ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ - Επισκόπηση της οικονομίας της ΕΕ το 2003 - Σύνοψη και κυριότερα συμπεράσματα -

// Εισαγωγή

Τα διδάγματα του 2003: Απαιτείται αυστηρότερη εφαρμογή των οικονομικών μεταρρυθμίσεων που συμφωνήθηκαν στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβόνας και των γενικών προσανατολισμών των οικονομικών πολιτικών. // Οι οικονομικές επιδόσεις της οικονομίας της ΕΕ το 2003 υπογραμμίζουν την ανάγκη να εφαρμοστεί με ακόμη μεγαλύτερη προσήλωση η στρατηγική της Λισσαβόνας. Η ανάκαμψη που άρχισε να διαφαίνεται το 2002 αποδείχθηκε εφήμερη και δεν αναπτύχθηκε η αναγκαία δυναμική για να επανέλθει η οικονομική δραστηριότητα στο δυνητικό ρυθμό της. Παρόλο που η οικονομική ανάπτυξη δεν κατόρθωσε να αποκαταστήσει το δυναμισμό της, η απασχόληση αντιστάθηκε καλύτερα στην επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας από ό,τι στις αρχές της δεκαετίας του 1990, γεγονός που υποδηλώνει ότι η προσαρμοστικότητα της αγοράς εργασίας βελτιώθηκε μετά τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1990. Ωστόσο, το 2003 παρατηρήθηκε επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης της απασχόλησης και το ποσοστό ανεργίας σημείωσε ελαφρή άνοδο. Επίσης, παρουσιάστηκε επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών. Η διόρθωση στους ισολογισμούς που υποχρεώθηκαν να αναλάβουν οι επιχειρήσεις και η μείωση των περιθωρίων κέρδους αποτέλεσαν τροχοπέδη για την ανάπτυξη των επενδύσεων, πράγμα που ανέστειλε σημαντικά την ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας. Συγχρόνως, η ανατίμηση του ευρώ επιβράδυνε τις εξαγωγές, ενώ η αργή υποχώρηση του πληθωρισμού δεν μπόρεσε να τονώσει την ιδιωτική κατανάλωση. Οι εξελίξεις αυτές ώθησαν τους φορείς χάραξης της πολιτικής να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειές τους για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων σύμφωνα με τους στόχους της Λισσαβόνας, τους γενικούς προσανατολισμούς των οικονομικών πολιτικών και τις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση.

Οι λόγοι για τις απογοητευτικές οικονομικές επιδόσεις της ΕΕ εντοπίζονται κατά κύριο λόγο στις εγχώριες συνθήκες. // Οι λόγοι αυτών των ελάχιστα ικανοποιητικών οικονομικών επιδόσεων εντοπίζονται κατά κύριο λόγο στις εγχώριες συνθήκες. Είναι αλήθεια ότι μια σειρά παγκόσμιων οικονομικών κρίσεων προκάλεσαν την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας από το 2000 και μετά, και το 2003 υπήρξαν και άλλες αναταραχές σε παγκόσμια κλίμακα. Οι τιμές του πετρελαίου ήταν υψηλές και ευμετάβλητες, οι διεθνείς συγκρούσεις ενέτειναν την οικονομική αβεβαιότητα και το παγκόσμιο εμπόριο δεν μπόρεσε να ανακτήσει τον προηγούμενο δυναμισμό του. Ωστόσο, η ανάπτυξη σημείωσε άνοδο σε ορισμένες οικονομικές περιοχές, και ιδίως στις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Μεταξύ των πιθανών εσωτερικών λόγων για τις ελάχιστα ικανοποιητικές επιδόσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης κυρίαρχη θέση φαίνεται να έχουν οι διαρθρωτικές ακαμψίες. Παρά την πρόοδο που συντελέστηκε τα τελευταία έτη, τα ποσοστά απασχόλησης και χρησιμοποίησης του εργατικού δυναμικού εξακολουθούν να είναι πολύ χαμηλά. Βασικές μακροοικονομικές μεταβλητές τιμών, όπως το πραγματικό μοναδιαίο κόστος εργασίας και ο δείκτης τιμών καταναλωτή, δεν προσαρμόστηκαν παρά ελάχιστα στη βραδεία ανάπτυξη και στην επιδείνωση των συνθηκών της αγοράς εργασίας.

Η επισκόπηση της οικονομίας της ΕΕ για το 2003 παρέχει ένα αναλυτικό υπόβαθρο για τα βασικά θέματα του προγράμματος οικονομικής πολιτικής της ΕΕ. // Η επισκόπηση της οικονομίας της ΕΕ για το 2003 αναλύει τέσσερα συγκεκριμένα θέματα που έχουν επιλεγεί για το έτος αυτό στο πλαίσιο των σημερινών προκλήσεων της οικονομικής πολιτικής. Δύο κεφάλαια πραγματεύονται τους κυριότερους προσδιοριστικούς παράγοντες της οικονομικής ανάπτυξης. Η επισκόπηση αρχίζει με ένα κεφάλαιο σχετικά με τις πρόσφατες μακροοικονομικές εξελίξεις και τις πολιτικές στη ζώνη του ευρώ και παρέχει μία διεξοδική ανάλυση των πιθανών λόγων της βραδείας ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ. Το κεφάλαιο 2 εξετάζει τις συνιστώσες αύξησης της παραγωγικότητας οι οποίες αναλύονται τόσο από γενική οικονομική όσο και από τομεακή άποψη. Αναζητούνται οι λόγοι για τους οποίους στις ΗΠΑ ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας επιταχύνεται, ενώ στην ΕΕ παρατηρείται επιβράδυνση του αντίστοιχου ρυθμού. Παρά την όλο και μεγαλύτερη προσοχή που αποδίδουν τελευταία οι πολιτικοί φορείς στην εκπαίδευση και στο ανθρώπινο κεφάλαιο, ελάχιστα είναι γνωστά για τη συμβολή της εκπαίδευσης στην οικονομική ανάπτυξη. Στο κεφάλαιο 3 παρέχεται λεπτομερής ανάλυση της εκπαίδευσης και της ανάπτυξης. Η εμπειρία που αποκτήθηκε από τα πρώτα χρόνια της ΟΝΕ όσον αφορά την ευελιξία των μισθών και τις αλληλεξαρτήσεις μισθών αναλύεται στο κεφάλαιο 4. Τέλος, στο κεφάλαιο 5 εξετάζονται σημαντικές πτυχές της διαδικασίας των διεθνών ροών κεφαλαίου.

// 1. Μακροοικονομικές εξελίξεις στη ζώνη του ευρώ

Το 2003, ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ θα είναι χαμηλότερος από τον δυνητικό για τρίτο συνεχόμενο έτος από το 2001. // Παρά κάποιες ενδείξεις ανάκαμψης της οικονομικής δραστηριότητας κατά το δεύτερο ήμισυ του 2003, ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ θα είναι αισθητά χαμηλότερος από τον δυνητικό για τρίτο συνεχόμενο έτος. Η υποτονική οικονομική δραστηριότητα συνδέεται με δύο βασικούς παράγοντες που χαρακτήρισαν το 2003. Πρώτον, η παγκόσμια οικονομική αβεβαιότητα συνεχίστηκε καθ' όλη τη διάρκεια της άνοιξης του 2003. Οι συγκρούσεις στο Ιράκ αποτέλεσαν το κύριο θέμα της επικαιρότητας, τα χρηματιστήρια άρχισαν να καταρρέουν και η ανατίμηση του ευρώ συνεχίστηκε με ταχύ ρυθμό, ιδίως έναντι του δολαρίου ΗΠΑ. Τα γεγονότα αυτά έπληξαν μια οικονομία που προσπαθούσε ήδη να ανακτήσει τις δυνάμεις της μετά από πρόσφατες σημαντικές κρίσεις. Δεύτερον, υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που δείχνουν ότι η προσαρμογή σε αυτές τις παλιότερες οικονομικές διαταραχές ήταν πολύ βραδύτερη από ό,τι είχαν αρχικά υποθέσει οι αναλυτές και οι φορείς πρόγνωσης. Οι δυνάμεις της αγοράς που συνήθως θέτουν σε λειτουργία την ανάκαμψη φαίνεται ότι ήταν λιγότερο αποτελεσματικές ή ισχυρές, πράγμα που υποδηλώνει ότι η οικονομία, που παρουσίασε τάσεις ανάκαμψης στις αρχές του 2002, δεν μπόρεσε να αντισταθεί στα άλλα αντίξοα γεγονότα που ακολούθησαν.

Η οικονομία δεν χαρακτηρίζεται από απότομη πτώση του ρυθμού ανάπτυξης αλλά από μια παρατεταμένη περίοδο βραδείας ανάπτυξης. // Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, η περίοδος 2001-03 μπορεί να περιγραφεί ως μια περίοδος που χαρακτηρίζεται μάλλον από μια σταθερή επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης παρά ως περίοδος ήπιας ύφεσης. Μία σύγκριση με τις τρεις τελευταίες σημαντικές επιβραδύνσεις της οικονομικής δραστηριότητας που παρατηρήθηκαν στην περιοχή που τώρα αποτελεί τη ζώνη του ευρώ δείχνει ότι όλες άρχισαν από ένα παρόμοιο επίπεδο θετικού παραγωγικού κενού που κυμαινόταν από 2 έως 2 ½ τοις εκατό. Η σημερινή μεταβολή του παραγωγικού κενού είναι σε γενικές γραμμές αντίστοιχη με εκείνη που παρατηρήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αν γίνει μια σύγκριση σε διεθνές επίπεδο, η επιδείνωση του παραγωγικού κενού στη ζώνη του ευρώ δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Επιπλέον, σε επίπεδο χωρών, παρατηρείται μια συνεπής σχέση μεταξύ του μεγέθους του παραγωγικού κενού του 2000 και της μετέπειτα επιδείνωσής του. Οι χώρες εκείνες που είχαν την μεγαλύτερη επιδείνωση του παραγωγικού κενού στην περίοδο 2002-2003 είναι επίσης εκείνες των οποίων το πραγματικό ΑΕΠ ήταν υψηλότερο από το δυνητικό το 2000 και αντίστροφα. Αυτό δείχνει ότι η πρόσφατη επιβράδυνση δεν θα πρέπει να αναλυθεί ανεξάρτητα αλλά σε συνάρτηση με τα γεγονότα που χαρακτήρισαν την προηγούμενη περίοδο επέκτασης της οικονομικής δραστηριότητας.

