** 
* * 
£ 
** * 
£ * ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ 
Βρυξέλλες, 17.03.1999 
ΟΟΜ(1999)127 τελικό 
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 
ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ 
90/364, 90/365 και 93/96 
(ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΔΙΑΜΟΝΗΣ) 
ΠΕΡΙΛΗΨΗ 
Το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας περιοριζόταν αρχικά στα πρόσωπα που ασκούσαν 
οικονομική δραστηριότητα. Μετά από μια μακρά διαδικασία, το εν λόγω δικαίωμα 
επεκτάθηκε σε όλους τους υπηκόους των κρατών μελών, έστω και αν δεν ασκούν 
οικονομική δραστηριότητα. Τούτο ορίζουν οι τρεις οδηγίες της 28ης Ιουνίου 1990 σχετικά 
με το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών, των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού 
πληθυσμού. Η επέκταση αυτή του δικαιώματος διαμονής, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, 
επιβεβαιώθηκε επίσημα από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ: πράγματι, με το άρθρο 8 Α της 
συνθήκης ΕΚ παρέχεται σε κάθε πολίτη ένα θεμελιώδες και ατομικό δικαίωμα κυκλοφορίας 
και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών. Ωστόσο, συνεχίζουν να εφαρμόζονται οι 
προϋποθέσεις και ο τρόπος άσκησης του εν λόγω δικαιώματος, όπως αυτά καθορίζονται 
στο παράγωγο δίκαιο. 
Η παρούσα έκθεση επιχειρεί μια αξιολόγηση της εφαρμογής των τριών οδηγιών σχετικά με 
το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών, των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού 
πληθυσμού. 
Η μεταφορά των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο αποτελεί ένα πρώτο στοιχείο εκτίμησης. 
Κατ' αρχάς διαπιστώνεται ότι αυτή καθαυτή η διαδικασία μεταφοράς υπήρξε δυσχερής. 
Μόνο τρία κράτη μέλη τήρησαν τις σχετικές προθεσμίες και είχαν μεταφέρει τις οδηγίες 
στο εσωτερικό τους δίκαιο μέχρι την προβλεπόμενη ημερομηνία της 30ής Ιουνίου 1992. Οι 
διαδικασίες επί παραβάσει για μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο που κινήθηκαν από την 
Επιτροπή κατά των υπόλοιπων κρατών μελών τέθηκαν στη συνέχεια στο αρχείο, καθώς 
άρχισαν να εγκρίνονται τα αντίστοιχα μέτρα μεταφοράς. Ωστόσο, η διαδικασία κατά ενός 
κράτους μέλους οδηγήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου και κατέληξε στην καταδίκη του εν 
λόγω κράτους μέλους με απόφαση του 1997. 
Ακολούθως, σχετικά με το περιεχόμενο των μέτρων μεταφοράς, η Επιτροπή χρειάσθηκε να 
κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει για εσφαλμένη μεταφορά κατά 14 κρατών μελών, 
γεγονός που συνιστά ένα ασυνήθιστα υψηλό ποσοστό δικαστικών προσφυγών όσον αφορά 
τις εν λόγω διατάξεις. Οι περισσότερες διαδικασίες ετίθεντο στο αρχείο, ευθύς ως τα κράτη 
μέλη επέφεραν τροποποιήσεις στις νομοθεσίες τους. Ωστόσο, το 1998 η Επιτροπή 
αναγκάσθηκε να προσφύγει στο Δικαστήριο κατά δύο κρατών μελών. 
Η εμπειρία αυτών τους οποίους αφορά άμεσα η οδηγία, δηλαδή των πολιτών και των 
διοικήσεων των κρατών μελών, αποτελεί το δεύτερο στοιχείο αξιολόγησης της εφαρμογής 
των οδηγιών. 
Οι καταγγελίες στην Επιτροπή και οι αναφορές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι 
ενδεικτικές των δυσκολιών που συναντούν οι πολίτες κατά την εφαρμογή των οδηγιών: 
αβεβαιότητα όσον αφορά τις διαδικασίες που πρέπει να ακολουθηθούν, χρονοβόρες και 
πολύπλοκες ενέργειες για την απόκτηση κάρτας διαμονής, δυσχέρειες ως προς την τήρηση 
των προϋποθέσεων υγειονομικής ασφάλισης και πόρων. 
Οι ίδιες οι διοικήσεις βρίσκονται ενίοτε σε δίλημμα σχετικά με τις εφαρμοστέες διατάξεις 
και συναντούν δυσκολίες, κυρίως κατά την εκτίμηση των προϋποθέσεων που αφορούν τους 
πόρους και την υγειονομική ασφάλιση. 
Τα πρώτα συμπεράσματα που συνάγει η Επιτροπή από τις διαπιστώσεις σχετικά με την 
εφαρμογή των τριών οδηγιών, συνοψίζονται στα ακόλουθα τέσσερα σημεία, όπου 
επιβάλλεται: 
- να βελτιωθεί η προσπάθεια ενημέρωσης των πολιτών 
- να συνεχισθεί η αποτελεσματική διασφάλιση του σεβασμού του υφιστάμενου κοινοτικού 
δικαίου· 
- να καταστεί το κοινοτικό δίκαιο περισσότερο κατανοητό όσον αφορά θέματα ελεύθερης 
κυκλοφορίας των προσώπων και να αναδιοργανωθεί σύμφωνα με την έννοια της ιθαγένειας 
της Ένωσης· 
- να ξεκινήσουν συζητήσεις με στόχο τη ριζική μεταρρύθμιση του υφιστάμενου δικαίου. 
Εισαγωγή 
Η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων περιλαμβάνει το δικαίωμα εισόδου, 
κυκλοφορίας, διαμονής και, ενδεχομένως, παραμονής σε κράτος μέλος διαφορετικό 
από αυτό του οποίου την ιθαγένεια έχει ο κοινοτικός υπήκοος. Κατά την άσκηση του 
εν λόγω δικαιώματος απαγορεύεται κάθε διάκριση που βασίζεται στην ιθαγένεια. 
Ωστόσο, αρχικά, το δικαίωμα ενός υπηκόου κράτους μέλους να διαμένει στο έδαφος 
άλλου κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Κοινότητας προϋπέθετε (ουσιαστικά) την 
άσκηση οικονομικής δραστηριότητας στο συγκεκριμένο κράτος. Επομένως, το 
δικαίωμα διαμονής απέρρεε από το δικαίωμα άσκησης οικονομικής 
δραστηριότητας1. 
Η κατάσταση αυτή, όμως, δεν μπορούσε να συνεχισθεί, διότι δεν ανταποκρινόταν 
πλήρως σε έναν από τους στόχους που καθορίζονται στο άρθρο 3γ της συνθήκης της 
Ρώμης («εξάλειψη των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων μεταξύ 
των κρατών μελών... »), αλλά ούτε και στην πολιτική βούληση που εκφράσθηκε 
κατά τη Σύνοδο Κορυφής των Παρισίων του 1974 και αφορούσε την προώθηση μιας 
"Ευρώπης των πολιτών"2. 
Ανταποκρινόμενη στη νέα αυτή αντίληψη σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία των 
προσώπων, η Επιτροπή είχε προτείνει από το 19793 την επέκταση του δικαιώματος 
διαμονής σε άλλες κατηγορίες προσώπων που δεν ασκούσαν οικονομική 
δραστηριότητα, διότι θεωρούσε την εξέλιξη αυτή ως σημαντικό στοιχείο για την 
ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. Ωστόσο, οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την 
αποπεράτωση της εν λόγω διαδικασίας δημιουργήθηκαν μετά από μια δεκαετία 
περίπου χάρη στην ώθηση που έδωσε η προετοιμασία και η έγκριση της Ενιαίας 
Ευρωπαϊκής Πράξης. Μετά την απόσυρση της πρότασης της του 1979, η Επιτροπή 
διαχώρισε τα θέματα υποβάλλοντας το 1989 τρεις νέες προτάσεις4 σχετικά με τους 
σπουδαστές, τους συνταξιούχους και το λοιπό μη ενεργό πληθυσμό , οι οποίες 
οδήγησαν στην έγκριση από το Συμβούλιο στις 28 Ιουνίου 1990 των οδηγιών 90/364 
σχετικά με το δικαίωμα διαμονής6, 90/365 σχετικά με το δικαίωμα διαμονής των 
μισθωτών και μη μισθωτών εργαζομένων που έχουν παύσει την επαγγελματική τους 
δραστηριότητα7 και 90/366 σχετικά με το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών8. 
Η επέκταση αυτή, στο παράγωγο δίκαιο, του προσωπικού πεδίου εφαρμογής του 
δικαιώματος διαμονής επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια επίσημα σε επίπεδο Συνθήκης 
ΕΚ με το άρθρο 8Α που θέσπισε η Συνθήκη του Μάαστριχτ: « Κάθε πολίτης της 
Ένωσης έχει το δικαίωμα να ... διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, 
υπό την επιφύλαξη των περιορισμών και με τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στην 
παρούσα Συνθήκη και στις διατάξεις που θεσπίζονται για την εφαρμογή της ». 
1 Πρβλ., παραδείγματος χάριν, άρθρο 48 παράγραφος 3 της Συνθήκης ΕΟΚ. 
2 Πρβλ. Έκθεση της Επιτροπής για την ιθαγένεια της Ένωσης, 21.12.1993, ΟΟΜ(93)702 τελικό, 
σημείο Π. 
3 ΟΟΜ(79)215 τελικό, ΕΕ Ο 207 της 17.8.1979, σ. 14. 
4ΕΕ Ο 191 της 28.7.1989. 
5 Για λεκτική ευκολία, ο όρος « λοιπός μη ενεργός πληθυσμός » χρησιμοποιείται στην παρούσα 
έκθεση για να περιγράψει τους δικαιούχους της οδηγίας 90/364.1 
6 ΕΕ 1.180 της 13.7.1990, σ. 26. 
7 ΕΕ Ε 180 της 13.7.1990, σ. 28. 
8 ΕΕ Ε 180 της 13.7.1990, σ. 30. 
Το άρθρο 8 Α καθιερώνει, λοιπόν, το δικαίωμα διαμονής ως θεμελιώδες και ατομικό 
δικαίωμα9, χωρίς ωστόσο να καθιστά ανενεργές τις πράξεις του παράγωγου δικαίου 
που θεσπίσθηκαν στο παρελθόν, και ειδικότερα τις οδηγίες 90/364, 90/365 καθώς και 
την οδηγία 93/9610, που αντικατέστησε την οδηγία 90/366 μετά την ακύρωση της 
τελευταίας από το Δικαστήριο11. 
Πέρα από το ίδιο το δικαίωμα διαμονής, πρέπει να υπομνησθεί γενικότερα η 
σημασία που έχει η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης (ιθαγένεια της Ένωσης), η 
οποία αντανακλάται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, που προστέθηκε επίσης στη 
συνθήκη ΕΚ από τη συνθήκη του Μάαστριχτ· σύμφωνα με τη διάταξη αυτή « Οι 
πολίτες της Ένωσης έχουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που προβλέπονται 
από την παρούσα συνθήκη ». Ένα από τα ουσιώδη δικαιώματα από την άποψη 
αυτή είναι, όπως υπενθύμισε πρόσφατα το Δικαστήριο12, « το προβλεπόμενο στο 
άρθρο 6 της Συνθήκης δικαίωμα να μην υφίστανται διακρίσεις λόγω ιθαγένειας 
εντός του καθ' ύλη πεδίου εφαρμογής της Συνθήκης ». 
Ο στόχος της παρούσας έκθεσης που συνέταξε η Επιτροπή ανταποκρίνεται στην 
υποχρέωση της να αναφέρεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο για 
την εφαρμογή των τριών οδηγιών, οι οποίες αποσκοπούν στην επέκταση του 
δικαιώματος διαμονής σε όλους του κοινοτικούς υπηκόους, έστω και αν δεν ασκούν 
καμία οικονομική δραστηριότητα, υπό τον όρο ότι διαθέτουν υγειονομική ασφάλιση 
και επαρκείς πόρους ώστε να μην επιβαρύνουν το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας του 
κράτους μέλους υποδοχής. 
Ας σημειωθεί ότι οι τρεις αυτές οδηγίες εφαρμόζονται επίσης στα πλαίσια του 
Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και ότι η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ συντάσσει 
ήδη αντίστοιχη έκθεση για την εφαρμογή των οδηγιών στη Νορβηγία, την Ισλανδία 
και το Λιχτενστάιν. 
Η παρούσα έκθεση της Επιτροπής για την εφαρμογή των προαναφερθεισών οδηγιών 
αποτελείται από τέσσερα μέρη : 
1. σύντομη υπόμνηση του περιεχομένου των οδηγιών 
2. εξέταση της μεταφοράς των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο, τόσο όσον αφορά τις 
προθεσμίες της συγκεκριμένης διαδικασίας όσο και το περιεχόμενο των ληφθέντων 
εθνικών μέτρων 
3. ανάλυση των πληροφοριών που προέρχονται από αυτούς τους οποίους αφορούν 
οι οδηγίες, δηλαδή από τους πολίτες της Ένωσης και τις αρμόδιες για θέματα 
διαμονής διοικητικές αρχές, σχετικά με τη λειτουργία των οδηγιών 
4. απολογισμός της εφαρμογής των οδηγιών με παράλληλο καθορισμό τομέων 
μελλοντικών συζητήσεων και δράσεων για τη βελτιωμένη λειτουργία του 
δικαιώματος διαμονής. 
9 Πρβλ. Δεύτερη έκθεση της Επιτροπής για την ιθαγένεια της Ένωσης, 27.5.1997, ΟΟΜ(97) 230 
τελικό, σ. 15. 
10 ΕΕ Ι. 317 της 18.12.1993, σ. 59 
11 Απόφαση της 7.7.1992, υποθ. Ο-295/90, Συλλογή 1992, σ. 1-4193. 
12 Απόφαση της 12.5.1998, υποθ. 0-85/96, Συλλογή 1998, σ. 1-2691. 
1. Περιεχόμενο των οδηγιών 
1.1. Οι συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός πληθυσμός : 
Οι οδηγίες 90/365 και 90/364 παρέχουν δικαίωμα διαμονής στους συνταξιούχους και 
στο λοιπό μη ενεργό πληθυσμό υπό τον όρο ότι διαθέτουν επαρκείς πόρους, ώστε να 
μην επιβαρύνουν, κατά τη διάρκεια της διαμονής τους, το σύστημα κοινωνικής 
προνοίας του κράτους μέλους υποδοχής, καθώς και υγειονομική ασφάλιση που να 
καλύπτει το σύνολο των κινδύνων στο κράτος μέλος υποδοχής (άρθρο 1, 
παράγραφος 1). Η επάρκεια των πόρων κρίνεται με βάση τα όρια που τίθενται στην 
κοινωνική νομοθεσία των κρατών μελών υποδοχής (άρθρο 1, παράγραφος 2). 
Τα μέλη της οικογένειας που μπορούν να συνοδεύσουν τον κάτοχο του δικαιώματος 
διαμονής είναι ο/η σύζυγος του και οι συντηρούμενοι από αυτόν/αυτήν κατιόντες και 
ανιόντες (άρθρο 1, παράγραφος 2). 
