Γνωμοδότηση της Επιτροπής των Περιφερειών για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα στους τομείς της διατήρησης των φυσικών πόρων, της γεωργίας, της αλιείας και της οικονομικής και αναπτυξιακής συνεργασίας"

(2002/C 107/22)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ,

έχοντας υπόψη την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα στους τομείς της διατήρησης των φυσικών πόρων, της γεωργίας, της αλιείας και της οικονομικής και αναπτυξιακής συνεργασίας" (COM(2000) 162 τελικό)·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Προεδρείου της 13ης Ιουνίου 2001 να καταρτίσει, βάσει του άρθρου 265, παράγραφος 5, της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, γνωμοδότηση για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο - Σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα στους τομείς της διατήρησης των φυσικών πόρων, της γεωργίας, της αλιείας και της οικονομικής και αναπτυξιακής συνεργασίας" και να αναθέσει στην επιτροπή 4 "Χωροταξία, Αστικά Θέματα, Περιβάλλον, Ενέργεια" την κατάρτιση της σχετικής γνωμοδότησης·

έχοντας υπόψη την έκθεση "Το περιβάλλον στην ΕΕ στο κατώφλι του 2000" της ευρωπαϊκής υπηρεσίας περιβάλλοντος·

έχοντας υπόψη την Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με θέμα την κοινοτική στρατηγική για τη βιοποικιλότητα (COM(98) 42 τελικό)·

έχοντας υπόψη την απόφαση του Συμβουλίου της 25ης Οκτωβρίου 1993, σχετικά με τη σύναψη της σύμβασης για τη βιοποικιλότητα(1)·

έχοντας υπόψη τη σύμβαση ΟΗΕ/ΟΕΕ σχετικά με την πρόσβαση στην ενημέρωση και τη συμμετοχή του κοινού στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων και την προσφυγή στη δικαιοσύνη για τα περιβαλλοντικά ζητήματα·

έχοντας υπόψη το σχέδιο γνωμοδότησης (CDR 201/2001 rev.) που υιοθέτησε η επιτροπή 4 στις 8 Οκτωβρίου 2001, με βάση την εισηγητική έκθεση του κ. Torchio (Δημάρχου της Spineda, I,PPE)·

κατά την 41η σύνοδο ολομέλειας της 14ης και 15ης Νοεμβρίου 2001 (συνεδρίαση της 15ης Νοεμβρίου) υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Η θέση της Επιτροπής των Περιφερειών

1.1. Στις 27 Μαρτίου 2001, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την Ανακοίνωση "Σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα στους τομείς της διατήρησης των φυσικών πόρων, της γεωργίας, της αλιείας και της οικονομικής και αναπτυξιακής συνεργασίας". Η πρωτοβουλία προέρχεται από μία σειρά ενεργειών προκειμένου να αντισταθμισθεί η ανησυχητική τάση μείωσης και απώλειας της βιοποικιλότητας που χαρακτηρίζει την Ευρώπη και το σύνολο του πλανήτη, ενώ ο ρυθμός μείωσης και εξαφάνισης ολόκληρων ειδών, των σχετικών ενδιαιτημάτων, οικοσυστημάτων και γονιδίων τους, είναι αμείωτος σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.

1.2. Η Επιτροπή των Περιφερειών συμφωνεί με τις ανησυχίες που εκφράζονται από την Επιτροπή σχετικά με την εξέταση ορισμένων δεδομένων που αποκαλύπτουν τη μέση απώλεια στην Ευρώπη άνω του ενός τρίτου των πεταλούδων, και των πτηνών, του ενός τετάρτου των ειδών και των υπο-ειδών ορισμένων ομάδων φυτών, ενώ σε ορισμένες χώρες μέλη, πάνω από τα δύο τρίτα των υφιστάμενων ενδιαιτημάτων κινδυνεύουν, με παράλληλη μείωση κατά 60 % των υδροτόπων κατά τις τελευταίες δεκαετίες, με την απώλεια εκατοντάδων ειδών κατοικίδιων ζώων, ενώ σχεδόν το 30 % των φυλών που έχουν εναπομείνει διατρέχουν κίνδυνο εξαφάνισης. Η κατάσταση είναι ακόμη πιο ανησυχητική εάν ληφθούν υπόψη τα στοιχεία της FAO, στα οποία αναφέρεται ο κίνδυνος άμεσης εξαφάνισης άνω των 11 χιλιάδων ειδών φυτών και ζώων ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας, ενώ το διεθνές εμπόριο άγριας πανίδας απειλεί με απώλεια περίπου 30 χιλιάδες είδη στον κόσμο και ανυπολόγιστες ζημιές προκαλούνται λόγω αποψίλωσης περίπου 600 χιλιάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων ετησίως του τροπικού δάσους στον Αμαζόνιο.

