Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα "Νέες μορφές διακυβέρνησης: ένα πλαίσιο πρωτοβουλίας των πολιτών"

(2001/C 144/01)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη τους Στρατηγικούς Στόχους 2000-2005 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (COM(2000) 154 τελικό)·

έχοντας υπόψη τη Διακυβερνητική Διάσκεψη 2000·

έχοντας υπόψη την πρωτοβουλία της Επιτροπής με θέμα Διάλογος με τον Πολίτη·

έχοντας υπόψη την Ανακοίνωση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τη Λευκή Bίβλο για τη διακυβέρνηση: "Εμβάθυνση της δημοκρατίας στην Ευρώπη" (SEC(2000) 901)(1)·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της 11ης Απριλίου 2000, σύμφωνα με το άρθρο 265, παράγραφος 5, της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, να εκδώσει σχετική γνωμοδότηση και να αναθέσει την κατάρτισή της στην Επιτροπή Θεσμικών Θεμάτων·

έχοντας υπόψη τη γνωμοδότηση της Επιτροπής Θεσμικών Θεμάτων της 27ης Οκτωβρίου 2000 (εισηγητής ο Λόρδος Tope (UK, ELDR), CdR 182/2000 rev. 2)·

εκτιμώντας ότι η ολοκλήρωση της Ευρώπης έχει φτάσει σε ένα κρίσιμο στάδιο, ένα σημείο καμπής στην εξέλιξή της·

εκτιμώντας ότι έχει καταστεί σαφές ότι τα παραδοσιακά πρότυπα διακυβέρνησης δεν ανταποκρίνονται πλέον στην περίπλοκη πραγματικότητα της σημερινής κοινωνίας και ότι η πολιτική αξιοπιστία και νομιμότητα διέρχονται παντού σοβαρή κρίση·

εκτιμώντας ότι οι θεσμοί και τα συστήματα που δεν μπορούν να προσαρμοστούν στις αλλαγές της κοινωνίας καθίστανται περιττά·

εκτιμώντας ότι η συζήτηση για τις νέες μορφές διακυβέρνησης πρέπει να διεξαχθεί από κοινού με τα κράτη μέλη της ΕΕ και τις υποψήφιες χώρες·

υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση κατά την 36η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Δεκεμβρίου 2000 (συνεδρίαση της 14ης Δεκεμβρίου).

1. Γενικές παρατηρήσεις

Η Επιτροπή των Περιφερειών

1.1. επικροτεί την πρωτοβουλία της Επιτροπής και προτίθεται να συμβάλει ενεργά στη συζήτηση· τάσσεται υπέρ ενός ευρέος δημοσίου διαλόγου για όλες τις πτυχές της διακυβέρνησης και του πολιτικού πνεύματος, ο οποίος να υπερβαίνει τα όρια των θεσμικών μεταρρυθμίσεων·

1.2. ζητεί από την Επιτροπή να εξασφαλίσει την εξ' αρχής ενεργό συμμετοχή των υποψήφιων κρατών μελών στον εν λόγω διάλογο και ιδίως των εκπροσώπων των τοπικών και περιφερειακών αρχών·

1.3. επιθυμεί να δώσει ώθηση σε μία ευρεία δημόσια συζήτηση και προτείνει να διοργανωθεί, κατά τη διάρκεια του τρέχοντος έτους, από κοινού με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μία σειρά σεμιναρίων ή συνεδρίων, από την σκοπιά των τοπικών και περιφερειακών αρχών, σχετική με τις διάφορες πτυχές της διακυβέρνησης στην Ευρώπη, στην οποία να συμμετάσχουν εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, των μέσων μαζικής ενημέρωσης, διεθνών επιχειρήσεων, των κοινωνικών εταίρων, των εθνικών και ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων και πολιτικών οργάνων, προερχόμενοι τόσο από τα κράτη μέλη της ΕΕ όσο και από τις υποψήφιες χώρες·

1.4. προτείνει να συσταθεί μία ομάδα εργασίας για την προετοιμασία της συμβολής στο προγραμματιζόμενο Λευκό Βιβλίο η οποία να απαρτίζεται τουλάχιστον από εκπροσώπους των οργάνων της ΕΕ, της Επιτροπής των Περιφερειών και των λοιπών κοινοτικών οργάνων, των εθνικών κοινοβουλίων και των εκλεγμένων με δημοκρατικές διαδικασίες τοπικών και περιφερειακών συνελεύσεων, καθώς και από εκπροσώπους των διαφόρων τομέων της κοινωνίας της ΕΕ και των υποψηφίων κρατών μελών·

