Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Για ένα νομικά δεσμευτικό μέσο των Ηνωμένων Εθνών για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες"

(COM(2003) 16 τελικό)

(2003/C 133/11)

Στις 24 Ιανουαρίου 2003, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Μαρτίου 2003 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Cabra De Luna.

Κατά την 398η σύνοδο ολομέλειάς της, της 26ης και 27ης Μαρτίου 2003 (συνεδρίαση της 26ης Μαρτίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 98 ψήφους υπέρ και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Γενικές παρατηρήσεις

1.1. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επικροτεί την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής "Για ένα νομικά δεσμευτικό μέσο των Ηνωμένων Εθνών για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των ατόμων με ειδικές ανάγκες" και επιθυμεί να εκφράσει με έμφαση τη ρητή υποστήριξή της σε ορισμένες από τις κυριότερες θέσεις που λαμβάνονται σ' αυτή την ανακοίνωση.

1.2. Η προστιθέμενη αξία ενός νομικά δεσμευτικού μέσου των ΗΕ συνίσταται στην αναγνώριση του γεγονότος ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν το πλήρες φάσμα των διεθνώς αναγνωρισμένων δικαιωμάτων και ελευθεριών χωρίς διακρίσεις εις βάρος τους με το αιτιολογικό της αναπηρίας.

1.3. Οι θεματικές συμβάσεις, όπως η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (CRC), η Σύμβαση για την Εξάλειψη κάθε Μορφής Διάκρισης σε Βάρος Γυναικών (CEDAW) και η Σύμβαση για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων (CERD), έχουν αποδείξει την προστιθέμενη αξία και τη συμπληρωματικότητά τους με τα υπάρχοντα γενικά νομικά μέσα υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, ιδιαίτερα, με το Διεθνές Σύμφωνο για τα Αστικά και τα Πολιτικά Δικαιώματα και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα.

1.4. Ένα νέο νομικά δεσμευτικό μέσο των ΗΕ δεν θα δημιουργήσει κατά βάση νέα δικαιώματα, αλλά θα χρησιμεύσει για την προσαρμογή της εφαρμογής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα άτομα με ειδικές ανάγκες. Θα αποτελέσει χρήσιμη συμβολή στην αντιμετώπιση των ατόμων με ειδικές ανάγκες ως ισότιμων πολιτών που έχουν τα ίδια δικαιώματα με όλους τους άλλους.

1.5. Το νομικά δεσμευτικό μέσο των ΗΕ θα θεσπίσει συγκεκριμένες προδιαγραφές προκειμένου τα κράτη να διασφαλίζουν την ισότιμη και πραγματική άσκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Θα διακηρύσσει τη συνάφεια και την εφαρμογή των γενικών προδιαγραφών για τα ανθρώπινα δικαιώματα στα άτομα με ειδικές ανάγκες.

1.6. Μια βασική αρχή οποιουδήποτε μελλοντικού νομικά δεσμευτικού μέσου είναι η αρχή της μη διάκρισης. Η ίση πρόσβαση στα ανθρώπινα δικαιώματα μπορεί να εξασφαλιστεί όταν τα άτομα με ειδικές ανάγκες δεν υφίστανται διακρίσεις με το αιτιολογικό της αναπηρίας τους. Το νομικά δεσμευτικό μέσο αναμένεται να προστατεύει τα άτομα με ειδικές ανάγκες από τις διακρίσεις όσον αφορά την πρόσβαση και την άσκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Θα πρέπει να τους παρέχει προστασία όχι μόνο από τις άμεσες, αλλά και από τις έμμεσες διακρίσεις, πράγμα που είναι εξαιρετικά σημαντικό για την επίτευξη πραγματικά ίσης μεταχείρισης των ατόμων με ειδικές ανάγκες.

1.7. Η συμμετοχή αντιπροσωπευτικών ΜΚΟ των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε όλη τη διαδικασία ανάπτυξης του νομικά δεσμευτικού μέσου, η οποία εγκρίθηκε από την επιτροπή ad hoc των ΗΕ, αποτελεί μια ευπρόσδεκτη απόφαση.

1.8. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η επικύρωση των δικαιωμάτων ίσως να μην είναι αρκετή, εάν δεν δημιουργηθούν οι αντικειμενικές συνθήκες προκειμένου να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη άσκησή τους.

