Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών Πολιτική για την καινοτομία: επικαιροποίηση της προσέγγισης της Ένωσης με βάση τη στρατηγική της Λισσαβώνας"

(COM(2003) 112 τελικό)

(2004/C 10/16)

Στις 12 Μαρτίου 2003, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το ειδικευμένο τμήμα "Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση", στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 3 Σεπτεμβρίου 2003, με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Soares.

Κατά την 402η σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Σεπτεμβρίου 2003 (συνεδρίαση της 25ης Σεπτεμβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 66 ψήφους υπέρ, ουδεμία ψήφο κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Περίληψη

1.1. Η ΕΟΚΕ υποδέχεται ευνοϊκά την Ανακοίνωση της Επιτροπής και επικροτεί το στόχο της ενίσχυσης των ικανοτήτων καινοτομίας, σύμφωνα με τη στρατηγική που όρισε το Συμβούλιο της Λισσαβώνας.

1.2. Η ενίσχυση των δραστηριοτήτων καινοτομίας στην Ευρώπη, ως σημαντική συμβολή για την ανάπτυξη της οικονομίας και της απασχόλησης, είναι ιδιαίτερα επίκαιρη σε μια στιγμή όπου οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ανάκαμψη της ευρωπαϊκής οικονομίας επιδεινώνονται από τις αβεβαιότητες και τους πολιτικούς κινδύνους.

1.3. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται με την Επιτροπή τη συστημική θεώρηση της διαδικασίας καινοτομίας και την πεποίθηση ότι η καινοτομία μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, ότι όμως τη βάση της διαδικασίας αυτής συνιστούν οι δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού - που στηρίζονται στην εκπαίδευση και την κατάρτιση - σχετικά με τις δραστηριότητες καινοτομίας στις επιχειρήσεις. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η οικοδόμηση καλών σχέσεων, ανθρώπινων, κοινωνικών, οικονομικών και οικολογικών, είτε σε εθελοντική είτε σε διαπραγματευτική βάση, συνιστά επίσης καθοριστικό παράγοντα για την ενίσχυση ενός προτύπου καινοτομίας που θα χαρακτηρίζει την Ευρωπαϊκή Ένωση.

1.4. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τις προσπάθειες της Επιτροπής για την προώθηση της καινοτομίας βάσει μιας συντονισμένης δράσης μεταξύ των κρατών μελών και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και συμφωνεί σε γενικές γραμμές με τη στρατηγική που σκιαγραφείται στην Ανακοίνωση.

1.5. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος τα τελευταία χρόνια σε θέματα καινοτομίας, το συγκριτικό μειονέκτημα, όμως, της Ένωσης έναντι άλλων εταίρων είναι προφανές, ενώ παράλληλα εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών της Ένωσης ως προς τις επιδόσεις τους σε δραστηριότητες καινοτομίας.

1.6. Η ΕΟΚΕ επισύρει την προσοχή των κρατών μελών στην ανάγκη πραγματικής υλοποίησης της εσωτερικής αγοράς, της μεγαλύτερης αγοράς στον κόσμο, και στην επείγουσα ανάγκη βελτίωσης των συνθηκών για την πλήρη αξιοποίηση των τεράστιων ευκαιριών που προσφέρει η επικείμενη διεύρυνση για την ανάκαμψη των επενδύσεων και της οικονομικής ανάπτυξης σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο.

1.7. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι αποτελεί αναγκαιότητα να ενισχυθούν οι μηχανισμοί στήριξης των επιχειρήσεων, να μειωθεί η γραφειοκρατία και να αυξηθεί η ευελιξία των διαδικασιών λήψης αποφάσεων, να σημειωθεί πρόοδος προς την κατεύθυνση μεγαλύτερης αποδοτικότητας των διαδικασιών ανταλλαγής και διάδοσης ορθών πρακτικών σχετικών με την καινοτομία, καθώς και να υπάρξει μεγαλύτερη αναγνώριση της επιχειρηματικής δραστηριότητας, και καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να κινητοποιήσουν την κοινωνία γενικά για τη δημιουργία ενός πνεύματος πιο ευνοϊκού προς την καινοτομία, την προώθηση της ποιότητας και τον επιχειρηματικό κίνδυνο.

1.8. Η ΕΟΚΕ συνιστά η διαμόρφωση και η εφαρμογή των ευρωπαϊκών πολιτικών, και ιδιαίτερα εκείνων που έχουν ως κινητήρια δύναμη τις επιχειρήσεις, όπως συμβαίνει σε θέματα καινοτομίας, να λαμβάνουν υπόψη την ενίσχυση των μηχανισμών συμμετοχής και ενεργού δέσμευσης των κύριων συντελεστών τους: των επιχειρηματιών και των εργαζομένων.

1.9. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η υπό εξέταση Ανακοίνωση θα μπορέσει να αποτελέσει βάση για την περαιτέρω ανάπτυξη των ικανοτήτων καινοτομίας στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ευελπιστεί ότι τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ θα παράσχουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις και πόρους για την ενίσχυση των επενδύσεων σε καινοτομία, που είναι καθοριστικές για την οικονομική ανάπτυξη και για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ευρωπαίων πολιτών.

2. Κύρια σημεία του εγγράφου της Επιτροπής

2.1. Η καινοτομία αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της στρατηγικής της Λισσαβώνας, η οποία δρομολογήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το Μάρτιο του 2000 και επισημάνθηκε στα Ευρωπαϊκά Συμβούλια που ακολούθησαν, ιδίως δε στη Βαρκελώνη, το 2002.