Η αγορά δεν έδειξε την απαιτούμενη προσαρμοστικότητα, πράγμα που δείχνει την περιορισμένη ανθεκτικότητα της οικονομίας στις κρίσεις. // Το γεγονός ότι η επιβράδυνση διατηρήθηκε για τρία έτη δείχνει ότι η δυναμική της προσφοράς διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο και ότι η υποτονικότητα της ανάπτυξης δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στους κραδασμούς της ζήτησης. Σε ένα κλίμα υποχώρησης του πληθωρισμού αλλά και αισθητής εξασθένισης του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας εργασίας στα πρώτα στάδια της επιβράδυνσης, η σταθερή αύξηση των ονομαστικών μισθών συνέβαλε στην αισθητή αύξηση του ονομαστικού μοναδιαίου κόστους εργασίας. Τόσο η αύξηση της απασχόλησης όσο και της ιδιωτικής κατανάλωσης παρουσίασαν γενική επιβράδυνση ακολουθώντας την εξασθένιση της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας. Σε σύγκριση με αντίστοιχες εμπειρίες του παρελθόντος, το γεγονός ότι η αύξηση της απασχόλησης παρέμεινε ελαφρώς θετική παρά τη σημαντική εξασθένιση της οικονομικής δραστηριότητας, είναι ενδεικτικό της μεγαλύτερης ανθεκτικότητας της αγοράς εργασίας καθώς και της διαμόρφωσης μιας διαφορετικής πορείας όσον αφορά τη δημιουργία και την εξάλειψη θέσεων απασχόλησης από ό,τι σε προηγούμενες περιόδους επιβράδυνσης λόγω των μέτρων απορύθμισης της αγοράς εργασίας που εφαρμόστηκαν σε αρκετά κράτη μέλη. Τέλος, οι συναλλαγματικές διακυμάνσεις είχαν μάλλον προκυκλικό παρά αντικυκλικό αποτέλεσμα. Κατά τη διάρκεια της προηγούμενης περιόδου ταχείας οικονομικής ανάπτυξης του 1999-2000, η εξασθένιση του ευρώ αύξησε την ανταγωνιστικότητα τιμής/κόστους, ενώ η ενίσχυση του ευρώ δεν στήριξε τη ζήτηση εξαγωγών όταν η οικονομική ανάπτυξη επιβραδύνθηκε στην περίοδο 2002-2003. Τα επιτόκια μειώθηκαν ακολουθώντας την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας. Τα ονομαστικά επιτόκια ήταν τα χαμηλότερα που διαμορφώθηκαν την τελευταία πεντηκονταετία και τα πραγματικά μακροπρόθεσμα επιτόκια έφτασαν στα πρωτοφανή χαμηλά επίπεδα που είχαν να παρατηρηθούν από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Εντούτοις, οι επενδύσεις παρέμειναν ιδιαίτερα άτονες, γεγονός που απηχεί τη σημασία μακροοικονομικών παραγόντων όπως είναι οι περιορισμένες προοπτικές ζήτησης, η επιδείνωση των περιθωρίων κέρδους και ο χαμηλός βαθμός χρησιμοποίησης της παραγωγικής ικανότητας, αλλά και την αυξανόμενη απροθυμία ανάληψης κινδύνων και το υψηλό χρέος του επιχειρηματικού τομέα παρά τη συνεχιζόμενη διαδικασία διόρθωσης των ισολογισμών των επιχειρήσεων.

Η προσαρμογή των επιχειρήσεων στην επιβράδυνση του αναπτυξιακού ρυθμού είχε ως αποτέλεσμα τη συμπίεση των περιθωρίων κέρδους και την έντονη κάμψη των επενδύσεων. // Ορισμένοι οικονομικοί (επιβράδυνση της ανάπτυξης), χρηματοοικονομικοί (φούσκα του χρηματιστηρίου) και πολιτικοί παράγοντες (τρομοκρατία) οδήγησαν σε ριζική αλλαγή του τρόπου αντίληψης του κινδύνου. Όλοι αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν σε αύξηση του κόστους κεφαλαίου για τις επιχειρήσεις. Πολύ σχηματικά, η τυπική εταιρεία της ζώνης του ευρώ προσαρμόστηκε στη διάβρωση των εσόδων με τον περιορισμό των δαπανών σε κεφάλαιο, ενώ η αντίστοιχη αμερικανική εταιρεία μείωσε τόσο τις δαπάνες σε κεφάλαιο όσο και σε εργασία. Το αποτέλεσμα ήταν μια σημαντική αποδυνάμωση του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας στη ζώνη του ευρώ, η οποία μεταφράστηκε σε μείωση των περιθωρίων κέρδους. Οι επενδύσεις μειώθηκαν σημαντικά και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Η κυριότερη διαφορά ήταν ότι, ενώ σχεδόν όλη η προσαρμογή των επενδύσεων στις ΗΠΑ πραγματοποιήθηκε το 2001 και 2002, στη ζώνη του ευρώ η υποχώρηση των επενδύσεων συνεχίστηκε μέσα στο 2003.

Οι δυνάμεις της ανάκαμψης παραμένουν ανέπαφες. // Η αισιοδοξία όσον αφορά τις προοπτικές της οικονομίας της ζώνης του ευρώ στηριζόταν και εξακολουθεί να στηρίζεται στις σημαντικές διαρθρωτικές βελτιώσεις στη ζώνη του ευρώ που δείχνουν μία σαφή απομάκρυνση από τα σενάρια που κυριαρχούσαν στο παρελθόν. Μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις θετικούς παράγοντες: (1) διαμόρφωση ενός πλαισίου μακροοικονομικών πολιτικών προσανατολισμένων στη σταθερότητα. (2) μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στην εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. (3) συνέχιση της αυτοσυγκράτησης όσον αφορά την αύξηση των μισθών. και (4) τεχνολογική πρόοδος που προσφέρει περιθώρια βελτίωσης όσον αφορά την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας.

Η νομισματική πολιτική ήταν πρόσφορη. // Η νομισματική πολιτική ασκήθηκε σε ένα πλαίσιο μιας βραδείας μόνο υποχώρησης των ποσοστών του γενικού και δομικού πληθωρισμού. Ενώ το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης του γενικού πληθωρισμού το 2001 οφειλόταν σε διάφορα γεγονότα έκτακτου χαρακτήρα (αύξηση της τιμής του πετρελαίου και των τροφίμων λόγω των δυσμενών καιρικών συνθηκών και της επιδημίας αφθώδους πυρετού), υπήρχε ορατός κίνδυνος να εμφανιστούν δευτερογενή αποτελέσματα. Παρά το γεγονός αυτό, η ΕΚΤ μείωσε τα επιτόκια από τον Μάιο του 2001 και μετά κατά 275 μονάδες βάσης συνολικά. Το θετικό δίδαγμα που αντλείται από την πρόσφατη εμπειρία είναι ότι, χάρη στον προσανατολισμό της νομισματικής πολιτικής, οι πληθωριστικές προσδοκίες μπόρεσαν να διατηρηθούν σε χαμηλό και σταθερό επίπεδο. Τα προθεσμιακά επιτόκια δείχνουν ότι οι φορείς της αγοράς φαίνεται να θεωρούν ότι ούτε η έντονη αύξηση των συνολικών νομισματικών μεγεθών ούτε το σημερινό χαμηλό επίπεδο των επιτοκίων της χρηματαγοράς αποτελούν κίνδυνο για τη σταθερότητα των τιμών σε βραχυπρόθεσμη έως μεσοπρόθεσμη βάση.

Δημοσιονομική πολιτική: η χαλάρωση που παρατηρήθηκε δεν οδήγησε σε τόνωση της οικονομικής δραστηριότητας. // Τα τελευταία έτη ήταν μια δύσκολη περίοδος τόσο από πλευράς των δημοσιονομικών εξελίξεων που παρατηρήθηκαν όσο και σε επίπεδο εφαρμογής του κοινοτικού πλαισίου δημοσιονομικής εποπτείας. Η δράση των αυτόματων σταθεροποιητών υπό συνθήκες επιβράδυνσης της οικονομικής δραστηριότητας είχαν ως αποτέλεσμα την αισθητή επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών. Ωστόσο, η αύξηση του ονομαστικού ελλείμματος για τη ζώνη του ευρώ ως σύνολο αντανακλά επίσης τη διακριτική χαλάρωση της δημοσιονομικής πολιτικής εκ μέρους ορισμένων κρατών μελών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, οι φορολογικές περικοπές που εφαρμόστηκαν σε αρκετά κράτη μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Κάτω Χώρες και Αυστρία) από το 2001, δεν απέφεραν την αναμενόμενη αύξηση της ιδιωτικής κατανάλωσης και των επενδύσεων. Λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη ότι η ανάγκη μεταρρύθμισης των συνταξιοδοτικών συστημάτων γίνεται όλο και πιο ορατή και επιτακτική, η χαλάρωση που παρατηρήθηκε στην εφαρμογή της διαδικασίας δημοσιονομικής εξυγίανσης είναι πιθανό να επηρέασε αρνητικά την ιδιωτική κατανάλωση με τη διάβρωση της εμπιστοσύνης. Επιπλέον, η επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών μπορεί να έχει εμποδίσει μια ακόμη σημαντικότερη μείωση των επιτοκίων.

