Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ελάφρυνση του χρέους με σκοπό την καταπολέμηση της φτώχειας στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (ΛΑΧ)"

(1999/C 209/12)

Στις 28 Iανουαρίου 1999, και σύμφωνα με το άρθρο 23 παράγραφος 3 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα την "Ελάφρυνση του χρέους με σκοπό την καταπολέμηση της φτώχειας στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες (ΛΑΧ)".

Το τμήμα εξωτερικών σχέσεων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 12 Μαΐου 1999 με βάση εισηγητική έκθεση της κας Davison.

Κατά την 364η σύνοδο ολομέλειάς της 26ης και 27ης Μαΐου 1999 (συνεδρίαση της 27ης Μαΐου 1999), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 118 ψήφους και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Σύνοψη και παρατηρήσεις

1.1. Δεδομένου του από μακρού ενδιαφέροντός της για την έκταση της απόλυτης ένδειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει τη νέα απόφαση ορισμένων κρατών μελών να επιτείνουν την ελάφρυνση του δημόσιου χρέους των φτωχότερων χωρών.

1.2. Ζωτικής σημασίας για την επιτυχία των προσπαθειών για την καταπολέμηση της απόλυτης ένδειας είναι ο καθορισμός των κοινωνικών προϋποθέσεων. Η ΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η διαδικασία ελάφρυνσης του δημόσιου χρέους θα πρέπει να επιταχυνθεί και να επιταθεί στις χώρες όπου ασκείται "χρηστή διακυβέρνηση" και αποδίδεται προτεραιότητα στην εξάλειψη της φτώχειας. Οι επιπλέον πόροι που θα εξοικονομηθούν από τις δανειολήπτριες κυβερνήσεις θα πρέπει να διατεθούν για κοινωνικά σχέδια, βάσει σαφών προγραμμάτων για τον περιορισμό της φτώχειας. Οι προτεραιότητες όσον αφορά αυτά τα προγράμματα θα πρέπει να αποφασίζονται ύστερα από συνεννόηση με τους δωρητές και την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών. Ο προσεκτικός έλεγχος θα πρέπει να βασίζεται στις βελτιώσεις των δεικτών της φτώχειας, όπως είναι η παιδική θνησιμότητα, ο αριθμός των παιδιών που παρακολουθούν εκπαίδευση και η μείωση των διαφορών μεταξύ των δύο φύλων. Σε περίπτωση μη διάθεσης των προερχόμενων από την ελάφρυνση του χρέους πόρων για την επίτευξη κοινωνικής προόδου, η βοήθεια θα μπορούσε να αναδιατίθεται για αποκεντρωμένα σχέδια.

1.3. Ως κίνητρο και ενόψει των καθυστερήσεων που έχουν ήδη σημειωθεί στην ελάφρυνση του χρέους, καθώς και του επείγοντος χαρακτήρα του προβλήματος της φτώχειας, η ΟΚΕ προτείνει τον σημαντικό περιορισμό της εξυπηρέτησης του χρέους σε άμεση βάση. Αυτό θα πρέπει να εφαρμοσθεί στις χώρες οι οποίες έχουν ήδη αναγνωρισθεί ως χρήζουσες βοηθείας και οι οποίες δεσμεύονται να δαπανήσουν τους ανακτηθέντες πόρους για μέτρα περιορισμού της φτώχειας.

1.4. Η αντιμετώπιση του προβλήματος των συσσωρευμένων χρεών θα μπορούσε να διαρκέσει περισσότερο, μέχρι και τρία έτη. Στο στάδιο αυτό, θα πρέπει και πάλι να δοθούν κίνητρα στις χώρες που εφαρμόζουν "χρηστή διακυβέρνηση" και αναλαμβάνουν σχέδια για τον περιορισμό της φτώχειας. Η ΟΚΕ προτείνει αυξημένη ελάφρυνση του χρέους, η οποία θα πρέπει να μειώσει τα συσσωρευμένα χρέη σε ποσοστό από 100 μέχρι 150 % επί των εξαγωγών.

1.5. Η ΕΕ μπορεί να διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην αξιοποίηση της προσφερόμενης ευκαιρίας για ανακούφιση των φτωχών χωρών τόσο από το χρέος όσο και από τη φτώχεια. Η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή τη μεγαλύτερη δραστηριοποίησή της για την αντιμετώπιση των εν λόγω θεμάτων και από τα κράτη μέλη τον συντονισμό τους και την εξεύρεση νέων πόρων. Η ΕΕ πρέπει να αναλάβει ηγετικό ρόλο και να δώσει το παράδειγμα. Ειδικότερα, επειδή δεν εκπροσωπούνται σ'αυτή όλα τα κράτη μέλη, θα πρέπει να συντονίσει τις προτάσεις της ΕΚ για τη G8, έτσι ώστε να μην αλληλοϋπονομεύονται, αλλά αντίθετα να αλληλοενισχύονται και, έτσι, να μπορέσουν να διαμορφωθούν συλλογικά ισχυρές προτάσεις το ίδιο και στα διοικητικά συμβούλια της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ. Συντονισμένες πολιτικές της ΕΕ για το χρέος και οικονομικές ενισχύσεις για την ελάφρυνσή του, αμφότερες συμβατές με τον ρόλο της ΕΕ ως δωρητή, στο επίπεδο τόσο της Επιτροπής όσο και των κρατών μελών, θα μπορούσαν να διαδραματίσουν μείζονα και επιτυχή ρόλο για την επίτευξη των ζωτικών αναπτυξιακών στόχων του ΟΟΣΑ για το 2015.

