ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ - Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος

1. Εισαγωγη και παρουσιαση του γενικου πλαισιου

6. Το 6ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον προβλέπει την ανάπτυξη μιας θεματικής στρατηγικής για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος με γενικό στόχο την προώθηση της αειφόρου χρήσης των θαλασσών και τη διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, καθώς το θαλάσσιο περιβάλλον απειλείται από διάφορους κινδύνους. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται η απώλεια ή υποβάθμιση της βιοποικιλότητας και οι αλλαγές στη διάρθρωσή της, η απώλεια οικοτόπων, η ρύπανση από επικίνδυνες ουσίες και θρεπτικά στοιχεία και οι πιθανές μελλοντικές επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος. Στις πιέσεις που δέχεται το θαλάσσιο περιβάλλον συγκαταλέγονται: εμπορική αλιεία, δραστηριότητες αναζήτησης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, ναυτιλία, αποθέσεις επικίνδυνων ουσιών και θρεπτικών στοιχείων που μεταφέρονται με το νερό ή τον αέρα, απορρίψεις αποβλήτων, γεωμορφολογική υποβάθμιση των οικοτόπων λόγω βυθοκόρησης και εξαγωγής άμμου και αμμοχάλικου.

6. Τα μέτρα που έχουν ληφθεί για την αντιμετώπιση και τη μείωση αυτών των πιέσεων και επιπτώσεων έχουν αναπτυχθεί με βάση μία προσέγγιση ανά μεμονωμένο τομέα, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα ένα συνονθύλευμα πολιτικών, νομοθετημάτων, προγραμμάτων και σχεδίων δράσης σε εθνικό, περιφερειακό, κοινοτικό και διεθνές επίπεδο, που συμβάλλουν όλα στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Σε κοινοτικό επίπεδο, δεν υφίσταται συνολική, ολοκληρωμένη πολιτική για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

6. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι θάλασσες και οι ωκεανοί διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διαμόρφωση των κλιματικών και των μετεωρολογικών συνθηκών. Οι ωκεανοί και οι θάλασσες παράγουν επίσης πλούτο, αποτελούν σημαντικές πηγές διατροφής και προσφέρουν εργασία σε πολλούς. Ωστόσο, οι ωκεανοί και οι θάλασσές μας απειλούνται, σε ορισμένες δε περιπτώσεις σε τέτοιο βαθμό ώστε να τίθεται σε κίνδυνο η δομή και η λειτουργία τους. Αν δεν προστατευθούν, θα διαβρωθεί το οικολογικό τους κεφάλαιο και θα απειληθούν η παραγωγή πλούτου και οι ευκαιρίες απασχόλησης για τις μελλοντικές γενεές.

6. Με το 6ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον θεσπίζεται ένα πρόγραμμα κοινοτικής δράσης στον τομέα του περιβάλλοντος, το οποίο αντιμετωπίζει τους κύριους περιβαλλοντικούς στόχους και προτεραιότητες με βάση μια αξιολόγηση της κατάστασης του περιβάλλοντος και των κυρίαρχων τάσεων, συμπεριλαμβανομένων των αναδυόμενων ζητημάτων που απαιτούν ανάληψη πρωτοβουλιών από την Κοινότητα. Το πρόγραμμα προωθεί την ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών παραμέτρων σε όλες τις πολιτικές της Κοινότητας και συμβάλλει στην επίτευξη αειφόρου ανάπτυξης σε ολόκληρη τη σημερινή, αλλά και τη μελλοντικά διευρυμένη, Κοινότητα.

6. Το πρόγραμμα αυτό αντιπροσωπεύει την περιβαλλοντική διάσταση της κοινοτικής στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη. Η εν λόγω στρατηγική στηρίζεται στην πολιτική δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης «να καταστεί ...η πιο ανταγωνιστική και βασισμένη στη γνώση οικονομία στον κόσμο, με δυνατότητες αειφόρου ανάπτυξης, με περισσότερες και καλύτερης ποιότητας θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή».

6. Πρόκειται για την παραδοχή ότι, μακροπρόθεσμα, η οικονομική ανάπτυξη, η κοινωνική συνοχή και η προστασία του περιβάλλοντος πρέπει να συμβαδίζουν. Η προώθηση της καλής κατάστασης και της φυσιολογικής λειτουργίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων θα αυξήσει την εγγενή αξία τους και θα συμβάλει σημαντικά στην αειφόρο ανάπτυξη.

6. Αυτό έχει ενισχυθεί περαιτέρω από την έκβαση της παγκόσμιας Συνόδου Κορυφής για τη βιώσιμη ανάπτυξη στο Γιοχάνεσμπουργκ. Στο σχέδιο εφαρμογής της η Σύνοδος Κορυφής συμφώνησε, μεταξύ άλλων:

* να ενθαρρύνει την εφαρμογή μέχρι το 2010 της 'προσέγγισης οικοσυστήματος' στους ωκεανούς,

* να διατηρήσει ή να αποκαταστήσει μία μέγιστη βιώσιμη παραγωγή αλιευτικών αποθεμάτων με μέλημα να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι για τα ήδη μειωμένα αποθέματα σε επείγουσα βάση και όπου αλλού είναι δυνατόν το αργότερο έως το 2015,

* να θέσει σε ισχύ το σχέδιο του FAO για την διαχείριση της αλιευτικής ικανότητας μέχρι το 2005,

* να θέσει σε ισχύ το σχέδιο του FAO για να αποτραπεί η παράνομη αλιεία μέχρι το 2004,

* και να καθιερώσει μέχρι το 2004 μια κανονική διαδικασία των Η.Ε για την εκτίμηση της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

6. Η πολιτική δέσμευση για αειφόρο ανάπτυξη θα πρέπει να οδηγήσει σε μία πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση της χάραξης πολιτικής και της διαχείρισης, καθώς κάθε τομέας πολιτικής θα πρέπει να συνεκτιμά τις δευτερογενείς συνέπειες, θετικές ή αρνητικές, για τους άλλους τομείς και το θαλάσσιο οικοσύστημα. Η αξιολόγηση και διαχείριση της μακροπρόθεσμης επίδρασης των σημερινών και μελλοντικών πρακτικών στους άλλους τομείς και στο θαλάσσιο περιβάλλον, ακόμη και με ελλιπείς γνώσεις, σημαίνει υιοθέτηση μιας προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα στο πλαίσιο της αρχής της προφύλαξης. Ο πυρήνας της προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα συνίσταται στην ολοκλήρωση των ενίοτε αλληλοσυγκρουόμενων αιτημάτων για προστασία και εκμετάλλευση του θαλάσσιου περιβάλλοντος, κατά τρόπο ώστε να μπορεί μακροπρόθεσμα να συνεχίσει να στηρίζει τα αιτήματα αυτά.

6. Ένα από τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι ο αριθμός των οργανισμών, περιφερειακών συμβάσεων και διεθνών φορέων που ασχολούνται με την προστασία του. Επιπλέον, η ίδια η ΕΕ διαθέτει μεγάλο αριθμό νομοθετημάτων, πολιτικών και προγραμμάτων που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα την ποιότητα των ωκεανών και των θαλασσών μας. Η θεσμική και νομοθετική πολυπλοκότητα της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι πράγματι μία από τις κύριες προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστεί κατά την ανάπτυξη μιας στρατηγικής της ΕΕ και θα αποτελέσει αντικείμενο του παρόντος εγγράφου.

6. Αναφερόμενοι στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, θα πρέπει επίσης να καθορίσουμε το γεωγραφικό πεδίο των δράσεών μας. Η στρατηγική που επιχειρείται να χαραχθεί έχει ως στόχο να συμβάλλει στην προστασία των ωκεανών και των θαλασσών και της βιοποικιλότητάς τους σε ολόκληρο τον πλανήτη. Είναι σαφές ότι θα υπάρξουν πολύ περισσότερες ευκαιρία για λήψη συγκεκριμένων μέτρων και ανάληψη δράσεων στα μέρη εκείνα των ωκεανών και των θαλασσών που ανήκουν στα χωρικά ύδατα και στις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες (ΑΟΖ) των κρατών μελών και των υποψήφιων προς ένταξη χωρών (Βορειοανατολικός Ατλαντικός, Βαλτική Θάλασσα, Μεσόγειος Θάλασσα και Εύξεινος Πόντος). Ωστόσο, η ΕΕ μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην καλή κατάσταση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και άλλων θαλασσών, όπως της Θάλασσας του Barents και της Αρκτικής Θάλασσας, και σε διεθνές επίπεδο. Αυτό θα μπορούσε να το επιτύχει με τις διμερείς συμφωνίες, την πολιτική συνεργασία, τη νομοθετική προσέγγιση, τις συμφωνίες αλιείας με τρίτες χώρες, το αναπτυξιακό της πρόγραμμα και, τέλος, τη συμμετοχή της σε διεθνείς συνθήκες και συμβάσεις.

6. Το παρόν φέρει τον τίτλο «Προς μια στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος». Δεδομένου ότι πρόκειται για την πρώτη ανακοίνωση που πραγματεύεται τη χάραξη μίας στρατηγικής για τις θάλασσες, θα ήταν πρόωρη μια παρουσίαση της ολοκληρωμένης προσέγγισης που θα χρειαστεί μελλοντικά. Αυτή τη στιγμή δεν είναι διαθέσιμα όλα τα αναγκαία στοιχεία για την ανάπτυξη μιας τέτοιας ολοκληρωμένης πολιτικής. Ως εκ τούτου, ακολουθείται μια προσέγγιση με βάση τις δράσεις και τους τομείς, προκειμένου να δοθεί ένα περίγραμμα της πολυπλοκότητας, και επιδιώκεται να τεθούν τα θεμέλια πάνω στα οποία θα μπορέσει να στηριχθεί μια θεματική στρατηγική. Ειδικότερα, με το παρόν επιχειρείται:

(1) επισκόπηση των διαθέσιμων στοιχείων σχετικά με την κατάσταση των θαλασσών και ωκεανών και προσδιορισμός των κύριων απειλών (κεφάλαιο 2 και παράρτημα 1).

(2) επισκόπηση της παρούσας κατάστασης σε σχέση με την ανάπτυξη και υλοποίηση πολιτικών αντιμετώπισης των απειλών αυτών, τόσο στο πλαίσιο της ΕΕ όσο και σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο (κεφάλαιο 3 και παράρτημα 2).

(3) προσδιορισμός των κενών γνώσης και επισκόπηση της παρούσας κατάστασης όσον αφορά στην παρακολούθηση, αξιολόγηση και έρευνα (κεφάλαιο 4 και παράρτημα 3).

(4) εξαγωγή συμπερασμάτων ως προς το τι πρέπει να γίνει ώστε να βελτιωθεί η παρούσα κατάσταση (κεφάλαια 3, 4 και 5).

(5) προσδιορισμός των ενδεδειγμένων επιχειρησιακών και θεσμικών στόχων για την ΕΕ (κεφάλαια 6 και 7).

(6) διαμόρφωση ενός σχεδίου δράσης και ενός προγράμματος εργασιών με στόχο τη συνεργασία της Επιτροπής, των κρατών μελών, των υποψήφιων προς ένταξη χωρών και όλων των ενδιαφερομένων φορέων από σήμερα και έως το 2004, προκειμένου να χαραχθεί και να αναπτυχθεί μία θεματική στρατηγική για την προστασία και την αειφόρο χρήση του θαλάσσιου περιβάλλοντος (κεφάλαιο 8 και παράρτημα 5).

2. Η κατασταση των θαλασσων και των ωκεανων μασ

6. Στη συνέχεια εκτίθεται πολύ συνοπτικά η κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Η παρουσίαση επικεντρώνεται στις περιφερειακές ευρωπαϊκές θάλασσες. Η σύνοψη αυτή, καθώς και η εκτενέστερη περιγραφή που παρατίθεται στο παράρτημα 1, βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εκθέσεις των περιφερειακών συμβάσεων για το θαλάσσιο περιβάλλον [1], σε εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, καθώς και σε στοιχεία που συλλέγονται και παρουσιάζονται στο πλαίσιο δράσεων της ίδιας της ΕΕ, όπως της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

[1] Στις εκθέσεις αυτές περιλαμβάνονται οι εξής: τέταρτη περιοδική αξιολόγηση της Επιτροπής του Ελσίνκι (που πρόκειται να δημοσιευθεί εντός του 2002), «QSR2000» της επιτροπής OSPAR (που δημοσιεύθηκε το 2000), όπου περιλαμβάνεται μια συνεργασία του AMAP, «Κατάσταση του θαλάσσιου και παράκτιου μεσογειακού περιβάλλοντος και οι πιέσεις που αυτό υφίσταται» των ΕΟΠ και UNEP/MAP (που δημοσιεύθηκε το 1999), «Αξιολόγηση της ρύπανσης στον Εύξεινο Πόντο» του περιβαλλοντικού προγράμματος για τον Εύξεινο Πόντο (που δημοσιεύθηκε από το περιβαλλοντικό πρόγραμμα για τον Εύξεινο Πόντο το 1998), καθώς και στοιχεία που προέρχονται από την ιστοθέση του περιβαλλοντικού προγράμματος για τον Εύξεινο Πόντο, και «Το περιβάλλον στην Ευρώπη: δεύτερη εκτίμηση», που δημοσιεύθηκε από τον ΕΟΠ το 1998. Τα στοιχεία που αφορούν τις επιπτώσεις της αλιείας στα κύρια εκμεταλλεύσιμα αποθέματα ιχθύων ενημερώθηκαν με βάση την πράσινη βίβλο της Επιτροπής για την αναθεώρηση της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

6. Αν και υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τις διάφορες πιέσεις που υφίσταται το θαλάσσιο περιβάλλον, δεν είναι πάντοτε σαφές σε ποιο βαθμό οι πιέσεις αυτές έχουν πραγματικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Οι ελλιπείς γνώσεις και το γεγονός ότι οι περιβαλλοντικές αλλαγές συντελούνται με βραδείς ρυθμούς έχουν ως αποτέλεσμα να περνούν οι επιπτώσεις απαρατήρητες για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

14. Η θαλάσσια βιοποικιλότητα [2] δέχεται σοβαρές πιέσεις. Η υπεραλίευση αποτελεί σύνηθες πρόβλημα παγκοσμίως, σε όλες τις ευρωπαϊκές θάλασσες και σε πολλές θαλάσσιες περιοχές αναπτυσσόμενων και ανεπτυγμένων χωρών, παρά την εφαρμογή συστημάτων διαχείρισης για την εκμετάλλευση των πόρων αυτών (όπως η κοινή αλιευτική πολιτική, ΚΑΠ). Οι κύριες περιβαλλοντικές επιπτώσεις είναι οι εξής:

[2] Για τους σκοπούς της παρούσας ανακοίνωσης, η έννοια της θαλάσσιας βιοποικιλότητας χρησιμοποιείται σύμφωνα με τα σχετικά σημεία του άρθρου 2 της σύμβασης του ΟΗΕ για τη βιοποικιλότητα, όπου αναφέρεται ότι βιοποικιλότητα είναι η ποικιλομορφία μεταξύ των ζώντων οργανισμών κάθε προέλευσης, συμπεριλαμβανομένων των χερσαίων, θαλάσσιων και λοιπών υδρόβιων οργανισμών, και των σύνθετων οικολογικών δομών των οποίων αποτελούν μέρος: στην έννοια αυτή περιλαμβάνεται η ποικιλότητα στο πλαίσιο του ίδιου είδους, μεταξύ των ειδών και μεταξύ των οικοσυστημάτων.

* αρκετοί σημαντικοί ιχθυοπληθυσμοί με εμπορική αξία, όπως του γάδου και του μερλούκιου, έχουν περιέλθει σε επικίνδυνα χαμηλό επίπεδο και οι περισσότεροι ιχθυοπληθυσμοί αλιεύονται με ρυθμούς που απειλούν τη βιωσιμότητά τους.

* σημαντική ζημιά σε είδη ιχθύων που δεν έχουν εμπορική αξία, αλλά και σε άλλα είδη όπως κητοειδή, φώκιες, πτηνά και χελώνες, κατά κύριο λόγο ως αποτέλεσμα της έντονης αλιευτικής δραστηριότητας.

* πέρα από τις άμεσες αυτές επιπτώσεις στην πανίδα, η εμπορική αλιευτική δραστηριότητα ευθύνεται και για τις βλάβες που έχουν υποστεί ευπαθείς κατηγορίες οικοτόπων, όπως αποικίες ασβεστούχων θαλάσσιων φυκών, ποσειδωνίες και ύφαλοι της ανοικτής θάλασσας.

* αλλοιώσεις της διάρθρωσης και λειτουργίας του θαλάσσιου οικοσυστήματος λόγω της αλίευσης ειδών που βρίσκονται χαμηλά στην θαλάσσια τροφική αλυσίδα.

6. Μια άλλη απειλή για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα συνδέεται με την (ακούσια) εισαγωγή μη ενδημικών ειδών, καθώς και γενετικά τροποποιημένων οργανισμών ή οργανισμών που είναι φορείς ασθενειών. Ο κύριος παράγοντας των εισαγωγών αυτών είναι η απόρριψη θαλασσέρματος από τα πλοία και οργανισμοί που προσκολλώνται στα ύφαλα των πλοίων. Η υδατοκαλλιέργεια είναι επίσης σημαντικός παράγοντας. Με την εισαγωγή τους σε ένα οικοσύστημα, τα μη ενδημικά είδη μπορεί να έχουν καταστροφική επίδραση στην ενδημική χλωρίδα και πανίδα.

