ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Γνωμοδοτική ανακοίνωση για την αειφόρο χρήση του φωσφόρου

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

1. Εισαγωγή

Ο φωσφόρος αποτελεί σημαντικό συστατικό στοιχείο της ζωής. Είναι μια αναντικατάστατη συνιστώσα της σύγχρονης γεωργίας, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν υποκατάστατα για τη χρήση του σε ζωοτροφές και λιπάσματα. Η υφιστάμενη σήμερα κατάσταση, με τη δημιουργία αποβλήτων και τις απώλειες σε κάθε στάδιο του κύκλου ζωής του φωσφόρου, εντείνει τις ανησυχίες όσον αφορά τον εφοδιασμό στο μέλλον και τη ρύπανση των υδάτων και του εδάφους, τόσο στην ΕΕ όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Με αποδοτική παραγωγή και χρήση, καθώς και με ανακύκλωση και ελαχιστοποίηση των αποβλήτων, θα μπορούσαν να γίνουν σημαντικά βήματα προς την αειφόρο χρήση του φωσφόρου, ώστε η ανθρωπότητα να ακολουθήσει μια πορεία προς την αποδοτικότητα των πόρων και να εξασφαλιστεί ότι θα υπάρχουν ακόμη αποθέματα διαθέσιμα για τις επόμενες γενεές.

Σκοπός της παρούσας συμβουλευτικής ανακοίνωσης είναι να επιστήσει την προσοχή στη δυνατότητα αειφόρου χρήσης του φωσφόρου και να δρομολογήσει το δημόσιο διάλογο για την κατάσταση των πραγμάτων και για τα μέτρα που θα πρέπει να εξεταστούν. Δεν αποβλέπει στη θέσπιση συγκεκριμένης νομοθεσίας για τον φωσφόρο. Η δράση αυτή είχε ανακοινωθεί στον χάρτη πορείας για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη[1], και θα πρέπει να θεωρηθεί ως μέρος της συνολικής προσπάθειας για τη βελτίωση της αποδοτικής χρήσης των πόρων στην ΕΕ και ανά τον κόσμο.

Οι πόροι φωσφόρου είναι σχετικά άφθονοι παγκοσμίως και υπάρχουν σημαντικά αποθέματα. Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που, εφόσον ληφθούν υπόψη στο σύνολό τους, συνεπάγονται για την ΕΕ ότι θα πρέπει να παρακολουθούνται τα ζητήματα που επηρεάζουν την ασφάλεια του εφοδιασμού. Πρώτον, εντός της ΕΕ, υπάρχουν μικρά μόνο αποθέματα φωσφορικών πετρωμάτων. Δεύτερον, προσφάτως σημειώθηκε μεγάλη αστάθεια των τιμών — το 2008, οι τιμές των φωσφορικών πετρωμάτων αυξήθηκαν κατά 700 % σε διάστημα λίγο μεγαλύτερο του ενός έτους, γεγονός που συνέβαλε σε αυξήσεις των τιμών των λιπασμάτων. Τρίτον, δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια στροφής από τις λιγότερο στις περισσότερο σημαντικές χρήσεις του φωσφόρου, δεδομένου ότι για τη βασική χρήση του σε ζωοτροφές και λιπάσματα καταναλώνεται ήδη το 90 % περίπου του συνόλου των εξορυσσόμενων ποσοτήτων. Η βελτίωση της χρήσης του ανακυκλωμένου φωσφόρου στην ΕΕ και παγκοσμίως θα συνέβαλλε στη διασφάλιση του εφοδιασμού σε αυτή τη βασική πρώτη ύλη και θα ενθάρρυνε την πιο ομοιογενή κατανομή του φωσφόρου, τόσο σε περιφερειακό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Από οικονομική άποψη, η διαφοροποίηση της προσφοράς φωσφορικών ενώσεων στις επιχειρήσεις της ΕΕ που εξαρτώνται από αυτές θα μπορούσε να βελτιώσει την ανθεκτικότητά των επιχειρήσεων απέναντι σε κάθε μελλοντική αστάθεια των τιμών και σε άλλες εξελίξεις που θα μπορούσαν να επιδεινώσουν την εξάρτησή τους από τις εισαγωγές.

Επιπλέον, με την αύξηση της αποδοτικότητας και τη μείωση των απωλειών θα προέκυπταν σημαντικά οφέλη όσον αφορά το περιβάλλον και τη χρήση των πόρων. Η τρέχουσα χρήση του φωσφόρου είναι αναποτελεσματική σε πολλά στάδια του κύκλου ζωής του, καθώς προκαλεί προβληματική ρύπανση των υδάτων και σπατάλη ευρέος φάσματος συναφών πόρων. Οι προσμείξεις της πρώτης ύλης, όπως κάδμιο και ουράνιο, μπορούν επίσης να προκαλέσουν προβλήματα στην υγεία και το περιβάλλον. Ανεξάρτητα από τον συνολικό διαθέσιμο όγκο των εξορυσσόμενων φωσφορικών ορυκτών και τις πτυχές της ασφάλειας του εφοδιασμού, τα οφέλη αυτά από μόνα τους θα δικαιολογούσαν την ανάληψη δράσης με σκοπό την αποδοτικότερη χρήση και ανακύκλωση του φωσφόρου. Τα λαμβανόμενα μέτρα για τη βελτίωση της αποδοτικότητας όσον αφορά τη χρήση και την ανακύκλωση του φωσφόρου θα μπορούσαν να προσφέρουν και πολλά άλλα πλεονεκτήματα – για παράδειγμα, η καλύτερη διαχείριση του εδάφους θα ήταν επωφελής για το κλίμα και τη βιοποικιλότητα.

Η αντιμετώπιση των θεμάτων αυτών δεν είναι απλή υπόθεση. Οι περιφέρειες της ΕΕ με αροτραίες καλλιέργειες τείνουν προς την κατεύθυνση της σταθεροποίησης των επιπέδων φωσφόρου στο έδαφος, αλλά συνεχίζουν να εξαρτώνται από τη χρήση ανόργανων φωσφορικών λιπασμάτων. Η εντατική κτηνοτροφική παραγωγή είναι συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένες περιοχές κοντά σε λιμάνια, πυκνοκατοικημένες περιοχές όπου υπάρχει διαθέσιμο εργατικό δυναμικό και ειδίκευση. Η συγκέντρωση αυτή έχει οδηγήσει σε υπερπροσφορά κοπριάς σε αυτές τις περιοχές, με σταδιακή συσσώρευση φωσφόρου στα εδάφη και αύξηση των κινδύνων ρύπανσης των υδάτων. Ομοίως, λόγω της ανάπτυξης των μεγάλων πόλεων, τα λύματα και τα απορρίμματα τροφίμων που περιέχουν φωσφόρο βρίσκονται σε ολοένα μεγαλύτερη απόσταση από τις αροτραίες καλλιέργειες για τις οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μετά από κατάλληλη επεξεργασία.

Παρόλα αυτά, υπάρχουν μεγάλα περιθώρια βελτίωσης της κατάστασης. Στις μεγάλες οδούς απώλειας αξιοποιήσιμου φωσφόρου συγκαταλέγονται η διάβρωση και η απόπλυση του εδάφους, καθώς και η μη αποδοτική χρήση της κοπριάς, των βιοαποδομήσιμων αποβλήτων και των λυμάτων. Αναλύσεις ροής από τη Γαλλία, για παράδειγμα, δείχνουν ότι το 50 % του ολικού χρησιμοποιούμενου φωσφόρου χάνεται – περίπου το 20 % σε λύματα, το ίδιο ποσοστό μέσω της διάβρωσης και της απόπλυσης του εδάφους και το 10 % με τη μορφή απορριμμάτων τροφίμων ή άλλων βιοαποβλήτων[2]. Η αειφόρος χρήση του φωσφόρου αποτελεί πλέον αντικείμενο πολλών ερευνών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, σε μελέτη που εκπονήθηκε για το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων, ο φωσφόρος χαρακτηρίστηκε ως σημαντικός μελλοντικός κίνδυνος όσον αφορά τους πόρους για τη γεωργία, τον οποίο κανένα κράτος μέλος, από μόνο του, δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει επαρκώς[3]. Σε πολυάριθμες επιστημονικές δημοσιεύσεις αναφέρονται οι κίνδυνοι και το κόστος της σημερινής μας προσέγγισης

Έχουν ήδη ληφθεί μέτρα σε εθνικό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο, κυρίως για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ρύπανσης των υδάτων από φωσφόρο και για τη μείωση των απορριμμάτων υλικών όπως τα τρόφιμα και άλλα βιοαποδομήσιμα απόβλητα που επίσης περιέχουν φωσφόρο. Ωστόσο, αυτά τα μέτρα έχουν σχεδιαστεί με γνώμονα την πρόληψη της ρύπανσης των υδάτων ή άλλους στόχους πολιτικής και όχι για τις ανάγκες της ανακύκλωσης και εξοικονόμησης φωσφόρου. Πρωτοβουλίες που να εστιάζονται άμεσα στην αποδοτικότητα του φωσφόρου και την ανάκτησή του παραμένουν διάσπαρτες και σπανίως λαμβάνονται υπόψη κατά τη χάραξη πολιτικών. Εξαίρεση αποτελεί η Σουηδία, όπου καθορίστηκε εθνικός ενδιάμεσος στόχος: «Έως το 2015, τουλάχιστον το 60 % των ενώσεων φωσφόρου των λυμάτων θα ανακτάται για χρήση σε παραγωγική γη. Τουλάχιστον το ήμισυ αυτής της ποσότητας θα πρέπει να επιστρέφει σε αρόσιμη γη». Οι Κάτω Χώρες κατάρτισαν συμφωνία για αξιακή αλυσίδα των φωσφορικών ενώσεων, βάσει της οποίας μια σειρά ενδιαφερόμενοι έχουν δεσμευτεί στην επίτευξη στόχων όπως η χρήση συγκεκριμένου ποσοστού ανακυκλωμένου φωσφόρου στην παραγωγική τους διαδικασία[4]. Η Γερμανία επεξεργάζεται νομοθεσία με στόχο τη μείωση της σπατάλης φωσφόρου. Μετά την πρώτη ευρωπαϊκή διάσκεψη για τον αειφόρο φωσφόρο, συστάθηκε Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα Φωσφόρου από τα ενδιαφερόμενα μέρη προκειμένου να δημιουργηθεί μια ευρωπαϊκή αγορά ανακυκλωμένου φωσφόρου και να επιτευχθεί πιο αειφόρος χρήση του φωσφόρου[5].

