EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 318/157

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ποιότητα της επαγγελματικής ζωής, παραγωγικότητα και απασχόληση ενόψει της παγκοσμιοποίησης και των δημογραφικών μεταβολών».

(2006/C 318/27)

Στις 17 Νοεμβρίου 2005, και σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Φινλανδική Προεδρία αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ποιότητα της επαγγελματικής ζωής, παραγωγικότητα και απασχόληση ενόψει τηςπαγκοσμιοποίησης και των δημογραφικών μεταβολών».

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις και δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 13 Ιουλίου 2006 με βάση την εισηγητική έκθεση της κ. ENGELEN-KEFER.

Κατά την 429η σύνοδο ολομελείας της, της 13ης και 14ης Σεπτεμβρίου 2006 (συνεδρίαση της 13ης Σεπτεμβρίου 2006), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 116 ψήφους υπέρ, 3 ψήφους κατά και 8 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Η ατζέντα της Λισσαβώνας αποτελεί την ευρωπαϊκή απάντηση στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης. Μέσα από μια παραγωγική κοινή δράση της οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής πολιτικής καθώς και της πολιτικής απασχόλησης αναμένεται να βελτιωθεί η διεθνής ανταγωνιστική θέση της Ευρώπης. Ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο η ευρωπαϊκή οικονομία να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες που προσφέρει η παγκοσμιοποίηση, με τη δημιουργία νέων πεδίων απασχόλησης σε τομείς της οικονομίας που παρουσιάζουν ελπιδοφόρες μελλοντικές προοπτικές και με την προώθηση της ανάπτυξης μέσω της καινοτομίας. Συνεπώς, η Ευρώπη πρέπει να εστιασθεί στα πλεονεκτήματά της, τα οποία εντοπίζονται στην υψηλή ποιότητα των προϊόντων και των υπηρεσιών της, στο άρτια καταρτισμένο εργατικό δυναμικό και στο κοινωνικό της μοντέλο και να συναγωνιστεί τους παγκόσμιους ανταγωνιστές της με στόχο την ποιότητα αντί να συμμετέχει σε έναν αγώνα δρόμου για τους χαμηλότερους μισθούς και τα κατώτατα κοινωνικά πρότυπα, στον οποίο η Ευρώπη θα είναι σαφώς ο «χαμένος». Ένας τέτοιος ανταγωνισμός για την ποιότητα απαιτεί την υιοθέτηση μιας σφαιρικής προσέγγισης της πολιτικής για την καινοτομία, η οποία να ενσωματώνει και το μικροοικονομικό επίπεδο, δηλαδή τις επιχειρηματικές δομές και την ποιότητα ζωής στο χώρο εργασίας.

1.2 Μολονότι η δημιουργία όχι απλώς περισσότερων, αλλά και καλύτερων θέσεων απασχόλησης αποτελεί προγραμματικό στόχο της ατζέντας της Λισσαβώνας, αυτή η πτυχή της ποιότητας παραμελήθηκε στη μέχρι τώρα συζήτηση σχετικά με την εφαρμογή των στόχων της Λισσαβώνας. Παράλληλα με την αύξηση των επενδύσεων στην έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, καθώς και των επενδύσεων γενικότερα, ειδικά στους τομείς της εκπαίδευσης και κατάρτισης, εάν ληφθούν υπόψη οι απαιτήσεις της κοινωνίας της γνώσης και της πληροφορίας, η βελτίωση της ποιότητας ζωής στο χώρο εργασίας αποτελεί παράγοντα-κλειδί για την ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ικανότητας καινοτομίας των επιχειρήσεων. Αυτό τεκμηριώνουν επιστημονικές μελέτες όσον αφορά τη σύνδεση της ποιότητας της εργασίας με την παραγωγικότητα, καθώς και τον καθοριστικό ρόλο της «καλής δουλειάς» από τη σκοπιά των ενδιαφερόμενων εργαζομένων σχετικά με τα επαγγελματικά τους κίνητρα και την αποδοτικότητά τους.

1.3 Η ποιότητα της εργασίας περιλαμβάνει διάφορες πτυχές, όπως είναι η αποφυγή και ο περιορισμός των κινδύνων για την υγεία, η οργάνωση στο χώρο εργασίας, η κοινωνική ασφάλιση συμπεριλαμβανομένου ενός αξιοπρεπούς εισοδήματος, η δυνατότητα περαιτέρω ανάπτυξης των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων, καθώς και ο καλύτερος συνδυασμός επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Βελτιώσεις σε όλες τις ανωτέρω πτυχές έχουν θετικό αντίκτυπο στην παραγωγικότητα της εργασίας, όπως καταδεικνύουν τα αποτελέσματα των μελετών του Ιδρύματος του Δουβλίνου για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας που υποβλήθηκαν στην ΕΟΚΕ. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να υποστηριχθεί η προαγωγή της υγείας στον εργασιακό χώρο. Οι ασφαλέστερες θέσεις εργασίας και οι πιο υγιεινές και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας καθώς και οι μορφές οργάνωσης της εργασίας, οι οποίες εξασφαλίζουν στους εργαζομένους ευρύτερα περιθώρια δράσης στην εργασία, συνιστούν σημαντικό παράγοντα για την αύξηση της παραγωγικότητας και, ως εκ τούτου, της ικανότητας καινοτομίας, η οποία επηρεάζεται επίσης από τις κοινωνικές συνθήκες. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι αυτό θα πρέπει να συνυπολογιστεί στις δομές των επιχειρήσεων και την επιχειρηματική νοοτροπία. Ως εκ τούτου, απαιτείται η εφαρμογή της στρατηγικής της Λισσαβώνας και στο επίπεδο των επιχειρήσεων, έτσι ώστε να συνδυασθούν οι οικονομικοί και οι κοινωνικοί στόχοι. Σημαντικό ρόλο σ' αυτό διαδραματίζει ο κοινωνικός διάλογος.

1.4 Για τη βελτίωση της ποιότητας της εργασίας απαιτείται ένα σφαιρικό σχέδιο, το οποίο να λαμβάνει υπόψη του τις μεταλλαγές στον κόσμο της εργασίας και να είναι προσαρμοσμένο στις ειδικές ανάγκες των περισσότερο ηλικιωμένων. Στο πνεύμα της έννοιας της «ευεξίας στην εργασία», που επιδιώκεται στο πλαίσιο της κοινοτικής πολιτικής της Επιτροπής για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία, η πρόληψη των κινδύνων για την υγεία και η συνεχής μείωση των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών πρέπει να κατέχουν πρωτεύουσα θέση. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να προσεχθούν ιδιαίτερα οι επισφαλείς συνθήκες εργασίας με μηδαμινή κοινωνική προστασία, που δεν κατοχυρώνονται με καμία ρύθμιση ή σύμβαση. Επίσης, θα πρέπει να ενισχυθούν, μέσω νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας, η ικανοποίηση από την εργασία και η πρόθυμη συμμετοχή των εργαζομένων στην αύξηση της παραγωγής. Οι συμμετοχικές μορφές εργασίας με οριζόντια ιεραρχία και η μεγαλύτερη εργασιακή αυτονομία, όπως, για παράδειγμα, η ομαδική εργασία ή η εργασία σε ομάδες, επιτρέπουν την πλήρη αξιοποίηση των γνώσεων και των ικανοτήτων των εργαζόμενων, ενώ παράλληλα λαμβάνουν υπόψη τους την αυξανόμενη απαίτηση για ευελιξία στην οικονομία. Οι καλές συνθήκες εργασίας και οι θετικές μορφές οργάνωσης της εργασίας, που ενισχύουν τις δυνατότητες συμμετοχής, συνιστούν επίσης απαραίτητη προϋπόθεση τόσο για τη βελτίωση της παραγωγικότητας της εργασίας όσο και για την ενίσχυση του δυναμικού καινοτομίας των επιχειρήσεων. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την ιδέα της «ευελιξίας με ασφάλεια», δηλαδή την ισόρροπη σχέση μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας, όπως αυτή εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Απασχόλησης και Κοινωνικής Πολιτικής στις 1 και 2 Ιουνίου 2006.

