EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 271/8

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Δέκα χρόνια μετά, πού οδεύει το ευρώ; Το οικονομικό και πολιτικό μέλλον της ΕΕ και η νέα Συνθήκη» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2013/C 271/02

Εισηγητής: ο κ. CEDRONE

Στις 12 Ιουλίου 2012, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Δέκα χρόνια μετά, πού οδεύει το ευρώ; Το οικονομικό και πολιτικό μέλλον της ΕΕ και η νέα Συνθήκη.

Το ειδικευμένο τμήμα «Οικονομική και νομισματική ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 4 Απριλίου 2013.

Κατά την 490ή σύνοδο ολομέλειας, της 22ας και 23ης Μαΐου 2013 (συνεδρίαση της 22ας Μαΐου 2013), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 134 ψήφους υπέρ, 27 κατά και 22 αποχές.

1. Συμπεράσματα και προτάσεις για το μέλλον του ευρώ

1.1 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η δημιουργία του ευρώ και της ΟΝΕ υπήρξε ο σημαντικότερος σταθμός στην πορεία της ΕΕ. Το διττό εγχείρημα ήταν τμήμα του στρατηγικού σχεδιασμού της ΕΕ που διέπετο από το πνεύμα της ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα και της Συνθήκης της Ρώμης. Είναι προϊόν μιας μεγάλης και θαρραλέας προσπάθειας, ενός στοιχήματος για το μέλλον που είχε γεννήσει τόσες προσδοκίες, ώστε να αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι η ισχύς του ενιαίου νομίσματος θα έκαμπτε όλες τις αντιστάσεις που παρέμεναν και εμπόδιζαν την υλοποίηση της ΟΝΕ και της πλήρους πολιτικής Ένωσης, που ήταν απαραίτητη. Το ευρώ παραμένει, μολαταύτα, προϋπόθεση όλων αυτών.

1.2 Θα συμφωνήσουμε όμως, ότι μετά από είκοσι μακρά έτη, αυτό δεν επιτεύχθηκε, ίσως γιατί το ευρώ, κατά την περίοδο αυτή δεν υπέστη σοβαρούς κλυδωνισμούς, ούτε εσωτερικούς, ούτε εξωτερικούς, είτε λόγω της έλλειψης εμπιστοσύνης που επικρατεί στην ΕΕ μεταξύ των χωρών που δανείζουν και των χωρών που δανείζονται· πράγμα που σημαίνει απουσία συνοχής και εμπιστοσύνης προς τους κυβερνώντες. Έτσι όλοι προτίμησαν να πλέουν στα ήρεμα νερά και στην ευημερία που υπήρχε. Όλα έμοιαζαν να πηγαίνουν καλά, μα στην πραγματικότητα η γαλήνη ήταν φαινομενική. Η εκδήλωση της οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης και στην ΕΕ έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου και μεγέθυνε τις αντιφάσεις που ενυπήρχαν εξ αρχής στη δομή της ΟΝΕ, αφαιρώντας από το ευρώ τον δυνητικά ελκυστικό του χαρακτήρα. Αρχικά επικρατούσε η πεποίθηση ότι για να διασφαλισθεί η λειτουργία της ΟΝΕ, αρκούσαν μερικοί «λογιστικοί κανόνες», όπως το Σύμφωνο σταθερότητας· πλην όμως το πρόβλημα δεν ήταν τεχνικού αλλά πολιτικού χαρακτήρα

1.3 Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τη σημασία της σταθερότητας. Ωστόσο, η σταθερότητα δεν αφορά μόνο τις τιμές και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα αλλά την πολιτική και τις κοινωνικές συνθήκες. Δικαίως, οι πολίτες έχουν την εντύπωση ότι πρέπει να καταβάλουν το υψηλότερο τίμημα για την κρίση, να εξοφλήσουν οι ίδιοι το δημόσιο χρέος, αντί των τραπεζών που διαδραμάτισαν αποφασιστικό ρόλο στην κρίση, και θεωρούν ότι είναι άδικο. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την πεποίθηση ότι δεν μπορεί να ακολουθηθεί επί μακρόν αυτή η πολιτική λιτότητας· ορισμένες χώρες μάλιστα έχουν ήδη υπερβεί τα όριά τους.

1.4 Γι’ αυτό, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι το ενιαίο νόμισμα θα καταστεί βιώσιμο μόνο εάν επιτευχθεί σύγκλιση της οικονομικής ικανότητας των χωρών της ευρωζώνης και αύξηση της ανταγωνιστικότητας στο σύνολό της· στόχοι που απαιτούν τόσο οικονομική, όσο και πολιτική βούληση. Δεν αρκούν τα προσωρινά μέτρα συντήρησης. Απαιτείται ένα ποιοτικό άλμα ώστε να συνδυαστούν, όχι μόνο το νόμισμα και η οικονομία, αλλά και η πολιτική, η κυριαρχία, οι άνθρωποι και η ικανότητα διαλόγου μεταξύ των λαών της Ευρώπης. Χρειαζόμαστε μεγαλύτερη πολιτική ολοκλήρωση, λιγότερο παρεμβατισμό και μια κοινωνική οικονομία της αγοράς, προκειμένου να αποκατασταθεί η ανάπτυξη και η απασχόληση και να εμπεδωθεί εκ νέου η αντίληψη ότι το ευρώ συνιστά πλεονέκτημα και όχι μειονέκτημα.

1.5 Από τη γνωμοδότηση προκύπτει ξεκάθαρα ότι οι προτάσεις της ΕΟΚΕ είναι προορατικές, ενώ οι απαντήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Συμβουλίου στην κρίση ήταν μάλλον μια αντίδραση προς την παρούσα κατάσταση. Υπενθυμίζουμε, για παράδειγμα, ότι η Συνθήκη για τη σταθερότητα, τον συντονισμό και τη διακυβέρνηση δίνει έμφαση στη σταθερότητα, χωρίς ωστόσο να προτείνει κοινά χρηματοπιστωτικά μέσα για την ανάκαμψη και την απασχόληση, παρόλο που η συμφωνία για τον ενιαίο εποπτικό μηχανισμό (ΕΕΜ) αποτελεί σημαντικό βήμα, ακόμα και σε περίπτωση απουσίας ενός αξιόπιστου και συγκεκριμένου χάρτη πορείας για την πολιτική Ένωση. Αντιθέτως, η ΕΕ πρέπει να μπορέσει να παράγει εκ νέου πλούτο για να μπορέσει να τον κατανείμει ισομερώς. Μόνον έτσι θα περιορισθούν οι διαμαρτυρίες. Δεν είναι δυνατό να επιβάλλεται απλώς και μόνο λιτότητα.

1.6 Η ΕΟΚΕ ζητά, όπως άλλωστε έχει ζητήσει και παλιότερα, να αναληφθεί μια εκστρατεία «ΑΛΗΘΕΙΑΣ» ως προς το ευρώ και την ΕΕ (για τη διάσωσή τους), τα πολιτικά και οικονομικά τους όρια, τα οφέλη και τις ζημίες, καθώς και τις ευθύνες όσων μας οδήγησαν στην παρούσα κατάσταση. Απαιτείται δηλαδή άμεση δράση και, πλέον, δεν υπάρχει χρόνος για ρητορείες, εξαπάτηση και μύθους. Μόνο έτσι θα αποφευχθεί η κατάρρευση της Ευρώπης, που βρίσκεται από χρόνια σε παρακμή. Καλό θα ήταν λοιπόν να πάψουμε να χαρακτηρίζουμε ως «λαϊκιστές», όσους διαμαρτύρονται για τις θυσίες που έχουν επιβληθεί. Η ΕΕ πρέπει να μάθει να ακούει προσεκτικά, χωρίς υπεροψία και να πάψει επιτέλους να κωφεύει.

Προτάσεις για την ολοκλήρωση της ΟΝΕ: οι κρίκοι που λείπουν από την αλυσίδα

Οικονομική παράμετρος

1.7 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο καλύτερος τρόπος για να ολοκληρωθεί η ΟΝΕ, να αποφευχθεί η ύφεση, να μειωθεί το χρέος των χωρών και να σταθεροποιηθούν οι δημόσιοι προϋπολογισμοί, είναι να αντιστραφεί η αρχή που διέπει σήμερα την οικονομική κουλτούρα της ΕΕ (σταθερότητα για την ανάπτυξη), και να τεθεί ως σημείο αφετηρίας η ανάπτυξη και όχι η λιτότητα. Η ανάπτυξη πρέπει να αποτελέσει τον πρωταρχικό στόχο, υπέρ μιας νέας συμφωνίας για την προώθηση (ίση κατανομή) της ανάπτυξης, της απασχόλησης και της σταθερότητας, μεταξύ άλλων και μέσω της συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων (ανάπτυξη για τη σταθερότητα). Η Επιτροπή είναι πεπεισμένη για τα ακόλουθα: i) Η ανάκαμψη δεν μπορεί να επιτευχθεί αποκλειστικά με μέτρα νομισματικής πολιτικής (όπως η παροχή άφθονης ρευστότητας στο τραπεζικό σύστημα ή τα χαμηλά επιτόκια) και φορολογικής πολιτικής (επί του παρόντος περιορισμένης λόγω της ανάγκης για δημοσιονομική προσαρμογή σε πολλές χώρες), αλλά πρέπει επίσης να προωθηθεί μέσα από μια αύξηση των επενδύσεων στον τομέα των εναλλακτικών πηγών ενέργειας και του περιβάλλοντος καθώς και των κοινωνικών επενδύσεων, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό ζήτηση των επενδυτικών προϊόντων και υπηρεσιών από τον ιδιωτικό τομέα, χωρίς να παραγνωρίζονται οι ανάγκες των νοικοκυριών ii) Με τη μέθοδο αυτή είναι δυνατή η μείωση των πολύ υψηλών επιπέδων ανεργίας και η συγκέντρωση των φορολογικών εσόδων που απαιτούνται για τη μείωση του δημόσιου χρέους και των εθνικών ελλειμμάτων. iii) Οι επενδύσεις αυτές δεν πρέπει να χρηματοδοτούνται μόνο βάσει της μεθόδου «περισσότεροι φόροι - περισσότερες δημόσιες δαπάνες», αλλά και μέσω ομολόγων που θα προσελκύσουν τα παγκόσμια πλεονάσματα αποταμίευσης, χωρίς επενδυτικές ευκαιρίες, στηρίζοντας με τον τρόπο αυτό την ανάπτυξη τόσο στην ΕΕ, όσο και σε παγκόσμια κλίμακα· ανάπτυξη που θα τροφοδοτείται περισσότερο από τις αποδόσεις των χρηματοδοτούμενων έργων παρά από φορολογικές μεταβιβάσεις μεταξύ κρατών μελών. iv) Πρέπει κατά κύριο λόγο να ενισχυθεί η οικονομική κατάσταση των επιχειρήσεων, και κυρίως των ΜΜΕ, πολλές από τις οποίες απειλούνται πλέον με εξαφάνιση επειδή δεν διαθέτουν επαρκή τραπεζική πίστωση για να εγγυηθούν την αγορά εξαρτημάτων και υλικών, αλλά και επειδή οι κεντρικές τράπεζες απαιτούν υπερβολικές εγγυήσεις από τις τράπεζες που χορηγούν δάνεια σε ΜΜΕ. v) Τέλος, πρέπει να προωθηθούν άμεσα οι δημόσιες επενδύσεις υπέρ της ανάπτυξης, διατηρώντας τις εκτός προϋπολογισμού, μέσα από «χρυσούς κανόνες», δηλαδή με ένα σύστημα κοινών κανόνων στο οποίο θα συνεκτιμάται το επίπεδο ιδιωτικού χρέους των χωρών, εν αναμονή των ευρωομολόγων (1).

