Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η πολιτική της απασχόλησης και ο ρόλος των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων κατά την τρίτη φάση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης»

(1999/C 40/12)

Στις 29 Ιανουαρίου 1998, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, αποφάσισε σύμφωνα με το άρθρο 23, παράγραφος 3, του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα: «Η πολιτική της απασχόλησης και ο ρόλος των κοινωνικοοικονομικών οργανώσεων κατά την τρίτη φάση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης».

Το τμήμα οικονομικής και νομισματικής ένωσης, οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 20 Οκτωβρίου 1998 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Dock.

Κατά τη 359η σύνοδο ολομέλειάς της (συνεδρίαση της 2ας Δεκεμβρίου 1998), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 94 ψήφους υπέρ, 3 ψήφους κατά και 2 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Το νέο πλαίσιο που δημιούργησε η Νομισματική Ένωση

1.1. Η έλευση του ενιαίου νομίσματος σηματοδοτεί ένα βασικό στάδιο στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο, το οποίο ενδέχεται να μεταβάλει τη συμπεριφορά πολλών παραγόντων μεταξύ των οποίων και των επαγγελματικών οργανώσεων. Η μεταβολή αυτή της συμπεριφοράς είναι, υπό ορισμένες απόψεις, βασική. Καθορίζει την πλήρη επιτυχία της οικοδόμησης μίας νομισματικής Ένωσης στην Ευρώπη.

1.2. Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που θα επιφέρει η κατάργηση των εθνικών νομισμάτων είναι η απώλεια της δυνατότητας της χρήσης του «εργαλείου» των συναλλαγματικών ισοτιμιών από τα κράτη μέλη.

1.3. Η τρίτη φάση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης σηματοδοτεί την εμφάνιση ή την εδραίωση νέων παραγόντων.

1.3.1. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα

1.3.1.1. Ο στόχος του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών (ΕΣΚΤ) καθορίζεται από το άρθρο 105 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας:

«Πρωταρχικός στόχος του ΕΣΚΤ είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών. Με την επιφύλαξη του στόχου της σταθερότητας των τιμών, το ΕΣΤΚ στηρίζει τις γενικές οικονομικές πολιτικές στην Κοινότητα, προκειμένου να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων της Κοινότητας που ορίζονται στο άρθρο 2.»

1.3.1.2. Μεταξύ των στόχων που αναφέρει το άρθρο 2, διευκρινίζεται ότι η Ένωση έχει ως αποστολή «να πρωθήσει την οικονομική και κοινωνική πρόοδο και ένα υψηλό επίπεδο απασχόλησης και να επιτύχει μία ισόρροπη και αειφόρο ανάπτυξη, ιδίως με τη δημιουργία ενός χώρου χωρίς εσωτερικά σύνορα, με την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής και με την ίδρυση μίας οικονομικής και νομισματικής Ένωσης η οποία θα περιλάβει, εν καιρώ, ένα ενιαίο νόμισμα, σύμφωνα με τις διατάξεις της παρούσας Συνθήκης».

1.3.2. Ο συντονισμός της οικονομικής πολιτικής μέσω του Συμβουλίου

1.3.2.1. Η Ευρωπαϊκή Συνθήκη, δημιουργεί την αρχιτεκτονική και τις νομικές βάσεις του ενιαίου νομίσματος και, ταυτόχρονα, περιλαμβάνει έναν ορισμένο αριθμό διατάξεων σχετικά με την οικονομική ολοκλήρωση των κρατών μελών.

1.3.2.2. Το άρθρο 99 (πρώην άρθρο 103) προβλέπει ρητά ότι «Τα κράτη μέλη θεωρούν τις οικονομικές τους πολιτικές θέμα κοινού ενδιαφέροντος και τις συντονίζουν στα πλαίσια του Συμβουλίου».

Πρόκειται κυρίως για:

- την χάραξη των μεγάλων κατευθυντήριων γραμμών των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών και της Κοινότητας 7

- την παρακολούθηση της οικονομικής εξέλιξης σε κάθε κράτος μέλος και στην Κοινότητα 7

- την διατύπωση συστάσεων στα κράτη μέλη τα οποία δεν συμμορφώνονται προς τις μεγάλες κατευθυντήριες γραμμές.

1.3.2.3. Ο συντονισμός αυτός των οικονομικών πολιτικών αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που θα επιτρέψουν στη νομισματική Ένωση να εκπληρώσει τους στόχους της. Εάν τα κράτη μέλη δεν κατορθώσουν να συντονίσουν επαρκώς τις ενέργειες τους, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος το ενιαίο νόμισμα να οδηγήσει σε σημαντικές απογοητεύσεις. Οι τρόποι συντονισμού των οικονομικών πολιτικών καθορίσθηκαν πιο συγκεκριμένα κατά την Ευρωπαϊκή Διάσκεψη Κορυφής του Λουξεμβούργου το Δεκέμβριο του 1997.

