Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών στην ευρωπαϊκή αναπτυξιακή πολιτική"

(2003/C 234/16)

Στις 17 Ιανουαρίου 2002, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση σχετικά με το ανωτέρω θέμα.

Το ειδικευμένο τμήμα "Εξωτερικών σχέσεων", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του, στις 3 Ιουνίου 2003 με βάση εισηγητική έκθεση της κας Florio.

Κατά την 401η σύνοδο ολομέλειας της 16ης και 17ης Ιουλίου 2003 (συνεδρίαση της 16ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 63 ψήφους υπέρ και 4 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Η παρούσα γνωμοδότηση φιλοδοξεί να συμβάλει στη συζήτηση σχετικά με τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών στις διεθνείς σχέσεις και, ιδιαίτερα, στην αναπτυξιακή πολιτική που ασκεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία τα τελευταία χρόνια λαμβάνει ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Το ζήτημα αυτό λαμβάνει δε εξαιρετικές διατάσεις, εάν ειδωθεί υπό το πρίσμα των πρόσφατων διεθνών γεγονότων, όπως ο πόλεμος του Ιράκ, και σε συνάρτηση με τον θεμελιώδη ρόλο που η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να διαδραματίσει στο συγκεκριμένο τομέα με σκοπό την ανοικοδόμηση και τη δημιουργία πραγματικά δημοκρατικών διαρθρώσεων.

1.2. Πράγματι, ενώ από τη μία πλευρά η κοινωνία των πολιτών ενδιαφέρεται ολοένα περισσότερο για τις διεθνείς αναπτυξιακές πολιτικές και τις διεθνείς ισορροπίες, από την άλλη, έχει κινηθεί μία διαδικασία αναγνώρισής της εκ μέρους των διεθνών οργανισμών οι οποίοι έχουν αρχίσει να διαπιστώνουν ότι υφίστανται μη κρατικοί φορείς οι οποίοι διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο στην διαμόρφωση των αναπτυξιακών προγραμμάτων και πολιτικών.

1.3. Η διαπίστωση ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση αυξάνεται και ότι οι διεθνείς ισορροπίες στηρίζονται σε μία ολοένα πιο εμφανή διάσταση μεταξύ Βορρά - Νότου, είχε ως αποτέλεσμα ευρείς τομείς της κοινωνίας των πολιτών - όπως οι μη κρατικοί φορείς (ΜΚΦ) - να ενδιαφέρονται πλέον όλο και πιο πολύ για τα θέματα που σχετίζονται με την ανάπτυξη και τους έκανε να επιθυμούν να διαδραματίζουν ενεργότερο ρόλο στη συζήτηση γύρω από τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές ανισότητες. Η συμμετοχική αυτή διαδικασία, η οποία ξεκίνησε την δεκαετία του '80, ενισχύθηκε κατά την επόμενη δεκαετία, δεδομένου ότι η αλλαγή της διεθνούς πολιτικής σκηνής και η εξαφάνιση της διπολικότητας ήραν τα διάφορα εμπόδια που ετίθεντο στην ελεύθερη έκφραση και στην ολοένα μεγαλύτερη συμμετοχή μη θεσμικών φορέων.

2. Οι αναπτυξιακές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης: νομικές βάσεις και εξέλιξη των βασικών αρχών

2.1. Η αναπτυξιακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρεται για πρώτη φορά στην Συνθήκη της Ρώμης του 1957. Τα κράτη μέλη της Κοινότητας δεσμεύτηκαν να διατηρήσουν δεσμούς αλληλεγγύης με τις "υπερπόντιες χώρες και εδάφη" και να συμβάλουν στην ανάπτυξή τους. Κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας, όταν το μεγαλύτερο μέρος αυτών των εδαφών ανεξαρτητοποιήθηκαν, οι σχέσεις τους με την Κοινότητα διέποντο από τις Συμβάσεις της Γιαουντέ (1963, 1969). Μόνον κατά την δεκαετία του '70, και κυρίως μετά την ένταξη του Ηνωμένου Βασιλείου στην Κοινότητα, η αναπτυξιακή πολιτική άρχισε να αποκτά πολυπλοκότερο χαρακτήρα: στην εποχή εκείνη ανάγονται η Σύμβαση της Λομέ και οι νέοι δεσμοί με ορισμένες χώρες της Βορείου Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.

2.2. Το 1993, νομική βάση της αναπτυξιακής πολιτικής ήταν η Συνθήκη του Μάαστριχτ για την Ευρωπαϊκή Ένωση και συγκεκριμένα τα άρθρα 177 και 181. Στόχοι της είναι η σταθερή και διαρκής οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των αναπτυσσόμενων χωρών, η προοδευτική τους ένταξη στη διεθνή οικονομία και η καταπολέμηση της φτώχειας. Η Συνθήκη δίνει έμφαση κυρίως στις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών. Πρόοδος σε ό,τι αφορά την επικύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σημειώθηκε επίσης με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ (1999) και με τον Ευρωπαϊκό Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Νίκαιας (2000).

