ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

1. Συνοπτική παρουσίαση 3

1.1. Έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία 3

1.2. Προστασία του περιβάλλοντος 4

1.3. Περιφερειακή ανάπτυξη 5

1.4. Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) 6

1.5. O ευρυζωνικός τομέας 7

1.6. Aπασχόληση και επαγγελματική εκπαίδευση 8

2. Εισαγωγή 9

3. Κρατικές ενισχύσεις για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία 12

3.1. Πλαίσιο πολιτικής 12

3.2. Κανόνες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ 15

3.3. Αποφάσεις όσον αφορά κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ και μελέτες περιπτώσεων 17

3.4. Δαπάνες για Ε&Α&Κ 20

3.5. Κρατικές ενισχύσεις και επιδόσεις στον τομέα της καινοτομίας 22

3.6. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ 24

4. Κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος 24

4.1. Πλαίσιο πολιτικής 24

4.2. Κανόνες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος 26

4.3. Αποφάσεις όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και μελέτες περιπτώσεων 28

4.4. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την προστασία του περιβάλλοντος 31

4.5. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την εξοικονόμηση ενέργειας 33

5. Κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη 34

5.1. Πλαίσιο πολιτικής 34

5.2. Κανόνες όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη 36

5.3. Αποφάσεις κρατικών ενισχύσεων για περιφερειακές ενισχύσεις και μελέτες περιπτώσεων 38

5.4. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα 42

5.5. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη 43

6. Κρατικές ενισχύσεις για ΜΜΕ 43

6.1. Πλαίσιο πολιτικής 43

6.2. Κανόνες όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για ΜΜΕ 45

6.3. Αποφάσεις κρατικών ενισχύσεων για ΜΜΕ και μελέτες περιπτώσεων 47

6.4. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για ΜΜΕ 49

6.5. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για ΜΜΕ 51

7. Κρατικές ενισχύσεις στον ευρυζωνικό τομέα 52

7.1. Πλαίσιο πολιτικής 52

7.2. Κανόνες όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για τα ευρυζωνικά δίκτυα 53

7.3. Αποφάσεις κρατικών ενισχύσεων για τα ευρυζωνικά δίκτυα και μελέτη περίπτωσης 54

7.4. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων στον ευρυζωνικό τομέα 57

7.5. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις στον ευρυζωνικό τομέα 60

8. Κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση 60

8.1. Πλαίσιο πολιτικής 60

8.2. Κανόνες όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση 63

8.3. Αποφάσεις κρατικών ενισχύσεων για απασχόληση και επαγγελματική εκπαίδευση και μελέτες περιπτώσεων 64

8.4. Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την επαγγελματική εκπαίδευση και την απασχόληση 67

8.5. Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση 69

9. Συμπέρασμα 70

Συνοπτική παρουσίαση

Η εαρινή έκδοση του πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις παρέχει συνολική εικόνα των κρατικών ενισχύσεων στους τομείς που σχετίζονται ιδιαίτερα με τη Στρατηγική Ευρώπη 2020[1]. Οι τομείς αυτοί είναι η έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία (Ε&Α&Κ), η προστασία του περιβάλλοντος, η περιφερειακή ανάπτυξη, τα ευρυζωνικά δίκτυα, οι ΜΜΕ, η απασχόληση και η επαγγελματική εκπαίδευση. Για κάθε ένα από τους τομείς αυτούς, ο πίνακας αποτελεσμάτων προσδιορίζει το πλαίσιο πολιτικής, περιγράφει το νομικό πλαίσιο εντός του οποίου είναι δυνατή η χορήγηση ενισχύσεων, παρέχει στοιχεία για τον αριθμό και το είδος των μέτρων που αποφασίστηκαν στην περίοδο 2004-2010, καθώς και για τις πραγματικές δαπάνες (μέχρι και το 2009). Ο παρών πίνακας αποτελεσμάτων είναι ο πρώτος για τις κρατικές ενισχύσεις στο πλαίσιο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020, και καταρτίστηκε, αφενός, για να αποτελέσει σημείο αφετηρίας για περαιτέρω ανάλυση κατά τα επόμενα έτη και, αφετέρου για να συμπληρωθεί, όπου αυτό είναι δυνατό, με μια ποσοτικότερη ανάλυση όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των μέτρων ενίσχυσης.

Έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία

Η έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία (Ε&Α&Κ) αποτελούν πρωταρχικά στοιχεία της προσπάθειας να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της ΕΕ και να εξασφαλισθεί διατηρήσιμη ανάπτυξη. Για τον λόγο αυτό, η Ε&Α&Κ έχει τοποθετηθεί στο επίκεντρο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020.

Ο κύριος ρόλος των κρατικών ενισχύσεων για Ε&Α&Κ είναι η παροχή χρηματοδότησης στις περιπτώσεις όπου οι ίδιες οι αγορές αδυνατούν να προσφέρουν το βέλτιστο αποτέλεσμα λόγω ατελειών στη λειτουργία τους (λόγω, π.χ. εξωγενών επιδράσεων, δημόσιων αγαθών, ατελών και ασύμμετρων πληροφοριών και συντονισμού ή ανεπαρκειών των δικτύων). Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να συμβάλλουν στην αύξηση της Ε&Α&Κ μόνο εφόσον έχουν ως στόχο διαπιστωμένες αδυναμίες της αγοράς που δεν επιτρέπουν στις αγορές να επιτύχουν τα βέλτιστα επίπεδα Ε&Α&Κ, και, εάν είναι καλά σχεδιασμένες, μπορούν να εξασφαλίσουν, αφενός, την ελαχιστοποίηση των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού και των εμπορικών συναλλαγών και, αφετέρου, τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας των δημόσιων δαπανών. Ωστόσο, είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη ότι οι κρατικές ενισχύσεις αποτελούν ένα μόνο συμπληρωματικό στοιχείο στο πολύ μεγαλύτερο σύνολο μέσων που απαιτούνται για την προώθηση της Ε&Α&Κ, και ότι δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για την αντιμετώπιση διαρθρωτικών αδυναμιών σε αυτόν ειδικά τον τομέα.

Η ΕΕ πρέπει να επιφέρει ακόμη σημαντικές βελτιώσεις για να επιτύχει τον στόχο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020, που είναι να δαπανάται το 3 % του ΑΕΠ για Ε&Α&Κ μέχρι το 2020. Το 2009, το ποσοστό αυτό ήταν 2,01 % του ΑΕΠ (περίπου 236,5 δις ευρώ), το υψηλότερο μέχρι σήμερα ποσοστό, αλλά ακόμη πολύ χαμηλότερο του στόχου του 3 %. Υπάρχουν επίσης τεράστιες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Ο δημόσιος τομέας ήταν η πηγή κεφαλαίων για το ένα τρίτο περίπου του συνόλου των δαπανών για Ε&Α&Κ στην ΕΕ (0,65 % του ΑΕΠ). Οι κρατικές ενισχύσεις αντιπροσώπευαν μικρό σχετικά μέρος αυτού του συνόλου (10, 6 εκατ. ευρώ, ποσό που ισοδυναμούσε με 0,09 % του ΑΕΠ το 2009).

Μεταξύ του 2004 και του 2010, η Επιτροπή έλαβε 426 τελικές αποφάσεις για μέτρα Ε&Α&Κ, από τα οποία 413 εγκρίθηκαν ως συμβιβάσιμα, 12 κηρύχθηκαν ως μη περιέχοντα στοιχείο κρατικής ενίσχυσης και ένα μέτρο αποτέλεσε αντικείμενο αρνητικής απόφασης με ανάκτηση. Μεταξύ της έναρξης ισχύος του πλαισίου Ε&Α&Κ[2] την 1η Ιανουάριο 2007 και του τέλους του 2010, η Επιτροπή ενέκρινε 195 καθεστώτα ενισχύσεων. Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, η Επιτροπή ενέκρινε άλλα 44 μεμονωμένα ή ad hoc μέτρα ενίσχυσης Ε&Α&Κ, από τα οποία 39 εγκρίθηκαν μετά από λεπτομερή αξιολόγηση.

Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις που υπέβαλαν κράτη μέλη, περισσότερο από το ήμισυ του συνολικού ποσού των 46,5 δις ευρώ που καταβλήθηκε στην περίοδο 2004-2009 για Ε&Α&Κ, χορηγήθηκε από δύο κράτη μέλη: Γερμανία (29 %) και Γαλλία (22 %). Πέντε άλλα κράτη μέλη παρείχαν άλλο ένα τρίτο του συνόλου: Ιταλία (11 %), Ισπανία (9 %), Ηνωμένο Βασίλειο (7 %), Bέλγιο (5 %) και Κάτω Χώρες (4 %).

Τα κράτη μέλη που θεωρούνται πρωτοπόροι καινοτομίας, δεν είναι απαραίτητα αυτά στα οποία χορηγούνται οι περισσότερες ενισχύσεις Ε&Α&Κ. Πράγματι, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το υψηλό επίπεδο επιδόσεων στον τομέα αυτό δεν σχετίζεται άμεσα με το επίπεδο των χορηγούμενων κρατικών ενισχύσεων, αλλά με το κατάλληλο περιβάλλον και τις γενικές συνθήκες για επενδύσεις.

Προστασία του περιβάλλοντος

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 έθεσε ως μία από τις κύριες προτεραιότητες για τα επόμενα έτη τη διατηρήσιμη ανάπτυξη ώστε να προωθηθεί μια πιο πράσινη και πιο ανταγωνιστική οικονομία στην οποία οι πόροι θα χρησιμοποιούνται πιο αποδοτικά. Πιο συγκεκριμένα, προσδιόρισε τους ακόλουθους στόχους: μείωση κατά 20 % των εκπομπών CO2, μερίδιο 20 % των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην κατανάλωση ενέργειας στην ΕΕ και αύξηση 20 % της ενεργειακής αποδοτικότητας.

Ο κύριος στόχος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος είναι να εξασφαλιστεί, αφενός, ότι τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων θα έχουν ως αποτέλεσμα υψηλότερο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος από αυτό που θα είχε επιτευχθεί χωρίς την ενίσχυση και, αφετέρου, ότι τα θετικά αποτελέσματα της ενίσχυσης θα υπερβαίνουν τα αρνητικά της, ιδίως τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και τον επηρεασμό των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ των κρατών μελών. Οι κρατικές ενισχύσεις ενδέχεται να είναι απαραίτητες για να επιτευχθούν οι περιβαλλοντικοί στόχοι της ΕΕ που δεν μπορούν να επιτευχθούν ούτε με κίνητρα που βασίζονται στην αγορά ούτε με κανονιστικές ρυθμίσεις.

Οι ενισχύσεις που χορηγούνται από τα κράτη μέλη εμπίπτουν σε δύο κατηγορίες: (i) άμεσες ενισχύσεις για περιβαλλοντικά μέτρα και (ii) εκπτώσεις ή απαλλαγές από περιβαλλοντικούς φόρους. Κατά την περίοδο 2004-2010, η Επιτροπή έλαβε 347 τελικές αποφάσεις για το θέμα αυτό (εγκρίνοντας 320 μέτρα κρατικών ενισχύσεων), ενώ ο αριθμός των μέτρων που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία ανήλθε σε 219. Τα περισσότερα μέτρα σχετίζονταν με την προώθηση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (120 μέτρα που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία).

Κατά την περίοδο 2004-2009, οι κρατικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στην ΕΕ στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος, ανήλθαν σε 79 δις ευρώ. Η Γερμανία και η Σουηδία (μέσω φορολογικών απαλλαγών) χορήγησαν αντίστοιχα το 51 % και το16 % του συνόλου αυτού. Το 2009, οι κρατικές ενισχύσεις αυτού του είδους που χορηγήθηκαν στην EΕ, ανήλθαν σε 13,2 δις ευρώ.

Περιφερειακή ανάπτυξη

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 τοποθετεί την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή στο επίκεντρο της Στρατηγικής. Αυτή τη στιγμή, οι περιφερειακές κρατικές ενισχύσεις αποτελούν τον οριζόντιο στόχο με το μεγαλύτερο μερίδιο στο σύνολο των ενισχύσεων για τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες.

Ο αποτελεσματικός έλεγχος των περιφερειακών κρατικών ενισχύσεων αποτελεί προϋπόθεση για τα κράτη μέλη που επιθυμούν να ασκήσουν αποτελεσματικές πολιτικές στον τομέα αυτό και να συμβάλουν στην έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη.

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων για περιφερειακές ενισχύσεις έχει ως στόχο να προσφέρει τη δυνατότητα εθνικής στήριξης για την προώθηση της ανάπτυξης των μειονεκτικών περιοχών στην ΕΕ κατά τρόπο συμβιβάσιμο με τους κανόνες της εσωτερικής αγοράς. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις εξόχως απόκεντρες περιοχές, ως αναγνώριση των ειδικών πρόσθετων δαπανών που απορρέουν από τα διαρθρωτικά μειονεκτήματα τα οποία ενδέχεται να προκαλούνται από την απομακρυσμένη γεωγραφική θέση τους και τις δυσκολίες ενσωμάτωσης στην εσωτερική αγορά.

Πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ του ελέγχου των περιφερειακών κρατικών ενισχύσεων και της πολιτικής συνοχής της ΕΕ. Πράγματι, οι εθνικές περιφερειακές ενισχύσεις επικεντρώνονται περισσότερο στις μειονεκτούσες περιοχές από ό,τι η περιφερειακή πολιτική της ΕΕ, η οποία έχει ευρύτερους πολιτικούς στόχους και μεγαλύτερη γεωγραφική κάλυψη. Μικρό μόνο μέρος της χρηματοδότησης στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής καλύπτεται από τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, δεδομένου ότι η πλειονότητα των δαπανών των διαρθρωτικών ταμείων σχετίζεται με δραστηριότητες που δεν εμπίπτουν στον ορισμό των κρατικών ενισχύσεων, για παράδειγμα οι γενικές υποδομές.

Στην περίοδο 2004-2010, η Επιτροπή εξέδωσε 570 τελικές αποφάσεις όσον αφορά μέτρα κρατικών ενισχύσεων για περιφερειακή ανάπτυξη. Στην ίδια περίοδο, τα κράτη μέλη εφάρμοσαν 778 μέτρα για περιφερειακή ανάπτυξη που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία.

Στην περίοδο 2004-2009, οι κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη ανήλθαν σε ποσό 67 δις ευρώ, εκ των οποίων 13 δις ευρώ χορηγήθηκαν το 2009. Το 2009, σχεδόν το ήμισυ (45 %) των περιφερειακών ενισχύσεων χορηγήθηκε μέσω πέντε μόνο μέτρων στη Γερμανία και τη Γαλλία.

Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ)

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 υπογραμμίζει τον ρόλο των ΜΜΕ στην ευρωπαϊκή οικονομία ως μοχλών ανάπτυξης και δημιουργίας θέσεων εργασίας. Η στήριξη των ΜΜΕ συνιστά σημαντικό στοιχείο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020. Συγκεκριμένα, εκτός από τις άλλες αδυναμίες που σχετίζονται με το επιχειρηματικό περιβάλλον, τα κράτη μέλη θα πρέπει να διευθετήσουν τις ειδικές χρηματοδοτικές δυσκολίες των εταιρειών αυτών. Όταν από μόνες τους οι δυνάμεις της αγορά δεν επαρκούν, τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων μπορούν να παίξουν συμπληρωματικό ρόλο παρέχοντας δημόσια χρηματοδότηση.

Ωστόσο, ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων είναι πρωταρχικής σημασίας για να εξασφαλισθούν συνθήκες ισότιμου ανταγωνισμού για όλες τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά, ανεξαρτήτως του κράτους μέλους εγκατάστασής τους. Η Επιτροπή πρέπει να επαγρυπνεί για την καλή στοχοθέτηση των μέτρων, εξασφαλίζοντας ότι οι ενισχύσεις δεν αποθαρρύνουν τους επενδυτές, δεν επενδύονται για την επιβίωση αναποτελεσματικών εταιρειών και δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό.

Στην περίοδο 2004–2010, η Επιτροπή έλαβε 139 τελικές αποφάσεις για μέτρα που απευθύνονταν αποκλειστικά τις ΜΜΕ, από τα οποία 108 αφορούσαν επιχειρηματικά κεφάλαια. Τρία κράτη μέλη έλαβαν περισσότερα από τα μισά από τα εγκεκριμένα μέτρα επιχειρηματικών κεφαλαίων: η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιταλία. Τα άλλα μέτρα ενίσχυσης για ΜΜΕ αφορούσαν κυρίως τη Γερμανία, την Αυστρία και τη Σλοβακία. Στην περίοδο 2004-2010, τα μέτρα που ελήφθησαν βάσει του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία[3] (ΓΚΑΚ) ανήλθαν περίπου σε 1.500. Από το σύνολο αυτό, οι ενισχύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων (που μετά την έναρξη ισχύος του ΓΚΑΚ μπορούν να χορηγηθούν ως μέτρα απαλλασσόμενα κατά κατηγορία) είναι ο στόχος 28 μόνο μέτρων.

Το σύνολο των κρατικών ενισχύσεων που διατέθηκαν για ΜΜΕ στην περίοδο 2004-2009 ανήλθε σε 33 σχεδόν δις ευρώ (4,6 δις ευρώ το 2009), εκ των οποίων οι ενισχύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων αντιπροσωπεύουν ποσό περίπου 2,3 δις ευρώ. Τέσσερα κράτη μέλη ήταν υπεύθυνα για τα τρία τέταρτα του συνόλου των ενισχύσεων ΜΜΕ το 2009. Ιταλία (24 %), Γερμανία (20 %), Γαλλία (18 %) και Ηνωμένο Βασίλειο (14 %).

