Γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την «Πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου για τη δεύτερη τροποποίηση της οδηγίας 90/394/ΕΟΚ σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες κατά την εργασία» () (98/C 284/17)

Στις 25 Μαΐου 1998 και σύμφωνα με το άρθρο 198 της Συνθήκης ΕΚ, το Συμβούλιο αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής σχετικά με την ανωτέρω πρόταση.

Το τμήμα κοινωνικών, οικογενειακών, εκπαιδευτικών και πολιτισμικών θεμάτων, στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών επεξεργάσθηκε τη γνωμοδότησή του στις 18 Ιουνίου 1998 με βάση εισηγητική έκθεση του κ. Fuchs.

Κατά την 356η σύνοδο ολομέλειας της 1ης και 2ας Ιουλίου 1998 (συνεδρίαση της 2ας Ιουλίου), η ΟΚΕ υιοθέτησε με 72 ψήφους υπέρ, 20 κατά και 5 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή

1.1. Το 1997, σε σχέση με την έγκριση της «Οδηγίας για την πρώτη τροποποίηση της οδηγίας 90/394/ΕΟΚ (2) σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες κατά την εργασία

(2) ΕΕ L 196 της 26.7.1990.» (), το Συμβούλιο κάλεσε την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για περαιτέρω τροποποίηση της υφιστάμενης οδηγίας 90/394/ΕΟΚ, κυρίως για τους ακόλουθους τρεις λόγους:

- για να προβλεφθούν κατάλληλα πρότυπα με σκοπό την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους από μεταλλαξιογόνες ουσίες, οι οποίες δεν καλύπτονται ακόμη από την οδηγία 7

- για να εξετασθεί το θέμα της καρκινογόνου δράσης της σκόνης ξύλου, με σκοπό να συμπεριληφθεί στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας, καθώς και να διευκρινισθεί ο τρόπος με τον οποίο θα εφαρμοσθούν οι διατάξεις της οδηγίας 90/394/ΕΟΚ στις σκόνες ξύλου 7

- για να συμπεριληφθούν, στη συγκεκριμένη οδηγία, οι υφιστάμενες οδηγίες που αφορούν τους καρκινογόνους παράγοντες στο χώρο εργασίας (ιδίως δε το μονομερές βινυλοχλωρίδιο και τον αμίαντο).

1.2. Η πρόταση που υποβάλλεται τώρα αποτελεί, σε γενικές γραμμές, την απάντηση της Επιτροπής στο αίτημα του Συμβουλίου. Ωστόσο, τονίζεται ότι όσον αφορά τον αμίαντο, εξακολουθεί να ισχύει η οδηγία που ήδη υφίσταται στον τομέα, η οποία αυτή τη στιγμή ευρίσκεται στο στάδιο της επανεξέτασης.

1.3. Για θέματα αρχής που αφορούν την οδηγία 90/394/ΕΟΚ, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ήδη άποψη, στις 31 Ιανουαρίου 1996 (), κατά την υποβολή της οδηγίας για την πρώτη τροποποίηση της βασικής οδηγίας. Η ΟΚΕ παραπέμπει σε αυτές τις δηλώσεις αρχής. Στη σχετική γνωμοδότηση, η ΟΚΕ διαπίστωνε ότι ο κίνδυνος της προσβολής από καρκίνο είναι μόνο μία από τις πιθανές επιπτώσεις της δράσης χημικών ουσιών. Τόνιζε ότι υπάρχουν και άλλοι, εξίσου σοβαροί κίνδυνοι, όπως π.χ. η μετάλλαξη του γενετικού υλικού. Τέλος, υπενθύμιζε ότι, στο μέλλον, η Κοινότητα θα πρέπει να αναλάβει δράση σχετικά. Η ΟΚΕ διαπιστώνει τώρα με ικανοποίηση ότι ελήφθησαν τα κατάλληλα μέτρα, προκειμένου να συμπεριληφθούν και οι μεταλλαξιογόνες ουσίες στην οδηγία.

1.4. Η προταθείσα οδηγία για την τροποποίηση της γενικής οδηγίας αποτελεί συνολικά ένα περαιτέρω και εύλογο βήμα προς την εφαρμογή των αρχών που περιλαμβάνονται στην τελευταία, με σκοπό να βελτιωθεί η προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε καρκινογόνες ουσίες στο χώρο εργασίας.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1. Σε γενικές γραμμές, η ΟΚΕ θεωρεί την πρόταση της Επιτροπής για τη δεύτερη τροποποίηση της οδηγίας σχετικά με τους καρκινογόνους παράγοντες ως ένα σημαντικό βήμα σε σχέση με την προστασία των εργαζομένων και τη βελτίωση των σχετικών νομικών διατάξεων.

