Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την "Ανακοίνωση της Επιτροπής: Συντονισμένη στρατηγική για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας"

(2000/C 117/07)

Στις 26 Ιουλίου 1999 και, σύμφωνα με το άρθρο 262 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, η Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει από την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να γνωμοδοτήσει για την ανωτέρω ανακοίνωση.

Το τμήμα "Απασχόλησης, κοινωνικών υποθέσεων και δικαιωμάτων του πολίτη" στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, κατήρτισε τη γνωμοδότησή του στις 8 Φεβρουαρίου 2000, με βάση την εισηγητική έκθεση της εισηγήτριας κας Cassina και του συνεισηγητή κ. Vaucoret.

Κατά την 370ή σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Μαρτίου 2000 (συνεδρίαση της 1ης Μαρτίου), η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 94 ψήφους υπέρ, 3 κατά και 4 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Ιστορικό

1.1. Εδώ και πολλά χρόνια έχει αρχίσει μια ευρύτατη συζήτηση για την κοινωνική προστασία στην ΕΕ. Η συζήτηση άρχισε όταν στα πλαίσια της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων προτάθηκαν και υιοθετήθηκαν δύο συστάσεις σχετικά με:

- "Κοινά κριτήρια στα θέματα επαρκών πόρων και παροχών στα συστήματα κοινωνικής προστασίας"(1)

- "Σύγκλιση των στόχων και των πολιτικών της κοινωνικής προστασίας"(2).

1.2. Στόχος των δύο αυτών συστάσεων ήταν η ανάπτυξη μιας ορισμένης συνοχής μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής προστασίας των κρατών μελών, επιβεβαιώνοντας ορισμένα βασικά δικαιώματα, και αυτό για δύο λόγους: να εξασφαλισθεί ο σεβασμός ελάχιστων κοινωνικών προδιαγραφών και να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο κοινωνικού κράτους στο οποίο δεν θα υφίστανται διαφορές ικανές να επιφέρουν ανισορροπίες στις δυναμικές της αγοράς. Με τις δύο αυτές διατάξεις άρχισε (αλλά προς στιγμήν τελείωσε επίσης) η κατάρτιση κοινωνικών κανόνων στα θέματα αυτά.

1.3. Το 1995 η Επιτροπή δημοσίευσε ανακοίνωση με θέμα "Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας: ένα πλαίσιο αναφοράς για μια ευρωπαϊκή συζήτηση"(3). Στόχος του εγγράφου ήταν να ενεργοποιηθεί η συζήτηση σε ένα πλαίσιο που θα χαρακτηρίζεται από τη μία πλευρά από τη διαδικασία οικονομικής και νομισματικής ενσωμάτωσης που βρίσκεται υπό εξέλιξη και από την άλλη από τη συνεχιζόμενη υψηλή ανεργία. Η δημογραφική πορεία στις χώρες της ΕΕ προτείνεται επίσης ως αναγκαίο πλαίσιο αναφοράς, έστω και αν οι σημερινές δημογραφικές τάσεις (μείωση των γεννήσεων/γήρανση του πληθυσμού) και κυρίως η προοπτική ότι η γενιά του "baby boom", που γεννήθηκε 3 δεκαετίες πριν θα φθάσει το χρόνο της συνταξιοδότησής της κατά τα επόμενα 20/30 χρόνια θα έπρεπε κανονικά να είχαν από καιρό ληφθεί υπόψη στις εν λόγω θεωρήσεις.

1.3.1. Το ειδικό βάρος των πολιτικών σύγκλισης και μακροοικονομικής και νομισματικής σταθερότητας, σε σχέση με το σύνολο των κοινωνικών, δημογραφικών και εργασιακών πολιτικών έχει καταστεί προφανές. Και κυρίως η αδιαφιλονίκητη απαίτηση να εξασφαλισθεί η ισορροπία των δημόσιων οικονομικών και να υποχρεωθούν οι κυβερνήσεις των χωρών μελών να προσαρμόσουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλειας που διαθέτουν: εάν αναλυθούν οι μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν(4) κατανοεί κανείς ότι δεν έχουν ληφθεί πάντα υπόψη τα προβλήματα αυτά στο σύνολό τους και ότι αυτό ορισμένες φορές οδήγησε σε μη συνεκτικά αποτελέσματα και σε μερικές περιπτώσεις σε δυσμενή αποτελέσματα για ορισμένους κοινωνικούς τομείς.

1.3.2. Η προσπάθεια στην οποία προβαίνει η Επιτροπή με το εν λόγω έγγραφο είναι να τονισθεί το σύνολο των παραμέτρων αναφοράς και ειδικότερα η σχέση μεταξύ της κοινωνικής ασφάλειας ως γενικότερου συστήματος εξασφάλισης και των μέτρων που προωθούνται για την απασχόληση, στην ΕΕ.

