Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Κοινωνικός διάλογος για την καινοτομία στην ψηφιακή οικονομία»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2019/C 159/01)

Εισηγητής: ο κ. Jukka AHTELA

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας 15.2.2018 Νομική βάση Άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας Αρμόδιο τμήμα Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη Υιοθετήθηκε από το τμήμα 18.12.2018 Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια 23.1.2019 Σύνοδος ολομέλειας αριθ. 540 Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές) 133/0/0

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1. Η καινοτομία αποτελεί σημαντικό παράγοντα της ανταγωνιστικότητας, της παραγωγικότητας και του δυναμικού ανάπτυξης των εταιρειών που μπορεί επίσης να τονώσει την ποιότητα της εργασίας και τη δημιουργία απασχόλησης και να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο. Η αξιοποίηση του πλήρους δυναμικού της καινοτομίας απαιτεί τη συμμετοχή και την κινητοποίηση των εργαζομένων, μεταξύ άλλων, μέσω του κοινωνικού διαλόγου. Αυτός ο διάλογος θα πρέπει να υποστηρίζεται από ένα φιλικό προς την καινοτομία πολιτικό και ρυθμιστικό περιβάλλον σε ολόκληρη την Ευρώπη.

1.2. Η ψηφιοποίηση, σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες εξελίξεις που επηρεάζουν τις συνθήκες εργασίας, την οικονομική κατάσταση των εργαζομένων και τον εργασιακό βίο, συνιστά πρόκληση για τις υφιστάμενες εταιρικές δομές, τις μεθόδους διοίκησης και ηγεσίας, τις εργασιακές σχέσεις, καθώς και για το πεδίο εφαρμογής και τις μεθόδους κοινωνικού διαλόγου.

1.3. Η εργασία έντασης γνώσης καθίσταται κυρίαρχη τάση σε όλους τους τομείς του κόσμου της εργασίας. Η τεχνολογία της πληροφορίας, και ειδικά η ψηφιοποίηση, καθιστούν δυνατή την αποσύνδεση του χρόνου και του τόπου από την εργασία. Η εξέλιξη προς μια εργασία βασισμένη στις δεξιότητες και στη γνώση ενισχύει την αυτονομία των εργαζομένων της γνώσης, ενώ ευδιάκριτη είναι και η τάση πόλωσης μεταξύ της εργασίας έντασης γνώσης υψηλής ειδίκευσης και της λιγότερο εν δυνάμει παραγωγικής εργασίας. Για να αντιμετωπιστεί η αύξηση της οικονομικής ανασφάλειας που προκαλείται εν μέρει από την ψηφιοποίηση, θα πρέπει να προωθηθούν οι συλλογικές διαπραγματεύσεις σε όλα τα επίπεδα, κυρίως στους κλάδους και τις επιχειρήσεις που επηρεάζονται από την ψηφιοποίηση. Αυτό μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία νέων μορφών ψηφιοποιημένης οργάνωσης της εργασίας που θα έχουν ως αποτέλεσμα τη βελτίωση και όχι την επιδείνωση της ποιότητας των θέσεων εργασίας ( 1 )

1.4. Μολονότι η εξέλιξη προς την ενισχυμένη αυτονομία ορισμένων εργαζομένων θέτει υπό αμφισβήτηση τις διοικητικές δομές και τις μεθόδους ηγεσίας, απαιτεί επίσης νέες μορφές διαλόγου, παροχή πληροφοριών και διαβουλεύσεις, καθώς και τη συμβολή των εργαζομένων στις μεθόδους διοίκησης. Απαιτούνται νέες συμμετοχικές προσεγγίσεις για τη μέγιστη δυνατή αξιοποίηση των ανθρώπινων πόρων στις διεργασίες καινοτομίας και ανάπτυξης.

1.5. Η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της διασφάλισης όσο το δυνατόν ευρύτερης κατανόησης των οφελών και των προκλήσεων που μπορεί να αποφέρει στους εργαζομένους η υιοθέτηση νέων προσεγγίσεων ως προς τη νοοτροπία του χώρου εργασίας, από άποψη ασφάλειας και ποιότητας της απασχόλησης, αλλά και συνθηκών εργασίας, ιδίως όσον αφορά θέματα υγείας και ασφάλειας, καθώς και κατάρτισης. Για να καταστεί δυνατή η πραγματική στήριξη και συμμετοχή των εργαζομένων απαιτούνται σοβαρές και ένθερμες προσπάθειες σε όλα τα επίπεδα.

1.6. Ο κοινωνικός διάλογος, και κυρίως οι συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, κυριαρχούν ως βασικά εργαλεία εάν χρησιμοποιούνται εξαρχής (βλέπε σημεία 5.1 και 5.5) κατά την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών σε πνεύμα εμπιστοσύνης μεταξύ του προσωπικού και της διοίκησης. Στο πλαίσιο της αυτονομίας τους και χωρίς να υπονομεύουν τις βασικές αρχές των υφιστάμενων δομών, οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να συνεχίσουν να βρίσκουν νέες λύσεις για τον κοινωνικό διάλογο, και κυρίως για τις διαπραγματεύσεις, προσαρμοσμένες στις νέες προκλήσεις, προκειμένου να επιτύχουν ισορροπημένες λύσεις και να διατηρήσουν τη σημασία και την αίσθηση του σκοπού του ρόλου των κοινωνικών εταίρων σε όλα τα επίπεδα.