1.5. σημειώνει ότι το συμφωνημένο πρόγραμμα εργασίας του Λευκού Βιβλίου στόχο έχει:

- να ενθαρρύνει τη συζήτηση μεταξύ των πολιτών με θέμα τις ευρωπαϊκές αξίες, τα θέματα που αφορούν την Ευρώπη, και τις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν·

- να μεταρρυθμίσει τη διαδικασία προετοιμασίας και εφαρμογής των κοινοτικών κανόνων και πολιτικών προκειμένου να διασφαλιστεί η καταλληλότητα και η συνοχή τους και να βελτιωθεί η αλληλεπίδραση του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα και των "διαφόρων γεωγραφικών βαθμίδων ευθύνης"· και

- να προετοιμάσει το έδαφος για την απαιτούμενη διεξοδική αναθεώρηση των στόχων των κοινών πολιτικών προκειμένου να μπορέσει η ΕΕ να εκπληρώσει τις ηπειρωτικής διάστασης φιλοδοξίες της·

σημειώνει, επίσης, τη δήλωση ότι οι προκλήσεις αυτές δεν αφορούν την Επιτροπή μόνον, αλλά το σύνολο των ευρωπαϊκών οργάνων και ότι "η επιδίωξη μιας πιο συμμετοχικής και πιο διαφανούς δημοκρατίας αφορά, επίσης, τις κυβερνήσεις και τις αιρετές συνελεύσεις σε εθνικό, περιφερειακό, και τοπικό επίπεδο" και επικροτεί την αναγνώριση του "νέου πλαισίου αλληλεξάρτησης και αλληλεπίδρασης των διαφόρων βαθμίδων διοίκησης" ως σημαντικό σημείο εκκίνησης της συζήτησης για την διακυβέρνηση.

2. Επικουρικότητα και εγγύτητα

2.1. κρίνει ότι η αρχή της επικουρικότητας πρέπει να συνδεθεί στενότερα με τις αρχές της εγγύτητας και της αλληλεξάρτησης και να μην θεωρείται ως αρχή ιεράρχησης για την κατανομή των εξουσιών σε κάθετα επίπεδα στα οποία οι τοπικές και περιφερειακές αρχές θεωρούνται ως "κατώτερες" και, κατά συνέπεια, λιγότερο σημαντικές· τάσσεται μάλλον υπέρ μιας οριζόντιας και ισότιμης σύμπραξης των διαφόρων βαθμίδων διοίκησης η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση μιας αποτελεσματικής και ολοκληρωμένης διαδικασίας λήψης αποφάσεων·

προειδοποιεί ότι η έλλειψη διαφάνειας και η αδυναμία σαφούς διαβάθμισης των πολιτικών ευθυνών θα υπονομεύσουν την αποδοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκ μέρους των πολιτών. Ζητεί συνεπώς ένα σαφή καταμερισμό καθηκόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση με βάση την αρχή της επικουρικότητας·

2.2. πιστεύει ότι είναι επιτακτικά αναγκαία μία διασαφήνιση των αρμοδιοτήτων των διαφόρων βαθμίδων διοίκησης για την προώθηση της διαφάνειας και της ευθύνης, πράγμα που αφήνει ταυτόχρονα επαρκή περιθώρια προσαρμογής σε νέες καταστάσεις και διασφαλίζει την τήρηση των αρχών της επικουρικότητας, της εγγύτητας και της αλληλεξάρτησης·

2.3. κρίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να εμβαθύνει τη δημοκρατία και τη διαφάνεια στα πλαίσια των διαρθρώσεων που διαθέτει για τη διαμόρφωση της βούλησης και για τη λήψη των αποφάσεών της. Κατ' αυτόν τον τρόπο θα δημιουργήσει το κατάλληλο πλαίσιο για τη συμμετοχή και τις πρωτοβουλίες των πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

