EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 303/64

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2016/C 303/08)

Εισηγητής: ο κ. Mindaugas MACIULEVIČIUS

Στις 16 Δεκεμβρίου 2015, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η επερχόμενη ολλανδική προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα

«Πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων»

(διερευνητική γνωμοδότηση).

Το ειδικευμένο τμήμα «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 11 Μαΐου 2016.

Κατά την 517η σύνοδο ολομέλειάς της, που πραγματοποιήθηκε στις 25 και 26 Μαΐου 2016 (συνεδρίαση της 26ης Μαΐου 2016), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 152 ψήφους υπέρ, 1 ψήφο κατά και 1 αποχή την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1 Αναγνωρίζοντας την επείγουσα ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι πολλαπλές οικονομικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνέπειες της παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων, η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη να αναπτύξουν ένα σαφές ενωσιακό πολιτικό και εφαρμοστικό σχέδιο για την ανάπτυξη ενός βιώσιμου, ανθεκτικού, υγιούς, δίκαιου και φιλικού προς το κλίμα συστήματος τροφίμων, το οποίο θα ευνοεί τη συνεργασία και την αμοιβαία κατανόηση όλων των συναρμοδίων της αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμων. Πρέπει να διασφαλιστεί η καλύτερη συνάφεια και ενσωμάτωση των στόχων και των μέσων πολιτικής που σχετίζονται με τα τρόφιμα (π.χ. ως προς τη γεωργία, το περιβάλλον, την υγεία, το κλίμα, την απασχόληση κλπ.), με γνώμονα τους τρεις πυλώνες της αειφορίας.

1.2 Κρίνεται άκρως απαραίτητη η μετάβαση σε πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων, που θα εμπερικλείουν όλες τις φάσεις, από την παραγωγή μέχρι την κατανάλωση· πρέπει οι παραγωγοί να καλλιεργούν περισσότερα τρόφιμα με παράλληλη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, ενώ οι καταναλωτές θα πρέπει να ενθαρρύνονται να προτιμούν μια θρεπτική και υγιεινή διατροφή με μικρότερο αποτύπωμα άνθρακα. Η ΕΕ πρέπει να εντείνει τις προσπάθειες για την εφαρμογή των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (SDG), καθότι αυτοί παρέχουν ένα κρίσιμης σημασίας πλαίσιο για την από κοινού δράση με στόχο τον επισιτισμό του πλανήτη κατά τρόπο βιώσιμο μέχρι το 2030.

1.3 Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι κανένα σύστημα παραγωγής τροφίμων δεν μπορεί από μόνο του να τροφοδοτήσει με ασφάλεια τον πλανήτη, όμως ένας συνδυασμός διαφορετικών συμβατικών, καινοτόμων και αγρο-οικολογικών πρακτικών θα μπορούσε να συμβάλει στην καλύτερη αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών και κλιματικών ζητημάτων των σημερινών συστημάτων παραγωγής τροφίμων. Ειδικότερα, ένα μείγμα γεωργίας ακριβείας, με περαιτέρω ανάπτυξη των ΤΠΕ, των δορυφορικών συστημάτων και της αγρο-οικολογίας, θα μπορούσε να συμπληρώσει τη συμβατική γεωργία, παρέχοντας ένα σύνολο αρχών και πρακτικών που αποσκοπούν στην ενίσχυση της βιωσιμότητας γεωργικών συστημάτων όπως η καλύτερη χρήση της βιομάζας, η βελτίωση της αποθήκευσης και της κινητοποίησης της βιομάζας, η διασφάλιση ευνοϊκών εδαφικών συνθηκών, η προώθηση της διαφοροποίησης των καλλιεργειών και η ελαχιστοποίηση της χρήσης φυτοφαρμάκων. Η περαιτέρω προαγωγή κλειστών γεωργικών προτύπων θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια γεωργία χωρίς εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ εισήγαγε ένα συνδυασμό μέτρων (οικολογικός προσανατολισμός, γεωργικο-περιβαλλοντικά και κλιματικά προγράμματα κ.λπ.), ο οποίος μπορεί να θεωρηθεί ως βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

1.4 Αναγκαία προϋπόθεση για την εξασφάλιση βιώσιμων και σταθερών πρόσθετων επενδύσεων στις γεωργικο-περιβαλλοντικές τεχνολογίες και τις φιλικές προς το περιβάλλον τεχνικές είναι η διασφάλιση ενός σταθερού και εύλογου εισοδήματος για όλους όσοι απασχολούνται στην αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων.

1.5 Η πρόληψη και η μείωση της σπατάλης τροφίμων αποτελεί κοινή ευθύνη όλων των συναρμοδίων στην αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων. Η ΕΟΚΕ επικροτεί το σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, βάσει της δέσμης μέτρων για την κυκλική οικονομία, να δημιουργήσει έναν δίαυλο ενδιαφερομένων με στόχο τη συμβολή στη διατύπωση των απαραίτητων μέτρων και την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών για την πρόληψη και τη μείωση της σπατάλης τροφίμων. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται στην πράξη στα κράτη μέλη η ιεράρχηση της χρήσης των τροφίμων, μεταξύ άλλων σε σχέση με τα οικονομικά κίνητρα που θα μπορούσαν να εκπέμπουν ανάμεικτα μηνύματα προς τις επιχειρήσεις. Η ΕΟΚΕ στηρίζει την αποτελεσματική εφαρμογή της ιεράρχησης των απορριμμάτων και ζητεί επίσης την αναθεώρηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1069/2009 κατά τρόπο ώστε τα τρόφιμα που δεν είναι κατάλληλα για κατανάλωση από τον άνθρωπο να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ζωοτροφές, όπου αυτό είναι ασφαλές.

1.6 Πρέπει να προκριθούν βιώσιμες επιλογές τροφίμων με αύξηση της διαθεσιμότητας και της προσιτότητάς τους στους καταναλωτές. Η κατανάλωση των βιώσιμων τροφίμων θα πρέπει να ενθαρρυνθεί με τη δημιουργία μεγαλύτερης ζήτησης στην αγορά, μέσω των πράσινων δημόσιων προμηθειών ή άλλων προσεγγίσεων. Η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να αναθεωρήσουν τις εθνικές διατροφικές κατευθυντήριες γραμμές, έτσι ώστε αυτές να χαρακτηρίζονται από αειφορία και να υποστηρίζεται η διατροφική αγωγή στα σχολικά προγράμματα. Η ΕΕ οφείλει επίσης να προωθήσει την αναγραφή της προέλευσης και την ανάπτυξη σημάτων που αποτυπώνουν σαφώς την πτυχή της βιωσιμότητας των προϊόντων διατροφής, καθώς και πανευρωπαϊκές οπτικές διαφημιστικές εκστρατείες για τα υγιεινά τρόφιμα και την υγιεινή διατροφή.

1.7 Οι πολιτικές της ΕΕ, σε συνδυασμό με ειδικά προγράμματα έρευνας και καινοτομίας, όπως και με την παροχή οικονομικών κινήτρων στους παραγωγούς τροφίμων, πρέπει: — να προωθήσουν τη σταδιακή απεξάρτηση της γεωργίας από τα ορυκτά καύσιμα, — να υποστηρίξουν την αποδοτικότερη χρήση των πόρων, συμπεριλαμβανομένης της γης, των υδάτων και των θρεπτικών ουσιών, σε ολόκληρο το σύστημα παραγωγής.