Ωστόσο, τα αριθμητικά στοιχεία για τις κρατικές ενισχύσεις στις ΜΜΕ δεν αντανακλούν πλήρως το συνολικό ποσό των κρατικών ενισχύσεων που πραγματικά καταβλήθηκε στις εν λόγω εταιρείες, δεδομένου ότι λαμβάνονται υπόψη μόνο τα μέτρα για τα οποία ο κύριος στόχος είναι «οι ΜΜΕ» ή «τα επιχειρηματικά κεφάλαια». Κατά συνέπεια, κάθε συμπέρασμα που θα εξαχθεί από την παρατηρηθείσα καθοδική τάση όσον αφορά το σύνολο των ενισχύσεων ΜΜΕ πρέπει να λαμβάνει υπόψη αυτό το στοιχείο.

Όσον αφορά τα επιχειρηματικά κεφάλαια, οι περισσότερες ενισχύσεις φαίνεται να χορηγήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο· Η χρήση της επιλογής αυτής από τα άλλα κράτη μέλη ήταν σχεδόν αμελητέα.

O ευρυζωνικός τομέας

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 υπογράμμισε τη σημασία της ανάπτυξης των ευρυζωνικών δικτύων για την προώθηση της κοινωνικής ένταξης και της ανταγωνιστικότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Έθεσε επίσης φιλόδοξους στόχους για την ανάπτυξη των ευρυζωνικών δικτύων, όπως αυτή προβλέπεται στο «Ψηφιακό θεματολόγιο», π.χ. να αποκτήσουν όλοι οι Ευρωπαίοι βασική ευρυζωνική πρόσβαση έως το 2013 και να εξασφαλιστεί ότι έως το 2020 όλοι οι Ευρωπαίοι θα έχουν πρόσβαση σε πολύ ταχύτερη υπηρεσία διαδικτύου. Το υπολογιζόμενο κόστος καθενός από τους εν λόγω στόχους είναι μέχρι 60 δις ευρώ για το πρώτο στάδιο και 270 δις ευρώ για το δεύτερο.

Στόχος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων για τα ευρυζωνικά δίκτυα είναι να προωθηθεί ο ανταγωνισμός μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών μέσω της ενίσχυσης των εξελίξεων στον τομέα των υποδομών. Αυτό αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση της ευημερίας των καταναλωτών με τη μορφή χαμηλότερων τιμών και καλύτερων υπηρεσιών. Οι επενδύσεις αυτές θα προέλθουν κατά κύριο λόγο από εμπορικές επιχειρήσεις. Ωστόσο, η σημασία της δημόσιας χρηματοδότησης και των κρατικών ενισχύσεων έχει αυξηθεί σημαντικά μετά το 2008, όταν τα εθνικά μέτρα κρατικών ενισχύσεων για την εγκατάσταση ευρυζωνικών δικτύων σχεδιάστηκαν ως αναπόσπαστο τμήμα ολοκληρωμένων εθνικών στρατηγικών για τα ευρυζωνικά δίκτυα. Ως εκ τούτου, το ποσό των κρατικών ενισχύσεων για τον τομέα των ευρυζωνικών δικτύων έχει αυξηθεί έντονα σε σύγκριση με τον μέσο όρο κατά την περίοδο 2004-2008.

Μεταξύ 2004 και 2010, η Επιτροπή ενέκρινε 64 μέτρα κρατικών ενισχύσεων σε σχέση με τον ευρυζωνικό τομέα, η πλειονότητα των οποίων αφορούσε το Ηνωμένο Βασίλειο. Σύμφωνα με τις ετήσιες εκθέσεις για την περίοδο 2004-2009, τα κράτη μέλη έχουν ήδη χορηγήσει κρατικές ενισχύσεις ύψους 368 εκατ. ευρώ για ευρυζωνικά δίκτυα.

Η χρήση δημόσιας χρηματοδότησης μπορεί να βοηθήσει ώστε όσο το δυνατόν περισσότεροι Ευρωπαίοι να αποκτήσουν πρόσβαση υψηλής ταχύτητας στο διαδίκτυο και κατ’αυτόν τον τρόπο να επωφεληθούν των πλεονεκτημάτων που προσφέρει μια κοινωνία που βασίζεται στη γνώση. Ωστόσο, η δημόσια χρηματοδότηση πρέπει να χρησιμοποιείται προσεκτικά στις ελευθερωμένες αγορές τηλεπικοινωνιών, ώστε να αποφευχθεί ο παραγκωνισμός των ιδιωτικών επενδύσεων.

Aπασχόληση και επαγγελματική εκπαίδευση

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 έχει ως στόχο την προώθηση οικονομίας υψηλής απασχόλησης με ποσοστό απασχόλησης 70%.

Ο στόχος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα αυτό είναι να επιτραπεί η χορήγηση εθνικής στήριξης για επαγγελματική εκπαίδευση και δημιουργία θέσεων εργασίας, ιδίως για εργαζομένους σε μειονεκτική θέση και εργαζομένους με αναπηρία. Ο ρόλος των μέτρων κρατικών ενισχύσεων για την προώθηση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και της δημιουργίας θέσεων εργασίας είναι αρκετά περιορισμένος, διότι η άμεση ενίσχυση στην απασχόληση έχει ως στόχο μόνο τους εργαζομένους σε μειονεκτική θέση και τους εργαζομένους με αναπηρία, ενώ οι ενισχύσεις με άλλους στόχους έχουν επίσης αποτελέσματα στην απασχόληση, ιδίως οι περιφερειακές ενισχύσεις. Ωστόσο, η Επιτροπή παραδοσιακά ακολουθεί μια θετική προσέγγιση όσον αφορά τις ενισχύσεις στην απασχόληση, και ιδίως όταν οι ενισχύσεις πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για την πρόσληψη ατόμων που δυσκολεύονται ιδιαίτερα να βρουν εργασία. Η Επιτροπή είναι επίσης, σε γενικές γραμμές, θετικά διατεθειμένη όσον αφορά τις ενισχύσεις για επαγγελματική εκπαίδευση. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη καλούνται, όπου αυτό είναι αναγκαίο, να εφαρμόζουν τα εθνικά σχέδιά τους για απασχόληση και επαγγελματική εκπαίδευση με καλά στοχοθετημένα μέτρα κρατικών ενισχύσεων.

Στην περίοδο 2004-2010, η Επιτροπή ενέκρινε συνολικά 51 μέτρα κρατικών ενισχύσεων για απασχόληση και επαγγελματική εκπαίδευση. Ο αριθμός αυτός ήταν χαμηλός, λόγω του ότι η πλειονότητα των μέτρων για την απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση ελήφθησαν από τα κράτη μέλη βάσει κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία. Στην ίδια περίοδο χορηγήθηκε απαλλαγή κατά κατηγορία σε 1.005 μέτρα. Σχεδόν 70 % του συνόλου των μέτρων για την απασχόληση που ελήφθησαν βάσει κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία, εφαρμόστηκαν από πέντε κράτη μέλη: Πολωνία, Ιταλία, Ισπανία, Ουγγαρία και Γερμανία. Περίπου 74 % των μέτρων επαγγελματικής εκπαίδευσης βάσει κανονισμών απαλλαγής κατά κατηγορία εφαρμόστηκαν από την Ιταλία, το Βέλγιο, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία και την Ισπανία.

Στην περίοδο 2004-2009, οι δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την επαγγελματική εκπαίδευση και την απασχόληση ανήλθαν συνολικά σε 22,3 δις ευρώ περίπου, εκ των οποίων 17,5 δις ευρώ ήταν ενισχύσεις για την απασχόληση. Το 2009, οι κρατικές ενισχύσεις για επαγγελματική εκπαίδευση και απασχόληση ανήλθαν συνολικά σε 3,4 περίπου δις ευρώ. Η Πολωνία, η Δανία και η Ιταλία ήταν υπεύθυνες για το 84 % των ενισχύσεων που χορηγήθηκαν το 2009, ενώ η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία χορήγησαν το ήμισυ όλων των ενισχύσεων για επαγγελματική εκπαίδευση.

Εισαγωγή

Η παρούσα εαρινή έκδοση του πίνακα αποτελεσμάτων για τις κρατικές ενισχύσεις παρέχει συνολική εικόνα της κατάστασης που επικρατεί στα κράτη μέλη όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς που σχετίζονται ιδιαίτερα με τη Στρατηγική Ευρώπη 2020[4], και συγκεκριμένα στους τομείς της Ε&Α&Κ, της προστασίας του περιβάλλοντος, της περιφερειακής ανάπτυξης, των ευρυζωνικών δικτύων και της απασχόλησης και επαγγελματικής εκπαίδευσης[5]. Για κάθε ένα από τους τομείς αυτούς, ο πίνακας αποτελεσμάτων προσδιορίζει το πλαίσιο πολιτικής, περιγράφει το νομικό πλαίσιο εντός του οποίου είναι δυνατή η χορήγηση ενισχύσεων και παρέχει στοιχεία για τον αριθμό και το είδος των μέτρων που αποφασίστηκαν στην περίοδο 2004-2010, καθώς και για τις πραγματικές δαπάνες (μέχρι και το 2009).

Δεδομένου ότι η Στρατηγική Ευρώπη 2020 δρομολογήθηκε το 2010 και τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία για τις δαπάνες κρατικών ενισχύσεων αφορούν το 2001, είναι προφανώς ακόμη πολύ νωρίς για να εξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με τον τρόπο που η πολιτική ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων συνέβαλε πρακτικά στην επίτευξη των στόχων της Ευρώπης 2020. Ωστόσο, ο παρών πίνακας αποτελεσμάτων έχει συνταχθεί ως μια πρώτη έκδοση που θέτει τις κρατικές ενισχύσεις στο πλαίσιο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020, και μπορεί να χρησιμεύσει ως σημείο αφετηρίας για περαιτέρω ανάλυση κατά τα επόμενα έτη, η οποία προβλέπεται να συμπληρωθεί, όπου αυτό είναι δυνατό, με μια ποσοτικότερη ανάλυση όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των μέτρων ενίσχυσης.

Στο τέλος του Μαρτίου 2010, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε την πρόταση της Επιτροπής καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η καινοτομία και ο ανταγωνισμός, παράλληλα με την προστασία του περιβάλλοντος και την κοινωνική συνοχή, είναι πρωταρχικής σημασίας για τη Στρατηγική Ευρώπη 2020. Πράγματι, η πολιτική ανταγωνισμού της ΕΕ, και ιδιαίτερα η πολιτική ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων, είναι κύρια στοιχεία της Στρατηγικής Ευρώπη 2020. Ο ανταγωνισμός δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών αγορών, προς όφελος τόσο των επιχειρήσεων όσο και των καταναλωτών, δεδομένου ότι έχει ως αποτέλεσμα περισσότερες δυνατότητες επιλογής και καλύτερα προϊόντα σε καλύτερες τιμές. Ο ανταγωνισμός τονώνει την παραγωγικότητα, την ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Οι στόχοι του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων είναι: i) να μειωθούν τα συνολικά επίπεδα κρατικών ενισχύσεων («λιγότερες ενισχύσεις»)· ii) να εξασφαλισθεί ότι οι ενισχύσεις που χορηγούνται δεν περιορίζουν τον ανταγωνισμό, αλλά θέτουν στο στόχαστρο αδυναμίες της αγοράς προς όφελος όλης της κοινωνίας («καλύτερες ενισχύσεις»)· iii) να προλαμβάνονται αποτελεσματικά ή να ανακτώνται ασυμβίβαστες ενισχύσεις· και iν) να εξασφαλισθούν ισότιμες συνθήκες ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά (εξάλειψη των στρεβλώσεων στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών). Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της κρίσης και των δημοσιονομικών περιορισμών στα κράτη μέλη. Στη διάρκεια της κρίσης, η Επιτροπή κατέδειξε την προσαρμοστικότητα των μέσων για τις κρατικές ενισχύσεις, συγκεκριμένα, εγκρίνοντας διάφορες ανακοινώσεις με σκοπό τη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και εξασφαλίζοντας ίσους όρους ανταγωνισμού, παρέχοντας ταυτόχρονα ασφάλεια δικαίου, τόσο όσον αφορά τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς όσο και την πραγματική οικονομία[6].

Η Ευρώπη 2020 προσδιόρισε τρία κύρια θέματα:

- Έξυπνη ανάπτυξη : ανάπτυξη μιας οικονομίας βασιζόμενης στη γνώση και την καινοτομία.

- Διατηρήσιμη ανάπτυξη : προώθηση οικονομίας πιο αποδοτικής στη χρήση πόρων, πιο καθαρής και πιο ανταγωνιστικής.

- Ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς : επιδίωξη οικονομίας με υψηλή απασχόληση που θα επιτυγχάνει οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή.

Η πολιτική ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των τριών αυτών θεμάτων. Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 θέτει διάφορες προτεραιότητες, για τις οποίες τα μέσα χορήγησης κρατικών ενισχύσεων μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ένα μίγμα πολιτικών στο πλαίσιο των ακόλουθων «εμβληματικών πρωτοβουλιών»:

1. Ένωση καινοτομίας·

2. Ψηφιακό θεματολόγιο για την Ευρώπη·

3. Αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων στην Ευρώπη·

4. Βιομηχανική πολιτική για την αντιμετώπιση της παγκοσμιοποίησης[7]· και

5. Νέες δεξιότητες και θέσεις εργασίας.

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων έχει ως στόχο να βοηθήσει τα κράτη μέλη να στοχοθετούν καλύτερα τις ενισχύσεις προσανατολίζοντας σαφέστερα τη χορήγησή τους προς την κατεύθυνση της βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας και/ή της μείωσης των περιφερειακών και κοινωνικών ανισοτήτων. Με άλλα λόγια, σκοπός του είναι να εξασφαλίσει ότι οι ενισχύσεις αντιμετωπίζουν αδυναμίες της αγοράς και δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό χωρίς το κατάλληλο αντισταθμιστικό όφελος. Τυπικά, οι ενισχύσεις αυτού του είδους αφορούν οριζόντιους στόχους που λαμβάνονται υπόψη μέσω ειδικών κανονιστικών πλαισίων και κατευθυντήριων γραμμών, μεταξύ άλλων για Ε&Α, καινοτομία και επιχειρηματικό κεφάλαιο, ΜΜΕ, προστασία του περιβάλλοντος και επαγγελματική εκπαίδευση. Τα ειδικά πλαίσια και οι κατευθυντήριες γραμμές βοηθούν από την άποψη αυτή να εξασφαλιστεί ότι όταν τα κράτη μέλη παρεμβαίνουν στην αγορά, τα δημόσια κεφάλαια είναι πιθανότερο να αποκαταστήσουν ουσιαστικά τις διαπιστωμένες αδυναμίες της αγοράς.

Η τρέχουσα αρχιτεκτονική του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων βασίζεται σε ένα «σύστημα τριών επιπέδων»: απαλλαγή κατά κατηγορία, τυποποιημένη αξιολόγηση και λεπτομερής αξιολόγηση. Τα μέτρα απαλλαγής κατά κατηγορία περιλαμβάνουν αυτά που απαλλάσσονται από την υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης στην Επιτροπή και τα οποία, ως εκ τούτου, μπορούν να εφαρμοστούν χωρίς την προηγούμενη έγκριση της Επιτροπής. Τα κοινοποιηθέντα μέτρα υπόκεινται, κατ’αρχήν, σε τυποποιημένη αξιολόγηση. Μόνο οι περιπτώσεις στις οποίες διατηρούνται αμφιβολίες αποτελούν αντικείμενο λεπτομερούς αξιολόγησης. Αυτή την προσέγγιση δύο επιπέδων επιτρέπει στην Επιτροπή να εστιάζει την ανάλυσή της στα πιο στρεβλωτικά μέτρα ενίσχυσης.

Τοποθετώντας τις ενισχύσεις στο νομικό και πολιτικό πλαίσιό τους, η παρούσα εαρινή έκδοση του πίνακα αποτελεσμάτων παρέχει συνολική εικόνα τους βάσει των εκθέσεων που υπέβαλαν τα κράτη μέλη για κάθε μία από τις σχετικές κατηγορίες κρατικών ενισχύσεων. Περιλαμβάνονται οι ενισχύσεις για Ε&Α&Κ (τμήμα 3), οι ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την εξοικονόμηση ενέργειας (τμήμα 4), οι ενισχύσεις περιφερειακής ανάπτυξης (τμήμα 5), οι ΜΜΕ (τμήμα 6), τα ευρυζωνικά δίκτυα (τμήμα 7) και οι ενισχύσεις στην απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση (τμήμα 8).

Τα αριθμητικά στοιχεία στην παρούσα έκθεση βασίζονται στις ετήσιες εκθέσεις για υπάρχοντα καθεστώτα που υπέβαλαν τα κράτη μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 5 του κανονισμού (EC) 794/2004[8] της Επιτροπής και το Παράρτημα III A του ίδιου κανονισμού, το οποίο ορίζει την έκταση και το περιεχόμενο των στοιχείων που τα κράτη μέλη πρέπει να παρέχουν στην Επιτροπή [9]. Τα στοιχεία βασίζονται στις πληροφορίες που υπέβαλαν τα κράτη μέλη στις κοινοποιήσεις τους σύμφωνα με το άρθρο 2 του κανονισμού (EΚ) 659/1999 του Συμβουλίου[10].

Τα στοιχεία για δαπάνες σε σχέση με τις κρατικές ενισχύσεις δεν περιλαμβάνουν δαπάνες στο πλαίσιο του Διαρθρωτικού Ταμείου και του Ταμείου Συνοχής. Στην περίοδο 2007-2013, στα ταμεία αυτά θα αναλογεί περίπου το 36 % του προϋπολογισμού της ΕΕ. Το ποσοστό αυτό αντιπροσωπεύει δαπάνες ύψους περίπου 347 δις ευρώ στη διάρκεια της σχετικής περιόδου, οι οποίες θα εστιαστούν σε τρεις στόχους: σύγκλιση· περιφερειακή ανταγωνιστικότητα και απασχόληση, και εδαφική συνεργασία.