Η πλήρης αντικατάσταση στην ΕΕ των εξορυσσόμενων ορυκτών από ανακυκλωμένο φωσφόρο στην ΕΕ δεν είναι ούτε εφικτή ούτε αναγκαία στο άμεσο μέλλον. Ωστόσο, η αύξηση της ανακύκλωσης και της χρήσης φωσφόρου οργανικής προέλευσης όπου είναι αναγκαίο θα μπορούσε να σταθεροποιήσει τις απαιτούμενες ποσότητες από εξόρυξη και να μετριάσει τα προβλήματα της μόλυνσης του εδάφους και της ρύπανσης των υδάτων. Με τον τρόπο αυτό θα ακολουθήσουμε τη σωστή πορεία ώστε να κλείσει ο κύκλος του φωσφόρου μακροπρόθεσμα, όταν η φυσική μείωση του συγκεκριμένου πόρου θα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία.

2. Η εικόνα της προσφοράς και της ζήτησης έως το 2050 και μετέπειτα

Ιστορικά, τα πρώτα φωσφορικά λιπάσματα προέρχονταν από βιολογικές πηγές — κυρίως κοπριά, μέσω μεικτών συστημάτων γεωργικής παραγωγής, και στη συνέχεια από το οστεάλευρο και το γκουανό, τα πρώτα λιπάσματα που αποτέλεσαν σημαντικό εμπορεύσιμο προϊόν. Στη συνέχεια αναπτύχθηκαν αποδοτικές τεχνικές εξόρυξης και βιομηχανικής παραγωγής λιπασμάτων από φωσφορικά πετρώματα, η οποία ήταν μία από τις συνθήκες που κατέστησαν δυνατή την «πράσινη επανάσταση» στην παραγωγικότητα της γεωργίας από τη δεκαετία του 1940 και κατόπιν. Μολονότι η ζωική κοπριά εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει σημαντικό τμήμα της προσφοράς φωσφόρου για λίπανση (στην ΕΕ αποτελεί βασική πηγή — 4,7 εκατομμύρια τόνοι κοπριάς χρησιμοποιούνται ως λίπασμα ετησίως[6]), τα ανόργανα φωσφορικά λιπάσματα αποτελούν πλέον την κύρια πηγή φωσφόρου για τη φυτική παραγωγή σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και την αρχική πηγή όλου του νεοεισερχόμενου στον κύκλο φωσφόρου.

Σχήμα 1: Ιστορικές παγκόσμιες πηγές φωσφορικών λιπασμάτων[7]

2.1. Η προσφορά φωσφόρου

Η τρέχουσα παραγωγή ορυκτού φωσφόρου είναι συγκεντρωμένη σε μικρό αριθμό χωρών. Καμία από αυτές δεν βρίσκεται στην ΕΕ, με εξαίρεση τη Φινλανδία με μικρό όγκο παραγωγής. Το 2011, το ποσοστό εξάρτησης της ΕΕ από τις εισαγωγές ήταν περίπου 92 %[8]. Τα δύο τρίτα των διαθέσιμων σήμερα αποθεμάτων φωσφορικών πετρωμάτων προέρχονται, σύμφωνα με την πλέον πρόσφατη μελέτη επί του θέματος την οποία εκπόνησε το Διεθνές Κέντρο Ανάπτυξης Λιπασμάτων (IFDC)[9], από το Μαρόκο/Δυτική Σαχάρα, την Κίνα και τις ΗΠΑ, αν και υπάρχουν πολλές χώρες που διαθέτουν αποθέματα, σε μικρότερες όμως ποσότητες. Στην εν λόγω έκθεση, τα στοιχεία για τα μεγάλα νέα αποθέματα που εντοπίστηκαν στο Μαρόκο/Δυτική Σαχάρα συνοδεύονται από την παρατήρηση «με επιφύλαξη».

Κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να προβλεφθεί επακριβώς το μέγεθος της προσφοράς φωσφορικών πετρωμάτων και το κατά πόσον αυτή θα είναι ικανή να ικανοποιήσει τη ζήτηση μακροπρόθεσμα. Ωστόσο, από τα πλέον αξιόπιστα στοιχεία προκύπτει ότι υπάρχουν αρκετά αποθέματα για πολλές γενεές και ότι εντοπίζονται συνεχώς νέα αποθέματα, με σαφή τάση προς διεύρυνση της γεωγραφικής περιοχής της μελλοντικής παραγωγής. Θα υπάρξει κάποια στιγμή στο μέλλον όπου θα αρχίσει η μείωση της προσφοράς, αλλά αυτό δεν θα συμβεί άμεσα.

Ορισμένα στατιστικά στοιχεία για τη χρήση των λιπασμάτων σε παγκόσμια κλίμακα συγκεντρώνονται από τον FAO, αλλά αυτά δεν αφορούν τους πόρους και τα αποθέματα φωσφορικών πετρωμάτων. Τα αποθέματα φωσφορικών πετρωμάτων που διαθέτουν οι επιχειρήσεις καλύπτονται, για εμπορικούς σκοπούς, από τον αυστραλιανό κώδικα JORC[10] ή ισοδύναμό του, ένα βιομηχανικό πρότυπο ταξινόμησης και εναρμόνισης των περιγραφών αποθεμάτων, το οποίο όμως δεν προορίζεται να χρησιμοποιείται ως βάση για τον υπολογισμό των εθνικών ή διεθνών αποθεμάτων. Πηγή αναφοράς για στοιχεία αυτού του είδους ανέκαθεν αποτελεί η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ (United States Geological Survey / USGS) αλλά, από το 1990 έως το 2010, τα στατιστικά στοιχεία της USGS δεν επικαιροποιούνταν πλήρως με στοιχεία από μη κυβερνητικές πηγές. Όπως προαναφέρθηκε, το 2010 το Διεθνές Κέντρο Ανάπτυξης Λιπασμάτων (IFDC) ανέφερε νέες, σημαντικά ανώτερες εκτιμήσεις των αποθεμάτων, βάσει στοιχείων προερχόμενων από τη βιομηχανία και για το λόγο αυτό, το 2011, η USGS επικαιροποίησε αναλόγως τις εκτιμήσεις της για τους πόρους[11]. Τα εν λόγω στοιχεία, καθώς και οι ορισμοί της USGS για τους πόρους και τα αποθέματα έχουν χρησιμοποιηθεί στο μέτρο του δυνατού στο παρόν έγγραφο. Το σχήμα 2 δείχνει τη μεταβολή των εκτιμήσεων των αποθεμάτων.

Σχήμα 2: Αντίκτυπος της αναθεώρησης των αποθεμάτων φωσφορικών πετρωμάτων – σε δισεκατομμύρια τόνους P205[12]

Το ερώτημα κατά πόσον είναι αναγκαίο να δημιουργηθεί ένα επίσημο σύστημα υποβολής στοιχείων και στατιστικής παρακολούθησης τέθηκε σε διάφορες ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις. Ένα τέτοιο σύστημα θα πρέπει να επιτρέπει τη συγκέντρωση των πληροφοριών με τρόπο ώστε να τηρείται το εμπορικό απόρρητο, αλλά ταυτοχρόνως να παρέχεται στους δημόσιους φορείς και άλλους ενδιαφερομένους εμπιστοσύνη ότι διαθέτουν ακριβείς πληροφορίες. Η ενσωμάτωση των υφιστάμενων εθνικών οργανισμών γεωλογικών ερευνών θα είναι ζωτικής σημασίας παράγοντας.

Οι οργανικές πηγές φωσφόρου είναι συχνά βαριά και ογκώδη υλικά, όπως κοπριά ή ιλύς καθαρισμού λυμάτων, τα οποία δεν μπορούν να μεταφερθούν εύκολα σε μεγάλες αποστάσεις. Ωστόσο, οι διαθέσιμες ποσότητες θα μπορούσαν να κατανέμονται καλύτερα σε περιφερειακό επίπεδο και η διαθεσιμότητα των υλικών θα μπορούσε να βελτιωθεί, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά. Το ζήτημα αυτό εξετάζεται περαιτέρω στο τμήμα 4.

2.2. Αυξημένη ζήτηση λιπασμάτων για την κάλυψη των παγκόσμιων αναγκών σε τρόφιμα

Οι προβλέψεις του FAO για την παγκόσμια ζήτηση λιπασμάτων δείχνουν ότι η χρήση τους παγκοσμίως θα συνεχίσει να αυξάνεται. Αναφέρουν προβλεπόμενη αύξηση των φωσφορικών ενώσεων ως θρεπτικού συστατικού λιπασμάτων κατά 43,8 εκατ. τόνους ετησίως το 2015 και 52,9 εκατ. τόνους το 2030[13]. Τα στοιχεία αυτά βασίζονται στην υπόθεση ότι θα διατηρηθεί η ανεπιθύμητη κατάσταση της εξαιρετικά χαμηλής χρήσης λιπασμάτων σε ορισμένες αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως στη υποσαχάρια Αφρική. Όσον αφορά τον φωσφόρο, η σημερινή παγκόσμια κατανάλωση είναι περίπου 20 εκατ. τόνοι ετησίως. Η ζήτηση για φωσφόρο στις ζωοτροφές προβλέπεται επίσης να αυξηθεί, ως επακόλουθο της μεγάλης αύξησης της ζωικής παραγωγής[14].

Μακροπρόθεσμα, ορισμένοι παράγοντες υποδηλώνουν ότι η ζήτηση είναι πιθανόν να συνεχίσει να αυξάνεται. Ο παγκόσμιος πληθυσμός προβλέπεται να αυξηθεί σε πάνω από εννέα δισεκατομμύρια μέχρι το 2050. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τις αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες, οδήγησε τον FAO να προβλέψει ζήτηση για κατά 70 %[15] περισσότερα τρόφιμα έως την εν λόγω ημερομηνία, εάν συνεχιστούν οι σημερινές, μη βιώσιμες, τάσεις. Με τη σειρά του, αυτό μπορεί να σημαίνει περισσότερες εκτάσεις για γεωργική παραγωγή και/ή μεγαλύτερη εντατικοποίηση της παραγωγής στις υφιστάμενες γεωργικές εκτάσεις. Επακόλουθο θα είναι η ώθηση στη ζήτηση λιπασμάτων.