Η διάρκεια ισχύος της κάρτας διαμονής μπορεί να περιορίζεται σε πέντε έτη και, σε 
περίπτωση ανάγκης, το κράτος μέλος μπορεί να απαιτεί την « εκ νέου θεώρηση » της 
κάρτας μετά τα δύο πρώτα έτη διαμονής (άρθρο 2). Από παραπομπές (άρθρο 2) σε 
διάφορες διατάξεις της οδηγίας 68/36013 προκύπτει ότι η κάρτα διαμονής ισχύει για 
ολόκληρη την επικράτεια, ότι η ισχύς της δεν θίγεται από διακοπές της διαμονής που 
δεν υπερβαίνουν τους έξι συνεχείς μήνες, ότι εκδίδεται ατελώς ή αντί καταβολής 
ποσού μη υπερβαίνοντος αυτό που απαιτείται για την έκδοση δελτίων ταυτότητας 
στους υπηκόους του κράτους μέλους υποδοχής, ότι οι θεωρήσεις που απαιτούνται 
ενδεχομένως για τα μέλη της οικογένειας που δεν διαθέτουν την ιθαγένεια ενός 
κράτους μέλους εκδίδονται ατελώς και με κάθε διευκόλυνση. 
Ο/η σύζυγος και τα συντηρούμενα τέκνα, ανεξάρτητα από την ιθαγένεια τους, έχουν 
το δικαίωμα να αναλαμβάνουν οποιαδήποτε μισθωτή ή μη μισθωτή δραστηριότητα 
στο σύνολο του εδάφους του κράτους μέλους υποδοχής (άρθρο 2). 
Το δικαίωμα διαμονής ισχύει για όσο διάστημα οι δικαιούχοι εξακολουθούν να 
πληρούν τους όρους περί επαρκών πόρων και κατάλληλης υγειονομικής ασφάλισης 
(άρθρο 3). 
1.2. Οι σπουδαστές : 
Για την παρουσίαση των διατάξεων της οδηγίας 93/96 είναι αναγκαίο να προηγηθεί 
μια σύντομη υπόμνηση της συμβολής της νομολογίας του Δικαστηρίου στη 
θεμελίωση του δικαιώματος διαμονής των σπουδαστών. 
Η θεμελίωση του δικαιώματος διαμονής των σπουδαστών : 
Η διατύπωση που επέλεξε το Συμβούλιο στην οδηγία 90/366 («τα κράτη μέλη ... 
παρέχουν το δικαίωμα διαμονής σε κάθε σπουδαστή») διαφέρει από τη διατύπωση 
που περιλαμβάνεται στην πρόταση της Επιτροπής του 1989 (« τα κράτη μέλη .... 
αναγνωρίζουν το δικαίωμα διαμονής »). Πράγματι, η Επιτροπή θεωρούσε μετά την 
απόφαση ΟΓ&νίβΓ14 ότι το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών προέκυπτε από την 
απαγόρευση οποιασδήποτε διάκρισης μεταξύ των υπηκόων των κρατών μελών όσον 
13 Οδηγία του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 1968, περί καταργήσεως των περιορισμών στη 
διακίνηση και στη διαμονή των εργαζομένων των κρατών μελών και των οικογενειών τους στο 
εσωτερικό της Κοινότητας, ΕΕ Ι, 257 της 19.10.1968. 
14 Απόφαση της 13.2.1985, υποθ. 293/83, Συλλογή 1985, σ. 593. 
αφορά την πρόσβαση στην επαγγελματική εκπαίδευση και, βάσει της απόφασης 
αυτής, είχε εξάλλου τροποποιήσει την πρόταση οδηγίας της ώστε να αποκλείει τους 
σπουδαστές από το πεδίο εφαρμογής της τελευταίας15. Μετά την ακύρωση της 
οδηγίας 90/366 από το Δικαστήριο16, η Επιτροπή επανέλαβε στην πρόταση της του 
199317 τη διατύπωση της πρότασης της του 1989 (τα κράτη μέλη « αναγνωρίζουν » 
το δικαίωμα διαμονής). Στην επιλογή της συγκεκριμένης διατύπωσης από την 
Επιτροπή συνέτεινε η απόφαση ΚαιιΚη της 26.2.199218, κατά την οποία το 
Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι « ο υπήκοος κράτους μέλους στον οποίο επετράπη η 
παρακολούθηση μαθημάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης σε άλλο κράτος μέλος 
έχει, βάσει του κοινοτικού δικαίου, δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής 
ώστε να μπορέσει να παρακολουθήσει την εκπαίδευση αυτή και κατά τη διάρκεια της 
». Το κείμενο της οδηγίας 93/96, που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο, επαναλαμβάνει 
την προαναφερθείσα διατύπωση σύμφωνα με την οποία τα κράτη μέλη 
« αναγνωρίζουν » το δικαίωμα διαμονής. 
Οι όροι εφαρμογής του δικαιώματος διαμονής σύμφωνα με την οδηγία 93/96 : 
Το δικαίωμα διαμονής προϋποθέτει ότι ο σπουδαστής είναι εγγεγραμμένος σε 
αναγνωρισμένο εκπαιδευτικό ίδρυμα προκειμένου να παρακολουθήσει, κατά κύρια 
απασχόληση, κύκλο επαγγελματικής εκπαίδευσης και ότι διαθέτει υγειονομική 
ασφάλιση (άρθρο 1). Όσον αφορά τους πόρους, ο σπουδαστής μπορεί να κάνει μια 
απλή δήλωση (άρθρο 1). 
Το δικαίωμα διαμονής καλύπτει τον/τη σύζυγο και, από τα υπόλοιπα μέλη της 
οικογένειας, μόνο τα συντηρούμενα τέκνα (άρθρο 1). 
Η διάρκεια ισχύος του δελτίου άδειας διαμονής μπορεί να περιορίζεται στη διάρκεια 
της εκπαίδευσης, ή σε ένα έτος εάν η διάρκεια της εκπαίδευσης υπερβαίνει το έτος 
(άρθρο 2, παράγραφος 1). Όσον αφορά το κόστος του δελτίου άδειας διαμονής και 
τους όρους έκδοσης θεωρήσεων για τα μέλη της οικογένειας, η εν λόγω οδηγία 
παραπέμπει στην οδηγία 68/360 (άρθρο 2, παράγραφος 2). 
Ο/η σύζυγος και τα συντηρούμενα τέκνα δικαιούνται να αναλαμβάνουν οποιαδήποτε 
μισθωτή ή μη μισθωτή δραστηριότητα στο σύνολο του εδάφους του κράτους μέλους 
υποδοχής (άρθρο 2, παράγραφος 2). 
Με έμμεση αναφορά στη νομολογία του Δικαστηρίου ορίζεται ότι η οδηγία δεν 
θεμελιώνει δικαίωμα των σπουδαστών να ζητήσουν να τους χορηγηθεί, εκ μέρους 
του κράτους μέλους υποδοχής, υποτροφία σπουδών (άρθρο 3). 
Το δικαίωμα διαμονής ισχύει εφόσον οι δικαιούχοι εξακολουθούν να πληρούν τους 
όρους που προβλέπει το άρθρο 1 (άρθρο 4). 
15 ΟΟΜ(85) 292 τελικό, ΕΕ Ο 171 της 10.7.1985, σ. 8. 
16 Το Δικαστήριο θεώρησε, όπως είχε υποστηρίξει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στην προσφυγή του 
καθώς και η Επιτροπή στο υπόμνημα παρέμβασης της, ότι η οδηγία θα έπρεπε να είχε θεμελιωθεί στο 
άρθρο 7 παράγραφος 2 της Συνθήκης και όχι στο άρθρο 235, που αποτέλεσε τη νομική βάση για 
την έγκριση του Συμβουλίου. Πρβλ. ανωτέρω, υποσημείωση 11. 
17 ΟΟΜ(93) 209 τελικό. 
18 Υποθ. 0-357/89, Συλλογή 19921-1207. 
2. Η μεταφορά των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο 
Η εξέταση από τις υπηρεσίες της Επιτροπής των μέτρων μεταφοράς που θέσπισαν τα 
κράτη μέλη, οδήγησε την Επιτροπή στην κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει κατά της 
πλειονότητας των κρατών μελών για εσφαλμένη μεταφορά μιας ή περισσότερων 
διατάξεων των οδηγιών 90/364, 90/365 και 93/96. 
2.1. Η τήρηση της προβλεπόμενης από τις οδηγίες προθεσμίας μεταφοράς 
Σύμφωνα με το άρθρο 5 των οδηγιών 90/364, 90/365 και 90/366, τα κράτη μέλη 
έπρεπε να θέσουν σε ισχύ τις αναγκαίες νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές 
διατάξεις για να συμμορφωθούν με τις οδηγίες το αργότερο μέχρι τις 30 Ιουνίου 
1992. 
Μόνο τρία κράτη μέλη (Κάτω Χώρες, Δανία και Ισπανία) τήρησαν την 
προβλεπόμενη στις οδηγίες προθεσμία, θεσπίζοντας μέτρα μεταφοράς κατά τη 
διάρκεια του Ιουνίου του 1992. 
Κατά των υπολοίπων κρατών μελών, η Επιτροπή κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει 
για μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο και η σχετική προειδοποιητική επιστολή τους 
κοινοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1992. 
Οι εν λόγω διαδικασίες επί παραβάσει περιορίσθηκαν στις οδηγίες 90/364 και 90/365 
δεδομένης της προσφυγής ακυρώσεως που υπέβαλε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 
28 Σεπτεμβρίου 1990 κατά της οδηγίας 90/366. 
Μετά την κοινοποίηση των προειδοποιητικών επιστολών, οι διαδικασίες επί 
παραβάσει για μη μεταφορά των οδηγιών 90/364 και 90/365 εξελίχθηκαν με 
διαφορετικό ρυθμό για κάθε κράτος μέλος. Η Επιτροπή αποφάσισε να θέτει στο 
αρχείο τις διαδικασίες, ευθύς ως τα κράτη μέλη θέσπιζαν τα μέτρα μεταφοράς . 
Αντιθέτως, όσον αφορά τη Γερμανία, η διαδικασία επί παραβάσει συνεχίσθηκε. 
Λόγω μη ικανοποιητικής απαντήσεως στην αιτιολογημένη γνώμη που κοινοποιήθηκε 
το Σεπτέμβριο του 1993, η Επιτροπή προσέφυγε στο Δικαστήριο στις 24 Μαρτίου 
1995. Η γερμανική κυβέρνηση θεωρούσε ότι η προσφυγή δεν ήταν βάσιμη: προέβαλε 
ως επιχείρημα ότι η υπεροχή του κοινοτικού δικαίου έναντι του εθνικού δικαίου 
προεβλέπετο στο άρθρο 2 παράγραφος 2 του Αη8ΐάηάβτξβ$βίζ -νόμος περί 
αλλοδαπών- και, αφετέρου, τόνιζε ότι οι αρμόδιες διοικητικές αρχές των Ι,αηάεΓ 
είχαν ενημερωθεί για την ανάγκη πλήρους εφαρμογής των οδηγιών. 
Το Δικαστήριο, με την απόφαση του της 20ής Μαρτίου 199720, καταδίκασε τη 
Γερμανία για μη θέσπιση εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας των αναγκαίων 
νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων για τη μεταφορά στο εθνικό 
δίκαιο των οδηγιών 90/364 και 90/365. Η επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε από 
την Επιτροπή κατά τη διάρκεια της δίκης, επιβεβαιώθηκε πλήρως από το Δικαστήριο, 
το οποίο διαπίστωσε ότι «η απλή γενική παραπομπή στο κοινοτικό δίκαιο, όπως 
προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, του Αη$1άηάβγξβ$&ίζ, δεν μπορεί να 
συνιστά μεταφορά στο εθνικό δίκαιο εξασφαλίζουσα πράγματι κατά τρόπον επαρκώς 
σαφή και συγκεκριμένο την πλήρη εφαρμογή των δύο οδηγιών 90/364 και 90/365 
που αποβλέπουν στη δημιουργία δικαιωμάτων υπέρ των υπηκόων των άλλων κρατών 
19 Οι ημερομηνίες θέσπισης των μέτρων μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο παρατίθενται στον πίνακα του 
παραρτήματος 1 της παρούσας έκθεσης. 
20 Υπόθεση 0-96/95, Επιτροπή κατά Γερμανίας, Συλλογή 1997,1-1653. 
μελών» (αιτιολογική σκέψη αριθ. 36) και παρατήρησε ότι «η ενημέρωση των 
αρμόδιων εθνικών διοικητικών αρχών περί των εν λόγω δύο οδηγιών δεν πληροί, 
αφ'εαυτής, τις προϋποθέσεις δημοσιότητας, σαφήνειας και βεβαιότητας ως προς τις 
νομικές καταστάσεις που ρυθμίζονται από τις οδηγίες αυτές» (αιτιολογική σκέψη 
αριθ. 39). 
Όσον αφορά την Αυστρία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, ήδη πριν από την 
προσχώρηση τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση (1η Ιανουαρίου 1995), υποχρεούνταν να 
μεταφέρουν τις οδηγίες στο εθνικό τους δίκαιο βάσει της Συμφωνίας για τον 
Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, που άρχισε να ισχύει την 1η Ιανουαρίου 1994. 
Ως προς το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών, η απόφαση της 7ης Ιουλίου 199221 
με την οποία το Δικαστήριο ακύρωσε την οδηγία 90/366, ώθησε την Επιτροπή στην 
επανεξέταση του ζητήματος της ενδεχόμενης κίνησης διαδικασιών επί παραβάσει για 
μη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο. 
Δεδομένου ότι το Δικαστήριο όριζε στην απόφαση του ότι τα αποτελέσματα της 
οδηγίας 90/366 διατηρούνταν προσωρινά έως την αντικατάσταση της από μια οδηγία 
που θα στηριζόταν στην κατάλληλη νομική βάση, η Επιτροπή θεώρησε ότι 
εξακολουθούσε να υφίσταται η υποχρέωση μεταφοράς της οδηγίας, παρά την τυπική 
ακύρωση της. Η Επιτροπή απέστειλε στις αρχές Απριλίου 1993 σχετικές επιστολές 
στα κράτη μέλη που δεν είχαν ακόμη μεταφέρει την οδηγία 90/366 στο εσωτερικό 
τους δίκαιο, με τις οποίες τα ενημέρωνε για την πρόθεση της να κινήσει εναντίον 
τους διαδικασία επί παραβάσει. Η έκδοση από το Συμβούλιο στις 29 Οκτωβρίου 
1993 της οδηγίας 93/96 σχετικά με το δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών , της 
οποίας το περιεχόμενο είναι σχεδόν ταυτόσημο με το περιεχόμενο της 
αντικατασταθείσας οδηγίας 90/366, δημιούργησε μια νέα κατάσταση όσον αφορά 
την κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει για μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο: η 
Επιτροπή όφειλε πλέον να χρησιμοποιεί ως βάση τη νέα οδηγία 93/96, η οποία, 
σύμφωνα με το άρθρο 6 της ιδίας, έπρεπε να μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο των 
κρατών μελών το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 1993. 
Το Φεβρουάριο του 1994, η Επιτροπή κοινοποίησε προειδοποιητική επιστολή στη 
Γερμανία, το Βέλγιο και τη Γαλλία, τα μόνα κράτη μέλη που δεν είχαν ακόμη 
μεταφέρει στο εσωτερικό τους δίκαιο την οδηγία σχετικά με το δικαίωμα διαμονής 
των σπουδαστών. Οι διαδικασίες κατά του Βελγίου και της Γαλλίας τέθηκαν στο 
αρχείο το 1994 και 1995. Όσον αφορά τη Γερμανία, της απεστάλη αιτιολογημένη 
γνώμη τον Ιούλιο του 1995 καθώς και συμπληρωματική αιτιολογημένη γνώμη τον 
Οκτώβριο του 1996. Η σχετική διαδικασία τέθηκε στο αρχείο μόλις το 1997, μετά 
την έναρξη ισχύος του νζτογάηηη% της 17ης Ιουλίου 1997. 
Εξαιρουμένης της Δανίας, της Ισπανίας και των Κάτω Χωρών, που 
ανταποκρίθηκαν στις υποχρεώσεις τους εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών, 
σε όλα τα υπόλοιπα κράτη μέλη23 σημειώθηκαν περισσότερο ή λιγότερο 
σημαντικές καθυστερήσεις όσον αφορά τη μεταφορά των οδηγιών 90/364, 90/365 
και 90/366-93/96, παρά τον περιορισμένο αριθμό των διατάξεων που έπρεπε να 
21 Πρβλ. ανωτέρω, υποσημείωση 11. 
