Ουσιαστικά, δύο είναι οι συνιστώσες της αναθεώρησης του κόστους του έργου για κάθε μέλος του ITER, συμπεριλαμβανομένης της Ευρατόμ (πόροι από τον προϋπολογισμό της ΕΕ, τη Γαλλία και τα μέλη της Fusion for Energy): α) η αναθεώρηση των συνεισφορών σε χρήμα κάθε μέλους στον Οργανισμό ITER για το μερίδιο του εν λόγω οργανισμού στην κατασκευή, τη συναρμολόγηση και τη λειτουργία και β) η αναθεώρηση των πόρων που απαιτούνται για την προμήθεια των συνεισφορών σε είδος που κάθε μέλος έχει δεσμευτεί να παραδώσει στο έργο, καθώς και τις διοικητικές δαπάνες για κάθε εγχώριο οργανισμό. Επιπλέον των 6,6 δισ. EUR (σε τιμές του 2008) που έχουν εγγραφεί στον προϋπολογισμό για την κατασκευή έως το 2020 σύμφωνα με την προηγούμενη βάση αναφοράς, οι πόροι που χρειάζεται η Ευρατόμ για να καταστεί δυνατή η επιτυχής ολοκλήρωση της εγκατάστασης και η έναρξη της φάσης λειτουργίας έχουν υπολογιστεί στο παρόν τμήμα με βάση: 1) τις ανάγκες σε χρήμα που υπέβαλε ο Οργανισμός ITER στο Συμβούλιο του ITER τον Νοέμβριο του 2016 και 2) τις εκτιμήσεις που υπέβαλε η Fusion for Energy στο διοικητικό συμβούλιό της τον Δεκέμβριο του 2016 (όλες οι αναφερόμενες αξίες είναι σε τιμές του 2008, εκτός εάν ρητά ορίζεται διαφορετικά, ενώ στους συνημμένους πίνακες αναφέρονται οι εκτιμήσεις τόσο σε τιμές του 2008 όσο και σε τρέχουσες τιμές), καθώς και 3) την παραδοχή της πλήρους συμμόρφωσης με τις νομικές δεσμεύσεις βάσει της συμφωνίας ITER, σύμφωνα με την οποία η συνεισφορά Ευρατόμ δεν επηρεάζεται άμεσα από το Brexit (βλ. επίσης σελίδα 3). Θεωρείται επίσης ότι η Γαλλία ως χώρα υποδοχής θα εξακολουθήσει να παρέχει το 20 % της συνεισφοράς Ευρατόμ.

Προς το παρόν, η Ελβετία είναι η μόνη χώρα μη μέλος της Ευρατόμ που συμπράττει στις δραστηριότητες της Ευρατόμ για τον ITER μέσω της Fusion for Energy. Η Ελβετία συμπράττει στις δραστηριότητες σύντηξης από το 1978, γεγονός που επιτρέπει στη χώρα αυτή να επωφελείται από συμβάσεις και επιχορηγήσεις με την Fusion for Energy και τον Οργανισμό ITER και να συμμετέχει στο ερευνητικό πρόγραμμα σύντηξης της Ευρατόμ.

Τα ανωτέρω αριθμητικά στοιχεία αντιπροσωπεύουν τη συνολική συνεισφορά της Ευρατόμ στην κατασκευή του ITER. Πλήρης εικόνα της εκτιμώμενης κατανομής των ευρωπαϊκών πόρων που είναι αναγκαίοι για το έργο ITER περιλαμβάνεται στον πίνακα 4 του εγγράφου εργασίας. Στον πίνακα αυτό φαίνεται επίσης η εκτίμηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή των μέσων διοικητικών δαπανών του έργου, των διοικητικών δαπανών της Fusion for Energy και των δαπανών για συναφείς δραστηριότητες ITER της Fusion for Energy.

Με τον συνδυασμό της συνολικής εκτιμώμενης συνεισφοράς σε χρήμα και σε είδος στον Οργανισμό ITER, η συνολική πρόσθετη συνεισφορά της Ευρατόμ (μέσω του προϋπολογισμού της Fusion for Energy) από το 2021 έως το τέλος του 2035 εκτιμάται ότι ανέρχεται πλέον σε περίπου 5,7 δισ. EUR (8,4 δισ. EUR σε τρέχουσες τιμές). Με την προσθήκη του λειτουργικού κόστους για τη διαχείριση της Fusion for Energy (έως 0,8 δισ. EUR), των λοιπών δραστηριοτήτων της Fusion for Energy, όπως η δοκιμαστική ενότητα μανδύα και η ευρύτερη θεώρηση (0,5 δισ. EUR), και των μέσων δαπανών διαχείρισης του έργου από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (0,13 δισ. EUR), οι συνολικοί πόροι της Ευρατόμ για την ίδια περίοδο εκτιμάται ότι ανέρχονται σε 7,1 δισ. EUR (10,4 δισ. EUR σε τρέχουσες τιμές). Επισημαίνεται ότι το Συμβούλιο του ITER του Νοεμβρίου 2016 ζήτησε από τον Οργανισμό ITER να υπάρξει περαιτέρω εξοικονόμηση κόστους.