Η διαδικασία δημοσιονομικής εξυγίανσης πρέπει να συνεχιστεί για να αντιμετωπιστούν έγκαιρα οι ανησυχητικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού ... // Η επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών που παρατηρείται από το 2000, και ιδίως σε ορισμένα κράτη μέλη, έχει σκιάσει την αξιοπιστία της βούλησης ορισμένων χωρών της ζώνης του ευρώ να επιτύχουν την εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών τους μέσα στα επόμενα χρόνια. Η παραβίαση των δημοσιονομικών κανόνων της ΕΕ από ορισμένα κράτη μέλη επηρέασε καθοριστικά τις δυσμενείς αυτές εξελίξεις. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού, είναι σημαντικό οι δημοσιονομικές αρχές να μην επιλέξουν βραχυπρόθεσμες λύσεις που υπονομεύουν το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ και να δώσουν την απαιτούμενη προσοχή στο ζήτημα της βιωσιμότητας των δημοσίων οικονομικών. Πράγματι, με τη βαρύτητα που έχει αποκτήσει το θέμα της ποιότητας των δημοσίων οικονομικών, έχει έρθει στο προσκήνιο το γεγονός ότι περίπου το ήμισυ των κρατών μελών αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα βιωσιμότητας των δημοσίων οικονομικών τους. Η επίτευξη υγιών δημοσίων οικονομικών αποτελεί βασική συνιστώσα της στρατηγικής για την έγκαιρη αντιμετώπιση των ανησυχητικών δημοσιονομικών επιπτώσεων της γήρανσης του πληθυσμού. Τα κράτη μέλη πρέπει να επιδείξουν σαφή βούληση να ακολουθήσουν την μεσοπρόθεσμη στρατηγική η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έχει ήδη αποδώσει περιόδους υψηλής και σταθερής ανάπτυξης.

... και να συμπληρωθεί από την περαιτέρω ενθάρρυνση της μεγαλύτερης συμμετοχής στην αγορά εργασίας και την οικονομική ανάπτυξη. // Επιπλέον, αποφασιστικό ρόλο για την αντιμετώπιση του προβλήματος της γήρανσης του πληθυσμού θα διαδραματίσει η ενθάρρυνση της μεγαλύτερης συμμετοχής στην αγορά εργασίας και η οικονομική ανάπτυξη. Παραδείγματος χάρη, στην αύξηση των ποσοστών απασχόλησης μπορεί να συμβάλει η εντατικοποίηση των προσπαθειών των κρατών μελών, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις που έχουν αναλάβει, να λάβουν μέτρα για να δοθεί η δυνατότητα στους γονείς να συνδυάζουν με πιο ισόρροπο τρόπο την επαγγελματική και την οικογενειακή ζωή. Για την τόνωση και την επιτάχυνση της εφαρμογής της στρατηγικής της Λισσαβόνας, η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την ανάπτυξη δίνει ιδιαίτερο βάρος στην προώθηση των επενδύσεων σε τομείς που ενισχύουν τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, τονώνουν την ανάπτυξη και δημιουργούν θέσεις απασχόλησης. Ειδικότερα, στόχος είναι η ενθάρρυνση των δημοσίων και ιδιωτικών επενδύσεων σε δίκτυα και γνώση.

// 2. Συνιστώσες αύξησης της παραγωγικότητας: προοπτικές στο συνολο της οικονομιασ και σε επίπεδο τομέων

Στις ΗΠΑ και σε ένα μικρό αριθμό κρατών μελών της ΕΕ διαμορφώθηκε ένα νέο αναπτυξιακό σχήμα από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. // Στις ΗΠΑ και σε ένα μικρό αριθμό κρατών μελών της ΕΕ διαμορφώθηκε ένα νέο αναπτυξιακό σχήμα από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Για πρώτη φορά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η τάση αύξησης της παραγωγικότητας της ΕΕ είναι σήμερα χαμηλότερη από την αντίστοιχη των ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια της περιόδου 1996-2002, η ΕΕ δεν κατόρθωσε να αντιστρέψει την μακροπρόθεσμη υποχώρηση του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητάς της, ενώ στις ΗΠΑ υπήρξε αισθητή βελτίωση της αντίστοιχης διαχρονικής τάσης.

Η επιδείνωση του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας στην ΕΕ οφείλεται στην ανεπάρκεια των επενδύσεων και της καινοτομίας. // Η κατά 1 εκατοστιαία μονάδα μείωση της αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας που παρατηρήθηκε στην ΕΕ στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 οφείλεται σε δύο παράγοντες. Ένα δεύτερο της μείωσης μπορεί να αποδοθεί στον περιορισμό της συμβολής που προέρχεται από ενίσχυση της κεφαλαιακής έντασης. Εντός της κατηγορίας αυτής, ενώ οι επενδύσεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας (ΤΠΕ) είχαν θετική συμβολή (παρόλο που στις ΗΠΑ τα αντίστοιχα οφέλη είναι πιο εκτεταμένα), δεν μπορεί να λεχθεί το ίδιο και για τις άλλες επενδύσεις. Το υπόλοιπο ένα δεύτερο οφείλεται στην επιδείνωση της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών (ΣΠΣ). Αυτό αποτελεί πιθανότατα τη σημαντικότερη πηγή ανησυχίας για τους φορείς χάραξης της πολιτικής. Βελτίωση της ΣΠΣ μπορεί εν γένει να επιτευχθεί με μια πιο αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων μέσω της βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της αγοράς, με την τεχνολογική πρόοδο χάρη στις επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο, στην Ε&Α και στις τεχνολογίες της πληροφορίας, ή με τη φυσική διαδικασία ανάκτησης των λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών της ΕΕ μέσω της γενικής αύξησης των επενδύσεων των επιχειρήσεων.

Η οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ τη δεκαετία του 1990 χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη χρήση του συντελεστή της εργασίας και χαμηλότερη παραγωγικότητα. // Όσον αφορά την αύξηση του ΑΕΠ, η δεκαετία του 1990 χαρακτηρίστηκε από σημαντικές μεταβολές στην ΕΕ και στις ΗΠΑ τόσο σε επίπεδο παραγωγικότητας της εργασίας όσο και χρησιμοποίησης του συντελεστή εργασία. Συγκεκριμένα, στην ΕΕ επιτεύχθηκε σημαντική αύξηση της συμβολής του συντελεστή εργασία στην αύξηση του ΑΕΠ η οποία, όπως προαναφέρθηκε, συνοδεύθηκε από εξίσου σημαντικές μειώσεις της αντίστοιχης συμβολής της παραγωγικότητας. Το αντίθετο σχήμα παρατηρήθηκε στις ΗΠΑ. Αυτές οι αποκλίνουσες τάσεις όσον αφορά την χρήση και την παραγωγικότητα της εργασίας είναι σαφές ότι συνδέονται. Μέχρι και ένα τέταρτο της κατά 1 εκατοστιαία μονάδα επιβράδυνσης του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας στην ΕΕ μπορεί να αποδοθεί στη μεγαλύτερη ένταση απασχόλησης της ανάπτυξης. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να γίνει κάποια επιλογή εις βάρος μίας από τις δύο αυτές συνιστώσες, δεδομένου ότι η αύξηση των ποσοστών απασχόλησης με την είσοδο εργαζομένων χαμηλής εξειδίκευσης στην αγορά εργασίας οδηγεί σε προσωρινή μόνο μείωση της καταμετρούμενης αύξησης της παραγωγικότητας, χωρίς να επηρεάζεται αρνητικά η αύξηση της μακροπρόθεσμης παραγωγικότητας του υφιστάμενου εργατικού δυναμικού.

Οι επιδόσεις ορισμένων κρατών μελών ήταν υψηλότερες από τις αντίστοιχες των ΗΠΑ όσον αφορά την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. // Αν εξετάσουμε την κατάσταση που επικράτησε σε επίπεδο μεμονωμένων κρατών μελών, η εικόνα που παρουσιάζεται είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη. Σε επίπεδο αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας, οι επιδόσεις επτά κρατών μελών της ΕΕ (Βέλγιο, Ελλάδα, Ιρλανδία, Αυστρία, Πορτογαλία, Φινλανδία και Σουηδία) ήταν αρκετά υψηλότερες όχι μόνο από τον μέσο όρο της παραγωγικότητας στην ΕΕ, αλλά και από την παραγωγικότητα των ΗΠΑ. Τρία από τα επτά κράτη μέλη, και συγκεκριμένα η Ιρλανδία, η Φινλανδία και η Σουηδία, κατόρθωσαν μάλιστα να συνδυάσουν έντονη αύξηση της παραγωγικότητας και υψηλά ποσοστά χρησιμοποίησης του εργατικού δυναμικού. Συνεπώς, η συνολική υστέρηση της παραγωγικότητας της ΕΕ είναι απόρροια των ιδιαίτερα κακών επιδόσεων ορισμένων μεγαλύτερων κρατών μελών, και ιδίως της Ιταλίας.

