Έκθεση σχετικά με το ευρωπαϊκό μέσο προσωρινής στήριξης για τον μετριασμό των κινδύνων ανεργίας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (SURE) λόγω της επιδημικής έκρηξης της COVID-19, σύμφωνα με το άρθρο 14 του κανονισμού (ΕΕ) 2020/672 του Συμβουλίου SURE: Ένα έτος μετά

Συνοπτική παρουσίαση

Ένα νέο μέσο τέθηκε γρήγορα σε εφαρμογή ως απόκριση στις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας

Η παρούσα έκθεση είναι η δεύτερη εξαμηνιαία έκθεση σχετικά με το ευρωπαϊκό μέσο προσωρινής στήριξης για τον μετριασμό των κινδύνων ανεργίας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (SURE). Παρουσιάζει τις λειτουργίες και τη χρήση του μέσου έως σήμερα και επανεξετάζει τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις του. Το SURE είναι ένα μέσο για την αντιμετώπιση της κρίσης, μεγέθους 100 δισ. EUR, το οποίο δημιούργησε η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) με σκοπό να συνδράμει τα κράτη μέλη στην προστασία των θέσεων εργασίας και των εισοδημάτων των εργαζομένων στο πλαίσιο της πανδημίας της νόσου COVID-19. Το SURE αποτελεί επίσης ισχυρή έκφραση της αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών μελών μέσω της ΕΕ: όλα τα κράτη μέλη συμφώνησαν να παράσχουν διμερείς εγγυήσεις στην ΕΕ, ώστε η Ένωση να μπορεί να δανείζεται από τις αγορές με πολύ ευνοϊκούς όρους για να χρηματοδοτεί δάνεια στο πλαίσιο του SURE.

Η εφαρμογή του μέσου ήταν ταχεία και ομαλή. Στο πλαίσιο της αρχικής απόκρισης της ΕΕ στην πανδημία, η Επιτροπή πρότεινε τον κανονισμό SURE στις 2 Απριλίου 2020, και ο κανονισμός εκδόθηκε από το Συμβούλιο στις 19 Μαΐου 2020. Το χρηματοδοτικό κονδύλιο των 100 δισ. EUR κατέστη διαθέσιμο στις 22 Σεπτεμβρίου 2020, αφού όλα τα κράτη μέλη υπέγραψαν τις συμφωνίες εγγύησης. Η Επιτροπή επίσπευσε την εφαρμογή του μέσου, συνεργαζόμενη στενά με τα κράτη μέλη. Το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδοτικής συνδρομής που χορηγήθηκε εκταμιεύθηκε μόλις σε επτά μήνες, από τον Οκτώβριο του 2020 έως τον Μάιο του 2021. Τον Ιούνιο του 2021 το SURE κέρδισε το βραβείο χρηστής διαχείρισης του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή για το 2021 στην κατηγορία παροχή υπηρεσιών με επίκεντρο των πολίτη.

Είναι η πρώτη φορά που η ΕΕ εξέδωσε κοινωνικά ομόλογα για τη χρηματοδότηση της χρηματοδοτικής συνδρομής SURE στα κράτη μέλη. Εκτός από τις απαιτήσεις του κανονισμού SURE, η παρούσα έκθεση παρουσιάζει επίσης τη σχετική υποβολή στοιχείων σύμφωνα με το πλαίσιο κοινωνικών ομολόγων EU SURE, ιδιαίτερα δε σε σχέση με την κατανομή των εσόδων του SURE, το είδος των δαπανών και τον αντίκτυπο του SURE. Επιβεβαιώνει επίσης ότι οι δαπάνες του SURE ήταν πλήρως εναρμονισμένες με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.

Ευρεία υιοθέτηση, η οποία έχει αυξηθεί περαιτέρω από την πρώτη εξαμηνιαία έκθεση

Η ζήτηση των κρατών μελών για χρηματοδοτική συνδρομή στο πλαίσιο του SURE υπήρξε μεγάλη, μεταξύ άλλων και κατά το πρώτο εξάμηνο του 2021. Από τη θέσπιση του μέσου και μετά, το Συμβούλιο έχει κατανείμει σε 19 κράτη μέλη —βάσει προτάσεων της Επιτροπής— ποσοστό άνω του 94 % του συνολικού κονδυλίου ύψους 100 δισ. EUR. Τον Μάρτιο του 2021, μετά τη δημοσίευση της πρώτης εξαμηνιαίας έκθεσης σχετικά με το SURE, χορηγήθηκε χρηματοδοτική συνδρομή στην Εσθονία στο πλαίσιο του SURE. Μετά την επανεμφάνιση της πανδημίας, έξι κράτη μέλη που επωφελούνταν ήδη από το SURE (Βέλγιο, Ελλάδα, Κύπρος, Λετονία, Λιθουανία και Μάλτα) υπέβαλαν νέα αίτηση για πρόσθετα κονδύλια στα μέσα Μαρτίου του 2021. Οι εν λόγω αιτήσεις για συμπληρωματικά ποσά συνολικού ύψους 3,7 δισ. EUR διεκπεραιώθηκαν γρήγορα από την Επιτροπή και εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο (στα τέλη Μαρτίου και μέσα Απριλίου αντίστοιχα).