6. Επιπλέον, η αυξανόμενη ένταση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων κατά μήκος των ακτών (όπως ανάπτυξη λιμένων, υποδομές προστασίας των ακτών, αποξηράνσεις, τουρισμός και εξαγωγή άμμου και αμμοχάλικου) έχει σοβαρές επιπτώσεις στους παράκτιους οικότοπους και τις συναφείς περιβαλλοντικές διεργασίες. Οι επιπτώσεις αυτές μπορεί να εκτείνονται σε σημαντική απόσταση από την ακτή. Πέρα από τις αυξητικές τάσεις της αστυφιλίας και του τουρισμού, έργα όπως οι υδατοφράκτες και τα αιολικά πάρκα ενδέχεται επίσης να έχουν επιπτώσεις στους οικότοπους και τα ευπαθή είδη. Η κατασκευή εγκαταστάσεων παραγωγής αιολικής ενέργειας και ενέργειας από τα κύματα θα πρέπει να συμμορφώνεται προς τις αρχές της αειφορίας.

6. Διάφορες επικίνδυνες ουσίες καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον μετά την απόρριψη, εκπομπή ή διαρροή τους από ορισμένες βιομηχανικές διεργασίες και εμπορικές και οικιακές χρήσεις. Με δεδομένες τις εγγενείς τους ιδιότητες της τοξικότητας, της ανθεκτικότητας και της τάσης για βιοσυσσώρευση, υπάρχουν ενδείξεις ότι πολλές και διάφορες φυσικές και ανθρωπογενείς ουσίες διαταράσσουν βιολογικές λειτουργίες στους υδρόβιους οργανισμούς.

6. Παρόλο που η παραγωγή και η χρήση ορισμένων από τις πλέον επικίνδυνες ουσίες, όπως τα PCB (πολυχλωριούχα διφαινύλια) και το DDT (διχλωρο-διφαινυλο-τριχλωροαιθάνιο), και άλλων παλαιότερων παρασιτοκτόνων έχει σταματήσει στην ΕΕ εδώ και αρκετά χρόνια, η παρουσία τους ανιχνεύεται ακόμη και σήμερα στο θαλάσσιο περιβάλλον. Μπορεί οι εκπομπές να έχουν σταματήσει, αλλά τα θαλάσσια ύδατα και τα συναφή ιζήματα διαθέτουν ισχυρή «μνήμη». Καθώς τα ιζήματα λειτουργούν ως αποδέκτες για πολλούς ρύπους, οι χημικές αυτές ουσίες εξακολουθούν να αποτελούν απειλή για τη δημόσια υγεία και να αποκλείουν τη χρήση των θαλάσσιων αυτών πόρων για κατανάλωση από τον άνθρωπο. Για παράδειγμα, οι διοξίνες κάνουν την εμφάνισή τους σε ψάρια που αλιεύονται στη Βαλτική. Επιπλέον, αυξημένη ανησυχία προκαλούν ουσίες που διαταράσσουν το ενδοκρινικό σύστημα και συνδέονται με τη μείωση της γονιμότητας τόσο στον άνθρωπο, όσο και στα ψάρια και σε άλλα θαλάσσια είδη. Θετική εξέλιξη αποτελεί η τάση μείωσης της ρύπανσης από ορισμένες επικίνδυνες ουσίες, ιδίως από βαρέα μέταλλα.

6. Ο ευτροφισμός οφείλεται σε αυξημένες απορρίψεις θρεπτικών στοιχείων (αζώτου και φωσφόρου). Ενώ οι πηγές προέλευσής τους είναι κυρίως γεωργικές και αστικές, η εναπόθεση NΟx από ποντοπόρα πλοία μέσω της ατμόσφαιρας μπορεί να παίζει επίσης κάποιο ρόλο. Σε συνδυασμό με άλλες συνθήκες, οι απορρίψεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν υπερβολικό πολλαπλασιασμό των φυκών. Το φαινόμενο αυτό μπορεί με την σειρά του να οδηγήσει στην απελευθέρωση ουσιών που είναι τοξικές τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τη θαλάσσια ζωή, με αρνητικές συνέπειες, μεταξύ άλλων, για την αλιεία, την υδατοκαλλιέργεια και τον τουρισμό. Τα φύκη που βρίσκονται σε αποσύνθεση μπορούν επίσης να εξαντλήσουν το οξυγόνο των βενθικών υδάτων, γεγονός που μπορεί επίσης να έχει ιδιαίτερα αρνητικές συνέπειες για τα θαλάσσια οικοσυστήματα σε ευπαθείς περιοχές. Τέλος, ο ευτροφισμός μπορεί να οδηγήσει σε θεαματική αύξηση των μακροσκοπικών φυκών που κατόπιν ξεβράζονται στις ακτές, όπου σαπίζουν ρυπαίνοντας τις ακτές και προκαλώντας κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Παραδείγματα αυτού του είδους επιπτώσεων μπορεί να παρατηρήσει κανείς στις παράκτιες περιοχές της Βρετάνης, όπου το αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή του τουριστικού κλάδου σε ορισμένες μικρές πόλεις και χωριά.

6. Ο ευτροφισμός θεωρείται ως η σημαντικότερη αιτία για την περιβαλλοντική υποβάθμιση στον Εύξεινο Πόντο από τη δεκαετία του 1960 και έχει συμβάλει στην ταχεία εξάπλωση του Mnemiopsis. Έχει επίσης προκαλέσει εμφανείς αλλαγές και στη Βαλτική. Στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό, οι επιπτώσεις περιορίζονται κυρίως σε παράκτιες περιοχές του ανατολικού τμήματος της Βόρειας Θάλασσας, της Θάλασσας Wadden, του Κόλπου της Ελιγολάνδης, της Kattegat και της Ανατολικής Skagerrak. Στη Μεσόγειο, η πλέον επαπειλούμενη περιοχή είναι οι βόρειες και δυτικές ακτές της Αδριατικής.

6. Έχει συντελεστεί πρόοδος στην κατεύθυνση της μείωσης των απορρίψεων θρεπτικών στοιχείων. Εντούτοις, στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό δεν οδήγησε σε σαφή μείωση των συγκεντρώσεων θρεπτικών στοιχείων στις συγκεκριμένες περιοχές λόγω του μεγάλου χρονικού διαστήματος που χρειάζεται για να φανούν τα αποτελέσματα. Επίσης, δεν σημειώθηκε μείωση στις συγκεντρώσεις της χλωροφύλλης α που αποτελεί δείκτη για τον ευτροφισμό. Ειδικά οι απορρίψεις αζώτου από γεωργικές πηγές διάχυσης και ακατέργαστα αστικά λύματα παραμένει πρόβλημα προς επίλυση.

6. Οι παραβάσεις των υφιστάμενων κανονισμών που αποσκοπούν στην αποτροπή των απορρίψεων πετρελαίου στη θάλασσα είναι συχνό φαινόμενο σε όλες τις ευρωπαϊκές θάλασσες, με αποτέλεσμα τη μόλυνση των θαλάσσιων πτηνών, των οστρακοειδών και άλλων οργανισμών, καθώς και της ακτής. Σε γενικές γραμμές, αυτό το είδος της ρύπανσης οφείλεται στη σκόπιμη έκπλυση των δεξαμενών των πλοίων ή την απόρριψη νερών της σεντίνας ή θαλασσέρματος. Μέχρι σήμερα δεν έχει καταγραφεί σαφής τάση για μείωση. Οι απορρίψεις που προέρχονται από τη λειτουργία των διυλιστηρίων μειώνονται. Όσον αφορά τον πετρελαϊκό κλάδο ανοικτής θάλασσας στη Βόρεια Θάλασσα, οι συνολικές απορρίψεις πετρελαίου μειώθηκαν σημαντικά από το 1985. Ωστόσο, χρειάζεται διαρκής επαγρύπνηση, καθώς οι εξέδρες γεώτρησης επεκτείνονται σε νέες περιοχές, σε βαθύτερα ύδατα και σε ύδατα που εποχικά καλύπτονται από πάγο.

6. Δυστυχώς, και παρόλα τα προληπτικά μέτρα που έχουν ληφθεί, είναι βέβαιο ότι θα σημειωθούν και στο μέλλον ναυτικά ατυχήματα. Με αυτά συνδέεται ο κίνδυνος της ρύπανσης από πετρέλαιο και χημικές ουσίες. Εκεί όπου μεγάλες θαλάσσιες οδοί και λιμενικές εγκαταστάσεις γειτνιάζουν με ευπαθείς ή σπάνιους οικότοπους, η πιθανότητα για περιβαλλοντική καταστροφή αυξάνεται σημαντικά.

6. Διαρκής είναι ο προβληματισμός που προκαλούν οι απορρίψεις ραδιοϊσοτόπων, ιδίως εκείνων που προέρχονται από εγκαταστάσεις επανεπεξεργασίας πυρηνικών καυσίμων. Σε σύγκριση με πολλές άλλες περιοχές του κόσμου, ορισμένες από τις περιφερειακές θάλασσες της Ευρώπης έχουν δεχθεί σημαντικές ποσότητες πυρηνικού υλικού. Ελάχιστα είναι τα δεδομένα για τις επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα.

6. Η ρύπανση από απορρίμματα πιστεύεται ότι αποτελεί γενικό πρόβλημα σε όλες τις ευρωπαϊκές θάλασσες. Οι κύριες πηγές προέλευσής τους είναι τα πλοία (εμπορικά και αλιευτικά) και οι δραστηριότητες τουρισμού και αναψυχής. Στις επιπτώσεις στη θαλάσσια ζωή περιλαμβάνεται ο πνιγμός πτηνών που παγιδεύονται σε πλαστικές σακούλες και ο θάνατος πτηνών, χελωνών και κητοειδών λόγω κατάποσης πλαστικών αντικειμένων. Έχει επίσης διαπιστωθεί ότι τα απορρίμματα μεταφέρουν διάφορους επιφυτικούς οργανισμούς σε θαλάσσιες περιοχές όπου οι οργανισμοί αυτοί δεν θα μπορούσαν κανονικά να φτάσουν. Όσο ο τουρισμός, η αστική ανάπτυξη και η βιομηχανική πίεση για ανάπτυξη στην παράκτια ζώνη ακολουθούν αυξητική πορεία, το πρόβλημα των απορριμμάτων είναι πιθανό να συνεχίσει και αυτό να αυξάνεται.

6. Υπάρχουν ακόμη στην Κοινότητα ορισμένες παραλίες με προβλήματα μικροβιολογικής ρύπανσης. Πρόκειται για αποτέλεσμα ανεπαρκούς εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, γεγονός που έχει ως συνέπεια να μην πληρούνται ούτε οι προδιαγραφές της ισχύουσας κοινοτικής οδηγίας για τα ύδατα κολύμβησης, πόσο μάλλον των πολλά υποσχόμενων διατάξεων της νέας οδηγίας. Προβλήματα καταγράφονται επίσης σε μη κοινοτικές περιοχές της Μεσογείου, ενώ στον Εύξεινο Πόντο η κατάσταση είναι σοβαρή.

6. Σαφής είναι η σχέση ανάμεσα στην καλή κατάσταση και φυσιολογική λειτουργία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και στην υγεία του ανθρώπου. Η μόλυνση από βιοτοξίνες του θαλάσσιου φυτοπλαγκτού ή από παθογόνους μικροοργανισμούς που συνδέονται με ανεπαρκή επεξεργασία των λυμάτων, μπορεί να έχει άμεσες και ιδιαίτερα εμφανείς επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου.

6. Για παράδειγμα, κάποιες χώρες της Βαλτικής έχουν εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την κατανάλωση από ευπαθείς ομάδες (εγκύους, θηλάζουσες μητέρες, παιδιά) ορισμένων ειδών ψαριών λόγω μόλυνσης από διοξίνες, αν και παράλληλα επιτρέπουν υψηλά επίπεδα ρύπων στα αλιευτικά προϊόντα. Σε ορισμένα τμήματα των ευρωπαϊκών ακτών, οι συγκεντρώσεις των βαρέων μετάλλων στα σαρκοφάγα ψάρια υπερβαίνει ενίοτε τα ανώτατα επιτρεπτά όρια. Ο άνθρωπος βρίσκεται στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας και ως εκ τούτου αποτελεί τον τελικό αποδέκτη των ρύπων που βιοσυσσωρεύονται και βιομεγεθύνονται.

6. Εκτεταμένες θα είναι οι πιθανές συνέπειες της αλλαγής του κλίματος και ενδέχεται να περιλαμβάνουν μεταβολές στην ένταση και τη μεταφορά των ωκεάνιων ρευμάτων, στην ταχύτητα σχηματισμού υδάτινων μαζών, στο ύψος της στάθμης της θάλασσας, στην ένταση και τη συχνότητα των κλιματολογικών συστημάτων, και στις βροχοπτώσεις και την απορροή των υδάτων με συνέπειες για τα οικοσυστήματα και την αλιεία.

3. Επισκοπηση τησ παρουσασ καταστασησ - Υφισταμενεσ πολιτικεσ και νομοθετηματα για την προστασια και διατηρηση του θαλασσιου περιβαλλοντοσ

6. Από την επισκόπηση των υφιστάμενων κοινοτικών πολιτικών και νομοθετημάτων στο παράρτημα 2, είναι φανερό ότι υπάρχει μεγάλη ποικιλία κοινοτικών μέτρων που συμβάλλουν στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Εντούτοις, καθώς στο μεγαλύτερο μέρος τους έχουν τομεακή εφαρμογή και στον βαθμό που το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής ποικίλλει, δεν υπάρχει ολοκληρωμένη πολιτική επικεντρωμένη στην προστασία των θαλασσών και ωκεανών μας.

Απειλή/Πίεση // Νομοθετική πράξη, πολιτική ή πρόγραμμα

Συρρίκνωση της βιοποικιλότητας/ Καταστροφή των οικοτόπων // Μια αειφόρος Ευρώπη για έναν καλύτερο κόσμο: μια στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αειφόρο ανάπτυξη (SDS), οδηγία για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας (92/43, οδηγία για τους οικοτόπους οδηγία περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών (79/409, οδηγία για τα πτηνά), κανονισμός του Συμβουλίου για τη θέσπιση κοινοτικού συστήματος για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια (αριθ. 3760/92 της 20ής Δεκεμβρίου 1992), γεωργική πολιτική (ΚΓΠ), οδηγία για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (2000/60, οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα), σχέδιο σύστασης για την εφαρμογή ολοκληρωμένης διαχείρισης των παράκτιων ζωνών (ICZM) στην Ευρώπη, πρόταση οδηγίας για την τροποποίηση της οδηγίας 94/25 για τα σκάφη αναψυχής ώστε να περιληφθούν ανώτατα όρια εκπομπών θορύβου και καυσαερίων για τους κινητήρες που χρησιμοποιούνται στα σκάφη αναψυχής

Επικίνδυνες ουσίες // Οδηγία περί προσεγγίσεως των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν στην ταξινόμηση, συσκευασία και επισήμανση των επικινδύνων ουσιών (67/548) και η σχετική νομοθεσία, οδηγία 76/769 σχετικά με περιορισμούς κυκλοφορίας στην αγορά και χρήσεως μερικών επικινδύνων ουσιών και παρασκευασμάτων, οδηγία σχετικά με τη διάθεση στην αγορά φυτοπροστατευτικών προϊόντων (91/414), οδηγία για τη διάθεση βιοκτόνων στην αγορά (98/8), οδηγία περί ρυπάνσεως που προκαλείται από ορισμένες επικίνδυνες ουσίες που εκχέονται στο υδάτινο περιβάλλον της Κοινότητας (76/464, συν τις θυγατρικές οδηγίες), οδηγία σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης (96/61, IPPC), οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, πολιτική περί χημικών ουσιών, νομοθεσία περί εκπομπών και ιδίως εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Ευτροφισμός // Οδηγία του Συμβουλίου για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (91/676, οδηγία για τη νιτρορύπανση), οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (91/271), οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, ΚΓΠ, νομοθεσία περί εκπομπών/εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών

Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανση // Οδηγία σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις παραλαβής αποβλήτων πλοίου και καταλοίπων φορτίου (2000/59), κοινοτικό πλαίσιο συνεργασίας στον τομέα της θαλάσσιας ρύπανσης από ατύχημα ή εκούσια ενέργεια

Ραδιοϊσότοπα // Βασικοί κανόνες ασφαλείας που θεσπίστηκαν με τη συνθήκη Ευρατόμ, ιδρυτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας

Υγεία και περιβάλλον // Οδηγία περί της ποιότητος των υδάτων κολυμβήσεως (76/160), οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, οδηγία 91/492 για τα οστρακοειδή, οδηγία 91/493 για τους ιχθύες και τα προϊόντα αλιείας και οδηγία 96/23 για την παρακολούθηση των καταλοίπων στα τρόφιμα (πλαίσιο για την ασφάλεια τροφίμων), οδηγία περί καθορισμού των υγειονομικών κανόνων που διέπουν την παραγωγή και τη διάθεση στην αγορά ζώντων διθύρων μαλακίων (91/492), στρατηγική της Επιτροπής για τις διοξίνες, τα φουράνια και τα πολυχλωριούχα διφαινύλια, πρόταση οδηγίας για την τροποποίηση της οδηγίας 94/25 για τα σκάφη αναψυχής ώστε να περιληφθούν ανώτατα όρια εκπομπών θορύβου και καυσαερίων για τους κινητήρες που χρησιμοποιούνται στα σκάφη αναψυχής (COM (2000) 639). πρόταση οδηγίας για την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου (COM (2001) 139)

Θαλάσσιες μεταφορές (όσον αφορά μέτρα που συνδέονται άμεσα με την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος) // Οδηγία 93/75 για τις ελάχιστες προδιαγραφές που απαιτούνται για τα πλοία τα οποία μεταφέρουν επικίνδυνα ή ρυπογόνα εμπορεύματα; οδηγία 94/57 σχετικά με τους κοινούς κανόνες και πρότυπα για τους οργανισμούς επιθεώρησης και εξέτασης πλοίων, οδηγία 95/21 σχετικά με τον έλεγχο από το κράτος του λιμένα, οδηγία 2000/59 σχετικά με τις λιμενικές εγκαταστάσεις παραλαβής αποβλήτων πλοίου και καταλοίπων φορτίου, οδηγία 2001/25 για το ελάχιστο επίπεδο εκπαίδευσης των ναυτικών, κανονισμός 417/2002 για την εσπευσμένη σταδιακή καθιέρωση απαιτήσεων διπλού κύτους ή ισοδύναμου σχεδιασμού για τα πετρελαιοφόρα μονού κύτους

6. Η αποστολή, οι στόχοι και οι δραστηριότητες των σημαντικότερων περιφερειακών και διεθνών συμβάσεων, επιτροπών, οργανισμών και συμφωνιών περιγράφονται στο παράρτημα 2, με περισσότερα λεπτομερή στοιχεία στο παράρτημα 4.