Ειδικότερα, είναι γνωστό ότι σε πολλές περιπτώσεις το δικαίωμα των ατόμων με ειδικές ανάγκες να ενταχθούν στην κοινωνία υλοποιείται με ειδικές δράσεις και μέσω ειδικών οργανισμών. Έτσι, για παράδειγμα, το δικαίωμα στην εργασία υλοποιείται μέσω ειδικών προγραμμάτων εξεύρεσης εργασίας, το δικαίωμα στην εκπαίδευση μέσω ειδικών δραστηριοτήτων υποστήριξης και το δικαίωμα στην αυτονομία στην κατοικία μέσω της κατάλληλης προσαρμογής της οικίας των ατόμων με ειδικές ανάγκες, μεταξύ άλλων και με εξοπλισμό υψηλής τεχνολογίας.

2. Ειδικές παρατηρήσεις

2.1. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η προστασία που παρέχεται από τα υφιστάμενα διεθνή μέσα υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι επαρκής για τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Η ΕΟΚΕ είναι υπέρ της μεταστροφής από την παλιά ιατρική προσέγγιση προς μια κοινωνική προσέγγιση, βασισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα, που δίνει πολύ μεγαλύτερη έμφαση στον εντοπισμό και στην εξάλειψη των διάφορων εμποδίων που υπάρχουν όσον αφορά τις ίσες ευκαιρίες και την πλήρη συμμετοχή των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε όλους τους τομείς της ζωής.

2.2. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη δήλωση που έκανε η δανική Προεδρία εξ ονόματος της ΕΕ κατά τη συνεδρίαση της Τρίτης Επιτροπής στην 57η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των ΗΕ(1), στην οποία αναγνώριζε ότι ένα διεθνές νομικά δεσμευτικό μέσο για τα δικαιώματα των ατόμων με ειδικές ανάγκες θα μπορούσε να είναι χρήσιμο εργαλείο για την προώθηση και την προστασία των δικαιωμάτων αυτών των ατόμων.

2.3. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι θα πρέπει να εφαρμοστεί μια προσέγγιση δύο ταχυτήτων και επίσης υποστηρίζει πλήρως την αναφορά που γίνεται στη δήλωση της ΕΕ(2) ότι "η ΕΕ πιστεύει ακράδαντα ότι έχει κεφαλαιώδη σημασία να ενσωματωθούν ακόμη περισσότερο οι ειδικές ανάγκες στα νομικά μέσα που αφορούν τα θέματα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην εφαρμογή των υφιστάμενων βασικών Συμβάσεων των Ηνωμένων Εθνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και στους μηχανισμούς παρακολούθησής τους. Η σύνταξη μιας νέας Σύμβασης δεν θα πρέπει να θεωρηθεί εναλλακτική λύση αντί της διαδικασίας αυτής, αλλά απαραίτητο συμπλήρωμά της". Όπως δήλωσαν οι Quinn και Degener(3), "μια ειδική Σύμβαση για τα άτομα με ειδικές ανάγκες θα μπορούσε να αποδειχθεί ο καλύτερος δυνατός καταλύτης για την ενσωμάτωση της μειονεξίας στον μηχανισμό παρακολούθησης των υφιστάμενων συμβάσεων" και "μία Σύμβαση είναι απαραίτητη και θα υποστηρίξει - δεν θα υπονομεύσει - τα υφιστάμενα νομικά μέσα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες".

2.4. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι το νομικά δεσμευτικό μέσο θα πρέπει να είναι Σύμβαση. Οι άλλες δυνατές επιλογές, όπως ένα προαιρετικό πρωτόκολλο των υφιστάμενων Συνθηκών των ΗΕ, παρέχουν πολύ πιο περιορισμένη προστασία και στέλνουν στην κοινωνία το μήνυμα ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες αξίζουν χαμηλότερο επίπεδο προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους από ό,τι άλλες κοινωνικές ομάδες.

2.5. Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπεριληφθεί στη Σύμβαση ένας ειδικός κανόνας που να δηλώνει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι καθολικά και επομένως καλύπτουν όλους τους ανθρώπους, μεταξύ των οποίων και τα άτομα με ειδικές ανάγκες και χρόνιες ασθένειες.