2. Εισαγωγή

2.1. Η ΟΚΕ έχει τονίσει επανειλημμένα την ανησυχία της για την έκταση της απόλυτης ένδειας στις αναπτυσσόμενες χώρες. Για περισσότερα από είκοσι έτη διοργανώνει, υπό την αιγίδα της Μικτής Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης ΑΚΕ-ΕΕ, τον διάλογο μεταξύ των οικονομικών και κοινωνικών ομάδων συμφερόντων της Ένωσης και των αντίστοιχων ομάδων των χωρών ΑΚΕ (Αφρικής, Καραϊβικής και Ειρηνικού). Στην πορεία αυτών των συζητήσεων, έχει εκφρασθεί ανησυχία για τους περιορισμούς που επιβάλλει το βάρος της πληρωμής του εξωτερικού χρέους στις δαπάνες των κυβερνήσεων πολλών από τις φτωχότερες χρεωμένες χώρες.

2.2. Η ΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη χρηστής διακυβέρνησης και ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες ΑΚΕ και γενικά στον Νότο. Έχει την άποψη ότι η διαδικασία ελάφρυνσης του δημόσιου χρέους πρέπει να επιταχυνθεί και να εμβαθυνθεί για τις χώρες, οι οποίες εφαρμόζουν "χρηστή διακυβέρνηση" και αποδίδουν προτεραιότητα στην εξάλειψη της φτώχειας. Σε περίπτωση που συνέβαινε κάτι τέτοιο χωρίς την επικέντρωση των προσπαθειών στην καταπολέμηση της φτώχειας, θα υπήρχε ο κίνδυνος να μη διατίθενται πλέον οι πόροι για την ανάπτυξη αλλά να διατίθενται για την αποπληρωμή του χρέους. Η παρούσα γνωμοδότηση εξετάζει με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να καθοριστούν στην πράξη οι κοινωνικές προϋποθέσεις.

3. Προτεραιότητα στην εξάλειψη της φτώχειας

3.1. Στην έκθεσή της "Διαμορφώνοντας τον 21ο αιώνα", η Επιτροπή Αναπτυξιακής Βοήθειας του ΟΟΣΑ θέτει ως στόχους, για το διάστημα μέχρι το 2015, την καθολική παροχή πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, τη μείωση κατά το ήμισυ του πληθυσμού που ζει κάτω από συνθήκες απόλυτης ένδειας και τη μείωση κατά δύο τρίτα της παιδικής θνησιμότητας. Η ΟΚΕ υποστηρίζει αυτούς τους στόχους ως ελάχιστη απαίτηση, αλλά διαπιστώνει ότι, χωρίς την ελάφρυνση του χρέους, την επικέντρωση των προσπαθειών στην καταπολέμηση της φτώχειας και τη χρηστή διακυβέρνηση, οι στόχοι αυτοί δεν είναι δυνατόν να επιτευχθούν.

3.2. Η Παγκόσμια Τράπεζα εντόπισε και συμπεριέλαβε σαρανταμία Υπερχρεωμένες Φτωχές Χώρες (HIPC)(1), στις οποίες συμπεριλαμβάνονται οι χώρες με τα μεγαλύτερα χρέη και εξωτερικό χρέος υψηλότερο από το διπλάσιο των ετήσιων εξαγωγικών εσόδων τους, τα οποία είναι επίσης περιορισμένα. Η πλειονότητα των χωρών αυτών, το 80 % περίπου, βρίσκεται νοτίως της Σαχάρας. Δεν αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι οι εν λόγω χρεωμένες χώρες σημειώνουν ορισμένες από τις χειρότερες επιδόσεις παγκοσμίως όσον αφορά τους κοινωνικούς δείκτες και ότι απέχουν πολύ από την επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί για το 2015. Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις όσον αφορά τις τάσεις της παιδικής θνησιμότητας, τα ποσοστά της θνησιμότητας θα παραμείνουν δύο φορές υψηλότερα από τους στόχους του ΟΟΣΑ για το 2015. Όσον αφορά την εκπαίδευση, για παράδειγμα, η κατάσταση επιδεινώνεται, καθώς το χρέος υπονομεύει τις προσπάθειες αυτών των χωρών για την επίτευξη των συνολικά συμφωνηθέντων στόχων για την εκπαίδευση. Ο συνολικός αριθμός των παιδιών που δεν παρακολουθούν εκπαίδευση στην Αφρική αυξάνεται αντί να μειώνεται και η διαφορά μεταξύ του αριθμού των αγοριών και των κοριτσιών που φοιτούν διευρύνεται. Οι νοτίως της Σαχάρας αφρικανικές χώρες συγκεντρώνουν το ένα τρίτο των 125 εκατομμυρίων παιδιών που δεν παρακολουθούν βασική εκπαίδευση. Σύμφωνα με τις τρέχουσες τάσεις, οι χώρες της Λατινικής Αμερικής και της Ασίας, οι οποίες επίσης αντιμετωπίζουν πρόβλημα φτώχειας, παρουσιάζουν πρόοδο από την άποψη ότι μειώνεται ο αριθμός των παιδιών που δεν παρακολουθούν εκπαίδευση. Αυτό, ωστόσο, δεν συμβαίνει στις αφρικανικές χώρες νοτίως της Σαχάρας και μέχρι το 2015 θα συγκεντρώνουν τα τρία τέταρτα των 75 εκατομμυρίων των εν λόγω παιδιών. Όσον αφορά το φύλο των παιδιών που παρακολουθούν εκπαίδευση, σύμφωνα με τις τρέχουσες τάσεις, θα απαιτηθούν 50 έτη για τις νοτίως της Σαχάρας αφρικανικές χώρες, προκειμένου να επιτευχθεί ισότητα.

