ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ - Υποχρεώσεις διατροφής

(υποβληθέν από την Επιτροπή)

1. Αντικείμενο της Πράσινης Βίβλου

Αντικείμενο της παρούσας Πράσινης Βίβλου είναι η ευρεία διαβούλευση όλων όσοι ενδιαφέρονται για τα νομικά και πρακτικά ζητήματα τα οποία ανακύπτουν στον τομέα των υποχρεώσεων διατροφής σε καταστάσεις που έχουν διεθνή χαρακτήρα.

Το παρόν έγγραφο βασίζεται σε μια μελέτη την οποία ζήτησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε εισηγήσεις εμπειρογνωμόνων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε στοιχεία που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο των εργασιών οι οποίες πραγματοποιήθηκαν γι' αυτό το θέμα από τη Διάσκεψη της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο.

Στόχος του εγγράφου είναι να παρουσιασθούν οι διάφορες πτυχές του θέματος για τις οποίες απαιτείται η θέσπιση νέων κοινοτικών κανόνων και, για τις υποθέσεις που υπερβαίνουν τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, νέων συμβατικών κανόνων, καθώς και να προταθούν πεδία προβληματισμού. Η συγκέντρωση απόψεων και παρατηρήσεων από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη εκτιμάται ότι θα τροφοδοτήσει τον προβληματισμό σχετικά με τους στόχους που πρέπει να επιδιωχθούν τόσο σε κοινοτικό επίπεδο όσο και στο πλαίσιο των εργασιών που άρχισαν στη Διάσκεψη της Χάγης.

2. Τρόποι διαβούλευσης.

Η Επιτροπή καλεί όλους τους ενδιαφερομένους να της στείλουν τις απαντήσεις τους στα ερωτήματα που θέτει η Πράσινη Βίβλος, πλήρης κατάλογος των οποίων περιέχεται στο τέλος του εγγράφου. Ο κατάλογος αυτός δεν είναι ασφαλώς περιοριστικός και μπορούν να υποβληθούν παρατηρήσεις που αφορούν και άλλα σημεία.

Οι απαντήσεις και παρατηρήσεις πρέπει να αποσταλούν πριν από τις 30 Σεπτεμβρίου 2004. Εντούτοις, ενόψει των διαπραγματεύσεων που θα πραγματοποιηθούν στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο τον Ιούνιο 2004, θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο οι απαντήσεις και παρατηρήσεις να αποσταλούν στην Επιτροπή το συντομότερο δυνατόν, κατά προτίμηση πριν από τις 15 Μαΐου 2004, στην ακόλουθη διεύθυνση:

Commission europιenne Direction gιnιrale Justice et Affaires intιrieures Unitι JAI.C.1 (LX46 0/26) B - 1049 Bruxelles

Φαξ: + 32 (0) 2 299 64 57 Ηλεκτρονική διεύθυνση: jai.coop.jud.civil@cec.eu.int

Οι ενδιαφερόμενοι παρακαλούνται να υποβάλουν την εισήγησή τους σε ένα μόνο αντίγραφο και με ένα μόνο μέσο επικοινωνίας: ταχυδρομικώς, με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ή με τηλεομοιοτυπία.

Παρακαλούνται να διευκρινίσουν οπωσδήποτε αν δεν επιθυμούν να δημοσιοποιηθούν οι απαντήσεις και παρατηρήσεις τους στον δικτυακό τόπο της Επιτροπής.

Η Επιτροπή προτίθεται να διοργανώσει και δημόσια ακρόαση για το θέμα.

3. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

3.1. Γενικό πλαίσιο

3.1.1. Οι προβλεπόμενες εργασίες σε κοινοτικό επίπεδο

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που συνήλθε στο Τάμπερε στις 15 και 16 Οκτωβρίου 1999 κάλεσε το Συμβούλιο να θεσπίσει, βάσει προτάσεων της Επιτροπής, ειδικούς κοινούς δικονομικούς κανόνες για την απλούστευση και την επίσπευση της επίλυσης διασυνοριακών διαφορών και ιδίως αξιώσεων διατροφής. Συνέστησε επίσης να καταργηθούν τα ενδιάμεσα μέτρα που απαιτούνται για την αναγνώριση και την εφαρμογή στο κράτος εκτέλεσης μιας απόφασης που έχει ληφθεί σε άλλο κράτος μέλος.

Το πρόγραμμα μέτρων για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των αποφάσεων επί αστικών και εμπορικών υποθέσεων, ή «Πρόγραμμα αμοιβαίας αναγνώρισης», αναφέρεται στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε και συνιστά να επωφεληθούν οι δικαιούχοι διατροφής από την κατάργηση της διαδικασίας κηρύξεως της εκτελεστότητας. Εξάλλου, επισημαίνει ότι το ζήτημα των υποχρεώσεων διατροφής αφορά άμεσα την καθημερινή ζωή των πολιτών και ότι η διασφάλιση της αποτελεσματικής ικανοποίησης των απαιτήσεων έχει ουσιώδη σημασία για την ποιότητα ζωής μεγάλου αριθμού προσώπων στην Ευρώπη. Υπενθυμίζει επίσης ότι για τους δικαιούχους διατροφής ίσχυαν ήδη οι διατάξεις της Σύμβασης των Βρυξελλών του 1968, οι οποίες σήμερα περιλαμβάνονται στον κανονισμό του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 44/2001, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις. Πράγματι, το άρθρο 5, παράγραφος 2 αυτού του κανονισμού περιέχει διάταξη σύμφωνα με την οποία «πρόσωπο που έχει την κατοικία του στο έδαφος κράτους μέλους μπορεί να εναχθεί σε άλλο κράτος μέλος (...) ως προς υποχρεώσεις διατροφής, ενώπιον του δικαστηρίου του τόπου όπου ο δικαιούχος της διατροφής έχει την κατοικία ή τη συνήθη διαμονή του ή, εφόσον πρόκειται για αγωγή παρεπόμενη δίκης σχετικά με την προσωπική κατάσταση, ενώπιον του δικαστηρίου που κατά το δίκαιο του δικάζοντος δικαστή έχει διεθνή δικαιοδοσία στην περίπτωση της δίκης αυτής, εκτός αν η διεθνής αυτή δικαιοδοσία θεμελιώνεται μόνο στην ιθαγένεια ενός των διαδίκων». Ο δικαιούχος διατροφής μπορεί συνεπώς να επιλέξει να προσφύγει είτε στο αρμόδιο δικαστήριο του κράτους μέλους του τόπου κατοικίας του οφειλέτη, είτε του κράτους μέλους της δικής του κατοικίας ή συνήθους διαμονής. Όταν η αγωγή ασκείται από τον οφειλέτη, αυτός έχει μία μόνο δυνατότητα, να κινήσει διαδικασία ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου του κράτους μέλους κατοικίας του αντιδίκου του.

Το ζήτημα, συνεπώς, των υποχρεώσεων διατροφής εντάσσεται σε τομείς οι οποίοι καλύπτονται ήδη εν μέρει από τις υφιστάμενες κοινοτικές νομοθετικές πράξεις για τις οποίες το «Πρόγραμμα αμοιβαίας αναγνώρισης» προβλέπει την έγκριση μιας σειράς μέτρων που περιλαμβάνουν ιδίως τη θέσπιση της προσωρινής εκτέλεσης και τη λήψη συντηρητικών μέτρων.

Το «Πρόγραμμα αμοιβαίας αναγνώρισης» αναφέρει, εξάλλου, με γενικό τρόπο ότι «μπορεί ενίοτε να είναι αναγκαίο, και μάλιστα αναπόφευκτο, να θεσπισθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο ορισμένοι διαδικαστικοί κανόνες, οι οποίοι θα αποτελέσουν τις ελάχιστες κοινές εγγυήσεις», ακόμη και να «υπάρξει προσανατολισμός προς μια ορισμένη εναρμόνιση των διαδικασιών». Επιπλέον, προβλέπει τη θέσπιση συνοδευτικών μέτρων της αμοιβαίας αναγνώρισης που αποσκοπούν στην «αναζήτηση μιας μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας εκτέλεσης των αποφάσεων της δικαιοσύνης που εκδίδονται σε άλλο κράτος μέλος, στο κράτος στο οποίο ζητείται η εκτέλεση» και ιδίως «για τον ακριβή προσδιορισμό των περιουσιακών στοιχείων ενός οφειλέτη που βρίσκονται στο έδαφος των κρατών μελών» ή επιτρέπουν να ενταχθεί η αμοιβαία αναγνώριση «στο πλαίσιο μιας καλύτερης συνεργασίας μεταξύ των δικαστικών αρχών των κρατών μελών» και, τέλος, σχετικά με «την εναρμόνιση των κανόνων σύγκρουσης των δικαίων».

Για να συλλέξει τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για την υλοποίηση αυτού του προγράμματος, η Επιτροπή ανέθεσε τη διεξαγωγή μελέτης σχετικά με την ικανοποίηση των απαιτήσεων διατροφής στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης [1].

[1] Η μελέτη αυτή διατίθεται στον δικτυακό τόπο της Γενικής Διεύθυνσης Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων στην ακόλουθη διεύθυνση: http://europa.eu.int/comm/justice_home/ doc_centre/civil/studies/doc_civil_studies_en.htm

Σύμφωνα με τη συνοπτική έκθεση με την οποία κλείνει η μελέτη αυτή, «η ικανοποίηση των απαιτήσεων διατροφής αποτελεί, στο επίπεδο των κρατών μελών, αντικείμενο μεγάλου αριθμού διαφορών εξαιτίας της αποδυνάμωσης των οικογενειακών σχέσεων» και «κοινοτικό πρόβλημα που απορρέει από την ελεύθερη κυκλοφορία των ευρωπαίων πολιτών».

Εντούτοις, οι στατιστικές σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών δεν αποκαλύπτουν τον πραγματικό όγκο των υποθέσεων οι οποίες θα απαιτούσαν ενδεχομένως την παρέμβασή τους.

Όπως αναφέρει η έκθεση της μελέτης «μια λεπτομερής ανάλυση των αριθμητικών στοιχείων για τη Γαλλία προκαλεί ορισμένες εκπλήξεις. Πέρυσι, η Γαλλία έλαβε 11 αιτήσεις από τη Γερμανία και της υπέβαλε 5. Έλαβε 4 φακέλους από το Ηνωμένο Βασίλειο και του υπέβαλε 6. Ανάλογος αριθμός υποθέσεων αφορά τις σχέσεις μεταξύ Γερμανίας και Βρετανίας. Είναι αδύνατο να μην εκπλαγούμε από τον μικρό αριθμό των εξεταζόμενων υποθέσεων. Δεδομένου του μεγέθους του πληθυσμού αυτών των τριών κρατών, τη γεωγραφική τους εγγύτητα και τη στενότητα των σχέσεών τους, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι υπάρχουν χιλιάδες, ακόμη και δεκάδες χιλιάδες, δυνητικών υποθέσεων».

Δεν υπάρχουν καθόλου στατιστικές σε ευρωπαϊκό επίπεδο αναφορικά με τον αριθμό των υποθέσεων διατροφής που απαιτούν ικανοποίηση των αξιώσεων σε διασυνοριακό επίπεδο, αλλά είναι δυνατό να συναχθούν ενδιαφέρουσες ενδείξεις από διαφόρους αριθμούς.

Σύμφωνα με τις κοινοτικές στατιστικές, το 1999 περίπου 6 εκατομμύρια υπήκοοι κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοικούσαν στο έδαφος άλλου κράτους μέλους.

Διαπιστώνεται ότι σε πολλές χώρες της Ένωσης ο αριθμός διαζυγίων ανά 1000 κατοίκους είναι περίπου ίσος με το ήμισυ του αριθμού των γάμων που αντιστοιχούν στον ίδιο πληθυσμό.

Σύμφωνα με την έκθεση της μελέτης που αφορά την Ιταλία, το 2000 ασκήθηκαν ενώπιον των ιταλικών δικαστηρίων 155.621 αγωγές διαζυγίου ή δικαστικού χωρισμού. Όμως, το ποσοστό διαζυγίων στην Ιταλία κατά το ίδιο έτος ήταν 0,7 ανά 1000 κατοίκους, δηλαδή τέσσερις φορές μικρότερο από το αντίστοιχο ποσοστό σε δέκα από τα δεκαπέντε κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η έκθεση για την Ισπανία αναφέρει ότι το 80% των αποφάσεων διαζυγίου ή δικαστικού χωρισμού παρέχουν διατροφές, οι οποίες όμως δεν καταβάλλονται σε περισσότερες από το 50% των περιπτώσεων.

Τέλος, η έκθεση για τη Σουηδία, χώρα με 8,8 εκατομμύρια κατοίκους, διευκρινίζει ότι το 2001 περίπου 21.000 υπόχρεοι διατροφής οι οποίοι ήταν καταχωρημένοι στο Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων κατοικούσαν στο εξωτερικό. Το συνολικό ποσό διατροφών που κατέβαλαν οι εν λόγω οφειλέτες ανερχόταν περίπου σε 7 εκατομμύρια ευρώ.

Αυτά τα αριθμητικά στοιχεία μας επιτρέπουν να διαμορφώσουμε μια γενική άποψη για τη σημασία, από πολλές απόψεις, του ζητήματος της ικανοποίησης των αξιώσεων διατροφής στον ευρωπαϊκό δικαστικό χώρο.

Ο αριθμός των ενδιαφερομένων είναι πράγματι εξαιρετικά μεγάλος και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν ορισμένοι από αυτούς είναι ενδεχομένως ιδιαίτερα επιβαρυντικές τόσο σε υλικό όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο, ενώ τα κράτη μέλη αναγκάζονται να τους καταβάλουν σημαντικά ποσά για να καλύψουν την αδυναμία ορισμένων οφειλετών.

Ασφαλώς, η ικανοποίηση των απαιτήσεων διατροφής σε διασυνοριακό επίπεδο δεν απαιτεί σε όλες τις περιπτώσεις τη συνεργασία μεταξύ κρατικών αρχών, είτε διότι οι υπόχρεοι εκπληρώνουν οικειοθελώς την παροχή τους, είτε διότι οι δικαιούχοι προσφεύγουν ατομικά στα μέσα αναγκαστικής εκτέλεσης που έχουν στη διάθεσή τους. Όμως, όπως φαίνεται, υπάρχουν πολλοί δικαιούχοι οι οποίοι δεν ασκούν τα δικαιώματά τους, λόγω άγνοιας των μηχανισμών συνεργασίας από τους οποίους μπορούν να ωφεληθούν, επειδή δεν προβλέπεται καμία συνδρομή στην περίπτωσή τους, παραδείγματος χάρη όταν πρόκειται για ενήλικες ο οφειλέτης των οποίων κατοικεί σε κράτος που προσφέρει συνεργασία μόνο προς όφελος των παιδιών, ακόμη και λόγω απογοήτευσης μετά από μάταιες προσπάθειες πολλών ετών.

Η έκθεση της μελέτης αποκαλύπτει πράγματι ότι η είσπραξη σε διασυνοριακό επίπεδο της διατροφής στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δικαστικού χώρου προσκρούει σε κάθε είδους δυσκολίες που ενδέχεται να ανακύψουν ακόμη και πριν από την έκδοση της απόφασης για τη χορήγηση διατροφής, εξαιτίας των αδυναμιών της συνεργασίας μεταξύ των κρατών, ή και στο στάδιο της ίδιας της εκτέλεσης.

Η απλή κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας δεν θα αρκούσε λοιπόν από μόνη της για να εξαλειφθούν όλα τα εμπόδια ικανοποίησης των αξιώσεων διατροφής στον ευρωπαϊκό δικαστικό χώρο και θα πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή άλλα μέτρα.

3.1.2. Οι εργασίες στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης

Στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο [2] άρχισαν επίσης νέες εργασίες στον τομέα των υποχρεώσεων διατροφής, ώστε να εκσυγχρονισθεί το σύνολο των ισχυουσών συμβατικών διατάξεων που αποτελούνται, εκτός από ορισμένες περιφερειακές ή διμερείς συμφωνίες, από πέντε διεθνείς συμβάσεις.

[2] Διάσκεψη της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο. Μόνιμo Προεδρείο: 6, Scheveningsweg 2517. Χάγη Κάτω Χώρες. Δικτυακός τόπος: http:// www.hcch.net.

Οι συμβάσεις αυτές είναι:

- Η σύμβαση της Χάγης, της 24ης Οκτωβρίου 1956 περί του εφαρμοστέου δικαίου στις υποχρεώσεις διατροφής έναντι των τέκνων (επικυρώθηκε από τη Γερμανία, την Αυστρία, το Βέλγιο, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία).

- Η σύμβαση της Χάγης της 15ης Απριλίου 1958 για την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής τέκνων (επικυρώθηκε από τη η Γερμανία, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Δανία, την Ισπανία, τη Φινλανδία και τη Γαλλία, την Ιταλία, τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία και τη Σουηδία).

- Η σύμβαση της Χάγης της 2ας Οκτωβρίου 1973 για το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής (επικυρώθηκε από τη Γερμανία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία). Η σύμβαση αυτή αντικαθιστά, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ των κρατών μερών της σύμβασης, τη σύμβαση της Χάγης περί του εφαρμοστέου δικαίου στις υποχρεώσεις διατροφής έναντι των τέκνων της 24ης Οκτωβρίου 1956.

- Η σύμβαση της Χάγης της 2ας Οκτωβρίου 1973 για την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής (επικυρώθηκε από τη Γερμανία, τη Δανία, την Ισπανία, τη Φινλανδία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες, την Πορτογαλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Σουηδία). Η σύμβαση αυτή αντικαθιστά, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ των συμβαλλομένων κρατών της σύμβασης, τη σύμβαση της Χάγης της 15ης Απριλίου 1958 για την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής έναντι των τέκνων.

