[pic] | ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ |

Βρυξέλλες, 11.4.2008

COM(2008) 181 τελικό

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπήςσχετικά με τον μηχανισμό σταθερότητας το 2007 – Συνοπτική παρουσίαση {SEC(2008) 446}

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

Ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπήςσχετικά με τον μηχανισμό σταθερότητας το 2007 - Σύνοψη

Εισαγωγή

Η παρούσα έκθεση υποβάλλεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο σύμφωνα με την υποχρέωση υποβολής εκθέσεων που προβλέπεται στο άρθρο 23 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1717/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Νοεμβρίου 2006, για τη θέσπιση μηχανισμού σταθερότητας. Το άρθρο αυτό ορίζει ότι:

«Η Επιτροπή εξετάζει την επιτευχθείσα πρόοδο κατά την εφαρμογή των μέτρων που λαμβάνονται στο πλαίσιο του παρόντος κανονισμού και υποβάλλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ετήσια έκθεση για την εφαρμογή της βοήθειας. Διαβιβάζει επίσης την έκθεση αυτή στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών. Η έκθεση αυτή περιέχει πληροφορίες του προηγούμενου έτους για τα χρηματοδοτούμενα μέτρα, για τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων παρακολούθησης και αξιολόγησης και για την εκτέλεση του προϋπολογισμού ως προς τις αναλήψεις υποχρεώσεων και τις πληρωμές ανά χώρα, περιοχή και τομέα συνεργασίας».

Η παρούσα έκθεση υποβάλλεται επίσης συμπληρωματικά προς τις πληροφορίες που έχουν ήδη παρασχεθεί σύμφωνα με την υποχρέωση υποβολής εκθέσεων που προβλέπεται στο άρθρο 6 παράγραφος 6 του εν λόγω κανονισμού, το οποίο ορίζει ότι:

«Σε όσο το δυνατόν ενωρίτερο στάδιο μετά την έγκριση μέτρων έκτακτης βοήθειας, και οπωσδήποτε κάθε επτά μήνες μετά την έγκριση, η Επιτροπή υποβάλλει έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, η οποία παρέχει γενικό απολογισμό της τρέχουσας και προβλεπόμενης κοινοτικής αντίδρασης, περιλαμβανομένης της συνεισφοράς των λοιπών κοινοτικών ταμείων χρηματοδότησης, της κατάστασης των υφισταμένων εγγράφων στρατηγικής ανά χώρα και των αντιστοίχων πολυκρατικών εγγράφων στρατηγικής, καθώς και του ρόλου της Κοινότητας στο πλαίσιο της γενικότερης αντίδρασης σε διεθνές και πολυμερές πλαίσιο. Η έκθεση επισημαίνει επίσης κατά πόσον, και για ποια χρονική διάρκεια, η Επιτροπή προτίθεται να συνεχίσει τα μέτρα έκτακτης βοήθειας».

Η τρέχουσα πρακτική, που εγκαινιάστηκε από την Επιτροπή το 2007, συνίσταται στη συστηματική ενημέρωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τα μέτρα έκτακτης βοήθειας που επίκειται να υποστηριχθούν μέσω του μηχανισμού σταθερότητας στο πλαίσιο της αντίδρασης της ΕΕ στις κρίσεις. Για να είναι εφικτή η διαχείριση της υποχρέωσης υποβολής εκθέσεων για κάθε μεμονωμένο πρόγραμμα, προτείνεται να χρησιμοποιούνται η παρούσα και οι μελλοντικές ετήσιες εκθέσεις για τη γενική ενημέρωση ως προς την εφαρμογή όλων των διεξαγόμενων μέτρων που περιγράφηκαν προηγουμένως, συμπεριλαμβανομένων των πτυχών για τις οποίες δεν μπόρεσαν να παρασχεθούν πληροφορίες πριν από την αρχή της εφαρμογής.

I. Μέσο σταθεροτητασ: πλαίσιο

Επί σειρά ετών, η Επιτροπή παρέχει τη συνεισφορά της , μέσω των εξωτερικών μηχανισμών της, στις γενικές στρατηγικές αντίδρασης της Ένωσης στις κρίσεις , είτε πρόκειται για φυσικές καταστροφές, είτε για πολιτικές κρίσεις σε τρίτες χώρες. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση, η δράση της Επιτροπής διεξάγεται συνήθως παράλληλα με τις κοινές δράσεις της ΕΕ στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) ή της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΕΠΑΑ). Μεταξύ του 2000 και του 2006, ο ρόλος αυτός εναπόκειτο κυρίως στο Μηχανισμό Ταχείας Αντίδρασης (ΜΤΑ) για την αντιμετώπιση των μη ανθρωπιστικών κρίσεων. Παρά τη χαμηλή συνολική χρηματοδότηση (της τάξης των 30 εκατ. ευρώ ετησίως) και την ιδιαίτερα περιορισμένη διάρκεια των προγραμμάτων (έξι μήνες κατά ανώτατο όριο), τα χρηματοδοτούμενα μέσω του ΜΤΑ έργα συνέβαλαν σημαντικά σε πολλές στρατηγικές αντίδρασης της ΕΕ στις κρίσεις, προωθώντας, σε πολλές περιπτώσεις, προγράμματα που διεξάγονταν στο πλαίσιο γεωγραφικών μηχανισμών ή που εντάσσονταν στο πλαίσιο δράσεων ΚΕΠΠΑ/ΕΠΑΑ. Για παράδειγμα, ο ΜΤΑ αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματικός για την αντιμετώπιση της κρίσης του Αφγανιστάν και των επιπτώσεων που είχε το τσουνάμι, για την ειρηνευτική διαδικασία στην Ατσέ, για την Αποστολή της ΕΕ στα σύνορα Μολδαβίας – Ουκρανίας και για την αντιμετώπιση διαφόρων άλλων κρίσεων στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική, τα Δυτικά Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.