2.2. Μεταλλαξιογόνοι παράγοντες

2.2.1. Η ΟΚΕ λαμβάνει υπό σημείωση το γεγονός ότι η δήλωση της Επιστημονικής Επιτροπής για τα Όρια Επαγγελματικής Έκθεσης αποτελεί τη βάση για την οδηγία που περιλαμβάνει την προτεινόμενη τροποποίηση. Σύμφωνα με τη σχετική δήλωση, για λόγους διαχείρισης του κινδύνου στο χώρο εργασίας, οι μεταλλαξιογόνοι παράγοντες γεννητικών κυττάρων και οι γονοτοξικοί καρκινογόνοι παράγοντες χρειάζεται να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο.

2.2.2. Η ΟΚΕ υπενθυμίζει ότι οι μεταλλαξιογόνες ουσίες ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες, δυνάμει της οδηγίας 67/548/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί προσεγγίσεως των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων που αφορούν στην ταξινόμηση, συσκευασία και επισήμανση των επικίνδυνων ουσιών (). Η ΟΚΕ βεβαιώνει ότι, όσον αφορά την προταθείσα τροποποίηση, μόνο οι κατηγορίες 1 και 2 παρουσιάζουν ενδιαφέρον. Αυτές επισημαίνονται με προειδοποιητική φράση R46 - Μπορεί να προκαλέσει κληρονομικές γενετικές βλάβες.

2.2.3. Η ΟΚΕ τονίζει ότι η κατηγορία 1 αφορά ουσίες, των οποίων η άμεση μεταλλαξιογόνος δράση στον άνθρωπο έχει αποδειχθεί. Αντιλαμβάνεται ότι η δράση αυτή είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχθεί στην πράξη. Για το λόγο αυτό, οι ουσίες που ανήκουν στην κατηγορία 2 προσλαμβάνουν πρωταρχική σημασία από πρακτικής πλευράς. Πρόκειται για ουσίες, των οποίων η μεταλλαξιογόνος δράση είναι δυνατό να αποδειχθεί, βάσει «κατάλληλων μελετών σε ζώα» και «άλλων σχετικών πληροφοριών». Στην παρούσα πρόταση οδηγίας ορθώς αναφέρεται ότι επικρατεί μία γενική συναίνεση, σύμφωνα με την οποία, οι μεταλλαξιογόνοι παράγοντες αυτού του είδους πρέπει, για προληπτικούς λόγους, να θεωρούνται ως καρκινογόνοι, για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας.

2.3. Σκόνες ξύλου

2.3.1. Η ΟΚΕ σημειώνει ότι, τη βάση για την εξέταση των σκονών ξύλου στην παρούσα πρόταση οδηγίας, αποτελεί η δήλωση της Επιστημονικής Επιτροπής για τα όρια Επαγγελματικής Έκθεσης. Η ΟΚΕ λαμβάνει ακόμη υπό σημείωση το γεγονός ότι, μέχρι σήμερα, μόνο οι σκόνες της δρυός και της οξιάς έχει αποδειχθεί ότι είναι καρκινογόνες και μπορούν ιδίως να προκαλέσουν στον άνθρωπο αδενοκαρκίνωμα της μύτης ή των βλεννογόνων της μύτης. Η ΟΚΕ λαμβάνει επίσης υπόψη το γεγονός ότι για άλλους τύπους ξύλου οι ενδείξεις είναι λιγότερο κατηγορηματικές.

2.3.2. Επομένως, η ΟΚΕ θεωρεί ότι υπάρχει άμεση ανάγκη για ανάληψη δράσης με σκοπό την προστασία των εργαζομένων από την έκθεση σε σκόνες από ξύλο δρυός και οξιάς και, για το λόγο αυτό, κρίνει την πρόταση της Επιτροπής σκόπιμη.