Επιπλέον:

- Η σύμβαση της Νέας Υόρκης της 20ής Ιουνίου 1956 περί διεκδικήσεως διατροφής εν τη αλλοδαπή, η οποία συνήφθη στο πλαίσιο του ΟΗΕ [3] (έχει επικυρωθεί από όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης).

[3] Επιπλέον, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι τα κράτη μέλη είχαν εγκρίνει, το 1990, σύμβαση για την απλούστευση των διαδικασιών ικανοποίησης αξιώσεων διατροφής, η οποία όμως δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ.

Στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης συγκλήθηκε το 1995 μια πρώτη ειδική επιτροπή από την οποία υποβλήθηκαν ορισμένες συστάσεις στα κράτη που έχουν υπογράψει αυτές τις συμβάσεις. Μετά από τέσσερα χρόνια, μια νέα ειδική επιτροπή διαπίστωσε ότι δυστυχώς ελάχιστες βελτιώσεις είχαν επέλθει στη λειτουργία του μηχανισμού που αποτελείται από τις συμβάσεις της Χάγης και της Νέας Υόρκης και πρότεινε την εκπόνηση μιας νέας νομοθετικής πράξης «πλήρους που να βασίζεται στα καλύτερα στοιχεία των υφισταμένων συμβάσεων».

Με βάση τα συμπεράσματα των εργασιών αυτής της δεύτερης συνόδου, η ειδική επιτροπή για τις γενικές υποθέσεις και την πολιτική της 19ης διπλωματικής συνόδου της Διάσκεψης της Χάγης του Απριλίου 2002, ακολουθώντας τα συμπεράσματα της προηγούμενης συνόδου του 2000, αποφάσισε να εντάξει κατά προτεραιότητα στην ημερήσια διάταξη των εργασιών το θέμα της επεξεργασίας μιας νέας γενικής σύμβασης για τις υποχρεώσεις διατροφής.

Το Μάιο του 2003 πραγματοποιήθηκε η πρώτη σύνοδος της ειδικής επιτροπής, κατά την οποία πραγματοποιήθηκε ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των αντιπροσωπειών των κρατών μελών της Διάσκεψης και αποφασίστηκε να πραγματοποιηθεί δεύτερη συνεδρίαση εντός του 2004.

3.2. Σχέσεις μεταξύ των κοινοτικών πράξεων και των συμβάσεων της Χάγης

Η έναρξη των εργασιών στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης παράλληλα με τις κοινοτικές εργασίες δημιουργεί ασφαλώς ορισμένα προβλήματα συντονισμού. Κατά την άποψη της Επιτροπής, ο συντονισμός αυτός πρέπει οπωσδήποτε να προσανατολιστεί προς την αναζήτηση συνεργειών ανάμεσα στις δύο διαδικασίες. Η Κοινότητα έπρεπε να είναι σε θέση να υιοθετήσει μια συνεκτική στρατηγική στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων της Χάγης, ώστε να συμβάλει θετικά στη βελτίωση της διεθνούς συνεργασίας στον τομέα της ικανοποίησης των αξιώσεων διατροφής.

Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο, τον Απρίλιο του 2003, σύσταση απόφασης που θα την εξουσιοδοτεί να αρχίσει διαπραγματεύσεις εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τη θέσπιση σύμβασης σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης.

Η Επιτροπή εκφράζει την απογοήτευσή της για το γεγονός ότι μέχρι σήμερα το Συμβούλιο δεν αποφάσισε να παράσχει αυτή την εξουσιοδότηση και, ως εκ τούτου, η Κοινότητα είναι απούσα από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Εξάλλου, ορισμένα κράτη μέλη έκριναν ότι έπρεπε να δοθεί προτεραιότητα στις τρέχουσες εργασίες της Διάσκεψης της Χάγης σε σχέση με τις εργασίες που θα αναληφθούν σε κοινοτικό επίπεδο. Σύμφωνα μ' αυτά τα κράτη μέλη, θα ήταν προτιμότερο να αναμένουμε τα αποτελέσματα των διαπραγματεύσεων στη Χάγη πριν υλοποιήσουμε τα συμπεράσματα του Τάμπερε και το πρόγραμμα αμοιβαίας αναγνώρισης.

Η Επιτροπή δεν μπορεί να συμμερισθεί αυτή την άποψη. Η Διάσκεψη της Χάγης υπήρξε στο παρελθόν σημαντικό μέσο για την ενίσχυση της δικαστικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεδομένου ότι οι συνθήκες δεν παρέχουν στην Κοινότητα αρμοδιότητες στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας, τα κράτη μέλη αναγκάσθηκαν να προσφύγουν σε συμβατικές πράξεις - είτε συνθήκες που συνήψαν μεταξύ τους, όπως η σύμβαση των Βρυξελλών του 1968 ή η σύμβαση της Ρώμης του 1980, είτε συνθήκες που αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο πλαίσιο διαφόρων διεθνών οργανισμών, μεταξύ των οποίων η πρωταρχική θέση κατέχει η Διάσκεψη της Χάγης.

Όμως, με την έγκριση της συνθήκης του Άμστερνταμ, το κράτη μέλη αποφάσισαν να παραχωρήσουν απευθείας αρμοδιότητα στην Κοινότητα να εκδίδει νομοθετικές πράξεις και να αναλαμβάνει δράσεις στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές υποθέσεις. Έτσι, από τότε που τέθηκε σε ισχύ η συνθήκη του Άμστερνταμ, η οικοδόμηση του Ευρωπαϊκού Δικαστικού Χώρου σε αστικές υποθέσεις δεν γίνεται πλέον με τη διαπραγμάτευση και την επικύρωση διεθνών συμβάσεων, αλλά υλοποιείται με την έκδοση κανονισμών, οδηγιών και αποφάσεων.

Η Διάσκεψη της Χάγης έχασε έτσι έναν από τους ρόλους που διαδραμάτιζε επί πολλές δεκαετίες: ενός φορέα διαλόγου στο πλαίσιο του οποίου τα κράτη μέλη επεδίωκαν τον στόχο μιας πιο προωθημένης ενοποίησης τους. Εξάλλου, έχει σημασία να επισημάνουμε ότι το άρθρο 65 της συνθήκης του Άμστερνταμ αναφέρει ρητά δύο ειδικούς τομείς που διέπονταν στο παρελθόν από συμβάσεις της Χάγης τις οποίες είχαν επικυρώσει τα περισσότερα κράτη μέλη, δηλαδή την επίδοση και την κοινοποίηση δικαστικών και εξωδίκων πράξεων και τη διεξαγωγή των αποδείξεων, τομείς για τους οποίους έχουν εκδοθεί από τότε δύο κοινοτικοί κανονισμοί.

Εντούτοις, η Διάσκεψη της Χάγης δεν έπαψε να έχει ενδιαφέρον για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Αυτός ο διεθνής οργανισμός, στον οποίο έχουν προσχωρήσει εξάλλου πολλά νέα κράτη μέλη κατά τα τελευταία χρόνια, αποτελεί για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα ένα διεθνές «φόρουμ» που συμβάλλει στη χάραξη μιας πολιτικής συνεργασίας με τις τρίτες χώρες στον τομέα του αστικού δικαίου. Αυτός είναι εξάλλου και ο λόγος που η Κοινότητα αποφάσισε να ζητήσει την ένταξή της σ' αυτό τον διεθνή οργανισμό, για την οποία διεξάγονται σήμερα διαπραγματεύσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Επιπλέον, η πείρα της Διάσκεψης της Χάγης στον τομέα του ιδιωτικού διεθνούς δικαίου και το πεδίο ανταλλαγής απόψεων και διαλόγου που προσφέρει σε ένα μεγάλο αριθμό χωρών, αποτελούν πηγή έμπνευσης ανεκτίμητης αξίας για τις εργασίες που πραγματοποιούνται εντός της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Αυτό είναι άλλωστε προφανές σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα των υποχρεώσεων διατροφής, όπου η Επιτροπή χαίρεται γιατί επωφελήθηκε από τα προπαρασκευαστικά έγγραφα της Διάσκεψης της Χάγης, καθώς και από τις συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν τον Μάιο του 2003 και στις οποίες συμμετείχε με την ιδιότητα του παρατηρητή.

Αν και δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι σε ορισμένους τομείς οι διαπραγματεύσεις της Χάγης θα παράγουν αποτελέσματα που θα καθιστούσαν λιγότερο απαραίτητη τη θέσπιση κοινοτικής πράξης - αυτό μπορεί να ισχύει όσον αφορά τους κανόνες σύγκρουσης δικαίων, εάν υιοθετηθούν ικανοποιητικές λύσεις και υπό την επιφύλαξη ότι η Κοινότητα θα μπορούσε να προσχωρήσει στη σύμβαση,- η διαφορά ως προς το επίπεδο ολοκλήρωσης μεταξύ των κρατών μελών σε σχέση με τις τρίτες χώρες και το εύρος των επιδιωκόμενων στόχων, καθιστούν αναγκαία την αναζήτηση ειδικών κοινοτικών λύσεων. Η συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών, τα οποία έχουν στη διάθεσή τους όχι μόνο ένα περισσότερο συνεκτικό και πλήρες σύστημα κανόνων άμεσης δικαιοδοσίας και αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων, αλλά και ένα λειτουργικό ευρωπαϊκό δικαστικό δίκτυο, μπορεί ασφαλώς να είναι στενότερη από τη συνεργασία με τις τρίτες χώρες.

Όμως, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν ασφαλώς διαφορετικές φιλοδοξίες, καθώς και δυνατότητες, είναι δυνατό και πρέπει να αξιοποιηθούν οι εξαιρετικές συνέργειες που υπάρχουν όσον αφορά τις εργασίες που πραγματοποιούνται σε κοινοτικό επίπεδο αφενός και σε διεθνές επίπεδο αφετέρου.

Γι' αυτό τον λόγο η Επιτροπή αποφάσισε, με τη δημοσίευση της παρούσας Πράσινης Βίβλου, να ανοίξει ένα γενικό διάλογο γι' αυτές τις δύο διαδικασίες.

4. ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΩΝ πραξεων

Είναι δύσκολο να καθορισθεί το πεδίο εφαρμογής μιας νομοθετικής πράξης, όταν το περιεχόμενό της δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί. Είναι πράγματι πιθανό να θεσπιστούν τελείως διαφορετικοί κανόνες όσον αφορά την εφαρμοστέα νομοθεσία, την παροχή δικαστικής συνδρομής ή τη συνεργασία, αναλόγως του αν το πεδίο εφαρμογής της νομοθετικής πράξης να είναι λιγότερο ή περισσότερο ευρύ.

Μπορούμε ωστόσο να αναφέρουμε ήδη ορισμένα από τα ζητήματα που τίθενται. Πρόκειται για τον ορισμό των υποχρεώσεων διατροφής και για τον χαρακτήρα των αξιώσεων στις οποίες θα πρέπει να εφαρμοστούν οι μελλοντικές πράξεις, για τις κατηγορίες αποφάσεων ή νομοθετικών πράξεων καθώς και για τα πρόσωπα τα οποία πρέπει να αφορούν.

4.1. Έννοια των υποχρεώσεων διατροφής

Όσον αφορά την έννοια των υποχρεώσεων διατροφής, μπορούμε να υπενθυμίσουμε ότι το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων υιοθέτησε έναν ευρύ ορισμό αναφορικά με την εφαρμογή της σύμβασης των Βρυξελλών του 1968. Στην απόφασή του στην υπόθεση L. de Cavel κατά J. de Cavel [4] το Δικαστήριο πράγματι εξομοίωσε με υποχρέωση διατροφής την προβλεπόμενη από το γαλλικό δίκαιο «αντισταθμιστική παροχή» μετά από διαζύγιο, με το σκεπτικό ότι καθορίζεται ανάλογα με τους «αμοιβαίους πόρους και ανάγκες». Επιπλέον, στην υπόθεση A. Van den Boogaard κατά P. Laumen [5] έκρινε ότι «απόφαση εκδοθείσα στο πλαίσιο δίκης διαζυγίου και διατάσσουσα την εφάπαξ καταβολή ενός χρηματικού ποσού καθώς και τη μεταβίβαση της κυριότητας ορισμένων αγαθών του ενός συζύγου προς τον πρώην σύζυγό του, πρέπει να θεωρηθεί ως αφορώσα υποχρεώσεις διατροφής (...) εφόσον έχει ως αντικείμενο την εξασφάλιση της συντηρήσεως του ανωτέρω πρώην συζύγου». Το Δικαστήριο δεν χρειάσθηκε να αποφανθεί σχετικά με υποχρεώσεις διατροφής του κληρονομικού δικαίου. Προς αποφυγήν αβεβαιοτήτων, θα ήταν ενδεχομένως αναγκαίο να οριστούν οι υποχρεώσεις διατροφής που θα υπαχθούν στο πεδίο εφαρμογής μιας μελλοντικής ευρωπαϊκής νομοθετικής πράξης.

[4] Απόφαση του Δικαστηρίου (τρίτο τμήμα) της 6ης Μαρτίου 1980, υπόθεση 120/79.

[5] Απόφαση του Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 27ης Φεβρουαρίου 1997, υπόθεση C-220/95.

Εξάλλου, ούτε οι συμβάσεις της Χάγης, αλλά ούτε και η σύμβαση της Νέας Υόρκης ορίζουν την έννοια των υποχρεώσεων διατροφής. Πρέπει, ωστόσο, να επισημανθεί ότι ειδική διάταξη, που περιελήφθη στο άρθρο 8 της σύμβασης του 1973 για το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής, αίρει κάθε αμφισβήτηση ως προς την εφαρμογή της σύμβασης αυτής στις υποχρεώσεις διατροφής μεταξύ διαζευγμένων συζύγων [6].

[6] Σύμβαση της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο. Προπαρασκευαστικό έγγραφο αριθ. 1 του Σεπτεμβρίου 1995. Υπόμνημα σχετικά με την εφαρμογή των συμβάσεων της Χάγης που αφορούν τις υποχρεώσεις διατροφής και τη σύμβαση της Νέας Υόρκης για την αξίωση διατροφής στην αλλοδαπή, σελ. 22, που αναφέρει ότι η εισαγωγή ειδικής διάταξης κρίνεται απαραίτητη λόγω της αβεβαιότητας ως προς τον χαρακτήρα της οφειλόμενης διατροφής στον διαζευγμένο σύζυγο, που σύμφωνα με ορισμένα δικαστικά συστήματα έχει το χαρακτήρα διατροφής και σύμφωνα με άλλα έχει το χαρακτήρα αποζημίωσης.

4.2. Καθυστερούμενες οφειλές

Το ζήτημα των καθυστερούμενων οφειλών, δηλαδή της είσπραξης διατροφής που επιδικάσθηκε με δικαστική απόφαση αλλά δεν έχει καταβληθεί, τίθεται σε αρκετές περιπτώσεις.

Ενδέχεται να ανακύψουν δυσκολίες, ιδίως εάν η νομοθεσία του κράτους στο οποίο πρέπει να εκτελεσθεί η απόφαση προβλέπει ότι η απόφαση επιδίκασης διατροφής είναι δυνατόν να εκτελεσθεί, αφού κηρυχθεί η εκτελεστότητά της, μόνο για τις μελλοντικές δόσεις ή εάν δεν επιτρέπει την είσπραξη των καθυστερούμενων οφειλών παρά μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα.

4.2.1. Κοινοτικό σχέδιο

Όσον αφορά την αναγνώριση και εκτέλεση σε ένα κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης μιας απόφασης που εκδόθηκε σε άλλο κράτος μέλος, η παρούσα κατάσταση δεν θα άλλαζε με την κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, εφόσον τα αποτελέσματα που παράγει η απόφαση στο κράτος μέλος στο οποίο ζητείται η εκτέλεση είναι αυτά που ίσχυαν στο κράτος που εκδόθηκε.

Όμως, επειδή οι διαδικασίες εκτέλεσης διέπονται από τη νομοθεσία του κράτους εκτέλεσης, το ζήτημα της δυνατότητας εκτέλεσης μιας παλαιάς απόφασης και κατά συνέπεια της είσπραξης των καθυστερούμενων οφειλών θα μπορούσε να τεθεί στα κράτη εκείνα στα οποία οι κανόνες περί παραγραφής θεωρούνται ως δικονομικοί κανόνες.

4.2.2. Σχέδιο σύμβασης της Χάγης

Κατά τη συνεδρίαση της ειδικής επιτροπής τον Μάιο του 2003, τέθηκε το ζήτημα των καθυστερούμενων οφειλών και αρκετές αντιπροσωπείες παρατήρησαν ότι δημιουργούνται δυσκολίες όταν μια απόφαση πρέπει να εκτελεστεί στο εξωτερικό, επειδή υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις διάφορες νομοθεσίες και δεν υπάρχουν σαφείς κανόνες στα συστήματα του common law.

Το άρθρο 11 της σύμβασης της Χάγης του 1973 για την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής ορίζει ότι: «αν η απόφαση επιδικάσει περιοδικώς καταβαλλόμενη διατροφή, κηρύσσεται εκτελεστή τόσο ως προς τις ληξιπρόθεσμες δόσεις όσο και ως προς τις μελλοντικές» και θα μπορούσε να περιληφθεί στη μελλοντική σύμβαση.