1.7. Οι νέες μορφές αποσπασματικής εργασίας και η άνοδος του αριθμού των άτυπων εργαζομένων απαιτούν τη συμμετοχή των εν λόγω εργαζομένων μέσω αυξημένης ενημέρωσης και διαβούλευσης, καθώς και μέσω της προσαρμογής των συλλογικών δικαιωμάτων και των διευθετήσεων ως προς τον χρόνο εργασίας και τα κοινωνικά δικαιώματα ( 2 )

1.8. Όπως έχει ήδη επισημάνει η ΕΟΚΕ, η συνδικαλιστική εκπροσώπηση και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις για τους εργαζόμενους σε ορισμένες νέες μορφές εργασίας τίθενται υπό αμφισβήτηση ( 3 ) . Θα πρέπει, ως εκ τούτου, να αρθούν τα εμπόδια για την άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από τις συμβάσεις της ΔΟΕ. ( 4 )

1.9. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την άποψη ότι η καινοτομία είναι πολύ πιο πιθανή όταν συνδυάζονται ισχυρές δομές εργασιακής οργάνωσης με διάφορες μορφές αυξημένης συμμετοχής των εργαζομένων σε ένα στέρεο νομικό και συμβατικό πλαίσιο. Η συλλογική εκπροσώπηση πρέπει να συνοδεύεται, προς τούτο, ολοένα και περισσότερο από έναν πιο συνεκτικό, δημοκρατικό και χωρίς αποκλεισμούς διάλογο στον τομέα των εργασιακών δομών και των μεθόδων εργασίας. Θα πρέπει να λαμβάνεται εξίσου υπόψη η σημασία της κατάρτισης σε θέματα που αφορούν τον κοινωνικό διάλογο για τη διοίκηση, με σκοπό την προσαρμογή των μεθόδων διοίκησης στο νέο εργασιακό πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης την ανάγκη να προωθηθεί ένα φιλικό προς τις επιχειρήσεις περιβάλλον το οποίο θα επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αναπτυχθούν και να είναι ανταγωνιστικές.

1.10. Η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και της διοίκησης, σε συνδυασμό με την άμεση συμμετοχή των εργαζομένων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων (βλέπε σημείο 6.7), έχει συσχετιστεί με υψηλότερα επίπεδα επιδόσεων και ευημερίας και έχει δημιουργήσει πρόσφορο περιβάλλον για καινοτόμο δράση. Η συμμετοχική αλλαγή καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης μεταξύ της διοίκησης, των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων ( 5 ) . Ζωτικής σημασίας είναι η εμπιστοσύνη των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεών τους, καθώς και η συμβολή τους σε όλα τα σχετικά επίπεδα και τους αρμόδιους φορείς, είτε σε τοπικό επίπεδο είτε/και σε επίπεδο διοικητικών ή εποπτικών συμβουλίων. Η συμμετοχή τους στην πρόβλεψη των εξελίξεων, στη διαχείριση και στις αποφάσεις που αφορούν τις εν λόγω αλλαγές, είναι καίριας σημασίας για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων των ψηφιακών μετασχηματισμών, καθώς και για την καλλιέργεια ενός πνεύματος και μιας νοοτροπίας με γνώμονα την καινοτομία ( 6 )

1.11. Σε εθνικό επίπεδο, οι πρωτοβουλίες των κοινωνικών εταίρων για την ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ευημερίας των εργαζομένων στον χώρο εργασίας συνιστούν πολλά υποσχόμενη μέθοδο, η οποία θα πρέπει να προωθηθεί σε ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει και υποστηρίζει, εν προκειμένω, τις πρωτοβουλίες και την έρευνα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound) και του Ευρωπαϊκού Δικτύου για την Καινοτομία στον Χώρο Εργασίας και προτείνει να αναλάβει η ΕΕ δράση για την ανάπτυξη του διαλόγου μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και των άλλων ενδιαφερομένων στο πλαίσιο συμμετοχικών προσεγγίσεων για την προώθηση της καινοτομίας στον χώρο εργασίας.

2. Εισαγωγή

2.1. Η καινοτομία αποτελεί σημαντικό παράγοντα της ανταγωνιστικότητας, της παραγωγικότητας και του δυναμικού ανάπτυξης των εταιρειών. Η αξιοποίηση του πλήρους δυναμικού της καινοτομίας απαιτεί τη συμμετοχή και την κινητοποίηση των εργαζομένων. Οι δραστηριότητες καινοτομίας βοηθούν τους ευρωπαϊκούς χώρους εργασίας να ανταγωνίζονται διεθνώς και να δημιουργούν, επομένως, γερά θεμέλια για ποιοτική απασχόληση· αποτελούν, συνεπώς, κλειδί για υψηλότερα πρότυπα διαβίωσης. Όλα αυτά θα πρέπει να υποστηρίζονται από ένα φιλικό προς την καινοτομία πολιτικό και ρυθμιστικό περιβάλλον στην Ευρώπη.

