EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 487/41

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Βιώσιμη ανάπτυξη: Χαρτογράφηση των εσωτερικών και εξωτερικών πολιτικών της ΕΕ»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2016/C 487/06)

Εισηγητής: ο κ. Ιωάννης ΒΑΡΔΑΚΑΣΤΑΝΗΣ Συνεισηγήτρια: η κ. Jarmila DUBRAVSKÁ

Αίτηση γνωμοδότησης Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 8.6.2016 Νομική βάση Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρμόδιο ειδικευμένο τμήμα Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον Υιοθετήθηκε από το ειδικευμένο τμήμα 5.9.2016 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 21.9.2016 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 519 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 171/0/2

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η έγκριση της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί ιστορική στροφή προς ένα νέο υπόδειγμα, όπου οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές διαφορές αντιμετωπίζονται κατά τρόπο οικουμενικό και ολοκληρωμένο. Όλες οι χώρες, ανεξαρτήτως του εισοδηματικού τους επιπέδου, πρέπει να εισαγάγουν και να υλοποιήσουν την Ατζέντα. Αυτή η μοναδική ατζέντα αντανακλά πλήρως τις ευρωπαϊκές αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης, της δημοκρατικής διακυβέρνησης και της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, καθώς και της προστασίας του περιβάλλοντος. Αποτελεί συνεπώς μοναδική ευκαιρία για την ΕΕ να προαγάγει αυτές τις αξίες και να προσεγγίσει την υλοποίηση της Ατζέντας κατά γενικευμένο τρόπο. Η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ να δώσει πρώτη αυτή το παράδειγμα για αυτήν την ιδιαίτερα δύσκολη διεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο.

1.2. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την προσήλωση της ΕΕ στην υλοποίηση των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ). Ωστόσο, εκφράζει την ανησυχία της για το ότι έχει περάσει ένας χρόνος από την έγκριση της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ χωρίς η ΕΕ να έχει λάβει έμπρακτα και μακρόπνοα μέτρα για την ενσωμάτωση των ΣΒΑ στις πολιτικές και τα προγράμματά της, και χωρίς να έχει δρομολογήσει ευρύτερη διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών.

1.3. Η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με καθοριστικότατες πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και δομικές προκλήσεις σε όλους τους τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας. Οι ανισότητες, η ανεργία —ιδίως των νέων—, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η φτώχεια, η ανισότητα των φύλων, οι διακρίσεις και η περιθωριοποίηση ευάλωτων ομάδων στις ευρωπαϊκές κοινωνίες διαβρώνουν τα θεμέλια της ίδιας της ΕΕ. Σε πολλά κράτη μέλη η χρηματοπιστωτική κρίση έχει οξύνει το πρόβλημα, μετατρέπεται δε σε κρίση ανθρωπίνων και κοινωνικών δικαιωμάτων.

1.4. Η Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ πρέπει να μετατραπεί σε προορατικό, μετασχηματιστικό και θετικό αφήγημα για την Ευρώπη. Αυτή η διαδικασία πρέπει να βασίζεται στην ισχυρή πολιτική βούληση και την αποφασιστικότητα για τη διαμόρφωση μιας βιώσιμης ΕΕ, μέσω της μεταστροφής των οικονομιών μας προς την ανθεκτική, ανταγωνιστική, αποδοτική από πλευράς πόρων, χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς ανάπτυξη. Αυτό το μελλοντικό αφήγημα θα συμβάλει επίσης στην αντιμετώπιση της πρωτοφανούς έλλειψης εμπιστοσύνης των πολιτών της ΕΕ, και ιδίως των νέων, στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η ΕΕ πρέπει να χρησιμοποιήσει την Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ κατά τρόπο ώστε να παρουσιάσει στους πολίτες της ΕΕ μια νέα θεώρηση της Ευρώπης: το κοινωνικό συμβόλαιο του 21ου αιώνα.

1.5. Η ΕΟΚΕ ζητεί μια γενική και ολοκληρωμένη στρατηγική για μια βιώσιμη Ευρώπη με ορίζοντα το 2030 και πέραν αυτού, που θα παρέχει τον αναγκαίο μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα, τον συντονισμό των πολιτικών και την ορθολογική υλοποίηση της Ατζέντας 2030 των Ηνωμένων Εθνών. Αυτή η στρατηγική πρέπει να βασίζεται σε μια διοργανική συμφωνία μεταξύ της Επιτροπής, του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έτσι ώστε να τεθούν στέρεα θεμέλια για περαιτέρω πολιτική δράση. Οι υφιστάμενες ενωσιακές στρατηγικές, όπως η στρατηγική «Ευρώπη 2020» —η οποία υποσκέλισε την προηγούμενη γενική στρατηγική, τη στρατηγική της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη του 2001— και οι δέκα προτεραιότητες του Προέδρου Juncker δεν παρέχουν —κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ— τρόπους πλήρους αντιμετώπισης της πρόκλησης που συνιστά η υλοποίηση των ΣΒΑ στην ΕΕ.

1.6. Η προαναφερθείσα γενική στρατηγική πρέπει να περιλαμβάνει επιμέρους στόχους για την υλοποίηση των ΣΒΑ, μηχανισμούς αξιολόγησης και παρακολούθησης, καθώς και σχέδια δράσης με τα αναγκαία νομοθετικά και πολιτικά μέσα, ενημερωτικές εκστρατείες —π.χ. έρευνα του Ευρωβαρομέτρου για τους ΣΒΑ— και ένα σχέδιο για την αξιοποίηση των δημοσιονομικών πόρων. Η διαδικασία που θα οδηγήσει στη στρατηγική πρέπει να εγκαινιαστεί από την Επιτροπή στην επικείμενη ανακοίνωσή της, και το στάδιο σχεδιασμού της στρατηγικής πρέπει να προβλέπει την ευρεία διαβούλευση με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, των κυβερνήσεων, των κοινοβουλίων και των τοπικών αρχών. Η ΕΟΚΕ προτίθεται να στηρίξει τη διαδικασία ως διαμεσολαβητής.

1.7. Η χαρτογράφηση από την Επιτροπή των εσωτερικών και εξωτερικών πολιτικών της ΕΕ σύμφωνα με τους 17 ΣΒΑ αποτελεί αναγκαίο βήμα. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να συμπληρώσει αυτή τη διαδικασία με λεπτομερή ανάλυση των ελλείψεων όσον αφορά τους 17 ΣΒΑ με σκοπό να εντοπιστούν τομείς όπου η ΕΕ πρέπει να αναλάβει προκαταρκτική και άμεση δράση.

1.8. Η ΕΟΚΕ έχει εντοπίσει τους ακόλουθους βασικούς τομείς πολιτικής για μετασχηματιστική αλλαγή προς τη βιώσιμη ανάπτυξη, και συνιστά στην Επιτροπή να αναλάβει ικανές εμβληματικές πρωτοβουλίες, συμπεριλαμβανομένων διαφανών σχεδίων δράσης και οροσήμων, λαμβανομένων υπόψη των συστάσεων στο σημείο 4.3 της γνωμοδότησης, δηλαδή: — δίκαιη μετάβαση σε μια χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, κυκλική και συνεργατική οικονομία, — μετάβαση σε μια κοινωνία και οικονομία χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς, με αξιοπρεπή εργασία και κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα, — μετάβαση στη βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση τροφίμων, — επένδυση στην καινοτομία, το μακροπρόθεσμο εκσυγχρονισμό των υποδομών και ενθάρρυνση των βιώσιμων επιχειρήσεων, — μέριμνα ώστε το εμπόριο να λειτουργεί προς όφελος της παγκόσμιας βιώσιμης ανάπτυξης.

1.9. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να ενσωματώσει τους ΣΒΑ σε όλες τις σχετικές πολιτικές. Οι ενδιάμεσες αξιολογήσεις που θα διεξαχθούν την περίοδο 2014-2020 πρέπει να αξιοποιηθούν προς τούτο. Οι μελλοντικές περίοδοι ΠΔΠ θα αποτελέσουν εξαιρετική ευκαιρία για την πλήρη ενσωμάτωση των ΣΒΑ στα προγράμματα δαπανών της ΕΕ.