Απειλή/Πίεση // Διεθνείς συμβάσεις / επιτροπές / οργανισμοί

Γενικά // Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος του Βορειοανατολικού Ατλαντικού (OSPAR), Σύμβαση για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της Βαλτικής Θάλασσας (HELCOM), Σύμβαση για την προστασία της Μεσογείου Θαλάσσης από τη ρύπανση (Βαρκελώνη), Σύμβαση για την προστασία του Εύξεινου Πόντου από τη ρύπανση (Βουκουρέστι), Διάσκεψη της Βόρειας Θάλασσας

Συρρίκνωση της βιοποικιλότητας / Καταστροφή των οικοτόπων // OSPAR, HELCOM, Βαρκελώνη, Συμφωνία για την προστασία των μικρών κητοειδών της Βαλτικής και της Βόρειας Θάλασσας (ASCOBANS), Συμφωνία για την προστασία των κητοειδών του Εύξεινου Πόντου και της Μεσογείου και γειτονικών περιοχών του Βορειοανατολικού Ατλαντικού (ACCOBAMS), Διεθνής Επιτροπή Αλιείας της Βαλτικής Θάλασσας (IBSFC), Επιτροπή Αλιείας του Βορειοανατολικού Ατλαντικού (NEAFC), Οργανισμός για τη διατήρηση του σολομού στον Βόρειο Ατλαντικό (NASCO), Διεθνής σύμβαση για τη διατήρηση των τονοειδών του Ατλαντικού (ICCAT), Σύμβαση για τη βιοποικιλότητα (CBD), Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας (FAO), Σύμβαση για τη διάσωση των μεταναστευτικών ειδών της άγριας πανίδας (σύμβαση της Βόννης), Σύμβαση για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (σύμβαση της Βέρνης), Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας (UNCLOS)

Επικίνδυνες ουσίες // OSPAR, HELCOM, Βαρκελώνη, Βουκουρέστι, Σύμβαση για την πρόληψη της θαλάσσιας ρύπανσης λόγω απόρριψης αποβλήτων και άλλων υλών (σύμβαση του Λονδίνου), Σύμβαση της Στοκχόλμης για τους δυσαποδόμητους οργανικούς ρύπους, Διεθνής σύμβαση για την πρόληψη της ρύπανσης από τα πλοία (MARPOL 73/78), Σύμβαση UNECE σχετικά με τη διασυνοριακή ατμοσφαιρική ρύπανση σε μεγάλες αποστάσεις (LRTAP), Σύμβαση του Ρότερνταμ για τη «συναίνεση μετά από ενημέρωση» για ορισμένες επικίνδυνες χημικές ουσίες στο διεθνές εμπόριο

Ευτροφισμός // OSPAR, HELCOM, Βαρκελώνη, Βουκουρέστι

Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανση // OSPAR, Συμφωνία για τη συνεργασία στην αντιμετώπιση της ρύπανσης της Βόρειας Θάλασσας από πετρέλαιο και άλλες επιβλαβείς ουσίες (συμφωνία της Βόννης), Συμφωνία για τη συνεργασία στη λήψη μέτρων για την καταπολέμηση της ρύπανσης της θάλασσας από πετρέλαιο (συμφωνία της Κοπεγχάγης), Συμφωνία για τη συνεργασία στην αντιμετώπιση της ρύπανσης από υδρογονάνθρακες και άλλες επιβλαβείς ουσίες (συμφωνία της Λισσαβόνας, δεν έχει ακόμη τεθεί σε ισχύ), HELCOM, Βαρκελώνη, Βουκουρέστι, MARPOL 73/78

Ραδιοϊσότοπα // OSPAR, HELCOM, Βαρκελώνη, Βουκουρέστι, Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας, Σύμβαση του Λονδίνου

Υγεία και περιβάλλον // HELCOM, Βαρκελώνη, Βουκουρέστι, Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Υγεία και το Περιβάλλον, Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας; Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου

Θαλάσσιες μεταφορές // Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΔΝΟ), ο οποίος προσφέρει διοικητική υποστήριξη σε αρκετές παγκόσμιες συμβάσεις για τις θαλάσσιες μεταφορές, Μνημόνιο των Παρισίων για τον έλεγχο των πλοίων από το κράτος του λιμένα (Μνημόνιο των Παρισίων), HELCOM, Βαρκελώνη

6. Είναι φανερός ο μεγάλος αριθμός των διαφόρων οργανισμών που συμβάλλουν στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Η γεωγραφική περιοχή που καλύπτεται από τους οργανισμούς αυτούς παρουσιάζει μεγάλη αλληλεπικάλυψη με τα ύδατα της Κοινότητας. Επικάλυψη παρατηρείται επίσης ως προς τον κατάλογο των μελών, σε διαφορετικό βαθμό στους διάφορους οργανισμούς.

6. Όσον αφορά τις συγκεκριμένες απειλές και πιέσεις που αντιμετωπίζει το θαλάσσιο περιβάλλον, μπορούν να συναχθούν τα ακόλουθα συμπεράσματα αναφορικά με τις κοινοτικές και τις περιφερειακές/διεθνείς δραστηριότητες

Συρρίκνωση της βιοποικιλότητας και προστασία των οικοτόπων

6. Οι σημαντικότερες πολιτικές και δράσεις που αποσκοπούν στην προστασία των ειδών και των οικοτόπων στο πλαίσιο της ΕΕ είναι οι οδηγίες για τους οικότοπους και τα πτηνά, η κοινή αλιευτική πολιτική, η κοινή γεωργική πολιτική και τα σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα. Οι δραστηριότητες των συμβάσεων OSPAR, του Ελσίνκι και της Βαρκελώνης σχετικά με την προστασία ειδών και οικοτόπων βρίσκονται σε εξέλιξη. Για την περιοχή της Βαλτικής, δράσεις και στόχοι έχουν οριστεί στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης «21ος αιώνας» για τη Βαλτική. Δραστηριότητες σχετικά με την προστασία της βιοποικιλότητας και των οικοτόπων στον Εύξεινο Πόντο δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό.

6. Οι διεθνείς συμβάσεις για την αλιεία (π.χ. για τον σολομό του Ατλαντικού στο πλαίσιο του NASCO) και την προστασία της βιοποικιλότητας (π.χ. η σύμβαση για τη βιοποικιλότητα (BDC) και η ASCOBANS) είτε έχουν γενικό χαρακτήρα είτε αφορούν συγκεκριμένους ιχθυοπληθυσμούς και αποτελούν τη βασική κινητήρια δύναμη για τις σχετικές δραστηριότητες. Παρατηρούνται ασυνέπειες μεταξύ των αποφάσεων που έχουν ληφθεί στο πλαίσιο της ASCOBANS και των διατάξεων της οδηγίας για τους οικότοπους. Στις περιπτώσεις όπου υπάρχει δυνατότητα για περισσότερες παράλληλες δραστηριότητες, μπορεί να υιοθετηθεί πιο ολοκληρωμένη και συνεκτική προσέγγιση ώστε να αποφευχθούν περαιτέρω ασυνέπειες.

Επικίνδυνες ουσίες

6. Μεταξύ των μέτρων της ΕΕ για την αντιμετώπιση της ρύπανσης από επικίνδυνες ουσίες, σημαντικότερα είναι οι οδηγίες για τις νέες και τις υφιστάμενες ουσίες, η οδηγία IPPC, η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και η νέα πολιτική περί χημικών ουσιών. Όλες οι περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα προβλέπουν μέτρα για τον έλεγχο των επικίνδυνων ουσιών, ενίοτε ιδιαίτερα λεπτομερή. Πρόσφατα αναπτύχθηκε αποδοτική συνεργασία μεταξύ ΕΕ και OSPAR στον τομέα της επιλογής και ιεράρχησης των επικίνδυνων ουσιών, στις αξιολογήσεις των ουσιών αυτών, όπου η OSPAR διατύπωσε τους προβληματισμούς της στην Επιτροπή όταν ενδείκνυται ρύθμιση σε κοινοτικό επίπεδο. Η ιεράρχηση των ουσιών βάσει σχετικής επικινδυνότητας στην ΕΕ και στις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα μπορεί να ποικίλλει, ως συνέπεια της διαφορετικής συχνότητας εμφάνισης των ουσιών στο περιβάλλον των θαλάσσιων ή γλυκών υδάτων ή διαφορετικών μηχανισμών χρήσης των ουσιών στις διάφορες χώρες της Ευρώπης.

6. Στις περιπτώσεις όπου μεγάλο μέρος της κανονιστικής προσπάθειας των συμβάσεων για τη θάλασσα αποσκοπεί στον έλεγχο χημικών προϊόντων και βιομηχανικών εγκαταστάσεων που καλύπτονται επίσης από την κοινοτική νομοθεσία, παρατηρείται σε μεγάλο βαθμό αλληλεπικάλυψη των προσπαθειών, καθώς και σύγχυση, δεδομένης της απόκλισης στη στάση που τηρούν οι ίδιες χώρες σε διαφορετικά φόρα. Χρήσιμες είναι κάποιες προσπάθειες που γίνονται πρόσφατα για συντονισμό των αντίστοιχων προγραμμάτων εργασιών και για λειτουργία με κοινή μεθοδολογία. Πέραν αυτού, συναφής θα είναι και η ανάληψη διεθνούς δράσης στο πλαίσιο της πρόσφατα υπογραφείσας σύμβασης για τους δυσαποδόμητους οργανικούς ρύπους και των πρωτοκόλλων LRTAP.

Ευτροφισμός

6. Τα βασικά νομοθετικά μέσα της ΕΕ για την καταπολέμηση του ευτροφισμού είναι η οδηγία για τη νιτρορύπανση, η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και η ΚΓΠ. Τόσο η OSPAR (στο πλαίσιο της στρατηγικής της για την καταπολέμηση του ευτροφισμού) όσο και η HELCOM τονίζουν την ανάγκη να εφαρμοστούν τα μέτρα αυτά και να προσδιοριστούν τυχόν αναγκαία συμπληρωματικά μέτρα. Η θέσπιση ρυθμίσεων τόσο από την ΕΕ όσο και από τις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα οδηγεί ως ένα βαθμό σε σύγχυση, καθώς και σε αλληλεπικάλυψη των προσπαθειών. Στον τομέα της αξιολόγησης της κατάστασης του ευτροφισμού στο θαλάσσιο περιβάλλον, οι δραστηριότητες των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα θα ήταν χρήσιμες για την Κοινότητα.

Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανση

6. Παρά την εφαρμογή εν προκειμένω των οδηγιών IPPC και EIA, δεν υπάρχει ειδική πολιτική ή νομοθεσία της ΕΕ που να αφορά τη βιομηχανία πετρελαίου και φυσικού αερίου ανοικτής θάλασσας. Μέτρα για τη μείωση των εκπομπών και των απορρίψεων από το συγκεκριμένο τομέα θεσπίζονται κυρίως από την OSPAR. Επίσης, το παράρτημα 1 (πετρέλαιο) της MARPOL73/78 έχει εφαρμογή παγκοσμίως όσον αφορά την πρόληψη της ρύπανσης που προκαλείται από τα πλοία. Οι κανόνες αυτοί συμπληρώνονται από τους κοινοτικούς κανόνες για τα πλοία με προορισμό λιμένες της ΕΕ (κυρίως τις οδηγίες για τον έλεγχο των πλοίων από το κράτος του λιμένα και τις εγκαταστάσεις υποδοχής). Δεν υπάρχει επί του παρόντος πραγματικός ανταγωνισμός ή άσκοπη επικάλυψη πολιτικών στον τομέα αυτό.

6. Η κύρια δραστηριότητα της ΕΕ για την καταπολέμηση της θαλάσσιας ρύπανσης είναι το πρόγραμμα δράσης σχετικά με την αντιμετώπιση και τη μείωση της θαλάσσιας ρύπανσης από την απόρριψη υδρογονανθράκων και επικίνδυνων και επιβλαβών ουσιών. Επίσης, στον τομέα αυτό δραστηριοποιούνται η HELCOM, οι συμφωνίες της Βόννης και της Λισσαβόνας και η σύμβαση της Βαρκελώνης. Γενικά, μπορεί να συναχθεί ότι οι δραστηριότητες αυτές είναι καλά συντονισμένες και επωφελείς για όλες τις πλευρές.

Μόλυνση από ραδιοϊσότοπα

6. Σε παγκόσμια κλίμακα εφαρμόζεται ένα moratorium όσον αφορά την πόντιση ραδιενεργών καταλοίπων. Στις ευρωπαϊκές θάλασσες, η πόντιση τέτοιου είδους αποβλήτων απαγορεύεται πλήρως. Η Ευρατόμ προβλέπει τη δυνατότητα έκδοσης συστάσεων για τα επίπεδα της ραδιενέργειας στα ύδατα, την ατμόσφαιρα και το έδαφος. Ωστόσο, η διάταξη αυτή δεν έχει αξιοποιηθεί έως σήμερα σε θέματα θαλάσσιου περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο της στρατηγικής της για τις ραδιενεργές ουσίες, η OSPAR υλοποιεί δραστηριότητες για τον προσδιορισμό, την ιεράρχηση, την παρακολούθηση και τον έλεγχο των εκπομπών, των απορρίψεων και των διαρροών ραδιενεργών ουσιών. Η HELCOM ξεκίνησε την παρακολούθηση των ραδιενεργών ουσιών το 1985 σε συνέχεια του έργου που προηγουμένως συντόνιζε ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει παρακολούθηση των απορρίψεων τεχνητών ραδιενεργών ουσιών και των συγκεντρώσεών τους στα ύδατα, στους ζωντανούς οργανισμούς και στα ιζήματα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διενεργεί μια επικαιροποίηση του έργου MARINA για την έκθεση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας στη ραδιενέργεια από τα θαλάσσια ύδατα στη Βόρεια Ευρώπη. Τα αποτελέσματα του έργου αυτού χρησιμοποιούνται και θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται από τις περιφερειακές συμβάσεις. Στο συγκεκριμένο τομέα δεν υφίσταται ζήτημα αλληλεπικάλυψης των προσπαθειών ή διπλής προσπάθειας. Η Κοινότητα και το έργο των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα σε σχέση με τις ραδιενεργές ουσίες φαίνεται ότι λειτουργούν συμπληρωματικά.

Υγεία και περιβάλλον

6. Τα βασικά νομοθετήματα της ΕΕ για τον περιορισμό της μικροβιολογικής ρύπανσης είναι η οδηγία για τα ύδατα κολύμβησης και η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Ωστόσο, τα μεγαλύτερα προβλήματα διαπιστώνονται στα τμήματα της Μεσογείου που δεν ανήκουν στην ΕΕ και στον Εύξεινο Πόντο λόγω έλλειψης κατάλληλων εγκαταστάσεων επεξεργασίας στις συγκεκριμένες περιοχές. Η ενίσχυση της συνεργασίας θα μπορούσε να έχει ευεργετική επίδραση στις περιοχές αυτές. Δεν τίθεται ζήτημα επικάλυψης δραστηριοτήτων.

6. Όσον αφορά το πλαίσιο για την ασφάλεια τροφίμων της Κοινότητας, δεν υπάρχει επικάλυψη με τις δραστηριότητες των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα, καθώς οι τελευταίες δεν ασχολούνται με θέματα που άπτονται της σχέσης υγείας και περιβάλλοντος.

6. Δύο νομοθετικά μέσα, το ένα σε επίπεδο ΕΕ και το άλλο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, θα μπορούσαν να βελτιώσουν την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος σε ευρωπαϊκό επίπεδο υποχρεώνοντας τα κράτη μέλη ή τα συμβαλλόμενα κράτη να θεσπίσουν ποινικές κυρώσεις για την αποθάρρυνση και πρόληψη των συμπεριφορών που το απειλούν. Ωστόσο, καμία από τις δύο αυτές πράξεις δεν έχει τεθεί σε ισχύ. Η πρώτη δεν έχει ακόμη εγκριθεί από το Συμβούλιο, ενώ η δεύτερη δεν έχει ακόμη επικυρωθεί.