2.2. Η υπό εξέταση Ανακοίνωση για την πολιτική για την καινοτομία, σε συνδυασμό με την Ανακοίνωση για τη Βιομηχανική Πολιτική σε μια διευρυμένη Ευρώπη και με την Πράσινη Βίβλο για την επιχειρηματικότητα, συνθέτουν ένα συνεκτικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της πολιτικής για τις επιχειρήσεις που προωθεί την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και συμβάλλει στην ανάπτυξη της οικονομίας της Ευρώπης.

2.3. Παρότι αναγνωρίζει την καθοριστική συνεισφορά της έρευνας στην καινοτομία, και τη σημασία της πρόσφατης Ανακοίνωσης "Περισσότερη έρευνα για την Ευρώπη - Στόχος: το 3 % του ΑΕγχΠ", η υπό εξέταση Ανακοίνωση επισημαίνει την ύπαρξη πολλών άλλων μορφών καινοτομίας.

2.4. Η καινοτομία μπορεί να είναι επαυξητική ή ριζοσπαστική, μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της μεταφοράς τεχνολογίας ή της ανάπτυξης νέων επιχειρηματικών εννοιών, μπορεί να είναι τεχνολογική, οργανωτική ή να συνδέεται με την παρουσίαση των προϊόντων.

2.5. Στόχος της Ανακοίνωσης είναι, κατ' αρχάς, να περιγράψει τους διάφορους δρόμους που οδηγούν στην καινοτομία και να αναλύσει τον αντίκτυπό τους στη χάραξη πολιτικής για την καινοτομία και στα διάφορα μέσα με τα οποία εφαρμόζεται η πολιτική για την καινοτομία, ώστε να μην παρεμποδίζονται από μία στενή αντίληψη της καινοτομίας.

2.6. Η εν λόγω ανάλυση συμπληρώνεται από μελέτη των υφιστάμενων προκλήσεων που αποτελούν, κατά περίπτωση, περισσότερο ή λιγότερο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ΕΕ, στην οποία συνεκτιμάται το γεγονός ότι οι δομές, τα προβλήματα και οι ευκαιρίες που συνδέονται με την καινοτομία δεν είναι αναγκαστικά οι ίδιες σε όλους τους μείζονες διεθνείς οικονομικούς τομείς. Μεταξύ των εξεταζομένων παραγόντων, περιλαμβάνονται οι μόνιμες ανεπαρκείς επιδόσεις της Ένωσης, οι συνέπειες της διεύρυνσης, οι δημογραφικές τάσεις και το μεγάλο μέγεθος του δημόσιου τομέα στις κοινοτικές οικονομίες.

2.7. Παρόλο που η πολιτική για την καινοτομία εφαρμόζεται, κυρίως, σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, τα κράτη μέλη και η Επιτροπή πρέπει να εντείνουν τη συνεργασία τους για την ενίσχυση της καινοτομίας στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των μηχανισμών συντονισμού και αξιολόγησης για την αμοιβαία άντληση διδαγμάτων, καθώς και για την αξιοποίηση της επιτευχθείσας προόδου. Στην Ανακοίνωση διατυπώνονται συγκεκριμένες προτάσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο μπορεί η Ευρώπη να επωφεληθεί από την πολυμορφία της.

2.8. Η Ανακοίνωση προτείνει, επίσης, ορισμένες νέες κατευθύνσεις για την ανάπτυξη της πολιτικής για την καινοτομία και, συγκεκριμένα, την αλληλεπίδραση με άλλους τομείς πολιτικής. Η πολιτική για την καινοτομία, συχνά, πρέπει να εφαρμόζεται μέσω άλλων πολιτικών, και στην ανακοίνωση προτείνεται, μεταξύ άλλων, η βελτίωση του συντονισμού και η δυναμική παρακολούθηση από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1. Η σημασία της καινοτομίας αναγνωρίστηκε ήδη από το 1995, και ειδικότερα στην Πράσινη Βίβλο για την Καινοτομία(1) και στο Πρώτο Σχέδιο Δράσης για την Καινοτομία στην Ευρώπη(2), κύριοι στόχοι του οποίου ήταν: η ανάπτυξη ενός πνεύματος καινοτομίας, η δημιουργία ευνοϊκού περιβάλλοντος για την καινοτομία και η τόνωση μιας καλύτερης συνάρθρωσης της έρευνας και της καινοτομίας.

3.2. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβώνας του Μαρτίου του 2000, ορίζοντας ως στρατηγικό στόχο για την Ευρωπαϊκή Ένωση το να καταστεί, έως το 2010, η "ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή", δημιούργησε τις προοπτικές για να αναδειχθεί η καινοτομία σε καθοριστικό πυλώνα για το μέλλον της Ένωσης(3).

3.3. Η Ανακοίνωση της Επιτροπής του 2000(4) εντοπίζει πέντε προτεραιότητες που θα κατευθύνουν τις δράσεις των κρατών μελών και της ΕΕ για την προώθηση της καινοτομίας:

- Συνοχή των πολιτικών για την καινοτομία·

- Ένα κανονιστικό πλαίσιο που να συμβάλλει στην καινοτομία·

- Ενθάρρυνση της δημιουργίας και ανάπτυξης καινοτόμων επιχειρήσεων·

- Βελτίωση των βασικών διασυνδέσεων στο σύστημα καινοτομίας·

- Μια κοινωνία ανοιχτή στην καινοτομία.

