[pic] | ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ |

Βρυξέλλες, 11.4.2011

COM(2011) 174 τελικό

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού 261/2084 για τη θέσπιση κοινών κανόνων αποζημίωσης των επιβατών αεροπορικών μεταφορών και παροχής βοήθειας σε αυτούς σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης και ματαίωσης ή μεγάλης καθυστέρησης πτήσης

{SEC(2011) 428 τελικό}

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού 261/2084 για τη θέσπιση κοινών κανόνων αποζημίωσης των επιβατών αεροπορικών μεταφορών και παροχής βοήθειας σε αυτούς σε περίπτωση άρνησης επιβίβασης και ματαίωσης ή μεγάλης καθυστέρησης πτήσης

Εισαγωγή

Η ελευθερία εγκατάστασης, ένα από τα σημαντικότερα ατομικά δικαιώματα των πολιτών της ΕΕ και βασική πτυχή της εσωτερικής αγοράς, είναι ζωτική για την ανταγωνιστικότητα και την ολοκλήρωση της οικονομίας της ΕΕ. Η μετακίνηση είναι αναγκαία προϋπόθεση για την άσκηση της ελευθερίας μετακίνησης. Ο κανονισμός (EΚ) 261/2004[1] (εφεξής «ο κανονισμός») άρχισε να εφαρμόζεται στις 17 Φεβρουαρίου 2005. Ο κανονισμός καθόρισε ένα ελάχιστο επίπεδο προτύπων ποιότητας για την προστασία των επιβατών, προσθέτοντας μια σημαντική συνιστώσα που αφορά τον πολίτη στην ελευθέρωση της αγοράς αερομεταφορών.

Το καινοτόμο στοιχείο ορισμένων διατάξεων του κανονισμού έχει δημιουργήσει διαφορετικές ερμηνείες και άρα ποικίλη εφαρμογή από πλευράς των αερομεταφορέων και των εθνικών φορέων επιβολής (ΕΦΕ), με αποτέλεσμα να έχει καταστεί δύσκολη για επιβάτες και ενδιαφερόμενους παράγοντες η κατανόηση του πεδίου εφαρμογής και των ορίων των καθορισμένων δικαιωμάτων. Το 2007 η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση[2] στην οποία εντόπιζε τα κύρια κενά που αφορούν την εφαρμογή του κανονισμού συνοδευόμενα από σειρά διορθωτικών μέτρων. Η Επιτροπή έχει δεσμευθεί έναντι των ενδιαφερομένων και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ να συνεχίσει τις προσπάθειες για βελτίωση της εφαρμογής, ώστε να εξασφαλισθεί εναρμονισμένη ερμηνεία και επιβολή του κανονισμού, και να υποβάλλει τακτικά σχετική έκθεση.

Με βάση την εν λόγω δέσμευση, μετά από 6 χρόνια εφαρμογής, η Επιτροπή πραγματοποιεί και πάλι αξιολόγηση της εφαρμογής του κανονισμού. Η παρούσα έκθεση εντάσσεται στις εργασίες της Επιτροπής για την άρση των εμποδίων στην αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων των πολιτών με βάση το δίκαιο της ΕΕ, όπως εξαγγέλθηκε στην Έκθεση 2010 για την ιθαγένεια της ΕΕ «Άρση των εμποδίων στα δικαιώματα των πολιτών της ΕΕ»[3]. Στην εν λόγω έκθεση η Επιτροπή ανήγγειλε την πρόθεσή της να διασφαλίσει κατάλληλη επιβολή των δικαιωμάτων των επιβατών των αεροπορικών μεταφορών, ιδίως σε περίπτωση μεγάλης καθυστέρησης και ματαίωσης πτήσης.

Το αντικείμενο επομένως της παρούσας έκθεσης έχει τρεις πτυχές: να καταγραφούν οι εξελίξεις από την έκδοση του κανονισμού, οι οποίες ενδέχεται να έχουν επιπτώσεις στην εφαρμογή του· να εξετασθούν τα μέτρα που έχουν ληφθεί από το 2007, λαμβανομένων υπόψη των βελτιώσεων που έχουν επέλθει στην εφαρμογή του, και τα εναπομένοντα εμπόδια· να προσδιορισθούν περαιτέρω μέτρα για να εξασφαλισθεί βραχυπρόθεσμα η περαιτέρω βελτίωση της εφαρμογής του εντός του ισχύοντος νομικού πλαισίου που προβλέπεται από τον κανονισμό και να αξιολογηθούν οι δυνατές αλλαγές που μπορούν να βοηθήσουν στην καλύτερη επίτευξη των πολιτικών του στόχων.

Εξελίξεις από το 2007

Μεταβολές στην αγορά

Τα τελευταία χρόνια η ολοκλήρωση της ελευθέρωσης της αγοράς αερομεταφορών, η έκρηξη δημιουργίας νέων εταιρειών και επιχειρηματικών ιδεών, καθώς και η επέκταση νέων γραμμών συνέβαλαν στη δημιουργία νέων ευκαιριών μετακίνησης για τους επιβάτες. Ο αριθμός επιβατών έχει αυξηθεί από το 2000 κατά περίπου 35%. Οι αεροπορικές μεταφορές δεν θεωρούνται πλέον πολυτέλεια, αλλά έχουν καταστεί απαραίτητες για τις ανάγκες των επιχειρήσεων και αυτονόητο δικαίωμα για τους Ευρωπαίους πολίτες.

Ωστόσο, με την ανάπτυξη αυτή η εικόνα της εκλαμβανόμενης ποιότητας των αερομεταφορών επηρεάστηκε αρνητικά από ορισμένη άποψη. Αυτή η υποβάθμιση οφείλεται σε πολλούς λόγους, μεταξύ των οποίων: αναπόφευκτες καθυστερήσεις λόγω της συμφόρησης του εναερίου χώρου, συνωστισμένοι αερολιμένες και ανεπαρκής σχεδιασμός έκτακτης ανάγκης σε περίπτωση σοβαρών δυσμενών καιρικών συνθηκών· αυστηρότερα μέτρα ασφάλειας από έκνομες ενέργειες· μεγαλύτεροι αερολιμένες με μεγαλύτερες αποστάσεις που συνεπάγονται ότι οι επιβάτες διατρέχουν κίνδυνο απώλειας στην παραλαβή των αποσκευών και απώλειας πτήσης· και ορισμένες εμπορικές πρακτικές των αερομεταφορέων, οι οποίες επηρεάζουν ίσως δυσμενώς τους επιβάτες – το πιο αδύναμο συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης μεταφοράς – (η αποκαλούμενη «μη εμφανής πολιτική» ή πρακτικές που αφορούν τον εσφαλμένο χειρισμό αποσκευών, που δείχνουν κενά και ελλείψεις στην εφαρμογή της ισχύουσας νομοθεσίας). Τα προβλήματα αυτά αποδεικνύονται ίσως σε ορισμένες περιπτώσεις εξίσου δαπανηρά για τους επιβάτες με τη ματαίωση ή τη μεγάλη καθυστέρηση πτήσης. Καθώς αυτές οι εμπορικές πρακτικές άρχισαν να χρησιμοποιούνται μετά την έκδοση του κανονισμού, χρειάζεται μεγαλύτερος προβληματισμός για να αντιμετωπισθούν ορισμένα από αυτά τα θέματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Εξελίχθηκαν επίσης τα μέσα και ο σκοπός μετακίνησης, λόγω της εξέλιξης της κοινωνίας μας προς την εντατικότερη εκμετάλλευση του χρόνου και τη μεγαλύτερη σημασία των ταξιδίων και των διακοπών. Σε περίπτωση διακοπής του ταξιδίου, τα προβλήματα για τους επιβάτες ενδέχεται να είναι μεγαλύτερα σε σύγκριση με το παρελθόν. Έτσι, ο κύριος στόχος του κανονισμού – βελτίωση της κατάστασης των επιβατών σε περίπτωση διακοπής του ταξιδίου τους – ισχύει όσο ποτέ άλλοτε.

Αλλαγές στη νομοθεσία της ΕΕ για τα δικαιώματα των επιβατών

Ο κανονισμός για τα δικαιώματα των επιβατών των σιδηροδρομικών μεταφορών άρχισε να ισχύει τον Δεκέμβριο του 2009[4]. Το 2010 το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξέδωσαν κανονισμό για τα δικαιώματα των επιβατών στις θαλάσσιες και τις εσωτερικές πλωτές μεταφορές[5] και το 2011 κανονισμό για τα δικαιώματα των επιβατών λεωφορείων και πούλμαν[6].

Λόγω των διαφορετικών χαρακτηριστικών κάθε τρόπου μεταφοράς και της αγοράς τους, τόσο για τους κλάδους (διαφορές στο μέγεθος των εταιρειών, τα έσοδα ή των αριθμό γραμμών) όσο και για τους επιβάτες (διαφορές στην απόσταση και τους όρους ταξιδίου), το ακριβές περιεχόμενο αυτών των δικαιωμάτων ποικίλλει, αλλά είναι παρεμφερείς οι τύποι των δικαιωμάτων που εγγυώνται οι τρεις υπάρχοντες κανονισμοί για τις αεροπορικές, σιδηροδρομικές, θαλάσσιες και εσωτερικές πλωτές μεταφορές και τις μεταφορές με λεωφορεία και πούλμαν· και συγκεκριμένα το δικαίωμα πληροφόρησης, επιστροφής του αντιτίμου του εισιτηρίου, αλλαγής δρομολογίου, παροχής βοήθειας κατά την αναμονή ταξιδίου και αποζημίωσης υπό ορισμένους όρους.