2.6. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπογραμμίσει τη σημασία των Προτύπων Κανόνων του ΗΕ για την Εξίσωση των Ευκαιριών για τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες. Αν και δεν είναι νομικά δεσμευτικό, αυτό το μέσο, το οποίο θα συμπληρωθεί το 2004 με μερικά πρόσθετα στοιχεία, έχει θεσπίσει πρότυπα που πρέπει να υποστηριχθούν και να ενισχυθούν από τη Σύμβαση των ΗΕ. Αυτή η υποστήριξη θα πρέπει να γίνει μέσω μίας αναφοράς στους Πρότυπους Κανόνες των ΗΕ όπου θα αναγνωρίζεται ότι οποιαδήποτε παράβαση ή ενέργεια που δεν συμφωνεί με τους Πρότυπους Κανόνες των ΗΕ θεωρείται παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

2.7. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η Σύμβαση πρέπει να βασιστεί στις αρχές και τις ιδέες που καθορίζονται στους Πρότυπους Κανόνες των ΗΕ για την Εξίσωση των Ευκαιριών για τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες(4) και στο Παγκόσμιο Πρόγραμμα Δράσης για τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες(5). Παράλληλα, θα πρέπει να αντικατοπτρίζει τις γενικές αρχές του κινήματος των ατόμων με ειδικές ανάγκες και να τις μετατρέπει σε ένα λειτουργικό, αποτελεσματικό και προοδευτικό εργαλείο, με στόχο την προώθηση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο πλαίσιο των ειδικών αναγκών.

2.8. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τα περιεχόμενα της Σύμβασης, παρότι θα βασίζονται σε υπερισχύουσες αρχές και βασικές αξίες όπως η ισότητα, η αξιοπρέπεια, η ελευθερία και η αλληλεγγύη, θα πρέπει να αναφέρουν και να επισημαίνουν το πλήρες φάσμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών και των ατομικών/ θεμελιωδών, καθώς και των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών, και θα πρέπει να τονίζουν ότι τα κράτη οφείλουν να λάβουν μέτρα για να εξασφαλίσουν ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες είναι πραγματικά σε θέση να ασκήσουν τα δικαιώματά τους. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπογραμμίσει τη σημαντική διασύνδεση που υπάρχει μεταξύ των διάφορων τομέων. Ένα καλό παράδειγμα είναι οι μεταφορές. Για να μπορούν τα άτομα με ειδικές ανάγκες να απολαμβάνουν πλήρως τα δικαιώματά τους στην εκπαίδευση και την απασχόληση, απαιτείται ένα προσιτό σύστημα μεταφορών.

2.9. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η Σύμβαση θα πρέπει να καλύπτει όλες τις περιπτώσεις και να προστατεύει επαρκώς όλα τα άτομα με ειδικές ανάγκες και, συνεπώς, χρειάζεται να ληφθεί υπόψη η ποικιλομορφία τους.

2.10. Η ΕΟΚΕ θεωρεί τη θέσπιση ενός ισχυρού μηχανισμού παρακολούθησης και την εξειδίκευση των διατάξεων εφαρμογής καθοριστικούς παράγοντες επιτυχίας, ευθυγραμμισμένους με εκείνους που περιλαμβάνονται στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, στη Σύμβαση για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων και στη Σύμβαση για την Εξάλειψη κάθε Μορφής Διάκρισης σε Βάρος Γυναικών.

2.11. Η ΕΟΚΕ θεωρεί πολύ σημαντικό να διαδραματίσει η ΕΕ πρωταγωνιστικό ρόλο στην επόμενη συνεδρίαση της επιτροπής ad hoc και συνιστά στην Προεδρία της ΕΕ να επιδιώξει τη λήψη κοινής θέσης εκ μέρους όλων των κρατών μελών της ΕΕ και των υποψήφιων για ένταξη χωρών και να παρουσιάσει επίσημα αυτήν την κοινή θέση ως συμβολή στην επιτροπή ad hoc.

2.12. Η ΕΟΚΕ, ως αντιπροσωπευτική φωνή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, ζητά να συμμετάσχει ενεργά στις μελλοντικές εργασίες της ΕΕ για αυτό το θέμα.