3.4. Η ΕΟΚΕ εξέφρασε τότε την άποψη ότι οι στόχοι αυτοί έχουν τεθεί στη σωστή κατεύθυνση, που είναι "η αναγνώριση της σπουδαιότητας της πολιτικής για την καινοτομία, τόσο από τις εθνικές κυβερνήσεις, όσο και από τους Ευρωπαίους πολίτες"(5), και εντόπισε τέσσερις κρίσιμους άξονες για την ενθάρρυνση της καινοτομικής δραστηριότητας στην Ευρώπη:

- Πληροφόρηση για καινοτομία·

- Ευρεία κατανόηση της αξίας της·

- Λειτουργικό οργανωτικό-νομικό περιβάλλον·

- Συντονισμός των δράσεων σε εθνικό και διατομεακό επίπεδο.

3.5. Η εκτίμηση αυτή εξακολουθεί να είναι επίκαιρη, και ειδικότερα οι παρεμβάσεις της ΕΟΚΕ όσον αφορά τις ακόλουθες πτυχές:

- κεντρική σύγκλιση των εθνικών πολιτικών για θέματα καινοτομίας·

- υιοθέτηση φορολογικών μέτρων που θα παροτρύνουν τον ιδιωτικό τομέα να επενδύει σε έρευνα και καινοτομία και να προσλαμβάνει περισσότερους ερευνητές·

- κατάργηση των φραγμών επικοινωνίας μεταξύ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και των πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων·

- κίνητρα για τη δημιουργία και ανάπτυξη καινοτόμων επιχειρήσεων (διευκολύνσεις προς τις επιχειρήσεις που βρίσκονται σε εναρκτήρια φάση για την πρόσβαση στις δημόσιες προσκλήσεις για υποβολή προσφορών και στα κοινοτικά προγράμματα)·

- αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού των ινστιτούτων ερευνών και των κέντρων αρίστευσης και προσέλκυση ερευνητών και επιστημόνων από χώρες εκτός των κρατών μελών·

- βελτίωση των βασικών διασυνδέσεων του συστήματος καινοτομίας·

- διευκόλυνση της μεταφοράς τεχνογνωσίας·

- αναγκαιότητα μιας διαδικασίας ενημέρωσης και διαρκούς κατάρτισης στα διάφορα βασικά τμήματα του εκπαιδευτικού συστήματος, ιδιαίτερα δε στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, προκειμένου να δημιουργηθεί ουσιαστικότερη και διευρυμένη συνειδητοποίηση της πρόκλησης που αντιπροσωπεύει η καινοτομία(6).

3.6. Από την άλλη πλευρά, η ΕΟΚΕ επισύρει την προσοχή των κρατών μελών στην ανάγκη διοχέτευσης μέρους των δημόσιων επενδύσεων στην διαρκή κατάρτιση, ιδιαίτερα δε για τις ενδιάμεσες κατηγορίες επαγγελματιών (knowledge workers), ούτως ώστε να διευκολυνθεί η ανάπτυξη της έρευνας και η ενίσχυση της δραστηριότητας της καινοτομίας εντός των επιχειρήσεων.

3.7. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης αποφάσισε ότι οι επενδύσεις της ΕΕ σε έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη (Ε& Α) πρέπει να αυξηθούν, με στόχο να πλησιάσουν το 3 % του ΑΕγχΠ, και έκανε έκκληση για αύξηση του επιπέδου χρηματοδότησης των επιχειρήσεων στα δύο τρίτα των συνολικών δαπανών για Ε& Α. Η ΕΟΚΕ υποδέχθηκε ευνοϊκά τα συμπεράσματα αυτά και τόνισε ότι "οι στόχοι της ανταγωνιστικότητας, της οικονομικής ανάπτυξης, της απασχόλησης, των υψηλών περιβαλλοντικών και υγειονομικών προτύπων και της ισόρροπης αειφόρου ανάπτυξης μπορούν να επιτευχθούν μόνον δια της προαγωγής της γνώσης, της Ε& Α και της καινοτομίας"(7).

3.8. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την άποψη της Επιτροπής ότι, παρά την κάποια πρόοδο που έχει σημειωθεί, η καινοτομία συνιστά ακόμη σημαντικό μειονέκτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και με την Ιαπωνία και ότι το έλλειμμα αυτό ίσως είναι ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες που εξηγούν τις χαμηλότερες επιδόσεις της Ευρώπης σε θέματα ανάπτυξης και παραγωγικότητας.

3.9. Καθώς η Ε& Α (έρευνα και ανάπτυξη) έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφόρων Ανακοινώσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των αντίστοιχων γνωμοδοτήσεων της ΕΟΚΕ(8), η υπό εξέταση Ανακοίνωση επικεντρώνεται στις πτυχές της καινοτομίας που υπερβαίνουν την Ε& Α ή που δεν σχετίζονται μ' αυτήν, η σημασία όμως των οποίων ενδέχεται να είναι καθοριστική για την εξασφάλιση μιας νέας ώθησης στην ευρωπαϊκή πολιτική για την καινοτομία.