Η αύξηση της ζήτησης λιπασμάτων θα είναι επίσης επακόλουθο της αύξησης της παγκόσμιας παραγωγής βιοκαυσίμων[16]. Το 2007/8, η χρήση λιπασμάτων που συνδεόταν με την παραγωγή βιοκαυσίμων είχε ήδη εκτιμηθεί σε 870.000 τόνους φωσφορικών ενώσεων ετησίως.[17]

2.2.1. Παγκόσμιες ανισορροπίες στη χρήση του φωσφόρου

Σχήμα 3: Παγκόσμιος χάρτης ανισορροπιών στη γεωπονική χρήση φωσφόρου για το έτος 2000[18]

Το σχήμα 3 έχει προκύψει από μελέτη με αντικείμενο τον υπολογισμό των ισορροπιών όσον αφορά το φωσφόρο, παγκοσμίως. Το σχήμα δείχνει ότι σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες υπάρχουν σημαντικά ελλείμματα σε φωσφόρο[19]. Τα επίπεδα φωσφόρου σε αυτές είναι κατώτερα από εκείνα που θα ήταν απαραίτητα για τη διατήρηση της μακροπρόθεσμης παραγωγικότητας των εδαφών και την αναγκαία βελτίωση των αποδόσεων των καλλιεργειών. Ορισμένες από αυτές τις πρόσθετες ανάγκες θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν με την καλύτερη χρήση των τοπικών οργανικών πηγών, αλλά είναι πιθανό ότι μεγάλο μέρος της ζήτησης αυτής θα πρέπει να καλυφθεί από φωσφορικά πετρώματα. Καθώς η αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού προβλέπεται ότι θα σημειωθεί στις αναπτυσσόμενες χώρες, η μεγαλύτερη ανάγκη για αύξηση των ποσοτήτων φωσφορικών λιπασμάτων θα παρατηρηθεί στις περιοχές των οποίων τα εδάφη σήμερα έχουν τη μικρότερη περιεκτικότητα σε φωσφόρο.

Οι αυξήσεις της ζήτησης σε παγκόσμιο επίπεδο θα επιβραδυνθούν εν μέρει λόγω μείωσης της χρήσης φωσφόρου γύρω από περιοχές εντατικής ζωικής παραγωγής, όπου τα εδάφη σήμερα περιέχουν περισσότερο διαθέσιμο φωσφόρο από τον απαιτούμενο για την φυτική παραγωγή, λόγω υπερβολικής διασποράς κοπριάς (τμήματα της ΕΕ, των ΗΠΑ, της Κίνας). Η μείωση αυτή μπορεί να οφείλεται σε οικονομικούς παράγοντες, δεδομένου ότι ο επιπλέον φωσφόρος σε κορεσμένες εκτάσεις δεν αποφέρει κανένα όφελος για τις καλλιέργειες, ή σε περιβαλλοντικούς κανονισμούς που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση της ρύπανσης των υδάτων. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι, εφόσον δεν υπάρξει μείωση της ζωικής παραγωγής στις εν λόγω περιοχές, η ζήτηση για φωσφόρο μέσω των ζωοτροφών δεν θα μεταβληθεί.

2.3. Ισορροπία προσφοράς και ζήτησης

Από την έναρξη της βιομηχανικής παραγωγής λιπασμάτων, η συνεχής αύξηση της ζήτησης λιπασμάτων καλυπτόταν σταθερά από την αύξηση του όγκου των εξορυσσόμενων φωσφορικών πετρωμάτων. Περιστασιακά σημειώθηκαν κάποιες στιγμιαίες μειώσεις λόγω ευρύτερων γεωπολιτικών περιστατικών, ιδίως όταν η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, τη δεκαετία του 1990, οδήγησε σε προσωρινή πτώση της παγκόσμιας ζήτησης λιπασμάτων, αλλά κατά τα άλλα η αύξηση υπήρξε συνεχής.

2.3.1. Ραγδαία αύξηση των τιμών το 2008

Από το 2007-8, η τιμή των φωσφορικών πετρωμάτων αυξήθηκε κατά περισσότερο από 700 % σε μια περίοδο 14 μηνών. Το 2008, η Κίνα επέβαλε εξαγωγικό δασμό 110-120 % επί των φωσφορικών πετρωμάτων, ο οποίος στη συνέχεια μειώθηκε σταδιακά έως το επίπεδο του έφτασε κοντά στο μέγιστο δυνατό. Αυτή η υψηλή τιμή προσέλκυσε σημαντικό ενδιαφέρον από τον Τύπο και τα ενδιαφερόμενα μέρη. Την ραγδαία αυτή αύξηση ακολούθησε η κατάρρευση κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας ύφεσης, αν και οι τιμές αυξάνονται και πάλι από τις αρχές του 2011. Οι αυξήσεις των τιμών των φωσφορικών πετρωμάτων είναι κυρίως συνάρτηση της προσφοράς και της ζήτησης, με την αυξανόμενη ζήτηση που οφείλεται στις καλλιέργειες παραγωγής βιοκαυσίμων να αποτελεί έναν παράγοντα. Αντανακλούν επίσης τις τιμές των τροφίμων και μπορεί να αποτελούν έναν ελάσσονα παράγοντα που συντελεί στην άνοδο των τιμών των τροφίμων, αν και σε πολύ μικρότερο βαθμό από τις τιμές του πετρελαίου.

2.3.2. Η συζήτηση σχετικά με την «κορύφωση φωσφόρου» και την ασφάλεια του εφοδιασμού

Βάσει των στατιστικών της USGS, οι οποίες ήταν η μόνη διαθέσιμη στο κοινό πηγή στοιχείων την εποχή εκείνη, ορισμένοι πανεπιστημιακοί και άλλοι σχολιαστές προέβλεπαν ότι η «κορύφωση φωσφόρου», δηλαδή το χρονικό σημείο όπου η παγκόσμια παραγωγή ορυκτού φωσφόρου θα κορυφωθεί και θα αρχίσει να ελαττώνεται, ενδέχεται να επέλθει μεσοπρόθεσμα[20] ή ακόμη και να έχει ήδη παρέλθει.[21] Έκτοτε, η USGS επικαιροποίησε τις εκτιμήσεις της για τα αποθέματα και οι υπολογισμοί αυτοί δεν έχουν πλέον ουσιαστική σημασία. Επιπλέον, μια σειρά σχολιαστές από την ακαδημαϊκή κοινότητα υποστηρίζουν ότι η εξέταση των αποθεμάτων με χρήση της καμπύλης του Hubbert είναι ουσιαστικά ακατάλληλη για το φώσφορο,[22] ιδίως λόγω του γεγονότος ότι ο φωσφόρος μπορεί να ανακυκλωθεί. Υποστηρίζουν επίσης ότι, καθώς η τιμή του αυξάνεται, θα αναζητηθούν άλλες πηγές πόρων, ακόμη και αν σε ορισμένες από αυτές η εξόρυξη είναι πιο πολύπλοκη ή το ορυκτό περιέχει περισσότερες προσμείξεις.

Ενώ η κορύφωση φωσφόρου λόγω εξάντλησης των φωσφορικών πετρωμάτων δεν φαίνεται πιθανό να αποτελεί πρόβλημα για τις επερχόμενες γενεές, τα ζητήματα ασφάλειας του εφοδιασμού που προέκυψαν από την εν λόγω συζήτηση εξακολουθούν να είναι επίκαιρα. Μολονότι αναπτύσσονται τα νέα ορυχεία και τεχνολογίες — ιδίως πόροι από το θαλάσσιο βυθό —και αναφέρονται νέα αποθέματα, άλλες πηγές μειώνονται. Υπό τις υφιστάμενες τεχνολογικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, τα ορυχεία στις ΗΠΑ δεν μπορούν να έχουν διάρκεια ζωής πολύ πέραν των πενήντα ετών περίπου. Η διάρκεια ζωής της εγχώριας παραγωγής της Κίνας δεν είναι σαφής, αλλά δεδομένων των τεράστιων εσωτερικών αναγκών, διαφαίνεται μικρή πιθανότητα να είναι αυτή η πηγή διαθέσιμη για εξαγωγές σημαντικών ποσοτήτων στο μέλλον.

2.3.3. Πρωτοβουλία για τις πρώτες ύλες

Το 2010, μια ομάδα εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εξέτασε 41 πρώτες ύλες με στόχο να προσδιοριστούν οι ύλες που έχουν κρίσιμη σημασία για την ΕΕ. Μετά την αξιολόγηση, από την ομάδα εργασίας, της οικονομικής σημασίας, του κινδύνου όσον αφορά τον εφοδιασμό και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων καθεμιάς από αυτές τις ύλες, η Επιτροπή ενέκρινε κατάλογο 14 πρώτων υλών που έκρινε ως κρίσιμης σημασίας. Η εξέταση αυτή θα επαναληφθεί το 2013 και θα περιλαμβάνει αξιολόγηση των φωσφορικών πετρωμάτων.

2.3.4. Ποιότητα των αποθεμάτων φωσφορικών πετρωμάτων

Περισσότερο από το μέγεθος και τη θέση των αποθεμάτων, δυνητική πηγή ανησυχίας αποτελεί η περιεκτικότητα σε βαρέα μέταλλα των απομενόντων κοιτασμάτων. Τα φωσφορικά πετρώματα είναι γενικά μολυσμένα σε κάποιο βαθμό από κάδμιο, που είναι τοξικό στοιχείο. Τα φωσφορικά πετρώματα τα οποία εξορύσσονται στη Φινλανδία, τη Ρωσία και τη Νότια Αφρική είναι πυριγενή και έχουν πολύ χαμηλή περιεκτικότητα σε κάδμιο (ορισμένες φορές μικρότερη των 10 mg καδμίου/kg P2O5). Αντιθέτως, αυτά που απαντώνται στη Βόρεια και Δυτική Αφρική και στη Μέση Ανατολή είναι ιζηματογενή και έχουν γενικά πολύ υψηλότερη περιεκτικότητα σε κάδμιο, πάνω από 60 mg καδμίου/kg P2O5 στις χειρότερες περιπτώσεις. Η ανάγκη να ελεγχθεί η μόλυνση του εδάφους από κάδμιο προερχόμενο από λιπάσματα (σημείο 3.3) σημαίνει ότι, εάν εξαντληθούν οι καθαρότερες πηγές, το κόστος παραγωγής λιπασμάτων τα οποία πληρούν τα πρότυπα προστασίας του εδάφους είναι ενδεχόμενο να αυξηθεί ή, λόγω των αυστηρότερων προτύπων της ΕΕ, τα υλικά με μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε κάδμιο θα καταλήξουν να πωλούνται αλλού στον κόσμο. Η αναποτελεσματική χρήση των καθαρών αποθεμάτων θα οδηγήσει ταχύτερα στο σημείο αυτό, εκτός εάν οι τεχνολογίες αποκαδμίωσης[23] καταστούν οικονομικά βιώσιμες.