Μικρό μόνο μέρος της χρηματοδότησης στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής καλύπτεται από τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, δεδομένου ότι η πλειονότητα των δαπανών σχετίζεται με τις γενικές υποδομές ή μη οικονομικές δραστηριότητες[11]. Σε κάθε περίπτωση, ο σεβασμός των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις αποτελεί ρητή προϋπόθεση για τη λήψη χρηματοδότησης από τα διαρθρωτικά ταμεία.

Κρατικές ενισχύσεις για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία

Πλαίσιο πολιτικής

Η έρευνα, η ανάπτυξη και η καινοτομία (Ε&Α&Κ) αποτελούν ένα από τα κύρια στοιχεία της προσπάθειας για να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της ΕΕ και να εξασφαλιστεί διατηρήσιμη ανάπτυξη. Για το λόγο αυτό, η Ε&Α&Κ κατέχει κεντρική θέση στη Στρατηγική Ευρώπη 2020[12] ως μία από τις εμβληματικές πρωτοβουλίες της.

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 έθεσε ως στόχο να αυξηθούν οι δαπάνες για Ε&Α στο 3 % του ΑΕΠ της ΕΕ μέχρι το 2020. Ωστόσο, αναγνωρίζει επίσης ότι δεν έχουν σημασία μόνο τα απόλυτα ποσά που δαπανώνται για Ε&Α – η Ευρώπη πρέπει να εστιάσει στις επιπτώσεις και στη σύνθεση των δαπανών για έρευνα και να βελτιώσει τους όρους για Ε&Α του ιδιωτικού τομέα στην ΕΕ[13]. Αναφέρει επίσης ρητά τον ρόλο της πολιτικής ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων που κρίνει ότι «μπορεί να συμβάλει ενεργά και θετικά […] προωθώντας και στηρίζοντας πρωτοβουλίες για πιο καινοτόμες, αποδοτικές και πράσινες τεχνολογίες, διασφαλίζοντας παράλληλα πρόσβαση σε δημόσιες ενισχύσεις για επενδύσεις, κεφάλαια κινδύνου και χρηματοδότηση για έρευνα και ανάπτυξη» [14]. Ωστόσο, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις αποτελούν ένα μόνο στοιχείο των πολιτικών για Ε&Α&Κ, και ότι οι κρατικές ενισχύσεις αφορούν μόνο ένα υποσύνολο των συνολικών δαπανών για Ε&Α. Για παράδειγμα, ενώ, όπως επισημαίνει πρόσφατη οικονομική ανάλυση, η φορολογική μεταχείριση της Ε&Α κατά τρόπο περισσότερο προσανατολισμένο στη χορήγηση φορολογικών κινήτρων παρά στις άμεσες επιδοτήσεις φαίνεται να έχει θετικό αντίκτυπο στο επίπεδο αποτελεσματικότητας των δαπανών Ε&Α σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ[15], τα φορολογικά κίνητρα κατά κανόνα δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, δεδομένου ότι συνιστούν μέτρα γενικής εμβέλειας[16].

Στην ανακοίνωσή της με τίτλο «Ευρώπη 2020: Εμβληματική πρωτοβουλία «Ένωση καινοτομίας»[17], η Επιτροπή περιγράφει τι πρέπει να γίνει κατά τη γνώμη της ώστε να προωθηθεί η καινοτομία και να εστιασθεί εκ νέου η πολιτική Ε&Α&Κ στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η κοινωνία μας, όπως η αλλαγή του κλίματος, η αποδοτική χρήση της ενέργειας και των πόρων, η υγεία και οι δημογραφικές μεταβολές. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, που συνήλθε στις 4 Φεβρουάριου 2011, επικεντρώθηκε στην ενέργεια και την καινοτομία και έλαβε αποφάσεις για σειρά δράσεων προτεραιότητας, η εφαρμογή των οποίων θα συμβάλει σημαντικά στην ενίσχυση της ανάπτυξης και της δημιουργίας απασχόλησης, καθώς και στην προαγωγή της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης[18].

H «Ένωση καινοτομίας» θα αναπτυχθεί παράλληλα με την εμβληματική πρωτοβουλία «Μια βιομηχανική πολιτική για την εποχή της παγκοσμιοποίησης», η οποία θέτει ένα στρατηγικό πλαίσιο για την ενίσχυση ισχυρής, διαφοροποιημένης και ανταγωνιστικής βιομηχανικής βάσης στην Ευρώπη. Η πρωτοβουλία αυτή τονίζει τη σημασία των ανταγωνιστικών αγορών όχι μόνο ως κινητήριας δύναμης καινοτομίας και κερδών αποτελεσματικότητας αλλά και ως κινήτρου για την αύξηση της παραγωγικότητας των επιχειρήσεων, και υπογραμμίζει ότι ο ουσιαστικός ρόλος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων είναι « να αποφευχθεί η στρέβλωση στην ενιαία αγορά· επιπλέον, ο σχεδιασμός κρατικής βοήθειας συμβάλλει στην προαγωγή της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας στην Ευρώπη. Οι κανόνες κρατικών ενισχύσεων παρέχουν ένα πλαίσιο που καθοδηγεί τις επενδύσεις των κρατών μελών για την αντιμετώπιση διαπιστωμένων αδυναμιών της αγοράς. [19] Το κύριο θέμα είναι λοιπόν με ποιον τρόπο θα πρέπει να παρεμβαίνουν τα κράτη μέλη για να επιτύχουν τον εν λόγω στόχο, και ποιος θα πρέπει να είναι, από την άποψη αυτή, ο ρόλος των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις.

Επιπλέον, υπό την πίεση των δημοσιονομικών περιορισμών, τα κράτη μέλη πρέπει να διατηρήσουν μια δύσκολη ισορροπία μεταξύ της προσαρμογής των κρατικών δαπανών και της προστασίας δαπανών που ευνοούν την ανάπτυξη[20]. Μολονότι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για την τόνωση της καινοτομίας είναι η ενίσχυση του ανταγωνισμού και η λήψη μέτρων που δημιουργούν τις σωστές συνθήκες, οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι η σωστή επιλογή για την παροχή κινήτρων με σκοπό να αυξηθούν οι ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Α&Κ, και να αντιμετωπισθούν οι διαπιστωμένες αδυναμίες της αγοράς.

Οι πιο σχετικές αδυναμίες της αγοράς για Ε&Α&Κ είναι οι θετικές εξωγενείς επιδράσεις (όταν τα οφέλη για την κοινωνία υπερβαίνουν κατά πολύ τα ιδιωτικά οφέλη για μια συγκεκριμένη επιχείρηση που επενδύει σε Ε&Α&Κ), τα δημόσια αγαθά (όταν το αποτέλεσμα συγκεκριμένης δραστηριότητας δεν μπορεί να προστατευθεί με αποτέλεσμα να μπορεί να χρησιμοποιηθεί από ανταγωνιστές της επιχείρησης που επένδυσε αρχικά σε Ε&Α&Κ), ατελείς και ασύμμετρες πληροφορίες και συντονισμός και ανεπάρκειες των δικτύων. Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να βοηθήσουν ώστε να αλλάξουν τα κίνητρα των ιδιωτικών επιχειρήσεων και να πεισθούν να επενδύσουν σε Ε&Α&Κ.

Ωστόσο, εάν οι κρατικές ενισχύσεις χρησιμοποιηθούν για την προστασία των εθνικών επιχειρήσεων, την επιβίωση αναποτελεσματικών εταιρειών, τη στρέβλωση του ανταγωνισμού και την τεχνητή συντήρηση κατακερματισμένων αγορών, αυτό ενδέχεται να οδηγήσει σε μείωση του συνολικού επιπέδου Ε&Α&Κ και της οικονομικής ανάπτυξης. Πράγματι, όταν μια επιχείρηση λαμβάνει ενίσχυση, η θέση της στην αγορά γενικά βελτιώνεται, ενώ τα κέρδη των ανταγωνιστών της από επενδύσεις ενδέχεται να μειωθούν. Επιπλέον, όταν το αποτέλεσμα της ενίσχυσης δεν επηρεάζει σημαντικά τον προϋπολογισμό του δικαιούχου, η ενίσχυση μπορεί να μειώσει τα κίνητρα για καινοτομία και στο επίπεδο του δικαιούχου. Ακόμη, η ενίσχυση μπορεί να στηρίξει αναποτελεσματικές επιχειρήσεις ή να επιτρέψει στο δικαιούχο να ενισχύσει πρακτικές αποκλεισμού ή τη δύναμή του στην αγορά.

Ως εκ τούτου, οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση της Ε&Α&Κ μόνο εφόσον έχουν ως στόχο διαπιστωμένες αδυναμίες της αγοράς που δεν επιτρέπουν σε αυτές να επιτύχουν τα βέλτιστα επίπεδα Ε&Α&Κ, και, εάν είναι καλά σχεδιασμένες, μπορούν να εξασφαλίσουν, αφενός, την ελαχιστοποίηση των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού και των εμπορικών συναλλαγών και, αφετέρου, τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας των δημόσιων δαπανών (αυτό φαίνεται από το παράδειγμα του σχεδίου Gaya , όπως περιγράφεται στο πλαίσιο στην παράγραφο 3.3.).

Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι οι κρατικές ενισχύσεις αποτελούν ένα μόνο στοιχείο στο πολύ μεγαλύτερο σύνολο μέσων που απαιτούνται για την προώθηση της Ε&Α&Κ. Οι κρατικές ενισχύσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για την αντιμετώπιση διαρθρωτικών αδυναμιών σε αυτόν ειδικά τον τομέα.

Κανόνες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ

Οι κανόνες που διέπουν τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ αναθεωρήθηκαν στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας, αφού αναγνωρίσθηκε ότι το επίπεδο της Ε&Α&Κ δεν ήταν το βέλτιστο για την οικονομία. Ο στόχος των κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ είναι οι κρατικές ενισχύσεις να συμβάλουν στην αύξηση του επιπέδου των ιδιωτικών επενδύσεων στον τομέα αυτό, γεγονός που θα προωθήσει, τελικά, την ανάπτυξη στην Ένωση.

Το πλαίσιο για Ε&Α&Κ[21] του 2006 και ο γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία[22] του 2008 συνιστούν τη νομική βάση για την εκτίμηση των μέτρων κρατικών ενισχύσεων για Ε&Α&Κ. Στη διάρκεια του έτους, η Επιτροπή θα προβεί σε ενδιάμεση ανασκόπηση του πλαισίου, λαμβάνοντας υπόψη την πρόσφατη εμπειρία της από συγκεκριμένες περιπτώσεις, και προσδιορίζοντας προσωρινά πρακτικές προσαρμογές που θα ληφθούν υπόψη για την αναθεώρηση του πλαισίου το 2013.

Γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία

Ο γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία (ΓΚΑΚ), σε συμφωνία με το πλαίσιο, περιλαμβάνει μέτρα για Ε&A και καινοτομία.

Στον ΓΚΑΚ περιλαμβάνονται τα ακόλουθα μέτρα: Ενισχύσεις για σχέδια Ε&A, ενισχύσεις για μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας, ενισχύσεις για την κάλυψη του κόστους δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ, ενισχύσεις σε νέες καινοτόμους μικρές επιχειρήσεις, ενισχύσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες σχετικά με την καινοτομία και υπηρεσίες υποστήριξης της καινοτομίας, ενισχύσεις για τον δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης και ενισχύσεις για Ε&A στον γεωργικό τομέα και στον τομέα της αλιείας.

Πλαίσιο σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ

Το πλαίσιο σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ έθεσε τους κανόνες που πρέπει να τηρούν τα κράτη μέλη όταν χορηγούν ενισχύσεις για την προώθηση της Ε&Α&Κ, επιτρέποντας ταυτόχρονα στα κράτη μέλη να προσαρμόζουν τη χορηγούμενη στήριξη για Ε&Α&Κ στις εθνικές ιδιαιτερότητές τους. Ο στόχος του πλαισίου 2006 είναι διευκολύνει τα κράτη μέλη ώστε να στοχεύουν καλύτερα την ενίσχυση στις σχετικές αδυναμίες της αγοράς. Το πλαίσιο δίνει ιδιαίτερη προσοχή στις ανάγκες των ΜΜΕ, που θίγονται περισσότερο από τις αδυναμίες της αγοράς, αλλά προσφέρει επίσης πολλές δυνατότητες στις μεγάλες επιχειρήσεις, για να λάβουν ενίσχυση σε δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις. Η χορήγηση κρατικών ενισχύσεων πρέπει να οδηγεί στην αλλαγή συμπεριφοράς εκ μέρους του αποδέκτη, ώστε να αυξάνει το επίπεδο των δραστηριοτήτων Ε&Α&Κ.

Το πλαίσιο καλύπτει μέτρα κρατικών ενισχύσεων για ποικίλες δραστηριότητες Ε&Α&Κ: ενισχύσεις για σχέδια Ε&A, ενισχύσεις για μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας, ενισχύσεις για το κόστος δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ, ενισχύσεις σε νέες καινοτόμους μικρές επιχειρήσεις, ενισχύσεις για καινοτόμο διεργασία και οργανωτική καινοτομία στον τομέα των υπηρεσιών, ενισχύσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες σχετικά με την καινοτομία και υπηρεσίες υποστήριξης της καινοτομίας, ενισχύσεις για τον δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης και ενισχύσεις για συμπλέγματα φορέων καινοτομίας. Επίσης περιέχει ειδικούς κανόνες για τη γεωργία και την αλιεία.

Η εφαρμογή των κανόνων βασίζεται σε ενδελεχή οικονομική ανάλυση. Τα μέτρα σχετικά με υψηλά ποσά ενίσχυσης, τα οποία έχουν το μεγαλύτερο δυναμικό στρέβλωσης του ανταγωνισμού και των εμπορικών συναλλαγών, υποβάλλονται σε λεπτομερή εκτίμηση, ενώ τα μέτρα που αφορούν χαμηλότερα ποσά ενίσχυσης υποβάλλονται σε λιγότερο διεξοδική εκτίμηση βάσει κανόνων per se, και ενδέχεται ακόμη και να απαλλαγούν από την υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης βάσει του ΓΚΑΚ.

Όσον αφορά τα σχέδια Ε&Α, το πλαίσιο διακρίνει τρεις κατηγορίες ενισχύσεων, ανάλογα με το βαθμό που απέχει το κάθε είδος έρευνας από την αγορά: βασική έρευνα, βιομηχανική έρευνα και πειραματική έρευνα, ακολουθώντας το εγχειρίδιο Frascati, The Measurement of Scientific and Τechnological Actiνities[23]. Αυτό επιτρέπει διαφορετικές εντάσεις ενίσχυσης ανάλογα με τη σημασία της αδυναμίας της αγοράς που αντιμετωπίζουν τα ερευνητικά σχέδια.

Επιπλέον, παρέχεται καθοδήγηση για να προσδιορισθεί εάν υφίσταται στοιχείο κρατικής ενίσχυσης σε σχέδια Ε&Α&Κ που διενεργούνται από κοινού από επιχειρήσεις και δημόσια χρηματοδοτούμενους ερευνητικούς οργανισμούς. Αυτό έχει αυξήσει την ασφάλεια δικαίου για τους ερευνητικούς οργανισμούς και τις συμβατικές ή συλλογικές ερευνητικές δραστηριότητές τους, γεγονός που θα πρέπει να ενισχύσει τον ρόλο των δημόσιων ερευνητικών οντοτήτων και να διευκολύνει τη συνεργασία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

Συμβιβάσιμο ενισχύσεων μετά από λεπτομερή αξιολόγηση

Λόγω του υψηλότερου κινδύνου στρέβλωσης του ανταγωνισμού, η ενίσχυση που χορηγείται υπέρ ενός μόνου αποδέκτη και υπερβαίνει τα συγκεκριμένα όρια που έχει θέσει το πλαίσιο, πρέπει να κοινοποιείται μεμονωμένα. Η εκτίμηση της ενίσχυσης πραγματοποιείται βάσει του πλαισίου και έχει ως στόχο την ανάλυση των επιπτώσεων στον ανταγωνισμό και τη συμβολή του σχεδίου Ε&A σε στόχους κοινού συμφέροντος.

Αποφάσεις όσον αφορά κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ και μελέτες περιπτώσεων

Μεταξύ 2004 και 2010, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έλαβε 426 τελικές αποφάσεις για μέτρα Ε&Α&Κ, συμπεριλαμβανομένων 12 αποφάσεων για «μη ύπαρξη ενίσχυσης» και 413 αποφάσεων συμβατότητας. Η Επιτροπή έλαβε 1 εν μέρει αρνητική απόφαση με ανάκτηση (υπόθεση C 31/2004 Schiefergruben Magog (Γερμανία)). Το 2004, ο αριθμός των εγκεκριμένων μέτρων κρατικών ενισχύσεων ήταν 38. Την επόμενη διετία, ο αριθμός αυτός σημείωσε αύξηση της τάξης των 70 μέτρων κατ’έτος, κυρίως επειδή τα νέα κράτη μέλη συνυπολογίστηκαν στο άθροισμα και επειδή αυξήθηκε ο αριθμός των γερμανικών υποθέσεων.