2.3.3. Από την άλλη πλευρά, η Επιστημονική Επιτροπή για τα Όρια Επαγγελματικής Έκθεσης έχει τονίσει ότι υπάρχουν βέβαιες υποψίες όσον αφορά τον καρκινογόνο χαρακτήρα άλλων τύπων ξύλου. Ενόψει αυτών των δεδομένων, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή συμφωνεί με την επέκταση του πεδίου εφαρμογής της παρούσας πρότασης οδηγίας μόνο στη σκόνη της δρυός και της οξιάς, αλλά με επιφύλαξη. Πράγματι, τούτο αποτελεί ένα πρώτο βήμα μόνο. Κατά συνέπεια, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εμμένει στην εξασφάλιση, στο εγγύς μέλλον, της προστασίας από την επαγγελματική έκθεση και σε σκόνες άλλων τύπων ξύλου.

Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αντιλαμβάνεται ότι η επιδημιολογική απόδειξη της καρκινογόνου δράσης ποικίλων τύπων ξύλων, που θεωρούνται ως «ύποπτα», είναι εξαιρετικά δύσκολη έως και αδύνατη. Ωστόσο, τονίζει ότι η λήψη προληπτικών μέτρων δεν αρκεί για να επιτρέψει στους υπεύθυνους παράγοντες να επαναπαυτούν έως την ολοκλήρωση αξιόπιστων, επιστημονικών μελετών όλων των τύπων ξύλου, των οποίων τα πορίσματα θα είναι σαφώς θετικά.

2.3.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υποθέτει ότι, μετά από τη θέση σε εφαρμογή ενιαίων οριακών τιμών για την έκθεση σε σκόνες της δρυός και της οξιάς, θα αποκτηθούν εμπειρίες σε σχέση με αντίστοιχα μέτρα για την προστασία κατά την εργασία, στον τομέα της επεξεργασίας ξύλου. Η γνωστοποίηση σχετικών εμπειριών εκ μέρους των κρατών μελών θα επιτρέψει να εξετασθεί η τεχνική σκοπιμότητα μιας επέκτασης των διατάξεων για την προστασία στο χώρο εργασίας σε όλους τους τύπους ξύλου, για τους οποίους υφίστανται υποψίες ως προς την καρκινογόνο δράση τους.

2.3.5. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή διαπιστώνει ότι στα κράτη μέλη τηρούνται σήμερα διαφορετικά όρια όσον αφορά την έκθεση στη σκόνη της δρυός και της οξιάς 7 τούτο ισχύει εν μέρει και για τη σκόνη ξύλου γενικά. Τα διάφορα εθνικά όρια κυμαίνονται μεταξύ 2 και 10 mg/m3. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή θεωρεί ως έναν ικανοποιητικό συμβιβασμό την πρόβλεψη, στην οδηγία, μιας οριακής αξίας ύψους 5 mg/m3 σε σχέση με την επαγγελματική έκθεση, στο μέτρο που η αξία αυτή θα επανεξετασθεί μετά από 5 χρόνια, βάσει νέων επιστημονικών δεδομένων.

2.3.5.1. Η ΟΚΕ τονίζει ότι χρειάζεται να αναζητηθούν τυποποιημένες μέθοδοι για τη μέτρηση και την εκτίμηση της συγκέντρωσης σκονών ξύλου στον αέρα, στο χώρο εργασίας.

2.3.6. Παροτρύνει την Επιτροπή να θεσπίσει αντίστοιχες οριακές αξίες και στους τομείς αυτούς, βάσει μιας κατάλληλης νομικής διαδικασίας ή της εκπόνησης μιας ιδιαίτερης οδηγίας. Αν και η ΟΚΕ αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι οι σκόνες ξύλων άλλων ειδών, πλην της δρυός και της οξιάς, είναι καρκινογόνες 7 θα πρέπει, εντούτοις, να επισημάνει ότι η παρατεταμένη έκθεση σε σκόνη οποιουδήποτε είδους ενδέχεται να είναι βλαβερή για την υγεία και μπορεί να προκαλέσει, μεταξύ άλλων, ασθένειες του αναπνευστικού συστήματος. Ως εκ τούτου, θεωρεί ότι πρέπει να εξετασθεί αν το προτεινόμενο όριο των 5mg ανά κυβικό μέτρο πρέπει να ισχύει για όλες τις σκόνες ξύλου, σκληρού ή μαλακού, ανεξάρτητα από το εάν θεωρούνται καρκινογόνες ή μη.