2.3. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της χορηγούν το 55 % των επίσημα αναγνωρισμένων επιδοτήσεων προς τις αναπτυσσόμενες χώρες, γεγονός που καταδεικνύει πόσο σημαντικές μπορούν να είναι οι πολιτικές που αναπτύσσει η Ένωση, καθώς και το μέγεθος του αντίκτυπου που αυτές μπορούν να έχουν σε μία πραγματικά δίκαιη και βιώσιμη ανάπτυξη. Κύριος στόχος είναι η καταπολέμηση της φτώχειας με γνώμονα τη δίκαιη, βιώσιμη και συμμετοχική ατομική και κοινωνική ανάπτυξη.

2.4. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται, συνεπώς, στη διεθνή σκηνή ως ενεργός παράγοντας ο οποίος συμβάλλει στη διάδοση αναπτυξιακών πολιτικών οι οποίες σέβονται τις πολιτισμικές διαφορές και αποβλέπουν στη σύναψη εταιρικών σχέσεων με τις τρίτες χώρες, θέτοντάς τις όλες στο ίδιο επίπεδο, ανεξάρτητα από τον βαθμό ανάπτυξής τους.

2.5. Σε ό,τι αφορά ακριβώς τις πολιτικές της ΕΕ στον τομέα αυτό, σημαντική καμπή αποτέλεσε η Συμφωνία του Κοτονού, η οποία υπογράφηκε τον Ιούνιο του 2000. Η συμφωνία αυτή καταδεικνύει πράγματι τη σχέση μεταξύ κοινωνικού διαλόγου, διαλόγου των πολιτών και αναπτυξιακής βοήθειας υπέρ της ανάπτυξης, αφενός, και στήριξης του εμπορίου, αφετέρου. Για πρώτη φορά, ο διάλογος μεταξύ οργάνων και μη κρατικών φορέων καθίσταται νομικά δεσμευτική υποχρέωση. Με τον τρόπο αυτό το κράτος και η κοινωνία των πολιτών αποκτούν συμπληρωματικό ρόλο ο οποίος θα ήταν σκόπιμο να επιδιώκει την ενίσχυση του αντίκτυπου των αναπτυξιακών προγραμμάτων.

2.6. Η Συμφωνία του Κοτονού εντάσσεται σε ένα γενικό πλαίσιο αλλαγών στον τομέα της αναπτυξιακής πολιτικής της ΕΕ. Ήδη τον Νοέμβριο του 2000, η κοινή δήλωση Συμβουλίου-Επιτροπής για την αναπτυξιακή πολιτική της ΕΕ ενθαρρύνει την ευρύτερη δυνατή συμμετοχή όλων των τμημάτων της κοινωνίας, με σκοπό τη δημιουργία συνθηκών που να ευνοούν την επικράτηση μεγαλύτερης δικαιοσύνης και την ίδια την εδραίωση των δημοκρατικών συστημάτων στις αναπτυσσόμενες χώρες. Το 2001, η Λευκή Βίβλος για την ευρωπαϊκή διακυβέρνηση(1) υπογράμμιζε τη σημασία της κοινωνίας των πολιτών και του διαλόγου με τους κυβερνητικούς και μη κυβερνητικούς εκπροσώπους των τρίτων χωρών για τη χάραξη των πολιτικών με διεθνή διάσταση.

3. Η νέα συμμετοχική προσέγγιση της αναπτυξιακής πολιτικής

3.1. Η αναπτυξιακή πολιτική της ΕΕ προσανατολίζεται συνεπώς προς μία συμμετοχική προσέγγιση, η οποία αναγνωρίζει στην κοινωνία των πολιτών ως έναν νέο παράγοντα των διεθνών σχέσεων, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τις αναπτυξιακές πολιτικές, αφήνει περιθώρια σε όλους τους κοινωνικούς φορείς που υπάρχουν στο έδαφος της ΕΕ και, κυρίως, προωθεί τη συμμετοχή τους στις διάφορες φάσεις κατάρτισης και εφαρμογής των εθνικών στρατηγικών εγγράφων. Στη νέα αυτή οπτική, η κοινωνία των πολιτών όχι μόνον θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότερα ενταγμένη και να συμμετέχει περισσότερο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, αλλά θα πρέπει επίσης και να αναλαμβάνει και η ίδια μέρος της ευθύνης της αναπτυξιακής διαδικασίας στο σύνολό της.