1.8 Η μετάβαση σε βιώσιμα συστήματα τροφίμων απαιτεί μια συνολική πολιτική για τα τρόφιμα, σε συνδυασμό με μια ευρεία στρατηγική για τη βιοοικονομία, και όχι μόνο μια γεωργική πολιτική. Για την αντιμετώπιση των αλληλένδετων ζητημάτων που επισημαίνονται στην παρούσα γνωμοδότηση, δεν είναι τόσο απαραίτητη η πολωτική συζήτηση, όσο η διεπιστημονική σκέψη με τη συμμετοχή των ΓΔ της Επιτροπής, ενός ευρέος φάσματος υπουργείων και θεσμικών οργάνων, των τοπικών και περιφερειακών αρχών από τα κράτη μέλη και των συναρμοδίων από όλα τα συστήματα τροφίμων. Η ΕΟΚΕ ελπίζει ότι θα αναγνωριστεί η αλληλεξάρτηση της παραγωγής και της κατανάλωσης τροφίμων και ότι θα αναπτυχθεί η κατάλληλη ενωσιακή πολιτική προσέγγιση, που θα συμπεριλαμβάνει διάφορες ιδιωτικές πρωτοβουλίες, με σκοπό την χαρτογράφηση της πορείας προς την αειφορία, την υγεία και την ανθεκτικότητα. Ωστόσο, η κοινή γεωργική πολιτική και η κοινή πολιτική αλιείας θα διαδραματίσουν επίσης σημαντικό ρόλο στην ΕΕ στο μέλλον.

2. Εισαγωγή

2.1 Κατόπιν αίτησης της ολλανδικής προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, η ΕΟΚΕ εκπονεί την παρούσα γνωμοδότηση για να επισημάνει τις ολοένα και σοβαρότερες ανησυχίες της κοινωνίας πολιτών ως προς τις συνέπειες της παραγωγής και της κατανάλωσης τροφίμων στο περιβάλλον, στην υγεία, στην οικονομία και στην κοινωνία, καθώς και όσον αφορά τα συναφή ζητήματα επισιτισμού του αυξανόμενου πληθυσμού του πλανήτη με τους υπάρχοντες περιορισμένους πόρους. Ο επισιτισμός αποτελεί κεντρικό άξονα όλων των κοινωνιών μας: εξαρτάται από τους φυσικούς πόρους και παράλληλα τους επηρεάζει, επιδρά στη δημόσια υγεία και έχει καταλυτική σημασία για την ενωσιακή οικονομία, καθότι είναι ο μεγαλύτερος τομέας της ΕΕ ως προς την απασχόληση και τη συμβολή στο ΑΕγχΠ.

2.2 Σύμφωνα με την «ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου για την επισιτιστική ασφάλεια και τη διατροφή της επιτροπής παγκόσμιας ασφάλειας στον τομέα των τροφίμων», ως «βιώσιμο σύστημα τροφίμων» ορίζεται «ένα σύστημα διατροφής το οποίο παρέχει επισιτιστική ασφάλεια και διατροφή για όλους κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να μην τίθενται σε κίνδυνο οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές βάσεις για τη δημιουργία επισιτιστικής ασφάλειας και διατροφής για τις μελλοντικές γενιές (1). Η μετάβαση προς πιο ανθεκτικά και βιώσιμα συστήματα τροφίμων αφορά ως εκ τούτου όλες τις αλληλένδετες και συναφείς δραστηριότητες που υπεισέρχονται στην παραγωγή, τη μεταποίηση, τη μεταφορά, την αποθήκευση, την εμπορία και την κατανάλωση τροφίμων. Αναγνωρίζεται επίσης η σημασία των παγκόσμιων τάσεων κατανάλωσης ως οδηγού για τον τρόπο παραγωγής τροφίμων, καθώς και για τα είδη τροφίμων που παράγονται.

2.3 Η ΕΟΚΕ θα ασχοληθεί με το θέμα των βιώσιμων συστημάτων τροφίμων κατά τρόπο σφαιρικό και θα επικεντρωθεί κυρίως στο ενωσιακά δεδομένα, μολονότι θα συνεκτιμηθούν και οι προεκτάσεις πέραν της ΕΕ, καθότι η τελευταία αποτελεί τον βασικό εξαγωγέα και εισαγωγέα γεωργικών και λοιπών διατροφικών προϊόντων παγκοσμίως.

2.4 Το 2014 αναμενόταν η έκδοση ανακοίνωσης με θέμα τον βιώσιμο επισιτισμό, όμως αργότερα αποσύρθηκε από το πρόγραμμα εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Στο σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία του Δεκεμβρίου του 2015 εξετάστηκαν μερικά από τα θέματα αυτά και συμπεριλήφθηκε η μείωση της σπατάλης τροφίμων ως βασική προτεραιότητα· έτσι αντικατοπτρίζεται η δέσμευση που ανέλαβαν η ΕΕ και τα κράτη μέλη, στο πλαίσιο των στόχων για τη βιώσιμη ανάπτυξη των Ηνωμένων Εθνών με ορίζοντα το 2030, να περιοριστεί στο ήμισυ η κατά κεφαλήν σπατάλη τροφίμων σε επίπεδο λιανικής πώλησης και καταναλωτή και να μειωθούν οι απώλειες τροφίμων κατά μήκος της αλυσίδας παραγωγής και εφοδιασμού (SDG 12.3).

3. Κύρια ζητήματα των σημερινών συστημάτων τροφίμων

3.1 Η Διεθνής Επιτροπή Φυσικών Πόρων των Ηνωμένων Εθνών θεωρεί ότι η παραγωγή τροφίμων έχει τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική επίδραση από κάθε άλλον τομέα όσον αφορά τη χρήση πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο (2) — ωστόσο στην ΕΕ είναι πολύ μικρότερη. Τα συστήματα τροφίμων χρησιμοποιούν πολλούς φυσικούς πόρους, μεταξύ άλλων τη γη, το έδαφος, το νερό και τον φώσφορο, καθώς και ενέργεια, για την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων, την επεξεργασία, τη συσκευασία, τη μεταφορά και την ψύξη. Όπως είναι λοιπόν αναμενόμενο, έχει επίσης αντίκτυπο στο περιβάλλον, μεταξύ άλλων με την απώλεια βιοποικιλότητας, την αποδάσωση, την υποβάθμιση του εδάφους, τη ρύπανση των υδάτων και της ατμόσφαιρας και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Η συνεχιζόμενη απώλεια γεωργικής βιοποικιλότητας σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης παραμένει ζήτημα που προκαλεί σοβαρές ανησυχίες (3). Σε παγκόσμιο επίπεδο, στην πλειονότητα των περιπτώσεων παρατηρείται πλήρης εκμετάλλευση ή και υπερεκμετάλλευση των αλιευμάτων. Είναι επομένως απαραίτητη η διαχείριση όλων αυτών των πόρων κατά τρόπο αποδοτικό και βιώσιμο προκειμένου να διασφαλιστεί η συνεχής προμήθεια υγιεινών και προσιτών τροφίμων.

3.2 Σε παγκόσμιο επίπεδο, το ένα τρίτο των τροφίμων που παράγονται για κατανάλωση από τον άνθρωπο χάνεται ή σπαταλάται, ποσοστό το οποίο αντιστοιχεί σε έως και 1,6 δισεκατομμύρια τόνους τροφίμων και έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του 8 % των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου παγκοσμίως (4). Η παραγωγή τροφίμων που δεν θα καταναλωθούν αποτελεί περισσότερο από το 20 % της παγκόσμιας πίεσης επί της βιοποικιλότητας και καταναλώνει κοντά στο 30 % του συνόλου της γεωργικής γης παγκοσμίως.