Σε παγκόσμιο πλαίσιο μια άλλη δυσκολία προκύπτει από τη θέση των κρατών που αρνούνται την αναγνώριση και εκτέλεση ορισμένων αλλοδαπών αποφάσεων, διότι θεωρούν ότι ο δικαστής που εξέδωσε την απόφαση ήταν αναρμόδιος, και κινούν κατά συνέπεια νέα διαδικασία εκδίκασης της υπόθεσης επί της ουσίας στο έδαφος της χώρας τους. Εάν με τη νέα απόφαση δεν διαταχθεί η καταβολή των ληξιπρόθεσμων οφειλών, δεν είναι δυνατόν να ζητηθεί από τον υπόχρεο να καταβάλει στον δικαιούχο της διατροφής μέρος των οφειλόμενων ποσών κατ' εφαρμογήν της πρώτης απόφασης.

4.3. Πρόσωπα στα οποία πρέπει να εφαρμοσθούν οι μελλοντικές νομοθετικές πράξεις

Όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση, από την εξέταση των κανόνων εσωτερικού δικαίου των διαφόρων κρατών μελών συνάγεται ότι η φύση των σχέσεων από τις οποίες μπορούν να πηγάζουν υποχρεώσεις διατροφής μεταξύ δύο προσώπων διαφέρουν από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, εφόσον ενδέχεται να αφορούν μόνο τους γονείς και τα τέκνα τους ή τους συζύγους και πρώην συζύγους, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις και ένα ευρύτερο οικογενειακό κύκλο, συγγενείς, «επίσημα καταχωρημένους συντρόφους», ακόμη και άτομα που συζούν.

Επιπλέον, η είσπραξη της διατροφής πραγματοποιείται σε ορισμένες περιπτώσεις από δημόσιους οργανισμούς, οι οποίοι είτε ενεργούν εξ ονόματος του δικαιούχου είτε υποκαθίστανται στα δικαιώματά του είτε επιδιώκουν την είσπραξη επιδομάτων κοινωνικού χαρακτήρα που του είχαν καταβάλει για να του δώσουν τη δυνατότητα να καλύψει τις ανάγκες του ενόσω ο οφειλέτης δεν κατέβαλε τη διατροφή. Όμως, ορισμένα κράτη μέλη αρνούνται να συνεργαστούν για την είσπραξη των ποσών που διεκδικούν οργανισμοί άλλων χωρών. Το βοήθημα που χορηγούν οι δημόσιοι οργανισμοί στους δικαιούχους διατροφής, ανεξαρτήτως της μορφής του, συνδέεται με μια πολιτική εθνικής αλληλεγγύης. Αντιπροσωπεύει ωστόσο σημαντικό κόστος και τα ποσά που καταβάλλονται στους δικαιούχους διατροφής δεν θα έπρεπε να βαρύνουν επ' αόριστον τα κράτη, εφόσον ο υπόχρεος διαθέτει τα μέσα να εξοφλήσει την οφειλή του.

Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ερμήνευσε το άρθρο 1 πρώτο εδάφιο της σύμβασης των Βρυξελλών της 27ης Σεπτεμβρίου 1968 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις στην απόφαση για την υπόθεση Gemeente Steenbergen κατά Luc Baten [7] υπό την έννοια ότι «στις «αστικές υποθέσεις» περιλαμβάνεται η αγωγή με την οποία ένας δημόσιος φορέας στρέφεται αναγωγικώς κατά ιδιώτη για την ανάκτηση χρηματικών ποσών που ο φορέας αυτός κατέβαλε ως κοινωνική ενίσχυση στον διαζευγμένο σύζυγο και στο τέκνο του ιδιώτη αυτού, αρκεί η βάση και ο τρόπος ασκήσεως της αγωγής αυτής να διέπονται από τους κανόνες του κοινού δικαίου περί της υποχρεώσεως διατροφής». Προσδιόρισε επίσης ότι η αγωγή αυτή δεν εμπίπτει στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, η οποία αποκλείεται από το πεδίο εφαρμογής της σύμβασης. Αντιθέτως, έκρινε ότι «από τη στιγμή που η αναγωγή στηρίζεται σε διατάξεις με τις οποίες ο νομοθέτης έχει χορηγήσει ίδιον προνόμιο στον δημόσιο τομέα, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η δίκη επί της αναγωγής αυτής αποτελεί «αστική υπόθεση».

[7] Απόφαση του Δικαστηρίου (πέμπτο τμήμα) της 14ης Νοεμβρίου 2002, υπόθεση C-271/00.

Το ζήτημα αυτό εξετάζεται επίσης στο πλαίσιο των εργασιών της σύμβασης της Χάγης. Οι δύο τελευταίες συμβάσεις της Χάγης υιοθέτησαν ένα ευρύτερο πεδίο εφαρμογής, εφόσον εφαρμόζονται «στις αποφάσεις διατροφής που απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις, συγγένεια, γάμο ή αγχιστεία, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων διατροφής μη νομίμου τέκνου». Η σύμβαση της 2ας Οκτωβρίου 1973 για την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής προσθέτει ότι εφαρμόζεται «στις αποφάσεις οι οποίες εκδίδονται από τις δικαστικές ή διοικητικές αρχές ενός συμβαλλομένου κράτους μεταξύ:

1. δικαιούχου και υπόχρεου διατροφής. ή

2. υπόχρεου διατροφής και ενός δημοσίου φορέα, ο οποίος αξιώνει την απόδοση της παροχής που καταβλήθηκε στον δικαιούχο της διατροφής.»

Ωστόσο, οι δύο συμβάσεις προβλέπουν δυνατότητες επιφυλάξεων ως προς την εφαρμογή τους σε υποθέσεις διατροφής, ιδίως μεταξύ συγγενών σε πλάγια γραμμή ή συγγενών εξ αγχιστείας. Ορισμένα κράτη έχουν κάνει χρήση αυτών των επιφυλάξεων κατά την επικύρωση των εν λόγω συμβάσεων, και μάλιστα ορισμένα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το ζήτημα προκάλεσε συζητήσεις στην πρώτη συνεδρίαση της ειδικής επιτροπής σχετικά με την επεξεργασία ενός σχεδίου σύμβασης, η οποία συγκλήθηκε από τη Διάσκεψη της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο τον Μάιο του 2003, λόγω των επαχθών υποχρεώσεων συνεργασίας τις οποίες θα συνεπαγόταν για τα κράτη η επέκταση του πεδίου εφαρμογής.

Το ζήτημα αυτό θα μπορούσε να τεθεί και στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, εφόσον ορισμένα κράτη μέλη είναι απρόθυμα να παράσχουν συνδρομή σε ενήλικες ή σε δημόσιους οργανισμούς για την εκτέλεση αποφάσεων που έχουν εκδοθεί υπέρ αυτών σε άλλη χώρα.

Ερώτηση 1

Πρέπει να προβλεφθεί ότι τα μελλοντικά νομοθετικά κείμενα:

α. - Ορίζουν την έννοια των υποχρεώσεων διατροφής; Με ποιο τρόπο;

β. - Εφαρμόζονται στην είσπραξη ληξιπρόθεσμων οφειλών;

γ. - Εφαρμόζονται στους δημόσιους οργανισμούς, ιδίως όσον αφορά τη συνεργασία;

δ. - Εφαρμόζονται σε όλα τα πρόσωπα που είναι εν δυνάμει δικαιούχοι διατροφής, ανάλογα με τα διάφορα νομικά συστήματα;

Πρέπει να εγκριθούν διαφορετικές λύσεις για τη μελλοντική κοινοτική νομοθετική πράξη και για τη μελλοντική Σύμβαση της Χάγης; Ποιες;

5. ΚΑΝΟΝΕΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

5.1. Άμεση διεθνής δικαιοδοσία

5.1.1. Κοινοτικοί κανόνες

Όπως έχει ήδη προαναφερθεί, ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001 εφαρμόζεται σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής και το άρθρο 5 παράγραφος 2 περιέχει, εκτός από τον κανόνα γενικής δικαιοδοσίας, και κανόνες για τις ειδικές βάσεις διεθνούς δικαιοδοσίας.

Kατά την επεξεργασία του σχεδίου κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 [8], τέθηκε το ζήτημα αν πρέπει να περιληφθεί στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 44/2001 διευκρίνιση σύμφωνα με την οποία οι αγωγές που αφορούν τη γονική μέριμνα περιλαμβάνονται στην έννοια των αγωγών σχετικά με την προσωπική κατάσταση, ώστε να μπορούν οι αρμόδιες γι' αυτό το θέμα αρχές να αποφαίνονται και για τα συναφή αιτήματα διατροφής.

[8] EE L 338 της 23ης Δεκεμβρίου 2003.

Η δυνατότητα συνυποβολής των δύο αυτών ειδών αγωγών, για τη γονική μέριμνα αφενός και τις υποχρεώσεις διατροφής αφετέρου, μπορεί να είναι χρησιμότατη. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι οι αποφάσεις που καθορίζουν τη διαμονή του παιδιού με έναν από τους γονείς του προβλέπουν τις περισσότερες φορές καταβολή διατροφής από τον άλλο γονέα και η απλούστερη λύση είναι προφανώς να ανατίθεται η αρμοδιότητα απόφασης και για τα δύο αυτά ζητήματα στις αρχές του ίδιου κράτους.

Τελικά οι συζητήσεις κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα ζητήματα σχετικά με τη γονική μέριμνα καλύπτονται ήδη από το άρθρο 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001. Προς άρσιν πάσης αμφιβολίας, η ενδέκατη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 αναφέρει ότι «Οι υποχρεώσεις διατροφής αποκλείονται από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού, δεδομένου ότι ρυθμίζονται ήδη από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 44/2001. Τα αρμόδια δυνάμει του παρόντος κανονισμού δικαστήρια είναι γενικώς αρμόδια να επιλαμβάνονται θεμάτων υποχρεώσεων διατροφής κατ' εφαρμογήν του άρθρου 5 παράγραφος 2 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001».

Τα περισσότερα ζητήματα που αφορούν την άμεση διεθνή δικαιοδοσία των αρχών οι οποίες είναι υπεύθυνες να αποφασίζουν επί αιτήσεων καθορισμού ή μεταρρύθμισης των απαιτήσεων διατροφής έχουν επιλυθεί κατά συνέπεια σε κοινοτικό επίπεδο.

5.1.2. Σχέδιο Σύμβασης της Χάγης

Οι προαναφερόμενοι κανόνες δεν εφαρμόζονται προφανώς στις σχέσεις μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των τρίτων κρατών.

Επίσης στις διάφορες διεθνείς συμβάσεις που εφαρμόζονται σε ορισμένα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν περιλαμβάνεται καμία διάταξη σχετικά με την άμεση διεθνή δικαιοδοσία του δικαστή του κράτους προέλευσης, δηλαδή που να επιτρέπει τον καθορισμό της χώρας οι αρχές της οποίας είναι αρμόδιες να αποφασίσουν για αίτηση καθορισμού της υποχρέωσης διατροφής, όταν μια υπόθεση έχει διεθνή χαρακτήρα, και τίθεται το ζήτημα εάν είναι απαραίτητο να θεσπισθούν παρόμοιοι κανόνες στη μελλοντική πράξη της Χάγης.

Γενικά, η ανυπαρξία κανόνων άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας που να δεσμεύουν τα συμβαλλόμενα κράτη μιας διεθνούς σύμβασης διαιωνίζει μια έλλειψη ασφάλειας δικαίου, εφόσον είναι δυνατόν να μη γίνεται δεκτή στο εξωτερικό η αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων με το σκεπτικό ότι το δικαστήριο που επιλήφθηκε ήταν αναρμόδιο. Εξάλλου, ενδέχεται οι αντίδικοι να αποφασίσουν να απευθυνθούν στις αρχές διαφορετικών κρατών για την έκδοση απόφασης. Θα ανακύψει συνεπώς δυσκολία όταν η αναγνώριση και η εκτέλεση ζητηθούν στο εξωτερικό, εφόσον κάθε διάδικος θα ζητά την εφαρμογή διαφορετικών αποφάσεων. Με τη θέσπιση κανόνων άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας θα αποφεύγονταν αυτά τα προβλήματα και θα διευκολυνόταν η αναγνώριση και η εκτέλεση των αποφάσεων.

Εξάλλου, διαπιστώνεται ότι η σημερινή ανυπαρξία ενιαίων κανόνων που να δεσμεύουν τα κράτη μέλη της Διάσκεψης της Χάγης συνεπάγεται δύο ειδών δυσκολίες.

5.1.2.1. Αρχικές αιτήσεις

Όσον αφορά τις αρχικές αιτήσεις, δηλαδή αυτές με τις οποίες ένα άτομο προσφεύγει στην αρμόδια αρχή προκειμένου αυτή να καθορίσει την αξίωση διατροφής έναντι ενός άλλου προσώπου, τα περισσότερα συμβαλλόμενα κράτη της σύμβασης της Χάγης εφαρμόζουν παρόμοιους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας (δικαιοδοσία του δικαστηρίου ή της αρχής του τόπου κατοικίας ή διαμονής του υπόχρεου ή του δικαιούχου), όπως για παράδειγμα, εκτός από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα κράτη της Λατινικής Αμερικής.

Αντιθέτως, άλλα κράτη μέλη δεν αποδέχονται τη δικαιοδοσία των αρχών του κράτους της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, παραδείγματος χάρη, τα δικαστήρια του τόπου μόνιμης εγκατάστασης ή κατοικίας του δικαιούχου θεωρούν ότι η αρχή της «due process» που περιέχεται στο αμερικανικό σύνταγμα δεν τους επιτρέπει να αναγνωρισθούν ως αρμόδια, εάν δεν έχουν επαρκή σύνδεσμο με τον οφειλέτη.

Όταν ένας δικαιούχος διατροφής έχει τη συνήθη κατοικία του στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ ο υπόχρεος δεν έχει κανένα σύνδεσμο μ' αυτό το κράτος, οι αμερικανικές αρχές ζητούν από τις αρχές του κράτους κατοικίας ή συνήθους διαμονής του οφειλέτη να κινήσει διαδικασία για τον καθορισμό της υποχρέωσης διατροφής του, ή ακόμη και την αναγνώριση της πατρότητας του τέκνου για το οποίο ζητείται διατροφή.

Επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες [9] δεν έχουν εγκρίνει τη σύμβαση της Νέας Υόρκης του 1956, το άρθρο 6 της οποίας προβλέπει ότι «η Αντιπροσωπεία Λήψεως δέον όπως υπό την επιφύλαξιν πάντοτε της εξουσιοδοτήσεως της δοθείσης υπό του έχοντος την αξίωσιν να λάβει δια λογαριασμόν του έχοντος την αξίωσιν άπαντα τα ενδεικνυόμενα μέτρα δια την επιδίωξιν της διατροφής, συμπεριλαμβανομένου του διακανονισμού της αξιώσεως και όπου παρίσταται ανάγκη την έγερσιν αγωγής (...)», ορισμένα κράτη μέλη θεωρούν, εφόσον η σύμβαση δεν εφαρμόζεται στις σχέσεις τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ότι δεν υποχρεούνται να παρέχουν τη συνεργασία που τους ζητείται.

[9] Αντιθέτως, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν συνάψει συμφωνίες συνεργασίας με ορισμένα κράτη.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην είναι δυνατόν να εκδοθεί απόφαση για τον καθορισμό της αξίωσης διατροφής για ορισμένους αμερικανούς διαδίκους, οι οποίοι δεν διαθέτουν τα οικονομικά μέσα για να διορίσουν δικαστικό πληρεξούσιο στο εξωτερικό.

5.1.2.2. Αιτήσεις μεταρρύθμισης αποφάσεων

Στα συμβαλλόμενα κράτη της σύμβασης της Χάγης, εφαρμόζονται διαφορετικοί κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας σε ό,τι αφορά τις αιτήσεις μεταρρύθμισης της αρχικής απόφασης που καθόρισε τις υποχρεώσεις διατροφής.

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001 επιτρέπει στον δικαιούχο να προσφεύγει, κατά την ελεύθερη βούλησή του, στο αρμόδιο δικαστήριο της κατοικίας ή της συνήθους διαμονής του ή στο δικαστήριο της κατοικίας του υπόχρεου, ενώ ο υπόχρεος είναι υποχρεωμένος να προσφύγει στο δικαστήριο της κατοικίας του δικαιούχου. Ο κανονισμός αποδέχεται επίσης την παρέκταση δικαιοδοσίας.

Η Παναμερικανική Σύμβαση του Μοντεβίδεο της 15ης Ιουλίου 1989 σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής κάνει διάκριση αναλόγως του εάν η αίτηση αφορά αύξηση της διατροφής, που στην πράξη ζητείται από τον δικαιούχο, ο οποίος διαθέτει δυνατότητα επιλογής, ή αν αφορά μείωση ή αναστολή της διατροφής, που συνήθως ζητείται από τον υπόχρεο. για τις αιτήσεις αυτές μόνος αρμόδιος είναι ο δικαστής ο οποίος έλαβε την απόφαση για την αρχική αίτηση. Είναι, εντούτοις, αποδεκτή η παρέκταση δικαιοδοσίας.

Ορισμένα κράτη διατηρούν τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου το οποίο αποφάνθηκε επί της αρχικής αίτησης, υπό την επιφύλαξη ότι ένας από τους διαδίκους εξακολουθεί να διαμένει στον τόπο κατοικίας του κατά τον χρόνο που υποβάλλεται η αίτηση μεταρρύθμισης.