Η ικανότητα αντίδρασης της Επιτροπής στις κρίσεις ενισχύθηκε αισθητά με την έναρξη του μηχανισμού σταθερότητας το 2007, δεδομένου ότι η «συνιστώσα αντίδρασης στις κρίσεις» καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του μηχανισμού αυτού (πάνω από ενάμισι δισ. ευρώ επί συνολικού ποσού που μόλις υπερβαίνει τα δύο δισεκατομμύρια ευρώ για επτά έτη)[1]. Σε σχέση με τον ΜΤΑ, η συνιστώσα «αντίδραση στις κρίσεις» του μέσου σταθερότητας διαθέτει πολύ μεγαλύτερο χρηματοδοτικό κονδύλιο (93 εκατ. ευρώ το 2007 και κατά μέσο όρο 230 εκατ. ευρώ ετησίως για την αντιμετώπιση των κρίσεων κατά το διάστημα 2007-2013), η δε διάρκεια των σχετικών προγραμμάτων έχει αυξηθεί σημαντικά (18 μήνες με δυνατότητα παράτασης υπό ορισμένες προϋποθέσεις). Το τμήμα ΙΙ της παρούσας έκθεσης και το συνημμένο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής παρουσιάζουν τα μέτρα που θεσπίστηκαν δυνάμει του άρθρου 3 του κανονισμού για τη θέσπιση του μηχανισμού σταθερότητας, και συγκεκριμένα τα «Μέτρα για αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης ή αναδυόμενης κρίσης». Η συνιστώσα «αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης» του μηχανισμού σταθερότητας εμπίπτει άμεσα στην αρμοδιότητα της Διεύθυνσης Α της Γενικής Διεύθυνσης Εξωτερικών Σχέσεων (ΓΔ RELEX) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στην οποία συμμετέχουν σε σημαντικό βαθμό οι αντιπροσωπίες της Επιτροπής σε τρίτες χώρες κατά το στάδιο εφαρμογής.

Ο μηχανισμός σταθερότητας περιλαμβάνει επίσης μια πιο μακροπρόθεσμη συνιστώσα που προβλέπει « Συνεργασία με τρίτες χώρες στο πλαίσιο σταθερών συνθηκών για συνεργασία ». Μεταξύ των μέτρων που μπορούν να προγραμματιστούν στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας περιλαμβάνονται:

1. Μέτρα για την αντιμετώπιση των πιο μακροχρόνιων απειλών κατά της διαπεριφερειακής ασφάλειας, που προβλέπονται στο άρθρο 4 παράγραφοι 1 και 2 του κανονισμού για τη θέσπιση του μηχανισμού σταθερότητας. Στο έγγραφο στρατηγικής 2007-2013 για την εφαρμογή του μηχανισμού αυτού, προσδιορίστηκαν από την Επιτροπή οι προτεραιότητες που πρέπει να διέπουν τις πιο μακροπρόθεσμες δράσεις δυνάμει του άρθρου 4 παράγραφοι 1 και 2, οι οποίες είναι: Πρώτον, η στήριξη των διεθνών προσπαθειών κατά της διάδοσης όπλων μαζικής καταστροφής, με δράσεις που αποβλέπουν στον αποτελεσματικότερο έλεγχο των χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών και πυρηνικών υλικών ή παραγόντων, στον καλύτερο έλεγχο των αγαθών διπλής χρήσης, και στον αναπροσανατολισμό των επιστημόνων οπλικών συστημάτων σε ειρηνικές δραστηριότητες (53 εκατ. ευρώ για το διάστημα 2007-2008). Δεύτερον, η στήριξη των προσπαθειών που καταβάλλονται σε παγκόσμιο και διαπεριφερειακό επίπεδο για την αντιμετώπιση των απειλών του λαθρεμπορίου, της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος (19 εκατ. ευρώ για το διάστημα 2007-2008). Η μακροχρόνια συνιστώσα του μηχανισμού σταθερότητας καταργεί ορισμένες προηγούμενες γραμμές του προϋπολογισμού (π.χ. για τα ναρκωτικά).

Δύο ακόμη προτεραιότητες, κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 1, είναι οι απειλές για τις κρίσιμης σημασίας υποδομές και οι σοβαρές απειλές για τη δημόσια υγεία με ενδεχόμενη διακρατική διάσταση. Οι δύο τελευταίοι αυτοί τομείς είναι νέοι και θα απαιτήσουν εκτενή προπαρασκευή για την επεξεργασία ειδικών προγραμμάτων. Η Επιτροπή σκοπεύει να επανεξετάσει τους δύο αυτούς τομείς σε μεταγενέστερα ενδεικτικά προγράμματα.

Η στρατηγική για το διάστημα 2007-2011 και το ενδεικτικό πρόγραμμα 2007-2008 δυνάμει του άρθρου 4 του κανονισμού για τη θέσπιση του μηχανισμού σταθερότητας έτυχαν ομόφωνα της ευνοϊκής γνώμης της επιτροπής του μηχανισμού σταθερότητας, καθώς και της ευνοϊκής γνώμης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, και εγκρίθηκαν τον Αύγουστο του 2007. Η συνιστώσα αυτή έχει προγραμματιστεί από τη ΓΔ RELEX αλλά η διαχείρισή της αναλαμβάνεται απευθείας από το Γραφείο Συνεργασίας EuropeAid (ΓΔ AIDCO). Η σχετική περιγραφή βρίσκεται στο τμήμα IV της παρούσας έκθεσης.