1.10. Είναι ιδιαίτερα σημαντική η ενσωμάτωση της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ στην εξωτερική δράση της ΕΕ. Η Επιτροπή πρέπει να προσαρμόσει πλήρως τομείς εξέχουσας σημασίας —όπως οι εμπορικές και αναπτυξιακές πολιτικές, οι παγκόσμιες περιβαλλοντικές πολιτικές και η δράση για το κλίμα, η ανθρωπιστική βοήθεια, η μείωση του κινδύνου καταστροφών, η μεταβίβαση τεχνολογίας και η προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων— για να προαχθεί προορατικά η υλοποίηση της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να εντάξει και να εφαρμόσει πλήρως την Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ στην «Ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανάπτυξη», ενώ εκφράζει τη λύπη της για το ότι η Ατζέντα δεν ενσωματώθηκε επαρκώς στη «Συνολική στρατηγική της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφαλείας».

1.11. Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να αξιολογήσει και να βελτιώσει τον οριζόντιο και κάθετο συντονισμό πολιτικής για την αποτελεσματική υλοποίηση της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ. Η βελτίωση της διακυβέρνησης συμβάλλει καθοριστικά στη βιώσιμη ανάπτυξη. Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο θα πρέπει να μετατραπεί σε ικανό πλαίσιο διακυβέρνησης για τον κάθετο συντονισμό της υλοποίησης των ΣΒΑ με τα κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι η συμμετοχή, η διαφάνεια, ο έλεγχος και η αξιολόγηση, η λογοδοσία και η αποδοχή των πολιτών πρέπει να συγκαταλέγονται στα κύρια χαρακτηριστικά της βελτίωσης της διακυβέρνησης.

1.12. Η Eurostat πρέπει να καταρτίσει και να εφαρμόσει σειρά δεικτών και σημείων αναφοράς, όπως αναπτύχθηκαν από τον ΟΗΕ, για τη διευκόλυνση της αξιολόγησης, της παρακολούθησης, της λογοδοσίας και της διαφάνειας της διαδικασίας υλοποίησης των ΣΒΑ και την παροχή στα όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη και όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς αξιόπιστων στατιστικών στοιχείων, για κάθε μεμονωμένο ΣΒΑ και επιμέρους στόχο.

1.13. Η ΕΟΚΕ σημειώνει με ικανοποίηση ότι τέσσερα κράτη μέλη της ΕΕ συγκαταλέγονται στις πρώτες 22 χώρες που παρουσιάζουν οικειοθελείς αξιολογήσεις της υλοποίησης των ΣΒΑ στο Υψηλού επιπέδου πολιτικό φόρουμ (ΥΕΠΦ) του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη το 2016. Η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ να δώσει το παράδειγμα και να αποτελέσει την πρώτη περιοχή που θα παρουσιάσει οικειοθελή αξιολόγηση στο ΥΕΠΦ το 2017. Η ΕΟΚΕ προτίθεται να οργανώσει τη συνεισφορά της κοινωνίας των πολιτών.

1.14. Η ΕΕ πρέπει να στραφεί σε μια πολυμερή προσέγγιση όσον αφορά την υλοποίηση των ΣΒΑ, με τη συμμετοχή όλων των συναρμοδίων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών με βάση τις αρχές της συμμετοχής, της λογοδοσίας και της σύμπραξης. Η ίδια η ΕΟΚΕ έχει ήδη παρουσιάσει συγκεκριμένη πρωτοβουλία για το πολυμερές ευρωπαϊκό φόρουμ της κοινωνίας των πολιτών για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Η Επιτροπή πρέπει να διερευνήσει και να αναπτύξει με προορατικότητα μια πρωτοβουλία για τον χάρτη των ΣΒΑ, που θα ενισχύει τη δημιουργία ισχυρών συμπράξεων σε εθνικό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο.

2. Εισαγωγή

2.1. Το Σεπτέμβριο του 2015 οι παγκόσμιοι ηγέτες υιοθέτησαν το έγγραφο «Να αλλάξουμε τον κόσμο μας: η Ατζέντα του 2030 για τη βιώσιμη ανάπτυξη», που θεσπίζει μια σειρά στόχων βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ) για τον τερματισμό της φτώχειας, την προστασία του πλανήτη, την εξασφάλιση της προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την εγγύηση ευημερίας για όλους. Κάθε στόχος έχει επιμέρους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν μέσα στα επόμενα 15 χρόνια.

2.2. Η ΕΕ θα διαδραματίσει βασικό ρόλο όσον αφορά την εφαρμογή των εν λόγω στόχων στην Ευρώπη. Στο πρόγραμμα εργασίας της για το 2016, η Επιτροπή ανακοίνωσε μια νέα πρωτοβουλία με τίτλο «Τα επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» με στόχο την υλοποίηση των ΣΒΑ στις εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ (1).

2.3. Ως πρώτο βήμα, η Επιτροπή προβαίνει σε μια εσωτερική χαρτογράφηση, για να διαπιστωθεί σε ποιες υφιστάμενες πολιτικές της ΕΕ αντιμετωπίζονται ήδη οι προκλήσεις που απορρέουν από τους ΣΒΑ. Η Επιτροπή ζήτησε από την ΕΟΚΕ να συμβάλει στη διαδικασία αυτή με την παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση. Στην προσπάθεια να συνυπολογίσει τον γενικότερο διάλογο στην ευρωπαϊκή κοινωνία των πολιτών, η ΕΟΚΕ έλαβε υπόψη τα αποτελέσματα δύο σημαντικών συνεδρίων για την υλοποίηση των ΣΒΑ που διεξήχθησαν στις εγκαταστάσεις της το 2016, καθώς και άλλων συνεδρίων (2).

3. Μετατροπή των ΣΒΑ σε μια ευρωπαϊκή ατζέντα 2030: προς μια ένωση βιώσιμης ανάπτυξης

3.1. Η ΕΟΚΕ επιδοκιμάζει την πρωτοβουλία του προγράμματος εργασίας της Επιτροπής για το 2016 με τίτλο «Τα επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον», δεδομένης της νέας, πιο επείγουσας προσέγγισής της στο ζήτημα της εξασφάλισης της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής και περιβαλλοντικής αειφορίας της Ευρώπης μετά το 2020, και της υλοποίησης των ΣΒΑ στις εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ κατά τρόπο ολοκληρωμένο (3). Ωστόσο, εκφράζονται ανησυχίες για το ενδεχόμενο έλλειψης πολιτικής βούλησης και δέσμευσης, δεδομένου ότι μέχρι στιγμής δεν έχουν γίνει πολλά για την εφαρμογή της Ατζέντας.

3.2. Σε μια συγκυρία όπου το οικοδόμημα της ΕΕ υφίσταται πιέσεις και μέρος των πολιτών της χάνει την εμπιστοσύνη του σε αυτό, η ΕΕ πρέπει να αξιοποιήσει τους ΣΒΑ για να αναπτύξει ένα θετικό, μετασχηματιστικό αφήγημα για μια βιώσιμη Ευρώπη, που θα συνδέει τη μακροπρόθεσμη προοπτική με συγκεκριμένα πολιτικά μέτρα σε βραχυπρόθεσμο και μεσοπρόθεσμο επίπεδο. Η βιωσιμότητα αποτελεί «ευρωπαϊκό σήμα» (4): η Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ ανακλά τις ευρωπαϊκές αξίες και το ευρωπαϊκό μοντέλο κοινωνικής δικαιοσύνης και δημοκρατικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, προσφέρει εξαιρετική ευκαιρία για ένα νέο θετικό και πειστικό αφήγημα για την ΕΕ, που μπορεί να μεταφραστεί σε ένα νέο όραμα.

3.3. Η Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ εγκρίθηκε από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και από την ΕΕ στο σύνολό της. Έφτασε η ώρα για μια σαφή πολιτική δέσμευση στο υψηλότερο πολιτικό επίπεδο, που θα επιβεβαιώνει ότι η ΕΕ υιοθέτησε τη νέα αυτή ατζέντα ως θεώρηση και γενικό πλαίσιο για τη μετάβαση προς μια Ένωση Βιώσιμης Ανάπτυξης (5).