1.4. Λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά, με την ανακοίνωσή της "Εκσυγχρονισμός και βελτίωση της κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση"(5) η Επιτροπή τροφοδοτεί περαιτέρω τη συζήτηση ύστερα από τις αντιδράσεις των κρατών στο κείμενο του 1995 και δεσμεύεται να παρουσιάσει μια σειρά εμπεριστατωμένων αναλύσεων μεταξύ των οποίων: μελέτη για το κόστος και τις επιπτώσεις της κοινωνικής προστασίας, Πράσινο Βιβλίο για τα συμπληρωματικά συνταξιοδοτικά συστήματα, ανάλυση των μέτρων που αναλαμβάνονται για τη μείωση της φορολογικής πίεσης στην εργασία, μελέτη για την πρόληψη στα θέματα της υγείας, εκσυγχρονισμός των κανονισμών σχετικά με το συντονισμό των συνταξιοδοτικών καθεστώτων για τους μετανάστες. Η Επιτροπή καλεί τους κοινωνικούς εταίρους να προσφέρουν τη συμβολή τους στη συζήτηση αυτή και ζητεί από τα κράτη και τα κοινοτικά όργανα να προωθήσουν έναν μόνιμο διάλογο ως προς τις στρατηγικές εκσυγχρονισμού των συστημάτων κοινωνικής προστασίας.

1.5. Η ΟΚΕ έχει αποφανθεί για τις προτάσεις και τις ανακοινώσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω αλλά έχει επίσης αναπτύξει τους δικούς της προβληματισμούς σε ορισμένες γνωμοδοτήσεις πρωτοβουλίας. Παραπέμπουμε στην ανάγνωση των κειμένων(6).

2. "Μια συντονισμένη στρατηγική για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας"

2.1. Όπως αναφέρεται και στον τίτλο, η ανακοίνωση αποβλέπει στον προσδιορισμό του συνόλου των στόχων και των μέσων για την επίτευξη μιας συντονισμένης στρατηγικής εκσυγχρονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας ενώ ισχύει το ήδη εδραιωμένο πλαίσιο που ενσωματώνει από κοινού την τήρηση του σύμφωνου σταθερότητας και ανάπτυξης, τη δέσμευση να καταστούν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας πιο ευνοϊκά για την εργασία, την επιβεβαίωση της κοινωνικής προστασίας ως σημαντικής κοινής αξίας της ΕΕ στα πλαίσια της διεύρυνσης.

2.2. Στις 29 Νοεμβρίου 1999, το Συμβούλιο υιοθέτησε συμπεράσματα ως προς την πρόταση της Επιτροπής με μια μάλλον ασυνήθιστη προθυμία, πριν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η ίδια η ΟΚΕ μπορέσουν να αποφανθούν. Ωστόσο, η διαδικασία που μπορεί να προκύψει από αυτήν την απόφαση είναι σημαντική και πλήρης δυνατοτήτων και οι κοινωνικοί εταίροι δεν θα αδιαφορήσουν για τους τρόπους και τις μεθόδους που θα χρησιμοποιηθούν για τη διαχείρισή της. Για το λόγο αυτό η ΟΚΕ θα εκφράσει οπωσδήποτε τη γνώμη της και θα επικεντρωθεί κυρίως στις μεθοδολογικές συνέπειες που μπορούν να διασφαλίσουν ορθότητα και αποφασιστικότητα κατά την εφαρμογή της απόφασης αυτής.

2.3. Οι στόχοι που προτείνει η Επιτροπή, ως πλαίσιο αναφοράς για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας είναι:

- να γίνει αποδοτική η εργασία και να παρέχει ασφαλές εισόδημα·

- να εξασφαλισθούν οι συντάξεις και να γίνουν βιώσιμα τα συνταξιοδοτικά συστήματα·

- να προαχθεί η κοινωνική ένταξη·

- να κατοχυρωθεί το υψηλό επίπεδο ποιότητας και η βιωσιμότητα των υπηρεσιών υγείας.

Εξάλλου η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το ζήτημα της ισότητας των δύο φύλων θα πρέπει να εμπεριέχει την επιδίωξη και των τεσσάρων στόχων.

2.4. Η επιδίωξη των στόχων αυτών θα υποστηριχθεί από πιο ενισχυμένους μηχανισμούς ανταλλαγής πληροφοριών και παρακολούθησης της πορείας κάθε πολιτικής, "τα κράτη μέλη θα κληθούν να διορίσουν υπαλλήλους υψηλού επιπέδου στους οποίους θα ανατεθεί η διαχείριση της διαδικασίας". Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη να προσδιορίσουν λεπτομερώς τη στρατηγική αυτή και δεσμεύεται από την πλευρά της να εκδίδει ετήσια έκθεση για την κοινωνική προστασία.

3. Παρατηρήσεις

3.1. Η δέσμευση της Επιτροπής να προωθήσει τη συζήτηση για τα θέματα αυτά και η ιδέα να συμμετέχουν στη διαδικασία συνεννόησης όλοι οι παράγοντες που ενδιαφέρονται για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής προστασίας είναι θετικά στοιχεία. Η ΟΚΕ συμφωνεί τόσο με την ανακοίνωση της Επιτροπής όσο και με τα συμπεράσματα της 29ης Νοεμβρίου 1999 του Συμβουλίου με την επιφύλαξη των ακόλουθων παρατηρήσεων και σχολίων.