Αλλαγές στη διεθνή διάσταση

Η ΕΕ δεν είναι πλέον η μόνη στη διεθνή σκηνή που έχει θεσπίσει κανόνες για τα ελάχιστα πρότυπα στα δικαιώματα των επιβατών. Οι αρμόδιες αρχές στις μεγαλύτερες αγορές αεροπορικών μεταφορών αναβαθμίζουν επίσης συνεχώς τα δικαιώματα των επιβατών των αεροπορικών μεταφορών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς και άλλες τρίτες χώρες βελτιώνουν συνεχώς τη νομοθεσία τους για τα δικαιώματα των επιβατών, ενώ ορισμένες ευρωπαϊκές και βορειοαφρικανικές χώρες θα εφαρμόσουν τον κανονισμό στο πλαίσιο των διμερών ή πολυμερών τους συμφωνιών με την ΕΕ. Ωστόσο, η ΕΕ είναι μέχρι στιγμής το μόνον μέρος του κόσμου όπου έχουν θεσπισθεί πλέον ελάχιστα δικαιώματα των επιβατών σε όλους τους τρόπους μεταφοράς.

Νομολογία

Η νομολογία είχε αποφασιστικό αντίκτυπο στην ερμηνεία του κανονισμού. Στην απόφαση για την IATA [7], το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την πλήρη συμμόρφωση προς τη σύμβαση του Σικάγου και την αλληλοσυμπλήρωση των δύο νομοθετημάτων. Στην υπόθεση C-549/07 Wallentin-Herrman [8] , το Δικαστήριο διευκρίνισε πότε η περίπτωση τεχνικού προβλήματος σε αεροσκάφος δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ως «έκτακτη περίσταση». Κρίνεται εφικτή η περαιτέρω σύγκλιση σχετικά με το τι πρέπει να θεωρείται ως ανωτέρα βία στις αερομεταφορές, με βάση την ερμηνεία του Δικαστηρίου και τα διδάγματα της πείρας. Στην υπόθεση Sturgeon [9] για τις μεγάλες καθυστερήσεις, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μεγάλη καθυστέρηση τουλάχιστον τριών ωρών κατά την άφιξη μπορεί να οδηγήσει σε δικαίωμα αποζημίωσης του επιβάτη ίσης με εκείνη σε περίπτωση ματαίωσης πτήσης, διότι οι επιβάτες υφίστανται παρεμφερή προβλήματα. Καθώς οι αποφάσεις του Δικαστηρίου εφαρμόζονται άμεσα και είναι νομικά δεσμευτικές από την ημερομηνία έναρξης ισχύος του σχετικού κανονισμού, όλοι οι αερομεταφορείς είναι νομικά υποχρεωμένοι να τις τηρούν.

Η κρίση λόγω του ηφαιστείου τον Απρίλιο του 2010

Το κλείσιμο του ευρωπαϊκού εναερίου χώρου εξαιτίας του νέφους τέφρας από ένα ηφαίστειο της Ισλανδίας τον Απρίλιο του 2010 ήταν πρωτόγνωρο. Ο κανονισμός παρέμεινε πλήρως σε εφαρμογή, το δε κλείσιμο του εναερίου χώρου χαρακτηρίσθηκε αμέσως σε όλη την ΕΕ ως έκτακτη περίσταση.

Μια πρώτη εκτίμηση της εφαρμογής της νομοθεσίας της ΕΕ για τα δικαιώματα των επιβατών κατά τη διάρκεια της κατάστασης με την ηφαιστειακή τέφρα έδειξε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αεροπορικών εταιρειών, αερολιμένων και άλλων ταξιδιωτικών πρακτόρων εργάσθηκε αποτελεσματικά για να ελαχιστοποιήσει τον αντίκτυπο στους ταξιδιώτες. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, χωρίς τον κανονισμό, η χαοτική κατάσταση θα ήταν πολύ σοβαρότερη και το κόστος για τους Ευρωπαίους πολίτες και την κοινωνία γενικότερα πολύ υψηλότερο. Οι εθνικοί φορείς επιβολής (ΕΦΕ) πρέπει να λάβουν πλέον τα αναγκαία μέτρα κατά ελάχιστων αερομεταφορέων που αρνήθηκαν να συμμορφωθούν προς τον κανονισμό, ώστε να αποφευχθεί η στρέβλωση του ανταγωνισμού μεταξύ αερομεταφορέων και η δυσφορία των επιβατών για έλλειψη συμμόρφωσης προς τη νομοθεσία.

Παρόλα αυτά, το ηφαίστειο έδειξε κάποια από τα διαρθρωτικά όρια του κανονισμού, τα οποία τέθηκαν σε δοκιμασία στη μεγιστοποιημένη κλίμακα της κρίσης. Η αναλογικότητα ορισμένων μέτρων που έχουν ληφθεί, όπως η απεριόριστη ευθύνη σχετικά με το δικαίωμα στην παροχή βοήθειας σε συνθήκες μεγάλων φυσικών καταστροφών, αξίζει ίσως να αξιολογηθεί. Τα κράτη μέλη και η Επιτροπή χρειάζεται να εξετάσουν πώς θα εξασφαλισθεί ότι, στο μέλλον, θα επιμερίζεται και θα χρηματοδοτείται ορθά αυτή η ζωτική βοήθεια που παρείχε μέρος μόνον του κλάδου στη συγκεκριμένη κρίση με την ηφαιστειακή τέφρα. Το κόστος χρηματοδότησης είναι υπό εκτίμηση προς το παρόν· αυτό συνεπάγεται όμως ότι ο κλάδος θα παρέχει τα αναγκαία στοιχεία, τα οποία δεν είναι ίσως ακόμη διαθέσιμα δεδομένου ότι μεγάλος αριθμός καταγγελιών των επιβατών εκκρεμούν ακόμη ανάλογα με τον εθνικό φορέα επιβολής (ΕΦΕ) ή το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο. Χρειάζεται πλήρης αξιολόγηση των αξιόπιστων στοιχείων, των ισχυουσών διατάξεων και των πιθανών μελλοντικών μέτρων για να εξασφαλισθεί ότι δεν θα επιβληθεί υπέρογκο βάρος στον αεροπορικό κλάδο και ταυτόχρονα ότι οι πολίτες δεν θα είναι οι μόνοι που θα επιβαρυνθούν με το κόστος χρηματοδότησης και τα προβλήματα των φυσικών καταστροφών.

Στα μέτρα που αποβλέπουν στη διατήρηση της κινητικότητας των επιβατών σε κατάσταση κρίσης, η Επιτροπή θα διερευνήσει πιθανούς τρόπους βελτίωσης της ετοιμότητας όλων των ενδιαφερόμενων παραγόντων. Θα μπορούσε να προταθεί η εφαρμογή της προσωρινής άρσης των επιχειρησιακών περιορισμών, όπως οι περιορισμοί των νυκτερινών πτήσεων.

Συνέχεια των μετρων που εχουν ληφθει από το 2007

Η Επιτροπή παρακολουθεί τα δεδομένα εφαρμογής του κανονισμού, τα οποία αντλεί από ορισμένες πηγές, όπως οι πληροφορίες που δημοσιεύουν οι αερομεταφορείς και οι ενώσεις καταναλωτών ή οι ΕΦΕ και οι σχετικές υπηρεσίες της Επιτροπής όπως το Δίκτυο Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών (ECC-Net)[10] και το «τηλεφωνικό κέντρο Europe Direct» (EDCC)· ορισμένες μελέτες και έρευνες που πραγματοποιήθηκαν για να εξετασθεί η εφαρμογή του κανονισμού, ιδίως η έκθεση του 2008 για τους συμβατικούς όρους των αερομεταφορέων και τα προτιμησιακά καθεστώτα τιμολόγησης[11], το Ευρωβαρόμετρο του 2009 για τα δικαιώματα των επιβατών, ο πίνακας αποτελεσμάτων για τους καταναλωτές του 2010 και η έκθεση αξιολόγησης του κανονισμού του 2010[12]· η έκβαση της δημόσιας διαβούλευσης για τα δικαιώματα των επιβατών που έληξε το 2010, κατά τη διάρκεια της οποίας αντιμετωπίσθηκαν θέματα όπως ο εσφαλμένος χειρισμός αποσκευών[13] και οι σχέσεις μεταξύ δικαιωμάτων των επιβατών και δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που απορρέουν από την οδηγία για τα οργανωμένα ταξίδια [14] σε περίπτωση πτώχευσης μεταφορέα. Οι εργασίες αυτές, οι οποίες διατίθενται στην ιστοσελίδα της Επιτροπής, μπορούν να χρησιμεύσουν ως συμπληρωματικές πληροφορίες στην παρούσα έκθεση[15].