2. « Η οικοδόμηση ικανοτήτων πριν και μετά την κρίση» κατά την έννοια του άρθρου 4 παράγραφος 3 του κανονισμού για τη θέσπιση του μηχανισμού σταθερότητας, εφεξής «ετοιμότητα για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης». Η χρηματοδότηση που είχε προγραμματιστεί για το διάστημα 2007-2008 ανέρχεται σε 15 εκατ. ευρώ για τη συνιστώσα αυτή, εκ των οποίων 7 εκατ. ευρώ προβλέπονται για το 2007. Η συνιστώσα αυτή, την οποία διαχειρίζεται επίσης κεντρικά η ΓΔ RELEX/A, περιγράφεται στο τμήμα III της παρούσας έκθεσης.

II. Αντίδραση στις καταστάσεισ κρίσησ στο πλαισιο του μηχανισμου σταθεροτητασ (άρθρο 3, γραμμή 19.06.01 του προϋπολογισμου)

II.1. Το μέσο σταθερότητας: ένα από τα γενικά εργαλεία της ΕΕ για την αντιμετώπιση των κρίσεων

Για να μπορεί η ΕΕ να διαδραματίζει πιο καθοριστικό ρόλο στην εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, πρέπει να διαθέτει πραγματική ικανότητα αντίδρασης στις καταστάσεις κρίσεις στις τρίτες χώρες, ώστε να βοηθήσει τις χώρες αυτές να επανέλθουν στο δρόμο της αειφόρου ανάπτυξης. Για να ενισχυθούν οι ικανότητες αντίδρασης της Ένωσης στις παγκόσμιες κρίσεις πρέπει, αφενός, να ενισχυθούν οι διάφοροι μηχανισμοί που διαθέτει (πολιτικοί και στρατιωτικοί μηχανισμοί για τη διαχείριση των κρίσεων, διπλωματία, αναπτυξιακή βοήθεια ή εμπορική πολιτική) και, αφετέρου, να διασφαλιστεί η χρησιμοποίηση των μηχανισμών αυτών με τρόπο συντονισμένο και συνεκτικό. Ο μηχανισμός σταθερότητας συμπληρώνει σε μεγάλο βαθμό τους διάφορους κοινοτικούς μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των καταστάσεων κρίσης, και συγκεκριμένα την ανθρωπιστική βοήθεια[2], την πολιτική προστασία (μέσω του κέντρου παρακολούθησης και πληροφοριών - MIC)[3], ή άλλους εξωτερικούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς που κινητοποιούνται επειγόντως μετά από μια κατάσταση κρίσης[4]. Οι κοινοτικοί αυτοί μηχανισμοί, μαζί με τις κοινές δράσεις της ΕΕ στο πλαίσιο της ΚΕΠΠΑ/ΕΠΑΑ, συγκροτούν την ουσία της ικανότητας αντίδρασης της ΕΕ στις κρίσεις.

Η συμπληρωματική και στενά συντονισμένη χρησιμοποίηση των κοινοτικών μηχανισμών και των μηχανισμών της ΚΕΠΠΑ για την αντιμετώπιση των πολιτικών κρίσεων στις τρίτες χώρες είχε καταστεί ο κανόνας πριν από τη θέση σε ισχύ της συνθήκης της Λισαβόνας. Πέρα από την υποχρέωση που θέτει η Συνθήκη για τη διασφάλιση της συνοχής της εξωτερικής δράσης, οι ευρωπαίοι πολίτες και ο υπόλοιπος κόσμος περιμένουν γενικά από την Ένωση να είναι σε θέση να εκπληρώνει τις δεσμεύσεις της. Τούτο καταδεικνύεται σαφώς από τη συνιστώσα «αντίδραση στις καταστάσεις κρίσης» του μηχανισμού σταθερότητας: ενώ εξακολουθεί να αποτελεί μηχανισμό του πρώτου πυλώνα που αποφάσισε η Επιτροπή, ο μηχανισμός αυτός έχει καταστεί αποτελεσματικό πολιτικό εργαλείο της ΕΚ, χάρη στην πρακτική του στενού πολιτικού συντονισμού με τα κράτη μέλη της ΕΕ (ιδίως στο πλαίσιο της Επιτροπής Πολιτικής και Ασφάλειας, αλλά και των γεωγραφικών ομάδων εργασίας).

II.2. Γένεση των προγραμμάτων αντίδρασης στις κρίσεις του μηχανισμού σταθερότητας

Εξ ορισμού, τα προγράμματα αντίδρασης στις κρίσεις που υποστηρίζει ο μηχανισμός σταθερότητας δεν μπορούν να προβλέπονται εκ των προτέρων. Τα προγράμματα αυτά καταρτίζονται μετά από καταστάσεις κρίσης ή αναδυόμενης κρίσης, όταν δεν είναι δυνατό να παρασχεθεί βοήθεια αρκετά γρήγορα στο πλαίσιο των κοινοτικών χρηματοδοτικών μέσων. Κατά κανόνα, το μέσο σταθερότητας μπορεί να κινητοποιείται όταν ανακύπτουν σοβαρές νέες πολιτικές κρίσεις ή φυσικές καταστροφές, όταν παρουσιάζεται η δυνατότητα πρόληψης μιας κρίσης ή προόδου στην επίλυση μιας διένεξης, ή ακόμη όταν είναι αναγκαίο να εξασφαλιστούν οι απαιτούμενες προϋποθέσεις για την παροχή της κοινοτικής βοήθειας. Διάφορα μέτρα του μηχανισμού σταθερότητας που ελήφθησαν μετά από πολιτικές κρίσεις, μελετήθηκαν και εφαρμόστηκαν, σε ορισμένες περιπτώσεις, παράλληλα με δράσεις ΚΕΠΠΑ/ΕΠΑΑ.