2.13. Η ΕΟΚΕ πιστεύει επίσης ότι η ΕΕ θα πρέπει να δώσει το καλό παράδειγμα όσον αφορά τη συμμετοχή αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των ατόμων με ειδικές ανάγκες στη διαδικασία. Αυτό πρέπει να γίνει μέσω της συμμετοχής εκπροσώπων των εθνικών και των ευρωπαϊκών οργανώσεων των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην αντιπροσωπεία της ΕΕ και στις εθνικές αντιπροσωπείες που θα λάβουν μέρος στην επόμενη συνεδρίαση της επιτροπής ad hoc.

2.14. H EOKE ζητά από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στις διαπραγματεύσεις για τη Σύμβαση των ΗΕ, προκειμένου να εξασφαλιστεί επαρκής συνοχή μεταξύ της νέας Σύμβασης και της στρατηγικής της ΕΕ για τα άτομα με ειδικές ανάγκες και, ειδικότερα, του άρθρου 13 και των άρθρων 21 και 26 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Κατά τον τρόπο αυτό, θα εξασφαλιστεί επίσης η συνοχή μεταξύ της εσωτερικής και της διεθνούς δράσης της ΕΕ σε σχέση με τα άτομα με ειδικές ανάγκες.

2.15. Η ΕΟΚΕ θεωρεί πολύ σημαντικό να εφαρμοστεί η σύσταση που διατυπώθηκε στην πρώτη συνεδρίαση της επιτροπής ad hoc σχετικά με τη διοργάνωση περιφερειακού σεμιναρίου στην Ευρώπη πριν από την επόμενη συνεδρίαση αυτής της επιτροπής.

2.16. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει τη σύσταση που είχε διατυπώσει σε παλαιότερη γνωμοδότησή της(6) σχετικά με την αναγκαιότητα μιας ειδικής οδηγίας για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, η οποία θα βασίζεται στο άρθρο 13 της Συνθήκης ΕΚ και θα αποσκοπεί στην καταπολέμηση των διακρίσεων σε όλους τους τομείς αρμοδιότητας της ΕΚ.

2.17. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι εργασίες της ΕΕ στους τομείς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της αναπτυξιακής συνεργασίας θα πρέπει να λάβουν υπόψη τις εργασίες που θα γίνουν για αυτή τη Σύμβαση των ΗΕ. Θα πρέπει, συνεπώς, να αυξηθεί η εστίαση του ενδιαφέροντος στα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με ειδικές ανάγκες και να δοθεί πιο εξέχουσα θέση σ' αυτά στις ετήσιες εκθέσεις της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα που καταρτίζονται από το Συμβούλιο. Θα πρέπει επίσης να επανεξεταστεί το έργο της ΕΕ στον τομέα της συνεργασίας για την ανάπτυξη υπό το πρίσμα μιας προσέγγισης των ειδικών αναγκών βασισμένης στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Βρυξέλλες, 26 Μαρτίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Δανική Προεδρία της ΕΕ - Δήλωση της ΕΕ για τα κοινωνικά θέματα κατά την 57η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών.

(2) Δανική Προεδρία της ΕΕ - Δήλωση της ΕΕ για τα κοινωνικά θέματα κατά την 57η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών.

(3) Καθηγ. Gerard Quinn και κα Theresa Degener, "Ανθρώπινα δικαιώματα και μειονεξίες - Σημερινή χρήση και μελλοντικό δυναμικό των οργάνων των ΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο πλαίσιο των μειονεξιών" - Φεβρουάριος 2002 - Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των ΗΕ, http://www.unhchr.ch/html/menu6/2/disability.doc

(4) Πρότυποι Κανόνες για την Εξίσωση των Ευκαιριών για τα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες, όπως εγκρίθηκαν από τη Γενική Συνέλευση των ΗΕ κατά την 48η σύνοδο, παράρτημα του ψηφίσματος 48/96, της 20ής Δεκεμβρίου 1993

(5) Παγκόσμια Διάσκεψη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα - Βιέννη - 14/25 Ιουνίου 1993 - The Vienna Declaration and Programme of Action

(6) "Κοινωνική ένταξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες", ΕΕ C 241της 7.10.2002, σ. 89-97.