3.4. Η υλοποίηση των ΣΒΑ δεν αφορά μόνο την ανάπτυξη ή το περιβάλλον. Οι ΣΒΑ αφορούν καίρια ζητήματα που συνδέονται με τον μετασχηματισμό των οικονομιών και των κοινωνιών μας, μεταξύ άλλων ανεπτυγμένων κρατών. Η επίτευξή τους στην ΕΕ προϋποθέτει ένα νέο αναπτυξιακό μοντέλο, περισσότερο βιώσιμο από οικονομική σκοπιά, με λιγότερους αποκλεισμούς από κοινωνική σκοπιά και, μακροπρόθεσμα, περισσότερο αειφόρο από περιβαλλοντική σκοπιά, όπου οι πόροι του πλανήτη θα διαμοιράζονται δίκαια στον αυξανόμενο παγκόσμιο πληθυσμό. Είναι ανάγκη να μετασχηματίσουμε τις οικονομίες μας (6). Η νέα αυτή έννοια της ανάπτυξης πρέπει να συνεπάγεται έναν νέο ορισμό της ευημερίας για την ΕΕ, καθώς και νέα σειρά δεικτών. Οι ΣΒΑ πρέπει να χρησιμοποιηθούν ως μοχλοί για να επιτρέψουν και να επιταχύνουν τη μακροπρόθεσμη μετάβαση σε μια ανθεκτική, ανταγωνιστική, αποδοτική από πλευράς πόρων και χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς οικονομία της ΕΕ.

3.5. Η δρομολόγηση από την Επιτροπή οδικού χάρτη για την ανανέωση της ευρωπαϊκής κοινής αντίληψης για την ανάπτυξη δίνει την εντύπωση ότι η Επιτροπή επιδιώκει πρωτίστως να επικεντρωθεί στην υλοποίηση της νέας ατζέντας όσον αφορά τις αναπτυξιακές πολιτικές. Αυτή η ιεράρχηση δεν συνάδει με την ολοκληρωμένη προσέγγιση των ΣΒΑ, η οποία απαιτεί γενικές και ολοκληρωμένες στρατηγικές υλοποίησης που θα καλύπτουν εξωτερικές και εσωτερικές πολιτικές.

3.6. Για τη θέσπιση πλαισίου διαχείρισης της υλοποίησης των ΣΒΑ, η ΕΕ πρέπει να επεκτείνει τον ορίζοντα προγραμματισμού της πολύ πέρα από το 2020. Μια γενική και μακροπρόθεσμη στρατηγική για μια βιώσιμη Ευρώπη με χρονικό ορίζοντα το 2030 και μετά (7) θα μπορούσε να μετατρέψει τους ΣΒΑ σε εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ, που αφορούν ειδικά ευρωπαϊκές προκλήσεις, και να συνδυαστεί με διαφανείς χάρτες πορείας και σχέδια δράσης για τις νομοθετικές και πολιτικές πρωτοβουλίες και λεπτομερές χρονοδιάγραμμα έως το 2030. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε παρόμοια προσέγγιση (8).

4. Χαρτογράφηση των εσωτερικών και εξωτερικών πολιτικών της ΕΕ

4.1. Η διαδικασία χαρτογράφησης πρέπει να συνδυάζεται με ανάλυση των κενών πολιτικής

4.1.1. Ο καθορισμός πολιτικής στρατηγικής της ΕΕ και οδικού χάρτη για την επίτευξη των ΣΒΑ απαιτεί περισσότερα από τη χαρτογράφηση των υφιστάμενων πολιτικών της ΕΕ. Η χαρτογράφηση των υφιστάμενων πολιτικών της ΕΕ σε σύνδεση με επιμέρους ΣΒΑ δεν επιτρέπει την αξιολόγηση του κατά πόσον μπορούν να επιτευχθούν οι ΣΒΑ στην ΕΕ χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω δράσεις. Οι υφιστάμενες πολιτικές ενδέχεται να μην είναι αποτελεσματικές ή να υπονομεύονται από άλλες πολιτικές ή να υφίστανται άλλα προσκόμματα. Η χαρτογράφηση των πολιτικών πρέπει να συνοδεύεται από ανάλυση των ελλείψεων, όπου θα εντοπίζονται τα πραγματικά κενά της πολιτικής ΕΕ όσον αφορά τους 17 γενικούς στόχους της Ατζέντας 2030 και τους σχετικούς επιμέρους στόχους.

4.1.2. Ως προς το θέμα αυτό, η ΕΟΚΕ επικροτεί το στρατηγικό σημείωμα που συντάχθηκε υπό την επίβλεψη του πρώην γενικού διευθυντή της ΓΔ Περιβάλλοντος, κ. Karl FALKENBERG, με τίτλο «Βιωσιμότητα τώρα!», στο οποίο περιγράφεται με κατηγορηματικό τρόπο η ανάγκη μεταρρύθμισης στην ΕΕ, όπως αυτή προκύπτει από την Ατζέντα του 2030 των Ηνωμένων Εθνών, με τη χρήση παραδειγμάτων από έναν περιορισμένο αριθμό πεδίων πολιτικής.

4.1.3. Δεν υφίσταται ακόμα ολοκληρωμένη ανάλυση των ελλείψεων της ΕΕ όσον αφορά τους ΣΒΑ. Ωστόσο, ο πρόσφατα δημοσιευθείς δείκτης και πίνακας επιδόσεων ΣΒΑ, καθώς και άλλες αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν στα κράτη μέλη της ΕΕ, δείχνουν ότι οι ΣΒΑ αποτελούν φιλόδοξη ατζέντα και για τις χώρες υψηλού εισοδήματος (9), πρωτίστως λόγω του τρόπου κατά τον οποίο αυτές οι χώρες παράγουν, διαθέτουν και καταναλώνουν προϊόντα και υπηρεσίες και του συνεπακόλουθου αρνητικού αντίκτυπου στο περιβάλλον. Τα κύρια ζητήματα για τις χώρες της ΕΕ είναι ο ΣΒΑ 12 για την υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή, ο ΣΒΑ 13 για τη δράση για το κλίμα, οι ΣΒΑ 14 και 15 για τη συντήρηση των οικοσυστημάτων, οι επιμέρους στόχοι του ΣΒΑ 2 για τη βιώσιμη γεωργία και διατροφή και ο ΣΒΑ 9 για τη βιομηχανία, την καινοτομία και τις υποδομές, όπου εντοπίστηκε έλλειψη επενδύσεων.

4.1.4. Τα υπόλοιπα ζητήματα αφορούν τους «ανθρωποκεντρικούς» ΣΒΑ, και συγκεκριμένα τον ΣΒΑ 10 για τη μείωση των ανισοτήτων, τον ΣΒΑ 8 για την αξιοπρεπή εργασία και την απασχόληση και τον ΣΒΑ 1 για τη φτώχεια, καθώς και τον ΣΒΑ 5 για την ισότητα των φύλων και τον ΣΒΑ 4 για την εκπαίδευση.

4.1.5. Πολλές χώρες του ΟΟΣΑ αδυνατούν να επιτύχουν τον επιμέρους στόχο του ΣΒΑ 17 για τη χρηματοπιστωτική συνεισφορά στην αναπτυξιακή συνεργασία.

4.1.6. Ως οικουμενική ατζέντα, οι ΣΒΑ αποσκοπούν επίσης στη μείωση του αρνητικού κοινωνικού και περιβαλλοντικού αντίκτυπου που έχουν οι οικονομίες των χωρών υψηλού εισοδήματος στις τρίτες χώρες. Αυτή η πτυχή δεν έχει μετρηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα, ωστόσο αποτελεί σημαντική πρόκληση για τις χώρες της ΕΕ.

4.2. Συμβολή των τρεχουσών ευρωπαϊκών στρατηγικών στην υλοποίηση των ΣΒΑ

4.2.1. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η χαρτογράφηση των πολιτικών της ΕΕ πρέπει να εξετάσει πρωτίστως τα εργαλεία πολιτικής που έχουν στρατηγική σημασία για τη χάραξη και την υλοποίηση πολιτικών της ΕΕ. Οι αρχικές αξιολογήσεις δείχνουν ότι αυτά τα εργαλεία δεν ανταποκρίνονται στην πρόκληση της υλοποίησης των ΣΒΑ στην ΕΕ (10). Καμία από αυτές τις στρατηγικές δεν έχει τον χρονικό ορίζοντα της Ατζέντας 2030 των Ηνωμένων Εθνών.