2.4. Ενσωμάτωση, στην οδηγία 90/394/ΕΟΚ, των υφιστάμενων οδηγιών του Συμβουλίου σχετικά με την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με συγκεκριμένους καρκινογόνους παράγοντες

2.4.1. Όσον αφορά το μονομερές βινυλοχλωρίδιο, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή διαπιστώνει ότι το εν λόγω προϊόν χρησιμοποιείται σε περιορισμένο αριθμό χημικών εργοστασίων της Κοινότητας. Σύμφωνα με πληροφορίες, στα σχετικά εργοστάσια, που ανήκουν κυρίως στις μεγάλες χημικές βιομηχανίες, οι αξίες τις οποίες προτείνει η Επιτροπή εφαρμόζονται ήδη από καιρό. Συνεπώς, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή εκφράζει την άποψη ότι, στο μέλλον, ενδέχεται να επιτευχθεί μία περαιτέρω μείωση των ορίων έκθεσης στο μονομερές βινυλοχλωρίδιο. Χαιρετίζει λοιπόν την πρόθεση της Επιτροπής να εξετάσει, κατά τα επόμενα 5 έτη, την κατάσταση, βάσει νέων επιστημονικών δεδομένων σε σχέση με την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας, προκειμένου να εξακριβώσει αν κρίνεται απαραίτητη μία περαιτέρω μείωση.

2.4.2. Σε σχέση με τον αμίαντο, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή λαμβάνει υπό σημείωση το γεγονός ότι η ισχύουσα οδηγία και οι ιδιαίτερες διατάξεις που περιλαμβάνει δεν θα συγχωνευθούν με την υφιστάμενη οδηγία για την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που συνδέονται με την έκθεση σε συγκεκριμένους καρκινογόνους παράγοντες. Όσον αφορά το θέμα αυτό, η Επιτροπή αναμένει αντιδράσεις εκ μέρους του Συμβουλίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με μία ανακοίνωση που υπέβαλε για τις διατάξεις της οδηγίας 83/477/ΕΟΚ (). Για το λόγο αυτό, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κρίνει σκόπιμο να καθυστερήσει η λήψη απόφασης σχετικά με την ενσωμάτωση, στην εν λόγω οδηγία, των διατάξεων για την επαγγελματική έκθεση στον αμίαντο.

3. Ειδικές παρατηρήσεις

3.1. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επικροτεί τη νέα διατύπωση του άρθρου 1.4, σύμφωνα με την οποία, όσον αφορά τον αμίαντο, οι διατάξεις της παρούσας οδηγίας εφαρμόζονται, στο μέτρο που είναι πιο ευνοϊκές για την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας.

3.2. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κρίνει σκόπιμη την προσθήκη των σημείων 5, 6 και 7 στο παράρτημα Ι, και, για τους λόγους που αναφέρει στις γενικές παρατηρήσεις, τη θεωρεί ως αναγκαία ή δικαιολογημένη.

3.3. Κατά τη γνώμη της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, η προσθήκη, στο τμήμα Α του παραρτήματος ΙΙΙ, ορισμένων παραγόντων και των αντίστοιχων οριακών αξιών τους είναι ορθή για τα σημερινά δεδομένα. Ωστόσο, ο σχετικός κατάλογος θα πρέπει να επανεξετασθεί, βάσει νέων επιστημονικών στοιχείων, το αργότερο μετά από πέντε έτη.

3.4. Η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή επικροτεί το γεγονός ότι, δυνάμει του άρθρου 2, είναι πλέον δυνατή η κατάργηση της οδηγίας 78/610/ΕΟΚ περί προσεγγίσεως των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών, οι οποίες αφορούν στην υγειονομική προστασία των εργαζομένων που εκτίθενται στο μονομερές βινυλοχλωρίδιο. Η κατάργηση αυτή επιτρέπει την απλούστευση των διοικητικών διαδικασιών και την απορρύθμιση.

Βρυξέλλες, 2 Ιουλίου 1998.

Ο Πρόεδρος της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Tom JENKINS

() ΕΕ C 123 της 22.4.1998, σ. 21.

() ΕΕ L 179 της 8.7.1997.

() ΕΕ C 97 της 1.4.1996, σ. 25.

() ΕΕ L 196 της 16.8.1967, σ. 1.

() COM(96) 426 τελικό της 5.9.1996.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στη γνωμοδότηση της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Οι ακόλουθες τροπολογίες που έλαβαν περισσότερους από το Ό των ψήφων που εκφράσθηκαν απορρίφθηκαν κατά τις συζητήσεις.