1.3.2.4. Το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου σχετικά με το συντονισμό των οικονομικών πολιτικών κατά την τρίτη φάση της ΟΝΕ αναφέρει ότι οι οικονομικές πολιτικές και ο καθορισμός των μισθών συνεχίζουν να αποτελούν αρμοδιότητα των εθνικών κυβερνήσεων. Ταυτόχρονα, διαπιστώνεται ότι καθίσταται απαραίτητος ένας στενότερος συντονισμός και μία μεγαλύτερη δεδομένου ότι οι οικονομικές εξελίξεις σε εθνικό επίπεδο θα έχουν αντίκτυπο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.

1.3.3. Ο κεντρικός ρόλος των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων όσον αφορά τους μισθούς

1.3.3.1. Κατά την τρίτη φάση της ΟΝΕ, η νομισματική πολιτική και η οικονομική πολιτική θα πρέπει να καθοδηγούνται περισσότερο σε ευρωπαϊκή κλίμακα Για την επιτυχία της νομισματικής Ένωσης, πρέπει να χρησιμοποιηθεί κατάλληλα ένα τρίτο μέσο: οι πολιτικές της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας συμπεριλαμβανομένης της μισθολογικής πολιτικής.

1.3.3.2. Όσον αφορά τα θέματα αυτά, είναι παραδοσιακά βασικός ο ρόλος των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων και ιδίως ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων. Η ευθύνη τους θα είναι ακόμη μεγαλύτερη στην νομισματική Ένωση.

1.4. Οι Κεντρικές Τράπεζες, το Συμβούλιο, και οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις θα αποτελέσουν πυλώνες της αρχιτεκτονικής της ΟΝΕ. Θα πρέπει ο κάθε πυλώνας ξεχωριστά να αναλάβει ιδιαίτερες ευθύνες: διαχείριση, αντίστοιχα, της νομισματικής πολιτικής, της οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής για την απασχόληση.

1.4.1. Για να επιτύχει η ΟΝΕ τους στόχους που καθορίστηκαν είναι προφανές ότι αυτοί οι διάφοροι παράγοντες δεν θα δράσουν κατά τρόπο διάσπαρτο. Θα πρέπει να υπάρξει επαρκής συντονισμός, ο οποίος απαιτεί κυρίως μία καλή διακίνηση της πληροφορίας.

2. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κατά την τρίτη φάση της νομισματικής Ένωσης

2.1. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ είναι εξαιρετικά σαφής όσον αφορά την ανεξαρτησία της ΕΚΤ όσον αφορά την εκτέλεση της αποστολής της.

2.2. Δεν αποτελεί αρμοδιότητα της ΟΚΕ να αμφισβητεί αυτή την ανεξαρτησία αλλά να θέτει ερωτήματα όσον αφορά τον καλύτερο τρόπο να καταστεί πιο αποτελεσματικός και δημοκρατικός ο απαραίτητος διάλογος μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του κοινονικωνικοοικονομικού κόσμου. Πράγματι, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα πρέπει όχι μόνο να οικοδομήσει και να εδραιώσει τη φήμη της ώστε να μην δημιουργηθεί πληθωριστική ολίσθηση αλλά κυρίως να κάνει αποδεκτή την πολιτική της από την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Αυτή η ποιότητα διαλόγου και διαφάνειας επέτρεψε σε πολυάριθμες εθνικές κεντρικές τράπεζες να γίνουν στο παρελθόν αποδεκτοί οι στόχοι τους όχι μόνο ως θεμιτοί αλλά επίσης και αποτελεσματικοί στο μεσοπρόθεσμο και στο μακροπρόθεσμο διάστημα.

2.2.1. Αυτό το έργο δεν θα είναι, όμως, εύκολο στην περίοδο αυτής της μεγάλης ανεργίας στα διάφορα κράτη μέλη αλλά και δυσπιστίας της κοινής γνώμης σε ορισμένες χώρες απέναντι στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση.

2.3. Πρέπει, επίσης, να υπογραμμιστεί ότι η νομισματική Ένωση θα πραγματοποιηθεί, τουλάχιστο σε ένα πρώτο στάδιο, χωρίς πραγματική οικονομική και πολιτική ένωση και ότι η ΕΚΤ θα βρεθεί ιδιαιτέρως εκτεθειμένη στις κριτικές. Η κατάσταση αυτή είναι μοναδική και δεν πρέπει να υποτιμούνται οι συνέπειες. Ο διάλογος με το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εντάσσεται σε αυτό το βασικό πλαίσιο.

2.3.1. Γι'αυτό η ΟΚΕ εκφράζει την επιδοκιμασία και την ικανοποίησή της για τη δημιουργία του ευρώ 11 που θα επιτρέψει να διεξαχθεί ένας καρποφόρος διάλογος μεταξύ της ΕΚΤ και των πολιτικών εξουσιών.