3.10. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την υπό εξέταση Ανακοίνωση της Επιτροπής, στόχος της οποίας είναι η έναρξη ενός προβληματισμού για τον εκσυγχρονισμό των βάσεων της ευρωπαϊκής πολιτικής για την καινοτομία, οι οποίες στηρίζονται σε καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών της δραστηριότητας για την καινοτομία και υποστηρίζονται από την ανανέωση της πολιτικής βούλησης των κρατών μελών, προκειμένου να υπερκερασθούν οι δυσκολίες για την επίτευξη μιας Ευρώπης με περισσότερη καινοτομία, ικανής να φθάσει τους στόχους της Λισσαβώνας.

3.11. Η ΕΟΚΕ αποδίδει μεγάλη σημασία στις προτεραιότητες που έθεσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 20 και 21 Μαρτίου 2003, ιδιαίτερα δε όσον αφορά την αύξηση της απασχόλησης και της κοινωνικής συνοχής, την καινοτομία και το επιχειρηματικό πνεύμα, την προστασία του περιβάλλοντος και την ποιότητα ζωής των πολιτών, αναγνωρίζει όμως ότι, μέχρι στιγμής, οι προτεραιότητες αυτές προβάλλονται περισσότερο στις διακηρύξεις παρά στη συγκεκριμένη πρακτική των κρατών μελών.

3.12. Η ΕΟΚΕ εκφράζει επίσης την ικανοποίησή της για το γενικό νόημα των συμπερασμάτων της 14ης Διακοινοβουλευτικής Διάσκεψης "Εύρηκα", που πραγματοποιήθηκε στις 23 και 24 Ιουνίου, με θέμα "Οικοδόμηση μιας Πολιτικής για την καινοτομία στην Ευρώπη".

3.13. Οι δυσκολίες της οικονομικής ανάκαμψης και της αύξησης της απασχόλησης, που επιδεινώνονται από τις αβεβαιότητες και τους πολιτικούς κινδύνους που πλήττουν την υφήλιο, και ειδικότερα τις ευρωπαϊκές οικονομίες, τονίζουν την ιδιαίτερη σημασία και επικαιρότητα της Ανακοίνωσης της Επιτροπής σχετικά με τις πολιτικές για την καινοτομία. Η δυσχερής αυτή συγκυρία θα πρέπει να αποτελέσει ισχυρό παράγοντα ώθησης των κρατών μελών και των επιχειρήσεων να υποστηρίξουν πολιτικές επενδύσεων που θα εξασφαλίζουν τις αναγκαίες αλλαγές, με στόχο την ενίσχυση των δραστηριοτήτων καινοτομίας, ως καθοριστικού μέσου για την αύξηση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών οικονομιών.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την Επιτροπή ως προς τη συστημική θεώρηση των μηχανισμών καινοτομίας, καθώς και ως προς τη διαπίστωση ότι οι ικανότητες και οι επιδόσεις σε μη τεχνολογικές μορφές καινοτομίας ενδέχεται να επηρεάζουν το βραδύ ρυθμό της προόδου ως προς τους στόχους της Λισσαβώνας κατά τρόπο τόσο καθοριστικό όσο και το χαμηλό επίπεδο επενδύσεων για έρευνα και ανάπτυξη (Ε& Α). Η θέση αυτή, εντούτοις, δεν πρέπει να μειώνει το στόχο της Ευρώπης για επίτευξη του στόχου του 3 % του ΑΕγχΠ για έρευνα και ανάπτυξη (Ε& Α), μία δέσμευση που έχουν αναλάβει τα κράτη μέλη και την οποία θα πρέπει να τηρήσουν προκειμένου να καλυφθούν τα υφιστάμενα ελλείμματα σε θέματα καινοτομίας.

4.1.1. Στην πραγματικότητα, η δημιουργία νέων γνώσεων αποτελεί προϋπόθεση για να γίνει η Ευρωπαϊκή Ένωση η "ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο", όπως διακηρύσσει το Συμβούλιο της Λισσαβώνας. Οι νέες στοιχειώδεις γνώσεις αποτελούν προϊόν της βασικής έρευνας. Η καινοτομία, αντίθετα, συνιστά τις πρακτικές γνώσης που σχετίζονται με αυτήν και προκύπτει από την αλληλεπίδραση μεταξύ βασικής έρευνας, εφαρμοσμένης έρευνας, ανάπτυξης, μηχανολογίας, διαχείρισης, εμπορευματοποίησης κ.λπ., ή μεταξύ οποιωνδήποτε από τα στάδια αυτά. Μπορεί να εμφανίζεται με διάφορες μορφές και σε διάφορες ευκαιρίες.

4.1.2. Εξάλλου, χρειάζονται αποτελεσματικότερα κίνητρα για την προώθηση της κινητικότητας των επιστημόνων και μηχανικών - ως φορέων πληροφόρησης και καινοτόμων τεχνικών- ανάμεσα στη βιομηχανία (περιλαμβανομένων και των ΜΜΕ), τα πανεπιστήμια και άλλα κέντρα ερευνών. Τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας πρέπει να κατανέμονται κατά τρόπο ισορροπημένο.