Σημείο 1.2

Προστίθεται μια δεύτερη παράγραφος ως εξής:

«Εξάλλου, η ΟΚΕ σημειώνει ότι στην παρούσα πρόταση δεν διευκρινίζεται ο τρόπος με τον οποίο οι διατάξεις της οδηγίας μπορούν να εφαρμοσθούν στις σκόνες ξύλου 7 τούτο απαιτήθηκε από το Συμβούλιο στην κοινή θέση (ΕΚ) αριθ. 3/97 της 2ας Δεκεμβρίου 1996 για την πρώτη τροποποίηση της οδηγίας 90/394/ΕΟΚ (βλ. ΕΕ C 6 της 9.1.1997, σ. 15-20 - Αιτιολογική έκθεση του Συμβουλίου, σημείο ΙV.2, δεύτερη περίπτωση).» Η ΟΚΕ εκφράζει την άποψη ότι ορισμένα άρθρα της οδηγίας είναι αδύνατο να εφαρμοσθούν αυτά καθεαυτά στις σκόνες ξύλου και καλεί την Επιτροπή να εξετάσει με πιό λεπτομερή τρόπο τη δυνατότητα εφαρμογής των σχετικών διατάξεων στις σκόνες από ξύλο δρυός και οξιάς, προτού να συμπεριλάβει στην οδηγία το σημείο με τίτλο «Εργασίες που περιλαμβάνουν έκθεση σε σκόνες ξύλου των ακόλουθων ειδών: δρυς και οξιά.»

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 33, ψήφοι κατά: 56, αποχές: 8.

Σημείο 1.4

Διαγράφεται.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 30, ψήφοι κατά: 59, αποχές: 11.

Σημείο 2.3.1.1

Να προστεθεί η παρακάτω νέα παράγραφος:

«Προκειμένου να αποφευχθεί στρέβλωση του ανταγωνισμού και να προληφθεί "κοινωνικό ντάμπινγκ", θα πρέπει να επιβληθούν περιορισμοί στην εισαγωγή ξυλείας και προϊόντων της από χώρες που δεν έχουν θεσπίσει παρόμοια όρια και δεν εφαρμόζουν παρόμοια μέτρα προστασίας.»

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 29, ψήφοι κατά: 62, αποχές: 13.

Σημείο 2.3.2

Το τελευταίο μέρος της παραγράφου «... και, για το λόγο αυτό, ... σκόπιμη.» αντικαθίσταται από το ακόλουθο κείμενο:

«Ωστόσο, η ΟΚΕ θεωρεί ότι η οδηγία 90/934/ΕΟΚ δεν μπορεί να εφαρμοσθεί αυτή καθεαυτή στις σκόνες της δρυός και της οξιάς και ότι, επομένως, χρειάζεται να αναζητηθούν άλλες, πιό αποτελεσματικές δυνατότητες για την καθιέρωση ενός ορίου επαγγελματικής έκθεσης στις σκόνες από ξύλο δρυός και οξιάς.»

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 25, ψήφοι κατά: 60, αποχές: 6.

Σημείο 2.3.3

Διαγράφεται.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 26, ψήφοι κατά: 63, αποχές: 5.

Σημείο 2.3.4

Διαγράφεται.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 29, ψήφοι κατά: 62, αποχές: 6.

Σημείο 2.3.4.1

Να προστεθεί το ακόλουθο νέο σημείο:

«Οι απαιτήσεις της οδηγίας χρήζουν τροποποίησης προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες του κλάδου της ξυλείας, ιδίως όσον αφορά τα στεγανά δοχεία και τα κλειστά συστήματα (συστήματα έμμεσης θέρμανσης), τα οποία είναι σχεδόν αδύνατον να εφαρμοσθούν σε πολλές διαδικασίες που απαιτούνται για την κατεργασία του ξύλου. Το γεγονός αυτό οδηγεί στη σκέψη ότι η προστασία των εργαζομένων στον τομέα της ξυλείας θα ήταν σκοπιμότερο να επιτευχθεί δια της εισαγωγής ξεχωριστής οδηγίας σχετικά με τις σκόνες της ξυλείας, κατά τρόπο ώστε να καταστεί δυνατόν να αντιμετωπισθούν καταλλήλως οι ιδιαίτερες συνθήκες και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εν λόγω βιομηχανία.»

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 25, ψήφοι κατά: 55, αποχές: 8.

Σημείο 2.3.5.1 (τροπολογία που απορρίφθηκε)

Το κείμενο της τελευταίας περιόδου, μετά από τις λέξεις «... επαγγελματική έκθεση ...», διαγράφεται και αντικαθίσταται.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας

Ψήφοι υπέρ: 26, ψήφοι κατά: 67, αποχές: 4.