2.3.2. Η Συνθήκη προβλέπει, επίσης, τη διεξαγωγή τακτικών ακροάσεων ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Το άρθρο 113 (πρώην 109Β) προβλέπει ότι, εκτός από την υποβολή της ετήσιας έκθεσης ενώπιον του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, «Ο πρόεδρος της ΕΚΤ και τα άλλα μέλη της εκτελεστικής επιτροπής μπορούν, αιτήσει του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ή με δική τους πρωτοβουλία, να εμφανίζονται ενώπιον των αρμοδίων επιτροπών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.»

2.3.2.1. Λόγω του δημοκρατικού χαρακτήρα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου δεν μπορούμε παρά να ευχηθούμε την πλήρη εφαρμογή του άρθρου αυτού.

2.4. Ως εκπρόσωποι των κοινωνικοοικονομικών κύκλων, θεωρούμε απαραίτητο η παρουσίαση των βασικών γραμμών της πολιτικής της ΕΚΤ να γίνεται, επίσης, και ενώπιον της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής.

2.4.1. Η ΟΚΕ αποτελεί, πράγματι, ένα προνομιούχο όργανο στο οποίο εκπροσωπούνται οι διάφορες οικονομικές και κοινωνικές ομάδες συμφερόντων. Επομένως, καθίστανται απαραίτητες οι τακτικές ανταλλαγές πληροφοριών μεταξύ της ΕΚΤ και των οργανώσεων που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ.

2.4.1.1. Το Νοέμβριο του 1997, διεξήχθη στην Φραγκφούρτη μία πρώτη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Ιδρύματος και του τμήματος οικονομικών, δημοσιονομικών και νομισματικών υποθέσεων της ΟΚΕ. Η εμπειρία αυτή υπήρξε ενδιαφέρουσα και αξίζει να επαναληφθεί στο μέλλον.

2.4.2. Κατά την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, οι επαφές με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποτελούν έναν προνομιούχο δίαυλο ο οποίος επιτρέπει να διεξάγεται διάλογος και να εισακούονται οι ανησυχίες που εκφράζονται από τις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις.

2.4.3. Το είδος της ανταλλαγής αυτής υφίσταται ήδη, υπό διάφορες μορφές, σε ορισμένα κράτη μέλη. Με τη δημιουργία μίας αληθινής νομισματικής ένωσης θα μπορεί να μεταφερθεί επωφελώς σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

2.4.4. Από της υλοποιήσεως της ΟΝΕ, θα ήταν σκόπιμο να καταρτίζει σε ετήσια βάση η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή γνωμοδότηση με επίκεντρο τη νομισματική πολιτική και τη πολιτική συναλλαγματικών ισοτιμιών στη «ζώνη του ευρώ». Ένα τέτοιο έργο έχει διπλό στόχο. Εκτός από το ότι θα επιτρέπει να ενημερώνονται τα διάφορα θεσμικά ευρωπαϊκά όργανα όσον αφορά την αξιολόγηση που πραγματοποιεί η ΟΚΕ σχετικά με τη νομισματική πολιτική και την πολιτική συναλλαγματικών ισοτιμιών η οποία ασκείται, θα είναι επίσης μία ευνοϊκή ευκαιρία να διαφωτίζεται και να αναζωογονείται η συζήτηση στους κόλπους των διαφόρων οργανώσεων που εκπροσωπούνται στην ΟΚΕ.

2.5. Εκτός από τις επαφές με την ΟΚΕ, κρίνεται επίσης σκόπιμη η πραγματοποίηση συναντήσεων και των εκπροσώπων των κοινωνικών εταίρων με την ΕΚΤ.

2.5.1. Παραδοσιακά, οι κοινωνικοί εταίροι συμμετέχουν με προνομιούχο τρόπο στη διαπραγμάτευση των μισθολογικών εξελίξεων. Επομένως, χωρίς καθόλου να τίθεται σε αμφισβήτηση η ανεξαρτησία της ΕΚΤ, τακτικές συναντήσεις με την ΕΚΤ θα επιτρέψουν την οικοδόμηση ενός ικανοποιητικού συντονισμού της νομισματικής πολιτικής και των μισθολογικών εξελίξεων που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης από τους κοινωνικούς εταίρους.

2.5.2. Θα πρέπει να υπάρχει μέριμνα ώστε ο διάλογος της ΕΚΤ με τους κοινωνικούς εταίρους να αποκτήσει την ίδια ποιότητα με το διάλογο που υπάρχει σε εθνικό επίπεδο σε πολλά κράτη μέλη. Διαφορετικά, μπορεί να δημιουργηθεί σοβαρός κίνδυνος παρεξηγήσεων οι οποίες θα οδηγήσουν σε μη βέλτιστες αποφάσεις. Αυτό σημαίνει ενδεχομένως μικρότερη μεγέθυνση και ανεργία.

2.5.3. Δεν θα είναι εύκολο να οικοδομηθεί αυτός ο διάλογος στο βαθμό κυρίως που τα συστήματα διαπραγμάτευσης διαφέρουν ανάλογα με τα κράτη μέλη. Πρέπει, επομένως, σε συνάρτηση με τις εθνικές ιδιαιτερότητες, να επιδειχθεί φαντασία ώστε οι επαφές μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και των κοινωνικών εταίρων να είναι όσο το δυνατό πιο καρποφόρες.