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν συλλεγεί, ορισμένες ελλείψεις σχετίζονται με τη διατύπωση και το περιεχόμενο του κανονισμού, οι οποίες επομένως δεν είναι δυνατόν να εκλείψουν χωρίς την τροποποίηση των ισχυόντων κανόνων και, για τον λόγο αυτόν, δεν αντιμετωπίζονται στην παρούσα έκθεση. Με βάση τα ανωτέρω, για λόγους πληρότητας, οι κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στο περιεχόμενο του κανονισμού παρατίθενται στη συνέχεια.

Για τον κλάδο, οι κύριες κριτικές συνδέονται με το γεγονός ότι ο κανονισμός είναι πολύπλοκος· ότι δεν υφίσταται περιορισμός στην ευθύνη παροχής βοήθειας σε περίπτωση έκτακτης περίστασης που υπερβαίνει τον έλεγχο του μεταφορέα· ότι είναι δύσκολο να εξασφαλισθεί η κάλυψη από το αρμόδιο τρίτο μέρος του κόστους που προκύπτει από την εφαρμογή του κανονισμού· ότι δεν εξηγούνται καλά οι έκτακτες περιστάσεις τόσο αυτές που είναι εκτός του ελέγχου του μεταφορέα όσο και αυτές υπό τον έλεγχο του μεταφορέα· και ότι δεν υπάρχει ενιαία ερμηνεία και επιβολή του κανονισμού.

Για τους επιβάτες, οι κύριες κριτικές είναι ότι ο κανονισμός δεν είναι δυνατόν να εφαρμοσθεί ορθά από τους μεταφορείς (π.χ. το δικαίωμα μεταφοράς του με την ενωρίτερη δυνατή πτήση, υπό συγκρίσιμες συνθήκες μεταφοράς, και παροχής φροντίδας κατά την αναμονή αλλαγής δρομολογίου)· οι ΕΦΕ δεν χειρίζονται γρήγορα και αποτελεσματικά τις καταγγελίες· ότι οι αποφάσεις των ΕΦΕ δεν είναι δεσμευτικές και συνεπώς δεν τηρούνται πάντοτε από τους αερομεταφορείς ή δεν αναγνωρίζονται από τα δικαστήρια· και ότι δεν υπάρχει παρακολούθηση, μέτρηση και δημοσίευση πληροφοριών σχετικών με τις επιδόσεις των μεταφορέων, όσον αφορά την εφαρμογή του κανονισμού και το επίπεδο ικανοποίησης των καταναλωτών.

Όσον αφορά την εφαρμογή του κανονισμού, η Επιτροπή στην ανακοίνωσή της του 2007 εντόπισε διάφορα πεδία όπου μπορεί να επέλθει βελτίωση και συγκεκριμένα στην έλλειψη:

- ενιαίας ερμηνείας και επιβολής σε όλη την ΕΕ,

- σαφών και ευπρόσιτων μέσων χειρισμού των καταγγελιών και

- κατάλληλης ενημέρωσης των επιβατών.

Για την αντιμετώπιση των ελλείψεων αυτών, η Επιτροπή ενθάρρυνε τους ενδιαφερόμενους να συμφωνήσουν με ποιον τρόπο είναι δυνατόν να εφαρμόζεται ικανοποιητικά ο κανονισμός. Επιτεύχθηκαν δύο εθελοντικές συμφωνίες, στις οποίες διευκρινίζονται οι υποχρεώσεις που αφορούν τον χειρισμό των καταγγελιών, ιδίως υπό έκτακτες περιστάσεις, τόσο για τις εθνικές αρχές εφαρμογής όσο και για τις αεροπορικές εταιρείες. Επίσης, οι ΕΦΕ υπό την αιγίδα της Επιτροπής συμφώνησαν σε δύο ερμηνευτικά έγγραφα που θα βοηθήσουν στην εναρμόνιση της εφαρμογής και της επιβολής του κανονισμού, το ένα το 2007 (έγγραφο ερωταπαντήσεων) και το άλλο το 2010 για την κρίση της ηφαιστειακής τέφρας. Η Επιτροπή προήδρευσε σε πολλές συσκέψεις των ΕΦΕ κάθε χρόνο, ενθάρρυνε συνεχώς τις άτυπες ανταλλαγές πληροφοριών μεταξύ εθνικών αρχών εφαρμογής και διατήρησε ανοικτό και συνεχή διάλογο με τον κλάδο και όλους τους ενδιαφερόμενους με πολλές συσκέψεις κάθε χρόνο. Ο διάλογος αυτός βοήθησε όλα τα μέρη στην καλύτερη κατανόηση του πλαισίου στο οποίο εντάσσονται η εφαρμογή του κανονισμού και οι απαιτήσεις των αρμοδίων εθνικών αρχών. Η Επιτροπή προσδίδει μεγάλη σημασία στον διάλογο με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και επιδιώκει τη συνέχισή του.

Σύμφωνα με διάφορες πηγές πληροφοριών, υπάρχουν τρία κύρια συμπεράσματα που μπορούν να συναχθούν προς το παρόν. Πρώτον, είναι ακόμη πολύ μεγάλες οι δυσκολίες εφαρμογής που συνδέονται με την έλλειψη ενιαίας ερμηνείας και συνεχούς επιβολής σε εθνικό επίπεδο. Δεύτερον, οι εντυπωσιακές διαφορές στις διαδικασίες χειρισμού των καταγγελιών και τις προθεσμίες απάντησης στους επιβάτες και η μη νομικά δεσμευτική φύση και πεδίο των απόψεων των εθνικών αρχών εφαρμογής προκαλούν τη δυσφορία των επιβατών, καθώς και αποδυνάμωση της εφαρμογής του κανονισμού. Τέλος, φαίνεται ότι οι επιβάτες δεν γνωρίζουν ακόμη καλά τα δικαιώματά τους.

Ενώ ορισμένες ελλείψεις συνδέονται άμεσα με τον κανονισμό, άλλες οφείλονται στην αποσπασματική νομοθεσία για την προστασία των καταναλωτών και την επιβολή της στην πράξη, ιδίως όταν πρόκειται για διασυνοριακές μεταφορές.

Έλλειψη ενιαίας ερμηνείας

Λόγω της νεωτεριστικής φύσης της νομοθεσίας για τα δικαιώματα των επιβατών και της έλλειψης ορισμού ορισμένων όρων που χρησιμοποιούν οι νομοθέτες, υπήρξαν εξαρχής αποκλίνουσες ερμηνείες κάποιων άρθρων. Για τα περισσότερα ερωτήματα που συζητήθηκαν το 2007, η ερμηνεία που έδωσαν οι ΕΦΕ και η Επιτροπή είναι πλέον ευρέως αποδεκτή από όλους τους ενδιαφερόμενους. Κάποια άλλα ερωτήματα, όμως, είτε θεωρούνται πλέον παρωχημένα μετά την ερμηνεία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης είτε έχουν προκύψει νέα. Είναι επομένως αναγκαία η επικαιροποίηση του εγγράφου ερωτοαπαντήσεων.

Τα εξαιρετικά φυσικά φαινόμενα που συνέβησαν το 2010 – η κρίση με το ηφαίστειο και οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες – οδήγησαν στην ανάγκη να τονισθεί ότι, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η ευθύνη διακοπής των μεταφορών βαρύνει οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο, ακόμη και τρίτους (παρόχους υπηρεσιών αεροναυτιλίας, διαχειριστές αερολιμένων, εταιρείες επίγειας εξυπηρέτησης, ταξιδιωτικούς πράκτορες, εθνικές διοικήσεις, κλπ.), οι αερομεταφορείς μπορούν να ζητούν αποζημίωση από αυτούς. Το άρθρο 13 θεσπίζει με σαφήνεια την επιμερισμένη ευθύνη, βάσει της οποίας ο πραγματικός αερομεταφορέας έχει την ευθύνη να παρέχει βοήθεια στους επιβάτες, όχι όμως την υποχρέωση να αναλαμβάνει όλο το κόστος. Ο κανονισμός εστιάζει στον πραγματικό αερομεταφορέα για τις ευθύνες ώστε να εξασφαλισθεί η αποτελεσματική εφαρμογή του προς όφελος των επιβατών, ενώ επιτρέπει τον επιμερισμό του κόστους με οιοδήποτε άλλο πρόσωπο, ιδιώτη ή δημόσιο, που ευθύνεται για τη διακοπή της μεταφοράς[16].

Με βάση τις γενικές αρχές που διαμορφώθηκαν από τη νομολογία, έγιναν σαφείς ορισμένοι άλλοι όροι άρθρων οι οποίοι δεν μπορούν πλέον να παρερμηνεύονται, με την επιφύλαξη μελλοντικών απόψεων του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτή είναι η περίπτωση του δικαιώματος μεταφοράς με την ενωρίτερη δυνατή πτήση, υπό συγκρίσιμες συνθήκες μεταφοράς (άρθρο 8 παράγραφος 1 στοιχείο β)) σε περίπτωση ματαίωσης πτήσης ή άρνησης επιβίβασης, και του δικαιώματος παροχής βοήθειας (άρθρο 6) στα σημεία ανταπόκρισης.