4.2.2. Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» ανακηρύχθηκε συνολική στρατηγική της ΕΕ από την Επιτροπή Barroso, αντικαθιστώντας, με τον τρόπο αυτό, τη στρατηγική για την αειφόρο ανάπτυξη. Μολονότι καλύπτει, θεωρητικά, τις τρεις διαστάσεις της βιώσιμης ανάπτυξης, πρόκειται κατ’ ουσία για μια βραχυπρόθεσμη στρατηγική με σαφή ευρωπαϊκή εστίαση. Ούτε καλύπτει μέχρι στιγμής ούτε περιγράφει την επίδραση των εσωτερικών πολιτικών της ΕΕ σε άλλες περιοχές του κόσμου ή τις εξωτερικές της πολιτικές, συμπεριλαμβανομένης της αναπτυξιακής συνεργασίας. Συνεπώς, δεν ήταν σε θέση να καλύπτει τις προϋποθέσεις για να αποτελέσει υποκατάστατο της προηγούμενης στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη. Δύο ΣΒΑ δεν καλύπτονται: ο ΣΒΑ 2 για τα τρόφιμα και τη γεωργία και ο ΣΒΑ 16 για τη διακυβέρνηση· άλλοι ΣΒΑ καλύπτονται μόνο εν μέρει, π.χ. ο ΣΒΑ 6 για το νερό και ο ΣΒΑ 11 για τις πόλεις.

4.2.3. Μεταξύ των δέκα προτεραιοτήτων του προέδρου κ. Juncker, δύο ΣΒΑ δεν εμφανίζονται καθόλου, και συγκεκριμένα ο ΣΒΑ 14 για τους ωκεανούς και ο ΣΒΑ 15 για τη βιοποικιλότητα, ενώ άλλοι καλύπτονται εν μέρει, όπως ο ΣΒΑ 4 για την εκπαίδευση, ο ΣΒΑ 6 για το νερό, ο ΣΒΑ 11 για τις πόλεις και ο ΣΒΑ 12 για τη βιώσιμη κατανάλωση και παραγωγή.

4.2.4. Πιο ολιγάριθμη σειρά προτεραιοτήτων επιλέχθηκε για την «έκθεση των πέντε προέδρων», η οποία εστιάζει σε οικονομικά, χρηματοπιστωτικά, νομισματικά και φορολογικά ζητήματα, και περιλαμβάνει τη διακυβέρνηση ως πέμπτη προτεραιότητα. Η έκθεση περιέχει ορισμένες αναφορές σε τομείς ΣΒΑ, όπως η ενέργεια, η απασχόληση, η άρση των κοινωνικών αποκλεισμών και τα συστήματα υγείας.

4.2.5. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕΤΣΕ) προσέλκυσε έργα που μοιάζει να ευθυγραμμίζονται με ορισμένες προκλήσεις στην υλοποίηση των ΣΒΑ: ενέργεια (40 %), περιβάλλον και αποδοτική χρήση των πόρων (12 %), κοινωνικές υποδομές (3 %) (11).

4.2.6. Ορισμένοι ΣΒΑ —και ειδικότερα ο ΣΒΑ 3 για την υγεία, ο ΣΒΑ 5 για το φύλο, ο ΣΒΑ 10 για τις ανισότητες και ο ΣΒΑ 11 για τις πόλεις— δεν καλύπτονται επαρκώς στις θεματικές επενδυτικές προτεραιότητες των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ).

4.2.7. Με τη νέα συνολική στρατηγική της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφαλείας, η ΕΕ διαθέτει ευρύτερο πλαίσιο για να υλοποιήσει την Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ σε τομείς όπως το εμπόριο, η ανάπτυξη, η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η μείωση του κινδύνου καταστροφών, η διάδοση της τεχνολογίας και η δράση για το κλίμα. Η στρατηγική καλύπτει, ως έναν βαθμό, τους ΣΒΑ που σχετίζονται με την ανάγκη εξασφάλισης ότι η ευημερία μοιράζεται παγκοσμίως. Επίσης, η στρατηγική αναφέρει ότι οι ΣΒΑ θα τροφοδοτήσουν τη μελλοντική συμφωνία που θα διαδεχθεί αυτή του Κοτονού, και ότι αποτελούν κινητήρια δύναμη για την επανεξέταση της ευρωπαϊκής κοινής αντίληψης για την ανάπτυξη.

4.3. Βασικοί τομείς πολιτικής προς μετασχηματισμό

4.3.1. Βάσει ανάλυσης των πραγματικών ελλείψεων και τάσεων στις επιδόσεις της ΕΕ όσον αφορά την επίτευξη των γενικών και επιμέρους στόχων, η Επιτροπή πρέπει να εντοπίσει τομείς πολιτικής που είναι καίριας σημασίας για τους απαιτούμενους μετασχηματισμούς. Η δράση πολιτικής πρέπει να επικεντρωθεί σε αυτούς τους βασικούς τομείς, με κατάλληλες εμβληματικές πρωτοβουλίες, συμπεριλαμβανομένων αδιάτρητων σχεδίων δράσης και οροσήμων. Η ΕΟΚΕ, λαμβάνοντας επίσης υπόψη το υφιστάμενο έργο της επί του θέματος, θεωρεί ουσιαστικής σημασίας τους ακόλουθους τομείς πολιτικής.

4.3.2.

Δίκαιη μετάβαση σε μια χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, κυκλική και συνεργατική οικονομία

(ΣΒΑ 7, 8, 9, 11, 12 και 13)

4.3.2.1. Ένας από τους κύριους στόχους των ΣΒΑ συνίσταται στη διατήρηση των τροχιών ανάπτυξης εντός των ορίων του πλανήτη, είτε πρόκειται για το κλίμα, για την κατανάλωση πόρων, για την ποιότητα του αέρα και του νερού είτε για την προστασία της χερσαίας και θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Προς τούτο πρέπει οι ανεπτυγμένες περιοχές όπως η Ευρώπη να μειώσουν ουσιαστικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της οικονομίας τους μέσω της στροφής της παραγωγής, της κατανάλωσης και της κοινωνίας σε μια κυκλική οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών. Η μετάβαση αυτή αποτελεί ευκαιρία για την ΕΕ να εκσυγχρονίσει την οικονομία της —ενισχύοντας έτσι την ανταγωνιστικότητα και την ανθεκτικότητά της— και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής και την ευημερία των πολιτών της.

4.3.2.2. Οδικοί χάρτες σχεδιάστηκαν στο πλαίσιο του 7ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον, του πλαισίου 2030 για το κλίμα και την ενέργεια και του σχεδίου δράσης για την κυκλική οικονομία. Ωστόσο, η πρόοδος πρέπει ξεκάθαρα να επιταχυνθεί στην πράξη (12). Η συνέπεια με άλλους τομείς πολιτικής πρέπει να βελτιωθεί και τα κενά υλοποίησης σε πολλά κράτη μέλη να αντιμετωπιστούν μέσω της πλήρους ενσωμάτωσης της μετάβασης σε μια κυκλική οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο (13). Το 7ο ΠΔΠ και το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία απαιτούν ισχυρούς μηχανισμούς εφαρμογής και ενεργό συντονισμό με άλλους τομείς πολιτικής υπό την Επιτροπή προκειμένου να διασφαλιστεί πραγματικό αποτέλεσμα (14). Η βελτίωση του διαλόγου και οι συμμαχίες με την κοινωνία των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων και των συνδικάτων, αποτελούν αναγκαία βήματα για την πρόοδο. Ενεργές πολιτικές απασχόλησης πρέπει να μεριμνούν για τη δίκαιη μετάβαση (15). Η πολιτική για το κλίμα πρέπει να βασίζεται στην αρχή της «κλιματικής δικαιοσύνης» και να εξασφαλίζει ότι τα βάρη και τα οφέλη της κλιματικής αλλαγής —όσον αφορά τον αντίκτυπό της στα ανθρώπινα δικαιώματα, τη φτώχεια και την ισότητα— επιμερίζονται δίκαια και δεν πλήττονται οι πιο ευπαθείς ομάδες.