2.6. Συμπερασματικά, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα καλείται να αναλάβει μία εξαιρετικά λεπτή αποστολή στα πλαίσια της τρίτης φάσεως της ΟΝΕ. Προς τούτο διαθέτει πλήρη ανεξαρτησία δυνάμει της Συνθήκης του Μάαστριχτ.

2.6.1. Η ΟΚΕ φρονεί ότι η ΕΚΤ θα είναι σε θέση να ανταποκριθεί ακόμη καλύτερα στην αποστολή της αυτή, εάν προβεί σε γόνιμο διάλογο όχι μόνο με τις πολιτικές αρχές αλλά και με τους εκπροσώπους των επιτόπιων φορέων.

3. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με τους μισθούς στην ΟΝΕ

3.1. Η ιδιαιτερότητα της αγοράς της απασχόλησης συνίσταται στο γεγονός ότι η διαπραγμάτευση των συνθηκών εργασίας διεξάγεται σε μεγάλο βαθμό σε συλλογική βάση. Η διαπραγμάτευση αυτή μπορεί να πραγματοποιείται σε πολλά επίπεδα: διεπαγγελματικό, κλαδικό, επιχείρησης. Συχνά, συνυπάρχουν διαφορετικά επίπεδα διαπραγμάτευσης.

3.2. Υπάρχει μία εκτεταμένη επιστημονική φιλολογία () η οποία εξετάζει τις σχέσεις μεταξύ των τρόπων της συλλογικής διαπραγμάτευσης και των οικονομικών επιδόσεων.

3.2.1. Από τις μελέτες δεν προέκυψαν ομόφωνες προτάσεις. Διακρίνονται δύο είδη συμπερασμάτων.

3.2.1.1. Ορισμένες έρευνες τονίζουν το γεγονός ότι τα καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά την απασχόληση επιτεύχθηκαν μέσω των συστημάτων όπου η διαπραγμάτευση πραγματοποιείται κατά τρόπο είτε έντονα συγκεντρωτικό είτε έντονα αποκεντρωμένο:

- σε ένα αποκεντρωμένο πρότυπο (όπου το κέντρο βαρύτητας των διαπραγματεύσεων βρίσκεται στο επίπεδο της επιχείρησης), ο ανταγωνισμός μεταξύ των παραγόντων μπορεί να εκφραστεί έντονα. Η αγορά λειτουργεί πλήρως και επιτρέπει στα επίπεδα αμοιβών και απασχόλησης να καθορίζονται κατά τρόπο ανταγωνιστικό 7

- σε ένα συγκεντρωτικό πρότυπο, οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις εσωτερικοποιούν ευκολότερα τις μακροοικονομικές επιπτώσεις των αντίστοιχων διεκδικήσεών τους. Οι παράγοντες διαπραγματεύονται λαμβάνοντας υπόψη τις συνέπειες των αποφάσεων που λαμβάνονται και εφαρμόζοντας ένα συμβιβασμό μεταξύ αμοιβών, απασχόλησης, και διατήρησης της ανταγωνιστικότητας.

3.2.1.2. Μία δεύτερη θέση προβάλλει, όχι τόσο το βαθμό συγκέντρωσης της διαπραγμάτευσης, αλλά μάλλον το επίπεδο συντονισμού των διαφόρων επιπέδων διαπραγμάτευσης. Όπως και σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα, ένας υψηλός βαθμός συντονισμού επιτρέπει στις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις να λαμβάνουν υπόψη τις μακροοικονομικές συνέπειες των αποφάσεων στη λήψη των οποίων συμβάλλουν και οι ίδιες. Οι συμμετέχοντες στη διαπραγμάτευση λαμβάνουν περισσότερο υπόψη την ανάγκη να αποτραπεί μία απότομη αύξηση του κόστους και του πληθωρισμού.

3.2.1.2.1. Οι πληθωριστικές τάσεις μπορεί να τροφοδοτούνται από πολύ σημαντικές αυξήσεις του μισθολογικού κόστους σε σύγκριση προς την αύξηση της παραγωγικότητας. Υπάρχει τότε αύξηση του κόστους παραγωγής η οποία κινδυνεύει να οδηγήσει σε αύξηση των τιμών. Αυτή με τη σειρά της προκαλεί αιτήματα για νέες μισθολογικές αυξήσεις με κίνδυνο να ενταθεί η σπειροειδής πληθωριστική διαδικασία. Προκειμένου να αποτραπούν παρόμοιες πληθωριστικές πιέσεις, είναι απαραίτητο οι συλλογικές διαπραγματεύσεις να λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη να μην παραχωρείται αύξηση των πραγματικών μισθών ανώτερη από την αύξηση της παραγωγικότητας.