22 Πρβλ. ανωτέρω, υποσημείωση 10. 
23 Εδώ πρόκειται για τα «παλαιά» κράτη μέλη, τους Δώδεκα. 
μεταφερθούν και παρά την απουσία ιδιαίτερων νομικών δυσχερειών όσον αφορά 
την πραγματοποίηση της μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο. Αυτή η έλλειψη 
προθυμίας των κρατών μελών για τη μεταφορά των οδηγιών και, συνεπώς, για 
την επέκταση του δικαιώματος διαμονής σε νέες κατηγορίες προσώπων μπορεί 
ενδεχομένως να συσχετισθεί με την κληρονομιά του παρελθόντος. Πράγματι, επί 
μια τριακονταετία, η ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων ρυθμιζόταν με βάση 
μια οικονομική προοπτική και η λειτουργική αυτή κινητικότητα δυσχέρανε την 
ανάδειξη ενός ατομικού δικαιώματος στην ελεύθερη κυκλοφορία, ανεξάρτητου 
από την οποιαδήποτε οικονομική σκοπιμότητα. 
2. 2. Η συμφωνία των μέτρων μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο προς τις οδηγίες 
2.2.2. Οι διατάξεις που οδήγησαν σε εσφαλμένη μεταφορά : 
- Η φύση και τα δικαιολογητικά των πόρων των συνταξιούχων και του λοιπού μη 
ενεργού πληθυσμού : 
Το άρθρο 1, παράγραφος 1, των οδηγιών 90/365 και 90/364 προβλέπει στο εδάφιο 1 
ότι το δικαίωμα διαμονής των ενδιαφερομένων (συνταξιούχοι και λοιπός μη ενεργός 
πληθυσμός αντίστοιχα) εξαρτάται από την προϋπόθεση «ότι διαθέτουν επαρκείς 
πόρους ώστε να μην επιβαρύνουν, κατά τη διάρκεια της διαμονής τους, το σύστημα 
κοινωνικής προνοίας του κράτους μέλους υποδοχής». Τα εδάφια 2 και 3 
υποδεικνύουν τον εφαρμοστέο μηχανισμό για τον καθορισμό του επιπέδου που 
πρέπει να υπερβαίνουν οι πόροι ώστε να θεωρούνται επαρκείς. Οι οδηγίες δεν 
προσδιορίζουν ποια είδη πόρων μπορούν να λαμβάνονται υπόψη και σιωπούν ως 
προς τα δικαιολογητικά τα οποία έχουν τη δυνατότητα να ζητούν οι αρμόδιες αρχές. 
Βάσει της διατύπωσης του άρθρου 1, παράγραφος 1, των οδηγιών 90/365 και 90/364 
και λαμβανομένης υπόψη της ύπαρξης στις οδηγίες διατάξεων που επιτρέπουν στα 
κράτη μέλη υποδοχής τον αποτελεσματικό έλεγχο της διατήρησης της 
διαθεσιμότητας των πόρων και τη λήψη μέτρων σε περίπτωση που οι ενδιαφερόμενοι 
δεν διαθέτουν πλέον επαρκείς πόρους, η Επιτροπή θεωρεί ότι το άρθρο 1, 
παράγραφος 1, των οδηγιών δεν μεταφέρθηκε ορθά στην περίπτωση των εθνικών 
διατάξεων που περιορίζουν αυθαίρετα τις κατηγορίες πόρων οι οποίες μπορούν να 
λαμβάνονται υπόψη ή επιβάλλουν εξεζητημένους όρους ως προς τη φύση των 
δικαιολογητικών που γίνονται αποδεκτά. 
Η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία επί παραβάσει κατά κρατών μελών τα οποία, κατά 
τη γνώμη της, μετέφεραν εσφαλμένα στο εσωτερικό τους δίκαιο, σε διαφορετικό 
βαθμό το καθένα, το άρθρο 1, παράγραφος 1, των οδηγιών 90/365 και 90/364 
(Γαλλία, Ιταλία). 
- Η εκ νέου θεώρηση της κάρτας διαμονής των συνταξιούχων και του λοιπού μη 
ενεργού πληθυσμού : 
Το άρθρο 2, παράγραφος 1, των οδηγιών 90/364 και 90/365 προβλέπει ότι το 
δικαίωμα διαμονής πιστοποιείται με την έκδοση κάρτας διαμονής της οποίας η ισχύς 
μπορεί να περιορίζεται σε πέντε έτη και ορίζει ότι «τα κράτη μέλη, εφόσον το 
κρίνουν αναγκαίο, μπορούν να απαιτούν την εκ νέου θεώρηση της κάρτας μετά τα 
δύο πρώτα έτη διαμονής». 
Η Επιτροπή, βασιζόμενη στις προπαρασκευαστικές εργασίες έγκρισης των οδηγιών, 
θεωρεί ότι η εκ νέου θεώρηση αποτελεί μια δυνατότητα που έχει παρασχεθεί στις 
αρμόδιες αρχές των κρατών μελών υποδοχής με σκοπό να ελέγχουν, αν χρειάζεται, 
10 
από διοικητικής απόψεως την κατάσταση ορισμένων προσώπων για τα οποία, κατά 
το χρόνο της αρχικής αίτησης έκδοσης της κάρτας διαμονής, υπήρχαν αμφιβολίες 
σχετικά με την δυνατότητα τους να συνεχίσουν να πληρούν στο διηνεκές τους όρους 
υγειονομικής ασφάλισης και πόρων που προβλέπονται στο άρθρο 1 των οδηγιών. 
Υπό τις συνθήκες αυτές, η Επιτροπή έκρινε ότι μια συστηματική εκ νέου θεώρηση 
μετά τη λήξη της διετίας, ή ο εκ των προτέρων περιορισμός σε δύο έτη της διάρκειας 
ισχύος της κάρτας διαμονής των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού 
πληθυσμού, συνιστούσαν εσφαλμένη μεταφορά των οδηγιών. Ο εν λόγω 
περιορισμός σε δύο έτη της διάρκειας ισχύος της κάρτας διαμονής είναι όχι μόνο 
αντίθετος προς τις οδηγίες, αλλά, επιπλέον, σε ορισμένες νομοθεσίες αποτελούσε μια 
δυνατότητα που παρεχόταν ελεύθερα στις αρμόδιες αρχές χωρίς παράλληλα να 
διασφαλίζεται ότι θα είχε εφαρμογή μόνο στις περιπτώσεις όπου η κατάσταση όσον 
αφορά την υγειονομική ασφάλιση ήταν δύσκολο να εκτιμηθεί κατά το χρόνο της 
αρχικής αίτησης έκδοσης της κάρτας διαμονής. 
Η Επιτροπή κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει κατά διαφόρων κρατών μελών 
(Ισπανία, Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο) για εσφαλμένη 
μεταφορά, σε διαφορετικό βαθμό το καθένα, του άρθρου 2, παράγραφος 1, των 
οδηγιών 90/364 και 90/365. 
- Η υγειονομική ασφάλιση των συνταξιούχων, του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού 
και των σπουδαστών : 
Το άρθρο 1 των τριών οδηγιών εξαρτά το δικαίωμα διαμονής από τον όρο ότι οι 
ενδιαφερόμενοι διαθέτουν «υγειονομική ασφάλιση που να καλύπτει το σύνολο των 
κινδύνων στο κράτος μέλος υποδοχής». Λαμβανομένης υπόψη της πολύ γενικής 
διατύπωσης της εν λόγω διάταξης, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ενδιαφερόμενοι 
μπορούν να ανταποκριθούν στον όρο υγειονομικής ασφάλισης με διάφορους 
τρόπους, αρκεί βεβαίως να πληρούται το κριτήριο σχετικά με την έκταση των 
καλυπτόμενων κινδύνων. Έτσι, λοιπόν, η κάλυψη υγειονομικής ασφάλισης μπορεί, 
παραδείγματος χάριν, να προκύπτει από το γεγονός ότι ο ενδιαφερόμενος έλκει το 
δικαίωμα από έναν κοινωνικά ασφαλισμένο, ότι έχει συνάψει συμβόλαιο ιδιωτικής 
υγειονομικής ασφάλισης στη χώρα καταγωγής του, στο κράτος μέλος υποδοχής ή 
ακόμη και σε άλλο κράτος μέλος κ.λπ. 
Η μεταφορά της διάταξης των οδηγιών σχετικά με την υγειονομική ασφάλιση 
οδήγησε στην κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει: 
- κατά της Γαλλίας, διότι η νομοθεσία της και η διοικητική πρακτική της επιβάλλουν 
την υπαγωγή στο ισχύον για τους σπουδαστές σύστημα κοινωνικής ασφάλισης της 
Γαλλίας, των σπουδαστών που είναι υπήκοοι άλλων κρατών μελών και δεν είναι 
κοινωνικά ασφαλισμένοι ή έλκοντες δικαίωμα από έναν κοινωνικά ασφαλισμένο και 
επιπλέον δεν μπορούν να παράσχουν βεβαίωση εκδοθείσα κατ'εφαρμογή των 
κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 1408/71 και 574/72. 
- κατά του Λουξεμβούργου, του οποίου η νομοθεσία εμφανιζόταν πολύ περιοριστική 
όσον αφορά τα είδη υγειονομικής ασφάλισης που μπορούσε να συνάψει ο λοιπός μη 
ενεργός πληθυσμός. 
11 
- Η δήλωση πόρων των σπουδαστών : 
Σύμφωνα με το άρθρο 1 της οδηγίας 93/96, τα κράτη μέλη αναγνωρίζουν το 
δικαίωμα διαμονής «σε κάθε σπουδαστή-υπήκοο κράτους μέλους ... ο οποίος 
δηλώνει ή με οποιοδήποτε άλλο τουλάχιστον ισοδύναμο τρόπο, κατ'επιλογήν του, 
διαβεβαιώνει την αρμόδια εθνική αρχή ότι διαθέτει πόρους, ώστε τα πρόσωπα αυτά 
να μην επιβαρύνουν, κατά τη διάρκεια διαμονής τους, το σύστημα κοινωνικής 
πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής ... »24. Δεδομένης της απόλυτα σαφούς 
διατύπωσης της εν λόγω διάταξης, και λαμβανομένου υπόψη του ιστορικού της, η 
Επιτροπή θεωρεί ότι τα εθνικά μέτρα μεταφοράς αντιβαίνουν στη ανωτέρω διάταξη 
όταν, παραδείγματος χάριν, στερούν από το σπουδαστή την επιλογή της υποβολής 
δηλώσεως σχετικά με τους πόρους του, του επιβάλλουν την προσκόμιση 
δικαιολογητικών όσον αφορά τους πόρους ή ακόμη επιβάλλουν ένα ελάχιστο ύψος 
πόρων στο οποίο πρέπει να ανταποκρίνονται τα δικαιολογητικά ή το οποίο πρέπει να 
μνημονεύεται στη δήλωση. 
Η Επιτροπή κίνησε τη διαδικασία επί παραβάσει κατά των κρατών μελών (Δανία, 
Ισπανία, Φινλανδία, Γαλλία, Ιρλανδία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, 
Ηνωμένο Βασίλειο) που, κατά τη γνώμη της, μετέφεραν εσφαλμένα, σε διαφορετικό 
βαθμό το καθένα, το άρθρο 1 της οδηγίας 93/96. 
- Οι διατυπώσεις σχετικά με τη διαμονή : 
Οι οδηγίες 90/364, 90/365 και 93/96 παραπέμπουν στο άρθρο 3 της οδηγίας 68/360, 
σύμφωνα με το οποίο η είσοδος στην επικράτεια ενός κράτους μέλους επιτρέπεται με 
απλή επίδειξη δελτίου ταυτότητας ή διαβατηρίου εν ισχύι και δεν πρέπει κατ'αρχήν 
να δίνει αφορμή για την υποβολή ερωτήσεων εκ μέρους των αρχών σχετικά, 
παραδείγματος χάριν, με τον προορισμό, τον σκοπό του ταξιδιού ή τους διαθέσιμους 
πόρους25. 
Στη Φινλανδία, μια διάταξη απόφασης του Υπουργείου Εσωτερικών επέτρεπε εν 
γένει στις αρχές να διακριβώνουν εάν οι υπήκοοι άλλων κρατών μελών που 
επιθυμούσαν να εισέλθουν στη Φινλανδία πληρούσαν πράγματι τις προϋποθέσεις 
διαμονής. 
Η Επιτροπή έκρινε ότι η εν λόγω διάταξη, εφαρμοζόμενη στα πρόσωπα που αφορούν 
οι τρεις οδηγίες, ήταν αντίθετη προς το κοινοτικό δίκαιο. 
- Η κάρτα διαμονής : 
Το άρθρο 2 των τριών οδηγιών προβλέπει ότι το δικαίωμα διαμονής πιστοποιείται με 
τη χορήγηση ενός εγγράφου, δηλαδή της κάρτας διαμονής. Πρόκειται λοιπόν για 
χωριστό έγγραφο και όχι για σφραγίδα που τίθεται στο διαβατήριο. 
Διαδικασία επί παραβάσει κινήθηκε κατά της Σουηδίας, της οποίας η νομοθεσία 
επέτρεπε την επίθεση σχετικής σφραγίδας προκειμένου να πιστοποιηθεί το δικαίωμα 
διαμονής. 
2.2.3. Η εξέλιξη και τα αποτελέσματα των διαδικασιών επί παραβάσει για εσφαλμένη 
μεταφορά: 
24 Οι παρατιθέμενες προϋποθέσεις είναι ταυτόσημες με αυτές που περιλαμβάνονται στο άρθρο 1 της 
οδηγίας 90/366. 
25 Απόφαση της 30.5.1991, υποθ. 0-68/89, Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών, Συλλογή 19911-2637. 
12 
Όσες φορές η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει κατά κράτους μέλους, το 
έκανε κατ' αρχήν με χωριστή διαδικασία, και με βάση μία ή περισσότερες αιτιάσεις 
σχετικά με μία ή περισσότερες από τις οδηγίες 90/364, 90/365 και 93/96. Οι 
διαδικασίες αυτές, των οποίων η χρονολογική εξέλιξη, για κάθε κράτος μέλος 
χωριστά, παρατίθεται στο συνοπτικό πίνακα που περιλαμβάνεται στο παράρτημα II 
της παρούσας έκθεσης, κατέληξαν στα εξής αποτελέσματα : 
- Κάτω Χώρες : η διαδικασία επί παραβάσει κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο. 
Αποδείχθηκε πράγματι, λαμβανομένης υπόψη της νέας απόφασης περί αλλοδαπών 
της 30ής Δεκεμβρίου 1993 και της τροποποίησης που επήλθε το 1996 στην εγκύκλιο 
περί αλλοδαπών, ότι οι σπουδαστές μπορούν να επιλέγουν την υποβολή δηλώσεως 
σχετικά με τους πόρους τους. 
- Ελλάδα: η διαδικασία τέθηκε στο αρχείο βάσει των διευκρινίσεων που 
παρασχέθηκαν με την απάντηση η οποία δόθηκε στην προειδοποιητική επιστολή. Οι 
ελληνικές αρχές επιβεβαίωσαν ότι η κάρτα διαμονής που χορηγείται στους 
συνταξιούχους και στο λοιπό μη ενεργό πληθυσμό, με διάρκεια ισχύος πέντε ετών, 
δεν υπόκειται σε εκ νέου θεώρηση παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις και ότι 
αυτό είναι το νόημα των οδηγιών που έχουν δοθεί στις αρμόδιες αρχές. 