Q1 – Θεωρείτε ότι τα ζητήματα της ασφάλειας εφοδιασμού για την ΕΕ σε σχέση με την κατανομή των φωσφορικών πετρωμάτων αποτελούν πηγή ανησυχίας; Αν ναι, πως θα πρέπει να επιδιωχθεί η συνεργασία με τις χώρες παραγωγής ώστε να αντιμετωπιστούν τα ζητήματα αυτά;

Q2 – Είναι ακριβής η εικόνα της προσφοράς και της ζήτησης που παρουσιάζεται στο παρόν έγγραφο; Τι θα μπορούσε να κάνει η ΕΕ για να ενθαρρύνει τον μετριασμό των κινδύνων εφοδιασμού μέσω, π.χ., της προώθησης της αειφόρου εξόρυξης ή της χρήσης νέων τεχνολογιών εξόρυξης;

Q3 – Θεωρείτε ότι η πληροφόρηση σχετικά με την παγκόσμια προσφορά και ζήτηση φωσφορικών πετρωμάτων και λιπασμάτων είναι επαρκής, διαφανής και αξιόπιστη; Εάν όχι, ποιος θα ήταν ο καλύτερος τρόπος για την απόκτηση πιο διαφανών και αξιόπιστων πληροφοριών σε ενωσιακό και παγκόσμιο επίπεδο;

3. Περιβαλλοντικές επιπτώσεις καθ’όλη τη διάρκεια του κύκλου του φωσφόρου

Η αειφόρος χρήση του φωσφόρου δεν είναι ζήτημα που αφορά αυτό το στοιχείο και μόνον αλλά έχει ευρύτερες διαστάσεις. Όταν ο φωσφόρος σπαταλάται, η ενέργεια, το νερό και άλλοι πόροι, οι οποίοι καταναλώνονται στη διάρκεια του κύκλου παραγωγής του σπαταλώνται ταυτόχρονα. Επιπλέον, ο φωσφόρος που καταλήγει σε υδατικά συστήματα προκαλεί τα δικά του περιβαλλοντικά προβλήματα, ιδίως υπό τη μορφή του ευτροφισμού. Το σχήμα 4 δείχνει την κλίμακα αναποτελεσματικότητας κατά μήκος της αλυσίδας.

Σχήμα 4: Απώλειες κατά μήκος της αλυσίδας του φωσφόρου[24]

3.1. Εξόρυξη, επεξεργασία και μετατροπή σε λίπασμα ή ζωοτροφή

Η σύγχρονη εξόρυξη φωσφορικών ορυκτών εκτελείται κυρίως σε υπαίθρια ορυχεία. Αυτού του είδους οι μεταλλευτικές δραστηριότητες απαιτούν μεγάλες εκτάσεις γης[25]. Επιπλέον των εκτάσεων εξόρυξης, απαιτούνται επίσης εκτάσεις για τους σωρούς στείρων υλικών και τις δεξαμενές καθίζησης αργίλου. Οι συνολικές ποσότητες στερεών αποβλήτων που παράγονται ενδέχεται να είναι μεγάλες, αλλά διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των βιομηχανικών μονάδων — από τα πορίσματα μίας μελέτης προκύπτει ότι, για έναν τόνο παραγόμενου φωσφορικού οξέος, απαιτούνται 9,5 τόνοι φωσφορικού μεταλλεύματος και παράγονται 21,8 τόνοι διαφόρων αποβλήτων και 6,5 τόνοι απορριμμάτων κατεργασίας[26].

Οι μονάδες παραγωγής φωσφορικού οξέος παράγουν επίσης μεγάλες ποσότητες ενός παραπροϊόντος, του φωσφογύψου. Σε ορισμένες χώρες ο φωσφογύψος αποθηκεύεται σε μεγάλους σωρούς λόγω κανονιστικής ρύθμισης των επιπέδων ραδιενέργειας ή επειδή τα εναλλακτικά υλικά (φυσικός γύψος και γύψος απαερίων) είναι πιο ανταγωνιστικά. Σε λίγες μόνο χώρες, όπως η Βραζιλία και η Κίνα, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο στους τομείς των κατασκευών και της γεωργίας[27].

Για την εξόρυξη και την επεξεργασία των φωσφορικών πετρωμάτων καταναλώνονται επίσης μεγάλες ποσότητες νερού. Παρόλο που τα σύγχρονα ορυχεία μπορούν να επαναχρησιμοποιούν έως το 95 % του νερού που καταναλώνουν, αυτό το επίπεδο αποδοτικότητας δεν είναι σε καμία περίπτωση καθολικό. Επιπλέον, ενδέχεται να υπάρχει κίνδυνος έκχυσης ή διαρροής πολύ όξινου νερού διεργασιών, ιδίως από τις δεξαμενές στους σωρούς φωσφογύψου, με αποτέλεσμα ενδεχόμενη ρύπανση των υδάτινων οικοσυστημάτων. Καθώς οι αποθέσεις φωσφορικών πετρωμάτων συχνά βρίσκονται σε περιοχές με έλλειμμα υδατικών πόρων, η προμήθεια νερού μπορεί να αποτελεί σημαντικό ανασταλτικό παράγοντα για την ανάπτυξη της εξόρυξης φωσφορικών ορυκτών.

Οι εργασίες εξόρυξης παρουσιάζουν επίσης υψηλή ένταση ενέργειας. Οι μόνες διεξοδικές έρευνες σχετικά με τη χρήση ενέργειας σε ολόκληρο τον κλάδο είναι πλέον αρκετά παρωχημένες, αλλά αναφέρουν την ποσότητα των 2,4 GJ απαιτούμενης πρωτογενούς ενέργειας ανά τόνο τελικού προϊόντος — η οποία θα ήταν διπλάσια εάν λαμβανόταν υπόψη και η μεταφορά προς την Ευρώπη[28]. Η πρόσφατη βελτίωση της αποδοτικότητας στα ορυχεία φωσφορικών ορυκτών είναι πιθανό να έχει βελτιώσει την κατάσταση αυτή, η οποία σε κάθε περίπτωση ποικίλλει μεταξύ των ορυχείων. Κάθε έτος, εκατομμύρια τόνοι πετρωμάτων και λιπασμάτων μεταφέρονται παγκοσμίως, με το συνακόλουθο περιβαλλοντικό κόστος της μεταφοράς.

3.2. Ρύπανση των υδάτων από τη γεωργία και τα λύματα

Η περίσσεια φωσφόρου, κυρίως από την εντατική γεωργία και παραγωγή οπωροκηπευτικών, είναι μία από τις κύριες αιτίες ευτροφισμού των λιμνών και ποταμών. Η ανεξέλεγκτη ή ελλιπώς ελεγχόμενη απόρριψη των λυμάτων από ανθρώπινα περιττώματα και άλλες οικιακές χρήσεις, καθώς και η βιομηχανική ρύπανση, συμβάλλουν επίσης σημαντικά σε αυτά τα προβλήματα. Τα ανόργανα λιπάσματα αποτελούν σπανιότερα την αιτία των τοπικών ανισορροπιών οι οποίες είναι συμπτώματα αυτών των προβλημάτων, αλλά, σε ορισμένες περιοχές, μπορεί να συμβάλλουν στην εμφάνισή τους.

Λόγω της διάβρωσης του εδάφους είναι δυνατόν να μεταφέρονται στα επιφανειακά ύδατα σημαντικές ποσότητες εδαφικού φωσφόρου. Βάσει πρόσφατου μοντέλου διάβρωσης του εδάφους από το νερό, το οποίο εκπονήθηκε από το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC), η έκταση που πλήττεται στην ΕΕ-27 εκτιμήθηκε σε 1,3 εκατ. τετραγ. χλμ.[29]. Σχεδόν το 20 % αυτής της έκτασης υφίσταται απώλεια εδάφους που υπερβαίνει τους 10 τόνους ανά εκτάριο και ανά έτος. Οι επιφανειακές απορροές από πρόσφατη διασπορά λιπασμάτων ή κοπριάς είναι δυνατόν να συμβάλουν περαιτέρω στη ρύπανση των υδάτων. Η φόρτιση των εδαφών με πολύ υψηλά επίπεδα φωσφορικών ενώσεων κατά κανόνα δεν βλάπτει την ανάπτυξη των καλλιεργειών, αλλά ενδέχεται να επιδράσει στη φυτική βιοποικιλότητα των φυσικών οικοσυστημάτων, ενώ η αυξημένη μεταφορά φωσφορικών ενώσεων σε γειτονικά υδατικά συστήματα διαταράσσει επίσης τη βιολογική ισορροπία. Επιπλέον των έμμεσων απωλειών, η κοπριά εξακολουθεί να απορρίπτεται απευθείας στα υδατορρεύματα ή στο αποχετευτικό σύστημα σε ορισμένα μέρη του πλανήτη, αυξάνοντας τη ρύπανση από τα αστικά λύματα. Ενώ η διάβρωση του εδάφους αποτελεί την κύρια οδό εισόδου φωσφορικών ενώσεων στα ύδατα, στις περιοχές με αμμώδες έδαφος ή με κλιτύες χωρίς βλάστηση, η απόπλυση στα επιφανειακά ύδατα μπορεί επίσης να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα σε κορεσμένες περιοχές.

Σύμφωνα με την έκθεση SOER 2010[30], οι εκπομπές φωσφόρου γεωργικής προέλευσης σε γλυκά ύδατα υπερβαίνουν το 0,1 kg φωσφόρου ανά εκτάριο ετησίως στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, αλλά φθάνουν σε επίπεδα άνω του 1,0 kg ανά εκτάριο ετησίως σε ορισμένα συγκεκριμένα σημεία. Κατά συνέπεια, διάφορα θαλάσσια και παράκτια ύδατα σε όλη την ΕΕ παρουσιάζουν υψηλές ή πολύ υψηλές συγκεντρώσεις φωσφόρου. Από τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της αξιολόγησης των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών[31] προκύπτει ότι, στο 82 % των λεκανών απορροής, η γεωργία ασκεί σημαντική πίεση λόγω φωσφόρου στα υδατορεύματα. Ορισμένες μελέτες[32] έχουν υποστηρίξει ότι έχουμε ήδη υπερβεί τα πλανητικά όρια ρύπανσης των γλυκών υδάτων από φωσφόρο.

Οι απώλειες φωσφόρου και άλλων θρεπτικών στοιχείων μέσω αυτών των οδών και λόγω ρύπανσης από λύματα μπορούν να προκαλέσουν αύξηση της ανάπτυξης των φυτών και των φυκών (αλγών). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τον ευτροφισμό, ο οποίος είναι δυνατόν να οδηγήσει στη συνέχεια σε ανισορροπία μεταξύ των διαδικασιών παραγωγής και κατανάλωσης φυτών/φυκών, με αρνητικές επιπτώσεις στην ποικιλότητα των ειδών και στην καταλληλότητα του νερού για ανθρώπινη χρήση. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε πολύ σοβαρή φυτοπλαγκτονική άνθηση, ορισμένα από τα είδη της οποίας είναι επιβλαβή είδη που προκαλούν το θάνατο των ψαριών και άλλων ειδών θαλάσσιας πανίδας και – μετά την αποσύνθεσή τους – είναι δυνατόν να προκαλέσουν δηλητηρίαση σε ανθρώπους και ζώα λόγω εκπομπών υδροθείου. Η επανόρθωση αυτής της κατάστασης απαιτεί πολλά έτη, ακόμη και όταν η πηγή της ρύπανσης έχει εξαλειφθεί, επειδή ο φωσφόρος γίνεται τμήμα των ιζημάτων τα οποία συχνά διαταράσσονται, ενεργοποιώντας την επανάληψη της διαδικασίας ευτροφισμού.