Θαλάσσιες μεταφορές

6. Δεδομένου ότι η ναυτιλία είναι ένας τομέας με πολύ οργανωμένο ρυθμιστικό πλαίσιο σε διεθνές επίπεδο, η κοινοτική νομοθεσία που διέπει τις θαλάσσιες μεταφορές και οι πτυχές της νομοθεσίας αυτής που άπτονται της ασφάλειας και του περιβάλλοντος είναι συχνά αναπόφευκτο να συνδέονται με τη νομοθεσία που θεσπίζεται σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικός ρόλος της Κοινότητας είναι ο εντοπισμός των αδυναμιών και των κενών στις διεθνείς ρυθμίσεις και στην εφαρμογή τους και η θέσπιση ειδικών κοινοτικών μέτρων όταν αυτό κρίνεται αναγκαίο. Κατά συνέπεια, δεν υφίσταται ζήτημα επικάλυψης των δραστηριοτήτων. Στις περιπτώσεις όπου τα πλοία θεωρούνται προϊόντα, οι συνολικές επιπτώσεις στο περιβάλλον από την άποψη της κατανάλωσης υλικών, των εκπομπών και της παραγωγής αποβλήτων κατά τη ναυπήγηση, λειτουργία και διάθεσή τους θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με πιο ολοκληρωμένο τρόπο.

4. Επισκοπηση της παρουσασ καταστασησ - Η βαση γνώσεων

4.1. Διαθέτουμε άραγε τις απαραίτητες πληροφορίες για την προστασία και διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος; - Κενά γνώσης

6. Το περίγραμμα των γνώσεών μας σχετικά με την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος δίδεται στο κεφάλαιο 2. Η παρούσα ενότητα περιέχει μια σύνοψη των βασικών κενών στις γνώσεις μας. Αναφέρθηκε ήδη στο κεφάλαιο 2 ότι ακόμη και όταν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τις πιέσεις που υφίσταται το θαλάσσιο περιβάλλον, συχνά δεν υπάρχουν πληροφορίες για τις πραγματικές επιπτώσεις των πιέσεων αυτών. Η παρούσα σύνοψη λαμβάνει υπόψη τα υφιστάμενα προγράμματα παρακολούθησης και πληροφόρησης που παρουσιάζονται στις εκθέσεις αξιολόγησης των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα.

6. Με δεδομένο ότι η διατήρηση και αειφόρος χρήση της βιοποικιλότητας πρέπει να στηρίζεται σε μία προσέγγιση με βάση το οικοσύστημα, μπορούν να προσδιοριστούν τα εξής τέσσερα βασικά κενά γνώσης:

(1) πώς επηρεάζεται η βιοποικιλότητα από τις ανθρωπογενείς αλλαγές και τις φυσικές διεργασίες και ποια είναι η δυνατότητα και η ταχύτητα αποκατάστασης από τη στιγμή που υποχωρούν ή εξαλείφονται τα γενεσιουργά αίτια.

(2) πώς επηρεάζουν οι αλλαγές στην ποικιλότητα και στη διάρθρωση των ειδών τη λειτουργία του θαλάσσιου και παράκτιου οικοσυστήματος.

(3) ποιες είναι οι επιπτώσεις στα στοιχεία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, π.χ. από την άποψη της συρρίκνωσης, των απωλειών και της εξέλιξης στο χρόνο.

(4) πώς πρέπει να ορίζεται η αειφορία σε σχέση με τη βιοποικιλότητα και πώς πρέπει να γίνεται η παρακολούθηση των αλλαγών.

6. Όσον αφορά τη διαχείριση της αλιείας, χρειάζονται πιο αξιόπιστα και ακριβή δεδομένα για την καλύτερη διαχείριση των ιχθυοπληθυσμών στα θαλάσσια ύδατα. Επιπλέον, είναι ελλιπή τα στοιχεία για τις συνέπειες της αλιείας στα μη εμπορικά είδη, όπως οι βενθικοί οργανισμοί, οι καρχαρίες, τα σελάχια, οι χελώνες, τα θαλασσοπούλια και τα θαλάσσια θηλαστικά, και στους βενθικούς οικότοπους, όπως τα περιβάλλοντα ανοικτής θάλασσας. Επίσης, είναι ανεπαρκής η πληροφόρηση σχετικά με την επίδραση των αλλαγών που σημειώνονται στο μέγεθος και στη διάρθρωση των ειδών, καθώς και σχετικά με τη διατάραξη στα τροφικά επίπεδα.

6. Κατάλογοι των ειδών και των οικοτόπων που χρήζουν προστασίας υπάρχουν για ορισμένες αλλά όχι για όλες τις περιοχές Είναι επίσης επιτακτική ανάγκη να ολοκληρωθεί η εικόνα σε σχέση με τα επιμέρους στοιχεία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας.

6. Τα δεδομένα που αφορούν τους πληθυσμούς των θαλάσσιων θηλαστικών είναι ελλιπή, ιδίως όσον αφορά το μέγεθος και τις τάσεις των πληθυσμών και τις επιπτώσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

6. Είναι ανεπαρκείς οι πληροφορίες που χρειάζονται για τον προσδιορισμό, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των επιπτώσεων από την εισαγωγή μη ενδημικών ειδών.

6. Για μεγάλο αριθμό χημικών ουσιών δεν υπάρχουν, ή είναι δύσκολο να βρεθούν, αξιόπιστα δεδομένα σχετικά με τις εγγενείς ιδιότητές τους, καθώς και τις συγκεντρώσεις τους στο θαλάσσιο περιβάλλον. Δεν υπάρχουν προγράμματα τακτικής παρακολούθησης για πολλές χημικές ουσίες που πιστεύεται ότι μπορεί να αποτελούν πρόβλημα για το θαλάσσιο περιβάλλον. Η χωρική κατανομή των διαθέσιμων πληροφοριών για όσες ουσίες καλύπτονται από προγράμματα παρακολούθησης δεν φαίνεται να είναι τέτοια ώστε να παρέχει συνολική εικόνα της χημικής κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν στάθηκε εύκολο να προσδιοριστούν με αξιοπιστία οι τάσεις που χαρακτηρίζουν τη χημική ρύπανση. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι οι χρονολογικές σειρές είναι πολύ σύντομες ή/και ότι τα δεδομένα δεν ήταν συγκρίσιμα ή αξιόπιστα.

6. Λίγες είναι οι διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με το εύρος και τις συγκεντρώσεις των ανθρωπογενών χημικών ουσιών που απελευθερώνονται στο θαλάσσιο περιβάλλον και οι οποίες μπορεί να διαταράξουν το ενδοκρινικό σύστημα θαλάσσιων οργανισμών. Ο τρόπος με τον οποίο οι χημικές αυτές ουσίες επηρεάζουν τους οργανισμούς δεν έχει γίνει πλήρως κατανοητός και χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη δράση τους στο ενδοκρινικό σύστημα πέρα από την επίδρασή τους στα οιστρογόνα. Επιπλέον, δεν υπάρχει αξιολόγηση των μακροπρόθεσμων κινδύνων που συνεπάγονται για τα θαλάσσια οικοσυστήματα οι επικίνδυνες ουσίες.

6. Η σύμβαση HELCOM και η συμφωνία της Βόννης συλλέγουν εδώ και πολύ καιρό πληροφορίες σχετικά με παράνομες απορρίψεις πετρελαίου από πλοία στη θάλασσα. Οι πληροφορίες για άλλες περιοχές είναι ελλιπείς και όχι απολύτως αντιπροσωπευτικές.

6. Η κατανόηση της αντίδρασης του θαλάσσιου οικοσυστήματος (λόγου χάρη με τον επιβλαβή πολλαπλασιασμό των φυκών, ο οποίος μεταβάλλει τη διάρθρωση και διαδοχή των φυκών) στις εισροές θρεπτικών ουσιών, ιδίως δε των επιπτώσεων από τη διαφοροποίηση των αναλογιών των θρεπτικών ουσιών και της συμβολής του αζώτου και του φωσφόρου, σε μορφή διαλύματος και σωματιδίων, είναι μάλλον περιορισμένη.

6. Ανεπαρκείς είναι οι πληροφορίες για τη φυσική μεταβλητότητα στις θρεπτικές ουσίες και για την αντίδραση του οικοσυστήματος, συμπεριλαμβανομένης της μέτρησης και αξιολόγησης των μακροπρόθεσμων τάσεων. Πρέπει επίσης να διερευνηθεί περισσότερο ο βαθμός στον οποίο συμβάλλει στο θαλάσσιο ευτροφισμό η εναπόθεση NOx μέσω της ατμόσφαιρας, με προέλευση μεταξύ άλλων τα ποντοπόρα πλοία.

6. Ελλιπή είναι, τέλος, τα στοιχεία για την έκταση της ρύπανσης από ραδιενεργές ουσίες και την επίδραση των ουσιών αυτών στο θαλάσσιο περιβάλλον, για την έκταση της θαλάσσιας ρύπανσης από απορρίμματα και την επίδρασή της στα θαλάσσια είδη, καθώς και για το βαθμό της μόλυνσης των αλιευτικών προϊόντων και των οστρακοειδών.

4.2. Προγράμματα παρακολούθησης, αξιολόγησης, αναφοράς και έρευνας

6. Επισκόπηση των τρεχουσών δραστηριοτήτων στους τομείς της παρακολούθησης, της αξιολόγησης, της αναφοράς / διαχείρισης δεδομένων και της έρευνας παρατίθεται στο παράρτημα 3.

6. Από την επισκόπηση αυτή, είναι εμφανές ότι η πλειονότητα των οργανισμών που εμπλέκονται στην ανάπτυξη μέτρων για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος συμμετέχουν επίσης σε δραστηριότητες παρακολούθησης και αξιολόγησης. Επίσης, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο ΕΟΠ και το ICES μετέχουν σε δραστηριότητες αξιολόγησης. Πέραν αυτού, σε παγκόσμιο επίπεδο, οργανισμοί όπως οι IOC, GESAMP και UNEP διενεργούν ή προτίθενται να διενεργούν τακτικές αξιολογήσεις σχετικά με την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Επικεντρώνοντας την προσοχή μας στο ευρωπαϊκό επίπεδο, μπορούμε να συναγάγουμε τα ακόλουθα συμπεράσματα.

Παρακολούθηση

6. Θεωρούμενα σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο, τα υφιστάμενα προγράμματα παρακολούθησης των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα δεν χαρακτηρίζονται από μεγάλη συνοχή ως προς το πεδίο εφαρμογής, το περιεχόμενο (ζητήματα που καλύπτονται) και την ακρίβεια (γεωγραφική και χρονική πυκνότητα). Ωστόσο, οι αποκλίσεις μπορούν ως ένα βαθμό να αποδοθούν στις διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες και στη διαφορετική κοινωνικοοικονομική και πολιτική κατάσταση στις χώρες που βρέχονται από τις θάλασσες αυτές. Οι δραστηριότητες που διεξάγονται στο πλαίσιο της εφαρμογής της οδηγίας πλαίσιο για τα ύδατα μπορούν να δώσουν ώθηση στην κατεύθυνση μιας πιο συνεκτικής προσέγγισης.

Αξιολόγηση

6. Από τις τελευταίες εκθέσεις αξιολόγησης του ΕΟΠ και των συμβάσεων για το θαλάσσιο περιβάλλον παρατηρείται ένας βαθμός επικάλυψης των προσπαθειών. Η επικάλυψη αυτή μπορεί να περιοριστεί με το συγχρονισμό της συχνότητας και του χρόνου σύνταξης των εκθέσεων αξιολόγησης, καθώς και με την απλοποίηση του περιεχομένου τους και την εναρμόνιση του τρόπου διενέργειας των αξιολογήσεων. Παρόλο που αρκετές αξιολογήσεις βασίζονται στα ίδια δεδομένα, απουσιάζουν διαδικασίες για συμβολή στις εκθέσεις αξιολόγησης άλλων οργανισμών και υπάρχουν φραγμοί στην πρόσβαση σε δημόσια χρηματοδοτούμενα δεδομένα παρακολούθησης.

Αναφορά και χειρισμός των δεδομένων και της πληροφόρησης

6. Χρειάζεται βελτίωση της κατάστασης σε σχέση με την αναφορά, το χειρισμό και τη διαχείριση των δεδομένων και της πληροφόρησης. Αυτό θα ήταν χρήσιμο να γίνει σε ευρωπαϊκό επίπεδο και να βασιστεί σε μια κοινή πολιτική για την παραγωγή και χρήση των διαφόρων τύπων δεδομένων και πληροφόρησης, καθώς και για την πρόσβαση σε αυτά.

Έρευνα

6. Η έρευνα έχει παράσχει πολύτιμα στοιχεία σχετικά με την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των οικοσυστημάτων του, μένει όμως να γίνουν πολλά ακόμη. Καθώς τα αποτελέσματα των δημόσια χρηματοδοτούμενων ερευνών πολλές φορές δεν είναι διαθέσιμα ούτε αξιοποιούνται πλήρως σε επιχειρησιακό επίπεδο, υπάρχει περιθώριο βελτίωσης της επικοινωνίας μεταξύ της ερευνητικής κοινότητας και όσων μετέχουν στην επιχειρησιακή δραστηριότητα, τόσο στον καθορισμό των ερευνητικών προτεραιοτήτων όσο και στην εφαρμογή των αποτελεσμάτων στην επιχειρησιακή παρακολούθηση και αξιολόγηση στις περιφέρειες.

5. Γενικα συμπερασματα για την παρουσα κατασταση

6. Όπως αναφέρθηκε στις προηγούμενες ενότητες, δεν έχει ακόμη πλήρως αντιμετωπιστεί σειρά προβλημάτων και εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικές απειλές παρά το έργο των διαφόρων φορέων κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια. Η βελτίωση της κατάστασης των ευρωπαϊκών θαλασσών είναι σημαντική, ενώ έχουν ανακοπεί, και σε μερικές περιπτώσεις αντιστραφεί, ορισμένες από τις τάσεις επιδείνωσης της ρύπανσης.

6. Η επισκόπηση των υφιστάμενων προγραμμάτων παρακολούθησης και αξιολόγησης και των γνώσεων που έχουν συνεισφέρει αποκαλύπτει αρκετά κενά πληροφόρησης σχετικά με την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και την αποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων μέτρων. Ως εκ τούτου, σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι σαφές αν πρέπει να εξεταστεί η λήψη συμπληρωματικών μέτρων προστασίας και ποια πρέπει να είναι τα μέτρα αυτά, καθώς και σε ποιο διοικητικό επίπεδο θα πρέπει να γίνει αυτό.

6. Το μεγαλύτερο μέρος της κοινοτικής νομοθεσίας που συμβάλλει στην υπόθεση της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος δεν σχεδιάστηκε ειδικά για το σκοπό αυτό. Τα μέτρα ελέγχου των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα που σκοπό έχουν την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι δύσκολο να επιβληθούν, παρά το δεσμευτικό, σε ορισμένες περιπτώσεις, χαρακτήρα τους. Ως εκ τούτου, δεν είναι σαφές αν τα μέτρα αυτά είναι συνολικά επαρκή για την επίτευξη του επιθυμητού επιπέδου προστασίας και διατήρησης.

6. Επιπλέον, η υφιστάμενη κατάσταση όπως περιγράφεται στα κεφάλαια 3 και 4 έχει ή μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα: αποκλίσεις στις εκτιμήσεις σχετικά με την ανάγκη αντιμετώπισης περιβαλλοντικών απειλών, έλλειψη συνέπειας και βεβαιότητας για την επάρκεια των γενικών πολιτικών των διαφόρων οργανισμών και των ειδικών μέτρων που υιοθετούνται βάσει των πολιτικών αυτών, ασυνέχειες στην αλυσίδα του κύκλου πολιτικών όταν ένας οργανισμός παραπέμπει ορισμένα ζητήματα σε έναν άλλο για ανάληψη της συνέχειας στη σχετική δράση, διαμάχες για θέματα αρμοδιότητας, έλλειψη συνέπειας στη στάση των κρατών μελών στα διάφορα φόρα, αλληλεπικάλυψη προσπαθειών και σπατάλη πόρων.

6. Αν και η ανάλυση που έγινε στα κεφάλαια 2-4 είναι περισσότερο επικεντρωμένη στην περιφερειακή παρά στην παγκόσμια διάσταση, πολλά από τα γενικά συμπεράσματα θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογή και σε παγκόσμιο επίπεδο. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορα τομεακά νομοθετικά μέσα σε επίπεδο ΟΗΕ στο πλαίσιο της UNCLOS και του UNEP, πρέπει να ενισχυθεί η διαδικασία επικύρωσης και εφαρμογής τους και να επιτευχθεί καλύτερος συντονισμός των παγκόσμιων προγραμμάτων. Χρειάζεται επίσης μια συνολική αξιολόγηση της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος που θα πρέπει να βασίζεται στα δεδομένα ανά περιφέρεια και ανά τομέα. Επιπλέον, είναι ανάγκη να ενισχυθεί η ανάπτυξη ικανοτήτων, ιδίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, με στόχο τόσο την ανάπτυξη της βάσης γνώσεων όσο και την εφαρμογή μέτρων διαχείρισης.