3.2.1.2.2. Ένα σύστημα με επαρκή συντονισμό των διαφόρων κλιμάκων στις οποίες διεξάγονται οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι ιδιαιτέρως ελκυστικό σε περίοδο καλής οικονομικής συγκυρίας. Ο έλεγχος των πληθωριστικών τάσεων είναι επομένως ευκολότερος.

3.2.1.2.3. Οι κοινωνικοί εταίροι έχουν μεγαλύτερες δυσκολίες να συμβάλουν σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα σε ένα σύστημα αποκεντρωμένης διαπραγμάτευσης. Οι διεκδικήσεις πραγματοποιούνται, επομένως, κατά τρόπο διάσπαρτο και δεν ενσωματώνουν τις μακροοικονομικές επιπτώσεις των αποφάσεων που λαμβάνονται σε περιορισμένο επίπεδο.

3.2.1.2.4. Υπάρχει συνεπώς, κίνδυνος, ιδίως σε περίπτωση ευνοϊκής συγκυρίας, η δράση των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων να μην επιτρέπει να αποτρέπονται οι πληθωριστικές πιέσεις. Στην περίπτωση αυτή, οι νομισματικές αρχές θα υποχρεώνονται να παρεμβαίνουν κυρίως μέσω των επιτοκίων. Η σύζευξη των παραγόντων αυτών είναι επικίνδυνη στο βαθμό που μπορεί να οδηγήσει σε επιδείνωση της συγκυρίας με ελάχιστα αποτελέσματα όσον αφορά την οικονομική αύξηση και τη δημιουργία απασχόλησης.

3.3. Το μισθολογικό κόστος ασφαλώς δεν είναι ο μόνος καθοριστικός παράγοντας της εξέλιξης της απασχόλησης. Άλλοι παράμετροι είναι εξίσου βασικοί, όπως η κατάρτιση του εργατικού δυναμικού, οι διαδικασίες καινοτομίας, ο δυναμισμός της ζήτησης αγαθών και υπηρεσιών, κλπ. Αληθεύει, επίσης, το γεγονός ότι μία αποκλίνουσα εξέλιξη του κόστους, κυρίως του μισθολογικού, μπορεί να επιφέρει σε μία χώρα προβλήματα ανταγωνιστικότητας με κίνδυνο απώλειας θέσεων απασχόλησης. Με το ενιαίο νόμισμα δεν θα είναι πλέον δυνατό για ένα συμμετέχον κράτος μέλος να προβεί σε μία υποτίμηση προκειμένου να διορθώσει ένα μειονέκτημα ανταγωνιστικότητας.

3.3.1. Συνεπώς, ο έλεγχος της εξέλιξης του μισθολογικού κόστους στην ΟΝΕ αποκτά μία επιπλέον διάσταση.

3.3.2. Διάφορες επιλογές λοιπόν, προσφέρονται, στις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις που θα κληθούν πρώτες να διαπραγματευθούν τις μισθολογικές εξελίξεις. Ενδέχεται οι επιλογές από μιά χώρα στην άλλη να στραφούν προς μια μεγαλύτερη συγκέντρωση ή αντιθέτως προς περισσότερη αποκέντρωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Κάθε πρότυπο έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα.

3.3.2.1. Ουσιώδες χαρακτηριστικό στοιχείο της ΟΝΕ είναι ότι, ανεξαρτήτως του συστήματος που υιοθετείται, υφίσταται επαρκής συντονισμός των διαφόρων βαθμίδων και των διαφόρων τόπων όπου διεξάγονται οι συλλογικές διαπραγματεύσεις, ιδίως σε ό,τι αφορά τις αμοιβές. Το πρόβλημα πράγματι είναι να αποφευχθεί το φαινόμενο των άναρχων διαπραγματεύσεων που συμβάλλουν στη δημιουργία πληθωριστικών τάσεων. Ο κίνδυνος αυτό γίνεται ιδιαιτέρως αισθητός σε περιόδους οικονομικής ανάκαμψης.

3.3.2.2. Ενώ οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις πρέπει να φροντίζουν την παγίωση του συντονισμού των συλλογικών διαπραγματεύσεων, χρειάζεται ταυτοχρόνως να προσαρτηθεί και μία επιπλέον διάσταση. Πράγματι, οι μισθολογικές εξελίξεις στις γειτονικές χώρες, ιδίως όταν έχουν προσχωρήσει στην ΟΝΕ, καθίστανται σημαντικές, περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν. Ο καλός συντονισμός των διαφόρων επιπέδων διαπραγμάτευσης σε εθνικό επίπεδο δεν επαρκεί. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

3.3.3. Η μορφή των συλλογικών διαπραγματεύσεων εξελίσσεται προς διαφορετικές κατευθύνσεις στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με μελέτες επί του θέματος, ορισμένες χώρες βρίσκονται μάλλον σε μια διαδικασία αποκέντρωσης ενώ άλλες προσπαθούν να ενισχύσουν το συντονισμό των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

3.3.4. Στο δεύτερο σχήμα η πορεία που ακολουθείται είναι η πορεία των τριμερών συμφωνιών ή ακόμη και των κοινωνικών συμφώνων (Πορτογαλία, Ιταλία, Ιρλανδία, Ισπανία). Η Ευρωπαϊκή ή διεθνική διάσταση λαμβάνεται ορισμένες φορές ρητά υπόψη (Βέλγιο).