1.3. Η Επιτροπή των Περιφερειών κρίνει ότι για τη μακροπρόθεσμη αειφορία της γεωργίας, της αλιείας, των πολυάριθμων βιομηχανικών διαδικασιών, συμπεριλαμβανόμενης της παραγωγής φαρμάκων, είναι αναγκαίο να επιμείνει κανείς στο ηθικό χρέος της διατήρησης της βιοποικιλότητας, δεδομένου ότι αυτή αντιπροσωπεύει τη δυνατότητα ανάπτυξης πολλών κοινοτήτων και σε περίπτωση που χαθεί, μειωθεί ή συμπιεσθεί θα προκληθεί απώλεια οικονομικών ευκαιριών.

1.4. Η Επιτροπή των Περιφερειών κρίνει ότι η προστασία της βιοποικιλότητας ταυτίζεται με τη συγκεκριμένη προστασία της ποιότητας της ζωής, κυρίως σε τοπικό επίπεδο. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές υφίστανται ισχυρή πίεση από την κοινή γνώμη, η οποία όλο και περισσότερο ανησυχεί για τη μείωση της βιοποικιλότητας, καθώς πολλοί πράγματι συνδέουν τους δείκτες ποιότητας ζωής όχι μόνο με την υλική οικονομική ευημερία, αλλά κυρίως με τη διατήρηση καθορισμένων προτύπων σε βιολογικό και περιβαλλοντικό επίπεδο, και συνεπώς τα πρότυπα αυτά βρίσκονται όλο και περισσότερο στο κέντρο μιας ισχυρής πίεσης εκ μέρους της κοινωνίας των πολιτών στο σύνολό της, καρπός αυξανόμενης και αποφασιστικής παρουσίας περιβαλλοντικών και φιλόζωων οργανώσεων. Η ίδια η διοργάνωση συνόδων κορυφής καθώς και συναντήσεων κυβερνητικών στελεχών σε παγκόσμιο επίπεδο στις ευρωπαϊκές πόλεις έχει όλο και περισσότερο συνέπειες στο επίπεδο της πολιτικής τάξης και της δημόσιας ασφάλειας λόγω των πιο αποφασιστικών εκδηλώσεων αντιπαράθεσης με τις υφιστάμενες πολιτικές και με την παγκοσμιοποίηση.

1.5. Ωστόσο, εάν από τη μία πλευρά ολοένα και αυξάνεται η ανησυχία για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας άλλο τόσο είναι αληθές ότι τα στοιχεία ισχυρής αντίθεσης των οικολογικών και περιβαλλοντικών κινημάτων αφορούν κυρίως τους γενετικούς χειρισμούς ή τροποποιήσεις που γίνονται σε ορισμένες παραγωγές.

1.6. H Επιτροπή των Περιφερειών συμφωνεί με την αναγκαιότητα υποστήριξης μιας πιο αποφασιστικής πολιτικής, που να ξεπερνά τις παραδοσιακές μορφές προστασίας του εδάφους, και η οποία έχει ως στόχο την υλοποίηση παρεμβάσεων προστασίας σε πολύ ευρύτερες περιοχές από ό,τι το σημερινό 10-20 % της παγκόσμιας επικράτειας που υπεισέρχεται στην κατηγορία των προστατευόμενων ζωνών. Για να διατηρηθεί η βιοποικιλότητα σήμερα είναι αναγκαίο να καταπολεμηθούν οι ενδοκρινικοί διαταρακτές και οι επίμονες οργανικές χημικές ουσίες, ο πολλαπλασιασμός αλλόχθονων εισβαλλόντων ειδών και να επαληθευθούν οι σχετικές επιπτώσεις της εισαγωγής συγκεκριμένων ΓΤΟ.