1.8 Κρίνεται σκόπιμο να εφαρμοστούν συμμετρικές πολιτικές που θα καταστήσουν βιώσιμο το ευρώ και θα μειώσουν τις διαφορές μεταξύ των οικονομιών των χωρών, μέσω ενός κοινού σχεδίου που θα μεταφέρει πόρους για επενδύσεις σε χώρες με πιο αδύναμες οικονομίες, μέσα από στοχευμένα προγράμματα, με μετάθεση των φορολογικών βαρών, όπου κριθεί αναγκαίο, και με την ολοκλήρωση της αγοράς εργασίας και της κοινωνικής πολιτικής. Απαιτείται, ως εκ τούτου, ανάληψη δράσης μέσω συμμετρικών προσαρμογών, δηλαδή αμοιβαία κεφάλαια για τη διάσωση των τραπεζών που απειλούνται με χρεοκοπία, ευρωπαϊκή εξασφάλιση των καταθέσεων, unionbonds, ευρωομόλογα, κοινές πολιτικές για τη μείωση του εξωτερικού ελλείμματος της ΕΕ κ.λπ. (σύσταση ενός κοινού ταμείου αποζημιώσεων ή προσαρμογής).

1.9 Πρέπει επίσης να δημιουργηθεί μια οικονομική διαχείριση της ΕΕ, με την υπέρβαση της σημερινής μεθόδου συντονισμού των πολιτικών που δεν έφερε τα επιθυμητά αποτελέσματα και την μετατροπή της Ευρωομάδας σε όργανο που θα αποφασίζει κατά πλειοψηφία και θα αποτελεί εκπρόσωπο του ευρώ. Είναι αδύνατο πλέον να ασκούνται διαφορετικές οικονομικές πολιτικές, ενώ υφίσταται νομισματική ένωση και τραπεζική ένωση. Αντιθέτως, μια κοινή διαχείριση ή διακυβέρνηση (όπως συνέβη με το δημοσιονομικό σύμφωνο), σε μακροοικονομική και μικροοικονομική κλίμακα (με τη σύναψη ενός βιομηχανικού συμφώνου), θα έδινε ώθηση στην οικονομική και δημοσιονομική πολιτική υπέρ της ανάπτυξης, της απασχόλησης και της κοινωνικής ενσωμάτωσης.

1.10 Πρέπει να δημιουργηθεί ένας κοινός προϋπολογισμός στην ευρωζώνη, έτσι ώστε να επιτευχθεί η ενοποίηση της εμπορικής πολιτικής και του ισοζυγίου πληρωμών, που σήμερα εμφανίζουν μεγάλες διαφορές. Επίσης πρέπει να επιτευχθεί δημοσιονομική προσαρμογή που να επενεργεί σε πολλαπλασιαστική βάση, ώστε να απελευθερωθούν πόροι για την ανάπτυξη και την απασχόληση, καθώς και μέσω μεταρρυθμίσεων που θα αυξήσουν την παραγωγικότητα των πιο αδύναμων χωρών (2).

1.10.1 Το ζητούμενο είναι αφενός ο περιορισμός ή/και η άρση των σημερινών μέτρων λιτότητας που λαμβάνονται στα κράτη με το μεγαλύτερο δημόσιο χρέος και αφετέρου η ενίσχυση της ζήτησης στα κράτη-πιστωτές. Πρέπει τα κράτη μέλη να λάβουν παράλληλα μέτρα για το δημόσιο χρέος και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, καθώς και υπέρ της ανάπτυξης με πνεύμα αλληλεγγύης εκ μέρους της ΕΕ με σκοπό την τόνωση της απασχόλησης και την εδραίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Δεν είναι δυνατόν να προστίθεται η ύφεση στη λιτότητα, όπως γίνεται στην ΕΕ. Ο περιορισμός του δημόσιου χρέους παράλληλα με την ελαχιστοποίηση των πιστώσεων έχει καταστροφικές συνέπειες για την οικονομία.

Η νομισματική και χρηματοπιστωτική παράμετρος

1.11 Ως εκ τούτου, απαιτείται ένα σύστημα ικανό να διορθώνει τα λάθη και τις αδυναμίες των μεμονωμένων κρατών μελών, ένα σύστημα που θα συνοδεύει τη διαδικασία μεταρρυθμίσεων και θα περιορίζει τις οικονομικές αποκλίσεις και τις ανισορροπίες μεταξύ των κρατών της ευρωζώνης, αλλά κα μέσω της νομισματικής πολιτικής.

1.12 Η ίδια ΕΚΤ βρέθηκε σε δύσκολη θέση λόγω των περιορισμών της ΟΝΕ Και τούτο διότι «υποχρεώθηκε» από τη Συνθήκη να εφαρμόσει ενιαία νομισματική πολιτική, τη στιγμή που οι οικονομίες των χωρών ήταν και είναι διαφορετικές, με σημαντικές ανισότητες μεταξύ τους. Γι' αυτό απαιτούνταν, και εξακολουθούν να απαιτούνται, διορθωτικές παρεμβάσεις εκ μέρους της ΕΕ. Κάτι τέτοιο θα αποτρέψει την υπερέκθεση και θα καταστήσει πιο αποτελεσματική και αμερόληπτη τη δράση της ΕΚΤ για σταθερότητα των τιμών, και θα μειώσει τις υφιστάμενες στρεβλώσεις και ανισορροπίες, η μονιμότητα των οποίων μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση την ίδια την ύπαρξη του ενιαίου νομίσματος, όπως αποδείχτηκε από την πλέον πρόσφατη φάση της κρίσης του δημόσιου χρέους, η οποία απεφεύχθη μόνο έπειτα από αποφασιστική παρέμβαση του Διοικητή της ΕΚΤ. Είναι ανάγκη να ενισχυθεί η οικονομική ολοκλήρωση, η οποία υστερεί σε σχέση με τη νομισματική, τουλάχιστον έως ότου ξεπεραστεί η ανεπάρκεια των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ, καθώς και το πολιτικό έλλειμμα της ΕΕ.

1.12.1 Η ΕΚΤ είναι σήμερα υπερεκτεθειμένη· για να ανταποκριθεί αρτιότερα στον ρόλο της και να συμμετάσχει επί ίσοις όροις με τα αντίστοιχα ιδρύματα, πρέπει να έχει ανάλογες αρμοδιότητες και εντολή με το Ομοσπονδιακό Αποθεματικό Σύστημα των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένης αυτής του δανειστή εσχάτης ανάγκης με σκοπό τη μείωση των αποκλίσεων των επιτοκίων. Πρέπει δηλαδή να είναι μια πλήρης εντολή που θα εξουσιοδοτεί την ΕΚΤ, εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο, να προβαίνει στις κατάλληλες ενέργειες για την τόνωση της ανάπτυξης.

1.12.2 Σήμερα, αυτό το ζήτημα–δηλαδή ποιες στρατηγικές πρέπει να προκριθούν για την επαναφορά της ανάπτυξης– συζητείται εκτεταμένα στους κόλπους των κεντρικών τραπεζών. Πρόκειται για το χρόνιο ερώτημα της σχέσης λιτότητας-ανάπτυξης, δηλαδή πληθωρισμού-ανάπτυξης και ανάπτυξης-απασχόλησης. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι το Ομοσπονδιακό Αποθεματικό Σύστημα των ΗΠΑ, σεβόμενο την εντολή που έχει λάβει, μείωσε το ποσοστό ανεργίας στο 6 % και διοχετεύει στην αγορά 85 δισ. ευρώ το μήνα (πολιτική παρόμοια ετοιμάζεται να ακολουθήσει και η Τράπεζα της Αγγλίας). Με αυτά τα δεδομένα η ΕΚΤ βρίσκεται σε μειονεκτική θέση, χωρίς ηγεσία και προϋπολογισμό, σε σχέση με τις άλλες κεντρικές τράπεζες. Η μειονεκτική αυτή θέση αφορά και τον έλεγχο των νομισμάτων. Η ΕΚΤ πρέπει να επίσης να είναι αρμόδια και στην άσκηση της συναλλαγματικής πολιτικής, η οποία θα ελέγχεται μόνο από το Συμβούλιο, βάσει του σχετικού δικαιώματός του που κατοχυρώνεται από τη Συνθήκη, να συνάπτει επίσημες συμφωνίες ως προς το σύστημα ισοτιμίας του ευρώ σε σχέση με τα νομίσματα τρίτων χωρών.

1.12.3 Το χρέος αποτελεί ένα άλλο σημαντικό στοιχείο της ΟΝΕ. Εν προκειμένω, η ΕΟΚΕ έχει ήδη καταθέσει συγκεκριμένη πρόταση για την απαλοιφή από την αγορά του 60 % του δημόσιου χρέους προς αποφυγήν κερδοσκοπικών παρεμβάσεων της αγοράς στην ευρωζώνη (3). Είναι σαφές ότι με μια ολοκληρωμένη ΟΝΕ και ένα κοινό προϋπολογισμό στην ευρωζώνη θα καταστεί εφικτή και η έκδοση κοινών ομολόγων (προφανώς εγγεγραμμένης στον κοινό προϋπολογισμό της ευρωζώνης).

1.13 Όσον αφορά το σύνολο του χρηματοικονομικού και τραπεζικού συστήματος, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι, εντός των αυστηρά απαιτούμενων προθεσμιών, οι οποίες και πρέπει να είναι σύντομες, πρέπει να συμπληρωθούν όλα τα ενωσιακά μέτρα (4). Πρόκειται για τα πιο αποτελεσματικά και σημαντικά μέσα συμπλήρωσης της ΟΝΕ, εμπέδωσης της σταθερότητας και της εσωτερικής αγοράς.

Η πολιτική-θεσμική παράμετρος

1.14 Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι το μέλλον και η θεσμική δομή της ΕΕ πρέπει να απεμπλακούν από τα ιδεολογικά σχήματα –μολονότι θεωρούμε ότι το ιδανικό μοντέλο είναι το ομοσπονδιακό– και να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση σε ζητήματα λειτουργίας και ουσίας με σκοπό την επιβίωση της ιδέας της ίδιας της Ευρώπης. Μιας Ευρώπης που θα θέσει ως πρωταρχικό της στόχο το άτομο και την αλληλεγγύη γύρω από τα οποία θα περιστρέφεται η οικονομία, και όχι το αντίθετο. Ήρθε πλέον η στιγμή να αρχίσουν οι εργασίες για την υλοποίηση μιας πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής Ένωσης. Και μολονότι εκτιμούμε τις προσπάθειες του Συμβουλίου, θεωρούμε ότι είναι διστακτικές, μη ενδεδειγμένες και πραγματικά ανεπαρκείς. Πρέπει να σταματήσει ο εγωισμός, ο ουτοπισμός των συμφερόντων που φαίνεται να έχουν εξαπλωθεί στην ΕΕ, υπέρ της αλληλεγγύης· πρέπει να ανασταλούν ή να περιοριστούν οι πολιτικές λιτότητας για να περιοριστεί η ταλαιπωρία, θέτοντας εκ νέου την εργασία και την ανάπτυξη στο επίκεντρο των πρωτοβουλιών της.