Συνεπώς, είναι δυνατόν να ανακύψουν ορισμένες δυσκολίες λόγω των υφισταμένων διαφορών μεταξύ των εφαρμοστέων κανόνων ανάλογα με τα διάφορα συστήματα, σε περίπτωση αλλαγής της κατοικίας ή της διαμονής των διαδίκων. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα είτε την έκδοση διαφορετικών αποφάσεων όταν κηρύσσονται αρμόδια διαφορετικά δικαστήρια, ή αντιθέτως την αδυναμία έκδοσης απόφασης για τους διαδίκους, επειδή κανένα δικαστήριο δεν θεωρεί εαυτό αρμόδιο.

Τέλος, ορισμένα κράτη της Κοινοπολιτείας έχουν σύστημα με το οποίο κάθε απόφαση, ανεξάρτητα από το αν κρίνεται η αρχική αίτηση ή αιτήσεις μεταρρύθμισης, εκδίδεται σε δύο στάδια, το πρώτο από τα οποία διεξάγεται στη χώρα κατοικίας του δικαιούχου και το δεύτερο στη χώρα κατοικίας του υπόχρεου. Το σύστημα αυτό έχει επίσης υιοθετηθεί στο πλαίσιο συμφωνιών μεταξύ ορισμένων άλλων κρατών που δεν είναι μέλη της Κοινοπολιτείας. Είναι προφανές ότι ένα τέτοιο σύστημα είναι δυνατό να λειτουργήσει μόνο εάν τα κράτη διαμονής του δικαιούχου και του υπόχρεου εφαρμόζουν τους ίδιους κανόνες. Όταν το κράτος στο οποίο διαμένει ο υπόχρεος δεν εφαρμόζει αυτό το σύστημα, το πρώτο στάδιο της διαδικασίας είναι άνευ αντικειμένου και δεν είναι δυνατόν να εκδοθεί καμία απόφαση εκτελεστή.

Ορισμένα κράτη θεωρούν ότι κάποιες από αυτές τις δυσκολίες θα μπορούσαν να επιλυθούν μέσω κανόνων συνεργασίας.

Ορισμένα άλλα κράτη δήλωσαν στις απαντήσεις τους στο ερωτηματολόγιο της Διάσκεψης της Χάγης ή κατά τη σύνοδο της ειδικής επιτροπής τον Μάιο του 2003, την επιθυμία τους η μελλοντική διάσκεψη να περιλαμβάνει κανόνες άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας.

Όσον αφορά τα αμερικανικά δικαστήρια, πρέπει να επισημανθεί ότι οι υποθέσεις τις οποίες αρνούνται να εκδικάσουν για αιτήσεις δικαιούχων που κατοικούν στην περιοχή της δικαιοδοσίας τους είναι μάλλον περιορισμένες, εφόσον με ένα πρόσφατο νόμο υιοθετήθηκε ένας σχετικά εκτενής κατάλογος περιπτώσεων που μπορούν να κηρυχθούν αρμόδια σε θέματα διατροφής, παρόλο που ο οφειλέτης διαμένει στο εξωτερικό.

Είναι δυνατόν να προβλεφθούν διάφορες λύσεις: να μην περιληφθούν στη μελλοντική σύμβαση κανόνες άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας, αλλά να προβλεφθούν μόνο διατάξεις σχετικά με τις αποφάσεις μεταρρύθμισης, να καταβληθεί προσπάθεια επεξεργασίας καθολικά αποδεκτών κανόνων χωρίς να τίθεται υπό αμφισβήτηση η αρχή της δικαιοδοσίας του δικαστηρίου του τόπου διαμονής του δικαιούχου διατροφής, να υιοθετηθούν κανόνες στα πρότυπα του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001 ή της Παναμερικανικής Σύμβασης του Μοντεβίδεο, να προβλεφθεί δυνατότητα γενικής επιφύλαξης ή επιφύλαξης μόνο για ορισμένες περιπτώσεις, ή, αντιθέτως, να περιληφθούν στη μελλοντική σύμβαση εναλλακτικοί κανόνες άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας.

Ερώτηση 2

Πρέπει η μελλοντική Σύμβαση της Χάγης:

α. - Να περιλαμβάνει ένα πλήρες σύνολο κανόνων άμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας; Εάν ναι, ποιοι κανόνες πρέπει να θεσπισθούν;

β. - Να περιλαμβάνει κανόνες άμεσης δικαιοδοσίας που θα διέπουν μόνο τις περιπτώσεις αιτήσεων μεταρρύθμισης προγενέστερης απόφασης; Εάν ναι, ποιοι κανόνες πρέπει να θεσπισθούν;

5.2. Αναγνώριση και εκτέλεση των αποφάσεων

Όπως έχει ήδη αναφερθεί προηγουμένως, το πρόγραμμα μέτρων για την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των αποφάσεων επί αστικών και εμπορικών υποθέσεων προβλέπει ρητά, όσον αφορά τις αποφάσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής, την κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, δηλαδή της διαδικασίας που πρέπει να κινείται ενώπιον του δικαστηρίου ενός κράτους για να αναγνωρισθούν και να κηρυχθούν εκτελεστές στο έδαφός του οι αποφάσεις που έχουν εκδοθεί από δικαστήριο άλλου κράτους. Επίσης, στο πλαίσιο των εργασιών της Διάσκεψης της Χάγης, αναζητούνται μέσα που θα μπορούσαν να διευκολύνουν την αναγνώριση και την εκτέλεση των αποφάσεων.

Το ζήτημα τίθεται διαφορετικά στον κοινοτικό χώρο αφενός, όπου οι δικαστικές αποφάσεις κυκλοφορούν σχετικά εύκολα εδώ και πολλά χρόνια, και ιδίως αφότου τέθηκε σε ισχύ ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001, και μεταξύ των κρατών μελών της Διάσκεψης της Χάγης αφετέρου, τα οποία δεν δεσμεύονται όλα από συμβατικούς κανόνες, έχουν σε ορισμένες περιπτώσεις πολύ διαφορετικά νομικά συστήματα και επίπεδα ανάπτυξης και βρίσκονται σε όλα τα μέρη του πλανήτη.

Όμως, και στις δύο περιπτώσεις κρίνεται απαραίτητο να αναζητηθούν μέσα που θα επιτρέπουν την αναγνώριση και εκτέλεση των αποφάσεων το συντομότερο δυνατόν. Πρέπει, πράγματι, να υπενθυμιστεί ότι η ικανοποίηση των αξιώσεων διατροφής έχει εξαιρετικά επείγοντα χαρακτήρα και ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη πρωτίστως τα συμφέροντα του δικαιούχου, με την επιφύλαξη ότι ο οφειλέτης διαθέτει ένδικα μέσα που του επιτρέπουν να ασκήσει τα δικαιώματά του σε περίπτωση αμφισβήτησης.

5.2.1. Κοινοτικό σχέδιο

5.2.1.1. Κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας

Μια ευρωπαϊκή πράξη που θα καταργούσε τη διαδικασία κήρυξης της εκτελεστότητας θα μπορούσε να έχει ως βάση τον κανονισμό του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000, ή το σχέδιο κανονισμού για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού εκτελεστού τίτλου για τις μη αμφισβητούμενες αξιώσεις.

Αυτά τα δύο κείμενα προβλέπουν ότι οι αποφάσεις που εκδίδονται εντός του πεδίου εφαρμογής τους από δικαστήρια κράτους μέλους αναγνωρίζονται στα άλλα κράτη μέλη χωρίς να απαιτείται καμία δήλωση αναγνώρισης της εκτελεστότητάς τους αφενός και χωρίς να είναι δυνατόν να προβληθούν αντιρρήσεις στην αναγνώρισή τους αφετέρου.

Ενόψει της κατάργησης της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας των αποφάσεων που αφορούν τις υποχρεώσεις διατροφής, πρέπει να τεθεί το ερώτημα αν υπάρχουν σήμερα ουσιαστικές δυσκολίες σχετικά με την αποδοχή της.

Οι κανονισμοί του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 και (ΕΚ) αριθ. 44/2001, που περιέχουν κανόνες σχετικά με τη διαδικασία κήρυξης της εκτελεστότητας, προβλέπουν ότι ο εναγόμενος στην κύρια δίκη μπορεί να αντιταχθεί στην αναγνώριση και την εκτελεστότητα μιας απόφασης που εκδίδεται σε άλλο κράτος μέλος, ισχυριζόμενος ιδίως ότι η απόφαση αυτή είναι προδήλως αντίθετη με τη δημόσια τάξη του κράτους μέλους από το οποίο ζητείται η εκτέλεση ή ότι δεν έχουν γίνει σεβαστά τα δικαιώματα αμύνης.

Όσον αφορά το πρώτο σημείο, από την έκθεση της μελέτης που δόθηκε στην Επιτροπή συνάγεται ότι, ακόμη και αν είναι δυνατό να ανακύψουν «διάφορες δυνητικές συγκρούσεις, η έννοια της διεθνούς δημόσιας τάξης παρουσιάζεται μάλλον ως ψευδοπρόβλημα παρά ως πραγματικό εμπόδιο. Από την ανάγνωση των εθνικών εκθέσεων συνάγεται ότι η έννοια αυτή εφαρμόζεται σε άπειρες αποφάσεις».

Θα μπορούσαν να ανακύψουν ζητήματα για ορισμένα κράτη, όπως η αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων για τη χορήγηση διατροφής σε άτομα που συνδέονται με νέες μορφές γάμου ή σχέσεων που έχουν θεσπισθεί πρόσφατα.

Όσον αφορά τα δικαιώματα άμυνας, η έκθεση της μελέτης που δόθηκε στην Επιτροπή επισημαίνει ότι αποφάσεις που εκδίδονται από διαμεσολαβητές σε ορισμένες χώρες δεν κοινοποιούνται. Επίσης, από τις διοικητικές αρχές ορισμένων κρατών εκδίδονται τίτλοι εν αγνοία του οφειλέτη. Σε άλλες χώρες, έγγραφα της δίκης επιδίδονται σε επίτροπο, όταν δεν είναι δυνατό να ανευρεθεί ο οφειλέτης, διαδικασία που θεωρείται απαράδεκτη από ορισμένα κράτη εκτέλεσης.

Πρέπει να διερωτηθούμε εάν υπάρχουν πραγματικές δυσκολίες σ' αυτό τον τομέα και εάν ναι, ποιες θα ήταν οι κατάλληλες λύσεις. Ως προς αυτό, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι το πρόγραμμα αμοιβαίας αναγνώρισης προβλέπει τη θέσπιση εν ανάγκη, και ιδίως εφόσον σχεδιάζεται η κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, ελάχιστων διαδικαστικών εγγυήσεων για την αυστηρή τήρηση της αρχής της δίκαιης δίκης. Η απαίτηση αυτή λαμβάνεται υπόψη, παραδείγματος χάρη, από τον κανονισμό (ΕΚ) 2201/2003, ο οποίος προβλέπει ότι οι αποφάσεις σχετικά με το δικαίωμα προσωπικής επικοινωνίας αναγνωρίζονται και εκτελούνται στα κράτη μέλη χωρίς διαδικασία κήρυξης της εκτελεστότητας, με την επιφύλαξη ότι έχουν εξεταστεί στο πλαίσιο της διαδικασίας όλοι οι ενδιαφερόμενοι, και ιδίως το τέκνο.

Ερώτηση 3

Υπάρχουν αιτίες που θα μπορούσαν να δυσχεράνουν την κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας σε κοινοτικό πλαίσιο για λόγους:

α. - δημόσιας τάξης;

β. - μη σεβασμού των δικαιωμάτων υπεράσπισης;

Εάν ναι, πώς θα επιλυθούν αυτά τα προβλήματα; Πρέπει να θεσπισθούν ή να ενισχυθούν ορισμένες διαδικαστικές εγγυήσεις;

5.2.1.2. Προσωρινή εκτέλεση

Η νομοθεσία ορισμένων κρατών μελών προβλέπει ότι οι αποφάσεις σχετικά με υποχρεώσεις διατροφής υπόκεινται αυτοδικαίως σε προσωρινή εκτέλεση. σύμφωνα με άλλα δικαιικά συστήματα, η κήρυξη της απόφασης προσωρινά εκτελεστής αφήνεται στη διακριτική ευχέρεια του δικαστή. τέλος, ορισμένα συστήματα δεν προβλέπουν αυτή τη δυνατότητα. Όταν δεν αναγνωρίζεται προσωρινή εκτέλεση, ο δικαιούχος της διατροφής μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να επιτύχει την έκδοση προσωρινής απόφασης που εφαρμόζεται από την αρχή της διαδικασίας και μέχρις ότου εκδοθεί οριστική απόφαση επί της ουσίας της υπόθεσης.

Γενικά, το ίδιο το αντικείμενο της απόφασης επιδίκασης διατροφής, που έχει στόχο να μπορέσει ο δικαιούχος να ικανοποιήσει τις βασικές καθημερινές του ανάγκες, θα δικαιολογούσε τη γενίκευση της δυνατότητας του δικαστή να κηρύξει την απόφαση προσωρινά εκτελεστή και, κατά συνέπεια, να εκτελείται από τη δημοσίευσή της.

Η δυνατότητα να διαταχθεί με προσωρινή απόφαση η καταβολή διατροφής κατά τη διάρκεια της διαδικασίας και μέχρις ότου εκδοθεί οριστική απόφαση επί της ουσίας της υπόθεσης κρίνεται ακόμη πιο αποτελεσματική, εφόσον επιτρέπει στον δικαιούχο να εισπράττει διατροφή ήδη από την έναρξη της διαδικασίας και μέχρι τη λήξη των προθεσμιών των ενδίκων μέσων ή την άσκησή τους, αλλά δεν διευκολύνει πραγματικά την είσπραξη διατροφής στο εξωτερικό, εφόσον θα απαιτούσε την εκτέλεση δύο διαδοχικών αποφάσεων. Γενικά, όταν η είσπραξη διατροφής πρέπει να πραγματοποιείται στην αλλοδαπή, η ύπαρξη προθεσμιών για την εφαρμογή της δικαστικής συνεργασίας ενισχύει ακόμη περισσότερο την ανάγκη αναζήτησης των μέσων για να επιταχυνθεί η διαδικασία στο σύνολό της. Η προσωρινή εκτέλεση της απόφασης διασφαλίζει τουλάχιστον στον δικαιούχο ότι η απόφαση μπορεί να κοινοποιηθεί αμέσως μετά τη δημοσίευσή της στην αρμόδια αρχή της χώρας διαμονής του υπόχρεου προκειμένου να τεθούν σε εφαρμογή τα μέτρα εκτέλεσης.

Είναι προφανώς δύσκολο να προβλεφθεί, για διαφόρους λόγους, ότι η προσωρινή εκτέλεση εφαρμόζεται μόνο στις αποφάσεις οι οποίες πρόκειται να εκτελεστούν στο εξωτερικό. Συγκεκριμένα, η κατάσταση ενδέχεται να μην έχει διεθνή χαρακτήρα κατά τον χρόνο δημοσίευσης της απόφασης. Κυρίως, όμως, τίποτα δεν θα δικαιολογούσε την εφαρμογή λιγότερο ευνοϊκών λύσεων για τους δικαιούχους με τη δικαιολογία ότι ο υπόχρεος βρίσκεται στο εξωτερικό.

Θα μπορούσε, γενικώς, να προβλεφθεί η γενικευμένη εφαρμογή της προσωρινής εκτέλεσης για τις αποφάσεις περί διατροφής οι οποίες εκδίδονται στα κράτη μέλη.

Η λύση αυτή συνιστάται επίσης από τη μελέτη σχετικά με τη βελτίωση της εκτέλεσης των δικαστικών αποφάσεων που πραγματοποιήθηκε κατ' εντολήν της Ευρωπαϊκής Επιτροπής [10].

[10] Η μελέτη διατίθεται επίσης στην ιστοσελίδα της Γενικής Διεύθυνσης Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων στην ακόλουθη διεύθυνση: http://europa.eu.int/comm/justice_home/ doc_centre/civil/studies/doc_civil_studies_en.htm

Το άρθρο 41 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, ο οποίος καταργεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000 σχετικά με το δικαίωμα προσωπικής επικοινωνίας, περιέχει διατάξεις σύμφωνα με τις οποίες «ακόμη και αν το εθνικό δίκαιο δεν προβλέπει την εκτελεστότητα απευθείας εκ του νόμου, παρά ενδεχόμενη προσφυγή, απόφασης με την οποία αναγνωρίζεται δικαίωμα επικοινωνίας, το δικαστήριο προέλευσης μπορεί να κηρύξει την απόφαση εκτελεστή». Το άρθρο 42 του κανονισμού σχετικά με τις αποφάσεις επιστροφής ενός παιδιού το οποίο έχει μετακινηθεί παρανόμως, περιέχει παρόμοιες διατάξεις.

Οι διατάξεις αυτές θα μπορούσαν ενδεχομένως να αποτελέσουν πρότυπο για μια μελλοντική ευρωπαϊκή πράξη σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής. Ωστόσο, η απλή διακριτική ευχέρεια του δικαστή να κηρύξει την απόφαση εκτελεστή θεωρείται ανεπαρκής, λαμβανομένων υπόψη των διακυβευόμενων συμφερόντων, και θα έπρεπε μάλλον να προβλεφθεί ότι οι αποφάσεις περί διατροφής υπόκεινται αυτοδικαίως σε προσωρινή εκτέλεση.