Από 1η Ιανουαρίου 2007, που τέθηκε σε ισχύ το πλαίσιο Ε&Α&Κ, και μέχρι το τέλος του 2010, η Επιτροπή ενέκρινε 195 καθεστώτα κρατικών ενισχύσεων, από τα οποία 143 καθεστώτα αμιγώς Ε&Α, 14 καθεστώτα προσανατολισμένα στην καινοτομία και 38 μικτά μέτρα με στόχους τόσο Ε&Α όσο και καινοτομίας. Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, η Επιτροπή ενέκρινε άλλες 44 μεμονωμένες εφαρμογές καθεστώτος ή ad hoc μέτρα ενίσχυσης Ε&Α, από τα οποία 39 εγκρίθηκαν μετά από λεπτομερή εκτίμηση (συμπεριλαμβανομένων 2 μέτρων που υποβλήθηκαν σε διαδικασίες επίσημης έρευνας)[24]. Επιπλέον, παρακολούθησε την εφαρμογή συνολικά 192 μεμονωμένων μέτρων που χορηγήθηκαν βάσει εγκεκριμένων καθεστώτων ενισχύσεων που υπερβαίνουν τα 3 εκατ. ευρώ, αλλά δεν έπρεπε να κοινοποιηθούν μεμονωμένα.

Το 2007, τα μέτρα που εγκρίθηκαν βάσει του πλαισίου Ε&Α&Κ αρχικά ανήλθαν σε 64, επίπεδο παρόμοιο με αυτό που είχε παρατηρηθεί και κατά τα προηγούμενα έτη, αλλά αυξήθηκαν σε 110 το 2008, κυρίως λόγω του σημαντικού αριθμού των γερμανικών (26) και ισπανικών (24) μέτρων. Κατά τα τελευταία δύο έτη παρατηρήθηκε σημαντική μείωση. Το 2009 εγκρίθηκαν περίπου 40 μέτρα και το 2010 περίπου 30. Το φαινόμενο αυτό εξηγείται επίσης από την εισαγωγή του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία στο δεύτερο εξάμηνο του 2008, γεγονός που επέτρεψε τη χορήγηση ενισχύσεων Ε&Α&Κ χωρίς τον εκ των προτέρων ενδελεχή έλεγχο της Επιτροπής[25].

Στην ίδια περίοδο (2004-2010), ο αριθμός των μέτρων που έλαβαν τα κράτη μέλη για Ε&Α&Κ βάσει απαλλαγής κατά κατηγορία ανήλθε σε 559[26]. Σχεδόν το 60 % όλων των μέτρων αυτών ελήφθησαν από τέσσερα κράτη μέλη: Ιταλία (109), Πολωνία (79), Ισπανία (73) και Γερμανία (67).

Η τάση των μέτρων Ε&Α&Κ κατά την περίοδο 2004-2010 παρουσιάζεται στο κατωτέρω διάγραμμα:

[pic]

Όσον αφορά το είδος των δραστηριοτήτων που ενισχύθηκαν, από τα μέτρα Ε&Α&Κ που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία και εφαρμόστηκαν βάσει του ΓΚΑΚ, 100 παρείχαν βοήθεια για βασική έρευνα, 299 για βιομηχανική έρευνα και 290 για πειραματική ανάπτυξη. Όσον αφορά τους στόχους του ΓΚΑΚ, 109 μέτρα αφορούσαν δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ, 54 νέες καινοτόμες επιχειρήσεις, 115 μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας, 79 συμβουλευτικές υπηρεσίες και υπηρεσίες στήριξης της καινοτομίας, 54 Ε&A στον γεωργικό τομέα και στον τομέα της αλιείας και 39 τον δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης.

Στο κατωτέρω πλαίσιο περιλαμβάνονται παραδείγματα μέτρων που εφαρμόστηκαν σε δύο κράτη μέλη για την προώθηση των επενδύσεων Ε&Α&Κ. Το πρώτο είναι μέτρο απαλλασσόμενο κατά κατηγορία που εφαρμόστηκε από την Ισπανία και αφορά την αυτοκινητοβιομηχανία, το δεύτερο είναι γαλλική μεμονωμένη ενίσχυση που αφορά τις τεχνολογίες βιοκαυσίμων κίνησης, και περιλαμβάνει ορισμένα μέτρα για την αντιστάθμιση της στρέβλωσης του ανταγωνισμού.

Σχέδιο ανταγωνιστικότητας του τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας (X 59/2009, Ισπανία)

Το 2009, η Ισπανία κοινοποίησε στην Επιτροπή μέτρο απαλλασσόμενο κατά κατηγορία με στόχο τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας του τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας. Το σχέδιο κάλυπτε ενισχύσεις για περιβαλλοντικούς σκοπούς, για δραστηριότητες Ε&Α και καινοτομίας και για επαγγελματική εκπαίδευση. Ο συνολικός προϋπολογισμός ήταν 800 εκατ. ευρώ για τη χρηματοδότηση επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν το 2009.

Όσον αφορά την Ε&Α&Κ, το σχέδιο προέβλεπε τη χορήγηση ενισχύσεων για πειραματική ανάπτυξη και για μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας. Αποδέκτες των ενισχύσεων ήταν τόσο οι ΜΜΕ όσο και οι μεγάλες επιχειρήσεις. Ακολουθώντας τις διατάξεις του ΓΚΑΚ, το σχέδιο προέβλεπε πριμοδότηση έντασης της ενίσχυσης για τις ΜΜΕ. Οι ενισχύσεις είχαν τη μορφή επιχορηγήσεων και δανείων με μειωμένο επιτόκιο.

Το 2009, οι ενισχύσεις βάσει του εν λόγω καθεστώτος (194 εκατ. ευρώ) αντιστοιχούσαν σε περισσότερο από τα δύο τρίτα των κρατικών ενισχύσεων για Ε&Α&Κ που χορηγήθηκαν στην Ισπανία βάσει μέτρων απαλλασσόμενων κατά κατηγορία, και περίπου στο 20 % των συνολικών ενισχύσεων Ε&Α&Κ που χορηγήθηκαν στην ΕΕ βάσει μέτρων απαλλασσόμενων κατά κατηγορία.

Σχέδιο Gaya (N 493/2009, Γαλλία)

Το 2009, η Γαλλία κοινοποίησε στην Επιτροπή την πρόθεσή της να εφαρμόσει το ερευνητικό πρόγραμμα GAYA, στόχος του οποίου είναι η ανάπτυξη τεχνολογιών για την παραγωγή δεύτερης γενιάς βιοκαυσίμων κίνησης. Ο όμιλος GDF SUEZ, ο υπεύθυνος του σχεδίου, και οι εταίροι του σχεδίαζαν να αναπτύξουν μονάδα επίδειξης προβιομηχανικής Ε&Α για τη δοκιμή διαδικασιών αεριοποίησης της βιομάζας σε όλη την αλυσίδα παραγωγής. Η μονάδα αυτή προβλέπεται να χρησιμοποιηθεί ως μέρος συλλογικού προγράμματος Ε&Α για χρήση σε επόμενο βιομηχανικό στάδιο. Ο αναμενόμενος συνολικός προϋπολογισμός ήταν 46,5 εκατ. ευρώ για την επταετή διάρκεια του σχεδίου.

Μετά από διεξοδική εξέταση, το 2010 η Επιτροπή ενέκρινε ενίσχυση ύψους 18,9 εκατ. ευρώ για το πρόγραμμα. Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι το σχέδιο Ε&Α θα απέφερε σημαντικά οφέλη από άποψη διάδοσης της επιστημονικής γνώσης, προστασίας του περιβάλλοντος, χωροταξικού σχεδιασμού και μείωσης της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης. Ωστόσο, επειδή τα δυνητικά εμπορικά οφέλη του GAYA δεν αναμένονταν πριν τη δεκαετία 2020-2030, το σχέδιο χρειαζόταν δημόσια χρηματοδότηση. Η Επιτροπή μερίμνησε ιδιαίτερα ώστε η χορήγηση μελλοντικών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας μεταξύ της GDF Suez και των εταίρων της ερευνητικών φορέων να μην στρεβλώσει μελλοντικά τους όρους του ανταγωνισμού στην αγορά βιομεθανίου. Η GDF Suez ανέλαβε τη δέσμευση να παραιτηθεί από αποκλειστικά δικαιώματα που θα ήταν δυνατό να της χορηγήσουν οι εταίροι της για τις τεχνολογίες τους. Κατ’αυτόν τον τρόπο, οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού ως αποτέλεσμα της ενίσχυσης παραμένουν περιορισμένες, κυρίως διότι η μελλοντική μονάδα επίδειξης θα είναι ανοικτή και σε άλλους ενδιαφερομένους του τομέα. Τέλος, η παρουσία σημαντικών ευρωπαίων ανταγωνιστών, και το γεγονός ότι το σχέδιο ήταν διαφορετικό από άλλες αναμενόμενες τεχνολογίες επέτρεψε τη διατήρηση της ανταγωνιστικής πίεσης στις ενεργειακές αγορές. Η ενίσχυση χορηγήθηκε βάσει καθεστώτος ενισχύσεων του Γαλλικού Οργανισμού Περιβάλλοντος και Ελέγχου της Ενέργειας, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή τον Μάρτιο του 2010.

Δαπάνες για Ε&Α&Κ

Όπως προαναφέρθηκε, η εμβληματική πρωτοβουλία «Ένωση καινοτομίας» προβλέπει ως στόχο για όλη την ΕΕ την επένδυση του 3 % του ΑΕΠ (δημόσιες και ιδιωτικές δαπάνες από κοινού) σε Ε&Α&Κ.

Το 2009, οι δαπάνες για Ε&Α στην ΕΕ ανήλθαν στο πρωτοφανές ποσοστό του 2,01 % του ΑΕΠ (περίπου 236,5 δις ευρώ)[27], που ήταν μεν ελαφρά υψηλότερο από αυτό του 2008 (1,92 %), αλλά ακόμη μακράν του στόχου που έθεσε η Στρατηγική Ευρώπη 2020[28].

Υπήρξαν επίσης τεράστιες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών. Ενώ τρία κράτη μέλη υπερέβησαν τον στόχο του 3 %[29], μόνο τρία άλλα κράτη μέλη υπερέβησαν τον μέσο όρο της ΕΕ[30], και εννέα κράτη μέλη[31] δεν πέτυχαν ούτε το 1 % του ΑΕΠ, συνυπολογιζομένων των δημόσιων και ιδιωτικών δαπανών Ε&Α.

Ο δημόσιος τομέας ήταν η πηγή κεφαλαίων για το ένα τρίτο περίπου του συνόλου των δαπανών Ε&Α στην ΕΕ (0,65 % του ΑΕΠ). Το μερίδιο των κρατικών ενισχύσεων στο σύνολο αυτό ήταν σχετικά μικρό (13 %), ίσο με 10, 6 εκατ. ευρώ ή 0,09 % του ΑΕΠ το 2009 (μέσος όρος της ΕΕ). Εννέα κράτη μέλη χορήγησαν κρατικές ενισχύσεις Ε&Α&Κ άνω του μέσου όρου της ΕΕ. Bέλγιο (0,22 %), Σλοβενία (0,19 %), Δημοκρατία της Τσεχίας (0,18 %), Λουξεμβούργο (0,16 %), Φιλανδία (0,14 %), Ισπανία (0,13 %), Γαλλία (0,11 %), Aυστρία (0,11 %) και Ουγγαρία (0,10 %). Έξη κράτη μέλη, (Κύπρος, Σλοβακία, Ελλάδα, Λιθουανία, Πολωνία και Εσθονία) χορήγησαν ποσοστό μόνο 0,01 ή λιγότερο του ΑΕΠ τους ως κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ.

Το 2009, σχεδόν το 60 % του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων Ε&Α&Κ χορηγήθηκε από τρία κράτη μέλη. Γερμανία (2,5 δις ευρώ, 24 % του συνόλου της ΕΕ), Γαλλία (2,2 δις ευρώ, 20 %) και Ισπανία (1,4 δις ευρώ, 13 %).

[pic]

Το 2009, οι απαλλασσόμενες κατά κατηγορία ενισχύσεις που αναφέρθηκαν ως ενισχύσεις Ε&Α&Κ ανήλθαν περίπου σε 1 δις ευρώ. Το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει το 9 % του συνόλου των ενισχύσεων που χορηγήθηκε για τον ίδιο στόχο. Η Ισπανία (282 εκατ. ευρώ), η Ιταλία (267 εκατ. ευρώ) και το Βέλγιο (σχεδόν 130 εκατ. ευρώ) ήταν τα κράτη μέλη που χρησιμοποίησαν περισσότερο το μέσο αυτό. Σε γενικές γραμμές, τα κράτη μέλη χρησιμοποίησαν τέσσερεις (από τους εννέα) στόχους του ΓΚΑΚ στον τομέα αυτό: πειραματική ανάπτυξη (άρθρο 31 παράγραφος 2 στοιχείο γ) του ΓΚΑΚ, 428 (282 εκατ. ευρώ), βιομηχανική έρευνα (άρθρο 31 παράγραφος 2 στοιχείο β) του ΓΚΑΚ, 312 εκατ. ευρώ), μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας (άρθρο 32 του ΓΚΑΚ, 65 εκατ. ευρώ) και ενισχύσεις για το κόστος δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ (άρθρο 33 του ΓΚΑΚ, 53 εκατ. ευρώ).

Το 2009, οι κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ χορηγήθηκαν βάσει περίπου 420 μέτρων (από τα οποία 137 απαλλάχθηκαν κατά κατηγορία), αλλά τα έξι μεγαλύτερα καθεστώτα (όλα εγκεκριμένα από την Επιτροπή) κάλυψαν το ένα τέταρτο των συνολικών δαπανών. Τα μέτρα αυτά μαζί με 13 άλλα καθεστώτα (δύο από τα οποία απαλλάχθηκαν κατά κατηγορία) αντιπροσώπευαν σχεδόν το ήμισυ του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων Ε&Α&Κ που χορηγήθηκαν στην ΕΕ. Μεταξύ των 19 σημαντικότερων μέτρων, 5 ήταν γαλλικά, 3 γερμανικά, 3 ισπανικά, 3 ιταλικά, 2 βρετανικά, 1 βελγικό, 1 φιλανδικό και 1 αυστριακό.

Σε μακροπρόθεσμη βάση, οι ενισχύσεις Ε&Α&Κ παρουσιάζουν σταθερά αυξητική τάση, τόσο σε σχετικούς όσο και σε ονομαστικούς όρους. Μεταξύ 2004 και 2009, οι ενισχύσεις αυξήθηκαν από 0,05 % (5,7 δις ευρώ) του ΑΕΠ της ΕΕ σε 0,09 % το 2009. Στην περίοδο αυτή, περισσότερο από το ήμισυ του συνολικού ποσού των 46,5 δις ευρώ που χορηγήθηκε για ενισχύσεις Ε&Α&Κ, δαπανήθηκε από δύο κράτη μέλη. Γερμανία (29 %) και Γαλλία (22 %), ενώ άλλο ένα τρίτο του συνόλου αναλογούσε σε πέντε κράτη μέλη: Ιταλία (11 %), Ισπανία (9 %), Ηνωμένο Βασίλειο (7 %), Bέλγιο (5 %) και Κάτω Χώρες (4 %).

Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα κράτη μέλη χορήγησαν κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ στο πλαίσιο καθεστώτων παρά μέσω μεμονωμένων μέτρων ad hoc. Το 2009, οι κρατικές ενισχύσεις που χορηγήθηκαν βάσει καθεστώτων αναλογούσαν στο 98 % του συνόλου, ενώ τα μέτρα ad hoc αντιστοιχούσαν μόνο στο υπόλοιπο 2 %. Η αναλογίες αυτές παρέμειναν σταθερές κατά την τελευταία εξαετία.

Όσον αφορά τα μέσα ενίσχυσης, τα πιο διαδεδομένα κατά το 2009 ήταν πρώτα οι άμεσες επιχορηγήσεις (περίπου το 80 % του συνόλου), και έπειτα τα δάνεια με μειωμένο επιτόκιο[32] (11 %) και οι φορολογικές απαλλαγές (9 %). Άλλα μέσα, όπως οι συμμετοχές μετοχικού κεφαλαίου, οι φορολογικές διευκολύνσεις, ή οι εγγυήσεις δεν παίζουν σημαντικό ρόλο. Η Ισπανία και η Γαλλία χορήγησαν περισσότερο από το 70 % των ενισχύσεων με τη μορφή δανείων με μειωμένο επιτόκιο, ενώ το Βέλγιο και το Ηνωμένο Βασίλειο από κοινού χορήγησαν σχεδόν το 85 % των φορολογικών απαλλαγών για Ε&Α&Κ.

Κρατικές ενισχύσεις και επιδόσεις στον τομέα της καινοτομίας

Αν συγκριθούν τα επίπεδα κρατικών ενισχύσεων που χορήγησαν τα κράτη μέλη[33] με τις επιδόσεις τους στον τομέα της καινοτομίας[34], διαπιστώνεται ότι δεν υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ των δύο μεταβλητών. Ο δείκτης επιδόσεων στον τομέα της καινοτομίας είναι πολυδιάστατος και, εκτός από το επίπεδο δαπανών (ιδιωτικών και δημόσιων) για Ε&Α, περιλαμβάνει, για παράδειγμα, το επίπεδο εκπαίδευσης των νέων, την ευρυζωνική πρόσβαση των εταιρειών και τα κοινοτικά εμπορικά σήματα ανά εκατομμύριο κατοίκους. Όλες οι διαστάσεις αυτές συμβάλλουν στις επιδόσεις μιας χώρας στον τομέα της καινοτομίας. Αυτό δείχνει τις διαφορετικές επιλογές που έχουν τα κράτη μέλη για να κινητοποιήσουν τον τομέα Ε&Α&Κ. Οι κρατικές ενισχύσεις είναι ένα μόνο από τα διαθέσιμα μέσα.