1.15 Ως εκ τούτου, πρέπει να υπάρξει σύγκλιση προς μια πολιτική και κοινωνική Ένωση, η οποία θα συμπληρώσει την ΟΝΕ στο πνεύμα των ανωτέρω προτάσεων. Πρέπει η διαδικασία λήψης αποφάσεων να καταστεί πιο δημοκρατική (ψηφοφορία με πλειοψηφία) και διαφανής, για μια θετική και περισσότερο ισορροπημένη ολοκλήρωση και για μια από κοινού άσκηση εξουσίας, μειώνοντας με τον τρόπο αυτό τις διαφορές στη διαδικασία ολοκλήρωσης. Τούτο θα έδινε ενιαία φωνή στην ΕΕ, μεταξύ άλλων, και στους διεθνείς οργανισμούς.

1.16 Νέα Συνθήκη: Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών προτάσεων της γνωμοδότησης μπορεί να υλοποιηθεί χωρίς την αναθεώρησή της Συνθήκης. Όπου κρίνεται απαραίτητο, μπορεί να υπάρξει ενισχυμένη συνεργασία μεταξύ των χωρών που ασπάζονται τις προτάσεις αυτές (όπως στο Δημοσιονομικό Σύμφωνο), με σκοπό την ταχύτερη πρόοδο, την αποφυγή μιας ενδεχόμενης διάλυσης της ΕΕ, εξαιτίας νέων εξωτερικών επιθέσεων ή της διατήρησης των πολιτικών λιτότητας. Μια εναλλακτική λύση, προκειμένου για την περαιτέρω συμπλήρωση, θα ήταν να εκχωρηθούν στο επόμενο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αρμοδιότητες συντακτικής συνέλευσης, οι προτάσεις της οποίας θα μπορούσαν εν συνεχεία να τεθεί ακόμα και σε δημοψήφισμα ταυτόχρονα σε όλες τις ενδιαφερόμενες χώρες.

Η διεθνής παράμετρος

1.17 Αυτό που συμβαίνει στην Ευρώπη έχει επιπτώσεις στη διεθνή σκηνή και αντιστρόφως. Για τον λόγο αυτό, είναι αναγκαία η ύπαρξη πιο αποτελεσματικών διεθνών οργανισμών με μεγαλύτερη δυνατότητα λήψης αποφάσεων, ώστε να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη παγκόσμια διακυβέρνηση. Υπό αυτή την έννοια, η ΕΕ πρέπει να διαθέτει μία και μοναδική εκπροσώπηση, τουλάχιστον εντός της ευρωζώνης. Συγκεκριμένα, θα πρέπει η Ομάδα των 20 (G20) να είναι σε θέση να συγκροτήσει μια «Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή» για την παγκόσμια ανάπτυξη, η οποία θα δρα παρέχοντας φορολογικά κίνητρα.

1.18 Ωστόσο, μόνο μια διαφορετική πολιτική δομή, πιο συνεκτική και δημοκρατική, μπορεί να βελτιώσει την εσωτερική και να καταστήσει αποτελεσματικότερη την εξωτερική διακυβέρνηση της ΕΕ, δίνοντας της ενιαία φωνή διεθνώς. Κυρίως δε όσον αφορά τη σχέση αφ’ ενός μεν των διαφόρων νομισμάτων –προς αποφυγή πληγμάτων εις βάρος της οικονομίας–, αφ’ ετέρου δε των οικονομιών παγκοσμίως, ιδίως ως προς τις αναπτυσσόμενες χώρες.

1.19 Ακολούθως παρατίθενται επιγραμματικά οι τέσσερις προτάσεις για τη συμπλήρωση του εγχειρήματος του ευρώ: i) Οικονομική διακυβέρνηση της ΕΕ (για την ανάπτυξη, την απασχόληση, την κοινωνικο-οικονομική συνοχή), κοινός προϋπολογισμός στην ευρωζώνη και μείωση των οικονομικών ασυμμετριών μεταξύ των κρατών μελών της ευρωζώνης. ii) Νομισματική και χρηματοοικονομική διακυβέρνηση: ενισχυμένες αρμοδιότητες της ΕΚΤ, ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς για τα χρηματοοικονομικά και τις τράπεζες. iii) Πολιτική και κοινωνική Ένωση. iv) Ενισχυμένος διεθνής ρόλος της ΕΕ και παγκόσμια διακυβέρνηση.

2. Εισαγωγή

2.1 Επί του παρόντος, η ΕΕ διανύει μια ιδιαιτέρως δύσκολη και επικίνδυνη περίοδο που είναι πιθανό να έχει αρνητικές συνέπειες, εκτός από τις οικονομικές και κοινωνικές που παρατηρούνται ήδη. Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας πραγματεύεται μια σειρά ζητημάτων, μεταξύ των οποίων η ανάγκη να τηρηθούν οι δεσμεύσεις για την οικονομική και κοινωνική συνοχή που έχουν ήδη αναληφθεί στο πλαίσιο της Συνθήκης, η προώθηση μιας νέας οικονομικής και νομισματικής πολιτικής για την ανάπτυξη και την απασχόληση, καθώς και πιο προβλεπτικών πολιτικών καινοτομίας. Επίσης προτείνεται η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού ταμείου κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου για τις ΜΜΕ και, τέλος, η από κοινού προσπάθεια για το μέλλον της ΕΕ (5).

2.2 Βρισκόμαστε αντιμέτωποι, ακόμα και στην ΕΕ, με μεγάλα οικονομικά συμφέροντα τα οποία, αντί να συγκλίνουν, συγκρούονται. Το ευρώ δεν φέρει καμία ευθύνη για όσα συμβαίνουν (6)· είναι ένα νόμισμα που για μεγάλο χρονικό διάστημα έχει αφεθεί στην τύχη του και ακόμα περιμένει τους «διεκδικητές» (τις κυβερνήσεις) να αποφασίσουν τι θα κάνουν.

2.3 Η ΕΟΚΕ έχει καθήκον να ανταποκριθεί στις προκλήσεις αυτές, με σαφή και ξεκάθαρη γλώσσα, με μεγάλη προνοητικότητα, γνωρίζοντας τι διακυβεύεται αλλά και το επίπεδο της αντιπαράθεσης, χωρίς να αποκρύπτει την πραγματικότητα. Σκοπός της παρούσας γνωμοδότησης είναι να συμβάλει ενεργά, χωρίς επιφυλάξεις, στη συμπλήρωση της ΟΝΕ και στην αντιμετώπιση της κρίσης, προς όφελος των εργαζομένων, των επιχειρήσεων και των πολιτών της ΕΕ, ιδίως της ευρωζώνης, η οποία υποφέρει περισσότερο από την τρέχουσα κρίση.

3. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ: νομισματική πολιτική και συνοχή

3.1 Νομισματική ένωση

3.1.1 Η καθιέρωση ενιαίου νομίσματος θα αποτελούσε τη βέλτιστη επιλογή για χώρες που πλήττονται από «συμμετρικά σοκ» ή έχουν μηχανισμό απορρόφησης των ασύμμετρων σοκ. Εμπειρικές μελέτες έχουν δείξει ότι τα ασύμμετρα σοκ είναι πιο πιθανό να συμβούν στην Ευρώπη από ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ενιαία νομισματική πολιτική της ΕΚΤ, η οποία έχει ως κύριο στόχο τη διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών στη νομισματική ένωση, δεν μπορεί, βέβαια, να αντιδρά σε ασύμμετρα σοκ σε επιμέρους χώρες της ζώνης του ευρώ. Ως εκ τούτου, απαιτείται ένας άλλος, αποτελεσματικός μηχανισμός για την αντιμετώπιση αυτών των κρίσεων. Η κοινή νομισματική πολιτική της ΕΚΤ θα είναι ακόμη λιγότερο προσαρμοσμένη στις ανάγκες των χωρών μελών της ζώνης ευρώ όσο χαμηλότερη είναι η κινητικότητα των παραγωγικών συντελεστών, μικρότερο το άνοιγμα των αγορών, χαμηλότερος ο συγχρονισμός των οικονομικών κύκλων, μικρότερη η διαφοροποίηση της παραγωγής και η δημοσιονομική ολοκλήρωση, καθώς και το επίπεδο των εμπορικών συναλλαγών. Επίσης όσο πιο ανελαστική είναι η αγορά εργασίας και υψηλότερες οι διαφορές του πληθωρισμού, όσο πιο περιορισμένες είναι οι ικανότητες των μηχανισμών προσαρμογής που καλούνται να μειώσουν τις αρνητικές συνέπειες των ασύμμετρων σοκ (ευελιξία των τιμών και των μισθών, κινητικότητα των εργαζομένων και των κεφαλαίων μεταξύ των χωρών μελών, φορολογική ομοσπονδιοποίηση) τόσο πιο δύσκολο θα είναι για την εν λόγω χώρα να αποδεχθεί την απώλεια της νομισματικής της πολιτικής.

3.1.2 Η ΟΝΕ αντιπροσωπεύει ίσως τον βασικό πυλώνα της Συνθήκης του Μάαστριχτ, όχι όμως και τον μοναδικό. Πέραν του οικονομικού, η πηγή έμπνευσης για τη δημιουργία της, έπειτα από την πτώση του τείχους του Βερολίνου, ήταν κυρίως πολιτικού χαρακτήρα. Ενώπιον της νέας αυτής εξέλιξης, πολλές χώρες παρέμειναν έκπληκτοι και αδιάφοροι θεατές, ακόμα και μετά τη σχεδόν άμεση απορρόφηση της πρώην Ανατολικής Γερμανίας και της ισοτιμίας των δύο «μάρκων» (1=1), η οποία εγκρίθηκε από την Bundesbank. Αποφασίστηκε να αναβληθεί η επιλογή, δημιουργώντας μια κοινή προσδοκία, η οποία όμως αργότερα αποδείχτηκε ψευδαίσθηση, ότι η νομισματική ένωση θα οδηγούσε και σε πολιτική ένωση, δηλαδή ότι το ευρώ θα γινόταν η κινητήρια δύναμη μιας ομοσπονδιακής Ευρώπης· φευ, τούτο δεν συνέβη τελικά.

3.1.3 Η Ένωση, εκτός από την παροχή κάλυψης και ενιαίας φωνής στο ευρώ, θα έπρεπε να συμπληρώσει όλα όσα του έλειπαν. Ωστόσο, θεωρήθηκε ότι, για να λειτουργήσουν όλα σωστά, αρκούσαν λίγοι «κανόνες», όπως το Σύμφωνο σταθερότητας, με παραμέτρους διαιτησίας, μια εσωστρέφεια που θεωρείτο αλάθητη, αλλά δεν λειτούργησε όπως αναμενόταν. Ακόμα και οι αρμοδιότητες της ΕΚΤ είναι μονοδιάστατες, πιο περιορισμένες σε σχέση με εκείνες άλλων κεντρικών τραπεζών. Αυτές οι αντιφάσεις πήραν εκρηκτικές διαστάσεις λόγω της χρηματοπιστωτικής κρίσης, η οποία έγινε αντιληπτή με μεγάλη καθυστέρηση από την ΕΕ και, στη συνέχεια, λόγω του δημόσιου χρέους, εξαιτίας του οποίου το ευρώ απώλεσε το φωτοστέφανο και τη θαυματουργή δύναμη με την οποία παρουσιάστηκε από την πρώτη στιγμή, χάνοντας έτσι ένα μέρος της ελκυστικότητάς του, σε σημείο που στις μέρες μας να θεωρείται απειλή ή ύπουλο όπλο που χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει πολιτικές λιτότητας.