1.5 Η ΕΟΚΕ ζητεί να διενεργηθούν περαιτέρω μελέτες σχετικά με τη σχέση ποιότητας της εργασίας και παραγωγικότητας. Το Ίδρυμα του Δουβλίνου αποτελεί τον κατάλληλο οργανισμό για αυτό το σκοπό. Επιπροσθέτως, η ΕΟΚΕ συνιστά να αναπτυχθεί ένας ευρωπαϊκός δείκτης για την ποιότητα της εργασίας, ο οποίος θα αποτελείται από διάφορα κριτήρια όσον αφορά την «καλή δουλειά» βάσει σχετικών μελετών και θα επανυπολογίζεται και θα δημοσιεύεται περιοδικά. Αυτός ο δείκτης θα μπορούσε να συμβάλει στο να καταστούν πιο ευδιόρατες οι αλλαγές και η πρόοδος και παράλληλα να αποτελέσει τη βάση για νέες πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στο χώρο εργασίας. Οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να συμμετέχουν στην αξιολόγηση και να μπορούν σε τακτά χρονικά διαστήματα να εκφέρουν τη γνώμη τους.

2. Επιχειρήματα και παρατηρήσεις

2.1 Ιστορικό της γνωμοδότησης

2.1.1 Ενόψει της φινλανδικής Προεδρίας κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2006, η κυβέρνηση της Φινλανδίας ζήτησε από την ΕΟΚΕ να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση σχετικά με τη σύνδεση της ποιότητας ζωής στο χώρο εργασίας με την παραγωγικότητα και την απασχόληση, δεδομένου ότι αυτό το θέμα θα τεθεί στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης.

2.1.2 Επομένως, στην παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση εξετάζεται κατά πόσο η ποιότητα της εργασίας αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την αύξηση της παραγωγικότητας και της οικονομικής μεγέθυνσης και με ποιον τρόπο μπορεί να συμβάλει η βελτίωση της ποιότητας της εργασίας στην οικοδόμηση της κοινωνίας της γνώσης και των πληροφοριών και, ως εκ τούτου, στην επίτευξη των στόχων της Λισσαβώνας. Η παγκοσμιοποίηση και οι δημογραφικές μεταβολές αναφέρονται ως γενικό πλαίσιο.

2.2 Εισαγωγή

2.2.1 Η παγκοσμιοποίηση συνεπάγεται κινδύνους, διανοίγει όμως και νέες ευκαιρίες. Οι κίνδυνοι συνίστανται στο γεγονός ότι στην ευρωπαϊκή οικονομία, λόγω του οξυμένου παγκόσμιου ανταγωνισμού και της αναδιάρθρωσης του διεθνούς καταμερισμού της εργασίας, μπορεί να χαθούν θέσεις απασχόλησης εξαιτίας των αναδιαρθρώσεων και των μετεγκαταστάσεων των επιχειρήσεων, εάν δεν δημιουργηθούν νέα πεδία απασχόλησης. Ταυτοχρόνως, αυξάνονται οι πιέσεις όσον αφορά τα κοινωνικά πρότυπα στην Ευρώπη και το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο ως σύνολο, καθότι σε μια ενιαία νομισματική ζώνη το μισθολογικό και το κοινωνικό κόστος συνιστούν καθοριστικό παράγοντα για τον ανταγωνισμό. Μία μελέτη της Eurostat (Μάρτιος 2006) καταδεικνύει ότι το εργατικό κόστος στην ΕΕ-25 κατά το 2005 αυξήθηκε με βραδύτερους ρυθμούς από ό,τι στις ΗΠΑ. Η ατζέντα της Λισσαβώνας αποτελεί την ευρωπαϊκή απάντηση στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης. Μέσα από μια παραγωγική κοινή δράση της οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης αναμένεται να βελτιωθεί η διεθνής ανταγωνιστική θέση της Ευρώπης.

2.2.2 Ωστόσο, η υιοθέτηση μιας στρατηγικής προσαρμογής, η οποία θα εστιάζεται μονομερώς στην ενίσχυση της ευελιξίας της αγοράς εργασίας, στη μείωση των κοινωνικών κανόνων και στον περιορισμό των κοινωνικών παροχών, δεν κρίνεται κατάλληλη για την επίτευξη αυτού του στόχου. Αντιθέτως, κρίνεται σκόπιμο να αξιοποιηθούν οι ευκαιρίες που προσφέρει η παγκοσμιοποίηση για την ευρωπαϊκή οικονομία, κυρίως επειδή η Ευρώπη αποτελεί ελκυστικό τόπο για επιχειρηματικές δραστηριότητες, ο οποίος διακρίνεται για τα παρακάτω χαρακτηριστικά: — ελκυστικότητα της ευρωζώνης — σταθερή δημοκρατία και κοινωνική ειρήνη — αξιοπιστία — αποτελεσματικές δημόσιες υπηρεσίες — ανεπτυγμένες υποδομές. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να επιτευχθεί μια ισόρροπη σχέση μεταξύ της ευελιξίας και της κοινωνικής ασφάλειας στο πλαίσιο μίας προσέγγισης «ευελιξίας με ασφάλεια». Έχουν εντοπιστεί τέσσερα στοιχεία που συμβάλλουν στην εξισορρόπηση μεταξύ ευελιξίας και ασφάλειας στην αγορά εργασίας: «κατάλληλες συμβατικές ρυθμίσεις, ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας, αξιόπιστα συστήματα διά βίου μάθησης και σύγχρονα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης» (1). Στο ψήφισμα που υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο των Υπουργών Απασχόλησης και Κοινωνικής Πολιτικής της 1ης και 2ας Ιουνίου 2006, η έννοια της «ευελιξίας με ασφάλεια» περιγράφεται λεπτομερέστερα. Δηλώνεται ότι οι συμβατικές ρυθμίσεις θα πρέπει να εξασφαλίζουν «τόσο για τους εργαζόμενους όσο και για τους εργοδότες ισόρροπο συνδυασμό [της ευελιξίας] με την ασφάλεια και τις προσφορές ενεργοποίησης». Επισημαίνεται η σημασία της διασφάλισης επαρκών δικαιωμάτων για τους εργαζομένους σε όλους τους τύπους συμβάσεων. Ο εκσυγχρονισμός των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης θα πρέπει να προσανατολίζεται προς την καλύτερη συνεκτίμηση των νέων μορφών εργασίας και τη διασφάλιση της δυνατότητας των γυναικών να θεμελιώσουν τα συνταξιοδοτικά τους δικαιώματα. Αν και τα συστήματα κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να εξασφαλίζουν «επαρκές εισόδημα» για όλους, παράλληλα «είναι σημαντικό να εξασφαλίζεται η παροχή κινήτρων και βοήθειας για την εύρεση εργασίας». Αναφέρεται ακόμη ότι «οι ενεργητικές πολιτικές για την αγορά εργασίας, η διά βίου μάθηση και η ενδοεπιχειρησιακή κατάρτιση έχουν μεγάλη σημασία για την υποστήριξη της αλλαγής από την ασφάλεια της θέσης εργασίας προς την ασφάλεια της απασχόλησης» (2). Ως προς το θέμα αυτό, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι οι κοινωνικοί εταίροι και άλλοι φορείς θα συμμετάσχουν στην περαιτέρω ανάπτυξη της πολιτικής για την «ευελιξία με ασφάλεια».