Ο μηχανισμός σταθερότητας δεν μπορεί να κινητοποιείται αυτόματα μετά από μια δεδομένη κατάσταση κρίσης. Πρέπει να αποφασίζεται κατά περίπτωση αν μια «κρίση ή αναδυόμενη κρίση» σε τρίτη χώρα δικαιολογεί την προσφυγή στον μηχανισμό αυτό. Για παράδειγμα, η διαιώνιση ορισμένων μακροχρόνιων κρίσεων δεν δικαιολογεί εξ ορισμού τη χρηματοδότηση νέων πρωτοβουλιών στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας· στις περιπτώσεις αυτές, ενδείκνυνται οι γεωγραφικοί κοινοτικοί μηχανισμοί. Σε ορισμένες άλλες καταστάσεις, αντίθετα, η πιθανότητα ανάδυσης μιας κρίσης αρκεί για να δικαιολογήσει τη χρησιμοποίηση του μηχανισμού αυτού.

Παρότι εναπόκειται στη Γενική Διεύθυνση Εξωτερικών Σχέσεων της Επιτροπής να προτείνει νέα μέτρα αντίδρασης στις κρίσεις στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας και στην αποκλειστική αρμοδιότητα της Επιτροπής να αποφασίζει και να θέτει σε εφαρμογή προγράμματα στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας, οι ιδέες σχετικά με τα νέα προγράμματα του τύπου αυτού αναπτύσσονται συχνά με ελαστικό τρόπο στο πλαίσιο συζητήσεων με διάφορα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη της ΕΕ (με άλλες Γενικές Διευθύνσεις και υπηρεσίες της Επιτροπής, αντιπροσωπίες, αλλά και με το Συμβούλιο ή με ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ, με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κ.λπ.), ή της διεθνούς κοινότητας υπό την ευρύτερη έννοια (με τις αρχές της δικαιούχου χώρας, τις οργανώσεις των Ηνωμένων Εθνών, τους διμερείς εταίρους) ή ακόμη με τους παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών. Οι συνιστώσες των προγραμμάτων καθορίζονται με βάση εκτίμηση των αναγκών και των κυριότερων προβλημάτων που πρέπει να αντιμετωπιστούν σε μια δεδομένη κατάσταση κρίσης. Ορισμένα έργα μελετώνται ευθύς εξ αρχής από το προσωπικό της Επιτροπής, ενώ, σε άλλες περιπτώσεις, λαμβάνονται προτάσεις έργων, σε προχωρημένο ήδη στάδιο, από τις ΜΚΟ ή τους διεθνείς οργανισμούς. Πέρα από την αρχική αναλυτική εξέταση των προτάσεων σε συνάρτηση με τις νομικές απαιτήσεις επιλεξιμότητας και τις δυνατότητες πρακτικής εφαρμογής, απαιτούνται και διάφορες άλλες εργασίες εντοπισμού των αναγκών και διαπραγματεύσεις με τους εταίρους υλοποίησης.

Στόχος των διαδικασιών έγκρισης στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας είναι να διασφαλιστεί η ταχεία θέσπιση προγραμμάτων και συγχρόνως να επιτραπούν οι απαιτούμενες διαβουλεύσεις και ο συντονισμός που πρέπει να προηγούνται. Αντίθετα με τις ανθρωπιστικές παρεμβάσεις της ΕΚ, των οποίων η πρακτική εφαρμογή είναι θέμα λίγων ημερών ή εβδομάδων, η προθεσμία εφαρμογής των προγραμμάτων που εμπίπτουν στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας – από την αρχική εκτίμηση των αναγκών έως τη χρηματοδότηση των πρώτων επιτόπιων ενεργειών – ανέρχεται κατά κανόνα σε δύο ή τρεις μήνες, πράγμα που είναι κατανοητό: ενώ οι ανθρωπιστικές δράσεις είναι πολιτικά ουδέτερες και μπορούν να υλοποιούνται επειγόντως, οι δράσεις που διεξάγονται στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας είναι κατ'εξοχήν πολιτικού χαρακτήρα και δεν μπορούν να πραγματοποιούνται εύκολα χωρίς κατάλληλες πολιτικές διαβουλεύσεις με την ΕΕ, τις αρχές της ενδιαφερόμενης χώρας και διάφορους άλλους διεθνείς φορείς.

II.3. Προγράμματα αντίδρασης στις κρίσεις χρηματοδοτούμενα από τον μηχανισμό σταθερότητας που εγκρίθηκαν κατά το 2007