4.1.3. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος που μπορούν να διαδραματίσουν οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) για την υιοθέτηση και ανάπτυξη ιδεών για νέα προϊόντα. Εντούτοις, οι ικανότητές τους εντός της αγοράς ή οι ικανότητες επιβίωσης δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από την κινητικότητα, τη μεταφορά γνώσεων και νέων ιδεών, αλλά πολύ περισσότερο από το γενικότερο οικονομικό κλίμα, από την αυτάρκεια βασικού εξοπλισμού, από τους τρόπους χρηματοδότησης και από την επιχειρηματική εμπειρία. Επομένως, η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, της θέσης στην αγορά και της χρηματοοικονομικής ικανότητας των νέων επιχειρήσεων είναι επίσης καθοριστική για την καινοτομία, τουλάχιστον κατά την πρώτη πενταετία.

4.2. Στην Ανακοίνωση υποστηρίζεται ότι οι επιχειρήσεις συνιστούν την κινητήρια δύναμη της καινοτομίας και ότι η καινοτομία στηρίζεται στην ικανότητα των επιχειρήσεων να εντοπίζουν τις ευκαιρίες που παρέχει η αγορά και να ανταποκρίνονται κατά καινοτόμο τρόπο, με βάση τις γνώσεις και τις ικανότητες της καθεμιάς. Η ΕΟΚΕ τονίζει, εντούτοις, ότι, παρά το γεγονός ότι το σύνολο των αλληλεπιδράσεων της επιχείρησης με το άμεσο περιβάλλον της είναι σημαντικό για την επιχειρηματική καινοτομία, και ότι οι γενικότερες συνθήκες του περιβάλλοντος επηρεάζουν τη διάθεσή της για καινοτομία, ωστόσο η βάση των γνώσεων που στηρίζεται στην εκπαίδευση και την κατάρτιση του ανθρώπινου δυναμικού καθ' όλη τη διάρκεια του βίου και οι ευκαιρίες και ικανότητες εκμάθησης των μεμονωμένων ατόμων συνιστούν αποφασιστικά στοιχεία για τη διαδικασία της καινοτομίας.

4.3. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι έχει μεγάλη σημασία μια αυξημένη αναγνώριση για την επιχειρηματική δραστηριότητα και ότι είναι αναγκαίο η Επιτροπή, τα κράτη μέλη και η κοινωνία γενικότερα να κινητοποιηθούν με στόχο τη δημιουργία ενός πνεύματος που να ευνοεί περισσότερο την καινοτομία, την προώθηση της ποιότητας και τον επιχειρηματικό κίνδυνο.

4.3.1. Στα πλαίσια της διαδικασίας της αμοιβαίας εκμάθησης, θα ήταν ενδιαφέρον να διοργανώνει η Επιτροπή, τουλάχιστον σε επίπεδο προτύπων εμπειριών, συζητήσεις τομεακού χαρακτήρα σε στρογγυλό τραπέζι, με στόχο την αύξηση των διευκολύνσεων για τη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών καινοτομίας για τις επιχειρήσεις.

4.3.2. Οι δραστηριότητες καινοτομίας, λόγω της ιδιαιτερότητάς τους, εάν ληφθούν υπόψη τα υψηλά ποσοστά αποτυχίας κατά τη μετατροπή των ιδεών σε οικονομικά βιώσιμα σχέδια, θα έπρεπε να απολαμβάνουν της διάθεσης, εκ μέρους των κρατών μελών, ειδικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης της επιχειρηματικής καινοτομίας.

4.3.3. Εξάλλου, οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί θα πρέπει να ενισχύσουν τις ικανότητές τους για αξιολόγηση των νέων ιδεών, ώστε οι επιχειρήσεις να διαθέτουν μεγαλύτερες ευκαιρίες χορήγησης οικονομικών μέσων, προκειμένου να επωφελούνται όσο το δυνατόν περισσότερο από τις διαθέσιμες και από τις νεοεμφανιζόμενες γνώσεις.

4.4. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι σημαντικότερες αδυναμίες της Ευρώπης εντοπίζονται, κατά κύριο λόγο, στο βάρος επί του ΑΕγχΠ των δαπανών των επιχειρήσεων για έρευνα και ανάπτυξη (Ε& Α), στον αριθμό διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στο χώρο της υψηλής τεχνολογίας(9) και στη βιομηχανική προστιθέμενη αξία στους τομείς υψηλής τεχνολογίας. Επαναλαμβάνεται η άποψη, που ήδη έχει διατυπωθεί προγενέστερα, ότι υπάρχει επείγουσα ανάγκη να ξεπεραστεί η κατάσταση αυτή.

4.5. Η ΕΟΚΕ τονίζει, επίσης, ότι οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών είναι ιδιαιτέρως ενδεικτικές όσον αφορά τους δείκτες συμμετοχής στη δια βίου κατάρτιση και τον αριθμό διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στο χώρο της υψηλής τεχνολογίας και ότι ανησυχητική είναι η παρατηρούμενη διαδικασία απόκλισης μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά το βάρος επί του ΑΕγχΠ των δαπανών των επιχειρήσεων για Ε& Α, καθώς και όσον αφορά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας στο χώρο της υψηλής τεχνολογίας. Πρόκειται για ορισμένες από τις πτυχές που θα πρέπει να τύχουν ιδιαίτερης προσοχής.

4.6. Τα κράτη μέλη της Ένωσης θα πρέπει να δώσουν κατάλληλες λύσεις για τις δυσκολίες που έχουν εντοπιστεί στο επίπεδο της καινοτομίας: αφενός, για τα κοινά προβλήματα, όπως η αποφυγή του κινδύνου, η ανεπάρκεια των επενδύσεων σε Ε& Α και η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ της έρευνας και της βιομηχανίας, και, αφετέρου, για τα ιδιαίτερα προβλήματα των υποψηφίων χωρών, όσον αφορά την αναγκαία μετατροπή του οικονομικού, θεσμικού, εκπαιδευτικού και κοινωνικού περιβάλλοντος.