2.2.3 Οι ευκαιρίες της παγκοσμιοποίησης εντοπίζονται στην εστίαση των δράσεων σε οικονομικά πεδία με ελπιδοφόρες μελλοντικές προοπτικές, στη συμμετοχή στον διεθνή ανταγωνισμό με βάση την ποιότητα αντί για το κοινωνικό ντάμπινγκ και στη δημιουργία νέων, υψηλής ποιότητας θέσεων απασχόλησης. Στον παγκόσμιο ανταγωνισμό τα υψηλά κοινωνικά πρότυπα αποτελούν μεν παράγοντα κόστους, προσφέρουν όμως επίσης ένα τοποθεσιακό πλεονέκτημα, καθότι αποτελούν σημαντική προϋπόθεση για την συνοχή των κοινωνιών και την ενίσχυση της ικανότητας καινοτομίας και παραγωγικότητας των απασχολούμενων. Αυτός ο παραγωγικός ρόλος της κοινωνικής πολιτικής είναι χαρακτηριστικός στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, το οποίο βασίζεται σε κοινές αξίες, «όπως είναι η αλληλεγγύη και η συνοχή, οι ίσες ευκαιρίες και η καταπολέμηση κάθε είδους διακρίσεων, οι κατάλληλες συνθήκες ασφάλειας και υγιεινής στον τόπο εργασίας, η καθολική πρόσβαση στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη, η ποιότητα ζωής και η ποιότητα εργασίας, η αειφόρος ανάπτυξη και η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Θα πρέπει να ληφθεί ακόμη υπόψη ο ρόλος των δημόσιων υπηρεσιών για την κοινωνική συνοχή και τον κοινωνικό διάλογο. Οι αξίες αυτές αποτελούν ευρωπαϊκή επιλογή υπέρ της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς» (3). Ως εκ τούτου, για να αντιμετωπίσει τον παγκόσμιο ανταγωνισμό, η Ευρώπη πρέπει να επικεντρωθεί σε αυτά τα πλεονεκτήματα του κοινωνικού της μοντέλου (4).

2.2.4 Οι στόχοι που έθεσε η Ένωση στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας δεν μπορούν να υλοποιηθούν χωρίς την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής με την εφαρμογή ενεργών κοινωνικών πολιτικών, την αύξηση της παραγωγικότητας μέσω της ευρύτερης χρήσης των τεχνολογιών των πληροφοριών και των επικοινωνιών (τεχνολογίες ΠΕ) και, σε συνδυασμό με αυτά, την βελτίωση της ποιότητας της εργασίας και την ενίσχυση των κινήτρων και της επαγγελματικής ικανοποίησης των απασχολούμενων, στοιχεία που αποτελούν βασική προϋπόθεση για την καινοτομία. Η καινοτομία δεν είναι απλώς ένα τεχνικό φαινόμενο, το οποίο εκφράζεται σε νέα προϊόντα και παραγωγικές διαδικασίες. Η καινοτομία συνιστά μια κοινωνική διεργασία, η οποία εξαρτάται από τους ανθρώπους, τις γνώσεις, τα προσόντα και τις ικανότητές τους. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, απαιτείται η δημιουργία νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας, όπου οι άνθρωποι θα μπορούν να συμβάλλουν με τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους και να συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων, για παράδειγμα μέσω της εισαγωγής της ομαδικής εργασίας ή της εργασίας σε ομάδες και της καλύτερης συνεργασίας του διευθυντικού δυναμικού και των υπόλοιπων εργαζομένων. Στο πλαίσιο αυτό, οι δημογραφικές μεταβολές αποτελούν μια ξεχωριστή πρόκληση, καθώς οδηγούν σε αλλαγή της ηλικιακής διάρθρωσης του ανθρώπινου δυναμικού. Αυτό συνεπάγεται, αφενός, την παροχή στοχοθετημένων ευκαιριών κατάρτισης στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, προκειμένου να δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις για την προσαρμογή τους στις νέες απαιτήσεις της εργασίας, που προκύπτουν λόγω των τεχνικών και οργανωτικών μεταβολών και, αφετέρου, ότι είναι απαραίτητο να συνυπολογιστεί το νέο επαγγελματικό προφίλ των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας με την εφαρμογή νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας, οι οποίες να ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους. Και τα δύο προϋποθέτουν την επανεξέταση της πολιτικής προσωπικού των επιχειρήσεων, ούτως ώστε να δοθούν στους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας περισσότερες προοπτικές απασχόλησης (5).

2.2.5 Η προώθηση της καινοτομίας ως ζωτικού στοιχείου για την επίτευξη των στόχων της Λισσαβώνας καθιστά αναγκαία, πέρα από την ενίσχυση των επενδύσεων στην έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη, την ανάληψη περαιτέρω δράσεων τόσο σε κρατικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο επιχειρήσεων. Μεταξύ αυτών των δράσεων περιλαμβάνονται η βελτίωση της ικανότητας χρήσης των νέων τεχνολογιών, αλλά και η τροποποίηση των εργασιακών δομών στις επιχειρήσεις μέσω της καθιέρωσης νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας, οι οποίες να προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία στους εργαζομένους και να βελτιώνουν τη συνεργασία με το διευθυντικό δυναμικό. Η αύξηση του ποσοστού της γυναικείας απασχόλησης και στο επίπεδο της διαχείρισης και η παροχή καλύτερων δυνατοτήτων για τον συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής συμβάλλουν επίσης σ' αυτόν το στόχο. Τέλος, είναι σημαντικό να βελτιωθούν οι συνθήκες εργασίας ως σύνολο με στόχο την πρόληψη του άγχους και των επαγγελματικών ασθενειών, προκειμένου να διαφυλαχθεί η ικανότητα απασχόλησης, ειδικά των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, και να διασφαλισθούν συνθήκες εργασίας κατάλληλες για εργαζομένους μεγάλης ηλικίας. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στη σημασία των προγραμμάτων για την προαγωγή της υγείας στον εργασιακό χώρο, τα οποία προσφέρουν οι επιχειρήσεις στους εργαζομένους τους σε εθελοντική βάση. Η περαιτέρω στήριξης εκ μέρους των δημόσιων αρχών θα μπορούσε να συμβάλει στην ενίσχυση της εφαρμογής αυτού του μέσου, ιδίως στις ΜΜΕ. Επιπλέον, μεγάλη σημασία ενέχει η ένταξη νέων σε μικτές ομάδες εργασίας στις οποίες συμμετέχουν και εργαζόμενοι μεγάλης ηλικίας, επειδή, κατ' αυτόν τον τρόπο, οι ικανότητες των νέων μπορούν να συνδυασθούν με τις εμπειρίες των εργαζομένων μεγάλης ηλικίας και να προκύψουν καινοτόμες ιδέες.