Κράτη μέλη όπως η Σουηδία, η Γερμανία ή η Δανία, που είναι στην ομάδα των πρωτοπόρων, χορήγησαν κρατικές ενισχύσεις (σε σχετικούς όρους, ως ποσοστό του ΑΕΠ) σε επίπεδο ίσο ή κατώτερο του μέσου όρου της ΕΕ. Ωστόσο, η Φιλανδία – που επίσης συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους – χορήγησε κρατικές ενισχύσεις άνω του μέσου όρου της ΕΕ. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι δημόσιες δαπάνες για Ε&Α&Κ υπερέβαιναν τον μέσο όρο της ΕΕ[35].

[pic]

Στην ομάδα των χωρών με καλές επιδόσεις, το επίπεδο των κρατικών ενισχύσεων υπερβαίνει ή πλησιάζει τον μέσο όρο της ΕΕ (0,09 % του ΑΕΠ το 2009) στα περισσότερα κράτη μέλη. Μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Εσθονία και στην Κύπρο το μερίδιο των κρατικών ενισχύσεων για Ε&Α&Κ είναι χαμηλό (κάτω του ημίσεως του μέσου όρου της ΕΕ). Εκτός από την Ουγγαρία, την Ισπανία και την Τσεχική Δημοκρατία που χορήγησαν ενισχύσεις άνω του μέσου όρου της ΕΕ, οι υπόλοιπες χώρες στις ομάδες με μέτριες ή χαμηλές επιδόσεις χορήγησαν κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ σε χαμηλά επίπεδα (κάτω του μέσου όρου της ΕΕ).

Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για Ε&Α&Κ

Η Ευρώπη πρέπει ακόμη να επιτελέσει σημαντική πρόοδο για να επιτύχει μέχρι το 2020 τον ευρωπαϊκό στόχο που συνίσταται στη δαπάνη του 3 % του ΑΕΠ για Ε&Α&Κ. Ο ποιοτικός στόχος πρέπει να συνοδεύεται και από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις για να βελτιωθούν το περιβάλλον και οι γενικοί όροι για έρευνα και ανάπτυξη στον ιδιωτικό τομέα. Στην ανακοίνωσή της με τίτλο «Ευρώπη 2020: Εμβληματική πρωτοβουλία «Ένωση καινοτομίας», η Επιτροπή περιγράφει τι θεωρεί ότι οφείλει να πράξει η Ευρώπη ώστε να βελτιώσει τους όρους χορήγησης και την πρόσβαση όσον αφορά τη χρηματοδότηση για Ε&Α&Κ, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι νέες προκλήσεις που θέτει η κοινωνία μας και να εξασφαλιστεί ότι οι καινοτόμες ιδέες μετατρέπονται σε προϊόντα και υπηρεσίες που οδηγούν σε ανάπτυξη και θέσεις εργασίας. Οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις παρέχουν ένα σύνολο πρόσθετων μέσων για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων.

Ο κύριος ρόλος των κρατικών ενισχύσεων για Ε&Α&Κ είναι η παροχή χρηματοδότησης όταν οι αγορές από μόνες τους δεν επιτυγχάνουν τα βέλτιστα επίπεδα Ε&Α&Κ λόγω ατελειών στη λειτουργία τους. Τα κράτη μέλη που θεωρούνται πρωτοπόροι καινοτομίας, δεν είναι απαραίτητα αυτά στα οποία χορηγούνται οι περισσότερες ενισχύσεις Ε&Α&Κ.

Κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος

Πλαίσιο πολιτικής

Οι φυσικοί πόροι είναι θεμελιώδους σημασίας για τη λειτουργία της ευρωπαϊκής και της παγκόσμιας οικονομίας, καθώς και για την ποιότητα της ζωής μας. Η εντατική χρήση των παγκόσμιων φυσικών πόρων πιέζει τον πλανήτη μας και απειλεί την ασφάλεια του εφοδιασμού τους. Για το λόγο αυτό, ο παρών τρόπος χρήσης των φυσικών πόρων χρειάζεται να αντικατασταθεί από μια οικονομία αποδοτικότερης εκμετάλλευσής τους, με χαμηλό επίπεδο εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, ώστε η ανάπτυξη που θα επιτευχθεί να είναι διατηρήσιμη.

Βάσει αυτού του σκεπτικού, η Στρατηγική Ευρώπη 2020 πρόβαλε τη «διατηρήσιμη ανάπτυξη»[36] ως μια από τις κύριες προτεραιότητες για τα επόμενα έτη. Η εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους» έχει θέσει σαφείς στόχους[37] και παρέχει ένα μακροπρόθεσμο πλαίσιο για δράσεις.

Το μακροπρόθεσμο πλαίσιο προβλέπει ένα μείγμα συντονισμένων δράσεων σε σειρά τομέων[38], με τις οποίες υποστηρίζονται προγράμματα πολιτικής για την κλιματική αλλαγή, την ενέργεια[39], τις μεταφορές, τη βιομηχανία, τις πρώτες ύλες, τη γεωργία, την αλιεία, τη βιοποικιλότητα και την περιφερειακή ανάπτυξη, που θα συμβάλουν:

- στην ενίσχυση των οικονομικών επιδόσεων με ταυτόχρονη μείωση της χρήσης των πόρων·

- στον προσδιορισμό και τη δημιουργία νέων ευκαιριών για οικονομική ανάπτυξη και μεγαλύτερη καινοτομία, καθώς και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ·

- στην ασφάλεια του εφοδιασμού των βασικών πόρων·

- στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και στον περιορισμό των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της χρήσης των πόρων.

Για την επίτευξη πολλών από τους στόχους αυτούς προβλέπονται κανονιστικά ή γενικά μέτρα που δεν συνεπάγονται κρατικές ενισχύσεις. Επιπλέον, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 191 της ΣΛΕΕ[40], οι περιβαλλοντικές δράσεις της ΕΕ βασίζονται στην αρχή της προληπτικής δράσης, της επανόρθωσης των καταστροφών του περιβάλλοντος, κατά προτεραιότητα στην πηγή, καθώς και στην αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», το οποίο σημαίνει την πλήρη εσωτερίκευση του περιβαλλοντικού κόστους από τους ρυπαίνοντες και ως εκ τούτου δεν συνεπάγεται τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων.

Πράγματι, όπως αναφέρεται στην πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους», συχνά οι πόροι χρησιμοποιούνται αναποτελεσματικά λόγω έλλειψης πληροφόρησης σχετικά με το πραγματικό κόστος που έχει η κατανάλωσή τους για την κοινωνία, με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις και οι πολίτες να μην είναι σε θέση να προσαρμόσουν κατάλληλα τη συμπεριφορά τους . Σε ορισμένες περιπτώσεις, ελλείψει κρατικής παρέμβασης, οι επιχειρήσεις ενδέχεται να μην επωμιστούν το πλήρες κόστος της περιβαλλοντικής βλάβης που προκάλεσαν οι δραστηριότητές τους, με αποτέλεσμα η αγορά να μην είναι σε θέση να κατανείμει τους πόρους με αποτελεσματικό τρόπο και, ως εκ τούτου, οι εταιρείες να μην αλλάζουν τη συμπεριφορά τους προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης περιβαλλοντικής προστασίας. Σε ανάλογες καταστάσεις, οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αντιμετώπιση της αδυναμίας της αγοράς που συνδέεται με αρνητικές εξωγενείς επιδράσεις όσον αφορά το περιβάλλον.

Κίνητρα για την αύξηση της περιβαλλοντικής προστασίας και την εσωτερίκευση των εξόδων μπορούν να δοθούν στις εταιρείες, για παράδειγμα, με μέσα που βασίζονται στην αγορά[41] (στο εξής, ΜΒΑ π.χ. φορολογία) και/ή και κανονιστικά μέσα (π.χ. υποχρεωτικά πρότυπα σε επίπεδο ΕΕ). Η δημόσια στήριξη, συμπεριλαμβανομένων των κρατικών ενισχύσεων, μπορεί να παίξει ρόλο όταν αδυναμίες της αγοράς δεν επιτρέπουν στις εταιρείες να επιτύχουν μεγαλύτερη περιβαλλοντική προστασία και όταν δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλα μέσα που βασίζονται στην αγορά[42].

Ο κύριος στόχος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος[43] είναι να εξασφαλιστεί, αφενός, ότι τα μέτρα κρατικών ενισχύσεων θα έχουν ως αποτέλεσμα ένα υψηλότερο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος από αυτό που θα είχε επιτευχθεί χωρίς την ενίσχυση και, αφετέρου, ότι τα θετικά αποτελέσματα της ενίσχυσης θα υπερβαίνουν τα αρνητικά της, ιδίως τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και τις επιπτώσεις στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών.

Κανόνες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος

Οι τρέχουσες κατευθυντήριες γραμμές[44] που διέπουν τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος αποτελούσαν μέρος της δέσμης μέτρων του 2008 για την κλιματική αλλαγή. Οι κατευθυντήριες γραμμές θεσπίστηκαν για να εξασφαλιστεί η εφαρμογή του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων στο πλαίσιο των πολιτικών της ΕΕ για το περιβάλλον και την ενέργεια. Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές συμπληρώθηκαν από τον ΓΚΑΚ που για πρώτη φορά για κανονισμό αυτού του είδους περιείχε διατάξεις για την προστασία του περιβάλλοντος.

Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος

Στις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για το περιβάλλον, που τέθηκαν σε ισχύ τον Απρίλιο του 2008, η Επιτροπή επεξεργάζεται κανόνες συμβατότητας, εξετάζοντας ορισμένα συνήθη μέτρα ενίσχυσης για την προστασία του περιβάλλοντος. Και άλλα είδη μέτρων ενίσχυσης μπορούν να κηρυχθούν συμβιβάσιμα, αλλά θα πρέπει να αξιολογηθούν άμεσα βάσει του άρθρου 107 της ΣΛΕΕ (στάθμιση των θετικών και αρνητικών επιπτώσεων).

Για παράδειγμα, οι κατευθυντήριες γραμμές ενθαρρύνουν τα κράτη μέλη να υποστηρίζουν την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και την ενεργειακά αποδοτική συμπαραγωγή ενέργειας, επιτρέποντας τη χορήγηση λειτουργικών ενισχύσεων στην παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ή σε εταιρείες που παράγουν ΣΠΘΗ (συμπαραγωγή θερμότητας και ηλεκτρισμού) με πλήρη κάλυψη της διαφοράς μεταξύ κόστους παραγωγής και αγοραίας τιμής. Επιπλέον, υπάρχουν διατάξεις για ενισχύσεις για την πρόωρη προσαρμογή σε μελλοντικά πρότυπα της ΕΕ, ενισχύσεις για περιβαλλοντικές μελέτες, ενισχύσεις για τηλεθέρμανση, ενισχύσεις για τη διαχείριση αποβλήτων και ενισχύσεις που σχετίζονται με συστήματα εμπορεύσιμων αδειών.

Όσον αφορά τις φορολογικές εκπτώσεις, οι κατευθυντήριες γραμμές κηρύσσουν τις εκπτώσεις του ενεργειακού φόρου συμβιβάσιμες εφόσον, μετά την έκπτωση, οι φορολογούμενες εταιρείες καταβάλλουν τουλάχιστον το κατώτατο φορολογικό επίπεδο της ΕΕ (και αυτές οι φορολογικές εκπτώσεις απαλλάσσονται κατά κατηγορία, βλέπε κατωτέρω). Όταν οι εταιρείες δεν καταβάλλουν τουλάχιστον το κατώτατο φορολογικό επίπεδο της ΕΕ, οι φορολογικές εκπτώσεις ενδέχεται πάλι να κηρυχθούν συμβιβάσιμες με την εσωτερική αγορά, αλλά τα κράτη μέλη πρέπει να αποδείξουν ότι αυτό δεν θέτει σε κίνδυνο τον γενικό στόχο του φόρου που είναι η προστασία του περιβάλλοντος και ότι οι παρεκκλίσεις αυτές είναι απαραίτητες και ανάλογες προς τους σκοπούς τους.

Οι κατευθυντήριες γραμμές προβλέπουν μια πάγια και μια λεπτομερή αξιολόγηση. Τα μέτρα, περιλαμβανομένων των επενδυτικών ενισχύσεων ποσού άνω των 7,5 εκατ. ευρώ ανά δικαιούχο, και τα μέτρα λειτουργικών ενισχύσεων με συγκεκριμένο όριο, που έχουν το μεγαλύτερο δυναμικό στρέβλωσης του ανταγωνισμού και των εμπορικών συναλλαγών, υπόκεινται σε λεπτομερή αξιολόγηση.

Γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία (ΓΚΑΚ)

Ο ΓΚΑΚ, γεγονός πρωτοφανές για κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία, περιέχει διατάξεις όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την εξοικονόμηση ενέργειας. Οι κανόνες εναρμονίζονται με τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος. Ωστόσο, μια σημαντική διαφορά μεταξύ των κατευθυντήριων γραμμών και του ΓΚΑΚ είναι ότι ο ΓΚΑΚ γενικά προβλέπει μια απλοποιημένη μέθοδο υπολογισμού των εξόδων.

Ο κανονισμός επιτρέπει στις αρχές των κρατών μελών να χορηγούν σημαντικό αριθμό ενισχύσεων για την προστασία του περιβάλλοντος ή για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, υπό ορισμένους όρους. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τις επενδύσεις για την εξοικονόμηση ενέργειας, τις επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις ενισχύσεις με τη μορφή περιβαλλοντικών φορολογικών εκπτώσεων από την εναρμονισμένη φορολογία της ενέργειας χωρίς την υποχρέωση προηγούμενης κοινοποίησης στην Επιτροπή.

Οι ενισχύσεις πρέπει να κοινοποιούνται μεμονωμένα, ακόμη και σε περίπτωση υπέρβασης ορισμένων ορίων μεμονωμένης κοινοποίησης ή όταν δεν πληρούνται οι όροι του ΓΚΑΚ, ώστε η Επιτροπή να αναλύσει τις επιπτώσεις τους στον ανταγωνισμό και τη συμβολή τους στο κοινό συμφέρον.

Αποφάσεις όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και μελέτες περιπτώσεων

Στην περίοδο 2004-2010, η Επιτροπή έλαβε 347 τελικές αποφάσεις όσον αφορά κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, π.χ. για την εξοικονόμηση ενέργειας ή με άλλους στόχους όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα, 320 αποφάσεις συμβιβάσιμης ενίσχυσης, 21 αποφάσεις «μη ύπαρξης ενίσχυσης» και 6 αρνητικές αποφάσεις.

Η μεγάλη πλειονότητα των αποφάσεων που ελήφθησαν (σε ποσοστό ελαφρά άνω του 82%) αφορούσε καθεστώτα, 6% τη μεμονωμένη εφαρμογή καθεστώτος και 11% μέτρα ad hoc. Οι μισές από τις αποφάσεις απευθύνονταν σε πέντε κράτη μέλη. Iταλία (44), Γερμανία (38), Κάτω Χώρες (36), Ηνωμένο Βασίλειο (33) και Τσεχική Δημοκρατία (26).

Σχεδόν 140 αποφάσεις λήφθηκαν στην περίοδο 2006-2007, πριν τεθούν σε ισχύ οι κατευθυντήριες γραμμές για τις περιβαλλοντικές ενισχύσεις και ο ΓΚΑΚ. Η λεπτομερής οικονομική αξιολόγηση εισήχθηκε τον Απρίλιο του 2008 με τις κατευθυντήριες γραμμές για τις περιβαλλοντικές ενισχύσεις, και στην περίοδο μέχρι το τέλος του 2010, η Επιτροπή έλαβε 10 θετικές αποφάσεις λεπτομερούς αξιολόγησης.

Τα κράτη μέλη έλαβαν 219 μέτρα βάσει απαλλαγής κατά κατηγορία, από τα οποία τα 194 ήταν καθεστώτα. Τα περισσότερα καθεστώτα εισήχθησαν από τη Γερμανία (40), την Iταλία (39), την Ισπανία (38) και το Ηνωμένο Βασίλειο (21). Όσον αφορά τους λεπτομερείς στόχους των εν λόγων ενισχύσεων, ο πιο δημοφιλής ήταν η προώθηση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (άρθρο 21 του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία), που υπήρχε (ως μεμονωμένος στόχος ή ένας από τους στόχους) σε 120 μέτρα που απαλλάχθηκαν κατά κατηγορία. Ο επόμενος πιο δημοφιλής στόχος ήταν οι επενδύσεις σε μέτρα για την εξοικονόμηση ενέργειας (άρθρο 21 του ΓΚΑΚ, 101 μέτρα), επενδυτικές ενισχύσεις προς επιχειρήσεις για την υπέρβαση των προτύπων της ΕΕ όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος (άρθρο 18 του ΓΚΑΚ, 71 μέτρα), ενισχύσεις για περιβαλλοντικές μελέτες (άρθρο 24, 61 μέτρα) και επενδυτικές ενισχύσεις για συμπαραγωγή υψηλής απόδοσης (άρθρο 22 του ΓΚΑΚ, 58 μέτρα). Οι άλλοι στόχοι του ΓΚΑΚ έπαιξαν λιγότερο σημαντικούς ρόλους[45].

[pic]

Στο κατωτέρω πλαίσιο περιλαμβάνονται παραδείγματα ιδιαίτερων μέτρων που εφαρμόστηκαν σε δύο κράτη μέλη με στόχο τη βελτίωση της προστασίας του περιβάλλοντος. Το πρώτο είναι γερμανικό μέτρο για την ενίσχυση σχεδίου όσον αφορά τον διαχωρισμό και την ανακύκλωση των εκπομπών CO2 στην παραγωγή χάλυβα. Το δεύτερο παράδειγμα αφορά φορολογικό μέτρο για την τσιμεντοβιομηχανία που εφαρμόστηκε στη Δανία.