Η τομεακή ανάλυση δείχνει ότι οι υψηλότερες επιδόσεις των ΗΠΑ οφείλονται κατά κύριο λόγο σε τέσσερις τομείς που παράγουν και χρησιμοποιούν ΤΠΕ. // Η τομεακή ανάλυση δείχνει ότι ο κυριότερος λόγος της ανοδικής πορείας που σημείωσε η τάση της παραγωγικότητας στις ΗΠΑ ήταν οι υψηλότερες επιδόσεις που είχαν οι ΗΠΑ στις βιομηχανίες που παράγουν ΤΠΕ και κάνουν εντατική χρήση των ΤΠΕ. Ενώ η παραγωγικότητα των μεταποιητικών βιομηχανιών που παράγουν ΤΠΕ αυξήθηκε με αισθητά ταχύτερο ρυθμό από ό,τι στις αντίστοιχες υπηρεσίες που κάνουν χρήση των ΤΠΕ, το μεγαλύτερο μερίδιο της αύξησης της παραγωγικότητας στις ΗΠΑ οφείλεται με μεγάλη διαφορά στις υπηρεσίες που κάνουν χρήση των ΤΠΕ. Η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας φαίνεται να συγκεντρώνεται σε πέντε μόνο τομείς, επί συνόλου πενήντα έξι. Όλοι αυτοί οι τομείς συγκαταλέγονται μεταξύ των εκείνων που παράγουν και κάνουν εντατική χρήση των ΤΠΕ και στις δύο οικονομίες. Οι επιδόσεις των ΗΠΑ είναι καλύτερες από εκείνες της ΕΕ σε τέσσερις από τους πέντε αυτούς τομείς, και συγκεκριμένα σε μία από τις μεταποιητικές βιομηχανίες που παράγουν ΤΠΕ (ημιαγωγοί και άλλοι ηλεκτρονικοί εξοπλισμοί) και σε τρεις τομείς υπηρεσιών που κάνουν εντατική χρήση των ΤΠΕ (χονδρικό εμπόριο, λιανικό εμπόριο και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες). Ενθαρρυντικό δείγμα αποτελεί το γεγονός ότι η ΕΕ υπερτερεί σε μια από τις υπηρεσίες που παράγουν ΤΠΕ, και συγκεκριμένα τις τηλεπικοινωνίες.

Ενώ οι ΤΠΕ έχουν συμβάλει θετικά στην αύξηση της παραγωγικότητας της ΕΕ, παρατηρήθηκε επιβράδυνση στο τμήμα της οικονομίας εκτός των ΤΠΕ. // Η τομεακή ανάλυση επιβεβαιώνει επίσης ότι οι ΤΠΕ δεν είναι παρά ένας μόνο από τους παράγοντες που εξηγούν την ανοδική τάση της παραγωγικότητας της εργασίας στις ΗΠΑ και την αντίστοιχη καθοδική τάση στην ΕΕ. Όπως ακριβώς και στις ΗΠΑ, οι ΤΠΕ έχουν συμβάλει τόσο στην ενίσχυση της κεφαλαιακής έντασης όσο και στη βελτίωση της ΣΠΣ στην ΕΕ (παρόλο που στις ΗΠΑ τα αντίστοιχα οφέλη ήταν πιο εκτεταμένα). Συνεπώς, η επιδείνωση της παραγωγικότητας στην ΕΕ στη δεκαετία του 1990 θα πρέπει να αποδοθεί στην εξέλιξη των πιο παραδοσιακών τομέων της οικονομίας, εκτός των ΤΠΕ, συμπεριλαμβανομένου και του τομέα των υπηρεσιών. Πράγματι, τα στοιχεία αποκαλύπτουν ότι τόσο η κεφαλαιακή ένταση όσο και η συνολική αποτελεσματικότητα των τομέων αυτών φαίνεται να παρουσιάζει επιδείνωση. Η εξέλιξη αυτή προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία δεδομένου ότι οι τομείς αυτοί εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν σχεδόν 70% της συνολικής παραγωγής της ΕΕ. Επιπλέον, πρόκειται για τα τμήματα εκείνα της διευρυμένης οικονομίας της ΕΕ που αντιμετωπίζουν τις σημαντικότερες ανταγωνιστικές προκλήσεις λόγω της παγκοσμιοποίησης.

Οι διαφορές στο ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας φαίνεται να συνδέονται με ορισμένες θεμελιώδεις διαρθρωτικές διαφορές σε επίπεδο των επιμέρους κρατών μελών. // Το κυριότερο ερώτημα που τίθεται σε επίπεδο πολιτικής είναι κατά πόσον οι χώρες της ΕΕ που εμφάνισαν υψηλότερο ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας και οι ΗΠΑ είχαν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά τα οποία θα μπορούσαν να εξηγήσουν αυτές τις υψηλότερες επιδόσεις. Ειδικότερα, ποιοι είναι οι τρόποι με τους οποίους οι θεμελιώδεις συνιστώσες της ανάπτυξης (δηλ. οι θεσμοί, το εμπόριο, το μέγεθος της αγοράς, η εκπαίδευση και η προσφορά/δημογραφική εξέλιξη της εργασίας) επηρέασαν τις επενδύσεις και την ΣΠΣ στις χώρες αυτές, και πώς αλληλεπέδρασαν αυτές οι δύο τελευταίες συνιστώσες έτσι ώστε να αυξηθεί η παραγωγικότητα της εργασίας; Σύμφωνα με σχετική ανάλυση με βάση υποδείγματα, οι διαφορές στην παραγωγικότητα μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ συνδέονται με ορισμένες θεμελιώδεις διαρθρωτικές διαφορές σε επίπεδο μεμονωμένων χωρών. διαπιστώθηκε ότι υπάρχουν πέντε παράγοντες που έχουν ιδιαίτερη σημασία σε ποσοτικό επίπεδο και ασκούν σημαντική επιρροή στην ΕΕ, και συγκεκριμένα το επίπεδο των κανονιστικών ρυθμίσεων, η διάρθρωση των χρηματοπιστωτικών αγορών, ο βαθμός της ενοποίησης της αγοράς προϊόντων, το μέγεθος των επενδύσεων σε γνώση και η γήρανση του εργατικού δυναμικού.

Σε προσομοίωση της "στρατηγικής της Λισσαβόνας" εντοπίζονται οι δυσχέρειες που αντιμετωπίζει η ΕΕ να καταστεί η πιο ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης του κόσμου. // Σε μία προσομοίωση της "στρατηγικής της Λισσαβόνας", που επικεντρώνεται σαφώς στις κανονιστικές μεταρρυθμίσεις και στην οικονομία της γνώσης, τονίζεται με έμμεσο τρόπο η σημασία των πέντε αυτών παραγόντων για τον προσδιορισμό του μακροπρόθεσμου ποσοστού αύξησης της παραγωγικότητας της ΕΕ και την εκπλήρωση των φιλοδοξιών της Ένωσης να υπερβεί τις επιδόσεις των ΗΠΑ όσον αφορά τη δυνητική ανάπτυξη [1]. Όσον αφορά την τόνωση των επενδύσεων μέσω των κανονιστικών μεταρρυθμίσεων, η προσομοίωση της "στρατηγικής της Λισσαβόνας" έδειξε ότι ακόμη και μία σχετικά ταχεία πολιτική απορύθμισης έτσι ώστε να επιτευχθεί επίπεδο αντίστοιχο με εκείνο των ΗΠΑ, δεν θα οδηγούσε σε αρκετά σημαντικές βελτιώσεις της παραγωγικότητας κατά τη διάρκεια της επόμενης επταετίας έτσι ώστε να καλυφθεί η υστέρηση που υπάρχει σε επίπεδο αποδοτικότητας σε σχέση με τις ΗΠΑ και που φθάνει σήμερα σε 10%. Μία τέτοια προσέγγιση φαίνεται να αποδίδει μάλλον στατικά οφέλη αποδοτικότητας και όχι τα δυναμικά οφέλη αποδοτικότητας που χρειάζονται για να επιτευχθεί το απαιτούμενο ποιοτικό άλμα για την υπέρβαση των "τεχνολογικών συνόρων". Αυτό υποδηλώνει ότι η απορύθμιση από μόνη της, ενώ έχει πρωταρχική σημασία για τις επενδύσεις, δεν αρκεί για την επίτευξη του στρατηγικού στόχου της Λισσαβόνας. Συνεπώς, θα πρέπει να συνοδεύεται από συντονισμένες προσπάθειες για την ενδυνάμωση της παραγωγής γνώσης.

[1] Στην προσομοίωση της στρατηγικής της Λισσαβόνας προβλέπονται δύο πρωτοβουλίες που αφορούν την προσφορά και που συνδέονται με τη στρατηγική της Λισσαβόνας, συγκεκριμένα (1) μία μείωση του επιπέδου των κανονιστικών ρυθμίσεων στην ΕΕ ώστε να προσεγγίσει το επίπεδο των ΗΠΑ και (2) υψηλότερες δαπάνες σε τριτοβάθμια εκπαίδευση, λογισμικό και Ε&Α. Καταλήγει ότι το αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός εκτεταμένου πακέτου μεταρρυθμίσεων θα είναι η αισθητή αύξηση των ρυθμών δυνητικής ανάπτυξης της ΕΕ, κατά μέσο όρο κατά ένα δεύτερο έως τρία τέταρτα της εκατοστιαίας μονάδας ετησίως σε ένα χρονικό ορίζοντα 5-10 ετών.

Οι βελτιώσεις της παραγωγικότητας μέσω των επενδύσεων σε Ε&Α και ανθρώπινο κεφάλαιο ... // Όσον αφορά την παραγωγή γνώσης, μακροπρόθεσμες βελτιώσεις της παραγωγικότητας φαίνεται ότι προέρχονται κυρίως από επενδύσεις τόσο στην εκπαίδευση όσο και σε Ε&Α. Στον τομέα της εκπαίδευσης, όπως εξηγείται και στο επόμενο τμήμα, οι επενδύσεις που αποσκοπούν στην επίτευξη ενός υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου εκτιμάται ότι μπορούν να οδηγήσουν σε βελτίωση της παραγωγικότητας. Όσον αφορά την Ε&Α, θα πρέπει να δοθεί βάρος στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών πλαισίου που θα μπορούσαν να προωθήσουν μια αύξηση των συνολικών επενδύσεων σε Ε&Α. Οι συνθήκες αυτές περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων έναν υψηλότερο βαθμό ενοποίησης των αγορών προϊόντων (π.χ. μέσω της ολοκλήρωσης της εσωτερικής αγοράς) και τη δημιουργία ενός επενδυτικού περιβάλλοντος που διασφαλίζει την ανάπτυξη μιας πιο δυναμικής αγοράς επιχειρηματικών κεφαλαίων. Οι μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση αυτή θα βελτίωναν αναμφίβολα τις οικονομικές προοπτικές της ΕΕ, παρόλο που δεν θα επέτρεπαν από μόνες τους στην ΕΕ να υπερβεί τις ΗΠΑ σε επίπεδο παραγωγικότητας μέσα στον χρονικό ορίζοντα που προβλέπεται στο πρόγραμμα της Λισσαβόνας.