2.2.6 Η ρύθμιση των συνθηκών εργασίας μέσω συλλογικών συμβάσεων αποτελεί έναν από τους βασικούς τομείς αρμοδιότητας των κοινωνικών εταίρων. Όταν πρόκειται για τη βελτίωση της ποιότητας του επαγγελματικού βίου, ο κοινωνικός διάλογος σε όλα τα επίπεδα έχει μεγάλη σημασία. Η δημιουργία συνθηκών εργασίας που διαφυλάσσουν την υγεία των εργαζομένων και ενός κλίματος ευνοϊκού για την καινοτομία, μέσω μορφών οργάνωσης της εργασίας που παρέχουν σε κάθε εργαζόμενο μεγαλύτερο περιθώριο δράσης και αποφάσεων, απαιτεί την εταιρική συνεργασία μεταξύ των εργαζόμενων και των εκπροσώπων των συμφερόντων τους στους κόλπους της επιχείρησης. Μόνο με τη συμμετοχή των ενδιαφερομένων και των εκπροσώπων τους είναι δυνατή η επίτευξη του στόχου της Λισσαβώνας για την ποιοτική βελτίωση των θέσεων εργασίας. Μία ανάλογη ολοκληρωμένη σύμπραξη για την αλλαγή και τη βελτίωση της ποιότητας της εργασίας πρέπει να αρχίζει από το επίπεδο της επιχείρησης και να επεκτείνεται μέσω του κοινωνικού διαλόγου σε τομεακό και διατομεακό επίπεδο. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η πρώτη ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των κοινωνικών εταίρων πραγματοποιήθηκε την παραμονή του άτυπου Συμβουλίου Απασχόλησης και Κοινωνικής Πολιτικής της 6ης Ιουλίου 2006, στην οποία έλαβε μέρος και εκπρόσωπος της κοινωνίας των πολιτών. Η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι οι κοινωνικοί εταίροι μπορούν να συμφωνήσουν σε κοινή συμβολή στη συζήτηση για την ποιότητα εργασίας, την παραγωγικότητα και την απασχόληση, σε συνδυασμό με την έννοια της «ευελιξίας με ασφάλεια».

2.3 Ανάπτυξη, παραγωγικότητα και απασχόληση

2.3.1 Δεν αποτελεί μυστικό ότι οι φιλόδοξοι στόχοι για την ανάπτυξη και την απασχόληση που τέθηκαν στο πλαίσιο συγκριτικά ευνοϊκών οικονομικών προϋποθέσεων τον Μάρτιο του 2000 από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισσαβώνας δεν έχουν ακόμη εκπληρωθεί. Στις ολοκληρωμένες κατευθυντήριες γραμμές των οικονομικών πολιτικών, της 12ης Ιουλίου 2005, αναφέρεται ότι «Η οικονομία της ΕΕ απέχει, από πολλές απόψεις, περισσότερο από ό,τι κατά τον Μάρτιο του 2000 από το στόχο της να καταστεί η ανταγωνιστικότερη οικονομία παγκοσμίως» (6). Παράλληλα με το διαρκώς υψηλό επίπεδο ανεργίας, η οποία αντανακλάται σε μια οριακή μόνο αύξηση του ποσοστού απασχόλησης σε 63 % το 2003 –ποσοστό που απέχει πολύ από το στόχο του 70 % έως το 2010– οι χαμηλοί ρυθμοί αύξησης της παραγωγικότητας θεωρούνται ως μία από τις αιτίες της εν λόγω αποτυχίας. Η έκθεση της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τη στρατηγική της Λισσαβώνας υπό τον Wim Kok, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2004, εφιστούσε ήδη την προσοχή σε αυτό το φαινόμενο. Η πτώση των ρυθμών αύξησης της παραγωγικότητας (ανά πραγματική ώρα εργασίας) στην ΕΕ, η οποία ξεκίνησε από τα μέσα της δεκαετίας του '90, «μπορεί να αποδοθεί λίγο έως πολύ εξίσου στις χαμηλότερες επενδύσεις ανά εργαζόμενο και στην επιβράδυνση του ρυθμού τεχνολογικής προόδου». (7) Σύμφωνα με την έκθεση της ομάδας εμπειρογνωμόνων, αυτή η επιβράδυνση «συνδέθηκε με τους ίδιους λόγους για τους οποίους η Ευρώπη δεν επιτυγχάνει τους στόχους της Λισσαβώνας: ανεπαρκείς επενδύσεις σε Ε&Α και εκπαίδευση· μέτρια ικανότητα μετατροπής της έρευνας σε εμπορεύσιμα προϊόντα και διαδικασίες και χαμηλότερες επιδόσεις παραγωγικότητας στις ευρωπαϊκές βιομηχανίας παραγωγής ΤΠΕ … και στις ευρωπαϊκές υπηρεσίες που χρησιμοποιούν ΤΠΕ … λόγω του χαμηλότερου ρυθμού διάδοσης των ΤΠΕ» (8). Είναι, λοιπόν, σαφές ότι η ευρωπαϊκή οικονομία χαρακτηρίζεται από έλλειψη προϊόντων και τεχνολογιών προσανατολισμένων προς το μέλλον και ανεπαρκή ικανότητα καινοτομίας, η οποία προϋποθέτει την πραγματοποίηση επενδύσεων στο δυναμικό των ατόμων. Το χαμηλό επίπεδο δαπανών για την έρευνα και την ανάπτυξη σε σύγκριση με το στόχο του 3 % του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕγχΠ) έως το 2010 συνιστούν απλώς μια ένδειξη της ανωτέρω έλλειψης. Επιπλέον, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μόνο το 55 % των δαπανών για την έρευνα χρηματοδοτούνται από τον ιδιωτικό τομέα, γεγονός που θεωρείται μείζων αιτία του χάσματος καινοτομίας μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ (9).