3.2. Το πλαίσιο

3.2.1. Υπενθυμίζοντας ότι η υπό εξέταση ανακοίνωση αποτελεί συνέχεια άλλων σημαντικών κειμένων - από τις Συστάσεις του Συμβουλίου του 1992 ως τις Ανακοινώσεις της Επιτροπής του 1995 και του 1997 - η ΟΚΕ τονίζει ότι οι στόχοι που τίθενται προοδευτικά πρέπει να είναι συνεπείς με όσα προηγήθηκαν και ότι κάθε εκσυγχρονισμός των συστημάτων κοινωνικής προστασίας θα πρέπει να συνεπάγεται και τη βελτίωσή τους. Οι τέσσερις στόχοι (όπως και οι ολοκληρωμένες δράσεις) που αναφέρονται στην Ανακοίνωση πρέπει να θεωρηθούν ως ένα σύνολο με την ίδια αξία, που θα πρέπει να επιδιωχθεί ταυτόχρονα. Δεδομένου ότι τα ισχυρά και υψηλής ποιότητας συστήματα κοινωνικής προστασίας αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του ευρωπαϊκού κοινωνικού και οικονομικού προτύπου ανάπτυξης, οι κοινωνικοί τους στόχοι θα πρέπει να προσεχθούν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως γίνεται και με την οικονομική βιωσιμότητά τους. Με άλλα λόγια, θα πρέπει να είναι σαφές ότι οι επενδύσεις στην υγεία, στις συνθήκες ζωής, στην καταπολέμηση της φτώχειας και του αποκλεισμού, σε δραστικά μέτρα για την ένταξη των ατόμων στην αγορά εργασίας, είναι αυτές καθαυτές παραγωγικές επενδύσεις γιατί εμπλουτίζουν την κοινωνία και τη συμμετοχή της στην ανάπτυξη. Με την έννοια αυτή θα πρέπει να ερμηνευθεί η δήλωση σύμφωνα με την οποία "η κοινωνική προστασία είναι συντελεστής παραγωγής".

Ανέκαθεν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας συνέβαλαν στην αποτελεσματικότητα του ευρωπαϊκού κοινωνικού υποδείγματος και βελτίωσαν ουσιαστικά την ανταγωνιστικότητα ολόκληρου του οικονομικού συστήματος. Για το λόγο αυτό, ο εκσυγχρονισμός και η βελτίωση αυτών των συστημάτων θα πρέπει να επιτρέψουν τη διατήρηση και την ανάπτυξη αυτής της αμοιβαίως θετικής σχέσης μεταξύ κοινωνικού υποδείγματος και οικονομικού συστήματος.

3.2.2. Η αύξηση των δυνατοτήτων εργασίας και η ευρύτερη δυνατή συμμετοχή στην αγορά εργασίας είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορεί να αντιμετωπιστεί ο εκσυγχρονισμός της κοινωνικής προστασίας που δεν περιορίζεται στη συμβατότητα των μακροοικονομικών και δημοσιονομικών μεγεθών. Η επίτευξη της ενιαίας αγοράς και η οικοδόμηση της οικονομικής και νομισματικής ένωσης έχουν δημιουργήσει αυτό που θα πρέπει να αποτελέσει το βέλτιστο σενάριο για μια βιώσιμη ανάπτυξη που αποτελεί παραγωγό απασχόλησης. Πριν από μερικούς μήνες η ΟΚΕ διαπίστωσε ότι η ανάπτυξη είναι ακόμη ανεπαρκής, οι παραγωγικές επενδύσεις παραμένουν ευρύτατα ανεπαρκείς(7) και η εσωτερική ζήτηση δεν φαίνεται ζωηρή. Προσφάτως, τα οικονομικά αποτελέσματα και προοπτικές φαίνεται μάλλον να έχουν βελτιωθεί, αλλά είναι απαραίτητο δίπλα στα διαρθρωτικά μέσα που ωθούν τη συμμετοχή στην εργασία, στην ανάπτυξη συστημάτων κοινωνικής προστασίας που προσανατολίζονται περισσότερο στη δυνατότητα απασχόλησης και στις ενεργητικές πολιτικές επανένταξης, να ληφθούν και αποφασιστικά μέτρα υποστήριξης της ανάπτυξης και των επενδύσεων που διευρύνουν την παραγωγική βάση και την απασχόληση χωρίς να πλήττουν την οικογενειακή κατανάλωση.