3.3 Κάθε χρόνο στην ΕΕ σπαταλώνται περίπου 100 εκατομμύρια τόνοι τρόφιμα (5), ποσότητα η οποία προβλέπεται να αυξηθεί κατά 20 % μέχρι το 2020 εάν δεν αναληφθεί προληπτική δράση. Η σπατάλη τροφών στην Ευρώπη αφορά ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού, με τη συγκέντρωση σε επίπεδο νοικοκυριών να εκτιμάται στο 46 % (6). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι κατά τα τελευταία έτη στους τομείς της λιανικής πώλησης και της μεταποίησης έχει καταβληθεί σημαντική προσπάθεια για να βελτιωθούν η πρόληψη και η μείωση σπατάλης τροφίμων. Πάντως, οι προσπάθειες για τη βελτίωση της βιωσιμότητας της παραγωγής και της αλυσίδας εφοδιασμού δεν έχουν ιδιαίτερο νόημα εάν δεν συνοδεύονται από σύντονη δράση για τη μείωση της σπατάλης.

3.4 Πολύ λίγα είναι σήμερα γνωστά για τις απώλειες και τη σπατάλη τροφίμων σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης (7). Οι απώλειες και η σπατάλη τροφίμων προκαλούνται, για παράδειγμα, από την έλλειψη εκσυγχρονισμού σε ορισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, τις ακυρώσεις παραγγελιών και την αστάθεια των τιμών των βασικών προϊόντων, με αποτέλεσμα είτε το θάψιμο της σοδειάς στο χωράφι —όταν δεν είναι οικονομικώς βιώσιμη η συγκομιδή (όμως τουλάχιστον αυτό έχει θετική επίδραση στο περιβάλλον, αφού έτσι εμπλουτίζεται το έδαφος με οργανικές ύλες)— είτε την απόρριψη στις χωματερές και την κομποστοποίηση όσων τροφίμων δεν μπορούν να μεταπωληθούν. Ένα άλλο πρόβλημα είναι —και δεν θα σταματήσει να επιδεινώνεται— οι σοβαρές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις καιρικές συνθήκες και η πιθανή εκδήλωση επιδημιών. Εάν συνυπολογιστούν όλες αυτές οι συνέπειες, δεν είναι λίγα αυτά που κάθε έτος μπορούν να θεωρούνται σπαταλούμενα τρόφιμα. Σε σύγκριση με τον υπόλοιπο κόσμο, η ΕΕ είναι πολύ δραστήρια στην αντιμετώπιση αυτού του θέματος, και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να στηρίξει τη διάδοση των ορθών πρακτικών και τεχνογνωσίας στον εν λόγω τομέα.

3.5 Τα συστήματα τροφίμων είναι μία από τις αιτίες της κλιματικής αλλαγής και είναι έτσι δομημένα, ώστε επηρεάζονται σημαντικά από αυτή (8). Οι κλιματικές μεταβολές θα έχουν συνέπειες για τη διαθεσιμότητα βασικών φυσικών πόρων (νερό, έδαφος), με αποτέλεσμα σημαντικές αλλαγές στις συνθήκες παραγωγής τροφίμων και βιομηχανικής παραγωγής σε ορισμένες περιοχές (9). Ακραίες κλιματικές συνθήκες, όπως οι πλημμύρες, οι ξηρασίες, οι πυρκαγιές και οι ισχυροί άνεμοι, καθώς και η περαιτέρω εξάπλωση φυτικών και ζωικών ασθενειών που σχετίζονται με το κλίμα, επηρεάζουν ήδη την παραγωγή τροφίμων· θα συνεχίσουν δε με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στο μέλλον.

3.6 Στον κόσμο σήμερα συνυπάρχουν ο υποσιτισμός και οι επιπτώσεις της υπεραφθονίας τροφίμων σε ορισμένα μέρη του πλανήτη. Περίπου 795 εκατομμύρια άνθρωποι υποσιτίζονται, ενώ ο αριθμός των υπέρβαρων ή παχύσαρκων ατόμων παγκοσμίως έχει υπερβεί τα 1,4 δισεκατομμύρια ενήλικες, αριθμός ο οποίος αντιπροσωπεύει περίπου το 30 % του συνολικού πληθυσμού ενηλίκων. Παράλληλα, τα προβλήματα υγείας που σχετίζονται με την παχυσαρκία αυξάνονται ραγδαία τόσο στις αναπτυσσόμενες όσο και στις αναπτυγμένες χώρες (10). Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν έντονες ανισορροπίες στον τρόπο με τον οποίο παράγονται, διανέμονται και καταναλώνονται τα τρόφιμα. Η αύξηση του πληθυσμού, καθώς και η προβλεπόμενη αύξηση κατά 82 % της παγκόσμιας κατανάλωσης κρέατος έως το 2050, θα επιδεινώσουν και τα δύο προβλήματα (11). Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 20 ετών, με την αστικοποίηση και την οικονομική ανάπτυξη χωρών σε ολόκληρο τον κόσμο, έχει σημειωθεί μια διατροφική μεταστροφή, με αποτέλεσμα την αλλαγή του τρόπου παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων. Οι διατροφικές συνήθειες σε παγκόσμιο επίπεδο μετατοπίζονται προς συνθετότερα προϊόντα, περισσότερο κρέας και γαλακτοκομικά είδη, περισσότερη ζάχαρη και ποτά που περιέχουν ζάχαρη (12). Την ίδια στιγμή περισσότεροι άνθρωποι κάνουν καθιστική ζωή, γεγονός το οποίο οδηγεί στην έλλειψη σωματικής δραστηριότητας.

3.7 Η κτηνοτροφία διαδραματίζει σημαντικό και απολύτως απαραίτητο ρόλο στα συστήματα τροφίμων ως πηγή υψηλής ποιότητας πρωτεΐνης και άλλων θρεπτικών συστατικών, όπως βιταμινών και ιχνοστοιχείων. Η κτηνοτροφία διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο στους κύκλους θρεπτικών ουσιών σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης και σε περιφερειακό επίπεδο, καθώς και στην προστασία των ανοιχτών και διαφοροποιημένων τοπίων, των εκτάσεων μόνιμων βοσκοτόπων και των ημι-φυσικών οικοτόπων, όπως και στη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Εκτός αυτού, παρέχει στους ανθρώπους εισόδημα, περιουσιακά στοιχεία και τρόπους να κερδίσουν τα προς το ζην. Συγχρόνως, η ΕΕ διαθέτει επίσης πολλές γεωργικές εκτάσεις που στην πράξη είναι κατάλληλες μόνο για βοσκή. Ωστόσο, τα τελευταία 50 χρόνια σημειώθηκε υπερτετραπλασιασμός της παγκόσμιας παραγωγής κρέατος και αυγών, ενώ και η παραγωγή γάλακτος έχει υπερδιπλασιαστεί. Κατά την ίδια περίοδο ο ανθρώπινος πληθυσμός παγκοσμίως απλώς διπλασιάστηκε (13). Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι η σύνθεση της ζήτησης έχει επίσης μεταβληθεί και ότι η αύξηση της παραγωγής κρέατος, γάλακτος και αυγών συνδέεται με την αύξηση του εισοδήματος, ενώ οι τιμές τους έχουν παραμείνει χαμηλές.