6. Στην παγκόσμια διάσταση περιλαμβάνεται επίσης ο εξωτερικός ρόλος της Κοινότητας. Πρακτικά, η στρατηγική θα έχει αντίκτυπο στις κοινοτικές συμφωνίες για το εμπόριο, την ανάπτυξη και την εξωτερική αλιεία. Η Κοινότητα θα πρέπει να προβάλει την πολιτική της σε παγκόσμιο επίπεδο, στο πλαίσιο τόσο των πολυμερών συνεδριάσεων των οργανισμών του ΟΗΕ όσο και των διμερών και πολυμερών συμφωνιών.

6. Η μελλοντική πορεια

6. Θεωρούμενα συνολικά, τα συμπεράσματα αυτά δείχνουν ότι η στρατηγική για τις θάλασσες θα πρέπει να θέσει ένα φιλόδοξο, σαφές και συνεκτικό σύνολο στόχων με σκοπό την προώθηση της αειφόρου χρήσης των θαλασσών και της διατήρησης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων (πρβλ. κεφάλαιο 7). Στις δραστηριότητες για την επίτευξη των στόχων αυτών (πρβλ. κεφάλαιο 8) θα πρέπει να περιλαμβάνονται τα εξής στοιχεία:

* ανάπτυξη μιας συνεκτικής πολιτικής για τις θάλασσες υιοθετώντας μια προσέγγιση με βάση το οικοσύστημα η οποία θα αξιοποιεί τις υφιστάμενες πολιτικές.

* βελτίωση της εφαρμογής και διασφάλισης της τήρησης τόσο της ισχύουσας όσο και της νέας νομοθεσίας με ολοκληρωμένο τρόπο.

* μηχανισμοί και δράσεις που σκοπό θα έχουν τη διευκόλυνση του συντονισμού των μέτρων αυτών και του συντονισμού των διαφόρων οργανισμών και λοιπών ενδιαφερομένων.

* πρωτοβουλίες για βελτίωση των γνώσεων σχετικά με τις παρελθούσες τάσεις και τα πιθανά μελλοντικά σενάρια ως προς την κατάσταση των ευρωπαϊκών θαλασσών, καθώς και των διαδικασιών και μεθοδολογιών για την αξιολόγηση των πληροφοριών αυτών.

* προώθηση της χρήσης των διαφόρων χρηματοδοτικών μέσων για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, καθώς και βελτίωση του μεταξύ τους συντονισμού.

* εφαρμογή των στρατηγικών αυτών στοιχείων τόσο σε περιφερειακό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.

7. Στοχοι

Γενικός στόχος

Η στρατηγική για τις θάλασσες θα πρέπει να αποτελεί μέρος της κοινοτικής στρατηγικής για την αειφόρο ανάπτυξη. Επομένως, και όπως αναφέρεται στο 6ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον, θα πρέπει να προωθεί την αειφόρο χρήση των θαλασσών και τη διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένων του θαλάσσιου βυθού και των περιοχών κοντά σε εκβολές ποταμών και ακτές, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή σε σημεία με βιοποικιλότητα μεγάλης αξίας.

6. Ο θεμελιώδης αυτός στόχος θα πρέπει να καταστεί πιο προσιτός επιχειρησιακά με τον καθορισμό συγκεκριμένων (ενδιάμεσων) στόχων κατά τομέα ή θέμα, οι οποίοι θα πρέπει να περιλαμβάνουν χρονοδιαγράμματα για την επίτευξή τους. Για να γίνει αυτό, θα χρειαστεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που θα αφορά όλες τις απειλές και μια προσεκτική αξιολόγηση των αρνητικών τους συνεπειών για το θαλάσσιο περιβάλλον, καθώς και έναν προσδιορισμό των αναδυόμενων απειλών.

6. Στην προσπάθεια αυτή, θα πρέπει να προσδιοριστούν και να συνεκτιμηθούν η περιφερειακή ποικιλία ως προς τα οικολογικά χαρακτηριστικά των διαφόρων θαλασσών και των υποπεριφερειών τους, η πραγματική κατάστασή τους, οι πιέσεις και απειλές που δέχονται οι θάλασσες αυτές, η πολιτική, κοινωνική και οικονομική κατάσταση στις διάφορες περιφέρειες και οι ισχύουσες διεθνείς θεσμικές συμφωνίες.

6. Αρκετοί συγκεκριμένοι στόχοι έχουν ήδη συμφωνηθεί τόσο στο πλαίσιο της κοινοτικής πολιτικής βάσει της Συνθήκης και της σχετικής νομοθεσίας, όσο και από περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα. Οι στόχοι αυτοί, που σε πολλές περιπτώσεις έχουν πολιτική αξία ή φιλόδοξο χαρακτήρα, χρησίμευσαν ως βάση για τη συνολική ομάδα στόχων που ακολουθεί. Η υλοποίηση των στόχων αυτών θα πρέπει να εκφράζει τις γενικά υψηλές προσδοκίες, αλλά και να αναγνωρίζει την περιφερειακή διαφοροποίηση ως προς τις πραγματικές ανάγκες και ευκαιρίες για ανάληψη δράσης.

Απώλεια της βιοποικιλότητας και καταστροφή των οικοτόπων

Στόχος 1

Η ευρωπαϊκή σύνοδος κορυφής του Γκέτεμποργκ τον Ιούνιο 2001 κατέληξε στο πλαίσιο της συζήτησης για την αειφόρο ανάπτυξη ότι ένας πολιτικός στόχος της ΕΕ είναι να έχει σταματήσει η συρρίκνωση της βιοποικιλότητας μέχρι το 2010. Πρόκειται για έναν πολύ φιλόδοξο και απαιτητικό στόχο γύρω από τον οποίο θα κινηθεί η περιβαλλοντική πολιτική για τα επόμενα 8 χρόνια.

Στόχος 2

Μακροπρόθεσμα, στόχος είναι η διασφάλιση μιας αειφόρου χρήσης της βιοποικιλότητας μέσω της προστασίας και της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων και της άγριας χλωρίδας και πανίδας στις ευρωπαϊκές θάλασσες σε πρώτη φάση, με την αποκατάσταση, μεταξύ άλλων, των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και την επαναφορά ορισμένων τροφικών επιπέδων που έχουν επηρεαστεί από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, καθώς και με την αποτροπή της εισαγωγής από τον άνθρωπο νέων μη ενδημικών ειδών, αλλά και γενετικά τροποποιημένων οργανισμών και οργανισμών που είναι φορείς ασθενειών.

Στόχος 3

Σε σχέση με τη μεταρρύθμιση της κοινής αλιευτικής πολιτικής που βρίσκεται σε εξέλιξη, οι στόχοι που αφορούν το περιβάλλον έχουν ήδη προσδιοριστεί και περιληφθεί στην πρόταση της Επιτροπής για τη μεταρρύθμιση αυτή. πρόκειται συγκεκριμένα για μια αλλαγή στη διαχείριση της αλιείας με σκοπό την αναστροφή της συρρίκνωσης των ιχθυοπληθυσμών και τη διασφάλιση μιας αειφόρου αλιείας και ενός υγιούς οικοσυστήματος, τόσο στην ΕΕ όσο και παγκόσμια.

Επικίνδυνες ουσίες

Στόχος 4

Στόχος είναι η σταδιακή μείωση των απορρίψεων, εκπομπών και διαρροών ουσιών επικίνδυνων για το θαλάσσιο περιβάλλον, με απώτερο στόχο την επίτευξη συγκεντρώσεων των ουσιών αυτών στο θαλάσσιο περιβάλλον που θα προσεγγίζουν τις φυσιολογικές τιμές για τις ουσίες που απαντούν στη φύση και θα τείνουν στο μηδέν για τις τεχνητές ουσίες.

Ευτροφισμός

Στόχος 5

Στόχος σε σχέση με τον ευτροφισμό είναι η εξάλειψη μέχρι το 2010 των προβλημάτων ευτροφισμού που οφείλονται στον άνθρωπο με σταδιακή μείωση των ανθρωπογενών απορρίψεων θρεπτικών ουσιών στις περιοχές του θαλάσσιου περιβάλλοντος όπου είναι πιθανό να δημιουργηθούν, άμεσα ή έμμεσα, τέτοια προβλήματα. Στις περιπτώσεις όπου δεν έχουν τεθεί περιφερειακοί στόχοι για τον ευτροφισμό, συγκεκριμένη περιφερειακή δράση και χρονοδιαγράμματα για την επίτευξη του στόχου αυτού θα αναπτυχθούν σε συνεργασία με τις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα.

Ραδιοϊσότοπα

Στόχος 6

Στόχος σε σχέση με τα ραδιοϊσότοπα είναι η πρόληψη της ρύπανσης από την ιοντίζουσα ακτινοβολία με σταδιακή και ουσιαστική μείωση των απορρίψεων, εκπομπών και διαρροών ραδιενεργών ουσιών, με απώτερο στόχο την επίτευξη συγκεντρώσεων στο θαλάσσιο περιβάλλον που θα προσεγγίζουν τις φυσιολογικές τιμές για τις ραδιενεργές ουσίες που απαντούν στη φύση και θα τείνουν στο μηδέν για τις τεχνητές ραδιενεργές ουσίες. Ο στόχος αυτός θα πρέπει να έχει επιτευχθεί μέχρι το 2020.

Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανση

Στόχος 7

Στόχος στην προκειμένη περίπτωση είναι η διασφάλιση συμμόρφωσης προς τα υφιστάμενα όρια για τις απορρίψεις πετρελαίου από πλοία και εγκαταστάσεις ανοικτής θάλασσας μέχρι το αργότερο το 2010 και η πλήρης εξάλειψη των απορρίψεων από τις πηγές αυτές μέχρι το 2020.

Απορρίμματα

Στόχος 8

Στόχος είναι η εξάλειψη του φαινομένου των απορριμμάτων στις θάλασσες από παράνομες απορρίψεις μέχρι το 2010.

Θαλάσσιες μεταφορές

Στόχος 9

Στόχος είναι η μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της ναυτιλίας με την ανάπτυξη της έννοιας του «καθαρού πλοίου».

Υγεία και περιβάλλον

Στόχος 10

Στόχος είναι η επίτευξη μιας ποιότητας περιβάλλοντος τέτοιας ώστε τα επίπεδα των ρύπων να μην έχουν σημαντικές επιπτώσεις ή να αποτελούν κίνδυνο για την υγεία και την ποιότητα ζωής του ανθρώπου.

Αλλαγή του κλίματος

Στόχος 11

Στόχος είναι η υλοποίηση των δεσμεύσεων της Κοινότητας σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Κιότο.

Ενίσχυση του συντονισμού και της συνεργασίας

6. Πέρα από τους στόχους που συνδέονται με τις απειλές και τις πιέσεις που δέχεται το περιβάλλον και εκτίθενται παραπάνω, η ΕΕ θα πρέπει να επιδιώξει ενεργά την επίτευξη στόχων για τη βελτίωση των εργαλείων, των μηχανισμών και των θεσμικών ρυθμίσεων που χρησιμοποιούνται στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Στόχος 12

Στόχος είναι η επίτευξη αποτελεσματικότερου συντονισμού και συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων θεσμικών οργάνων και περιφερειακών και παγκόσμιων συμβάσεων, επιτροπών και συμφωνιών που χειρίζονται την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Στόχος 13

Στόχος είναι η επιδίωξη της στρατηγικής αυτής σε παγκόσμιο επίπεδο, με την ανάπτυξη ικανοτήτων, ιδίως σε αναπτυσσόμενες χώρες, για τη διευκόλυνση μιας καλύτερης κατανόησης της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος και την εφαρμογή των διεθνών συμβάσεων και των κωδίκων πρακτικής.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Στόχος 14

Στόχος είναι η βελτίωση της βάσης γνώσεων στην οποία εδράζεται η πολιτική προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

8. Δραση για την Επιτευξη των Στοχων

6. Καθώς οι προαναφερόμενοι στόχοι συχνά έχουν χαρακτήρα περισσότερο πολιτικό και φιλόδοξο παρά συγκεκριμένο, μετρήσιμο ή οριοθετημένο χρονικά, η πραγμάτωσή τους θα μπορούσε να περιλαμβάνει ένα φάσμα διαφορετικών μέτρων. Στην παρούσα φάση, με τα κενά γνώσης που περιγράφονται παραπάνω, δεν είναι σκόπιμη η υπόδειξη μιας πλήρους ή λεπτομερούς σειράς δράσεων για την επίτευξη των στόχων. Επιπλέον, καθώς ορισμένοι μη κοινοτικοί παράγοντες και διάφοροι ενδιαφερόμενοι φορείς έχουν κάποιο ρόλο να διαδραματίσουν και ο διάλογος βρίσκεται σε αρχικό ακόμη στάδιο, θα ήταν πρώιμο να γίνει μια ανάλυση όλων των δράσεων, ακόμη και αν η βάση γνώσεων ήταν πληρέστερη. Οι δράσεις για την επίτευξη των φιλόδοξων στόχων, όπως αυτές περιγράφονται στη συνέχεια, θα πρέπει να θεωρηθούν ως πρόταση για περαιτέρω συζήτηση. Μια επισκόπηση του χρονοπρογραμματισμού των δράσεων αυτών παρατίθεται στο παράρτημα 5.

8.1. Πρόγραμμα δράσης

6. Με μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη και με την εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης, οι προτάσεις της Επιτροπής για τη λήψη μέτρων ελέγχου θα βασίζονται στην καλύτερη γνώση της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των πραγματικών απειλών που αποτελούν για αυτό συγκεκριμένες ανθρώπινες δραστηριότητες και σε μια επισκόπηση της αποτελεσματικότητας της εφαρμογής των υφιστάμενων μέτρων. Τα σενάρια που επεξεργάζονται σχεδιαζόμενες ή προβλεπόμενες εξελίξεις και τις πιθανές επιπτώσεις τους θα πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη.

6. Στις περιπτώσεις όπου οι διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος παρέχουν στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να θεσπίσουν εθνικά μέτρα ελέγχου που υπερβαίνουν το κοινοτικό επίπεδο προστασίας, δημιουργούνται έμμεσα ευκαιρίες να αναλάβουν ομάδες κρατών μελών από κοινού σχετικές πρωτοβουλίες. Η περιφερειακή ποικιλομορφία των κοινωνικοοικονομικών και περιβαλλοντικών συνθηκών δικαιολογεί ίσως ειδικά μέτρα και ενδέχεται να απαιτούνται διαφορετικά χρονοδιαγράμματα για την αντιμετώπιση ορισμένων περιβαλλοντικών προβλημάτων. Ωστόσο, τα μέτρα αυτά θα πρέπει να βασίζονται στις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης και να μη θέτουν σε κίνδυνο την αποτελεσματική λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

6. Η δικαιοδοσία της Κοινότητας έχει κάποια γεωγραφικά όρια και η πηγή ορισμένων προβλημάτων βρίσκεται εκτός των ορίων αυτών. Στις περιπτώσεις αυτές, η Επιτροπή, σε συνεργασία με τους εμπλεκόμενους μη κοινοτικούς φορείς, θα διασφαλίσει τον προσφορότερο τόπο παρέμβασης. Όπου χρειάζεται, αυτό θα γίνει με τη μορφή συμφωνιών στο πλαίσιο άλλων φορέων.

6. Παρόλο που σε γενικές γραμμές είναι δύσκολη η διασφάλιση της τήρησης τέτοιων συμφωνιών, παρέχεται με αυτές μια ευκαιρία αντιμετώπισης των περιφερειακών ιδιαιτεροτήτων και προσδοκιών και ως ένα βαθμό επηρεάζεται η κοινοτική και εθνική νομοθεσία. Στις περιπτώσεις όπου ενδείκνυται ρύθμιση σε κοινοτικό επίπεδο, η Επιτροπή θα διασφαλίζει ότι οι προβληματισμοί που εκφράζονται από τις συμβάσεις αυτές, στη βάση περιφερειακών αξιολογήσεων, λαμβάνονται πλήρως υπόψη στην ανάπτυξη των κοινοτικών πολιτικών.

6. Η Επιτροπή θα δώσει επίσης περισσότερο βάρος στην εφαρμογή και τη διασφάλιση της τήρησης της νομοθεσίας. Στην προσπάθειά της αυτή, και παράλληλα με την αναφορά της αναδρομικής ουσιαστικά εφαρμογής που απαιτείται στο πλαίσιο πολλών νομοθετημάτων, η Επιτροπή θα προωθήσει ενεργά την κοινή στρατηγική εφαρμογής για την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα ως πρότυπο για μια προοδευτική και συντονισμένη προσπάθεια εφαρμογής με τη συμμετοχή των εμπλεκόμενων οργανισμών και λοιπών ενδιαφερομένων.

Διατήρηση της βιοποικιλότητας και διασφάλιση της προστασίας των οικοτόπων

Δράση 1

Η Επιτροπή θα υποβάλει προτάσεις για την ανάπτυξη μιας προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα, συμπεριλαμβανομένων σημείων αναφοράς και στόχων ως προς το οικοσύστημα με σκοπό τη διατήρηση και την αειφόρο χρήση της βιοποικιλότητας. Θα βασιστεί στις έννοιες της ευνοϊκής κατάστασης διατήρησης και της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης όπως προβλέπονται από την οδηγία για τους οικότοπους και την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και από διάφορες πρωτοβουλίες για τον καθορισμό στόχων περιβαλλοντικής ποιότητας.