3.2.3. Η αναδιανεμητική λειτουργία των συστημάτων κοινωνικής προστασίας είναι ουσιαστικής σημασίας και θα πρέπει να προστατευθεί και να έχει ως στόχο την κοινωνική σύγκλιση και την υπέρβαση όλων των μορφών περιθωριοποίησης και αποκλεισμού. Μία πρόσφατη μελέτη της Eurostat(8) αποδεικνύει ότι το ποσοστό των ατόμων που βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας μειώνεται σημαντικά χάρη στις κοινωνικές μεταφορές (με εξαίρεση τις συντάξεις). Αυτή η μείωση ωστόσο δεν είναι ομοιογενής στις 15 χώρες, ούτε στο εσωτερικό των ιδίων χωρών. Για το λόγο αυτό, παρόλο που συμφωνεί κανείς με τη δήλωση της Επιτροπής σύμφωνα με την οποία η μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση των οικονομιών των χωρών μελών καθιστά επίσης την κοινωνική προστασία ένα πρόβλημα κοινού ενδιαφέροντος, στις συντονισμένες λύσεις που θα επιδιωχθούν θα χρειαστεί να ληφθεί προσεκτικά υπόψη η ουσιαστική διαφορά που αναφέρεται στην προαναφερθείσα μελέτη, πράγμα που θα πρέπει να οδηγήσει στο να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και στην εφαρμογή άλλων κοινών πολιτικών και ειδικότερα στις παρεμβάσεις των Διαρθρωτικών Ταμείων. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σημερινή οικονομική μεταβολή θα έχει αναδιανεμητικά αποτελέσματα που δεν θα είναι ενιαία και ότι νέες κατηγορίες ατόμων μπορούν να βρεθούν μπροστά σε κινδύνους (για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι με συμβάσεις καθορισμένου χρόνου, ή οι προσωρινοί εργαζόμενοι που σε ορισμένες περιόδους δεν έχουν εργασία και δεν λαμβάνουν επίδομα ανεργίας, ή οι γυναίκες, ή, ακόμη, οι ελάχιστα εξειδικευμένοι ή οι σχετικώς ηλικιωμένοι, ή, επίσης, οι μονογονικές οικογένειες, οι οικογένειες με ένα εισόδημα, ή τα μειονεκτικά άτομα). Οι προσανατολισμοί και οι αποφάσεις εκσυγχρονισμού θα πρέπει συνεπώς να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες των εθνικών και περιφερειακών συνθηκών, αλλά κυρίως θα πρέπει να βασίζονται σε σαφείς προβλέψεις όσον αφορά τις κοινωνικές επιπτώσεις που θα προκύψουν λόγω των εξελίξεων της οικονομίας να δίδουν μεγαλύτερη προτεραιότητα πάντα στην υποστήριξη και προώθηση των πιο ευέλικτων κατηγοριών.

3.2.4. Στις κατευθυντήριες οδηγίες 1999 για την απασχόληση, το Συμβούλιο επιμένει στην αναγκαιότητα ελάφρυνσης των επιβαρύνσεων σχετικά με την πρόσληψη νέων και την ενθάρρυνση των ηλικιωμένων εργαζομένων να παραμένουν για μεγαλύτερο διάστημα στον ενεργό πληθυσμό προκειμένου να συμβάλουν και να διασφαλίσουν τη βιωσιμότητα των συστημάτων κοινωνικής προστασίας. Η προσέγγιση αυτή, σε γενικές γραμμές γίνεται δεκτή. Η διατήρηση των ηλικιωμένων εργαζόμενων στην ενεργό ζωή μπορεί να συμβιβαστεί με την πρόσληψη νέων, καθώς και με την δυνατότητα να βρίσκουν οι νέοι απασχόληση, εφόσον γίνεται ταυτόχρονα με την προώθηση της ποιότητας και της παραγωγικότητας της εργασίας και για τις δύο κατηγορίες ατόμων. Η ΟΚΕ σημειώνει ότι, σε διάφορες χώρες, υπάρχουν συλλογικές συμβάσεις ή νομοθετικές διατάξεις που καθορίζουν τους όρους για τη χορήγηση πρόωρης συνταξιοδότησης. Πέρα από τις διατάξεις αυτές, η προσφυγή στην πρόωρη συνταξιοδότηση φαίνεται να αποτελεί ορισμένες φορές καταχρηστική πρακτική, ή οπωσδήποτε αρνητική, ειδικά στην περίπτωση που υιοθετείται από επιχειρήσεις ή τομείς που δεν αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες, αλλά, επιδιώκουν τον εξορθολογισμό της παραγωγής τους ή προβαίνουν σε συγχωνεύσεις, ή ακόμη, επιθυμούν απλά να βελτιώσουν τα οικονομικά τους (η κατάχρηση της πρακτικής της πρόωρης συνταξιοδότησης δεν είναι λιγότερο επιζήμια εάν συμφωνείται μεταξύ των μερών στο εσωτερικό της επιχείρησης). Τόσο για κοινωνικούς λόγους, όσο και για οικονομικούς, αντί για τις πρόωρες συνταξιοδοτήσεις πρέπει να αναπτυχθούν πολιτικές ευέλικτης συνταξιοδότησης και να διευκολυνθούν με τη συνεχή δια βίου κατάρτιση τόσο η απόκτηση νέων προσόντων όσο και ο προσδιορισμός νέων μορφών δραστηριοτήτων. Οι εργαζόμενοι που έχουν επί μεγάλο διάστημα ασκήσει ιδιαίτερα εξουθενωτικές εργασίες πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ειδικής προσοχής.