- Δανία : η διαδικασία επί παραβάσει τέθηκε στο αρχείο αφού ελήφθησαν υπόψη οι 
τροποποιήσεις που επέφερε η απόφαση του υπουργού Εσωτερικών υπ'αριθ. 684 της 
12ης Ιουλίου 1996 στην προϋπάρχουσα απόφαση υπ'αριθ. 761 της 22ας Αυγούστου 
1994. Από τις εν λόγω τροποποιήσεις προκύπτει ότι η κάρτα διαμονής που 
χορηγείται στους συνταξιούχους και στο λοιπό μη ενεργό πληθυσμό έχει διάρκεια 
ισχύος πέντε ετών και ότι η εκ νέου θεώρηση λαμβάνει χώρα μόνο σε περίπτωση 
ανάγκης. 
- Ισπανία : η διαδικασία κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο χάρη στο ϋεοτοΐο Κεαΐ 
υπ'αριθ. 1710/1997 της 14ης Νοεμβρίου 1997 που επιφέρει δύο τροποποιήσεις στο 
ΌβεΓΟΐο Κ.6&1 υπ'αριθ. 766/1992 : από τις εν λόγω τροποποιήσεις προκύπτει, αφενός, 
ότι η κάρτα διαμονής που χορηγείται στους συνταξιούχους και στο λοιπό μη ενεργό 
πληθυσμό έχει διάρκεια ισχύος πέντε ετών και, αφετέρου, ότι οι σπουδαστές 
μπορούν να επιλέγουν την υποβολή δηλώσεως σχετικά με τους πόρους τους. 
- Ιταλία: ελλείψει ικανοποιητικής απαντήσεως στην προειδοποιητική επιστολή 
καθώς και στην αιτιολογημένη γνώμη, η Επιτροπή προσέφυγε στο Δικαστήριο. 
- Γαλλία : ελλείψει ικανοποιητικής απαντήσεως στην προειδοποιητική επιστολή 
καθώς και στην αιτιολογημένη γνώμη, η Επιτροπή προσέφυγε στο Δικαστήριο26. Η 
ειδική διαδικασία σχετικά με την υγειονομική ασφάλιση των σπουδαστών27 βρίσκεται 
στο στάδιο της αιτιολογημένης γνώμης. 
- Ιρλανδία : η διαδικασία επί παραβάσει κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο μετά 
την έναρξη ισχύος των Ευτορεαπ Οοηιιτιιιηΐΐίβδ (Κί§Ηί οί Κβδίάεηοβ £ΟΓ Νοη-
Εοοηοηιίς&11γ Αοίίνβ ΡεΓ$οπ8) Κε§υ1αΙϊοη5 1997. Σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία, οι 
σπουδαστές δεν υποχρεούνται πλέον να παρέχουν αποδείξεις όσον αφορά τους 
πόρους τους. 
- Ηνωμένο Βασίλειο : η διαδικασία τέθηκε στο αρχείο μετά τις τροποποιήσεις που 
επέφερε το ΙηΐΓηϊ§Γαίϊοη (ΕιίΓορε&η Εοοηοηιίο Ατβα) (Αιηεηάπιεηι) ΟΓΟΒΓ 1997. Από 
26 Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου, η Επιτροπή έλαβε γνώση μιας 
απόφασης του Οοηκεΐΐ ά'ΕΜ (Συμβουλίου της Επικρατείας) της 3ης Οκτωβρίου 1997 - ΟΙδΤΙ - που 
ακυρώνει ορισμένες διατάξεις της απόφασης της 6ης Απριλίου 1995, οι οποίες αποτελούν επίσης 
αντικείμενο της προσφυγής της Επιτροπής. 
27 Πρβλ. ανωτέρω, σημείο 2.2.2. 
13 
τις εν λόγω τροποποιήσεις προκύπτει, αφενός, ότι οι σπουδαστές μπορούν να 
επιλέγουν την υποβολή δηλώσεως σχετικά με τους πόρους τους και, αφετέρου, όσον 
αφορά τους συνταξιούχους και το λοιπό μη ενεργό πληθυσμό, ότι η εκ νέου θεώρηση 
της κάρτας διαμονής, που προβλέπεται μόνο σε περίπτωση ανάγκης, δεν επηρεάζει 
την αρχική πενταετή διάρκεια της κάρτας διαμονής. 
- Πορτογαλία: η διαδικασία κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο μετά τον 
εξουσιοδοτικό νόμο υπ'αριθ. 8/98 της 13.2.1998 και το νομοθετικό διάταγμα που 
εκδόθηκε τον υπ'αριθ. 250/98. Από τις τροποποιήσεις που επέφερε η εν λόγω πράξη 
στο νομοθετικό διάταγμα υπ'αριθ. 60/93 της 3.3.1993 προκύπτει ότι η κάρτα 
διαμονής που χορηγείται στους συνταξιούχους και στο λοιπό μη ενεργό πληθυσμό 
έχει διάρκεια ισχύος πέντε ετών. 
- Λουξεμβούργο : η διαδικασία επί παραβάσει κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο 
μετά τις τροποποιήσεις που επέφερε ο Κέ^ΐβπιεηΐ §Γαηά-άυχ&1 της 3ης Ιουνίου 1996 
στον Κέ§1βπΐ6η1 §Γ&ηά-άυο&1 της 28 Μαρτίου 1972 : αφενός, στους σπουδαστές 
παρέχεται στο εξής η επιλογή της υποβολής δηλώσεως σχετικά με τους πόρους τους 
ώστε να μην είναι πλέον υποχρεωμένοι, όπως συνέβαινε με την προϋπάρχουσα 
νομοθεσία, να παρέχουν σχετικές αποδείξεις· αφετέρου, διευρύνθηκαν οι 
δυνατότητες του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού όσον αφορά τη σύναψη 
υγειονομικής ασφάλισης. 
- Φινλανδία : η διαδικασία επί παραβάσει κατέστη δυνατόν να τεθεί στο αρχείο μετά 
τις τροποποιήσεις της νομοθεσίας σχετικά με τους ελέγχους κατά την είσοδο στο 
έδαφος του εν λόγω κράτους καθώς και τη διακρίβωση των πόρων των σπουδαστών. 
- Σουηδία: η διαδικασία επί παραβάσει μπόρεσε να τεθεί στο αρχείο χάρη στις 
τροποποιήσεις που επήλθαν στο διάταγμα περί αλλοδαπών : στο τροποποιημένο 
κείμενο δεν διαφοροποιείται πλέον η μεταχείριση των διαφόρων μελών της 
οικογένειας, ανάλογα με το αν προέρχονται από κράτος που αποτελεί μέλος του 
ΕΟΧ ή όχι, ενώ διευκρινίζεται επίσης ότι ο τίτλος διαμονής χορηγείται με τη μορφή 
χωριστού εγγράφου. 
- Γερμανία και Αυστρία : κατά των δύο αυτών κρατών μελών έχουν κινηθεί δύο 
διαδικασίες επί παραβάσει για εσφαλμένη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο των οδηγιών 
90/364, 90/365 και 93/96. Η σχετική διαδικασία βρίσκεται στο στάδιο της 
προειδοποιητικής επιστολής. 
Όσον αφορά το Βέλγιο, από την εξέταση των μέτρων μεταφοράς δεν είχε προκύψει 
πρόβλημα συμφωνίας με αυτές καθαυτές τις διατάξεις των οδηγιών 90/364, 90/365 
και 93/96. Ωστόσο, μια άλλη διαδικασία επί παραβάσει που αφορούσε τη συμφωνία 
της βελγικής νομοθεσίας με την οδηγία 68/360 σχετικά με το δικαίωμα διαμονής των 
εργαζομένων28 είχε επίσης συνέπειες και σχετικά με τους σπουδαστές, τους 
συνταξιούχους και το λοιπό μη ενεργό πληθυσμό δεδομένου ότι η εν λόγω 
διαδικασία αφορούσε, μεταξύ άλλων, το άρθρο 4 της οδηγίας 68/360 (προϋποθέσεις 
και προθεσμία χορήγησης της κάρτας διαμονής στους εργαζομένους), του οποίου το 
περιεχόμενο ομοιάζει με αυτό του άρθρου 2 παράγραφος 1 των οδηγιών 90/364, 
90/365 και 93/96, καθώς και το άρθρο 9 της οδηγίας 68/360 (κόστος της κάρτας 
διαμονής) στο οποίο παραπέμπουν ρητά οι οδηγίες 90/364, 90/365 και 93/96. 
Η ανωτέρω διαδικασία επί παραβάσει κατέληξε στην καταδίκη του Βελγίου με 
απόφαση του Δικαστηρίου της 20ής Φεβρουαρίου 199729. Οι διαπιστώσεις του 
28 Πρβλ. ανωτέρω, υποσημείωση 13. 
29 Υποθ. 0-344/95, Επιτροπή κατά Βελγίου. 
14 
Δικαστηρίου σχετικά με την παράβαση της οδηγίας 68/360 όσον αφορά τις 
προϋποθέσεις χορήγησης της κάρτας διαμονής (καθεστώς διαδοχικών βεβαιώσεων 
εγγραφής σε μητρώο) καθώς και το κόστος της κάρτας, πρέπει να θεωρηθεί ότι 
εφαρμόζονται αναλογικά και στους σπουδαστές, τους συνταξιούχους και άλλους. 
Προκειμένου να συμμορφωθεί προς την προαναφερθείσα απόφαση, το Βέλγιο 
τροποποίησε τη νομοθεσία του30. Η εξέταση της συμφωνίας της νέας αυτής 
νομοθεσίας με την οδηγία 68/360 καθώς επίσης και με τις οδηγίες 90/364, 90/365 και 
90/366 βρίσκεται σε εξέλιξη. 
Η μεταφορά των οδηγιών 90/364, 90/365 και 90/366-93/96 στο εθνικό δίκαιο 
έδωσε αφορμή για να κινηθούν διαδικασίες επί παραβάσει κατά όλων σχεδόν 
των κρατών μελών. Ωστόσο, η Επιτροπή διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι οι 
διαδικασίες επί παραβάσει είχαν στην πλειονότητα τους θετική κατάληξη. Τα 
κράτη μέλη αναγνώρισαν το βάσιμο των επιχειρημάτων της Επιτροπής και, με 
διαφορετικό ρυθμό το καθένα, "διόρθωσαν" τα μέτρα μεταφοράς που είχαν 
θεσπίσει. Έτσι λοιπόν, οι διαδικασίες επί παραβάσει για εσφαλμένη μεταφορά 
στο εσωτερικό δίκαιο κατέστη δυνατόν να τεθούν στο αρχείο σε δέκα 
περιπτώσεις, δύο διαδικασίες βρίσκονται ακόμη εν εξελίξει και συγκεκριμένα 
στο στάδιο της προειδοποιητικής επιστολής, και μόνο σε δύο περιπτώσεις η 
Επιτροπή προσέφυγε στο Δικαστήριο. 
Η Επιτροπή όμως οφείλει να παρατηρήσει ότι οι διαδικασίες επί παραβάσει 
ακολούθησαν ένα σχετικά αργό ρυθμό και έχει επίγνωση των συνεπειών που 
προκάλεσε η βραδύτητα αυτή : επί μακρότατο χρονικό διάστημα, διάφοροι 
πολίτες της Ένωσης, λόγω εσφαλμένης μεταφοράς των οδηγιών, αποστερήθηκαν 
ορισμένων δικαιωμάτων τους ή αντιμετώπισαν αδικαιολόγητα διοικητικά 
προσκόμματα. Η απόφαση της Επιτροπής να επιταχύνει τις εσωτερικές της 
διαδικασίες θα επιτρέψει μελλοντικά τον ταχύτερο τερματισμό των παραβάσεων 
του κοινοτικού δικαίου. 
3. Εκτίμηση της πρακτικής εφαρμογής των οδηγιών 
3.1. Η εμπειρία των πολιτών : 
Μέσω επιστολών, καταγγελιών και αναφορών προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που 
διαβιβάσθηκαν στις υπηρεσίες της Επιτροπής, οι τελευταίες διαθέτουν πληροφορίες, 
οι οποίες είναι μεν αποσπασματικές αλλά αποκαλύπτουν πολλά στοιχεία όσον αφορά 
την πρακτική εφαρμογή των οδηγιών. Εξάλλου, οι υπηρεσίες της Επιτροπής 
απευθύνθηκαν σε όργανα που, λόγω της αποστολής τους, μπορούν εύκολα να 
συλλέξουν πληροφορίες σχετικά με την εμπειρία των σπουδαστών31 και των 
συνταξιούχων32. Επίσης διεξήχθη μια έρευνα μεταξύ των πρώην υπαλλήλων της 
Επιτροπής οι οποίοι, μετά τη συνταξιοδότηση τους, εγκαταστάθηκαν σε άλλο κράτος 
μέλος από το κράτος προέλευσης τους ή από το κράτος όπου υπηρετούσαν πριν να 
συνταξιοδοτηθούν. Όλες αυτές οι πηγές πληροφόρησης, στις οποίες προστίθενται οι 
30 Βασιλικό Διάταγμα της 8ης Μαΐου 1998 περί τροποποιήσεως του Βασιλικού Διατάγματος της 8ης 
Οκτωβρίου 1981 για την είσοδο στο έδαφος του κράτους, τη διαμονή, την εγκατάσταση και την 
απέλαση των αλλοδαπών. 
31 Εθνικά γραφεία ΕΓ38ΐηιΐ8. 
32 ΕιίΓοΙϊηΙς Α§6. 
15 
διαπιστώσεις του δικτύου των συμβούλων ΕυΓθ]υ§ καθώς και οι πληροφορίες που 
προέρχονται από την Υπηρεσία Προσανατολισμού των πολιτών33, επέτρεψαν τον 
εντοπισμό ορισμένων προβλημάτων στις ακόλουθες περιπτώσεις. 
- Οι πόροι των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού : 
Μια πρώτη δυσκολία που συναντούν οι συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός 
πληθυσμός συνίσταται στη δυνατότητα ενημερώσεως τους όσον αφορά το ύψος των 
πόρων που πρέπει να διαθέτουν. 
Οι οδηγίες 90/364 και 90/365 δεν καθορίζουν ελάχιστο ύψος πόρων αλλά 
προβλέπουν την αρχή βάσει της οποίας επιτρέπεται ο προσδιορισμός της επάρκειας ή 
μη των πόρων. Η συγκεκριμενοποίηση του σχετικού μηχανισμού εναπόκειται στα 
κράτη μέλη. Ωστόσο, φαίνεται ότι οι περισσότερες νομοθεσίες που αφορούν τη 
μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο απλώς επαναλαμβάνουν τη διατύπωση των οδηγιών, 
χωρίς πρόσθετες διευκρινίσεις, ή παραπέμπουν σε διάταξη της κοινωνικής 
νομοθεσίας που προσδιορίζει ένα ελάχιστο ύψος πόρων ή επιδόματος, βάσει του 
οποίου αποφασίζεται αν οι συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός πληθυσμός 
πληρούν την προϋπόθεση σχετικά με τους πόρους. 
Μια δεύτερη δυσκολία συνίσταται στα πιστοποιητικά που πρέπει να υποβάλουν οι 
συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός πληθυσμός για να δικαιολογήσουν τους 
πόρους τους. 
Πέραν των περιπτώσεων που αφορούν δυσανάλογες απαιτήσεις οι οποίες οφείλονται 
σε εσφαλμένη μεταφορά των οδηγιών34, οι πληροφορίες που διαβιβάζονται στις 
υπηρεσίες της Επιτροπής από πολίτες αποκαλύπτουν ότι αρκετά συχνά οι αρμόδιες 
αρχές απαιτούν πιστοποιητικά πόρων (αντίγραφα κίνησης τραπεζικού λογαριασμού 
των τελευταίων μηνών, βεβαίωση της τράπεζας για το υπόλοιπο του λογαριασμού, 
δελτίο φορολογικής ενημερότητας κ.λπ.), τα οποία μπορούν τις περισσότερες φορές 
να θεωρηθούν υπερβολικά σε σχέση με τις απαιτήσεις των οδηγιών. 