3.3. Μόλυνση του εδάφους

Η πρόσμειξη των φωσφορικών λιπασμάτων που αποτελεί σήμερα τη μεγαλύτερη πηγή ανησυχίας (εκτός εάν έχει αφαιρεθεί με τεχνολογίες αποκαδμίωσης) είναι το κάδμιο, παρόλο που και άλλα βαρέα μέταλλα απαιτούν ενδεχομένως παρακολούθηση. Το κάδμιο που περιέχεται στο έδαφος δεν είναι δυνατόν να απομακρυνθεί εύκολα, αλλά μπορεί να μεταναστεύσει και να συσσωρευτεί στα φυτά. Ορισμένα φυτά (ηλίανθος, αγριοκράμβη, καπνός, κ.λπ.) τείνουν να συγκεντρώνουν μεγαλύτερες ποσότητες καδμίου.

Το 2002 η Επιτροπή ζήτησε γνωμοδότηση από την επιστημονική επιτροπή για την τοξικότητα, την οικοτοξικότητα και το περιβάλλον (SCTEE)[33] σχετικά με την πιθανότητα συσσώρευσης καδμίου στα εδάφη λόγω της χρήσης φωσφορικών λιπασμάτων. Βάσει μελετών εκτίμησης κινδύνου που εκπονήθηκαν από οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ (και τη Νορβηγία) και συμπληρωματικής ανάλυσης, η SCTEE εκτίμησε ότι τα φωσφορικά λιπάσματα που περιέχουν 60 mg καδμίου/kg P2O5 και άνω αναμένεται να επιφέρουν συσσώρευση καδμίου στα περισσότερα εδάφη της ΕΕ, ενώ τα φωσφορικά λιπάσματα που περιέχουν έως 20 mg καδμίου/kg P2O5 δεν αναμένεται να προκαλέσουν μακροπρόθεσμη συσσώρευση στο έδαφος σε βάθος 100ετίας, εάν δεν ληφθούν υπόψη άλλες εισροές καδμίου. Ορισμένα εδάφη εκ φύσεως περιέχουν υψηλά επίπεδα καδμίου και, ως εκ τούτου, απαιτείται πιο επιφυλακτική προσέγγιση στις περιοχές αυτές.

Όσον αφορά τις επιπτώσεις στην υγεία, τον Δεκέμβριο του 2007 εκδόθηκε η ενωσιακή έκθεση εκτίμησης κινδύνου[34] σχετικά με το κάδμιο και το οξείδιο του καδμίου. Σύμφωνα με την έκθεση, ο σημαντικότερος κίνδυνος από το κάδμιο είναι η βλάβη στους νεφρούς μέσω της κατανάλωσης τροφής και του καπνίσματος. Στο πλαίσιο της στρατηγικής για τη μείωση των κινδύνων από το κάδμιο και το οξείδιο του καδμίου διατυπώθηκαν συστάσεις για λήψη μέτρων μείωσης της περιεκτικότητας σε κάδμιο των τροφίμων, των μιγμάτων καπνού και των φωσφορικών λιπασμάτων, στις οποίες ελήφθησαν υπόψη οι διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν ανά την ΕΕ[35]. Οι διαπιστώσεις αυτές επιβεβαιώθηκαν από τις εκτιμήσεις κινδύνου για το κάδμιο στα τρόφιμα που διενήργησε η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (ΕΑΑΤ) το 2009[36] και το 2011[37], καθώς και από τα συμπεράσματα της κοινής επιτροπής εμπειρογνωμόνων FAO/ΠΟΥ για τα πρόσθετα τροφίμων (JECFA)[38] το 2010. Μέχρι στιγμής, οι προπαρασκευαστικές εργασίες για τα περισσότερα από τα μέτρα αυτά δεν έχουν ολοκληρωθεί, αλλά έχουν ληφθεί αποφάσεις για τη διαχείριση του κινδύνου, με βάση τα ανώτατα όρια καταλοίπων στα τρόφιμα και στις ζωοτροφές.

Μόλυνση του εδάφους και των υπογείων υδάτων από ουράνιο – οφειλόμενη κυρίως στην φυσική παρουσία συγκεντρώσεων υποβάθρου, αλλά ενδεχομένως διογκούμενη λόγω της παρουσίας ουρανίου στα φωσφορικά λιπάσματα[39] – έχει αναφερθεί σε περιοχές με αμμώδες έδαφος στη Γερμανία, με συνέπειες για την επεξεργασία του πόσιμου νερού σε ορισμένες περιπτώσεις. Η μόλυνση αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει στη λήψη πρόσθετων μέτρων ασφαλείας και σε αύξηση του κόστους στους τομείς του πόσιμου νερού και της γεωργίας.

Q4 – Πώς πρέπει να αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο μόλυνσης του εδάφους που συνδέεται με τη χρήση του φωσφόρου στην ΕΕ;

4. Δυναμικό αποδοτικότερης χρήσης του φωσφόρου και εμπόδια στα οποία αυτή προσκρουει

Από τις αναλύσεις ροής και τις έρευνες που έχουν διεξαχθεί προέκυψε ότι υπάρχει μια σειρά από βασικά σημεία στον κύκλο χρήσης του φωσφόρου, στα οποία σημειώνεται σήμερα απώλεια σημαντικών ποσοτήτων. Ωστόσο, υπάρχουν επίσης τεχνικές με τις οποίες είναι δυνατή η ανάκτηση του φωσφόρου ή η βελτίωση της αποδοτικότητας της χρήσης του[40]. Όταν, το 2008, οι τιμές του ορυκτού φωσφόρου και των παραγώγων του εκτινάχθηκαν στα υψηλότερα επίπεδα, ορισμένες νέες εναλλακτικές πηγές ανακυκλωμένου φωσφόρου έγιναν οικονομικά συμφέρουσες. Έκτοτε, οι τιμές φαίνεται να έχουν σταθεροποιηθεί σε ένα νέο επίπεδο, στα 200 δολάρια ανά τόνο. Οι περισσότερες από τις παλαιότερες αναλύσεις της σχέσης κόστους-απόδοσης της ανακύκλωσης του φωσφόρου χρονολογούνται από την εποχή πριν από την αύξηση της τιμής του ορυκτού φωσφόρου και, ως εκ τούτου, είναι πλέον παρωχημένες. Το κυριότερο, καθώς βελτιώνεται η τεχνολογία επεξεργασίας των πλέον ελπιδοφόρων πηγών ανακυκλωμένου φωσφόρου και αρχίζουν να επιτυγχάνονται οικονομίες κλίμακας, το κόστος μειώνεται. Εκτός από τα ζητήματα της τιμής, το σημαντικότερο οικονομικό πλεονέκτημα από τη χρήση ανακυκλωμένου φωσφόρου αφορά την ανθεκτικότητα — σταθερές ροές από τοπική πηγή και χωρίς την αστάθεια των τιμών που συνεπάγεται η χρήση φωσφορικών πετρωμάτων.

Από τη μοντελοποίηση που διενεργήθηκε στο πλαίσιο της αποδοτικότητας των πόρων προκύπτει ότι η συνολική αύξηση της χρήσης φωσφορικών λιπασμάτων από πρωτογενείς πηγές θα μπορούσε να περιοριστεί σε 11 % έως το 2050, ενώ κατά το σενάριο διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης θα ανέρχεται σε 40 %.[41]. Από την οικονομική μοντελοποίηση της κατάστασης στις ΗΠΑ προκύπτει ότι, εάν οι τιμές των ανόργανων λιπασμάτων αυξηθούν και η φορολογία αναπροσαρμοστεί ώστε να καλύπτει έστω και μικρό τμήμα του εξωτερικού κόστους της υπερβολικής χρήσης φωσφόρου, η χρήση φωσφόρου από ανακυκλωμένες πηγές θα εξαπλωθεί σε μεγάλες εκτάσεις αρόσιμης γης[42]. Οι εργασίες στο πλαίσιο του έργου του JRC με αντικείμενο την ανάλυση προοπτικών για τα λιπάσματα NPK συνέβαλαν στη διεύρυνση της βάσης γνώσεων σχετικά με τις πιθανές εξελίξεις[43].

Στο σχήμα 5 παρουσιάζεται ανάλυση των ροών και των απωλειών σε παγκόσμιο επίπεδο — από ορισμένες απόψεις, η εικόνα της ΕΕ θα είναι σημαντικά διαφορετική, ιδίως όσον αφορά τις απώλειες κατά την καλλιέργεια και μετά τη συγκομιδή. Άλλες παγκόσμιες, εθνικές και περιφερειακές αναλύσεις μπορεί να εξακολουθούν να διαφέρουν σημαντικά και ορισμένες από τις απώλειες που ανακοινώθηκαν αμφισβητούνται. Βρίσκονται σε εξέλιξη πανεπιστημιακές μελέτες με τις οποίες επιδιώκεται η βελτίωση της συνολικής εικόνας.

Σχήμα 5: Παγκόσμιες ροές φωσφόρου μέσω των γεωργικών, διατροφικών και αποχετευτικών συστημάτων (οι αριθμοί έχουν στρογγυλοποιηθεί) [44]

Q5 - Ποιες τεχνολογίες ενέχουν το μεγαλύτερο συνολικό δυναμικό βελτίωσης της αειφόρου χρήσης του φωσφόρου; Ποιο το κόστος και ποια τα οφέλη;

Q6 – Τι θα πρέπει να προωθήσει η ΕΕ όσον αφορά την περαιτέρω έρευνα και καινοτομία στο πεδίο της αειφόρου χρήσης του φωσφόρου;

4.1. Αποδοτικότερη εξόρυξη, επεξεργασία και βιομηχανική χρήση

Από προγενέστερη πανεπιστημιακή ανάλυση της αποδοτικότητας της εξόρυξης φωσφορικών ορυκτών έχει προκύψει ότι έως το ένα τρίτο του συνολικού πετρώματος μπορεί να χαθεί κατά τις εργασίες εξόρυξης, επεξεργασίας και εμπλουτισμού[45] και ένα επιπλέον 10 % μέσω της μεταφοράς και διακίνησης[46]. Ωστόσο, οι πρόσφατες επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν ως αποτέλεσμα της αύξησης των τιμών οδήγησαν σε σημαντική αύξηση της αποδοτικότητας σε ορισμένα ορυχεία. Εφαρμόζονται ή βρίσκονται σε εξέλιξη πολυάριθμες τεχνολογικές καινοτομίες χάρη στις οποίες αποφεύγεται η σπατάλη προϊόντος ή παραπροϊόντων, παράγεται καθαρότερο προϊόν ή εξοικονομούνται ενέργεια, νερό ή χημικές ουσίες. Κινητήρια δύναμη για τις βελτιώσεις αυτές θα είναι το πιθανότερο οι υψηλότερες τιμές και η εξάντληση της βέλτιστων αποθεμάτων, αλλά και οι απαιτήσεις όσον αφορά την κατανάλωση στην ΕΕ (ιδίως την απομόλυνση) μπορεί επίσης να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο. Συνεχίζονται επίσης οι εργασίες για τη βελτίωση της ασφάλειας των λιπασμάτων και της ποιότητας και της διαφάνειας των συστατικών τους μέσω της επισήμανσης, ιδίως στο πλαίσιο της αναθεώρησης του κανονισμού για τα λιπάσματα. Η πρόσφατα εγκριθείσα αναθεώρηση του κανονισμού για τα απορρυπαντικά, με την οποία επιβάλλονται περιορισμοί στη χρήση φωσφορικών αλάτων και άλλων φωσφορικών ενώσεων στα απορρυπαντικά οικιακών πλυντηρίων ρούχων και αυτόματων πλυντηρίων πιάτων θα συντελέσει επίσης στη μείωση των μη βασικών χρήσεων και στον περιορισμό των απορρίψεων φωσφόρου προερχόμενου από τη χρήση απορρυπαντικών.