3.3. Κατά μέσο όρο στις HIPC, η εξυπηρέτηση του χρέους απορροφά το 40 % των κρατικών προϋπολογισμών, ενώ σε πολλές HIPC τα κονδύλια που διατίθενται για την εξυπηρέτηση του χρέους υπερβαίνουν τα κονδύλια για την υγεία και την εκπαίδευση. Αν και οι κυβερνήσεις δεν θα επιλέξουν σε όλες τις περιπτώσεις να κατευθύνουν τους πόρους που θα αποδεσμευτούν με την ελάφρυνση του χρέους σε κοινωνικούς στόχους και η εξωτερική βοήθεια προσφέρει ζωτικής σημασίας χρηματοδότηση, εντούτοις, είναι σαφές ότι η αποπληρωμή του χρέους περιορίζει τους πόρους που διατίθενται για την επίτευξη αυτών των στόχων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων. Ως εκ τούτου, ο συνδυασμός της ελάφρυνσης του χρέους με τον περιορισμό της φτώχειας μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην επίτευξη των στόχων για το 2015.

3.4. Αν και η ΕΚ είναι ένας σχετικά ασήμαντος πολυμερής δανειστής (5 % του συνολικού πολυμερούς χρέους), έχει εντούτοις ισχυρό πολιτικό ρόλο. Τέσσερα από τα οκτώ κράτη της G8, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία, είναι μέλη της ΕΚ και, επίσης, μεταξύ των σημαντικότερων δανειστών παγκοσμίως. Τα κράτη μέλη κατέχουν το 25 % περίπου των εκκρεμών διμερών απαιτήσεων επί των αναπτυσσομένων χωρών. Οι χώρες της ΕΚ, συνολικά, κατέχουν την πλειονότητα των θέσεων στα διοικητικά συμβούλια της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ συνολικά οι εν λόγω χώρες (συμπεριλαμβανομένης και της ΕΚ) αποτελούν το μεγαλύτερο δωρητή παγκοσμίως (56 % της υπερπόντιας αναπτυξιακής βοήθειας κατά το 1996). Η πλειονότητα των φτωχότερων χρεωμένων χωρών είναι χώρες ΑΚΕ.

3.5. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ επιδεικνύουν, επί του παρόντος, μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον περιορισμό της φτώχειας. Η Επιτροπή αποδίδει κάπως μεγαλύτερη σημασία στο πρόγραμμά της για τη χορήγηση βοήθειας, καθώς και στις διαπραγματεύσεις για την ανανέωση της Σύμβασης του Λομέ. Η γαλλική και η βρετανική κυβέρνηση και η γερμανική προεδρία υπέβαλαν όλες τους προτάσεις για την επέκταση της ελάφρυνσης του δημόσιου χρέους. Οι Σκανδιναβικές χώρες και οι Κάτω Χώρες δέσμευσαν σημαντικούς πόρους για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Διάφορες μεμονωμένες κυβερνήσεις μετέτρεψαν το χρέος σε τοπικό νόμισμα, προκειμένου να διατεθεί για κοινωνικά, περιβαλλοντικά και αναπτυξιακά σχέδια. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επίσης έθεσε το θέμα του περιορισμού της φτώχειας στην αρχή της ημερήσιας διάταξής του. Η Μικτή Κοινοβουλευτική Συνέλευση ΑΚΕ-ΕΕ επεξεργάζεται, επί του παρόντος, μία γενική έκθεση για την καταπολέμηση της φτώχειας στις χώρες ΑΚΕ και στα κράτη μέλη της ΕΕ. Η ΟΚΕ, από την πλευρά της, εξέδωσε μια γνωμοδότηση στην οποία ζητά μεγαλύτερη επικέντρωση του ενδιαφέροντος στη χρηστή διακυβέρνηση(2) και στα ανθρώπινα δικαιώματα, και συσχετίζει τον περιορισμό της φτώχειας με το εμπόριο στη γνωμοδότησή της για το Σήμα Θεμιτού Εμπορίου(3). Πολλές γνωμοδοτήσεις της ΟΚΕ, μεταξύ των οποίων εκείνες που αναφέρονται στις επενδύσεις και στον ΠΟΕ, εφιστούν την προσοχή στην ανάγκη κατοχύρωσης ορισμένων βασικών συνθηκών εργασίας και εφαρμογής των κατευθυντήριων γραμμών του ΟΟΣΑ για την πολυεθνική συμπεριφορά στις αναπτυσσόμενες χώρες.

3.6. Εκτός από τις άμεσες επαφές που έχει καθιερώσει με οργανώσεις όπως η Quart Monde, η ΟΚΕ επιδοκιμάζει το γεγονός ότι η κοινωνία των πολιτών στην ΕΕ έχει ευαισθητοποιηθεί επαρκώς για να διοργανώσει μια παγκόσμια εκστρατεία για την ελάφρυνση του χρέους, με επίκεντρο των προσπαθειών τη συνάντηση της G8 τον Ιούνιο και το έτος 2000. Το "Ιωβηλαίο του 2000" συγκεντρώνει αναπτυξιακούς φορείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, συνδικάτα και εκκλησίες από όλη την Ευρώπη, σε σύνδεση με εταίρους στις αναπτυσσόμενες χώρες. Για παράδειγμα, ο δήμαρχος της Ρώμης ανακήρυξε τη Ρώμη πόλη του Ιωβηλαίου του 2000.

4. Τρέχουσες πρωτοβουλίες για την ελάφρυνση του χρέους

4.1. Το τρέχον έτος είναι ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά τη βελτίωση της ελάφρυνσης του χρέους. Η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο πραγματοποιούν μία ολοκληρωμένη επανεξέταση του πλαισίου των HIPC.

4.2. Οι χώρες με χαμηλό εισόδημα είναι επιλέξιμες για παραδοσιακή ελάφρυνση του χρέους μέσω της Λέσχης των Παρισίων (ή Λέσχης των Δέκα) που περιλαμβάνει τις δανειοδότριες χώρες. Η γραμματεία αυτής της Λέσχης στεγάζεται στο Υπουργείο Οικονομικών του γαλλικού κράτους. Η Λέσχη των Παρισίων μπορεί να μειώσει μεγάλο αριθμό χρεών προς κρατικούς δανειοδότες κατά ποσοστό μέχρι 67 %. Η μόνη προϋπόθεση είναι να συμφωνήσει αρχικά η δανειολήπτρια χώρα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) ως προς ένα οικονομικό πρόγραμμα και, στη συνέχεια, να επιδείξει καλές επιδόσεις στην εφαρμογή του.