Όσον αφορά τις οδηγίες που εξαρτούν το δικαίωμα διαμονής από την προϋπόθεση 
της δυνατότητας διάθεσης επαρκών πόρων, ώστε να μην επιβαρύνεται το σύστημα 
κοινωνικής πρόνοιας του κράτους μέλους υποδοχής και λαμβανομένου υπόψη του 
γεγονότος ότι η επάρκεια των πόρων εκτιμάται σε σχέση με ένα αντικειμενικό 
επίπεδο, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι εθνικές αρχές πρέπει να απαιτούν μόνο 
πιστοποιητικά σχετικά με τους πόρους που να ανταποκρίνονται σε αυτό το επίπεδο. 
Με βάση τα ανωτέρω κρίνεται ως δυσανάλογη η έρευνα των αρμόδιων για θέματα 
διαμονής διοικητικών αρχών που αφορά το σύνολο της οικονομικής και/ή 
περιουσιακής κατάστασης (π.χ. : αντίγραφα κίνησης τραπεζικού λογαριασμού των 
τελευταίων μηνών) των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού που 
ζητούν κάρτα διαμονής. Η Επιτροπή εξάλλου επισημαίνει ότι ορισμένα 
δικαιολογητικά (π.χ: βεβαίωση της τράπεζας για το υπόλοιπο του λογαριασμού) 
απλώς απεικονίζουν μια κατάσταση σε δεδομένη χρονική στιγμή και δεν αποτελούν 
εγγύηση ότι η κατάσταση αυτή θα διατηρηθεί μελλοντικά. 
Όσον αφορά ειδικότερα τα πρόσωπα που αφορά η οδηγία 90/365, η Επιτροπή 
παρατηρεί ότι οι περιοδικές πρόσοδοι και οι συντάξεις αποτελούν πηγές 
εισοδημάτων που χαρακτηρίζονται από τη σταθερότητα τους. Έτσι λοιπόν, το να 
33 Πρβλ. κατωτέρω, σημείο 4.1. 
34 Πρβλ. τις σχετικές διαδικασίες επί παραβάσει που έχουν κινηθεί, σημείο 2.2. ανωτέρω. 
16 
απαιτούνται πολλαπλά πιστοποιητικά σχετικά με τους πόρους στην περίπτωση των 
συνταξιούχων καθώς και των δικαιούχων περιοδικών προσόδων κρίνεται, σύμφωνα 
με τη γνώμη της Επιτροπής, ως εξαιρετικά δυσανάλογο. 
- Το θέμα της διάρκειας της διαμονής των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού 
πληθυσμού : 
Ορισμένοι συνταξιούχοι καθώς και μέρος του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού 
συνηθίζουν να διαμένουν σε ένα κράτος μέλος κάθε χρόνο, επί πολλούς μήνες 
(παραδείγματος χάριν, κατά τη χειμερινή περίοδο). Φαίνεται ότι αρκετοί από αυτούς, 
ακόμη και όταν διαμένουν στο εν λόγω κράτος για διάστημα μεγαλύτερο των τριών 
μηνών, παραλείπουν να ζητήσουν κάρτα διαμονής. Η συμπεριφορά αυτή εξηγείται 
στις περισσότερες περιπτώσεις από την επιθυμία αποφυγής των δυσχερειών που 
συνεπάγονται οι διοικητικές ενέργειες και η "γραφειοκρατία". Εξάλλου, κατά τα 
φαινόμενα, οι διοικητικές αρχές που ασχολούνται με τις αιτήσεις χορήγησης καρτών 
διαμονής που υποβάλλουν τα πρόσωπα που βρίσκονται σε τέτοιες καταστάσεις, τους 
χορηγούν κάρτες διαμονής των οποίων η ισχύς περιορίζεται στο προβλεπόμενο 
διάστημα διαμονής, παρόλο που από το άρθρο 2 των οδηγιών 90/364 και 90/365 
προκύπτει ότι η διάρκεια ισχύος της κάρτας διαμονής δεν μπορεί να είναι μικρότερη 
των πέντε ετών. 
- Τα προβλήματα που σχετίζονται με την προϋπόθεση υγειονομικής ασφάλισης : 
Φαίνεται ότι οι συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός πληθυσμός αντιμετωπίζουν 
αρκετά συχνά δυσκολίες όταν επιχειρούν την αναγνώριση της υγειονομικής τους 
ασφάλισης από τις αρχές του κράτους μέλους υποδοχής. Τα πρόσωπα που 
αντιμετώπιζαν τα εν λόγω προβλήματα ήταν κυρίως δημόσιοι υπάλληλοι ή 
δικαιούχοι μιας υγειονομικής κάλυψης βάσει ιδιωτικής σύμβασης. 
Μάλιστα, σύμφωνα με πληροφορίες που διαβιβάσθηκαν προσφάτως στις υπηρεσίες 
της Επιτροπής, σε δύο κράτη μέλη οι συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός 
πληθυσμός υποχρεούνται να καταβάλλουν εισφορές στο σύστημα υγειονομικής 
ασφάλισης του κράτους μέλους υποδοχής, παρόλο που διαθέτουν ήδη υγειονομική 
ασφάλιση. Το πρόβλημα αυτό είναι ανάλογο με το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι 
σπουδαστές στη Γαλλία36. 
- Η έκταση της κάλυψης της υγειονομικής ασφάλισης : 
Οι υπηρεσίες της Επιτροπής επισήμαναν μια δυσκολία που συναντούν ορισμένοι 
συνταξιούχοι οι οποίοι, μετά την εγκατάσταση τους σε ένα κράτος μέλος, 
αντιλαμβάνονται ότι οι παροχές ασθένειας σε είδος υπολείπονται εκείνων που 
δικαιούνταν στο κράτος προέλευσης τους. Το γεγονός αυτό αντικατοπτρίζει το 
γενικό κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο οι παροχές ασθένειας σε είδος καθορίζονται 
από τη νομοθεσία του κράτους μέλους διαμονής. Επιπλέον, είναι συχνά αδύνατη η 
διατήρηση του πλεονεκτήματος μιας συμπληρωματικής ασφάλισης που έχει συναφθεί 
προγενέστερα στο κράτος μέλος προέλευσης (φόβοι των ασφαλιστών σχετικά με την 
έκταση του "κινδύνου" τους λόγω άγνοιας του ύψους των παροχών στο άλλο κράτος 
μέλος) ή ακόμη και η σύναψη μιας παρόμοιας ασφάλισης στο κράτος μέλος στο 
35 Το πρόβλημα των δημοσίων υπαλλήλων πρέπει να θεωρείται ότι έχει πλέον επιλυθεί δεδομένου 
ότι ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1606/98 του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 1998, τροποποίησε τους 
κανονισμούς (ΕΟΚ) αριθ. 1408/71 και (ΕΟΚ) αριθ. 574/72 με σκοπό την επέκταση τους, ώστε να 
καλύπτουν τα ειδικά συστήματα για τους δημόσιους υπαλλήλους. 
36 Πρβλ. ανωτέρω, σημείο 2.2.2. 
17 
οποίο εγκαθίσταται ο συνταξιούχος (εμπόδιο που αντιμετωπίζουν οι πολύ 
ηλικιωμένοι για τη σύναψη παρόμοιας συμπληρωματικής ασφάλισης). 
- Η φορολογία: 
Πολλοί συνταξιούχοι και άλλες κατηγορίες ατόμων που δεν ασκούν οικονομική 
δραστηριότητα δυσκολεύονται να αντιληφθούν τις φορολογικές συνέπειες της 
εγκαταστάσεως τους σε άλλο κράτος μέλος και να εξοικειωθούν με τα βασικά 
χαρακτηριστικά της φορολογίας του κράτους μέλους υποδοχής. Σχετικά με το θέμα 
αυτό έχουν υποβληθεί πολλές καταγγελίες στις υπηρεσίες της Επιτροπής. 
- Τα αρνητικά επακόλουθα των οδηγιών 90/364 και 90/365 : 
Η Επιτροπή έλαβε γνώση ορισμένων περιπτώσεων στις οποίες οι αρμόδιες αρχές για 
τη χορήγηση καρτών διαμονής απαιτούσαν την υποβολή δικαιολογητικών σχετικά με 
τους πόρους προσώπων που δεν ήταν ούτε συνταξιούχοι ούτε αποτελούσαν μέρος 
του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού αλλά ασκούσαν δραστηριότητα ως μισθωτοί ή 
ελεύθεροι επαγγελματίες ή εξακολουθούσαν να διαμένουν στο κράτος μέλος όπου 
ασκούσαν την προηγούμενη δραστηριότητα τους. Όμως, βάσει των συναφών 
εφαρμοστέων διατάξεων προκύπτει ότι τα εν λόγω πρόσωπα37 δεν υποχρεούνται να 
παρέχουν αποδείξεις σχετικά με τους πόρους τους. Όσο λοιπόν αφορά τις 
περιπτώσεις για τις οποίες ενημερώθηκαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής, οι τελευταίες 
επέστησαν την προσοχή των κρατών μελών στο είδος αυτό "εξάπλωσης" των 
οδηγιών 90/364 και 90/365. 
Ένα άλλο αρνητικό αποτέλεσμα αφορά ειδικότερα την οδηγία 90/364. Στο παρελθόν, 
δηλαδή πριν από την οδηγία 90/364, οι κοινοτικοί υπήκοοι που ήταν σύζυγοι 
υπηκόων του κράτους μέλους διαμονής δεν υπάγονταν στο κοινοτικό δίκαιο εάν δεν 
ασκούσαν οικονομική δραστηριότητα και το δικαίωμα διαμονής τους ρυθμιζόταν 
από την εθνική νομοθεσία περί αλλοδαπών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η νομοθεσία 
αυτή προέβλεπε ειδικές διατάξεις για τους/τις συζύγους των υπηκόων του κράτους. 
Ωστόσο, μετά τη μεταφορά της οδηγίας 90/364 στις εθνικές νομοθεσίες, οι 
κοινοτικοί υπήκοοι που είναι σύζυγοι υπηκόων του κράτους μέλους διαμονής και δεν 
ασκούν οικονομική δραστηριότητα στο εν λόγω κράτος, έχουν αυτόνομο δικαίωμα 
διαμονής βάσει της προαναφερθείσας οδηγίας. Στην πράξη, οι αρμόδιες διοικητικές 
αρχές εφαρμόζουν για τα πρόσωπα αυτά το καθεστώς της οδηγίας και, όσον αφορά 
τη διακρίβωση των πόρων, εφαρμόζουν τη διαδικασία που προβλέπεται στις 
"συνήθεις" περιπτώσεις αίτησης για χορήγηση κάρτας διαμονής που υποβάλλεται 
από μεμονωμένα άτομα τα οποία δεν ασκούν οικονομική δραστηριότητα. 
Στα πλαίσια αυτά, η Επιτροπή πληροφορήθηκε για περιπτώσεις στις οποίες η 
αρμόδια διοικητική αρχή επέμενε να υποβάλει ο ενδιαφερόμενος πιστοποιητικά ιδίων 
πόρων και δεν δεχόταν να λάβει υπόψη το γεγονός ότι οι πόροι προέρχονταν από 
τον/τη σύζυγο. Σε άλλες περιπτώσεις, η διοίκηση απαιτούσε από τον ενδιαφερόμενο 
την κατάθεση εγγύησης ή την υποβολή βεβαίωσης στην οποία ο/η σύζυγος του 
ενδιαφερομένου να δηλώνει ότι αναλαμβάνει τη συντήρηση του τελευταίου. Ο 
τρόπος αυτός διακρίβωσης των πόρων, όπως απεικονίζεται στις δύο 
προαναφερθείσες περιπτώσεις, δύσκολα μπορεί να δικαιολογηθεί με βάση τις 
διατάξεις της οδηγίας 90/364 και εμφανίζεται παντελώς ασυμβίβαστος με τη γενική 
37 Οδηγίες 68/360 και 73/148 για τους μισθωτούς και τους ελεύθερους επαγγελματίες, κανονισμός 
αριθ. 1251/70 και οδηγία 75/34 για τα πρόσωπα που παραμένουν στο κράτος όπου ασκούσαν την 
προηγούμενη οικονομική τους δραστηριότητα. 
18 
υποχρέωση των κρατών μελών, βάσει του άρθρου 9 της οδηγίας 68/36038, να 
απλοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις διατυπώσεις και τις διαδικασίες 
απόκτησης καρτών διαμονής. 
- Το δικαίωμα διαμονής ορισμένων σπουδαστών : 
Οι σπουδαστές που συμμετέχουν σε προγράμματα όπως το ΕΓαδίηιΐδ, διαμένουν στα 
κράτη υποδοχής για ορισμένους μήνες, συνηθέστερα για διαστήματα που 
κυμαίνονται μεταξύ τριών μηνών (εάν η προβλεπόμενη διαμονή υπερβαίνει τους 
τρεις μήνες, οι πολίτες της Ένωσης υποχρεούνται, βάσει του κοινοτικού δικαίου, να 
ζητούν κάρτα διαμονής) και ενός έτους. Η εμπειρία καταδεικνύει ότι οι διατυπώσεις 
διαρκούν συχνά επί μακρόν. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου οι σπουδαστές δεν 
παραλαμβάνουν ποτέ την κάρτα διαμονής τους ή την παραλαμβάνουν στο τέλος της 
διαμονής, λίγο πριν από την επιστροφή τους στο κράτος μέλος προέλευσης τους. 
Παρόλο που το δικαίωμα διαμονής δεν εξαρτάται από τη χορήγηση του εν λόγω 
εγγράφου, του οποίου η αξία είναι απλώς δηλωτική, ωστόσο η συνέχιση της 
καταστάσεως αυτής πρέπει να αποφευχθεί. Οι σπουδαστές, στηριζόμενοι στις 
πληροφορίες που λαμβάνουν από τους συμφοιτητές τους ή τους προκατόχους τους 
στα πλαίσια των συγκεκριμένων προγραμμάτων, δεν προθυμοποιούνται να κινήσουν 
μια διαδικασία της οποίας τη χρησιμότητα δεν μπορούν να κατανοήσουν. Όσον 
αφορά τις αρμόδιες διοικητικές αρχές, δεν φαίνεται να αντιλαμβάνονται τον 
επείγοντα χαρακτήρα της χορήγησης καρτών διαμονής στους σπουδαστές. 
- Η κάρτα διαμονής των σπουδαστών : 
Οι σπουδαστές παραπονούνται επειδή, σε ορισμένα κράτη μέλη, υποχρεούνται στην 
καταβολή τέλους για κάθε ανανέωση της κάρτας διαμονής. 
3.2. Η πρακτική των διοικήσεων των κρατών μελών 
Για να ολοκληρωθεί η θεώρηση της πρακτικής εφαρμογής των οδηγιών 
προϋποτίθεται η συλλογή πληροφοριών από εκείνους που εφαρμόζουν τις οδηγίες 
90/364, 90/365 και 93/96, δηλαδή από τις αρμόδιες διοικητικές αρχές των κρατών 
μελών. Για το σκοπό αυτό, η Επιτροπή απηύθυνε ένα ερωτηματολόγιο στα κράτη 
μέλη με το οποίο ζητούνταν διάφορες πληροφορίες σχετικά με την εφαρμογή των 
οδηγιών. Τα κυριότερα σημεία του ερωτηματολογίου παρατίθενται κατωτέρω, 
συνοδευόμενα από μια σύντομη περίληψη των απαντήσεων των κρατών μελών (η 
Ελλάδα, η Ιρλανδία και το Λουξεμβούργο δεν απάντησαν στο ερωτηματολόγιο). 