3.2. Πρέπει συνεπώς να αναγνωριστεί η πολιτική διάσταση της ανάπτυξης η οποία προϋποθέτει την συμβολή, στο ίδιο επίπεδο, του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων και της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίοι είναι παράγοντες που θα πρέπει να συμμετέχουν στη διαδικασία. Μόνον μία στενή συνεργασία ανάμεσα σε αυτούς τους κοινωνικούς φορείς μπορεί να διασφαλίσει ότι οι αναπτυξιακές πολιτικές θα είναι συνεπείς και ότι θα αυξηθεί ο αντίκτυπος που θα έχει η αναπτυξιακή βοήθεια.

3.3. Η συμμετοχή και ο διάλογος με τους μη κρατικούς φορείς έχει επίσης υψηλή προστιθέμενη αξία. Πράγματι, εάν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η έννοια της ανάπτυξης δεν αντιμετωπίζεται πλέον αποκλειστικά ως έννοια οικονομική, αλλά περιλαμβάνει και μία κοινωνικοπολιτική διάσταση, η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών καθίσταται ουσιαστικό στοιχείο το οποίο συμβάλλει στη δημιουργία ή την εδραίωση δημοκρατικών συστημάτων, ενώ ταυτόχρονα αναλαμβάνει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε ό,τι αφορά την πρόληψη και την επίλυση των συγκρούσεων. Προς την κατεύθυνση αυτή βαίνει και η ανακοίνωση της Επιτροπής "Για τη σύνδεση αρωγής, αποκατάστασης και ανάπτυξης"(2) στην οποία υποστηρίζεται ότι για να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι κρίσιμες καταστάσεις είναι απαραίτητος ο συντονισμός μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων φορέων, συμπεριλαμβανομένων, εκτός των ΜΚΟ και των διεθνών οργανισμών, και των ομάδων της κοινωνίας των πολιτών.

3.4. Πολύ πιο πρόσφατα, στα πορίσματα του 5ου περιφερειακού σεμιναρίου κοινωνικο-οικονομικών κύκλων ΑΚΕ-ΕΕ, που πραγματοποιήθηκε στο Γιαουντέ από τις 21 έως τις 23 Μαΐου 2003, τονίσθηκε ο βασικός ρόλος της κοινωνίας των πολιτών στην πρόληψη των συγκρούσεων και των κοινωνικών εντάσεων, λαμβανομένου υπόψη του μεγάλου αριθμού πραξικοπημάτων και εμφυλίων πολέμων στις αναπτυσσόμενες χώρες.

4. Προς μία εφαρμογή της συμμετοχικής προσέγγισης

4.1. Η ανακοίνωση της Επιτροπής με θέμα τη "Συμμετοχή των μη κρατικών φορέων στην αναπτυξιακή πολιτική"(3) παρουσιάζει την δράση της ΕΕ με στόχο τη θέση σε εφαρμογή της συμμετοχικής προσέγγισης στον τομέα της αναπτυξιακής πολιτικής. Σε γενικές γραμμές φαίνεται να έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες και να έχει αναλωθεί πολλή ενέργεια για το σκοπό αυτό, μολονότι για να τεθεί αυτή πλήρως σε εφαρμογή χρειάζεται ακόμη πολύς χρόνος. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην όχι ιδιαίτερα σαφή διατύπωση κανόνων και διαδικασιών, που ενίοτε μάλιστα είναι ανεπαρκής, εκτός από τις προφανείς δυσκολίες που συνεπάγονται οι ριζικές μεταρρυθμίσεις.

4.2. Σε επίσημο επίπεδο, η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών σε όλες τις φάσεις της διαδικασίας χάραξης και εφαρμογής της αναπτυξιακής πολιτικής αναφέρεται μόνον στη Συμφωνία του Κοτονού. Με βάση την εν λόγω συμφωνία, οι μη κρατικοί φορείς πρέπει: να ενημερώνονται και να ζητείται η γνώμη τους σχετικά με τις πολιτικές συνεργασίας· να μπορούν να έχουν πρόσβαση στους πόρους ούτως ώστε να ενισχύονται οι διαδικασίες τοπικής ανάπτυξης· να λαμβάνουν μέρος στην εκτέλεση των σχεδίων και προγραμμάτων στις ζώνες και τους τομείς που τους αφορούν· να ενισχύονται και να υποστηρίζονται ώστε να αναπτύσσουν το δυναμικό τους. Από την άποψη αυτή, φαίνεται σημαντικό στη χάραξη των εθνικών αναπτυξιακών στρατηγικών να συμμετέχουν και οι μη κρατικοί φορείς. Πολλές ήταν οι μαρτυρίες που παρουσιάστηκαν στο Φόρουμ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών των κρατών ΑΚΕ, που διοργάνωσε η ΕΟΚΕ τον Δεκέμβριο του 2002, και οι οποίες ανέφεραν ότι παρατηρούνται σοβαρές ελλείψεις από την άποψη της ενημέρωσης και της συμμετοχής, κυρίως σε ό,τι αφορά τα προγράμματα συνεργασίας.