Ερώτηση 4

Θεωρείτε ότι η αρχή της αυτοδίκαιας προσωρινής εκτέλεσης των αποφάσεων σχετικά με υποχρεώσεις διατροφής προσκρούει σε ειδικές δυσκολίες;

5.2.1.3. Διαδικασία που αφορά την καθαυτό εκτέλεση

Σε ορισμένα κράτη μέλη, τα μέσα εκτέλεσης μιας καταψηφιστικής απόφασης για την καταβολή διατροφής μπορούν να τεθούν σε εφαρμογή, όταν η απόφαση καθίσταται εκτελεστή, από έναν δημόσιο υπάλληλο. Σε άλλα κράτη μέλη, όταν εκδοθεί η απόφαση και καταστεί εκτελεστή, η εκτέλεση υλοποιείται από δικαστικούς υπαλλήλους με την ευθύνη ενός δικαστή, ο οποίος οφείλει να την επιτρέψει με απόφαση ενδεχομένως επιδεκτική προσφυγής. Η διαδικασία αυτή εφαρμόζεται επίσης σε αποφάσεις αλλοδαπών δικαστηρίων που έχουν κηρυχθεί εκτελεστές.

Η ανάγκη να κινηθεί ειδική δικαστική διαδικασία για την εκτέλεση, όπως και οι δυνατότητες ανακοπής και τα ένδικα μέσα που έχει στη διάθεσή του ο εναγόμενος, μπορεί να καθυστερήσουν σημαντικά την εκτέλεση της απόφασης, όχι μόνο επειδή η εκτέλεση είναι δυνατό να ανασταλεί κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, αλλά γενικότερα λόγω της μεγάλης διάρκειας των δικαστικών διαδικασιών σε ορισμένα κράτη μέλη.

Φαίνεται ότι οι συστάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Τάμπερε που καλούν το Συμβούλιο να καταργήσει «τα ενδιάμεσα μέτρα τα οποία ακόμη απαιτούνται για την αναγνώριση και την εκτέλεση μιας απόφασης στο κράτος προς το οποίο απευθύνεται η αίτηση» [11] και «να θεσπίσει (...) ειδικούς κοινούς δικονομικούς κανόνες για την απλούστευση και την επίσπευση της διασυνοριακής εκδίκασης διαφορών που αφορούν (...) αξιώσεις διατροφής» [12]δεν συμβιβάζονται με τις καθυστερήσεις που χαρακτηρίζουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, τις εν λόγω διαδικασίες έγκρισης της εκτέλεσης μιας απόφασης, σε ένα τομέα στον οποίο επιβάλλεται η χρησιμοποίηση μέτρων ταχείας εκτέλεσης.

[11] Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε. Συμπεράσματα της Προεδρίας, αριθ. 34.

[12] Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε. Συμπεράσματα της Προεδρίας, αριθ. 30.

Τίθεται ευλόγως το ερώτημα, καταρχήν, αν είναι δυνατόν να απλουστευθεί η διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου της εκτέλεσης, έτσι ώστε να επισπευσθεί. Θα ήταν ενδεχομένως δυνατό να απλουστευθούν ορισμένες διατυπώσεις, ή να τεθούν προθεσμίες.

Εξάλλου, χωρίς να καταργηθεί η δυνατότητα να ασκήσει ο υπόχρεος ανακοπή στην κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων του, εάν έχει καταβάλει ολόκληρη την οφειλή του ή εάν έχει καταβάλει εκουσίως τις περιοδικές διατροφές που επιδικάστηκαν, παραδείγματος χάριν, θα μπορούσε να προβλεφθεί ότι κανένα ένδικο μέσο δεν επιφέρει αναστολή της εκτέλεσης. Η αναστολή της εκτέλεσης, που μπορεί ασφαλώς να είναι δικαιολογημένη σε ορισμένες περιπτώσεις, θα ήταν δυνατό να επιτρέπεται μόνο με ρητή αίτηση και σε εξαιρετικές περιπτώσεις.

Ερώτηση 5

Όσον αφορά το στάδιο εκτέλεσης των αποφάσεων είναι δυνατό να προβλεφθεί:

α. Η απλούστευση των διαδικασιών εκτέλεσης των αποφάσεων που ισχύουν σε ορισμένα κράτη μέλη; Ο καθορισμός προθεσμιών;

β. Να είναι δυνατή η αναστολή της εκτέλεσης των αποφάσεων μόνο σε έκτακτες περιστάσεις;

5.2.2. Μέτρα εκτέλεσης

Στην προαναφερθείσα μελέτη σχετικά με τη βελτίωση της διαδικασίας εκτέλεσης των δικαστικών αποφάσεων προτείνεται παράλληλα με την αρχή της εδαφικότητας των εκτελεστικών μέτρων να ισχύει η αρχή της καθολικότητας και, σε ορισμένο βαθμό, η αμοιβαία αναγνώριση των μέτρων εκτέλεσης.

Συνιστά διάφορες βελτιώσεις, ορισμένες από τις οποίες θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στον τομέα της είσπραξης της διατροφής.

Επικαλείται ιδίως τη θέσπιση μιας «ευρωπαϊκής δήλωσης περιουσιακών στοιχείων» του υπόχρεου, κατά το πρότυπο του μέτρου που εφαρμόζεται σε ορισμένα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και επιτρέπει στον δικαιούχο της διατροφής να εξετάζει τον αντίδικό του σχετικά με τα περιουσιακά του στοιχεία. Αναφέρει επίσης μια «ευρωπαϊκή απόφαση τραπεζικής κατάσχεσης» που εκδίδεται βάσει εκτελεστής απόφασης και η οποία θα μπορούσε να εκτελεστεί στην αλλοδαπή. Παρόμοιες καινοτομίες, και ιδίως η πρώτη, θα ήταν πολύ χρήσιμες για την είσπραξη της διατροφής.

Όμως, σ' αυτό τον ειδικό τομέα, θα ήταν δυνατό να προβλεφθεί ότι η απόφαση κατάσχεσης από τις αποδοχές, η οποία λαμβάνεται σε ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι εκτελεστή, χωρίς να είναι απαραίτητο να κινείται καμία άλλη διαδικασία, στα άλλα κράτη μέλη.

Μια τέτοια καινοτομία δεν θα ήταν κατ' ανάγκη χρήσιμη για την είσπραξη των απαιτήσεων στα κράτη τα οποία αναθέτουν σε δικαστικούς κλητήρες την εφαρμογή των μέτρων εκτέλεσης, αλλά σε άλλα κράτη θα συνέβαλε στην εξοικονόμηση χρόνου, διότι δεν θα χρειαζόταν να ζητηθεί από δικαστή ή άλλη αρχή να λάβει απόφαση για κατάσχεση από τις αποδοχές του οφειλέτη.

Ερώτηση 6

Είναι δυνατό να προβλεφθεί ότι μια απόφαση που διατάσσει κατάσχεση από το μισθό ενός οφειλέτη διατροφής, η οποία εκδίδεται σε ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναγνωρίζεται και εκτελείται χωρίς άλλη διαδικασία σε όλα τα κράτη μέλη;

Ποια άλλα ειδικά μέτρα θα ήταν χρήσιμα;

5.2.3. Σχέδιο σύμβασης της Χάγης

Σύμφωνα με τις κατευθύνσεις που έδωσε η επιτροπή γενικών υποθέσεων της Διάσκεψης της Χάγης το 2000 και το 2002, το σχέδιο σύμβασης θα πρέπει καταρχήν να περιέχει κανόνες αναγνώρισης και εκτέλεσης των αποφάσεων σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής, κατά τα πρότυπα των κανόνων που περιέχονται στις δύο συμβάσεις που εγκρίθηκαν στο πλαίσιο αυτού του διεθνούς οργανισμού το 1958 και το 1973. Στις απαντήσεις τους στο ερωτηματολόγιο που τους είχε αποστείλει η Διάσκεψη, τα περισσότερα κράτη μέλη προτείνουν να περιληφθούν παρόμοιοι κανόνες στη μελλοντική σύμβαση. Όμως, τίθενται ορισμένα λεπτά ζητήματα ως προς αυτό το θέμα.

5.2.3.1. Τρόποι αναγνώρισης και εκτέλεσης

Το Μόνιμο Προεδρείο της Διάσκεψης της Χάγης υποστήριξε την κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, όπως προβλέπεται από τα άρθρα 41 και 42 του κανονισμού του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 2201/2003 για τη διεθνή δικαιοδοσία και την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων σε γαμικές διαφορές και διαφορές γονικής μέριμνας, ο οποίος καταργεί τον κανονισμό του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 1347/2000, αλλά ταυτόχρονα διερωτάται για τις προϋποθέσεις έκδοσης του πιστοποιητικού από το κράτος μέλος προέλευσης που συνοδεύει την απόφαση και το οποίο προβλέπεται από αυτό τον κανονισμό.

Η πρόταση αυτή προκάλεσε πολύ διαφορετικές αντιδράσεις, εφόσον ορισμένες αντιπροσωπείες αποδέχονται την κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, με την επιφύλαξη να διατηρηθεί δυνατότητα προσφυγής του οφειλέτη, μετά την κοινοποίηση της απόφασης από τις αρχές του κράτους εκτέλεσης ή στο στάδιο της εκτέλεσης, σύμφωνα με τη διαδικασία που ακολουθείται σε ορισμένα συστήματα «common law» ή σύμφωνα με την απλουστευμένη διαδικασία κήρυξης της εκτελεστότητας που προβλέπεται από τον κανονισμό (ΕΚ) του Συμβουλίου αριθ. 44/2001. Άλλοι υποστηρίζουν ότι δεν θα μπορούσε να προβλεφθεί η κατάργηση της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, εάν δεν γίνει εναρμόνιση των κανόνων σύγκρουσης δικαίων και δικαιοδοσίας, ή ότι αυτό θα ήταν αδύνατο σε παγκόσμιο επίπεδο λόγω των υφισταμένων διαφορών μεταξύ των εσωτερικών νομοθεσιών.

Εντούτοις, πολλές αντιπροσωπείες εξέφρασαν το ενδιαφέρον τους για την εφαρμογή σύντομων διαδικασιών.

Ερώτηση 7

Στο πλαίσιο της μελλοντικής Σύμβασης της Χάγης, πρέπει να προβλεφθεί ένα απλουστευμένο σύστημα κήρυξης της εκτελεστότητας παρόμοιο με αυτό που προβλέπει ο κανονισμός αριθ. 44/2001;

5.2.3.2. Η έμμεση διεθνής δικαιοδοσία, όρος για την αναγνώριση και την εκτέλεση

Οι συμβάσεις της Χάγης σχετικά με την αναγνώριση και εκτέλεση των αποφάσεων σχετικών με υποχρεώσεις διατροφής περιέχουν τους κανόνες έμμεσης δικαιοδοσίας που ρυθμίζουν την εφαρμογή τους. Και οι δύο συμβάσεις δέχονται τη δικαιοδοσία του δικαστηρίου του τόπου της συνήθους διαμονής του οφειλέτη ή του δικαιούχου καθώς και του δικαστηρίου στο οποίο δέχθηκε να υπαχθεί ο οφειλέτης. Η σύμβαση του 1973 προβλέπει τη δικαιοδοσία της κοινής ιθαγένειας του δικαιούχου και του υπόχρεου, όπως και των αρχών του συμβαλλομένου κράτους οι οποίες αποφάνθηκαν δευτερευόντως επί της αιτήσεως διατροφής στο πλαίσιο αγωγής διαζυγίου, δικαστικού χωρισμού, ακύρωσης ή ακυρότητας του γάμου.

Τα κριτήρια δικαιοδοσίας της συνήθους διαμονής του οφειλέτη ή της υπαγωγής του στην αρμοδιότητα του δικαστηρίου στο οποίο έχει προσφύγει ο δικαιούχος δεν επιδέχονται αμφισβήτηση, εφόσον θεωρούνται καθολικά αποδεκτά, ή τουλάχιστον μπορούν να γίνουν καθολικά αποδεκτά στο πλαίσιο μιας διεθνούς συμφωνίας.

Αντιθέτως, το κριτήριο της δικαιοδοσίας της συνήθους διαμονής του δικαιούχου δημιουργεί δυσκολίες στις σχέσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, αφενός, και του συνόλου των άλλων κρατών μελών της Διάσκεψης της Χάγης, αφετέρου. Η Διάσκεψη της Χάγης προτείνει να υιοθετηθεί μια «προσέγγιση που να βασίζεται στα πραγματικά χαρακτηριστικά», σύμφωνα με την οποία «κάθε κράτος έχει τη δυνατότητα να εφαρμόζει δικά του κριτήρια. Με άλλους όρους, απόφαση που εκδίδεται στο κράτος προέλευσης αναγνωρίζεται και εκτελείται εάν, υπό τους ιδίους όρους, η άσκηση της δικαιοδοσίας θα ήταν δυνατή στο κράτος εκτέλεσης. Βάσει αυτής της αρχής, δεν θα είχαν καμία σημασία οι κανόνες περί αρμοδιότητας στους οποίους βασίστηκε η απόφαση του δικαστηρίου του κράτους στο οποίο ασκήθηκε η προσφυγή. Το καθοριστικό ζήτημα είναι αν, ανεξάρτητα από το λόγο που επικαλέσθηκε το δικαστήριο του κράτους στο οποίο ασκήθηκε η προσφυγή, τα περιστατικά αυτής της υπόθεσης θα επιβεβαίωναν αυτή τη δικαιοδοσία με βάση τους κανόνες του κράτους εκτέλεσης. Σε αυτή την περίπτωση, η απόφαση θα έπρεπε να αναγνωρίζεται» [13].

[13] Διάσκεψη της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο, προκαταρκτικό έγγραφο αριθ. 3 «Vers un nouvel instrument mondial sur le recouvrement international des aliments envers les enfants et d'autres membres de la famille». Έκθεση του William Duncan, παράγραφος 76, ο οποίος παραθέτει δοκίμιο του George G. Spector με τίτλο «Towards an accomodation of divergent jurisdictional standards for the determination of maintenance obligations in private international law».

Ο τρόπος εκτίμησης της έμμεσης δικαιοδοσίας «με βάση τα πραγματικά περιστατικά» δημιουργεί μια πρακτική δυσκολία, εφόσον προϋποθέτει ότι, στο στάδιο της εξέτασης της αίτησης αναγνώρισης και εκτέλεσης, η αρμόδια αρχή του κράτους εκτέλεσης έχει στην κατοχή της επαρκείς πληροφορίες σχετικά με το σκεπτικό στο οποίο βασίστηκε η δικαιοδοσία του δικαστή επί της ουσίας, ώστε να είναι σε θέση να πραγματοποιήσει τη σύγκριση με τους κανόνες δικαιοδοσίας που προβλέπονται από το δίκαιο της δικής της χώρας. Αυτό θα απαιτούσε από το δικαστή της χώρας προέλευσης να γνωρίζει, κατά τη στιγμή που αποφαίνεται, τα κριτήρια δικαιοδοσίας στα οποία θα βασισθεί ο δικαστής του κράτους από το οποίο θα ζητηθεί να εκτελεστεί η απόφαση και να φροντίσει να διευκρινίσει στην απόφασή του ποιο από αυτά τα κριτήρια πληρούται πράγματι στην προκειμένη περίπτωση. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι, κατά την έκδοση της απόφασης, η κατάσταση δεν έχει αναγκαστικά διεθνή χαρακτήρα.

Η έκθεση του Μόνιμου Προεδρείου προτείνει οι πληροφορίες που είναι δυνατό να βοηθήσουν το δικαστήριο στο οποίο υποβλήθηκε η αίτηση αναγνώρισης και εκτέλεσης να αποφανθεί σχετικά με την έμμεση δικαιοδοσία του δικαστή της χώρας προέλευσης να διαβιβάζονται από τις αρχές του αιτούντος κράτους, βάσει των μέτρων συνεργασίας. Το ζήτημα συνδέεται προφανώς με τα καθήκοντα που είναι δυνατό να ανατεθούν στις αρχές των συμβαλλομένων κρατών οι οποίες είναι υπεύθυνες για τη συνεργασία. Θα πρέπει, ωστόσο, οι αρχές αυτές να διαθέτουν πράγματι τα μέσα για να συλλέξουν τις απαραίτητες πληροφορίες.

Το μόνιμο Προεδρείο της Διάσκεψης της Χάγης προτείνει να θεσπισθούν οι ακόλουθες διατάξεις:

«1. Η απόφαση περί διατροφής η οποία εκδίδεται από δικαστική ή διοικητική αρχή ενός συμβαλλομένου κράτους (κράτος προέλευσης) πρέπει να αναγνωρίζεται και να εκτελείται σε όλα τα συμβαλλόμενα κράτη εάν:

α. (...)

β. (...)

γ. Με βάση τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης θα παρεχόταν, τηρουμένων των αναλογιών, αυτή η δικαιοδοσία σύμφωνα με τους κανόνες του κράτους εκτέλεσης. ή

δ. Ο δικαιούχος διέμενε (συνήθως) στο κράτος προέλευσης κατά τον χρόνο έναρξης της διαδικασίας.

2. Ένα συμβαλλόμενο κράτος οι δικαστικές ή διοικητικές αρχές του οποίου δεν μπορούν να θεμελιώσουν αποκλειστικά τη δικαιοδοσία τους σε υποθέσεις διατροφής στον τόπο διαμονής του δικαιούχου μπορούν να διατυπώσουν επιφύλαξη σχετικά με την παράγραφο 1 στοιχείο δ)» [14].

[14] Διάσκεψη της Χάγης για το Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο, προκαταρκτικό έγγραφο αριθ. 3 «Vers un nouvel instrument mondial sur le recouvrement international des aliments envers les enfants et d'autres membres de la famille». Έκθεση του William Duncan, παράγραφος 87.