Οι εκτιμώμενες ανάγκες όσον αφορά την Fusion for Energy για τη φάση κατασκευής του έργου από το 2021 έως το πρώτο πλάσμα το 2025 θα ανέλθουν επομένως σε περίπου 3,9 δισ. EUR (τιμές του 2008).

III.3 Στέρεη βάση για την επιτυχία της κατασκευής του ITER, με τη στήριξη ανεξάρτητων αξιολογήσεων και τη συνεχή δέσμευση των μελών του ITER

Οι σημαντικές πρόσφατες εξελίξεις παρέχουν μια καλή βάση για την πρόοδο και την επιτυχία του έργου ITER, αν και εξακολουθούν να υφίστανται κίνδυνοι. Η οριστική μελέτη για τα κατασκευαστικά μέρη που απαιτούνται για το πρώτο πλάσμα ανέρχεται σε ποσοστό 89 %, ενώ η αντίστοιχη μελέτη για τα κατασκευαστικά μέρη που δεν αφορούν το πρώτο πλάσμα ανέρχεται σε ποσοστό 71 %, σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργανισμού ITER. Η ωρίμανση της μελέτης παρέχει περισσότερη αξιοπιστία στο νέο χρονοδιάγραμμα και τους συναφείς εκτιμώμενους πόρους, που έχουν καταρτιστεί σε στενή συνεργασία μεταξύ των εγχώριων οργανισμών και του Οργανισμού ITER και λαμβάνουν επομένως υπόψη τις τεχνικές δυνατότητες και τους οικονομικούς περιορισμούς των μελών του ITER και των εγχώριων οργανισμών. Το νέο επίπεδο συνεργασίας μεταξύ του Οργανισμού ITER και των εγχώριων οργανισμών υποστηρίζεται από εργαλεία που δημιουργήθηκαν πρόσφατα με σκοπό την καλύτερη αντιμετώπιση των αλλαγών στη μελέτη, οι οποίες θα μπορούσαν διαφορετικά να οδηγήσουν σε καθυστερήσεις ή πρόσθετες δαπάνες.

Η θετική αξιολόγηση της προόδου που σημειώθηκε σε σχέση τόσο με τη νέα διαχείριση του ITER όσο και με το ίδιο το έργο επιβεβαιώθηκε από την ομάδα επανεξέτασης του Συμβουλίου του ITER, η οποία κατέληξε, στην έκθεσή της, στο συμπέρασμα ότι η αναθεώρηση του χρονοδιαγράμματος υπήρξε επωφελής για το έργο και διεξάχθηκε με επαγγελματικό και άρτιο τρόπο. Επιπλέον, στην αξιολόγηση της διαχείρισης του Οργανισμού ITER που πραγματοποιήθηκε το 2015 επισημαίνεται επίσης ότι καταβάλλονται αποτελεσματικές προσπάθειες για να προχωρήσει το έργο και αναγνωρίζονται, ειδικότερα, οι βελτιώσεις στη διαχείριση, μεταξύ άλλων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, καθώς και η βελτίωση της συνεργασίας και της ενοποίησης των δραστηριοτήτων μεταξύ του Οργανισμού ITER και των εγχώριων οργανισμών. Σε γενικές γραμμές, η αξιολόγηση επιβεβαίωσε ότι οι αλλαγές αυτές έχουν ως αποτέλεσμα την επιτάχυνση της προόδου του έργου.