Ειδικότερα, εκφράζεται η ευχή ο αγροτικός χαρακτήρας και τα ημιφυσικά αγροοικοσυστήματα, που αποτελούν πραγματικές φυσικές δεξαμενές βιοποικιλότητας, από κοινού με τον προσδιορισμό και την υποστήριξη της ιστορίας και της ταυτότητας των κοινοτήτων τους, να καταστούν ο νέος συνδετικός ιστός του ευρωπαϊκού χώρου σε μια μη αστικοκεντρική και βιομηχανιστική προσέγγιση της νέας Ευρώπης.

Οι εκδηλώσεις της βιοποικιλότητας και οι περιοχές που συνδέονται μ' αυτή θα πρέπει να θεωρηθούν ως αδιαπραγμάτευτα στοιχεία κατά τη διαχείριση του ευρωπαϊκού χώρου σε συμφωνία με τις κατευθυντήριες αρχές του ενημερωτικού εγγράφου των διαφόρων ευρωπαϊκών πολιτικών που είναι το Σχέδιο Ανάπτυξης του Κοινοτικού Χώρου (SSSE).

2. Υποδείξεις της Επιτροπής των Περιφερειών

2.1. Η Επιτροπή των Περιφερειών συμφωνεί με την ιδέα της Επιτροπής σχετικά με την αναγκαιότητα παρακολούθησης των προγραμμάτων δράσης και της αποτελεσματικότητάς της, καθώς και της εισαγωγής ορισμένων "δεικτών" που αναφέρονται στην εφαρμογή των προγραμμάτων και στην αειφόρο χρήση των μέσων παρέμβασης κατά την εφαρμογή των επιμέρους κοινοτικών δράσεων.

2.2. Μολονότι η Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος, τα κράτη μέλη και οι διεθνείς οργανώσεις του τομέα έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα αυτό, δεν έχουν ακόμη καταρτισθεί σαφείς δείκτες για το σύστημα παρέμβασης των προγραμμάτων δράσης. Επίσης, η έκθεση της Επιτροπής στη συνάντηση κορυφής του Ελσίνκι παρέχει ένα πλήρες πλαίσιο όσον αφορά την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων αυτών. Η Επιτροπή των Περιφερειών τονίζει την αναγκαιότητα να αναφέρονται οι δείκτες αυτοί στις τοπικές πραγματικότητες και ταυτόχρονα να μπορούν να είναι συγκρίσιμοι μεταξύ τους, λαμβάνοντας δεόντως υπόψη την αναγκαιότητα να υπάρχουν για τα αγροοικοσυστήματα που παρουσιάζουν μόνιμα χαρακτηριστικά ειδικοί δείκτες που να καθιστούν προφανή την παρουσία ή την έλλειψη αυτών των εδαφικών γραμμικών ή συγκεκριμένων στοιχείων που χαρακτηρίζουν τα ευρωπαϊκά ιστορικά αγροτικά τοπία. Επίσης η παρουσία διαφόρων φυλών τυπολογιών οργάνωσης της ιδιοκτησίας και των αγροτεμαχίων θα πρέπει να αντιμετωπισθεί κατά την επιλογή των δεικτών βιοποικιλότητας, που θα πρέπει να συνδεθούν με άλλες ιδιαιτερότητες και διαφορετικές χωρικές εκδηλώσεις του οικοσυστήματος των ευρωπαϊκών περιφερειών.

2.3. Η Επιτροπή των Περιφερειών εκφράζει την ευχή για το λόγο αυτό να ληφθούν υπόψη κατά την κατάρτιση του πλαισίου προσδιορισμού των δεικτών κατά κύριο λόγο οι προτάσεις δεικτών βιοποικιλότητας που υποβάλλονται από τα κράτη μέλη, τα οποία επί μεγάλο χρονικό διάστημα έχουν στρατευθεί, σε συνεργασία με τις τοπικές και περιφερειακές αρχές, στην επισήμανση των κριτηρίων επιλογής των πρωταρχικών δεικτών. Η εγκαθίδρυση ενός ολοκληρωμένου συστήματος ανταλλαγής πληροφοριών μπορεί επίσης να συμβάλει στη διαδικασία αυτή.