3.2.5. Η αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης αποτελεί ένα μέτρο που έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζεται σε πολλά κράτη μέλη, όμως δεν μπορεί να αποτελέσει μια τάση που θα αναπτύσσεται επ' άπειρον. Στην ανακοίνωση του 1997 ένα διάγραμμα παρουσίαζε τις αυξήσεις της παραγωγικότητας της εργασίας που είναι αναγκαίες για να διατηρηθεί η χρηματοδοτική βιωσιμότητα των δημόσιων συστημάτων κοινωνικής προστασίας τις επόμενες δεκαετίες, βάσει της σημερινής διάρθρωσης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας (χωρίς τις εξελίξεις που ενδέχεται να καθιερωθούν τα επόμενα χρόνια), λαμβάνοντας όμως υπόψη τη γήρανση του πληθυσμού: από αυτό προέκυπτε ότι η ετήσια παραγωγικότητα του συντελεστή εργασίας θα πρέπει να περάσει από το σημερινό 0,2 (περίπου) σε κάτι παραπάνω από 0,7 το 2025. Μια πρόοδος του τύπου αυτού είναι δυνατή, εάν υπάρξει επαρκής (και ταυτόχρονη) φροντίδα για την έρευνα, την τεχνολογική ανάπτυξη και την ισόβια επιμόρφωση. Αυτό προϋποθέτει συνεχή συνεννόηση μεταξύ των κοινωνικών εταίρων προκειμένου να αποδεσμευθούν και να διασφαλισθούν στο χρόνο οι πόροι για τις επενδύσεις αυτές.

3.2.6. Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας και η χρηματοδότησή τους διαφέρουν κατά πολύ από χώρα σε χώρα. Στις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση (γραμμή 14) η Επιτροπή ζητά να ορισθούν στόχοι για την προοδευτική μείωση της φορολογικής πιέσεως επί της εργασίας και επί των μη μισθολογικών δαπανών της εργασίας χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών και η οικονομική ισορροπία των καθεστώτων κοινωνικής προστασίας. Δεν είναι δυνατόν να εξευρεθεί στο άμεσο μέλλον λύση αποδεκτή από όλους που να λαμβάνει υπόψη αυτή την κατευθυντήρια γραμμή. Η προσφυγή στη γενική φορολογία προκειμένου να αντισταθμιστεί η μείωση της φορολογικής πιέσεως επί της εργασίας (και, ειδικότερα, επί της ανειδίκευτης εργασίας) προσκρούει στην έλλειψη φορολογικής εναρμόνισης μεταξύ των κρατών μελών, τα συστήματα των οποίων τείνουν να επιβάλλουν μικρότερους φόρους κυρίως στους άλλους παράγοντες εκτός της εργασίας με στόχο τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας και της ικανότητας για την προσέλκυση επενδύσεων εκ του ιδίου συστήματος - χώρας. Εξάλλου, δημογραφικοί, οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο κατά την επίτευξη μακροπρόθεσμων οικονομικών ισορροπιών στα συστήματα κοινωνικής προστασίας. Κάθε κράτος μέλος θα πρέπει συνεπώς να επιδιώξει προς το παρόν το δικό του σημείο εξισορρόπησης οικοδομώντας την ομοφωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων παραγόντων, και λαμβάνοντας υπόψη συνεχώς την απαίτηση της προστασίας των ασθενέστερων.

3.2.7. Αντιστοίχως, σε ό,τι αφορά τις υγειονομικές δαπάνες και την απαίτηση για την εξασφάλιση παροχών υψηλής ποιότητας, τα κράτη μέλη οφείλουν να συνεχίσουν να διασφαλίζουν σε όλους τους πολίτες την πρόσβαση στις παροχές αυτές, παράλληλα όμως πρέπει να εξετάζουν το πώς θα προσφέρουν σε όλους τους κοινωνικούς φορείς, κατάλληλες ευκαιρίες για την πρόσβαση σε θεραπείες που ανταποκρίνονται στις ειδικές απαιτήσεις τους. Εντός των ορίων αυτών, η ανάπτυξη μέσων αλληλοβοήθειας και η γενικότερη προσφορά προληπτικών μέσων μπορούν να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο σε όλα τα κράτη μέλη.