2.2. Η ψηφιοποίηση αποτελεί βασικό καταλύτη της καινοτομίας. Η ψηφιοποίηση της βιομηχανίας και των υπηρεσιών προσφέρει τεράστιες δυνατότητες, π.χ. από την άποψη της αυτοματοποίησης, των τεχνολογιών επεξεργασίας, της αύξησης της παραγωγικότητας και της αμοιβαία επωφελούς ευελιξίας. Οι επενδύσεις στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση συνιστούν μια περιεκτική μέθοδο, η οποία αποσκοπεί να διασφαλίσει ότι οι δεξιότητες που απαιτούνται στην ψηφιακή οικονομία καθίστανται σημαντικό εργαλείο για τη μείωση των ανισοτήτων και την αξιοποίηση των οφελών αυτού του δυναμικού για όλους, στους χώρους εργασίας και στην κοινωνία γενικότερα. Ο δημόσιος τομέας έχει βασική ευθύνη για τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας εκπαίδευσης και την ενθάρρυνση των απαιτούμενων δεξιοτήτων, καθώς και για τη συμβολή σε ένα επιχειρηματικό περιβάλλον υψηλής ποιότητας. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις και η βιομηχανία θα πρέπει επίσης να διαδραματίσουν τον ρόλο τους και να συμβάλουν στη διευκόλυνση της πρόσβασης των εργαζομένων στην επαγγελματική κατάρτιση και τη διά βίου μάθηση. Η διάσταση του φύλου πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο όλων των ψηφιακών πρωτοβουλιών που προωθούν την πλήρη ένταξη των γυναικών στην ψηφιακή οικονομία, έτσι ώστε να μειωθεί το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων και να προωθηθεί η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.

2.3. installation phase ) και αποτελέσματα από άποψη παραγωγικότητας μπορούν να υπάρξουν μόνον όταν η τεχνολογία εισέλθει στο «στάδιο υλοποίησης»( deployment phase ) Παρότι οι τιμές στον τομέα των ΤΠΕ παρουσιάζουν ραγδαία πτώση, παρά τη μετάβαση από τις επενδύσεις ΤΠΕ στις υπηρεσίες ΤΠΕ, και παρά τη συνεχιζόμενη αύξηση των βασισμένων στη γνώση περιουσιακών στοιχείων, υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις που να υποδεικνύουν ότι η νέα ψηφιακή οικονομία έχει τονώσει την ανάπτυξη της παραγωγικότητας. Διεθνείς μελέτες υποδηλώνουν ότι η νέα ψηφιακή οικονομία βρίσκεται ακόμη σε «στάδιο εγκατάστασης»() και αποτελέσματα από άποψη παραγωγικότητας μπορούν να υπάρξουν μόνον όταν η τεχνολογία εισέλθει στο «στάδιο υλοποίησης»( ( 7 ) . Επίσης, η αντανάκλαση της μετάβασης από περισσότερο παραγωγικές σε λιγότερο παραγωγικές μορφές απασχόλησης στις εθνικές στατιστικές ενδέχεται να συγκαλύπτει την πλήρη συμβολή των ΤΠΕ στην ανάπτυξη, δεδομένου ότι η συμβολή των ΤΠΕ στην παραγωγικότητα και την απασχόληση μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανά κλάδο.

2.4. outsourcing ), ενώ πολλές αλλαγές πραγματοποιούνται στο εσωτερικό των εταιρειών, όπως η μετάβαση προς ένα ευέλικτο ωράριο εργασίας και ευέλικτες μορφές εργασίας. Οι εξελίξεις αυτές, οι οποίες προκύπτουν στο πλαίσιο της νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων, θέτουν υπό αμφισβήτηση τις υπάρχουσες δομές της εταιρείας, τις μεθόδους διοίκησης και ηγεσίας καθώς και την έκταση και τις μεθόδους του κοινωνικού διαλόγου, με επιπτώσεις στην ασφάλεια και την ποιότητα της απασχόλησης. Ωστόσο, ο κοινωνικός διάλογος και οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων μπορούν και πρέπει να επικρατήσουν ως βασικά εργαλεία εάν προσαρμοστούν στις αλλαγές και εφαρμοστούν (βλέπε σημείο 5.1) εξαρχής κατά την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών σε πνεύμα εμπιστοσύνης. Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι εξέδωσαν μια κοινή δήλωση σχετικά με την ψηφιοποίηση το 2016 Ο κόσμος της εργασίας αντιμετωπίζει αλλαγές που θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους εργοδότες, τους εργαζόμενους και τις συμβατικές σχέσεις εργασίας τους. Ορισμένες από αυτές τις μεταβολές συντελούνται εκτός των εταιρειών, όπως π.χ. στον τομέα της εξωτερικής ανάθεσης (), ενώ πολλές αλλαγές πραγματοποιούνται στο εσωτερικό των εταιρειών, όπως η μετάβαση προς ένα ευέλικτο ωράριο εργασίας και ευέλικτες μορφές εργασίας. Οι εξελίξεις αυτές, οι οποίες προκύπτουν στο πλαίσιο της νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων, θέτουν υπό αμφισβήτηση τις υπάρχουσες δομές της εταιρείας, τις μεθόδους διοίκησης και ηγεσίας καθώς και την έκταση και τις μεθόδους του κοινωνικού διαλόγου, με επιπτώσεις στην ασφάλεια και την ποιότητα της απασχόλησης. Ωστόσο, ο κοινωνικός διάλογος και οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων μπορούν και πρέπει να επικρατήσουν ως βασικά εργαλεία εάν προσαρμοστούν στις αλλαγές και εφαρμοστούν (βλέπε σημείο 5.1) εξαρχής κατά την εισαγωγή των νέων τεχνολογιών σε πνεύμα εμπιστοσύνης. Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι εξέδωσαν μια κοινή δήλωση σχετικά με την ψηφιοποίηση το 2016 ( 8 )

2.5. Η παρούσα γνωμοδότηση αποσκοπεί στην αποσαφήνιση και στη διασύνδεση των δεξιοτήτων και του ρόλου των εργαζομένων ως συνεισφερόντων στις διεργασίες καινοτομίας, στην αυξημένη παραγωγικότητα και στην ευημερία των εργαζομένων, αφενός, και στην ανάγκη δρομολόγησης εύρυθμων πρακτικών στον χώρο εργασίας για την υποστήριξη και την προώθηση αυτών των στόχων, αφετέρου.