2.3.2 Στην έκθεσή της προς το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου 2006, η Επιτροπή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, παρ' όλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται, «η ΕΕ δεν θα μπορέσει πιθανώς να επιτύχει το στόχο της αύξησης σε 3 % του ΑΕΠ του επιπέδου των δαπανών για την έρευνα έως το 2010» (10). Στο πλαίσιο αυτό υπογραμμίζει την αναγκαιότητα να ενισχυθεί η ιδιωτική χρηματοδότηση, για την οποία οι πολιτικές της εσωτερικής αγοράς θα πρέπει ταυτοχρόνως να βελτιώσουν το επιχειρηματικό περιβάλλον. Παράλληλα με μια μακροοικονομική πολιτική, η οποία να προσανατολίζεται προς την ανάπτυξη και την απασχόληση, μόνον η υιοθέτηση μιας στρατηγικής που εστιάζεται στην προώθηση των καινοτομιών μπορεί να οδηγήσει στην αύξηση και βελτίωση της ποιότητας της απασχόλησης. Αυτό τονίζεται και στα συμπεράσματα της εαρινής συνόδου κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, όπου διατυπώνεται το αίτημα για μια «συνολική προσέγγιση της πολιτικής για την καινοτομία», στην οποία συμπεριλαμβάνονται μεταξύ άλλων και οι επενδύσεις στην εκπαίδευση και κατάρτιση (11). Η ανάγκη για επενδύσεις στη γνώση και την καινοτομία, καθώς και για τη λήψη σχετικών εθνικών και ευρωπαϊκών μέτρων επισημάνθηκε εκ νέου στη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 15ης και 16ης Ιουνίου 2006 (12).

2.4 Επενδύσεις στους ανθρώπινους πόρους ως προϋπόθεση για μια καινοτόμο οικονομία βασισμένη στη γνώση

2.4.1 Σε μία οικονομία και μία κοινωνία που βασίζονται στη γνώση, οι παραγωγικές δομές και οι δομές των υπηρεσιών ανανεώνονται διαρκώς με την εφαρμογή τεχνολογιών ΠΕ και τη χρήση καινοτόμων προϊόντων και παραγωγικών διεργασιών. Κατ' αυτόν τον τρόπο μεταβάλλεται η οργάνωση της εργασίας σε ό,τι αφορά την παραγωγή και τη διαχείριση. Αυτή η τεχνική και οργανωτική αναδιάρθρωση στους τομείς της παραγωγής και της διαχείρισης συνεπάγεται μεταβολές στις απαιτήσεις της εργασίας, οι οποίες πρέπει να συνυπολογιστούν τόσο στην σχολική και αρχική επαγγελματική εκπαίδευση όσο και στην περαιτέρω επαγγελματική κατάρτιση. Οι γνώσεις στις τεχνολογίες των πληροφοριών και οι δεξιότητες στη χρήση των τεχνολογιών των πληροφοριών και της επικοινωνίας (οι δεξιότητες όσον αφορά τα μέσα μαζικής ενημέρωσης), αλλά και οι κοινωνικές δεξιότητες, όπως η ικανότητα επικοινωνίας και οι δεξιότητες ομαδικής συνεργασίας καθώς και οι γνώσεις ξένων γλωσσών, αποτελούν βασικούς παράγοντες προκειμένου οι εργαζόμενοι να μπορούν να ανταποκριθούν στις νέες απαιτήσεις της εργασίας. Η ανάπτυξη τέτοιων βασικών δεξιοτήτων πρέπει να ληφθεί υπόψη σε όλους τους κλάδους του εκπαιδευτικού συστήματος, ώστε, και κατ` αυτόν τον τρόπο, να ενισχυθεί η ικανότητα καινοτομίας των επιχειρήσεων μέσω της βελτίωσης των προσόντων των απασχολούμενων.

2.4.2 Στην έκθεση που συνέταξε η ειδική ομάδα εργασίας «Απασχόληση» τον Νοέμβριο του 2003 υπογραμμίζεται ότι η βελτίωση του επιπέδου εκπαίδευσης και η διαρκής προσαρμογή των επαγγελματικών προσόντων στις απαιτήσεις μιας βασισμένης στη γνώση οικονομίας είναι καθοριστικής σημασίας για την αύξηση της απασχόλησης. Αυτό συνεπάγεται, από τη μια πλευρά, αύξηση του γενικού επιπέδου εκπαίδευσης και, από την άλλη, διευκόλυνση της πρόσβασης στην διαρκή επαγγελματική κατάρτιση για τις διάφορες επαγγελματικές ειδικότητες τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Στο πλαίσιο αυτό, προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στις πλέον ευάλωτες ομάδες, δηλαδή στα άτομα με χαμηλή εξειδίκευση, στους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας και σε όσους απασχολούνται σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Σχετικά με αυτό, η ειδική ομάδα εργασίας «Απασχόληση» υπογραμμίζει ιδίως την ευθύνη της οικονομίας και καλεί τους εργοδότες «να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη σε ό,τι αφορά τη διαρκή κατάρτιση των εργαζομένων τους». (13) Μέσω του συνδυασμού των νομοθετικών διατάξεων και των εθελοντικών ρυθμίσεων πρέπει να διασφαλιστεί η επάρκεια των επενδύσεων εκ μέρους των εργοδοτών για την συνεχή κατάρτιση και η δίκαιη κατανομή του κόστους (παραδείγματος χάρη μέσω τομεακών ή περιφερειακών ταμείων για τη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση, μέσω πιστώσεων φόρου ή με την κατανομή του κόστους για την συνεχή επαγγελματική κατάρτιση, όπως στην περίπτωση της Γαλλίας) (14). Η ΕΟΚΕ είναι της άποψης ότι κάθε εργαζόμενος θα πρέπει να έχει δυνατότητα συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης.

2.4.3 Η ομάδα εμπειρογνωμόνων «Το μέλλον της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ» συνιστά επίσης ότι, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση η Ένωση θα πρέπει να επικεντρωθεί στη δημιουργία των κατάλληλων προϋποθέσεων για μια οικονομία που βασίζεται στη γνώση μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος και στη βελτίωση του συστήματος εκπαίδευσης (15). Σχετικά με αυτό το θέμα η ομάδα εμπειρογνωμόνων διατυπώνει μια σειρά προτάσεις που καλύπτουν όλα τα επίπεδα της σχολικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση. Η ομάδα εμπειρογνωμόνων προτείνει το γενικό δικαίωμα σε συνεχή επαγγελματική κατάρτιση να καθορίζεται στο πλαίσιο των συλλογικών συμβάσεων εργασίας. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να καταρτίζουν για κάθε εργαζόμενο προγράμματα ανάπτυξης του προσωπικού και να καθιερώσουν ένα ενδοεπιχειρησιακό σύστημα διαχείρισης σε ό,τι αφορά τη συνεχή επαγγελματική κατάρτιση και την ανάπτυξη δεξιοτήτων. Διαπιστώνεται, συνεπώς, ότι δεν υπάρχει έλλειψη καλών προτάσεων, αλλά απουσία εφαρμογής τους.