Όπως έχει καταστήσει σαφές το Δικαστήριο στη νομολογία του, είναι αναγκαίο, κατά την ερμηνεία διάταξης της νομοθεσίας της ΕΕ, να εξετάζονται όχι μόνον η διατύπωσή της αλλά και το πλαίσιο ισχύος της, οι στόχοι που επιδιώκονται με τους κανόνες της και οι λόγοι που οδήγησαν στη θέσπισή της[17]. Για τους επιβάτες, το πρώτο και το βασικότερο δικαίωμα είναι η διαβεβαίωσή τους ότι θα ταξιδεύσουν υπό συνθήκες συγκρίσιμες με εκείνες που ορίζουν τα εισιτήριά τους, ιδίως σε ό,τι αφορά τον προγραμματισμό του ταξιδίου τους. Σύμφωνα τόσο με τους πολιτικούς στόχους του κανονισμού να μειωθεί η ταλαιπωρία των επιβατών και να τους προσφέρεται η μεταφορά τους με την ενωρίτερη δυνατή πτήση[18] όσο και με το συλλογισμό του Δικαστηρίου, οι διατάξεις που προβλέπουν δικαιώματα επιβατών πρέπει να ερμηνεύονται με ευρύ τρόπο[19].

Βάσει του άρθρου 8, οι επιβάτες έχουν το δικαίωμα να επιλέγουν τη μεταφορά τους με άλλη πτήση «υπό συγκρίσιμες συνθήκες μεταφοράς»· αυτό μπορεί να γίνει με άλλο τρόπο μεταφοράς ή με άλλον αερομεταφορέα που εκτελεί ίδιο δρομολόγιο ή πολύ παρεμφερές δρομολόγιο, στην ίδια ή σε παρεμφερή κατηγορία ναύλου. Οι αερομεταφορείς είναι υποχρεωμένοι να προσφέρουν την επιλογή αυτή στους επιβάτες τους. Οι «συγκρίσιμες συνθήκες μεταφοράς» πρέπει να καθορίζονται με βάση την ίδια ή παρεμφερή κλάση και όχι με εκείνη του εισιτηρίου που έχει καταβάλει ο επιβάτης, διότι η τιμή μιας θέσης στο αεροπλάνο αλλάζει συνεχώς στο πλαίσιο της εμπορικής στρατηγικής της εταιρείας, συναρτήσει πολλών άλλων παραγόντων. Αυτό αποδεικνύει το γεγονός ότι στην ίδια πτήση, στην ίδια κλάση ναύλου, δύο επιβάτες που κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλον ενδέχεται να έχουν καταβάλει πολύ διαφορετική τιμή για τις ίδιες θέσεις.

Οι ίδιες αρχές ισχύουν για την παροχή βοήθειας στα σημεία ανταπόκρισης ανεξαρτήτως του σημείου του ταξιδίου όπου παρατηρήθηκε η μεγάλη καθυστέρηση ή η πρώτη καθυστέρηση που οδήγησε στη μεγάλη καθυστέρηση. Ο κανονισμός πρέπει να ερμηνεύεται σύμφωνα με το πρωτογενές δίκαιο στο σύνολό του, όπου περιλαμβάνεται η αρχή της ισότιμης μεταχείρισης, με βάση την οποία συγκρίσιμες καταστάσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο[20]. Αυτό που είναι ουσιαστικό για να καθορισθούν οι υποχρεώσεις του αερομεταφορέα είναι η μόνη συμβατική σχέση που εξασφαλίζει στους επιβάτες ότι θα φθάσουν στον τελικό προορισμός τους την προγραμματισμένη ώρα. Για τους επιβάτες, το σημείο ανταπόκρισης στα εισιτήριά τους που συνδέει δύο διαφορετικά σκέλη του ταξιδίου τους έχει ως μόνο σκοπό να τους βοηθήσει να φθάσουν στον τελικό τους προορισμό. Εν τω μεταξύ, με βάση τον κανονισμό, δεν απαγορεύεται στους αερομεταφορείς να εκτελούν το δρομολόγιο οι ίδιοι (είτε απευθείας είτε με πτήσεις ανταπόκρισης) ούτε τους απαγορεύεται να χρησιμοποιούν πτήσεις άλλων αερομεταφορέων βάσει συμφωνίας μεταξύ τους. Αυτό αναφέρεται ρητά από τον νομοθέτη στο άρθρο 2 στοιχείο η), το οποίο περιέχει τον ορισμό του τελικού προορισμού και περιορίζει την ευθύνη του αερομεταφορέα διευκρινίζοντας ότι «οι διαθέσιμες εναλλακτικές ανταποκρίσεις πτήσεων δεν λαμβάνονται υπόψη εφόσον τηρείται ο προγραμματισμένος χρόνος αφίξεως».

Ο νομοθέτης επέλεξε σταθερά την ιδέα του τελικού προορισμού για να προσδιορίσει τόσο την ευθύνη του αερομεταφορέα (η οποία μπορεί να μειωθεί εφόσον τηρηθεί η ώρα άφιξης) όσο και τα εύλογα δικαιώματα των επιβατών (για να μειώνεται τυχόν ταλαιπωρία). Το άρθρο 6 επιβάλλει στον πραγματικό αερομεταφορέα την υποχρέωση να παρέχει βοήθεια όταν αναμένει εύλογη καθυστέρηση πέραν των χρόνων που καθορίζονται στο άρθρο και η υποχρέωση αυτή καλύπτει επιβάτες που υφίστανται καθυστέρηση σε σημείο ανταπόκρισης προς τον τελικό τους προορισμό. Το άρθρο 13 δηλώνει το δικαίωμα του πραγματικού αερομεταφορέα (ο οποίος πρέπει να παρέχει τη βοήθεια) να ζητήσει αποζημίωση από τον αερομεταφορέα που ευθύνεται για την καθυστέρηση, π.χ. τον συμβατικό αερομεταφορέα ή τον αερομεταφορέα που εκτέλεσε προηγούμενη (καθυστερημένη) πτήση.

Παρά το γεγονός ότι το Δικαστήριο έχει διαδραματίσει καίριο ρόλο στην αποσαφήνιση ορισμένων από τα πιο αμφισβητούμενα σημεία, η Επιτροπή γνωρίζει πάντως ότι, λόγω της πολυπλοκότητας των ισχυόντων κανόνων, ο αριθμός ερωτημάτων που χρειάζονται ακόμη την ερμηνεία του Δικαστηρίου παραμένει μεγάλος.

Επιπλέον, όπως αναφέρεται στο σημείο 2.4, η κρίση με το ηφαίστειο ανέδειξε πόσο σημαντική είναι η σαφής ερμηνεία. Τα δικαιώματα των επιβατών των αεροπορικών μεταφορών πρέπει να αναλυθούν στο σύνολό τους, καθώς καθίσταται αναγκαίο να αξιολογηθούν τα κενά της ισχύουσας νομοθεσίας – όπως π.χ. τα θέματα που αφορούν τις αποσκευές – ή να αντιμετωπισθούν οι νέες πρακτικές της αγοράς. Συνεπώς, με βάση την πείρα και τις πρόσφατες εξελίξεις, η Επιτροπή κρίνει ότι χρειάζεται αξιολόγηση των εφαρμοζόμενων μέτρων και ότι, στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται ορθός συντονισμός με την εκτελούμενη αναθεώρηση της οδηγίας για τα οργανωμένα ταξίδια.

Η Επιτροπή θα συνεργασθεί με το δίκτυο των ΕΦΕ για να επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με την εναρμονισμένη ερμηνεία και θα δρομολογήσει το 2011 εκτίμηση των επιπτώσεων, προκειμένου να αξιολογήσει την αναλογικότητα των εφαρμοζόμενων μέτρων με βάση την πείρα και το κόστος του κανονισμού για τους ενδιαφερόμενους παράγοντες, με σκοπό το 2012 να προταθούν και άλλα μέτρα για τα δικαιώματα των επιβατών των αεροπορικών μεταφορών, περιλαμβανομένων εκείνων νομοθετικής φύσης.

Έλλειψη ενιαίας επιβολής στην ΕΕ

Η έκθεση του 2010 κατέληγε στο συμπέρασμα ότι τα προβλήματα που αφορούν την επιβολή του κανονισμού σε επίπεδο ΕΕ οφείλονται στο γεγονός ότι, σε πολλά κράτη μέλη, η επιβολή δεν είναι αρκετά αποτελεσματική, αναλογική και αποτρεπτική, ώστε να δημιουργείται στους αερομεταφορείς οικονομικό κίνητρο να συμμορφωθούν προς τον κανονισμό. Κατά συνέπεια, αυτές οι σε εθνικό επίπεδο διαφορές στην προσέγγιση της επιβολής μπορούν να στρεβλώσουν τον ανταγωνισμό στις αεροπορικές μεταφορές.