3.8 Λαμβάνοντας υπόψη τα τρόφιμα φυτικής προέλευσης που καλλιεργούνται για τον άνθρωπο, τις τροφές φυτικής προέλευσης που καλλιεργούνται για τα ζώα και τις καλλιέργειες τροφίμων φυτικής προέλευσης που χρησιμοποιούνται για σπόρους και βιομηχανικούς σκοπούς, όπως τα βιοκαύσιμα, ο κόσμος παράγει σήμερα μιάμιση φορά τα τρόφιμα που απαιτούνται για τον επισιτισμό του σημερινού πληθυσμού και πιθανότατα επαρκή ποσότητα για τον επισιτισμό του πληθυσμού το 2050. Ωστόσο, τα σημερινά επίπεδα σπαταλούμενων τροφίμων παγκοσμίως και η παραγωγή ζωοτροφών για τη διατήρηση της αύξησης της κατανάλωσης κρέατος δημιουργούν ζήτηση για σημαντική αύξηση στην παραγωγή τροφίμων. Για τον επισιτισμό του πλανήτη κατά τρόπο βιώσιμο από το 2050 και μετά, απαιτείται συνδυασμένη αύξηση της παραγωγικότητας και της βελτιστοποίησης στις υφιστάμενες γεωργικές εκτάσεις και αλιευτικές δραστηριότητες που να συνάδουν με τη σταθερότητα και την ποιότητα του περιβάλλοντος, την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία, την κοινωνική δικαιοσύνη, καθώς και στροφή προς τη βιώσιμη διατροφή και συνεχής μείωση της απώλειας και της σπατάλης τροφίμων.

3.9 Η αύξηση των τιμών των γεωργικών προϊόντων και των γεωργικών εισροών και η αστάθεια των τιμών κατά την τελευταία δεκαετία έχουν θέσει υπό αμφισβήτηση την επισιτιστική ασφάλεια και την ευρωστία του συστήματος τροφίμων και εγείρουν σοβαρές ανησυχίες τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τους παραγωγούς. Αφενός, οι υψηλές τελικές τιμές δεν έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση του εισοδήματος των παραγωγών τροφίμων· αντιθέτως, η μείωση ή στασιμότητά του συμπιέζει τους συντελεστές εργασίας και απειλεί έτσι τη σταθερότητα του εισοδήματος όλων των παραγόντων. Αφετέρου, η οικονομική κρίση έχει πλήξει ιδιαιτέρως την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Αναγκαία προϋπόθεση για την εξασφάλιση βιώσιμων και σταθερών περαιτέρω επενδύσεων στις γεωργικο-περιβαλλοντικές τεχνολογίες και τις φιλικές προς το περιβάλλον τεχνικές είναι η διασφάλιση ενός σταθερού και εύλογου εισοδήματος για όλους όσοι απασχολούνται στην αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων.

3.10 Οι πρόσφατες εξελίξεις στις γεωργικές αγορές, ιδίως στον γαλακτοκομικό τομέα, παρέχουν σαφείς αποδείξεις τέτοιων πιθανών ανισορροπιών, όπου αιτία δεν είναι μόνον η υπερπροσφορά στην αγορά, αλλά και οι πολιτικού χαρακτήρα απαγορεύσεις από παλιές αγορές εξαγωγών. Η μελλοντική σταθερότητα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ανθεκτικότητα της βάσης εφοδιασμού στους κραδασμούς, με σοβαρότερο αυτόν της κλιματικής αλλαγής. Από τις ενωσιακές πολιτικές πρέπει να προαχθούν ουσιαστικά η διαφοροποίηση των γεωργικών και κτηνοτροφικών μονάδων, η καινοτόμος χρηματοδότηση, τα προγράμματα εγγύησης του εισοδήματος και άλλα ρηξικέλευθα μέσα διαχείρισης της αγοράς, τα οποία προσφέρουν προστασία από τις μεταπτώσεις στο κλίμα ή στην αγορά.

3.11 Η επίδραση των τιμών των τροφίμων στην κοινωνία και στην αναδιανομή πρέπει να εξεταστούν τόσο από τη σκοπιά του παραγωγού, όσο και από τη σκοπιά του καταναλωτή. Στις μέρες μας πολλοί καταναλωτές δεν έχουν τη δυνατότητα να αγοράζουν τρόφιμα βέλτιστης ποιότητας. Τα τελευταία χρόνια έχουν αλλάξει οι σχέσεις εξουσίας στην αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων, οδηγώντας στην προοδευτική συγκέντρωση παραγωγών τροφίμων και εμπόρων λιανικής στην αγορά και, συνεπώς, σε στροφή στη διαπραγματευτική ισχύ, κυρίως προς όφελος του τομέα του λιανικού εμπορίου και σε βάρος των πρωτογενών παραγωγών. Το ζήτημα αυτό θα εξεταστεί σε χωριστή γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μια πιο δίκαιη αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων».

3.12 Δεδομένης της ολοένα και μεγαλύτερης βαρύτητας που αποκτούν, στο εμπόριο παγκοσμίως, οι διμερείς και οι ευρύτατες περιφερειακές διαπραγματεύσεις, ελλείψει ενός «Γύρου της Ντόχα» υπό τον ΠΟΕ, πρέπει να λαμβάνονται πλήρως υπόψη οι περιβαλλοντικές και κλιματικές επιπτώσεις, τα πρότυπα ποιότητας των τροφίμων και υγείας, τα γενικότερα πρότυπα υγιεινής και φυτοϋγειονομίας, καθώς και η παραγωγική διαδικασία (δηλαδή το «βιομηχανικό οικοσύστημα» μέσα στο οποίο διαρθρώνονται η παραγωγή, οι συνθήκες εργασίας, το πολιτισμικό πλαίσιο της παραγωγής και οι εργασιακές σχέσεις). Για την ΕΕ πρέπει οπωσδήποτε να αποφεύγεται οποιαδήποτε μετεγκατάσταση της παραγωγής τροφίμων σε τρίτες χώρες, εφόσον αυτή οφείλεται αποκλειστικά ή κυρίως στο γεγονός ότι η νομική βάση για την παραγωγή τροφίμων δεν είναι τόσο απαιτητική όσο στην ΕΕ. Οι πολιτικές της ΕΕ έχουν βασικό ρόλο να διαδραματίσουν σε παγκόσμιο επίπεδο στην ενθάρρυνση της παραγωγής ασφαλών και υγιεινών τροφίμων, με την απαγόρευση όσων εισαγωγών ειδών τροφίμων δεν τηρούν τα διεθνή πρότυπα υγιεινής και φυτοϋγειονομίας ή τα ενωσιακά πρότυπα ασφάλειας των τροφίμων.

3.13 Εδώ και 140 χρόνια οι συνεταιρισμοί παραγωγών έχουν αποδείξει ξεκάθαρα ότι είναι περισσότερο ανθεκτικοί στην αναταραχή των αγορών γεωργικών προϊόντων και ότι εργάζονται κατά της μετεγκατάστασης της παραγωγής τροφίμων. Επομένως, η περαιτέρω, ακόμη πιο ισχυρή προώθηση της συνεργασίας μεταξύ αγροτών και συνεταιρισμών και, ιδίως, μικρών συνεταιρισμών, με προσανατολισμό σε συγκεκριμένους κλάδους και περιφέρειες προβάλλει ως ζήτημα ζωτικής σημασίας. Συγκεκριμένα, πρέπει να δοθεί έμφαση σε κλάδους και περιφέρειες με περιορισμένη συνεργασία.