Τα κράτη που θα διατύπωναν την προβλεπόμενη στην παράγραφο 2 επιφύλαξη, θα έπρεπε να δεσμευθούν να κινήσουν νέα διαδικασία για την επίλυση αυτού του προβλήματος. Πρέπει, εντούτοις, να επισημανθεί, ότι μια τέτοια λύση έχει ως αποτέλεσμα τη συνύπαρξη δύο διαφορετικών αποφάσεων οι οποίες παράγουν αποτελέσματα στο έδαφος διαφορετικών κρατών, με όλες τις δυσκολίες που είναι δυνατό να ανακύψουν λόγω αυτής της κατάστασης σε περίπτωση αλλαγής του τόπου διαμονής του υπόχρεου. Επιπλέον, μπορεί να καταστεί αδύνατη η είσπραξη ενός μέρους των καθυστερούμενων οφειλών.

Ερώτηση 8

Θεωρείτε είναι εφικτό να εφαρμοσθεί στην πράξη η προσέγγιση «που βασίζεται στα πραγματικά περιστατικά»;

Πρέπει να αντικατασταθεί με μια άλλη λύση; Εάν ναι, με ποια;

Κατά τις συζητήσεις της ειδικής επιτροπής που συνήλθε στη Χάγη τον Μάιο του 2003, εξετάστηκαν τρία ακόμη κριτήρια έμμεσης διεθνούς δικαιοδοσίας, της κοινής ιθαγένειας των διαδίκων, του διαζυγίου, ή των ζητημάτων που συνδέονται με τη γονική μέριμνα. Εξετάστηκε επίσης η δυνατότητα αποδοχής της αυτονομίας των συμβαλλομένων σ' αυτό το θέμα.

Καμία αντιπροσωπεία δεν θέλησε να διατηρηθεί το συνδετικό στοιχείο της κοινής ιθαγένειας των διαδίκων. Αντιθέτως, η έμμεση δικαιοδοσία του δικαστηρίου στο οποίο ασκείται η διαπλαστική αγωγή δεν θεωρήθηκε ότι δημιουργεί πρόβλημα. Εξάλλου, η λύση αυτή θα ήταν απολύτως συμβατή με την κοινοτική νομοθεσία. Ορισμένοι εμπειρογνώμονες θεώρησαν επικίνδυνο να αφεθεί ανοικτό το ζήτημα της αυτονομίας των συμβαλλομένων, σε έναν τομέα στον οποίο ενδέχεται να υπάρξει μεγάλη ανισορροπία ανάμεσα στις υπάρχουσες δυνάμεις, και κατά συνέπεια να γίνει αποδεκτή η έμμεση δικαιοδοσία του δικαστηρίου στο οποίο προσφεύγουν με κοινή συμφωνία ο υπόχρεος και ο δικαιούχος.

Ερώτηση 9

Πρέπει να γίνει αποδεκτή όσον αφορά την έμμεση δικαιοδοσία:

α. η λύση που υιοθέτησε το άρθρο 8 της Σύμβασης της Χάγης του 1973 σχετικά με την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής;

β. η δικαιοδοσία του δικαστηρίου στο οποίο προσφεύγουν με κοινή συναίνεση οι υπόχρεος και ο δικαιούχος; Πρέπει να περιορισθεί η ελευθερία επιλογής των διαδίκων;

5.2.3.3. Λόγοι άρνησης της αναγνώρισης

Οι συμβάσεις της Χάγης του 1958 και του 1973 προβλέπουν ότι η αναγνώριση και η εκτέλεση μιας απόφασης είναι δυνατόν να απορριφθεί εάν είναι προδήλως ασυμβίβαστες με τη δημόσια τάξη του κράτους στο οποίο ζητείται η εκτέλεση ή αν η απόφαση είναι ασυμβίβαστη με απόφαση που εκδόθηκε προηγουμένως στο κράτος εκτέλεσης. Η σύμβαση του 1973 προσθέτει σε αυτούς τους δύο λόγους τη διάπραξη απάτης κατά τη διαδικασία και την ύπαρξη εκκρεμούς διαφοράς ενώπιον των αρχών του κράτους μεταξύ των ίδιων διαδίκων και με το ίδιο αντικείμενο.

Κατά τη συνεδρίαση της ειδικής επιτροπής τον Μάιο του 2003, ορισμένες αντιπροσωπείες υποστήριξαν ότι οι αιτίες άρνησης της αναγνώρισης και της εκτέλεσης πρέπει ουσιαστικά να περιοριστούν στην παραβίαση των δικαιωμάτων άμυνας, στην αντίθεση προς τη δημόσια τάξη, στη σύγκρουση αποφάσεων και στην εκκρεμοδικία.

Όμως, το ζήτημα της σύγκρουσης αποφάσεων τίθεται κατ' εξοχήν σε υποθέσεις διατροφής, εφόσον μπορεί να εκδοθούν με απολύτως κανονικό τρόπο διάφορες διαδοχικές αποφάσεις, ανάλογα με την εξέλιξη της προσωπικής κατάστασης των διαδίκων. Πρέπει, προφανώς, να ευνοηθεί η αναγνώριση και η εκτέλεση της πλέον πρόσφατης απόφασης, με την επιφύλαξη, ιδίως, ότι έχει εκδοθεί από την αρμόδια αρχή. Εάν το τελευταίο ζήτημα δεν ρυθμιστεί με την εισαγωγή ενός κανόνα άμεσης δικαιοδοσίας στη σύμβαση, θα πρέπει να ρυθμιστεί με μια διάταξη έμμεσης δικαιοδοσίας.

Εξάλλου, όλα τα κράτη έχουν συμφωνήσει ότι είναι ζήτημα αρχής να απορριφθεί η αναθεώρηση των αποφάσεων επί της ουσίας από το κράτος εκτέλεσης.

Εντούτοις, φαίνεται ότι οι αρχές ορισμένων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από τις οποίες ζητείται να αναγνωρίσουν και να εκτελέσουν απόφαση επί της ουσίας η οποία έχει εκδοθεί σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή σε τρίτη χώρα, κινούν νέα διαδικασία για τον καθορισμό του ποσού της διατροφής, παρόλο που η αρχική απόφαση πληρούσε τους όρους αναγνώρισης και εκτέλεσης, με το σκεπτικό ότι η απόφαση δεν είναι δυνατόν να εκτελεσθεί εξαιτίας αφερεγγυότητας του υπόχρεου ή μεταβολής της κατάστασης των μερών.

Η πρακτική αυτή δεν είναι σύμφωνη ούτε με τις διατάξεις του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001 ούτε και με τις συμβάσεις της Χάγης που απαγορεύουν την επανεξέταση της ουσίας των αποφάσεων στο στάδιο της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας, ούτε με τις διατάξεις της σύμβασης της Νέας Υόρκης του 1956 η οποία επιτρέπει την κίνηση νέας διαδικασίας μόνο εντός του ορίου των εξουσιών που παρέχει ο δικαιούχος.

Ερώτηση 10

Στο στάδιο της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας:

α. Ποιες αιτίες άρνησης της αναγνώρισης και της εκτέλεσης θα έπρεπε να αναφέρονται στη μελλοντική σύμβαση;

β. Σε περίπτωση σύγκρουσης αποφάσεων, πώς επιλέγεται η απόφαση που πρέπει να εκτελεσθεί;

γ. Πρέπει να απαγορευθεί αυστηρά η αναθεώρηση των αποφάσεων που εκδίδονται στο κράτος προέλευσης, ή να γίνονται αποδεκτές παρεκκλίσεις και, εάν ναι, σε ποιες περιπτώσεις και για ποιους σκοπούς;

5.3. Εφαρμοστέο δίκαιο

Ούτε ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001, ούτε άλλη κοινοτική νομοθετική πράξη περιέχουν κανόνες σύγκρουσης δικαίων αναφορικά με τις υποχρεώσεις διατροφής. Το άρθρο 1 παράγραφος 2 στοιχείο β) της σύμβασης της Ρώμης της 19ης Ιουνίου 1980 σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις συμβατικές ενοχές, που αποτελεί τη μοναδική πράξη που εφαρμόζεται μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα του αστικού δικαίου η οποία περιέχει κανόνες σύγκρουσης δικαίων, αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής της «τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις, συγγένεια, γάμο ή αγχιστεία, περιλαμβανομένων των υποχρεώσεων διατροφής μη νομίμων τέκνων».

Επειδή οι συμβάσεις της Χάγης του 1956 και 1973 σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής έχουν επικυρωθεί από ορισμένα μόνο κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν έχουν εναρμονισθεί μέχρι σήμερα οι εφαρμοστέοι κανόνες σύγκρουσης δικαίων στον ευρωπαϊκό δικαστικό χώρο.

Όσον αφορά τις τρέχουσες εργασίες στη Χάγη, είχε προβλεφθεί να περιλάβουν αυτό το θέμα, εφόσον στη συνεδρίαση της ειδικής επιτροπής για τις γενικές υποθέσεις τον Μάιο του 2000 είχε αποφασισθεί η επεξεργασία μιας διεξοδικής σύμβασης που να βελτιώνει τις ισχύουσες συμβάσεις, και ιδίως τις δύο συμβάσεις σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής που ενέκρινε η Διάσκεψη.

Παρόμοια προβλήματα τίθενται σε κοινοτικό και σε παγκόσμιο επίπεδο. Πρέπει ωστόσο να εξετασθεί αν πρέπει να δοθούν διαφορετικές απαντήσεις, λαμβανομένης υπόψη της ιδιαιτερότητας της καθεμίας από τις δύο διαδικασίες, στο πλαίσιο του κοινοτικού σχεδίου και της μελλοντικής σύμβασης της Χάγης.

5.3.1. Διαπίστωση

Φαίνεται ότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές στις εσωτερικές νομοθεσίες των κρατών, περιλαμβανομένων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσον αφορά τις υποχρεώσεις διατροφής.

Έτσι, η ηλικία κατά την οποία ένα τέκνο παύει να δικαιούται διατροφή από τους γονείς του διαφέρει από το ένα κράτος στο άλλο. Ορισμένες νομοθεσίες δεν περιέχουν κριτήριο ηλικίας, αλλά ενδιαφέρονται για την κατάσταση του παιδιού και την ενδεχόμενη ικανότητά του να καλύπτει αυτόνομα τις ανάγκες του.

Ορισμένες νομοθεσίες προβλέπουν ότι ο ένας από τους διαζευγμένους συζύγους δικαιούται, καταρχήν, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, διατροφής από τον πρώην σύζυγό του. Αντιθέτως, σε άλλες νομοθεσίες ισχύει το αντίθετο.

Ορισμένες νομοθεσίες αποδέχονται την ύπαρξη υποχρεώσεων διατροφής μεταξύ διαφόρων μελών της οικογένειας, ακόμη και μεταξύ ατόμων χωρίς συγγενικό δεσμό, ενώ άλλες περιορίζουν τα δικαιώματα διατροφής στα παιδιά ή στους συζύγους.

Οι κανόνες περί διεθνούς δικαιοδοσίας των διαφόρων νομικών συστημάτων παρέχουν γενικά στους διαδίκους δυνατότητα επιλογής μεταξύ των δικαστηρίων διαφόρων κρατών, και ιδίως του κράτους διαμονής ή κατοικίας του δικαιούχου ή του εναγομένου. Οι εσωτερικές νομοθεσίες πολλών κρατών μελών της Διάσκεψης της Χάγης αποδέχεται, εξάλλου, τη δικαιοδοσία της ιθαγένειας ή της «κατοικίας» κατά την αγγλοσαξωνική έννοια του όρου. Είναι γνωστό ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία, από την πλευρά της, προσφέρει πολλές δυνατότητες στους διαδίκους με την εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001 σε συνδυασμό με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1347/2000. Η επιδίωξη, για λόγους ασφάλειας δικαίου, μιας εναρμόνισης των κανόνων σύγκρουσης δικαίων που πρέπει να εφαρμόζονται στις καταστάσεις οι οποίες παρουσιάζουν ένα στοιχείο αλλοδαπότητας δικαιολογείται, κατά συνέπεια, τόσο σε κοινοτικό επίπεδο όσο και στο πλαίσιο της Διάσκεψης Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου της Χάγης.

Όμως, παρατηρείται ότι οι δύο συμβάσεις σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής που εγκρίθηκαν από τη Διάσκεψη της Χάγης έχουν επικυρωθεί από λίγες μόνο χώρες, κυρίως από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιπλέον, η παλαιότερη σύμβαση, που έπρεπε να αντικατασταθεί από την πλέον πρόσφατη, εξακολουθεί να εφαρμόζεται στις σχέσεις μεταξύ ορισμένων κρατών που δεν επικύρωσαν τη μεταγενέστερη.

Η κατάσταση αυτή είναι ασφαλώς απογοητευτική για πολλούς λόγους. Η ύπαρξη δύο συμβάσεων που δεσμεύουν διαφορετικά κράτη είναι εις βάρος της προβλεψιμότητας των λύσεων και δημιουργεί δυσκολίες σε όσους ασκούν νομικά επαγγέλματα. Η ανυπαρξία συμβατικών κανόνων μεταξύ ορισμένων άλλων κρατών επιδεινώνει αυτά τα προβλήματα.

Εξάλλου, οι ειδικές επιτροπές που συνήλθαν το 1995 και 1999 ανέδειξαν ορισμένες δυσκολίες που απορρέουν από το περιεχόμενο των συμβάσεων.

Έτσι, διαπιστώνονται διαφορές στις νομολογίες που οφείλονται στην έλλειψη κανόνων που ορίζουν το εφαρμοστέο δίκαιο για την αναγνώριση της πατρότητας, εφόσον ορισμένα δικαστήρια εφαρμόζουν για το ζήτημα αυτό το δίκαιο που ορίζουν οι δικοί τους κανόνες σύγκρουσης δικαίων, ενώ άλλα δικαστήρια εφαρμόζουν το δίκαιο που διέπει την υποχρέωση διατροφής. Γενικότερα, μπορεί να τεθεί ζήτημα εφαρμοστέου δικαίου όσον αφορά την αναγνώριση των δικαιωμάτων διατροφής.

Το άρθρο 8 της σύμβασης του 1973 προβλέπει ότι "το δίκαιο που εφαρμόσθηκε στο διαζύγιο διέπει στο συμβαλλόμενο κράτος, στο οποίο αυτό εκδόθηκε ή αναγνωρίσθηκε, τις υποχρεώσεις διατροφής μεταξύ διαζευγμένων συζύγων και την αναθεώρηση των σχετικών με αυτές τις υποχρεώσεις αποφάσεων". Ο κανόνας αυτός, ο οποίος επιπλέον εξασφαλίζει τη συνέχεια της αντιμετώπισης μιας κατάστασης βάσει του ίδιου δικαίου και παρέχει κατά συνέπεια την ασφάλεια δικαίου, έχει απορριφθεί με απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών της 21ης Φεβρουαρίου 1997, που έκρινε ότι δεν είναι ασυμβίβαστος με τη δυνατότητα των διαδίκων να επιλέγουν την εφαρμοστέα νομοθεσία.

Τέλος, το ζήτημα του εφαρμοστέου δικαίου ως προς την παραγραφή δημιούργησε δυσκολίες στο στάδιο της αίτησης αναγνώρισης και εκτέλεσης ή της εφαρμογής στο εξωτερικό μέτρων αναγκαστικής εκτέλεσης. Ορισμένα δίκαια θεωρούν, πράγματι, την παραγραφή ως ζήτημα ουσίας που διέπεται από τους δικούς τους κανόνες σύγκρουσης δικαίων, ενώ άλλα δίκαια την θεωρούν ως διαδικαστικό κανόνα στον οποίο εφαρμόζεται το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου.

Κατά τις εργασίες της ειδικής επιτροπής που συνήλθε στη Χάγη το Μάιο του 1999, πολλές αντιπροσωπείες κρατών ρωμαϊκής-γερμανικής νομικής παράδοσης τάχθηκαν υπέρ της εισαγωγής στη νέα σύμβαση κανόνων σύγκρουσης δικαίων με βάση τους κανόνες που περιέχονται στη σύμβαση του 1973.

Πράγματι, προβλήθηκαν διάφορα επιχειρήματα και ιδίως η ανάγκη ενοποίησης των υφισταμένων διατάξεων διεθνών συμβάσεων, εκσυγχρονισμού τους, καθώς και προσαρμογών που θα καταστήσουν τους κανόνες αυτούς αποδεκτούς από το σύνολο των κρατών μελών της Διάσκεψης.

Αντιθέτως, οι αντιπρόσωποι των κρατών του «common law» υποστήριξαν ότι η εφαρμογή του δικαίου μιας ξένης χώρας θα προκαλούσε δυσκολίες για το δικαστή και πρόσθετες δαπάνες για τους διαδίκους.

Έχουν προταθεί διάφορες λύσεις, και ιδίως να ενσωματωθεί στη μελλοντική σύμβαση ένα πλήρες σύνολο κανόνων συγκρούσεως δικαίων, ή να περιληφθούν ορισμένοι μόνο κανόνες που θα συμπληρώνουν τις ισχύουσες συμβάσεις, να μην υπάρχουν κανόνες συγκρούσεως δικαίων ή τα κράτη που θα επιθυμούσαν να δεσμευθούν με παρόμοιους κανόνες να εγκρίνουν ένα απλό πρωτόκολλο σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποθέσεις υποχρεώσεων διατροφής.

