθήκης του Άμστερνταμ, παρέχει την αρμοδιότητα στην Κοινότητα να λάβει τα κατάλληλα μέτρα εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων της για την καταπολέμηση των διακρίσεων, μεταξύ άλλων, λόγω αναπηρίας.

[6] Άρθρο 13: Με την επιφύλαξη των άλλων διατάξεων της παρούσας Συνθήκης και εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που παρέχει αυτή στην Κοινότητα, το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα, μετά από πρόταση της Επιτροπής και διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μπορεί να αναλάβει κατάλληλη δράση για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.

Σύμφωνα με την αρμοδιότητα αυτή, το Συμβούλιο ενέκρινε στις 27 Νοεμβρίου 2000 την οδηγία 2000/78/ΕΚ [7] «περί της διαμόρφωσης γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και στην εργασία». Η οδηγία απαγορεύει κάθε διάκριση στους τομείς αυτούς, άμεση ή έμμεση, λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού [8]. Όσον αφορά τις ειδικές ανάγκες, η οδηγία αυτή αναγνωρίζει ότι η μη παροχή εύλογης μέριμνας στο χώρο εργασίας μπορεί να αποτελεί διάκριση. Στην πράξη η μέριμνα αυτή περιλαμβάνει μέτρα για την προσαρμογή του χώρου εργασίας σε άτομα με ειδικές ανάγκες, για παράδειγμα για την προσαρμογή του χώρου και του εξοπλισμού, των ωραρίων, για την κατανομή των καθηκόντων ή την παροχή κατάρτισης ή μέσων ενσωμάτωσης με στόχο τη διευκόλυνση της πρόσβασής τους στην απασχόληση.

[7] ΕΕ L 303, 2.12.2000, σ. 16.

[8] Η διάκριση λόγω φύλου, εθνοτικής ή φυλετικής προέλευσης αποτελεί αντικείμενο εξέτασης άλλων οδηγιών.

Σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας (άρθρο 5), «για να εξασφαλιστεί η τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης έναντι προσώπων με ειδικές ανάγκες, προβλέπονται εύλογες προσαρμογές. Αυτό σημαίνει ότι οι εργοδότες πρέπει να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα, όταν αυτό απαιτείται σε ειδικές περιπτώσεις, ώστε να διευκολύνουν τα άτομα με ειδικές ανάγκες να έχουν πρόσβαση, να συμμετέχουν ή να εξελίσσονται στην απασχόληση, ή να ακολουθούν μαθήματα κατάρτισης, εκτός εάν τα μέτρα αυτά αποτελούν δυσβάσταχτη οικονομική επιβάρυνση για τον εργοδότη. Η επιβάρυνση αυτή δεν είναι δυσανάλογη όταν αντισταθμίζεται επαρκώς με μέτρα λαμβανόμενα εντός του πλαισίου της πολιτικής ενός κράτους μέλους υπέρ των ατόμων με ειδικές ανάγκες.»

Το καθήκον για τη μέριμνα δεν είναι η παροχή «ειδικών μέτρων» σε άτομα με ειδικές ανάγκες, αλλά η άρση των φραγμών για τη συμμετοχή τους όπου αυτό γίνεται ισότιμα. Δεν στοχεύει στην επίτευξη ταυτόσημων αποτελεσμάτων για τα άτομα με ειδικές ανάγκες σε σύγκριση με τα άτομα που δεν έχουν ειδικές ανάγκες αλλά στο να εξασφαλιστεί ότι παρέχεται στα άτομα με ειδικές ανάγκες μια ίση ευκαιρία για την επίτευξη αυτών των αποτελεσμάτων. Προβλέποντας την υποχρέωση για εύλογη μέριμνα, η οδηγία προσπαθεί να εξασφαλίσει την ίση πρόσβαση και την ίση αποτελεσματική απόλαυση των δικαιωμάτων που προβλέπονται στην οδηγία.

Με βάση την επίτευξη αυτής της πρώτης χρήσης του άρθρου 13 της συνθήκης, η Επιτροπή κρίνει ότι είναι σημαντικό να επιβεβαιώσει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα σε διεθνές επίπεδο τη συνολική της στρατηγική όσον αφορά τις ειδικές ανάγκες, ο πυρήνας της οποίας είναι μια από κοινού δέσμευση από όλα τα κράτη μέλη για την καταπολέμηση των διακρίσεων με βάση το αιτιολογικό αυτό. Συνεπώς, είναι πρόθεση της Επιτροπής να διαδραματίσει ενεργό ρόλο εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στη διαδικασία της ανάπτυξης ενός μελλοντικού νομικά δεσμευτικού μέσου των ΗΕ για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες, για τη στενή από κοινού συνεργασία με τα άτομα αυτά, καθ'όλη τη διάρκεια της διαδικασίας διαπραγμάτευσης. Κατάλληλη συνεργασία θα ξεκινήσει επίσης με τα μελλοντικά κράτη μέλη εντός του πλαισίου των μεταβατικών ρυθμίσεων που ισχύουν για την περίοδο μεταξύ της υπογραφής της συνθήκης προσχώρησης και της ημερομηνίας προσχώρησης, με στόχο τα κράτη αυτά να είναι σε θέση να ενσωματωθούν σταδιακά στις πολιτικές της Κοινότητας και να λάβουν μέρος στη διαδικασία έγκρισης του νέου κεκτημένου.

4. Στοιχεια που πρεπει να ληφθουν υποψη κατα τη διαπραγματευση ενος νομικα δεσμευτικου μεσου

βασει των προαναφερομενων, η επιτροπη συνιστα στο συμβουλιο να αποφασισει:

α) τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στις διαπραγματεύσεις για ένα νομικά δεσμευτικό μέσο για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες στο φόρουμ των ΗΕ.

β) εφόσον, σύμφωνα με τη συνθήκη, η Επιτροπή θα διεξαγάγει τις διαπραγματεύσεις αυτές εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, το διορισμό ειδικής επιτροπής που θα την επικουρεί στα καθήκοντά της αυτά,

γ) την έγκριση των συνημμένων διαπραγματευτικών οδηγιών.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Διαπραγματευτικές οδηγίες

1. Η Επιτροπή εξασφαλίζει ότι οι διατάξεις του μελλοντικού, νομικά δεσμευτικού μέσου για την προώθηση και προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες είναι σύμφωνες με τη συναφή κοινοτική νομοθεσία, ιδιαίτερα με την οδηγία του Συμβουλίου 2000/78/ΕΚ περί της διαμόρφωσης γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και στην εργασία, με τις διεθνείς δεσμεύσεις και με τους στόχους άλλων κοινοτικών πολιτικών.

2. Η Επιτροπή εξασφαλίζει ότι το σχέδιο του νομικά δεσμευτικού μέσου περιέχει τις κατάλληλες διατάξεις που επιτρέπουν στην Κοινότητα να καταστεί συμβαλλόμενο μέλος της.

3. Η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση στο Συμβούλιο σχετικά με την έκβαση των διαπραγματεύσεων και οιαδήποτε χρονική στιγμή κατά την πορεία των διαπραγματεύσεων, όπως αυτό κρίνεται αναγκαίο.

4. Η Επιτροπή λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες και τις ανησυχίες των υποψήφιων χωρών στο πλαίσιο αυτό.