3. Τι διακυβεύεται: οι προκλήσεις της αντίληψης για την καινοτομία στον χώρο εργασίας

3.1. Υπάρχει επιτακτική ανάγκη προσαρμογής των εταιρικών δομών και των μεθόδων εργασίας στην ψηφιακή οικονομία. Η εξεύρεση νέων τρόπων για τη βελτίωση της παραγωγικότητας στην ψηφιακή εποχή αποτελεί πρόκληση για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Οι διαρκείς δραστηριότητες καινοτομίας, με στόχο την αξιοποίηση του δυναμικού των ανθρωπίνων πόρων προάγοντας παράλληλα την ευημερία των εργαζομένων, είναι καίριας σημασίας για την εξεύρεση λύσεων σε αυτές τις προκλήσεις. Ο κοινωνικός διάλογος, και κυρίως οι διαπραγματεύσεις σε τοπικό επίπεδο, μπορούν να διαδραματίσουν καίριο ρόλο στη διευκόλυνση των διεργασιών καινοτομίας και προσαρμογής.

3.2. Η ψηφιοποίηση έχει εκτεταμένο αντίκτυπο τόσο στις υφιστάμενες όσο και στις αναδυόμενες οργανώσεις όσον αφορά τον τρόπο επιτέλεσης των εταιρικών δραστηριοτήτων και της εργασίας στην εκάστοτε εταιρεία. Μολονότι οι παραδοσιακές μορφές εργασίας ενδέχεται να διατηρηθούν σε μεγάλο βαθμό, μπορούμε πλέον να διακρίνουμε ήδη τον αντίκτυπο της ψηφιοποίησης στις νέες μεθόδους εργασίας, όπως η ταχέως αυξανόμενη τηλεργασία σε πολλούς τομείς με τη συνακόλουθη αυξημένη αυτονομία για πολλούς εργαζόμενους.

3.3. Η εργασία έντασης γνώσης καθίσταται κυρίαρχη τάση σε όλους τους τομείς του κόσμου της εργασίας. Η τεχνολογία της πληροφορίας και ειδικά η ψηφιοποίηση καθιστούν δυνατή την αποσύνδεση του χρόνου και του τόπου από την εργασία. Η εξέλιξη αυτή προς μια εργασία βασισμένη στις δεξιότητες και στη γνώση ενισχύει την αυτονομία των εργαζομένων της γνώσης, ενώ ευδιάκριτη είναι και η τάση πόλωσης μεταξύ της εργασίας έντασης γνώσης υψηλής ειδίκευσης και της λιγότερο εν δυνάμει παραγωγικής εργασίας με μειωμένα καθήκοντα.

3.4. Η τάση για αυξημένη αυτονομία που προσφέρει η ψηφιοποίηση σε ορισμένους εργαζόμενους αποτελεί πρόκληση για τις επιχειρήσεις, τα όργανά τους, τη διοίκησή τους, καθώς και για τις μεθόδους διοίκησης και τις παραδοσιακές ιεραρχικές δομές των επιχειρήσεων. Συνιστά επίσης πρόκληση για τις συνθήκες εργασίας, την οικονομική κατάσταση των εργαζομένων και τις εργασιακές σχέσεις. Οι εξελίξεις αυτές απαιτούν περισσότερες μορφές κοινωνικού διαλόγου, ενημέρωσης, διαβούλευσης και ισχυρής συμμετοχής των εργαζομένων. Αυτοί οι τελευταίοι μπορούν να συμβάλουν και οι ίδιοι σε καινοτόμες πρακτικές και σε διεργασίες ανάπτυξης επωφελείς για την εταιρεία και τα ενδιαφερόμενα μέρη της ( 9 ) . Ως εκ τούτου, οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να αναζητήσουν λύσεις προκειμένου να διασφαλίσουν τη συνύπαρξη των παραδοσιακών μορφών και των καινοτόμων προσεγγίσεων κοινωνικού διαλόγου.

4. Πώς μπορεί να ενισχυθεί η νοοτροπία καινοτομίας στον χώρο εργασίας;

4.1. Μολονότι η εξέλιξη προς την ενισχυμένη αυτονομία ορισμένων εργαζομένων θέτει υπό αμφισβήτηση τις διοικητικές δομές και τις μεθόδους ηγεσίας, απαιτεί επίσης νέες μορφές διαλόγου, παροχή πληροφοριών και διαβουλεύσεις, καθώς και τη συμβολή των εργαζομένων στις μεθόδους διοίκησης της εταιρείας. Χρειάζονται νέες προσεγγίσεις για τη συμμετοχή όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπινων πόρων στις διεργασίες καινοτομίας και ανάπτυξης της εταιρείας.