2.4. Οι πολιτικές περιβαλλοντικής προστασίας καθώς και προστασίας της βιοποικιλότητας στις διάφορες μορφές των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και στα διάφορα πλαίσια παρέμβασης, συνδέονται στενά με τις ειδικές δράσεις που προωθούνται από τις τοπικές αρχές και τις περιφέρειες, τόσο σε άμεσο επίπεδο όσο και σε συνέργια με τις ευρύτερες και πιο πολύπλοκες πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται στο επίπεδο των κρατών μελών, στο ευρωπαϊκό επίπεδο με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος, καθώς και στο επίπεδο των πρωτοκόλλων διεθνούς συνεργασίας.

2.5. Σχετικά με το ζήτημα αυτό, η Επιτροπή των Περιφερειών εκφράζει την ευχή τα πρόσφατα πρωτόκολλα και οι συμφωνίες για το περιβάλλον σε παγκόσμιο επίπεδο, λόγω των αναμφίβολων θετικών συνεπειών που μπορούν να έχουν στο πεδίο της προστασίας της βιοποικιλότητας, να μην αντιπροσωπεύουν μόνο μια στιγμή ιδεολογικής αντιπαράθεσης εκ μέρους των εθνικών κυβερνήσεων, που ανησυχούν ορισμένες φορές από προφανείς ενδείξεις ασυνέχειας με τους προηγούμενους κυβερνώντες, αλλά να αντιπροσωπεύουν επιπλέον μια πραγματική δέσμευση όσον αφορά την προστασία του μεγαλύτερου αριθμού ζώντων ειδών στα διάφορα πλαίσια πανίδας, χλωρίδας καθώς και στις μορφές ζωής που υπάρχουν σε κάθε χώρα.

2.6. Με την έννοια αυτή, η προώθηση εγχειριδίων ορθής παραγωγής τόσο στη γεωργία όσο και στη βιομηχανία και τις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες, ή ο προληπτικός υπολογισμός της σχέσης κόστους-οφέλους ορισμένων πολιτικών θα πρέπει να επεκταθεί και στις αξιολογήσεις των άμεσων και έμμεσων επιπτώσεων ορισμένων δράσεων στα πλαίσια της μεγαλύτερης ή μικρότερης προστασίας της βιοποικιλότητας αποφεύγοντας έτσι την υιοθέτηση αποκλειστικά παραγωγικών και οικονομικών παραμέτρων και αξιολογώντας επίσης το άμεσο και έμμεσο περιβαλλοντικό όφελος ή ζημία που συνεπάγονται οι πολιτικές αυτές.

2.7. Η Επιτροπή των Περιφερειών κρίνει αναγκαία την παρακολούθηση των επιπτώσεων του Global change (κλιματολογικές αλλαγές που προέρχονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες) στα φυσικά και ημιφυσικά συστήματα καθώς και τις οικονομικές επιπτώσεις σε τοπικό επίπεδο (για παράδειγμα, τη σχέση μεταξύ χιονοπτώσεων και ορεινού τουρισμού, τη διακύμανση του θαλάσσιου επιπέδου των ακτών, τη διακύμανση των αποθεμάτων ύδατος και πόσιμου ύδατος, την εμφάνιση νέων παθολογιών που συνδέονται με το κλίμα, κ.λπ.).

Οι εκπομπές αερίου που προκαλούν φαινόμενα θερμοκηπίου ανθρώπινης προέλευσης όπως είναι το CO2, το CFC και το Ν2Ο τροποποιούν το σημερινό κλίμα: σε ποιό βαθμό αυτές οι αλλαγές θα επιβεβαιωθούν και πού παραμένει ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα για την επιστημονική κοινότητα. Οι αναμενόμενοι αντίκτυποι, αυτοί που προκαλούν το μεγαλύτερο φόβο μπορούν να συνοψισθούν στους ακόλουθους:

- ανύψωση του επιπέδου της θάλασσας στις ακτές·

- τροποποίηση των βροχοπτώσεων και ενδεχόμενοι αντίκτυποι στη χλωρίδα, στα αγροσυστήματα και στα δάση·