Παράλληλα, οι αλλαγές σε ευρωπαϊκό επίπεδο εντατικοποιήθηκαν στις αρχές του 2016 με τον διορισμό ενός νέου διευθυντή της Fusion for Energy, ο οποίος διαθέτει βιομηχανική εμπειρογνωμοσύνη και ευθυγράμμισε τους στόχους της κοινής επιχείρησης με τους στόχους του Οργανισμού ITER, δίνοντας μεγάλη προσοχή στη διαχείριση των κινδύνων και στα μέτρα περιορισμού του κόστους. Συντελούνται περαιτέρω αλλαγές με σκοπό να βελτιωθεί η παράδοση της συνεισφοράς της Ευρατόμ στον ITER, με τήρηση του χρονοδιαγράμματος και του προϋπολογισμού, να εντοπιστούν οι δυνητικοί κίνδυνοι και να προσδιοριστούν μέτρα μετριασμού. Οι αλλαγές που επήλθαν στη λειτουργία και τις πρακτικές της Fusion for Energy είναι σύμφωνες με τις συστάσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ), καθώς και της Υπηρεσίας Εσωτερικού Ελέγχου (IAS) της ίδιας της Επιτροπής. Μέχρι σήμερα, η Fusion for Energy έχει ασχοληθεί με το 83 % των συστάσεων του ΕΕΣ και της IAS, που είναι πλέον ο εσωτερικός ελεγκτής της Fusion for Energy σύμφωνα με σύσταση του ΕΕΣ. Η ενοποίηση και η βελτίωση των οικονομικών επιδόσεων της Fusion for Energy επιβεβαιώθηκε στις ετήσιες διαδικασίες απαλλαγής από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με βάση την ετήσια εξέταση των λογαριασμών από το ΕΕΣ, που επιβεβαίωσε σταθερά την κανονικότητα και τη νομιμότητα των λογαριασμών της Fusion for Energy.

Τον Ιούνιο του 2016 το διοικητικό συμβούλιο της Fusion for Energy δρομολόγησε μια υψηλού επιπέδου διαδικασία αξιολόγησης του σχεδιασμού για την παράδοση των κατασκευαστικών μερών υπό την ευθύνη της Ευρατόμ και των συναφών πόρων. Τα αποτελέσματα της εν λόγω αξιολόγησης, που παρουσιάστηκαν τον Δεκέμβριο του 2016, επιβεβαίωσαν την ικανότητα της Fusion for Energy να παραδώσει τη συνεισφορά της Ευρατόμ εγκαίρως, σύμφωνα με το νέο χρονοδιάγραμμα του ITER και σε συμμόρφωση με τη σταδιακή προσέγγιση. Στην αξιολόγηση υπογραμμιζόταν επίσης η ικανότητα της κοινής επιχείρησης να παραδώσει τα κατασκευαστικά μέρη που απαιτούνται εντός των ορίων του σημερινού διαθέσιμου προϋπολογισμού έως το 2020 και των προβλέψεων κόστους που καταρτίστηκαν στη συνέχεια. Ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται προκλήσεις ως προς τη μελέτη και την κατασκευή, οι οποίες επηρεάζουν ιδιαίτερα την κρίσιμη διαδρομή και ενδέχεται να έχουν περαιτέρω αντίκτυπο στο αναθεωρημένο χρονοδιάγραμμα.

Όσον αφορά τα μέλη του ITER, μετά την ολοκλήρωση του νέου χρονοδιαγράμματος και των εκτιμώμενων συναφών πόρων, τα εν λόγω μέλη δραστηριοποιούνται επί του παρόντος για την εξασφάλιση των αναγκαίων πόρων για το έργο. Οι εγχώριες διαδικασίες έχουν κινηθεί στην Κίνα, την Κορέα, την Ιαπωνία και τη Ρωσία. Η παραδοχή στην οποία βασίζεται η διαδικασία λήψης πολιτικών αποφάσεων όλων των μελών του ITER είναι ότι η Ευρώπη θα διατηρήσει τον ηγετικό της ρόλο και θα εξακολουθήσει να υποστηρίζει το έργο ITER.

Τον Μάιο του 2016 το Υπουργείο Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών δημοσίευσε έκθεση προς το Κογκρέσο σχετικά με τον ITER, υπογραμμίζοντας τα θετικά επιτεύγματα του έργου και υποστηρίζοντας τη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων που βρίσκονται σε εξέλιξη. Στην έκθεση αναγνωρίζεται ότι ο Δεκέμβριος του 2025 αποτελεί την τεχνικώς εφικτή εγγύτερη δυνατή ημερομηνία για το πρώτο πλάσμα («εγγύτερη ημερομηνία περάτωσης»), ενώ επισημαίνεται ότι ενδέχεται ακόμη να ανακύψουν περαιτέρω κίνδυνοι απόκλισης από το χρονοδιάγραμμα. Σε μεταγενέστερη λεπτομερή επανεξέταση του έργου έως το πρώτο πλάσμα που διενεργήθηκε από το Υπουργείο Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών τον Ιανουάριο του 2017 επιβεβαιώνεται περαιτέρω ότι το χρονοδιάγραμμα του έργου έως το πρώτο πλάσμα θα πρέπει να περιλαμβάνει περιθώριο 24 μηνών για απρόβλεπτα. Εντούτοις, οι Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν να συνεχιστεί η συμμετοχή τους στο έργο, με τη διενέργεια περαιτέρω επανεξέτασης το 2019.