3.2 Η πολιτική αυτή θέτει σε κίνδυνο την οικονομική και κοινωνική συνοχή, έναν άλλο πυλώνα της Ενιαίας Πράξης, της Συνθήκης του Μάαστριχτ, όπου επισημαίνεται ως στόχος της ΕΕ ένα υψηλό ποσοστό απασχόλησης και ένα υψηλό βιοτικό επίπεδο. Πρόκειται, μάλιστα, για έναν στόχο τον οποίο η σημερινή κρίση είχε εξαλείψει από το ενωσιακό θεματολόγιο. Παρά το γεγονός ότι εσχάτως γίνονται εκ νέου σχετικές αναφορές στον στόχο αυτό, δεν διατίθενται τα μέσα υλοποίησής του και, ως εκ τούτου, δεν έχει κανένα ουσιαστικό αντίκρισμα για την πραγματική οικονομία και την απασχόληση.

4. Τα πρώτα δέκα χρόνια του ευρώ

4.1 Τα πλεονεκτήματα

4.1.1 Έως το 2008 η λειτουργία της ΟΝΕ είχε αρκετά νομισματικό χαρακτήρα για τις χώρες της ευρωζώνης με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: απλοποίηση του εμπορίου, εξάλειψη του συναλλαγματικού κινδύνου, εξάλειψη των ανταγωνιστικών υποτιμήσεων, σταθερότητα των τιμών (μέσος πληθωρισμός 2,03 % ετησίως με εξαίρεση ορισμένες απότομες ανατιμήσεις σε κάποιες χώρες κατά τη μετάβαση από το παλαιό στο νέο σύστημα), μείωση και σύγκλιση των ποσοστών του δημόσιου χρέους (έως το 2009!), ανάπτυξη και απασχόληση (δημιουργήθηκαν 14,5 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας) (7), εξισορρόπηση του συνολικού ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών –ο λόγος του δημόσιου χρέους επί του ΑΕγχΠ παρέμεινε χαμηλότερος από εκείνον της Ιαπωνίας και των ΗΠΑ–, σταθεροποίηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας με το δολάριο ΗΠΑ (περίπου 30 % υψηλότερη) λόγω των ασθενέστερων οικονομιών.

4.1.2 Αυτό είναι το συνολικό πλαίσιο. Διαφοροποιείται βέβαια αν εξετάσουμε την κάθε χώρα ξεχωριστά. Τα βασικά οφέλη έχουν αντλήσει οι χώρες των οποίων οι οικονομίες βασίζονται στις παραμέτρους που συνόδευσαν τη γέννηση του ευρώ, ενισχύοντας την ανάπτυξη και την παραγωγικότητά τους, οδηγώντας σε ραγδαία αύξηση των εξαγωγών τους (μόνο για τη Γερμανία περίπου δύο τρισ. δολάρια από το 2000 μέχρι σήμερα) και το σχετικό ισοζύγιο πληρωμών (8), ενώ άλλες χώρες αποκόμισαν μερικά οφέλη και/ή πραγματικά μειονεκτήματα, κυρίως λόγω της ασυμμετρίας του συστήματος που συνδέεται με το ενιαίο νόμισμα, σε σημείο που οι χώρες με έλλειμμα να υποχρεωθούν να λάβουν διορθωτικά μέτρα, σε αντίθεση με όσες χώρες είχαν πλεόνασμα.. Πρέπει, επομένως, να ληφθούν υπόψη οι διαφορετικές αντιδράσεις των χωρών απέναντι στις συνθήκες που δημιούργησε το ευρώ.

4.2 Οι ζημίες

4.2.1 Οι ζημίες που πρέπει να εξεταστούν είναι εκείνες που συνδέονται με τις αποκλίσεις μεταξύ των χωρών ως προς την ανταγωνιστικότητα, με την απώλεια της εθνικής κυριαρχίας τους επί της μακροοικονομικής και συναλλαγματικής πολιτικής, της επιβολής ανταγωνιστικών υποτιμήσεων κ.λπ.

4.2.2 Λόγω της κρίσης και της ακατάλληλης ή ελλιπούς ΟΝΕ, προκλήθηκαν και άλλες ζημίες, όπως η μεταφορά των τραπεζικών ελλειμμάτων στους δημόσιους προϋπολογισμούς, η αύξηση του χρέους, με ταυτόχρονη αύξηση της δυσκολίας αποπληρωμής εκ μέρους των πλέον χρεωμένων χωρών. Η Ένωση βγήκε από τη διαδικασία αυτή χωρισμένη στα δύο: από τη μια πλευρά οι πιστώτριες χώρες, από την άλλη οι οφειλέτες, και όχι μόνο, οι οποίες παρουσιάζουν όλο και μεγαλύτερες ομοιότητες με τις χώρες του τρίτου κόσμου. Οι πιστώτριες χώρες δημιουργούν περισσότερη φτώχεια στον Νότο –και όχι μόνο– και μεγαλύτερο πλούτο στο Βορρά. Αρκεί μόνο να σκεφτούμε το πλεόνασμα που συσσώρευσε η Γερμανία, όχι μέσω της εσωτερικής λογιστικής στην ευρωζώνη (στην περίπτωση αυτή, το ισοζύγιο της ΕΕ θα ήταν σε ισορροπία!), αλλά μέσω των πλεονασμάτων της με το εξωτερικό, τα οποία είναι τόσο υψηλά, ώστε μακροπρόθεσμα θα μπορούσαν να εκθέσουν και τους ίδιους τους Γερμανούς σε τέτοιο χρηματοοικονομικό κίνδυνο που θα μπορούσε να ζημιώσει την ίδια τους την οικονομία.

4.3 Τα προβλήματα

4.3.1 Παρατηρούνται διάφορα δομικά προβλήματα και αδυναμίες του συστήματος νομισματικού ελέγχου: οι περιορισμοί του Συμφώνου σταθερότητας και ανάπτυξης, τους οποίους ορισμένες χώρες επιχείρησαν να καταλύσουν όταν τους δημιούργησαν προβλήματα (Γερμανία, Γαλλία και Ιταλία)· η μη επίβλεψη των δεικτών παραγωγικότητας· η έλλειψη μέσων αντιμετώπισης της κρίσης· το κόστος της εξόδου από το ευρώ· ο συστημικός κίνδυνος· οι οικονομικές ανισότητες μεταξύ των χωρών· η διατήρηση, εκ μέρους των εθνικών κρατών, της φορολογικής και δημοσιονομικής τους κυριαρχίας.

4.3.2 Εντούτοις, δεν απαλείφθηκαν ούτε ο συναλλαγματικός κίνδυνος ούτε οι ανταγωνιστικές υποτιμήσεις μεταξύ των κρατών μελών εντός και εκτός της ευρωζώνης και δη στο Ηνωμένο Βασίλειο. Επίσης δεν αποκλείεται να υπάρξει στο εγγύς μέλλον σοβαρή υποτίμηση στην ισοτιμία λίρας Αγγλίας-ευρώ, που θα πλήξει το καθεστώς ισότητας υπό το οποίο υποτίθεται ότι λειτουργεί η Ενιαία Αγορά.

4.3.3 Από οικονομικής πλευράς, το πλέον κρίσιμο σημείο είναι οι οικονομικές ανισότητες που υπήρχαν ήδη πριν από το 2000. Πρόκειται για μια κατάσταση που έχει επιβαρύνει τις ασθενέστερες χώρες, προκαλώντας πραγματικές «ασύμμετρες κρίσεις», οι οποίες επιτείνονται και από τη μαζική εισροή κεφαλαίων προς τη Γερμανία. Πρόκειται για ασύμμετρες κρίσεις, τις οποίες η ΕΚΤ δεν μπορεί να αντιμετωπίσει με τα τρέχοντα μέσα που διαθέτει. Υπάρχει δε ακόμα ένα σημαντικό πρόβλημα, που οφείλεται στο διεθνές πλαίσιο, το οποίο όμως εκδηλώθηκε μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση (9).

4.3.4 Βέβαια, το μεγαλύτερο σφάλμα ήταν η πεποίθηση ότι υπήρχε δυνατότητα για ένα ενιαίο νόμισμα χωρίς κανένα περιορισμό της εθνικής κυριαρχίας των κρατών (όχι μόνο της δημοσιονομικής αλλά κυρίως της ξεχωριστής διαχείρισης του χρέους) καθώς και η διατήρηση ενός εθνικού τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος μαζί με ένα σύστημα εποπτείας.

4.3.5 Και τέλος το πιο σοβαρό πολιτικό πρόβλημα: η θέσπιση του ευρώ χωρίς κάποιο κοινό οικοδόμημα και χωρίς να του δοθεί ενιαία φωνή, ανεξάρτητα από τις προσπάθειες που καταβάλλει από καιρού εις καιρό η ΕΚΤ για την αντιμετώπιση της έλλειψης αυτής. Με τον τρόπο αυτό, η ΕΚΤ μετέβη από την αυτονομία που «ορίζει» η Συνθήκη στην ανάληψη ενός πολιτικού ρόλου αναπλήρωσης με στόχο την αποφυγή αρνητικών συνεπειών στο ενιαίο νόμισμα και στην ΕΕ (10), τη στιγμή που η ανάπτυξη ενίσχυσε τον ρόλο της πιο ισχυρής χώρας

4.3.6 Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το ευρώ θα γίνει περισσότερο βιώσιμο μόνο εάν υπάρξει σύγκλιση των οικονομικών «επιδόσεων» των χωρών της ευρωζώνης, με στόχο την προώθηση μιας πιο ομοιογενούς ανάπτυξης, και εάν δημιουργηθεί μια πολιτική Ένωση η οποία να αποδέχεται τις διαφορές αυτές, επειδή το πρόβλημα δεν είναι λογιστικού αλλά πολιτικού χαρακτήρα· ομοίως, τίθεται το ζήτημα της δημοκρατίας και άρα μιας πιο δίκαιης στάθμισης των ψήφων στα διάφορα όργανα λήψης αποφάσεων. Η έμφαση αποκλειστικά και μόνο στην οικονομική και «λογιστική» πτυχή αποτελεί ψευδαίσθηση και σφάλμα που δεν μπορούμε πλέον να επιτρέψουμε.

5. Το διεθνές πλαίσιο

5.1 Αυτό που συμβαίνει στην Ευρώπη έχει επιπτώσεις στη διεθνή σκηνή και αντιστρόφως· παρατηρείται μια πολύ ισχυρή διαπλοκή μεταξύ των οικονομιών, του χρέους, της χρηματοδότησης, του εμπορίου, της σχέσης μεταξύ των νομισμάτων κ.λπ. Συγκεκριμένα, υπάρχει ακόμα στενότερη σχέση μεταξύ των οικονομιών των δύο πλευρών του Ατλαντικού ή τουλάχιστον έτσι είχαν τα πράγματα μέχρι το 2009. Σήμερα, όμως, η οικονομία των ΗΠΑ βρίσκεται σε ανάκαμψη, ενώ η ευρωπαϊκή σε ύφεση, εν μέρει λόγω των δύο διαφορετικών σχολών οικονομικών και εν μέρει εξαιτίας των διαφορετικών αρμοδιοτήτων του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού Συστήματος των ΗΠΑ και της ΕΚΤ.