Σχέδιο Top Gas Recycling (TGR) – Ενίσχυση στην ArcelorMittal Eisenhüttenstadt GmbH (Γερμανία, N 450/2009)

Το 2009, η Γερμανία κοινοποίησε στην Επιτροπή την πρόθεσή της να χορηγήσει ενίσχυση στην ArcelorMittal Eisenhuettenstadt GmbH (στο εξής AMEH), για να στηρίξει την εφαρμογή του σχεδίου επίδειξης Top Gas Recycling (TGR). Το TGR είναι μια καινοτόμος και φιλική προς το περιβάλλον διαδικασία που επιτρέπει τον διαχωρισμό του CO2 από άλλα αέρια κατά τη στιγμή εξόδου τους από την κάμινο και ανακυκλώνει τις εκπομπές που δεν περιέχουν CO2 για την παραγωγή χάλυβα, με αποτέλεσμα την εξοικονόμηση ενέργειας. Το TGR είναι μια τεχνολογία που δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί στην πράξη σε βιομηχανική κλίμακα. Δεδομένου ότι το ποσό της ενίσχυσης ύψους 30,18 εκατ. ευρώ υπερβαίνει το όριο των 7,5 εκατ. ευρώ που προβλέπεται για επενδυτική ενίσχυση με αποδέκτη μία μόνο επιχείρηση, η Επιτροπή πραγματοποίησε λεπτομερή αξιολόγηση βάσει των θετικών και αρνητικών στοιχείων της συγκεκριμένης ενίσχυσης.

Η Επιτροπή έκρινε ότι το ενισχυόμενο σχέδιο παρουσιάζει περιβαλλοντικά πλεονεκτήματα, και ως εκ τούτου συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων της κλιματικής αλλαγής. Το σχέδιο δεν αναμένεται το προκαλέσει σημαντική στρέβλωση του ανταγωνισμού και η ενίσχυση προσφέρει κίνητρα. Επιπλέον, το μέτρο ανταποκρίνεται στα τυπικά κριτήρια περί αναλογικότητας. Η ένταση της ενίσχυσης ποσοστού 55 % ήταν χαμηλότερη της ανώτατης επιτρεπτής έντασης ενίσχυσης ποσοστού 60 % του επιλέξιμου κόστους (η εξοικονόμηση του κόστους του CO2 δεν υπολογίζεται σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος). Η Επιτροπή παρατήρησε ότι δεδομένων των κινδύνων που σχετίζονται με το σχέδιο TGR και των επιπτώσεων της ενίσχυσης στις αγορές, η Επιτροπή δεν μπορεί στην προκειμένη περίπτωση να δεχθεί το προτεινόμενο ποσό της ενίσχυσης. Η Επιτροπή ενέκρινε το μέτρο στις 9 Μαρτίου 2010.

Φοροαπαλλαγές για παραγωγούς τσιμέντου (Δανία, N 327/2008 και C 30/2009)

Τον Ιούνιο του 2008, η Δανία κοινοποίησε στην Επιτροπή δύο φορολογικές ελαφρύνσεις από τους περιβαλλοντικούς φόρους για την τσιμεντοβιομηχανία: Μία από τον νέο φόρο στο οξείδιο του αζώτου (NOx) και μια πλήρη απαλλαγή από τον φόρο αποβλήτων που επιβάλλεται σε ορισμένα απόβλητα από την παραγωγή τσιμέντου.

Σύμφωνα με τις περιβαλλοντικές κατευθυντήριες γραμμές, οι ενισχύσεις υπό τη μορφή εκπτώσεων ή απαλλαγών από περιβαλλοντικούς φόρους θεωρείται ότι συμβιβάζονται με την κοινή αγορά, εφόσον συμβάλλουν, έστω και έμμεσα, στην αύξηση του επιπέδου περιβαλλοντικής προστασίας και εφόσον οι εν λόγω εκπτώσεις ή απαλλαγές δεν υπονομεύουν τον γενικότερο επιδιωκόμενο στόχο. Όσον αφορά τη φορολογική έκπτωση ΝΟΧ, υπάρχει ένα έμμεσο περιβαλλοντικό όφελος που απορρέει από το γεγονός ότι το γενικό φορολογικό επίπεδο μπορεί να είναι υψηλότερο με την έκπτωση παρά χωρίς αυτήν. Όσον αφορά την υπονόμευση του γενικότερου επιδιωκόμενου στόχου, η Δανία προσπάθησε να ελαχιστοποιήσει την έκπτωση περιορίζοντας τον αριθμό των δικαιούχων και απαιτώντας από αυτούς να καταβάλουν το 53% του πλήρους φόρου. Η Επιτροπή έκρινε ότι το μέτρο ήταν απαραίτητο και ανάλογο προς το σκοπό του, και ενέκρινε την προτεινόμενη φορολογική έκπτωση NOx στις 28 Οκτωβρίου 2009.

Ωστόσο, όσον αφορά την πλήρη φοροαπαλλαγή από τον φόρο αποβλήτων, η Επιτροπή αμφέβαλε για την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα της φοροαπαλλαγής, ιδίως επειδή μετά την πλήρη φοροαπαλλαγή η εταιρεία δεν θα είχε πλέον κανένα κίνητρο να συμβάλει στον περιβαλλοντικό στόχο του φόρου αποβλήτων. Η Επιτροπή κίνησε την επίσημη διαδικασία έρευνας στις 28 Οκτωβρίου 2009 (νυν υπόθεση C 30/2009) και κάλεσε τους τρίτους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους. Μέχρι στιγμής δεν έχει εκδοθεί τελική απόφαση.

Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την προστασία του περιβάλλοντος

Η Στρατηγική Ευρώπη 2020 περιλαμβάνει τους λεγόμενους «20/20/20» στόχους περιβαλλοντικής προστασίας, που αφορούν τα εξής: μείωση κατά 20 % των εκπομπών CO2, μερίδιο 20 % των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην κατανάλωση ενέργειας στην ΕΕ και αύξηση 20 % της ενεργειακής αποδοτικότητας. Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να συμβάλουν έμμεσα ή άμεσα στην επίτευξη των στόχων αυτών, ιδίως όταν οι ενισχύσεις αποκαθιστούν αδυναμίες της αγοράς ή συμπληρώνουν ανεπαρκή κίνητρα για μεγαλύτερη περιβαλλοντική προστασία (π.χ. γενικά κανονιστικά μέτρα).

Όπως αναπτύχθηκε ανωτέρω, όλα τα μέτρα δημόσιας στήριξης δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση, για παράδειγμα, τα γενικά φορολογικά μέτρα, δεδομένου ότι δεν έχουν επιλεκτικό χαρακτήρα. Τα αριθμητικά στοιχεία κατωτέρω αφορούν μόνο τα μέτρα στήριξης τα οποία συνιστούν κρατική ενίσχυση.

Το 2009, οι κρατικές ενισχύσεις για περιβαλλοντική προστασία ανήλθαν σε 13,2 δις ευρώ (από τα οποία, 93 % ή 12,2 δις ευρώ αντιστοιχούν σε περιβαλλοντική προστασία εκτός της εξοικονόμησης ενέργειας, και μόνο 7 % ή 0,97 δις ευρώ σε εξοικονόμηση ενέργειας). Σε σχετικές τιμές, οι περιβαλλοντικές ενισχύσεις αντιπροσώπευαν το 22,6% του συνόλου των ενισχύσεων για τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες ή το 0,11% του ΑΕΠ της ΕΕ των 27.

Μόνο έξη κράτη μέλη χορήγησαν περισσότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ: Σουηδία (0,66 % του ΑΕΠ), Γερμανία (0,23 %), Δανία (0,19 %), Φιλανδία (0,19 %), Κάτω Χώρες (0,19 %) και Aυστρία (0,13 %). Σε ονομαστικές τιμές, οι μεγαλύτεροι χορηγοί ήταν η Γερμανία (5,7 δις ευρώ, 43 % του συνόλου της ΕΕ), Σουηδία (1,9 δις ευρώ, 14 %), Ηνωμένο Βασίλειο (1,2 δις ευρώ, 9 %) και Κάτω Χώρες (1,1 δις ευρώ, 8 %).

Οι περιβαλλοντικές ενισχύσεις καλύπτουν ευρύ φάσμα στόχων, συμπεριλαμβανομένων των μέτρων ενίσχυσης για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, εξοικονόμηση ενέργειας, διαχείριση αποβλήτων, αποκατάσταση μολυσμένων τόπων και βελτίωση των παραγωγικών διαδικασιών. Για αυτά τα είδη μέτρων, οι ενισχύσεις που χορηγούνται από τα κράτη μέλη ωφελούν άμεσα το περιβάλλον. Για το λόγο αυτό, οι δαπάνες κρατικών ενισχύσεων μπορούν να θεωρηθούν ως ένδειξη του προβλεπόμενου περιβαλλοντικού οφέλους. Το 2009, αυτό αντιπροσώπευε το 35,5 % των περιβαλλοντικών ενισχύσεων, ήτοι περίπου 4,7 δις ευρώ. Οι χώρες που συνέβαλαν περισσότερο στο ποσό αυτό ήταν: Ισπανία (828 εκατ. ευρώ), Ηνωμένο Βασίλειο (746 εκατ. ευρώ), Aυστρία (358 εκατ. ευρώ) και δύο σκανδιναβικά κράτη μέλη: Δανία (362 εκατ. ευρώ) και Σουηδία (343 εκατ. ευρώ).

Μια δεύτερη κατηγορία μέτρων κρατικών ενισχύσεων που καλύπτονται από τις κατευθυντήριες γραμμές για τις περιβαλλοντικές ενισχύσεις, είναι οι εκπτώσεις ή οι απαλλαγές από περιβαλλοντικούς φόρους. Οι δαπάνες βάσει αυτής της κατηγορίας καθεστώτων ενισχύσεων είναι ενδεικτικές του ποσού των διαφυγόντων φορολογικών εσόδων, και για το λόγο αυτό μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέτρο υποκατάστασης του περιβαλλοντικού οφέλους που απέφεραν οι φόροι. Το 2009, 56,1 % των περιβαλλοντικών ενισχύσεων, ήτοι περίπου 7,4 δις ευρώ, ανήκαν σε αυτήν την κατηγορία. Από το σύνολο αυτό, η Γερμανία χορήγησε το μεγαλύτερο ποσό (περίπου 5 δις ευρώ), ακολουθούμενη από τη Σουηδία (1,6 δις ευρώ), το Ηνωμένο Βασίλειο (0,4 δις ευρώ), τη Φιλανδία (0,2 δις ευρώ), τη Δανία (58 εκατ. ευρώ) και τη Σλοβακία (31 εκατ. ευρώ).

Δεδομένου ότι οι περιβαλλοντικές κατευθυντήριες γραμμές εισήγαγαν νέα στοιχεία στον έλεγχο της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας για τις φορολογικές απαλλαγές κάτω των ελάχιστων φορολογικών επιπέδων της ΕΕ (εναρμονισμένοι φόροι), η Επιτροπή ενέκρινε μόνο μια τέτοια περίπτωση φοροαπαλλαγής, που αφορούσε τη Δανία (N 327/2008, βλέπε περιγραφή ανωτέρω)[46]. Ωστόσο, τα κράτη μέλη πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να εναρμονίσουν, πριν τις 31 Δεκεμβρίου 2010, τις υπάρχουσες φορολογικές εκπτώσεις με τις περιβαλλοντικές κατευθυντήριες γραμμές, συμπεριλαμβανομένων των φόρων που είναι χαμηλότεροι των κατώτατων επιπέδων της ΕΕ. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή μπορεί να δεχτεί κοινοποιήσεις και άλλων υποθέσεων μέχρι το τέλος του 2012.

Το 2009, οι ενισχύσεις για περιβαλλοντική προστασία που απαλλάχθηκαν κατά κατηγορία και μπορούν συλλογικά να χαρακτηριστούν ως ενισχύσεις με άμεσο όφελος για το περιβάλλον, ανήλθαν σε 732 εκατ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 6% του συνόλου των ενισχύσεων για περιβαλλοντικούς στόχους (ποσοστό σχετικά χαμηλό, σε σύγκριση με το μερίδιο των άλλων οριζόντιων στόχων). Σε γενικές γραμμές, τα κράτη μέλη χρησιμοποίησαν τρεις (από τους οκτώ) στόχους του ΓΚΑΚ στον τομέα αυτό: προώθηση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (άρθρο 23 του ΓΚΑΚ, 341 εκατ. ευρώ), επενδύσεις που επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να υπερβούν τα πρότυπα της ΕΕ για περιβαλλοντική προστασία (άρθρο 18 του ΓΚΑΚ, 188 εκατ. ευρώ) και επενδύσεις σε μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας (άρθρο 21 του ΓΚΑΚ, 116 εκατ. ευρώ).

Το μερίδιο των ενισχύσεων που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία στον τομέα του περιβάλλοντος είναι ιδιαίτερα χαμηλό, κυρίως ως αποτέλεσμα του μικρού αριθμού των καθεστώτων φοροαπαλλαγών που εγκρίθηκαν στο παρελθόν, τα οποία είναι τόσο σημαντικά από άποψη νομισματικής αξίας ώστε να συνεχίζουν να λαμβάνουν τις περισσότερες κρατικές ενισχύσεις που χορηγούνται στον τομέα αυτό. Σχεδόν το ήμισυ (47 %) των ενισχύσεων με απαλλαγή κατά κατηγορία που χορηγήθηκαν στον τομέα αυτό, χορηγήθηκαν από τη Γερμανία, ενώ περαιτέρω ποσοστό 44 % αναλογεί στην Ισπανία και το Βέλγιο από κοινού.

Εάν συγκρίνουμε τις δύο διαδοχικές περιόδους 2004-2006 και 2007-2009 με βάση την τάση που παρουσίασαν οι δαπάνες κρατικών ενισχύσεων για την περιβαλλοντική προστασία, διαπιστώνουμε ότι οι δαπάνες μειώθηκαν τόσο σε σχετικές τιμές (ως ποσοστό του ΑΕΠ – από 0,12 % του ΑΕΠ) όσο και σε ονομαστικές, ήτοι κατά 0,6 δις ευρώ ετησίως, κατά μέσο όρο. Επίσης, το μερίδιό τους στο σύνολο των κρατικών ενισχύσεων προς τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες μειώθηκε από 25,5 % σε 23,3%.

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι που δικαιολογούν τη μείωση αυτή. Ο πρώτος είναι το αποτέλεσμα της εφαρμογής κινήτρων που βασίζονται στην αγορά, μέσω των οποίων οι επιχειρήσεις εσωτερικεύουν τις περιβαλλοντικές δαπάνες τους και ως εκ τούτου δεν χρειάζονται κρατικές ενισχύσεις. Ένα άλλο στοιχείο που συμβάλλει στη μείωση των κρατικών ενισχύσεων είναι τα υψηλότερα περιβαλλοντικά πρότυπα της ΕΕ: Η προσαρμογή στα πρότυπα της ΕΕ είναι υποχρεωτική για τις εταιρείες, που έχουν την υποχρέωση να τα τηρήσουν χωρίς δημόσια στήριξη. Τέλος, οι δημοσιονομικοί περιορισμοί λόγω της κρίσης επίσης ενδέχεται να έχουν αντίκτυπο στις δημόσιες δαπάνες που προορίζονταν για περιβαλλοντική προστασία, τουλάχιστον στη δεύτερη περίοδο που προαναφέρθηκε.

Στην περίοδο 2004-2009, όταν χορηγήθηκαν 79 δις ευρώ ως περιβαλλοντική ενίσχυση στην ΕΕ, η Γερμανία και η Σουηδία (και οι φοροαπαλλαγές τους) αντιπροσώπευαν το 51 % και 16 % αντίστοιχα του συνόλου. Από το 2005, μια φοροαπαλλαγή από τον ενεργειακό φόρο επί του ηλεκτρισμού για τον μεταποιητικό τομέα αποτελεί τη σημαντικότερη ενισχυτική δαπάνη στη Σουηδία και αντιστοιχεί σε ποσοστό άνω του 50% των περιβαλλοντικών ενισχύσεων στη χώρα αυτή[47]. Στη Γερμανία, ως αποτέλεσμα της έγκρισης, το 2002, μέτρων που παρέτειναν την ισχύ διάφορων φοροαπαλλαγών από τον γερμανικό ενεργειακό φόρο επί του ηλεκτρισμού και των ορυκτελαίων, οι δαπάνες αυξάνονταν σταθερά μέχρι το 2006. Μετά τις τροποποιήσεις αυτών των φοροαπαλλαγών στη Γερμανία, οι ενισχύσεις που χορηγούνταν βάσει καθεστώτων περιβαλλοντικών φοροαπαλλαγών μειώθηκαν σημαντικά, κατά 3,2 δις ευρώ μεταξύ 2006 και 2009. Το 2009, το ένα τρίτο όλων των περιβαλλοντικών ενισχύσεων στη Γερμανία χορηγείτο βάσει φορολογικού μέτρου που αφορούσε τους εντατικούς χρήστες ενέργειας στον μεταποιητικό τομέα.

Σχεδόν όλες οι ενισχύσεις για περιβαλλοντική προστασία χορηγούνται βάσει καθεστώτων. Μεταξύ 2004 και 2009, οι μεμονωμένες ενισχύσεις ad hoc για τον στόχο αυτό αντιστοιχούσαν σε λιγότερο από το 0,5 % του συνόλου. Όσον αφορά τα προτιμώμενα μέσα ενίσχυσης, πρώτες ήταν οι φοροαπαλλαγές, με ποσοστό 77 % του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων για περιβαλλοντική προστασία μεταξύ 2004 και 2009, και δεύτερες οι άμεσες επιχορηγήσεις (23 %).