4. Βασικοί τομείς παρέμβασης για τη μετάβαση σε πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων

Προώθηση παραγωγής τροφίμων με αποδοτικότερη χρήση των πόρων και περισσότερο ανθεκτικής στην αλλαγή του κλίματος

4.1 Η μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της γεωργίας, της υδατοκαλλιέργειας και της αλιείας, συμπεριλαμβανομένων των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, απαιτεί αλλαγές στον τρόπο παραγωγής τροφίμων. Για τον τερματισμό της εξάντλησης των φυσικών πόρων, καθώς και για την προσαρμογή και τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, είναι απαραίτητη η υιοθέτηση πιο βιώσιμων πρακτικών. Αρκετά μέτρα θα μπορούσαν να ωφελήσουν την παραγωγικότητα αυξάνοντας παράλληλα την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, όπως η αύξηση της ποικιλομορφίας των ποικιλιών φυτών και ζώων, η βελτίωση του ζωικού κεφαλαίου μέσω της εκτροφής, η βελτίωση των φυτών, η ενίσχυση της λειτουργικότητας των γεωργικών οικοσυστημάτων και της διαχείρισης των υδάτων, η προώθηση και η εφαρμογή της έρευνας και καινοτομίας, η βελτιστοποίηση της λειτουργίας του εδάφους, η διευκόλυνση της μεταφοράς γνώσης και κατάρτισης, καθώς και η προώθηση τεχνολογικών αλλαγών μέσω στήριξης από επενδύσεις. Πρέπει να προωθηθεί περαιτέρω ανάπτυξη των δορυφορικών συστημάτων της ΕΕ και των μεγάλων κέντρων δεδομένων προκειμένου να διευκολυνθεί η έγκαιρη ανίχνευση και η πρόληψη ή η ετοιμότητα για ακραίες καιρικές συνθήκες και διαφορετικές ασθένειες. Θα πρέπει επίσης να προωθηθεί η γεωργία ακριβείας.

4.2 Η διατήρηση του οικογενειακού γεωργικού μοντέλου στην Ευρώπη είναι επίσης σημαντική και θα απαιτήσει την προώθηση της ανανέωσης των γενεών στο αγρόκτημα προκειμένου να αντιμετωπιστεί η γήρανση του πληθυσμού. Αυτό θα έχει θετική επίδραση στη δημιουργία θέσεων εργασίας στις αγροτικές περιοχές. Είναι επίσης σημαντικό να μπορεί να διατηρηθεί η διαφοροποίηση της γεωργικής παραγωγής σε όλες τις περιφέρειες της ΕΕ. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στις μειονεκτούσες αγροτικές περιοχές. Πρέπει να αναγνωριστούν διάφορα είδη εκμεταλλεύσεων και πρέπει να θεσπιστούν ειδικά στοχευμένα μέσα για τον σκοπό αυτό.

4.3 Τα τελευταία χρόνια έχουν κάνει την εμφάνισή τους αναδιοργανώσεις των αλυσίδων εφοδιασμού τροφίμων με στόχο την επανασύνδεση παραγωγών και καταναλωτών και την εκ νέου τοπική προσαρμογή της γεωργικής παραγωγής και της παραγωγής τροφίμων. Στις πρωτοβουλίες αυτές περιλαμβάνονται η στηριζόμενη από την κοινότητα γεωργία, οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού, τα εναλλακτικά δίκτυα τροφίμων, τα τοπικά συστήματα καλλιέργειας και οι απευθείας πωλήσεις. Ακόμη και αν ο τομέας είναι σχετικά μικρός, θα πρέπει να προωθηθεί περαιτέρω, καθώς έχει πολύ θετικά αποτελέσματα που σχετίζονται με την πώληση νωπών, ποιοτικών, υγιεινών και παραδοσιακών τροφίμων με θετικές κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις. Σημαντική είναι επίσης η συμβολή των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων στον τομέα αυτό. Πρέπει να υπογραμμιστεί ο ειδικός ρόλος των αστικών δήμων, καθότι πρέπει να υλοποιηθούν οι απαιτούμενες υποδομές και οι κατάλληλες επενδύσεις στις αστικές περιοχές, με σκοπό να διευκολυνθούν οι άμεσες πωλήσεις των παραγωγών. Πρέπει επίσης να ενθαρρύνονται οι ορθές πρακτικές του ιδιωτικού τομέα, για παράδειγμα όταν δημιουργείται μια τέτοια υποδομή με ιδιωτική πρωτοβουλία των τοπικών εμπορικών κέντρων.

4.4 Για την τόνωση της παραγωγής τροφίμων με πιο αποδοτική χρήση των πόρων, η μεταρρύθμιση της ΚΓΠ εισήγαγε έναν συνδυασμό μέτρων στα οποία περιλαμβάνονται ο υποχρεωτικός οικολογικός προσανατολισμός, γεωργικο-περιβαλλοντικά προγράμματα και η ευρεία στήριξη από το σύστημα παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις και την εφαρμοσμένη έρευνα, με σκοπό την επίλυση των προβλημάτων της επισιτιστικής ασφάλειας, της αλλαγής του κλίματος και της αειφόρου διαχείρισης των φυσικών πόρων, με παράλληλη προστασία της υπαίθρου και διατήρηση της αγροτικής οικονομίας. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί σημαντικό βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, η εφαρμογή του ωστόσο, τόσο από την άποψη της γραφειοκρατίας όσο και των οφελών που ενδέχεται να αποφέρει, θα μπορούσε να βελτιωθεί περαιτέρω.

4.5 Όσον αφορά την αλυσίδα της αλιείας, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί η σωστή ισορροπία μεταξύ υγιούς και βιώσιμου χαρακτήρα, με δεδομένο ότι η κατανάλωση ψαριών είναι μεν υγιεινή, αλλά η υπερβολική πίεση επί των ιχθυαποθεμάτων είναι συχνά διαμετρικά αντίθετη προς την οικολογική βιωσιμότητα. Η μεταρρύθμιση της κοινής αλιευτικής πολιτικής, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2013, πρέπει να συμβάλλει στην αποτελεσματικότερη χρήση των αλιευτικών πόρων, ιδίως μέσω του υποχρεωτικού στόχου της μέγιστης βιώσιμης απόδοσης που καθορίζεται για όλα τα ευρωπαϊκά ιχθυαποθέματα. Σημαντική είναι επίσης η αειφόρος ανάπτυξη των υπεράκτιων και ηπειρωτικών μορφών υδατοκαλλιέργειας.

Προαγωγή της πρόληψης και της μείωσης των απορριμμάτων τροφίμων κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμων

4.6 Η δέσμη μέτρων για την κυκλική οικονομία εμπεριέχει τη δέσμευση της ΕΕ και των κρατών μελών της για την επίτευξη του στόχου 12.3 των «στόχων για τη βιώσιμη ανάπτυξη των Ηνωμένων Εθνών» που αφορά τη μείωση κατά το ήμισυ των σπαταλούμενων τροφίμων έως το 2030. Για τη διευκόλυνση της επίτευξης του στόχου αυτού, κατευθυντήρια αρχή για τη διαχείριση των διατροφικών πόρων θα πρέπει να είναι η ιεράρχηση της χρήσης των τροφίμων, ενώ όλες οι σχετικές ενωσιακές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζονται και από αντίστοιχα οικονομικά κίνητρα. Με τον τρόπο αυτό θα μπορούσε να αποφευχθεί η σημερινή κατάσταση όπου είναι συχνά φθηνότερο οι βρώσιμες τροφές να θάβονται σε χώρους υγειονομικής ταφής από ό,τι είναι να προετοιμάζονται και να παραδίδονται σε τράπεζες τροφίμων.

4.7 Η βιώσιμη διαχείριση των πόρων απαιτεί επίσης αυξημένες προσπάθειες για την εκ νέου χρήση των υπολειμματικών ροών στην υψηλότερη δυνατή τιμή. Η διεξαγωγή νέας έρευνας στην οποία θα συγκρίνεται το κόστος της προετοιμασίας τροφίμων για αναδιανομή, ζωοτροφές, αναερόβια χώνευση και υγειονομική ταφή στην ΕΕ των 28 θα μπορούσε να συμβάλει στον εντοπισμό της επίδρασης των οικονομικών κινήτρων στην ορθή ιεράρχηση των απορριμμάτων της ΕΕ. Η δωρεά τροφίμων από τους κλάδους της φιλοξενίας και των υπηρεσιών εστίασης εξακολουθεί να θέτει προκλήσεις, ενώ και η νομοθεσία γύρω από αυτήν είναι ελάχιστα κατανοητή. Πρόκειται για βασικό τομέα, στον οποίο θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη η ευρεία κυκλοφορία ευρωπαϊκών οδηγιών στις επιχειρήσεις φιλοξενίας.