4.2. Εντούτοις, η τοποθέτηση των εργαζομένων στο επίκεντρο των διεργασιών καινοτομίας στον χώρο εργασίας δεν απαιτεί πάντα μείζονες οργανωτικές αλλαγές. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν μερικά απλά εργαλεία για αυτόν τον σκοπό, αλλά το βασικό εργαλείο μέσω του οποίου θα επιτευχθεί ο στόχος αυτός πρέπει να είναι οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και ο κοινωνικός διάλογος σύμφωνα με τις ανάγκες του συγκεκριμένου χώρου εργασίας. Αυτοδύναμες ομάδες, πειραματικά εργαστήρια, κυτία υποβολής προτάσεων και διεπιστημονικές ομάδες έργου είναι μερικά μόνο παραδείγματα. Κοινό χαρακτηριστικό είναι η νοοτροπία ενός χώρου εργασίας που ενθαρρύνει την εφευρετικότητα των εργαζομένων και μια τέτοια νοοτροπία μπορεί να βασίζεται μόνο στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ της διοίκησης και του προσωπικού.

4.3. Θα πρέπει να επισημανθεί η σημασία της διασφάλισης όσο το δυνατόν ευρύτερης κατανόησης των οφελών που μπορεί να αποφέρει στους εργαζόμενους η υιοθέτηση νέων προσεγγίσεων ως προς τη νοοτροπία του χώρου εργασίας, από άποψη ασφάλειας και ποιότητας της απασχόλησης, αλλά και συνθηκών εργασίας. Οι κίνδυνοι για τους εργαζόμενους, όσον αφορά για παράδειγμα τις εργασιακές συνθήκες, την προστασία της υγείας και της ασφάλειας, την οικονομική ανασφάλεια και την αυξημένη πόλωση, θα πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν. Για να καταστεί δυνατή και να προωθηθεί η πραγματική στήριξη και συμμετοχή των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων σε όλα τα επίπεδα απαιτούνται σοβαρές και ένθερμες προσπάθειες σε όλα τα επίπεδα οργάνωσης έτσι ώστε να αποφευχθεί η τυπική διαδικασία «τσεκαρίσματος»( box-ticking ).

4.4. Το πνεύμα καινοτομίας στον χώρο εργασίας συνεπάγεται ότι οι μεμονωμένοι εργαζόμενοι δεν εστιάζουν απλώς στην εκτέλεση των καθηκόντων τους, αλλά εξετάζουν επίσης κατά πόσον τα καθήκοντα αυτά θα μπορούσαν να εκτελούνται κάθε φορά με διαρκώς καλύτερο τρόπο. Επίσης, η νοοτροπία καινοτομίας συνεπάγεται ότι η διοίκηση αφουγκράζεται ενεργά τις ιδέες των εργαζομένων και τους ενθαρρύνει να συμμετέχουν στις διεργασίες καινοτομίας ( 10 )

4.5. Η ενίσχυση της αυτονομίας των εργαζομένων στο πλαίσιο εταιρικών δραστηριοτήτων καινοτομίας και ανάπτυξης αποτελεί μείζονα ευκαιρία αξιοποίησης των δεξιοτήτων των εργαζομένων. Το ίδιο ισχύει και για την ευελιξία ως προς το ωράριο εργασίας και τον τόπο εργασίας, η οποία έχει καλύτερα αποτελέσματα όταν οι καινοτόμες προσεγγίσεις όσον αφορά την οργάνωση της εργασίας βασίζονται σε κατά τόπους συμφωνίες με γνώμονα την αμοιβαία εμπιστοσύνη. Όλα αυτά απαιτούν μια σύγχρονη νοοτροπία ηγεσίας, εντός ενός στέρεου νομικού και συμβατικού πλαισίου, βασισμένη σε συμμετοχικές προσεγγίσεις, η οποία θα πρέπει να προαχθεί και σε επίπεδο ΕΕ.

5. Ο ρόλος των διαφόρων μορφών κοινωνικού διαλόγου

5.1. Μία από τις βασικές λειτουργίες του κοινωνικού διαλόγου, και κυρίως των συλλογικών διαπραγματεύσεων, είναι η συμβολή στη διαμόρφωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και στη διαχείριση της αλλαγής στον εργασιακό βίο, μέσω της παροχής πληροφοριών, της πρόβλεψης, της συμμετοχής και της διευκόλυνσης, για τη δημιουργία αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνικών εταίρων σε όλα τα επίπεδα, πράγμα που αποτελεί στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ο οποίος υλοποιείται σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές.

5.2. Η ΕΟΚΕ έχει επιβεβαιώσει επανειλημμένα σε πολλές από τις γνωμοδοτήσεις της τον κεντρικό ρόλο του κοινωνικού διαλόγου στον μεταβαλλόμενο κόσμο της εργασίας ( 11 ) . Ο κοινωνικός διάλογος πρέπει να διαδραματίζει πρωταρχικό ρόλο σε όλα τα σχετικά επίπεδα, με πλήρη σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων.