3. Τοπικές και περιφερειακές αρχές

3.1. είναι πεπεισμένη ότι η συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών στην ΕΕ έχει ζωτική σημασία για την επιτυχή περαιτέρω ολοκλήρωση και ότι η ποικιλομορφία των τοπικών και των κατώτερων του εθνικού επιπέδου περιφερειακών οργανώσεων στις χώρες της ΕΕ συνιστά πλούτο που πρέπει να προστατευθεί, κυρίως όταν πρόκειται για την τοπική δημοκρατία και τη δράση που οι δημόσιες αρχές αναπτύσσουν σε τοπικό επίπεδο· κρίνει ότι ο ρόλος της ΕΤΠ στη διαδικασία χάραξης πολιτικών πρέπει να ενισχυθεί σημαντικά· επαναλαμβάνει σχετικά την πρότασή της ότι η Επιτροπή, το Συμβούλιο, και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρέπει να εξηγούν τους λόγους για τους οποίους δεν ακολουθούν, όταν αυτό συμβαίνει, τις συστάσεις της Επιτροπής των Περιφερειών· ζητεί να ενισχυθεί η συνεργασία με τους τοπικούς παράγοντες που θα εφαρμόζουν, σε τοπική κλίμακα, τις αποφάσεις που λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, και θα αξιολογούν, μεταξύ άλλων, το κόστος εφαρμογής τους και τις επιπλέον οικονομικές επιβαρύνσεις που αυτές συνεπάγονται στους προϋπολογισμούς των τοπικών και περιφερειακών αρχών·

3.2. επαναλαμβάνει το αίτημά της να αναγνωρισθεί η αρχή της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης και επιθυμεί να κατοχυρωθούν οι αρχές αυτές στις Συνθήκες·

3.3. ζητεί να γίνει λεπτομερής περιγραφή του ρόλου των τοπικών και περιφερειακών αρχών στα "σενάρια" ενισχυμένης συνεργασίας·

3.4. Προς το σκοπό αυτό, ζητεί να θεσπισθούν νέες μορφές ευρωπαϊκής διακυβέρνησης που, ως προς τα θέματα ευρωπαϊκής σημασίας, να προβλέπουν τη συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών:

- στον επίσημο διάλογο σε πανευρωπαϊκή βάση, μεταξύ εκπροσώπων της Επιτροπής, του Συμβουλίου Υπουργών και του Κοινοβουλίου και εκπροσώπων της Επιτροπής των Περιφερειών, εξ ονόματος των τοπικών και περιφερειακών αρχών, προκειμένου να συζητούνται τα "μεγάλα ζητήματα" και ο ρόλος κάθε βαθμίδας διακυβέρνησης·

- στις τακτικές διαβουλεύσεις, με ηλεκτρονικό τρόπο ή, όπως απαιτείται, μέσω συναντήσεων, μεταξύ της Επιτροπής και των ενώσεων των τοπικών και περιφερειακών αρχών για ζητήματα που υπάγονται στην αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την τοπική και περιφερειακή διοίκηση, και αυτό από τη φάση ήδη της κατάρτισης·

- κατά τον διορισμό εμπειρογνωμόνων προερχόμενων από την περιφερειακή διοίκηση και την τοπική αυτοδιοίκηση σε όλες τις σχετικές ομάδες μελέτης της Επιτροπής προκειμένου να διασφαλισθεί ότι οι βαθμίδες διοίκησής μας θα συμμετέχουν από τη φάση ήδη της κατάρτισης·

- σε ένα πρόγραμμα απόσπασης, ανταλλαγών και άσκησης υπαλλήλων, σε όλο το φάσμα των βαθμίδων διοίκησης, προκειμένου να διασφαλιστεί η καλύτερη κατανόηση των αντίστοιχων ρόλων και θεμάτων·

3.5. θεωρεί ότι οι νέες αυτές μορφές διακυβέρνησης θα επιτρέψουν στις διάφορες βαθμίδες διοίκησης να συνεργάζονται πληρέστερα και αποτελεσματικότερα, ειδικότερα σε ό,τι αφορά τα σημαντικά ζητήματα - όπως η δημιουργία απασχόλησης, η κοινωνική ένταξη και συνοχή, το περιβάλλον, η αστική πολιτική και η αγροτική ανάπτυξη, οι πολιτικές υπέρ της συνοχής και στήριξης των ασθενέστερων περιοχών - που δεν μπορούν να επιλυθούν επιτυχώς από ένα μόνο - οιοδήποτε - "επίπεδο", αλλά απαιτούν τη συμβολή όλων, σύμφωνα με τις αρχές της εγγύτητας και της αναλογικότητας·

3.6. Η ανάπτυξη νέων μορφών διακυβέρνησης της Ευρώπης συνεπάγεται επίσης την υιοθέτηση της αποκαλούμενης "ανοικτής διαδικασίας συντονισμού". Για την προετοιμασία και εφαρμογή αυτής της διαδικασίας, καθώς και την αξιολόγηση των δεδομένων που πρέπει να συγκεντρωθούν με τη βοήθεια δεικτών και συγκριτικών αξιολογήσεων, είναι σημαντική η συμμετοχή όλων των βαθμίδων διοίκησης που είναι αρμόδιες για τη λήψη αποφάσεων στα κράτη μέλη. Αυτό θα επιτρέψει να ληφθούν υπόψη οι διαδικασίες σχεδιασμού και ελέγχου των τοπικών φορέων παροχής υπηρεσιών - συγκεκριμένα των φορέων παροχής κοινωνικών, υγειονομικών και εκπαιδευτικών υπηρεσιών των τοπικών και περιφερειακών αρχών - κατά την ανάπτυξη της ανοικτής διαδικασίας συντονισμού σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