Η αναζήτηση εναρμονισμένων λύσεων θα ήταν προφανώς περισσότερο σύνθεση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο απ' ό,τι θα ήταν μόνο μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ερώτηση 11

Πρέπει να περιληφθούν στη μελλοντική κοινοτική νομοθετική πράξη ή σε μια μελλοντική Σύμβαση της Χάγης:

α. Ένα πλήρες σύνολο κανόνων συγκρούσεως νόμων;

β. Κανόνες συγκρούσεως νόμων που να διευθετούν συγκεκριμένα προβλήματα;

5.3.2. Ζητήματα που είναι δυνατό να συνδέονται με τους κανόνες σύγκρουσης νόμων

5.3.2.1. Το κύριο ζήτημα

Η σύμβαση της Χάγης του 1973, που είναι η πλέον πρόσφατη και πλήρης, περιέχει ένα «αλυσιδωτό» σύστημα που παραπέμπει τις υποχρεώσεις διατροφής στη δικαιοδοσία της συνήθους διαμονής του δικαιούχου διατροφής ή δευτερευόντως, εάν η νομοθεσία αυτή δεν επιτρέπει στον δικαιούχο να λαμβάνει διατροφή, στην κοινή εθνική νομοθεσία του υπόχρεου και του δικαιούχου και, τέλος, εάν αυτή η δεύτερη νομοθεσία δεν επιτρέπει στο δικαιούχο να λαμβάνει διατροφή, στο δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου.

Η σύμβαση του Μοντεβίδεο προβλέπει ένα διαφορετικό σύστημα, εφόσον, σύμφωνα με το άρθρο 6 αυτής της σύμβασης:

«Οι υποχρεώσεις διατροφής καθώς και οι ιδιότητες του δικαιούχου και του υπόχρεου διατροφής διέπονται από τη νομοθεσία η οποία, κατά την άποψη της αρμόδιας αρχής είναι η ευνοϊκότερη για το συμφέρον του δικαιούχου, δηλαδή:

α) τη νομοθεσία του κράτους κατοικίας ή διαμονής του δικαιούχου.

β) τη νομοθεσία του κράτους κατοικίας ή συνήθους διαμονής του υπόχρεου».

Το δίκαιο ορισμένων χωρών προβλέπει επίσης ένα σύστημα παρόμοιο με αυτό της σύμβασης του Μοντεβίδεο. Σε άλλα κράτη, τα δικαιώματα διατροφής διέπονται από το δίκαιο της ιθαγένειας του δικαιούχου.

Στη συνεδρίαση της ειδικής επιτροπής που πραγματοποιήθηκε στη Χάγη το Μάιο του 2003 επισημάνθηκε ότι, εάν γινόταν αποδεκτή η δικαιοδοσία του δικαστηρίου της κατοικίας του δικαιούχου καθώς και η εφαρμογή της νομοθεσίας του τόπου κατοικίας ή διαμονής του δικαιούχου, θα εφαρμοζόταν το δίκαιο του δικάζοντος δικαστηρίου, λύση που εξασφαλίζει τη συμφωνία ανάμεσα στα συστήματα αστικού δικαίου και «common law».

Έχει επίσης προταθεί η συστηματική προσφυγή στο εσωτερικό δίκαιο της χώρας του δικάζοντος δικαστηρίου, με την αιτιολογία ότι στο στάδιο της αρχικής αίτησης ο δικαιούχος είναι αυτός που επιλέγει το δικαστήριο και, κατά συνέπεια, πρέπει να του παρέχεται η δυνατότητα να επιλέγει το δικαστήριο η νομοθεσία του οποίου είναι ευνοϊκότερη γι' αυτόν. Όμως, μια τέτοια λύση φαίνεται ότι ευνοεί την αναζήτηση των ευνοϊκότερων ρυθμίσεων μεταξύ των διαφόρων εθνικών νομοθεσιών («forum shopping»).

Επιπλέον, ορισμένοι επισήμαναν ότι τα κράτη ισλαμικού δικαίου, παραδείγματος χάρη, θα επιθυμούσαν ενδεχομένως να επικυρώσουν τη μελλοντική σύμβαση και ότι γι' αυτούς η καλύτερη λύση θα ήταν, ασφαλώς, η εφαρμογή του δικαίου του δικάζοντος δικαστηρίου, περιλαμβανομένων των κανόνων του Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου του.

Ερώτηση 12

Ποιοι γενικοί κανόνες επίλυσης της σύγκρουσης δικαίων πρέπει να υιοθετηθούν, σε διεθνές επίπεδο, σε κοινοτικό επίπεδο, όσον αφορά τις υποχρεώσεις διατροφής;

Όσον αφορά τις υποχρεώσεις διατροφής μεταξύ πρώην συζύγων, πρέπει να εξετασθεί εάν πρέπει να διατηρηθεί η λύση που προβλέπεται από το άρθρο 8 της σύμβασης της Χάγης του 1973. Η διάταξη αυτή, που επικρίθηκε έντονα από ορισμένους όταν θεσπίσθηκε, δεν φαίνεται να δημιούργησε σημαντικά προβλήματα στην πράξη.

Κατά τις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης, προτάθηκε να δοθεί ένα περιθώριο για την εφαρμογή της αρχής της αυτονομίας των συμβαλλομένων, κατά τα πρότυπα της απόφασης του Ανώτατου Δικαστηρίου των Κάτω Χωρών, έτσι ώστε να δοθεί στους διαδίκους η δυνατότητα να επιλέγουν για τη ρύθμιση των υποχρεώσεων διατροφής τους μια νομοθεσία διαφορετική από αυτήν που εφαρμόστηκε στο διαζύγιό τους. Σε περίπτωση που μια τέτοια λύση κρινόταν ενδεδειγμένη, θα έπρεπε να εξετασθεί εάν η επιλογή των διαδίκων πρέπει να είναι απολύτως ελεύθερη, ή αντίθετα περιορισμένη, ιδίως για να αποτρέπεται το ενδεχόμενο ένας από τους διαδίκους να επιβάλλει στον άλλο την εφαρμογή μιας νομοθεσίας που θα του ήταν εξαιρετικά δυσμενής.

Όσον αφορά τα διαζύγια που εκδίδονται από δικαστήριο αρμόδιο κατ' εφαρμογή του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1347/2000, θα μπορούσαν στο μέλλον να θεσπιστούν κανόνες εφαρμοστέου δικαίου με κοινοτική πράξη και το ζήτημα των υποχρεώσεων διατροφής μεταξύ πρώην συζύγων να εξετάζεται σ' αυτό το πλαίσιο.

Ερώτηση 13

Ποιος κανόνας επίλυσης ζητημάτων σύγκρουσης δικαίων ειδικά για τις υποχρεώσεις διατροφής μεταξύ συζύγων, ή μεταξύ πρώην συζύγων πρέπει να περιληφθεί στη μελλοντική Σύμβαση της Χάγης;

Ερώτηση 14

Πρέπει να γίνει αποδεκτή η δυνατότητα επιλογής νομοθεσίας από τους διαδίκους και, εάν ναι, να τεθούν όροι σε αυτή την επιλογή;

5.3.2.2. Πεδίο του εφαρμοστέου δικαίου

Η σύμβαση της Χάγης του 1973 και η σύμβαση του Μοντεβίδεο του 1989 προβλέπουν ότι το εφαρμοστέο δίκαιο καθορίζει ποιος είναι ο δικαιούχος και ο υπόχρεος, ποια πρόσωπα μπορούν να ασκήσουν αγωγή διατροφής καθώς και τις προθεσμίες άσκησής της. Η σύμβαση του Μοντεβίδεο προσθέτει ότι το εφαρμοστέο δίκαιο διέπει και τις άλλες προϋποθέσεις που απαιτούνται για την άσκηση του δικαιώματος διατροφής καθώς και το ποσό της απαίτησης και τις προθεσμίες και τους όρους καταβολής της. Η σύμβαση της Χάγης ορίζει ότι το εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής καθορίζει επίσης τα όρια της υποχρέωσης του οφειλέτη, όταν ένας δημόσιος οργανισμός που κατέβαλε παροχές στον δικαιούχο αξιώνει την επιστροφή τους.

Αντιθέτως, οι κανόνες σύγκρουσης δικαίων ορισμένων κρατών μελών της Διάσκεψης της Χάγης υπάγουν το ζήτημα του δικαιώματος διατροφής στο δίκαιο της κατοικίας του εναγομένου και τους όρους καθορισμού της διατροφής και ιδίως το ποσό της στο δίκαιο της κατοικίας του οφειλέτη.

Σε ορισμένες χώρες, οι διατροφές καθορίζονται με την εφαρμογή κλιμάκων που ορισμένες φορές είναι αρκετά σύνθετες. Αντιθέτως, σε άλλες χώρες, καθορίζονται με βάση τις ανάγκες του δικαιούχου και τους οικονομικούς πόρους του οφειλέτη, αρχή η οποία υιοθετείται από τη σύμβαση της Χάγης του 1973.

Το ζήτημα των μεθόδων καθορισμού των υποχρεώσεων διατροφής έχει ιδιαίτερη σημασία όταν ο δικαιούχος και ο υπόχρεος διαμένουν σε χώρες με πολύ διαφορετικά βιοτικά επίπεδα. Η μεγαλύτερη δυσκολία υπάρχει στις περιπτώσεις που ο δικαιούχος διαμένει σε μία χώρα με υψηλό βιοτικό επίπεδο, ενώ ο οφειλέτης αμείβεται στη χώρα κατοικίας του με μισθό ο οποίος δεν αρκεί για να ανταποκριθεί στην καταβολή της διατροφής που του έχει επιβληθεί.

Το άρθρο 11 της σύμβασης της Χάγης του 1973 προβλέπει ως προς αυτό ότι «ακόμη και αν το εφαρμοστέο δίκαιο ορίζει διαφορετικά, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες του δικαιούχου και τα εισοδήματα του υπόχρεου κατά τον καθορισμό του ποσού της διατροφής». Η εφαρμογή μιας τέτοιας διάταξης προϋποθέτει ασφαλώς ότι η αρχή που ορίζει το ποσό της διατροφής κατέχει τις απαραίτητες πληροφορίες, πράγμα για το οποίο απαιτείται ενδεχομένως συνδρομή εκ μέρους των αρχών της άλλης χώρας. Φαίνεται όμως ότι είναι δύσκολο να γίνουν περισσότερα βήματα ως προς αυτό σε διεθνές πλαίσιο. Αντιθέτως, θα μπορούσε να προβλεφθεί μια κάποια προσέγγιση των κανόνων καθορισμού του ποσού της διατροφής μεταξύ κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Εξάλλου, φαίνεται ότι πολλά δίκαια προβλέπουν ένα σύστημα τιμαριθμικής αναπροσαρμογής του καθορισθέντος ποσού της διατροφής ανάλογα με τις διακυμάνσεις του κόστους ζωής. Οι μέθοδοι υπολογισμού αυτών των προσαρμογών διαφέρουν προφανώς από τη μία χώρα στην άλλη και είναι δύσκολα κατανοητές, ακόμη και ανεφάρμοστες, όταν δεν υπάρχει αντίστοιχη κλίμακα αναφοράς στην ξένη χώρα.

Φαίνεται ότι είναι δύσκολο να προβλεφθεί μια ενοποίηση, σε διεθνές επίπεδο, των μεθόδων τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των υποχρεώσεων διατροφής. Θα μπορούσε ωστόσο να πραγματοποιηθεί στο εσωτερικό του κοινοτικού χώρου.

Ερώτηση 15

Ποια ζητήματα πρέπει να ρυθμίζονται από το σύστημα σύγκρουσης των δικαίων;

Ερώτηση 16

Πώς πρέπει να ρυθμιστεί, ιδίως σε κοινοτικό επίπεδο, το ζήτημα του καθορισμού του ποσού της διατροφής;

Ερώτηση 17

Πώς πρέπει να ρυθμιστεί, ιδίως σε κοινοτικό επίπεδο, το πρόβλημα της τιμαριθμικής αναπροσαρμογής της διατροφής;

5.3.2.3. Ειδικά ζητήματα

5.3.2.4. Καθορισμός των «οικογενειακών σχέσεων»

Ούτε η σύμβαση της Χάγης ούτε η σύμβαση του Μοντεβίδεο περιέχουν διατάξεις σχετικά με το εφαρμοστέο δίκαιο σε αυτό το ζήτημα. Η σύμβαση της Χάγης του 1973, που εφαρμόζεται στις «υποχρεώσεις διατροφής που απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις, συγγένεια, γάμο ή αγχιστεία, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων διατροφής μη νομίμου τέκνου» ορίζει επίσης ότι «οι αποφάσεις που εκδίδονται κατ' εφαρμογή της σύμβασης δεν θίγουν την ύπαρξη μίας εκ των σχέσεων που αναφέρονται στο άρθρο 1».

Η εφαρμογή διαφορετικών κανόνων σύγκρουσης δικαίων από τα δικαστήρια διαφορετικών κρατών μπορεί ενδεχομένως να έχει ως αποτέλεσμα τη διαπίστωση δύο πατροτήτων του ιδίου τέκνου ή την αναγνώριση από τις αρχές ενός κράτους ενός γάμου ο οποίος θα θεωρηθεί ως ανυπόστατος σε μια άλλη χώρα.

Όσον αφορά την πατρότητα, το ζήτημα ενδέχεται να τεθεί με διαφορετικούς όρους, ανάλογα με το αν τα κράτη αναγνωρίζουν διαφορετικά αποτελέσματα στις αποφάσεις, ανάλογα με το αν αυτές έχουν εκδοθεί κατόπιν αγωγών για τη διαπίστωση της πατρότητας ή αγωγών για την επιδίκαση διατροφής, στο πλαίσιο των οποίων η πατρότητα εξετάζεται παρεμπιπτόντως.

Η ειδική επιτροπή που συνήλθε στη Χάγη το 1995 για να μελετήσει την εφαρμογή των συμβάσεων σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής, είχε προτείνει να εφαρμόζεται, για το «προδικαστικό ζήτημα» της πατρότητας, το δίκαιο που διέπει την υποχρέωση διατροφής, αλλά αυτό δεν φαίνεται να επηρέασε τη νομολογία των κρατών που εφαρμόζουν το δίκαιο το οποίο καθορίζεται από τους κανόνες του Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου τους οι οποίοι διέπουν την προσωπική κατάσταση.

Κατά τις εργασίες της ειδικής επιτροπής τον Μάιο του 2003, ορισμένοι τάχθηκαν υπέρ της έκδοσης μιας διάταξης σύμφωνα με την οποία το «προδικαστικό ζήτημα» διέπεται από εφαρμοστέο δίκαιο στις υποχρεώσεις διατροφής, ενώ ορισμένοι άλλοι έκριναν ότι θα έπρεπε οπωσδήποτε να αποτραπεί το ενδεχόμενο να μπορεί να ασκηθεί ανακοπή erga omnes κατά της απόφασης για την πατρότητα που εκδίδεται παρεμπιπτόντως.

5.3.2.4.1 Μετακίνηση των υποκειμένων της διαφοράς

Έχει αναφερθεί ότι η αλλαγή του τόπου κατοικίας ή συνήθους διαμονής του δικαιούχου ή του υπόχρεου θα δημιουργούσε δυσκολίες όσον αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία για την έκδοση αποφάσεων επί αιτήσεων μεταρρύθμισης προγενέστερων αποφάσεων. Το ζήτημα του εφαρμοστέου δικαίου τίθεται και γι' αυτές τις νέες αιτήσεις.

Η σύμβαση της Χάγης του 1973, σύμφωνα με την οποία εφαρμόζεται καταρχήν το εσωτερικό δίκαιο της χώρας συνήθους κατοικίας του δικαιούχου διατροφής προβλέπει ότι «σε περίπτωση αλλαγής της συνήθους διαμονής του δικαιούχου, εφαρμόζεται το εσωτερικό δίκαιο της χώρας της νέας διαμονής από τη στιγμή που επήλθε αυτή η μεταβολή».

Αυτή η λύση έχει ενδεχομένως πλεονεκτήματα, εφόσον επιτρέπει την προσαρμογή της προσωπικής κατάστασης του δικαιούχου στο νέο περιβάλλον του. Θα ήταν επίσης δυνατόν να θεωρηθεί ότι ενδέχεται να ωθήσει τον δικαιούχο να αλλάξει διαμονή προκειμένου να επιτύχει τροποποίηση του ποσού της διατροφής. Ο βασικός κανόνας σύγκρουσης δικαίων που θα εκδοθεί θα έχει προφανώς επίπτωση σε αυτό το ζήτημα.

5.3.2.4.2 Συμφωνίες μεταξύ των μερών

Ορισμένα κράτη ευνοούν τις συμφωνίες μεταξύ των μερών, ενώ ορισμένα άλλα τις απαγορεύουν. Τίθεται, συνεπώς, το ερώτημα ποια νομοθεσία πρέπει να εφαρμοσθεί, ως προς τον τύπο και ως προς την ουσία.

Επειδή δεν υπάρχουν ακριβείς ενδείξεις γι' αυτό το ζήτημα, τίθεται το ερώτημα αν οι συμφωνίες αυτές διέπονται από τις συμβάσεις της Χάγης. Σε κάθε περίπτωση, το ζήτημα τίθεται ακέραιο για τα κράτη που δεν είναι μέρη αυτών των συμβάσεων.

5.3.2.4.3 Παραγραφή

Το ζήτημα της παραγραφής υπάγεται, ανάλογα με τα νομικά συστήματα, στο δικονομικό ή στο ουσιαστικό δίκαιο. Σύμφωνα με τη λύση που υιοθετήθηκε από τη σύμβαση της Χάγης του 1973 και τη σύμβαση του Μοντεβίδεο, η παραγραφή της αγωγής διατροφής είναι ζήτημα ουσίας και υπόκειται, κατά συνέπεια, στο δίκαιο που εφαρμόζεται στην υποχρέωση διατροφής.

Αντιθέτως, αυτά τα νομοθετικά κείμενα δεν αναφέρονται ρητά στην παραγραφή της αγωγής για κήρυξη της εκτελεστότητας ή της αγωγής για ικανοποίηση της απαίτησης και από την εξέταση της νομολογίας προκύπτουν διαφορετικές ερμηνείες όσον αφορά τον δικονομικού ή ουσιαστικό χαρακτήρα της.