4.3.2.3. Πρέπει να εξασφαλιστεί ότι οι αγορές θα στηρίζουν την οικονομική μετάβαση και ότι οι τιμές θα αντανακλούν το πραγματικό εξωτερικό κόστος των κλιματικών εκπομπών και της χρήσης φυσικών πόρων (16). Οι υφιστάμενες δεσμεύσεις για την εξάλειψη των περιβαλλοντικά επιβλαβών επιδοτήσεων πρέπει να υλοποιηθούν και η περιβαλλοντική φορολογική μεταρρύθμιση να προωθηθεί σθεναρότερα. Τα νέα σχέδια για αποκεντρωμένες αγορές καθαρής ενέργειας όπου οι καταναλωτές είναι ταυτόχρονα και παραγωγοί πρέπει να κλιμακωθούν. Ομοίως, μια αποκεντρωμένη οικονομία του διαμοιρασμού επιτρέπει στους καταναλωτές να στραφούν προς το μοντέλο της κυκλικής οικονομίας. Η αναδυόμενη συνεργατική οικονομία συνεπάγεται μια εννοιολογική στροφή όσον αφορά την εργασία και θα αποτελέσει σημαντική πηγή απασχόλησης. Πρέπει να κατοχυρωθούν τα δικαιώματα των καταναλωτών και των εργαζομένων, καθώς και ο δίκαιος ανταγωνισμός στον νέο αυτό τομέα (17).

4.3.3.

Μετάβαση σε μια κοινωνία και οικονομία χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς, με αξιοπρεπή εργασία και κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα

(ΣΒΑ 1, 3, 4, 5, 8 και 10)

4.3.3.1. Τα κύρια μελήματα των ΣΒΑ είναι η εξάλειψη της φτώχειας και η εξασφάλιση ότι όλοι θα μπορούν να αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητές τους με αξιοπρέπεια και επί ίσοις όροις. Υπό αυτό το πρίσμα, οι ΣΒΑ ανακλούν τις αξίες και το κοινωνικό μοντέλο της Ευρώπης. Ωστόσο, το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών στην Ευρώπη, το οποίο δεν έχει πάψει να διευρύνεται τις τελευταίες δεκαετίες, καθώς και τα τελευταία οκτώ χρόνια ύφεσης και χρηματοπιστωτικής κρίσης, που έχουν αυξήσει ακόμη περισσότερο τα ποσοστά ανεργίας και φτώχειας, εντείνουν επιπλέον τις ανισότητες και έχουν δημιουργήσει μεγαλύτερες πιέσεις στην κοινωνική προστασία, πλήττοντας ιδιαίτερα τις πιο ευπαθείς ομάδες.

4.3.3.2. Η επίτευξη των ΣΒΑ προϋποθέτει μεταστροφή του οικονομικού υποδείγματος της ΕΕ προς ένα πρότυπο ανάπτυξης με λιγότερους αποκλεισμούς στο οποίο θα διανέμεται δικαιότερα ο υφιστάμενος πλούτος και θα αυξάνεται η οικονομική και χρηματοπιστωτική ανθεκτικότητα (18). Για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας και να προωθηθεί η οικονομική ανάπτυξη, η ΕΕ οφείλει να δημιουργήσει ένα ευνοϊκό επενδυτικό περιβάλλον, το οποίο να συνδυαστεί με μια εύρυθμη εσωτερική αγορά, με διεθνή ανταγωνιστικότητα και με αύξηση της εγχώριας ζήτησης.

4.3.3.3. Οι ΣΒΑ πρέπει να αποτελέσουν αφορμή για την ανανέωση της προσήλωσης στην επίτευξη των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» για τη μείωση της φτώχειας, την απασχόληση και την εκπαίδευση, και για την αναζήτηση αποδοτικότερων τρόπων επίτευξής τους. Βασικοί κοινωνικοί στόχοι —όπως η αξιοπρεπής απασχόληση, η εξάλειψη της φτώχειας, η μείωση των ανισοτήτων και οι κοινωνικές επενδύσεις— πρέπει να θεωρούνται εξίσου σημαντικοί με τα μακροοικονομικά ζητήματα στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο (19). Η πρώτη πρόταση της Επιτροπής σχετικά με τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων δεν περιείχε καμία μνεία των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ). Η ενσωμάτωση των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ) θα πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την περαιτέρω επεξεργασία του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Η ΕΟΚΕ καταρτίζει επί του παρόντος γνωμοδότηση σχετικά με τον πυλώνα, στην οποία θα διατυπωθεί ρητώς η άποψή της.

4.3.3.4. Η ΕΕ πρέπει να επενδύσει σε μια συνεπέστερη και συστηματικότερη προσέγγιση στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού, της περιθωριοποίησης και της φτώχειας, μια προσέγγιση που θα εστιάζει στις ευπαθείς ομάδες, θα βασίζεται στα ανθρώπινα δικαιώματα και θα αντιμετωπίζει επίσης τις διακρίσεις βάσει φύλου. Η οδηγία για την ίση μεταχείριση πρέπει να εγκριθεί (20).

4.3.3.5. Τα συστήματα πρόνοιας πρέπει όχι μόνο να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της ανεργίας και της γήρανσης του πληθυσμού, αλλά και να προσαρμοστούν στα νέα ζητούμενα, ιδίως όσα απορρέουν από τις νέες μορφές απασχόλησης, οι οποίες, όμως, ενδέχεται να οδηγήσουν σε επισφαλή απασχόληση και εργατική φτώχεια. Το δυναμικό απασχόλησης βασικών οικονομικών μεταβάσεων —όπως η ψηφιακή, η χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και η κυκλική οικονομία— πρέπει να αξιοποιηθεί (21). Τα πρότυπα απασχόλησης και ένα ελάχιστο ευρωπαϊκό εισόδημα θα συμβάλουν στη διασφάλιση της εδαφικής και κοινωνικής συνοχής και της αναδιανομής του πλούτου και του εισοδήματος κατά δίκαιο τρόπο (22), λαμβανομένων υπόψη των αρμοδιοτήτων των κρατών μελών και της ΕΕ όσον αφορά τα ζητήματα αυτά. Το τεράστιο δυναμικό απασχόλησης των κοινωνικών επενδύσεων πρέπει να κινητοποιηθεί μέσω δημόσιων και ιδιωτικών φορέων (23). Για να «μη μείνει κανείς πίσω», πρέπει να επενδύσουμε στην ποιοτική και χωρίς αποκλεισμούς εκπαίδευση και σε υψηλής ποιότητας, οικονομικά προσιτές και ολοκληρωμένες υπηρεσίες για τη στήριξη των ατόμων που χρειάζονται βοήθεια.

4.3.3.6. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις υποστηρίζουν την ένταξη στην αγορά εργασίας, παρέχοντας ταυτόχρονα προσιτά προϊόντα και υπηρεσίες για κοινωνικούς σκοπούς, π.χ. υπηρεσίες μιας αποκεντρωμένης, χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών κυκλικής οικονομίας. Πρέπει να υποστηρίζονται με κίνητρα προς τις νεοφυείς επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας και μέσω ευνοϊκού κανονιστικού περιβάλλοντος (24).

4.3.4.