Ο αναπροσανατολισμός του έργου υπήρξε καθοριστικής σημασίας για να διατηρηθεί η στήριξη και η δέσμευση όλων των μελών του ITER έναντι του έργου.

IV. Παρακολούθηση και αντιμετώπιση των εγγενών κινδύνων του ITER

Ο ITER, ως πρώτο στο είδος του μεγάλης κλίμακας διεθνές έργο τεχνολογικής αιχμής από γνωστικής απόψεως είναι εκτεθειμένο σε εγγενείς κινδύνους όσον αφορά το μακροπρόθεσμο χρονοδιάγραμμα και την προβλεψιμότητα του κόστους, αλλά και ως προς τη σταθερότητα της διαχείρισης και της διακυβέρνησης.

Το νέο χρονοδιάγραμμα και οι αναθεωρημένες συναφείς εκτιμήσεις κόστους, σε συνδυασμό με τις αλλαγές που επήλθαν στη διαχείριση και τη διακυβέρνηση, προσδίδουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη ως προς την επιτυχή ολοκλήρωση της κατασκευής του ITER. Εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις, ιδίως σε σχέση με την ολοκλήρωση των κτιρίων και του δοχείου κενού, που αποτελούν και τα δύο συνεισφορές της Ευρατόμ οι οποίες βρίσκονται στην κρίσιμη διαδρομή του έργου. Η άρτια διαχείριση κινδύνου είναι, ως εκ τούτου, καίριας σημασίας για το έργο και κυρίως για την επιτυχία της νέας βάσης αναφοράς, ιδίως για την αντιμετώπιση των εναπομεινάντων κινδύνων τόσο ως προς το χρονοδιάγραμμα όσο και ως προς τους πόρους. Ειδικότερα, οι ανεξάρτητοι αξιολογητές του Οργανισμού ITER και της Fusion for Energy αναφέρουν ότι η ολοκλήρωση του πρώτου πλάσματος έως τον Δεκέμβριο του 2025 είναι η τεχνικώς εφικτή εγγύτερη δυνατή ημερομηνία και δεν περιλαμβάνει περιθώριο για απρόβλεπτα. Για να εξασφαλιστεί η αξιοπιστία του χρονοδιαγράμματος, θα πρέπει να προβλεφθεί εύλογο περιθώριο για απρόβλεπτα. Ειδικότερα, η εκτίμηση προϋπολογισμού της Fusion for Energy έως το πρώτο πλάσμα θεωρήθηκε εύλογη, με πιθανή αβεβαιότητα 10 % λόγω των συνολικών καθυστερήσεων στο έργο.

IV.1 Μέτρα για την αντιμετώπιση των κινδύνων σε επίπεδο συνολικού έργου

Η νέα διαχείριση του Οργανισμού ITER έχει υιοθετήσει αρχές διαχείρισης κινδύνου οι οποίες εφαρμόζονται σε άλλα μεγάλα τεχνικά έργα, ιδίως για την εμπρόθεσμη επίτευξη του πρώτου πλάσματος το 2025. Εφαρμόζεται πλέον ποσοτική προσέγγιση στη διαχείριση κινδύνων όσον αφορά την πιθανότητα εμφάνισης κινδύνου, τις συνέπειές του (σε μήνες και σε ευρώ) και τον καθορισμό δράσεων μετριασμού. Λαμβάνονται πλέον υπόψη όλες οι κύριες κατηγορίες κινδύνου καθώς και οι δυνητικοί κίνδυνοι. Έχει δημιουργηθεί επιτροπή διαχείρισης κινδύνων και ευκαιριών του έργου, ενώ βελτιώνεται περαιτέρω το μητρώο κινδύνων έργου, στο οποίο έχει πλέον πρόσβαση όλο το προσωπικό του Οργανισμού ITER και των εγχώριων οργανισμών. Ωστόσο, χρειάζεται να σημειωθεί μεγαλύτερη πρόοδος στο πάγωμα των διεπαφών των κατασκευαστικών μερών που αποτελεί στοιχείο καίριας σημασίας για τη μείωση των κινδύνων απόκλισης από το χρονοδιάγραμμα και αύξησης του κόστους.