2.5 Βελτίωση της ποιότητας της εργασίας με στόχο την ενίσχυση της ικανότητας καινοτομίας και την καλύτερη ένταξη των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας

2.5.1 Ποιότητα της ζωής στο χώρο εργασίας και παραγωγικότητα

2.5.1.1 Η μετάβαση σε μια οικονομία της γνώσης, η οποία να μπορεί να καινοτομεί, απαιτεί νέες πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της ποιότητας της εργασίας. Οι ασφαλείς για την υγεία συνθήκες εργασίας και μια μορφή οργάνωσης της εργασίας, η οποία καθιστά δυνατή τη μεγαλύτερη και ισότιμη συνεργασία του στελεχικού, του διευθυντικού και του υπόλοιπου προσωπικού και τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, ενισχύουν την επαγγελματική ικανοποίηση και την ευεξία των εργαζομένων και συνεισφέρουν κατ' αυτόν τον τρόπο στην οικονομική επιτυχία μιας επιχείρησης. Αντιθέτως, όταν οι συνθήκες εργασίας προκαλούν άγχος και προάγουν τις επαγγελματικές ασθένειες στους εργαζομένους, αυτό συνεπάγεται με τη σειρά του υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, κοινωνικό κόστος και απώλεια της παραγωγικότητας, παράγοντες που επιδρούν αρνητικά στην ικανότητα καινοτομίας της οικονομίας. Αυτή η διαπίστωση επιβεβαιώνεται από συναφείς επιστημονικές μελέτες, ο αριθμός των οποίων είναι δυστυχώς πολύ περιορισμένος.

2.5.1.2 Σε μία μελέτη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (2004) εξετάζεται πιο διεξοδικά η σχέση μεταξύ ποιότητας της εργασίας και παραγωγικότητας. (16) Ένα βασικό πόρισμά της ήταν ότι η επιτυχία μιας επιχείρησης στο σύγχρονο εξαιρετικά ανταγωνιστικό περιβάλλον δεν μπορεί πλέον να μετρηθεί μόνον βάσει αριθμητικών στοιχείων. Αντ' αυτού, παράγοντες όπως η ικανοποίηση των πελατών, η βελτιστοποίηση των εργασιακών σχέσεων στο εσωτερικό της επιχείρησης, η ικανότητα καινοτομίας και οι ευέλικτες δομές οργάνωσης της εργασίας διαδραματίζουν όλο και σημαντικότερο ρόλο. Τα αποτελέσματα της ανωτέρω μελέτης βάσει μιας ανάλυσης της σχετικής βιβλιογραφίας καταδεικνύουν ότι υφίσταται στενή σχέση μεταξύ ικανοποιητικών συνθηκών εργασίας και οικονομικής επιτυχίας μιας επιχείρησης. Η ποιότητα της εργασίας επηρεάζει καθοριστικά την παραγωγικότητα και την αποδοτικότητα. Ειδικότερα, στην εν λόγω μελέτη προσδιορίζονται οι εξής παράγοντες όσον αφορά την επιτυχία μιας επιχείρησης: — σύνδεση των στόχων της επιχείρησης με δραστηριότητες ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων με στόχο την καλύτερη επίτευξη αυτών των στόχων, — υιοθέτηση μιας ολιστικής προσέγγισης για την προαγωγή της υγείας, η οποία να εξετάζει όχι μόνον τις άμεσες συνθήκες εργασίας, αλλά να συμπεριλαμβάνει και τα κίνητρα για εργασία, καθώς και την επιχειρηματική νοοτροπία, — προγράμματα προαγωγής της υγείας, τα οποία να προσανατολίζονται προς την πρόληψη των κινδύνων για την υγεία, — βελτίωση των εργασιακών πρακτικών και της οργάνωσης της εργασίας σε σύνδεση με τεχνολογικές καινοτομίες.

2.5.1.3 Στη βάση περιπτωσιολογικών μελετών που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα κράτη μέλη και σε διαφορετικούς κλάδους, στην προαναφερόμενη μελέτη εντοπίστηκαν οι ακόλουθοι παράγοντες για τη βελτίωση της παραγωγικότητας: — η υψηλή ποιότητα της εργασίας, η οποία συμπεριλαμβάνει ικανοποιητικούς όρους για το συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο· — η συνεργατική νοοτροπία των εργαζομένων στην επιχείρηση συμβάλλει στην αύξηση της παραγωγικότητας· — οι μορφές οργάνωσης της εργασίας που αποδίδουν στους απασχολούμενους περισσότερη αυτονομία και ευθύνη στην εργασία έχουν θετικό αντίκτυπο· — η βελτίωση των μεθόδων εργασίας και του εξοπλισμού του εργασιακού περιβάλλοντος στην περίπτωση δραστηριοτήτων που συνεπάγονται σωματική καταπόνηση συμβάλλει στον περιορισμό αυτής της επιβάρυνσης και ενισχύει την παραγωγικότητα. Ως εκ τούτου, κρίνονται σκόπιμες τέτοιες επενδύσεις· — ειδικά για τα βαρέα επαγγέλματα πρέπει να εφαρμοστούν δημιουργικές λύσεις, προκειμένου να αποφεύγονται τα εργατικά ατυχήματα. Η μείωση των περιόδων απουσίας λόγω ασθενείας έχει άμεσες θετικές επιδράσεις στην παραγωγικότητα.

2.5.1.4 Το φάσμα των επιβαρυντικών παραγόντων στις επιχειρήσεις έχει μεταβληθεί, κυρίως και μέσω της εισαγωγής των τεχνολογιών ΠΕ. Αφενός εξακολουθούν να υπάρχουν τομείς, κατεξοχήν στη βιομηχανική παραγωγή, όπου κυριαρχεί η σωματική καταπόνηση. Ωστόσο, διαπιστώνεται συνολικά μια αύξηση των ψυχοκοινωνικών καταπονήσεων ως αποτέλεσμα της ενίσχυσης της έντασης της εργασίας και της χρονικής πίεσης, καθώς και της χρήσης των τεχνολογιών ΠΕ. Το εργασιακό άγχος αποτελεί τον δεσπόζων επιβαρυντικό παράγοντα σε όλους τους κλάδους δραστηριότητας και οικονομικούς τομείς και είναι η βασική πρόκληση για πρόληψη. Η μελέτη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πρόληψη του άγχους δεν μειώνει απλώς το κόστος, αλλά συμβάλλει και στην αύξηση της παραγωγικότητας μέσω ενίσχυσης των κινήτρων των εργαζομένων και βελτίωσης του κλίματος στην επιχείρηση.

2.5.1.5 Το μερίδιο της εξειδικευμένης απασχόλησης, η οποία συνοδεύεται από ενισχυμένη αυτονομία και περιορισμένη ιεραρχία, έχει αυξηθεί σημαντικά στην «Νέα Οικονομία». Εντούτοις, ταυτόχρονα εντάθηκε και η εργασιακή πίεση. Τα όρια της εργάσιμης ημέρας καθίστανται όλο και πιο ρευστά, φαινόμενο που συνοδεύεται από νέες μορφές φθοράς της υγείας των εργαζομένων, όπως π.χ. το «σύνδρομο εργασιακής εξάντλησης» (Burn Out Syndrom) και η υποβάθμιση εν γένει της ποιότητας ζωής. Συγχρόνως όμως παρατηρείται και μια αντίθετη τάση σε ορισμένους τομείς. Εξαιτίας της αύξησης του κόστους και των ανταγωνιστικών πιέσεων υιοθετούνται εκ νέου ανθρώπινες μορφές οργάνωσης της εργασίας, όπως λόγου χάρη η ομαδική εργασία στην αυτοκινητοβιομηχανία, καθώς και νέες εργασιακές δομές που βασίζονται στην αυστηρή κατανομή της εργασίας, οι οποίες όμως συνεπάγονται μονομερείς καταπονήσεις και κινδύνους για την υγεία.