Μετάβαση σε βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση τροφίμων

(ΣΒΑ 2, 12 και 15)

4.3.4.1. Τα τρόφιμα —και ο τρόπος που καλλιεργούνται, παράγονται, καταναλώνονται, διακινούνται στο εμπόριο, μεταφέρονται, αποθηκεύονται και προωθούνται εμπορικά— αποτελούν τον θεμελιώδη σύνδεσμο μεταξύ των ανθρώπων και του πλανήτη, και τον δρόμο προς μια διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς οικονομική ανάπτυξη (25). Οι ΣΒΑ, και ιδίως οι στόχοι 2 και 12, παρέχουν κρίσιμης σημασίας πλαίσιο για την από κοινού δράση με στόχο τον επισιτισμό του πλανήτη κατά τρόπο βιώσιμο μέχρι το 2030. Είναι επειγόντως αναγκαία μια μετάβαση σε πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων, που θα καλύπτουν κάθε στάδιο από την παραγωγή έως την κατανάλωση. Οι παραγωγοί πρέπει να καλλιεργούν περισσότερα τρόφιμα με μικρότερο περιβαλλοντικό αντίκτυπο, ενώ οι καταναλωτές πρέπει να παροτρύνονται να στρέφονται σε θρεπτική και υγιεινή διατροφή με μικρότερο αποτύπωμα άνθρακα.

4.3.4.2. Με τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ εισήχθη ένας συνδυασμός μέτρων, ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση (26). Η μετάβαση σε βιώσιμα συστήματα τροφίμων απαιτεί μια συνολική πολιτική για τα τρόφιμα, σε συνδυασμό με μια ευρεία στρατηγική για τη βιοοικονομία, και όχι μόνο μια γεωργική πολιτική. Με βάση την αναγνώριση της αλληλεξάρτησης της παραγωγής και της κατανάλωσης τροφίμων, πρέπει να αναπτυχθεί κατάλληλη ενωσιακή πολιτική προσέγγιση με σκοπό τη χαρτογράφηση της πορείας προς την αειφορία, την υγεία και την ανθεκτικότητα (27).

4.3.4.3. Υπό αυτό το πρίσμα, πρέπει, συν τοις άλλοις, να δοθεί απάντηση στο ερώτημα που τίθεται στην «έκθεση Falkenberg», δηλαδή εάν οι εξαγωγικές επιδόσεις του τομέα της ευρωπαϊκής γεωργίας είναι συμβατές με τον στόχο της ενίσχυσης της παραγωγής τροφίμων στις αναπτυσσόμενες χώρες.

4.3.4.4. Η ΕΕ θα επιτελέσει καθοριστική λειτουργία στην επίτευξη του στόχου 12.3 της μείωσης κατά το ήμισυ της παγκόσμιας κατά κεφαλήν σπατάλης τροφίμων. Τη στιγμή που 800 εκατ. άνθρωποι σε όλον τον κόσμο πεινούν, τα στοιχεία δείχνουν ότι το ένα τρίτο των τροφίμων που παράγονται για ανθρώπινη κατανάλωση χάνεται ή σπαταλάται παγκοσμίως — 100 εκατ. τόνοι μόνο στην ΕΕ (28). Η ΕΟΚΕ επικροτεί το σχέδιο της Επιτροπής να δημιουργήσει έναν δίαυλο ενδιαφερομένων με στόχο τη συμβολή στη διατύπωση των απαραίτητων μέτρων και την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών για την πρόληψη και τη μείωση της σπατάλης τροφίμων (29).

4.3.5.

Επένδυση στην καινοτομία και στο μακροπρόθεσμο εκσυγχρονισμό των υποδομών και ενθάρρυνση βιώσιμων επιχειρήσεων

(ΣΒΑ 7, 8, 9 και 13)

4.3.5.1. Ο μετασχηματισμός της οικονομίας με βάση ένα περισσότερο βιώσιμο πρότυπο προϋποθέτει μείζονα στροφή των επενδύσεων. Εκτιμάται ότι η επίτευξη των ΣΒΑ σε παγκόσμιο επίπεδο απαιτεί επενδύσεις ύψους περίπου 3 τρισ. Δολαρίων Ηνωμένων Πολιτειών (30). Απαιτείται ολιστικό σχέδιο για την ενεργοποίηση δημοσιονομικών πόρων σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών. Τα διάφορα χρηματοδοτικά προγράμματα και πρωτοβουλίες της ΕΕ πρέπει να συγκεντρωθούν.

4.3.5.2. Η ΕΕ πρέπει να κατευθύνει αποδοτικότερα τις δημόσιες επενδύσεις στις αναπτυσσόμενες χώρες προς την κατεύθυνση της επίτευξης ολοκληρωμένης βιώσιμης ανάπτυξης και να ενσωματώνει τους δείκτες ΣΒΑ στη δημόσια χρηματοδότηση αναπτυξιακών έργων. Πρωτίστως, δε, η ΕΕ πρέπει να ενθαρρύνει και να κλιμακώσει τις επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα σε αυτούς τους κλάδους.

4.3.5.3. Ωστόσο, και εντός της ΕΕ, οι ΣΒΑ απαιτούν σημαντικές επενδύσεις στον εκσυγχρονισμό των υποδομών και σε βιώσιμες επιχειρήσεις. Οι πρώτες αξιολογήσεις της υλοποίησης των ΣΒΑ στην ΕΕ δείχνουν σημαντικές ελλείψεις επενδύσεων στη βιομηχανία, την καινοτομία και τις υποδομές (31).

4.3.5.4. Η αειφορία έχει σαφή επιχειρηματικά οφέλη. Για να αξιοποιηθεί πλήρως αυτή η ευκαιρία, πρέπει η ΕΕ να δημιουργήσει ευνοϊκό επιχειρηματικό περιβάλλον που θα ενθαρρύνει την καινοτομία, την επιχειρηματικότητα και τις βιώσιμες επενδύσεις. Ορισμένες επιχειρήσεις έχουν ήδη ξεκινήσει, ωστόσο η κλιμάκωση και η αναπαραγωγή επιτυχημένων βιώσιμων επιχειρηματικών εμπειριών είναι καθοριστικής σημασίας. Οικειοθελείς προσεγγίσεις όπως η εταιρική κοινωνική ευθύνη μπορούν να συμβάλουν θετικά σε αυτή τη μετάβαση. Πρέπει να συμπληρώνονται από πρόσθετα μέτρα, όπως μέτρα για την ενίσχυση της διαφάνειας, την ανάπτυξη ικανοτήτων, τη διευκόλυνση της ανάπτυξης εταιρικών σχέσεων και την παροχή καθοδήγησης ως προς την υποβολή εκθέσεων εκ μέρους των επιχειρήσεων. Η Επιτροπή πρέπει να αξιολογήσει κατά πόσον οι πολυμερείς συμμαχίες με τον ιδιωτικό τομέα θα αποτελούσαν χρήσιμο εργαλείο σε επίπεδο ΕΕ.

4.3.5.5. Τα χρηματοδοτικά προγράμματα της ΕΕ πρέπει να ευθυγραμμίζονται με τους ΣΒΑ. Πρωτοβουλίες όπως το σχέδιο Juncker, καθώς και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και οι δημόσιες τράπεζες επενδύσεων, θα λειτουργήσουν καθοριστικά. Η πρόκληση εδώ συνίσταται στην ανακατανομή του κεφαλαίου. Η ένωση κεφαλαιαγορών προσφέρει την ευκαιρία προώθησης των βιώσιμων επενδύσεων (32). Η ενδιάμεση αναθεώρηση του ΠΔΠ θα αποτελέσει ευκαιρία ενσωμάτωσης των ΣΒΑ στα κύρια ταμεία της ΕΕ. Πρέπει να ενθαρρυνθούν οι μακροπρόθεσμες επενδύσεις και να εξαλειφθούν οι φραγμοί (33).

4.3.6.

Μέριμνα ώστε το εμπόριο να λειτουργεί προς όφελος της παγκόσμιας βιώσιμης ανάπτυξης

(ΣΒΑ 12 και 17)

4.3.6.1. Σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία, το εμπόριο έχει καθοριστική επίδραση στη βιώσιμη ανάπτυξη τόσο στην ΕΕ όσο και παγκοσμίως. Στο πλαίσιο πολλών ΣΒΑ, συνεπώς, το εμπόριο θεωρείται σημαντικό μέσο υλοποίησης της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ. Με την ανακοίνωση με τίτλο «Εμπόριο για όλους», η Επιτροπή εγκαινίασε ένα φιλόδοξο σχέδιο δράσης για πιο θεμιτό εμπόριο και επενδύσεις με στόχο την προστασία των κοινωνικών και περιβαλλοντικών προτύπων στο εμπόριο και την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης (34). Η υλοποίηση των ΣΒΑ πρέπει να συνδέεται συστηματικά και αποτελεσματικά με αυτό το σχέδιο δράσης, τα δε αποτελέσματα πρέπει να παρακολουθούνται.