4.3. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερο ρόλο διαδραματίζει η διαδικασία της Βαρκελώνης η οποία έδωσε ώθηση, τον Νοέμβριο του 1995, στην ευρωμεσογειακή εταιρική σχέση (Euromed) με σκοπό:

- τον προσδιορισμό ενός κοινού χώρου ειρήνης και σταθερότητας·

- τη δημιουργία μίας κοινής ζώνης ευημερίας·

- την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού και τη διευκόλυνση της κατανόησης μεταξύ των διαφόρων πολιτισμών και των ανταλλαγών μεταξύ των κοινωνιών των πολιτών.

Το πρόγραμμα έχει εξασφαλίσει τους απαιτούμενους χρηματοδοτικούς πόρους (μέσω κυρίως του MEDA) και έχει ήδη δρομολογηθεί.

4.4. Σε ό,τι αφορά αντίθετα τις άλλες συμφωνίες και προγράμματα ή τις ειδικές χρηματοδοτήσεις, δεν προβλέπεται ακόμη καμία υποχρέωση διαβούλευσης ή συμμετοχής των μη κρατικών φορέων των τρίτων χωρών, παρά το γεγονός ότι η Επιτροπή προέβη σε διαβουλεύσεις κατά το μάλλον ή ήττον ανεπίσημες με διάφορους παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών.

4.5. Υπάρχουν σχετικά διάφορα παραδείγματα: κατά τον προγραμματισμό της "ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για τα ανθρώπινα δικαιώματα" πραγματοποιήθηκαν διαβουλεύσεις με ΜΚΟ που ειδικεύονται στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις χώρες ΕΕ και μετά την έγκριση του εγγράφου προγραμματισμού πραγματοποιήθηκαν επιτόπιες αποστολές και έγιναν επαφές με τους τοπικούς ΜΚΟ. Ακόμη, στο πλαίσιο της ανθρωπιστικής βοήθειας, η υπηρεσία ανθρωπιστικής βοήθειας της Ευρωπαϊκής Κοινότητας δεν χρηματοδοτεί απευθείας τους ΜΚΦ των τρίτων χωρών αλλά, καθώς είναι τοπικοί εταίροι, τους θεωρεί απαραίτητους για τον εντοπισμό των αναγκών σε τοπικό επίπεδο. Επίσης, σε ότι αφορά τη Λατινική Αμερική, η Ευρωπαϊκή Ένωση ξεκίνησε θεσμικό διάλογο με την ομάδα του Ρίο και σε υποπεριφερειακό επίπεδο με την ομάδα του San Josè και του Μεξικού, με τις χώρες του Mercosur και την Κοινότητα των Άνδεων. Σε ό,τι αφορά τη Λατινική Αμερική και την Ασία, ο τελευταίος κανονισμός προβλέπει τη συνεργασία στον ανθρωπιστικό τομέα διάφορων μη κρατικών φορέων και συνιστά κυρίως την ανάπτυξη σχέσεων μεταξύ των εταίρων της Λατινικής Αμερικής και Ασίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδιαίτερα με τους μη κρατικούς φορείς.

4.6. Από την Ανακοίνωση της Επιτροπής προκύπτει συνεπώς ότι κατά την κατανομή των πόρων για την υλοποίηση σχεδίων δίδεται μάλλον σημαντική έμφαση στην κοινωνία των πολιτών, εντούτοις αυτή δεν συμμετέχει ακόμη στη χάραξη των πολιτικών. Οι μη κρατικοί φορείς των τρίτων χωρών αντιμετωπίζονται κυρίως ως εταίροι και ως έμμεσοι αποδέκτες πόρων και όχι ως πρωταγωνιστές και αρμόδιοι για τη χάραξη των αναπτυξιακών πολιτικών.

4.7. Το 2001, η Επιτροπή κίνησε μία διαδικασία αποκέντρωσης του προγραμματισμού προς τις αντιπροσωπίες της Επιτροπής ούτως ώστε να μεταβιβαστούν σε αυτές πόροι και αρμοδιότητες ενόψει της θέσης σε εφαρμογή μίας προσέγγισης με, ως επί το πλείστον, συμμετοχικό χαρακτήρα.