5.2 Πάντως, για το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας είναι αναγκαία η ύπαρξη πιο αποτελεσματικών διεθνών οργανισμών με μεγαλύτερη δυνατότητα λήψης αποφάσεων, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί μια ευρύτερη παγκόσμια διακυβέρνηση (ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα, ΔΟΕ, ΠΟΕ). Παράλληλα, η Ομάδα των 20 χρειάζεται καλύτερη διάρθρωση για τη λήψη δεσμευτικών αποφάσεων. Για παράδειγμα, πρέπει να ορίσει μια «Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή» για την παγκόσμια ανάπτυξη, η οποία να δρα μέσω φορολογικών κινήτρων, να ελέγχει τις ισοτιμίες των νομισμάτων, να περιορίζει τις εμπορικές διακρίσεις με δεδομένες τις αυξημένες δυνατότητες παρέμβασης της ΕΚΤ.

5.3 Πλεονάσματα αποταμίευσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ανάπτυξη είναι, στην πραγματικότητα, σημαντική και για την υπόλοιπη παγκόσμια οικονομία. Η ανησυχία που εξέφρασε το ΔΝΤ ότι τα μέτρα που έλαβε η ΕΕ για τη μείωση του δημόσιου χρέους και του δημοσιονομικού ελλείμματος πρέπει να συμπληρωθούν από μέτρα για την τόνωση της ανάπτυξης, είναι καίρια και δικαιολογημένη. Υπάρχουν, σε παγκόσμιο επίπεδο, πλεονάσματα αποταμιεύσεων τα οποία δεν βρίσκουν επενδυτικές διεξόδους. Μάλιστα, έγιναν μάταιες προσπάθειες να εξευρεθούν επενδυτικές ευκαιρίες για ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια που ανέρχονται σχεδόν σε 2 τρισ. δολάρια ΗΠΑ (11). Το βασικό κρατικό επενδυτικό ταμείο της Νορβηγίας μειώνει το ποσοστό των ευρωπαϊκών επενδύσεων από άνω του μισού στα δύο πέμπτα (12). Το 2011, το βασικό ασιατικό κρατικό επενδυτικό ταμείο «China Investment Corporation» κατέγραψε απώλειες επενδύσεων σε συμμετοχές σε ιδιωτικούς επενδυτικούς ομίλους, έχει μειώσει από το μισό στο ένα τέταρτο το χαρτοφυλάκιο των ιδιωτικών τίτλων και αναζητά πιο μακροπρόθεσμες επενδυτικές ευκαιρίες κυρίως στον δημόσιο παρά στον ιδιωτικό τομέα (13).

6. Οι δράσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη στην ΕΕ

6.1 ΕΤΧΣ/ΕΜΣ: η ΕΕ, μπροστά στο ενδεχόμενο της κρίσης, η οποία στη συνέχεια πήρε τη μορφή κερδοσκοπικών επιθέσεων κατά του ευρώ χωρίς να ληφθεί κανένα μέτρο εναντίον των κερδοσκόπων, προσπάθησε να αντιδράσει σε διάφορα μέτωπα. Η ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας (ΕΤΧΣ) με τη χορήγηση άδειας λειτουργίας τράπεζας αποτελεί παράδειγμα ενός αποτελεσματικού, αν και περιορισμένου, μέσου αφ’ ενός μεν συνδρομής των κρατών που κινδυνεύουν να χρεοκοπήσουν χωρίς δική τους υπαιτιότητα αφ’ ετέρου δε καταπολέμησης της κερδοσκοπίας εις βάρος των μετοχών των τραπεζών και του χρέους· ωστόσο, το μέσο αυτό δεν αποτελεί λύση στην κρίση.

6.2 Η τραπεζική ένωση αντιπροσωπεύει έναν ακόμα πυλώνα. Μάλιστα, είναι δύσκολο να διατηρηθεί επί μακρόν μια περιοχή με ενιαίο νόμισμα και 17 χρηματοπιστωτικές αγορές και αγορές κρατικών χρεωστικών τίτλων, κυρίως από τη στιγμή που η κρίση έχει επιτείνει τον εθνικό κατακερματισμό. Για τον λόγο αυτό, η τραπεζική ένωση συνιστά απαραίτητο και πρωταρχικό στοιχείο για την αμοιβαιότητα του κινδύνου, για την προστασία των καταθετών (ακόμα και μέσω της «διαδικασίας εκκαθάρισης»), για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο σύστημα –το οποίο έχει πάψει να λειτουργεί–, και για τη χρηματοδότηση επιχειρήσεων σε όλες τις χώρες βάσει του ενδιαφερόμενου πληθυσμού και όχι του μεγέθους των τραπεζών. Όλα αυτά δε αποφεύγοντας τη διοχέτευση της ρευστότητας σε χώρες που θεωρούνται χαμηλού κινδύνου και μειώνοντας τη διαφορά των επιτοκίων. Επιπλέον, η τραπεζική ένωση θα συντείνει στη μείωση του συστημικού κινδύνου, καθώς και στην αποσύνδεση του δημόσιου χρέους από τις τράπεζες. Και στην περίπτωση αυτή πρέπει να υπενθυμιστεί ότι το ευρώ δεν οδήγησε στην ενοποίηση των τραπεζικών συστημάτων, κάτι που αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι το τραπεζικό σύστημα ορισμένων ισχυρών οικονομιών είναι κατά μεγάλο μέρος κρατικό.

6.3 Η ευρωπαϊκή τραπεζική εποπτεία συμπληρώνει τα μέτρα που βρίσκονται σε εξέλιξη. Μια αρμοδιότητα που ανατίθεται σε επίπεδο ΕΕ και ασκείται άμεσα από μια ενιαία αρχή. Προκειμένου να καταδειχθεί ότι η ΕΕ παρέχει σημαντική προστιθέμενη αξία, πρέπει να ενισχυθεί ακόμα περισσότερο η διαφάνεια στις τραπεζικές δραστηριότητες, να αποτραπεί η σύγκρουση συμφερόντων και να προληφθούν αθέμιτες πρακτικές, όπως η χειραγώγηση των επιτοκίων LIBOR. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την πρόταση καθιέρωσης ενός ενιαίου εποπτικού μηχανισμού υπό την αιγίδα της ΕΚΤ, ο οποίος θα καλύπτει ολόκληρη την ευρωζώνη και θα είναι προσιτός σε όλα τα κράτη μέλη (14).

6.4 Η ΕΟΚΕ αξιολογεί θετικά το νέο πρόγραμμα των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών (Outright Monetary Transactions - ΟΜΤ), το οποίο επιτρέπει στην ΕΚΤ να αγοράζει κρατικά ομόλογα στη δευτερογενή αγορά προκειμένου να παταχθεί η κερδοσκοπία και να μειωθεί η διαφορά χρέους μεταξύ των κρατών μελών και, ως εκ τούτου, η διαφορά του ευρώ. Αυτό, σε συνδυασμό με τη θέσπιση άλλων μη συμβατικών μέτρων νομισματικής πολιτικής (υπήρχαν ακόμα και στο παρελθόν) για την αντιμετώπιση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, αντιπροσωπεύει ένα σημείο καμπής της ΕΚΤ, ακόμα και αν γίνει σύμφωνα με το πνεύμα της Συνθήκης και προς τη σωστή κατεύθυνση. Ακόμα και στη συγκεκριμένη περίπτωση, πρόκειται για τεχνικά, μη οριστικά μέτρα, τα οποία δίνουν στις κυβερνήσεις και στην ΕΕ τον χρόνο που χρειάζονται για τη λήψη των απαραίτητων μέτρων.

6.5 Η ΕΚΤ

6.5.1 Στόχος της ΕΚΤ «είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών» και, για την εκπλήρωσή του, πρέπει να διατηρήσει πολιτική ανεξαρτησία, δηλαδή δεν «ζητά ούτε δέχεται υποδείξεις» από τις κυβερνήσεις ή από την ΕΕ. Πρόκειται για ορθό καθεστώς, έστω κι αν η Συνθήκη αναθέτει στο Συμβούλιο το καθήκον να συνάπτει συμφωνίες για συναλλαγματικές ισοτιμίες του ευρώ έναντι νομισμάτων τρίτων κρατών (15). Ελλείψει τέτοιων συμφωνιών ή στις ενδιάμεσες περιόδους, η ΕΚΤ πρέπει να ασκεί τη συναφή με τις συναλλαγματικές ισοτιμίες πολιτική ως μέρος των αρμοδιοτήτων της. Η ΕΚΤ έχει και δευτερεύοντες στόχους, όπως, για παράδειγμα, να συμβάλλει στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, ακόμα κι αν οι ενέργειές της κατά τη διάρκεια της κρίσης μπορούν να αναχθούν σε πρωταρχικό στόχο, εφόσον υπαγορεύονται σε μεγάλο βαθμό από την ανάγκη αποκατάστασης ενός αποτελεσματικού μηχανισμού μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής, διατηρώντας με τον τρόπο αυτό τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα όλων των χωρών της ευρωζώνης.

6.5.2 Σε ότι αφορά την ανάπτυξη των τιμών, θα πρέπει να σημειωθεί ότι τίθεται το ερώτημα, κατά πόσον είναι σωστό το κριτήριο πληθωρισμού του Μάαστριχτ να εξακολουθεί να υπολογίζεται σε συνάρτηση με τον μέσο όρο των τριών χωρών που είχαν τις καλύτερες επιδόσεις στα θέματα πληθωρισμού στην ΕΕ και όχι στη ζώνη ευρώ.

6.5.3 Γενικά, οι αρμοδιότητες της ΕΚΤ είναι πιο περιορισμένες σε σχέση με εκείνες άλλων κεντρικών τραπεζών. Κατ’ αρχάς, η ΕΚΤ είναι αναρμόδια να στηρίξει την ανάπτυξη και την απασχόληση, όπως το Ομοσπονδιακό Αποθεματικό Σύστημα των ΗΠΑ, παρόλο που οι νομισματικές πολιτικές των δύο τραπεζών είναι παρόμοιες. Υπάρχουν, ωστόσο, θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των ΗΠΑ (κεντρικό φορολογικό σύστημα) και της ΕΕ όσον αφορά την εφαρμογή της δημοσιονομικής πολιτικής. Επιπλέον, ο ρόλος της ΕΚΤ ως δανειστή έσχατης ανάγκης περιορίζεται στο τραπεζικό σύστημα και δεν περιλαμβάνει τις κυβερνήσεις (την ηγεσία της ΕΕ), όπως υπονοείται στα «εθνικά» πλαίσια και όπως θα πρέπει να ισχύει εφόσον το ζητούμενο είναι μια πλήρης ΟΝΕ. Επιπλέον, η άσκηση ενιαίας νομισματικής πολιτικής από την ΕΚΤ καθίσταται δυσκολότερη εξαιτίας της ύπαρξης οικονομικών αποκλίσεων και ανισορροπιών μεταξύ των διαφόρων χωρών της ευρωζώνης, και λόγω της απουσίας διορθωτικών παρεμβάσεων εκ μέρους της ΕΕ.