3.3.4.1. Οι εξελίξεις είναι πολύπλοκες. Σε ορισμένες χώρες υπάρχει, χωρίς τούτο να συνεπάγεται αντίφαση, ενδυνάμωση του διαλόγου σε διακλαδικό επίπεδο καθώς επίσης, και αναφορικά με ορισμένα θέματα, ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των κοινωνικών εταίρων σε επίπεδο επιχείρησης.

3.3.4.2. Παράλληλα με τις κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις, η παρέμβαση του δημοσίου παράγοντα μέσω ενός τριμερούς διαλόγου διευκολύνει την επίτευξη συναίνεσης.

3.3.4.3. Διάφορες τριμερείς συμφωνίες επέτρεψαν, σε πολλά κράτη μέλη, να προωθηθούν πολιτικές ευνοϊκές για την απασχόληση και την ανάπτυξη. Παρόμοιες συμφωνίες είναι βασικές στο βαθμό που συμβάλλουν στη βελτιστοποίηση της επίδρασης της συγκυρίας και, ταυτόχρονα, στην παγίωσή της.

4. Η απαραίτητη πρόληψη έναντι των ασύμετρων διαταραχών

4.1. Η κατάργηση των εθνικών νομισμάτων ενδέχεται να δημιουργήσει για τα κράτη μέλη μία νέα δυσκολία σε περίπτωση ασύμμετρων διαταραχών στους κόλπους της νομισματικής Ένωσης.

4.1.1. Ασύμμετρη διαταραχή σημαίνει ένα μη αναμενόμενο γεγονός το οποίο έχει άμεση ή έμμεση επίδραση στις κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους: απασχόληση, παραγωγή, πληθωρισμό.

4.1.2. Εν αντιθέσει προς τη συμμετρική διαταραχή η οποία επηρεάζει κατά τρόπο παρόμοιο τις οικονομίες των κρατών μελών, η ασύμμετρη διαταραχή πλήττει μόνο μία χώρα, ή ακόμη μία ομάδα χωρών.

4.1.3. Μια ασύμμετρη διαταραχή μπορεί να προκληθεί από ένα φυσικό φαινόμενο (σεισμός ...) ή ακόμη από ένα οικονομικό γεγονός το οποίο έχει ως αποτέλεσμα να αποκλίνει μία χώρα από το συγκυριακό κύκλο των άλλων κρατών μελών. Συνεπώς, μία ασύμμετρη διαταραχή μπορεί να οφείλεται και σε εξωτερικά και σε εσωτερικά αίτια. Μπορεί, επίσης, να είναι και το αποτέλεσμα μιας ακατάλληλης απόφασης.

4.2. Στο παρελθόν, η υποτίμηση αποτελούσε ένα από τα μέσα τα οποία μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση ασύμμετρης διαταραχής. Αυτό δεν θα είναι πλέον δυνατό για τα κράτη μέλη της νομισματικής Ένωσης.

4.2.1. Η ΕΚΤ, από την πλευρά της, δεν θα μπορέσει να λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες των οικονομικών κύκλων κάθε συμμετέχουσας χώρας. Θα πρέπει, επομένως, να χρησιμοποιηθούν άλλα εναλλακτικά μέσα από εκείνο της υποτίμησης. Για ορισμένα από αυτά, οι ευθύνες βαρύνουν σε μεγάλο βαθμό τους κοινωνικούς εταίρους.

4.3. Άλλες κατευθύνσεις δίνουν το προβάδισμα στις δημόσιες αρχές.

4.3.1. Η πιο επικίνδυνη οδός είναι εκείνη η οποία θα ωθήσει ένα κράτος μέλος, σε περίπτωση ασύμμετρης διαταραχής, να προσφύγει στο συναγωνισμό και τον άγριο ανταγωνισμό εις βάρος των γειτόνων του. Το πεδίο αυτό μπορεί να είναι η φορολογία, το περιβάλλον, ή οι συνθήκες εργασίας. Ο κίνδυνος κλιμάκωσης δεν πρέπει να αποκλείεται. Οι διαδικασίες εναρμόνισης, όπως τα σχέδια σχετικά με τη φορολόγηση της αποταμίευσης ή των επιχειρήσεων, καθίστανται ακόμη πιο συναφείς στο πλαίσιο της νομισματικής Ένωσης.