Δράση 2

Η Επιτροπή θα συνεχίσει τις προσπάθειές της για πλήρη εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ για τους οικότοπους και τα πτηνά στο θαλάσσιο περιβάλλον, και εντός των αποκλειστικών οικονομικών ζωνών. Η Επιτροπή θα αναπτύξει μέχρι το 2005, από κοινού με τις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα, ένα πρόγραμμα που θα έχει σκοπό την ενίσχυση της προστασίας των ειδών και των οικοτόπων στα ευρωπαϊκά ύδατα. Ακολούθως, η Επιτροπή θα αναπτύξει προτάσεις για αναπροσαρμογή, σύμφωνα με την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο, των παραρτημάτων της οδηγίας για τους οικότοπους όπου απαριθμούνται θαλάσσιοι οικότοποι και είδη που τελούν υπό καθεστώς προστασίας στο πλαίσιο του δικτύου Natura 2000.

6. Στις περιπτώσεις όπου κάτι τέτοιο είναι πιθανό να οδηγήσει στο χαρακτηρισμό ειδικών περιοχών διατήρησης, με τις ανάλογες συνέπειες για συνεχιζόμενες τομεακές δραστηριότητες, η Επιτροπή θα προβλέψει την ενσωμάτωση των μέτρων προστασίας της φύσης στις διάφορες τομεακές δραστηριότητες που έχουν επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον, μέσω χωροταξικού σχεδιασμού και της εφαρμογής στρατηγικών περιβαλλοντικών αξιολογήσεων.

Δράση 3

Η Επιτροπή, σε συνέχεια των προτάσεών της το 2002, θα εξακολουθήσει τις προσπάθειές της να προσαρμόσει την αλιευτική δραστηριότητα και ικανότητα στα μακροπρόθεσμα σχέδια διαχείρισης για τη διασφάλιση της αειφορίας των αλιευτικών πόρων και θα προτείνει μέτρα για τον περιορισμό των απορρίψεων, της παρεμπίπτουσας αλίευσης και των επιπτώσεων στους οικότοπους.

Δράση 4

Η Επιτροπή, όσον αφορά την εισαγωγή μη ενδημικών ειδών:

* θα στηρίξει την πρωτοβουλία για κατάρτιση στο πλαίσιο του ΔΝΟ μιας διεθνούς σύμβασης για τον έλεγχο και τη διαχείριση του θαλασσέρματος των πλοίων και των συναφών ιζημάτων.

* θα αναπτύξει το 2005-2006, σε στενή συνεργασία με τις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα, σχέδια περιφερειακής διαχείρισης του θαλασσέρματος στο βαθμό που τέτοια σχέδια προβλέπονται στο πλαίσιο της συμφωνίας αυτής, αποσκοπώντας στην άμεση εφαρμογή τους από τη στιγμή που θα τεθεί σε ισχύ η συμφωνία.

* θα επανεξετάσει το 2004-2005 αν και σε ποιο βαθμό είναι αναγκαία μια συμπληρωματική πρωτοβουλία για την αντιμετώπιση της εισαγωγής νέων μη ενδημικών ειδών μέσω του θαλασσέρματος των πλοίων.

* θα προτείνει μέτρα για τον περιορισμό των διαρροών ιχθύων από υδατοκαλλιέργειες.

Επικίνδυνες ουσίες

Δράση 5

Η Επιτροπή θα επιδιώξει ενεργά την υλοποίηση των στόχων που τέθηκαν με την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα.

Δράση 6

Επίσης θα επιδιώξει την ενσωμάτωση των στόχων αυτών στις κοινοτικές πολιτικές που αφορούν τις χημικές ουσίες και τα παρασιτοκτόνα, καθώς και σε άλλες σχετικές πολιτικές, προκειμένου να επιτευχθεί σταδιακή μείωση των απορρίψεων, εκπομπών και διαρροών των ουσιών αυτών από κάθε πηγή ή τομέα προέλευσής τους σε ξηρά και θάλασσα, με απώτερο στόχο την εξάλειψή τους.

Δράση 7

Στο πλαίσιο της εφαρμογής της στρατηγικής της αναφορικά με τις διοξίνες, τα φουράνια και τα πολυχλωριούχα διφαινύλια, η Επιτροπή θα εξετάσει την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου πιλοτικού προγράμματος για την παρακολούθηση των διοξινών στο περιβάλλον και στα τρόφιμα σε σχέση με την υγεία του ανθρώπου στην περιοχή της Βαλτικής.

Δράση 8

Η Επιτροπή θα υποβάλει το 2002 προτάσεις για την εφαρμογή της σύμβασης του ΔΝΟ για τα επιβλαβή συστήματα αντιρρυπαντικής επεξεργασίας των υφάλων στα πλοία και το 2005 θα εξετάσει αν υπάρχει ανάγκη για ανάληψη περαιτέρω δράσης.

Ευτροφισμός

Δράση 9

Στην κατεύθυνση μιας πιο συστηματικής προσέγγισης για την καταπολέμηση του θαλάσσιου ευτροφισμού, η Επιτροπή:

* θα επιδιώξει μια πιο αυστηρή εφαρμογή και διασφάλιση της τήρησης των οδηγιών για τη νιτρορύπανση και τα αστικά λύματα.

* θα εξετάσει τα τελευταία στοιχεία για τις διεργασίες ευτροφισμού υπό το πρίσμα της ισχύουσας νομοθεσίας.

* σε συνεργασία με τις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα, θα διενεργήσει το 2006 μια συνολικότερη αξιολόγηση της έκτασης του θαλάσσιου ευτροφισμού, συμπεριλαμβανομένου ενός εναρμονισμένου προσδιορισμού των περιοχών όπου οι ανθρωπογενείς απορρίψεις θρεπτικών ουσιών προκαλούν ή ενδέχεται να προκαλέσουν προβλήματα ευτροφισμού.

* στο πλαίσιο της στρατηγικής μείωσης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από τα ποντοπόρα πλοία, θα προτείνει νέα, συμπληρωματικά νομοθετικά μέσα, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των εκπομπών NOx. Το 2002 θα ξεκινήσει δραστηριότητες για τη δημιουργία μοντέλων για τις εναποθέσεις NOx στο θαλάσσιο περιβάλλον και, αν χρειαστεί, θα υποβάλει προτάσεις για περαιτέρω μείωση των εκπομπών NOx στην ατμόσφαιρα.

Ραδιοϊσότοπα

Δράση 10

Μέχρι το 2004, η Επιτροπή θα επανεξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη στρατηγική της OSPAR για τις ραδιενεργές ουσίες και στα υφιστάμενα κοινοτικά μέτρα, ιδίως αναφορικά με τη μείωση των απορρίψεων από μονάδες επανεπεξεργασίας πυρηνικών καυσίμων. Βασιζόμενη στα αποτελέσματα από το ενημερωμένο έργο MARINA, θα καθορίσει κατά πόσο θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο κοινοτικής δράσης.

Χρόνια πετρελαϊκή ρύπανσ

Δράση 11

Μέχρι το 2004, η Επιτροπή θα διερευνήσει τρόπους για βελτίωση της επιτήρησης των παράνομων απορρίψεων πετρελαίου στη θάλασσα και μέσα για διευκόλυνση της δίωξης των παραβατών. Στην προσπάθειά της αυτή, θα επιδιώξει ενίσχυση της συνεργασίας με τις περιφερειακές συμφωνίες της Βόννης και της Λισσαβόνας και τις συμβάσεις HELCOM και της Βαρκελώνης.

Δράση 12

Επιπλέον, μέχρι το 2004 η Επιτροπή θα επεξεργαστεί, σε συνεργασία με όλους τους εμπλεκόμενους οργανισμούς και λοιπούς ενδιαφερόμενους φορείς, μια στρατηγική που σκοπό θα έχει την πλήρη εξάλειψη των απορρίψεων πετρελαίου ανεξαρτήτως προέλευσης. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή θα επανεξετάσει τις διάφορες προσεγγίσεις ως προς τη χρήση και χρηματοδότηση των λιμενικών εγκαταστάσεων υποδοχής.

Απορρίμματα

Δράση 13

Καθώς η εφαρμογή της ανωτέρω οδηγίας θα έχει αποτελέσματα και στη μείωση των απορριμμάτων, η Επιτροπή θα συντάξει επιπλέον μέχρι το 2004 και σε συνεργασία με όλους τους εμπλεκόμενους οργανισμούς μια έκθεση για την έκταση και τις πηγές του φαινομένου των απορριμμάτων στις θάλασσες και θα εξετάσει πιθανά μέτρα αντιμετώπισής του.

Θαλάσσιες μεταφορές

Δράση 14

Η Επιτροπή:

* θα συνεχίσει, με τη βοήθεια στο μέλλον του ευρωπαϊκού οργανισμού για την ασφάλεια στη θάλασσα, να επανεξετάζει την αποτελεσματικότητα της νομοθεσίας της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας των θαλάσσιων μεταφορών δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα πρόσφατα εγκεκριμένα μέτρα για την πρόληψη ατυχημάτων θαλάσσιας ρύπανσης.

* θα συνεχίσει να προωθεί ενεργά πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τις θαλάσσιες μεταφορές και θα στηρίζει τις προσπάθειες για ανάπτυξη της έννοιας του «καθαρού πλοίου».

Υγεία και περιβάλλον

Δράση 15

Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, θα αξιολογήσει μέχρι το 2004 τα αποτελέσματα της παρακολούθησης των επιπέδων ρύπων σε ψάρια και οστρακοειδή στη φύση ή στις υδατοκαλλιέργειες και το 2006 θα υποβάλει προτάσεις για μέγιστες τιμές ανοχής στο πλαίσιο της νομοθεσίας περί ασφάλειας των τροφίμων.

Δράση 16

Το 2002 η Επιτροπή θα υποβάλει πρόταση για αναθεώρηση της οδηγίας για τα ύδατα κολύμβησης. Η πρόταση αυτή θα ενισχύσει τα σημερινά επίπεδα προστασίας της υγείας.

Δράση 17

Η Επιτροπή θα επιδιώξει επίσης την ταχεία θέση σε ισχύ του παραρτήματος IV της MARPOL 73/78 που αφορά τις απορρίψεις αποβλήτων από πλοία.

Αλλαγή του κλίματος

Δράση 18

Η Επιτροπή θα συνεχίσει να επιδιώκει την εφαρμογή από μέρους της του πρωτοκόλλου του Κιότο, ιδίως την πολιτική για την ανταλλαγή δικαιωμάτων εκπομπών και την προώθηση και ανάπτυξη των πηγών ανανεώσιμης ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των περιβαλλοντικά ευαίσθητων πηγών που βρίσκονται στη θάλασσα.

8.2. Ενίσχυση του συντονισμού και της συνεργασίας

Δράση 19

Η Επιτροπή:

* θα συστήσει μια διυπηρεσιακή ομάδα για την εξέταση όλων των ζητημάτων που άπτονται της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος και της διασφάλισης αποτελεσματικού συντονισμού των τομεακών ρυθμίσεων.

* θα θεσπίσει ένα πρόγραμμα εργασιών που θα προβλέπει κατανομή της εργασίας από κοινού με τα κράτη μέλη, περιφερειακούς οργανισμούς και άλλους ενδιαφερόμενους για την πραγμάτωση των στόχων της στρατηγικής για τις θάλασσες.

* θα δημοσιεύσει μέχρι τον Ιούνιο του 2004 μια έκθεση για τα αποτελέσματα των πρωτοβουλιών αυτών, μαζί με συστάσεις για περαιτέρω δράση.

Δράση 20

Καθώς η Επιτροπή, στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης της ΚΑΠ, έχει προτείνει τη σύσταση περιφερειακών γνωμοδοτικών συμβουλίων με ευρεία συμμετοχή τόσο εκπροσώπων από τους τομείς της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας, οικολογικά και καταναλωτικά συμφέροντα, εθνικές ή/και περιφερειακές αρχές, όσο και επιστημόνων, θα επιδιώξει την εφαρμογή του προτύπου αυτού και σε άλλους τομείς.

Δράση 21

Η Επιτροπή θα προωθήσει τη χρήση των διαφόρων χρηματοδοτικών μέσων και θα βελτιώσει τον μεταξύ τους συντονισμό στην κατεύθυνση της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Σε περιφερειακό επίπεδο, στις περιπτώσεις όπου ήδη υπάρχει συντονισμός στην επιλογή, χρηματοδότηση και υλοποίηση των έργων, ίσως είναι χρήσιμη η περαιτέρω ενίσχυσή του.

6. Ένα φόρουμ συζήτησης όπου θα μετέχουν η Κοινότητα και εκπρόσωποι οργανισμών και άλλων ενδιαφερόμενων θα μπορούσε να διευκολύνει το συντονισμό. Πρότυπο θα μπορούσε να αποτελέσει το διαπεριφερειακό φόρουμ (IRF) [3]. Η συνεργασία με άλλους φορείς θα μπορούσε να βασίζεται σε διάφορες μορφές συμφωνιών ή συμβάσεων συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων παραγόντων. Θα μπορούσε μάλιστα να περιλαμβάνει κοινοτικές νομοθετικές πράξεις όπως ψηφίσματα, συστάσεις και νομοθεσία πλαίσιο.

[3] Το IRF αποτελεί ένα ανεπίσημο πλαίσιο συνεργασίας ανάμεσα στις περιφερειακές συμβάσεις για τη θάλασσα, τον ΕΟΠ και το ΚΚΕρ.

6. Περισσότερο λεπτομερείς προτάσεις για τη συνεργασία αυτή θα καταρτιστούν προς συζήτηση σε μια διάσκεψη με όλους τους οργανισμούς και λοιπούς ενδιαφερόμενους φορείς που η Επιτροπή σκοπεύει να οργανώσει τον Δεκέμβριο 2002 σε συνεργασία με τη δανική προεδρία.

Δράση 22

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η Επιτροπή:

* θα προωθήσει τη βελτίωση του συντονισμού ανάμεσα σε όλους τους φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος στο πλαίσιο της UNCLOS και του κεφαλαίου 17 του προγράμματος δράσης «21ος αιώνας».

* θα διασφαλίσει τη συντονισμένη στάση της Κοινότητας σε διακρατικούς οργανισμούς με σκοπό τη διευκόλυνση μιας ευρείας πανευρωπαϊκής συναίνεσης και ευρωπαϊκής επιρροής.

* θα επιδιώξει τη συνέχιση του διαρκούς διαλόγου και της διεθνούς επιστημονικής και τεχνολογικής ερευνητικής συνεργασίας με χώρες εταίρους και περιφέρειες που ενδιαφέρονται για την προώθηση της προσέγγισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος με βάση το οικοσύστημα.

* θα αξιοποιήσει το πλαίσιο διαφόρων προγραμμάτων πολιτικής συνεργασίας και νομοθετικής προσέγγισης με τρίτες χώρες και τις διάφορες διμερείς και πολυμερείς συμφωνίες για το εμπόριο, την αλιεία και την ανάπτυξη, για την επίτευξη στόχων της εν λόγω στρατηγικής.

* θα ενισχύσει σε παγκόσμιο, περιφερειακό και υποπεριφερειακό επίπεδο, τη δυνατότητα των αναπτυσσόμενων χωρών για καλύτερη γνώση και διαχείριση των θαλάσσιων πόρων τους, καθώς και για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντός τους.

* θα επιδιώξει τη συμμετοχή της Κοινότητας σε ορισμένους σημαίνοντες οργανισμούς, όπως στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό.

8.3. Βελτίωση της βάσης γνώσεων

6. Σήμερα, υπάρχουν τρεις βασικές κατηγορίες εργασιών παρακολούθησης και αξιολόγησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος: (i) οι περιφερειακές στρατηγικές και προγράμματα παρακολούθησης και αξιολόγησης, (ii) η κοινοτική στρατηγική εφαρμογής για τις απαιτήσεις παρακολούθησης και αξιολόγησης στο πλαίσιο της κοινοτικής οδηγίας πλαισίου για τα ύδατα, του πλαισίου ασφάλειας τροφίμων και άλλων σχετικών οδηγιών, και (iii) η εργασία του ΕΟΠ για την ανάπτυξη σε πανευρωπαϊκό επίπεδο αξιολογήσεων βάσει δεικτών.

Δράση 23

Η Επιτροπή, βασιζόμενη στην ανακοίνωσή της για την αρχή της προφύλαξης και την πιο πρόσφατη ανακοίνωση για την αξιολόγηση επιπτώσεων (στην αειφορία), καθώς και στην προσέγγιση με βάση τη γνώση που προβλέπεται από το έκτο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον:

* θα ξεκινήσει το 2002 την ανάπτυξη μιας προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα που θα στηρίζεται σε δείκτες και σημεία αναφοράς του οικοσυστήματος και θα προωθήσει την ανάπτυξη ενός μηχανισμού ολοκληρωμένης παροχής συμβουλών για τη διευκόλυνση μιας διαχείρισης με βάση το οικοσύστημα.

* θα προωθήσει την έρευνα με σκοπό την καλύτερη κατανόηση της σχέσης μεταξύ των πιέσεων στο θαλάσσιο περιβάλλον και των επιπτώσεών τους.

* με σκοπό την περαιτέρω ενίσχυση της κατανόησης των σχέσεων ανάμεσα στις πιέσεις και στις επακόλουθες επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον, θα αναλάβει πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της σύνδεσης μεταξύ των κοινοτικά χρηματοδοτούμενων ερευνητικών δραστηριοτήτων και της εφαρμογής των καρπών έρευνας αυτής.