Συμπέρασμα όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την εξοικονόμηση ενέργειας

Στο πλαίσιο της Στρατηγικής Ευρώπη 2020, οι κρατικές ενισχύσεις ενδέχεται να είναι απαραίτητες για να επιτευχθούν οι περιβαλλοντικοί στόχοι της ΕΕ που δεν μπορούν να επιτευχθούν με κίνητρα που βασίζονται στην αγορά ή με κανονιστικά μέτρα. Ο κύριος στόχος του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων είναι να εξασφαλιστεί ότι οι ενισχύσεις για περιβαλλοντικό στόχο δεν θα προκαλέσουν αθέμιτη στρέβλωση του ανταγωνισμού.

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων μπορεί επίσης να πλαισιώσει περαιτέρω την εναρμόνιση των καθεστώτων στήριξης στα κράτη μέλη με στόχο τη δημιουργία ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς για ενέργεια. Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων μπορεί να παίξει ρόλο, ιδίως για να εναρμονισθεί περισσότερο η στήριξη των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας, να περιορισθούν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού μεταξύ των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας που παράγονται στα διαφορετικά κράτη μέλη και να προληφθεί η υπεραντιστάθμιση κατά τα επόμενα έτη.

Κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη

Πλαίσιο πολιτικής

Αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα των μειονεκτικών περιοχών, οι περιφερειακές κρατικές ενισχύσεις προάγουν την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή των κρατών μελών και της Ένωσης ως συνόλου, και κατ’αυτόν τον τρόπο συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων της Ευρώπη 2020. Κατά την έννοια αυτή, οι περιφερειακές ενισχύσεις είναι διαφορετικές από άλλα είδη ενισχύσεων, δεδομένου ότι έχουν σχεδιαστεί για να αποκαταστήσουν ανισορροπίες συνοχής και όχι μόνο αδυναμίες της αγοράς.

Ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων για περιφερειακές ενισχύσεις πρέπει να διαφοροποιηθεί από την πολιτική συνοχής της ΕΕ. Πράγματι, οι περιφερειακές ενισχύσεις επικεντρώνονται περισσότερο στις μειονεκτούσες περιοχές από ό,τι η περιφερειακή πολιτική της ΕΕ, η οποία έχει ευρύτερους πολιτικούς στόχους και μεγαλύτερη γεωγραφική κάλυψη. Ο κύριος στόχος των περιφερειακών κρατικών ενισχύσεων είναι να αποκαταστήσουν εδαφικές ανισότητες από άποψη πλούτου και απασχόλησης (αποτέλεσμα συγκέντρωσης) λειτουργώντας ως κίνητρο για την εγκατάσταση οικονομικών δραστηριοτήτων σε ενισχυόμενες περιοχές (που μετριάζονται από άλλους παράγοντες, όπως κόστος απασχόλησης, πρόσβαση στις αγορές, φορολογία, παραγωγικότητα, κ.λπ.). Οι περιφερειακές ενισχύσεις επιτρέπουν στα κράτη μέλη να στηρίξουν νέες επενδύσεις που συμβάλλουν στη δημιουργία τοπικών θέσεων εργασίας και νέων εταιρειών μέσω της έμμεσης τόνωσης της οικονομικής δραστηριότητας (αποτέλεσμα μόχλευσης).

Η πολιτική συνοχής της ΕΕ έχει ως στόχο να μειώσει τις διαφορές μεταξύ των επιπέδων ανάπτυξης των διαφόρων περιοχών και να μειώσει την καθυστέρηση των πλέον μειονεκτικών περιοχών. Χρηματοδοτεί ένα ευρύ φάσμα δράσεων, από τις υποδομές (μεταφορές, τηλεπικοινωνίες, ενέργεια, κοινωνικός τομέας) μέχρι το ανθρώπινο κεφάλαιο. Η κατηγορία δαπανών «υποστήριξη της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας», που είναι η πλέον άμεσα σχετιζόμενη με την άμεση στήριξη των επιχειρήσεων και ως εκ τούτου περιλαμβάνει κρατικές ενισχύσεις, αντιπροσωπεύει το 20% των συνολικών δαπανών της πολιτικής συνοχής. Μικρό μόνο μέρος της χρηματοδότησης της πολιτικής συνοχής καλύπτεται από τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, δεδομένου ότι η πλειονότητα των δαπανών των διαρθρωτικών ταμείων σχετίζεται με δραστηριότητες που δεν εμπίπτουν στον ορισμό των κρατικών ενισχύσεων, για παράδειγμα η γενική υποδομή. Επιπλέον, η άμεση οικονομική στήριξη των επιχειρήσεων μπορεί να καλύψει διάφορες μορφές (π.χ. επιχορηγήσεις, επιχειρηματικά κεφάλαια, δάνεια) και σκοπούς (π.χ. καινοτομία, περιβάλλον, επαγγελματική εκπαίδευση, κ.λπ.) Ως εκ τούτου, σημαντικό μέρος των κρατικών ενισχύσεων που χορηγούνται στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής δεν σχετίζεται άμεσα με τις περιφερειακές επενδυτικές ενισχύσεις κατά την έννοια των σχετικών κατευθυντήριων γραμμών, αλλά εμπίπτει σε άλλους κανόνες κρατικών ενισχύσεων (π.χ. Ε&Α&Κ, περιβάλλον, επιχειρηματικά κεφάλαια κ.λπ.).

Οι περιφερειακές κρατικές ενισχύσεις έχουν ευρύ πεδίο εφαρμογής, που κυμαίνεται από τα μέτρα υπέρ του συνόλου της περιφερειακής οικονομίας, όπως μέτρα γενικής στήριξης για επιχειρήσεις σε ενισχυόμενες περιοχές (π.χ. ενισχύσεις εκκίνησης, επενδυτικές ενισχύσεις) μέχρι τις μεμονωμένες κρατικές ενισχύσεις για μεγάλα επενδυτικά σχέδια (ΜΕΣ), που δυνητικά είναι περισσότερο στρεβλωτικές του ανταγωνισμού, και για τις οποίες οι εντάσεις ενίσχυσης μειώνονται αυτόματα.

Ωστόσο, οι περιφερειακές ενισχύσεις μπορούν να αποβούν αποτελεσματικές μόνο εφόσον οδηγούν σε βιώσιμες δραστηριότητες και εστιάζονται στις πλέον μειονεκτικές περιφέρειες της Ένωσης. Επιπλέον, τα πλεονεκτήματα των ενισχύσεων από άποψη περιφερειακής ανάπτυξης μιας λιγότερο ευνοημένης περιοχής πρέπει να υπερβαίνουν τις προκύπτουσες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, δηλαδή το επίπεδο του κινδύνου παραγκωνισμού των ανταγωνιστών από την αγορά ως αποτέλεσμα ενίσχυσης που χορηγήθηκε σε συγκεκριμένο δικαιούχο ή σε περιορισμένη ομάδα δικαιούχων.

Ως μέρος των κανόνων κρατικών ενισχύσεων της ΕΕ, η Επιτροπή είναι η μόνη αρμόδια για να λάβει αποφάσεις όσον αφορά τις ενισχύσεις περιφερειακής ανάπτυξης, αφού αξιολογήσει τη συμβατότητά τους με την εσωτερική αγορά. Αντίθετα, τα διαρθρωτικά ταμεία πρέπει να χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τα επιχειρησιακά προγράμματα που προτείνονται από κάθε κράτος μέλος σε συνεργασία με την Επιτροπή. Η εφαρμογή τους εξασφαλίζεται από τις εθνικές διαχειριστικές αρχές, οι οποίες, σύμφωνα με τον γενικό κανονισμό για τα διαρθρωτικά ταμεία[48], οφείλουν να εξασφαλίσουν τη συμμόρφωσή τους με όλες τις πολιτικές της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων κρατικών ενισχύσεων. Η μη τήρηση των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις συνιστά παρατυπία βάσει του εν λόγω κανονισμού, που μπορεί να οδηγήσει σε ανάκτηση της συγχρηματοδότησης ΕΕ. Τα μεγάλης κλίμακας σχέδια, που αφορούν σχέδια με επιλέξιμες δαπάνες άνω των 50 εκατ. ευρώ πρέπει να υποβάλλονται επίσημα στην Επιτροπή[49]. Στη συνέχεια, η Επιτροπή αποφασίζει αν το σχέδιο θα συγχρηματοδοτηθεί, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις πολιτικές της Ένωσης.

Κανόνες όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις για περιφερειακή ανάπτυξη

Οι κατευθυντήριες γραμμές για τις περιφερειακές ενισχύσεις (ΚΓΠΕ) καθορίζουν τα κριτήρια που εφαρμόζει η Επιτροπή όταν εξετάζει τη συμβατότητα περιφερειακών κρατικών ενισχύσεων με την εσωτερική αγορά. Οι ΚΓΠΕ λαμβάνουν υπόψη τη σχετική σοβαρότητα των προβλημάτων που επηρεάζουν την ανάπτυξη των ενδιαφερόμενων περιφερειών θεσπίζοντας ειδικά όρια περιφερειακών ενισχύσεων, που στην ουσία αντανακλούν την προσπάθεια της Επιτροπής να εξισορροπήσει τις θετικές με τις αρνητικές επιπτώσεις των ενισχύσεων.

[50] Περιφερειακές ενισχύσεις προς ΜΕΣ που υπερβαίνουν ορισμένα όρια πρέπει να κοινοποιούνται μεμονωμένα στην Επιτροπή, διότι ενδέχεται να ενέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο στρέβλωσης του ανταγωνισμού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η Επιτροπή κινεί επίσημη διαδικασία έρευνας και πραγματοποιεί αναλυτική αξιολόγηση[51].

Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις ενισχύσεις περιφερειακού χαρακτήρα για την περίοδο 2007-2013

Οι ΚΓΠΑ προσδιορίζουν τους κανόνες για τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων που προωθούν την ανάπτυξη των μειονεκτικών περιοχών της ΕΕ, στηρίζοντας, για παράδειγμα, τις επενδύσεις και τη δημιουργία απασχόλησης.

Για να ληφθεί υπόψη η σχετική σοβαρότητα των προβλημάτων που επηρεάζουν την ανάπτυξη των εν λόγω περιοχών, οι περιοχές χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες:

- Οι περιφέρειες με κατά κεφαλή ΑΕΠ χαμηλότερο από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ και οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες (άρθρο 107, παράγραφος 3 στοιχείο α) της ΣΛΕΕ) είναι οι επιλέξιμες για τα υψηλότερα ποσοστά ενίσχυσης και για λειτουργικές ενισχύσεις (περιφερειακές ενισχύσεις με στόχο τη μείωση των τρεχουσών δαπανών μιας εταιρείας). Τα ποσοστά των ενισχύσεων κυμαίνονται από 30 έως 50% των επιλέξιμων δαπανών.

- Οι περιφέρειες που τα ίδια τα κράτη μέλη προσδιορίζουν σύμφωνα με την εθνική πολιτική τους για την περιφερειακή ανάπτυξη βάσει ορισμένων παραμέτρων που σχετίζονται κυρίως με τη χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και/ή το ιδιαζόντως χαμηλό κατά κεφαλή ΑΕΠ ή την υψηλή ανεργία (άρθρο 107, παράγραφος 3 στοιχείο γ) της ΣΛΕΕ). Για τις περιφέρειες αυτές, τα κράτη μέλη μπορούν να χορηγούν περιφερειακές ενισχύσεις σε χαμηλότερα ποσοστά (κατ’αρχήν μεταξύ 10 και 15% των επιλέξιμων δαπανών).

Τα ποσοστά μπορούν να αυξηθούν σε όλες τις ενισχυόμενες περιφέρειες κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες εφόσον η ενίσχυση χορηγείται σε μικρές επιχειρήσεις και κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες εφόσον χορηγείται σε μεσαίες επιχειρήσεις.

Μολονότι, υπό κανονικές συνθήκες οι λειτουργικές ενισχύσεις απαγορεύονται, μπορούν να χορηγηθούν υπό ορισμένους όρους. Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η εκκίνηση και πρώιμη ανάπτυξη νέων επιχειρήσεων, επιτρέπεται η χορήγηση ενισχύσεων κατά τη φάση ίδρυσης και επέκτασης των μικρών επιχειρήσεων στη διάρκεια της πρώτης πενταετίας. Η χορήγηση λειτουργικών ενισχύσεων επιτρέπεται για την αντιμετώπιση της δημογραφικής ερήμωσης στις λιγότερο κατοικημένες περιοχές και στις εξόχως απόκεντρες περιφέρειες, προκειμένου να αντισταθμιστούν οι πρόσθετες δαπάνες που προκύπτουν κατά την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας, λόγω των μειονεκτημάτων που χαρακτηρίζουν τις περιφέρειες αυτές, όπως η απόκεντρη θέση τους, ο νησιώτικος χαρακτήρας τους, το μικρό μέγεθος, η δύσκολη τοπογραφία και κλίμα, και η οικονομική εξάρτηση από λίγα προϊόντα.

Τέλος, οι ΚΓΠΕ ορίζουν τους κανόνες για τα «μεγάλα επενδυτικά σχέδια», συμπεριλαμβανομένου ενός μηχανισμού διαφάνειας για ορισμένα είδη ενισχύσεων.

Καθοδήγηση όσον αφορά την αναλυτική αξιολόγηση των περιφερειακών ενισχύσεων προς μεγάλα επενδυτικά σχέδια (ΜΕΣ)

Οι ΚΓΠΕ προβλέπουν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ΜΕΣ πρέπει να κοινοποιούνται μεμονωμένα στην Επιτροπή, διότι ενδέχεται να ενέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο στρέβλωσης του ανταγωνισμού. Η αναλυτική αξιολόγηση των μέτρων αυτών είναι απαραίτητη σε περίπτωση που ο αποδέκτης της ενίσχυσης έχει μερίδιο αγοράς μεγαλύτερο του 25 % ή όταν η παραγωγική ικανότητα που δημιουργείται λόγω του σχεδίου υπερβαίνει το 5 % της αγοράς (ενώ ο ρυθμός ανάπτυξης της σχετικής αγοράς προϊόντος είναι χαμηλότερος από τον ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ στον ΕΟΧ).

Το έγγραφο καθοδήγησης ορίζει τη μεθοδολογία για την αναλυτική αξιολόγηση όσον αφορά τη συμβατότητα των περιφερειακών ενισχύσεων προς ΜΕΣ. Η αξιολόγηση αυτή βασίζεται στο κριτήριο εξισορρόπησης, που συνίσταται στη στάθμιση των θετικών αποτελεσμάτων της ενίσχυσης έναντι των αρνητικών επιπτώσεων της δυνητικής στρέβλωσης του ανταγωνισμού που ενδέχεται να προκαλέσει η ενίσχυση. Συνεπώς, τα κράτη μέλη πρέπει να χορηγούν πληροφορίες για τα θετικά αποτελέσματα της ενίσχυσης, καθώς και για την καταλληλότητα, την αναλογικότητα και τον χαρακτήρα κινήτρου της.

Γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία

Ο ΓΚΑΚ απαλλάσσει από την υποχρέωση κοινοποίησης στην Επιτροπή τα καθεστώτα ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα για επενδύσεις και απασχόληση, τα οποία τηρούν τους κανόνες περί επιλέξιμων δαπανών και δεν υπερβαίνουν τις ανώτατες εντάσεις ενίσχυσης που καθορίζονται στον χάρτη περιφερειακών ενισχύσεων για το οικείο κράτος μέλος. Οι ουσιαστικοί κανόνες για τις επενδυτικές ενισχύσεις στον ΓΚΑΚ είναι ισοδύναμοι με αυτούς στις ΚΓΠΕ, ώστε να μην προκύπτει πλεονέκτημα από την κοινοποίηση μέτρου ενίσχυσης το οποίο απαλλάσσεται. Ο ΓΚΑΚ απαλλάσσει επίσης τις περιφερειακές ενισχύσεις για τις νεοσυσταθείσες μικρές επιχειρήσεις, που αποτελούν νέα μορφή περιφερειακών ενισχύσεων την οποία εισήγαγαν οι ΚΓΠΕ.

Ακολουθώντας τις διατάξεις των ΚΓΠΕ, ο ΓΚΑΚ προβλέπει αυξημένα ποσοστά ενισχύσεων για μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.

Ενισχύσεις ad hoc που χορηγούνται στις μεγάλες επιχειρήσεις δεν καλύπτονται από τον ΓΚΑΚ, με εξαίρεση τις διαφανείς ενισχύσεις, υπό τον όρο ότι χορηγούνται συμπληρωματικά προς ενισχύσεις που παρέχονται στο πλαίσιο καθεστώτων, και το στοιχείο ad hoc δεν υπερβαίνει το 50 % της συνολικής ενίσχυσης.

Τα ΜΕΣ πρέπει να κοινοποιούνται μεμονωμένα εάν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.

Εάν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπει ο ΓΚΑΚ, οι εν λόγω ενισχύσεις πρέπει να κοινοποιηθούν και θα αξιολογηθούν βάσει των ΚΓΠΕ.

Αποφάσεις κρατικών ενισχύσεων για περιφερειακές ενισχύσεις και μελέτες περιπτώσεων

Στην περίοδο 2004-2010, η Επιτροπή εξέδωσε 570 τελικές αποφάσεις όσον αφορά μέτρα για περιφερειακή ανάπτυξη. Συγκεκριμένα, 523 αποφάσεις συμβιβάσιμης ενίσχυσης, 14 αποφάσεις «μη ύπαρξης ενίσχυσης» και 33 αρνητικές αποφάσεις. Μόνο ελαφρά περισσότερο από το ήμισυ των αποφάσεων (52%) αφορούσε καθεστώτα. Οι υπόλοιπες αποφάσεις αφορούσαν μεμονωμένα μέτρα ad hoc (σχεδόν 29%) και μεμονωμένες ενισχύσεις στο πλαίσιο καθεστώτων (19%). Έξη από τις δέκα αποφάσεις αφορούσαν πέντε κράτη μέλη. Πολωνία (96 αποφάσεις), Γερμανία (91), Ιταλία (60), Τσεχική Δημοκρατία (46) και Γαλλία (18).