6.5.4 Είναι, ωστόσο, θετικό το γεγονός ότι η αρχή του «ενιαίου» χαρακτήρα της ζώνης του ευρώ οδήγησε την ΕΚΤ στο να ανακηρύξει το ευρώ «μη αναστρέψιμο» και, όπως είδαμε, της επέτρεψε, έπειτα από μια έντονη αντιπαράθεση, να λάβει μέτρα για τη μείωση της διαφοράς (spread) των χρεωστικών επιτοκίων των διαφόρων χωρών μέσω της δυνατότητας αγοράς ομολόγων στη δευτερογενή αγορά. Πρόκειται δε για ένα εγχείρημα που απαιτεί, παράλληλα με την επαναφορά της ανάπτυξης, ένα «ευρωπαϊκό» σχέδιο αντιμετώπισης του χρέους, το οποίο θα συνοδεύει το συγκεκριμένο σχέδιο κάθε χώρας (16).

6.5.5 Κάτι τέτοιο θα μειώσει τουλάχιστον τη στρέβλωση του ανταγωνισμού μέσω των επιτοκίων χρηματοδότησης του χρέους και των επενδύσεων· ακόμα και σήμερα υφίσταται μια ουσιαστική χρηματοπιστωτική διαφορά που αυξάνει τις ήδη υφιστάμενες ανισορροπίες, συμπεριλαμβανομένου του ισοζυγίου πληρωμών.

6.5.6 Επίσης, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να επανεξεταστεί το ζήτημα των προϋποθέσεων που τίθενται από την ΕΚΤ και την ΕΕ. Δεν είναι αποδεκτό να δίνεται στις τράπεζες ρευστό κεφάλαιο με πολύ χαμηλά επιτόκια χωρίς να τίθεται καμία προϋπόθεση, για παράδειγμα, ως προς τη διάθεση των κεφαλαίων τους. Μάλιστα, τουλάχιστον ένα μέρος αυτών των κεφαλαίων πρέπει να διοχετεύεται σε επενδύσεις, ενώ για την αγορά κρατικών ομολόγων από την ΕΚΤ (OMT) –παρόλο που επρόκειτο για διαφορετικό ζήτημα– τέθηκαν πολύ σκληροί όροι στις χώρες. Όροι που δικαιολογήθηκαν κυρίως από το γεγονός ότι είναι αναγκαίο να ανταποκριθούμε σε μια «αγορά», διαφορετική και αδίστακτη, ανώνυμη και εξαιρετικά γρήγορη η οποία, στην πραγματικότητα, ελάχιστα θυμίζει αγορά (17). Η ΕΕ δεν μπορεί να παίξει αυτό το παιχνίδι· της μεγάλης, δηλαδή, λιτότητας και αυστηρότητας για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις σε περίοδο κρίσης, και από την άλλη πλευρά της ουδετερότητας για τους επενδυτές-κερδοσκόπους που κρύβονται πίσω από τις τράπεζες και τα διεθνή επενδυτικά κεφάλαια –εξαιρουμένης της σταθερής υπεράσπισης του ευρώ, εκ μέρους του διοικητή της ΕΚΤ, στις πλέον κρίσιμες στιγμές της επίθεσης.

6.5.7 Είναι, ωστόσο, αναγκαίο η δράση της ΕΚΤ να στηρίξει με δίκαιο τρόπο την οικονομία των διαφόρων χωρών, προκειμένου να περιοριστούν οι υφιστάμενες στρεβλώσεις και αποκλίσεις που παρατηρούνται με τα ήδη υπάρχοντα μέσα, έως ότου διορθωθούν οι αρμοδιότητες της ΕΚΤ και αντιμετωπιστεί το πολιτικό έλλειμμα της ΕΕ. Για παράδειγμα, η διατραπεζική αγορά σε ορισμένες χώρες της ευρωζώνης θα μπορούσε να αναζωογονηθεί με την επιβολή αρνητικών επιτοκίων στις καταθέσεις μίας ημέρας στην ΕΚΤ.

6.5.8 Η ΕΟΚΕ είναι, επίσης, πεπεισμένη ότι είναι πρέπει να βρεθεί άμεσα λύση στο ζήτημα του δημόσιου χρέους (18) σύμφωνα με την πρότασή της και ότι για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι θεμελιώδους σημασίας η δράση της ΕΚΤ και του Συμβουλίου.

6.5.9 Η ΕΟΚΕ θεωρεί χρήσιμο να αποκτήσουν μεγαλύτερη διαφάνεια οι αποφάσεις της ΕΚΤ. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να δημοσιεύονται τα αποτελέσματα των ψηφοφοριών των συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΚΤ, διότι αυτό θα ενισχύσει την υποχρέωση λογοδοσίας των διοικητών των εθνικών κεντρικών τραπεζών των χωρών μελών της ζώνης του ευρώ. Αυτό θα τους ωθήσει να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση το σύνολο των οικονομικών παραγόντων που χαρακτηρίζουν τη ζώνη ευρώ και όχι σε συνάρτηση με την εξέλιξη της οικονομικής κατάστασης στις χώρες τους.

6.5.10 Ένα άλλο πρόβλημα στο οποίο κρίνεται σκόπιμο να γίνει αναφορά, αφορά το σύστημα ψηφοφορίας του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ (19), ιδίως σε ότι αφορά τις ανισότητες μεταξύ του δικαιώματος ψήφου και της χρηματοδοτικής συνεισφοράς των κρατών μελών. Το εν λόγω πρόβλημα ετέθη ήδη στο πλαίσιο του συστήματος πληρωμών του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕΜΣ) και θα μπορούσε να τεθεί εκ νέου στο μέλλον, για παράδειγμα, στο πλαίσιο της Τραπεζικής Ένωσης.

7. Το οικονομικό μέλλον της ΕΕ - Οικονομική και κοινωνική Ένωση - ανάπτυξη και απασχόληση

7.1 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι απαιτείται ανάκαμψη η οποία θα στηρίζεται σε οικολογικές-κοινωνικές επενδύσεις (20) και είναι πεπεισμένη ότι η σταθερότητα από μόνη της δεν μπορεί να διασφαλίσει την ανάκαμψη, η οποία εξαρτάται από την εμπιστοσύνη τόσο των επιχειρήσεων όσο και των καταναλωτών. Λόγω των περιορισμένων προσδοκιών του ιδιωτικού τομέα και των αναξιοποίητων δυνατοτήτων, οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να στηριχθούν στα μελλοντικά κέρδη που προκύπτουν από τις τρέχουσες επενδύσεις. Και εάν οι πολίτες, από την πλευρά τους, δεν έχουν τη βεβαιότητα ότι μπορούν να διατηρήσουν την εργασία ή να βρουν μία νέα, προτιμούν να αποταμιεύουν ή να μειώνουν τα χρέη τους και όχι να ξοδεύουν Η αύξηση του ποσοστού ανεργίας δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αυξάνει τον αριθμό των ατόμων που δεν μπορούν να ξοδέψουν.

7.2 Ως εκ τούτου, προκειμένου να τονωθεί η εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων και των πολιτών, πρέπει η ανάκαμψη να βασιστεί στις επενδύσεις κατά τα πρότυπα του αμερικανικού New Deal (21). Για την επίτευξη του εν λόγω στόχου τα βασικά κριτήρια είναι εκείνα που θεσπίστηκαν από την ΕΤΕπ στο ειδικό πρόγραμμα δράσης του Άμστερνταμ (1997), με εντολή προώθησης της συνοχής και της σύγκλισης στους τομείς της υγείας, της εκπαίδευσης, της αστικής ανάπλασης, του περιβάλλοντος αλλά και των διευρωπαϊκών δικτύων.

7.3 Πρόκειται για εφικτό στόχο, εφόσον τεθούν εκ νέου σε κυκλοφορία οι πλεονάζουσες αποταμιεύσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως επισημαίνεται στο σημείο 5.3. Στην πραγματικότητα, ορισμένα επενδυτικά κεφάλαια αναζητούν μακροπρόθεσμες διεξόδους για τα πλεονάσματα αποταμιεύσεων σε άλλα μέρη του κόσμου. Το γεγονός αυτό έχει αμοιβαία οφέλη τόσο για τους επενδυτές από τρίτες χώρες όσο και για την ευρωπαϊκή οικονομία. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο τα δύο «αδελφά θεσμικά όργανα» του Ομίλου της ΕΤΕπ, δηλαδή η ΕΤΕπ και το ΕΤαΕ (Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων).

7.4 Γι’ αυτό και είναι ευπρόσδεκτη η αύξηση μετοχικού κεφαλαίου της ΕΤΕπ. Ακόμα και τα ομόλογα έργου (project bond) μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ανάκαμψη. Αλλά είναι καλό να αποκαλούμε «ευρωομόλογο» την αξιοποίηση των πλεονασμάτων παγκοσμίως για επενδύσεις στην ΕΕ, έστω κι αν το πιθανότερο είναι ότι οι αγορές θα καταφύγουν στη σύντομη μορφή «ομολόγων σε €». Είναι γνωστή η αντίσταση ορισμένων χωρών στα ευρωομόλογα, αυτό όμως οφείλεται σε εσφαλμένη υπόθεση, αφού τα ευρωομόλογα, απαραίτητα για τη στήριξη της ανάπτυξης, ανταλλάσσονται με τα Union bond, στόχος των οποίων είναι η αντιμετώπιση του χρέους (22).

7.5 Ήδη εξ αρχής, το ΕΤαΕ υποστήριξε ότι μπορεί να εκδώσει ευρωπαϊκά ομόλογα για τη χρηματοδότηση μακροπρόθεσμων κοινωνικών επενδύσεων (23) μέσα από την αύξηση του μετοχικού του κεφαλαίου σε σχέση με το σημερινό –μάλλον χαμηλό– επίπεδο των 3 δισ. ευρώ, χωρίς να είναι απαραίτητη η αναθεώρηση των Συνθηκών (24). Κανένα από τα μεγάλα κράτη της ευρωζώνης –όπως και τα υπόλοιπα– δεν συμπεριλαμβάνει στο εθνικό του χρέος τις χρηματοδοτήσεις της ΕΤΕπ και το ίδιο θα πρέπει να ισχύει και για τις χρηματοδοτήσεις του ΕΤαΕ. Τα ομόλογα που εκδίδει το ΕΤαΕ μπορούν να εξασφαλιστούν μέσω των αποδόσεων της χρηματοδότησης έργων, όπως συμβαίνει και με τα ομόλογα της ΕΤΕπ.

7.6 Καινοτόμα προϊόντα και δημιουργία αγορών: θεωρούμε επίσης ότι η ΕΕ πρέπει να ακολουθήσει μια λιγότερο ουδέτερη πολιτική καινοτομίας. Τη δεκαετία του 1970 έπαψαν να είναι δημοφιλείς οι βιομηχανικές πολιτικές επειδή οι κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να «ευνοήσουν συγκεκριμένους φορείς» ή «εθνικούς πρωτοπόρους». Ωστόσο, πιστεύουμε ότι συντρέχουν σοβαροί λόγοι για να επανεξετάσουμε την εν λόγω προσέγγιση (25).

7.7 Πρώτον, δεν υποστηρίζει κανείς ότι οι μη παρεμβατικές πολιτικές είναι καθ’ όλα θετικές. Στην πραγματικότητα, στο παρελθόν οδήγησαν σε εσφαλμένες επενδύσεις στον χρηματοπιστωτικό τομέα. Δεύτερον, είναι αναγκαίο να υπάρξουν ακόμα πιο αποφασιστικές πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Τρίτον, ένας υπερβολικά μεγάλος αριθμός τεχνολογικών έργων που προτείνονται στο πλαίσιο των προγραμμάτων-πλαίσιο απορρίπτονται, όχι εξαιτίας της χρησιμότητάς τους, αλλά λόγω έλλειψης κατάλληλων πόρων, ένα πρόβλημα που μπορεί να λυθεί με την προσφυγή σε ένα ευρωπαϊκό ταμείο κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου, χρηματοδοτούμενο από την έκδοση ομολόγων. Τέταρτον, οι αναδυόμενες οικονομίες έχουν τη δυνατότητα να προωθήσουν μια σειρά από εθνικούς πρωταγωνιστές, με εντυπωσιακά αποτελέσματα (26).