4.7. Η Ανακοίνωση επισημαίνει την αναγκαιότητα ανάπτυξης κατάλληλων πολιτικών για τους ανθρώπινους πόρους, όσον αφορά ευκαιρίες προσαρμοσμένες στην τελευταία φάση του ενεργού βίου, που να περιλαμβάνουν συμφωνίες για ευέλικτες ρυθμίσεις του χρόνου εργασίας και συμμετοχή σε κύκλους κατάρτισης. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί ότι η ανάπτυξη των ικανοτήτων όλων των εργαζομένων και η παράταση της συμβολής των πιο ηλικιωμένων εργαζομένων στην οικονομική δραστηριότητα συνιστούν σημαντικούς παράγοντες που θα πρέπει να εξεταστούν για την ισορροπία γενεών στις επιχειρήσεις και για την απόσβεση των δυσχερειών σε επίπεδο συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Εντούτοις, οι εργαζόμενοι σε ανθυγιεινά και επικίνδυνα επαγγέλματα θα πρέπει, στα πλαίσια αυτά, να απολαμβάνουν διαφοροποιημένης μεταχείρισης.

4.7.1. Ειδικότερα, πρέπει να εξεταστεί η συμβολή που μπορούν ακόμη να προσφέρουν οι εργαζόμενοι της γνώσης (knowledge workers) για την παραγωγή πλούτου και ευημερίας για την κοινότητα, με ταλέντο και ευφυΐα, παρέχοντας πολύτιμες ευκαιρίες στο οικονομικό και παραγωγικό σύστημα της κοινότητας και περιορίζοντας το οικονομικό και κοινωνικό κόστος.

4.7.2. Στα πλαίσια αυτά, η ΕΟΚΕ κρίνει ότι είναι απαραίτητα τα ακόλουθα:

- Η καθιέρωση ειδικών μηχανισμών εξασφάλισης και προάσπισης των δικαιωμάτων, μέσω της πιο ενεργού συμμετοχής των εργαζομένων αυτών στις διαδικασίες αναδιοργάνωσης και αναδιάρθρωσης των επιχειρήσεων, ώστε να διευκολύνεται η παροχή μιας νέας ευκαιρίας μέσω των κατάλληλων μηχανισμών συνδρομής και τεχνικής υποστήριξης·

- Η καθιέρωση κινήτρων για τις επιχειρήσεις που είναι διατεθειμένες να δεχθούν "εργαζόμενους της γνώσης" οι οποίοι αναζητούν νέα απασχόληση·

- Η προώθηση - μέσω ειδικών σχεδίων για τις πολιτικές επενδύσεων, εμπορικής ανάπτυξης και εταιρικών σχέσεων με τα κράτη μέλη - της κινητικότητας και της ανάδειξης των επαγγελματιών αυτών, ούτως ώστε να διευκολύνεται η ενσωμάτωση στο σύστημα και η μέγιστη δυνατή αξιοποίηση των χρήσιμων ικανοτήτων και γνώσεών τους·

- Η αξιοποίηση των γνώσεων των επαγγελματιών αυτών ώστε, στα πλαίσια της πολιτικής της διαχείρισης των μεταναστευτικών ρευμάτων, να αναπτύσσουν δραστηριότητες επιλογής και κατάρτισης επί τόπου, στις επιχειρήσεις που ενδιαφέρονται να δεχθούν μετανάστες·

- Η χρήση εμπειρογνωμόνων για την επαγγελματική υποστήριξη, εντός των επιχειρήσεων, στις ΜΜΕ που επιδιώκουν να παρέμβουν στις νέες αγορές που διανοίγονται με τις χώρες της διεύρυνσης·

- Η προώθηση της ανταλλαγής των επαγγελματιών αυτών, ούτως ώστε να υποστηρίζουν, επί τόπου, τις διαδικασίες εκσυγχρονισμού του παραγωγικού, οργανωτικού και διοικητικού μηχανισμού των νέων μελών της Ένωσης·

- Η εισαγωγή μιας ειδικής πολιτικής για τις εργαζόμενες της γνώσης οι οποίες, πέρα από την απώλεια της απασχόλησης, αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες ως προς τη "συμφιλίωση" της κινητικότητας με τις ανάγκες στήριξης της οικογένειας.

4.8. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η ικανοποίηση των εργαζομένων, και ειδικότερα η ποιότητα των συνθηκών και των σχέσεων εργασίας, αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ενίσχυση της επιχειρηματικής καινοτομίας. Μια μεγαλύτερη περιβαλλοντική και κοινωνική υπευθυνότητα εκ μέρους των επιχειρήσεων, με όλα όσα αυτή συνεπάγεται, φαίνεται επίσης καθοριστική για την ενίσχυση ενός προτύπου καινοτομίας που θα χαρακτηρίζει την Ευρωπαϊκή Ένωση.