4.3.6.2. Φιλόδοξα κεφάλαια για το εμπόριο και τη βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να συμπεριλαμβάνονται σε όλες τις εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες της ΕΕ και να εφαρμόζονται και να επιβάλλονται αποτελεσματικά. Η διάσταση της βιώσιμης ανάπτυξης στο πλαίσιο του ΟΗΕ πρέπει να ενισχυθεί (35). Ο καλύτερος τρόπος διασφάλισης των κοινωνικών, εργατικών και περιβαλλοντικών προτύπων στις συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών είναι η εξασφάλιση ουσιαστικά μεγαλύτερης συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών καθ’ όλη τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων και τη διαδικασία υλοποίησης και παρακολούθησης (36).

4.3.6.3. Η Επιτροπή πρέπει να εκπονήσει μια στρατηγική για την προώθηση της αξιοπρεπούς εργασίας στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού (37). Πρέπει να παρέχεται στήριξη σε πολυμερείς πρωτοβουλίες για την προώθηση της δέουσας επιμέλειας στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.

4.4. Βελτίωση της διακυβέρνησης για βιώσιμη ανάπτυξη

4.4.1. Για τη στήριξη των δραστηριοτήτων σε βασικούς τομείς πολιτικής, η ΕΕ πρέπει να αξιολογήσει και να βελτιώσει τον οριζόντιο και κάθετο συντονισμό πολιτικής για την αποτελεσματική υλοποίηση της Ατζέντας 2030 των Ηνωμένων Εθνών. Η βελτίωση της διακυβέρνησης αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη (38), ενώ η βελτίωση του συντονισμού αποτελεί καθοριστικής σημασίας προσέγγιση για την επίτευξη συνεκτικών πολιτικών.

4.4.2. Η ΕΕ πρέπει να βελτιώσει τη συνοχή των πολιτικών της και να τις κατευθύνει συστηματικά στην ισορροπημένη βιώσιμη ανάπτυξη. Πρέπει να επανεξεταστεί και να ενισχυθεί ο υφιστάμενος μηχανισμός «πολιτικής συνοχής για την ανάπτυξη» που αποσκοπεί στην ενσωμάτωση των πτυχών της αναπτυξιακής πολιτικής σε άλλους τομείς, και να μετατραπεί σε μέσο που θα παρέχει «πολιτική συνοχή για τη βιώσιμη ανάπτυξη» και θα συνδέεται με άλλες προσπάθειες οριζόντιου συντονισμού.

4.4.3. Η Επιτροπή πρέπει επίσης να διερευνήσει πώς τα εργαλεία της βελτίωσης της διακυβέρνησης μπορούν να συμβάλουν στην επίτευξη των ΣΒΑ. Οι κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις εκτιμήσεις αντικτύπου πρέπει να αναθεωρηθούν αναλόγως, π.χ. μέσω της εισαγωγής κριτηρίου βιωσιμότητας στις εκτιμήσεις αντικτύπου για κάθε νέα νομοθεσία.

4.4.4. Για την ενσωμάτωση των ΣΒΑ σε όλους τους σχετικούς τομείς πολιτικής, η Επιτροπή πρέπει να χρησιμοποιήσει τις κατευθυντήριες αρχές της Ατζέντας 2030 των Ηνωμένων Εθνών ως πλαίσιο για την αξιολόγηση της νομοθεσίας και των πολιτικών της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά μια προσέγγιση βασισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα και την αρχή «κανείς δεν μένει πίσω».

4.4.5. Με βάσει τους παγκόσμιους δείκτες ΣΒΑ και συμπληρωματικούς ικανούς ευρωπαϊκούς δείκτες, η ΕΕ πρέπει να θεσπίσει σύστημα παρακολούθησης και αξιολόγησης των ΣΒΑ, το οποίο θα συντονίζεται με την εποπτεία στα κράτη μέλη της ΕΕ και θα συνδέεται με την παγκόσμια παρακολούθηση σε επίπεδο ΥΕΠΦ.

4.4.6. Δείκτες ΣΒΑ πρέπει επίσης να εισαχθούν στις υφιστάμενες διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης των πολιτικών. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, τον κεντρικό μηχανισμό διακυβέρνησης της ΕΕ, που πρέπει να προσαρμοστεί στην υλοποίηση των ΣΒΑ.

4.4.7. Η ενίσχυση του ρόλου των δεικτών βιωσιμότητας στη νομοθετική διαδικασία κατανομής του προϋπολογισμού θα αποτελούσε σημαντικό μοχλό για την υλοποίηση της βιώσιμης ανάπτυξης. Τα κριτήρια αιρεσιμότητας των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων πρέπει να προσαρμοστούν στην υλοποίηση των ΣΒΑ.

4.4.8. Πρέπει να δοθεί στήριξη στην πρωτοβουλία του ευρωπαϊκού δικτύου βιώσιμης ανάπτυξης (ESDN) για τη θέσπιση πλατφόρμας μάθησης από ομοτίμους μεταξύ των κρατών μελών.

4.4.9. Η ίδια η ΕΕ πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλία και να παρουσιάσει οικειοθελή αξιολόγηση στη συνεδρία του ΥΕΠΦ το 2017, αποτελώντας τον πρώτο περιφερειακό οργανισμό που θα το πράξει. Επιπλέον, η ΕΕ πρέπει να εκδίδει ετήσιες εκθέσεις στις οποίες θα αναλύεται πώς η εσωτερική και εξωτερική δράση της ΕΕ συμβάλλει στην υλοποίηση των ΣΒΑ στον ετήσιο τομέα θεματικής έμφασης του ΥΕΠΦ (39). Η κοινωνία των πολιτών πρέπει να συμμετέχει πλήρως στην προετοιμασία και την παρουσίαση της οικειοθελούς αξιολόγησης και των θεματικών εκθέσεων μέσω του ευρωπαϊκού φόρουμ βιώσιμης ανάπτυξης.

5. Η κοινωνία των πολιτών ως κινητήρια δύναμη

5.1. Η Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ απαιτεί στροφή σε ένα πολυμερές πρότυπο διακυβέρνησης, με μεγαλύτερο ρόλο για την κοινωνία των πολιτών. Οι ΣΒΑ δεν θα υλοποιηθούν παρά μόνον εάν η κοινωνία των πολιτών και άλλοι φορείς αναλάβουν ενεργό ρόλο και αποκτήσουν οικείωση του εγχειρήματος. Η κοινωνία των πολιτών πρέπει να συμμετέχει σε κάθε στάδιο μέχρι και την υλοποίηση από το τοπικό, το περιφερειακό και το εθνικό επίπεδο στο επίπεδο της ΕΕ και του ΥΕΠΦ.

5.2. Για την ΕΕ και τα κράτη μέλη της, η ΕΟΚΕ συνιστά τη συγκρότηση ευρωπαϊκού φόρουμ βιώσιμης ανάπτυξης προκειμένου να εξασφαλιστούν η συμμετοχή ευρέος φάσματος οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και άλλων φορέων στην υλοποίηση των ΣΒΑ στην ΕΕ, καθώς και η συνεχής εποπτεία και αξιολόγησή της (40). Πρώτη αποστολή αυτού του φόρουμ πρέπει να είναι η διευκόλυνση του διαλόγου της κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία που θα οδηγήσει σε μια γενική στρατηγική της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη.

5.3. Η Επιτροπή πρέπει να θέσει σε εφαρμογή ειδικό πρόγραμμα και γραμμή χρηματοδότησης για την υποστήριξη της οικοδόμησης δεξιοτήτων των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών προκειμένου να είναι σε θέση να συμμετάσχουν πλήρως στη διαδικασία. Τα υφιστάμενα προγράμματα οικοδόμησης δεξιοτήτων πρέπει να είναι κατά τρόπο σαφέστερο ανοιχτά σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που δραστηριοποιούνται σε εγχώρια ζητήματα και οι οποίες «παντρεύουν» τα εσωτερικά με τα εξωτερικά στοιχεία της ενσωμάτωσης των ΣΒΑ και των ζητημάτων διακυβέρνησης.