... θα αντισταθμίζονται εν μέρει από τις παράλληλες προσπάθειες να τονωθεί η αύξηση της απασχόλησης και από τις επιπτώσεις της γήρανσης του εργατικού δυναμικού της ΕΕ. // Εκτός από τον χρόνο που απαιτείται έτσι ώστε οι μεταρρυθμίσεις να αποδώσουν ορατά αποτελέσματα, πρέπει να αρθούν δύο ακόμη εμπόδια έτσι ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της παραγωγικότητας που τέθηκε στη Λισσαβόνα. Το πρώτο συνδέεται με τον προσωρινό συμβιβασμό που απαιτείται για την επίτευξη του παράλληλου στόχου αύξησης του ποσοστού απασχόλησης σε 70% και το δεύτερο αφορά τη συνεχή τροχοπέδη που αποτελεί για την παραγωγικότητα η γήρανση του εργατικού δυναμικού της Ευρώπης.

Η ανάλυση της παραγωγικότητας επιβεβαιώνει τα συμπεράσματα της εαρινής έκθεσης 2003. // Η Επιτροπή και το Συμβούλιο, γνωρίζοντας τις δυσκολίες μέτρησης της προόδου στον τομέα των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, κατάρτισαν μια δέσμη διαρθρωτικών δεικτών οι οποίοι αποτελούν σήμερα ένα από τα κυριότερα εργαλεία για την αξιολόγηση της προόδου σε σχέση με τους στόχους της Λισσαβώνας. Η φετινή εαρινή έκθεση περιλαμβάνει μια άσκηση απλή αλλά πλούσια σε πληροφορίες. πρόκειται συγκεκριμένα για τη συχνότητα με την οποία το κάθε κράτος μέλος εμφανίζεται ανάμεσα στα τρία καλύτερα ή στα τρία χειρότερα κράτη μέλη της ΕΕ για κάθε διαρθρωτικό δείκτη. Ορισμένες χώρες - ιδίως η Δανία, η Σουηδία και η Φινλανδία - περιλαμβάνονται τακτικά στην ομάδα με τα τρία καλύτερα κράτη μέλη. Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι ακριβώς οι χώρες αυτές οι οποίες ήδη πριν από την εφαρμογή της στρατηγικής της Λισσαβώνας είχαν αρχίσει να πραγματοποιούν εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις με θετικά αποτελέσματα. Από την άλλη πλευρά, τα μεγαλύτερα κράτη μέλη, όπως η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιταλία, κατατάσσονται σαφώς στις τελευταίες θέσεις όσον αφορά τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Τα άριστα αποτελέσματα που έχει επιτύχει ένας μικρός αριθμός κρατών μελών όσον αφορά την αύξηση της παραγωγικότητας αιτιολογούν το πολιτικό πλαίσιο που καθιερώθηκε με τη στρατηγική της Λισσαβώνας. Πάντως, για να αποφέρει καρπούς, η στρατηγική αυτή πρέπει να στηρίζεται σε δεσμεύσεις καθώς και στην έγκαιρη και πλήρη εφαρμογή των διαφόρων μεταρρυθμιστικών μέτρων.

Η αντιστροφή της πτωτικής τάσης που παρουσιάζει η παραγωγικότητα της εργασίας εξαρτάται τελικά από τις πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων στους πέντε τομείς που υπογραμμίζονται στην ανάλυση. // Τελικά, το εάν οι πρόσφατες τάσεις της παραγωγικότητας στην ΕΕ θα έχουν προσωρινό ή μόνιμο χαρακτήρα θα εξαρτηθεί από τις πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων. Όσον αφορά τη μακροπρόθεσμη παραγωγικότητα της ΕΕ, η ανάλυση επιβεβαιώνει τη σημασία που έχει η αυστηρή εφαρμογή μιας συνολικής μεταρρυθμιστικής στρατηγικής. Η στρατηγική αυτή πρέπει να αποσκοπεί στη μείωση ων κανονιστικού χαρακτήρα υποχρεώσεων, στη μεγαλύτερη ενοποίηση των αγορών, στην προώθηση των επενδύσεων σε ανθρώπινο κεφάλαιο και στην ενίσχυση του δυναμικού καινοτομίας της οικονομίας. Η υλοποίηση ενός μεταρρυθμιστικού προγράμματος αυτής της εμβέλειας θα δημιουργήσει ένα πιο ευέλικτο, δυναμικό και φιλικό προς τις επιχειρήσεις επιχειρηματικό περιβάλλον. Σε συνδυασμό με την καλύτερη λειτουργία των αγορών και την θέσπιση χρηματοδοτικών μηχανισμών περισσότερο προσανατολισμένων στην ανάληψη κινδύνων, το πρόγραμμα αυτό θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για σημαντική βελτίωση του υποκείμενου ποσοστού αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας.

// 3. Εκπαίδευση, κατάρτιση και ανάπτυξη

Η επένδυση στην εκπαίδευση επηρεάζει σημαντικά την οικονομική ανάπτυξη ... // Η βελτίωση του μορφωτικού επιπέδου επηρεάζει σημαντικά την οικονομική ανάπτυξη. Με τον όρο μορφωτικό επίπεδο, νοείται η επιτυχής ολοκλήρωση ενός συγκεκριμένου κύκλου σπουδών, παραδείγματος χάρη της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή η λήψη προπτυχιακού διπλώματος. Επειδή η σύγκριση των εκπαιδευτικών συστημάτων στις διάφορες χώρες θέτει ορισμένα προβλήματα, οι σχετικές μετρήσεις βασίζονται συνήθως στον αριθμό ετών που απαιτούνται για τη λήψη συγκεκριμένης ειδικότητας. Από πολυάριθμες πρόσφατες μελέτες, οι οποίες βασίζονται σε πιο αξιόπιστα δεδομένα, προκύπτει ότι η κατά ένα ηλικιακό έτος αύξηση του μέσου μορφωτικού επιπέδου στις ηλικίες 25-64 έτη θα μπορούσε να αυξήσει την παραγωγικότητα κατά 4-6%. Στην ΕΕ το μέσο μορφωτικό επίπεδο της ηλικιακής κλίμακας 25-64 έτη αυξήθηκε από το 1960 κατά περίπου 0,8 έτη ανά δεκαετία. Αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση συνέβαλε στην ετήσια αύξηση του ΑΕΠ κατά 0,3 έως 0,5 εκατοστιαίες μονάδες. Μπορούν να υπάρξουν περαιτέρω θετικές συνέπειες εάν το εκπαιδευτικό σύστημα προάγει εμμέσως και σε μακροπρόθεσμη βάση την τεχνική πρόοδο. Το εάν αυτό θα εξακολουθήσει να συμβαίνει στο μέλλον εξαρτάται από πολυάριθμους αστάθμητους παράγοντες, και ιδίως από τη φύση της τεχνικής εξέλιξης καθώς και από τη ζήτηση δεξιοτήτων που θα προκύψει από την εξέλιξη αυτή. Πάντως, αναμένεται ότι μεσοπρόθεσμα το μορφωτικό επίπεδο στο εσωτερικό ολόκληρης της ΕΕ θα συνεχίσει να αυξάνει με ρυθμό ανάλογο με εκείνο των τελευταίων δεκαετιών. Μπορεί επομένως να αναμένεται ότι η συμβολή του παράγοντα αυτού στην ανάπτυξη θα είναι παρόμοια με την μέχρι τώρα παρατηρηθείσα, με σημαντικές ωστόσο διακυμάνσεις ανάλογα με τα κράτη μέλη.

... και αποδίδει μακροπρόθεσμα οφέλη. // Στο επίπεδο της παραγωγικότητας, τα οφέλη από τις επενδύσεις στην εκπαίδευση των νέων αυξάνουν καθ' όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής ζωής. Η βελτίωση του μέσου μορφωτικού επιπέδου στη διάρκεια της προσεχούς δεκαετίας θα προέλθει, κατά τα τρία τέταρτα ή και περισσότερο, από επενδύσεις που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί - σε ορισμένες περιπτώσεις πριν από πολλά χρόνια - στο βαθμό που οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι θα συνταξιοδοτούνται και θα αντικαθίστανται από νεότερους και πιο μορφωμένους εργαζόμενους. Στο σημείο αυτό, να αναφερθεί για τους σκοπούς της σύγκρισης, ότι οι πραγματοποιούμενες σήμερα επενδύσεις θα έχουν σχετικά περιορισμένο αντίκτυπο στο μέσο μορφωτικό επίπεδο των δέκα επομένων ετών. Πάντως, απαραίτητη προϋπόθεση για να διαρκέσουν τα οφέλη της εκπαίδευσης σε όλο τον κύκλο της εργασιακής ζωής των ατόμων, οι γνώσεις τους και οι δεξιότητές τους πρέπει να συντηρούνται και να επικαιροποιούνται. Πράγματι, η εκπαίδευση πρέπει να νοηθεί με την ευρύτερή της έννοια, εκείνη της μάθησης καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής, από την προσχολική και τη βασική εκπαίδευση έως την εκπαίδευση των ενηλίκων και την κατάρτιση στο χώρο εργασίας. Ο αντίκτυπος της εκπαίδευσης στην ανάπτυξη αναμένεται να είναι ισχυρότερος στις χώρες στις οποίες οι εγγραφές στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση αυξήθηκαν ταχύτερα στη διάρκεια των 30-40 προηγούμενων ετών, ενώ αντίθετα, ο πιο μικρός αντίκτυπος θα παρατηρηθεί στις χώρες εκείνες στις οποίες ο αριθμός των μαθητών και φοιτητών σε αυτές τις βαθμίδες εκπαίδευσης ήταν ήδη σημαντικός και αυξήθηκε με χαμηλότερο ρυθμό. Υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις που πιστοποιούν την υψηλή αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης, ιδίως στην περίπτωση ατόμων τα οποία σε διαφορετική περίπτωση θα είχαν εισέλθει στην αγορά εργασίας με χαμηλό επίπεδο σπουδών. Δεδομένου ότι η αρχική εκπαίδευση παρέχει στη συνέχεια ευκαιρίες για περαιτέρω κατάρτιση, οι διαφορές μορφωτικού επιπέδου τείνουν να διευρύνονται με την πάροδο του χρόνου. Τα άτομα περιορισμένων δεξιοτήτων είναι πιο εκτεθειμένα στην ανεργία και θα πρέπει στη συνέχεια να καταβάλλουν πιο επαχθείς προσπάθειες για να βελτιώσουν τις ικανότητές τους για απασχόληση.