4.8. Η Επιτροπή επιδιώκει αυτή τη στιγμή την υιοθέτηση διαφόρων πρωτοβουλιών με στόχο την ουσιαστική συμμετοχή των μη κρατικών φορέων, ενισχύοντάς τους, μεταξύ άλλων, σε μεγάλο βαθμό, ούτως ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν και να αξιοποιήσουν πλήρως το δυναμικό τους. Πρέπει να τονιστεί σχετικά ότι από το 1976 η Επιτροπή θέσπισε μία γραμμή του προϋπολογισμού, την B7-6000, η οποία στόχο έχει τη διευκόλυνση της συμμετοχής της ευρωπαϊκής κοινωνίας των πολιτών στον διάλογο με την Επιτροπή σχετικά με την αναπτυξιακή πολιτική, ενώ από το 1992 θεσπίστηκε η γραμμή Β7-6002, με συγκεκριμένο στόχο την αξιοποίηση του δυναμικού και την κινητοποίηση των αποκεντρωμένων φορέων στις αναπτυσσόμενες χώρες.

5. Εμπόδια και προβλήματα

5.1. Όπως διαπιστώθηκε σε γενικές γραμμές, η Επιτροπή προσδοκά ότι οι μη κρατικοί φορείς θα συμμετέχουν σε όλες τις φάσεις της αναπτυξιακής διαδικασίας, από την χάραξη της εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής έως την κατάρτιση της αντίστοιχης εθνικής στρατηγικής και στον πολιτικό διάλογο, μετά τον προσδιορισμό των τομέων παρέμβασης, και τέλος στις διαδικασίες υλοποίησης και αναθεώρησης.

5.2. Η στρατηγική για την ουσιαστική εφαρμογή της συμμετοχικής προσέγγισης προσκρούει όμως σε διάφορα εμπόδια:

- Διαπιστώνεται ότι προβάλλεται υπερβολική αντίσταση από το μεγαλύτερο μέρος των εθνικών κυβερνήσεων των τρίτων χωρών ως προς τη διεξαγωγή διαλόγου με τους μη κρατικούς φορείς. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου προβλέπεται, η πραγματική δυνατότητα των ΜΚΦ να επηρεάσουν τον καθορισμό των προγραμμάτων και των αναπτυξιακών στρατηγικών παραμένει ιδιαίτερα περιορισμένη.

- Άλλο εμπόδιο αποτελεί η υψηλή συγκέντρωση των διοικητικών υπηρεσιών στις χώρες αυτές, η οποία επειδή δεν ευνοεί τη συμμετοχή των μη κρατικών φορέων γενικώς, τείνει να καθιστά περιθωριακές τις περιφερειακές τοπικές πραγματικότητες, κυρίως τις αγροτικές που παρουσιάζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες πρόσβασης και είναι οι πιο φτωχές.

- Είναι εμφανής η έλλειψη σαφών κανόνων και προδιαγραφών που να διέπουν την πραγματική συμμετοχή των ΜΚΦ.

- Συχνά η κοινωνία των πολιτών των τρίτων χωρών έχει ιδιαίτερα ελλιπή οργάνωση και συχνά το κυριότερο πρόβλημα είναι η ανάπτυξη των δυνατοτήτων των ίδιων των φορέων που θα έπρεπε να συμμετέχουν στη διαδικασία.

- Άλλο πρόβλημα πάλι είναι η πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις, που συνδέεται στενά με την διάδοση και την πρόσβαση στις πληροφορίες. Πράγματι, οι ΜΚΦ των τρίτων χωρών παραπονούνται για το γεγονός ότι συχνά δεν υπάρχει κανένα σύστημα διάδοσης των πληροφοριών.

- Οι προβλεπόμενες διαδικασίες για την παροχή των χρηματοδοτήσεων είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, ιδιαίτερα δαπανηρές και περίπλοκες, όπως καταδεικνύουν συχνά οι ίδιοι οι ΜΚΦ.

6. Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

6.1. Στο πλαίσιο όσων προαναφέρθηκαν, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο ως ενδιάμεσος φορέας και υποστηρικτής της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, ρόλο τον οποίο επικύρωσε η Συνθήκη της Ρώμης του 1957 και υπογράμμισε πρόσφατα η Συνθήκη της Νίκαιας.

6.2. Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στη Συνθήκη της Νίκαιας, το 2001 υπογράφηκε πρωτόκολλο μεταξύ της ΕΟΚΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το έγγραφο έχει σκοπό να ενισχύσει τις σχέσεις μεταξύ των δύο θεσμικών οργάνων. Προς τούτο η ΕΟΚΕ αναγνωρίζεται ως προνομιούχος έδρα για τη διεξαγωγή διαλόγου μεταξύ ευρωπαϊκών οργάνων και κοινωνίας των πολιτών. Στο άρθρο 14 του πρωτοκόλλου ενθαρρύνεται ο ρόλος αυτός του ενεργού ενδιάμεσου φορέα που επιδιώκει την συμμετοχή και των φορέων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών των τρίτων χωρών.