Την ίδια περίοδο, η Επιτροπή ολοκλήρωσε 59 λεπτομερείς αξιολογήσεις ΜΕΣ και μία αναλυτική αξιολόγηση βάσει του εγγράφου καθοδήγησης[52]. Ο σχετικά μεγάλος αριθμός μέτρων ad hoc εξηγείται από τον αριθμό των πολωνικών υποθέσεων ad hoc.

Ο ετήσιος αριθμός των εγκεκριμένων μέτρων περιφερειακών κρατικών ενισχύσεων κυμάνθηκε μεταξύ 60 και 100 στην περίοδο 2004-2009, με τρία έτη αιχμής: το 2004 (92 μέτρα), το 2006 (96) και το 2009 (86). Το 2010, σημειώθηκε σημαντική πτώση και τα μέτρα που εγκρίθηκαν ήταν περίπου 50.

Ο συνολικός αριθμός των μέτρων που έλαβαν τα κράτη μέλη για περιφερειακή ανάπτυξη και τα οποία απαλλάχθηκαν κατά κατηγορία ήταν 778, που σε ποσοστό 97% ήταν καθεστώτα. Τα περισσότερα καθεστώτα εισήχθηκαν από δύο κράτη μέλη με αποκεντρωμένες αρμοδιότητες για κρατικές ενισχύσεις στο επίπεδο των περιφερειακών διοικήσεων: Ιταλία (120) και Ισπανία (112), ακολουθούμενες από την Τσεχική Δημοκρατία (76), την Πολωνία (68) και την Αυστρία (57). Μετά από ένα μέγιστο επίπεδο το 2009, όταν εισήχθησαν συνολικά 266 μέτρα με απαλλαγή κατά κατηγορία, ο αριθμός έπεσε στα 145 μέτρα το 2010. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από την εισαγωγή του νέου ΓΚΑΚ το 2008, και από το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των περιφερειακών ενισχύσεων σχετίζεται με δραστηριότητες των διαρθρωτικών ταμείων, για τα οποία είχαν εγκριθεί προηγουμένως τα επιχειρησιακά προγράμματα για την περίοδο 2007-2013.

Περίπου το 60% όλων των μέτρων για περιφερειακή ανάπτυξη που έλαβαν απαλλαγή κατά κατηγορία θεσπίστηκε βάσει του ΓΚΑΚ (που τέθηκε σε ισχύ το 2008). Στην κατηγορία αυτή, τα καθεστώτα αντιστοιχούσαν στο 96%. Όσον αφορά τους λεπτομερείς στόχους του ΓΚΑΚ, τα εγκεκριμένα μέτρα ορίστηκαν σε ποσοστό 87% ως καθεστώτα περιφερειακών ενισχύσεων. (άρθρο 13 του ΓΚΑΚ). Το υπόλοιπο μοιράστηκε μεταξύ μέτρων ενίσχυσης προς νεοσύστατες μικρές επιχειρήσεις (10%, άρθρο 14 του ΓΚΑΚ) και μέτρων ενίσχυσης περιφερειακού χαρακτήρα ad hoc (κάτω του 4%, άρθρο 13.1 του ΓΚΑΚ).

[pic]

Στο κατωτέρω πλαίσιο παρουσιάζονται παραδείγματα μέτρων περιφερειακής ενίσχυσης που εφαρμόστηκαν σε τέσσερα κράτη μέλη. Το πρώτο είναι γερμανικό μέτρο για τη στήριξη των επενδύσεων σε ορισμένες ενισχυόμενες περιφέρειες. Το δεύτερο παράδειγμα είναι μέτρο της Μάλτας με στόχο την προώθηση της σύστασης νέων επιχειρήσεων, δυνατότητα που για πρώτη φορά παρείχε ο ΓΚΑΚ της περιόδου 2007-2013. Το τρίτο παράδειγμα περιγράφει γαλλικό μέτρο για την αντιστάθμιση ειδικών μειονεκτημάτων που αντιμετωπίζουν οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες. Το τελευταίο είναι μεγάλο επενδυτικό σχέδιο που εφαρμόστηκε στην Ουγγαρία.

«Inνestitionszulagengesetz 2007» (Γερμανία, N 357a/2006 και XR 6/2007)

Τον Ιούνιο του 2006, η Γερμανία κοινοποίησε στην Επιτροπή το καθεστώς που θα διαδεχόταν τα μέτρα ενίσχυσης βάσει του νόμου για την πριμοδότηση των επενδύσεων, ο οποίος προέβλεπε τη φορολογική στήριξη των επενδυτικών σχεδίων στα νέα γερμανικά κρατίδια και το Βερολίνο. Η αρχική κοινοποίηση αφορούσε την εφαρμογή του καθεστώτος για σχέδια που δρομολογήθηκαν τόσο πριν όσο και μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2006.

Σε συμφωνία με τις γερμανικές αρχές, το μέτρο χωρίστηκε σε δύο μέρη:

(α) ενίσχυση N 357a/2006 σε σχέση με αρχικά επενδυτικά σχέδια που άρχισαν πριν την 1η Ιανουαρίου 2007·

(β) καθεστώς XR 6/2006 απαλλασσόμενο κατά κατηγορία όσον αφορά σχέδια που άρχισαν μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2006.

To μέτρο αυτό απαλλάχτηκε από την υποχρέωση κοινοποίησης και δεν χρειαζόταν να εγκριθεί από την Επιτροπή.

Ο συνολικός προϋπολογισμός για τα δύο αυτά μέτρα ανέρχεται περίπου σε 1,74 δις. ευρώ.

Το 2009, το 20 % όλων των κρατικών ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα στην ΕΕ χορηγήθηκε βάσει των δύο αυτών μέτρων: περίπου το 11% βάσει του καθεστώτος N 357a/2006 και το υπόλοιπο βάσει του μέτρου που απαλλάσσεται κατά κατηγορία. Αυτό αντιπροσωπεύει περίπου τα τρία τέταρτα του συνόλου των περιφερειακών ενισχύσεων στη Γερμανία.

Καθεστώς ενισχύσεων για νεοσύστατες μικρές επιχειρήσεις (Mάλτα N 622/2007)

Τον Οκτώβριο του 2007, η Μάλτα κοινοποίησε στην Επιτροπή την πρόθεσή της να εφαρμόσει καθεστώς με στόχο να στηρίξει τη δημιουργία νέων, υψηλής πρόσθετης αξίας επιχειρήσεων που έχουν το δυναμικό να συμβάλουν στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη, σύμφωνα με τη διάταξη του ΓΚΑΚ για τον στόχο «Ενίσχυση προς νεοσύστατες μικρές επιχειρήσεις». Αυτή είναι μια νέα μορφή ενισχύσεων, που για πρώτη φορά περιλαμβάνεται στις κατευθυντήριες γραμμές για τις περιφερειακές ενισχύσεις για την περίοδο 2007-2013.

Το καθεστώς ισχύει σε ολόκληρη την επικράτεια της Μάλτας, που, βάσει του χάρτη περιφερειακών ενισχύσεων της Μάλτας για την περίοδο 2007-2008, ορίζεται ως ενισχυόμενη περιοχή επιλέξιμη για τη χορήγηση εθνικών κρατικών ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα βάσει της παρέκκλισης του άρθρου 107, παράγραφος 3, στοιχείο α) της ΣΛΕΕ.

Η χορήγηση ενισχύσεων επιτρέπεται για μικρές επιχειρήσεις που ιδρύθηκαν λιγότερο από τρία έτη πριν από την ημερομηνία εφαρμογής βάσει του καθεστώτος και απασχολούν τουλάχιστον τρεις υπαλλήλους με πλήρη απασχόληση. Το κράτος μέλος εισήγαγε μηχανισμό για να αποφευχθεί κάθε πιθανή κατάχρηση της ενίσχυσης.

Το μέτρο εφαρμόζεται μόνο σε ορισμένους οικονομικούς τομείς. Η ενίσχυση παρέχεται υπό μορφή άμεσης επιχορήγησης. Η συνολική αξία της επιχορήγησης ανά δικαιούχο περιορίζεται στα 2 εκατ. ευρώ, και το ετήσιο ποσό της ενίσχυσης δεν επιτρέπεται να υπερβεί το 33% των 2 εκατ. ευρώ ανά επιχείρηση.

Μετά από αξιολόγηση, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το καθεστώς πληρούσε τις απαιτήσεις των κατευθυντήριων γραμμών για τις περιφερειακές ενισχύσεις και έκρινε ότι είναι συμβιβάσιμο με την εσωτερική αγορά.

Καθεστώτα ενισχύσεων για τα γαλλικά υπερπόντια διαμερίσματα (Γαλλία, N 542/2006 και άλλοι)

Το 2007, η Επιτροπή ενέκρινε δέκα καθεστώτα ενισχύσεων για τα γαλλικά υπερπόντια διαμερίσματα. Τα δέκα καθεστώτα ενισχύσεων αφορούν απαλλαγές από τον φόρο και τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης για την αντιστάθμιση των ειδικών μειονεκτημάτων που αντιμετωπίζουν οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες. Οι εξόχως απόκεντρες περιφέρειες είναι επιλέξιμες βάσει της παρέκκλισης του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο α) της ΣΛΕΕ για την περίοδο 2007-2013. Τα δέκα καθεστώτα ενισχύσεων είχαν εγκριθεί προηγουμένως από την Επιτροπή βάσει των κατευθυντήριων γραμμών για τις περιφερειακές ενισχύσεις για την περίοδο 2000-2006.

Υπό ορισμένους όρους, οι εταιρείες μπορούν επίσης να λάβουν επενδυτικές ενισχύσεις σε ποσοστό μέχρι 60% για τις μεγάλες επιχειρήσεις στη Γαλλική Γουινέα, και μέχρι 50% για τις μεγάλες επιχειρήσεις στη Μαρτινίκα, τη Γουαδελούπη και τη Ρεϋνιόν (συν πριμοδότηση ΜΜΕ, κατά περίπτωση).

Οι ΚΓΕΕ επιτρέπουν επίσης και τη χορήγηση λειτουργικών ενισχύσεων, που όμως πρέπει να δικαιολογούνται από τη συμβολή τους στην περιφερειακή ανάπτυξη, και το επίπεδό τους πρέπει να είναι ανάλογο των πρόσθετων εξόδων που προκύπτουν από τους παράγοντες που αναφέρονται στο άρθρο 349 της ΣΛΕΕ. Μετά από αξιολόγηση, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το σύνολο των ενισχύσεων που κοινοποιήθηκαν ισοδυναμεί περίπου με 6,5 % του ΑΕΠ των εξεταζόμενων περιφερειών, και ότι το επίπεδο αυτό είναι ανάλογο των συνολικών πρόσθετων εξόδων που επιβαρύνουν τις εταιρείες στις περιφέρειες αυτές.

Το 2009, το 22,7 % των συνολικών περιφερειακών ενισχύσεων που χορηγήθηκαν στην Ευρώπη, χορηγήθηκε βάσει των εν λόγω 10 καθεστώτων, που αντιστοιχούν περίπου στο 77 % των συνολικών περιφερειακών ενισχύσεων στη Γαλλία.

N 671/2008 – HU – LIP – περιφερειακές επενδυτικές ενισχύσεις στην Mercedes-Benz Manufacturing Hungary

Τον Δεκέμβριο του 2008, οι ουγγρικές αρχές κοινοποίησαν βάσει των ΚΓΠΕ την πρόθεσή τους να χορηγήσουν περιφερειακή ενίσχυση για ένα μεγάλο επενδυτικό σχέδιο υπέρ της Mercedes-Benz Manufacturing Hungary. Πρόθεση της Ουγγαρίας ήταν να προωθήσει την περιφερειακή ανάπτυξη παρέχοντας περιφερειακή ενίσχυση στην Mercedes-Benz για την κατασκευή νέας μονάδας παραγωγής 180.000 επιβατηγών αυτοκινήτων. Η συγκεκριμένη περιοχή είναι μειονεκτούσα και επιλέξιμη για ενίσχυση βάσει του άρθρου 107 παράγραφος 3 στοιχείο α) της ΣΛΕΕ ως περιοχή με ασύνηθες χαμηλό βιοτικό επίπεδο και υψηλή ανεργία.

Το επενδυτικό σχέδιο αφορούσε επιλέξιμες δαπάνες ύψους 548,4 εκατ. ευρώ. Περίπου 400 εκατ. ευρώ από τις συνολικές δαπάνες του σχεδίου θα χρηματοδοτηθούν μέσω δανείου από την ΕΤΕ χωρίς κρατική εγγύηση, με αποτέλεσμα η κρατική ενίσχυση να ανέρχεται σε 111,5 εκατ. ευρώ. Η επένδυση θα δημιουργήσει 2.500 άμεσες καθώς και 10.000 έως 14.000 έμμεσες θέσεις εργασίας. Σύμφωνα με τις ουγγρικές αρχές, το σχέδιο θα βοηθήσει στη μείωση του ποσοστού της περιφερειακής ανεργίας κατά 0,5%.

Η αξιολόγηση της Επιτροπής όσον αφορά τις περιφερειακές ενισχύσεις για ΜΕΣ έχει ως στόχο να εξακριβώσει εάν το μερίδιο αγοράς του δικαιούχου και η παραγωγική ικανότητα που δημιουργείται από την επένδυση παραμένουν κάτω των ορίων που τίθενται στις ΚΓΠΕ. Σε περίπτωση που δεν υφίσταται υπέρβαση των ορίων, το αποτέλεσμα της ενίσχυσης στον ανταγωνισμό θεωρείται ότι αντισταθμίζεται από τη θετική συμβολή της στην περιφερειακή ανάπτυξη.

Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι τα μερίδια αγοράς του ομίλου Daimler, στον οποίο ανήκει η μονάδα παραγωγής, θα παραμείνουν σημαντικά χαμηλότερα του ορίου του 25% στις σχετικές αγορές, τόσο πριν όσο και μετά τη σχεδιαζόμενη επένδυση, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η πρόσθετη παραγωγική ικανότητα που δημιουργείται με το σχέδιο θα παραμείνει κάτω του 5% της φαινόμενης κατανάλωσης του προϊόντος στον ΕΟΧ. Τον Νοέμβριο του 2009, η Επιτροπή ενέκρινε το μέτρο κρατικής ενίσχυσης.

Δαπάνες κρατικών ενισχύσεων περιφερειακού χαρακτήρα

Το 2009, οι περιφερειακές κρατικές ενισχύσεις ανήλθαν σε 13, 9 δις ευρώ. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 24 % του συνόλου των κρατικών ενισχύσεων για τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες ή 0,12 % του ΑΕΠ της ΕΕ των 27. Περίπου 4,9 δις ευρώ (35 %) χορηγήθηκαν με μέτρα που απαλλάσσονται κατά κατηγορία.

Σε σχετικές τιμές, ως ποσοστό του ΑΕΠ, δώδεκα κράτη μέλη χορήγησαν περισσότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ: Ελλάδα (0,57 %), Ουγγαρία (0,28 %), Σλοβενία (0,27 %), Mάλτα (0,25 %), Τσεχική Δημοκρατία (0,23 %), Γαλλία (0,22 %), Ιρλανδία (0,18 %), Σλοβακία (0,17 %), Πολωνία (0,17 %), Γερμανία (0,15 %), Λιθουανία (0,14 %) και Ισπανία (0,12 %).

Σε σχέση με το σύνολο των ενισχύσεων στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, οι ενισχύσεις περιφερειακής ανάπτυξης ήταν ιδιαίτερα σημαντικές στις χώρες της ΕΕ των 12, όπου αντιπροσώπευαν περίπου το 30% του συνόλου, επίπεδο υψηλότερο από αυτό που παρατηρήθηκε στην ΕΕ των 15 (23%) Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι τα συγκεκριμένα κράτη μέλη έχουν μεγαλύτερο αριθμό επιλέξιμων περιφερειών και, ως εκ τούτου, τη δυνατότητα να χορηγούν ενισχύσεις υψηλότερων εντάσεων.

Το υψηλότερο μερίδιο ενισχύσεων περιφερειακής ανάπτυξης σε αναλογία προς το σύνολο των ενισχύσεων στη βιομηχανία και τις υπηρεσίες χορηγήθηκε στην Ελλάδα (76 %), τη Βουλγαρία (59 %), τη Λιθουανία (51 %), τη Σλοβακία (47 %) και την Τσεχική Δημοκρατία (46 %), ενώ σε τέσσερα κράτη μέλη (Δανία, Κάτω Χώρες, Κύπρος και Φιλανδία) ήταν κάτω του 2 %.

Σε ονομαστικές τιμές, οι μεγαλύτεροι χορηγοί ήταν η Γαλλία (4,1 δις ευρώ, 30 % του συνόλου της ΕΕ), Γερμανία (3,7 δις ευρώ, 27 %), Ελλάδα (1,4 δις ευρώ, 10 %), Ισπανία (1,2 δις ευρώ, 9 %) και Ιταλία (1 δις ευρώ, 7 %).

Το 2009, σχεδόν το ήμισυ (45%) του συνόλου των ενισχύσεων για περιφερειακή ανάπτυξη στην ΕΕ χορηγήθηκε βάσει πέντε μόνο μέτρων. Αυτά ήταν τρία γερμανικά καθεστώτα (δύο από τα οποία απαλλά