Η Επιτροπή έχει ήδη εκταμιεύσει το 95 % της συνολικής χρηματοδοτικής συνδρομής που χορηγήθηκε από το Συμβούλιο στο πλαίσιο του SURE, μέσω συνακόλουθων δανειοδοτικών πράξεων προς τα κράτη μέλη βάσει της έκδοσης ομολόγων της ΕΕ. Μετά την πρώτη εξαμηνιαία έκθεση, από τον Μάρτιο έως τον Μάιο του 2021, η Επιτροπή εξέδωσε με επιτυχία, εξ ονόματος της ΕΕ, επιπλέον κοινωνικά ομόλογα SURE ύψους 36 δισ. EUR. Το ενδιαφέρον των επενδυτών παρέμεινε έντονο, παρά το γεγονός ότι οι συνθήκες της αγοράς ήταν δυσκολότερες σε σύγκριση με το 2020 και τις αρχές του 2021. Αυτό επέτρεψε τη διαμόρφωση περαιτέρω ευνοϊκών όρων τιμολόγησης. Στις 9 Μαρτίου 2021 η Επιτροπή προέβη στην πέμπτη έκδοση ομολόγων SURE ύψους 9 δισ. EUR, η οποία στέφθηκε με επιτυχία. Η έκτη έκδοση ομολόγων SURE από την Επιτροπή στις 23 Μαρτίου 2021 περιλάμβανε δύο δόσεις συνολικού ύψους 13 δισ. EUR. Η έβδομη έκδοση ομολόγων SURE, ύψους άνω των 14,1 δισ. EUR, εκτελέστηκε με επιτυχία στις 18 Μαΐου 2021. Το ποσό που συγκεντρώθηκε στο πλαίσιο αυτών των τριών εκδόσεων από την Επιτροπή εκταμιεύθηκε στα κράτη μέλη μετά από 5 εργάσιμες ημέρες. Η μέση ληκτότητα των εκταμιεύσεων προς τα κράτη μέλη είναι τα 14,5 έτη, και προσεγγίζει το ανώτατο όριο των 15 ετών που προβλέπεται στις εκτελεστικές αποφάσεις του Συμβουλίου.

Η χρήση του SURE από τα δικαιούχα κράτη μέλη

Το SURE εκτιμάται ότι έχει στηρίξει περίπου 31 εκατομμύρια άτομα και 2,5 εκατομμύρια επιχειρήσεις το 2020. Οι αριθμοί αυτοί αντιπροσωπεύουν πάνω από το ένα τέταρτο της συνολικής απασχόλησης στα δικαιούχα κράτη μέλη. Ειδικότερα, το 2020 το SURE παρείχε στήριξη σε περίπου 22,5 εκατομμύρια μισθωτούς και 8,5 εκατομμύρια αυτοαπασχολούμενους, οι οποίοι καλύπτονταν από συστήματα μειωμένου ωραρίου εργασίας και παρόμοια μέτρα.

Οι συνολικές δημόσιες δαπάνες για μέτρα επιλέξιμα στο πλαίσιο του SURE έχουν αυξηθεί από τη δημοσίευση της πρώτης έκθεσης. Σύμφωνα με τις επικαιροποιημένες εκθέσεις των δικαιούχων κρατών μελών, οι δημόσιες δαπάνες αναμένεται τώρα να ανέλθουν σε 114 δισ. EUR, ποσό που υπερβαίνει τα 94 δισ. EUR που λαμβάνουν στήριξη από το SURE. Αυτό αναδεικνύει τη σημασία των μέτρων που είναι επιλέξιμα στο πλαίσιο του SURE από τη σκοπιά των κρατών μελών.

Οι προβλεπόμενες δαπάνες αντιπροσωπεύουν μόνο το 10 % των συνολικών δαπανών για μέτρα που λαμβάνουν στήριξη από το SURE σύμφωνα με τα στοιχεία που υπέβαλαν τα κράτη μέλη. Αυτό πρέπει να συγκριθεί με το 20 % στην πρώτη εξαμηνιαία έκθεση του Μαρτίου του 2020 και το 54 % του Αυγούστου του 2020, οπότε και 17 κράτη μέλη αιτήθηκαν στήριξη από το SURE.