Το 2010 η Επιτροπή ενθάρρυνε αρκετές κοινές ενέργειες των ΕΦΕ έναντι των αερομεταφορέων για να εξασφαλισθεί επιτυχής και εναρμονισμένη διόρθωση κάθε παράτυπης πρακτικής. Οι ΕΦΕ άρχισαν να εφαρμόζουν νέα μέτρα, όπως η παρακολούθηση τόσο των πληροφοριών που δημοσιεύουν οι αερομεταφορείς όσο και των επιστολών των επιβατών, ώστε να διορθώνεται κάθε εσφαλμένη, παραπλανητική ή ατελής πληροφορία. Το έργο αυτό υποβοηθείται από τις διαρθρωτικές επαφές με τους αερομεταφορείς, όταν υπάρχουν υπόνοιες μη συμμόρφωσής τους, και με τη χρήση επίσημων προειδοποιήσεων για να ενθαρρυνθεί η συμμόρφωση. Παρόλο που οι προειδοποιήσεις αυτές και οι κοινές ενέργειες των ΕΦΕ έχουν βελτιώσει την επιβολή του κανονισμού σε επίπεδο ΕΕ, χρειάζονται περαιτέρω μέτρα για τις εναπομένουσες ελλείψεις:

Διαφορές στις εθνικές νομοθεσίες και διαδικασίες

Στην έκθεση του 2010 αναλύθηκαν και εξηγήθηκαν οι κύριες αιτίες που καθιστούν την επιβολή στα περισσότερα κράτη μέλη υπερβολικά πολύπλοκη, υπερβολικά αργή ή, ανέφικτη στην πράξη. Οι αποκλίσεις αυτές στις εθνικές νομοθεσίες, τα διοικητικά συστήματα και τις δικαστικές διαδικασίες αυξάνουν το κόστος και τη νομική ανασφάλεια τόσο για τον αεροπορικό κλάδο, ο οποίος στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη διασυνοριακή κυκλοφορία για την επιχειρηματικότητά του, όσο και για τους επιβάτες. Η συνεργασία με τα κράτη μέλη για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση των εμποδίων στην εθνική νομοθεσία που παρακωλύουν την ορθή εφαρμογή του κανονισμού – καθώς και η κίνηση διαδικασιών παράβασης, εάν χρειασθεί, θα βοηθήσει στην επιβολή του κανονισμού σε επίπεδο ΕΕ.

Ο κανονισμός 261/2004 καλύπτεται από τον κανονισμό EΚ 2006/2004 (κανονισμός για τη συνεργασία όσον αφορά την προστασία των καταναλωτών)[21], ώστε να διερευνώνται οι περιπτώσεις διασυνοριακών παραβιάσεων και η επιβολή μέτρων προς το συλλογικό συμφέρον των καταναλωτών. Ωστόσο, οι εθνικές αρχές δεν έκαναν χρήση στο παρελθόν των δυνατοτήτων αυτών που προβλέπει ο κανονισμός για τη συνεργασία όσον αφορά την προστασία των καταναλωτών. Ο κανονισμός 261/2004 προβλέπει τον καθορισμό των ΕΦΕ, οι οποίοι πρέπει να εφαρμόζουν τα εθνικά τους καθεστώτα κυρώσεων σε εθνικούς και μη αερομεταφορείς που δραστηριοποιούνται στο έδαφός τους. Αυτό συνέβαλε ίσως στην περιορισμένη χρήση του δικτύου των Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών στον συγκεκριμένο τομέα. Πρέπει να διερευνηθούν όλες οι επιλογές που αποβλέπουν στην εξασφάλιση καλύτερης επιβολής του κανονισμού 261 σε διασυνοριακό επίπεδο.

Η Επιτροπή θα συνεργασθεί με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν εμπόδια στην εθνική νομοθεσία, τα οποία παρακωλύουν την ορθή εφαρμογή και την ενιαία επιβολή του κανονισμού, και θα εξετάσει τη δυνατότητα άρσης τους με την κίνηση διαδικασιών παράβασης εάν χρειασθεί.

Έλλειψη σαφούς αποστολής και εσωτερικού κανονισμού της ομάδας «δίκτυο ΕΦΕ»

Το άρθρο 16 του κανονισμού προβλέπει την επιβολή σε εθνικό επίπεδο χωρίς να ορίζει τα μέσα για να εξασφαλισθεί η αναγκαία εναρμονισμένη, συνεχής και αποτελεσματική εφαρμογή του κανονισμού σε επίπεδο ΕΕ. Για να καλυφθεί αυτό το κενό η Επιτροπή ενθάρρυνε τους ΕΦΕ να εργάζονται ως άτυπη ομάδα (δίκτυο ΕΦΕ), στο πλαίσιο της οποίας μπορούν να συμφωνούν σε θέματα επιβολής. Η εμπειρία αυτή έδειξε τα οφέλη από την εξασφάλιση συμφωνίας μεταξύ των ΕΦΕ σχετικά με την κοινή ερμηνεία του κανονισμού και από τη λήψη συντονισμένων μέτρων επιβολής.

Εκ πείρας τρία είναι τα κύρια εμπόδια που δεν επιτρέπουν σήμερα την πλήρη τήρηση των συμφωνιών στο δίκτυο ΕΦΕ: έλλειψη ανάθεσης σαφούς αποστολής που να καθορίζει τα καθήκοντα της ομάδας· μη επίσημα διορισμένα μέλη με ικανότητα λήψης αποφάσεων για λογαριασμό των εθνικών τους διοικητικών αρχών· και έλλειψη εσωτερικού κανονισμού ο οποίος να καθορίζει ιδίως τα αποτελέσματα των αποφάσεών της και τον τρόπο λήψης τους. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την δημιουργία μηχανισμών μελετημένων για να εξασφαλισθεί ότι όλα τα κράτη μέλη θα σέβονται τις συμφωνίες σχετικά με την εφαρμογή του νόμου στο πλαίσιο του υπάρχοντος δικτύου ΕΦΕ. Αυτό το δίκτυο αρχών επιβολής θα καλύπτει τους διαφόρους κανονισμούς για τα δικαιώματα των επιβατών, με την προσαρμογή των διορισμένων μελών στους υπό συζήτηση κανονισμούς και ιδίως τους κανονισμούς 261/2004, 1107/2006[22] ή 889/2002[23].

Η Επιτροπή θα εκπονήσει εντολή και εσωτερικό κανονισμό εργασίας για το υπάρχον δίκτυο ΕΦΕ – που θα καλύπτει τους διαφόρους κανονισμούς για τα δικαιώματα των επιβατών – με σκοπό να βελτιωθεί ο συντονισμός σε κατάλληλο επίπεδο και να διευκολυνθεί η λήψη κοινών και συναφών αποφάσεων για την ερμηνεία και την επιβολή του κανονισμού, καθώς και η περαιτέρω αποσαφήνιση των έκτακτων περιστάσεων και το εύλογο και αναλογικό δικαίωμα στην παροχή βοήθειας.

Έλλειψη πληροφόρησης από τους αερομεταφορείς σχετικά με τις διαδικασίες που εφαρμόζουν για τη συμμόρφωσή τους προς τον κανονισμό

Για να μπορούν να δραστηριοποιούνται, οι αερομεταφορείς δεν είναι υποχρεωμένοι, ούτε από τη νομοθεσία της ΕΕ ούτε από την εθνική νομοθεσία, να διαθέτουν πιστοποιημένο σχέδιο έκτακτης ανάγκης για τα δικαιώματα των επιβατών. Αυτό σημαίνει ότι ένας ΕΦΕ, σύμφωνα με τις πληροφορίες που λαμβάνει έμμεσα, πρέπει να είναι εξαιρετικά προνοητικός και να κρίνει πώς ερμηνεύει και πώς εκπληρώνει κάθε αερομεταφορέας τις υποχρεώσεις του με βάση τον κανονισμό. Η ανυπαρξία υποχρέωσης για την πληροφόρηση των ΕΦΕ εκ των προτέρων σχετικά με τις διατιθέμενες διαδικασίες συμμόρφωσης προς τον κανονισμό καθιστά άσκοπα περίπλοκο το καθήκον των ΕΦΕ να προλαμβάνουν τις αθέμιτες πρακτικές. Η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί με καλύτερο συντονισμό σε εθνικό επίπεδο μεταξύ της αρχής αδειοδότησης και του ΕΦΕ και με τη βελτίωση της συνεργασίας με όλους τους ενδιαφερόμενους παράγοντες. Θα συσταθεί ομάδα εμπειρογνωμόνων που θα γνωμοδοτεί στην Επιτροπή για όλα τα νομοθετήματα που αφορούν τα δικαιώματα των επιβατών.

Η Επιτροπή:

- θα ενθαρρύνει τον καλύτερο συντονισμό σε εθνικό επίπεδο μεταξύ της αρχής που εκδίδει τις άδειες λειτουργίας και του αντίστοιχου ΕΦΕ για να βελτιωθούν τα μέτρα επιβολής, καθώς και μεταξύ των διαφόρων εθνικών φορέων που έχουν ορισθεί ως ΕΦΕ, για να βελτιωθεί η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικών με τη συμμόρφωση των αερομεταφορέων·

- θα οργανώσει τις επαφές της με όλους τους καίριους ενδιαφερόμενους παράγοντες μέσω της σύστασης συμβουλευτικής ομάδας για τα δικαιώματα των επιβατών, η οποία θα εξετάζει την άποψη του κλάδου και των επιβατών σε όλα τα θέματα που αφορούν τα δικαιώματα των επιβατών.