Η συνιστώσα «αντίδραση στις καταστάσεις κρίσης» του μηχανισμού σταθερότητας αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο μέρος των πιστώσεων που εγγράφονται στον τίτλο 19.06 (91 εκατ. ευρώ το 2007)[5]. Η χορήγηση αυτή χρησιμοποιήθηκε σχεδόν ολόκληρη το 2007 : το ποσοστό χρησιμοποίησης των πιστώσεων ανάληψης υποχρεώσεων ανήλθε στο 99% του συνολικού διαθέσιμου ποσού και η χρησιμοποίηση των πιστώσεων πληρωμών ανήλθε στο 68% του διαθέσιμου συνολικού ποσού[6] (βλέπε λεπτομέρειες στο παράρτημα). Αν και η πλήρης χρησιμοποίηση των διαθέσιμων πιστώσεων του προϋπολογισμού δεν είναι δεδομένο ότι αποτελεί ουσιαστικό στόχο για έναν μηχανισμό αυτού του είδους, το υψηλό ποσοστό χρησιμοποίησης των πιστώσεων ανάληψης υποχρεώσεων φανερώνει ότι θα μπορούσαν να είχαν δαπανηθεί πολύ μεγαλύτερα ποσά. Έτσι, η θέσπιση ορισμένων ήδη αναπτυχθέντων προγραμμάτων έπρεπε να μετατεθεί στις αρχές του 2008. Τούτο φανερώνει ότι ήταν δικαιολογημένες οι προβλεπόμενες αυξήσεις του άρθρου αυτού του προϋπολογισμού στις δημοσιονομικές προοπτικές.

Τα μέτρα που θεσπίστηκαν κατά το 2007 ποικίλουν τόσο από γεωγραφικής όσο και από θεματικής πλευράς : στο παράρτημα περιλαμβάνεται συνοπτική περιγραφή των έργων και ανακεφαλαιωτικός πίνακας. Ορισμένα προγράμματα που εγκρίθηκαν κατά το 2007 έχουν ήδη αρχίσει να αποφέρουν απτά αποτελέσματα.

Από θεματικής πλευράς , τα μέτρα που υποστηρίζονται καλύπτουν ευρύτατη σειρά ζητημάτων και αφορούν τις συγκεκριμένες ανάγκες κάθε κατάστασης κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης ή μετά από αυτή: βραχυπρόθεσμες συμβουλές για τον σχεδιασμό και την προώθηση μεταρρύθμισης του συστήματος ασφάλειας την επομένη μιας σύγκρουσης (ΛΔΚ, Γουινέα-Μπισσάου, Λίβανος), συμπληρωματικά μέτρα στις ζώνες στις οποίες αναπτύσσονται οι αποστολές της ΕΠΑΑ (για παράδειγμα ΛΔΚ, Αφγανιστάν, Τσαντ), στήριξη της εδραίωσης της ειρήνης σε περιφερειακό επίπεδο (ειρηνευτική δύναμη της ΑΕ στη Σομαλία - AMISOM, μεσολάβηση ΑΕ-Ηνωμένων Εθνών στο Νταρφούρ), κράτος δικαίου και προσωρινό δικαστικό σύστημα (Αφγανιστάν, Κολομβία, Αϊτή), στήριξη των προσωρινών διοικήσεων (ΔΜΣΓ Kοσσυφοπεδίου), διευθέτηση των συγκρούσεων και συμφιλίωση (Ουγκάντα, Ζιμπάμπουε, Βιρμανία/Μιανμάρ, νότια Ταϊλάνδη), αξιολόγηση των αναγκών και ανοικοδόμηση την επομένη των συγκρούσεων (καταυλισμός προσφύγων στο Λίβανο), στήριξη των εκτοπισθέντων πληθυσμών (Λίβανος, Συρία) και μέτρα κατά της χρησιμοποίησης πρώτων υλών που προορίζονται για τη χρηματοδότηση συρράξεων (διαδικασία του Κίμπερλυ μέσω ειδικού μηχανισμού).

Το 2007, δεν χρηματοδοτήθηκαν προγράμματα για την αντιμετώπιση σοβαρών καταστροφών · ωστόσο, ο μηχανισμός σταθερότητας μπόρεσε να χρηματοδοτήσει διάφορες αξιολογήσεις των αναγκών μετά από καταστροφές στο τέλος του 2007 και στις αρχές του 2008. Οι αξιολογήσεις αυτές θα πρέπει να οδηγήσουν κατά το τρέχον έτος σε προγράμματα για την αντιμετώπιση καταστροφών.

Από γεωγραφικής πλευράς , το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων (38,9 εκατ. ευρώ, δηλαδή περίπου το 43% του συνόλου) αφιερώθηκε σε μέτρα που αφορούν τη ν οτίως της Σαχάρας Αφρική , και συγκεκριμένα το Τσαντ, το Νταρφούρ, τη Σομαλία, τη ΛΔ του Κονγκό, την Ουγκάντα, τη Γουινέα-Μπισσάου και τη Ζιμπάμπουε (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Στη Μέση Ανατολή , περίπου 19,7 εκατ. ευρώ ή το 22% των κεφαλαίων δεσμεύθηκαν για προγράμματα που διεξάγονται στο Λίβανο , στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη , και για την παροχή βοήθειας στους ιρακινούς πρόσφυγες στη Συρία (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Στα Δυτικά Βαλκάνια , εγκρίθηκε κονδύλιο 10 εκατ. ευρώ για τη χρηματοδότηση του κόστους λειτουργίας του Διεθνούς Μη Στρατιωτικού Γραφείου (ΔΜΣΓ) στο Κοσσυφοπέδιο (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Στη Λατινική Αμερική και στην Καραϊβική , 9 εκατ. ευρώ (περίπου το 10% των κεφαλαίων) αφιερώθηκαν για την εκτέλεση προγραμμάτων στην Κολομβία , την Αϊτή και τη Βολιβία (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Τέλος, στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού , διατέθηκαν 5,9 εκατ. ευρώ, δηλαδή το 6% του συνόλου, για προγράμματα διεξαγόμενα στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας στο Αφγανιστάν , στη νότια Ταϊλάνδη και στη Βιρμανία/Μιανμάρ (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Πέραν των προαναφερόμενων προγραμμάτων που εγκρίθηκαν και των μέτρων που υποστηρίχθηκαν, χρηματοδοτήθηκε, το 2007, σειρά προπαρασκευαστικών μέτρων (για παράδειγμα αποστολές αξιολόγησης εμπειρογνωμόνων) για συναφή προγράμματα που μπορούν να προταθούν κατά το 2008 στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλέπε παράρτημα).