4.8 Η δέσμη μέτρων για την κυκλική οικονομία αναγνωρίζει επίσης την ανάγκη να αποσαφηνιστούν οι τρέχουσες οδηγίες γύρω από τη χρήση των τροφίμων που δεν είναι κατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση ως ζωοτροφής. Μια άρτια νομοθεσία που θα διέπει τις νέες τεχνολογίες αποστείρωσης των απορριμμάτων τροφίμων σε κεντρικό βιομηχανικό επίπεδο θα μπορούσε να εγγυηθεί τη μικροβιολογική ασφάλεια των ζωοτροφών, δημιουργώντας παράλληλα νέες θέσεις εργασίας και επενδυτικές ευκαιρίες και αποκομίζοντας περιβαλλοντικά οφέλη από την αποτελεσματικότερη εφαρμογή της ιεράρχησης των απορριμμάτων.

4.9 Καθότι η ευαισθητοποίηση των καταναλωτών και η αποδοχή από αυτούς είναι ζωτικής σημασίας, με την παροχή διδακτικού υλικού για τα τρόφιμα, τη βιωσιμότητα και τη σπατάλη τους επιδιώκεται να αυξηθεί η αξία των ειδών διατροφής και να ενισχυθούν οι συστημικές αλλαγές στη συμπεριφορά. Ήδη υπάρχουν μαθήματα σε σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και σε πανεπιστήμια, καθώς και εξειδικευμένα προγράμματα σε κλάδους της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, της μεταποίησης και της φιλοξενίας, με βάση ένα ευρύ φάσμα ορθών πρακτικών.

4.10 Επί σειρά ετών η ΕΕ προάγει, με τρόπο προβλεπτικό, δραστηριότητες υπέρ της μείωσης της σπατάλης τροφίμων. Το παράδειγμα της ΕΕ στην υλοποίηση του στόχου 12.3 θα συμβάλει δραστικά στην ευόδωση του στόχου σε παγκόσμιο επίπεδο, λ.χ. μέσω της διάδοσης ενωσιακών ορθών πρακτικών και τεχνογνωσίας.

Ενίσχυση της σχέσης μεταξύ των συστημάτων τροφίμων και των στρατηγικών για την κλιματική αλλαγή

4.11 Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται αισθητές σε όλες τις διαστάσεις της επισιτιστικής ασφάλειας —όχι μόνο στις συγκομιδές και στις καλλιέργειες, αλλά και στην υγεία των αγροτών, στην εξάπλωση παρασίτων και ασθενειών, στην απώλεια της βιοποικιλότητας, στην αστάθεια του εισοδήματος, στην ποιότητα του νερού κ.λπ. Άλλη δε πιθανή πηγή ανησυχίας είναι η απώλεια αρόσιμης γης εξαιτίας της υποβάθμισης του εδάφους και της αστικοποίησης της γεωργικής γης. Συνεπώς, είναι σημαντικό να διατηρηθεί η προτεραιότητα στη χρήση της γης για την παραγωγή τροφίμων. Τα ιδρύματα και ο ιδιωτικός τομέας διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διασφάλιση της ανθεκτικότητας των συστημάτων τροφίμων, π.χ. με την ενίσχυση συστημάτων κοινωνικής προστασίας για τη μείωση των κραδασμών για τα νοικοκυριά και με τη διασφάλιση συνεχών επενδύσεων σε τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα στους τομείς της γεωργίας και των τροφίμων, με τη βελτίωση της διαφοροποίησης των καλλιεργειών και την ανάπτυξη γενετικών πόρων, με την επένδυση στην ανθεκτική αγροτική ανάπτυξη τόσο εντός όσο και εκτός των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και με την εφαρμογή συστημάτων για την καλύτερη διαχείριση των κινδύνων που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή.

4.12 Λαμβάνοντας υπόψη τον οικονομικό πυλώνα της αειφορίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάσουν τόσο τον μετριασμό όσο και τις δυνατότητες δέσμευσης, παρέχοντας ταυτόχρονα όλα τα μέσα χρηματοδοτικής στήριξης με σκοπό την υλοποίηση και προωθώντας καινοτόμους μηχανισμούς σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Την εικόνα των επιπτώσεων των συστημάτων τροφίμων επί της κλιματικής αλλαγής συμπληρώνουν πρόσθετοι δείκτες για την αύξηση της γεωργικής παραγωγικότητας, την υπάρχουσα γη, τη διατροφή και την απώλεια και τη σπατάλη τροφίμων.

Προώθηση πιο υγιούς και βιώσιμης διατροφής

4.13 Η επιλογή υγιεινών τροφίμων είναι συχνά και βιώσιμη επιλογή (14), ιδίως με βάση μια ισορροπημένη διατροφή. Για παράδειγμα, η διατροφή με περισσότερες εποχικές, τοπικές και ποικίλες τροφές φυτικής προέλευσης είναι καλή τόσο για την υγεία όσο και για το περιβάλλον. Ένα πιο υγιεινό πρότυπο διατροφής μειώνει επίσης τον κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων ασθενειών, το κόστος υγειονομικής περίθαλψης και την απώλεια παραγωγικότητας της εργασίας στην οικονομία. Απαιτούνται αρχές για την ανάπτυξη υγιεινών και βιώσιμων διατροφικών οδηγιών, τις οποίες μπορούν να εκπονήσουν τα κράτη μέλη. Οι κατευθυντήριες γραμμές που αφορούν τη διατροφή και την προμήθεια έχουν άμεσο αντίκτυπο στην κατανάλωση όπου αυτές θεσπίζονται από δημόσια ιδρύματα, όπως σχολεία και νοσοκομεία. Αξίζει επίσης να αναγνωριστεί η υπό εξέλιξη διατροφική μετάβαση σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και ο ρόλος της ΕΕ στο να προσφέρει ένα θετικό πρότυπο για τη βιώσιμη διατροφή. Η «ημι-χορτοφαγική» (flexitarian) πρόταση για τη μείωση της κατανάλωσης κρέατος, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, που προωθείται για παράδειγμα στις Κάτω Χώρες, μπορεί να θεωρηθεί εν προκειμένω καλό παράδειγμα.

4.14 Πρωτοβουλίες όπως το σχέδιο διανομής τροφίμων στα σχολεία της ΕΕ, στο οποίο περιλαμβάνεται η παροχή συμβουλών διατροφής, καθώς και η διανομή θρεπτικών προϊόντων, συμβάλλουν προς την κατεύθυνση μιας πιο ισορροπημένης διατροφής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να καλέσει τα κράτη μέλη να ενισχύσουν την υγιή και βιώσιμη κατανάλωση. Πρέπει να προωθηθούν πανευρωπαϊκές οπτικές διαφημιστικές εκστρατείες για την υγιεινή διατροφή· αυτό θα μπορούσε επίσης να είναι ένας καλός τρόπος για την αύξηση της τοπικής κατανάλωσης κατά τη διάρκεια αναταραχής στις διεθνείς αγορές.