- επιτάχυνση της απώλειας της βιοποικιλότητας·

- μεγαλύτερη συχνότητα ασυνήθιστων κλιματολογικών δεδομένων·

- διακύμανση των βροχοπτώσεων και διακύμανση της θερμοκρασίας·

- διακύμανση της επέκτασης των εκτάσεων που καλύπτονται από χιόνι και πάγο·

- διακύμανση των εκτάσεων της χλωρίδας και των τυπολογιών κάλυψης·

- διακύμανση των συγκεντρώσεων ορισμένων θερμόφιλων εισβαλλόντων ειδών (έντομα, φυτικοί ρύποι, κ.λπ.)·

Στα πλαίσια αυτά, για τις δραστηριότητες προστασίας της βιοποικιλότητας είναι ιδιαίτερα σημαντική η θέσπιση δεικτών κλιματολογικών μεταβολών που λαμβάνουν υπόψη τους τις τροποποιήσεις των συνθηκών του περιβάλλοντος και των σχετικών κενώσεων.

2.8. Η Επιτροπή των Περιφερειών τονίζει την αναγκαιότητα παρακολούθησης της κατάστασης στην οποία βρίσκεται η βιοποικιλότητα καθώς και των παραγόντων που την απειλούν κατά κύριο λόγο σε τοπικό επίπεδο (όπως γίνεται ήδη στην Ελβετία και στην Ολλανδία όπου λειτουργούν ειδικά δίκτυα παρακολούθησης της βιοποικιλότητας). Ένα σύστημα παρακολούθησης που προωθείται από τοπικούς παράγοντες σύμφωνα με το πρότυπο υπηρεσιών θα επιτρέψει τον προσανατολισμό και τη διόρθωση των πολιτικών προστασίας σε τοπικό επίπεδο, ενσωματώνοντάς τες στο εθνικό και διεθνές κανονιστικό πλαίσιο.

Συνοπτικά ο έλεγχος της βιοποικιλότητας σε τοπικό επίπεδο θα επιτρέψει:

- να βελτιωθεί η κατάσταση των γνώσεων στο πεδίο της βιοποικιλότητας·

- να πραγματοποιηθεί η σταθμισμένη εξακρίβωση των κρίσιμων καταστάσεων και να υπολογισθεί ποσοτικά ο κρίσιμος χαρακτήρας τους·

- να θεσπισθούν συγκεκριμένες σχέσεις μεταξύ παραγόντων πίεσης και περιβαλλοντικών δεικτών·

- να υπάρξουν απτές βάσεις για τη μαθηματική έκφραση της εξέλιξης του χώρου·

- να προσφερθεί μια τεχνική επιστημονική υποστήριξη στις δυναμικές λήψεως αποφάσεων καθώς και στον περιβαλλοντικό προγραμματισμό σε εθνική κλίμακα·

- να αξιολογηθεί το αποτέλεσμα των διαχειριστικών πολιτικών της φυσικής κληρονομιάς μέσω της εφαρμογής δεικτών·

- να υπολογισθεί από οικονομική σκοπιά το αποτέλεσμα που αναμένεται ή έχει επιτευχθεί από τα ειδικά μέτρα διαχείρισης του περιβάλλοντος·

- να προσαρμοσθούν οι διάφορες χώρες της Ένωσης στις ενημερωτικές προδιαγραφές σχετικά με τη βιοποικιλότητα της ΕΕ (τοπικές Ατζέντες 21).

2.9. Η Επιτροπή των Περιφερειών κρίνει, τέλος, σκόπιμο να συγκροτηθούν σε σύστημα τα σημερινά δίκτυα συλλογής στοιχείων για το περιβάλλον και να συγκροτηθεί "δίκτυο δικτύων" που θα βασίζεται στο πρότυπο της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος. Η περιβαλλοντική ενημέρωση αποτελεί σημαντικό παράγοντα στη συγκεκριμένη διαχείριση της βιοποικιλότητας ακόμη και, κυρίως, σε τοπικό επίπεδο. Ο πραγματικός συντονισμός μεταξύ των περιφερειακών οργανώσεων περιβαλλοντικού ελέγχου και του εθνικού και ευρωπαϊκού επιπέδου είναι απαραίτητος για να διασφαλισθεί η ποιότητα της αλυσίδας πληροφοριών.

Βρυξέλλες, 15 Νοεμβρίου 2001.

Ο Πρόεδρος

της Επιτροπής των Περιφερειών

Jos Chabert

(1) ΕΕ L 309 της 13.12.1993.