Οι αντιπροσωπίες της ΕΚ στις δικαιούχους χώρες εξασφαλίζουν αυστηρό και τακτικό έλεγχο όλων των προγραμμάτων του μηχανισμού σταθερότητας. Σε πολλές περιπτώσεις, οι αντιπροσωπίες είναι άμεσα υπεύθυνες και για την εφαρμογή των προγραμμάτων συνδρομής. Δεδομένου ότι τα πρώτα προγράμματα του μηχανισμού σταθερότητας άρχισαν να διεξάγονται πριν από μερικούς μόλις μήνες, δεν έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι στιγμής αξιολογήσεις .

II.4. Τα πρώτα διδάγματα που συνάγονται από το 2007

Το πρώτο έτος λειτουργίας της συνιστώσας «αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης» του μηχανισμού σταθερότητας είχε επιτυχία. Παρότι οι πόροι και οι δομές ήταν κάθε άλλο παρά άριστες, οι πιστώσεις του 2007 για τα μέτρα αντίδρασης στις κρίσεις χρησιμοποιήθηκαν πλήρως (βλέπε παράρτημα). Τα προγράμματα που υιοθετήθηκαν συνέβαλαν στις προσπάθειες που καταβλήθηκαν για την αντιμετώπιση των κρίσεων παγκοσμίως, συμπληρώνοντας επωφελώς (και μερικές φορές με τρόπο καθοριστικό) τα διάφορα άλλα μέτρα αντίδρασης της ΕΕ σε κρίσεις.

Από θεματικής πλευράς , πολλά από τα προγράμματα που υποστηρίζονται επωφελήθηκαν από πολιτικές και εννοιολογικές εξελίξεις που σημειώθηκαν παράλληλα στο επίπεδο της ΕΚ και της ΕΕ, και ειδικότερα από τις πρόσφατες ανακοινώσεις και τις κατευθυντήριες γραμμές για τη μεταρρύθμιση του τομέα της ασφάλειας (SSR), τον αφοπλισμό, την αποστράτευση και την επανένταξη (DDR), την ολοκληρωμένη διαχείριση των συνόρων (IBM), τα ευάλωτα κράτη, κ.λπ.

Από γεωγραφικής πλευράς , θεωρείται σημαντικό να αντιμετωπίζονται οι κρίσεις πάντα εκεί όπου εκδηλώνονται, χωρίς να επιδιώκεται σκοπίμως η εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ των περιοχών. Για παράδειγμα, το 2007 δεν χρηματοδοτήθηκαν προγράμματα στην περιοχή των ΝΑΚ, όπου κατά το παρελθόν χρηματοδοτήθηκαν σημαντικότατα προγράμματα (EUBAM Μολδαβία) και όπου αναμένεται να χρηματοδοτηθούν διάφορα άλλα προγράμματα το 2008 (δικαστική και συνταγματική μεταρρύθμιση στο Κιργιζιστάν). Επίσης, τα κεφάλαια που αφιερώθηκαν στην Ασία το 2007 ήταν συγκριτικά μικρότερα, αλλά προετοιμάζονται σημαντικά προγράμματα το 2008 για το Μπαγκλαντές, το Νεπάλ, κ.λπ.

III. Η συνιστώσα «ετοιμοτητα σε καταστάσεισ κρισησ» του μηχανισμου σταθεροτητασ (άρθρο 4 παράγραφοσ 3, γραμμή 19.06.01 του προϋπολογισμου)

Πέραν της προαναφερόμενης συνιστώσας «αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης», της οποίας η σημασία αυξάνει συνεχώς, ο μηχανισμός σταθερότητας καινοτομεί εγκαινιάζοντας τη συνιστώσα «ετοιμότητα σε καταστάσεις κρίσης» (7 εκατ. ευρώ το 2007 και άλλα 8 εκατ. ευρώ το 2008). Η συνιστώσα αυτή, που έχει μελετηθεί σαν μια νέα εταιρική σχέση για την οικοδόμηση της ειρήνης , αποβλέπει στην κινητοποίηση και την παγίωση των ικανοτήτων της κοινωνίας των πολιτών όσον αφορά τις ειρηνευτικές δραστηριότητες. Ο κύριος στόχος της είναι να ενισχύσει άμεσα τα μέσα που διαθέτουν οι ενδιαφερόμενοι εταίροι ώστε να μπορούν να αντιδρούν γρήγορα σε καταστάσεις κρίσης, και θα απευθύνεται ιδίως σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και σε διεθνείς οργανώσεις και στους αρμόδιους φορείς των κρατών μελών της ΕΕ. Οι εργασίες που πρέπει να πραγματοποιηθούν στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης για την οικοδόμηση της ειρήνης αποτελούν τη στιγμή αυτή αντικείμενο εποικοδομητικού διαλόγου με την αρμόδια υποομάδα της επιτροπής εξωτερικών υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Το πρώτο ετήσιο πρόγραμμα δράσης (2007) στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης για την οικοδόμηση της ειρήνης θα χρηματοδοτήσει μεταξύ άλλων (μέχρι το ποσό των 7 εκατ. ευρώ): δραστηριότητες ανάπτυξης ικανοτήτων και έγκαιρης προειδοποίησης, καθώς και ανταλλαγής εμπειριών σχετικά με τις βέλτιστες πρακτικές για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εργασίες έγκαιρης προειδοποίησης και έγκαιρης αποκατάστασης με το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (ΠΑΗΕ) και την Αφρικανική Ένωση, και την ειδική κατάρτιση των πολιτικών αποστολών σταθεροποίησης. Τα κράτη μέλη και το Κοινοβούλιο μόλις ενέκριναν ένα δεύτερο ετήσιο πρόγραμμα δράσης (για το 2008) ύψους 8 εκατ. ευρώ , το οποίο θα θεσπιστεί έως τις 31 Μαρτίου.