4.2. Αποδοτικότερη χρήση και διατήρηση στη γεωργία

Ως αποδοτική φυτική παραγωγή νοείται η ύπαρξη στο έδαφος διαθέσιμου φωσφόρου σε επαρκείς ποσότητες (κρίσιμο επίπεδο) ώστε να ικανοποιούνται οι ανάγκες του φυτού καθ’όλη την ανάπτυξή του, αλλά όχι περισσότερου[47]. Εντός της ΕΕ, πολλές πρωτοβουλίες έχουν ήδη οδηγήσει σε αποδοτικότερη χρήση του φωσφόρου και σε περιορισμό των απωλειών φωσφόρου στη γεωργία. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι κώδικες πρακτικής και τα προγράμματα δράσης βάσει της οδηγίας για τη νιτρορρύπανση[48], καθώς και τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα στο πλαίσιο της πολιτικής για την αγροτική ανάπτυξη. Το αυξανόμενο ενδιαφέρον για την προστασία του εδάφους, το οποίο καλλιεργεί η θεματική στρατηγική για την προστασία του εδάφους, σε συνδυασμό με το σχετικό με το έδαφος τμήμα της καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης[49] στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης που προβλέπει η Κοινή Γεωργική Πολιτική, συμβάλλουν στη βελτίωση της διαχείρισης του εδάφους και στον περιορισμό της μείωσης και της διάβρωσης της οργανικής ύλης, στις οποίες οφείλεται εν μέρει η απώλεια φωσφόρου. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για περαιτέρω βελτιώσεις στη χρήση του φωσφόρου και την αποδοτικότητά της σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης[50]. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι τεχνικές «γεωργίας ακριβείας», όπως η έγχυση κοπριάς και η προσθήκη ανόργανων λιπασμάτων, παρότι οι αναλύσεις της περιεκτικότητας των αγρών σε φωσφόρο και κοπριά είναι επίσης σημαντικές για να εξασφαλιστεί ότι χρησιμοποιείται η σωστή ποσότητα λιπάσματος στον σωστό τόπο και στο σωστό χρόνο – με αποτέλεσμα να φθάνει ο φωσφόρος στο κρίσιμο επίπεδο. Μεγαλύτερες προσπάθειες για περιορισμό της διάβρωσης από τον άνεμο και το νερό, καθώς και αυξημένη αμειψισπορά, θα συμβάλουν γενικά στη μείωση των απωλειών εδάφους και του φωσφόρου που αυτό περιέχει. Η χρήση λιπασμάτων στις καλλιέργειες οπωροκηπευτικών μπορεί επίσης να βελτιωθεί, ιδίως με κλειστά συστήματα.

Ορισμένες νέες τεχνολογίες που είτε κυκλοφορούν ήδη στο εμπόριο είτε πρόκειται σύντομα να κυκλοφορήσουν θα μπορούσαν να αυξήσουν την αποδοτικότητα των λιπασμάτων, ιδίως μέσω ενζυμικών τεχνικών, όπως οι καινοτομίες για τη βελτίωση της ανάπτυξης του ριζικού συστήματος και η χρήση μικροβιακών μέσων εμβολιασμού, οι οποίες αποσκοπούν στην αποδοτικότερη πρόσληψη του φωσφόρου από τα φυτά.

Οι τεχνικές για τη βελτίωση της αποδοτικότητας του φωσφόρου κατά τη χρήση του στην κτηνοτροφία έχουν διαδοθεί περισσότερο. Ειδικότερα, η περιεκτικότητα του σιτηρεσίου σε φωσφόρο έχει προσαρμοστεί στις ανάγκες των ζώων κατά τις διαφορετικές φάσεις της ζωής τους («διατροφή αναλόγως της φάσης») και το ένζυμο φυτάση προστίθεται πλέον στις ζωοτροφές που προορίζονται για μονογαστρικά ζώα. Οι προσεγγίσεις αυτές συμβάλλουν στη μείωση της περιεκτικότητας των ζωοτροφών σε φωσφόρο διότι τα ζώα αφομοιώνουν τον φωσφόρο με αποδοτικότερο τρόπο. Ωστόσο, οι προσεγγίσεις αυτές δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί πλήρως. Νέες φυτάσες εγκρίνονται συνεχώς για χρήση στην ΕΕ ως πρόσθετα ζωοτροφών.

Το κόστος και η πρακτική δυνατότητα χρήσης αποτελούν τα κύρια εμπόδια που παρεμβάλλονται στην ευρύτερη υιοθέτηση των τεχνολογιών αυτών. Ενώ η χρήση της φυτάσης είναι ήδη ευρέως αποδεκτή, άλλες τεχνολογίες θα απαιτήσουν σοβαρή έρευνα — συμπεριλαμβανομένων και ειδικών επιτόπιων δοκιμών — προκειμένου να καταστούν πρότυπα.

Από την άποψη αυτή, το πρόγραμμα-πλαίσιο έρευνας για την περίοδο 2014-2020 και η επικείμενη ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για τη γεωργική παραγωγικότητα και αειφορία θα μπορούσαν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη νέων λύσεων για μια αποδοτικότερη χρήση και διατήρηση του φωσφόρου στη γεωργία.

Q7 – Θεωρείτε ότι οι διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με την αποδοτικότητα της χρήσης του φωσφόρου και της χρήσης ανακυκλωμένου φωσφόρου στη γεωργία είναι επαρκείς; Εάν όχι, ποια επιπλέον στατιστικά στοιχεία ενδέχεται να είναι αναγκαία;

Q8 – Με ποιο τρόπο θα μπορούσε η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για την «γεωργική παραγωγικότητα και αειφορία» να συμβάλει στην προώθηση της αειφόρου χρήσης του φωσφόρου;

4.2.1. Καλύτερη χρήση της κοπριάς

Κατά την τελευταία δεκαετία, η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορρύπανση αποτέλεσε κινητήρια δύναμη για πολύ καλύτερη διαχείριση της κοπριάς. Σημειώθηκε ραγδαία αύξηση του ενδιαφέροντος για την επεξεργασία της κοπριάς και τη μετατροπή του πλούσιου σε φωσφόρο στερεού υπολείμματος της επεξεργασμένης κοπριάς σε εμπορεύσιμο προϊόν εκτός της περιοχής παραγωγής του, όπου οι αγροί συχνά είναι κορεσμένοι με θρεπτικά στοιχεία. Παρόλο που η υγρή κοπριά αρχικά έχει περιεκτικότητα σε νερό περίπου 95 %, με την επεξεργασία το στερεό κλάσμα μπορεί να μειωθεί σε περίπου 30 % της αρχικής υγρής κοπριάς, εξακολουθούν όμως να υφίστανται μια σειρά εμπόδια στις εξαγωγές επεξεργασμένης κοπριάς, όπως το κόστος (μεταφορά, ενέργεια). Η αποδοχή από τις εκμεταλλεύσεις αποδέκτες αποτελεί επίσης πρόβλημα.

Για τα 15 από τα 22 κράτη μέλη[51], η κύρια πηγή παροχής φωσφόρου στις γεωργικές γαίες είναι ήδη ο ανακυκλωμένος φωσφόρος κοπριάς. Ωστόσο, στα υπόλοιπα κράτη μέλη και σε πολλές περιφέρειες σε όλη την ΕΕ, δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί πλήρως οι δυνατότητες επεξεργασίας της κοπριάς σε μεγαλύτερο βαθμό και χρήσης της αντί των ανόργανων λιπασμάτων.

Q9 – Τι μπορεί να γίνει για να εξασφαλιστεί η καλύτερη διαχείριση και η αυξημένη επεξεργασία κοπριάς σε περιοχές υπερπαραγωγής και να ενθαρρυνθεί η αύξηση της χρήσης επεξεργασμένης κοπριάς εκτός αυτών των περιοχών;

4.3. Πιθανά οφέλη που συνδέονται με την πρόληψη και την ανάκτηση των απορριμμάτων τροφίμων

Κάθε μείωση της σπατάλης τροφίμων στο στάδιο της παραγωγής και της κατανάλωσης θα μειώσει την ανάγκη εισαγωγής νέου φωσφόρου στο σύστημα από τους ορυκτούς πόρους. Η κατάσταση σε σχέση με την σπατάλη τροφίμων έχει μελετηθεί εκτενέστατα. Η σπατάλη στην ΕΕ ανά άτομο ανέρχεται, κατά μέσο όρο, σε 180 kg τροφίμων ετησίως[52]. Ο τρόπος με τον οποίο παράγουμε και καταναλώνουμε τα τρόφιμα, ο τύπος και η ποσότητα τροφής που τρώμε και το τμήμα της που πετάμε στα σκουπίδια έχουν σημαντική επίπτωση στην αειφόρο χρήση του φωσφόρου, γεγονός που καθιστά τον τομέα αυτό πεδίο με μεγάλο δυναμικό βελτίωσης. Το συγκεκριμένο θέμα θα διερευνηθεί περαιτέρω σε ανακοίνωση για τα αειφόρα τρόφιμα, η οποία πρόκειται να εκδοθεί το 2013 και εξαγγέλθηκε στον χάρτη πορείας για την αποδοτικότητα των πόρων, στον οποίο τέθηκε ο στόχος για μείωση κατά το ήμισυ της διάθεσης εδώδιμων αποβλήτων τροφίμων στην ΕΕ, έως το 2020.