6.3. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η ΕΟΚΕ αναπτύσσει δραστηριότητα προς αυτή την κατεύθυνση εδώ και καιρό. Μέχρι σήμερα, κατέβαλε διάφορες προσπάθειες για να τροφοδοτήσει τον διάλογο με τους διάφορους τομείς της κοινωνίας των πολιτών των τρίτων χωρών: μέσω περιφερειακών σεμιναρίων, συνόδων κορυφής των Οικονομικών και Κοινωνικών Συμβουλίων, ομάδων μελέτης ή επιτροπών παρακολούθησης. Αξίζει να υπενθυμιστούν οι πρωτοβουλίες που ανελήφθησαν στο πλαίσιο του φόρουμ της κοινωνίας των πολιτών των χωρών ΑΚΕ - όπως συναντήσεις και διαβουλεύσεις με τους ευρωπαϊκούς οικονομικούς και κοινωνικούς φορείς των ευρωπαϊκών χωρών και των χωρών ΑΚΕ (φόρουμ το οποίο συγκεκριμένα αναγνωρίστηκε από το Πρωτόκολλο της Συμφωνίας του Κοτονού), ο ευρωμεσογειακός διάλογος, η στρογγυλή τράπεζα Ινδίας - ΕΕ, ή στο πλαίσιο των σχέσεων με τις υποψήφιες χώρες των ανατολικών συνόρων της Ένωσης.

7. Προτάσεις και συστάσεις

7.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει τη δράση της Επιτροπής που αποσκοπεί στην πλήρη εφαρμογή της συμμετοχικής προσέγγισης, δεδομένου ότι η κοινωνία των πολιτών διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στις αναπτυξιακές διαδικασίες, είτε ως "αποδέκτης" τους, είτε, κυρίως, ως "δημιουργός" τους.

7.2. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την κατεύθυνση που επέλεξε η Επιτροπή και προσδοκά ότι, βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα, θα συναφθεί μία συμφωνία η οποία θα διευκρινίζει τους τρόπους και τα μέσα με τα οποία θα λαμβάνουν μέρος οι μη κρατικοί φορείς, έως ότου καθιερωθεί ένα κανονιστικό σύστημα και θεσμοποιηθεί ο διάλογος. Εξάλλου, είναι απαραίτητο ο εν λόγω διάλογος να ξεκινήσει με τον προσδιορισμό σαφών στόχων, προτύπων και κοινών αξιών που θα πρέπει να προωθηθούν.

7.3. Προκειμένου ακριβώς να διευκολυνθεί ο διάλογος και η συμμετοχή των ΜΚΦ, είναι απαραίτητο να γίνει μία χαρτογράφηση που να βασιστεί σε ευρύτερα και σαφέστερα συστήματα επιλογής, με σκοπό να ληφθούν υπόψη, όχι μόνον οι διαρθρώσεις που υφίστανται από καιρό στους κατά τόπους, αλλά και εκείνες που έχουν διαμορφωθεί πιο πρόσφατα, για το λόγο ότι φαίνεται να προσφέρουν την προστιθέμενη αξία μιας μεγαλύτερης ανεξαρτησίας των τοπικών αρχών. Η ανάγκη αυτή έχει γίνει αισθητή και επισημάνθηκε από τους ίδιους τους αντιπροσώπους που έλαβαν μέρος στο περιφερειακό σεμινάριο στη Γιαουντέ και ζητούν τον καθορισμό σαφών κριτηρίων επιλεξιμότητας τα οποία να ισχύουν σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, κατά τρόπο που να λαμβάνονται υπόψη, ανεξαιρέτως, όλα τα συμφέροντα της κοινωνίας των πολιτών.

7.4. Είναι απαραίτητο η διαδικασία αποκέντρωσης προς τις αντιπροσωπίες που κίνησε η Επιτροπή, η οποία προβλέπεται να ολοκληρωθεί το 2003, να περιλαμβάνει μηχανισμούς που να επιτρέπουν τη διεξαγωγή πραγματικών συναλλαγών με τους μη κρατικούς φορείς των τρίτων χωρών. Οι αντιπροσωπείες πρέπει συνεπώς να αποβούν μία ουσιαστική βάση και η έδρα του ίδιου του διαλόγου μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών, των εθνικών κυβερνήσεων και των ευρωπαϊκών οργάνων. Για να καταστούν καλύτερα γνωστές οι τοπικές πραγματικότητες, οι αντιπροσωπίες πρέπει να συμβάλουν στον καθορισμό των τρόπων για τη βέλτιστη χρησιμοποίηση των χρηματοδοτικών πόρων και να υποστηρίξουν τους μη κρατικούς φορείς προκειμένου να χρησιμοποιήσουν με διαφάνεια τους ευρωπαϊκούς πόρους. Σχετικά με το θέμα αυτό, στα συμπεράσματα του 5ου περιφερειακού σεμιναρίου των οικονομικοκοινωνικών ομάδων συμφερόντων των χωρών ΑΚΕ, που πραγματοποιήθηκε στη Γιαουντέ από την 21η έως την 23η Μαΐου 2003, ζητείται ρητά να οριστεί, στο πλαίσιο όλων αντιπροσωπιών της Επιτροπής, ένα άτομο το οποίο να είναι αρμόδιο για τις σχέσεις με τους μη κρατικούς φορείς, πράγμα που κατά τα άλλα ήδη συμβαίνει σε ορισμένες αντιπροσωπείες.