Έλλειψη ολοκληρωμένων στοιχείων, υποχρέωσης αναφοράς και «συλλογής» της νομολογίας

Στην έκθεση του 2010 τονίσθηκε ότι ο καλύτερος συντονισμός σε επίπεδο ΕΕ όλων των διατιθέμενων εθνικών και ενωσιακών δεδομένων μπορεί να βελτιώσει την ομοιόμορφη επιβολή. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί στο πλαίσιο της ομάδας για το δίκτυο ΕΦΕ με τη συμφωνία κοινών ορισμών και κατηγοριών δημοσιοποιούμενων δεδομένων· σε περίπτωση που στην ανταλλαγή πληροφοριών υπάρχουν προσωπικά δεδομένα, εφαρμόζεται η οδηγία 95/46[24]. Σήμερα δεν υπάρχει συλλογή των εθνικών αποφάσεων για την εφαρμογή του κανονισμού. Αυτό παρεμποδίζει την εναρμόνιση της ερμηνείας, ακόμη και σε εθνικό επίπεδο. Πιο εναρμονισμένη επιβολή του κανονισμού από τους ΕΦΕ και τα εθνικά δικαστήρια μπορεί να επιτευχθεί με τη συγκέντρωση και τη δημοσίευση των σχετικών αποφάσεων σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών. Τέλος, οι ΕΦΕ δεν δημοσιεύουν εκθέσεις για τις κυρώσεις και άλλα μέτρα που επιβάλλουν για να εξασφαλισθεί η συμμόρφωση των αερομεταφορέων, όπως επίσης σήμερα δεν συντάσσουν έκθεση ούτε οι ΕΦΕ ούτε ο κλάδος για τις συνολικές επιδόσεις των αερομεταφορέων ως προς τη συμμόρφωσή τους προς τον κανονισμό. Η δημοσίευση εκθέσεων για τις κυρώσεις και τις επιδόσεις των αερομεταφορέων θα παρέχει στο κοινό μεγαλύτερη διαφάνεια, θα βοηθήσει επομένως στην ορθότερη εφαρμογή του κανονισμού και θα προωθήσει τη δημιουργία ισότιμων όρων ανταγωνισμού μεταξύ αερομεταφορέων.

Η Επιτροπή:

- θα ενθαρρύνει τους ΕΦΕ να κάνουν αποτελεσματική χρήση των μέσων ανταλλαγής πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων για τις σχετικές εθνικές διοικητικές και δικαστικές αποφάσεις, ώστε να επιτευχθεί καλύτερος συντονισμός των βάσεων δεδομένων και περαιτέρω εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού·

- θα προωθήσει ισότιμους όρους ανταγωνισμού μεταξύ αερομεταφορέων ανά την Ευρώπη, μεταξύ άλλων με την ενθάρρυνση της δημοσίευσης των επιβαλλόμενων κυρώσεων ή/και των συνολικών επιδόσεων των αερομεταφορέων ως προς τη συμμόρφωσή τους προς τον κανονισμό.

Έλλειψη εναρμονισμένων και εύχρηστων διαδικασιών χειρισμού των καταγγελιών και των μέσων αποζημίωσης

Το άρθρο 16 ορίζει δύο διαφορετικά καθήκοντα για τους ΕΦΕ: την επιβολή του κανονισμού με προσφυγή σε συστήματα κυρώσεων, σε περίπτωση μη ορθής συμπεριφοράς, και τον χειρισμό των ατομικών καταγγελιών των επιβατών. Ο κανονισμός παρέχει πλήρη ελευθερία στα κράτη μέλη να αποφασίζουν τη φύση του αρμόδιου για το δεύτερο καθήκον φορέα, ο οποίος μπορεί ταυτόχρονα να είναι ή να μην είναι ο αρμόδιος για την επιβολή φορέας. Ο κανονισμός δεν προβλέπει ορισμό για τον χειρισμό καταγγελίας ούτε προσδιορίζει συγκεκριμένο αρμόδιο ΕΦΕ για τον χειρισμό των καταγγελιών. Υπάρχουν τρία κατακριτέα σημεία κατά την άποψη των επιβατών: πρώτον, οι ισχύουσες προθεσμίες απάντησης από τους αερομεταφορείς και τους ΕΦΕ στους επιβάτες είναι πολύ μεγάλες· δεύτερον, οι ΕΦΕ εκδίδουν μη δεσμευτικές γνώμες, οι οποίες δεν ακολουθούνται αναγκαστικά από τους αερομεταφορείς ούτε αναγνωρίζονται πάντοτε από τα εθνικά δικαστήρια, ιδίως όταν η απόφαση εκδίδεται από ΕΦΕ άλλου κράτους μέλους· και τρίτον, οι ΕΦΕ δεν μεσολαβούν μεταξύ επιβατών και αερομεταφορέων. Τα κύρια ανεπίλυτα σημεία είναι:

Αποκλίσεις στον ρόλο των ΕΦΕ και έκταση των γνωμών τους

Από το 2005 έχουν αναπτυχθεί διάφορα μοντέλα χειρισμού των καταγγελιών, τα οποία εξηγήθηκαν εκτενώς στην έκθεση του 2010. Οι ρόλοι των ΕΦΕ, η έκταση των γνωμών τους και οι προθεσμίες χειρισμού των καταγγελιών διαφέρουν ακόμη πολύ στην ΕΕ. Σύμφωνα με το πνεύμα του κανονισμού, ο χειρισμός των καταγγελιών πρέπει να παρέχει στους επιβάτες ουσιαστική απάντηση στα συγκεκριμένα δικαιώματά τους εντός εύλογης προθεσμίας και όχι μόνον πληροφορίες για το βαθμό συμμόρφωσης των αερομεταφορέων προς το νόμο ή για τις δυνατές κυρώσεις. Αρκετοί ΕΦΕ αναγνωρίζουν ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει αύξηση του αριθμού καταγγελιών από τους επιβάτες. Αυτό είναι καλό σημάδι όσον αφορά την αυξανόμενη επίγνωση των επιβατών για τα δικαιώματά τους όταν ταξιδεύουν αεροπορικώς αλλά, από την άλλη πλευρά, με τις υπάρχουσες δομές των ΕΦΕ, δεν είναι δυνατός ο ορθός χειρισμός του αυξανόμενου όγκου των καταγγελιών μέσα σε εύλογη προθεσμία. Η συνεργασία με τα κράτη μέλη για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν οι ελλείψεις των διορισμένων εθνικών τους φορέων και των διαδικασιών τους για τον χειρισμό των καταγγελιών – με ταυτόχρονη την αναγκαία ροή πληροφοριών προς τον φορέα επιβολής – θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποτελεσματικότερο και πιο εναρμονισμένο χειρισμό των καταγγελιών σε επίπεδο ΕΕ. Δεύτερον, η πρόβλεψη αποτελεσματικών μέσων ιδιωτικής αποζημίωσης σε επίπεδο εθνικό και ΕΕ, π.χ. η καθιέρωση φορέων διαιτησίας ή διαμεσολάβησης, θα μπορούσε να βοηθήσει τους επιβάτες να ζητούν αποζημίωση με δεσμευτικό, γρήγορο και ανέξοδο τρόπο, θα βοηθήσει στη βελτίωση της εφαρμογής του κανονισμού και την ικανοποίηση των επιβατών.

Η Επιτροπή:

- θα συνεργασθεί με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν οι ελλείψεις των εθνικών τους φορέων και των διαδικασιών τους στον χειρισμό των καταγγελιών, ώστε να επιτευχθεί αποτελεσματικότερος, ταχύτερος και συνεπέστερος χειρισμός των καταγγελιών σε επίπεδο ΕΕ και ταυτόχρονα να εξασφαλισθεί η απαραίτητη ροή πληροφοριών μεταξύ των φορέων χειρισμού των καταγγελιών και των φορέων επιβολής·

- θα εξασφαλίσει ορθό συντονισμό με τα υπό αναθεώρηση ή μελλοντικά μέτρα της ΕΕ για την επιβολή του κανονισμού και την αποζημίωση, όπως αυτά για τους εναλλακτικούς μηχανισμούς επίλυσης των διαφορών ή τη συλλογική αποζημίωση των καταναλωτών.