3.2.8. Στην υπό εξέταση ανακοίνωση είναι μάλλον συνοπτική η ανάλυση της σχέσης μεταξύ της συντονισμένης στρατηγικής εκσυγχρονισμού της κοινωνικής προστασίας και της διεύρυνσης: είναι απαραίτητο να διαβιβάσει ταχέως η Επιτροπή την υπό κατάρτιση εμπεριστατωμένη μελέτη για την πραγματικότητα και τις τάσεις της κοινωνικής προστασίας στις υποψήφιες χώρες. Το να θεωρείται απλώς ότι οι χώρες αυτές θα πρέπει να επιχειρήσουν να προσδιορίσουν συστήματα κοινωνικής προστασίας αποτελεσματικά και βιώσιμα "μοιάζει να είναι υπερβολικά επιπόλαιο". Θα πρέπει αντιθέτως να ορισθούν τα κριτήρια σύγκλισης με τις υποψήφιες χώρες κατά τρόπο θεμελιωμένο και σαφή και στο εσωτερικό της συντονισμένης στρατηγικής (που θα πρέπει να περιλαμβάνει τη συνδρομή των κοινωνικών εταίρων και στις υποψήφιες χώρες) να θεσπισθεί ότι οι ενισχύσεις για την ένταξη θα κατευθυνθούν επίσης προς τη δημιουργία συνθηκών για την ανάπτυξη και την ενίσχυση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας των μελλοντικών μελών: αυτό φαίνεται απαραίτητο για πολλούς λόγους και μάλιστα λόγω της ανάγκης να αντιμετωπισθεί η έξαρση της ανεργίας των γυναικών, των νέων και των στελεχών με υψηλή εξειδίκευση, που πρωτοεμφανίζεται σε κράτη που μέχρι δέκα χρόνια πριν, χαρακτηρίζοντο από υψηλή συμμετοχή αυτών των κατηγοριών στην αγορά εργασίας (υψηλότερη μάλιστα από εκείνη που σημειωνόταν στις χώρες της ΕΕ με τις καλύτερες επιδόσεις στον τομέα αυτό). Η προώθηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου στις υποψήφιες χώρες, θα λάβει χώρα και μέσω της ιδιαίτερης και διαφορετικής εντάσεως προσοχής που θα δοθεί στις δυσκολίες αυτές που χαρακτηρίζουν τον κοινωνικό ιστό αυτών των χωρών, λαμβάνοντας ωστόσο υπόψη ότι τα ζητήματα σχετικά με τη διάρθρωση και τη χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας δεν αποτελούν τμήμα των κοινοτικών κεκτημένων. Η πρόταση σύνδεσης των υποψήφιων χωρών στη συντονισμένη στρατηγική είναι θετική και γενικότερα αποδεκτή, αλλά θα πρέπει να εφαρμοστεί σύντομα, διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος οι διαπραγματεύσεις ένταξης, λόγω της κυριαρχίας ανησυχιών οικονομικού και νομισματικού χαρακτήρα στην πορεία προσαρμογής των "κεκτημένων", να οδηγήσουν σε περαιτέρω ανισότητες και δυσκολίες τα συστήματα κοινωνικού κράτους των υποψήφιων χωρών.

3.2.9. Η δημογραφική κατάσταση στην ΕΕ και οι τάσεις της αποτελούν εδώ και πολλά χρόνια αντικείμενο εκτενών εκθέσεων της Επιτροπής. Η ΟΚΕ εξετάζει στην ενημερωτική έκθεση, αυτό το σημαντικό ζήτημα το οποίο για το λόγο αυτό θα θιγεί εδώ με συντομία, και μόνο σε ό,τι αφορά το θέμα της κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, στην υπό εξέταση ανακοίνωση της Επιτροπής, η δημογραφική ανάλυση φαίνεται να έχει ως κύριο στόχο να υπογραμμιστεί η απαίτηση για τη διασφάλιση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας των δημόσιων συστημάτων κοινωνικού κράτους. Αυτό το τεράστιο και πολύπλοκο θέμα απαιτεί συζήτηση σε βάθος της οποίας τα συμπεράσματα δεν είναι δυνατόν να προεξοφληθούν σήμερα. Εντούτοις, φαίνεται ότι το πρόβλημα βρίσκεται στην αρνητική τάση της δημογραφικής ανάπτυξης στα περισσότερα κράτη μέλη, η οποία, μελλοντικώς, θα προκαλέσει τη μείωση του ευρωπαϊκού πληθυσμού.

3.2.9.1. Η σημερινή τάση μείωσης των γεννήσεων, εκτός του ότι οφείλεται, σε πολλές περιπτώσεις, σε ελεύθερη επιλογή να περιορισθεί ο αριθμός των τέκνων, μπορεί επίσης να αποδοθεί σε μία σειρά προβλημάτων που συνδέονται με τη λειτουργία και τις παροχές της κοινωνικής προστασίας, προβλήματα που παρουσιάζονται με διαφορετικό τρόπο σε κάθε χώρα, αλλά τα οποία είναι κοινά σε πολλά κράτη μέλη. Οι λόγοι που συμβάλλουν στη μείωση της βουλήσεως προς τεκνοποίηση και ανατροφή τέκνων - για να αναφέρουμε ορισμένους μόνο - σχετίζονται με τα υψηλά επίπεδα ανεργίας, την απουσία ή την ανεπάρκεια κατάλληλης οικογενειακής πολιτικής, που να παρέχει υψηλού επιπέδου υποδομές για τη φροντίδα των παιδιών, την ασφάλεια του εισοδήματος και την ασφάλεια της απασχόλησης όταν οι γονείς λαμβάνουν άδεια για τη φροντίδα των παιδιών και άλλα μέσα για το συμβιβασμό του οικογενειακού και εργασιακού βίου, την περιορισμένη ικανότητα να γίνουν αντιληπτές οι μεταβολές που επήλθαν στη διάρθρωση των οικογενειών και να ενσωματωθεί η επικρατούσα τάση στις εθνικές πολιτικές, τις αβεβαιότητες που προκύπτουν από μια σειρά ταχύτατων κοινωνικών μεταβολών ως προς την παραγωγή και τη συμπεριφορά έναντι των οποίων ο ευρωπαϊκός πληθυσμός δεν έχει προσαρμοστεί ακόμη τελείως.