Μια ειδική δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι οι υποχρεώσεις διατροφής μπορεί να διαρκούν μεταξύ δύο μερών επί διάστημα πολλών ετών και η αναγκαιότητα της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας ή της εφαρμογής μέσων αναγκαστικής εκτέλεσης στην αλλοδαπή ενδέχεται να προκύψει πολύ αργότερα από την έκδοση της απόφασης.

Κατά τις συζητήσεις της ειδικής επιτροπής που συνήλθε στη Χάγη το Μάιο του 2003, πολλές αντιπροσωπείες ανέφεραν ότι επιθυμούσαν να αντιμετωπισθούν οι διάφορες πτυχές αυτού του προβλήματος, εν ανάγκη με τη θέσπιση ουσιαστικών κανόνων.

Ερώτηση 18

Πρέπει να θεσπισθούν κανόνες σύγκρουσης δικαίων ειδικά όσον αφορά:

α. τις οικογενειακές σχέσεις που είναι δυνατό να δημιουργούν υποχρεώσεις διατροφής;

β. το ζήτημα της μεταβολής των όρων της διαφοράς ;

γ. τις συμφωνίες για τις υποχρεώσεις διατροφής;

δ. την παραγραφή των αγωγών διατροφής, στο στάδιο της διαδικασίας κήρυξης της εκτελεστότητας ή της αναγκαστικής εκτέλεσης;

Πρέπει να θεσπισθούν διαφορετικές λύσεις από τη μελλοντική κοινοτική νομοθετική πράξη και από τη μελλοντική Σύμβαση της Χάγης;

6. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ

Ένα μεγάλο μέρος των εργασιών της ειδικής επιτροπής που συνήλθε στη Χάγη το Μάιο του 2003 αφιερώθηκε στη συνεργασία, η οποία θα μπορούσε, σύμφωνα με ορισμένες απόψεις, να καλύψει το μεγαλύτερο μέρος της μελλοντικής σύμβασης. Αν και είναι αμφίβολο κατά πόσο η θέσπιση κανόνων αυτής της φύσης θα συμβάλει από μόνη της στην εξάλειψη των νομικών δυσκολιών που έχουν διαπιστωθεί, πρέπει, αντιθέτως, να δεχθούμε ότι η επεξεργασία κανόνων δικαίου δεν επαρκεί για να επιτρέψει την ταχεία και αποτελεσματική ικανοποίηση των απαιτήσεων διατροφής όταν ο δικαιούχος και ο υπόχρεος δεν κατοικούν στην ίδια χώρα.

Τα προβλήματα που πρέπει να επιλύονται σε διεθνές ή μόνο σε κοινοτικό πλαίσιο είναι προφανώς παρόμοια, αλλά είναι ασφαλώς δυνατόν να εφαρμοσθούν πολύ πιο ολοκληρωμένες και αποτελεσματικές λύσεις, και σ' αυτό τον τομέα, στο εσωτερικό του κοινοτικού χώρου.

6.1. Αρχές αρμόδιες για τη συνεργασία

6.1.1. Καθορισμός των αρμόδιων αρχών

Το σύστημα που προβλέπεται από διάφορες διεθνείς συμβάσεις ή κοινοτικές πράξεις και αναθέτει στην κεντρική διοίκηση τη συνεργασία, έχει δοκιμαστεί στην πράξη και πρέπει να παραταθεί η ισχύς του.

Παρόλα αυτά, κρίνεται χρήσιμο να ανατεθεί σε ένα ενιαίο φορέα, ή ενδεχομένως σε ένα φορέα σε κάθε μία από τις αυτόνομες μονάδες των κρατών με αποκεντρωμένη διοίκηση, η ευθύνη των σχέσεων με τα άλλα κράτη όσον αφορά ορισμένα σημαντικά ζητήματα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις θα ήταν προτιμότερη η απευθείας επικοινωνία μεταξύ περιφερειακών ή τοπικών αρχών. Η διαβίβαση εγγράφων μεταξύ διαδοχικών ενδιάμεσων φορέων είναι πράγματι αιτία χρονοτριβής και απώλειας πληροφοριών.

Από την εξέταση της λειτουργίας της συνεργασίας σε θέματα υποχρεώσεων διατροφής στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως προκύπτει από τη μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συνάγεται ότι ο ρόλος πολλών κεντρικών αρχών που έχουν ορισθεί κατ' εφαρμογήν της σύμβασης της Νέας Υόρκης ή άλλων συμφωνιών είναι ασήμαντος όσον αφορά τον χειρισμό των φακέλων, σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις είναι ένας απλός ιμάντας διαβίβασης προς τις τοπικές αρχές.

Δεν είναι βέβαιο ότι θα μπορούσε να απλουστευθεί σημαντικά αυτός ο τρόπος οργάνωσης στο πλαίσιο της εφαρμογής μιας διεθνούς νομοθετικής πράξης.

Όσον αφορά τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα ήταν σκόπιμο να προβλεφθεί μια προωθημένη αποκέντρωση, δηλαδή να οριστούν τοπικές αρχές οι οποίες θα επικοινωνούν απευθείας με τους ομολόγους τους στα άλλα κράτη μέλη. Ο διορισμός αυτών των αρχών θα αποτελούσε για ορισμένα κράτη μέλη ευκαιρία να εξετασθεί η αποτελεσματικότητα του μηχανισμού συνεργασίας που έχει τεθεί σε εφαρμογή με βάση τις ισχύουσες νομοθετικές πράξεις. Οι εκθέσεις σχετικά με τη μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ικανοποίηση των αξιώσεων διατροφής καταδεικνύουν, πράγματι, καθυστερήσεις και δυσλειτουργίες οι οποίες θα μπορούσαν ασφαλώς να διορθωθούν με δομικές μεταρρυθμίσεις.

Ερώτηση 19

Θα ήταν σκόπιμο να προβλεφθεί, στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο διορισμός «αποκεντρωμένων αρχών» που θα ήταν υπεύθυνες για ορισμένα καθήκοντα συνεργασίας;

Πώς θα μπορούσε να βελτιωθεί η κατάσταση σε διεθνές επίπεδο;

6.1.2. Καθήκοντα των αρμόδιων αρχών

6.1.2.1. Διαβίβαση των φακέλων

Σε διεθνές πλαίσιο θα μπορούσε τουλάχιστον να προβλεφθεί η δημιουργία ενός «ημι-άμεσου» συστήματος, σαν αυτό που προβλέπει η σύμβαση της Χάγης της 15ης Νοεμβρίου 1965 σχετικά με την επίδοση και την κοινοποίηση στο εξωτερικό δικαστικών και εξωδίκων πράξεων σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις. Πράγματι, τίποτα δεν φαίνεται να δικαιολογεί την παραλαβή των αιτήσεων αναγνώρισης και εκτέλεσης που προέρχονται από το εξωτερικό από μια κεντρική αρχή που τις διαβιβάζει αμέσως σε μια περιφερειακή ή τοπική αρχή, με την επιφύλαξη ωστόσο ότι οι φάκελοι αυτοί είναι σε κατάσταση που επιτρέπει την άμεση εξέτασή τους. Αυτό προϋποθέτει, αφενός, ότι οι αποκεντρωμένες αρχές του κράτους εκτελέσεως μπορούν να εντοπισθούν από τις αρχές του αιτούντος κράτους και, αφετέρου, ότι οι φάκελοι είναι πλήρεις και δεν απαιτούν την παρέμβαση της κεντρικής αρχής του κράτους εκτέλεσης.

Όσον αφορά τον προσδιορισμό των αποκεντρωμένων αρχών, αρκεί ασφαλώς τα κράτη να κοινοποιούν τις απαραίτητες πληροφορίες στο Μόνιμο Προεδρείο της Διάσκεψης της Χάγης, το οποίο θα ήταν αρμόδιο για τη διαβίβασή τους, όπως ισχύει και για την εφαρμογή άλλων συμβάσεων.

Όσον αφορά το περιεχόμενο των φακέλων, αυτό θα ελέγχεται από την κεντρική αρχή του κράτους προέλευσης, η οποία, στο πλαίσιο του ημι-άμεσου συστήματος, θα διεκπεραιώνει αυτό το καθήκον πριν από την αποστολή των αιτήσεων αναγνώρισης και εκτέλεσης.

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δικαστικού χώρου, ο ρόλος των κεντρικών αρχών θα μπορούσε να περιορισθεί ακόμα περισσότερο, με την επιφύλαξη ότι ο έλεγχος του περιεχομένου των φακέλων θα διενεργείται από τις αρχές του αιτούντος κράτους και ότι θα ευνοείται η απευθείας επικοινωνία μεταξύ των τοπικών αρχών. Θα ήταν, ωστόσο, απαραίτητη διατήρηση μιας κεντρικής αρχής επιφορτισμένης με τον έλεγχο της λειτουργίας της συνεργασίας και με καθήκοντα γενικού χαρακτήρα, όπως προβλέπουν ορισμένοι κοινοτικοί κανονισμοί.

Ερώτηση 20

Ποιος μηχανισμός πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή για τη διαβίβαση των φακέλων ανάμεσα στο αιτούν κράτος και στο κράτος εκτέλεσης;

Σε κοινοτικό πλαίσιο, είναι δυνατόν να προβλεφθεί η απευθείας διαβίβαση των φακέλων μεταξύ τοπικών αρχών που είναι αρμόδιες για την εξέτασή τους;

6.1.2.2. Κίνηση των διαδικασιών

6.1.2.2. 1 Διαδικασίες αναγνώρισης και εκτέλεσης αλλοδαπών αποφάσεων

Εάν αποδεχθούμε την αρχή ότι, σε κοινοτικό πλαίσιο, πρέπει να καταργηθούν οι διαδικασίες αναγνώρισης και εκτέλεσης των αποφάσεων, δεν υπάρχει πλέον λόγος να εξετασθεί αυτό το ζήτημα παρά μόνο σε ό,τι αφορά τις τρέχουσες εργασίες στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Χάγης.

Ανάλογα με το σύστημα που έχουν θεσπίσει τα κράτη μέλη κατ' εφαρμογή της σύμβασης της Νέας Υόρκης του 1956, οι κεντρικές αρχές εκτέλεσης ενεργούν μόνες τους ή μεσω μιας τοπικής υπηρεσίας, ή αναθέτουν τη διαδικασία σε δικηγόρο.

Αν και ο τρόπος οργάνωσης δεν επηρεάζεται από πλευράς αρχών, τα δύο συστήματα δεν έχουν κατά κανόνα την ίδια αποτελεσματικότητα. Η δράση των δημόσιων υπηρεσιών είναι συνήθως ταχύτερη από τη δράση των δικηγόρων. Πράγματι, εφόσον οι δικηγόροι πρέπει στις περισσότερες περιπτώσεις να διορίζονται στο πλαίσιο δικαστικής συνδρομής, πρέπει να ακολουθείται μια πρώτη διαδικασία γι' αυτό το σκοπό.

Η διαπίστωση δυσκολιών όσον αφορά την ικανοποίηση απαιτήσεων διατροφής σε διεθνές επίπεδο πρέπει να οδηγεί στη διερεύνηση της αποτελεσματικότητας των υφισταμένων μηχανισμών και στη λήψη διορθωτικών μέτρων, όταν διαπιστώνονται σημεία ακινητοποίησης.

Ερώτηση 21

Πώς θα βελτιωθεί η συνεργασία σε θέματα αναγνώρισης και εκτέλεσης των αποφάσεων;

6.1.2.2. 2 Διαδικασίες επί της ουσίας

Στο πλαίσιο των διεθνών σχέσεων, όπως έχει αναφερθεί προηγουμένως, ορισμένα κράτη, τα οποία δεν αποδέχονται τη δικαιοδοσία της κατοικίας ή της συνήθους διαμονής του δικαιούχου, ζητούν από το κράτος κατοικίας ή συνήθους διαμονής του οφειλέτη να κινήσει διαδικασία για τον καθορισμό της διατροφής, ακόμη και για την αναγνώριση της πατρότητας του δικαιούχου τέκνου, πράγμα το οποίο ορισμένα κράτη εκτέλεσης αρνούνται να πράξουν. Αντιθέτως, η κατάσταση αυτή δεν δημιουργείται στον κοινοτικό χώρο, εφόσον ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 44/2001 παρέχει δικαιοδοσία στις αρχές του τόπου κατοικίας ή συνήθους διαμονής του δικαιούχου.

Όσον αφορά την αναγνώριση της πατρότητας του τέκνου, ορισμένες αντιπροσωπείες υποστήριξαν, κατά τις εργασίες της ειδικής επιτροπής που συνήλθε στη Χάγη το Μάιο του 2003 ότι, επειδή μια τέτοια διαδικασία είναι περίπλοκη και δαπανηρή, εφόσον απαιτεί πραγματογνωμοσύνη, δεν ήταν δυνατό να κινηθεί από κεντρική αρχή εξ ονόματος δικαιούχου που διαμένει στο εξωτερικό.

Ορισμένα κράτη φαίνεται ότι φοβούνται επίσης μήπως τους υποβάλλονται διάφορες αιτήσεις που αφορούν όλα τα ζητήματα που συνδέονται με τη γονική εξουσία.

Όσον αφορά τις αποφάσεις επί της ουσίας, τίθεται επίσης το ερώτημα εάν οι αρχές που είναι αρμόδιες για τη συνεργασία οφείλουν να παρέχουν αρωγή στους υπόχρεους που επιθυμούν την μεταρρύθμιση μιας προγενέστερης απόφασης. Το ζήτημα αυτό τίθεται όχι μόνο στο πλαίσιο της επεξεργασίας της μελλοντικής σύμβασης της Χάγης, αλλά και μιας μελλοντικής νομοθετικής πράξης, εφόσον κατ' εφαρμογήν του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 44/2001 ο οφειλέτης δεν έχει άλλη επιλογή από το να προσφύγει στα δικαστήρια του κράτους κατοικίας ή συνήθους διαμονής του δικαιούχου.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ο υπόχρεος, όπως και ο δικαιούχος, μπορεί να αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα που δεν τους επιτρέπουν να καλύψουν τα έξοδα της διαδικασίας σε άλλη χώρα. Άλλοι εκτιμούν ότι ο μόνος στόχος που πρέπει να επιδιωχθεί είναι η είσπραξη της διατροφής και ότι δεν υπάρχει λόγος να προσφέρεται συνεργασία για άλλους σκοπούς. Εξάλλου, πρέπει να επισημανθεί ότι διάφορες νομοθετικές πράξεις, ιδίως η οδηγία του Συμβουλίου (ΕΚ) αριθ. 2002/8 της 27ης Ιανουαρίου 2003, προβλέπουν τη δυνατότητα παροχής νομικής βοήθειας για υποθέσεις αυτού του τύπου.

Ερώτηση 22

Πρέπει η μελλοντική Σύμβαση της Χάγης να προβλέπει ότι οι αρχές του συμβαλλομένου κράτους στο οποίο κατοικεί ή διαμένει συνήθως ο υπόχρεος οφείλουν να κινούν διαδικασίες εξέτασης επί της ουσίας για τον καθορισμό της διατροφής, ακόμη και για την αναγνώριση της πατρότητας του δικαιούχου τέκνου, όταν οι κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας που εφαρμόζονται από τα δικαστήρια του κράτους κατοικίας ή συνήθους διαμονής του δικαιούχου δεν τους επιτρέπουν να αποφασίζουν;

Ερώτηση 23

Πρέπει η συνεργασία αυτή να παραχωρείται επίσης και προς όφελος του υπόχρεου διατροφής σύμφωνα με τη μελλοντική Σύμβαση της Χάγης, σύμφωνα με τη μελλοντική κοινοτική νομοθετική πράξη;

6.1.2.3. Διαβίβαση πληροφοριών

Για την εξέταση των φακέλων σχετικά με τις υποχρεώσεις διατροφής ενδέχεται να απαιτείται η συλλογή πληροφοριών στο εξωτερικό, παραδείγματος χάρη όσον αφορά την κατοικία του υπόχρεου, τα περιουσιακά του στοιχεία και τα εισοδήματά του, στοιχεία που ενδεχομένως μπορούν να συγκεντρωθούν στο πλαίσιο πραγματογνωμοσύνης, ιδίως για την αναγνώριση της πατρότητας του τέκνου, ή όσον αφορά το εφαρμοστέο δίκαιο σε μια άλλη χώρα.

Η γνώση της διεύθυνσης του υπόχρεου είναι, πράγματι, απαραίτητη στο στάδιο της αρχικής δίκης για τον καθορισμό της αξίωσης διατροφής, έτσι ώστε να διασφαλιστεί η κατ' αντιμωλία διεξαγωγή της διαδικασίας. Η γνώση των περιουσιακών του στοιχείων και των οικονομικών του πόρων επιτρέπει στην αρμόδια αρχή να αποφανθεί για την αξίωση διατροφής και να καθορίσει το ποσό της με γνώση των πραγμάτων.

Τα στοιχεία αυτά δεν είναι πάντοτε γνωστά στον δικαιούχο, ο οποίος ενδέχεται να αντιμετωπίσει δυσκολίες στην άσκηση της αγωγής του ή για την επιτυχή έκβασή της, εάν δεν του παρασχεθεί η απαραίτητη συνδρομή ώστε να λάβει γνώση αυτών των στοιχείων.

Οι διεθνείς ή περιφερειακές πράξεις που εφαρμόζονται σήμερα δεν ορίζουν από ποια αρχή μπορεί να ζητηθεί η αναζήτηση της διεύθυνσης ενός οφειλέτη που διαμένει στο έδαφός της, ώστε να καταστεί δυνατή η διεξαγ