4.3. Διαπιστώθηκε, ωστόσο, ότι η ελάφρυνση της Λέσχης των Παρισίων δεν ήταν επαρκής για την αντιμετώπιση της κρίσης χρεοκοπίας των φτωχών χωρών και έτσι, καθώς εξακολουθούσε να υφίσταται δυσβάστακτο χρέος, θεσπίστηκε η πρωτοβουλία για τις Υπερχρεωμένες Φτωχές Χώρες (Heavily Indebted Poor Countries - HIPC) (1996), προκειμένου να επεκταθεί το ποσοστό της ελάφρυνσης της Λέσχης των Παρισίων και άλλων διμερών χρεών σε 80 %·στην πρωτοβουλία συμπεριλαμβάνεται για πρώτη φορά η ελάφρυνση χρεών προς την Παγκόσμια Τράπεζα, το ΔΝΤ και άλλους πολυμερείς δανειοδότες.

4.4. Για να είναι μία χώρα επιλέξιμη για το καθεστώς HIPC, πρέπει να είναι επιλέξιμη για βοήθεια με ευνοϊκούς όρους από το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα, να αντιμετωπίζει δυσβάστακτο χρέος, το οποίο να μην είναι δυνατόν να αποσβεσθεί μέσω άλλων μηχανισμών ελάφρυνσης, και να έχει σημειώσει καλές επιδόσεις στην εφαρμογή μεταρρυθμίσεων μέσω υποστηριζόμενων από το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα προγραμμάτων.

4.5. Η διαδικασία HIPC είναι μάλλον μακροχρόνια. Κατά τα πρώτα τρία έτη, απαιτείται η καταγραφή καλών επιδόσεων στο πλαίσιο προγραμμάτων υποστηριζόμενων από το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα, εξαιρουμένων των χωρών που έχουν ήδη παρατεταμένο ιστορικό καλών επιδόσεων. Κατά την περίοδο αυτή, οι διμερείς δανειοδότες αναλαμβάνουν να αναδιαρθρώσουν τις επιλέξιμες υποχρεώσεις εξυπηρέτησης του χρέους που καθίστανται ληξιπρόθεσμες, μειώνοντας μέχρι και κατά 80 % την τρέχουσα αξία τους. Μετά τα τρία έτη, η χώρα φθάνει σε ένα "σημείο κρίσης", κατά το οποίο το υπόλοιπο του επιλέξιμου διμερούς χρέους μειώνεται κατά 67 %. Μετά από άλλα τρία έτη (ή νωρίτερα σε περίπτωση καλών επιδόσεων), η χώρα φθάνει στο τελικό σημείο και οι διμερείς δανειοδότες μειώνουν μέχρι 80 % το υπόλοιπο του επιλέξιμου χρέους. Οι πολυμερείς δανειοδότες (μεταξύ των οποίων το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα και η ΕΚ) περιορίζουν τις απαιτήσεις τους, με σκοπό την κάλυψη του υπολοίπου του δυσβάστακτου χρέους. Η Επιτροπή αποφάσισε να αυξήσει κατά 15 % την επιδότηση για τη διευκόλυνση των διαρθρωτικών προσαρμογών στις χώρες που έχουν φθάσει στο σημείο της κρίσης τους. Αυτή συνήθως διατίθεται για κοινωνικές δαπάνες.

4.6. Το συνολικό κόστος αναπροσαρμόσθηκε πρόσφατα και εκτιμάται σε περίπου 12,5 δισεκατομμύρια δολάρια, προερχόμενα από διάφορες χρηματοδοτικές πηγές. Η πρόσφατη αύξηση του κόστους οφείλεται κυρίως στη μείωση των τιμών των πρώτων υλών, στις οποίες στηρίζονται πολλές χώρες HIPC.

4.7. Παρατηρείται μία σειρά προβλημάτων όσον αφορά το πλαίσιο HIPC. Η διαδικασία HIPC είναι υπερβολικά αργή και υπερβολικά ανελαστική. Οι ενδιαφερόμενες χώρες πρέπει να διανύσουν επιτυχώς περίπου μία εξαετία μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων του ΔΝΤ, πριν καταστούν επιλέξιμες για ελάφρυνση του χρέους για HIPC. Από τότε που σχεδιάστηκε η πρωτοβουλία, το 1996, μόνο δύο από τις σαρανταμία χώρες έχουν επωφεληθεί μέχρι στιγμής από ελάφρυνση του χρέους τους, ενώ μόνο τρεις ακόμη αναμένεται να επωφεληθούν του ίδιου μέτρου κατά το 1999. Παράλληλα, το ποσό που προέκυψε από την ελάφρυνση του χρέους δεν επαρκεί για να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για τη δυνατότητα αντιμετώπισης του χρέους, όταν, για παράδειγμα, πέφτουν οι τιμές των πρώτων υλών. Το βάρος της εξυπηρέτησης του χρέους κατά τη διάρκεια της διαδικασίας HIPC και μετά τη λήξη της παραμένει υψηλό, αποσπώντας πόρους από τις ανάγκες ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού. Στην πρόσφατη αναθεώρηση της διαδικασίας HIPC από τη Διεθνή Τράπεζα και το ΔΝΤ, η οποία ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1999, επισημαίνονται πολλά από τα προβλήματα της διαδικασίας και, ακόμη, τονίζεται ότι "σε απόλυτες τιμές, η πρωτοβουλία ενδέχεται να μην μειώσει σημαντικά το σημερινό επίπεδο εξυπηρέτησης του χρέους".