3.2.9.2. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι, μετά από μερικές δεκαετίες, η ΕΕ μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με το πρόβλημα της ανεπάρκειας του εργατικού δυναμικού και να αναγκασθεί, συνεπώς, να εισαγάγει εργατικό δυναμικό από τρίτες χώρες, πράγμα που θα διευκολύνει τη χρηματοδότηση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας χάρη στις εισφορές αυτών των εργαζομένων. Και αυτή η υπόθεση επιβάλλει να γίνουν, ήδη από τώρα, οι κατάλληλες αναλύσεις, χωρίς παραδρομές προς την αφηρημένη συζήτηση, κατά πόσο δηλαδή οι μεταναστεύσεις μπορούν ή πρέπει να μεταβάλουν τη σημερινή όψη της ΕΕ. Αντίθετα, στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού των συστημάτων ευημερίας θα ήταν σκόπιμο να εξεταστούν οι τρόποι που θα καταστήσουν τα σημερινά συστήματα κοινωνικής προστασίας πιο ανοικτά και κατάλληλα να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που θα τεθούν κατά την υποδοχή και ενσωμάτωση των μελλοντικών μεταναστών.

3.3. Τα μέσα

3.3.1. Η Επιτροπή παραθέτει ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του Μαρτίου 1999 στο οποίο εζητείτο "η εκκίνηση διαδικασίας εκούσιας προσέγγισης των στόχων και των πολιτικών στον τομέα της κοινωνικής προστασίας κατά το πρότυπο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση". Η επίτευξη μιας κοινής πολιτικής οπτικής σχετικά με την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη, όπως το επιθυμεί η Επιτροπή δεν είναι καθόλου ασήμαντος στόχος και η υλοποίησή της συνεπάγεται σύνθετες ενέργειες που εμπλέκουν το σύνολο της κοινωνίας. Για το λόγο αυτό, τα μέσα που πρέπει να αποκτήσει κανείς θα πρέπει να είναι αποτελεσματικά και να διασφαλίζουν ότι η διαδικασία θα είναι πραγματικά δημοκρατική, δηλαδή συμμετοχική.

3.3.2. Ο εκσυγχρονισμός των διαφόρων συστημάτων κοινωνικής προστασίας εμπίπτει πρωτογενώς στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Δεν συζητείται, καν, το ότι η στρατηγική εκσυγχρονισμού της κοινωνικής προστασίας μπορεί να στηριχθεί σε δεσμευτικές νομοθετικές παρεμβάσεις με τις οποίες δεν θα συμφωνούν πλήρως τα κράτη μέλη και κυρίως οι κοινωνικοί εταίροι: οι κοινωνικοί εταίροι, πράγματι, πρέπει να υποστηρίξουν εκ του σύνεγγυς τη στρατηγική εκσυγχρονισμού τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Μολονότι δεν αμφισβητεί την ενδεχόμενη εξέλιξη της συμφωνημένης διαδικασίας εκσυγχρονισμού προς την κατεύθυνση ορισμένων χαρακτηριστικών της διαδικασίας του Λουξεμβούργου, η ΟΚΕ κρίνει ότι ο ορισμός ποσοτικών στόχων είναι πρόωρος και επιμένει στην αναγκαιότητα να δοθούν στέρεες ποιοτικές και μεθοδολογικές βάσεις στη στρατηγική του εκσυγχρονισμού, με τη δημιουργία όλων των συνθηκών μιας ισχυρής και ορθά θεμελιωμένης ομοφωνίας μεταξύ όλων των κοινωνικών και θεσμικών παραγόντων σε κάθε επίπεδο.

3.3.3. Τα σημερινά συστήματα κοινωνικού κράτους έχουν προκύψει μέσω συμφωνιών μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και των κρατών οι οποίες προκάλεσαν πάντοτε δύσκολες περιόδους συλλογικών διαπραγματεύσεων και συχνά αγώνων. Ο εκσυγχρονισμός των συστημάτων αυτών, στα πλαίσια μιας συντονισμένης στρατηγικής, δεν μπορεί να διαχωριστεί από μια ισχυρή και υπεύθυνη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων παραγόντων. Είναι αλήθεια ότι η Επιτροπή καλεί τους κοινωνικούς εταίρους να συμμετέχουν στη διαδικασία αυτή μέσω της επιτροπής κοινωνικού διαλόγου, αλλά θα πρέπει να διευκρινίσει καλύτερα ποιοι θα είναι οι ρόλοι του καθένα και ποιές οι αρμοδιότητές του: ειδικότερα ο ευρωπαϊκός κοινωνικός διάλογος θα πρέπει να είναι σε θέση να αναλύσει και αξιολογήσει σε βάθος όσα συμβαίνουν σε πολλά κράτη μέλη που έχουν προωθήσει μία διαδικασία προσαρμογής των συστημάτων κοινωνικής προστασίας που διαθέτουν μέσω διαπραγματεύσεων μεταξύ των ενδιαφερόμενων φορέων. Επιπλέον, πρέπει να προσδιοριστεί ποια θα είναι η σχέση μεταξύ των συζητήσεων που γίνονται στα πλαίσια του ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου και της Ομάδας εθνικών εμπειρογνωμόνων. Αν "η ανταλλαγή εμπειριών, η αμοιβαία συνεννόηση και η αξιολόγηση των πολιτικών διαδικασιών εν εξελίξει ..." για τις οποίες κάνει λόγο η Επιτροπή κατά ειδική αναφορά στη συζήτηση του συνόλου των φορέων παραμένουν ωστόσο περιορισμένες μεταξύ των κυβερνήσεων (ή χειρότερα μεταξύ "υπαλλήλων υψηλού επιπέδου" που θα πρέπει να "διαχειριστούν" τη διαδικασία).