5.3. Εντούτοις, εάν αναλογιστεί κανείς τις προκλήσεις και την ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα των αλλαγών, υπάρχει σαφής ανάγκη προσαρμογής των δομών και των στόχων του κοινωνικού διαλόγου στη διαρκή ροή των αλλαγών, με παράλληλο σεβασμό των νομικών και συμβατικών εθνικών και ευρωπαϊκών πλαισίων. Αυτό αποτελεί πρόκληση για τους κοινωνικούς εταίρους σε όλα τα επίπεδα. Στο πλαίσιο της αυτονομίας τους και χωρίς να υπονομεύουν τις βασικές αρχές των υφιστάμενων δομών, οι κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να συνεχίσουν να βρίσκουν νέες λύσεις για τον κοινωνικό διάλογο, και κυρίως για τις διαπραγματεύσεις, προσαρμοσμένες στις νέες προκλήσεις, προκειμένου να επιτύχουν ισορροπημένες λύσεις και να διατηρήσουν τη σημασία και την αίσθηση του σκοπού του ρόλου των κοινωνικών εταίρων σε όλα τα επίπεδα. Η εταιρική σχέση με τις τοπικές κοινότητες μπορεί επίσης να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για τους κοινωνικούς εταίρους.

5.4. Η ΕΟΚΕ δήλωσε ότι «δεν μπορεί να προβλεφθεί σήμερα ολόκληρο το φάσμα των ευκαιριών και των προκλήσεων που θα προκύψουν από την ψηφιακή οικονομία. Ο ρόλος του κοινωνικού και του κοινωνιακού διαλόγου δεν είναι να αντιταχθεί σε αυτές τις αλλαγές, αλλά να τις κατευθύνει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ώστε να χρησιμοποιηθούν όλα τα οφέλη που μπορεί να έχουν για την ανάπτυξη, για την προώθηση της καινοτομίας και της ανάπτυξης δεξιοτήτων, για τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων απασχόλησης και για την αλληλέγγυα και βιώσιμη χρηματοδότηση των μέτρων κοινωνικής προστασίας ( 12 ) ».

5.5. Όσον αφορά τη διαχείριση της μετάβασης σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο της εργασίας, είναι σημαντικό να μπορεί να βασιστεί σε μια ομαλή διαδικασία λήψης αποφάσεων, έτσι ώστε οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοι να είναι σε θέση να προσαρμοστούν γρήγορα σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Η ΕΟΚΕ έχει δηλώσει ότι «[σ]το πλαίσιο της εισαγωγής νέων τεχνολογιών, όπως τα ρομπότ ή οι ευφυείς μηχανές, η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει στην έκθεσή της τη σημασία της ενημέρωσης και της διαβούλευσης με τους εκπροσώπους των εργαζομένων σε αρχικό στάδιο, αλλά και την ανάγκη για συλλογική διαπραγμάτευση προς στήριξη των αλλαγών που εισάγουν οι τεχνολογίες αυτές. Υπενθυμίζει επίσης ότι, σύμφωνα με την οδηγία 2009/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου ( 13 ) σχετικά με το ευρωπαϊκό συμβούλιο εργαζομένων, η συλλογική διαπραγμάτευση είναι υποχρεωτική ( 14 ) ».

5.6. Hilfr και της συνδικαλιστικής οργάνωσης 3F στη Δανία Επίσης, η ΕΟΚΕ έχει παρουσιάσει παραδείγματα περιπτώσεων στις οποίες οι δραστηριότητες των κοινωνικών εταίρων οδήγησαν στην επίλυση των προκλήσεων που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου ( 15 ) . Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η συλλογική σύμβαση μεταξύ της ψηφιακής πλατφόρμας υπηρεσιών καθαρισμούκαι της συνδικαλιστικής οργάνωσηςστη Δανία ( 16 ) . Η ΕΕ θα πρέπει να ενθαρρύνει τέτοιου είδους δραστηριότητες προάγοντας τον κοινωνικό διάλογο και υποστηρίζοντας τη δημιουργία ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων.

6. Βασικά πορίσματα προς υποστήριξη των νέων προσεγγίσεων για την τόνωση της καινοτομίας

6.1. Όπως επισημαίνεται σε μια πρόσφατη μελέτη του Eurofound ( 17 ) , οι εταιρείες που ενθαρρύνουν τους εργαζομένους τους να συμμετέχουν σε ευρείες διαδικασίες λήψης αποφάσεων σχετικά με τις λειτουργίες ή τη στρατηγική κατεύθυνση της εταιρείας δεν βελτιώνουν απλώς την ικανοποίηση από την εργασία, αλλά αυξάνουν και το επίπεδο καινοτομίας. Η συμμετοχική αλλαγή καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης μεταξύ της διοίκησης, των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων τους. Ζωτικής σημασίας είναι η εμπιστοσύνη των εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεών τους, καθώς και η συμβολή τους σε όλα τα σχετικά επίπεδα και τους αρμόδιους φορείς, είτε σε τοπικό επίπεδο είτε/και σε επίπεδο διοικητικών ή εποπτικών συμβουλίων. Η συμμετοχή τους στην πρόβλεψη των εξελίξεων, στη διαχείριση και στις αποφάσεις που αφορούν τις εν λόγω αλλαγές, είναι καίριας σημασίας για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων των ψηφιακών μετασχηματισμών, καθώς και για την καλλιέργεια ενός πνεύματος και μιας νοοτροπίας με γνώμονα την καινοτομία ( 18 )