Αρμόδιος ΕΦΕ για τον χειρισμό των καταγγελιών· εύλογες προθεσμίες

Οι δύο εθελοντικές συμφωνίες για τον χειρισμό των καταγγελιών δεν τηρούνται προς το παρόν πλήρως από όλα τα μέρη. Σύμφωνα με τις εκθέσεις των ευρωπαϊκών κέντρων καταναλωτών και των ενώσεων των καταναλωτών, είναι δύσκολο σε ορισμένες αεροπορικές εταιρείες να υποβληθεί καταγγελία. Οι προθεσμίες εντός των οποίων ένας επιβάτης μπορεί να αναμένει τελική γνώμη από τον ΕΦΕ μπορεί σήμερα να ποικίλλει από τέσσερις έως 18 μήνες, εκτός από τον χρόνο που χρειάζεται για να απαντήσει ένας αερομεταφορέας στην καταγγελία. Προς το παρόν, για δύο παρεμφερή περιστατικά σχετιζόμενα με την ίδια επιστροφή του εισιτηρίου από τον ίδιο αερομεταφορέα – παραδείγματος χάριν έλλειψη βοήθειας κατά τη διάρκεια δύο μεγάλων καθυστερήσεων, η μια κατά την πτήση αναχώρησης και η άλλη κατά την πτήση επιστροφής – οι επιβάτες πρέπει να υποβάλουν καταγγελία σε δύο διαφορετικούς ΕΦΕ, να υποβληθούν σε δύο διαφορετικές διαδικασίες με διαφορετικές προθεσμίες, να λάβουν δύο διαφορετικά είδη γνωμοδοτήσεων, η μια που ίσως εκφράζει ποσοτικά τα συγκεκριμένα δικαιώματά τους, η άλλη για την κατάσταση συμμόρφωσης προς τον κανονισμό. Η περαιτέρω πολιτική δέσμευση των κρατών μελών να τηρούν τις προθεσμίες που καθορίζονται στις εθελοντικές συμφωνίες και η μεγαλύτερη συνεργασία θα βελτιώσουν την ισχύουσα κατάσταση.

Οι διαφορές αυτές, οι οποίες επικρατούν ακόμη στην ΕΕ, προκαλούν τη δυσφορία των επιβατών εξαιτίας της αναντιστοιχίας μεταξύ των προσδοκιών τους όσον αφορά τον ρόλο των ΕΦΕ και των ενεργειών στις οποίες μπορεί πράγματι να προβεί ο ΕΦΕ στο πλαίσιο των εθνικών του διαδικασιών. Το θέμα της γλώσσας μπορεί να αποτελεί ένα άλλο εμπόδιο. Το πρόβλημα αυτό καθίσταται όλο και πιο εμφανές λόγω της διασυνοριακής φύσης των αερομεταφορών και της συμφωνημένης αρχής «βάσει του περιστατικού» για την αρμοδιότητα του ΕΦΕ να χειρισθεί μια καταγγελία. Η πείρα δείχνει ότι ορισμένες φορές, εξαιτίας της στενότερης σχέσης του επιβάτη με ένα άλλο σχετικό σημείο του ταξιδίου, οι επιβάτες φαίνεται ότι προτιμούν να έχουν δυνατότητα επιλογής του αρμόδιου ΕΦΕ να χειρισθεί μια καταγγελία (όπως πρόκειται στην περίπτωση για τις αρμόδιες δικαιοδοσίες[25]). Θα μπορούσε να διερευνηθεί η δυνατότητα τέτοιας επιλογής από τους επιβάτες όσον αφορά τον αρμόδιο να χειρισθεί την καταγγελία τους ΕΦΕ, διότι έτσι θα διευκολυνθούν ίσως όχι μόνον οι νομικές ενέργειες από τους επιβάτες αλλά και η παρακολούθηση των αποφάσεων των ΕΦΕ από το αρμόδιο δικαστήριο της ίδιας χώρας.

Η Επιτροπή:

- θα προωθήσει πιο ομοιόμορφο και ταχύτερο χειρισμό των καταγγελιών, ιδίως με την υποβολή στην ομάδα δικτύου ΕΦΕ κοινού τυποποιημένου εντύπου για την πληροφόρηση από τους αερομεταφορείς και την υποβολή πρότασης στον αρμόδιο ΕΦΕ·

- θα συνεργασθεί με τη μελλοντική συμβουλευτική ομάδα για τα δικαιώματα των επιβατών με σκοπό να ενθαρρύνει τους αερομεταφορείς να εφαρμόζουν εύλογα και ακριβή χρονοδιαγράμματα για τον χειρισμό των καταγγελιών των επιβατών.

Έλλειψη πληροφόρησης των επιβατών

Οι επιβάτες χρειάζονται ορθές πληροφορίες για να κρίνουν εάν τα δικαιώματά τους τηρήθηκαν σωστά και για να γνωρίζουν πού να στραφούν σε περίπτωση που δεν μείνουν ικανοποιημένοι. Οι ανακριβείς ή παραπλανητικές πληροφορίες – που παρέχονται στους επιβάτες μέσω των συμβατικών όρων και συνθηκών, οι γενικόλογες πληροφορίες στις διαφημίσεις τους και τα δελτία τύπου και οι συγκεκριμένες πληροφορίες που περιέχουν οι απαντήσεις των αερομεταφορέων στις αξιώσεις των επιβατών – αποτελούν μεγάλο σφάλμα, το οποίο πρέπει να διώκεται σε κάθε περίπτωση, ακόμη και όταν δεν υποβάλλονται καταγγελίες. Η άμεση αντίδραση των ΕΦΕ είναι βασική. Οι διαφορές είναι ακόμη εμφανείς όποτε ένας αερομεταφορέας πρέπει να πληροφορήσει τους επιβάτες βάσει του άρθρου 14 παράγραφος 2 σχετικά με την αιτία διακοπής του ταξιδίου τους. Η ενθάρρυνση του κλάδου από τους ΕΦΕ να χρησιμοποιούν περισσότερο τις νέες τεχνολογίες (π.χ. μηνύματα μέσω τηλεφώνου, διαδίκτυο και ιστοτόπους κοινωνικής δικτύωσης) για την επαφή τους με τους ενδιαφερόμενους επιβάτες το συντομότερο δυνατόν μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της ταλαιπωρίας των επιβατών και του κόστους για τους αερομεταφορείς.

Τα αξιόπιστα ποσοτικά στοιχεία είναι ανεκτίμητο εργαλείο για τους αερομεταφορείς, τους καταναλωτές και τους πολιτικούς ιθύνοντες. Ο κανονισμός θα καταστεί έτσι αποτελεσματικότερος εφόσον οι αερομεταφορείς παρέχουν καλύτερη πληροφόρηση στους ΕΦΕ που θα διευκολύνει τη δημοσίευση πληροφοριών σε θέματα όπως η χρονική ακρίβεια, ο αριθμός των πτήσεων που διακόπηκαν και τα εφαρμοζόμενα μέτρα για τα δικαιώματα των επιβατών, σε πλήρη συμμόρφωση με την οδηγία 95/46/EΚ. Αυτό θα χρησιμεύσει στην αύξηση του ανταγωνισμού, με βάση τα πρότυπα βοήθειας του καταναλωτή, μεταξύ αερομεταφορέων και στη γενική ροή των πληροφοριών στο κοινό, ώστε να επιτευχθούν ισότιμοι όροι μεταξύ αερομεταφορέων.

Η Επιτροπή θα συνεργασθεί με το δίκτυο ΕΦΕ και τη συμβουλευτική ομάδα για τα δικαιώματα των επιβατών προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι αεροπορικές εταιρείες και άλλοι σχετικοί παράγοντες να αναφέρουν σε τακτική βάση στους ΕΦΕ τα σχετικά δεδομένα για την εφαρμογή του κανονισμού με σκοπό τη δημοσίευσή τους.

Ο αριθμός των καταγγελιών από τους επιβάτες όταν ένας αερομεταφορέας δεν εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του σε περίπτωση περιστατικού παραμένει χαμηλός[26], γεγονός που δείχνει, μεταξύ άλλων, κάποια έλλειψη επίγνωσης των επιβατών όσον αφορά τα δικαιώματά τους. Το 2010 η Επιτροπή άρχισε πανευρωπαϊκή εκστρατεία ενημέρωσης των πολιτών. Άλλα μέτρα από τους ΕΦΕ, τις ενώσεις καταναλωτών ή τις αρμόδιες υπηρεσίες της Επιτροπής όπως το δίκτυο Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών μπορούν να βοηθήσουν στην αύξηση της πληροφόρησης των επιβατών σχετικά με την έκταση των δικαιωμάτων τους και τον τρόπο άσκησής τους. Η Επιτροπή, στο πλαίσιο της προσέγγισης που έχει για τα δικαιώματα των επιβατών όλων των τρόπων μεταφοράς, θα συνεχίσει να επιδιώκει την υποστήριξη των ενδιαφερομένων για να καταστούν προοδευτικά οι συγκοινωνιακοί κόμβοι, μεταξύ των οποίων και οι αερολιμένες, χώροι όπου οι πολίτες θα πληροφορούνται εύκολα τα δικαιώματά τους στην ΕΕ, ειδικά όταν ταξιδεύουν ανά την ΕΕ.

Η Επιτροπή θα αυξήσει την πληροφόρηση των επιβατών για τα δικαιώματά τους, με ευρέως διαδεδομένα επικοινωνιακά μέσα, όπως η εκστρατεία πληροφόρησης για τα δικαιώματα των επιβατών που βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς και μέσω των υπαρχόντων δικτύων των καταναλωτών, όπως το Δίκτυο Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών, και σε συντονισμό με το δίκτυο των ΕΦΕ.