4.8. Γενικά, η πρωτοβουλία HIPC έχει δεχθεί επικρίσεις, επειδή ο αντίκτυπός της επί της φτώχειας στις ενδιαφερόμενες χώρες δεν κρίνεται ικανοποιητικός. Για παράδειγμα, το χρέος μπορεί να αντιμετωπισθεί πραγματικά μόνο όταν υπάρχουν επαρκή εισοδήματα από εξαγωγές και νομισματικά αποθέματα: όταν υπάρχουν δηλαδή, επαρκείς εσωτερικές αποταμιεύσεις και κρατικά εισοδήματα για την κινητοποίηση πόρων στο εσωτερικό της χώρας, όταν υπάρχει πλεόνασμα εισοδημάτων από εξαγωγές μετά τις απαραίτητες εισαγωγές και όταν οι δημόσιοι πόροι επαρκούν για τα θεμελιώδη καθήκοντα του κράτους, για την αντιμετώπιση υψηλών επιπέδων φτώχειας και ανισότητας και για την επίτευξη των στόχων του 2015.

4.9. Πολλές από αυτές τις επικρίσεις έχουν αναγνωρισθεί, εν μέρει, από τον ΟΗΕ και από διμερείς δανειοδότες. Ειδικότερα, πέντε από τα μέλη της G7 έχουν προτείνει βελτιώσεις της διαδικασίας HIPC στο πλαίσιο της προετοιμασίας της συνόδου κορυφής της G8 στην Κολωνία, τον Ιούνιο του 1999: το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, η Γαλλία, οι ΗΠΑ και ο Καναδάς. Και άλλες ευρωπαϊκές χώρες που δεν αποτελούν μέλη της G7, μεταξύ των οποίων η Ιρλανδία και η Νορβηγία, υπέβαλαν πρόσφατα σχετικές προτάσεις. Οι προτάσεις για τη βελτίωση της διαδικασίας HIPC εκ μέρους της G7 είναι ποικίλες και σ'αυτές περιλαμβάνονται: η διεύρυνση της επιλεξιμότητας προκειμένου να συμπεριληφθούν και άλλες χώρες, όπως η Τζαμάικα, η Καμπότζη, η Γκάνα και το Μπανγκλαντές·η επιτάχυνση της διαδικασίας ελάφρυνσης με τον περιορισμό της διάρκειάς της από έξι σε τρία έτη· η βελτίωση των κριτηρίων προκειμένου να αυξηθεί το ποσό της ελάφρυνσης του χρέους·η αύξηση της διμερούς ελάφρυνσης του χρέους από τη Λέσχη των Παρισίων σε ποσοστό υψηλότερο του 80 % η κατάργηση των υποχρεώσεων επιστροφής ή εξυπηρέτησης των ποσών της βοήθειας η πώληση χρυσού εκ μέρους του ΔΝΤ για τη χρηματοδότηση της πρωτοβουλίας·η αύξηση των διμερών συνδρομών στο Ταμείο της HIPC· η αύξηση των ποσών της βοήθειας και η συζήτηση βελτιωμένων συστημάτων σύνδεσης για τον περιορισμό της φτώχειας. Η βρετανική κυβέρνηση πρότεινε την καθιέρωση ενός κοινωνικού κώδικα δεοντολογίας και την αύξηση των πόρων που διαθέτει η ΕΚ στη HIPC από τον προϋπολογισμό της για βοήθεια. Η γερμανική προεδρία προτείνει τη δεσμευτική και πλήρη απόσβεση των χρεών αναπτυξιακής βοήθειας υπό την προϋπόθεση της χρηστής διακυβέρνησης και του περιορισμού της φτώχειας. Όλες οι ανωτέρω προτάσεις ενδέχεται να συμβάλουν στην αύξηση του ποσού της ελάφρυνσης του χρέους. Επί του παρόντος, απαιτείται ο συντονισμός τους, η αποσαφήνιση των μηχανισμών σύνδεσης της ελάφρυνσης του χρέους με τον περιορισμό της φτώχειας και η παροχή κατάλληλης χρηματοδότησης σε ένα μεταρρυθμισμένο πλαίσιο ελάφρυνσης του χρέους των HIPC και ζητά να διατεθεί πρόσθετη χρηματοδότηση για ελάφρυνση χρέους και από το Ευρωπαϊκό Αναπτυξιακό Ταμείο.

5. Η άποψη της ΟΚΕ

5.1. Γενικές παρατηρήσεις

5.1.1. Η ΟΚΕ έχει προτείνει την ενίσχυση των προσπαθειών καταπολέμησης της φτώχειας παγκοσμίως με κάθε τρόπο εμπόριο, βοήθεια, απασχόληση, πρόληψη των συγκρούσεων, χρηστή διακυβέρνηση, θέματα σχετιζόμενα με το φύλο και χρέος. Επισήμανε την ανάγκη χρηστής διακυβέρνησης και επικέντρωσης στη φτώχεια για την ευόδωση των προσπαθειών. Η Επιτροπή δεσμεύτηκε, από την πλευρά της, για την τήρηση των αρχών χρηστής διακυβέρνησης στο πλαίσιο του προγράμματός της για τη χορήγηση βοήθειας. Ένα στοιχείο ζωτικής σημασίας για τη χρηστή διακυβέρνηση αποτελεί η συμμετοχή των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών, στις δημόσιες υποθέσεις των κοινοβουλίων και των αντιπροσωπευτικών τους οργανώσεων. Αυτό περιορίζει, επίσης, τις πιθανότητες συγκρούσεων, αλλά η ΟΚΕ ζήτησε, ακόμη, από την ΕΕ και τις ΗΠΑ να συνεργασθούν πιο ενεργά για την πρόληψη των συγκρούσεων, ενώ η γερμανική προεδρία πρότεινε την εμπεριστατωμένη εξέταση στην G8 μίας ολοκληρωμένης στρατηγικής για την πρόληψη των συγκρούσεων. Στόχο αποτελεί η καθιέρωση ενός συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης (και/ή η ενίσχυση των υφιστάμενων συστημάτων στις φτωχότερες χώρες), ακολουθούμενου από συνομιλίες για διεθνή συντονισμό υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Τέλος, η ΟΚΕ ζήτησε συνοχή μεταξύ των πολιτικών βοήθειας και των εμπορικών πολιτικών της ΕΕ και ενθάρρυνε το συνεταιριστικό κίνημα και το εθελοντικό σήμα "θεμιτού εμπορίου".