* θα αναπτύξει το 2002 προτάσεις για μια κοινή προσέγγιση σχετικά με το είδος των δεδομένων και των πληροφοριών που θα πρέπει να συλλέγονται, τον τρόπο που θα πρέπει να γίνεται ο χειρισμός τους και τη βάση στην οποία θα πρέπει να αξιολογούνται ώστε να παρακολουθείται η απόδοση έναντι των σημείων αναφοράς.

* θα ξεκινήσει μέχρι το 2004 την ανάπτυξη μιας κοινής στρατηγικής παρακολούθησης και αξιολόγησης ώστε να δημιουργηθεί το πλαίσιο για περιφερειακά και τομεακά προγράμματα παρακολούθησης και αξιολόγησης.

* θα αξιολογήσει την παροχή κατάρτισης και θα προσδιορίσει την ορθή πρακτική, με σκοπό τη βελτίωση της ρυθμιστικής διαδικασίας.

* θα διαδραματίσει ενεργό ρόλο σε μια διαδικασία που πρόσφατα ξεκίνησε το UNEP με σκοπό την καθιέρωση ενός μόνιμου μηχανισμού για την αξιολόγηση της κατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος σε παγκόσμια κλίμακα.

6. Η Επιτροπή εξετάζει το ενδεχόμενο η δράση αυτή να έχει ως αποτέλεσμα τις ακόλουθες εκθέσεις:

* συνολικές και ολοκληρωμένες εκθέσεις για την κατάσταση των ευρωπαϊκών θαλασσών που θα πρέπει να συντάσσονται στο πλαίσιο ενός κοινού προγράμματος με τη συμμετοχή της Κοινότητας και των άλλων βασικών ενδιαφερομένων.

* αξιολογήσεις θεμάτων προκειμένου, μεταξύ άλλων, να υπάρχει ενημέρωση στις συζητήσεις περί διαχείρισης της αλιείας για την επίδραση της αλιείας στο θαλάσσιο περιβάλλον και να ενισχυθούν οι προσπάθειες καταπολέμησης του ευτροφισμού.

* εκθέσεις βάσει δεικτών για τις κύριες τάσεις και εξελίξεις.

6. Η Επιτροπή προτείνει να χρησιμοποιηθούν ως σημείο αφετηρίας για την ανάπτυξη της πρώτης συνολικής αξιολόγησης τα σχετικά καθοδηγητικά έγγραφα, τα οποία έχουν συνταχθεί στο πλαίσιο της κοινής στρατηγικής εφαρμογής για την οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα, τα προγράμματα παρακολούθησης και αξιολόγησης των περιφερειακών συμβάσεων και ο ΕΟΠ και να αξιοποιηθεί ως βάση το διαπεριφερειακό φόρουμ.

6. Η ανάπτυξη της στρατηγικής παρακολούθησης και αξιολόγησης θα πρέπει να προβλέπει μεταξύ άλλων:

* λειτουργική ολοκλήρωση των δραστηριοτήτων και απαιτήσεων παρακολούθησης και αξιολόγησης της Κοινότητας, συμπεριλαμβανομένων των προγραμμάτων παρακολούθησης για την ασφάλεια τροφίμων και το περιβάλλον, με τις αντίστοιχες των περιφερειακών συμβάσεων για τη θάλασσα και το ρόλο του ΕΟΠ και του ICES. Ενώ η παρακολούθηση και η αξιολόγηση θα πρέπει κατά βάση να διενεργούνται σε περιφερειακό επίπεδο, υπάρχουν ζητήματα σχετικά με τη μεθοδολογία και τη διαδικασία με την οποία συντάσσονται και εξετάζονται οι αξιολογήσεις.

* απλοποίηση του περιεχομένου των αξιολογήσεων, συγχρονισμό του χρονοπρογραμματισμού αξιολόγησης και εναρμόνιση των εργαλείων αξιολόγησης, της διασφάλισης ποιότητας, της συλλογής και του χειρισμού των δεδομένων, των πολιτικών και διαδικασιών αναφοράς και διαχείρισης δεδομένων. Θα πρέπει να θεσπιστεί κοινή υποδομή πληροφόρησης που θα περιλαμβάνει κοινή πολιτική δεδομένων, κοινά πρότυπα και δομές, με σκοπό την άρση των εμποδίων για την πρόσβαση και τη χρήση δημόσια χρηματοδοτούμενων δεδομένων και των αξιολογήσεων που βασίζονται στα δεδομένα αυτά.

* μηχανισμούς σύνδεσης των ερευνητικών προτεραιοτήτων και αποτελεσμάτων με την επιχειρησιακή παρακολούθηση και αξιολόγηση στις περιφέρειες, μέσω της σύνταξης, μεταξύ άλλων, συνθέσεων των αποτελεσμάτων της σχετικής χρηματοδοτούμενης έρευνας, έτσι ώστε να είναι διαθέσιμα σε όσους διενεργούν αξιολογήσεις για την κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και με τη συνεκτίμηση των κενών γνώσης στις αξιολογήσεις κατά τον καθορισμό νέων ερευνητικών προτεραιοτήτων.

9. Συμπερασματα

6. Με την ανάπτυξη της στρατηγικής για τις θάλασσες, η Επιτροπή υιοθέτησε μια φιλόδοξη και ρεαλιστική προσέγγιση. Έχουν τεθεί ή προταθεί φιλόδοξοι στόχοι που υπόσχονται να διασφαλίσουν την αειφορία και την καλή κατάσταση των θαλασσών και των ωκεανών και των οικοσυστημάτων τους, καθώς και μια αειφόρο εκμετάλλευση των πόρων τους. Η εκπλήρωση των στόχων αυτών προϋποθέτει την αποτελεσματική ανάπτυξη και εφαρμογή μιας συνεπούς σειράς μέτρων που θα στηρίζονται στην εφαρμογή μιας προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα, με την οποία κάθε τομέας πολιτικής μέσω της αξιολόγησης των επιπτώσεων θα συμβάλλει στην αειφόρο ανάπτυξη. Αυτό με τη σειρά του απαιτεί μια ρεαλιστική συνεργασία και συντονισμό των δραστηριοτήτων όλων των θεσμικών οργάνων και οργανισμών που έχουν ως αντικείμενο την προστασία και αειφόρο χρήση του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

6. Η δημοσίευση του παρόντος σηματοδοτεί το πρώτο βήμα στην ανάπτυξη της στρατηγικής για τις θάλασσες. Με το παρόν ως σημείο αφετηρίας, η στρατηγική για τις θάλασσες θα αναπτυχθεί με μια ανοιχτή και συνεργατική διαδικασία όπου θα συμμετέχουν τα κοινοτικά όργανα και εμπλεκόμενοι περιφερειακοί οργανισμοί και άλλοι ενδιαφερόμενοι.

6. Η Επιτροπή ζητά από το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να προσυπογράψουν την προσέγγιση που εκθέτει στην παρούσα ανακοίνωση.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ Προς στρατηγική για την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Επισκόπηση της κατάστασης των ευρωπαϊκών θαλασσών

1. Εισαγωγη

Το παρόν αποτελεί σύνοψη της κατάστασης/ποιότητας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Η παρουσίαση επικεντρώνεται στις περιφερειακές ευρωπαϊκές θάλασσες. Η σύνοψη αυτή βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εκθέσεις των περιφερειακών συμβάσεων για το θαλάσσιο περιβάλλον [4], σε εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, καθώς και σε στοιχεία που συλλέγονται και παρουσιάζονται στο πλαίσιο προγραμμάτων δράσης της ίδιας της ΕΕ, όπως της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

[4] Στις εκθέσεις αυτές περιλαμβάνονται οι εξής: τέταρτη περιοδική αξιολόγηση της Επιτροπής του Ελσίνκι (που πρόκειται να δημοσιευθεί εντός του 2002), «QSR2000» της επιτροπής OSPAR (που δημοσιεύθηκε το 2000), όπου περιλαμβάνεται συνεργασία του AMAP, «Κατάσταση του θαλάσσιου και παράκτιου μεσογειακού περιβάλλοντος και οι πιέσεις που αυτό υφίσταται» των ΕΟΠ και UNEP/MAP (που δημοσιεύθηκε το 1999), «Αξιολόγηση της ρύπανσης στον Εύξεινο Πόντο» του περιβαλλοντικού προγράμματος για τον Εύξεινο Πόντο (που δημοσιεύθηκε από το περιβαλλοντικό πρόγραμμα για τον Εύξεινο Πόντο το 1998), καθώς και στοιχεία που προέρχονται από την ιστοθέση του περιβαλλοντικού προγράμματος για τον Εύξεινο Πόντο, και «Το περιβάλλον στην Ευρώπη: δεύτερη εκτίμηση», που δημοσιεύθηκε από τον ΕΟΠ το 1998. Τα στοιχεία που αφορούν τις επιπτώσεις της αλιείας στα κύρια εκμεταλλεύσιμα αποθέματα ιχθύων ενημερώθηκαν με βάση την πράσινη βίβλο της Επιτροπής για την αναθεώρηση της κοινής αλιευτικής πολιτικής.

2. Μεταβολεσ στη βιοποικιλοτητα (ποικιλοτητα, πληθυσμοι και συνθεση)

Οι μεταβολές στους πληθυσμούς των εμπορικών ειδών ιχθύων συνιστούν το πλέον απτό τεκμήριο των επιπτώσεων της αλιευτικής δραστηριότητας στο θαλάσσιο περιβάλλον.

Από μία ανάλυση των κύριων ειδών αλιευμάτων κατά την περίοδο 1994-98 προέκυψε ότι η κατάσταση των πληθυσμών του βακαλάου, της ρέγκας, του σολομού και του χελιού στη Βαλτική δεν ήταν βιώσιμη. Μπορεί να έχει σημειωθεί βελτίωση όσον αφορά τον σολομό στους μεγάλους ποταμούς, υπάρχουν όμως ακόμη ανησυχίες σχετικά με την τύχη του σολομού στους μικρότερους ποταμούς, καθώς και της ρέγκας και του βακαλάου. Οι πληθυσμοί του εμπορικού βακαλάου παρουσιάζουν φθίνουσα πορεία λόγω της υπερεκμετάλλευσης και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος. Ο οξύρρυγχος της Βαλτικής φαίνεται πως έχει εκλείψει από τη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή.

Μεταξύ των αποθεμάτων των εμπορικών ειδών ψαριών του βορειοανατολικού Ατλαντικού, πολλά είναι εκείνα που είτε αλιεύονται πέραν των βιολογικών εκείνων ορίων που διασφαλίζουν την επιβίωσή τους, είτε αλιεύονται κοντά στα όρια αυτά. Σε συγκεκριμένες περιοχές, η αλιεία 40 εκ των 60 ειδών αυτών πιστεύεται πως δεν είναι βιώσιμη και αυξάνει ο αριθμός των αποθεμάτων που έχουν περιέλθει σε επικίνδυνα χαμηλό επίπεδο. Ακόμη και για αποθέματα που εξακολουθούν να βρίσκονται εντός ασφαλών βιολογικών ορίων, η αλιεία έχει μεταβάλει τη σύνθεσή τους ως προς το μέγεθος. Αλλά και η σύνθεσή τους ως προς την ηλικία έχει αλλοιωθεί. Σε περιοχές όπου τα εμπορικά αποθέματα μειώνονται, η πίεση της αλιείας συχνά μεταφέρεται σε άλλα αποθέματα ή σε πληθυσμούς της ανοικτής θάλασσας, όπου η διαχείριση είναι ιδιαίτερα δυσχερής, και σε μεγάλο βαθμό ανύπαρκτη. Ο χαμηλός ρυθμός ανάπτυξης και η χαμηλή γονιμότητα πολλών ειδών της ανοικτής θάλασσας τα καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτα στην υπερεκμετάλλευση, και αρκετοί από τους πληθυσμούς της ανοικτής θάλασσας εμφανίζουν ενδείξεις υπεραλίευσης. Η φθίνουσα πορεία που ακολουθούν τόσο τα αλιεύματα χελιών όσο και η απασχόληση στην αλιεία χελιού δημιουργεί προβληματισμό σχετικά με την κατάσταση του ευρωπαϊκού χελιού και της αλιείας χελιού.

Αν και η έλλειψη στατιστικών στοιχείων δεν διευκολύνει την παρακολούθηση των πληθυσμών στη Μεσόγειο και τον υπολογισμό των αποθεμάτων, υπάρχουν ενδείξεις ότι γίνεται υπερεκμετάλλευση των βενθοπελαγικών πληθυσμών. Υπάρχει ανησυχία για την κατάσταση μεγάλων πελαγικών ειδών (όπως του τόνου και του ξιφία), καθώς αλιεύονται μεγάλοι αριθμοί νεαρών ιχθύων και υπάρχουν ενδείξεις υπεραλίευσης και μείωσης των αποθεμάτων.

Στο Εύξεινο Πόντο έχουν εντοπιστεί 168 διαφορετικά είδη ιχθύων, αριθμός που παρουσιάζει σταθερότητα. Επίσης καταγράφηκε η εισαγωγή δύο μη ενδημικών ειδών. Οι αλλαγές στη σύνθεση της ιχθυοπανίδας στον Εύξεινο Πόντο αφορούσαν κυρίως μεταβολές στον αριθμό των ατόμων σε συγκεκριμένους πληθυσμούς. Τα τελευταία τριάντα χρόνια, από τα περίπου 26 είδη ιχθύων εμπορικής εκμετάλλευσης, έξι περίπου είδη διατήρησαν την οικονομική τους σημασία. Πέρα από την υπεραλίευση, οι διατροφικοί πόροι των ιχθυοπληθυσμών υπονομεύτηκαν από την εισβολή του Mnemiopsis. Οι μεγαλύτερες απώλειες σημειώθηκαν στην ιχθυοπαραγωγικότητα της Αζοφικής Θάλασσας. Tα περισσότερα ιχθυαποθέματα εμπορικής εκμετάλλευσης, όπως του οξύρρυγχου, κατέρρευσαν, λόγω κυρίως της παράνομης αλιείας. Οι αλιευτικοί στόλοι της Βουλγαρίας, της Γεωργίας, της Ρουμανίας, της Ουκρανίας και της Ρωσίας διαλύθηκαν εν μέρει λόγω της έλλειψης αλιευμάτων και εν μέρει λόγω των δυσκολιών της μετάβασης στην οικονομία της αγοράς. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού του γαύρου μετακινήθηκε προς τις τουρκικές ακτές, όπου το φαινόμενο του ευτροφισμού και η παρουσία του Mnemiopsis δεν έχει λάβει τις ίδιες διαστάσεις, και ο τουρκικός στόλος αύξησε σημαντικά τη δυναμικότητά του προκειμένου να εκμεταλλευτεί την απρόοπτη εξέλιξη. Τα στοιχεία δείχνουν ότι γίνεται ήδη υπεραλίευση από τον ενισχυμένο αυτό στόλο.

Η αλιεία έχει επιπτώσεις και σε άλλες πτυχές του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Αν και οι γνώσεις μας δεν είναι πλήρεις, υπάρχει ικανή σχετική τεκμηρίωση για τμήματα του Βορειοανατολικού Ατλαντικού. Η παρεμπίπτουσα αλίευση εμπορικών ειδών που είναι μικρά σε μέγεθος ή ανεπιθύμητα, η θνησιμότητα ειδών που δεν αποτελούν αλιεύματα, όπως ζώων του βυθού και θαλάσσιων θηλαστικών και τα υψηλά επίπεδα των απορρίψεων συνιστούν πάγια προβλήματα σε πολλές περιοχές. Η απόρριψη των μισών αλιευμάτων (όπως συμβαίνει με την αλιεία ορισμένων ειδών) έχει ως αποτέλεσμα να απορρίπτονται πολύ περισσότερα ψάρια (απόλυτους αριθμούς) από όσα τελικά καταλήγουν στην ιχθυόσκαλα. Οι απορρίψεις μπορούν επίσης να μεταβάλουν τις ανταγωνιστικές σχέσεις εντός των ιχθυοκοινοτήτων ευνοώντας τα σαπροφάγα είδη.

Οι φώκαινες των λιμανιών, τα δελφίνια και οι φώκιες είναι τα θηλαστικά που παγιδεύονται συχνότερα στον αλιευτικό εξοπλισμό. Οι φώκαινες των λιμανιών είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στα σταθερά απλάδια βυθού. Τα δελφίνια είναι ευάλωτα στα παρασυρόμενα δίχτυα και στον ελκόμενο πελαγικό εξοπλισμό. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι τα ποσοστά θνησιμότητας για τις φώκαινες που παγιδεύονται σε δίχτυα, ποσοστά που έχουν υπολογιστεί για τμήματα του Βορειοανατολικού Ατλαντικού και για τη Βαλτική Θάλασσα, απειλούν το είδος. Η αύξηση του πληθυσμού της γκρίζας φώκιας σε ορισμένα τμήματα της Βαλτικής δημιούργησε προβλήματα στους αλιείς, κυρίως επειδή οι φώκιες προκαλούν ζημιές στον αλιευτικό εξοπλισμό. Λόγω της διατάραξης των οικοτόπων τους, οι μεσογειακές φώκιες έχουν σχεδόν εκλείψει και εντοπίζονται πλέον πολύ σπάνια. Δύο είναι οι παράγοντες που κυρίως καθορίζουν την τύχη του πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας - η ύπαρξη κατάλληλων οικοτόπων για αναπαραγωγή και η επάρκεια τροφής. Προς το παρόν, δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας ότι η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί. Παρόλο που όλες οι παρευξείνιες χώρες απαγόρευσαν το κυνήγι του δελφινιού του Εύξεινου Πόντου τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, πρόσφατες παρατηρήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο βόρειο τμήμα του Εύξεινου Πόντου έδειξαν θεαματική μείωση του πληθυσμού σε σύγκριση με τη δεκαετία του 1960.