7.5. Σε ό,τι αφορά την πλήρη αξιοποίηση του δυναμικού των ΜΚΦ στις τρίτες χώρες, η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τον εξαιρετικά σημαντικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι ΜΚΦ των κρατών μελών της ΕΕ, εύχεται ωστόσο αυτοί οι ΜΚΦ να μην υποκαταστήσουν αυτόματα τους τοπικούς φορείς των τρίτων χωρών. Πράγματι, έχει θεμελιώδη σημασία να αξιοποιηθεί ο ρόλος των ΜΚΦ στις χώρες της ΕΕ με σκοπό τη μεταφορά τεχνογνωσίας και να αναπτυχθεί το δυναμικό των ΜΚΦ στις τρίτες χώρες με σκοπό την ενίσχυσή τους και την προώθηση αποτελεσματικών δράσεων στο έδαφός τους. Ταυτόχρονα, ωστόσο, θα πρέπει να αποφευχθεί ο κίνδυνος να είναι οι ευρωπαϊκές ΜΚΦ εκείνες που θα έχουν την ευκολότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση, υποκαθιστώντας με τον τρόπο αυτό τις ΜΚΦ των τρίτων χωρών. Συνιστάται συνεπώς να αναληφθούν οι κατάλληλες δράσεις που θα επιτρέψουν να αποφευχθεί αυτή η ανισορροπία.

7.6. Σε ό,τι αφορά την ενίσχυση των δυνατοτήτων των μη κρατικών φορέων των τρίτων χωρών, η ΕΟΚΕ εκτιμά την προσέγγιση που υιοθετεί η Επιτροπή, σύμφωνα με την οποία υποδεικνύονται ως κυριότερα μέσα η ενημέρωση (τόσο η γενικότερη, όσο και αυτή που προορίζεται ειδικά για τους διάφορους τομείς της κοινωνίας των πολιτών), η δημιουργία ή η ενίσχυση των δικτύων, καθώς και η εφαρμογή των νέων τεχνολογιών. Προσδοκά ωστόσο ότι δεν θα παραμεληθεί η σημασία ειδικών δράσεων κατάρτισης.

7.7. Σε ό,τι αφορά τις διαδικασίες πρόσβασης στη χρηματοδότηση, οι μη κρατικοί φορείς των τρίτων χωρών εκφράζουν τη λύπη τους που, ακόμη και στους τομείς όπου υφίστανται κατάλληλα διαρθρωμένες δομές με τα απαιτούμενα εχέγγυα από την άποψη της αντιπροσωπευτικότητας, της διαφάνειας και της δημοκρατίας, οι ΜΚΟ δύσκολα κατορθώνουν να έχουν πρόσβαση στη χρηματοδότηση.

7.8. Από την άποψη αυτή, φαίνεται εξαιρετικά σημαντικό να καθιερωθεί μία σταθερή και αναλυτική ροή πληροφοριών, καθώς και να εδραιωθούν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν την ευρύτερη δυνατή διάδοσή τους. Για να εξασφαλιστεί ότι τα αναπτυξιακά προγράμματα θα φέρουν απτά αποτελέσματα είναι όντως απαραίτητο οι αντιπροσωπευτικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμμετέχουν σε αυτά με τον ευρύτερο δυνατό τρόπο.

7.9. Επίσης, η ΕΟΚΕ εύχεται να απλουστευθούν οι διαδικασίες πρόσβασης στα ευρωπαϊκά ταμεία και κυρίως να μειωθεί το κόστος υποβολής των σχετικών αιτήσεων, πάντοτε με τήρηση δημοκρατικών κανόνων και με διαφάνεια. Συχνά, η γλώσσα που χρησιμοποιείται στα επίσημα έγγραφα είναι ιδιαίτερα τεχνική και η απαιτουμένη τεκμηρίωση υπερβολικά δαπανηρή.

7.10. Σε ό,τι αφορά τη χρήση των πόρων υπέρ των αναπτυξιακών πολιτικών, η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι θα ενισχυθούν επίσης και τα μέσα καταπολέμησης της διαφθοράς, ζήτημα το οποίο θα πρέπει να παραμείνει ένα από τα καθοριστικά κριτήρια με βάση τα οποία θα διατίθενται οι πόροι.