Παράλληλα με την πρόληψη της σπατάλης τροφίμων, θα ήταν επίσης δυνατή η καλύτερη χρήση των απορριμμάτων τροφίμων. Επί του παρόντος, μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων τροφίμων και, γενικότερα, βιοαποδομήσιμων αποβλήτων αποτεφρώνονται και συχνά ο φωσφόρος της τέφρας δεν επαναχρησιμοποιείται. Επιπλέον, σημαντικές απώλειες φωσφόρου σημειώνονται επίσης στους χώρους υγειονομικής ταφής. Η οδηγία περί υγειονομικής ταφής των αποβλήτων[53] απαιτεί από τα κράτη μέλη να μειώσουν σταδιακά, έως το 2016, την υγειονομική ταφή αστικών βιοαποδομήσιμων αποβλήτων σε 35 % της συνολικής ποσότητας των εν λόγω αποβλήτων που είχαν παραχθεί το 1995. Η οδηγία έχει αποδώσει πολύ σημαντική αύξηση της ανακύκλωσης βιοαποβλήτων για την παραγωγή βιοαερίου και θρεπτικών στοιχείων για τη βελτίωση του εδάφους και τη γεωργία, αλλά δεν κατευθύνει πάντοτε τον πόρο προς την χρήση με την υψηλότερη αξία.

Η χρήση βιοαποδομήσιμων αποβλήτων υπό τη μορφή προϊόντων λιπασματοποίησης (κομπόστ) και χώνευσης ή τέφρας από απόβλητα κήπου ή κουζίνας θα οδηγούσε στην ανακύκλωση σημαντικών ποσοτήτων φωσφόρου, μαζί με άλλα θρεπτικά στοιχεία. Η υιοθέτηση της εν λόγω ροής αποβλήτων προς το παρόν παρεμποδίζεται από εξαιρετικά κατακερματισμένες προσεγγίσεις όσον αφορά την κατάλληλη χρήση και τα πρότυπα ποιότητας για τα βιοαποδομήσιμα απόβλητα στην ΕΕ. Αναπτύσσονται σε κοινοτικό επίπεδο κριτήρια αποχαρακτηρισμού των αποβλήτων, τα οποία ορίζουν πότε ένα είδος βιοαποδομήσιμων αποβλήτων παύει να εμπίπτει στον ορισμό της έννοιας των αποβλήτων. Αυτό θα βοηθήσει να αρθούν τα νομικά εμπόδια. Η αναθεώρηση του κανονισμού για τα λιπάσματα, που προβλέπεται να εγκριθεί το 2013, θα είναι επίσης σημαντική. Σε αυτό το πλαίσιο θα εξεταστεί η δυνατότητα περαιτέρω εναρμόνισης της πρόσβασης στην αγορά της ΕΕ για τα βιοαποδομήσιμα απόβλητα που πληρούν τα εν λόγω κριτήρια αποχαρακτηρισμού, δεδομένου ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται, στη συνέχεια, ως πρώτες ύλες για οργανικά λιπάσματα και βελτιωτικά εδάφους, στα οποία θα προταθεί να επεκταθεί το πεδίο εφαρμογής του μελλοντικού κανονισμού για τα λιπάσματα.

Επιπλέον, υπάρχουν ορισμένες ροές αποβλήτων που προέρχονται από τη γεωργία και ορισμένα υποπροϊόντα της παραγωγής τροφίμων, από τα οποία θα ήταν δυνατόν να ανακυκλώνονται σημαντικές ποσότητες φωσφόρου, εφόσον υπάρξει σωστή διαχείριση. Για ορισμένους από τους εν λόγω πόρους, τα προβλήματα δημόσιας υγείας και τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την αντιμετώπισή τους έχουν καταστήσει τη διαδικασία αυτή λιγότερο αποδοτική κατά τα τελευταία έτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα κρεατάλευρα και οστεάλευρα και οι επεξεργασμένες ζωικές πρωτεΐνες, δεδομένου ότι ο φωσφόρος συγκεντρώνεται κυρίως στα οστά. Μολονότι ορισμένα κρεατάλευρα και οστεάλευρα αποτεφρώνονται και η τέφρα χρησιμοποιείται είτε ως λίπασμα, με απευθείας εφαρμογή ως βελτιωτικό εδάφους, ή για την παραγωγή φωσφόρου[54], το μεγαλύτερο μέρος του φωσφόρου απλώς απορρίπτεται. Οι επεξεργασμένες ζωικές πρωτεΐνες επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται σε ζωοτροφές και οργανικά λιπάσματα και είναι διαθέσιμες στην αγορά σε σημαντικές ποσότητες. Είναι ενδεχομένως δυνατόν να βελτιωθεί το νομικό πλαίσιο[55] που διέπει τις χρήσεις των εν λόγω υλικών, εάν εντοπιστούν άλλες ασφαλείς χρήσεις.

Q10 – Τι θα μπορούσε να γίνει για τη βελτίωση της ανάκτησης του φωσφόρου από απορρίμματα τροφίμων και άλλα βιοαποδομήσιμα απόβλητα;

4.4. Επεξεργασία λυμάτων

Τα απόβλητα μετά την κατανάλωση από τον άνθρωπο είναι αναπόφευκτα, αλλά υπάρχουν τεχνολογίες που επιτρέπουν την ανάκτηση του φωσφόρου από εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων. Οι τεχνικές αυτές έχουν εξελιχθεί σημαντικά κατά τα τελευταία έτη, με την εκτέλεση σειράς πιλοτικών έργων και την εφαρμογή πλέον σε εμπορική κλίμακα, στη δυτική και βόρεια Ευρώπη.

Παρόλο που η αφαίρεση του φωσφόρου από τα λύματα αποτελεί υποχρέωση δυνάμει του άρθρου 5 της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων[56], δεν απαιτείται η εξαγωγή του φωσφόρου σε χρησιμοποιήσιμη μορφή. Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της οδηγίας είναι ότι επιτρέπει την κροκίδωση του φωσφόρου με σίδηρο, που δημιουργεί μια ένωση με ισχυρό δεσμό, από την οποία ο φωσφόρος δεν μπορεί να ανακτηθεί τόσο εύκολα ώστε να έχει εμπορική αξία και ενδέχεται να μην είναι πλήρως διαθέσιμος για τα φυτά.

Υπάρχουν εναλλακτικές τεχνικές για την εξαγωγή του φωσφόρου που δεν δημιουργούν το πρόβλημα αυτό. Σε αυτές περιλαμβάνονται η αφαίρεση του φωσφόρου από τα λύματα υπό μορφή στρουβίτη, η αποτέφρωση της λυματολάσπης και η εν συνεχεία χρήση της τέφρας, καθώς και η εφαρμογή της λυματολάσπης απευθείας στους αγρούς μετά από κατάλληλη επεξεργασία. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η γεωπονική ποιότητα του προϊόντος είναι καίριας σημασίας για να διασφαλιστεί ότι ο φωσφόρος είναι πράγματι διαθέσιμος και προσλαμβάνεται από τα καλλιεργούμενα φυτά. Σήμερα επαναχρησιμοποιείται το 25 % περίπου του φωσφόρου που περιέχεται στα λύματα, με συνηθέστερη μέθοδο την απευθείας εφαρμογή της λυματολάσπης στους αγρούς. Το συνολικό δυναμικό ανάκτησης είναι αρκετά υψηλό — περίπου 300.000 τόνοι φωσφόρου ετησίως στην ΕΕ[57] – και οι σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των διαφόρων κρατών μελών της ΕΕ ως προς την ποσότητα της χρησιμοποιούμενης λυματολάσπης (είτε απευθείας είτε σε μορφή τέφρας) δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα εναρμόνισης με άξονα τη βέλτιστη πρακτική.

Η εμπορική και περιβαλλοντική βιωσιμότητα της πλειονότητας αυτών των προσεγγίσεων εξαρτάται από τον βαθμό αραίωσης του πόρου. Η αφυδάτωση και η μετακίνηση μεγάλων όγκων υγρού αποτελεί δαπανηρή διαδικασία με ένταση ενέργειας. Καθοριστικής σημασίας επίσης είναι η απουσία επιβλαβών προσμείξεων, δεδομένου ότι απαιτεί αυστηρά πρότυπα και διαδικασίες επιμελούς ελέγχου ενώ, στην περίπτωση της αποτέφρωσης λυματολάσπης, συνεπάγεται ότι η λυματολάσπη δεν μπορεί να αναμιχθεί με άλλα απόβλητα κατά τη διαδικασία αποτέφρωσης.

Μολονότι η οδηγία για την ιλύ καθαρισμού λυμάτων[58] έχει καθορίσει τις προϋποθέσεις για την ασφαλή χρήση της ιλύος σε γεωργικές εκτάσεις, σήμερα θεωρείται παρωχημένη, ιδίως όσον αφορά τις μέγιστες οριακές τιμές για το κάδμιο και άλλες επιβλαβείς προσμίξεις, οι οποίες θεωρούνται υπερβολικά υψηλές. Δεκαέξι κράτη μέλη έχουν θεσπίσει αυστηρότερα πρότυπα από εκείνα που προβλέπονται στην οδηγία. Η εναρμόνιση των ανώτερων προτύπων ποιότητας θα ενισχύσει την εμπιστοσύνη μεταξύ των γεωργών και των καταναλωτών στην ασφαλή χρήση της λυματολάσπης στην ΕΕ. Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η αποδοτικότερη χρήση των πόρων στο μέλλον, τα εν λόγω ζητήματα θα πρέπει να αντιμετωπιστούν έτσι ώστε τα πρότυπα προϊόντος για τη λυματολάσπη να εμπνέουν εμπιστοσύνη σε ολόκληρη την αλυσίδα των τελικών χρηστών: στους γεωργούς, τους εμπόρους λιανικής και, τελικά, τους καταναλωτές. Η λυματολάσπη μπορεί επίσης να λιπασματοποιείται και, στο πλαίσιο της ανάπτυξης των κριτηρίων αποχαρακτηρισμού αποβλήτων, εξετάζεται το κατά πόσον είναι δυνατόν να πληροί η εν λόγω λιπασματοποιημένη ιλύς τα αυστηρά ισχύοντα πρότυπα ώστε να είναι ασφαλής η χρήση της από τους αγρότες.