4. Πολιτικά κόμματα

4.1. υποστηρίζει τις προτάσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σε ό,τι αφορά την αναγνώριση κομμάτων και το καθεστώς και τις ρυθμίσεις χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων·

4.2. ζητεί από τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα να συμμετάσχουν δυναμικότερα στον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο δεδομένου ότι αποτελούν έναν από τους κύριους συντελεστές του και χωρίς αυτά δεν είναι δυνατόν να υπάρξει η πολιτική συναίνεση για την αναπότρεπτη διαδικασία αποκέντρωσης της Ευρώπης του αύριο.

5. Η σημασία της ενημέρωσης: παλαιά ΜΜΕ, νέα ΜΜΕ και εκπαίδευση

5.1. υπογραμμίζει τη ζωτική σημασία που έχει η πρόσβαση στην ενημέρωση σε μία κοινωνία όπου η συμμετοχή στη δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων αποτελεί ολοένα και περισσότερο θέμα προσωπικών επιλογών και η φύση της συλλογικής εκπροσώπησης εξελίσσεται. Κατά συνέπεια θα πρέπει να επιταχυνθούν οι προσπάθειες θέσπισης μιάς ευρωπαϊκής αρχής της δημοσιότητας·

5.2. επιδοκιμάζει την ώθηση που έδωσε η Επιτροπή και η Σύνοδος Κορυφής της Λισαβόνας στη βελτίωση της πρόσβασης στο Διαδίκτυο και στην κατάρτιση σε θέματα πληροφορικής· προειδοποιεί ωστόσο να μη γίνει μία αποκλειστικά τεχνική προσέγγιση του θέματος, επισημαίνει ότι τα προσόντα που απαιτούνται για την επιλογή και τη αξιοποίηση των πληροφοριών είναι εξίσου σημαντικά και καλεί τα κράτη μέλη να λάβουν ανάλογα μέτρα στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους·

5.3. ζητεί από όλες τις βαθμίδες διοίκησης να αυξήσουν τα προγράμματα που θα επιτρέψουν σε πολίτες όλων των ηλικιών και προελεύσεων να αποκτήσουν ικανότητες στον τομέα της πληροφορικής και στον γλωσσικό τομέα δεδομένου ότι ικανότητες αυτές αποτελούν βασικά εργαλεία για τη συμμετοχή στην ευρωπαϊκή δημοκρατία και το δημόσιο διάλογο. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει οι ικανότητες των πολιτών στον τομέα της πληροφορικής και στον γλωσσικό τομέα να αποτελούν κριτήριο για τη συμμετοχή τους στον ευρωπαϊκό διάλογο·

5.4. ενθαρρύνει όλες τις εθνικές, περιφερειακές, και τοπικές αρχές να λάβουν μέτρα ώστε το ζήτημα της ευρωπαϊκής ιθαγένειας, καθώς και η γνώση της διαδικασίας ολοκλήρωσης, μέχρι την τρέχουσα φάση της διεύρυνσης, να συμπεριληφθούν ρητά στα σχολικά προγράμματα και στα προγράμματα κατάρτισης εκπαιδευτικών·

5.5. τονίζει τη βασική σημασία που έχει για μια εύρρυθμη δημοκρατία η πρόσβαση όλων των πολιτών σε αντικειμενική, πλήρη, και αξιόπιστη πληροφόρηση· υπογραμμίζει ότι η τηλεόραση, το ραδιόφωνο, και οι εφημερίδες, καθώς και σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό το διαδίκτυο, είναι οι κύριες πηγές ενημέρωσης για όσα συμβαίνουν στον κόσμο·

5.6. εφιστά την προσοχή στην ανάγκη τα όργανα της ΕΕ να αναλάβουν αποτελεσματικές πρωτοβουλίες μαζικής ενημέρωσης προκειμένου να καταστήσουν γνωστά όσο το δυνατόν ευρύτερα και αντικειμενικότερα τα υπό εξέταση θέματα και τις αποφάσεις που υιοθετούνται.