5.1.2. Υπάρχουν δύο μείζονα προβλήματα που απορρέουν από το εξωτερικό χρέος. Το πιεστικότερο είναι αυτό του κοινωνικού αντίκτυπου ιδίως επί των φτωχών. Ωστόσο, υπάρχει και το πρόβλημα ότι το φάσμα του χρέους επενεργεί ως ανασταλτικός παράγοντας για την πραγματοποίηση εξωτερικών επενδύσεων και για τις αναπτυξιακές επενδύσεις της ίδιας της δανειολήπτριας χώρας. Εάν οι φτωχές χώρες επιθυμούν να εξέλθουν από την κατάσταση ένδειας και να διαδραματίσουν το ρόλο τους στο παγκόσμιο εμπόριο προς το αμοιβαίο όφελος των οικονομιών μας, θα πρέπει να προσελκύσουν επενδύσεις και να αναπτύξουν τις οικονομίες τους. Η ελάφρυνση του χρέους δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά πορεία προς την επίτευξη αυτών των στόχων.

5.1.3. Λαμβανομένων υπόψη των καθυστερήσεων που έχουν ήδη προκύψει όσον αφορά τη διαδικασία ελάφρυνσης του χρέους και τον επείγοντα χαρακτήρα του προβλήματος της φτώχειας, η ΟΚΕ θα εφιστούσε την άμεση επικέντρωση της προσοχής στον κοινωνικό τομέα.

5.2. Κοινωνικές προϋποθέσεις και συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών

5.2.1. Η ΟΚΕ υποστηρίζει την ιδέα ενός συστήματος κινήτρων όσον αφορά την ελάφρυνση του χρέους για τις χώρες που επιθυμούν να αναλάβουν δεσμεύσεις υπέρ του περιορισμού της φτώχειας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και της χρηστής διακυβέρνησης. Θα πρέπει να παρασχεθούν κίνητρα στις χώρες που δεσμεύονται να περιορίσουν τη φτώχεια, μέσω της σημαντικής μείωσης των υποχρεώσεων εξυπηρέτησης του χρέους ήδη από την έναρξη της διαδικασίας HIPC. Η μείωση του εναπομένοντος χρέους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί στο τέλος μιας συντομευθείσας διαδικασίας, με μέγιστο χρονικό ορίζοντα τα τρία έτη και όχι τα έξι όπως προβλέπεται επί του παρόντος. Αυτό θα μπορούσε να γίνει υπό την προϋπόθεση ότι όλα τα ανακτηθέντα ποσά από τη μείωση των υποχρεώσεων εξυπηρέτησης του χρέους θα διατίθενται με βάση κοινωνικά κριτήρια για μέτρα περιορισμού της φτώχειας. Σε περίπτωση αδυναμίας χρησιμοποίησης της ελάφρυνσης του χρέους για την κοινωνική πρόοδο, η βοήθεια προς τις κεντρικές κυβερνήσεις θα πρέπει να μειωθεί αναλόγως και να διατεθεί κατευθείαν για τη στήριξη αποκεντρωμένων σχεδίων.

5.2.2. Η πρόθεση θα ήταν διττή. Πρώτον, η ανακούφιση των χωρών από τις δυσβάστακτες υποχρεώσεις εξυπηρέτησης του χρέους κατά τη διάρκεια της διαδικασίας HIPC· οι πληρωμές του χρέους θα μειώνονταν σημαντικά, έτσι ώστε οι κρατικοί πόροι, οι οποίοι, επί του παρόντος, χρησιμοποιούνται για την αποπληρωμή του χρέους, θα μπορούσαν να διατεθούν ειδικά για αυξημένες κρατικές δαπάνες στον τομέα του περιορισμού της φτώχειας. Οι κυβερνήσεις θα υποχρεούνται να συνεργασθούν με τους δωρητές και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών για την ανάπτυξη σαφών σχεδίων περιορισμού της φτώχειας. Τα ανακτώμενα ποσά θα πρέπει να διατίθενται σε αυτά τα σχέδια και θα πρέπει να συμβάλλουν στην αύξηση των κοινωνικών δαπανών, όπως υπέρ της βασικής εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης, της βασικής ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, του προβλήματος του HIV/AIDS, καθώς και άλλων μέτρων περιορισμού της φτώχειας, όπως η κατασκευή αγροτικών δρόμων, τα προγράμματα για τις γυναίκες, η δημιουργία θέσεων απασχόλησης και η ενίσχυση της παραγωγής φτωχών γεωργών.