4.9. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τη σημασία των ειδικών χαρακτηριστικών της Ένωσης που απαριθμούνται στην Ανακοίνωση και που επηρεάζουν την πολιτική για την καινοτομία, όπως η σημασία του δημόσιου τομέα και οι διασυνδέσεις του με τον πιο καινοτόμο επιχειρηματικό ιστό, η ανανέωση των αστικών κέντρων ως πόλων καινοτομίας και έλξης για άτομα με υψηλή ειδίκευση, η αναγκαία συμβολή της ευρωπαϊκής πολυμορφίας στην εξεύρεση μιας ειδικής πολιτικής για την καινοτομία που θα αυξάνει την οικονομική ανάπτυξη, την απασχόληση και την ποιότητα ζωής των ευρωπαίων πολιτών.

4.10. Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει, όπως και η Επιτροπή, την ανάγκη ανανέωσης των προσπαθειών για την προώθηση της καινοτομίας και ανάπτυξης συντονισμένης δράσης μεταξύ των κρατών μελών και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Δεν μπορεί όμως να παραλείψει να τονίσει ότι οι προσπάθειες αυτές πρέπει να λαμβάνουν συγκεκριμένη μορφή, είτε ως πολιτικές στήριξης προς τις επιχειρήσεις, είτε ως πρότυπα που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή και το ενδιαφέρον των εργαζομένων, είτε ακόμη ως κατευθύνσεις για τη δημοσιονομική πολιτική, προκειμένου να διατίθενται οι απαραίτητοι πόροι για τον σκοπό αυτό.

4.11. Η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση στα κράτη μέλη να αναπτύξουν δράσεις για τη βελτίωση της βασικής κατάρτισης και της τεχνικής κατάρτισης του ενεργού πληθυσμού και, στα πλαίσια του συντονισμού των πολιτικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για την ενίσχυση της κινητικότητας του ανθρώπινου δυναμικού μεταξύ πανεπιστημίων ή ερευνητικών κέντρων και βιομηχανίας, μεταξύ χωρών και μεταξύ επιχειρήσεων. Οι δράσεις αυτές θα μπορούσαν να αποτελέσουν καθοριστικό στοιχείο για την επιτάχυνση της διαδικασίας διάδοσης των γνώσεων και των βέλτιστων πρακτικών σε θέματα δραστηριοτήτων καινοτομίας, ούτως ώστε οι διάφοροι κλάδοι και επιχειρήσεις να δύνανται να επωφελούνται πλήρως από τις διαθέσιμες γνώσεις και να τις εφαρμόζουν στις διαδικασίες σχεδιασμού, παραγωγής και εμπορευματοποίησης προϊόντων και υπηρεσιών. Στο πεδίο των τεχνολογιών των πληροφοριών, καθοριστική σημασία έχει να εξασφαλιστεί στο μέλλον καλύτερη αξιοποίηση των υφιστάμενων δικτύων, ειδικότερα δε εκ μέρους των επιχειρήσεων και των πανεπιστημίων ή ερευνητικών κέντρων, ούτως ώστε οι μεν να βοηθούν τους δε, και να επιτυγχάνονται έτσι ευκολότερα τα επιθυμητά επίπεδα.

4.12. Η Επιτροπή προτείνει να εξεταστούν νέες κατευθύνσεις που να συμβάλλουν στη βελτίωση των επιδόσεων της Ευρώπης σε θέματα καινοτομίας. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με πολλές από τις προτάσεις που εκτίθενται, είτε πρόκειται για τις αλληλεπιδράσεις σε επίπεδο διασυνδέσεων μεταξύ διαφόρων πολιτικών που θα πρέπει να εξεταστούν και τη συστηματική αξιολόγηση της επίδρασής τους επί της καινοτομίας (ανταγωνισμός, εσωτερική αγορά, απασχόληση, φορολογία, περιβάλλον και περιφερειακή ανάπτυξη), είτε πρόκειται για την ενίσχυση του δυναμισμού της αγοράς μέσω της παροχής κινήτρων (διερεύνηση της έννοιας των "πρωτοπόρων" αγορών), για την προαγωγή της καινοτομίας στο δημόσιο τομέα (αποτελεσματικές, ανοικτές και ανταγωνιστικές διαδικασίες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων, νέες μορφές υπηρεσιών), ή για την ενίσχυση της περιφερειακής διάστασης της πολιτικής για την καινοτομία (ανάπτυξη ικανοτήτων με βάση τις κοινωνικές και οικονομικές ιδιαιτερότητες των περιφερειών και την άντληση διδαγμάτων από επιτυχημένες εμπειρίες).

4.13. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η προσπάθεια της Ευρώπης για καινοτομία πρέπει να συνεχιστεί, και ειδικότερα μέσω των ακόλουθων διασυνδέσεων:

- Φορολογία: πολιτική παροχής επιλεκτικών φορολογικών κινήτρων για τις δραστηριότητες καινοτομίας, ιδιαίτερα στις ΜΜΕ που δρουν σε αναπτυσσόμενες αγορές ή/και στον τομέα της μεσαίας/υψηλής τεχνολογίας·

- Δημόσιος τομέας: πολιτική επενδύσεων που θα προωθεί την ανάπτυξη νέων προϊόντων και υπηρεσιών, με ιδιαίτερη έμφαση σε εκείνα που έχουν σημαντική επίδραση στην ποιότητα ζωής των ευρωπαίων πολιτών (υγεία, εκπαίδευση και κατάρτιση, περιβάλλον, μεταφορές και επικοινωνίες)·