2.5.1.6 Το ποσοστό της επισφαλούς απασχόλησης υπό την μορφή ακούσιας μερικής απασχόλησης, εργασίας ορισμένου χρόνου και προσωρινής απασχόλησης βάσει του προτύπου απόσπασης των εργαζομένων αυξάνεται και οι συγκεκριμένες ομάδες απασχολούμενων αντιμετωπίζουν ως επί το πλείστον επιβαρυντικές συνθήκες εργασίας, υπό τη μορφή μονότονων δραστηριοτήτων, βαρέων σωματικά καθηκόντων ή επικίνδυνου για την υγεία εργασιακού περιβάλλοντος. Οι επισφαλείς σχέσεις εργασίας σχετίζονται συχνά με περιορισμένη ποιότητα εργασίας, όπου είναι επείγουσα η λήψη μέτρων για την προστασία της εργασίας και την υγείας και την εργασιακή οργάνωση.

2.5.1.7 Ποιες είναι οι προσδοκίες των ίδιων των απασχολούμενων όσον αφορά μια «καλή δουλειά» καταδεικνύει μια αντιπροσωπευτική έρευνα που διεξήγαγε το Διεθνές Ινστιτούτο Εμπειρικής Κοινωνικής Οικονομίας (Internationalen Instituts für empirische Sozialökonomie — INIFES) στη Γερμανία (17). Η ανάλυση για τους μισθωτούς εργαζομένους κατέδειξε ότι οι πρωταρχικές πτυχές είναι η εισοδηματική ασφάλεια και η ασφάλεια της απασχόλησης, και στη συνέχεια ακολουθούν οι πτυχές σχετικά με την ποιότητα, όπως είναι η ενδιαφέρουσα εργασία και η εργασία που χαρακτηρίζεται από ποικιλομορφία. Στην τρίτη θέση εντοπίζονται οι κοινωνικές πτυχές, όπως η συνεργατική νοοτροπία της επιχείρησης και η αμοιβαία υποστήριξη. Ειδικότερα, κατά την άποψη των ενδιαφερόμενων οι παρακάτω πτυχές της εργασίας, οι οποίες παρατίθενται κατά σειρά σπουδαιότητας, είναι καθοριστικές για την επαγγελματική τους ικανοποίηση και την αποδοτικότητά τους: 1. σταθερό, αξιόπιστο εισόδημα, 2. ασφάλεια της θέσης εργασίας, 3. πρέπει να αντλούν ικανοποίηση από την εργασία, 4. ανθρώπινη μεταχείριση από τον προϊστάμενο, 5. σχέση εργασίας αορίστου χρόνου, 6. προώθηση της συναδελφικότητας, 7. προστασία της υγείας στον τόπο εργασίας, 8. η εργασία πρέπει να είναι ενδιαφέρουσα, 9. πολύπτυχη εργασία με ευρύ φάσμα καθηκόντων, 10. άσκηση επιρροής στις μεθόδους εργασίας. Όλες αυτές οι πτυχές υποστηρίχθηκαν από το 70 % έως το 90 % των ερωτηθέντων. Άλλα κριτήρια που επίσης έλαβαν την ευρεία υποστήριξη των ερωτηθέντων (πάνω από το 60 %) σχετικά με την έννοια «καλή δουλειά» αφορούσαν τη δυνατότητα των εργαζομένων για περαιτέρω ανάπτυξη των ικανοτήτων τους, καθώς και την προσδοκία ότι οι προϊστάμενοι θα πρέπει να προωθούν την εξειδίκευση και την επαγγελματική εξέλιξη Η έρευνα κατέδειξε επίσης ότι η υψηλή ποιότητα της εργασίας, η οποία ευθυγραμμίζεται σε μεγάλο βαθμό με τα υποκειμενικά κριτήρια όσον αφορά την «καλή δουλειά», έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της επαγγελματικής ικανοποίησης, την προθυμία για εργασία και την ενίσχυση της αποδοτικότητας των εργαζομένων. Μπορούμε συνεπώς να συμπεράνουμε ότι αυτό έχει θετικό αντίκτυπο και για την παραγωγικότητα της εργασίας, μολονότι αυτή η σχέση δεν εξετάστηκε εμπεριστατωμένα.

2.5.2 Οργάνωση της εργασίας κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας

2.5.2.1 Το ποσοστό απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας (55-65 ετών) στην Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να είναι ανεπαρκές και ο στόχος της Λισσαβώνας όσον αφορά την αύξηση του ποσοστού στο 50 % έως το 2010 δεν θα επιτευχθεί. Μια βασική αιτία για την πρόωρη αποχώρηση των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας από την επαγγελματική ζωή αποτελεί η φθορά της υγείας τους λόγω επιβαρυντικών συνθηκών εργασίας και υψηλής έντασης της εργασίας, καθώς και υψηλού ποσοστού ανεργίας. Στο παρελθόν, η πολιτική προσωπικού των επιχειρήσεων εστιαζόταν στην παροχή κινήτρων σε εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας για την πρόωρη αποχώρησή τους από τον επαγγελματικό βίο. Αυτό οδήγησε σε μια διαδικασία εκτοπισμού, η οποία επιβάρυνε σημαντικά και τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

2.5.2.2 Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ δεν επαρκεί η διατύπωση απλώς φιλόδοξων στόχων, χωρίς ταυτόχρονα να δημιουργούνται οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την επίτευξή τους. Λαμβάνοντας υπόψη τη σημαντική έλλειψη θέσεων απασχόλησης, προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη μείωση των πιέσεων για επιδόσεις στις επιχειρήσεις και τις διοικήσεις και στη διαμόρφωση των όρων εργασίας και των απαιτήσεων όσον αφορά τις επιδόσεις κατά τρόπο εύλογο, ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές στη διάρκεια της (μακρόχρονης) επαγγελματικής τους σταδιοδρομίας. Για την υλοποίηση αυτού του στόχου, σε πολλές επιχειρήσεις είναι απαραίτητη η ενίσχυση του εργατικού δυναμικού, προκειμένου να περιοριστούν οι πιέσεις για τις επιδόσεις και να προληφθεί η πρόωρη φθορά της υγείας των εργαζομένων. Η βελτίωση της ποιότητας της εργασίας μέσω κατάλληλων δράσεων για τη διαμόρφωση και οργάνωση της εργασίας, καθώς η επαρκής κατανομή των ανθρώπινων πόρων συνιστούν καθοριστικά μέσα για την επίτευξη αυτού του στόχου. Ως εκ τούτου, ξεχωριστή βαρύτητα θα πρέπει να δοθεί όχι στην αύξηση της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης, αλλά στην προσέγγιση της πραγματικής με τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης. Για το σκοπό αυτό απαιτείται κυρίως η εφαρμογή μέτρων για την οργάνωση της εργασίας και τροποποίηση της πολιτικής προσωπικού των επιχειρήσεων για τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας.