6.2. Σύμφωνα με το Eurofound, η καινοτομία είναι πολύ πιο πιθανή όταν συνδυάζονται ισχυρές δομές εργασιακής οργάνωσης με την άμεση συμμετοχή των εργαζομένων (λόγου χάρη, συμμετοχή στην επίλυση προβλημάτων ή στη βελτίωση της ποιότητας της παραγωγής) ( 19 ) . Η παρατήρηση αυτή συμπληρώνει την πρόταση σύμφωνα με την οποία η συλλογική εκπροσώπηση διαδραματίζει μεν σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της συμμετοχής των εργαζομένων σε διεργασίες καινοτομίας, υπάρχει, ωστόσο, αυξανόμενη ανάγκη για πιο δημοκρατικό διάλογο χωρίς αποκλεισμούς, με βάση τη συμμετοχή των εργαζομένων στη διαδικασία προβληματισμού. Οι μέθοδοι του κοινωνικού διαλόγου θα πρέπει να διευκολύνουν, στο πνεύμα αυτό, την ανταλλαγή και την υλοποίηση της συλλογικής εμπειρογνωμοσύνης όλων των μελών της οργάνωσης, είτε πρόκειται για τους εργαζόμενους, είτε για τους εκπροσώπους τους είτε για τους διευθυντές ( 20 )

6.3. Επίσης, η ανάλυση του Eurofound αποκάλυψε ότι η πρόσβαση των εργαζομένων σε κατάρτιση συνδέεται θετικά με την καινοτομία. Όπως έχει ήδη επισημάνει η ΕΟΚΕ, η εργασία θα πρέπει να προσφέρει στον εργαζόμενο την ικανοποίηση ότι εξασκεί στο έπακρο τις δεξιότητές του και εκπληρώνει τους στόχους του, συμβάλλοντας ταυτοχρόνως τα μάλα στην κοινή ευημερία ( 21 )

6.4. Η κινητοποίηση, υπό τη μορφή οικονομικών κινήτρων όπως οι μεταβλητές αμοιβές, συνδέεται επίσης θετικά με την καινοτομία στη μελέτη του Eurofound. Διαπιστώθηκε επίσης ότι στις πλέον καινοτόμους οργανώσεις παρατηρήθηκαν καλύτερες εταιρικές επιδόσεις και μεγαλύτερη ευημερία στον χώρο εργασίας. Αυτές οι καινοτόμες εταιρείες τείνουν να εφαρμόζουν πρακτικές ευρείας συμμετοχής των εργαζομένων.

6.5. Ο κοινωνικός διάλογος που δημιουργεί σχέσεις εμπιστοσύνης είναι σημαντικός για τις επιδόσεις και την ευημερία σύμφωνα με το Eurofound. Τα επίπεδα επιδόσεων και ευημερίας στον χώρο εργασίας ήταν πολύ κατώτερα του μέσου όρου σε ιδρύματα όπου σημειώθηκαν διαφωνίες και εργατικές κινητοποιήσεις. Η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων και της διοίκησης, σε συνδυασμό με την άμεση συμμετοχή των εργαζομένων, έχει συσχετιστεί με υψηλότερα επίπεδα επιδόσεων και ευημερίας και έχει δημιουργήσει πρόσφορο περιβάλλον για καινοτόμο δράση ( 22 ) . Η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της κατάρτισης σε θέματα διοίκησης, με σκοπό την προσαρμογή των μεθόδων διοίκησης στο νέο εργασιακό πλαίσιο.

6.6. Η νοοτροπία εμπιστοσύνης αποτελεί επίσης σημαντικό ανταγωνιστικό παράγοντα για τις εταιρείες. Όταν αντιμετωπίζονται περίπλοκα ζητήματα ψηφιοποίησης στον χώρο εργασίας, η νοοτροπία εμπιστοσύνης θέτει γερά θεμέλια για την επιτυχή συνεργασία σε αντίθεση με τη νοοτροπία του ελέγχου και της συμμόρφωσης ( 23 )

6.7. Όπως δήλωσε το Eurofound: «Δεν υπάρχει συνταγή για τη δημιουργία εμπιστοσύνης σε έναν χώρο εργασίας, αλλά υπάρχουν σίγουρα ορισμένες συνθήκες που ευνοούν την εμφάνισή της. Μεταξύ αυτών είναι η αμοιβαία αναγνώριση για τα δύο μέρη που είναι επιφορτισμένα με την εξεύρεση λύσεων σε κοινά προβλήματα, η έγκαιρη παρέμβαση που αφήνει περιθώρια εύλογης συζήτησης, η διαφάνεια, η έγκαιρη ανταλλαγή πληροφοριών καλής ποιότητας και η συμμετοχή όλων των μερών στη χάραξη στρατηγικής και στη θέσπιση στόχων» ( 24 ) . Όπως σημειώνει η ΕΟΚΕ στη γνωμοδότησή της ( 25 ) , είναι αναγκαία η ενίσχυση της επιρροής και της συμμετοχής των εργαζομένων στα αρμόδια όργανα λήψης αποφάσεων. Η συμμετοχή τους στην πρόβλεψη των εξελίξεων, στη διαχείριση και στις αποφάσεις που αφορούν τις εν λόγω αλλαγές, είναι καίριας σημασίας για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων των ψηφιακών μετασχηματισμών, καθώς και για την καλλιέργεια ενός πνεύματος και μιας νοοτροπίας με γνώμονα την καινοτομία.