7.8 Η χρηματοδότηση των επενδύσεων μέσω της μεταφοράς των πλεονασμάτων στα ευρωομόλογα πρέπει να είναι προσιτή για όλα τα κράτη μέλη και αναμένεται να δημιουργήσει σωρευτικά οφέλη σε μακροοικονομικό, κοινωνικό, εργασιακό και πολιτικό επίπεδο, καταδεικνύοντας την ανάγκη προώθησης της ιδέας για «περισσότερη Ευρώπη», μια προσέγγιση που δημιουργεί πλέον όλο και μεγαλύτερο σκεπτικισμό μεταξύ των ψηφοφόρων και αρκετών κυβερνήσεων.

7.9 Η ανάπτυξη μπορεί επίσης να συμβάλει στην ενίσχυση της σταθερότητας. Σύμφωνα με την αρχή της ΕΤΕπ, κατά την οποία η χρηματοδότηση μέσω ομολόγων δεν οφείλει απαραιτήτως να εγγράφεται στο εθνικό χρέος, η χρηματοδότηση ευρωομολόγων με στόχο την ενίσχυση της ανάκαμψης θα μπορούσε να οδηγήσει ευκολότερα στη μείωση του εθνικού χρέους και στην απελευθέρωση των εθνικών φορολογικών εσόδων, ώστε να μειωθούν ή να διατηρηθούν σε χαμηλό επίπεδο τα ελλείμματα, διασφαλίζοντας παράλληλα τα θεμελιώδη σημεία των κοινωνικών δαπανών. Υπό αυτό πρίσμα θα ήταν απαραίτητο η Eurostat και τα κράτη μέλη να προβούν από κοινού στον καθορισμό των κοινών παραμέτρων και κριτηρίων για μια πιο ακριβή και άρτια εκτίμηση των στοιχείων.

7.10 Συν τοις άλλοις, δεν ελήφθη υπόψη το γεγονός ότι η «υπόθεση της εκτόπισης των επενδύσεων» (crowding out) προϋποθέτει πλήρη απασχόληση. Δεδομένου ότι, επί του παρόντος, στα περισσότερα κράτη μέλη παρατηρούνται αυξημένα ποσοστά ανεργίας, η χρηματοδότηση –ξεχωριστή ή από κοινού– των ομολόγων έργου ΕΤΕπ-ΕΤαΕ μπορεί να οδηγήσει σε συσσώρευση (crowding in) επενδύσεων στον ιδιωτικό τομέα, το εισόδημα και τις θέσεις εργασίας, και να επιφέρει έτσι έως και τριπλασιασμό των επενδύσεων, και σε θετικούς δημοσιονομικούς πολλαπλασιαστές ως προς τη δημιουργία άμεσων και έμμεσων φορολογικών πόρων (27).

7.11 Υπό το πρίσμα των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν ορισμένες χώρες, κυρίως η Ελλάδα και η Κύπρος, η ΕΟΚΕ προτείνει την αναθεώρηση της βραχυπρόθεσμης διαρθρωτικής προσαρμογής που ζητά η τρόικα, λαμβάνοντας υπόψη τις πιο μακροπρόθεσμες προοπτικές των δύο χωρών έπειτα από την ανακάλυψη τεράστιων αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, ουσιαστικά ανεκμετάλλευτων, στην ανατολική Μεσόγειο (28).

8. Το πολιτικό μέλλον της ΕΕ

8.1 Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι μια απλή διαδικασία «συντήρησης» που θα επαναλαμβάνεται από καιρού εις καιρόν δεν επαρκεί για την ΕΕ. Δεν είναι δυνατόν να παραταθεί το κενό που ενυπάρχει από την εποχή του Μάαστριχτ, χωρίς να αντιμετωπιστεί η πρόκληση του ευρώ η οποία προσέλαβε εκρηκτικές διαστάσεις λόγω της κρίσης, φέρνοντας στο φως τα μεγάλα «ελλείμματα» που υπάρχουν στο εσωτερικό της ΕΕ, με βασικότερο το δημοκρατικό (29), θέτοντας ξανά έναν στόχο για την ευρωπαϊκή διαδικασία προκειμένου να διαψευστεί η ιδέα μιας νεκρής ΕΕ.

8.2 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το ενιαίο νόμισμα θα είναι βιώσιμο αν υπάρξει σύγκλιση των οικονομικών επιδόσεων των χωρών της ευρωζώνης. Κάτι τέτοιο απαιτεί οικονομική και πολιτική δέσμευση. Χρειάζεται, λοιπόν, μια πολιτική Ένωση που να αποδέχεται τις διαφορές και να επιτρέπει, εφόσον κριθεί απαραίτητο, τη μεταφορά μέρους του πλούτου των ισχυρών περιοχών στις πιο αδύναμες, μέσω μιας διαφανούς και δημοκρατικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων και μιας νέας μορφής αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών (30).

8.3 Η κρίση επαναφέρει στην επιφάνεια τις «παλιές διαφορές» μεταξύ των Ευρωπαίων. Ξαναστρεφόμαστε δυστυχώς προς το παρελθόν και να ξεθάβουμε φαντάσματα ή στερεότυπα που θεωρούσαμε ότι είχαν εξαφανιστεί, λες και η λιτότητα και το χρέος να ήταν το αποτέλεσμα κάποιου εγκλήματος και όχι των σφαλμάτων που έκαναν οι κυβερνήσεις και από τα δύο «μέτωπα». Για τον λόγο αυτό, οι χώρες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες δεν μπορούν να επιρρίψουν στην ΕΕ (ή στη Γερμανία) ευθύνες που αναλογούν στις ίδιες, όπως ακριβώς οι πλούσιες χώρες δεν μπορούν να αγνοήσουν τα σημαντικά οφέλη που αποκόμισαν από το ευρώ, εν μέρει εις βάρος των άλλων, λόγω των υφιστάμενων οικονομικών διαφορών. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, μια νέα πολιτική, πολιτιστική και διαλεκτική ικανότητα μεταξύ των ευρωπαϊκών λαών, με αδιαμφισβήτητα αμοιβαία οφέλη, όπως πρότεινε ήδη από παλιά ο γερμανός ποιητής Hölderlin (31), αντλώντας έμπνευση από τον ελληνικό πολιτισμό.

8.4 Απαιτείται ένα ποιοτικό άλμα. Πρέπει να ανασυγκροτήσουμε όχι μόνο την οικονομία αλλά την πολιτική και να αποκαταστήσουμε την εθνική κυριαρχία όλων. Είναι αναγκαίο να συζητήσουμε όχι για το ευρωπαϊκό «μοντέλο» που θα εφαρμόσουμε αλλά για τα μέσα που χρειαζόμαστε· αποτελεσματικά, δημοκρατικά και διαφανή μέσα λήψης αποφάσεων, για το κοινό καλό, για τη συνένωση, όχι τον διχασμό, του λαού της Ευρώπης.

8.5 Για τους ίδιους λόφους η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το ερώτημα της αναθεώρησης της Συνθήκης τίθεται σε εσφαλμένη βάση. Προφανώς εξαρτάται από αυτό που απαιτείται για τη συμπλήρωση της ΟΝΕ. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος των προτάσεών μας μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την αναθεώρησή του (ως προς την ανάπτυξη, το χρέος κ.λπ.), ενώ για την άλλες προτάσεις ίσως αρκεί μια πιο ενισχυμένη συνεργασία. Πάντως πρωταρχικός σκοπός είναι η πρόοδος της οικονομίας, του ευρώ και των πολιτών της ΕΕ· η Συνθήκη αποτελεί μόνο το μέσο. Τούτο πρέπει να εξηγηθεί πιο σωστά στους πολίτες, οι οποίοι και πρέπει να συ6μμετάσχουν άμεσα ή/και μέσω του Ευρωπαϊκού και των εθνικών Κοινοβουλίου στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

8.6 Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ευρωζώνη διαθέτει τα μέσα για να σχεδιάσει το μέλλον της, δηλαδή μεγαλύτερη πολιτική ολοκλήρωση, λιγότερο έλεγχο, μια κοινωνική οικονομία της αγοράς προκειμένου να αποκατασταθεί η ανάπτυξη και η απασχόληση και να δημιουργηθεί μια πολιτική, οικονομική και κοινωνική Ένωση.

9. Ολοκλήρωση ή αποσύνθεση;

9.1 Χωρίς αυτό το επιπλέον βήμα, η κρίση, με τον τρόπο που έχει αντιμετωπιστεί μέχρι σήμερα, μπορεί να οδηγήσει σε αποσύνθεση της ευρωζώνης και, συνεπώς, της ΕΕ. Δεν είναι δυνατόν να εφαρμόζεται μόνο η πολιτική της λιτότητας και των περικοπών –π.χ. στην περίπτωση του δημόσιου χρέους– ακόμα και αν θεωρείται σκόπιμη. Πρέπει να αντιδρούμε και με άλλους τρόπους (αύξηση της ζήτησης στις πιστώτριες χώρες) και πάντως με πνεύμα αλληλεγγύης. Πρέπει να καταστήσουμε σαφές στους πολίτες των ενδιαφερόμενων χωρών ότι τα πλεονάσματα του προϋπολογισμού τους προέρχονται από το χρέος των άλλων, και ότι οι επιθέσεις που δέχεται το ευρώ δεν εξαρτώνται από το επίπεδο του χρέους (32), ακόμα και όταν αυτό μειώνεται. Ενώ οι πολίτες των νότιων κρατών μελών της ΕΕ πρέπει να ωθήσουν τις κυβερνήσεις τους να επιτύχουν την εξυγίανση του χρέους, μια πιο συνετή διαχείριση του εθνικού προϋπολογισμού, τον περιορισμό της σπατάλης και της φοροδιαφυγής, τη μείωση των φόρων, την αύξηση της ανάπτυξης, της απασχόλησης και της ανταγωνιστικότητας των συστημάτων τους, όχι μόνο με μεταρρυθμίσεις αλλά και με μεγαλύτερη αλληλεγγύη και με μια οικονομική πολιτική διαφορετική από εκείνη της ΕΕ και της ΕΚΤ (33).

9.2 Διαφορετικά, καμιά χώρα δεν θα μπορέσει να μειώσει το χρέος της και να εξυγιάνει τον προϋπολογισμό της. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται μετριασμός των μέτρων λιτότητας και αλλαγή της οικονομικής πολιτικής. Σε αντίθετη περίπτωση, ενδέχεται να αυξηθούν οι κίνδυνοι. Και σ’ αυτό μπορεί να βοηθήσει η ιστορία (34). Πρέπει να δημιουργηθεί μια νέα προοπτική ολοκλήρωσης, μιας ολοκλήρωσης θετικής, όχι αρνητικής, επιβλαβούς και αναγκαστικής.