Η διατάραξη του θαλάσσιου βυθού από τον αλιευτικό εξοπλισμό μπορεί να μεταβάλει τη σύνθεση του βένθους ως προς τα είδη και το μέγεθος, ιδίως εκεί όπου η διατάραξη είναι επαναλαμβανόμενη. Για παράδειγμα, στις περιοχές της Βόρειας Θάλασσας όπου δραστηριοποιούνταν τράτες βενθοπελαγικών ειδών για μεγάλα χρονικά διαστήματα, σημειώθηκε μεταβολή στη βενθική ποικιλότητα και σύνθεση από μεγαλύτερα, πιο μακρόβια βενθικά είδη σε μικρότερα είδη. Οι ζημιές που έχουν υποστεί στο παρελθόν κοραλλιογενείς σχηματισμοί σε βαθιά ύδατα από αλιευτική δραστηριότητα με τράτες είναι αρκετά εκτεταμένες.

Η αλιευτική πίεση για μεγάλο διάστημα οδήγησε στην αλίευση ειδών που βρίσκονται χαμηλότερα στην τροφική αλυσίδα, καθώς και σε σοβαρές επιπτώσεις στους οικότοπους, πράγμα που είχε ως αποτέλεσμα λιγότερο αποδοτικά και ίσως απλοποιημένα τροφικά πλέγματα. Πιθανή συνέπεια αυτού είναι λιγότερο ανθεκτικό και πιο ασταθές οικοσύστημα. Επιπλέον, υπάρχει ο κίνδυνος το οικοσύστημα αυτό να έχει μειωμένη ικανότητα προσαρμογής σε αλλαγές που οφείλονται σε φυσικές ή ανθρωπογενείς κλιματικές διεργασίες. Επίσης, εντείνονται οι ανησυχίες ότι η γενετική ποικιλομορφία έχει περιοριστεί. Η σοβαρότητα του προβλήματος δεν μπορεί να εκτιμηθεί πλήρως, καθώς οι γνώσεις μας για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα από άποψη λειτουργίας, δομής και γενετικής εξακολουθούν να είναι ελάχιστες.

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, εντατικές μορφές υδατοκαλλιέργειας παρουσίασαν σημαντική άνθηση στον βορειοανατολικό Ατλαντικό, ιδίως η καλλιέργεια του σολομού. Σε ορισμένες χώρες, η παραγωγή των υδατοκαλλιεργειών έφτασε να είναι συγκρίσιμη σε οικονομική αξία με την παραγωγή της βενθοπελαγικής και πελαγικής αλιείας. Στο μέλλον, είναι πιθανή η διεύρυνση τόσο της ποσότητας όσο και του φάσματος των ειδών που καλλιεργούνται.

Υπάρχουν ανησυχίες για τις πιθανές επιπτώσεις της υδατοκαλλιέργειας. Με την εισαγωγή και τη μεταφορά θαλάσσιων οργανισμών δημιουργούνται κίνδυνοι μεταφοράς ανταγωνιστικών ειδών, θηρευτών, παρασίτων, επιβλαβών οργανισμών και νόσων, ενώ ενδέχεται να προκληθεί η εισαγωγή μη ενδημικών ειδών. Ορισμένα μη ενδημικά είδη εισήχθησαν σκόπιμα στη θαλάσσια περιοχή, κυρίως για τους σκοπούς της υδατοκαλλιέργειας. Η διασταύρωση με σαλμονίδες από καλλιέργειες μπορεί να επηρεάσει το γενετικό κεφάλαιο των άγριων ιχθυοπληθυσμών.

Αλλαγές σε βενθικές κοινότητες έχουν καταγραφεί σε περιοχές που γειτνιάζουν με σταθερές εξέδρες παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου. Οι επιπτώσεις οφείλονται κατά μεγάλο μέρος σε παλαιότερες αποθέσεις καταλοίπων μολυσμένων με πετρέλαιο και χημικές ουσίες γύρω από ορισμένες εξέδρες. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της ποικιλότητας των ειδών κοντά στις εξέδρες, με τα καιροσκοπικά είδη να επικρατούν στη βιομάζα. Βιολογικές μεταβολές έχουν καταγραφεί σε απόσταση έως και 3 χλμ. από τέτοιες εγκαταστάσεις. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι οι επιπτώσεις αυτές είναι αναστρέψιμες και ότι, πράγματι, συντελείται φυσική αποκατάσταση, αν και με μάλλον βραδείς ρυθμούς στις βαθύτερες περιοχές του βόρειου τμήματος της Βόρειας Θάλασσας.

Στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό, έχουν καταγραφεί περισσότερα από 100 μη ενδημικά είδη, κυρίως στη Βόρεια Θάλασσα, στην Κελτική Θάλασσα, στον Βισκαϊκό Κόλπο και κατά μήκος των ιβηρικών ακτών. Οι κύριοι φορείς τέτοιων ακούσιων εισαγωγών είναι το θαλάσσερμα των πλοίων και τα ιζήματα, καθώς και ακαθαρσίες στα ύφαλα των πλοίων, αν και η υδατοκαλλιέργεια είναι επίσης σημαντικός παράγοντας.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια, αυξητική πορεία ακολούθησε ο αριθμός των μη ενδημικών ειδών που μεταφέρθηκαν από ολόκληρο τον κόσμο στη Βαλτική. Με την αυξανόμενη κίνηση στις θαλάσσιες μεταφορές, όλο και περισσότερα «είδη-λαθρεπιβάτες» φτάνουν στη Βαλτική από το εξωτερικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έγινε σκόπιμη εισαγωγή ειδών από αλλού. Λόγω της φυσιολογικά μικρής ποικιλότητας των ειδών στην περιοχή, η Βαλτική θεωρείται άκρως ευάλωτη στην εισαγωγή μη ενδημικών ειδών.

Περισσότερα από 50 μη ενδημικά είδη φυκών, ασπόνδυλων και ψαριών διείσδυσαν στον Εύξεινο Πόντο τον προηγούμενο αιώνα. Ορισμένα από αυτά (και ιδιαίτερα το κτενοφόρο Mnemiopsis leidyi) αποτελούν τον κύριο παράγοντα της κατάρρευσης της αλιείας στην περιοχή μετά το 1990. Ο Mnemiopsis είναι ο κύριος καταναλωτής ζωοπλαγκτού και προνυμφών των βενθικών ασπόνδυλων και ιχθύων, με αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, τη μείωση κατά 30% της βιομάζας του ζωοβένθους στην Αζοφική Θάλασσα.

Οι επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα λόγω αυξημένων απορρίψεων θρεπτικών ουσιών περιγράφονται στην ενότητα 6.

3. Μεταβολεσ και διαταραξη των οικοτοπων

Κατά μήκος των ευρωπαϊκών ακτών, οικότοποι και συναφείς περιβαλλοντικές διεργασίες έχουν υποστεί αλλαγές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, καταστροφές από υποδομές προστασίας των ακτών, αποξηράνσεις, εξαγωγή άμμου και αμμοχάλικου, δραστηριότητες αναψυχής και ανάπτυξη βιομηχανιών και λιμένων. Επίσης, πολλές από τις παράκτιες αυτές περιοχές είναι πυκνοκατοικημένες και ο τουρισμός έχει σημειώσει σταθερή ανάπτυξη. Πολλοί οικότοποι και τοποθεσίες απειλούνται και μόνο από τον αριθμό των επισκεπτών που προσελκύουν, από την αυξημένη κυκλοφορία και την εντεινόμενη ζήτηση για καταλύματα και βελτιωμένες υπηρεσίες.

Αρκετοί πληθυσμοί σολομού οδηγήθηκαν στην εξαφάνιση λόγω απώλειας του οικοτόπου τους. Ορισμένοι από τους πληθυσμούς του άγριου σολομού της Βαλτικής εξακολουθούν να απειλούνται με εξαφάνιση, εν μέρει λόγω των πραγματικών εμποδίων στους ποταμούς του σολομού που εμποδίζουν τα ενήλικα ψάρια να φτάσουν στις περιοχές ωοτοκίας τους και εν μέρει λόγω των επιπτώσεων της αλιείας. Η απώλεια των οικοτόπων, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως η αλιεία, μπορεί να ευθύνεται για την παρατηρούμενη μείωση του πληθυσμού του ευρωπαϊκού χελιού.

Η πλειονότητα των εγκαταστάσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου ανοικτής θάλασσας βρίσκονται στη Βόρεια Θάλασσα. Υπάρχουν περιθώρια για σημαντική επέκταση σε άλλες περιοχές, λόγου χάρη στην Αρκτική, στην ευρύτερη περιοχή του Ατλαντικού και στα ιρλανδικά ύδατα. Οι δραστηριότητες αναζήτησης ανοικτής θάλασσας σε αυτές τις περιοχές βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο, προβλέπεται, όμως, ότι ο τομέας θα συνεχίσει στο μέλλον να επεκτείνεται. Οι δραστηριότητες που σχετίζονται με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο στη θάλασσα μπορούν να έχουν επιπτώσεις σε όλα τα στάδια των ερευνών, της ανάπτυξης και της λειτουργίας. Οι απορρίψεις πετρελαίου και άλλων χημικών ουσιών αποτελούν το κύριο πρόβλημα (βλ. ενότητα 5).

Σε εξέλιξη βρίσκονται εκτεταμένες έρευνες για νέες τοποθεσίες εγκατάστασης παράκτιων σταθμών αιολικής ενέργειας, σε περιοχές όπου δεν θα δημιουργούν προβλήματα για τον ανθρώπινο πληθυσμό. Πέρα από τον χώρο που απαιτείται για κάτι τέτοιο, στις επιπτώσεις της δραστηριότητας αυτής περιλαμβάνονται κάποια οπτική και ακουστική όχληση. Οι επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον κατά τη φάση κατασκευής θα πρέπει να ελαχιστοποιηθούν.

4. Ρυπανση (επικινδυνεσ ουσιεσ)

Οι απορρίψεις επικίνδυνων ουσιών στο θαλάσσιο περιβάλλον προκύπτουν από ορισμένες βιομηχανικές διεργασίες και εμπορικές και οικιακές χρήσεις. Με δεδομένες τις εγγενείς τους ιδιότητες της τοξικότητας, της ανθεκτικότητας και της τάσης για βιοσυσσώρευση, υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι πολλές και διάφορες φυσικές και τεχνητές ουσίες διαταράσσουν βιολογικές λειτουργίες στους υδρόβιους οργανισμούς, επιδρώντας λόγου χάρη στο ενδοκρινικό (ορμονικό) τους σύστημα.

Υπάρχει σημαντική σχέση ανάμεσα αφενός στην ένταση των θαλάσσιων μεταφορών και αφετέρου στα επίπεδα της τριβουτυλτίνης (ΤΒΤ - προερχόμενης από την αντιρρυπαντική επεξεργασία των υφάλων των πλοίων) στο βιόκοσμο και τα ιζήματα και στην ανάπτυξη των φυλετικών χαρακτηριστικών του άλλου φύλου στα γαστερόποδα. Αυτό δείχνει ότι τα πλοία που χρησιμοποιούν αντιρρυπαντικές βαφές με βάση την τριβουτυλτίνη (δηλ. όσα έχουν μήκος πάνω από 25 μέτρα) αντιπροσωπεύουν την κύρια πηγή προέλευσης της τριβουτυλτίνης για το θαλάσσιο περιβάλλον.

Τα πολυχλωριούχα διφαινύλια (PCB) - η εκπομπή και απόθεση των οποίων έγινε κατά τα χρόνια της έντονης παραγωγής και χρήσης τους - εξακολουθούν να αποτελούν πηγή διάχυσης ρύπανσης και μόλυνσης του περιβάλλοντος παγκοσμίως, παρά την απαγόρευση της παραγωγής τους, καθώς και την καθιέρωση ελέγχων επί της εμπορίας και χρήσης τους, σε πολλές χώρες. Τα πολυχλωριούχα διφαινύλια μπορούν να διαταράξουν το ενζυμικό και ενδοκρινικό σύστημα των θαλάσσιων θηλαστικών, όπως έχει λόγου χάρη παρατηρηθεί στις φώκιες στη θάλασσα Wadden. Επίσης, έχει αποδειχθεί ότι τα υψηλά επίπεδα των PCB επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα της πολικής αρκούδας. Στη Βαλτική, πολλές θηλυκές φώκιες αδυνατούν να τεκνοποιήσουν λόγω απόφραξης της μήτρας που συνδέεται με τα πολυχλωριούχα διφαινύλια και τις διοξίνες στο περιβάλλον.

Από μελέτες του μεσόκοσμου, προκύπτουν στοιχεία που συνδέουν την εμφάνιση όγκων του ήπατος σε πρώιμο στάδιο στο πλατύψαρο της Βόρειας Θάλασσας με την παρουσία ρύπων, ιδίως πολυαρωματικών υδρογονανθράκων και ίσως χλωριωμένων υδρογονανθράκων.

Διάφορες μελέτες δείχνουν ότι ορισμένα οργανοχλωριωμένα παρασιτοκτόνα ανιχνεύονται σε διάφορα θαλάσσια είδη σε μικρές ποσότητες, γεγονός που προκαλεί προβληματισμό. Ενώ τα επίπεδα των ουσιών αυτών γενικά μειώνονται και περιορίζονται σε τοπική κλίμακα, χρειάζεται περαιτέρω μελέτη για το τοξαφέν. Παρόλο που η χρήση των περισσότερων οργανοχλωριούχων παρασιτοκτόνων έχει πλέον σταματήσει, εξακολουθούν να ανιχνεύονται στο θαλάσσιο περιβάλλον, λόγω της εξαιρετικής τους ανθεκτικότητας, αλλά και της παράνομης χρήσης τους ή της χρήσης τους σε άλλα μέρη του κόσμου. Επιπλέον, η διαρροή παλαιών ποσοτήτων από ακατάλληλες εγκαταστάσεις αποθήκευσης δεν μπορεί να αποκλειστεί ως πηγή της ρύπανσης.

Στη Βαλτική, αναδυόμενο πρόβλημα είναι ότι όλο και περισσότερες γκρίζες φώκιες προσβάλλονται από χρόνιο εντερικό έλκος. Ενώ πιθανολογείται ότι αυτό οφείλεται σε ρύπους που διαταράσσουν το ανοσοποιητικό σύστημα της φώκιας, ο ακριβής μηχανισμός παραμένει άγνωστος.

Στον Εύξεινο Πόντο, οι συγκεντρώσεις των ουσιών της οικογένειας του DDT στα ιζήματα καταγράφονται χαμηλότερες από τις αντίστοιχες στη Βαλτική. Η αναλογία DDT/DDE δείχνει ότι το DDT εξακολουθεί να χρησιμοποιείται παρά τις υφιστάμενες απαγορεύσεις στις περισσότερες παρευξείνιες χώρες. Οι αυξημένες συγκεντρώσεις του λιντάν σε δείγματα κοντά στα ρουμανικά παράλια δείχνουν εντατική χρήση του παρασιτοκτόνου αυτού στη λεκάνη του Δούναβη.

Άλλες δυσαποδόμητες οργανικές ουσίες που έχουν εντοπιστεί, δεν έχουν ακόμη περιληφθεί σε κάποιο μακρόχρονο πρόγραμμα παρακολούθησης. Η εμφάνισή τους στο θαλάσσιο περιβάλλον είτε μπορεί να προβλεφθεί με βάση τα στοιχεία σχετικά με την παραγωγή και χρήση τους, είτε έχει καταγραφεί σε διάφορες εθνικές μελέτες ή μη επαναλαμβανόμενες έρευνες, από τις πραγματικές συγκεντρώσεις τους στα ύδατα ή το βιόκοσμο, ή από τις βιολογικές τους επιπτώσεις σε συγκεκριμένα είδη. Στις ουσίες αυτές περιλαμβάνονται: αλογονούχα επιβραδυντικά πυρός, χλωριωμένες παραφίνες, συνθετικοί μόσχοι, αιθοξυλικοί οκτυλοφαινολεστέρες και εννεϋλοφαινολεστέρες (γνωστοί παράγοντες διατάραξης του ενδοκρινικού συστήματος) και διοξίνες.

Ωστόσο, πέρα από τις γνωστές επιπτώσεις των προαναφερθεισών ουσιών, υπάρχουν σχετικά λίγα στοιχεία για τις πραγματικές επιπτώσεις άλλων ουσιών.

5. Ρυπανση (Πετρελαιο)

Οι πετρελαϊκοί ρύποι από το νερό που παράγεται από εγκαταστάσεις ανοικτής θάλασσας στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό αυξήθηκαν προοδευτικά με την ωρίμανση των κοιτασμάτων πετρελαίου και την αύξηση του αριθμού των εγκαταστάσεων, ιδίως στη Βόρεια Θάλασσα. Σήμερα αποτελούν τη σημαντικότερη πηγή πετρελαίου για τον τομέα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η απόρριψη πετρελαίου, ως μέρος της απόθεσης καταλοίπων μολυσμένων με ιλύ γεωτρήσεων με βάση το πετρέλαιο, σταμά