4.15 Δεδομένου ότι οι καταναλωτές συνηθίζουν όλο και περισσότερο να αγοράζουν προϊόντα διατροφής με χαμηλό κόστος, θα πρέπει να τονιστεί και πάλι η πραγματική αξία των τροφίμων. Τα προϊόντα χαμηλού κόστους δεν λαμβάνουν υπόψη εξωτερικούς παράγοντες όπως οι δαπάνες που σχετίζονται με την επεξεργασία του νερού. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, είναι απαραίτητη η διατροφική αγωγή στα σχολεία, σε συνδυασμό με την κατανόηση των υγιών διατροφικών προτύπων και των βασικών δεξιοτήτων μαγειρικής, οι οποίες μπορούν να υποστηρίξουν την καλή υγεία μέσα από παρασκευασμένα στο σπίτι γεύματα σύμφωνα με τις διατροφικές συστάσεις, καθώς και τη μείωση των απορριμμάτων τροφίμων.

4.16 Σημειώνεται ότι το υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Αθλητισμού των Κάτω Χωρών έχει εγκαινιάσει συμφωνία για τη βελτίωση της σύνθεσης των τροφίμων με ενώσεις από τους κλάδους των παραγωγών, του λιανικού εμπορίου, της εστίασης και της φιλοξενίας, καθιστώντας τα προϊόντα πιο υγιεινά και θέτοντας τις βάσεις ώστε η υγιεινή επιλογή να είναι και η ευκολότερη. Η συμφωνία αυτή περιλαμβάνει φιλόδοξους στόχους για μειώσεις της ποσότητας άλατος, των κορεσμένων λιπαρών και των θερμίδων στα τρόφιμα σταδιακά έως το 2020, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τις αξιοσημείωτες αλλαγές στους γευστικούς τύπους (15). Η παρούσα γνωμοδότηση ζητεί την εφαρμογή του πλαισίου της ΕΕ στις εθνικές πρωτοβουλίες για επιλεγμένα θρεπτικά συστατικά, δηλαδή του πρόσφατα εγκεκριμένου παραρτήματος για τα πρόσθετα σάκχαρα.

4.17 Η ανάπτυξη προϊόντων, η ανάπτυξη των αγορών και η οικοδόμηση βασικών εταιρικών σχέσεων μπορεί να συμβάλουν στο να καταστούν οι πιο υγιεινές και βιώσιμες επιλογές, και εύκολες και ελκυστικές. Η βιομηχανία και η κοινωνία των πολιτών θα πρέπει να διερευνήσουν και να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες για να αυξήσουν την κατανάλωση εποχικών και τοπικών φρούτων και λαχανικών, καθώς και άλλων προϊόντων φυσικά πλούσιων σε φυτικές ίνες, όπως τα τρόφιμα ολικής άλεσης ή τα όσπρια. Ο χαρακτηρισμός του τρέχοντος έτους ως διεθνούς έτους οσπρίων των Ηνωμένων Εθνών σημειώνεται ως σημείο εκκίνησης.

4.18 Η εφαρμογή ενός σαφούς συστήματος σήμανσης σχετικά με την προέλευση, τα μέσα παραγωγής και τη θρεπτική αξία των τροφίμων θα διευκολύνει τις επιλογές των καταναλωτών. Η ιχνηλασιμότητα είναι επίσης πολύ σημαντική τόσο για τους παραγωγούς τροφίμων όσο και για τους καταναλωτές, προκειμένου να διασφαλιστεί η ασφάλεια των τροφίμων. Θα πρέπει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει την περίπτωση —και τη δυνατότητα καθιέρωσης— ενός ενιαίου και εύκολα κατανοητού σήματος «βιώσιμου τροφίμου». Επίσης, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση σε τεχνολογίες όπως εφαρμογές για κινητά τηλέφωνα, καθώς και σε αναγραφές για τον καταναλωτή στον τομέα του λιανικού εμπορίου, με τα οποία παρέχονται όλες οι απαιτούμενες πληροφορίες και διασφαλίζεται πλήρης ιχνηλασιμότητα.

Ανάπτυξη του γνωσιακού υπόβαθρου και ενεργοποίηση της έρευνας και καινοτομίας

4.19 Πολλές από τις προκλήσεις για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας επισιτιστικής και διατροφικής ασφάλειας απαιτούν τη συμμετοχή της ερευνητικής κοινότητας για την παραγωγή γνώσης, την προώθηση της καινοτομίας, την επικοινωνία με το κοινό και τη συμβολή στη διαμόρφωση ενός πιο βιώσιμου συστήματος τροφίμων. Σημαντική χρηματοδότηση έχει διατεθεί για τον σκοπό αυτό στο πλαίσιο του προγράμματος έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ Ορίζοντας 2020 και του πρώην έβδομου προγράμματος-πλαισίου. Ωστόσο, τα θέματα διατροφής και απώλειας και σπατάλης τροφίμων δεν εξετάστηκαν επαρκώς από την έρευνα και απαιτούν αυξημένες προσπάθειες. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει θερμά την πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια μακροπρόθεσμη στρατηγική με θέμα την ευρωπαϊκή γεωργική έρευνα και την καινοτομία, καθώς και την πιο πρόσφατη φιλόδοξη απόφαση της ΓΔ ΕΤΑ για την ανάπτυξη συνολικής στρατηγικής για έναν ευρωπαϊκό «χώρο έρευνας για τα τρόφιμα». Επιπλέον, η ΕΕ μπορεί να προωθήσει τις βιώσιμες διατροφικές μεταβάσεις και τη μείωση της απώλειας και της σπατάλης τροφίμων σε άλλες περιφέρειες του πλανήτη μέσω του προγράμματος SWITCH (16).

4.20 Η επιστημονική συντονιστική επιτροπή της ΕΕ για την Διεθνή Έκθεση του Μιλάνου 2015 (Milan Expo 2015) εντόπισε ερευνητικές προκλήσεις σε επτά ευρείς τομείς και τόνισε τη σημασία της προώθησης συστημικών προσεγγίσεων και της επένδυσης στη διαθεματική και διεπιστημονική έρευνα. Προτάθηκε επίσης η δημιουργία μιας διεθνούς επιτροπής για την επισιτιστική και διατροφική ασφάλεια, η οποία θα αποτελούσε σαφές βήμα προόδου για την προαγωγή μιας διεπιστημονικής και διατομεακής προσέγγισης.

4.21 Η έρευνα, η καινοτομία και η ανάπτυξη είναι οι κύριοι οδηγοί της μετάβασης προς ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων σύμφωνα με τους στόχους της πολιτικής για το κλίμα. Η ΕΟΚΕ καλεί τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη να αυξήσουν τη χρηματοδότηση για εργασία στον τομέα αυτό και ζητεί κοινή προσπάθεια, με τις διαπιστώσεις να αποτελούν κοινό κτήμα των ερευνητικών κοινοτήτων, των επαγγελματιών και άλλων ενδιαφερόμενων φορέων. Η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για την αγροτική παραγωγικότητα και βιωσιμότητα (EIP-AGRI), που υποστηρίζεται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) κατέχει καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ διαφόρων φορέων και την εξασφάλιση ισχυρότερου δεσμού μεταξύ επαγγελματιών και ερευνητών. Επιπλέον, η πολυπαραγοντική προσέγγιση του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» αποτελεί σημαντικό εργαλείο, έτσι ώστε οι αγρότες να αποτελούν βασικούς παράγοντες της διαδικασίας. Κλειδί για την επιτυχή εφαρμογή της καινοτομίας είναι η ενεργός προώθησή της, μέσω συμβουλευτικών και εκπαιδευτικών οργάνων, στους τελικούς χρήστες σε όλο το σύστημα των τροφίμων, καθώς και η ενεργός συμμετοχή των τελικών χρηστών στις δραστηριότητες έρευνας και καινοτομίας.