Q11 – Θα πρέπει να καταστεί υποχρεωτική ή να ενθαρρύνεται κάποιας μορφής ανάκτηση φωσφόρου από την επεξεργασία λυμάτων; Τι μπορεί να γίνει για να καταστούν η λυματολάσπη και τα βιοαποδομήσιμα απόβλητα περισσότερο διαθέσιμα και αποδεκτά για χρήση σε αροτραίες καλλιέργειες;

4.5. Χρήση οργανικών λιπασμάτων

Ένα πλεονέκτημα από την αποδοτικότερη χρήση του φωσφόρου που περιέχεται σε οργανικά υποπροϊόντα και απόβλητα θα ήταν ότι δεν αυξάνεται η συνολική ποσότητα καδμίου που υπάρχει στο ευρωπαϊκό οικοσύστημα, στον βαθμό που τα εν λόγω υποπροϊόντα και απόβλητα προέρχονται από τρόφιμα και ζωοτροφές παραγόμενα στην Ευρώπη, τα οποία με τη σειρά τους περιέχουν κάδμιο που απορροφάται από τα ευρωπαϊκά εδάφη. Ωστόσο, η μόλυνση από χαλκό και ψευδάργυρο μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα με ορισμένα οργανικά λιπάσματα.

Αν και πολλές βιομηχανικές τεχνολογίες ανάκτησης φωσφόρου (από κοπριά και λύματα και από βιοαποδομήσιμα απόβλητα) έχουν ήδη υιοθετηθεί και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικό βαθμό, δεν υπάρχει κοινή στρατηγική για την προώθηση της χρήσης αυτών των ανανεώσιμων πηγών από τους γεωργούς. Η τιμή των λιπασμάτων από ανάκτηση είναι γενικά υψηλότερη από την τιμή των ανόργανων φωσφορικών λιπασμάτων. Θα μπορούσαν να καταβληθούν πολύ μεγαλύτερες προσπάθειες για τον εντοπισμό αγορών για τον ανακυκλωμένο φωσφόρο και των φραγμών που εμποδίζουν την αύξηση της χρήσης του, καθώς και για την εφαρμογή των τεχνολογιών που είναι ήδη διαθέσιμες.

5. Επόμενα βήματα

Η παρούσα γνωμοδοτική ανακοίνωση εκθέτει για πρώτη φορά σε επίπεδο ΕΕ τα ζητήματα που αφορούν την αειφόρο χρήση του φωσφόρου. Σκοπός είναι τώρα να δρομολογηθεί διάλογος σχετικά με την υφιστάμενη κατάσταση και τις δράσεις που θα πρέπει να εξεταστούν.

Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και όλοι οι ενδιαφερόμενοι — οργανισμοί ή ιδιώτες — καλούνται να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με τα ερωτήματα της γνωμοδοτικής ανακοίνωσης, καθώς και για κάθε άλλο ζήτημα που επιθυμούν να θέσουν σχετικά με την αειφόρο χρήση του φωσφόρου.

Όλοι οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να αποστείλουν τις παρατηρήσεις τους, το αργότερο την 1η Δεκεμβρίου 2013, με ηλεκτρονικό μήνυμα στη διεύθυνση: env-use-of-phosphorus@ec.europa.eu .

Είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη η συνημμένη στη διαβούλευση δήλωση περί του ιδιωτικού απορρήτου, η οποία ενημερώνει για τον τρόπο χειρισμού των προσωπικών δεδομένων και των συμμετοχών στη διαβούλευση. Οι επαγγελματικές οργανώσεις καλούνται να εγγραφούν στο μητρώο εκπροσώπων ομάδων συμφερόντων που τηρεί η Επιτροπή (http://:ec.europa.eu/transparency/regrin). Το μητρώο αυτό καταρτίστηκε στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για τη διαφάνεια. Η Επιτροπή θα δημοσιεύσει τις συμμετοχές των ενδιαφερομένων στο Διαδίκτυο, εκτός εάν της ζητηθεί ρητά να μην το πράξει.

Τα αποτελέσματα της δημόσιας διαβούλευσης θα βοηθήσουν στη διαμόρφωση των περαιτέρω εργασιών της Επιτροπής σχετικά με τη συμβολή της ΕΕ στην αειφόρο χρήση του φωσφόρου.

[1] COM/2011/0571 τελικό.

[2] http://www.bordeaux-aquitaine.inra.fr/tcem_eng/seminaires_et_colloques/colloques/designing_phosphorus_cycle_at_country_scale

[3] Review of the future resource risks faced by UK Business and an assessment of future viability, AEA, 2010

[4] http://www.nutrientplatform.org/?p=306

[5] http://www.phosphorusplatform.org/

[6] Phosphorous imports, exports, fluxes and sinks in Europe, Richards and Dawson 2008

[7] The Story of phosphorus: Global food security and food for thought, Cordell et al, 2009

[8] Η εξάρτηση από τις εισαγωγές υπολογίζεται ως: καθαρές εισαγωγές / (καθαρές εισαγωγές + παραγωγή στην ΕΕ) – μεθοδολογία από το έγγραφο COM(2011) 25 «Η αντιμετώπιση των προκλήσεων που αφορούν τις αγορές βασικών εμπορευμάτων και τις πρώτες ύλες»

[9] World Phosphate rock reserves and resources, IFDC, 2010

[10] Joint Ore Reserves Committee - Περισσότερες πληροφορίες παρέχονται στη διεύθυνση www.jorc.org

[11] http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/phosphate_rock/mcs-2011-phosp.pdf

[12] Προσαρμογή παρουσίασης από Blanco, 2011

[13] Forecasting Long-term Global Fertiliser Demand, FAO, 2008.

[14] Rosegrant et al, 2009: Προβλέψεις για την αύξηση του ζωικού κεφαλαίου

[15] Σύμφωνα με νέες εκτιμήσεις, το ποσοστό προσεγγίζει μάλλον το 60% - βλ. μελέτη προβλέψεων του JRC για τα λιπάσματα NPK, 2012

[16] The Impact of First-Generation Biofuels on the Depletion of the Global Phosphorus Reserve, Hein and Leemans, 2012

[17] Medium Term Outlook for Global Fertilizer Demand, Supply and Trade 2008-2012 Heffer and Prud'homme, 2008

[18] Agronomic P imbalances across the world's croplands, Macdonald et al, 2011

[19] Βλ. επίσης http://www.africafertilizer.org/

[20] A rock and a hard place – peak phosphorus and the threat to our food security, Soil Association, 2010

[21] 'Peak P' what it means for farmers, Déry and Anderson, 2007

[22] Η καμπύλη του Hubbert είναι κατά προσέγγιση υπολογισμός της ικανότητας παραγωγής ενός πόρου σε συνάρτηση με το χρόνο. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά για την πρόγνωση της κορύφωσης της παραγωγής πετρελαίου και έκτοτε εφαρμόζεται για την εκτίμηση της εξάντλησης άλλων πόρων (ορισμός από τη Wikipedia).

[23] Αφαίρεση του καδμίου από το επεξεργασμένο προϊόν

[24] Sustainable use of phosphorus, Cordell et al, 2010 – στοιχεία από την ημερομηνία δημοσίευσης

[25] Η εξόρυξη φωσφορικών ορυκτών στη Φλόριδα διαταράσσει περίπου 5,000 – 6,000 acre ετησίως, με απόδοση 9.000 αμερικανικούς τόνους ανά acre έκτασης εξόρυξης.

[26] Global phosphorus flows in the industrial economy from a production perspective, Villalba et al, 2008

[27] Σημειωτέον ότι τα επίπεδα φυσικής ραδιενέργειας στα φωσφορικά πετρώματα είναι δυνατόν να παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές, ανάλογα με τα γεωλογικά χαρακτηριστικά του ορυχείου.

[28] Materials flow and energy required for the production of selected mineral commodities, Kippenberger, 2001 (ωστόσο, τα στοιχεία για την ενέργεια χρονολογούνται από το 1994)

[29] Εφαρμογή της θεματικής στρατηγικής για το έδαφος και τρέχουσες δραστηριότητες, έγγραφο COM(2012) 46 final

[30] Το ευρωπαϊκό περιβάλλον – Κατάσταση και προοπτικές το 2010: http://www.eea.europa.eu/soer

[31] Με βάση 38 σχέδια διαχείρισης λεκανών απορροής

[32] Reconsideration of the planetary boundaries for phosphorus, Carpenter and Bennett 2011

[33] http://ec.europa.eu/health/ph_risk/committees/sct/documents/out162_en.pdf.

[34] http://esis.jrc.ec.europa.eu/doc/risk_assessment/REPORT/cdmetalreport303.pdf

[35] OJ C 149, 14.06.2008, p. 6

[36] EFSA Journal (2009) 980, 1-139; http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/980.htm

[37] EFSA Journal (2011); 9(2):1975; http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/1975.htm

[38] WHO Food Additives Series 64, 73η συνεδρίαση της κοινής επιτροπής εμπειρογνωμόνων FAO/ΠΟΥ για τα πρόσθετα τροφίμων (JECFA), Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, Γενεύη, 2011

[39] Rock phosphates and P fertilizers as sources of U contamination in agricultural soils, Kratz and Schnug, 2006

[40] Ορισμένες από τις τεχνικές αυτές παρατίθενται στον ιστότοπο http://www.phosphorus-recovery.tu-darmstadt.de

[41] EU Resource Efficiency Perspectives in a Global Context, PBL, 2011

[42] Shakhramanyan et al, έγγραφο εργασίας, 2012.

[43] http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/ESDB_Archive/eusoils_docs/other/EUR25327.pdf

[44] Global phosphorus flows through the agricultural, food and sewage systems, Van Vuuren et al. (2010)

[45] Kippenberger 2001

[46] Phosphate rock, Lauriente 2003.

[47] Efficiency of soil and fertilizer phosphorus use, Syers, et al, 2008

[48] Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης

[49] Καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση είναι ένας κατάλογος προτύπων που προορίζονται να εξασφαλίσουν τη διατήρηση καλών γεωργικών και περιβαλλοντικών συνθηκών στο σύνολο των γεωργικών εκτάσεων και αποτελεί τμήμα του συστήματος πολλαπλής συμμόρφωσης.

[50] Improved phosphorus use efficiency in agriculture: A key requirement for its sustainable use, Schroder et al, 2011

[51] Δεν υπάρχουν στοιχεία για την Κύπρο, το Λουξεμβούργο, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και τη Μάλτα

[52] Προπαρασκευαστική μελέτη της ΕΕ «EU Preparatory Study on food waste in EU 27», BIO IS, Οκτώβριος του 2010

[53] Οδηγία 1999/31/ΕΚ του Συμβουλίου περί υγειονομικής ταφής των αποβλήτων.

[54] Thermochemical processing of meat and bone meal, a review, Cascarosa et al, 2011

[55] Νομοθεσία περί των ζωικών υποπροϊόντων και περί των μεταδοτικών σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών.

[56] Οδηγία 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων

[57] EUREAU position paper on the reuse of phosphorus, 2006

[58] Οδηγία 86/278/ΕΟΚ του Συμβουλίου σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος κατά τη χρησιμοποίηση της ιλύος καθαρισμού λυμάτων στη γεωργία