5.2.3. Δεύτερον, στο τέλος της συντομευθείσας διαδικασίας HIPC, δηλαδή το πολύ μετά από μία τριετία, οι χώρες θα επωφελούνται αυξημένης ελάφρυνσης του χρέους, η οποία θα περιορίζει τα εναπομένοντα χρέη σε ποσοστό από 100 μέχρι 150 % επί των εξαγωγών. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί μόνο υπό την προϋπόθεση ότι τα ανακτηθέντα ποσά από την εξυπηρέτηση του χρέους θα χρησιμοποιηθούν κατά την επόμενη πενταετία για την πραγματοποίηση επενδύσεων για τον περιορισμό της φτώχειας. Η παρεχόμενη ελάφρυνση του χρέους θα πρέπει να είναι οριστική και αμετάκλητη, προκειμένου να διαβεβαιωθούν οι επενδυτές ότι επιτυγχάνεται δυνατότητα μακροπρόθεσμης ανταπόκρισης στις υποχρεώσεις του χρέους. Ωστόσο, σε περίπτωση που, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας HIPC ή της πενταετούς περιόδου μετά από την ολοκλήρωσή της, οι κυβερνήσεις αθετήσουν τις δεσμεύσεις τους για τη διάθεση των πόρων από την ελάφρυνση του χρέους για τον περιορισμό της φτώχειας, οι δωρητές θα πρέπει να αναδιαθέσουν ανάλογο ποσοστό της μελλοντικής τους βοήθειας και δανειοδότησης σε αποκεντρωμένα σχέδια. Η δέσμευση αυτή θα πρέπει να θεσμοθετηθεί. Δεν θα πρέπει να λησμονείται ότι οι εν λόγω χώρες θα εξαρτώνται από τη χορήγηση βοήθειας για ορισμένο χρονικό διάστημα στο μέλλον και ότι θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν στενές σχέσεις μεταξύ των κυβερνήσεών τους και των δωρητών. Η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να καθιερώσουν ένα σύστημα συνεργασίας, για να χρησιμοποιούν αυτές τις σχέσεις για τη διασφάλιση της χρηστής διακυβέρνησης και της επικέντρωσης των προσπαθειών στην καταπολέμηση της φτώχειας. Το σύστημα αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, περισσότερους επιτόπιους ελέγχους και συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων.

5.2.4. Οι ενδιαφερόμενες χώρες θα πρέπει να συμφωνήσουν για τη διάθεση των ανακτηθέντων ποσών από την εξυπηρέτηση του χρέους σε ένα Ταμείο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας. Αυτό το Ταμείο θα το διαχειρίζεται μία επιτροπή αποτελούμενη από εκπροσώπους της κυβέρνησης, των δωρητών και της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών. Η συμμετοχή των οικονομικών και κοινωνικών εταίρων σε μέτρα αυτοβοήθειας θα συντελέσει στην ανάπτυξη εμπιστοσύνης. Από το εν λόγω Ταμείο θα διατίθενται πόροι για τις εθνικές προτεραιότητες περιορισμού της φτώχειας, οι οποίες θα έχουν συμφωνηθεί από κοινού με τους δωρητές και την κοινωνία των πολιτών. Θα πρέπει να εφαρμόζονται προσεκτικές λογιστικές διαδικασίες, ώστε το διοικητικό κόστος να διατηρηθεί σε χαμηλό επίπεδο.

5.2.5. Συχνά, τα εθνικά σχέδια συντίθενται από τομεακά επενδυτικά σχέδια, όπως αυτά τα οποία ενισχύει η ΕΕ, για παράδειγμα, στον τομέα της εκπαίδευσης ή της υγείας, και τα οποία θα είναι κατάλληλα για χρηματοδότηση από το Ταμείο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας. Παρόμοιοι μηχανισμοί αναπτύχθηκαν στην Ουγκάντα, η κυβέρνηση της οποίας αποδέχθηκε δημοσίως να διατεθούν τα ανακτηθέντα από την ελάφρυνση του χρέους στο πλαίσιο της HIPC ποσά σε ένα Ταμείο Δράσης για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, το οποίο, με τη σειρά του, χρηματοδοτεί το εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Εξάλειψη της Φτώχειας. Η προσέγγιση αυτή, μέχρι στιγμής, ακολουθείται επιτυχώς· για παράδειγμα, μέρος της χρηματοδότησης διατέθηκε για την ενίσχυση των προσπαθειών της κυβέρνησης να επιτύχει τον στόχο της παροχής πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε όλους, καθώς οι τρέχουσες εγγραφές στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκαν από 2 περίπου εκατομμύρια σε άνω των 5 εκατομμυρίων, ως αποτέλεσμα της κατάργησης των διδάκτρων από την κυβέρνηση.

5.2.6. Η ΟΚΕ επισημαίνει την ανάγκη για διαφάνεια, συμπεριλαμβανομένης της καθιέρωσης σαφών λογιστικών διαδικασιών από τις κυβερνήσεις, και για δείκτες μέτρησης των κοινωνικών επιδόσεων, όπως, για παράδειγμα, της πρόσβασης στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, των θέσεων εργασίας, του αριθμού των παιδιών που φοιτούν σε σχολεία, του αριθμού των αποφοίτων της σχολικής εκπαίδευσης και του περιορισμού των διακρίσεων μεταξύ των φύλων. Οι δείκτες αυτοί πρέπει να είναι πολύ συγκεκριμένοι, για να αποφευχθούν οι καταχρήσεις. Για παράδειγμα, η απαίτηση αύξησης των δαπανών στον τομέα της υγείας μπορεί να επιτευχθεί απλώς και μόνο με την αύξηση των αποδοχών των γιατρών. Αντίθετα, η μέτρηση δεικτών όπως η παιδική θνησιμότητα αποκαλύπτει πραγματικές βελτιώσεις στην καθημερινή ζωή. Παράλληλα, ο αριθμός των στόχων πρέπει να είναι περιορισμένος, ώστε να είναι δυνατή η στενή τους παρακολούθηση. Οι περισσότερες κυβερνήσεις έχουν αναπτύξει δείκτες για τον έλεγχο αυτών των τομέων· για παράδειγμα, βασικά στατιστικά στοιχεία παρατίθενται σε ετήσια βάση στην Έκθεση για την Ανάπτυξη της Ανθρωπότητας της ΑΠΗΕ και στην Ετήσια Έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας.