2.5.2.3 Η ομάδα εμπειρογνωμόνων «Το μέλλον της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ» συνιστά στο πλαίσιο αυτό τη λήψη μέτρων σε τρία επίπεδα. Παράλληλα με την μεταρρύθμιση των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, στόχο της οποίας αποτελεί ο περιορισμός των κινήτρων για την πρόωρη αποχώρηση των εργαζομένων από την επαγγελματική ζωή, η ομάδα θεωρεί ότι τα μέτρα που θα ληφθούν πρέπει να εστιασθούν στο επίπεδο των επιχειρήσεων. Κρίνονται απαραίτητες η ενίσχυση της συμμετοχής των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας στις δράσεις κατάρτισης, η βελτίωση των όρων εργασίας και ο εκσυγχρονισμός της οργάνωσης της εργασίας. Οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας θα πρέπει να εναρμονιστούν καλύτερα με τις ικανότητες και δεξιότητες των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, ειδικά μέσω της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και της διευκόλυνσης της αλλαγής θέσης εργασίας στο εσωτερικό της επιχείρησης (18). Επιπλέον, κρίνεται απαραίτητη η αλλαγή της νοοτροπίας της κοινωνίας, η οποία θα πρέπει να επανεκτιμήσει την αξία των γνώσεων που αποκομίζονται μέσω της πείρας και των δεξιοτήτων που αποκτούν οι εργαζόμενοι κατά την επαγγελματική τους ζωή.

Βρυξέλλες, 13 Σεπτεμβρίου 2006 Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Anne-Marie SIGMUND

(1) Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 1ης και 2ας Ιουνίου 2006, σ. 17 (ελληνικό κείμενο). URL: http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/el/lsa/90049.pdf.

(2) «Ευελιξία με ασφάλεια — Κοινή συνεισφορά της Επιτροπής Απασχόλησης και της Επιτροπής Κοινωνικής Προστασίας» που υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο Απασχόλησης και Κοινωνικής Πολιτικής στις 1 και 2 Ιουνίου 2006. URL: http://register.consilium.europa.eu/pdf/gr/06/st09/st09633.el06.pdf.

(3) Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο, στην Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και στην Επιτροπή των Περιφερειών «Ευρωπαϊκές αξίες και παγκοσμιοποίηση — Εισήγηση της Επιτροπής στη σύνοδο των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων που θα πραγματοποιηθεί τον Οκτώβριο» (COM(2005) 525 τελικό/2 της 3.11.2005), σ. 5.

(4) Βλ. σχετικά τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ που υιοθετήθηκε στις 6 Ιουλίου 2006 με θέμα «Κοινωνική συνοχή: να δοθεί περιεχόμενο σ' ένα ευρωπαϊκό πρότυπο», εισηγητής: ο κ. Ehnmark. URL: http://eescopinions.eesc.europa.eu/viewdoc.aspx?doc=//esppub1/esp_public/ces/soc/soc237/el/ces973-2006_ac_el.doc.

(5) Βλ. σχετικά τις παρακάτω γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ:

σχετικά με την «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με θέμα: Αύξηση της απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και καθυστέρηση της εξόδου από την αγορά εργασίας» (ΕΕ C 157 της 28.6.2005, σ. 120-129), εισηγητής: ο κ. DANTIN).

URL: http://eescopinions.esc.eu.int/viewdoc.aspx?doc=//esppub1/esp_public/ces/soc/soc178/el/ces1649-2004_ac_el.doc.

σχετικά με την «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Παραγωγικότητα: το κλειδί για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών οικονομιών και επιχειρήσεων», εισηγητές: ο κ. MORGAN/η κ. SIRKEINEN; συνεισηγητής: ο κ. EHNMARK (ΕΕ C 85 της 8.4.2003, σ. 95-100).

URL: http://europa.eu.int/eur-lex/pri/el/oj/dat/2003/c_085/c_08520030408el00950100.pdf.

(6) Σύσταση του Συμβουλίου της 12ης Ιουλίου 2005 σχετικά με τις ολοκληρωμένες κατευθυντήριες γραμμές για τις οικονομικές πολιτικές των κρατών μελών και της Κοινότητας (2005-2008) (ΕΕ L 205 της 6.8.2005, σ. 28-37).

URL: http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/site/el/oj/2005/l_205/l_20520050806el00280037.pdf.

(7) «Η αντιμετώπιση των προκλήσεων — Η στρατηγική της Λισσαβώνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση». Έκθεση της ομάδας υψηλού επιπέδου υπό τον Wim Kok, Νοέμβριος 2004 (Έκθεση Kok), σ. 16-17.

URL: http://europa.eu.int/growthandjobs/pdf/kok_report_el.pdf.

(8) Όπου προηγ.

(9) Βλ. σχετικά τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ της 15.9.2004 με θέμα «Προς το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα: Ερευνητικές ανάγκες στο πλαίσιο των δημογραφικών μεταβολών — Ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων και τεχνολογικές ανάγκες», εισηγήτρια: η κ. Heinisch (ΕΕ C 74 της 2.3.2005, σ. 44-54).

URL: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/el/oj/2005/c_074/c_07420050323el00440054.pdf.

(10) Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο «Ώρα να ανεβάσουμε ταχύτητα — Η νέα εταιρική σχέση για την ανάπτυξη και την απασχόληση» (COM(2006) 30 τελικό — ΜΕΡΟΣ 1 της 25.1.2006), σ. 19.

(11) Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών, 23 και 24 Μαρτίου 2006: Συμπεράσματα της Προεδρίας, σημείο 18 κ.ε.

URL: http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/el/ec/89027.pdf.

(12) Συμπεράσματα της Προεδρίας, σημεία 20 και 21.

URL: http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/el/ec/90119.pdf.

(13) «Jobs, Jobs, Jobs — Creating more employment in Europe» — report of the Employment Taskforce chaired by Wim Kok («Θέσεις εργασίας, θέσεις εργασίας, θέσεις εργασίας — Αύξηση της απασχόλησης στην Ευρώπη», έκθεση της ειδικής ομάδας για την απασχόληση υπό την προεδρία του Wim Kok), Νοέμβριος 2003, σ. 49.

URL: http://europa.eu/comm/employment_social/employment_strategy/pdf/etf_en.pdf.

(14) Όπου προηγ., σ. 51.

(15) Report of the High-Level Group on the future of social policy in the enlarged European Union (Έκθεση της ομάδας υψηλού επιπέδου για το μέλλον της κοινωνικής πολιτικής στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση), Μάιος 2004.

URL: http://europa.eu.int/comm/employment_social/publications/2005/ke6104202_en.pdf.

(16) European Agency for Safety and Health at Work: Quality of the Working Environment and Productivity — Working Paper (2004).

URL: http://osha.eu.int/publications/reports/211/quality_productivity_en.pdf (μόνο στα αγγλικά).

(17) «Was ist gute Arbeit? Anforderungen aus Sicht von Erwerbstδtigen» — Kurzfassung. INIFES, Νοέμβριος 2005.

URL: http://www.inqa.de/Inqa/Redaktion/Projekte/Was-ist-gute-Arbeit/gute-arbeit-endfassung,property=pdf,bereich=inqa,sprache=de,rwb=true.pdf (μόνο στα γερμανικά).

(18) Report of the High-Level Group on the future of social policy in the enlarged European Union (Έκθεση της ομάδας υψηλού επιπέδου για το μέλλον της κοινωνικής πολιτικής στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση), Μάιος 2004, σ. 37.

URL: http://europa.eu/comm/employment_social/publications/2005/ke6104202_en.pdf.