Βρυξέλλες, 21 Σεπτεμβρίου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ

(1) COM(2015) 610 final.

(2) Συνέδριο με θέμα «How to make the SDGs Europe’s business» («Πώς να καταστούν οι ΣΒΑ ευρωπαϊκή υπόθεση — Μια πολυτομεακή προσέγγιση», 30-31 Μαΐου 2016, το οποίο συνδιοργανώθηκε από την ολλανδική προεδρία, την ΕΟΚΕ, το δίκτυο λύσεων βιώσιμης ανάπτυξης (SDSN) και τον ολλανδικό χάρτη για τους ΣΒΑ· συνέδριο της ΕΟΚΕ με θέμα «Next steps for a sustainable European future» («Τα επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον»), 7 Ιουλίου 2016· συνέδριο IDDRI με θέμα «Sustainable development: it’s time!» («Βιώσιμη ανάπτυξη: Ήρθε η ώρα!»), Παρίσι, 10-11 Μαΐου 2016· συνέδριο IIAS με θέμα «Jump-starting the SDGs in Germany» («Νέα ώθηση των ΣΒΑ στη Γερμανία»), 1-3 Μαΐου 2016.

(3) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ευρωπαϊκό φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τη βιώσιμη ανάπτυξη» (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 73).

(4) «Sustainability now!») («Βιωσιμότητα τώρα!»), EPSC Strategic Notes, αριθ. 18, 20 Ιουλίου 2016.

(5) ό.π.

(6) Ομιλία του αντιπροέδρου της Επιτροπής κ. Frans Timmermans στη σύνοδο κορυφής του ΟΗΕ στις 27 Σεπτεμβρίου 2015.

(7) Σημείο 4.3.3 της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ με θέμα «Απολογισμός της στρατηγικής “Ευρώπη 2020” για μια έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη» (ΕΕ C 12 της 15.1.2015, σ. 105)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ευρωπαϊκό φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τη βιώσιμη ανάπτυξη» (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 73).

(8) Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 2016/2696(RSP).

(9) SDSN, Bertelsmann Stiftung, SDG Index & Dashboard (Δείκτης και πίνακας επιδόσεων ΣΒΑ), Ιούλιος 2016, Niestroy, «Πώς προετοιμαζόμαστε;», έγγραφο συζήτησης DIE, 9/2016.

(10) Ως βάση για την αξιολόγηση που αναφέρεται στα σημεία 4.2.2 — 4.2.7, βλέπε Niestroy (2016), σ. 38-45, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ Έρευνας και Καινοτομίας (2015). Ο ρόλος των πολιτικών επιστήμης, τεχνολογίας και καινοτομίας στην ενίσχυση της υλοποίησης των ΣΒΑ.

(11) COM(2016) 359 final.

(12) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Το πρωτόκολλο του Παρισιού — Ένα σχέδιο στρατηγικής για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής μετά το 2020», (ΕΕ C 383 της 17.11.2015, σ. 74)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για τα αγορακεντρικά μέσα (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 1).

(13) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για τα αγορακεντρικά μέσα (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 1).

(14) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για την κυκλική οικονομία (ΕΕ C 264 της 20.7.2016, σ. 98).

(15) Γνωμοδότηση για τον συνασπισμό για την εκπλήρωση των δεσμεύσεων της συμφωνίας του Παρισιού· εγκρίθηκε στις 14 Ιουλίου 2016 (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στην ΕΕ).

(16) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για τα αγορακεντρικά μέσα (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 1)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για τον ανασχεδιασμό της αγοράς ενέργειας (ΕΕ C 82 της 3.3.2016, σ. 13)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για μια νέα συμφωνία για τους καταναλωτές ενέργειας (ΕΕ C 82 της 3.3.2016, σ. 22).

(17) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Συνεργατική ή συμμετοχική κατανάλωση: ένα βιώσιμο πρότυπο για τον 21ο αιώνα» (ΕΕ C 177 της 11.6.2014, σ. 1)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Οικονομία του διαμοιρασμού και αυτορρύθμιση» (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 36).

(18) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος των κοινωνικών επενδύσεων στην απασχόληση και στους δημόσιους προϋπολογισμούς» (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 21)· γνωμοδότηση με θέμα «Αρχές για αποτελεσματικά και αξιόπιστα συστήματα παροχής κοινωνικής πρόνοιας» (ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 40).

(19) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος των κοινωνικών επενδύσεων στην απασχόληση και στους δημόσιους προϋπολογισμούς» (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 21)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η καταπολέμηση της φτώχειας» (ΕΕ C 133 της 14.4.2016, σ. 9).

(20) COM(2008) 426 τελικό.

(21) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πράσινο σχέδιο δράσης για τις ΜΜΕ — Να δοθεί η δυνατότητα στις ΜΜΕ να μετατρέψουν τις περιβαλλοντικές προκλήσεις σε επιχειρηματικές δυνατότητες» (ΕΕ C 230 της 14.7.2015, σ. 99)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ψηφιακή κοινωνία: πρόσβαση, εκπαίδευση, κατάρτιση, απασχόληση, μέσα επίτευξης της ισότητας» (ΕΕ C 451 της 16.12.2014, σ. 25)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προς μια ακμάζουσα οικονομία βασισμένη στα δεδομένα» (ΕΕ C 242 της 23.7.2015, σ. 61).

(22) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ελάχιστο ευρωπαϊκό εισόδημα και δείκτες φτώχειας» (ΕΕ C 170 της 5.6.2014, σ. 23).

(23) Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος των κοινωνικών επενδύσεων στην απασχόληση και στους δημόσιους προϋπολογισμούς» (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 21).

(24) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Οικοδόμηση ενός χρηματοπιστωτικού οικοσυστήματος για τις κοινωνικές επιχειρήσεις» (ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 152).

(25) Ο FAO και οι 17 στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης: http://www.fao.org/3/a-i4997e.pdf

(26) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων» (ΕΕ C 303 της 19.8.2014, σ. 64).

(27) ό.π.

(28) FUSIONS (2016). Εκτιμήσεις του επιπέδου σπατάλης τροφίμων στην Ευρώπη http://eufusions.org/phocadownload/Publications/Estimates%20of%20European%20food%20waste%20levels.pdf

(29) Βλ. υποσημείωση 26.

(30) IDDRI, Συνοπτικό σημείωμα στο τεύχος 2015: http://www.iddri.org/Publications/Three-commitments-governments-should-take-on-to-make-Sustainable-Development-Goals-the-drivers-of-a-major-transformation.

(31) Niestroy (2016), σ. 28.

(32) Έρευνα του UNEP, «Building a sustainable Financial System in the European Union» («Οικοδόμηση βιώσιμου χρηματοπιστωτικού συστήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση»), σ. 5: http://web.unep.org/inquiry

(33) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας» (ΕΕ C 327 της 12.11.2013, σ. 11).

(34) COM(2015) 497 final.

(35) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Εμπόριο, μεγέθυνση και ανάπτυξη» (ΕΕ C 351 της 15.11.2012, σ. 77)· γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Χρηματοδότηση της ανάπτυξης — η θέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών» (ΕΕ C 383 της 17.11.2015, σ. 49).

(36) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Εμπόριο για όλους» (ΕΕ C 264 της 20.7.2016, σ. 123).

(37) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η αξιοπρεπής εργασία στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού» (ΕΕ C 303 της 19.8.2014, σ. 17).

(38) «Εν τέλει, τα πάντα εξαρτώνται από τη διακυβέρνηση»: ομιλία του ευρωπαίου επιτρόπου κ. Timmermans στη σύνοδο κορυφής του ΟΗΕ, 27 Σεπτεμβρίου 2015.

(39) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Το θεματολόγιο του 2030 — Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσηλωμένη στους στόχους μιας βιώσιμης ανάπτυξης σε παγκόσμιο επίπεδο» (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στην ΕΕ).

(40) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ευρωπαϊκό φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τη βιώσιμη ανάπτυξη» (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 73).