5.2.7. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την πρόταση για τη μη χρησιμοποίηση της ελάφρυνσης του χρέους εις βάρος των αναπτυξιακών σχεδίων, ιδίως εκείνων που υλοποιούνται σε αγροτικές περιοχές από ΜΚΟ. Η γερμανική προεδρία ζήτησε από όλους τους δωρητές να συνεισφέρουν στο Ταμείο HIPC της Παγκόσμιας Τράπεζας κατά το 1999, ώστε να προληφθεί η διαφοροποίηση του προγράμματός του για την ενίσχυση των φτωχών χωρών. Επιπλέον, η ελάφρυνση του χρέους δεν θα επαρκέσει για να διασφαλισθεί ότι αυτές οι χώρες θα απαλλαγούν από τη φτώχεια. Παράλληλα με την ανάγκη για τη διασφάλιση εκ μέρους των κυβερνήσεων της πραγματοποίησης βελτιωμένων πολιτικών μεταρρυθμίσεων και της αποτελεσματικής χρησιμοποίησης των πόρων, θα απαιτηθεί αυξημένη χρηματοδότηση για την επίτευξη των στόχων για τον περιορισμό της φτώχειας, όπως συμφώνησαν οι κυβερνήσεις στην Παγκόσμια Διάσκεψη Κορυφής της Κοπεγχάγης. Η ΕΕ θα πρέπει να προωθήσει τη διάθεση αυξημένων επιπέδων βοηθείας εκ μέρους των κρατών μελών της, καθώς και την επίτευξη του στόχου διάθεσης ποσοστού 0,7 % του ΑΕΠ σε βοήθεια.

5.2.8. Ταυτόχρονα με την ελάφρυνση του χρέους, είναι σημαντικό να αποφευχθεί το ενδεχόμενο επανάληψης της κρίσης χρεοκοπίας. Η Επιτροπή πρέπει να ενισχύσει τις χώρες για την ανάπτυξη και την εφαρμογή βελτιωμένων στρατηγικών διαχείρισης του χρέους. Δεν είναι μόνο οι δανειολήπτες που έχουν υποχρεώσεις, αλλά και οι δανειοδότες. Είναι σημαντικό οι χώρες να αναλαμβάνουν συνετές πρωτοβουλίες δανεισμού, στην καλύτερη περίπτωση υπό όρους εκχώρησης δικαιώματος εκμετάλλευσης, και με στόχο τον περιορισμό της φτώχειας. Τα κοινοβούλια και η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον λεπτομερή έλεγχο των νέων δανείων. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να διενεργηθεί έλεγχος των προσπαθειών περιορισμού της φτώχειας για να διασφαλισθεί ότι τα κονδύλια του προϋπολογισμού, οι προσπάθειες ελάφρυνσης του χρέους, η βοήθεια και τα νέα δάνεια επιτυγχάνουν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.

6. Συμπεράσματα

6.1. Η ΕΕ μπορεί να διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην αξιοποίηση της προσφερόμενης ευκαιρίας για ανακούφιση των φτωχών χωρών τόσο από το χρέος όσο και από τη φτώχεια. Η ΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή τη μεγαλύτερη δραστηριοποίησή της για την αντιμετώπιση των εν λόγω θεμάτων και από τα κράτη μέλη τον συντονισμό τους και την εξεύρεση νέων πόρων. Η ΕΕ πρέπει να αναλάβει ηγετικό ρόλο και να δώσει το παράδειγμα. Ειδικότερα, επειδή δεν εκπροσωπούνται σ'αυτή όλα τα κράτη μέλη, θα πρέπει να συντονίσει τις προτάσεις της ΕΚ για τη G8, έτσι ώστε να μην αλληλοϋπονομεύονται, αλλά αντίθετα να αλληλοενισχύονται και, έτσι, να μπορέσουν να διαμορφωθούν συλλογικά ισχυρές προτάσεις το ίδιο και στα διοικητικά συμβούλια της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ. Συντονισμένες πολιτικές της ΕΕ για το χρέος, συμβατές με τον ρόλο της ΕΕ ως δωρητή, στο επίπεδο τόσο της Επιτροπής όσο και των κρατών μελών, θα μπορούσαν να διαδραματίσουν μείζονα και επιτυχή ρόλο για την επίτευξη των ζωτικών αναπτυξιακών στόχων του ΟΟΣΑ για το 2015.

Βρυξέλλες, 27 Μαΐου 1999.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

(1) Στις HIPC περιλαμβάνονται η Αγκόλα, το Μπενίν, η Βολιβία, η Μπουργκίνα Φάσο, το Μπουρουντί, το Καμερούν, η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, το Τσάντ, το Κονγκό, η Ακτή του Ελεφαντοστού, η Δημοκρατία του Κονγκό, η Αιθιοπία, η Γκάνα, η Ισημερινή Γουινέα, η Γουινέα Μπισάο, η Γουιάνα, η Ονδούρα, η Κένυα, το Λάος, η Λιβερία, η Μαδαγασκάρη, το Μάλι, η Μαυριτανία, η Μοζαμβίκη, το Μυαμάρ, η Νικαράγουα, ο Νίγηρας, η Νιγηρία, η Ρουάντα, το Σάο Τομέ και Πρίνσιπε, η Σενεγάλη, η Σιέρα Λεόνε, η Σομαλία, το Σουδάν, η Τανζανία, το Τόγκο, η Ουγκάντα, το Βιετνάμ, η Υεμένη και η Ζάμπια.

(2) Γνωμοδότηση για την αναπτυξιακή βοήθεια, τη χρηστή διακυβέρνηση και τον ρόλο των κοινωνικοοικονομικών ομάδων συμφερόντων, ΕΕ C 287 της 22.9.1997.

(3) Γνωμοδότηση για το ευρωπαϊκό κίνημα για την "Έντιμη εμπορική σήμανση", ΕΕ C 204 της 15.7.1996.