Βασικό στοιχείο του συστήματος αυτού αποτελεί ο καθορισμός οροσήμων, που εισάχθηκαν για πρώτη φορά από το Συμβούλιο του ITER τον Νοέμβριο του 2015 και αναπτύχθηκαν περαιτέρω τον Ιούνιο του 2016, με σκοπό τη βελτίωση της παρακολούθησης της προόδου του έργου και της τήρησης του χρονοδιαγράμματος. Με τον τρόπο αυτό παρέχεται η δυνατότητα να εντοπίζονται νωρίτερα τυχόν αποκλίσεις στην εκτέλεση του έργου και να αντιμετωπίζονται ταχύτερα. Το Συμβούλιο του ITER αποφάσισε επίσης να διεξάγει τακτικές εμπεριστατωμένες εξαμηνιαίες επανεξετάσεις κινδύνου με επίκεντρο τα κρίσιμα σημεία του έργου, αρχής γενομένης από τη διαχείριση κινδύνου το 2017. Οι εν λόγω επανεξετάσεις είναι ένας ακόμη τρόπος εντοπισμού πιθανών κινδύνων και αντιμετώπισής τους προτού να έχουν αρνητικό αντίκτυπο.

Ταυτόχρονα, πρέπει να επέλθουν περαιτέρω βελτιώσεις στη διακυβέρνηση του Οργανισμού ITER για την αποτελεσματική εποπτεία του έργου. Εν προκειμένω, τον Νοέμβριο του 2016 το Συμβούλιο του ITER αποφάσισε να μειώσει τον αριθμό των υποεπιτροπών, να εξορθολογήσει τον ρόλο τους και να εξαλείψει τις επικαλύψεις. Το 2017 θα αναλύσει άλλες δυνατότητες απλούστευσης, με σκοπό την επικέντρωση της διακυβέρνησης στην παράδοση αποτελεσμάτων και σε ζητήματα στρατηγικής.

IV.2 Μέτρα για την αντιμετώπιση των κινδύνων ως προς την ευρωπαϊκή συμμετοχή

Παράλληλα με μια συνολική στρατηγική για να στεφθεί με επιτυχία το έργο ITER, η Ευρατόμ, τα κράτη μέλη της και η Ελβετία, ως μέλη της Fusion for Energy, πρέπει να εξακολουθήσουν να καταβάλλουν σημαντικές προσπάθειες ώστε να βελτιωθούν οι επιδόσεις της κοινής επιχείρησης.

Συντελείται αλλαγή νοοτροπίας στην Fusion for Energy. Η αλλαγή αυτή έχει ως επίκεντρο τη λογοδοσία για τις δαπάνες, την καθιέρωση συστημάτων υποβολής εκθέσεων για την καλύτερη αντιμετώπιση των κινδύνων και τον καθορισμό οροσήμων για την καλύτερη παρακολούθηση της εκτέλεσης της συνεισφοράς της Ευρατόμ. Όσον αφορά τους κινδύνους σχετικά με το κόστος, την άνοιξη του 2015 η Fusion for Energy δρομολόγησε διαδικασία ευρείας κλίμακας για την αναθεώρηση της οικείας εκτίμησης του κόστους κατά την ολοκλήρωση, με βάση πληροφορίες από επιμέρους συμβάσεις και δέσμες εργασιών. Κατόπιν αυτής της διαδικασίας, εγκρίθηκε ένα μητρώο των κινδύνων σχετικά με το κόστος. Η νέα διαχείριση της Fusion for Energy επικεντρώνεται στην ανάσχεση της αύξησης του κόστους και των καθυστερήσεων στο χρονοδιάγραμμα στους δυο πλέον κρίσιμους τομείς της συνεισφοράς της Ευρατόμ (κτίρια και δοχείο κενού), ενισχύει τον έλεγχο του έργου και επικαιροποιεί την εκτίμηση του κόστους κατά την ολοκλήρωση των μειζόνων συστημάτων σε μηνιαία βάση. Η Επιτροπή θα απαιτήσει από την Fusion for Energy να αναζητήσει περαιτέρω μέτρα περιορισμού του κόστους, συμπεριλαμβανομένης μιας συνολικής στρατηγικής για την αντιμετώπιση των δηλώσεων δαπανών από τους αναδόχους.

Με βάση τα διδάγματα που έχουν ήδη αντληθεί και τα αποτελέσματα της ενδιάμεσης επανεξέτασης της Fusion for Energy το 2017, η Επιτροπή θα εξακολουθήσει να ενισχύει την εποπτεία που ασκεί επί της κοινής επιχείρησης, γεγονός που θα αποτυπωθεί σε μια νέα διοικητική συμφωνία για την εδραίωση όχι μόνον των αλλαγών που απορρέουν από τον νέο δημοσιονομικό κανονισμό ο οποίος τέθηκε σε ισχύ το 2016, αλλά και της αποτελεσματικής υποβολής εκθέσεων και παρακολούθησης.