7.11. Για να έχει η συμμετοχική προσέγγιση πραγματική εφαρμογή προτείνεται, εξάλλου, να υιοθετηθεί ένα σύστημα παρακολούθησης, τόσο της από την άποψη της ποιότητας όσο και της ποσότητας, της συμμετοχής των μη κρατικών φορέων στις διαδικασίες χάραξης και αξιολόγησης των αναπτυξιακών πολιτικών στις χώρες που είναι αποδέκτες ευρωπαϊκών πόρων. Και σε αυτή την περίπτωση φαίνεται σημαντικό να εξεταστούν και να ενισχυθούν οι στρατηγικές που υιοθέτησε η ίδια η ΕΟΚΕ σχετικά με την εκτίμηση του αντίκτυπου. Οι μη κρατικοί φορείς που συναντήθηκαν στη Γιαουντέ ζήτησαν ρητά, στα συμπεράσματα του σεμιναρίου, τα όργανα ΑΚΕ-ΕΕ - στα οποία συμπεριλαμβάνονται το Συμβούλιο Υπουργών, η Κοινή Κοινοβουλευτική Συνέλευση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή - να λάβουν υπόψη, στις εκτιμήσεις τους, την παρακολούθηση αυτή.

7.12. Για τον ίδιο λόγο, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι είναι σημαντικό, οι πρωτοβουλίες των μη κρατικών φορέων, όπως είναι το Φόρουμ των Ενώσεων Επιχειρηματιών ή οι Συνδικαλιστικές Επιτροπές που συμμετέχουν στην Εuromed και στην ΕΕ-Mercosur, ή άλλων ανάλογων φορέων που ενδέχεται να δημιουργηθούν, να έχουν τη στήριξη της Επιτροπής όχι μόνον προκειμένου να διευκολυνθεί η ενίσχυση και ο συντονισμός των κοινωνικών και οικονομικών φορέων, αλλά και προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματική συμμετοχή τους στον πολιτικό διάλογο και στις διαπραγματεύσεις που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο διμερών συμφωνιών σε περιφερειακό επίπεδο.

7.13. Εξάλλου, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι συχνά συναντώνται ασυνέπειες και αντιφάσεις μεταξύ των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένώσης και των πολιτικών των επιμέρους κρατών μελών. Για το λόγο αυτό, θεωρεί απαραίτητο να ληφθούν μέτρα από την Ευρωπαϊκή Ένωση προκειμένου να καθιερωθούν κριτήρια-πλαίσιο, ίδια για όλα τα κράτη, με σκοπό να αυξηθεί η ίδια η αποτελεσματικότητα των πολιτικών.

7.14. Η ΕΟΚΕ κρίνει, εξάλλου, σκόπιμο να υπογραμμίσει ότι η πλήρης εφαρμογή της συμμετοχικής προσέγγισης προϋποθέτει το να ληφθεί υπόψη ο στόχος της ισότητας των φύλων. Από την άποψη αυτή, η ΕΟΚΕ εξαίρει τη σημασία της ενίσχυσης του ρόλου των γυναικών στις πολιτικές συνεργασίας και παγιώνει τα δικαιώματά τους στις αναπτυξιακές διαδικασίες. Ζητεί να προωθηθούν πρωτοβουλίες που θα έχουν τον συγκεκριμένο στόχο της ισότητας των φύλων και να μπορούν οι γυναίκες να επωφελούνται από ειδικά προγράμματα κατάρτισης. Επίσης, εκφράζεται ικανοποίηση που τίθενται σε εφαρμογή και αναβαθμίζονται θετικές δράσεις για τη διασφάλιση της συμμετοχής των γυναικείων ομάδων συμφερόντων στις αναπτυξιακές πολιτικές.

7.15. Αντίστοιχα, θα ήταν χρήσιμο, όπως έχει ήδη υποδειχθεί σε άλλες γνωμοδοτήσεις, η Διεθνής Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας να συμβάλουν, από κοινού με τους άλλους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, στην ενίσχυση και την αναβάθμιση των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις αναπτυσσόμενες χώρες.

7.16. Τέλος, η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό των πόρων (περίπου το 20 %) προορίζεται απευθείας για τους μη κρατικούς φορείς των αναπτυσσόμενων χωρών και τονίζει ότι το γεγονός αυτό έρχεται σε αντίθεση με την πρόσφατη συμμετοχική προσέγγιση που επελέγη ως μέθοδος για την ενίσχυση των αναπτυξιακών πολιτικών.

Βρυξέλλες 16 Ιουλίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) COM(2001) 428 τελικό.

(2) COM(2001) 153 τελικό.

(3) COM(2002) 598 τελικό.