Η ποιότητα της εκπαίδευσης είναι εξίσου σημαντική με τον αριθμό των ετών που αφιερώθηκαν σε αυτήν ... // Τα σχετικά οικονομικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι η ποιότητα του επιπέδου σπουδών - μετρούμενη με αποτελέσματα σε συγκρίσιμες δοκιμασίες σε διεθνές επίπεδο - μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με τον αριθμό των ετών παραμονής στο σχολείο ή στο πανεπιστήμιο. Στην πράξη, όταν λαμβάνεται υπόψη η ποιότητα, ο εκτιμώμενος αντίκτυπος που έχει ο αριθμός των σχολικών ετών στην ανάπτυξη τείνει να μειώνεται. Στο σημείο αυτό, ένα ουσιαστικό ζήτημα που τίθεται είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να βελτιωθεί η ποιότητα. Αυτονόητο είναι ότι για να υπάρξει ένα υψηλής ποιότητας εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να διατεθούν οι ανάλογοι πόροι. Εξάλλου, η σχέση μεταξύ δαπανών και αποτελεσμάτων στις διάφορες χώρες είναι - στην καλύτερη περίπτωση - αδύναμη, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι πόροι χρησιμοποιούνται με κυμαινόμενη αποτελεσματικότητα. Σε ορισμένες χώρες, μπορεί να αποδειχθεί ότι η βελτίωση των κινήτρων προς τους καθηγητές ώστε να παρέχουν υψηλότερης ποιότητας εκπαίδευση έχει πιο καθοριστική σημασία από την αύξηση των σχετικών επενδύσεων. Όταν υπάρχουν συμπληρωματικοί πόροι, οι αποφάσεις που λαμβάνονται σχετικά με την κατανομή τους - π.χ. για βιβλία, εξοπλισμό πληροφορικής, μείωση του μεγέθους των τάξεων, αύξηση των μισθών των εκπαιδευτικών, κλπ. - μπορούν να έχουν σημαντικές συνέπειες για την ποιότητα της εκπαίδευσης.

... ενώ η υψηλότερη αποτελεσματικότητα θα ενθάρρυνε τις επενδύσεις στην εκπαίδευση. // Μια πιο αποτελεσματική χρήση των διαθέσιμων πόρων θα βελτίωνε την αποδοτικότητα των επενδύσεων στον τομέα της εκπαίδευσης. Σε επίπεδο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για παράδειγμα, τα υψηλά ποσοστά σχολικής εγκατάλειψης και οι σπουδές που συχνά διαρκούν πολύ περισσότερο από το κανονικό ισοδυναμούν με έτη εκτός της αγοράς εργασίας χωρίς να συμβάλλουν παράλληλα στην αισθητή αύξηση του μορφωτικού επιπέδου των ενδιαφερομένων. Στο επίπεδο της πρωτοβάθμιας και της κατώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ο αριθμός των μαθητών μειώνεται λόγω της δημογραφικής εξέλιξης. Καταρχήν, το γεγονός αυτό αναμένεται να οδηγήσει σε αποδέσμευση πόρων. Στην πράξη όμως, οι δαπάνες ανά μαθητή αυξήθηκαν ταχύτερα από το ΑΕΠ κατά τα τελευταία έτη. Εάν η τάση αυτή συνεχιστεί, το επιπλέον κόστος σε μία δεκαετία θα μπορούσε άνετα να υπερβεί το κόστος ενός φιλόδοξου προγράμματος που θα αποσκοπεί στο να αυξηθεί ο αριθμός των εγγραφομένων στην προσχολική, ανώτερη δευτεροβάθμια, τριτοβάθμια εκπαίδευση καθώς και στα προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων. Η υλοποίηση μεταρρυθμίσεων σε άλλους τομείς, όπως στις αγορές εργασίας, στα συστήματα υποχρεωτικών εισφορών και παροχών και στα κίνητρα για συνταξιοδότηση, θα μπορούσαν επίσης να βελτιώσουν την αποδοτικότητα των επενδύσεων στην εκπαίδευση και, ως εκ τούτου, θα ενθάρρυναν τις επενδύσεις στον τομέα αυτό.

Πρόσθετοι δημόσιοι πόροι πρέπει να διατεθούν σε τομείς όπου ο κοινωνικός αντίκτυπος είναι υψηλότερος σε σχέση με τον αντίκτυπο σε ατομικό επίπεδο. // Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο κοινωνικός αντίκτυπος από ένα επιπλέον έτος σχολικής εκπαίδευσης (δηλ. τα οφέλη για την οικονομία στο σύνολό της), είναι συνολικά συγκρίσιμος με τον αντίκτυπο σε ατομική βάση (δηλ. τα οφέλη για τα ενδιαφερόμενα μεμονωμένα άτομα). Ο αντίκτυπος όμως αυτός, τόσο ο κοινωνικός όσο και ο ατομικός, ενδέχεται να διαφοροποιείται σημαντικά ανάμεσα στους ειδικούς τομείς εκπαίδευσης και κατάρτισης, ακόμη δε και εντός του ιδίου τομέα. Αυτό σημαίνει ίσως ότι οι αυξήσεις των δημοσίων επενδύσεων θα πρέπει να διοχετεύονται σε συγκεκριμένους τομείς όπου ο κοινωνικός αντίκτυπος φαίνεται να είναι αρκετά σημαντικός, και όπου ο αντίκτυπος αυτός υπερβαίνει τον αντιληπτό αντίκτυπο σε ατομικό επίπεδο (διαφορετικά, η κυβέρνηση θα χρηματοδοτεί απλώς επενδύσεις που θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν ούτως ή άλλως, μη χρηματοδοτώντας έτσι άλλα πιο αξιόλογα σχέδια, ή αυξάνοντας άσκοπα τη φορολογική πίεση). Θα ήταν πιθανόν χρήσιμο να διευρυνθεί η πρόσβαση στην προσχολική εκπαίδευση ή να αυξηθεί η συμμετοχή στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, κυρίως διότι οι επενδύσεις αυτές αποφέρουν μακροπρόθεσμα οφέλη και μπορούν να συμβάλλουν στην άρση των ανισοτήτων πρόσβασης στην εκπαίδευση, οι οποίες τείνουν να διευρύνονται με την πάροδο του χρόνου. Στις περιπτώσεις όπου η υπεροχή της ιδιωτικής πρωτοβουλίας είναι προφανής, οι διαμορφωτές πολιτικής πρέπει να αναρωτηθούν εάν είναι απαραίτητο να αυξηθεί η δημόσια χρηματοδότηση προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι τους. Ορισμένα δυνητικά εξωτερικά οφέλη σε όρους μακροπρόθεσμης τεχνικής προόδου θα μπορούσαν να αιτιολογήσουν ορισμένες δημόσιες επενδύσεις, μεταξύ άλλων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Η εκπαίδευση και η κατάρτιση των ενηλίκων προσφέρουν ενδεχομένως τις μεγαλύτερες δυνατότητες για βελτίωση του μέσου μορφωτικού επιπέδου μακροπρόθεσμα, με την προϋπόθεση ότι θα εφαρμοστούν αποτελεσματικές πολιτικές για την ενθάρρυνση αυτού του είδους εκπαίδευσης. // Δεδομένου ότι η συμμετοχή στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν μπορεί να αυξάνεται απεριόριστα, η εκπαίδευση και η κατάρτιση των ενηλίκων προσφέρει πιθανώς τα μεγαλύτερα περιθώρια για αύξηση του μορφωτικού επιπέδου σε μακροπρόθεσμη βάση. Βεβαίως, τα οφέλη έχουν μικρότερη διάρκεια από ό,τι στην περίπτωση των παιδιών και των νέων ενηλίκων. Παράλληλα όμως, από τη σχετική θεωρία, η οποία στηρίζεται σε ορισμένα εμπειρικά δεδομένα, προκύπτει ότι η αγορά της κατάρτισης παρουσιάζει σημαντικές αδυναμίες και ελλείψεις, γεγονός που οδηγεί σε ανεπαρκή προσφορά. Επιπλέον, η δια βίου μάθηση μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση και την ανανέωση των δεξιοτήτων που αποκτήθηκαν σε προηγούμενες ηλικιακές φάσεις. το γεγονός όμως αυτό δεν λαμβάνεται πλήρως υπόψη στον ορισμό της βασικής έννοιας "απόδοση της εκπαίδευσης". Η δια βίου μάθηση θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει τους μεγαλύτερης ηλικίας εργαζόμενους να παραμείνουν περισσότερο χρόνο στην αγορά εργασίας, παρατείνοντας με τον τρόπο αυτό τα οφέλη από προηγούμενες επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Εάν μπορούν να σχεδιαστούν πολιτικές που να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τις ελλείψεις της αγοράς, ο αντίκτυπός τους θα μπορούσε να είναι σημαντικότερος από εκείνον της παραδοσιακής σχολικής εκπαίδευσης. Πάντως, η κτηθείσα εμπειρία δείχνει ότι τα φορολογικά κίνητρα, οι επιδοτήσεις και τα καθεστώτα συγχρηματοδότησης για την ενθάρρυνση της κατάρτισης πρέπει να σχεδιάζονται και να αξιολογούνται με μεγαλύτερη προσοχή από ό,τι στο παρελθόν. Αυτό θα συνέβαλε στο να μεγιστοποιηθούν τα κίνητρα για την υλοποίηση δράσεων κατάρτισης που παρέχουν πραγματικά οφέλη και στο να ελαχιστοποιηθούν οι απώλειες αποτελεσματικότητας, τα φαινόμενα υποκατάστασης και άλλα κενά τα οποία, σε διαφορετική περίπτωση, ενδέχεται να εξουδετερώσουν γρήγορα τα δυνητικά οφέλη αυτών των προγραμμάτων.