3.2.1. Οι πόροι των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού : 
- Ποιες κατηγορίες ιδίων πόρων λαμβάνονται υπόψη από τις αρμόδιες αρχές : 
εισοδήματα από κεφάλαιο ; εισοδήματα από μισθώσεις ; δικαιώματα πνευματικής 
ιδιοκτησίας ; άλλες ; Η προέλευση των πόρων αυτών (κράτος μέλος διαμονής, κράτος 
μέλος προέλευσης, άλλο κράτος μέλος, τρίτο κράτος) έχει επίπτωση κατά τη σχετική 
εκτίμηση τους; 
Από την αποδελτίωση των απαντήσεων στα ερωτηματολόγια προκύπτει ότι το 
σύνολο σχεδόν των κρατών μελών επιβεβαιώνει την ποικιλομορφία των πόρων που 
38 Στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 2, παράγραφος 2 της οδηγίας 90/364. 
19 
λαμβάνονται υπόψη, καθώς και ότι η προέλευση των πόρων δεν είναι αυτή καθ'αυτή 
αποφασιστική για το χαρακτηρισμό των πόρων ως επαρκών. Για πολλά κράτη μέλη, 
καθοριστικό στοιχείο αποτελεί η δυνατότητα του ενδιαφερομένου να διαθέτει 
πραγματικά και ελεύθερα τους εν λόγω πόρους. 
- Ποιες άλλες κατηγορίες πόρων εκτός από τους ίδιους πόρους λαμβάνονται υπόψη : 
οικονομική βοήθεια παρεχόμενη από τους γονείς; οικονομική συνεισφορά του/της 
συζύγου ; οικονομική βοήθεια παρεχόμενη από τρίτους ; άλλες; 
Οι απαντήσεις των κρατών μελών διαφέρουν όσον αφορά τη συνεκτίμηση άλλων 
πόρων εκτός από τους ίδιους πόρους. 
Το Βέλγιο δεν λαμβάνει υπόψη παρόμοιους πόρους στα πλαίσια της οδηγίας 90/364. 
Η Σουηδία ακολουθεί την ίδια αρχή και δεν δέχεται να λάβει υπόψη τη συνεισφορά 
των γονέων του ενδιαφερομένου παρά μόνο εφόσον αυτή έχει κατατεθεί σε έναν 
τραπεζικό λογαριασμό και ο ενδιαφερόμενος μπορεί να τη διαθέτει ελεύθερα. Η 
Ισπανία λαμβάνει υπόψη μόνο την οικονομική βοήθεια των γονέων. Ας σημειωθεί 
ότι οι Κάτω Χώρες δεν θεωρούν ως επαρκείς πόρους τη σχετική δέσμευση που 
αναλαμβάνει ο άλλος σύντροφος της ελεύθερης συμβίωσης. 
Προκειμένου να λάβουν υπόψη πόρους που προέρχονται από γονείς ή από τρίτους, 
τα κράτη μέλη απαιτούν διάφορα δικαιολογητικά. 
- Για να καθορίσουν την επάρκεια των πόρων, οι αρμόδιες αρχές λαμβάνουν υπόψη 
στοιχεία που δεν αποτελούν πόρους υπό στενή έννοια (παραδείγματος χάριν, ιδιοκτησία 
του καταλύματος ή δωρεάν παραχώρηση του) αλλά, όμως, συνιστούν υλικά 
πλεονεκτήματα που δίνουν στον ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα να καλύπτει τις ανάγκες 
του ; Εάν ναι, με ποιο τρόπο ; 
Η Αυστρία, η Φινλανδία, η Γαλλία, η Πορτογαλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σουηδία, 
και, μέχρις ενός σημείου, η Δανία, λαμβάνουν υπόψη, κατά την εκτίμηση των πόρων, 
το γεγονός ότι ο ενδιαφερόμενος είναι ιδιοκτήτης του καταλύματος του ή το 
χρησιμοποιεί δωρεάν. Η Ισπανία δεν λαμβάνει υπόψη τα υλικά πλεονεκτήματα στα 
οποία αναφέρεται το ερωτηματολόγιο. 
3.2.2. Οι πόροι των σπουδαστών : 
Από την έναρξη ισχύος των μέτρων μεταφοράς των οδηγιών 90/366-93/96, σε πόσες 
περιπτώσεις οι σπουδαστές επιβάρυναν το κοινωνικό σύνολο και ποια μέτρα 
ελήφθησαν σχετικά; 
Κανένα κράτος μέλος δεν υπέβαλε στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των σπουδαστών 
που κατά τη διάρκεια της διαμονής τους επιβάρυναν το κοινωνικό σύνολο. 
3.2.3. Το κόστος ανανέωσης της κάρτας διαμονής των σπουδαστών : 
Ποιο είναι το ποσό που εισπράττεται για τη χορήγηση της κάρτας διαμονής ; Το ποσό 
αυτό εισπράττεται σε κάθε ανανέωση; 
Η Γερμανία, η Δανία, η Γαλλία, η Ιταλία και το Ηνωμένο Βασίλειο χορηγούν την 
κάρτα διαμονής δωρεάν. Όσον αφορά τα υπόλοιπα κράτη μέλη, ορισμένα 
εισπράττουν το ίδιο τέλος τόσο για την αρχική χορήγηση της κάρτας όσο και για την 
ανανέωση της (Βέλγιο, Ισπανία, Φινλανδία, Πορτογαλία) ενώ η Αυστρία εισπράττει 
ένα ελαφρώς μειωμένο τέλος για την ανανέωση· τέλος, οι Κάτω Χώρες επιβάλλουν 
την καταβολή τέλους μόνο κατά την αρχική χορήγηση της κάρτας. 
20 
4. Συμπεράσματα : 
Οι διάφορες προαναφερθείσες παρατηρήσεις σχετικά με την εφαρμογή των οδηγιών 
δεν πρέπει να επισκιάσουν την εντυπωσιακή διάσταση της ελεύθερης κυκλοφορίας 
των νέων κατηγοριών δικαιούχων, δηλαδή των σπουδαστών, των συνταξιούχων και 
του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού. Παρόλο που η πλειονότητα των κρατών μελών 
δεν ήταν σε θέση να παράσχει σχετικά στατιστικά στοιχεία, το εν λόγω φαινόμενο 
υφίσταται πραγματικά και μπορεί να γίνει αντιληπτό, κατά ελλιπή βέβαια τρόπο, 
μέσω διαφόρων ενδείξεων. 
Βάσει της πρακτικής εφαρμογής των οδηγιών 90/364, 90/365 και 90/366-93/96, όπως 
αυτή προκύπτει από την εμπειρία τόσο των πολιτών όσο και των αρμόδιων 
διοικητικών αρχών, η Επιτροπή συνάγει τα ακόλουθα συμπεράσματα στα πλαίσια της 
συμβολής της στην ανάπτυξη της ελεύθερης κυκλοφορίας των σπουδαστών, των 
συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού. 
4.1. Να βελτιωθεί η προσπάθεια ενημέρωσης των πολιτών : 
Οι επιστολές καθώς και οι καταγγελίες που απευθύνονται στην Επιτροπή 
καταδεικνύουν την έλλειψη ενημέρωσης εκ μέρους των πολιτών σχετικά με την 
ακριβή έκταση των δικαιωμάτων τους στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας. Η 
άγνοια αυτή μπορεί να λειτουργήσει διττά : οι πολίτες ενδέχεται να αγνοούν τα 
δικαιώματα που πράγματι έχουν, αλλά και αντιστρόφως, είναι επίσης πιθανό να 
θεωρούν ότι έχουν δικαιώματα που στην πραγματικότητα είναι ήσσονος σημασίας ή 
ακόμη και ανύπαρκτα. 
Από την ποιότητα της ενημέρωσης των πολιτών εξαρτάται, μεταξύ άλλων, η καλή 
λειτουργία της εσωτερικής αγοράς στον τομέα της ελεύθερης κυκλοφορίας των 
προσώπων. Η Επιτροπή έχει επίγνωση του ρόλου που οφείλει να διαδραματίσει προς 
αυτή την κατεύθυνση και έχει ήδη κατά το παρελθόν αναλάβει σχετικές 
πρωτοβουλίες. 
Στα πλαίσια της πρωτοβουλίας "Πολίτες της Ευρώπης" που αναλήφθηκε από κοινού 
με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το Νοέμβριο του 1996 με στόχο να 
συνειδητοποιήσουν οι πολίτες τα δικαιώματα τους στην Ευρώπη και ειδικότερα στην 
ενιαία αγορά, η Επιτροπή συνέταξε έναν οδηγό με τίτλο "Το δικαίωμα διαμονής σε 
μια άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης" που παρέχει στους πολίτες της Ένωσης μια 
γενική εικόνα των δικαιωμάτων τους στον τομέα της διαμονής. Πληροφορίες για το 
δικαίωμα διαμονής των σπουδαστών περιέχονται επίσης στον οδηγό «Παιδεία, 
κατάρτιση και έρευνα σε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Ως συμπλήρωμα 
στους εν λόγω οδηγούς, η Επιτροπή συνέταξε, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, 
ενημερωτικά δελτία που αφορούν κάθε χώρα χωριστά. Οι οδηγοί αυτοί καθώς και τα 
δελτία, που είναι ευρέως διαδεδομένα39, αποτελούν ένα από τα μέσα καταπολέμησης 
της έλλειψης ενημέρωσης των πολιτών. Έτσι λοιπόν, κάθε εθνικό δελτίο 
περιλαμβάνει την ένδειξη του ελάχιστου ύψους πόρων που απαιτείται στο 
συγκεκριμένο κράτος μέλος40. Εξάλλου, η ενημερωτική δραστηριότητα της 
39 Οι οδηγοί και τα δελτία, συνταγμένα στις 11 επίσημες γλώσσες της Ένωσης, μπορούν να 
αποκτηθούν δωρεάν μέσω ενός τηλεφωνήματος στον αντίστοιχο για κάθε κράτος μέλος αριθμό 
ατελούς κλήσης. Διατίθενται επίσης στο Ιηΐεπιεί (1ιΐΐρ://6αΓορ3.ειι.ίηΙ/οίΙίζοη8). 
40 Πρβλ. ανωτέρω, σημείο 3.1. 
21 
Επιτροπής περιλαμβάνει την ίδρυση μιας Υπηρεσίας Προσανατολισμού που 
επιτρέπει στους πολίτες41 να απευθύνονται σε εμπειρογνώμονες προκειμένου να 
διευκρινίσουν θέματα που σχετίζονται με τα δικαιώματα τους, και ειδικότερα με το 
δικαίωμα διαμονής. Ένας στους πέντε που επικοινωνούν με την υπηρεσία 
προσανατολισμού, θέτει το θέμα του δικαίου διαμονής και των πρακτικών 
δυσχερειών που ανακύπτουν στην επαφή με τις εθνικές διοικήσεις. 
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Κάρντιφ θέσπισε ένα νέο πρόγραμμα που αποτελεί 
συνέχεια της πρωτοβουλίας "Πολίτες της Ευρώπης" και αποσκοπεί στη δημιουργία 
ενός μόνιμου μηχανισμού διαλόγου με τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Έτσι, ο 
διάλογος αυτός ενσωματώνει το σύνολο των κεκτημένων της πρωτοβουλίας 
"Πολίτες της Ευρώπης" στα πλαίσια ενός μόνιμου μηχανισμού ενημέρωσης. Στόχο 
αποτελεί η άμεση και εύκολη πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματα 
που απορρέουν από την εσωτερική αγορά και, παράλληλα, η παροχή της 
δυνατότητας σε όλους να θέτουν ερωτήματα καθώς και να κοινωνούν τις εμπειρίες 
και τις προτάσεις τους. 
Εκτός από τις ειδικές ενημερωτικές εκστρατείες, πρέπει επίσης να ερευνηθούν και 
άλλοι τομείς. Παραδείγματος χάριν, οι απαντήσεις της Επιτροπής σε 
κοινοβουλευτικές ερωτήσεις δεν φθάνουν στο ευρύ κοινό, παρόλο που 
δημοσιεύονται στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Θα 
μπορούσε να μελετηθεί μια ταχεία διάδοση στους ενδιαφερομένους (κράτη μέλη, 
ενώσεις κ.λπ.) των εν λόγω απαντήσεων στις κοινοβουλευτικές ερωτήσεις. 
4.2. Να συνεχισθεί η αποτελεσματική διασφάλιση του σεβασμού του 
υφιστάμενου κοινοτικού δικαίου : 
Με την παράταση των διαδικασιών επί παραβάσει που είχαν κινηθεί για εσφαλμένη 
μεταφορά των οδηγιών, η Επιτροπή διασφαλίζει την άγρυπνη παρακολούθηση των 
διοικητικών πρακτικών και μέσω αυτής προβαίνει, ενδεχομένως, στην κίνηση νέων 
διαδικασιών επί παραβάσει. 
Παραδείγματος χάριν, οι υπηρεσίες της Επιτροπής εξετάζουν τώρα λεπτομερώς 
διάφορες πρακτικές που αφορούν τα απαιτούμενα δικαιολογητικά σχετικά με τους 
πόρους42 καθώς και μια σειρά καταγγελιών σπουδαστών από τις οποίες προκύπτει ότι 
στην πράξη δεν γίνεται σεβαστή η δυνατότητα υποβολής δηλώσεως για τους πόρους, 
παρόλο που αυτή προβλέπεται ρητά από την εθνική νομοθεσία43. 
Η Επιτροπή θα συνεχίσει τις σχετικές ενέργειες της και μελλοντικά, ώστε να 
διασφαλισθεί ο σεβασμός του κοινοτικού δικαίου όχι μόνο σε επίπεδο νομοθετικών 
και ρυθμιστικών κανόνων αλλά, επίσης, σε επίπεδο καθημερινών διοικητικών 
πρακτικών με τις οποίες έρχονται αντιμέτωποι οι πολίτες. 
Πέρα από τις διαδικασίες και τις διατυπώσεις που αφορούν το δικαίωμα 
διαμονής αυτό καθαυτό, η Επιτροπή θα μεριμνήσει για τον πλήρη σεβασμό του 
καθεστώτος του ατόμου ως πολίτη της Ένωσης (ιθαγένεια της Ένωσης)44 όσον 
αφορά τους σπουδαστές, τους συνταξιούχους και το λοιπό μη ενεργό πληθυσμό. 
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να ελέγχεται αν το άρθρο 6 της συνθήκης, που 
41 Μέσω του Ιηΐεπιεί και των αριθμών ατελούς κλήσης, πρβλ. υποσημείωση 39 ανωτέρω. 
42 Πρβλ. ανωτέρω, σημείο 3.1.. 
43 Σε ορισμένες περιπτώσεις εξάλλου, η δυνατότητα αυτή εντάχθηκε στην εθνική νομοθεσία μετά από 
τη σχετική διαδικασία επί παραβάσει που κίνησε η Επιτροπή. 
44 Πρβλ. υποσημείωση 12 ανωτέρω. 
22 
απαγορεύει τις διακρίσεις με βάση την ιθαγένεια, εφαρμόζεται πράγματι σ' 
αυτές τις κατηγορίες προσώπων, με την επιφύλαξη, βεβαίως, των εξαιρέσεων 
που απορρέουν από τις οδηγίες που τους αφορούν βάσει των προϋποθέσεων περί 
υγειονομικής ασφάλισης και πόρων. 
4.3. Να καταστεί το κοινοτικό δίκαιο περισσότερο κατανοητό όσον αφορά 
θέματα ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων και να αναδιοργανωθεί σύμφωνα 
με την έννοια της ιθαγένειας : 
Η προσθήκη στο υφιστάμενο παράγωγο δίκαιο τριών οδηγιών που εφαρμόζονται σε 
νέες κατηγορίες προσώπων, πολλαπλασίασε τον αριθμό των διατάξεων στον τομέα 
της ελεύθερης κυκλοφορίας και είχε ως αποτέλεσμα, τόσο για τον πολίτη όσο και για 
τις διοικήσεις, την αυξανόμενη έλλειψη διαφάνειας του κοινοτικού δικαίου. 