IV. Μακροπροθεσμεσ δρασεισ του μεσου σταθεροτητας (άρθρο 4 παραγραφοι 1 και 2, γραμμεσ του προϋπολογισμου 19.06.02 και 19.06.03)

Το ετήσιο πρόγραμμα δράσης (ΕΠΔ) του 2007 θεσπίστηκε τον Δεκέμβριο του 2007 με βάση τη στρατηγική και το ενδεικτικό πρόγραμμα για το διάστημα 2007-2008. Το εν λόγω ετήσιο πρόγραμμα δράσης αφορά τις ακόλουθες δράσεις:

19.06.02.01 – Δρασεισ για τον μετριασμό του κινδύνου και την ετοιμότητα όσον αφορά χημικά, πυρηνικά και βιολογικά υλικά και παράγοντες

1. Στήριξη του Διεθνούς Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας (ΔΚΕΤ) στη Μόσχα και του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας στην Ουκρανία, Κίεβο (ΚΕΤΟ) – Ποσό: 15 εκατ. ευρώ

2. Σύστημα διαχείρισης γνώσεων για τη διακίνηση παραγόντων ΠΑΒΧ – Ποσό: 1 εκατ. ευρώ

3. Καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης πυρηνικών ή ραδιενεργών υλικών στις χώρες της Πρώην Σοβιετικής Ένωσης – Ποσό: 5 εκατ. ευρώ

4. Συνδρομή για τον έλεγχο των εξαγωγών αγαθών διπλής χρήσης – Ποσό: 5 εκατ. ευρώ

19.06.03.01 – Διαπεριφερειακεσ δρασεισ στους τομεισ του οργανωμενου εγκληματοσ, του λαθρεμποριου, της προστασιασ κρίσιμησ σημασιασ υποδομων, των απειλων της δημοσιασ υγειασ και του αγωνα κατά της τρομοκρατιασ

5. Μέσο στήριξης των εμπειρογνωμόνων – Ποσό: 3,8 εκατ. ευρώ.

6. Καταπολέμηση της διακίνησης ναρκωτικών από/προς το Αφγανιστάν – Ποσό: 5,2 εκατ. ευρώ το 2007.

Το συνημμένο έγγραφο εργασίας της Επιτροπής παρέχει περισσότερες λεπτομέρειες για τα προγράμματα αυτά και τους στόχους τους. Τα προγράμματα θα αρχίσουν να εφαρμόζονται το 2008. Επομένως, είναι πολύ νωρίς ακόμη για να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά τους.

Η AIDCO εργάζεται επίσης για την προετοιμασία του ετήσιου προγράμματος δράσης για το 2008.

IV.1. Η δράση για την άρση ναρκοπεδίων και τον μηχανισμό σταθερότητας

Όσον αφορά τις νάρκες ξηράς, υπενθυμίζεται ότι ο μηχανισμός σταθερότητας δεν έχει σκοπό να αντικαταστήσει – νομικά ή χρηματοδοτικά - το θεματικό κονδύλιο του προϋπολογισμού για τις νάρκες ξηράς κατά προσωπικού, το οποίο έχει καταργηθεί. Το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων για τη στήριξη της δράσης κατά των ναρκών θα πρέπει να προέλθει από τους γεωγραφικούς και αναπτυξιακούς μηχανισμούς (Πρωτοβουλία αμυντικών δυνατοτήτων - DCI, μηχανισμός προενταξιακής βοήθειας - IPA, ευρωπαϊκός μηχανισμός γειτονίας και εταιρικής σχέσης - ENPI πέραν του ΕΤΑ).

Όσον αφορά τον μηχανισμό σταθερότητας, προβλέπεται στήριξη της δράσης κατά των ναρκών, αλλά μόνο από το βραχυπρόθεσμο σκέλος του (άρθρο 3 παράγραφος 2 στοιχείο η)) και υπό ορισμένους περιορισμούς. Το μακροπρόθεσμο σκέλος του μηχανισμού σταθερότητας (άρθρο 4 – εφαρμοστέο υπό «σταθερές συνθήκες») δεν προβλέπει διατάξεις σχετικά με την ενδεχόμενη στήριξη της δράσης για τις νάρκες κατά προσωπικού. Ωστόσο, το τελευταίο αυτό άρθρο καλύπτει τα όπλα και τις εκρηκτικές ύλες. Όπως προκύπτει από προσπάθεια απογραφής των υπηρεσιών της Επιτροπής, η οποία αφορούσε τα κεφάλαια προγραμματισμού που είχαν αναληφθεί για τη δράση κατά των ναρκών, μετά την κατάργηση της γραμμής του προϋπολογισμού για τις νάρκες ξηράς κατά προσωπικού, τα κεφάλαια αυτά μειώθηκαν κατά το ένα τρίτο, το οποίο αντιστοιχούσε στο μέρος που κάλυπτε η οριζόντια γραμμή του προϋπολογισμού για τις νάρκες ξηράς κατά προσωπικού (τα υπόλοιπα δύο τρίτα καλύπτονταν από τους γεωγραφικούς και αναπτυξιακούς μηχανισμούς). Επί του παρόντος, η Relex A ενισχύει τον εσωτερικό συντονισμό στο πλαίσιο της Επιτροπής, ούτως ώστε να ληφθούν δεόντως υπόψη οι νάρκες ξηράς κατά προσωπικού και, με τον τρόπο αυτό, να ενσωματωθούν αποτελεσματικά στα εθνικά προγράμματα.