Συμπεράσματα και επόμενα βήματα

Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί από το 2007, η Επιτροπή κρίνει ότι υπάρχουν τρία πεδία στα οποία χρειάζονται ακόμη μέτρα για να βελτιωθεί η εφαρμογή του κανονισμού: πραγματικά εναρμονισμένη επιβολή των δικαιωμάτων στην ΕΕ, διευκόλυνση της άσκησής τους στην πράξη και αύξηση της πληροφόρησης σχετικά με τα δικαιώματα αυτά.

Στην παρούσα έκθεση της Επιτροπής εντοπίσθηκαν 12 ενέργειες για την αντιμετώπιση των εμποδίων που συναντούν ακόμη οι επιβάτες και ο κλάδος κατά την εφαρμογή και την άσκηση των δικαιωμάτων που προβλέπει ο κανονισμός. Βραχυπρόθεσμα, οι ενέργειες αυτές θα στηριχθούν στους ήδη υπάρχοντες μηχανισμούς και διαδικασίες, με σκοπό την καλύτερη διάρθρωση και χρήση τους. Μεσοπρόθεσμα, η Επιτροπή θα αξιολογήσει τον αντίκτυπο του ισχύοντος κανονισμού και των διαφόρων σεναρίων που μπορούν να βοηθήσουν στη βελτίωση της προστασίας των δικαιωμάτων των επιβατών σε συνδυασμό με την εξελισσόμενη κοινωνικο-οικονομική πραγματικότητα. Αυτό θα επιτρέψει στην Επιτροπή να εξαγγείλει το 2012 ποια επιπλέον μέτρα, ακόμη και νομοθετικής φύσεως, θα χρειασθούν ενδεχομένως.

Έτσι, η Επιτροπή:[27]

1. θα συνεργασθεί με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν εμπόδια στην εθνική νομοθεσία, τα οποία παρακωλύουν την ορθή εφαρμογή και την ενιαία επιβολή του κανονισμού, και θα εξετάσει τη δυνατότητα άρσης τους με την κίνηση διαδικασιών παράβασης εάν χρειασθεί·

2. θα εκπονήσει εντολή και εσωτερικό κανονισμό εργασίας για το υπάρχον δίκτυο ΕΦΕ – που θα καλύπτει τους διαφόρους κανονισμούς για τα δικαιώματα των επιβατών – για να βελτιωθεί ο συντονισμός σε κατάλληλο επίπεδο και να διευκολυνθεί η λήψη κοινών και συναφών αποφάσεων για την ερμηνεία και την επιβολή του κανονισμού, καθώς και η περαιτέρω αποσαφήνιση των έκτακτων περιστάσεων και το εύλογο και αναλογικό δικαίωμα στην παροχή βοήθειας·

3. θα ενθαρρύνει τον καλύτερο συντονισμό σε εθνικό επίπεδο μεταξύ της αρχής που εκδίδει τις άδειες λειτουργίας και του ΕΦΕ για να βελτιωθούν τα μέτρα επιβολής, και μεταξύ των διαφόρων εθνικών φορέων που έχουν ορισθεί ως ΕΦΕ για να βελτιωθεί η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικών με τη συμμόρφωση των αερομεταφορέων·

4. θα οργανώσει τις επαφές της με όλους τους καίριους ενδιαφερόμενους παράγοντες μέσω της σύστασης συμβουλευτικής ομάδας για τα δικαιώματα των επιβατών, η οποία θα εξετάζει την άποψη του κλάδου και των επιβατών σε όλα τα θέματα που αφορούν τα δικαιώματα των επιβατών. Θα συνεργασθεί με τη συμβουλευτική ομάδα για τα δικαιώματα επιβατών με σκοπό να ενθαρρύνει τους αερομεταφορείς να εφαρμόζουν εύλογα και ακριβή χρονοδιαγράμματα για τον χειρισμό των καταγγελιών των επιβατών·

5. θα ενθαρρύνει τους ΕΦΕ να κάνουν αποτελεσματική χρήση των μέσων ανταλλαγής πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων για τις σχετικές εθνικές διοικητικές και δικαστικές αποφάσεις, ώστε να επιτευχθεί καλύτερος συντονισμός των βάσεων δεδομένων και περαιτέρω εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού·

6. θα προωθήσει ισότιμους όρους ανταγωνισμού μεταξύ αερομεταφορέων ανά την Ευρώπη, μεταξύ άλλων με την ενθάρρυνση της δημοσίευσης των επιβαλλόμενων κυρώσεων ή/και των συνολικών επιδόσεων των αερομεταφορέων ως προς τη συμμόρφωσή τους προς τον κανονισμό.

7. θα συνεργασθεί με τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν οι ελλείψεις των εθνικών τους φορέων και των διαδικασιών τους στον χειρισμό των καταγγελιών ώστε να επιτευχθεί αποτελεσματικότερος, ταχύτερος και συνεπέστερος χειρισμός των καταγγελιών σε επίπεδο ΕΕ και ταυτόχρονα να εξασφαλισθεί η απαραίτητη ροή πληροφοριών μεταξύ των φορέων χειρισμού των καταγγελιών και των φορέων επιβολής·

8. θα εξασφαλίσει ορθό συντονισμό της νομοθεσίας για τα δικαιώματα των επιβατών με τα υπό αναθεώρηση ή τα μελλοντικά μέτρα της ΕΕ για την επιβολή του κανονισμού και την αποζημίωση, όπως αυτά για τους εναλλακτικούς μηχανισμούς επίλυσης των διαφορών ή τη συλλογική αποζημίωση των καταναλωτών·

9. θα προωθήσει πιο ομοιόμορφο και ταχύτερο χειρισμό των καταγγελιών, ιδίως με την υποβολή στην ομάδα δικτύου ΕΦΕ κοινού τυποποιημένου εντύπου για την πληροφόρηση από τους αερομεταφορείς και την υποβολή πρότασης στον αρμόδιο ΕΦΕ·

10. θα συνεργασθεί με το δίκτυο ΕΦΕ και τη μελλοντική συμβουλευτική ομάδα για τα δικαιώματα των επιβατών προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι αεροπορικές εταιρείες και άλλοι σχετικοί παράγοντες να αναφέρουν σε τακτική βάση στους ΕΦΕ τα σχετικά δεδομένα για την εφαρμογή του κανονισμού·

11. θα αυξήσει την πληροφόρηση των επιβατών για τα δικαιώματά τους, με ευρέως διαδεδομένα επικοινωνιακά μέσα, όπως η εκστρατεία πληροφόρησης για τα δικαιώματα των επιβατών που βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς και μέσω των υπαρχόντων δικτύων των καταναλωτών, όπως το Δίκτυο Ευρωπαϊκών Κέντρων Καταναλωτών·

12. θα αρχίσει το 2011 αξιολόγηση των επιπτώσεων για να εκτιμήσει την αναλογικότητα των εφαρμοζόμενων μέτρων με βάση την πείρα και το κόστος του κανονισμού που βαρύνει τους ενδιαφερόμενους, με σκοπό το 2012 να προτείνει περαιτέρω μέτρα, ακόμη και νομοθετικής φύσεως, για τα δικαιώματα των επιβατών και σε συντονισμό με την αναθεώρηση της οδηγίας για τα οργανωμένα ταξίδια (90/314/EΟΚ) που βρίσκεται σε εξέλιξη.

[1] ΕΕ L 46 της 17.2.2004, σ. 1

[2] COM 168 (2007)

[3] COM 603 (2010)

[4] ΕΕ L 55 της 28.2.2011, σ. 1

[5] ΕΕ L 315 της 3.12.2007, σ. 14

[6] ΕΕ L 334 της 17.12.2010, σ. 1

[7] C-344/04 της 10.1.2006

[8] C 549/07 της 22.12.2008

[9] Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-402/07 και C-432/07 της 19.11.1009.

[10] http://ec.europa.eu/consumers/ecc/index_en.htm

[11] Του Steer Davies Gleeve http://ec.europa.eu/transport/passengers/studies/passengers_en.htm

[12] Του Steer Davies Gleeve, ίδια ιστοσελίδα.

[13] ΕΕ L 140 της 30.5.2002, σ. 2.

[14] ΕΕ L 158 της 23.6.1990, σ. 59.

[15] SEC (2011) 428 Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, έγγραφο που συνοδεύει την παρούσα ανακοίνωση.

[16] Αιτιολογικές σκέψεις 7 και 8.

[17] σ. 41-42 της απόφασης στην υπόθεση Sturgeon.

[18] Αιτιολογική σκέψη 12

[19] σ. 17 της απόφασης στην υπόθεση Wallentin-Hermann· σ. 45 της απόφασης στην υπόθεση Sturgeon

[20] σ. 95 της απόφασης στην υπόθεση IATA.

[21] ΕΕ L 364 της 9.12.2004, σ. 1.

[22] ΕΕ L 204 της 26.7.2006, σ. 1.

[23] ΕΕ L 140 της 30.5.2002, σ. 2.

[24] ΕΕ L 281 της 23.11.1995, σ. 31-50.

[25] Υπόθεση C-204/08, Rehder, σκέψεις 43 και 45.

[26] Κάτω του 7% σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο του 2009.

[27] Τα παρόντα συμπεράσματα αποτελούν επανάληψη των κειμένων στα τετραγωνίδια ανωτέρω.