Η Επιτροπή έχει ήδη επισημάνει45 ότι ο πολλαπλασιασμός των εν λόγω διατάξεων, 
πέραν των πρακτικών δυσχερειών που συνεπάγεται, πρέπει επίσης να επανεξετασθεί 
λαμβανομένης υπόψη της καθιέρωσης από το άρθρο 8Α της Συνθήκης ΕΚ της 
έννοιας της ιθαγένειας της Ένωσης και να οδηγήσει σε μια "αναθεώρηση των 
δικαιωμάτων ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στα πλαίσια των κανόνων που 
αφορούν την ιθαγένεια"46. Η σχετική αναθεώρηση, υπέρ της οποίας εκφράσθηκε και 
το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο47, πρέπει να περιλαμβάνει ριζικές μεταρρυθμίσεις. 
Ορισμένες από τις μεταρρυθμίσεις αυτές που αφορούν τις τρεις εξεταζόμενες 
οδηγίες, περιγράφονται κατωτέρω. 
4.4. Να ξεκινήσουν συζητήσεις με στόχο τη ριζική μεταρρύθμιση του 
υφιστάμενου δικαίου : 
- Οι πόροι των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού : 
Η προϋπόθεση σχετικά με τους πόρους που προβλέπεται από τις οδηγίες 90/364 και 
90/365 οδηγεί στην πράξη σε έναν εκ των προτέρων έλεγχο (απαίτηση διαφόρων 
πιστοποιητικών) που εμφανίζεται συχνά δυσανάλογος, λαμβανομένου ειδικότερα 
υπόψη του μηχανισμού της εκ νέου θεώρησης που προβλέπεται στο άρθρο 1, 
παράγραφος 2 και της σχέσης μεταξύ της διατήρησης του δικαιώματος διαμονής και 
της εξακολούθησης πλήρωσης των προϋποθέσεων που αφορούν τους πόρους και την 
υγειονομική ασφάλιση, σχέση που μνημονεύεται ρητά στο άρθρο 3. Ο 
προαναφερθείς εκ των προτέρων έλεγχος είναι δυνατόν σε ορισμένες περιπτώσεις να 
πλήξει την προστασία της ιδιωτικής ζωής. 
Εξάλλου, από σχετική έρευνα που πραγματοποίησε η Επιτροπή προκύπτει ότι οι 
διοικήσεις πολλών κρατών μελών αντιμετωπίζουν δυσκολίες όσον αφορά την 
εκτίμηση της επάρκειας των πόρων. 
Λαμβανομένων υπόψη των διαφόρων αυτών στοιχείων, η Επιτροπή πρόκειται να 
εξετάσει το ενδεχόμενο επέκτασης στους συνταξιούχους και στο λοιπό μη ενεργό 
45 Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο όσον αφορά την 
παρακολούθηση των συστάσεων της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία 
των προσώπων, 1.7.1998, ΟΟΜ(1998)403 τελικό. 
46 Πρβλ. προαναφερθείσα ανακοίνωση, σ. 2. 
47 Πρβλ. σημεία 3 και 4 του ψηφίσματος της 2.7.98 σχετικά με τη δεύτερη έκθεση της Επιτροπής για 
την ιθαγένεια στην Ένωση. 
23 
πληθυσμό του δικαιώματος υποβολής δήλωσης σχετικά με τους πόρους, ανάλογης με 
εκείνη που προβλέπεται για τους σπουδαστές48. 
- Η κάρτα διαμονής των συνταξιούχων και του λοιπού μη ενεργού πληθυσμού: 
Η πρακτική καταδεικνύει ότι μεγάλος αριθμός συνταξιούχων (καθώς και σε 
μικρότερη έκταση τα άτομα που ανήκουν στο λοιπό μη ενεργό πληθυσμό) ζουν με 
εναλλακτικό τρόπο, διαμένοντας αλληλοδιαδοχικά στο κράτος προέλευσης τους και 
σε ένα άλλο κράτος. Ωστόσο, βάσει του κοινοτικού δικαίου προκύπτει49 ότι τα 
διαστήματα απουσίας από το κράτος μέλος υποδοχής που υπερβαίνουν τους έξι 
μήνες επηρεάζουν την ισχύ της κάρτας διαμονής. 
Η Επιτροπή, δεδομένων των ειδικότερων δυσχερειών που συναντούν οι 
συνταξιούχοι και ο λοιπός μη ενεργός πληθυσμός, θα επανεξετάσει το θέμα της 
επίδρασης των διαστημάτων απουσίας στην ισχύ της κάρτας διαμονής. 
- Το κόστος της κάρτας διαμονής των σπουδαστών : 
Λαμβανομένης υπόψη της οδηγίας 93/96, με την τρέχουσα διατύπωση της, ένας 
σπουδαστής κράτους μέλους που πραγματοποιεί το σύνολο των πανεπιστημιακών 
του σπουδών σε ένα άλλο κράτος μέλος είναι πιθανόν να υποχρεούται από αυτό το 
τελευταίο να καταβάλει, για κάθε ετήσια ανανέωση της κάρτας διαμονής του, το 
τέλος που εισπράττεται για την αρχική χορήγηση. Αντίθετα, ο σπουδαστής που 
πραγματοποιεί μια σύντομη διαμονή υποχρεούται, εάν η διαμονή του υπερβαίνει 
τους τρεις μήνες, να ζητήσει κάρτα διαμονής και είναι πιθανόν να πρέπει να 
καταβάλει το ίδιο τέλος με αυτό που εισπράττεται για μια συνήθη κάρτα ισχύος πέντε 
ετών. 
Η Επιτροπή, έχοντας συνείδηση του γεγονότος ότι η κινητικότητα των σπουδαστών 
εξαρτάται από το κόστος που αυτή συνεπάγεται για τους ενδιαφερόμενους, θα 
εξετάσει τη δυνατότητα πρότασης περί δωρεάν αρχικής χορήγησης και ανανέωσης 
της κάρτας διαμονής των σπουδαστών. 
- Το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 93/96 : 
Η τρέχουσα διατύπωση του άρθρου 1, που κάνει λόγο για αναγνωρισμένα 
εκπαιδευτικά ιδρύματα, έχει ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό από το πεδίο εφαρμογής 
της οδηγίας των προσώπων που ακολουθούν έναν κύκλο σπουδών αλλά σε 
εκπαιδευτήρια που δεν θεωρούνται ως αναγνωρισμένα εκπαιδευτικά ιδρύματα. 
Η Επιτροπή, θέλοντας να αποφύγει τον περιορισμό της κινητικότητας των 
εκπαιδευομένων λόγω εμποδίων που σχετίζονται με το δικαίωμα διαμονής, θα 
εξετάσει την δυνατότητα διευκρίνισης του πεδίου εφαρμογής του δικαιώματος 
διαμονής των σπουδαστών δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις διοικητικές δυσχέρειες τις 
οποίες αντιμετωπίζουν σήμερα οι ασκούμενοι και τα άτομα που συμμετέχουν σε 
σχέδια εθελοντικής εργασίας. 
48 Η λύση αυτή προτείνεται στην έκθεση της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου σχετικά με την ελεύθερη 
κυκλοφορία των προσώπων (Εκθεση νεϊΐ), που υποβλήθηκε στην Επιτροπή στις 18.3.1997 (σ. 26, 
σημείο δ)). 
49 Πρβλ. σημείο 1.1., σ. 6. 
24 
ΕΘΝΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ 90/364, 90/365 ΚΑΙ 90/366-
93/96 
Κράτη μέλη Μέτρα μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο 
Βέλγιο ΤΓαη$ρο8ΪΙΐοπ άεδ άίΓεείίνεδ 90/364 εί 90/365 : 
- Αιτεΐε Γοναί <1ιι 7 άέεεπιβΓε 1992 πιοάίβαηί Ια Ιοί άα 15 άέοεηίοΓε 1980 
8ΙΙΓ Γαοοέδ αυ ίειτίίοίΓε, 1ε δέ)ουΓ, 1'έίαΗΗδδεηιεηί εί Γέΐοίβηεηιεηί άε§ 
έίΓαη^εΓδ, ΜοηίίειίΓ Ηε1§ε άυ 22.1.1993, ρ. 1052; 
- Κοηίη1<:1ί]1ς Ηεδίυίί ναη 7 άεεεπώεΓ 1992 ίοί \νϊ]ζΐ§ίη§ ναη άε \νεί ναη 
15 άεοεηιΗεΓ 1980 ΗείΓείΓεηάε άε Ιοε§αη§ ίο Ηεί £ΐΌηά§εοΐεά, Ηεί 
νβΛ1ΐ]ί, άε νεδίΐ§ίη§ εη άε νεηνί]άεπη§ ναη ντεεηιάεΐΐηβεη, Βε1§ίδοΗ 
δίααίδΜαά 22.1.1993, ρ.1052. 
- ΑτΓεΐε Γοναί άυ 22 άέοεηίοΓε 1992 ηιοάϊβαηί Ι'ΑιτεΙε Γογα1 άυ 8 
οοίοΗΓε 1981 δΐΐΓ 1'αοοέδ αυ ίειτίίοίΓε, 1ε δέ]ουΓ, ΓέίαΗΙίδδεηιεηί εί 
Ι'έΊοίβηειυεηί άεδ έίΓαη§εΓδ, ΜοηίίειίΓ Ηε1§ε άυ 22.1.1993, ρ. 1053; 
- ΚοηίηΜί)1ς Ηεδίυίΐ ναη 22 άεοεπιΗεΓ 1992 ίοί ννί)ζΐ§ΐη§ ναη Ηεί 
ΚοηΐηΜΐ)^ Ηεδίυίί ναη 8 οΐΛοΗεΓ 1981 ΗείΓεΓΪεηάε άε ίοε§αη§ ίο Ηεί 
§Γοηά§εοίεά, Ηεΐ νεΛ1ϊ)ί", άε νεδίί§ίη§ εη άε νεπνί)(1επη§ ναη 
νΓεεηιάε1ίη§εη, Βε1§ίδοΗ δίααίδΗΙαά 22.1.1993, ρ. 1053. 
ΤΓαηδροδϊίΐοη άε Ια άίΓεοίίνε 93/96 : 
- ΑτΓεΐε Γοναί άυ 22 ίενπεΓ 1995 ηιοάίβαηΐ Ια Ιοί άυ 15 άέοεηιΗΓε 1980 
δίχΓ Γαεεεδ αυ ΙειτίίοίΓε, 1ε δέ)ουΓ, Ι'έίαΒΙίδδεηιεηί εί Γε1οΐ§ηεηιεηΐ άεδ 
έίΓαη§εΓδ, ΜοηίίευΓ Ηε1§ε άυ 15.3.1995, ρ. 5784; 
- ΚοηίηΜί]^ Πεδίυίΐ ναη 22 ίεοηιαπ 1995 Ιοί \νί]ζί§ίη§ ναη άε \νεί ναη 15 
άεοεηιβεΓ 1980 ΗείΓείΓεηάε άε ίοε§αη§ ίο Ηεί §Γοηά§εΗίεά, Ηεί νεΓο1ΐ)Γ, 
άε νεδίί§ίη§ εη άε νεηνϊ]άεπη§ ναη νΓεεηιάε1ίη§εη, ΒεΙβίδοΗ δίααίδΗΙαά 
15.3.1995, ρ. 5784; 
- Αιτέίέ Γοναί άυ 22 ΓένπεΓ 1995 ηιοάίβαηί ΓΑτΓείέ Γογα1 άυ 8 οοίοΗΓε 
1981 δυΓ 1'αοοέδ αυ ΙειτίίοίΓε, 1ε δέ)ουΓ, ΓέΐαΗΙίδδεηιεηΙ εί Γέ1οί§ηεηιεηΙ 
άεδ έίΓαη§εΓδ, ΜοηίίευΓ Ηε1§ε άυ 15.3.1995, ρ. 5784; 
- ΚοηίηΜί)1ς Ηεδίυϊΐ ναη 22 ίεσηιαπ 1995 Ιοί \νί]ζίβίη§ ναη Ηεί Κοηίηΐίΐί)^ 
Ηεδίυϊί ναη 8 ο&οοεΓ 1981 ΗείΓείϊεηάε άε ίοε§αη§ ίο Ηεί §Γοηά§εΗίεά, 
Ηεί νεΓθ1ΐ)ί", άε νεδίί§ίη§ εη άε νεηνί)άεπη§ ναη νΓεεπιάεΙίη^εη, Βε1§ίδοΗ 
δίααίδΗΙαά 15.3.1995, ρ. 5785. 
Δανία ΙυδίΐίδπιΐηΐδΙεπείδ ΗεΙίεηάί^οΓεΙδε ΠΓ. 575 αί"26. Ιυηί 1992; 
Ιηάεηπ§δηιΐηΐδΙεπεΙδ οεΚεηάΐ^ΟΓεΙδε ητ. 761 αΓ22. Αυ§υδί 1994; 
Ιηάεηπ§;δηιίηίδΙεπεΙδ Ηε^εηάί^ΟΓεΙδε ητ. 684 αί 12. Ιυΐί 1996 (*). 
25 
Γερμανία 
Ελλάδα 
Ισπανία 
Ιρλανδία 
Ιταλία - νβΓ0Γάηυη§[ νοηι 17/07/1997 ϋβεΓ άίε αΐΐ^εηιείηε ΡΓεϊζϋ£Ϊ£Κ8Ϊί νοη 
δίααίδαη^εηδπβεη άεΓ Μϊ1§1ίεάδίαα1εη άεΓ ΕιίΓοραΐδοηεη υηίοη 
(ΡΓεϊζϋ§ί§κείΐδνεΓθΓάηυη§/ΕθΓ - ΡΓείζϋ§ν7ΕΟ), Βυ.ηάεδ§ε$ειζο1αΐΙ Τεϋ 
Ι νοηι 22/07/1997 δεΐίε 1810. 
Προεδρικό διάταγμα 278/92, Είσοδος και διαμονή στην Ελλάδα 
υπηκόων κρατών μελών της ΕΟΚ, που δεν έχουν το δικαίωμα αυτό 
βάσει άλλων διατάξεων του κοινοτικού δικαίου ή σπουδάζουν ή έχουν 
παύσει την επαγγελματική τους δραστηριότητα ως μισθωτοί ή μη 
μισθωτοί εργαζόμενοι, σε συμμόρφωση προς τις Οδηγίες του 
Συμβουλίου Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων υπ'αριθμ. 90/364/ΕΟΚ, 
90/366/ΕΟΚ και 90/365/ΕΟΚ (ΦΕΚ Α' 144 της 28ης Αυγούστου 1992, 
σελ. 5). 
- Κεαΐ ϋεοΓείο 766/92. (1ε 26 άε ίιιηΐο. δοΟΓε εηίΓαάα ν 
ρεπτιαηεηοία εη Εδραηα άε ηαοίοηαΐεδ <1ε Εδίαάοδ ητϊειηοΓΟδ άε 1&δ 
Οοπιιιηΐάαάεδ ΕιίΓορεαδ, ΒΟΕ Νυηι. 156, 30.6.1992, Ρά§ίηα 22275. 