16 από τα 19 κράτη μέλη που επωφελούνται από το SURE χρησιμοποίησαν τη στήριξη για τη χρηματοδότηση των συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας. Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2021, πολλά κράτη μέλη που έλαβαν στήριξη από το SURE παρέτειναν τα οικεία συστήματα μειωμένου ωραρίου εργασίας για να αντιμετωπίσουν τα νέα κύματα της πανδημίας. Τα έξι κράτη μέλη που αιτήθηκαν συμπληρωματική ενίσχυση στο πλαίσιο του SURE στις αρχές του 2021 είτε άλλαξαν τον σχεδιασμό των συστημάτων που επωφελούνταν ήδη από το SURE είτε θέσπισαν νέα μέτρα. Έως τον Αύγουστο του 2021, η πλειονότητα των κρατών μελών που χρησιμοποιούσαν το SURE για τη χρηματοδότηση συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας δεν είχαν ακόμη καταργήσει τη στήριξη, μολονότι ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη διακόψει τη χρήση των οικείων συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας.

Πάνω από το ήμισυ του συνολικού ποσού της χρηματοδοτικής συνδρομής στο πλαίσιο του SURE διατέθηκε από τα κράτη μέλη για τη στήριξη συστημάτων μειωμένου ωραρίου εργασίας. Πάνω από το 40 % διατέθηκε για τη στήριξη παρόμοιων μέτρων, από το οποίο περίπου το ένα τρίτο διατέθηκε σε μέτρα για τους αυτοαπασχολούμενους, ενώ μόνο το 5 % διατέθηκε σε μέτρα που αφορούσαν την υγεία, πράγμα το οποίο επιβεβαίωσε τον «επικουρικό» χαρακτήρα τους σύμφωνα με τον κανονισμό SURE.

Το επίπεδο απορρόφησης της χρηματοδοτικής συνδρομής που χορηγείται στο πλαίσιο του SURE φαίνεται να είναι υψηλό για τη συντριπτική πλειονότητα των κρατών μελών, σύμφωνα με τα αναφερθέντα από αυτά στοιχεία. Το επίπεδο απορρόφησης θα παρακολουθείται στενότερα σε τρία κράτη μέλη, τα οποία επί του παρόντος αναφέρουν χαμηλότερες προβλεπόμενες δημόσιες δαπάνες από το ποσό που χορηγήθηκε στο πλαίσιο του SURE αλλά έχουν επίσης εκφράσει τη δέσμευσή τους για επίλυση πιθανών ζητημάτων. Το επίπεδο απορρόφησης είναι δυνητικά χαμηλό σε ένα κράτος μέλος, όπου η ανάκαμψη είναι ισχυρότερη από την αναμενόμενη.

Μια πρώτη εκτίμηση των επιπτώσεων του SURE

Τα εθνικά μέτρα για την αγορά εργασίας που λαμβάνουν στήριξη από το SURE έχουν πιθανώς μειώσει την ανεργία κατά σχεδόν 1,5 εκατομμύριο άτομα το 2020. Αυτό επιτεύχθηκε με τη διατήρηση των μισθωτών στις επιχειρήσεις τους και με τη διατήρηση της αυτοαπασχόλησης. Αυτό επίσης εξηγεί τον λόγο για τον οποίοη αύξηση των ποσοστών ανεργίας το 2020 στα δικαιούχα κράτη μέλη ήταν αμελητέα και σαφώς ηπιότερη απ’ ό,τι κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, παρά την πιο σοβαρή μείωση του ΑΕΠ το 2020.

Αυτό, με τη σειρά του, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ισχυρή οικονομική ανάκαμψη που προβλέπεται για το 2021. Η διατήρηση της σύνδεσης του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού με τις επιχειρήσεις συνέβαλε επίσης στη στήριξη της ταχείας ανάκαμψης το 2021, συνοδεύοντας ενδεχομένως παράλληλα μια βραδύτερη αλλά αναγκαία προσαρμογή στους τομείς που έχουν πληγεί περισσότερο ή σε εκείνους που πλήττονται από μακροχρόνιες επιπτώσεις. Ως εκ τούτου, η μέση απώλεια ΑΕΠ κατά την τελευταία διετία αναμένεται να είναι χαμηλότερη από εκείνη που παρατηρήθηκε κατά τα δύο πρώτα έτη της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης.

Η χρηματοδοτική συνδρομή μέσω του SURE έχει επίσης αποφέρει σημαντική εξοικονόμηση δημοσιονομικών πόρων ύψους 8,2 δισ. EUR σε πληρωμές τόκων για τα δικαιούχα κράτη μέλη. Το ποσό αυτό έχει αυξηθεί από τη δημοσίευση της πρώτης εξαμηνιαίας έκθεσης λόγω των τριών επιπρόσθετων εκταμιεύσεων. Η εν λόγω εξοικονόμηση οφείλεται στους ευνοϊκούς όρους δανεισμού που προσφέρει η ΕΕ και στη μεγάλη μέση ληκτότητα των δανείων που πλησιάζει τα 15 έτη.