3.3.3.1. Η ΟΚΕ επιμένει ότι είναι απαραίτητο να συνδεθεί η διαδικασία του σύντονου εκσυγχρονισμού των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, όχι μόνο με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, αλλά και με σίγουρα και συστηματικά στοιχεία και εκφράζει την εκτίμησή της για την πρόθεση της Επιτροπής να βελτιώσει περαιτέρω(9) και να δημοσιεύει ετησίως την έκθεση για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη. Αποδίδει σημασία στο γεγονός να αποτελεί η έκθεση της Επιτροπής τη βάση για τις συζητήσεις της ομάδας των εμπειρογνωμόνων. Η ΟΚΕ θα μπορούσε να συμμετάσχει στην προκαταρκτική φάση και η έκθεση, μετά τη δημοσίευσή της, θα πρέπει να αποτελεί αντικείμενο μιας αίτησης γνωμοδότησης (διαδικασία η οποία, θα πρέπει προφανώς να περιλαμβάνει και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Επιτροπή των Περιφερειών). Άλλωστε, το ΕΚ, η ΟΚΕ και η ΕΤΠ θα μπορούσαν να συμμετέχουν ως παρατηρητές στις συνεδριάσεις της ομάδας των εθνικών εμπειρογνωμόνων.

3.3.4. Η ΟΚΕ συμφωνεί με την αναφορά στη συνεργασία με το ΕΚ, την ΟΚΕ και την ΕΤΠ και όπως έχει ήδη σημειωθεί, με τις υποψήφιες χώρες και δηλώνει ότι είναι διαθέσιμη να προσφέρει την υποστήριξή της κυρίως στην πολύ επιθυμητή περίπτωση που θα προωθηθούν γρήγορα διαδικασίες "benchmarking" (συγκριτικής ανάλυσης των επιδόσεων) που θα αποσκοπούν στον εμπλουτισμό της σύγκρισης μεταξύ των καταστάσεων στις χώρες μέλη και στην επισήμανση των καλύτερων πρακτικών. Η ΟΚΕ επιμένει στο γεγονός ότι η εμπεριστατωμένη εξέταση των δυναμικών και των εθνικών εμπειριών υπό εξέλιξη πρέπει να έχει συνεχή χαρακτήρα και να θεμελιώνεται σε συγκεκριμένες εμπειρίες· δηλώνει για το λόγο αυτό ότι είναι πρόθυμη να συμβάλει με όλα της τα μέσα στην υλοποίηση μιας διαδικασίας "benchmarking" από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Βρυξέλλες, 1η Μαρτίου 2000.

Η Πρόεδρος

της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Beatrice Rangoni Machiavelli

(1) ΕΕ L 245 της 26.8.1992, σ. 46-48.

(2) ΕΕ L 245 της 26.8.1991, σ. 49-52.

(3) COM(95) 466 τελικό.

(4) Βλέπε Έκθεση MISSOC 1996 και 1998.

(5) COM(97) 102 τελικό.

(6) Γνωμοδότηση της ΟΚΕ "Εκσυγχρονισμός και βελτίωση της κοινωνικής προστασίας", ΕΕ C 73 της 9.3.1998· Γνωμοδότηση της ΟΚΕ "Το μέλλον της κοινωνικής προστασίας", ΕΕ C 66 της 3.3.1997.

(7) Βλέπε "Η μακροοικονομική διάσταση της πολιτικής για την απασχόληση", EE C 368 της 20.12.1999, σ. 36.

(8) "Οι κοινωνικές μεταφορές και οι αναδιανεμητικές τους επιπτώσεις στην ΕΕ", υπό την επιμέλεια του Eric Marlier, στο "Population et conditions sociales", Αύγουστος 1999.

(9) Υπενθυμίζεται ότι η έκθεση για την κοινωνική προστασία στην Ευρώπη δημοσιεύεται σήμερα ανά διετία σε συνεργασία με τη στατιστική υπηρεσία και με την ομάδα των εθνικών διευθυντών της κοινωνικής προστασίας στα κράτη μέλη και ότι αποτελεί περιεκτική περίληψη των τάσεων η οποία συνοδεύεται και από ενδείξεις για τα μέτρα που θα ήταν σκόπιμο να ληφθούν.