4.3.2. Το «Σύμφωνο σταθερότητας και ανάπτυξης» καθόρισε τις αρχές οι οποίες θα καθοδηγούν τα κράτη όσον αφορά τη δημοσιονομική πολιτική. Σε περίπτωση ασύμμετρης διαταραχής, ένα κράτος, τηρώντας ταυτόχρονα το όριο του 3 % του ελλείμματος, θα μπορεί πάντα να χρησιμοποιεί τα διαθέσιμα δημοσιονομικά περιθώρια. Οι κοινωνικές δαπάνες και ο δημόσιος προϋπολογισμός αποτελούν γενικότερα τα πρώτα μέσα πάνω στα οποία μπορούν να στηριχθούν τα κράτη μέλη σε περίπτωση διαταραχής. Είναι, επομένως, ουσιαστική η ανάγκη για εξυγίανση των δημόσιων οικονομικών. Επί του παρόντος, πρέπει να διαπιστωθεί ότι ελάχιστα κράτη μέλη διαθέτουν πραγματικά δημοσιονομικά περιθώρια.

4.3.3. Το περιορισμένο μέγεθος του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού σε σχέση με το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα επιτρέψει ελάχιστα να χρησιμοποιούνται οι αυτόματοι σταθεροποιητές. Αυτό αποτελεί μία μέγιστη διαφορά μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών. Δυνάμει της Συνθήκης, το Συμβούλιο μπορεί ωστόσο να αποφασίσει προκειμένου να λάβει ιδιαίτερα μέτρα υπέρ ενός κράτους.

4.3.3.1. Το άρθρο 100, παράγραφος 2, της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει πράγματι ότι «όταν ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει δυσκολίες ή διατρέχει μεγάλο κίνδυνο να αντιμετωπίσει σοβαρές δυσκολίες οφειλόμενες σε έκτακτες περιστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχο του, το Συμβούλιο, προτάσει της Επιτροπής, μπορεί να αποφασίσει ομόφωνα να του χορηγήσει, υπό ορισμένους όρους, κοινοτική χρηματοδοτική ενίσχυση».

4.3.4. Η κινητικότητα αποτελεί μία πτυχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παραγνωρίζεται συχνά. Διάφορες μελέτες έδειξαν ότι η γεωγραφική κινητικότητα εξασφαλίζει στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα μεγάλο μέρος της προσαρμογής κατά τη διάρκεια ιδιαίτερης διαταραχής σε μία περιοχή (ασύμμετρη διαταραχή). Στην Ευρώπη η κινητικότητα αυτή είναι σαφώς μικρότερη. Ωστόσο, η τελευταία έκθεση της Επιτροπής για την απασχόληση δείχνει ότι η κινητικότητα στην Ευρώπη δεν είναι τόσο περιορισμένη όσο φαίνεται. Υπάρχουν, ωστόσο, σημαντικά εμπόδια στην κινητικότητα των μεταναστών από τρίτες χώρες, των ατόμων που εξαρτώνται από την κοινωνική βοήθεια και, σε λιγότερο βαθμό, των ανέργων.

4.3.5. Στο παρελθόν, η Ευρώπη γνώρισε σημαντικές μεταναστεύσεις εργατικού δυναμικού που μετακινήθηκε προς τις ζώνες οι οποίες ζητούσαν ξένο εργατικό δυναμικό. Σε ένα κλίμα υψηλής ανεργίας, υπάρχει σήμερα ο κίνδυνος η κινητικότητα να προκαλέσει φαινόμενα ρατσισμού.

4.3.6. Ένας τέτοιος κίνδυνος δεν μπορεί να παραγνωριστεί, αλλά η συνειδητοποίησή του δεν θα πρέπει να οδηγήσει στην επισπευσμένη περάτωση της συζήτησης. Το ζήτημα της κινητικότητας θα πρέπει, σύμφωνα με την ΟΚΕ, να περιληφθεί στην κοινοτική ημερήσια διάταξη. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν μπορεί να οδηγήσει σε μία πολιτική ένωση όπου μόνο οι φτωχοί και οι ξένοι δεν θα κυκλοφορούν ελεύθερα.

4.4. Η εφαρμογή των διαφόρων μέσων που αναφέρθηκαν πιο πάνω αφορά πρωτίστως τον πόλο των πολιτικών αρχών. Άλλες επιλογές που είναι δυνατόν να εξεταστούν σε περίπτωση ασύμμετρης διαταραχής προϋποθέτουν την ενεργό συμμετοχή των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων.

4.4.1. Η μισθολογική ευελιξία αναφέρεται συχνά ως μία ανάγκη στην νομισματική Ένωση. Θα μπορούσε να αντισταθμίσει την κατάργηση της διακύμανσης των συναλλαγματικών ισοτιμιών κυρίως σε περίπτωση ασύμμετρης διαταραχής.

4.4.1.1. Λόγω των φορολογικών και παραφορολογικών κρατήσεων, υπάρχει μία σημαντική απόκλιση στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταξύ του κόστους εργασίας και του ονομαστικού μισθού που λαμβάνουν οι εργαζόμενοι.