4.22 Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η χρήση των νέων τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) και τα υφιστάμενα προγράμματα της Επιτροπής, όπως τα Galileo και Copernicus για τον αγροτικό τομέα, συμβάλλουν στη βελτίωση των τεχνικών βιώσιμης παραγωγής πρώτων υλών στην ΕΕ. Η ΕΟΚΕ ζητεί να υπάρξει περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη κατά την εφαρμογή των ΤΠΕ σε όλους τους τομείς της παραγωγής τροφίμων. Οι εν λόγω τεχνικές είναι ζωτικής σημασίας τόσο για την προαγωγή —αποδοτικότερων στη χρήση των πόρων— τεχνικών ακριβείας στην παραγωγή τροφίμων, όσο και για την έγκαιρη διάγνωση ασθενειών, κλιματικών διαταραχών και ακραίων καιρικών συνθηκών. Αυτό μπορεί με τη σειρά του να οδηγήσει σε λιγότερες απώλειες τροφίμων στην πρωτογενή παραγωγή. Επίσης πρέπει η έρευνα να στραφεί περισσότερο στην αξιολόγηση του δυναμικού καινοτόμων τύπων γεωργίας (όπως η αστική γεωργία), καθώς και στη βελτίωση των ζωοτροφών.

Αντιμετώπιση ασθενειών ζώων και φυτών για να αυξηθεί η αξιοπιστία του συστήματος τροφίμων

4.23 Η εξάπλωση παρασίτων και ασθενειών ζώων και φυτών, η οποία επιδεινώνεται από το παγκοσμιοποιημένο εμπόριο και την κλιματική αλλαγή, έχει καταστροφικές συνέπειες στα συστήματα τροφίμων. Πρόσφατα κρούσματα αφρικανικής πανώλης των χοίρων ή του βακτηρίου Xylella fastidiosa που προσέβαλε τα ελαιόδεντρα στη νότια Ιταλία αποτελούν μερικά μόνο παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο φυτικές και ζωικές ασθένειες μπορεί να διαταράξουν το σύστημα τροφίμων και να προκαλέσουν απώλειες τροφίμων. Αν και διαθέτει το καλύτερο μάλλον σύστημα έγκαιρης ανίχνευσης και πρόληψης στον κόσμο, η πολιτική και το νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ για την υγεία των ζώων και των φυτών θα μπορούσε να βελτιωθεί και να ενισχυθεί περαιτέρω με μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη των κρίσεων, στη βελτίωση της επιτήρησης και της έγκαιρης ανίχνευσης, στον βαθμό ετοιμότητας και στη διαχείριση, καθώς και στον προσδιορισμό και την αξιολόγηση αναδυόμενων ή νέων κινδύνων, τόσο στην ΕΕ όσο και εκτός αυτής. Υπάρχει ήδη δίκτυο εργαστηρίων αναφοράς για ασθένειες των ζώων, όχι όμως για ασθένειες των φυτών. Η γνώση και η έρευνα είναι οι σημαντικότεροι πυλώνες της πρόληψης. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη να είναι ακόμα πιο φιλόδοξοι όσον αφορά την επείγουσα χρηματοδότηση ερευνητικών κέντρων ασθενειών των ζώων και την ίδρυση εργαστηρίων αναφοράς για τις ασθένειες των φυτών. Πρέπει επίσης να ενισχυθούν τα συστήματα έγκαιρης ανίχνευσης και πρόληψης και, παράλληλα, να ληφθεί μέριμνα ώστε να αποζημιώνονται δεόντως οι παραγωγοί τροφίμων και οι λοιποί επαγγελματίες του κλάδου (λ.χ. οι απασχολούμενοι στη γεωργία) για τυχόν απώλειες, μεταξύ άλλων για οικονομικές ζημίες που πλήττουν τους γεωργούς όταν, σε περιπτώσεις επιδημιών, επιβάλλονται εμπορικοί περιορισμοί για λόγους δημόσιου συμφέροντος. Επιπλέον, πρέπει να δοθεί έμφαση στην καθιέρωση πιο πλουραλιστικών γεωργικών συστημάτων, τα οποία θα είναι πιο ανθεκτικά στις βιοτικές καταπονήσεις.

4.24 Οι επενδύσεις στην έρευνα πρέπει να επικεντρωθούν στην πρόληψη και στην έγκαιρη ανίχνευση, δεδομένου ότι η θεραπεία και η εξάλειψη μιας εν εξελίξει ασθένειας μπορεί να είναι πολύ δαπανηρές και φθοροποιές. Η ανάπτυξη ικανοτήτων και η ευαισθητοποίηση είναι ζητούμενα ουσιαστικής σημασίας, και το ίδιο ισχύει για τη μεταφορά γνώσης από τους ερευνητές στους αγρότες και τους άλλους επαγγελματίες. Επίσης ουσιώδεις κρίνονται η μεταφορά γνώσεων και η συνεργασία με τρίτες χώρες. Η ΕΕ πρέπει να παρέχει ήπιο δίκαιο, καθοδήγηση και τα μέσα για τη βελτίωση της επιτήρησης, ενώ ζωτικής σημασίας είναι επίσης οι αυστηρότεροι έλεγχοι των εισαγωγών. Η αντιμετώπιση της αντοχής στα αντιβιοτικά είναι επίσης σοβαρό ερώτημα, και θα πρέπει να ακολουθηθεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που να συνδυάζει την ανθρώπινη και κτηνιατρική υγειονομική περίθαλψη (προσέγγιση «Μία υγεία»).

Βρυξέλλες, 26 Μαΐου 2016. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Γιώργος ΝΤΑΣΗΣ

(1) HLPE (2014): Food losses and waste in the context of sustainable food systems, έκθεση της HLPE, Ρώμη: HLPE

(2) http://www.unep.org/resourcepanel/Portals/24102/PDFs/PriorityProductsAndMaterials_Summary_EN.pdf

(3) COM(2013) 838 final, http://ec.europa.eu/agriculture/genetic-resources/pdf/com-2013-838_el.pdf

(4) FAO (2011): Global food losses and food waste.

(5) Ο ορισμός των Ηνωμένων Εθνών για τις απώλειες και τις σπατάλες τροφίμων βρίσκεται εδώ: http://thinkeatsave.org/index.php/be-informed/definition-of-food-loss-and-waste

(6) Fusions (2016): Estimates of European food waste levels, http://eu-fusions.org/phocadownload/Publications/Estimates%20of%20European%20food%20waste%20levels.pdf

(7) FUSIONS EU data set 2015· EC Preparatory Study on Food Waste, 2011, http://eu-fusions.org/index.php/publications, http://ec.europa.eu/environment/eussd/pdf/bio_foodwaste_report.pdf

(8) EEA (2015): http://www.eea.europa.eu/signals/signals-2015/articles/agriculture-and-climate-change

(9) Βλέπε στρατηγική της ΕΕ για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή [COM(2013) 216 final].

(10) WHO (2015): Global Health Observatory (GHO) data. Διαθέσιμα στην ιστοσελίδα: http://www.who.int/gho/ncd/risk_factors/obesity_text/en/

(11) WRR (2015): Towards a food policy.

(12) Dutch Cabinet (2015), Food agenda: for safe, healthy and sustainable food.

(13) FAOSTAT, 2015.

(14) Health Council of the Netherlands, Guidelines for a healthy diet: the ecological perspective, publication No 2011/08, The Hague: Health Council of the Netherlands (Gezondheidsraad).

(15) Ολλανδική Κάτω Βουλή, 2014-2015, 32793 αριθ. 162.

(16) http://www.switch-asia.eu