// 4. Ευελιξία και αλληλεξάρτηση των μισθών στην ΟΝΕ

Οι μισθοί διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία μακροοικονομικής προσαρμογής εντός της ΟΝΕ. // Τα τελευταία έτη υποστηρίζεται σχεδόν ομόφωνα μία νέα άποψη για τα αίτια της υψηλής και παρατεταμένης ανεργίας σε πολλά κράτη μέλη -στα οποία περιλαμβάνονται όλες οι μεγάλες οικονομίες της ζώνης ευρώ- και γενικότερα για τα χαμηλά ποσοστά απασχόλησης. Περιληπτικά, η άποψη αυτή υποστηρίζει ότι οι κακές επιδόσεις της αγοράς εργασίας στις προαναφερθείσες χώρες είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς αρνητικών μακροοικονομικών κρίσεων σε συνδυασμό με την ύπαρξη αναποτελεσματικών φορέων της αγοράς εργασίας και ρυθμίσεων στις αγορές προϊόντων οι οποίες περιόρισαν σοβαρά την ικανότητα προσαρμογής στην εξέλιξη των οικονομικών συνθηκών. Προφανώς, οι μισθοί, ως το αντίτιμο της εργασίας, διαδραματίζουν πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωση της συνολικής ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας. Επιπλέον, η καθιέρωση της οικονομικής και νομισματικής ένωσης (ΟΝΕ) χρησιμοποιείται συχνά ως δικαιολογία για να απαιτηθεί μεγαλύτερη ευελιξία των μισθών με σκοπό να αντισταθμιστεί η έλλειψη (εθνικών) μέσων ικανών να αντιμετωπίσουν τις οικονομικές διαταραχές. Εάν οι μισθοί είναι υπερβολικά άκαμπτοι, η απαιτούμενη προσαρμογή θα είναι βραδεία και θα έχει σημαντικό οικονομικό και κοινωνικό κόστος.

Η οικονομική επιβράδυνση ανέδειξε τα ισχυρά σημεία και τα όρια των μηχανισμών διαμόρφωσης των μισθών στη ζώνη ευρώ. // Οι κοινές μακροοικονομικές κρίσεις και οι ειδικές σε κάθε χώρα εξελίξεις έθεσαν σε δοκιμασία την ευελιξία των μηχανισμών διαμόρφωσης των μισθών που εφαρμόζονται στη ζώνη του ευρώ. Αναμενόταν ότι η αύξηση των ονομαστικών μισθών θα εξακολουθούσε να συμβαδίζει με τη σταθερότητα των τιμών και την αύξηση της παραγωγικότητας, παρέχοντας έτσι τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να αυξάνουν τις επενδύσεις τους που δημιουργούν θέσεις απασχόλησης. Οι πραγματικές εξελίξεις περιέχουν θετικά και αρνητικά στοιχεία. Στα θετικά μπορεί να αναφερθεί το ότι διατηρήθηκε συνολικά η μισθολογική πειθαρχία και αποφεύχθηκε ο κίνδυνος να οδηγήσουν οι πληθωριστικές προσδοκίες σε εκτεταμένες μισθολογικές επιπτώσεις "δεύτερου γύρου". Αρνητική εξέλιξη είναι ότι, καθώς η ονομαστική αύξηση των μισθών παραμένει σχεδόν ανεπηρέαστη από την κατάσταση της συγκυρίας, η επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας μεταφράστηκε σε σημαντικές αυξήσεις του ονομαστικού μοναδιαίου κόστους εργασίας το 2001 και το 2002. Φαίνεται επομένως ότι η ευελιξία των μισθών ελάχιστα μόνο συνέβαλε - αν όχι καθόλου - στην αναμενόμενη μέχρι σήμερα κυκλική ανάκαμψη.

Η συγκράτηση των μισθολογικών αυξήσεων πρέπει να διατηρηθεί εάν η ΟΝΕ επιθυμεί να συνεχίσει να καταγράφει υψηλούς δείκτες αύξησης της απασχόλησης. // Μετά από μία παρατεταμένη περίοδο συγκράτησης των αυξήσεων, το μερίδιο των μισθών στο ΑΕΠ έπαυσε να υποχωρεί στις αρχές της δεκαετίας και έκτοτε παρέμεινε συνολικά σταθερό σε όλη την περίοδο επιβράδυνσης της οικονομικής δραστηριότητας. Υπάρχουν ενδείξεις ότι το μερίδιο των μισθών θα υποχωρήσει εκ νέου με την τόνωση της οικονομικής δραστηριότητας το 2004. Οι συγκρατημένες αυξήσεις των πραγματικών μισθών σε συνδυασμό με την αύξηση της παραγωγικότητας και την ανάγκη για αποκατάσταση της κερδοφορίας, όπου αυτό είναι απαραίτητο, συμβάλλουν στο να αυξηθεί η απασχόληση και να μειωθεί η διαρθρωτική ανεργία σε μεσοπρόθεσμη βάση, χωρίς απαραίτητα αυτό να υπονομεύει την εγχώρια ζήτηση. Αυτό επιβεβαιώνεται τόσο από την κλασσική οικονομική θεωρία όσο και από την πρακτική εμπειρία σε πολλές χώρες της ζώνης ευρώ, ιδίως στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας 1990. Έτσι, επειδή η διαρθρωτική ανεργία εξακολουθεί να παραμένει σε υψηλό επίπεδο, επιβάλλεται να καταβληθούν στη ζώνη ευρώ περαιτέρω προσπάθειες συγκράτησης των μισθολογικών αυξήσεων. Πάντως, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η συνολική συγκράτηση των πραγματικών μισθών αποτελεί ένα αδύναμο υποκατάστατο της διαφοροποίησης των μισθών, όταν στόχος είναι η επανεύρεση θέσης απασχόλησης από τα άτομα με χαμηλή ειδίκευση. Επομένως, η συγκράτηση αυτή πρέπει να συνοδευτεί από ειδικά μέτρα που θα αποσκοπούν στο να βελτιωθεί το ποσοστό απασχόλησης μεταξύ των εργαζομένων χαμηλής ειδίκευσης.

Η συνήθως επικρατούσα άποψη είναι ότι οι μηχανισμοί διαμόρφωσης των μισθών στην Ευρώπη χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό ακαμψίας και βραδεία προσαρμογή στις κρίσεις. τα σχετικά όμως στοιχεία δεν μπορούν ακόμη να οδηγήσουν σε βέβαια συμπεράσματα. // Η συνήθως επικρατούσα άποψη είναι ότι οι μηχανισμοί διαμόρφωσης των μισθών στην Ευρώπη χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό ακαμψίας και βραδεία προσαρμογή στις κρίσεις. Ορισμένα επίσημα στοιχεία για την αγορά εργασίας στην ευρωζώνη θα μπορούσαν να οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει ευελιξία στην εξέλιξη τόσο των ονομαστικών όσο και των πραγματικών μισθών. Συνήθως, αυτό αποδίδεται σε παράγοντες όπως η ισχύς των συνδικάτων, ο συντονισμός/κεντρικός χαρακτήρας των διαπραγματεύσεων για τους μισθούς, το πεδίο που καλύπτουν αυτές των διαπραγματεύσεις, η επίπτωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων στη διάρκεια των συμβάσεων, η αναφορά σε κατώτατους μισθούς κατά τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, συμπεριλαμβανομένης της αναπροσαρμογής των μισθών και, τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, διάφοροι εσωτερικοί/εξωτερικοί μηχανισμοί στην αγορά εργασίας οι οποίοι επηρεάζουν την ευαισθησία των μισθών σε σχέση με την απασχόληση. Ωστόσο, σύμφωνα με τα πορίσματα άλλων μελετών, επίσημες οικονομετρικές αναλύσεις των συναρτήσεων μισθών βάσει της καμπύλης Phillips δείχνουν ότι η εμμονή του πληθωρισμού μισθών στη ζώνη του ευρώ δεν είναι εντονότερη από εκείνη των ΗΠΑ. Μεταξύ των κρατών μελών της ζώνης ευρώ, καθώς και στη ζώνη ευρώ και στις ΗΠΑ, παρατηρούνται συνολικά παρεμφερείς βαθμοί αδράνειας όσον αφορά την προσαρμογή των ονομαστικών μισθών. επομένως, το γεγονός αυτό αποδυναμώνει την άποψη ότι τα θεσμικά χαρακτηριστικά των αγορών εργασίας είναι οι κυριότεροι λόγοι για τις ακαμψίες των ονομαστικών αμοιβών. Έτσι, ενώ οι θεσμικοί και διαρθρωτικοί παράγοντες έχουν ουσιαστική σημασία για να κατανοηθούν οι συνιστώσες που διαμορφώνουν το μεσοπρόθεσμο επίπεδο της ανεργίας ισορροπίας, τα θεσμικά χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας φαίνεται να επιδρούν σε μικρότερο βαθμό στη διαμόρφωση του βαθμού ονομαστικής αδράνειας της οικονομίας.