6. Ένα νέο πολιτικό και διοικητικό πνεύμα

6.1. πιστεύει ότι απαιτείται ένα νέο πολιτικό πνεύμα για να κυβερνηθεί μία πολυσύνθετη κοινωνία όπως είναι η ευρωπαϊκή κοινωνία του 21ου αιώνα· πρέπει να δοθεί έμφαση τόσο στις διεργασίες, όσο και στις διαδικασίες, τόσο στα θέματα, όσο και στους θεσμούς· επισημαίνει ωστόσο ότι αυτό απαιτεί νέους ορισμούς και σαφείς κανόνες για τη διαφάνεια και την ευθύνη που ισχύουν γενικά για όλους τους παράγοντες που ενέχονται στην εν λόγω διεργασία·

6.2. φρονεί ότι τα κοινοβούλια των κρατών μελών πρέπει να συζητήσουν περισσότερο απ' ότι μέχρι σήμερα το θέμα της περαιτέρω εξέλιξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των δραστηριοτήτων της προκειμένου να ανοίξει ένας ευρύς διάλογος για την ευρωπαϊκή πολιτική. Η ΕΤΠ προειδοποιεί ότι η ευρωπαϊκή πολιτική δεν πρέπει να ασκείται ερήμην των πολιτών. Συνεπώς, η εν λόγω πολιτική δεν πρέπει πλέον να περιορίζεται στην εκ των υστέρων κοινοποίηση αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί·

6.3. συνιστά να καθιερωθούν νέα κριτήρια επιλογής των υπαλλήλων της ΕΕ, μία πιό οριζόντια οργάνωση στα όργανα της ΕΕ και μεγαλύτερη κινητικότητα·

6.4. εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι, παρά τις αυξανόμενες δημόσιες επικρίσεις για την έλλειψη δημοκρατίας και διαφάνειας στα όργανα της ΕΕ, οι αρχές ενός σύγχρονου πολιτικού πνεύματος, δηλαδή η δημοκρατία, η διαφάνεια και η ευθύνη, δεν εφαρμόζονται στην τρέχουσα Διακυβερνητική Διάσκεψη και γενικά στη μέθοδο που μέχρι σήμερα έχει υιοθετηθεί για την θεσμική μεταρρύθμιση.

7. Νέες διαδικασίες λήψης αποφάσεων στην ΕΕ

7.1. καλεί την Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, και τα άλλα όργανα να συνεχίσουν να αναπτύσσουν, με βάση την δημοκρατική εκπροσώπηση, μέσα για τον αμφίδρομο πολιτικό διάλογο και τη συμμετοχική δημοκρατία·

7.2. πιστεύει ότι πρέπει να θεσπιστούν ταχύτερες και απλούστερες διαδικασίες λήψης αποφάσεων και αναθεώρησης της νομοθεσίας ώστε τα όργανα της ΕΕ να μπορούν να αντιδρούν αποτελεσματικότερα και έγκαιρα στις εξελίξεις, ενώ ταυτόχρονα θα διασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με δημοκρατικές διαδικασίες. Κάτι τέτοιο θα ήταν ανέφικτο εάν οι ισχύοντες μηχανισμοί λήψης αποφάσεων έπρεπε να εφαρμοσθούν σε μία διευρυμένη Ευρώπη·

7.3. υποστηρίζει τη χρήση εναλλακτικών νομοθετικών μέσων, που να θεμελιώνονται στην ευρύτερη δυνατή διαβούλευση με τους φορείς που εκπροσωπούν τα διακυβευόμενα συμφέροντα, και ζητεί από τα όργανα της ΕΕ και τους άλλους φορείς να μη ζητούν τη λήψη υπερβολικά πολλών μέτρων από την ΕΕ. Πρέπει επίσης να δοθεί προσοχή στις αρχές της αυτονομίας.

8. Θεσμικές μεταρρυθμίσεις

8.1. επαναλαμβάνει την άποψή της ότι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων πρέπει να ενσωματωθεί στη Συνθήκη και θα πρέπει να είναι νομικά εκτελεστός καθώς, επίσης, και ότι οι αρχές οι οποίες διέπουν τη τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση πρέπει να διατυπώνονται στη Συνθήκη·

8.2. κρίνει ότι ο ρόλος και η ταυτότητα της Επιτροπής πρέπει να διασαφηνιστούν και να καταστούν λιγότερο ασαφείς: να την συνδέουν άμεσα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο, επειδή αποτελεί ένα δημοκρατικό όργανο που εκλέγεται άμεσα από τους πολίτες, πρέπει να διαδραματίζει κεντρικό πολιτικό ρόλο στην ΕΕ.

Βρυξέλλες, 14 Δεκεμβρίου 2000.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Jos Chabert

(1) Ελεύθερη απόδοση.