9.3 Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι σήμερα κανείς στην Ευρώπη δεν είναι ασφαλής, εκτός κινδύνου, ακόμα κι αν έχει δημιουργηθεί μια ανώμαλη κατάσταση. Στην πραγματικότητα, η οικονομική κρίση ορισμένων χωρών –η οποία ευνοήθηκε και από το ευρώ– και η αδυναμία των οργάνων της ΕΕ οδήγησαν τη Γερμανία, ως πιο ισχυρή χώρα, στο να αναλάβει κεντρικό ρόλο στην ΕΕ, συχνά σε αντιδιαστολή προς τις «περιφέρειες», ιδίως του Νότου αλλά όχι μόνο. «Αυτό τρέφει το μίσος των άλλων», όπως έλεγε και ο Helmut Schmidt, κυρίως ως προς τον τρόπο που γίνεται αντιληπτός αυτός ο ρόλος. Ως εκ τούτου, απαιτούνται παρεμβάσεις που θα διαψεύσουν αυτήν την αντίληψη (35).

9.4 H EOKE θεωρεί ότι σήμερα στην ΕΕ επικρατούν εγωισμοί, εθνικά και/ή προσωπικά συμφέροντα, σαν να βρισκόμασταν μπροστά σε μια «ουτοπία συμφερόντων». Κυριαρχεί η οικονομιστική προσέγγιση, η οποία έχει θέσει σε δεύτερη μοίρα τις αξίες από τις οποίες γεννήθηκε η ΕΕ και στις οποίες στηρίζει την ύπαρξή της. Αναδύεται έτσι μια ΕΕ με εγωιστικές τάσεις, χωρίς αλληλεγγύη. Οι εντάσεις των τελευταίων χρόνων φέρουν το αποτύπωμα μιας επικίνδυνης «ψυχολογικής διάλυσης» της ΕΕ, που αφορά πολίτες και κυβερνήσεις και η οποία πρέπει να αντιστραφεί τείνοντας ευήκοον ους χωρίς υπεροπτική διάθεση και δίνοντας συγκεκριμένες απαντήσεις.

9.5 Βρισκόμαστε σε ένα σταυροδρόμι: Στην πραγματικότητα, η ΕΟΚΕ διερωτάται πώς είναι δυνατόν οι χρονοτριβές και οι αμφιταλαντεύσεις στην ΕΕ, η μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως, να οδηγούν στον θάνατο την Ελλάδα, τη γενέτειρα των αρχών στις οποίες στηρίχθηκε και συνάμα μια πολύ μικρή οντότητα από οικονομική άποψη (36), επιβάλλοντας άσκοπες και επιζήμιες θυσίες σε πολίτες και επιχειρήσεις· και όλα τούτα χωρίς ένα σχέδιο αναπτυξιακών ενισχύσεων, του μοναδικού δηλαδή τρόπου αποπληρωμής του δημόσιου χρέους και χωρίς ένα σχέδιο για να ανακουφιστεί μέρος της ελληνικού και της ευρωπαϊκού πληθυσμού από τα κοινωνικά δεινά που υφίσταται. Είναι να απορεί κανείς τι είδους ΕΕ είναι αυτή.

Βρυξέλλες, 22 Μαΐου 2013. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Henri MALOSSE

(1) ΕΕ C 143 της 22/05/2012, σ. 10.

(2) ΕΕ C 133 της 09/05/ 2013, σελ. 44.

(3) ΕΕ C 143, της 22/5/2012, σ. 10.

(4) ΕΕ C 44, της 15/2/2013, σ. 68 και ΕΕ C 11, της 15/1/2013, σ. 34.

(5) ΕΕ C 143 της 22/05/2012, σ. 10.

(6) «Όλη η συζήτηση που γίνεται αυτήν την περίοδο γύρω από μια υποτιθέμενη κρίση του ευρώ δεν είναι τίποτε άλλο από απερίσκεπτες φλυαρίες», έχει δηλώσει ο Helmut Schmidt.

(7) Αν και με διαφορετικούς ρυθμούς (μέση ανάπτυξη της τάξης του 1,6 % μεταξύ του 2001 και του 2006), ενώ στις 3 χώρες της ΕΕ των 15 που έμειναν εκτός του ευρωζώνης ανερχόταν στο 2,3 %. Κάτι ανάλογο συνέβη και με την ανεργία, που παρέμεινε χαμηλότερη κατά περίπου 3 % σε αυτές τις χώρες.

(8) «Όλο μας το πλεόνασμα αντιστοιχεί στην ουσία στο έλλειμμα των υπολοίπων χωρών, όπως ακριβώς οι πιστώσεις που έχουμε δώσει είναι τα δικά τους χρέη», H. Schmidt.

(9) ΕΕ C 255 της 22/9/2010, σ. 10 και ΕΕ C 143 της 22/5/2012, σ. 10.

(10) «Το ευρώ θα μπορούσε να επιτείνει τις πολιτικές εντάσεις μεταξύ των μελών της νομισματικής Ένωσης, φτάνοντας μέχρι το σημείο να δημιουργήσει συνθήκες για την εκδήλωση νέων συγκρούσεων, ακόμα και στρατιωτικών», δήλωσαν οι Martin Feldstein και Milton Friedman.

(11) Bain & Company Global Private Equity Report για το 2012.

(12) Reuters (2012). «Το κρατικό επενδυτικό ταμείο της Νορβηγίας (με υπό διαχείριση κεφάλαιο 610 δισ. δολάρια ΗΠΑ) πρόκειται να μειώσει την έκθεσή του στην Ευρώπη», 30 Μαρτίου 2012

(13) http://www.upi.com/Business_News/2012/07/25/Chinas-sovereign-wealth-fund-reports-loss/UPI-38111343274421/#ixzz2AcHV3HNp

(14) ΕΕ C 11 της 15/01/2013 σ. 34-38

(15) Δυνάμει του άρθρου 219 της ΣλΕΕ.

(16) ΕΕ C 143 της 22/05/2012, σ. 10.

(17) «Δεν είναι οι αγορές στην υπηρεσία των λαών αλλά εναντίον τους. Καθήκον μας είναι να εμφυσήσουμε στις αγορές και στην οικονομία το πνεύμα της αλληλεγγύης που διαπνέει την κοινωνική οικονομία», Angela Merkel, καγκελάριος της Γερμανίας.

(18) ΕΕ C 143 της 22/05/2012, σ. 10.

(19) Απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 21ης Μαρτίου 2003.

(20) Βλ. Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Άμστερνταμ (1997), σημείο 9, και τα Συμπεράσματα του Έκτακτου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Λουξεμβούργου του ίδιου έτους, σημεία 37-40.

(21) ΕΕ C 143 της 22/05/2012, σ. 10.

(22) Όπως παραπάνω.

(23) Stuart Holland (1993). The European Imperative: Economic and Social Cohesion in the 1990s («Το ευρωπαϊκό επιτακτικό ζήτημα: η οικονομική και κοινωνική συνοχή της δεκαετίας του 1990»), πρόλογος του Jacques Delors. Nottingham: Spokesman Press.

(24) Σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 2 του Καταστατικού του Ευρωπαϊκού Ταμείου Επενδύσεων, «στις δραστηριότητες του Ταμείου μπορούν να συμπεριλαμβάνονται δανειοληπτικές πράξεις». Το Ταμείο επιβεβαίωσε κατ’ αρχήν ότι μπορεί να εκδίδει ομόλογα με απλή απόφαση της γενικής συνέλευσης και μετά από έγκριση για αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου, όπως συνέβη προσφάτως στην περίπτωση της ΕΤΕπ. Ωστόσο, εάν η ΕΕ επιθυμεί να αναγνωρίσει τη σημασία της έκδοσης ομολόγων με στόχο τόσο τη χρηματοδότηση μιας ανάκαμψης που θα βασίζεται στις κοινωνικές επενδύσεις όσο και την επανακυκλοφορία των πλεονασμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι αναγκαίο η απόφαση αυτή να λάβει πιο ρητή έγκριση. Θα μπορούσε να δοθεί κατ’ αρχήν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ως «γενική οικονομική πολιτική» της Ένωσης για τη χρηματοδότηση της ανάκαμψης και όχι αποκλειστικά από το Ecofin και, εφόσον κριθεί αναγκαίο, η έγκριση μπορεί να οδηγήσει σε ενισχυμένη συνεργασία, όπως στην περίπτωση της πρόσφατης πρότασης για την επιβολή φόρου στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές, η οποία θα μπορούσε να έχει και μακροοικονομική ισχύ.

(25) Philippe Aghion, Julian Boulanger και Elie Cohen. Rethinking Industrial Policy (Επανεξετάζοντας τη βιομηχανική πολιτική). Bruegel Policy Brief, Απρίλιος 2011.

(26) The Economist (2012), «The Rise of State Capitalism: The Emerging World's New Model». (Η γέννηση του κρατικού καπιταλισμού: το νέο μοντέλο του αναδυόμενου κόσμου), ειδική έκθεση, 21-27 Ιανουαρίου 2012.

(27) Blanchard, Blot, Creel κ.ά., μελέτες για το Observatoire Français des Conjonctures Économiques

(28) Υπό αυτό το πρίσμα κρίνεται απαράδεκτη η απαίτηση της τρόικας να εκποιήσει η Ελλάδα το πλειοψηφικό μερίδιο μετοχών του κράτους στην ΕΛΠΕ (Ελληνικά Πετρέλαια) με αντίτιμο μόλις 50 δισ. ευρώ. Οι Έλληνες πολίτες ισχυρίζονται εύλογα ότι πρόκειται μια ρύθμιση ευνοϊκή για τις αγορές, αλλά όχι και για τους ίδιους τους πολίτες. Επομένως, η ΕΟΚΕ εισηγείται προς το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να ζητήσει από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναθεωρήσει την αναδιάρθρωση στην οποία καλείται να προβεί άμεσα η Ελλάδα, συνεκτιμώντας τα εξαιρετικά υψηλά έσοδα που προβλέπεται να έχει μακροπρόθεσμα.

(29) «Για πρώτη φορά στην ιστορία της ΕΕ είμαστε μάρτυρες κατάλυσης της δημοκρατίας», Jürgen Habermas.

(30) «Μια χώρα δεν μπορεί να λαμβάνει μέτρα που να ζημιώνουν μια άλλη χώρα της ζώνης του ευρώ», M. Draghi.

(31) «…αφού συζητάμε και ακούμε ο ένας τον άλλον», από το ποίημα «Η γιορτή της ειρήνης» του ποιητή F. Hölderlin, 1770-1843.

(32) Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της Ισπανίας, το χρέος της οποίας είναι χαμηλότερο (68,5 % του ΑΕΠ) από εκείνο της Γερμανίας (81,2 % του ΑΕΠ). Στοιχεία της Eurostat για το 2011.

(33) Σύμφωνα με την έκθεση Spaak του 1956, η ολοκλήρωση οικονομιών με διαφορετικά επίπεδα αποτελεσματικότητας ενδέχεται να επιδεινώσει τις διαρθρωτικές, κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες, και πρέπει να αντισταθμίζεται από κοινές διαρθρωτικές, κοινωνικές και περιφερειακές πολιτικές.

(34) 1933: επιπτώσεις της αποπληθωριστικής πολιτικής που εφάρμοσε ο Γερμανός Καγκελάριος Heinrich Brüning μετά την κρίση του ’29.

(35) «Δεν χρειαζόμαστε μια γερμανική Ευρώπη αλλά μια ευρωπαϊκή Γερμανία», H. Kohl.

(36) Ίση με 2 % του ΑΕγχΠ της ΕΕ.