- Απασχόληση: συνεκτικές πολιτικές δράσης επί της αγοράς εργασίας που να αποσκοπούν στην προστασία και τη δημιουργία ποιοτικής απασχόλησης, στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και στην ασφαλή πορεία της ΕΕ προς ένα επίπεδο που θα πλησιάζει την πλήρη απασχόληση·

- Κοινωνική ευθύνη και ανθρώπινοι πόροι στις επιχειρήσεις: Ένα από τα κυριότερα μελήματα μιας καινοτόμου οργάνωσης θα πρέπει να είναι η ικανότητά της να αναπτύσσει σχέσεις με τους διαφόρους ενδιαφερομένους ("stakeholders") κατά τρόπο δίκαιο και ισορροπημένο, στηρίζοντας και προωθώντας την προστασία του περιβάλλοντος, ούτως ώστε να ικανοποιούνται τα διάφορα παράλληλα συμφέροντα, και όλως ιδιαιτέρως εκείνα των εργαζομένων και της κοινότητας γενικότερα. Προς το παρόν, μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις συνίσταται στην οικοδόμηση καλών σχέσεων, κυρίως στο πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων και στο κοινωνικό, το οικονομικό και το οικολογικό πεδίο, και οι οποίες να στηρίζονται σε εθελοντική ή διαπραγματευτική βάση.

- Επαναπροσδιορισμός των σχημάτων κοινοτικής στήριξης προς την καινοτομία, δεδομένου ότι ένα μέρος των κοινοτικών πόρων που εκχωρούνται στα κράτη μέλη για δράσεις υπέρ της καινοτομίας δεν αξιοποιούνται λόγω της ανυπαρξίας δημοσίων πόρων για το εθνικό μερίδιο της χρηματοδότησης, θα έπρεπε να παρέχεται η δυνατότητα το εθνικό αυτό μερίδιο να απαρτίζεται εξ ολοκλήρου από ιδιωτικούς πόρους, ούτως ώστε να αξιοποιείται το σύνολο των πόρων που εκχωρεί η Ευρωπαϊκή Ένωση στα κράτη μέλη για δράσεις καινοτομίας.

4.14. Η ΕΟΚΕ είναι βέβαιη ότι οι δράσεις που προτείνει η Επιτροπή βρίσκονται στη σωστή κατεύθυνση για τον περιορισμό του ελλείμματος παραγωγικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σύγκριση με άλλους οικονομικούς χώρους και ότι θα μπορέσουν να συμβάλουν στην εξεύρεση ιδιαίτερων και κατάλληλων τρόπων και λύσεων που θα εξασφαλίσουν την ενίσχυση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου.

4.15. Τέλος, η ΕΟΚΕ δεν μπορεί να μην εκφράσει τις ανησυχίες της όσον αφορά το βραδύ ρυθμό των διαδικασιών λήψεως αποφάσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενδεικτικά παραδείγματα του οποίου συνιστούν η ουσιαστική λειτουργία της ενιαίας αγοράς και το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Λόγω της δυσχέρειας αυτής, η χάραξη και διατύπωση των πολιτικών και ακολούθως η εφαρμογή τους στην πράξη, ιδιαίτερα δε εκείνων που έχουν τις επιχειρήσεις ως κινητήρια δύναμη, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της καινοτομίας, πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την ενίσχυση των μηχανισμών συμμετοχής και ενεργού δέσμευσης των κυριότερων συντελεστών -των επιχειρηματιών και των εργαζομένων. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η νέα αυτή αντιμετώπιση, εκ μέρους της Επιτροπής και των κρατών μελών, καθίσταται αναγκαία προκειμένου ο ευρωπαϊκός χώρος να ανταποκριθεί επιτυχώς στις προκλήσεις της καινοτομίας.

Βρυξέλλες, 25 Σεπτεμβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) COM(95) 688 τελικό - τόμοι Ι και ΙΙ· Γνωμοδότηση της ΟΚΕ 700/1996, ΕΕ C 212 της 22.7.1996.

(2) COM(96) 589 τελικό.

(3) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 260 της 17.9.2001.

(4) "Καινοτομία στο πλαίσιο της οικονομίας της γνώσης" [COM(2000) 567 τελικό].

(5) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ, ΕΕ C 260 της 17.9.2001.

(6) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ, ΕΕ C 260 της 17.9.2001, σημεία 3.2 έως 3.6.

(7) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ, ΕΕ C 95 της 23.4.2003.

(8) ΕΕ C 260 της 17.9.2001· ΕΕ C 94 της 18.4.2002· ΕΕ C 241 της 7.10.2002 και ΕΕ C 95 της 23.4.2003.

(9) "Ευρωπαϊκός πίνακας αποτελεσμάτων για την καινοτομία" 2002 [SEC(2002) 1349].

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

στη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Η ακόλουθη τροπολογία απορρίφθηκε από την ολομέλεια, έλαβε όμως τουλάχιστον το ένα τέταρτο των εκπεφρασμένων ψήφων:

Να προστεθεί νέο σημείο 4.1.4

"Σύμφωνα με αυτά, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι, μέχρι να επιτευχθεί ο στόχος του 3 % του ΑΕγχΠ για Ε& Α, όλες οι δημόσιες επενδύσεις που πραγματοποιούνται στον τομέα αυτόν θα πρέπει να εξαιρεθούν από τους υπολογισμούς των δημόσιων δαπανών όσον αφορά το Σύμφωνο Σταθερότητας".

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 35, ψήφοι κατά: 39, αποχές: 3.