6.8. Σε εθνικό επίπεδο, οι πρωτοβουλίες των κοινωνικών εταίρων για την ενίσχυση της παραγωγικότητας, της ευημερίας των εργαζομένων και της απασχόλησης στον χώρο εργασίας συνιστούν πολλά υποσχόμενη μέθοδο, η οποία θα πρέπει να προωθηθεί σε ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Το κοινό έργο της Φινλανδικής Ομοσπονδίας Τεχνολογικών Βιομηχανιών (Finnish Technology Industries Federation) και της Βιομηχανικής Ένωσης (Industrial Union) αποτελεί μοναδικό έργο στη Φινλανδία ( 26 ) . Στη Δανία, η Δανική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστικών Οργανώσεων εκπόνησε ειδική μελέτη με θέμα «Employee-driven innovation» ( 27 ) (Καινοτομία καθοδηγούμενη από τους εργαζομένους). Επίσης, στην Τσεχία, στη Δανία, στη Γαλλία, στη Γερμανία, στην Ιταλία και στην Ισπανία οι κοινωνικοί εταίροι συμμετέχουν σε εθνικές συζητήσεις και σε σχέδια σχετικά με τον ψηφιακό μετασχηματισμό και τον αντίκτυπό του στον εργασιακό βίο ( 28 )

6.9. Σε επίπεδο ΕΕ, η ΕΟΚΕ χαιρετίζει και υποστηρίζει, εν προκειμένω, τις πρωτοβουλίες και την έρευνα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound) και του Ευρωπαϊκού Δικτύου για την Καινοτομία στον Χώρο Εργασίας που δρομολογήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και προτείνει να αναλάβει η ΕΕ δράση για την ανάπτυξη του διαλόγου μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και των άλλων ενδιαφερομένων στο πλαίσιο συμμετοχικών προσεγγίσεων για την προώθηση της καινοτομίας στον χώρο εργασίας.

Βρυξέλλες, 23 Ιανουαρίου 2019. Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής Luca JAHIER

(1) ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161.

(2) EE C 434 της 15.12.2017, σ. 36 και όπως αναγνωρίστηκε και από την κ. Marianne Thyssen κατά τη διάρκεια της κοινής διάσκεψης του Ευρωπαϊκού Συνδικαλιστικού Ινστιτούτου και της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας Συνδικαλιστικών Οργανώσεων (ETUI/CES) που διοργανώθηκε τον Ιούνιο του 2016 με θέμα «Διαμόρφωση του νέου κόσμου της εργασίας».

(3) ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 54.

(4) Άρθρα 12 και 28 του Χάρτη και των συμβάσεων της ΔΟΕ αριθ. 87 και 98· βλέπε επίσης παρακάτω τα σημεία 3.2 κ.εξ.

(5) 3rd European Company Survey: “Innovative changes in European companies”(3η έρευνα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις: «Καινοτόμες αλλαγές στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις»), Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound), 2017.

(6) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(7) “The Productivity Paradox of the New Digital Economy”(Το παράδοξο της παραγωγικότητας της νέας ψηφιακής οικονομίας), Bart van Ark (The Conference Board and the University of Groningen), International Productivity Monitor, 2016, σ. 3-18.

(8) Δήλωση των ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων για την ψηφιοποίηση.

(9) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(10) “Employee-driven innovation”(Καινοτομία καθοδηγούμενη από τους εργαζομένους), Δανική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστικών Οργανώσεων, 2007.

(11) ΕΕ C 125 της 21.4.2017, σ. 10 ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 54.

(12) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(13) Οδηγία 2009/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 6ης Μαΐου 2009, για τη θέσπιση ευρωπαϊκού συμβουλίου εργαζομένων ή διαδικασίας σε επιχειρήσεις και ομίλους επιχειρήσεων κοινοτικής κλίμακας με σκοπό να ενημερώνονται οι εργαζόμενοι και να ζητείται η γνώμη τους (αναδιατύπωση) (ΕΕ L 122 της 16.5.2009, σ. 28).

(14) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(15) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(16) Συλλογική σύμβαση Hilfr.

(17) 3rd European Company Survey: “Innovative changes in European companies”(3η έρευνα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις: «Καινοτόμες αλλαγές στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις»), Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound), 2017.

(18) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(19) 3rd European Company Survey: “Innovative changes in European companies”(3η έρευνα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις: «Καινοτόμες αλλαγές στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις»), Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound), 2017.

(20) “Workplace Social Dialogue as a Form of ‘Productive Reflection’”(Ο κοινωνικός διάλογος στον χώρο εργασίας ως μορφή «παραγωγικού προβληματισμού»). Peter Cressey, Peter Totterdill, Rosemary Exton, International Journal of Action Research, τόμος 9, τεύχος 2, 2013.

(21) ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 43.

(22) 3rd European Company Survey: “Innovative changes in European companies”(3η έρευνα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις: «Καινοτόμες αλλαγές στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις»), Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound), 2017.

(23) “Vertrauenskultur als Wettbewerbsvorteil in digitalen Zeiten”(Η νοοτροπία εμπιστοσύνης ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην ψηφιακή εποχή).

(24) “Win-win arrangements: Innovative measures through social dialogue at company level”(Αμοιβαία επωφελείς συμφωνίες: Καινοτόμα μέτρα μέσω του κοινωνικού διαλόγου σε εταιρικό επίπεδο), Eurofound, 2016.

(25) ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(26) Σχέδιο «Productivity together».

(27) “Employee-driven innovation”(Καινοτομία καθοδηγούμενη από τους εργαζομένους), Δανική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστικών Οργανώσεων, 2007.

(28) “Addressing digital and technological change through social dialogue”(Αντιμετώπιση των ψηφιακών και των τεχνολογικών μεταβολών μέσα από τον κοινωνικό διάλογο), Eurofound, 2017.