Η ΟΝΕ επηρεάζει με διάφορους τρόπους το σύστημα μισθολογικών διαπραγματεύσεων, γεγονός που μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο όσον αφορά την προσαρμογή στις κρίσεις εντός της ζώνης ευρώ. // Παρότι είναι ακόμη πολύ νωρίς για να εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους η ΟΝΕ θα μπορούσε να επηρεάσει τα κίνητρα που προτείνονται στους οικονομικούς της φορείς καθώς και τα συστήματα μισθολογικών διαπραγματεύσεων, η εικόνα γίνεται όλο και πιο καθαρή. Έρευνες έχουν ήδη δείξει ότι το ευρώ έχει ισχυρό θετικό αντίκτυπο στην ενοποίηση των αγορών προϊόντων, καθότι διευκολύνει τις συναλλαγές και τις άμεσες ξένες επενδύσεις. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να εντείνει τον ανταγωνισμό στις αγορές προϊόντων. Κάπως λιγότερο σαφής είναι η εικόνα όσον αφορά τον αντίκτυπο της ΟΝΕ στην αλληλεξάρτηση των μισθών. Η διαδικασία σύγκλισης των μισθών και του μοναδιαίου κόστους εργασίας έχει αρχίσει πριν από την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, κατά μείζονα δε λόγο της ΟΝΕ. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα τομεακά στοιχεία, η σύγκλιση ήταν ισχυρότερη στη δεκαετία του 1980 από ό,τι στη δεκαετία του 1990. Ο υψηλότερος βαθμός ενοποίησης των αγορών προϊόντων και οι ισχυρότερες αλληλεξαρτήσεις σε επίπεδο διαμόρφωσης των μισθών μεταξύ των χωρών - που οφείλονται είτε στην ΟΝΕ είτε σε άλλους παράγοντες - μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο απορροφώνται και μεταδίδονται οι κρίσεις στην ΟΝΕ. Προσομοιώσεις με βάση υποδείγματα δείχνουν ότι αυτό εξαρτάται εν μέρει από τη φύση των κρίσεων. Η αυξημένη αλληλεξάρτηση των μισθών δεν διαφοροποιεί ιδιαίτερα την απορρόφηση κρίσεων στο σκέλος της προσφοράς αλλά συνεπάγεται βραδύτερη προσαρμογή σε περίπτωση κρίσης στο σκέλος της ζήτησης. Στην περίπτωση κρίσεων στο σκέλος της ζήτησης, η αλληλεξάρτηση στη διαμόρφωση των μισθών επιβραδύνει την αντίδραση των μισθών και των τιμών. συγκεκριμένα, οι προσομοιώσεις δείχνουν ότι, εάν υπάρχουν αλληλεξαρτήσεις μισθών, η διαδικασία προσαρμογής της παραγωγής χρειάζεται περίπου ένα επιπλέον έτος.

// 5. Παράγοντες που επηρεάζουν τις διεθνείς ροές κεφαλαίων

Η εγκαθίδρυση της εσωτερικής αγοράς και η έναρξη της ΟΝΕ ενθάρρυναν τις διεθνείς κεφαλαιακές ροές. // Η ισχυρή αύξηση των διεθνών ροών κεφαλαίων (ροές χαρτοφυλακίου και άμεσες επενδύσεις) κατά τα προηγούμενα δέκα έτη είναι το συνδυασμένο αποτέλεσμα της επίδρασης παραγόντων νομικής και οικονομικής φύσης. Όσον αφορά την ΕΕ, η πλήρης ελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων εντός της Κοινότητας ολοκληρώθηκε τελικά την 1η Ιουλίου 1990 ενώ οι κινήσεις κεφαλαίων μεταξύ κρατών μελών και τρίτων χωρών ελευθερώθηκαν πλήρως την 1η Ιανουαρίου 1994. Η ταχεία επέκταση των εγχώριων χρηματοπιστωτικών αγορών και η άνοδος του διεθνούς εμπορίου ήταν δύο από τις κινητήριες οικονομικές δυνάμεις. Επιπλέον, η καθιέρωση του ευρώ και η επακόλουθη εξάλειψη του συναλλαγματικού κινδύνου στη ζώνη ευρώ επιτάχυναν τη χρηματοπιστωτική ενοποίηση εντός της ΕΕ.

Η αύξηση των διεθνών κεφαλαιακών ροών έχει ισχυρό αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία. // Η αυξημένη χρηματοπιστωτική ενοποίηση έχει ισχυρό αντίκτυπο στη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Οι διεθνείς κεφαλαιακές ροές μπορούν να λειτουργήσουν ως παράγοντας ανάπτυξης αλλά και ως φορέας μετάδοσης μακροοικονομικών κρίσεων. Οι κεφαλαιακές ροές εξομαλύνουν την κατανάλωση και έτσι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο όσον αφορά την προσαρμογή στις διαταραχές. Πάντως, οι αιφνίδιοι αναπροσανατολισμοί στις ροές ξένων κεφαλαίων μπορεί να προκαλέσουν σημαντικά προβλήματα στο εσωτερικό μιας χώρας, όπως μαρτυρούν οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις που έπληξαν πολυάριθμες αναδυόμενες οικονομίες την τελευταία δεκαετία. Στη δεκαετία του 1990, πολλές αναδυόμενες οικονομίες ελευθέρωσαν τις κεφαλαιακές ροές τους ενώ εξακολουθούσαν να έχουν ασθενείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς και παράλληλα συνέχιζαν να ασκούν μακροοικονομικές και χρηματοοικονομικές πολιτικές που αποδείχθηκαν ασυνεπείς με τη σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Οι επιλογές αυτές οδήγησαν σε σοβαρές χρηματοοικονομικές ανισορροπίες που προκλήθηκαν από εισροές κεφαλαίων και οδήγησαν τελικά σε χρηματοοικονομικές κρίσεις και σε ιδιαίτερα δυσχερείς καταστάσεις.

Στις υπό ένταξη χώρες, η ανάγκη χρηματοδότησης υψηλών ποσοστών επένδυσης σε συνδυασμό με την ανεπαρκή εθνική αποταμίευση εξακολουθεί να προκαλεί εξωτερικά ελλείμματα που χρηματοδοτούνται από εισροές ΑΞΕ. // Τα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών αποτελούν κοινό χαρακτηριστικό όλων των υπό ένταξη χωρών. Σε πολλές περιπτώσεις τα ελλείμματα αυτά υπερβαίνουν το 5% του ΑΕΠ και η αύξησή τους κατά τα πρόσφατα έτη οφείλεται στην άνοδο των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ). Επομένως, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών αντικατοπτρίζει στις περισσότερες περιπτώσεις τις σημαντικές εισροές ΑΞΕ και δεν αποτελούν την κύρια αιτία για την επιδείνωση των εξωτερικών λογαριασμών. Με σημαντική εξαίρεση την Ουγγαρία, τα εξωτερικά ελλείμματα καλύπτονται σε μεγάλο βαθμό από εισροές ΑΞΕ που δεν επιβαρύνουν το χρέος. Σε ορισμένες από τις χώρες αυτές οι ιδιωτικοποιήσεις συνεχίζονται, ενώ σε άλλες οι δευτερογενείς επενδύσεις, υπό μορφή δανεισμού μεταξύ επιχειρήσεων, αντιπροσωπεύουν μια σημαντική πηγή χρηματοδότησης του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Γενικά, οι υπό ένταξη χώρες ενδέχεται να εμφανίσουν για ορισμένο χρονικό διάστημα σημαντικά ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών προκειμένου να αντισταθμίσουν την έλλειψη εγχώριων αποταμιευτικών πόρων. Επομένως, οι ξένες επενδύσεις θα εξακολουθήσουν να αποτελούν ένα σημαντικό μοχλό ανάπτυξης.

Η υιοθέτηση του κεκτημένου της ΕΕ αναμένεται να συμβάλει στη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού τομέα των υπό ένταξη χωρών. // Όσον αφορά την ανάπτυξη και την εποπτεία του χρηματοπιστωτικού τομέα, πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχουν εντυπωσιακές διαφορές μεταξύ των υπό ένταξη χωρών και πολλών άλλων αναδυόμενων αγορών. Εν προκειμένω, οι υπό ένταξη χώρες έχουν σταδιακά εφαρμόσει το κεκτημένο της ΕΕ όσον αφορά τη ρύθμιση και την εποπτεία των αγορών και έχουν ανοίξει τις αγορές τους σε ευρείας κλίμακας ξένες συμμετοχές. Αυτό δείχνει ότι, με τη συνέχιση της εφαρμογής κατάλληλων πολιτικών, οι χώρες αυτές μπορούν να αποφύγουν τις αρνητικές εμπειρίες άλλων περιοχών, θέτοντας με τον τρόπο αυτό τις προϋποθέσεις για μια ισχυρή πραγματική σύγκλιση σε ένα πλαίσιο χρηματοοικονομικής σταθερότητας.

Με τη βελτίωση των συστημάτων εταιρικής διακυβέρνησης η ΕΕ θα προσελκύσει διεθνείς κεφαλαιακές ροές. // Χώρες που διαθέτουν αποτελεσματικά συστήματα εταιρικής διακυβέρνησης ενδέχεται να προσελκύσουν διεθνείς κεφαλαιακές ροές με καλύτερους όρους σε σχέση με χώρες που διαθέτουν αναποτελεσματικά συστήματα τα οποία ευνοούν δόλιες συμπεριφορές. Ο αυξανόμενος ανταγωνισμός για την προσέλκυση κεφαλαιακών ροών είναι πιθανό να καταστήσει τα ζητήματα αυτά καθοριστικής σημασίας για τις κεφαλαιακές ροές κατά τα επόμενα έτη. Η ΕΕ έχει ήδη λάβει μέτρα για τη βελτίωση της εταιρικής διακυβέρνησης στην Ευρώπη, στα οποία συμπεριλαμβάνεται το σχέδιο δράσης για τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες (ΣΔΧΥ) και η οδηγία για την κατάχρηση αγοράς. Την περίοδο αυτή διεξάγονται εργασίες με σκοπό την ενίσχυση των λογιστικών προτύπων, την ανεξαρτησία των ελεγκτών και τα δικαιώματα των μετόχων. Τα μέτρα αυτά αυξάνουν τις δυνατότητες της ΕΕ να προσελκύσει κεφαλαιακές ροές που συμβάλλουν στην τόνωση της ανάπτυξης.