4.4.1.2. Η ανάγκη για μία ορισμένη ευελιξία δεν συνεπάγεται, επομένως, αυτόματα την εξασθένιση της αγοραστικής δύναμης του εργατικού δυναμικού. Σε περίπτωση ανάγκης, το τμήμα του μισθολογικού κόστους που παρακρατείται για να χρηματοδοτηθούν οι συλλογικές παροχές και οι κοινωνικές ασφαλίσεις θα μπορούσε να λειτουργήσει ως προσωρινή λύση. Η πολιτική αυτή μπορεί να επιτρέψει, σε μία χώρα που αντιμετωπίζει μία ασύμμετρη διαταραχή, να επωφεληθεί από αποτελέσματα παρόμοια με εκείνα της υποτίμησης.

4.4.1.3. Υπάρχει ασφαλώς ένας κίνδυνος: να εξασθενίσει η χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας και των συλλογικών παροχών.

4.4.2. Οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις, με την υποστήριξη, ανάλογα με τις εθνικές ιδιομορφίες, των δημόσιων αρχών, πρέπει να υιοθετήσουν ένα ρόλο πρόβλεψης. Η αρχή είναι ότι μπορούν να δημιουργούνται αποθέματα σε περίπτωση καλής συγκυρίας, Τα κεφάλαια θα χρησιμοποιούνται σε περίπτωση διαταραχής για να καλύπτουν μία μείωση των εσόδων. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει να επιτευχθεί ένας τριπλός στόχος:

- να υπάρξει μία επαρκής ευελιξία του μισθολογικού κόστους με τρόπο ώστε να αντιμετωπίζεται μια ασύμμετρη διαταραχή 7

- να διασφαλιστεί η αγοραστική δύναμη των εργαζομένων 7

- να εξασφαλιστεί η σταθερότητα της χρηματοδότησης των κοινωνικών παροχών.

4.4.3. Ορισμένες εμπειρίες που εφαρμόστηκαν στα κράτη μέλη στηρίζονται πλέον σε ένα τέτοιο σχήμα.

4.5. Οπωσδήποτε λοιπόν, είναι προφανές ότι οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις δεν διαθέτουν από μόνες τους τα μέσα εκείνα που επιτρέπουν σε ένα κράτος μέλος να αντιμετωπίσει μία ασύμμετρη διαταραχή. Πρέπει να υπάρχει δυνατότητα χρησιμοποιήσεως και άλλων μέσων, όπως η δημοσιονομική ή η φορολογική πολιτική.

5. Συμπεράσματα

5.1. Από πολλές απόψεις, η έλευση της νομισματικής Ένωσης στην Ευρώπη ενδέχεται να τροποποιήσει τη συμπεριφορά πολλών φορέων και μεταξύ αυτών των κοινωνικοεπαγγελματικών οργανώσεων.

5.2. Χωρίς μία πραγματική οικονομική και πολιτική ένωση, το έργο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας δεν θα είναι εύκολο. Για να το φέρει σε πέρας, διαθέτει απόλυτη ανεξαρτησία. Η ΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η ΕΚΤ έχει συμφέρον να αναπτύξει σε εποικοδομητικό διάλογο με τις πολιτικές αρχές (Συμβούλιο, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κλπ.) αλλά, επίσης και με τους επιτόπιους φορείς, ιδίως μέσω της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής.

5.3. Οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις θα αναλάβουν σημαντικές ευθύνες στο πλαίσιο της νομισματικής ένωσης. Θα αντιμετωπίσουν κατά πρόσωπο τις διαπραγματεύσεις για τις μισθολογικές εξελίξεις. Προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία πληθωριστικών τάσεων, οι οικονομικοί και κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να μεριμνήσουν για την τόνωση του συντονισμού των διαφόρων επιπέδων όπου διεξάγονται οι μισθολογικές διαπραγματεύσεις. Στο πλαίσιο της νομισματικής ένωσης δεν είναι πλέον δυνατή η υποτίμηση από πλευράς ενός συμμετέχοντος κράτους μέλους, προκειμένου να εξουδετερωθεί ένα ανταγωνιστικό εμπόδιο.

5.4. Τέλος, οι κοινωνικοεπαγγελματικές οργανώσεις πρέπει να επινοήσουν μηχανισμούς για την αντιμετώπιση του ενδεχομένου μιας ασύμμετρης διαταραχής. Οι οικονομικοί και κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν ορισμένα εργαλεία, ταυτοχρόνως όμως σημαντικές ευθύνες έχουν και οι δημόσιες αρχές των κρατών μελών, οι οποίες πρέπει εν ανάγκη να είναι σε θέση να εφαρμόζουν σταθεροποιητές μέσω κυρίως της δημοσιονομικής ή φορολογικής πολιτικής του προϋπολογισμού ή της φορολογίας.

Βρυξέλλες, 2 Δεκεμβρίου 1998.

Η Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice RANGONI MACHIAVELLI

() Βλέπε ιδίως ΟΟΣΑ, «Nιgociation collective et preformance ιconomique» dans «Perspectives de l'emploi», juillet 1997, Paris.