[1] Το συνολικό χρηματοδοτικό κονδύλιο που αφιερώθηκε στον μηχανισμό σταθερότητας για το διάστημα 2007-2013 ανέρχεται σε 2 062 000 000 ευρώ. Ο κανονισμός ορίζει ότι διατίθενται, κατ' ανώτατο όριο, 7%, 15% και 5% του ποσού αυτού για μέτρα που εμπίπτουν στο πεδίο αναφοράς του άρθρου 4, παράγραφοι 1, 2 και 3. Έτσι, απομένουν τουλάχιστον 73% ή 1 505 260 000 ευρώ του συνολικού ποσού για τα μέτρα που εμπίπτουν στο πεδίο αναφοράς του άρθρου 3 («μέτρα για αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης»).

[2] Στις 18 Δεκεμβρίου 2007, οι Πρόεδροι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέγραψαν, εξ ονόματος των 27 κρατών μελών της ΕΕ, «ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανθρωπιστική βοήθεια», στην οποία περιγράφεται το κοινό όραμα της ΕΕ και συγκεκριμένη προσέγγιση για την αποτελεσματική παροχή βασικής βοήθειας, αναγκαίας για την επιβίωση εκατομμυρίων ατόμων σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Επιτροπή προετοιμάζει επί του παρόντος πενταετές σχέδιο δράσης για την υλοποίηση των δεσμεύσεων που έχουν αναληφθεί στο επίπεδο της ΕΕ με την εν λόγω κοινή αντίληψη. Η θέσπιση και η επακόλουθη εφαρμογή του σχεδίου δράσης θα παγιώσουν και θα αναπτύξουν περαιτέρω την ικανότητα αντίδρασης της ΕΕ στις ανθρωπιστικές κρίσεις.

[3] Ο κοινοτικός μηχανισμός πολιτικής προστασίας, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ μέσω του κέντρου παρακολούθησης και πληροφοριών (MIC), ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο το 2007, μεταξύ άλλων για να επιτρέψει στην Επιτροπή να διευκολύνει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να συγχρηματοδοτήσει (έως 50%) τη μεταφορά βοήθειας πολιτικής προστασίας σε χώρες που πλήττονται από καταστροφές.

[4] Καταβάλλονται επίσης προσπάθειες για να βελτιωθεί περαιτέρω η ικανότητα αντίδρασης της Επιτροπής στις κρίσεις . Σύμφωνα με προγενέστερες συστάσεις της έκθεσης Barnier, το δίκτυο 130 αντιπροσωπιών και πλέον της Επιτροπής στις τρίτες χώρες ενισχύεται ειδικά για το συντονισμό και τη διευκόλυνση των μέτρων αντίδρασης στις κρίσεις, ώστε να οικοδομηθούν σταδιακά ορισμένοι περιφερειακοί πόλοι πολυτομεακών ικανοτήτων για την αντίδραση στις κρίσεις. Εξακολουθούν επίσης να καταβάλλονται προσπάθειες για την περαιτέρω ενίσχυση του συντονισμού της έκτακτης βοήθειας, τόσο στο επίπεδο της έδρας όσο και επιτόπου, μεταξύ των ανθρωπιστικών μέτρων, της πολιτικής προστασίας και διαφόρων άλλων μέτρων αντίδρασης στις κρίσεις.

[5] Το αρχικό κονδύλιο του προϋπολογισμού που προβλέπεται στο άρθρο 19.06.01 ανερχόταν σε 100 εκατ. ευρώ· από το ποσό αυτό, 7 εκατ. ευρώ αφιερώθηκαν στην «ετοιμότητα για καταστάσεις κρίσης» (βλέπε παρακάτω), με αποτέλεσμα να απομείνουν 93 εκατ. ευρώ για την αντίδραση σε καταστάσεις κρίσης. Η διαφορά μεταξύ της αρχικά διαθέσιμης αυτής χορήγησης των 93 εκατ. ευρώ και της τελικής χορήγησης των 91 εκατ. ευρώ εξηγείται από την έκτακτη μεταφορά 2 εκατ. ευρώ στη γραμμή 19.06.03 του προϋπολογισμού για πιο μακροπρόθεσμα μέτρα στο πλαίσιο του μηχανισμού σταθερότητας. Η μεταφορά αυτή ήταν αναγκαία για να μπορέσει η Επιτροπή να εκδώσει απόφαση χρηματοδότησης που δεν είχε προβλεφθεί, στο πλαίσιο του μακροπρόθεσμου σκέλους του μηχανισμού σταθερότητας, για να υποστηρίξει τη συνέχεια του διεξαγόμενου έργου διαχείρισης των συνόρων στις Φιλιππίνες, στο πλαίσιο καταλληλότερης νομικής βάσης από τον κανονισμό ΑΛΑ, μετά την έκδοση απόφασης του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

[6] Το ποσοστό πληρωμής, ελαφρά χαμηλότερο απ'ό,τι είχε προβλεφθεί, οφείλεται στο γεγονός ότι οι προκαταβολές διαφόρων προγραμμάτων του 2007 κατεβλήθησαν στις αρχές του 2008, μετά την υπογραφή των συμβολαίων.