- Κεαΐ ϋεοΓείο ηύπιείΌ 737/95 άε 05/05/1995. ροΓ εΐ ςυε δε ιηοάίβοα εΐ 
Κεαΐ ϋεοΓείο 766/92, άε 26 άε ]ιαηϊο, δΟΟΓε εηίΓαάα γ 
ρειτηαηεηοία εη Εδραηα άε ηαοίοηαΐεδ άε Εδίαάοδ ηιίεηιοΓΟδ άε Ιαδ 
Οοηιυηίάαάεδ ΕιίΓορε&δ, Βοΐεΐίη Οίίοϊαΐ άεΐ Εδίαάο ηύηιεΓΟ 133 άε 
05/06/1995 Ρά§ϊηα 16547 (ΜαΓ§ΐηα113536) (*) 
- ΕυΓορεαη Οοηιηιυηίίϊεδ (Κίβηΐ οΓΚεδΐάεηοε ΓΟΓ Νοη-Εοοηοητϊοα11γ 
Αοίίνε ΡεΓδοηδ) Κεευΐαίϊοηδ 1993. 8.1. 109 οΠ 993: 
- ΕιιΐΌρεαη Οοηιηιυηίίϊεδ (Κί§ηί οΓΚεδΐάεηοε £ΌΓ Νοη-Εοοηοητΐε&11γ 
Αοίίνε ΡεΓδοηδϊ Κερυΐαΐΐοηδ 1997. 8.1. 57 οί 1997 (*Υ 
- Ι,ε^^ε 19 ίεοοΓαϊο 1992. η. 142. Οϊδροδίζίοηί ρεΓ Γαάεηιρίηιεηΐο άΐ 
οοο1ί§ηί άεπναηίί άαΙΙ'αρραΛεηεηζα άεΙΙΊΐαϋα αΐΐε ϋοπηιηΐΐα ευχορεε 
(1ε§§ε οοηιιιηϊίαπα ρεΓ ϋ 1991). 
- ϋεοΓείο Ιερϊδίαίίνο 26 ηονεηιοΓε 1992. η. 470 . Αΐίιιαζΐοηε άεΐΐε 
άίΓεΙΐίνε 90/364/ΟΕΕ, 90/365/ΟΕΕ ε 90/366/ΟΕΕ ϊη πιαίεηα άί άϊπίίο άί 
δο§§ϊθΓηο άεί οίιίαάίηί οοηιιιηίίαπ, άεί ΙανοΓαίί δαίαηαΐί ε ηοη βαίαπαίί 
οΗε ηαηηο εεδδαίο Ια ρΓορπα αίίίνίία ρΓοίεδδίοηαΙε ε άε§1ί δΐιιάεηΐί, 
ΟαζζεΙΙα υβίοίαίε η. 286, 4 ϋίοεπιοΓε 1992, Ρα§. 12. 
- ίε§§ε 24 αρπίε 1998, η. 128, ϋίδροδίζίοηί ρεΓ ΓαάεπιρίιηεηΙο άί 
οοοϋ§ηί άεπναηίί άαΙΓαρραιΐεηεηζα άεΙΓΙΐαϋα αΐΐε ΟοηιυηΐΙα ευχορεε 
(Ι^ε§§ε οοπηιηίΐαηα ρεΓ 1995-1997), ΟαζζεΙΙα υίΕοίαΙε η. 104, 7 πια§§ίο 
1998(**) 
26 
Λουξεμβούργο 
Κάτω Χώρες 
Αυστρία 
Γαλλία - Κέ^ΙεπιεηΙ £Γ&ηά-άυο&1 άυ 12 ΓένηεΓ 1993 ροΓί&ηί πιοάίβο&ίίοη άυ 
Γ6§1εηΐ8ηΙ §Γ&ηά-άυο&1 πιοάίβέ άυ 28 πι&Γδ 1972 Γβίαΐϊί" ααχ οοηάίίίοηδ 
ά'εηίΓέε εί άε δέ]ουΓ άε οεΓί&ίηεδ ο&ίέ§οηεδ ά'έίΓ&η§εΓ8 ί&ίδ&ηί Γο^εΐ άε 
οοηνεηίίοηδ ίηίεπι&ίίοη&ΐεδ, Μέπιοη&1 Οτ&ηά-Ουο&Ι ΑΝυπιέκ» 21 
άυ 24 πι&Γδ 1993, ρ.382; 
- Κε^ΙεπιεηΙ £Γ&ηά-άυο&1 άυ 03 ]υίη 1996 ροιΐαηί πιοάίβο&ίίοη άυ 
τεβίεπιεηί §Γ&ηά-άυο&1 άυ 28 πι&Γδ 1972 τείαίίίαυχ οοηάίίίοηδ ά'εηίΓέε εί 
άε δέριΐΓ άε οεΠ&ίηεδ ο&1έ§οπεδ ά'έίΓ&η§εΓδ ί&ίδ&ηί Γοβ)εί άε 
οοηνεηίίοηδ ίηίεηι&ίίοη&ΐεδ, Μέπιοπ&1 Οτ&ηά-ϋυο&Ι Α Νυπιέκ» 39 (Ια 
14]υΐη 1996 Ρ&§ε 1268 (*). 
- Βεδίυίί ν&η 23/06/1992 Ιοί ννί)ζί£ίη£ ν&η Ηεί νΓεεπιάεΙίη^εηβεδΙυίί, 
δί&&1δβ1&ά ηυιηηιεΓ 329 ναη 29/06/1992 
- Βεδίυίί ναη 30/12/1993 Ηουάεηάε ννηζί^ίηρ ναη άε νΓεεπιάεΙίη^επννεΙ, 
δί&&ίδο1&ά ηυπιπιεΓ 8 ναη 06/01/1994 
- Βεδίυίί ναη 07/07/1994, Ηουάεηάε ννηζίρίη^ ναη Ηεί 
ντεειτιάεΐίηβεηβεδίυίί (§εννί]ζί§άε ίηάίεηίη§ &&ηνΓ&§εη οηι ίοε!&ίίη§ &1δ 
ν1υοηίε1ίη§), 
δί&&ίδΜ&ά ηυηιηιεΓ 526 ναη 19/07/1994 
- Βυηάεδ£8δεΐζ υβεΓ άίε Είητείδε υηά άεη Αυίεηίη&ΐί νοη ΡΓεηιάεη 
(ΡΓεηιάεη§εδείζ - ΡΓΟ), Βυηάεδ§εδεΙζβ1αΙΙ ϋϊΓ άίε Κερυβ1& όδίεπ-είοη, 
ΝΓ. 286/1992; 
- ΡΓεηιάεη§εδείζ 1992, Βυηάεδ§εδείζβ1&ίί ΠΪΓ άίε Κ.ερυΐ>1& Οδίειτείοη, 
ΝΓ. 838/1992; 
- ΡΓεηιάεη§εδείζ 1997, Βυηάεδ§εδε1ζβ1&11 ΓΙΪΓ άίε Κ.ερυβ1& ΟδίεΓΓείοΙι, 
ΝΓ. 75/1997; 
- ϋέοΓεί η° 94-211 άυ 11 πι&Γδ 1994 Γέ^ΐεπιεηί&ηί Ιεδ οοηάίίίοηδ 
ά'εηίΓέε εί άε δέ)ουΓ εη ΡΓ&ηοε άεδ ΓεδδΟΓίίδδ&ηίδ άεδ Εί&ίδ πιειηβΓεδ άε 
1& Οοηττηυηαυίέ ευΓορέεηηε βέηέβοί&ΪΓεδ άε 1& ΙίβΓε οίΓουΙ&ίίοη άεδ 
ρεΓδοηηεδ, ΙΟ. άυ 13 πι&Γδ 1994, ρ. 3989. 
- ΑτΓέίε άυ 6 &νπ1 1995 βχ&ηί Ιεδ πιοά&ΐίΐέδ ά'&ρρίίο&ΐίοη άυ άέοΓεί η° 
94-211 άυ 11 πι&Γδ 1994 ίΓ&ηδροδ&ηί Ιεδ άίΓεοίίνεδ άυ Οοηδείΐ άεδ 
Οοηιπιυη&υίέδ ευΓορέεηηεδ άεδ 28 ]υίη 1990 εί 29 οοίοβΓε 1993 
τεί&ΐίνεδ &υ άΓοίί άε δέ]ουΓ εη ΡΓ&ηοε, Ι.Ο. άυ 15 &νπ11995, ρ. 5993. 
- ϋέοΓεί η° 98-864 άυ 23 δερίεπΛΓε 1998 ηιοάίβ&ηί 1ε άέοΓεί η° 94-211 
άυ 11 ηι&Γδ 1994 Γέ^ΐεπιεηί&ηί Ιεδ οοηάίίίοηδ ά'εηίΓέε εί άε δέ]ουΓ εη 
ΡΓ&ΠΟΟ άεδ ΓεδδΟΠίδδ&ηίδ άεδ Εΐ&ίδ πιεπιΐ>Γεδ άε 1& Οοητπιυη&υΙέ 
ευΓορέεηηε οέηέβοί&ΪΓεδ άε 1& 1ίΙ)Γε οίΓουΙ&ίίοη άεδ ρεΓδοηηεδ, Ι.Ο. άυ 27 
δερίεηιΙ)Γ8 1998, ρ. 14743 (*). 
27 
Πορτογαλία 
Φινλανδία 
Σουηδία 
Ηνωμένο 
Βασίλειο - ϋεοΓείο-Ι,εϊ η.° 60/93 άε 3 άε Μ&ΓΟΟ. Όίάπο άα ΚερύΜίοα Ι δέήε Α 
Ν° 52 άε 03/03/1993 Ρέ§ίηα 943; 
- ίεί η° 8/98 ίΐ€ 13 <3β ΡενεΓείΐΌ, ςυε οοηοεάε 3θ Οονεπιο ΆυίοήζΆζζο 
ρ&Γα αΙίεΓαΓ ο Γε§ίπιε 1ε§&1 άε εηίΓαάα, ρεπη&ηεηοΐα, δ&ίάα ε εχριιΐδ&ο άε 
εδίΓαη^είΐΌδ άο ΐειτΐΐόπο ηαοΐοηαΐ, ϋΐάπο άα Κβρύϊ>1ΐοα Ι δέτϊε ΑΝ° 37 
άε 13.2.1998 Ρά§ϊηα 570 (**); 
- ϋεοΓείο-Εεΐ η° 250/98 άε 11 άε Αροδίο, ϋΐάπο άα Κερίώΐίοα Ι δεπε Α 
Ν° 184 άε 11.8.1998 Ρά^ηα 3891 (*); 
- υΐ1ςοιη&α1&ίδ1&1α/υΐ1&ηηίη§δ1&§εη (378/91) 22/02/1991 
- 1,Ά\ά υ1κοπι&&1&ΐδ1&ΐη πιιιυιι&πιΐδεδΐ3/Ι-α§ οιη αηάήη§ αν ιιΐ1&ηηΐη§δ1α§εη 
(640/93)28/06/1993 
- ΑδεΙυδ υΐκοπια&ΐ&ΐδί&ίη πιιιυ11&ιηίδεδ1& αηηείυη Ιαΐη 
νοίιη&&ηρ&ηοδΐ3/Ρόι·θΓάηίη§ οιη ΐκταήΐΓ&ά&ηάε &ν 1&§εη οηι αηάήη§ αν 
ι«1&ηηίη§δ1α£εη (1393/93) 22/12/1993 
- υΐ^οπιαα1&ΐδ&δεΙιΐδ/υΐ1ϊηηίη§δίδΓθΓ(1ηΐη§εη (142/94) 18/2/1994 
- δίδ&&δΐ&ϊητηϊηϊδίεπόη Γηα&Γ&Υδ/ΙηπκεδίηίηϊδΙεήεΙδ ίοΎεδΙαΐή 30.12.1993 
ϋηο. 8/010/93 (*) 
- δϊδ&αδΐ&ίηηιίηίδΐεπόη οη]ε/ΙηηκεδΐηΐηΐδΙεήεΙδ ίοΓεδκπή 18.5.1994 ϋηο. 
10/010/94 (*) 
- υΐ1&ηηϊη§δ1α§εη (1989:529) 
- Ι.α§εη (1992:1165) οηι £ηάηη§ ί υ11αηηϊη§δ1&§εη (1989:547) 
- υΐ1αηηΐη§δίδΐΌΓάηίη§εη (1989:547). ϋε νΐκίί§&δίε αηάηη^&Γηα: δΡ8 
1992:1166, 1993:1369 οοη 1994:1698 
- ΡόΓ0Γ(1ηϊη§ (1998:153) οηι αηάπη§ ΐ υ11&ηηΐη§δίδΓ0Γ(1ηΐη§εη 
(1989:547)(*) 
- Τηε Ιητπυρτ&Ιΐοη (ΕυΐΌρεαη Εοοηοπιΐο Ατεα) ΟΓάεΓ 1994. 8.1. 
1994/1895; 
- Τηε ΙηιηιίρΓ&Ιΐοη (ΤΕιίΓορεαη Εοοηοπιΐο Ατεα) ΑπιεηάπιεηΙ ΟΓάεΓ 1997, 
8.1. 1997/2981 (*). 
(*) Τροποποίηση του μέτρου μεταφοράς, η οποία επήλθε μετά τη διαδικασία επί 
παραβάσει που κίνησε η Επιτροπή. 
(**) Εξουσιοδοτικός νόμος που επιτρέπει στην κυβέρνηση την τροποποίηση της 
νομοθεσίας περί αλλοδαπών. 
28 
β 
2. 
-β Ο. β 
α 
ν© 
ο\ 
ΓΟ σν 
03. >Λ β ν» 
α. « 8 
•••Λ 
δ > 
8 Χ 
β 
-•» 
Μ5 
> 3 
Η 
Ιί 
Κ 
(3 Ο 
^ 
ν© 
(Ο ο «ν ι 51 5" 
"Ο ο > ?! 
Η 
-β 
α. ο 
ε 3. 
τ 'Μ Α 
β 
θ-
19 
Μ 
Προσφυγή στο 
Δικαστήριο Θέση στο 
αρχείο 2 Αιτιολογημένη 
γνώμη 1 Θέση στο 
αρχείο2 Συμπληρω­
ματική 
προειδοποιητική 
επιστολή 1 
Ι 
Β 
"δ" 
| 
ΙΟ 
ο 
α. 
Ε­
υ· 
Ι 
υ· 
ο 
-δ 
α. 
64 00 
σν 
8 
υ. ο. ω 
[ι Γ-
σν 
Ο 
ι—Ι 
8 σν 
νο' 
σν 
Γ-' 
8 
< 00 
σ\ 
νο' 
νθ 
Ο 
00 
σ\ 
νθ 
σν 
Γ-' 
8 
| 00 Ον 
νο' 1.97 
(συγκεντρώνει τις 
2 διαδικασίες) 
1.99 3.96 (93/96) 
5.98 9.95 (οδηγία 93/96) 
2.96 (οδηγίες 90/364,365) 
8.97 (οδηγία 93/96, 
υγειονομική ασφάλιση 
8 
ι-, Γ-
νο 
σν 
Γ-' 
8 
8-
Ο. •—ι σν 
σν 
Γ-' 
Ο 
•§ 
οο. 
§ < 00 
σν 
Γ-
σν 
8 
ΟΟ ι 
θ 00 
Γ-
Ον 
Ο 
8 
(Ο 
§ 00 
σν 
νο 
νο ον 
ο 
ο 
"Β 
8 
1 
3. Ι Ον 
Γ-' 
8 νο 
ΟΝ 
"Τι' 
Ον 
ο 
ψ—* 
Ο1 ω α. 
^^ 
3 00 
σν 
ι—Ι 
νθ 
σν 
σν 
νο 
8 00 
σν 
{-)' 
Γ-
σν 
ΓΝ' 
•ο 
σν 
Γ-
8 
& 
ο σν 
(Ν 
Ρ 
ο 
ο· 
5 υ· Η 
Ρ Ρ 
5 ν^· 
8 θ-
£ < 
Λ3 
Ι55Ν 0254-1483 
ΟΟΜ(99) 127 τελικό 
ΕΓΓΡΑΦΑ 
ΟΚ 06 16 11 17 
Αριθ. καταλόγου : αΒ-€0-99-127-ΟΚ-0 
Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων 
Ι.-2985 Λουξεμβούργο 
3Ό